Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg skal reyna að vera stuttorður, en eg verð þó að skýra háttv. deild frá, hvernig þetta mál er til komið. Eins og kunnugt er, var fyrir nokkrum árum sú breyting gerð á skipulagi lærða skólans eða latínuskólana, eins og hann þá var kallaður, að grísku var algerlega útrýmt og latínunám takmarkað að miklum mun. Hér var þá uppi sú alda, runnin frá Danmörku og Noregi, að þessar fræðigreinir væri einskis virði eða að minsta kosti miklu minna virði en áður var talið. Eg get lýst því stuttlega, að í Danmörku vaknaði brátt hin mesta óánægja með þetta og sömuleiðis í Noregi. Margir helztu háskólamenn Norðmanna og Dana hafa risið upp og látið í ljós það álit sitt, að við þetta væri ekki unandi. Og nú hefir verið tekin upp frá rótum kensla í þessum málum við háskólann í Kaupmannahöfn, því að stúdentar þóttu tæplega hæfir til að taka við sérmentun vegna almenns þroskaleysis. Sama niðurstaða hefir orðið í Noregi. Guðfræðikennarar við háskólann í Kristjaníu hafa risið upp og heimtað grískukunnáttu af stúdentum, sem leggja stund á guðfræði, vegna þess að kenslu í guðfræði er svo háttað, að hún getur ekki farið fram svo að í nokkru lagi sé, ef stúdentar skilja ekki grísku. Eins og menn vita, er helzta trúarrit kristinna manna skrifað á grísku, nýja testamentið, og menn geta naumast myndað sér ákveðna, sjálfstæða skoðun á ýmsum deiluatriðum guðfræðinnar án þess að lesa frumheimildirnar, né yfirleitt komist til skilninga á kenningum kirkjunnar án grískukunnáttu. Í vetur tók hið íslenzka stúdentafélag í Reykjavík þetta mál að sér og hafði reglugerð og skipulag hins almenna mentaskóla að umræðuefni á fundi sínum. Margir litu þá svo á, að kippa þyrfti skólanum að ýmsu leyti í sitt gamla far, og þá aðallega auka latínukensluna þar og jafnvel kenna grísku líka. Með frumvarpi því, sem hér liggur fyrir, er þó ekki tilætlunin, að á skipulagi hans verði breyting gerð að sinni. En farið er fram á það, að hinum svokölluðu klassísku fræðum, latínu og grísku og þeim fræðum, sem í sambandi við þau standa, verði ekki með öllu rýmt burtu úr þessu landi, heldur verði þeim sem vilja gefinn kostur á að nema þau. Eins og eg tók fram áðan, er grískukunnátta nauðsynleg til þess að viðunandi kensla geti farið fram í guðfræði. En það er svo um fleiri fræðigreinir en guðfræðina eina, því að öll hærri mentun er að meira eða minna leyti komin undir kunnáttu í latínu og grísku. Það er öllum kunnugt, að þess mál, og þau vísindi, sem í sambandi við þau standa, hafa verið aðal-leiðarstjarna heimamenningarinnar í 2000 ár. Þær þjóðir, sem þessi mál töluðu og rituðu, vóru um langt skeið öndvegisþjóðir heimsins. Grískur og latneskur skáldskapur og grískar og latneskar bókmentir eru sá brunnur, sem allir mentamenn hafa bergt af um margar aldir. Og á miðöldunum, og jafnvel fram á 19. öld, var alt það, sem nokkuð kvað að, skráð á latínu. Réttarmálið var latína, kirkjumálið var latína, og það mál, sem notað var í samböndum ríkja, var latína. Lærðir menn rituðu þá svo að segja eingöngu á latínu. Hver, sem kynna ætlar sér einhverja grein til nokkurrar hlítar, hvort sem er saga, guðfræði, lögfræði, málfræði eða náttúrufræði, hann verður að kunna eitthvað í latínu. Eg skal að eins benda á nokkur atriði, sem snerta sögu, bókmentir og málfræði þessa lands. Eg veit það með rökum, að enginn maður getur til hlítar kynt sér sögu Íslands, ef hann kann ekki latínu. Menn þurfa ekki annað en að fletta upp á nokkrum stöðum í Fornbréfasafninu til að sannfærast um, að það er rétt sem eg segi. Mörg heimildarrit til sögu Íslands eru sakráð á latínu. Aðalritið, kirkjusaga Finns biskups, er skráð á latínu, og eg býst við, að stúdentar, eftir nýju reglugjörð Mentaskólans almenna, geti ekki lesið hana sér til gagna, og er það þó hart, að íslenzkur guðfræðingur geti ekki lesið aðalsögurit íslenzku kirkjunnar. Einhver þingmaður segir, að það muni vera erfitt fyrir eldri stúdenta líka. Eg les hana mér til fullra nytja, og eg býst ekki við að eg sé betri í latínu heldur en hver meðalmaður frv minni tíð. Enn má geta þess, að íslenzk málfræði er algerlega steypt eftir latneskri málfræði Eg benti á það áðan, svo að eg víki aftur að guðfræðinni, hvað grískukunnátta væri nauðsynleg fyrir guðfræðinám. Latínukunnáttan er það engu síður. - Merkustu rit lútersku kirkjunnar eru auðvitað skráð á latínu, trúarjátningarnar, kirkjufeðurnir flestir, sumir þeirra rituðu á grísku, skráðu og rit sín á latneska tungu. Melankton, samverkamaður Lútera, skráði sín rit á latínu, og yfir höfuð eru öll helztu trúarrit lútersku kirkjunnar skráð á latínu. Enn skal eg víkja að einu, sem stendur í sambandi við þetta. Sú hreyfing er nú uppi í Danmörku, að afnema Garðstyrk til íslenzkra stúdenta. Ef svo fer, að Garðstyrkurinn verði afnuminn, þá má ganga að því vísu, að íslenzkir stúdentar hætti að sækja Kaupmannahafnarháskóla, og þá rekur að því, að vér höfum ekki einn einasta mann til að kenna þessa litlu latínu, sem kend er hérna við mentaskólann. Sama er að segja um grískuna. Ef svo verður fyrir séð, að enginn maður hér á landi kunni grísku, þá getur enginn kent guðfræði. Eg vil ennfremur árétta það, að með því að útrýma möguleikanum til þess að menn komist niður í þessum fræðigreinum, er að nokkru leyti raskað menningarsambandi voru við umheiminn, bæði í fortíð og nútíð. Í stóru menningarlöndunum halda menn trygð við þessi mál. Bæði í Englandi og Frakklandi hafa risið upp félög til að vernda þessar fræðigreinir. Í þessum félögum eru ekki eingöngu málfræðingar, síður en svo. Í þeim eru menn, sem stunda hin svo kölluðu reynsluvísindi, atferðfræði, náttúrufræði, kennarar við landbúnaðarskóla o. s. frv. Það eru heldur ekki málfræðingar einir, sem halda þessum málum fram í Danmörku. Einn af helztu málsvörum þeirra þar er t. d. Rovring prófessor í læknisfræði, og mér er líka kunnugt um, að helztu lagamenn í Danmörku hafa risið upp og sýnt fram á, hversu ótækt það er, að leggja niður kenslu í þessum fræðigreinum. Eg skal nú ekki þreyta háttv. deildarmenn með lengri ræðu. En eg vona að þetta mál fái að ganga nefndarlaust í gegnum deildina.



