Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hákon Kristófersson Ég hefi lagt fram brtt. við þetta frv. á þskj. 372, sem er fram komin í þeim tilgangi og með heim huga, að ef þær verði samþ., þá verði þessu máli lokið á. friðsamlegan hátt og svo, að allir aðiljar megi vel við una. Með brtt. er það meint, að þetta mál verði ekki afgr. nema með góðu samþ. aðilja. Fyrri liður brtt. er á þá leið, að á eftir orðinu „Seltjarnarneshrepp“ í 3. gr. frv. komi „og Kjósarsýslu“. Það segir sig sjálft, að þessi breyt. er alls ekki óviðkomandi sýslunni, og því er ekki nema eðlilegt, að hún eigi atkv. um málið. Síðari liður þessarar brtt. fer aftur á móti í þá átt að fella úr gildi frv., ef það samkomulag næst ekki, sem frv. byggist á, og er það raunar það, sem meint er, ef breytingin nær fram að ganga með góðu samkomulagi, og þarf ég ekki að fjölyrða um þetta meir.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Ég bjóst ekki við, að þetta mál kæmi svo fljótt á dagskrá hér í hv. d. og hefi því ekki komið því í verk að leita álits bæjarstjórnar Rvíkur eða borgarstjóra um einstök atriði frv. Hvað snertir brtt.hv.þm. Barð., þá get ég tekið það fram, að ég get verið samþ. a-lið brtt. um það, að sýslan fái að greiða atkv. um málið, en hinsvegar get ég ekki fallizt á síðara liðinn, sem mér virðist beinlínis segja það, að engin lög eigi að koma í framkvæmd um málið, ef ekki fæst samþykki allra aðilja. Mér finnst það algerlega rangt að ganga fram hjá yfirlýstum vilja allmikils hluta hreppsbúa í Seltjarnarneshreppi, sem hefir sent óskir sínar til Alþingis um að mega sameinast Rvík. Vegna mögulegs ósamkomulags milli aðilja finnst mér ekki ástæða til að koma með breytingar við frv., því að allvel er búið um það mál í frv. eins og það er. Þar er ákveðið, að skipa skuli gerðardóm til þess að gera út um málið, ef samkomulag fæst ekki milli aðilja, og í hann gerðardóm á hæstiréttur, sem almennt mun vera álitinn hátindur réttlætis í landinu, að skipa oddamann. Einnig virðist mér, að síðari liður brtt. 372, ef hann verður samþykktur, gefi hreppsnefndinni í Seltjarnarneshreppi undir fótinn með að álíta, að hreppurinn þurfi alls ekki að taka þátt í neinum samningum og því vera til þess að stórspilla frv. Af þessum ástæðum vil ég leggja á móti því, að b-liðurinn verði samþ.

Hákon Kristófersson Ég mótmæli því engan veginn, sem hv. 2. þm. Reykv. hefir haldið fram, að 2. liður minnar brtt. verði ef til vill til þess að tefja það, að þetta mál verði leitt til lykta, en aftur á móti atti hún að tryggja, að það, sem gert yrði, væri með fullkomnu samkomulagi beggja aðilja, og að ekki yrði farin sú leið að láta löggjafarvaldið skerast í leikinn, fyrr en þrautreynt er, að samningar ekki takist. Ég get viðurkennt það, að báðir aðiljar hafa mikið til síns máls. En mér finnst örðugt að ætla að taka hluta af Seltjarnarneshreppi og leggja við Reykjavík an samþykkis hreppsins. Og af því að það er óhrekjanleg nauðsyn fyrir framtíðina, að báðir aðiljar geti orðið sem ánægðastir með úrslit málsins, þá held ég nú, að hyggilegast sé, með hliðsjón af velvild til beggja aðilja, að samþ. mínar brtt.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) [óyfirl.]: Það leiðir af sjálfu sér, að minni hl. n. er ánægður með brtt.hv.þm. Barð., og ég get tekið undir þá skoðun hans, að hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps muni einmitt sjá sér þann kost vænstan að ganga nú til samninga, er hún má búast við, að málið verði að öðrum kosti til lykta leitt með lögum. Að því er snertir fyrirspurn þá, er ég gerði til hv. 2. þm. Reykv. við 2. umr., þá fellur hún niður, ef hv.þm. ætlar að samþ. 1. lið brtt. 372.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það er algengur leikur hér á Alþingi, sem nú er leikinn í þessu máli, þegar sýnt þykir, að ekki sé hægt að hefta framgang einhvers máls, að koma þá með fleyga, sem reynt er að þrengja inn í frv., til þess að gera þau að engu. Það er ekki nema gott að fá viðurkenningu fyrir því, að þessar brtt. eru fram komnar til þess að ónýta málið, og við því er raunar ekkert að segja. Alþingi ræður úrslitum málsins. Og það ætti að hafa kjark til þess að sýna hreinar línur í málinu, án þess að fara nokkrar krókaleiðir. Í sambandi við ræðu hv. 1. þm. Skagf. vildi ég spyrja hann, hvort beri að skilja orð hans svo, að hann mundi greiða atkv. með því á næsta þingi, að Seltjarnarnesið skyldi leggjast við Reykjavík, ef ekki hefðu þá enn tekizt samningar milli Reykjavíkur og Seltjarnarneshrepps. ég er glaður yfir ræðu hv.þm., ef á að skilja hana þannig, því ég tel alveg sjálfsagt, að reynt sé til hlítar að fara samningaleið í þessu efni, ef mögulegt er. En á hinn bóginn virðist það mjög óskynsamlegt, ef Reykjavík þarf mjög nauðsynlega að fá þetta land, að hinn aðilinn skuli geta neitað öllum samningum. Það er nú einu sinni svo í okkar þjóðfélagi, að eignarrétturinn er nú ekki meir verndaður En það, að hægt er að skylda menn til að selja eignir sínar samkv. sanngjörnu mati, ef alþjóðarhagur er í veði. Ég vil taka það skýrt fram, að ég vil alls ekki, að farið sé hér fram með neinu ofbeldi. Ég vil, að hlutaðeigendur fái fullt gjald fyrir það land, sem þeir létu af hendi. En hér er um alveg samskonar tilfelli að ræða og þegar Reykjavík þurfti að fá nokkrar jarðir hér fyrir ofan. Ég fylgi alveg sömu stefnu nú og þá; ég vil, að Reykjavík fái landið, af því að henni er það nauðsynlegt, en ég vil, að fyllstu sanngirni sé beitt, og að eigendurnir fái fullt gjald fyrir og verði fyrir sem allra minnstum óþægindum.

Ólafur Thors Ég get verið þakklátur hv.þm. Barð. Það var honum líkt að vilja, að það réði í málinu, sem réttlátast er. Hv. 1. þm. Reykv. talaði um, að hér væri verið að leika leik. Nei, hér er ekki um neinn leik að ræða. Það er verið að ræða um það, eða sama sem, hvort þessi hreppur á að afhenda Reykjavík gjaldstofn, sem gefur af sér 24 þús. kr. tekjur árlega til hreppsins, auk sýslugjalda. Hv. þm. var að vona það, að hv. Alþingi hefði kjark í sér til að samþykkja þetta frv. Ég vil vona það, að Alþingi hafi aldrei þann kjark, sem til þess þarf að samþykkja, að hinn sterki megi kúgi hinn veika, sér til hagsmuna. Hv. 2. þm. Reykv. segir, að það sé náttúrlegast, að íbúarnir í Skildinganesi ráði, og að þeir hafi þegar lýst yfir sínum vilja. En þetta er alveg rangt. Það hefir að vísu komið áskorun frá nokkrum hluta hreppsbúa, en íbúarnir þar eru um 450–500, og mikill meiri hluti þeirra hefir ekkert látið til sín heyra. Ég get ekki annað en litið á það sem vott um ranglæti og hræsni, þegar menn eru að tala um það, að fullt gjald eigi að koma fyrir þetta land, - þegar menn standa upp brosandi eins og englar og tala um það, að hlutaðeigendum skuli enginn óréttur ger. Hver getur sagt um það í dag, hvers virði þetta land verður í framtíðinni? Það er öllum vitanlegt, að landið stígur í verði dag frá degi, og það veit Reykjavík, og einmitt þess vegna sækir hún svo eftir því að fá það til eignar þegar í stað an allrar tafar. Hv. 1. þm. Reykv. má ekki ganga út frá því, að þeir, sem fara vilja samningaleiðina í þessu máli nú, lofi því að vera með þvingunarlögum á næsta þingi. Þó nokkrir þm. hafi skipt um skoðun í þessu máli nú, þá eru margir, sem líta á þetta sem stefnumál. Og málið snýst um sjálfræði sveitarfélaganna, hvort þau eigi að halda því eins og hv. Alþingi gaf þeim það með sveitarstjórnarlögunum frá 1927. Ég vænti þess, að hv. Alþingi sé enn á sömu skoðun, og að það þess vegna samþ.brtt. á þskj. 372, en ef það fellir þær, þá felli það líka frv.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) [óyfirl.]: Hv. 1. þm. Reykv. vildi fá yfirlýsingu um það, hvort ég mundi fylgja þessu máli með vissum skilyrðum á næsta þingi. Ég hefi myndað mér skoðun í þessu máli, og hún er á þá leið, að ég vil ekki láta samþykkja lög um þetta efni, fyrr en Seltjarnarneshr. hefir samþ. sameininguna. En það, sem ég vildi benda á í síðustu ræðu minni, var það, að miklar líkur væru til þess, að hreppsnefndin sæi nú bráðlega þann kostinn vænstan að semja, þar sem alltaf fjölgaði þeim mönnum, sem vildu kúga þá til að láta af hendi landið.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Ég vildi gjarnan beina sömu spurningu til hv.þm. Barð., er hv. 1. þm. Reykv. beindi til hv. 1. þm. Skagf., um, hvort hann mundi á næsta þingi, ef hann nær kosningu, samþ. lög svipuð þessu frv., ef engir samningar hefðu tekizt á yfirstandandi ári, og vænti ég ekki standi á svari hv.þm., og því ótvíræðu. Annars langaði mig til að fá dálítið nánari útskýringu á ummælum hv. 2. þm. G.-K., þar sem hann var að tala um þetta umrædda land eins og einskonar gjaldstofn fyrir Seltjarnarneshrepp og Kjósarsýslu til þess að græða. Það er eitthvað einkennilegt fyrirkomulag, ef útsvör og sýslusjóðsgjöld úr þessum hluta hreppsins geta skoðazt sem hreinar tekjur. Ef þessu er svo farið, sem helzt er að skilja af ræðu hv.þm., þá fer það ekki að verða neitt undarlegt, þó að hreppnum þyki sárt að sleppa nesinu, og að íbúarnir þar vilji fegnir komast í samband við Reykjavík, ef þeir eru notaðir sem tekjustofn, er gefur af sér 24 hús. kr. á ári, án þess að fá nein hlunnindi í staðinn fyrir þetta fé, eða að hreppurinn eyði engu fé til þeirra þarfa. Hv. þm. var að tala um 450–500 íbúa á þessu svæði, sem flestir hafi ekkert látið til sín heyra. Það getur verið, að íbúarnir séu þetta margir, ef talin eru börn niður að fæðingu, en nú hafa komið undirskriftir um 200 manna, sem mæla með frv. Hinsvegar hefir mótstöðumönnum frv. ekki tekizt að fá nema um 40 menn og félög til þess að mæla á móti því, og eru þar með taldir lóðaeigendur, sem búa hér í bænum, en eiga lóðir þar suður frá. Vilji íbúanna er ótvíræður, og það er hart, ef Alþingi ætlar enn einu sinni að láta hann eins og vind um eyrun þjóta.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég sagði ekki, að hv. Alþingi ætti að hafa kjark til þess að greiða atkv. með frv., heldur að það þyrfti að sýna hreinar línur. Það þarf líklega álíka mikinn kjark til þess að greiða atkv. með og móti frv. Mér þykir vænt um að hafa fengið greinilegt svar frá hv. 1. þm. Skagf., þó að ég sé ekki ánægður með svarið. Ég hélt, eftir orðum hans í fyrri ræðu, að hann ætlaði að verða með frv., þegar útséð væri um samninga, en nú er það skýrt komið fram, að hann ætlar aldrei að vera með því, fyrr en samþykki allra hlutaðeigenda er fengið. Ef allir hugsa svo, þá er það bersýnilegt, að það er algerlega ómögulegt fyrir lögsagnarumdæmi að fá löggjafarvaldið sér til aðstoðar í nokkru tilfelli. Hv. 2. þm. G.-K. talaði um, að það væri enginn leikur fyrir hreppinn og sýsluna að afhenda annan eins tekjustofn. Það liggur nú nærri, að þetta verði að teljast svo ósæmilegt tal, að það sé naumast viðeigandi hér á þessum stað, að tala um menn eins og tekjustofn, sem hreppurinn og sýslan eigi aðeins að hafa til að græða á sem einskonar mjólkurkýr. Ef þessu er bókstaflega svona farið, þá fer að verða ofur skiljanlegt, hvers vegna hreppurinn vill ekki missa þessa menn, og hvers vegna þeir aftur á móti vilja gjarnan losna. - Hv. þm. var að tala um það, að ómögulegt væri að segja, hvers virði þetta land væri. En það er engin mótbára. Þeir óhlutdrægu menn, sem kjörnir verða til þess að meta þetta land, þeir geta náttúrulega alveg eins metið það of hátt eins og of lágt. Við vitum það allir, að þess vegna skaðast menn og ábatast af viðskiptum, að ekki er alltaf rétt metið. Af því skaðast menn og ábatast af viðskiptum, að þeir geta ekki sagt fyrir vist um verðið á hlutunum. En þessi óvissa mælir einmitt með sameiningunni við Rvík, því að verðbreytingin stafar beinlínis héðan. Það eru ekki líkur til, að Seltjarnarneshreppi eða Gullbringu- og Kjósarsýslu geri nokkuð til, að haggist verð þessa svæðis. Það er einmitt Rvík, sem á að gjalda eða njóta þess, sem breytist þar. Ef þarna fjölgar fólki og gjöld verða meiri, er það einungis vegna legu þessa staðar í útjaðri Rvíkur. - Hv. 2. þm. G.-K. talaði um lambið fátæka mannsins; orð hans vekja meðaumkun, en hún minnkar, þegar á það er litið, að það er annar, sem á að ala lambið. Þegar bær er þarna til orðinn vegna Rvíkur, miðast vöxtur hans við hana, og þá eru það aðrir, sem hirða afraksturinn af því. Einmitt allt þetta tal um það, hvers virði þetta svæði sé, mælir með því, að það verði lagt undir lögsagnarumdæmi Rvíkur. Ég skal svo ekki þreyta þetta mál meira; ég hefi lítið barizt fyrir því, en hefi treyst á sannsýni hv.þm., að þeir sjái, að ekki verður spyrnt á móti broddunum, og sanngirni þeirra, að þeir samþykki þetta, því málinu er að smáaukast fylgi, - og að tala um kúgun í þessu sambandi, er firra ein. Í stríðinu voru það vissir landshlutar, sem menn voru í vafa um, hvar ættu að lenda. Þá voru það nokkrir menn, sem innleiddu sjálfsákvörðunarrétt þeirra manna, sem bjuggu á svæðinu. Ef um kúgun er að ræða í þessu sambandi, þá er það einungis það að ganga á móti vilja þeirra manna sjálfra, sem svæðið byggja. Eftir þeirra vilja verður að fara.

Hákon Kristófersson Ég hélt, að þessi brtt. mín mundi ekki valda svo miklum umr. ég þakka hv. 2. þm. G.-K. fyrir hin lofsverðu ummæli hans í minn garð, og er það rétt hjá honum, að þessi till. sé mér lík; ég hefi gert hina ýtrustu tilraun til samninga, en hitt veit hv.þm., að engar umr. hafa farið fram okkar á milli um þetta, og er ég enginn sendisveinn hv. 2. þm. G.-K. í þessu máli. Þetta vil ég taka fram sökum þess, að mér er ekki grunlaust um, að miður góðgjarnir menn hér í hv. deild líti svo á, að ég hafi flutt brtt. mínar samkv. beiðni hv. 2. þm. G.-K. Hv. 1. þm. Reykv. talaði um, að þetta væri fleygur, en þetta er sú hreinasta aðstaða, sem verið getur, að miða að því, að samningar fáist. Hv. þm. segir, að það sé engin kúgun, þótt lambið sé tekið frá fátæka manninum. Hv. þm. er auðsjáanlega vel að sér í biblíunni. En aðstaða mín er svo hrein í þessu máli, sem verið getur, því að ég vil vinna að vinsamlegu samkomulagi, og þá um leið því, að lambið sé ekki tekið frá fátæka manninum. Um það, hvort um tekjumissi er að ræða fyrir Seltjarnarnes, veit ég ekki, en ég býst við, að það sé ekki af óeigingirni, að Rvík vill fá þennan hluta hreppsins, og þau fríðindi, sem þar hafa vaxið upp, kannast ég ekki við, að séu Rvík að þakka. Þar hafa setzt að mörg rík félög, sem hreppurinn hefir tekjur af. Ég býst varla við, að þau hafi gert það fyrir Rvík að setjast þarna að. Hv. 2. þm. Reykv. spurði um það, hvað ég gerði í málinu, ef ég væri hér staddur á næsta þingi, og þá sýndi sig, að ekki næðist samkomulag. Það er vel farið að hafa þann fyrirvara, ef ég yrði hér á næsta þingi, - en þá lofa ég því, að ef hv. 2. þm. Reykv. kemur fram með sanngirni, þá skal ég hugsa til málsins með velvilja, og vænti ég þess, að þá verði gott samkomulag milli mín og hv.þm., en ég mun þó reyna fyrst þessa leið.

Ólafur Thors Ég skil ekki þá speki, sem 1. og 2. þm. Reykv. eru með, að þeim finnst það goðgá, að ég haldi því fram, að ákveðinn hluti úr hreppnum sé sérstakur tekjustofn hrepps og sýslu. Hugsið þið ykkur, að miðhluti Rvíkur væri skilinn frá öðrum hlutum bæjarins. - Haldið þið það væri ekki betra fyrir þá menn, sem þar stunda atvinnu og eiga þar lóðir, að vera út af fyrir sig, heldur en að vera gjaldstofn 28 þús. manna? Alveg það sama gildir um Skildinganes. - Aftur á móti væri verra fyrir Rvík að missa þennan hluta bæjarins, eins og það er verra fyrir Seltjarnarneshrepp og sýsluna að missa þennan hluta hreppsins, sem lagður yrði undir Rvík. Ég hefi aðeins synt fram á, að þarna er stór gjaldstofn fyrir hreppinn og sýsluna. Um þetta á ekki að þurfa að ræða, því þeir menn, sem ég á í deilum við, hljóta að skilja þetta. En annars er það svo, að þeir í hreppnum vilja hafa sitt sjálfstæði til að ákveða án íhlutunar Alþingis, hvort þeir ganga undir Rvík eða ekki. Það er óþarft af hv.þm. Barð. að taka það fram, að hann hafi ekki borið fram þessar till. mín vegna. Ég hafði ekki hugmynd um, að hann væri að hugsa um þessar till., fyrr en ég las þær. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að hann væri andvígur allri kúgun í þessu efni, en þetta frv. verður alltaf kúgun, meðan réttir aðiljar vilja ekki láta þennan hreppshluta af hendi. Hreppurinn og sýslan eru aðiljar, sem ekki vilja ganga inn á innlimunina. Það er ekki heldur ljóst, hvað íbúarnir vilja í þessu efni; það hafa ekki komið fram óyggjandi rök fyrir því. Það eru 106 af 400–500 manns, sem segjast vilja innlimast, og þar af eru 70 innflytjendur. Ef heildin af mönnum, sem verið hafa lengi í hreppnum, vill samþykkja þetta, því þá ekki að fá hluta af þeim til að láta umsögn falla um það. Af 100 innflytjendum eru 70 með frv., en einir 36 af 300–400 eldri íbúum hreppsins. þetta bendir til þess, að íbúarnir vilji ekki sameinast Rvík. Ég álit því, að þetta sé kúgun. Ég játa það, að það er erfitt að ákveða andvirði hluta, en það er augljóst um þetta, sem hér á að ganga kaupum og sölum, að það er að hækka í verði ár frá ári, en óvíst, hve mikið. Það er ekki rétt ályktað hjá hv.þm., að Rvík eigi allar rætur þess vaxtar, sem þarna verður, og jafnvel þótt það væri rétt, þá er ekki víst, að hann fái meiri hl. þd. til að draga þá ályktun, sem hann sjálfur dró, að af því mætti ráða, að það eina rétta væri að samþykkja frv. Því ef svo er, þá má segja, að þróun Gullbringu- og Kjósarsýslu hafi átt rætur í þróun Rvíkur, og með sama rétti má segja, að Rvík megi leggja undir sig þær sýslur landsins, sem henni þóknast og svo stendur á um. Ég álít, að þetta sé nokkuð hál braut, sem þessi og þvílíkur hugsunarháttur mundi leiða hv.þm. inn á.

