Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Í upphafi vil ég taka fram að ég veit að þessi dagur á að vera tileinkaður utanríkismálum og vil ég því biðja hæstv. utanrrh. forláts á þessu inngripi mínu en ég tel hins vegar að eftirfarandi mál sé það brýnt að Alþingi eigi að ræða það örlítið í upphafi þingfundar. Oft þarf hörmungar til svo að yfirvöld bregðist við. Í kjölfar skelfilegra líkamsárása undanfarna daga hefur nú komið í ljós alvarlegur galli á almennum hegningarlögum um reynslulausn. Brjóti einstaklingur sem er á reynslulausn af sér þarf samkvæmt núgildandi lögum að leiða hann aftur fyrir dómara í réttarhöldum og dæma hann fyrir nýja glæpinn áður en hægt er að setja hann aftur í fangelsi til að ljúka afplánun sinni fyrir fyrri dóminn. Þetta getur tekið of langan tíma eins og dæmin sýna. Áður fyrr gátu Fangelsismálastofnun og dómsmrn. afturkallað reynslulausn ef aðili gerðist brotlegur við skilyrði hennar. Umboðsmaður Alþingis taldi slíkt fyrirkomulag hins vegar ekki vera í samræmi við mannréttindasáttmála Evrópu og þess vegna var lögunum breytt árið 1999. Hins vegar hefur verið bent á, m.a. af hálfu Jónatans Þórmundssonar, lagaprófessors í refsirétti, og Valtýs Sigurðssonar setts forstjóra Fangelsismálastofnunar, að fyrirkomulagið þarf ekki að vera svona. Þeir hafa bent á leiðir sem gætu tekið á þessum galla reynslulausnar, svo sem að leitað yrði eftir úrskurði dómara til að afturkalla reynslulausn sé rökstuddur grunur um að afbrot hafi verið framið á reynslutímanum. Það er alveg ljóst að þegar menn brjóta skilyrði reynslulausnar verður að vera til fljótvirk leið til að bregðast við. Samf. er tilbúin að gera það sem til þarf til að lögunum verði breytt. Þó að skammt sé eftir af þinginu er Samf. viljug til að liðka fyrir málum á þingi eins og hún getur. Það er einfaldlega of mikið í húfi. Mig langar því að lokum að beina þeirri spurningu til hæstv. dómsmrh. hvort hann sé tilbúinn á þessu þingi til að beita sér fyrir breytingu á lagaákvæðum um reynslulausn í þá átt að hægt sé að koma einstaklingi á reynslulausn aftur í fangelsi gerist hann brotlegur við skilyrði reynslulausnar.

Herra forseti. Ég tók þetta mál upp á ríkisstjórnarfundi í morgun og veit ríkisstjórnin nauðsyn þess að brugðist verði við þeirri stöðu sem upp er komin vegna þess að ríkisstjórnin er einhuga um að gloppa sé í löggjöfinni hvað þetta varðar. Eins og hv. þm. rakti á það rætur að rekja til túlkunar á mannréttindasáttmála Evrópu þannig að hér er um mjög viðkvæmt mál að ræða. Mér er kunnugt um að hv. þm. er mjög upptekinn af mannréttindum og telur m.a. að núverandi dómsmrh. hafi gengið of langt til þess að skerða mannréttindi manna. Það er vandratað, meðalhófið í þessu. Við lögðum þó ráðin á það í ríkisstjórninni í morgun að hugað verði að breytingum á löggjöfinni til að þessi gloppa verði ekki lengur fyrir hendi og ég hef þegar falið sérfræðingum að hefja störf við smíði þeirra texta sem þarf til að unnt verði að bregðast við í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar í morgun.

Herra forseti. Umboðsmaður Alþingis tók í áliti sínu árið 1994 afstöðu gegn því að stjórnvöld, þ.e. Fangelsismálastofnun, tækju afstöðu til rofa á reynslulausn og taldi --- og ég tel að hann hafi talið það réttilega --- að það væri ekki í verkahring Fangelsismálastofnunar að kveða á um sekt eða sakleysi. Meðal annars í tilefni af þessu varð breyting á almennu hegningarlögunum 1999 og þessi framkvæmd færð til dómstólanna. Hugsunin var sú að með hraðari dómstólameðferð væru tryggð nægilega skjót og hröð viðbrögð þegar slík mál kæmu upp. Mér þykir einsýnt að þessu þurfi að breyta, ekki þó að færa framkvæmdina aftur til Fangelsismálastofnunar eins og var, heldur þurfi að breyta ákvæðinu í hegningarlögunum þannig að þegar ekki þykja málsástæður fyrir kröfu um gæsluvarðhald þegar fyrir liggur játning í alvarlegu broti geti sakborningur ekki bara gengið út, heldur þurfi lögreglan að hafa viðbótarúrræði. Hún þarf að geta krafist þess sérstaklega þegar um er ræða skýlaus brot að maður sé þá settur inn á grundvelli rofa á reynslulausninni. Ég tel að Alþingi þurfi að leggjast yfir þetta í ljósi atburða og atvika þessa máls sem er jú tilefni umræðunnar, bæði yfir löggjöfina og framkvæmdina á reynslulausninni. Ég hef þegar óskað eftir sérstökum fundi í allshn. til að fjalla bæði um framkvæmdina og löggjöfina um reynslulausn. Ég vænti þess að við því verði orðið og að nefndin taki þetta til umfjöllunar á fundi sínum.

Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna svörum hæstv. dómsmrh. Ég tel að þetta hafi verið afskaplega jákvæð viðbrögð af hans hálfu. Ég vil líka taka fram að það er rétt hjá hæstv. dómsmrh. að við verðum að fara mjög varlega þegar kemur að mannréttindum og hugsanlegum brotum á þeim og mun ég seint þreytast á að brýna það fyrir honum. Þetta mál snýst samt ekki um það. Málið snýst um galla á lögunum og þegar svona alvarlegur galli á lögunum kemur í ljós skiptir miklu máli að brugðist sé bæði hratt og rétt við. Borgarar landsins verða að geta búið við öryggi og skynsamlegar reglur varðandi reynslulausnir á dæmdum föngum. Það mun því ekki standa á Samf. að stuðla að auknu réttaröryggi í landinu. Úrræði eins og reynslulausn er skynsamleg leið og hana ber að nota en það er hins vegar umhugsunarvert að dæmdir fangar fá nánast sjálfkrafa reynslulausn frá Fangelsismálastofnun burt séð frá eðli glæpsins eða fanganum. Hins vegar er það þó fagnaðarefni að náðst hefur sátt um að skrúfa fyrir þennan galla á almennum hegningarlögum sem hér um ræðir. Ég hlakka til þeirrar vinnu hér á þingi og vonandi getur hún hafist sem fyrst.

Herra forseti. Ég vil benda hv. þingheimi á að þegar galli er í lögum snýr hann sér til sjálfs sín og breytir lögunum en snýr sér ekki til framkvæmdarvaldsins og biður það um að breyta lögunum. Það er Alþingi sem setur lög á Alþingi og enginn annar. Ég vil árétta það sem hv. varaformaður allshn. sagði, að nefndin á að taka þetta fyrir. Það á að snúa sér til nefndarinnar og hún á að taka málið fyrir og breyta lögum þegar eitthvað er að lögum. Það er ekki spurningin um það að framkvæmdin hafi verið í ólagi.

Forseti. Athugasemd mín varðar vísun til nefndar. Flm. þessa máls óskaði eftir að því yrði vísað til allshn. og styðst þar væntanlega við starfsskiptingu í Stjórnarráðinu sem vissulega á að taka hliðsjón af samkvæmt þingsköpum. Hins vegar ráðast verkefni fastanefnda á Alþingi ekki af skiptingu framkvæmdarvaldsins, heldur af því sem þingið ákveður sjálft. Hér er um að ræða þjóðgarðinn á Þingvöllum, stækkun hans sem einkum varðar náttúru og umhverfi. Nú hefði verið eðlilegt að þetta mál færi til umfjöllunar í umhvn. Ég ætla ekki að standa á móti því að flm. sé hlýtt í þessu efni en legg áherslu á að þeir þættir málsins sem varða náttúru og umhverfi sem eru flestir þættirnir fari til sérstakrar umsagnar í umhvn. þegar þar að kemur.

Herra forseti. Þegar Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur mynduðu ríkisstjórn árið 1995 var samfélag þjóðanna enn að glíma við afleiðingar loka kalda stríðsins og þær væntingar og vandamál sem blöstu við þegar járnhrammi kommúnismans var lyft af ríkjum Mið- og Austur-Evrópu. Á þeim tíma var viðtekin hugmyndafræði á Vesturlöndum að fram undan væri björt framtíð samvinnu frjálsra ríkja samfara hnattvæðingu viðskipta. Í slíku samhengi er athyglisvert að minnast bókar sem bandaríski fræðimaðurinn Francis Fukuyama ritaði á fyrri hluta tíunda áratugarins undir heitinu ,,The End of History`` eða lok sögunnar, þar sem því var haldið fram að lok kalda stríðsins og sigur frjálslynds lýðræðis hefðu leitt til loka hugmyndafræðilegrar togstreitu í heiminum. Þessi bók fékk mikið lof og var um margt lýsandi fyrir ríkjandi viðhorf á Vesturlöndum allt fram á síðustu ár. Þegar við horfum til síðustu missira og nýlegra hryllilegra hryðjuverka á Spáni er ljóst að hugsunin um endalok hugmyndafræðilegrar togstreitu í heiminum nálgast barnslega einfeldni. Vestur-Evrópubúar bjuggu við stöðugleika og öryggi á áratugum kalda stríðsins en það byggðist á sameiginlegum varnarviðbúnaði og samstöðu ríkjanna í vestanverðri álfunni. Eftir kalda stríðið virtist langþráður friður án vopna í sjónmáli. Nú er þessum stöðugleika og öryggi ógnað en ekki af stórveldi handan landamæra heldur af öfgamönnum sem engu eira. Hugmyndafræði þeirra beinist gegn lýðræði og umburðarlyndi sem eru grundvallargildi Vesturlanda. Árásargjarn málflutningur og illgjörðir þessara öfgamanna staðfesta að markmið þeirra einskorðast ekki við eigin heimaslóðir heldur eru þau því miður hnattræn. Vesturlandabúar, einkum Evrópubúar, hafa tilhneigingu til að leita rökrænna skýringa og málamiðlunarlausna vegna átaka. Margir spyrja því hvort ofbeldið sé ekki afleiðing dvalar bandarísks herliðs í Sádi-Arabíu, stuðnings bandaríska stjórnvalda við Ísrael eða íhlutunina í Írak. Engar þessara skýringa standast því bandarískt herlið var að mestu horfið frá Sádi-Arabíu þegar stórfelldar hryðjuverkaárásir voru gerðar á sendiráð Bandaríkjanna í Keníu og Tansaníu í sama mund og friðarferlið fyrir botni Miðjarðarhafs stóð sem hæst fyrir sex árum. Þá getur andstaða við íhlutunina í Írak ekki skýrt mannskæð hryðjuverk sömu öfgamanna úr hópi súnníta-múslima gegn sjíta-múslimum og Kúrdum sem eru mikill meiri hluti íröksku þjóðarinnar. Enn þá síður getur stuðningur við íhlutunina í Írak valdið hótunum íslamskra öfgamanna um hryðjuverk í Frakklandi. Evrópubúar verða að horfast í augu við þá staðreynd að það eru ekki rökrænar skýringar á öllu atferli. Stjórnvöldum á Vesturlöndum hefur verið legið á hálsi fyrir að reyna að auka öryggi almennings með því að berjast gegn öfgaöflunum og víghreiðrum þeirra í stað þess að sýna samningsvilja. Þeir sem tala svo misskilja þá hættu sem við stöndum frammi fyrir. Þeir ganga út frá að hryðjuverkamennirnir séu réttmætir fulltrúar hins íslamska menningarheims þrátt fyrir fjöldamorð þeirra í Alsír, Indónesíu, Marokkó, Sádi-Arabíu, Túnis og Tyrklandi. Öfgamenn hafa tilheyrt öllum trúarbrögðum og verið uppi á öllum tímum. Því þarf að gera skýran greinarmun á múslimum annars vegar og íslömskum öfgamönnum hins vegar. Á hinn bóginn má enginn vegna svonefndrar pólitískrar rétthugsunar veigra sér við að horfast í augu við augljós þjóðfélagsvandamál í mörgum ríkjum múslima. Um hvað vilja menn semja við al Kaída eða gistiríki liðsmanna samtakanna? Útrýmingu Ísraelsríkis? Afturhvarf hvað varðar jafnrétti kynjanna eða réttindi samkynhneigðra? Forræði trúarlegra laga gagnvart veraldlegum lögum? Gleymum því ekki hver pólitísk markmið al Kaída og viðlíka samtaka eru. Það er með öllu óskiljanlegt að samningar við slík myrkraöfl skuli hvarfla að nokkrum upplýstum manni því samningsefnið getur ekki orðið annað en grundvallargildi lýðræðisríkja. Það duga engar vífillengjur til að leyna því að allt tal um samninga felur óhjákvæmilega í sér málamiðlanir, verðlaunar hryðjuverkamennina og svívirðir minningu fórnarlamba þeirra. Þaðan er stutt í þá siðferðilega brengluðu hugsun að fórnarlömbin hafi með einhverjum hætti kallað hryðjuverkin yfir sig og beri því ábyrgð á þeim fremur en illvirkjarnir sem þau vinna. Því er einnig oft haldið fram að það dugi ekki að ráðast gegn hryðjuverkamönnunum einum heldur þurfi að eyða orsökum hryðjuverkanna. Þetta er gjarnan nefnt í sömu andrá og fullyrðingar þess efnis að hatrið eigi sér rætur í kúgun og fátækt. Flestir af þekktari liðsmönnum al Kaída og hliðstæðra samtaka eru hvorki fátækir né ómenntaðir og vilja ekki sjá lýðræði eða mannréttindi að vestrænni fyrirmynd. Á heimaslóðum vilja þeir kollvarpa núverandi veraldlegum stjórnvöldum til að koma á trúarlegu alræði og erlendis vilja þeir vega að samfélögum sem stjórnast ekki af sama trúarofstæki. Virðingarleysi þeirra fyrir lífi annarra mótast af svipuðum hvötum og tortímingarverk nasískrar herraþjóðar og sjálfskipaðrar kommúnískrar úrvalssveitar á liðinni öld og við slíkri siðblindu finnast engin skynsamleg svör, hvorki nú né þá. Samanburður við vopnaða sjálfstæðisbaráttu í nýlendum eða kúgaðra minnihlutahópa í einræðisríkjum er fráleitur. Það er vissulega rétt að öfgar og ofbeldi geta nærst á vonleysi og örbirgð en gætum að því að samfélag þjóðanna er að reyna að bæta hag stríðshrjáðra múslimaríkja í andstöðu við íslamska öfgamenn sem vilja skapa sem mest óöryggi og neyð sem leið til valda. Þeir vilja ekki lýðræðislega stjórnarhætti eða endurreisn í Palestínu, Írak og Afganistan, né heldur friðsamlega sambúð þjóða á Balkanskaga. Því er mikið í húfi að stuðningur samfélags þjóðanna skili árangri einmitt á þessum stöðum. Auðvitað ber lýðræðisríkjum skylda til að stuðla að átakavörnum á grundvelli réttlátra samskipta ríkja og þjóða og það er nokkuð sem Evrópuríki öðrum fremur hafa lært af biturri reynslu. Þannig er hægt að draga úr svæðisbundinni eða alþjóðlegri spennu en það verður aldrei náð fullkomnu öryggisstigi af ástæðum sem fyrr hafa verið nefndar. Íslensk stjórnvöld vilja sem fyrr stuðla að friðsamlegri lausn svæðisbundinna deilumála, ekki síst fyrir botni Miðjarðarhafs, en slíkar lausnir þarf að finna í andstöðu við öfgamennina enda hafna þeir friðsamlegri lausn á deilum Ísraels og Palestínu. Um leið og lýðræðisríki berjast gegn hryðjuverkum hljóta þau að fordæma hvers konar ögrandi gagnaðgerðir, m.a. aftökur án dóms og laga. Herra forseti. Nú skiptir sköpum að samstaða lýðræðisríkja bresti ekki og að baráttan gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi verði hert um allan helming með öllum löglegum aðferðum. Öll ríki, smærri sem stærri, verða að leggja af mörkum í þeirri baráttu. Yfirlýstur einbeittur vilji til að sigrast á hryðjuverkamönnum, jafnvel þótt það taki ár eða jafnvel áratugi, er forsenda árangurs. Um leið verða lýðræðisríki að gæta þess að ganga ekki ómeðvitað erinda hryðjuverkamanna með tilgangslausri skerðingu á frelsi eigin borgara eða óþörfu harðræði gagnvart borgurum annarra ríkja. Ísland hefur staðið með nágrannaþjóðum í baráttunni gegn þessum ógnvaldi sem vegur úr launsátri að þeim sem síst skyldi. Liður í þeirri baráttu hefur verið fullgilding og framkvæmd viðeigandi alþjóðasamninga en sérstakt átak í því efni var gert í kjölfar hryðjuverkaárásanna á Bandaríkin árið 2001 og ákvæði slíkra samninga innleidd í íslensk lög. Þá hefur Ísland verið í forustu fyrir samráði um undirbúning hagnýtra aðgerða gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi á vettvangi ÖSE. Íslendingar verða nú að vinna náið með öðrum lýðræðisríkjum, einkum á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, Evrópusambandsins, Sameinuðu þjóðanna og ÖSE að frekari varnaraðgerðum til að tryggja öryggi almennings gegn þessari vá. Það má ekki gleyma því að alþjóðleg hryðjuverkastarfsemi og skipulögð glæpastarfsemi fara iðulega saman og því hefur verið lögð áhersla á eflingu innra öryggis, m.a. á Keflavíkurflugvelli og með eflingu sérsveitar ríkislögreglustjóra. Voðaverkin á Spáni eiga sér stað í sama mund og öryggis- og varnarmál Íslands eru í brennidepli. Íslensk stjórnvöld hafa lagt af mörkum til nauðsynlegrar þróunar Atlantshafsbandalagsins og eflingar samskipta þess við einstök ríki, samtök og stofnanir, þar á meðal Evrópusambandið. Það er ljóst að Ísland mun sem aldrei fyrr þurfa að reiða sig á sameiginlegar varnarskuldbindingar bandalagsins en til þess að þær standist til lengdar þurfa smærri sem stærri aðildarríki að vera veitandi jafnt sem þiggjandi. Það hefur þegar sannast að þótt framlög Íslands til aðgerða bandalagsins séu hlutfallslega takmörkuð geta þau engu að síður skipt miklu fyrir bandalagið í heild og um leið eflt þá samstöðu sem felst í 5. gr. Norður-Atlantshafssamningsins. Hvað varðar tvíhliða varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna þá tókst á síðastliðnum áratug að tryggja að eðlilegar breytingar á skipan varnarliðsins í ljósi breyttra aðstæðna færu saman við áframhaldandi nauðsynlegan varnarviðbúnað hér á landi. Íslensk stjórnvöld hafa síðan verið reiðubúin til efnislegra viðræðna við bandarísk stjórnvöld um hvernig trúverðugur viðbúnaður gæti orðið á Íslandi þegar til lengri tíma væri litið. Eins og kunnugt er hafa fulltrúar ríkjanna átt undirbúningsfundi en efnislegar viðræður á grundvelli skilgreindra lágmarksvarna hafa ekki enn hafist. Það er ófrávíkjanleg afstaða íslenskra stjórnvalda að trúverðugur varnarviðbúnaður á Íslandi sé forsenda áframhaldandi varnarsamstarfs. Ógnin sem öllum vestrænum lýðræðisríkjum stafar af alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi hefur hert þessa afstöðu. Málamyndavarnir veita falskt öryggi og geta því verið verri en engar. Það breytir því ekki að Íslendingar verða sjálfir að bera ábyrgð á innra öryggi og þeir verða að sýna vilja til aukinnar þátttöku í stuðningi við ytri landvarnir ekki síst með aukinni þátttöku í friðaraðgerðum á vegum Atlantshafsbandalagsins. Á undanförnum árum hefur öryggishugtakið orðið mun víðtækara en áður og ljóst að orsakasamhengi getur verið á milli öryggismála, mannréttindamála, þróunarmála, auðlinda- og umhverfismála svo dæmi séu nefnd. Þannig geta áþreifanleg framlög Íslands eða starfskraftar Íslendinga á vettvangi átaka eða neyðar stuðlað að staðbundnu og jafnvel svæðisbundnu öryggi, virðingu fyrir mannréttindum, efnahagslegri og félagslegri þróun og sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda. Í utanríkisráðuneytinu hefur verið unnið að því að þróa heildstæða sýn með þessum hætti sem endurspeglast í framboði Íslands til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Það eru óeigingjarnar hvatir sem liggja að baki áherslu íslenskra stjórnvalda á fyrrnefnda málaflokka. Með stofnun Íslensku friðargæslunnar innan utanríkisráðuneytisins var stigið skref sem á sér ekki hliðstæðu. Þannig gat smærra ríki án eigin herafla eða atvinnuhjálparsveita loks lagt af mörkum til friðarframkvæmdar, friðargæslu, eftirlitsaðgerða og neyðaraðstoðar með raunhæfum og gagnlegum hætti. Nú um mánaðamótin lauk hlutverki Íslendinga á Pristina-flugvelli í Kosovo þegar stjórnunin var fengin Sameinuðu þjóðunum og innan tæpra tveggja mánaða tekur Ísland við hliðstæðu hlutverki á Kabúl-flugvelli í Afganistan. Gert er ráð fyrir að 15 starfsmenn Íslensku friðargæslunnar fari í stjórnunarstöður á flugvellinum en þar verði alls um 500 starfsmenn. Þetta endurspeglar að Ísland hefur hlutverki að gegna og er treyst til mikilvægra verka. Með þessu getur Ísland lagt að mörkum til eflingar lýðræðis og mannréttinda í Afganistan sem var nánast í rúst eftir hörmungar stríðsátaka í tæpan aldarfjórðung. Þar höfðu hryðjuverkamenn hreiðrað um sig til að herja á grundvallargildi lýðræðisríkja. Óþarft er að fjölyrða um víxlverkun grundvallarmannréttinda og friðar. Íslensk stjórnvöld hafa á undanförnum árum lagt sérstaka áherslu á mannréttindamál í öllum milliríkjasamskiptum, bæði tvíhliða og á alþjóðavettvangi. Á sama tíma hefur verið deilt um hvaða aðferðir dugi best til að stuðla að virðingu fyrir mannréttindum. Íslensk stjórnvöld hafa ávallt verið reiðubúin til skoðanaskipta um mannréttindamál og talið það vænlegra til árangurs en að sniðganga stjórnvöld þeirra ríkja sem eru ásökuð um mannréttindabrot. Það hefur engu breytt um gildi eða megináherslur Íslands né heldur um að þeim hafi verið komið á framfæri með afdráttarlausum hætti, ýmist milliliðalaust eða á vettvangi alþjóðlegra og fjölþjóðlegra samtaka og stofnana. Sem dæmi um almennar áherslur Íslands má nefna réttindi kvenna og barna, þar á meðal að hlutskipti kvenna sem algengra fórnarlamba styrjalda verði sérstakur gaumur gefinn. Í því sambandi stóð utanríkisráðuneytið nýlega fyrir ráðstefnu um alþjóðlegar aðgerðir gegn mansali sem endurspeglar tengslin á milli skipulagðrar glæpastarfsemi og mannréttindabrota þar sem ekkert land er undanskilið. Hvað varðar Sameinuðu þjóðirnar sérstaklega er æskilegt að umbætur á starfsemi samtakanna nái einnig til skilvirkari meðferðar mannréttindamála og þá jafnvel þannig að öryggisráðið fjalli í auknum mæli um mannréttindabrot. Þróunarsamvinna er önnur leið til að stuðla að virðingu fyrir mannréttindum og friði. Íslendingar hafa á undanförnum árum sýnt vaxandi vitund um þá ábyrgð sem fylgir því að brjótast frá örbirgð til velmegunar. Á undanförnum níu árum hefur framlag Íslands til fjölþjóðlegrar og tvíhliða þróunarsamvinnu vaxið úr 0,11% í 0,19% af landsframleiðslu en það jafngildir aukningu úr 489 millj. kr. í 1.645 millj. kr. á ári. Nú skiptir miklu að þessi jákvæða stígandi haldi áfram. Það er mér því mikið ánægjuefni að greina frá því að ríkisstjórnin hefur ákveðið að auka framlög til þróunarmála sem hlutfall af vergri landsframleiðslu úr 0,19% á yfirstandandi ári í 0,35% á árunum 2008 til 2009. Þessi meiri háttar hækkun í umfangi þróunarsamvinnu skipar Íslandi á bekk með öðrum Evrópuþjóðum og er stórt skref í átt að takmarki Sameinuðu þjóðanna, sem kveður á um að iðnríki verji 0,7% af landsframleiðslu sinni til þróunarmála. Þá þarf að byggja á þeirri verðmætu reynslu sem fengist hefur í farsælu tvíhliða starfi Þróunarsamvinnustofnunar Íslands í fjórum ríkjum sunnanverðrar Afríku og á þeirri þekkingu á fjölþjóðlegri þróunarsamvinnu sem fengist hefur í núverandi samræmingarforustu Íslands fyrir hönd Norðurlanda og Eystrasaltsríkja innan Alþjóðabankans. Auðlinda- og umhverfismál geta beinlínis talist öryggismál þegar um lífsafkomu þjóða er að ræða og það á e.t.v. öðrum fremur við um Íslendinga. Þessi málaflokkur hefur á undanförnum árum orðið sífellt mikilvægari og meira áberandi viðfangsefni utanríkisráðuneytisins hvort tveggja vegna þess að þau krefjast í flestum tilvikum alþjóðlegra eða fjölþjóðlegra lausna og að hagsmunir og reynsla Íslendinga veita þeim sérstakt sjónarhorn. Árangursríkri formennsku Íslands í Norðurskautsráðinu lýkur síðar á þessu ári en þátttakan í ýmsu svæðisbundnu samstarfi á Norðurslóðum heldur fyrir vikið áfram á styrkari grunni en áður. Enn fremur blasa við víðtæk verkefni á sviði auðlinda- og umhverfismála eins og umfjöllun um málefni hafsins og nýting endurnýjanlegra orkugjafa. Sjálfbær nýting sjávarspendýra er ein grein af þessum meiði og aðild Íslands að Alþjóðahvalveiðiráðinu styrkir stöðu Íslands í hvalveiðimálum bæði frá þjóðarréttarlegu og pólitísku sjónarmiði. Í þessu samhengi má nefna að unnið er að greinargerð til landgrunnsnefndar Sameinuðu þjóðanna til að styrkja tilkall Íslands til landgrunns utan 200 sjómílna á Reykjaneshrygg, á Hatton-Rockall svæðinu og í svonefndri Síldarsmugu. Gert er ráð fyrir að verkefninu sem felur m.a. í sér mælingar á landgrunnsvæðum sem samsvara þrettánföldu landsvæði Íslands verði lokið árið 2006. Herra forseti. Öryggi Íslands er samofið öryggi annarra hluta Evrópu. Meiri háttar átök eða spenna í álfunni mundu hafa bein áhrif á Íslandi og sama má segja um veruleg efnahagsleg áföll í Evrópu. Margþætt samskipti Íslands við önnur Evrópuríki, einkum aðildarríki Evrópusambandsins, eru því og verða ráðandi þáttur í íslenskri utanríkisstefnu. Það kemur ekki í veg fyrir náin tvíhliða samskipti Íslands og Bandaríkjanna heldur styrkir þau, enda eru sterk Atlantshafstengsl keppikefli flestra Evrópuríkja. Frá lokum síðari heimsstyrjaldar hefur það verið markmið íslenskra stjórnvalda að halda tengslum bæði til austurs og vesturs og það verður áfram augljóslega í þágu íslenskra hagsmuna. Frá íslensku sjónarhorni var síðasti áratugur liðinnar aldar öðru fremur tímabil gagngerrar aðlögunar að sífellt vaxandi alþjóðasamskiptum. EES-samningurinn var veigamikill þáttur í þessari aðlögun. Gerð og framkvæmd samningsins gerbreytti ekki einungis formlegum tengslum Íslands við Evrópusambandið heldur öllu starfsumhverfi einstaklinga og fyrirtækja hér á landi. Samningurinn hefur einnig orðið aflvaki þróunar íslenskrar stjórnsýslu. Eitt mikilvægasta viðfangsefni síðustu ára var án efa stækkun EES sem nú er í höfn. Sú niðurstaða sem náðist í samningum samfara stækkun hefur orðið til að renna styrkari stoðum undir EES-samstarfið. Fjölgun aðildarríkja Evrópusambandsins mun eflaust hafa einhver áhrif á daglega framkvæmd EES-samningsins en jafnframt er vert að hafa í huga að stækkunin felur í sér margvísleg ný tækifæri. Oftsinnis hefur verið bent á að EES-samningurinn var gerður fyrir áratug á meðan Evrópusambandið hefur tekið víðtækari breytingum á þeim tíma. Því voru það nokkur vonbrigði að ekki tókst að afla fylgis þeirri hugmynd að kanna hvort endurskoða bæri EES-samninginn í ljósi fyrrnefndra breytinga. Mín afstaða er skýr. Það verður að fara fram upplýst og fordómalaus umræða um þær leiðir sem Íslendingum eru færar í samstarfi Íslands og Evrópusambandsins. Þeir sem ákafast styðja aðild virðast oft falla í þá gryfju að telja niðurstöðuna sem fengist í viðræðum við Evrópusambandið liggja fyrir. Hver hefði getað séð fyrir þær miklu breytingar sem átt hafa sér stað á síðasta áratug og hver treystir sér til að spá fyrir um hvaða veruleiki blasir við á þessu sviði að tíu árum liðnum? Í ljósi þeirra miklu hræringa sem við höfum gengið í gegnum og ekki sér fyrir endann á verða Íslendingar að vera við öllu búnir og bregðast við breytilegum aðstæðum á hverjum tíma. EES-samningurinn hefur staðist tímans tönn ekki síst fyrir árvekni og þrautseigju stjórnvalda. Þegar litið er fram á veginn sést að mörg mál bíða úrlausna og það er stöðugt viðfangsefni íslenskra stjórnvalda að standa vörð um íslenska hagsmuni á innri markaði Evrópusambandsins. Mikilvægt er að nýta þau tækifæri sem samningurinn býður upp á til að hafa áhrif á mótun reglna innri markaðarins. Utanríkisráðuneytið hefur haft frumkvæði að því að skoða hvernig bæta megi aðgengi sveitarstjórna hér á landi að ákvarðanatöku í málefnum sem varða hagsmuni þeirra. Þá verður einnig búið svo í haginn með nýjan þróunarsjóð EFTA að þar opnist tækifæri fyrir íslensk fyrirtæki sem hyggja á samstarf við fyrirtæki í nýju aðildarríkjunum. Evrópumálin verða enn í deiglunni. Fram undan eru miklar breytingar. Ekki er séð fyrir endann á stækkun Evrópusambandsins og í mótun er ný stofnskrá þess. Það skiptir því miklu að Íslendingar haldi vöku sinni og hafi ráðrúm til að bregðast við breyttum aðstæðum á eigin forsendum. Herra forseti. Kenningin um endalok sögunnar, sem vísað var til í upphafi, sýnir hversu vafasamt getur verið að reyna að alhæfa um framtíðarþróun alþjóðamála. Samt má leiða af líkum að fram undan sé tímabil alþjóðlegs óstöðugleika vegna áframhaldandi hryðjuverkastarfsemi og útbreiðslu gereyðingarvopna. Þá er gerjun vegna hnattvæðingar á sviði viðskipta og menningar og meðfylgjandi stórfelldum fólksflutningum alls ekki lokið. Í slíku alþjóðlegu umhverfi þurfa Íslendingar að halda vel á sínu því smærri ríki verða fyrirsjáanlega meira en áður að vinna sér áhrif og stuðning til að geta staðið vörð um eigin hagsmuni. Þar gegnir öflug utanríkisþjónusta lykilhlutverki. Uppbygging utanríkisþjónustunnar er eðlileg afleiðing af auknum umsvifum Íslendinga á alþjóðavettvangi og auknum vilja til að leggja af mörkum í samræmi við getu. Þróun vinnubragða utanríkisþjónustunnar er í samræmi við breyttar aðstæður og nýjar þarfir og það sést m.a. á tæknivæðingu og greiðri upplýsingamiðlun. Forgangsröðun verkefna utanríkisþjónustunnar er viðvarandi viðfangsefni og þarf hér eftir sem hingað til að taka mið af þróun alþjóðamála og hámarksnýtingu mannauðs og fjármuna. Þótt gera verði ráð fyrir því að framtíðarvöxtur utanríkisþjónustunnar haldist í hendur við verkefnin þá verður einnig hugað að því hvernig ná megi fram sem mestri hagræðingu með tilfærslu starfsmanna og fjármuna innan ráðuneytis og sendiskrifstofa. Opinber rekstur af þessu tagi þarfnast sífelldrar endurskoðunar, ekki síst í aðdraganda framboðs til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, vegna hækkandi framlaga til þróunarsamvinnu og með virkari viðskiptaþjónustu. Ég hef því skipað starfshóp á vegum utanríkisráðuneytisins sem ætlað er að skila tillögum um frekari hagræðingu. Herra forseti. Við myndun núverandi ríkisstjórnar urðu stjórnarflokkarnir sammála um að 15. september n.k. tæki Framsóknarflokkurinn við forsætisráðuneytinu og Sjálfstæðisflokkurinn við utanríkisráðuneytinu. Breytingar á skipan ríkisstjórnarinnar munu ekki hafa í för með sér breytingar á stjórnarsáttmálanum og utanríkisstefnan verður því óbreytt í grundvallaratriðum. Mikil samstaða hefur verið á milli stjórnarflokkanna í utanríkismálum á undanförnum árum. Skilin á milli innanríkis- og utanríkismála hafa orðið óskýrari á undanförnum árum og um leið hefur samráð forsætisráðuneytis og utanríkisráðuneytisins um utanríkispólitísk viðfangsefni orðið nánara og samstarf utanríkisráðuneytisins við önnur ráðuneyti meira. Þessi þróun mun halda áfram á næstu árum. Samkvæmt ofangreindu lýkur senn rúmlega níu ára starfi mínu sem utanríkisráðherra. Staða Íslands á alþjóðavettvangi hefur gerbreyst á þeim tíma. Umsvif Íslendinga erlendis hafa tekið stakkaskiptum og utanríkisviðskipti ekki lengur bundin við fá og stór fyrirtæki í sölu sjávarfangs, flutningum og innflutningi. Fjölmargir aðilar í þjónustu og iðnaði sinna nú útflutningi og íslensk fyrirtæki eru orðin öflugir þátttakendur í viðskiptalífi nágrannaríkja. Hornsteinninn að þessum breytingum var lagður með góðum viðskiptasamningum og skynsamlegri hagsmunagæslu Íslands á alþjóðavettvangi. Það eru forréttindi að hafa fengið tækifæri til að vera í forustu fyrir mótun og framkvæmd íslenskrar utanríkisstefnu á þessum þroskaárum og sjá árangur margra þeirra verka sem unnið hefur verið að. Það má líkja sögu lýðveldisins við þroskaferli manneskju. Páll postuli lýsti honum þannig: ,,Þegar ég var barn, talaði ég eins og barn, hugsaði eins og barn og ályktaði eins og barn. En þegar ég var orðinn fulltíða maður, lagði ég niður barnaskapinn.`` Á grundvelli þessarar líkingar sleit Ísland barnsskónum á síðasta áratug og varð fullþroska þátttakandi í samfélagi þjóðanna. Íslendingar njóta nú allir þess ávinnings sem þessar breytingar höfðu í för með sér en þurfa jafnframt líka að axla aukna ábyrgð og skyldur. Við þurfum að leggja af mörkum í samræmi við getu okkar til þeirra þjóða sem njóta ekki sama öryggis og hagsældar, minnug þess að Ísland var eitt fátækasta ríki Evrópu í upphafi síðustu aldar. Við þurfum að byggja á reynslu okkar af Evrópusamstarfinu til að tryggja hagsmuni í Evrópu til framtíðar. Við þurfum að vera sjálfum okkur samkvæmir og traustir samstarfsmenn vinaþjóða og leggja gott eitt til á alþjóðavettvangi eftir okkar besta hyggjuviti. Við þurfum að hafa skilvirka utanríkisþjónustu til að fylgja eftir útrás íslensks viðskiptalífs og tryggja því nauðsynlegt markaðsaðgengi og skilyrði til viðskipta. Við eigum að vera stoltir þátttakendur í samfélagi þjóðanna án heimóttarskapar eða steigurlætis. Þegar horft er um öxl finnst mér mest um vert að sjá hversu almenn samstaða hefur verið á meðal þjóðarinnar um það að nýta sem best þau tækifæri sem skapast hafa á þessum umbrotatímum með bjartsýni og metnað að leiðarljósi. Vonandi ber okkur gæfa til að fylgja sömu kennileitum um ókomin ár.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir ræðu hans og yfirferð og enn fremur skýrslu hans sem dreift var á borð þingmanna í gærkvöldi, að vísu öllu seinna en venja er til. Hins vegar verður að segja eins og er, virðulegi forseti, að það var satt að segja býsna undarlegur tónninn í þessari ræðu, skýrslu utanrrh. um stöðu alþjóðamála að þessu sinni. Raunar væntanlega þeirri síðustu sem hann flytur af því taginu. Hér er því um eiginlegan svanasöng hæstv. utanrrh. að ræða. Maður átti satt að segja von á að hér mundi gæta föðurlegs og yfirvegaðs tóns frá manni sem setið hefur á stóli utanríkismála síðustu níu ár og lítur yfir farinn veg og væri sæmilega sáttur við hlutskipti sitt. Því var ekki að heilsa, virðulegi forseti. Þvert á móti virtist hæstv. ráðherra kvartsár, stríður og eilítið pirraður í framsetningu sinni og skilaboðum þegar kom að þeim lykilmálum sem uppi eru í alþjóðasamfélaginu um þessar mundir. Undirtónn ræðu hans var þessi: Sá sem ekki er með oss hann er á móti oss. Þeir sem ekki fylgja í blindni harkaliðinu í Pentagon, haukunum þar á bæ, í einu og öllu eru að svíkja í baráttunni gegn glæpahyski og hryðjuverkamönnum, einræðisherrum og óþjóðalýð. Við einir, lesist: oddvitar ríkisstjórnarinnar á Íslandi og í Wash\-ington erum handhafar sannleikans og viskunnar. Hinir sem gagnrýna sum viðhorf okkar og sumar aðgerðir okkar eru barnalegir einfeldningar. Ja, miklir menn erum við, Hrólfur minn. Það þurfti ekkert minna í þessari lokaræðu utanrrh. en að halda því fram að fyrir hans tíð í utanrrn. hefðu forverar hans og raunar Íslendingar allir verið haldnir barnaskap þegar kom að afstöðu og þátttöku í alþjóðastjórnmálum. Var vísað í Pál sjálfan postula í því efni, og því haldið fram að það hafi ekki verið fyrr en á síðasta áratug, væntanlega 1995 þegar hæstv. ráðherra settist í stól sinn, að Ísland sleit barnsskónum í alþjóðlegu samstarfi. Hvílíkt og annað eins. Hvílíkar og aðrar eins kveðjur til forvera hæstv. ráðherra á ráðherrastóli, manna á borð við Jón Baldvin Hannibalsson, Steingrím Hermannsson, Einar Ágústsson, Emil Jónsson og fleiri og fleiri  Ég get ekki annað en staldrað við þetta, virðulegi forseti, því mig rak satt að segja í rogastans þegar ég las yfir þessi skilaboð í ræðu hæstv. ráðherra og gef mér það að hann hafi í önnum sínum ekki náð að lesa rækilega yfir skrif ræðuritara, því ég heyrði þarna nýjan tón hjá hæstv. ráðherra sem ég átti ekki von á og er ekki vanur að heyra. Og áfram í raun er haldið með einkunnagjöf á hendur þeim aðilum sem í einhverju eru ekki samstiga hæstv. utanrrh. og þeim í Pentagon. Áfram er haldið með meintan barnaskap þeirra sem leyfa sér að gagnrýna utanríkisstefnu hinna viljugu ríkja og því haldið fram í ræðu ráðherra að þeir sem hafa gagnrýnt, að minni hyggju með réttu, aðgerðir Bandaríkjamanna og Breta með innrásinni í Írak fyrir rétt rúmu ári síðan, hafi algerlega misskilið stöðu alþjóðamála. Og áfram heldur ráðherrann og segir að hryðjuverkamenn skilji ekkert nema stálin stinn, það þýði ekkert að semja við þá. Ég gagnspyr: Hver hefur verið að biðja um það? Hver í þessum sal hefur haldið því fram að það væri ráð í rétta átt að setjast á rökstóla með forsvarsmönnum al Kaída. Hvar finnur hæstv. ráðherra rök af þessu tagi og hvaðan koma þau? Ég bið hæstv. ráðherra að finna þeim stað. Í ræðunni stendur m.a. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Um hvað vilja menn semja við al Kaída eða gistiríki liðsmanna samtakanna? Útrýmingu Ísraelsríkis?`` Hver hefur ýjað að því nokkru sinni að setjast niður við samningaborð með al Kaída og það væri efni hugsanlegs samkomulags að útrýma Ísraelsríki? Hvaðan grípur hæstv. ráðherra hugmyndir af þessum toga? Það er ekki boðlegt í þessum sölum við þessa grafalvarlegu umræðu að menn nálgist viðfangsefnið með þessum hætti. Ég get ekki annað sagt. Ráðherra segir í ræðu sinni að hryðjuverkamenn haldi sínu striki hvað sem það kostar og að kúgun og fátækt skipti þar litlu. Það er rangt. Það verða vissulega ævinlega til litlir hópar hryðjuverkamanna sem aldrei munu nokkru eira, en það er kristalklárt og grundvallaratriði í umræðunni og nauðsynlegt að hv. alþingismenn og þjóðir heims átti sig á því að slíkir hópar munu ekki fá stuðning almennings í viðkomandi ríkjum eða hjá komandi kynslóðum ef okkur miðar í rétta átt og við erum einlæg í því að reyna að minnka bil ríkra þjóða og fátækra og aðstoða fátækari ríkin til sjálfshjálpar. Þróunarsamvinna og þróunarhjálp og opin alþjóðaviðskipti munu liðka þar til. Það eru ekki bara orð á blaði, það er virkt meðal í öryggismálaumræðu heimsins. Það er grundvallaratriði, virðulegi forseti. Ég vil eindregið og einlæglega fagna þeirri stefnumörkun sem fram komu í ræðu hæstv. ráðherra hvað varðar þróunarsamvinnu og áform ríkisstjórnarinnar í þá veru þar sem stefnt er að því að frá árinu 2008 verði framlag til þróunarstuðnings tvöfaldað. En ég vek þó sérstaka athygli á því að það mun verða á verkefnalista og verða hlutverk nýrrar ríkisstjórnar að ganga frá þeim efnum, ekki þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Það er eftirtektarvert. Ég spyr í beinu framhaldi af vangaveltum mínum um hvort það skipti engu máli um öryggi í heiminum hvort það sé hagsæld hjá hinum fátækari ríkjum eður ei. Halda menn til að mynda að hryðjuverkin í Ísrael og Palestínu séu fullkomlega ótengd pólitískri stöðu mála þar á bæ og afstöðu ríkisstjórnar Sharons í Ísrael? Halda menn að það sé ekkert orsakasamhengi þar á milli? Það sé einfaldlega eitthvert náttúrulögmál sem geri það að verkum að hryðjuverkahópar fari þar sínu fram og miklu mun víðar, því miður? Auðvitað er það ekki svo. Alþjóðastjórnmálin gegna þar lykilhlutverki. Þess vegna höfum við haldið því fram, við jafnaðarmenn, að það sé á ábyrgð alþjóðasamfélagsins, og okkar á Íslandi, að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma friðarferlinu í gang þar á nýjan leik. Það sé í raun einasta leiðin til þess að draga úr þeim væringum og því ógnarástandi sem þar ríkir og að koma á kné, ég vil segja, fámennum hópi hryðjuverkamanna sem þar hafa sett allt á annan endann og undanskil ég ekki þar ríkisstjórn Ísraels. Herra forseti. Írak er á barmi borgarastyrjaldar. Fréttir í dag, gær og fyrradag eru með þeim hætti að alþjóðasamfélagið hefur umtalsverðar áhyggjur. Það hljómar því býsna falskt tal hæstv. utanrrh. og þeirra hauka sem fara nú fækkandi í Washington sem halda því fram að rétt hafi verið staðið að verki og nú sé heimurinn öruggari en fyrir innrásina, að nú sé almenningur í Írak öruggari en í tíð einræðisherrans og ég vil segja glæpamannsins, Saddams Husseins. Ég bið menn að velta vöngum yfir því hvort þeir trúi því virkilega þegar þeir lesa fréttir á borð við þessar dag eftir dag þar sem greint er frá mannskæðum átökum milli breskra hermanna og fylgismanna múslimaklerks, falli írakskra borgara, falli bandarískra hermanna, falli hermanna úr fjölþjóðaliðinu. Geta menn sagt með góðri samvisku að það sé friðvænlegra og öruggara fyrir borgara í Írak nú en fyrir hálfu öðru ári? Ég hef a.m.k. stórar efasemdir um það. Í utandagskrárumræðu þann 29. janúar sl. átti ég orðræðu við hæstv. utanrrh. m.a. um þessi efni og þá staðreynd að við blasir að engin gereyðingarvopn hafa fundist í Írak sem var forsenda innrásarinnar á sínum tíma. Þá svaraði hæstv. ráðherra því til efnislega að innrásin ein og sér hefði verið réttlætanleg með því að taka Saddam Hussein úr umferð. Ég hef stórar efasemdir um það og sagði þá og segi aftur núna: Allir þeir sem fylgdust með því þegar sá vondi maður var handtekinn í holu sáu að hans dagar voru taldir án atbeina hervelda á borð við Bandaríkjamenn og Breta með beinni innrás. Hæstv. ráðherra biður í ræðu sinni um samstöðu lýðræðisríkja gegn hryðjuverkum. Á það hefur ekkert og mun ekkert vanta á Íslandi. Um það hefur verið góð samstaða og verður vonandi, að Ísland leggi sitt af mörkum. Við jafnaðarmenn höfum til að mynda verið kröftugir talsmenn öruggra varna hérlendis sem tryggi öryggi íslensks almennings. Við höfum í því sambandi kallað ákveðið eftir því af hálfu hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnarinnar hvernig íslensk yfirvöld hyggist bregðast við nýjum vondum tíðindum á borð við hryðjuverkin í Madríd á dögunum. Við hófum utandagskrárumræðu um þau efni þann 23. mars sl. og sumpart gladdist ég yfir svörum hæstv. ráðherra sem mér virtust vera á þann veg að íslensk yfirvöld tækju þá ógn sem því miður færist æ nær okkur mjög alvarlega og hann rakti hér ákveðinn viðbúnað sem gripið hefði verið til á Keflavíkurflugvelli og við styðjum heilshugar. Meira þarf að gera. Ég sagði í upphafi máls míns og hef sagt það áður við sambærileg tækifæri að gjarnan bregður svo við í umræðum um þessi mál að þeir sem ekki eru með ríkisstjórninni eru á móti örygginu. Þeir sem ekki gjalda jáyrði við hverri einustu ákvörðun Bush Bandaríkjaforseta og þeirra í varnarmálaráðuneytinu séu einfaldlega deigið í baráttunni gegn hryðjuverkamönnum. Því vil ég halda ákveðið til haga, virðulegi forseti, að hér er haldið röngu fram. Það vantar ekkert upp á að við jafnaðarmenn viljum taka það föstum tökum. En það skiptir máli að ræða leiðir, markmið og aðgerðir hverju sinni í þeim efnum. Ég vil aðeins stikla á örfáum atriðum í því sambandi og vekja á því athygli að Samf. hefur verið í fararbroddi í þessum efnum. Samf. hefur flutt sérstaka tillögu á hinu háa Alþingi sem við vonuðumst satt að segja til að fengi brautargengi af hálfu hæstv. ráðherra og ríkisstjórnarflokkanna um að skipa sérstaka öryggismálanefnd eins og starfaði á árum áður. Í þeirri tillögu var skilgreint nákvæmlega hvaða verkefni nefndin skyldi hafa með höndum og einnig hvaða atriði önnur væru efst á baugi í þessum efnum nú um stundir. Ég vænti þess að aðrir ræðumenn úr Samf. fari nánar yfir þau mál. Í öðru lagi höfum við um árabil talað fyrir eflingu íslenskrar lögreglu, þ.e. að tryggja betur innra öryggi okkar. Þar miðar loks hægt og bítandi í rétta átt. Í þriðja lagi höfum við í Samf. verið talsmenn stækkunar NATO og stutt hvert það skref sem þar hefur verið stigið af heilum hug. Ekki síst vorum við öflugir talsmenn og stuðningsmenn þess að Eystrasaltsríkin ættu þar skjól og fengju þar skjól sem nú hefur orðið. Í sömu andrá höfum við lagt mikla áherslu á eflingu Atlantshafstengslanna. Þar er auðvitað áhyggjuefni á ferð og spilar aftur saman við Evrópusambandið og stóraukið hlutverk þess í öryggi álfunnar, þ.e. hraðlið Evrópusambandsins. Þá vaknar auðvitað sú spurning hvernig aðkoma okkar verður í þeim efnum, standandi utan Evrópusambandsins með EES-samninginn sem nær ekki yfir þau atriði. Við í Samf. höfum talað afskaplega skýrt í þeim efnum. Við teljum kominn tíma til þess að sækja um aðild. Þess vegna voru það undarleg skilaboð að mér fannst í kaflaræðu hæstv. ráðherra, Halldórs Ásgrímssonar, um Evrópusambandið og EES-samninginn þegar hann lagði lykkju á leið sína til þess að koma höggi á stuðningsmenn aðildar Evrópusambandsins og gaf til kynna að þeir væru búnir að gefa sér samningsniðurstöður. Það lá alveg ljóst fyrir til hvers refirnir voru skornir í þessum efnum. Ég vil hins vegar segja það fyrir fullt og fast að við í Samf. munum eftir sem áður, þó framsóknarmenn undir forustu formannsins séu í bakkgírnum í Evrópuumræðunni, halda okkar striki óhikað og ræða þá kosti og galla sem uppi eru gagnvart aðild í þeim efnum. Við höfum hins vegar sagt að við fáum aldrei botn í það fyrir fullt og fast eða handfastar staðreyndir um það hvað okkur býðst fyrr en á aðildarumsókn er reynt. Okkar stefna er því skýr í því. Í fjórða lagi höfum við aftur og aftur kallað eftir því hvernig yfirvöld ætla að tryggja hér lágmarksviðbúnað. Ég tók eftir því að í skýrslu hæstv. ráðherra er talað um trúverðugan varnarviðbúnað. Í ræðu hæstv. ráðherra var ef ég man rétt talað um skilgreindan lágmarksviðbúnað. Ég vil enn og aftur gera tilraun til þess að biðja hæstv. ráðherra að fara yfir með okkur, lið fyrir lið, hver skilgreiningin er á lágmarksviðbúnaði. Af hverju þarf hún að vera svona óljós og hvernig stendur á því að menn geta tekið sér þetta hugtak í munn aftur og aftur án þess að neitt sé á bak við það? Ég vænti þess að áður en dagur að kveldi kemur liggi loksins ljóst fyrir hver skilgreiningin á lágmarksviðbúnaði suður á Keflavíkurflugvelli hjá varnarliðinu og í samstarfi við íslenska aðila er. Herra forseti. Það líður á tíma minn og ég þarf að fara hraðar yfir sögu. Ég vil minna á að við höfum verið talsmenn öflugrar friðargæslu en viljum um leið gera skýran greinarmun á friðargæsluverkefnum sem eru í raun verkefni herliðs og uppbyggingarstarf í kjölfar ófriðar. Þar kunna að vera grá svæði en engu að síður þurfa markmið að vera alveg skýr í því. Ég fór aðeins yfir þróunaraðstoð þar sem við höfum verið í fararbroddi umræðunnar. Ég vil líka láta það koma algerlega skýrt fram í þessu samhengi að við höfum verið í fararbroddi þeirrar umræðu þegar upp hafa komið óljósar hugmyndir um stofnun íslensks herliðs. Við höfum algerlega hafnað þeim valkosti og sagt það og segjum enn að við erum vopnlaus og herlaus þjóð og eigum að vera það áfram. Það er engin hefð fyrir öðru. Það eru engar fjárhagslegar forsendur fyrir því að 280.000 manna þjóð geti og eigi að halda úti eigin her og það er enginn vilji til þess meðal þjóðarinnar. Við eigum hins vegar að gera samkomulag við okkur öflugri þjóðir um samstarf á því sviði, samstarf sem vissulega hefur verið viðvarandi í um 60 ár en allt bendir til þess að á verði nokkrar breytingar. Við þurfum að horfast í augu við þær breytingar og vera tilbúin í að koma þar að verki þar sem við kunnum, getum og skiljum. Herra forseti. Ég nefni til sögu önnur atriði sem ég get því miður ekki farið rækilega yfir og er fagnaðarefni að hæstv. ríkisstjórn skuli vera að vakna til vitundar um. Það er mansalið sem þekkist um heimsbyggð alla og hefur einnig náð til okkar litla lands. Þar þurfum við að vera á vaktinni. Ég vil nefna til sögunnar mikilvægi alþjóðaviðskipta. Ég minni á að Samf. og við jafnaðarmenn höfum ævinlega á öllum stigum máls í tíð núverandi hæstv. utanrrh. stutt eflingu utanríkisþjónustunnar þegar skynsamlega er að verki staðið og munum gera það áfram. Það er margt fleira á dagskrá sem væri ástæða til að fara yfir t.d. stöðu Rússlands, samskipti við Kína o.fl. Við erum með öðrum orðum gagnrýnin á ýmislegt það sem ráðherrann hefur fram að færa. Það breytir þó ekki hinu sem ég legg mikla áherslu á að það er grundvallaratriði að lítil þjóð geti staðið saman um öll meginefni utanríkismálanna. Sá gamli ás sem klauf íslensku þjóðina í hinni pólitísku umræðu forðum daga, NATO og herinn, tilheyrir liðinni tíð. Það er gott. Það er því ástæða til að taka undir mikilvægi þess að standa saman um grundvallargildin, en þó ekki þannig að við forðumst umræðuefni, álitaefni og heiðarlega og hreinskilna og umfram allt fordómalausa umræðu um mikilvæg alþjóðamál. Annað væri barnaskapur. Það mun því ekki standa á Samf. og hún mun ekki láta sitt eftir liggja í þessum efnum, enda hefur það oftar en ekki verið hlutskipti jafnaðarmanna að vera í fararbroddi þeirrar orðræðu.