Eg býst ekki við að eg þurfi að vera langorður, því að í nefndarálitinu er tekið fram alt, sem eg hefi að segja. Það er áhugamál ábúanda að fá jörðina keypta, því að þá fyrst sæi hann sér fært að kosta til umbóta á henni, sem hann hefir hug á. Eins er það áhugamál sveitarbænda, að jörðin verði seld honum og hafa þeir samþykt áskoranir um það fund eftir fund, fyrst til sýslunefndar og síðan til þingsins. Mér finst því harla ótilhlýðilegt, ef þingið verður ekki við þessarri meinlausu beiðni. Sýslunefndin hefir haft það á móti sölunni, að jörðinni sé svo »vel í sveit komið«, að hún ætti að vera til almenningsnota, og hafi verið vilji margra, að hún yrði læknissetur. En þessi ástæða er úrelt eins og áður er skýrt frá, því að nú er læknissetrið reist á öðrum stað, Kópaskeri. Þar er kauptún og þar verður sett símastöð að ári, og engar líkur til þess, að læknissetrið verði flutt þaðan aftur. Ef svo væri ekki, og nokkrar líkur væri til, að þessi jörð yrði læknissetur, þá myndi eg ekki hafa farið fram á að hún yrði seld, svo fremi, að salan kæmi í bága við setu læknisins þar. En eins og nú er komið er engin ástæða til annara en að líta á vilja búandans og sveitarmanna. Þetta frumvarp hefir þegar verið rætt dálítið, og eg vona að háttv. deild sé það ljóst, að það eigi fram að ganga.



Eg ætla ekki að fara að halda svo sem neina ræðu, heldur aðeina að minna á það, sem eg sagði í gær við fyrri hluta þessarrar umr. og við 1. umr. um aðalatriði málsins, og endurtaka það, að eg álít óráðlegt að selja jörðina, þar sem ekki eru eftir óseldar nema 2 þjóðjarðir í þessarri sveit, og ekki er ólíklegt, að læknirinn kjósi heldur að sitja þarna, en á Kópaskeri, þegar jörðin losnar.



Mér þykir leiðinlegt að vera að elta ólar við nágranna minn út af þessu. Eg hélt, að hann væri svo kunnugur á þessum stöðum, að hann vissi, að það er engar minstu líkur til að farið verði að flytja læknissetrið upp í sveit, þar sem búið er að byggja hús handa lækninum í kauptúni við símastöð í þéttbýlustu sveit héraðsins. Það hefir aldrei verið gert áður, svo eg viti, að rifa niður læknisbústað í kauptúni og byggja það upp aftur í sveit, og verður víst ekki heldur hér. Hitt er miklu tíðara, að læknasetur sé flutt úr sveitum í kaupstaði. Það kemur ekki til nokkurra mála að læknissetrið verði flutt á þessa jörð.



Eg vil endurtaka það sem eg sagði í gær, að eg álít, að það megi ekki koma fyrir, að þingið selji jörð ef sýslunefnd leggur á móti sölunni. Sýslunefndin er kunnugri en þingið, og hún verður því. að bera ábyrgð á því, hvort rétt sé að framkvæma söluna eða ekki, og það er vegna þess, að sýslunefndir eru kunnugri ástæðum öllum og atvikum, að þeim er gefið vald til að gera tillögur um þetta. Eg held að hér sé ekki um þá nauðsyn að tala, að ástæða sé til að kippa af sýslunefndinni því valdi, sem hún á að hafa í þessu falli.

Frams.m. (Sveinn Björnsson): Eg stend aðeins upp til að lýsa yfir því, að brt. nefndarinnar, á þskj. 401, er tekin aftur.



Eg hafði ekki við fyrri umr. þessa máls athugað málið neitt verulega, en treysti því, að nefndin hefði gert það. Síðan hefi eg virt málið fyrir mér, og vildi gera nokkrar athugasemdir við það, áður en deildin afgreiddi málið, og finst mér ástæða til að halda, að ef hv. deild vill hlusta á mig, þá geti hún með góðri samvizku felt þetta frv. Aðalástæðan fyrir þessu frumvarpi var sú, að nefndin hélt því fram, að kirkjugarðurinn hér í bænum væri of lítill. En sannleikurinn er sá, að kirkjugarðurinn er nógu stór. Stærð kirkjugarðsins, eftir því sem séð verður á uppdrætti Reykjavíkur, er 16 Þús. ? metra. Sé gert ráð fyrir, að grafið sé aftur á sama stað með því millibili, sem talið er nægja í öðrum löndum, sem eru 25 ár, þá koma 240 ? metrar á hvert ár. Geri maður ráð fyrir þessu, og að íbúar bæjarins fjölgi ekki mikið, þá er þetta nægilegt, þótt ætlast væri til þess, að sæmilegar götur lægi um allan garðinn, hvað þá heldur ef grafin er gröf við gröf, eins og hér tíðkast. Því er haldið fram, að þörf sé á frumvarpinu, vegna þess, að kirkjugarðurinn sé því nær uppgrafinn. En hví þarf hér stöðugt að grafa í nýja jörð? Það er föst regla í bæjum erlendis, að nota kirkjugarðana sem bezt; í sveitum er það síður, þar sem oftast er nóg land. Eg hefi skrifað upp til athugunar, hvað tíðkast í þessum efnum víða annarstaðar. Skemstur tími þangað til grafið er aftur í grafir, er 7 ár. Auðvitað veltur á ýmsu hjá ýmsum þjóðum; í heitari löndunum rotna líkin fyrr og því má fyrr grafa aftur þar. Víða eru og ofnar í líkhúsum kirkjugarðanna og þar jafnan brendur gröftur. Í Englandi er grafið aftur í gröf, þegar 14 ár eru liðin frá því að hún var tekin, í Saxlandi 20, Baden 21, en þar sem allra lengst er látið líða á milli, er tíminn 40 ár og styðst sá tími fremur við það, að það er landsvenja, en að það sé nauðsynlegt. Þessi kirkjugarður hér er um 70 ára gamall, og er þá um tvöfalt lengri tími látinn líða hér fram yfir það, sem allralengst þykir þurfa annarstaðar. Nú má spyrja, hvernig fara eigi um minnismerki á gröfum dáinna. Ytra er borgað legkaup og girt um gröfina þangað til aftur er leyfilegt að grafa í hana og er það þá gert eða bletturinn keyptur aftur. Mér sýnist nú, sem svo mikið land sé enn ógrafið í kirkjugarðinum, að þetta mál þoli bið, auk þess sem nóg svæði er, sem grafa má í aftur. Mér er sagt, að lík rotni hér seint; eg veit ekki, við hvað það styðst, engi sönnun liggur fyrir um það. Það er annars undarlegt, að kirkjan hér og kirkjugarðurinn skuli þurfa að vera ómagar landssjóðsins fremur öðrum kirkjum á landinu. Það er ekkert smáræði sem þingið hefir veitt til kirkjunnar hér, nú um undanfarin ár. 1904 eru veittar 7 þúsund kr., 1905 5 þús. kr., 1913 20 þús. kr. lánveiting og nú liggur fyrir brtill., sem raunar er tekin aftur, um að veita 46 þús. kr. til stækkunar kirkjugarðinum hér. Það er vert að hugleiða það, að á dagskrá þessa þings er stjórnarskrárbreyting, sem líklega verður samþykt, þar sem heimilað er með einföldum lögum að aðskilja ríki frá kirkju. Nú er næsta undarlegt að fara að veita stórfé úr landssjóði til jarðeignakaupa handa kirkjum, þegar einmitt búast má við, að ekki líði langt áður ríkið verður losað við kirkjuna. Að öðru leyti vil eg ekki lengja framar umræðurnar um þetta, en benda vil eg á það, að mér þykir undarlegt það ákvæði frumvarpsins, að legkaup fyrir fullorðna menn skuli vera að eins 4 kr., en bletturinn, sem fer í fullorðins manns gröf, sem er 4 fermetrar, kostar landið 9 kr., ef alinin kostar 1 kr.

