Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Lárus H. Bjarnason); Eg býst ekki við, að umræður verði eins langar um þetta mál eins og um merkismálið, sem rætt var um áðan. Það liggja að vísu fyrir tvær breytingartillögur, en það þarf ekki að ræða mikið um þær, því að þær eru báðar frá nefndinni og væntanlega sæmilega skýrar og einfaldar. önnur breyt.till. er til orðin af því, að nefndinni þótti byrjun frv. nokkuð snubbótt og skeytti þessu því framan við. Hin breyt.till. er afleiðing af því, að byrjunarlaunin eru færð niður, svo að nú þarf 27 ára embættisþjónustu, en ekki 24 ára, til þess að fá 4800 kr. laun. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um frv., en vona að háttv. deild fari vel með það.

Framsögumaður (Sig. Hjörleifsson) Þegar þetta mál var til umræðu hér í deildinni fyrir nokkru síðan, urðu talsverðar umræður um það, og verður því væntanlega ekki eins mikið talað um það nú. Eg skal reyndar geta þess, að við þá umræðu komu fram nokkrar skýringar í þá átt, að löggjafarvaldið hefði ekki ótakmarkaðan umráðarétt á jörðinni. Eg vona að háttv. deild viðurkenni, að hér hafi átt sér stað nokkur misskilningur, þar sem öll nefndin hefir orðið sammála um, að umráð á jörðinni væri ekki takmörkuð samkvæmt lögunum frá 20. okt. 1905, um forkaupsrétt leiguliða. Þetta sést á nefndarálitinu á þingskjali 311. Annars skal eg minnast dálítið frekar á jörðina og gefa nokkrar upplýsingar um hana. Jörðin er eftir nýju mati 41,2 hndr. að dýrleika, og afgjald eftir hana 600 álnir. Eg skal geta þess strax, að það er víða ekki mikið að byggja á mati, og í Eyjafirði er hátt mat á jörðum. Þessari jörð fylgir 12 dagslátta tún, sem gefur af sér 120 hesta í meðalári. Á engjum má heyja þar um 600 hesta. Landrými er lítið og vart um önnur hlunnindi að ræða. Eg skal leyfa mér að bera þessa jörð saman við aðra jörð, sem eg þekki. Það er Hvammur í Vatnsdal. Sú jörð gefur af sér í meðalári um 450 hesta af töðu og um 2000 hesta af útheyi, en er þó ekki metin nema á 42.8 hndr., og fyrir nokkrum árum var þessi jörð seld á 7000 kr. Það er máske dálítið eftirtektarvert um Kjarna, sem er landsjóðsjörð, að hún skuli ekki gefa af sér meira en þetta, þegar litið er til dýrleikans, og gæti það verið íhugunarefni þeim, sem hugsa að sú sé ein leiðin til viðreisnar landbúnaðinum, að allar jarðir séu eign landsjóðs. Viðvíkjandi verðinu skal þess getið, að jörðin var metin árið 1905 á 7500 kr., en þá mælti sýslunefnd Eyfirðinga á móti því, að jörðin væn seld vegna skóla, sem fyrir hugað var að hafa á henni. En jörðin er metin nokkru hærra nú. Að öðru leyti eru öll aðalatriði tekin fram í nefndarálitinu. Eins og það ber með sér, hefir nefndin ekki getað orðið sammála og þess vegna klofnað. Meiri hlutinn lítur svo á, að löggjafarvaldið hafi algerlega fríar hendur til þess að selja jörðina. Og skal eg ekki fara frekar út í það, nema andmæli komi á móti. Auk þess skal eg benda á þá þörf, sem Akureyri er á að eignast jörðina og skal jafnframt láta í ljós, að mér þykja ástæður háttv. minni hluta í gagnstæða átt mjög veigalitlar. Í upphafi álits minni hlutans er þess getið, að beiðni Akureyrar um kaup á jörðinni sé bygð á afsali ábúandans. Þetta er ekki rétt. Beiðni Akureyrarbúa er sprottin af nauðsyn á að ná í jörðina, og núverandi ábúandi sættir sig við að bærinn eignist hana. Og Akureyri fer svo vel að þessu máli, að bærinn býðst til að borga ábúandanum 200 kr. á ári fyrir kauprétt og ábúðarrétt. Eg sé heldur ekki vel, hvers vegna þörf bæjarins að eignast jörðina sé ekki næg ástæða, því að eg veit ekki betur, en að landið sé einmitt til í þarfir íbúa landsins. Það má enn fremur ráða af áliti minni hlutans, að nokkrir slægjuhólmar hafi bæzt við landeign kaupstaðarins, síðan hann keypti Naust. Þetta liggur í orðinu »nú«, en það má vera, að þetta sé misritun, en sé það ekki, þá er þetta rangt. Að jörðin sé líkleg til seturs fyrir bændaskóla, get eg heldur ekki kannast við, þar sem löggjafarvaldið hefir skipað því máli á annan hátt, og nú er ekki fyrirsjáanlegt, að menn mundu nokkru sinni vilja taka hana undir bændaskóla. Eg get heldur ekki skilið það, sem stendur í nefndarálitinu um tilkall Hrafnagilshrepps til Kjarna, - enda er því neitað öðru hvoru, að hreppurinn hafi nokkurt tilkall, og í því er eg háttv. minni hluta fullkomlega samdóma. Eg skal svo ekki fjölyrða mikið um þetta frekar, en vil aðeins leggja til, að jörðin verði seld fyrir það verð, sem farið er fram á. Eg er viss um það, að nú sem stendur er jörðin full hátt seld, en annað mál er það, að hún getur orðið meira virði síðar, en þá þarf mannshöndin að koma til. Hinsvegar er ekki sagt, að Akureyrarbær mundi ganga frá tilboði sínu um að kaupa jörðina, þó að hún yrði sett nokkuð upp, því að kaupstaðurinn þarf á jörðinni að halda, eins og eg hefi oftsinnis tekið fram. En það má telja vafasamt, hvort það sé rétt að skrúfa verðið upp í þeirri von, og eins hitt, hvort það mundi verða nokkur ágóði fyrir landið í heild sinni, að selja jörðina dýrara en hún er verð.