Forseti (ÁÁ): Ég legg til, að fram fari ein umr. um till., og ef enginn mælir því í gegn, skoða ég það samþ. án atkvgr. Umr. verður útvarpað, og skal ég geta þess, að í samráði við formenn flokkanna hefir reglunum verið breytt þannig, að í fyrstu umferð eru ekki 3 klukkutímaræður, heldur 6 hálftímaræður.

Frsm. (Magnús Torfason) Þá er þó svo langt komið, að svo virðist, sem nokkra von megi gera sér um að Austursveitirnar fái sæmilegan vetrarveg til Reykjavíkur. - Þetta mál hefir staðið lengi yfir og hafa margfalt sterkari kröfur verið um. það gerðar en þær, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Þar er gert ráð fyrir um 700 þús. kr. kostnaði við þennan vetrarveg. En áætlað var, að járnbraut mundi kosta nær 7 millj. kr. Er þetta því mikil niðurfærsla frá því, sem áður var. Þessi vegarbót er líka langt frá því að vera fullkomin. Og við Austanhéraðsmenn getum eigi annað en litið svo á, að við í framtíðinni eigum eftir að fá fullkomnari veg en þetta. En í svip verðum við að beygja okkur fyrir ofureflinu. Samgmn. - og í henni erum við tveir Austanhéraðsmenn - hefir lagt til, að frv. þetta nái fram að ganga. Og þótt við hefðum kosið annað meira og betra en þetta, þá verðum við þó að beygja okkur fyrir því, sem er okkur of jarl. Járnbrautarmálið hefir svo lengi verið á milli tannanna á báðum stærstu flokkum þingsins, að enginn von er um, að það nái fram að ganga á næstu tímum. En sú breytta aðstaða, sem orðin er á framleiðsluháttum okkar fyrir aðstoð þings og stjórnar, gerir það að verkum, að okkur mundi vera afar mikill hagur að bættum vetrarsamgöngum við Reykjavík. Nú eru þær hreint ekki viðunandi. Og það er sýnilegt, að þau þrifa- og framfarafyrirtæki, sem stofnað hefir verið til fyrir austan, koma ekki að tilætluðum notum, nema bættur sé vetrarvegurinn til Rvíkur og þeim mestu örðugleikum, sem nú steðja að þeim fyrirtækjum, sé þar með rutt úr vegi. Ég þarf nú ekki að lýsa þessari leið. Hún er svo kunnug orðin og flestir hv.þm. hafa farið hana. Ætti líka betur við að tala um það nánar við 3. umr. Einkum er óþarfi að fara langt út í þetta mál nú, þar sem brtt. þær, sem fyrir liggja, eru ekki mikilsverðar. Brtt. eru fjórar alls. Þrjár þeirra eru engar efnisbreytingar og alveg sjálfsagðar. Ein, sú þriðja í röðinni, er efnisbreyting. Þó er nú um þá efnisbreytingu það að segja, að hún fer ekki fram á annað en að gefin sé heimild til að breyta núverandi vegi og laga hann, eftir því sem hægt þykir að undangenginni rannsókn. Í grg. frv. er ráð fyrir því gert, að vegurinn verði síðar malbikaður og breikkaður úr 3 mtr. í 5 mtr. Er þá kostnaðurinn áætlaður 1200 þús. kr. og er það mikið fé. En þess ber að gæta, að þarna er um mikla flutninga að ræða, sem fara vaxandi ár frá ári. Þess vegna er það, að þótt þessi vetrarvegur komi, þá er hin fyllsta þörf á sæmilegum sumarvegi, sem sé akfær sem lengst. En eins og kunnugt er, er Hellisheiðarvegurinn afarilla lagður og hefir vegamálastjóri því breytt honum talsvert, en það hefir einnig komið til orða að breyta honum meira, og með það fyrir augum er 3. brtt. við 5. gr. borin fram, þar sem lagt er til, að aftan við gr. bætist: „en sýni rannsókn, að hagkvæmara verði að leggja veginn sem beinasta leið yfir heiðina, en malbika þennan kafla, skal það gert“. Ég hefi átt kost á að lesa erindi frá vegamálastjóra, þar sem hann leggur heldur á móti þessari brtt. Hann segir þó ekki meira en að hann áliti hana meinlausa og heldur til lýta á frv. Ég veit ekki, hvort vegamálastjóri er í samræmi við hæstv.atvmrh. um þetta atriði og væri því gott, að það kæmi fram. En í áliti vegamálastjóra virðist hann hafa gert ráð fyrir, að hér væri um vetrarveg að ræða, en svo kemur upp úr dúrnum, að hér er aðeins um sumarveg að ræða, sem breyta þarf á köflum, því að austast á heiðinni eru kaflar, sem góðir mega heita og oftast færir. Annars veit ég ekki, hvernig vegamálastjóri hefir fengið þessa flugu í höfuðið, en það upplýsist kannske í umr. Ég þykist þá ekki þurfa að fara fleiri orðum um frv. að sinni, en vil pakka öllum, sem unnið hafa að því að koma því áfram og vænti, að það fái að ganga til 3. umr. Eins og nál. ber með sér, hafa sumir nefndarmenn skrifað undir það með fyrirvara, og býst ég við, að þeir geri grein fyrir honum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Svo langa stigu, sem þetta mál um samgönguþörf landbúnaðarhéraðanna austanfjalls, á að baki sér, svo mikið deilumál sem það hefir verið, hefði mátt búast við, að sú nefnd, sem skilaði áliti um það, hefði klofnað og gengi frá því þannig, að fyrir lægju mjög víðtækar og rækilegar till., er kosta mundu langar og harðar umr. En engu slíku er til að dreifa. Heldur hafa allir nm. orðið á eitt sáttir og skilað sama áliti. Að vísu hafa sumir þeirra skrifað undir með fyrirvara, en af ræðu hv.frsm. mátti heyra, að öll n. væri sammála um það, að málið fengi fram að ganga á þeim grundvelli, sem fyrir liggur. Hins vegar hefir hv.frsm., 2. þm. Árn., látið í ljós von um meiri og fullkomnari vegabætur síðar, og vona ég líka, að svo fari, ekki aðeins um samgöngur á Suðurlandsundirlendinu, heldur og um samgöngur um landið yfirleitt. Ég vil því eins og hv.frsm. láta í ljós ánægju mína og þakka fyrir gott samkomulag í hv. samgmn. og glöggan skilning á lausn þessara mála. Vona ég, að þetta bendi til þess, að gott samkomulag fáist í aðalatriðum um bætta vegi og samgöngumál landsins, svo að þetta mál verði ekkert „eilífðarmál“ hér eftir, heldur verði gengið að því fast og ákveðið að bæta samgöngurnar og að byrjað verði við fyrsta tækifæri á þeim vegabótum, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Eins og hv.frsm. hefir tekið fram, er aðeins um eina efnisbreytingu að ræða í brtt.hv.n. Er. út af fyrirspurn hans viðvíkjandi þessari brtt. (3.brtt), hvort ég sem atvmrh. sé sammála vegamálastjóra, þá er því til að svara, að vel má vera, að nú fari að styttast í því, að ég verði atvmrh., en hitt býst ég við að skipti litlu máli, hvaða skoðun þm. Str. hefir á þessu atriði. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en vona, að málið fái að ganga áfram.

Einar Jónsson Ég ætla engar getur að leiða að því, hvort hæstv. stj. lifir lengur eða skemur, en fyrir það eitt, hvernig hún hefir borið þetta mál fram, ættu dagar hennar þegar að vera taldir. Eins og ég hefi áður tekið fram, er þetta stjfrv. ekkert annað en „bluff“- að gera ráð fyrir svo dýrum vegi og þar er ætlazt til. Hvernig á peningalaus stj., sem snúið hefir góðæri í harðæri, að leggja fram fé í svo dýran veg, sem hér er farið fram á? Að því ógleymdu, að þessi dýri vegur - eins og hann er fyrirhugaður - kemur aldrei að því gagni, sem reynt er þó að gylla fyrir mönnum. Ef bæta á úr samgönguerfiðleikunum austanfjalls, þá er það sennilega járnbraut, og ekkert annað, sem bjargar. Það hefir jafnan verið gert ráð fyrir sérstöku láni til byggingar járnbrautar, ef til kemur. En hér á ríkissjóður að byggja dýran veg fyrir handbært fé - sem allir vita nú, að hvergi er til - og þessi vegur á að liggja yfir leið, sem ég er kunnugur og get fullvissað um, að sjaldan muni koma að gagni. Eftir frv. að dæma er fyrirhugað, að vegur þessi liggi eftir lægðum og fjallaskorðum á Hellisheiði, par sem snjór er venjulega mestur. Það þýðir ekkert að þrátta um það við nauðkunnuga menn, að slíkur vegur getur ekki að fullu haldi komið í snjóþungum vetrum. Og því síður þarf hæstv.atvmrh. að ímynda sér, að þetta frv., sem ekkert er annað en snoturt pappírsgagn, verði til þess að fróa bændur austanfjalls núna fyrir kosningarnar, svo að þeir líti á þetta sem nægar samgöngubætur sér til handa. Ég tók eftir því í framsöguræðu hv. 2. þm. Árn., að hann þóttist ekki skilja, hvers vegna vegamálastjóri hefði breytt frá þessari skoðun, sem hann hefði jafnan haldið fram um samgöngubætur austan fjalls. Ég skil heldur ekki, að vegamálastjóri skuli nú fremur mæla með vegi en járnbraut, þar sem hann hefir jafnan áður verið ákveðinn járnbrautarmaður og fært rök fyrir, að stofnkostnaður hennar væri minni, en auk þess væri hún mikið ódýrari í rekstri. Malbikaðir vegir eru líka afardýrir, en þó ófullkomnir. Þarf ekki annað en benda á slíka vegi hér í bænum og hefir þó eflaust verið til þeirra vandað. Þeir eru með holum, sem vatn sezt í og grefur um sig, svo að þeir verða litt færir bilum eftir fá ár, nema alltaf sé verið að laga þá og endurbæta. Hvað mundi þá verða á Hellisheiði með allri þeirri bílaumferð, sem þar hlýtur að verða og oft í latlausum rigningum dag eftir dag, þar sem snjór hefir legið í metraþykkum fönnum. Ég get ekki komizt hjá því að minna hv.þdm. á, hvað samgöngur austur yfir fjall eru slæmar, þegar tekið er tillit til, hve miklu fé er búið að verja úr ríkissjóði í margskonar stórfyrirtæki þar eystra. Ég hefi ekki hjá mér skýrslur um það, hve miklu það nemur, sem áveiturnar á Skeið og Flóa og mjólkurbúin tvo hafa kostað ríkissjóð, en það skiftir sennilega millj. kr., en öllu þessu fé er svo að segja á glæ kastað og ríkissjóður fær enga vexti af því, nema samgöngurnar við þessar sveitir verði svo bættar, að við megi una. En einkum er það þó vetrarsamgöngurnar yfir Hellisheiði, sem mest ríður á að verði bættar, og þegar verður að hefjast handa um. En mér skildist á hv.frsm., að samkvæmt frv. væri ekki um vetrarveg að ræða, heldur væru það aðallega smáumbætur á sumarveginum, sem frv. fjallaði um. Og einmitt þetta atriði sannfærir mig um, að hér sé hvorki um hálft né heilt að ræða. En þó að hv.frsm. og aðeins einn annar hv.þm. í n. skrifi undir nál. fyrirvaralaust synir það, að málið liggur ekki ljóst fyrir, og að fleirum en mér virðist sú leið hæpin, sem bent er á í frv. Annars stórfurðar mig á, að hv.frsm. skuli skrifa fyrirvaralaust undir ná1. Hann sem kunnugur maður í Árnessýslu og auk þess vörður hennar ætti þó að sjá hvílíkt kák er hér um að ræða og verða fyrstur til að heimta meiri og fullkomnari samgöngubætur. En kannske hann sé svo blindaður af flokksfylginu, að hann geri sér að góðu það, sem hans stj. biður hann að mæla með? Hann var þó til skamms tíma eindreginn járnbrautarmaður; þess vegna kann ég illa undanhaldi hans og óheilindum í þessu stærsta velferðarmáli okkar, sem austanfjalls búum, í samgöngumálum. Mér finnst ekki úr vegi að nefna sem dæmi um hina stopulu vetrarflutninga yfir Hellisheiði, að 12. og 13. febrúar í vetur var heiðin algerlega lokuð fyrir vöruflutninga. Þá þurftu bæði mjólkurbúin austanfjalls að koma vorum hingað til bæjarins, til þess að fullnægja samningum þar að lútandi og gera sér verð úr vörunni. En vegna þess að bíða varð þessa tvo daga, skemmdust vörurnar eða eyðilögðust, svo að búin töpuðu þarna miklu fé. T. d. er mér kunnugt um, að tap Ölfusbúsins nam um 6 þús. kr. þessa tvo daga; um Flóabúið veit ég ekki, en eflaust hefir tap þess ekki orðið minna. Þetta sýnir bezt, hve mikið þeir bændur eiga í húfi, sem flytja þurfa daglega vörur sínar yfir Hellisheiði að vetrarlagi, en komast í öngþveiti og strand.

En þá var nýi vegurinn ekki kominn

. Nei, en snjóbílarnir tveir, sem hv.þm. V.-Sk. trúði á í fyrra, að væri endanleg lausn á samgönguvandræðunum yfir Hellisheiði, voru báðir í lamasessi. Og svo hefir reynzt dag eftir dag, að þeir hafa lítið getað aðhafzt né bjargað, vegna bilana. Ef lagður verður nýr vegur á þeirri leið, sem frv. talar um, er auðsætt að fjölga verður snjóbílunum. Ég er ekki á móti því, að frekari tilraunir séu gerðar með þessa snjóbila, en eftir þennan vetur veit ég, flestum öðrum betur, að á slík farartæki, eins og þau eru úr garði gerð, er lítið að treysta, ef nokkuð reynir á. Og eigi snjóbílarnir nokkuð að duga, þegar öll sund lokast fyrir þeim, sem yfir heiðina þurfa að brjótast, þá verða þeir að vera margfalt fleiri, en þó um leið betur gerðir og traustari en þeir, sem ég hefi komizt í kynni við og notaðir munu einnig á Holtavörðuheiði og Fagradal. Ég get fullvissað um, að eins og í pottinn er búið og málið fram borið nú, verður frv. þetta aldrei til þess að friða bændur austanfjalls, og er því, eins og ég hefi margtekið fram, ekkert annað en „bluff“ hjá peningalausri stjórn, upphugsað sem kosningabeita, en sem ætti að koma sjálfri stjórninni í koll. Ég veit, að eins og nú horfir, muni til lítils að biðja um fullkomnari samgöngubætur. Ef farið væri fram á að byggja járnbraut, þyrfti að taka lán, en óvist er, hvernig færi um útvegun þess, eftir þau lánstraustsspjöll, sem þessi óheillastj. hefir unnið landi og þjóð með ráðleysi sínu og allskonar bruðlun, enda ber fjármálaferill hennar vitni um þá mestu óstjórn, sem verið hefir í landi hér. Að síðustu vil ég þó taka fram, að eins og málið horfir við, mun ég ekki treysta mér til að greiða atkv. á móti því, að frv. þetta gangi fram. En eins og ég hefi margtekið fram, tel ég það hegóma að mestu leyti og ónógt í alla staði, enda hefi ég enga trú á, að það bæti úr samgönguþörf manna austanfjalls, nema að litlu leyti. Járnbraut hlýtur að verða sú lausnin, sem framtíðin byggir á. En eins og nú er komið fjárhag ríkis og þjóðar, sé ég mér ekki fært að bera fram frv. um byggingu járnbrautar á þessu þingi. Að lokum vil ég enn minna á, að sakir þess að ríkið hefir greitt svo mikið fé úr buddu sinni og lagt í stórframkvæmdir í Árnessýslu, er auðsæ hætta á ferðum, verði ekkert gert til þess að tryggja örugga og daglega vetrarflutninga yfir Hellisheiði. Framlagt fé má búast við að, án samgöngubóta, sé með öllu tapað.

Jón Auðunn Jónsson Ég hefi unnið að afgreiðslu þessa máls í samgmn. og er einn þeirra 3ja nm., sem ritað hafa undir nál. með fyrirvara. En minn fyrirvari nær aðeins til 2. og 3. brtt. á þskj. 343, enda sé ég ekki ástæðu til að samþ. þær. Seinni málsgr. 2. gr. kveður svo á, að vegarkafli sá, sem um er að ræða, skuli vera vetrarvegur og því engin þörf að fella aftan af gr. orðin „í stað núverandi vegar um Hellisheiði“ þar sem engin ákvörðun er tekin í þessu frv., að vegurinn verði annað en vetrarvegur. 3. brtt. get ég ekki fylgt, eftir að ég hefi heyrt rök vegamálastjóra. Hann segir, að ekki komi til mala að leggja þriðja veginn, því að þó að sú leið sé 1 km. styttri frá Kolviðarhóli og austur, þá yrði sá vegur svo afardýr, að aldrei mundi verða lagt út í að leggja hann. Það munar litlu, hvort vegurinn er 1 km. styttri eða lengri. Hitt er fyrir mestu, að hann sé sæmilegur yfirferðar. Vegurinn yfir Skarðið, ef upp yrði tekinn, eins og liggur opið fyrir að gera, ef þessi brtt. er samþ., er svo, að ekki nær nokkurri átt að leggja hann. Yfirbyggingin ein mundi kosta um 350 þús. kr. Auk þess verður lagningarkostnaðurinn afardýr sakir brattans og halla, enda óvíst, að vegurinn yrði til muna styttri, þegar allir krókar og bugður eru teknar með. Það er auðvitað áríðandi að fá bættar vetrarsamgöngur um Hellisheiði. En um það má eflaust deila, hvort sú tilraun, sem frv. ráðgerir, bæti úr, og að vegur þessi sé svo upp úr snjó, að hann verði jafnan fær. Ég er þeirrar trúar, að þetta lánist og því ljæ ég frv. fylgi mitt. Hins vegar má ekki búast við öllum þessum vegabótum í náinni framtíð, og engin von um að hægt verði að vinna þetta verk á næstu árum, eins og fjárhag ríkissjóðs er komið. Allir vita, að ríkissjóður er þurrausinn og skuldir ríkisins margfaldaðar, og hlýtur því að verða nokkur bið á, að svo rætist úr, að hægt verði að taka upp aftur nauðsynlegustu framkvæmdir.

