Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Stefán Stefánsson) Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, hefir allslhn. athugað og meiri hluti hennar fallist á að mæla með því, að hv. deild samþykki það. Skiftingin, sem frv. þetta fer fram á, er eindregin ósk beggja hluta Húnavatnssýslu. Það hefir verið til umræðu bæði í Vestur- og Austur-Húnavatnssýslu og í báðum stöðum samþykt með öllum greiddum atkvæðum að skora á þingmennina að fylgja þessu fram, og það svo, að breytingin verði komin í kring fyrir næstu kosningar til Alþingis. Ástæðan fyrir því, að báðir hlutar sýslunnar óska skiftingarinnar svo einróma, er sú, að þeir hafa aðskilinn fjárhag og því skiljanlega ýms ólík áhugamál. Þessvegna óska þeir eftir sínum þingmanninum hvor, svo sem títt er um aðrar sýslur með aðskilinn fjárhag, og má í því sambandi benda á Þingeyjarsýslur og Ísafjarðarsýslur. Meiri hluti nefndarinnar hefir því litið svo á, að samþykkja beri þetta frv. óbreytt. Þar sem það er eindregin ósk og vilji kjósendanna, þá er ekki ástæða fyrir löggjafarvaldið að setja sig á móti því, með því að þetta er með öllu útgjaldalaust og engin fjölgun á þingmönnum. Og þótt fyrirkomulag kjördæmaskiftingarinnar um land alt verði athugað og breytt síðarmeir, þá aukast ekkert erfiðleikarnir á væntanlegum breytingum, þótt þetta tvímenningskjördæmi verði gert að tveim sjerstökum kjördæmum.

Gunnar Sigurðsson Jeg skrifaði að vísu undir þetta nál., en gerði það með fyrirvara. Menn muna kannske eftir afstöðu minni til þingmannafjölgunarinnar í Reykjavík, þegar það mál var hjer á ferðinni. Jeg var þá á móti því, vegna þess, að jeg vildi ekki fjölga tölu þm. fyr en kjördæmaskipunin væri rannsökuð um land alt. Á þingi 1919 bar jeg ásamt fleirum fram þál.till. um áskorun til landsstjórnarinnar að rannsaka kjördæmaskipunina og gera till. um það. Þessu hefir hæstv. landsstjórn engu sint. Jeg er eindregið með breytingu á allri kjördæmaskipuninni og hallast að hlutfallskosningu, einkum í kauptúnum. Jeg álít, að það sje fullkomlega heimilt að neita einu kjördæmi um rjettlátar kröfur, ef það verður til þess að knýja fram meira rjettlæti fyrir kjördæmi um land alt. Sökum þessa var jeg á móti fjölgun þm. í Reykjavík. England sem er eins og kunnugt er fyrsta „demokratiska“ ríkið í álfunni, hefir átt í miklu stríði í þessum efnum. Eftir næstsíðustu aldamót voru þar kjördæmi, sem höfðu 2000 kjósendur, en kusu 2 þingmenn. Þetta voru þessir svokölluðu „rottenboroughs“. Aftur voru bæir, sem höfðu mörg hundruð þús. kjósendur, sem höfðu enga sjerstaka fulltrúa. Af þessu leiddi mútur og kosningakúgun hin mesta. Englendingar endurskoðuðu alla sína kjördæmaskipun og gerbreyttu henni árið 1832 og svo aftur 1867. Að því er frv. það, sem fyrir liggur, snertir, þá viðurkenni jeg, að það eru í fylsta máta rjettlátar kröfur, sem það fer fram á, og því mun jeg fylgja því, í von um það, - og því skrifaði jeg undir með fyrirvara - að þingmenn verði eins frjálslyndir, þegar um önnur kjördæmi er að ræða og að háttv.þm. láti það í engu verða til þess að tefja fyrir að kjördæmaskipunin verði endurskoðuð í heild sinni.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er rjett, sem getið var um núna í umræðunum, að það kom fram áskorun til stjórnarinnar á þinginu 1920 um að endurskoða kjördæmaskiftinguna. En það er verk, sem ekki verður hrapað að, og jeg býst við, að háttv.þm. hafi ekki vænst þess, að það kæmi fram á næsta þingi. Jeg hefi að vísu athugað mál þetta nokkuð og var kominn langt á leið með að undirbúa frumvarp um nýja kjördæmaskipun, en hætti við það vegna þess, að oss ráðherrunum kom saman um, að rjett væri að leggja aðeins fáein stjórnarfrv. fyrir þetta þing, því að vjer töldum rjett, að þingið væri sem styst í þetta sinn, og bygðum á því, að það væri almennur vilji þingmanna. Úr því þetta kom til umræðu, þá get jeg látið skoðun mína í ljós um það, hverja leið eigi að fara við nýja kjördæmaskipun, og það er að byggja á grundvelli stjórnarfrumvarpsins frá 1907. Hannes Hafstein, sem þá var ráðherra, hafði lagt mikla vinnu og alúð við frumvarp þetta, og var jeg byrjaður að breyta því eftir þeim breytingum, sem síðan hafa orðið, og hygg jeg varla betra veg fundinn verða í þessu máli.

Bjarni Jónsson Jeg get verið stuttorður. Það er aðeins þrent, sem jeg ætla að segja. Í fyrsta lagi það, að sjálfsagt er að samþykkja þetta frv., sem hjer liggur fyrir. Í öðru lagi verð jeg að mótmæla því, sem hæstv.forsrh. (J. M.) sagði, ef hann hefir bendlað mig við það, að mjer sje áhugamál að þetta þing verði sem styst. Jeg hirði eigi um, hvort það er stutt eða langt, en hitt er mjer fyrir mestu, að það verði sem best. Í þriðja lagi verð jeg að mótmæla því, sem haldið var fram hjer, að heppilegast væri að hafa hlutfallskosningar um land alt.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer þykir leitt, ef jeg hefi verið skilinn svo, að jeg talaði fyrir munn háttv.þm. Dala. (B. J.), er jeg sagði, að þingmenn alment æsktu þess, að þetta þing yrði sem styst, því að jeg ætlaðist ekki til þess. Mjer hefir aldrei dottið það í hug að bera þessum gamla kunningja mínum það á brýn, að áhugi hans beindist í þá átt.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Mjer skildist, að háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) væri annað veifið að andæfa þessu frv. eða vildi ógjarna að það hefði komið fram, vegna þess að gagngerð breyting á kjördæmaskipuninni stæði fyrir dyrum, og þetta frv. yrði þá óbeinlínis henni til tafar; en hinsvegar vildi hann láta kjósendur uppskera sem mest rjettlæti. En það hefir nú verið sýnt, að Húnvetningar eiga fylstu sanngirnis- og rjettlætiskröfu til þess, að þetta frv. nái fram að ganga. Mjer skilst því, að þessi háttv.þm. neiti því í öðru orðinu, sem hann játar í hinu. Annars er þetta mál ofureinfalt og ætti ekki að geta orðið deilumál, enda er jeg ekkert hræddur um, að það komist ekki hindrunarlaust leiðar sinnar, þar sem það hefir nú fengið góðan stuðning frá háttv.þm. Dala. (B. J.) og hæstv.forsrh. (J. M.).

Bjarni Jónsson Jeg vil leyfa mjer að þakka hæstv.forsrh. (J. M.) fyrir yfirlýsingu þá, sem hann gaf um það, að þm. Dala. hefði aldrei gerst svo ósvífinn að vilja reka heim þingmennina áður en reynt væri, hvað þeir ættu að sitja lengi eða hvað gera ætti, og mundi jeg á þann hátt vilja bjarga landinu.

Þórarinn Jónsson Jeg get ekki látið hjá líða að taka það fram, að jeg tel háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) ekki hafa haft neina ástæðu til þess að rísa öndverður við þessari tillögu. Háttv. þingmaður segir að það sje rjett að beita ranglæti, til þess að fá meira rjettlæti síðar. Í fyrsta lagi veit hann ekkert, hvort þetta rjettlæti muni fást. Í öðru lagi vil jeg benda á það, að það var ekkert samræmi í því, sem hann sagði, því hann játaði, að rjett væri að samþykkja alt, sem fram kæmi í þessa átt. Hjer virðist mjer hann sleppa hinum rjetta grundvelli fyrir skoðun sinni, og segir í einu orðinu það, sem hann neitar í hinu. Jeg mun ekki fallast á, að þessi skifting kjördæmanna, sem fyrir honum vakir, muni ná fram að ganga í skjótu bragði. En hitt er engu að síður augljóst, að þessar mótbárur hans geta ekki að neinu leyti raskað aðalatriðum málsins. Jeg hygg að þessar mótbárur háttv.þm. Rang. sjeu sprottnar af ástæðum, sem hann lýsti fyrir mjer privat, en þeim vil jeg ekki hreyfa hjer.

Gunnar Sigurðsson Jeg veit ekki, hvort mjer muni leyfilegt að lengja umræðurnar, en jeg finn mig knúðan til að leiðrjetta þann mikla misskilning, sem fram hefir komið á orðum mínum, þar sem ræða háttv. 2. þm. Húnv. er algerlega bygð á misskilningi. Jeg skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara, til þess að geta síðar vakið athygli manna á minni fullu skoðun í þessu máli. Hitt hefi jeg aldrei sagt, að jeg mundi leggjast á móti þessu máli. Það er fullkominn misskilningur.