Júlíus Havsteen Meining mín er, að alls ekki beri að selja þessa jörð, hvorki Akureyrarkaupstað né Hrafnagilshreppi. En ef á að selja hana, þá stendur Hrafnagilshreppur nær. - í þessu sambandi legg eg enga áherzlu á lögin um forkaupsrétt leiguliða, sem sé á það, að salan komi í bága við þau, því að eg hefi aldrei verið í efa um, að stjórnin mætti selja jörðina eftir sérstökum lögum. En eg sleppi þessu og sný mér að hinu, á hve miklum rökum eru bygðar kröfur Akureyrarkaupstaðar um að fá jörðina keypta. Flutningsmaður hefir tilfært nokkrar ástæður, og fyrst þá ástæðuna, að Akureyri þurfi jarðarinnar við til kúabeitar. En eg mótmæli því fastlega, að Kjarni verði seldur Akureyri til slíkrar notkunar. Kaupstaðurinn hefir mikið land sem stendur, og getur fengið nóg land í viðbót til beitar fyrir skepnur sínar, án þess að taka eina beztu jörðina í nágrenninu til þeirra nota. Slíkt er óviðeigandi notkun svo ágætrar jarðar, sem Kjarni er. Önnur ástæðan er sú, að þessi miður heppilegu lög, nr. 60, 27/11 1907, líða öllum að flytja í bæi og setjast þar að, án aðsetursleyfis. Og nú vilja Akureyringar losna við þessa menn, sem flutt hafa inn í bæinn, aptur á þann hátt, að koma þeim að Kjarna. Þar eiga þessir menn að sitja, og milli þeirra á sennilega að skifta jörðinni í mörg grasbýli; enda sagði flutningsmaður eitthvað í þessa átt við 1. umr. málsins. - Væri það nú gott fyrir Hrafnagilshrepp, að fá þangað hóp af slíkum mönnum? Eftir 10 ár væru mennirnir búnir að vinna sér þar sveitfesti, og hreppurinn sæti með alla kássuna. Þetta gæti vel orðið til algerðrar eyðileggingar fyrir hreppinn, og að þessu athuguðu get eg alls ekki verið með slíkri sölu. Er það nú gagnlegt fyrir þjóðina, að fólkið streymir sem mest til kaupstaðanna? Eg held síður en svo; eg held að það væri farsælla landi og lýð, að stuðla fremur að því, að fólkið væri kyrt í sveitunum og stundaði landbúnaðinn sem fyrrum. En hér á að gera þvert á móti; því það á að gera það meira aðlaðandi fyrir fólkið en áður var, að flytja úr sveitunum til þessa bæjar, Akureyrar. Akureyringar hafa fengið ábúandann á Kjarna, sem er ekkja, til þess að afsala sér ábúðarréttinum og forkaupsrétti í hendur kaupstaðarbúum. Þetta hefir verið gert rétt fyrir nefinu á umboðsmanninum, og kemur í bága við almenn lög og venjur. En flutningsm. leggur ekki áherzlu á þetta atriði málinu til stuðnings, og því sleppi eg að tala um það frekar. Háttv. flutningsm. sagði, að eg væri meiri hluta nefndarinnar samdóma um það, að matið á jörðinni væri sanngjarnt. Jú, eg álít einmitt að matið sé hæfilegt, eins og jörðin er nú, samanborið við alment jarðaverð. En það eru allar líkur til að jarðir, sem liggja nálægt kaupstöðum, hækki til muna í verði; og þá ekki hvað sízt þessi jörð, sem auk þess áreiðanlega verður talin meðal þeirra, sem heyra undir 2. gr. laga 20. okt. 1905 um sölu þjóðjarða. Neðri deild hefir og nýlega neitað um sölu tveggja jarða nálægt Reykjavík, Hólms og Lambhaga, af því að hún vildi fara varlega í, að selja góðar jarðir nálægt stórum kaupstöðum. Og eg álít, að þessi háttv. deild ætti að fylgja sömu stefnu.

Lárus H. Bjarnason Af því að það er nú langt síðan málið var til 1. umr., vil eg leyfa mér að leiða athygli að því, sem eg þá hélt fram. Lögin um forkaupsrétt leiguliða gefa ábúanda og þar næst hreppi tvímælalausan rétt til, að ganga fyrir öðrum um kaup hverrar jarðar, sem seld er. Eg skal leyfa mér að lesa upp þau ákvæði laganna, sem að þessu lúta. Í 1. gr. stendur: »Þegar jarðeign, sem er í bygging, gengur kaupum og sölum, skal hún fyrst boðin til kaups leiguliða«. Og í 4. gr.: »Nú afsalar sá sér forkaupsrétti, er hann hefir samkvæmt 1. eða 3. gr. og öðlast þá sveitarfélag það, er jörð eða jarðargögn liggja í, forkaupsréttinn«. Þarna eru engar jarðir undanteknar og því ná ákvæðin í rauninni til allra jarða, jafnt þjóðjarða og kirkjujarða, sem til einstakra manna jarða, enda þó að löggjafinn hafi að öllum líkindum aðallega hugsað til einstakra manna jarða. Háttv. flutningsm. leggur áherzlu á orðin: »gengur kaupum og sölum«, og vill skilja þau svo, að aðeins sé átt við þær jarðir, sem vanalega eru seldar, eða svokallaðar bændajarðir. En það er ekki rétt, að leggja annað í orðin en það, að þegar jörð er seld, skal hún fyrst boðin ábúanda og síðan hreppi. Jarðeign, sem gengur kaupum og sölum, þýðir ekki annað en jarðeign, sem er seld. Þetta er líka eðlilegasti skilningurinn, þegar litið er á tilgang laganna, þann að styðja að því, að sem flestar leigujarðir komist í sjálfsábúð. Verði jörðin seld Akureyri, er brotinn skýlaus réttur hreppsins, úr því að ábúandinn er genginn frá og hreppurinn vill sitja fyrir kaupunum. Hins vegar ætti helzt ekki að selja þessa jörð, hvorki ábúanda, hreppi né öðrum, þar sem hlutaðeigandi sýslunefnd hefir lýst því yfir, að jörðin mundi vera líkleg til almenningsnota. En eg vil að eins halda fast við það, að ef hún verður seld, þá ber að fara eftir lögunum um sölu þjóðjarða, og láta ábúanda ganga fyrir og þar næst hreppinn. Því síður ber að selja Akureyrarkaupstað jörðina, sem Hrafnagilshreppur yrði þá að súpa seyðið af því, hvernig Akureyringar ráðstöfuðu henni, eins og háttv. 1. kgk. þm. benti á. Það getur vel verið, að jörðinni verði ráðstafað þann veg, að sveitarþyngsli Hrafnagilshrepps færu mjög tilfinnanlega vaxandi. Því væri réttast, ef jörðin mót von verður seld Akureyri, að leggja hana þá líka undir lögsagnarumdæmi Akureyrar.

