Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þannig háttar til með þá dagskrá sem útbýtt hefur verið að til þess að málin megi koma á dagskrá þarf að veita afbrigði. Þannig háttar til með 13. dagskrármál að því var útbýtt eftir 1. apríl og má því ekki koma á dagskrá án þess að samþykkt verði afbrigði og verður þeirra nú leitað.

Þannig háttar enn fremur til með dagskrármál 2--13 að of skammt er liðið frá útbýtingu og þarf því að leita afbrigða fyrir því að þau megi koma á dagskrá. Hefst nú atkvæðagreiðslan.

Það munu hafa orðið hér smá mistök. Þannig var að hv. 4. þm. Norðurl. v. óskaði eftir að veita andsvar áður en umræða utan dagskrár hófst en þar sem samkvæmt þingskapalögum er einungis heimilt að veita andsvör strax að lokinni ræðu metur forseti það svo að þetta verði niður að falla að þessu sinni og gefur hv. 2. þm. Norðurl. v. orðið.

Virðulegur forseti. Ég tel rétt að svara hér nokkuð frekar en mér auðnaðist í andsvari athugasemdum hv. 4. þm. Austurl. Í fyrsta lagi að því er varðar 9. gr. Miðað við brtt. nefndarinnar skiptist hún nú í tvær málsgreinar. Í fyrsta lagi kemur ný málsgrein eins og segir í brtt. nefndarinnar en síðari málsgrein var í frv. upphaflega og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Einkavegir eru þeir vegir sem ekki teljast þjóðvegir og eru kostaðir af einstaklingum, fyrirtækjum eða opinberum aðilum.`` Hv. þm. taldi að það hlyti að leika mikill vafi á því að unnt væri að telja til einkavega vegi sem kostaðir væru af opinberum aðilum og að þeir aðilar hefðu heimild til þess að loka þeim vegum. Ég hef rifjað upp þær upplýsingar sem fyrir lágu um að það eru mörg tilvik sem eru í þessu horfi. Það eru allmörg dæmi um að vegum sem byggðir eru af hálfu opinberra aðila er síðan lokað vegna þess að þar er um einkavegi þessara opinberu aðila að ræða. Dæmi þar um er vegur að Skálafelli á vegum Pósts og síma. Póstur og sími hefur talið að sá vegur væri ekki fyrir almenna umferð og eðlilegt að honum væri lokað. Vegurinn er kostaður algerlega af því fyrirtæki, sem er opinbert fyrirtæki, og telst því kostaður af opinberri hálfu. Sömu sögu er að segja um aðra vegi t.d. sem liggja að ratsjárstöðvum og ýmsa slíka vegi sem liggja að starfsemi á vegum opinberra fyrirtækja sem er ekki eðlilegt að séu opnir fyrir almennri umferð. Þetta er sú skýring sem ég tel fullnægjandi fyrir hv. þm., sem því miður er ekki hér viðstaddur, og er fullkomlega eðlilegt að hann hafi ekki í því augnakastinu áttað sig á. Þá gerði hv. þm. athugasemdir varðandi lokun vega, að ekki væri finnanlegar í frv. heimildir fyrir Vegagerð ríkisins til að loka vegum t.d. vegna snjóa, vegna hættu á snjóflóðum eða skriðuföllum o.s.frv. sem hann tilgreindi. Í 52. gr. frv. eru ákvæði um þetta efni sem ég mun lesa hér, með leyfi hæstv. forseta. Hún hljóðar svo: ,,Vegagerðin getur sett þær reglur fyrir umferð, sem nauðsynlegar eru, til þess að girða fyrir skemmdir á vegum eða til þess að greiða fyrir umferð, svo sem um hámarksþunga bifreiða er fara mega um ákveðna vegarkafla. Vegagerðin getur enn fremur bannað umferð ökutækja þann tíma árs sem hættast er við skemmdum á vegum. Einnig getur Vegagerðin bannað alla umferð ökutækja um vegi sem hættulegir eru vegna skemmda eða af öðrum slíkum orsökum þar til viðgerð er lokið.`` Þessi grein lýtur að því að Vegagerðin getur bannað umferð um veg sem hún telur annað tveggja hættulegan vegna skemmda ellegar að hætta sé á að vegurinn spillist. Nú svarar þetta ekki nema að hluta því sem hv. 4. þm. Austurl. spurði um. Ef um er að ræða að loka vegi vegna snjóalaga eða vegna hættu á snjóflóðum og skriðuföllum eða annarra utanaðkomandi orsaka þá er að því vikið í umferðarlögum. Þar er þessi heimild á hendi lögreglu og í sumum tilvikum, eins og ég sagði í svari til hv. þm., á vegum almannavarnanefnda, en tilkynningar um að vegur sé lokaður eru oftast birtar af Vegagerðinni. Ekki hefur verið talin ástæða til þess að taka ákvæði umferðarlaga sem að þessu lúta upp í þetta frv. Vænti ég að þessi svör séu fullnægjandi fyrir hv. þm. Ég hlýddi á ræðu hv. 1. þm. Norðurl. v. þar sem hann lýsti nokkurri óánægju sinni með það að girðingarákvæðum frv. væri frestað og að sú málsmeðferð yrði viðhöfð sem lýst hefur verið á grundvelli þeirrar yfirlýsingar sem hér hefur verið kynnt og hæstv. samgrh. hefur gefið. Hv. þm. taldi að það væri mikið samhengi á milli 56. gr. frv. um bann við lausagöngu búfjár og girðingarkaflans og það er rétt. Milli þessara tveggja atriða í frv. er mikið samhengi og 56. gr. knýr mjög á um að breytt sé til varðandi viðhald girðinga og að vörslu meðfram vegum sé komið í viðunandi horf. Ég vænti þess að hv. þm. hafi hlýtt á skýringar mínar og skýringar hv. 4. þm. Norðurl. v. á því hvaða orsakir liggja til þess að nefndin kaus að fresta því að taka á þessu máli nú. Þær eru að það er að dómi nefndarinnar nauðsynlegt að viðhafa eðlilegt samráð og samstarf við fulltrúa sveitarfélaganna í landinu og e.t.v. fulltrúa samtaka þeirra, svo sem héraðsnefnda, varðandi meðferð þessara mála ekki síst ef við færum að þeirri hugmynd sem fram kom innan nefndarinnar að gera sveitarfélögin ábyrga þátttakendur í viðhaldsmálum girðinga um leið og lagt væri fram fé af hálfu ríkisins í gegnum Vegasjóð. Nú má út af fyrir sig taka það til athugunar hvort í því felst einhver hætta, sem hv. þm. gat um, ef 56. gr. væri lögfest í vor og tæki gildi og girðingarkafli frv. yrði endurskoðaður og breytingar tækju ekki gildi fyrr en t.d. 1. janúar nk., hvort í þessu er fólgin hætta sem gefur tilefni til þess að fresta gildistöku 56. gr. eins og hann minntist á. Þetta atriði er eðlilegt að ég sem formaður nefndarinnar beri undir hv. nefndarmenn. Til þess hefur eigi unnist tími. Að öðru leyti tel ég að ekki sé tilefni til þess að breyta því sem nefndin hefur orðið ásátt um.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. formanni samgn., 2. þm. Norðurl. v., fyrir að vilja athuga þetta mál. Ég tel að það geti vel verið ríkar ástæður til þess að undirbúa girðingarkafla vegalaga vandlega og það er vafalaust rétt að nefndinni hefur ekki unnist tími til að gera það svo vel sem hún vildi. Þetta er flókið mál og það er ekki auðleyst og ég tek undir þær hugmyndir sem hér hefur verið lýst um lausn málsins. En ég tel að þá þurfi líka að fresta gildistöku 56. gr. því mér finnst vera beint samhengi á milli hennar og VII. kafla laganna. Ég sé ekki betur en 56. gr. geri búfjáreigendur skaðabótaskylda ef ekið er á búfé þeirra, en eins og menn vita þá eru girðingarmálin í ólestri og búfé getur komist inn á allflesta þjóðvegi landsins. Úr því þarf að bæta og þegar það hefur verið gert finnst mér að 56. gr. geti tekið gildi og eigi fullan rétt á sér.