Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 6 er frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1969. Það skortir á 665.6 millj. kr., að heimild Alþ. sé fyrir þeim útgjöldum, sem þar fóru fram úr áætlun fjárlaga og þeirra laga annarra, sem sérstaklega höfðu verið samþ. um fjárveitingar. Við afgreiðslu á ríkisreikningi fyrir árið 1969 lögðu yfirskoðunarmenn ríkisreikninga til, að leitað yrði heimildar fyrir öllum þessum greiðslum, sem hér er till. um, og er þar um að ræða greiðslur vegna allra rn. nema viðskrn. Þetta frv. gerir ráð fyrir því, að Alþ. heimili þessar greiðslur, og lagt er því til með þessu frv., að þær verði samþykktar. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði vísað að lokinni þessari umr. til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Sá samningur milli Danmerkur, Finnlands, Íslands, Noregs og Svíþjóðar, sem hér er lagður fyrir til fullgildingar, er árangur af samþykkt, sem gerð var á 18. þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík í febrúar 1970. Þar var gerð ályktun um ráðstafanir til að efla skipulag norræns samstarfs í menningarmálum með því að undirbúa menningarsáttmála, sem kæmi til framkvæmda frá 1. jan. 1972 og tæki til samvinnu um fræðslumál, vísindi og almenn menningarmál. Síðan var að þessu máli unnið í samræmi við ályktun Norðurlandaráðs á menntamálaráðherrafundi Norðurlanda í apríl 1970, þar sem sett var á laggirnar norræn embættismannanefnd til undirbúnings sáttmála, og á fundi menntmrh. í Kaupmannahöfn í ársbyrjun 1971. Síðan kom til afgreiðslu á 19. þingi Norðurlandaráðs í febrúar 1971 í Kaupmannahöfn frv. embættismannanefndarinnar að þeim sáttmála, sem síðan var afgreiddur á menntamálaráðherrafundi með þeim breytingum, sem bent hafði verið á, á almennum fundi Norðurlandaráðs. Loks var samningurinn undirritaður í Helsingfors I5. marz 1971. Í stórum dráttum er það höfuðmarkmiðið með þessum sáttmála að koma hinu norræna menningarmálastarfi, sem eins og hv. þm. vita, er mjög víðtækt, í fastari farveg en það hefur haft til þessa. Og í öðru lagi að gera áhrifaríkar ráðstafanir til þess, að það fjármagn, sem til menningarmálasamstarfsins fer, komi að sem beztum og hagkvæmustum notum. Þetta er ætlunin að gera með því að setja á stofn norræna menningarmálaskrifstofu með föstu starfsliði. Ákveðið hefur verið, að þessi skrifstofa hafi aðsetur í Kaupmannahöfn, og þar er ætlunin, að starfi embættismenn frá Norðurlöndum öllum, svo að þar sé jafnan tiltæk málakunnátta og staðþekking, sem nauðsynleg kann að vera til þeirra starfa, sem skrifstofan þarf að leysa af höndum. Þessi skrifstofa á síðan að búa í hendur embættismannanefnd, ráðherrafundum og Norðurlandaráði till. um framkvæmd norrænnar menningarmálasamvinnu í fræðslumálum, í vísindum, í listum og á öllum öðrum sviðum, sem til menningarmála teljast. Auk þessa starfs, þessa skipulags á framkvæmdum og undirbúningi, er gert ráð fyrir í þessum sáttmála, að felld verði í skipulegar skorður viðleitni Norðurlanda til þess að móta stefnu sína í menntamálum og menningarmálum, þannig að hún komi að sem beztu haldi á þeim margvíslegu sviðum, þar sem reynzt hefur hagkvæmt og æskilegt að halda uppi menningarsamstarfi. Það á bæði við um próf, fullnaðarpróf í greinum og áfangapróf, og einnig er um það fjallað, að þar sem ástæða er til verði komið á sameiginlegri sérmenntun á Norðurlandagrundvelli. Það er rætt um Norðurlandastofnanir í rannsóknamálum, þar sem hagkvæmt þykir, að ein stofnun, sem öll Norðurlönd standi að, njóti fjárfestingarfjármagns frá þeim öllum, vegna þess að það yrði hagkvæmara en að hvert land um sig færi að starfa á eigin spýtur. Það hefur komið í ljós við undirbúning þessara mála, að fjárframlög til norræns menningarmálasamstarfs á fjárlagaárinu 1970-1971 námu 29 millj. danskra króna. Næsta fjárlagaár, 1971-1972, var gert ráð fyrir aukningu upp í 32 millj. d.kr. Með þessum samningi er stefnt að verulegri samstarfsaukningu, og með hliðsjón af því hafa menntmrh. Norðurlanda áætlað, að fjárveitingaþörfin á fjárhagsárinu 1972-1973 nemi 42 millj. d.kr. Þar af er gert ráð fyrir, að 6.5 millj. d.kr. verði ráðstöfunarfjárveiting, ekki tengd þeim verkefnum, sem þegar eru á döfinni, heldur ætluð til nýrra verkefna, sem komi til framkvæmda á vegum hinnar nýju samstarfsskrifstofu. Eftir 1972 á svo að meta fjárveitingaþörfina ár frá ári á grundvelli starfsáætlana samstarfsskrifstofunnar í Kaupmannahöfn. Gert er ráð fyrir því og samþykkt af hálfu menntmrh. Norðurlanda, að á fyrsta samstarfsárinu verði útgjöldum skipt í sömu hlutföllum og gilda um framlög Norðurlanda til menningarsjóðs Norðurlanda, sem sé, að Danmörk greiði 23% útgjalda, Finnland 22%, Ísland 1%, Noregur 17% og Svíþjóð 37%. Herra forseti. Ég mun ekki að þessu sinni hafa fleiri orð um þá þáltill. um fullgilding menningarmálasáttmálans, sem hér liggur fyrir, en geri að till. minni, að henni verði vísað til utanrmn.



Herra forseti. Till. á þskj. 24 fjallar um mál, sem vekur vaxandi athygli víða um heim. Þegar Roosevelt var forseti Bandaríkjanna, var þeirri þjóð það ljóst, að þeir, sem voru í hjólastólum, gátu líka verið nýtir þegnar, en henni var líka ljóst um leið, að mikið vantaði á, að þjóðfélagið byggi að þeim eins og öðrum þegnum. Ráðstafanir til þess að gera umferð fatlaðra auðveldari eru fyrst og fremst skipulagsatriði eða byggingarfræðilegs eðlis. Þeir umferðarþröskuldar, sem einkum torvelda fötluðum að komast leiðar sinnar, eru m.a. kantsteinar við gangstéttir, illa staðsett bílastæði, tröppur við inngangsdyr, skortur á lyftum í margra hæða húsum og ótalmargt fleira, þ.á.m. sú staðreynd, að mjög víða eru dyr inn í snyrtiherbergi mjórri en 80 cm og því útilokað fyrir hjólastólafólk að hagnýta salernin. Þetta virðast kannske í ykkar augum ekki stórmál, en þau geta gerbreytt lífsviðhorfi þessa fólks, og einmitt þetta atriði takmarkar umferðarmöguleika fatlaðra mjög mikið. Til þess að geta lifað sem eðlilegustu lífi er fötluðu fólki nauðsyn að geta ferðazt um innan húss og utan. Það þarf að geta notið þjónustu almenningsstofnana, komizt hjálparlaust í skóla, á vinnustað, í verzlanir, í leikhús o.s.frv. Háar tröppur framan við anddyri slíkra stofnana gera það að verkum, að þetta fólk verður hjálparþurfi. Það er því fullkomin nauðsyn, að þau ákvæði komist inn í lög um byggingar og inn í byggingarsamþykktir sveitarfélaga, að tekið sé tillit til þarfa fatlaðra við hönnun bygginga og gerð skipulags. Slíkum umbótum fylgir oft lítill kostnaðarauki. En enda þótt um kostnaðarauka kunni að vera að ræða, þá verður að hafa það í huga, að nýting mannvirkjanna eykst og verður fullkomnari. Um síðari hluta till. er það að segja, að lagfæring á eldri byggingum kostar að vísu allmikla fjármuni. Aftur á móti eigum við fjölda einstaklinga, sem verða að fara um í hjólastól. Margir þeirra eru nýtir þegnar, er vinna merk störf í þjóðfélaginu. Daglega angra þessar hindranir hjólastólafólk, valda því kostnaðarauka og varna því, að hæfileikar þess nýtist til fullnustu í þjóðfélaginu. Umbætur á eldri byggingum mundu því hafa mikla þýðingu, og þótt ekki megi vænta þess, að bætt verði úr til fulls, þá mætti vafalaust ná allmiklum árangri á fáum árum. Fatlaðir eru margir í okkar þjóðfélagi. Þeir eru fatlaðir af ýmsum ástæðum, og þeir eru á öllum aldri. Börn fötluð frá fæðingu eru mörg hjá okkur, og þrátt fyrir aukna þekkingu á orsökum slíkra örkumla, tekst ekki að fækka tilfellunum. Slysaöryrkjum fer stöðugt fjölgandi, og öll þekkjum við ástæðurnar fyrir því. Allmikill fjöldi af fólki er fatlaður vegna sjúkdóma í miðtaugakerfi, og sumir lungna– og hjartasjúklingar þurfa að ferðast um í