Gunnar Sigurðsson Af því að ég talaði allítarlega um málið við 1. umr., get ég verið stuttorður nú, enda þótt margt mætti um það tala. Ég sagði þá, að frv. þetta væri það aumasta kák, sem ég hefði seð um lausn samgöngumalanna austanfjalls, og hefi ég ekki breytt um skoðun síðan. Minn fyrirvari er því aðeins sá, að ég tel frv. með öllu ófullnægjandi, enda mun það bratt koma í ljós, að hér er ekki um neina framtíðarlausn að ræða. Hins vegar get ég ekki gr.atkv. á móti því, að gerð sé tilraun um að bæta að einhverju leyti úr samgönguvandræðunum. Ég játa, að vegabætur þær, sem frv. gerir ráð fyrir, geti orðið til einhverra bóta í bili - en aðeins í bili - og það er brýn nauðsyn vegna mjólkurbúanna austanfjalls, að eitthvað sé gert til þess að tryggja daglega flutninga yfir Hellisheiði. Þessvegna vona ég, að vegabætur þessar komist sem fyrst á, því að þær þola enga bið. Það er rétt, sem haldið hefur verið fram, að útlitið er slæmt eins og stendur, en ég er svo bjartsýnn, að ég vona, að Ísland verði allra ríkja fyrst til þess að hefja sig upp úr kreppunni, eins og það varð síðast þeirra að komast í hana. Ég vil leggja áherzlu á, hvort sem þessi hæstv. stj. á langt líf fyrir höndum eða aðeins fáa daga, að því aðeins koma þessar vegarbætur að notum, að í þær verði raðist nú þegar, þær mega ekki dragast sumarlangt. Bændur austanfjalls þola ekki, að framleiðsluvörur þeirra komist ekki daglega á markaðinn hér í Rvík. Viðvíkjandi 3. brtt., sem hv.þm.N.-Ísf. mælti á móti, þá held ég, að hættulaust sé að samþ. hana. Á meðan núverandi vegamálastjóri ræður, þarf ekki að óttast, að ráðizt verði í vegalagningu þessa, en hins vegar ekkert á móti því að rannsaka þetta betur. Það var rétt tekið fram hjá hv. samþm. mínum (EJ), að vegamálastjóri hefir ávallt verið eindreginn járnbrautarmaður, en hitt er ekki rétt, að hann sé fallinn frá þeirri skoðun. Í grg. frv. segir hann, að síðar verði tekin afstaða til þess, hvort byggja eigi járnbraut eða leggja veg. Og hans skoðun er, að samgöngumál þessi verði ekki leyst á annan hátt en með járnbraut. hún sé það , eina, sem bætt geti úr vandræðunum. Ég læt þá máli mínu lokið í þetta sinn og þykist þar með hafa gert grein fyrir mínum fyrirvara.

Hákon Kristófersson Ég þarf ekki að vera langorður, en finnst þó, að ég verði að gera lítilsháttar grein fyrir minni afstöðu til þessa máls, af því að ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara. En um það get ég skírskotað til þess, sem hv.þm.N.-Ísf. segir, því að við erum sömu skoðunar og vil ég því gera hans orð að mínum. Ég tek undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að hjá vegamálastjóra er ekki um nein skoðanaskipti að ræða. Vegamálastjóri er járnbrautinni fylgjandi, en lítur svo á, að um hana sé ekki að ræða í náinni framtíð. Hvort hún er svo mikil lyftistöng fyrir þessi héruð fram yfir þær samgöngubætur, sem hægt er að fá með bílum, skal ég ekki um segja. Að öðru leyti finn ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða um málið.

Frsm. (Magnús Torfason) Ég get yfirleitt þakkað mönnum fyrir undirtektir þeirra. það er aðeins ein rödd í þessum sal, sem virðist ekki geta fellt sig við frv., og það er af þeirri ástæðu, að hv.þm. vill fara miklu lengra. En það er nú eins og gengur, að nauðsyn brýtur lög, og við, sem erum þarna næstir fyrir austan fjall, vitum, hvar skórinn kreppir að, og að nauðsynlegt er að gera eitthvað. Ég hefi ekki ástæðu til þess að taka annað fram en það, að 3. brtt., um að leggja megi veginn sem beinasta leið yfir heiðina, gengur ekki út á nýjan veg. En ég vil láta það koma fram, að allir eru óánægðir með veginn eins og hann er nú og þýðir ekki að halda sér við hann.

Magnús Guðmundsson mér finnst þetta mál vera mjög undarlegt. Báðir þm. Rangæinga hafa lýst yfir því, að þeir telji það mjög lítils virði, annar segir, að það sé hvorki fugl né fiskur, og hinn, að það sé kÁk eitt. mér skildist líka á hv.frsm., að hér væri ekki fundin nein endanleg lausn á þessu máli, og því væri þetta aðeins til bráðabirgða. Nú er augljóst, að þessar bráðabirgðaráðstafanir kosta mikið fé, og svo er að skilja orð hv.þm., að hér eigi alls ekki að láta staðar numið. Undir þessum kringumstæðum vil ég ekki fyrir mitt leyti stuðla að framgangi málsins, heldur mun ég láta það hlutlaust og ekki greiða atkv. En Þar sem þm. þessa kjördæmis, Rangarvallasýslu, eru svo óánægðir, er ekki ólíklegt, að bráðlega komi fram raddir um miklu meira framlag, og ég verð að viðurkenna, að mér finnst þær raddir vera á rökum byggðar. Ég skil nefnilega vel, að samgöngurnar milli þessara heraða austanfjalls og Rvíkur eru lífsspursmál fyrir þessi héruð. Ég vil ekki taka á mig ábyrgð á neinum kákráðstöfunum. Værri ég þm. þessara héraða, mundi ég vilja bíða og sjá, hvort ekki fengist sú samgöngubót, sem viðurkennt er að komi að fullum notum. Það er betra að bíða nokkur ár og fá þá það, sem er gott, heldur en hefjast strax handa og fá eitthvað, sem allir eru óánægðir með.

Frsm. (Magnús Torfason) Ég vil ekki kalla þetta beint bráððabirgðarráðstöfun, því að vitanlega veit maður ekki, hvað framtíðin ber í skauti sér. Það fer eftir því, hve björtum augum menn líta á hag þessara héraða. Fyrir mitt leyti er ég ekki í vafa um, að slík vegabót sem þessi flýtir fyrir því, að á sínum tíma verði krafizt fullkominna vegabóta.

Svo?

Ég mundi líta mjög svörtum augum á framtíð héraðanna fyrir austan fjall, ef ekki væri hægt að koma mjólkurafurðunum til Rvíkur. Mjólkurafurðirnar, með markað í Rvík, eru lyftistöngin fyrir þau. Eftir því, sem látið er af efnahag ríkissjóðs, spáir það ekki góðu um, að slíkt verði gert á skömmum tíma; en það er rétt að minna á orðtækið: Fyljan fellur, grasið grær. það er áreiðanlegt, að þeir, sem vilja fara varlega, sjá, að ekki má seinna vera að gera eitthvað, til þess að menn geti haldið búum sínum þarna eystra. Það er ekki vafi á því, að flóttinn til sjávarins er nógur samt. Ég held, að ég sé þrautkunnugur maður eystra og hafi fullan skilning á, hvað héraðinu öllu til friðar heyrir. Þéttbýlasta plássið í Rangárvallasýslu er þegar komið í mjólkurbúið og Fljótshlíðingar verzluðu við það í fyrra, hvort sem áframhald verður á því eða ekki.

Magnús Guðmundsson Ég sé ekki af þessu frv., að neinir möguleikar skapist til mjög bráðra framkvæmda, því að í 4. gr. er tilskilið, að veitt sé fé í fjárlögum, og þá eru engar líkur til, að á árinu 1932 verði neitt gert. Hv. þm. kvaðst líta svo á, að með þessu frv. væri ýtt undir framlög síðar. Ég tel nú vafa á því, ef nú verða lagðar fram 1–2 millj., að þá verði auðveldara að fá enn meira í viðbót eða ef til vill til annarar samgöngubótar. Ég hygg, að betra væri að fá til þessa fé síðar, ef ekki væri að gert nú. En ef þeir þm., sem hér eiga hlut að máli, telja með þessu betur farið en heima setið, skal ég ekki verða meinsmaður þess og mun því ekki greiða atkv.

Lárus Helgason Mig furðar nokkuð á því, að þm., sem búsettir eru austan Hellisheiðar, skuli hafa staðið upp hver af öðrum, til þess að hnýta að þessu frv. Ég sé ekki betur en að hér sé um mikla bót að ræða, þar sem á að leggja nýjan veg eftir þörfum nútímans. Þegar þessi vegur var lagður, sem nú er, var ótrúlega lítið hugsað um, hvort hann væri snjóléttur eða ekki. Þess á að gæta við þennan nýja veg, og þegar hann er kominn, verður allt annað að fara yfir Hellisheiði en nú er. Mér hefir heyrzt á þessum hv.þm., sem eru óánægðir með frv., að þeir harmi, að ekki er fallizt á að leggja járnbraut. Það er nú búið að tala og rita svo mikið um járnbraut, og ekkert hefir orðið úr, og engar líkur eru til þess, að það verði á næstu árum, enda er enginn kominn til þess að segja, hvaða dýrmæti það væri fyrir landið, þótt járnbraut fengist á þennan spotta. Það var sagt hér áður, að umferð hefði stöðvazt í tvo daga á Hellisheiði í vetur. En ætli það sama gæti ekki komið fyrir, þó að hér væri járnbraut? Í Danmörku, sem er minna snjóland en Ísland, hafa járnbrautir orðið að stöðvast á ýmsum stöðum, að því sem mér hefir verið sagt, vegna snjóþyngsla, og sama er að segja um Noreg. Ég hygg, að það gæti orðið nokkuð örðugt fyrir okkur að ganga svo frá járnbraut, að öruggt væri. Ég held, að það væri nær okkar getu að halda við það, sem hér er gert ráð fyrir, en ekki hnýta að þessu frv. og tala um að þetta sé í rauninni ekki annað en kák. Hér er stigið spor í rétta att, og þegar þetta verk er komið í framkvæmd, verður allt annað að komast á milli þessara héraða og Rvíkur. Ég er því þakklatur fyrir, að þetta frv. hefir komið fram og fylgi því með ánægju.