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka samgn. fyrir hennar vinnu í þessu frv. því ég held að það sé tilfellið að hún hafi unnið, ef við mættum orða það svo, sjálfstæðara en algengt má teljast um nefndir í þinginu í dag. E.t.v. er það vegna þess að hún nýtur forustu þingmanns sem hefur starfað nokkuð lengi á Alþingi Íslendinga og jafnframt verið ráðherra og tekur ekki þátt í þeim vinnubrögðum sem algeng eru, að keyra mál í gegn án þess að sjálfstæð athugun fari fram í nefndum. Ég held engu að síður að það sé eitt og annað sem rétt sé að hugleiða og hvað það raunverulega getur kostað, því gallinn við alla umræðu um vegagerð til þessa hefur verið á þann veg að mönnum sé slíkur hagur í að fá veginn að það megi eiginlega hirða af eigendum landsins hvað sem mönnum dettur í hug. Ég ætla að byrja á því að biðja hv. þm. Pálma Jónsson að kíkja á 33. gr. frv. þar sem komið er að föstum mannvirkjum. Hér segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Byggingar, leiðslur eða önnur mannvirki, föst eða laus, má ekki staðsetja, nema leyfi Vegagerðinnar komi til, nær vegi en 30 m frá miðlínu stofnvega og 15 m frá miðlínu annarra þjóðvega. Verði ágreiningur um hvar miðlína vegar muni verða sker Vegagerðin úr. Loftlínur má ekki strengja yfir veg nema lægsti hluti línu sé a.m.k. 5 m frá yfirborði vegar.`` Nú vill svo til að hv. þm. Pálmi Jónsson þekkir vel til hjá Rafmagnsveitum ríkisins, en einmitt þetta ákvæði sem hér er verið að fást við er ekkert nýtt af nálinni. Norður í Strandasýslu var verið að setja niður spennistöð við bóndabæ og Vegagerðin var að mæla fyrir vegi. Vegagerðin fór fram á það að bóndinn samþykkti að spennistöðin yrði höfð fjær þessum bóndabæ heldur en Rafmagnsveitur ríkisins lögðu til. Afleiðingin er sú að í dag kostar það fleiri hundruð þúsund að hafa gefið þetta eftir á sínum tíma. Ástæðan er einfaldlega sú að orkubúið sem leggur línu frá spennistöð og heim á kostnað eiganda horfir náttúrlega aðeins á þessa vegalengd en það er ekkert spurt hvers vegna vegalengdin er svona mikil. Það er ekkert spurt um það að það voru opinberir aðilar sem knúðu á um að fjarlægðin skyldi vera svona mikil. Það getur verið að bónda muni um það hvort hann þarf að greiða kannski aukreitis nokkur hundruð þúsund vegna svona reglu eins og hér er verið að setja fram. Þetta var á sínum tíma gert af tillitssemi af viðkomandi eigendum jarðarinnar, en í dag blasir það blákalt við að staðsetning slíkra mannvirkja, eins og spennistöðvar, er þarna háð Vegagerðinni og í verulegri fjarlægð, undir sumum kringumstæðum, frá eðlilegri staðsetningu miðað við hagsmuni bóndabæjarins. Og kostnaðurinn af tiltækinu lendir allur á einstaklingnum. Það fer ekkert á milli mála. Ég held að það sé líka orðið þó nokkurt umhugsunarefni, af því að stofnbrautir Íslands liggja um láglendi þessa lands, að taka 60 m lands undir vegi. Menn mega vera nokkuð ryðgaðir undir stýri ef þeir halda bílnum ekki á öllu mjórri braut. Þetta er sama og flugvél þarf til að lenda á eða komast á loft sé um eðlilegar aðstæður að ræða. Þeir menn sem þannig standa að að telja að þessi breidd, 30 m frá miðlínu, sé eðlilegt rými, bera ekki mikla virðingu fyrir landi í sjálfu sér. Þeim finnst að það sé óhætt að taka af gróðurlendi Íslands ansi væna spildu. Mér finnst þetta mikið rými og þetta tengist svo því sem ég mun minnast á seinna varðandi eignarréttinn og þá hluti. Hér er í 39. gr. vikið af girðingunum: ,,Skylt er eiganda girðinga að halda þeim við svo að aldrei geti þær hindrað eða bagað umferð um veginn. Þyki þessa ekki gætt er Vegagerðinni heimilt að framkvæma viðgerð á kostnað þess sem að réttu ber að halda girðingunni við.`` Nú er það náttúrlega spurning ef girðingin er fjarlægð á hvers ábyrgð eigi þá viðhaldið að vera. Eitt af því sem hefur verið að gerast á undanförnum árum er að við snjóruðning, sem stundum er hagsmunaatriði viðkomandi bæja, stundum hagsmunaatriði sveitarinnar sem heildar, hafa stórvirk vinnutæki gjörsamlega lagt girðingu sem við veginn stendur á hliðina. Ég held að tengja þurfi þá hugmynd sem kemur fram í 39. gr., ,,Vegagerðinni er heimilt að flytja girðingar og fjarlægja tré og annan gróður, ef nauðsyn ber til af öryggisástæðum eða til framkvæmdar viðhaldi, svo sem snjómokstri,`` þeirri staðreynd að það eru stjórnarskrárvarin réttindi, eignarrétturinn yfir landinu. En það er fleira sem getur hafa haft áhrif á það hvernig snjór sest á vegi. Eitt af því er hvernig menn leggja vinnuvélum og stórvirkum tækjum. Er þeim lagt fast við veginn? Þannig getur myndast skafl sem stöðvar alla umferð. Ég held að það mætti örlítið hugleiða það líka því það er einu sinni svo að stórvirk vinnutæki eru geymd misjafnlega vel staðsett í þessum efnum. Persónulega hef ég af því reynslu hvaða afleiðingar það getur haft. Ég ætla að víkja að 47. gr. sem lýsir líka vissum vanköntum sem eru á grunnhugsuninni í samningu frv., því það sem nefndin hefur breytt er til bóta, er alveg gegnumgangandi. En með leyfi hæstv. forseta, ætla ég að lesa upp úr 47. gr.: ,,Við matið skal taka tillit til árlegs afrakstrar af landi því er um ræðir, svo og til þess hvort girðingar þurfi að flytja eða nýjar að setja og athuga vandlega allt það er getur haft áhrif á verðmæti þess er meta skal. Sérstaklega skal taka tillit til þess ef ætla má að land hækki í verði við vegagerðina.`` Hefði nú ekki mátt standa þarna ,,hækki eða lækki í verði við vegagerðina``? Það er nefnilega stórkostlegur munur á því að fá friðsælan sveitaveg í gegnum land sitt eða hraðbraut. Annað er náttúrlega hrein plága fyrir allan búskap í landinu, hraðbrautirnar, á sama tíma og sveitavegurinn getur verið til bóta. Ef þetta á að vera svona sett upp þegar afrakstur landsins, eins og hér er sett fram, --- hvernig færi nú ef þessi regla yrði notuð við mat á eignaupptöku í þéttbýli? Hverjir skópu það verðmæti sem þar hefur orðið til? Voru það eigendurnir sem skópu það verðmæti? Voru það ekki fjárfestingarnar sem skópu það verðmæti? Stenst það þá ákvæði stjórnarskrárinnar að það skuli hægt að líta svo á að ef menn búa í dreifbýli þá eigi opinberar framkvæmdir að koma til frádráttar rétti manna gagnvart eignarnámsbótum, en ef menn búa í þéttbýli þá skuli opinberar framkvæmdir, sem hafa orðið til að hækka landið, verða alveg sérstaklega til þess að mennirnir fái hærri bætur. Það er í sjálfu sér ekkert samræmi í þessu. Og þegar menn hafa verið að kaupa heitt vatn eða taka það eignarnámi þá hefur aldeilis ekki verið spurt um hver afraksturinn hafi verið af viðkomandi eign á undanförnum árum. Ég er þeirrar skoðunar að þegar svona lög eru samin verði Alþingi Íslendinga að gæta jafnræðis, þ.e. að líta svo á að Alþingi á bæði að gæta réttar einstaklingsins og réttar samfélagsins og það á að miða uppsetningu sinna laga við það að á hvorugan aðilan sé hallað. Þar blasir náttúrlega við að það er alveg sama hvaða texta við setjum í almenn lög, ofar þeim standa ákvæði stjórnarskrárinnar um eignarréttarbætur og þær eignarréttarbætur eru á þann veg að það er talað um, ,,enda komi fullt verð fyrir``. Ég er sannfærður um að hæstv. formaður samgn. er ekki stuðningsmaður þess að eignir séu hirtar af mönnum án bóta. Ég hefði talið að það væri ekki óeðlilegt þó nefndin skoðaði það á milli 2. og 3. umr. hvort ekki væri eðlilegt að bæta þarna inn í ,,að land hækki eða lækki``. Að það verði sett þar inn í þannig að menn átti sig á því að það er svo komið að hraðbrautir á Íslandi geta gert land gjörsamlega verðlaust.