hjólastólum árum saman. Blindir og heyrnardaufir þurfa líka sínar sérstöku aðstæður í umferðinni. Meðalævi okkar er að lengjast, og þess vegna er vaxandi fjöldi aldraðra í þjóðfélaginu. Og nú leggst gamla fólkið ekki í kör lengur. Með því að nota stafi, hækjur, hjólastóla og öll hjálpartæki tekst því að verða sjálfbjarga miklu lengur en áður. Loks er það vaxandi fjöldi sjúklinga og slasaðra, sem þarf að dvelja í hjólastólum nokkrar vikur eða nokkra mánuði. Þetta fólk þarf oft að dvelja í dýrum sjúkrahúsum lengur en ella vegna umferðarhindrana í og kringum heimilin. Stefna nútímasamfélags er að skapa sem flestum sem bezt lífskjör. Það er hins vegar lítill grundvöllur fyrir góðum lífskjörum fyrir þá, sem ekki geta komizt leiðar sinnar hjálparlaust. Leiði þessi till. til þess, að umferð fatlaðra verði gerð auðveldari, þá mun það auka nýtingu á orku einstaklinganna og auka jafnrétti þegnanna á sama tíma og það eykur lífshamingju fjölda fólks. Herra forseti. Ég legg til, að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Fyrir nokkru síðan voru birtar í Hagtíðindum upplýsingar um mannfjölda á Íslandi 1. des. s.l. Í þeim tölum kom í ljós, að á árinu 1970 fækkaði fólki í þremur af kjördæmum landsins. Eitt af þessum kjördæmum var Vesturlandskjördæmi, og kann það að koma ýmsum á óvart. Undanfarin ár hefur verið mjög hæg fjölgun í þessu kjördæmi, hvergi nærri til hlutfalls við heildarfjölgun þjóðarinnar, og hefur því raunverulega verið um íbúatap að ræða. Ég nefni þetta, af því að mér finnst, að það renni stoðum undir þá útbreiddu skoðun, að nú sé nauðsynlegt að gera meiri háttar átak til að bæta og styrkja búskaparmöguleika og atvinnuhætti á Vesturlandi. Í þeim tilgangi tel ég, að fyrst sé nauðsynlegt að gera veigamikið átak í samgöngumálum þessa héraðs. Þess vegna hef ég leyft mér að bera fram nokkrar fsp. um vegamál í Vesturlandskjördæmi til hæstv. samgrh. Fyrsta fsp. er á þessa leið: Hvenær lýkur þeirri rannsókn á samgöngumöguleikum yfir Hvalfjörð, sem ákveðin var með þál. 18. apríl 1967? Þm. Vesturl. hafa undanfarin missiri að heita má skipzt á við að reka á eftir þessu máli og spyrja um það. Er ekki óeðlilegt, að menn skuli vera farið að lengja eftir niðurstöðum þessarar rannsóknar, því að miklar vonir eru við hana tengdar um framkvæmdir, sem gætu orðið til þess að stytta þann tíma, sem nú fer í það að aka fyrir Hvalfjörð. Önnur spurningin er á þessa lund: Hvenær lýkur undirbúningsrannsóknum vegna brúargerðar yfir ósa Hvítár hjá Borgarnesi? Þetta er framkvæmd, sem íbúar héraðsins hugsa nú í mjög vaxandi mæli til, og er því eðlilegt, að menn spyrji, jafnvel örlítið óþolinmóðir, hvernig miði þeim undirbúningsrannsóknum, sem gera verður vegna þessarar brúargerðar. Í þriðja lagi spyr ég: Hvenær verður varanlegt slitlag lagt á hraðbrautir út frá Akranesi og Borgarnesi? Mér skilst, að umferð sé orðin það mikil út frá þessum byggðum, að vegir þar fari að komast í hraðbrautaflokk, og þess vegna varpa ég fram þeirri spurningu, hvort menn eygi það, að unnt verði að gera þessa vegi með varanlegu slitlagi. Og að lokum er spurt í fjórða lagi: Er undirbúningur hafinn að nauðsynlegum endurbótum, sem gera verður á veginum frá Borgarnesi til þéttbýliskjarnanna á norðanverðu Snæfellsnesi og í sambandi við Heydalsveg? Það er kunnugt öllum þeim, sem farið hafa um þessar slóðir, Mýrar og sunnanvert Snæfellsnes, að aðalvegir eru þar á löngum köflum orðnir algerlega ófullnægjandi, og verður að gera veigamiklar áætlanir að framkvæmdum til þess að endurbæta þessa leið. Þegar Heydalsvegur opnast, mun umferð þarna enn aukast og verður því ríkari ástæða til þess, að til komi verulegar vegabætur. Ég vil að lokum benda á, að höfuðbrautir um Vesturlandskjördæmi, sem ég spyr um, hafa einnig mjög mikla þýðingu fyrir samgöngur milli landshluta og til annarra kjördæma og mundu því koma miklu fleira fólki að beinum notum en því, sem á Vesturlandi sjálfu býr.



Herra forseti. Þessar viðamiklu spurningar hafa verið sendar embætti vegamálastjóra, og eru svörin byggð á upplýsingum vegamálaskrifstofunnar. Fyrsti liður spurningarinnar er: „Hvenær lýkur þeirri rannsókn á samgöngumöguleikum yfir Hvalfjörð, sem ákveðin var með þál. 18. apríl 1967? 2. Hvenær lýkur undirbúningsrannsóknum vegna brúargerðar yfir ósa Hvítár hjá Borgarnesi? 3. Hvenær verður varanlegt slitlag lagt á hraðbrautir út frá Akranesi og Borgarnesi? 4. Er undirbúningur hafinn að nauðsynlegum endurbótum, sem gera verður á veginum frá Borgarnesi til þéttbýliskjarnanna á norðanverðu Snæfellsnesi í sambandi við Heydalsveg?“ Svörin eru á þessa leið: 1. Fsp. um störf Hvalfjarðarvegarnefndar var borin fram á Alþ. á s.l. hausti, og gerði þáv. samgrh. ítarlega grein fyrir störfum nefndarinnar fram til ársloka 1970. Síðan hefur nefndin unnið áfram að úrvinnslu gagna og lokaskýrslu, og er gert ráð fyrir, að niðurstöður hennar geti legið fyrir snemma á næsta ári og því verið tiltækar, þegar vegáætlunin fyrir árin 1972–1975 kemur til meðferðar á Alþingi. 2. Varðandi rannsóknir á Borgarfirði. Á þessu ári hefur verið og er unnið að ýmsum rannsóknum og mælingum í sambandi við framtíðarlausn samgangna við Borgarfjörð. Tilhögun rannsókna og mælinga í ár hefur miðazt við, að þær gefi nothæfan grundvöll til að gera megi frumsamanburð á kostnaði og tækni við þær tvær meginúrlausnir, sem til greina geta komið, í fyrsta lagi leið yfir Borgarfjörðinn frá Seleyri að Borgarnesi og í öðru lagi leið fyrir botn Borgarfjarðar. Jafnframt yrðu þessar rannsóknir undirstaða frekari rannsókna, sem nauðsynlegar verða, þegar samanburður ofangreindra leiða liggur fyrir og önnur hvor þeirra leiða verður valin. Einkum gildir þetta um leið nr. 1, Seleyri-Borgarnes. En verði hún fyrir valinu, er ljóst, að framkvæma þarf miklar viðbótarrannsóknir, þar eð sú lausn getur falið í sér víðtæk áhrif á vatnsstöðu í innanverðum firðinum og þar með á landnytjar, laxveiði og fleira þess háttar. Helztu þættir rannsókna og mælinga, sem unnið hefur verið að á þessu ári, eru eftirfarandi: a. Framkvæmdar voru seismiskar botnrannsóknir á fyrirhuguðum brúar- og veglínum. b. Komið hefur verið upp síritandi vatnshæðarmælum á þrem stöðum til að fylgjast með vatnsborðssveiflum í innanverðum Borgarfirði og í ánum, sem til hans falla. c. Mældar hafa verið veglínur á báðum áðurgreindum leiðum og framkvæmdar jarðvegsrannsóknir á hinum mældu línum. d. Í framhaldi af seismískum botnrannsóknum voru framkvæmdar sjómælingar til viðbótar þeim, sem áður voru gerðar. e. Unnið er nú að kortagerð af svæðinu, og er þar um að ræða kort af landi og sjávarbotni í Borgarfirði. f. Ýmsar aðrar athuganir hafa verið gerðar eða eru í gangi, svo sem umferðartalningar, athuganir á framburði í ám o.fl. Þess er að vænta, að þessum rannsóknum ljúki fyrir áramót n.k. Ætti þá úrvinnsla gagna og fyrsti samanburður ofangreindra hugsanlegra lausna að geta farið fram fyrri hluta ársins 1972. 3. Hvenær verður varanlegt slitlag lagt á hraðbrautir út frá Akranesi og Borgarnesi? Eins og fram kemur í fsp., eru Akranesvegur og Borgarnesbraut í flokki hraðbrauta samkv. flokkun þjóðvega í vegáætlun fyrir árin 1969–1972. Hins vegar er hvorki í þeirri vegáætlun né heldur í endurskoðaðri vegáætlun fyrir árið 1971 eða í bráðabirgðavegáætlun fyrir árið 1972 veitt neitt fé til lagningar varanlegs slitlags á þessar hraðbrautir. Og hvenær það verður gert fer að sjálfsögðu eftir ákvörðun Alþ. En ný vegáætlun fyrir árin 1972–1975 á að vera samin af Alþ. því, sem nú situr, samkv. ákvæðum vegalaga. 