Flm. (Pjetur Ottesen) Þegar lög um hæstarjett voru til meðferðar á þingi 1919, þótti ástæða til, að hæstirjettur yrði skipaður 5 mönnum. Það var hvorttveggja, að búist var við, að starf hans yrði umfangsmeira en raun hefir á orðið, og á þeim árum var eigi horft í skildinginn, sem sjá má meðal annars af stofnun nýrra embætta og sýslana frá þeim tíma. Það vakti þá auðvitað fyrir þm., að búa bæri þannig um hnútana, að þeim, sem skytu málum sínum til hæstarjettar, væru sem best trygð sanngjörn úrslit mála sinna. En það má segja, að þessu sje best náð með því tvennu, að dómararnir væru heldur fleiri en færri, því að betur sjá augu en auga, og hinu, að þeir gæfu sig lítið við öðrum störfum, væru sem óháðastir. Jeg skal játa það, að það er hægt að halda því fram, að það geti ef til vill verið skerðing á þessari tryggingu, sem með núverandi skipulagi á að ná, að þessu leyti, að fela hæstarjettardómendunum að hafa jafnframt á hendi lagakensluna við háskólann, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Það er ef til vill hægt að halda þessu fram, segi jeg, þó að jeg þykist þess hins vegar fullviss, að svo verði það alls ekki í framkvæmdinni. Þess ber að gæta, að í hæstarjettarlögunum er svo um hnútana búið, að þeir, sem dómaraembætti hljóta, hafi áður um ákveðinn tíma gegnt embætti, og veitingarvaldið þarf því ekki að renna blint í sjóinn með það, hvort viðkomandi maður hafi þá hæfileika til að bera, trúmensku og heiðarleik, sem til þess útheimtist að fela honum jafnmikilvægt og ábyrgðarmikið starf sem hæstarjettardómarastarfið er. En það er fleira, sem kemur til greina í þessu máli. Eins og tekið er fram í greinargerð þessa frv., hefir hæstirjettur haft mjög lítið að gera í þessi 2 ár, sem hann hefir starfað. 1920 voru dæmd þar 34 mál, en 1921 ekki nema 26, eða að meðaltali 30 mál á ári. Það getur því engum dulist, að þetta er nauðalítið starf fyrir 5 dómendur, sem auk þess hafa sjötta manninn sjer til aðstoðar, sem er hæstarjettarritarinn. Til samanburðar skal jeg geta þess, að bæjarfógetinn í Reykjavík dæmdi síðastl. ár um 400 mál. „Praktiskt“ sjeð er þetta fyrirkomulag nauða óhaganlegt og lítt viðunandi, fyrst og fremst af því, að það er öldungis óhæft í jafnfámennu þjóðfjelagi að binda starfshæfileika svona margra og mikilhæfra manna við svo lítið starf; við þurfum sannarlega á því að halda að geta notið allra okkar starfskrafta sem mest og best, og síst af öllu megum við við því að leggja að miklu leyti fyrir óðal hæfileika og starfskrafta þeirra manna, sem eru að einhverju leyti afburðamenn á sínu sviði, eins og að sjálfsögðu ber að líta á um þá menn, sem með framkomu sinni sem embættismenn hafa aflað sjer þess trausts að vera skipaðir hæstarjettardómarar. Enn er ein hlið þessa máls, sem eigi má láta órannsakaða á þessum tímum. Það er kostnaðurinn. Jeg gat þess áðan, að þegar hæstarjettarlögin voru samþykt, var ekki horft í það að auka útgjöld ríkissjóðs, enda var þá auðveldara en nú að fá tekjur, sem gætu vegið á móti útgjöldunum. En þetta horfir öðruvísi við nú og nægir að benda á skýrslu hæstv. fjrh. (M. G.) um fjárhag landsins sem áþreifanlega sönnun fyrir því, að ástandið í þeim efnum er engan veginn glæsilegt. Hvað þjóðarbúskapnum viðvíkur, þá virðist því ekki vera um nema tvær leiðir að ræða. Hin fyrri er sú, að draga úr útgjöldum ríkissjóðs svo sem framast má. Hin er sú, að láta vaða á súðum, eins og verið hefir, og stofna til útgjalda og safna skuldum á skuldir ofan, í trú á lánstraust ríkisins. Jeg vona, að flestir muni vera mjer sammála um, að taka beri hinn fyrri kostinn. Í greinargerðinni er það tekið fram, að ef frv. næði fram að ganga, mundu sparast, þegar þessi breyting væri að fullu komin í kring, um 33 þús. kr. á ári, og tel jeg það eigi alllitla fúlgu á þessum eina pósti. Jeg vil ekki að neinu ráði við þessa 1. umr. ræða einstaka liði frv. 1. gr. inniheldur aðalbreytingarnar; í henni er og kveðið á um það, hvernig að skuli farið meðan þetta er að komast í kring. Það má nú segja, að þar sem við, sem flytjum þetta frv., erum allir bændur, þá sje ef til vill ekki næg trygging fyrir því, að hin rjettarfarslega hlið þessa máls sje nægilega rannsökuð, eða með öðrum orðum hver áhrif þessi breyting hefir á rjettarfarið. En þar til er því að svara, að við höfum leitað álits lögfræðinga um þetta, sem eru þektir hæfileikamenn, og þeir eru þeirrar skoðunar, að þetta megi vel gera, og sjeu þessi störf mætavel samrýmanleg og fyrirkomulagið jafnvel „praktiskt“. Það má telja líkur til þess, að kenslan yrði haganlegri, raunhæfari og meira lifandi, ef kennararnir fást við dómarastörf jafnframt, því að þá kemur fleira fyrir þá, þannig að þeir hafa altaf nýtt og nýtt til brunns að bera, en aftur ef til vill hætt við, að menn verði ekki eins víðsýnir í þessum efnum eða glöggir á hina „praktisku“ hlið kenslunnar, sem löngu eru hættir dómarastörfum eða hafa ef til vill aldrei neitt við þau fengist. Þessir lögfræðingar álitu heldur ekki þessi störf svo umfangsmikil, að þau geti ekki auðveldlega samrýmst þess vegna; svo að frá þeirri hlið málsins er þessari sameiningu alls ekkert til fyrirstöðu. Jeg hefi kynt mjer umr. á Alþingi 1903 um stofnun lagaskóla. Lögfræðingar, sem þar töluðu, höfðu nokkuð skiftar skoðanir um þetta mál, að láta dómarana í yfirrjettinum jafnframt hafa á hendi lagakensluna. - Sumir voru á móti, en aðrir álitu, að þessi embætti gætu farið vel saman. 4. gr. frv., mælir svo fyrir, að þegar hæstarjettarritaraembættið losnar næst, sje það lagt niður. Er það álit kunnugra manna, að svo megi vel vera, að embættið megi leggja niður að skaðlausu. En þó er ráð fyrir því gert, að þar til fullnaðarskipulag er á komið um hæstarjett, eftir frv., þá megi dómsmálaráðherra fela einum af fulltrúum stjórnarráðsins þetta starf, ef þurfa þykir. En þegar fult skipulag er komið á hæstarjett samkvæmt þessu frv., þá er það tilætlunin, að sá, sem yngstur er dómaranna, hafi á hendi upplestur skjala í dóminum og yfirleitt það, sem hæstarjettarritari gerir nú. 5. gr. er komin fram fyrir sjerstök atvik. Samkv. 28. gr. í hæstarjettarlögunum hefir dómsmálaráðh. leyfi til þess að veita mönnum rjett til að áfrýja málum, þótt 3 ár sjeu liðin frá því að sá frestur er útrunninn, sem ákveðinn er í lögunum, ef hann lítur svo á, að aðilja hafi eigi verið unt að áfrýja málinu fyr, enda verði honum eigi um kent. Dómsmálaráðherra á að skera úr, hvort þessi skilyrði sjeu uppfylt, áður en hann selur umsækjanda leyfið. Mjer er kunnugt, að í eitt skifti, er dómsmálaráðherra hafði veitt þvílíkt leyfi, ónýtti hæstirjettur það og vísaði málinu frá. Að slíkt geti komið fyrir er öldungis ótækt. Fyrst verður leyfisbeiðandi að borga leyfið til áfrýjunar dýrum dómum, því næst að leggja í þann kostnað, sem af undirbúningi þeim leiðir að leggja málið fyrir hæstarjett, en svo þegar alt þetta er komið í kring með ærnum kostnaði og fyrirhöfn, þá ónýtir hæstirjettur áfrýjunarleyfi dómsmálaráðherrans og vísar málinu frá af þeim sökum. Breytingin á 5. gr. á að fyrirbyggja, að þetta geti komið fyrir aftur. Enda hefi jeg heyrt, að sú sje reyndin á, að þessi ákvæði hæstarjettarlaganna sjeu nú dauður bókstafur og hafi verið það síðan þessi árekstur varð; dómsmálaráðherra hafi ekkert leyfi veitt, þó að um hafi verið sótt. Þar sem þetta frv. er borið fram í því skyni meðfram að spara, hefði það átt að því leyti til að fara í sparnaðarn. Við flm. höfðum upphafl. hugsað okkur eina slíka nefnd í hvorri deild, en þar sem niðurstaðan varð sú, að þessi nefnd var kosin í Sþ., er ekki hægt að vísa málinu til hennar; þykir okkur því rjett, að málinu verði vísað til allshn., og er það till. mín, að því verði vísað þangað að þessari umr. lokinni.