Herra forseti. Mér fannst ræða hv. þm. vera nokkuð undarleg, með sama hætti og honum þótti ræða mín vera furðuleg en ég held að hann hafi misskilið hana afskaplega mikið. Ég var ekki að gagnrýna fyrrverandi utanríkisráðherra á nokkurn hátt. Ég var ekki að þakka mér að ýmislegt hefur breyst. Það hefur svo margt breyst í heiminum. Það hefur svo margt breyst á Íslandi. Við erum miklu virkari þátttakendur í alþjóðasamstarfi en nokkru sinni fyrr. Meginbreytingin var á árunum nokkurn veginn milli 1990 og fram á þennan dag og árunum fyrir 1990 þegar við ákváðum að semja okkur inn á Evrópska efnahagssvæðið 1989. Var ég að gagnrýna einhvern út af því? Var ég að gagnrýna fyrrverandi utanríkisráðherra í því sambandi? Þetta er einfaldlega eins og ég upplifi breytingarnar og ég held að það sé mikið til í því. Við tölum um að gerast aðilar að öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, við höfum verið í forustu í Evrópuráðinu, við erum í forustu í Alþjóðabankanum og svo mætti lengi telja. Hv. þm. má því ekki taka hlutunum með þessum hætti. Hann eyddi hins vegar miklum tíma í að segja: Við styðjum víst NATO. Við styðjum víst lögregluna. Af hverju þarf þingmaðurinn að eyða tíma sínum í það? Vegna þess að margir draga það í efa. Samf. hefur gagnrýnt eflingu lögreglunnar. Samf. hafði það eitt sinn á stefnuskrá sinni að segja sig úr hernaðarbandalögum. Ég var ekki að tala um að Samf. hefði sagt eitt né neitt um al Kaída. Af hverju þarf þingmaðurinn að taka þetta allt saman til sín? Ég nefndi ekki Samf. á nafn en svo virðist sem allt sem ég sagði til að gagnrýna aðra taki þingmaðurinn til sín. Það segir nokkuð um hvernig hann hugsar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir að draga ummæli sín til baka sem auðvitað var á engan hátt hægt að misskilja í ræðunni. Hann var að gefa fyrirrennurum sínum og íslenskri þjóð einkunn og vísaði til barnaskapar fyrri tíðar. Hann er maður að meiru að minni hyggju fyrir að hafa gert það og ég þakka honum fyrir að hafa beðist afsökunar á því og eytt þessum misskilningi, sem auðvitað var enginn misskilningur. Herra forseti. Ég tel ástæðu til að fara yfir nokkur grundvallaratriði. Rauði þráðurinn í ræðu hæstv. utanrrh. var nefnilega þessi: Þeir sem ekki eru með oss --- lesist: hæstv. ríkisstjórn og haukunum í Pentagon --- eru á móti oss. Þar er ekki eingöngu um Samf. að ræða. Sem betur fer eru þeir fleiri en svo sem hafa haldið uppi heiðarlegri, efnislegri og rökstuddri gagnrýni á ýmislegt sem miður hefur farið í hernaðarstefnu Bandaríkjanna á umliðnum missirum og árum. Sem betur fer eru hóparnir stærri en svo að um Samf. eina sé að ræða, þótt hún sé fjölmenn. Ég taldi fulla ástæðu til að rifja það upp, sem ekki er nýtt af nálinni og var ekki að gerast í gær eða fyrradag, að Samf. hefur verið í fararbroddi varðandi öll þau atriði sem hér um ræðir í eflingu lögreglunnar. Hér situr formaður utanrmn. þingsins, fyrrum hæstv. dómsmrh. Ég man eftir henni í þessum stól kvartandi og kveinandi yfir því þegar við, þingmenn Samf., gagnrýndum hana fyrir að það þyrfti að efla löggæsluna í landinu. Það er ekki nýtt af nálinni. Þannig fór ég yfir þetta lið fyrir lið til að gera hæstv. ráðherra grein fyrir því að það eru fleiri sem geta, kunna og vita heldur en hæstv. ráðherra. Það er ekki þannig í henni veröld að hún sé svo svarthvít, að þeir sem ekki eru algerlega sammála mér í einu og öllu séu bara ómálga, kunni ekkert og geti ekkert.

Herra forseti. Ég hef aldrei vitað að það væri barnaskapur að slíta barnsskónum. Ég hélt að það væri ágætt að þroskast. Ég hef þroskast mikið í starfi mínu sem utanríkisráðherra. Ég hef breytt um skoðun í ýmsum málum og sé veröldina á margan hátt öðruvísi en ég sá hana fyrr.

Það fer ekkert á milli mála.

Nei, ég ætla að vona að það fari ekkert á milli mála. Ég ætla að vona að það hafi komið líka fyrir hv. þm., að fá nýja sýn á hlutina, sérstaklega þegar hann losnaði við Alþýðubandalagið sem ég held að hafi nú verið eitt mikilvægasta skrefið í þroskaferli hans. Ég sagði ekkert um það, hv. þm., að þeir sem væru á móti væru ekki með. Ég talaði skýrt. Ég lýsti skoðunum mínum. Ég var ekki að lýsa skoðunum annarra og á engan hátt að gera lítið úr skoðunum annarra. Það var ég ekki að gera. Hv. þm. kom og lýsti afstöðu Samf. í ýmsum málum. Það er gott, það er tilefni þessarar umræðu. Ég hélt að það væri kostur að tala nokkuð skýrt. Ég talaði mjög skýrt um hryðjuverkamenn. Það vill svo til að það er stefnumál al Kaída að útrýma Ísraelsríki. Ég sagði ekki að það væri skoðun þingmanna hér inni. Hins vegar tala ýmsir því máli að rétt sé að reyna samningsleiðina við þessi öfgaöfl. Ég sagði ekki einasta orð um að sá aðili fyndist í þessum sal. Ég hef ekki trú á því. En þessi umræða er uppi, því miður. Ég vildi að mögulegt væri að semja við þessa aðila. En hvernig er hægt að semja við aðila sem kjósa dauðann fram yfir lífið, sem telja að dauðinn sé meira virði en lífið sjálft? Það er hugsun þessara aðila. Ég var einfaldlega að lýsa þeirri skoðun minni að ég teldi enga von til að hægt væri að semja við slíkt fólk.

Herra forseti. Enn og aftur vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir heiðarleika, fyrir að hann skuli gera það skýrt að þessir kaflar í ræðu hans áttu ekkert erindi í þennan sal. Auðvitað kæmi ekki nokkrum manni í þessum sal til hugar að það væri vit í að setjast að samningaborði með Osama bin Laden og al Kaída. Það er ágætt að hann skuli gera það skýrt að sú brýning hans í þessari umræðu var fullkomlega óþörf, hafði nákvæmlega ekkert gildi í umræðunni. Það er ekki óeðlilegt að menn færu að velta því fyrir sér hvers vegna hann eyddi öllu þessu púðri í að hinir og þessir ónefndir létu sér til hugar koma að setjast niður með þessum glæpamönnum. Nú er skýrt að þetta var allt á misskilningi byggt og hefði mátt sleppa þessum kafla í ræðu hans. Þetta er ekki, eins og unglingarnir mundu segja, ,,issue`` í umræðunni. Herra forseti. Barnaskapur og ekki barnaskapur, við skulum láta það liggja milli hluta. Ég segi enn og aftur án þess að ég ætli að fara að gefa hæstv. ráðherra einkunn fyrir þessa ræðu sína: Hann hefði betur varið meiri tíma í samningu hennar og horft víðar yfir en hann gerði. Þar var allt of þröngt sjónarhorn og of stríður tónn til að það mætti verða sem hann í öðru orðinu óskaði sér, að hér mundi nást víðtæk, góð og traust samvinna um öll grundvallargildi íslenskra utanríkismála. Það er auðvitað mjög mikilvægt. Á okkur í Samf. hefur ekki staðið. Það hefur hins vegar stundum vantað upp á að hæstv. ríkisstjórn væri tilbúin að taka í útrétta sáttarhönd þegar kemur að veigamiklum atriðum á borð við mikilvægt samstarf um lágmarksskilgreindan viðbúnað á Keflavíkurflugvelli.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. greinargóða ræðu um utanríkismál. Í máli hans birtist skýrt að Ísland stendur frammi fyrir mörgum áskorunum og tækifærum í samfélagi þjóðanna. Að sama skapi, hæstv. forseti, lýsi ég yfir undrun minni yfir ræðu hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar. Mér er ómögulegt að skilja hvernig hv. þm. getur snúið út úr sumum atriðum í ræðu hæstv. utanrrh. Samf. hefur viljað vera ábyrg í utanríkismálum, ekki síst í öryggis- og varnarmálum. Ég vona bara að það gangi eftir. En það þýðir ekki að slá úr og í í þessum efnum. Það þýðir heldur ekki fyrir formann Alþýðuflokksins og formann NATO-nefndarinnar á hinu háa Alþingi að kvarta og kveina yfir því við stjórnarliða að hann þurfi að horfast í augu við það að ekki eru allir samfylkingarmenn sammála honum í utanríkismálum. 
             Hæstv. forseti. Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu fyrir meira en hálfri öld. Síðan þá hefur mikið vatn runnið til sjávar og Atlantshafsbandalagið tekið miklum stakkaskiptum. Við getum verið sammála um að heimsmyndin hafi breyst gríðarlega á þeim tíma. Nýjar ógnir hafa steðjað að þjóðum heimsins, gereyðingarvopn, efnavopn og nú síðast þaulskipulagðar hryðjuverkaárásir sem ógna öryggi alls mannkyns. Atlantshafsbandalagið hefur sýnt hversu megnugt það er að takast á við ný verkefni og segja má að 11. september 2001 hafi ekki aðeins breytt heimsmyndinni heldur einnig hlutverki alþjóðastofnana. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því að vígvöllurinn hefur færst nær okkur en áður var. Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna fordæmdi árásirnar og hvatti þjóðir heims til að fylkja liði gegn þessum ógnvaldi og m.a. fullgilda alþjóðasamninga gegn hryðjuverkum og koma þeim í framkvæmd. Vorið 2002 var lokið við að fullgilda þá samninga sem ólokið var og höfum við einnig styrkt refsilöggjöf okkar til að taka á þessum málum. Hryðjuverkaárásin á Madríd þann 11. mars sl. var hryllileg aðför að lýðræðinu. Það var tilefnislaus árás á saklausa borgara, fólk á leið til vinnu og börn á leið til skóla. Aðgerðir af þessu tagi eiga sér enga réttlætingu hver svo sem málstaðurinn kann að vera og sama hver á í hlut. Við fordæmum þessa árás. Hryðjuverkamenn hafa farið með ófriði gegn ríkisstjórnum fjölmargra ríkja og beint spjótum sínum að saklausum borgurum, fyrst og fremst til að valda glundroða, öngþveiti og skelfingu. Lýðræðislega kjörnum stjórnvöldum er gert erfitt fyrir enda er alltaf reynt að finna skýringar á því hvers vegna slíkir atburðir eigi sér stað. Skýringin er einföld. Hér eiga í hlut samviskulausir glæpaflokkar sem aldrei verður séð fyrir hvað taka sér fyrir hendur eða hvar þeir bera niður næst. Í þessu sambandi má nefna hryðjuverkin á Balí og árásina á World Trade Center árið 1997. Hryðjuverkmenn gera nú ítrekaðar árásir á Evrópu. Eftir árásina á Madríd þann 11. mars verðum við að gera okkur grein fyrir því að við þurfum að taka höndum saman um að berjast gegn þessum vágesti. Atburðir síðustu daga á Spáni sýna okkur og sanna að hryðjuverkamenn svífast einskis við að svala blóðþorsta sínum. Þrátt fyrir að hafa drepið og sært fleiri hundruð manns gera þeir ítrekaðar tilraunir til frekari hermdarverka. Sem betur fer tókst að koma í veg fyrir frekari árásir á járnbrautakerfið á Spáni. Hafi einhver efast um að hryðjuverkamenn hafi með aðgerðum sínum haft áhrif á niðurstöður kosninganna á Spáni í mars ætti enginn að þurfa að velkjast í vafa lengur. Í gær bárust fréttir af því að liðsmenn al Kaída hefðu sent spænskum stjórnvöldum bréf þar sem þess var krafist að Spánn dragi herstyrk sinn til baka frá Írak. Hryðjuverkamenn færa sig nú upp á skaftið og eru farnir að beita fullvalda ríki beinum hótunum til að fá málstað sínum framgengt. Ég fagna því sérstaklega að lögreglu á Spáni tókst að koma upp um meinta hryðjuverkamenn í bæli þeirra nálægt Madríd um síðustu helgi. En því miður náðu þeir að tortíma sjálfum sér áður en tókst að hafa hendur í hári þeirra. Þetta sýnir einfaldlega hugleysi þessara manna. Þeir skirrast ekki við að myrða konur og börn úr launsátri en eru svo ekki menn til að taka afleiðingum gjörða sinna. Þetta er heigulsháttur af verstu sort. Í lok mars sl. áttu fulltrúar utanrmn. fund með sendinefnd frá Sádi-Arabíu sem kom hingað til lands til að hitta þingmenn og embættismenn og m.a. kynna sér lýðræðislega stjórnarhætti. Á fundi fulltrúa utanrmn. með sendinefndinni var m.a. rætt um öryggis- og varnarmál og hryðjuverkaógnina. Það er greinilegt að Sádi-Arabía og allur múslimaheimurinn líður fyrir aðgerðir al Kaída undanfarin ár. Sádi-Arabía hefur ekki farið varhluta af hryðjuverkaógninni og landið hefur verið meðal fyrstu þjóða sem orðið hefur fyrir barðinu á hryðjuverkamönnum. Það gerðist árið 1997. Þá hafa fleiri hryðjuverk verið framin innan konungsdæmisins og síðast í desember sl. Sagði formaður sendinefndarinnar að Sádi-Arabar vildu allt gera til að sporna við þessum vágesti og sagði Sádi-Arabíu fráleitt styðja glæpasamtök eins og al Kaída. Ég óttast að svo geti farið að múslimar verði einfaldlega stimplaðir sem hugsanlegir hryðjuverkamenn og þetta grafi djúpa gjá milli Vesturlanda og landa múslima sem erfitt verði að brúa. Við þurfum að átta okkur á því að öfgamenn koma frá öllum menningarsvæðum heims. Það var óneitanlega athyglisvert að hlýða á framkvæmdastjóra Evrópusambandsins, sem fer með stækkunarmál, á ráðstefnu sem ég sótti um öryggis- og varnarmál í Bratislava um miðjan mars þar sem hann velti því upp að hugsanlega gæti nánara samstarf við Tyrkland lagt lóð á vogarskálarnar við að byggja brú milli múslimaheimsins og vesturveldanna. Talsmaður NATO lagði einnig áherslu á mikilvægi Tyrklands í þessu sambandi. Aukinn skilningur og nánara samstarf milli þjóða heims er lykillinn að friði og stöðugleika. Enn fremur er ljóst að Evrópusambandið er að undirbúa ráðstafanir gegn hryðjuverkum og má búast við því að hryðjuverkaárásin í Madríd flýti fyrir Evrópusamrunanum og þar með að sættir náist fyrr en ella um sameiginlega stjórnarskrá ESB. Staða varnarsamningsins milli Íslands og Bandaríkjanna hefur stöðugt verið til umfjöllunar undanfarið ár. Utanrmn. hefur fylgst náið með framvindu mála en nú er svo komið að einhver skriður verður að komast á viðræðurnar. Það er erfitt að hafa varnarmál landsins í óvissu, einkum í ljósi atburða síðasta mánaðar. Í samræmi við áratugalangt og vinsamlegt samstarf Íslands og Bandaríkjanna er mikilvægt að þjóðirnar leysi þessi mál hið allra fyrsta. Boltinn hefur verið hjá forseta Bandaríkjanna og hafa íslensk stjórnvöld átt von á að viðræður hefjist innan tíðar. Utanrmn. hefur reynt að fylgjast grannt með umræðunni um varnarmálin að undanförnu. Hún hefur því miður stundum tekið á sig furðulega mynd. Því hefur m.a. verið haldið fram í umræðunni að það sem eftir væri af herstyrk Bandaríkjamanna á Íslandi, fjórðungur af flugsveit ásamt stuðningsliði, væri ekki trúverðugur viðbúnaður og skipti ekki máli í dag. Þá hefur því jafnframt verið haldið fram að fólk teldi varnarsamninginn vera einhvers konar tækjalista. Málflutningur af þessu tagi er fráleitur, enda er hér um að ræða gagnkvæma samningsskuldbindingu milli tveggja fullvalda ríkja. Þessi málflutningur styður í raun það sem við höfum haldið fram að núverandi ástand er ófullnægjandi og í ljósi þeirrar ógnar sem steðjar að ríkjum heims af völdum hryðjuverkamanna. Sem NATO-ríki með mjög víðfeðma lofthelgi og stórt flugstjórnarsvæði í Norður-Atlantshafi þurfum við á trúverðugum vörnum að halda. Hugmyndir um að hverfa frá föstum herstöðvum til skipulags vel hreyfanlegra hraðsveita eru í sjálfu sér allrar athygli verðar en gagnast lítt Íslandi vegna legu landsins. Ljóst er að viðbragðstími flugsveita sem staðsettar eru í Evrópu er langur og ef hætta steðjar að landinu er allt um garð gengið áður en flugsveit kæmist á vettvang. Þá má benda á að um flugstjórnarsvæði Íslands fara um 80 þúsund flugvélar á ári og við þurfum að átta okkur á að einhverri þeirra gæti verið stefnt gegn okkur eða öðru ríki. Í því samhengi er rétt að vekja athygli á að NATO hefur tekið að sér loftvarnir fyrir Eystrasaltsríkin enda hafa þau ekki yfir flugsveitum að ráða. NATO telur nauðsynlegt að tryggja loftvarnir Eystrasaltsríkjanna, m.a. í ljósi skuldbindingar skv. 5. gr. Norður-Atlantshafssamningsins, og er nú sennilega ekki litið svo á að Rússland sé ógnin. Þvert á móti hefur mjög jákvætt samstarf verið milli NATO og Rússlands innan NATO-Rússlandsráðsins. Ef flugsveitin eða það sem eftir er af henni færi héðan yrði Ísland eina NATO-ríkið án loftvarna og það gætum við að sjálfsögðu ekki sætt okkur við. Það er heldur ekki ásættanlegt fyrir önnur NATO-ríki. Því hefur verið haldið fram opinberlega, ekki síst af hálfu varaformanns Samf., að Íslendingar ættu frekar að snúa sér til Evrópusambandsins og semja við Evrópusambandið um að falla undir öryggis- og varnarmálastefnu þess eða hreinlega semja við önnur Evrópuríki um varnir landsins. Ég hef kynnt mér þessi mál vel og komist að því að þetta fær engan veginn staðist. Það kom einnig skýrt fram í mati sérfræðings í öryggis- og varnarmálum sem jafnframt er hægri hönd Solana sem fer með öryggis- og varnarmál af hálfu Evrópusambandsins. Hin sameiginlega varnarmálastefna Evrópusambandsins kemur ekki í staðinn fyrir NATO og hún getur fráleitt komið í staðinn fyrir tvíhliða varnarsamning Íslands og Bandaríkjanna. Þá hefur því verið haldið fram að ef Evrópusambandið setti sambærilegt ákvæði og 5. gr. stofnsáttmála Atlantshafsbandalagsins í stjórnarskrá sína yrði NATO þar með óþarft. Atlantshafsbandalagið styður í sjálfu sér öryggis- og varnarmálastefnu ESB en hún kemur aldrei í staðinn fyrir NATO heldur er fremur viðbót við NATO. Þetta eru tvær stefnur sem geta stutt hvor aðra en Atlantshafsbandalagið er allt annars eðlis en varnarmálastefna Evrópusambandsins. Þá er rétt að vekja athygli á því að í hinum nýju aðildarríkjum NATO er almennur og víðtækur stuðningur meðal almennings um aðildina. Það má geta þess hér að í nýlegri könnun í Tékklandi mældist stuðningur við NATO-aðild um og yfir 70%. Atlantshafsbandalagið hefur þannig rutt brautina fyrir þessi ríki í lýðræðisátt enda þurfa þau að uppfylla nokkuð ströng skilyrði um lýðræðislegt stjórnarfar, stöðugleika, mannréttindi og fleiri atriði áður en til aðildar kemur. Hæstv. forseti. Íslenska friðargæslan tók til starfa árið 2001 og hefur þegar sannað gildi sitt svo um munar. Utanrmn. hefur ávallt fylgst vel með störfum Íslensku friðargæslunnar og stutt við uppbyggingu hennar en á viðbragðslista eru nú 185 manns. Sem herlaus þjóð á Ísland að beita sér fyrir uppbyggingar- og ráðgjafarstarfi á stríðshrjáðum svæðum. Á erlendri grund þar sem ófriður hefur ríkt eiga Íslendingar líka að eiga auðveldara með en margar aðrar þjóðir að athafna sig og takast á við verkefnin í samstarfi og sátt við heimamenn, enda nýtur Ísland þess að hafa ekki átt í ófriði við neina af þessum þjóðum. Íslenska friðargæslan hefur nú lokið Pristina-verkefninu með sóma. Ég vil nota tækifærið og hrósa starfsmönnum Íslensku friðargæslunnar fyrir vel unnin störf í þágu friðar og uppbyggingar á stríðshrjáðum svæðum. Nú hefur verið óskað eftir að Ísland taki að sér flugvöllinn í Kabúl í Afganistan þann 1. júní nk. sem að öllum líkindum verður mun umfangsmeira verkefni. Fjárframlög hafa verið aukin til þessa málaflokks að undanförnu en það er okkar framlag til sameiginlegra skuldbindinga NATO á sviði friðaraðgerða. Ég legg áherslu á að fjármunir íslenska ríkisins og mannafli sem Ísland leggur til verði nýttur til vel afmarkaðra og skilgreindra verkefna. Það hefur alltaf legið ljóst fyrir og komið fram á fundum utanrmn. að íslenskir friðargæsluliðar eru ekki hermenn. Markmiðið er að sinna borgaralegum verkefnum á svæðum þar sem hernaðarátökum er lokið. Hins vegar þurfum við að átta okkur á því að störf friðargæsluliða eru fráleitt hættulaus. Þeir sinna störfum á ótryggum svæðum og því getur reynst nauðsynlegt fyrir friðargæsluliða, eins og t.d. lækna og hjúkrunarfólk, að bera handvopn hreinlega til að verja sig ef það lendir í slíkum aðstæðum. Hins vegar liggur alveg ljóst fyrir að ef krafa er gerð um að friðargæsluliðar beri vopn fá þeir tilskilda þjálfun í meðferð þeirra. Íslenskir friðargæsluliðar hafa líka þurft að bera titil af hernaðarlegum toga. Það á sér þær einföldu skýringar að umhverfið sem þeir starfa í er hernaðarlegt. Menn þurfa að átta sig á því að í slíku umhverfi er ekki hægt að eiga samskipti við hvern sem er nema að hafa tiltekna stöðu. Til þess hreinlega að geta átt samskipti við rétta aðila og unnið að þeim verkefnum sem íslenskum friðargæsluliðum er falið hefur þótt nauðsynlegt að veita þeim tiltekna hernaðarlega tign svo samskipti gangi snurðulaust fyrir sig. Þetta er í sjálfu sér svona einfalt. Það er því alvarlegt mál þegar því er slegið upp að Íslenska friðargæslan sé eins konar hersveit Íslands í útlöndum, grá fyrir járnum, og mikið gert úr því að friðargæsluliðar beri titla eins og hermenn. Það er miður ef einhverjir hv. þm. vilja taka þátt í slíkri umræðu. Hæstv. forseti. Hinn 1. maí nk. tekur stækkun Evrópska efnahagssvæðisins gildi og verða ESB-ríkin þá orðin 25 í stað 15 áður. Þau verða jafnframt hluti af EES-svæðinu. Í allri umræðunni um stækkunina hefur tiltölulega lítið verið rætt hér á landi um hvernig Evrópukortið lítur út eftir þessa stækkun. Ytri landamæri Evrópusambandsins flytjast nú utar en áður og ný ríki verða næstu nágrannar Evrópusambandsins og eiga landamæri að ytri landamærum ESB og þar með EES-svæðisins. Evrópusambandið vinnur nú að nýrri áætlun um nýja nágranna ESB. Það er mikilvægt að hafa þetta í huga í umræðunni um hryðjuverk og skipulagða glæpastarfsemi. Í mörgum hinna nýju nágrannaríkja er lýðræðisþróun því miður skammt á veg komin og skipulögð glæpastarfsemi hefur þrifist vel. Við stækkunina færumst við nær þeirri starfsemi, leið hennar inn á markaðinn verður styttri en áður. Þetta kallar í raun á að við þurfum að vera enn meira vakandi fyrir þessari tegund glæpastarfsemi en áður. Eftir atburðina þann 11. september 2001 var flugstöðin í Keflavík tekin út sérstaklega með tilliti til öryggismála og allt gert til að tryggja öryggi flugumferðar og farþega. Það var eitt af framlögum okkar til baráttunnar gegn hryðjuverkum. Schengen-upplýsingakerfið hefur verið ómetanlegt tæki í þeirri baráttu og við höfum náð árangri. Þá mun styrking sérsveitar ríkislögreglustjóra vera þungt lóð á vogarskálina þegar kemur að öryggi flugfarþega og eftirliti með skipulagðri glæpastarfsemi. Nú hefur komið til tals að skylda ferðamenn til að hafa lífkenni í vegabréfum sínum og hafa Bandaríkjamenn boðað að ferðamenn, m.a. frá Íslandi, þurfi frá og með haustinu að sæta því að tekin séu af þeim fingraför og myndir. Er þetta m.a. hugsað sem tæki í baráttunni gegn hryðjuverkum og skipulagðri glæpastarfsemi. Á þennan hátt hafa hryðjuverkamenn enn náð að hafa áhrif á fullvalda ríki. Þetta fyrirkomulag hefur ákveðin óþægindi í för með sér og kemur verst niður á almenningi, en við megum samt ekki láta deigan síga í baráttunni við þennan vágest. Hæstv. forseti. Það hefði svo sannarlega verið ástæða til að ræða mörg fleiri málefni í þessari umræðu um utanríkismál en tíminn setur okkur ákveðnar skorður. Ég vil þó að lokum þakka hæstv. ráðherra sérstaklega fyrir yfirlitsskýrslu um utanríkis- og alþjóðamál sem lögð hefur verið fram. Það er afar mikilvægt fyrir okkur sem störfum á þessum vettvangi að hafa aðgang að traustum upplýsingum um utanríkismál. Skýrslan ber einnig glöggt vitni um það viðamikla starf sem utanríkisþjónustan sinnir, en öllum ætti að vera ljóst að við þurfum að leggja mjög mikið upp úr þátttöku okkar í alþjóðlegu samstarfi og síðast en ekki síst þurfum við að gera okkur sýnileg á alþjóðavettvangi.

Hæstv. forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur og formanni utanrmn. að hún minntist á sendinefnd frá ráðgjafarþinginu í Sádi-Arabíu sem heimsótti hið háa Alþingi þann 29. mars sl. og að nefndarmenn og kannski formaður nefndarinnar hefðu tjáð henni að Sádi-Arabar væru harðlega á móti hryðjuverkum. Ég ætla svo sem ekki að draga það í efa en ég vil þá líka að það komi fram og verði fært til bókar að ég hitti líka þá ágætu menn sem fulltrúi míns þingflokks og spurði þá m.a. um afstöðu Sádi-Araba til innrásarinnar í Írak. Það kom greinilega mjög skýrt fram í svörum þeirra ágætu manna frá Sádi-Arabíu að Sádi-Arabar eru mjög ósáttir við innrásina í Írak og eru alfarið á móti henni, og okkur, íslensku þingmönnunum, var tjáð með mjög skýrum hætti að Sádi-Arabar teldu að innrásin hefði leitt til þess að allt hefði farið í bál og brand í Miðausturlöndum, ástandið væri ískyggilegt, menn hefðu farið úr vondu yfir í miklu verra. Ég taldi rétt að þetta kæmi fram. Það er nefnilega svo, frú forseti, að þó að maður sé á móti innrásinni í Írak þarf maður ekki sjálfkrafa að vera fylgjandi hryðjuverkum. Maður getur bæði verið á móti innrásinni í Írak og á móti hryðjuverkum. Við í Frjálsl. fyllum þann flokk.

Hæstv. forseti. Ég skil kannski ekki alveg í hverju þetta andsvar fólst vegna þess að ég vék ekkert að afstöðu Sádi-Araba eða sendinefndar frá þeim í ræðu minni hvað varðar afstöðu þeirra til innrásarinnar í Írak. En það hefur auðvitað komið fram opinberlega í viðtali við formann þeirrar sendinefndar, að ég hygg, hvaða afstöðu þeir hafa í því máli. Það er auðvitað svo að þegar hv. þm. reyna að tengja þessi alvarlegu og hræðilegu hryðjuverk við innrás Bandaríkjamanna í Írak þá er eins og menn velti ekkert fyrir sér fyrir hvað hryðjuverkasamtök eins og al Kaída standa og hvernig þeir rökstyðja glæpaverk sín. Það má velta því fyrir sér t.d. hvaða skýringar þeir hafa gefið á aðgerðum sínum í Afríku á sínum tíma þegar friðarferlið stóð sem hæst milli Ísraels og Palestínu. Ekki voru þeir að hjálpa til í því sambandi. Eða hvers vegna þeir voru að ráðast á saklausa ferðamenn í Balí, eða hvers vegna þeir áformuðu að ráðast á World Trade Center árið 1997 í Bandaríkjunum. Mér finnst að hv. þm. ættu að halda því til haga að þetta eru glæpaflokkar sem skirrast einskis í að koma áætlunum sínum í framkvæmd og það skiptir í raun og veru engu máli hvaða afstöðu fullvalda ríki hafa í utanríkismálum, hvort sem er til innrásarinnar í Írak eða varðandi önnur mál. Ég vildi bara fá að koma þessu á framfæri, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Ég vona að fólk misskilji ekki orð mín, ég er alls ekki að reyna að mæla þessum glæpamönnum og fjöldamorðingjum bót á neinn hátt, alls ekki. Það sem ég vildi hins vegar benda á er að mér finnst málflutningur ríkisstjórnarsinna og þeirra sem reyna að verja innrásina í Írak oft og tíðum vera svolítið einstrengingslegur og einhliða. Þeir tína til þær röksemdir sem þeim passa en öðrum röksemdum sem passa ekki jafn vel og eru kannski óþægilegar er svona frekar sópað undir teppið og hjúpur þagnarinnar látinn ríkja þar í kringum. Þetta er að sjálfsögðu mjög flókin mynd sem við erum að horfa á, orsakasamhengið er mjög flókið og eflaust vitum við sem í þessum sal sitjum minnst um það. Við höfum sennilega ekki kynnt okkur ástandið í þessum löndum til hlítar, við höfum ekki þurft að búa þar, við höfum ekki þurft að alast upp þar, við höfum heldur ekki þurft að lifa við ástandið sem hefur ríkt þar um áratuga skeið. Það er því erfitt fyrir okkur að alhæfa um það þó að við getum kannski reynt að gera eins vel og við getum í því efni hvar í flokki sem við stöndum. En ég mun væntanlega koma nánar inn á þessar röksemdafærslur mínar í ræðu minni seinna í dag.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé rétt hjá hv. þm. að við getum engan veginn skilið hvaða hvatir liggja að baki þeim voðaverkum sem samtökin standa fyrir. Ég vil hins vegar halda því til haga að ég minntist á það í ræðu minni að ég hef áhyggjur af því að þessar hræðilegu hryðjuverkaárásir leiði til þess að það skapist eða myndist gjá milli Vesturlanda annars vegar og landa múslima hins vegar og ég tel að það sé mjög mikið áhyggjuefni. Ég benti líka á að menn yrðu að hafa það í huga að öfgamenn koma frá öllum menningarsvæðum í heiminum.

