Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fsp. sú sem liggur fyrir er á þskj. 35 til hæstv. fjmrh. og hljóðar svo: "Hvers vegna var Sambandi ísl. sveitarfélaga ekki gefinn kostur á að tilnefna fulltrúa í milliþinganefnd um staðgreiðslu skatta og mál tengd henni?" Eins og mönnum er kunnugt skilaði þessi nefnd nýlega af sér störfum og álitsgerð sem allir þm. hafa fengið í hendur. Skipan nefndarinnar var með þeim hætti að allir þingflokkar áttu í henni fulltrúa, auk þess ASÍ, VSÍ og fjmrn. Þess utan störfuðu fulltrúar frá ríkisskattstjóra með nefndinni. Verkefni nefndarinnar var í fyrsta lagi að yfirfara og endurmeta álagningarreglur sem settar voru í tengslum við staðgreiðsluna með sérstakri umfjöllun um skattbyrðina, sem er ekki minnsti þáttur þessa máls, og í annan stað átti nefndin að fjalla um aðrar breytingar á lögunum sem til álita kemur að gera. Samband ísl. sveitarfélaga fékk hins vegar ekki fulltrúa í þessa nefnd þó að tvívegis væri eftir leitað. Spurning sú sem hér liggur fyrir til hæstv. fjmrh. er því um það hvers vegna fulltrúar sveitarfélaganna fengu ekki að taka þátt í hinu mikilvæga starfi þessarar mikilvægu nefndar.



Herra forseti. Mitt svar við þeirri spurningu hvers vegna Samband ísl. sveitarfélaga hafi ekki gefist kostur á að tilnefna fulltrúa í milliþinganefndina er mjög einfalt. Eftir því var aldrei leitað við mig. Samkomulag um skipun milliþinganefndar tókst við lokaafgreiðslu löggjafarinnar um staðgreiðslukerfi skatta á seinasta þingi og var frá því gengið áður en ég tók við embætti fjmrh. á þeim forsendum að hér væri um að ræða milliþinganefnd sem skipuð væri fulltrúum þingflokkanna og hins vegar sérstaklega fulltrúum aðila vinnumarkaðarins, þ.e. Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands. Eftir því var sérstaklega leitað af hálfu þessara samtaka þá þegar, en eins og kunnugt er og menn minnast létu þessir aðilar staðgreiðslu opinberra gjalda sig miklu varða við gerð kjarasamninga í desember árið 1986. Eftir því sem ég best veit var ekki eftir því leitað af hálfu annarra samtaka. Á hitt er svo að líta að auk milliþinganefndarinnar, sem lokið hefur störfum eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda, hafa verið starfandi tvær aðrar nefndir, sérstök samræmingarnefnd ríkis og sveitarfélaga sem fjallaði um framkvæmd staðgreiðslunnar, en formaður þeirrar nefndar er Magnús E. Guðjónsson, framkvæmdastjóri Sambands ísi. sveitarfélaga, og þáv. formaður sambandsins, Björn Friðfinnsson, átti einnig sæti í þeirri nefnd. Í annan stað hefur verið starfandi sérstök nefnd sem fjallað hefur um gjaldheimtumál og móttöku staðgreiðslufjár. Í henni starfaði af hálfu Sambands ísl. sveitarfélaga formaður sambandsins, en Páll Halldórsson tók síðan sæti hans. Á báðum þessum sviðum hafa fulltrúar ríkis og sveitarfélaga átt mikið og gott samstarf um ýmislegt sem að staðgreiðslunni lýtur og ég veit ekki af því samstarfi annað en það hafi gengið snurðulaust og hafi verið með ágætum. Eins og fram hefur komið hefur milliþinganefndin nú þegar lokið störfum. Hún hefur skilað ítarlegri álitsgerð og auk þess hefur nú þegar verið lagt fram fyrsta frv. af fimm sem að verulegu leyti byggir á störfum nefndarinnar.



Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. svör hans sem mér að vísu komu ekki með öllu á óvart. Það er rétt, sem fram kom í máli hans, að ýmsar nefndir hafa verið að störfum á þessum vettvangi. Engu að síður er mér kunnugt um að það var rétt, sem ég sagði í upphafi, að tvívegis var eftir því leitað af hálfu Sambands ísl. sveitarfélaga að fá fulltrúa í þessari nefnd. Hvort það var við núv. fjmrh. eða ekki skal ég ekki um segja. Hins vegar er aðalatriði þessa máls að kerfisbreytingin í innheimtu beinna skatta er víðtæk aðgerð sem miklu skiptir að takist vel, en mikilvægi þess skiptir sveitarfélögin vitaskuld miklu meira máli en ríkið vegna þess að vægi þeirra tekna sem koma úr beinu sköttunum er miklu meira fyrir sveitarfélögin en ríkið. Það er gert ráð fyrir að milli 5 og 6 milljarðar kr. verði tekjur ríkisins á þessum vettvangi af ca. 60 milljarða kr. heildartekjum, þ.e. einungis um 8%. Sveitarfélögin hins vegar fá af þessum vettvangi um 50% tekna sinna. Það er þess vegna verulegt atriði að sveitarfélögin hefðu á öllum stigum þessa máls haft þarna fullgilda fulltrúa, ekki síst þegar um er að ræða skattbyrðina sjálfa sem verið er að fjalla um og aðra tæknilega þætti í þessu sambandi sem verulegu máli skiptir að fari vel í upphafi næsta árs.



Herra forseti. Því til staðfestu að ríkisstjórn er fulljóst mikilvægi útsvarsstofnsins fyrir tekjur sveitarfélaga er rétt að árétta að af hálfu fjmrn. hefur því verið yfir lyst við samtök sveitarfélaga að við erum reiðubúnir að reyna að eyða allri óvissu um framkvæmd innheimtu á fyrsta ári í staðgreiðslu með því að tryggja sveitarfélögunum innheimtuárangur miðað við gefnar forsendur, eins og sérstaklega hefur komið fram í bréfum frá nefndum á vegum ráðuneytisins til Sambands ísl. sveitarfélaga. Því hefur verið sérstaklega fagnað og um þetta mál er hið besta samkomulag eftir því sem best er vitað.



Hæstv. forseti. Í fjarveru hv. varaþm. Jóns Magnússonar flyt ég fsp. til hæstv. viðskrh. um verðlagsmál. Með leyfi forseta ætla ég að lesa fsp. Hún er svohljóðandi: "1. Hafa verið gerðar kannanir á því nýlega: a. hvers vegna almennt vöruverð er hærra hér á landi en í nágrannalöndunum, b. hvort samkeppnishömlur eða samráð söluaðila og framleiðenda um verðlagningu valdi hækkun verðs á þeim vörutegundum sem frjáls álagning gildir um, c. hvort farmgjöld á flutningum til landsins eru eðlileg miðað við farmgjöld í nágrannalöndunum? 2. Hafi þær kannanir sem um getur í 1. tölul. a-c verið gerðar, hverjar eru þá niðurstöðurnar? Sé svo ekki, er þá ekki full ástæða til að láta slíkar kannanir fara fram hið fyrsta?" Ég vil gera nokkra grein fyrir því hvers vegna fsp. er fram komin. Verðlag á nauðsynjavörum er eðlilega ætíð mikið áhugamál almennings, ekki síst nú vegna umræðna um hugsanlegar álögur á matvæli. Kannanir Verðlagsstofnunar hér og í nágrannalöndunum virðast gefa til kynna að vöruverð kunni að vera hærra hér á landi. Þó eru um það nokkuð skiptar skoðanir. Samkvæmt könnunum þessum virðist innkaupsverð vara hér oft vera hærra, opinber gjöld vera hærri en álagning sýnist þó ekki hærri að sama skapi. Komið hafa fram ábendingar í þá átt að samkeppni í flutningum til landsins sé lítil og geti e.t.v. átt sinn þátt í háu vöruverði. Eftir að verðlagning í verslunum var loksins að mestu gefin frjáls var þess vænst að samkeppni mundi leiða til lækkunar vöruverðs. Kannanir Verðlagsstofnunar benda hins vegar til þess að á þessu kunni að hafa orðið einhver misbrestur og er því haldið fram af þeirra hálfu að verslanir hafi samráð sín á milli um verðmyndun. Ástæða þykir til þess að kanna hvort aðgerð sem leiða átti til lægra vöruverðs neytendum til handa hafi mögulega brugðist. Það er álit margra að frjáls samkeppni og stöðugt verðlag örvi verðskyn neytenda og verði seljendum nauðsynlegt aðhald. Nú er í vinnslu endurskoðun á tollskrá sem væntanlega verður lögð fram innan skamms. Enn fremur er verið að endurskoða álögð vörugjöld og mun fyrirhugað að útvíkka mjög þann gjaldstofn sem bera muni vörugjald. Vonandi bera stjórnvöld gæfu til að hafa hagsmuni neytenda að leiðarljósi við samningu þessarar tollskrár. Hæstv. forseti. Þær kannanir sem farið er fram á í 2. lið þessarar fsp. hljóta að koma öllum jafnt til góða, innflytjendum, kaupmönnum og neytendum. Þær hljóta því að teljast bæði eðlilegar og réttmætar.



Hæstv. forseti. Í fsp. er leitað eftir svörum við tveimur eða þremur spurningum og ég mun leitast við að gera nokkra grein fyrir svörunum í sömu röð. Það er fyrst spurt hvort kannað hafi verið hvers vegna almennt vöruverð sé hér hærra en í nágrannalöndum. Svarið er já. Slíkar athuganir hafa verið gerðar. En hvað efnið í spurningunni varðar er erfitt að svara því í stuttu máli, en athuganir Verðlagsstofnunar hafa leitt í ljós að fullyrðingin, sem felst í spurningunni, er rétt. Almennt vöruverð er hér yfirleitt hærra en í nágrannalöndunum þótt finna megi undantekningar frá því. Það má skipta verðmyndun á innfluttum varningi í fjóra þætti: innkaupsverðið, flutningsgjöldin, opinber gjöld og svo álagningu. Það virðist sem innkaupsverð til Íslands sé nær undantekningarlaust hærra en í nágrannalöndunum. Hér koma vafalaust til áhrif minni vöruveltu, en hér þarf fleiri skýringar. Það veldur nokkrum vonbrigðum að álagning í formi umboðslauna erlendis þekkist enn hjá sumum fyrirtækjum þrátt fyrir að allangt sé nú liðið frá því að verðlagningin var gefin frjáls. Þessi umboðslaunataka hefur þó smám saman farið minnkandi. Flutningskostnaður á innfluttum vörum er hár og á án efa sinn þátt í óhagstæðu vöruverði þegar borið er saman við verð á vöru í framleiðsluríkinu eða í nágrannalöndum þess. Flutningar á vörum með skipum eru nú að langmestu leyti í höndum tveggja aðila þar sem annar aðilinn er mjög stór. Slíkar aðstæður skapa varla umhverfi fyrir verðsamkeppni milli skipafélaganna, en hún er hins vegar miklu meiri þegar um er að ræða svokallaða stórflutninga þar sem fleiri skipafélög keppa um viðskiptin. Þetta get ég sagt um innkaupsverðið og flutningskostnaðinn. Opinber gjöld hér á landi hafa mikil áhrif á vöruverðið en þau gjöld leggjast á vörusölu með meiri þunga hér á landi en að jafnaði í okkar nágrannalöndum. Íslenska skattkerfið er einfaldlega öðruvísi en skattkerfi nágrannalandanna. Hér skipta óbeinu skattarnir meira máli. En hvað álagninguna varðar virðist hún ekki ein og sér valda hér hærra vöruverði þegar á heildina er litið þótt til séu dæmi um hærri álagningu í einstökum vöruflokkum. Í öðru lagi var spurt hvort samkeppnishömlur eða samráð söluaðila og framleiðenda um verðlagningu valdi hér hækkun á verði á þeim vörutegundum sem frjáls álagning gildir um. Svarið er að þetta hefur verið athugað, en við þessari spurningu er ekki til einhlítt svar. Samráð söluaðila og framleiðenda um verðlagningu er oftast skaðlegt neytendum, en það má þó finna dæmi um að það megi réttlæta það með aðstæðum í viðkomandi grein og að stjórnvöldum beri þá að láta það afskiptalaust eða afskiptalítið. Verðlagsyfirvöld hafa haft afskipti af nokkrum slíkum málum þar sem talið hefur verið að skaðlegt samráð væri á ferðinni og þar hafa aðilar fengið fyrirmæli um að hætta slíku samráði. Ég get ekki tjáð mig um það á þessu stigi hvort þessi afskipti hafa haft umtalsverð áhrif á verðlagsþróun, en það er ljóst að á næstu árum hlýtur starfsemi verðlagsyfirvalda í vaxandi mæli að beinast inn á þá braut að fjalla um mál af þessu tagi fremur en bein afskipti af verðlagi. Ég held að almennt megi segja að hér á landi sé nokkuð hörð samkeppni um sölu á innlendri framleiðslu og sé þar bæði keppt um gæði og verð, en verðlagning á landbúnaðarvörum hefur hér sérstöðu eins og kunnugt er og eins og mátt hefur greina í fréttum síðustu vikna hefur verið t.d. um að ræða vandamál af þessu tagi í eggjaframleiðslunni þar sem menn ráða ráðum sínum til að minnka framleiðslu og framboð á eggjum og hækka verðið stórlega. Samkeppni milli einstakra vinnslustöðva í landbúnaðinum er því yfirleitt lítil hvað verðlagið varðar öfugt við það sem tíðkast í mörgum okkar grannlöndum. Framleiðslukostnaðurinn í vinnslustöðvunum er þó mismunandi, en hér kemur líka til sú mikla verðjöfnunarstefna sem ræður í okkar landbúnaði. Ríkisstjórnin hefur reyndar í sinni starfsáætlun ákveðið að endurskoða sölu- og verðmyndunarkerfi á búvörum. Ég hef líka í hyggju að láta gera yfirlitsrannsókn á samkeppnisaðstæðum í öllum greinum íslensks atvinnu- og viðskiptalífs til að auðvelda framkvæmd laga um verðlag, samkeppnishömlur og ólögmæta viðskiptahætti. Í þriðja lagi var spurt um hvort athuganir hefðu verið gerðar á farmgjöldum á flutningum til landsins. Verðlagsstofnun hefur ekki gert slíka athugun. FulI ástæða virðist þó til að gera hana og reyna að bera saman við það sem tíðkast í okkar grannlöndum. Önnur spurningin var um hverjar niðurstöðurnar af þessum könnunum væru hefðu þær verið gerðar. Ég hef að nokkru leyti svarað því. En ég mun jafnframt halda þessum könnunum áfram og í okkar starfsáætlun er einmitt ákvæði um að veita aðhald að verðmyndun í innflutningsverslun með slíkum samanburði. Ég hef falið Verðlagsstofnun að vinna skipulega að slíkum athugunum á sem flestum sviðum viðskipta í samráði við samtök neytenda og samtök verslunarinnar þannig að öruggar upplýsingar megi fá um þetta og sem jafnastar. Ég hef rætt þessi mál við samtök verslunarinnar og Neytendasamtökin. Ég tel að slík athugun eigi að fara fram á skipafélögunum. Að lokum vil ég taka fram að verðlag á vöru og þjónustu er reyndar bara einn þáttur af þeim sem ráða kjörum fólksins í landinu. Við verðum að taka tillit til miklu fleiri þátta þegar við berum lífskjör saman milli landa. Þetta á við um tekjur og þann tíma sem fer til að afla þeirra. Full þörf er á því að gera víðtæka könnun á lífskjörum hér á landi og annars staðar þar sem tekið verður tillit til allra þessara þátta. Hér má ekki eingöngu líta á verðlagið vegna þess, sem ég nefndi, að skattkerfi okkar er með öðrum hætti en grannlandanna.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera upp spurningu til hæstv. menntmrh. varðandi námslán. Fyrirspurnin er svohljóðandi, með leyfi forseta: "1. Hyggst menntmrh. beita sér fyrir endurskoðun á lögum um námslán og námsstyrki á næstunni, og ef svo er: Hvernig mun hann haga þeirri endurskoðun? 2. Ætlar menntmrh. að afnema þá skerðingu námslána sem varð á árunum 1984–1986 með breyttum vísitöluviðmiðunum og útgáfu skerðingarreglugerða og veldur því að lánin eru nú nálægt 20% lægri en ella hefði verið? 3. Er menntmrh. reiðubúinn til að beita sér fyrir því að raunverulegur framfærslukostnaður námsmanna hérlendis og erlendis verði kannaður þar sem sú framfærsluviðmiðun, sem notast hefur verið við hér innan lands, er frá árinu 1973 - og er langt frá því að endurspegla raunveruleg útgjöld námsmanna - og svipuð gagnrýni hefur komið fram á framfærsluviðmiðun námsmanna erlendis?" Fyrsta spurningin skýrir sig sjálf, en varðandi aðra spurninguna, um skerðingu námslána, er rétt að minna á að á þeim tíma, frá hausti 1985, þegar námslán voru um 19 þús. kr., hefur vísitala framfærslukostnaðar hækkað um 55% en námslánin á sama tíma einungis um 30%. Það er þessi mismunur eða skerðing upp á um 20% sem námsmenn gera nú kröfu til og hafa lengi gert kröfu til að yrði afnumin. Ég geri ráð fyrir að hv. þm. hafi orðið varir við kröfur, óskir og tilmæli námsmanna, bæði heima og erlendis, um að þessari skerðingu verði aflétt og námslánin reiknuð út samkvæmt þeirri viðmiðun sem var í gildi áður en skerðingar hófust á árinu 1985. Varðandi framfærslugrunninn, þá er, eins og fram kemur í fsp., framfærsluviðmiðunin hér innan lands allt frá árinu 1973 að stofni til og sjá allir sem hana skoða að hún er langt frá því að endurspegla raunverulegan framfærslukostnað námsmanna í dag. Til að mynda eru námsmanni sem býr í eigin húsnæði eða leigir húsnæði úti á hinum almenna markaði ætlaðar 3391 kr. til að standa straum af húsnæði. En 8 m2 herbergi á Nýja Garði, sem er líklega ódýrasta húsnæði sem námsmenn eiga völ á, kostar 6 þús. kr. á mánuði. Einungis lítið brot námsmanna fær inni á görðum. Þeir sem þurfa að sækja út á hinn almenna markað búa gjarnan við þau kjör að leigja herbergi á 10–12 þús. kr. á mánuði eða litla íbúð á 20 þús. kr. og jafnvel meira. Þá sjá allir, einnig hv. þm. sem eru gjarnan tölvísir, að 3991 kr. duga skammt. Það mætti nefna fleiri hliðstæða liði úr framfærslugrunninum, til að mynda bækur og ritföng. Í þann lið eru ætlaðar tæpar 1400 kr. á mánuði, en samkvæmt upplýsingum frá bóksölu stúdenta er sú tala nálægt því að vera algengt verð á einni einustu kennslubók. Sjá þá allir að lítið er orðið eftir af þeim lið þegar búið er að kaupa bækur og ritföng til vetrarins. Sama mætti segja um fæði, fatnað og annað það sem lagt er til viðmiðunar í þessum bráðum 15 ára gamla grunni sem notast er við. Það er rétt að hafa í huga, þegar hæstv. menntmrh. svarar þessari fsp., að nú nýlega hefur meiri hlutinn í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna hafnað óskum fulltrúa námsmanna þar um að þessi framfærslugrunnur verði leiðréttur og skerðingin afnumin og því beinast augu manna mjög að hæstv. menntmrh. þegar hann svarar þessum spurningum.



