Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) : Eins og sjá má á nál. 744, leggur n. til, að frv. verði samþ. Frv. og þau l., sem það gerir ráð fyrir að sett verði, er fram borið til að fullnægja ályktunum Alþ. 17. f. m., er samþ. voru nær einum rómi. Mér virðist, að líta beri á þetta mál sem ráðstöfun um óákveðinn tíma. Þess vegna lítur allshn. svo á, að einstök ákvæði í frv. bindi á engan hátt atkv. þm. um endanlega lausn málsins, og þess vegna sá allshn. ekki ástæðu til að gera brtt. við frv., en ég taldi rétt, að þessi skilningur n. kæmi fram nú, og mér virðist mega álykta, að hann komi ekki í bága við þann skilning, sem hæstv. forsrh. lýsti sem sínum við 1. umr. Þegar á málið er litið frá þessu sjónarmiði, eru umr. um það ekki aðkallandi. Þær umr., sem fram fóru í Nd., snerust að miklu leyti um atriði, sem í raun og veru liggja fyrir utan málið sjálft, og ég hef ekki tilhneigingu til að leiða þau atriði inn í umr. nú. Ég vil því aðeins beina því til hv. d., að n. leggur einróma til, að frv. verði samþ. án breyt.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég þakka hv. n. fyrir, að hún fellst á frv. Ég vil geta þess, að ríkisstj. hefur athugað þá till., sem kom fram í Nd., að kjósa ríkisstjórann 17. júní, og ég get lýst því yfir, að það ætti að vera hægt að kjósa hann þá. Það er eftir afgreiðsla eins máls, sem er að vísu mikið um deilt, og ríkisstj. vill mælast til þess við hv. þm., að því máli gæti orðið lokið hér án verulegra umr. Ef það mál verður afgreitt hér til 2. umr. í dag, og mánudagurinn notaður til 2. og 3. umr. þess, gerum við ráð fyrir, að ríkisstjórinn verði kosinn kl. l½ í Sþ. á þriðjudag. Þeirri athöfn á að útvarpa, og meðan á kosningunni stendur, skýrir þulur frá því, sem fram fer. Síðan flytur hinn kjörni ríkisstjóri ræðu í útvarpið frá Alþ., eftir að hafa undirritað eiðstaf. Þá verður fundi slitið, en boðaður fundur í Sþ. kl. 5 eða 6 samdægurs, og þá slítur ríkisstjóri Alþ. Til þess að þessi vinnubrögð geti orðið, þarf að flýta dýrtíðarmálinu hér í d. Í sambandi við þetta mál vil ég jafnframt geta Þess, af því að það hefur verið spurt um það, fyrir hvaða verð Bessastaðir væru fáanlegir, að mér hefur í dag borizt bréf frá eiganda Bessastaða sem svar við bréfi mínu til hans. Bréfið hljóðar svo - með leyfi hæstv. forseta: „Reykjavík, 13. júní 1941. Hr. forsætisráðherra Hermann Jónasson, Reykjavík. Í bréfi til mín, dags. 31. f. m., spyrjið þér mig, hvort ég vilji selja jörðina Bessastaði á Álftanesi sem bústað handa væntanlegum ríkisstjóra Íslands, ef Alþingi heimili ríkisstjórninni að kaupa jörðina í því skyni. Með því að Alþingi hefur nú látið í ljós þann vilja sinn, að væntanlegum ríkisstjóra sé valinn bústaður á Bessastöðum, vil ég hér með gefa yður eftirfarandi svar: Ég hafði eigi hugsað mér að selja Bessastaði fyrst um sinn, og þær fyrirætlanir, sem ég hafði um hagnýtingu jarðarinnar, hnigu eigi í þá átt að selja jörðina alla í einu lagi. En ég er sömu skoðunar og þeir menn, sem telja Bessastaði, sökum legu staðarins og náttúrufegurðar, vel fallna til þess að vera bústaður æðsta valdsmanns íslenzka ríkísins, og vil því gefa ríkinu kost á að fá jörðina til eignar í því skyni. Söluverð vil ég eigi nefna, vegna þess að ég geri ráð fyrir, að mat mitt á jörðinni mundi þykja nokkuð hátt, einkum þar sem ríkið væri kaupandi. Þess vegna býð ég yður, fyrir hönd íslenzka ríkisins, að taka við jörðinni Bessastöðum, ásamt Lambhúsum og Skansi og 1/3 hluta Breiðabólsstaðaeyrar, sem gjöf með eftirfarandi skilyrðum. 