Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 397 er frv. til l. um samþykkt ríkisreikningsins fyrir árið 1971. Yfirskoðunarmenn ríkisreikningsins gengu frá endurskoðun hans 10. apríl 1973, en það mun hafa verið um það leyti sem Alþingi lauk störfum á þeim vetri. Eins og venja er til, fylgja þessum ríkisreikningi fyrirspurnir yfirskoðunarmanna ríkisreikningsins um allt, sem þeir spurðu um, og svör við því, sem þeir spurðu um. Kemur fram hjá yfirskoðunarmönnum ríkisreikningsins, að þeir hafa fengið svör við fsp. sínum, sem þeir telja fullnægjandi og skýra málið á þann veg, sem þeir óska. Þau atriði, sem þeir hafa helst við að athuga og vekja sérstaka athygli á, eru kostnaður við framkvæmdir hjá Ríkisútvarpinu, er þar um að ræða innheimtustofnun Ríkisútvarpsins og kaffistofu sjónvarpsins, sem lauk á því ári, en hafði áður komið hér við sögu, og enn fremur að einum lögfræðingi hafði verið fengin yfirstjórn innheimtunnar. Sá lögfr. hafði opna skrifstofu á eigin vegum og rak hana í stofnuninni. Við þetta hafa yfirskoðunarmenn athugasemdir að gera, telja það óheppilegt og vilja sérstaklega vekja athygli á því. Önnur atriði í athugasemdum þeirra eru ekki þess eðlis, að ástæða sé til að gera þau að umræðuefni. Eins og venja er til, fóru á þessu ári gjöld nokkuð fram úr því, sem gert var ráð fyrir í fjárlögum, enda ekki undarlegt, því að þegar fjárlög voru afgreidd fyrir það ár, var ekki búið að ganga frá kjarasamningum við ríkisstarfsmenn, og var þá gert ráð fyrir einni tölu til þess að mæta þeim útgjöldum, en í reikningnum hefur þetta verið fært á hvern lið fyrir sig. Ég sé ekki ástæðu til að ræða ríkisreikninginn frekar, hann fór ath.semdalaust í gegnum hv. Ed. Alþingis, en legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Ég treysti hv. n. til að hraða svo störfum, að reikningurinn verði afgreiddur á þessu þingi.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt þremur öðrum þm., þeim hv. 7. þm. Reykv., hv. 3. landsk. þm. og hv. 1. þm. Sunnl., að flytja hér frv. á þskj 409 um breyt. á l. nr. 4 7. febr. 1973, um neyðarráðstafanir vegna jarðelda á Heimaey. Grg. með frv. er stutt, og satt að segja tel ég málið vera svo einfalt, að ekki þurfi heldur um það langa framsöguræðu. Málið snýst einfaldlega um það, hvort aðflutningsgjöld og söluskattur af hinum svonefndu Viðlagasjóðshúsum skuli renna til ríkissjóðs eða látin ganga til Viðlagasjóðs. Á fundi Norðurlandaráðs, sem haldinn var í Osló á s.l. vetri, samþykktu fulltrúar hinna Norðurlandanna, þ.e. Noregs, Svíþjóðar, Danmerkur og Finnlands, að leggja fram úr ríkissjóðum landa sinna samtals 100 millj. danskra kr. vegna náttúruhamfaranna í Vestmannaeyjum. Í lauslegri þýðingu hljóðar upphaf 2. mgr. umræddrar samþykktar Norðurlandaráðs svo, með leyfi forseta: „Norðurlandaráð lætur í ljós samúð með Íslendingum í þessari erfiðu aðstöðu. Hin Norðurlöndin telja sér skylt að gera allt, sem í þeirra valdi stendur, til að vinna með Íslendingum við að draga úr áhrifum náttúruhamfaranna og endurbyggja það, sem eyðilagst hefur.“ Ég undirstrika, að framlag hinna Norðurlandanna er látið í té, eins og þar segir, til að „draga úr áhrifum náttúruhamfaranna og endurbyggja það, sem eyðilagst hefur“ í eldgosinu í Vestmannaeyjum. Þannig hljóðaði samþykkt Norðurlandaráðs varðandi þetta atriði, og á þessum forsendum hefur bæði hæstv. forsrh. og hv. 2. þm. Reykn., Jón Skaftason, á fundum ráðsins þakkað þetta rausnarlega framlag og réttilega undirstrikað það vinarþel og þá útréttu bróðurhönd, sem þessi samþykkt Norðurlandaráðs bar vott um. Og á þessum forsendum veittu Íslendingar framlaginu móttöku. Fram hjá því verður ekki gengið. Stjórn Viðlagasjóðs, sem falið var að veita fénu móttöku, ræddi það að sjálfsögðu á fundum sínum, hvernig fénu yrði best ráðstafað innan ramma og í samræmi við yfirlýsingar Norðurlandaráðs. Varð stjórn sjóðsins um það sammála, að framlaginu yrði best varið með því að kaupa frá Norðurlöndunum tilbúin verksmiðjuframleidd hús til þess að ráða á sem skjótastan hátt fram úr því vandamáli, sem við blasti, er um 1350 fjölskyldur í Vestmannaeyjum urðu í einu vetfangi húsnæðislausar, er eldgosið hófst á Heimaey, og draga þannig úr áhrifum náttúruhamfaranna, eins og segir í samþykkt Norðurlandaráðs, og nota afganginn, ef einhver yrði, til uppbyggingar í Eyjum, þegar byggð hæfist þar aftur. Þegar mál þessi voru rædd í stjórn Viðlagasjóðs, kom oftar en einu sinni fram sú spurning, hvort ríkissjóður mundi innheimta aðflutningsgjöld og söluskatt af hinum innfluttu húsum. Bæði ég og fleiri í stjórninni töldum og héldum því ákveðið fram, að ekki kæmi til mála að innheimta þessi gjöld af húsunum, þar sem þau væru keypt fyrir gjafafé Norðurlandanna, heldur rynni hugsanlegur ágóði af sölu húsanna, þegar til kæmi, til Viðlagasjóðs sem auknar tekjur. Aðrir stjórnarmenn töldu, að eðlilegt væri að innheimta aðflutningsgjöld og söluskatt af húsunum til að skapa ekki fordæmi, en töldu jafnframt, að gjöldin ættu þá að renna til Viðlagasjóðs sem auknar tekjur. Má segja, að fjárhagslega hafi það ekki skipt máli fyrir Viðlagasjóð, hvor leiðin yrði farin. En ég fullyrði og vil undirstrika, að engum stjórnarmeðlimi Viðlagasjóðs datt í hug þá, að hluti af framlagi Norðurlandanna yrði dreginn út úr Viðlagasjóði og yfirfærður til ríkissjóðs sem auknar tekjur og óvæntar tekjur, sem þá leiddu til þess, að ríkissjóður Íslands beinlínis hagnaðist fjárhagslega á eldgosinu í Heimaey, á sama tíma og hin Norðurlöndin greiddu úr ríkissjóðum sínum verulegt framlag til að draga úr áhrifum náttúruhamfaranna og til að endurbyggja það, sem eyðilagst hefur, sem er grundvöllurinn fyrir framlagi Norðurlandanna, sem látinn var í té í sambandi við jarðeldana á Heimaey, eins og ég hef áður bent á. Satt að segja verður að telja það fjarstæðukennt og ekki sæmandi íslensku þjóðinni að láta slíkt benda sig. Í 6. gr. fjárl. er ríkisstj. veitt heimild til að nota aðflutningsgjöld og söluskatt af Viðlagasjóðshúsunum til hafnarframkvæmda í Grindavíkurhöfn, í Hornafirði og í Þorlákshöfn. Ég vil mjög undirstrika, að hér er aðeins um heimildarákvæði að ræða, sem ríkisstj. þarf auðvitað ekki að nota og mundi að sjálfsögðu ekki nota, ef Alþingi léti nú í ljós vilja sinn, að féð yrði frekar notað í samræmi við yfirlýstan vilja Norðurlandaráðs. Afsökun hæstv. fjmrh, fyrir því að umrædd heimild var tekin inn í 6. gr. fjárl., var sú, að hafnarframkvæmdir á þeim stöðum, sem þar eru tilgreindar, þ.e. Grindavík, Hornafjörður og Þorlákshöfn, mætti heimfæra undir aðstoð við Vestmanneyinga. Ég tel, að hér sé um grundvallarmisskilning að ræða. Bátafloti Vestmanneyinga er sem betur fer allur kominn heim og gerður út þaðan, frá heimahöfn sinni, og má í rauninni alveg snúa dæminu við, því að staðreynd er fyrir hendi um það, að Vestmannaeyjar eru hæsta löndunarstöð í sambandi við loðnulöndun nú í vetur, og hafa bátar bæði frá Grindavík, Hornafirði og Þorlákshöfn að sjálfsögðu notað löndunaraðstöðuna í Eyjum jafnt og aðrir landsmenn, en Vestmanneyingar hafa aftur á móti ekkert eða sáralítið þurft að nota þessar hafnir. Það fær því ekki með nokkru móti staðist, að nokkur rök séu fyrir því að nota hluta af Norðurlandaframlagi til hafnarframkvæmda á umræddum stöðum. Þessar hafnir verður auðvitað að fjármagna eftir venjulegum leiðum. Segja má þó, að bætt hafnaskilyrði í Þorlákshöfn komi Vestmanneyingum til góða í sambandi við samgöngumál þeirra, og væri því ekki óeðlilegt að mínum dómi, ef fénu verður ráðstafað eins og lagt er til í frv., að Viðlagasjóður legði fram sem lánsfé hluta af kostnaði