Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er tekið til umr., fjallar um að undanþiggja vélavinnu við snjómokstur söluskatti. Eitt af því, sem við er að stríða í samgöngumálum okkar Íslendinga, er snjórinn. Þjóðvegir teppast vegna snjóa og byggðarlög og heilir landshlutar einangrast í skemmri eða lengri tíma á vetrum svo sem kunnugt er. Með bættri vegagerð og uppbyggðu vegakerfi verður samgöngum stöðugt betur haldið uppi þrátt fyrir snjóa. En hvað sem því líður og hvað sem gert er í vegamálum verður aldrei komist hjá því að ryðja þurfi snjó úr vegi svo að haldið verði uppi eðlilegum samgöngum. Þess vegna hlýtur snjómokstur til að greiða fyrir samgöngum að vera mikilvægur þáttur samgöngumálanna. Svo sem kunnugt er sér Vegagerð ríkisins um allan snjómokstur á þjóðvegum samkv. sérstökum reglum. Núgildandi reglur um snjómokstur á þjóðvegum eru frá 9. febr. 1977. Samkv. þessum reglum greiðir Vegagerðin allan kostnað við snjómokstur nokkurra mikilvægra samgönguleiða. Kveðið er á um hvað snjómokstur skuli vera tíður á hinum einstöku þjóðvegum. Ef þörf er skal moka suma vegi alla daga, aðra vegi alla virka daga, þá aðra vegi tvo daga í viku, en aðra vegi einu sinni í viku o. s. frv. Auk þess skal Vegagerðin greiða helming kostnaðar við snjómokstur, sem einstakir aðilar óska eftir. Heildarkostnaður Vegagerðarinnar af snjómokstri nam árið 1978 tæpum 819 millj. kr. Til viðbótar framangreindum kostnaði af snjómokstri á þjóðvegum kemur svo sá kostnaður sem greiddur er að hálfu á móti Vegagerðinni. Þar er um að ræða kostnað sem borinn er af þeim aðilum sem óska eftir snjómokstri, svo sem einstökum sveitarfélögum, mjólkurbúum og öðrum aðilum. En snjómokstur er ekki bundinn við þjóðvegi. Hann er einnig nauðsyntegur innan marka hinna einstöku þéttbýlisstaða. Sveitarfélögin ein, hvert í sínu umdæmi, standa undir þeim mikla kostnaði sem af snjómokstri leiðir. Og enn er þess að geta, að,það er um að ræða snjómokstur á flugvöllum landsins þegar þörf krefur vegna flugsamgangna. Kostnaður af þessum snjómokstri er greiddur af rekstrarfé flugvallanna. Snjómokstur, hvort sem er á þjóðvegum, í þéttbýli eða á flugvöllum, er nú aðallega unninn með stórvirkum vélum. Samkv. lögum ber að greiða 20% söluskatt af þessari vélavinnu. Þessi skattheimta er af ýmsum ástæðum bæði óeðlileg og ranglát. Þegar ríkið í einu eða öðru formi greiðir kostnaðinn af snjómokstri er það að greiða sjálfu sér söluskatt. Niðurfelling þessa söluskatts rýrir því í sjálfu sér ekki stöðu ríkissjóðs. Þegar aðrir en ríkið greiða söluskatt af snjómokstri kemur það oft verst við þá sem síst skyldi. Það kemur harðast niður á þeim sem í mesta fámenninu og mestu einangruninni eiga ekki annars úrkosta en að leggja í aukakostnað fram yfir aðra landsmenn vegna snjómoksturs. Herra forseti. Það er með tilliti til þessa sem ég hef leyft mér að bera fram frv. það sem hér er til umr. og felur í sér, eins og áður sagði, að fella niður vélavinnu við snjómokstur. Ég vænti þess, að hv. þm. sjái að hér er um visst sanngirnis- og réttlætismál að ræða og að mál þetta fái greiðan gang hér í hv. deild.



Herra forseti. Ég vil lýsa stuðningi mínum við það frv. sem hér liggur fyrir til umr. En þegar maður fer að ræða frv. að efni eins og þetta kemur upp í huga manns spurningin um hvort það sé ekki kominn tími til að taka til endurskoðunar frá grunni samskipti sveitarfélaganna og ríkissjóðs í sambandi við söluskattsmálin í heild. Eins og öllum er kunnugt er sveitarfélögum ætlaður verulegur tekjustofn af söluskattinum í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Hins vegar er orðinn svo mikill frumskógur af reglugerðarákvæðum og ákvæðum um greiðslu söluskatts sem þarf að inna af hendi í ýmsum stofnunum sem reknar eru af hinum einstöku sveitarfélögum, að ég tel að það væri báðum aðilum til mikillar hagkvæmni að þessi mál fengju góða íhugun. Ég vil í þessu sambandi benda á að það er greiddur söluskattur af öllum aðgöngumiðum við t. a. m. sundlaugar og önnur íþróttamannvirki sem sveitarfélögin reka. Ég er ekki í nokkrum vafa um að ef væri farið að kryfja þessi mál til mergjar, þá mundi áreiðanlega vera möguleiki til að spara mikinn mannafla sem fer í það að finna út úr því myrkviði sem þar er - ég vil leyfa mér að nota það orð - í sambandi við að reikna alla þessa flækju út, fyrst að innheimta öll þessi margvíslegu söluskattsgjöld hjá hinum ýmsu sveitarfélögum og síðan að skila þessum sömu gjöldum - stundum öllum til baka og stundum að hluta til. Herra forseti. Ég tók til máls í sambandi við þetta frv. aðeins til þess að koma þessari hugmynd á framfæri. Að öðru leyti tel ég að með flutningi þessa frv. sé af hv. flm. hreyft þörfu máli og ég mun veita því minn stuðning.