Framsögumaður (Sig. Hjörleifsson) Háttv. 1. kgk. þm. segir í nefndaráliti minni hlutans, að það þurfi meira til en þörfina til þess að selja beri slíka jörð, sem Kjarna. Í framsögu sinni áðan gerði háttv.þm. enn meir úr þessari jörð, því að hann hélt því fram, að það mætti ekki nota hana til beitar. Þá þykir mér orðið hátt risið þjóðjarðanna, ef ekki má beita þær. Eg leyfi mér að halda því fram, að þessi jörð sé ekki of góð til þeirrar notkunar fremur en aðrar jarðir hér á landi. Eins og hefir verið tekið fram, hefir Akureyri haft beitiland á Kjarna til afnota, en á ekki von á að hafa það framvegis og horfir þá til vandræða fyrir bæinn. Þetta er álit bæjarbúa sjálfra, og eg verð að álíta, að það sé meira að marka skoðun þeirra að þessu leyti, heldur en skoðun háttv. 1. kgk. þingm., því að þeir hljóta að vera þörfinni kunnugri. Akureyringum hefir verið borið það á brýn, að þeir ætluðu að koma af sér fátæklingum á Hrafnagilshrepp. Þessu verð eg að mótmæla. Það er ekkert fordæmi til í viðskiftum Akureyrar og Hrafnagilshrepps, sem gæti réttlætt slíka ályktun. - Hins vegar hefi eg bent á það, að það er full ástæða til að taka tillit til þess, á hvern hátt væri heppilegast að gera menn úr því fólki, sem streymir til kaupstaðanna og sezt þar að í fullri lagaheimild. Eitthvað þarf að gera fyrir þetta fátæka fólk, en hvað er heppilegast? Eg efast ekki um, að hollasta aðferðin er sú, að gefa þessu fólki mögulegleika til að afla sér uppeldis með grasrækt. Eg er sannfærður um, að hagur Akureyringa væri nú blómlegri en hann er, ef þeir hefðu fyrir löngu tekið þá stefnu, að leggja meira kapp á grasræktina en sjávarútveginn; hagur Akureyrar væri betri og þá um leið hagur landsins. Mér þykir skrítið að heyra menn segja, að Hrafnagilshreppur sé eins líklegur til að rækta þessa jörð, eins og Akureyrarkaupstaður. Mér þykir þetta undarlegt, þegar litið er til þess, að Akureyri hefir bæði meira fé og fleiri hendur til að vinna, enda hefir það sýnt sig, að Akureyrarbúar hafa ræktað vel þær jarðir, sem þeir hafa fengið í sínar hendur. Háttv. 5. kgk. þm. kvað réttast, að leggja jörðina undir lögsagnarumdæmi Akureyrar, ef bærinn fær hana keypta, því að þá geta Hrafnagilshreppi ekki aukist vandræði vegna sölunnar. Þetta hefðum við Akureyrarbúar helzt kosið, en við höfum ekki farið fram á það af eintómri sanngirni við Hrafnagilshrepp. Við vildum ekki fara fram á það, að hreppurinn yrði sviftur þeim auknu tekjum, sem hann annars mindi hafa af jörðinni, ef hún kemst í hendur Akureyringa. Það mundi fara eins um þessa jörð, eins og jörðina Naust, sem einnig liggur í Hrafnagilshreppi. síðan Akureyri eignaðist þá jörð, hefir hreppurinn haft af henni margfaldar tekjur á við það, sem áður var, enda hefir Akureyri nú orðið að borga hreppnum stórfé fyrir að fá jörðina lagða undir lögsagnarumdæmi bæjarins. Hreppsbúar voru auðvitað skynsamari en svo, að þeir vildu sleppa henni fyrir ekkert - Það er fjarri því, að Akureyri vilji á nokkurn hátt ganga á rétt Hrafnagilshrepps eða sýna honum ójöfnuð, og eingöngu þess vegna höfum við ekki farið fram á, að Kjarni væri lagður undir lögsagnarumdæmi Akureyrar. Eg skal geta þess, að það er ekkert nýtt eða óheyrt, sem hér er um að ræða. Eg veit ekki betur, en að Reykjavík hafi lagt undir sig jarðir, og hafi orðið að gera það, til þess að ekki yrði heftur eðlilegur vöxtur bæjarins. Hvað snertir útbyggingarsök á hendur ekkjunni, sem nú býr á Kjarna, skal eg ekkert fara út í það, því að það kemur ekki málinu við. Ef til þess kæmi, væri ef til vill fleira, sem komið gæti til athugunar um umboðsstjórn þeirrar jarðar. En það liggur ekki hér fyrir að rannsaka slíkt. Háttv. 5. kgk. þm. sagði, að löggjafarvaldið hefði ekki rétt til að selja Akureyri jörðina. Eftir staðhæfingar hans að þessu lútandi við 1. umræðu, þótti mér eftirtektavert, að hann hafði breytt þeim í ræðu sinni og sett í staðinn, að það mundi vera svo; hann virðist þá ekki vilja fullyrða það. Annars er það undarlegt, að hann skuli halda þessu fram, þar sem það þó er auðséð, að þeir menn, sem hafa undirbúið lögin um forkaupsrétt leiguliða, landbúnaðarnefndarmennirnir, hafa litið svo á, að lögin giltu að eins fyrir jarðeignir einstakra manna. Það er þegar auðséð á fyrirsögn frumv., eins og það kom frá landbúnaðarnefndinni, því að það var þá kallað »frumvarp til laga um forkaupsrétt á jarðeignum einstakra manna«. Og það er ekki heldur neitt, sem bendir til þess, að annað hafi vakað fyrir þinginu 1905, en að lögin skyldu að eins gilda um einstakra manna jarðir. - Stjórnin breytti þessu frumv. áður en það var lagt fyrir þingið, því að hún vildi ekki ganga að því, að sveitarfélag hefði forkaupsrétt að ábúanda frágengnum, og þá var titlinum um leið breytt í: »Lög um forkaupsrétt leiguliða og fleira«. Sá titill hélzt svo, þrátt fyrir það að þingið setti aftur inn í frumv. ákvæðið um forkaupsrétt sveitarfélaga. Það hefir ekki verið hirt um að breyta titlinum aftur, þó að ákvæðið væri sett aftur inn í lögin, því að titillinn var þó ekki beint rangur, en hefði að vísu helzt átt að breytast i: »Lög um forkaupsrétt leiguliða og sveitarfélaga«, eða þá: »um forkaupsrétt á jarðeignum einstakra manna«, eins og hann var upphaflega. - Ennfremur vil eg benda á, að frumv. til laga um sölu þjóðjarða gerði ráð fyrir forkaupsrétti sýslufélaga, en það ákvæði var felt burt af stjórninni og kom aldrei aftur inn í frumv. Það væri undarlegt, ef samt ætti að vera að ræða um forkaupsrétt á þjóðjörðum að ábúanda frágengnum. Alt þetta sýnir glögt, að lögin um forkaupsrétt leiguliða gilda ekki, og hafa aldrei átt að gilda, um þjóðjarðir.

Ari Jónsson Eg ætlaði að fresta að tala, þar til háttv. 5. kgk. þm. hefði talað í annað sinn, ef ske kynni, að hann segði eitthvað, sem eg þyrfti að svara, því að framsögumaður hefir þegar hrakið það, sem enn hefir verið fundið frumv. til foráttu. En ég vildi taka betur fram, en áður hefir gert verið skoðun mína á forkaupsrétti þjóðjarða og jarðeigna einstakra manna. Það voru nokkur orð hjá háttv. 5. kgk. þm., sem eg sérstaklega vildi taka til athugunar. Hann færði sem ástæðu móti því, að selja Akureyri Kjarna, að það stríddi á móti rétti ábúandans og hreppsins. Það skiftir nú engu í þessu máli, hvort menn vilja líta svo á, sem ábúandinn hafi forkaupsrétt eða ekki, því að hann hefir þegar afsalað sér þeim rétti og yfirfært hann á Akureyrarkaupstað. Og þá verður fyrir okkur spurningin, hvort Hrafnagilshreppur hafi forkaupsrétt að Kjarna? Og það er mjög þýðingarmikið atriði, - það er nefnilega spurningin um, hvort lögin um forkaupsrétt leiguliða gildi um þjóðjarðir eða ekki -, hvorki meira né minna. Eg skal játa það, að við fyrsta álit bendir texti laganna helzt til að þau eigi við allar jarðir, og er því ekki óeðlilegt, þótt hinum háttv. 5. kgk. þm. hefði virzt svo í byrjun, en hann hefði átt að hafa sömu aðferð til þess að leita að þýðingu laganna, sem aðrir lögfræðingar, þegar texti laganna er vafasamur. Fyrst og fremst athuga þeir, hvort ekki séu nein önnur lög, sem takmarki svæði það að einhverju leyti, sem hin einstöku lög gilda á. Síðan leita þeir að vilja laganna, með því að rannsaka athugasemdirnar, sem þeim fylgja, umræðumar, sem um þau hafa orðið á þingunum, og álit nefnda þeirra, er um þau hafa fjallað. Mín skoðun er sú, að lögin um forkaupsrétt leiguliða gildi alls ekki um þjóðjarðir, og það byggi eg meðal annars á sögu laganna, sem eg vona að háttv. deildarmönnum sé kunn, og skal eg því að eins drepa á örfá atriði. Lögin um forkaupsrétt leiguliða eru fyrst komin frá milliþinganefnd, og þá hét frumv.: »Frumvarp til laga um forkaupsrétt á jarðeignum einstakra manna«. Nefndin færir sem ástæðu fyrir frumv. þessu, að jafnframt komi lög um þjóðjarðasölu, og sé því sérstök ástæða til að tryggja leiguliðum á einstakra manna eignum forkaupsrétt, einkum þegar þess sé gætt, að kjör þeirra séu alla jafnan lakari en leiguliða þeirra, er á þjóðjörðum búa. Ennfremur áttu og lögin að miða að því að auka sjálfsábúð, og koma í veg fyrir, að einstakir menn eignist alt of miklar jarðeignir. Alt þetta bendir ótvírætt í þá átt, að nefndin hafi að eins ætlað lögunum að ná til eigna einstakra manna. Því næst fær stjórnarráðið málið til meðferðar, og eru athugasemdir þess í fullu samræmi við tillögur milliþinganefndarinnar. Í athugasemdunum er meðal annars komist svo að orði: »Eins og í frumvarpi nefndarinnar, er forkaupsréttur leiguliða bundinn við það, að jarðeignir ganga kaupum og sölum (privat)«. . . . Eg get ekki hugsað mér, að nokkur stjórn komist þannig að orði, ef hún meinar þjóðjarðir. Ekkert sem um málið var sagt eða skrifað á þinginu - hvorki í efri eða neðri deild - raskar neitt gildi þess, er eg hefi tilfært til sönnunar mínu máli. Það var sama þingnefndin, sem fjallaði um lögin um forkaupsrétt leiguliða og þjóðjarðasölulögin, og er ólíklegt, að þeir hafi ætlað lögunum um forkaupsrétt leiguliða að ná til þjóðjarða, því að þá kemur 2. gr. þjóðjarðasölulaganna ekki að fullu gagni. Hvortveggja lögin verða auðvitað að skiljast á þann hátt, að þau komi bæði að fullum notum, og það gera þau, ef lögin um forkaupsrétt leiguliða að eins taka til eigna einstakra manna, en ekki þjóðjarða. Enn skal eg benda á eitt, sem út af fyrir sig er næg sönnun þess, að hreppurinn hefir ekki forkaupsrétt að því er þjóðjarðir snertir. Slíkt ákvæði, að hreppurinn skyldi hafa forkaupsrétt, stóð nefnilega upprunalega í þjóðjarðasölulögunum, en var kipt burt af löggjafanum, auðvitað af því að hann ætlaðist ekki til, að hreppurinn hefði slíkan rétt.