við að byggja sérstöðu í Þorlákshöfn sem afgreiðslu og löndunarstöð fyrir væntanlegt Vestmannaeyjaskip. Slíkt væri beint í þágu Vestmanneyinga og því í samræmi við óskir Norðurlandanna um ráðstöfun á framlagi þeirra. Í sambandi við ráðstöfun á umræddu fé, þ.e. aðflutningsgjöldum og söluskattinum af hinum innfluttu húsum, ef það verður látið renna til Viðlagasjóðs, tel ég eðlilegast, að stjórn sjóðsins meti, á hvern hátt það kæmi best að notum við uppbygginguna í Vestmannaeyjum. Þar er sannarlega margt, sem til greina kemur og að kallar, og alveg víst að uppbyggingin í Eyjum útheimtir mikið fjármagn, bæði í sambandi við byggingu íbúðarhúsa og endurbyggingu þeirra bæjarstofnana, sem forgörðum fóru í eldgosinu. Ég vil svo að lokum, herra forseti, undirstrika það, sem ég held, að flestum ætti þó að vera ljóst, að þrátt fyrir þær bætur, sem reglugerð Viðlagasjóðs heimilar, hafa Vestmanneyingar vegna eldgossins orðið fyrir stórfelldu fjárhagslegu tjóni, sem þeir verða sjálfir að bera. Er þar um að ræða hæði bæjarfélagið sjálft og einstaka íbúa þess. Ég vil í þessu sambandi benda á, að í eldgosinu fóru forgörðum um 400 íbúðarhús með sennilega um 450 íbúðum samtals. Sárafáir af þeim, sem þessar íbúðir áttu, voru með nokkrar hugleiðingar um að skipta um húsnæði og ráðast í nýbyggingu. Húseignir sínar fengu menn bættar, eins og kunnugt er, með brunabótamati eins og það var hinn 15. okt. s.l. Nú standa þeir aðilar, sem misst hafa hús sín og áfram ætla að búa í Eyjum, frammi fyrir þeim vanda, að þeir eru neyddir til að hefjast handa um íbúðarbyggingu á ný, margir hverjir komnir um og yfir miðjan aldur, og verða í því sambandi að taka á sig vegna verðhækkana fjárhagskvaðir að nýju, sem nema, að ég hygg, frá 11/2 millj. til 2 millj. kr. á hvert íbúðarhús. En þó hefðu ábyggilega flestir kosið að búa áfram í sínum eldri húsum. En hér er aðeins um að ræða hluta af því beina tjóni, sem margir hverjir urðu fyrir, og er þá ekki reiknað með fjárhagstjóni bæjarfélagsins, sem án efa kemur til með að nema mörgum hundruðum millj. kr. Ég held, að það sé ekkert of í lagt, þó að það beina tjón, sem Vestmanneyingar verða fyrir af völdum eldgossins og ekki verður bætt samkv. ákvæðum reglugerðarinnar um Viðlagasjóð, ef túlka á hana eins og meiri hl. þeirrar stjórnar gerir, verði 1–2 milljaðar kr., en þó sennilega nær 2 milljörðum. Hér er vissulega um mjög tilfinnanlegt fjárhagslegt tjón að ræða fyrir ekki stærri samfélag, og má benda á, að þetta er sennilega álíka há upphæð og jafnað verður niður í útsvörum á þessum stað á næstu 10–15 árum samtals. Ég vil að gefnu tilefni, herra forseti, undirstrika mjög það, sem ég hef sagt hér um hið beina fjárhagstjón Vestmanneyinga, vegna þess að maður hefur ekki komist hjá að heyra það, að margir hafa ætlað, að það væri allt annað og miklu minna en það raunverulega er. Og því miður fer svo, ef uppbygging dregst eitthvað, þá verður tjónið enn þá meira en maður getur séð fram á, að það verði nú í dag. Ég tel því full rök fyrir því, að það væri mjög misráðið af hv. Alþ., ef það ætlar að draga fé út úr Viðlagasjóði um 1/2 millj. kr. og yfirfæra það til ríkissjóðs til hafnarframkvæmda annars staðar á landinu. Ég tel, að Viðlagasjóður eigi að halda öllum sínum tekjum, bæði þessum tekjum og öðrum, og féð eigi eftir mati stjórnar Viðlagasjóðs að nota til uppbyggingar í Eyjum, bæði í sambandi við uppbyggingu einstaklinga og eins bæjarfélagsins í heild. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh: og viðskn.



Herra forseti Það er í sjálfu sér leiðinlegt að þurfa að vera að ræða um þetta mál hér, því að sjáanlega er verið að reyna að gera úr því allt annað mál en raunverulega er um að ræða. Á s.l. sumri var skipuð n. til að athuga möguleika á því, hvernig ætti að tryggja það, að Vestmannaeyjaflotinn hefði örugga höfn þegar á þessum vetri, ef svo færi, sem gert var ráð fyrir, að Vestmannaeyjahöfn yrði ekki komin í það gagn, sem síðar mundi verða. Ástæðan til þess, að þessi n. var skipuð, var m.a. sú, að fyrir lá boð frá Alþjóðabankanum um að lána íslendingum fé til hafnargerða vegna áfallsins í Vestmannaeyjum. Og var þá miðað við það, að út í aðrar hafnargerðir yrði að fara í bili til þess að trygg,ja, að Vestmanneyingar yrðu ekki fyrir meiru tjóni af eldgosinu en þörf væri á. Í þessari n. voru með leyfi hæstv. forseta - Jón Sigurðsson hagrannsóknastjóri, sem var formaður, Aðalsteinn Júlíusson vita- og hafnamálastjóri, Björn Guðmundsson útgerðarmaður í Vestmannaeyjum, sem var tilnefndur af Útvegsbændafélagi Vestmannaeyja, Högni Magnússon gjaldkeri sjómannafélagsins Jötuns í Vestmannaeyjum, sem var tilnefndur af sjómanna- og verkalýðsfélögum í Vestmannaeyjum, séra Ingimar Ingimarsson í Vík, sem var tilnefndur af Sambandi sveitarfélaga á Suðurlandi, Jón Bergsson verkfræðingur í Hafnarfirði, tilnefndur af skipulagsstjórn ríkisins, og Magnús H. Magnússon bæjarstjóri, sem var tilnefndur af bæjarstjórn Vestmannaeyja. Í þessari n. voru m.a. þrír Vestmanneyingar, sem fjölluðu um þetta mál. Þessi n. vann verk sitt af miklum dugnaði og skilaði áliti með tiltölulega miklum hraða, og niðurstöður hennar er að finna m.a. á bls. 7 og 8. Hér segir svo, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 8 neðan til: „Fjórar hafnir eru á suðurströndinni frá Dyrhólaey og vestur um: Stokkseyri, Eyrarbakki, Þorlákshöfn og Grindavík. Af þessum 4 stöðum er Stokkseyri talin síst til hafnarbóta fallin og aðstæður til hafnargerðar slíkar, að útilokað má telja, að hún komi til greina. Hugsanleg stækkun og endurbætur Eyrarbakkahafnar til þess að ná þar aðstöðu fyrir nokkra tugi báta eru að öllu leyti ígildi byggingar nýrrar hafnar, og tæki rannsóknarundirbúningur og framkvæmdir, er fýsilegar teldust, því allt að 5–6 ár. Þá eru í rauninni aðeins Þorlákshöfn og Grindavík eftir. Innsiglingin í Grindavík er þröng og viðsjárverð, sérstaklega í sunnan- og suðvestanveðrum. Þegar inn er komið, er höfnin kyrr, en viðlegurými skortir. Ekkert er því til fyrirstöðu að auka viðlegurými inni í höfninni strax á þessu ári, þannig að þar mætti fá viðlegu fyrir 20–30 fleiri báta en nú er. Raunar er þegar unnið að slíkum framkvæmdum að nokkru.“ En það er alkunna, að í fyrravetur var byrjað að vinna að slíkum framkvæmdum fyrir fé, sem Viðlagasjóður lánaði. „Þá eru taldar líkur til þess,“ segir hér áfram, „að hægt sé að gera verulegar bætur á innsiglingunni með dýpkun og breikkun á hafnarmynninu og betri siglingamerkjum á 6–12 mánuðum. Hvort þetta er mögulegt á svo skömmum tíma, ræðst þó af gerð botnsins, sem ekki er fullkönnuð. Grindavík býður þannig upp á möguleika til endurbóta, sem kæmu að gagni strax næsta vetur. Hins vegar er það álit Vestmanneyinga, að Grindavík liggi mun verr við fiskimiðum þeirra en Þorlákshöfn, og kom það t.d. fram á s.l. vetri í því, að innan við 10 Eyjabátar höfðu fasta hafnaraðstöðu í Grindavík, en sennilega 40–50 bátar í Þorlákshöfn, þrátt fyrir mikil þrengsli. Möguleikarnir til skjótra hafnarbóta í Þorlákshöfn munu vera lakari en í Grindavík, en þó er talið, að þar megi á 18 mánuðum skapa um 30 bátum til viðbótar þolanlega aðstöðu og bæta hafnaraðstöðuna í heild, þótt erfitt verði að bygg,ja þar á svo skömmum tíma örugga allra veðra höfn. Fulltrúar Vestmannaeyja í nefndinni leggja á það mikla áherslu, að hafnaraðstaðan í Þorlákshöfn verði bætt sem allra fyrst, með það í huga, að þaðan sé heppilegast að sækja á hefðbundin mið Eyjabáta, meðan ekki er hægt að hafa fulla aðstöðu í Eyjum. Þá benda þeir og á, að í framtíðinni sé Þorlákshöfn heppileg höfn fyrir ferju milli