Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Rétt áður en síðasta Alþ. lauk, gerði ég grein fyrir afkomu ríkissjóðs á árinu 1953 samkvæmt þeim bráðabirgðagögnum, sem þá lágu fyrir. Nú hefur reikningur fyrir það ár verið fullgerður og útbýtt til hv. alþm. aðalreikningnum. Ég sé enga ástæðu til þess að lengja mál mitt með því að greina frá einstökum reikningsliðum, enda mundi það að mestu verða endurtekning á því, sem ég greindi hv. þm. frá á síðasta Alþ. Endanlegar niðurstöður eru sem sé alls ekki í verulegum atriðum frábrugðnar bráðabirgðareikningnum. Tekjur reyndust 510 millj. á rekstrarreikningi eða aðeins hærri en bráðabirgðayfirlitið gerði ráð fyrir. Útgjöldin urðu einnig aðeins hærri en í bráðabirgðayfirlitinu. Afkoman verður því nánast alveg eins og ráð var fyrir gert í heild sinni skoðað. Telst mér svo til, að greiðsluafgangur hafi orðið um 36 millj., og ráðstöfun hans hefur þá orðið sem hér segir: Aukið rekstrarfé ríkisstofnana 7 millj. 962 þús. Til atvinnuaukningar samkvæmt heimild í 22. gr. fjárl. 1954 5 millj. 9 þús., þ.e.a.s., það er atvinnuaukningarfé, sem úthlutað var eftír áramótin, en ákveðið var á Alþ. í fyrra að skyldi koma á reikning ársins 1954. Framlagt fé til tryggingar togaralánum 7 millj. og 100 þús. Greiðslur af lánum vegna 10 togara, vanskil eins og þau urðu endanlega, 2 millj. 148 þús. Fyrir fram greitt vegna fjárl. 1954 2 millj. 403 þús. Geymt vegna verklegra framkvæmda vita- og flugmála á árinu 1954 914 þús., og auknar innstæður og fyrirframgreiðslur 1 millj. 924 þús. Þessar fjárhæðir nema samtals tæpum 27 millj. Ríflega 9 millj. af greiðsluafganginum hafa þá gengið til lækkunar á lausaskuldum, en lausaskuldir í bönkum hafa þó lækkað talsvert miklu meira, en það er vegna þess, að geymslufé jókst allverulega á árinu. Hér hefur sú breyting á orðið frá því að bráðabirgðauppgjör var gert, að vanskil vegna hinna 10 togara hafa lækkað um ríflega 4 millj. og lausaskuldagreiðslur af tekjum ársins hafa vaxið að sama skapi. Aðrar breytingar hafa ekki orðið, sem ástæða er til að rekja. Áður en ég ræði fjárlagafrv. þykir mér rétt að víkja nokkuð að horfunum á yfirstandandi árí. Þegar gildandi fjárl. voru sett, þótti ábyrgum mönnum teflt á tæpasta vað með tekjuáætlunina. Tekjurnar voru áætlaðar 443 millj. Það lá að vísu fyrir þá, að þær mundu verða rúmlega 500 millj. á árinu 1953. En hvort tveggja var, að þar af voru 25 millj. tolltekjur af sérstökum vélainnflutningi til stóru fyrirtækjanna þriggja, sem voru alveg óvenjulegar tekjur, og svo var árið 1953 af öllum talið óvenjulegt góðæri. Í þessu góðæri urðu tekjur ríkissjóðs af venjulegum tekjustofnum í kringum 485 millj. Þótti þá fulllagt að áætla tekjurnar á fjárlögum yfirstandandi árs 443 millj. kr., þar sem óhugsandi er, að greiðslujöfnuður náist, nema tekjur fari eitthvað fram úr áætlun. Því veldur, að aldrei er hægt að forðast með öllu umframgreiðslur, hversu vel sem á er haldið í framkvæmdinni. Þá voru í fjárl. heimildir til útgjalda á 22. gr., sem allir víssu að ætlazt var til að notaðar yrðu, og varð að hafa það í huga við tekjuáætlunina. Tekjuáætlun fjárl. fyrir þetta ár og ákvörðun útgjalda var því byggð á því, að viðskipta- og atvinnuástand breyttist ekki til hins verra frá því, sem það var 1953. Ef það hefði breytzt til hins lakara frá því, sem það var 1953, þá hefði orðið greiðsluhalli. Nú hefur svo ánægjulega skipazt, að yfirstandandi ár verður enn betra atvinnu- og viðskiptaár en árið í fyrra, þótt gott væri. Tekjur ríkissjóðs munu því fara verulega fram úr hinni bjartsýnu áætlun fjárl., og þó að umframgreiðslur verði einhverjar, eins og þær ævinlega hljóta að verða, svo sem hér er frá fjárl. gengið, þá verður talsverður greiðsluafgangur hjá ríkissjóði, ef ekki verður alveg snögg breyting til hins lakara, það sem eftir er af árinu, en engin ástæða er til þess að álíta það, skilst mér. Ég treysti mér ekki