Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. Nd. hefur haft til athugunar frv. til l. um breyt. á lögum nr. 75 frá 21. júní 1973, um Hæstarétt Íslands. Megintilgangurinn með þessu frv. er að auðvelda Hæstarétti að sinna þeim mikla fjölda mála sem þar hefur hrannast upp á undanförnum árum. til vandræða horfir hve dráttur er orðinn langur á því að Hæstiréttur geti sinnt öllum þessum málafjölda. Samkv. frv. er gert ráð fyrir að farnar verði þrjár leiðir að þessu marki. Það er í fyrsta lagi gert ráð fyrir að fjölga um einn dómara í Hæstarétti þannig að dómarar verði 8 í staðinn fyrir 7. Jafnframt er veitt heimild til þess að ráða til starfa í réttinum um takmarkaðan tíma 2– 3 dómara sem starfi þar um 6 mánaða skeið í hvert sinn, ef það mætti einnig verða til að létta á þeim mikla fjölda mála sem bíður afgreiðslu í réttinum. Gert er ráð fyrir að þessi heimild gildi aðeins árin 1982 og 1983. Í þriðja lagi er svo gert ráð fyrir að veita heimild til þess að ráða einn löglærðan aðstoðarmann til starfa við dóminn og ætti starf hans að greiða fyrir því, að mál fengju hraðari afgreiðslu í dóminum. Allshn. hefur fengið til viðræðna um þetta mál hæstaréttardómarana Loga Einarsson, sem er forseti Hæstaréttar, og Þór Vilhjálmsson. Enn fremur hefur nefndin fengið til viðræðna Steingrím Gaut Kristjánsson héraðsdómara og Baldur Möller ráðuneytisstjóra í dómsmrn. Frv. það, sem nokkrum sinnum hefur verið flutt um lögréttu, en aldrei fengið afgreiðslu í þinginu, kom mjög til umræðu í nefndinni, og þess gætti mjög í umræðum í nefndinni að sumir nm. a.m.k. telja frv. til lögréttu mjög vænlegan kost í því efni að létta á Hæstarétti. Engu að síður varð það niðurstaða meiri hl. n. að mæla með samþykkt þessa frv. eins og það liggur fyrir frá Ed. Að þessu nál. standa auk mín hv. þm. Ingólfur Guðnason, Garðar Sigurðsson, Friðrik Sophusson og Eggert Haukdal. Friðrik Sophusson og Ingólfur Guðnason skrifa undir nál. með fyrirvara.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá minni hl. allshn., en þann minni hl. skipar ásamt mér hv. 5. þm. Vestf., Ólafur Þ. Þórðarson. Um þetta mál hafa orðið allmiklar umræður í vetur innan þings og utan og urðu raunar allmiklar umræður í Ed. og voru fluttar þar fjölmargar brtt. við frv. Fæstar þeirra náðu þó fram að ganga, en þó ein að ég hygg. Ég veit ekki hvort hv. þm. hafa gefið mikinn gaum að þessu frv. og hvort menn átta sig til hlítar á því, að hér er verið að leggja til í raun og veru eðlisbreytingu á Hæstarétti Íslands. Þessi eðlisbreyting er í því fólgin, að þangað til fyrir þremur árum eða 1979 störfuðu í Hæstarétti 6 dómarar. Þá var með lögum frá Alþingi, sem var hér húrrað í gegn á síðustu dögum þings, fjölgað úr 6 í 7. Rökstuðningurinn fyrir því var sá, að með því ætti að höggva á málahala í réttinum. Það skal vissulega undirstrikað, að það eru mikil vandræði af því þegar mál hlaðast upp í réttarkerfinu, hvort sem um er að ræða í undirrétti eða í Hæstarétti. Engu að síður varð þessi fjölgun ekki til að höggva á málahalann, eins og kallað er. Nú er komið nokkru síðar og beðið enn um fjölgun um einn og auk þess, eins og getið er í ákvæðum til bráðabirgða með þessu lagafrv., beðið um 2–3 aðstoðardómara eða aukadómara, dómara sem starfi jafnhliða hinum reglulegu dómurum. Eðlisbreytingin er í því fólgin, hin almenna hugmynd, sem að baki þessu liggur, er sú, að í vaxandi mæli sé Hæstiréttur brotinn upp í marga smærri dóma. Ef við gefum okkur að þessar heimildir séu nýttar til hlítar eru hæstaréttardómarar orðnir 11 í raun. Og gefi menn sér það, eins og mun gerast ef þessi breyting er gerð, en ekki lögréttubreytingin, þá þýðir það í raun að svokölluð smærri mál hlaðast upp hjá réttinum þannig að dómurinn starfi meira í þriggja manna dómum en í fimm manna dómum, og þá eru í raun og veru orðnir til þrír dómar. Það bíður þeirri hættu heim að sá sem á mál sín að sækja undir réttinn, geti haldið því fram í fullri alvöru og með allmiklum rökum að niðurstaðan í máli hans hafi orðið þessi, kannske niðurstaða sem hann telur óæskilega, ekki æskilega, en fjallaði, hafi verið skipaður þessum mönnum og ekki hinum mönnunum. Að vísu var samþykkt í Ed. brtt. frá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni sem átti að mæta þessu að nokkru en ég hygg þó að það muni ekki gerast. Löglærðir menn, sem hafa gagnrýnt þetta, orða það svo, að með þessari breytingu sé réttareiningu í landinu stefnt í voða. Ég held að það þurfi ekki löglærðan mann til að sjá það í hendi sér að þessi hætta er mjög fyrir hendi. Menn hafa bent á erlend fordæmi. Mér er sagt að á Norðurlöndum, og þá er ég að tala um ákvæðið til bráðabirgða, ekki þann eina dómara sem gerð er till. um í 1. gr. frv., heldur um álvæði til bráðabirgða þar sem settir eru upp aukadómarar um sinn, þar séu tvær fyrirmyndir fyrir þessu. Önnur mun vera frá Finnlandi og hin frá Noregi. Og hvenær skyldi það hafa verið gert? Jú, það er eftir stríð þegar Hæstiréttur var að elta uppi „Kvíslinga.