Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Eins og nefndarálitið ber með sér ræður nefndin til að frumv. verði samþykt óbreytt, eins og það kemur frá neðri deild. Það hefir að eins sú breyting verið gerð á því, síðan það fór héðan úr deildinni, að neðri deild hefir felt burtu um 140 kr. hækkun á reikningsábyrgð á manntalsbókarreikningi Skaftafellssýslu, sem samþykt var hér í deildinni að falla skyldi niður. Nefndin vill ekki halda þessari hækkun á ábyrgðaruppgjöfinni til streitu, og vonar að háttv. deild samþykki frv. óbreytt.

Framsögumaður (Ari Jónsson) Eg ætla aðeins að segja nokkur orð viðvíkjandi breyt.till. á þingskjali 712. Nefndinni þótti hyggilegra, þótt eigi hafi verið hægt að fá neitt ákveðið tilboð frá eigendum jarðarinnar, að ákveða einhverja upphæð, sem gefa mætti fyrir jörðina í hæzta lagi. Eftir lauslegri áætlun þótti okkur 12 þús. kr. vera hæfilegt hámark, og vildum heldur ákveða það svo, en að hafa verðið alveg óbundið.

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) Það hefir gleymst nefndinni að kjósa sér framsögumann, en það dæmist venjulega á skrifara og því tek eg til máls. Eg get látið mér nægja að mestu að vísa til nefndarálitsins, sem eg vona að sé stuttort og gagnort, og lýsir skoðun nefndarinnar á málinu í fám orðum. Að vísu er ef til vill æskilegt að breyta eiðstaf þeim, sem nú er notaður. En það ber þó enga brýna nauðsyn til þess að svo stöddu, og sízt er ástæða til að breyta honum í það horf, sem frv. fer fram á. Sérstaklega er það orðalagið, sem við álítum óheppilegt. Þó að málið á eiðstafnum eftir frumv. sé gott og hljómfagurt, þá er orðalagið eftir nútíðar málvenju ekki lagað til að varðveita þá alvöru, sem eiðsathöfninni verður að fylgja. Orðalagið má með engu móti vera þannig, að það geti gefið tilefni til kýmni; það verður að vera látlaust og blátt áfram. Nefndin áleit hins vegar ekki, að neina nauðsyn bæri til breytinga á eiðnum. Um það bygðum við meðal annars á áliti háttv. 5. kgk. þm., sem er einn nefndarmanna, og hefir farið með eiðstafinn sem yfirvald, og álítur vel við hann unandi. Það getur vel verið, að ástæða væri til að gera ýmsar breytingar á réttarfarinu, og væri þá líklega ástæða til að taka þetta atriði til yfirvegunar um leið. En að svo stöddu sjáum við enga þörf fyrir breytingar að þessu leyti og leggjum til að frumv. verði felt.

Lárus H. Bjarnason Það er kunnugt, að rýrandi orð og gjörðir einstakra manna í garð annara einstaklinga geta haft ill áhrif; enda setur löggjöfin viðurlög við slíkum orðum og gjörðum. Eg þarf ekki annað en að benda á 305. gr. hegningarlaganna, sem leggur bætur við því að meiða æru annars manns og fara með eða raska stöðu hans og högum. Enn skaðlegra er það, þegar embættismenn gera sig seka í slíkum rýrandi orðum og athöfnum. En langskaðlegast er það, ef æðstu embættismenn þjóðarinnar koma þannig fram gagnvart stofnunum, sem heill og hagur þjóðarinnar er bundinn við. Til dæmis um ábyrgð embættismanna má benda á lög 26. okt. 1893, er heimila manni, er settur hefir verið í gæzluvarðhald að ósekju, skaðabætur fyrir þjáningu þá, smán og fjártjón, er hann hefir beðið af því. Sömuleiðis má vísa til ráðherraábyrgðarlaganna frá 4. marz 1904 4. gr., þar sem segir, að ráðherra sé sekur eftir lögunum, ef hann framkvæmir nokkuð eða veldur því að framkvæmt sé nokkuð, er fyrirsjáanlega getur orðið almenningi eða einstaklingi að tjóni, þótt eigi sé framkvæmd þess bönnuð í lögum. Nú munu allir kannast við, að banki, ekki sízt þjóðbanki með seðlaútgáfurétti og sparisjóðsdeild, sé almenningsstofnun, sem heill og hagur þjóðarinnar er bundinn við. Slíkur banki er fyrir viðskiftalíf þjóðarinnar sama sem hjartað er fyrir vellíðan lifandi vera. Slík lífsuppspretta fyrir Íslendinga er Landsbankinn. Það er alt af vandfarið með slíka stofnun, en ekki sízt eins og nú stendur á. Hið pólitíska og fjárhagslega ástand er mjög svo óglæsilegt sem stendur, og eg tel víst, að hið fyrra valdi ekki litlu um hið síðara. En alveg að því sleptu stendur Landsbankinn ekki vel að vígi til að verjast árásum nú. Hann skuldaði útlendingum fyrir síðustu mánaðarmót kringum 1 miljón kr. Hann var þá að selja skuldabréf fyrir 2 miljónir kr., og hann ávaxtaði þá yfir 3 miljónir kr. af spariskildingum almennings. Hann skuldaði þannig um þetta leyti um 4 milj. kr., er heimta hefði mátt af honum án uppsagnar eða með stuttum uppsagnarfresti. Og átti auk þess á hættu að missa af 2 milj. kr. fyrir skuldabréfin. Þannig voru 6 milj. króna eða sama sem alt ársveltufé bankans í húfi. Árás á slíka stofnun er alt af mjög svo viðsjárverð; og er svo á stendur, sem nú var sagt, líkust höggi í hjartastað, ekki sízt greiði sá höggið, er hlífa skyldi. Sviplík slíku höggi er ráðstöfun hæstv. ráðherra frá 26. f. m., er hann skipaði 3 manna nefnd til að rannsaka allan hag Landsbankans að fornu og nýju. Mörgum, flestum, líklega öllum mun virðast sem þessi ráðstöfun hefði verið betur ógjörð. það er kunnugt, að bankanum er mjög vel stjórnað. Honum stjórna, auk bankastjóra, sem skipaður er af ráðherra, tveir menn kjörnir af hendi alþingis. Auk þess eru við bankann tveir endurskoðunarmenn, annar skipaður af landstjórninni en hinn kosinn af alþingi, og hafa þeir daglegt eftirlit með bankanum. Fjórum sinnum á ári er gefið út yfirlit yfir hag bankans, og auk þess er í aprílmánuði ár hvert birtur ársreikningur yfir öll viðskifti bankans. Loks hefir landstjórnin eftirlit með seðlaútgáfu bankans, og nú sérstaklega með innköllun hinna gömlu seðla. Maður skyldi halda, að ekki væri þörf á óvanalegum ráðstöfunum til eftirlits með stofnun, sem svo vandlega er lítið eftir. Enda má, með því að skoða reikninga bankans, fyrirhafnarlítið ganga úr skugga um það, að bankanum er vel stjórnað, og að hann hefir stöðugt aukist og magnast, einkum síðustu árin. Því til sönnunar vil eg með leyfi hæstv. forseta lesa upp nokkrar tölur, er sýna hversu umsetning bankans hefir aukist síðan um aldamótin: 1901 var aðalumsetn. hans 13786 þús kr. 1902 - - - - 16933 - 1903 - - - - 21708 - 1904 - - - - 25714 - 1905 - - - - 24946 - Þetta ár minkaði umsetningin lítið eitt vegna þess, að þá var Íslandsbanki nýtekinn til starfa, en næsta ár nær Landsbankinn sér undir eins aftur; þá eða 1906 var umsetningin 25925 þús. kr. 1907 - - - - - - 23502 - - 1908 - - - - - - 26780 - - Varasjóður bankans var þ. 1. jan. 1901: 216 þús. kr. 1901 bættust við hann 53 - - 1902 - - - 39 - - 1903 - - - 44 - - 1904 - - - 55 - - 1905 - - - 76 - - 1906 - - - 53 . . _ 1907 - - - 49 - - 1908 - - - 52 - - Menn munu taka eftir því, að sum árin hefir varasjóðurinn aukist minna en önnur, en það merkir þó ekki að bankinn hafi grætt minna þau árin sem minna bættist við varasjóðinn, heldur það, að útlendu verðbréfin, sem bankinn á, stóðu þau árin með lægra verði, því verðfall verðbréfanna kemur niður á varasjóðnum. T. d. nam verðfall bréfanna árið 1907 12 þús. kr. og 1908 27 þús. kr. Öll þessi ár má segja, að bankinn hafi sama sem engu tapað. Árið 1901 tapaði hann einum 573 kr., og var það að kenna skjalafalsi. Árið 1907 tapaði hann 196 kr. og 1908 1214 kr., og var hvorttveggja að mestu leyti sömu ástæðu að kenna. Öll hin árin hefir bankinn ekki tapað einum eyri. Þetta má lesa fyrirhafnarlaust í reikningum bankans. Þrátt fyrir þetta er nú skipuð opinber rannsóknarnefnd á bankann. Og sú nefnd á ekki einungis að rannsaka allan hag bankans nú, heldur einnig að fornu og nýju. Það sést greinilega á bréfinu, þar sem stendur, að nefndin geti krafist þess, að sér séu afhentir allir reikningar bankans, eins þótt þeir séu frá umliðnum árum. Auk þess sem þessi ráðstöfun er megn vantraustsyfirlýsing til allra þeirra manna, sem við bankann eru riðnir, þá er hún líka stórhættuleg fyrir bankann, fyrir alla þá sem við bankann skifta og þar með fyrir almenning og enda landið. Landsjóður ber ábyrgð ekki einungis á seðlum bankans, heldur líka á þeim skuldabréfum bankans, sem nú er verið að reyna að selja. Og eins og eg sagði áðan eiga landsbúar í bankanum megnið af því fé, sem þeir hafa sparað saman. Í augum þeirra manna, sem ekki þekkja örlyndi hæstv. ráðherra eins vel og traustleika bankans, hlýtur þessi ráðstöfun að vera nokkurs konar Samsonartak um þær tvær máttarstoðir, sem Landsbankinn aðallega hvílir á, lánstraust hans erlendis og traust hans innanlands sem áreiðanlegur sparisjóður. Þessi ráðstöfun hlýtur alstaðar þar sem eitthvað er lagt upp úr orðum og athöfnum hæstv. ráðherra, að vekja grun um að ekki sé alt með feldu í bankanum. Ókunnugir, og sérstaklega útlendingar, mættu halda, að bankastjórnin hefði hagað sér eitthvað líkt og Alberti. En hvað sem því líður, þá er hitt víst, að hér í Reykjavík hefir þessi ráðherraráðstöfun haft mikil óþægindi í för með sér fyrir bankann, og það enda þótt bankamennirnir sjálfir og aðrir, sem vilja bankanum vel, hafi haldið aftur af mönnum eftir megni. Mýmargir menn hafa núna þessa dagana, sjáanlega ekki annara orsaka vegna, hlaupið til og tekið innieign sína úr bankanum. 28. f. m. voru tæmdar 16 sparisjóðsbækur með 19 þúsund króna innieign. 28. s. mán. voru tæmdar 29 bækur með 25. þús. kr. innieign. 30. s. m. 17 bækur með 23 þús. kr., og 1. þ. m. 12 bækur með 14 þús.kr. Þennan síðastliðna dag voru þó lagðar inn 4000 kr. - Þessa fjóra daga eru þá með öðrum orðum teknar út úr bankanum yfir 80 þúsund krónur, og þess utan sagt upp lánum fyrir um 65 þús. kr. Ekki minna uppþoti hefir nú þessi ráðstöfun hæstv. ráðherra valdið. Og þó hefir verið haldið aftur af fólki af öllum vinum bankans. Minnihlutablöðin hafa reynt að kveða niður allan ótta. Og seinast en ekki sízt hefir hæstv. ráðherra sjálfur reynt að draga úr þessari óhapparáðstöfun sinni, eftir að hann sá hvílíka skyssu hann hafði gjört. Það má hann eiga. Þannig lýsti hann því ótilkvaddur yfir í neðri deild 28. f. m., að hann hefði engan illan grun á stjórn bankans; hann sendi út fregnmiða um þetta og lét festa upp á götum bæjarins; hann símaði það til trúnaðarmanns síns í Kaupmannahöfn og bað hann að skýra frá tilgangi þessarar ráðstöfunar, ef bóla kynni á ótta þar, og hann bað Íslandsbanka að hlaupa undir bagga með Landsbankanum ef á þyrfti að halda. Þetta sýnir alt saman, að hæstv. ráðherra hefir orðið hræddur við gjörðir sínar, þegar hann fór að athuga afleiðingarnar. Og það var honum sízt láandi. Eg heyrði hæstv. ráðherra bera það fyrir sig í Nd. 28. f. m., að þessi rannsóknarráðstöfun sín væri samkvæm fyrirmælum 26. greinar bankalaganna. En það er ekki rétt. Greinin fyrirskipar ekki rannsókn; hún leyfir landstjórninni að eins að láta rannsaka hag bankans, og hefir vafalaust ekki átt við opinbera rannsóknarnefnd. Ráðherra bar það ennfremur fram sér til varnar, að rannsókn þessi ætti að eins að vera sér til glöggvunar nú er hann tæki við yfirstjórn bankans. En þá hefir verið óþarflega hart af stað riðið, enda sjálfsagt, ef sá einn hefði verið tilgangurinn, að hafa aðra aðferð. Til slíkrar glöggvunar hefði verið nægilegt að nota stjórnkjörna endurskoðarann. Loks vildi hæstv. ráðherra verja nefndarsetninguna í Nd. með því, að hann bæri ábyrgð á Landsbankanum, og rannsóknin væri því ekkert annað en nokkurs konar úttekt á bankanum í sínar hendur. En þetta er heldur ekki rétt. Landstjórnin hefir vegna hins sérstaklega eftirlits með Landsbankanum miklu minni ábyrgð á honum en nokkurri annari landsstofnun. En jafnframt því sem hæstv. ráðherra taldi þessar sýknuástæður fram í neðri deild 28. f. m, gat hann þess, að hann væri þá óundirbúinn að standa fyrir máli sínu, og því skal eg ekki fara nánara út í þær að svo stöddu. Nú hefir hann haft nægan umhugsunartíma, og gefst því kostur á að standa hér betur fyrir máli sínu en þar. Eg vil ekki ætla, að hæstv. ráðherra hafi skipað þessa nefnd í illu skyni, enda þó að orð leiki á því að hann og bankastjórinn séu engir forláta vinir, fremur en nefndarformaðurinn og bankastjórinn. Eg býst miklu fremur við að hún hafi verið skipuð í fljótræði og athugalítið, eða með öðrum orðum »ósjálfrátt« eða ekki full sjálfrátt að minsta kosti, endi mundi bréfið vera skrifað á Ísafoldarskrifstofu. En þess vildi eg óska, að rannsóknin stæði sem styzt. Því lengur sem hún stendur, þess hættulegri er hún til afspurnar, ekki að eins fyrir bankann, heldur og fyrir allan almenning og landið og jafnvel fyrir - hæstv. ráðherra sjálfan. Að svo mæltu skal eg ekki fleirum orðum hér um fara, fyr en hæstv. ráðherra hefir gefist kostur á að bera fram varnir sínar.