til að gera á þessu stigi áætlun um útkomuna. Hv. fjvn. mun verða látin fylgjast með horfunum í því efni, jafnóðum og þær skýrast nú með haustinu, og greiðsluafgangi verður ráðstafað í samráði við hv. Alþingi. Það verður að teljast mjög mikilsvert, að ríkissjóður hefur greiðsluafgang á þessu ári. Er augljóst, að slíkt vegur nokkuð á móti þeirri miklu þenslu, sem nú er í öllu fjármálalífi landsins, og dregur úr þeirri hættu, að verðbólga myndist og ný verðhækkunaralda skelli yfir. Þá er ekki síður ánægjulegt og þýðingarmikið, ef ríkissjóður gæti í slíku góðæri sem nú er eignazt einhverja fjármuni, sem hægt væri að leggja til hliðar og nota til nauðsynlegra framkvæmda síðar, þegar þörf væri á ráðstöfunum af hendi hins opinbera til þess að halda uppi nægilegri atvinnu í landinu. Verður áreiðanlega seint metinn til fulls sá hagur, sem þjóðinni gæti af því orðið, ef ríkissjóður gæti haft greiðsluafgang í góðærum, sem nota mætti, þegar á móti blési, til þess að koma þá í veg fyrir samdrátt verklegra framkvæmda og til þess beinlínis að auka þá verklegar framkvæmdir ríkisins og tryggja svo sem jafnasta atvinnu fyrir landsmenn. Fjármálastefna, sem á þessu væri byggð, mundi einnig að sjálfsögðu reynast öflugt tæki til þess að viðhalda jafnvægi í þjóðarbúskapnum, tryggja stöðugt verðlag, auka sparnaðinn og verða á allan hátt örvandi fyrir framkvæmdir og framleiðslustarfsemi. Ég tel það mikið lán, að ekki var teflt á tæpara vað um afgreiðslu fjárl. fyrir yfirstandandi ár en ofan á varð. Fjárl. næsta árs verða byggð á góðærisáætlunum. Kemur þá upp sú spurning, hvort Alþ. gæti tekizt að afgreiða fjárl. fyrir næsta ár með greiðsluafgangi, sem lagður væri til hliðar til framkvæmda síðar, þá með það fyrir augum að styrkja aðstöðu þjóðarinnar fjárhagslega og auka atvinnu og framkvæmdir, þegar á móti blési. Hætta er auðvitað á því, að í miklu góðæri falli menn fyrir freistingunni og afgreiði ógætileg fjárlög, sem auki mönnum erfiðleika, þegar hallar undan fæti, í stað þess að verða hin styrkasta stoð til þess að mæta erfiðleikum og draga úr áhrifum þeirra á afkomu landsmanna, ef svo tækist til um afgreiðsluna sem ég hef nú minnzt á. Ég veit ekki, hvort dómur manna fellur þannig, að í fjárlfrv. því, sem nú er fyrir lagt, sé nægilegt tillit tekið til þessa sjónarmiðs, sem ég nú hef rakið nokkuð, eða hvort svo fer, að sumir álíti jafnvel, að of mikið tillit sé til þess tekið í frv. En benda vil ég á, að þessi stefna er mótuð í frv. með tillögunni um, að hinn raunverulegi greiðsluafgangur á því verði lagður í framkvæmdasjóð ríkisins og ætlaður til þess að auka framkvæmdir, þegar skynsamlegt þykir og fært að auka fjárfestinguna. Mun ég þá víkja nokkru nánar að fjárlfrv. fyrir árið 1955. Það er auðvitað mikið álitamál, hvernig áætla skuli tekjur ríkissjóðs, ekki sízt þegar reynslan sýnir, að hér geta orðið mjög miklar sveiflur á frá ári til árs. Tekjurnar reyndust 510 millj. árið 1953. Í ár verða þær mun hærri. Ég kinoka mér við að nefna tölur í því sambandi enn sem komið er, en mér finnst, að þær ættu að ná 550 millj., miðað við það, sem af er árinu, eða verða allt að 10% hærri en í fyrra. Tekjur ríkissjóðs af venjulegum tekjustofnum árið 1953 hafa á hinn bóginn verið um 485 millj., eins og ég gat um áðan. Til þess að nokkur von sé um greiðsluhallalaus fjárlög, verður alltaf að áætla tekjurnar eitthvað lægri en vitað er að þær verða eða þá að öðrum kosti, ef menn ekki vilja það, hafa allríflegan greiðsluafgang á fjárlögum. Ef miðað væri við tekjuár eins og 1953, mætti tekjuáætlunin því ekki fara yfir 450–460 millj., ef miðað væri við tekjuár eins og 1953, til þess að gera mætti ráð fyrir greiðsluhallalausum búskap. Aftur á móti ætti að mega áætla tekjurnar 510–520 millj., ef gera mætti ráð fyrir öðru eins ári næst og verið hefur í ár, en það væri að mínum dómi ekki hyggilegt að gera ráð fyrir slíku, nema þá með því