1. Mér séu greiddar við afhendingu kr.67671.68, sem er sá kostnaður, sem ég hef haft af endurbótum á húsum og jarðræktarframkvæmdum o. þ. h., síðan ég keypti jörðina. 2. Að ríkið taki við þeim skuldbindingum, sem ég hef nú þegar tekizt á hendur í sambandi við byggingu og viðgerð á húsum og, vegna annarra framkvæmda á jörðinni. Um þessi atriði fylgir greinargerð í sérstöku bréfi. 3. Að ríkið kaupi áhöfn þá, sem nú er á jörðinni. Enn fremur verkfæri, áhöld og innanstokksmuni. 4. Með því að ég hef nú með allmiklum kostnaði undirbúið bæði tún og garða og að nú þegar er byrjað að slá túnið, fái ég sem svarar afrakstri þessa sumars af garðrækt og heyskap að mestu, að frádregnum kostnaði. Þessa tvo síðustu liði met ég samtals til peninga á kr. 52328.32, og verður því upphæð sú, sem ber að greiða mér við afhendingu jarðarinnar, samtals kr. 120000.00. Fyrir skuldum, sem á jörðinni hvíla, svo og vöxtum af þeim til þessa dags, mun ég afhenda viðtakanda sparisjóðsbók með upphæð, sem þarf til lúkningar skuldum, miðað við daginn í dag. Afhending sé miðuð við daginn í dag. Viðtakandi greiði kaup starfsfólks og kostnað við það frá byrjun þessa mánaðar. Að öðru leyti mun ég í sérstöku bréfi skýra ýmislegt viðvíkjandi afhendingunni. Ég óska svo eftir, að þér tilkynnið mér hið fyrsta, hvort þessu boði verður tekið. Virðingarfyllst Sigurður Jónasson.“ Ég hygg, að óhætt sé að fullyrða, að eftir því, sem lagt hefur verið í þessa eign með ýmsum stórframkvæmdum á síðasta ári, viðgerðum á húsum og jarðabótum, séu komnar í jörðina um 250 þús. kr. Jörðin er gefin eins og hún var, þegar hún var keypt, en greitt fyrir þær umbætur og húsbyggingar, sem til hafa komið síðan. Þá hef ég í samráði við þann byggingarmeistara, sem hefur séð um þessar framkvæmdir, athugað, hvernig hægt sé að gera húsið úr garði, og við gerum ráð fyrir, að það sé mjög vel í lagt, að hægt verði að gera húsið svo sem bezt verður á kosið fyrir 70–80 þús. kr. Húsið er 21 metri á lengd, en 10½ á breidd, ein hæð og portbyggt. Niðri eru þrjú stór herbergi og 2 minni og eldhús. Á efri hæð eru 10 herbergi og 2 baðherbergi. Í húsinu eru því 15 herbergi og stofur og 2 baðherbergi. En því er ekki að leyna, að það mundi þurfa að reisa hús fyrir starfsfólkið. Þó er áætlað, að þessi eign með gjöfinni kosti ekki meira en það lægsta verð, sem Fríkirkjuvegur 11 fengist fyrir, áður en farið er að gera við þar. Það hefur verið upplýst, að hægt er að fá þá eign fyrir 250 til 300 þús. kr. Eftir að búið er að reisa hús á Bessastöðum fyrir starfslið ríkisstjóraris og gera þar allt úr garði á fullkomnasta hátt, stendur sú eign í líku verði og Fríkirkjuvegur 11. Ég vildi skýra hv. d. frá þessu nú.