4. Er undirbúningur hafinn að nauðsynlegum endurbótum, sem gera verður á veginum frá Borgarnesi til þéttbýliskjarnanna á norðanverðu Snæfellsnesi í sambandi við Heydalsveg? Frá Borgarnesi til Stykkishólms eru 98 km, þegar farið er um Kerlingarskarð. Leiðin milli þessara staða lengist um 14 km við það að fara um Heydalsveg og Skógarstrandarveg, en Heydalsvegur verður opnaður fyrir umferð í lok þessa árs, þó að hann sé ekki enn þá fullgerður. Vonir standa til, að vegurinn um Heydal reynist mun snjóléttari en vegurinn um Kerlingarskarð og Bröttubrekku, og muni því verða hagkvæmt að beina vetrarumferð á norðanvert Snæfellsnes og til Dalasýslu um þann veg, þó að leiðin milli Borgarness og Stykkishólms lengist, eins og áður er sagt, um 14 km við þetta og leiðin milli Borgarness og Búðardals um 10 km miðað við leiðirnar um Kerlingarskarð og Bröttubrekku hins vegar. Þeir vegarkaflar, sem sérstaklega er nauðsynlegt að lagfæra vegna vetrarumferðar milli Borgarness og kauptúnanna á norðanverðu Snæfellsnesi, eru Stykkishólmsvegurinn frá Borgarnesi að vegamótum Heydalsvegar og vegurinn inn fyrir Álftafjörðinn á Skógarstrandarvegi. Versti hlutinn af Stykkishólmsvegi á þessari leið er kaflinn frá Borgarnesi að Hitará, sem er 27 km. Gert er ráð fyrir, að nota megi núverandi veglínu á 5.4 km vegalengd með því að styrkja veginn, en af þeim 21.6 km, sem endurbyggja þarf, hefur verið lokið við mælingar á fimm vegarköflum, sem alls eru 10.6 km að lengd, og því eftir að mæla fyrir breytingum á um 11 km vegalengd. Lokið verður endurbyggingu fyrsta vegarkaflans af þessum fimm á þessu hausti, en það er kaflinn um Borg á Mýrum. Það skal tekið fram, að mjög aðkallandi er að endurbyggja meira af Stykkishólmsvegi en kaflann milli Borgarness og Hitarár, enda er mikið af þessum vegi lagt á fyrstu tveim áratugum þessarar aldar og því eðlilega ekki miðað við þá umferð, sem þar er í dag og enn síður þá, sem þar verður í næstu framtið. Vegurinn inn fyrir Álftafjörð á Skógarstrandarvegi er alls 8.Í km að lengd, og þarf að endurbyggja mikinn hluta þess vegar og þó sérstaklega veginn um Narfeyrarhlíð. Mælingar hafa verið gerðar á vegi yfir Álftafjörð, og mundi það stytta leiðina um 5.5 km. Fullkominn samanburður á kostnaði við þessa tvo möguleika liggur þó ekki fyrir, en það er ljóst, að vegur yfir fjörðinn með brú verður æði miklu dýrari en endurbætur á núverandi vegi inn fyrir fjarðarbotninn. Hvort hagnaður umferðarinnar af styttingu vegarins er í samræmi við þennan kostnaðatmismun, er ekki heldur ljóst, þó að líkurnar fyrir því aukist með vaxandi umferð við tilkomu Heydalsvegarins. En það er gefinn hlutur, að umferðin um þessa leið kemur til með að vaxa að miklum mun við opnun Heydalsvegar. Ég vona, að þessu stóra máli séu gerð nokkur skil með þessum upplýsingum vegamálastjórnarinnar um það, hvernig þessi mál standa, en um samgöngumálin yfir Hvalfjörð og athuganir á þeim málum vil ég segja það sem mína persónulega skoðun, að ég teldi, að inn í þá athugun, áður en henni væri lokið, þyrfti að koma athugun á möguleikum á að leysa persónuflutningana milli Reykjavíkur og Akraness með helikopter.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir skýr og ítarleg svör. Eins og svör hans bera með sér, er hér um mjög veigamiklar samgönguframkvæmdir að ræða, og margvíslegur og mikill undirbúningur hefur átt sér stað og þarf að eiga sér stað. Ég vil aðeins lýsa þeirri von minni, að hæstv. ráðh. styðji þessi mál og ýti á eftir þeim einsog framast er unnt, því að þessar framkvæmdir eru ekki aðeins fyrir eitt kjördæmi, heldur er þetta veigamikill þáttur í meginvegakerfi landsins. Ég vil að lokum lýsa ánægju minni með þann stórhug, sem kom fram í síðustu orðum ráðh. um lausn á farþegaflutningum milli Reykjavíkur og Akraness. Ég vildi, að sú hugmynd hans gæti rætzt sem fyrst.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð í sambandi við þessa fsp. frá hv. 8. landsk. þm. Það var á árinu 1967, eins og fram kemur í fsp., sem samþ. var till. til þál. um að kanna, á hvern hátt yrði bezt fyrir komið samgöngum yfir Hvalfjörð. Þessi rannsókn hefur staðið alla tíð síðan, og það hefur verið veitt fé til hennar á fjárlögum, svo að þess vegna hefði átt að vera hægt að ljúka þessari rannsókn fyrr en raun ber vitni um. Á s.l. þingi var gerð fsp. um þetta sama mál, og samkv. upplýsingum, sem þá komu fram, var gert ráð fyrir, að á því þingi mundu liggja fyrir endanlegar niðurstöður um þessar athuganir. Samt sem áður sáu þær ekki dagsins ljós og sjá ekki enn þá, eftir því sem hæstv. samgrh. hefur hér upplýst. Ég tel, að það sé mjög nauðsynlegt að flýta þessum rannsóknum og ljúka þeim sem allra fyrst, og það er m.a. vegna samgangnanna milli þéttbýlisins hér í Reykjavík, höfuðborgarsvæðisins, og Akraness. Þar er, eins og kunnugt er, um mjög mikla fólksflutninga að ræða, og eru nú 40–50 þús. farþegar, sem eiga þarna leið um á hverju ári. En ég tók m.a. til máls til þess að upplýsa það, að það er skoðun mín, að sú till., sem hæstv. samgrh. lýsti sig fylgjandi og 8. landsk. þm. einnig, sé ekki lausn á vandamálum okkar Akurnesinga, því að enda þótt við kæmumst með fólkið í helikopter á milli þessara staða, þá er ýmislegt annað, sem útheimtir góðar samgöngur og ekki verður flutt í helikopter. Það hefur komið í ljós í vaxandi mæli á undanförnum árum, að fólkið vill geta haft aðstöðu til að flytja bílana á milli þessara staða, og ég hygg, að það eigi langt í land, að slíkur helikopter komi hér á milli, að menn geti almennt tekið bílana með sér. Ég hygg, að það sé nær því, að tvöfaldazt hafi á þessu ári eftirspurnin eftir bílaflutningum á milli Reykjavíkur og Akraness, og enda þótt um svona mikla aukningu sé að ræða á þessum flutningum, þá liggur við, að oft og tíðum hafi ekki verið hægt að sinna allri eftirspurninni, sem hér hefur verið um að ræða, vegna þess að Akraborgin hefur ekki möguleika til að taka nema mjög takmarkaðan bílafjölda til flutninga á þessari leið. Ég tel því, að það sé sýnt, að bezta leiðin til þess að leysa þessar samgöngur á viðunandi hátt hljóti að verða bílferja, hraðskreið bílferja, sem geri hvort tveggja: annist fólksflutningana og leysi einnig vandamál annarra flutninga. Ferja fyrir fólksbíla, sem tekur einnig stóra bíla, sem fara til Norður- og Vesturlandsins, yrði enn meira knýjandi eftir að t.d. brú kæmi hjá Borgarnesi, eins og gert er ráð fyrir og rannsóknir eiga sér stað um. Hér er vissulega um stórmál að ræða, sem niðurstöður þurfa að liggja fyrir um sem allra fyrst. Í sambandi við síðasta liðinn í fsp., lið nr. 4, hvort undirbúningur sé hafinn að nauðsynlegum endurbótum, sem gera verður á þjóðveginum frá Borgarnesi til þéttbýliskjarnanna á norðanverðu Snæfellsnesi í sambandi við Heydalsveg, vil ég taka þetta fram: Það þarf vitanlega að gera miklu meiri rannsóknir og endurbyggingar á þjóðveginum til þéttbýliskjarnanna á norðanverðu Snæfellsnesi en bara vestur að Heydalsvegi, því að eins og kunnugt er kemur hann í samband í Kolbeinsstaðahreppi og liggur fram Hnappadalinn. En fyrir vestan þann hluta liggja vitanlega geysiþýðingarmiklir vegir, sem verður að endurbyggja. Við vitum, að í Staðarsveitinni og viðar á leiðinni vestur í sjávarþorpin á norðanverðu Snæfellsnesi er um vegarkafla að ræða, sem svo er ástatt um, að það þolir ekki nokkra bið, að þeir verði endurbyggðir. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram í sambandi við þessar umr. Svo vikið sé að brúnni hjá Borgarnesi yfir Hvítárósa, þá virðist vera nokkuð í land enn þá með það, að þar liggi endanlegar niðurstöður fyrir varðandi rannsóknirnar, eftir því sem hæstv. samgrh. upplýsti hér áðan, en við verðum að vona, að þeim miði áfram, því að ég er viss um, að sú brú, sem tengir byggðirnar báðum megin við Hvítá um Hvítárósa, hlýtur að koma fyrr en varir.