að afgreiða fjárl. með verulegum greiðsluafgangi, svo að þar væri breitt borð fyrir báru. Í þessu frv. er farinn meðalvegurinn í tekjuáætluninni. Tekjurnar eru áætlaðar 493 millj., og er þá við það miðað, að næsta ár verði sem allra næst meðaltali hinna tveggja góðu ára, ársins, sem er að liða, og ársins 1953. Þetta tel ég langhyggilegustu aðferðina við tekjuáætlunina eins og nú standa sakir. Ég sé ekki ástæðu til að rekja hér einstök atriði tekjuáætlunarinnar. Það er gert ráð fyrir óbreyttri tekjulöggjöf að öðru leyti en því, að veitingaskatturinn verði felldur niður. Er lagt fram stjórnarfrv. um það efni. Veitingaskatturinn hefur ætíð verið hálfgerður neyðarskattur. Rekstur gisti- og veitingahúsa hefur yfirleitt átt hér afar erfitt uppdráttar. Þetta sést bezt á þeirri kyrrstöðu, sem verið hefur í þeim málum um skeið, enda þótt brýn nauðsyn sé aukningar og framfara á því sviði. Þessi kyrrstaða stafar tvímælalaust af því, hve erfitt er að reka þessar stofnanir, og sýnir, að brýn þörf væri að bæta aðstöðu gisti- og veitingahúsarekstrar, ef hægt væri. Þetta hefur verið ljóst alllengi, og ætlunin hefur verið nú um sinn að nota fyrsta tækifærið, sem gæfist, til þess að nema veitingaskattinn úr gildi. Þetta hefur þó dregizt, vegna þess að aðrar skatta- og tollalækkanir hafa verið látnar sitja í fyrirrúmi. Ekki hefur verið talið fært fyrr en nú að fella hann niður til viðbótar þeim miklu lækkunum á sköttum og tollum, sem lögfestar hafa verið nú síðustu missiri. Í þessu sambandi þykir mér ástæða til þess að minna á það enn þá einu sinni, því að gamalt máltæki segir, að góð vísa verði aldrei of oft kveðin, að bætt afkoma ríkissjóðs á undanförnum árum er ekki fengin með nýjum skatta- og tollaálögum, þvert á móti. Síðustu 5 árin hafa eftirtaldar aðalbreytingar verið gerðar á tekjuöflunarlöggjöfinni: Í fyrsta lagi lækkun á verðtollsviðauka, lækkun og niðurfelling leyfisgjalda og lítils háttar hækkun á söluskatti og aukatekjum og fleiri gjöldum. Þessar hækkanir og lækkanir mætast, og er það alveg öruggt, að heildaráhrif þessara breytinga eru fremur til lækkunar en hækkunar. En auk þess koma svo hinar hreinu lækkanir. Það er í fyrsta lagi afnám kaffitolls og sykurtolls, í öðru lagi niður felldur söluskattur af bifreiðaakstri, í þriðja lagi hækkun fyrningarafskrifta á iðnaðarvélum, í fjórða lagi lækkun tolla á iðnaðarhráefnum, í fimmta lagi lækkun tekjuskatts á einstaklingum að meðaltali um 26–28% og félögum um 20%, í sjötta lagi hefur sparifé og vextir af því verið gert skatt- og útsvarsfrjálst, í sjöunda lagi hefur fasteignaskattur ríkissjóðs verið afhentur bæjar- og sveitarfélögum, og í áttunda lagi er nú lagt til að afnema veitingaskattinn. Þetta eru stórfelldar lækkanir á sköttum og tollum, en samt sem áður hefur afkoma ríkissjóðs verið góð. Hér kemur m.a. tvennt til: Annars vegar hefur framleiðslan í landinu farið sívaxandi og þar með þjóðartekjurnar. Á þetta ekki sízt rót sína að rekja til þess, að ráðstafanir ríkisstjórnarinnar og þingmeirihlutans vegna framleiðslunnar á árinu 1950 og síðan hafa reynzt hagfelldar framleiðslustarfsemi landsmanna. Á hinn bóginn hefur þess verið gætt eftir föngum við afgreiðslu fjárlaga að hafa ríkisútgjöldin ekki hærri en tekjurnar gætu staðið undir. Taka vil ég fram í þessu sambandi, að ekki laukst á síðasta Alþ. endurskoðun félagakafla tekju- og eignarskattslaganna. Er unnið að henni, og verði því starfi lokið á þessu Alþ., verða tillögur um það efni lagðar fyrir hv. Alþ. síðar. Ég kem þá að gjaldahlið fjárlfrv. Ég skýrði frá því á síðasta Alþ., að ég mundi beita mér fyrir því, að fram færi allsherjarathugun á útgjöldum ríkisins. Þessi athugun var sett af stað á s.l. vori, og varð niðurstaðan sú, að hver ráðh. skipaði mann af sinni hendi til þess að rannsaka þetta mál. Eiga þessir fulltrúar ráðh. að athuga nákvæmlega útgjaldaliði fjárl. hjá hverju ráðuneyti um sig