Björn Kristjánsson Af því að ég geri ráð fyrir, að sumir einstakir þm. hér í hv. d. hafi ekki getað vel fylgzt með verðtolls- og vörutollslögunum á undanförnum þingum, langar mig til að fara fáeinum orðum um þetta frv. Frv. þetta er að því leyti til nýmæli, að ætlazt er til, að verðtollur komi að öllu leyti í staðinn fyrir vörutoll. Hingað til hefir verðtollurinn verið lagður á aðeins sem bráðabirgðaráðstöfun. En þótt Alþingi hafi jafnan séð, að verðtollshugmyndin gæti ekki átt við þetta land, þá hefir þó þessi hugmynd fylgt vörutollsstefnunni eins og skuggi, síðan vörutollsstefnan varð ofan á á Alþingi 1912. En það mun aðallega stafa af því, hve mismunandi hv.þm. hafa lagt á sig að reyna að skilja, hversu mikla yfirburði vörutollsstefnan hefir, þegar tekið er tillit til tryggingarinnar fyrir því, að tollurinn komi svikalaust í landssjóð, og hversu laus vörutollsstefnan er við það að hvetja innflytjendur til að koma sér undan tollgreiðslu. En þetta liggur í því, hversu auðvelt er fyrir hina umboðslegu endurskoðendur að sannreyna, hvort tollurinn allur kemur til skila. En tryggingin fyrir skilvísri greiðslu og fullkominni endurskoðun felst í því, að vörutollurinn er tekinn af þunga vörunnar, en ekki eingöngu eftir verðmæti, þó að tekið sé tillit til þess í flokkuninni. Þungi vörunnar er ákveðinn á farmskrá hvers skips, og sömuleiðis vörutegundin í stórum dráttum. Er vigt erlendra vara eins og hún er á farmskrá talin óyggjandi. Stjórnarráðið fær nú frumrit af farmskrá hvers skips, er flytur vörur að landinu, en lögreglustjórar, eða umboðsmenn þeirra á hverjum stað, taka á móti útdrætti úr farmskrá þeirri, sem stjórnarráðið fær, og reikna vörutollinn eftir honum. Þessi farmskrárútdráttur er svo látinn fylgja vörutollsuppgerð lögreglustjóra til stjórnarráðsins. Endurskoðunin er því afareinföld og áreiðanleg. Nú halda sumir menn, sem lítið þekkja til, hvernig innkaup ýmsra vara fara fram, að hætta sé á, að menn flytji vörur flokka á milli, búi um vörur úr verðhærri flokkunum, svo sem vefnaðarvörur, skófatnað o. fl., með verðlægri vörum, t.d. í l. og 2.flokki. En þetta getur illa samrýmzt, því að 3. fl. varan mundi liða of mikið við það. Og tækifærin til þess eru fá, þar sem 1. og 2. flokks vara, járnvörur, vélar, kaðlar og þesskonar, eru venjulega keyptar í allt öðrum stoðum en vefnaðarvörur og skófatnaður. Og svo kemur það höfuðatriði til greina, að stærri vefnaðar- og skófatnaðarverzlanir hér verzla alls ekki með 1. og 2. flokks vörur og geta því ekki blandað þeim saman. Það ætti því að vera auðsætt, að eigi þarf að óttast, að vörutollur tapist að mun vegna flutnings á milli flokka. Nákvæmir menn, sem hættir til að binda skoðanir sínar við aukaatriði, finna það að vörutollinum og fundu í upphafi, að tollurinn leggst eðlil. ekki alveg jafnt á allar vörur. En í reyndinni kemur þetta lítið að sök, þar sem flest heimili þurfa á mörgum vörutegundum að halda, og það jafnar tollinn. Kaupmönnum og kaupfélögum, sem verzla með allskonar vörur, væri líka innan handar að leggja vörutollinn sem næst jafnt á allar vörur, ef þau vildu og samkeppnin leyfði það. Verzlunin getur fært tollana til og hefir oft gert, eftir því sem henta þótti og samkeppnin gaf tilefni til. Vörutollslögunum hefir nú verið beitt í 17 ár, og hafa litlar umkvartanir komið fram, enda voru þær helztu komnar fram 1921, er vörutollslögin voru endurskoðuð, eftir að þau höfðu þá gilt frá 1912. þáverandi fjmrh., Magnús Guðmundsson, endurskoðaði vörutollslögin og umbætti allt, sem bóta þurfti. Hann leitaði álits lögreglustjóra um allt land, hvort þeir álitu hollara að aðhyllast verðtoll eða vörutoll. 10 logreglustjórar svöruðu. Sendu 9 þeirra stj. rökstudd álit, sem mæltu eindregið með vörutolli, og einn mælti alveg órökstutt með verðtolli. Þeir, sem mæltu eindregið með vörutolli, voru þessir: 1. Lögreglustjórinn í Reykjavík, núverandi tollstjóri. 2. Sýslumaður Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu. 3. Lögreglustjóri Siglufjarðar. 4. Sýslumaður Skagafjarðarsýslu. 5. - Mýra- og Borgarfjarðarsýslu. 6. - Húnavatnssýslu. 7. - Árnessýslu. 8. - Eyjafjarðarsýslu. 9. - Barðastrandarsýslu. Leyfi ég mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp bráðum eitt af þessum álitum, en allir þessir menn mæltu eindregið, hver á sinn hátt, með vörutolli, þó að ýtarlegast sé hjá Páli Bjarnasyni í Stykkishólmi og lögreglustjóra Siglufjarðar. Svo átti vörutollsfrv. eindregið fylgi 1921, að það var samþ. í Nd. með 18 atkv. gegn einu. Á þinginu 1912 bar Lárus H. Bjarnason og nokkrir aðrir þm. fram verðtollsfrv., og tók hann fram, að það væri aðeins borið fram til bráðabirgða og að tollurinn mætti ekki vera hærri en 3%. Samhliða bar ég fram frv. um þungatoll. Bæði frv. voru sett í 7 manna nefnd. Við 2. umr. um verðtollinn stakk Hannes Hafstein ráðherra upp á því að bæði málið yrðu rædd saman, og var það samþ. Var ég þá, eins og vant var, í fullri andstöðu við Hannes Hafstein og flokk hans. Hannes hélt þá ýtarlega ræðu um málið og sagði m. a. þetta (B.III. 1912, dálki 223), sem ég skal nú lesa, með leyfi hæstv. forseta: „En þó að ég fyrir landssjóðsins hönd vilji njóta fylgis og fulltingis aðstandenda frumvarpanna og hvoruga styggja, þá verð ég þó að láta uppi álit mitt um það, hvort frv. heldur beri að aðhyllast, og það jafnvel þótt það frv. gangi á móti því frv., sem að svo stöddu sýnist hafa miklu fjölmennara fylgi hér í deildinni og hefir fylgi sex sjöundu hluta af hv. skattanefnd“. - Og ennfremur segir hann síðar í sömu ræðu (dálki 225, 226 og 227): „En það er fleira, sem taka verður tillit til í framkvæmd laganna. - Fátt er meira siðspillandi en löggjöf, sem ekki er unnt að framfylgja og leiðir menn til undanbragða og svika. Ég sé ekki betur en að verðtollslögin séu þess eðlis, að mjög væri hætt við einhverju slíku. Innheimtan yrði erfið, eftirlitið meira en erfitt, reikningsendurskoðun eftir á nafnið eitt. Það þarf engum blöðum um það að fletta, hve örðugt er að koma í veg fyrir, að innkaupsverð sé rangt upp gefið, - og innkaupsreikningum má ýmislega fyrir koma .... Endurskoðun á reikningum tollheimtumanna yrði ekkert annað en samlagningarendurskoðun, athugun á því, hvort rétt er goldið af því, sem til er sagt. En endurskoðarinn hefir engin tæki í höndum til þess að rannsaka, jafnvel hvort tollheimtumenn skila því, sem þeir hafa tekið á móti, hvað þá hitt, hvort þeir hafi heimt gjaldið af öllu, sem fluttist. Hingað til hefir endurskoðunin haft opinberar tollskrár og „manifest“ skipanna, sem gefið hafa fullnægjandi grundvöll í þessu efni. Um verðtoll eru engin samskonar skilríki fáanleg. Ekkert nema „faktúrur“ og reikningar, sem mönnum hefir þóknazt að afhenda, eftir því, sem hverjum býður við að horfa. Með farmgjaldsfyrirkomulaginu yrði þetta allt framkvæmanlegt og tiltölulega auðvelt. Á „manifestunum“ á að mega sjá allt, sem innflutt er, og þyngd þess. á þeim má því byggja innheimtuna og sjá um, að gjald sé greitt af öllu því, sem með skipinu hefir flutzt. Eftir „manifesti“ og öðrum skipaskjölum getur endurskoðunin eftir á sannfært sig um, að öllu sé til skila haldið, þegar ekki þarf að hugsa um annað en þyngd þess, sem innflutt er“. Þannig mælti Hannes Hafstein í þetta sinn, og er þar flest sagt, sem segja þurfti gegn verðtollinum; er það óhrekjandi og á jafnt við nú og 1912. Alveg í sama streng tók Guðlaugur Guðmundsson bæjarfógeti, sem var þaulvanur tollheimtumaður. Hann segir (i dálki 217) þetta: „Hvað verðtollinn snertir, sem allir geta svikið, skal ég taka það fram, að jafnvel þótt „principið“ sé í sjálfu sér ekki óheilbrigt, þá er allur umbúnaður þess svo vaxinn, að ekki er hægt að hafa neitt eftirlit með, að réttar skýrslur komi fram. Það er játað, að áreiðanlegt sé, að ekki komi öll kurl til grafar. Þeir, sem heiðarlegir eru, borga, hinir svíkja“. Höfuðástæðurnar gegn verðtollinum eru því þessar: 1. Að engin trygging er fyrir, að kaupmenn og kaupfélög gefi vörurnar rétt upp til tolls, og allra sízt þau verzlunarfyrirtæki, sem hafa sínar eigin skrifstofur erlendis. 2. Að engin trygging er fyrir því, að lögreglustjórar, skrifarar þeirra, hreppstjórar og aðrir umboðsmenn innheimti verðtollinn allan og hlutdrægnislaust. 3. Að engin trygging er fyrir, að lögreglustjórar skili öllum þeim tolli, er þeir taka á móti, því að öll umboðsleg endurskoðun er útilokuð. Öll trygging fyrir verðtollsinnheimtunni er sú, að innflytjandi gefur skrá yfir, hvernig vörur á hverjum reikningi deilist eftir flokkum og hver krónuupphæðin sé fyrir hvern flokk, og lánar svo innkaupsreikninginn til samanburðar, sem getur komið frá allt öðru firma erlendis en því, sem hefir selt vöruna, - getur verið lægri en sannvirði og sleppt að greina frá sumum vörunum, umbúðakostnaði o. s. frv. Loks geta lögreglustjórar og umboðsmenn þeirra ekki rannsakað, hvort innflytjandinn skiptir vörunum rétt í flokka, því að fáir geta lesið reikninga yfir allskonar vörur nema sá, sem hefir keypt vörurnar erlendis. Allar verksmiðjur gefa vörum sínum nöfn eftir geðþótta, og getur engin íslenzk loggjöf bannað þeim það. Lögreglustjóri sendir stjórnarráðinu skrá yfir þann verðtoll, sem hann telur sig hafa innheimt, og verður stjórnarráðið að sætta sig við þá skrá, hversu vitlaus sem hún kann að vera, ef hún aðeins er lögð rétt saman. Farmskráin veitir í þessu tilfelli litla eða enga stoð, þó að hún sé fullnægjandi gagn fyrir vörutollinn. Á hinni nýju fullyrðingu tollstjóra hér á því, að verðtollurinn hafi reynzt álíka vel og vörutollurinn, er ekki rétt að byggja mikið, með því að engin endurskoðun á verðtollinum hefir getað farið fram. Tollstjóranum er því alveg óhætt að byggja á áliti því, er hann gaf sem lögreglustjóri um verðtollinn og vörutollinn 1920. Það er gagnslítið að vitna í lausleg ummæli hans nú. Ég ætla heldur, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp bréf hans til stjórnarráðs Íslands, dagsett 23. sept. 1920, sem hljóðar svo: „Í bréfi dags. 8. apríl þ. á., hefir hið háa stjórnarráð beðið mig að láta því í té álit mitt um, hvort heppilegra myndi í nýrri löggjöf um skatta til ríkissjóðs af aðfluttum vörum að halda vörutolli með svipuðu fyrirkomulagi og nú er, eða að halda sér að verðtollshugmyndinni með líku fyrirkomulagi og til var ætlazt á Alþingi 1912. Eftir að ég nú fast að missiri hefi beitt lögum nr. 2, 15. marz 1920, sem eru verðtollslög, og jafnframt framkvæmd þeirra athugað, hverjar bætur mætti á þeim gera til að létta hana, og borið þá reynslu saman við reynsluna, sem fengin er með núgildandi vörutollslögum með hliðsjón af umbótum, er á þeim mætti gera í ljósari og samræmdari flokkun, er ég ekki í neinum vafa um, að heppilegra myndi í nýrri löggjöf að setja skatt til ríkissjóðs af aðfluttum vörum eftir þunga, tölu eða rúmmáli varanna, eftir því sem við á, heldur en eftir verði varanna, hvort svo sem er fob.- eða cif- verð þeirra; því að vörutollsfyrirkomulagið hefir mér reynzt miklu einfaldara og auðveldara og gera skattheimtuna tryggari en verðtollsfyrirkomulagið, en eftir minni skoðun má gera ný skattalog alveg jafnsanngjörn fyrir gjaldendur eða almenning, hvoru fyrirkomulaginu sem skattalögin svo eru byggð á; það atriði veltur á flokkun og nánari ákvæðum laganna sjálfra“. Það má vitanlega ekki glepja menn, þó að fullt eins mikið fé hafi náðst inn með verðtolli eins og vörutolli; það liggur í því, hversu þar verðtollurinn er á móts við vörutollinn. Til dæmis er verðtollurinn af vefnaði, öðrum en silki, 15%. en af vörutolli aðeins um 21/2 %. En sá flokkur gefur mestu tekjurnar. Er því alls ekki hægt að segja, hversu miklu kann að vera skotið undan tollgreiðslu. Ef vér athugum sérstaklega innheimtuerfiðleikana á vörutolli úti um land, þá sjáum ver þegar, að vörur flytjast að beint frá útlöndum á 27 hafnir a. m. k., þar sem ekki er neinn lögreglustjóri á öllum þessum stöðum eru það því hreppstjórar eða aðrir umboðsmenn lögreglustjóra, sem eiga að innheimta tollinn. Og til hliðsjónar eiga þeir að hafa innkaupsreikninga, sem geta verið á málum þeirra 8–10 landa, sem Ísland kaupir vörur frá. Hvernig eiga nú þessir blessaðir umboðsmenn að geta innheimt tollinn nálægt réttu lagi? Þeir hljóta að verða alveg í höndunum á innflytjendunum. Og bæði er það fávíslegt og samvizkulaust að gefa slíkum umboðsmönnum vald til að meta verð á útlendum vörum, ef þeir gizka á, að innflytjandinn telji það með of lágu verði. Hvernig í dauðanum eiga hreppstjórar og aðrir umboðsmenn að geta vitað um, hvað sé sannvirði hinna ýmsu erlendu vara á ýmsum tímum? - Það gætu ekki einusinni hinir lærðustu kaupmenn í Reykjavík dæmt um, nema með víðtækri rannsókn, sem tæki langan tíma. En þetta er eitt af blekkingarákvæðunum í frv. - Þá er það ekki lítið blekkingarákvæði í frv., að heimta netto-vigt á öllum hlutum. Netto-vigtin veitir verðtollsinnheimtunni litla eða hreint enga stoð, nema vöruskoðun fari beint fram, eins og í öðrum löndum. Svona eru ýms harðneskjuákvæði sett inn í frv., sem gætu átt við, ef lögin ættu að gilda í útlöndum, en ekki hér. Hér verða slík ákvæði bein blekking, notast sem uppfylling í eyður innheimtuskilyrðanna. Ráðlegast mundi verða að framlengja núv. verðtollslög til næsta þings, endurskoða svo vörutollslögin af mönnum, sem þekkja verðlag á hinum ýmsu vörum og þyngd umbúða þeirra, og bæta svo sem 750 þús. kr. á vörutollinn, en leggja t. d. 11/2% á sem almennan verðtoll, sem mundi nú sem stendur nema um 800 þús. kr. Svo lágan verðtoll mundu fáir vilja vinna til að svíkja. Og þá væru fengnar þær tekjur, sem landið í svipinn þarfnast. Mig hefir langað til að skýra málið dálítið, áður en það færi til n., þar sem ég á ekki sæti í þeirri n., sem það fer til. Út í einstakar gr. frv. fer ég ekki að þessu sinni, þótt frv. sé einnig víða ábótavant í smærri atriðum, t.d. hvað flokkun vörutegundanna snertir. Hvort sem samin eru verðtolls- eða vörutollslög, þá þarf mikla vinnu og alúð við samningu þeirra. - Þekki ég það vel af eigin reynslu, því að ég lagði mikla vinnu í að semja vörutollslögin á sínum tíma. Þarf mikla natni til að gæta þess, að tollurinn verði ekki of hár á sumum vörum og of léttur á öðrum. Æskilegast væri, að sú stj., sem situr á næsta þingi, hver sem hún annars verður, komi þá með vel athugað tollafrv. og leggi það fyrir þingið.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég ætla mér ekki að fara að deila um frv. við hv. 1. þm. G.-K. Það er öllum kunnugt, að hann hefir ætið verið andvígur verðtolli, en hinsvegar talið að vörutollur væri hentugri til þess að afla ríkinu tekna. Hv. þm. mun vera fyrsti höfundur vörutollslaganna, að vísu ekki eins og þau nú eru, og er því máske eðlilegt, að hann haldi tryggð við hina upphaflegu stefnu í þessu máli. Hv. þm. sagði í niðurlagi ræðu sinnar, að frv. væri illa undirbúið. Færði hann reyndar engin rök fyrir því, en vegna ummæla hans verð ég að skýra frá því, hvernig frv. þetta er til orðið, enda þótt það sé hv. dm. kunnugt. Frv. var upphaflega samið af mþn. í tolla- og skattamálum, og lagði n. mikla vinnu í málið. N. vann fyrst að frv. árið 1929 og skilaði þá frv. því, sem meiri hl. n. flutti á þinginu í fyrra. Það frv. varð ekki útrætt, en undir meðferð þess í þinginu leitaði ég álits tollstjórans í Reykjavík á því, því að ég var sannfærður um, að hann væri sá maður, sem kunnugastur væri þessum málum og bezt gæti dæmt um, hvernig tollafyrirkomulagið gæti orðið bezt. Eftir þinglokin í fyrra tók mþn. frv. aftur til athugunar og sömuleiðis álit og till. tollstjóra. Skilaði n. frv. síðan til fjmrn., og var það tekið þar til athugunar á ný, í samráði við tollstjóra. Þau ummæli hv. 1. þm. G.-K., að frv. sé illa undirbúið, eru því á engum rökum reist. Þeir, sem að því hafa unnið, hafa sýnt mikla alúð og nákvæmni við starf sitt. Mér skildist það á hv. i. þm. G: K., að hann væri aðallega mótfallinn verðtolli vegna þess, að þá væri auðveldara að koma við tollsvikum. Vitanlega er það svo um alla tolla og skatta, að hægt er að búast við, að reynt verði að hafa undanbrögð í einstökum tilfellum. Samt hefir engum komið til hugar að hætta að setja l. um þá hluti, þó að hætta geti verið á að svik eigi sér stað, svo að þetta er ekki nægileg ástæða til þess að vera á móti verðtolli. Og því má ekki gleyma, að verðtollurinn hefir gefið ríkinu álitlega upphæð í tekjur, og ég býst við, að tollurinn muni ekki verða minni en gert er ráð fyrir í aths. við frv.  Hv. þm. talaði mikið um, hvað menn hefðu áður haft á móti verðtolli. Efast ég ekki um, ai5 hann fari rétt með það allt. En þess ber að gæta, að ýms þessara ummæla voru sett fram á þeim tíma, er engin reynsla var fengin um verðtoll og ekki varð stuðzt við annað en spádóma. Þó að leitað væri til lögreglustjóranna úti um land, þá gátu ummæli þeirra ekki orðið annað en spádómar, því að reynsluna vantaði. Hv. þm. ætti að leita álits þeirra núi, þegar búið er að reyna verðtollsl. í sex eða sjö ár. Umsögn lögreglustjóranna myndi vera þyngri á metunum nú en þá. Hv. þm. las upp álit lögreglustjórans í Reykjavík (núv. tollstjóra) frá þessum tíma. En hv.þm. gengur alveg framhjá áliti þessa sama manns, er fylgir þessu frv. nú, þar sem tollstjórinn setur skýrt fram álit sitt á hættunni á tollsvikum. Ég álit, að það verði að taka meira tillit til þess, sem nú er sagt um málið, heldur en þess, sem einhverntíma var sagt og voru e. t. v. spádómar einir. Það kemur greinilega fram í áliti tollstjóra, að hann álítur, að hættan á tollsvikum sé engu meiri, þótt hafður sé verðtollur heldur en vörutollur.  Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið nú. Ég get búizt við, að n. muni e. t. v. finna ástæðu til þess að breyta frv. að einhverju leyti. Frv. hefir þó gengið í gegnum hv.Nd. og litlum breyt. tekið þar. Vil ég svo vona, að frv. fái jafngóðar viðtökur hér og í hv.Nd.

Jón Baldvinsson Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls nú við 1. umr. þessa máls, en ég stend upp vegna þess, að fram hafa komið svo sterk andmæli gegn frv. frá hv. 1. þm. G.-K., að ég býst við, að hann muni jafnvel greiða atkv. á móti frv. nú við 1. umr.  Hv. 1. þm. G.-K. setur það aðallega út á frv., að erfiðara sé að innheimta tollinn, ef verðtollsleiðin er farin, heldur en ef vörutollur er hafður. Um það skal ég ekki deila, heldur vil ég víkja ofurlítið að sjálfri stefnunni í frv. Frv. þetta er ekki eingöngu verðtollsfrv., heldur einnig verndartollafrv. Ýmsar mestu nauðsynjavörur, sem almenningur þarf alltaf að kaupa og nota, eru tollaðar með háum verðtolli. Þetta gerir það að verkum, að ég greiði atkv. móti frv. nú þegar. Tollarnir eru nú gífurlega háir. Sykurtollurinn nemur t. d. um helming innkaupsverðs eða meira. Í frv. þessu eru ýmsar nauðsynjavörur af sömu tegund og þær, sem framleiddar eru í landinu sjálfu, settar í háa tollflokka. Hlýtur það óhjákvæmilega að verða til þess, að samsvarandi innlendar vörur hækki að sama skapi. Og ýmsar aðrar nauðsynjavörur eru einnig tollaðar mjög hátt. Verður þetta til þess að skapa og viðhalda dýrtíðinni í landinu, hinni miklu dýrtíð, sem hæstv. stj. ekki sízt hefir komið auga á, eftir blöðum hennar að dæma. En með þessu frv. á samt að auka dýrtíðina enn meira. Tollarnir nema nú nál. 10% af öllum innfluttum vörum til jafnaðar. Og það er fátæka fólkið, sem harðast verður fyrir barðinu á tollunum, eins og venjulega á sér stað um tolla, hvort heldur það eru verðtollar af innfluttum nauðsynjavörum eða tollar til þess að vernda innlendu vöruna. Ég get því ekki greitt frv. þessu atkv. mitt, eins og ég hefi áður tekið fram. Þó að frv. þetta fari til n., sem ég á sæti i, og ég muni flytja við það brtt., þá býst ég ekki við, að þær muni ná fram að ganga, eftir þeim undirtektum, sem slíkar brtt. fengu í hv.Nd., enda hafa báðir stærri flokkarnir tekið höndum saman um þetta mál, og er frv. árangurinn af samstarfi þeirra í mþn. í skattamálum. Ég ætla ekki að fara að finna að því, að frv. sé illa undirbúið Hefi ég ekki kynnt mér það nóg til þess að geta dæmt um það. En ég álít, að stefna sú, er í frv. birtist, sé mjög skaðleg. Stefnan er sú, að koma á verndartollum, sem hljóta að hækka verðið á innlendum vörum, og í öðru lagi sú, að leggja háa tolla á ýmsar nauðsynjavörur almennings, sem ekki eru framleiddar í landinu sjálfu. Þess vegna greiði ég atkv. móti frv.