Herra forseti. Við höfum nú hlustað á skilmerkileg svör hæstv. samgrh. við fsp. um samgöngumál á Vesturlandi. Okkur finnst hægt miða í þessum efnum og mikið, sem þurfi að gera og liggi fyrir. Við megum þó ekki gleyma að geta þess, sem gert er. Ég tel, að á þessu ári hafi a.m.k. náðst tveir merkir áfangar í vegagerð á Vesturlandi, sem ég vil ekki láta hjá líða að minnast á, fyrst þessi mál bar á góma. Það er í fyrsta lagi Útnesvegur, vegurinn fyrir Jökul úr Breiðavík að Hellissandi. Hann var byggður upp á þessu sumri á mikilvægum kafla, sem eftir var. Það er áreiðanlegt, að Snæfellingar á útnesinu telja þar merkum áfanga náð. Í öðru lagi vil ég geta þess, að umferð um Heydalsveg verður hafin innan skamms. Það er meira að segja farið að aka hann nú þegar, þó að eftir sé að tengja eina brú á þeirri leið. Það má ekki minna vera en þessa atburðar sé minnzt örfáum orðum, þar sem þessi vegur er jafngamall lýðveldinu. Hann komst í tölu þjóðvega árið 1944 fyrir tillöguflutning þáv. þm. Snæf., Gunnars Thoroddsen. Þessara tveggja áfanga vil ég ekki láta ógetið, en jafnframt fara þess á leit við hæstv. samgrh., að hann haldi þessum málum vel vakandi. Þegar þessum áföngum er náð yfir Snæfellsnesfjallgarðinn og fyrir enda hans, þá er Álftafjörður versti þröskuldurinn á leiðinni inn með Breiðafirðinum og inn Skógarströnd. Ég flutti till. til þál. um athugun á brúargerð yfir Álftafjörð á Snæfellsnesi árið 1968, að ég ætla. Vildi ég biðja hæstv. samgrh. að láta hraða þeirri athugun, sem hann raunar minntist á áðan. Verði stefnt að því að leysa þetta mál og huga jafnframt að næsta áfanga, sem er vegur yfir Laxárdalsheiði.



Herra forseti. Það hefur komið hér fram, að þm. Vesturl. þykir seint miða að ljúka þessum rannsóknum, en öllum má nú ljóst vera, að þetta er ærið fjölþætt verkefni og verður ekki hrist fram úr erminni með orðum einum. Það verður að undirbyggja þessar aðgerðir og velja um möguleika þarna að undangengnum ítarlegum rannsóknum. Ég vil líka taka það fram, að í svari, sem hæstv. samgrh. gaf Alþ. í fyrra, kom fram, að nokkuð hefði það tafið störf nefndarinnar, sem að þessu verkefni vinnur, að ekki hefðu verið fjárveitingar fyrir hendi, en þessar rannsóknir eru dýrar. Í svari ráðh. þá sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem engin fjárveiting fékkst til framhaldandi starfa nefndarinnar á árinu 1968, tilkynnti rn. nefndinni með bréfi 12. marz 1968, að fresta yrði frekari störfum nefndarinnar um sinn. Engin fjárveiting fékkst tekin á fjárlög fyrir árið 1969 til greiðslu kostnaðar við áframhaldandi störf Hvalfjarðarnefndar. Svo rættist úr því á árinu 1970, og nú er ekki kvartað um það, að ekki verði hægt að ljúka verkefnunum vegna þess, að ekki séu fjárveitingar fyrir hendi.“ Þetta taldi ég rétt að kæmi fram, þegar talað var um, að störfin drægjust mjög hjá nefndinni. Þarna urðu tafir á, vegna þess að ekki voru fjárveitingar fyrir hendi um alllangt tímabil. Ég varpaði fram í lok máls míns áðan hugmynd um að leysa fólksflutningaspursmálið milli höfuðborgarinnar og Akraneskaupstaðar með helikopter. Ég slæ því ekki fram sem neinum sjálfsögðum möguleika, en ég tel rétt, að sú nefnd, sem fjallar um og á að komast að niðurstöðu um kostnaðinn við þá möguleika, sem hér hafa verið skoðaðir, athugi einnig möguleikana varðandi hina úrlausnina og þá kostnaðarhliðina á slíku tæki, sem þar væri um að ræða, og rekstrarkostnaðinn að sjálfsögðu líka, svo að hægt verði að bera alla möguleikana saman, helzt áður en þessi nefnd lýkur störfum. Á það ekki að þurfa að tefja neitt fyrir niðurstöðum hennar. Hv. 2. þm. Vesturl., Jón Árnason, sagði, að það leysti ekki vandann. Ég hygg, að fólksflutningavandann leysi þetta vel, ef kostnaðarhliðin verður ekki ósambærileg við aðrar úrlausnir. Það er meira að segja hægt að hafa samband á klukkutímafresti eða svo milli Reykjavíkur og Akraness, sem þá væri búið að færast nær borginni verulega með þeirri úrlausn, sem aldrei yrði gert með ferjusambandi á nokkurn hátt nema nokkrum sinnum á dag. Bílasamband er nú á milli borgarinnar og Akraness, og vegurinn um Hvalfjörð verður ekki tekinn úr sambandi, og þá leiðina fara þá flestir, sem í bílum vilja ferðast, og vöruflutningarnir eru komnir fyrir Hvalfjörð. Það virðist þá aðallega vera samanburðurinn um það að halda uppi útgerð skips með 13 manna áhöfn milli Reykjavíkur og Akraness til þess að fullnægja fólksflutningaþörfinni eða taka til þess helikopter með flugmanni og einni flugþernu. Má þá helikopterinn vera margfalt dýrari í rekstri en skip, ef það á ekki að standast samanburð við það, sem við búum nú við. Nú vitum við það meira að segja úr hernaðarfréttum nútímans, að helikopterar eru til með tvær skrúfur, sem lyfta bílum alveg eins og ekkert. Hafa þá eins og ránfugl í klónum og flytja bila þannig á milli staða lengri vegalengdir en hér er um að ræða, svo að ef hv. þm. vildi hanga í bil sínum neðan í helikopter, þá er sá möguleiki til fyrir hann, ef honum lægi mikið á að komast á milli Akraness og Alþingis.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til ríkisstj. um læknaskort í strjálbýli. Þessi mál hafa mjög verið til meðferðar á Alþ. á undanförnum árum, eins og öllum hv. alþm. er kunnugt. Alþ. hefur gert ýmsar samþykktir um þessi mál, og má m.a. minna á þál., sem afgreidd var hér seint á þingi 1969 um skipun mþn. til þess að endurskoða löggjöf um heilbrigðisþjónustu landsmanna í heild. Þessi nefnd var skipuð, og það hefur komið fram álit frá henni og verið sent út til skoðunar. Í því áliti felast vissulega mörg nýmæli, og má hiklaust segja, að það er mjög athyglisvert. Nú var mér kunnugt um það, að yfirvöld heilbrigðismála og m.a. hæstv. heilbrmrh. hafa ýmislegt gert á undanförnum vikum einmitt í sambandi við læknaskortinn í strjálbýlinu. En mér þótti þó rétt þegar í þingbyrjun að óska eftir upplýsingum um þessi mál, um aðgerðir og áform ríkisstj. Mér fannst þetta rétt, bæði af því að málið hefur margsinnis verið til meðferðar hér á Alþ., án þess að viðunandi lausn hafi á því fengizt, og eins sakir þess að þetta er stórkostlegt alvöru- og öryggismál dreifbýlismanna um allt landið, og í Austurlandskjördæmi er stöðugt ríkjandi ellegar þá yfirvofandi hreint neyðarástand á vissum sviðum. Þess vegna þótti mér fyllsta ástæða til þess að óska nú þegar eftir upplýsingum um málið, alveg frá fyrstu hendi. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en fsp. mín, sem er í tveimur liðum, er þannig: Hvað hyggst ríkisstj. gera til að bæta úr læknaskorti í strjálbýli: a. Með bráðabirgðaráðstöfunum? b. Með ráðstöfunum, er tryggt gætu til frambúðar viðhlítandi heilbrigðisþjónustu?