og þeim stofnunum og starfsgreinum, sem þar undir heyra, gera álitsgerð um, hvort og þá hvernig þeim fyndist draga mætti úr útgjöldunum. Enn fremur er þeim falið að íhuga, hvaða leiðir muni helztar til að koma í veg fyrir, að ábyrgðir, sem ríkið hefur tekið á sig samkvæmt heimildum Alþ., falli á ríkissjóð, en þessar ábyrgðargreiðslur eru orðnar stórfellt vandamál, svo sem ég tel mig hafa rækilega vakið athygli hv. Alþ. á nú undanfarið. Nefnd þessi gat ekki skilað áliti svo snemma, að tillögur hennar kæmu til meðferðar í sambandi við undirbúning fjárlfrv., og verða nefndarmenn alls ekki ásakaðir fyrir það, þar sem hér er um mjög umfangsmikið verk að ræða. Ég veit, að nefndin mun hraða störfum eftir föngum, og munu vonir standa til, að hún geti skilað áliti a.m.k. að einhverju leyti á meðan fjvn. vinnur að fjárlfrv. Í þessu sambandi vil ég enn þá einu sinni taka fram það, sem ég hef áður skýrt ýtarlega og beinlínis með það fyrir augum að minnka líkur fyrir vonbrigðum í sambandi við rannsókn þessara mála, að það mun enn koma í ljós hið sama og fyrr, þegar þessi mál hafa verið skoðuð ofan í kjölinn. ríkisútgjöldunum verður ekki breytt, svo að straumhvörfum valdi í ríkisbúskapnum eða fjármálalífi landsins, nema með því að ríkið minnki verklegar framkvæmdir sínar, framlög til menntamála, heilbrigðismála, félagsmála, samgöngumála, atvinnumála eða framlög til þess að greiða niður verð neyzluvara. Ég segi: Ekki lækkun, svo að straumhvörfum valdi, með öðru móti. Þróunin hefur hins vegar aldrei orðið sú að lækka framlög til þessara mála, heldur eru þau þvert á móti sífellt aukin á hverju Alþ., annaðhvort með ákvæðum í fjárlögum eða með nýrri löggjöf. Eru horfur á, að svo verði enn þá gert, ef litið er yfir frv. þau, sem fram eru komin. Þannig mun það sýna sig, þegar ég geri grein fyrir því, hvers vegna fjárlfrv. er núna hærra en gildandi fjárlög, að hækkanirnar stafa sumpart af lagaákvæðum, sem Alþ. hefur alveg nýlega sett, og sumpart frá eldri löggjöf eða útgjaldavenju. Þótt þannig beri að varast að blekkja sig með slagorðum í sambandi við lækkun ríkisútgjalda, þá er þýðingarmikið, að athugun á þeim með sparnað fyrir augum fari fram svo að segja í sífellu. Slíkt verður alltaf að einhverju gagni. Ætíð finnast einhverjir liðir í starfrækslunni, sem færa má til betra horfs, og slík rannsókn hjálpar einnig ævinlega eitthvað til í þeirri baráttu, sem sífellt verður að heyja gegn óeðlilegri útþenslu í ríkisstarfrækslunni, en tilhneigingar til óeðlilegrar útþenslu verður stöðugt vart, og gegn henni þarf að halda uppi sífelldu andófi. Ég vona, að gagn geti orðið að þeirri allsherjarathugun, sem nú fer fram á ríkisútgjöldunum. Ég vænti, að nefnd þeirri, sem vinnur að málinu, takist að gefa skýra mynd af ástandinu, svo að gleggra verði eftir starf hennar en áður, hvað mundi þurfa að gera til þess að lækka ríkisútgjöldin, svo að um munaði. Geta menn þá valið eða hafnað. Á gildandi fjárlögum eru útgjöld á rekstrarreikningi 405 millj. kr. Á frv. því, sem hér er lagt fram, eru þau 432 millj. Hækkunin nemur 27 millj. Sé hins vegar borið saman við reynsluna 1953, þá eru útgjöldin á rekstrarreikningi fyrir það ár 423 millj. Er hækkunin í frv. frá því, sem gjöldin voru s.l. ár, þess vegna 9 millj. kr. Mun ég nú telja í fáum orðum helztu breytingar: Vextir af lánum ríkissjóðs eru áætlaðir 560 þús. kr. hærri en áður, en þeir hafa að undanförnu verið of lágt áætlaðir. Hins vegar hafa skuldirnar lækkað. Liðurinn til ríkisstjórnarinnar er settur um 919 þús. kr. hærri en í gildandi fjárl., en rúmlega 600 þús. kr. hærri en reynslan varð s.l. ár. Hækkunin stafar aðallega eða nær einvörðungu af kostnaði við utanríkis- og varnarmál. Kemur hér til aukinn kostnaður við sendiráð, 220 þús. kr., einkum vegna meiri kostnaðar við sendiráð Íslands í Moskva en áætlað var í upphafi. Þá er hér kostnaður við hina nýju varnarmáladeild, 380 