Björn Kristjánsson Ég ætla ekki að svara hæstv. fjmrh. miklu. Rök hans voru veik, eins og vænta mátti. Trúi ég ekki öðru en að allir óvilhallir menn geti fallizt á það, sem ég sagði um málið. Hæstv. ráðh. sagði í byrjun ræðu sinnar, að það væri eðlilegt, að ég legði kapp á að halda fram vörutolli, því að ég hefði upphaflega samið vörutollslögin. Það er fjarri mér að haga mér á þann hátt. Ég er orðinn allt of gamall til þess að vera svo virðingagjarn og allt of reyndur til þess. En sé nauðsyn til þess að breyta tolllögunum, þá verður þingið að hugsa fyrst og fremst um hina siðferðislegu hlið málsins. Það gerði Hannes Hafstein, en það vantaði alveg í ræðu hæstv. fjmrh. Hæstv. ráðh. fann að því við mig, að ég skyldi segja, að undirbúningur frv. væri slæmur. Ég sagði það, og ég stend við það. Hann sagði ennfremur, að hann hefði snúið sér til ýmsra manna, til þess að afla sér upplýsinga um málið. Hvorki hæstv. fjmrh. eða n. hafa nokkurntíma snúið sér til mín, sem hefi sett mig manna mest inn í málið, og ég efast um, að farið hafi verið til annara, sem betur vissu en n. og stjórnin. 1920 sneri stj. sér þó til Verzlunarráðsins, sem þá mælti einróma og eindregið með vörutollinum. Þó að fulltrúar beggja flokkanna í mþn. séu báðir góðir menn og gildir, þá brestur þá samt mjög þekkingu á þessu máli. Sem dæmi skal ég taka það, að þeir leggja 30% toll á munnhörpur. Ég er viss um, að ég gæti borið allar þær munnhörpur í einu á bakinu, sem flytjast til landsins árlega, þó að ég sé orðinn gamall og geti varla staðið á fótum. Harmonikur eru tollaðar með 20% og öll önnur hljóðfæri með 5%. Hvaða ástæða er nú til þess að taka munnhörpur út úr? Ætlast n. til, að leitað verði að munnhörpum í hverri sendingu? Þær eru þó engu lítilfjörlegri hljóðfæri heldur en harmonikur. Það má vel halda hljómleika með munnhörpum, ekki síður en harmonikum. En er þetta hljóðfæri vel til þess fallið að vekja áhuga barna og unglinga á músík? Að sjálfsögðu hefðu öll hljóðfæri átt að tollast í sama flokki, í staðinn fyrir í þremur flokkum. Þá nær ekki nokkurri átt að tolla ávaxtamauk og grænmeti með 20%. Ávextir hverskonar sem eru verða öllum nauðsynlegir, einkanlega þó þeim, sem við sjávarsíðuna búa, og t. d. geta sjúkrahúsin alls ekki verið án þeirra. Ég mundi telja nauðsynlegt að veita styrk til þess að flytja inn ávexti, til þess að auka notkun þeirra, í stað þess að draga úr innflutningi slíkrar nauðsynjavöru með háum verðtolli. Sama er að segja um lúsakambana; þá á líka að tolla með 20%, og kemur mér það dálítið kynlega fyrir, þegar athugað er, að þingið veitir árlega styrk til þess að útrýma geitum.  Annars er það ekki til annars en spauga að því, hvernig þessi flokkun er gerð, svo mjög er hún sett af handahófi. - En ég ætla ekki frekar að fara út í það að sinni og læt mér nægja það, sem ég hefi sagt, enda ætlast ég til, að aths. mínar verði til leiðbeiningar þeirra hv.n., sem fær málið til meðferðar. Hæstv. fjmrh. hefir ekki leitað til mín eða annara manna, sem hugsað hafa um þetta mál árum saman og reynt að leysa það á viðunandi hátt, heldur spyr hann tollstjórann hér í Reykjavík, sem lagði til, að vörutollurinn yrði felldur niður að mestu leyti, og er hann þó háður eftirliti stjórnarráðsins. Hann treystir þjónum sínum vel um innheimtuna, enda er það miklu þægilegra að þurfa ekki að vera að svara endurskoðendum stjórnarráðsins, eins og nú gerist, meðan vörutollurinn er í gildi. En hvernig getur tollstjóri sagt þetta, þegar þess er gætt, að engin endurskoðun hefir farið fram á verðtollinum. Svo sagði hæstv. fjmrh., að 1921 hefði lögreglustjóri ekki haft neina reynslu í þessu efni og því hefði verið rennt blint í sjóinn, hvernig fara mundi um innheimtuna. En nú lýsir tollstjóri því yfir, að á 6 mánuðum hafi skapazt sú reynsla, að hann geti auðveldlega dæmt á milli þessara tollstefna. En hér þarf ekki neina reynslu, heldur heilbrigða skynsemi og sæmilega athugun, til þess að sjá, hvað betur hentar í þessu efni. Hæstv. fjmrh. sagði, að vörutollurinn væri nokkurskonar verðtollur, og er það rétt. En því er þá verið að breyta um frá því, sem nú er, og gera mönnum auðveldara fyrir að hliðra sér hjá að greiða lögmæt gjöld? Hæstv. ráðh. segist í viðtali við menn nú um land hafa fengið þær upplýsingar, að tollheimtumennirnir vildu heldur hafa verðtollinn. Þetta þykir mér ekkert undarlegt, því að væri ég innheimtumaður, mundi ég fremur vilja hafa verðtollinn vegna þess að hann er ekki háður neinni „revision“. Þar er auðvelt að koma svikum við og vandalaust að sleppa sumum við tollgreiðslu eða veita þeim hlunnindi, sem aldrei þarf að verða uppvíst um. Ég ætla svo ekki að segja fleira né standa í frekara þjarki um mál þetta. 
             . En ég hefi reynt að segja álit mitt og bent á helztu gallana, sem eru á tollastefnu þeirri, er frv. ætlast til að verði lögtekin.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég vildi segja út af ummælum hæstv. fjmrh., að eftir verðtollslogunum er hægt að hafa undanbrögð um greiðslu tollsins, enda mun slíkt hafa komið fyrir. Hæstv. ráðh. vill einnig viðurkenna þetta, en heldur því jafnframt fram, að svo sé um fleiri tolla og skatta. En þrátt fyrir þessi undanbrögð, sem mögulegt er að koma við í einstaka tilfellum, verðum við þó að hafa tolla og skatta til þess að reyta í ríkissjóðinn. Að því er tekju- og eignarskattinn snertir, þá er ekki hægt að koma við undanbrögðum svo að neinu nemi, vegna þess að hann byggist á lögmætu mati. Fasteignamatið getur að vísu verið ófullkomið, en annars er óþarfi að láta mönnum haldast uppi að koma við undanbrögðum. Af aðflutningsgjöldum hygg ég, að vörutollurinn sé næstur tekju- og eignarskattinum að því leyti, að erfitt sé þar að koma við undanbrögðum. Er hægt að hafa gott eftirlit um greiðslu tollsins vegna þess, að þar njótum við aðstoðar erlendra tollstjóra, sem byggist á farmskram skipanna. Hvað verðtollinn snertir, þá kann hann að vísu að hafa sína kosti, en framhjá hinu verður ekki gengið, að tiltölulega auðvelt er að koma þar við undanbrögðum. Gjaldandi á að sýna innkaupsreikning, og er það fyrsti leiðarvísir fyrir lögreglustjóra að fara eftir við innheimtuna. Af innkaupsreikningnum getur hann gert sér grein fyrir, hvort reikningurinn synir þær vörur, sem farmskrá gerir ráð fyrir. En yfirleitt sýna reikningarnir ekki þann þunga, sem nefndur er í farmskránum, og stafar það sumpart af því, að umbúðir eru ekki taldar með. Þarna hefir því gjaldandi tvo möguleika að draga undan, þó að hann sýni reikning með innkaupsverði varanna. Reglan er, að lögreglustjórar reikna verðtollinn eftir eyðslu stimpilmerkjanna. Stimpilmerkin eru talin um áramót, og á þá innheimtan eftir verðtollslögunum og aukatekjulögunum að koma heim við eyðslu stimpilmerkjanna. En það kom þráfaldlega fyrir á meðan ég var fjmrh., að samvizkusamir lögreglustjórar höfðu við áramót meira af stimpilmerkjum en átti að vera samkvæmt innheimtureikningum þeirra. Og þegar spurt var um, hvernig á því stæði, var svarið vanalega á þá leið, að gleymzt hefði að lima merkið á innkaupsreikninginn. Það skal játað, að það er viðkvæmt mál þessi endurskoðun í stjórnarráðinu á innheimtu verðtollsins. Enda er lítil trygging fyrir því, að þeir peningar komi til skila, sem greiða á fyrir verðtollinn. Sá, sem fer með bréfið eða innkaupsreikninginn til lögreglustjóra, til þess að fá það stimplað, tekur kannske ekkert eftir því, að á innkaupsreikninginn séu límd stimpilmerki fyrir þeirri upphæð, sem greidd er. Sannleikurinn er því sá, að skrifstofuþjónn, sem tilhneigingu hefir til þess að draga fé í vasa sinn, þarf ekki annað en að láta lita svo út, að hann hafi gleymt að líma t. d. 100 króna stimpilmerki á innkaupsreikninginn. Þess vegna nær það ekki neinni átt, að þessa hluti sé hægt að framkvæma eins tryggilega og á sér stað um vörutollinn. Hv. 1. þm. G.-K. skýrði frá því með ljósum rökum, hvernig vörutollurinn er háður eftirliti og endurskoðun fjmrn., en slíku eftirliti er ekki hægt að koma við um verðtollinn. Með þessu vil ég þó ekki segja, að ekki sé hægt að hafa verðtoll; við hofum neyðzt til þess og haft af því miklar tekjur, þó að misjafnlega hafi gefizt. En vegna þess, hve ótryggilega er um innheimtuna búið, tel ég mjög varhugavert að kasta vörutollinum á burt að mestu leyti, en taka verðtoll upp í staðinn. Út af ummælum hv. 2. landsk. um samkomulag stóru flokkanna viðvíkjandi þessu frv. vil ég geta þess, að innan Sjálfstæðisflokksins hefir hver einstakur þm. hans óbundið atkv. Hinsvegar get ég tekið undir með honum, að þótt frv. þetta sé að sjálfsögðu fram borið til þess að afla ríkissjóði tekna, þá er þó varhugavert að hækka svo aðflutningsgjald á nauðsynjavörum og hér er farið fram á, því að slík hækkun hlýtur að halda uppi þau verði í landinu. Ég er því sammála hv. 2. landsk., að þörf sé á að nema burtu þær misfellur af frv.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég hefi litla ástæðu til þess að kveðja mér hljóðs, því að ekkert það hefir komið fram í ræðum þeirra hv.þdm., sem talað hafa síðan ég lauk máli mínu, sem ástæða er til að svara. Hv. 1. landsk. talaði um ýmsa agnúa, sem væru á því að innheimta verðtollinn, og taldi meiri hættu á því, að svik gátu átt sér stað í sambandi við hann en um innheimtu annaratolla. Það er rétt athugað, að það er misjafnlega auðvelt að koma við tollsvikum eftir þeim tolllögum, sem nú gilda. Mér kemur heldur ekki til hugar að fullyrða neitt um það, að frv. þetta sé svo fullkomið, að það geti ekki staðið til bóta. Tollsvik geta alltaf átt sér stað, en þeir, sem andmælt hafa frv., gera of mikið úr þessu. Það er nú einmitt svo um vörutollinn, sem þessir hv.þm. hafa haldið svo mjög fram, að ákvæði verðtollsins hafa komið í veg fyrir svik í framkvæmd vörutollslaganna. Tollstjórinn í Reykjavík, Jón Hermannsson, hefir upplýst um, að iðulega komi það fyrir, að óskyldar vörur úr ýmsum tollflokkum séu í sömu sendingunni, svo að þó að farmskrá sé við hendina, þarf samt að athuga innkaupsreikninginn, og þar með fæst svo leiðréttingin. Annars verð ég að segja fyrir mitt leyti, að ég legg meira upp úr reynslu tollstjórans í Reykjavík en þekkingu hv. 1. landsk., sem kann að vísu að vera mikil, en hún getur þó aldrei jafnazt á við daglega reynslu þess manns, sem haft hefir innheimtuna með höndum í mörg ár. Mér er ekki vel ljóst, hvað vakir fyrir hv. 1. landsk., er hann leggst svo mjög á móti verðtolli, því að ég held því fram, að vörutollurinn eins og hann nú er orðinn í framkvæmdinni megi fremur kallast verðtollur. Annars er hér verið að togast á um orðalag, sem ég sé enga ástæðu til að vera að deila um. Ég sé heldur ekki ástæðu til að vera að fara út í einstök atriði við þessa umr., eins og hv. 1. þm. G.-K. gerði. mér liggur það í léttu rúmi, hvort harmonikur, munnhörpur eða lúsakambar eru í þessum flokki eða hinum. Um flokkunina má alltaf deila, en það á betur við að gera það við 2. umr. En það er misskilningur hjá hv. 1. þm. G.-K., að geitur og lús sé sama. Lúsakambar eiga ekkert skylt við geitur. Það er að vísu gömul hjátrú, að lús og geitur standi í sambandi hvort við annað, en ég hélt, að læknarnir og vísindin hefðu kveðið þá hjátrú niður fyrir löngu. Ef hv.þm. er það mikið áhugamál að fá það lögfest, að lús og geitur sé eitt og sama, þá getur hann reynt að bera fram brtt. um það við 2. umr.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Hæstv. fjmrh. vitnar mikið í reynsluna, en ég legg ekki mikið upp úr henni að því er innheimtu verðtollsins snertir. Það getur auðveldlega dulizt, að felld hafi verið niður greiðsla verðtolls, af því að endurskoðun er engin. Aftur á móti er hægt að tala af reynslu um vörutollslögin og auðvelt að koma upp þeim misfellum, sem þar kunna að eiga sér stað, enda erfitt vegna endurskoðunarinnar að svíkjast undan lögmætum gjöldum. Ég skal játa, að ég hefi ekki mikla reynslu um, hve mikil undanfærsla á sér stað um greiðslu verðtolls. En af endurskoðuninni í stjórnarráðinu veit ég, að auðvelt er að skjóta sér undan lögmætum verðtolli. Það eru aðeins meðmæli með vörutollinum, að hann sé einskonar verðtollur, þannig, að hann miðist a. n. I. við verð vörunnar. Hæstv. fjmrh. sagðist ekki hafa skilið afstöðu mína. Ég hélt, að ég hefði talað sæmilega skýrt, en skal þó gera það fyrir hann að segja honum það einu sinni enn, að ég álít mjög varhugavert, af ástæðum, sem ég hefi þegar greint, að nema vörutoll með öllu í burt og setja verðtoll í staðinn. Lágur verðtollur með lágum prósentum er minni annmörkum bundinn en þar verðtollur með háum. Hæstv. fjmrh. lagði mikla áherzlu á það, að ekki mætti blanda geitum og lúsum saman. En þó hér sé um ólíkar lífsverur að ræða, hafa þær þó það sameiginlegt, að báðum tegundum á að útrýma.

Fjmrh. (Einar Árnason) Mér fannst eitt atriði einkum áberandi í ræðum þeirra hv. 1. landsk. og hv. 1. þm. G.-K., og það var vantraust þeirra á gjaldheimtumönnum ríkissjóðs að því er verðtollinn snertir. Var helzt að heyra á þeim, að gjaldheimtumennirnir myndu ekki skila því fé til ríkisóðs, er þeir innheimtu á þann hátt. Mér þykja þessar getsakir óviðkunnanlegar og vil mótmæla því, að nokkur ástæða sé til að treysta þeim ekki fullkomlega.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Það er misskilningur hjá hæstv. fjmrh., að ég hafi látið í ljós nokkra tortryggni gagnvart gjaldheimtumönnum ríkissjóðs. En þetta fyrirferðarmikla bákn, ríkisendurskoðunin, er sett á stofn til að sjá um, að gjaldheimtumennirnir skili rétt af sér til ríkissjóðs og gjaldendurnir til þeirra. Hér hefir verið bent á, að þessi endurskoðun kemst ekki að að því er verðtollinn snertir. Er ekki meiri tortryggni að benda á þetta en láta endurskoða á öðrum sviðum.

Frsm. (Hannes Jónsson) Við framhald þessarar umr. hefi ég ekki annað að segja fyrir hönd n. en það, að hún óskar, að frv. verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni.

Magnús Guðmundsson Ég vil aðeins taka það fram, að þar sem vantraustsyfirlýsing er fram komin, verður af hálfu sjálfstæðismanna ekki farið í eldhúsið á þessum degi.

Haraldur Guðmundsson Ég ætlaði aðeins að geta þess, að ég hefi lagt fram álit frá minni hl. fjvn. ég geri ráð fyrir, að það komi fram og verði útbýtt í hv. d., áður en 2. umr. hefst.

Magnús Jónsson Mér þykir ákaflega merkilegt, að svona stórt mál, sem einmitt þyrfti að ræða við 1. umr., stefnu þess og tilgang, skuli koma án þess að mælt sé fyrir því einu orði. Ég býst ekki við, að mikill ágreiningur verði um einstakar greinar frv., en um hitt verður vafalaust mikill ágreiningur, hvort málið í heild sinni er heppilegt eða ekki. En ég kann illa við að ræða um málið, fyrst ekki er leigð svo mikil rækt við það, að nokkur vilji tala fyrir því. Ég skal ekki með mínu atkv. koma í veg fyrir, að það komist til nefndar, þar sem það væntanlega sofnar við nákvæma athugun.

Frsm. 2. minni hl. (Magnús Torfason) Það er nú stilla á undan storminum, og skal ég því ekki með því, sem ég segi um þetta mál, verða til þess að rjúfa lognið og spilla þessu góða veðri. Ég hefi leyft mér að bera fram till. á þskj. 390, sem er þess efnis, að í stað þess að fjölga þm. í Rvík um 1, þá fái Siglufjarðarkaupstaður 1 til viðbótar. Þetta er ekki mín uppáfinning, því þetta frv. lá fyrir í fyrra, og var þá borið fram af hv. 2. þm. Reykv., og af því dreg ég þá ályktun, að hv.þm. hafi þá álitið, að Siglufjörður ætti ekki síður rétt á að fá viðbótina en Rvík. Samkv. því, sem ég hefi sagt í nál. mínu, þá er þetta frv., sem borið var fram í fyrra, alveg í samræmi við þá skoðun, sem þar kemur fram, að það eru héruðin úti um land, sem hafa sérstakra hagsmuna að gæta, sem brýnustu þörf hafa fyrir að fá fulltrúa. Siglufjörður hefir t. d. sérstakra hagsmuna að gæta hér á þinginu, og þarf ég ekki að benda ár annað en síldarútveginn, sem allt þeirra líf og öll þeirra velferð er undir komin, og við þekkjum það allir, að það eru aðeins fá önnur héruð, sem hafa þessara hagsmuna að gæta. Vitanlega eru slík lög sem þessi alltaf að nokkru leyti pólitísk. Því er ekki að neita, að hv. jafnaðarmannaflokkurinn hefir meðfram flutt þetta frv. í von um að styrkja aðstöðu sína á þingi, en það hefir þann rétt á sér, að þessi flokkur hefir tiltölulega færri þm. en hann ætti að hafa, svo að hér mætti tala um réttlætiskröfu. Og virðist þá, að jafnaðarmannaflokkurinn væri eins vel sæmdur með slíkri breyt. sem þessari. Ég þarf ekki að fara fleiri orðum um þessa brtt. mína, en vil aðeins lýsa því yfir, að ég hefði ekki komið fram með þessa brtt., ef frv. um þingmannakosningar í Rvík hefði ekki komið fram og séð væri fyrir, að það myndi komast í gegnum þingið. Ég hefði litið svo á, að þetta mál hefði mátt bíða þangað til á næsta kjörtímabili. Þá verð ég því miður að víkja nokkrum orðum að sessunaut mínum, hv. 1. þm. Skagf. Hann sendi mér kveðju í umræðulok, þegar þetta mál var til 2. umr., og finnst mér, að ég megi ekki láta henni ósvarað. Ég skal þá fyrst geta þess, að ég hefi einmitt í nál. mínu tekið fram, að ég sé alls ekki móti þm.fjölgun í Rvík út af fyrir sig, ef trygging er fyrir því, að sveitakjördæmin verði ekki ofurliði borin. Hv. þm. brá mér um það, að ég væri sauðtryggur flokksmaður, og tel ég það miklu frekar lof en last. En ef það hefir átt að vera hnífilyrði hjá hv.þm., þá má áreiðanlega segja það sama um hann. Ég hefi aldrei verið svo sauðtryggur við minn flokk, að ég hafi borið út mitt eigið barn, en það hefir hv. 1. þm. Skagf. gert. Hann réð því nefnilega, að tóbaksverzlunin var lögð niður, en hann gat ráðið því, að hún stæði, og það enn þann dag í dag. Þá gat hv.þm. þess, að ég hefði átt að hafa ill og óviðeigandi orð um bændastétt landsins. Hv. þm. hefir og dróttað þessu að mér áður. Ég fór þá að leita í ræðum mínum frá því er ég var þm. Ísaf. Ég leitaði og gat ekki fundið þetta þá. Ég varði nokkrum tíma til að glugga þetta upp, en gat ekki fundið það. En ég er viss um, að ég hefi aldrei sagt, að sveitirnar væru eins og mara á kaupstöðunum. - Samvinna mín við bændaflokkinn á þingunum 1916–1919 var sú æskilegasta, bæði frá minni hendi og þeirra. Það kom fram á sérstakan hátt. Bændaflokkurinn setti mig í eina af virðingarstöðum þingsins, og þeirri stöðu hélt ég allt kjörtímabilið út, og sýnir það, að bændurnir höfðu fullt traust á mér.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Mér finnst hv. 2. þm. Árn. vera farinn að haga sér nokkuð einkennilega. Við síðustu umr. þessa máls, þegar um það var að ræða, hvort þm. Reykv. skyldu vera 5 eða 6, kemur hv.þm. fram með ræðu, sem hann hefir sjálfsagt samið heima hjá sér um páskana, og gerir hann þar alstaðar ráð fyrir 9 þm. í Rvík og stangast við þessa tölu allan ræðutíma sinn. En við 3. umr. málsins kemur hann fram með till., sem ekkert kemur því máli við, sem hér er um að ræða, og leggur til, að bætt verði við einum þm. fyrir Siglufjörð. Ég sé ekki, á hvern hátt er hægt að greiða atkv. um þetta hér. Mér finnst, að svona leikaraskapur eigi ekki við hér á Alþ., og legg til, að þessari brtt. verði samkv. 42. gr. þingskapanna vísað frá.

Forseti (JörB): Samkv. ákvæðum þessarar gr., sem hv. 2. þm. Reykv. skírskotar til, fer fram atkvgr. um það umræðulaust, hvort brtt. skuli vísað frá eða ekki.

Jón Auðunn Jónsson Mér finnst það einkennilegt, ef þessi till. getur komið til greina. Á sama hátt gæti hér komið fram brtt. við frv. um hafnargerð á Akranesi og væri því breytt þannig, að höfn yrði gerð í Hnífsdal. Mér finnst þetta ekki geta komið til mála.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er að vísu ekki stórmál í sjálfu sér, hvort bæta skuli einum þm. við Rvík eða ekki, og það er ekki um það atriði sérstaklega, sem ég ætla að tala hér, heldur er það af þeirri ástæðu, að mér þykir réttara, áður en frv. þetta fer út úr þessari hv. deild, að láta koma skýrt fram í umr., hvað hér sé raunverulega um að ræða. Upprunalega var frv. flutt til þess að fá það fram, að þm. væru kosnir í betra samræmi við höfðatölu kjósenda. En svo var hætt við að bera frv. fram á þeim grundvelli. Jafnaðarmenn og Sjálfstæðismenn hér í þessari hv. d. greiddu allir atkv. með því, að þm. í Rvík skyldu vera 5. Það var gert til að taka burt einn aðalásteytingarsteininn, sem yrði milli jafnaðarmanna og sjálfstæðismanna við væntanlegar kosningar, því ef ekki ætti að kjósa nema 4 menn, þá væri vafasamt, hvernig færi, en þegar kjósa á 5, þá er talið líklegt að annar flokkurinn fái 3, en hinn 2. Þetta er gert til þess að fá samkomulag milli þessara flokka, svo að þeir geti unnið sameiginlega að því stóra máli, sem þeir hafa orðið sammála um, en það er að koma fram stórfelldum allsherjar breyt. á kjördæmaskipuninni í landinu. Til þessa hafa og þessir 2 flokkar orðið sammála um ákveðnar breyt. á stjórnarskrárfrv. því, sem lagt hefir verið fyrir þingið. Er borin fram af formönnum beggja þessara flokka brtt., er gengur í þá átt, að heimilt sé að hafa hlutfallskosningar í stað kjördæmakosninganna, sem nú er. Þetta er gert til þess, að ekki þurfi stjskrbreyt. á ný til þess að framkvæma það, sem þessir flokkar hafa orðið sammála um. Hygg ég, að samningar milli þessara flokka standi svo, að kjördæmin eigi að vera 5–6 og hlutfallskosningar í þeim öllum. Það er m. ö. o. verið að taka pólitíska valdið af héruðunum úti um land og færa það í hendur Rvík sérstaklega, án þess ég vilji nú rökstyðja þau ummæli svo ítarlega sem auðvelt er. Þetta vildi ég láta koma skýrt fram. Ekki mun takast að leyna því, að um þetta er að ræða, og verður þá við kosningarnar í vor kosið um það, hvort leggja eigi niður hin fornu kjördæmi, t. d. Skagafjörð, Rangárvallasýslu, V.-Húnavatnssýslu o. s. frv. Þetta hafa flokkarnir ákveðið. Þetta vildi ég láta koma skýrt fram áður en málið fer út úr þessari hv. deild. Geng ég ekki að því gruflandi, hvað hér er um að ræða, og mun því hiklaust greiða atkv. móti þessu frv.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Hæstv. forsrh. hefir haldið ræðu móti þingmannafjölguninni í Rvík, en ástæðan, sem hann færir fyrir því, er nokkuð önnur en ég hugði. Ég hygg, að það séu ekki fáir menn í hans flokki, sem fyrir nokkru mundu hafa viljað fjölga þm. Rvíkur upp 5, og jafnvel fjölga þm. bæjanna á annan hátt, svo að þetta getur ekki verið neitt stefnuatriði, heldur eitthvað annað, sem á bak við býr. Ég skil það vel, að ekki liggi vel á hæstv.forsrh. með daginn á morgun fyrir hendi. En mér finnst, að hann ætti ekki að skella sökinni á þessa fjölgun þm., hvernig farið hefir fyrir stj., því að þar á hún sjálf og ein alla sökina. Vildi ég svo leiðrétta það, að við ætluðum að hafa samvinnu við Íhaldsflokkinn við kosningarnar, því að við höfum þvert á móti fullan vilja á að stilla mönnum upp í öllum kjördæmum á landinu þar sem þess er nokkur kostur í þetta sinn, og er þetta hrein andstaða gegn öllum öðrum stjórnmálaflokkum af hálfu Alþýðuflokksins eins og vera ber.