Herra forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi við frv. sem hér liggur fyrir til umr., og jafnframt tel ég rétt að vekja athygli á því, að það hefur verið baráttumál sveitarfélaga árum saman að fá því framgengt að söluskattur af tækjum sveitarfélaga við eigin framkvæmdir verði felldur niður. Þarna er um verulega skattheimtu að ræða, því að eins og margir vita hafa framkvæmdir sveitarfélaga aukist mjög á síðari árum, ekki síst í sambandi við gatnagerð og aðrar framkvæmdir, svo sem holræsagerð og vatnsveitur. Þetta hefur orðið til þess, að sveitarfélögin hafa í vaxandi mæli notað til þessa eigin tæki. Það hefur verið hagkvæmara og betra að koma við smærri framkvæmdum einmitt á þennan hátt. En af framkvæmdum, sem þessi eigin tæki eru notuð við, verður að greiða söluskatt, eins og hér kemur fram, í sambandi við snjómokstur o. fl. Það hefur verið reynt á undanförnum árum að fá á þessu leiðréttingu og hefur áður komið fram hér á Alþ. till. í þá átt að reyna að fá þessu aflétt, en ekki náð fram að ganga. Ég tel rétt að vekja á þessu athygli hér, og það er spurning, hvort ekki er rétt að kanna það í þeirri n., sem fær þetta mál til meðferðar, hvort einhver grundvöllur væri fyrir því að fjmrn. vildi fallast á meiri breytingu en hér er lagt til. Ég vil einnig taka undir það sem kom fram áðan hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. í sambandi við söluskattsmálin í heild, að það er vissulega kominn tími til þess að endurskoða sérstaklega þennan hátt í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Það er rétt að nefna það hér, að eitt af því, sem hefur valdið mikilli óánægju, sérstaklega úti um landsbyggðina, í sambandi við söluskattinn, er söluskattur á frjálsa félagastarfsemi sem hv. þm. hafa sjálfsagt orðið varir við, að bæði íþróttafélög, ungmennafélög og aðrir, sem vinna að félagsstarfsemi úti um landið, þurfa að greiða af þessari starfsemi söluskatt. Þetta er mál sem þarf vissulega að fara að taka til leiðréttingar. Ég er sammála síðasta ræðumanni um nauðsyn þess að taka þessi mál til rækilegrar endurskoðunar þegar farið er að ræða um vissa þætti söluskatts, eins og hér er gert nú. Að öðru leyti mun ég fylgja þessu frv. En ég legg eindregið til að sú n., sem fær þetta mál, skoði þessa þætti varðandi söluskatt af tækjum sveitarfélaga um leið.



Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst lýsa stuðningi mínum við þetta frv. Snjómokstur er mjög þýðingarmikið atriði af mörgum ástæðum. Við vitum hvað einangrun hefur nú á dögum mikil áhrif á fólk. Þetta er í raun og veru líka sálfræðilegt atriði. Margir eiga erfitt með að þola að vera einangraðir og sætta sig við að vera innilokaðir - kannske langtímum saman. Á snjómokstri, jafnvel í ríkari mæli en sinnt hefur verið hingað til, er því mikil þörf um allt land. En það, sem ég vil vekja sérstaklega athygli á, er hvort ekki sé kominn tími til að athuga hvort sveitarfélögin gætu ekki undir vissum kringumstæðum framkvæmt snjómokstur með meiri árangri og með ekki meiri kostnaði en Vegagerðin. Sveitarfélögin eru komin með margs konar tæki sem þau þurfa að nota til ýmissa verka, og mætti segja mér að þau, sem vita hvar skórinn kreppir, væru ekki síður fær um að moka snjó af vegum innan sveitar og jafnvel úti á þjóðvegum í næsta nágrenni og gætu gert það á auðveldari hátt og þegar veruleg þörf er fyrir, ekki síður en sá aðili sem nú sér um þessar framkvæmdir. Ég veit að það hefur verið vilji ýmissa sveitarfélaga að fá að vinna þetta verk, en erfitt hefur verið að ná samningum um það við Vegagerðina. Ég vildi sérstaklega vekja athygli þeirrar n., sem fær þetta mál til athugunar, á því, hvort ekki væri ástæða til að athuga þennan möguleika, sem ég held að gæti orðið til þess að verkið yrði ekki síður vel unnið, en gæti líka orðið til sparnaðar og hagkvæmni.