þús. kr., en af því er nýr kostnaður 330 þús. Nauðsynlegt þótti í sambandi við þá nýskipun, sem verið er að vinna að á framkvæmd varnarmálanna, að stofna í utanrrn. sérstaka varnarmáladeild og leggja undir hana alla framkvæmd þeirra mála. Teknir voru upp á þessu ári samningar við Bandaríkjastjórn um breytingar á framkvæmd varnarsamningsins í ýmsum atriðum. Einkum var lögð rík áherzla á, að dvöl varnarliðsins væri takmörkuð við samningssvæðin og heft sem mest öll óþörf samskipti landsmanna og varnarliðsins. Enn fremur var lögð áherzla á, að Íslendingar tækju í sínar hendur verklegar framkvæmdir í sambandi við varnarmálin. Um þetta hvort tveggja hefur náðst samkomulag, og er nú unnið að því, að það samkomulag komi til framkvæmda. Augljóst er, að hinni nýju skipan um framkvæmd þessara mála hlýtur að fylgja aukin vinna og því kostnaðarauki. Er þar helzti liðurinn kostnaður við varnarmáladeild, sem ég nú hef greint frá. Þá er nokkuð aukinn kostnaður við lögreglumál og tollamál í Keflavík, og eru þeir liðir á 11. gr. 11. gr. A, dómgæzla og lögreglustjórn, hækkar um 1 millj. 569 þús. kr. frá fjárl. yfirstandandi árs, en um tæplega 1 millj. frá því, sem reynslan varð í fyrra. Hér eru helztu liðirnir: Hækkun til landhelgisgæzlunnar vegna aukinnar fluggæzlu, 300 þús. kr., hækkað framlag til byggingar fangahúsa, 150 þús. kr., aukinn kostnaður við rekstur hegningarhúsa, 117 þús. kr., og aukinn lögreglukostnaður á Keflavíkurflugvelli, 208 þús. kr. Og loks er settur hér inn nýr liður, sem aldrei hefur verið á fjárl. áður, en sá kostnaður hefur þó ætíð verið greiddur og settur á 19. gr. Er þetta viðhald og endurbætur embættisbústaða sýslumanna og bæjarfógeta. Fjárveiting í því skyni er sett 300 þús. kr. Þá er 11. gr. B, opinbert eftirlit. Liðurinn hækkar frá gildandi fjárlögum, en er þó heldur lægri en hann hefur reynzt undanfarið. Hér er því nánast um leiðréttingu að ræða. Og það sama er að segja um 11. gr. C, kostnað við innheimtu og álagningu skatta og tolla. Liðurinn hækkar um rúmlega 700 þús. kr. frá gildandi fjárl., er þó tæplega eins hár hér og reynslan sýndi 1953. 12. gr., til læknaskipunar og heilbrigðismála, hækkar frá gildandi fjárlögum um 960 þús. kr. Hækkunin stafar af fjölgun sjúklinga á ríkisframfærslu vegna fleiri rúma á sjúkrahúsunum, hækkun rekstrarstyrks til sjúkrahúsa um 400 þús. kr. samkvæmt nýju lögunum um það efni frá síðasta Alþ. og hækkun á styrk til heilsuverndarstöðva samkvæmt lögum, vegna þess að bæjarfélögin hafa eflt heilsuverndarstarfsemi sina; nemur þessi hækkun 150 þús. kr. Til fróðleiks má nefna um þennan fjárlagalið, framlög til heilbrigðismála, að þau eru nú á fjárlfrv. 3 millj. og 500 þús. kr. hærri en þau urðu í fyrra. Það er sem sé eins árs hækkun. Sú hækkun á nær öll rót sína í stækkun sjúkrahúsa og auknum styrk til þeirra af ríkisfé og til sjúklinga, sem fá rúm á sjúkrahúsunum fleiri en áður. Þá kemur 13. gr. A, vegamál, sem er 4 millj. hærri í frv. en í gildandi fjárl. Hefur nú viðhald þjóðvega verið sett 24 millj. kr. í fjárlfrv. og hækkar því um 31/2 millj. frá gildandi fjárl. Það er nú augljóst orðið, að vonlaust er, að hægt sé að viðhalda vegakerfinu með lægri fjárhæð, og sýnilegt, að sé lægri fjárhæð sett, þá verður það til þess, að óhjákvæmilegt reynist að fara fram úr á liðnum. Það verður því að horfast í augu við þennan kostnað, þótt hár þyki, við afgreiðslu fjárlaganna. Hér veldur miklu, að fyrir nokkrum árum lengdi hv. Alþ. þjóðvegakerfið stórkostlega. Þá er hækkun á lögboðnu framlagi til sýsluvegasjóða, 375 þús. kr. Það er skylt að leggja á móti framlagi sýslusjóðanna í vegasjóði sína. Til samgangna á sjó er veitt á 13. gr. B 500 þús. kr. meira en á gildandi fjárl. Þýðir ekki að gera ráð fyrir minnu en 61/2 millj. kr. halla á rekstri strandferðaskipanna, nema draga eigi úr strandferðunum. Reynslan sýnir þetta ótvirætt. Fjárhæðin er þó lægri en hallinn á