Lárus H. Bjarnason Eg þakka fyrir lexíuna um lögskýringar. Annars var ekkert nýtt í ræðu hins háttv.þm. Strandamanna; það var það sama sem hinn háttv.þm. Akureyrar þegar hafði sagt, en það sauð bara dálítið hærra í þessum katlinum. Það gleður mig, hve kunnugur hinn háttv. þingm. Akureyrar er ræðum mínum, bæði prentuðum og skrifuðum, leiðréttum og óleiðréttum. Eg verð aftur á móti að játa, að eg veit ekki jafngóð deili á hans skrifum, fæ nóg af að heyra hann flytja ræður sínar. Þingm. sagði, að eg hefði talað öðru vísi við 1. umræðu en nú, en það er ekki rétt. Eg hefi sagt, og segi enn, að landsjóður eigi ekki að selja Kjarna, en ef hann gerir það, þá hefir bæði ábúandinn, og hreppurinn að ábúandanum frágengnum, forkaupsrétt; eg skildi háttv.þm. Strandamanna svo, sem ábúandinn hefði afsalað sér forkaupsréttinum, en háttv.þm. Akureyrar svo, sem hann ekki hefði gert það. En hvað sem rétt er í því efni, þá er það víst, að hreppurinn hefir forkaupsrétt, og hefir ekki afsalað sér honum. Eg er í engum vafa um, að verði Kjarni seldur Akureyri þrátt fyrir mótmæli Hrafnagilshrepps, þá er þar með brotin meginregla laganna um forkaupsrétt leiguliða. Með því eru sviknar vonir, sem gefnar voru með lögunum 20. okt. 1905, og ónýtt góð og merkileg lög. Það gæti ef til vill komið til mála fyrir Hrafnagilshrepp, að þverskallast gegn þeirri ráðstöfun löggjafarvaldsins, en reyndar býst eg við, að svo yrði litið á, sem þetta væri »lex specialis«, sem breytti 4. gr. laga 20. okt. 1905. Um hitt skal eg ekki deila við hinn háttv.þm. Strandamanna, hvor okkar notar réttari aðferð við lögskýringar. Mér var kent, að nóg væri að hafa fyrir sér orð laganna, þegar þau væru ótvíræð; þá þyrfti ekki lengra að leita. Og eg skal játa það, að þetta kenni eg, og mun kenna, þrátt fyrir vísdóm hv.þm. Þjóðjarðir eru nú sjaldan seldar með sérstöku lagaboði, en þegar það er gert, gildir 1. og 4. gr. laganna um forkaupsrétt leiguliða. Mér er mál þetta ekkert kappsmál, en hitt vildi eg leitast við að sýna, að eg hefði ekki gert mig sekan í neinni goðgá með skilningi mínum.

Steingrímur Jónsson Eg er samdóma meiri hlutanum um tvent, að fyrst um sinn hefðist meira upp úr Kjarna, ef Akureyri fengi hann, en upp úr honum hefst, meðan hann er eign landsjóðs, og að hægt sé að selja jörðina með sérstöku lagaboði. En lengra get eg heldur ekki fylgt meiri hlutanum, því að eg álít, að frv. þetta komi í bága við lögin um forkaupsrétt leiguliða. Þau lög eru þannig orðuð, að þau virðast slá því föstu sem almennri meginreglu, að leiguliði hafi ávalt forkaupsrétt, og hreppurinn að honum frágengnum. Frá þessari almennu reglu gera lögin enga undantekningu, en yfir þeim lögum stendur að sjálfsögðu 50. gr. stjórnarskrárinnar, sem mælir svo fyrir, að taka megi eignir einstakra manna lögnámi, ef almennings heill krefjist þess, og fult verð kemur fyrir. Þegar lögin um forkaupsrétt leiguliða voru til meðferðar í þinginu, gátu þau að eins náð til jarðeigna einstakra manna, því að á þeim tíma mátti ekki selja þjóðjarðir, nema með lagaboði, og kirkjujarðir voru að eins stöku sinnum seldar með konungsúrskurði, - en það var skoðað sem undantekning. Það má deila um, hvort þetta frumv. fer fram á beina eða óbeina breytingu á lögunum um forkaupsrétt leiguliða, en hitt er víst, að meginregla laganna um forkaupsrétt ábúanda og hrepps er almenns eðlis, og það sést meðal annars af því, að sýslunefndum er gefið vald til þess að segja álit sitt um, hvort sýslu- eða sveitarfélög þurfi að nota jörðina, og ef svo er, þá má ekki selja jörðina. En frumvarp þetta kemur í bága við þessa löggjafar-meginreglu. Sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu hefir lagt á móti sölunni, vegna þess að það er ríkjandi skoðun, að minsta kosti í Eyjafjarðar- og Þingeyjarsýslu, að jörðin sé sérstaklega vel fallin til skólaseturs. Verði sú stefna ofan á, að hafa bændaskólana að eins 2, þá er ekki ólíklegt eftir atkvæðagreiðslu þeirri, er þegar hefir fram farið í neðri deild í fjárlögunum, að Hólaskóli ekki geti fullnægt þörfum Norðlendinga, og gæti komið fyrir, að bændaskóli Norðlendinga yrði fluttur í Eyjafjörð, og þá hafa margir einmitt augastað á Kjarna. Verði bændaskólunum aftur á móti fjölgað, myndu Eyfirðingar og Þingeyingar vilja fá skóla í Eyjafirði. Mér virðist því ekki fjarri lagi, að hafa jörðina til reiðu í þessu efni, og því er hún betur komin í höndum landsjóðs en Akureyrarbæjar. Ennfremur er mikið talað um það, bæði norðanlands og hér á þingi, að koma á fót hússtjórnarskóla á Norðurlandi, og er svo til ætlast, að sá skóli sé nærri Akureyri, en þó ekki í bænum, og væri þá einmitt Kjarni ágætlega fallinn til skólaseturs. Alt þetta mælir mjög mikið á móti því, að selja jörðina að svo stöddu. Þá kem eg að því, sem nánast heyrir til að tala um við 2. umræðu, það er það verð, sem á að selja jörðina fyrir. Landsjóður hefir fylgt þeirri reglu, að selja við vægu og góðu verði, þá er um leiguliða er að ræða, en með því hefir hann gert einstökum mönnum töluvert tjón, því að vegna þess, að söluverðið á þjóðjörðum hefir verið svo lágt, þá hafa allar jarðir á landinu haldist niðri í óeðlilega lágu verði. Þetta gat verið afsakanlegt, þegar leiguliðar áttu hlut að máli, en nú þegar bæjarfélag á í hlut, á að sjálfsögðu að selja jörðina fyrir fult gangverð. Og mér þykir 8200 kr. ótrúlega lágt verð fyrir jörð eins og Kjarna. Mér er skýrt svo frá, að jörðin gefi af sér 800 hesta af nautgæfu heyi, að minsta kosti, og hafi auk þess allmikið landrými. Slíka jörð nær engri átt að selja fyrir 8200 kr.; það minsta, sem til mála gæti komið, væri 12000 kr., og væri þó gjafverð. Háttv. þm. Akureyrar sagði, að landsjóður ætti ekki að setja menn á höfuðið með óhæfilega háu verði. Auðvitað ekki. En þótt verðið á Kjarna væri fært upp í 12000 kr., fengi Akureyri ágætt kaup, ef hún kynni vel með að fara. En fari bærinn óviturlega að ráði sínu, sem engin ástæða er til að ætla, þá verður hann sjálfur að bera skellinn, og á landsjóður enga sök á því. Akureyri hefir einmitt grætt á jarðakaupum sínum hingað til. Eg skal að vísu játa, að bærinn getur haft mikið gagn af jörðinni, en hins vegar fæ eg ekki séð, að honum sé það bráðnauðsynlegt, að eignast hana. Eg býst líka við, að það sé ekki öllum bæjarbúum kappsmál, að fá jörðina, heldur að eins nokkrum hluta þeirra, og ef verðið væri fært upp, er vafasamt, hvort meiri hluti yrði fyrir því meðal bæjarbúa að kaupa jörðina. Að endingu vil eg taka fram að nýju, að eg er sölunni algerlega mótfallinn.