Herra forseti. Ég get vel tekið undir það og að sjálfsögðu, að reglur um snjómokstur þurfi að athuga og endurskoða, og mér er það ljóst ekki síður en þeim hv. þm., sem hafa talað hér, að mikill vandkvæði eru oft á ferðum með snjóinn, ekki síst hjá sveitarfélögunum og jafnvel einstaklingunum á þeim köflum sem þeir þurfa að annast. Þessar reglur hafa verið endurskoðaðar ekki alls fyrir löngu að vísu, en það breytir ekki því, að það er stöðugt þörf á því að hafa þetta mál á hreyfingu, ef svo mætti segja. Nýjar þarfir hafa komið til á allra síðustu árum, mjög brýnar, þar sem er annars vegar tankvæðingin og hins vegar flutningar skólabarna, daglegur flutningur víða. Svo er auðvitað líka og þarf ekki orðum að því að eyða, að almenn umferð vex jafnt og þétt. Við búum þannig að þarfirnar fyrir að komast á milli daglega fara vaxandi með breytingu á okkar lífsvenjum. Undir þetta allt saman get ég tekið og skal styðja að því fyrir mitt leyti að þessi mál verði tekin til endurskoðunar. Aftur á móti er það svo, þegar flutt er mál um niðurfellingu skatta í einhverri mynd, að þá er ég yfirleitt ekki reiðubúinn til að taka undir það án verulegrar athugunar. Mér blöskrar sá hráskinnaleikur sem leikinn er alls staðar í þjóðfélaginu, annars vegar um skattheimtu, þar sem nálega hver aðili sem lætur til sín heyra, hvort sem það eru stjórnmálaflokkar, félagasamtök eða einstaklingar, þeir tala um skattpíningu og um að það eigi að leggja niður þennan eða hinn skattinn eða gera frávik frá honum, og svo eru hins vegar látlausar kröfur frá sömu aðilum um allt milli himins og jarðar sem krafist er að hið opinbera geri. Ég er sífellt meira og meira undrandi þegar ég heyri þetta, því náttúrlega sjá allir menn að þetta dæmi gengur ekki upp, og það er þess vegna sem ég geri það ekki að lítt athuguðu máli að lýsa yfir stuðningi við niðurfellingu neinna skatta, liggur mér við að segja. Hitt er svo annað mál, eins og ég sagði í upphafi, að ég ætla ekki að lýsa andstöðu við þessa hugmynd hv. þm. um að fella niður söluskatt af þessu tiltekna verkefni. En það er alls ekki víst að það sé auðvelt að skilja þar á milli, en þó skal ég engu um það spá og það er óþarfi að vera að deila um það nú hvort finnist leið til þess. Ég er ekki að lýsa neinni harðri andstöðu við þessa hugmynd út af fyrir sig, en ég er ekki heldur tilbúinn að samþykkja hana að lítt athuguðu máli. En ég árétta það sem ég sagði, að ég vil mjög styðja að því að reglur um snjómokstur verði endurskoðaðar. Hitt er þó vissulega ljóst, að þar er líka togast á. Við viljum fá vegasamband og komast um vegina að vetrinum einnig. En auðvitað hika menn við og horfa í peninginn sem í það fer að ryðja burt snjónum, og auðvitað vildu allir heldur að þær fjárhæðir mætti nota til að byggja upp vegina svo að þeir tepptust ekki eins oft af snjó. Þarna togast á tvö sjónarmið. En það breytir ekki því, að við verðum að horfast í augu við það að snjórinn er vandamál, glíman við hann, sérstaklega í þeim vetrum sem erfiðir eru. Mér fannst rétt að láta þetta koma fram hér. Alveg sérstaklega vegna þess hvað margir hv. dm. lýstu þegar í stað yfir stuðningi við þetta frv., þá vildi ég ekki villa á mér heimildir með því að þegja, því ég er alls ekki tilbúinn að samþykkja það án nánari athugunar.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs í tilefni af orðum síðasta ræðumanns, en ég vil nota tækifærið til að þakka hinar góðu undirtektir sem hafa komið fram við þetta mál. Hv. síðasti ræðumaður fór að tala um endurskoðun á snjómokstursreglum. Það er alger misskilningur að þetta mál varði snjómokstursreglurnar. Það er algerlega óháð þeim. Hv. þm. hafði, að því er virtist, áhyggjur af tekjumissi Vegasjóðs. Eins og ég tók fram í ræðu minni áðan er meginkostnaðurinn við snjómoksturinn greiddur af Vegagerð ríkisins. Ríkið er að greiða sjálfu sér söluskatt, eins og ég sagði, og þetta hefur engin áhrif á stöðu ríkissjóðs að því leyti sem um þennan kostnað er að ræða. Ég sagði að þær reglur, sem giltu nú um þetta efni, væru bæði óeðlilegar og ranglátar. Það er óeðlilegt að ríkið sé að greiða sjálfu sér söluskatt, en þetta er ranglátt vegna þess að þær reglur gilda að þar sem fámennið er mest, þar leggst söluskatturinn á íbúana sjálfa, sveitarfélög þar, mjólkurbú og aðra aðila sem hafa beina hagsmuni af því að halda þjóðvegunum í byggðarlaginu akfærum. Ég vil leyfa mér að halda því fram og endurtaka það sem ég sagði áðan, að þetta er ranglátur skattur og þess vegna ber að fella niður söluskatt af snjómokstri.