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Eins og hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson gat um, þá hafa fsp. og umr. um þetta mál mótað störf undanfarinna þinga og raunar ekki aðeins undanfarin ár, heldur undanfarna áratugi, því að þetta er vandamál, sem er tengt breytingum, sem hafa verið að gerast hér á Íslandi á undanförnum áratugum, að því er varðar búsetu og atvinnuhætti og þau miklu vandamál. sem dreifbýlið hefur átt við að etja í því sambandi. Þetta er því ekki aðeins heilbrigðismál í þröngum skilningi, þetta snertir alla þróun atvinnumála og efnahagsmála, og ég hygg, að við náum aldrei tökum á þessu vandamáli einangruðu, heldur verðum að leysa það í tengslum við önnur atriði. Þetta held ég, að sé grundvallaratriði í þessu sambandi, og skal ekki ræða það frekar. En mig langar að víkja að einu sérstöku atriði, sem mér finnst ekki hafa verið nægur gaumur gefinn, áður en ég tek beint að svara fsp. hv. þm. Það atriði, sem mig langaði að minnast sérstaklega á, er það, að hér er komið upp það ástand, að skortur er á fólki í heilbrigðisstéttum á Íslandi. Það er almennur læknaskortur á Íslandi, ekki aðeins í strjálbýlinu, heldur um land allt. Það er almennur skortur á hjúkrunarfólki á Íslandi, bæði hér í Reykjavík og úti um landið, og það er skortur á fólki í öðrum heilbrigðisstéttum. Þetta stafar af því, að okkur hefur ekki tekizt að skipuleggja þróun þessara mála á samfelldan hátt. Við leggjum á ráðin um það að koma hér upp nýjum sjúkrahúsum og nýjum sjúkrahúsdeildum. Við leggjum í mikinn kostnað við að byggja myndarleg hús og búa þau nútímalegum tækjum. En svo kemur það einatt í ljós, að þegar þessar stofnanir eiga að taka til starfa, þá er ekki nægjanlegt fólk til að vinna þar, og stundum verða slíkar stofnanir að vera lokaðar mánuðum saman. Og þetta er vissulega mjög alvarlegt mál. Við verðum að ná tökum á því að láta þessa hluti þróast í samfellu, þannig að verklegar framkvæmdir okkar á þessu sviði haldist í hendur við næga menntun starfsfólks í þessum greinum. Nýlega hefur verið athugað sérstaklega ástandið að því er hjúkrunarkonur varðar, og heilbrmrn. birti fyrir nokkrum vikum grg., sem Kjartan Jóhannsson verkfræðingur hafði samið um það efni, og þar voru ákaflega fróðlegar niðurstöður. Þessi grg. hefur verið birt í blöðum, og ég vænti þess, að allir hv. alþm. hafi veitt henni athygli. En þar kom í ljós, að eins og nú horfir, þá vantar a.m.k. 100 hjúkrunarkonur í störf hér á landi, og þrátt fyrir þá fjölgun, sem orðið hefur á nemendum í Hjúkrunarskóla Íslands, mun halla á ógæfuhlið í vaxandi mæli á næstu árum, ef ekki verður úr þessu bætt. Og ástandið að því er varðar lækna er á sömu lund. Að vísu er auðvelt að færa rök að því, að við séum betur settir að því er varðar lækna hér en mörg eða flest lönd heims, - með því að deila fjölda lækna í fjölda íbúa, þá séum við betur settir en aðrir. En engu að síður er það staðreynd, að sé litið á það kerfi, sem við höfum byggt upp í landinu, þ.e. hversu margar læknisstöður séu í landinu á sjúkrahúsum, heilbrigðisstofnunum og í læknishéruðum, þá er mjög alvarlegur læknaskortur á Íslandi. Það var t.d. kannað núna í haust, hvernig ástatt væri á aðalspítölunum, Borgarspítala, Landsspítala, Landakoti og á Akureyri. Þar eru 33 stöður fyrir kandidata, en þá höfðu ekki fengizt nema 22 kandídatar í þessar stöður. Það voru 11 stúdentar, sem þarna unnu til þess að fylla upp í hreinar eyður, vegna þess að það skorti útlærða menn til að gegna þessum störfum. Og sama máli gegndi um aðstoðarlæknisstöður, þær voru ekki heldur fullskipaðar, það vantaði menn þar einnig. Á Akureyri kom upp sérstakt vandamál vegna þess, að þar létust þrír læknar með stuttu millibili. Það hefur verið reynt frá því í haust að fá menn til að gegna störfum á Akureyri, sem á að vera þægilegur staður til starfa fyrir lækna samkvæmt almennum sjónarmiðum, en þetta hefur ekki tekizt. Og það má segja, að þar vanti nú heimilislækna fyrir nær 3000 manns með yfir 1000 börn á framfæri. Ástæðan fyrir þessu er sú, að það hefur verið mjög óeðlileg takmörkun á fjölda þeirra lækna, sem útskrifazt hafa úr Háskóla Íslands, og þar hafa verið uppi eða voru uppi um skeið mjög annarleg sjónarmið um nauðsyn þess að takmarka fjölda lækna, sem þar útskrifuðust, enda er það svo, að það eru ákaflega fáir læknar, sem þarna hafa útskrifazt síðustu árin. Árið 1970 útskrifuðust 17 kandidatar frá Háskóla Íslands. Á þessu ári, 1971, útskrifuðust 24 kandídatar, þar af voru þrír erlendir menn, sem hefja störf erlendis að sjálfsögðu, þannig að aðeins er um að ræða 21 til þess að hefja störf á Íslandi. Árið 1972 mun útskrifast 21 kandídat, þar af tveir útlendingar, þannig að aðeins er um að ræða 19 Íslendinga. Og 1973 munu útskrifast 30 kandidatar, þar af tveir útlendingar. Eftir það á þetta að fara batnandi. En þessi fjöldi er allt of lítill, miðað við þarfir okkar, eins og við sjáum á því, að núna í ár fara 16 til útlanda í sérnám á sama tíma og 21 Íslendingur útskrifast. Þetta er ástand, sem menn verða að gera sér ljóst. Það er almennur læknaskortur á Íslandi. Og þetta er mál, sem verður að taka til gaumgæfilegrar og alvarlegrar athugunar. Ég tel, að ríkisstj. verði að hafa forgöngu um það, að læknadeild Háskóla Íslands endurskoði sem fyrst afstöðu sina og mat á því, hversu marga lækna þarf að útskrifa frá Háskólanum árlega, og að kennslan í læknadeild verði fyrst og fremst að miða að því, að nægilega margir læknar verði til starfa á Íslandi. Við bætum aldrei úr þessu vandamáli án þess, að hér útskrifist nægilega margir læknar. Og við þessa áætlunargerð verða menn að sjálfsögðu að taka tillit til þess, að nú er kominn sameiginlegur vinnumarkaður á þessu sviði á öllum Norðurlöndum og raunar á stærra svæði, og við verðum að reikna með því sem sjálfsögðum hlut, að hluti af íslenzkum læknum starfi erlendis einhvern tíma. Það eru ekki til nein ráð til að koma í veg fyrir þetta, og við skulum ekki reyna að gera það. En öll þessi mál, þ.e. endurskipulagningu eða heildarskipulag fólks til starfa í heilbrigðisstéttum, verður að taka upp á breiðum grundvelli. Og ég vænti þess, að menntmrn. og heilbrmrn. taki að sér að hafa forgöngu um þá endurskoðun. Ég vildi vekja athygli á þessum staðreyndum vegna þess að ég tel, að menn geti ekki fjallað um þetta mikla vandamál á eðlilegan hátt án þess að gera sér þessar staðreyndir ljósar. Það er almennur læknaskortur á Íslandi. Nú í haust kom þessi læknaskortur mjög alvarlega fram. Um síðustu mánaðamót urðu hvorki meira né minna en 11 læknishéruð laus, læknishéruð, sem áður höfðu verið starfrækt af níu læknum. Þessi héruð voru: Ólafsvíkurhérað, Búðardals- og Reykhólahérað, en þeim hafði áður verið gegnt af einum lækni frá Búðardal, Hvammstangahérað, en þar höfðu tveir læknar starfað, Ólafsfjarðarhérað, Kópaskers- og Raufarhafnarhérað, en þau hafa alllengi verið læknislaus, en á tímabili verið gegnt af einum lækni, sem setið hefur á Húsavík, Þórshafnar- og Vopnafjarðarhérað, þessum héruðum hefur verið gegnt af einum lækni, sem setið hefur á Vopnafirði, Eskifjarðarhérað og Djúpavogshérað. Hér var um mjög alvarlegar horfur að ræða. Og það voru þegar í stað gerðar eins víðtækar ráðstafanir og hægt var að gera af hálfu landlæknis og annarra heilbrigðisyfirvalda til þess að útvega lækna í þessi héruð með öllum tiltækum ráðum. Það var haft samráð við stjórnir læknafélaga, við ráðningarstjóra kandídata og stúdenta og við yfirlækna Landsspítala og Borgarspítala. Smátt og smátt fékkst sú niðurstaða, að læknir, sem áður sat í Ólafsfirði, sótti um Ólafsvíkurhérað, þannig að vandi þess leystist. Læknir, sem kom heim frá Svíþjóð, tók að sér Búðardals- og Reykhólahérað. Einn læknir fékkst í Hvammstangahérað. Læknir fékkst til setu á Húsavík til þess að gegna Kópaskers- og Raufarhafnarhéraði. Og læknir kom frá Svíþjóð til þess að gegna Eskifjarðarhéraði. Að því er snertir Þórshafnar- og