Ráðherra (B. J.) Háttv. deild og heiðraðir áheyrendur hafa nú um hríð átt kost á að heyra mörg digur orð og móði þrungin, mörg hátíðleg orð og yfirlætismikil frá flutningsmanni þessarar fyrirspurnar. En hann kannast sjálfsagt við það sem skáldið segir: Orð, orð, innantóm, fylla storð, o. s. frv. Og er það grunur minn, að verði svo um nokkur orð sagt, sem í margra manna áheyrn hafa mælt verið, þá muni mega segja það ekki sízt um margt þeirra orða, sem hávirðulegur fyrirspyrjandi hefir nú mælt hér í deildinni. Ef nokkurn tíma hafa verið töluð innantóm orð, þá var svo nú. Og er eg í engum vafa um, að um það lýkur, verða allir áheyrendur mínir mér um það samdóma. Ráðstöfun sú, sem hér er um að tefla, og vakið hefir þennan litla þyt frá þeim mönnum, er sízt skyldi, er í rauninni svo blátt áfram og sjálfsögð, sem mest má verða; og er enginn vafi á því hins vegar, að hefðu ekki sjálfir vinir og vildarmenn bankans gert þennan úlfaþyt, gert þetta óp og uppnám, mundi alls enginn aðsúgur hafa verið að bankanum gerður. Það er þeim sjálfum einum að kenna. Það hefir verið komist svo að orði, að hér hafi verið hafin opinber rannsókn; þótt ekki hafi verið sagt sakamálsrannsókn, þá virðist hafa verið beint ætlast til að almenningur skyldi það svo - ætlast til þess af þeim, er nota vildu þessa ráðstöfun til ásakana á hendur stjórninni. En því fer harla fjarri. Það vita þeir vel, sem eru að reyna að æsa almenning út af þessu. Hér er ekki annað á ferðum, en að stjórnin nýja vill kynna sér hag bankans lögum samkvæmt vegna stjórnarskiftanna. Það stendur í bankalögunum, að stjórnin geti kynt sér hag bankans þegar henni sýnist, og eigi það ekki að vera dauður bókstafur, þá veit eg ekki hvenær meiri ástæða er til að gera það en einmitt þegar stjórnarskifti verða. Eftir því sem í lögunum stendur, verður ekki annað séð, en að til þess sé ætlast, hvenær sem henta þykir. Þetta er kallað opinber rannsókn. Hverjir hafa gert hana opinbera, ef svo á hún endilega að heita? Ekki stjórnin. Hún hefir ekki gert annað en skrifa þeim mönnum bréf, sem hún lætur framkvæma skoðunina (rannsóknina) fyrir sína hönd. Það bréf kom engum öðrum við en þeim, og stjórn bankans. Það er hún og starfsmenn bankans, sem gera ráðstöfunina heyrinkunna, æpa undan henni út um stræti og gatnamót, og tala um hana eins og eitthvert ódæði. Það er ódæði að stjórn gerir sína lagaskyldu. Þeir hafa gert sitt til, að vekja tortrygni gegn bankanum, og fá gerðan aðsúg að honum, sem mundi hafa enginn orðið, ef þeir hefðu ekki látið svona. Mikinn tókst þeim ekki að gera hann, hvernig sem þeir létu. Hann varð furðu lítill. Alls og alls teknar út úr bankanum af innlánseigendum þar 80 þús. kr. á 4 dögum. Teknar út 80 þús. kr. af nær 3 miljóna inneign alls í bankanum. Það er alt og sumt. Það kann að þykja ekki svo lítil fjárhæð, 80 þúsundir króna. En borið saman við alla inneignina, er það þó ekki stórt. Annars skal eg leyfa mér að taka það til samanburðar, sem mér hefir sagt gjaldkeri Íslandsbanka, að þar er alls ekki ótítt að út séu teknar 20-30 þús. kr. á dag, einkum þegar skip eru á ferð. En það er meira en þetta til uppjafnaðar. Til dæmis um þá samvizkusemi og sannsögli, sem hér hefir lýst sér í herbúðum minnihlutans, skal eg geta þess, að fyrsta daginn sem byrjað var að slá ryki í augu almennings um þetta mál, sagði þá frétt mjög mikils háttar maður í því liði, að þá væri um kvöldið búið að taka út úr bankanum 90 þúsundir kr.; en ef satt skal segja, voru það milli 18 og 19 þús. Þetta var sýnilega tómur tilbúningur til að koma hrópinu sem hæst, og hræða almenning og æsa hann upp gegn stjórninni, sem væri að níðast á aðalpeningastofnun landsins, og það hinni þjóðlegri. Sýnu merkilegra er þó það, að þann sama dag var einn af þjónum bankans - um sjálfan starfstímann þar- úti á stræti að fárast við þá, sem fram hjá gengu, um ódæði það, er hér væri verið að vinna á hendur bankanum af stjórnarinnar hendi og hvern voða honum væri í stofnað með margnefndri ráðstöfun. En látum nú svo vera, að þjónar bankans þeyti þessari loftbólu fyrir augu manna. En þá má segja, að skörin sé farin að færast upp í bekkinn, já, þá má segja, að bitið sé höfuðið af skömminni, þegar sjálfir löggjafar þjóðarinnar eru farnir að hampa þessum útburði. Ein sagan, sem lostið var upp af einum svo nefndum »vini« bankans var sú, að verðbréf bankans væru fallin í verði á Kaupmannahafnar kaupskaparhöll um 7%. Þessi uppspuni stappar næst hreinni lýgi; þar er enginn flugufótur fyrir. Fyrst og fremst hafa verðbréf bankans alls ekki lækkað í verði minstu vitund, og sízt þó á »Børsen«, því þar hafa þau aldrei gengið kaupum og sölum. Þar af er ljóst, að greinilegri uppspuni hefir aldrei verið smíðaður. Annar uppspuninn er sá, að ráðstöfun þessi hefði átt að vera gerð að miklu og bankanum háskalegu umtalsefni í dönskum blöðum. Ritsímafyrirspurn héðan út af því til Ritzaus Bureau hefi eg nýfengið þannig svarað: »Bladene hidtil intet indeholdt om Landsbanken«. Að skipaðir hafa verið ekki færri en þrír menn í þessa bankarannsókn, er ekki af öðru en því, að þetta er svo mikið verk, en þarf að vera rækilega gert, úr því að verið er að því á annað borð. Kák er verra en ekki neitt. Hávirðulegur fyrirspyrjandi fór um það fjálgnum orðum, að bankar væru hjartað í viðskiftum landsins, og að það væri að særa hana í hjartastað, að leggja til þeirra. En er það ekki einmitt að vernda þetta hjarta, að taka fyrir eða bæla niður hviksögur um slíka stofnun, þær er henni getur staðið háski af? Og er ekki lögboðin stjórnarrannsókn á öllum hag bankans einmitt ráðið til þess? Sé eitthvað athugavert í rekstri bankans, þá er sjálfsagt að það komi sem fyrst í ljós. Og reynist ekkert athugavert, þá hlýtur það að styrkja traust almennings á honum og verða honum til góðs og annars ekki. Eg geri miklu fremur ráð fyrir því, að ekkert sé stórvægilegt að athuga við stjórn bankans. En hitt getur mér ekki dulist, að full vorkunn væri þó ekki væri menn alveg öruggir um það. Hvernig stendur á því til dæmis að taka, að 5 ár samfleytt undanfarin hefir þeim fyrirmælum bankalaganna (frá 1886) alls ekki verið hlýtt, að senda landstjórninni ársreikning bankans til úrskurðar og kvittunar áður en hann er auglýstur? Annað atriði skal eg og minnast á. Í reglugjörð bankans frá 8. apríl 1894, er talað um gjörðabók, sem þessi stofnun eigi að halda. - Rannsókn sú á hag bankans, er nú stendur yfir, er að vísu skamt komin. En ekki hefir enn orðið vart við neina slíka bók, og hefi eg fyrir satt, að hún sé alls ekki til, hafi aldrei verið haldin. Að öðru leyti vil eg taka það fram, að ekki er ætlast til, að gert sé heyrinkunnugt jafnóðum það, er kynni að vitnast um ólag á stjórn bankans eða vanrækslu af hennar hendi, ef eitthvað væri. Það liggur naumast á því. Eg skal engan dóm á það leggja af né á, hvort Landsbankanum er tiltakanlega vel stjórnað eða ekki. En vitna mætti í minnihlutamenn, stjórnarandstæðingana, sem nú eru, um það, að misbrestur geti á því verið. Blað eitt hér í bæ, og það blað, sem er á allra vitorði að hávirðulegur fyrirspyrjandi (L. H. B.) ræður fyrir, flutti í haust þá frásögn, er enginn hefir efast um að sé eftir hann sjálfan, að maður, er honum sagðist svo frá, að væri mesti fjárglæframaður, hefði fengið í bankanum þá nýlega meira en 30 þús. kr. lán án nokkurrar tryggingar. Hver mundi treysta sér til að rengja sögusögn slíks sannleiksvotts og mikilmennis. Og mundi eigi mörgum verða fyrir að spyrja sem svo: úr því að slíkum manni, og það einhverjum mesta alúðarvin og venzlamanni landsbankastjórans, segist þann vegfrá, væri þá láandi þótt trúað væri öðrum sögum, sem rýra kynnu traust bankans? Fyrirspyrjanda er mjög hugleikið, að fá því komið að og trúnað á það lagðan, að stjórnin iðrist þessa verks og mundi fegin vilja hafa það ógert. En hann hefir þar ekki neitt fyrir sig að bera. Enda mótmæli eg því alveg. Það á ekkert skilt þar við, þó að reynt hafi verið af stjórnarinnar hendi að hnekkja tilraunum minnihlutamanna til að vinna bankanum mein, með því að æsa menn til að gera aðsúg að honum, -stofnun, sem þeir látast bera hvað mest fyrir brjósti sjálfir. Það er henni bæði ljúft og skylt. Hún gerði meðal annars ráðstöfun til, að hlaupið yrði undir bagga með sparisjóði Landsbankans, ef lánast hefði þeim félögum, minnihlutamönnum, að gera háskalegan aðsúg að honum. En rannsóknina metur hún jafn réttmæta og sjálfsagða hvað sem því líður. Þessi mikli blástur og uppivaðsla út af því, að hin nýja stjórn sýnir sig líklega til að beita lögum landsins, hvort sem þeim líkar betur eða ver, er voru áður í meirihluta á þingi og réðu því, hverjum lögum var beitt og hverjum ekki, - það er því líkast, sem minnihlutanum finnist hann eigi enn tilkall til hins sama og áður, tilkall til, að vera ekki háður öðrum lögum né stjórn, en honum er geðfeldast, honum og hans gæðingum. En eg hygg það vera heilræði fyrir þá félaga, að fara nú að lægja þau segl úr þessu.