Herra forseti. Frv. þetta um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn er flutt í þeim tilgangi að draga saman í ein lög öll meginákvæði um landhelgi og lögsögu lýðveldisins Íslands á hafinu umhverfis landið og á landgrunninu og lögfesta ný réttindi á þessu sviði Íslendingum til handa með hliðsjón af þróun þjóðaréttar að undanförnu. Frv. hefur verið undirbúið í utanrrn. og er aðalhöfundur þess Hans G. Andersen sendiherra, en aðrir sérfræðingar hafa einnig unnið að fullnaðargerð þess. Þá hefur frv. verið lagt fyrir landhelgisnefnd, þar sem allir flokkar eiga fulltrúa, og komu þar fram margar mjög gagnlegar ábendingar. Þó tel ég rétt að taka það fram, að nm. þar eru ekki þar með bundnir um afstöðu sína til málsins á einn eða annan hátt og geta því tekið afstöðu til hugsanlegra brtt. að vild. Ég vil segja um málið í heild, að það er einlæg von mín að um það náist, eins og um öll veigamikil skref í landhelgismálinu, sem víðtækust og helst alger samstaða. Skorti eitthvað á að svo geti orðið, þá vænti ég að starf í nefndum þingsins geti leitt til þess, að það megi laga þangað til við getum öll vel við unað. Í þessu frv. eru m. a. eftirtalin aðalatriði: 1. Sjálf landhelgin, en með því hugtaki er átt við hafsvæðið þar sem ríkið hefur fullveldisrétt hliðstæðan og yfir landinu, er færð úr 4 upp í 12 mílur. 2. Fiskveiðilögsaga okkar, sem hefur síðan 1975 verið 200 sjómílur, hefur ávallt verið ákveðin með reglugerðum sem byggðar hafa verið á landgrunnslögunum frá 1948. Ef þetta frv. yrði að lögum mundi það breytast og 200 mílna fiskveiðilögsagan sjálf verða fest í lög, en ekki hvíla á reglugerð sem ráðh. geta breytt í framtíðinni, heldur mundi þurfa að koma til breyting frá Alþingi sjálfu. 3. Auk þess sem fiskveiðilögsagan yrði þannig lögfest tekur Ísland sér 200 mílna lögsögu yfir vísindarannsóknum á hafsvæðinu umhverfis landið. 4. Þessu til viðbótar tekur Ísland sér 200 mílna mengunarlögsögu. Veitir það íslenskum stjórnvöldum rétt til að gera ráðstafanir til að vernda hafið umhverfis landið fyrir mengun og mengunarhættu. 5. Með 200 mílna efnahagslögsögu og öllu, sem í henni felst, tryggir lýðveldið sér allan rétt til að ráða byggingu mannvirkja eða afnot af þeim innan 200 mílna og gæti þetta í framtíðinni haft þýðingu t. d. í sambandi við hugsanlega olíuvinnslu. 6. Í síðasta lagi vil ég geta þess, að með frv. þessu eru ítrekuð reglugerðarákvæði um miðlínur milli Íslands og Grænlands og Íslands og Færeyja, eins og þau ákvæði voru í reglugerðinni frá 1975, en ákvæðið, sem þar var um að Íslendingar mundu ekki framfylgja fiskveiðitakmörkunum gagnvart Jan Mayen nema að miðlínu, er fellt niður. Þegar þetta ákvæði var sett votu aðstæður töluvert aðrar en þær eru nú og óvissa miklu meiri um hvernig háttað yrði línum á milli landa heldur en nú er. Þótti því skynsamlegt að setja þetta ákvæði til bráðabirgða eða þangað til annað yrði ákveðið, ef ég man orðalagið rétt. Þess ber og að geta, að þáv. sjútvrh., sem gaf reglugerðina út, hv. þm. Matthías Bjarnason, lét í ljós alveg ótvírætt að með þessu væru Íslendingar ekki að láta frá sér nokkurn rétt sem þeir kynnu að eiga eða eignast. Nú er Jan Mayen-málið komið á dagskrá og fer að líða að því að það verði rætt nánar og ítarlegar heldur en gert hefur verið hingað til. Ég tel því tvímælalaust rétt að afnema nú þetta ákvæði. Það mundi verða okkur til trafala í viðræðum við Norðmenn um það mál ef slíkt ákvæði væri þá enn í gildi. Á hinn bóginn sendum við þeim mjög skýr boð með því að afnema þetta miðlínu eða punktalínuákvæði einmitt nú. Þegar lög um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins voru sett 1948 var við það miðað að útfærsla fiskveiðimarkanna héldist í hendur við þróun þjóðaréttar, og má segja að svo hafi verið. Samkv. því voru mörkin færð út í 4 mílur 1950–1952, út í 12 mílur 1958, í 50 mílur 1972 og í 200 mílur 1975. Nú er svo komið að á vettvangi Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, sem hófst árið 1973 eftir margra ára undirbúning, hefur náðst víðtæk samstaða um rétt strandríkja til 12 mílna landhelgi, þar sem strandríkið hefur fullveldisrétt að mestu hliðstæðan því sem það hefur yfir eigin landi. Á Hafréttarráðstefnunni og raunar utan hennar hefur einnig náðst samstaða um 200 mílna efnahagslögsögu þar sem miðað er við víðtækar heimildir strandríkis yfir auðlindum sjávar undan ströndum. Loks hefur einnig náðst víðtæk samstaða um rétt strandríkis yfir landgrunni, landgrunnsbrekku og landgrunnshalla, allt að endimörkum landgrunnsins, einnig utan 200 mílna frá grunnlínu. Er þá fjarlægðin miðuð við lögun og gerð hafsbotnsins. Ég vil þó bæta við að ákvæði um mörk landgrunnsins eru eitt af því viðkvæmasta og erfiðasta sem má segja að sé ekki enn fullfrágengið og togast þar á 2–3 mismunandi hugmyndir á Hafréttarráðstefnunni. En eins og