Frú forseti. Við fjöllum um ræðu og skýrslu utanrrh. samkvæmt venju undir lok þinghalds að vori. Sú venja er komin á að skýrsla utanrrh. af þessu tagi komi fyrir þingið annað hvert ár og er það út af fyrir sig ágætisfyrirkomulag. Skýrslan er að vísu þegar maður fer að blaða betur í henni nokkuð athyglisverð blanda af gagnlegum staðreyndum og upplýsingum sem þarft er að hafa á einum stað og ákveðnum pólitískum útlistunum, t.d. kaflinn um málefni Miðausturlanda sem hlýtur væntanlega að teljast fyrst og fremst pólitísk útlistun hæstv. ráðherra eða á ábyrgð hans. Síðan er á ýmsum öðrum stöðum í skýrslunni meira um staðreyndaupptalningu. Ég verð að segja að ég varð ákaflega undrandi þegar ég las ræðu hæstv. utanrrh. og hélt þó að seint mundi hæstv. utanrrh. koma mér mjög mikið á óvart úr þessu. Ég, svipað og ræðumaður á undan mér, Guðmundur Árni Stefánsson, átti von á því að hæstv. ráðherra yrði á mýkri nótum í lokaræðu sinni, svanasöng sínum hér. Ég átti líka sérstaklega von á því í ljósi þess hvernig umræða um alþjóðamál hefur verið að þróast á síðustu vikum og mánuðum að það mundi votta fyrir skilningi, svo ég segi ekki sjálfsgagnrýni eða efasemdum, í málflutningi hæstv. ráðherra varðandi ýmsa atburði sem nýliðnir eru og m.a. ríkisstjórn Íslands hefur tekið ákveðna afstöðu til. Ég á alveg sérstaklega við hina ólögmætu innrás og hið ólögmæta hernám í Írak sem er á góðri leið með að leiða menn í þvílíkar ógöngur samanber fréttaflutning þaðan þessa dagana að það hálfa væri nóg, vegna þess að beggja vegna við okkur, beggja vegna Atlantsála, fer fram mikil umræða um þetta mál og endurmat á þessum hlutum þar sem menn gangast við því að hafa notast við rangar upplýsingar, svo ekki sé sagt vísvitandi blekkt. En það vottar ekki fyrir neinu slíku í ræðu hæstv. utanrrh. Það er ekkert endurmat á þeirri ákvörðun íslenskra stjórnvalda að styðja innrásina og kaflinn í byrjun um hryðjuverkasamtökin er alveg ótrúlegur því þar er þessu stillt upp með þeim hætti að það séu bara tvær leiðir færar, annaðhvort að fylgja harðlínustefnu Bandaríkjastjórnar með vopnaða íhlutun og hörku eða að menn séu að sýna linkind og vilji samninga við glæpamenn, eins og þar sé enginn millivegur. Hefur hæstv. ráðherra ekkert orðið var við umræðuna á meginlandi Evrópu? Tekst honum að horfa algjörlega fram hjá þeim ágreiningi sem uppi hefur verið í alþjóðasamfélaginu um aðferðafræði, um framgöngu í þessum efnum? Hæstv. ráðherra lætur eins og hann viti ekki af því að þjóðir eins og Frakkar, Þjóðverjar, Kínverjar, Rússar og margar fleiri hafa haft og hafa enn djúpstæðar efasemdir um harðlínustefnu Bush-stjórnarinnar og fylgjenda hennar. Margar fleiri formúleringar eru þarna mjög undarlegar. Hæstv. ráðherra reynir að leiða að því líkum að það séu engar innstæður fyrir því sem margir hafa nefnt sem skýringar á hinni miklu andúð í garð Vesturlanda í arabaheiminum sem er jarðvegur öfgaaflanna, í þann jarðveg sækja þau liðsmenn m.a. Hvers vegna flykkjast nú ungir arabískir karlmenn þúsundum saman í hryðjuverkasamtök vítt og breitt í þeim heimshluta? Hvers vegna eru hryðjuverkahópar í aðskildum löndum sem áður störfuðu einangrað að ná saman þvert á jafnvel línur sem áður skildu þá að? Verða menn ekki að horfast í augu við að þetta er að gerast? Hæstv. ráðherra gengur svo langt að spyrja: ,,Um hvað vilja menn semja við al Kaída eða gistiríki liðsmanna samtakanna?`` Fyrst gefur hann sér að það séu einhverjir talsmenn þess að ganga til samninga við al Kaída. Hverjir eru þeir? Hverjir hafa mælt fyrir því? Í hvaða hugarheim er hæstv. ráðherra að vitna? Veit hann um einhverja sem hafa mælt sérstaklega með því að menn gangi til samninga við Osama bin Laden? Ég hef aldrei undir sólinni heyrt um nokkurn einasta mann. Ég bið hæstv. utanrrh. að upplýsa þau nýju tíðindi, að það sé einhver skóli uppi í stjórnmálum heimsins sem tali fyrir því að ganga til samninga við Osama bin Laden. En það að menn vilji það ekki er ekki eitt og hið sama og að skrifa fyrirvaralaust upp á aðferðafræði Bush Bandaríkjaforseta. Það er langur vegur þar á milli. ,,Það er með öllu óskiljanlegt að samningar við slík myrkraöfl skuli hvarfla að nokkrum upplýstum manni því samningsefnið getur ekki orðið annað en grundvallargildi lýðræðisríkja. Það duga engar vífillengjur til að leyna því að allt tal um samninga felur óhjákvæmilega í sér málamiðlanir, verðlaunar hryðjuverkamennina og svívirðir minningu fórnarlamba þeirra.`` Bíðum við, hver hefur mælt fyrir slíku? Fyrr í ræðunni er talað um að umburðarlyndi sé eitt af grundvallargildum Vesturlanda. Er þetta aðferðin til að mæla fyrir hinu vestræna umburðarlyndi? Ég spyr. Síðar í ræðunni er talað um að al Kaída og hliðstæð samtök --- liðsmenn þeirra séu reyndar hvorki fátækir né ómenntaðir og þar með er það afgreitt að kúgun, fátækt og misrétti skapi jarðveg fyrir hryðjuverk af því að wahabíta-skólinn og Osama bin Laden komi úr efnuðum fjölskyldum. Heyr á endemi. Ætli flestir viti ekki t.d. í hvaða jarðveg öfgahóparnir í Palestínu sækja sér liðsmenn í örvæntingu, neyð og vonleysi flóttamannabúðanna þar sem önnur og þriðja kynslóðin er að alast upp í algjöru vonleysi um framtíð sína. Það þýðir ekki að reyna að afgreiða hlutina með þessum hætti, hæstv. utanrrh. Ég leyfi mér að spyrja: Hverjir eru ráðgjafar hæstv. utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar? Hverjir leggja á ráðin með honum um að semja svona texta? Er það Davíð Oddsson? Hverjir leggja á ráðin með honum? Ég geri ekki ráð fyrir að hæstv. utanrrh. hafi hlustað t.d. á Kastljósþátt þar sem Magnús Bernharðsson, sérfræðingur í menningu og málefnum Austurlanda, ræddi af mannviti um þessa hluti og fór m.a. yfir þær ógöngur sem menn eru komnir í með málefni í Írak. Ef hæstv. utanrrh. hlustaði á menn eins og Magnús Bernharðsson, Jón Orm Halldórsson, þess vegna Jóhönnu Kristjónsdóttur, en sæti ekki annaðhvort við að semja þessa texta sjálfur eða hefði þá hroðalegu ráðgjafa sem með honum hafa sett þetta niður á blað. Þetta er ekki aðferðin til skilnings á þeim hlutum sem þarna er við að glíma. Styrjaldirnar hafa sýnt að það er ekki lausn á hryðjuverkavandanum að láta sprengjum rigna úr 40--60 þús. feta hæð yfir vanþróaðar þjóðir. Það þarf að hugsa fyrir eftirleiknum. Hvernig er ástandið í Afganistan? Hvernig er ástandið í Írak? Er ekki Írak á barmi borgarastyrjaldar í dag? Eru ekki meira að segja þeir hópar sem menn héldu að þeir ættu vísa sem bandamenn, sjíta-múslímarnir, að rísa upp gegn innrásarliðinu? Er hæstv. utanrrh. sáttur við ástandið í Írak eins og það er í dag? Það vakti mikla undrun mína, herra forseti, að ráðherra vék nánast ekki að Íraksstríðinu í ræðu sinni. Ég veit að vísu að ráðherra hefur haft tilhneigingu til þess í þáttum að afgreiða það sem liðna tíð, sagt að menn eigi að snúa sér að framtíðinni. Það er ágætt að snúa sér að framtíðinni en ætli menn verði ekki að gera upp sakirnar líka og standa ábyrgir verka sinna? Er hæstv. ráðherra að reyna að flýja undan því að hafa látið kúska sig til þess eða viljandi og með glöðu geði lýst yfir stuðningi við hið ólögmæta árásarstríð gegn Írak og ólögmætt hernám landsins, gegn því sem hæstv. ráðherra hafði áður sagt. Í skýrslu ráðherra er fjallað um þetta mál, þó lítið sé komið inn á það í ræðunni, í kaflanum undir fyrirsögninni Um Miðausturlönd. Þar eru furðulegar formúleringar á ferð. Þar segir ráðherra réttilega að nú sé rúmt ár liðið frá innrás Bandaríkjanna og Breta í Írak og þetta hafi ekki verið auðveld ákvörðun og hvaðeina. Á einum stað segir, með leyfi forseta: ,,að aðgerðirnar sem Ísland studdi hafi haft það markmið að koma lögum yfir einn illræmdasta harðstjóra mannkynssögunnar.`` Þetta er beinlínis rangt. Aðgerðirnar höfðu það yfirlýsta markmið að koma upp um og fjarlægja gereyðingarvopn Íraka, enda var það eina ástæðan sem gat gefið aðgerðunum eitthvert yfirbragð lögmætis. Það er eina ástæðan sem alþjóðasamfélagið getur leyft sér að nota til þess að ráðast inn í fullvalda ríki innan viðurkenndra landamæra. Það stendur hvergi í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna að það megi ráðast inn í sjálfstæð ríki til að skipta þar um stjórnvöld. Slík paragröf eru ekki til þar. Þess vegna varð Bandaríkjastjórn að reyna að ýkja upp gereyðingarvopnahættuna til að ljá aðgerðum sínum yfirbragð lögmætis. Þetta veit hæstv. utanrrh. vel, en hvers vegna talar hann þá um hlutina með þessum hætti? Síðan er talað um að nú séu Írakar að taka aftur við stjórn landsins. Fer mikið fyrir því? Það er talað um að hinar sterku vísbendingar um gereyðingarvopn írakskra stjórnvalda hafi ráðið miklu þar um. Það var eina ástæðan. Síðan segir ráðherra að ályktun 1441 sé, hún er kölluð neðarlega í textanum ,,lokatækifæri til óskilyrtrar samvinnu``. Hér er hæstv. utanrrh. algerlega búinn að snúa við blaðinu og kominn í fulla mótsögn við sjálfan sig. Þann 27. janúar 2003 svaraði utanrrh. fsp. frá Ögmundi Jónassyni og sagði, með leyfi forseta: ,,Fyrir liggur að íslensk stjórnvöld telja nauðsynlegt að betra ráðrúm gefist fyrir vopnaeftirlitsmenn til að athafna sig í Írak og það liggur líka fyrir af hálfu íslenskra stjórnvalda að við teljum nauðsynlegt að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna taki þetta mál til frekari umfjöllunar.`` Seinna í sömu umræðu: ,,Það er alveg ljóst af okkar hálfu að við teljum algjörlega nauðsynlegt að þetta mál komi til umfjöllunar öryggisráðsins á nýjan leik, það höfum við margsagt.`` Halldór Ásgrímsson, 27. janúar 2003. Svo seint sem 17. mars, sólarhringum fyrir innrásina, endurtekur hæstv. utanrrh. þetta sama í viðtali við Ríkisútvarpið. Hin yfirlýsta stefna utanrrh. og ríkisstjórnarinnar var því þangað til kom að kúvendingunni sú að það þyrfti nýja ályktun í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna enda alveg ljóst að ályktun 1441, sem ég er með í höndunum, gefur engar heimildir til vopnaðrar valdbeitingar á grundvelli VII. kafla stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Bandaríkjamenn voru einir um þá skoðun alveg þangað til Bretar gáfust upp þegar í ljós kom að engin ný ályktun sem heimilaði árás fengist afgreidd í öryggisráðinu. Af hverju fékkst hún ekki afgreidd? Vegna þess að í ályktun 1441 er stafað niður hvað skuli gera á næstu mánuðum í framhaldi af þeirri ályktun á haustdögum, þ.e. að vopnaeftirlitsmennirnir, El Baraday og Hans Blix, eigi að gefa nýjar skýrslur og þær komu í byrjun mars. Og hvað stóð í þeim skýrslum? Það stóð að vopnaeftirlitið hefði skilað miklum árangri, það lægju engar sannanir fyrir um ólögmæta gereyðingarvopnaeign Íraka og vopnaeftirlitsmennirnir báðu um meiri tíma og meira fé. Þá ýttu Bandaríkjamenn því öllu út af borðinu því það stóð aldrei annað til en að ráðast inn í Írak. Það liggur fyrir skjalfest og vitnisborið undir eiðum hjá rannsóknarnefndum og Bandaríkjaþingi að undirbúningur undir innrás í Írak var kominn af stað fyrir 11. september 2001. Það liggur líka fyrir að Bandaríkjastjórn, Bush yngri, var svo heltekinn af því að gera upp reikningana við Saddam Hussein að hann ýtti til hliðar vísbendingum um hryðjuverkaógnina sem Bandaríkjunum stóð af al Kaída. Þetta er fullyrt af sérfræðingum og er til umræðu á Bandaríkjaþingi eins og hæstv. utanrrh. ætti að vita. Síðan er enn ein réttlæting færð fyrir afstöðu Íslands og það er að trúverðugleiki Sameinuðu þjóðanna hafi verið í húfi. Það þurfti að ráðast á Írak án ályktunar í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna af því að trúverðugleiki þeirra væri í húfi. Hvernig í ósköpunum fer þetta heim og saman? Nei, staðreyndin er auðvitað sú að þeir sem stóðu í lappirnar og létu ekki kúska sig til að pína í gegnum Sameinuðu þjóðirnar samþykki fyrir árás á Írak á grundvelli upploginna upplýsinga björguðu heiðri Sameinuðu þjóðanna. Hvernig væri upplitið á Sameinuðu þjóðunum í dag ef þær hefðu gefið eftir og öryggisráðið tekið trúanlegar hinar upplognu upplýsingar og heimilað árás á landið og svo hefði komið í ljós að þar voru engin gereyðingarvopn að finna? Þá fyrst væri trúverðugleiki Sameinuðu þjóðanna illa leikinn. Það voru nefnilega þær þjóðir sem stóðu gegn þessu í öryggisráðinu og á alþjóðavettvangi. Og það voru vopnaeftirlitsmennirnir sem stóðu í lappirnar og létu ekki undan þrýstingi bandarískra stjórnvalda um að skrifa upp á innrás. Ég held að hæstv. utanrrh. fyrir utan það að tala við fólk sem einhverja þekkingu hefur á málefnum Miðausturlanda og fá það til að hjálpa sér við að semja ræðurnar ætti t.d. að lesa bækur af þessu tagi, lesa bók Hans Blix sem lýsir nákvæmlega frá fyrstu hendi öllu því sem vopnaeftirlitið gekk í gegnum, þrýstingnum sem það sætti og reiði bandarískra stjórnvalda í garð Blix og manna hans þegar þeir vildu ekki skrifa upp á að ráðast ætti á Írak. Hans Blix segir einmitt, og það er dregið út á bókarkápuna, um það atriði sem hæstv. utanrrh. notar sem réttlætingu fyrir innrásinni, með leyfi forseta, í fljótaskriftarþýðingu minni: ,,Nú mörgum mánuðum eftir hernaðaraðgerðir Bandaríkjamanna og bandamanna þeirra kemst ég ekki hjá því að velta fyrir mér hvernig heimurinn hefði brugðist við ef við vopnaeftirlitsmennirnir hefðum einfaldlega lýst því yfir að við værum sammála mati Bandaríkjamanna og Breta, sem reyndist rangt eða mjög vafasamt, um álrör, um úransamninga í Afríku, um hreyfanlegar rannsóknarstofur og hreyfanlegar eiturefnavopnaverksmiðjur, um vélmenni, um flaugar o.fl.`` Allt reyndist þetta rangt með tölu. Upplýsingarnar um úransamningana, úrankaupin í Afríku, reyndist helber lygi. Álrörin voru aldrei ætluð til nota við kjarnorkuvopnaframleiðslu heldur í það sem gefið var upp. Colin Powell --- sem er lengra kominn á þroskabrautinni en hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson enda varð hann löggilt gamalmenni í gær, 67 ára gamall, til hamingju með daginn --- er þó farinn að játa það og er greinilega reiður yfir því að hafa verið dæmdur í það hlutverk að fara með falskar upplýsingar inn í öryggisráð Sameinuðu þjóðanna. Hann segir: ,,Sýklaefnaverksmiðjurnar voru aldrei til.`` Áhrifaríkustu myndirnar sem Colin Powell sýndi af hinum færanlegu sýklavopnaverksmiðjum í gámum á vörubílspöllum eða dráttarvögnum voru aldrei til. Þær voru fabrikasjón til að réttlæta þetta fyrir fram ákveðna stríð Bandaríkjamanna gegn Írak. Og að hæstv. utanrrh. skuli svo koma hér í ljósi alls þess sem á dagana hefur drifið eftir þetta ár með 80% íslensku þjóðarinnar á móti því að fara í þetta stríð þar sem meiri hluti Bandaríkjamanna er nú orðinn andvígur stefnu Bush, þar sem meiri hluti Evrópumanna samkvæmt skoðanakönnunum telur Bush og stefnu hans mestu ógnunina við heimsfriðinn í dag. Hvar eru efasemdir íslenskra stjórnvalda? Ég verð að segja alveg eins og er að svona hélt ég að hæstv. utanrrh. tækist ekki að skilja við og verð ég að segja að gjarnan hefði verið ánægjulegt að eiga við hann orðaskipti undir jákvæðari formerkjum en efni standa til að þessu sinni úr því að hann er að láta af þessu embætti, a.m.k. í þessari lotu. Er ekki rétt að orða það þannig eins og ég tek eftir að hæstv. forsrh. gerir gjarnan, að þetta séu bara endalokin á forsætisráðherratitli hans í þessari umferð, í þessari lotu? Það er svona svanasöngur í lokaorðum hæstv. utanrrh. Ég ætla að sjálfsögðu ekki að halda því fram þó að mér finnist það reyndar svolítið barnalegt að vitna í Pál postula og telja að nútímautanríkisþjónusta og alvöruþátttaka Íslands í þeim efnum hafi hafist til og með valdatöku Halldórs Ásgrímssonar í utanrrn., það er a.m.k. nærtækt að falla í þá freistni að túlka þann texta svo, og væri þá svolítið skemmtilegt og ég held að það ætti að senda textann til Helsinki til yfirlestrar, hvort menn hafi ekki gaman af þessu þar. Ég veit að hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson hefur lagt sig fram og hann hefur átt annasamt starf þau níu ár sem hann hefur verið þar. Ég hef oft verið ákaflega ósáttur við hæstv. utanrrh. en það er málefnalegur ágreiningur og snýr ekki að persónu hans. Ég veit að hann hefur lagt sig fram í þessu embætti, en það verð ég að segja að langdjúpstæðastur er hinn efnislegi ágreiningur minn við hæstv. utanrrh. það síðastliðið ár sem liðið er frá því ógæfuskrefi formanna stjórnarflokkanna án nokkurs lögmæts samráðs við utanrmn. Alþingis, og ég fullyrði, ekki að vandlega yfirveguðu máli eins og sagt er í þessum texta, að styðja hið mislukkaða stríð í Írak með öllum þeim hörmungum sem það hefur þegar kallað yfir okkur, stórversnandi ástand í alþjóðasamskiptum og er þó engan veginn séð fyrir endann á þeim mikla hildarleik. Ég er þeirrar skoðunar svo það sé þá alveg ljóst að langalvarlegasta ógnunin við frið og stöðugleika í heiminum í dag sé hin herskáa og hrokafulla stefna núverandi bandarískra stjórnvalda. Það er auðvitað ekki auðvelt hlutskipti að vera eina stórveldið í heiminum, hernaðarstórveldi af því tagi, en það réttlætir það ekki að menn fari sínu fram og geri hvað sem er og enn síður að menn fylgi þeim gagnrýnislaust.

Frú forseti. Hv. þm. gagnrýnir það hve hörðum orðum ég fer um hryðjuverkamenn. Hann segir jafnframt og er sammála því mati mínu að það sé ekki hægt að semja við þá og erum við þá ekki sammála um að ekki sé hægt að semja við þá og það beri að berjast gegn þeim? Hann gagnrýnir nú sem fyrr afskipti alþjóðasamfélagsins af Afganistan og Írak. Hann nefndi ekki Bosníu og Kosovo. Ég man ekki betur en að hv. þm. væri einnig á móti þeim. Ef ekki hefði verið farið í þau væri Milosevic enn þá við völd. Ef ekki hefði verið farið inn í Afganistan væru talíbanar enn þá við völd og hv. þm. spurði: Hvernig er ástandið í Afganistan? Ég er nýkominn af ráðstefnu um Afganistan í Þýskalandi og það var afskaplega ánægjulegt að hlusta á forustumenn þess ríkis tala um framtíðarsýn þeirra, um réttindi kvenna, um skólagöngu barna, um bættar samgöngur í landinu, um þá sýn að þjóðartekjur á mann gætu orðið 500 dollarar á mann árið 2015, eru núna um 180 dollarar á mann, um þá sýn að berjast gegn eiturlyfjum og ráða niðurlögum stríðsbaróna og eiturlyfjamafíu í Afganistan. Það voru bjartsýnir forustumenn 25 milljóna þjóðar sem hefur átt við stríðsátök að etja í 25 ár sem þar mættu. Þeir voru afskaplega ánægðir með samskipti sín við alþjóðasamfélagið þannig að það er ekki rétt að ástandið í Afganistan sé ekki að batna.

Herra forseti. Mér finnst hæstv. ráðherra enn falla í þá gryfju að stilla þessu upp sem tveimur algerum andstæðum og það sé enginn meðalvegur þarna á milli. Það er alveg hárrétt. Ég tók undir að það á ekki að semja við ótínda glæpamenn og þá sem brjóta lög og rétt, ástunda hryðjuverk og annað slíkt, enda hefur mér vitanlega enginn maður nokkurn tímann haldið því fram. Það er bara úr hugarheimi hæstv. ráðherra að einhverjir tali fyrir slíku. Ég gagnrýndi ekki að hæstv. utanrrh. færi hörðum orðum um hryðjuverk. Við erum öll sammála um það og getum sjálfsagt notað eitthvað mismunandi orðalag um það. En það er ekki þar með það sama og að menn eigi að skrifa algerlega upp á hina hugmyndafræðina sem ég get eiginlega ekki kallað annað en að skjóta fyrst og spyrja svo. Það er ekki það sama og að menn eigi ekki að reyna að skilja orsakir þeirra vandamála sem við er að glíma í þessum efnum, þessa árekstra. Hvers vegna gætir svona gríðarlegrar andúðar í garð Vesturlanda og þá einkum Bandaríkjamanna í þessum heimshlutum? Getur verið að það sé allt saman einhver misskilningur? Er ekki hugsanlegt að það leynist einhverjar orsakir í einhverju í framgöngu manna, í sögunni eða í öðrum hlutum sem væri gagnlegt fyrir menn að reyna að skilja? Og hvernig hefur yfirleitt gengið að reyna að berja niður átök á svæðum með hervaldi? Það voru margir sem töldu að það kæmi aldrei til greina að ræða við menn á Norður-Írlandi af því að það væru glæpamenn, það væru vopnaðir menn þar einhvers staðar á bak við, og vildu útiloka stjórnmálaflokka sem töldust í einhverjum tengslum við slíka aðila. Hvernig gafst það? Jú, það gafst þannig að lokum auðvitað að það hafði engum árangri skilað. Það var ekki fyrr en menn settust að samningaborðinu og fóru að reyna að ná fram afvopnun með friðsamlegum leiðum sem einhver árangur fór að nást. Ég held að þetta sé vonlaus aðferðafræði og mér finnst hæstv. utanrrh. vera alveg fastur í henni. Varðandi Afganistan er þar náttúrlega hin megnasta óöld ríkjandi enn þá, því miður, víðast hvar þegar kemur út fyrir höfuðborgina og þau svæði önnur sem gætt er af erlendum hermönnum. Það er staðreynd málsins.

Frú forseti. Vandinn í umræðunni er auðvitað sá hverjir eru valkostirnir. Það eru margir sem halda því fram að ekki hafi átt að fara inn í Afganistan og hv. þm. var líka þeirrar skoðunar. Ég man ekki betur en hv. þm. væri algerlega á móti viðskiptabanninu á Írak á sínum tíma sem var þó stutt af Sameinuðu þjóðunum. Hann telur að það hafi verið algerlega rangt að fara inn í Írak. Auðvitað er ljóst að þau gereyðingarvopn sem menn héldu að þar væru hafa ekki fundist. Menn vita hins vegar að þar voru gereyðingarvopn. En það liggur alveg ljóst fyrir að í stjórnartíð Saddams Husseins var framið þjóðarmorð í Írak og það er alveg ljóst að írakska þjóðin á mikla möguleika í framtíðinni ef þeir geta tekið við stjórn sinna mála á þessu ári eins og vonir standa til. En það liggur jafnframt ljóst fyrir að hryðjuverkamennirnir, öfgaöflin, eru að reyna að koma í veg fyrir slíka þróun, m.a. í Írak og í Afganistan og eru líka að reyna að koma í veg fyrir þá þróun að friður geti náðst milli Palestínu og Ísraelsmanna. Því miður eru líka öfgamenn á Balkanskaga sem eru að reyna að eyðileggja friðarhorfur þar til framtíðar. Gegn þeim verða menn að berjast og eiga engan annan kost. Það má vel vera að hv. þm. sé ekki sáttur við ýmis orð sem ég nota í ræðu minni. Það er eins og gengur --- og hann segir, málefnalegur ágreiningur. En ég er í þessari ræðu að koma skoðunum mínum skýrt á framfæri að því er varðar hryðjuverkamenn og tel að við eigum engan annan kost en að berjast gegn þeim af fullri hörku. Um það virðist vera samstaða, en ég spyr hv. þm.: Hver er hinn kosturinn?

Herra forseti. Þegar rökstuddar grunsemdir lágu fyrir um ábyrgð hryðjuverkasamtakanna al Kaída á hryðjuverkunum skelfilegu í Bandaríkjunum átti að sjálfsögðu að krefjast framsals þeirra. Það átti þess vegna að rétta yfir þeim að þeim fjarstöddum og dæma þá og það átti að beita úrræðum sem alþjóðasamfélagið hefur til að reyna að fullnusta slíka niðurstöðu. Það er ekki svo að það séu bara tveir kostir í stöðunni, annaðhvort að gera ekki neitt eða fara í stríð. Mér finnst því miður hæstv. utanrrh. reyna að ofureinfalda hlutina þannig að það séu bara tvær leiðir. Það sé styrjaldarleiðin, það sé að beita bara hernaðarmættinum og láta sprengjunum rigna eða gera ekki neitt. Ég held að þetta sé alveg skelfilegur misskilningur og kannski er ein undirrót ógæfunnar sem menn eru í hin bandaríska hugmyndafræði sem þar er ofan á um þessar mundir. Vonandi verður það ekki lengi ef við getum gert okkur einhverjar vonir um stjórnarskipti í Bandaríkjunum og þar blási eitthvað til betri tíðar. Þessi Texas-hugmyndafræði virðist því miður hafa náð alveg undirtökunum hjá hæstv. utanrrh. Hæstv. utanrrh. hefur líka að mínu mati í ræðu sinni varhugaverðar tilhneigingar til þess að leggja alla hryðjuverkahópa að jöfnu. Talar þar fyrst og fremst um trúarofstækismenn, þetta séu trúarofstækismenn og við þá verði engu tauti komið. Ég held að þarna sé um mjög sundurlausa og misjafna hópa að ræða og ekki verður bókstafstrú eða öfgatrú í þeim skilningi séð í íslömsku ríki dregin til ábyrgðar í Írak heldur þvert á móti. Það liggur alveg fyrir að í Írak voru engin tengsl við al Kaída heldur fullur fjandskapur. Það er fyrst núna eftir innrásina sem Írak er orðin gróðrarstía hryðjuverkamanna og kannski eru þeir komnir með fótfestu þar nú sem ekki höfðu hana áður. Ég held að hæstv. utanrrh. ætti að huga að því einnig.

Það er skiljanlegt að varnarsamningur milli Íslendinga og Bandaríkjamanna sé í uppnámi. Kalda stríðið er að baki og umhverfið harla ólíkt því sem áður var í pólitískum skilningi á sviði alþjóðamála. Hryðjuverkaógnin kallar á nýja taktík í hernaðarmálum um allan heim. Því er skiljanlegt að breytt pólitískt umhverfi hafi áhrif á afstöðu Bandaríkjamanna varðandi umsvif og starfsemi Bandaríkjahers á Keflavíkurflugvelli. Íslendingar verða að umbera þessar breytingar og líta á þær sem tækifæri frekar en ógn. Mikilvægt er að þær breytingar sem fram undan eru verði samvinnuverkefni milli Íslendinga og Bandaríkjamanna en ekki pólitískt þrætuepli sem engu skilar til íslensku þjóðarinnar. Sá tvíhliða samningur sem í gildi er milli ríkjanna mun taka breytingum. Í þessum breytingum felast óneitanlega tækifæri fyrir Íslendinga. Saga þjóðanna minnir á mikilvægi þess að varnir landsins verði áfram tryggðar að því leyti sem nýtt pólitískt landslag í alþjóðamálum knýr á um. Ógnarástand ríkir í atvinnumálum á Suðurnesjum. Þar er helsti áhrifavaldurinn uppsagnir á starfsfólki varnarliðsins og starfsfólki þjónustufyrirtækja sem starfað hafa í áranna rás fyrir varnarliðið. Um árabil hefur héraðið setið eftir í byggðastefnu Íslendinga, fyrst og fremst vegna veru varnarliðsins þar síðustu áratugi. Það er mikilvægt fyrir efnahag héraðsins að fá aðgengi að húsakosti sem varnarliðið býr yfir á Keflavíkurflugvelli og hefur ekki í hyggju að nýta áfram sökum þeirra breytinga sem í nánd eru. Fyrst og fremst verður þó íslensk þjóð að fá vitneskju um framvindu mála og fá á hreint hvaða húsakostur og búnaður stendur til boða til frekari uppbyggingar á ýmiss konar iðnaði í framtíðinni. Í annan stað er mjög mikilvægt að Bandaríkjamenn opni á viðskiptatækifæri. Til dæmis yrði viðhald á litlum hluta af flugvélakosti NATO Íslendingum mjög dýrmætt verkefni. Stuðningur af því tagi mundi að miklu leyti milda þann sögulega stirðleika sem kominn er á í samskiptum þjóðanna og mundi vissulega stuðla að sátt um nýjan og breyttan varnarsamning milli þjóðanna. Ég furða mig á því að hæstv. utanrrh. skuli ekki hafa minnst einu orði á þær miklu breytingar og uppsagnir sem orðið hafa hjá varnarliðinu á síðustu missirum. Ekkert í ræðu hans vék að framtíðarlausnum á þeim vanda sem hefur skapast vegna breytinga hjá varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli. Íslenska og bandaríska þjóðin eiga góða og langa sögu saman. En heilbrigt vinasamband er ekki yfir gagnrýni hafið. Íslensk þjóð er herlaus og friðelskandi þjóð. Það kom því ekki á óvart þegar nýlegar skoðanakannanir lýstu eindreginni afstöðu íslensku þjóðarinnar gagnvart innrás Bandaríkjamanna í Írak. Langstærstur hluti þjóðarinnar var andsnúinn innrás Bandaríkjamanna og þátttöku Íslendinga á lista hinna staðföstu þjóða. Mistök ráðamanna íslensku þjóðarinnar á síðasta ári voru þau stærstu á sviði utanríkismála í sögu þjóðarinnar. Hæstv. forseti. Almenn útþensla utanríkisþjónustunnar hefur verið mjög mikil á undanförnum árum. Árið 1996 voru útgjöld utanrrn. 2 milljarðar kr. samkvæmt ríkisreikningi en voru orðnir 5,5 milljarðar á síðasta ári. Aukningin á þessum sex árum er um 170% en vísitala neysluverðs hækkaði á sama tíma um 26%. Sendiráðum Íslands fjölgaði úr 8 í 14. Stofnkostnaður við sendiráð Íslands í Japan var 700 millj. kr. Árlegur rekstrarkostnaður er þar 100 millj. kr. Útgjöld til utanríkismála hafa hækkað verulega og sendiráðum hefur fjölgað. Jack Straw, utanríkisráðherra Breta, hefur lýst því yfir að ætlun þeirra sé að draga verulega úr starfsemi 40 sendiráða erlendis. Stefnt er að því að í þeirra stað komi aðeins einn maður með fartölvu eða einn fartölvusendiherra á hverjum stað. Breska utanríkisþjónustan gerir sem sagt ráð fyrir því að einstakir menn, sem tengdir verði London með tölvupósti og netinu, komi í stað heilla sendiráða í einhverjum þeirra 153 ríkja sem nú eru með breskt sendiráð. Breskir embættismenn tilgreindu ekki hvaða sendiráð væru líkleg að afleggja í núverandi mynd en breska dagblaðið Sunday Telegraph nefndi m.a. Nýja-Sjáland, Máritíus, Ekvador, Belís og Ísland. Með þessum aðgerðum er tekið mið af nýju mati á mikilvægi breskra sendiráða víða um heim með sérstöku tilliti til baráttu gegn hryðjuverkum, ólöglegum innflytjendum og einnig með tilliti til annarra hagsmuna Breta, svo sem olíuflutninga. Skömmu fyrir síðustu áramót tilkynnti danska ríkisstjórnin að hún hefði ákveðið að draga verulega úr útgjöldum til utanríkisþjónustunnar og að ríkisstjórnin hygðist leggja niður 130 stöður á næstu tveimur árum og jafnframt leita leiða til að lækka húsnæðiskostnað. Áætlað var að spara um 1.700 millj. ísl. kr. með þessum aðgerðum. Þegar þetta var tilkynnt höfðu Danir þegar lagt niður 10 sendiráð og fækkað stöðugildum um 120. Sendiráðum okkar hefur hins vegar verið fjölgað talsvert á undanförnum árum og sum þeirra hafa verið verulega umdeild vegna óheyrilegs kostnaðar, svo sem sendiráð okkar í Japan. Við Íslendingar höfum gjarnan horft til nágranna- og vinaþjóða okkar varðandi utanríkismál og ættum að geta dregið einhvern lærdóm af aðgerðum þeirra. Lítil þjóð ætti að sýna meira hóf en þær þjóðir sem hér hefur verið vitnað til. Það er full ástæða til að ríkisstjórnin kanni rækilega sparnaðarmöguleika í utanríkisþjónustu okkar. Ein mikilvægasta ákvörðun í utanríkismálum sem Íslendingar hafa tekið er vafalaust innganga Íslands í varnarbandalag vestrænna ríkja, NATO, árið 1948. Þá settu Íslendingar eitt ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir aðildinni, þ.e. að Ísland muni aldrei taka beinan þátt í hernaðaraðgerðum og aldrei fara með ófriði á hendur öðrum þjóðum. Að þessu skilyrði gengu aðrar þjóðir í bandalaginu umyrðalaust. Ríkisstjórnin þverbraut þetta skilyrði sjálf með því að skipa Íslandi í bandalag hinna staðföstu þjóða sem stóð að árásinni á Írak. Forsrh. og utanrrh. tóku þessa afdrifaríku ákvörðun án minnsta samráðs við löggjafarsamkundu þjóðarinnar. Í 24. gr. þingskapa Alþingis Íslendinga segir, með leyfi forseta: ,,Utanríkismálanefnd skal vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál enda skal ríkisstjórnin ávallt bera undir hana slík mál jafnt á þingtíma sem í þinghléum.`` Varla finnst nokkur maður hér á landi sem telur aðild okkar að hernaði í Írak til minni háttar utanríkismála. Hver var réttlætingin sem færð var fyrir þeirri kúvendingu á stefnu Íslendinga í utanríkismálum sem varð með að ríkisstjórnin ákvað að styðja árásarstríð á Írak? Það voru gereyðingarvopnin sem áttu að vera í Írak. Þau hafa hvergi fundist og staðhæfingar um tilvist þeirra reyndust úr lausu lofti gripnar. Robin Cook, fyrrverandi forseti breska þingsins, sagði af sér vegna þessa máls. Hann hefur sagt að ekkert hafi bent til þess að í Írak væru önnur gereyðingarvopn en þau sem framleidd voru af verksmiðjum sem Bretar settu upp fyrir 20 árum. Richard Clarke, fyrrverandi yfirmaður baráttu Bandaríkjastjórnar gegn hryðjuverkum til áratuga, sakaði Bush um að hafa ekki tekið hættuna sem stafaði af al Kaída nægilega alvarlega áður en ósköpin dundu yfir þann 11. september 2001 og að Bush hefði stórskaðað baráttuna gegn hryðjuverkum. Wesley Clark, fyrrverandi yfirmaður NATO og einn þeirra sem tóku þátt í forkosningabaráttu demókrata fyrir forsetakosningarnar, tók í sama streng og sagði að Bush hefði aldrei átt að gera Íraksstríðið að hluta af baráttu gegn hryðjuverkum. Hæstv. forseti. Ekkert hefur fundist til að réttlæta þá hörðu innrás sem dregið hefur þúsundir saklausra borgara til dauða og alið af sér nýja kynslóð stórhættulegra hryðjuverkamanna. Þegar kosningaúrslit á Spáni lágu fyrir sýndu forustumenn ríkisstjórnar Íslands þá ósmekkvísi að gefa í skyn að þau úrslit væru sigur hryðjuverkamanna yfir lýðræðinu og að með skelfilegum fjöldamorðum á almenningi hefði hryðjuverkamönnum tekist að snúa úrslitum kosninganna sér í hag. Nýkjörinn forsætisráðherra Spánar, Jose Luis Rodriquez Zapatero, orðaði það svo að ósiðlegt væri að gefa slíkt til kynna, sem það vissulega er. Niðurstaða kosninganna á Spáni var skýr. Stjórnmálaflokkur sem var alfarið á móti innrásinni í Írak vann stórsigur. Enn fremur misbauð Spánverjum að ríkisstjórn Aznars skyldi reyna að kenna aðskilnaðarsamtökum Baska, ETA, um árásina þótt fyrir lægju vísbendingar um að hryðjuverkasveitir múslima hefðu verið að verki. Kosningarnar á Spáni voru því umfram allt sigur lýðræðisins. Á þingi Norðurlandaráðs í Ósló síðasta haust bar færeyska landsstjórnin fram ósk um að fá aðild að Norðurlandaráði og norrænu ráðherranefndinni eins og sjálfstæðar þjóðir hafa nú. Þetta gerði landsstjórn Færeyja í fullu umboði lögþings Færeyja sem samþykkti einróma tillögu um þetta í mars á þessu ári. Ríkisstjórn Íslands lýsti þeirri afstöðu að Íslendingar mundu ekki blanda sér í þetta mál á meðan Danir og Færeyingar ættu í viðræðum. Færeyingar eru fremsta vinaþjóð Íslendinga meðal norrænna þjóða. Okkur ber að styðja þá með ráðum og dáð í baráttu þeirra fyrir auknu sjálfstæði, sérstaklega þegar einróma stuðningur lögþings Færeyja liggur fyrir eins og í þessu tilfelli. Þingflokkur Frjálsl. andmælir þeirri afstöðu sem ríkisstjórn Íslands hefur tekið til aðildar Færeyinga og telur að Íslendingar hefðu átt að lýsa yfir fullum stuðningi við umsókn frænda okkar og vina um aðild að Norðurlandaráði. Okkur ber að styðja þá til frelsis og fullveldis. Aðild að Norðurlandaráði er mikilvægur áfangi í sjálfstæðisbaráttu Færeyinga. Hæstv. forseti. Þingflokkur Frjálsl. harmar þá utanríkisstefnu sem ríkisstjórn Íslands lagði á íslenska þjóð á síðasta ári. Íslensk þjóð á aldrei að fara með ófriði á hendur öðrum þjóðum.

Frú forseti. Hv. þm. kom nokkuð inn á útgjöld utanríkisþjónustunnar. Á undanförnum árum hafa útgjöld utanríkisþjónustunnar aukist mest vegna friðargæslu og þróunarhjálpar og líka vegna aukinna umsvifa sýslumannsembættisins á Keflavíkurflugvelli. Menn gleyma því stundum að þetta eru stærstu liðirnir í útgjöldum utanríkisþjónustunnar. Sendiráðum hefur verið fjölgað, það er rétt. Það var m.a. gert vegna þess að Alþingi Íslendinga samþykkti einróma, m.a. aðilar sem gagnrýna útgjöld vegna sendiráðs í Japan, að stofna sendiráð í Japan. Menn hafa gjarnan deilt á stofnkostnað í því sendiráði. Það er einfaldlega reikningsdæmi hvort er hagkvæmara að kaupa eða leigja. Niðurstaðan varð eindregið sú að hagkvæmara væri að kaupa. Áttu menn þá að leigja? Hefðu menn þá verið að spara fyrir hönd íslenska ríkisins? Það er gjarnan vísað til Breta í þessu sambandi. Við rekum mjög lítil sendiráð. Við erum með einn diplómat í viðkomandi sendiráði. Nú eru Bretar að tala um að fara út í það á stöku stað. Ég tók eftir því þegar ég var í Berlín fyrir nokkrum dögum að skipulags- og byggingarnefnd Reykjavíkurborgar var að skoða sendiráð Breta í Berlín. Í því sendiráði eru fleiri starfsmenn en í allri íslensku utanríkisþjónustunni. Það gæti verið auðvelt að fækka í slíkum sendiráðum. Þarna er því ekki líku saman að jafna, þ.e. þjóð með 20 sendiskrifstofur og sendiráð eins og okkur og hins vegar þjóð með hátt á annað hundrað sendiráða. Auðvitað hafa þeir miklu meiri möguleika til samdráttar.

Hæstv. forseti. Stefna Breta er vissulega áhugaverð þegar talað er um fartölvusendiherra og þar fram eftir götunum. En lítil þjóð sem Íslendingar ætti með ráð og dáð, eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan, að kanna rækilega alla sparnaðarmöguleika í utanríkisþjónustu sinni. Það er ekkert launungarmál að kostnaður til utanríkismála á Íslandi hefur tvöfaldast ef ekki þrefaldast á nokkrum árum. Því er eðlilegt að hér á löggjafarsamkundu þjóðarinnar sé tekið eftir þessu og það borið upp við utanrrh. Mér er spurn, hæstv. forseti, hvort utanrrh. hyggist kanna hvort möguleikar séu til sparnaðar í utanríkisþjónustunni.

Frú forseti. Það er ávallt nauðsynlegt að endurmeta allan kostnað og fara yfir hann. Það hefur verið gert í utanrrn. Ég sagði í ræðu minni að ég hefði nýlega skipað sérstakan starfshóp til að fara yfir forgangsröðun mála, m.a. vegna verkefna í tengslum við væntanlega þátttöku í öryggisráðinu og stóraukinna útgjalda til þróunarmála. Ég get hins vegar ekki vakið vonir um að það verði hægt að draga verulega úr þeim kostnaði. Það liggur alveg ljóst fyrir að það hefur verið áherslumál á Alþingi að stórauka framlög til þróunarmála. Er Frjálsl. á móti því? Ég spyr: Vill Frjálsl. að við seljum sendiráð í Japan, sem við getum selt fyrir miklu hærra verð en við keyptum húsið á, og leigjum húsnæði jafnvel þó að það sé miklu dýrara? Er það það sem Frjálsl. er að biðja um? Ég bið hv. þingmenn um að vera málefnalega í þessari afstöðu. Varðandi ráðstafanir í sambandi við sendiráðið í Japan minni ég á að á sínum tíma var það mál lagt fyrir utanrmn. Ég spurði utanrmn., vegna þess að ég vissi að þessi gagnrýni mundi koma: Hvort telur utanrmn. réttara að við kaupum húsnæðið eða að við leigjum það, vitandi það að miklu dýrara er að leigja en að kaupa? Það svöruðu allir í utanrmn.: Auðvitað eigum við að kaupa ef það er ódýrara. Svo koma menn, m.a. Frjálsl., og segja að þessi kaup séu dæmi um bruðl í utanríkisþjónustunni. Þetta er náttúrlega ekki boðlegur málflutningur, hv. þm.

Hæstv. forseti. Um margra ára skeið hafa tvö stór sölusamtök sjávarafurða haft aðsetur í Japan. Viðskiptasamband okkar við Japan byggist fyrst og fremst á sjávarafurðum. Finnst hæstv. utanrrh. ekki einkennilegt að annað sölusambandanna, SÍF, skuli pakka saman og fara heim sökum ónógra tækifæra í Japan? Auðvitað vekur það upp spurningar hjá íslenskri þjóð. Ég fullyrði, hæstv. forseti, að ég er ekki einn um að gera athugasemdir við að lítil þjóð sem Íslendingar skuli eyða 700 millj. kr. í sendiráð í Japan. Ég hefði miklu frekar viljað sjá fartölvusendiherra í Japan. Á sama tíma og maður spyr um tækifærin og sóknarfærin í Japan pakkar annað stóra sölusambandið saman og fer heim. Mér finnst þetta einkennileg tímasetning svo ekki sé meira sagt.

Frú forseti. Hæstv. utanrrh. dró í ræðu sinni upp mynd af stöðu alþjóðastjórnmála nú um stundir og lagði sem von var mikla áherslu á öryggismál. Hann lagði mikla áherslu á öryggi og varnir gegn nýjum ógnum en gegn þeim dugir hefðbundinn varnarviðbúnaður þjóða og hernaðarbandalaga skammt. Nýliðnir atburðir á meginlandi Evrópu sýna glöggt að öryggið og stöðugleikinn sem við höfum búið við í áratugi er brothættur og hann sýnir líka að mjög fámennur hópur öfgamanna með einfaldan búnað getur reitt til höggs í hjarta álfunnar. Helsti styrkur okkar og grunngildi þjóðfélagsins eins og annarra vestrænna þjóða, og þá er ég að tala um frelsið, lýðræðið og mannréttindin, gera okkur á ákveðinn hátt mjög berskjölduð gagnvart hryðjuverkum, enda er mun auðveldara fyrir hryðjuverkamenn að leynast og vega úr launsátri í opnu, frjálsu samfélagi eins og okkar og annarra á Vesturlöndum en þar sem miklar skorður eru settar við frelsi manna. Bein varnarviðbrögð Vesturlanda hafa annars vegar falist í því að fara með hernað á hendur hryðjuverkamönnum og hins vegar í því vandasama verki að auka mátt og svigrúm löggæsluyfirvalda heima fyrir og mátt og viðbúnað þeirra til eftirlits og hvers konar rannsókna og lögreglusamvinnu. Vandinn felst í því að efla varnirnar án þess að þrengja að grunngildum eins og mannréttindum og réttarstöðu borgaranna. Varið er milljörðum í að styrkja heri, leyniþjónustur og löggæsluyfirvöld og hefur sá viðbúnaður nú þegar komið í veg fyrir margar hrottalegar árásir þó að hann hafi ekki getað komið í veg fyrir voðaverkin á Spáni eða voðaverk alls staðar annars staðar. Uppbygging á þeim landsvæðum þar sem öfgamenn útbreiða boðskap sinn og lokka óharðnaða unglinga til liðs við sig er einnig mikilvægur hluti af því að mæta þessari ógn, því að svo lengi sem frjór jarðvegur er fyrir boðskap hryðjuverkamanna næst lítill varanlegur og langvinnandi árangur. Á sama hátt og nauðsynlegt er að mæta al Kaída af fullri hörku með her og lögregluvaldi er til langs tíma jafn mikilvægt að vinna gegn þeim stuðningi og samúð sem hreyfingin nýtur og vinna gegn því að frjór jarðvegur sé fyrir því að hún afli sér fylgis og nái nýliðum til voðaverka. Hér er spurningin ekki einungis um efnahagsmál og þá einföldu röksemdafærslu að eymd, fátækt og kúgun skapi frjóan jarðveg ofbeldis og átaka en að efnahagsleg og félagsleg uppbygging tryggi frið. Á þeim svæðum þar sem íslamskir öfgamenn, og rétt að árétta að þeir eru aðeins brotabrot af hinum íslamska menningarheimi, afla sér nýrra liðsmanna á meðal ungmenna ríkir, hvort sem okkur líkar betur eða verr, djúpstæð andúð á Vesturlöndum, einkum Bandaríkjunum, sem tengist sögu afskipta þeirra af málefnum Miðausturlanda. Bandaríkjamenn hafa farið fyrir í baráttunni gegn hryðjuverkum með fulltingi fjölda bandamanna sinna en því miður hefur ekki tekist að mynda breiðfylkingu alþjóðasamfélagsins í þessari baráttu, ekki enn þá. En einmitt vegna sérstakrar stöðu Bandaríkjamanna í þessu sambandi og blendinna viðhorfa í þeirra garð er svo mikilvægt að fleiri ríki taki virkan þátt í baráttunni gegn hryðjuverkum í víðum skilningi, jafnt í beinum varnaraðgerðum gegn hryðjuverkamönnum og í þróunaraðstoð, í uppbyggingarstarfi og friðargæslu á þeirri sviðnu jörð sem hryðjuverkamenn hafa víða skilið eftir sig. Aukin og efld aðkoma Sameinuðu þjóðanna er að mínu mati afgerandi hvað þetta varðar og forusta þeirra í þessum málum. Frú forseti. Norðurlöndin hafa lengi leikið stórt hlutverk í alþjóðastjórnmálum og hafa mun meiri pólitísk áhrif en hernaðar- og efnahagsmáttur þeirra segir til um. Ástæða þess er sú að Norðurlöndin hafa um árabil notið ákveðinnar virðingar víða um heim. Það hefur verið litið til Norðurlandanna sem fyrirmyndarsamfélaga þar sem jöfnuður og velferð ríkir meira en víðast hvar annars staðar. Ekki síst vegna þess njóta þau trúverðugleika sem hlutlausir og sanngjarnir aðilar sem ekki ganga erinda stórveldanna á alþjóðavettvangi. Í núverandi landslagi alþjóðastjórnmála er einmitt þörf á slíkum öflum sem geta til að mynda sent friðargæslulið eða stjórnað uppbyggingarstarfi á átakasvæðum og stjórnað uppbyggingarstarfi í sátt við alla deiluaðila. Mig langar í þessu samhengi að árétta áskorun Norðurlandaráðs til utanríkisráðherra Norðurlandanna um að koma á auknu samstarfi á sviði friðargæslu til eflingar sameiginlegs framlags þessara þjóða, enda er Norðurlandaráð meðvitað um sterka stöðu Norðurlandanna og getu þeirra til að vera í hlutverki sáttasemjara á átakasvæðum. Sú uppbygging og efling íslensku friðargæslunnar sem hæstv. utanrrh. hefur haft forustu um er einmitt sérstakt fagnaðarefni í þessu sambandi. Norrænir friðargæsluliðar hafa þótt sérlega faglegir og vel þjálfaðir og þeir sem við sendum til friðargæslustarfa og til að aðstoða við uppbyggingu á átakasvæðum verða að fá sérstakan undirbúning áður en þeir eru sendir til starfa á framandi menningarsvæðum. Ég held að umburðarlyndi, skilningur og þekking á hefðum og siðum heimamanna komi í veg fyrir ótal vandamál, en samskipti við friðargæsluliða eru oft fyrstu beinu samskiptin við Vesturlandabúa. Því er mikilvægt að þau samskipti séu jákvæð en styðji ekki við fordómafulla mynd sem áróður andstæðinga vestrænna samfélaga reynir að festa í sessi. Í raun er nauðsynlegt að friðargæsluliðar séu ákveðnar fyrirmyndir þegar þeir koma inn á svæði þar sem upplausn ríkir og að um hegðun þeirra og framkomu gildi sérstakar reglur. Mig langar að nefna í því sambandi að á síðasta Norðurlandaráðsþingi beindi Norðurlandaráð þeim tilmælum til norrænu ríkisstjórnanna að setja skuldbindandi siðareglur fyrir starfsmenn í þróunarstarfi og siðareglur fyrir hermenn og friðargæsluliða sem sendir eru til útlanda. Þær siðareglur fela m.a. í sér að því er beint til þeirra að stuðla ekki að mansali og þeim eru bönnuð vændiskaup. Að vera til fyrirmyndar hvað þetta varðar ætti að vera sjálfgefið og mér finnst að það eigi að haldast í hendur við að Norðurlönd séu í fararbroddi við að setja málefni kvenna í forgang á átakasvæðum. Jafnréttishefðin hefur þrátt fyrir allt sterkastar rætur á Norðurlöndum og Norðurlönd eru betur í stakk búin en nokkur önnur lönd til að setja málefni og hagsmuni kvenna og barna í fyrirrúm í uppbyggingu á átakasvæðunum. Ég er þeirrar skoðunar að fjölgun kvenna í friðargæslu og uppbyggingarstarfi sé lykilatriði hvað þetta varðar og lít þannig á að markmið okkar hljóti að vera að tryggja sem jafnastan hlut kvenna og karla í friðargæslustörfum og öðru alþjóðastarfi. Ég er ekki að tala um það vegna þess að það skipti svo miklu máli að tryggja sem jafnasta stöðu og rétt kvenna samanborið við karla sem starfsmanna, heldur vegna þess að konur á átakasvæðum, konur í löndum þar sem við veitum þróunaraðstoð halda ásamt okkur hinum uppi helmingi himinhvolfsins. Frú forseti. Ég hef í þessari stuttu ræðu fjallað um baráttuna gegn hryðjuverkum og starf Norðurlanda að friðargæslumálum. Hugleiðingar um þessi tvö mál tengjast þannig að þróunaraðstoð, friðargæsla og uppbyggingarstarf er nauðsynlegur þáttur í baráttunni við hryðjuverk til langs tíma, rétt eins og hert löggæsla og hernaðaraðgerðir hér og annars staðar eru nauðsynlegar til þess að tryggja öryggi og frelsi í opnum og lýðræðislegum samfélögum. Þetta getur aldrei orðið spurningin um annaðhvort eða, annars vegar að efla varnir, heri, lögreglu og leyniþjónustur heldur líka að styðja til lengri tíma og dyggilega við uppbyggingu og lýðræðisþróun, ekki síst í stríðshrjáðum múslimaríkjum.