Herra forseti. Spurt er í fyrsta lagi: "Hyggst menntmrh. beita sér fyrir endurskoðun á lögum um námslán og námsstyrki á næstunni og ef svo er, hvernig hyggst hann haga þeirri endurskoðun?" Svar: Í kaflanum um menningar- og menntamál í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar segir: Endurskoðun fari fram á lögum og reglum um námslán og námskostnað í samráði við samtök námsmanna. Í samræmi við þetta hyggst ég beita mér fyrir endurskoðun á lögum og reglum um námslán og námskostnað. Að undirbúningi þess verks er unnið í menntmrn. Ég tel miklu skipta að fyrir liggi skýrt og greinilega, þegar hin eiginlega endurskoðun hefst, hver markmið hennar eiga að vera og mun leitast við að ná um það samstöðu innan ríkisstjórnarinnar. Að mínu mati hlýtur endurskoðunin að miðast við að tryggja fjárhagslegan grundvöll lánasjóðsins með það í huga að hann geti áfram gegnt því hlutverki sínu að tryggja jafnan rétt allra til náms. Málið hefur þegar verið rætt í ríkisstjórninni og ákvörðunar er að vænta innan skamms. Ég mun óska eftir tilnefningu stjórnarflokkanna í nefnd sem endurskoðunina mun hafa með höndum. Einnig verður leitað eftir tilnefningu fulltrúa frá samtökum námsmanna. Önnur spurning: "Ætlar menntmrh. að afnema þá skerðingu námslána sem varð á árunum 1984–1986 með breyttum vísitöluviðmiðunum og útgáfu skerðingarreglugerða og veldur því að lánin eru nú nálægt 20% lægri en ella?" Svar: Það er umdeilanlegt hve mikil skerðingin er. Í upphafi árs 1985 fyrir tæpum þremur árum ákvað þáv. menntmrh. að framfærslutölur þær sem Lánasjóður ísl. námsmanna miðar útreikning námslána hér á landi við skyldu taka breytingum með hliðsjón af vísitölu ráðstöfunartekna sem sérfræðingar Þjóðhagsstofnunar reiknuðu út. Áður hafði verið miðað við vísitölu framfærslukostnaðar. Hugmyndin að breytingunum mun hafa verið sú að kjör námsmanna breyttust í samræmi við ráðstöfunartekjur almennings í landinu. Í þessu sambandi má nefna að frá ársbyrjun 1982 og fram til ársloka 1984 hækkaði kaupmáttur námslána á meðan kaupmáttur launa lækkaði. Það kom síðar í ljós að þessi nýi mælikvarði var ótraustur og því var aftur horfið að því ráði haustið 1985 að taka mið af framfærsluvísitölu. Í janúar 1986 ákvað þáverandi menntmrh. með reglugerð að framfærslutölur sjóðsins skyldu ekki breytast þar til annað yrði ákveðið. Þetta var gert við aðstæður þar sem fjárhagsmál lánasjóðsins voru í mikilli óvissu og því brýn ástæða til að sýna ýtrustu gætni í öllum ákvörðunum er vörðuðu útgjöld hans. Í júlí sama ár var gefin út reglugerð þar sem á ný var tekinn upp sá háttur að framfærslutölur lánasjóðsins voru ákveðnar með hliðsjón af breytingum á vísitölu framfærslukostnaðar. Ef framfærslutölur lánasjóðsins hefðu allar götur frá því í ársbyrjun 1985 breyst í samræmi við vísitölu framfærslukostnaðar væru framfærslutölur nú 17,1% hærri en þær eru. Raunveruleg skerðing er hins vegar mun minni þegar tekið er tillit til þess að á tímabilinu hafa verið gerðar ýmsar breytingar á úthlutunarreglum lánasjóðsins sem eru námsmönnum verulega í hag. Þær tekjur sem námsmenn og makar þeirra afla sér í leyfum koma nú t.d. í miklu minna mæli til frádráttar námsláninu en áður var. Ráðstöfunartekjur námsmanna hafa aukist vegna þessarar breytingar. Það er jafnvel ekki ólíklegt að breytt tekjumeðferð hjá lánasjóðnum hafi unnið upp hina umræddu skerðingu námslána frá 1985 og 1986 að verulegu leyti. Ég tel rétt að það komi skýrt fram að í lögum um námslán og námskostnað eru engin fyrirmæli um að miða skuli útreikninga lánasjóðsins við vísitölu framfærslukostnaðar eða aðra tiltekna vísitölu. Ef framfærslutölur væru nú hækkaðar um 17,1% þýddi það aukin útgjöld lánasjóðsins um upphæð allt að 200 millj. kr. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1988 er framlag ríkisins til sjóðsins 1 milljarður 478 millj. kr., en ráðstöfunarfé sjóðsins alls 2 milljarðar 168 millj. kr. Til lánveitinga eru áætlaðar 1 milljarður 683 millj. kr. Ekki eru líkur á því að aukin fjárveiting fáist í þessu skyni. Ég tel því ekki rétt að hækka lánin nú almennt og stofna þar með fjárhag sjóðsins á næsta ári í hættu. Upphæðir námslána hér á landi eru annars sem hér segir á mánuði svo að nokkur dæmi séu nefnd og ég miða þá við tímabilið desember og fram í febrúar á næsta ári: Fyrir einstakling í foreldrahúsum 19 271 kr., fyrir einstakling í leiguhúsnæði 27 530 kr., fyrir námsmann í hjónabandi með eitt barn 34 412 kr. eða 68 824 kr. ef bæði hjónin eru námsmenn, fyrir námsmann í hjónabandi með tvö börn 41 295 kr., fyrir námsmann í hjónabandi með þrjú börn 48 177 kr. og ef makinn er einnig í námi er upphæðin 96 354 kr. Einstætt foreldri með tvö börn fær 55 060 kr. og einstætt foreldri með þrjú börn 68 825 kr. Þriðja spurning: "Er menntmrh. reiðubúinn að beita sér fyrir því að raunverulegur framfærslukostnaður námsmanna hérlendis og erlendis verði kannaður þar sem sú framfærsluviðmiðun sem notast hefur verið við hér innan lands er frá árinu 1973 - og er langt frá því að endurspegla raunveruleg útgjöld námsmanna - og svipuð gagnrýni hefur komið fram á framfærsluviðmiðun námsmanna erlendis?" Svar: Það er miklum erfiðleikum bundið að framkvæma framfærslukönnun af því tagi sem samtök námsmanna hafa óskað eftir og verður ekki gert í neinni skyndingu, enda mörg vafaatriði um framkvæmd og viðmiðanir. Á vegum stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna hefur verið starfandi sérstök framfærslunefnd þar sem námsmenn eiga fulltrúa og hefur hún unnið að forathugun á því hvernig framfærslukönnun geti farið fram. Ég get fallist á að núverandi framfærsluviðmiðanir lánasjóðsins kunna að vera úreltar og ástæða sé til að leita eftir samstöðu um nýjar viðmiðanir. Ég hef því ritað stjórn lánasjóðsins bréf þar sem ég óska eftir því að hún taki upp viðræður við Hagstofu Íslands um leiðir sem færar eru í þessu augnamiði. Jafnframt hef ég óskað eftir því að samráð verði haft við samtök námsmanna um þessa vinnu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin þó þau væru ekki sérlega upplífgandi sum hver. Ég vil í sambandi við svar hans við 1. spurningu spyrja: Er meiningin að leita til stjórnarandstöðunnar einnig um fulltrúa í nefnd sem starfi að endurskoðun laganna? Hæstv. ráðherra nefndi stjórnarflokkana og samtök námsmanna, en sú var tíðin að stjórnarandstaðan var einnig höfð með í ráðum í þessum efnum. Í sambandi við 2. liðinn endaði hæstv. ráðherra á því eftir langan talnalestur að segja nei. Það stendur sem sagt ekki til að afnema þessa skerðingu. Viðbárur hæstv. ráðherra varðandi það að breytt tekjuviðmiðun kæmi þar upp í að einhverju leyti eru nú næsta óburðugar. Það hjálpar að sjálfsögðu ekki hinum sem ekki hafa möguleika á því að bæta sér upp skerðingu námslána með aukinni vinnu eða einhverjum öðrum hætti þó að einhverjir kunni að geta gert það. Eitt gott við lögin um námslán og námsstyrki er að þau eru skýr. Þau kveða að vísu ekki á um einhverja tiltekna vísitöluviðmiðun, en þau kveða skýrt og afdráttarlaust á um að það beri að lána námsmönnum 100% miðað við metna framfærsluþörf og sú metna framfærsluþörf hlýtur að eiga að byggjast á bestu fáanlegum upplýsingum um raunverulegan framfærslukostnað námsmanna. Það er ekki hægt að skilja þessi lög öðruvísi. Það er alveg ljóst, og það kom fram í svari hæstv. menntmrh., að þrír hæstv. ráðherrar Sjálfstfl. í menntamálum hafa hringlað fram og aftur með þessar viðmiðanir og það var ekki fallegur lestur. Einu sinni átti að miða þetta við ráðstöfunartekjur, svo kom annar ráðherra sem frysti þetta allt með reglugerðum og nú er kominn þriðji hæstv. menntmrh. frá Sjálfstfl. sem er með enn eina hugmyndina um hvernig er hugsanlega hægt að hafa þetta. Það er meiri stefnufestan sem þessi flokkur hefur í þessum málum. Það er engin leið að lesa lögin öðruvísi og skilja þau öðruvísi en svo að það er brot á lögunum að lána ekki samkvæmt framfærsluþörf, bestu fáanlegum upplýsingum um hana, 100%. Það er ljóst að hér hafa átt sér stað stórfelld lögbrot á undanförnum árum. Ég vil enn minna á að þegar samkomulag var gert á árinu 1982 milli námsmannahreyfinganna og Alþingis og lögin voru sett voru endurgreiðslureglur hertar gegn því að lánin væru 100%. Varðandi framfærslukönnunina taldi hæstv. ráðherra að það væri erfitt mál í framkvæmd. Ég held að það skipti ekki máli í sjálfu sér hvort það er auðvelt eða erfitt. Það er verk sem einfaldlega verður að framkvæma. Ég lýsi efasemdum um að það sé skynsamleg ráðstöfun að vísa því alfarið til stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna, sbr. viðbrögð íhaldsmeirihlutans í þeirri stjórn sem hefur með frægri bókun frá 5. nóvember í raun og veru sagt að þetta sé allt í himnalagi. Það er ekki hægt að sleppa því, herra forseti, að lýsa megnustu óánægju með störf þessa meiri hluta Lánasjóðs ísl. námsmanna sem ekki stendur í stykkinu, þ.e. reynir ekki með störfum sínum að tryggja að hægt sé að framfylgja lögum um námslán og námstyrki á viðunandi hátt.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá að gera örstutta athugasemd og harma að þingsköp leyfa ekki ítarlega umræðu um þetta mál. En ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu og lýsa því yfir að mér er reyndar með öllu óskiljanlegt hvers vegna menn vefja það svo fyrir sér að kanna þetta ástand og endurskoða framfærslugrunninn. Það er alveg ljóst að ástandið er misjafnlega slæmt. Sums staðar komast menn sæmilega af á námslánum, annars staðar rétt skrimta menn og sums staðar er ástandið raunverulega mjög slæmt, jafnvel í sumum tilvikum lífsháskalegt, og þá á ég við námsmenn erlendis þar sem menn eru farnir að spara við sig í sambandi við húsnæðismál, þurfa jafnvel að leigja í óíbúðarhæfu húsnæði, heilsuspillandi og innan um misindismenn. Um þetta hafa orðið alvarleg dæmi og á því berum við ábyrgð. Það er að mínum dómi fullkomið ábyrgðarleysi ef menn þrjóskast við að kanna þetta mál og tryggja farsæla lausn þess.



Herra forseti. Ég þakka virðulegum forseta fyrir að gefa mér tækifæri til að gera stutta athugasemd. Það er ekki smekklegt af hæstv. menntmrh., sem veit að ég hef lokið ræðutíma mínum, að koma með rangfærslur og ásakanir í garð ríkisstjórnar sem starfaði fyrir mörgum árum. Staðreyndin er sú og það ætti hæstv. menntmrh. að vita, sem við skulum gera ráð fyrir að þekki til sögu námslána, að á þeim árum sem Alþb. var í ríkisstjórn var einmitt sú löggjöf sett sem nú er unnið eftir eða ætti að vinna eftir og á þeim árum voru námslánin að hækka stig af stigi í 100%. Það var svo fyrsti menntmrh. í samstarfi við hv. Sjálfstfl. sem byrjaði á því að fresta þeim áföngum. Ég vil svo nota þetta tækifæri til að mótmæla nú þegar því ef ekki er meiningin að hafa fulltrúa frá stjórnarandstöðunni í samstarfi um endurskoðun námslána. Á sínum tíma var það samstarf unnið og þá var Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu. Fulltrúi hans, Friðrik Sophusson, var með allan tímann sem unnið var að endurskoðun laganna sem leiddi til lagasetningarinnar 1982. Ég lýsi formlega mótmælum fyrir hönd Alþb. ef ekki er meiningin að hafa stjórnarandstöðuna með í þessu samstarfi frá upphafi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir hans svör við þessari fsp. og fagna því sérstaklega að hann hyggst beita sér fyrir könnun á þessu atriði með því að setja á laggirnar sérstakan starfshóp í þessu skyni. Ég gat þess áðan að Kennarasamband Íslands hefði beitt sér fyrir ágætu framtaki varðandi nýja skólastefnu. Ég teldi eðlilegt að haft yrði samráð við hagsmunasamtök kennara þegar haldið verður áfram frekari könnun á þessu sviði. Þetta mál er ekki einfalt, eins og fram kom í svari ráðherra, og ekki endilega víst að allir séu sammála um að það sé rétt stefna að stytta námstíma til stúdentsprófs almennt. En það tengist fleiru, eins og t.d. því málefni sem hér var til umræðu á undan, vegna þess að það getur haft áhrif á hvort námsmenn almennt bíða með að stofna fjölskyldur þangað til háskólanámi er lokið eða hvort það verður almennt ofan á, eins og er nú í mörgum tilfellum í dag, að fólk byrjar að stofna fjölskyldur og hefur af því mikinn framfærslukostnað og lánsfjárþörf þegar í upphafi háskólanáms og er með sínar fjölskyldur á framfæri, jafnvel í löngu námi, langt fram eftir þrítugsaldri. Allt hefur þetta áhrif. En ég fagna því að menntmrh. ætlar að láta skoða málið á breiðum grundvelli.