Ég hafði hugsað mér að hreyfa aths. við 10. gr. frv. í sambandi við ummæli hæstv. forsrh. við umr. fjárl., þar sem hann lýsti yfir því í sambandi við samþ. till. þar, að ríkisstjórinn mundi sitja á Bessastöðum. Ég er algerlega á móti því, vegna sögulegra minja, og finnst óþarfi að vera að setja fyrsta innlenda þjóðhöfðingja okkar á þennan stað, sem á ógeðslegastar endurminningarriar úr sögunni. Menn koma fram með það hér, að nú sé það íslenzkt vald, sem eigi að sitja þennan stað, en að ætla sér að gera staði vinsæla með því móti, það er alls ekki siðaðra manna háttur. Hverjum mundi nokkru sinni detta í hug að gera Kópavog að aðsetursstað Alþ.? Þetta er álíka, að fara nú að setja ríkisstjórann á Bessastaði. Þar að auki er þessi staður leiðinlegur og illa settur. Af stöðum í námunda við Reykjavík er þessi staður langþrengstur og lítilmótlegastur. Vegurinn þangað liggur í gegnum hraun með slýtjörnum á báða vegu og er langsamlega nálegasti staðurinn, þó víða væri leitað hér í nágrenni Reykjavíkur. Einnig er hann svo langt frá höfuðstaðnum, að ferðir gætu teppzt bæði á sjó og landi oft á vetrum. Bréf hefur borizt frá Sigurði Jónassyni, eiganda Bessastaða, þar sem hann tilkynnir, að hann muni gefa ríkinu þessa jörð fyrir ríkisstjórabústað. Þetta er hin mesta rausn, því mun enginn neita, en ég vil þó ekki, að það valdi fullnaðarákvörðun um þetta. Ég segi nú svona í gamni, að ef Alþ. ætti að launa þessa gjöf sómasamlega, þá gæti það ekki betur gert en að kjósa gefandann fyrir ríkisstjóra. Þessi maður er prýðilega kjörgengur og væri vel svarað hjá Alþ. með því að kjósa hann. - En svo ég sleppi öllu gamni, og þó þetta sé rausnarleg gjöf, þá vil ég þó ekki, að þessi maður ráði, hvar ríkisstjórinn hefur aðsetur sitt. Ef þessi gjöf yrði þegin, þá er þessum eiganda Bessastaða þar með gefið vald til þess að ákveða, hvar ríkisstjórinn skuli sitja, en það er Alþ., sem á að ákveða það. Þess vegna vil ég, að eiganda Bessastaða verði þakkað þetta rausnarlega boð, en því miður sé ekki hægt að þiggja jörðina í þessu skyni. Ég vil spyrja hæstv. forsrh., hver ákveður staðinn endanlega, hvort það verði forsrh. eða ráðherrafundur. Ég vil setja þau ákvæði í frv., að ríkisstjórinn eigi sæti í Reykjavík eða þá svo nærri, að það hindri ekki störf hans. Það er t. d. venja víða í öðrum löndum, að helztu menn þjóðarinnar heimsæki þjóðhöfðingjann á nýársdag, en vel getur svo farið, að ekki verði fært til Bessastaða á nýársdag, og er það leiðinlegt fyrir ríkisstjórann, að hann skuli ekki geta tekið við gestum á sínum eigin bústað hvaða tíma árs, sem er. Í stjórnarkrísu gæti farið svo, að hans yrði þörf hér í bænum, og þá þyrfti bústaður hans að vera svo nærri, að alltaf væri hægt að ná í hann. Ég er alveg sammála þeim, sem ekki vilja Fríkirkjuveg 11, enda þótt það sé indæll staður. Ég vil ekki, að ríkisstjórinn búi sem óbreyttur borgari. Hann á að búa í útjaðri bæjarins eða rétt utan við hann, en þó nær en á Bessastöðum. - Bæði Fríkirkjuvegur 11 og Bessastaðir eru of litlir sem einkabústaður. Ríkisstjórinn þarf stórhýsi, stóran móttökusal, álíka og hátíðasal háskólans, og borðsal líkt og gylta salinn á Hótel Borg. Slík húsakynni komast ekki fyrir í neinum „villum“ hér, enda þótt þær séu stórar. Þetta eru þó engin rök gegn Bessastöðum einum. Það er sama, hvar er hér, að öll hús yrðu ófullnægjandi fyrir ríkisstjórann. Mér líkaði vel það, sem hæstv. forsætisráðherra sagði um að hafa viðhöfn, þegar ríkisstjórinn verður kosinn, og mér finnst viðeigandi að hafa það 17. júní, þó mér