Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. um breyt, á l. um Fiskveiðasjóð Íslands er komið hingað til þessarar hv. d. frá hv. Nd., þar sem það hefur verið samþ., að vísu ekki fyllilega shlj., en þó með yfirgnæfandi meiri hl. atkv. Í frv. eru aðeins tvö efnisatriði. Hið fyrra er, að heimild ríkissjóðs til að ábyrgjast lántökur fyrir fiskveiðasjóð verði hækkuð úr 50 millj. í 150 millj. kr. eða jafngildi þeirra í erlendri mynt. Það er nú svo komið fyrir fiskveiðasjóði eftir síðustu gengisbreytingu, að erlendar skuldir hans eru komnar yfir þetta mark eða upp í 641/2 millj. kr., en þörf sjóðsins fyrir lánsfé er mjög brýn og vart í önnur hús að venda en að leita að því erlendis. Þess vegna er nauðsynlegt fyrir sjóðinn að fá ríkisábyrgðina hækkaða til þess að auðvelda þessar lántökur: Það hefur þegar verið gerð ráðstöfun til þess, að hann fái nokkurt viðbótarfé af svokölluðum ICA-peningum, sem fengnir voru hingað á árinu 1959 og samtals námu um 6 millj. dollurum, og verður væntanlega þess ekki langt að bíða, að fiskveiðasjóður geti fengið allverulega háa upphæð af því fé, eða á milli 30 og 40 millj. kr. Þetta er nauðsynlegt, vegna þess að þörf sjóðsins fyrir aukið fé er mjög brýn. Til dæmis um, hversu gífurlegar lánveitingar sjóðsins eru, má geta þess, að lán á s.l. ári, 1960, voru fyrir innflutt skip 122 millj. og fyrir skip smíðuð hér á landi um 16 millj. Þar við er þó að athuga, að upphæðin, sem greiða þurfti fyrir erlendu skipin, verður ekki greidd öll í einu, heldur er á verulegum hluta hennar nokkur gjaldfrestur. En það er þó greinilegt, að starfsfé sjóðsins þarf að aukast. Það er ekki í önnur hús að venda en að fá erlent lán til starfseminnar og þess vegna nauðsynlegt að hækka ríkisábyrgðina úr 50 millj., sem hún hefur verið bundin við og er bundin við í núgildandi lögum, eitthvað, og hefur hér markið verið sett 150 millj. kr. Hitt efnisatriðið, sem í frv. felst, er það, að fiskveiðasjóðnum verði heimilað að áskilja sér, að þegar ný lán eru veitt úr sjóðnum, þá endurgreiðist þau með breytilegri fjárhæð, sem nemi gengisbreytingu ísl. krónu á lánstímanum. Fiskveiðasjóður varð á árinu 1960, í sambandi við gengisbreyt. þá, fyrir mjög tilfinnanlegu gengistapi, sem nam 21.9 millj. kr., og það er ekki eðlilegt, að sjóðurinn beri þessar byrðar og þessa áhættu, heldur séu það þeir, sem lánin taka, sem verði að gera sér ljóst, að um leið og þeir taka þessi erlendu lán, verði þeir að bera þá áhættu, sem slíku fylgir, og borga gengisbreytinguna, ef hún verður á einhverju síðara tímabili, sem lánið stendur. Fjárhagur fiskveiðasjóðs er að vísu góður og tekjur hans eru óvenjulega miklar á íslenzkan mælikvarða. Hann hefur veitt lán til skipabygginga einna um 230 millj. kr. rúmar, en skuldbundið sig til að greiða í viðbót 100 millj., sem fengizt hafa að láni hjá erlendum skipasmíðastöðvum. Eignir hans eru taldar í árslok 1960, að skuldunum frádregnum, í kringum 224 millj. kr., og er það geysifé á íslenzkan mælikvarða, og er þá búið að draga frá það tap, sem hann varð fyrir á árinu. Árlegar tekjur hans eru líka miklar og hafa á árinu 1960 orðið sem hér segir: Ríkissjóður hefur lagt fram 2 millj. Útflutningsgjald frá 1959, móttekið á árinu 1960, var um 5.4 millj., útflutningsgjaldið 1960 32 millj., og auk þess eru svo vaxtatekjur sjóðsins, 11 millj. árlega og þó rúmlega það, þannig að segja má, að sjóðurinn standi föstum fótum. En svo bezt gerir hann það til lengdar, að hann verði ekki fyrir skakkaföllum eins og þeim, sem hann varð fyrir á árinu 1960, og til þess að koma í veg fyrir það eru ákvæðin í 2. gr. frv. sett. Ég skal geta þess að, lokum, að bæði Landssamband ísl. útvegsmanna og stjórn fiskveiðasjóðsins sjálfs hafa sent hv. Nd. umsagnir sínar um frv, og mælt eindregið með því, að það yrði samþ., enda er óskin um, að frv. yrði flutt, frá fiskveiðasjóði sjálfum komin. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Mönnum hefur verið ljóst um langt skeið, að það hefur ríkt hið mesta ófremdarástand í fangelsismálum okkar. Aðalfangelsi landsins, vinnuhælið að Litla-Hrauni og hegningarhúsið í Reykjavík, eru gamlar og úreltar stofnanir, þar sem ekki er aðstaða fyrir hendi til að annast fangagæzlu með þeim hætti, sem hegningarlögin mæla fyrir um, og enn síður aðstaða til að uppfylla nútímakröfur um fangelsi og meðferð þeirra manna, sem dæmdir hafa verið til refsivistar. En þar með er ekki allt upp talið. Vinnuhælið að Litla-Hrauni og hegningarhúsið í Reykjavík rúma ekki nándar nærri þá tölu fanga, sem nauðsyn bæri til. Hefur þetta leitt til þess á öðru leitinu, að dæmdir menn verða oft að bíða mánuðum saman eftir því að verða „settir inn“, og er það suðvitað afar óheppilegt, en á hinu leitinu hefur húsnæðisskorturinn leitt til þess, að þurft hefur að sleppa föngum úr haldi miklu fyrr en æskilegt væri og löngu áður en refsivistartími þeirra er útrunninn, til þess eins að rýma fyrir öðrum, sem bíða eftir plássi. Með frv. því, sem hér liggur fyrir um ríkisfangelsi og vinnuhæli, svo og frv. um héraðsfangelsi, sem