Herra forseti. Atvik hafa hagað því svo að þessi umræða er miklu seinna á ferðinni en ég hefði viljað og eðlilegt hefði verið. Ég óskaði eftir umræðum utan dagskrár um þetta mál skömmu eftir að það kom upp og vildi fá það rætt í vikunni fyrir þing Náttúruverndarráðs, eins og eðlilegt hefði verið, þ.e. áður en hæstv. ráðherra skipaði formann og varaformann Náttúruverndarráðs fyrir næsta tímabil. Því miður var kvótinn fyrir utandagskrárumræður uppurinn þá viku og allt frá þeim tíma hefur hæstv. menntmrh. verið fjarri í fyrirspurnatímum. Það hefur því dregist langt um of að fá svar við þeim spurningum sem fram koma á þskj. 64. En þótt langt sé um liðið og e.t.v. farið að fyrnast yfir málið í hugum margra er ekki ástæða til að láta kyrrt liggja því að hér er um að ræða spurningar um grundvallaratriði og vinnubrögð og þetta tiltekna mál er stefnumarkandi og fordæmisgefandi þar sem hér er um að ræða fyrstu ráðningu Náttúruverndarráðs í stöðu þjóðgarðsvarðar. Forsaga þess er í örfáum orðum sú að í ágúst sl. auglýsti Náttúruverndarráð stöðu þjóðgarðsvarðar í Skaftafelli lausa til umsóknar. Um stöðuna sóttu sex manns, þar af þrír með mikla reynslu af landvörslu og náttúruverndarstarfi. Tveir umsækjenda eru með líffræðimenntun og annar þeirra reyndar með háskólagráðu í umhverfisfræðum auk þess að hafa kynnt sér sérstaklega skipulag þjóðgarða víða erlendis. Einn umsækjandi er með lögfræðimenntun og sérmenntun í umhverfisrétti og hefur skrifað mikið rit um Skaftafell. Þegar gengið var frá ráðningu Náttúruverndarráðs í stöðuna fyrir rúmum mánuði urðu nokkur blaðaskrif um málið og fram komu mótmæli m.a. frá stjórn Landvarðafélagsins þar sem með þessari ráðningu þótti freklega gengið fram hjá faglegri menntun og starfsreynslu. Því spyr ég hæstv. menntmrh. á þskj. 64 að því hvort hæstv. ráðherra hafi kynnt sér þau vinnubrögð sem viðhöfð voru við ráðningu í stöðu þjóðgarðsvarðar í Skaftafelli og hvort hann geti upplýst um hvaða forsendur voru lagðar til grundvallar þeirri ráðningu og til hve langs tíma ráðningin er og enn fremur hvort ráðherra sé samþykkur því mati Náttúruverndarráðs sem lýsir sér í vali þess úr hópi sex umsækjenda um stöðuna.



Herra forseti. Í fyrsta lagi er spurt: "Hefur menntmrh. kynnt sér vinnubrögð Náttúruverndarráðs við ráðningu í stöðu þjóðgarðsvarðar í Skaftafelli?" Svarið er já. Menntmrh. hefur kynnt sér vinnubrögð Náttúruverndarráðs við ráðningu þjóðgarðsvarðarins í Skaftafelli og gerir ekki athugasemdir um þau. Í reglugerð um þjóðgarð í Skaftafelli nr. 319/1984 segir í 3. gr.: "Náttúruverndarráð ræðir þjóðgarðsvörð til þess að fara með daglega stjórn í þjóðgarðinum, bæði gagnvart starfsmönnum hans, gestum og þeim aðilum sem annast þar rekstur. Náttúruverndarráð setur þjóðgarðsverði erindisbréf. Þjóðgarðsvörður skal vera búsettur í Skaftafelli:" Þess ber að geta að ekki eru gerðar sérstakar kröfur um menntun þjóðgarðsvarðarins í reglugerð. Starfið var auglýst laust til umsóknar síðari hluta ágústmánaðar og var umsóknarfrestur einn mánuður. Í auglýsingunni var tekið fram að auk þess að þjóðgarðsvörður hefði umsjón með allri starfsemi þjóðgarðsins útheimti starfið m.a. haldgóða þekkingu á náttúrufræði, en þar var að sögn Náttúruverndarráðs vitaskuld átt við náttúrufræði þjóðgarðsins og héraðsins. Sjö umsóknir bárust um starfið, en ein þeirra var síðar dregin til baka og einn óskaði nafnleyndar. Hinir fimm voru: Finnur Torfi Hjörleifsson lögfræðingur, Haraldur Antonsson búfræðikandídat, Jón Hjartarson skólastjóri, Sigrún Helgadóttir líffræðingur, Stefán Benediktsson arkitekt. Á fundi Náttúruverndarráðs 25. sept. sl., daginn sem umsóknarfresturinn rann út, var skýrt frá umsóknunum sjö sem bárust og þær voru ræddar. Formanni Náttúruverndarráðs, framkvæmdastjóra og einum ráðsmanna eða þeim sem skipa Skaftafellsnefnd Náttúruverndarráðs var þá falið að ræða við alla umsækjendur fyrir næsta ráðsfund. Þetta gerði Skaftafellsnefnd og var málið síðan lagt fyrir næsta fund Náttúruverndarráðs 13. okt. sl. Þar voru allar umsóknir ræddar ítarlega, einkum fyrri störf, reynsla og menntun umsækjenda, með hliðsjón af starfslýsingu fyrir þjóðgarðsvörð í Skaftafelli og var einnig skýrt frá viðræðum við umsækjendur. Á fundi Náttúruverndarráðs hinn 14. okt. sl. var þessum umræðum fram haldið. Á þeim fundi ráðsins var ákveðið að greiða atkvæði skriflega um það hvern hinna sex umsækjenda skyldi ráða í stöðu þjóðgarðsvarðar. Við þá atkvæðagreiðslu fékk Stefán Benediktsson hreinan meiri hluta atkvæða og var bar með ákveðið að ráða hann í starfið frá næstu áramótum. Af framansögðu sést að allar umsóknir um stöðu þjóðgarðsvarðar hlutu vandlega umfjöllun af hálfu Náttúruverndarráðs og ákveðið með leynilegri atkvæðagreiðslu á lýðræðislegan hátt hver umsækjendanna sex skyldi hljóta stöðuna. Úrslitin voru skýlaus og ótvíræð. Í öðru lagi er spurt: "Getur ráðherra upplýst hvaða forsendur lágu til grundvallar þeirri ráðningu og til hve langs tíma ráðningin er?" Vegna 2. tölul. í fsp. hv. þm. er rétt að vísa að nokkru leyti til svars við 1. tölul. hér að framan. Því til viðbótar er rétt að reifa í grófum dráttum starfslýsingu fyrir þjóðgarðsvörð í Skaftafelli sem Skaftafellsnefnd Náttúruverndarráðs gerði drög að fyrir tveimur árum og sem Náttúruverndarráð hefur fjallað um og endurbætt. Tilefni þess að þessi starfslýsing var gerð voru þær breytingar sem óhjákvæmilega myndu verða er núverandi þjóðgarðsvörður, Ragnar Stefánsson, léti af starfi. Helstu þættir starfslýsingar fyrir þjóðgarðsvörð í Skaftafelli eru þeir að honum ber að annast rekstur þjóðgarðsins, eignavörslu á svæðinu, hafa umsjón og eftirlit með öllum framkvæmdum í þjóðgarðinum, taka þátt í vinnu við gerð skipulags í þjóðgarðinum, hafa á hendi starfsmannahald og verkstjórn, hafa umsjón með fræðslu fyrir þjóðgarðsgesti, svo sem með gerð auglýsingabæklinga, upplýsingaskilta o.s.frv., og annast tengsl Náttúruverndarráðs við Suðausturland. Náttúruverndarráði var ljóst að erfitt mundi reynast að fá til starfans umsækjanda er hefði jafngóða þekkingu, menntun og starfsreynslu á öllum þessum sviðum þó það væri æskilegt. Hinn nýi þjóðgarðsvörður í Skaftafelli verður fyrst ráðinn til eins árs til reynslu eins og venja er, en síðan áfram til fimm ára í senn gangi allt að óskum. Í þriðja lagi er spurt: "Er ráðherra samþykkur því mati Náttúruverndarráðs sem lýsir sér í vali þess úr hópi sex umsækjenda um stöðuna?" Ég vil fyrst leggja áherslu á að það er Náttúruverndarráð sem ræður í þessa stöðu en menntmrh. kemur þar hvergi nálægt. Ég geri ráð fyrir því að það hafi verið erfitt að gera upp á milli þeirra umsækjenda er sóttu um stöðuna þar eð allir umsækjendur höfðu menntun og starfsreynslu sem hefði að einhverju leyti nýst í starfi þjóðgarðsvarðar, en þar sem einn umsækjenda hafði hlotið atkvæði meiri hluta þeirra er sitja í Náttúruverndarráði er það mat mitt að ekki hafi verið hjá því komist að ráða þann umsækjanda í starfið sem meiri hluti ráðsmanna hafi talið hæfastan. Sjálfur tel ég reyndar að þar hafi verið vel valið. Við það ráðslag Náttúruverndarráðs hef ég ekkert að athuga, enda benda vinnubrögð Náttúruverndarráðs við umfjöllun málsins til þess að ákvörðun um ráðningu í starfið hafi verið tekin að vandlega yfirveguðu ráði. Þess má geta að á nýafstöðnu Náttúruverndarþingi var lögð fram tillaga um þetta mál sem hljóðaði þannig: .,6. Náttúruverndarþing harmar að ekki skuli hafa verið tekið tillit til menntunar og faglegrar þekkingar á náttúruverndarmálum við ráðningu þjóðgarðsvarðar í Skaftafelli." Bæði sú nefnd sem fjallaði um málið á þinginu og náttúruverndarþingið í heild samþykkti með yfirgnæfandi meiri hluta atkvæða að vísa tillögunni frá á þeim forsendum að Náttúruverndarráð hefði á allan hátt staðið eðlilega að þessu máli.



Herra forseti. Ég þakka vissulega hæstv. menntmrh. fyrir svör hans þó að ég sé, af eðlilegum ástæðum langt frá því ánægð með þau. Ég bjóst raunar ekki við því að fá þá réttlætingu á þessum málum sem ég gæti sætt mig við, en það er auðvitað spurning um mat. Hæstv. ráðherra minntist á minnispunkta um helstu starfsþætti þjóðgarðsvarðar í Skaftafelli og las nokkra þeirra upp. Það væri vissulega ástæða til þess að lesa þá alla, það er mjög upplýsandi, að skoða þessa þætti og ég vil aðeins lesa hérna upp einn punkt sem þar kemur fram, að þjóðgarðsvörður eigi "að sinna því að hafa yfirlit yfir náttúrufræðirannsóknir í héraðinu og jafnframt ástunda eigin rannsóknir í þjóðgarðinum eða nágrenni hans". Ég skil vissulega aðstöðu ráðherra, mér finnst sjálfri erfitt að fjalla um svona mál á opinberum vettvangi. Mönnum hættir til að persónugera í tilvikum sem þessum sem er að sjálfsögðu alrangt. Það má fyrir alla muni ekki villa okkur sýn. Þetta er spurning um grundvallaratriði og vinnubrögð. Við 3. lið fsp. fékkst í sjálfu sér svar þegar hæstv. ráðherra endurskipaði formann og varaformann Náttúruverndarráðs fyrir næsta starfstímabil, en þessar spurningar voru samdar áður en það gerðist og eins og ég lýsti áðan hafði ég hug á því að ræða þetta áður en til þingsins kæmi. Ég vil svo aðeins að lokum, herra forseti, minnast á enn einn þátt þessa máls sem er sá að sá umsækjandi sem mesta menntun og starfsreynslu hefur er reyndar kona og gafst því Náttúruverndarráði gulltryggt tækifæri til að sýna að konur þyrftu ekki á sérstökum stjórnvaldsaðgerðum að halda til að fá notið hæfileika, menntunar og reynslu. Þetta tækifæri var látið ónotað. Hér var því ekki eingöngu um það að ræða að mínu mati að faglegum forsendum væri ýtt til hliðar heldur gæti hér verið um að ræða brot á jafnréttislögum og sýnir þetta betur en nokkuð annað að við setjum ekki lög um hugarfar. En þessi þáttur málsins er í athugun á réttum vettvangi.



Herra forseti. Mér finnst nauðsynlegt þegar svona mál er rætt, um stöðuveitingar eftir að staða hefur verið veitt, að það sé ljóst að það er ekki verið að gagnrýna þann sem hefur verið valinn til starfsins. Ráðningin er á ábyrgð Náttúruverndarráðs og ráðherra tók undir að það hefði verið staðið rétt að máli. Hann gat um afstöðu náttúruverndarþings. Ég tel að þar hafi kannski ekki öll sagan verið sögð varðandi afgreiðslu tillögu á þinginu. Ég vil að það mat mitt komi fram að ég tel að forsendurnar fyrir þessari ráðningu til þjóðgarðsvarðarstarfa, hvort sem er í Skaftafelli eða annars staðar, hafi ekki verið rétt fyrir lagðar af Náttúruverndarráði. Ég er þeirrar skoðunar að forgang til slíkra starfa eigi að hafa menn sem hafa öðlast náttúrufræðilega menntun af einhverju tagi, háskólapróf helst í þeim greinum, vegna eðlis starfsins, vegna þess að þjóðgarðarnir eru svæði sem eru sett á laggirnar til að vernda lífríki þeirra og jarðmyndun. Það er að sjálfsögðu miklu tryggara að þeir sem eiga að gæta þess að svo sé hafi tilskilda undirstöðumenntun. Þetta vona ég að verði haft í heiðri í framtíðinni þegar ráðið verður í slík störf og ég tel að það sé í rauninni slys af hálfu Náttúruverndarráðs að hafa ekki skýrt forsendur fyrir ráðningunni sérstaklega. Þetta er ekki gagnrýni á þann sem var valinn til starfsins. Hans er ekki nein sök í þessu máli. Hann var ráðinn með réttum hætti af réttum aðila og gagnrýnin beinist ekki að honum. Ég hef þegar boðið hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Ég lýsi því yfir að ég tel að hér hafi verið farið að á allan hátt eins og vera bar við ráðningu þjóðgarðsvarðar. Ég vil hins vegar benda hv. 2. þm: Austurl. á þá staðreynd varðandi þann þjóðgarð sem hann ber ábyrgð á, sem er þjóðgarðurinn á Þingvöllum, að þeir sem honum stjórna hafa ekki séð ástæðu til að ráða líffræðimenntaðan þjóðgarðsvörð. Sá sem þeim þjóðgarði stýrir er prestur.

Það eru lög sem mæla svo fyrir.



Herra forseti. Á þskj. 70 beini ég þeirri fsp. til hæstv. viðskrh. hvort hann hafi einhver áform um að endurskoða samsetningu lánskjaravísitölu eða taka upp aðra viðmiðun við verðtryggingu. Ástæðan fyrir því að ég ber þessa fsp. fram nú er svo sem ekkert sérstakt tilefni heldur er hér um gamalt og mætti e.t.v. segja sígilt mál að ræða. Það er spurningin um hvað leggja skal til grundvallar verðtryggingu fjár sem lánað er milli manna því að það er vitaskuld ekki gefið mál að sú viðmiðun sem notuð er í dag sé réttust og sanngjörnust. Þeir komu a.m.k. ekki auga á réttlætið sem lentu í misgenginu margumrædda eftir að stjórnvöld bönnuðu vísitölubindingu launa um mitt ár 1983 en leyfðu lánskjaravísitölunni að æða áfram óáreittri. Margir af þeim ráðherrum sem stóðu að því háttalagi hafa raunar viðurkennt að það voru mikil mistök og sakna ég nú sessunautar míns sem er einn þeirra sem það gerðu á mjög áhrifaríkan hátt héðan úr þessu ræðustól. Svo var reyndar um fleiri og það gerir kannski málið enn óskiljanlegra í ýmissa augum að menn skyldu sjá ljósið og viðurkenna mistök sín, en hafa ekki döngun í sér til að leiðrétta það. Við kvennalistakonur lögðum fram till. á þingi fyrir þremur árum um breytta viðmiðun verðtryggingar langtímalána vegna náms eða húsnæðiskaupa og vildum miða við vísitölu kauptaxta. Meginhugsunin á bak við það var sú að launafólki væri mikið öryggi í því að vita að endurgreiðsla lána yrði alltaf svipuð í vinnustundum talið. Það gæti sem sagt reiknað með því að þurfa að vinna jafnmargar vinnustundir fyrir greiðslu lánsins og virði þess var í vinnustundum þegar lánið var tekið. Hefði þessi leið verið valin 1983 er ljóst að gjaldþrot launþega hefðu ekki orðið jafnmörg og þau urðu. Nú hefur ástandið vissulega breyst eins og okkur er fullkunnugt, en ég er reyndar enn þeirrar skoðunar að það sé í sjálfu sér alltaf réttlátast að miða við þróun launa fyrst og fremst varðandi lán til einstaklinga. Vel má þó hugsa sér aðra viðmiðun, svo sem byggingarvísitölu eða þá að lánskjaravísitalan sé endurskoðuð, grunnur hennar, og endurbætt. Svo er vitanlega sú leið að fella verðtryggingu algerlega niður og hafa vextina í takt við þróun verðlags, en þá þyrftu aðstæður e.t.v. að vera aðrar en nú er. Hvað sem öllu líður þurfa þessi mál að vera í stöðugri endurskoðun og þess vegna fannst mér rétt að kanna hvort slíkt væri á döfinni hjá hæstv. ríkisstjórn.