fram hefur komið í umr. um þessi mál, ekki síst af hálfu hv. 5. þm. Norðurl. v., geta niðurstöður þess máls orðið ærið örlagaríkar fyrir okkur Íslendinga og ráðið því, hvort við fáum rétt til landgrunnssvæðis, þ. e. hafsbotnssvæðis, á ýmsum stöðum utan við 200 mílna mörkin. Þar getur verið til mjög mikils að vinna, því að möguleikar eru á að ærin auðæfi sé að finna í hafsbotninum. Hafréttarráðstefna Sameinuðu þjóðanna hefur enn eigi lokið störfum, aðallega vegna þess að ekki hefur náðst samkomulag um skipan mála á hinum alþjóðlega hafsbotni utan við mörk strandríkja. Þrátt fyrir það þykir nú tímabært að lögfesta þau atriði sem að ofan eru greind, og er það sjónarmið lagt til grundvallar í frv. þessu. Aðalatriðið er að lögfesta þær meginreglur sem nú liggja ljósar fyrir. Eftir vandlega íhugun hefur verið valin sú leið að hafa þetta frv. ekki ítarlegt, heldur aðeins með meginreglum, en ætlast til að einstök svið, einstakir málaflokkar verði ákveðnir með sérstakri löggjöf. Sem dæmi má nefna að við getum búist við því að þurfa alltaf öðru hverju að gera breytingar á þeim lögum, sem gilda varðandi fiskveiðar, eftir ýmsum aðstæðum og vaxandi þekkingu, og getur þá verið viss kostur að grundvallaratriðin séu í einum heildarlögum sem yrðu þá eins konar stjórnarskrá fyrir landhelgi og lögsögu, en auðveldara sé að breyta hinum einstöku lögum þegar Alþingi sýnist svo. Eins má geta þess, að rétt þykir að setja sérstök lög um hugsanlega mengun hafsins sem er flókið mál og getur líka tekið ýmiss konar breytingum á næstu árum. Í því sambandi vil ég minna á að Alþ. hefur nú til meðferðar nokkra alþjóðlega samninga um olíumengun sem lúta mjög að því sviði. Verði þetta frv. að lögum verður óhjákvæmilegt að gera ýmsar breytingar á nokkrum öðrum gildandi lögum til samræmis, t. d. tollalögum, sóttvarnalögum, áfengislögum o. fl., þar sem finna má í slíkum lögum landhelgisákvæði, sem svo mætti kalla, í flestum tilfellum nú 4 mílur, sem þá mundu breytast í 12 mílur samkv. aðalreglunni sem hér er fylgt. Herra forseti. Ég vil ítreka það, að þetta frv. er lagt fram í þeirri von að um það geti náðst samstaða og að Alþ. eins og það hefur ávallt gert, þegar mest hefur á reynt í landhelgismálum, verði sammála um að við tryggjum okkur þau auknu réttindi sem í þessu frv. felast. Það hefur alla tíð verið ljóst og ætlan allra þeirra, sem hafa unnið að landhelgismálum, að síðar meir yrði slík heildarlöggjöf sett, og það er skoðun sérfróðustu manna að nú sé tímabært og gagnlegt að ganga til þess verks. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að lýsa fyllsta stuðningi við þetta mál í einu og öllu. Ég get satt best að segja tekið undir hvert einasta orð sem hæstv. utanrrh. sagði og hygg að ég tali þar fyrir stjórnarandstöðuna í heild. Á því ekki að vera neinn vafi á því, að alger samstaða muni nást um mál þetta. Það kann að vera að hnika megi til orði og orði einhvers staðar, en það er þá til að gæta sameiginlegra hagsmuna og tryggja þá enn betur. En frv. er mjög vel úr garði gert, eins og vænta mátti þar sem Hans G. Andersen, okkar helsti sérfræðingur í hafréttarmálum og einn af okkar bestu lögfræðingum, hefur samið það. Það er stutt, einfalt, skýrt og afdráttarlaust, svo var og um skýringar hæstv. utanrrh., sem ég hygg að þm. geti allir tekið undir með glöðu geði. Ég gat þess, að það væru kannske atriði sem mætti eitthvað hnika til. Ég bendi t. d. á 6. gr., þar sem í 1. mgr. er talað um nýtanlegar lífverur, sem annaðhvort eru „hreyfingarlausar á hafsbotni eða í honum eða geta ekki hreyft sig án stöðugrar snertingar við hafsbotninn“. Hér er auðvitað átt við t. d. krabbadýr ýmiss konar, sem við vitum ekki hvers eðlis kunna að vera á hafsbotninum utan 200 mílna efnahagslögsögunnar. Á Hafréttarráðstefnunni hefur nokkuð verið skipst á skoðunum um hvaða orðalag þarna ætti að vera. Það hefur ýmist verið talað um „direct contact“ eða „constant“ og ég held að t. d. orðið „stöðugur“ mætti gjarnan niður falla. Við þurfum ekki nákvæmlega að þýða textann eins og hann nú er. Við getum gjarnan haft orðalagið ótvíræðara fyrir okkur, þannig að það sé alveg ljóst, að öll þau dýr, sem á hafsbotni lifa, heyri honum til, þótt þau séu ekki alveg í stöðugri snertingu við hann, heldur hreyfi sig með einhvers konar stökkum eða slíku. Þetta er náttúrlega lítið atriði, virðist vera, en kynni þó að skipta einhverju máli. Þetta orðalag er ekki orðið fast mótað í hafréttarsáttmálanum fremur en annað er þetta varðar, þ. e. a. s. hafsbotninn utan 200 mílna efnahagslögsögunnar. Eins og hæstv. ráðh. réttilega gat um, er einna mest um það mál rætt nú og deilt og verður á þeim fundi Hafréttarráðstefnunnar sem nú er að hefjast. Þetta verður þar eitt meginmálið. Ég tek eindregið undir þá skoðun hæstv. ráðh., að rétt hafi verið að fella niður úr lögum undanþáguna í reglugerð