Framsögum. (Sveinn Björnsson) Háttv. þm. Húnv. (G. H.) Segir, að kirkjugarðurinn hér í Reykjavík sé nægilega stór enn. Eg vil geta þess, að nefndin hafði sínar upplýsingar frá stjórnarráðinu og sóknarnefndinni hér, sem ætla má, að kunnugust sé þessu máli. Enn fremur hafði nefndin tal af manni þeim, er hefir á hendi daglega umsjón með kirkjugarðinum, og skal eg leyfa mér að endurtaka þau orð hans, að með sama manndauða, sem verið hefir að undanförnu, mundi garðurinn endast fram á haust, eða í hæsta lagi fram undir nýár. Þessi umsjónarmaður garðsins fer um hann daglega og hefir eftirtekt með gröfunum, og vil eg byggja talsvert á ummælum hana fyrir mitt leyti. Mér skildist svo á háttv. þm. Húnv. (G. H.), sem hann héldi, að aldrei væri hér grafið ofan í sömu gröf. Þetta er misskilningur hjá háttv. þingmanni. Það hefir verið gert, og hefir það komið í ljós, að lík rotna hér mjög seint, t. d. var fyrir nokkrum árum grafið ofan í fyrstu gröfina, sem tekin var hér í kirkjugarðinum, og var þá kistan enn ófúin og silfurskjöldurinn á henni óskaddaður. Það getur vel verið, að í öðrum löndum megi grafa fyrr aftur í grafir, en hér er víst, að lík rotna mjög seint; má vel vera, að það stafi af jarðveginum að einhverju leyti, svo að þess vegna fúni hér kistur síður en í öðrum löndum; kemur þá hér einn örðugleiki, sem hv. þm. Húnv. (G. H.) gat ekki um í upplestri sínum áðan. Eg fyrir mitt leyti trúi stjórnarráðinu, sóknarnefndinni og umsjónarmanni kirkjugarðsina í þessu máli. En eg vil benda háttv. 1. þingm. Húnv. á það, að hér er að einu um heimildarlög að ræða. Eg efast ekki um, að ef háttv. þingm. getur sannað stjórninni, að nóg land sé enn í kirkjugarðinum, þá mun stjórnin ekki nota þessa heimild. En eg verð að halda því fram, að sönnunarbyrðin hvíli enn á háttv. þm. Húnv. Það getur verið, að kirkjan hér og kirkjugarðurinn hafi verið ómagar landssjóðs, en svo er um fleiri kirkjur hér á landi. Að því leyti vil eg taka það fram, að nefndin hefir viljað fara mjög varlega og ekki viljað ráða til að kaupa stórt landflæmi, enda haft á bak við eyrað, að komið yrði upp líkbrenslu hér, eins og stjórninni hefir þegar verið falið að athuga.



Ef röksemdir mínar eru kallaðar staðhæfingar, má kalla alt staðhæfingar. Það þarf ekki annað, en að líta upp í kirkjugarð, til þess að sjá, að ríflegir blettir eru þó eftir, sem ekki hefir verið greftrað í. Hinu atriðinu í ræðu háttv. frams.m. (Sv. B.), að kistur fúni hér seint, er fljótsvarað: Ráðið er að brenna kistuleifunum eins og annarsstaðar er gert. Annars er ólíklegt, að minsta kosti að kistur frá síðari tímum fúni ekki, því að viðurinn í þeim er ekki svo góður. En ef bíða skal eftir því, að silfurskildir fúni, eins og háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) virðist ætlast til, þá má áreiðanlega bíða til eilífðar. Annars ætti rotnun að vera lík hér og í Englandi, en þar er þó sumstaðar langskemstur tími ætlaður þangað til aftur er grafið í grafir. Ekki get eg gert mikið úr umsögn umsjónarmanns kirkjugarðsins hér; hann mun ekki þekkja aðra kirkjugarða en hérlenda, enda má sjá þess vott á kirkjugarðinum hér, sem er svo vanræktur, að oss er til stór-skammar.



Aðeins stutt athugasemd. Eg hafði aldrei sagt, að silfurskildir gæti fúnað, en þeir geta skaddast og slitnað. Þetta mál er ekki eins einfalt og hv. 1. þm. Húnv. (G. H.) hyggur. Það er ekki nóg að taka blýant og pappír og reikna og reikna. Mörg minnismerki eru í kirkjugarðinum, sem ekki má hrófla við. En umsjónarmaður kirkjugarðsins hefir tekið það fram, að þegar hafi verið grafið aftur og aftur í þær grafir, sem ekki standi svo sérstaklega á um, að ekki má grafa í þær.