Hæstv. forseti. Hv. 10. þm. Reykn. spyr mig hvort ég hafi einhver áform um að endurskoða samsetningu lánskjaravísitölunnar eða taka upp aðra viðmiðun við verðtryggingu. Fyrirspyrjandi nefndi líka að á undanförnum árum hafi verðtrygging fjárskuldbindinga miðuð við þessa lánskjaravísitölu sætt töluverðri gagnrýni úr ýmsum áttum. Hún hefur meira að segja verið uppnefnd ránskjaravísitala iðulega. Tilefni þessarar nafngiftar og sumra athugasemda fyrirspyrjandans er auðvitað að á árunum 1983 og 1984 hækkaði lánskjaravísitalan verulega umfram almenn laun þannig að greiðslubyrði af verðtryggðum lánum hækkaði í hlutfalli við tekjur. Á síðustu árum hefur þetta hins vegar snúist við, eins og kom fram hjá fyrirspyrjanda, þannig að laun hafa að undanförnu hækkað mun örar en lánskjaravísitalan. Nú er svo komið að svokallað misgengi verðlags og launa á árunum 1983 og 1984 hefur gengið til baka og heldur betur en það. Af þessum sökum virðist nú minna tilefni til að gagnrýna lánskjaravísitöluna með þessum hætti en var fyrir nokkrum árum, eins og kom reyndar fram hjá fyrirspyrjanda. Ég vildi segja það skýrt að ég hef að svo stöddu ekki ákveðin áform uppi um að breyta samsetningu þessarar vísitölu eða að taka upp aðra almenna vísitölu algerlega í hennar stað. Hins vegar tel ég að það komi mjög til álita að liðka til um lagaheimildir þannig að viðmiðun verðtryggingar í lánssamningum verði samningsatriði á milli aðila á sama hátt og vextirnir sem eru hinn meginþáttur lánskjaranna. Slík rýmkun felst reyndar í þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að heimila stofnun gengisbundinna innlánsreikninga sem koma munu til framkvæmda á næstu vikum. Málið um lánskjaravísitöluna var athugað vandlega árið 1983. Þá varð niðurstaðan sú að lánskjaravísitalan nyti fullrar réttarverndar sem þáttur í fyrirliggjandi lánssamningum. Ný viðmiðun fyrir verðtryggingar hefði því haft í för með sér fjölgun vísitalna því ekki þótt fært að svipta þessum lögum til hliðar í fyrirliggjandi lánssamningum. Aðilar sem þetta mál varðar miklu, einkum stjórnir lífeyrissjóðanna sem mikið til eru skipaðar sömu mönnum og stjórnir verkalýðsfélaganna, mæltu eindregið gegn því  Þetta var niðurstaðan 1983, en því er hins vegar ekki að neita að það má finna ýmsa meinbugi á lánskjaravísitölunni. Hún er samsett af framfærsluvísitölu að 2/3 og byggingarvísitölu að 1/3 og endurspeglar á þann hátt almenna verðlagsþróun eins og til er ætlast. En hún bætir auðvitað ekki úr þeim vanköntum sem eru á vísitölunum sem hún samanstendur af. Ég ætla að benda á tvennt í þessu sambandi. Í fyrsta lagi liggur það í eðli verðvísitalna af því tagi sem hér um ræðir að þær kunna að ofmeta almennar verðlagsbreytingar þegar litið er til langs tíma. Eina ráðið við þessum vanda er að láta ekki of langan tíma líða milli þess að grundvöllur vísitalnanna sé endurskoðaður, en á því hefur stundum orðið misbrestur. Þannig er grundvöllur núverandi framfærsluvísitölu byggður á neyslukönnunum frá 1978 og 1979. Þetta stendur nú til bóta og innan tíðar verður tekinn upp nýr grundvöllur. Fyrr á þessu ári var reyndar tekinn upp nýr grundvöllur fyrir byggingarvísitölu. Það er því mikilvægt að í framtíðinni verði grundvöllur þessara verðvísitalna endurskoðaður reglulega þannig að þær endurspegli sem best þær verðbreytingar sem ætlunin er að mæla. Í öðru lagi kemur sú spurning hvort breytingar á óbeinum sköttum eigi að hafa áhrif á lánskjaravísitöluna. Er það t.d. eðlilegt að hækkun á söluskatti eða aðflutningsgjöldum leiði til hækkunar á verðtryggingum skulda? Þetta mál þarf að athuga rækilega og mun ég láta slíka athugun fara fram. Hér er komið að afar mikilvægu máli því verðvísitölurnar gegna stóru hlutverki í íslensku efnahagslífi og stærra en í flestum öðrum löndum því að auk þess sem fjárskuldbindingar eru að stórum hluta verðtryggðar hafa vísitöluviðmiðanir lengi verið algengar í kjarasamningum. Þegar við það bætist að óbeinir skattar eru hér mikilvægara stjórntæki en í öðrum löndum verður niðurstaðan sú að hagstjórn hér á landi hafa verið settar þröngar skorður. Ég tel mikilvægt að þetta mál verði athugað í víðu samhengi og það verður gert. En ég vildi vara við því að ráðast gegn verðtryggingunni. Verðtryggingin er ekki vandamálið. Vandamálið er verðbólgan. Ég vildi að endingu beina þeirri ósk til hv. 14. þm. Reykv. að hann gerði skýrari grein í stuttri athugasemd fyrir því sem hann vildi fram færa með frammíkallinu áðan.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans þó að ég hefði e.t.v. vonast eftir jákvæðari viðbrögðum. Það eru mér nokkur vonbrigði að það skuti ekki vera nein ákveðin áform um að taka á þessu máli sérstaklega. Málið er einfaldlega þannig vaxið að hinn almenni lántakandi vill geta skilið og vill sjá réttlætið í því þegar lánið, sem hann tók til að standa undir húsnæðiskaupum eða annarri langtímafjárfestingu og hafði áætlað út í hörgul hvernig hann mundi greiða það lán, fer svo allt í einu að vaxa í höndunum á honum og verður e.t.v. þungbærara en áður miðað við þau laun sem hann fær. Þetta er einfaldlega málið og þarf ekki að minna á títtnefnd dæmi um það þegar verðgildi húsnæðislánanna hækkar við það að kaffið hækkar í Brasilíu eða að stjórnvöld telja sig þurfa að græða svolítið á áfengisneyslu landsmanna. Menn vísa til verðbólgunnar, eins og hæstv. ráðherra gerði áðan, og kenna henni gjarnan um alla hluti, en að mínu viti er þetta einn af þeim þáttum sem kynda undir verðbólgu, þ.e. öryggisleysi manna í sambandi við lántökur. Þeir geta ekki treyst því að aðstæður breytist ekki ár frá ári, jafnvel frá einum mánuði til annars. Við vitum t.d. að fæstir þeirra sem lentu í erfiðleikum, jafnvel gjaldþrotum á síðustu árum vegna húsnæðiskaupa höfðu reist sér hurðarásinn fræga um öxl af eigin asnaskap. Þeir höfðu sannarlega gert sínar áætlanir um endurgreiðslur, en þær stóðust ekki vegna aðgerða ríkisstjórnar og inngripa í þróun launa og lánskjara. Hæstv. ráðherra minnti á hver þróun þessara viðmiðunarvísitalna hefur verið á undanförnum árum og hefur þar gengið í ýmsum skrykkjum. Ég hef tölur yfir hver hækkun þessara vísitalna hefur verið í prósentum talið frá því í maí 1983 þegar efnahagsaðgerðir þáv. ríkisstjórnar komu til framkvæmda. Þróunin er sú að framfærsluvísitalan hefur hækkað um 285%, byggingarvísitalan um 257%, lánskjaravísitalan um 297% og launavísitalan 298%. Að lokum, herra forseti, fordæmin hræða og þess vegna verðum við öll að halda vöku okkar. Þessi mál verða að mínum dómi að vera í sífelldri endurskoðun.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Svar mitt við fsp. hv. 12. þm. Reykv. um hvernig háttað sé förgun kerbrota og annarra úrgangsefna frá álverinu í Straumsvík er að mestu leyti byggt á upplýsingum frá Hollustuvernd ríkisins sem hefur haft eftirlit með þessu máli að því er varðar eftirlit stjórnvalda. Í upplýsingum þeirra er að finna reyndar nokkrar stærðfræði- og efnaformúlur sem ég ætla að hliðra mér hjá að reyna að lesa. Ég veit ekki hvort ég kann einu sinni að lesa úr því svo vel fari. En ég er hins vegar tilbúinn til þess að afhenda þær fyrirspyrjanda á eftir og ég þykist þess fullviss að fyrirspyrjandi sé færari um að lesa og skilja þessar formúlur en ég. Ál er framleitt úr áloxíð eða bauxít með rafgreiningu. Álið safnast að neikvæða skautinu, katóðu sem er fóðring í rafgreiningarkerum. Neikvæða skautið eyðist ekki, ólíkt jákvæða skautinu, en með tímanum safnast fyrir ýmis úrgangsefni sem draga úr virkni. Þess vegna er nauðsynlegt að skipta reglulega á ca. fjögurra ára fresti um neikvæð skaut. Við það myndast fastur úrgangur, svokölluð kerbrot, þegar neikvæða skautið eða fóðringin er brotin innan úr kerunum. Magn þessa úrgangs er um það bil 13 kg pr. framleitt tonn. Efnasamsetning kerbrotanna getur verið mjög mismunandi, en aðallega er um að ræða kolefni, flúor, natríum og ál. Lítils háttar af cyanid finnst einnig í kerbrotunum, frá 0 og upp í 0,3%. Förgun kerbrota í flæðigryfjur í sjávarmáli er þekkt víða við álver. Við álverið í Straumsvík hefur þessari aðferð verið beitt, en með samþykkt mengunarvarnaraðila, síðan hætt var að urða kerbrot í hrauninu upp af verksmiðjunni í Straumsvík. Frágangur á förgunarstað er þannig að gerður er grjótgarður sjávarmegin. Sjór á greiðan aðgang í gegnum garðinn og því gætir flóðs og fjöru í flæðigryfjunni. Sjórinn skolar með tímanum öllum uppleysanlegum efnum úr kerbrotunum, en grjótgarðurinn kemur í veg fyrir að kerbrotin dreifist. Þau efni í kerbrotunum sem helst eru hættuleg lífríkinu eru cyanid, flúor og ál. Efni þessi geta verið verulega skaðleg í ferskvatni en mun síður í sjó. Ástæður þess eru eftirfarandi: Bæði ál og flúor finnast í sjó og eru þannig náttúrleg efni í sjávarumhverfi. Í sjó er einnig mikið af kalsíumjónum og leysimargfeldi kalsíumflúoríðs er mjög lítið. Í sjó eru skilyrði þannig að líklegt er að ál komi fyrir sem álhýdroxíð. Leysimargfeldi þess er einnig mjög lítið. Þetta veldur því að styrkur áls og flúors í sjó getur aldrei orðið mikill, ekki einu sinni staðbundinn. Cyanid getur orsakað ákveðna eitrun í lífverum við förgunarstaðinn, en þar sem cyanid eyðist fljótt í sjó og magnið í kerbrotunum er tiltölulega lítið, eins og áður greindi, er ólíklegt að um vandamál geti orðið að ræða. Árið 1976 voru framkvæmdar efnagreiningar á sjó í og við flæðigryfjur þar sem kerbrotum frá álverinu í Straumsvík var fargað. Magn flúors reyndist innan eðlilegra marka fyrir sjó og magn cyanids var undir mælanlegum mörkum. Sú breyting varð fyrir rúmu ári á förgun fasts úrgangs frá álverinu í Straumsvík að hætt var að brjóta neikvæðu skautin úr kerunum eins og gert var meðan stálbyrðingurinn var endurnýttur. Nú er kerunum fargað í heilu lagi á sama hátt og kerbrotunum áður. Álverið í Straumsvík leitaði álits mengunarvarna Hollustuverndar ríkisins á þessari breytingu áður en framkvæmdir hófust. Mengunarvarnir töldu ekki ástæðu til að leggjast gegn breytingunni út frá mengunarvarnarsjónarmiðum, enda eru öll þau efni sem umhverfishættuleg geta talist í kerbrotunum og um breytingu á förgunaraðferð hvað þau varðar er ekki að ræða. Herra forseti. Ég vonast til þess að þetta hafi að mestu svarað og vonandi komið fram hér það sem hv. fyrirspyrjandi leitar eftir með fsp. sinni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrmrh. fyrir hans svör þó að ég sé alveg undrandi á því sem kemur fram í svari hans því að það er alveg greinilegt að ekkert hefur breyst. Ég er eiginlega enn meira undrandi á því að mengunarvarnir Hollustuverndar ríkisins hafi samþykkt að láta henda kerum í heilu lagi eða kerbrotum, það skiptir ekki máli hvort heldur er, og láta sjóinn leika um þau vegna þess að auðvitað fer mengunin út í sjó hvort sem maður sér hana eða ekki. Það er alveg ljóst að ef mengunin er sett á fjörur beint sjá allir að það er eitthvert rusl þarna og gera sér grein fyrir því að þetta geti eitthvað hættulegt verið. Eins og kom fram áðan er cyanid stórhættulegt efni í mjög litlu magni. Ég skil ekki hvernig það getur verið að Hollustuverndin skuli láta sér nægja að taka mark á einni mælingu frá 1976. Það er alveg stórmerkilegt. Ef það er rétt að þeir sem þetta skrifa og þeir sem hafa fjallað um þetta mál hafi einhverjar hugmyndir um að cyanjónin eyðist í sjónum held ég að þeir ættu að koma með þær upplýsingar upp á yfirborðið vegna þess að efnafræðingar og aðrir sem hafa reynt að kynna sér þessi mál hafa ekki hugmynd um hvernig í ósköpunum það á að geta átt sér stað. Þeir ættu ekki að lúra á þessum góðu upplýsingum því að eins og ég sagði áðan er þetta mikið vandamál víða erlendis og álverksmiðjur eru látnar verja heilmiklu fé í að eyða kerbrotum í oxunarverksmiðjum. Þess vegna væri stórfróðlegt fyrir þær að vita hvernig í ósköpunum sjórinn á að geta eytt þeirri stöðugu jón sem þarna er um að ræða. Ég ítreka að þetta getur alls ekki gengið og það gildir alls ekki hérna að lengi taki sjórinn við. Það er þó oft sagt. Ég rifja upp að í sjónvarpsfréttum í gær voru sýndar myndir sem voru teknar fyrir 19 árum í Norðursjó. Þar var þá um fjölskrúðugt lífríki að ræða. Núna, 19 árum seinna, lifa þar einungis ormar og bakteríur. Ég held að við viljum alls ekki hafa þetta þannig. En ef við ætlum að vera eins andvaralaus í mengunarmálum og við höfum verið hingað til sýnir þetta dæmi það ekki síður en mörg önnur að illa getur farið og þetta er svo sem alls ekki eina mengunin sem vert er að hafa áhyggjur af. Ég held líka að ef við hefðum umhverfisráðuneyti eða eitt ráðuneyti sem tæki á þessum málum væri auðveldara að hafa einhverja yfirsýn yfir þessi mál.



Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli og ég tek undir þau orð sem frá henni féllu áðan því að ég tel að hér sé staðið að af andvaraleysi. Það er alveg ljóst að þau efni sem þarna eru á ferðinni hverfa ekki, þau fara í sjóinn, og það er lágmark að það sé fylgst með þessum málum reglubundið með mælingum ef á að hafa þann hátt á, sem þarna er, að farga þessu á sjávarströnd, en jafnframt að leita annarra leiða. Og ég vil hvetja hæstv. heilbrmrh. til að beita sér fyrir því að teknar verði upp reglubundnar athuganir á þessum málum og athugað um aðrar leiðir. Ég skoðaði álver í Noregi 1975 á vegum Náttúruverndarráðs, nýlegt álver í Lista á suðurströnd Noregs. Þar höfðu menn miklar áhyggjur m.a. af kerbrotunum. Þar voru kerfisbundnar athuganir á talsvert stóru svæði í kringum förgunarstaði. Þetta vildi ég nefna hér.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Ég vil að sjálfsögðu taka undir ábendingar hv. 12. þm. Reykv. og 2. þm. Austurl. og athuga þeirra athugasemdir hvað þetta mál varðar. Það kann líka að vera, eins og kom fram í máli hv. 12. þm. Reykv., að þarna kunni að vera um sjómengun að ræða, þ.e. umhverfismengun af úrgangi sem liggur á fjörum, og þá þarf að athuga það sérstaklega. Reyndar var ekkert í fyrra svari mínu við þeim þætti málsins. Er sjálfsagt að líta á það mál eins og svo margt annað í okkar umhverfi. Við höfum reyndar rætt um það fyrr varðandi önnur dagskrárefni á hinu hv. Alþingi. Það er nýlega búið að skipa nefnd sameiginlega á vegum hæstv. iðnrh. og heilbrmrh. sem á að taka þau mál sérstaklega til umfjöllunar. En ég vil aðeins ítreka það, sem fram kom hér í fyrra svari mínu vegna athugasemda hv. fyrirspyrjanda, að hér segir að mjög lítið magn af cyanidi sé í þessum kerbrotum, frá 0 og upp í 0,3%, og jafnframt segir að þó cyanidið geti orsakað ákveðna eitrun í lífverum við förgunarstaðinn eyðist það fljótt í sjó og magnið í kerbrotunum sé tiltölulega lítið. Ég vildi aðeins árétta þetta sem reyndar kom fram áður. En það er líka rétt, sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að hafi ekki mælingar farið fram síðan 1976 er sannarlega tímabært að endurtaka það.



Herra forseti. Aðeins örstutt athugasemd. Það hefur kannski ekki verið nógu skýrt hjá mér áðan, en áður fyrr var kerbrotunum hent á fjörur. Þá sást mengunin. Þá höfðu menn áhyggjur af því. Nú sést hún ekki lengur heldur fer sama mengun í sjóinn og ég hef ekkert síður áhyggjur af því. Það er fyrst og fremst það sem var e.t.v. ekki nógu skýrt hjá mér áðan.