finnist það óþarfi að binda allt við liðna atburði. - Við getum vel eins og aðrir búið okkur til nýja merkisdaga. - Annars sé ég ekki, að það þurfi að standa í sambandi við nokkurt annað mál. Þó þingi sé ekki lokið, þá má gjarnan taka einn dag eftir að ríkisstjórinn hefur verið kosinn. Ég get vel fallizt á, að ríkisstjóri slíti þinginu og flytji þá ávarp til þjóðarinnar, en hann þarf að fá tíma til að undirbúa sig. - En ég sé ekki, að kosning ríkisstjóra þurfi endilega að vera bundin við dýrtíðarmálin. Það má vel ljúka við þau 18. júní. Það mál kom seint fyrir Alþ. og er betra, að menn fái að ræða það í næði. - En hvað sem því líður, þá get ég ekki verið með ákvæðum 10. gr., þrátt fyrir hið rausnarlega boð eiganda Bessastaða.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Það hafa heyrzt raddir um, að þinginu yrði ekki lokið fyrir þriðjudag. Ég skal ekki ræða um það, en ég segi samt, að þingið er búið að standa svo lengi, að það ætti að vera fært að afgreiða dýrtíðarmálin fyrir þriðjudag. Það er einkennilegt, að mál, sem hafa verið rædd innan flokkanna og í n. og einnig meðal þingmanna sjálfra, skuli þurfa að ræða hér fram á nótt. Ég mun svo ekki ræða það frekar, en mér finnst þingið vera orðið æðilangt. Svo ég snúi mér þá að hinu, þá virðist mér sem nokkurs misskilnings gæti hjá mönnum hér, þegar þeir ræða þetta mál, um ríkisstjórann, þegar menn halda, að þessi gjöf jarðarinnar þurfi að ráða, hvar bústaður ríkisstjórans verði. Ef það verður samþ. að kaupa eign utan Reykjavíkur, þá álít ég, að hv. Alþ. mundi vera með að kaupa Bessastaði. Ég hygg, að í þessari hv. d. sé meiri hlutinn með því að ákveða Bessastaði sem ríkisstjórabústað. Enda þótt Fríkirkjuvegur 11 sé myndarlegt hús, þá þyrfti það mikillar viðgerðar, sem mundi eigi standa til neinnar frambúðar, því húsið er gamalt. Í sambandi við þetta hafa komið fram ýmsar firrur viðvíkjandi Bessastöðum. Það er minnzt á Bessastaðavald, og Bessastaðir eru gerðir að hálfgerðri grýlu í augum manna. Ég á bágt með að hlusta á slíkt. Að nokkur staður sé vanhelgur, þó þar hafi setið erlent vald, - þá yrðu þeir nokkuð margir, slíkir staðir hér á landi. Hvernig var með Skálholt? Þar sátu biskupar, sem bændur voru neyddir til að beita þeim ráðstöfunum, sem óþekktar eru í sögu allra þjóða. Þar var hálshöggvinn einn af beztu mönnum þjóðarinnar ásamt sonum sínum. Ég held, að maður mætti þá fara að yfirgefa Reykjavík. Hólmurinn var langmesta einokunarbæli, sem sögur fara af hér á landi, og ég hygg, að hvergi hafi verið beitt meiri kúgun og hvergi fleiri blóðdropar sognir úr þjóðinni heldur en þar. Eins er með stjórnarráðið. Það er fallegt hús, en gamalt danskt tugthús, þar sem voru hafðir í haldi íslenzkir menn, sem risu gegn erlendu valdi, og Trampe greifi sat í ráðherraherbergjunum, sem nú eru. Hvort sem um er að ræða Bessastaði, Hóla eða Skálholt, þá tökum við þá staði og gerum íslenzka. Ég get tekið undir með hæstv. fjmrh., að það sé ekki hlustandi á aðra eins minnimáttarkennd hjá þjóð, sem á að heita sjálfstæð. - Um það, að staðurinn sé ekki fagur, mun ég ekki ræða, því það er viðurkennt, að þetta er fegursti staðurinn í nágrenni Reykjavíkur. Hann var valinn sem skólasetur af tveimum Íslendingum, sem dvöldu erlendis, sem elskuðu Ísland og unnu því, sem fagurt var. Ég vil nú skora á þennan hv. þm. að taka sig upp að loknum fundi og fara suður af Bessastöðum og skoða þá. Ég er þess fullviss, að þegar hann hefur gengið um landareignina, þá hefur hann orðið snortinn af fegurð staðararins og skipt um skoðun.