Forsætisráðherra (J. M.) Hv. frsm. (P. O.) hefir að nokkru leyti tekið af mjer ómakið með því að benda á það, sem gæti verið athugavert í frv. Hjer er um mjög alvarlegt mál að ræða, er um er að fjalla gerbreytingu á einum lið ríkisvaldsins, dómaskipuninni. Geri jeg ráð fyrir, að allshn. athugi það. Jeg vil benda á það, að þegar um er að ræða svo miklar breytingar sem hjer, þurfa þær sjerstakan undirbúning og athugun. Jeg veit, að bæði hv.flm. og prófessor sá, sem þeir ráðfærðu sig við, muni hafa athugað málið vel, en þó hygg jeg það þannig vaxið, að það beri að hlusta á till. fleiri manna, og einkum stofnananna sjálfra, er hjer eiga hlut að máli, hæstarjettar og háskóla, og að fyrst eigi að fá till. þeirra og álit um málið, áður en lengra er farið. Það kann að vera, að hægt sje að breyta þessu án þess að skerða tryggingu fyrir góðum dómi, og það kann að vera, að þessi breyting komi ekki í bága við stjórnarskrána, en hitt tel jeg þó víst, að hún muni eigi vera samrýmanleg hugsun hennar, um að tryggja dómsvaldið og gera það sem óháðast. Það er rjett hjá hv.flm. (P. O.), að það kom oftar en einu sinni fram á Alþingi áður fyr að láta yfirdómendurna kenna við lagaskóla, en þetta er þó eigi fullkomlega sambærilegt, því að yfirrjetturinn var að eins miðstig dóms, en hæstirjetturinn er efsti dómur og óriftanlegur. Þess ber og að gæta, að meðan verið var að reyna að stofna lagaskólann, í stríði við útlent vald, var þetta skoðað aðeins sem bráðabirgðaráðstöfun, sem dómararnir og margir þm. töldu óheppilega. Það er alkunna, að þegar stjórnarskrárnefndin á sínum tíma ræddi um það að banna dómurum sæti á þingi, þá var það einmitt þetta, sem hún hafði í huga, að gera hinn æðsta innlenda dómstól óháðan, ekki einungis umboðsvaldinu, heldur að öllu leyti, og búa svo um, að hann veitti sem besta tryggingu fyrir þá, er dómum hans þyrftu að hlíta. Þá var þetta þó ekki nema miðdómstóll. Nú á að gera hæstarjett háðan umboðsvaldinu. Að því er viðkemur háskólanum, er þetta tæplega leyfilegt án þess, að það sje fyrst borið undir prófessorana. Það hefir verið skilningur stjórnarinnar, að hann skyldi sem mest ráða gerðum sínum sjálfur eða hafa sem mest „autonomi“. Það virðist ætti að vera mönnum ljóst, að fyrst við höfum fengið háskóla, verðum við að kosta kapps um að gera hann eins veglegan og unt er, en þetta hlýtur að vera nokkur skerðing á því. Jeg hefi fylgt þeirri reglu að láta háskólaráðið óskorað ráða sínum málum. En það liggur í augum uppi, að slík breyting sem þessi, að háskólinn fái hálfa kennara fyrir heila, er svo mikilsverð, að hún má ekki ná fram að ganga án þess að leitað sje að minsta kosti álits háskólaráðsins. Jeg skal að vísu játa það, að jeg get verið hv.flm. (P. O.) sammála um það, að æskilegt sje að fækka embættismönnum landsins að því leyti sem hægt er og reyna að nota starfskrafta hvers einstaklings eftir því sem kostur er. En þó má ekki ganga svo langt í þessu efni að draga úr tiltrú þeirri, sem þjóðin verður að bera til embættismanna sinna; t. d. er það mjög alvarlegt í þessu sambandi að rýra á nokkurn hátt álit það, er þjóðin verður að bera fyrir hæstarjetti, en það er þó óbeinlínis gert með því að ætla honum að eins hálfa starfskrafta. Að hæstirjettur hafi haft lítið að starfa og fá mál með höndum síðan hann fluttist inn í landið, er ekki nema rjett. En ástæðan til þess held jeg að sje sú, að of fljótt hefir verið breytt frá því fyrirkomulagi, sem áður tíðkaðist við landsyfirrjettinn, að sækja og verja mál skriflega. Þessi munnlegi málflutningur, eins og honum er nú hagað við hæstarjett, er líka miklu kostnaðarsamari, svo varla mundi ástæðulaust að athuga nákvæmlega, hvort ekki væri rjett að hverfa aftur að því, sem áður var, sem sje að taka upp skriflegan málflutning í staðinn fyrir munnlegan. En þar sem frv. þetta er nú fram komið, tel jeg rjett, að það haldi áfram og komist til nefndar, sem athugi það rækilega, og þá að sjálfsögðu í samráði við háskólaráðið og dómendurna í hæstarjetti. Á þeirra áliti og umsögn virðist mjer afdrif frv. byggjast. Jeg viðurkenni, að líklegt sje, að eitthvað megi spara í þessu efni, án þess þó að skaða hæstarjett eða rýra álit hans. T. d. þykir mjer sennilegt, að hægt væri að spara hæstarjettarritarann að mestu leyti. Má vera, að fækka megi dómendum, og taka þá um leið upp skriflegan málflutning.

Magnús Jónsson Eiginlega ætlaði jeg mjer ekki að mæla á móti frv. þessu, þó að jeg hins vegar telji mig ekki fylgjandi því, heldur hafði jeg ætlað mjer að gera smáathugasemdir við það, en hæstv.forsrh. (J. M.) benti einmitt á sumt af því, sem jeg hafði ætlað mjer að taka fram, svo þess vegna get jeg verið stuttorður. Jeg verð að líta svo á, að frv. þessu sje að nokkru leyti hnuplað frá sparnaðarnefndinni, sem skipuð var á öndverðu þessu þingi, því það hlýtur einmitt að vera í hennar verkahring að koma með till. í sparnaðaráttina, eins og þær, sem hjer er um að ræða, enda sje jeg það á frv., sem verið var að útbýta núna og einmitt kemur frá sparnaðarnefndinni, Er því auðsætt, að sparnaðarmennirnir ætla ekki að láta hugsjón sína vera í skýjunum, þó að orkað geti tvímælis, hvort þessi aðferð þeirra miði til sparnaðar. Af þessu, sem jeg hefi nú sagt, þykist jeg ekki kveða of hart að, þó að jeg segi, að flest bendi til, að frv. þetta hafi ekki verið gerhugsað. Og vil jeg þá fyrst taka fyrir þá hliðina, sem að háskólanum snýr. - Dettur mjer þá í hug, hvort þessir nýju embættismenn eigi heldur að heita háskólakennarar eða dómendur. Eftir frv. að dæma virðist það nokkurn veginn tekið skýrt fram, að þeim sje ætlað að heita hæstarjettardómarar en ekki prófessorar. Eftir háskólalögunum eru kennarar hans prófessorar, docentar eða aukakennarar, en með frv. þessu verður hvorki að ræða um prófessora eða docenta við lagadeildina. Að vísu gætu þeir þá skoðast sem aukakennarar, en þá kemur það til athugunar, að aukakennarar geta hvorki verið háskólarektorar eða deildarforsetar, samkvæmt háskólalöggjöfinni, og verður þá lagadeildinni meinað að hafa nokkra íhlutun um stjórn háskólans. En hvað sem öllu þessu líður, þá virðist það hverjum auðsætt, að frv. þetta geti ekki náð fram að ganga, nema háskólalögin sjeu jafnframt endurskoðuð og þeim þá breytt, svo frv. verði í samræmi við þau. Það má vel vera, að fleira sje að athuga við frv. þetta, enda skal jeg fúslega játa það, að mjer hefir ekki unnist tími til þess að gagnrýna það til hlítar. Þó er ein mótbára enn, frá mínu eigin sjónarmiði, er jeg vildi bæta við. Það er mín skoðun og hefir einatt verið, að heppilegast sje, þegar veita á embætti við háskólann, að skipa í það unga menn og efnilega. Og þessi skoðun mín byggist á því, að fremur megi treysta ungum mönnum til þess að verða vísindamenn heldur en þeim, sem komnir eru til ára, þó að þeir geti góðir verið, sumir þeirra. Hvort sem heldur er að ræða um lækna, guðfræðinga eða lagamenn, þá gerir maður sjer altaf betri vonir um þá, sem yngri eru og kunnir að áhuga, enda standa þeir betur að vígi til allra vísindaiðkana, og meiri árangurs af starfsemi þeirra að vænta eftir því sem þeir geta fyr hlýtt köllun sinni. En það er einmitt markmið hvers háskóla að eignast sem flesta og besta vísindamenn, hvern á sínu sviði. Nú er svo háttað, eins og kunnugt er, að embættismenn yfir höfuð geta ekki gefið sig að vísindastörfum, aðrir en háskólakennararnir; þess vegna er illa farið, ef löggjafarvaldið setti skorður við því, að þessir fáu menn, sem hjer er um að ræða, gætu þroskað vísindahæfileika sína. En hvað hæstarjett snertir, þá held jeg, að þar geti ekki komið til mála að skipa nema nokkuð roskna menn að jafnaði, menn, sem auk þess að vera góðir lagamenn hafi þá lífsreynslu og gætni til að bera, sem hver góður dómari verður að hafa. Þetta tvent samrýmist því illa.

Sigurður Stefánsson Fyrsti flm. þessa frv., hv.þm. Borgf. (P. O.), tók rjettilega fram, að aðstaða sparnaðarnefndar væri ill og hún bundin bæði á höndum og fótum, þar sem starfsemi hennar yrði öll að miðast við sameinað þing. Þó vil jeg geta þess, að nefndin hefir einmitt um þetta mál hugsað. En hvort sem væri um að ræða breytingu á hæstarjetti eða háskólalöggjöfinni, þá ætlaði hún sjer ekki þá dul að koma fram með þær án þess að ráðfæra sig fyrst við rjetta málsaðilja. Henni er það fyllilega ljóst, að hjer er um mikið vandamál að ræða, sem ekki má hrapa að í neinu; þó hvarf nefndin frá því að setja sig í samband við háskólann, en sneri sjer eingöngu til dómendanna í hæstarjetti með þá spurningu, hvort ekki mætti spara ríkissjóði talsverð útgjöld með breytingu á skipun hæstarjettar. Nefndin sjálf taldi ekki fært upp á sitt eindæmi, með ólögfróðum mönnum, að ráða þessu máli til lykta, en þóttist hins vegar mega byggja nokkuð á till. sjálfra hæstarjettardómendanna. Jeg skal játa, að mjer og fleiri þm. þótti of fljótt undið að því að flytja hæstarjett inn í landið, og fljótfærnislegt af stjórninni að leita ekki til dómendanna við yfirrjettinn við undirbúning þess máls. Álit hæstarjettardómendanna höfum við ekki enn fengið, en von er á því bráðlega; þess vegna vil jeg ekki á þessu stigi málsins láta neitt uppi um till. þær, sem nefndin hefir hugsað sjer. En þó vil jeg skjóta því fram, að nefndin hefir ekki að eins hugsað sjer að spara fyrir ríkissjóð, heldur hefir hún og ætlast til, að sparnaðurinn næði til allra einstaklinga þjóðarinnar, sem rjettar síns leita fyrir hæstarjetti. Eins og nú hagar til, eru svo fá mál rekin fyrir hæstarjetti, með því að málflutningur þar er svo dýr, eins og honum er hagað, að ekki er fært nema efnamönnum einum að skjóta þangað málum sínum. Eins og þetta frv. ber með sjer, þá hefir það engan bráðan sparnað í för með sjer. En till. okkar um að fækka dómendum og breyta málflutningi, afnema munnlegan málflutning, en hverfa aftur til þess, er áður tíðkaðist í landsyfirrjetti, getur von bráðar sparað ríkinu útgjöld. Þess vegna vona jeg, að sú nefnd, sem þetta frv. fær til meðferðar, ráði engu um afdrif þess fyr en hún hefir við okkur talað, sem sæti eigum í sparnaðarnefndinni. Það dugir ekki að hrapa í neinu að þessu máli bara af eintómum sparnaðarástæðum, heldur verður að vanda sem best til breytinganna, og er þá sjálfsagt að leita til þeirra manna um allar upplýsingar, sem lífsstöðu sinnar vegna bera best skyn á þetta mál.