varðandi útfærsluna í átt til Jan Mayen, þannig að ótvírætt sé að við teljum okkur eiga fullan rétt á 200 mílunum óskertum þar. Þetta mál kemur auðvitað upp í þeim viðræðum við Norðmenn sem hafnar eru óformlega og verða væntanlega formlegar áður en langt um líður. Eins og hæstv. ráðh. gat um, getur verið þarna um gífurlega þýðingarmikið mál að ræða. Þessi sneið þarna norður frá er aukaatriði samanborið við þau gífurlega miklu réttindi sem þessar þjóðir væntanlega sameiginlega öðlast með 200 sjómílna efnahagslögsögu umhverfis Jan Mayen. En í samningum við Norðmenn hljótum við að keppa að því, að það stóra hafsvæði verði hagnýtt sameiginlega af þessum frænd- og vinaþjóðum og um það náist samkomulag, því að skoðun mín er sú, að Norðmenn geti ekki einir helgað sér þetta hafsvæði, en með samkomulagi við okkur geta þeir það og eftir þeim grundvallarreglum sem lausn hafréttarmála fyrst og fremst á að byggjast á samkv. drögum að hafréttarsáttmála, þ. e. a. s. að svona mál eigi að leysa með samningum eftir sanngirnissjónarmiðum þar sem allar aðstæður séu metnar. Það er inntak og meginregla hafréttarsáttmálans, og þess vegna hljóta Norðmenn og Íslendingar að semja um allt þetta hafsvæði, ekki eingöngu þessa sneið, sem við teljum okkur auðvitað eiga, heldur um hafsvæðið allt. Þeir samningar eru, eins og hæstv. ráðh. gat um, ýmist í undirbúningi eða hafnir óformlega og þeim verður fram haldið og við treystum og vonum að farsæl lausn finnist á því máli, því að eins og margsinnis hefur verið bent á er Jan Mayen á íslenska landgrunninu, en ekki hinu norska, og þess vegna taka auðvitað ákvæði III. kafla þessa frv. og væntanlegra laga til Jan Mayensvæðisins að mati okkar Íslendinga. Við teljum að við eigum þar hafsbotnsréttindi, og ef við gefum þau að einhverju leyti eftir í samningum við Norðmenn, þá öðlumst við þess í stað fiskveiðiréttindi, en eðlilegast er auðvitað, eins og ég áðan sagði, að þessar þjóðir sameiginlega semji um öll þessi mál. Ég held að það hafi verið hyggilegt í aths. í 6. lið almennu aths. að sneiða alveg fram hjá Rockall, nefna Rokkinn ekki á nafn, eins og gert er. En hinu er ekki að leyna, að Bretar reyna að ásælast ekki einungis eignarrétt að Rockall, heldur beinlínis að ná efnahagslögsögu umhverfis þann klett. Ef það tækist mundu þeir í fyrsta lagi skerða okkar efnahagslögsögu ef miðlína ætti að ríkja. Það viðurkennum við auðvitað aldrei, og íslenska ríkisstj. hefur bæði beint og óbeint mótmælt öllu tilkalli Breta til þessa kletts og sérstaklega til efnahagslögsögu. Mitt mat er að það mætti gjarnan nota gott tækifæri til að herða á þeim mótmælum, og veit ég að hæstv. ráðh. mun hafa það í huga ef slíkt tilefni gefst, þannig að engum geti dulist hugur okkar Íslendinga í því efni. Hæstv. utanrrh. hefur raunar nýlega með orðsendingu, hygg ég, bent á að Íslendingar munu ekki undir neinum kringumstæðum breyta reglugerð sinni vegna Rockalls. Og því endurtek ég: Ég held að það hafi verið hyggilegt að sneiða hjá því að nefna hann nokkuð í aths., svo augljóst sem það er að umhverfis hann geti engin efnahagslögsaga orðið. Oslóar-samkomulagið gekk einmitt út frá því samkomulagi sem Bretar gerðu án fyrirvara um Rockall, að okkar lína ætti að gilda. Þar með viðurkenndu Bretar í verki og raunar með samningi að þeir ættu ekki þessi réttindi, og við það ber okkur auðvitað stíft að halda okkur. Jafnvel þótt svo kunni að vera að það hafi verið yfirsjón af þeirra hálfu að gera ekki þann fyrirvara, þá var þannig frá samningnum gengið að enginn fyrirvari af Breta hálfu var gerður, og við það höldum við okkur auðvitað að þeir geti engin réttindi átt þarna. Eins og hæstv. ráðh. gat um, verða þessi mál, hafsbotnsmálin, aðallega rædd nú á næsta fundi Hafréttarráðstefnunnar. Við skulum játa að við höfum verið nokkuð svifaseinir að gefa þeim málum gaum. Ég játa það fyrir mitt leyti, þó að ég hafi verið á nokkrum fundum Hafréttarráðstefnunnar, þá var það ekki fyrr en nú fyrir réttu ári á fundi úti í Genf, þegar kort af heimshöfunum var lagt fram og ég sá setlagasvæðin og þau hugsanlegu réttindi sem Íslendingar gætu átt, sem ég gerði mér grein fyrir því að þarna gæti verið stórmál á ferðinni. Við vorum auðvitað með allan hugann við fiskinn og efnahagslögsöguna, að gæta réttinda okkar þar. Nú eru þau að fullu tryggð, hygg ég, það er engin leið að snúa neitt til baka þar, og þess vegna sjálfsagt að lögfesta þau ákvæði og eins þau önnur sem í þessu frv. eru. En nú þurfum við að snúa okkur að hafsbotnssvæðunum. Það eru þrjú svæði sem við leggjum áherslu á. Ég hef þegar rætt um Jan Mayen-svæðið. Þar teljum við okkur eiga réttindi a. m. k. til jafns við Norðmenn. Það er auðvitað gífurlega stórt og mikið svæði sem þar verður um samið milli þessara tveggja þjóða. Í öðru lagi er svo Reykjaneshryggurinn og umhverfi hans. Ég hygg að þar verði