“ Manni sýnist að í réttarsögulegu tilliti séu það ekki fordæmi til að fara eftir. Ég held að það hljóti að vera markmið löggjafans, að um Hæstarétt sé eining, að svo miklu leyti sem til hans er litið sem stofnunar. - Það verður auðvitað aldrei eining um Hæstarétt og á ekki að vera það raunar hvað varðar niðurstöður sem hann kannað komast að. Það er svo út af fyrir sig annað mál, sem er mitt sérsjónarmið, að ég er þeirrar skoðunar að Hæstiréttur hér sé of lokuð stofnun í þeim skilningi að hann tekur ekki sem stofnun þátt í almennri umræðu sem verður í þjóðfélaginu um niðurstöðu sem hann kann ð hafa komist að. Fyrir þessu er hefð í okkur skyldum réttarríkjum. Það er allt öðruvísi hefð í engilsaxnesku löndunum og hefð að þessu leyti sem ég tel vera til fyrirmyndar í Bandaríkjunum t.d. er hæstiréttur pólitísk stofnun, eins og hann er eðli málsins samkv. En þetta er út af fyrir sig allt annað mál. Hér er verið að leggja til að brjóta Hæstarétt upp í margar smætti dóma. Niðurstöður kunna að vera þannig, ég tala nú ekki um ef þróunin verður að hæstaréttardómarar fari að sérhæfa sig í einstökum málum þannig að eitt settir af dómurum dæmi í málum af einni tegund o.s.frv. Þá stendur sá sem á undir réttinn að leita, andspænis þeim möguleika að það sé samsetning réttarins sem hafi komist að tiltekinni niðurstöðu varðandi hans mál, en í réttinum kunni að vera önnur samsetning af mönnum sem vegna annars upplags annars bakgrunns hefði getað komist að allt annarri niðurstöðu. Orð mín má ekki skilja svo, að mér sé ekki mætavel ljós sá vandi sem stafar af því, að mál hafa safnast saman fyrir réttinum. Þetta er allt saman ljóst. Fyrir nokkrum árum var þessi vandi einnig mjög ljós í dómskerfinu. Kunnáttumenn þar segja mér raunar að vandinn hafi flust til. Þetta var áður vandamál á lægra dómstiginu, en hefur nú færst á hið efra dómstig. Um þetta urðu m.a. miklar umræður í samfélaginu vegna þess að auðvitað hefur slíkt og getur haft hina hroðalegustu eftirleiki, sem sé þá, að menn taki ekki út refsingu sína, hvað sem mönnum annars finnst um réttmæti slíks, fyrr en mörgum árum eftir að brot var framið. Um þetta urðu miklar opinberar umræður í samfélaginu. En dómsmálayfirstjórnin tók fullt tillit til þessarar umræðu og svaraði þetta var í dómsmrh. - tíð núv. hæstv. utanrrh., Ólafs Jóhannessonar - með því að ráða starfsfólk í rn. sem fór að sinna þessu. Eitt af því. sem út úr því starfi kom var frv. til l. um lögréttu. Það var fyrst flutt hygg ég haustið 1976. Ég er þeirrar skoðunar, að lögréttuhugmyndirnar séu einmitt rétta svarið við þeim vanda sem vissulega var til staðar. Hverjar hugmyndirnar um lögréttu? Þær eru að smærri mál samkv. nánari skilgreiningu fari í gegnum tvo dómstig, þ.e. frá undirrétti til lögréttu og hljóti þar fullnaðarniðurstöðu, en stærri mál, og þá t.d. mál þar sem dómar eru stefnumarkandi, og þá vísa ég til þess sem ég hef fyrr sagt m eðli Hæstaréttar, hefjast í lögréttu, en fara síðan til Hæstaréttar og aðeins í undantekningartilfelli. Þetta er almennum orðum talað rétt leið til að vinna bug á þeim vanda sem myndast sem flöskuháls í dómskerfinu. En í þeirri lausn, við sem hér er verið að leggja til, er ekkert sem kemur í veg fyrir að þessi svokölluðu smærri mál einasta hlaðist upp í réttarkerfinu og verði þar vandi til frambúðar. Og hugi menn að einu. Setjum svo, að þetta frv. yrði samþykkt og Hæstiréttur nýtti sér heimildir sem hann væntanlega og vissulega mun gera. Þá eru dómarar í Hæstarétti orðnir 11. Setjum svo, að að tveimur árum liðnum sé alveg sami flöskuhálsinn í réttarkerfinu t.d. vegna þess að menn hafa vanist því að fara þessa leið. Hvenær gerist þetta? Það gerist þegar lögfræðistéttin í landinu er í áfrýjunarskapi, sem gerist öðru hverju. Hver halda menn að þróunin samkv. alkunnum lögmálum t.d. kennd við Parkinson, verði? Vitaskuld munu aðstandendur réttarins koma til þeirrar dómsmálayfirstjórnar, sem þá verður, og segja: Ástandið er þannig að við verðum að hafa þetta svona til frambúðar. Þá er komið að öðrum þætti þessa máls. Í aths, sem kynntar voru í hv. Ed., voru það nokkrir löglærðir menn, m.a. úr dómarastétt, sem fluttu röksemdir um að það ákvæði til bráðabirgða, sem er í þessum lögum,um þessa 2–3 aukadómari sem eigi að ráða, kynni að vera stjórnarskrárbrot. Nú er það stórt orð, að stjórnarskrárbrot, og ég vil fara mjög varlega í að taka undir það eða álykta út frá því, að hér geti verið um stjórnarskrárbrot að ræða. En það sem átt er við, er að það er auðvitað mjög veigamikið og hornsteinn þess kerfis, sem við búum við í þessum efnum, að ef menn eru ráðnir til tveggja ára hugsa þeir auðvitað um sitt starf og síma framtíð, eins og allri menn og allar konur gera á öllum tímum, og þeir hljóta að huga að því, þegar liðið er á þetta tímabil, hver verði þeirra framtíðar þessu starfi eða öðru starfi. Þessa framtíð eiga þeir undir dómsmálayfirstjórnina undir framkvæmdavaldið að sækja. Það er því ekki hægt að segja af fullu öryggi að við þessar kringumstæður séu þessir menn engum háðir nema sjálfum sér. Það er þetta sem átt er við þegar leiddar hafa verið getur að því, leidd hafa verið rök að því, að hér kunni að vera a.m.k. farið á snið við stjórnarskrána. Nú vil ég endurtaka það, að ég vil fara mjög varlega í að tala um stjórnarskrárbrot í þessum efnum, enda er það stórt orð. Engu að síður eru þetta röksemdir af því lagi að það er mjög erfitt að kasta þeim algerlega frá sér, enda má út af fyrir sig segja að það hafa engar haldbærar röksemdir komið gegn þessum röksemdum um stjórnarskrána, stöðu réttarins og stöðu dómarananna Á það hefur verið bent, að ástæðan fyrir flutningi þessa frv. sé nú, að innan dómarastéttarinnar séu hugsanlega mjög skiptar skoðanir um hugmyndir um lögréttu, um þetta nýja dómstig, og að ástæða fyrir flutningi þessa frv. sé sú, að einhverjir séu til - og ég vildi gjarnan að hæstv. dómsmrh. gæfi upplýsingar um a.m.k. hug sinn í þeim efnum - sem vilji drepa á dreif hugmyndum um lögréttu. Ég tel að það væri mjög óskynsamlega að farið. Það hefur verið nefnt, að í lögréttu störfuðu kannske 10 –15 dómarar. Eitt af því, sem hefur vafist fyrir mönnum á undanförnum árum, eru kostnaðarþættir þessa. En hér eru menn í raun að leggja til fjóra nýja hæstaréttadómara. Það er málið þó að því sé dreift her og þar um frv. þ.e. einum í 1. gr. og 1 –2 ákvæði til bráðabirgða. Í raun eru þetta fjórir hæstaréttardómarar, ef heimildin er nýtt til hlítar. Hafi það verið