Eyja og lands. Nefndarmenn eru sammála um, að ef tæknilegar aðstæður og kostnaður leyfa, kæmu skjótar hafnarbætur í Þorlákshöfn að beinustu gagni fyrir Eyjabáta, og einnig, að hafnarbætur í Grindavík, sem kæmu fljótt í gagnið, geti beint og óbeint verið þáttur í lausn vandans, einkum með því að létta ásókn á Þorlákshöfn. Í þessu sambandi er og til þess að lita, að í sumum veðrum, t.d. suðaustanátt, er Grindavíkurhöfn betur sett en Þorlákshöfn, sem alltaf verður erfið í þeirri átt. Eins eru áraskipti og mánaða að því, hvar fiskgengd er mest fyrir suðurströndinni, og hafnirnar tvær geta því bætt hvor aðra upp að nokkru leyti. Nefndin leggur til, að þegar verði hafist handa með nauðsynlegan undirbúning skjótra hafnarbóta á báðum þessum stöðum, sem miði að því að skapa sem fyrst viðunandi aðstöðu fyrir a.m.k. 20–30 báta til viðbótar á hvorum stað. Nefndin bendir á, að mikilvægt sé, að hafnarbætur þessar komi í gagnið, ef þess er nokkur kostur, strax á næstu vetrarvertíð. Þessa tillögu nefndarinnar mætti án efa bæði rökstyðja ítarlegar en hér hefur verið gert - og sennilega gagnrýna - en nefndin bendir á nauðsyn skjótra ákvarðana í þessu efni og telur, að á báðum þessum stöðum geti þessar hafnarbætur fallið inn í eðlilega framtíðarþróun, þegar tímabundin vandræði Eyjabáta verða afstaðin. Hér yrði þessari þróun aðeins flýtt.“ Alþjóðabankinn gaf ríkisstj. kost á láni til bættrar aðstöðu fyrir Eyjabáta í nágrenni við þeirra fiskimið. Ríkisstj. samþ. málið fyrir sitt leyti. Bankinn fór fram á skjóta ákvörðun í þessu máli. Það lá líka fyrir, þegar þessi afgreiðsla var gerð, að það yrði erfiður vandi úr að leysa fyrir okkur Íslendinga að láta í þessar tvær hafnir, því að það eru raunar tvær hafnir, sem taka þá fjármuni, sem um er að ræða, - það mótframlag, sem við þyrftum að láta á svo skömmum tíma sem um væri að ræða. Ríkisstj. gerði sér einnig grein fyrir því, að þessi ákvörðun mundi kalla á aukin framlög til hafna annars staðar á landinu enda held ég, að hv. þm. eigi að vera minnugir þess, að þegar umr. fóru hér fram á s.l. hausti um þessi mál, kvað við þann tón hjá mörgum hv. þm., að hér væri um mikla rausn að ræða af hálfu ríkisstj., sem aðrir hlytu að verða að njóta líka. Þetta var talið því aðeins framkvæmanlegt, að ákvörðun hafði ekki verið tekin um það, hvernig með yrði farið aðflutningsgjöld af Viðlagasjóðshúsunum. Þau höfðu ekki verið gefin eftir. Hins vegar hafði verið leyft að afgreiða þau án þess að tollafgreiðsla færi fram. Og af hálfu ríkisstj. var talið, að hér væri verið að tengja þetta inn sem þátt í einum hluta Vestmannaeyjamálsins, enda er það svo. Verður að telja, að þeir Vestmanneyingar, sem stóðu að þessu nái., hafi haft sömu skoðun, að hér væri um mál að ræða, sem varðaði Vestmannaeyjar ekkert síður en þá staði, sem þarna ræðir um. Þess vegna held ég, að hv. þm., hvað sem þeir vilja nú um þetta segja eða hvaða orð sem þá langar til að nota um mig eða aðra ráðh. í sambandi við þetta mál, megi þeir gjarnan hafa það hugfast, á hverju ríkisstj. byggði sína ákvörðun. Það var hennar skoðun, að hún væri með þessari ákvörðun að tryggja það, eins og n. áleit, að Vestmannaeyjaflotanum væri greiði gerður með ákvörðuninni, en ekki hið gagnstæða. Hitt er jafnljóst, að ef á að ráðstafa þessum tekjum í annað, þá lenda þessi verk í vandræðum, því að þau eru byggð á því að fá þennan hluta af aðflutningsgjöldunum af Viðlagasjóðshúsunum, og ýmsir hafa gert sér grein fyrir því, að það gæti farið svo, að yrði að brúa það bil með öðrum hætti, þangað til þetta innheimtist. Og þegar ákvörðun var tekin í fyrravetur um að fara í framkvæmdirnar í Grindavík, var það gert alveg án tillits til nýafgreiddra fjárl., vegna þeirrar nauðsynjar, sem var vegna eldgossins í Vestmannaeyjum. Þáv. samgrh. var eins og við aðrir í ríkisstj. sanntrúaður á, að hann væri að vinna gott verk til þess að aðstoða Vestmannaeyjaflotann við sitt úthald á vertíðinni í fyrravetur og síðar, ef á þyrfti að halda. Og ég held, að þess vegna sé alveg óþarfi að vera með nokkur brigslyrði í þessu sambandi. Sem betur fór leystust málefni Vestmannaeyja fyrr og betur en n. reiknaði með í þessu nál. En ákvörðunum um þessar framkvæmdir var ekki hægt að hætta, eins og þá var komið. Það var búið að ganga frá lánamálum og búið að undirbúa málin á allan þann veg, sem hægt var að undirbúa, og það leiddi náttúrlega til mikilla leiðinda, ef til þess þyrfti að grípa að stöðva slíkar framkvæmdir, eftir að af stað er farið. Það hafa ekki verið um það deilur hér á hv. Alþ. að vilja leysa málefni Vestmannaeyja. Það var t.d. á einum fundi í hæstv. ríkisstj., sem ég lagði fyrir bréf hv. þm. Sunnl. um ábyrgð vegna Vestmannaeyjaskipsins, og það var afgreitt á þeim fundi samtímis af þeirri einföldu ástæðu, að þar sem fyrr vildu ráðherrarnir leggja sig fram um að koma til móts við óskir Vestmanneyinga. Og ég held, að það megi segja, að það hafi verið reynt að gera það á flestum sviðum, þar sem þær hafa komið fram. Hitt getur mönnum yfirsést, og það má vel vera, að það hafi verið yfirsjón að sjá það ekki fyrir, að gosið væri að hætta og höfnin kæmist fyrr í not en reiknað er með í þessu nál, en öryggið, var meira virði að dómi þeirra, sem í n. sátu, og þess vegna var samþykktin gerð. Hitt er svo jafnljóst, að það skapar ekkert nema erfiðleika, ef frá þessu ætti að hverfa, og ég trúi því ekki, að hv. þm. ætlist til þess. En eins og annars staðar verða menn að gera sér grein fyrir þeim afleiðingum, sem það hefur að byggja slíkar hafnir eins og þessar. Tvær hafnargerðir, sem kosta nærri milljarð, eru meira en við höfum gert, Íslendingar, áður. Það er miklu meira átak heldur en við höfum gert áður. Ég efast ekkert um, að fjárveitingar til hafnarmála á yfirstandandi ári voru langtum meiri en nokkru sinni fyrr, og þetta mál hafði þar sitt að segja, því að auðvitað fór eins og vitað var, að á það var sótt úr öllum áttum að fá fjárveitingar til sinnar hafnar, þegar svo vel var gert við tvær hafnir sem hér var lagt til. Ég ætla mér ekki að fara að eyða miklum tíma í að ræða um þessi mál. Ég er búinn að gera það hér á hv. Alþ. áður, gerði það fyrir jólin, þegar var verið að margræða þetta mál. Ég efast ekkert um það, að hv. þm. átta sig á, að hér er ekki verið að gera neitt að gamni sínu, hér er ekki heldur verið að reyna að sniðganga Vestmanneyinga, hér er ekki einu sinni verið að blanda saman fjárreiðum ríkissjóðs og þessara mála, því að þessu máli er haldið alveg sér, og hefði ekki verið tekin ákvörðun um það í þessu skyni á þeirri stundu, sem það var gert, nema vegna þess, að það þurfti að ákveða sig í sambandi við þessar hafnarframkvæmdir, og þær voru tengdar Vestmannaeyjum, en ekki venjulegum hafnarframkvæmdum. Og það er líka ljóst, að það hefði ekki verið farið út í svo stórstigar framkvæmdir í þessum höfnum þegar á þessum árum, sem ætlast er til, ef þetta hefði ekki komið til. Ég vil svo endurtaka það, sem ég sagði hér fyrir jólin í vetur, að fari svo, að tekjur af Viðlagasjóðshúsunum reynist meiri en gert er ráð fyrir eða framlag til þessara hafna þarf að vera, þá ganga þeir peningar til Vestmannaeyja og ekkert annað, að því leyti sem ég kann um það að ráða, og gætu menn fengið staðfestingu á því, hvar og hvenær sem væri. Það er ekki hugur manna, að þetta sé notað nema í tengslum við Vestmanneyinga og Vestmannaeyjar. Það var hins vegar skilningur ríkisstj., að hér væri verið að nota féð eingöngu í tengslum við Vestmannaeyjar samkv. till. n., sem starfaði út frá Vestmannaeyjagosinu og 3 Vestmanneyingar áttu sæti í og skiluðu einróma áliti.