Sigurður Sigurðsson ; Eg hefi leyft mér að koma fram með br.till. á þskj. 317 við þingsályktunartillöguna eins og hún kom frá efri deild. Þingsályktunartillaga efri deildar fer því fram, að skipuð verði 5 manna milliþinganefnd til þess að íhuga óskir þjóðarinnar um afnám eftirlauna, en jafnframt á hún að rannsaka launakjör embættismanna og annara starfsmanna þjóðarinnar og koma fram með tillögur þar að lútandi. Og þær tillögur miða vitanlega að því að hækka launin. Það stendur reyndar ekki í þingsályktunartillögunni, en því bæti eg við. Aftur á móti fer breyt.till. mín fram á, að fela stjórninni að íhuga rækilega óskir þjóðarinnar um afnám lögákveðinna eftirlauna og leggja fyrir Alþingi frumv. um það. Af þessu sjá menn, að það er töluverður munur á minni tillögu og aðaltillögunni. Hún felur í sér áskorun um milliþinganefnd, sem altaf hlýtur að kosta meira eða minna, til þess, að rannsaka launakjör embættismanna, jafna þau og hækka. En mín tillaga fer aðeins fram á að fela stjórninni að undirbúa frv. um afnám eftirlauna. Á síðasta þingi kom fram frumvarp um að hækka laun embættismanna, sem að vísu féll þá, en þess var þá getið af hálfu stjórnarinnar, að von væri á frumv. til gagngerðrar endurskoðunar á launalögunum. Eftir þeim ummælum stjórnarinnar skildi eg það svo, að hún áliti sér fært að taka þetta mál til athugunar án milliþinganefndar. Þegar um það er að ræða, að jafna laun embættismanna, þá leiðir það til þess, eins og eg sagði áðan, að þau verða hækkuð alment. En þegar talað er um að hækka launin, er altaf vitnað í það, að nú sé miklu dýrara að lifa heldur en þegar launin vóru ákveðin. Þetta er mikið rétt, en þessi aukni kostnaður við að framfleyta lífinu, kemur niður á fleiri mönnum heldur en hinum launuðu embættismönnum. Þess ber einnig að gæta, að þegar hækkuð eru laun embættismanna., þá er reglan sú, að það kemur strax í framkvæmd. En þó að eftirlaun yrði afnumin, þá kemur það ekki til framkvæmda fyrr en um leið og þeir embættismenn deyja, sem hafa eftirlaunarétt þegar lögin komast á. Ef þingsályktunartillaga þessi nær fram að ganga, verður því fyrst um sinn um aukinn kostnað að ræða, en ekki sparnað. Það hefir altaf verið sagt, að ef hróflað yrði við eftirlaunaspursmálinu þannig, að þau yrði afnumin, þá hlyti að leiða af því samtímis hækkun á launum embættismanna. Með öðrum orðum aukin útgjöld fyrir landssjóðinn. En óskir þjóðarinnar hafa ekki beinzt í þessa átt. Þjóðin hefir aðeins æskt þess, að eftirlaunin yrði afnumin, eða öðru skipulagi komið á þau, en ekki að launin yrði hækkuð. Þessar óskir hafa stafað af óánægju manna yfir því, að sérstakri stétt í landinu væri með eftirlaunaákvæðunum veitt löghelguð sérréttindi fram yfir aðrar stéttir, og við það hefir skapast misrétti, sem menn una illa við og vilja því að eftirlaunin verði afnumin. Það óskar enginn þess, að embættismennirnir fari á vonarvöl, og því hafa ýmsar raddir heyrst í þá átt, að eftirlaunaskipulaginu væri breytt til þess að tryggja það, að til þess kæmi ekki. Eg tek undir það, því að eg óska þess, að hvorki embættismenn eða aðrir þurfi að líða nauð í ellinni, enda er sú stefna nú uppi bæði hér á landi og víða annarsstaðar í heiminum, að allir menn tryggi sér einhvern lífeyri í elli sinni. Það hefir verið stofnaður almennur ellistyrktarsjóður sem er fögur hugsjón, og eru slíkir sjóðir að ryðja sér meir og meir til rúms. Embættismennirnir verða sjálfir að tryggja sér lífeyri, en auðvitað er ekkert á móti því, að landssjóður hlaupi að einhverju leyti undir bagga með þeim, líkt og á sér stað með alþýðuellistyrktarsjóðina. En núverandi lögskipuð eftirlaun embættismanna, eða fyrirkomulag þeirra, er ranglátt og því þarf að breyta. En til þess að breyta því og laga það, get eg ekki séð, að þörf sé á milliþinganefnd. Stjórninni ætti ekki að vera það ofvaxið, að undirbúa málið, ef ekki fyrir næsta þing, þá fyrir þingið 1917. Eftirlaunin eru nú miðuð við embættisþjónustuár annarsvegar, og hinsvegar við launaupphæð embættisins. Þetta er bæði ranglátt gagnvart þjóðinni og embættismönnunum sjálfum. Það er eðlilegast, að upphæðin sé miðuð aðeins við þjónustuárin en ekki við launin. Allir vita það, að lægra launuð embættin eru oft jafnerfið og erfiðari en hin. Það er því afarranglátt, að þeir menn, sem sitja á þeirri grænu grein í lífinu - hafa lítið að starfa en há laun, njóti hærri eftirlauna en hinir, sem meira hafa að gera og lakara eru launaðir. Eins og eg hefi tekið fram, álít eg milliþinganefnd óþarfa. Það hafa engar óskir komið fram um það frá þjóðinni, að endurskoða launakjör embættismanna. Og sé því spursmáli haldið utan við málið, þá sé eg enga þörf á milliþinganefnd. Ennfremur mundi það auka útgjöld landssjóðs eigi alllítið. Eg get ekki nefnt tölur. En svo mikið er víst, að hinar seinni milliþinganefndir, er skipaðar hafa verið, hafa kostað mikið. Eg hefi ekki haft tækifæri til þess að kynna mér, hvað þær hafa kostað. Eg skrifaði til stjórnarráðsins og bað það um upplýsingar í þessu efni, en hefi ekkert svar fengið. Ber þó stjórninni að sjálfsögðu sú skylda, að gefa þinginu og einstökum þingmönnum þær upplýsingar, er óskað er eftir. Annars veit eg ekki, hvort þetta stafar af hreinni og beinni ókurteisi gagnvart mér, eða að þarna liggur einhver fiskur undir steini, eitthvað sem ekki má vitnast. Nú hefir háttv. samþingismaður minn (E. A.) borið fram fyrirspurn til ráðherra um kostnaðinn við fánanefndina, og verður fróðlegt að heyra um hann. Eg vænti nú þess, að br.till. mín á þskj. 317 verði samþykt. Hún fer ekki fram á annað en það, að athugað sé eftirlaunamálið án þess að nokkur milliþinganefnd sé sett. Það er eina og eg hefi margtekið fram, alveg óþarft, enda hætt við, að hún yrði ef til vill skipuð þeim mönnum, sem mesta hagsmuni hafa af því, að laun embættismanna verði hækkuð. Að endingu vil eg biðja háttv. þm. að athuga það, að verði br.till. á þskj. 317 feld, þá er varatill. á þskj. 367, þar sem stungið er upp á, að tala nefndarmanna sé 3 í stað 5. Eg vænti þess, að aðaltill. verði samþykt, en að öðrum kosti varatillagan, því að betri er hálfur skaði en allur.



Eg ætla í fáum orðum að lýsa afstöðu minni til þessa máls. Eg er hlyntur því og tel rétt, að kröfur þjóðarinnar um afnám eftirlauna sé teknar til greina. En eg verð að halda því fram, að um leið verði að rannsaka launakjör embættismanna yfirleitt; athuga hvort ástæða gæti verið til að hækka jafnframt laun sumra embættismanna og lækka þá annarra. Í þessu máli verðar að gæta fullrar sanngirni. Og eg trúi því ekki, að það sé gagnstætt vilja þjóðarinnar, að embættismenn hennar sé sæmilega launaðir. Eg álít það óholt, að starfsmenn þjóðfélagsins þurfi að lifa við sultarkjör. Það er nauðsynlegt, að þetta verði ítarlega rannsakað, og eg álít, að það sé ekki rétt að leggja þetta alt í hendur stjórnarinnar. Þjóðin gerir kröfu til, að fleiri en embættismenn rannsaki málið, en í stjórnarráðinu er ekki öðrum en embættismönnum á að skipa. Rannsóknin gæti því orðið of einhliða, auk þess, sem í stjórnarráðinu mundi lítill tími vinnast til slíkra rannsókna. Eg verð því að mæla með því, að milliþinganefnd verði skipuð. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) kvartaði yfir því, að hann hefði ekki fengið svar frá stjórnarráðinu viðvíkjandi fyrirspurn um það, hve mikið ýmsar milliþinganefndir hefði kostað. Eg skil ekki, hvernig á því getur staðið, en eg þori að fullyrða það, að ástæðan er ekki sú, að það hafi ekki viljað svara spurningunni, heldur hlýtur hún að vera sú, að óvenjulega mikið hefir verið að gera þar síðustu dagana. Annars hefði þingmaðurinn ekki þurft annað en að snúa sér beint til mín um þetta efni. Sjálfsagt að veita slíkar upplýsingar. Eg álít ekki rétt að taka til greina varatillögu háttv. þingm. um það, að nefndarmenn verði 3 í staðinn fyrir 5. Meiri trygging að öðru jöfnu að 5 manna nefnd athugi málið ítarlega frá öllum hliðum, en úr því á annað borð er farið að hreyfa málinu, þá virðist æskilegt, að nefnd sú, sem um það fjallar, gæti haft fult traust landsmanna og færi vel, ef hún gæti eytt þeim kala, sem jafnan hefir staðið af þessum launamálum. Eg vil loks taka það fram, sem eg vék að í byrjun máls míns, að eg held, að það hefni sín fyrir hverja þjóð að launa starfsmönnum sínum svo illa, að þeir hafi ekki ráð á að gegna starfi sínu, eins og eg held líka, að hitt hefni sín, að hafa starfsmennina fleiri en nauðsyn krefur.