þessi ástæða ein, sem vafðist fyrir mönnum í sambandi við lögréttuna, er nú verið að stíga stórt skref í sömu átt. Nei, auðvitað er rétt að það er ófremdarástand og það er viðurkennt af öllum, af aðstandendum Hæstaréttar og öllum sem vel vilja um þetta mál fjalla, að málahali hjá Hæstarétti er til vandræða, ekki síst fyrir þá sem eiga undir dóminn að sækja, og svo hitt, að það er ekki við réttinn sjálfan að sakast í þeim efnum. En ef aðrar hliðar málsins eru skoðaðar á undanförnum árum, þá blasir auðvitað við að ein af ástæðum fyrir þessu er sú að, hæstiréttur er gersamlega vanbúinn og þar er við fjárveitingavaldið að sakast. Hann er vanbúinn að starfsliði. Það er t.d. alveg fáránlegt að hæstaréttardómarar skuli ekki hafa löglærða aðstoðarmenn. Þeir þurfa að eyða miklu af starfstíma sínum í alls konar handavinnu sem þeir alls ekki ættu að þurfa að vinna. Og mér skilst að það vanti mikið á að um rétta mönnun sé að ræða í öðru starfsliði réttarins. Ég held að frekar en að vera að fjölga dómurum og raunverulega að leggja til að dóminum verði skipt upp í marga smætti dóma og stofna þar með eðli stofnunarinnar í hættu væri miklu nær að hyggja að því að bæta hinar ytri aðstæður í réttinum . Í þessu frv. til l. er gert ráð fyrir heimild til að ráða einn löglærðan aðstoðarmann. Væri ekki miklu nær að eyða peningum í að fjölga slíkum mönnum heldur en vera að breyta eðli réttarins með þeim hætti sem hér er lagt til? Ég held að þeim, sem þetta frv. hafa flutt, væri miklu meiri sómi að því og það væri réttari málsmeðferð, hvernig sem að því er staðið að öðru leyti. Herra forseti. Nál. það, sem við hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson stöndum að, þar sem þessar röksemdir eru dregnar saman, er svohljóðandi: Frumvarp þetta til laga um Hæstarétt Íslands kveður á um að dómurum í Hæstarétti verði fjölgað um 1, úr 7 í 8, og auk þess verði heimilt að ráða 2–3 aukadómara um takmarkaðan tíma. Þessar hugmyndir eru fram settar til þess að ráða bót á ófremdarástandi sem myndast hefur vegna þess að mál hafa hlaðist upp í Hæstarétti og fyrir vikið er orðinn óeðlilegur dráttur á afgreiðslu mála þar. Allir hljóta að vera sammála um að það að það er óæskilegt að mál safnist fyrir hjá Hæstarétti þannig að það geti tekið allt að tvö ár og jafnvel lengri tíma að fá mál þar afgreidd. Þessi vandi hefur alllegni verið ljós og viðurkenndur í dómskerfinu. Á árinu 1976 var í fyrsta sinn, lagt fram frv. til l. um lögréttu. Hugmyndin að baki lögréttu er einmitt að leysa þennan vanda þannig að smærri mál séu dæmd í héraði og áfrýjað til lögréttu ef um slíkt er að ræða, en stærri mál dæmd í lögréttu og síðan áfrýjað til Hæstaréttar. Hér sýnist vera um frambúðarlausn að ræða á mikilsverðu vandamáli. Frv. um lögréttu hefur alloft verið lagt fyrir Alþingi og komst einu sinni til 2. umr. í seinni deild, en var ekki afgreitt. Nú hafa enn fremur komið fram hugmyndir um að reyna lögréttufyrirkomulagið á stór-Reykjavíkursvæðinu og Reykjanessvæði og útfæra það síðan þyki það gefa góða raun. Líta má svo á að það sé ekki skynsamleg leið að fjölga dómurum í Hæstarétti umfram það sem nú er. Benda má á að á árinu 1979 var fjölgað um einn dómara, úr 6 í 7. Nú er lagt til að fjölga úr 7 í 8 og enn fremur að ráða 2-3 dómara til viðbótar um takmarkaðan tíma. Gera má ráð fyrir að sé lagt út á þessa braut verð sérhver vandi sem upp kemur í Hæstarétti vegna málafjölda, leystur með fjölgun. Verði að tveimur árum liðnum enn málafjöldi fyrir Hæstarétti þá má gera ráð fyrir að gerð verið tillaga um að 10–11 manna dómur verði varanlegur. Þetta þýðir það, að í raun verður Hæstiréttur margir dómar, fimm manna dómar og þriggja manna dómar. Svo getur farið að þeir ,sem eiga undir dóminn að sækja muni álíta að dómurinn hafi komist að tiltekinni niðurstöðu vegna þess hvernig hann var saman settur. Líta má svo á að að hluta stafi vandi Hæstaréttar ekki af því, að dómarar séu ekki nógu margir, heldur vegna þess að ytri aðstæður séu ófullnægjandi. Hæstiréttur hefur lítið starfslið. Miklu fremur en að fjölga dómurum og fara þá í vaxandi máli út á þá braut að Hæstiréttur starfi í mörgum dómum, sýnist skynsamlegt að fjölga öðru starfsliði Hæstaréttar og bæta aðbúnað hans að öðru leyti. Hæstaréttardómarar ættu t.d. að hafa aðstoðarmenn, en þá hafa þeir ekki nú. Vitað er að innan dómarastéttar eru skiptar skoðanir um lögréttuhugmyndir. Hins vegar gæti svo farið að yrði þetta frv. samþykkt muni það fresta lögréttuhugmyndum um ófyrirsjáanlega framtíð. hér er því ekki verið að leggja til frambúðarlausn á þeim vanda dómskerfisins, sem vissulega er fyrir hendi, heldur mjög líklega tefja fyrir því, að slík lausn fáist á næstunni. Þess vegna og í trausti þess, að endurskoðað frv, til l. um lögréttu verði lagt fyrir Alþingi þegar á næsta hausti, er lagt til að þessu frv. verði vísað til ríkisstj.“ Og undir þetta rita auk mín hv. 5. þm. Vestf., Ólafur Þ. Þórðarson. Ég vil vekja á því rækilega athygli, og það er mat miklu fleiri en mín, að þegar við hugleiðum þær forsendur, sem notaðar hafa verið þegar menn hafa andæft gegn lögréttufrv. hér á undanförnum árum, þýðir þetta frv. að lögréttuhugmyndum verði frestað um ófyrirsjáanlega framtíð. Og ég vil vekja rækilega athygli á því við hv. deild, hvað það þýðir. Það þýðir að sá vandi, sem verður vegna uppsöfnunar mála í derinu sem myndar stíflu ýmist í undirrétti eða í Hæstarétti, er alls ekki leystur. Menn eru bara að velta þessum bolta á undan sér. En lögréttufrv. felur líka annað í sér. Það felur það í sér að svokölluðum smærri málum, sem mynda þessar stíflur, sé létt af hæstarétti, en það sýnist vera mjög skynsamleg leið. Með þessu er engin lausn fundin á þeim málum heldur er þvert