Ari Jónsson Viðvíkjandi nauðsyninni fyrir Akureyri að fá þessa jörð keypta, hefi eg ekki mikið að segja, þar eð eg er því máli ókunnugur og verð að styðjast við sögusögn annara í því. En ef eg á að dæma eftir því, sem eg hefi heyrt um það, þá álít eg að mikil ástæða sé fyrir þingið til að verða við ósk Akureyrar. Það er enginn vafi á því, að jörðin getur orðið miklu fyr og betur ræktuð upp í eign Akureyrar en Hrafnagilshrepps. En um það skal eg ekki þrátta; því eru aðrir betur kunnugir. Hitt atriðið, hvort rétti nokkurs sé hallað með því, að selja kaupstaðnum jörðina, hafa þeir háttv. 4. og 5. kgk. þm. drepið á. Háttv. 4. kgk. þm. þarf eg ekki að svara, þar eð ræða hans var að eins brjóstmylking úr háttv. 5. kgk. þm. En ræðu háttv. síðarnefnda þm. vil eg athuga dálítið. Það er undarlegt, að lagaskólastjóri Íslands skuli vera jafn óathugull um þetta mál, eins og hann virðist vera, þar sem hann heldur því fast fram, að lögin um forkaupsrétt leiguliða gildi án tillits til annara laga. Fyrsta setningin í 1. gr. þessara laga hljóðar svo: »Þegar jarðeign, sem er í bygging, gengur kaupum og sölum, skal hún fyrst boðin til kaups leiguliða«. Meira stendur ekki hér. Það gæti litið svo út, sem lögin næðu til allra jarða, sem eru í bygging, þó það standi alls ekki berum orðum, og því verða menn að leita fyrir sér, hvort ekki séu til nein önnur lög, sem takmarki gildi þessara laga, og þá verða fyrir manni lögin um sölu þjóðjarða, sem sýna það ótvírætt, að þjóðjarðir eru undanteknar. Eg get hugsað, að þar sem eg er ungur lögfræðingur, svo að segja nýkominn frá prófborðinu, geti ekki verið eins mikið tillit til mín tekið eins og lagaskólastjórans, og þess vegna skal eg geta þess, að eftir að við vorum búnir að búa til nefndarálitið, hefi eg lagt þessa skýringu mína undir dóm 5 embættismanna landsins, sem verða að taka tillit til þessara laga í embættisrekstri sínum, og þeir voru allir á þeirri skoðun, að lögin um forkaupsrétt leiguliða gildi ekki um þjóðjarðir. Flestir hafa þeir að minsta kosti eins gott próf eins og háttv. lagaskólastjórinn. Eg vona því, að deildin taki tillit til þessarar skýringar. Það er enginn vafi á því, að hreppurinn hefir engan forkaupsrétt að jörðinni, og því ber eingöngu að taka tillit til þess, hvort meiri almenningsnot fyrir landið verði að jörðinni með því að hún tilheyri Akureyri eða Hrafnagilshreppi.