fylgir í kjölfar þess, er ætlunin að leggja grundvöllinn að nýrri og betri skipan á fangelsismálum okkar. Aðalefni frv. er, að ríkið skuli eiga og reka ríkisfangelsi, vinnuhæli og unglingafangelsi. Skal ríkisfangelsi vera staðsett í Reykjavík eða nágrenni og rúma 100 fanga. Fangelsinu skal skipt í þessar deildir: einangrunarfangelsi, öryggisgæzludeild, geðveilladeild, kvennafangelsi og gæzluvarðhald. Þá segir. enn fremur í frv., að vinnuhælið að Litla-Hrauni skuli stækkað, svo að þar verði rúm fyrir 60 fanga. Frv. þetta ásamt frv. um héraðsfangelsi er byggt á ýtarlegri skýrslu Valdimars Stefánssonar sakadómara um fangelsismál, er hann samdi að tilhlutan dómsmrn. að undangenginni umfangsmikilli athugun og skýrslusöfnun, er var framkvæmd í þessum efnum. Allshn., sem fjallað hefur um þetta frv., hefur kynnt sér skýrslu Valdimars Stefánssonar um þessi mál. Þá hefur n. einnig fengið umsagnir fjögurra aðila um málið, en þeir eru lagadeild háskólans, Dómarafélag Íslands, Samband íslenzkra sveitarfélaga og félagið Vernd, en það lætur fangamál til sín taka. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér kafla úr umsögnum þessara aðila. Í umsögn lagadeildar háskólans segir m.a. svo: „Inntakið í ofangreindu frv. er að mæla fyrir um byggingu ríkisfangelsis og unglingafangelsis, og er kveðið á um það í frv. þessu, hvaða deildir skuli vera í stofnunum þessum. Þá er einnig mælt fyrir um stækkun vinnuhælisins á Litla-Hrauni. Eins og fangelsismálum okkar er háttað hér á landi, er mjög brýn þörf á úrbótum og þolir ekki bið, að þessar nýju stofnanir séu reistar. Með frv. þessu er til þess stofnað, að lögfest sé áætlun um átak í þessum málum næstu árin, og er mjög mikilvægt, að öruggur grundvöllur sé lagður að framkvæmdum á þessum sviðum til frambúðar. Kennarar laga og viðskiptadeildar telja þá áætlun, sem felst í frv., hyggilega og skynsamlega, þótt menn kunni að líta misjafnlega á nokkur framkvæmdaatriði. Meðal þeirra má nefna, að orka mun tvímælis; að gæzluvarðhaldsdeild og kvennadeild séu í ríkisfangelsinu, sbr. 2. gr. frv. Enn fremur má benda á, að með rökum má finna að þeirri tilhögun, að afplánun meðlaga og barnalífeyris eigi að fara fram í vinnuhæli eða unglingafangelsi, sbr. 5. gr. frv., sem raunar er að mestu í samræmi við núgildandi lög.“ Þetta var úr umsögn laga- og viðskiptadeildar um frv. Þá kem ég að umsögn Dómarafélags Íslands. Þar segir svo: „Stjórn Dómarafélags Íslands hefur á fundi sínum 10. þ.m. fjallað um bréf hv. allshn. Ed. Alþingis 24. okt. s.l., en í bréfi þessu er óskað umsagnar félagsins um frv. til laga um héraðsfangelsi og frv. til laga um ríkisfangelsi og vinnuhæli. Félagsstjórnin var sammála um að mæla með samþykkt beggja þessara lagafrv.“ Þá kem ég að umsögn Sambands íslenzkra sveitarfélaga. Sú umsögn beinist miklu frekar að hinu frv., um héraðsfangelsi, en um þetta frv. segir svo: „Stjórn sambandsins mælir hins vegar með frv. til laga um ríkisfangelsi og vinnuhæli og er því fylgjandi, að það verði samþ., því að þar er fylgt þeirri stefnu í málum þessum, sem sambandið getur alla tíð aðhyllzt.“ Í umsögn félagsins Verndar segir svo m.a.: „Vernd fagnar tilkomu þessara frv., því að með byggingu ríkisfangelsis verður hægt að koma við meiri sérgreiningu fanga en nú er og þar með stuðla að því, að fangavístin verði e.t.v. ekki einvörðungu til ills, svo sem nú virðist með þeim fangelsum, sem þjóðfélagið hefur til umráða. Með byggingu nýs fangelsis í ætt við það, sem gert er ráð fyrir í frv., verður einn bletturinn á samfélagi okkar máður af. Vernd finnst það firra að hafa deild fyrir kvenfanga í sambyggingu fangelsisins. Kvennafangelsi á alls ekki að hafa á næstu grösum við karlafangelsi. Vernd þykist vita, að sparnaðarsjónarmið hafi ráðið skipan þeirri, sem um betur í frv. í þessum efnum. Kvennafangelsi verður að byggja sér og víðs fjarri fangelsi karla. Eru rök augljós fyrir þessari skoðun Verndar og því óþarft að rekja þau hér.“ Þetta var úr umsögn félagsins Verndar um frv. Allshn. var vel ljóst, að það er á ýmsan hátt óheppileg tilhögun að hafa kvennafangelsi sem deild í almennu fangelsi fyrir karla. Sem betur fer er hér aðeins þörf fyrir lítið kvennafangelsi. Ætti að reisa það sem sjálfstæða stofnun, fjarri öðrum fangelsum og án rekstrartengsla við þau, mundi bygging þess og rekstur verða óhæfilega kostnaðarsamur miðað við fangafjölda. Gæti það leitt til þess, að kvennafangelsi yrði aldrei byggt. Það er því fyrst og fremst af fjárhagslegum ástæðum, sem meiri hl. n., er stendur að nál. á þskj. 347, hefur ekki séð ástæðu til að breyta ákvæði frv. um, að kvennafangelsið skuli vera deild í ríkisfangelsinu. Í 5. gr. frv. segir, að afplánun meðlaga eða barnalífeyris samkvæmt framfærslulögum fari fram í vinnuhæli eða unglingafangelsi eftir aldri barnsfeðra. N. var að vísu nokkuð óánægð með þetta orð: „afplánun“, fannst það ekki vel eiga við, þótt hún fyndi ekki annað orð. En það væri e.t.v. hægt að skjóta því hér fram til orðhagra manna í d., hvort ekki væri hægt að finna eitthvert