Vopnafjarðarhéruð, þá hafa fengizt þangað læknar til skemmri dvalar, og standa vonir til, að málefni þessara héraða verði leyst á þann veg fram yfir áramót. En gert er ráð fyrir, að læknir fáist til lengri setu á Vopnafirði og gegni Þórshöfn frá 1. febr. 1972. En þá vantar enn lækna í Ólafsfjarðarhérað og í Djúpavogshérað og einn lækni í Hvammstangahérað. Þegar sýnt þótti, að ekki mundu fást læknar í þau tvö afskekktu héruð, sem rætt var um, Ólafsfjörð og Djúpavog, þá tók ég það til ráðs að kalla saman fulltrúa Læknafélags Íslands og Læknafélags Reykjavíkur á sérstakan fund til að ræða þessi málefni á breiðum grundvelli og óska eftir till. þeirra og samstarfi við lausn þessa vandamáls, og ég bað þá hreinlega að leggja sig í framkróka til þess að leysa þessi vandamál með okkur, þar eð ég taldi þarna vera um algert neyðarástand að ræða. Eftir þennan fund sendi ég bréf til allra starfandi lækna í Reykjavík og nágrenni og fór fram á það, að þeir hugleiddu það hver um sig persónulega, hvort þeir gætu komið til móts við okkur í þessum vanda. Ég benti á það, að ef læknar á þessu svæði gæfu sig fram til setu í héruðum einn til tvo mánuði á ári, þá væri hægt að leysa þennan vanda til bráðabirgða, meðan verið væri að finna einhverjar endanlegar lausnir. Og nú að undanförnu og þessa dagana er haft persónulegt samband við alla þessa lækna, og ég vona, að af þessu verði árangur vegna þess, og það vil ég taka skýrt fram, að læknar hafa tekið þessu frumkvæði mjög vel og þeir hafa látið í ljós fullan vilja á því að aðstoða heilbrigðisyfirvöldin við að leysa þennan vanda. Á meðan þetta ástand stendur á þessum stöðum, sem ég nefndi, þá hefur málum verið ráðið þannig á Ólafsfirði, að þar hefur verið ráðin til starfa héraðshjúkrunarkona, og gert er ráð fyrir, að lyfsali á Dalvík setji upp útsölu lyfja á Ólafsfirði og síðan mun héraðshjúkrunarkonan hafa samband við héraðslækni á Dalvík vegna þeirra sjúklinga, er til hennar leita þar. Djúpavogi er þannig ráðstafað, að Egilsstaðalæknar sinna kalli þangað, en ljósmóðir á staðnum starfar að hjúkrunarstörfum og hefur umsjón með lyfjum og afhendir þau eftir fyrirsögn læknis. Þá hefur verið komið á neyðarkallssímaþjónustu við lyflæknis- og handlæknisdeild Landsspítalans fyrir Djúpavogshérað, og sams konar þjónustu er verið að reyna að koma á frá héruðum norðan- og norðaustanlands, sem læknislaus eru, við sjúkrahúsið á Akureyri. Þá vil ég geta þess, að landlæknir hefur haft sérstakt samband við Landhelgisgæzluna og farið fram á það við hana, að hún hagaði staðsetningu varðskipa með tilliti til þessara vandamála. Landhelgisgæzlan hefur oft verið til ómetanlegrar aðstoðar við sjúklinga í héruðum, þar sem lítið hefur verið um lækna, og við höfum farið fram á það við Landhelgisgæzluna, að hún taki tillit til þessa vandamáls. Einnig er það í sérstakri athugun á vegum rn. að hafa frumkvæði að því að kaupa bíla, sem hentugir eru til flutninga, þar sem samgöngur eru mjög erfiðar. En læknar hafa oft á það minnzt, að opinberir aðilar yrðu að aðstoða við það vandamál. Auk þeirra héraða, sem hér hafa verið talin, þá er vitað, að Dalvikurhérað er laust í byrjun nóvember, en gert er ráð fyrir, að núverandi héraðslæknir þar verði settur um óákveðinn tíma. Einnig mun Kirkjubæjarhérað losna fljótlega og Hveragerðishérað um næstu áramót. Og enn er ekki útséð um það, hvernig takast muni að fá lækna í þessi héruð. Ég hef nú lýst þeim breytingum, sem urðu í læknishéruðum um síðustu áramót, og þeim tilraunum, sem gerðar hafa verið á vegum landlæknis og rn. til þess að leysa þennan vanda með bráðabirgðaráðstöfunum. Ég geri mér, eins og ég sagði, vonir um, að það muni halda áfram að greiðast úr þessum vanda á einhvern hátt, þó að vissulega sé ekki um að ræða neina lausn, sem hægt er að una við sem endanlega lausn. En þá er komið að síðari hluta spurningarinnar, því veigamikla máli, hvernig hægt sé að skipa þessum málum þannig, að varanleg lausn fáist. Eins og ég gat um áðan, þá er læknaskortur í strjálbýli ein af afleiðingum almenns læknaskorts í landinu. En þegar um almennan skort er að ræða, þá vita allir, að hann bitnar mest á strjálbýlinu. Á þessu verður ekki ráðin bót, fyrr en læknum hefur verið fjölgað á Íslandi, og þess vegna er þar um tvennt að ræða, annars vegar að gera þær tilraunir, sem tiltækilegar eru, til þess að fá íslenzka lækna, sem starfa erlendis, til þess að koma til Íslands, og í öðru lagi, að læknadeildin skipuleggi störf sin þannig, að hún reyni að tryggja, að læknar útskrifist í samræmi við raunverulega þörf á Íslandi. Að því er varðar Íslenzka lækna, sem dveljast erlendis, þá hefur rn. uppi ráðagerðir um það að hafa beint samband við þá, annaðhvort bréflega eða með fundum, og kynna þeim ástand þessara mála á Íslandi og reyna að beita áhrifum sínum til þess að fá hluta þeirra til að koma til Íslands á nýjan leik og aðstoða okkur við að leysa þennan vanda. Og að því er læknadeildina snertir, þá hef ég hug á því, eins og ég sagði áðan, að ríkisstj. taki það mál upp og menntmrn. og heilbrmrn. fjalli sérstaklega um samvinnu sín á milli á þessu sviði. En þótt nægilega margir læknar væru til á Íslandi, þyrfti vissulega að endurskipuleggja það kerfi, sem fyrir er í landinu, því að það kerfi, sem nú er í landinu, er ekki í samræmi við breyttar aðstæður og ekki í samræmi við kröfur tímans. Aðstaða til lækninga utan sjúkrahúsa er í flestum tilvikum orðin miklu lakari en á sjúkrahúsunum sjálfum, og það hefur gengið hægar hér en víða annars staðar, að menn geri sér grein fyrir því, að læknisstarfið er heildarstarf fyrir sjúklinginn og það er óeðlilegt að hluta það í sundur eftir því, hvort sjúklingurinn þarf á meiri eða minni læknishjálp að halda, þ.e. eftir því, hvort honum nægir að leita til læknis á lækningastofu eða hvort það þarf að leggja hann á sjúkrahús. Það þarf að auka til mikilla muna samstarf sjúkrahúslækna og lækna utan sjúkrahúsa. Og það þarf að tryggja það, að sú góða aðstaða, sem nú er á sjúkrahúsum á Íslandi, nýtist sem bezt öllum sjúklingum, einnig þeim, sem ekki þarf að leggja inn á sjúkrahús. Þar er um að ræða rannsóknaraðstöðu, sem er ákaflega mikilvæg og læknar vilja ekki án vera um þessar mundir. Þess vegna tel ég, að framtíðin hljóti að verða sú, að við sjúkrahúsin hvarvetna um land og einnig hér í þéttbýlinu hljóti að koma upp opnar göngudeildir, sem taki að sér mjög verulegan hluta af almennri læknisþjónustu, þeirri þjónustu, sem heimilislæknar hafa haft. Eins og minnzt var á hér af hv. þm. Vilhjálmi Hjálmarssyni, hafa verið samin drög að nýju frv. um heilbrigðisþjónustu. Þessi drög komu fram á s.l. vori, og þau hafa verið send mörgum aðilum til umsagnar, og rn. hefur fengið fjölmargar aths. við þetta mál. Þær meginbreytingar, sem gert er ráð fyrir í þessum drögum, eru þær að reyna að koma heilbrigðisþjónustunni allri í samræmt kerfi, þ.e. að koma á sérhæfingu starfs utan sjúkrahúsa, að embættislæknisstörfin séu falin sérstökum fáum mönnum og almennu læknisstörfin séu sem mest rekin með hópstarfi á heilsugæzlustöðvum, sem alls staðar starfi við sjúkrahús, þar sem því verður við komið. Og að því er sjúkrahúsin snertir, þá er gert ráð fyrir því í þessum lagadrögum, að ákveðin afstaða sé tekin til starfsskiptingar þeirra og dreifingar um landið. Ég ætla ekki að þessu sinni að rekja efni þessara frv.-draga frekar, en þetta mál er allt í athugun í heilbrmrn. og það verður athugað gaumgæfilega á næstu vikum. Ég vænti þess, að þetta frv. verði síðar á þessu þingi lagt fram í einhverri mynd, og þá mun að sjálfsögðu verða mjög viðtæk athugun á þessu máli hér á vegum Alþ. Ég vil láta þess getið, að, þarna tel ég vera um svo vandasamt mál að ræða, að ég tel sjálfsagt, að Alþ. hafi það lengi til meðferðar og fjalli mjög gaumgæfilega um það. En ég vænti þess, að hugmyndir þær, sem í því frv. felast, muni stuðla að því að tryggja eða búa í haginn fyrir þá varanlegu lausn, sem hv. þm. talaði um.