Bjarni Jónsson Þau tíðkast nú svo mjög hin breiðu spjótin, að jeg hefi ekki annað að gera á þingi hjer en að standa upp og lýsa yfir því, að jeg eigi ekki og geti ekki átt neinn þátt í jafnfáránlegri lagasmíð og þeirri, er nú berst frá þm. eins og skæðadrífa. Það er gott til þess að vita, að sparað sje fje ríkissjóðs. En á að spara sjer í hag eða til skaða? Það er sú spurning, sem hv.þm. verða fyrir sig að leggja áður en þeir kollvarpa þeim grundvelli, er hið unga, íslenska ríki hefir verið reist á. Þetta mátti og skilja af orðum þess sparnaðarþm. (S. St.), er síðast talaði, og þykir mjer ekki nema gott til þess að hyggja, að honum sje ekki alls varnað. Þær eru næsta einkennilegar, þessar breytingar á hæstarjetti, sem frv. fer fram á. Íslendingar höfðu um 50–60 ára bil heimtað hæstarjett inn í landið, og endalokin urðu þau, eins og kunnugt er, að þeir fengu hann. En svo, þegar hann er fenginn og aðeins sestur á laggirnar, hvað verður þá? Þá á að afnema hann, því hvað getur það kallast annað en afnám hæstarjettar, eins og frv. ætlar honum að starfa? Á dögum Jóns Sigurðssonar hefði annað eins og þetta þótt fyrirsögn. Einn háttv.þm. sagði, að það hefði verið fljótfærnisverk að flytja hæstarjett inn í landið. Því verð jeg að mótmæla. Það hefði eflaust þótt hlægilegt, ef við eftir 50–60 ára baráttu okkar bestu manna hefðum hafnað hæstarjetti, er hann stóð okkur til boða, og lagst á meltuna. Og hver hefði svo sem ástæðan átt að vera? Varla þó sú, að innanlands fengist engir hæfir menn, er dæmt gæti dóma jafnrjett og hinir dönsku? En hefðum við hafnað hæstarjetti, þá var það í andstöðu við stjórnarskrána, eins og hæstv.forsrh. (J. M.) rjettilega benti á. En það var fleira en hæstirjettur, sem við börðumst fyrir og heimtuðum líka að flyttist inn í landið. Við vildum fullkominn prestaskóla, læknaskóla og lagaskóla og vorum lengi að basla fyrir því, að svo mætti verða. Að lokum tókst okkur að koma upp okkar eigin háskóla, og þá urðum við fegnir, því þá höfðum við þann metnað til að bera, að við vildum engir eftirbátar vera í menning og vísindum. Saga okkar, lagasmíð og svo að sjálfsögðu tungan, eru þær greinar, sem við getum skarað fram úr í og orðið frægir fyrir. Í þessum greinum stöndum við betur að vígi en allar aðrar þjóðir, af því að hjer er um vísindaiðkun okkar eigin mála að ræða. Og það er eitt af starfsemi háskólans að vinna að því, að svo megi verða. En þá verður mjer að spyrja: Hvað halda hv.þdm. að háskólakennarar í lögfræði geti starfað að vísindum, ef þeir eru líka dómendur í hæstarjetti? En þingið verður að gæta þess, að vísindalaus getur þjóðin ekki lifað, og verður þá síst sparnaður með þessu frv., því þá yrði að kosta stórfje til sjerstakra vísindamanna. Háskólakennarar eiga ekki að vera það, sem á erlendu máli er kallað „manuduktörar“. Þeir eiga ekki að toga út úr háskólastúdentunum utanaðlærðar þulur, eða stunda það eitt að unga út embættismönnum, heldur er þeim ætlað að vera vísindamenn. Annars er það óhugsandi, að þetta frv. nái fram að ganga á þinginu. Það er meira að segja óhugsandi, að það næði fram að ganga á nokkru þingi í heimi. Og hver er þá sparnaðurinn, að bera fram frv., sem þegar er dauðadæmt?  (P. O.: Við sjáum til.)  Þetta frv. á líka að drepa flm. sína - þó ekki líkamlega, sem kallað er - heldur mega flm. vita það, að ekkert, sem þeir hafa gert, og ekkert, sem þeir eiga ógert látið, mun mælast eins illa fyrir og þetta tiltæki þeirra.

Jakob Möller Jeg ætla mjer ekki að tala um efni þessa máls, og ekki get jeg heldur rætt það frá vísindanna sjónarmiði. Jeg er yfirleitt allsendis óviðbúinn að ræða það; það eitt er mjer þegar ljóst, að ekki getur komið til mála að afgreiða slík lög á þessu þingi. Það væri fásinna að ætla þingnefnd það verk að gera slíkar gerbreytingar á embættaskipun landsins. Því meiri fjarstæða er það að taka til umræðu slíka flaustursmíð einstakra þm. sem þetta frv. er. - Það þarf mikinn undirbúning, og er því rjettast að vísa þessu máli til stjórnarinnar. Annars verð jeg að segja það, að sparnaðarkapphlaup háttv.þm. fer að verða næsta hlægilegt, ef þessu heldur áfram. Kunnugt er, að skipuð hefir verið sjerstök sparnaðarnefnd, einmitt til þess sjerstaklega að íhuga embættaskipunina. Háttv. flm þessa frv. hafa þó ekki getað setið á sjer að taka fram fyrir hendur hennar og bera fram þetta frv., þó að sjálfir eigi þeir nú ekki hugmyndina. Þeir afsaka nú þetta flan sitt með því, að sparnaðarn. sje þannig skipuð (í Sþ.), að hún eigi illa aðstöðu um að bera fram frv. En jeg verð að líta svo á, að sú nefnd hafi verið skipuð þannig einmitt með það fyrir augum, að hún ætti ekki að koma fram með tillögur til deildanna eða þingsins, heldur til stjórnarinnar, til frekari athugunar. Mun jeg afhenda hæstv. forseta rökstudda dagskrá um það, að málinu verði vísað frá nú þegar.

Flm. (Pjetur Ottesen) Mjer kom það ekki á óvart, þó að það yrði nokkuð kastvindasamt í deildinni, ef einhver gerðist svo djarfur að koma með eitthvað, sem til sparnaðar heyrði, og þá allra helst ef það miðar að því að leggja niður eða sameina embætti. En jeg læt mjer það í ljettu rúmi liggja, þó að fyndnir menn skemti deildinni með slagorðum. Alvara málsins og nauðsyn er er mjer aðalatriðið. Hæstv. forsrh. (J. M.) var okkur flm., að því er hann ljet, sammála um sparnaðarnauðsynina, en ekki um frv., taldi það ekki nægilega undirbúið. Frv. er þó búið til af einum prófessornum við háskólann, og ætti það að vera næg trygging þess, að ekki fælist í því stjórnarskrárbrot, eins og hæstv.forsrh. (J. M.) var jafnvel að tæpa á. - Það ætti enn fremur að vera trygging fyrir því, að ekki væri stefnt með þessu til óvirðingar við háskólann, því að þessum manni er virðing hans viðkvæmt mál. Annars er það einkennilegt, að stjórnin skyldi ekki bera fram frv. um breytingu á hæstarjetti, úr því að hún viðurkennir þörfina á því, og auðvitað hefði það verið æskilegast, því að stj.frv. eru að jafnaði og geta verið best undirbúin, og yfirleitt ætti stjórnin að hafa frumkvæði að sem flestum málum. En fyrst að stjórnin kom þessu ekki í verk, þá var eigi önnur leið fyrir hendi en að einstakir þm. hlutuðust til um það. Þá hefir verið fundið að því, að frv. hafi ekki verið borið undir viðkomandi stofnanir. Þessi mótbára er nú slegin niður hvað háskólann snertir, en það mætti æra óstöðugan að bera frv. undir alla þá, sem þau kunna að snerta að einhverju leyti. - Hefir það og stundum litla þýðingu; t. d. man jeg það, að hæstarjettarfrv. 1919 var borið undir yfirrjettinn, en tillögum hans var lítið fylgt, eða að mig minnir helst að engu hafðar. Annars vona jeg það, að málið komist í nefnd, þrátt fyrir dauðadóminn, sem búið er að kveða yfir því hjer, jeg ætla að það væri af hv.þm. Dala. (B. J.). Það var nú svo sem auðvitað, að það hefði ekki þurft að nefna svona mikinn sparnað eins og af þessari sameining gæti leitt, til þess að það væri dauðasök að hans dómi. Gæti nefndin þá, ef henni sýndist svo, leitað álits hæstarjettar um málið. Jeg skal fúslega viðurkenna, að það væri ef til vill æskilegt, að umboðsvald og dómsvald sje sem mest aðskilið, en þetta frv. gengur ekkert í berhögg við það, því kensla er alt annars eðlis en venjuleg umboðsstörf, og lítil hætta held jeg stafi af því, að dómar verði litaðir, þó að hæstarjettardómendur hafi kynni af nemendum lagadeildarinnar. Um ástæður hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) þarf jeg ekki mikið að ræða. - Það er að eins deila um orð. En spurningin er einungis um það, hvort þetta verði gott í framtíðinni, en hitt skiftir engu máli, hvaða nöfnum mennirnir eru nefndir. Er enda ekkert því til fyrirstöðu, ef þurfa þykir, að þeir kallist prófessorar í háskólanum, en hæstarjettardómarar í hæstarjetti. Annars tekur 1. gr. frv. af öll tvímæli um þetta, því þar er sagt, að hæstarjettardómendurnir komi að öllu leyti í stað prófessora lagadeildarinnar. Þá taldi sami hv.þm. (M. J.), að heppilegra mundi, að ungir menn veldust að háskólanum í prófessorsstöður, en það væri ekki tilfellið með hæstarjett og rækjust því hagsmunimir hjer á. Í hæstarjettarlögunum er nú aldurstakmarkið að neðan 30 ár, og fyr eru menn tæpast búnir að ná þeim þroska, sem nauðsynlegur er í kennarastöður, svo þessi mótbára hefir við ekkert að styðjast. Þá átaldi hann okkur fyrir það, að við værum með þessu að hnupla frá sparnaðarnefndinni, en rjettast er honum að láta okkur um það, og jeg geri ráð fyrir því, að undirtektir hans undir málið hefðu verið þær sömu hver sem flutti það. Þá er það einnig sagt, að þetta sje ekki bráður sparnaður. - Það er rjett, hann verður ekki strax, en það verður það ekki heldur, þótt dómendunum sje fækkað En sparnaður getur komið strax þegar embætti losnar, og með þessu frv. er lagður grundvöllur til þess sparnaðar, er jeg fyr nefndi. Háttv. þm. Dala. (B. J.) þarf jeg fáu að svara. Allar till., sem í sparnaðaráttina hníga, finnast honum fáránlegar og hin mesta fjarstæða, og sama mun mega segja um hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Er því ekki ómaksins vert að eltast við að svara fjarstæðum og fleipri slíkra manna.