Við 1. umr. gat ég um brtt., sem ég mundi ef til vill bera fram viðvíkjandi því, að ríkisstjórinn tæki við 17. júní. Ég mun ekki bera fram þessa brtt., því ríkisstj. hefur undirbúið málið þannig, að ég tel till. minni borgið. Ef ríkisstjórinn verður kosinn 17. júní, þá er það á miklum degi og því slegið föstu, að hann er kosinn til eins árs. Næsta ár mætti vel kjósa fyrr, því það þarf ekki endilega að binda það við 17. júní. Forseti Bandaríkjanna er t. d. kosinn á haustin, en svo líða allmargir mánuðir, þar til hann tekur við völdum. Svo er það annað atriði í sambandi við ríkisstjóra, sem ég vil minnast á. - Fjvn. hefur í bréfi til ríkisstjórnarinnar lagt til, eða 6 menn af 9 í n., að greiðsla til konungs falli niður frá næstu áramótum. Ég ætla ekki að fara út í neinar ríkisréttindadeilur, en mér finnst rétt, að greiðsla falli niður til hans, þar sem hann er ekki lengur konungur. Ég hygg, að það sé skoðun þjóðarinnar, að ríkisstjóranum, sem nú fer með vald konungs, verði greitt með því fé, sem fór til æðstu stjórnar áður. Mér lízt vel á Bessastaði sem aðsetursstað ríkisstjóra, enda þótt húsið sé ófullnægjandi, en við eigum ekki völ á betri stað. Síðar gætu menn sett markið hærra. Ég vil skjóta því til fjmrh., að æskilegt væri að halda áfram með umleitanir á Fríkirkjuvegi 11 og reyna að festa kaup á honum, þó að það verði ekki ríkisstjórabústaður, því ríkið þarfnast hans samt til ýmissa annarra hluta, og ég álít, að málið um Fríkirkjuveg 11 sé ekki dauðadæmt með þessu, ef sæmilega er samið. Og það er enginn betur fallinn en hæstv. fjmrh. að halda þeim athugunum áfram. En um það, hvernig þingið og stj. hafa haldið á þessu máli yfirleitt, vil ég álíta, - ekki sízt sem skilnaðarmaður -, að allar ástæður séu fyrir þjóðina að gleðjast yfir því, hve litlar efnislegar deilur hafa verið um ríkisstjórann, og hve vel þing og stj. hafa unnið að því að fá æðsta vald í landinu eftir margra alda burtveru í hendur eins manns, sem þjóðin velur. Þó að nokkur skoðanamunur sé um það, hvar hann eigi að búa, eru það minni háttar atriði. Ég lít svo á, að vald ríkisstjórans sé mjög svipað valdi forsetans, þegar hann kemur, - þar verði enginn eðlismunur, og að við, sem óskum eftir, að Ísland verði sem fyrst viðurkennt lýðveldi, getum varla annað betra gert en að hlynna að þessu skipulagi og reyna að gera sem veglegast starf ríkisstjórans í því skyni, að þjóðin setji sinn metnað í það að vera fullkomlega sjálfstæð. Ég álít enn fremur, að ástæða sé til að telja þinginu til tekna, að það lítur út fyrir, að engar deilur verði um mannval í þessa stöðu, sem vel gat komið fyrir. Ef harðvítugar deilur hefðu orðið um þessa kosningu, hygg ég, að margir menn hefðu e. t. v. komizt á þá skoðun, að betra væri að hafa útlendan mann í öðru landi sem æðsta valdamann heldur en að eiga í deilum um það í landinu sjálfu. Þess vegna er fullkomin ástæða til að gleðjast yfir, hvernig þetta mál hefur þróazt. Og ekki sízt finnst mér ástæða til að þakka þann þegnskap, sem einstakur maður hefur sýnt með því að gefa verulegan hluta af mikilli jarðeign í þessu skyni. Mér finnst allt spá góðu um, að þetta bráðabirgðaskipulag stefni að góðri framtíð í þessu efni fyrir land og þjóð.