Var þingmaðurinn ekki að tala um landris?

Það er nú svo með landrisið að samþykktir á Alþingi munu trúlega minnstu breyta þar um, hvort heldur menn eru kosnir á landsvísu eða eftir einstökum kjördæmum. Ég held líka að það hljóti að verða að skoða 51. gr. sem er mjög rúm fyrir Vegagerðina. Með leyfi hæstv. forseta, hyggst ég lesa greinina: ,,Kostnað við vetrarþjónustu skal telja með öðrum viðhaldskostnaði vega. Heimilt er Vegagerðinni að binda vetrarþjónustu því skilyrði að allur kostnaður við hana eða hluti hans verði greiddur með framlagi úr héraði.`` Það er gjörsamlega út í hött að gera ráð fyrir því að allur kostnaður við vetrarþjónustu verði greiddur heima í héraði því um leið og vegurinn er opnaður og eitthvert farartæki fer eftir veginum þá er það farið að greiða skatt í ríkissjóð til vegarins. Það væri náttúrlega algjörlega út í hött að líta svo á að Vegagerðin ætti að hafa tækifæri til að græða alveg sérstaklega á fáförnum slóðum með því að senda reikning fyrir unnið verk að fullu þó að vegur sé hreinsaður af snjó á vordegi. Þannig að hér finnst mér of langt gengið. Ég ætla að víkja hér í lokin að 56. gr., sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Lausaganga búfjár á vegsvæðum stofnvega og tengivega þar sem girt er báðum megin vegar er bönnuð. Vegagerðinni er heimilt að fjarlægja búfé af lokuðum vegsvæðum á kostnað eigenda.`` Ég brýt dálítið um það heilann í þessu sambandi, þó ég skilji fulla þörf á þessu, hvort það fái staðist að ef ég fæ veðbókarvottorð af ákveðinni jörð þar sem stendur að einhver ákveðin kvöð hvíli á jörðinni, aðrar kvaðir hvíla ekki á jörðinni, og það kemur alveg skýrt fram á veðbókarvottorði, sem er opinbert plagg um eignarrétt, að eigandi að þessu landi sé ákveðinn maður. Fær þá staðist að það sé hægt að handsama búfé á landi umrædds manns og láta hann borga sektir fyrir það að búfé gekk á landinu hans? Það er spurning. Nú rekur ríkið búskap líka. Það rekur hreindýrabúskap á Austurlandi. Arnarbúskap á Vestfjörðum. Og þó að þessar skepnur valdi spjöllum --- trúlega eiga hreindýrin fyrir austan eftir að sjá um Héraðsskógana fyrir þá að vetrarlagi á Fljótsdalshéraði. Þau eru ekki heimskari en svo að þau gera sér grein fyrir því að þar sem skjólgott er þar er betra að vera en annars staðar að vetrarlagi. Segjum að þau valdi þar miklum spjöllum. Það eru engin ákvæði sem segja að ríkið sé skaðabótaskylt. Það væri aldeilis hægt að senda reikning ef menn færu í að handsama hreindýrin því það yrði að kalla út mikið lið til að framkvæma það verk. Og alveg eins er með örninn þó að hann ákveði að leggja undir sig sérstakt æðavarp eins og eigandi væri og hafa þar matföng eftir þörfum. Ríkið lítur ekki á sig sem skaðabótaskyldan aðila vegna slíks. En hér kemur: ,,Vegagerðinni er heimilt að fjarlægja búfé af lokuðum vegsvæðum á kostnað eigenda.`` Það er nú svo að það má vel vera að menn telji að það skipti þá engu máli hvort Vegagerðin hefur keypt þetta land eða hvort hún á ekki landið. Mér þætti það vægast sagt skrýtið. Ég veit að einn bóndi á Vestfjörðum stendur frammi fyrir því að hann þyrfti að girða um 27 km ef hann væri skyldaður til að girða meðfram stofnbraut og hann mundi tapa allri fjörubeit viðkomandi jarðar og trúlega, ef þessi kvöð yrði á hann sett, að sjá um þessar girðingar að auki. Þá væri óbúandi á jörðinni. Vegagerðin hefur aldrei borgað þar bætur fyrir rask á einu né neinu. Hún hefur ekki borgað fyrir efnistöku en samkvæmt veðmálabókum Ísafjarðar stendur það skýrum stöfum hver er eigandi jarðarinnar og það sé kvaðalaust. En það væri engin smáræðiskvöð ef menn stæðu uppi með það að lausaganga á búfé yrði stoppuð með lögum og það standist sem sumir hafa verið að tala um að hægt sé að gera það samkvæmt búfjárræktarlögum. Ég tala nú ekki um ef fulltrúar Vegagerðarinnar ættu að fara að handsama skepnur á svæðinu. Ég er hreint ekkert viss um að verklagið við það yrði miklu betra en hjá sýslumanni Vestur-Barðastrandarsýslu þegar hann ákvað að stjórna smalamennsku í Tálknunum. Og allt leiðir þetta hugann að því að það er eins og það hafi hreinlega gleymst í allri umræðunni það merkilega atriði að í þéttbýli á Íslandi þá dytti engum manni í hug að taka land undir veg af lóð, t.d. í Reykjavík, ef það væri eignarlóð, nema borga fyrir landið. En mönnum finnst kannski eðlilegt að hægt sé að líta svo á að það sé hægt að hirða af óræktuðu landi alveg eins og mönnum sýnist og það eigi ekki að borga neitt fyrir slíka hluti. Ég held að þarna séum við í sjálfheldu í hugsunarhætti, algjörri sjálfheldu. Ég held að menn gleymi því að þrátt fyrir hvað mönnum finnst rétt og sanngjarnt þá er það nú svo að eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar ná jafnt til þeirra sem í dreifbýli búa og þeirra sem búa í þéttbýli. Ég verð að segja það aftur á móti að ég fagna því að sá skilningur hefur orðið að það eigi að fara að leggja í það vinnu að skoða þessi girðingarmál og vörslumál upp á nýtt. En það breytir því hins vegar ekki að það er náttúrlega ekki fyrr en sú vinna hefur farið fram sem hægt verður að leggja mat á gæði verksins. En það er þó orðinn skilningur í þessu sem hér er sett fram og það ber að meta við hv. samgn. að henni er ljóst að það er komið svo í hraða umferðarinnar að eðlilegt er að reyna að aðskilja reiðvegi og þjóðvegi. Það gerist ekki einn, tveir, þrír. Það var hefð frá fyrstu dögum Íslandsbyggðar að heimilt væri að ferðast um þetta land fótgangandi eða ríðandi og langt fram eftir þessari öld var ekkert vandamál að ferðast eftir þeim vegslóðum sem hér voru, hvort heldur sem menn væru að reyna það á bíl eða á hestum. En nú er svo komið að jafnvel hæstv. landbrh. gerir sér grein fyrir hættunni sem stafar af því að ríða á vegi sem búið er að leggja á bundið slitlag og fara kannski út fyrir af og til en upp á veginn þegar ræsi hamla för og bílar sem koma á um 100 km hraða eiga kannski enga von á því að þeir verði fyrir hindrun á veginum.  Nú er það svo að einn er sá réttur sem almenningur í landinu á og má aldrei vera af honum tekinn og það er rétturinn til að ferðast um landið. En ég játa að mér brá þegar ég sá það við Jökulsárgljúfur, í reglugerð, að það þarf að tilkynna það með viku fyrirvara ef maður ætlar að ferðast ríðandi eftir gömlu hestagötunni meðfram gljúfrinu. Þar er tilkynningaskylda viku fyrirvari. Það er óvíst að forsetinn hafi skyldu til að láta vita jafntímalega af sínum ferðum. Þarna er gömul hestagata meðfram Jökulsárgljúfrum en það er búið að taka hana af hestamönnum. Og það er ekki til fyrirmyndar að þeir sem eiga að stunda umhverfisvernd gerist allt í einu framkvæmdaraðilar á kostnað þess umhverfis sem þeim er ætlað að sinna. Ég geri mér fulla grein fyrir því að það verða aldrei samþykkt lög um vegamál þannig að öllum líki. Ég hef vakið á því athygli að það sé dálítið hæpið ef Vegagerðin eigi að eiga snjóinn ofan á veginum og megi banna öðrum að fjarlægja hann, en það hlýtur líka að snúa að eignarrétti á landi ef menn fara að líta svo á að það sé hægt að stoppa slíkt. Hér svaraði hv. formaður samgn. þeirri spurningu hvað átt væri við með einkavegi og hvenær heimilt væri að banna umferð um slíka vegi. Ég verð að segja eins og er að meðan Póstur og sími er almenningseign á Íslandi, sem ég vona að verði um ókomna tíma, eign þessarar þjóðar, enda hefur hún greitt hann, þá láti þeir sér ekki detta í hug að loka vegum sem þeir hafa byggt fyrir almannafé ef það má vera einhverjum til yndisauka að ferðast eftir þeim vegi. Sama verð ég að segja um Landsvirkjun eða aðrar stofnanir sem hafa kostað fjármunum til vegagerðar. Það er ákaflega hlægilegt, þó ekki sé meira sagt, ef slíkir aðilar færu allt í einu að líta svo á að það væru eðlileg vinnubrögð að loka þessum vegum. Ég held aftur á móti að undir sumum kringumstæðum geti verið eðlilegt, komi upp mikill ágreiningur milli þessara stofnana, að ríkið sem slíkt yfirtaki þessi mannvirki og tryggi með því að allur almenningur eigi rétt á að hagnýta sér þau. Það er einu sinni svo að opinbert fé er notað til margra hluta. Mér er sagt að Landsvirkjun eigi líka flugvöll uppi á hálendinu og það hlýtur að vera eðlilegt að líta svo á að heimilt sé að lenda á þeim velli, ef nauðsyn krefur, þeim sem fljúga yfir og jafnframt mundi ég telja að það væri hlálegt ef slíkir menn mættu ekki hafa afnot af veginum á leið til byggða á þeirri forsendu að Landsvirkjun ætti veginn. Það þarf að útrýma þeim hugsunarhætti að slíkur vegur geti í reynd verið eign nokkurs annars en þjóðarinnar þegar hann er byggður fyrir opinbert fé. Ég vil að lokum segja það að þegar þetta frv. kom fram í fyrra þá hér voru ýmsir hortittir sem mér leist alls ekki á og hreinlega brá við að sjá að málið væri komið fram í þeim búningi, en ég tel að nú hafi samgn. farið í mikla lagfæringu á þessu máli. Ég ætla aftur á móti í lokin að geta þess að ég hef ekki skilið það og skil það ekki enn hvers vegna stjórnarmeirihluti, sem tók ákvörðun um að leggja niður Skipaútgerð ríkisins á þeirri forsendu að ríkið ætti ekki að reka skipaútgerð, hvers vegna sá stjórnarmeirihluti telur að Vegagerðin eigi að reka flóabáta. Það er mér óskiljanlegt. Ég geri ráð fyrir að svo verði áfram og geri ekki einu sinni kröfur til samgn. að hún geri tilraun til að útskýra það. Mér finnst nefnilega að þegar þessi ákvörðun var tekin hafi menn gleymt því að það vill einu sinni svo til að við eigum fleiri stofnanir sem hafa einhverja þekkingu á sjómennsku og flutningastarfsemi á sjó, eins og vita- og hafnamál, og það hefði þá verið betra ef menn vildu endilega setja þetta undir einhverja stofnun að þeir settu þá dæmið undir stofnun sem hefði valið sér starfsmenn í samræmi við það að þeir þyrftu að hafa einhverja þekkingu á hlutum sem snúa að samgöngumálum á sjó. Þessu verður vafalaust ekki breytt, þetta er stefna sem er tekin og trúlega er ætlunin að prufukeyra það í nokkur ár hvernig þetta gefst. Herra forseti. Ég hyggst nú ekki hafa þessi orð fleiri, en vona að menn standi ekki þannig að lagagerð að einstaklingar þurfi að gera mikið af því að stefna Vegagerðinni eða ríkinu, því málaferli á Íslandi eru fimm ára ævintýri, kosta offjár fyrir þann sem sækir sinn rétt og dómskerfið hefur því miður ekki fengið þá fjármuni og þá þann stuðning að það sé nægilega skilvirkt til að nokkurt réttlæti geti verið í því að vísa mönnum á slíkar brautir.

Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð um það sem hv. 2. þm. Vestf., Ólafur Þórðarson, vék hér að áðan, en hann minntist aðeins á 33. gr., þar sem talað er um fjarlægð mannvirkja frá miðlínu vegar. Af því að hann las hér upp úr 3. gr. þá, eins og hann mundi sjá ef hann liti á brtt., fellur þarna út málsgrein: ,,Verði ágreiningur um hvar miðlína vegar muni verða sker Vegagerðin úr.`` Þetta atriði fellur niður samkvæmt brtt. nefndarinnar. Svo er hitt líka sem ég vil leggja áherslu á. Ég held að við hljótum allir að átta okkur á að það er ekki óeðlilegt að þetta sé sett inn, þessi fjarlægð frá miðlínu vegar, vegna þess að hér er fyrst og fremst verið að tala um mannvirki, að ég skil, sem eru reist nær miðlínu vegar en þetta. Við vitum að það er mjög óeðlilegt að það sé gert vegna þess að það er mjög víða sem af slíkri mannvirkjagerð skapast t.d. mjög erfiðar og óásættanlegar snjóagildrur. Þannig að ég held nú að hér sé ekki stórmál á ferðinni en nauðsynlegt hins vegar að kveða þar á um. Ég vil einnig víkja aðeins að því sem kom fram í máli hv. 1. þm. Norðurl. v., Páls Péturssonar, í sambandi við reiðvegina. Ég verð að segja að ég hef lagt töluvert á mig til þess að reyna að setja mig inn í þessi mál og vita hvernig maður gæti orðið að liði til að ná árangri í þessu máli. Ég trúi því eftir þær viðræður sem ég hef átt við aðila sem með þessi mál fara, Landssamband hestamanna og fulltrúa þeirra, þá vil ég trúa því að það orðalag sem nú er komið inn í vegalögin og er sátt um, að hestamenn muni og geti sætt sig vel við það. Ég get aðeins, með leyfi virðulegur forseti, lesið hvað stóð í hugmyndum sem fulltrúar hestamanna settu fram þegar þeir komu til okkar og áttu viðræður við okkur. Þá voru þeir með hugmyndir og þær voru þannig, með leyfi virðulegs forseta: ,,Reiðvegi skal leggja með þjóðvegum í samráði við samtök hestamanna þar sem þurfa þykir og telst kostnaður af byggingu þeirra með vegagerðarkostnaði, en kostnaður við viðhald þeirra með viðhaldskostnaði.`` Lagagreinin er hins vegar þannig orðuð: ,,Í vegáætlun skal veita fé til reiðvega samkvæmt sérstakri áætlun`` --- þar er átt við þá reiðvegaáætlun sem þegar er búið að gera um reiðvegi um land allt sem unnin var af Landssambandi hestamanna og Vegagerð ríkisins --- ,,sem gerð er að höfðu samráði við samtök hestamanna og sveitarfélaga.`` Hér finnst mér vera kveðið fremur fastar að orði en í tillögum og hugmyndum hestamannanna sjálfra þannig að ég á erfitt með að átta mig á því hvað hv. þm. meinar þegar hann segist vilja hafa sterkara að orði kveðið og að við hefðum reynt að ganga lengra til móts við óskir hestamanna. En mér sýnist að með þessu sé fyllilega orðið við óskum hestamanna í þessu máli og ég fagna því alveg sérstaklega.

Virðulegur forseti. Á nál. sem er á þskj. 970 kemur fram að efh.- og viðskn. mælir öll með því að frv. þetta verði samþykkt með brtt. sem er á þskj. 969. Á fund nefndarinnar komu aðilar frá fjármálaráðuneytinu þeir Indriði H. Þorláksson skrifstofustjóri og Snorri Olsen deildarstjóri. Nefndin gerir tillögu um að breyting verði gerð á þessu máli, þ.e. að inn komi jafnframt heimild til þess að endurgreiða toll á kartöfluútsæði. Þetta er tekið inn vegna þess að það kann að vera nauðsynlegt til þess að sem bestar kartöflur séu ræktaðar í landinu að flytja inn ný afbrigði og nýjar tegundir annars staðar frá. Og til að tryggja samkeppnishæfni þessarar ræktunar er nauðsynlegt að heimild sé til að endurgreiða toll af slíkum vörum. Það skal skýrt tekið fram að að sjálfsögðu er hér eingöngu átt við þær kartöflur sem notaðar eru sem útsæði en ekki til neyslu. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál enda er hér um samkomulagsmál að ræða og endurtek að nefndin mælir með því að frv. þetta verði samþykkt.