ekki árekstrar við aðrar þjóðir. Við munum teygja okkur þar suður í höf, væntanlega milli 100 og 200 sjómílna út fyrir efnahagslögsöguna. Það veit enginn hvaða verðmæti þar kunna að finnast. Væntanlega eru þar ekki málmar, olíur eða jarðgös. Hins vegar veit enginn um þær lífverur sem þar eru, en hafdýpi er ekki meira þar en svo að búast má við að þar verði hægt að koma við veiðarfærum fyrr en síðar, enda eru nú menn byrjaðir að toga á hafdýpi sem er álíka og á þeim landgrunnssvæðum sem hér um ræðir, þ. e. a. s. Jan Mayen-svæðinu, Reykjaneshryggnum og síðast, en ekki síst því svæði suður af Íslandi og suðvestur af Færeyjum sem við þurfum nú að gefa sérstakan gaum að. Það liggur nú fyrir, að á fundum Hafréttarráðstefnunnar munu Íslendingar og Færeyingar bera saman bækur sínar og taka upp samráð um að gæta sameiginlegra réttinda þjóðanna og réttargæslu á þessu hafsvæði. Þar er gífurlega stórt sokkið land sem menn ætla að kunni að geyma bæði málma, olíur, jarðgös og auk þess kunni að vera þar mikilvægar lífverur. Ég hef á það bent, að auðvitað hljótum við að halda til streitu öllum okkar réttindum þar, eins til olíuleitar og gastegunda, þó ekki væri til annars en að hindra aðra í því að gera þar jarðrask sem gæti stofnað lífi í Norður-Atlantshafi í hættu. Um þetta eru Íslendingar auðvitað allir sammála. Ekki leikur nokkur vafi á því, að einróma samþykkt mun fást á þessu frv. eins og hæstv. utanrrh. hefur vikið að og vonast til, og ég get fullvissað hann um að af stjórnarandstöðunnar hálfu er vilji til þess.



Herra forseti. Ég fagna framlagningu þessa frv. og sérstaklega vil ég fagna ummælum hv. 5. þm. Norðurl. v. áðan. Í þessu frv, eru dregin saman á mjög ljósan og skýran hátt öll mikilvægustu ákvæði í landhelgisstefnu okkar. Einkum fagna ég því að miðlínan við Jan Mayen er nú úr sögunni, og ég vænti þess, að góður árangur náist af þeim viðræðum við Norðmenn, sem nú eru í gangi, og vona að úrslit í þeim viðræðum liggi fyrir sem fyrst, þar sem mikil hætta beinist þar að okkur varðandi loðnuveiðar á næsta sumri. Er óskandi að þessi mál verði komin á hreint áður en þær hefjast. Í þessu frv. eru mikilsverð ákvæði um 200 mílna efnahags- og vísindalögsögu og mjög ítarleg og jákvæð ákvæði varðandi rannsóknir innlendra svo og erlendra aðila á auðæfum hafsins umhverfis Ísland. Virðist mér að í þessu frv. séu margir varnaglar við því að erlendir aðilar geti nýtt auðæfi landgrunnsins umhverfis Ísland. Einnig er vert að vekja sérstaka athygli á ákvæðum um 200 mílna mengunarlögsögu sem er ekki síst mikilvæg nú á dögum. Það má segja að landhelgisstefnu okkar Íslendinga ljúki aldrei, en álit mitt er að með þessu frv. sé lokið einum kafla í þessari sögu. Ég vil ekki hafa orð mín fleiri um það, en fagna bæði frv. og einkum þeim ummælum hv. þm. Eyjólfs K. Jónssonar, að þetta sé ekki mál neins eins stjórnmálaflokks, heldur sameiginlegt mál allra þeirra sem sitja hér á þingi.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. ræðumönnum fyrir mjög góðar undirtektir og skynsamlegar aths. sem þeir hafa gert. Það er mjög til athugunar hvernig á að haga orðalagi, t. d. um hugsanlegar lífverur á hafsbotni. Menn veltu þessu dálítið fyrir sér, m. a. í landhelgisnefndinni, en í því sambandi er vert að minnast þess, að það hefur þegar orðið eitt - ekki þorskastríð, heldur krabbastríð á milli Frakka og Brasilíumanna, sem snerist um hvaða krabbategundum Brasilíumenn ættu fulla lögsögu yfir og hverjum ekki, hvað Frakkar mættu veiða þar, svo að slíkt getur komið fyrir. Hugmyndin með því að nefna ekki Rockall er auðvitað sú sem hv. þm. nefndi, að við lýstum yfir fullri 200 mílna lögsögu gagnvart Rockall og hefur engin breyting orðið á því af okkar hálfu. Bretar hafa hins vegar verið að senda mótmæli, síðast fyrir örfáum vikum, og þeir hafa fengið svör sem á diplómatíska vísu eru eins afdráttarlaus og hörð og þar tíðkast. Ég vænti því að þar sé a. m. k. enginn misskilningur, hvað sem þeir kunna að gera í mótmælasendingum framvegis. Varðandi Jan Mayen er á þessu stigi búist við að næsta skref í sambandi við Norðmenn verði að þeir Hans G. Andersen og Jens Evensen, sem er fremsti hafréttarsérfræðingur Norðmanna, og báðir verða formenn sendinefnda á Hafréttarráðstefnunni í Genf, ræði sín á milli um þessi mál. Má búast við að það verði á tæknilegum grundvelli. Hin mikla þýðing, sem hafsbotninn og ytri mörk hans hafa nú á síðasta snúningi Hafréttarráðstefnunnar, er mönnum ljós, þó að það hafi kannske dagað fyrir okkur mörgum í heldur seinna lagi. Það hefur a. m. k. verið viðurkennt nú með því, að einn af sendinefndarmönnum er jarðfræðingur frá Orkustofnun og ég hef fengið heimild fjmrh. til þess að verja nokkru fé, eftir því sem hægt er, á næstu mánuðum til þess að auka söfnun upplýsinga á því sviði. Ég vil svo ítreka þakkir mínar fyrir undirtektir þm.