Eftir því sem mér skildist á ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), þá vóru ástæður hans á móti kosningu milliþinganefndar tvær. Í fyrra lagi sú, að nefndin mundi komast að þeirri niðurstöðu, að hækka bæri laun embættismanna. Hin ástæðan var það, að milliþinganefndin mundi kosta peninga. Eg held, að því er fyrra atriðið snertir, að háttv. þm. (S. S.) hafi tekið sér ofmikið gefið. En færi svo, að nefnd, kosin af þinginu, kæmist að þeirri niðurstöðu, að hækka beri laun embættismanna, þá skil eg ekki annað en það mætti tala um það. Hin ástæðan, að nefndin mundi kosta peninga, er auðvitað rétt. En ef málið er svo mikilsvert, sem margir álíta, þá má hún gjarnan kosta peninga. Það borgar sig betur að fá málið rækilega rannsakað og til lykta leitt, en að eyða mörgum árum í langar umræður, sem líka kosta peninga. Að vilja spara þessa upphæð finst mér ekki ólíkt því að spara eyrinn og láta krónuna fjúka. En háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hugsar svo mikið um þessar sparnaðargælur sínar, að oft verður úr því hreinasta sóun. En nú er spurningin sú, hvort hér sé um svo mikið mál að ræða, að milliþinganefnd þurfi. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, að engar óskir hefði verið látnar í ljós um það, að endurskoðuð yrði launakjör embættismanna. Eg vil í þessu efni benda honum á það, að fjölmennur flokkur í landinu, Sjálfstæðisflokkurinn, tók það fram í ávarpi sínu til þjóðarinnar fyrir kosningar, að hann vildi láta endurskoða launalöggjöfina. Eg veit ekki betur en það hafi fengið góðar undirtektir í landinu og jafnvel hjá flokksbræðrum 1. þm. Árn. (S. S.). Mér er kunnugt um það, að háar raddir hafa heyrst í þá átt, að afnema beri öll eftirlaun, og það er svo komið, að í stjórnarskrárbreytingu þeirri, sem nú liggur fyrir þinginu, er breytt því ákvæði gömlu stjórnarskrárinnar, að stjórnarskrárbreytingu þurfi til þess að afnema eftirlaun. Það má gera með sérstökum lögum. En móti þessum kröfum, sem eg gat um áðan, kemur krafan um launahækkun. Hún kom fram í frumv. frá stjórninni á seinasta þingi. Því lauk svo, að frumvarpið var felt - ekki þó vegna þess, að menn álíti alt ósanngjarnt, sem þar var farið fram á., heldur vegna hins, að málið þótti illa undirbúið. Stjórnin hafði tekið það óráð, að stinga upp á launahækkun þeim til handa, sem bezt vóru launaðir undir og alls óþarft var að hækka við. En þingið viðurkendi sumar af uppástungunum með því að veita viðkomandi mönnum persónulega launaviðbót á fjárlögum. Það getur vel komið í ljós, að niðurstaðan verði sú, að ekki þurfi að hækka þá peningafúlgu, sem rennur til embættismanna, þótt laun þeirra yrði hækkuð. Það gæti vel komið til greina að emb. yrði fækkað. Jafnframt byggist eg við, að tillaga kæmi um það að skylda embættismenn til þess að tryggja sér ellistyrk. Það er enginn vafi á því, að öll sanngirni mælir með því, og það hefir einnig verið viðurkent af þinginu, að alt launamálið þurfi að athuga og rannsaka ítarlega. Og er þá ekki offrandi nokkrum þúsundum króna, einu sinni fyrir alt til þess að fá málið rannsakað sem bezt og á enda kljáð? Eg veit, að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) sér, hvað hér er um mikilsvert mál að ræða, og hann hlýtur að skilja, að það er örðugt fyrir stjórnina að gera því svo góð skil, sem hann og allir aðrir hljóta að óska eftir, ekki hvað sízt fyrir það, að svo mörgum og mikilsverðum málum hefir verið dengt á stjórnina nú á þessu þingi. Það eru engir smámunir, og til ofmikils ætlast, ef búist er við, að stjórnin rannsaki það alt til hlítar, hvað þá ef jafnmiklu og erfiðu máli er bætt ofan á. Eg vænti þess, að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sannfærist svo, af þeim umræðum, sem hér fara væntanlega fram, að hann kippi aftur breyt.till. á þskj. 317, enda skildist mér á honum, að hann gerði ákveðið ráð fyrir því, að hún félli. Og þess vegna hefir hann vitanlega komið fram með varatillögu, sem prentuð er á þskj. 367,  (Sigurður Sigurðsson: Það skaðar ekki að búast við því versta)  að hann hefir leitað fyrir sér um undirtektir manna, og þær ekki verið sem beztar. Það getur náttúrlega verið álitamál, hvort þriggja manna nefnd vinnur betur eða verr en fimm manna nefnd. En þó lít eg svo á, að hægara verði að fá nefndina vel setta saman, að fá í hana fulltrúa allra hagsmuna og allra stefna í þessu máli, ef ekki verða færri menn í henni en fimm. En kostnaðarmunurinn er alls ekki svo mikill, að í hann sé horfandi. Eg held, að þessi andróður háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) stafi af misskilningi og þröngsýni. Þó að það sé góðra gjalda vert, að fara aparlega með fé landsjóðs, þá er engan veginn víst, að það sé búmannlegast í öllum tilfellum að horfa í hvern eyri. Menn geta stundum verið of nískir, því að það getur í ýmsum tilfellum kostað meira fé, heldur en að gera það, sem gera þarf í gefnu augnabliki, þó að það hafi dálítil útgjöld í för með sér í svipinn.