Magnús Jónsson Það var að eins eitt atriði í ræðu minni, sem halda mátti að hv.frsm. (P. O.) svaraði í alvöru - og það misskildi hann. Jeg sagði, að heppilegra mundi að veita fremur rosknum mönnum dómaraembætti, en aftur á móti þyrftu menn að koma fremur ungir í kennaraembætti. Þetta verður ómögulegt að samræma, ef sömu mönnum verða falin bæði störfin. Þá var það heldur enginn orðaleikur hjá mjer um það, að ekki gætu aðrir orðið kjörgengir til rektors og deildarforseta en prófessorar. - Þetta er að vísu form, en því er nú svona varið samkvæmt háskólalögunum, og því verður eigi hjá því komist að breyta þeim. Háttv. frsm. (P. O.) sagði, að einn háskólakennaranna hefði samið frv. Þetta má vel vera, en það kemur hvergi í ljós. Og hafi hann gert það, þá held jeg næstum því, að hann hafi verið að skemta sjer að því, að spila með þessa hv.þm.

Forseti (B. Sv.) Mjer hefir borist svo hljóðandi rökstudd dagskrá frá hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.): Í því trausti, að stjórnin íhugi mál þetta til næsta þings, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Er dagskrá þessi þá einnig til umræðu.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg er hissa á því, hversu kaldar móttökur þetta frv. hefir fengið, og jeg get tekið það fram, að jeg mun greiða því mitt atkv. Það ætti öllum að vera auðsætt, að 100 þús. þjóð má ekki haga sjer svo í öllu, sem þjóðir, er skifta miljónum. - Það er því fyllilega rjettmætt, að fela sömu mönnum fleiri störf. - Það er alt of mikið að hafa 8 færustu lögfræðingana bundna við jafnlítið starf, sem alment er sagt að hjer sje um að ræða. Og mjer er kunnugt um það, að einn prófessorinn hefir beinlínis kvartað um atvinnuleysi. Þá er það sagt, að þeir geti og eigi að gefa sig við vísindamensku, en þó er það öllum vitanlegt, að um slíkt getur eigi verið að ræða, því að vísindarit verða eigi gefin út sökum fátæktar okkar og mannfæðar. Sú mótbára háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.), að frv. fari í bága við háskólalögin í því, að með frv. sje fyrirmunað, að kennarar lagadeildarinnar verði rektorar eða deildarforsetar, er ekki rjett, því að í frv. stendur „....enda komi þeir að öllu leyti í stað prófessora við háskólann.“ Hjer verður því um ekkert viðrinisástand eða neina „svo sem“ prófessora að ræða. Tel jeg sjálfsagt, að frv. verði vísað til nefndar, og má þá fá álit rjettra hlutaðeigenda.

Bjarni Jónsson Jeg vil ekki hverfa frá því, sem jeg fyr sagði, að sú er tilætlunin, að prófessorar í lögum við háskólann stundi lagavísindi íslensk, forn og ný, og geri það svo vel, að stúdentar utan úr heimi sæki hingað, til fræðslu um íslensk lögvísindi. En til þess, að þetta megi verða, þurfa prófessorarnir að vera meira en yfirheyrsluvjelar og handleiðslumenn. Þeir verða jafnframt að vera vísindamenn. Um bókaútgáfuna er það að segja, að vel geta þau árabil komið, að eigi sje fært að gefa út vísindabækur, en það varir eigi til langframa, og hygg jeg, að menn verði eigi svo hraðvirkir, að eigi megi bíða á meðan. En vísindastarfsemin verður þó ætíð aðalatriðið. Hún getur ein aukið sæmd landsins og vakið eftirtekt á því hjá stærri þjóðum. Það er sagt, að hún gefi eigi tekjur af sjer, en það er þó ekki svo fráleitt sem margur hyggur, að vitið verði látið í askana. Þjóð, sem er þekt fyrir vísindastarfsemi sína, hún á greiðari aðgang á heimsmarkaðinum að selja sinn fisk og sitt smjör. Jeg hefi fyr sagt það hjer, og segi það enn, að danska smjörið á mikið að þakka Albert Thorvaldsen. En komist þetta skipulag á, fellur öll vísindastarfsemin alveg niður, því að enginn er sá verkmaður til, að hann fái annað þessu öllu. Auk þess er verkaskifting hjer sjálfsögð, því það er alt önnur andleg starfsemi að kveða upp dóma eða rannsaka fortíð og nútíð. Sami maðurinn hefir ekki tíma til að gegna þessum óskyldu störfum. Að breyta þessu á þennan veg væri sama sem að gera meðalfje úr ágætisfje, en það hygg jeg að góðum fjármönnum þætti alllítill búhnykkur. Auk þess væri annað eins tiltæki og þetta hreinasta dauðasynd gegn heiðri þjóðarinnar og andlegri velferð. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að þjóð, sem ekki væri 100.000, gæti ekki í öllum efnum hagað sjer eins og miljónaþjóðirnar. Það er hverju orði sannara, en jeg held líka, að það sje allfjarri því, að vjer Íslendingar höfum hagað oss svo. Annars furðar mig á því, að hæstirjettur skuli vera sumum mönnum þessi þyrnir í auga. Jeg veit ekki betur en að meiri hlutinn af dómurum hans hafi átt sæti í yfirrjettinum gamla, og var þá ekki talið eftir kaup þeirra. Jeg skal játa, að það væri ef til vill vinnandi vegur að fækka þeim um tvo, svo að þeir yrðu að eins þrír, eins og var í yfirrjettinum áður; það gæti að minsta kosti ekki talist nein hneisa. Annars er ekki gott um það að segja, hve mikið starf þetta verður í framliðinni. Þessi dómstóll er svo ungur enn, að tæplega verður í því efni bygt á reynslu þeirra fáu ára, sem hann er búinn að starfa hjer. Auk þess vantar mig, og jeg hygg fleiri hjer, þekkingu í þessu máli til að geta lagt rjettan úrskurð á það, og hygg jeg, að rjettast væri að leita álits dómaranna sjálfra um það. Einhver nefndi það hjer áðan, að einn af prófessorum lagadeildarinnar hefði verið í verki með að semja frv. þetta. Það má vel vera, að hann hafi hjálpað til að orða það, en hafi hann gert þar meira að, þá vil jeg minna á danska talsháttinn: „Skomager, bliv ved din Læst!“, og væri honum betra að stunda sinn starfa en að sitja við að semja slíkt. Annars hefir því verið hreyft fyrir skömmu, hvort ekki myndi rjettast að bæta við þriðja dómnum á milli undirrjettar og hæstarjettar. Virðist því þessi hreyfing ganga heldur í öfuga átt við það, sem ætla mætti. Skal jeg fyrir mitt leyti lýsa því yfir, að jeg myndi fúsari að ljá slíku frv. fylgi mitt heldur en því, sem hjer er á ferðinni. Jeg tel það nauðsynlegt, eftir því, sem kostur er á, að tryggja landsmönnum að geta fengið rjettan úrskurð mála sinna. Hafði jeg, satt að segja, vænst þess, að sparnaðarmennirnir svo nefndu hyggju áður strandhögg sín á öllum öðrum sviðum en dómsmálasviðinu. Auk þess hníga þessi sparnaðaráform ekki í rjetta átt. Landssjóður er nefnilega ekki neitt sjerlega illa stæður. því eins og menn vita, þá sparast samkv. fjárlagafrv. stjórnarinnar alt að því ein miljón króna í verðstuðulslækkun, og rennur það í ríkissjóðinn. Í því efni er ekki nein ástæða til ótta. Það er heldur ekki þetta, sem hefir krept mest að þjóðinni á síðustu tímum, heldur örðugleikarnir á að ná í erlendan gjaldeyri. Það er ekki svo mikið undir því komið, hvernig peningarnir velta á milli Pjeturs og Páls, hvort Þorleifur vinnur í þetta sinn það, sem Jóhannes tapar, eða hvort landssjóður sparar fje á kostnað einstakra manna. Þessi sparnaður hefir ekki sömu þýðingu eins og það, ef hægt er að spara eitthvað, sem kaupa verður frá öðrum löndum. Munurinn er sá, að það er þjóðarsparnaður, en þetta er landssjóðsspámaður. Og jeg held, að það sje áreiðanlega talað of mikið um þennan sparnað, en of lítið um hinn. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni. Þessi orð hefi jeg sagt til þess, að eftirtíminn geti ekki, hvernig sem fer, blandað mjer í skömmina.