strandferðaskipunum var í fyrra. Hallinn á rekstri flugmálanna á 13. gr. D er ráðgerður 550 þús. kr. meiri en í gildandi fjárl. Vegur hér mest, að malbika verður flugbrautir á Reykjavíkurflugvelli, ella verður hann ónothæfur. Enn fremur kemur hér til, að flugþjónusta fer öll sívaxandi með auknum loftferðum, tekjurnar vaxa að vísu einnig nokkuð, en ekki hefur þótt fært að gera ráð fyrir því, að þær vaxi að sama skapi og kostnaðurinn. Ég vil taka fram, að fjárveitingar til nýrra vega, brúargerða og hafnargerða eru allar settar í þetta fjárlfrv. jafnháar og þær eru á gildandi fjárl. Til kirkjumála á 14. gr. A er nú veitt 3 millj. og 100 þús. kr. meira en á gildandi fjárl. Ber þar fyrst að nefna fjárveitingu til kirkjubyggingar og annarra framkvæmda í Skálholti, 2 milljónir til viðbótar þeirri einu milljón sem heimiluð var af ríkisfé á þessu ári til bygginga á staðnum. Viðurkenna víst allir nú nauðsyn þess að koma upp kirkju í Skálholti og gera ýmsar aðrar endurbætur á staðnum í tæka tíð fyrir 900 ára afmæli biskupsstóls þar árið 1956. Þá er nú tekið inn framlag til kirkjubyggingasjóðs samkv. lögum frá síðasta Alþingi, 500 þús. kr.; enn fremur fjárhæð til greiðslu álags á kirkjur, 150 þús. kr. Þetta er nýr liður, en hefur orðið að greiða álag á kirkjur utan fjárlaga, og þykir rétt að hafa þennan lið á fjárlögum svo sem öll önnur fyrirsjáanleg útgjöld. Þá er embættiskostnaður presta hækkaður um 215 þús. kr. Þykir ekki verða hjá því komizt, þar sem ákvæðin um þær kostnaðargreiðslur eru nú úrelt orðin með öllu. Til kennslumála á 14. gr. B hækka framlög um rúmlega 3 millj. kr. Þessi liður hækkar jöfnum skrefum ár frá ári, skólar stækka, og skólum fjölgar. Hækkun barnakennaralauna nemur um 1 millj. og 100 þús. kr. Kostnaður við þátttöku í rekstrarkostnaði gagnfræðaskóla hækkar um 350 þús. kr. og rekstrarkostnaður við barnaskóla um 100 þús. kr. Þá hækkar nokkuð kostnaður við flesta framhaldsskólana. Styrkur til byggingar barnaskóla er hækkaður um 1 millj. og 100 þús. kr. og verður þá 3 millj. og 200 þús. Styrkur til byggingar gagnfræðaskóla og héraðsskóla er hækkaður um 250 þús. kr. og verður 1 millj. og 500 þús. kr. Óhjákvæmilegt þótti að hækka þessa liði nokkuð, sérstaklega framlag til barnaskólabygginga, og er þó langt frá því, að þar með leysist það vandamál, sem greiðslur á ríkisframlögum til skólabygginga eru nú orðið. Fræðslumálastjórnin álítur, að í lok þessa árs muni skorta um 14 millj. kr. til þess, að ríkissjóður hafi greitt þann hluta, sem honum er ætlað að leggja fram af byggingarkostnaði barnaskóla. Héruðin byggja skólana sem sé miklu hraðar en svo, að Alþingi hafi séð sér fært að veita fé til bygginganna jafnóðum úr ríkissjóði. Svipaða sögu er að segja um gagnfræðaskóla og héraðsskóla, þó er þar ekki nærri jafnstórfelldur munur á framlögum héraða og ríkissjóðs. Til rannsókna í opinbera þágu á 15. gr. B er veitt 319 þús. kr. meira en á gildandi fjárl. Er hér einkum um að ræða aukinn kostnað fiskideildar atvinnudeildar háskólans. Er óhjákvæmilegt að leggja í þennan aukna kostnað vegna síldarrannsókna. Ægir hefur verið útbúinn mað góðum tækjum til þess að kynna sér síldargöngur og annað, sem lýtur að síldveiðum, Verður að auka starfsliðið í landi til þess að vinna úr því efni, sem að er viðað á Ægi. Fjárveitingar til landbúnaðarins á 16. gr. A lækka um 1 millj. og 400 þús. kr. Vegna þess að fjárskiptum er nú að ljúka, lækka útgjöldin vegna sauðfjárveikivarna um 3 millj. og 567 þús. kr. Aftur á móti er gert ráð fyrir, að útgjöld vegna jarðræktarlaganna hækki um 1 millj. og 930 þús. kr. og framlög til Búnaðarfélags Íslands um 150 þús. kr. Þetta eru helztu breytingarnar á liðnum til lækkunar og hækkunar. - Síðan fjárveiting til sauðfjárveikivarna var sett í frv., hafa þau geigvænlegu tíðindi borizt, að mæðiveiki sé nú komin upp að nýju. Verður því væntanlega að auka fjárveitingar til varnar að