Eg kann ekki við, að sá misskilningur eða hleypidómur, sem kom fram í ræðu hv. 1. þm. Árn. (S. S.) sé látinn alveg mótmælalaus hér í deildinni. Hann taldi eftirlaun embættismanna forréttindi, sem þeir hefði fram yfir aðra menn í landinu, og með þeim forréttindum væri skapað misrétti á milli manna. En það ætti allir að vita, og ekki sízt þingmenn, að eftirlaunin eru ekki annað, en það sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) býst við að verði, og telur rétt, að embættismönnum verði gert að skyldu að kaupa sér ellistyrk. Í öllum löndum, öðrum en þessu landi, vita menn vel, að þeir menn, sem ráðnir eru í embætti með eftirlaunarétti, hafa í rauninni hærra kaup en það, sem þeir fá útborgað, þeim mun hærra, sem þurfa mundi til þess að kaupa ellistyrk jafn háan eftirlaununum. Þess vegna er það svo í öllum löndum, að þegar ákveða á laun starfsmanna, þá gera menn sér ljóst, hvort þeir eiga að hafa eftirlaun eða ekki, og eftir því fer upphæð launanna. Nú hefir því verið troðið inn í höfuð manna hér á landi, að embættismönnunum sé gefin eftirlaunin, þeir hafi fyrst fullkomið kaup fyrir vinnu sina og fái síðan eftirlaunin í ofanálag. Vegna þessa misskilnings, sem troðið hefir verið í höfuðið á öllum almenningi, og vegna þeirrar óánægju, sem af þeim misskilningi hefir sprottið, væri æskilegt, að laun embættismanna, eins og þau eru í raun og veru, væri ákveðin með tölum og þeim síðan gert að skyldu að kaupa sér ákveðinn ellistyrk. Eg vil ekki neinu um það spá, en mér segir þó svo hugur um, að landslýður græði ekki fé á endurskoðuninni. Það væri náttúrlega, gott ef fé sparaðist, og það væri þá helzt á þá leið, að kippa mætti burtu ónauðsynlegum starfsmönnum, en verði það ekki með því móti, þá er eg vantrúaður á sparnaðinn. Hvað nefndarskipunina snertir, þá er hún algerlega nauðsynleg, ef málinu er breytt á annað borð, því að þótt stjórnin, með þeirri tilhjálp, sem fáanleg er í stjórnarráðinu, gæti int þetta starf af hendi og gerði það samvizkusamlega, þá væri verk hennar unnið fyrir gíg. Hvers vegna? Vegna þess, að öll alþýða mundi ekki hafa trú á því verki, sem unnið er af embættismönnum einum, ef það leiddi í ljós, að enginn sparnaður yrði að því að afnema eftirlaunin, eða ef þeir kæmist að þeirri sömu niðurstöðu, sem menn hafa komist að flestum löndum, að heppilegast væri að halda eftirlaununum eins og þau eru. Það er ekki hægt að vinna tiltrú manna í öllum bygðum landsins á þann hátt. Eg tel sjálfsagt, ef nefnd verður skipuð, að í henni verði fimm menn en ekki þrír. Hvers vegna? Vegna þess, að það er líklega sjálfsagt, að meiri hluti nefndarinnar verði skipaður mönnum, sem hafa sömu skoðun á eftirlaununum sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Eg tel þetta nokkurn veginn sjálfsagt, jafnvel þó að eg viti, að sú alþýðuskoðun er vitleysa, sem barin hefir verið inn í höfuð manna með kosningadeilum og blaðaskömmum. Alþýðan verður að vita, að meiri hluti nefndarinnar sé áreiðanlega hennar menn. Þá mundi niðurstaða nefndarinnar hafa einhverja þýðingu. Ef slík nefnd skrifaði undir, að rétt væri að hækka laun embættismannanna, jafnframt því sem eftirlaunin væri afnumin, eða þá annars kostar að halda eftirlaununum eins og þau eru, þá mundi alþýðan samt sem áður taka mark á því, en annars ekki, ef nefndin væri á annan veg skipuð. Í nefndinni þyrfti síðan að vera 1–2 embættismenn. Það væri tæplega nóg að hafa einn, veitti ekki af tveimur. Og ef meiri hl. ætti að vera úr öðrum stéttum, þá er fimm manna nefndin komin. Auk þess væri heppilegt, að eitthvert tillit væri hægt að taka til stjórnmálaflokkanna í landinu. Eg hygg, að ekki geti annað komið til tals en bæði nefndarskipun og fimm manna nefnd, ef málinu verður hreyft á annað borð. Hagnaðurinn yrði fyrst og fremst sá, að væntanlega yrði hægt að útrýma þeirri röngu skoðun, sem alþýða manna hefir á eftirlaununum, og annar hagnaður gæti fengist, ef hægt væri að spara óþarfa starfsmenn.



Eg get kannast við, að eg er að miklu leyti á sama máli og hv. 1. þm. Árn. (S. S.), eg álít sem sé nefndarskipun í þetta mál með öllu óþarfa, en eg tel líka óþarft að gera þá kröfu til stjórnarinnar, að hún rannsaki þetta mál. Eg hefi alls ekki heyrt þær raddir þjóðarinnar, sem hér er svo mikið talað um, að hún krefjist þess, að launaspursmálið sé rannsakað. Mér er ekki kunnugt um, að alþýða manna krefjist, að laun embættismanna sé rýrð, og alls ekki heldur, að þau sé hækkuð. Hv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) sagði, að þetta mál hefði verið eitt af þeim málum, sem sett hefði verið á stefnuskrá Sjálfstæðismanna, og getur það verið satt. En eg hygg, að einstakir menn hafi samið þá stefnuskrá, en ekki þjóðin í heild sinni. Það er vitanlega satt, að margar raddir hafa heyrzt um það að afnema eftirlaunin, en á bak við þær raddir mun liggja, að launin standi kyrr eftir sem áður. Eg hygg, að ef þeir tveir kostir væri fyrir hendi, fyrst það, að alt launafyrirkomulagið væri með kyrrum kjörum og hinsvegar það, að eftirlaunin væri afnumin, en föstu launin jafnframt hækkuð, þá mundi þjóðin kjósa fyrri kostinn. Eg er einn af þeim mönnum, sem ekki vilja gera neina breytingu á því launafyrirkomulagi sem er. Eg vil ekki afnema eftirlaunin. Það er fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að eg vil ekki þau skifti, að eftirlaunin verði afnumin og föstu launin hækkuð að sama skapi. Eg álít sem sé, að það geti ekki verið sanngjarnt að kippa eftirlaununum í burtu, án þess að nokkuð komi í staðinn. Önnur ástæðan til þess, að eg vil ekki afnema eftirlaun - og það er aðalástæðan - er sú, að eg er hræddur um, að margur embættismaðurinn, jafnvel þótt hann hefði haft góð laun, væri illa staddur á elliárunum, og ætti þá ekki lífeyri fyrir sig og sína. Og þá er eg hræddur um, að margur mundi verða svo brjóstgóður, að hann gæti ekki fengið af sér að fleygja embættismanninum út á klakann. Honum mundi margt verða talið til gildis, eina og má í langflestum tilfellum, og þá gæti farið svo, að hann fengi eftirlaun, ekki lægri en þó að þau væri lögboðin. Þetta mundi ekki verða einsdæmi, heldur jafnvel að ofmikilli reglu, því að flestum má telja margt til gildis þegar svo ber undir. Eins er hætt við, að landssjóðsstyrkur til uppgjafaembættismanna yrði oft gerður að flokksmáli og yrði að reglulegum bitlingi - og það er það versta. Nei, eg álít ekki, að mikið græðist á því að afnema eftirlaunin. Eg hygg betra að láta alt sitja kyrt eina og það er. Meðan kröfur þjóðarinnar í þessu máli láta ekki meira á sér bera, hygg eg bezt að hreyfa því ekki, og að hvorki verði kosin nefnd til að íhuga það, né að stjórninni verði falið að gera neitt í því.