á móti til frambúðar beinlínis gert ráð fyrir að slík mál hlaðist enn upp í Hæstarétti, hrannist þar upp, og svo geti farið að þessi svokallaða lausn snúist í andhverfu sína, að stíflugarðurinn eigi eftir að hækka. Og hvað ætla menn þá að gera? Fjölga enn? Á Hæstiréttur að vera dómur með 20 dómurum í þessum efnum? Menn verða að athuga að milljónaþjóðir komast af með einn og minni Hæstarétt en hér er verið að leggja til. Við getum farið í það, að annar hver lögfræðingur í landinu verði hæstaréttardómari! En það er varla það sem menn eru að stefna að. A.m.k. þarf að leggja rækilega áherslu á það, að verði þetta frv. samþykkt eins og það stendur erum við að breyta um eðli Hæstaréttar, þá erum við að gera hann að annars konar stofnun en hann hefur verið. Það getur vel verið að það sé það sem menn stefni að. Það getur vel verið að það sé það sem menn telji æskilegt. En sannleikurinn er sá, að það hefur hvergi komið fram í málflutningi þeirra sem hafa mælt fyrir þessu frv. Sú staðreynd, að hér er verið að leggja til eðlisbreytingu án þess þó að leysa þann vanda sem menn eru að stefna að að leysa, hefur verið vandlega falin í sambandi við umr. t.d. í Ed. um þetta frv. Í hv. Ed. voru fluttar margvíslegar brtt. Þar var lagt til að 1. gr. í frv. yrði felld, þ.e. um hina varanlegu fjölgun. Þessi fjölgun er áhyggjuefni, en mér finnst satt að segja að ákvæðið til bráðabirgða sé ekki síður áhyggjuefni, sú hugmynd að ráða aðstoðardómara í takmarkaðan tíma, hreinlega vegna þess að ég hef enga trú á að annað muni gerast í þeim efnum en það, að að þessum tíma liðnum segjum að þetta séu þrír dómarar - muni talsmenn réttarins koma til framkvæmdavaldsins og segja að þetta hafi gefist vel, málafjöldi sé að vísu enn og fari vaxandi og það allt saman og þessi fjölgun verði að vera varanleg. Við vitum að það er erfiðara að stöðva slíka þróun en koma henni af stað. Herra forseti. Af þeim ástæðum, sem ég hef nú gert grein fyrir, er lagt til að þessu frv, verði vísað til ríkisstj., og má segja að þar sé ekki í kot vísað. En fari hins vegar svo, að deildin fallist ekki á það, áskil ég mér rétt til að flytja brtt. við 3. umr. og mun auðvitað gera rækilega grein fyrir þeim þegar þar að kemur. Mér finnst það skipta mjög verulegu máli, þegar menn eru að leggja til jafnróttækar breytingar og hér á að gera á stofnun sem skiptir jafnmiklu máli og Hæstiréttur Íslands eðli málsins samkv. hlýtur að gera, og einhvern veginn þykir mér sem í umfjöllun um þetta mál hafi menn ekki alls kostar áttað sig á því, hvað þessar breytingar geti og væntanlega muni hafa í för með sér. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leggja áherslu á það niðurlag í nál. okkar að þessu frv. verði vísað til ríkisstj. í trausti þess, að endurskoðað frv. til l. um lögréttu verði lagt fyrir Alþingi þegar á næsta hausti. Með því er verið að segja að vandinn í dómskerfinu sé vissulega viðurkenndur, en þetta frv. sé ekki rétt lausn á þeim vanda. Fari svo, að samþykkt verði að vísa þessu frv. til ríkisstj., þætti mér að þegar ætti að hefjast handa um að gera lögréttufrv. þannig úr garði og undirbúa þá vinnu svo vel og rækilega að það geti komið hér fyrir þegar næsta haust og orðið sem fyrst að lögum, vegna þess að þar er um varanlega lausn á þessum vanda að ræða. Ég vildi svo gjarnan spyrja hæstv. dómsmrh. hvort þetta frv. til l. feli í sér að dómsmálayfirstjórnin í landinu að því er framkvæmdavaldið varðar hafi skipt um skoðun að því er varðar lögréttuna eða landsdóm eða hvað svo sem það yrði annars kallað, því að einhvern veginn finnst mér að allur málatilbúnaðurinn í kringum þetta beri það með sér. Það er býsna alvarlegt. Lögréttan var á sínum tíma svar dómsmálayfirstjórnarinnar - og það rétt svar - við gagnrýni vegna þess seinagangs sem þá var og er enn til vandræða. Ef menn vilja nú leggja til að skipta um aðferð er þetta svar, held ég, miklu síðra og sennilega ekki til þess fallið að leysa nokkurn vanda, heldur miklu frekar að búa til nýjan vanda og hann alveg ófyrirsjáanlegan. Herra forseti. Ég vil að sinni ekki hafa þessi orð fleiri og læt máli mínu lokið.

Þá er það hin spurningin sem hlýtur að vakna: Hvers vegna er það einmitt núna sem við þurfum að spyrna við fótum? Jú, það er gamalt lögmál, að auðvelt er að fjölga í stofnunum, en er erfitt að fækka. Það er ákaflega erfitt að fækka. Herra forseti. Ég greip með mér nokkrar greinar þar sem minnst er á skipun dómsmála, og ein er eftir ungan dómara sem kom á okkar fund og tjáði okkur að íslenska dómskerfið væri 50 árum á eftir tímanum. Óneitanlega hrökk ég við að fá slíkar fréttir. Ég ætla að vitna hér, með leyfi forseta, í grein sem kom í Þjóðviljanum á því herrans ári 1981 og fjallar um lögréttu, heitir „Lögrétta eða gestaréttur.“ Ég vil, með leyfi forseta, lesa hér upp ákveðinn kafla, „Leifar einveldis“: „Hins vegar tíðkast það nú víst hvergi í ríkjum sem byggja á þrígreiningu ríkisvalds, að sömu embættismenn fari með framkvæmdavaldsstörf og dómsstörf í þeim mæli sem hér gerist á héraðsdómsstigi. Þegar erlendir lagamenn eru hér á ferð er það haft til skemmtunar að segja þeim að sami embættismaðurinn byrji á því að handtaka skálkinn, annist síðan lögreglurannsókn og fari loks með málið og dæmi.