hugtak, sem betur ætti þarna við. Það var minnzt á það í umsögn laga- og viðskiptadeildarinnar, að þetta fyrirkomulag gæti e.t.v. orkað tvímælis. N. sá þó ekki ástæðu til þess að breyta þessu. Eftir núgildandi framfærslulögum fer þessi „afplánun“ fram á vinnuhæli. Það er rétt að taka það hér fram, að þegar þessar stofnanir, sem frv. gerir ráð fyrir, eru komnar á fót, þ.e.a.s. vinnuhæli og unglingafangelsi, mundi gert ráð fyrir því, að Kvíabryggja yrði lögð niður, og þeir, sem eru að vinna af sér meðlög og barnalífeyri, mundu þá annaðhvort vera á þessu nýja vinnuhæli, sem reist yrði, eða í unglingafangelsi, allt eftir aldri þeirra. Í 7. gr. frv. segir, að veita skuli úr ríkissjóði 1 millj. kr. á ári hverju hið minnsta til fangelsisbygginga, þar til komið hafi verið upp fangelsum þeim, sem lög þessi mæla fyrir um. Nm. var vel ljóst, að þessi upphæð er ófullnægjandi, og á það var einnig bent af sumum þeim aðilum, er fengu frv. til umsagnar. Þess er þó að geta, að hér er um lágmarksupphæð að ræða. Er þess víssulega að vænta, að fjárveitingavaldið sjái sér að jafnaði fært að hækka þessa upphæð nokkuð. Þar sem ríkisvaldið hefur þó ætíð í mörg horn að líta með fjárframlög, taldi meiri hl. n. ekki rétt að binda hendur fjárveitingavaldsins frekar í þessu efni en gert er í frv. Meiri hl. allshn. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, svo sem fram kemur í áliti meiri hl. Einnar breytingar er þó þörf til þess að leiðrétta skekkju, sem vakin hefur verið athygli á, en sem betur fer, hefur hæstv. minni hl. tekið þá leiðréttingu upp í sínar brtt. á þskj. 339, þ.e. brtt. við 2. gr., þar sem segir, að í stað orðanna „kvennafangelsi og gæzluvarðhald“ skuli koma: „kvennafangelsi, varðhald og gæzluvarðhald“. Þar er í raun og veru ekki um efnisbreytingu að ræða, því að þetta orð: „varðhald“ mun af hreinum misgáningi, sennilega við prentun frv., hafa fallið niður. Þetta átti alltaf að standa þar, og það er nauðsynlegt að leiðrétta.



Herra forseti. Það er ástæða til þess að fagna því, að hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram frv. til laga um fangelsi. Eins og hv. frsm. meiri hl. tók fram, er orðin brýn þörf á endurbótum í þeim málum. Hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram tvö frv. til l. um þessi mál, annað um ríkisfangelsi og vinnuhæli og hitt um héraðsfangelsi, og hafa þau orðið samferða við athugun og afgreiðslu í hv. allshn. Þessi hv. n. gat ekki orðið alveg sammála um afgreiðslu málsins og skiptist í meiri hl. og minni hl. Minni hl. n., sem ég tala hér fyrir, fagnar tilkomu frv. í sjálfu sér, en óskar að gera örfáar brtt. við frv. til laga um ríkisfangelsi og vinnuhæli. Flestar þeirra eru ekki stórvægilegar, en nokkrar þeirra eru það þó, og mun ég aðallega ræða þær till., sem máli skipta. Hv. frsm. meiri hl. tók það fram áðan, að ég ber fram eina brtt. við 2. gr. frv. um, að bætt verði inn í orði, sem að líkindum, eins og hann tók fram, mun hafa fallið niður, orðinu „varðhald“. Ég fjölyrði ekki frekar um það. Í 3. gr. er ákveðið um vinnuhæli ríkisins að Litla-Hrauni í Árnessýslu, að í því skuli vera rúm fyrir 60 manns. Ég hef gert það að till. minni á sérstöku þskj., að orðunum „á Litla-Hrauni í Árnessýslu“ verði sleppt. Með því vil ég láta það laust og bundið, hvort vinnuhæli ríkisins verði reist að Litla-Hrauni eða á einhverjum öðrum stað. Ég er ekki viss um, að það sé sjálfsagður hlutur, að vinnuhæli ríkisins, eins og það á að verða, skuli reist og rekið þar endilega. Þetta vinnuhæli var byggt fyrir u.þ.b. 40 árum og var þá byggt sem sjúkrahús. Því var í upphafi aldrei ætlað að vera vinnuhæli eða fangelsi. En árið 1929 var tekin ákvörðun um, að húsið skyldi notað sem vinnuhæli fyrir sakamenn, og siðan hefur það verið í þeirri notkun eða alls um 30 ár. Húsið hefur aldrei verið heppilegt til þessara nota, enda hefur forstjóri hælisins sagt, að húsaskipun væri óhagstæð, og kemst þá sýnilega mjög vægt að orði. Reynslan hefur líka sýnt, að húsaskipanin er í meira lagi óhagstæð, eins og frásagnir í dagblöðum hafa borið vitni um nú á undanförnum árum, þar sem aftur og aftur hafa skapazt alvarleg vandræði vegna húsaskipanar þessa hælis. Nú er meiningin samkvæmt þessu frv. að stækka þetta hæli um liðlega helming, byggja við og breyta. Er það nú víst eða hefur það verið athugað nægilega, að það borgi sig að nota þetta gamla og gallaða hús? Gæti ekki rannsókn og útreikningar alveg eins vel leitt í ljós, að það borgaði sig að byggja upp frá grunni vinnuhæli fyrir 60 menn eins og að klastra við þetta gamla, gallaða og úrelta hús, sem nú er í notkun? Mér finnst a.m.k. vert, að þetta yrði athugað, áður en lögfest verður og ákveðið, að vinnuhælið skuli vera á Litla-Hrauni áfram. Ég legg það aðeins til, að í frvgr. verði ákveðið að í vinnuhæli ríkisins skuli vera rúm fyrir 60 fanga og að það skuli fullnægja fangelsisrefsingum, öðrum en þeim, sem 4. gr. tekur til, en óska þess, að því verði ekki slegið föstu, að það skuli endilega vera að Litla-Hrauni í Árnessýslu. Þar fyrir