Eg skal reyna að lengja ekki mikið umræðurnar. Þegar nánar er athugað, sýnist vera mjótt á milli skoðana hv. samþingism. míns (S. S.) og hv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) á þessu máli. Í þingsályktunartillögu á þskj. 193 frá Ed., sem hv. 1. þm. Rvk. felst á, er skorað á landsstjórnina að skipa 5 manna milliþinganefnd til þess að íhuga rækilega óskir þjóðarinnar um afnám eftirlauna, og launamálið yfirleitt. Hv. samþingismaður minn (S. S.) hefir í sjálfu sér ekkert á móti þessari rannsókn. Hann fer aðeins fram á, með brt. sinni, að stjórninni verði falið að framkvæma hana. Það var tekið fram í umræðunum um annað mál, þingsályktunartillögu á þskj. 136, að svo mörgum og stórum málum hefði verið dembt á stjórnina, að henni væri fullkomin ofætlun að gera þeim öllum góð skil. Get eg látið mér nægja að minna á aðgreiningu umboðsvalds og dómsvalda, sem stjórninni hefir verið fengið til íhugunar. Ef svo jafnalvarlegu og erfiðu máli og þessu væri bætt ofan á það, sem stjórninni hefir verið fengið í hendur til rannsóknar, þá hygg eg, að enginn, sem nokkra þekkingu hefir til að bera á þessum málum, treystist til að mótmæla því, að stjórninni er alt þetta óframkvæmanlegt. Í nefndaráliti Ed. um þetta mál er ætlast til, að þessi nefnd taki einnig til íhugunar málið um aðgreiningu umboðavalds og dómsvalds. Ef svo verður, þá er svo langt frá því, að það sé lítið, sem nefndin á að hafa að gera, að það mun einmitt vera töluvert meira en allar þær milliþinganefndir, sem hingað til hafa verið skipaðar á þessu landi, hafa þurft að inna af hendi. Eg held, ef þessi þingsályktunartillaga verður samþykt, að stjórninni sé heimilt að fela nefndinni þetta starf, enda býst eg við, að hagkvæmara væri að sama, nefndin hefði hvorttveggja með höndum. Um þingsályktunartill. og brt. við hana ætla eg ekki að tala frekar. Aðeins vil eg árétta það, að stjórninni er það fullkomin ofætlun að rannsaka þetta mál eins ítarlega og þörf er á. Jafnvel í löndum þar sem eru 8, 10 eða 12 ráðherrar, dettur engum lifandi manni í hug, að hlutaðeigandi ráðuneyti inni annað eins starf af hendi og þetta. Eg skal benda á það til dæmis, að í Danmörku, þar sem er sérstakt ráðuneyti fyrir kirkju og kenslumál, var skipuð nefnd til þess að íhuga og koma fram með tillögur um, hvernig þeim málum yrði bezt fyrir komið. Hvorki þingi né stjórn datt í hug, að kirkju- og kenslumálaráðuneytið gæti annað því starfi. Ef einhver hefði komið upp með það, mundi það hafa þótt hin mesta fjarstæða. Fyrir skömmu var einnig í Danmörku gerð breyting á skipun embættismanna og launum þeirra, og eg veit ekki betur, en að það hafi einnig verið árangur af nefndarstarfi. Hér á landi þarf einn og sami maðurinn að sinna öllum málum landsins, og þó að þau sé ef til vill ekki umfangsmikil, þá er sízt fyrir það að synja, að þau eru ósamkynja, og einmitt þessvegna þarf meira þrek og betri heila til þess að rækja þau vel, heldur en flestir munu hafa, og hvað þá ef hann á jafnframt að sinna öðrum eins störfum og hér er um að ræða. Eg skil hv. samþingismann minn (S. S.) svo, að hann hafi borið fram brt. sína fyrir það, að hann vilji, að ekkert sé gjört í málinu, því að eg get ekki trúað því, að hann sé svo skyni skroppinn, að hann haldi, að stjórnin geti framkvæmt þetta svo í nokkru lagi sé. Annaðhvort er að gera, að hreyfa málinu alls ekki, eða þá að samþykkja tillöguna, eina og hún var samþykt í Ed. Hv. Samþingism. minn (S. S.) er sjálfsagt á móti 2. lið till. fyrir þá sök, að hann þykist viss um, að ef nefndin tekur launamálið alt til íhugunar, þá hljóti hún að komast að þeirri niðurstöðu, að laun embættismanna þurfi að hækka. Eg skal ekki spá neinu um, hver niðurstaða nefndarinnar verður, en eg tel þó ekki ólíklegt, að hún kynni að leggja til, að laun sumra starfsmanna landsins verði hækkuð að einhverju leyti. Býst eg við, að hv. samþingism. minn (S. S.) telji það ekki með öllu ósanngjarnt, því að eg veit ekki betur, en að hann hafi verið því samþykkur á þinginu í fyrra, að hækka laun sumra starfsmanna, eða að minsta kosti mun hann ekki hafa gert það að ágreiningi í fjárlaganefndinni.  (Pétur Jónsson: Jú, það gerði hann)  . Ekki er það að sjá á opinberum skjölum, og eftir öðru get eg ekki farið. En það er ekki svo að skilja, að eg sé að ámæla hv. þm. (S. S.) fyrir þetta. Það er langur vegur frá því. sem sagt, eg spái engu um það, hver niðurstaða nefndarinnar verður, en hitt er aðalatriðið fyrir mér, að einhverntíma fáist botn í þetta deilumál, svo að ekki þurfi ár eftir ár að vera að þvæla um það af litlu viti og engri þekkingu. Eg skal játa, að það er í rauninni eðlilegt, að menn sé hálft í hvoru myrkfælnir við milliþinganefndir, því að ef satt skal segja, þá hefir árangurinn af þeim oft verið lítill. En eg verð jafnframt að bæta því við, að störf þeirra sumra hafa verið mjög mikil. Get eg tekið »kolanefndina« 1911–1912 til dæmis, því að þótt hennar tillögur næði ekki fram að ganga, þá var það mikið verk, sem hún leysti af hendi. Loks skal eg geta þess, að eg álít, að þetta ætti ekki að vera flokkamál í þinginu og ekki stéttamál í landinu. Hér er um hagsmuni allra landsmanna að tefla og málið ætti að leiðast þannig til lykta, að allir gæti orðið ánægðir með það. Það hefir sýnt sig, að menn eru óánægðir með fyrirkomulagið eina og það er nú. Almenningur lítur illu auga til eftirlaunannna, og margir embættismenn eru óánægðir með launakjörin. Það er efasamt, eins og háttv. samþingismaður minn (S. S.) tók fram, að rétt sé að miða eftirlaunin við upphæð föstu launanna og embættistímann. Að minsta kosti er fyrra atriðið efasamt, þó að síðara atriðið virðist í fljótu bragði hafa meiri rétt á sér.