Herra forseti. Ég átti fyrir hönd míns flokks sæti í þeirri n., sem undirbjó frv., sem nú er orðið að l., um framlengingu Viðlagasjóðsgjaldsins. Í sambandi við þetta mál tel ég nauðsynlegt að minna á, hverjar voru frumtill. hæstv. ríkisstj. í því máli. Þær voru um það, að algerlega óhjákvæmilegt væri, - að bráðnauðsynlegt væri að framlengja tveggja stiga hækkun söluskattsins í þágu Viðlagasjóðs. Á því var hamrað af hálfu fulltrúa stjórnarflokkanna í þessari n., að Viðlagasjóði dyggði ekkert minna en fá framlengingu á tveggja söluskattsstiga gjaldi eða tekjum af tveim söluskattsstigum. Fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna ásamt Bjarna Guðnasyni, formanni Frjálslynda flokksins, lýstu því yfir, að þeir mundu ekki sætta sig við framlengingu söluskattsins um 2 stig. Um skeið leit þannig út, að þessi undirbúningsnefnd mundi klofna og það mundu koma fram tvö frv. um málefni Viðlagasjóðs, annað frá fulltrúum stjórnarflokkanna um tvö söluskattsstig sem tekjustofn handa Viðlagasjóði og hitt frá fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna ásamt Bjarna Guðnasyni um eitt stig handa Viðlagasjóði. Sem betur fer fór málið ekki þannig. Það hefði verið til leiðinda, það hefði verið til vansa, ef sú samstaða, sem ríkti á Alþ. í fyrra og hefur ríkt allar götur síðan um málefni Viðlagasjóðs og Vestmanneyinga, hefði rofnað þarna. En samstaðan hélst, því að stjórnarflokkarnir létu undan og játuðu, að fjárþörfin væri ekki eins mikil og þeir hefðu í fyrstu talið. A.m.k. væri óvissan um fjárþörf Viðlagasjóðs svo mikil, að það væri verjandi að láta við það sitja að tryggja Viðlagasjóði aðeins eitt söluskattsstig í bráð a.m.k. Meðal þeirra raka, sem við andstæðingar tveggja söluskattsstiga til handa Viðlagasjóði færðum fram, var sú, að ríkisstj. vildi ekki reikna með tolltekjum af Viðlagasjóðshúsunum sem tekjustofni fyrir Viðlagasjóð. Þegar við vorum að bollaleggja, var söluskattsstigið metið á 550–600 millj. kr., en væntanlegar tolltekjur af Viðlagasjóðshúsunum um 450–500 millj. kr., svo að hér var ekki mikill munur á, það mætti segja, að í stórum dráttum svöruðu tolltekjurnar til upp undir eins söluskattsstigs. Og þetta voru ein rökin, sem við bárum fram fyrir því, að ekki þyrfti nema eitt stig, því að auðvitað væri eðlilegt, að tekjur af Viðlagasjóðshúsunum væru tekjustofn fyrir Viðlagasjóðinn sjálfan. En ef það var rétt hjá hæstv. ríkisstj. á sínum tíma, að Viðlagasjóður þyrfti í raun og veru tvö stig, ef hún kynni enn að trúa á þennan málflutning sinn, en hafa aðeins látið undan og sætt sig við eitt stig til að stofna ekki til klofnings um málið, þá ætti ríkisstj. auðvitað að taka því fegins hendi, að nú yrði með samþykkt þessa frv. tekin ákvörðun um, að tolltekjur af húsunum rynnu í Viðlagasjóð. Ef hún beitir sér gegn því, eins og mér virtist hæstv. fjmrh. gera í ræðu sinni áðan, þá er það frekari undirstrikun þess, að ríkisstj. hafði rangt fyrir sér í frumtill. sínum varðandi Viðlagasjóðinn. Þá ætlaði hún m.ö.o. að nota málefni Viðlagasjóðs til þess að leggja óþarfar byrðar á landsmenn. Hún hefur e.t.v. ætlað sér, þó að gert hafi verið ráð fyrir því, að hugsanlegum afgangi yrði ráðstafað með samþykki Alþingis, að láta vesælan ríkissjóð njóta góðs af því, að óþarflega mikið væri innheimt í Viðlagasjóðinn. En auðsjáanlega er annað hvort rangt. Annað hvort er rangt, að Viðlagasjóður hafi þurft tvö stig á sínum tíma, eða hitt, að standa gegn því, að þetta frv. verði samþ. og Viðlagasjóður njóti tollteknanna af hinum innfluttu húsum. Ég vísa til þess, sem 1. flm. frv. sagði um það efni, að auðvitað væri fullkomlega óeðlilegt að nota tolltekjur af húsum, sem Vestmanneyingum eru gefin vegna náttúruhamfaranna, í einhverju öðru skyni en beinlínis í þágu Viðlagasjóðs, þ.e. til beinna þarfa Vestmanneyinga sjálfra. Og það var vægast sagt óeðlilegt, raunar alveg óheimilt af ríkisstj., að taka ákvörðun um það á sínum tíma, - hún gerði það í því formi, að hún aflaði sér heimildar í fjárl., - að láta þessar tolltekjur ganga til einhvers annars en þarfa Viðlagasjóðs, þ.e.a.s. til þess að fullnægja beinni uppbyggingu í Vestmannaeyjum sjálfum. Þessi afstaða ríkisstj. á sínum tíma og ákvörðun hennar um heimildaröflunina var í hæsta máta óeðlileg, henni verður að breyta. Henni er auðvitað hægt að breyta með setningu nýrra laga, sem kveða beinlínis á um, að tolltekjurnar skuli ganga í Viðlagasjóð. Alþfl. styður þetta frv. Sjálfstfl. styður það líka. Og Bjarni Guðnason hefur lýst því yfir, að hann muni styðja það, þannig að frv. hefur augljóslega 20 atkv. hér í þessari hv. d. Úrlög frv. eru því undir því komin, hvort einhver af stuðningsmönnum ríkisstj. ljær því fylgi eða ekki. Og þá hlýtur athyglin sérstaklega að beinast að afstöðu þm. þess kjördæmis, sem Vestmannaeyjar eru í, þ.e.a.s. afstöðu þm. Sunnl. og þá ekki sízt þeirra, sem sjálfir eru Vestmanneyingar. Það hefur ekki farið leynt, að ýmsir þeirra þm. Sunnl. hafa látið í ljós, að auðvitað væri eðlilegt, að tolltekjur af húsunum rynnu í Viðlagasjóðinn sjálfan, - auðvitað væri það eðlilegt. En þá vaknar spurningin um, hvort þeir ætla að haga atkv. sínu eftir því, sem þeir sjálfir telja eðlilegt, eða eftir hinu, sem hæstv. fjmrh. biður þá um að gera. Þetta er sú mikla spurning, sem nú hlýtur að brenna á vörum þeirra manna, sem eiga e.t.v. eftir að hlusta á einhverja þessara hv. þm. halda ræðu hér úr þessum ræðustól. Það er m.ö.o. spurningin, hvort þeir fylgi því, sem Vestmanneyingar allir hljóta að telja rétt og eðlilegt, þ.e.a.s. að tolltekjurnar renni í Viðlagasjóð, eða hvort tryggð þeirra við núv. ríkisstj. og þó einkum hæstv. fjmrh. og þau víxlspor, sem hann hefur stigið í þessu máli, verður því yfirsterkari, sem ég þykist vita, að þeir sjálfir persónulega telja eðlilegt og réttlátt. Við bíðum og sjáum hvað setur.