Hæstv. forseti. Á þskj. 106 ber ég fram fsp. í tveimur liðum til hæstv. menntmrh. um framkvæmd laga nr. 62 frá 1972, um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði. Það er mat margra að ein af ástæðum fyrir óæskilegri byggðaþróun í landinu sé mikill aðstöðu munur ungmenna til að sækja framhaldsnám. Þessi munur er í senn félagslegur og fjárhagslegur og hefur valdið því að heilu fjölskyldurnar hafa valið þann kost nauðugar að fylgja námsmönnum til höfuðborgarinnar vegna þess mikla kostnaðar sem því er samfara að búa fjarri heimili. Til þess að draga úr þessum mun voru sett lög um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði. Þegar frv. að þeim lögum var til umræðu í þinginu sagði þáv. menntmrh. í framsögu fyrir frv., með leyfi forseta: "Í 1. gr. frv. er því lýst yfir að ríkið veiti námsstyrki til jöfnunar á fjárhagslegum aðstöðumun nemenda í framhaldsskólum að því leyti sem búseta veldur þeim misþungum fjárhagsbyrðum." Og síðar segir ráðherrann: "Markmið þessa lagafrv., sem hér er lagt fram, er að ná sem fyllstum jöfnuði, að jafna þann aðstöðumun til náms sem búsetan að öðrum kosti skapar." Við þessa umræðu tók einnig til máls hv. þm. Pálmi Jónsson og sagði m.a., með leyfi forseta: "Frv. það, sem nú er til umræðu, er flutt með það markmið fyrir augum að ná fram jafnrétti á milli þeirra nemenda sem búa í strjálbýli og þeirra sem í þéttbýli búa að því er námsaðstöðu snertir. Þetta var og mjög ítarlega fram tekið í ræðu hæstv. menntmrh. nú áðan. Ég vil lýsa því yfir að ég tel að þetta frv. sé þýðingarmikið og eðlilegt skref." Síðar segir þm., með leyfi forseta: "Jöfn menntunaraðstaða er eitt hið mesta réttlætismál og hagsmunamál byggðarinnar í landinu því að aðstaða til menntunar hefur einnig sitt hagræna gildi, það gildi að ef menn hafa ekki aðstöðu til þess að hljóta sambærilega menntun á einum stað sem annars staðar, þá mun búsetan raskast." Það sem hér hefur verið vitnað til er allt í fullu gildi enn. Ég tel nauðsynlegt að vitna til umræðna frá því að lögin voru sett til þess að meta hvort tilgangi laganna hafi verið náð. Námsmenn og foreldrar þeirra sem þurfa að sækja nám fjarri heimilum hafa kvartað mjög undan kostnaði við námið og að námsstyrkur hafi rýrnað á undangengnum árum. Því er svohljóðandi fsp. borin fram til hæstv. menntmrh.: "1. Hversu hár var námsstyrkur til hvers nemanda árin 1975–1987? Styrkfjárhæðir verði færðar til verðlags í nóvember 1987 með vísitölu framfærslukostnaðar. 2. Hver verður styrkurinn árið 1988?"



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir greinargóð svör við fsp. minni. Af svari hans kom fram að árangur af lagasetningunni hefur ekki orðið sá sem til var ætlast og er það miður. Námsstyrkur hefur fallið að raungildi frá því að vera árið 1975 26 490 kr. til þess sem er núna 12 496 kr. Fjárveitingar hafa ekki verið nægjanlegar til þess að halda verðgildi framlaga, hvað þá að þau hafi aukist. Það er vart hægt að ætla að í upphafi hafi framlög verið talin svo rífleg að ástæða hafi verið til þess að skerða þau svo mjög sem orðið hefur. Sætir furðu að námsstyrkjanefnd skuli hafa sætt sig við að úthluta styrkjum svo mjög sem þeir hafa rýrnað í höndum nefndarinnar og Alþingis frá því að þeir fyrst voru veittir. Nefndarmenn hljóta að hafa gert sér grein fyrir hvert stefndi því að þeim er einnig ætlað að afla upplýsinga um námskostnað nemenda. Frá árinu 1975 hefur nemendum fækkað sem notið hafa styrkja, en það má vafalaust rekja til þess að mjög víða hafa komið upp menntaskólar og fjölbrautaskólar úti á landi og er það auðvitað mjög jákvætt og jafnar þessi met. Ég vil fagna því sem kom fram í svari ráðherra að starfandi er nefnd sem endurskoðar þessi mál og vænti ég þess að störfum hennar verði hraðað. Í fjárlagafrv. sem liggur fyrir þinginu er ætluð sama fjárhæð til námsstyrkja og er á þessu ári. Ég treysti hæstv. menntmrh. til þess að fá þá fjárhæð hækkaða svo að rétta megi hag þeirra námsmanna sem mestan kostnað hafa af námi sínu.



Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli. Það sætir satt að segja furðu hvernig þessum málum er komið. Til upplýsingar skal þess getið, eftir að við höfum hlýtt á þær tölur sem námsmenn fá úr þessum sjóði árlega, að kostnaður við dvöl í heimavistinni við Menntaskólann á Akureyri er núna nær 200 þús. kr. yfir árið. Það segir sig sjálft hvernig það er fyrir foreldra sem þurfa að kosta börn sín burt af heimilinu að bera slíkan kostnað, hvernig fyrir þessu fólki er komið. Ég vil því fara fram á það við hv. fjvn. að menn taki til raunverulegrar athugunar hvort þessar 20 millj. nýtast að nokkru eða ekki. Það liggur við að það sé næstum því betra að nota þessa peninga til einhvers annars heldur en að vera að úthluta þessu fólki sem fyrir slíkum kostnaði verður 12 eða 15 þús. kr. Það bjargar engu. Mér er fullvel kunnugt um að bókakostnaður menntaskólanemanda á hausti hverju er langt umfram þá upphæð sem verið er að úthluta árlega. Ég vil því fara þess á leit við bæði hæstv. ráðherra og hv. fjvn. að íhuga vandlega hvort þessi fjárhæð leysir nokkurn vanda. Ég held að við ættum þá að reyna frekar að nýta hana til einhvers sem kemur að betra gagni en þessi fjárhagsaðstoð.



Herra forseti. Það vekur athygli í fjárhagstillögum fyrir árið 1988 að þar er gert ráð fyrir óbreyttri starfsemi Geislavarna ríkisins þó rík þörf sé á auknum fjárveitingum nú. Bæði er það að nauðsyn á reglubundnum mælingum í umhverfi er mikil og aðkallandi og hitt að Alþjóðakjarnorkustofnunin er nú að leggja Íslendingum til tækniaðstoð til að geta sinnt mælingum í umhverfi á viðunandi hátt. Það sem Íslendingar þurfa að leggja til er húsnæði, starfsmaður og rekstrarkostnaður. Ef þarna kemur ekki til breyting munu Geislavarnir ríkisins ekki geta sinnt þessu verkefni og þar af leiðandi líklega ekki geta þegið þessa aðstoð. Þörf Geislavarna ríkisins mun nú vera umfram það sem áætlað er á fjárlögum u.þ.b. 3 millj. kr. til þess að geta mætt þessu verkefni. Í lögum um Geislavarnir ríkisins nr. 117/1985 segir svo: "Lögum þessum er ætlað að tryggja nauðsynlegar öryggisráðstafanir gegn jónandi geislun frá geislavirkum efnum og geislatækjum í því skyni að koma í veg fyrir skaðleg áhrif slíkrar geislunar. Með jónandi geislun er átt við geislun frá geislavirkum efnum, röntgengeislum eða aðra geislun sem hefur hliðstæð líffræðileg áhrif." Í reglugerð 356/1986 segir í 8. tölul. 2. gr. að Geislavarnir skuli annast eftirlit með og rannsóknir á geislavirkni í umhverfi, matvælum o.fl. Það þarf auðvitað ekki í dag að fjölyrða um nauðsyn þess að halda uppi virku eftirliti með geislavirkni, slík er váin allt í kringum okkur. Tsjernóbílslysið var, ef kaldranalega er tekið til orða, holl áminning. Allt í kringum okkur eru þessi efni í ríkum mæli og þó að nú berist að vísu góð tíðindi um afvopnun, þá er ekki þar með sagt að það sé ekki langt í land með að hættu af kjarnorku sé bægt frá. Hér allt í kringum okkur eru bæði kjarnorkuknúin farartæki, farartæki með kjarnorku ýmiss konar innanborðs, bæði í formi vopna og annars, og ekki síst kjarnorkuúrgangur sem verið er að flytja fram og til baka um heiminn í leit að stöðum til þess að losna við þennan úrgang. Það þarf ekki mikið út af að bera til þess að af geti hlotist alvarleg slys og fyrir okkur, sem eigum allt okkar undir öryggi og hreinu umhverfi, er ákaflega mikilvægt að fylgja þessum málum eftir þannig að við getum treyst því að hag þjóðar og lands sé ekki stefnt í voða. Það er athyglisvert, herra forseti, að hér kemur upp hver fsp. á fætur annarri um mengun og varnir gegn mengun alls staðar í umhverfi okkar. Þetta er ein hlið þess máls. Allt þetta ætti að undirstrika þörfina fyrir Íslendinga að fara að taka myndarlega á þessum málum. Við erum afskaplega illa á vegi stödd víða. Þess vegna leyfi ég mér að bera upp fsp. til hæstv. heilbrmrh. um hvort haldið sé uppi reglubundnum mælingum á geislavirkni í umhverfi og ef svo er, hvort komið hafi fram einhverjar breytingar. - En fyrirspurnin hljóðar svo: "1. Eru gerðar reglubundnar mælingar á geislavirkni í umhverfi á Íslandi? 2. Ef svo er, hverjar eru helstu niðurstöður þeirra?"

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Hv. 18. þm. Reykv. hefur borið fram fsp. í tveim liðum um reglubundnar mælingar á geislavirkni á Íslandi. Á árunum 1956–1960 fóru fram tilraunir með kjarnorkuvopn í andrúmsloftinu, m.a. á norðurhveli jarðar. Vegna þessa varð veruleg aukning á geislavirkni í umhverfinu. Reglubundnar mælingar, sem framkvæmdar voru af Raunvísindastofnun Háskólans í samvinnu við Geislavarnir ríkisins, leiddu í ljós að hér á landi mældist mun meiri geislavirkni í lofti og úrkomu en t.d. í Danmörku á þeim tíma. Á árunum eftir 1960 var fyrrgreindum tilraunum með kjarnavopn hætt. Eftir það sýndu mælingar að geislavirkni minnkaði jafnt og þétt. Mælingum var haldið áfram í nokkur ár, en var síðan hætt 1967. Eftir það hafa ekki farið fram reglubundnar mælingar á geislavirkni í umhverfinu á Íslandi. Á fundi fyrrv. ríkisstjórnar 23. maí 1986 var tekin ákvörðun um að hafnar skyldu reglulegar mælingar á geislavirkni í umhverfinu og í matvælum. Geislavörnum ríkisins var falið að hefja undirbúning þessa máls. Að undirbúningi hefur verið unnið m.a. í samvinnu við Alþjóðakjarnorkumálastofnunina, en hún hefur ákveðið að veita Íslandi tækniaðstoð í þessu skyni. Geislavarnir ríkisins hafa nú þegar fengið tækniaðstoð að upphæð um 25 þús. bandaríkjadala til kaupa á mælitækjum sem væntanleg eru á næstunni. Einnig hefur Alþjóðakjarnorkumálastofnunin greitt hluta kostnaðar vegna þjálfunar starfsmanna. Eftir viðræður við sérfræðing frá stofnuninni, sem kom hingað til lands og dvaldi hér dagana 10.–12. ágúst sl., liggur fyrir eftirfarandi áætlun um framkvæmd tækniaðstoðar Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar við geislavarnir. Vegna þjálfunar starfsfólks, vegna vísindaferða og vegna heimsókna erlendra sérfræðinga er gert ráð fyrir að verja á árinu 1988 20 þús. dollurum og vegna tækjabúnaðar 69 þús. dollurum, samtals 89 þús. dollurum á næsta ári, og til kaupa á tækjabúnaði á árinu 1989 36 þús. dollurum. Samtals er því tækniaðstoð stofnunarinnar á tveimur næstu árum 125 þús. dollarar. Sá kostnaður sem stofnunin hefur þegar lagt í er annars vegar tækjabúnaður, sem ég nefndi áðan og er áætlaður um 25 þús. dollarar, og þjálfun og námskeið um 5 þús. dollarar þannig að samtals er þessi tækniaðstoð á árunum 1987–1989 áætluð 155 þús. dollarar. Sé miðað við þann afslátt sem stofnunin fær við tækjakaup, innlendan kostnað hér o.fl., má áætla að verðmæti tækniaðstoðarinnar fyrir Geislavarnir ríkisins sé í íslenskum krónum talið um 11 millj. kr. Geislavarnir hefðu því þurft á fjárveitingu er nemur þeirri upphæð að halda hefðum við ætlað að bera þennan kostnað allan sjálfir. Fram hafa farið ýmsar mælingar á geislavirkni í umhverfinu og í matvælum í samvinnu við innlenda og erlenda aðila þó ekki væri um reglubundnar mælingar að ræða. Hér hefur verið um að ræða einstakar mælingar því aðstaða til reglubundinna mælinga er ekki enn fyrir hendi eins og áður sagði. Vegna eigin öryggis, verndunar heilbrigðis og almenns eftirlits, m.a. vegna útfluttra sjávarafurða, er mikilvægt að fylgst sé með geislavirkni í umhverfinu með reglubundnum mælingum. Þetta hefur verið gert í nágrannalöndum okkar sl. 30 ár en ekki nema að litlu leyti hér á landi eins og kom fram í upphafi. Reglulegar rannsóknir tryggja einnig að ávallt sé hægt að auka mælingar gerist þess þörf, m.a. vegna hugsanlegs kjarnorkuslyss. Útflytjendur sjávarafurða þurfa nú í auknum mæli á að halda vottorðum vegna geislavirkra efna, en reglulegar rannsóknir eru forsenda þess að hægt sé að gefa út slík vottorð. Geislavarnir ríkisins hafa fengið hentugt húsnæði undir starfsemi sína að Laugavegi 118d og munu flytja þangað eftir næstu áramót. Þar verða sérstakar rannsóknarstofur ætlaðar til alhliða mælinga á geislavirkni í lofti og á úrkomu, sjó og sjávarafurðum, landbúnaðarafurðum og öðrum matvælum. Eins og fyrr sagði mun Alþjóðakjarnorkumálastofnunin leggja fram megnið af þeim dýra tækjabúnaði sem þarf, auk aðstoðar við þjálfun starfsfólks, en ýmis smærri tækjabúnaður og fylgihlutir, svo sem vegna sýnatöku, verða að greiðast af ríkissjóði. Á móti tækniaðstoðinni hafa stjórnvöld samþykkt að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tækniaðstoðin nýtist á tilætlaðan hátt. Þetta var staðfest við heimsókn aðalforstjóra Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar, dr. Hans Blix, sem hingað kom til landsins á sl. sumri. Tækniaðstoðin er þegar hafin og er fyrsti hluti tækjabúnaðarins væntanlegur til landsins í byrjun næsta árs eins og áður sagði. Til þess að tækniaðstoðin nýtist á tilætlaðan hátt, þ.e. að fyrrgreindar mælingar geti hafist, þá er það rétt sem kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda að það þarf að verja um 2,5 millj. kr. í kaup á stofnbúnaði og a.m.k. 750 þús. kr. vegna stöðu eðlisfræðings hjá Geislavörnum ríkisins á árinu 1988. Því miður er þessar tölur ekki að finna í fjárlagafrv. en ég hef nú þegar óskað eftir leiðréttingu við fjvn. Alþingis og tel nauðsynlegt að sú leiðrétting fáist og að þessar upphæðir komi inn í fjárlög næsta árs. Við verðum að koma þessum reglubundnu mælingum á og jafnframt að standa við okkar hlut, sem verður að teljast tiltölulega lítill hluti af heildarkostnaði, til þess að geta nýtt þessa mikilvægu tækniaðstoð Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar á tilætlaðan hátt. Herra forseti. Ég vona að þessar upplýsingar mínar, sem greina frá ástandi og stöðu mála, geti talist fullnægjandi svar við fsp. hv. þm.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrmrh. svarið, en því miður kom þar fram, eins og ég reyndar vissi, að nauðsynleg fjárveiting til þess að geta nýtt sér þessa miklu tækniaðstoð og aðra aðstoð sem á að leggja Íslendingum í té er ekki fyrir hendi. En ég óska honum góðs gengis í því að reyna að ná þeirri leiðréttingu fram í fjárlögum. Mér er kunnugt um að þessi liður var inni í fjárlögum þangað til í síðustu endurskoðun. Þá féll hann þar út. Það þarf í rauninni ekki að ítreka það hvað það er nauðsynlegt fyrir okkur að hafa samband við önnur lönd varðandi þessi mál því að mengun og ekki síst mengun af völdum kjarnorku eða kjarnorkuúrgangs þekkir engin landamæri. En það er tvennt sem við þurfum að hafa í huga og sem við getum ekki ráðið við með nokkru móti og styður það að við verðum að halda þessum mælingum uppi. Það er annars vegar ófullkomleiki mannsins, þ.e. hann kann að ráða nokkurn veginn 100% við tæknilega hlið mála og tæknilegt eftirlit, en meðan hann er nú enn þá gæddur tilfinningum og skynjunum og háður sveiflum líkama og sálar og er ekki ódauðlegur, ræður hann ekki við slys vegna mannlegra mistaka. Og í heimi þar sem máttur markaðarins er slíkur að það virðist sett ofar öllum markmiðum og verðmætum að trufla ekki lögmál hans eða gengið út frá því að hagur markaðarins sé ávallt hinn sami og hagur fólks og þjóða, er ekki hægt að treysta því að mengunarvarnir hvers konar séu ekki í lágmarki. Oft er reynt að fara í kringum lög, losa sig á hagkvæman hátt við hættulegan úrgang með sem minnstum tilkostnaði. Og því er það eins og oft áður spurning um forgangsröð og gildismat. Því er leitt ef í fjárlögum endurspeglast sama gildismat og forgangsröð. Það sem ekki verður í askana látið á oft minna fylgi að fagna en hitt sem talið er að rati þangað. Ef við vanrækjum eftirlit með umhverfi okkar og fiskimiðum kann að fara svo að fiskarnir okkar rati nú ekki lengur í askana.