Það má æra óstöðugan, að svara öllum þeim andmælum, sem fram hafa komið gegn br.till. minni. Það ætla eg heldur ekki að gera. En þó get eg ekki leitt hjá mér að svara nokkrum atriðum. Háttv. samþingism. minn (E. A.) svo að eg byrji þar sem hann endaði - áminti menn um, að þetta ætti ekki að gera að flokkamáli í þinginu og ekki stéttamáli í landinu. Eg get vel skilið, að embættismennirnir hérna í deildinni kæri sig ekki um, að það verði gert að stéttamáli, og þarf eg ekki að eyða orðum að því frekar. Hæstv. ráðherra (S. E.) hóf fyrstur andmælin. Eg hefi ekki miklu að svara honum. Eg skal aðeins víkja að því, að hann taldi réttlátt, að laun embættismannanna væri endurskoðuð, og jafnvel, að laun sumra þeirra væri hækkuð. En hins vegar gerði hann sér von um, að eitthvað mætti spara með því að fækka embættismönnum, eða að minsta kosti ætti ekki að fjölga þeim. Þetta má segja. En hvað skeður? Fyrir fáum augnablikum var samþykt hér í deildinni með 15:8 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, að stofna nýtt embætti. Þarna er samkvæmnin. Eg er ekki að ámæla hæstv. ráðherrra (S. E.) sérstaklega, en eg nota aðeins tækifærið, til þess að benda á ósamkvæmnina. Dæmið lá svo nærri. Eg þykist vita, að þetta embætti, sem verið var að samþykkja, verði stofnað áður en þessu þingi lýkur. Eg gat þess áðan, að þegar launamálið var hér á döfinni, þá var þess getið af hálfu stjórnarinnar, að nauðsynlegt væri, og jafnframt að von væri á því, að launakjör starfsmanna landsins væri endurskoðuð. Þá var engri milliþinganefnd til að dreifa. Stjórnin ætlaði að gera þetta sjálf. Og eg hygg, þegar öllu er á botninn hvolft, að henni væri margt óljúfara að gera en þetta. Það nær ekki nokkurri átt, að hæstv. ráðherra, og þeim góðu mönnum, sem honum eru til aðstoðar, sé ekki trúandi til að leysa þetta starf sæmilega af hendi. Mér er spurn, til hvers er þeim góðu mönnum þá trúandi? Til hvers höfum vér sett á stofn dýrar stjórnarskrifstofur, ef þeim er ekki trúandi til neins? Háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) sagði, að krafa um hækkun á launum, hefði komið fram í stefnuskrárskjali sjálfstæðisflokksins. Það getur vel verið, að eitthvað sé um launahækkun í þessarri alkunnu stefnuskrá. En hverir hafa skrifað þá stefnuskrá? Eru það ekki mestmegnis embættismenn? Eg hefi aldrei sagt, að það væri ósanngjarnt í sjálfu sér að hækka laun þeirra manna, sem verst er launaðir, en hinu held eg enn fast fram, að ef farið væri að endurskoða launakjör embættismannanna, þá mundu útgjöld landssjóðs hækka. Og það mun sjást á sínum tíma, að eg hefi haft rétt fyrir mér. Eg er ekki spámannlega vaxinn, en þessu þori eg þó að halda fram. Háttv. Samþingismaður minn (E. A.) sagði, að eg hefði í fjárlaganefndinni í fyrra viljað hækka laun embættismanna. Hann veit ekki skapaðan hlut um það, hver afstaða mín var til þess mála í fjárlaganefndinni. En það get eg sagt honum, að þegar það var orðið ofan á í nefndinni að hækka laun mentaskólakennaranna, þá hélt eg því fram, að ekki væri minni ástæða til að hækka laun hinna lægst launuðu embættismanna, eins og t. d. kennaraskólakennaranna. Þeir hafa frá upphafi haft miklu lægri laun en mentaskólakennararnir. Það kom fram í launahækkunarfrumvörpum stjórnarinnar í fyrra, að byrjað var að auka laun þeirra hæst launuðu, og það hefir venjulega verið regla, að byrjað væri að ofan, en ekki neðan. Færi betur, að hæstv. núverandi ráðh. (S. E.) fylgdi ekki sömu reglu. Allir spádómar, sem komið hafa fram um það, hvernig þessi milliþinganefnd verði skipuð, eru spádómar alveg út í loftið. Það er engin trygging fyrir því, að hún verði svo skipuð, að hún fallist á að lækka laun embættismannanna, eins og háttv. 1. þm. Hún. (G. H.) vildi halda fram. Og það er engin trygging fyrir því, að hún verði svo skipuð, að hún geti rannsakað, hvort aðskilja beri umboðsvaldið og dómsvaldið. Til þess þarf sérstaka menn og sérfróða.  (Sveinn Björnsson: Það kostar peninga)  . Það er alt annað að borga einum eða tveimur duglegum mönnum, en heilum hóp, sem slæpist og gerir ekki neitt. Eg held því fram, að stjórnarráðinu sé ekki ofætlun að rannsaka þetta mál, um launakjör embættismanna. Hún þarf ef til vill að reikna nokkur einföld dæmi. Vér eigum marga færa reikningsmenn, aðra en þingmenn, sem gæti reiknað dæmi, t d. viðvíkjandi ellistyrk embættismanna. Eg er t. d. viss um, að Ólafur Dan. yrði ekki lengi að því.  (Sveinn Björnsson: Það mundi kosta peninga)  . Það er alt af hægt að segja það, og það kostar einnig peninga að vera einlægt að taka fram i. Annars er því svo varið, að þeir sem eru nirflar á sitt eigið fé, geta oft verið mestu bruðlunarseggir, þegar um landssjóðsfé er að ræða. Að lyktum skal eg geta. þess, að fari svo ólíklega, að breyt.till. mín á þskj. 317 verði feld, þá vænti eg þó þess, að hin br.till. mín á þskj. 367 verði samþykt. Því að ef þessi milliþinganefnd verður skipuð, þá sé eg enga ástæðu til að fleiri menn sé í henni en þrír. Og betri er hálfur skaði en allur. Mér hefir einnig verið sagt það, að því fleiri sem sé í einhverri nefnd, því verr gangi venjulega starfið. Verði hvorug tillaga mín samþykt, greiði eg hiklaust atkvæði á móti skipun þessarrar nefndar. Eg hefi enga von um, að hún leysi það verk viðunanlega af hendi, sem henni er ætlað, og allra sízt svo, að þjóðinni verði það til hagsbóta.



Eg gat þess áðan, að það væri ekki heppilegt, að embættismenn landsins hefði of lítil laun. Þetta stend eg fast við. Mér finst það óheppilegur sparnaður, sem gengur í þá átt að gera launin svo lítil, að embættismennirnir geti ekki notað krafta sína í þarfir þjóðfélagsins. Eg ætla ekki að fara að tala um embættisstofnun þá, sem talað var um hér nýlega; eg skal lýsa yfir því, að eg er hlyntur háskóla Íslands og vil gera veg hans sem mestan. Fyrir mér er þetta þjóðarmetnaður. Það er leiðinlegt um jafnstiltan mann og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), hvað honum hættir við að verða æstum, þegar minst er á embættisbræður hans í þessu landi. Hann hefir ekki tekið eftir því, að þessar skammir hans til embættismannanna bergmála ekki hjá þjóðinni. Þjóðin hefir fullan skilning á því, að hún geti ekki fremur en aðrar þjóðir verið án embættismanna og því engin ástæða að hafa þá stétt fremur en aðrar að skotskífu; hitt er annað mál, að sjálfsagt er að láta þá embætttismenn sæta aðfinslum, sem aðfinslur eiga skilið. Eg vil benda háttv. þm. á, að það er óhæfileg stefna að reyna að koma inn kala milli stéttanna í landinu, milli embættismannanna og alþýðunnar. Bótin er, að þeir sem gala hæst um þetta vinna ekkert á. Eg stend fast við það, að það er ekki heppilegt að láta stjórnina rannsaka þetta launamál. Stjórnarráðið er ein. göngu skipað embættismönnum og þess vegna hætt við, að rannsóknin verði nokkuð einhliða. Eg fyrir mitt leyti lít svo á, að heppilegast væri, að meiri hluti nefndarinnar, sem skipuð verður til þess að rannsaka þetta mál, verði bændur. Það sjá líka allir, að stjórnarráðið hefir engan tíma til að rannsaka jafnumfangsmikið mál eins og þetta. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hélt því fram, að þetta mundi leiða til þess, að útgjöld landssjóðs hækkuðu. Það getur verið, en er ekki víst. Það getur verið, að laun sumra embættismanna yrði lækkuð, en hækkað yrði aftur hjá öðrum. Eg vil benda á, að læknar í afskektum héruðum ætti að hafa hærri laun en læknar í góðum héröðum, annars afleiðingin sú, að læknar í útkjálkahéröðunum verða oft af verri endanum, en það tel eg mjög óheppilegt. Mér fanst háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) líta svo á, að milliþinganefndir væri vanar að slæpast og gera ekki neitt. Eg skil ekki, á hverju hann byggir það álit sitt. Eg treysti því fastlega, að þessi hv. deild samþykki ekki breytingartillögur háttv. 1. þm. Árn., því að það gæti orðið til þess, að koma í veg fyrir, að eftirlaun embættismanna verði afnumin. Að vísu álít eg tillögu þingm. um, að 3 menn skipi nefndina, ekki jafnathugaverða, en held þó, að betra væri að skipa 5 manna nefnd.



Eg skal ekki tala um sjálft málið, sem hér liggur fyrir. En eg get ekki látið vera að mótmæla þeirri aðdróttun, sem mér fanst liggja í orðum hæstv. ráðherra (S. E.), að eg væri að ala á ríg milli embættismannanna og alþýðunnar. Eg kannast ekki við, að eg geri þetta. Mér er meinlítið við flesta embættismennina, og tel þá upp og ofan, suma góða og duglega, suma miður en skyldi. En það vil eg segja, að þótt skaðlegt kunni að vera að ala á slíkum ríg, þá er þó þúsund sinnum skaðlegra að fá alþýðuna til þess að trúa því, að embættismennirnir sé einhverjir guðir, sem alt geti gert og aldrei geti skjátlast.