“ Óneitanlega rifjaði þetta í mínum huga upp gömul mál vestur á fjörðum sem urðu fræg á sínum tíma og voru kölluð Skúlamál. - Þetta er innskot, herra forseti. Þá held ég áfram lestrinum: „Grikkir stynja enn þá undan því stjórnsýslukerfi sem þeir erfðu eftir Tyrki frá þeim tíma þegar Grikkland laut Tyrkjasoldáni. Talið er að þetta sé einn versti dragbítur á framfarir í landinu. Íslendingum er líkt farið gagnvart leifum hins danska einveldis þótt Danir séu sjálfir búnir að losa sig við það fyrir löngu, bæði á sviði réttarfars og stjórnsýslu. Þegar konungsvald komst á hér á landi í lok 13. aldar fól konungur sérstökum umboðsmönnum sínum, sem fljótt voru nefndir sýslumenn, innheimtu tekna sinna og saksókn í þeim málum, sem hann átti sök í, auk fleiri umboðsstarfa. Fljótt komst á að sýslumenn nefndu menn í dóma, sem þá voru jafnan fjölskipaðir og nefndir til meðferðar einstakra mála hverju sinni. Sýslumenn staðfestu síðan dómana. Á síðustu áratugum 17. aldar komst hér á konungseinveldi, eins og kunnugt er, og var megineinkenni þeirrar skipunar að allir valdaþættir voru á einni hendi, löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald. Þetta kom svo fram í því, að sýslumenn konungs fóru sjálfir að dæma í málum er fram liðu stundir. Það voru stjórnarhættir af þessu tagi sem menn fórnuðu lífi sínu til að fá afnumda á meginlandi álfunnar frá því á síðari hluta 18. aldar og fram á þessa öld. En hér hafa þeir haldist fram til þessa dags í öllum héruðum landsins utan Reykjavíkur, og það eru þessar leifar úreltra stjórnarhátta og réttarfars sem lögréttufrv. stefnir gegn, stjórnsýslunni, réttarfarinu og þar með öllum almenningi í landinu til gagns.“ Herra forseti. Einhver mundi nú spyrja: Verða þá sýslumennirnir ekki verkefnislausir? Er þá ekkert fyrir þá að gera lengur? Ég vil lesa hér áfram og vitna í annan kafla, sem víkur að því, hvaða störf þeir gætu haft með höndum, stjórnsýslu umboðsmanna: „Það er raunar stórfurðulegt, hvernig sýslumönnum landsins hefur tekist áfallalítið að sameina dómsstörf og umboðsstörf, svo ólík sem þau eru í eðli sínu, svo ólíks hugarfars, afstöðu og starfsaðferða sem krafist er á hvoru sviði fyrir sig. Auðvitað hefur ekki farið fram hjá því, að dómar hafi borið þess merki, að dómarinn hefur hvorki haft tíma né næði til að sinna máli svo fljótt og vel sem skyldi, og oft hefur mátt sjá þess merki, að vandasöm dómsstörf voru ekki daglegt viðfangsefni þess sem dóminn kvað upp. Á hinn bóginn hefur þess gætt, að aðstaða sem óhlutdrægs úrskurðaraðila hefur bundið hendur sýslumanna þegar þurfti traust og snör handtök við að framkvæma það sem fyrir þá var lagt af stjórnsýslulegum yfirboðurum. Það þarf í raun og veru meira en meðalmann til að setja sig sama daginn í stellingar sem dómari, sem enginn getur sagt fyrir verkum, og eiga síðan að taka við fyrirmælum t.d. ráðh. fyrir hönd rn., sem e.t.v. er aðili að því dómsmáli sem um er fjallað. Í ofanálag hafa sýslumenn á undanförnum árum þurft að þola það af löggjafanum, áhrifamönnum í sveitarstjórnarmálum og öðrum, að gengið væri út frá að embætti þeirra væru úrelt þing sem yrðu að víkja. Ég vil hins vegar fullyrða að án hæfra umboðsmanna í héruðum landsins sé enginn vegur að halda uppi virkri stjórnsýslu hér á landi, en til þess að sýslumenn geti gegnt því hlutverki að færa út í lífið þær ákvarðanir, sem teknar eru af Alþingi og ríkisstjórn, þurfa þeir að geta einbeitt sér að stjórnsýslustörfum. Að þessu miðar frv. með því að leysa sýslumannsembættin að mestu leyti undan dómsstörfum og fela þau mönnum sem hafa dómsstörf að aðalstarfi.“ Herra forseti. Það er nauðsynlegt innskot hér, að þessi grein víkur að lögréttufrv. og á við það frv. Þá held ég áfram, með leyfi forseta: „Engin von er til að þau umboðsstörf, sem sýslumenn fara með fyrir ríkisvaldið, verði falin öðrum svo vel fari, t.d. sveitarstjórnarmönnum eða samtökum þeirra. En aftur er mikil von til að dómsstarfalausir sýslumenn geti tekið við ýmsum störfum, sem nú eru unnin í ráðuneytum eða öðrum miðstjórnarstofnunum, og sparað með því mörgum manninum sporin suður.“ Þá víkur greinarhöfundur að hinu mikla álagi sem er á Hæstarétti. Það er athyglisvert, að það er sennilega ekki hægt að finna nema örfáa dómara í þessu landi undir fertugu sem treysta sér til að verja þá stefnu sem upp er tekin í hæstaréttarlögunum. Og það er hægt að finna marga í hópi hinna eldri sem eru reiðubúnir að taka við hinni nýju stefnu sem mótuð var með lögréttufrv. En þá held ég áfram, með leyfi forseta, þar sem frá var horfið og kem að kaflanum um álagið á Hæstarétt: „Annar megintilgangur frv. er að létta af því geysilega álagi sem lagst hefur í síauknum mæli á Hæstarétt á undanförnum árum, en samkv. frv. má gera ráð fyrir að þeim málum, sem til Hæstaréttar fara og þangað eiga lítið eða ekkert erindi, muni stórfækka við lögtöku frv.“ Herra forseti. Það er nauðsynlegt að vekja á því athygli, að hér er átt við frv. til lögréttu sem ekki hefur verið lagt fram á þessi þingi. „Til upplýsingar má geta þess, að í sept. 1976 lágu 74 mál fyrir Hæstarétti tilbúin til flutnings, en í ágúst 1980 117 mál. Samtals höfðu að meðaltali liðið 19.3 mánuðir frá áfrýjunum til dóms í venjulegum einkamálum dæmdum á árinu 1976, en sambærileg tala var 27,4 mánuðir á árinu 1980 eða tvö ár og þrír mánuðir. Ég tel orsakanna til þessa mikla álags hér, eins og til margs annars vanda, að verulegu leyti að leita í verðbólgunni. Menn, sem stefnt er til skuldagreiðslu, sjá sér þrátt fyrir háa vexti hag í því (sem þó alltaf eru í raun neikvæðir) að draga mál sem mest á langinn, oft með léttvægum vörnum. Það getur verið mikil freisting fyrir aðila í atvinnurekstri að verða sér úti um 3–5 ára gjaldfrest á 35–46% vöxtum með þessum hætti. Því miður mun ætlunin með framlagningu lögréttufrv. ekki vera sú að koma því fram á þessu þingi, og ástæða er til að efast um að nokkur raunverulegur áhugi sé af hálfu dómsmálayfirvalda á lögtöku þess.