Virðulegur forseti. Á þskj. 971 er nál. frá efh.- og viðskn. um þetta mál, en til þess að ræða það komu aðilar frá fjármálaráðuneytinu þeir sömu og ég áður nefndi. Nefndin mælir með því að frv. þetta verði samþykkt. Það er þó gerð brtt. þannig að lagt er til að 1. gr. frv., sem er aðalgrein þess, 2. málsl. breytist þannig að lagagreinin orðist svo: ,,Heimilt er að endurgreiða útlagðan kostnað vegna kaupa á ökumælum, vegna nýskráningar bifreiða, tengi- eða festivagna eða vegna nauðsynlegrar endurnýjunar á ökumælum í bifreiðar, tengi- eða festivagna ef ákvörðun er tekin um að hætta að miða innheimtu þungaskatts við ekna kílómetra samkvæmt ökumælum.`` Hér er um nokkuð óvenjulega lagagerð að ræða því endurgreiðsla á þessum kostnaði er háð því að sú nýbreytni verði tekin upp að skattlagningin á olíuna fari fram við sölu á olíunni sjálfri en ekki með því að leggja á þungaskatt. Það er mikill áhugi fyrir því að taka upp þessa nýbreytni og var að heyra á nefndarmönnum í efh.- og viðskn. að almennur stuðningur gæti verið við það. Til þess að skapa meiri vissu fyrir þá sem þurfa við það að búa í framtíðinni þá þykir nauðsynlegt að þeir geti verið nokkuð vissir í sinni sök þegar þeir fjárfesta í nýjum mælum þannig að ef til þess kemur að þeir verði lagðir niður þá eigi þeir kost á því að fá þann kostnað sem þeir hafa lagt í endurgreiddann. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál en endurtek að efh.- og viðskn. leggur til að frv. þetta verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef tilgreint.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð til viðbótar um það mál sem hér er lagt fram. Ég ætla þó að segja hér nokkur orð fyrst og fremst vegna þess að ég hef notað hvert það tækifæri sem hefur gefist í þinginu og hvert það tilefni sem hefur gefist til þess að ræða einmitt þetta mál, þ.e. skattlagningu dísilbíla, sem að mínu mati er löngu tímabært að breyta. Við erum orðin eina þjóðin í Vestur-Evrópu sem heldur í það kerfi sem hér er með annaðhvort fasta krónutölu á ári eða greitt eftir mæli. Þetta kerfi er meingallað. Það hefur reynst nánast ókleift að framfylgja því, sem kemur þannig fram, m.a. gagnvart atvinnubílstjórum, að þar eru í gangi sjóræningjaútgerðir bæði í vöruflutningum og fólksflutningum sem stunda sína starfsemi en smeygja sér undan því að greiða þessi gjöld. Í öðru lagi þá þýðir þetta fornaldarkerfi okkar það að við njótum einskis góðs af þeirri miklu þróun sem hefur orðið í framleiðslu dísilvéla í minni bíla. Að óbreyttum lögum þá kemur það ekki til að bílar með slíkar vélar séu fluttir hér inn og er það mjög bagalegt því mjög víða er um að ræða mjög hentugan kost, ef annað væri í lagi, fyrir þá sem þurfa að aka mikið. Væri til að mynda athugandi fyrir framsögumann nefndarinnar þegar hann endurnýjar bíl næst að fá sér dísilbíl, ef búið verður að breyta lögunum og reglunum.

Virðulegur forseti. Frv. sem hér er til umræðu er flutt að tilhlutan stjórnar Lífeyrissjóðs sjómanna í þeim tilgangi að fella úr gildi núgildandi lög um sjóðinn og lögfesta ný lög. Síðan stendur til að setja nýja reglugerð um starfsemi sjóðsins á grundvelli þeirra. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem reynst hefur nauðsynlegt að breyta lögum um Lífeyrissjóð sjómanna af þeirri einföldu ástæðu að tekjur hans hafa ekki verið nægilegar til að standa undir þeim skuldbindingum sem lög kveða á um. Ekki hefur verið mögulegt að fá aðra, þar með talið ríkissjóð, til að standa undir þeim umframskuldbindingum sem á sjóðnum hvíla. Þetta frv. er, eins og ég áður sagði, samið að tilhlutan stjórnar Lífeyrissjóðs sjómanna og hefur verið sent öllum hagsmunaaðilum sem að þessu máli koma til umsagnar og mæla þeir eindregið með því að frv. þetta verði samþykkt. Það var jafnframt íhugað hvort ekki væri rétt að afnema þessa löggjöf með öllu þannig að starfsemi sjóðsins heyrði undir almenn lög um starfsemi lífeyrissjóða. Niðurstaðan varð hins vegar sú að sérstaða hans væri þó það mikil að rétt væri að um hann giltu sérstök lög, en þó mun almennari en nú eru í gildi. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta mál, virðulegur forseti, um það mætti margt segja, en nefndin mælir eindregið með því að frv. verði samþykkt óbreytt, eins og það hefur verið lagt fram. Fjarverandi afgreiðslu málsins voru Guðjón Guðmundsson og Ingi Björn Albertsson.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir samhljóða nál. hv. utanrmn. um það mál sem hér er til umræðu. Nefndin hefur fjallað um þetta frv. og leggur til að það verði samþykkt. Hins vegar kom í ljós við athugun nefndarinnar að tvær fyrstu greinar frv. höfðu víxlast og þar af leiðandi er tilvísun í 3. gr. frv. röng. Nefndin leggur til að þetta verði leiðrétt og frv. verði samþykkt með þeirri breytingu að 1. gr. verði 2. gr. og 2. gr. verði 1. gr. og síðan er afleidd breyting af þessari tillögu. Undir þetta nál. rita, virðulegur forseti, allir nefndarmenn í hv. utanrmn.

Virðulegi forseti. Utanrmn. hefur fjallað um þetta frv. og leggur til að það verði samþykkt. Nefndin er einróma í afstöðu sinni og undir nál. rita allir nefndarmenn.

Virðulegi forseti. Þannig háttar til um þetta mál, eins og hin tvö fyrri, að utanrmn. hefur komist að sameiginlegri niðurstöðu og sendi frá sér einróma nál. Nefndin sendi þessa tillögu, sem gerir ráð fyrir því að Ísland staðfesti samninginn um Svalbarða, einnig til meðferðar í sjútvn. þingsins. Sjútvn. mælir eindregið með því að tillagan verði samþykkt og sú var enn fremur niðurstaða utanrmn. Ég minni á að um þetta mál urðu töluvert ítarlegar umræður við 1. umr. þar sem fram kom almenn samstaða og ánægja með þessa tillögu og það kom jafnframt fram í meðferð utanrmn. sem, eins og ég hef þegar sagt, mælir einróma með því að þetta mál verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Utanrmn. hefur fjallað um þessa þáltill., um staðfestingu breytinga á samningi um varnir gegn mengun hafsins vegna losunar úrgangsefna og annarra efna í það. Nefndin hefur fjallað um þessa tillögu og sendi hana jafnframt umhvn. til umsagnar, sem mælti með samþykkt hennar. Umsögn umhvn. er jafnframt birt sem fskj. með nál. utanrmn. Það var niðurstaða utanrmn. að samþykkja bæri þessa tillögu. Um það voru allir nefndarmenn sammála.