Magnús Guðmundsson Mér þykir leitt, ef ég hefi gert sessunaut mínum, hv. 2. þm. Árn., mikið ómak með því að láta hann leita og lesa í gegn allar gamlar ræður mínar. En mér datt ekki í hug að segja þetta, nema ég hefði eitthvað fyrir mér. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa hér upp nokkur orð úr þingtíðindunum 1919. Þar er hv. sessunautur minn að tala um aðflutningsgjald af salti og kemst svo að orði um sjávarútveginn: „Hann hefir greitt svo mikið fé í ríkissjóð umfram það, sem til hans hefir verið veitt, að það má segja, að hann eigi allan ríkissjóð, og meira að segja allt landið, þ. e. a. s. hinar opinberu eignir þess, því að hann hefir greitt það allt og meira til“. Þetta læt ég nægja í bili til þess að sýna hv. 2. þm. Árn., að einu sinni áttu sveitirnar ekki upp á háborðið hjá honum. En mér dettur ekki í hug að neita því, að traust hans í bændaflokknum er mikið. Hæstv. forsrh. fór að segja hér mikil pólitísk tíðindi um samband Sjálfstæðisfl. og Jafnaðarmannaflokksins. Sagði hann, að það væri meiningin að taka allt valdið af bændaflokknum, sem farið hefði með það undanfarið. Það kom fljótt fram rödd á móti þessu, en ég skildi það vel, að hæstv.forsrh. var sár yfir því, að sá flokkur, sem stutt hefir stj. hans í 3–4 ár, skuli nú hafa snúizt á móti honum. Og þetta er mannleg tilfinning, sem ég skal ekki lá honum. En jafnvel þó að þetta væri allt rétt, þá stendur hann illa að vígi, þegar hann er að halda því fram, að það sé einhver glæpur að hafa pólitísk mök við jafnaðarmenn, þar sem hann sjálfur hefir stjórnað landinu með þeirra aðstoð í þrjú eða fjögur ár, og sumir segja, að það hafi aðallega verið þeir, sem hafa stjórnað. Annars er það rétt, sem ég segi, að þetta mál um fjölgun Rvíkurþm. er ákaflega mikið smámál. Ég hefi enga tilhneigingu til að blása þetta mál upp meira en það á skilið, og því finnst mér réttara að draga þessar stórpólitísku umr. þangað til á morgun, því að þá býst ég við, að menn leiði saman hesta sína hér í eldhúsdagsumræðum. Það er engin ástæða til að vera svo bráður að eta af réttunum, að fara til þess í dag. Út af því, sem hæstv. ráðh. var að tala um breyt. á kjördæmaskipun, þá vil ég benda á það, að þar steig hann fyrsta sporið sjálfur með því að koma fram með till. um afnám þeirra landsk.þm. Þeim flokki, sem ég heyri til, dettur ekki í hug að horfa á það aðgerðarlaus, að hann sé sviptur þingsætum án þess að nokkuð komi í staðinn og þannig aukið ranglætið í kjördæmaskipuninni. Fyrst hæstv.forsrh. vildi ríða á þetta vað, þá getur fleirum dottið í hug að fara á það sama vað. Út af orðum hans um, að við vildum taka það pólitíska vald af bændum, þá vil ég spyrja: Heldur hann, að það sé okkar meining, að bændur eigi að hætta að fá að hafa kosningarrétt? Hann segir, að í vor kjósi Strandasýsla og Skagafjarðarsýsla í síðasta sinn.

Sem sérstök kjördæmi

. Hvar stendur það?

Í samningunum milli íhaldsins og jafnaðarmanna

. Það er ekki rétt, eða ekki þekki ég til þess. Hæstv. ráðh. segir, að þetta sé aðalkosningamálið. Ég skal ekki dæma um það, en ég get trúað, að eitthvað verði minnzt á gerðir hæstv. stj. í kosningabardaganum, a. m. k. hefi ég hugsað mér að gera það. Hann hafði nokkuð stór orð um þessi óeðlilegu faðmlög. Eins og hv. 2. þm. Reykv. hefir tekið fram, þá er þar um engin faðmlög að ræða, og þar að auki stendur hæstv.forsrh. illa að vígi að vera að lasta þessi faðmlög, sem hann hefir sjálfur verið í, í 3 eða 4 ár.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég get verið sammála hv. 1. þm. Skagf. í því, að við geymum aðalatriðin í sambandi við þetta þangað til á morgun, en ég vil aðeins geta þess, að mér þótti sjálfsagt, að áður en þetta frv. færi héðan úr d., þá kæmi fram mín skoðun og vitneskja um það, hvað bak við þetta frv. er, hvað er bak við það samkomulag, að þm. Rvíkur skuli vera fimm. Það er nefnilega betra til þess, að samkomulag verði um kosningarnar milli Íhaldsins og jafnaðarmanna. Þetta verður vitanlega ekki þannig, að þeir spilli ekki hvorir fyrir öðrum sumsstaðar, en það verður óbein samvinna á mörgum sviðum, ráðin samvinna bæði fyrir, um og eftir kosningarnar til að koma fram stjskrbreyt. eins og nú liggur fyrir Ed., og stofna stór kjördæmi með hlutfallskosningu, en leggja niður hin einstöku kjördæmin. Ég get verið sammála um það, að umr. um þetta geti dregizt þar til við kosningarnar, en mér þótti rétt, að þetta kæmi fram nú. Út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. talaði um mök við jafnaðarmenn, þó þótti mér rétt að láta koma fram, hver mök Framsóknarflokkurinn hefir haft við jafnaðarmenn, og í hverju mök sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna eru nú fólgin. Mök okkar framsóknarmanna við jafnaðarmenn byggjast á málum, á því, að rétta ýmislegt ranglæti í löggjöf og framkvæmd laga frá tíð íhaldsstj. Þau hafa verið í því fólgin, að koma fram ýmiskonar löggjöf til réttarbóta, sérstaklega fyrir vinnandi fólk bæði til sjávar og sveita. Á þessu tímabili hafa komið til framkvæmda merkari lög á þessu sviði en áður í sögu þessa lands, og þó sérstaklega fyrir landbúnaðinn. Og ég vil við þetta tækifæri láta koma fram, þó að á morgun ætli jafnaðarmenn að greiða stj. vantraust, þakklæti til þeirra fyrir þá hjálp, sem þeir oft hafa veitt til að koma fram nauðsynjamálum landbúnaðarins, enda hafa þeir líka fengið miklar auknar réttarbætur á þessu kjörtímabili til bættrar afkomu verkamanna. Mök sjálfstæðismanna við jafnaðarmenn eru vitanlega reist á málefnum líka, á þeim málefnum að flytja pólitíska valdið til þess hluta fólks, þar sem sjálfstæðismenn og jafnaðarmenn eiga aðalfylgi sitt. Þetta tengir þá saman og kemur þeim til að taka saman höndum til að koma fram stórfelldum breyt. á kjördæmum. Ég álít samstarf með jafnaðarmönnum engan glæp, og mér mun síðar á minni pólitísku æfi, ef hún verður lengri, ekki hrylla við að starfa með mönnum úr öllum flokkum, en þó skal ég taka það fram, að ég vil heldur hugsa til að vinna með þeim, sem eru til vinstri en hægri. Mér þótti rétt, að það kæmi fram, í hverju þessi mök og þetta samstarf hafi verið fólgið, og það var tilgangur minn, er ég tók þetta fram í sambandi við málið, að líta yfir þá frjósömu og merkilegu löggjöf, sem orðið hefir fyrir þessa samvinnu, og benda á þá stórbættu aðstöðu, sem bændur landsins og annað fólk hefir fengið, og ég vildi gera grein fyrir, hvað tengdi þessa flokka saman. Nú stöndum við á þeim tímamótum, að jafnaðarmenn, sem staðið hafa með okkur framsóknarmönnum og unnið að framgangi áhugamála þeirrar stj., sem nú er í landinu, hafa tekið það fram, að þeir ætli nú að vinna með sjálfstæðismönnum, og ber að sjálfsögðu að taka afleiðingunum af þeirri breyttu aðstöðu. Að endingu vil ég svo aðeins segja það, að mér þótti gott, að hv. 1. þm. Skagf. skyldi koma með þá játningu í þessu máli, að till. um afnám landskjörsins hefði komið þessu af stað. Hún hefði hreyft við kjördæmaskipuninni, og fyrst stj. hefði farið á þetta vað, þá hefðu aðrir farið á eftir. Þar hefir allur Sjálfstæðisflokkurinn gengið í bandalag við jafnaðarmenn að breyta kjördæmaskipuninni, en ég vona, að hv. 1. þm. Skagf. eigi eftir að standa örlagaþrunginn reikningsskap á því norður í Skagafirði, hvernig hann hefir breytt í því efni.

Magnús Guðmundsson Ég þarf ekki að segja nema örfá orð út af því, sem hæstv.forsrh. sagði. Hann sagði, að það væri tilgangur minn og líklega alls þess flokks, sem ég telst til, að flytja valdið úr sveitunum. Ég vil nú þegar lýsa því yfir, að þetta er rangt. Það leiðir líka af sjálfu sér, að þar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefir hér um bil helming sinna atkv. úr sveitum, þá muni hann ekki kæra sig um að flytja burt þaðan pólitíska valdið. Ég þykist vita, þó að hæstv.forsrh. haldi, að ekki sé mikið varið í mína vináttu til sveitanna, að þá haldi hann ekki, að meining Sjálfstæðisflokksins sé að vinna pólitískt sjálfsmorð. Ef ég á að fara að skýra orð hæstv.forsrh., þá er hún þannig: Það er ágætt og sjálfsagt, þegar Framsókn gerir samband við jafnaðarmenn, en ef sjálfstæðismenn gera það, þá er það forkastanlegi. - Þetta er aðalinntakið í ræðu hans, en ég get ekki skilið þetta. Hann var að brosa því, hversu mikið hagur bænda hefði batnað og sagði, að það væri annað en áður var. En ég efast um, að bændum finnist léttara fyrir nú en áður. Það böl, sem mest þjakar sveitirnar, flutningur fólksins þaðan burt, hefir aldrei verið eins mikið og nú. Hann viðurkenndi, að það hefði verið hann, sem riðið hefði á vaðið með breytingu kjördæmaskipunarinnar. Hann vill m ö. o. einn hafa leyfi til að breyta kjördæmaskipuninni eins og hann vill, Framsóknarflokknum í hag, því að þessi till. um afnám landskjörsins er fram komin fyrir hræðslu um, að Sjálfstæðisflokkurinn muni fá 4 landsk.þm. af 6 og að þeir hlytu þá að verða svo sterkir, að ómögulegt væri annað en þeir hefðu yfirráðin í Ed., eða a. m. k. svo mikinn styrk, að þeir gætu heft þar framgang mála. Það var því ekkert annað, sem vakti fyrir hæstv. ráðh. með till. um afnám landskjörsins, en að reyna að tryggja sjálfan sig áfram í valdasessinum, en ég tel mér bæði rétt og skylt að reyna að hindra það. En það vil ég þó taka fram skýrt og greinilega, að það mun ég aldrei gera með því að eyðileggja hið pólitíska vald sveitanna. Hvort mér verður erfitt að ná kosningu norður í Skagafirði, skal ég ekkert um segja. Hæstv. ráðh. hefir spáð því áður, og hann hefir ekki reynt eins mikið að spilla fyrir kosningu nokkurs annars manns, en þó hefir farið eins og farið hefir, og það getur farið svo ennþá, en um það skal ég ekkert fullyrða. En þó að ég ætti í vændum að falla í Skagafirði, þá má hæstv. ráðh. ekki halda, að ég hviki frá því, sem ég álít rétt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mér finnst þessar umr. vera farnar að dragast nógu langt frá grundvelli málsins, þó að ekki sé enn á ný farið að draga inn í þær önnur mál, eins og hv.l.þm.n. Skagf. gerði, þar sem hann fór að tala um vinnukraft í sveitum og hvað miklar opinberar framkvæmdir verði á þessu ári. Það er erfitt að segja, hvort það verður ég, sem ræð því, hvað gert verður á þessu ári, þar sem hv.þm. vill láta annan vera kominn í þennan stól eftir fáa tíma, en ef ég má ráða, þá verða miklar opinberar framkvæmdir á þessu ári. Hv. þm. sagði og vildi láta líta svo út, að með því að leggja sveitakjördæmin niður sem sérstök kjördæmi, t. d. Skagafjörð, þá væri það pólitískt sjálfsmorð. En hann veit sjálfur vel, að ef landinu er skipt niður í 5–6 kjördæmi, þá mun maður eins og hv. 1. þm. Skagf. vitanlega fá sæti svo ofarlega á lista, að honum sé viss kosning. Ég get vel séð það, að ef hann er hræddur um að dumpa norður í Skagafirði eins og hann er nú, þá er þessi aðferð til þess að tryggja hv.þm. þingsetu, til þess að forða honum frá pólitískum dauða norður í Skagafirði. Hér er því um að ræða alveg hið gagnstæða við það, sem hv.þm. sagði. Hv. þm. sagði, að ég hefði sagt, að það væri eðlilegt, að Framsókn og jafnaðarmenn hefðu unnið saman að undanförnu, en „forkastanlegt“, eins og hann orðaði það, að slíkt ætti sér stað milli jafnaðarmanna og íhaldsins. Þetta hefi ég alls ekki sagt. Ég álít þvert á móti, eins og ég líka tók fram, að ýmislegt það gæti komið fyrir, sem réttlætti það, að jafnaðarmenn og sjálfstæðismenn ynnu saman. Ég sagði, að ef þeir vildu vinna að málunum í sameiningu, þá væri ekkert við það að athuga, eins og t. d. nú að vinna sameiginlega að breyttri kjördæmaskipun og taka pólitíska valdið af bændastéttinni. En ég álít, að það megi tala um það. Það á að koma hreint og skýrt fram. Þess vegna vildi ég láta það liggja ljóst fyrir, að þetta samband er komið á út frá þessum málefnum. En þeir eiga að kannast við það fyrir þjóðinni. Þeir eiga ekki að fara í felur með það. Ég vil aðeins geta þess út frá því, sem hv.þm. sagði, að ég hefði ekki reynt eins mikið að spilla fyrir kosningu nokkurs manns eins og hans, að ég lagði mikla stund á að koma í veg fyrir, að hv.þm. heldi áfram að vera ráðh., en um þingmannskosningu hans vil ég segja það, að ég hefi tvisvar sinnum komið í Skagafjörð í pólitískum erindum. Í fyrra skiptið fyrir löngu síðan, en í síðara skiptið í sambandi við landskjörið 1926. En ég þekki aftur á móti dæmi til þess, að maður í þessari hv. deild hafi lagt mjög ríka áherzlu á að reyna að kenna mér úr Strandasýslu. Þá fór hv.þm. þangað norður rétt á eftir að ég hafði verið þar. Hann kom ekki einn á báti, heldur á varðskipi með hóp af aðstoðarmönnum og smölum með sér. Þeir héldu svo í hvern hrepp og heldu þar fundi, þar sem þeir gátu fengið einhvern til þess að hlusta á sig. En það endaði með því, að enginn maður vildi hlusta á þennan hv.þm. og hans fylgilið. Og eftir að hv.þm. hafði þannig farið eftir endilöngu kjördæmi mínu með alla þessa smala með sér, allt til þess að reyna á spilla fyrir mér, þá varð nú árangurinn ekki glæsilegri en það, að það voru eitthvað um 30% af atkv., sem þeir fengu. Hv. 1. þm. Skagf. hefir gert miklu meira til að fella mig en ég hann. En ef ég gæti einhverntíma afborgað eitthvað af þeirri skuld, þá væri mér það mikil ánægja.

Gunnar Sigurðsson Eins og ég er vanur, skal ég halda mér við málið, en ekki ræða allt milli himins og jarðar, eins og gert hefir verið hér í d. nú. Ég mun halda mér við frumvarp til laga um fjölgun þingmanna í Reykjavík. Mér er ekkert gjarnt að skipta um skoðun á málum, og ég hefi lýst skoðun minni á kjördæmaskipuninni fyrr á Alþingi. Það var fyrst árið 1920, að til umr. var þingmannafjölgun fyrir Rvík. Þá greiddi ég atkv. á móti því og „formúleraði“ það með því, að koma fram ásamt öðrum með þáltill. um að athuga og endurskoða alla kjördæmaskipun, en í öll þessi ár hefir ekkert verið gert í þá átt. Rvík verður hér fyrir hróplegu ranglæti. T. d. ætti Rvík að hafa c: 29 þm. miðað við einn á Seyðisfirði. Þetta getur ekki gengið lengur. Þess vegna, hvað sem skiptingu flokka líður, þá get ég ekki sem réttlátur maður staðið á móti því, að bætt sé svolítið úr þessum órétti, sem Rvík er ger. Ég get ekki heldur séð, að það sé nein goðgá, þó að athugað sé, hvort breyta eigi kjördæmaskipuninni frá því, sem nú er. Mér kemur í hug það, sem kerlingin sagði, þegar breytt var um myntina, að sér fyndist ranglátt að breyta myntinni nú, það ætti að geyma það, þangað til gamla fólkið væri dáið. Mér virðist ýmsir þingmanna hafa líka skoðun. Ég sem óháður utanflokkamaður greiði því atkv. sem réttlátur maður með þessari fjölgun. Ég er þeirrar skoðunar, að bæta eigi úr ranglætinu smátt og smátt. Því lengur sem dregið er að gera einhverja réttláta breytingu, því krappari verður aldan, sem hlýtur að ríða yfir, ef höfðinu er barið við steininn og enginn breyt. gerð. Sú alda, sem rænir bændur að fullu og öllu þeirri hagstæðu sérstöðu, sem þeir nú hafa í kjördæmaskipuninni.