Lárus H. Bjarnason Eg er þakklátur hæstv. ráðherra fyrir það, að hann hefir sýnt lítillæti og komið hingað í dag. Þessi deild á því ekki að venjast. Þegar fjárlögin voru hér til 2. umræðu, kom hann t. d. ekki, og þurfti þó framsögumaður margt við hann að tala. Hæstv. ráðherra vill gera þetta mál að flokksmáli, en það lánast honum ekki. Málinu var að vísu fyrst hreyft í minnihlutablöðunum, sérstaklega í »Reykjavík«, en »Þjóðólfur« og »Þjóðviljinn« hafa tekið í sama streng, og því miður getur minnihlutinn, sem nú er, ekki talið þau til síns flokks. í »Þjóðviljanum« 30. f. m., er meðal annars komist svo að orði: »En hvað sem því líður, hefði það verið heppilegra bæði frá sjónarmiði landsjóðs, sem er eigandi bankans, og frá sjónarmiði almennings, að ráðherrann hefði hagað svo til, að hann hefði »kynt sér hag bankans«, án þess að gera það heyrum kunnugt á þann hátt, sem orðið er. Hvorki sparisjóðsinnieigendur né erlendir lánveitendur bankans geta vitað, hvort tilefni rannsóknarinnar er, og geta skapað sér einhverjar grýlur, þótt engin ástæða sé til.« Og »Þjóðólfur«, fornkunningi minn, tekur enn fastar í sama streng: »En hann hefir eflaust ekki nægilega athugað það áður, að nefndarskipun þessi gæti orðið óþægileg fyrir stofnun þessa, hnekt áliti hennar og lánstrausti erlendis, og vakið ókyrð hér í bænum, því að hefði honum verið það nægilega ljóst, mundi hann eflaust hafa hagað eftirliti þessu á annan hátt, og látið það t. d. fara fram smátt og smátt í kyrþey. Og svo hefði átt að vera». Enn segir sama blað: » ... Því verður ekki neitað, að nefndarskipun þessi hefir að minsta kosti í bili gert Landsbankanum óþægindi, þótt vonandi sé að það verði honum ekki til stórtjóns«. Og ennfremur: »Nefndarskipun þessi var ei að síður fljótráðin«. Loks klykkir blaðið þannig út: » ... enda er það mikill fjöldi flokksmanna nýju stjórnarinnar, sem gjarnan hefðu óskað, að minnihlutinn hefði alls ekki fengið þetta tilefni til að hengja hatt sinn á, því að þótt snaginn sá reyndist ekki jafn-haldgóður, sem mótstöðumenn stjórnarinnar gerðu sér vonir um, þá er það ekki forsjá stjórnarinnar að þakka«. Eg verð ennfremur að líta svo á, að meirihlutanum, sem leyfði þessa fyrirspurn, hafi ekki sýnst hæstv. ráðherra gera nægilega hreint fyrir sínum dyrum með yfirlýsingu sinni í Nd., því annara hefði hann auðvitað ekki leyft fyrirspurnina. Og Landsbankastjórninni, sem einn af helztu mönnum meirihlutans situr í, hefir fundist einhvers við þurfa, úr því að hún fór að slá upp gulum og rauðum »plakötum« með feitu letri, til þess að friða almenning og lýsa því yfir að engin hætta væri á ferðum. Og þá er seinast enn ekki sízt alt yfirklór hæstv. ráðherra ekki hvað lakasta sönnunin. Hann lýsti því yfir 28. f. m., áður en blöð minnihlutans höfðu minst á málið, að honum hefði ekki gengið til neinn illur grunur á bankastjórninni. Hann lét auglýsa þetta út um allan bæ, síma það til annara landa og bað Íslandsbanka að vera við búinn að hjálpa Landsbankanum. Þetta er átakanleg sönnun fyrir því að hæstv. ráðherra sá það sjálfur, að hann hafði hlaupið á sig. »Qui s'excuse s'accuse«, þ. e. sá sem afsakar sig, ásakar sig. Annars má það vera mikið ánægjuefni bankanum sjálfum, og öllum sem honum unna, hve litlar aðfinningar hæstv. ráðherra hefir fundið gegn honum eftir langa umhugsun og nákvæma leit. Hæstv. ráðherra varði sig fyrst með því, að nefndarsetningin væri samkvæmt fyrirskipun 26. gr. laga um stofnun landsbankans frá 18. sept. 1885. Þetta er ekki rétt, og skal eg með leyfi hæstv. foraeta lesa greinina upp. Hún hljóðar svo: »Stjórn bankans er ávalt skyldug að gefa landshöfðingja allar þær upplýsingar um bankann, sem honum kann að þykja ástæða til að heimta. Landshöfðingi getur og hvenær sem er látið rannsaka allan hag bankans«. Hér er rannsókn heimiluð en ekki skipuð. Það sendur »getur« en ekki skal. Og vitanlega er ekki átt við setning opinberrar rannsóknarnefndar, og gengið út frá því sem gefnu, að æðsti valdsmaður landsins kunni að gæta varúðar fullorðins manns. Enda væri fróðlegt að vita, hvar hæstv. ráðherra hafi heimild til þess að brúka landsfé til jafn fráleitrar og óþarfrar ráðstöfunar og þessi rannsókn er. Hæstv. ráðherra var mikið sár út af því, að nefndarsetningin skyldi hafa verið gerð að opinberu máli. En mér er spurn, hví sárnar honum það, sé hún eins sjálfsögð og hann nú segir hana. Og því uppálagði hann ekki nefndarmönnunum og bankastjórninni að þegja um tilræðið, hafi hann ætlast til þagnar. Hvernig getur hann vænst þagnar af öðrum, þegar hann kann ekki sjálfur að þegja eða fyrirskipa þögn. Þá sagði hæstv. ráðherra, að hann hefði sett nefndina til þess að hann gæti glöggvað sig á öllum hag bankans. En það getur ekki verið satt. Þeim tilgangi hefði hann getað náð jafnvel með því að senda stjórnkjörna endurskoðandann, forstöðumann 1. skrifstofu sinnar, til þess að forvitnast um það í hljóði, sem honum lék forvitni á að kynnast, eða þá annan trúnaðarmann, hafi hann ekki trúað skrifstofustjóranum til fulls. Og loks sagði hæstv. ráðherra að hann hefði orðið að setja nefndina vegna ábyrgðar þeirrar, er hann hefði tekið við á bankanum. En sú varnarástæða er líka ónýt. Ábyrgð hans á Landsbankanum er minni en á nokkurri annari landsstofnun vegna eftirlits þess, sem þingið hefir með bankanum. Og hvers vegna hefir hann þá ekki beitt sömu aðferð við aðrar peningastofnanir landsins, og gjaldheimtumenn þess, sem engu slíku eftirliti eru háðir? Hvers vegna hefir hann ekki látið rannsókn fara fram á pósthúsinu og á ritsímastöðinni, er fara með hundruð þúsundir króna. Hvers vegna hefir hann ekki látið fara fram rannsókn hjá sýslumönnum og bæjarfógetum og öðrum gjaldheimtumönnum, svo sem umboðsmönnum. Mér er sagt að einum umboðsmanni hér nærlendis liggi við gjaldþroti. Hví er ekki hafin rannsókn gegn honum um fjárheimtu hans fyrir umboðið. Og enn er ein stofnun, sem hæstv. ráðherra hefði mátt líta eftir ekki síður en eftir Landsbankanum, og það er Íslandsbanki. 9. gr. laga 7. júní 1902 hljóðar - með leyfi hæstv. forseta - á þessa leið: »Vegna réttar þess, sem bankinn nýtur til seðlaútgáfu, skal hann háður eftirliti landstjórnarinnar samkvæmt nánari ákvörðunum í reglugerð bankans, sem staðfest skal af ráðuneytinu fyrir Ísland«. Og í 22. gr. í reglugerð bankans 25. nóvber. 1903 stendur: » ... ráðherra Íslands hefir rétt til þess, hvenær sem hann vill, að heimta sýnt og sannað, að málmforði bankans sé í hinu lögákveðna hlutfalli við seðla þá, sem í veltu eru, og auk þess hefir hann aðgang að framkvæmdarstjórnarumræðum og rétt til þess, hvenær sem vera skal, að láta sýna sér bækur bankans og skjöl«. Hversvegna hefir hæstv. ráðherra ekki notað þennan rétt til þess að líta eftir Íslandsbanka. Sá banki er að vísu einstakra manna eign, en hann fer með einhvern dýrmætasta rétt hverrar þjóðar, seðlaútgáfurétt landsins. Hann gefur út bankavaxtabréf sem ganga kaupum og sölum milli manna, og hann ávaxtar og geymir mikið af fé manna. Og hann er svo sem engu eftirliti háður, því að þingkjörnu fulltrúarnir hafa eftir reglugjörð Albertis svo sem ekkert að segja. Og stjórnkjörni endurskoðandinn kvað ekki koma þar nema með höppum og glöppum, einu sinni í mánuði eða svo. Eg endurtek það, hvers vegna hefir ráðherra ekki líka látið rannsaka Íslandsbanka? Hæstv. ráðherra fann Landsbankanum aðallega þrent til foráttu. Í fyrsta lagi, að reikningar bankans hefðu ekki verið sendir stjórnarráðinu í 5 ár, og ekki verið úrskurðaðir öll þessi ár, en sé þetta satt er sökin fremur landstjórnarinnar en bankans, sé annars um nokkura sök að ræða, sem eg þó ekki get kannast við, því að reikningarnir eru árlega prentaðir í stjórnartíðindunum, og má því lesa þá þar. Og hvað sem því líður, þá er nú, er því er slegið föstu, að reikningarnir hafi ekki verið sendir stjórnarráðinu, ekki þörf á þriggja manna nefnd til að rannsaka það atriði. Í öðru lagi fann hæstv. ráðherra landsbankastjórninni það til foráttu, að ekki hefði verið haldin gjörðabók í bankanum, en um gjörðabók þessa er það að segja, að bankalögin nefna hana hvergi á nafn, og aðeins gjöra ráð fyrir því í bankareglugjörðinni að slík bók sé haldin, en hvergi nein fyrirmæli um hana. Og sé það víst að slík bók sé ekki til, þá er að minsta kosti ástæðulaust að skipa nefnd til að rannsaka það atriði. í þriðja lagi mintist hæstv. ráðherra á það, að blaðið »Reykjavík« hefði álasað stjórn Landsbankans fyrir það, að veita manni fyrir vestan 35 þús. kr. lán tryggingarlaust eða tryggingarlítið. Þessa lánveitingu þarf ekki að upplýsa. Það hefir »Rvík.« nægilega gjört. Og hvað aðrar lánveitingar snertir, þá mun það sízt af öllu vera á nefndarinnar færi, að rannsaka hvort þær sé vel eða illa trygðar, enda veit eg ekki til hvers bankastjórn væri til, ef hún ætti ekki að ráða því, hvort hún veitir lán og þá með hvaða skilyrðum, eða veitir ekki lán. Þessara þriggja atriða vegna þurfti ekki að skipa þessa nefnd, og með því að hæstv. ráðherra hefir ekki tilfært aðrar ástæður, þá sé eg ekki betur en að nefndarskipunin hafi verið alveg óforsvaranleg. Hitt er satt, að það lítur ekki út fyrir að hún ætli að verða bankanum að stórtjóni, en það er ekki hæstv. ráðherra að þakka. Það sannar bara að almenningur trúir bankanum betur en hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra fullyrti að nefndarskipunin hefði ekki haft nein óþægindi í för með sér fyrir bankann, og taldi það sönnun fyrir því, að hún væri óaðfinnanleg. En fyrst er þetta nú ekki satt, og svo má ekki dæma það og það tilræði eftir leikslokum. Það er til margskonar lukka, góðra manna lukka, slempilukka og enda strákalukka. Það slampast margt af þó illa sé til stofnað. Og eg verð að halda fast við, að þessi »generalprufa« hæstv. ráðherra á Landsbankanum hafi verið mjög hættuleg, þó ekki sé útlit fyrir að mikið tjón muni af henni hljótast. Eg hefi áður líkt Landsbankanum við litla bátskel og ástandinu hér í landinu við úfinn sjó. Hæstv. ráðherra hefir farið að líkt og maður, er staddur væri í lítilli bátskel á úfnum sjó og stykki alt í einu út í annað borðið til þess að reyna hvort fleytan væri stöðug eða völt. Það mundi ekki verða kölluð góð sjómenska, enda þótt slys hefði ekki orðið að, af því vanir sjómenn og snarráðir voru innanborðs, er köstuðu sér út í hitt borðið. Eg get því ekki betur séð, en að þessi ráðstöfun sé óþörf og enda ólögleg. Og að minsta kosti er hún eftir öllum atvikum óréttlætanleg, enda hefir hæstv. ráðherra ekki heldur tekist að réttlæta hana. Því að smámunir þeir, sem hann týndi fram, sanna miklu fremur óþarfleik nefndarinnar en réttlæta hana, svo aumir eru þeir, þótt sannir væru. Það vill svo vel til, að 2 menn úr stjórn Landsbankans sitja hér í deildinni, og þeir geta því svarað því, sem hæstv. ráðherra vék að bankastjórninni. Að endingu leyfi eg mér að lesa upp dagskrá, sem eg bið hæstv. forseta að bera undir atkvæði deildarinnar. Hún hljóðar svo: »Deildin telur rétt, að landstjórnin líti eftir peningastofnunum landsins, en væntir þess, að það sé gert með varúð, og tekur í því trausti fyrir næsta mál á dagskrá«. Eg vona, að allir greiði atkvæði með þessari dagskrá. Eg tel víst, að allir vilji láta líta eftir bönkunum og jafnvíst, að allir séu ásáttir um að það verði að gjöra með nauðsynlegri varúð. Þetta efast eg ekki um. Nafnakallið, sem eg hefi beðið um, á að eins að sýna, að þetta sé ekki flokksmál.