Virðulegi forseti. Samgn. hefur tekið þetta mál til athugunar, sem er tillaga til þál. um vegtengingu um utanverðan Hvalfjörð. Samningur um vegtengingu um utanverðan Hvalfjörð var undirritaður 25. janúar 1991 af þáv. hæstv. samgrh. og stjórn Spalar hf. og áritaður af þáv. hæstv. fjmrh. Samningurinn var síðan staðfestur af Alþingi 18. mars 1991 með þáltill. Í meðferð málsins hefur komið fram að eðlilegt þykir að gera lítils háttar breytingar á samningnum eins og Alþingi staðfesti hann á árinu 1991 og þessi þáltill. er flutt til þess að því verði fullnægt. Þær breytingar eru ekki miklar en þó þannig að það þykir tryggara að samningurinn svo breyttur hljóti staðfestingu Alþingis að nýju. Samgn. hefur fjallað um þetta mál og fengið á sinn fund ráðuneytisstjórann í samgrn., Jón Birgi Jónsson, sem hefur skýrt málið. Nefndin leggur einróma til að tillagan verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Samgn. hefur fjallað um frv. þetta, um heimild ríkisstjórnarinnar til að selja Seltjarnarneskaupstað eignir ríkisins í Gróttu, þar með talin hvers kyns mannvirki í eigu ríkisins önnur en Gróttuvitann. Nefndin kvaddi á sinn fund ráðuneytisstjórann í samgrn., Jón Birgi Jónsson, og veitti hann upplýsingar um málið, auk þess sem starfsmaður nefndarinnar kannaði tiltekin lögfræðileg atriði. Nefndin er sammála um að mæla með því að frv. sé samþykkt óbreytt svo sem fram kemur í áliti nefndarinnar á þskj. 975.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 976, um frv. til laga um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins, frá meiri hluta landbn. og brtt. við sama frv. á þskj. 977, við frv. til laga um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins. Landbn. hefur fjallað um málið. Fékk hún á fund sinn til viðræðna frá Áburðarverksmiðju ríkisins Hákon Björnsson framkvæmdastjóra og Teit Gunnarsson framleiðslustjóra, frá Bandalagi háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna, BHMR, Pál Halldórsson formann og Birgi Björn Sigurjónsson framkvæmdastjóra, frá Verkamannafélaginu Dagsbrún Guðmund J. Guðmundsson formann og Leif Guðjónsson, starfsmann félagsins, Jón Höskuldsson, deildarstjóra í landbúnaðarráðuneyti, Sigríði Kristinsdóttur, formann Starfsmannafélags ríkisstofnana, Sigurgeir Þorgeirsson, aðstoðarmann landbúnaðarráðherra og Ögmund Jónasson, formann Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Þá studdist nefndin við umsagnir frá 116. og 117. þingi frá Áburðarverksmiðju ríkisins, Búnaðarfélagi Íslands, Framleiðsluráði landbúnaðarins, Starfsmannafélagi Áburðarverksmiðju ríkisins, Stéttarsambandi bænda, Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna og Vinnuveitendasambandi Íslands. Einnig fræddust nefndarmenn um starfsemi Áburðarverksmiðjunnar í heimsókn sem farin var þegar nefndin fjallaði um málið á 116. þingi og áttu þá m.a. viðræður við stjórnendur og stjórnarmenn verksmiðjunnar. Í athugasemdum við frumvarpið koma fram rök fyrir stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins. Meiri hlutinn tekur undir þá röksemd að eðlilegt sé að ríkið dragi sig út úr atvinnustarfsemi, einkum samkeppni við almennan atvinnurekstur. Nokkur óvissa er um framtíð Áburðarverksmiðjunnar. Hinu nýja hlutafélagi verður að vísu veitt einkaleyfi það sem Áburðarverksmiðja ríkisins hefur haft til framleiðslu, innflutnings og sölu á tilbúnum áburði en það fellur úr gildi ekki síðar en í ársbyrjun 1995. Skapast þá aðstæður til samkeppni innfluttra áburðartegunda við framleiðsluvörur félagsins og má vænta þess að til hennar komi. Með stofnun hlutafélags um starfsemina er fyrirtækinu skapað aukið svigrúm til að laga sig að breyttum aðstæðum. Starfsemi Áburðarverksmiðju ríkisins hefur mikla þýðingu fyrir íslenskan landbúnað og eru bændur jafnframt helstu viðskiptavinir hennar. Miklu skiptir fyrir afkomu landbúnaðarins hvernig verksmiðjan hagar starfsemi sinni. Þessir gagnkvæmu hagsmunir hafa verið viðurkenndir hingað til með því fyrirkomulagi sem gilt hefur um skipan stjórnar Áburðarverksmiðjunnar. Meiri hlutinn telur við hæfi að á meðan ríkissjóður er einn eigandi að öllum hlutum í hinu nýja félagi verði stjórnarmenn áfram valdir eftir svipuðum forsendum og verið hefur og að leitað verði til samtaka bænda og landbúnaðar eftir því sem við getur átt. Við fyrri umræður á Alþingi og umfjöllun þingnefnda um frumvörp til laga um stofnun hlutafélaga um ríkisfyrirtæki hafa orðið allmiklar umræður og skiptar skoðanir meðal þingmanna um hvernig gætt skuli réttinda ríkisstarfsmanna við slíkar breytingar. Nefndin hefur kynnt sér þær lögfræðilegu greinargerðir sem aðrar nefndir öfluðu sér við umfjöllun þeirra um hliðstæð mál og leggur áherslu á að allt verði gert til þess að ná samkomulagi við samtök ríkisstarfsmanna um málið. Er það mun betri kostur en ef leysa þarf málið fyrir dómstólum eins og annars stefnir í. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali, þskj. 977. Í þeim brtt. er lagt er til að fimm menn skipi stjórn hlutafélagsins, svo og jafnmargir varamenn. Enn fremur er lagt til að yfirtöku hins nýja hlutafélags á eignum, skuldum og rekstri Áburðarverksmiðju ríkisins, svo og brottfalli laga um hana, verði seinkað til 1. júlí 1994.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta landbn. á þskj. 946, um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins. ,,Ljóst er að rekstur Áburðarverksmiðjunnar er í mikilli hættu. Það stafar ekki af því að verksmiðjan sé rekin með miklu tapi. Á árinu 1993 var 57,2 millj. kr. hagnaður af rekstri og 14,9 millj. kr. hagnaður á árinu 1992. Hættan stafar heldur ekki af því að verksmiðjan sé skuldum hlaðin. Eigið fé sem hlutfall af heildarfjármagni hefur vaxið ört undanfarin ár og er nú 90% en veltufjárhlutfallið er 6,6 og er eignarstaða verksmiðjunnar mjög traust. Enn síður stafar hættan af því að verksmiðjan geti ekki selt framleiðslu sína. Á síðasta ári seldi verksmiðjan alla framleiðslu sína, rúm 52.500 tonn, á innlendum markaði auk rúmlega 1.500 tonna sem voru innflutt og námu heildartekjur fyrirtækisins 1.149 millj. kr. Fjöldi starfsmanna er nú 110. Yfirvofandi hætta stafar hins vegar af því að samkvæmt samningi um EES verður opnað fyrir innflutning á áburði frá ársbyrjun 1995. Á undanförnum árum hafa nokkur risafyrirtæki með Norsk Hydro í broddi fylkingar náð yfirburðastöðu á norrænum markaði með áburði unnum úr jarðgasi. Líklegt er að Áburðarverksmiðjan muni eiga í erfiðleikum með að standast þá samkeppni þar sem íslenskur áburður er talinn um 10% dýrari en erlendur þótt raunverð á innlendum áburði hafi farið verulega lækkandi á liðnum árum eins og sjá má í meðfylgjandi fylgiskjali. Vissulega fylgja því nokkrir kostir fyrir bændur og neytendur landbúnaðarvara að áburðarverð lækki. Hins vegar er það stórfellt áfall fyrir þjóðarbúið og íslenskt efnahagslíf er framleiðsla, sem nemur rúmum milljarði króna, fellur niður. Fyrirhuguð breyting á rekstrarformi verksmiðjunnar leysir engan vanda. Nú er stjórn verksmiðjunnar kjörin af Alþingi en með stofnun hlutafélags um reksturinn verður sú breyting að landbúnaðarráðherra velur alla stjórnarmenn. Þótt eignarstaða fyrirtækisins sé mjög góð er ekki líklegt að eftirspurn verði eftir hlutabréfum í hinu nýja hlutafélagi við þær aðstæður sem vænta má. Því er langlíklegast að hlutabréfin verði áfram í eigu ríkisins. Engin ástæða er til að ætla að staða verksmiðjunnar batni með þeirri miðstýringu og ólýðræðislegu valdasamþjöppun sem felst í því að önnum kafinn stjórnmálamaður, sem gegnir starfi landbúnaðarráðherra hverju sinni, verði einráður um málefni fyrirtækisins. Brýnasta verkefnið í málefnum þessa fyrirtækis er því ekki breyting á rekstrarformi heldur hitt að tryggja rekstur þess í framtíðinni og skapa því öruggan rekstrargrundvöll. Jafnhliða þessu þarf að huga að réttarstöðu þeirra starfsmanna verksmiðjunnar sem búa nú við réttindi ríkisstarfsmanna, en frumvarpið gerir ráð fyrir verulegri skerðingu á réttindum starfsmanna. Undirrituð, sem skipa minni hluta nefndarinnar, telja óhjákvæmilegt að gerð verði vönduð úttekt á því á vegum landbúnaðarráðuneytisins og bændasamtakanna hvað gera þarf til að tryggja rekstur verksmiðjunnar til frambúðar eftir að innflutningur erlends áburðar hefst í samræmi við EES-samning á árinu 1995. Því er hér lagt til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.`` Undir nál. minni hlutans skrifar auk mín hv. þm. Guðrún J. Halldórsdóttir. Virðulegi forseti. Með þeim gögnum sem fylgja þessu nál. geta menn séð að staða Áburðarverksmiðju ríkisins er mjög góð. Ég nefndi það áðan að veltufjárhlutfall fyrirtækisins er 6,6 og hygg ég að það séu ekki mörg fyrirtæki í einkarekstri sem geta státað af slíku hlutfalli. Það var fyrir nokkrum árum talið að fyrirtæki væru hólpin eða mættu vera sæmilega ánægð ef þetta hlutfall næði einum. Hjá mörgum fyrirtækjum er þetta hlutfall undir einum. Það er því ekki hægt að segja að það að fyrirtækið er ríkisfyrirtæki hafi orsakað það að reksturinn sé slæmur. Á þeim fylgigögnum sem hér fylgja með líka má sjá að eigið fé sem hlutfall af heildarfjármagni hefur vaxið verulega frá árinu 1985, úr 47,4% í 90% á árinu 1993. Það er rétt að vekja athygli á því að á sama tíma, á sömu árum, frá árinu 1985 til 1994, þá hefur þróun verðs á áburði miðað við byggingarvísitölu verið þannig að hún hefur lækkað úr 100 í 57. Þannig að ekki geta það verið rök til þess að segja að fyrirtækið sé ekki vel rekið af því að það sé ríkisfyrirtæki. Það kemur fram í grg. með lagafrv., með leyfi forseta, eins og hér segir: ,,Hin almennu rök, sem hníga að því að breyta ríkisfyrirtæki á borð við Áburðarverksmiðjuna í hlutafélag, hafa flest komið fram. Hér á landi jafnt og annars staðar á Vesturlöndum hefur þeirri skoðun vaxið fylgi að eðlilegt sé að ríkið dragi sig sem mest út úr atvinnustarfsemi sem keppir við almennan atvinnurekstur.`` Segja má að Áburðarverksmiðja ríkisins sé fákeppnisfyrirtæki eða það er einokunarfyrirtæki eins og er þannig að ekki er hægt að segja að það sé verið að breyta þessu vegna þess að þetta fyrirtæki búi við einhver annarleg eða betri skilyrði heldur en önnur fyrirtæki í sömu grein. Þannig að ekki hallast þau rök að því að þetta fyrirtæki sé gert að hlutafélagi og breytt úr því að vera bara hreint ríkisfyrirtæki. Virðulegi forseti. Ég held að þetta mál sé nánast trúaratriði hjá þessari hæstv. ríkisstjórn, einkavæðingaráformin eru orðin trúaratriði og það skal einkavæða eins og mögulegt er og menn sjást ekki fyrir hvar þeir lenda. Það eru engin rök sem hægt er að taka gild um það að þessu sé breytt. Það er nokkuð augljóst í mínum huga að ekki verður auðvelt að selja þetta fyrirtæki ef til kemur að selja hlutabréf ríkisins í fyrirtækinu. Eignarstaða fyrirtækisins er það góð að ég hef ekki trú á því að það séu nokkrir sem geta keypt það nema þá á sérstöku útsöluverði eða undirverði eins og hefur raunar tíðkast með sölu á ríkisfyrirtækjum. Þannig að, eins og ég segi, það eru engin skynsamleg rök sem mæla með því að þetta frv. verði samþykkt eins og það er lagt fram og ég ítreka tillögu minni hluta landbn. um að málinu verði vísað til ríkisstjórnar.

Virðulegur forseti. Það mál sem hér er á dagskrá var fullunnið af hálfu landbn. sl. vor og var á lista yfir þau mál sem átti að afgreiða á næturfundi á síðasta degi vorþings, en féll niður ásamt nokkrum fleiri málum þegar hæstv. forsrh. sleit þinginu í hasti þá nótt, einmitt út af öðru landbúnaðarfrumvarpi og að því er virtist til þess að bjarga lífi ríkisstjórnarinnar, þó að nánast allt sem hefur drifið á hennar daga síðan, þ.e. ríkisstjórnarinnar, bendi til þess að hún hefði betur verið slegin af á þeim næturfundi. Eins og málið lá fyrir þá höfðum við fulltrúar Framsfl. í landbn. skrifað undir nál. með meiri hlutanum með fyrirvara og við gerum það einnig nú. Það má hins vegar segja og til sanns vegar færa að sá fyrirvari sé nokkuð stærri nú heldur en hann var í fyrravor einfaldlega vegna þess að sporin hræða hvað snertir einkavæðingu núv. ríkisstjórnar. Ég sagði það hér í ræðu um annað mál í síðustu viku að það væri svo komið að núv. ríkisstjórn væri búin að koma óorði á einkavæðinguna, svona líkt og stundum er sagt um að rónarnir séu búnir að koma óorði á brennivínið. Því það er mín skoðun, og ég get tekið undir það með ríkisstjórninni, að það sé ekki ástæða til þess að ríkið sé að vasast of víða í atvinnurekstri og það hefur í raun verið sú stefna sem undangengnar ríkisstjórnir hafa fylgt. Ég býst reyndar við að það hafi kannski á margan hátt verið stigin stærri skref til einkavæðingar af hálfu fyrrv. ríkisstjórnar heldur en þeirrar sem nú starfar. Þó ég nefni ekki nema eitt atriði þar sem er --- virðulegur forseti, nú eru orðnir afar margir fundir í gangi í þingsalnum þannig að það er orði mjög erfitt að halda sér að ræðumennsku.

Ég bið þingmenn að hafa hljóð í salnum.