Frsm. 2. minni hl. (Magnús Torfason) Ég vil að því er þetta mál snertir aðeins leggja áherzlu á það, sem ég líka drap á við 2. umr., að þótt ekki sé hér að ræða um nema eins þm. fjölgun fyrir Rvík, þá bætir það aðstöðu Rvíkur stórkostlega til að koma ár sinni þannig fyrri borð, að vald hennar aukist mikið. Þetta, að þeir fá einn þm. til viðbótar, þýðir það, að þeir fá þar nýtt vígi til að berjast úr. Þess vegna bætir þetta mikið þeirra aðstöðu. Það er til málsháttur, sem segir, að maður eigi ekki að rétta einni ónefndri persónu litla fingurinn, en það er einmitt þetta, sem verið er að gera með þessu frv. Hv. 1. þm. Skagf. gat ekki sannað, að ég hafi farið neinum óviðurkvæmilegum orðum um bændurna, enda ekki við því að búast, þar sem ég hefi sjálfur verið bóndi í tíu ár. En hann drap á, að ég hefði einu sinni býsnast yfir því í ræðu, hvað þungar byrðar væru lagðar á sjávarútveginn. Þá var ég þm. Ísaf. Um það var að ræða, að lagður væri skattur á salt, til að bæta upp með töpin á landsverzluninni. Á þessu þingi voru tollar og skattar hækkaðir yfirleitt, og kom það mest niður á sjávarútveginum, því bændur bjuggu mjög að sínu og notuðu litlar útlendar vörur. Þegar svo leggja átti þar að auki þennan skatt á þá vöru, sem sjávarútvegsmenn verða nauðsynlega að nota við framleiðslu sína, saltið, þá var ekki nema eðlilegt, að mér gremdist og tæki þá fram allt það, sem máli mínu gat verið til stuðnings. Eitt atriði enn tel ég rétt að minnast á í sambandi við þessa umr. Af hverju stafar það, að þm. Alþýðuflokksins hafa nú horfið frá stuðningi við Framsókn? Vitanlega af því, að þeim hefir ekki fundizt þeir fá þar nægilega aðstoð til að koma fram sínum málum. Þetta er einn hinn bezti vitnisburður, sem Framsóknarflokkurinn getur fengið. Það sýnir, að jafnaðarmenn hafa ekki getað fengið hann til að kvika frá sinni stefnuskrá, þó þeir hafi aðstöðu til að fella stj. Framsóknarflokkurinn hefir ekki viljað vinna það til stuðnings jafnaðarmanna að koma fram þeirra málum nema að því leyti, sem þau hafa samrýmzt hans eigin stefnu. Þau mál jafnaðarmanna, sem þeir hafa fengið samþ. á síðasta kjörtímabili, eru yfirleitt mannúðar- og mannréttindamál, svo sjálfsögð, að engum dettur í hug að hafa á móti þeim, eftir að þau hafa, einu sinni verið samþ. Það er alveg víst, að margir kjósendur Alþýðuflokksins eru óánægðir yfir því, að þingflokkur þeirra hefir ekki komið fleirum af málum sínum áleiðis heldur en raun ber vitni um. Um það, hvort jafnaðarmönnum verður betur ágengt í samvinnunni við Sjálfstæðisflokkinn, er ekki þörf á að deila um nú. Það mun sýna sig á næstunni, hvort sjálfstæðismönnum tekst að fá hlutleysi eða stuðning jafnaðarmanna með ódýrari kostum heldur en Framsókn.

Magnús Guðmundsson Það eru aðeins örfá orð. Hæstv. forsrh. hefir misskilið það, sem ég sagði um pólitískt sjálfsmorð. Ég talaði ekki um það í sambandi við mig sjálfan, heldur Sjálfstæðisflokkinn. Ég vildi sýna fram á, að stjórnmálaflokki, sem hefir helming af atkvæðamagninu í sveitum, getur ekki dottið í hug að eyðileggja aðstöðu sína með því að vinna að breyt. á kjördæmaskipuninni í þá átt að gera atkv. þar áhrifalaus. Um það, hvort ég muni falla við næstu kosningar eða ekki, finnst mér ekki ástæða til að ræða hér. En þær fregnir, sem ég fæ frá flokksmönnum hæstv. ráðh., benda á það, að ég þurfi ekki að vera hræddur um, að ég falli. Það er rétt hjá hæstv.forsrh., að við höfum báðir farið hvor um annars kjördæmi. Slíkt er öllum frjálst. En ég gæti í góðu tómi talað dálítið um það við hæstv. ráðh., hvernig hann fór að því að „agitera“ gegn mér í Skagafirði. T. d. hefir maður þaðan að norðan, sem hæstv. ráðh. vissi að var mjög ákveðinn fylgismaður minn, sagt mér að hæstv. ráðh. hafi gagnvart sér agiterað gegn mér á þennan hátt: Þið megið ekki „spandera“ Magnúsi Guðmundssyni í það að vera þm., því hann er tilvalinn hæstaréttardómari.

Þetta hefi ég aldrei sagt

. Þetta sagði mér nú samt einn af frændum hæstv. ráðh. í Skagafirði.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 1. þm. Skagf. kvað Sjálfstæðisflokkinn ekki geta verið með því að minnka áhrif atkvæðanna í sveitakjördæmunum, þar sem hann hefði helming af atkvæðamagninu í sveitunum. Þetta hlýtur að vera sagt gegn betri vitund. Hv. þm. veit vel, að þó Sjálfstæðisflokkurinn hafi meiri hluta í nokkrum sveitakjördæmum, þá hefir hann hlutfallslega miklu minna fylgi þar en í kaupstöðunum. Það er vitanlegt, að Framsóknarflokkurinn hefir hverfandi lítið fylgi í kaupstöðunum. Að hann hefir þrátt fyrir það 19 þingsæti á móti 17 þingsætum Sjálfstæðisflokksins, stafar af því, að bændur hafa enn mikið að segja um skipun Alþ. Þess vegna er það eina, sem Sjálfstæðisflokkurinn getur gert til að tryggja sig gegn vaxandi fylgi Framsóknar, að skerða áhrif bændaatkvæðanna. Hv. þm. sagði, að Sjálfstæðisflokkurinn ætlaði ekki að gera sveitaatkvæðin áhrifalaus. Auðvitað dettur engum í hug að taka atkvæðisréttinn alveg af bændum. En mér þótti vænt um, að hann viðhafði þetta orðalag. Það bendir á, hver ætlunin er. Ég get bætt því við, að það er fleira, sem stuðlar að samvinnu sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna heldur en stjórnarskrármálið. Það er fyrst og fremst sameiginleg hræðsla þeirra við Framsókn. Hræðslan eða nærri því vissan um það, að hún komist í meirihlutaaðstöðu upp úr næstu kosningum. Fyrsta árangur þessarar samvinnu fáum við væntanlega að sjá nú næstu daga, en víðtækari afleiðingar af henni koma vonandi síðar í ljós, bæði norður í Skagafjarðarsýslu og víðar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil geta þess, að ég tel það alveg víst, að enginn af framsóknarþm. eigi atkv. frá jafnaðarmönnum að þakka kosningu sína. Ég held, að það hafi hvergi riðið baggamuninn, að fleiri jafnaðarmenn hafi greitt atkv. með framsóknarmönnum en sjálfstæðismönnum. Aftur á móti er það vitanlegt, að 2 af 5 þm. jafnaðarmanna hafa flotið á atkv. framsóknarmanna inn í þingið.

Sigurður Eggerz Ég ætla ekki að fara að blanda mér inn í þær pólitísku deilur, sem hér hafa farið fram um hríð. Það kemur dagur eftir þennan dag og á morgun munu gefast tækifæri til slíkra umr. En af því að minnzt var á mitt kjördæmi, langaði mig að spyrja hæstv.forsrh., hvort það er satt, að flokkur hans hafi látið fara með lista um Dalina, þar sem menn áttu að skrifa undir drengskaparloforð upp á æru og samvizku um það, að kjósa ekki Sigurð Eggerz. Ef svo er, þá er hér um einkennilega aðferð að ræða, sem er lítt í samræmi við anda kosningarlaganna og sýnir Framsóknarfl. því með þessu að mikils muni við þurfa.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég held þetta sé í 14. skipti, sem hv.þm. Dal. kemur og kveinar yfir því, að við andstæðingar hans séum að reyna að spilla fyrir honum í kjördæmi hans. Þvílíkt ódæði, ef stjórnmálaflokkur safnar atkv. á móti andstæðing sínum! Ég held enginn þm. nema hv.þm. Dal. kvarti sérstaklega undan því, þó andstæðingar þeirra vinni á móti kosningu þeirra; flestir telja slíkt sjálfsagt. Það er því einsöngur hjá hv.þm. Dal. þessi sífelldi jarmur um það, að það sé verið að senda menn að spilla fyrir honum. Við hv. 1. þm. Skagf. höfum t. d. báðir ferðast hvor um annars kjördæmi og unnið hvor á móti öðrum, og hefir hvorugur kvartað undan því.

Eigum við ekki að verða samferða um kjördæmin næst?

. Mér væri það hin mesta ánægja, en af því ég get ekki heilsunnar vegna ferðast eins og aðrir menn, þori ég ekki að lofa því. Þessi sérstaða hv.þm. Dal. í því, hvernig hann tekur því, að unnið sé á móti honum, hlýtur að stafa af óstyrkum taugum og sérstakri hræðslu um að missa kjördæmið.

Sigurður Eggerz Ef leyfilegt er að viðhafa þannig orð hér, langar mig að benda á gamla málsháttinn „fáir ljúga meira en um helming“ í sambandi við ræðu hæstv.forsrh. - því sannast að segja held ég að ég hafi einu sinni áður minnzt á þetta að gefnu tilefni. Menn skilja eflaust vel, hvað það er viðeigandi, eiða hitt þó heldur, að láta menn gefa yfirlýsingu um það upp á æru og drengskap að kjósa ekki ákveðinn mann. Slíkt er ekki í anda kosningarlaganna. Hinsvegar hefi ég ekki neitt verið að kvarta undan því, þó andstæðingar mínir „agiteri“ gegn mér. Þvert á móti hefi ég einu sinni boðið að kosta að einhverju leyti leiðangur, sem Framsókn sendi um Dali, því mér finnst ótrúlegt, að slíkur leiðangur bæti ekki fyrir mér.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Ég skal ekki deila um það við hæstv.forsrh., að hve miklu leyti framsóknarþm. eru kosnir með atkv. jafnaðarmanna. En mér þykir gott að fá yfirlýsing hæstv. ráðh. um þetta, því samkv. henni getur það ekki stafað af öðru en vantrausti á núv. stj., ef þm. Framsóknar falla í vor.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): „En ef þeim fjölgar, stafar það af trausti til stj.“, vil ég bæta við setningu hv.þm. Hv. þm. Dal. sagði, að fáir lygju um meira en helming. Hann kannast þá við að hafa jarmað sjö sinnum - því að ég nefndi 14 sinnum - út af andróðrinum gegn sér, og þó hann hafi ekki gert það oftar, stendur hann í því efni langtum framar en aðrir, sem við stjórnmál fást.

Ólafur Thors Ég skal ekki mikið lengja þessar umr. Ég vil aðeins skjalfesta þakklæti mitt til hæstv.forsrh. fyrir það, að hann hefir nú gefið yfirlýsingu um, að tveir af fulltrúum Alþýðuflokksins séu kosnir með atkv. Framsóknar. Þessir „rauðustu af þeim rauðu“ eru þannig komnir inn á þingið fyrir atbeina hans. Eftir svo nána samvinnu við jafnaðarmenn er undarlegt af hæstv. ráðh. að fjargviðrast út af samvinnu, sem hann heldur, að verða muni milli okkar sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég hefi alls ekki fjargviðrast neitt út af samvinnu sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna. Ég tel hana einmitt eðlilega eins og sakir standa. En þeir verða að þola, þó um hana sé talað og taka þeim afleiðingum, sem hún kann að hafa. Þar sem jafnaðarmönnum þykir við ekki nógu leiðitamir, skilja þeir vitanlega við okkur vegna þess, að þeir búast við að fá meira hjá íhaldsmönnunum, að þeir verði þægari við þá.

Ólafur Thors Það er mjög leiðinlegt, að maður skuli þurfa að tala við hæstv.forsrh. eins og við barn. Það hlýtur að vera hæstv. ráðh. skiljanlegt, að það styrkir aðstöðu jafnaðarmanna að óhlýðnast hæstv. stj. öðruhvoru, til þess að sýna, að þeir séu henni ekki of háðir. Hæstv. ráðh. má og vita það, að honum muni aldrei takast að koma því inn í vitund manna, að á bak við samtök okkar og jafnaðarmanna um stjskrbreyt. sé nokkurt réttindaafsal af okkar hálfu. Okkur getur ekki komið til hugar að rýra kjörvald sveitanna, enda byggir okkar flokkur að miklu leyti á því, og það er öllum vitanlegt, að Sjálfstæðisflokkurinn á sízt minna fylgi í sveitunum heldur en Framsókn. Aðalatriðið fyrir okkur er það, að hver einstakur landsmaður geti notið réttar síns í sem ríkustum mæli. Ég öfunda hæstv. ráðh. ekkert af því að ætla að berjast á þeim grundvelli, að réttur landsmanna skuli vera ójafn í þessum efnum. Það er þessi réttlætiskrafa, sem við sjálfstæðismenn leggjum áherzlu á. Vill hæstv. ráðh. halda því fram, að það sé nokkurt réttlæti, að Framsókn skuli hafa 19 þm., þrátt fyrir það, að við síðasta landskjör fékk hún ekki nema um 9 þús. atkv., á móti um 21 þús., sem andstæðingar stj. fengu?

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er óþarfi fyrir hv. 2. þm. G.K. að vera að útskýra afstöðu jafnaðfarmanna. Það geta þeir gert sjálfir. Og öll framkoma þeirra sýnir bezt, hvað þeim býr í brjósti. Þeir hafa þegar ákveðið að taka höndum saman við sjálfstæðismenn. Þeir ætla að greiða atkv. með vantrausti á stj., samþykkja, að landið gangi í 8 millj. kr. ábyrgð fyrir Reykjavíkurbæ, svipta sveitirnar fulltrúum sínum o. s. frv. Þetta sýnir nógu skýrt, hvaða flokkur það er, sem er leiðitamastur við þá. Það er flokkur hv. 2. þm. G.-K. og enginn annar.

Ólafur Thors Það er ákaflega erfitt að deila við hæstv.forsrh. með rökum. En hann hlýtur þó að skilja, að það er sitt hvað að greiða honum og hæstv. stj. mótatkv. eða að styrkja sjálfstæðisflokkinn. Það liggur heldur ekkert fyrir um það, hvort jafnaðarmenn ætli sér að veita okkur sjálfstæðismönnum stuðning eða ekki.

Þeir hafa aldrei sagzt styrkja núv. stj. heldur

. Verkin tala nú í þeim efnum. Ég verð að segja það að ég hefi ekki gert mér ljóst hvað taka muni við, ef hæstv. stj. verður felld. En ég greiði allt eins atkv. gegn henni fyrir það, því að ég get ekki hugsað mér, að nokkur stj. verri en þessi geti tekið við.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 2. þm. G.-K. rataðist satt á munn, er hann sagði, að erfitt væri að deila við mig með rökum. Þetta er alveg rétt, hv.þm. brestur algerlega rök á móti mér. Hv. þm. sagði, að ekkert lægi fyrir um stuðning jafnaðarmanna við sjálfstæðismenn. Málið hefir samt komið fyrir fulltrúaráð Alþýðuflokksins, sem telur 10 menn. 5 þeirra greiddu atkv. með því að styðja Sjálfstæðisflokkinn, en 5 voru á móti því. Fyrir þessu liggja góðar heimildir. Síðasta atriðið í ræðu hv.þm. var mjög eftirtektarvert. Hv. þm. lýsir því yfir, að Jafnaðarmannaflokkurinn og hann ásamt allri miðstjórn Sjálfstæðisflokksins hafi borið fram vantraust á stj. En hann segist ekki hafa gert sér ljóst, hvað við taki.

Það getur ekki tekið verra við!

. Ég vil benda honum á, að hann hefir ekkert leyfi til þess að stofna til stjórnarskipta sem miðstjórnarmaður í næststærsta þingflokknum, nema honum sé ljóst, hvað tekur við og eigi vísa stjórn í staðinn fyrir þá, sem frá fer.

Í staðinn fyrir óstjórnina.!

. Það, að bera fram vantraust á stj. af hálfu næststæsta þingflokksins, þýðir, að hann sé siðferðislega skyldugur til að koma með nýja stjórn.

Frsm. meiri hl. (Héðinn Valdimarsson) Ég vil aðeins skýra frá því, að hæstv.forsrh. getur ekki haft hugmynd um það, sem gerist á fundum í sambandsstjórn Alþýðuflokksins. Og það, sem hann segir, eru tilhæfulausar kviksögur. Í sambandsstj. eru 17 menn, eins og þeim mönnum er kunnugt, sem hafa lesið blöðin eða lög sambandsins. Það er ekki líklegur tilbúningur, að endanleg atkvgr. um stórmál verði með þeim hætti, sem hann talaði um.

Ólafur Thors Ég vil aðeins segja það, að þeim fækkar þá föðurlandsvinunum, ef engir 3 sæmilegir menn fást til að mynda stjórn, þegar við liggur að losna við óstjórn þá, sem nú fer með völdin.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil segja hv.þm. það, að það, sem hér um ræðir, er það, að hann eigi enga föðurlandsvini vissa til að taka við stjórn. Hann hefir ekki leyfi til þess að bera fram vantraust á stj. og segja um leið, að hann hafi ekki hugmynd um, hvað við taki. Það er ábyrgðarleysi, sem enginn þm. má leyfa sér, og allra sízt maður í miðstjórn næststærsta þingflokksins.

Sigurður Eggerz Ég vil leyfa mér að mótmæla því, að rétt sé hjá hæstv.forsrh., að ekki megi bera fram vantraust á stjórn, ef ekki er búið að tryggja stjórnarmyndun áður. Hér hefir hvað eftir annað verið borið fram vantraust, stjórnin felld og langan tíma tekið að mynda nýja stjórn. Í Frakklandi kemur það oft fyrir, að stjórnir eru felldar, þó að enginn hafi grun um, hvað við taki. Þess vegna er það skylda þm. að greiða atkv. á móti þessari stórhættulegu stjórn alveg án tillits til þess, hvernig stjórninni yrði fyrir komið á eftir.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Í öllum þingræðislöndum er skylda þeirra, sem vantraust bera á stjórnina, að mynda nýja stjórn.

Forseti (JörB): Ég ætla, að menn geti verið ásáttir um að hætta þessum umr. Það græðist lítið á þeim.