Hæstv. forseti. Fsp. sem til mín er beint er í tveimur liðum. Í fyrsta lagi er spurt hvort skipuð hafi verið nefnd til að kanna hvort endurgjaldslaus vinnuþjónusta í þágu samfélagsins geti við ákveðnar aðstæður komið í stað afplánunar dóma. Í öðru lagi er spurt hvað líði störfum nefndarinnar. Svarið við fyrri spurningunni er já. Ég skipaði í þessari viku slíka nefnd. Í skipunarbréfi hennar er m.a. vísað til þál. frá 5. mars 1987, um samfélagsþjónustu sem úrræði í viðurlagakerfinu, sem hv. fsp. vísaði til. Ég hef falið nefndinni að kanna hvort endurgjaldslaus vinnuþjónusta í þágu samfélagsins geti við ákveðnar aðstæður komið í stað afplánunar dóma í fangelsi. Í nefndinni eiga sæti Þorsteinn Geirsson ráðuneytisstjóri, sem er formaður hennar, Ragnheiður Bragadóttir aðjúnkt, Jóna Gróa Sigurðardóttir borgarfulltrúi, Margrét Heinreksdóttir fulltrúi, Kristján Guðmundsson bæjarstjóri og Þorsteinn A. Jónsson deildarstjóri sem verður ritari nefndarinnar. Í öðru lagi spurði hv. fyrirspyrjandi hvað liði störfum nefndarinnar, en af eðlilegum ástæðum ætla ég fátt um það að segja. Það er of snemmt að segja til um hvenær hún kunni að ljúka störfum. Ég treysti því hins vegar að nefndin muni vinna rösklega að sínu verkefni. Í þessu efni er áreiðanlega gagnlegt að kynnast og kynna okkur reynslu Dana, Norðmanna og Breta, en allar þessar þjóðir hafa í nokkrum mæli beitt slíkum viðurlögum. Reyndar er það í Noregi, að því er ég hef spurt, í tilraunaskyni. En það er líka rétt að kynnast viðhorfum annarra nágrannaþjóða eins og t.d. Svía sem ekki hafa beitt samfélagsþjónustu sem refsiviðurlögum og hafa virst mjög hikandi við að taka hana upp. En það sem mestu máli skiptir er að það hlýtur að verða hlutverk þessarar nefndar að gera grein fyrir þeim aðstæðum hér á landi sem kynnu að mæla með og þeim sem kynnu að mæla gegn því að við tækjum upp þetta nýmæli sem viðurlög í stað afplánunar fangelsisdóma.



Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans og fyrir að hafa brugðist skjótt við fyrirspurn minni og skipað þessa nefnd. Af eðlilegum ástæðum er ekki hægt að skýra frá hvað líður störfum hennar, en væntanlega hraðar nefndin störfum eftir því sem kostur er. Ég vil geta þess að í nýjasta hefti Tímarits lögfræðinga er mjög athyglisverð og góð umfjöllun einmitt um samfélagsþjónustu hjá ýmsum þeim þjóðum sem hafa tekið hana upp. Ég ítreka að hér er um þýðingarmikinn þátt, sem snýr að stöðu refsivistar í viðurlagakerfinu, að ræða og það er vissulega full ástæða til að kanna þá leið ásamt öðrum nauðsynlegum úrbótum á fangelsismálum hér á landi.



Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 117 að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh., með leyfi forseta: "1. Hvernig er háttað tryggingum, þ.e. slysa-, örorku- og dánartryggingum, hjá þeim sem kaupa sér far með flugvélum, bifreiðum, skipum? 2. Stendur til að samræma þessar tryggingar?" Ástæðan fyrir því að ég ber fram þessa fsp. er blaðaviðtal sem ég sá við ungan mann í Morgunblaðinu fyrir nokkru. Þessi ungi maður hafði lent í flugslysi fyrir nokkru og lýsti vandræðum sínum í því blaðaviðtali, þá ekki síst afleiðingum slyssins, sem ég ætla ekki að ræða hér, en auk þess hinum ýmsu vandkvæðum sem hann hafði lent í hvað snertir tryggingarfélög og lög um tryggingar farþega. Það kemur í ljós þegar maður fer að kynna sér þessi mál að það er alls ekki sama hvort maður verður fyrir því óláni að lenda í slysi í bíl, flugvél eða skipi. Menn geta verið tryggðir fyrir allt að 20 millj. kr. niður í tæpar 500 þús. kr., allt eftir því í hvaða farartæki þeir verða fyrir slysi, enda er það svo að maður kaupir sér farseðil og getur þurft að nota öll þessi farartæki til þess að komast til áningarstaðarins og þá er það kannski mikil tilviljun í hverju maður lendir. Það er náttúrlega alvarlegt mál, burtséð frá hinum alvarlegu afleiðingum slysa og líkamlegs tjóns, að menn lendi síðan í verulegum annmörkum og breytingar verði á högum vegna þess að tryggingar eru svona misskiptar. Það kemur líka í ljós þegar maður fer að kynna sér þetta að jafnvel börn eru ekki tryggð. Í einum lögunum er m.a. tekið fram að börn innan eins árs aldurs teljist ekki farþegar. Ég verð að segja að það kemur mér mjög einkennilega fyrir sjónir. Ég bjó á Ísafirði um tíma og þvældist mikið á milli staða með lítil börn með mér og alltaf þurfti að borga lítils háttar gjald fyrir farþegana, litlu börnin, og mér var sagt að þetta væri tryggingargjaldið. Maður borgaði ekki neitt fargjald þegar maður héldi á farþeganum, einungis tryggingargjald. Sem betur fer kom aldrei neitt fyrir mig eða mína fjölskyldu í þessum ferðalögum, en ég tel að það sé ástæða til að vekja athygli löggjafarsamkomunnar á því hvernig þessum málum er háttað og þess vegna ákvað ég að bera fram fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. Jafnframt tel ég nauðsynlegt að þessi mál verði tekin til gaumgæfilegrar skoðunar og vænti þess að í svari ráðherrans komi fram hvernig hann hyggst taka á þessum málum.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Hér er beint fsp. til heilbr.- og trmrh. um tryggingar farþega, en það háttar svo til að tryggingaákvæði er að finna í loftferðalögum, í umferðarlögum og í siglingalögum hvað varðar þá þætti sem hér er einkum talað um, þ.e. tryggingar í flugvélum, bifreiðum og skipum, og heyra þar með þau mál undir þau ráðuneyti og þá ráðherra sem fara með þessa málaflokka. Ég mun þrátt fyrir það reyna að gera stuttlega grein fyrir því sem fram kemur í lagaákvæðum um þessa þætti og byggi það svar reyndar að verulegu leyti á upplýsingum frá Ragnhildi Hjaltadóttur, deildarstjóra í samgrn. Sem svar við fyrri spurningunni, þar sem talað er um tryggingar varðandi þessa tilgreindu fararmáta, segir fyrst um flugvélar: "Ákvæði um ábyrgð flytjenda eru í IX. og X. kafla loftferðalaga nr. 34/1964. Skv. 113. gr. laganna ber flytjandi ábyrgð á því ef farþegi lætur lífið eða hlýtur líkamsmeiðsl eða heilsutjón af völdum atburðar sem gerist í loftfari eða þá er farið er upp í loftfar eða úr því. Í 118. gr. sömu laga eru ákvæði um sérstaka takmörkun bótaábyrgðar. Hámark á ábyrgð flytjanda vegna hvers einstaks farþega eru 36 500 gullkrónur sem nú eru nálægt 830 þús. kr. Semja má um hámark ábyrgðar. Reglur loftferðalaga koma og fram í reglum um vátryggingu vegna loftferða nr. 116 1965." Um bifreiðar segir: "Í lögum nr. 53/1987, um skipulag á fólksflutningum með langferðabifreiðum, og í lögum nr. 36/1970, um leigubifreiðar, er ekki að finna ákvæði um ábyrgð flytjanda. Vátryggingafjárhæðir ábyrgðartrygginga ökutækja skv. 1. og 2. mgr. 70. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 31/1980, eru 38,8 millj. kr. fyrir hvert vélknúið ökutæki sem flytja má fleiri en tíu farþega, en 19,4 millj. kr. fyrir önnur, sbr. auglýsingu nr. 87/1987." Um skip segir: "Ákvæði um flutninga á farþegum og farangri eru í V. kafla siglingalaga nr. 34/1985. Skv. 137. gr. er farsala skylt að bæta tjón er hlýst af því að farþegi lætur lífið eða slasast meðan á ferð stendur ef tjónið byggist á sök hans eða manna sem hann ber ábyrgð á. Í 141. gr. laganna er fjallað um sérstaka takmörkun á ábyrgð farsala, en lögin skilgreina farsala sem þann sem í atvinnuskyni eða gegn þóknun í viðskiptaaugnamiði tekur að sér eftir samningi að flytja með skipi farþega eða farþega og farangur. Ábyrgð farsala skv. 141. gr. skal ekki fara fram úr 100 000 SDR fyrir hvern farþega sem hefur látist eða slasast eða um 5 millj. ísl. kr. Eru þar ekki meðtaldir vextir eða málskostnaður. Með samningi farþega og farsala er heimilt að hækka ábyrgðartakmörkin. Í IX. og X. kafla siglingalaga eru ákvæði um ábyrgð útgerðarmanns og um almenna takmörkun bótafjárhæðar. Almenn er takmörkunin kölluð til aðgreiningar frá sérstakri takmörkun bótaábyrgðar, t.d. farsala skv. 141. og 142. gr. Í 177. gr. eru ábyrgðartakmörk útgerðarmanns vegna þess að farþegi skipsins andast eða slasast. Samkvæmt því eru ábyrgðarmörkin 46 666 SDR eða um 2,3 millj. ísl. kr. sem margfölduð er með hæstri leyfilegri farþegatölu samkvæmt vottorðum skipsins, þó að hámarki 25 millj. SDR eða 1250 millj. ísl. kr. Vegna annarra krafna, sem rísa út af líkamstjóni, eru ábyrgðarmörkin 330 þús. SDR eða um 16,5 millj. kr. Ákvæði 177. gr. siglingalaganna varða almenna takmörkun bótafjárhæðar. Það reynir því ekki á 177. gr. siglingalaganna nema mikið slys á farþegum hljótist af einstökum atburði, t.d. ef skip ferst sem flytur eða flytja má 20 farþega. Kröfur vegna 20 farþega takmarkast eftir 1. mgr. 141. gr. við 20 sinnum 100 þús. SDR eða alls 2 millj. SDR sem er um 100 millj. ísi. kr. Heildarábyrgð útgerðarmanns vegna farþega yrði hér ekki takmörkuð við 2 millj. SDR heldur 20 sinnum 46 666 SDR eða alls 933 þús. SDR sem er um 47 millj. ísl. kr. Reglan um sérstaka takmörkun í 1. mgr. 141. gr. víkur fyrir ákvæði 177. gr., um almenna takmörkun." Þetta er mikil tilvitnun í lagabálka og lagagreinar, en ég vona að þegar menn fá þetta prentað fyrir framan sig sé þetta auðveldara að átta sig á og skilja. Sem svar við 2. spurningunni, sem hljóðar svo: "Stendur til að samræma þessar tryggingar?", vil ég segja að tryggingar á farþegum í lofti og á sjó eru bundnar ákvæðum í loftferðalögum og siglingalögum. Loftferðalög og siglingalög heyra undir samgrn. Í samgrn. er nú unnið að endurskoðun trygginga vegna loftflutninga. Í umferðarlögum eru ákvæði um ábyrgðartryggingar vélknúinna ökutækja og heyra þau undir dómsmrn. Samræming trygginga farþega í flugvélum, bifreiðum og skipum heyrir því undir önnur ráðuneyti en trmrn. sem hefur yfirumsjón með tryggingarstarfsemi og tryggingarskilmálum. Eins og fram kemur í þessu svari við 2. spurningu hv. fyrirspyrjanda er það því í höndum annarra ráðherra að láta endurskoða tryggingaupphæðir og leita samræmingar. Ég vil hins vegar láta þá skoðun mína í ljós að ég tel á því brýna þörf, einkum hvað varðar tryggingar farþega í flugvélum. Ekki má þó gleyma því að einstaklingarnir sjálfir, sem eru að ferðast, verða að gæta að öryggi sínu og tryggingum og þeir geta sjálfir keypt sér ferða- og slysatryggingar. Það virðist hins vegar landlægt hjá okkur Íslendingum að hugsa fyrst um eignir áður en hugað er að lífi og limum, þ.e. kaupa fyrst tryggingar á húsið, á bílinn, bátinn, innbúið o.s.fiv. áður en hugað er að líftryggingu eða slysatryggingu einstaklingsins. Verst er hins vegar ef menn vita ekki um tryggingar sínar og ábyrgð svo og ábyrgð annarra og telja sig e.t.v. betur og öðruvísi tryggða en raun ber vitni og búa þannig við falskt öryggi, eins og reyndar kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda. Herra forseti. Ég vona að upplýsingar mínar hafi að mestu svarað fsp. þó efnislega heyri málið, sem um er fjallað, undir aðra ráðherra.



Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans og ég geri mér grein fyrir því að mér hefur kannski orðið á í messunni að spyrja hann þessara spurninga, en eins og kom fram í máli hans í lokin ber heilbr.- og trmrh. að hafa yfirumsjón með tryggingarmálum í landinu og leysti hann vel úr spurningum mínum. En svör hans gefa líka tilefni til að beina þeim eindregnu tilmælum til þeirra ráðherra allra sem fara með þessi mál að reyna að taka þessum málum tak. Það er ekki viðunandi að þetta sé svona. Og það er alveg rétt, sem ráðherra sagði í lokin líka, og ég hugsa að menn geti litið í eigin barm þegar þeir fara upp í flugvél eða til útlanda eða hvert sem menn eru að ferðast, að menn kaupa gjarnan farangurstrygginguna en gæta ekkert að því á hvern hátt þeir eru sjálfir tryggðir. Ég held líka að bæði flutningafyrirtækin og reyndar tryggingarfélögin hafi ekki gert nægilega mikið í því að upplýsa fólk um stöðu þess í þessum málum. Að lokum þakka ég ráðherranum fyrir svör hans og beini þeim eindregnu tilmælum til allra ráðherra sem málin heyra undir að þessi mál verði nú reynt að samræma og upplýsa fólk um hver réttarstaða þess er í þessum málum.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur H. Garðarsson) Hæstv. forseti. Á þskj. 122 er ég með fyrirspurn til viðskrh. um veitingu útflutningsleyfa á frystum sjávarafurðum til Bandaríkjanna. Fyrirspurnin er svohljóðandi: "1. Hvaða efnisleg nauðsyn knúði ráðherra til að veita sex nýjum aðilum tímabundið útflutningsleyfi á frystum sjávarafurðum til Bandaríkjanna í byrjun nóvember? 2. Með hvaða hætti hyggst ráðherra tryggja það að óskipulagður útflutningur frystra sjávarafurða inn á Bandaríkjamarkað skaði ekki gott álit neytenda á áreiðanleik í viðskiptum við Íslendinga með frystar sjávarafurðir með sérstöku tilliti til gæða?" Segja má að ástæður þessara fsp. séu margþættar. Í fyrsta lagi vekur það furðu að núv. viðskrh. skuli rjúka í að veita umrædd leyfi þegar fyrir hv. Alþingi liggur frv. til laga um að færa þennan þátt í starfsemi viðskrn. yfir í utanrrn. Það var atriði í stjórnarsáttmála núv. ríkisstjórnar sl. sumar. Varlega sagt er hátterni hæstv. viðskrh. mjög óvenjulegt og ekki alveg í samræmi við drengileg samskipti milli samstarfsaðila. Í öðru lagi er verið með þessum leyfisveitingum að leggja drög að grundvallarbreytingum í útflutningi og sölu frystra sjávarafurða til Bandaríkjanna. Allir vita að tvö íslensk stórfyrirtæki hafa á liðnum áratugum varið hundruðum milljóna kr. til að byggja upp sterka stöðu Íslendinga í sölu frystra sjávarafurða á þessum mikilvæga markaði. Vegna stærðar sinnar og frumkvæðis hafa Íslendingar verið markaðsráðandi og þar af leiðandi sjálfstæðari í verðlagningu afurðanna en ella. Með því að fjölga útflytjendum er verið að brjóta þetta fyrirkomulag upp og færa það nær erlendum umboðsaðilum sem munu þegar tímar líða fá meira vald yfir sölumálum íslenskra afurða erlendis. Stefna núv. hæstv. viðskrh. er því fráhvarf frá sjálfstæðisstefnu Íslendinga í eigin málum á erlendum mörkuðum eða á erlendri grund, liður í því að verða háðari erlendum umboðsaðilum í meðferð íslenskra afurða erlendis. Sjálfstæði Íslendinga í þessum efnum byggist á sameinuðu átaki fárra stórra fyrirtækja í eigu Íslendinga sjálfra. Í þriðja lagi: Leyfisveitingar hæstv. ráðherra eiga ekkert skylt við viðskiptafrelsi eða samkeppni. Á hinum hörðu samkeppnismörkuðum heimsins gildir að vera sterkur. Í þeim efnum þarf smáþjóð á samtakamætti að halda. Að dreifa kröftunum með þessum hætti mun skaða hagsmuni Íslendinga, því miður, þegar yfir lengri tíma er litið. Erlendis keppum við við erlenda aðila um markaðsstöðuna en ekki við okkur sjálfa. Erlendir aðilar, sem selja víða um heim, gera sér fulla grein fyrir þessari staðreynd. Ég nefni sem dæmi að stærstu matvælafyrirtæki heimsins veita einkaumboð um allan heim, m.a. á Íslandi. Til hvers? Til að fyrirbyggja undirboð, lægra verð og lakari viðskiptakjör. Nú ætlar hæstv. viðskrh. að opna þessar gáttir á erfiðum og viðkvæmum markaði og veikja þar með stöðu Íslendinga. Í fjórða lagi: Hæstv. viðskrh. gerði ekki svo lítið að ræða við þá aðila sem hafa byggt upp þennan markað með mikilli fyrirhöfn og kostnaði á liðnum áratugum. Hann einn - ég endurtek: hann einn var þess umkominn að taka ákvarðanir um grundvallarbreytingu á framkvæmd mála sem tefla í hættu hagsmunum og afkomu þúsunda manna svo að ekki sé talað um eignahagsmunum. Því miður er erfitt að kalla stjórnmálamenn til ábyrgðar þegar illa fer um framkvæmd mála vegna stjórnunarlegra aðgerða í skjóli laga og reglna og þess valds sem ráðherra hefur. Það eru aðrir sem bera hitann og þungann af þessum málum og ábyrgðina alla. Það er fólkið sjálft í atvinnulífinu en ekki þeir stjórnmálamenn sem taka ákvarðanir með þessum hætti. En vonandi mun geðþóttaákvörðun hæstv. viðskrh. ekki valda þeim skaða sem margir óttast. Þess er að vænta að framleiðendur þessara afurða og það fólk sem starfar hjá þeim standi saman í sterkum íslenskum fyrirtækjum sem geta mætt hinni hörðu erlendu samkeppni.  Því miður leyfir tíminn ekki að ég fjalli nánar um fleiri atriði þessu máli viðkomandi og lýk ég því máli mínu.