Frú forseti. Hér er til umræðu skýrsla hæstv. utanrrh. um utanríkismál og sú ræða er hann flutti fyrr í dag. Í lok ræðu sinnar vitnaði hæstv. utanrrh. til Páls postula og ummæla um börnin er slíta barnsskónum og láta af barnaskap. Í Biblíunni stendur líka, með leyfi forseti, í fyrra bréfi Páls til Korintumanna: ,,Eins og í öllum söfnuðum hinna heilögu skulu konur þegja á safnaðarsamkomunum, því að ekki er þeim leyft að tala, heldur skulu þær vera undirgefnar, eins og líka lögmálið segir. En ef þær vilja fræðast um eitthvað, þá skulu þær spyrja eiginmenn sína heima. Því að það er ósæmilegt fyrir konu að tala á safnaðarsamkomu.`` Ég bendi á þetta, frú forseti, aðeins í því ljósi að finna má tilvitnanir sem hæfa tilefnunum víða í heimsbókmenntunum og Biblían er þar ekki undanskilin. En kannski skiptir mestu máli hvernig þær eru túlkaðar og í hvaða samhengi þær eru settar. Ef menn vilja túlka Pál postula í umræðum á Íslandi árið 2004 um stöðu utanríkismála og alþjóðamála má svo sem segja að Íslendingar hafi slitið barnsskónum og séu væntanlega í því vandræðalega standi að vera unglingar, sem eins og allir vita er þroskaskeið sem við þurfum öll að ganga í gegnum og einkennist af ýmsum sveiflum, palladómum og sleggjudómum, og kannski helst af því að heimurinn er oft séður í tiltölulega svarthvítum litum og fátt virðist vera um álitamálin. Það sem eftir situr eftir að hafa hlýtt á ræðu hæstv. utanrrh. er, ef ég hef skilið Halldór Ásgrímsson rétt, að það séu hreinlega engin álitamál uppi um utanríkisstefnu ríkisstjórnar Íslands og telji menn að einhver álitamál séu uppi gangi þeir villir vega. Á köflum vottar fyrir því í málflutningi stjórnarliða að þá sé hreinlega um ekkert að ræða við fulltrúa stjórnarandstöðunnar. Eins og komið hefur fram í máli stjórnarandstæðinga í dag, m.a. í máli hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar, virðist sem stjórnarliðum finnist málið afgreitt og að við höfum ekkert til málanna að leggja. Sömu menn notfæra sér hins vegar til hins ýtrasta orðræðu lýðræðis, frelsis, umburðarlyndis og virðingar fyrir fólki og væntanlega fyrir málflutningi þess líka. Stundum óska ég þess, frú forseti, að í þessum sal geri menn eins og þeir tala og sýni þá virðingu fyrir skoðunum annarra sem hlýtur að þurfa í lýðræðissamfélagi og á hinu háa Alþingi. Nefndur hefur verið á nafn Francis Fukuyama og bók hans The End of History. Hann er sagður hafa fengið mikið lof fyrir þá bók er hún kom út árið 1992. Þetta var reyndar mjög umdeilt rit og margir á því að þar hefði Francis Fukuyama kveðið upp allsnemmbæra dóma um endalok sögunnar og sigur vestursins enda hefur það komið í ljós á síðustu 15 árum eða svo, frá lokum kalda stríðsins. Mig langar til að staldra við nokkur atriði í ræðu hæstv. utanrrh. og spyrja um leið: Hverjum er þessi boðskapur ætlaður? Ég sat og hlustaði á hæstv. utanrrh. flytja mál sitt og hugsaði: Er boðskapurinn um hið illa er búi í hverjum einasta hryðjuverkamanni? Er boðskapurinn sá að aldrei skuli setjast að samningaborði? Er boðskapurinn sá að þeir sem eru mótfallnir þeim aðferðum sem ríkisstjórn Íslands styður séu þar með með óbeinum hætti gengnir í óvinaliðið? Hverjum er þessi boðskapur ætlaður, frú forseti? Er hæstv. utanrrh. að tala til þingmanna, til Íslendinga? Eða ætti hann e.t.v. frekar að flytja ræðu sína á sjónvarpsstöð Aljazeera svo að þeir sem á þurfa að hlýða viti hvað hæstv. utanrrh. Íslands finnst um íslömsku --- stríðshrjáðu múslimaríkin heitir það víst núna --- stríðshrjáðu múslimaríkin sem hæstv. utanrrh. hefur orðið tíðrætt um? Ég verð að segja, frú forseti, að ég skil ekki alveg þessar útleggingar. Það hefur áður komið fram í dag að upphaf ræðu hæstv. utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar er með ólíkindum. Það er eiginlega það eina sem er hægt að segja um fyrri hluta ræðunnar sem er með hreinum ólíkindum. Maður hlýtur að staldra við og hugsa: Hvað er uppi á teningnum? Í tæpan áratug hefur hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson setið í utanríkisráðuneyti Íslendinga og átt þar tiltölulega farsæla ráðherratíð, komið mörgu góðu til leiðar og unnið margt gott verkið. Það er fjarri því að allt sem þar hefur verið gert hafi verið að mínu skapi eða samkvæmt þeirri stefnu sem við jafnaðarmenn fylgjum en þar hefur margt gott verkið verið unnið. Hví þá að koma í síðustu ræðu sinni, a.m.k. að þessu sinni sem utanríkisráðherra Íslands, með yfirlýsingar á borð við þær sem finna má í upphafi ræðunnar, þar sem engin álitamál eru á ferðinni að því er virðist, frú forseti? Eftir því sem umræðunni hefur undið fram heyrist mér --- ég bið um að það verði leiðrétt ef ég hef misskilið það grundvallarstef í ræðunni --- að eina svarið við ógn hryðjuverkahópanna sem á heimsbyggðina herja sé styrjöld, að eina svarið við ofbeldi sé ofbeldi. Við vitum að það þurfti heila heimsstyrjöld til að gera út af við Þýskaland nasismans. Til að gera út af við kommúnismann þurfti ekki heimsstyrjöld. Hann gerði út af við sig sjálfur. Það liggur algjörlega fyrir. Þessa dagana á sér stað, t.d. í Bandaríkjum Norður-Ameríku, mjög yfirgripsmikil og gagnrýnin umræða um Íraksstríðið. Því miður virðist hún ekki hafa náð til eyrna hæstv. utanrrh. Þar er rætt um að Íraksstríðið hafi drepið á dreif baráttunni gegn hryðjuverkaöflum vegna þess að t.d. al Kaída átti sér ekki bólfestu í Írak og var ekki starfandi undir handarjaðri Saddams Husseins, þó að því hafi oft og ótæpilega verið haldið fram, m.a. af Bandaríkjaforseta og fleirum. Vissulega voru bækistöðvar al Kaída í Afganistan og gegn þeim var ráðist. En Íraksstríðið er að margra áliti útúrdúr, ef svo ósmekklega má að orði komast, stríð sem í raun skilar heimsbyggðinni engu í baráttunni gegn hryðjuverkaógninni. Hvað gerist þegar stjórnvöld velja leið sem þessa? Þá er fókusinn tekinn af þeim vandamálum sem mestu skipta, ástandinu á hernumdu svæðunum í Palestínu, átökum þar á milli hersetuliðsins, hryðjuverkamanna og óbreyttra borgara. Það er ekki reynt að leysa Kasmír-deiluna, lítil orka fer í að vinna gegn útbreiðslu gereyðingarvopna og svo mætti lengi áfram telja. Og vegna þess að hæstv. utanrrh. hefur verið tíðrætt um íslamska öfgamenn þá er það einu sinni þannig, frú forseti, að sums staðar sitja þeir í ríkisstjórnum, t.d. í Súdan. Þar ráða öfgamenn för og eru að því er virðist að fremja hægfara þjóðarmorð á íbúum í suðurhluta Súdans. Því miður virðist sem það hrikalega dæmi og ofbeldi sé ekki uppi á borði hjá alþjóðastofnunum eða þar sem menn ráða ráðum sínum um hvar eigi að ráða niðurlögum öfgamannanna. Að lokum um nokkur atriði í upphafi þessarar ræðu. Hæstv. utanrrh. sagði, með leyfi forseta: ,,Nú skiptir sköpum að samstaða lýðræðisríkja bresti ekki og að baráttan gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi verði hert um allan helming með öllum löglegum aðferðum.`` Um þetta eru allir sammála, að herða baráttuna með öllum löglegum aðferðum. Og deilan hefur ekki síst snúist um lögmæti aðgerða. Ég vil nota þetta tækifæri til að minna á að það eru t.d. ekki notaðar lögmætar aðgerðir, sama við hvaða mælistiku er miðað, gagnvart þeim mönnum sem hafa verið hnepptir í hald í Gvantanamó á Kúbu. Þeir hafa nú verið þar í um tvö og hálft ár við illan aðbúnað og í raun án dóms og laga. Segja má að það sé með hreinum ólíkindum að þegar talað er um að fara fram með lögin sín megin þá komist Bandaríki Norður-Ameríku upp með að meðhöndla þessa menn  Frú forseti. Hv. þm. Sólveig Pétursdóttir, formaður utanrmn., gerði að umræðuefni hryðjuverkaárásirnar á Madríd 11. mars síðastliðinn. Það hefur farið víða í umræðunni hér á landi að þar hafi hryðjuverkamenn ráðið niðurstöðu kosninga sem haldnar voru nokkrum dögum síðar. Þar hefur hver tuggið upp eftir öðrum það sem hæstv. forsrh. lét frá sér fara í fjölmiðlum stuttu eftir að þau úrslit lágu fyrir. Svo að það liggi fyrir, frú forseti, þá erum við ekki öll sammála þeim túlkunum. Það vill nefnilega þannig til að lýðræðið fúnkerar ágætlega á Spáni. Það voru spænskir kjósendur sem brugðust við yfirhylmingum Aznar-stjórnarinnar klukkutímana og sólarhringana eftir þessar hræðilegu árásir. Þeir brugðust við því að þeim var ekki sagður sannleikurinn því að Aznar-stjórnin hafði ákveðið að skella skuldinni á ETA og þannig skyldi það vera þrátt fyrir að annað kæmi fljótt í ljós. Þegar spænskir fjölmiðlar komust síðan að hinu sanna gripu kjósendur náttúrlega til lýðræðislegs réttar síns. Ég vona að þetta verði síðasta orðið um það í þessum sal að hryðjuverkamenn hafi ráðið niðurstöðunni á Spáni í mars eða að hryðjuverkamenn séu farnir að stjórna á Vesturlöndum með hótunum. Sömu málflutningsmönnum verður mjög tíðrætt um fullvalda ríki og menn hljóta að spyrja sig að því hvað búi að baki slíkum málflutningi, að nú séu hryðjuverkamennirnir farnir að stjórna. Frú forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum. Ég mun þurfa að koma aftur í pontu.

Frú forseti. Hér kemur upp hv. þm. Samf., Þórunn Sveinbjarnardóttir, og tekur undir með öðrum hv. þingmönnum Samf. Þeim finnst málflutningur minn að því er varðar hryðjuverkastarfsemi í heiminum vera með ólíkindum, að engin álitamál séu uppi og ekkert um að ræða, sagði hv. þm., það sé bara búið að fullyrða að svona sé þetta. Er ekki mikilvægt í orðræðu milli aðila að skoðanir þeirra sem taka þátt í orðræðunni séu skýrar? Mér finnst það ekki mjög skýrt sem þingmenn Samf. segja í þessum efnum. Ég átta mig ekki alveg á því hvað þeir vilja. Þeir segja: Nei, við viljum ekki samninga. Við viljum ekki ganga til neins slíks samstarfs við slíka aðila enda eru þetta glæpamenn. Auðvitað er það rétt. Er það ekki sama niðurstaðan og ég komst að í ræðu minni? Ég átta mig því ekki á því hvað þingmenn Samf. vilja gera í baráttunni gegn hryðjuverkastarfsemi. Væri ekki nær að hv. þingmenn kæmu upp og færu yfir það lið fyrir lið? Ég heyrði að hv. þingmenn Samf. telja að það verði gífurleg breyting í Bandaríkjunum ef hugsanlega yrði kosinn þar nýr forseti. Ég held að það sé ekki rétt. Ég held að það verði afskaplega litlar breytingar og það séu miklir draumórar að þar verði grundvallarbreyting á, t.d. í sambandi við Írak.

Frú forseti. Varðandi væntanlegar forsetakosningar í Bandaríkjunum minntist ég ekki einu orði á þær í ræðu minni. Má vera að einhver félagi minn hafi gert það eða að þau orð hafi fallið í ræðu annars þingmanns. Ég er sammála hæstv. utanrrh. um að það eru ekki líkur til mikilla stefnubreytinga þar þótt annar verði kosinn forseti en George Bush. Það held ég að liggi alveg fyrir. Hæstv. utanrrh. kemur upp eins og honum er títt og biður um annað. Þetta er farið að minna á umræðuna um álverið fyrir austan. Hvað annað er hægt að gera? Hjá Framsfl. er valið yfirleitt bara um eitthvað tvennt, vont og verra. Íraksstríðið er ekki stríð gegn hryðjuverkaógninni, frú forseti. Það liggur fyrir. Hryðjuverkaógnin hafði ekki búið sér ból í Bagdad. Það átti að fara þar inn til þess að eyða gereyðingarvopnum og koma höndum yfir gereyðingarvopn sem aldrei hafa fundist. Þegar það tókst ekki var ástæðunni breytt í að koma Saddam Hussein frá og koma á lýðræði og vonandi mannréttindum í Írak. Íraksstríðið snýst ekki um baráttuna gegn hryðjuverkum. Það gerði hins vegar innrásin í Afganistan. Það gera allar aðrar aðgerðir sem gripið hefur verið til, sem menn hafa gripið til hver í sínu landi, t.d. með hertu eftirliti á flugvöllum, hertu eftirliti með útlendingum sem til landanna koma. Frú forseti. Gegn hryðjuverkaógninni dugar ekki neinn her. Það hafa Bandaríkjamenn fengið að reyna. Það fengu íbúar í Madríd að reyna. Þar þarf að nota önnur meðul, frú forseti.

Frú forseti. Ég talaði ekki mikið um Íraksstríðið í ræðu minni og var einmitt gagnrýndur fyrir það. Ég talaði á fyrstu síðum ræðunnar um hryðjuverkaógnina og þá skelfilegu ógn sem hún er gegn mannkyni. Ég er ekki að mæla með því að nota her í því sambandi. Það er því miður ekki hægt vegna þess að við vitum ekki alltaf hvaðan ógnin kemur. En hitt vitum við, þessir aðilar hika ekki við að drepa saklausa borgara í hundruða tali, fólk á leið til vinnu, fólk á leið til skóla, hvort sem það eru múslimar, Evrópubúar eða Bandaríkjamenn. Réttlætingin er sú að drepa fyrir einhvern málstað og ég hef sannfæringu fyrir því að það er ekki hægt að semja við þessa aðila. Það má vel vera að sú sannfæring sé röng en hún er til staðar og ég er að koma henni til skila. Þetta eru aðilar sem kjósa dauðann en ekki lífið og þessi afstaða hefur áður komið fram í heiminum. Hún kom fram hjá nasistunum. Hún kom fram hjá kommúnistunum.

Hver vill semja við þessa glæpamenn? Hver er að segja það?

Ég lýsi þessum skoðunum mínum í ræðu minni. Svo kemur hér þingmaður eftir þingmann frá Samf. og segir að þetta sé alveg furðuleg ræða og aldrei hafi sést annað eins. Þeir vilja fá að vita við hvern er verið að tala, telja að verið sé að tala við þá. Þessi ræða er mín leið til að lýsa skoðunum mínum, mín leið til að koma mínum skoðunum á framfæri þannig að hv. þm. geta þá gagnrýnt það. En mér finnst að hv. þingmenn hafi ekki gagnrýnt skoðanirnar með nokkrum rökum.

Hæstv. forseti. Það er náttúrlega erfið staða ef við hæstv. utanrrh. skiljum ekki hvort annað og er lítið við því að gera. En ég get verið sammála honum um að tilgangur hryðjuverkahópanna er að skapa ringulreið og ótta í lýðræðisríkjum. Það hefur alltaf verið tilgangur hryðjuverka. Það er ekkert nýtt sem hefur verið tekið upp af al Kaída og var til á Ítalíu á 8. áratugnum, og í Þýskalandi, hefur verið til staðar á Spáni áratugum saman og þannig mætti áfram telja. Hér hefur líka verið talað um IRA. Hver veit hvað býr að baki? En hæstv. utanrrh. sagði og virðist vera mér sammála um að hervald dugi ekki. Það sem ég er að benda á er einmitt að í máli hans og fleiri stjórnarliða hefur verið talað um Íraksstríðið, ekki bara hér í dag heldur allt sl. ár, sem eina heljarinnar baráttu gegn hryðjuverkaógninni í heiminum. Það verður ekki undan því vikist, frú forseti, að sú orðræða öll hefur verið klædd í að fyrst gereyðingarvopnin fundust ekki verður að koma harðstjóranum frá og það er líka leið til þess að koma í veg fyrir að hryðjuverkaógnin breiði úr sér í Miðausturlöndum. Þetta hefur verið röksemdafærslan. Ég tel fulla ástæðu til að gera athugasemdir við hana og ég vil benda hæstv. utanrrh. á að það eru fleiri að gera athugasemdir, t.d. Brzezinski, fyrrverandi þjóðaröryggisráðgjafi í Hvíta húsinu, sem hefur bent bandarískum stjórnvöldum á, og ég vona að hæstv. utanrrh. sé að hlusta, að til þess að koma í veg fyrir hryðjuverkin þurfi að grafast fyrir um ástæður þeirra sem þar fara, hvar þau þrífast og hvers vegna.

Frú forseti. Ég geri að sérstöku umtalsefni málefni norðurslóða. Hæstv. utanrrh. nefndi í ræðu sinni formennsku Íslands í Norðurskautsráðinu en þeirri formennsku til tveggja ára lýkur nú í haust. Ég tek heils hugar undir orð ráðherra um hversu árangursrík forusta Íslands hefur verið innan ráðsins. Við getum verið stolt af framgöngu fulltrúa okkar á þessum vettvangi og þeim skýru áherslum sem formennska Íslands hefur mótað. Á þeim ráðstefnum og fundum sem ég hef setið á liðnu ári um málefni norðurslóða hef ég alls staðar fengið mjög skýr skilaboð um að framvarðarsveit Íslands njóti mikils trausts innan norðurskautssamstarfsins. Ég vil um leið nota þetta tækifæri til að vekja athygli þingheims á helstu málum í brennidepli innan þingmannanefndar um norðurskautsmál. Það er óhætt að segja að það mál sem einna helst hefur vakið athygli og umræður á liðnu ári á þessum vettvangi sé hin viðamikla úttekt á loftslagsbreytingum á norðurslóðum sem nú er unnið að. Þetta er eitt metnaðarfyllsta og stærsta verkefni sem Norðurskautsráðið hefur lagt í, verkefni sem nú þegar hefur hlotið mikla eftirtekt á alþjóðlegum vettvangi en rannsóknin mun í heild sinni líta dagsins ljós í nóvember í haust. Loftslagsbreytingar hafa áhrif á nær alla þætti samfélags í norðri, ekki einungis umhverfi, dýralíf og gróðurfar, heldur einnig félags-, menningar- og efnahagslega þætti mannlífs. Það er skemmst frá því að segja að rannsóknir benda til hraðra loftslagsbreytinga á norðurslóðum næstu áratugi. Jafnvel íhaldssömustu niðurstöður benda til örrar bráðnunar íss og jökla sem og breytinga á hitastigi sjávar en slíkt hefur augljóslega afleiðingar hér á landi. Vísindamenn geta nú aðgreint loftslagsbreytingar af náttúrulegum völdum frá breytingum sem komnar eru til af manna völdum. Svo er komið að jafnvel þótt allri framleiðslu á koltvísýringi væri hætt nú þegar tæki það náttúruna, loftslag og sjávarföll nokkrar aldir að komast aftur í jafnvægi. Allar spár sýna að um næstu aldamót verður norðurskautshafsvæðið án íss og klaka að sumarlagi. Meðalhitastig á norðurslóðum er nú að mati vísindamanna það hæsta í þúsund ár en áætlað er að þær breytingar sem eiga sér stað á 10 ára tímabili á norðurskautssvæðum gerist á 25 ára tímabili annars staðar í heiminum. Plöntutegundir og annað gróðurlendi færist æ norðar með hlýnandi loftslagi og vor- og sumartími lengist. Í upphafi var áætlað að vinnuhópur verkefnisins mundi skila af sér þremur mismunandi skýrslum í haust. Í fyrsta lagi er um að ræða umfangsmikla vísindalega úttekt þar sem fram koma rannsóknir á loftslagsbreytingum fyrr og nú sem og spár um hverju búast megi við á næstu áratugum. Í öðru lagi á að koma út styttri skýrsla ætluð almenningi þar sem fram koma á skýru og skiljanlegu máli helstu niðurstöður rannsóknarinnar. Í þriðja lagi átti að fylgja skýrslunni greinargerð um stefnumótun þar sem áþreifanlegar tillögur væru settar fram og ákveðinni stefnumörkun beint til stjórnvalda norðurskautsríkja. Svo virðist hins vegar sem Bandaríkjastjórn hafi innan Norðurskautsráðsins nýverið sett sig mjög á móti því að þetta stefnumótunarskjal verði birt í haust. Ég spyr hæstv. utanrrh. um stöðu þessara mála og hvort Bandaríkjamenn séu enn við þetta heygarðshorn. Niðurstaða skýrslunnar fær án efa alþjóðlega athygli og kallar á pólitísk viðbrögð úr öllum áttum. Næsta þingmannaráðstefna um norðurskautsmál verður haldin í Nuuk á Grænlandi 3.--6. september nk. og þar verða loftslagsbreytingar og stefnumótun í brennidepli. Annað verkefni sem beðið er með eftirvæntingu er fyrirhuguð skýrsla um sjálfbæra samfélagsþróun á norðurslóðum. Hún mun fjalla um félagslega, menningarlega og efnahagslega velferð íbúa norðurskautsins en hingað til hafa ekki verið gerðar rannsóknir sem beinast eingöngu að íbúum norðurskautssvæða og sjálfbærri þróun. Þingmannanefndin átti upprunalega frumkvæði að gerð skýrslunnar og vann mikla undirbúningsvinnu á frumstigi málsins. Það er vonandi að skýrslan geti í framhaldinu nýst vel við pólitíska stefnumótun á norðurslóðum. Þriðja helsta viðfangsefni þingmannanefndarinnar er upplýsingatæknin og þá sérstaklega fjarkennsla og fjarlækningar. Það er ljóst að bætt tölvunotkun og farkennsla getur orðið íbúum norðursins að miklu gagni í framtíðinni. Dagana 20.--21. október sl. haust stóð formennska Íslands í Norðurskautsráðinu fyrir stórri alþjóðlegri ráðstefnu á Akureyri um þessi mál og í lokaályktun ráðstefnunnar var lögð áhersla á að allir þjóðfélagsþegnar við norðurskaut gætu í framtíðinni hlotið aðgang að netinu á viðráðanlegum kjörum. Norðurskautsríkin voru hvött til að skapa lagaumhverfi sem tryggir jafnan aðgang fólks að upplýsingatækni. Lokaályktun ráðstefnunnar og þau sjónarmið sem þar komu fram eru nú í frekari vinnslu og þingmannanefndin vinnur áfram að málinu. Það er af fjölmörgum öðrum málum að taka en ég læt staðar numið að sinni. Það er mikilvægt að umræða um utanríkismál snúist um sem flest af þeim fjölmörgu málefnum sem alþjóðasamstarf tekur til. Á þessari stundu erum við auðvitað mjög upptekin af baráttunni gegn hryðjuverkum eftir hina hörmulegu atburði á Spáni. Sú barátta verður áfram eitt af mikilvægustu verkefnum á alþjóðlegum vettvangi þegar litið er til framtíðar. Það hljótum við að geta verið sammála um. Þau mál sem Norðurskautsráðið vinnur að, eins og t.d. loftslagsbreytingar og sjálfbær mannlífsþróun, verða með tímanum víðfeðm öryggismál og snerta lífshætti okkar allra. Það er í mínum huga enginn vafi á því að ýmis þeirra verkefna sem eru í brennidepli í norðurskautssamstarfinu nú muni með tímanum hafa bein pólitísk áhrif, bæði hér heima og erlendis.

Frú forseti. Ég vildi aðeins fá að þakka hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur fyrir það sem hún sagði um þátttöku Íslands í Norðurskautsráðinu. Okkar fólk hefur lagt þar mikið af mörkum og unnið gífurlega gott starf sem hefur aukið álit Íslands á þessum vettvangi og verið okkur til sóma. Mér er ekki kunnugt um neina afstöðubreytingu hjá Bandaríkjamönnum, því miður, í því máli sem hún minntist á. Ég vil hins vegar taka það fram að Bandaríkjamenn hafa smátt og smátt sýnt þessu samstarfi meiri áhuga, bæði af hálfu stjórnvalda og jafnframt af hálfu bandarískra þingmanna. Það hefur loðað dálítið við að hér væri um mál að ræða sem varðaði fyrst og fremst Alaska en ekki Bandaríkin í heild sinni en auðvitað eru málefni norðurskautsins og norðursins málefni sem varða allan heiminn. Þess vegna hefur það líka verið keppikefli hjá okkur Íslendingum að ná meira samstarfi við Evrópuþjóðir um þessi mál og menn eru að verða betur meðvitaðir um hvað það sem þarna er að gerast skiptir heimsbyggðina miklu máli eins og kom greinilega fram í ræðu hv. þingmanns. Við munum halda áfram að vinna að þessum málum, m.a. því sem hún nefndi í ræðu sinni að því er varðar Bandaríkjamenn. Við höfum fengið jákvæð viðbrögð að mörgu leyti af hálfu Bandaríkjamanna í þessu samstarfi sem ég tel ástæðu til að þakka fyrir en ég veit ekki um neina afstöðubreytingu í því máli sem hún nefndi sérstaklega.

Frú forseti. Þetta var prýðileg og ákaflega áhugaverð ræða sem hv. þm. flutti. Hugsanlega misheyrðist mér undir ræðu hv. þingmanns. Er það rétt sem ég þóttist heyra að hv. þingmaður hefði í starfi sínu innan Norðurskautsráðsins orðið þess áskynja að fulltrúar Bandaríkjastjórnar hefðu lagst gegn því að birt yrði endanleg skýrsla um loftslagsbreytingar á norðurslóðum og sömuleiðis lagst gegn því að birtar yrðu tillögur til mögulegra úrbóta á þessu sviði?

Hæstv. forseti. Það er rétt sem hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni heyrðist ég segja. Þessari skýrslugerð er skipt í þrennt. Skýrslunni átti að fylgja greinargerð um stefnumótun þar sem áþreifanlegar tillögur væru settar fram og ákveðinni stefnumótun beint til stjórnvalda norðurskautsríkja. Það er þetta sem stendur eitthvað í Bandaríkjamönnum og það er einmitt þetta sem ég var að spyrja hæstv. utanrrh. um áðan í ræðu minni.

Frú forseti. Mér fannst nokkuð til um það þegar hv. þm. bar mikið lof á forustumenn Íslendinga í þessum samtökum og þá sem fyrir okkur tala. Mér sýnist að e.t.v. hafi þar verið um oflof að ræða. Það hefur komið fram í orðaskiptum hæstv. utanrrh. og hv. þingmanns að hæstv. utanrrh. hefur ekki hugmynd um að þarna hafi orðið stefnubreyting af hálfu Bandaríkjastjórnar. Mér finnst með ólíkindum ef þetta mál sem hugsanlega kann mestu að varða um framtíð Íslands verður ekki tekið upp af hálfu hæstv. utanrrh. eða þá að hans menn á þessum vettvangi hafi ekki gert honum viðvart um þetta. Hér er um mjög alvarlegt mál að ræða, þegar Bandaríkjastjórn beinlínis leggst gegn því að réttum upplýsingum sé komið til skila og sömuleiðis að á framfæri sé komið því sem bestu vísindamenn sem voru kallaðir til ráðagerða við Norðurskautsráðið telja að eigi að gera til að reyna að vinna gegn þessum breytingum. Þar er beinlínis verið að vinna gegn hagsmunum norðurskautsins og okkar sem byggjum undir það. Ég vil þess vegna spyrja líka hv. þingmann: Hvernig stendur á því að svo hljótt hefur farið um þetta? Með hvaða hætti brugðust fulltrúar Íslands í Norðurskautsráðinu við þessu? Enn spyr ég hana: Hvernig má það vera að hæstv. utanrrh. hafi ekki orðið var við þetta?

Herra forseti. Þetta er auðvitað eitthvað sem kemur í ljós núna eftir áramótin. Það virðist sem Bandaríkjastjórn hafi sett sig á móti því að þetta stefnumótunarskjal yrði birt í haust sem hluti af þessari heildarskýrslu. Það sem hins vegar við sem erum í stjórnarnefnd þingmannasamstarfsins höfum gert er það að formaður okkar hefur skrifað til formanns Norðurskautsráðsins þar sem hann hefur mótmælt fyrir okkar hönd hvers kyns breytingum á þessu fyrir fram ákveðna vinnuferli. Það er það sem þingmannanefndin hefur gert í þessu máli. Það er vonandi, og ég efast ekki um það, í ákveðnu ferli.

Frú forseti. Það er ótvírætt að staðföst stefna og samheldni vestrænna ríkja tryggði framgang lýðræðis og frelsis í Evrópu eftir seinni heimsstyrjöld. Að vísu var það ekki fyrr en 1989 sem kúgun kommúnista var brotin á bak aftur með hruni múrsins en síðan þá hefur lýðræðisþróunin verið stöðug í heimsálfunni. Áhugi hinna nýfrjálsu þjóða í Evrópu á að gerast aðilar að NATO er einmitt vegna þess að þær vilja tryggja öryggi sitt í því bandalagi. Þær eru að verja sig fyrir mögulegum breytingum og ofbeldi af hálfu nágrannaríkjanna sem þær hafa búið við um aldir. Kommúnistar á 20. öld voru einungis síðasta ógnunin sem steðjaði að þjóðum eins og Eystrasaltsríkjunum, Póllandi, Tékklandi, Slóvakíu o.s.frv. Saga Evrópu er stríðssaga. Evrópusambandið spilaði stórt hlutverk í þessari atburðarás friðar í Evrópu með því að leiða fyrst til efnahagslegrar samvinnu og síðan pólitískrar samstöðu milli mestu ófriðarþjóða Evrópu, Frakklands, Þýskalands og Bretlands. Nær allar þjóðir í Evrópu tengja framtíðarhagsmuni sína aðild að Evrópusambandinu. Við eigum að styðja þessa þróun og auka tengsl við þessi nýfrjálsu ríki heimsálfunnar. Að mínu viti er furðulegt að við skulum ekki enn hafa komið upp sendiráði í Póllandi sem mundi einnig gæta hagsmuna okkar í Eystrasaltslöndunum. Við erum með vaxandi viðskiptasamband við Pólland og fjölmargir Pólverjar búa hér. Mjög mikil velvild er gagnvart Íslandi í Eystrasaltsríkjunum vegna frammistöðu Jóns Baldvins Hannibalssonar á sínum tíma. Við eigum vitaskuld að nýta þessa stöðu. Þessi ríki verða bandamenn okkar þegar kemur að samskiptum við ESB, hvort sem það verða aðildarviðræður eða bara samskipti. Í ræðu hæstv. utanrrh. er aðeins komið inn á hugsanlegt brotthvarf varnarliðsins frá Keflavík. Það hefur legið í loftinu og það hafa stjórnvöld vitað lengi. Aðild Íslands að NATO og að varnarsamningi við Bandaríkin hefur þó reynst okkur vel og af okkar hálfu er engin sérstök ástæða til breytinga. Við verðum samt vitaskuld að bregðast við breyttum aðstæðum eins og aðrir. Ógnin er ekki lengur af kafbátum og flugvélum Sovétríkjanna en hryðjuverk geta gerst alls staðar auk þess sem sérhvert ríki verður að hafa viðunandi varnir. Við höfum vanrækt að glöggva okkur á hernaðarfræði nútímans. Það breytir því þó ekki að það er algjörlega óviðunandi að Bandaríkjamenn ákveði eitthvað einhliða í samskiptum okkar. Það er okkur ekki til bóta að okkar mál verði skoðuð í samhengi við önnur varnarmál Bandaríkjanna í Evrópu. Sérstaða okkar gagnvart Bandaríkjunum hefur alltaf verið okkur mikils virði. Við förum þó enga bónargöngu að Bandaríkjamönnum. Þeir eru hér til að verja okkar hagsmuni og um leið að gæta að varnarhagsmunum sínum. Samstarf við Bandaríkin hefur verið farsælt og því er eðlilegt að reynt sé til þrautar að ná samkomulagi við þau um áframhaldandi varnarskuldbindingar. Náist ekki slíkt samkomulag þurfa íslensk stjórnvöld að tryggja varnir landsins með öðrum hætti í samvinnu við aðrar bandalagsþjóðir landsins. Ísland mun aldrei geta tryggt varnir landsins upp á eigin spýtur og án þátttöku annarra þjóða. Íslendingar ættu í því ljósi að fylgjast vel með þróun varnarmála innan Evrópusambandsins enda gæti opnast þar sá möguleiki að varnarþörf landsins verði tryggð með aðild Íslands að ESB. Mín afstaða er að við eigum að ganga í Evrópusambandið, ekki sérstaklega til að gæta varnarhagsmuna okkar en það gæti orðið viðbótarröksemd fyrir aðild ef Bandaríkjamenn fara með alla sína starfsemi héðan með einhliða ákvörðun en við getum staðið frammi fyrir slíkri ákvörðun af þeirra hálfu. Stefna Bandaríkjanna sjálfra ræður miklu um hver þróun varnar- og alþjóðamála verður í heiminum. Viðhorf núverandi ríkisstjórnar Bandaríkjanna til alþjóðasamvinnu hefur gert margvíslegar framfarir mun erfiðari en ella. Það var einstakt tækifæri fyrir Bandaríkin að verða forustuþjóð sem primus inter pares, þ.e. fremstir meðal jafningja, þegar heimurinn breyttist eftir 11. september 2001. Því tækifæri klúðruðu repúblikanar í Bandaríkjunum, m.a. með mikilli þvermóðsku í alþjóðasamskiptum og má þar nefna allt frá afstöðu þeirra til Kyoto-bókunarinnar og uppsögn ABM-eldflaugavarnasamningsins til einhliða innrásar í Írak og afstöðunnar til Alþjóðlega sakamáladómstólsins í Haag. Vegna þessa viðhorfs núverandi ríkisstjórnar Bandaríkjanna ríkir um allan heim tortryggni í garð Bandaríkjanna. Í stað samheldni vestrænna þjóða eins og einkenndi eftirstríðsárin er komin upp sundrung og hugmyndafræðilegur ágreiningur. Það er stundum talað um að mannkynið sé að tapa fimm stríðum. Þetta eru stríðin sem snúast um viðskipti með fólk, fíkniefni, vopn og peningaþvætti og brot á höfundarétti. Nú má kannski nefna sjötta stríðið sem mannkyni gengur illa að ráða við. Það er hið margnefnda stríð gegn hryðjuverkum. Þessi ógn er raunveruleg og allar þjóðir búa við hana. Það er hins vegar hægt að gagnrýna þær leiðir sem mörg vestræn ríki með Bandaríkin í fararbroddi hafa farið. Það er því sorglegt að lesa ræðu hæstv. utanrrh. þar sem við virðumst hengja okkur aftan í utanríkisstefnu Bandaríkjamanna. Við eigum einfaldlega að hafna þessari leið repúblikana í Washington. Lykillinn að árangri í baráttunni gegn hryðjuverkum er aukin menntun eins og á öllum öðrum sviðum. Hryðjuverk þrífast í fáfræði og fátækt. Þó að hægt sé að benda á örfáa höfuðpaura sem hafa menntun og eru vel stæðir, eins og hæstv. utanrrh. gerir í ræðu sinni, skipta þeir minna máli til lengri tíma en fótgönguliðarnir og massi fólksins sem fylgir þeim. Það fólk er fátækt og fáfrótt. Með auknum efnahagslegum gæðum og þekkingu minnka líkurnar á að ungir einstaklingar leiti á náðir hryðjuverkamanna og hugmynda þeirra. Við sjáum algera umbreytingu á hryðjuverkum IRA í nágrannaríki okkar. Friðarferlið hefur skipt þar sköpum en engu að síður hefur hinn efnahagslegi uppgangur á Írlandi og Norður-Írlandi átt sinn þátt í að draga úr nýliðun og áhuga á þeim hryðjuverkasamtökum. Sem friðelskandi þjóð eigum við að beita okkur fyrir aukinni menntun. Það er sterkasta vopnið gagnvart þeirri vá sem hryðjuverk eru. En ég er ekki einungis að tala um menntun í þriðja heiminum. Við þurfum að mennta okkar eigið fólk um hinn nýja heim. Slík þekking þarf að komast um allt íslenska skólakerfið. Hvað vitum við um íslam og menningu þessara landa? Hvert er vægi klerkanna í þessum samfélögum og hver er staðan í fjölmennasta múslimaríkinu, Indónesíu? Hvað vita íslenskir skólakrakkar um ástandið í Kasmír eða orsakir átakanna í Miðausturlöndum? Við þurfum ekki að fara út fyrir landsteinana til að finna göt í þekkingu okkar. Hvað þekkjum við til þeirra Asíubúa og Pólverja sem búa hér á landi? Hvernig er menning þeirra og trú? Þetta eru hlutir sem við á Íslandi getum lagt fram með raunhæfum og skipulegum hætti. Þekkingarleysi á menningu annarra þjóða er hættulegt. Aukin þekking hjá okkur sjálfum eykur umburðarlyndi sem er bæði lykilhugtak í samskiptum framtíðarinnar og í allri utanríkispólitík. Í ljósi glæpavæðingarinnar hafa utanríkismál fengið nýja vídd. Utanríkismál eru þess vegna miklu flóknari en þau voru þegar hlutirnir voru svartir og hvítir og stríðin heit og köld. Nú þarf milliríkjasamstarf til að taka tillit til hins sveigjanlega heims sem við búum í. Í máli sínu kom hæstv. utanrrh. örlítið inn á eitt stærsta vandamál alþjóðavæðingarinnar, mansalið, og benti hann réttilega á að ekkert land er undanskilið í þeim efnum. En það sem hæstv. utanrrh. minntist ekki á var hin hliðin á mansalinu, þ.e. vændið. Mansal þrífst ekki án vændis. Á ráðstefnunni sem hæstv. utanrrh. minntist á kom einmitt fram í máli hinna erlendu frummælenda þar að mansal og vændi eru nátengd fyrirbæri. Einn fyrirlesari benti á að viðskiptavinir vændis væru oft í erfiðari stöðu til að átta sig á hvort vændisseljandi væri fórnarlamb mansals eða ein af þessum hamingjusömu hórum sem sumir hv. þm. trúa að séu til. Eitt mikilvægasta framlag sem Íslendingar geta lagt fram í baráttunni um mansal er að gera kaup á vændi refsivert. Svíar hafa farið mjög áhugaverða leið í þeim efnum og hefur nú verið bent á að þar hefur dregið úr mansali. Alþjóðlegir glæpahringir sem stunda mansal eru farnir að forðast Svíþjóð í ljósi þeirra laga sem þar hafa verið sett. Nú stefnir í stjfrv. í Finnlandi um að fara hina sænsku leið og eru Eistar, Norðmenn og Rússar einnig að skoða þá leið. Í ljósi þess að frv. um hina sænsku leið liggur nú fyrir Alþingi munu íslenskir þingmenn vonandi fá tækifæri innan tíðar til að tefla fram þessu lykilvopni gegn mansali. Frumkvæði Íslendinga í utanríkismálum hefur ætíð verið lítið ef undanskildar eru útfærslur landhelginnar. Íslendingar eiga að láta meira að sér kveða í alþjóðamálum. Það nægir ekki að ætla að berjast fyrir sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna án þess að vita hvað við ætlum að gera þar. Við þurfum að hafa skýr stefnumið í alþjóðamálum og beita okkur fyrir betri heimi, og þá ekki eingöngu með hagsmuni út af fiski og orku þjóðarinnar í huga. Það má læra margt af frændum vorum Norðmönnum og virkum þætti þeirra í friðarferlinu í Miðausturlöndum og á Sri Lanka. Frú forseti. Við erum lítil þjóð sem erum með einfalda hagsmuni og getum því beitt okkur fyrir margs konar framförum gegn fátækt, fáfræði og hungri sem oft er undanfari stríðsátaka og hryðjuverka. Við getum gert betur og við getum gert meira.

Hæstv. forseti. Ef ég heyrði rétt vildi hv. þm. halda því fram að Evrópusambandið gæti gætt öryggis okkar Íslendinga og tryggt varnir landsins, ekki síst ef Íslendingar gerðust aðilar að bandalaginu. Nýverið var staddur hér sérfræðingur í öryggis- og varnarmálum, hægri hönd Solana sem er yfirmaður þessa málaflokks hjá Evrópusambandinu. Þessi sérfræðingur fullyrti opinberlega að Evrópusambandið gæti aldrei komið í staðinn fyrir hinn tvíhliða samning okkar við Bandaríkin. Það væri brýn nauðsyn fyrir okkur að hafa varnarviðbúnað. Þær fjórar þotur sem væru nú staddar í herstöðinni væru algert lágmark að hans mati og raunar eru það líka fullyrðingar bandarískra hershöfðingja hjá NATO eftir því sem ég best veit. Þess vegna hlýt ég að spyrja hv. þm. hvernig hann getur rökstutt þessa skoðun sína.

Frú forseti. Hv. formaður utanrmn. gæti vaknað einn góðan veðurdag og litið út um gluggann og séð að hér væri varnarlaust land, þ.e. hinn bandaríski her gæti verið farinn. Að því leyti og varðandi þá þróun sem við sjáum í þessum málaflokki tel ég það vera ábyrgðarhluta að útiloka ekki neitt varðandi varnarsamstarf Íslendinga. Að mínu viti er alveg ljóst að við munum ekki tryggja okkar eigin varnir sjálf. Að mínu viti eigum við ekki að stofna íslenskan her og að mínu viti tel ég að við þurfum að tryggja varnir okkar í samvinnu við bandalagsþjóðir okkar. Ef það eru ekki Bandaríkin þá þurfum við að leita annað. Að sjálfsögðu kemur Evrópusambandið þar til greina og í rauninni er sá kostur augljós að mínu viti. Við sjáum að samstarf Evrópusamstarfsins í utanríkis- og varnarmálum er sífellt að taka breytingum og það er að þróast og við megum ekki loka augunum fyrir slíkum möguleika. Þar er einfaldlega of mikið í húfi. Ef við gengjum í Evrópusambandið á morgun mundum við hugsanlega ekki mæta nákvæmlega þeim sömu varnarskuldbindingum og Bandaríkjaher gerir núna en við vitum ekki hvernig framtíðin liggur. Ég held að það sé lykil\-atriði að menn eigi ekki að vera svo ákafir í andstöðu sinni við aðild Íslands að Evrópusambandinu að þeir neiti að skoða jafnmikilvægan þátt og hugsanlegt varnarsamstarf við Evrópusambandið. Það eru einfaldlega ekki allt of margir möguleikar opnir ef Bandaríkjamenn hverfa héðan á brott. Ég held að hv. þm. Sólveig Pétursdóttir og ég séum sammála um að við teljum að landið geti ekki verið varnarlaust. Við þurfum að tryggja varnir okkar með einhverjum hætti og aðild og samstarf við Evrópusambandið á þessu sviði gæti hugsanlega verið sú lausn. Ég hvet hana því sem formann utanrmn. að skoða þann möguleika vegna þess að við sjáum hvernig þróunin er í Keflavík. Herinn virðist vera að hverfa hægt og rólega. Við vitum ekki hvernig framtíðin verður. Við vitum ekki hver niðurstaðan verður í samningaviðræðunum en við þurfum að vera viðbúin öllu og það er lykilatriði.

Hæstv. forseti. Ég er sammála hv. þm. um að við þurfum að vera viðbúin öllu og hafa augun opin fyrir því sem er að gerast í kringum okkur. En það er hins vegar svo að við erum enn þá aðilar að NATO þannig að við erum með þessi Norður-Atlantshafstengsl í gegnum varnarbandalagið. Þau tengsl, Norður-Atlantshafstengslin, hafa verið einn af grundvallarþáttunum í utanríkisstefnu Íslendinga. Þegar hv. þm. talar um það hins vegar að við þurfum að hafa augun opin og eigum að líta til Evrópusambandsins í þessu sambandi hlýt ég að minna enn og aftur á orð sérfræðings sem kom frá Evrópusambandinu og flutti hér merka ræðu um þessi mál þar sem hann hélt því fram, hv. þm., að Evrópusambandið gæti ekki tekið að sér varnir Íslands og það gæti heldur ekki tryggt varnir sinna eigin ríkja, ríkja sem væru innan bandalagsins. Ljóst er að það eru mjög fámennar hersveitir þjónandi í ríkjum innan Evrópusambandsins og ef ég man rétt eru það aðeins nokkur þúsund manns. 

Frú forseti. Ég átta mig ekki alveg á málflutningi hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur. Áminning mín til hæstv. utanrrh. í ræðu minni var sú að Íslendingar ættu að fylgjast vel með þróun varnarmála innan Evrópusambandsins. Svo kemur hv. formaður utanrmn. og sér því allt til foráttu að fylgjast vel með þróuninni í Evrópusambandinu. Við vitum að þetta er sá málaflokkur í Evrópusambandinu sem er að taka breytingum. Það eru ýmsir spennandi hlutir að gerast varðandi varnarsamstarf innan Evrópusambandsins og ég einfaldlega ítreka það sem ég sagði áðan að við þurfum að fylgjast vel með þessu vegna þess að hugsanlega höfum við ekki annan valkost. Ég trúi ekki að formaður utanrmn. sé svo hörð í andstöðu við allt sem tengist Brussel og Evrópusambandinu að hún vilji ekki fylgjast vel með þróuninni en það var það sem ég var fyrst og fremst að biðja um. Hugsanlega gæti Evrópusambandið tryggt varnarhagsmuni okkar. Það er ekki útilokað. Það er stefna Evrópusambandsins að auka vægi varnarsamstarfsins. Af hverju megum við fylgjast vel með því? Af hverju sér hv. þm. því allt til foráttu?

Ég tók undir með þingmanninum að við þyrftum að fylgjast vel með.

Já, þá erum við sammála.