Ég leiddi einnig að því rök í ræðu minni um Lyfjaverslun ríkisins í síðustu viku að ef við settum öðru megin á einkavæðingarreikning núv. ríkisstjórnar það sem selt hefur verið og á hina vogarskálina það sem núv. ríkisstjórn eða það sem ríkið, þ.e. stofnanir sem eru 100% í eigu ríkisins, hafa eignast af rekstrartækjum í atvinnulífi landsins á sínum starfsferli, þá sé það nú svo að sá jöfnuður sé væntanlega neikvæður, þ.e. að ríkið hafi yfirtekið í gegnum bankakerfið og sjóðina stærri hluta af hinu íslenska atvinnulífi á tíma síns ferils heldur en það sem það hefur selt. --- Nú sé ég að hæstv. landbrh. hlær. Mér er alls ekki hlátur í huga yfir þessu. En ég er hins vegar, hæstv. ráðherra, sannfærður um og það þarf ekki annað en fara yfir svar við fyrirspurn hv. 1. þm. Vestf. fyrir nokkrum vikum til þess að staðfesta að það sem ég set hér fram er rétt. Ef við komum aftur að fyrirvörum okkar framsóknarmanna í þessu máli, þá eru þeir tveir. Það er í fyrsta lagi varðandi starfsmannamálin. Ég þarf ekki að gera grein fyrir því frekar hér. Það hefur margoft verið gert í umræðum um hliðstæð mál en ég bendi þó á að í nál. er komið núna ákvæði þess eðlis að við teljum að allt beri að gera sem hægt er til þess að ná samkomulagi við ríkisstarfsmenn þannig að málið þurfi ekki að leysast fyrir dómi. Í öðru lagi er fyrirvari okkar stærri en var á sl. ári og það er gagnvart eignarhaldinu. Ég lít þannig á að þó að formið sé breytt þurfi eignarhald ekki endilega að breytast. Ég tek undir þá skoðun að í mörgum tilfellum er æskilegt að rekstur í eigu og ábyrgð ríkisins sé í formi hlutafélags. Ég benti á í umræðunni um Lyfjaverslun ríkisins að ég tel að það ætti að búa til eitt félagsform enn við hliðina á hlutafélögunum og eignahlutafélögunum, sem eru til umræðu hér núna, sem á að vera ríkishlutafélag, þ.e. hlutafélag sem er 100% í eigu ríkisins og meiningin að svo verði áfram og ekki eigi að selja í því hlut. Ég nefndi þá til sögunnar að mér þætti ekkert óeðlilegt að rekstur fyrirtækis eins og Pósts og síma --- sem er bjargföst skoðun mín að eigi áfram að vera 100% í eigu ríkisins þó það sé að hluta til í rekstri sem er í almennri samkeppni og margt sem mælti með því að sá rekstur væri í formi hlutafélags --- væri í formi ríkishlutafélags. Þrátt fyrir að menn tali um góða eignarstöðu og góðan rekstur Áburðarverksmiðjunnar, þá er starfsumhverfi hennar fram undan þannig núna að ég býst ekki við því að þar bjóðist margir kaupendur. Engu að síður vil ég í þessari umræðu fara fram á það að málið verði skoðað í nefnd fyrir 3. umr. og athugað hvort ekki næst samstaða um það að við frv. verði borin fram brtt. efnislega á sama hátt og er við frv. sem við erum búnir að afgreiða við 2. umr. um Lyfjaverslun ríkisins, að það verði sett inn að ráðherra sé ekki heimilt að selja nema helming hlutafjár í hinu nýja fyrirtæki öðruvísi en leita heimildar Alþingis. Ég er þeirrar skoðunar að það væri farsælt fyrir framgang málsins að það yrði gert og það er bjargföst trúa mín að það muni eiga mikinn meirihlutastuðning viðskiptamanna Áburðarverksmiðjunnar sem eru bændur landsins. Það væri, virðulegi forseti, í raun mjög gott við þessa umræðu ef við fengjum hugmyndir hæstv. landbrh. um meðferð hlutafjár eftir að verksmiðjunni hefur verið breytt í hlutafélag og hvort þessi breyting getur ekki rúmast algerlega innan þeirra áforma sem eru í landbrn. varðandi meðferð hlutafjár eftir að búið er að breyta félaginu í hlutafélag. Ég vænti þess að heyra svör hæstv. ráðherra um það hér á eftir. Meiri hluti nefndarinnar leggur fram brtt. þess efnis að stjórnarmenn verði fimm. Það er einnig sagt í nál. að nefndin vænti þess að við skipun stjórnar á næstunni verði tekið tillit til þeirrar sérstöðu sem ríkir um viðskipti þessa fyrirtækis sem er nánast bara við einn hóp, bændur, og tekið verði tillit til hagsmunasamtaka bænda, eins og verið hefur fram að þessu, þegar skipað verður í stjórn verksmiðjunnar. Ég ætla ekki að flytja þá ræðu sem ég flutti í síðustu viku nema að litlu leyti um hvernig ég tel að eigi að fara að þegar fyrirtæki eins og þetta er sett á almennan markað. Ég tel að það eigi að gerast þannig að þegar búið er að breyta því í hlutafélag séu seldir litlir hlutir í félaginu, nægjanlega margir til þess að hægt sé að skrá það á almennan hlutabréfamarkað. Síðan verði ekki meira selt fyrr en hlutabréf í fyrirtækinu hafa tekið verð á almennum markaði. Þá losna menn við allan hamaganginn eins og í kringum SR-mjöl. Þá losna menn við það að þurfa að beita þingmeirihluta til þess að koma í veg fyrir að álit Ríkisendurskoðunar á þeim gjörningi komi fram og verði gert opinbert. Það er einmitt sú málsmeðferð og allt í kringum hana sem gerir það að verkum að ég leita eftir því --- af því að hv. frsm. nefndarinnar hlýddi ekki á mál mitt hér áðan --- að við skoðum það milli umræðna hvort ekki sé hægt að koma við sams konar ákvæði í þessi lög og við gerðum í efh.- og viðskn. varðandi Lyfjaverslun ríkisins, að ekki verði seldur meira en helmingur hlutabréfa öðruvísi en að leitað verði til Alþingis. Almennt um stöðu Áburðarverksmiðjunnar og áburðarframleiðslu í landinu umfram það sem ég sagði áðan vil ég segja það að við getum ekki byggt þá umræðu á því umhverfi sem var og við vitum að verður ekki lengur eftir 1. jan. á næsta ári. Hver sem afstaða manna var til hins Evrópska efnahagssvæðis, þá er það staðreynd og það er staðreynd að hér verður komin samkeppni á áburðarmarkaðnum á næsta ári. Ég tel reyndar að stjórn og forsvarsmenn Áburðarverksmiðjunnar hafi á síðustu tíu árum í raun unnið samkvæmt því að þeir nytu ekki lengur þeirrar einokunar á markaðnum sem verið hefur fram að þessu og verksmiðjan sé á margan hátt vel í stakk búin til að takast á við einhverja samkeppni og verðið hefur sannarlega lækkað. Ég hef varpað því fram bæði í viðræðum við forsvarsmenn verksmiðjunnar og eins í landbn. að næsta skref verksmiðjunnar ætti að vera það að gera rammasamning við bændasamtökin í landinu um áburðarframleiðslu og sölu á næstu árum. Að mínu mati er ekkert í samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði sem bannar okkur að gera það. Þetta er m.a. mikilvægt vegna þess að út frá þeirri umræðu sem hefur verið í gangi um hreinleika og gæði íslenskrar búvöruframleiðslu þá er mikilvægt fyrir okkur að við notum gæðaáburð og Áburðarverksmiðjan framleiðir eftir mjög ströngum gæðastöðlum. Ég get nefnt eitt dæmi sem er varðandi innihald á kadmíum í fosfóráburði sem er það lægsta sem framleitt er. Það er alls staðar viðurkennt að slík gæði koma til með að kosta eitthvað. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir fyrirvörum mínum og væntanlega okkar framsóknarmanna í nefndinni þó að ég viti að meðnefndarmaður minn eigi eftir að tala. Ég hef komið því á framfæri að við höfum áhuga á því að skoða málið milli umræðna. Sú breyting sem ég hef lagt til að verði gerð er að mínu mati þess eðlis og þess efnis að hún gerir ekkert annað en styrkja málið og gera það trúverðugra gagnvart þeim aðilum sem Áburðarverksmiðjan á allt sitt undir sem eru viðskiptaaðilarnir, bændur landsins.

Virðulegi forseti. Eins og áður hefur komið fram í umræðunum þá erum við saman á minnihlutaáliti, ég og hv. 3. þm. Norðurl. v. þar sem við mælum gegn sölu þessa fyrirtækis og að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Búnaðarþing hefur í tvígang haft sölu Áburðarverksmiðjunnar til umfjöllunar og mælt tvívegis gegn því að Áburðarverksmiðjan verði seld. Mér finnst ástæða til að taka mark á því sem helstu og nánast einu viðskiptavinir verksmiðjunnar segja. Ég get ekki séð að nokkur sérstakur akkur sé í því að selja þetta fyrirtæki, sem er stöndugt, vel rekið og skilar þó nokkuð miklum arði í ríkissjóð, til hluthafa á frjálsum markaði sem mundu sennilega ekki kaupa nema af því að hlutabréfin væru á tilboðsverði. Og orsökin fyrir því tilboðsverði sem ég held að vofi yfir er sú að um áramótin 1994/1995 koma hér inn á markaðinn erlendir aðilar sem geta hæglega undirboðið þessa verksmiðju. Bæði framleiða þeir nú þegar áburð sem er ódýrari en sá gæðaáburður sem framleiddur er í Gufunesi og auk þess hafa þeir líka bolmagn til þess að bjóða vöru á lægra verði um sinn sem væri rétt til þess að veikja stöðu Áburðarverksmiðjunnar. Þess vegna erum við á villigötum þegar við ætlum að selja þessa verksmiðju. Við erum líka á villigötum ef við reynum ekki að gera allt sem við getum til þess að skjóta undir starfsemi hennar þeim stoðum sem þarf til þess að hún geti tekið þátt í samkeppninni við erlenda aðila árið 1995 og það er brýnt að gera. Því álít ég að það sé nauðsyn að við bregðumst allt öðruvísi við yfirvofandi samkeppni heldur en gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég álít að við þurfum að gera rannsókn á því hvað hægt sé að gera til þess að lækka kostnað verksmiðjunnar þannig að verð á hinum íslenska áburði sé samkeppnishæft en missi þó ekki gæði um leið. Þetta er mjög mikilvægt. Það er mikið atriði að missa ekki úr höndunum á sér 1 milljarðs kr. veltu. Heildartekjur fyrirtækisins eru yfir 1 milljarði og það veitir 110 manns atvinnu. Það er því mikið atriði að sú starfsemi sem þarna er um að ræða fari ekki forgörðum og að fólkinu sé tryggð vinna. Það þarf ekki eingöngu að tryggja þessum 110 manns vinnu heldur fjölda fólks sem hefur vinnu í tengslum við verksmiðjuna eins og gefur að skilja. Ég tel að sú árátta ríkisstjórnarinnar að einkavæða hvað sem það kostar sé farin að kosta okkur ansi mikið. Það er varhugavert fyrir þá ríkisstjórn sem nú situr að ætla sér að hafa þau eftirmæli á herðum sér þegar hún á endanum fer frá að hún hafi sóað, gefið eða a.m.k. selt á útsölu heilmikið af eignum þjóðarinnar. Hún er því miður að fara illa með eignir okkar allra, sameign fólksins, og færa þá sameign í hendurnar á nokkrum útvöldum aðilum sem mundu kaupa. Ekki svo að skilja að ég sé svo sérstaklega hrædd um að þessi verksmiðja verði eftirsótt vegna samkeppnisaðstöðunnar sem rædd hefur verið hér, þ.e. í samkeppninni við Norsk Hydro og önnur stórfyrirtæki. Það hefur margoft verið bent á það að sú samkeppni sem frá þeim er að vænta muni draga úr möguleikum á sölu. Ég er sem sagt á móti sölu þessarar verksmiðju. Ég vara eindregið við þeirri áráttu sem ríkisstjórnin er haldin, að reyna að einkavæða bara einkavæðingarinnar vegna. Ég er sammála hv. 6. þm. Norðurl. e. sem sagði áðan að það væri engin ástæða fyrir ríkið að vera að vasast í alls konar atvinnurekstri. Það verður að gera mun á öllum þessum atvinnurekstri sem ríkið stundar og þeim atvinnurekstri sem ríkið á að stunda. Ég vil líka taka það fram að mér finnst hugmyndir hv. 6. þm. Norðurl. e. um hvernig háttað verði breytingum á ríkisfyrirtækjum í hlutafélög mjög skynsamlegar og ég tek undir þær. En þetta frv. á ekki að fara neitt annað en til ríkisstjórnarinnar aftur.