Frsm. (Magnús Torfason) Þetta frv. er yfirleitt hvorki langt né efnismikið. Það má heita aðeins lagfæring á þeim l., sem fyrir eru, til að gera þau ljósari. Aðalbreytingin er við 1. gr. Þar er bætt inn í orðinu „útgerðarfélög“ við upptalningu á samvinnufélögum. Og þar sem útgerðarfélög eru nú rekin með samvinnusniði, þá er þetta sjálfsögð viðbót. 2. gr. frv. orðar skýrar en gert er í l., hvernig ráðstafa á tekjuafgangi samvinnufélaganna. Í frvgr. er sagt svo fyrir, að þegar greidd hafa verið tillög til sameignarsjóða, þá skuli tekjuafgangi úthlutað til félagsmanna eftir viðskiptamagni þeirra. Áður var skilningur þessarar gr. nokkrum vafa bundinn. Er þetta sett til að taka af þennan vafa. 3. frvgr. er um það, að verði aðalfundur ólögmætur, þá megi boða til fundar að nýju innan 3 mánaða. Sé boðað til hans með tveggja vikna fyrirvara, og er hann þá lögmætur án tillits til þess, hve margir eru mættir. Venjan hefir verið sú, að viss tala er heimtuð til þess að fundur sé lögmætur, en það hefir oft reynzt illa. Mun þetta ákvæði frv. einkum koma að haldi þegar verið er að leysa upp félög, sem enginn áhugi er lengur fyrir. 4. og 5. gr. frv. eru aðeins skýrar og réttar orðuð ákvæði en nú er í lögunum. Með þessum aths. vil ég, fyrir hönd allsn., leyfa mér að mæla með því, að frv. sé samþ.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Ég vil sem minnst ræða þetta frv. við þessa umr., en aðeins leyfa mér að geta þess, að frv. er flutt af allshn. samkv. beiðni hæstv. stj., en þó með ýmsum breyt. frá því frv., er fyrir lá. Ég skal geyma mér að fara út í þær breyt. þar til við 2. umr.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég hafði hugsað mér að halda langa framsöguræðu, en býst nú við að sleppa því, þar sem nú er orðið svo áliðið fundartímans. Auk þess hlýt ég, af sérstökum ástæðum, að takmarka mál mitt mjög að þessu sinni, en mun þá síðar skýra þetta mál frekar, eftir því sem mér þykir við þurfa. Frv. þetta fer í fyrsta lagi fram á það, að auka starfsfé byggingarsjóða með því að tvöfalda framlag ríkis og bæja til þeirra frá því, sem nú er. Í öðru lagi fer frv. fram á, að ríkissjóður ábyrgist að fullu, en með bakábyrð hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarsjóða, þau lán, sem sjóðirnir kunna að taka til útlána, í stað þess, að nú ábyrgist ríkið að hálfu leyti slík lán. Í þriðja lagi, að hægt verði að nota veðdeild Landsbankans til þess að lána til verkamannabústaða, í stað þess, að það er ekki hægt nú. Í fjórða lagi, að verkamannabústaðir, sem byggðir eru samkvæmt þessum lögum, skuli undanþegnir fasteignagjaldi fimm fyrstu árin. Loks fer frv. í fimmta lagi fram á það, að sjóðirnir megi taka lán í erlendri mynt, sem ekki er sérstaklega leyft í gildandi lögum. Ég býst ekki við, að því verði með rökum á móti mælt, að öll þessi atriði eru svo mikils verð, að þau verða að takast til rækilegrar athugunar, og ætla ég, að enda þótt sum þeirra kunni að valda deilum. Þá muni þau þó öll ná framgangi, er menn hafa nægilega hugsað málið og skilið þá ríku þörf, sem hér liggur að baki. Til dæmis má geta þess, að nýlega hefir Byggingasjóður Reykjavíkur fengið loforð um 200 þús. kr. lán erlendis, með mjög lágum vöxtum, 5%, og með 90% gengi, eða sem næst 5,78% raunverulegum vöxtum, og til 42 ára, sem eru langbeztu lánskjör, er fengizt hafa hér á landi í mörg ár. Þetta er nú að vísu ekki mikið fé, og enganveginn nægilegt, og þess vegna er hér lagt til, að sjóðunum verði gert mögulegt að fá lán úr veðdeild Landsbankans, með fullri ríkisábyrgð, og sömuleiðis að leyfðar séu lántökur í erlendri mynt með fullri ríkisábyrgið, því ella fást þau ekki. Ef þetta næði framgangi nú, þá væri hægt að byrja nú strax á þessu ári hér í Reykjavík og víðar. Ég vil svo mega vænta þess, að hv.þdm. verði með því að vísa þessu máli til 2. umr., hvað sem að öðru leyti líður afstöðu þeirra til einstakra atriða frv.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það mun ekki vera til þess ætlazt, að langar umr. fari fram um þetta mál að sinni, þar sem orðið er svo áliðið dags, en ég vil þó ekki láta undir höfuð leggjast að skýra nokkuð frá því, hvaða drög liggja til þess, að þetta mál er hér fram komið. Hv. sjútvn. þessarar deildar flutti á síðasta Alþingi þáltill. um það, að skipuð væri mþn. til þess að athuga vitamálin og gera tillögur um skipulag þeirra í framtíðinni. Eins og hv.þdm. mun reka minni til, náði þessi till. ekki að verða borin undir atkv., en hæstv.atvmrh. lofaði að taka hana til greina. Því næst útnefndi hann menn í þessa nefnd, og voru það þeir Th. Krabbe vitamálastjóri, Pálmi Loftsson útgerðarstjóri, Halldór K. Þorsteinsson og Þorsteinn Þorsteinsson skipstjórar og Kristján Bergsson forseti Fiskifélagsins. Þessi nefnd sat alllengi að störfum og sendi Stjórnarráðinu frv. um þessi mál, sem síðan voru endursend til hv. sjútvn. þessarar deildar. Hún tók frv. til athugunar og flutnings, þ. e. a. s., breytti því í ýmsum verulegum atriðum þar sem henni fannst ekki fært að fylgja tillögum vitamálanefndarinnar, en að öðru leyti er meginkjarni frv. vitamálanefndar í þessu frv. Með þessu er í fyrsta sinni gerð tilraun til þess að skapa grundvöll undir framtíðarskipulag vitamálanna hér á landi, líkt og í öðrum greinum ríkisframkvæmda, svo sem vegamálum. Það má vel vera, að ýmsum hv.þdm. líki ekki orðalag einstakra greina frv., og þess má geta, að einn hv.nm. í sjútvn. er ekki ánægður með orðalag 6. gr. frv. og hefir flutt brtt. á þskj. 275, sem lýtur að þessu. Ég hefi svo í rauninni ekki meira um þetta að segja umfram það, sem segir í grg. frv., ég vil einungis leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr., en þar sem þetta er komið frá nefnd, ætti ekki að þurfa að vísa málinu í nefnd að lokinni þessari umr. Ég vil svo mega vænta þess, að hv. deild fallist á að vísa málinu til 2. umr.

Forseti (JörB): Mér láðist að geta þess áðan að þingskjalsnúmerið 275 hefir verið sett af vangá á dagskrá. Þar sem þetta er 1. umr., þá kemur frv. sjálft nú til atkv.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Það er fjhn., sem flytur þetta frv., og fer það fram á, að þær undanþágur, sem Eimskipafélag Íslands hefir fengið frá skattgreiðslum, séu framlengdar til ársloka 1932. Ennfremur var félagið samkv. lögum þessum undanþegið aukaútsvari til bæjarsjóðs, en skyldi í þess stað greiða 5% af nettóágóða næsta árs á undan. Árið 1928 voru svo þessi ákvæði framlengd með lögum nr. 33 það ár, og skyldi undanþágan gilda til ársloka 1930, en að því skilyrði uppfylltu, að félagið greiddi hluthöfum ekki hærri arð en 4%. Nú eru horfur í erfiðara lagi og félagið hefir fulla þörf á samskonar ívilnum áfram, og þess vegna er hér lagt til að framlengja þessi hlunnindi um 2 ár enn, eða til ársloka 1932. Ég vænti þess, að enginn verði til þess, að athuguðum öllum málavöxtum, að bregða fæti fyrir þetta sjálfsagða mál. Frv. er komið frá nefnd og ætti því að ganga beint til 2. umr. að lokinni þessari umr.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) N. hefir orðið sammála um að leggja til, að þetta frv. verði samþ. með lítilsháttar breytingum. Fyrsta breyt. er sú, að í staðinn fyrir, að í 3. gr. frv. 3. málsgr. er gert ráð fyrir, að útflytjandi fiskjar hafi rétt til að setja merki sitt á fiskpakka, sem út eru fluttir, þá sé hann skyldur til þess. - Breyt. af sama tægi er við 4. málsgr. sömu gr., þar sem talað er um, að sé annar seljandi en útflytjandi, þá megi hann setja sitt merki á fiskpakkana, en n. vill, að hann sé einnig skyldugur til þess. N. hefir athugað frv. gaumgæfilega og telur bót að því að ákveða fast um merkingu á þeim fiski, sem út er fluttur, og láta það ekki vera háð vilja hvers útflytjanda, eins og verið hefir. Í 2. gr. frv. er lagt til, hvernig fiskinn skuli merkja eftir tegund, þurrkunarstigi og gæðum. N. hefir ekki talið ástæðu til að gera breyt. við það. Vegna þess að þetta er á byrjunarstigi, mun e. t. v. þykja hentara að taka upp önnur merki síðar, en það verður ekki fundið út, hvað hentast er í þessum efnum, nema með því að reyna eitthvað. Við 1. umr. málsins talaði ég um nauðsynina á því, að hið opinbera hefði afskipti af merkingu fiskjar, og sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða um það frekar en ég gerði þá, ef ekki koma fram raddir, sem gefa mér tilefni til þess að fara ítarlegar út í þá hugmynd, sem stendur hér á bak við. Ég gat þess þá, að till. í frv. hefðu verið samdar af manni, sem hefði unnið að fisksölu og merkingu á fiski um margra ára bil, og eru það því nokkuð sterk meðmæli með frv., að það er byggt upp eftir till., manns, sem hefir þekkingu í þessum efnum.

Jón Þorláksson Ég sakna þess mjög, að n. hefir ekki leitað álits yfirfiskimatsmanna, sérstaklega hér í Rvík. Hv. flm. sagði, að frv. væri samið af manni, sem væri vanur að fast við merkingu og útflutning á fiski. Ég fyrir mitt leyti er ekki um það fær að dæma um, hvort þetta merkjakerfi er hentugt, en hefði gjarnan viljað hafa um það umsögn þeirra manna, sem vegna embættisstöðu sinnar eiga fyrst og fremst um það að fjalla fyrir landsins hönd. Ég ætla samt að greiða atkv. með frv., en vonast til, að þetta verði upplýst, annaðhvort fyrir 3. umr. eða við meðferð málsins í Nd.

Frsm. (Erlingur Friðjónsson) Ef ætti að fá umsögn fiskimatsmanna um þetta frv., yrði eðlilega að vísa því til stj.; með ósk um, að hún sendi það til fiskimatsmanna úti um land. Það væri kannske bót að því að leita til yfirfiskimatsmannsins hér í Rvík, en með því móti næðist þó aðeins til eins þeirra. Mér þykir rétt að geta þess, að sá maður, sem ég hefi nefnt hér, er töluvert hátt settur meðal fiskimatsmanna, þótt ég sjái ekki ástæðu til að nefna nafn hans hér. Ef hv. 1. landsk. varpar því fram sem ósk sinni, að n. leiti umsagnar yfirfiskimatsmannsins í Rvík, býst ég við, að hún taki það til greina. En ég held, að n. hafi álitið, að málið ætti að ganga fram á þessu þingi og mætti ekki bíða, en þá mætti ráða bót á þessu á næsta þingi. Það stendur engin hætta af því að taka þessa aðferð upp nú, því að hér er ekki svo mikil breyt. frá því, sem verið hefir, að nein vandræði geti hlotizt af.

Jón Þorláksson Ég get eftir atvikum alveg sætt mig við það, ef n. leitar umsagnar yfirfiskimatsmannsins í Rvík og lætur þá umsögn koma fram við umr. En viðvíkjandi hinu, að breyta mætti þessu á næsta þingi, ef miður þætti fara, þá tel ég óheppilegt að breyta oft svona merkingu, og mér finnst, að nú ætti að leggja þá vinnu í frv., að sú merking, sem upp yrði tekin, gæti haldizt óbreytt um nokkurt skeið.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta mál. N. telur sjálfsagt, að það verði samþ. Frv. þetta er flutt af stj. í Ed. Læt ég mér nægja að mæla með því, að frv. verði látið ganga fram.

Ingvar Pálmason Ég vil geta þess út af síðustu ummælum hv.flm., að til allshn. hefir komið allmikið af málum og hefir verið reynt að afgreiða þau eftir fremsta megni. En viðvíkjandi fátækramálunum er það að segja, að allshn. væri þökk á að hún fengi bráðum að sjá fyrir endann á frv. af því tagi, því að hún hefir hugsað sér að taka þau öll fyrir í einu. Ef svo má skilja hv.flm., að ekki sé von á fleiri slíkum frv., býst ég við, að allshn. athugi þessi mál bráðlega. Annars tel ég ekki ástæðu til að væna nefndina um, að hún afgreiði ekki störf sín.

Flm. (Jón Baldvinsson) Á undanförnum þingum hafa verið fluttar þáltill., þar sem hefir verið skorað á stj. að nota sér heimild um einkasölu á steinolíu skv. lögum nr. 77 1917. Þessi lög voru sett eftir allmikið þjark á sínum tíma, eftir að landsmenn höfðu séð, hve herfilega þeir höfðu verið flegnir af því olíufélagi, sem hér hafði haft tögl og hagldir. Reynslan hafði og sýnt á stríðstímunum, að kaupmennirnir, bjargvættir þjóðarinnar, höfðu ekki reynzt einhlítir á þessu sviði fremur en öðrum. Heimild þessi var þó ekki notuð fyrr en í byrjun ársins 1923. Stóð einkasalan fram til 1925, en þá var hún lögð niður fyrir tilstilli íhaldsmanna. Þó að deilt væri um olíuverzlunina á sínum tíma, þá var þó víst, að hún naut vinsælda útvegsmanna, enda fundu þeir bezt muninn frá því, sem áður var. Landsverzluninni tókst að lækka olíuverðið allverulega. Hún tók upp þá nýbreytni að flytja hingað steinolíu í stáltunnum. Áður var öll olía flutt hingað í trétunnum og ódrýgðist við það að stór miklum mun, jafnvel eftir því sem sagt hefir verið, að einum fjórða hluta, en landsmenn urðu að borga brúsann. Þessar framfarir voru mikils virði út af fyrir sig. En þrátt fyrir það, þótt hinir smærri útvegsmenn fylktu sér utan um olíuverzlunina meðan hún var í höndum ríkisins, var hún þó lögð niður vegna fárra manna, sem höfðu umboð fyrir steinolíufelög. Við jafnaðarmenn höfum flutt þáltill. í 3 ár um að taka einkasöluna upp aftur. Margir framsóknarmenn hafa og verið þessu hlynntir, og einn ráðh. þess flokks, Magnús heit. Kristjánsson, var jafnan ákveðinn fylgismaður einkasölunnar. Tillögur okkar jafnaðarmanna hafa verið felldar. Ýmsu hefir verið borið við, og sumt af því hefir haft við rök að styðjast. M. a. hefir verið sagt, að nú væri svo breytt um fyrirkomulag á olíusölunni, þar sem nú væru hér komnir olíutankar, að ekki væri hægt að nota heimildina. Þetta hefir við rök að styðjast, og til að bæta úr þessu, höfum við hv.þm. Ak. flutt frv. á þskj. 356, þess efnis, að bætt sé inn í heimildina ákvæði um, að taka megi olíugeyma eignarnámi af steinolíufélögunum. Það er ekki hægt að ganga framhjá því, að óhugsandi er, að ríkið geti samþ. að taka að sér einkasölu á steinolíu, án þess að gera um leið ráðstafanir, sem yrðu þess valdandi, að þeim olíufélögum, sem hér eiga stöðvar, sé gefinn þess kostur að koma þeim í peninga. Enda getur það vel hugsast, að landsmönnum sé full þörf á því að eignast 2 stærstu stöðvarnar, sem hér eru nú. Ég fyrir mitt leyti tel því ekki neitt til fyrirstöðu, að ríkið annaðhvort kaupi eða leigi þær stöðvar. Þá er ekki hægt að sjá annað en að farið verði að nota olíuvélar í skip í framtíðinni, svo þar kemur allmikil aukin sala á olíu; auk þess eru hér nú eitthvað 1000 mótorbátar, og allir vita, að þeir nota mikla olíu, enda ekkert útlit fyrir, að þeir verði lagðir niður eða þeim fækkað. Þá má og telja bíla. Þeir nota sem kunnugt er mikið af bensíni, en í frv. er einnig gert ráð fyrir einkasölu á því. Það má telja líklegt, að bílar verði mjög tengdir við framtíðarsamgöngur á landi hér. Eignir steinolíufel. og það, sem bundið er í þessari verzlun, skiptir millj. kr. Ég skal ekki að svo stöddu fullyrða, hve mikið það er, en ég veit, að það eru margar millj. kr. Og þó um margar millj. sé að að ræða, þá hika ég ekki við að bera fram frv. um þetta og greiða því atkv. Ég hika ekki við þetta, þar eð ég vil, að landsmenn fái olíu með sannvirði á hverjum stað og tíma. Enda er þetta, eins og öllum er kunnugt, afarmikið atriði fyrir sjávarútveginn og samgöngur á landi. Hjá olíufel. er engin samkeppni. Ef eitt þeirra breytir verði, þá breyta hin því líka, samtímis og jafnmikið. Ef ekki er tekin upp einkasala, þá verður hér á engin breyting. Ég er ekki að halda því fram, að steinolíukaupmenn séu verri en aðrir menn, en þeir hafa réttinn og nota sér hann auðvitað eins ítarlega og þeir geta og þora. Mörg lönd stynja undir þessari sömu byrði. Það eru og fleiri lönd en Ísland, sem reynt hafa að koma upp einkasölu á steinolíu, og losna undan oki olíuhringanna. Þjóðverjar ætluðu um skeið að taka einkasölu á steinolíu, en þá voru þeir sigruð þjóð, en olíufélögin svo sterk þar í landi, að ekkert varð úr því. Hér virðist olíusala vera mjög arðberandi fyrirtæki, og ríkinu ætti ekki að veitast erfiðara að veita sölunni forstöðu en félögunum, og ég sé ekki, að olíuhringar heimsins hafi hér nein þau völd, að þeir geti kúgað okkur. Hvernig sem þessu er velt fyrir sér, þá býst ég við, að allir viðurkenni nauðsyn þess að hafa hönd í bagga um verðlag þessarar nauðsynjavöru. Og ég sé ekki neitt annað ráð þar til en að ríkið taki einkasölu á olíu í sínar hendur. Þetta mál er nú að vísu orðið þaulrætt þing eftir þing, en ég vona samt, að hv. d. láti rannsaka það í nefnd. Ég veit ekki gerla, hvar það á bezt heima. Það er sjávarútvegsmál, samgöngumál og fjárhagsatriði. En af því að mig minnir, að það hafi áður legið fyrir sjútvn. þingsins, þá vildi ég mælast til, að því yrði vísað þangað að lokinni þessari umr.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Frv. þetta til breyt. á 1. nr. 73 frá 7. maí 1928, sem flutt er af hv. 1. þm.N.-M. og mér, hefir n. að mestu fallizt á. Frv. er flutt til skýringar, en raskar ekki efni l. svo neinu nemi. Það varð að samkomulagi í n., að frv. skyldi nú sem stendur ekki ná yfir bæjarhús úr steini eða timbri fremur en torfi. Auk þess varð n. sammála um að gera smábreyt. við 1. gr. Þarf ekki frekar fyrir þeim að mæla. Þá er hv. 1. þm.N.-M. með smábreyt. á þskj. 386, er hann mun gera grein fyrir. Við þá brtt. hefi ég svo gert brtt., sem er á þskj. 395. Verði þær báðar samþ., verður öll skipshöfnin tryggð.

Jóhann Jósefsson Ég hjó eftir því hjá hv.frsm., að n. telur rétt vera, að slysatryggingaskylda nái eigi jafnt til bygginga í sveitum og við sjó. Ef þetta er rétt skilið hjá mér, þá vildi ég biðja hv.frsm. að gefa nánari skýringu á því, hvers vegna n. telur minni slysahættu vera við húsabyggingar í sveitum heldur en í kaupstöðum.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Það stendur öðrum nær en mér að svara þessu. Ég var ekki með þessu, þótt ég hinsvegar gerði ekki ágreiningsatkvæði út af því, þar sem ég vildi ekki stofna framgangi málsins á þessu þingi í neina hættu.

Jóhann Jósefsson Ég skil það á orðum hv.frsm., að frá hans sjónarmiði er þessi ályktun n. ekki verjandi. Ég sé heldur ekki, hvernig það er hægt. Ef þörf er fyrir þessar tryggingar yfirleitt, sem ég fyrir mitt leyti játa að sé, þá ætti sú þörf að vera jafnmikil við smíði húsa hvar sem er. Það væri fróðlegt að heyra rökfærsluna frá þeim, sem að þessu standa, fyrir því, að þeir gera á þessu sviði upp á milli sveita og kaupstaða. Ef nokkur frambærileg ástæða væri fyrir þessu, þá ætti hún að vera sú, að minni slysahætta væri við byggingar í sveitum en við sjó. En ég fæ ekki séð, að svo muni vera.