“ Því miður hafa grunsemdir um, að þetta sé rétt, aukist mjög við framlagningu þess hæstaréttarfrv. sem hér liggur fyrir deildinni. Þá held ég áfram lestrinum, herra forseti. „Hins vegar mun nú vera í uppsiglingu áætlun um að setja til bráðabirgða dómendur í Hæstarétti til að vinna upp þann hala, sem þar hefur safnast fyrir, að finnskri fyrirmynd. Þessi hugmynd fer þó algerlega gegn þeim grundvallarreglum sem dómstólaskipun okkar byggist þrátt fyrir allt á. Það er ein af meginreglum réttarfars, að almenningur og aðilar megi treysta því, að þeir, sem eiga að dæma mál þeirra, séu þannig settir að þeim verði ekki auðveldlega vikið úr starfi að geðþótta pólitískra valdhafa.“ Hér erum við komnir að grundvallaratriðum í þrískiptingu valdsins. Ef við virðum ekki þetta grundvallaratriði, að pólitískir valdhafar eiga ekki að. hafa tök á því að geta vikið dómurum frá, erum við ekki með þrískipt vald í landinu. Herra forseti. Þá held ég áfram þar sem frá var horfið: „Skipuðum dómurum verður ekki vikið úr starfi til fullnaðar nema með dómi.“ Ég verð aftur að gera hlé. Það er sá stóri munur á því að vera skipaður í starf eða settur í starf, að sá, sem er skipaður í starf, verður ekki úr því starfi færður nema með dómi, nema hann sjálfur óski eftir að víkja úr starfi. Sá, sem er settur, á það að sjálfsögðu undir góðvild framkvæmdavaldsins hvort hann verður látinn vera áfram í starfi eða ekki. Með leyfi forseta vil ég þá halda áfram lestrinum: „Það er íslensku réttarfari til vansæmdar að bjóða mönnum fyrst að látið sé viðgangastað verkefni hlaðist á æðsta dómstól þjóðarinnar fram úr öllu hófi án þess að úr sé bætt með raunhæfum og viðeigandi lausnum og að síðan, þegar neyðarástand hefur skapast, séu fengnir til menn sem komnir eru upp á náð og miskunn ráðh, um öryggi sitt, til að vinna þau verk sem samkv stjórnskipun ríkisins eiga að vera í höndum æðsta handhafa sjálfstæðs dómsvalds. Í stað þessarar neyðarlausnar má auk lögtöku lögréttufrv. benda á eftirtalin úrræði: 1. Áfrýjunarfjárhæð: verði hækkuð verulega og verðtryggð. 2. Dómvextir verði ákveðnir þannig að enginn sjái sér hag í að halda uppi málamyndavörnum til að afla sér gjaldfrests. Einnig mætti verðtryggja dómkröfur: með öðrum hætti: 3. Ráðnir verði löglærðir aðstoðarmenn að Hæstarétti til að auðvelda dómurum störf þeirra. Þannig yrði búið að dómendum að þeir verði með öllu lausir við handavinnu, sem almennt starfsfólk getur innt af hendi. Herra forseti. Ég verð áð gera hér innskot því að það kom fram hjá forseta Hæstaréttar í viðtali við nefndina, að þeir hefðu ónógt starfslið og augljóst væri að auka mætti afköst Hæstaréttar ef menn litu á þann vanda, að hægt væri að auka afköst réttarins án þess, að fjölga dómurum. Ég held ,áfram, með leyfi forseta: „4. Leitt verði í lög að t.d. þrír hæstaréttardómarar fari yfir hvert mál í upphafi og kveði á um hvort það skuli hljóta efnismeðferð. Verði niðurstaðan neikvæð verði máli síðan sjálfkrafa vísað frá dómi. Fyrirmyndin að þessu er fengin í Noregi.“ Ég ætla að víkja örlítið að þeim texta sem ég er búinn að lesa. Ef þetta væri nú allt saman uppspuni hjá mér væri þetta út af fyrir sig ekki alvarlegt mál. Þá hefði ég sem ólöglærður maður tekið mig til og samið hér ræðu til að flytja í sölum þingsins. Svo er ekki. Ég er að flytja hér grein ritaða af einum af dómurum þessa lands, og annaðhvort er maðurinn að dæma rétt í því máli, sem menn eru að dæma hér, dæma í stöðu dómsvalda með þeirri grein sem hann hefur ritað, eða ég hlýt að spyrja: Er hann fær um að vera dómari í þeim störfum sem hann er? Ég lít svo á að þegar nefnd fær í hendur jafnafdráttarlaus mótmæli gegn lagafrv. og eru í þessum texta sem ég hef hér undir höndum, þá hljóti hún að hafa þá siðferðilegu skyldu að koma þeim gögnum á framfæri við þingið að þannig að það fari ekki milli mála á hvaða rökum afstaða manna er reist. Það væri kannske einfalt að skýla sér á bak við meirihlutaálit og skrifa bara upp á. En það er nú einu sinni svo, að okkur er ætlað löggjafarhlutverkið: Þess vegna er það ekki háðung hæstaréttar eða dómaranna í landinu hvernig þessi mál standa. Það er háðung löggjafans. Og á hvaða aðila í þessu landi eigum við að hlusta ef ekki hina ungu menn í dómarastétt Íslands sem vilja breyta, þessum málum? Hvaðan hefur frumkvæði til breytinga komið ef það hefur ekki komið frá ungum mönnum á hvaða sviði sem er? Það hefur verið gegnumgangandi regla. Herra forseti; Með leyfi forseta vil ég víkja hér að texta sem okkur hefur borist í nefndinni og er á þessa leið. Athugasemdir við bráðabirgðaákvæði frv um breytingar á lögum um Hæstarétt Íslands:“ Til skýringar vil ég geta þess, að nú er verið að fjalla um það sem hér liggur fyrir. Nú er ekki lögrétta það lagafrv sem er til umfjöllunar í greininni, eins og var í þeirri fyrri. Með leyfi forseta hef ég þá lesturinn: „1. Ákvæði 61. gr. íslensku stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, er byggt á því, að umboðsstarfslausir dómendur skuli skipaðir til óákveðins tíma. Fræðimenn; sem ritað hafa um 61. gr. íslensku stjórnarskrárinnar eða sambærileg ákvæði í dönsku stjórnarskránni eru í aðalatriðum sammála um þessar skýringar sbr: t.d. Stjórnskipan Íslands eftir Ólaf. Jóhannesson, útg. 1955 í Reykjavík bls: 2768–279, ný útgáfa 1978 í-Reykjavík bls. 276–279.“ Ég sleppti hér úr örlitlum kafla, þar sem vitnað í dönsk rit einnig þessu máli til stuðnings, og held ég þá áfram með efnislegan þátt þessa máls; með leyfi forseta: Efnisrökin að baki reglunni eru mikilvægi þess, að dómarar séu sjálfstæðir og óháðir í störfum sínum. Er leitast við að koma í veg fyrir að framkvæmdavaldið geti beitt dómara þrýstingi en einmitt slíkt ástand gæti skapast við það að dómarar væru settir eða skipaðir til ákveðins tíma. Þetta á sérstaklega við þegar atvik benda til þess að áframhaldandi setning að fyrra tímabili loknu sé ekki útilokuð:“ 

Ég má þá til að biðja hv. ræðumann að gera hlé á máli sínu, ef hann vildi svo vel gera.