gæti niðurstaða orðið sú, að ráðlegt þætti að hafa hælið á sama stað og áður. En það væri jafnfrjálst eftir sem áður, þótt þessu ákvæði væri sleppt í 3. gr. Ég fer svo ekki fleiri orðum um það. Þá legg ég til, að 5. gr. verði alveg sleppt. Hún fjallar um afplánun meðlaga eða barnalífeyris samkvæmt framfærslulögum og sagt, að sú afplánun skuli fara fram í vinnuhæli eða unglingafangelsi eftir aldri barnsfeðra. Það kom fram í ræðu hv. frsm. meiri hl., að þetta atriði 5. gr. var athugað eða rætt lítils háttar í hv. allshn. og að menn voru ekki alls kostar ánægðir með þetta ákvæði, með þessa gr. frv., þótt niðurstaðan yrði sú, að meiri hl. vildi ekki breyta þessu neitt. En ég legg til, að þessari gr. verði sleppt með öllu. Ég held, að það komi ekki að neinu tjóni, þótt þessari gr. sé sleppt eða því ákvæði, sem í henni er. Það er ákvæði um sama efni í framfærslulögum, að sveitarstjórn geti leitað úrskurðar um, að vanskilamenn á þessu sviði skuli vinna af sér barnsmeðlög á vinnuhæli, og mér finnst óþarft að taka það upp í þessi lög, - finnst nóg, að það standi í þeim einu lögum, sem það nú er í. Það er þegar rekið vinnuhæli sérstaklega í þessu skyni, vinnuhæli, sem er ekki álitið fangelsi í venjulegri merkingu eða vinnuhæli sakamanna beinlínis, og ég tel í raun og veru vel, að slíkt hæli sé rekið. Annars má mjög um það deila, hvort þetta ákvæði í framfærslulögum eigi í lögum að vera eða ekki, og ég er ekki frá því, að það sé heldur til óprýði í okkar réttarfari, en það er annað mál. Ég legg til, að þessu ákvæði í 5. gr. sé sleppt, aðallega af því, að ég tel það óþarft í þessu frv. Þá kem ég að þeirri brtt., sem ég tel skipta mjög miklu máli, og það er 4. brtt. á þskj. 339. Í staðinn fyrir 5. gr. í frv., sem ég legg til að sé sleppt, sting ég upp á að komi 5. gr. með allt öðru efni, sem sagt um það, að héraðsfangelsi skuli eins og önnur fangelsi vera ríkisfangelsi. Ég hef sett inn í þessa till. öll ákvæði, sem ég tel máli skipta í sambandi við héraðsfangelsi, og legg til, að sú gr. verði sett inn í frv. um ríkisfangelsi sem 5. gr. þess. Það hefur verið svo og er hér á Íslandi, að héraðsfangelsi eru reist og rekin af sveitarfélögum og ríki í sameiningu, þannig að kostnaður er greiddur að hálfu af hvorum þessara aðila. Við þetta í sjálfu sér er kannske ekki mikið að athuga. En þó er eitt, sem ég tel mjög varhugavert við þetta fyrirkomulag, og það er, að annar aðilinn annast reksturinn, ræður rekstrinum og ákveður reksturinn, en hinn aðilinn hefur ekkert með sjálfan reksturinn að gera annað en að greiða til hans. Ég tel það alltaf óheppilegt fyrirkomulag, hvort sem það eru samskipti ríkis og sveitarfélaga eða annarra aðila, að tveir aðilar kosti, en annar hefur ekkert að segja um stjórn rekstrarins. Þetta tel ég í sjálfu sér óheppilegt, og þarna hallar á sveitarfélögin. Valdimar Stefánsson sakadómari, sem hefur athugað þessi mál á s.l. ári fyrir beiðni hæstv. ríkisstj. og undirbúið þetta frv., fer nokkuð inn á þessi helmingaskipti, bæði í skýrslu sinni til hæstv. ríkisstj. og í aths. við frv. Ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa örstuttan kafla um þetta efni úr skýrslu sakadómarans. Hann er á þessa leið: „Í Danmörku, Noregi og Svíþjóð var þetta fyrirkomulag áður, þ.e.a.s. þátttaka sveitarsjóðanna í fangelsakostnaðinum, en er nú úr lögum numið þar fyrir löngu, í Danmörku 1938, í Noregi 1904 og í Svíþjóð 1921. Frá þessum tímum ber ríkissjóður í þessum löndum einn allan kostnað af fangelsunum, bæði ríkis- og héraðsfangelsunum. Skilst mér einhugur ríkja um, að þetta sé eðlilegt og heppilegt fyrirkomulag og til stórbóta frá því, sem áður var. Ríkið hefur lög- og dómgæzluna með höndum og verður að sjá um, að hún fari sómasamlega úr hendi, þ. á m., að nægileg fangelsi séu til. Þarf það ekki eftir breytinguna að eiga undir misjafnlega áhugasömum sveitarstjórnum eða misjafnlega getumiklum sveitarsjóðum, hvernig fangelsismálum er fyrir komið í hlutaðeigandi sveitarfélögum. En hér víkur þessu öðruvísi við, eins og áður segir. Skv. 3. og 6. gr. l. nr. 29/1936 eru það sveitarstjórnir, sem frumkvæði hafa að byggingu fangelsa og breytingum á þeim. Gera má að vísu ráð fyrir, að flestar sveitarstjórnir hafi skilning á þörfum sveitarfélags síns í fangelsismálum og fari að ráðum hlutaðeigandi yfirvalds í þeim efnum. Fari þær fram á framkvæmdir í þessum málum, er það ríkisins með íhlutun dómsmrh. samkvæmt 5. gr. laganna að leggja fram fé til móts við sveitarsjóðina, eftir því sem veitt er til þess á fjárl. Málið vandast, ef sveitarstjórn hefur ekki skilning á fangelsaþörf héraðsins eða sveitarsjóður er þess vanmegnugur að leggja fram fé til nauðsynlegra framkvæmda til móts við ríkissjóð. Gæti slíkt leitt til ófarnaðar, sem að óbreyttri löggjöf yrði vandleystur.