Framsögumaður (Sig. Hjörleifsson) Þrátt fyrir þær ræður, sem fluttar hafa verið, hefi eg litlu við það að bæta, sem eg sagði í fyrri ræðu minni. Alment sagt, get eg sagt að eg sé ánægður með umræðurnar. Við 1. umræðu þessa máls var því haldið fram með drýgindum, að ekki kæmi til mála annað en að Hrafnagilshreppur hefði forkaupsrétt að Kjarna, og væri sá eini sem gæti skorið úr. En mér hefir fundist á umræðunum hér í dag, að menn hafi orðið að játa, að þessi réttur sé lítill eða enginn. Mér hefir fundist menn hafa gert það fremur af leik að verja það, en af því mönnum finnist það vera á rökum bygt. Það er vanalegt um góða hermenn, að þegar þeir eru reknir úr einu vígi, þá hlaupa þeir í annað. Eins hefir farið hér; þegar mótstöðumenn okkar sjá sér ekki fært að verja þessar staðhæfingar lengur, þá koma þeir með aðrar nýjar staðhæfingar, önnur ný vígi. Það er engin þörf á að ota þeim úr þessum nýju vígjum sínum; þau eru svo léleg, að þau eru engin vígi. Það er ekki mörgum orðum að þeim eyðandi. Þó skal eg minnast litið eitt á það, sem háttv. 4. kgk. þm. sagði um bændaskóla, að það sé enn óútkljáð, hvort bændaskólinn verði ekki fluttur að Kjarna. Það er undarlegt, að hann skuli halda þessu fram nú, þar sem einmitt er búið að velja milli Hóla og Kjarna, búið að setja gildandi lög um þetta efni. Sú spurning lá hér fyrir, hvort ætti heldur að hafa skólann á Kjarna eða á Hólum, og það var samþykt með miklum meiri hluta, að hafa bann á Hólum. Þetta er því harla léttvæg mótbára, og það því fremur, sem eg vona, að fjárlögin fari svo út úr þinginu, að fé verði veitt til byggingar bændaskólans á Ilólum. Að því er snertir verð jarðarinnar, er það dálítið einkennilegt, að heyra menn koma með fullyrðingar um það, hvers virði hún sé og byggja á því, eða þykjast vita betur en dómkvaddir virðingamenn, sem eru nákunnugir jörðinni og eru reiðubúnir að staðfesta virðingu sína með eiði. Þeir segja í matsgjörð sinni, að af jörðinni hafi ekki fengist meira en 120 hestar af töðu og 600 af slægjum á ári síðustu tíu árin. Eg held mér við það sem þeir segja, og sé ekki ástæðu til að rengja það, enda skil eg ekki, að aðrir viti betur. Það er líka einkennilegt, að til að fá út þetta háa verð, svo að nokkur sanngirni sé í því að selja jörðina fyrir 8200 kr., hafa þeir orðið að gera ráð fyrir, að 60 kúm verði beitt í högum landsins, og 4 kr. borgaðar fyrir kúna. Með því eina móti verður jörðin metin svo háu verði. Það er undarlegt að heyra menn, sem ekkert þekkja til, slá því fram, að bænum sé það ekkert áhugamál að ná í Kjarna. Það hefir verið áhugamál bæjarins í mörg ár. Málið kom fyrir bæjarstjórnina í vetur eftir áskorun 50-60 helztu borgara bæjarins. Í bæjarstjórninni hefir aldrei verið minsti vafi á því, að þörfin væri mikil fyrir bæinn. Á fjölmennum þingmálafundi, sem haldinn var á Akureyri, voru ein 4 atkvæði á móti kaupunum. Og þessi 4 atkvæði þau einu, sem hafa mótmælt sölunni,  (Lárus H. Bjarnason: Hvað segir hinn málsaðilinn, Hrafnagilshreppur?)  . Það er mikið rétt, að hinn málsaðilinn, hreppurinn, krefst forkaupsréttar að jörðinni, en sannast að segja lítur út fyrir, að það sé fremur gert til að spilla fyrir sölunni til Akureyrar, en af því hreppnum sé það áhugamál að ná í jörðina. Háttv. þingmenn Eyfirðinga hafa t. d. aldrei reynt að fá jörðina keypta fyrir hreppinn, enda hefir hreppurinn alls ekki forkaupsrétt að jörðinni. Það er hart, og maður má hugsa til þess með kinnroða, að sá maður, sem er forstöðumaður lagaskólans, skuli halda fram svo öfugum skýringum á lögum, sem hann sjálfur hefir átt þátt í að semja. Hvað mun þá um eldri, örðugri lög? - En svo eg víki að hinu aftur, þá finst mér bærinn hafa sýnt það fullkomlega, að honum er það áhugamál að ná í jörðina, þar sem hann vill gefa fyrir hann, 8200 kr.

Lárus H. Bjarnason Eg stend upp af því að hæstv. forseti fann ekki ástæðu til að taka fram í fyrir þingmanni þeim, er síðast talaði, en hann hefir líklega litið svo á, sem hér ætti við hið fornkveðna, - að ómerk séu ómagaorð. Háttv. þm. hefir lítið vit á lækningum, en ekkert vit á lögum, eins og allir vita. Og það situr síst á honum að tala um kinnroða. Það hafa víst allir heyrt getið um lækni fyrir norðan, sem neitaði að vitja konu í barnsnauð. Sá þokkapiltur ætti að bera rjóða kinn.

Júlíus Havsteen Eg skal ekki vera langorður. Flutningsm. bar mér á brýn, að eg hefði borið upp á meiri hlutann, að tilgangur Akureyrar væri að koma af sér fátæklingum á Hrafnagilshrepp og útvega þeim hæli þar. Eg veit ekki betur en að þetta standi berum orðum í nefndarálitinu. Þar stendur, að lögin nr. 60 frá 1907 auki mjög »aðstreymið að bæjunum af bláfátæku fólki«. Og þessa bláfátæku menn vilja Akureyringar losna við aftur, með því að koma þeim að Kjarna. Það er ástæða til að taka fram, að þetta getur líka átt við útlendinga, svo sem Norðmenn; alt það fólk, sem Akureyringar geta ekki hýst sjálfir og vilja losna við, á að fara í Hrafnagilshrepp. Hreppurinn hefir rétt til að vera varinn gegn slíku, og eg vil leggja það fastlega til, að þingið neiti sölunni.

Steingrímur Jónsson Háttv. þm. Akureyrar hefir misskilið orð mín, ef hann heldur að eg sé fallinn frá þeirri aðalástæðu móti sölunni, að Hrafnagilshreppur hafi forkaupsrétt að Kjarna og vilji halda honum. Eg ætlaðist til, að hver maður með nokkurn veginn skynsemd skildi það, að eg er enn á þeirri sömu skoðun, að verði gefin lög um sölu Kjarna til Akureyrar, þá fara þau í bága við lögin um forkaupsrétt leiguliða, hvort sem þau gera það beint eða óbeint. Ef selja á jörð öðrum en leiguliða, þá gildir 4. gr. þessara laga þar um, hvort sem það er beint eða »pr. analogi«.  (Lárus H. Bjarnason: Hann skilur ekki orðið »analogi«)  . Þetta segi eg til þess ekki sé hægt að segja að við höfum verið með »Spilfægteri«. Hann bar okkur andmælendum sölunnar á brýn, að við hefðum hlaupið úr einu vígi í annað, kæmum með nýjar staðhæfingar, þegar þær gömlu væru hraktar, eins og hann komst að orði. En það nær auðvitað ekki nokkurri átt. Eg tók það greinilega fram við l.umr. málsins, að ástæður mínar til að vera á móti sölunni væru, í fyrsta lagi sú, að Hrafnagilshreppur hefði forkaupsrétt að jörðinni, í öðru lagi, að verðið væri alt of lágt, og enn fleiri, sem eg fann ekki ástæðu til að geta um þá. Að því er verðið snertir, hygg eg, að eg hafi eins góða möguleika til að meta jörðina rétt, sem háttv.þm. Akureyrar. Samkvæmt stöðu minni er eg betur inni í slíku, og þekki meira til virðinga á jörðum en hann. Eg neita því ekki að mörgum mönnum í bænum sé það áhugamál, að fá jörðina keypta. En eg þóttist ekki fara með neitt bæjarslúður, þó eg hefði eftir kunnugum mönnum, að margir í bænum væru á móti kaupunum. Eg hefi heyrt að mikil mótstaða sé móti þeim í norðurhluta bæjarins, enda mundu bæjarbúar í þeim hluta bæjarins fult eins kjósa, að land bæjarins yrði stækkað norður á við.

Framsögumaður (Sig. Hjörleifsson) Það má lengi halda áfram að segja »klipt var það, skorið var það«, en eg sé ekki ástæðu til að bæta neinu við það, sem eg hefi þegar sagt, þar sem engin ný rök hafa komið frá mótstöðumönnum okkar, enda virðist það ekki vera til neins að koma með skynsamlegar ástæður, þar sem nú er svo langt komið, að háttv. 5. kgk. í stað þess að færa fram rök, eyðir tímanum í að fara með róg og slettur. Málarekstur hans hefir varla verið honum til svo mikillar frægðar hingað til, að það sitji á honum að sletta fram óhróðri um aðra, og líkt mætti ef til vill segja um margt annað hans athæfi.