Sjálfsagt, herra forseti: -.{Frh}



Herra forseti. Ég mæli hér með frv. til l. um breyt. á lögum nr. 18 frá 11. maí 1977, um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Þetta er 273. mál Ed. og þaðan komið án breytinga frá upphaflegu frv. og mælti iðnn. ED. með því að frv. þetta yrði samþykkt. Sjálft frv. og mælti iðnn. Ed. með því að frv. þetta yrði samþykkt. Sjálft frv. þetta er fáort, en felur í sér umtalsverðar skuldbindingar fyrir íslenska ríkið. Sú reynsla, sem að baki þeim tölum er sem þar eru fram reiddar, er þannig að það er full ástæða til að gefa þeim gaum. 1. gr. þessa frv. er þannig 1. tölul. 3. gr. saganna breytist svo sem hér segir: Í stað orðanna „jafnvirði 13.2 millj. bandaríkjadollara í íslenskum krónum“ Grein þessi felur í sér heimild til að hækka hlutafjáreign íslenska ríkisins í íslenska járnblendifélaginu hf. sem þessu nemur, þ.e. úr jafnvirði 13.2 millj. bandaríkjadollara í allt að 19 millj. dollara. Gert er ráð fyrir hækkun um 2.4 millj. dollara 1983 eða síðar, en rétt þykir að hafa lagaheimildina nokkru rýmri í samræmi við framkomnar tillögur, ef ráðlegt þætti á næstu árum að fjármagna stærri hluta af fjárþörf félagsins með hlutafé en þeim mun minni með lánum. Gert er ráð fyrir samsvarandi framlegi hins erlenda samstarfsaðila í fyrirtækinu, þ.e. Elkem A/S, en gert ráð fyrir að það fyrirtæki leggi fram um 2 millj. dollara. 2. gr. þessa frv. er svohljóðandi: Við 3. gr. bætist nýr tölul., 8. tölul., sem hljóði svo: Að veita sjálfskuldarábyrgð fyrir 55% af láni, er félagið tekur og í heild nemur allt að 6 millj. bandaríkjadollara eða jafngildi þess í annarri mynt, ásamt vöxtum.“ Grein þessi felur í sér heimild til sjálfskuldarábyrgðar ríkisins á láni sem Járnblendifélagið tekur til að fjármagna rekstur sinn og afborganir lána. Lánið, sem yrði víkjandi gangvart öðrum lánum félagsins, er að upphæð 6 millj. bandaríkjadollara og safnaði upp vöxtum í 5 ár eftir greiðslugetu félagsins á því tímabili. hlutur ríkisins af ofangreindri upphæð nemur 3.3 millj. bandaríkjadollara, en hlutur Elkem A/S er 2.7 millj. dollara. Vextir af láni þessu yrðu 0.5% yfir millibankavöxtum í London eins og þeir eru á hverjum tíma. Fyrir liggur að án þeirrar fyrirgreiðslu, sem frv. þetta gerir ráð fyrir af hálfu hluthafa, stefnir í gjaldþrot hjá Járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Um s.l. áramót hafði járnblendifélagið fengið allt það fjármagn sem félaginu var ætlað í upphaflegum áætlunum um fjármögnun félagsins. Frv. þetta felur í sér tillögu um lagaheimildir sem nauðsynlegar eru til þess að unnt sé að tryggja greiðslustöðu Járnblendifélagsins á komandi árum, byggt á þeim upplýsingum sem raktar eru í grg, með frv. þessu svo og í sérstakri skýrslu frá starfshópi sem iðnrn. skipaði og skilaði áliti 14. mars s.l., en sú skýrsla var send öllum hv. þm. um leið og frv. þetta var lagt fram hér í þingi. Samtals nema þær heimildir til fjárskuldbindinga, sem í frv. felast gagnvart íslenska ríkinu, sem er eignaraðili að 55% hlutafjár, þ.e. hlutafjáraukning, að hámarki 5.8 millj. bandaríkjadala eða 59 millj. ísl. kr. Sjálfskuldarábyrgð er að hámarki 3.3. millj. bandaríkjadala eða 34 millj. ísl. kr. Í heild nemur sú fyrirgreiðsla, sem hér er rætt um og skiptir beinu máli fyrir hluthafa félagsins vegna sjálfskuldarábyrgðar og hlutafjárframlaga, 169 millj. ísl. kr. Þar væri hlutur íslenskra ríkisins 93 millj. kr. er þetta hærri upphæð en fyrir liggur í tilboði sem viðskiptabankar Járnblendifélagsins gerðu um lausn á fjárhagsvanda félagsins eins og hann nú horfir við fyrir árin 1982–985, en tilboð bankanna er kynnt í grg. með þessu frv. Vonandi er að ekki reynist þörf á að nýta umræddar heimildir að fullu, en það verður auðvitað ekki fullyrt. Sá starfshópur, sem iðnrn. lét yfirfara rekstrar- og greiðslufjáráætlanir Járnblendifélagins, vann mikið starf á stuttum tíma og kemur í skýrslu hans fram, að hann gæti í megindráttum fallist á áætlanir Járnblendifélagsins og það álit þess og sérfræðinga Elkem að þær áætlanir séu í varfærnara lagi. Á hinn bóginn telur starfshópurinn nokkrar líkur á því, að afkoma Járnblendifélagsins verði á næstu árum lakari en þessi áætlun bendir til og fjármagnsþörfin að sama skapi meiri. Engu að síður komst þessi vinnuhópur að þeir niðurstöðu, að áframhaldandi rekstur járnblendiverksmiðjunnar með því sem næst fullum afköstum og án nokkurrar tímabundinnar stöðvunar væri eftir sem áður langhagkvæmasti rekstarkosturinn sem völ væri á. Að áliti starfshópsins helst þessi niðurstaða óbreytt þótt rekstaraðstæður verksmiðjunnar batni ekki frá því sem nú er og jafnvel þó að þær versni enn. Því er starfshópurinn þeirra skoðunar að miðað við allar aðstæður sé rétt að taka fyrrgreindu tilboði bankanna. Hann leggur hins vegar áherslu á að eigendur Íslenska járnblendifélagsins búi sig undir að leggja meira fé til fyrirtækisins á komandi árum, annaðhvort í formi hlutafjár eða víkjandi lána, til að mæta hugsanlega lakari afkomu ef til kemur og/eða draga úr greiðslubyrði fyrirtækisins umfram það sem bankarnir gera ráð fyrir. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál sem kynnt hefur verið allrækilega í þinginu nú þegar. Ég vonast til að ekki reyni á að nota þrifi til fullnustu þær heimildir sem felast í frv., en það þarf að lögfesta á þessu þingi. Að áliti sérfræðinga, sem skoðað hafa málefni Járnblendiverksmiðjunnar, er talið líklegt að ofangreind fjármagnsfyrirgreiðsla nægi til að fleyta Íslenska járnblendifélaginu yfir þá greiðslufjárerfiðleika, sem það nú á við að etja og starfa m.a. af óvenjulega óhagstæðum ytri rekstaraæðstæðum fyrirtækisins. Gangi þær rekstrarspár eftir sem ég hef vitnað til, mun fyrirtækið ekki þurfa að frekari framlögum eigenda sinna að halda. Ástæða er til að vona að bjartara reynist fram undan hjá þessu fyrirtæki en hingað til og þeir fjármunir, sem í það hafa verið lagðir og hér er gerð till. um heimild til þess að bæta við, skili sér til baka er fram líða stundir. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. iðnn.