Hæstv. forseti. Hér hefur orðið sú brenglun við prentun á þingskjali að nafn mitt hefur þar verið sett án fyrirvara, en aftur á móti býst ég við að þar sé um þann misskilning að ræða að kratinn, hv. þm. Gísli S. Einarsson, er settur með fyrirvara.

Forseti vill upplýsa að þetta hefur þegar verið leiðrétt og þingskjalið er í endurprentun.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir. Sannleikurinn er sá að við fjölluðum um þetta í landbn. í fyrravetur og aftur mjög ítarlega í vetur og ég skrifa undir nál. með fyrirvara og hef margar efasemdir um málið. Því miður hefur landbn. ekki náð fram ýmsum þeim atriðum sem umsagnaraðilar, eins og búnaðarþing og fleiri, töldu mikilvæg. Hvað Áburðarverksmiðjuna snertir þá hefur hún verið mikilvægt fyrirtæki fyrir íslenskan landbúnað og kannski eitt fárra fyrirtækja á Íslandi sem hefur á síðustu árum verið að ná verulegum árangri við erfiðar aðstæður og bæta sína stöðu. Þetta hefur hún gert sem vel rekið ríkisfyrirtæki. Nú er annað atriði orðið jafnmikilvægt og það eru þau störf sem fyrirtækið veitir á Íslandi. 110 manns í vinnu plús kannski einhverjir 200 til viðbótar sem hafa af þessu þjónustustörf. Við skulum líta á það að rafmagnsnotkun Áburðarverksmiðjunnar er mikil. Nú segja menn hiklaust: Áburðarverksmiðjan verður ekkert seld af því að enginn vill kaupa hana. Hæstv. landbrh. hefur hvað eftir annað lýst hana dauðadæmda í þingsal á síðustu árum, því miður, og talið að hún mundi ekki standast samkeppni. En þegar risarnir í Evrópu fara að takast á, eins og er fram undan, þá kann það að vera að skammsýnum fjármálaráðherra þyki það góður kostur að selja þessi starfsréttindi úr landi og leggja niður Áburðarverksmiðjuna. Því miður er engin heimild í frv. sem segir að það verði í rauninni stöðvað. Sannleikurinn er sá að risarnir í áburðarframleiðslunni munu takast á þannig að þeir munu kaupa upp hin smærri fyrirtæki og vera tilbúnir til þess að borga fyrir það ærið fjármagn að losna við ýmsa smærri aðila af markaðinum. Því kann skammsýnni ríkisstjórn í fjárhagsvanda að sýnast það góður kostur að selja Áburðarverksmiðjuna og það er ekkert í frv. sem stöðvar það. Það er einn þeirra fyrirvara sem ég hef um þetta frv. að ég tel að það eigi að koma til í þessu máli að Alþingi veiti heimildir til slíkrar sölu. Staðreyndin er sú að við Íslendingar verðum, nú þegar við höfum setið uppi með duglausa ríkisstjórn í á fjórða ár og horfum upp á 7.000--8.000 manna án atvinnu og vaxandi neyð á heimilum, vaxandi tekjuskort hjá ríkissjóði og sveitarfélögum, með einhverjum hætti að koma fótunum undir atvinnulífið og við verðum með kjafti og klóm að verja öll þau starfsréttindi, öll þau störf sem við eigum í landinu í samkeppni við Evrópu. Menn gera sér orðið grein fyrir því í Evrópu að mesta neyð hennar í dag er atvinnuleysið. Hér sitjum við uppi með ríkisstjórn sem segir: Við erum þó ekki með nema 7.000--8.000 manns atvinnulausa og megum kalla það gott. En þetta er ástand sem við getum ekki búið við og ekki þolað. Ég óttast það að hafa þetta mál svona opið. Í landbn. margspurði ég þá frá verksmiðjunni svo og landbúnaðinum, sem hafa verið að mæla með þessu með hangandi hendi, hvað það væri sem í rauninni breyttist í þessu ríkisfyrirtæki ef aftan við það verður hengt hf. Ég fékk ekkert fram sem sýndi að menn væru í einhverri annarri stöðu þó þessir heilögu stafir sjálfstæðismanna væru hengdir aftan við. Ríkisfyrirtækið verður ekki . . . Ég heyri að hæstv. landbrh. segir: ,,Bull er þetta``, í einum hliðarsalnum þar sem hann situr kæruleysislegur yfir þessum umræðum. Ég vil þá spyrja hann sjálfan: Hvað er það sem hann sér að breytist? Hvaða möguleika á Áburðarverksmiðjan þegar hf. er komið aftan við hana sem hún á ekki í dag? Ég vænti þess að hæstv. ráðherra svari því hér á eftir. Því miður er það svo að þessir hf.-stafir hafa orðið trúaratriði hjá Sjálfstfl. en í þessum efnum gætu þeir orðið til þess að færa einum skammsýnum fjármálaráðherra það vald að selja þessa verksmiðju og færa þessi störf einnig úr landinu. Það þýddi enn fremur hækkað raforkuverð til neytenda á Íslandi og svo framvegis. Hér er vandræðalegt ákvæði um hvernig stjórn skuli kjörin á aðalfundi til eins árs í senn og jafnmargir varamenn. Búnaðarfélag Íslands óskaði sérstaklega eftir því að stjórn fyrirtækisins, sem yrði alfarið í eigu ríkisins, yrði áfram kjörin eins og hún hefur verið af Alþingi. Þessi niðurstaða hefur ekki náðst fram. Hann verður sérlega skemmtilegur sá aðalfundur Áburðarverksmiðjunnar þar sem hæstv. landbrh. mætir einn og kýs sér stjórn fyrir fyrirtækinu. Auðvitað er það með þeim hætti þó að við segjum hér í nál. og leggjum til að hæstv. ráðherra fari með það eins og verið hefur, að menn komi úr hinum ýmsu áttum landbúnaðarins í stjórn þessa fyrirtækis. Ég vil jafnframt spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi hugleitt þetta atriði og ef það kemur í hans hlut að skipa þessu fyrirtæki nýja stjórn undir hf. merkinu hvort hann muni fara eftir tillögum landbn. Eins tek ég undir það sem hér hefur komið fram að réttarstaða starfsfólksins við verksmiðjuna við þessa breytingu er ekki augljós. Við vitum það í dag að síst er Sjálfstfl. treystandi til þess að fara með launamál alþýðunnar á Íslandi. Menn urðu eftir breytinguna á Strætisvögnum Reykjavíkur að heyja hart stríð við borgaríhaldið sem varð að beygja sig fyrir rest. Mér finnst þetta ákvæði því ekki nógu tryggt. Ég verð að segja það eins og er að eftir umræðuna í landbn. hef ég orðið meira og meira efins. Ég hefði kannski talið atvinnunnar vegna að best væri að hafa þetta fyrirtæki undir því formi sem það hefur verið og að við, íslenska ríkið, yrðum að reyna allt sem við getum til þess að styrkja þessa starfsemi og halda henni í landinu, bæði vegna þess að hún er veitandi atvinnu og ekki síður stór notandi á raforku. Ég hef gert það fremur að hafa álit mitt með fyrirvara því bæði búnaðarþing og aðilar landbúnaðarins hafa frekar hvatt til þessarar niðurstöðu. Ég nenni ekki að deila við þá aðila um svona atriði en mér væri nokkuð sama þó þetta frv. dagaði upp á síðustu dögum þingsins.