Fjármálaráðherra (M. G.) Hv. þm. Dala. (B. J.) segir, að enginn maður sje slíkur afkastamaður, að hann geti gegnt þessum þrem störfum, og með þessu frv. sje þessari vísindastofnun spilt. Nú skulum við athuga málið lítið eitt nánar. Statistik hæstarjettar sýnir, að aðeins 30 mál hafa verið afgreidd þaðan á ári.  (B. J.: Hve gömul er sú statistik?)  . Hún nær að vísu ekki yfir meira en tvö ár, en er lægri seinna árið. Með því að tala dómaranna haldist, kemur að eins eitt fag í lagadeildinni á mann, og fæ jeg ekki skilið, að það verði svo ýkjamikið verk að setja sig inn í það og taka þátt með 4 mönnum öðrum í uppkvaðning 30 dóma. Og illa mun þetta þola samanburð við t. d. störf bæjarfógetans í Reykjavík, sem kveður upp 3–400 dóma á ári. Þeirri hlið vísindastarfseminnar, sem á að miða að því að draga menn hingað til háskólans utan úr heimi, legg jeg heldur litið upp úr. Það má vel vera, að hægt sje að fækka dómurunum niður í 3. Jeg hygg, að rjett væri að taka það líka til athugunar; að minsta kosti tel jeg nauðsynlegt, ef hægt er, að draga úr kostnaðinum við þennan dómstól. Jeg á annars bágt með að skilja, hvers vegna hv.þm. Dala. (B. J.) vill endilega fella þetta frv. strax, en þó jafnframt spyrja dómarana ráða í þessu efni.  (B. J.: Jeg hefi hvorugt sagt)  . Jú, hvorttveggja. Það er og næsta undarlegt að halda því fram, að minni líkur verði fyrir rjettum dómum, ef dómarar kenna við háskólann. Ætli það sje verra fyrir dómarana að þrautkynnast þeim vísindum, sem þeir eiga að dæma eftir? Jeg held ekki.

Gunnar Sigurðsson Jeg skal verða mjög stuttorður. Jeg er ekki í sparnaðarflokknum, en jeg sje þó, að nauðsynlegt er nú að spara alstaðar þar, sem hægt er. Þó að eins þar, sem sparnaðurinn verður til hagnaðar - því að öllu má of mikið gera - og jafnvel sparnaður getur orðið til ills, ef hann gengur út í öfgar eða beinist í skakka átt. En á einu verð jeg að furða mig á þessu þingi. Flestir hv.þm. ganga í tvo sparnaðarflokka, kjósa nefnd til að koma fram með sparnaðartill., en hundsa svo allar sparnaðaruppástungur einstakra manna og sparnaðarnefndar, þegar þær koma fram.  (Jak. M.: Þetta frv. er ekki borið fram af sparnaðarnefndinni)  .  (B. J.: Það er þvert á móti gripið hjer fram fyrir hendur hennar)  . Jeg tel víst, að þessu máli verði vísað til allshn., en einn úr sparnaðarnefndinni er þó í þeirri nefnd. Jeg skal annars taka það fram, að jeg tel það ekki ógerlegt, að dómurunum við hæstarjett verði fækkað niður í 3, sjerstaklega ef miðdómstóll verður settur, því að það álít jeg bráðnauðsynlegt að gert verði bráðlega. Annars skal jeg ekki ganga neitt inn á málið við þessa umr., en vil að eins leggja það eindregið til að vísa málinu til nefndar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg leyfi mjer að óska þess, að mál þetta verði tekið út af dagskrá í dag. Það er nú svo komið, að hreppsnefnd Sauðárkrókshrepps er í vafa um, hvort hún kærir sig um, að frv. gangi fram, vegna þeirrar breytingar, sem á því var gerð við 2. umr. Jeg óska því, fyrir hönd okkar þm. Skagf., að málið verði tekið af dagskrá og ekki aftur á hana tekið nema ósk um það komi frá okkur.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Þessi till., sem er á þskj. 51, er fram komin vegna þess, að hæstv. landsstjórn hefir tilkynt það, að fremur litlar líkur sjeu til, að fleira en eitt skip verði haft við landhelgisgæslu í ár af hálfu Dana. Hefir nefndin íhugað þetta mál, og þótti nauðsynlegt, að þingið ljeti í ljós álit sitt og gerði ráðstafanir til þess, að landhelgisgæslan verði svo aukin, sem þörf er á. Það munu flestir, sem nokkra þekkingu hafa á þessu máli, álíta, að hagur þjóðarinnar sje að miklu leyti undir því kominn, að landhelgisgæslan sje í sem bestu lagi. Jafnframt er það öllum vitanlegt, að til þess að þetta geti orðið þarf að kosta til ærnu fje. Það hefir nú komið til tals í nefndinni, hvort ekki muni líklegt, að samkomulag geti náðst við Dani um, að þeir haldi úti tveimur skipum hjer við landhelgisgæslu þetta árið. Þótti nefndinni þetta tiltækilegt, jafnvel þótt nauðsynlegt væri að leggja fram nokkurt fje af vorri hálfu. Eins og menn vita, þá er nú ekkert til fyrirstöðu, að vjer tökum sjálfir að oss landhelgisgæsluna að nokkru leyti. En nefndin hefir litið svo á, að þetta sje tæplega tímabært nú sem stendur, sökum skorts á undirbúningi, bæði hvað snertir skipin og uppfræðslu þeirra manna, sem þeim eiga að stjórna. Að mínu áliti verður ekki hjá því komist, að þingið taki nú skýra afstöðu þessu viðvíkjandi og láti í ljós vilja sinn, hvort það fallist ekki á að reyna að fara samkomulagsleiðina og vita, hvort annað skip fæst hjá Dönum. Þetta ástand, sem nú er, að einungis eitt skip hafi þessa gæslu á hendi, er algerlega óviðunandi. Ætti mönnum að vera í fersku minni, hve mikill og góður árangur hefir orðið af starfi þessara tveggja skipa, sem hafa gætt landhelginnar síðasta árið. Hefði hann þó orðið enn meiri, ef ekki hefðu þessar tafir hent skipin, - vjelabilun annað þeirra, og konungskoman og töfin, sem af henni leiddi, hitt. Ber víst öllum saman um, að þetta hefir verið í miklu betra lagi síðustu árin, bæði hvað snertir tekjuauka og betra eftirlit með landhelgissvæðinu. Af öllu þessu fæ jeg ekki annað sjeð en að sjálfsagt sje af þinginu að fallast á að gera tilraun þá, sem nefndin hefir stungið upp á; en mishepnist hún, þá er það augljóst, að gera verður einhverjar aðrar alvarlegar ráðstafanir, en sá kostnaður, sem af þeim leiddi, yrði eflaust margfaldur við þennan, sem hjer er um að ræða. Þá er enn eitt atriði, sem um er vert að geta. Það er það, að ekki er líklegt, að þetta samkomulag geti náðst á þeim grundvelli, að samið sje aðeins um eitt ár. Væri hitt líklegra, að ekki gæti komið til mála skemri tími en 3 ár. Auk þess er sjálfsagt að útiloka ekki með þessum samningum, að önnur skip, rekin með íslenskri áhöfn, mættu jafnframt rækja þennan starfa. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða þetta meira. Málið virðist liggja svo beint við, að jeg er í engum efa um, að það nái óhindrað fram að ganga. En jeg vil aðeins, áður en jeg sest niður, beina því til hæstv. forseta, að ef till. verður samþykt, þá verði málið tekið til 2. umr. svo fljótt sem þingsköp leyfa, því verði ekki búið að afgreiða það á mánudaginn kemur, þá er vonlítið um, að nokkuð geti orðið úr þessu. Það útheimtist nefnilega fjárveiting frá danska þinginu, en nú er svo liðið á það, að hjer er alveg um síðustu forvöð að ræða.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal fara að loflegu dæmi háttv.frsm. (M. K.) og vera stuttorður, jafnvel þótt ástæða væri til þess að fara nokkrum orðum um þetta mál af hálfu stjórnarinnar. Jeg er háttv. nefnd þakklátur fyrir tillögur hennar og skal taka fram, að mjer þykir vænt um, að háttv.frsm. (M. K.) fór loflegum orðum um framkvæmd landhelgisgæslunnar síðasta ár. Það hafa komið fram ónot og aðfinslur út af strandgæslunni, bæði í blaðagreinum og víðar, nú upp á síðkastið, en það er samt áreiðanlegt, að síðasta árið hafa þeir menn haft hana með höndum, sem höfðu áhuga á að rækja hana af alúð og með dugnaði. Þá er og rjett hjá hv.frsm. (M. K.), að það þarf að flýta þessu máli sem mest, ef gagn á að að verða á þessu ári. Jeg vil aðeins geta þess, að heppilegra mundi vera að setja „ríkisstjórn“ í stað „flotamálastjórn“, því þetta er fjárhagsmál, ekki síður en flotamál. Ekki er rjett, að það hafi komið afturkippur frá Dana hálfu í þessu efni. Dönsku stjórninni finst, að ummæli hafi komið fram í þá átt, að óvíst sje, að Alþingi kæri sig um frekari aðgerðir í því. Jeg hygg ekki, að til þess hafi verið ætlast frá Dana hálfu, að vjer leggjum fram fje til aukinnar strandgæslu frá þeim, enda væri það varla fært sem stendur, svo að um munaði. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta mál meira, en vona, að það verði afgreitt sem fyrst. Best væri, að það yrði afgreitt svo fljótt, að hv.Ed. gæti afgreitt það á morgun, því að fjárlagafrv. Dana er sagt komið til 3 umr., og í því þarf að gera ráð fyrir aukinni strandgæslu hjer, ef verða á í ár.