“ Þannig farast sakadómaranum í Reykjavík orð í skýrslu sinni. Það eru einnig aðrar hliðar á þessu máli, og ég vil aðeins stuttlega minnast á þá hlið, sem sérstaklega snýr að sveitarfélögunum sjálfum. Það er kunnugt, að sveitarstjórnir hafa á undanförnum árum hvað eftir annað gert samþykktir þess efnis að losna við lögreglukostnaðinn með öllu og þar með kostnaðinn af fangelsunum. Þetta er eðlilegur hlutur og frá sjónarmiði sveitarstjórna fyrst og fremst tilkominn vegna fjárhagslegra örðugleika sveitarfélaganna. Það hefur margsinnis verið á það bent, að sveitarfélögin þyrftu að fá fleiri tekjustofna, að ríkisvaldið þyrfti að beita sér fyrir því, að sveitarfélögin fengju fjölbreyttari tekjustofna. Eins og kunnugt er, hefur það viljað verða svo, að ríkisvaldið leggur fleiri og fleiri byrðar á sveitarfélögin. Það er ekki hægt að lasta það, Þannig hafa mál þróazt í okkar þjóðfélagi á undanförnum árum. En það hefur ekki að sama skapi verið séð vel fyrir því, að sveitarfélögin gætu sómasamlega staðið undir öllum þeim skuldbindingum, sem þau smátt og smátt hafa orðið að taka á sig í vaxandi mæli. Það er víssulega til sú leið að afla sveitarfélögum nýrra tekjustofna. En það er líka önnur leið til að létta af sveitarfélögunum, og hún er sú, að ríkisvaldið taki af þeim einhverja byrðina eða nokkrar byrðarnar. Ef ríkisvaldið vildi taka af þeim kostnaðinn við löggæzlu og fangelsi, þá væri það talsverð hjálp fyrir sveitarfélögin. Frumvörpin um ríkisfangelsi og vinnuhæli og um héraðsfangelsi voru send til umsagnar Sambandi ísl. sveitarfélaga, eins og hv. frsm. meiri hl. tók fram, og þegar stjórn Sambands íslenzkra sveitarfélaga hafði fengið þessi frv. til athugunar, var strax skotið á fundi, stjórnarfundi, og þar gerð samþykkt 6. nóv. s.l. Sú samþykkt hljóðar þannig: „Stjórn Sambands íslenzkra sveitarfélaga vísar til fyrri samþykktar sambandsþings, fulltrúaráðsfunda og bæjarstjórafunda þess efnis, að sveitarsjóðir verði leystir undan greiðslu lögreglukostnaðar, og telur eðlilegt, að fangelsi hér á landi verði reist og rekin fyrir. fé ríkissjóðs, svo sem tíðkast hjá öðrum norrænum þjóðum.“ Þetta er samþykkt, sem sambandsstjórnin hefur gert og sent hv. allshn. Í niðurstöðu umsagnar sinnar segir stjórn sambandsins á þessa leið: „Samkvæmt framansögðu er Samband íslenzkra sveitarfélaga andvígt því, að frv. til l. um héraðsfangelsi, sem stjórn sambandsins var sent til umsagnar, verði lögfest í núverandi mynd, en leggur til, að því verði breytt til samræmis við þær ályktanir, sem áður hafa verið gerðar á vegum sambandsins um þetta efni.“ Óskir sveitarfélaganna eru þannig mjög skýrt markaðar í þessu máli. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð. En ég verð aðeins að láta í ljós nokkra undrun mína á því, ef svo er, að hæstv. dómsmrh. sé eindreginn í því að hafna breytingu eins og þeirri, sem ég legg hér til að gerð verði. Mér skilst, að hann hafi að mörgu leyti betri aðstöðu til að dæma um þetta en ég og dæma það á sama veg. Þetta sjónarmið finnst mér koma skýrt fram í ummælum sakadómarans, og hann bendir á, að þessi breyting hafi fyrir löngu verið gerð annars staðar á Norðurlöndum. Ég trúi því ekki, að hæstv. ráðherra vilji halda í þetta eingöngu af því, að hans stefna sé sú yfirleitt að varðveita ríkjandi ástand, hverju nafni sem nefnist. Því trúi ég ekki. Hér er aðeins um það að ræða að létta fjárhagsbyrðum af sveitarfélögunum og leggja á ríkið, en það tel ég enga fjarstæðu. Síðasta brtt., sem ég geri að umtalsefni, snertir 7. gr. og varðar fjárframlög úr ríkissjóði til þess að koma upp þeim stofnunum, sem um ræðir í frv. Það er ákveðið í 7. gr., að veita skuli úr ríkissjóði 1 millj. kr. á ári hverju hið minnsta til fangelsabygginga, unz komið hefur verið upp fangelsum þeim, sem lög mæla fyrir um. 1 millj. kr. er lítið framlag. Það má segja, að það geti samkv. þessum lögum orðið meira. En það er hætt við því, að það verði ekki fyrst um sinn meira en 1 millj. kr. lögð til þessara mála árlega næstu árin, að það verði haldið við þetta ákvæði, úr því að það hefur verið sett í lög. Nú er ég alveg viss um, að okkur öllum, sem hér erum inni, kemur saman um, að þetta er allt of lág upphæð. En ríkissjóður hefur í mörg horn að líta, og það er því miður ekki hægt að hafa þetta meira á næstu árum, kunna menn að segja. En ef það er óhjákvæmilegt að setja þessa upphæð - 1 millj. kr. - í lögin, þá er spurningin, hvort þetta frv. hafi nokkurn tíma átt erindi hingað inn á Alþingi að þessu sinni. Dómsmálastjórninni, lögreglunni, föngunum, allri þjóðinni er mikil nauðsyn á því að fá þær umbætur, sem hér um ræðir. En engum þessara aðila er greiði gerður með því að samþykkja á Alþingi frv., sem næstu áratugina verður ekkert annað en pappírsplagg. Vitanlega tekur það marga áratugi að koma upp þessum stofnunum með því fjárframlagi, sem hér er ráðgert. Ég hef í minni till. lagt til, að þetta yrði tvöfaldað. Vitanlega er það líka allt of lítið og nær allt of skammt. Ég þorði ekki að hafa hækkunina meiri í minni tillögu, en ég hafði hana þetta í þeirri von, að hún fengist kannske fram. Og í öllu falli er hægt að hugga sig við það, að ef þessi upphæð - 1 millj. króna verður tvöfölduð, þá tekur það undir öllum kringumstæðum helmingi styttri tíma að koma þessum stofnunum upp en ella yrði.