Framsögum. (Gunnar Ólafsson) Svo sem nefndarálitið ber með sér, hefir nefndin orðið sammála um, að ráða háttv. deild til að samþykkja þær löggildingar, sem hér er farið fram á. Nefndin lítur svo á, að það sé ekki rétt að neita að löggilda þá staði, sem beðið er um, því að hún álítur að tíminn og reynslan skeri bezt úr því, hvort staðurinn sé heppilegur til verzlunar eða ekki. Þetta er til þess, að greiða fyrir samgöngum í landinu, sem lengi hafa verið svo erfiðar, að þær hafa orðið öllum framförum til fyrirstöðu. Nefndin hefir gert þá breytingu, að slá þeim 5 frumvörpum, sem lágu fyrir deildinni, saman, og gera úr þeim eitt frumvarp. Eg sé ekki ástæðu til að tala frekar um þetta, nema því að eins að það mætti andmælum.

Ágúst Flygenring Eg vildi að eins vekja athygli háttv. deildar á prentvillu, sem stendur í frumvarpinu. Það vantar eitt t í orðið Klettsvík, en þessu mætti víst breyta án sérstakrar breyt.tillögu. Hins vegar findist mér líka viðkunnanlegra, að segja við »Klettsvík«, því að kauptúnið á víst að liggja við víkina. Eg kann miður við að segja »að Klettsvík«. Eg hefi ekki tekið eftir þessu fyr, en það mætti auðvitað koma með breyt.till. þessu viðvíkjandi.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eg ætla að vera mjög stuttorður. - viðvíkjandi breytingartill., þá var 1500 kr. til Holtavegarins prentvilla í frumv. á að vera 15,000 kr., og hér er því að eins um leiðréttingu prentvillu að ræða. Önnur breyt.till. viðvíkjandi verndun á Eyrarbakkabrautinni fyrir vatnságangi þarfnast engrar útskýringar, þar sem það leiðir af sjálfu sér, að tillag verður að koma annarsstaðar frá, svo að nægi til að fullgera verkið. Þá er till. fjárlaganefndar um að veittar séu til Elliðaeyjarvitans 700 kr. samkvæmt till. stjórnarráðsins, og hefir verkfræðingur Þorv. Krabbe, sem skoðað hefir vitann, látið í ljósi, að aðgerðin sé bráðnauðsynleg. Næsta breyt.till. fer fram á að styrkurinn til presta og prestsekkna hækki um 500 kr., og er það gert eftir till. biskups. Fimta till. er um að bæta æfingabekk við kennaraskólann, og ætlaðar til þess 500 kr. Þá er enn till. nefndarinnar, breyt.till. við sömu gr. (4. gr.), að veita Jónasi Jónssyni frá Hriflu 500 kr. til þess að ljúka kennaraprófi, og er svo tilætlast, að hann taki að sér kenslu við æfingabekkinn í kennaraskólanum. - Hefir umsjónarmaður fræðslumála veitt honum beztu meðmæli, og þykir nefndinni því rétt, að hann sé styrktur, svo að hann geti lokið við nám sitt. Enn fremur hefir nefndin leyft sér, að leggja til, að veittar verði 400 kr., til að gera við Langholts- og Þykkvabæjarklausturskirkjur svo að þær verjist betur fúa, og er þetta gert eftir till. umboðsmannsins í Vík, sem telur það eigi mega dragast. Þá leggur nefndin til, að eftirstöðvar af láni jafnaðarsjóðs Suðuramtsins til viðlagasjóðs, til brúargerðar á Ölfusá falli niður ásamt vöxtum frá 6. sept. 1907, með því að jafnaðarsjóðirnir féllu úr sögunni, er amtsráðin voru lögð niður. Enn fremur leggur nefndin það til, að stjórninni veitist heimild til að lána byggingarsjóði úr viðlagasjóði 10,400 kr. til lúkningar ógreiddum kostnaði við hitaleiðslu í safnahúsinu til hlutafélagsins »Völundur«, og víkur þessu svo við, að þegar »Völundur« tók að sér að byggja safnhúsið, var gert ráð fyrir að hitaleiðslan myndi að eins kosta um 7 þús. kr. Síðar voru gerðar töluverðar breytingar á fyrirkomulaginu, og varð verk þetta því hlutafélaginu miklu dýrara en áætlað var, er samið var um byggingu safnahússins, og álítum vér því að hlutafélagið eigi fulla heimtingu á þessari upphæð. Við brt. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) um fjárveitingu til að kaupa spjaldskrín handa Landsbókasafninu hefir fjárlaganefndin ekkert að athuga, og mun greiða henni atkvæði sitt. Loks kemur till. um brúargerð á Rangá. Till. um brú á Rangá hefir áður verið feld hér í deildinni, en nú víkur dálítið öðru vísi við, er héraðið býðst til að taka hlutdeild í kostnaðinum. - En þrátt fyrir það, mun þó hætt við, að till. eigi lítils byrs að vænta, þar sem þm. hafa þegar ráðið með sér, hversu þeir eigi að greiða atkv. um málið, og hafa snúizt gegn því við fyrri umr.; öðru máli hefði ef til vill verið að gegna, ef hún hefði komið fram strax. Auk þess er og á það að líta, að Rangæingar bera sinn hlut frá borði, þótt eigi verði af brúargerðinni, þar sem veitt er talsverð fjárupphæð til Holtavegarins. Finn eg svo eigi ástæðu til að fara fleiri orðum um breyt.till. þær, sem fram hafa komið.

Eggert Pálsson Eg ætlaði að segja fáein orð viðvíkjandi breyt.till. 344, sem eg og hv. samþm. minn höfum komið með. Eftir vexti málsins gefur að skilja, að það er ekki mikið eða margt sem um það mál er hægt að segja, sem till. hljóðar um. Það hefir þegar áður verið skýrt frá þörfinni á Rangárbrú, og álít eg þýðingarlaust að endurtaka það. Og vegna þessarar ómótmælanlegu nauðsynjar, sem er á því, að fá þessa brú sem fyrst, berum við þm. þessa kjördæmis fram þessa till. enda þótt við vitum eigi, hvernig kjósendur okkar myndu taka því að verða að bera þann bagga, sem við þannig neyðumst til að leggja þeim á herðar með þessari till. okkar. Háttv. framsm. (Sk. Th.) mintist á fjárveitingu til Holtavegarins, og mér virtist svo sem hann vildi skoða hana sem styrk til Rangæinga. En hér er ekki um neinn styrk að ræða, heldur að eins fjárveitingu til þess að gera Holtaveginn svo úr garði, að hann verði tekinn út af landssjóði og afhentur sýslufélaginu. En hversu vel sem Holtavegurinn yrði úr garði gerður, sem eg efast um að nokkurn tíma verði, þá er það víst að fyrir sýslufélagið getur hann eigi komið að tilætluðum notum án brúarinnar. Það er víst og satt að með honum er langferðafólki og skemtiferðafólki mjög gert léttara fyrir, en þýðingarminni er og verður hann, að því er vöruflutning snertir á meðan Rangárbrúna vantar. Legg eg svo alveg á vald hinnar hv. deildar, hvernig hún snýr sér í þessu máli. Við þm. kjördæmisins höfum fullkomlega gert skyldu okkar í þessu máli og ábyrgðin á því að þessi nauðsynlega samgöngubót kemst ekki á hvílir ekki á okkur, heldur hinni hv. deild. Eg vil geta þess, að hinn hv.frsm. (B. J.) tók það fram við 2. umr. fjárlaganna, að mál þetta myndi öðru vísi við hafa horft, ef eg hefði þegar í byrjun í fjárlaganefndinni viljað hallast að uppást. hans að héraðið tæki hlutdeild í kostnaðinum við brúargerðina. En það er eigi hægt að áfellast mig fyrir þetta, því eg álít þá og það er enn mín skoðun, að landssjóður eigi að kosta þessa brú að öllu leyti, enda þótt við, samþm. minn og eg, höfum vegna knýjandi ástæðna og ósanngirni, sem beitt hefir verið í þessu máli, neyðst til að koma með þessa br.till. Ætla eg svo eigi að fjölyrða meira um þetta atriði, en læt háttv. deild um það að gera við þessa till, það sem henni þóknast.