Pjetur Ottesen Það gleður mig, að komið hefir fram till. um að auka og bæta landhelgisvarnirnar. Það hefði glatt mig enn meira, ef till. hefði farið fram á, að við gerðum eitthvað af eigin ramleik í því efni, eins og jeg benti á í umr. um þetta mál í fyrra, og að við tækjum sjálfir að einhverju leyti strandvarnirnar í okkar hendur. Þótt segja megi, að þær umræður, sem um málið urðu þá, leiddu ekki af sjer beinlínis nýja ályktun um málið, - hún var áður tekin og er í fullu gildi, sem sje að kaupa skip til landhelgisgæslu, - þá komu fram svo margar og miklar upplýsingar um nauðsyn á framkvæmdum í þessu máli, að ætla hefði mátt, að stjórnin hjeldi málinu vakandi og ynni ósleitilega að undirbúningi þess. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hefir enn ekki skýrt frá, hvað stjórninni hafi orðið ágengt í því efni. Það er að vísu allmikið vorkunnarmál, þó að lítið hafi orðið úr framkvæmdum að því er skipakaup snertir, meðan tímarnir eru svona erfiðir, en á hinn bóginn er málið svo nauðsynlegt, að í því má einskis láta ófreistað. Það var í fyrra farið fram á, að Danir ykju þá strandvarnirnar þannig, að öðru skipi yrði bætt við, og urðu þeir þá að nokkru leyti við þeim tilmælum, og það án þess að neitt fje væri sjerstaklega goldið fyrir. Enda get jeg ekki sjeð, að okkur sje í rauninni skylt, og því síður nauðsynlegt, að bjóða fram fje til þess, þó að tvö skip væru hjer við landhelgisgæslu af þeirra hálfu. Samkvæmt sambandslögunum eru Danir þó að minsta kosti skyldugir til að halda uppi strandvörnum eins og áður, þannig að þær verði ekki minni eða lakari en áður hafði verið. Þá hafði að vísu ekki verið hjer nema eitt skip, en störfin voru þá ekki heldur líkt því eins mikil og síðar hefir orðið. En Danir hafa líka eigin hagsmuna að gæta, þar sem þeir hafa innfæddra manna rjett hjer til fiskveiðanna, meðan samningar gilda þar um. Auk þess finst mjer ekki úr vegi, að þeir bættu nú að einhverju upp það, sem niður fjell á ófriðarárunum. Mjer finst því, að það geti litið svo út, ef annar liður tillögunnar, um það að bjóða fram fje eða borgun, yrði samþyktur, eins og með því væri verið að ljetta skyldu af Dönum að ástæðulausu, en þó mun það trauðla hafa verið tilætlun nefndarinnar; en þann skilning mætti í það leggja. Mjer finst því ekki, að það geti komið til mála að samþykkja tillöguna eins og hún er orðuð. Þess hefir verið getið til, og jeg held, að það sje vikið að því í greinargerðinni fyrir tillögunni, að afturkippurinn frá Dana hálfu stafi af blaðagreinum hjer og ummælum Alþingis. Á Alþingi snerust umræðurnar hvað landhelgisgæslu Dana hjer snerti aðallega um, hversu ljeleg hún hefði verið, og má segja það Dönum til lofs, að þeir ljetu sjer þær átölur að kenningu verða og bættu landhelgisgæslu að miklum mun árið sem leið. Var það allmikil framför frá því, sem verið hefir. Foringjar varðskipanna sýndu mun meiri árvekni í starfinu en áður hafði oft á löngum verið sýnd, þótt því sje ekki að neita, að meira hefði mátt í því efni vænta af okkar eigin mönnum. Í þessu sambandi vil jeg benda á, að það hefir ekki síst staðið strandgæslunni fyrir þrifum, hve oft hefir verið skift um foringja á skipunum, og jafnframt vil jeg beina því til hæstv. stjórnar, að hún geri sitt til, að eigi verði skift um foringja að þessu sinni.

Forsætisráðhenra (J. M.) Hv. þm. Borgf. (P. O.) sagði, að strandgæslan hefði lagst niður á ófriðarárunum. Það er að vísu að nokkru leyti satt, en engu að síður var gæsluskipið í þjónustu landsins allan þann tíma. Það flutti bæði farþega, póst og farangur á örðugustu tímunum, þegar þörfin var mest og ekki var öðru til að dreifa. Það má að miklu leyti kenna íslensku stjórninni um, að strandgæslan minkaði um þær mundir, því það bar enn þá brýnni nauðsyn til að nota skipið í aðrar þarfir þá. Hvað viðvíkur fjárframlaginu, sem farið er fram á, skal jeg geta þess, að stjórnin á þar engan hlut að máli, en hjer mun tæplega vera ætlast til neinnar stórrar upphæðar. Jeg skal svo ekki lengja umræðurnar meira um þetta mál, en vona, að það mæti ekki mótspyrnu og nái fram að ganga.

Jón Þorláksson Jeg ætla aðeins að leyfa mjer að koma með fyrirspurn til hv. nefndar út af niðurlagi till. Það kom mjer dálítið undarlega fyrir sjónir, að tekin skyldi upp í greinina heimild til að bjóða fjárframlag úr ríkissjóði, því að jeg veit ekki til, að farið hafi verið fram á fjárframlag frá okkur af Dana hálfu fyrir það að hafa skipin tvö. En sje svo, að skipið sje ófáanlegt án fjárframlags frá okkur, vil jeg spyrja hv. nefnd, hvort hún hafi tekið til yfirvegunar, hvort eigi megi eins vel taka fjeð úr landhelgissjóðnum.

Bjarni Jónsson Mál þetta er alkunnugt frá síðustu þingum. Jeg hefi á fyrri þingum gerst svo djarfur að halda fram, að betra væri, að við eignuðumst skip sjálfir til að gæta strandanna, heldur en að biðja Dani um að gera það. Mjer skildist, að ætlast væri til þess, er sáttmálinn var gerður við Dani 1918, að þeir skyldu framvegis látnir í friði og að við mundum ekki kvabba á þeim framar. En á því virðast litlar efndir ætla að verða. Út yfir tekur þó, er þetta svonefnda sparnaðarþing vill fara að bjóða Dönum fje til þess að halda úti tveim döllum hjer við land. Jeg skil nú, hvers vegna spornað er svo mjög á móti hæstarjetti. Það mun vera til þessa, sem hafa á fjeð, er við það sparist. En fyrir þá fúlgu, sem þyrfti til þessa, mætti hafa tíu hæstarjetti. Jeg vona, að ekki þurfi að tala langt mál á móti þessari till., því sparnaðarhugurinn, sem hjer virðist ríkjandi, ætti einn að vera nægur til að fella hana, og það því fremur, sem margt af því, sem um strandgæsluna er rætt og ritað. er markleysuhjal. Á öllu því svæði, þar sem eigi er fiskað á bátum eða smáskipum, má einu gilda, hvort vörpunni er beitt utan eða innan landhelgi. Hagnaðurinn að varðskipinu er því að miklu leyti ímyndaður. En fyrir landið er það vansi, ef nú er farið fram á, að Danir leggi meira af mörkum en til var ætlast, er samningurinn var gerður við þá. Jeg mun því aðeins vera með fjárveitingu í þessu skyni, að henni sje varið til að koma upp innlendu skipi. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta mál meira; en jeg sje, að maður verður að hafa nákvæma gát á hverri einustu till., sem kemur fram á þessu þingi, svo að maður geti sýnt sig hreinan af henni og þvegið hendur sínar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg gleymdi áðan að svara fyrirspurn hv.þm. Borgf. (P. O.) um, hvort stjórnin hefði leitað sjer nokkurra upplýsinga um kaup eða byggingu á skipi til strandgæslu. Jú, stjórnin hefir gert það og lagt þau plögg fyrir sjávarútvegsnefnd, sem jeg hygg, að hún muni telja fullnægjandi, ef á þá sveifina verður hallast að kaupa skip í þessum tilgangi. Þá nefndi hv.þm. Borgf. (P. O.), að hjer hefðu verið tveir foringjar, sem hefðu gætt skyldu sinnar af mikilli alúð. En þeir voru þrír, og höfðu allir sama áhuga á að koma að sem bestum notum. Það hefir verið bent á, að eins mætti taka fje það, sem til þessa yrði varið, af sektum þeim, er inn kæmu fyrir ólöglegar veiðar í landhelgi, og sje jeg fyrir mitt leyti ekkert á móti því, en vona, að komandi stjórn ráði fram úr þessu efni á sem heppilegastan hátt.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Það er fjarri mjer að ætla að fara að vekja deilur út af þessu máli. Mjer virðist það öldungis óviðeigandi, enda enginn gefið tilefni til þess, nema hv.þm. Dala. (B. J.), og mun jeg víkja að því nokkrum orðum síðar. Þá ætla jeg með fáum orðum að svara athugasemdum þeirra hæstv. forsætisráðherra (J. M.) og hv.þm. Borgf. (P. O.). Hvað snertir orðalagið, að viðkunnanlegra sje að setja „ríkisstjórn“ í stað „flotamálastjórn“, þá er jeg ekki þeirrar skoðunar, því þótt það sje þingið, sem hefir hið endanlega úrskurðarvald í þessu efni, þá mun þó eingöngu vera farið eftir áliti flotamálastjórnarinnar. Finst mjer því þessi breyting síst til bóta, enda mundi hún tefja tímann, en eins og áður er tekið fram, ríður á að hraða þessu máli sem mest. Þá er hitt atriðið, að „ef nauðsyn krefur, bjóða fjárframlag úr ríkissjóði upp í kostnað þann, er af rekstri tveggja gæsluskipa leiðir“. Orðalag þetta er valið með tilliti til þess, að það kemur auðvitað því aðeins til mála að veita fje úr ríkissjóði, að skipin verði tvö. Mjer finst þetta því nægilega skýrt og engin ástæða til að breyta því. Annars get jeg að ýmsu leyti verið hv.þm. Borgf. (P. O.) sammála. Það væri miklu betur farið, ef við af eigin ramleik gætum haldið úti skipi til strandgæslu. En af praktiskum ástæðum og í samræmi við þá sparnaðarstefnu, sem nú ríkir í hv. Alþingi, álít jeg þetta fyrirkomulag skynsamlegast. Hvað snertir fyrirspurn hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), þá má líta á það mál frá ýmsum hliðum, og er mjer ekkert kappsmál, hvernig því verður hagað, en jeg hygg þó, að allflestir sjeu þeirrar skoðunar, að það sje betur farið, að þessi sjóður aukist sem hraðast, svo sem allra fyrst verði auðið að ráðast í að gera út skip, sem sje eign ríkisins og stjórnað af innlendum mönnum. Jeg álít því tiltækilegast að veita þetta fje úr ríkissjóðnum. Jeg sje ekki nokkra ástæðu til að fara að eiga orðakast við hv.þm. Dala. (B. J.) um þetta efni. Jeg hefi lýst yfir því áður, og ekki skift um skoðun síðan, að hann yrði naumast tekinn alvarlega, er um praktisk mál væri að ræða. En ummæli hans koma venju fremur undarlega fyrir sjónir, er maður athugar afstöðu hans í ráðgjafarnefndinni. Jeg er annars ekki í miklum vafa um, að mál þetta nái fram að ganga. Enda væri mikið ólán, ef á annan veg færi, því þetta virðist eina rjetta leiðin til að ráða málinu farsællega til lykta.