Herra forseti. Ég get látið mér að nokkru leyti nægja að vísa til þess, er ég sagði í framsöguræðu minni um frv. til l. um ríkisfangelsi og vinnuhæli. Héraðsfangelsin eru ætluð handa handteknum mönnum, gæzluföngum og þeim, sem dæmdir eru til skammrar varðhaldsvistar. Ástandið í fangelsismálum, að því er héraðsfangelsi varðar, er ef til vill ekki miklu betra en ástandið í málum ríkisfangelsa og vinnuhæla. Þó er það auðvitað nokkuð misjafnt í hinum einstöku lögsagnarumdæmum. Sums staðar eru viðunandi héraðsfangelsi fyrir hendi, en á öðrum stöðum eru þau ýmist ófullnægjandi ellegar þau skortir alveg. Valdimar Stefánsson sakadómari telur í skýrslu sinni, að brýnust þörfin til úrbóta í héraðsfangelsamálum utan Reykjavíkur sé í Vestmannaeyjum, Ólafsvík, Akureyri, Raufarhöfn og á Seyðisfirði. Í Reykjavík telur hann nauðsynlegt að byggja 60 klefa fangageymslu í stað núverandi lögreglustöðvarkjallara. Frumvarpi því um héraðsfangelsi, sem hér liggur fyrir, er ætlað að koma fyrst og fremst í stað laga um fangelsi, nr. 29 frá 1936. Er hér ekki um neinar meginbreytingar að ræða. Aðalbreytingin er fólgin í því að setja skýrari reglur um samvinnu ríkisvaldsins og sveitarfélaganna um byggingu héraðsfangelsa og hvernig tekin skuli fullnaðarákvörðun um framkvæmdir og að tryggja betur en áður, að fé sé fyrir hendi til að ljúka þeim framkvæmdum, sem ráðizt hefur verið í. Það hefur komið fram og heyrzt um það ýmsar raddir, kom m.a. fram hér í umr. um ríkisfangelsi, að eðlilegt væri, að ríkið annaðist að öllu leyti kostnað við rekstur og byggingu héraðsfangelsa. En samkv. þessu frv. er það óbreytt frá því, er áður var, að ríkið skuli greiða þetta að hálfu á móti viðkomandi sveitarfélögum. M.a. hefur verið vitnað hér til umsagnar Sambands íslenzkra sveitarfélaga, og það hefur líka verið vitnað hér í nágrannalöndin, hvernig þessu er fyrir komið þar. Það má sjálfsagt færa fram ýmis rök fyrir því, að það væri sanngjarnt, að ríkið greiddi þetta að öllu leyti. Þegar maður er þó að bera saman við önnur lönd, þá er auðvitað ekki nóg að taka einangruð tilfelli eins og héraðsfangelsi út úr, heldur yrði þá raunverulega að bera saman til þess að fá rétta mynd öll samskipti sveitarfélaga og ríkisvalds í þeim löndum. Út af fyrir sig er það ljóst, að héraðsfangelsin eru byggð í þágu héraðsins og ríkisins, þannig að það er a.m.k. ekkert óeðlilegt, þó að þessir aðilar skipti kostnaðinum með sér. Það er svo um margar framkvæmdir, að þær eru greiddar af báðum aðilum, ríki og sveitarfélögum, við skulum segja eins og skólar, sjúkrahús, hafnir o.fl., o.fl., og mér fyndist óeðlilegt, að farið væri að taka eitt og eitt af þessum atriðum út úr og gera þarna breytingu á, heldur yrði að taka þetta allt fyrir í heild og endurskoða þessi atriði í heilu lagi og þá jafnframt því, sem endurskoðaðar væru reglurnar um tekjustofna sveitarfélaga. Það, sem ég held að verði þó fyrst og fremst að hafa í huga, þegar tekin er ákvörðun um það, hvort eðlilegt sé, eins og sakir standa, að ríkið taki þetta allt að sér eða sveitarfélag verði látið halda áfram að greiða þetta að hálfu, það sé, hvor aðferðin sé líklegri til þess að hafa áhrif í þá átt, að bætt sé úr skorti á héraðsfangelsum. Ég hygg, að ef ríkið tæki að sér að greiða þetta allt saman, mundu rísa upp gegndarlausar kröfur á hendur ríkisvaldinu frá héruðum og sveitarfélögum víðs vegar um landið, en ef þetta er hins vegar óbreytt, þá mundu sveitarfélögin vissulega vilja leggja það á sig að greiða sinn hluta óbreyttan af þessu, og það yrði til þess, að það kæmi raunhæft frumkvæði úr héruðunum sjálfum um uppbyggingu héraðsfangelsa, í stað þess að ef þessu yrði breytt, þá kæmu eingöngu kröfur á hendur ríkisvaldinu. Og ég held einmitt, að það sé líklegra til árangurs, að sveitarfélögin hafi líka skyldum að gegna í þessu efni. Meiri hl. allshn., sem hefur fjallað um þetta frv., hefur mælt með því, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og fram kemur í nál. meiri hl. á þskj. 346.