Frú forseti. Við ræðum bæði ræðu hæstv. utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar um utanríkis- og alþjóðamál og sömuleiðis er til umfjöllunar skýrsla hæstv. utanrrh. um sömu mál en það verður að segjast eins og er að þar sem henni var dreift seint er kannski ekki hægt að ætlast til að þingmenn séu búnir að lesa hana frá orði til orðs. Ég sé þó af því að blaða lauslega í gegnum hana að þar eru margir mjög athyglisverðir kaflar sem auðvitað verður hægt að gera sér mat úr í áframhaldandi umræðum um utanríkismál og ég vil í sjálfu sér þakka skýrsluna. Þessi skýrsla varpar ljósi á bæði pólitískan bakgrunn þeirra ákvarðana sem teknar eru hjá ríkisstjórn Íslands og sömuleiðis er um ágætt uppflettirit að ræða sem hv. þm. geta auðvitað geymt og gert sér mat úr síðar þó að ekki verði hægt að koma inn á öll þau atriði sem kannski væri fengur í hér. Sú sem hér stendur fyllir þann flokk fólks sem stendur stuggur af, ég vil segja málflutningi eða framsetningu hæstv. utanrrh. og annarra þingmanna stjórnarflokkanna sem hér hafa talað og virðast helst á því að við sem leyfum okkur að andmæla framgöngu þeirra og stuðningi íslensku ríkisstjórnarinnar við ólögmætt árásarstríð í Írak séum á jaðri þess að réttlæta hryðjuverk. Slíkum dylgjum vil ég alfarið vísa á bug. Frú forseti. Hæstv. utanrrh. hefur ræðu sína á vangaveltum um stöðu hugmyndafræði á Vesturlöndum að loknu kalda stríðinu. Ráðherrann heldur því fram að á þeim tíma hafi hugmyndafræði Vesturlandabúa verið sú að fram undan væri björt framtíð samvinnu frjálsra ríkja samfara hnattvæðingu viðskipta, og hæstv. ráðherra vísar í því samhengi til bókar Francis Fukuyama, um endalok sögunnar eða The End of History. Ég vil leyfa mér, frú forseti, að snúa orðum hæstv. ráðherra upp á hann sjálfan þar sem mér finnst hann sýna af sér skelfilega einfeldni, einfeldni sem jaðrar við barnaskap þegar hann virðist telja að menn hafi í alvöru trúað því að við lok kalda stríðsins tækjust menn í hendur, hættu að framleiða vopn og tækju upp á því að lifa í sátt og samlyndi við aðrar þjóðir á jarðarkringlunni. Í öllu falli yfirsést hæstv. ráðherra að horfa á málin frá sannfærandi sjónarhóli. Eða hvernig ætli lok kalda stríðsins hafi horft við öðrum þjóðum, t.d. Indverjum og Pakistönum eða þjóðum Afríkuríkja eða þjóðum sem byggja Austurlönd nær? Ekki er val hæstv. ráðherra á tilvitnanalitteratúr mjög heppilegt þar sem fyrir valinu verður bók sem frjálshyggjumenn Vesturlanda hafa notfært sér í áróðursskyni, enda ganga kenningar Fukuyama helst út á sigur markaðshyggjunnar í efnahagsmálum. Hann og frjálshyggjumennirnir sem hafa notfært sér hann hafa látið lýðræðið fljóta með í kenningum sínum kannski af því að það er hluti af áróðri og hugmyndafræði frjálshyggjunnar að eigna sér lýðræðið. Þannig einfeldni og barnaskapur sá sem ráðherrann getur um í ræðu sinni hittir hann sjálfan fyrir að mínu mati, ekki síst þegar hann heldur því fram að stöðugleiki og öryggi í Vestur-Evrópu á áratugum kalda stríðsins hafi verið sameiginlegum varnarviðbúnaði ríkjanna í vestanverðri álfunni að þakka. Og ég spyr hæstv. ráðherra hvort ekki sé einfeldni fólgin í því að fara leið hervalds að öðrum þjóðum hvort sem menn eru undir fölsku flaggi veifandi alþjóðlegum sáttmálum eður ei. Er það ekki einfeldni að taka vopnavald fram yfir mátt orðsins, fram yfir mátt frjálsra samninga þjóða í millum? Við skulum ekki gleyma því að hervald það sem beitt hefur verið í Írak upp á síðkastið með stuðningi íslenskra ráðamanna er ekki að færa íröksku þjóðina nær sátt og samlyndi eða nær friði og öryggi. Írak rambar nú á barmi borgarastyrjaldar. Þær þjóðir sem búa við stöðugt hervald og stöðugan ófrið þjást og enn þjást Írakar. Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. ber lóminn og kvartar undan þeim sem andæfa framferði Bandaríkjamanna og Breta og stuðningsmanna þeirra í Írak. Hæstv. ráðherra heldur því fram að einungis sé verið að reyna að auka öryggi almennings með því að berjast gegn öfgamönnum og víghreiðrum þeirra. Já, stjórnvöld hafa vissulega verið gagnrýnd fyrir framferði sitt en það er sannarlega ekki þannig að gagnrýnendurnir telji þar með að þjóðir heims eigi að sitja með hendur í skauti gagnvart illa stöddum þjóðum í Austurlöndum nær. En von þeirra þjóða er ekki fólgin í vopnavaldi Vesturveldanna. Vonin felst í því að styrkja hin öflin í þeim heimshluta. Meiri hluti fólks í þessum löndum vill ekkert hafa með þessa öfgamenn að gera, öfgamennina sem hæstv. utanrrh. þykist vera í stríði við. Meiri hluti fólks í umræddum heimshluta þráir frið og öryggi og framkoma okkar í garð þessara þjóða er sannarlega ekki að færa þær nær slíku heldur þvert á móti. Framganga hinna herskáu þjóða sem áttu aðild að ólögmætri innrás inn í Írak veldur því að öfgamenn og hryðjuverkamenn njóta sívaxandi fylgis heima fyrir vegna þess að fólk sér enga aðra leið. Það má kannski segja að ástandið sé um margt farið að minna á millistríðsárin í Evrópu þegar menn gengu fúsir til liðs við nasista eða gerðust stalínistar. Hvers vegna? Kannski einmitt vegna þess að fólki þótti ekkert annað í boði. Ég vil því meina, virðulegi forseti, að framganga okkar í Írak sé vatn á myllu hryðjuverkamanna mun fremur en hitt. Ríkisstjórnirnar í þessum heimshluta eru flestar undir ægivaldi konunga og fursta sem fæddir eru til valda og það hvarflar oft að manni að spyrja hverjir hafi viðhaldið þeim ríkisstjórnum, þeim valdhöfum sem um ræðir. Eru það ekki einmitt valdhafarnir á Vesturlöndum sem hafa ólmir viljað selja þessum konungum og furstum allra handa vopn dýrum dómum? Dollaraglýjan hefur löngum glapið okkur Vesturlandabúum sýn og svo höfum við auðvitað ásælst olíuna þeirra austur frá, olíuna á lága verðinu sem er svo stór faktor í stöðugleikanum sem hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn Íslands trúa nánast á eins og kennisetningu. Hvar eru gereyðingarvopnin sem innrásarliðið í Írak átti að gera upptæk? Hæstv. utanrrh. nefnir þau ekki í ræðu sinni, þau eru svo gersamlega týnd. Þau eru gufuð upp eins og Hans Blix, fyrrum vopnaeftirlitsmaður Sameinuðu þjóðanna, nefnir í nýrri bók sinni sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vitnaði í áðan. Hans Blix nefnir gereyðingarvopnin ,,Weapons of Mass Disappearance`` á engilsaxnesku, vopnin sem sannarlega gufuðu upp. En heimsatburðurinn þegar sinnepsgasið fannst er líka gufaður upp hjá hæstv. utanrrh. og hann minnist heldur ekki á það hvernig ráðamenn í Bandaríkjunum og Bretlandi sem íslenska ríkisstjórnin kaus að fylgja að málum í Írak gera nú örvæntingarfullar tilraunir til þess að kenna leyniþjónustunum sínum um að þær hafi stýrt eftir fölskum leiðarljósum. Eða hvað var haft eftir utanríkisráðherra Bandaríkjanna á dögunum í fréttum? Að sönnunargögnin hafi verið röng. Að sönnunargögnin sem þeir höfðu í höndunum í Bandaríkjunum og voru átylla stríðsins hafi verið röng. Frú forseti. Hæstv. utanrrh. talaði um það í ræðu sinni að óskiljanlegt sé að það skuli hvarfla að nokkrum upplýstum manni að hægt sé að fara samningaleiðina við hryðjuverkamenn. Ég spyr eins og aðrir þingmenn hafa spurt: Hverjir hafa gert það? Hverjir hafa talað um það í þessum sal að það beri að fara samningaleiðina við hryðjuverkamenn? Við lestur þessa hluta ræðu hæstv. utanrrh. kvikna ýmsar hugleiðingar um sögu baráttunnar gegn hryðjuverkum sem var auðvitað ekki fundin upp af Bush Bandaríkjaforseta. Ég er sammála hæstv. utanrrh. að uppræta beri hryðjuverk og allir í þessum sal og þeir sem hafa tekið til máls eru sammála um það og að það sé í verkahring alþjóðasamfélagsins eða samstarfsfúsra þjóða að leggja sitt af mörkum í þeim efnum jafnvel þótt það taki ár eða áratugi eins og hæstv. utanrrh. nefnir í ræðu sinni, án þess að ég sé með því að segja, svo það sé ítrekað, að samningsaðilarnir eigi að vera einhver aðskiljanleg hryðjuverkasamtök. Það er eins gott að taka það aftur og aftur fram. Hugsunin um samræðu eða samstarf og þá meina ég árangursríkt samstarf á milli heimshluta eða menningarheima eða milli austurs og vesturs eða hvað við viljum kalla það tekur að öllum líkindum einmitt áratugi eins og hæstv. utanrrh. nefnir. Það er ekki langsótt að nefna dæmi frá Norður-Írlandi sem mætti vera ráðamönnum okkar ofar í huga í þessu sambandi. Þar var um að ræða margra áratuga breskt hernám, blóðsúthellingar á báða bóga, endalausa liðsflutninga yfir sundið til að herða tökin á meðan yfirgnæfandi meiri hluti almennings vildi auðvitað frið. En það var ekki fyrr en tókst að koma á samræðu við þau öfl sem tóku einhverjum sönsum að til varð grundvöllur fyrir friði. Af hverju? Vegna þess að þá hafði tekist að einangra öfgamennina sem fram að því gátu stöðugt skákað í því skjólinu að vopnuð barátta væri eina leiðin til árangurs hvort heldur það voru mótmælendur eða kaþólikkar sem áttu í hlut. Frú forseti. Þessa atburði á Norður-Írlandi mætti hafa í huga þegar við ræðum ógnina gegn hryðjuverkum nú. Eitt mætti spyrja hæstv. utanrrh. um í þessu sambandi þegar hann talar í sömu ræðunni um áratuga baráttu og afdráttarlausan stuðning við vopnavaldið. Er hann þá að tala fyrir sömu hugmyndum og forseti Bandaríkjanna hefur gert þegar hann biður þjóð sína að búa sig undir eilíft stríð gegn hryðjuverkum? Er hæstv. utanrrh. að boða eitthvað slíkt? Hvað segir íslenskur almenningur við slíkum boðskap að verið sé að fara með okkur í eilíft stríð gegn hryðjuverkum? Frú forseti. Lýðræðið er ekki tækni heldur hugmynd, segir í grein Tryggva Gíslasonar í Morgunblaðinu í dag. Til þess að ryðja megi lýðræði braut í þeim heimshlutum sem hafa engar hefðir fyrir slíkri hugmyndafræði þarf að mennta þjóðir. Það þarf að innleiða hugsun og stofnanir lýðræðis í löndunum, búa til grundvöll eða jarðveg fyrir nýjar hefðir. Slíkt verður aldrei gert með vopnaskaki eða valdbeitingu. Slíkt getur eingöngu gerst með víðtækum samtölum og samráði milli þjóða. Til slíkra starfa eru Sameinuðu þjóðirnar vel hæfar. Kannski er, frú forseti, bara eitt afl innan Sameinuðu þjóðanna sem á erfitt með að samsama sig slíkum aðferðum en það er einmitt öryggisráðið sem hæstv. utanrrh. er svo mikið í mun að við Íslendingar verðum hluti af. Kannski er tímaskekkjan í Sameinuðu þjóðunum einmitt fólgin í neitunarvaldi öryggisráðsins og kannski væri óskum okkar miklu betur varið með því að gera okkur gildandi á öðrum vettvangi Sameinuðu þjóðanna en innan þess. Ég trúi því a.m.k. ekki að vera okkar í öryggisráðinu muni breyta nokkrum sköpuðum hlut um gang stríðs eða friðar í veröldinni á meðan ráðamenn hér eru jafnhallir undir hugmyndafræði herveldisins í vestri og raun ber vitni. Frú forseti. Það ber vott um kaldhæðni örlaganna að hæstv. utanrrh. skuli nú sækja fast að eignast sæti í öryggisráðinu þegar hann hefur nýverið hunsað vilja þess sem raun ber vitni og hefur verið getið um í ræðum þingmanna sem á undan mér hafa talað. Virðulegur forseti. Eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar eru mörg atriði í skýrslu hæstv. utanrrh., sem hefur verið dreift á borð þingmanna, virkilega verð sérstakrar athygli í umræðunum en mig langar einungis í lok ræðu minnar, þar sem tími minn er farinn að styttast, að nefna tvö atriði. Annað varðar stuðning við frjáls félagasamtök sem fjallað er um í skýrslunni og greinilegt að hæstv. ráðherra eða ráðgjafar hans og samstarfsmenn sem skrifað hafa skýrsluna taka upp ýmsar ábendingar úr alþjóðasamningum og hefðum alþjóðasamfélagsins sem eru að verða til, að frjáls félagasamtök séu virkur og merkilegur þáttur í lýðræðinu og eigi að hafa samráð við sjálfstæð frjáls félagasamtök í ýmsum málum t.d. þróunarsamvinnu, varðandi mansal og fleiri þætti sem nefndir eru í skýrslunni. En þá vil ég minna hæstv. utanrrh. á Árósasamninginn. Enn einu sinni er nauðsynlegt að minna hæstv. ráðherra á að það er samningur sem við Íslendingar höfum undirritað og bíður fullgildingar og vegna einhverra lagatæknilegra ástæðna frestar hæstv. utanrrh. því einatt að fullgilda þann samning. Mig langar líka til að spyrja hæstv. utanrrh. út í þætti er varða mansalið og vil nota tækifærið og þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni sem talaði á undan mér og tók af mér ómakið að ræða um vændismálin sem tengjast mansalinu enda er vændi sannarlega fylgifiskur mansals. Ég hef gagnrýnt hæstv. utanrrh. í fjölmiðlum fyrir að hafa ekki opnað nægilega augu sín fyrir því að tengja saman mansal og vændi. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh., sem ég þakka fyrir að hafa haldið þá ráðstefnu sem haldin var fyrir skemmstu, hvort hann telji möguleika og jarðveg fyrir því að samþykkja frv. sem er fyrirliggjandi og til umfjöllunar í allshn. Alþingis sem gengur út á að uppræta megi vændi a.m.k. að hluta og um leið mansal með því að gera vændiskúnnana háða refsingu og aflétta um leið þeirri smánarlegu refsikvöð sem hvílir nú á því fólki sem leiðist nauðugt út í vændi.

Frú forseti. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði í ræðu sinni að styrkja þyrfti hin öflin í þessum löndum. Ég er algerlega sammála hv. þm. og ég sagði í ræðu minni að sameiginlegur varnarviðbúnaður vestrænna ríkja hefði verið mest ráðandi um að kalda stríðinu lauk. Hvað gerðist í lok kalda stríðsins? Þær þjóðir sem voru undir járnhrammi kommúnismans sneru sér til Vestur-Evrópu og sóttu um aðild að Atlantshafsbandalaginu og Evrópusambandinu. Þessum þjóðum var tekið opnum örmum og þeim komið til hjálpar og lýðræðið þar með byggt upp í þeim hluta Evrópu og er að sjálfsögðu mikilvægasta mál sem hefur stuðlað að friði í Evrópu. Hvað er að gerast í Afganistan? Þar er verið að styðja við bakið á hinum öflunum, byggja upp skóla, byggja upp heilsugæslustöðvar og koma milljónum afganskra barna til menntunar. Hvað er verið að gera í Írak, hvernig sem menn líta á árásina á Írak? Þar er verið að vinna að því að ná samstöðu með íröksku þjóðinni um lýðræðislega uppbyggingu. Það gengur á ýmsu þar, það er rétt, en þó er verið að vinna að því að fólkið í þessu hrjáða landi taki mál í eigin hendur og byggi upp lýðræðislegt ríki í Írak þar sem mannréttindi eru virt og réttindi kvenna og börnum komið til menntunar. Þetta er það sem er að gerast samhliða baráttunni gegn hryðjuverkum.

Frú forseti. Margt af því sem hæstv. utanrrh. sagði í andsvari sínu er auðvitað verið að reyna að gera. En það er líka verið að klóra yfir þá staðreynd að það var byrjað á vitlausum enda. Það er enginn sómi að því að ráðast inn í lönd með vopnavaldi og láta sprengjum rigna yfir þjóðir og saklausa borgara og segja: Við erum bara að þessu af því að við erum svo góð, af því að við ætlum að hjálpa ykkur að byggja upp skóla, af því að við ætlum að hjálpa ykkur að bæta réttindi kvenna. Það var einu sinni svo að í Írak stóðu réttindi kvenna hvað hæst í þeim heimshluta sem við fjöllum hér um. Það er ekkert sem réttlætir að fara með því valdi sem vesturveldin fóru inn í Írak eða Afganistan og tilgangurinn sem hæstv. utanrrh. málar fögrum litum núna er ekki göfugur. Það er ekki sannfærandi málflutningur, frú forseti, sem hæstv. utanrrh. viðhefur. Við eigum að standa saman um það, þjóðir í vesturálfu, að reyna að efla lýðræði í öllum heiminum. Við verðum hins vegar að opna augu okkar fyrir því að það verður ekki gert með vopnavaldi. Það var ekki gert með vopnavaldi í Austur-Evrópu. Það er fagnaðarefni að Austur-Evrópa skuli smám saman vera að færa stjórnarfar sitt í átt til lýðræðis þó svo auðvitað þurfi þær þjóðir enn að ganga langan veg til þess að ná þeim árangri sem eftirsóknarverðastur er. Við eigum líka að líta í eigin barm. Kannski erum við komin allt of langt út á brautir neyslukapphlaupsins, út á brautir vopnakapphlaupsins, út í að láta hluti villa okkur sýn og gleyma hinum eiginlegu markmiðum lífsins og tilverunnar.

Frú forseti. Auðvitað er ég, eins og aðrir Íslendingar, stuðningsmaður þess að leysa sem mest mál með samningum og orðræðum. Ég vildi óska þess að allir lifðu í svipuðum heimi og við Íslendingar sem höfum borið gæfu til þess að leysa okkar mál með samningum og höfum borið gæfu til þess að þurfa ekki að vera með herskyldu. Það er því miður ekki þetta sem sagan segir okkur. Það var reynt að ræða við Hitler á sínum tíma. Hvað ætli fulltrúar Evrópu hafi oft verið búnir að fara á fund Milosevics? Ég man vel eftir því hvað norski utanríkisráðherrann sagði mér um viðræður við Milosevic. Hann spurði alltaf utanríkisráðherra Noregs: Hvert er vandamál þitt? Get ég gert eitthvað fyrir þig? Hann var ekki með neitt vandamál. Honum var hótað. Hann gerði ekki neitt og það reyndist nauðsynlegt að gera eitthvað í málinu. Það var búið að ræða við Saddam Hussein í heilan áratug. Hann hafði lofað öllu fögru. Og að réttindi kvenna í Írak hafi verið mikil.

Ég sagði ekki að þau hefðu verið mikil.

Hvernig var farið með konur í Írak? Þeim var skipulega nauðgað. Hvernig var farið með konur í Afganistan? Í Kosovo? Í Bosníu? Þegar farið var í mál í Bosníu og Kosovo var það ekki síst til þess að bjarga múslimum þar vegna þess að verið var að beina ofsóknum gegn múslimum í miðri Evrópu. Þetta verðum við líka að hafa í huga.

Virðulegur forseti. Ég sagði ekki að réttindi kvenna hefðu verið mikil í Írak. Ég sagði einungis að kannski hefðu þau verið mest ef borið væri saman við réttindi kvenna í öðrum arabaríkjum. Frú forseti. Það vill þannig til að konum hefur verið nauðgað, og konum er nauðgað, í stríði. Konum var nauðgað í Írak og konum er enn nauðgað í Írak. Það hefur ekki breyst, því miður, við innrás Bandaríkjamanna, Breta og stuðningsríkja þeirra í Írak. Það sem vonda samviskan okkar snýst um hér er auðvitað að Íslendingar studdu þetta árásarstríð, þetta ólögmæta árásarstríð, fóru á svig við þær þjóðir sem ég hefði viljað að við tækjum okkur til fyrirmyndar, neituðu að vera með Frökkum, Þjóðverjum og öðrum þjóðum sem sögðust aldrei mundu styðja þessa íhlutun. Okkur liði allt öðruvísi ef íslensk stjórnvöld hefðu staðið með þeim þjóðum en ekki verið taglhnýtingur Bandaríkjamanna sem eru með heimsveldisdrauma sem engu samrýmast. Niðurlæging okkar og skömm er fólgin í því að íslenska ríkisstjórnin fylgdi Bandaríkjamönnum og Bretum að málum, lagðist svo lágt að fara í fótspor þeirrar ríkisstjórnar sem herskáust er á Vesturlöndum. Það er það sem við sitjum uppi með og gerir það að verkum að við höfum blett á samviskunni. Það er það sem gerir okkur sem hér erum að tala og gagnrýna hæstv. utanrrh. öskureið í hans garð. Við hefðum átt að standa vörð um önnur gildi, standa með öðrum þjóðum en þeim sem íslensk stjórnvöld tóku ákvörðun um að við stæðum með.

Frú forseti. Ég ætla einkum og sér í lagi að nefna tvö atriði í máli mínu í sambandi við skýrslu hæstv. utanrrh. um utanríkismál. Hið fyrra lýtur að tvíhliða varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna og hið síðara að stöðu EES-samningsins og samskiptum Íslands og Evrópusambandsins. Varðandi fyrra atriðið segir í ræðu hæstv. ráðherra um það samstarf sem fram undan er, með leyfi forseta: ,,Hvað varðar tvíhliða varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna þá tókst á síðastliðnum áratug að tryggja að eðlilegar breytingar á skipan varnarliðsins í ljósi breyttra aðstæðna færu saman við áframhaldandi nauðsynlegan varnarviðbúnað hér á landi. Íslensk stjórnvöld hafa síðan verið reiðubúin til efnislegra viðræðna við bandarísk stjórnvöld um hvernig trúverðugur viðbúnaður gæti orðið á Íslandi þegar til lengri tíma væri litið.`` Svo segir: ,,Eins og kunnugt er hafa fulltrúar ríkjanna átt undirbúningsfundi en efnislegar viðræður á grundvelli skilgreindra lágmarksvarna hafa ekki enn hafist.`` Það sem stingur í þessu sambandi, frú forseti, er svar hæstv. ráðherra við fyrirspurn hv. þm. Jóns Gunnarssonar um varnarliðið á Keflavíkurflugvelli fyrir skömmu. Spurt var: ,,Er ráðherra kunnugt um áætlanir um fjölda hermanna, almennra bandarískra borgara og íslenskra starfsmanna á næstu þremur árum?`` Svarið var: ,,Nei, það mun ráðast af yfirstandandi viðræðum um endurskoðun samkomulags milli Íslands og Bandaríkjanna um framkvæmd varnarsamstarfs á milli ríkjanna frá árinu 1996.`` Þetta svar, frú forseti, má skilja þannig og verður eiginlega að skiljast þannig að efnislegar viðræður standi yfir um varnarsamstarfið, um stöðuna á milli þjóðanna, Íslands og Bandaríkjanna. Það stendur hér, eins og ég sagði, að það muni ráðast af yfirstandandi viðræðum. Þegar maður skoðar hins vegar ræðu hæstv. utanrrh. eins og ég las áðan og ætla núna að lesa aftur til greinarbetri samanburðar, með leyfi forseta, sést hvernig í pottinn er búið: ,,Eins og kunnugt er hafa fulltrúar ríkjanna átt undirbúningsfundi en efnislegar viðræður á grundvelli skilgreindra lágmarksvarna hafa ekki enn hafist.`` Því vildi ég nota þetta tækifæri, við þessar umræður um stöðu utanríkismála, til að kalla eftir svari frá hæstv. utanrrh. um hvernig málum er háttað og hver staðan er. Er langt í land með að þessum svokölluðu undirbúningsviðræðum ljúki og efnislegar viðræður hefjist á milli Íslendinga og Bandaríkjamanna? Hér er um stórpólitískt mál að ræða, að sjálfsögðu fyrst og fremst í skilningi varna og varnarsamstarfs en undan því verður aldrei komist að þetta mál snertir líf og atvinnuhætti þúsunda manna suður með sjó, á Suðurnesjunum, og hver sem viðhorf manna eru til hersetunnar skiptir þetta mál sköpum, framvinda þessara mála og hversu hratt herinn dregur saman seglin. Allt skiptir þetta samfélagið suður með sjó meginmáli. Þess vegna bið ég hæstv. ráðherra að skýra þetta fyrir okkur, misræmið á milli svarsins sem var gefið við fyrirspurn hv. þm. Jóns Gunnarssonar og ég las áðan og þess sem stendur í ræðu hæstv. utanrrh. um að efnislegar viðræður hafi enn ekki hafist og einungis sé um að ræða einhvers konar undirbúningsviðræður sem er ákaflega lágstemmt og dauflegt orðalag. Það gefur manni ekki mikið traust á því að þessi mál séu í farsælum farvegi eða að fast sé á þeim tekið. Ég vona að hæstv. ráðherra geti gefið okkur svör við þessu. Hitt sem ég ætlaði að nefna, frú forseti, lýtur að EES-samstarfinu og samskiptum Íslands og Evrópusambandsins. Hæstv. ráðherra utanríkismála kom í upphafi inn á að endalokum sögunnar hefur verið skotið á frest og þar af leiðandi þurfum við einnig að huga að samstarfi Íslands og Evrópu, enda öllum mönnum morgunljóst að verulega gæti styst í líftíma EES-samningsins, svo ágætur sem hann er og margt gott sem hann hefur fært inn í íslenskt samfélag. EES-samstarfið hefur skilað okkur Íslendingum miklum ábata á flestum sviðum samfélagsins, hvort heldur litið er til efnahagslífsins eða réttinda vinnandi fólks og neytenda í landinu. Um það deila fæstir. EES-samningurinn og þjóðarsátt vinstri stjórnarinnar og verkalýðshreyfingarinnar í upphafi 10. áratugarins lögðu grunn að þeirri velmegun og því mikla góðæri sem við að mörgu leyti búum við enn þá þrátt fyrir miklar gengissveiflur gjaldmiðilsins og ranglátt kvótakerfi sjávarútvegsins sem hefur lagt margar Íslandsbyggðir í rúst hringinn í kringum landið á undanförnum árum. Það er óumdeilt og blasir við að ef og þegar Noregur gengur í Evrópusambandið er EES-samningurinn fyrir bí. Norðmenn standa að langmestu leyti undir honum og án þeirra er enginn samningur. Á næstu mánuðum og missirum ræðst það hvort Noregur sækir um aðild þriðja sinni, enda styttist í næstu stórþingskosningar í Noregi, og hvernig þeirri umsókn muni þá reiða af í þjóðaratkvæðagreiðslu. Margt bendir til þess, frú forseti, að í þetta sinn samþykki Norðmenn inngöngu enda hafa mikil og góð áhrif aðildar annars staðar á Norðurlöndunum haft afgerandi áhrif á breytt viðhorf Norðmanna til aðildar að Evrópusambandinu. Finnar stukku t.d. á Evrópuvagninn af fullum þunga og tóku upp evruna finnsku samfélagi til mikilla hagsbóta. Á næstunni ræðst hvenær Danir leggja næst til við evruna og mun það hafa afgerandi áhrif á þróunina í Noregi og víðar. Eins og ég gat um er EES-samningurinn stöðugt að veikjast. Ástæðurnar fyrir því eru fjöldamargar og ég ætla að nefna nokkrar. Í fyrsta lagi leiðir stækkun Evrópusambandsins til þess að ríki sambandsins verði 30 í stað 15 og það eitt leiðir til miklu minni áhuga sambandsins á málefnum EES en áður og að mínu viti minni möguleika á raunverulegum ítökum og raunverulegum áhrifum í samstarfinu. Í öðru lagi er samningurinn staður að því leyti að hann nær ekki til nýrra sviða í samstarfi ESB sem annað tveggja krefjast þá harðra og erfiðra samninga líkt og um Schengen eða hreinlega þess að Íslendingar fá ekki tækifæri til að taka þátt í mikilvægu samstarfi innan álfunnar sem væri hagsmunum okkar greinilega og augljóslega til mikils skaða. Í þriðja lagi leiðir þróun innviða Evrópusambandsins, svo sem aukin völd Evrópuþingsins, til þess að það dregur verulega úr áhrifum okkar í gegnum EES-samstarfið. Með rökum má halda því fram að við séum með þeirri þróun hægt en bítandi að tapa enn þá meira fullveldi okkar án þess að hafa fallist á það, rætt það á pólitískum grundvelli eða haft nein sérstök áhrif á þessa þróun. Í fjórða lagi vildi ég nefna, frú forseti, að núverandi staða leiðir til þess að við munum ekki ná þeim mikilvægu ávinningum sem felast í aðild að Myntbandalaginu með því að vera einungis í EES. Það blasir við og þar kannski komum við að stórpólitískasta atriðinu í þessu máli. Í fimmta og síðasta lagi vildi ég nefna, frú forseti, að afurðir í sjávarútvegi sem voru undanþegnar hinum mikilvægu tollfríðindum sem við náðum með samningum verða á næstu árum æ mikilvægari í útflutningi Íslendinga. Allt um það, það er augljóslega mjög mikilvægt að við tökum til gagngerrar endurskoðunar stöðu okkar í samstarfi við Evrópusambandið og ekki mikið lengur undan því vikist að þau mál verði tekin til endurskoðunar eins og ég kom inn á áðan. Ábyrg og framsýn ríkisstjórn á Íslandi væri núna að undirbúa af fullum krafti aðildarumsókn Íslendinga að Evrópusambandinu, sá er veruleikinn, en ekki að reyna að þegja mikilvægi málsins í hel. Allir vita hvert stefnir og hafa ýmsir sérfræðingar í utanríkismálum, menn á borð við Árna Pál Árnason lögfræðing, leitt í ljós að tvíhliða samningur er ekki raunverulegur kostur í stöðunni. Slíkum samningi fylgir óviðunandi fullveldisframsal án nokkurrar beinnar aðkomu að stofnunum sambandsins. Við töpum enn þá meira fullveldi sem er algjörlega óásættanlegt, enda er það partur af mikilvægi þess að láta reyna á kosti aðildar að sambandinu, frú forseti, þ.e. að endurheimta hluta af því fullveldi sem við, hvað sem hver segir og sagði, töpuðum augljóslega þegar við gerðumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu hvort sem menn telja þá fórn hafa verið réttlætanlega eða ekki. Það væri rökréttast að undirbúa vel og vandlega umsókn að Evrópusambandinu með það að markmiði að ná samningi sem tryggir okkur full yfirráð yfir fiskimiðunum sem á að vera skilyrði aðildar Íslendinga að Evrópusambandinu. Ítrekað hefur verið sýnt fram á það að aðild Svíþjóðar, Danmerkur og Finnlands að Evrópusambandinu hefur leitt til mikilla lífskjarabóta fyrir allan almenning í þeim löndum. Vöruverð hefur lækkað stórkostlega og samkeppnisstaða atvinnulífsins batnað til muna. Almenningur á Íslandi og Noregi má hins vegar búa við mun lakari kjör en íbúar annars staðar á Norðurlöndunum og okurverð á lánsfé og matvælum. Þetta er óþolandi staða, frú forseti, fyrir íslenska neytendur. Einnig er dæmalaust að fullvalda ríki í slíku samstarfi skuli sætta sig við það að taka möglunarlaust við lögum og reglugerðum Evrópusambandsins án þess að hafa raunverulega neitt um það að segja með aðkomu að lagasetningu og framkvæmdastjórn þess. Þetta er einn mikilvægasti þátturinn í öllum okkar vangaveltum um Evrópumálin. Andstaða ráðamanna við aðild að Evrópusambandinu hefur þegar kostað okkur fjöldamörg tækifæri, lífskjör okkar Íslendinga eru fyrir vikið mun verri en þjóða Evrópusambandsins og tækifæri unga fólksins mun færri. Vextir á Íslandi eru miklu hærri, verðbólgan er meiri og gjaldmiðillinn veikari en í Evrópusambandinu. Það má leiða að því líkum að upptaka evrunnar hefði í för með sér miklar vaxtalækkanir og þar með gríðarlegar lífskjarabætur fyrir allan almenning í landinu. Það hefur komið fram að ef við byggjum við sama vaxtastig og evrulöndin hefði það í för með sér a.m.k. 8% kaupmáttaraukningu sem eru heilir 10 milljarðar sem sætu eftir í buddum og vösum landsmanna. Auk þessa mundi vöruverð lækka sem meira og minna er í lúxusflokki hérlendis og kostar þjóðarbúið trúlega miklar tekjur þar sem matvælaokrið fælir að sjálfsögðu fjölda ferðamanna frá landinu. Það er einfaldlega miklu dýrara að draga fram lífið á Íslandi en í Evrópusambandinu, dýrara að koma sér upp þaki yfir höfuðið, dýrara að brauðfæða fjölskyldurnar. Þessu, frú forseti, eigum við að breyta og gerum einungis með fullri aðild að sambandinu. Evrópuumræðan hefur allt of oft verið á allt of lágu með-og-á-móti-plani. Málið er miklu flóknara en svo að hægt sé að vera fyrir fram með eða á móti eins og ráða mátti af umræðunni og viðbrögðum allt of margra og flestra íslenskra stjórnmálamanna sem sitja og skipa bekki stjórnarflokkanna. Þjóðarhagsmunir kalla á vandaða, yfirvegaða og ítarlega umræðu þar sem farið er upp úr hjólförum flokkastjórnmálanna. Pólitískt pantaðar skýrslur og skrumskældar og hálffalsaðar skoðanakannanir þjóna engum tilgangi öðrum en að drepa þessu mikilvæga máli á dreif og fresta því að Íslendingar komist að niðurstöðu um hvort við eigum að freista þess að ná samningsstöðu sem fullnægir hagsmunum okkar eða ekki. Stærsta málið, frú forseti, í allri umræðu um aðild Íslands að Evrópusambandinu snýr að sjálfsögðu að yfirráðum yfir fiskveiðilögsögunni. Án fullra yfirráða yfir auðlindinni kemur að mínu viti aðild að Evrópusambandinu ekki til greina. Hins vegar bendir allt til þess að við samningsviðræður héldum við fullum yfirráðum yfir auðlindinni enda yrði það alltaf samningsmarkmið númer eitt ef til viðræðna yrði gengið til þess að tryggja að við yrðum ein þjóða um veiðarnar og stjórnuðum heildaraflanum á Íslandsmiðum. Samkvæmt niðurstöðu skýrsluhöfundar Samf. á sínum tíma í bókinni Ísland í Evrópu eru sjávarútvegsmálin ekki fyrirstaða ef til umsóknar kæmi og hefur það leitt til þess að við eigum að skoða þessi mál af miklu meira kappi en við gerum nú. Hæstv. utanrrh. kom lítillega inn á Evrópumálin í ræðu sinni og sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Evrópumálin verða enn í deiglunni. Fram undan eru miklar breytingar. Ekki er séð fyrir endann á stækkun Evrópusambandsins og í mótun er ný stofnskrá þess. Það skiptir því miklu að Íslendingar haldi vöku sinni og hafi ráðrúm til að bregðast við breyttum aðstæðum á eigin forsendum.`` Mig langaði að nota tækifærið, frú forseti, og inna hæstv. ráðherra eftir því hvernig hann meti stöðu mála þessa stundina í þeirri þróun sem á sér stað innan Evrópusambandsins og hvort hann telji ekki tímabært og jafnvel nauðsynlegt að Íslendingar hefji undurbúning að aðildarumsókn strax hreinlega á næstu mánuðum. Það eru blikur á lofti hvað varðar EES-samninginn, eins og ég gat um áðan. Mikil þróun og mikil umræða er í gangi í Noregi um aðild Noregs að Evrópusambandinu og hægt að fullyrða að þjóðarhagsmunir Íslendinga, hvort sem menn telja að við eigum að lenda að lokum innan Evrópusambandsins eða ekki, kalli á það, öskri hreinlega á það að við verðum að fara að hefja umsóknaraðild að Evrópusambandinu svo fljótt sem auðið er. Því vildi ég beina þeirri spurningu til hæstv. utanrrh. hvort hann væri ekki á sama máli og ég í því og hvort það væri á stefnuskrá hans sem væntanlegs forsrh. á haustdögum að hefja aðildarumsókn að Evrópusambandinu.

Frú forseti. Hv. þm. spurði um stöðu mála í viðræðum við Bandaríkjamenn. Ég bið hv. þingmann að leggja ekki aðaláherslu á orðalag um yfirstandandi viðræður og efnislegar viðræður. Það liggur alveg ljóst fyrir að við höfum verið að ræða við Bandaríkjamenn um þessi mál frá því að bókunin rann út, í aprílmánuði 2001 ef ég man rétt. Það áttu sér stað viðræður við þá í desember sl. í Reykjavík og gert var ráð fyrir því að þær viðræður héldu áfram. Það má segja að þar hafi komið skýrt fram að Bandaríkjamenn vildu sjá þetta mál í ljósi þess sem almennt er að gerast í Evrópu. Þeir hafa t.d. tilkynnt Þjóðverjum um miklar breytingar á herafla sínum í Evrópu og síðan munu eiga sér stað efnislegar viðræður milli Þjóðverja og Bandaríkjamanna um það hvað nákvæmlega verður gert. Þær upplýsingar sem við fáum frá Þýskalandi gera ráð fyrir því að verulegar breytingar muni verða en ekki jafnmiklar og boðað var. Engar slíkar viðræður hafa hafist milli okkar og Bandaríkjamanna og við bíðum eftir frekari áformum þeirra að því er varðar norðanvert Atlantshaf. Við erum tilbúnir til þeirra viðræðna, og Bandaríkjamönnum er afskaplega vel ljóst hver afstaða okkar í þessu máli er. Afstaða okkar er einfaldlega sú að sá varnarviðbúnaður sem er núna á Keflavíkurflugvelli sé nauðsynlegur og sérstaklega á það við um loftvarnir Íslands. Það má segja að um þetta hafi ekki verið samstaða milli þjóðanna. Við höfum hins vegar fengið ákveðinn stuðning fyrir því sjónarmiði hjá Atlantshafsbandalaginu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir að bregðast við þessari spurningu minni og skýra það atriði af því að það óneitanlega stakk mig þegar mér var af hv. fyrirspyrjanda þeirrar fyrirspurnar sem ég ræddi um áðan, Jóni Gunnarssyni, sýndur þessi orðalagsmunur. Margir töldu að viðræðurnar væru kannski á efnislegra stigi og lengra komnar en staðan er þar sem allt hefur setið fast frá því fyrir áramót. Í því samhengi vildi ég beina þeirri spurningu til hæstv. utanrrh. hvort staðan sé raunverulega sú að það muni ekkert gerast í viðræðum Íslendinga og Bandaríkjamanna um varnarsamstarfið fyrr en eftir kosningar í Bandaríkjunum í haust. Er staða málsins einfaldlega sú að hugur repúblikanastjórnarinnar í Bandaríkjunum hafi augljóslega staðið til þess að draga sig út úr varnarsamstarfinu hérna og lágmarka þann viðbúnað sem hér er? Er einfaldlega komið það nálægt kosningum í Bandaríkjunum að ekkert muni gerast? Það er mikil spenna í kosningunum eins og við vitum, miklar deilur í Bandaríkjunum um 11. september og vitneskju stjórnmálamanna þar um stöðu mála og hvaða upplýsingum menn bjuggu yfir þegar þessi voðaverk skullu á turnunum þann 11. september 2001. Mikið uppnám er í bandarískum stjórnmálum sem því fylgir augljóslega og aftur mikil fleygiferð á frambjóðanda demókrata, John Kerry, og ljóst að fram undan er löng og harkaleg kosningabarátta þar sem tekist verður á um grundvallarmál bandarískra stjórnmála. Telur hæstv. ráðherra það ekki raunveruleikann í málinu að ekkert gerist í því fyrr en eftir kosningar í haust? Er það ekki bara sú staða sem við stöndum frammi fyrir og sá napri veruleiki sem Íslendingar þurfa að sætta sig við?

Frú forseti. Ég vil taka það skýrt fram að afstaða Bandaríkjamanna hefur verið skýr að því leytinu til að þeir vilja virða varnarsamstarf við Ísland og það er ekki ætlun þeirra að stökkva frá því með nokkrum hætti. Þetta hafa þeir alltaf tekið skýrt fram í öllum samtölum. Hins vegar hefur ekki enn sem komið er verið samstaða um það hvaða varnarviðbúnaður sé nauðsynlegur. Ég tel líklegra en áður að Bandaríkjamenn muni ekki taka einhverja einhliða ákvörðun í þessu sambandi, eins og því miður kom fram skömmu fyrir kosningar á Íslandi sl. vor. Ég get ekki metið það hvenær þessum viðræðum verður haldið áfram og ætla ekki að spá um það frekar. Ætlunin var að það gerðist fljótlega eftir áramót. Það hefur ekki gerst. Það var líka ætlunin að það gæti gerst núna á vormánuðum og það hefur samt ekki gerst. Þetta er hins vegar mál sem mun ekki hlaupa frá okkur og það mun ekkert hlaupa frá okkur við kosningar í Bandaríkjunum. Það er jafnnauðsynlegt að ræða það sama hvaða forseti mun verða við völd að loknum næstu kosningum. Eftir því sem nær dregur kosningum er ríkisstjórn Bandaríkjanna upptekin af því sem er að gerast á heimavelli og beinir að sjálfsögðu athyglinni meira að því. Hvort það muni gerast í þessu máli vil ég ekkert spá um. Okkur er ekkert að vanbúnaði að halda þessum viðræðum áfram svo fljótt sem auðið er og erum ekki að óska eftir því að það dragist.

Frú forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svörin en það er ljóst að ansi mikið ber í milli í viðhorfum íslenskra stjórnvalda og aftur bandarískra því að forustumenn Íslendinga og íslensku ríkisstjórnarinnar hafa sett fram ansi skýr skilyrði um hvað þeir telji vera lágmarksviðbúnað á Keflavíkurflugvelli til að grunnur sé áfram undir varnarsamstarfinu og það felist í ákveðnum loftvörnum o.s.frv. Maður hefur ekki orðið var við nokkurn einasta vilja núverandi stjórnvalda í Bandaríkjunum til að koma til móts við kröfur okkar Íslendinga og þess vegna hafa bráðum fjórir mánuðir, að því er virðist, liðið frá því að síðast var hreyft við málinu með einhverjum raunverulegum hætti. Það sem ég átti við, frú forseti, með því hvort lítið mundi gerast fyrr en eftir kosningar í Bandaríkjunum í haust var einmitt fyrst og fremst að það er óvenjumikil spenna í bandarískum stjórnmálum þessi missirin og því hljóta kraftar stjórnvalda þar að beinast mikið til inn á við þar sem þau ár sem liðin eru frá því að síðast var kosið í Bandaríkjunum hafa ekki orðið til þess að menn hafi nýtt tímann til að endurnýja varnarsamstarfið við t.d. okkur Íslendinga. Allt rak þetta á reiðanum og lítið gerðist þó að kannski hefði verið eðlilegast að hreyft hefði verið við þessum málum fyrir 1--2 árum. Það gerðist ekki. Það er napur veruleiki fyrir þá sem eiga allt sitt undir þessu að bíða í óvissunni. Það er skárra að vita hvað verður þó að illt sé á ferðinni fyrir fólkið. Óvissan er verst, og ekki síst í því ljósi spurði ég hæstv. utanrrh. hvernig hann mæti stöðuna í viðræðum Íslendinga og Bandaríkjamanna. Það var akkúrat vegna þess að óvissan er vond, bæði fyrir þá sem hugsa um þetta í varnarpólitísku samhengi og eins þá sem eiga allt sitt undir varnarsamstarfinu.

Virðulegi forseti. Það vakti athygli mína hversu vongóður hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson var um það að Íslendingar fengju undanþágu frá sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins sæktu þeir um aðild að því og vísaði, máli sínu til stuðnings, til Evrópuskýrslu Samf. sem unnin var af Árna Páli Árnasyni lögfræðingi, eftir því sem ég best veit. Síðasta sumar fjallaði Franz Fischler, sjávarútvegsstjóri Evrópusambandsins, um þessi málefni á fundi í Háskólanum í Reykjavík og þar sagði sjávarútvegsstjórinn útilokað að Íslendingar gætu gengið í Evrópusambandið og jafnframt haldið fullum yfirráðum yfir auðlindinni innan 200 mílna efnahagslögsögunnar. Enn fremur útilokaði Fischler varanlegar undanþágur fyrir Ísland frá sjávarútvegsstefnu sambandsins og jafnframt hugmyndir um að lögsaga Íslands yrði sérstakt stjórnsýslusvæði sem lyti stjórn Íslendinga. Í sama streng taka t.d. lögfræðingarnir Stefán Már Stefánsson, lagaprófessor og prófessor í Evrópurétti, og Óttar Pálsson í nýlegri skýrslu um málið. Ég tel ljóst með vísan til þessara ummæla að ef Íslendingar gerðust aðilar að Evrópusambandinu hefði sambandið algerlega í hendi sér hvaða reglur giltu um ákvörðun um heildarafla, veiðirétt, fiskveiðisamninga við ríki utan sambandsins, veiðarfæri, flotastærð, fjárfestingar, markaðsmál og fleira til. Ég er ekki jafnvongóður og hv. þingmaður um að ef við Íslendingar sæktum um aðild fengjum við þær undanþágur sem nefndar eru frá sjávarútvegsstefnunni. Ég tel reyndar að það sé enginn grundvöllur fyrir Íslendinga til að íhuga aðildarumsókn. Maður hefur tendens til að taka meira mark á sjávarútvegsstjóra Evrópusambandsins og lagaprófessornum en Árna Páli Árnasyni lögfræðingi.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fara að deila um það við hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson hvor sé marktækari, sá góði maður Árni Páll Árnason eða Franz Fischler,  Hv. þm. kom þó einmitt að kjarna málsins í andsvari sínu sem er sá að við þurfum ekki undanþágur. Við þurfum ekki undanþágu frá stefnu Evrópusambandsins heldur þurfum við fyrst og fremst aðlögun. Það er, eins og kom fram í frægri Berlínarræðu hæstv. utanrrh., fordæmi fyrir svæðisbundinni stjórn og sá er einmitt kjarni málsins. Það er það sem færir mér og mörgum öðrum aðildarumsóknarsinnum að Evrópusambandinu vonir um að þetta geti gengið farsællega fyrir sig, samningaviðræður og aðildarumsóknin fengi þær farsælu lyktir að við Íslendingar enduðum þar innan borðs með fulla og óskoraða stjórn á fiskimiðum okkar sem er algert lykilatriði eins og ég kom inn á í ræðu minni hérna áðan. Þar hitti hv. þm. einmitt naglann á höfuðið, þegar hann vitnaði til Franz Fischlers, að við þurfum engar undanþágur. Það er það sem gerir aðildarviðræður við Evrópusambandið að svo spennandi og vænlegum kosti fyrir okkur Íslendinga að við þurfum ekki að eyða kröftunum í að leita eftir tímabundnum undanþágum frá stefnu sambandsins í fiskveiðistjórnarmálum, heldur eru fordæmi fyrir þeirri svæðisbundnu stjórn sem ég gat um áðan, eins og í Miðjarðarhafinu og að mig minnir Orkneyjum. Það er einmitt í þann farveg, frú forseti, sem við munum að sjálfsögðu leiða umræðurnar og fara í við Evrópusambandið. Ég segi ekki ,,ef`` við hefjum aðildarumsókn, heldur ,,þegar`` af því að ég held að það styttist í það og sé miklu styttra en margur heldur þangað til sendinefnd á vegum Íslendinga fari utan til að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið.

Virðulegi forseti. Ég held að menn þurfi að seilast býsna langt og með afar góðum huga til þess að túlka orð Franz Fischlers og stefnu Evrópusambandsins með þeim hætti sem hér var gert. Að halda því fram að við Íslendingar þyrftum enga undanþágu frá sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins og hefðum í rauninni frítt spil í sjávarútvegsmálum er að mínu mati ekki bara rangt heldur algjör fjarstæða. Það er algjörlega ljóst af máli sjávarútvegsstjóra Evrópusambandsins að gengjum við Íslendingar í Evrópusambandið þyrftum við að undirgangast allar þær reglur sem sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins kveður á um. Það sem meira er er að Evrópusambandið er núna að leggja drög að sérstakri stjórnarskrá fyrir Evrópusambandið og í þeirri stjórnarskrá er gert ráð fyrir að sjávarútvegsstefnan verði tekin upp, verði gerð óafturkræf, og að sjávarútvegur allra aðildarríkjanna verði að sæta þeim reglum sem þar koma fram. Engar undanþágur verða veittar frá yfirstjórn Evrópusambandsins á sjávarútvegsstefnunni en það er einmitt það skilyrði sem hv. þm. setur fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu. Ég tel, virðulegi forseti, algjörlega morgunljóst að ætli Íslendingar að ganga í Evrópusambandið, sem ég vona að gerist aldrei, þurfa þeir eins og sjávarútvegsstjóri Evrópusambandsins hefur bent á að undirgangast allar þær meginreglur sem sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins gengur út á og engar undanþágur verða veittar þar frá.

Herra forseti. Til að gefa hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni tækifæri til að nýta páskana vel og það átta daga hlé sem verður á þingfundum mun ég reyna að bregðast þannig við að hann fái Evrópubók Samf. fyrir páska þannig að hann geti kynnt sér málið rækilega og lesið sér vel til. Einnig ætti hann að fá ekki síður fræga verðlaunaræðu hæstv. utanrrh. þar sem þetta kom ákaflega vel fram. Þess vegna er þessi aðlögun ekki meiri fjarstæða en svo að hún var kjarninn í Berlínarræðunni frægu, ræðu hæstv. ráðherra utanríkismála. Það er ekki meiri fjarstæða en svo. Kjarni málsins er sá að sameiginleg sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins gengur út á sameiginlega nýtingu sameiginlegra stofna innan sameiginlegrar efnahagslögsögu. Sá er kjarni málsins. Við höfum enga sameiginlega stofna með Evrópusambandinu og það sem skiptir mestu máli er að við höfum enga sameiginlega efnahagslögsögu. Þess vegna er sú aðlögun sem ég gat um áðan ekki bara möguleiki, heldur virðist manni að óskoðuðu máli fyrir fram nánast staðreynd.

Ef það er eitthvað að marka ...

Ef það er eitthvað að marka hina frægu Berlínarræðu og fleiri góðar ræður góðra manna liggur málið einfaldlega svona og því spurði ég hæstv. ráðherra áðan hvort hann teldi ekki allt útlit fyrir að það væri ekki annað en tímaspursmál hvenær við hæfum undirbúning að aðildarviðræðum við Evrópusambandið og hvort það yrði eitt af hans fyrstu verkum eftir þann fræga dag 15. september 2004 að skipa samninganefndina við Evrópusambandið og hefja undirbúning að aðildarumsókn af fullum krafti. Honum gafst ekki tóm til að svara því en ég vona að hann geti komið inn á það í lokin í þessari ágætu umræðu í dag.