Jakob Möller Jeg held, að jeg þurfi ekki að taka til mín þau orð, sem hjer hafa fallið um óviðurkvæmileg ummæli, er blöðin eiga að hafa flutt um strandvarnir Dana hjer. Það er þó ekki af því, að mjer hafi eigi verið sent ýmislegt af því tæi til birtingar, og eigi heldur af því, að ekkert hafi mátt að strandgæslunni finna síðastliðið ár, þó að svo virðist, sem ýmsir hv.þm. sjeu nú í sjöunda himni yfir henni. Er mjer einmitt vel kunnugt, að strandvörnunum var mjög ábótavant, bæði norðan lands og sunnan, þetta ár. Svo mikið er víst, að „Fylla“, skipið sem var hjer syðra, lá lengst af hjer inni á Reykjavíkurhöfn. Um leið verð jeg þá að vekja athygli hv.þm. á því, að eigi fer altaf saman góð gæsla landhelginnar og há tala tekinna botnvörpunga. Hitt er miklu meira um vert, að botnvörpungum sje haldið burt frá landhelginni. Þótt annað danska skipið hafi „veitt vel“, þá er það engin sönnun þess, að það hafi rækt vel vörnina. Eitt íslenskt skip, „Þór“, varði suðurströndina í fyrra á vertíðinni. Þar var sú gæsla, sem vjer þurfum. Skipið lá oftast nær úti og var á sveimi á þeim stöðvum, þar sem helst var hætt við, að botnvörpungarnir gerðu usla innan landhelginnar, og þegar botnvörpungarnir urðu varir við það, þorðu þeir ekki að reyna. Slíka vörslu þurfum vjer að fá, en hana fáum vjer ekki fyr en vjer tökum málið í vorar eigin hendur. Og þegar skipin halda sig þannig á þeim slóðum, sem verja á, þá er þess eigi þörf, að þau sjeu mjög hraðskreið. En hitt er satt, að þegar skipin liggja oftast inni, og skreppa aðeins út öðru hverju, þá er betra að hafa þau hraðskreið, ef veiðifarir þeirra, þá sjaldan þær eru farnar, eiga ekki líka að verða árangurslausar. Jeg mun greiða atkvæði á móti þessari till. Hún gengur í öfuga átt við það, sem stefna ber. Hún er tilraun til þess að sveigja oss frá þeirri braut, að taka strandvarnirnar í vorar hendur sem fyrst. Auk þess er í till. gert ráð fyrir að leigja dönsk varðskip til strandvarnanna, svo að ekki þarf að láta það fæla sig frá því að ráðast í að annast þær sjálfir, þó að nokkur kostnaður verði við það. Hygg jeg, að því mætti koma svo fyrir, að kostnaðurinn yrði oss ekki ofviða. Vjer getum notað „Þór“ fyrir sunnan, og þá dettur mjer í hug, hvort ekki mætti fyrst í stað nota þau skip, sem ríkissjóður á. Þau hafa víst fremur lítið að gera, og þá virðist vera nær að nota þau heldur en að láta þau liggja við garðinn og hafa mennina í landi á fullum launum. Og þótt þau sjeu skriðminni en varðskip alment gerast, þá hefi jeg nú bent á, að minni hraða er þörf, ef skipin eru höfð á varðbergi á þeim slóðum, sem verja á. Mjer heyrðist hæstv. forsætisráðherra (J. M.) vera að tala um einhverja samninga um sektirnar. Þar er aðeins sá hængur á, að þingið neitaði að viðurkenna þá samninga. En það skil jeg vel, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sje um það hugað, að samningar þessir við Dani, um strandvarnirnar, sem gert er ráð fyrir í till., gangi fram. Það er í samræmi við fyrri aðgerðir hans í þessu máli, einmitt að girða sem tryggilegast fyrir það, að landsmenn taki þær að sjer sjálfir, og þykist jeg vita, að þessi tillaga sje frá honum komin, sem einskonar kveðja.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg held, að jeg hafi sagt, að samið hafi verið eða hálfsamið um nokkurt tillag til Dana af sektunum, og er það rjett. Hitt veit jeg líka, að þingið neitaði þessu, og er það mál nú afgert fyrir löngu. Samanburður hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) á „Þór“ og dönsku skipunum var ekki heldur allskostar rjettur. „Þór“ gætir aðeins lítils svæðis, aðallega þess svæðis, þar sem veiðarfæri Eyjamanna eru í hættu. Ef verja ætti á sama hátt alla strandlengjuna, þá þyrfti mörg skip. En um það, hvort hægt sje að láta varðskip liggja úti, og nota til þess skip, þótt ekki sjeu hraðskreið, eru skiftar skoðanir meðal sjerfræðinga, og skal jeg engan dóm á það leggja. Jeg tel ekki heldur vert að fara að vekja hjer upp gamlar deilur, og vil jeg ekki taka þátt í því, með því að málið er nú komið á rjettan rekspöl, samkvæmt því, er jeg fyr og síðar hefi haldið hjer fram.

Pjetur Ottesen Mjer hefir skilist, að helst ætti að taka þessa till. til síðari umr. líka í dag. Nú vildi jeg skjóta því til nefndarinnar, eða hv.frsm. (M. K.), hvort ekki væri óhætt að láta það dragast til morguns. Mjer er kunnugt um, að allmargir þdm. eru eins og jeg óánægðir með orðalag till., einkum síðari hlutann, sem öldungis er ótækt að samþykkja eins og hann er. En til þess er ekki tóm, ef reka á af síðari umræðu þegar á eftir þessari. Úr því jeg stóð upp, þá vildi jeg líka leiðrjetta misskilning þann, sem fram kom hjá hv.þm. Dala. (B. J.). Hann virtist halda, að einu gilti, hvort landhelgin væri varin eða ekki, þar sem ekki væri stunduð veiði úr landi. Jeg vil nú aðeins benda honum á fiskigöngurnar hjer við suðurströndina. Nálægt Ingólfshöfða gengur fiskurinn af hafi og upp að landi, og síðan kemur gangan vestur með. Og þótt ekki sje hægt að veiða úr landi þar fyrir söndunum eystra, eða sjaldnast, þá gengur fiskurinn alveg upp við landsteina, en utan landhelgi, og jafnvel þótt ekki sje utar en á 10–15 faðma dýpi, fæst engin branda. Ef botnvörpungar gætu neytt sín þarna uppi við land og fylgt göngunni alla leið með söndunum, þá er víst, að það hefir mjög mikil áhrif á fiskigöngurnar og aflann alstaðar austan fjalls, og hjer í Faxaflóa líka.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Jeg felst á, að ekki fari fram nema fyrri umræða í dag. Brtt. geta þá komið fram við síðari umr. Jeg hefi nú að vísu litla trú á, að þær gætu orðið til bóta. Jeg verð eindregið að mótmæla þeirri skoðun hv.þm. Borgf. (P. O.), að ófært sje að samþykkja síðari hluta tillögunnar, eins og hann er. Það er mjer nokkuð torskilið, hvað þeir menn meina, sem heimta miklar framkvæmdir, en vilja þó ekkert leggja fram, þegar til kemur, til þess að þeim geti orðið framgengt. Mjer virðist því, að framkoma þessa hv.þm. (P. O.) lýsi ekki eins miklum áhuga fyrir málinu eins og hann vill láta líta út fyrir.

Jón Þorláksson Jeg hafði afhent hæstv. forseta skriflega brtt., en ef till. kemur ekki til síðari umr. fyr en á morgun, þá tel jeg ekki ástæðu til að láta hana koma til atkvæða nú. Mun hún þá verða prentuð og verða útbýtt á morgun. Þessi brtt. mín fer í þá átt, að orðin: „og ef nauðsyn krefur .... “ til loka till. falli niður. Jeg lít sem sje svo á, að Dönum beri, samkvæmt sambandslögunum, að kosta alla þá strandgæslu, sem þeir hafa hjer, enda þótt þeir máske sjeu ekki beinlínis skyldir að hafa meira en eitt skip. Nú skilst mjer enn fremur, að þessa fjárframlags sje ekki krafist af Dana hálfu, og þá virðist mjer tæplega rjett að vera að bjóða það fram. Ef stjórn sú, sem semur, þykist ekki geta komist að hagkvæmum samningum án fjárframlaga, þá mun henni verða innan handar að leita heimildar Alþingis í því efni. Brtt. mín segir ekkert af eða á um þetta, en samkvæmt henni býður Alþingi ekki þetta fje fram að órannsökuðu máli.