Sigurður Hjörleifsson Háttv. 5. kgk. þm. var svo einurðargóður, að leggja áherzlu á það, að hér væri ekki um flokksmál að ræða, né neinn aðsúg að stjórninni. það þarf sannarlega einurð til að segja þetta eftir ræður hans sjálfs hér í deildinni; og enn meiri einurð virðist þurfa til þess, þegar litið er til ummæla þeirra um þessa ráðstöfun, sem komið hafa fram í blaði því, er hann stýrir. Þ. 28. apríl er sagt í þessu blaði berum orðum, að núverandi ráðherra hafi gefið dönsku stjórninni loforð um að binda Ísland fjárhagslega við Danmörku. Fyrsta tiltækið til að framkvæma þetta átti að vera það, að ginna þingið til að ganga að tilboði Thore-félagsins, og ganga þannig út í bersýnilegan voðann. Sama dag og þetta hafi mistekist, segir blaðið, að ráðherra hafi tekið það ráð, að gera tilraun til að eyðileggja Landsbankann, Íslandsbanka í hag. Þetta stendur í eigin blaði háttv. 5. kgk. þm., sem komið er út um alt land. Þetta var ekki í blaðinu, sem brent var; en hvað mun þá hafa staðið í því? Í sama blaði stendur, að bankinn hafi verið kominn vel á veg með að selja 2 miljónir af bankaskuldabréfum, en nú sé sú sala ónýtt. Samt segir háttv.þm., að hér sé ekki um neina pólitíska ofsókn móti stjórninni að ræða! Eg skal geta þess, að háttv.þm. fór í framsögunni með rangt mál, þar sem hann sagði, að í bréfi ráðherra stæði, að rannsóknin skuli ná til umliðinna ára; þar stendur að eins, að hún geti eða megi ná til umliðinna ára. Hér fór háttv.þm. því með hrein og bein ósannindi. Annars er óþarfi að vera að tala mikið um þetta mál. Eg skal ekki dylja það, að eg vona og treysti að sú raun verði á, að ekkert verulegt sé við stjórn Landsbankans að athuga. En vegna þess úlfaþyts, sem borinn hefir verið út, að því er virðist í flokkslegu skyni, til að stofna meiri hlutanum í hættu, og fella ráðherrann, þá hefir mér dottið í hug að bera fram aðra dagskrá, svo hljóðandi: »Með því að deildin lítur svo á, að hin umræddu afskifti landstjórnarinnar af hag Landsbankans séu bæði lögmæt og sjálfsögð, lýsir hún fullu trausti sínu á ráðherranum og tekur fyrir næsta mál á dagskránni«.

Ráðherra (B. J.) Eg vona að eg þurfi ekki að segja mörg orð um málið framar. Eg lít svo á, sem fyrirspyrjandi, háttv. 5. kgk. þm., hafi sýnt það með framhaldsræðu sinni, að þetta, sem hann aðhefst, er ekki annað en tilefnislaus árás á hina nýju stjórn. Hér er um engan annan aðsúg að bankanum að tefla en þann, sem minni hlutinn og starfsmenn bankans sjálfir hafa vakið. Hann reyndi að sýna fram á það, að auglýsing sú um hag bankans, er bankastjórnin gaf út, hafi stöðvað að súginn. En hún kom á 4. degi, þegar aðsúgurinn var alveg að hætta, ef aðsúg skyldi kalla; hvernig gat hún þá afstýrt honum? Hún kom þegar engrar varnar þurfti við framar. Hann sagði, að eg hefði vanrækt eftirlitsskyldu mína við hinn bankann, Íslandsbanka. Það er æði snemt að tala um vanrækslu í þessu efni, þegar ekki eru liðnir nema örfáir dagar síðan stjórnin tók við. Sú aðfinsla er hégómi. Enda þarf rannsókn á bönkunum ekki að fara fram jafnsnemma. Landsbankinn mun vera miklu nær því að geta heitið hjarta þjóðarinnar, eins og hann sagði, heldur en hinu, og er því eðlilegt, að fyrst sé litið eftir honum. Háttv. þm. vildi nærri því kalla þessa ráðstöfun lagabrot, af því að í lögunum stæði, að stjórnin gti látið rannsaka hag bankans. Hann álítur líklega, að það þýði, að stjórnin megi ekki gera það nema minni hlutanum sé það þóknanlegt. Þessi ráðstöfun er þvert á móti í fylsta samræmi við lögin. Fleira heitir í lögum fyrirmæli en fyrirskipanir; alt er mælt fyrir í lögum, hvort sem það er bein skipun eða ekki. Hann var að reyna að toga það út úr þessu, sem stjórnin hefir gert til að afstýra aðsúg að bankanum (fyrir æsingatilraunir minni hlutans), að stjórnin hefði séð sig um hönd. Þessi tilraun er aumkunarleg og hlægileg; stjórnin þarf alls ekki að sjá sig um hönd. Þessi 3 atriði, sem hann sagði að eg hefði fundið bankanum til foráttu, eru helber útúrsnúningur. Það vita allir, að ekki þarf nema nefnd til að rannsaka það, sem stjórninni var fullkunnugt áður, hvort reikningar bankans hafa verið sendir til stjórnarráðsins til úrskurðar og kvittunar; það vitum vér að hefir ekki verið gert. Þessi útúrsnúningur er að eins sprottinn af hinni alþektu ástríðu þessa manns til að gera sig að prókúrator og fara krókaleiðir í öllum málum. Um störf nefndarinnar er það að segja, að þau eru enn í byrjun; varla 1/50 hluta þeirra lokið. Eg veit ekkert um þau, og enda mundi eg ekki gera það heyrinkunnugt, þó eg hefði fengið vitneskju hjá henni um eitthvað athugavert við stjórn bankans. Á sömu bókina var lært það, sem hann reyndi að afsaka það með, sem stóð í hans blaði um óreiðumanninn, er lánaðar voru 35,000 kr. án nokkurrar tryggingar eða veðs, að hann sagði. Þetta ætlaði hávirðulegur fyrirspyrjandi að fóðra með því, að sá maður væri á hausnum. Það er þá ávirðingarlaust, að lána mönnum, sem eru á hausnum, án veðs! Það á eftir því að sýna bankanum eftirlitslaust traust, þegar hann, fyrirspyrjandinn, er nýbúinn að sýna, að honum er svona gætilega stjórnað! Þetta, eða þessu líkt, gæti þó oftar að borið, og ætti þá fremur að veikja traust bankans en styrkja. Eg hefi hvergi sagt neitt um, hvort bankinn eigi traust eða vantraust skilið, en þegar búið er að rannsaka hag hans, er tími til að tala um þetta. Ef skoðunin sýnir, að eitthvað er athugavert, smátt eða stórt, hvað þá? Eitt til marks um hve lítilmótlegur og veikur málstaður hávirðulegs fyrirspyrjanda er, eru tilvitnanir hans í þau blöð, sem hann nefndi. Um annað þeirra er það að segja, að það hefi á þessu þingi verið miklu fremur til stuðnings minni hlutanum og flutt árásir á ráðherrann, og get eg ekki skilið annað, en hávirðul. fyrirspyrjandi segi það í háði eða gamni sínu, sem hann mælti um það mál. Og þó svo væri, að þetta blað væri flokksblað meiri hlutans, þá væri framkoma þess vottur þess, að blöðum þess flokks er ekki haldið undir neinum aga eða harðstjórn, heldur látið nokkurn veginn frjálst, hvernig þau taka í það eða það mál, sem og á að vera. En í hinum flokknum má víst ekki annað koma í blöðin en höfðingjar hans vilja vera láta. Um ummæli hins blaðsins, Þjóðólfs, er það að segja, að með allri virðingu fyrir því og ritstjóra þess, hlýt eg að vera þeirrar skoðunar, að ef það talar um fljótræði af hendi ráðherra, þá er sá dómur sprottinn af fljótræði blaðsins sjálfs. En eg erfi það ekki né tel til lýta; slíkt getur öllum á orðið, og tilgangurinn getur verið góður. Eg fæ ekki betur séð, en þetta mál sé nú fullskýrt, að enginn maður sé nú lengur í vafa um, að hér er ekki annað á ferðinni en bíræfin tilraun hjá minni hlutanum til þess að ráðast ófyrirsynju að ráðherranum og meiri hlutanum; og þessi tilraun er því bíræfnari, sem þeir verða sjálfir að ganga á það, sem þeim er skylt að verja, nfl. Landsbankann. Þeir teygja svo úr þessu ástæðulausa hjali til þess að reyna að skaða stofnunina og svala sér á meiri hlutanum og ráðherranum.