Ég tek alveg þátt í þeirri almennu gleði yfir því, að þetta ríkisstjóramál er hægt að leysa á friðsamlegan hátt, að því er snertir kosningu í þessa miklu virðingarstöðu. Það er einmitt þess vegna, sem mér finnst dálítið leiðinlegt að varpa - í mínum huga –nokkrum skugga á málið með því að velja þennan stað fyrir bústað ríkisstjórans. Ég held, að Þorsteini heitnum Erlingssyni gæfi á að líta, ef hann væri risinn upp úr gröf sinni. „Því var nú aldrei um Álftanes spáð, að ættjörðin frelsaðist þar“. Hann fann það vel, sá næmi maður, að kringum þennan stað var alveg sérstök óhugnan. Og ég vil alls ekki ganga inn á þá skoðun hæstv. forsrh., að ef við eigum að hafa heldur ímugust á þeim söguminjum, sem bundnar eru við Bessastaði, þá þýði það, að við verðum eins að hafa ímugust á Skálholti og Hólum og ég held Þingvöllum. Hann nefndi þá víst ekki, en það er óhætt. Og Reykjavík, og ég man ekki, hvað marga staði hann nefndi. Þetta er náttúrlega alveg út í bláinn sagt. Ef við lítum á okkar gömlu biskupsstóla, Hóla og Skálholt, eða Alþ. á Þingvöllum, þá eru þetta staðir, sem við eru bundnar þúsundir af fögrum endurminningum. „Hinn hæsta höfuðstað í Skálholti“ kallaði þjóðin þennan stað, og það alveg án tillits til þess, að þar, eins og á öllum stöðum þar sem mikið fer fram, hefur eitt og annað komið fyrir, sem mönnum gezt ekki að og veitir ekki fagrar minningar. Slíkt hefur algerlega drukknað og orðið að engu fyrir þeim stóru atburðum og glæstu minningum, sem bundnar eru við þá staði. Við skulum taka Hólmskaupstað á einokunartímunum. Ég hef aldrei heyrt, að Hólmurinn hafi verið einhver versti staðurinn, - hann var bara ein verstöð gömlu einokunarinnar. Þær voru margar og þaðan kom mikil harðdrægni í garð landsmanna. Hins vegar er um Bessastaði það að segja, að því er söguna snertir, - en ég vil náttúrlega ekki leggja allt of mikið upp úr því, - að það eru frá upphafi bundnar við þá hinar ömurlegustu minningar. Ég man ekki, hvort það er í ritgerð Jóns Gissurarsonar eða annálum Jóns Egilssonar sagt, að Bessastaðir verði til á seinni öldum við það, að hið danska vald kemur. Hann byrjar á því að segja, að þetta var skoðað eitt rýrðarkot. Það er miklu meira en að þeir, sem þarna sætu, væru svona heldur óvinsælir embættismenn. Það var eini staðurinn, þar sem kúgun var innleidd á Íslandi. Í kringum Bessastaði voru menn teknir og látnir inna af hendi dagsverk og kvaðir, teknir á skip og látnir róa. Þetta er eini staðurinn, þar sem þrælahald hefur átt sér stað á Íslandi á seinni öldum, þrælahald, sem þetta útlenda vald á Bessastöðum innleiddi. Við eigum engar slíkar endurminningar annars staðar og enga minnimáttarkennd gagnvart Dönum. Þetta er alls ekki sagt af óvildarhug til dönsku þjóðarinnar: Danir sjálfir hata mikið þetta tímabil í sinni eigin sögu, með átthagabandi og alls konar þrældómi. Þetta kúgunarvald, sem hér var, var bara lítill angi af því valdi, sem danska þjóðin hataði í Danmörku, kom hingað til Íslands og var bundinn við þennan eina stað, sem menn geta nú helzt fundið til þess að láta ríkisstjórann hafa aðsetur sitt. Ég vil nú ekki segja, að þetta geri neitt til í vissum skilningi. En það er ákaflega mikill óþarfi. Alveg eins og mér finnst það óþarfi að velja endilega tugthús fyrir stjórnarráðshús. En það var bara þá langveglegasta húsið í bænum. Það var byggt sem betrunarhús og sem ákaflega merkileg stofnun, og lesi menn bara öll þau plögg og skrif, sem áttu sér stað í þessu sambandi, þá leynir sér ekki, að það átti að fara fram heil þjóðarendurreisn á þessum grundvelli. Þetta átti að vera eitthvað annað en tugthúsin, sem áður voru til. Þarna áttu þessir menn, sem höfðu lent út á glapstigu, að læra alla skapaða hluti og verða að nýtustu mönnum þjóðfélagsins. Þessi trú á betrunarhúsin þá var álíka mögnuð og þetta með „skipulagið“ nú á dögum. En geta má þess til fróðleiks, að þessi endurreisn kom með því ágæta móti, að margir af þessum vesalings föngum dóu bara úr hungri, og þess vegna eru minningar við þetta hús ákaflega sárar frá okkar aumustu og vesölustu tímum, einmitt þegar okkur var stjórnað frá Bessastöðum. Ég álít það mjög leiðinlegt, ef menn fyndu ekki annan stað handa ríkisstjóranum.