Herra forseti. Það eru örfá orð í tilefni af því, sem hæstv. fjmrh. sagði hér áðan um þetta mál. Hæstv. ráðh. las upp úr skýrslu n., sem skipuð var á s.l. ári til þess að athuga um hafnarframkvæmdir á suðurströndinni. Ég vil benda hæstv. ráðh. á, að það er enginn ágreiningur um það, að haldið verði áfram með þessar hafnarframkvæmdir. Við flm, teljum það alveg sjálfsagt og nauðsynlegt. Við teljum, að það komi ekki til mála að hætta við það. Þorlákshöfn er landshöfn, og hún er ekki notuð aðeins af Sunnlendingum einum saman, heldur jafnvel að helmingi til af Suðurnesjamönnum. Það er einnig nauðsynlegt að gera höfnina betri í Grindavík heldur en hún er. Það er þess vegna ekki verið að deila um hafnarframkvæmdir, hæstv. ráðh. Það var því alger óþarfi að lesa upp úr þessari skýrslu, sem allir hv. þm. vita um. Við erum að ræða um, hvort það á að kosta hafnargerðirnar af svonefndum gospeningum. Heldur finnst mér það lélegt af hæstv. ráðh. að segja, að ekki hefði komið til mála að gera þessar hafnarframkvæmdir á suðurströndinni, nema af því að gosið kom. Þetta viljum við ekki heyra. En við viljum ræða um það í fullri alvöru, hvort ekki er hægt að snúa við af þeirri villunnar braut, sem hæstv. fjmrh. hefur farið og ákveðið, þ.e. að nota fé Vestmanneyinga til þess að leggja í þessar hafnir, Grindavík, Þorlákshöfn og Höfn í Hornafirði. Á meðan Vestmannaeyjahöfn var lokuð, notuðu Vestmannaeyjabátar Grindavík að talsverðu leyti, Þorlákshöfn vitanlega líka, Eyrarbakka og Stokkseyri. Eyrarbakki og Stokkseyri fá ekkert af þessum peningum. Höfn í Hornafirði, hygg ég, að hafi verið lítið notuð á þeim tíma, kann þó að vera. En Vestmanneyingar borguðu með sér fyrir aðstöðuna í Grindavík, því að Viðlagasjóður lánaði Grindavíkurhöfn 44 millj. til þriggja ára, til þess að flýta fyrir hafnarbótum þar. Það má þess vegna segja, að Vestmanneyingar hafi borgað vel fyrir sig þessa einu vertíð, sem þeir voru í Grindavík. Nú eru, eins og allir vita, Vestmannaeyjabátar farnir frá Grindavík, og þeir leggja litið upp í Þorlákshöfn, úr því sem komið er. Þeir nota sina eigin höfn. Það er svo annað mál, að það vantar fjármagn í þá höfn til þess að gera nauðsynlegar endurbætur á höfninni. Hafnarbætur í Grindavík, Þorlákshöfn og Höfn í Hornafirði eru nauðsynlegar, og það er talið, að þessar hafnarbætur kosti 1 milljarð. En það á ekki að vinna þetta verk aðeins á einu ári, á þessu ári. Verkið verður unnið á þremur árum, að því er vitamálastjóri segir mér, kannske fjórum. En við skulum reikna með, að þetta verði unnið á þremur árum. Þá eru það rúmlega 300 millj. á ári. Ríkissjóður á að leggja fram 40% á móti Alþjóðabankaláninu. Alþjóðabankalánið er 600 millj., sem nota verður á þremur árum, og framlag Íslands er 400 millj., sem nota verður á þremur árum. Á þessu ári þarf að nota um 100 millj. af innlendu fé til þessara framkvæmda. Það er allt og sumt. Það er búið að undirskrifa samning um lántöku í Alþjóðabankanum, og það er náttúrlega ekki í alvöru sagt, þegar talað er um að snúa við og hætta við þessar framkvæmdir, sem þegar eru undirbúnar og að nokkru byrjað á. Verkinu verður haldið áfram, þótt ekki fáist peningar frá Vestmanneyingum, sem á að nota til uppbyggingar þar. Hæstv. ráðh. verður að hætta við þessar ákvarðanir, og það er engin ástæða til þess að fara í illdeilur við hann út af því, þótt hann í villu hafi haldið þessu fram. En við gefum þetta ekki eftir, það kemur ekki til greina. Hæstv. ráðh. verður að útvega 100 millj. kr., sem þarf að nota í ár, með öðrum hætti. Hæstv. ráðh. má ekki segja, að hann geti það ekki, það væri alveg augljós uppgjöf fyrir hann og hæstv. ríkisstj., að hann gæti ekki útvegað 100 millj. í innlendum kr., sem nú eru ekki orðnar stórar. Það getur hæstv. ráðh. ekki sagt, því að Alþ. vill gefa heimild til þess. Hæstv. ráðh. getur ekki heldur í alvöru haldið því fram, að Alþjóðabankinn vilji ekki lána til Íslands 600 millj. kr., nema hann fái Vestmannaeyjafé, þ.e. tolltekjurnar af Viðlagasjóðshúsunum eða söluskattinn. Það má ekki halda því fram í alvöru. En hæstv. ráðh. hefur sagt, að Alþjóðabankinn hafi sett það skilyrði að fá þessa peninga. En það er ekki hægt í alvöru að halda því fram. Alþjóðabankinn setti það að skilyrði, að það yrði lagt 40% á móti, en hvaða peningar það voru, það skipti ekki máli. Það má segja, að Alþjóðabankinn hafi kannske viljað vita, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlaði að útvega féð, vegna þess að það gæti verið, að Alþjóðabankinn hefði takmarkað traust á hæstv. ríkisstj. En ég vil þá kenna hæstv. fjmrh. ráð. Ef hæstv. ríkisstj. hefur ekki traust hjá Alþjóðabankanum og bankinn vill ekki taka mark á því, sem hæstv, ríkisstj. segir eða skrifar undir, þá er ekki um annað að ræða heldur en fá bankaábyrgð fyrir þessari upphæð, það verður tekið gilt. Þess vegna er þetta ekki eins mikið vandamál og hæstv. fjmrh. vill vera láta. Þennan hnút þarf að leysa. Hæstv. ráðh. fékk heimild í 6. gr. fjárl. til þess að nota féð á þennan hátt, sem hann lýsti. Hv. stjórnarstuðningsmenn greiddu atkv. með því, stjórnarandstaðan á móti. Eins og hér kom fram áðan, er vitanlega engin skylda að nota heimildina. Það er hægt að vera laus við það. Af þessari innlendu fjáröflun er gert ráð fyrir, að Grindavík fái 148 millj. kr. Ég hef heyrt það eftir mætum mönnum í Grindavík, að þeir vilji alls ekki taka við þessu fé frá Vestmannaeyingum, þeir vilji fá sina hafnarframkvæmd, en þeir vilji ekki taka þetta fé frá Vestmannaeyingum. Það er minna, sem Höfn í Hornafirði er ætlað, það eru aðeins 12 millj. kr., 160 millj. kr. til þessara tveggja hafna og 240 millj. kr. til landshafnarinnar í Þorlákshöfn, sem þarf að nota á þremur árum. Hæstv. ráðh. er með hótanir um, að verkið verði stöðvað, ef hann fær ekki fé frá Vestmanneyingum til framkvæmdanna. Hæstv. ráðh, verður fyrirgefið, þótt hann hefði þessar fullyrðingar hér uppi, ef hann breytir um stefnu í þessu máli, og eins og ég sagði, er engin ástæða til að vera með illyrði út af þessu, ef málið vinnst, sem það verður að gera. Það er kunnugt, að það er enn óljóst, hversu mikið fjármagn Viðlagasjóður þarf að fá til bótagreiðslna og uppbyggingar í Vestmannaeyjum. Það er mjög líklegt, að 2% söluskattur til áramóta í 10 mánuði, eins og till. kom um, hefði orðið of lítið. 