Eiríkur Briem Út af orðum hæstv. ráðherra, sem hann beindi til mín um reikningsskil bankans, verð eg að taka það fram, að allan þann tíma sem eg hefi verið við bankann - og það hefi eg verið síðan hann var stofnaður - hefir alt af verið gjörður bæði ársreikningur og ársfjórðungsreikningar á réttum tíma. Að ársreikningurinn ekki hefir komið til stjórnarinnar fyr en í aprílmánuði, er af því, að það hefir orðið að bíða eftir uppgjörð yfir viðskifti bankans við útlönd; svo hefir reikningurinn ætið verið sendur til stjórnarinnar, svo að eg skil ekki hvað ásökunin í þessu efni getur gengið út á. Viðvíkjandi gjörðabókinni get eg getið þess, að stjórn bankans hefir alt af bókað það, sem henni hefir þótt nauðsynlegt, t. d. ef lánum hefir verið lofað eða ákveðið að heimta inn hjá mönnum, gjöra fjárnám og því um líkt, þó þetta að vísu hafi ekki alt af verið bókað í sömu bókina. Viðvíkjandi þessu 35,000 kr. láni, sem talað hefir verið um, þá er það ekki rétt, að þar hafi ekki verið nein trygging, því það var lánað gegn bæði veði í fasteign og lausafé og þar að auki ábyrgð 110 manna. Hvernig sem um þetta kann að fara, þá var það meining bankastjórnarinnar, að þetta myndi vera óhætt, og hagur margra manna hvatti til þess að fara á fremsta hlunn í því að veita þetta. - Að bankamennirnir hafi sjálfir stutt að því, að bankinn yrði fyrir aðsúg, skil eg ekki að geti verið rétt. Eg fyrir mitt leyti hefi gert alt, sem eg hefi getað, til þess að aftra því, og svo sendi bankastjórinn út þessa auglýsingu á laugardaginn, sem fer í sömu átt, nfl. að hefta aðsúg ef til hefði komið. Það fór að vísu að draga úr þessari öldu á laugardaginn, og við vildum gera það sem í okkar valdi stóð til þess að eyða henni með öllu.

Ráðherra (B. J.) Því brá mér sízt vara fyrir, að háttv.þm. sá, sem nú settist (2. kgk. þm.), og eg tel mér sæmd í að hafa átt fyrir kunningja í meira en heilan mannsaldur, færi að svara mér út í hött. Eg hafði aldrei talað um að reikningar bankans kæmu seint; það sem eg sagði var, að hann hefði aldrei í 5 ár verið lagður undir úrskurð og kvittun landstjórnarinnar. Og það hefir verið vanrækt í samfleytt 5 ár. Það er engin hviksaga. Það hefir oft borið við áður, að við reikninginn hafa verið gjörðar miklar athugasemdir, er hafa verið síðan úrskurðaðar af stjórn landsins og hún eftir það kvittað fyrir reikningsskilin. Þetta er mjög mikil tryggingarráðstöfun og sízt þarflaus, þrátt fyrir endurskoðunina. Það sem sami ræðumaður sagði um gjörðabókina, kemur nákvæmlega heim við það, sem eg sagði áðan, að bankastjórnin geri ekki annað en pára í vasabók eða kompu (með blýant?) lánsloforð þau, er hún gefur, og þar með búið, - eða hefir gert það síðari árin, en engin regluleg gjörðabók er haldin, og er þó talað um hana í 8. gr. reglugjörðarinnar frá 1894. Því fer fjarri, að eg hafi nokkru sinni sagt, að bankastjórnin hafi sjálf vakið þennan þys, sem orðið hefir út af rannsóknar ráðstöfun minni; eg talaði um starfsmenn bankans, en ekki stjórn hans. Eg geri ráð fyrir að sá er eg veit glegst um, að hafði sig frammi um þetta, hafi gert það af sjálfs sín hvötum, en ekki að hann hafi verið gerður út til þess af bankastjórninni; það væri aðdróttun, sem mér dettur ekki í hug að koma með. En þegar bankamaður hefst þetta í að, þá er ekki furða, þó það vekti eftirtekt; einkanlega þar sem það var í starfstíma bankans. Svar fyrirspyrjanda um 35,000 króna lánið var sömuleiðis alveg út í hött, því þar var ekki mér að svara; eg sagði aldrei, að bankinn hefði gert þetta, sem á hann var borið, heldur að hávirðulegur fyrirspyrjandi hefði flutt eða látið flytja þá sögu í blaði sínu. En þegar slíkar sögur ganga, og það í málgagni hávirðulegs konungkjörins þingmanns, þá er ekki ólíklegt að einhverjir kunni að hugsa, að sé þetta svo, þá geti einnig dæmin verið fleiri þessu lík. Að bankastjórnin kemur með þessa auglýsingu sína á 4. degi, gerir ekki annað en sanna mitt mál, því hefði henni þótt gjörðir stjórnarinnar geta orðið hættu valdandi, þá hefði hún auðvitað átt að senda auglýsinguna út á fyrsta degi.

Steingrímur Jónsson Eg ætla ekki að blanda mér í kappræður þeirra hæstv. ráðherra og háttv. fyrirspyrjanda, en eg álít mér skylt að gefa þá yfir lýsingu, að eg get verið hæstv. ráðherra þakklátur fyrir svör hans um fyrirspurnina. Þegar eg tengi svör hans hér saman við svör hans í Nd. þann 28. f. m., þá er eg honum þakklátur að því efni svaranna snertir; það er fyrir mér aðalatriðið að fá yfirlýsingu af vörum ráðherra um, að fyrirskipunin hafi ekki verið bygð á, að nokkuð væri athugavert á ferðum við Landsbankann, og að hæstv. ráðherra hefir gert alt sem hann gat til þess að láta það verða kunnugt, að ráðstöfunin hafi ekki verið gjörð af umgetnum ástæðum. Þetta er fyrir mér aðalatriðið og með það er eg ánægður. En eg er ekki ánægður með formið á svari hans, því þar finst mér kenna meira kapps en mér þykir við eiga; og fullyrðingar hans um að starfsmenn bankans og minni hlutinn á þinginu og hans fylgismenn hafi verið að gera tilraun til þess að reyna að mynda »run« - aðsúg - að bankanum finst mér vera svo þungar ásakanir, að mér þykir ekki annað eiga betur við en að segja eins og karlinn: »Þetta má kanske hugsa, en það má ekki segja«. Orð eins og þessi má hrygginn stjórnmálamaður ekki láta sér um munn fara þó honum detti þau í hug. Hæstv. ráðherra sagði, að málefni þetta væri svo smávægilegt að ekki tæki að vera að eyða dýrmætum tíma þingsins til þess að tala um það. En hér verð eg að vera á algjörlega á öðru máli. Þegar skipuð er nefnd með löngu skipunarbréfi og víðtæku starfsviði, og sem almenningur hlýtur að líta á líkt og það væri sakamálsrannsóknarnefnd, þá er ekki ólíklegt að menn fari að hugsa, hvers vegna þetta sé gert og auðvitað verður fyrst fyrir mönnum svarta hliðin og þá fer ekki hjá því, að landsmenn haldi að hér sé hætta á ferðum; þess vegna fanst mér rétt og sjálfsagt að knýja fram sem fyrst opinbera yfirlýsingu, sem skýrði hvernig í þessu lægi. Hæstv. ráðherra kom fram með nokkur atriði, sem frá hans sjónarmiði voru beinar ástæður fyrir þessari nefndarsetningu, og eitt af þeim voru bankareikningarnir. En eg hygg, að hafi verið ástæða til að fara að tala um að þar hafi ekki alt verðið sem skyldi, þá hafi sökin verið hjá stjórnarráðinu, en ekki bankastjórninni.

Lárus H. Bjarnason Eg þarf ekki að eyða mörgum orðum að því að svara háttv.þm. Akureyrar. Það að hann flutti hina rökstuddu dagskrá meiri hlutans, en ekki háttv. sessunautur hans, þm. Ísafjarðar, er eitt út af fyrir sig nægileg upplýsing fyrir mig um það, hvernig meiri hlutinn - eða skynsamari mennirnir í honum - lítur á þetta mál. Eg ætlaði mér ekki að minnast á »Thore« málið og sambandsmálið, en úr því háttv.þm. Ak. fór að tala um þau, þá mætti eg ef til vill segja honum, að eg öfunda hvorki meiri hlutann né hæstv. ráðherra af þessum 2 þrekvirkjum, fremur en af Landsbankaatreiðinni núna. Og eg þykist vita að enda margir meirihlutamenn muni álíta nóg komið af svo góðu á ekki lengri stjórnartíma, einum 4 vikum, þó að þeir reyni að bera sig karlmannlega. Annars gæti eg sem minni hluta maður verið ánægður með dagskrá meiri hlutans, en hefði eg verið í meira hluta, þá hefði eg barist á móti því með hnúum og hnefum, að flokkur minn færi að ata sig út á því að gefa ráðherra traustyfirlýsingu út af jafn óforsvaranlegu tilræði og nefndarsetningin er. Hæstv. ráðherra sagði að minni hlutinn og hans blöð hefði stutt að því eftir megni, að gera þennan »hvell« til þess að mynda aðsúg að bankanum, en þetta er alveg tilhæfulaust eins og svo margt úr þeirri átt. því til sönnunar get eg vitnað í »Rvík« 28. f. m., sem fyrst talaði um nefndarskipunina. Þar er svo komist að orði: »Vér vonum nú samt að betur úrrætist en áhorfist. Sérstaklega vonumst vér að Íslendingar, sem eiga fé í vöxtum í bankanum, treysti betur ráðvendni bankastjóranna en ráðdeild ráðherrans.« . . . Hefði eg og aðrir minni hluta menn gert oss far um að gera bankanum ógagn, þá hefði t. d. eg og kunningjar mínir getað tekið þaðan nokkur þúsund kr. En við höfum einmitt gert alt sem við höfum getað til þess að draga úr aðsókn að bankanum. Annars er ekki ástæða til að sakast um orðinn hlut. En hitt þótti mér leitt að heyra af vörum hæstv. ráðherra, að nefndin, sem nú hefir setið á rökstólum í 8 daga, skuli ekki enn hafa lokið 1/50 parti af störfum sínum og eigi þannig að sitja að minsta kosti í 400 daga. Viðskiftamenn bankans, sem ekki þekkja hæstv. ráðherra, kynnu að draga þá ályktun af því, að meira en lítið væri bogið við stjórn bankans; þeir myndu tæplega fást til að trúa því að svo mikill leiðangur væri gjörður út til lúsaleitar á einum manni. Eg sagði áðan, að ekki gagnaði að sakast um orðinn hlut, og eg skyldi heldur ekki eyða fleiri orðum að þessu óhappaverki hæstv. ráðherra, sem lítur út fyrir að ætli að slampast af stórslysalítið, ef það ekki einmitt gæfi tilefni til mikillar áhyggju um framtíðina. Nú á hæstv. ráðherra bráðum að fara að sigla sinn eigin sjó og þá er enginn til taks að taka í taumana, ef á þarf að halda. Því er nauðsynlegt að dagskrá mín verði samþykt sem nokkurs konar »memento«, nokkurs konar »mene tekel« eða aðvörun til ráðherra um að gæta sín. Frá flokkssjónarmiði mínu væri aftur á móti ákjósanlegast, að meiri hlutinn negldi sig á dagskrá þm. Ak. og gjörðist þannig samsekur ráðherra um tilræðið, en landshagsmunir hafa alt af staðið ofar flokkshagsmunum hjá oss minni hluta mönnum og því er nú svo komið sem komið er.