Herra forseti. Það var nú eiginlega ekki ætlun mín að taka til máls við þessa umr. hér á hv. Alþ., en vegna þess að þessi mál bar á góma, taldi ég mér skylt að gera hér örstutta aths. Ég vil fyrst þakka hæstv. ráðh. fyrir þá yfirgripsmiklu ræðu, sem hann hefur flutt hér um þetta mikilvæga mál, og þá benda á það, sem raunar kom fram í hans máli, að það þyrfti að gera tvennt í þessum efnum. Í fyrsta lagi þarf að finna einhverja bráðabirgðaúrlausn á þessu efni og í annan stað að hyggja að framtíðarskipulagi þessara mála. En ég vil benda á eitt í þessu sambandi, sem ég tel ákaflega mikilvægt, og það var ástæðan fyrir því, að ég tók hér til máls nú. En það er, að viða þar sem læknaskorturinn er tilfinnanlegastur, þar eru samgöngur afar erfiðar, og það hefur einhvern veginn æxlazt svo, að ekki virðist vera nægilega mikið samráð milli samgönguyfirvalda og heilbrigðisyfirvalda um lausn á þessu máli. Það er þannig t.d. víða á Norðurl. e., að þar er rutt snjó af vegum einu sinni í mánuði, en læknar eiga að komast til staða tvisvar í mánuði, þar sem yfirleitt er mjög mikill snjór á vetrum og svo snjóþungt, að það verður að teljast furðuleg ráðstöfun, að svona skuli að farið. Eins er um stað eins og Ólafsfjörð, sem er algerlega samgöngulaus að kalla nema á sjó, þegar snjóar í einn erfiðasta fjallveg landsins, Múlaveg. Það er í reglum samgrn., að einungis skuli ryðja snjó af þeim vegi einu sinni í viku, og ef það er gert á mánudegi og snjóar á þriðjudegi, þá má ekki ryðja þaðan snjó á miðvikudegi, jafnvel þótt þar sé fársjúkur maður fyrir. Þetta held ég, að þurfi að taka til gagngerðrar endurskoðunar, og ég vil beina þeim tilmælum bæði til hæstv. heilbrmrh. og samgrh., að úr þessu verði bætt hið snarasta.



Herra forseti. Ég vil nú leyfa mér að þakka svör hæstv. ráðh. Það kemur glöggt í ljós varðandi fyrri lið fsp., að það hefur verið sýnd mjög virðingarverð viðleitni til þess af hálfu ráðamanna heilbrigðismála og ráðh. sér í lagi að ná fram einhverri skyndiúrlausn til þess að bægja frá dyrum bráðri neyð í þessu efni. Mér þykir einnig mjög vænt um að heyra það, að varðandi síðari liðinn, þá hugsar ríkisstj. sér að vinna á breiðum grunni að framtíðarlausn málsins. Mér skilst á ræðu ráðh., að ríkisstj. hafi í hyggju allt í senn að leita til íslenzkra lækna erlendis og kynna þeim neyðarástandið hér og hvetja þá til að sýna nokkurn þegnskap, að beita sér fyrir því að efla læknadeildina, efla hana til aukinna afkasta, ef svo mætti segja, og loks að halda áfram af fullum krafti að undirbúa skipulagsbreytingu heilbrigðisþjónustunnar í landinu. Ég vil leyfa mér að undirstrika það, sem fram kom í ræðu hæstv. ráðh., að í þessu máli eru sennilega tvö meginatriði, sem við verðum að hafa í huga, annars vegar það, að endanleg eða viðunandi lausn fæst aldrei nema með því að vinna að málinu á mjög breiðum grunni og þá koma inn í fleiri atriði en aðeins hvað snertir læknana sjálfa og það starfslið, sem að heilbrigðismálunum vinnur, mörg fleiri atriði. Hv. 5. þm. Norðurl. e. áréttaði þessa skoðun ráðh. með ljósu dæmi. Hins vegar er svo það meginatriði, sem áður hefur oft verið lögð áherzla á hér á hv. Alþ., þetta, að það er læknaskortur í landinu og ekki aðeins læknaskortur, heldur skortur á öðru starfsliði, og það er eitthvert allra fyrsta atriðið að bæta úr honum. Það er kannske vorkunnarmál, þó að það hafi vafizt nokkuð fyrir hv. Alþ. og öðrum þeim, sem að þessum málum vinna, að ráða bót á því óvænta ófremdarástandi, sem verður, þegar fjölmennur hópur lærdómsmanna, sem fyrir eigið harðfylgi og með verulegum stuðningi af almannafé hefur aflað sér menntunar til að gegna þýðingarmiklu þjónustustarfi fyrir landsfólkið, telur sig ekki lengur geta sinnt þörfum verulegs hluta þjóðarinnar. En þennan vanda verður nú að leysa, hvað sem það kostar. Það er auðvitað rétt, sem kom fram hjá hæstv. ráðh. og ég hef áður drepið á, að það er almennur skortur á fólki, almennur læknaskortur í landinu. En það breytir þó ekki þeirri staðreynd, að læknaþjónustan í strjálbýlinu er algert sérmál. Og ég vil segja það að lokum, að það er ekki hægt að kalla það annað en hneykslismál af verstu gráðu, að það skuli raunar varða missi þeirra mannréttinda, sem landslög ákveða þegnunum varðandi heilbrigðisþjónustuna, ef menn ætla sér að nytja gæði landsins t.d. austur í Vopnafirði eða á suðaustanverðu Íslandi. Og ég vona, að ekki aðeins ríkisstj. heldur allir hv. alþm. og aðrir, sem hlut eiga að máli, taki höndum saman um að vinna að lausn þessa máls.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrmrh. fyrir hans skeleggu og greinargóðu ræðu, þar sem tekið var á þessum vandamálum og þau skýrð af víðsýni, og sannarlega var þetta allt rétt, sem hann sagði okkur um þetta mikla vandamál þjóðarinnar. Læknaskortur er almennur hér í landi, og hann er mikið vandamál. Og það má segja, að varðandi strjálbýlið sé þetta þjóðfélagslega mjög mikilvægt vandamál. Það fyrsta, sem okkur dettur þá í hug, er að leita eftir orsökunum. Það er alveg rétt, sem fram hefur komið hjá hv. ræðumönnum, að almennur læknaskortur er í landinu, en þó ber að hafa það í huga, að við eigum lækna úti í útlöndum, sem gætu hæglega leyst öll þessi vandkvæði á svipstundu, lækna, sem eru búnir að vera árum saman erlendis, sem eru fulllærðir til heimkomu. En spursmálið er þá þetta, hvers vegna koma þeir ekki heim? Óneitanlega leitum við þeirrar ástæðu, að aðstaða sé ekki fyrir hendi, sú aðstaða, sem þeir vilja sætta sig við. Ég hef nú sérstaklega kynnt mér þetta ástand úti á landinu, og það er ekki að neita því, að það er viða ekki nógu vel búið að læknum til þess, að hægt sé að ætlast til, að þeir setjist þar að. Að vísu hefur þetta batnað nokkuð á síðustu árum. Skortur á ýmsum tækjum og hjálpargögnum, samgönguerfiðleikar og margt fleira veldur því, að læknar geta illa hugsað sér að staðfestast á þessum stöðum. Og í raun og veru er það ástand, sem verið hefur nú á undanförnum árum, að læknar hafa verið í 20–30 héruðum á landinu aðeins 3–6 mánuði upp í eitt ár í einu, fólkinu algerlega ófullnægjandi. Oft er talað um það, að læknar hafi há laun. En læknar hafa líka aðra vinnuaðstöðu en flestir aðrir þjóðfélagsþegnar. Á undanförnum árum hefur það verið þannig í fjöldamörgum héruðum, að læknar hafa orðið að sinna tveimur læknishéruðum, og samkv. læknaskipunarlögum er þeim beinlínis fyrirskipað að hafa gegningarskyldu allan sólarhringinn og alla daga ársins. Þetta getur ungum mönnum reynzt tiltölulega auðvelt fyrsta kastið og í stuttan tíma. En þegar frá liður, verður þessi vinnuaðstaða fullkomlega óhæfileg. Og þannig orðaði það ungur læknir, sem var búinn að vera tvö ár úti