Hæstiréttur er í tugthúsi.

Bæði hv. þm. S.-Þ. og ég viljum hjálpa til að færa hann þaðan sem allra fljótast. En annars er nú skylt skeggið hökunni, rétturinn, sem dæmir menn í fangelsi, og fangelsið sjálft, enda algengt, að fangelsi séu í sambandi við réttarsali. En svo að ég víki aftur að Bessastöðum, þá get ég alls ekki neitað því, að mér er þetta ógeðfellt, að þessi staður er valinn. En mér dettur ekki í hug, að hæstv. forsrh. hafi valið staðinn af því, að hann hafi vitað, að eigandinn mundi gefa hann, eða að það ráði valinu, alveg eins og það ræður ekki minni afstöðu til málsins, þótt jörðin hafi verið gefin, og það rýrir ekkert þá rausn, sem fólgin er í gjöfinni. En ég tel staðinn þar að auki heldur óhentugan. Ekki að ég telji Fríkirkjuveg 11 hentugan stað, því að það hef ég áður tekið fram. Það hús er allt of mikið innan um fólkið, a. m. k. er næsta umhverfi ekki sem hentugast. Náttúrlega höfum við ekkert að gera með heila sveitajörð fyrir ríkisstjórann, við, þurfum að fá þar stórt „park“ stæði, og svo má hver búa á jörðinni Bessastöðum, sem vill. Það þarf að vera vel gott rúm fyrir skóg til að prýða og skýla kringum húsið, ef þá skógur þrífst á Bessastöðum. Ég vil nú ekki gera því skóna, að þetta sé einn liður í því - ég veit ekki, hvernig ég á að orða það nógu vægt, af því að ég er svo friðsamur í þessari tíð, - en mér finnst dálítil tilhneiging til þess að hafa hlutina burt úr Reykjavík, eiginlega að það, sem er nýtilegast, megi ekki vera í þessu syndabæli, og mun vera óvanalegt um höfuðstað. Menn vilja flytja burt ýmsa helztu skóla, koma þeim helzt upp í sveit, og fleiri stofnanir. Og mér þætti leiðinlegt, ef þessi ákvörðun, að ríkisstjórinn megi ekki sitja t. d. í jaðri Reykjavíkurbæjar, yrði til þess að kæla eitthvað hug manna í þessum bæ, og það yrði nú Álftanesið, sem hlyti nú sérstaklega okkar ríkisstjóra.

Það eru beztu karlar á Álftanesinu.