nýju, enda má ekkert til spara að kveða þann vágest niður, jafnóðum og hann gerir vart við sig. Ég vil í sambandi við þessa gr. fjárl. minnast á skógræktina og fjármál hennar. Skógrækt færist nú mjög í aukana, bæði á vegum ríkisins og skógræktarfélaga. Fleiri og fleiri leggja þar nú hönd á plóginn. Öllum þeim, sem séð hafa árangur skógræktar, ætti að vera ljóst orðið, að skógar geta vaxið hér á landi til stórfelldra nytja. Á hinn bóginn er mikið verk og tafsamt að gróðursetja svo mikinn skóg, að straumhvörfum valdi. Þó mundi þetta takast fyrr en varir, ef gróðursetning væri nógu mikil. Nokkuð hefur verið aukin fjárveiting til plöntuuppeldis, en vitað er, að það hrekkur ekki til að koma hæfilegum skrið á málið. Forustumenn skógræktar hafa farið þess á leit að fá að reyna nýja fjáröflunarleið vegna skógræktarmálanna. Leiðin er sú að hafa á boðstólum vindlingapakka með 20 aura merki landgræðslusjóðs. Mönnum yrði að sjálfsögðu í sjálfsvald sett, hvort þeir keyptu vindlingapakka með þessu merki eða aðra án merkis landgræðslusjóðs. En ástæða er til að álíta, að með þessu móti mætti auka drjúgum fjárframlög til skógræktarmála, og væri þá vel farið, Ríkisstj. telur rétt, að þessi fjáröflunarleið verði farin. Leggur hún til, að samþ. verði á 22. gr. fjárl. heimild fyrir ríkisstj. til þess að styrkja skógræklina með þessu móti. Til sjávarútvegsmála á 16. gr. B er nú ætlað um 2 millj. og 300 þús. kr. meira en á gildandi fjárl., og er hækkunin aðallega áætlaðar útflutningsuppbætur á Faxaflóasíld, 2 millj. og 100 þús. kr. Í fyrra var samkv. heimild í fjárl. veitt nokkur ábyrgð í sambandi við söltun Faxaflóasíldar. Þótti þetta óhjákvæmilegt, ef síldveiði og söltun ætti ekki að stöðvast. Tjón af þeirri ábyrgð mun hafa orðið rúmlega 1 millj. kr. Afkomuhorfur þessarar atvinnugreinar breyttust verulega til hins verra á þessu ári, þar sem verð á Faxasíld lækkaði frá því í fyrra, en framleiðslukostnaður hefur síður en svo lækkað. Stóðu menn frammi fyrir því, að síldveiði suðvestanlands hlyti að falla niður, ef ekkert væri að gert. Var sá kostur tekinn að ganga nokkru lengra en í fyrra um ríkisábyrgð í þessu sambandi, og var áhættan metin 2 millj. og 100 þús. kr., þegar fjárlfrv. var samið, en nokkuð hefur bætzt við síðan, þannig að nú mun réttara að meta áhættuna 3 millj. Þá er þess að geta um 16. gr. B, að framlag til Fiskifélagsins hækkar um 123 þús. kr. og lögboðið framlag til hlutatryggingasjóðs um 100 þús. kr. Framlag á 16. gr. C til iðnaðarmála er ráðgert 200 þús. kr. hærra en í fyrra. Á síðustu missirum hefur verið að vaxa upp á vegum ríkisins ný stofnun, sem nefnd er Iðnaðarmálastofnun Íslands. Á hún að hafa með höndum margvíslegar leiðbeiningar í iðnaðarmálum og aðra starfsemi til hagsbóta fyrir iðnaðinn. Í fyrra voru veittar 450 þús. kr. til þessarar stofnunar, og þykir nú rétt að hækka þessa fjárveitingu í 650 þús. kr. Þá er ég kominn að 17. gr. Greinin hækkar um 3 millj. 640 þús. kr. frá gildandi fjárl., en um rúmar 8 millj. kr. miðað við útgjöldin eins og þau urðu í fyrra. Þessi hækkun frá síðustu fjárlögum stafar af því, að aukafjárframlag til Tryggingastofnunar ríkisins er hækkað um 2 millj. 650 þús., eða í 5 millj. kr. Auk þess er beint lögboðið framlag vegna trygginganna hækkað um 250 þús. Tryggingastofnun ríkisins er nú rekin með verulegum halla. Tryggingalöggjöfin er í endurskoðun, og þeirri endurskoðun verður ekki lokið fyrr en á næsta ári. Það lá fyrir í fyrra, að Tryggingastofnun ríkisins mundi verða rekin með halla á yfirstandandi ári. Þegar tryggingalögin voru sett, var sú meginregla höfð í huga, að kostnaður við tryggingastarfsemina væri að 1/3 borinn af ríkinu, að 1/3 af þeim tryggðu og að 1/3 af atvinnurekendum og bæjar- og sveitarfélögum. Í fyrra voru lagðar fram skýrslur um það, hvernig þessi skipting hefði orðið í reyndinni, og var sýnt fram á, að ríkissjóður hafði greitt nokkru minna en 1/3 af heildarkostnaðinum. Auk þess höfðu orðið í framkvæmd tilfærslur á milli hinna aðilanna, sem ekki skipta máli í þessu sambandi. Var því á það fallizt í fyrra með tilliti til þessara upplýsinga og með tilliti til þess, að fyrirsjáanlegur var verulegur halli á rekstri Tryggingastofnunarinnar, að veita aukaframlag í eitt skipti á fjárl., sem nam 2 millj. 