Ráðherra (B. J.) Eg geri ráð fyrir að umræðurnar geti farið að styttast úr þessu. Það var ekkert orð í ræðu hins hávirðulega fyrirspyrjanda, (L. H. B) sem brýn þörf er að svara. Hér er gerður stóreflis þytur út af því, að landsbankinn hafi verið settur undir opinbera rannsókn, en það er gersamlega rangt. Bankastjórnin þurfti ekki að fara að gera að fyrra bragði hljóðbera þessa ráðstöfun, er fólst í hinu margumrædda bréfi. Það er fyrir hennar málæði, að almenningi er rannsóknin kunn orðin, en auðvitað var nauðsynlegt að bera þetta út, ef hægt ætti að vera, að nota það til æsinga og árása á stjórnina. Það er nú játað hér í þingsalnum af öðrum gæzlustjóranna, að ekki sé haldin þar nein gjörðabók, þótt skipað sé að gera það í 8. gr. bankareglugjörðarinnar frá 1894. En úr því að það er ekki gert, er alveg strikað yfir samábyrgð gæzlustjóranna, og öll ábyrgðin hvílir á herðum framkvæmdarstjórans eins, sem getur gert með sínu eindæmi hvað sem honum gott þykir án þess að leita samþykkis gæzlustjóranna. Hávirðulegur fyrirspyrjandi var að bera saman Íslandsbanka og Landsbankann; en á þeim stofnunum er sá mikli munur, að aðra, Landsbankann, á landið og ber ábyrgð á öllum skuldbindingum hans; í Íslandsbanka á landið ekkert og ber heldur enga ábyrgð á skuldum hans. Þing og stjórn hefir þau ein afskifti af þeirri stofnun, að alþingi kýs menn til þess að vera í bankaráði hans ásamt ráðgjafa og hluthafakjörnum fulltrúum, og sú stjórnarnefnd á að líta eftir því, að það komi í móti seðlaútgáfugáfuréttinum, að bankinn vinni að því að efla hag landsmanna, og styrkja atvinnuvegi þeirra. Íslandsbanki á heldur ekki að gera stjórninni nein reikningsskil, en það á Landsbankinn að gera, og er það bein lagaskylda stjórnarinnar að líta eftir að alt sé þar í röð og reglu. Eg fæ ekki betur séð en málinu hafi lokið þann veg, að hávirðulegur fyrirspyrjandi. og þeir sem honum fylgja, hafi sannað með ræðum sínum hér í dag, að gauragangur sá, er gerður hefir verið út af stjórnarráðstöfun þessari, sé gersamlega tilefnislaus, enda hefir tilraunin til þess að koma á stað háskalegum aðsúg að bankanum misheppnast með öllu. Ókyrð sú, er upp kom sakir aðfara minni hlutans í máli þessu, er nú hjöðnuð með öllu, og kemur ekki upp aftur, nema skoðunin leiði eitthvað athugavert í ljós. Eg vona að skoðunin leiði til þess, að sannanir fáist fyrir því, að alt sé í góðu lagi, - eg segi vona; það er engin vissa fyrir að svo verði. Eftirlitið hefir hingað til verið ófullnægjandi, en brýn nauðsyn ber til að það sé rækilegt, og það er einber hégómi að halda að nægja mundi að senda einn mann úr stjórnarráðinu niður í banka til eftirgrenslunar. Eg hef þegar drepið á, að það er þegar uppvíst orðið, að ekki er alt eins og það á að vera í banka þessum, og skal eg nú bæta við einu dæmi, sem er á almanna vitorði. Fyrir nokkrum árum var reist hús handa bankanum, að þingi og stjórn fornspurðu. Mér er kunnugt um, að landshöfðinginn, sem þá var og þjónaði embættinu í fjarvist hins reglulega landshöfðingja, var beðinn að leggja hornsteininn að bankahúsinu, en hann neitaði því, kvaðst ekki vilja koma nærri þessu ólöglega fyrirtæki. Þegar húsið var fullgert 1901, átti að sjálfsögðu að leggja reikningana fyrir þingið, en þrátt fyrir það þótt landsreikninga-endurskoðunarnefndin hvað eftir annað krefði bankastjórnina um þá reikninga, fekk hún þá ekki fyr en komið var fast að þinglokum, og þá ekki annað en lauslegt uppkast, samið af aðskotaritara í bankanum, með því að enginn annar af starfsmönnum bankans vildi nærri því koma. Og hvernig var þessi reikningur úr garði gerður? Hann var nauða fylgiskjalalítill, ef ekki sama sem því nær fylgiskjalalaus, enda gátu endurskoðunarmennirnir ekkert botnað í honum, og gerðu þeir því þá kröfu, að reikningur með fylgiskjölum yrði lagður fyrir næsta þing. Þá var flokkur sá, er bankastjórinn fylti, orðinn í meiri hluta á þingi, og hvort það var af þeirri ástæðu eða öðrum veit eg ekki, en þá var hvorki á því þingi né síðar byggingarreikningur bankans lagður fram til endurskoðunar. Það dettur auðvitað engum í hug að væna mann þann, er um húsgerðina sá, bankastjórann, um vísvitandi fjárdrátt, en hinu verður ekki neitað, að annað eins og þetta getur ekki viljað til við stofnun, þar sem stjórnin er fyrirmynd. Þetta, sem eg nú hef sagt, er engin kviksaga; eg hef skýrsluna frá manni, er sæti átti í landsreikninganefnd, og það er ekki lengra síðan en frá því í gær, að hann sagði mér þetta.

Sigurður Stefánsson Eg vildi leyfa mér að gera stutta athugasemd viðvíkjandi umræðunum og hinum rökstuddu dagskrám, er fram eru komnar. Hinn háttv. 5. kgk. þm. hefir tekið fram, að svo hafi nú farið, að bankanum hafi engin hætta stafað af ráðstöfun þessari. Hann sagði að hættunni hefði orðið afstýrt, bæði með ráðstöfun hæstv. ráðherra, skýrslu hans í neðri deild og símskeytum til útlanda, og afskiftum sinna flokksmanna af málinu. En hví er þá þessi fyrirspurn framkomin? Mér sýnist hún vera þarflaus með öllu; hún gerir ekkert annað en eyða tíma þingsins og fé landsins. Má vel vera, að ýmsum meirihlutamönnum hafi brugðið, er þeir fréttu um ráðstöfun þessa, en þeir hafa aldrei sagt að hún væri ólögmæt, og hygg eg að háttv. 5. kgk. þm. muni standa einn uppi með þá skoðun, að hér hafi verið framin lögleysa. Stjórnin á samkvæmt bankalögunum að hafa eftirlit með bankanum, og hún verður sjálf að ráða, á hvern hátt hún framkvæmir það. Eg vil á engan hátt gera lítið úr þeim afskiftum, sem þinginu beri að hafa af umboðsstjórninni, en hitt kann eg ekki við, að verið sé að gera mikinn hvell út af framkvæmdum stjórnarinnar, sem allir verða að telja löglegar. Eg hef ekki heyrt það, hvorki hér eða í neðri deild, að hæstv. ráherra hafi gefið nokkra átyllu til að ætla, að hann hafi séð sig um hönd, svo að alt það, sem um það er sagt, er talað út í hött. Háttv. 5. kgk. þm. talaði mikið um að mál þetta væri gert að flokksmáli; það er einmitt hann, sem gert hefir tilraun til að gera það að flokksmáli; annars gladdi það mig, að hinn háttv.þm. sagðist vera þakklátur meiri hlutanum fyrir dagskrá hans; eg býst við að hann greiði þá atkvæði með henni. Háttv. 5. kgk. þm. sagði, að eg og ýmsir aðrir hefðu hlaupið út í borðið, til þess að koma í veg fyrir að bátnum hvolfdi með ráðherrann. Eg myndi hlaupa út í borðið, hvaða manni sem við druknun lægi, alveg eins þótt háttv. 5. kgk. þm. ætti hlut að máli. En hér getur ekki verið um neitt slíkt að ræða, því að hér er enginn að drukna. Eg býzt nú við, að hvernig sem stjórnin hagaði þessu eftirliti, því yrðu alt af vissir heiðursmenn óánægðir. Eg hefði helzt kosið, að engin dagskrá hefði komið fram út af þessu máli, en úr því háttv. 5. kgk. þm. hefir gert málið að flokksmáli, sé eg ekkert á móti því, að meiri hlutinn haldi fram sinni dagskrá. Að lokum vil eg geta þess, út af ummælum háttv. 5. kgk. þm., að það verðum ekki vér heldur þjóðin, sem um það dæmir, hvort meiri eða minni hlutinn hafi komið betur fram í máli þessu.