Jón Ólafsson Eg vil geta þess, að á þskj. 365 er prentvilla. 15. gr. 1 fyrir 5. gr. 1. Eg vona að þeir háttv.þm. er komu á safnið, er það var opnað, hafi sannfærst um nauðsyn þessarar fjárveitingar og taki till. vel.

Ráðherrann (H. H.) Eg er þakklátur háttv. fjárlaganefnd fyrir að hafa tekið upp með till. sínum greiðslu á 10,400 kr. til hlutafélagsins Völundar til lúkningar ógreiddum kostnaði við hitaleiðslu í safnhúsinu. Það er mjög sanngjarnt, að félagið fái þessa fjárveitingu, sökum þess að fyrirkomulaginu var breytt frá því, sem samið var um í upphafi, og varð miklu haganlegra. Sömuleiðis er eg þakklátur háttv. fjárlaganefnd fyrir till. um að eftirstöðvar af láni jafnaðarsjóðs Suðuramtsins til brúargerðar á Ölfusá falli niður. Að vísu má segja, að það sé eftir anda eða »analogiu« vegalaganna þegar ákveðið, að lán þetta falli niður á sama hátt og öll lán sýslufélaganna falla á landssjóð. En það fellur ekki beint undir orð vegalaganna vegna þess, að það er jafnaðarsjóður en ekki sýsluvegasjóður, sem hér er skuldunautur. Eg mæli með þeirri breyt.till. Loks skal eg mæla sem bezt með fjárveitingu til Rangárbrúarinnar. Nú er boðið 5000 kr. till. úr sýslusjóði og sýnir það, hversu brúarinnar er tilfinnanleg þörf. Það er víst ekki ofsögum sagt af því, hvern skaða héraðsmenn bíða af brúarleysinu hvert árið sem líður. Frá landssjóðs hálfu getur ekkert verið til fyrirstöðu að brúin sé bygð strax, og það er í samræmi við þær fyrirætlanir og »plön«, sem verkfræðingur landsins hefir lagt, og stjórn og þing fallist á. Eg vil vona, að háttv. þingd. samþ.till., því að ekki munar landssjóð um þann gróða, sem hann gæti haft í rentusparnaði, við það að bíða með ána 1-2 ár eða ekki, en héraðsbúa munar um þá bið, eins og tillagsframboð þeirra ljóslega sýnir.

Einar Jónsson Það eru að eins örfá orð. Út af því, sem einn háttv.þm. sagði um daginn, að heppilegt mundi að koma á svifferju á Rangá, skal eg geta þess, að eg kom að máli um það við verkfræðing landsins, og kvað hann svifferju vera óhugsanlega vegna grynninga. Eg skal ekki fara neitt út í Rangárbrúarmálið í þetta sinn, læt mér nægja að skírskota til þess, sem eg hefi áður sagt. Eg treysti háttv. þingd. til sanngirni, sérstaklega treysti eg hv. form. fjárlaganefndar, sem benti okkur á að hafa breyt.till. þannig að tillag kæmi frá sýslunni. Þetta fanst mér um daginn eina skynsamlega ástæðan á móti fjárveitingunni, en allar aðrar lýstu sér í því, að þær voru sprotnar af misskilningi og ókunnugleika. Þar sem því þessi ástæða er fallin, verður ekkert haft á móti fjárveitingunni með nokkurri sanngirni.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eg hefi ekki ástæðu til að taka neitt fram viðvíkjandi ræðum þeim, sem haldnar hafa verið. Að eins viðvíkjandi Rangárbrúnni vil eg geta þess, að eg benti háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.) á það, er rætt var um málið í fjárlaganefndinni, að þar sem ágreiningur væri í héraði um brúarstæðið, væri heppilegast, að sýslan skæri úr því með því, að leggja fram það, sem munar á kostnaði við að hafa brúna á efri eða neðri staðnum. En þar sem þessari till. minni var þá að engu sint í fjárlaganefndinni, þá er eg úr allri sök, þótt eg nú greiddi atkv. gegn henni. Engu að síður mun eg þó greiða henni atkv. að þessu sinni; en eg er hræddur um, að það komi að litlu liði, því að þótt hún merjist í gegn hér í deildinni með 12 atkv. gegn 11, eða svo, má ganga að því vísu, að hún verði feld í Ed.

Jón Ólafsson Eg vil að eins geta þess um breyt.till. á þskj. 365 vegna þeirra, sem ekki þekkja til, að spjaldskrín (Card cabinet) er skápur með skúffum undir spjaldskrár þær, er nú hefir verið unnið að um nokkur ár í landsbókasafninu. Það er áhald til þess að gera almenningi aðgengilega skrá yfir safnið.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Eg hefi ekkert um þetta mál að segja nú og óska að því verði vísað til 2. umr.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Það er engin ástæða að eyða orðum um frv. þetta að sinni, en óska, að því verði vísað til 2. umr.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Þareð engar br.till. hafa komið fram um þetta mál og það fékk góðar undirtektir við hinar fyrri umr., þarf eigi meira um það að segja frá minni hendi.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Þetta frumv. er ekki fyrirferðarmikið. Vil eg geta þess, að það sem upphaflega birtist sem tvö frumv., hefir verið breytt í eitt með því móti, að bæta öðru þeirra sem viðauka við hitt. Sé eg eigi til neins að fjölyrða um þetta að sinni.

Jón Þorkelsson Eg, sem flutningsmaður þessa frumv., hlýt að votta nefndinni þakkir fyrir breytingar hennar við frumv., sem eg fyrir mitt leyti felst á.

Jón Magnússon Það hefir komið fram breyt.till. við þetta frumv. frá meiri hluta fræðslumálanefndarinnar. Finst mér full ástæða til að taka þennan fyrirvara og lengja frestinn um 2 ár, þótt alt af geti verið álitamál, hve langur hann á að vera. En fræðslumálastjórinn álítur þetta geri hvorki til né frá. Ætla eg ekki að orðlengja um þetta.

Björn Kristjánsson : Frv. þetta er í líkingu við lög annara kaupstaða og ímynda eg mér, að ekkert sé við það að athuga, þar sem það líka hefir gengið í gegnum hv.Ed. athugasemdalaust.

Sigurður Stefánsson Eg gerði grein fyrir frumvarpinu við 1. umræðu og mintist jafnframt á, að eg mundi taka með þökkum leiðbeiningum frá lögfræðingum í deildinni, en þar eð engin breyt.till. hefir komið fram, get eg verið fáorður. Eg skal geta þess, að ákvæðin í 2. gr. eru tekin upp eftir samhljóða ákvæðum í 1. gr. í lögum 22. okt. 1907 um vatnsveitu í Reykjavík, og er því ætlast til að sama aðferð sé viðhöfð við eignarnámið, sem notuð er hér. Eg vona að deildin lofi frumvarpinu að ganga fram tafarlaust.

Steingrímur Jónsson Eg skal ekki tefja umræðurnar. En eg vildi aðeins spyrja um, hvort deildin gæti ekki átt kost á að kynna sér bókaskrá og fyrirkomulag safnsins. Mér þætti æskilegt að það væri unt áður en málið er samþykt til fullnustu.

Sigurður Stefánsson Eg skal verða við ósk hv. 4. kgk. þm. Það vill svo vel til að eg hefi í höndum bókaskrá safnsins frá 1908, og skal hún verða lögð fram á lestrarsalinn. Þessi bókaskrá var samin síðastliðið vor, og vona eg að hún sé að öllu leyti frambærileg.