Hæstv. forseti. Þessi fsp. gefur mér kærkomið tækifæri til að skýra ástæðurnar fyrir því að ég hef ákveðið að auka nokkuð frjálsræði til útflutnings á freðfiski til Bandaríkjanna. Ég vísa ásökunum fyrirspyrjandans um ókurteisi við utanrrh. eða ódrengilega framkomu við hann eða aðra samráðherra mína til föðurhúsanna. Það hvorki var né verður ætlunin að viðskrn. væri algerlega aðgerðalaust þar til málefni utanríkisviðskipta hafa verið flutt með lögum frá því, enda væri slíkt óviðunandi með öllu. Utanrrh. fylgdist með málinu frá því síðsumars og leyfisveitingarnar komu hvorki honum né forsrh. á óvart. Ég vona bara svo sannarlega að utanrrh. beri gæfu til að halda vesturgluggunum opnum. Það er reyndar rétt, eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að um langt árabil var sú regla í gildi að aðeins tveir aðilar, þ.e. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Samband ísl. samvinnufélaga, fengu leyfi til að flytja út frystan fisk til Bandaríkjanna. Þetta var væntanlega í upphafi ákveðið til að gefa þessum aðilum tækifæri á því að byggja upp dreifingar- og vinnsluaðstöðu á markaðnum án þess að þeir lentu í harðri samkeppni við aðra íslenska útflytjendur á meðan. Fyrirtækin hafa fyrir löngu komið ár sinni vel fyrir borð í Bandaríkjunum og þau hafa nú yfirburðaaðstöðu þar vestra fram yfir nýja útflytjendur frystra sjávarafurða á þennan mikilvæga markað. Stjórnendur þeirra vilja auðvitað að fyrirtækin verði áfram ein um hituna og þeir berjast af fullri hörku gegn því að fleiri aðilum verði veitt heimild til að flytja út frystar sjávarafurðir til þessa lands. Engu að síður hefur tveimur öðrum aðilum á undanförnum árum verið veitt heimild til útflutnings á frystum fiski til Bandaríkjanna. Þar er annars vegar um að ræða Íslensku umboðssöluna hf., sem hefur haft slíka leyfi í maí á þessu ári. Fljótlega eftir að ég tók við starfi viðskrh. bárust þrjár nýjar umsóknir um sams konar heimild. Ég taldi rétt að taka þær til efnislegrar úrlausnar og með tilvísun til þeirrar meginreglu í opinberri stjórnsýslu að jafnræði skuli ríkja með þegnunum gat ég ekki fundið nein rök sem leiða mundu til synjunar á þessum umsóknum. Ég gat ekki betur séð en fyrirtækin þrjú hefðu allar sömu forsendur til sölu frystra sjávarafurða á Bandaríkjamarkað og Íslenska umboðssalan hf. og Kirkjutorg hf.  Ekkert þessara fyrirtækja, sem um leyfin sóttu, þurfti reyndar að byggja upp sölukerfi í Bandaríkjunum frá grunni þar sem þau fluttu þangað þegar ferskan fisk og aðrar afurðir, þar á meðal rækju, humar og hörpudisk. Synjun umsóknanna hefði því falið í sér geðþóttamismunun. Reyndar tel ég orka tvímælis að binda eigi leyfi til útflutnings yfirleitt slíkum skilyrðum. Ég tel reyndar líka að hin stóru sölusamtök, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og SÍS, geti ekki litið á einkasöluaðstöðu sína í Bandaríkjunum sem eitthvert náttúrulögmál. Þau hafa lengi notið forréttinda varðandi útflutning á frystum fiski þangað og ættu að hafa komið sér nægilega vel þar fyrir til að standast samkeppni við nýja útflytjendur héðan án þess að njóta sérstakrar ríkisverndar. Ef það er ekki, þá er eitthvað athugavert við reksturinn. Þá er það staðreynd að Bandaríkjamarkaður er svo stór að sölusamtökin tvenn munu aldrei geta sinnt öllum þörfum hans né leitað þar uppi öll hagkvæm tækifæri til viðskipta, ekki síst hvað varðar sérunna framleiðslu. Þróun síðustu ára með vaxandi eftirspurn eftir fiski og breyttri samgöngu- og samskiptatækni gefur einnig smáum söluaðilum tækifæri til að sinna ýmsum sérþörfum á markaðnum betur en stóru sölusamtökin geta. Í þessu sambandi verða menn einnig að hafa í huga að nær ógerlegt er að koma í veg fyrir sölu frystra sjávarafurða frá Íslandi á Bandaríkjamarkað eftir krókaleiðum sem m.a. gætu legið í gegnum milliliði á meginlandi Evrópu og hefur reyndar átt sér stað. Ég ritaði því hinn 11. september sl. utanrrh. og sjútvrh. minnisblað, sem einnig var sent forsrh., þar sem ég skýrði frá umsóknum fyrirtækjanna þriggja sem öll eru vel virt á sínu sviði, en það eru fyrirtækin Íslenskur gæðafiskur hf. í Njarðvík, Vogar hf. í Vogum og Marbakki hf. í Kópavogi. Ég gerði þar grein fyrir skoðunum mínum á málinu og sagðist hafa í hyggju að veita fyrirtækjunum tilgreinda útflutningsheimild á frystum sjávarvörum til Bandaríkjanna og yrði gengið úr skugga um það í hvert skipti sem leyfi yrði veitt að verð væri sambærilegt við það sem gerðist hjá öðrum útflytjendum á þennan markað. Ég rifjaði líka upp að þetta væri í samræmi við stefnu stjórnarinnar um frjálsræði í viðskiptum, jafnt út á við sem inn á við. 5. nóvember sl. ritaði ég svo annað minnisblað til sömu ráðherra þar sem ég skýrði frá þremur umsóknum til viðbótar um útflutningsleyfi til Bandaríkjanna á frystum fiski. Þau voru frá fyrirtækjunum Stefni hf. í Reykjavík, Íslensku útflutningsmiðstöðinni hf. í Reykjavík og G. Ingasyni hf. á Seltjarnarnesi. Ég greindi þeim frá því að ég teldi mér ekki annað fært en að veita þessum fyrirtækjum einnig útflutningsleyfi, en allar heimildirnar yrðu takmarkaðar við sex mánaða tímabil í senn, m.a. með tilliti til þess að stjórnarfarslegt forræði útflutningsmála kynni bráðlega að flytjast til annars ráðuneytis. Þá taldi ég æskilegt að á næstunni yrði stofnað til fundar með öllum þeim sem áhuga hefðu á freðfiskútflutningi til Bandaríkjanna til að ræða framtíðarskipan þessara mála af opinberri hálfu. Með leyfi hæstv. forseta vil ég fá að ljúka máli mínu með örfáum orðum. Málið var rætt innan ríkisstjórnarinnar og voru um það skiptar skoðanir, eins og reyndar hefur komið fram, en ég taldi mig ekki geta staðið að því að mismuna útflytjendum með því að neita sumum um sams konar leyfi og aðrir höfðu fengið hjá fyrirrennurum mínum og ég sá ekki þá að það vekti upp stóryrt mótmæli. Ég veitti því leyfin og vil taka það skýrt fram að um málið hefur verið fjallað af fyllstu tillitssemi við hæstv. utanrrh. og sjútvrh. og að forsrh. var einnig kunnugt um málið. Leyfisveitingin hefur síðan orðið tilefni ýmissa ómaklegra og óviturlegra ummæla. Málið snýst um frelsi eða einokun. Það snýst um jafnræði fyrirtækjanna eða séraðstöðu hinna útvöldu. Valið þar á milli var og verður mér mjög auðvelt. Ég vil í stuttu máli rifja upp mín rök fyrir þeim leyfisveitingum sem hér eru gerðar að fyrirspurnarefni. 1. Það er skoðun mín að jafnræði fyrirtækja eigi að koma í staðinn fyrir einkaaðstöðu útvaldra. 2. Bandaríkjamarkaður er miklu stærri en svo að fá fyrirtæki geti þar fundið og hagnýtt öll hentug tækifæri sem bjóðast. 3. Það er hvort eð er ógerningur að koma í veg fyrir útflutning á frystum sjávarvörum frá Íslandi á Bandaríkjamarkað ef milliliðir í öðrum ríkjum koma þar við sögu. 4. Ég tel að sölusamtökin tvenn hafi þegar fengið nægan tíma til að byggja upp öfluga aðstöðu í Bandaríkjunum og að lokum vil ég minna hv. fyrirspyrjanda á að einokun í viðskiptum hlýtur ávallt að vera undantekning en ekki jafngildi náttúrulögmáls. Hv. fyrirspyrjandi spyr einnig með hvaða hætti ég hyggist tryggja að óskipulagður útflutningur, eins og hann kallar það, á frystum sjávarvörum inn á Bandaríkjamarkað skaði þar ekki gott álit neytenda og áreiðanleika í viðskiptum við Íslendinga með frystar sjávarafurðir með sérstöku tilliti til gæða. Fyrst vil ég segja að ég tel það misskilning af hálfu fyrirspyrjanda að það sé hlutverk ríkisins að tryggja gæðin, að tryggja þetta sem hann nefnir. Það er ekki þeirra hlutverk sem með ríkisstjórnina fara. Það er fyrirtækjanna og samtaka þeirra. Ég tel ástæðulaust að ætla að þeir útflytjendur sem hér um ræðir muni ekki uppfylla öll þau skilyrði sem gerð eru um gæði vöru á Bandaríkjamarkaði. Þessi fyrirtæki hafa stundað útflutning á vörutegundum sem eru afskaplega vandmeðfarnar, kannski næmari fyrir gerlum en fryst flök. Ég nefni hörpudisk, humar og rækju, auk þess sem flest þeirra eða öll hafa fengið að flytja það sem viðkvæmast er af öllum fiskvörum, nefnilega ferskan fisk, með flugvélum til Bandaríkjanna. Jafnframt hlýt ég að treysta því að vel hæfir starfsmenn Ríkismats sjávarafurða og verkstjórarnir í frystihúsunum, sem margir eru menntaðir úr Fiskvinnsluskólanum í Hafnarfirði, og þrautþjálfað starfsfólk í frystihúsum muni sjá til þess að útflutningsvaran sem hér um ræðir muni hér eftir sem hingað til bera íslenskri framleiðslu góðan vitnisburð á erlendum vettvangi. Að gefa annað í skyn, eins og gert er í fsp., er bæði ómaklegt og órökstutt.



Herra forseti. Ég kem hingað til að lýsa sérstakri ánægju minni með þær leyfisveitingar sem átt hafa sér stað. Þar er brotið upp það sölukerfi sem verið hefur, sölukerfi sem markast hefur af einokun en aðrir látnir sitja til hliðar. Ég tel að með þessu verði aðstaða okkar á Bandaríkjamarkaði sterkari og hugvit og dugnaður einstaklinga muni njóta sín betur en áður. Það veldur mér vonbrigðum að hv. 14. þm. Reykv., þm. Sjálfstfl., skuli nú, eftir að hafa gerst aðili að samþykktum á flokksfundum Sjálfstfl. um aukið frelsi í viðskiptum, bregðast svona við. Nú er verið að losa um hömlur, auka frelsið, og þá vill hann skila því aftur. Svona er það á fleiri sviðum er varðar forustu Sjálfstfl. Má þar nefna frjálst fiskverð. Tíma mínum er víst lokið, en ég bendi á að það hefur komið fram að það er skröksaga að ekki hafi verið haft samráð við forsrh. og utanrrh. um þessar leyfisveitingar. Ég vil einnig að það komi fram að ég veit að einn aðili af þeim sem fengu þetta leyfi hefur um nokkurt skeið selt frystan fisk til Bandaríkjanna í gegnum Belgíu. Mér finnst mun eðlilegri háttur að losa um útflutningshömlur hér á landi. Ég lýsi enn vonbrigðum mínum með málflutning sjálfstæðismanna í þessum efnum. Þar virðast vera steinrunnin nátttröll á ferð.



Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka upp þetta mál. Ég tel fulla ástæðu til að ræða nokkuð svo sérkennileg vinnubrögð hæstv. viðskrh. í þessu máli. Ég vil sérstaklega gagnrýna og það mjög harðlega að hæstv. ráðherra sat hér hljóður og þegjandi undir umræðum um frv. sem snerti nákvæmlega þetta mál og er til umfjöllunar á hinu háa Alþingi, frv. til l. um breytingar á útgáfu útflutningsleyfa. Ég innti hæstv. viðskrh. hvað eftir annað eftir afstöðu hans í því máli, en lítil svör komu þegar hæstv. utanrrh. mælti fyrir því máli. Nú megum við hins vegar ræða þetta stórpólitíska mál í símskeytastíl í fyrirspurnatíma. Efnislega vil ég segja örfá orð um þetta, herra forseti, og þau eru að ég tel að hér sé full ástæða til að fara með gát. Ég er ekki uppnæmur fyrir ræðuhöldum um frelsisvaðal þegar verið er að fjalla um lífsafkomu íslensku þjóðarinnar. Hvert er markmiðið með útflutningi vöru héðan? Það er væntanlega að fá sem hæst verð, bæði þegar vel gengur og eins þegar miður gengur að selja okkar vörur. Ég held að það sýni sig að aukin samkeppni felur í sér fyrst og fremst eina hættu, þá hættu að hún skili lægra verði til kaupandans. Það er varla markmiðið með útflutningi vöru hér að reyna að skapa kaupendunum, þeim sem við eigum viðskipti við, sem lægst vöruverð. Þvert á móti hið gagnstæða, að reyna að halda uppi sem jafnhæstu verði fyrir íslenskar útflutningsvörur, bæði þegar vel gengur og eins þegar miður gengur að koma okkar vörum í verð. Þess vegna þurfa menn ekki bara að huga að stundargróðanum og þeim möguleikum sem margir hafa þegar sæmilega vel árar á þessu sviði heldur líka hinu að tryggja stöðugleika og sem jafnhæst verð í gegnum tíðina. Þar hafa stóru sölusamtökin og heildarsamtök eins og Sölusamband ísl. fiskframleiðenda og Sölumiðstöð og Samband sýnt og sannað gildi sitt um áratuga skeið.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur H. Garðarsson) Hæstv. forseti. Ég get ekki annað en brosað. Það vill svo til að sá sem hér stendur er fæddur í bæ sem heitir Hafnarfjörður og lifði það að vera ungur maður og unglingur í Hafnarfirði þegar veldi kratanna var sem mest. Þegar þessir ágætu menn fara að tala um frelsi get ég ekki annað en brosað. Það er svo mikil hræsni og sýndarmennska í því tali sem hér hefur farið fram af hálfu fulltrúa Alþfl. að það þyrfti langt mál og mikinn tíma til að fjalla um það og fara yfir þeirra sögu í sambandi við frelsi og samkeppni. Ég kannast ekki við að Alþfl. hafi verið flokkur samkeppninnar eða frelsisins í íslensku atvinnulífi eða viðskiptalífi. Það getur vel verið að það henti þeim í dag því að flokkur sem á sér engan grundvöll leitar á öll mið, góð og vond. En það eru líka til skítfiskar, sem menn veiða, en ekki góðfiskar eins og aðrir hafa veitt í gegnum árin. Og verði þeim að góðu! En ég segi vegna íslensku þjóðarinnar: Hér er verið að fjalla um lífshagsmuni og miklu alvarlegri en hv. þm. Alþfi. hafa gert sér grein fyrir og tek undir orð hv. þm. Steingríms Sigfússonar áðan um það. Við erum að tala um hvað endanlega kemur í hlut Íslendinga við sölu þeirra afurða sem við erum að fjalla um. Að tala um einkasölu og einokun er ósæmilegt af hæstv. viðskrh. Að tala þannig um samtök framleiðenda, sem eru samsett af þúsundum manna, bæði í samvinnufélögum og einkafyrirtækjum, er ósæmilegt. Hvorki Sölumiðstöðin né Sambandið eru í þeirri merkingu sem hér er um fjallað einokunarfyrirtæki. Þetta eru fyrirtæki sem hafa barist fyrir Íslendinga við erfiðar aðstæður við að tryggja sölu afurða á mjög erfiðum erlendum mörkuðum. Að tala um frelsi frá hinum útvöldu, að það hafi verið útvaldir menn sem hafi staðið að sölumálum Íslendinga í gegnum árin, er fáránlegt og ósæmilegt. Það er ekki að vera útvalinn sérstaklega að þurfa að standa í því að selja íslenskar afurðir á erlendum mörkuðum, en það er e.t.v. að vera útvalinn að afhenda þetta í hendur erlendum mönnum til meðferðar í framtíðinni og minnka þar með hlutdeild Íslendinga í þeirri arðsemi sem fæst af sölu og markaðssetningu. Það er annað mál. Ég ætla ekki að ræða þetta frekar. Það gefst vonandi tími til þess síðar. En ég minni hv. þm. Alþfl. á að meðal þeirra manna sem stóðu að þessum svokölluðu einokunarsamtökum á sínum tíma voru fyrrv. þm. þess flokks. Guðmundur Í. Guðmundsson samdi lög Sölumiðstöðvarinnar og tók þátt í stofnun fyrirtækisins og meðal annarra stuðningsmanna og baráttumanna fyrir þessu fyrirkomulagi voru fyrrv. ráðherrar Emil Jónsson og Gylfi Þ. Gíslason. Ég líki ekki saman störfum og mati þessara manna á fyrirkomulagi útflutningsmála og því sem núv. þm. Alþfl. leggja á borðið í þessum efnum fyrir íslensku þjóðina á hv. Alþingi.