Ólafur Þ. Þórðarson. Herra forseti.: Það er hægt að reikna út réttmæti aðgerða út frá ýmsum forsendum, og ef staða þessa máls er fyrst og fremst reiknuð út frá hagsmunum Járnblendifélagsins má vel vera að sú niðurstaða sé rétt sem iðnrh minntist á áðan. Hins vegar er hægt að skoða þetta mál út frá fleiri forsendum m.a. út frá stöðu raforkusölunnar. Samkv. nýlegri skýrslu, sem Landsvirkjun gaf út, er skráð að 60% af þeirri umframorku, sem seld verður á næstu árum, eru raunverulega forgangsorka á umframorkuverði. Og hvað þýðir þetta í reynd? Þetta þýðir að íslenskur almenningur í þessu landi er að greiða niður raforkuna í stórum stíl m.a. fyrir Járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Og þá hlýtur sú spurning að vakna Þegar útreikningur eins og þessi er gerður er þá tekið á þessu heildardæmi út frá því sjónarmiði, hver er þjóðarhagur í stöðunni? Er hagkvæmt fyrir þjóðarheildina að selja áfram forgangsorku á afgangsorkuverði? Ég óska eindregið eftir að iðnrh. gefi skýr svör við þessu. Ein af ástæðunum fyrir að það er sótt eftir svari, er að hann hefur tregðast við í allan vetur að svara því, hvaða stefna sé í upphitunarmálum varðandi verðlag á raforku. Það kemur aldrei fram á hvaða verði ætlunin er að selja raforkuna í framtíðinni, en það er hægt að reikna út 10 eða 20 ár fram í tímann hver verði hagur hinna ýmsu verksmiðja. Það kemur aldrei fram á hvaða verði ætlunin er að selja raforkuna í framtíðinni, en það er hægt að reikna út 10 eða 20 ár fram í tímann hver yrði hagur hinna ýmsu verksmiðja. Það er tímabært að stöðvuð verði sú stefna, að neytendur í þessu landi, almennir raforkuneytendur, séu látnir greiða með stóriðjunni eins og verið hefur.



Herra forseti. Ég get tekið undir með hv. síðasta ræðumanni, að sú orkusala, sem nú fer fram til stóriðjufyrirtækja í landinu, er engan veginn með þeim hætti sem æskilegt væri. Það á við um Álverksmiðjuna, sem kunnugt er, og það á einnig við um Járnblendiverksmiðjuna, og ef taka á gildar þær greinargerðir, sem borist hafa frá Landsvirkjun varðandi forgangsorku og afgangsorku í raforkukerfinu á næstu árum, þá verður myndin ekki betri miðað við þær verðforsendur sem fyrir liggja um raforkusölu til Járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Þessar forsendur varðandi orkuverðið voru hins vegar teknar inn í athuganir starfshópsins, a.m.k. að nokkru leyti. Ég vil ekki fullyrða að það hafi verið farið ofan í alla sauma á stuttum tíma sem þessi starfshópur hafði til umráða, en það má finna í skýrslu hans ákveðna greinargerð varðandi raforkuverðið, ef miðað væri þar við aðrar forsendur. Nú hefur verið fullyrt til skamms tíma að allnokkur afgangsraforka væri í íslenska kerfinu. Það er ekki lengra síðan en í haust, en um það voru birtar háar tölur, fyrst af Verslunarráði Íslands, að svo og svo margir milljarðar kr., ef ég man rétt, a.m.k. milljarðar gkr., rynnu til sjávar vegna þess að ekki væri séð fyrir nýtingu á þeirri orku sem væri í íslenska landskerfinu á næstu árum. Þessir útreikningar hafa hins vegar allnokkuð breyst, miðað við þær skýrslur sem hv. síðasti ræðumaður nefndi, en ég ætla ekki að fara frekar út í það mál hér. Hv. þm. vék að viðhorfum mínum til húshitunarmála í landinu og verðlagningar á raforku. Það mál hefur verið rætt svo oft og mikið hér í þinginu að ég veit ekki hvort ég á að bæta þar miklu við. Ég get upplýst hv. þm. um það, að ég lagði fram tillögu í ríkisstj. í gær varðandi jöfnun á upphitunarkostnaði. Sú tillaga liggur þar fyrir og varðar áfangalausn í þessum málum. Ég tel ekki ástæðu til að greina frá henni hér sérstaklega efnislega, þar sem hún er á umræðustigi í ríkisstj., en ég vænti þess, að ríkisstj. nái saman um aðgerðir í þessum efnum fyrr en seinna, svo mjög brýnar sem þær eru og mikið réttlætismál fyrir fólk víða á landinu sem býr við mikinn ójöfnuð að þessu leyti.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til I. um lyfjadreifingu, en þetta frv. er nú í fjórða sinn til meðferðar á hv. Alþingi. Það var í upphafi flutt í heilbrmrh.-tíð hv. þm. Magnúsar H. Magnússonar og hefur síðan verið endurflutt, af honum reyndar einu sinni, og síðan tvisvar sinnum af mér. Frv. hefur nú fengið meðferð í hv. Ed., hefur verið þar til meðferðar síðan í okt. í haust og hefur verið farið rækilega yfir frv., hverja einustu grein þess. Margir menn hafa verið kallaðir til yfirheyrslu og umræðna um málið, og í gær afgreiddi hv. Ed. shlj. 21 brtt. við frv. þetta og var alger samstaða um málið í Ed. með fulltrúum allra flokka. Þar kom ekki fram neitt mótatkv. um málið eins og það liggur hér fyrir, fyrir utan það, að nokkur ágreiningur varð um 58 gr. Brtt. nefndarinnar, eins og hún var flutt, var felld í Ed. þannig að frv. er nú óbreytt frá því sem það var í upphafi að því er þessa grein varðar, en hún orðast nú svo: „Lyfjabúðir og lyfjaútibú skulu hafa á boðstólum algengustu dýralyf miðað við þarfir í hverju lyfsöluumdæmi. Héraðsdýralæknum er einnig heimilt að annast sölu dýralyfja og skulu þeir fá lyfin keypt hjá lyfjaheildsölum eða hjá Tilraunastöðinni að Keldum. Þar sem héraðsdýralæknir situr, en ekki er lyfjabúð eða lyfjaútibú á staðnum, skal hann hafa í umdæmi sínu á hendi sölu lyfja, sem hann kaupir frá lyfjaheildsölu, lyfjabúð eða hjá Tilraunastöðinni að Keldum.“ Hv. heilbr.- og trn. Ed. flutti við þetta brtt. og var hún felld, eins og ég sagði áðan, í atkvgr. við nafnakall í Ed. í gærkvöld. Þess vegna er þessi grein frv. óbreytt frá því sem frv. var í upphafi þegar ég lagði það fram. Ég tel ekki ástæðu til þess, herra forseti, á þessu stigi málsins að fara mjög ítarlega yfir einstakar greinar frv. þess. Ég vænti þess, að það sé hv. þm. mjög vel kunnugt. Mér þætti mjög vænt um ef þingið treysti sér til að afgreiða þetta mál á því þingi sem nú lýkur senn. Það hefur fengið rækilega meðferð og með því að í hv. heilbr.- og trn. deildarinnar eru tveir fyrrv. heilbr.- og trmrh. leyfi ég mér að gera mér vonir um að nefndin taki þessu vel og að málið verði að lögum á þessu þingi. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að frv. verði að lokinni þessari stuttu framsöguræðu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.