Virðulegur forseti. Ég bið menn um að hafa andartaksþolinmæði með þeim þingmanni sem hér stendur meðan hann kemur tækjum sínum fyrir. Ég vil vera viss um að tæknin fari ekki að stríða okkur. Hæstv. forseti. Oflæti og ofstæki eru þau tvö orð sem helst koma upp í hugann við að hlýða á ræðu hæstv. utanrrh. í dag, oflætið kannski fyrst og fremst af þeim kafla ræðunnar þar sem fjallað er um utanríkispólitík síðustu aldar sem einhverja bernsku og að nú sé hún fullþroska. Þó að ég þakki hæstv. utanrrh. fyrir að hafa tekið það fram að þau ummæli feli ekki í sér neina lítilsvirðingu gagnvart fyrirrennurum hans verður ekki annað sagt en að það sé nokkuð búlduleit sjálfsmynd sem engu að síður komi fram hjá utanrrh. í þessum texta. Ofstækið endurspeglast svo í þeim eindregnu litum sem dregnir eru upp og hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson gerði ágætlega grein fyrir. Ef menn eru ekki í liði með okkur eru þeir á móti okkur og þeim lýst með öllum hinum verstu orðum. Þá er líka ástæða til að þakka hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni fyrir að hafa kallað eftir því að hæstv. utanrrh. tæki af öll tvímæli um að þá aðila sem vilji sýna hryðjuverkamönnum linkind og mikið er fjallað um í ræðu hæstv. utanrrh. sé ekki að finna í þessum sal og hann sé í ræðu sinni í þessum köflum ekki að tala við Alþingi, heldur eitthvert allt annað fólk og raunar eitthvert fólk sem hann hefur ekki gert sér grein fyrir hvar er eða hvert er. Ég trúi því eins og hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson að hér hljóti fyrst og fremst að vera um að kenna ræðuritara einhverjum fremur en að þetta endurspegli oflæti eða ofstæki í fari utanrrh. Ég vil byrja á því að gera að umfjöllunarefni kafla í ræðunni, sem virðist skrifaður af allt annarri persónu, sem snýr að þróunarsamvinnunni og framlögum til hennar. Þar er fjallað um það stefnumið að auka umtalsvert framlög Íslands til þróunarsamvinnu. Þó að það sé út af fyrir sig rétt sem kom fram hjá hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni að það komi auðvitað í hlut nýrrar ríkisstjórnar tel ég að þetta sé virðingarverð stefnuyfirlýsing og hef fylgst með því í störfum hæstv. utanrrh. að hann hefur haft það að metnaðarmáli að auka framlög Íslands til þróunarsamvinnu. Þau voru löngum skammarlega lág og eru enn og ég kann hæstv. utanrrh. bestu þakkir fyrir þær áherslur í utanríkispólitíkinni. Aftur að þeim köflum ræðunnar sem snúa að hryðjuverkum og þróun alþjóðamála. Það er nokkuð athyglisvert að átta sig á því að hæstv. utanrrh. hafi fyrir aðeins örfáum árum trúað á svokölluð endalok sögunnar. Það hlýtur að verða hæstv. utanrrh. nokkurt umhugsunarefni ef hann hafði svo algerlega á röngu að standa í utanríkismálum fyrir svo fáum árum hvort það geti verið að hann hafi svo algerlega á réttu að standa um þau eins og hann vill vera láta nú. Ég hefði ekki haldið að menn þyrftu að draga þann lærdóm á þessari öld að það væru barnalegar hugmyndir að frjáls verslun og viðskipti og friðsamleg samskipti þjóða væru form lifnaðarhátta sem hefðu unnið sigur. Menn þurfa ekki annað en að lesa þá ágætu sögu Stefans Zweigs, Veröld sem var, þar sem lífinu í Vín er lýst í upphafi síðustu aldar þar sem blómstruðu alþjóðleg viðskipti, fjármálastarfsemi og tryggingarstarfsemi og fólk trúði því upp til hópa að helstu vandamál dagsins væru þau hvernig maður væri tryggður, hvernig mætti leggja inn á bankabók fyrir kornabörnin sem voru að fæðast og hvernig þessar kynslóðir í Evrópu uppgötvuðu fyrir 100 árum --- ekki núna á þessari öld --- hversu skelfilega barnalegar hugmyndir það væru, hversu skelfileg sagan varð í framhaldi þegar ekki bara einu sinni þessi trú og von um friðsamleg samskipti þjóða hrundi, heldur í tvígang. Þarf ekki að fjölyrða um hvernig Stefan Zweig á endanum, landflótta, brást við því hlutskipti sínu. Þegar maður les ræðu hæstv. utanrrh. veltir maður því fyrir sér hvort hún ætti ekki fremur að heita endalok skynseminnar en endalok sögunnar og ég vil, hæstv. forseti, fá að vitna í nokkrar línur úr ræðu hæstv. utanrrh.: ,,Vesturlandabúar, einkum Evrópubúar, hafa tilhneigingu til að leita rökrænna skýringa og málamiðlunarlausna vegna átaka.`` Síðar í sömu ræðu segir hæstv. utanrrh.: ,,Evrópubúar verða að horfast í augu við þá staðreynd að það eru ekki rökrænar skýringar á öllu atferli.`` Og loks eitthvað í þá veru að ,,við slíkri siðblindu finnast engin skynsamleg svör, hvorki nú né þá``. Ég hlýt að spyrja, hæstv. forseti, hvað er hæstv. ráðherra að fara? Eigum við ekki að leita rökréttra ástæðna? Eigum við ekki að leita skynsamlegra svara? Eigum við að hafna með öllu málamiðlunum? Ég hlýt að gjalda varhuga við málflutningi af þessu tagi. Sömuleiðis málflutningi eins og kemur fram þegar fjallað er um innrásina í Írak og um ástandið í Ísrael. Það er sagt berum orðum í ræðu hæstv. ráðherra þegar fjallað er um það hvort þessir hlutir, innrásin í Írak og ástandið í Ísrael, geti hafa haft áhrif á þróun alþjóðamála. Þá er sagt: ,,Engar þessara skýringa standast.`` Og síðar í ræðunni: ,,Þetta er gjarnan nefnt í sömu andrá og fullyrðingar þess efnis að hatrið eigi sér rætur í kúgun og fátækt.`` Hvað er hér verið að gera, hæstv. forseti? Er verið að vísa því á bug að kúgun og fátækt séu mikilvæg viðfangsefni til að takast á við og reyna að leysa til að skapa friðvænlegri heim? Er verið að hafna því með öllu að innrásir í ríki sem klárlega eru brot á alþjóðalögum geti skapað ófriðvænlegri heim? Er verið að hafna því að ástandið í Ísrael og hvernig þar er gengið fram geti hafa orðið olía á eld ófriðar í heiminum? Síðan er þeim sem ekki taka undir þessi sjónarmið gefin mjög afdráttarlaus einkunn eins og hér hefur verið farið yfir. Þar er sagt: ,,Um hvað vilja menn semja við al Kaída eða gistiríki liðsmanna samtakanna? Útrýmingu Ísraelsríkis? Afturhvarf hvað varðar jafnrétti kynjanna eða réttindi samkynhneigðra? Forræði trúarlegra laga gagnvart veraldlegum lögum?`` --- Ég segi eins og aðrir hv. þm. hér, þessi bútur úr ræðu hæstv. utanrrh. á ekkert erindi við Alþingi Íslendinga eða þá þingmenn sem hér sitja og ekki heldur sá kafli sem hljóðar svo að það ,,verðlaunar hryðjuverkamennina og svívirðir minningu fórnarlamba þeirra. Þaðan er stutt í þá siðferðilega brengluðu hugsun að fórnarlömbin hafi með einhverjum hætti kallað hryðjuverkin yfir sig og beri því ábyrgð á þeim fremur en illvirkjarnir sem þau vinna.`` Þetta er mér, hæstv. forseti, algerlega óskiljanlegur texti. Það er ástæða til að hafa áhyggjur þegar hæstv. utanrrh. kemur síðan hér upp í andsvörum og nefnir hvern þjóðhöfðingjann á fætur öðrum sem ekki hafi verið hægt að semja við og svarar því sjálfur, augljóslega, á þann veg að þá sé ekki annað að gera en fara inn og sprengja þá. Ég harma þann tón sem utanrrh. sendir hér Evrópubúum og nálgun Evrópubúa í hryðjuverkapólitík í gegnum árin og áratugina. Það er alveg ljóst að áherslur Evrópu hafa verið nokkuð aðrar en áherslur Bandaríkjanna. Ég tel að við eigum fremur, hæstv. utanrrh., að halla okkur að Evrópumönnum í því efni. Evrópumenn hafa um áratuga skeið þurft að fást við hryðjuverkamenn. Við höfum þar fjölmörg dæmi. Við höfum IRA, ETA, Rauðu herdeildirnar, Baader-Meinhof o.s.frv. Vissulega ekkert jafnskelfilegt og ekkert jafnhræðilegt og al Kaída en engu að síður hryðjuverk innan landamæra Evrópu. Og menn hafa fundið leiðir til að fást við þau. Þar hefur verið lögð áhersla á að við fórnum ekki borgaralegum réttindum alls almennings í ofstækisfullu stríði við hryðjuverkamenn. Lögð hefur verið áhersla á að einangra hryðjuverkamennina, að skapa þá stöðu að þeir einangrist, að stuðningur við þá dvíni, en ekki að efna svo og egna til ófriðar að þessum hreyfingum vaxi fiskur um hrygg og eflist ásmegin, eins og hætt er við að gerist með þeim aðferðum sem Bush og þeir félagar í biblíubeltinu helst vilja hafa, með því að fara fram af hörku og ofstæki. Það er full ástæða til að skoða sögu Bandaríkjanna sömuleiðis í þessu efni því hún er auðvitað í margvíslegum slíkum stríðsaðgerðum langt frá því að vera farsæl, herra forseti. Við höfum auðvitað séð með hvaða hætti það gekk að koma á lýðræði í Suður-Ameríku, svo dæmi sé tekið. Með innrás eftir innrás eftir innrás. Það skóp þeirri álfu ekki annað en áratuga sögu herforingjastjórna, mannréttindabrota og ofsókna á hendur fólki. Það færði þeirri álfu ekki frið. Við höfum önnur slík dæmi um öfgar í viðbrögðum í sögu Bandaríkjanna. Við höfum McCarthy-ismann og við þurfum að staðnæmast og hugsa hvort hér séu á ferðinni svipaðar öfgar og ofstæki og þá. Það er söguleg staðreynd að Bandaríkjamenn hafa haft tilhneigingu til þess að ganga of langt í viðbrögðum sínum. Það er ekki alltaf hentugast til að þjóna þeim málstað sem við viljum vinna. Það má t.d. spyrja hvort sú aðferðafræði sem þeir hafa haft í öðru stríði sé góðra gjalda verð. Þeir hafa líka háð stríð við eiturlyf og rekið þá baráttu af mikilli hörku, miklu ofstæki og á stundum raunar lýðskrumi, jafnvel ráðist inn í önnur ríki til þess að ná árangri í því efni. Og hvað hefur það stríð uppskorið? Það sýnist ekki hafa uppskorið mikinn árangur. Aðrar lausnir, til að mynda leiðir ýmissa Evrópuþjóða, hafa einfaldlega reynst farsælli og árangursríkari í þeirri baráttu. Ég bið þess, hæstv. utanrrh., að hér megi fara fram málefnaleg umræða um þann vanda sem við er að glíma en ekki upphrópanir eða skiptingar manna í tvo hópa, þá sem eru með og þá sem eru á móti. Við hljótum fyrst og fremst, Íslendingar, að leggja áherslu á að þessa baráttu verði að heyja að alþjóðalögum og að í því efni verður að segjast að hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn Íslands hafa misstigið sig alvarlega við innrásina í Írak. Ef menn virða ekki alþjóðalög er engin von til þess að við komum á friði í þessum heimi. Það að lögin séu virt er forsenda þess að hér geti verið friðvænlegt umhorfs. Við hljótum líka að leggja áherslu á pólitískar lausnir, á það að ná saman við þann stóra meiri hluta múslima sem er andvígur þessum hræðilegu ofbeldisverkum og stuðla að því að einangra öfgamennina á alþjóðlegum vettvangi. Við hljótum líka, eins og raunar hæstv. utanrrh. leggur til í kafla sínum um þróunarsamvinnuna, að leggja áherslu á að ráðast gegn misrétti, kúgun og fátækt í heiminum vegna þess að það er líka til þess fallið að skapa friðvænlegri heim. Við hljótum líka í þessari umræðu að þurfa að fjalla um þau skelfilegu níðingsverk sem unnin hafa verið á palestínsku þjóðinni. Það má ekki gleymast í þeirri umræðu að Palestínuarabar voru trúlega menntaðasta þjóðin í arabaheiminum, sú víðsýnasta og frjálslyndasta, en þær öfgar sem þar hefur verið alið á og kallaðar fram með ofbeldi Ísraelsmanna um árabil hlýtur að vera okkur öllum áhyggjuefni. Þar kann þó að þurfa þrátt fyrir yfirlýsingar hæstv. utanrrh. og þrátt fyrir að ég sé sammála hæstv. utanrrh. um að ekki komi til greina að semja við aðila eins og al Kaída, til að mynda til lausnar vandanum fyrir botni Miðjarðarhafs, að ganga til samninga við hryðjuverkamenn. Beggja vegna, bæði Ísraels og Palestínu, er auðvitað að finna hryðjuverkamenn. Pólitískar lausnir þurfum við þó fyrst að finna en ekki innrásir, hæstv. utanrrh.

Herra forseti. Ég ætla að láta kyrrar liggja fullyrðingar hv. þingmanns um oflæti mitt og ofstæki. Ég hef ekki vanist því að fá þau orð að ég væri haldinn slíku. En látum það vera. Hann spyr: Eigum við að hætta að leita rökréttra svara? Nei, við eigum ekki að gera það. Ég geri það ávallt en ég get ekki leitað rökréttra svara gagnvart fólki sem hefur þá skoðun að dauðinn sé mikilvægari en lífið. Það er það sem ég er að reyna að segja í ræðu minni. Hann spyr hvort ég hafni málamiðlunum. Ég hafna málamiðlunum gagnvart þessum öfgamönnum sem vilja eyðileggja öll gildi, þau lýðræðislegu gildi sem við byggjum á. Ég hafna málamiðlunum við þá og segi það skýrt í ræðu minni. Ég hef ekki heyrt á hv. þingmönnum Samf. annað en að þeir hafni málamiðlunum við slíka aðila. Svo er sagt hér að við eigum ekki að leita --- að ég vilji ekki leita annarra lausna. Af hverju heldur hv. þm. að ég leggi áherslu á þróunarstarf? Af hverju heldur hv. þm. að ég leggi áherslu á aðstoð við fólkið í Afganistan? Vegna þess að ég veit að það þarf að hjálpa því til að brjótast áfram í lífinu og komast út úr því fari sem það er í. Það er náttúrlega algjör útúrsnúningur, því miður, sem er í gangi hér hjá þingmönnum Samf. og mér er engin leið að skilja hvað þeim gengur til.

Hæstv. forseti. Þau grundvallargildi vestrænnar menningar sem við eigum, hæstv. utanrrh., að standa vörð um eru lýðræði, umburðarlyndi og virðing fyrir lögum og mannréttindum. Ég tel, og það er sannfæring mín, að í þeim öfgum sem á stundum hefur gætt í hinu svokallaða stríði gegn hryðjuverkum og hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn Íslands hafa gengið ansi langt í að fylgja, þá hafi þessi grundvallargildi okkar ekki verið virt heldur fremur kallað fram einkenni harðstjórnar og ofstækis, hafi brotið gegn mannréttindahugsjón okkar í sumum tilfellum og síðast en ekki síst verið brot á alþjóðalögum. Ég tel, hæstv. utanrrh., rökrétt að álykta að það að við berum virðingu fyrir alþjóðalögum og förum að þeim og ráðumst ekki í ósætti við bandalagsþjóðir okkar, í trássi við alþjóðalög, inn í önnur ríki sé forsenda fyrir því að við getum skapað sæmilega friðvænlegan heim og fengist við þær öfgar sem í honum búa.

Herra forseti. Mér finnst hv. þingmaður snúa þessu öllu við. Hverjir eru að brjóta mannréttindi? Eru það ekki hryðjuverkamennirnir? Var það ekki Milosevic sem braut mannréttindi og réðist gegn því sem er heilagt meðal vestrænna þjóða? Voru það ekki talibanar sem brutu mannréttindi? Svívirti ekki Saddam Hussein flest það sem okkur er heilagt þegar við tölum um mannréttindi og lýðræði? Hver er ábyrgð okkar sem lýðræðislegrar þjóðar? Hver var ábyrgð alheimsins gagnvart því sem gerðist í Rúanda? Og menn eru núna að tala um að alþjóðasamfélagið hafi ekki brugðist við. Út af hverju er það? Mér finnst hv. þingmaður vera að snúa þessu öllu við. Mér heyrist hann útiloka að það eigi að beita valdi. Hann hefur svo mikla trú á samræðum, lýðræðislegum lausnum, að það sé hægt að horfa fram hjá hinu. Það sem vantar inn í þetta allt saman er hvað átti að gera í þessu tilfelli. Það átti ekkert að gera í Afganistan. Væntanlega átti að tala við talibanana, ræða við þá. Átti að halda áfram viðskiptabanni í Írak? Er ekki meiri von þrátt fyrir allt sem hefur gerst í fortíðinni fyrir írönsku þjóðina í dag en var fyrir Saddam Hussein? Er ekki meiri von fyrir afgönsku þjóðina í dag nú en fyrir talibanana? Ég held að það sé alveg ljóst.

Virðulegur forseti. Hæstv. utanrrh. leyfði sér að tala um barnalega utanríkispólitík í ræðu sinni. Svo kemur hann hér upp og málar heiminn í svörtu og hvítu. Ef ég er ekki með Bush hlýt ég að vera með hryðjuverkamönnunum. En kæri hæstv. utanrrh. --- jafnvel í stríði allra stríða, stríðinu gegn nasismanum, gerðu menn sig seka um stríðsglæpi okkar megin líka. Við breyttum ekki alltaf rétt. Þess vegna brýni ég það einfaldlega fyrir hæstv. utanrrh. að í stríðsæsingnum og múgsefjuninni haldi Evrópumenn nokkuð ró sinni og vöku og hafi hugfast að við megum ekki glata lýðræðinu fyrir harðstjórninni, ekki umburðarlyndinu fyrir ofstækinu og ekki lögunum fyrir ólögunum. Þess vegna segi ég við hæstv. utanrrh. að auðvitað má grípa til aðgerða gagnvart þjóðum sem brjóta grimmilega gegn þegnum sínum. En það verðum við að gera í samstarfi við bandalagsþjóðir okkar og eftir alþjóðalögum. Þar er grundvallarágreiningur Samf. og hæstv. ríkisstjórnar um innrásina í Írak. Hún var brot á alþjóðalögum og vísasti vegurinn til að efna til ófriðar í henni veröld eins og það er í hverju öðru samfélagi að brjóta gegn og virða ekki lögin, hæstv. utanrrh.

Forseti vill minna hv. þingmenn á að beina orðum sínum til forseta en ekki til hæstv. ráðherra eða hv. þingmanna.

Hæstv. forseti. Mikið hefur verið rætt um öfgamenn hér í dag. Því miður er orðræðan þannig að það er mjög erfitt að átta sig á henni. Palestínumenn eru allir hryðjuverkamenn, Ísraelsmenn eru að bregðast við hryðjuverkum og samt hafa Ísraelsmenn drepið þrjá fyrir hvern einn sem Palestínumenn hafa drepið í því stríði sem þar stendur yfir. Ég held að nær væri að líta á þau átök sem stríðsátök þó að mönnum líki ekki aðfarirnar því að þær eru sannarlega hvorugum til framdráttar og ættu auðvitað ekki að tíðkast í mannlegu samfélagi. En þær eru kannski stærsta rótin að þeim vanda sem alþjóðapólitíkin er í af því að Vesturlönd eru í augum múslima orsökin fyrir þessum átökum fyrir botni Miðjarðarhafsins. Íslendingar eru meira að segja í hópi þeirra sem hældu sér á sínum tíma af því að standa fyrir stofnun Ísraelsríkis. Þó að þær ræður séu ekki haldnar lengur man maður eftir þó nokkrum af því taginu. Það er ekki vansalaust að Vesturlönd skuli ekki hafa getað tryggt Palestínumönnum mannréttindi sem dygðu til þess að þeir gætu sætt sig betur við hlutskipti sitt. Það mundi draga úr þeim átökum sem hafa verið og verða því miður áfram um sinn á þessu svæði, ekki er annað að sjá. Á einum stað í ræðu sinni sagði hæstv. utanrrh., með leyfi forseta: ,,Það má líkja sögu lýðveldisins við þroskaferli manneskju. Páll postuli lýsti honum þannig: ,,Þegar ég var barn, talaði ég eins og barn, hugsaði eins og barn og ályktaði eins og barn. En þegar ég var orðinn fulltíða maður, lagði ég niður barnaskapinn.`` Á grundvelli þessarar líkingar sleit Ísland barnsskónum á síðasta áratug og varð fullþroska þátttakandi í samfélagi þjóðanna.`` Svona nokkurn veginn er framhaldið í meiningunni: Við eigum að vera stoltir þátttakendur í samfélagi þjóðanna án heimóttarskapar og steigurlætis. Vafalaust er hæstv. ráðherra að vísa til þeirrar ákvörðunar Alþingis, því að hann vísar þarna til síðustu ára, að taka þátt í samstarfi Evrópuþjóða þegar hann er að vísa til stóratburða á síðasta áratug. Honum er ljóslega í mun að tryggja framhald efnahagslegs samstarfs Íslands og annarra Evrópuþjóða til framtíðar. Ég efast reyndar ekki um að Íslendingar muni gera það sem til þarf þegar þar að kemur til að tryggja efnahag sinn, hvort sem það þarf að ganga í Evrópubandalagið eða ekki til þess. Ekkert hefur verið ráðamönnum hér ofar en pyngjan og varla eru líkur á að það breytist á næstunni. Evrópusinnar þurfa þess vegna að mínu viti engu að kvíða um framtíðina. Verði EES-samningurinn ónýtur, t.d. við inngöngu Noregs í Evrópubandalagið, munu þeir sem fremstir ganga nú í yfirlýsingum um að ekki skuli ganga inn standa fáliðaðir. Já, þeir verða mun fáliðaðri en þeir sem fóru gegn EES-samningnum á sínum tíma, það er augljóst. Umræðan um EES-samninginn hefur nefnilega sannfært fjöldann í þessu landi um að munur á fullri aðild og EES-samningnum snýst ekki um að afsala sér meiru af fullveldinu. Rök þeirra um glataðar auðlindir fiskimiðanna hitta þá sjálfa fyrir. Eignarhaldi á fiskstofnunum er nefnilega hægt að koma fyrir hjá þjóðinni sjálfri þar sem það átti alltaf að vera. Verði þannig búið um hnútana, eins og Samf. hefur lagt til, er ekki hætta á ferðum hvað það mál varðar. Norðmenn munu að líkindum kjósa um Evrópuaðild núna og líklega verður niðurstaðan sú að þeir kjósa tvisvar og margir telja að ef það verður gert verði aðild samþykkt. Ef það gerist spái ég því að Íslendingar muni fylgja mjög fljótlega í kjölfarið ef þeir ekki taka fram úr Norðmönnum þegar auðséð verður að hverju stefnir þar. Hæstv. ráðherra gæti líka með orðum sínum um að leggja niður barnaskapinn, sem ég las upp úr áðan, hafa átt við gerbreytta utanríkisstefnu ráðamanna hér á landi. Já, hæstv. forseti, ég er nefnilega ekki frá því að hann hafi átt við það. Það þarf ekki að rifja það upp hér á hv. Alþingi að hin miklu átök um utanríkis- og varnarmál sundruðu þjóðinni frá því fyrir miðja síðustu öld og marga áratugi þar á eftir. Það jaðraði við uppreisn í landinu á stundum og í því andrúmslofti varð sú framkvæmd utanríkisstefnunnar til sem hélst óbreytt fram að aldamótum, að Ísland væri vopnlaus þjóð og þó að hún væri aðili að NATO og hefði varnarsamning við Bandaríkin tæki hún ekki þátt í hernaði og blandaði sér ekki í ákvarðanir um hernað. Um þennan hluta utanríkisstefnunnar, sem margir segja að Bjarni Benediktsson hafi mótað, var í raun víðtæk samstaða í landinu. En svo var það fyrir átta árum, eins og skáldið sagði, að upp hófust til valda á Íslandi fóstbræður tveir, blönduðu blóði og hétu þjóðinni afrekum. Þeim var eins farið og þeim fóstbræðrum, Þorgeiri Hávarssyni og Þormóði Bessasyni, sem Fóstbræðra saga segir frá, og Gerpla, að þeim þótti ekki hetjum sæma að búa við frið ef kostur væri á hetjuverkum og ófriði. Þá, eins og nú, höfðu vopn legið í skarni og hetjulund til mannvíga vikið fyrir fyrirlitlegum bústarfa og að hokra að konum, eins og um getur í nefndum bókum. Nú, eins og þá, fannst lítill starfi víkingum hér á landi en þó að Aðalráður Englakonungur sé ekki lengur á dögum eða Ólafur digri má enn finna herkonunga sem meta mikils hetjur og skáld, komin af Íslandi að veita þeim liðveislu og að geta sér nokkurrar frægðar. Með þeirri ákvörðun Íslendinga að taka þátt í ákvörðun um og styðja opinberlega hernað í löndum hinnar gömlu Júgóslavíu var stefnu hinnar vopnlausu þjóðar breytt og með stuðningi við Íraksstríðið var strikað undir, afar skýrt, þessa nýju stefnumótun. Það er af þessum ástæðum sem umræðan er hér á Alþingi í dag um það hvort rétt hafi verið að ráðast inn í þetta eða hitt ríkið. Áður en þessari stefnu var breytt hefði slík umræða ekki farið fram í sölum Alþingis, einfaldlega vegna þess að Íslendingar tóku ekki á sig þá ábyrgð að ákveða það með öðrum að fara í styrjaldir eða taka þátt í því að ákveða hvers lags hernaðarátök ættu við. Nú má halda því fram að Íslendingar séu þátttakendur í átökum, svona eins og Ketill skrækur í Skugga-Sveini. Hann gat að sönnu ekkert en stóð fast að baki hins mikla manns. En hvað þýðir þessi stefnubreyting fyrir þjóðina og hvernig er stefnan í framkvæmd? Ég spyr hæstv. utanrrh.: Þarf ekki hernaðarsérfræðinga, ráðgjafa, njósnasveitir, vit og þekkingu á einstökum ákvörðunum í hernaði í öðrum löndum? Aðrar þjóðir telja sig þurfa slíkt til að undirbyggja ákvarðanir um hernað og hernaðarátök. Hvernig verður ákvörðun um stuðning við hernaðaraðgerðir til í stjórnkerfinu á Íslandi? Ég bið um skýrt svar. Hvaða breytingar hafa verið gerðar á stjórnkerfi utanríkismála í þeim tilgangi að gera ríkisstjórninni fært að taka upplýstar ákvarðanir um þátttöku og ábyrgð Íslands í hernaðarátökum? Er kannski nóg að þeir fóstbræður hittist og ákveði hvar mest þörf sé á íslenskum hetjuskap? Ég held ekki. Ég er á þeirri skoðun og það með fullri virðingu fyrir hæstv. utanrrh., hæstv. forsrh., utanríkisþjónustunni, starfsmönnum utanríkisþjónustunnar og öllum hernaðarspekúlöntum þessa lands og spámönnum að hér sé ekki saman komið hugvit og þekking til að ákveða þátttöku í hernaði. Ég óska eftir viðbrögðum hæstv. utanrrh. við þessum fullyrðingum mínum. Á öðrum stað í ræðu sinni segir hæstv. utanrrh., með leyfi forseta: ,,Það er ófrávíkjanleg afstaða íslenskra stjórnvalda að trúverðugur varnarviðbúnaður á Íslandi sé forsenda áframhaldandi varnarsamstarfs. Ógnin sem öllum vestrænum lýðræðisríkjum stafar af alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi hefur hert þessa afstöðu. Málamyndavarnir veita falskt öryggi og geta því verið verri en engar.`` Spurningin hefur verið borin fram hér áður en ég bið um nánari útlistun á svarinu því að ég áttaði mig ekki á því: Hvað er trúverðugur varnarviðbúnaður? Eru það flugvélar og þyrlusveitir sem hafa verið til staðar, þ.e. voru til staðar? Úr því að hæstv. utanrrh. tekur sér þessi orð í munn hljóta menn að spyrja hvað við sé átt. Það er löngu tímabært að það fréttist hvað stjórnvöld meina með slíkum yfirlýsingum. Ég spyr hvort það séu þessar loftvarnir sem menn töldu að væru hérna og var upplýst að færu fram á þann hátt að vopnlausar vélar færu á loft öðru hvoru og settust aftur. Ég spyr vegna þess að fréttir hafa verið af því að flugsveitirnar hafi ekki verið með tæki og tól hér í landinu til að bregðast við. Nýlega kom einhver frétt t.d. um það að þyrlusveitirnar hefðu ekki verið til staðar þegar menn spurðu eftir því og á þurfti að halda. Er ekki komið að því að menn þurfi að horfast í augu við að bæta þurfi þá þyrlubúnað Íslendinga eða bæta við þyrlu til þess að geta brugðist við þegar við þurfum á slíku að halda? Það er annað sem mig langar að spyrja hæstv. utanrrh. um, og það er vegna þessa mikla heimsveldis sem við höfum talið vera vinaþjóð okkar en fer fram eins og heimsveldi hafa gert í gegnum tíðina. Því miður virðist ekki hafa orðið breyting þar á. Þetta heimsveldi, þ.e. þeir sem þar ráða telja að þeir geti sett þau lög og þær reglur sem þeim sýnist og ákveðið hvort fólk sé utan eða innan við lög og rétt. Ég spyr hæstv. utanrrh.: Hefur verið mótmælt við Bandaríkjamenn framferði þeirra á Kúbu? Með hvaða hætti hafa þau mótmæli þá verið? Hvað hafa menn gert í því? Er ekki eðlilegt að slík mótmæli komi ef þau hafa ekki verið þegar sett fram af hálfu íslenska ríkisins? Að mínu viti er framferði Bandaríkjamanna þarna með ólíkindum, að menn skuli ganga fram fyrir hönd ríkis sem ætlar sér forustuhlutverk, og hefur forustuhlutverk, á þessari jarðkúlu með þeim hætti sem þarna hefur verið gert er í raun og veru alveg skelfilegt og segir okkur að þar hafa menn ekki lært, enn þann dag í dag ekki neitt, af fyrri mistökum og eru þau þó mörg stór. Ég sé að tími minn er búinn og lýk máli mínu.

Herra forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson talaði um að mikil stefnubreyting hefði átt sér stað á Íslandi þar sem við höfum tekið ákvarðanir um að taka þátt í árásum á annað ríki. Það er út af fyrir sig rétt að við höfum gert það. Það var í Bosníu og það var vegna Kosovo. Ég hef staðið í þeirri trú að Samf. hafi stutt það. Ef til vill hef ég misskilið það.  Að því er varðar Írak studdum við ákvörðun annarra. Á þessu er grundvallarmunur sem hv. þm. Samf. ættu að skilja. Við vorum ekki beinir þátttakendur í þeirri ákvörðun. Við þurftum ekki eins og forsrh. Bretlands, Tony Blair, að taka þá ákvörðun að senda fólk þar inn. Það gerðum við ekki. Við studdum hins vegar ákvörðun okkar bandalags- og vinaþjóða sem hafa verið nánustu bandamenn Íslands í öryggis- og varnarmálum frá stofnun lýðveldisins. En það var ekki ákvörðun okkar að fara þarna inn. Það var hins vegar ákvörðun okkar að vera með í því að taka þá ákvörðun að við færum inn í Bosníu og að því er varðar Kosovo.

Hæstv. forseti. Mér er þetta alveg ljóst. Ég er jafnmikið á móti því fyrir það.

Hverju?

Ég var á móti því að Íslendingar breyttu um þá utanríkisstefnu sem þeir höfðu. Ég tel að það hafi verið mikið slys að það gerðist. Ég held að miklu nær hefði verið að menn héldu áfram að fara þá leið sem var farin eftir að Íslendingar gengu í Atlantshafsbandalagið og gerðu þennan samning við Bandaríkjamenn um herinn og var fylgt alveg þangað til menn lögðu af barnaskapinn, eins og hæstv. utanrrh. hefur lýst því hér. Þá hefðu menn ekki lent í þeim vanda að þurfa að styðja vini sína eftir ákvarðanir um hernaðaraðgerðir eins og þessar. Ég held að öllum væri nær sem engin vopn hafa eða styrk til þess að taka þátt í hernaðarátökum að vera ekki að leggja sig í það að taka ákvarðanir með þeim sem hvort sem er hlusta ekki á það sem slíkir mundu leggja til. Ég er alveg sannfærður um að Íslendingar eru betur komnir með hina fyrri stefnu og barnaskap sinn sem hæstv. ráðherra kallaði svo.

Herra forseti. Ég man ekki betur en að þessi mál hafi verið rædd mjög ítarlega í utanrmn. á sínum tíma, hvort Íslendingar ættu að styðja inngrip Atlantshafsbandalagsins, bæði að því er varðar Bosníu og Kosovo. Og ég man ekki betur en að Samf. styddi það. Er það misskilningur, hv. þm., eða er hv. þm. að segja að hann hafi verið andvígur því að Samf. styddi það? Að því er varðar Írak geri ég mér alveg grein fyrir að Samf. var andvíg því að við styddum ákvörðun annarra. En ég hélt að þingmönnum Samf. væri alveg ljóst að við vorum ekki þátttakendur í þeirri ákvörðun. Við studdum, eins og fjöldamargar aðrar þjóðir í Evrópu og víðar, þessa ákvörðun Bandaríkjamanna og Breta. Við skulum tala um þetta í réttu samhengi. Ég skil þá hv. þingmann þannig að hann hafi verið andvígur stuðningi Samf. í þessu máli. Ef við erum að tala um einhverja breytingu í utanríkisstefnu Íslands í þessu samhengi varð hún þegar við stóðum frammi fyrir þessu. Það er í fyrsta skipti sem við höfum staðið frammi fyrir því innan Atlantshafsbandalagsins að Atlantshafsbandalagið taki ákvörðun um inngrip af því tagi sem var í Bosníu og Kosovo. Við skulum kalla það breytingu á utanríkisstefnu okkar, það er allt í lagi mín vegna að gera það, en ég tel og hélt að það hefði verið breyting sem hefði haft tiltölulega víðtækan stuðning, ekki bara stjórnarflokkanna, heldur líka Samf.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt, það þarf ekki að þýða að ég hafi stutt það. Ég tel að þetta hafi verið mistök. Ég tel að þessi breyting hafi sett Íslendinga í þann vanda sem þeir eru í núna. Nú er það orðið þannig að hæstv. utanrrh. landsins þarf að standa í að velta því fyrir sér alla daga hvað eigi nú að taka fyrir næst í sambandi við einhvers konar hernaðarátök og afstöðu til þeirra, það sem menn gerðu ekki áður, einfaldlega vegna þess að menn töldu það ekki vera rétt. Ég óska eindregið eftir því að hæstv. ráðherra útskýri í orðum sínum hér á eftir --- ég geri ráð fyrir að hann ætli að svara mönnum í lokin --- hvort hann telji sig virkilega hafa mannskap og þekkingu til að ráðleggja sér hvað eigi að gera í sambandi við hin ýmsustu hernaðarátök sem séu í aðsigi í heiminum. Ætlar hann sér þá að koma sér upp þeim sveitum af sérfræðingum sem til þarf? Ég held að svarið verði ekki þannig. Þess vegna eiga Íslendingar ekkert erindi í það að taka ákvarðanir um hernað úti í heimi. Mér finnst satt að segja þessari tilraun Íslendinga til að blanda sér aftur í hetjuskap annars staðar á jarðkúlunni ætti að ljúka sem allra fyrst.

Hæstv. forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans sem þingmenn fengu í hendur seint í gærkvöldi, svo og ræðu hans hér fyrr í dag. Ég vil áður en lengra er haldið lýsa furðu minni á því að jafnviðamikil skýrsla og þessi, hundrað blaðsíðna skýrsla, skuli ekki vera lögð fyrir þingheim fyrr en nokkrum klukkutímum áður en Alþingi á að ræða efni hennar á heilum þingfundi sem hefur nú tekið fleiri klukkutíma og mun standa langt fram á kvöld ef svo fer fram sem horfir. Þessi skýrsla sem ber titilinn Skýrsla Halldórs Ásgrímssonar utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál er á þskj. 1377, 999. mál, og var ekki afhent þingmönnum fyrr en kl. tíu í gærkvöldi. Hér erum við nú og eigum að ræða vitrænt um innihald hennar, skýrslu sem varðar svo mikilvægan málaflokk, utanríkis- og alþjóðamál, málaflokk sem hæstv. utanrrh. ber réttilega ábyrgð á. Mér finnast þetta ótrúleg vinnubrögð, herra forseti, alveg með ólíkindum. Ég er nýliði á þingi og verð að segja að mér finnast svona trakteringar vægast sagt ótrúlegar. Það má vel vera að eldri þingmenn, mér reyndari og eldri hér á hinu háa Alþingi, séu vanir svona trakteringum en ef svo er lýsi ég furðu minni á því. Ég er nokkuð sannfærður um að þessi skýrsla hefur legið tilbúin uppi í utanríkisráðuneyti í nokkra daga því að í henni er ekkert að finna sem telja má til atburða sem gerst hafa á undanförnum dögum eða klukkustundum. Ég minni á að á hinu háa Alþingi fór fram umræða um störf alþjóðanefnda þingsins þar sem lagt var út af skýrslum sem þær nefndir höfðu skilað og lagt fyrir þingheim. Þeim var dreift meðal þingmanna með margra daga fyrirvara þannig að tími gafst til að lesa þær. Hvers vegna var ekki hægt að leggja þessa skýrslu utanrrh. fram fyrir einhverjum dögum, til að mynda í síðustu viku? Herra forseti. Nei, ég skil ekki svona vinnubrögð. Að manni læðist sá grunur að þetta sé með ráðum gert, að ríkisstjórnin vilji forðast gagnrýna umræðu um utanríkismál, störf sín á alþjóðavettvangi og starfsemi utanríkisþjónustunnar heima og heiman. Ég vona að þessi grunur minn sé ekki á rökum reistur og ég vil hér með nota tækifærið og mælast til þess að næst þegar skýrsla utanrrh. verði lögð fram sem væntanlega verður að tveimur árum liðnum, þ.e. árið 2006, fái þingmenn hana í hendur með nokkurra daga fyrirvara. Þá mun væntanlega annar gegna störfum utanrrh. en hæstv. núverandi utanrrh., Halldór Ásgrímsson. Nýir vendir sópa best og vonandi mun framtíðarutanríkisráðherra Íslands sýna þingheimi meiri virðingu en við upplifum nú og skila þeirri skýrslu af sér þannig að hún fái eins vandaða umfjöllun og verða má á hinu háa Alþingi. En nóg um þetta í bili. Herra forseti. Það er af mörgu að taka þegar litið er yfir svið utanríkis- og alþjóðamála nú um stundir. Einna hæst ber að mínu mati þá sorglegu staðreynd að sú hræðilega styrjöld stendur enn yfir sem hófst með innrásinni í Írak fyrir rétt rúmu ári. Frjálsl. hefur frá upphafi verið andvígur þessu stríði. Að kvöldi hins 19. mars á síðasta ári, kvöldið sem innrásin í Írak hófst, sendi flokkurinn út eftirfarandi yfirlýsingu sem mig langar til að rifja upp, með leyfi forseta. Hún er ekki löng en hún er dramatísk: ,,Sent út klukkan 23.00. Allt bentir til að árás sé að hefjast á Írak undir forustu Bandaríkjamanna án fulltingis alþjóðasamfélagsins. Frjálslyndi flokkurinn fordæmir þá stefnubreytingu íslenskra ráðamanna að ljá hernaði fylgi sitt án nokkurs samráðs við þjóð sína. Þess er beðið af alhug að átökunum linni sem fyrst, svo forðast megi frekara mannfall og þjáningar.`` Því miður rættust ekki óskir okkar í Frjálsl. Fréttir af blóðugum átökum berast hvern einasta dag og hafa gert í rúmt ár. Nú síðast eru farnar að brjótast út mannskæðar óeirðir víðs vegar um Írak. Tala fallinna er komin á annan tug þúsunda. Nú í morgun stóðu ítalskir hermenn í blóðugum bardaga við andspyrnusveitir Íraka og vopnabræður þeirra í suðurhluta Íraks á meðan bandarískar hersveitir börðust harkalega við skæruliða vestur af Bagdad. Fleiri manns lágu í valnum, særðir eða látnir. Bara síðan á sunnudag hafa a.m.k. 11 bandarískir hermenn fallið í átökum við írakska andspyrnumenn. Gagnrýni á styrjöldina í Írak fer stöðugt vaxandi. Meira að segja í Bandaríkjunum missir almenningur hratt trúna á Bush Bandaríkjaforseta. Allt bendir til að átökin í Írak fari harðnandi ef eitthvað er. Hugsanlega er kominn fram nýr leiðtogi á meðal Íraka sem mun leiða þá í baráttu sem æ fleiri Írakar virðast vera farnir að líta á sem frelsisbaráttu. Það þarf ekki að koma á óvart að þessi maður, sjítaleiðtoginn Muqtada al-Sadr, er öðrum þræði trúarleiðtogi, fyrrverandi lærisveinn ayatolla Khomeinis í Íran, maður sem samkvæmt fréttaskeytum hefur fulla samúð með vígahópum sem berjast gegn hernámi í Palestínu. Herra forseti. Æ fleiri menn, konur og þjóðir eru að missa trúna á þennan hernaðarrekstur í Írak. Spánverjar hafa sagt að þeir ætli að draga herlið sitt á brott þaðan. Núna rétt áðan barst fréttaskeyti frá Noregi sem segir að Norðmenn muni draga út herlið sitt, 150 manna herlið, frá Írak innan fárra mánaða. Jan Petersen, utanríkisráðherra Noregs, lýsti þessu yfir í kvöldfréttum norska sjónvarpsins nú fyrir stundu. Herra forseti. Meira að segja háttsettir menn á borð við Hans Blix, fyrrverandi yfirmann vopnaleitar SÞ, eru farnir að tala æ skýrar gegn innrásinni og styrjöldinni í Írak. Nú í morgun birtist athyglisvert viðtal við hann í danska blaðinu Jyllandsposten. Ég tek það fram að þýðingin er mín svo að velkist einhver í vafa um hana er þessa grein að finna á vefsíðum Jyllandspostens í dag, www.jp.dk. Hans Blix segir, með leyfi forseta: ,,Hið jákvæða er að Saddam og hin blóðuga stjórn hans er á braut en þegar bókhaldið er gert upp vegur hið neikvæða klárlega þyngst. Þetta varðar hina fjölmörgu sem hafa misst lífið í styrjöldinni og þá mörgu sem enn deyja af völdum hryðjuverkanna sem stríðið hefur skapað jarðveg fyrir. Trúverðugleiki vestrænna ríkisstjórna og valdsvið Sameinuðu þjóðanna hefur einnig beðið hnekki. Stríðið hefur frelsað Íraka undan Saddam en þetta hefur verið of dýru verði keypt. Við verðum að spyrja Íraka hvað þeir kjósa sjálfir. Mundu þeir kjósa að hafa Saddam enn við völd umfram það að þjást vegna þeirra hryðjuverka sem þeir búa við í dag? Ég held því miður að þeir mundu kjósa fyrri kostinn. Undir stjórn Saddams ríkti rólegra ástand og stöðugleiki.`` Þetta voru orð Hans Blix í Jyllandsposten í dag. Mér þykja þetta merkileg ummæli manns sem gjörþekkir Írak, sem ekki fékk að ljúka verki sínu og manna sinna í leitinni að gereyðingarvopnum, sem hvorki hefur fundist tangur né tetur af. Þau voru sennilega ekki til þegar ákvörðun var tekin um að ráðast inn í Írak, m.a. með dyggum stuðningi hæstv. utanrrh. og þeirrar ríkisstjórnar sem hann á sæti í. Þetta er blóðugt stríð sem engan enda virðist taka. Stóraukin hætta er á hryðjuverkum í Evrópu, Bandaríkjunum og raunar alls staðar í heiminum þar sem vestrænir menn, konur og börn eru á ferð. Þetta, herra forseti, uppskera menn eftir að hafa ráðist inn í Írak. Innrásin var ekkert annað en olía á ófriðarbálið í Miðausturlöndum og vatn á myllu öfgaafla sem vilja nota hvert tækifæri sem gefst til að grafa undan vestrænu þjóðskipulagi. Ekki þarf að koma á óvart þótt ófriðurinn í Írak eigi eftir að magnast enn á næstu mánuðum, m.a. í aðdraganda forsetakosninga í Bandaríkjunum. Írak stefnir í að verða nýtt Víetnam. Herra forseti. Fyrst farið er að minnast á hernað og vígtól verður ekki hjá því komist að minnast á hlut Íslands í varnarsamstarfinu í NATO. Frjálsl. styður varnarsamstarfið af heilum hug. Ísland á heima í hópi vestrænna þjóða en það þýðir þó ekki að við eigum í blindni að binda trúss okkar við tiltæki Bandaríkjamanna og Breta í hernaðarbrölti þeirra. Framtíð varnarliðsins hér á landi er áhyggjuefni. Í skýrslu utanrrh. er talað um að nýjustu bókanir við varnarsamninginn, sem gerðar voru fyrir tíu og átta árum, kveði á um að hér skuli staðsettar fjórar orrustuþotur og þyrlubjörgunarsveit, það sé nauðsynlegt til að halda uppi loftvörnum og fælingarmætti. Það má taka undir þetta þó að ekki séu fjórar þotur neinn flugfloti og langtum minni floti en t.d. hjá nágrönnum okkar annars staðar á Norðurlöndunum. Norðmenn eiga tæpar 50 þotur, Danir og Finnar um 60 og Svíar hafa yfir að ráða um 150 orrustuþotum. Nú má enginn skilja mig þannig að ég sé með þessum samanburði að leggja á ráðin með að fara út í loftvarnakapphlaup við hin Norðurlöndin. Nei, herra forseti. Ég set hins vegar spurningarmerki við trúverðugleika loftvarna svo stórs lands sem Ísland er þegar þoturnar eru bara fjórar. Þegar við blasir að skipa- og kafbátaleitarvélar bandaríska flotans eru á förum og Landhelgisgæsla Íslands í lamasessi vegna viðverandi fjársveltis er ekki hægt að tala um trúverðugar varnir á sjó, í lofti og á landi. Ég sé í skýrslu hæstv. ráðherra að stefna Íslands er að tryggja að hér verði trúverðugur varnarbúnaður og að varnarsamningurinn við Bandaríkin verði áfram, eins og segir í skýrslunni, einn af hornsteinum í öryggis- og varnarmálastefnu landsins. Ég spyr hvort þetta sé raunhæft markmið. Við vitum að Bandaríkjamenn eru að leggja niður herstöðvar. Innrásarævintýri þeirra og stríðsbrölt í Afganistan og Írak hefur kostað gríðarlega fjármuni og ekkert lát virðist á. Væri ekki raunhæfara fyrir íslensk stjórnvöld að leita þegar í stað leiða til að koma á fót nánara varnarsamstarfi við nágranna okkar í Evrópu? Við skulum hafa í huga að eyjan okkar er staðsett í miðju Atlantshafi og að yfirráð yfir henni hljóta að vera mikilvægt ef viðsjárverðir tímar renna upp í okkar heimshluta. Það gæti hæglega gerst á næstu áratugum. Hlutir geta þróast hratt og óvænt í alþjóðamálum. Það sjáum við best með því að skoða sögu undanfarinna áratuga. Ég á persónulega erfitt með að ímynda mér annað en að Evrópuþjóðum innan NATO hljóti að þykja til mikils að vinna að halda í einhvers konar varnarsamstarf við Íslendinga. Í því sambandi má t.d. nefna þjóðir á borð við Breta, Norðmenn, Dani og Þjóðverja. Væri ekki eðlilegt að leita leiða til að bjóða þeim aðstöðu hér á landi til að stunda heræfingar, nota flugvelli, hafnir og önnur mannvirki sem að gagni mættu koma ef aðstæður yrðu með þeim hætti að hingað þyrfti að senda herlið? Einnig mætti hugsa sé að NATO kæmi hér upp birgðastöðvum með matvælum, samgöngutækjum, jafnvel vopnum og öðrum búnaði sem herlið á þess vegum gæti tekið í notkun ef það yrði sent hingað á viðsjárverðum tímum. Gæsla, viðhald og rekstur þeirra mannvirkja og tækjabúnaðar sem NATO teldi nauðsyn á að hafa hér á landi væri alfarið í höndum Íslendinga sem störfuðu þá á kostnað íslenskra stjórnvalda og NATO. Við skulum ekki gleyma því að nú þegar er fyrir hendi mikil reynsla hæfra íslenskra starfsmanna sem hafa um áratuga skeið unnið á vegum Bandaríkjahers, m.a. í Keflavík. Hugsanlega mætti tengja starfið á einhvern hátt rekstri stofnana eins og Landhelgisgæslunnar sem mundi að hluta til starfa á vegum NATO við eftirlit með hafsvæðunum umhverfis Ísland og stunda björgunarstörf á svipaðan hátt og verið hefur. Landhelgisgæsla okkar Íslendinga gæti til að mynda átt samstarf við sjóheri Dana og Norðmanna en báðar þessar þjóðir eiga hagsmuna að gæta á hafsvæðum í grennd við Ísland. Ég minni á það að Danir láta iðulega varðskip sín, sem stunda þá eftirlitsstörf við Grænland, fara til Reykjavíkur til að taka birgðir, senda mannskap í frí, skipta um áhafnir o.s.frv. Gæti hugsast að við Íslendingar tækjum að okkur einhvers konar verkefni fyrir Dani, t.d. við Austur-Grænland, að Landhelgisgæslan gæti á einhvern hátt unnið með Dönum að landhelgisstörfum á þessu hafsvæði. Hver veit? Ég spyr: Hvers vegna má ekki leita leiða til að leysa málin með þessum hætti og tryggja þannig varnarviðbúnað, atvinnustig og jafnvel styrkja rekstur Landhelgisgæslunnar og hugsanlega annarra stofnana einnig, t.d. ríkislögreglustjóra og víkingasveitarinnar? Mér er spurn. Mér finnst athyglisvert að velta þessu fyrir sér þar sem það er okkar verkefni á hinu háa Alþingi að reyna að marka stefnu fyrir framtíðina í stað þess að velta okkur stöðugt upp úr fortíðinni. Einsýnt virðist að Bandaríkjamenn séu að fara frá Keflavík smátt og smátt. Maður sér það greinilega þegar þessi annars ágæta skýrsla er lesin. Mér tókst að fara nokkurn veginn yfir hana í dag þótt ég hefði viljað gera það betur. Það er auðséð þegar komið er að kaflanum um varnarsamstarfið við Bandaríkjamenn að þar hefur dregið verulega úr samstarfi og störfum Bandaríkjamanna á undanförnum árum. Það kemur reyndar engum á óvart sem fylgjast með fréttum. Mín persónulega skoðun er að íslensk stjórnvöld, ríkisstjórnin, séu kannski einum of upptekin af áframhaldandi samstarfi við Bandaríkjamenn. Kannski er kominn tími til að sætta sig við þá staðreynd að þeir virðast á leið héðan, þeir hafa hreinlega ekki efni á því að vera hér. Kannski væri eðlilegt að leita lausnar í því að finna einhvern flöt á samstarfi við nágrannaþjóðir okkar, þjóðir sem standa okkur nær í Vestur-Evrópu.