Herra forseti. Það er ekki ætlun mín að mæla á móti samþykkt þessa frv. eða ræða mikið efni þess. En ég vil leyfa mér með örfáum orðum að bera fram fyrirspurn til frsm. nefndarinnar eða leita skýringar á einu atriði frv. og jafnframt að benda nefndinni á atriði, sem ég tel að betur megi fara. Það er ótvírætt, að nauðsyn ber til þess að halda uppi löggæzlu í sérhverju réttarríki, og með frv. þeim, sem hér eru til umr., mun vera stefnt í rétta átt. En þessi tvö frv., sem hér eru rædd, ber að skoða í samhengi hvort við annað, og í frv., sem verið var að afgreiða, um ríkisfangelsi og vinnuhæli, segir berum orðum í 1. gr. þess, að ríkið skuli eiga og reka þessi fangelsi, sem siðan eru talin. En í frv. um héraðsfangelsi eru ákvæði um, í hvaða hlutföllum stofnkostnaður og rekstrarkostnaður Skuli greiddur, annars vegar af ríkinu og hins vegar af hlutaðeigandi sveitarfélagi. En ég hef ekki komið auga á, að það sé nokkurs staðar tekið fram í frv. berum orðum, hvaða aðili verði eigandi eða hafi eignarrétt á þessum stofnunum, héraðsfangelsunum, eftir að þau hafa verið reist og tekið til starfa. Út af þessu vil ég bera fram þessa fyrirspurn til frsm. nefndarinnar: Ber ekki að skilja þetta frv. svo, að þessar stofnanir, héraðsfangelsin, verði eign hlutaðeigandi sveitarfélaga, en framlag ríkisins skoðist sem styrkur vegna stofnkostnaðar og rekstrar fangelsanna? Eða í annan stað: Eiga þessar stofnanir að verða sameign ríkisins og hlutaðeigandi sveitarfélaga og þá væntanlega í réttu hlutfalli við það, sem stofnkostnaður er greiddur? En ef þetta ber að skilja svo, sem ég vil nú vænta, að héraðsfangelsin verði eign sveitarfélaganna, finnst mér eðlilegt, að inn í frv. kæmu ákvæði um íhlutun sveitarstjórnar um rekstur fangelsisins, eða með öðrum orðum, að það væri ákveðið í löggjöfinni um verkaskiptingu sveitarstjórnar annars vegar og ráðuneytis hins vegar að þessu leyti. Það mun vera gert ráð fyrir, að þetta verði reglugerðarákvæði, en óneitanlega væri gleggra, að meginstefnan að þessu leyti væri ákveðin í löggjöfinni sjálfri. 1. gr. þessa frv., fyrri málsgr. hennar, er svo hljóðandi: „Nú telur sveitarstjórn nauðsyn á, að fangelsi til geymslu handtekinna manna og gæzlufanga sé reist í héraðinu, og skal hún þá beina til dómsmálaráðherra beiðni um framlag úr ríkissjóði í þessu skyni.“ Orðið sveitarstjórn ætla ég að hafi verið látið tákna í löggjöf hreppsnefnd eða bæjarstjórn, en nái ekki yfir sýslunefnd, a.m.k. er það áreiðanlegt, að þegar talað er um sveitarsjóð í löggjöf, þá er átt við hreppssjóð eða bæjarsjóð, en það nær ekki til sýslusjóðs. Milli þessara tveggja stiga ætla ég að sé skilgreining í löggjöfinni. Nú er skv. 1. gr. sveitarstjórn, þ.e.a.s. einni sveitarstjórn, ætlað að meta þörf á því að reisa héraðsfangelsi og standa að byggingu þess og rekstri, - fangelsi, sem á að gegna hlutverki fyrir heilt hérað, en orðið hérað hefur víðtækari merkingu en sveitarfélag. Út af þessu kemur mér til hugar, hvort ekki sé ástæða til að bæta inn í frv. ákvæðum um það, hvernig tryggja eigi rétt annarra sveitarfélaga í héraðinu til þess að eiga aðgang að og mega nota héraðsfangelsið, eftir því sem þörf krefur. Mér finnst vel koma til álita í þessu sambandi, að sýslusjóðum yrði gert að skyldu að greiða einhvern hluta af því framlagi, sem úr héraðinu á að koma, og á þann hátt verði tryggður réttur allra sveitarfélaga í héraðinu til fangelsisins, eftir því sem þurfa þykir. Þetta frv. er flutt af hæstv. ríkisstj. og allshn. hefur fjallað um það, og í áliti meiri hl. nefndarinnar segir, að nefndin hafi fengið umsagnir frá lagadeild háskólans, Dómarafélagi Íslands, Sambandi íslenzkra sveitarfélaga og félaginu Vernd. Þetta frv. er því vel undirbúið og hefur fengið mikla athugun. Eigi að síður verð ég að láta í ljós það álit, fyrst ég kvaddi mér hljóðs, að á sumum stöðum megi orðalag frv. betur fara en nú er. Ég geri ekki brtt., en vil aðeins með örfáum orðum benda á atriði þessu til sönnunar, ef nefndinni þætti hlýða að gefa því gætur á milli umr. Í 1. mgr. 1. gr. er talað um að beina til dómsmrh. beiðni. Þetta getur staðizt, en mætti samt orða að mínum dómi nær gildandi málvenjum. Í 2. mgr. segir: „Beiðninni skal fylgja skýrsla um nauðsynina.“ Þetta tel ég ekki rökrétt orðalag. Ætli það reynist ekki torvelt að skrásetja nauðsynina? Mér finnst rökréttara að segja: Beiðninni skal fylgja rökstudd grg. um nauðsyn þess að reisa fangelsi o.s.frv. 2. gr. hefst þannig, að fyrri málsliður gr. er svo: „Sveitarfélög leggja til á sinn kostnað lóðir héraðsfangelsa, en annar stofnkostnaður greiðist að hálfu úr sveitarsjóði, en að hálfu úr ríkissjóði.“ Fyrri hlutinn er í fleirtölu, það er átt við mörg sveitarfélög, en síðari hlutinn í eintölu. Það væri fyllra samræmi að hefja greinina á því að segja: Hlutaðeigandi sveitarfélag eða sveitarfélag, sem héraðsfangelsi reisir o.s.frv. Þá kemur það eðlilega, að það greiðist úr sveitarsjóði. Ég skal bæta því við, að þessi athugasemd sýnist mér réttmæt með tilliti til 1. gr. og enn fremur með tilliti til þess, að í síðari málslið 2. gr. er rætt um, hvernig með skuli fara, ef tvö sveitarfélög standa saman o.s.frv. 3. gr. hefst þannig: „Beiðni sveitarfélaga skv. 1. gr. skal dómsmrh. senda Alþ., og ákveður það við afgreiðslu fjárl., hvort við henni skuli orðið.