í héraði, á fundi nú fyrir skömmu, að hér væri um hreina vinnuþrælkun að ræða. Þar að auki bætist það við, að læknar hafa ekki getað fengið hjúkrunarkonur, meinatækna, jafnvel ekki ritara til þess að aðstoða sig við þessi miklu störf þeirra. Og það byggist á tvennu. Í fyrsta lagi hefur ríkisvaldið ekki verið örlátt á aðstoðarfólk handa læknum, og í öðru lagi er þetta fólk mjög oft ekki til á þessum stöðum. Ungir læknar, sem útskrifast úr læknadeildinni, standa frammi fyrir þeirri staðreynd, að þeir geta valið úr 30–40 stöðum hér í Reykjavík og nágrenni. Þeir geta valið úr stöðum í þéttbýlinu úti á landi, þeir geta valið úr stöðum í nágrannalöndunum, og þeir eiga að sjálfsögðu þess kost að fara út í strjálbýlið. Og mér er fullkunnugt um það, að margir ungu læknanna hafa hug á því að fara út á land. Þeir viðurkenna það, að héraðslæknisstarfið er eitt frjósamasta læknisstarfið, og þeir viðurkenna líka, að það er að sjálfsögðu alltaf aðgengilegt fyrir ungan mann að starfa, þar sem þörfin er mest. En flestir eru fjölskyldumenn, og þeir verða að gera sér grein fyrir því á raunsæjan hátt, hvar þeir eigi að setja sig niður til frambúðar. Og þá kemur hér vandamál, sem ekki hefur verið mikið rætt um enn. Þetta mál verður held ég aldrei leyst til frambúðar, nema hætt verði félagsleg aðstaða öll á þessum stöðum, nema skólamál, samgöngumál og menntunaraðstaða öll verði stórbætt úti í strjálbýlinu. Þetta er líka ein ástæðan fyrir því, að læknarnir fást ekki þangað. Þar að auki hefur það sýnt sig, að ef læknir er kominn út í hérað, þá virðist gersamlega óhugsandi að fá annan lækni til þess að leysa hann af, til þess að hann geti fengið sér eðlilegt sumarfrí, svo að hann geti fengið sér frí til frekara náms, en það er þessum læknum í strjálbýlinu sérstaklega nauðsynlegt, vegna þess að þeir hafa að sjálfsögðu ekki eins mikla starfsþjálfun þar eins og viða annars staðar. Ég er sammála flestu af því, sem hæstv. heilbrmrh. sagði um framtíðarlausn í þessum málum. Þó er mér það ljóst, að ekki verður allt bætt í þessum málum á Íslandi með læknamiðstöðvunum. Þær eru mjög þarfar og mjög nauðsynlegar, en staðhættir, samgöngumál, fjallvegir og ótal aðrar ástæður valda því, að við munum þurfa að hafa lækna í einmenningshéruðum, ef fólkið okkar á að búa við góða læknisþjónustu. Og ég held því, að eitt aðkallandi málið núna til þess að leysa þetta bæði til bráðabirgða og sem varanlega lausn sé að rannsaka fyllilega, hvort hagur og kjör lækna í litlu héruðunum eru með þeim hætti, að það sé aðgengilegt. Ég er sannfærður um, að svo er ekki. Þá verður að sjálfsögðu að miða við eðlilega vinnuaðstöðu. Það er mikil sorgarsaga, hve illa við erum búnir að heilbrigðisstarfsfólki, og það er hörmulegt, að land, sem á sinn háskóla, sem getur útskrifað lækna, útskrifað lögfræðinga og presta o.s.frv., skuli ekki geta útskrifað ýmsa heilbrigðisþjónustuaðstoðarmenn, sem nauðsynlegir eru okkur hér í landi. Ég á þar einkum við sjúkraþjálfara, félagsráðgjafa, vinnuþjálfara og ýmsar aðrar stéttir, sem okkur er fullkomin nauðsyn að geta útbúið fyrir ævistarf hér í þessu landi. Fyrir nokkrum árum var svo ástatt hér, að það var útilokað í raun og veru að sinna fullnægjandi rannsóknarstörfum á spítala vegna skorts á meinatæknum. Þá var tekið það ráð, að hér var Tækniskólanum falið að mennta meinatækna. Nú er ástandið allt annað í þessum efnum, og ef við fengjum annan hjúkrunarkvennaskóla, ef við fengjum aðstöðu til náms fyrir félagsráðgjafa, fyrir sjúkraþjálfara og fyrir ýmsar aðrar hjálparstéttir læknanna og heilbrigðisþjónustunnar, þá er ég sannfærður um, að það yrði auðveldara að leysa þetta mál til frambúðar.



Herra forseti. Það er náttúrlega engin leið að gera þessu stóra máli skil hér á þessum vettvangi nú, í fsp.-tíma á Alþ., en mér fannst nú samt ástæða til að taka undir eitt og annað, sem hér hefur verið sagt í þessum umr. Og ég vil þá sérstaklega taka mér í munn það orð, sem fyrirspyrjandi notaði í ræðu sinni, þar sem hann talaði um neyðarástand í þessum efnum. Það er áreiðanlegt, að þetta er ekki ofsagt hvað varðar læknaþjónustu í landinu. Þar er um algert neyðarástand að ræða. Ég býst við, að þetta eigi við um alla landshluta, og þetta mun jafnvel gilda um Reykjavík líka. Mér þykir ástæða til þess að minna á það, úr því að ég er kominn hér í ræðustól, að af þeim læknishéruðum, sem eru í því kjördæmi, sem ég er fulltrúi fyrir, þar sem ég þekki bezt til, þá má segja, að obbinn af þessum læknishéruðum séu óveitt langtímum saman og löngum. Þannig er t.d. um öll læknishéruðin í Norður-Þingeyjarsýslu. Það hefur verið svo um langa hríð, að Norður-Þingeyjarsýsla, öll sú sýsla, hefur verið læknislaus. Það hefur ekki fengizt maður til þess að gegna þeim þrem læknishéruðum, sem eru í þeirri sýslu. Að vísu er komin einhver bráðabirgðalausn núna þessar vikurnar fyrir þessi héruð, en hversu lengi það stendur, vitum við ekki. Einnig er þess að geta, að Breiðumýrarhérað, sem nær yfir hluta af Suður-Þingeyjarsýslu, er nú og hefur lengi verið óveitt, er að vísu gegnt frá Húsavík. Ástandið er þannig í einum stærsta kaupstað norðanlands, Ólafsfirði, að þar er nú læknislaust og það er reynt að bæta úr því, eins og hæstv. ráðh. nefndi hér áðan, með því að ráða héraðshjúkrunarkonu. Og þannig er ástandið á Dalvík, að þar verður læknislaust að réttu, vegna þess að læknirinn er kominn á hámarksaldur, núv. héraðslæknir er kominn á hámarksaldur embættismanna og hlýtur þess vegna að láta af störfum. En hins vegar leggur hann það mikla rækt við þennan stað, að hann hefur hugsað sér að vera þar eitthvað áfram við læknisstörf. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að þetta er mjög flókið vandamál, og það er alveg útilokað, að ég geti farið út í það að ræða það mjög náið. Hins vegar vil ég leyfa mér að taka undir ýmislegt, sem hér hefur komið, og þá alveg sérstaklega áskorun til Háskólans og til læknastéttarinnar um það að vinna með Alþ. og með ríkisstj. að frambúðarlausn þessa máls. Ég held, að á þessa samvinnu hafi stórlega skort að undanförnu og þetta sé ein meginorsökin til þess, hversu mjög hefur sigið á ógæfuhliðina í þessum efnum. Undir þetta vil ég alveg sérstaklega taka og efast reyndar ekki um eftir þeim undirtektum, sem nú hafa nýlega komið fram frá læknastéttinni, að þessi samvinna muni komast á, en þó held ég, að hlutur eins aðilans í þessu liggi eftir og það sé hlutur Háskólans, hlutur læknadeildarinnar, og ég vil alveg sérstaklega taka undir þá áskorun, sem hér hefur komið fram um, að læknadeildin taki sín mál til fullkominnar endurskoðunar og setji sér ný og miklu skýrari markmið en hún virðist starfa eftir nú í dag.