1% í 12 mánuði er sennilega of lítið. Þess vegna þótti sjálfsagt að gefa fyrirheit um, að það yrðu framlengd lög um Viðlagasjóð 1975 eða ráðstafanir til þess gerðar að útvega Viðlagasjóði meira fjármagn, ef með þyrfti. Það var einnig tekið fram, og þm. allra flokka voru sammála um það, að greiðslur Viðlagasjóðs yrðu að halda áfram með eðlilegum hætti. Höfðu menn þá í huga, að fresta yrði því að greiða upp skuld við Seðlabankann, ef með þyrfti. Það er nauðsynlegt fyrir Viðlagasjóð að hafa ráð á þessu fjármagni, sem inn kemur af innflutningstolli og söluskatti Viðlagasjóðshúsanna. Húsin eru nú boðin til sölu. Ég skal ekkert segja um, hvernig þau seljast. Ég er hræddur um, að í byrjun þyki þau nokkuð dýr. Hitt er eins víst, að eftir 1–2 ár þykja húsin ekki dýr, og kannske seljast þau strax, vegna þess að margir hafi þá staðreynd í huga. En áreiðanlega er gott fyrir Viðlagasjóð að hafa svigrúm, sem hann mundi fá, ef hann hefði í hendi sér innflutningsgjaldið og söluskattinn, sem er 800–900 þús. af hverju húsi. Það væri þá möguleiki til að slaka til á verðinu, ef um gallað hús væri að ræða eða annað þess konar. Annars er það orðað svo í 1. gr. þessa frv. að nota þetta fé til uppbyggingar í Vestmannaeyjum, - til uppbyggingar í Vestmannaeyjum, sem þarf að hraða og kostar mikið fé. Ef það er rétt, sem hv. 3. þm. Sunnl. sagði hér áðan, að beint tjón Vestmanneyinga mundi verða 1–2 milljarðar, enda þótt þeir fengju greiðslur eins og reglugerð við lög um Viðlagasjóð mælir fyrir, þá finnst mér það mikið. Það gæti verið sanngjarnt að bæta aukalega að einhverju leyti þetta tjón, sem reglugerðin hefur ekki reiknað með, - eða er þá ekki þörf á að endurskoða reglugerðina? Ég þarf ekki að hafa þetta öllu fleiri orð, herra forseti. Ég vil aðeins mælast til þess, að hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstj. endurskoði afstöðu sína og að það geti orðið fullt samkomulag hér í hv. Alþ. um þetta mál, eins og um Vestmannaeyjamálið yfirleitt fram að þessu. Það er enginn vafi á því, að það verður eftir því tekið hjá vinum okkar á Norðurlöndum, sem gáfu mest í Viðlagasjóðinn, hvort við tökum innflutningstoll og söluskatt af þessum húsum og látum það ganga í ríkissjóð, því að í ríkissjóð fer það, þó að það verði síðar meir greitt sem framlag til ákveðinna hafna í landinu. Ég vona, að það fáist samstaða um málið, þegar menn hafa athugað það í ró. Það er ekki sæmandi að tala um það í þessu sambandi, að hætt verði við áðurnefndar hafnarframkvæmdir, ef ríkissjóður fær ekki til sín fjármagn, sem Vestmanneyingar eiga siðferðilega og lagalega kröfu á að fá.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að flytja neina ræðu um þetta mál að þessu sinni. Ég sagði mína meiningu um fjármagnsskort Viðlagasjóðs hér fyrir skömmu, þegar rætt var um það, hvort Viðlagasjóður ætti að halda 2% söluskattsstofni eða aðeins að fá 1%. En ég vil leyfa mér að gera örfáar aths. við það, sem hér hefur verið sagt. Það virðist svo, að þegar hinir þaulvönustu stjórnmálamenn koma hér í pontuna til að færa rök fyrir máli sínu, þá er eins og þeir hafi einhverja þörf fyrir að reyna að koma sér hjá að segja allan sannleikann, reyna að sleppa einhverju, jafnvel þó að það skipti talsverðu máli. Hæstv. fjmrh. las upp úr nál. frá n., sem skipuð var af ríkisstj. til þess að athuga um staðsetningu nýrrar hafnar á Suðurlandi. Hluti af því, sem hann las upp úr þessu áliti, fjallaði um álit þessara manna, hvað gera þyrfti nauðsynlega og það sem fyrst í Grindavík og Þorlákshöfn, fyrir vertíðina, sem er að líða, þ.e.a.s. á þessu ári. Ég vil aðeins segja það í sambandi við þetta lán, sem miðað er við þrjá staði, Grindavík, Þorlákshöfn og Höfn í Hornafirði, að í nál. er hvergi minnst á Höfn í Hornafirði, a.m.k. ekki af Vestmanneyinga hálfu, en samt er það inni í lánsupphæðinni. Þær framkvæmdir, sem þegar hefur orðið af í Grindavík og Þorlákshöfn, eru ekki fyrir þessa vertíð, að þeim var ekki unnið nema að mjög litlu leyti fyrir þetta lánsfé, nema um sprengingarnar í Grindavík sé að ræða. En um aðrar hafnarbætur, þ.e.a.s. bætt viðlegurými í Grindavík og dýpkun í Þorlákshöfn, var unnið fyrir annað fé, - það fé, sem Viðlagasjóður lánaði til framkvæmdanna. Ég greip fram í fyrir hæstv. fjmrh., þegar hann flutti hér sitt mál, og spurði, hvenær hefði verið ákveðið að taka lánið, en hæstv. ráðh. gat ekki svarað því, sagðist ekki hafa með sér dagsetningarnar. En dagsetningarnar skipta talsverðu máli í þessum efnum, vegna þess að gosinu lauk í júní á s.l. ári og meira að segja er samþykkt um að það sé hætt, löglega útgefin 3. júlí á s.l. ári. En hvenær var svo samið um lánið? Það var samið um lánið dagana 10.–14. sept. á s.l. ári, löngu eftir að séð er, að gosið er hætt, lánssamningur undirritaður 26. okt., sem tók ekki gildi fyrr en annan í jólum, 26. des. 1973, og þá voru næstum því eins margir fluttir til Vestmannaeyja og eru þar nú í dag. Þetta finnst mér, að hefði mátt koma fram í ræðu hæstv. ráðh., vegna þess að það skiptir ákaflega miklu máli, hvenær ákveðið er að taka peninga af þessum tolltekjum. Ég heyrði ekki betur en hæstv. fjmrh., sem því miður virðist ekki hafa tíma til að hlusta hér á aðra þm. og lætur sér nægja eigin rök í málinu, eins og ýmsum stjórnmálamönnum er því miður tamt, hann segði, - ég er víst ekki með það orðrétt, - en hann sagði eitthvað á þá leið, að framkvæmdir við þessar hafnir uppi á landi byggðust hreinlega á þessum tolltekjum. Ég hefði viljað leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh: Hvaðan hefði þetta mótframlag ríkissjóðs komið, ef Viðlagasjóður hefði ákveðið að byggja eingöngu hús hér innanlands úr innlendu efni og þessar tolltekjur hefðu alls ekki komið til? Mér er alveg fyllilega ljóst, að Viðlagasjóð vantar tekjur, eins og ég sagði hér á dögunum, þegar það var til umr. Nú hefur hins vegar verið ákveðið, að 1% skuli gilda, og hv. 1. þm. Sunnl. lýsti því hér yfir áðan í ræðu, eins og hann gerði reyndar við þær umr. einnig, að ef til þess kæmi, að Viðlagasjóð vantaði tekjur, þá hefur því verið lýst yfir, að þá skuli lögin aðeins framlengd, þegar þar að kemur. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. fjmrh., að málefni Vestmanneyinga hefðu leyst fyrr og betur en nokkurn hefði órað fyrir. Þó að margt hafi vissulega farið miklu betur í Vestmannaeyjum en menn grunaði, þá er nú svo, að það er mitt álit, að nú sé einna mestur vandinn eftir, þ.e. öll uppbyggingin og að útvega það fjármagn, sem til hennar þarf. Annar hæstv. ráðh. í núv. ríkisstj. hefur sagt, að húsnæðismálakerfið ráði ekki við það að lána húsnæðismálalán út á innfluttu húsin. En einmitt í þessum innfluttu húsum er bundið fjármagn upp á næstum því tvo milljarða kr., og það er fjármagn Viðlagasjóðs. Hæstv. félmrh. hefur einnig sagt, að hæpið sé, að framkvæmdalán eða húsnæðismálalán geti fengist á þær íbúðir, sem kemur til með að þurfa að reisa í Vestmannaeyjum í sumar. Röksemdir hans eru einfaldlega þær, að uppbyggingin í Vestmannaeyjum og allt þar að lútandi sé lögum samkv. hlutverk Viðlagasjóðs, en Viðlagasjóður getur að sjálfsögðu ekki tekið á sig meiri byrðar en hann hefur tekjur til að standa undir. Hv. 3. þm. Sunnl. lét þau orð falla í sinni ræðu, að það væri mikilvægt, að Viðlagasjóður héldi öllum sínum tekjum, bæði þessum tekjum, þ.e.a.s. tolltekjum, og öðrum. Og eins og ég hef oft sagt, er ég alveg sammála honum í því, að Viðlagasjóður þarf á tekjum að halda. Þess vegna varð ég undrandi, að hann skyldi fallast á að fara þá leið, sem farin var hér, að fara niður í 1% af söluskattsstofni. Hitt er svo annað mál, ég skal viðurkenna, að það kemur ekki beint þessu máli við, - það er verið að ræða um það, hvert tollarnir eigi að renna. Það er mál út af fyrir sig. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason kom hér í pontuna glansandi af skemmtilegheitum, sem voru reyndar eins og fyrri daginn á annarra kostnað, og lét nú þingheim enn einu sinni heyra, að hann væri þess umkominn að leggja fyrir menn rökfræðilegar gátur eða skrýtlur. Það var álit Gylfa Þ. Gíslasonar og stjórnarandstöðunnar á sínum tíma, að Viðlagasjóður þyrfti ekki nema 1%, og Gylfi sagði eitthvað á þá leið: Ef ríkisstj. hefur talið, að það þyrfti 2% af söluskattsstofni í Viðlagasjóð, þá væri þeirri sömu ríkisstj. kærkomið tækifæri að fá þessa viðhót, þessar 500 millj. af tolltekjunum. En þá vil ég spyrja hv. þm. Gylfa Þ. Gíslason: Ef hv. stjórnarandstaða hefur talið nægilegt fyrir Viðlagasjóð að fá 1%, hvernig stendur þá á því, að nú örfáum dögum síðar telur hún nauðsynlegt að bæta þessum 500 millj. við? Mér er auðvitað alveg ljóst, eins og alltaf er verið að segja og kannske aldrei of oft, að Viðlagasjóður þarf á auknum tekjum að halda. Til uppbyggingarinnar og til húsnæðismálalána úti í Vestmannaeyjum og einnig til þess að greiða fyrir sölu Viðlagasjóðshúsanna úti á landi þarf fjármagn. Mér er út af fyrir sig alveg sama, hvort það fjármagn kemur með þessum tolltekjum eða öðrum hætti, en það er eitt, sem víst er, að ef það kemur ekki af þessum tekjum, þá verður hæstv. ríkisstj. að lýsa því yfir, hvaðan eigi að taka þá peninga.



Herra forseti. Það var nú ekki ætlun mín að taka til máls um þetta frv. til l., en ég verð að segja, að ýmislegt, sem hér hefur verið sagt, verkar á mig - vægilega til orða tekið - dálítið einkennilega, svo einkennilega, að ég sé mér ekki annað fært en leggja hér nokkur orð í belg í sambandi við þær umr., sem hafa orðið um frv. þetta. Mér sýnist, að þær forsendur, sumar hverjar a.m.k., sem frv. byggist á og koma fram í grg., séu fullkomlega rangar. Í grg. segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fullvíst má telja, að enginn ráðamaður Norðurlandaþjóðanna, sem máli þessu lagði lið, hafi látið sér koma til hugar, að allverulegur hluti af framlaginu yrði látinn renna sem tolltekjur eða söluskattur til almennra þarfa ríkissjóðs, sem þá beinlínis hagnaðist fjárhagslega á eldgosinu í Eyjum, þar sem hér er um óvæntar tekjur að ræða, sem áætlað er, að nemi 477 millj.“ Þetta er út af fyrir sig furðulegur samsetningur. Ég veit ekki til þess, og það hefur þá algerlega farið fram hjá mér, ef ætlunin er af hálfu hæstv. ríkisstj. eða meiri hl. Alþ. að skerða það 100 millj. danskra kr. framlag, sem á að ganga til Viðlagasjóðs, um einn eyri. Það eru alveg ný tíðindi fyrir mig, ef það á að gera það. Ég veit ekki betur en þessar hundrað millj. danskra kr. gangi til Viðlagasjóðs. Hér er tvennu óskyldu ruglað saman. Það er talað um, að tolltekjur og söluskattstekjur af þeim húsum, sem innflutt eru frá Norðurlöndum og eru keypt fyrir hluta af þessu framlagi, eigi að taka í ríkissjóð, m.a. til þess að standa undir ríkissjóðsframlagi vegna hafnargerða í Grindavík, í Þorlákshöfn og í Höfn í Hornafirði. En tolltekjurnar af þessum húsum, þegar þau verða seld hér innanlands, eru allt annað en framlag Norðurlandaþjóðanna. Ég hef þá meira en lítið misskilið hlutina, ef það er meiningin að skerða 100 millj. kr. danskra framlagið, sem á að ganga til Viðlagasjóðs, og ef þetta er réttur skilningur minn, þá er málflutningur og raunar sjálft frv. að mínu viti byggt á röngum forsendum. En það er fleira en þetta sem ég vildi gjarnan víkja örfáum orðum að. Ég hef hlustað á það hér undanfarnar víkur og undanfarna mánuði hjá mörgum hv. þm. og þá ekki síst hv. þm. Bjarna Guðnasyni, 3. landsk. þm., að hér sé allt að fara úr böndunum í okkar þjóðfélagi, vegna þess að framkvæmdir, vöxtur fjárl. og annað í þjóðfélaginu sé að keyra allt á bólakaf. Á vissan hátt er talsvert til í þessu hjá hv. þm. En hv. þm. Bjarni Guðnason er einn af flm. þessa frv., sem þýddi væntanlega í reynd, ef það verður samþ., að þá verði ríkissjóður að afla sér nýrra viðbótartekna til þess að hægt verði að halda áfram hafnarframkvæmdum á þeim þrem stöðum, sem ég nefndi hér áðan. Það er búið að halda tugi af ræðum á vegum stjórnarandstöðunnar um sukkið og skattpíninguna í þjóðfélaginu, og svo eru það þeir sömu menn, sem hafa flutt þessar ræður, sem gerast til þess að flytja frv., sem er til þess fallið, ef samþykkt verður, að auka mjög verulega á skattaálögur og skattheimtu til ríkissjóðs til þess að standa undir þörfum í þjóðfélaginu, sem vissulega eru brýnar. En það er nú einu sinni svo, að við getum ekki framkvæmt allt í einu, Íslendingar, frekar en aðrir. Ég held, að það hafi verið hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason, sem sagði áðan, að stuðningur við þetta frv. væri 100%, bæði hjá Alþfl. og Sjálfstfl. og hv. þm., Bjarna Guðnasyni. Og það, sem á vantaði, væri einasta að fá stuðning þm. stjórnarflokkanna úr Suðurlandskjördæmi, sem sæti ættu í þessari hv. d. Nú skal ég ekki fullyrða, hvort þessi málflutningur Gylfa Þ. Gíslasonar hefur nokkur áhrif á þá þm. En í framhaldi af því langar mig til þess að segja, að ég á eftir að sjá þm. Sjálfstfl. og Alþfl. úr Reykjaneskjördæmi í hv. d. standa að samþykkt frv., sem fyllilega getur teflt í tvísýnu hafnarframkvæmdum m.a. í Grindavík. Ég á eftir að sjá þá greiða því atkv. Ég ætla ekki að fara miklu nánar út í þetta mál. En ástæðurnar til þess, að ég kvaddi mér hljóðs til að segja þessi örfáu orð, eru þær tvær, að mér virðist í fyrsta lagi, að þær forsendur, sem menn gefa sér fyrir frv.- flutningnum, séu rangar, og í öðru lagi get ég ekki staðist þá freistingu að vekja athygli á þeirri tvöfeldni, sem mér virðist koma fram í málflutningi þeirra, sem einn daginn hamast yfir mikilli skattheimtu ríkissjóðs og óráðsíu á vegum hans, en svo hinn daginn leggja til að samþykkja frv., sem þýðir, að ríkissjóður þarf að fá hundruð millj. kr. í viðbótartekjur til framkvæmda.