Hæstv. forseti. Þau orðaskipti sem hér hafa farið fram um veitingu útflutningsleyfa á frystum fiski til Bandaríkjanna hafa óneitanlega á sér býsna kynduga hlið. Hér hafa ýmsir þeir, og þá fyrst og fremst hv. fyrirspyrjandi, sem telja sig boðbera frjálsræðis og frelsis, nánast rétthafa þess hugtaks, hamast gegn frjálsræði og jafnræði þegnanna. Hvar hefðu þeir staðið í deilunum um afnám konungsverslunar hér á landi fyrir 200 árum eða þegar víðtækt verslunarfrelsi var innleitt hér fyrir rúmri öld? Ég spyr. Menn hljóta nú að vera í vafa um það. Það er eins og þessir menn séu ekki enn búnir að læra það sem Jón Sigurðsson forseti sagði fyrir meira en 140 árum, með leyfi hæstv. forseta, en hann sagði: "Versluninni er eins háttað á Íslandi eins og annars staðar að því frjálsari sem hún er, því hagsælli verður hún landinu." Berum þetta saman við það sem hv, fyrirspyrjandi, 14. þm. Reykv., sagði hér áðan. Þetta er öll verslun, mínir kæru þm. Við skulum nú segja sem svo að ég vitni þá í Þjóðviljann, með leyfi hæstv. forseta, frá 11. þ.m. þar sem hv. fyrirspyrjandi sagði að kratar mundu axla mikla ábyrgð ef þeir haldi svona áfram eða er það kannski stefna þeirra að rífa allt íslenskt þjóðfélag upp með rótum? Það er ekki spurt um lítið. En ég hygg að þm., sem barist hefur fyrir auknu frelsi á ýmsum sviðum, hafi steingleymt því hugtaki þegar hróflað var við hagsmunum þess fyrirtækis sem hann hefur lengi við starfað. Hann vill greinilega halda ríkisforsjánni og óttast að jafnaðarmenn vilji afnema hana. Afnám ríkisforsjár á jafnræði fyrirtækja virðist vera það sem þm. kallar að rífa allt íslenskt þjóðfélag upp með rótum.

Hvað hefur ríkið gert?

Fyrirgefðu, hv. 14. þm. Reykv., en ég hef nú orðið. Alþfl. er ekki aðeins flokkur jafnréttis. Hann er líka flokkur frelsis og framfara og það er grundvallaratriði í hans stefnuskrá að allir séu jafnir gagnvart lögum og reglum. Af orðum fyrirspyrjanda má hins vegar álykta að hann telji ríkisforsjána forsendu þjóðfélagsins og þar nái frelsið aðeins til hinna útvöldu. Frelsishugtakið virðist einskorðast við einkasölufyrirtækin. Ég held reyndar að hv. 14. þm. Reykv. hafi dottið eitthvað út af línunni og ég sting upp á því að hann leiti til hins lærða heimspekings síns flokks, Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar. Ég vil út af þeim ummælum sem hér komu fram frá hv. 4. þm. Norðurl. e. minna á að í umræðum um frv. um útflutningsleyfi hér á Alþingi 2. nóv. sl. tók ég til máls að áskorun hans og sagði reyndar í þeirri ræðu, eins og ræðupartur þingtíðindanna ber vitni, að það væri sérstök ástæða til þess að huga að auknu frjálsræði í útflutningsversluninni. Umræða þessi er næsta fróðleg. Hún hefur fært okkur heim sanninn um að það fara ekki alltaf saman orð og gerðir. Það er t.d. næsta undarlegt að hlusta á hv. 14. þm. Reykv., sem á undanförnum árum hefur talið sig sérstakan málsvara frjálsra viðskipta, nú í því hlutverki að fordæma að reynt er að koma á eðlilegri samkeppni í útflutningsverslun. Hann hefur talið sér það helst til gildis að hafa barist fyrir frjálsum útvarpsrekstri í landinu, að lífeyrissjóðirnir eigi sjálfir og án nokkurra afskipta ríkisvaldsins að ráðstafa sínu fé og að frelsi og lýðræði væru sín pólitíska hugsjón. En þegar verið er að aflétta af útflutningsversluninni einokun og höftum á frelsið ekki lengur við, einungis af því að það snertir hagsmuni þess fyrirtækis sem hann hefur lengi við starfað og verið talsmaður fyrir. Þá fylgja verslunarstefnunni, verslunarfrelsinu hætturnar við hvert fótmál. Sannleikurinn er sá að þeir einu sem eru raunverulega á móti frjálsum viðskiptum eru stórfyrirtæki sem í skjóli sinnar einkaaðstöðu og oft undir verndarvæng ríkisins búa við algera yfirburðaaðstöðu á markaði. Um þetta eru mörg dæmi, ekki bara hér á landi heldur um víða veröld. Ég hef áður rifjað upp að í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar er sérstaklega kveðið á um að afskipti ríkisins af einstökum atvinnugreinum og fyrirtækjum verði sem minnst og með almennum aðgerðum verði skapaðar aðstæður fyrir tækniþróun, aukinn útflutning og fjölbreytni í atvinnulífinu. Ég fæ ekki séð annað en á stærsta neytendamarkaði heims í Bandaríkjunum séu allar aðstæður til þess að fullt frelsi geti ríkt í viðskiptum. En svo er ekki að heyra á ræðu hv. 14. þm. Reykv. Er þetta e.t.v. stefna Sjálfstfl. sem hann er að túlka? Ég veit ekki betur en hv. fyrirspyrjandi hafi samþykkt stjórnarsáttmálann, sem ég vitnaði til, og eigi því eins og aðrir stjórnarþm. að vera eindreginn stuðningsmaður þess sem ég hef nú framkvæmt. Rödd hv. þm. í þessum umræðum hljómar ekki sannfærandi, ekki síst með tilliti til þess að það er að renna upp fyrir fleirum og fleirum að frelsi í viðskiptum bætir lífskjör þjóðarinnar og fjölbreyttur aðgangur Íslendinga að mörkuðum er undirstaða efnahagslegs sjálfstæðis okkar í framtíðinni. Ég vona að sú leyfisveiting sem framkvæmd var verði til að styrkja og auka samkeppni á milli íslenskra fyrirtækja og á þann hátt fáist sem hæst verð fyrir þessa þýðingarmiklu útflutningsvöru sem bæði hv. 14. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Norðurl. e. vitnuðu til að mikils væri um vert að fólkinu í landinu yrði sem allra mestur matur úr. Það er svo sannarlega tilgangurinn með þeim ákvörðunum sem ég hef tekið í málinu og ég vona að sú viðskiptaþekking, sem þessi fyrirtæki hafa yfir að ráða, verði þannig til þess að renna styrkari stoðum undir íslenskt efnahagslíf og að forustumenn verslunarmanna í landinu verði ekki til þess að hefta athafnafrelsi verslunar. Fyrir því máli mæla ekki nein almannarök. Við þurfum að halda vesturgluggunum opnum.



Hæstv. forseti. Á þskj. 125 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. dómsmrh. um úrbætur varðandi löggæslu í umdæmi lögreglunnar í Hafnarfirði. Það er ekki að ástæðulausu að þessum málum er hreyft hér einu sinni enn á hv. Alþingi, svo brýn er þörfin á úrbótum. Tvisvar hef ég flutt till. til þál. um lögregluvarðstöð í Mosfellshreppi, nú Mosfellsbæ, sem ekki hafa fengið afgreiðslu hér á hv. Alþingi. Einnig hef ég flutt áður fsp. um sama efni, bæði vegna Mosfellsbæjar og Garðabæjar, en úrbætur láta á sér standa. Með ört vaxandi byggð og auknu þéttbýli á þeim svæðum sem lögreglu Hafnarfjarðar er ætlað að þjóna hefur þörfin fyrir aukna löggæslu aukist mikið á undanförnum árum. Á sl. tíu árum hefur íbúum á þessum svæði fjölgað um 35% og fjölgun ökutækja í umdæminu er slík að nærri lætur að bíll sé á hverja tvo íbúa. Umferðarþunginn er því orðinn gífurlegur eins og geta má nærri og á það reyndar við um allt höfuðborgarsvæðið. Allt kallar þetta á aukna löggæslu, en fjölgun í lögreglu Hafnarfjarðar er hins vegar sáralítil. Það gefur auga leið að við núverandi aðstæður er það útilokað, þó lögregla Hafnarfjarðar sé öll af vilja gerð, að hún geti svo viðunandi sé sinnt því víðfeðma svæði sem tilheyrir umdæminu og nær alla leið inn í Hvalfjarðarbotn. Þó að lögreglan sinni eftirliti í nágrannabyggðarlögunum eftir bestu getu verður það aldrei fullnægjandi fyrr en viðunandi aðstaða, þ.e. varðstöð fyrir lögreglumenn, verður fyrir hendi í byggðarlögum eins og Garðabæ og Mosfellsbæ. Bæjarstjórnir Garðabæjar og Mosfellsbæjar og hreppsnefndir upphreppanna, Kjalarness og Kjósar, hafa ítrekað ályktað um þessi mál og krafist úrbóta með sérstökum lögregluvarðstöðvum í heimabyggðum og t.d. hefur bæjarstjórn Garðabæjar boðið upp á endurgjaldslaust húsnæði fyrir varðstofu. Á sl. sumri...  En þar var ég komin máli mínu að ég ætlaði að geta þess að á sl. sumri við hátíðahöld þegar Mosfellsbær öðlaðist kaupstaðarréttindi kom það fram í hátíðarræðu nýskipaðs sýslumanns Kjósarsýslu að lögð yrði áhersla á úrbætur varðandi löggæslu í hinum nýja bæ. Rétt er að geta þess að lögreglubifreiðin er oftar á ferðinni en áður, ekki síst eftir að alvarleg umferðarslys urðu á Vesturlandsvegi í nánd við Brúarland á sl. sumri, en viðunandi þjónusta verður ekki tryggð fyrr en lögregluvarðstöð verður komið upp í Mosfellsbæ sem þjóni jafnframt Kjalarnes- og Kjósarhreppum, ekki síst þegar höfð er í huga fjarlægð þessa svæðis frá höfuðstöðvum lögreglunnar í Hafnarfirði. Því er þessi fsp. fram komin. Hún er á þskj. 125 í tveimur liðum og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Hvaða ráðstafanir eru fyrirhugaðar til þess að efla löggæslu í þeim byggðarlögum sem heyra undir lögregluna í Hafnarfirði og hvenær má vænta þess að komið verði upp lögregluvarðstöð í Mosfellsbæ sem þjóni jafnframt Kjalarness- og Kjósarhreppum?"



Hæstv. forseti. Að gefnu tilefni vil ég þakka hæstv. forseta fyrir góða fundarstjórn á þessum fundi sem öllum öðrum fundum. Í fsp. hv. þm. er spurst fyrir um tvennt. Í fyrsta lagi hvaða ráðstafanir séu fyrirhugaðar til að efla löggæslu í byggðarlögum sem heyra undir lögregluna í Hafnarfirði og í öðru lagi hvenær vænta megi að komið verði upp lögregluvarðstöð í Mosfellsbæ sem þjóni jafnframt Kjalarness- og Kjósarhreppum. Hér er sannarlega hreyft þörfu máli. Á árinu 1985 voru uppi ráðagerðir af hálfu þáv. dómsmrh. að sameina löggæsluna a höfuðborgarsvæðinu undir stjórn lögreglustjórans í Reykjavík. Var þar byggt m.a. á skýrslu norskra ráðgjafa um lögreglumál sem fengnir voru til að fjalla um skipulag lögreglunnar í Reykjavík og tengsl hennar við löggæslu á öðrum stöðum. Í tillögum þeirra var fyrirhugað að löggæslan á Seltjarnarnesi, Mosfellssveit, Kjósar- og Kjalarneshreppum yrði felld undir lögreglustjórann í Reykjavík og sett yrði upp varðstofa, annars vegar í Mosfellssveit og hins vegar á Seltjarnarnesi. Það yrði svo haldið uppi löggæslu að deginum á varðstofum, en auk þess yrði haldið uppi löggæslu með eftirlitsbifreiðum allan sólarhringinn í þessum byggðarlögum. Eins og mörgum alþm. er enn í minni var ætlunin árið 1985 að leggja fram frv. um sameiningu löggæslu á höfuðborgarsvæðinu, en af því varð ekki þá. Ráðuneytið hefur nú ákveðið að efla löggæslu í byggðarlögunum sem heyra undir lögregluna í Hafnarfirði á þann hátt að á Seltjarnarnesi verði löggæsla undir stjórn lögreglustjórans í Reykjavík frá því í byrjun næsta árs. Það er enn ekki búið ákveða nákvæmlega hvaða dag það verður. Þar verði tveir lögreglumenn áfram starfandi, en auk þess verði Seltjarnarnes eitt af þeim varðsvæðum þar sem haldið verði uppi skipulegu eftirliti með eftirlitsbílum. Í Mosfellsbæ hefur frá 1. maí sl. verið aukin verulega löggæsla með dvöl tveggja lögreglumanna í bænum 10–18 klukkustundir á sólarhring. Í fjárlagafrv. 1988 er lagt til að heimilaðar verði tvær nýjar stöður lögreglumanna í lögregluliði Hafnarfjarðar, en þær eru ekki bundnar við tiltekinn stað. Ætlunin er að sett verði upp varðstofa en ekki lögreglustöð í Mosfellsbæ á næsta ári og þar verði starfandi 1–2 menn að deginum en þess utan verði þar eftirlitsbílar á ferli líkt og ætlunin er um Seltjarnarnes. En þetta ætti þá líka við um Kjósar- og Kjalarneshreppa á öllum tímum sólarhrings. Sú löggæsla yrði þá líka undir stjórn lögreglustjórans í Reykjavík og er ráðgert að þetta fyrirkomulag byrji næsta vor þegar hentugt húsnæði er tilbúið til notkunar, en núverandi aðstaða er ófullnægjandi. Dómsmrn. hélt fund í þessari viku með sveitarstjórum Seltjarnarness- og Mosfellsbæja og voru þeim þar kynntar þessar fyrirhuguðu breytingar, en þar var tekið fram að heppilegast þætti að framkvæma þær í tveimur áföngum þar sem sá fyrri yrði nokkurs konar reynslutími í eitt ár en síðari áfanginn yrði þá væntanlega lagafrv. um sameiningu löggæslunnar á þessu svæði sem leggja þyrfti fyrir Alþingi að liðnum reynslutímanum. Þegar lögreglan í Hafnarfirði hættir að sinna almennri löggæslu í Mosfellsbæ, Kjósarhreppi og Kjalarneshreppi og Seltjarnarnesi mun hún auðvitað hafa betri möguleika til að sinna vel þeim byggðarlögum sem þá verða í hennar umdæmi, þ.e. Hafnarfirði, Garðabæ og Bessastaðahreppi, og reyndar var á sl. vetri tekin í notkun ný lögreglustöð í Hafnarfirði sem er sérstaklega vel staðsett til að sinna útköllum í alla þessa hreppa, en hitt málið er þá ætlunin að reyna að leysa með því að sameina löggæsluna þar lögreglunni í Reykjavík.



Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja þennan fund, en ég vil aðeins þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þær upplýsingar sem hann gaf hér og fyrir það hve skjótt hann hefur nú brugðist við þegar þessu máli hefur verið hreyft hér og hefur rætt við bæjarstjórana, sem hann tilgreindi hér, bæði í Mosfellsbæ og á Seltjarnarnesi. Ég fagna því ef það er stutt í að við sjáum fram á þær úrbætur sem byggðarlögin gera kröfu til. Þá hef ég ekki síst í huga Mosfellsbæ og þörfina fyrir sérstaka lögregluvarðstofu þar eins og hann nefndi það. En það er rétt, eins og ég sjálf nefndi í mínu máli, að löggæslan hefur verið aukin frá því á sl. sumri. Það hefur verið gert með því að bílarnir sjást meira upp frá en áður. Ég skal ekki segja hvort þeir eru 10–18 klukkutíma stöðugt í bænum, a.m.k. sjáum við þá ekki svo stöðugt þar upp frá, en það skiptir ekki máli. Meginmálið er að íbúarnir viti af því að það er löggæsla til staðar í byggðarlaginu til að tryggja öryggi þeirra.