Virðulegi forseti. Ég kem upp til að taka undir álit minni hluta landbn. þar sem mér finnst vera tekið mjög skynsamlega á því hvernig staða Áburðarverksmiðjunnar er og verður hugsanlega í framtíðinni ef þessi fyrirhugaða breyting verður gerð. Það er verið að vara við því að þessi breyting á rekstrarformi verksmiðjunnar leysi ekki þann vanda sem verksmiðjan stendur frammi fyrir. Ég get ekki sagt að þó að með frv. sé verið að breyta Áburðarverksmiðjunni í hf. og hæstv. landbrh. sé einn um það að tilnefna stjórn muni það breyta neitt rekstraraðstöðu verksmiðjunnar þannig að hún eigi eitthvað betri framtíð fyrir sér. Ég vil því taka undir það að ég tel eðlilegast að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar aftur. Eins og hér hefur komið fram, átti að afgreiða þetta mál fyrir þinglok í fyrravor. Það tókst ekki vegna skyndilegrar afstöðu hæstv. forsrh. sem hlýtur þá m.a. að hafa verið tekin af því að honum hefur ekki verið neitt sérlega mikið í mun að afgreiða þetta mál. Ég held að best væri að það væri ekki afgreitt heldur fyrir þessi þinglok. Mér finnst svolítið sérkennilegt það sem stendur í nál. meiri hluta landbn., með leyfi forseta: ,,Við fyrri umræður á Alþingi og umfjöllun þingnefnda um frv. til laga um stofnun hlutafélaga um ríkisfyrirtæki hafa orðið miklar umræður og skiptar skoðanir meðal þingmanna um hvernig gætt skuli réttinda ríkisstarfsmanna við slíkar breytingar. Nefndin hefur kynnt sér þær lögfræðilegu greinargerðir sem aðrar nefndir öfluðu sér við umfjöllun þeirra um hliðstæð mál og leggur áherslu á að allt verði gert til þess að ná samkomulagi við samtök ríkisstarfsmanna um málið. Er það mun betri kostur en ef leysa þarf málið fyrir dómstólum eins og annars stefnir í.`` Vissulega get ég tekið undir að það sé miklu betri kostur að leysa málið áður en það komi fyrir dómstóla en við höfum bara séð að ekki hefur verið skeytt um að ljúka umfjöllun um þessi mál og afgreiða svona mál úr þinginu. Við í stjórnarandstöðunni höfum ítrekað bent á það hér að hliðstæð mál séu núna í dómskerfinu og það eigi að bíða með ákvarðanir og að samþykkja fleira í þessum dúr sem býður upp á sömu málsmeðferð. En það er eins og stjórnarliðar hvorki heyri eða sjái þegar um það er að ræða að einkavæða ríkisfyrirtæki og alltaf skal haldið inni að hin sérstöku ákvæði um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna skv. 14. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, eigi ekki við um starfsmenn þeirra fyrirtækja sem í hlut eiga þegar verið er að einkavæða ríkisfyrirtæki. Mér finnst því nokkuð sérkennilegt að þetta skuli koma fram í nál. meiri hluta landbn. sem bendir til þess að hún hefur vissar efasemdir um 6. gr. frv. þar sem þetta kemur fram og vill benda á það að allt verði gert til að ná samkomulagi við samtök ríkisstarfsmanna en jafnframt ætlar nefndin að standa að því að frv. verði samþykkt sem býður upp á það að út af þessu verði málaferli. Hér eiga yfir 100 starfsmenn í hlut í þessu fyrirtæki og það gæti orðið nokkuð dýrt fyrir ríkið þó meiningin með frv. sé að sjálfsögðu að græða eitthvað á því. Það gæti orði nokkuð dýrt fyrir ríkið að hér bætist við eitt fyrirtækið í viðbót þar sem starfsmenn færu í málaferli út af þessum ákvæðum. Í 1. gr. frv. segir, með leyfi forseta: ,,Nefnd, sem ráðherra skipar, skal meta eignir og skuldir verksmiðjunnar. Matið skal leggja til viðmiðunar um andvirði hlutafjár og upphaflega eiginfjárstöðu hins nýja félags.`` Hvernig skyldi þessi nefnd eiga að vera skipuð? Hverjir skyldu fá það hlutverk að meta eignir og skuldir verksmiðjunnar? Við höfum horft upp á það að ekki hefur verið farið neitt sérstaklega vel með það þegar eignir og skuldir og hlutafé er metið í upphafi þegar standa á að sölu fyrrum ríkisfyrirtækja. Við höfum undanfarnar vikur og mánuði verið að ræða hvernig staðið hefur verið að sölu SR-mjöls. Þar var ekki Ríkisendurskoðun t.d. fengin til þess að meta stöðu þess fyrirtækis áður en það var selt. Það var einkavætt í byrjun ágúst og einni eða tveimur vikum seinna var fyrirtækið komið á söluskrá. Enginn í ríkisgeiranum, þ.e. ekki fjárln., ekki Alþingi, ekki einu sinni fjmrh. vissi hvernig átti að standa að því eða hvernig þær eignir yrðu metnar. Hér stendur að það er nefnd sem ráðherra skipar sem á að meta eignir og skuldir verksmiðjunnar. Mér er því spurn: Hvernig verður sú nefnd skipuð? Það væri ágætt ef hér væri einhver, annaðhvort framsögumaður eða ráðherra, sem gæti svarað því hvernig þessi nefnd sem á að selja fyrirtækið verður skipuð. Í 3. gr. segir að ríkissjóður sé eigandi allra hlutabréfa í félaginu við stofnun þess og landbrh. á að fara með eignarhlut ríkissjóðs. Þetta á að vera til þess, samkvæmt því sem segir í athugasemdum með frv., að hagræða í rekstri og gera verksmiðjuna hæfari til að aðlaga sig markaðinum og takast á við breytingar og geta brugðist við fyrr en ella ef þetta væri ríkisfyrirtæki. Ég get ekki séð annað en hér sé verið að auka miðstýringu og þrengja hag þessa fyrirtækis þar sem nú á landbrh. einn að fara með eignarhlutinn. Hann einn á að mæta á hluthafafund og hann á að skipa stjórnina. Hún er ekki kosin á Alþingi og þar mun þá ekki gæta annarra sjónarmiða en sjónarmiða hæstv. landbrh. Það segir t.d. í athugasemdum með frv., sem mér finnst stangast nokkuð á við ýmsar fullyrðingar, með leyfi forseta: ,,Fyrirsjáanlegur er frekari samdráttur í notkun tilbúins áburðar`` --- sem hlýtur þá að draga úr framleiðslu verksmiðjunnar. Og það segir einnig að vegna nýs GATT-samnings og reglna muni draga úr notkun tilbúins áburðar. Og það verði að telja líkur á að þau atriði sem drepið er á hér að framan kunni að leiða til umtalsverðs samdráttar í sölu á tilbúnum áburði hér á landi. Það mun sem sagt draga úr sölu og rekstrarafkoma fyrirtækisins verða erfiðari. Svo er sagt síðar að sem stofnun í eigu ríkisins hljóti verksmiðjan að teljast vanbúin til þess verkefnis að skapa skilyrði til að takast á við þessa óvissuþætti. Þess vegna sé lagt til að rekstrarformi verksmiðjunnar sé breytt. Það eigi að tryggja hagsmuni ríkisins sem eiganda verksmiðjunnar. Mér finnst þetta stangast á, fullyrðingar að samdráttur sé alveg fyrirsjáanlegur, það sé fyrirsjáanlegt að rekstur fyrirtækisins verði erfiðari en síðan á allt í einu að tryggja hagsmuni ríkisins sem eiganda verksmiðjunnar en ríkissjóði er jafnframt ætlað að tryggja sína hagsmuni m.a. með því að selja fyrirtækið. Samt er um leið sagt að fyrirtækið eigi þannig framtíð fyrir sér að það muni ekki verða mikil söluvara. Þess vegna finnst mér eðlilegra að spyrja: Hverjum á að gefa þetta fyrirtæki? Það hlýtur að vera einhver sem á að taka við því svo ríkið losni við það vegna þess að framtíðin sé óviss, framtíðin verði erfið og reksturinn muni ekki bera sig og ríkið ætli að tryggja sína hagsmuni en það mun ekki geta selt það vegna þess að það lítur ekki út fyrir að við óbreyttar aðstæður muni reksturinn geta gengið. Það verður eitthvað annað að koma til. Þess vegna getur ekki verið að neinir sérstakir fjárfestar hafi hug á að fjárfesta í slíku fyrirtæki og þess vegna hlýtur í raun og veru að eiga að gefa þetta fyrirtæki. Þess vegna væri líka mjög forvitnilegt að vita hvernig sú nefnd á að vera skipuð sem á að takast á við það, eins og hér segir, að meta eignir og skuldir verksmiðjunnar til sölunnar. Ég ætla ekki að lengja mitt mál frekar um þetta. Ég hef mjög margt við þessi áform að athuga. Ég tel að þau standist engan veginn og ekki sé verið að hugsa um hag verksmiðjunnar, ríkisins, þeirra sem vinna við þessi störf né heldur hag landbúnaðarins í heild og ég er því alfarið á móti öllum hugmyndum um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins.

Hæstv. forseti. Hv. þm. spurði hvernig sú nefnd yrði skipuð sem ætti að meta eignir og skuldir verksmiðjunnar. Það liggur ekki fyrir. Það verður auðvitað reynt að velja kunnáttumenn til þess, færa menn sem geti gefið vísbendingu um það eins og venja er til þegar verið er að selja eignir og ekkert óvenjulegt við það. Auðvitað verður það stjórn fyrirtækisins sem fer síðan með mál hennar og tekur ákvörðun um það hvernig rétt sé að standa að þeim nauðsynlegu breytingum sem þurfa að verða á rekstri verksmiðjunnar í samráði við framkvæmdastjóra til að reyna að tryggja áframhaldandi rekstur hennar og atvinnu þeirra fjölmörgu starfsmanna sem þar eru. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir að það er ekki hægt að reka verksmiðjuna áfram á sama grundvelli þar sem einkasöluréttur á innflutningi á áburði verður afnumin um næstu áramót.

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra er greinilega ekki búinn að hugsa það til enda hvernig hann ætlar að skipa þessa nefnd. Það væri þá e.t.v. rétt að ítreka spurninguna og spyrja hvort hæstv. fjmrh. verður ekki hafður með í ráðum þar sem mér heyrist að hann hafi ekkert verið hafður með í ráðum við söluna á SR-mjöli samkvæmt ummælum sem hann hefur látið falla í umræðum áður. Og einnig hvort Ríkisendurskoðun komi að því að meta eignir og skuldir verksmiðjunnar.

Hæstv. forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvað hv. þm. gengur til. Eins og ég sagði þá verður staðið að því að meta eignir verksmiðjunnar með venjulegum hætti. Ég hef ekki tekið ákvörðun um það hvaða einstaklingar muni koma að því máli á þessari stundu. Ég tel rétt að sjá hvort málið verður afgreitt á þinginu. Mér virðist sem hv. þm. sé að reyna að vekja upp einhverja tortryggni um málsmeðferð með þessum athugasemdum. Ég sé ekki að tilgangurinn geti verið annar. Þó hygg ég að hv. þm. sé kunnugt um að hér er staðið að með venjulegum hætti og enginn ástæða til að draga það í efa.

Virðulegi forseti. Það sem ég er að reyna að koma á framfæri, hæstv. ráðherra, er það að ég tel að þegar verið er að selja eignir ríkissjóðs og meta eignir og skuldir þá eigi fjmrh. að koma að því og fjárln. helst að hafa umsögn um það líka. Ég tel ekki rétt að það sé einhver nefnd sem ráðherra skipar, sem ekki er einu sinni hægt að segja hverjir muni skipa þá nefnd þegar við erum að ræða þetta frv. Ég tel ekki rétt að það sé haft eins og hér segir heldur miklu eðlilegra að það sé fjmrh. og að fjárln. hafi umsögn um það hvernig að sölunni verði staðið.

Forseta er kunnugt um það að á milli formanna þingflokka er samkomulag um að ljúka fundi kl. sex en þar sem næsti hv. þm. á mælendaskrá er hv. 3. þm. Norðurl. v. sem er varaþm. og verður sennilega ekki í þinginu þegar málið verður tekið til framhaldsumræðu vill forseti gefa hv. 3. þm. Norðurl. v. kost á að tala.

Virðulegi forseti. Ég þarf svo sem ekki að vera langorður um þetta mál. Ég er búinn að tala einu sinni en vil þó aðeins koma inn á málið aftur. Ég tel að í 6. gr. frv. um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins séu ákvæði sem séu alsendis óásættanleg. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, á því ekki við um þá starfsmenn.`` Hér er sem sagt verið að afnema með einni lagagrein í frv. þau réttindi sem starfsmenn Áburðarverksmiðjunnar, sem unnið hafa þar margir hverjir áratugum saman, hafa áunnið sér og þau eru afnumin með einu pennastriki í þessu frv. Það er alveg óásættanlegt að það sé gert og sú óvissa sem er um þetta mál og hefur komið fram í umræðum um önnur mál eins og lyfjaverslunarmálið og fleiri mál er óásættanleg. Ég vil aðeins koma inn á það sem mér finnst líka vera kjarni málsins. Það er staða verksmiðjunnar, hvernig hún er og hvernig hún verður í ársbyrjun árið 1995. Staðreyndir málsins eru þær að Áburðarverksmiðja ríkisins er mjög stöndugt og gott fyrirtæki eins og það er í dag. Eins og ég sýndi fram á áðan hefur eignastaða fyrirtækisins batnað, það hefur verið hagnaður á undanförnum árum. Áburðarverð hefur lækkað á undanförnum árum og hagnaður sem hlutfall af eigin fé fyrir skatta var á sl. ári 5%. Það sem ég hefði viljað heyra frá hæstv. ráðherra er: Er vilji til að gera eitthvað til að treysta áframhaldandi rekstur verksmiðjunnar? Í öðru lagi: Getur hæstv. landbrh. upplýst mig um það hvort sambærilegar verksmiðjur á Evrópska efnahagssvæðinu njóti einhverra styrkja eða hlunninda sem skekkir samkeppnisaðstöðu Áburðarverksmiðjunnar? Eins kemur fram í umsögn Búnaðarfélags Íslands þá er það mjög alvarlegt mál ef ekki verður brugðist við með það að tryggja áframhaldandi rekstur verksmiðjunnar eftir næstu áramót. Hér er um að ræða fyrirtæki sem er með veltu á annan milljarð. Og 110 starfsmenn starfa hjá fyrirtækinu og það er eins og ég segi algerlega óásættanlegt annað en að framtíð Áburðarverksmiðju ríkisins verði tryggð þannig að áfram geti þetta fyrirtæki blómgast og dafnað eins og það hefur gert á undanförnum árum.