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð til að leiðrétta það, sem hv. 2. þm. Reykn. vildi halda fram, að hér væri um tvö óskyld mál að ræða, annars vegar tolltekjur af Viðlagasjóðshúsunum og hins vegar framlag Norðurlandanna. Ég vil benda á, að framlag Norðurlandanna nemur um 1530 millj. Af því hefur verið notað sem innkaupsverð Viðlagasjóðshúsanna röskur 1 milljarður. Þá er eftir um 1 milljarður ónotaður af því fé. Og það vill svo til, að þetta er að heita má nákvæmlega sama upphæðin og Viðlagasjóður þarf að greiða út til ríkissjóðs í tolltekjur og söluskatt af húsunum. Ég sé ekki, hvernig þessi hv. þm., sem vissulega gerði það, sem ætlast var til af honum, þegar hann stóð upp á fundi Norðurlandaráðs og bakkaði fyrir framlagið og þann drengskap, sem Norðurlöndin sýndu með því að veita það framlag, ætlar að fara að verja hér á Alþingi Íslendinga að taka þriðja hlutann af framlaginu til handa ríkissjóði til almennra útgjalda. Framlög úr ríkissjóði til hafnarframkvæmda, hvort sem er í Grindavík eða annars staðar, eru almenn útgjöld. Ég vil sjá þennan hv. þm. standa upp í Norðurlandaráði og standa frammi fyrir því, að þegar Norðurlöndin eru að leggja á sína skattþegna stórar kvaðir til þess að aðstoða Íslendinga, þá ætlar hann að standa að því hér á hv. Alþ., að það verði ríkissjóður Íslands einn, sem beinlínis græðir á eldgosinu í Vestmannaeyjum. Ég hélt satt að segja, að maður þyrfti ekki að segja þetta á hv. Alþ. eða benda neinum þm. á, í hvaða aðstöðu er verið að setja Íslendinga, ef á að nota þá heimild, sem er að finna í 6. gr. fjárl. Þessi hv. þm. sagðist ekki trúa því, að þm. úr Reykjaneskjördæmi mundu vilja standa gegn því, að þetta fé yrði notað til hafnarframkvæmda í Grindavík. Ég vil benda á, að einn af aðalforsvarsmönnum í Grindavík, Tómas Þorvaldsson, hefur ritað forseta Sþ. bréf, ítarlegt bréf, þar sem hann gerir kröfu til þess, að aðflutningsgjöld og söluskattur af Viðlagasjóðshúsunum verði látin renna til Viðlagasjóðs, en ekki ríkissjóðs, og ég hygg, að það sé rétt, sem kom fram hér hjá hv. 1, þm. Sunnl., að það sé mjög almennur vilji fyrir því í Grindavík, að þetta fé verði ekki notað þar í hafnarframkvæmdir. Við skiljum auðvitað aðstöðu Vestmanneyinga betur en kannske hv. síðasti þm., sem hér var að tala, virðist gera. Þeir gera sér grein fyrir því, að þarna er um hlut að ræða, sem ég tel, að ekki megi henda Alþ. Íslendinga, að það stuðli að því, að ríkissjóður einn græði á eldgosinu, þegar ríkisstj. annarra Norðurlanda leggja kvaðir á skattþegna sína til að létta undir byrðina með þeim Íslendingum, sem urðu fyrir þessu áfalli.



Herra forseti. Það kemur fram hjá hv. þm. Guðlaugi Gíslasyni nákvæmlega sami misskilningur og gætir í þeirri grg., sem ég var að lesa upp hér áðan, og ég sé, að mér hefur ekki tekist að koma því inn í höfuðið á honum með þeim fáu orðum, sem ég var að segja, að málflutningur hans er byggður á röngum forsendum, eftir því sem ég best veit. Aðalatriði þessa máls er það, - og ég skora á hv. þm. að sýna mér það, ef það er rangt, og afsanna það, - að ég veit ekki til þess, að eigi að skerða Norðurlandahjálpina í Viðlagasjóðnum um eina einustu krónu. Ég veit ekki betur en hundrað millj. danskra kr. eigi að ganga þangað. Hitt er annað mál, eins og ég sagði áðan, að tolltekjum af þessum húsum„ sem keypt eru fyrir hluta af þessari aðstoð, er mál. sem er annars eðlis. Ég veit ekki til þess, að það hafi veríð ákveðið að taka þær tolltekjur af Norðurlandaráðsframlaginu. Þetta er aðalatriði málsins. Ég veit ekki til þess, að það eigi að skerða aðstoðina um eina einustu krónu. Mér þykir það satt að segja dálítið harðir kostir, bæði fyrir okkur hv. alþm. og þá ekki síður þjóðina, að þrástagást sé á því, að ríkisstj. og þá væntanlega þingmeirihl. vilji græða á því óhappi, sem gerðist í Vestmannaeyjum, þegar jarðeldar brutust þar út. Það þarf talsvert mikla kokhreysti til þess að halda því fram, að þjóðin og þ. á m. ríkisstj. og þingmeirihl. sá, sem hana styður, hafi ekki viljað gera það, sem hægt hefur verið að gera og með nokkrum rétti hægt að krefjast af þeim að gera til þess að bæta það tjón, sem Vestmanneyingar hafi orðið fyrir. Mér finnst satt að segja dálítið hart að þurfa að hlýða á þetta ítrekað, eins og við höfum þurft hér á hv. Alþ. Ég veit ekki betur en það liggi fyrir ítrekaðar yfirlýsingar ráðamanna, m.a. hæstv. ráðh., að ætlunin sé að útvega Viðlagasjóði allt það fé, sem nauðsynlegt er, til þess að ljúka megi endurreisnarstarfinu í Eyjum. Þetta hygg ég, að hv. þm, viti alveg eins vel og ég. Við erum nýbúnir á hv. Alþ. að ganga í það að framlengja tekjustofn, sem átti að hverfa út 1. mars, framlengja hann að hluta vegna þeirra þarfa, sem fyrir hendi eru í Vestmannaeyjum til uppbyggingar. Ég segi fyrir mig, að ég læt ekki bjóða mér það, að ég sé ásakaður um að vilja ekki leggja það á mig og þá, sem ég kann væntanlega að tala fyrir, - að við viljum ekki gera allt, sem í okkar valdi stendur og við getum á nokkurn hátt gert til þess að stuðla að uppbyggingu í Eyjum. Svo mikið eigum við undir því, að blómleg byggð rísi aftur í Eyjum og þar verði hægt að stunda kraftmikla útgerð og mikla fiskvinnslu. Það væri skrýtinn Íslendingur, sem vildi ekki standa að því að gera þetta mögulegt eins fljótt og verða má.



Herra forseti. Það virðist vera erfitt að fá hv. 2. þm. Reykn. til að skilja það, sem raunverulega hefur gerst í sambandi við framlag Norðurlandanna. Ég vil vitna til þess, sem hæstv. fjmrh. sagði hér áðan. Hann sagði, að rn. hefði gefið Viðlagasjóði frest á því að að greiða umrædda tolla. Tollarnir yrðu innheimtir, og hvaðan á að taka fé nema úr Viðlagasjóði til að greiða tollana? Og hvaða fé verður það? Auðvitað hluti af framlagi Norðurlandanna. Þetta er sú sorglega staðreynd, sem fyrir liggur, að þannig gengur málið fyrir sig. Ef tollarnir verða innheimtir, eins og þegar er búið að ákveða, og þeir renna ekki í Viðlagasjóð, þá verður fénu þarna snarað út til ríkissjóðs. Og það er hægt að segja með fullum rökum og fullum rétti, að það fé, sem Viðlagasjóður hefur til að standa skil á, er hluti af fé Norðurlandanna. Þetta liggur hreinlega fyrir og ætti ekki að þurfa að vera að deila neitt um. Ég ætla ekki að fara að ræða við hv. þm. um stuðning stjórnvalda og Alþ. í sambandi við Vestmannaeyjagosið. Ég hef áður lýst því yfir og ég hef látið ánægju mína í ljós með þær undirtektir, sem þetta mál hefur fengið, og þær afgreiðslur, sem það almennt hefur fengið á hv. Alþ. En hérna skilja því miður leiðir. Það er ekki eingöngu vegna þess, að það standi ekki á sama raunverulega, hvaðan fé komi til Viðlagasjóðs. Því er lýst yfir, að það muni verða séð fyrir fjármagni til Viðlagasjóðs til uppbyggingar þar og bótagreiðslna. Þetta liggur fyrir. En ég tel, að það megi ekki, eins og ég hef sagt áður, henda Alþ., að það sé nokkurs staðar hægt að benda á það, að ríkissjóður fari að hagnast á þeim náttúruhamförum, sem skeðu í Vestmannaeyjum. En það skeður, ef dæmið gengur þannig fyrir sig, sem ég hef hér rætt um.