Herra forseti. Út af skýrslunni um utanríkismál sem hefur verið dreift á Alþingi vil ég taka fram að í sjálfu sér er á dagskrá hér í dag skýrsla utanrrh. til Alþingis, sem ávallt hefur verið nefnd svo, þ.e. ræða utanrrh. til Alþingis. Þessi skýrsla sem þingskjal hefur hins vegar ekki verið tekin á dagskrá. Ég er hins vegar reiðubúinn að ræða hana hvenær sem er. Hér er tiltölulega stuttur tími til ráðstöfunar en ég vil taka það fram að handrit þessarar skýrslu var afhent Alþingi sl. miðvikudag og síðan tók við prófarkalestur þingsins og prentun. Við í utanrrn. fengum þær upplýsingar að nægja mundi að afhenda skýrsluna sl. miðvikudag, sem við gerðum. Ég bið því hv. þm. að ætla okkur ekki það að við séum vísvitandi að koma slíkri skýrslu seint á framfæri. Hins vegar er ljóst, eins og hv. þm. tók fram, að það eru í sjálfu sér engin sérstök nýmæli í skýrslunni. Þetta er upptalning og handhægt skjal fyrir alþingismenn og aðra til að hafa um utanríkismál, ekki aðeins út af þessari umræðu heldur og út af umræðu um utanríkismál í framtíðinni. Ég vil biðja hv. þingmenn að skilja þessa skýrslu með þeim hætti. En rétt skal vera rétt. Skýrslan var afhent sl. miðvikudag. Í sjálfu sér hefði verið hægt að afhenda þingmönnum handritið fyrr, það má vel vera að það hafi verið mistök að gera það ekki. En hún var tilbúin þá af hálfu ráðuneytisins.

Hæstv. forseti. Ef þessi skýrsla er í sjálfu sér ekki til umræðu í dag þá hlýt ég að hafa misskilið eitthvað hrapallega. Hún barst okkur a.m.k. fyrst í gærkvöldi. Ég hef staðið í þeim skilningi í allan dag meðan ég hef verið að undirbúa mig fyrir þessar umræður og fylgjast með umræðum að skýrslan væri a.m.k. stór partur af því sem yrði rætt en ekki ræða hæstv. utanrrh. En fyrst að það var ræða utanrrh. hæstv. sem er til umræðu í dag --- hún hefur sannarlega verið til umræðu og ætla ég ekki að draga dul á það --- þá vil ég gera það að tillögu minni að fram fari umræða eftir páska um skýrslu hæstv. utanrrh. Eftir að hafa lesið hana sé ég í henni mjög margt sem mér finnst nýmæli og full ástæða til að taka til umræðu á hinu háa Alþingi. Í henni eru ýmis málefni sem ekki hafa fengið neina umræðu í dag sem þó væri þarft og hollt að ræða.

Herra forseti. Mér er ekkert að vanbúnaði að fara í sérstaka umræðu um þessa skýrslu ef forsætisnefnd þingsins ákveður það. Hins vegar er dagskrá þingsins ávallt hlaðin og alltaf erfitt að finna tíma fyrir umræður um utanríkismál. Mér finnst, sem utanríkisráðherra, mjög mikilvægt að umræður um utanríkismál séu sem mestar á hv. Alþingi og hef aldrei skorast undan því að taka þátt í þeim. Sé óskað eftir því mun ég að sjálfsögðu verða við því en mér fannst gæta ákveðins misskilnings í máli hv. þm. og ég tek eftir því að hann hefur tekið það til athugunar. Hann hefur viðurkennt þann misskilning og ég tel ástæðulaust að það verði eitthvert deiluefni. Ég vildi fyrst og fremst koma því á framfæri við hv. þm. að okkur var mjög í mun að koma skýrslunni í hendur þingmanna sem fyrst, enda höfðum við enga ástæðu til að tefja það með neinum hætti. Hins vegar var gerð skýrslunnar heilmikið verk og starfsmenn utanríkisþjónustunnar hafa unnið hörðum höndum að því að koma henni í þennan búning. Ég tel að það hafi verið vel af hendi leyst. Ég bið hv. þm. að skilja málið með þeim hætti.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara að hallmæla þessari skýrslu eftir að hafa lesið hana í dag. En eins og ég sagði áðan er margt í henni sem því miður hefur ekki fengið neina umfjöllun í dag en ætti að gera betri skil. Hlutir eins og varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna, friðargæsla, mannúðarmál, neyðaraðstoð og Evrópumál liggja óbætt hjá garði. Málefni Sameinuðu þjóðanna tel ég fyllilega einnar messu virði á þingi. Fjalla mætti um svæðisbundna samvinnu og stofnanir, utanríkisviðskipti og ekki síður hafréttarmál. Svo má ekki gleyma umhverfismálum og auðlindamálum. Þróunarsamvinna er mjög mikilvægur málaflokkur sem litla umfjöllun hefur fengið. Ég ítreka að það er alveg þess virði að hið háa Alþingi verji meiri tíma í slíkar umræður og að þessi skýrsla verði tekin til umræðu á þinginu eins og aðrar skýrslur, t.d. skýrslur alþjóðanefnda sem voru til umræðu um daginn. Þessi skýrsla er að mínu viti margfalt mikilvægari en skýrslur alþjóðanefnda þingsins, án þess að ég hallmæli þeim ágætu nefndum á neinn hátt. Í skýrslunni um utanríkismál er einfaldlega mikið af upplýsingum og gögnum, jafnvel hlutum sem við höfum ekki fjallað um áður, jafnvel það hvernig ríkisstjórnin lítur á ýmsa mikilvæga hluti í utanríkismálunum. Sínum augum lítur hver silfrið, eins og þar segir. Það væri fyllilega þess virði fyrir okkur Íslendinga að fara í vandaða umræðu um þessa annars ágætu skýrslu hæstv. utanrrh. Hún er að mörgu leyti merkileg og athyglisverð þótt ég sé að sjálfsögðu ekki sammála öllu því sem í henni er.

Herra forseti. Samkvæmt 4. dagskrárlið ræðum við skýrslu utanrrh. um utanríkismál. Þá lít ég svo á að það sé bæði skýrsla og ræða hæstv. utanrrh. Umræðan í dag hefur verið ítarleg og um ákveðin málefni þó að ekki hafi tekist að láta þau spanna alla þá þætti utanríkismála sem skýrslan tekur á og hafa mikil áhrif á samstarf okkar við önnur lönd og einnig líf og starf hér á Íslandi. Þetta er líklega síðasta formlega ræða utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar að þessu sinni, fari svo fram sem horfir í núverandi stjórnarsáttmála. Það er alveg hægt að taka undir orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar gagnvart vinnu hæstv. utanrrh. þetta tímabil. Hann hefur verið afar mikilvirkur í starfi og sú mynd af starfi hans sem utanrrh. sem ég hygg að sé líka raunsönn er að hann hafi lagt mikla vinnu fram í því starfi sem honum hefur þarna verið falið. Það er oft aðdáunarvert að fylgjast með og heyra fréttir af því hve víðreist hann gerir þegar hann er viðstaddur hina ýmsu utanríkisviðburði og heldur þar fram sjónarmiðum Íslands og hagsmunum. Ég vil að þetta komi fram í upphafi þó að ég geti jafnframt sagt að því sé fjarri að ég og minn flokkur séum sammála mörgum þeim áherslum sem hæstv. utanrrh. hefur haldið fram og þeim erindum sem hann hefur þar verið að fylgja eftir. Kannski höfum við sumpart talið réttara að hann sæti heima en að fylgja þeim eftir, ég dreg enga dul á það. Af því að hann er að ljúka hér, a.m.k. að þessu sinni, þessum ferli er bara alveg sjálfsagt og rétt og skylt að geta þess sem hægt og eðlilegt er að virða í starfi hans. Ég verð hér að koma inn á, sem svo margir aðrir, þá breyttu grunnstefnu í utanríkismálum sem hæstv. utanrrh. hefur beitt sér fyrir. Ákveðinn hornsteinn okkar í utanríkismálum á undanförnum árum hefur á vissan hátt verið þátttaka okkar í Atlantshafsbandalaginu, þátttaka okkar í samstarfi hinna norrænu þjóða og ekki hvað síst á vettvangi SÞ. Ég hefði kannski átt að telja þetta upp í annarri röð. Ég hefði kannski átt að nefna SÞ fyrst og hinar norrænu þjóðir næst og síðast þá starf okkar í Atlantshafsbandalaginu, a.m.k. mundi mér hugnast þessi forgangsröðun best. Ég tel, og held að þjóðin öll eða meginhluti hennar, sé því sammála að þær áherslur sem við höfum lagt á vettvangi SÞ í flestöllum málum séu góðar sem og sá metnaður sem hefur verið lagður í það starf. Það var rætt hér fyrr í vetur þegar rædd var sérstaklega þátttaka Íslands á vettvangi SÞ og þau markmið sem þar eru uppi um að sækja um aðild að öryggisráðinu og axla þar aukna ábyrgð. Menn geta haft á því ólíkar skoðanir hvort það sé réttasta leiðin til að beita takmörkuðum kröftum Íslendinga að gera það og ég verð svo sem sjálfur að viðurkenna að ég dreg á ýmsan hátt í efa að það séu réttar áherslur. Engu að síður hefur það verið gert. Um hinn þáttinn, um aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu, hafa vissulega staðið deilur, harðvítugar deilur alla síðustu hálfu öldina og sérstaklega hversu víðtækt það samstarf væri, ekki aðeins með inngöngu í Atlantshafsbandalagið, heldur einnig með þeirri erlendu hersetu sem fylgdi í kjölfarið og var eins konar viðbótarsamningur í framhaldi af inngöngunni. Það hefur þó verið hornsteinn í íslenskri utanríkisstefnu að við skyldum eiga samleið með vestrænum þjóðum á flestan hátt, þ.e. hversu náið það samstarf ætti síðan að vera. Þegar við gerðum samninginn um að hér sæti her var einmitt gerð sú árétting að hér sæti ekki her á friðartímum og að Ísland yrði ekki aðili að því að segja öðrum stríð á hendur, sem sagt að reka ekki stríð gagnvart öðrum þjóðum. Þarna hefur orðið breyting á, breyting sem að mínu viti er andstæð íslenskri þjóðarhefð í gegnum aldirnar, að við eða hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnin hafa átt þar frumkvæði að því að gera íslensku þjóðinni, Íslandi, það að fylgja eftir innrás Bandaríkjamanna í Írak sem var ólögmæt aðgerð á sínum tíma og rekin á fölskum forsendum. Nú eru æ fleiri þjóðir sem létu tilleiðast að fylgja eftir Bandaríkjamönnum í þeim efnum, innrásinni í Írak, að átta sig á hvers konar víti þær voru þarna að fara inn í á fölskum forsendum og eru að draga sig til baka. Það er hörmulegt til þess að vita að ákvörðun hafi verið tekin um að ráðast inn í Írak að því er virðist af beinum hégómaskap Bush forseta, ákvörðun sem var tekin í rauninni um leið og hann varð forseti. Það hefur komið fram í mati manna sem þar þekkja gerst til og þeir segja að síðan hafi verið leitað tilefnis til að réttlæta árásina. Það er dapurlegt til þess að vita að svo skuli vera og að Íslendingar hafi verið svo ógæfusamir að fylgja þar á eftir. Ég tel eitt brýnasta málið í utanríkisstefnu okkar gagnvart þessu máli vera að íslensk stjórnvöld, hæstv. utanrrh. áður en hann einmitt lætur af embætti sem slíkur, viðurkenni þessi mistök, að þarna hafi verið um grundvallarmistök að ræða, bæði gagnvart þátttöku Íslendinga á alþjóðavettvangi, þeim yfirlýsingum sem við höfum áður gefið gagnvart slíkri þátttöku, og einnig gagnvart íslenskri þjóðarsál og þjóðarvitund. Hann verður að gangast við því að þarna hafi verið um grundvallarmistök að ræða og það eigi að bakka út úr þeim. Hann verður að hafa manndóm til þess að biðjast afsökunar á þeirri röngu ákvörðun sem þarna var tekin. Hins vegar er líka ljóst að þetta mál er að þróast í allt aðra átt. Í hádegisútvarpinu í dag var vitnað til Edwards Kennedys og sagt að Írak væri að verða Víetnam fyrir Bush. Ég held að ekkert okkar óski þess en það er jafnfáránlegt að við Íslendingar skulum standa staðföst og reyna að réttlæta innrásina þarna. Númer eitt er að viðurkenna mistök sín og reyna að byggja upp trúnað við íröksku þjóðina á sönnum forsendum og að þar geti þá hafist endurreisnarstarf á sönnum forsendum. Ég verð svo einnig að víkja örstutt að ræðu hæstv. utanrrh. einmitt hvað þetta varðar. Ég tel mig geta talað hér föðurlega við hæstv. ráðherra, ég er nú eldri að árum,  Ég tel að sú utanríkisstefna sem þessir höfðingjar stóðu fyrir og var fylgt og íslenska þjóðin var sammála um, þ.e. að Ísland færi ekki með ófriði á hendur öðrum þjóðum og friður væri númer eitt, fyrsta paragraf, í íslenskri utanríkisstefnu, hafi ekki verið barnaskapur. Ég tel frekar, hafi þetta verið barnaskapur, án þess að vera að draga börn of mikið inn í þessa umræðu, að hæstv. utanrrh. sé þá genginn í barndóm. Ef barnaskapur á að flokkast undir einfeldni eða afglapaskap í utanríkismálum tel ég að hæstv. utanrrh. sé rækilega kominn út af sporinu. Ég tel að okkur sé alls ekki sæmandi að tala með þessum hætti og það sé bara rangt að tala svona um þessa stjórnmálaleiðtoga og íslensku þjóðina sem hefur mótað það þjóðlíf sem við búum við í dag. Það hefur lítið verið rætt hér um Evrópusambandið nema lítillega af hálfu Samf., og eðlilega því það er hugðarefni þeirra með hvaða hætti hægt sé að koma þjóðinni inn í Evrópusambandið. Hæstv. utanrrh. hefur á ýmsum stundum verið ákafur talsmaður þess einnig. Hæstv. utanrrh. minntist í ræðu sinni á gott samstarf á milli utanrrh. og forsrh. og þá minnist ég þess þegar þessir tveir ráðherrar voru í stöðugu kapphlaupi við að koma með skýrslur sem sýndu annars vegar kosti og hins vegar galla við inngöngu í Evrópusambandið. Það væri fróðlegt að vita hvort þessu kapphlaupi hjá hæstv. utanrrh. annars vegar um að sannfæra menn um gildi inngöngunnar í Evrópusambandið og hins vegar hæstv. forsrh. um hið gagnstæða væri lokið eða það sett á ís. Við höfum ekki heldur komist mikið að öðrum samningum sem eru í vinnslu eins og samningi um verslun með landbúnaðarvörur á alþjóðlegum vettvangi sem skiptir okkur mjög miklu máli. Eitt vil ég þó í lokin spyrja hæstv. utanrrh. um varðandi þann samning við Evrópusambandið sem lýtur að heilbrigðisákvæðum, heilbrigði manna og dýra, og við fengum undanþágu frá á sínum tíma. Hún átti, að mig minnir, að renna út árið 2000 en hún veitti okkur þá vernd að þurfa ekki að undirgangast Evróputilskipunina varðandi markaðssetningu og viðskipti með dýraafurðir. Hún hefur skipt okkur gríðarlega miklu máli í að vernda hreinleika íslenskra matvæla. Ég vil inna hæstv. utanrrh. eftir því hvað líður endurskoðun á þessum samningi og þeim hagsmunum okkar sem eru bundnir í honum.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni vinsamleg orð í minn garð en ég vil taka það skýrt fram að ég hef ekki verið að hallmæla einum né neinum í ræðu minni, hvorki forverum mínum eða öðrum eða talað um barnaskap þeirra. Ég var fyrst og fremst að tala um unga sögu lýðveldis okkar. Það er ekki nema 60 ára gamalt, verður það eftir stuttan tíma. Og það er alveg ljóst að mínu mati, og ég er ekki á nokkurn hátt að þakka sjálfum mér það, ég vil ekki að það sé skilið svo, að við erum komin af ákveðnu þroskastigi og það sem ég á við með því er að við verðum að taka miklu meiri þátt í alþjóðasamstarfi en við áður þurftum að gera. Það erum við að gera m.a. með öflugri þátttöku í starfi Sameinuðu þjóðanna, við ætlum okkur inn í öryggisráð Sameinuðu þjóðanna, með umfangsmeiri samvinnu á sviði þróunarmála og framlögum til þróunarmála, með meiri þátttöku og forustu í ýmsum málum, ég get nefnt Evrópuráðið og Norðurskautsráðið, og einnig víðtækari þátttöku á starfssviði Atlantshafsbandalagsins. En auðvitað höfum við lagt grunninn að þessu á öllum lýðveldistímanum og unnið að því. Ég skil því ekki alveg af hverju svo margir þingmenn vilja misskilja þetta með þeim hætti sem hér hefur komið fram. Ég vil leiðrétta þann misskilning.

Herra forseti. Ég held að þetta sé ekki misskilningur á milli mín og hæstv. utanrrh. heldur bara grundvallarskoðanamunur um hvaða vegferð sé okkur góð. Ég vil leggja upp þá vegferð að lítið ríki, Ísland, lítið en öflugt þjóðríki, á að vera boðberi friðar og beita sér á þeim vettvangi og reyna að bæta heiminn á grundvelli friðar en ekki með vopnaðri íhlutun eða vera meðreiðarsveinn í vopnaðri íhlutun gegn öðrum þjóðum. Það má vel vera réttlætanlegt undir einhverjum skilyrðum að beita vopnum gagnvart annarri þjóð en það er ekki hlutverk Íslendinga. Alls ekki. Og ég tel þess vegna að þeir fyrirrennarar hæstv. utanrrh. sem voru hér fyrr á síðustu öld og mótuðu utanríkisstefnuna þá, hafi lagt áherslu á friðarþátt Íslendinga og þátttaka okkar í Atlantshafsbandalaginu var einmitt bundin því. En nú er hlutverk Atlantshafsbandalagsins að breytast úr varnarbandalagi í það að verða bandalag sem á að sópa upp eftir stríðsaðgerðir Bandaríkjamanna. Það eru að vísu deilur um það innan bandalagsins. Ég sé að utanríkisráðherrar bæði Frakka og Þjóðverja hafa nú dregið í efa að það eigi að vera hlutverk Atlantshafsbandalagsins að sópa upp eða koma í kjölfar grimmilegrar innrásar Bandaríkjamanna. En hæstv. utanrrh. hefur talið að það væri einmitt hið nýja hlutverk Atlantshafsbandalagsins. Ég er bara gjörsamlega mótfallinn því.

Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að Íslendingar eigi ekki að sitja hjá í alþjóðamálum. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að Íslendingar eigi að vera boðberar friðar og ég tel að við sýnum það með virkum hætti með því að efla friðargæslu okkar, með því að taka virkari þátt í starfi á Balkanskaga, í Bosníu, Kosovo og Afganistan. Og með því að efla þróunarstarf okkar gerum við það sem boðberar friðar, mannréttinda og að menn vinni á grundvelli laga. Við höfum verið að efla utanríkisþjónustu okkar, við höfum verið að efla þátttöku okkar á sviði utanríkismála. Það er alveg ljóst að fyrr á árum þótti Íslendingum eðlilegt að sitja hjá, að vera ekki virkir þátttakendur í alþjóðastarfi. Það var t.d. ekki talið rétt fyrir Ísland að sækjast eftir því að vera aðili að öryggisráði Sameinuðu þjóðanna eins og önnur Norðurlönd. Nú er um það samstaða á Alþingi að við gerum það. Ég hef upplifað það svo að það sé afstaða Alþingis að við eigum ekki að sitja hjá og að við eigum að vera virkir þátttakendur í alþjóðastarfi. Það er sú stefna sem er í framkvæmd í utanríkismálum. Auðvitað er alveg ljóst að þar byggjum við á gömlum meiði og gömlum grunni og þar hafa margir komið að. Mér þykir leitt ef einhverjum hefur dottið í hug að ég væri með því á einhvern hátt að sverta minningu þeirra manna sem hafa gengið fram fyrir skjöldu til að gæta hagsmuna Íslands á undanförnum áratugum.

Herra forseti. Það er svo sem ekkert verið að sverta menn þó að þeim sé líkt við börn. Það er frekar að sýna að þeir hafi hreint og gott hjarta. Ég er ósammála hæstv. utanrrh. um að við höfum setið hjá í utanríkismálum á undanförnum árum og áratugum og tel það bara afar ósanngjarnt. Ég veit ekki betur en að Íslendingar hafi á vissan hátt leitt umræðuna í hafréttarmálum til dæmis. Og í þeim málum sem við höfum haft bolmagn til að fylgja eftir höfum við ekki dregið af okkur á undanförnum áratugum. Það er því engan veginn sanngjarnt af hæstv. utanrrh. að segja að við höfum setið hjá. Við höfum beitt okkur og tekið þátt en við höfum ekki gert það á þeim nýju forsendum að fylgja eftir hernaðarítökum, fylgja eftir þeim aðilum á vettvang sem beita hernaði gagnvart öðrum þjóðum í lögleysu. Það er breytt stefna en ég tel það ekki vera til að stæra sig af. Og ég tel einmitt þau lokaorð hæstv. utanrrh. í ræðu sinni þar sem hann er að brigsla, ég veit ekki hvaða stjórnmálamönnum hinnar íslensku þjóðar, um heimóttarskap eða steigurlæti, ég veit ekki hvort það er fyrri utanríkisráðherrum, en mér finnst þau orð ekki heldur passa inn í ræðu hæstv. utanrrh. Ég ítreka að stefna okkar á að byggjast á friði og að við nálgumst alþjóðlegt samstarf við aðrar þjóðir og þátttöku okkar á alþjóðavettvangi á grundvelli friðar og friðarboðskapar. Ég ítreka svo spurningu mína til hæstv. utanrrh., ef hann getur komið því við í lokaræðu sinni, ef hann á þess kost, um samninginn við Evrópska efnahagssvæðið um viðskipti með dýraafurðir.

Virðulegi forseti. Ég ætla að nýta mér það tækifæri að koma aftur í pontu, enda náði ég ekki að klára ræðu mína fyrr í dag. Við eigum ekki að sitja hjá var sagt hér áðan. Ég held, hæstv. forseti, að það sé enginn í þessum sal þeirrar skoðunar að við eigum að sitja hjá. Það er einfaldlega ekki kostur í hnattvæddu alþjóðasamfélagi að ríki sitji hjá. Það er liðin tíð. Okkur greinir hins vegar á um leiðirnar sem fara eigi að settum markmiðum og stundum greinir okkur jafnvel á um markmiðin. Það sem þingmenn hafa aðallega gert athugasemdir við í dag, það sem ég hef heyrt til og hef ég setið og hlustað held ég á næstum allar ræðurnar, er í raun sú pólarisering, ef þannig má að orði komast, sem sett er fram í ræðu hæstv. utanrrh., t.d. í umræðunni um eðli Evrópubúa, og þá líklega gegn eðli Bandaríkjamanna eða einhverra annarra, hið góða gegn hinu illa, þar sem hlutirnir eru málaðir nokkuð einföldum, skýrum litum, hvítu og svörtu. Það hefur einnig verið nefnt. Við eigum heldur ekki að tala þannig, hæstv. forseti, af því það þjónar engum tilgangi. Veruleikinn og staða alþjóðastjórnmálanna er miklu flóknari en svo að við getum leyft okkur og hvað þá hæstv. utanrrh. að stilla málum upp með þeim hætti. Þess vegna hefur náttúrlega sá hluti ræðu ráðherrans sem fjallaði um utanríkisstefnu ríkisstjórnar Íslands með þessum hætti vakið upp fleiri spurningar en hann hefur nokkurn tímann svarað. Og yfir það hefur verið farið rækilega í dag. Nálgast þarf málin með öðrum hætti og við í Samf. höfum m.a. lagt metnað okkar í það að finna leiðir til þess bæði að ræða um utanríkisstefnuna og alþjóðamálin og einnig að efna til samvinnu, þverpólitískrar samvinnu um það hvernig finna megi nýjar lausnir við nýjum vandamálum og mæta þeim viðfangsefnum sem uppi eru í dag. Gildir þá einu hvort um er að ræða öryggi og varnir Íslands og í víðara samhengi, ellegar þróunarsamvinnu við fátæk ríki. Samfylkingin hefur lagt fram þingmál um þetta í vetur og þau eru til umfjöllunar í hv. utanrmn. og ég vænti þess að þau mál og þau mál alveg sérstaklega verði afgreidd af hv. utanrmn. fyrir þinglok, þannig að við fáum einhvern botn í það, frú forseti, hvernig standa eigi að stefnumótun um öryggi og varnir landsins til langs tíma, hvernig mynda eigi um það pólitíska samstöðu, því um það held ég að við séum öll sammála að enginn vilji kljúfa þjóðina aftur í tvær fylkingar, með og á móti, eins og gerðist eftir 30. mars 1949 þegar við gengum í NATO. Ég held líka að allir hér inni, sama í hvaða flokki þeir eru, séu þess fullmeðvitaðir að vinnubrögð gamla tímans duga ekki. Finna þarf samvinnuleiðir til að móta stefnu um öryggi og varnir, til að móta utanríkisstefnu sem dugar og líka, af því að ég hef nefnt það dæmi hér áður, að móta stefnu okkar um samvinnu við fátæk ríki. Nú kom það fram í ræðu hæstv. utanrrh. að framlög til þróunarsamvinnu munu hækka, eða það er stefna ríkisstjórnarinnar að hækka framlög til þróunarsamvinnu á næstu sex árum úr 0,19% af landsframleiðslu sem verður á þessu ári í 0,35% árið 2009. Þetta er mjög mikilsvert og gott markmið og engin hætta á öðru en það verði stutt með ráðum og dáð, hvort heldur af Samf. eða, ég vona, öllum öðrum stjórnmálaflokkum á Alþingi Íslendinga. Það sem skiptir líka máli hins vegar í þessu sambandi, og það hefur verið rætt áður í þessum sal, er hvernig þessum peningum er varið, með hvaða markmiði og í samvinnu við hverja. Það er nefnilega pólitíkin í þróunarsamvinnunni sem skiptir mestu máli. Upphæðirnar skipta líka mjög miklu máli. Það vitum við öll. En það er pólitíkin í þróunarsamvinnunni sem skiptir ekki minna máli, hæstv. forseti. Ég sakna þess að hæstv. utanrrh. skuli ekki hafa borið þá umræðu hingað inn eða sé til viðtals um að sú stefnumótun fari einnig fram í samvinnu þeirra lýðræðislega kjörnu fulltrúa sem eiga sæti á hinu háa Alþingi. Áður hefur verið bent á það í þessu sambandi að stefnumótun í grundvallarmálum af þessu tagi, hvort heldur er þróunarsamvinnan eða öryggi og varnir landsins, á að fara fram á lýðræðislegum vettvangi og allra helst af lýðræðislega kjörnum fulltrúum þjóðarinnar. Ekki einvörðungu og bara innan veggja utanrrn. eins og nú er gert. Þó að útsýnið sé örugglega á stundum býsna gott af Rauðarárstígnum held ég að það verði betra, frú forseti, ef fleiri fá að taka þátt í þeirri vinnu og koma með hugmyndir sínar, að sjóndeildarhringurinn verði víkkaður og unnið verði að því í raun og veru að mynda samstöðu um þá utanríkisstefnu sem við viljum standa fyrir. Ég held að þegar allt kemur til alls, frú forseti, skilji ekki eins margt í millum eins og oft er látið vera. Það er slík samstaða um utanríkisstefnuna sem kemur líka í veg fyrir að stjórnvöld, hvort heldur eru þau íslensku eða önnur, falli í þann fúla pytt, ég leyfi mér að taka þannig til orða, að taka óyfirvegaðar eða illa yfirvegaðar skyndiákvarðanir um grundvallarafstöðu okkar til mála eins t.d. Íraksstríðsins. Ég held að hin þverpólitíska aðferð sé miklu betra taumhald á stjórnvöld, hvort heldur þau eru samansett af Framsfl., Sjálfstfl. eða einhverjum öðrum stjórnmálaflokkum á Íslandi. Það sama gildir um alla því að þá eru markmiðin skýrari, leiðirnar að þeim líka umræddar og kortlagðar og miklu meiri líkur til þess að fólk vinni saman að þeim markmiðum og falli ekki í ágreining um allt milli himins og jarðar eins og stundum virðist verða. Allra síðast hér í dag vil ég gera að umræðuefni þá staðreynd að í dag, 6. apríl 2004, er liðinn áratugur frá því að þjóðarmorðið í Rúanda reið yfir, þ.e. áratugur liðinn frá upphafi þess. Þá hófst glæpa- og morðalda í Mið-Afríkuríkinu Rúanda sem er eitthvað það skelfilegasta sem heimsbyggðin hefur mátt horfa upp á á síðustu árum og áratugum. Á 100 dögum var lífið murkað úr a.m.k. 800 þús. manns. Áttundi hver Rúandabúi týndi lífi sínu í þeim ósköpum og enn er að sjálfsögðu verið að reyna að græða sárin, reyna að byggja upp nýtt þjóðfélag í Rúanda og reyna að draga þá fyrir dómstólinn í Arusha sem báru ábyrgð á þessu hryllilega þjóðarmorði. Það verkefni bíður íbúa í Rúanda, nágranna þeirra og þeirra sem vilja vinna með þeim að því að endurreisa samfélagið þar. Ástæða þess að ég nefni þetta nú er lexían sem ég vona og held, hélt a.m.k., að samfélag þjóðanna hafi dregið af þessum skelfilegu atburðum í Afríku. Ég vona að það sé hægt að taka höndum saman um að koma í veg fyrir slíka hluti með mannúðaríhlutun eins og það kallast. Við vitum samt núna að það voru ýmsir aðrir hagsmunir, ýmsir annarlegir hagsmunir, sem réðu því að stjórnvöld víða um heim, ekki síst Bandaríkin innan öryggisráðsins --- það sama á við reyndar um Belga og Frakka --- kusu að horfa í hina áttina á meðan þessu fór fram. Þó að jafnvel myndirnar af þeim hryllingi sem þarna átti sér stað væru farnar að birtast í fréttatímum sjónvarps var enn mörgum dögum og vikum eftir að það hófst talað um eitthvað sem virtist vera þjóðarmorð eða einhvers konar fjöldamorð. Það var hins vegar deginum ljósara hvað var að gerast og um það höfðu borist viðvaranir, m.a. frá friðargæsluliðum sem voru staðsettir í Kigali vegna ástandsins í Rúanda. Það er skjalfest að viðvaranir bárust um að þjóðarmorð væri í uppsiglingu. Ég minni á þetta líka í ljósi þess að hér hefur verið rætt í dag um að þjóðarmorð hafi verið framin annars staðar og síðar. Fjöldamorð voru framin t.d. í Írak árið 1988 þegar Saddam Hussein gasaði Kúrdana. Svo virðist því miður vera, frú forseti, sem bara stundum sé gripið til aðgerða gegn slíkum níðingsverkum. Það er kannski það umhugsunarefni sem við ættum að taka í veganesti á 10 ára afmæli þessa hörmulega atburðar í Rúanda, að það er bara stundum sem alþjóðasamfélagið grípur í taumana. Við getum deilt um leiðir og markmið og við getum deilt um það hver hafi haft rétt fyrir sér, t.d. um árásina í Írak. Staðreyndirnar liggja hins vegar fyrir. 800 þús. Rúandabúar týndu lífi á 100 dögum í skipulagðasta þjóðarmorði sem framkvæmt hefur verið frá dögum Pols Pots í Kambódíu og þar áður síðan nasistarnir ákváðu að útrýma gyðingum í Evrópu í seinni heimsstyrjöldinni. Sú dapurlega staðreynd stendur eftir að alþjóðasamfélagið, eins og við kjósum stundum að kalla það, gerði lítið sem ekkert til að afstýra þessum þjóðarmorðum. Ég hef aldrei fyllilega skilið ástæðu þess eða kannski aldrei fengið að heyra þær almennilega en ég vildi koma því á framfæri í þessari umræðu að víða eru framin skelfileg voðaverk. Eins og ég minntist á í fyrri ræðu minni fara t.d. um þessar mundir stjórnvöld í Suður-Súdan með ofbeldi gegn eigin þegnum og viðbrögð alþjóðastofnana og alþjóðasamfélagsins eru ekki alltaf hin sömu. Þess vegna skiptir auðvitað mestu máli að bæði innan SÞ og annarra þeirra alþjóðastofnana sem við eigum aðild að komi ríki heims sér niður á bæði viðmið og ég held að ég megi segja verklagsreglur og almennt samkomulag um það hvernig og hvenær eigi að grípa í taumana þegar yfirvofandi eru fjöldamorð eða þjóðarmorð af þessu tagi. Það er nefnilega yfirleitt þannig, frú forseti, að slíkir voðaatburðir gera boð á undan sér. Það liggur algjörlega fyrir að þjóðarmorðið í Rúanda var þaulskipulagt og þar var gengið af yfirvegun til verks og lífið murkað úr fólki með mjög skipulegum hætti.

Frú forseti. Ég vildi aðeins taka það fram út af þróunarmálunum að á síðasta ári var birt skýrsla sem gerð var fyrir utanrrn. um þróunarmál og þróunarsamvinnu. Á grundvelli þeirrar skýrslu höfum við unnið að stefnumörkun í þessum málum. Það á sér að sjálfsögðu stað víðtæk samvinna milli Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og utanrrn. en þingflokkar eiga fulltrúa að stjórn Þróunarsamvinnustofnunar. Á ríkisstjórnarfundi í morgun var samþykkt þetta markmið sem við mundum miða að því að ná 2008--2009. Að sjálfsögðu vildi ég helst ná því 2008 en það er kannski erfitt að segja fyrir um það með fullri vissu. Að sjálfsögðu er gert ráð fyrir því að það gerist í skrefum þannig að það verði aukning á hverju ári. Það hefur komið hér fram að þetta sé eitthvað sem muni koma þá í hlut komandi ríkisstjórnar. Að sjálfsögðu mun það koma að hluta til í hlut komandi ríkisstjórnar sem getur að sjálfsögðu breytt því þegar þar að kemur en það er mjög mikilvægt að hafa viðmið til lengri tíma í þessum efnum, setja markið kannski ekki allt of hátt, heldur reyna frekar að standa við það. Við höfum sótt um aðild að þróunarnefnd OECD og ég mun sækja fund í París af því tilefni í næstu viku. Við gerum ráð fyrir að við fáum aðild að nefndinni. Þar hefur verið viðmið að við fáum ekki aðild nema a.m.k. sé veitt 0,2% af þjóðarframleiðslu þannig að við höfum vart náð því enn. Ég mun að sjálfsögðu vilja kynna þessi mál nánar í utanrmn. eftir því sem óskað verður eftir.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svörin. Vissulega er það rétt að skýrsla sem Jónas Haralz og Hermann Ingólfsson skrifuðu og skiluðu til hæstv. ráðherra í haust og við áttum um umræður utan dagskrár í þingbyrjun er grundvallarplagg og mjög gott plagg. Ég hefði haldið að það ætti einmitt að nota til þess að efna til víðtækara samráðs um þróunarsamvinnuna og stefnumótunina, sérstaklega í ljósi þess að nú er verið að auka framlögin enn frekar. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að best sé að gera það jafnt og þétt og ætla sér ekki of mikið. Þess vegna held ég að það sé skynsamlegt að setja markið þar sem það hefur verið sett, við 0,35%. Hins vegar vil ég bara ítreka þá afstöðu mína og afstöðu okkar í Samf. að þrátt fyrir fulltrúa stjórnmálaflokka eða þingflokka í stjórn Þróunarsamvinnustofnunar sé verkefnið miklu stærra og víðtækara en svo að það geti algjörlega verið unnið í ráðuneytinu eða innan stofnana þess. Ég tel einboðið að löggjafinn komi að þessari vinnu með hugmyndir sínar, sína pólitísku sýn sem getur verið ólík á köflum en að út úr því komi eins góð stefna um þróunarsamvinnu fyrir Ísland og þróunarsamvinna fyrir fátæk ríki og kostur er.

Frú forseti. Það hefur í sjálfu sér ekki verið gengið frá neinu endanlegu í þessum efnum. Eins og ég sagði finnst mér eðlilegt að þessi mál verði rædd á vettvangi utanrmn. Í dag fara um 34% af þróunaraðstoðinni til tvíhliða þróunaraðstoðar en 66% til marghliða þróunaraðstoðar. Við höfum gert ráð fyrir því í þeirri vinnu sem hefur farið fram, bæði í Þróunarsamvinnustofnun og ekki síst í ráðuneytinu, að þetta hlutfall verði þannig að marghliða þróunaraðstoð verði 60% og hlutdeild tvíhliða þróunaraðstoðar aukist lítillega, þ.e. fari þá í 40%. Auðvitað má hnika öllu slíku til og um það má lengi, ekki endilega deila, heldur lengi ræða hverjar eigi að vera helstu áherslurnar. Þetta er alveg í samræmi við þær tillögur sem komu fram í skýrslunni frá síðasta ári. Eins og ég sagði áðan var það á ríkisstjórnarfundi í morgun sem þessi tillaga var endanlega afgreidd. Hún er búin að vera til umfjöllunar lengi. Síðan er sjálfsagt að ræða hana frekar. Meginatriðin í þessu eru sem sagt þau, í þeim tillögum sem nú eru uppi, að hlutfallið verði 0,35%, 40% verði tvíhliða aðstoð og 60% marghliða aðstoð.

Frú forseti. Eitt af því sem kom til umræðu fyrr í dag var hlýnun lofthjúpsins. Hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir, tilvonandi umhverfisráðherra, á sæti í Norðurskautsráðinu fyrir hönd Alþingis ásamt tveimur öðrum alþingismönnum. Það hefur tvisvar sinnum gerst að hv. þm. hafi flutt eins konar skýrslu af því sem er í umræðu innan þess ráðs. Eitt hið mikilvægasta sem Norðurskautsráðið hefur látið til sín taka er einmitt hlýnun lofthjúpsins. Ég tel að vandamál sem því tengjast og viðbrögð við því verði einn af þeim öxlum sem alþjóðleg stjórnmál muni snúast um á næstu áratugum. Ég tel að mannkynið og jarðkringlan hafi sjaldan, frá því sögur hófust, staðið frammi fyrir jafnalvarlegum vandamálum og þeim sem tengjast hlýnun lofthjúpsins. Það var því ákaflega mikils virði að heyra hv. þm. lýsa þeirri vinnu sem fer fram innan Norðurskautsráðsins í tengslum við þetta vandamál. Þar hafa verið gerðar þrjár skýrslur. Ein skýrslan, sem er hve þyngst á metum, er unnin af, að ég held, virtustu vísindamönnum sem tengjast þessari fræðigrein. Hún fjallar um stöðuna að því er varðar hlýnun lofthjúpsins. Hv. þm. greindi sannferðuglega frá því að staðan er mun alvarlegri en menn höfðu átt von á. Til skamms tíma voru menn ekki einu sinni sannfærðir um að þetta vandamál væri fyrir hendi. Hv. þm. greindi frá því að hlýnun lofthjúpsins væri tvöfalt hraðari en menn höfðu talið. Þetta er mjög alvarlegt. Önnur skýrsla sem Norðurskautsráðið hefur látið semja er eins konar almenningsútgáfa á þessari stóru skýrslu. Hana á að senda frá ráðinu til þess að færa almenningi heim sanninn um nauðsyn þess að grípa til viðbragða. Þriðja skýrslan er ekki síður mikilvægari en hin stóra og svarta. Hún hefur að geyma tillögur um úrbætur. Það sem mér fannst alvarlegt í máli hv. þm. er að hún greindi frá því að fulltrúar Bandaríkjanna, sem eiga sæti í Norðurskautsráðinu, hefðu beitt pólitísku afli sínu til þess að kæfa þessa skýrslu. Það þykja mér alvarleg tíðindi, frú forseti. Mér þykja það ekki síður alvarleg tíðindi að hæstv. utanrrh. viti ekki af þessu. Þó kom fram í máli hv. þm. að uppskátt hafi orðið um þessi tíðindi skömmu eftir áramót. Þá spyr ég: Hvar hafa hæstv. utanrrh. og hans menn verið meðan svo alvarleg þróun er í gangi? Þetta er mál sem þyrfti að ræða og verður auðvitað rætt í sölum þingsins. En í ljósi þess að hæstv. utanrrh. hefur í dag sagt að hann viti ekkert af málinu þá ætla ég ekki að óska eftir skýringum hans á því. Hins vegar er mjög alvarlegt þegar fulltrúar heimsveldis eins og Bandaríkjanna grípa til ráða af þessu tagi. Ég tengi það, frú forseti, við þá staðreynd að fregnir hafa borist af því að þeir sem stýra kosningabaráttu Georges Bush, forseta Bandaríkjanna, hafi orðið uppvísir að því að dreifa fölskum upplýsingum til þeirra sem koma að kosningabaráttu forsetans víðs vegar um Bandaríkin í því skyni að gera þeim kleift að svara þeim staðhæfingum að þarna sé um alvarlegt vandamál að ræða. Ég tel að þetta þurfi að ræða og ganga þurfi eftir því við hæstv. utanrrh. og spyr: Hver eru viðbrögð íslenska ríkisins við þessu? Ég spyr sérstaklega í ljósi þess að Íslendingar eru ein þeirra þjóða sem gæti orðið einna illilegast úti í þessari þróun. Einnig má spyrja hvernig stendur á því að hæstv. utanrrh. veit ekki af þessu máli. Síðan er það annað sem að okkur snýr á þinginu, að velta því fyrir okkur hvernig það má vera að fulltrúar þingsins hafi ekki gert viðvart um þetta. Frú forseti. Ég tel ákaflega erfitt og hættulegt af hæstv. utanrrh. að bera saman og leggja að jöfnu í fyrsta lagi loftárásir á Kosovo, í öðru lagi stríðið í Afganistan og í þriðja lagi árásina á Írak. Í Kosovo stóð alþjóðasamfélagið frammi fyrir því að dráp voru byrjuð og skipulegar nauðganir á konum. Átök voru hafin og þjóðernishreinsun í gangi. Við slíkar aðstæður urðu menn annað hvort að horfa upp á harmleikinn eða grípa til aðgerða. Það var ekki hægt að bíða og staðreyndirnar lágu á borðunum. Á grundvelli þeirra staðreynda tóku menn ákvörðun. Ég tel að ríkisstjórnin hafi þá tekið rétta ákvörðun og Samf. studdi það á sínum tíma. Auðvitað var það álitamál og áhorfsmál hvort það var rétt niðurstaða. Ég tel, í ljósi eftirleiksins, að svo hafi verið. Átökin í Afganistan voru partur af eftirleik árásarinnar á turnana tvo í New York. Þá lágu fyrir þær einföldu staðreyndir að alþjóðleg hryðjuverkasamtök, sem Bandaríkjastjórn og fylgifiskar þeirra höfðu að vísu ekki gætt nægilega að eins og nú er að koma í ljós, höfðu lýst ábyrgð á þeim hryðjuverkum á hendur sér. Það lá jafnframt fyrir að bækistöðvar þeirra voru í Afganistan. Það var því skiljanlegt og réttlætanlegt að grípa til aðgerða til þess að uppræta þau hermdarverkasamtök. Ég segi fyrir hönd míns stjórnmálaflokks að við styðjum alla viðleitni, þess vegna beitingu hervalds, ef það er til þess að uppræta skipulögð alþjóðleg hermdarverkasamtök sem ógna með þessum hætti lífi og limum borgaranna. Um Írak gegnir allt öðru máli. Það má ekki gleyma því hverjar voru orsakir innrásarinnar í Írak og hvað það var sem hæstv. utanrrh. hefur alltaf fært fram til stuðnings afstöðu Íslendinga. Sú innrás snerist um að finna og uppræta gereyðingarvopn. Hún var ekki gerð til að uppræta bækistöðvar hermdarverkamanna, enda lágu ekki fyrir frekar en í dag upplýsingar um að Saddam Hussein og stjórn hans hefðu þjálfað eða skotið skjólshúsi yfir al Kaída. Tilgangurinn var fyrst og fremst að uppræta gereyðingarvopn. Það var hæstv. utanrrh. sem gekk allra manna lengst, a.m.k. um tíma, í þeim málflutningi að nauðsynlegt væri að uppræta vafann sem lék á tilvist þessara vopna með því að veita vopnaeftirlitsmönnunum meiri tíma til að ganga úr skugga um það. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta. Við vitum öll hver eftirleikurinn er. Þetta var einfaldlega röng ákvörðun. Ég tel að hún sé svartasti bletturinn á ferli ríkisstjórnarinnar. Málið sem mig langar að fjalla um í seinni hluta ræðu minnar er sú staða sem upp er komin í varnar- og öryggismálum þjóðarinnar. Ég hef áhyggjur af þeirri þróun. Ég hef líka áhyggjur af því sem mér finnst vera stefnuleysi íslensku ríkisstjórnarinnar í því efni. Við sjáum teiknin skrifast á vegginn. Bandaríkjamenn hafa lýst því yfir að þeir vilji draga verulega úr herafla sínum hér á landi. Þeir hafa lýst því yfir að sú ógn sem áður blasti við sé ekki fyrir hendi og hafa sagt það berum orðum að þær breytingar sem þeir vilja koma í kring séu hluti af breyttri stefnu þeirra varðandi það hvernig skuli nálgast alþjóðleg vandamál. Þeir segja fullum fetum að fremur en hafa varanlegar bækistöðvar í löndum eins og Íslandi, þar sem þeir skilja ekki lengur ógn, sé nærtækara og betra að hafa yfir að ráða hreyfanlegum flugsveitum sem staðsettar séu við eða á jaðri átakasvæða. Út af fyrir sig er þetta skiljanleg afstaða af þeirra hálfu. Við sjáum síðan hvað hefur gerst. Talað er um að í gangi séu samningaviðræður við bandarísk stjórnvöld. Ég fullyrði hins vegar að engar slíkar samningaviðræður eru í gangi. Þær viðræður sem nú eru í gangi má í besta falli skilgreina sem samráð. Hæstv. utanrrh. orðaði það svo að það væri beðið eftir Godot, beðið eftir því að Bandaríkjamenn legðu fram sinn skilning og mat á því hvað þyrfti að vera hér á landi sem lágmarks varnarviðbúnaður. Bandaríkjamenn og sendimenn þeirra segja hins vegar hverjum sem heyra vill af þeim þingmönnum sem sitja í þessum sölum að þeir bíði eftir því að Íslendingar leggi fram sitt mat á hættunni og þörfinni fyrir að svara þeirri hættu. Á meðan þessi sérkennilegi farsi er í gangi, ég vil leyfa mér að kalla þetta farsa, sjáum við að þróunin er hafin. Bandaríkjamenn hafa farið burt með kafbátaleitarvélar sínar. Hæstv. utanrrh. mun hér á eftir segja að allir viti að þær séu að verða úreltar og séu hvort eð er að hverfa úr notkun. En þær voru teknar án þess að hæstv. utanrrh. fengi að vita af því og hann var ekki kátur yfir því í fjölmiðlum til að byrja með. Vél sem notuð var til þess að fylla eldsneyti á björgunarþyrlur er líka farin. Björgunarþyrlurnar fjórar eru farnar að helmingi til. Staðan er þannig að þegar skip, sem var statt 400 mílur úti í hafi, þurfti á aðstoð að halda fyrir nokkrum sólarhringum voru þær tvær björgunarþyrlur sem eftir voru í landinu ekki í nægilega góðu ástandi til að sinna því. Önnur var biluð, hin var í viðhaldi. Þar að auki vantaði vélina til þess að fylla á þær. Jafnframt blasir við að orrustuþoturnar eru komnar nokkuð til aldurs. Þær eru bara fjórar eftir en voru 18 hér á landi þegar kalda stríðið náði hámarki. Það hefur einnig komið fram að þær eru ekki einu sinni væddar vopnum svona alla jafna. Þessar vélar vilja Bandaríkjamenn taka í burtu. Hver er þá stefna íslensku ríkisstjórnarinnar gagnvart þessu? Ég tel, frú forseti, að við hljótum að skilja að hvernig sem niðurstaðan verður þá verði undanfari hennar alltaf mat á hættunni sem að Íslendingum steðjar og skilgreining á þörf\-unum. Þar með getum við lagt niður fyrir okkur og fyrir þá aðila sem við erum að semja við hvers konar viðbúnaði við þurfum á að halda. Þetta skortir af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Ég er ekki í þeim hópi sem heldur því fram að skynsamlegt sé að Íslendingar séu vopnlaus þjóð og án varna. Það er ákaflega billegt finnst mér að halda slíku fram, oft með rómantískum bláum augum, þegar við blasir að við sitjum í skugga mikils valds. Við erum samkvæmt Atlantshafsbandalagssamningnum og tvíhliða samningi við Bandaríkin í skjóli ákveðinnar verndar. Ég tel hins vegar að eins og þróunin er verðum við að gera ráð fyrir því að þurfa með öðrum hætti að sinna stórum hluta af vörnum okkar. Tvennu vil ég sérstaklega koma að, sem mér finnst ekki nægilega skipulega hugsað eða gaumgæft af hálfu íslensku ríkisstjórnarinnar í því sambandi. Ég er í fyrsta lagi þeirrar skoðunar að fullvalda ríki eins og Ísland þurfi á loftvörnum að halda. Ég vek eftirtekt á því að Bandaríkjamenn telja sig greinilega geta staðið við sinn hluta af skuldbindingum tvíhliða varnarsamningsins án þess að hafa hér varanlega flugsveit eða þotur sem geti sinnt loftvörnum okkar. Ég vil af því tilefni spyrja hæstv. utanrrh.: Ef svo verður, er hann þá sammála því viðhorfi sem fram hefur komið hjá hæstv. forsrh. að það beri að segja upp þessum tvíhliða samningi? Í öðru lagi --- vegna þess að tími minn er orðinn fullnaumur ætla ég að fara hratt yfir sögu --- þurfum við líka að sinna því sem lýtur að innra öryggi þjóðarinnar. Ég tel að tvennt þurfum við að skoða sérstaklega. Í fyrsta lagi þarf að meta þá hættu sem kynni að steðja að okkur innan lands ef hermdarverkamenn reyndu að beita valdi til að taka yfir stofnanir og jafnvel hluta af landinu til þess að vekja eftirtekt á sjálfum sér og málstað sínum. Gleymum því ekki að þeir munu í framtíðinni jafnan leita uppi veikasta hlekkinn. Það er ekki síst þess vegna sem við þurfum á vörnunum að halda. Þá spyr ég: Hvernig á að mæta slíkri hættu? Það er ekki hægt að vísa bara til sérsveitar hæstv. dómsmrh. vegna þess að hún datt af himnum ofan, að því er virtist, án nokkurs samhengis við fullgerða áætlun til þess að sinna slíku verki. Af þessu tilefni vil ég nefna að ég sakna umræðu um öryggismál af þessu tagi. Hitt sem ég vil ræða að lokum er þörf okkar fyrir öryggi á hafinu. Við þurfum að bregðast við með einhverjum hætti. Ég er þeirrar skoðunar að þann hluta varnanna og öryggisins þurfum við að taka að öllu leyti á okkar herðar. Við þurfum að bæta við þyrluflota okkar, bæta við öflugu varðskipi til sjóbjörgunar og ég spyr hæstv. utanrrh.: Er það svo að aðrar þjóðir gætu komið til samstarfs við okkur um þetta, t.d. varðandi þær flugvélar sem við þyrftum aðgang að til að fylla eldsneyti á þyrlur sem við rækjum sjálf?