Lárus H. Bjarnason Hæstv. ráðherra var að orða mig við »Reykjavík«, kallaði hana mitt blað og svo frv. Þó að einu gildi, hvaðan gott kemur, get eg þó sagt honum og háttv.þm. Akureyrar, sem var að burðast með eitthvað líkt, að eg á að eins eina aktíu eða 25 kr. í blaðinu, en er hinsvegar einn af 3 mönnum í stjórn hlutafélagsins, er eftirlit hefir með útgáfu blaðsins. Blaðbrennuna, sem þm. Ak. mintist á, hef eg ekki heyrt getið um fyr. Að öðru leyti er ekki ástæða til að svara hæstv. ráðherra. Hann hefir í dag oftast nær talað um alt annað en mál það, er fyrir lá. Framkoma hans er alveg eins og manns, sem átt hefði að tala um mynd, en í þess stað hefði talað um rammann. Eg hef meðal annars með tilvitnunum í opinber blöð, í reikninga bankans og í skýlaus lög, fært sönnur á mál mitt. Hæstv. ráðherra þykist aftur og aftur réttlæta þessa óvæntu ráðstöfun, sem háttv.þm. Ísf. játar, »að skiftar skoðanir séu um í meiri hlutanum«, með því að bankastjórnin hafi enga gjörðabók haldið, að ársreikningar bankans hafi ekki verið lagðir undir úrskurð landstjórnarinnar, að byggingarreikningur bankans hafi ekki verið úrskurðaður, og að eitt lán hafi verið veitt án nægrar tryggingar, en þessar ástæður eru, eins og eg er búinn að sýna og sanna, allsendis ófullnægjandi til þess að setja bankann undir opinbera rannsókn, enda stjórninni innan handar að afla sér nægilegra upplýsinga um þetta efni án slíkrar rannsóknar. Hæstv. ráðherra var að tala um, að eitthvert aðskotadýr hefði skrifað byggingarreikning bankans, eins og það standi ekki á sama, hver reikninginn skrifar; bankastjórnin ber ábyrgð á honum, hver sem það gerir, alveg eins og hæstv. ráðherra ber ábyrgð á nefndarsetningunni, þó að hún eigi að vera skrifuð á Ísafoldarskrifstofu. Eg endurtek það, að það er fult eins mikil ástæða til að líta eftir Íslandsbanka eins og Landsbankanum, þó að hæstv. ráðherra vilji ekki við það kannast, því að Íslandsbanki hefir rétt til þess að gefa út innleysanlega seðla, hann ávaxtar mikið sparisjóðsfé, og hefir rétt til að gefa út bankavaxtabréf fyrir margar miljónir. Hæstv. ráðherra hefir borið ýmsar dylgjur á bankastjórnina, eins fyrir því, þó hann hafi verið að slá úr í öðru orðinu, en það kemur ekki mál við mig. Þó get eg ekki stilt mig um að dá hæstv. forseta upphátt - eg hefi oft dáð hann, en þó aldrei eins og í dag - fyrir það, með hvað miklu jafnaðargeði hann tekur öllum þeim dylgjum, sem hér er beint að banka hans og stjórn bankans. Að vilja réttlæta þessa óforsvaranlegu ráðstöfun, eins og hæstv. ráðherra gerði, með því, að það sé hugsanlegt, að eitthvað sé athugavert, er á borð við það, ef bæjarfógetinn í Reykjavík færi inn á heiðarlegustu heimili, og gerði þar heimilisrannsókn, og réttlætti svo rannsóknina á eftir með því, að hugsanlegt væri, að einhver af heimilisfólkinu hefði stolið. Hæstv. ráðherra kvaðst, þá er tilrætt var um mál þetta í Nd., ekki vera við því búinn að svara; fyrir því var ráðstöfun hans ekki þá þegar fordæmd. En nú, þegar hann hefir haft marga daga til að hugsa um málið og undirbúa sig, og getur þó eigi fært sér fleira eða meira til afsökunar, en hann hefir gert hér í dag, þá sýnir það einmitt bezt hve þarflaus og óforsvaranleg þessi ráðstöfun er. Háttv. þm. Ísf. sagði, að engin hætta stafaði af ráðstöfun þessari úr þessu, en þó svo væri, þá er ekki ástæða fyrir meiri hlutann til þess að styðja að því, að ráðherrann haldi lengra á slíkri braut, því að hún er hættuleg, ekki aðeins fyrir landið, heldur og fyrir meirihlutann og stjórn hans, sem sumstaðar virðist standa hærra verði en alt annað, og það er aðeins fyrir þá sök, að margir góðir menn bæði í meiri og minni hlutanum hafa lagst á eitt til þess að leitast við að friða hugi manna, að voðanum hefir orðið afstýrt að þessu sinni. Því er það fráleitara en flest annað, sem sagt hefir verið hér í deildinni í dag, að eg sé að gjöra þetta mál að flokksmáli með dagskránni. Það er ekkert flokksbragð að þeirri dagskrá. Meiri hlutinn getur samþykt hana eins og minni hlutinn. En það er eitthvað annað bragð að hinni dagskránni. Þá fyrst, er hún er samþykt, er málið orðið að flokksmáli. Hinsvegar er það satt, sem sami háttv.þm. sagði, að hæstv. ráðherra hefir ekki beint játað það, að hann hafi séð sig um hönd, en hann hefir gert það óbeinlínis og átakanlegar en með orðum með ráðstöfunum sínum eftir á, og fyrir það á hann lof skilið. Raunar væri það enn lofsverðara, ef hann vildi gangast beint við því, eins og góður drengur, að óheppilega hefði til tekist, og lofsverðast, ef hann vildi lofa því eins og góðu börnin, að gera aldrei neitt slíkt aftur.

Ráðherra (B. J.) Ef nokkuð væri að dást að í frammistöðu hávirðulegs fyrirspyrjanda í þessu máli, þá væri það þetta, hve þrautseigur hann er að berja höfðinu við steininn. Hver setning hans er óbein játun þess, að hann hafi rangt fyrir sér. Rétt rök hefir hann engin fyrir sig að bera, en verður að hlaða eintómum útúrsnúningum utan um þessa taumlausu þrákelkni sína. - Nú er hann að gefa í skyn, að eg sé sár yfir því, að þessari ráðstöfun minni til að kynna mér hag bankans, var ekki haldið leyndri. En eg hefi ekki sagt eitt orð í þá átt. Eg sagði aðeins eitthvað í þá átt, að það væri skylda allra starfsmanna bankans, að gera ekki neinum útífrá kunnugt um málefni hans. Annað var það og, sem gekk alveg fram af mér í ræðu háttv. fyrirspyrjanda. Hann var að gefa í skyn, að eg hefði fundið að því, að reikningurinn yfir bygging bankahússins hefði ekki verið skrifaður af bankastjóra sjálfum, heldur hefði verið annars manns rithönd á honum. Svona fjarstæðu-útúrsnúning hefi eg aldrei heyrt. Mér hefir aldrei komið í hug að finna að því, hver rithönd væri á reikningnum, og veit vel að það skiftir engu máli. En að hinu hefi eg fundið, að byggingarreikningurinn hefir ekki verið gerður enn þann dag í dag. Það þarf mikla bíræfni til að snúa út úr þeim ummælum, á þann veg, sem þessi þm. gerði. Þá var hávirðulegur fyrirspyrjandi að bera þessa ráðstöfun saman við það, ef bæjarfógeti færi að láta þjóna sína gera heimilisrannsókn hjá mönnum alveg upp úr þurru. Eg fer ekkert út í það, hve fjarstæð slík samlíking er, því að það sjá allir heilvita menn. En þetta sýnir bezt, hve gerþrotinn háttv.þm. er að röksemdum, því að ella færi hann ekki að grípa til slíkrar fásinnu, máli sínu til varnar. Þá rangfærði hann orð mín um málið í Nd. Hann hélt því fram, að eg hefði sagt þar, að eg hefði ekki hugsað málið og væri óviðbúinn að verja gjörðir mínar. Þetta er alveg rangt hermt. Eg sagði aðeins, að eg væri ekki viðbúinn löngum umræðum um málið þá, vegna þess, að til þess þyrfti eg að afla mér frekari skýrslna. Að öðru leyti hefi eg aldrei sagst vera óviðbúinn, og hefi líka altaf verið viðbúinn að verja gerðir mínar í þessu máli. Hávirðulegur fyrirspyrjandi heldur að hann geti talið mönnum trú um, að eg hafi séð eftir því, að eg skipaði nefnd til að rannsaka hag bankans. Og hann styður mál sitt með því, að eg hafi sjálfur gert ráðstafanir til þess, að afstýrt yrði illum afleiðingum af því fyrir bankann. Þetta ber hann enn fram, þrátt fyrir það, að eg hefi sýnt og sannað, að þessar ráðstafanir voru aðeins gerðar til þess að afstýra illum afleiðingum af því uppþoti, sem bankamennirnir sjálfir og minnihlutamenn höfðu komið af stað út af nefndarskipuninni. Það var fljótt auðséð, að þeir höfðu áformað að koma af stað aðsúg að bankanum. Þá fyrst þurfti ráðstafana við til að verja bankann, og þá fyrst voru þær gerðar, eins og skylt var.

Lárus H. Bjarnason Eg vil aðeins geta þess, að »Reykjavík« 28. apríl var það blaðið, sem fyrst hreyfði þessu máli. »Lögrétta« kom að vísu út samdægurs og flutti náttúrlega grein um málið, en muni eg rétt, kom hún seinna út en »Reykjavík«. Áður hafði enginn maður nokkra vitneskju um málið. »Rvík« kom ekki út fyr en um eftirmiðdaginn 28. f. m., en kl. 12 á hádegi sama dag lýsti hæstv. ráðherra því yfir í neðri deild, að hann væri búinn að síma til útlanda, að engin hætta væri á ferðum og hefði að öðru leyti gert ýmsar ráðstafanir til að eyða misskilningi og ótta. Þetta sýnir, að ráðherra hefir gert ýmsar varúðarráðstafanir áður en minnihlutinn lét málið til sín taka, og þannig kannast við, að sér hafi orðið á. Og þetta segi eg hæstv. ráðherra til lofs en ekki til lasts.

Ráðherra (B. J.) Út af þessari taumlausu bíræfni hins háttv. þingmanns skal eg enn geta þess, að þá þegar, er eg gerði þessar ráðstafanir, var orðið sýnilegt, að það átti að koma af stað aðsúg að bankanum. Hve nær blað hans gat fyrst um nefndarskipunina, kemur ekkert málinu við. Þetta blað, sem hann gat um, kvað hafa komið út sama dag og eg gaf yfirlýsinguna í Nd., að sjálfs hans sögn. En tveimur dögum áður, á miðvikudag, var það borið út, að þann dag hefðu verið teknar 90 þús. kr. út úr bankanum. Sú sögusögn var tilhæfulaus og auðsjáanlega fundin upp í þeim tilgangi, að kveikja uppþot og aðsúg að bankanum. Það er því á engum rökum bygt, að eg hafi gert nokkrar ráðstafanir til varnar bankanum áður en uppþotið var byrjað, og allar ályktanir af því alveg út í hött. - Þetta tiltæki, að búa út kviksöguna um að 90 þús. kr. hefðu verið teknar út úr bankanum á einum degi, í stað þess að það höfðu aðeins verið teknar út 18 þús. kr., var glæfralegt tilræði við bankann, og eg vil segja glæpsamlegt, hvort sem sá maður, er söguna bar út, hefir fundið hana upp sjálfur, eða haft hana eftir öðrum. Eg skal láta ósagt, hvort heldur hefir verið.

Lárus H. Bjarnason Nú held eg að hæstv. ráðherra sé farinn að tala »ósjálfrátt« þar sem hann segir, að minni hlutinn hafi verið farinn að kveikja uppþot út af ráðstöfunum hans, tveim dögum áður en »Reykjavíkur«-blaðið kom út, með öðrum orðum, við eigum að hafa verið farnir að nota vopnið á móti honum, áður en hann var búinn að búa vopnið til, því að eins og allir vita, varð nefndarskipunin ekki til fyr en hinn 26. f. m. að kveldi. Annars vil eg leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra, hvort það sé satt, að að þessu máli hafi verið hreyft á flokksfundi meirihlutans 27. f. m. og ráðherra fengið þar bágt fyrir og hefir þá líklega yfirlýsing hans í Nd. 28. f. m. verið árangurinn af þeim fundi. Ef svo er, þá kemur þar til enn eitt atvikið meðal margra áður talinna, sem sýnir það, að þetta er ekki flokksmál. Og þá er það, eins og eg hefi sagt, líka meðfram meiri hlutanum að þakka, að ekki varð meira úr hættu þeirri, sem vofði yfir bankanum fyrir aðgerðir hæstv. ráðherra. Það er svo fráleitt sem mest má verða, að minni hlutinn hafi viljað æsa menn upp á móti bankanum, að það var þegar afráðið, að vér skyldum gjöra alt sem í voru valdi stæði til að draga úr hættunni. Ef vér hefðum viljað nota rannsóknarskipunina sem bitvopn á hæstv. ráðherra og meirihlutann, þá hefðum vér náttúrlega fyrst af öllu símað fregnina til útlanda, en það hefir jafnvel hvorki hæstv. ráðherra né háttv.þm. Ak. borið oss á brýn. Hæstv. ráðherra má ekki dæma núverandi minnihluta eftir fyrverandi minnihluta.

Ráðherra (B. J.) Eg skal svara fyrirspurn háttv. þingmanns um það, hvað gerðist á þessum flokksfundi meirihlutans, sem hann talaði um, því að það er engin launung. Þar var tilrætt um það, sem hinn flokkurinn aðhafðist, og uppþotið, sem verið var að koma af stað hér í bænum. Og flokkurinn áleit nauðsynlegt að afstýra því illa, sem af þeim æsingum kynni að leiða fyrir bankann. Útaf því ráðgerði eg að gefa yfirlýsinguna í neðri deild og gera þær ráðstafanir til varúðar, sem eg gerði. Annað gerðist ekki á fundinum. Eg held því enn fram, að eg hefi ekki séð eftir því, að eg gerði þessa ráðstöfun til að kynna mér hag bankans, og mun ekki sjá eftir því. Sú ráðstöfun var þörf og réttmæt og hlýtur að verða stofnuninni til góðs, ef alt er í góðu lagi hjá henni, sem eg vona að sé, og jafnvel þó að svo væri ekki.