Herra forseti. Menntmn. hefur haft til meðferðar tvö frv. til breyt. á lögum um félagsheimili. Hið fyrra, 24. mál, á þskj. 25, er um að sjómannastofur skuli eftirleiðis njóta byggingarstyrks úr Félagsheimilasjóði. Síðara frv., sem er 48. mál, gerir ráð fyrir að gerðar verði nokkrar breytingar á starfsháttum Menningarsjóðs félagsheimila. Leggur n. til að þessi frv. verði sameinuð í eitt og að því lúta brtt. n. á þskj. 379. Þar er lagt til að ákvæðið um sjómannastofur verði látið standa óbreytt eins og það er í fyrrnefndu frv. Varðandi síðara frv. er þess að geta, að tveir þm. hafa flutt frv. um sama efni í Nd. Formaður menntmn. ræddi við flm. beggja frv. Féllust þeir á að gerðar yrðu þær breytingar á málinu í meginatriðum, sem felast í brtt. n., enda er þá efnisatriðum að mestu haldið. Hér er lagt til að skipuð verði þriggja manna n. sem geri till. til ráðh. um úthlutun úr Menningarsjóðnum. Skipar menntmrh. einn nm. samkv. sameiginlegri tilnefningu Ungmennafélags Íslands og Bandalags ísl. leikfélaga, einn samkv. tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga og svo formann án tilnefningar. Það þótti rétt að hafa n. fámenna. Samband ísl. sveitarfélaga er hér valið vegna þess hvað sveitarfélögin eiga yfirleitt mikla fjárhagslega aðild að félagsheimilum. Aftur um hina tilnefningaraðilana er það að segja, að einhver umfangsmesta starfsemi, sem fram fer í félagsheimilum, er tengd leiklistinni, og svo er Ungmennafélag Íslands samnefnari félaga sem eru öllum opin og ná yfir allt landið. Allir þessir aðilar þrír hafa starfsemi og skrifstofur á höfuðborgarsvæðinu og eiga því væntanlega að geta tilnefnt í n. fólk sem getur komið á fundi með litlum fyrirvara. Ég held að það reynist æskilegt og raunar óhjákvæmilegt vegna þess, hvers eðlis starf þessarar n. er, þ. e. að vera ráðgefandi fyrir ráðh. um úthlutun úr Menningarsjóðnum, að sú nefnd sé ekki þunglamaleg stofnun, heldur tiltæk og líkleg til að vinna greitt sitt verk. Auðvitað gátu komið til greina ýmis fleiri bandalög, eins og fram kemur í sumum þeim till. sem fyrir liggja. En þetta var valið og af þeim ástæðum sem ég nú greindi. Samkv. gildandi lögum má Menningarsjóður félagsheimila því aðeins veita styrki til menningarstarfsemi að hún fari fram í félagsheimili. Þannig er þetta núna. Þessi löggjöf, sem hér um ræðir, fjallar um félagsheimili og um Menningarsjóð félagsheimila. Þess vegna þótti n. ekki rétt að ganga lengra en svo að veita heimild til að styrkja menningarstarfsemi sem fram fer utan félagsheimila ef sérstaklega stendur á, eins og segir í brtt. n. En reynslan hefur sýnt að nauðsynlegt er að veita slíka heimild. Ég get aðeins nefnt sem dæmi, að það getur naumast talist réttmætt og alls ekki heppilegt að binda styrk til tónlistarflutnings við félagsheimili á staðnum, ef t. d. kirkjan eða eitthvert annað hús býður betri skilyrði, t. d. betri hljómburð. Bent skal á það, að enda þótt fjórar mgr. séu hér teknar upp í heild í frv. á þskj. 25 og í brtt. n., þá eru breytingarnar aðeins fólgnar í þeim atriðum sem hér hefur verið vikið að. Það þótti greinilegra að taka mgr. alveg upp heldur en flytja till. um breytingar á þeim, en það var leitast við að hafa þessar breytingar sem umfangsminnstar og þannig að þær féllu sem best að lögun um eins og þau eru núna og eins og þau hafa verið framkvæmd. N. leggur sem sagt til að málið verði afgreitt með þeim hætti sem greinir í brtt. á þskj. 379.