Já, Það eru beztu karlar þar, en ég á hér aðallega við það, hvort hér sé á ferðinni eitthvað, sem á skylt við það að vilja hafa hlutina burt úr höfuðstaðnum. Hæstv. forsrh. hefur sagt við mig og í þingræðu, að hann gerði ráð fyrir, að bærinn mundi með tíð og tíma, kannske áður en langt líður, aukast svo suður með sjó, að Bessastaðir yrðu í næsta nágrenni bæjarins. En það á sennilega langt í land, enda er nú verið að berjast gegn aðstreymi í bæinn, sem er að verða þjóðinni ákaflega stórt höfuð og kannske fullþungt. Ég skal svo ekki ræða fleira um þetta, því að eiginlega er tilgangur minn ekki annað en að fá skýra yfirlýsingu um, að það sé meiningin að velja Bessastaði. Því að þá ætla ég að bera fram brtt. við 3. umr. Þó að svo fari, að ég verði einn um till., þá ætla ég ekki að láta það kæla gleði mína yfir því að fá ríkisstjóra, - sennilega mann, sem mér fellur mjög vel að fá í þá stöðu.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Það hefur verið álitið, að óþægilegt sé að ná til ríkisstjórans á Bessastöðum, vegna fjarlægðar. Við höfum haft þjóðhöfðingja um nokkurra alda skeið, sem hefur búið í öðru landi, en nú geta menn ekki unað því að hafa þjóðhöfðingja, nema helzt í næsta húsi. En til Bessastaða er fjarlægðin ekki meiri en fjarlægð innan bæja erlendis, þar sem þjóðhöfðingjar búa í bæjum. Og viðvíkjandi því, að stundum sé sérstaklega erfitt að komast þangað, þá er það að segja, að það eru stundum svo miklir skaflar á götum Reykjavíkur, að ekki er hægt að komast á bifreiðum nema að moka þá skafla. Þetta er ákaflega sjaldgæft, af því að það er snjólétt á þessum nesjum. Og það er vitað mál, að það kemur næstum aldrei fyrir, að ekki sé fært á bifreiðum suður um nes. Ég er þeirrar skoðunar, að val þessa staðar sé ekki nema eðlileg fyrirhyggja um bústað æðsta manns ríkisins. Það er auðsætt, að hann á ekki að búa annars staðar en þar, sem verulegt rúm er kringum bústað hans. Og við höfum ekki getað valið til bráðabirgða annan stað en Fríkirkjuveg 11, en það er ekki staður til frambúðar, um það virðast allir á einni skoðun. Ég hef ekki séð annan hugsanlegan stað en hér fyrir innan bæinn, inni hjá Sunnuhvoli. Þó að við spornum við því, að bærinn stækki mjög, er vitað, að Reykjavík er svo stór nú, að aðeins með eðlilegri fólksfjölgun, um 700–1000 manns á ári, hlýtur bærinn að stækka þannig, - og við sjáum, hvert hann vex, suður með sjó -, að það líða ekki mörg ár, a. m. k. ekki margir áratugir, þangað til Bessastaðir eru orðnir einn staður í bænum Hafnarfjörður-Reykjavík. Við, sjáum það allir, hvað bærinn stækkar ört. Það þótti fyrir nokkru ákaflega langur göngutúr - segja mér þeir; sem þá voru ungir - að ganga inn á Hlemm: það er hjá gasstöðinni. Það hefur sagt mér Ingibjörg Jensdóttir, að þegar hún fór að búa á Laufásvegi 38, hafi einhverjum orðið á að segja, að þetta kerlingarskass vildi ekki búa í bænum, heldur langt fyrir utan hann! Þá var Laufás bújörð utan við Reykjavík. Með því samgöngutækjaleysi, sem þá var, var Laufás því tiltölulega allt að því eins fjarri Reykjavík og Bessastaðir eru nú. Vegir fara nú stórbatnandi, og það er búið að steypa og malbika veg langt áleiðis suður að Bessastöðum. Innan skamms verður kominn malbikaður vegur milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar eins og beztu götur í bænum. Það býr þess vegna ekki undir hjá mér að vilja flytja bústaðinn út fyrir Reykjavík, því að ég lít svo á, að Bessastaðir séu svo nálægt Reykjavík, að þeir tilheyri hverfi Reykjavíkur, ef svo mætti segja. Og það mun sannast, að ekki verður langt þangað til hér verður byggð á milli, enda sér hver maður, sem fer um Fossvog og Kópavog, að þessi byggð er þegar hafin, þótt í öðru formi sé en síðar verður. Það liggur þess vegna ekki í minni afstöðu nokkur óvild gagnvart Reykjavík, fjarri því. En ég held mér yfirsjáist ekki í því, að það sé ekki heppilegt að hafa endilega í allra næsta nágrenni þann mann, sem er æðsti valdsmaður þjóðarinnar, sem við eigum að geta treyst til að líta hlutlaust á öll mál, án þess að bönd kunningsskapar og allt of mikillar nær veru trufli hann í þeirri dómgreind. Og ég held það sé gott, að hann sé í huga þjóðarinnar ekki eins og hver annar borgari inni í bæjarþrönginni. Viðvíkjandi því, hvort Bessastaðir verða fyrir valinu eða ekki, fer eftir þeim vilja, sem þingið lætur í ljós, því að fyrir honum verðum við ráðherrarnir að beygja okkur.