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Háttv. Ed. hefir gert örlitlar breytingar á frumv. eins og það var samþ. í Nd. og nefndin hefir fallist á þær. Breytingarnar eru að eins 3. Við 3. gr. er felt úr: »með öðrum áhöldum en hökum og skóflum, eða öðrum óþektum áhöldum«. Nefndin hefir fallist á að þessi orð væru feld í burtu. Svo er við 13. gr. Henni hefir verið breytt, að því er snertir breidd á útmælingu, þegar málmurinn liggur í æð, að hún megi ekki vera minna en 100 metra á breidd. Þá kemur 17. gr. Þar er að eins bætt við nokkrum orðum til skýringar. Þar stendur: »Auk þess greiði námuhafi jarðarábúanda lóðargjald fyrir hús og byggingar á námustaðnum, 5 aura fyrir hvern ferhyrningsmeter, sem hús standa á«. Þessi síðustu orð: »sem hús standa á« voru eigi í frv., eins og það fór frá Nd., en Ed. hefir sett þau inn og er það til bóta. Eg hefi svo ekki meira um breytingar Ed. að segja; þær eru sumar til bóta og sumar meinlausar. Vona, að frv. verði samþ. hér í deildinni.

Hannes Hafstein Hæstv. ráðherra gat þess nýlega, að vafasamt væri, hvort frumv. um að kaupa hlutabréf í Íslandsbanka næði fram að ganga í Ed., og taldi það hið mesta glapræði, ef bæði frumv. yrði feld. Eg sé ekki betur, en að samþykt þessa frv. opni þó Ed. leið til þess að fella hitt frv., og ættu þá þeir menn, sem er umhugað um hlutabréfafrv. ekki að samþykkja þetta. Það er áhugamál margra, að Ísland fái umráð yfir Íslandsbanka og að hann verði innlend eign, sem hann hefði átt að vera frá upphafi. Það er og vafalaust, að sú ráðstöfun, sem þar er um að ræða, veitir meiri peningum inn í landið, heldur en heimild þessi til að kaupa bankavaxtabréf, sem ekki verða útgefin fyr en jafnóðum og hin nýja þriðja flokks sería selst, þ. e. lán er veitt gegn fasteignum. Þeim, sem þykir þetta máli skifta, má skiljast það, að ef málinu er hætta búin nú í Ed., þá muni því vera enn hættara, ef þetta frumv. verður samþ. hér.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Þessu víkur öðru vísi við, en h. 1. þm. Eyf. (H. H.) hyggur. Það er beðið eftir úrslitum þess hér og mun Ed. ekki ráða hinu frumv. til lykta, fyr en þetta hér er útkljáð. Annars hefi eg ekki meira að segja um málið; það er fullrætt.

Hannes Hafstein Eg get ekki skilið, hvernig þetta frumv. ætti að bæta fyrir hinu, þótt eg þekki ekki, hvað gerist bak við tjöldin. Og ef beðið er úrslita þessa frumv. í Ed., þá get eg ímyndað mér, að það sé einmitt vegna þess, að deildin ætli sér að fella hitt frumv., ef þetta nær fram að ganga, annars ekki.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) gæti getið sér til, að ekki mundi loku skotið fyrir, að sumum þætti dreginn taumur annars bankans, ef að eins annað frv. væri samþ. Til þess að girða fyrir alla grunsemd, er betra að friða menn með báðum frumv. Annars gæti eg trúað því, að 1. þm. Eyf. (H. H.) þætti ekki ástæðulaust eftirleiðis að eyða slíkum grun.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) - Nefndin hefir lagt til breytingar, en með því engin rökstudd mótmæli hafa komið, sé eg enga ástæðu til að fara að ræða þetta mál að sinni, en óska því einungis góðrar ferðar gegn um deildina.

Jón Jónsson, (N.-Múl.): Eins og sést á nefndarálitinu, sem háttv.þm. munu hafa lesið, legg eg til að frv. þetta sé felt. Stuttlega eru þar færðar ástæður fyrir þessu, svo eg þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta mál. Mér skilst, að aðal-tilgangurinn með frv. þessu sé sá, að draga úr þjóðjarðasölulögunum á þann hátt, að ná undir landssjóð aftur jörðum, sem seldar hafa verið. Með þjóðjarðasölulögunum geta bændur komist að svo góðum kaupskilmálum, að fáum verða kaupin ofvaxin. En þá ástæðu færa nú ýmsir móti þjóðjarðasölunni, að bændur sökkvi sér í skuldir og geti svo ekki búið myndarlega á jörðunum úr því, Þetta held eg sé ekki á rökum bygt. Og ósk bændanna er að fá jarðirnar keyptar. Með því að verða við óskum þeirra, sem frekast eru tök á, verða þeir ánægðari og spakari í sveitinni og um leið til uppbyggingar og gagns fyrir þetta land. Bóndi er bústólpi og bú er landstólpi«. Þingið verður að athuga vel gerðir sínar í landbúnaðarmálum. Það er svo mikið los nú á fólkinu, sem stundar landbúnað, vegna margvíslegra örðugleika, að varast verður að gera neitt það, er elur á óánægjunni. Eg tel víst, að þingið álíti það illa farið, ef fólkið smá-yfirgefur sveitabúskapinn. Eg legg áherzlu á, að þetta er hin mesta hvöt fyrir ábúendurna að una hag sínum til sveita, og sýna jörðunum sóma. Eg hefi eigi heyrt aðrar mótbárur betri gegn þjóðjarðasölunni en þessa, sem þegar er nefnd. Eg ætla svo ekki að ræða frekara um þetta, en mun svara, ef mótmælt verður og þörf gerist.

Sigurður Sigurðsson Eg ætla að eins að gera örstutta athugasemd. Mér þykir leiðinlegt að segja það, að mér virðist, að álit minni hlutans sé, að eg ætla, bygt á misskilningi. Minni hlutinn segir, að frumv. miði að því að eyðileggja sjálfsábúðina í landinu; en það er þvert á móti. Frumv. styður einmitt að sjálfsábúðinni, og tryggir hana. Þess vegna er alt, sem hinn h. minni hluti segir um þetta talað út í hött. Frumv. fer ekki fram á annað en að landssjóði sé heimilað að kaupa aftur þá jörð, er keypt hefir verið af honum, þá er hún gengur úr sjálfsábúð. Þetta ákvæði eykur gildi laganna um þjóðjarðasölu, og stuðlar að því, að tilgangi þeirra verði náð. Frv., ef það yrði að lögum, hindrar eða jafnvel útilokar leppmensku þegar um kaup á þjóðjörðum er að ræða, og er það mikilsvert atriði. Fyrir því verð eg að álíta það illa farið ef frv. yrði felt, og alt skraf um að það spilli fyrir sjálfsábúð í landinu er á engum rökum bygt. Það er líka mjög vafasamt, hvort landssjóður vill eða þarf að nota þessi réttindi sín. Eg hygg að hann geri það að eins, þegar brýna nauðsyn ber til þess.

Stefán Stefánsson Eg tók það fram við 1. umr. þessa máls, að eg væri algerlega mótfallinn frv., nema gerð væri á því mjög veruleg efnisbreyting, sem sé sú, að sá ábúandi, er keypti ábýlisjörð sína af landssjóði, væri ekki skyldur að selja hana landssjóði aftur, þótt hann hætti ábúð og erfingjar hans tækju hana ekki til ábúðar, heldur að honum væri þá heimilt að selja þeim ábúanda jörðina, er næstur honum tæki við ábúðinni. Að verða í hverju einstöku tilfelli að selja landssjóði, ef nákomnir erfingjar kaupanda ekki halda áfram óslitinni ábúð, virðist mér bæði óþörf og mjög óviðfeldin krókaleið, sem vafalaust yrði misjafnlega vel liðin, þegar til framkvæmda þeirra laga kæmi. Þetta frumv. verður því engan veginn til þess, þótt það verði að lögum, að tryggja eða auka sjálfsábúð í landinu, miklu fremur mundu slík lög hindra eða tefja fyrir aukinni sjálfsábúð. Sú eina breyting, er mér sýnist gerleg í þessa átt, væri þá sú, að vilji viðtakandi ekki kaupa jörðina, að þá hafi landssjóður forgangsrétt að kaupunum eftir mati dómkvaddra manna. Annars furðar mig ekkert á því, þó þeir menn, sem vitanlega eru á móti þjóðjarðasölunni, haldi fram frumv., því fyrir þá er hér góður leikur á borði. Eg vona, að þm. líti líkt á þetta mál og eg og felli frumv.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg hygg að mótbárur háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.), séu algerlega bygðar á misskilningi. Alt slíkt mat og verð á jörðum, sem selja á til ábúðar, er langt undir því verði, sem fengist fyrir þær við opinber uppboð. Vér þekkjum dæmi þess, að jörð er metin t. d. 2000 kr. af eiðsvörnum mönnum, þá er hún er föluð til kaups af landssjóði, og 2-3 árum síðar metin þriðjungi hærra - til lántöku úr banka - af sömu eiðsvörnum mönnum, án þess jörðinni hafi verið neitt til góða gert. Oft eru jarðir, sem landssjóður hefir selt ábúanda, seldar af honum rétt á eftir fyrir helmingi meira verð. En aðaltilgangur þjóðjarðasölunnar er sá, að tryggja sjálfsábúð í landinu, og láta gamla landseta njóta forréttar til að verða sjálfsábúendur. Og með þessu frumv. hér er verið að tryggja það, að þjóðjarðasalan nái tilgangi sínum. Í 3. gr. er tekið fram, að jörð, sem fellur úr ábúð eiganda, megi hverfa aftur til landssjóðs, ef landssjóður krefst Þetta dregur úr mönnum að gerast kaupa-leppar, og tryggir það að jarðir, sem seldar eru, haldist þó nokkurn tíma í ábúð kaupanda eða erfingja hans um víst árabil. En hitt getur ekki landssjóði staðið á sama, að lögin séu notuð sem skálkaskjól leppa. Allir eru sammála um, að þetta sé góður tilgangur, nema háttv.þm.N.-Múl., (J. J.), en ástæður hans í þessu máli eru órökstuddar fullyrðingar einar.

Jón Jónsson, (1. þm.N.-Múl.): Eg verð að álíta það misskilning hjá h. frmsm. (J. Ó.) og háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), að frumv. þetta stuðli einmitt að sjálfsábúð í landinu. Þessi leppmenska, sem þeir eru að tala um, er yfirskinsástæða. Eða ekki þekki eg það, að jarðir séu setnar á þann hátt. Hitt veit eg, að sumir samnefndarmenn mínir eru eindregnir á móti þjóðjarðasölu. Fyrir þeim vakir án efa þetta aðallega, að draga úr þjóðjarðasölulögunum, og ná smátt og smátt jörðunum aftur í eign landsins. Og með mínum bezta vilja sé eg ekki, að nokkur önnur ástæða geti verið til að bera fram svona frumv , en einmitt þessi, að vega á móti þeim lögum og gera þau að pappírsgagni. Háttv. frmsm. (J. Ó.) var að nefna dæmi þess, að jarðir, sem keyptar hefðu verið af landssjóði fyrir svo og svo mikið verð, hefðu verið seldar aftur að fám árum liðnum fyrir margfalt meira verð. En eg verð að leyfa mér að efast um, að þessa séu mörg dæmi. Þá eiga ákvæði 3. gr. að herða á mönnum að halda í jarðirnar. En það getur svo margt komið fyrir, að mönnum sé það ómögulegt. Auk þess er óvíst, að maður, sem á annað borð vildi selja jörð sína, gerði það síður, þó að landssjóður ætti kaupréttinn. Eg held því fram, að alment muni jarðir fremur hækka en lækka í verði með sjálfsábúð. En hvað sem því líður, er aðalatriðið, að landsmenn hafi gott af þjóðjarðasölunni, að jörðunum sé sómi sýndur. Mundi fremur koma til þess, að jarðir einstakra manna legðust í eyði heldur en opinberar eignir? Eg held ekki. Nei, ef háttv.þm. álíta rétt að selja landssjóðsjarðir, þá fella þeir vonandi frumv. þetta, því að það miðar að því gagnstæða.