Frú forseti. Vegna hins knappa forms sem ég sem utanrrh. hef til að svara ýmsu því sem hér kemur fram get ég að sjálfsögðu ekki gert því fullnægjandi skil. Þegar ég svaraði hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur þá gat ég það aðeins lítillega. Ég skal gera betur grein fyrir því máli. Á ráðherrafundi 2002 var ákveðið að leggja fram vísindarannsóknir á loftslagsbreytingum á Norðurslóðum á ráðherrafundi í Reykjavík haustið 2004 þegar formennsku okkar lýkur. Þessi fundur verður 24. nóvember og á þeirri áætlun hefur engin breyting orðið. Einnig er rétt að geta þess að sérstök ráðstefna verður um þessi mál í byrjun nóvember áður en til ráðherrafundarins kemur. Í starfsáætlun ráðsins er gert ráð fyrir því að fyrir ráðherrana verði líka lagðar tillögur um viðbrögð við loftslagsbreytingunum, þ.e. að niðurstöðurnar fjalla ekki eingöngu um vísindaþáttinn heldur einnig um stefnumörkun. Á þessu stigi fara fram umræður um það hvernig eigi að tengja þessa tvo þætti saman. Eitt þeirra álitaefna sem eru uppi í þessu sambandi og eru til skoðunar er hversu langt eigi að ganga í þessum efnum og hvort ekki sé réttara að ganga frá hinum vísindalegu niðurstöðum og kynna þær og staðfesta af aðildarríkjunum áður en gengið verður til skoðanaskipta um hina pólitísku stefnumörkun. Af okkar hálfu hefur verið ákveðið að efna til fundar um þessi mál núna síðar í þessum mánuði í Nuuk á Grænlandi þannig að við stefnum að því að uppfylla þau markmið sem við höfðum í upphafi í þessu sambandi.

Herra forseti. Hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir upplýsti það hér í dag að Bandaríkjastjórn væri að reyna að bæla niður sameiginlegar tillögur Norðurskautsráðsins. Ég tel að það sé alvarlegt mál og það skulum við bara ræða með öðrum hætti síðar þegar hæstv. utanrrh. hefur fengið tóm til þess að kanna þá stöðu. En ég tel að þetta sé atburður sem þarf að skoða ákaflega vel í samskiptasögu ráðsins við Bandaríkin. Hitt vil ég svo segja að ég vildi gjarnan að hæstv. ráðherra gæfi sér tóm, annaðhvort í þessu andsvari eða í ræðu sinni á eftir, til að svara ýmsum þeim spurningum og álitaefnum sem ég lagði fram varðandi almenna umræðu um öryggismál hér á landi. Mér finnst mjög skorta á að hæstv. ríkisstjórn ræði þetta við þingið og mér finnst skorta á að hún leggi fram stefnu í þessum efnum. Ég tel að það hafi skaðað samningsstöðu okkar gagnvart Bandaríkjunum sem bersýnilega eru farin að skynja það að íslensk stjórnvöld virðast hikandi við að leggja fram hvað þau sjálf telja ásættanlegt í þessari stöðu. Í öllu falli er það skoðun Samf. að Íslendingar eigi í vaxandi mæli að axla ábyrgð og verk sem hingað til hafa ekki að öllu leyti verið á þeirra höndum, eins og t.d. þann þátt sem ég nefndi varðandi eftirlit á höfunum. Þetta varðar frumöryggi þjóðarinnar. Við þurfum að hafa þetta á hreinu. Ég spyr hæstv. utanrrh. vegna þess að ég veit að eitthvað hljóta menn að hafa rætt um þetta innan ríkisstjórnarinnar. Ég sé það t.d. á þeim upplýsingum sem hefur verið dreift um björgunarstöðina nýju sem er mjög jákvætt skref. Þarna hlýtur að vera einhvers konar áætlunarkerfi í gangi. En hvernig ætla menn að leysa þetta? Því að eitt liggur alveg fyrir og það er að þetta ætla Bandaríkjamenn ekki að gera fyrir okkur í framtíðinni.

Herra forseti. Ég vil taka fram í sambandi við umhverfismálin að á þessu stigi er ekki um ágreining að ræða milli aðila. Það eru sem sagt skoðanaskipti um tengsl vísinda og pólitískrar stefnumörkunar. Það liggur alveg ljóst fyrir að af hálfu sumra, þar á meðal Bandaríkjamanna, að þeir telja á þessu stigi að vísindalegar niðurstöður þurfi að vera klárar áður en menn fara út í pólitíska stefnumörkun. En við vinnum enn þá sem formennskuríki á þeim grundvelli í samræmi við upphaflega áætlun. Sem formennskuríki berum við að sjálfsögðu ábyrgð á að reynt sé að ná niðurstöðu í málum sem allir geta sætt sig við enda komast ríkin að engri niðurstöðu að öðrum kosti. Þetta þekkir hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Það er einmitt af þeim ástæðum sem við höfum ákveðið að boða til málþings núna síðar í þessum mánuði til að ræða þessi mál og reyna að greiða fyrir því að við náum niðurstöðu um þau. Ég tek undir það með hv. þm. að um mjög mikilvæg mál er að ræða sem varða ekki aðeins okkur heldur alla heimsbyggðina. En við vitum að ríki heims hafa haft uppi misjafnar áherslur í sambandi við Kyoto-bókunina og það er eitt af þeim málum sem núna eru rædd í aðdraganda kosningabaráttunnar í Bandaríkjunum eins og mörg önnur. Og við vitum um skoðanir sem hafa verið uppi í Bandaríkjunum í þeim efnum.

Herra forseti. Það er ákaflega merkilegt að skoða og hlýða á þetta. Ég fæ ekki betur séð en að hér sé uppi ágreiningur um það milli annars vegar tilvonandi umhvrh. og hins vegar tilvonandi forsrh., sem bæði koma að Norðurskautsráðinu, um það hvernig beri að túlka afstöðu Bandaríkjanna gagnvart tillögum til úrbóta á þessu sviði. Hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir kom hér upp í dag og greindi frá því að Bandaríkjamenn væru að reyna að bæla tillögur til þess að draga úr losun skaðlegra lofttegunda. Ég kom hér sérstaklega upp til að spyrja hv. þm. um það hvort ég hefði virkilega heyrt rétt, hvort þetta væri svo. Hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir kvað svo vera og tók það sérstaklega fram að það væri einmitt sú þeirra þriggja skýrslna sem ég nefndi áðan og varðaði tillögur að úrbótum sem Bandaríkjamenn væru að reyna að bæla niður. Hæstv. utanrrh. sem formlega fer með forustu í Norðurskautsráðinu, vegna þess að Íslendingar eru þar forustuþjóð eins og sakir standa, telur að svona sé málið ekki vaxið. Ég segi sem þingmaður á hinu háa Alþingi að ég tek mark á því þegar sá fulltrúi sem hið háa Alþingi hefur kosið til þess að sitja í Norðurskautsráðinu og gæta hagsmuna Íslendinga kemur og heldur þessu fram. Ég kaus hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur eins og allir aðrir þingmenn hér til þess að sitja fyrir þingið í Norðurskautsráðinu og hún hefur samviskusamlega flutt hér grafalvarlegar upplýsingar inn á þingið. Það er ljóst að afstöðu hæstv. utanrrh. ber ekki alveg saman við það sem hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir, tilvonandi umhverfisráðherra, segir. Þess vegna ættu menn að skilja það að þetta mál hlýtur að þurfa að ræðast á hinu háa Alþingi eins fljótt og auðið er.

Hæstv. forseti. Ég vil nú ekki sleppa endanum í þessari að mörgu leyti ágætu umræðu um utanríkis- og alþjóðamál sem farið hefur fram á hinu háa Alþingi í dag án þess að koma inn á einn mikilvægan málaflokk sem hefur legið með öllu óbættur hjá garði. Þetta eru að sjálfsögðu hafréttarmálin og hvalveiðar enda er mikilvægi auðlinda hafsins samofið íslenskum utanríkishagsmunum eins og segir í skýrslu hæstv. utanrrh. sem lögð var fyrir þingið í gærkvöldi. Mig langar til að beina nokkrum spurningum til hæstv. utanrrh. Í ræðu hæstv. utanrrh. kom fram að unnið er nú að greinargerð til landgrunnsnefndar Sameinuðu þjóðanna til að styrkja tilkall okkar Íslendinga til landgrunnsins fyrir utan 200 sjómílur á Reykjaneshryggnum, á Hatton-Rockall svæðinu djúpt suður af Íslandi og í hinni svokölluðu Síldarsmugu sem er alþjóðlega hafsvæðið á milli Íslands, Svalbarða, Noregs og Færeyja. Það gladdi mig að heyra hæstv. utanrrh. lýsa því hér yfir fyrr í dag að stefnt sé að því að mæla upp landgrunnsvæði Íslands utan 200 mílna og að þessu mikla verkefni eigi að vera lokið eftir um það bil tvö ár. Nú er að sjálfsögðu óljóst hver lending verður í þessu máli. En óttast utanrrh. að miklar deilur rísi við nágrannaþjóðirnar vegna landgrunnsréttinda og þá einkum í Síldarsmugunni og á Hatton-Rockall svæðinu? Það kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. að óformlegar viðræður fari nú fram um Hatton-Rockall svæðið á milli Íslands, Bretlands, Írlands og Danmerkur. Annað stórmál sem ég reyndar sakna að ekki skuli fá neina umfjöllun, hvorki í skýrslu hæstv. utanrrh. né í ræðu hans hér fyrr í dag, er deila okkar og fleiri við Norðmenn um hið svokallaða fiskverndarsvæði sem þeir ákváðu einhliða umhverfis Svalbarðaeyjaklasann árið 1977. Þetta svæði markast af 200 sjómílna lögsögu út frá grunnlínupunktum við þennan mikla eyjaklasa íshafsins, þ.e. Svalbarða. Á þessu gríðarlega hafsvæði sem er alls 830 þús. ferkílómetrar hafa Norðmenn tekið sér einhliða rétt til að stýra öllum fiskveiðum, úthluta þar einhliða kvótum eða sóknardögum til annarra ríkja og þykjast fara þar með lögsöguvald gegn erlendum skipum vegna meintra fiskveiðibrota þessara skipa. Nýleg reynsla okkar Íslendinga af einmitt því síðastnefnda virðist benda til þess að þeir telji sig ekki vera þar á mjög traustum ís, ef svo má segja. Þar á ég að sjálfsögðu við þegar þeir stóðu íslenskt skip, að því er virtist, að verki við alvarleg fiskveiðibrot við síldveiðar í júlí í fyrra á þessu svæði. Herra forseti. Þarna eru mjög gjöful fiskimið og sennilega einnig olía og gas í hafsbotninum. Við Íslendingar höfum lengi efast um réttmæti þessa hjá Norðmönnum, þ.e. að þeir geti lýst yfir þessum yfirráðum á hinu svokallaða fiskverndarsvæði. Yfirráð Norðmanna á Svalbarða --- þá er ég að tala um fasta landið og út að fjórum mílum --- byggjast á hinum svokallaða Svalbarðasáttmála sem er alþjóðasamningur sem var gerður í kjölfar fyrri heimsstyrjaldarinnar. Þar voru að verki 40 ríki. Þetta var árið 1920. Síðan þá hafa fleiri ríki skrifað undir þennan sáttmála og við Íslendingar gerðum það um miðbik síðasta áratugar. Einhliða yfirlýsing Norðmanna um að þeir áskildu sér rétt á þessu svokallaða fiskverndarsvæði er af öllum ríkjum sem eru aðilar að Svalbarðasáttmálanum talin brjóta í bága við einmitt þennan sáttmála frá 1920. Við Íslendingar erum þar í hópi. Ég tel að hér sé stórmál á ferðinni því eins og ég sagði áðan eru þarna gríðarlegar auðlindir, bæði fiskstofnar og olía og sennilega einnig gas. Við þekkjum svo sem óbilgirni Norðmanna í hafréttarmálum, ef óbilgirni skal kalla, það má kannski frekar kalla það dugnað og klókindi. Þeir hafa á margan hátt spilað vel úr sínum spilum, t.d. við Jan Mayen og einnig á Svalbarða og við fleiri tækifæri og hafa náð að koma ár sinni mjög vel fyrir borð í Norðurhöfum. Og það er ekki að sjá að við Íslendingar fáum neinn hljómgrunn hjá Norðmönnum þegar við reynum að benda á að við teljum að við eigum réttindi t.d. á hinu svokallaða Svalbarðasvæði. Það er margoft búið að reyna það en hefur ekkert gengið og hæstv. utanrrh. veit eflaust miklu meira um það en ég. Gunnar G. Schram prófessor tók saman fyrir örfáum árum litla grein sem er á margan hátt ansi góð og athyglisverð og birtist í afmælisriti Þórs Vilhjálmssonar þegar hann varð sjötugur þann 9. júní árið 2000. Grein þessi heitir Deilur um fiskverndarsvæði við Svalbarða. Gunnar bendir á að Íslendingar hafi í raun og veru ekki nema fjóra valkosti til að ná lendingu í þessu máli og fá niðurstöðu í því. Þeir eru að málinu verði skotið til Alþjóðahafréttardómstólsins, Alþjóðadómstólsins í Haag, gerðardóms sem væri skipaður samkvæmt VII. viðauka Svalbarðasáttmálans eða að skipaður yrði sérstakur gerðardómur um málið. Mig langar einmitt til að spyrja hæstv. utanrrh. að því hvort það hafi verið hugleitt af ríkisstjórninni að reyna að fá einhvern botn í þetta mál. Ég minni á að Norðurlandaþjóðir hafa deilt um hafréttarmál í Norðurhöfum. Danir skutu deilum við Norðmenn um Jan Mayen-svæðið og hvernig draga ætti línu á milli Jan Mayen og Grænlands til Alþjóðadómstólsins. Það var deila sem átti rætur að rekja allt til ársins 1930, ef ég man rétt, og niðurstaða fékkst í því máli árið 1993 hjá Alþjóðadómstólnum í Haag. Herra forseti. Ég sakna mjög skýrari stefnu íslenskra stjórnvalda í málinu og ég tel að menn eigi að tala skýrt og tæpitungulaust við Norðmenn í slíkum málum. Hæstv. utanrrh., sem bráðum verður forsrh. ef guð og góðar vættir og Sjálfstfl. lofa, ætti að mér finnst að geta sagt okkur svolítið meira um hvaða skoðanir hann hefur í málinu. Annað mál, herra forseti, sem ég vil aðeins koma inn á eru hvalveiðarnar. Utanrrh. segir í ræðu sinni að aðild Íslands að Alþjóðhvalveiðiráðinu styrki stöðu Íslands í hvalveiðimálum, bæði frá þjóðréttarlegu og pólitísku sjónarmiði. Gott og vel. En er eitthvað að frétta af því máli? Nú er komið vor, stendur til að leyfa hvalveiðar á sumri komanda? Stendur hugsanlega til að leyfa veiðar á stórhvölum? Hyggst verðandi forsrh. Íslands beita sér fyrir því að stórhvalaveiðar verði hafnar að nýju? Þetta eru svona aðalmálin. Herra forseti. Að lokum vil ég segja að ég hlakka til að sjá boðaða skýrslu sem utanrrn. virðist vera með í vinnslu varðandi hina svokölluðu norðaustursiglingaleið sem vonandi opnast ef sjór heldur áfram að hlýna og ísinn hverfur og menn geti þá jafnvel hafið kaupskipasiglingar til Asíu í gegnum Norður-Atlantshaf, annaðhvort í gegnum Beringssund eða í gegnum Hvítahaf norður fyrir víðerni Rússlands og Síberíu og áfram þá leið. Sú skýrsla er að mér skilst boðuð í haust og það verður afar fróðlegt að sjá hana.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. að unnið er að skýrslu um landgrunnsmálið. Hvort deilur verða um það mál milli ríkja er ekkert hægt að segja um á þessu stigi. Það sem er mikilvægast fyrir okkur er að safna gögnum og mæla þetta mjög nákvæmlega. Lögð var fram áætlun um það fyrir tveimur eða þremur árum og málið kynnt bæði á Alþingi og í utanrmn. Það er mikill kostnaður sem fylgir þessu og rannsóknirnar kosta nokkur hundruð milljónir. En síðan á grundvelli allra þeirra rannsókna og þeirrar skýrslu sem lögð verður fram munum við styrkja málstað okkar að mínu mati, og ég tel að hér sé um mjög mikilvægt mál að ræða í hagsmunagæslu okkar í hafréttarmálum og ekki bara að því er varðar fiskstofna heldur hugsanlegar auðlindir á landgrunninu öllu og einnig á Hatton Rockall-svæðinu. Að því er varðar fiskverndarsvæðið Svalbarða er rétt að taka fram að ég hef verið þeirrar skoðunar að reyna ætti að ná niðurstöðu við Norðmenn og aðra með samningum. Hins vegar er alveg ljóst að þeir hafa t.d. engan rétt til þess á grundvelli Svalbarðasamningsins að takmarka síldveiðar okkar við Svalbarða og við höfum mótmælt því í hvert einasta skipti. Við teljum að það sé andstætt sáttmálanum, og það liggur alveg ljóst fyrir að ef Norðmenn ætla sér að fara út í ólögmætar aðgerðir á þessu svæði mun það hafa afleiðingar.

Hæstv. forseti. Ber að skilja orð hæstv. utanrrh. svo að slái í brýnu á milli Íslendinga og Norðmanna, t.d. á sumri komanda ef ekki nást samningar við þá og við munum jafnvel neyðast til þess að reyna að leita leiða til að stunda síldveiðar á Svalbarðasvæðinu, að málinu verði þá hugsanlega skotið til dómstóla? Er meiri háttar utanríkisdeila jafnvel í uppsiglingu ef síldveiðisamningar nást ekki í vor?

Herra forseti. Að okkar mati hafa Norðmenn ekki heimild til þess að grípa til sérstakra takmarkana gagnvart okkur í sambandi við síldveiðar. Þeir hafa gefið út reglugerð í þessu skyni sem við höfum mótmælt og teljum að standist ekki samninginn um Svalbarða. Ef þeir virða hann ekki og taka íslensk skip á þessu svæði með ólögmætum hætti hlýtur það að verða úrlausnarefni dómstóla. Hvaða dómstóla get ég ekki sagt á þessu stigi, þar kemur margt til greina. En við höfum sagt mjög skýrt við Norðmenn að við útilokum ekki að skjóta slíku máli til Alþjóðadómstólsins í Haag. Þeir væru þá að neyða okkur í þá stöðu að við yrðum að grípa til einhverra slíkra aðgerða og þeir hljóta að bera ábyrgð á slíkum afleiðingum alveg eins og við. Hins vegar hefur það alltaf verið ljóst af minni hálfu að ég vil forðast slíkt ástand milli landanna. Ég tel að vinsamleg samskipti Íslands og Noregs skipti afskaplega miklu máli og okkur beri að rækta þau bönd sem eru milli landanna. Við eigum svo mikilla sameiginlegra hagsmuna að gæta í hafréttarmálum, í alþjóðamálum og ekki síst í Evrópumálum á grundvelli EES-samningsins að við hljótum að forðast að til slíks kæmi, því það er að mínu mati tiltölulega lítið mál þegar á heildina er litið, miðað við þá gífurlegu sameiginlegu hagsmuni sem þjóðirnar eiga.

Hæstv. forseti. Ég vil bara fá að þakka hæstv. utanrrh. fyrir mjög gott svar, ég hefði ekki getað svarað þessu betur sjálfur. Ég er sammála hverju einasta orði og ég fagna því að hann skuli tala skýrt í þessu máli. Ég vona að Norðmenn séu að hlusta þannig að þeir fái þessi skilaboð. Ég tel löngu tímabært að talað sé við þá skýru máli hvað varðar Svalbarðasvæðið og hvað varðar réttindi okkar þar, ekki bara um síld, herra forseti, heldur líka um rækjuveiðar, veiðar á grálúðu, veiðar á þorski og jafnvel ýsu. Við eigum skýlausan rétt til þessa hafsvæðis, bæði sögulegan rétt og líka landfræðilegan rétt. Norðmenn hafa ekki rétt til að leggja undir sig 830 þús. ferkílómetra hafsvæði, hafsvæði í kringum eyjaklasa sem fram til 1920 var álitinn vera svokallað terra nullius, þ.e. einskismannsland, þeir hafa engan rétt til þess. Ef svo fer að ekki náist samningar við Norðmenn, en ég reyndar vona að góðir samningar náist og helst miklu betri samningar en við höfum haft fram að þessu, hljótum við að verða að láta sverfa til stáls, því miður. Ég álít Norðmenn vera eina af okkar fremstu vinaþjóðum, þeir eru það svo sannarlega og hafa alltaf verið og munu verða í framtíðinni. En enn og aftur minni ég á að ef t.d. góðar vinaþjóðir eins og Norðurlandaþjóðirnar, Danir og Norðmenn á sínum tíma varðandi Jan Mayen og kannski hugsanlega núna Íslendingar og Norðmenn varðandi Svalbarða, ná ekki lendingu í samningaviðræðum er engin önnur leið fær nema dómstólaleiðin. Það er sú leið sem siðmenntaðir menn velja til að ná lendingu í deilumálum sínum og það ætti að koma þeim skilaboðum hið fyrsta mjög skýrt til Norðmanna að ef þeir voga sér að taka einhver af skipum okkar í sumar, ef ekki nást samningur um síldina á Svalbarðasvæðinu, muni málið fara beint í mikla hörku.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka umræðuna sem hér hefur farið fram. Ég geri mér grein fyrir því að hv. þingmenn hafa ekki að öllu leyti verið sáttir við ræðu mína og er í sjálfu sér ekkert við því að gera. En hvað sem því líður hefur ræðan framkallað gagnleg skoðanaskipti sem ég tel að hafi verið mikilvæg, og jafnvel þótt mönnum líki ekki ávallt hvernig hlutir eru orðaðir hefur það verið afstaða mín að mikilvægt sé að orða hlutina skýrt þannig að þeir verði ekki misskildir, þó að ég verði að segja að sumt hafi verið eitthvað misskilið í máli mínu en það er eins og gengur.  En þar sem ég vildi nota minn stutta tíma til að fara aðeins yfir málið, ég get því miður ekki svarað öllu því sem til mín hefur verið beint vegna tímaleysis, vildi ég aðeins segja vegna þess að hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði að ég hefði verið að leggja að jöfnu það sem gerðist í Kosovo, í Bosníu, Afganistan og Írak.

Varðandi afstöðu Samf.

Ég var ekkert að leggja þetta að jöfnu. Ég var að segja það, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að fulltrúi Samf. í þessari umræðu, hv. þm. Jóhann Ársælsson, skýrði frá því og var að gagnrýna mig fyrir það að við hefðum stutt aðgerðirnar í Bosníu og Kosovo. Þá minnti ég hv. þm. á það sem var staðfest af formanni Samf., hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, að þær aðgerðir hefðu verið studdar af Samf. Síðan kemur hv. þm. Jóhann Ársælsson og segist ekki hafa stutt þær aðgerðir, þannig að hann var því ekki aðeins að gagnrýna utanrrh. heldur sinn eigin flokk. Ég tel nú í sjálfu sér að hv. þm. Jóhann Ársælsson ætti að ræða meira um þetta á fundum í Samf. áður en hann fer að gagnrýna utanrrh. jafnharkalega fyrir þessi mál og hann gerði, því að hann taldi að hér hefði verið um meiri háttar stefnubreytingu í utanríkismálum að ræða, meiri háttar stefnubreytingu sem hefði brotið allt sem menn hefðu áður staðið fyrir og vitnaði þar sérstaklega til Bjarna Benediktssonar, sem var farsæll forsrh. og foringi hér um langa tíð. En það liggur alveg ljóst fyrir að þetta var í fyrsta skipti sem þær aðstæður komu upp að við Íslendingar þurftum að taka afstöðu til þess hvort við ættum að styðja slíkar aðgerðir Atlantshafsbandalagsins. Sú aðstaða var ekki uppi fyrr, fyrrum utanríkisráðherrar og forsætisráðherrar stóðu aldrei frammi fyrir þessu og voru aldrei í þessari stöðu. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði hér margt gott um varnar- og öryggismál og mér þykir mikilvægt að Samf. leggi áherslu á þau mál. Ég tel það mikilvægt. En hann sagði að það ríkti algjört stefnuleysi íslensku ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Hér hefur verið kallað eftir því í umræðunum, m.a. af hv. þm. Jóhanni Ársælssyni, að við skilgreindum hvað væru trúverðugar varnir. Það liggur alveg ljóst fyrir að grundvöllurinn í þeim er aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og gagnkvæmar skuldbindingar þjóða Atlantshafsbandalagsins í þeim efnum. Þar er um algjört grundvallaratriði að ræða. Í öðru lagi er það varnarsamningurinn, þ.e. þær skuldbindingar sem Bandaríkjamenn hafa gagnvart Íslandi í því sambandi, og það hefur verið okkar skýra afstaða að hér verða að vera sýnilegar varnir, þá ekki síst sýnilegar loftvarnir. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson tók undir að það væri nauðsynlegt. Af hverju þurfum við sýnilegar varnir? Við þurfum þær hér á landi eins og í öllum öðrum löndum, m.a. vegna þess að við vitum ekki nákvæmlega hvað getur komið upp. Menn eru alltaf að kalla: Hvar er hættan, hvar er ógnin? Sumir halda því fram að ógnin sé engin, það eru rök sem ég hef oft heyrt í þessari umræðu, og þess vegna þurfi ekki varnir. Við vitum því miður ekki hver ógnin er. Og hún er enn þá óvissari í dag en fyrir nokkrum árum. Þar kemur til hin breytta heimsmynd, hryðjuverkin og allt það sem þar hefur komið upp. Það vill svo til að þessar skoðanir okkar eru studdar af aðilum innan Atlantshafsbandalagsins þar sem því er haldið fram að það verði að staðsetja loftvarnir á Íslandi. Nú hefur verið ákveðið af hálfu Atlantshafsbandalagsins að staðsetja loftvarnir í Eystrasaltsríkjunum. Hvernig ætlar Atlantshafsbandalagið að standa undir því? Þeir ætla að gera það fyrst í stað með því að biðja Belga að vera þar í þrjá mánuði. Síðan eiga hugsanlega að koma Hollendingar, Bretar, Þjóðverjar og jafnvel fleiri. Er það eitthvað sem okkur finnst að geti gengið hér á Íslandi? Ég segi nei. Það er að sjálfsögðu mikil mótsögn í því að Bandaríkjamenn hafa verið í forustu þeirra þjóða sem hafa talið að það verði að vera sýnilegar loftvarnir í Eystrasaltsríkjunum ef þær eiga ekki að vera hér á landi. Það liggur alveg ljóst fyrir af hálfu Bandaríkjamanna að þeir vilja halda áfram að ræða þessi mál þegar þeir hafa lokið við stefnumörkun sína varðandi herafla Bandaríkjanna erlendis. Þeirri vinnu er ekki lokið af þeirra hálfu. Það er þá plagg eða afstaða sem þeir vilja ræða við bandalags- og vinaþjóðir sínar. Við bíðum eftir því að þeirri vinnu ljúki. Full samstaða var um að þetta gerðist með þessum hætti. Það er á þessum sama grundvelli sem þeir eru að hefja væntanlega viðræður við Þjóðverja um þessi mál. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði jafnframt að við yrðum að taka meiri ábyrgð á okkar innra öryggi og að styrking á sérsveit ríkislögreglustjóra hefði komið eins og af himnum ofan, eins og hún hefði verið einhver himnasending. Það var að sjálfsögðu mál sem var búið að ræða lengi.  Þetta er að sjálfsögðu þáttur í stærra máli. Einn hluti er eftirlit með þeim útlendingum sem koma til landsins. Eftirlit á Keflavíkurflugvelli hefur verið stóraukið og það er fylgst mun betur með því sem þar gerist og því fólki sem kemur inn til landsins. Ég hef líka heyrt gagnrýni hér á hv. Alþingi í því sambandi. Það liggur t.d. fyrir að myndir eru teknar af þeim sem koma inn til landsins og það er hægt að rekja það. Allt er þetta hluti af okkar innra öryggi og eftirliti. Það liggur fyrir að við tökum þátt í umræðum og aðgerðum á vegum Atlantshafsbandalagsins. Það er líka ljóst að við höfum tekið virkan þátt í slíkum umræðum innan Evrópu vegna þess að við erum hluti af Schengen-svæðinu. Það var mjög mikilvægt skref í sambandi við öryggismál á Íslandi að við skyldum gerast aðilar að Schengen-svæðinu. Þar þurfa að gilda samræmdar reglur, sambærilegar reglur í öllum löndum, og það styrkir stöðu okkar. Það er alveg ljóst að við eigum í vændum vaxandi samstarf á sviði öryggismála, bæði við Atlantshafsbandalagið og Evrópusambandið, við Evrópusambandið vegna þess að við erum aðilar að Schengen-svæðinu, og ég vænti þess að það geti orðið gott samstarf um það. Hv. þm. sagði að við ættum að taka að okkur eftirlit á höfunum. Ég er ekki sammála því. Ég tel að við Íslendingar getum ekki tekið að okkur einir og sér eftirlit á höfunum hér í kringum Ísland. Við höfum þar notið samstarfs við nágrannaþjóðir okkar, við Bandaríkjamenn, Breta, Norðmenn, Rússa, og við þurfum áfram á því að halda að Bandaríkjamenn samkvæmt varnarsamningnum styðji okkur í því eftirliti. Við höfum hins vegar ákveðið að láta byggja nýtt varðskip, sem er mikilvægt að geti gerst sem fyrst, en við höfum af fjárhagsástæðum ekki getað ráðist í það enn sem komið er. Það liggur líka ljóst fyrir að við munum í framtíðinni þurfa að styrkja þyrlusveit okkar og Landhelgisgæsluna um leið en við höfum jafnframt verið með æfingar á Norður-Atlantshafi sem varðar samstarf þjóða að því er varðar björgun á hafinu. Þessar æfingar hafa verið á vegum Atlantshafsbandalagsins, þ.e. með samvinnu um frið. Þar hafa Rússar tekið þátt. Við höfum líka verið í sambærilegri æfingu um almannavarnir þannig að þessi vinna er í gangi en ég er þeirrar skoðunar að við getum ekki einir og sér annast allt hafsvæðið umhverfis Ísland. Ég á kannski ekki heldur von á að hv. þingmaður hafi beinlínis átt við það, ég vil ekki gera honum það. Ég vildi samt skýra afstöðu mína í þessu sambandi. Ég er sammála honum í því að við þurfum að taka þessi mál að okkur í meira mæli en við höfum gert hingað til og ég á frekar von á því að það hafi verið það sem hann átti við. Ég vil svo endurtaka þakkir mínar til hv. þingmanna fyrir þessa umræðu. Það hefur komið hér fram að ýmislegt hefur breyst í utanríkisstefnu Íslendinga, það er rétt. Það er margt sem kemur til, þær breytingar eru fyrst og fremst vegna breyttra aðstæðna, vegna vaxandi mikilvægis utanríkismála og mikilvægis þess að við Íslendingar látum að okkur kveða í alþjóðasamhengi. Þannig gætum við best hagsmuna okkar og þannig leggjum við mest af mörkum til friðar og meiri mannréttinda í heiminum.

Frú forseti. Það eru nokkrir annmarkar á þeim möguleikum sem við höfum til þess að ræða mál af þessu tagi. Hér hefur hæstv. utanrrh. lagt fram mikla skýrslu og er að kveðja þingið sem utanrrh. að því marki að hann mun ekki aftur leggja fram skýrslu af því tagi. Sú skýrsla eðli máls samkvæmt er yfirgripsmikil, hún tekur á öllum þáttum utanríkismála. Ég tel sem formaður stórs stjórnmálaflokks að það væri þörf á því að taka sérstaka umræðu um öryggis- og varnarmálin. Hvaða kost á ég til þess að knýja fram slíka umræðu? Þessi umræða sem við eigum hérna er ekki nógu hnitmiðuð að því marki að það sé hægt að taka það mál sérstaklega fyrir. Við höfum svo mikið undir. Ég á þann kost að fara í hálftímautandagskrárumræðu um slík mál. Það er allt of lítið til að það sé hægt að leggja hornsteininn í utanríkisstefnu okkar undir í slíku máli. Ég hef hins vegar lagt hér fram þingmál fyrir hönd Samf. þar sem boðið er upp á samstarf við ríkisstjórnina í þessum efnum vegna þess að ég tel mjög mikilvægt að um þau sé rík samstaða. Ég tel að ýmis viðhorf sem við höfum gætu gagnast ríkisstjórninni. Til dæmis verð ég að segja að þegar hæstv. ríkisstjórn talar um ógnina sem að Íslendingum steðjar finnst mér sem sú umræða af hálfu hennar sé mjög oft ekki nægilega djúp. Hvar hef ég möguleika til þess að koma þeim viðhorfum okkar, sem góður Íslendingur og þingmaður, á framfæri? Sum málanna eru líka þess eðlis að það er ekki hægt að ræða þau opinberlega. Jú, þegar hæstv. utanrrh. þóknast að koma til viðræðu við hv. utanrmn. er það hægt. Ég vil einungis segja að ég tel að hér sé um svo mikilvægt mál að ræða að það þurfi að ræða það miklu dýpra og ítarlegar, eins og við erum að gera tilraun til að gera hér undir lok þessarar umræðu. Ég er sammála sumu sem hæstv. ráðherra sagði og mjög ósammála öðru. Að lokum harma ég að ríkisstjórnin hefur ekki tekið í útrétta hönd okkar sem viljum vinna með henni að lausn í þessum efnum og að því að móta farsæla stefnu um þetta.

Frú forseti. Það eru ekki mjög margir dagar síðan við áttum ítarlegar umræður um varnarmál og fleiri mál í utanrmn. Hv. þm. orðaði það svo að þegar utanrrh. ,,þóknast`` að koma þar til viðræðu --- ég veit ekki til þess að ég hafi nokkurn tíma neitað því að mæta á fund utanrmn. eða taka þátt í umræðum um mikilvæg utanríkismál. Ég hef ávallt fagnað því þannig að mér finnst þetta óþarfi hjá hv. þingmanni. Ég fagna hins vegar vaxandi áhuga Samf. fyrir varnar- og öryggismálum. Mér hefur oft fundist skorta mikið á þann áhuga. Það er mjög gott að þeir hafa vaxandi áhyggjur og áhuga á þeim málum og ég tek undir það með hv. þingmanni að þessi umræða, svo löng sem hún er orðin --- þessi málaflokkur er svo viðamikill að það væri full ástæða til að ræða ýmis mál með ítarlegri hætti á hv. Alþingi. Ég hef sem utanrrh. ekki neina sérstaka möguleika umfram aðra m.a. til að svara öllu því sem til mín er beint. Ég hef aðeins 15 mínútur í lokin og hef þó nýtt nánast hverja einustu mínútu sem ég hef haft til andsvara í dag til þess að koma fram bæði mótmælum við málflutning og upplýsingum um allt sem ég hef getað þannig að ég hef reynt að nýta þennan tíma. Það skal ekki standa á mér að finna nýtt form og breyttar áherslur í þessum efnum og ég fagna áhuga hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar til að auka þessa umræðu á hv. Alþingi.

Frú forseti. Hæstv. utanrrh. bregður ekki vana sínum. Af minni hálfu var þetta tilraun til þess að eiga málefnalega samræðu við hæstv. ráðherra um mál sem er mjög mikilvægt og í eðli sínu mjög flókið. Ég tel þörf á því að hæstv. utanrrh. ræði þá snúnu stöðu sem er komin upp í utanríkismálum, þ.e. þann þátt sem varðar öryggis- og varnarmál. Það þarf að ræða hann út frá tvíþættum sjónarhóli. Annars vegar vörnum út á við og hins vegar vörnum inn á við. Hæstv. utanrrh. gæti t.d. lagt fram skýrslu um stöðu mála og efnt til umræðu í þinginu og ég tel að hann ætti að gera það. Mér finnst ómögulegt að hið háa Alþingi fari heim eftir þennan vetur án þess að staðan sé rædd. Til marks um hvað ég á við er t.d. þetta: Hæstv. utanrrh. reynir að toga svolítið til þau ummæli sem ég viðhafði um sérsveitina. Má ég minna hæstv. ráðherra á það, frú forseti, að þegar hugmyndin um sérsveitina og eflingu hennar kom fram þurftu menn að vera á fundi í Lögregluskólanum til þess að vita af því. Það var ekki gefin yfirlýsing um þessa stefnubreytingu í þinginu og þegar hæstv. dómsmrh. var inntur eftir hlutverki hennar beitti hann ekki þeim rökum sem tengjast vaxandi ógn á hermdarverkum eða gæslu á Keflavíkurflugvelli heldur glímu við undirheimalýð sem selur fíkniefni. Það var síðar sem hæstv. utanrrh. færði það inn í umræðuna. Annað dæmi. Sveitir á vegum dómsmrh., eftir atvikum hæstv. utanrrh., eru vopnaðar. Þær eru vopnaðar á grundvelli undanþáguákvæðis í vopnalögum. Þurfum við ekki, frú forseti, að taka þessi mál til alvarlegrar yfirvegunar og endurskoðunar með tilliti til breyttrar stöðu. Margt fleira gæti ég sagt en vil að lokum þakka hæstv. utanrrh. fyrir umræðuna og óska honum velfarnaðar á þeim nýja vettvangi sem hann heldur á innan skamms.

Vegna orða hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar sem forseti skildi þannig að honum þættu þröngar skorður til að ræða utanríkismál og sérstaklega varnar- og öryggismál, vill forseti benda á að umræðan hefur staðið síðan kl. hálftvö í dag. Hverjum og einum þingmanni er heimilt að taka til máls tvisvar, 15 mínútur í senn, og vegna orða hv. þm. um að umræða utan dagskrár væri í hálftíma vil ég árétta við hann að það er líka hægt að fá ótímabundna umræðu og hefur ekki verið farið fram á það.

Hæstv. forseti. Ég vil að það komi eins skýrt fram og ég kem því frá mér að ákvörðunin um stuðning við Bosníuíhlutunina var stefnubreyting í utanríkismálum. Hæstv. ráðherra spurði í dag: Átti að beita neitunarvaldi? Nei. Það hefði líka verið stefnubreyting í utanríkismálum. Að mínu viti átti Ísland ekki að fara inn á þessa braut og ég er einfaldlega ósammála þeim sem telja það. Ég tel að þeir skuldi þjóðinni að útskýra með hvaða hætti Íslendingar ætla að undirbyggja með trúverðugleika ákvarðanir sínar hvað varðar hernaðarmálefnin í framtíðinni. Ég tel ekki að það hafi verið útskýrt með trúverðugum hætti hvernig slíkar ákvarðanir eru undirbyggðar og það þarf áreiðanlega meiri mannskap í utanrrn. og annars staðar sem getur veitt upplýsingar og er með þekkingu á þessum hlutum. Hæstv. ráðherra talaði um að á Keflavíkurflugvelli þyrfti sýnilegar loftvarnir. Ég spyr: Er ekki nóg að hér sé vígbúnaðarstöð? Er ekki nóg að það liggi fyrir með skýrum og ákveðnum hætti, hér er Ameríka? Er ekki nóg að samkomulag við Ameríkumenn um hernaðarstöðina verði með þeim hætti? Mér finnst að ef menn hafa ekki betri útskýringar á því hver ógnin er en raun ber vitni ætti að vera nóg að hér sé vígbúnaðarstöð.

Frú forseti. Það er mikilvægt að það komi skýrt fram að allar ákvarðanir innan Atlantshafsbandalagsins eru teknar með samhljóða niðurstöðu eða svokölluðum ,,consensus``. Annaðhvort eru menn með eða á móti. Þetta er oft erfitt form og kallar á mikinn þroska allra ríkjanna og í framhaldi af þeim ákvörðunum sem teknar voru að því er varðaði bæði Bosníu og Kosovo er alveg rétt hjá hv. þm. að það voru tímamót í sögu íslenskra utanríkismála. Það liggur alveg ljóst fyrir, ég er sammála honum um það. Þá ákváðum við að Ísland gerðist aðili að hermálanefnd Atlantshafsbandalagsins. Við höfðum ekki verið aðilar að henni áður. Nú tökum við þátt í því samstarfi, tökum þátt í þeim fundum og fáum allar upplýsingar í gegnum þá fundi, í gegnum Atlantshafsbandalagið. Það liggur líka ljóst fyrir að við höfum tekið mun virkari þátt í starfi Atlantshafsbandalagsins, ekki síst með friðargæslu okkar. Það starf okkar Íslendinga er mikils metið innan Atlantshafsbandalagsins, í Bosníu, Kosovo og væntanlega fljótlega í Afganistan. Okkar fólk hefur staðið sig afburða vel og hlotið mjög góðan vitnisburð í því starfi. Við höfum sýnt fram á að fámenn þjóð getur tekið fullan þátt í friðargæslu að koma á friði án þess að viðkomandi þjóð hafi herlið.

Hæstv. forseti. Við tókum ekki þátt í starfi hermálanefndarinnar. Hvað þýddi það? Það hlýtur að hafa þýtt að menn hafi ekki talið ástæðu til þess miðað við þá stefnu sem rekin var af hendi stjórnvalda á Íslandi. Hæstv. ráðherra segir að menn séu annaðhvort með eða móti. Hvar voru þá Íslendingar þegar þeir tóku ekki þátt í starfinu? Ég geri ráð fyrir að skilaboðin hafi verið: Íslendingar munu ekki taka þátt í starfi hermálanefndarinnar en fylgja eða láta óátaldar þær niðurstöður sem menn komast að. Ég held að þjóðin hafi öll staðið í þeirri meiningu og ég veit ekki betur en það hafi verið skilaboðin frá hendi stjórnvalda til íslensku þjóðarinnar allan tímann að við tækjum ekki þátt í ákvörðunum af þessu tagi. Ég hef staðið í þeirri meiningu að þegar ákvörðunin var tekin á sínum tíma hafi það verið stefnubreyting og mér finnst hæstv. ráðherra hafa verið að lýsa þeirri stefnubreytingu í dag og með orðum sínum áðan að þá hafi menn tekið ákvörðun um að taka þátt í starfi hermálanefndarinnar. Ég tel að það hafi verið röng ákvörðun og þýði að nú verði menn að ganga lengra fram en hingað til til að undirbyggja ,,skynsamlegar ákvarðanir`` í hermálum.

Frú forseti. Það reyndi aldrei á slíka ákvörðun fyrr en kom að Bosníu. Það var í fyrsta skipti og liggur fyrir að um stefnubreytingu var að ræða. En sú stefnubreyting var studd af Sjálfstfl., Framsfl. og Samf. Ég sagði fyrr í umræðunni að við gætum ekki setið lengur hjá og ég átti m.a. við að í slíkum málum gátum við ekki setið lengur hjá  Ég ætla að enda þetta í dag með því að þakka fyrir ágæta umræðu og vil þakka sérstaklega fyrir ágæt orð stundum í minn garð í dag og í garð utanríkisþjónustunnar og vænti þess að við getum áfram átt gott samstarf um utanríkismál.