“ Ef hér er átt við umsóknir sveitarfélaga, margar umsóknir, sem sendist Alþ., þá getur orðalagið „hvort við henni skuli orðið“ ekki staðizt. En sé átt við beiðni frá sérhverju sveitarfélagi fyrir sig, þarf að koma þarna: beiðni sveitarfélags, í samræmi við: „hvort við henni skuli orðið.“ Ég skal svo ekki fjölyrða um málið. Aðalatriðið var að beina þessari fyrirspurn, sem ég áðan gerði, til frsm. nefndarinnar, og ég vænti þess að fá svar við henni.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Austf. hefur beint hér til mín þeirri fyrirspurn, hver sé eigandi þessara héraðsfangelsa, hvort það séu sveitarfélögin eða hvort þau verði talin sameign ríkis og sveitarfélaga. Ég skal viðurkenna það, að nefndin hefur ekki beinlínis velt þessu vandamáli fyrir sér, enda ekki þörf á því. Með þessu frv. er í raun og veru ekki breytt neitt fyrri reglum um þetta, þannig að raunverulega ætti hv. fyrirspyrjandi að spyrjast þá fyrir um það, hvernig þetta sé með þau héraðsfangelsi, sem þegar hafa verið reist og hafa kannske staðið áratugum saman, hver eigi þau fangelsi. Það mundi verða alveg sama svarið við þeirri spurningu eftirleiðis, og hv. þm. gæti þá væntanlega beint þessari spurningu til dómsmrn. eða einhverrar slíkrar stofnunar, ef þetta er deilumál. Út af fyrir sig held ég nú, að spurningin um sjálfan eignarréttinn yfir þessum húsum sé ákaflega óraunhæf. Ég mundi fyrir mína parta álíta það eðlilegast, að þetta yrði talin sameign ríkis og sveitarfélaga, án þess að ég geti þó á nokkurn hátt kveðið upp nokkurn fullnaðarúrskurð um það mál. En aðalsvarið hlýtur að vera það, að um eignarréttinn fer eftirleiðis eins og áður. Þetta frv. breytir engu í því efni. Þá var hv. fyrirspyrjandi að drepa á, að það vantaði þarna reglur um íhlutun sveitarstjórnar um rekstur héraðsfangelsa. Ég hef ekki orðið var við það, að sveitarfélögin væru óánægð yfir því, hvernig rekstri héraðsfangelsa væri háttað, og nefndin sendi þetta frv. m.a. til umsagnar til Sambands íslenzkra sveitarfélaga. Að vísu var það aðalsjónarmið þess, að ríkið ætti að borga þetta allt saman, og satt að segja eðlilegt sjónarmið úr þeirri átt. En hins vegar var ekki neitt minnzt á þetta, að sveitarfélög þyrftu að fá frekari íhlutunarrétt, sem hefði þó a.m.k. verið eðlilegt að setja fram til vara af hálfu sambandsins, þannig að ég sé ekki, að það hafi út af fyrir sig gefizt neitt sérstakt tilefni til þess að fara að setja þar einhverjar nýjar reglur. Um athugasemd hv, þm. varðandi málið á frv., þá get ég vel tekið undir það með honum, að það er ekki góð íslenzka á þessu, og það er ef til vill ekki til fyrirmyndar, að nefndir, sem fjalla um mál hér í þessari hv. d. og Alþ. yfirleitt, skuli gefa yfirleitt lítinn gaum að því að endurbæta málið á frv. En ég skal a.m.k. bera það upp við nefndina, hvort hún vill gera till. um, að þetta verði fært til betra máls, áður en 3. umr. fer fram um málið.



Mér þykir svar frsm. nefndarinnar við fyrirspurn minni alls ekki vera skýrt, og þykir mér það miður. Hann segir að það muni verða sama regla í þessu efni og verið hafi. En ég vakti athygli á þessu efnisatriði vegna þess, að hér er verið að setja nýja löggjöf, sem væntanlega á að standa til nokkurrar frambúðar og taka fram þeirri löggjöf, sem áður hefur verið í gildi.



Herra forseti. Það er rétt hjá hv. frsm., að mér vitanlega hefur aldrei á það reynt, hver væri formlegur eigandi þessara fangelsa. En ég tel, að skilja verði bæði gildandi löggjöf og þetta frv. svo, að hér verði um sameign þessara tveggja aðila að ræða, ríkis og sveitarsjóða, þannig að ef húsið verður tekið til annarra nota, þá verða þeir aðilar að koma sér saman um ráðstöfun á þeirri eign, sem þarna er um að ræða. En meðan notkunin stendur, eins og ætlazt er til skv. þessu frv., þá segir um það, að það er dómsmrh., sem setur reglugerð um rekstur þessara fangelsa og ræður því yfir þeim að því leyti, sem til rekstrarins kemur. En hvorugur aðili getur án samþykkis hins, eins og ég segi, ráðstafað eigninni, ef þetta frv. nær samþykki. Ég hygg, að ákvæðin verði ekki skilin á annan veg. Varðandi orðalag frv., þá má auðvitað lengi um orðalag deila. Héraðsfangelsi í þessu sambandi merkir þau fangelsi, sem komið er upp af sveitarstjórnum, og það er ljóst, að það er fyrst og fremst miðað við, eins og hv. 5. þm. Austf. sagði, annaðhvort bæjarstjórnir eða hreppsnefndir í því sambandi. Ef fleiri sveitarfélög koma sér saman um rekstur á byggingu og rekstur á fangelsi með þeim hætti, sem hér er um fjallað, þá er ákvæði um það í 2. gr., svo að ég hygg, að það mál horfi nokkuð glöggt við. En um aðrar orðabreytingar má segja, að hvort á að „beina beiðni“ til ráðh. eða „senda beiðni“ sé algert smekksatriði. „Að beina beiðni“ hygg ég að sé orðalag, sem fyllilega fái staðizt og sé í raun og veru jafngott og að „senda beiðni“. Eins er það, að þótt ekki sé hægt að setja nauðsynina á pappír, þá er enginn vafi á því, að það er hægt að setja skýrslu um nauðsynina á pappír. Það segir ekki. að það eigi að setja nauðsynina í bréfið, heldur skýrslu um nauðsynina, og það er efni, sem vel er hægt að skrá. Hitt játa ég, og það eru alveg réttar athugasemdir hjá hv. 5. þm. Austf., að það er ónákvæmt orðalag, sem þarfnast leiðréttingar, í 2. og 3. gr. Þar er ýmist notuð eintala eða tvítala á orðinu sveitarfélag á þann veg, að það þarf að setja samræmi á milli, og væri ég nefndinni þakklátur fyrir, ef það væri leiðrétt. Það eru bersýnilega pennaglöp, sem þar hafa átt sér stað, og þakka ég hv. þm. fyrir að vekja athygli á því.