350 þús. kr. Á því sama þingi voru tryggingamálin sett í endurskoðun. Nú liggur enn fyrir, eins og ég gat um áðan, að halli verður á rekstri trygginganna næsta ár sízt minni en áður. Ný löggjöf um þessi mál verður ekki sett á þessu þingi, og enn vantar talsvert á, að ríkissjóður hafi lagt fram þriðjung kostnaðar frá upphafi. Hefur ríkisstj. því sýnzt óhjákvæmilegt að veita aukaframlag í annað sinn og hækka það nú upp í 5 millj. kr. Er þetta bráðabirgðaráðstöfun varðandi fjármál trygginganna. Þegar nýju áfengislögin voru sett í fyrra, var sett á fót áfengisvarnaráð. Því er ætluð margs konar forusta í baráttunni gegn áfengisbölinu. Var þá gert ráð fyrir, að fjárveiting til þeirrar starfsemi yrði sett á fjárl. hverju sinni. Í þessu frv. er gert ráð fyrir 550 þús. kr. fjárveitingu til ráðstöfunar fyrir áfengisvarnaráð. Er hér aukinn mjög verulega fjárstuðningur við bindindisstarfsemi í landinu. Ég kem þá að 19. gr. Til dýrtíðarráðstafana á 19. gr. eru ætlaðar í frv. 49 millj. og 100 þús. kr. Er það 3 millj. og 200 þús. kr. hærra en á gildandi fjárl., en raunar ekki nema 600 þús. kr. hærra en þessar greiðslur reyndust árið 1953. Er þessi fjárveiting við það miðuð, að óbreyttar haldist niðurgreiðslur á vöruverði frá því, sem þær eru nú, þegar þetta frv. er fram lagt, en gert ráð fyrir, að þær kosti meira á næsta ári en þær kosta í ár. Reynslan sýnir sem sé, að sala þeirra vara, sem greiddar eru niður, fer vaxandi ár frá ári. Ég hef bent rækilega á það svo oft, hver áhrif þessar niðurgreiðslur hafa á fjárl., að ég ætla ekki að fara langt út í þá sálma nú. Ég vil þó benda mönnum á að bera þessar fjárhæðir saman við þær fjárveitingar, sem ríkið ætlar til verklegra framkvæmda, og þá sjá menn nokkuð glöggt, hvar lenda mundi, ef lengra væri gengið á þessari braut en nú er komið. Þess er rétt að geta í sambandi við þetta, að þessar niðurgreiðslur hafa ekki verið auknar í haust, svo að neinu máli skipti, og er það fyrsta haustið nú um alllangt skeið, sem það hefur ekki verið gert. Ég hef þá gert grein fyrir helztu hækkunum á gjaldahlið rekstrarreiknings fjárlfrv. og kem þá að eignahreyfingunum. Fjárveitingar á eignahreyfingum hækka um 13 millj. 303 þús., og í þessu sambandi tel ég þá ekki liðinn til framkvæmdasjóðs fjárveitingu, þar sem ætlazt er til, að það fé verði í raun og veru lagt til hliðar og er því annars eðlis en hinar beinu fjárveltingar á útgjaldaliðunum. Á 20. gr. er aðallega um fjárfestingarútgjöld að ræða, þótt ekki séu öll fjárfestingarútgjöld ríkissjóðs á þessari gr., sbr. til dæmis framlög til vega, hafna, brúa og skólabygginga, sem eru á öðrum greinum. Hjá ríkisstj. liggja nú tillögur og beiðnir úr öllum áttum um stóraukin fjárframlög í framkvæmdir eða til fjárfestingar, eins og menn eru nú farnir að kalla það. Ríkisstj. er ljóst, að mjög mikil þörf er á framkvæmdum í mörgum greinum. En hún hefur samt sem áður viljað fara mjög gætilega í að hækka einstaka fjárfestingarliði í fjárlfrv. Er þá tvennt haft í huga: annars vegar að fjárl. verði afgr. raunverulega greiðsluhallalaus - og eins og nú er háttað fjármálaástandi landsins helzt með greiðsluafgangi; á hinn bóginn að framleiðslan og fjárfestingarstarfsemi er yfirleitt rekin nú með svo miklu kappi, að ekki er unnt að komast yfir meira eins og sakir standa. Ef athugaðar eru þær framkvæmdir, sem byrjað er á af ríkisins hendi, og aðrar, sem ekki er byrjað á, en óneitanlega þarf að ljúka á næstu árum, þá kemur í ljós, að gífurlegar fjárhæðir þarf til þess að koma þeim í höfn. Þrátt fyrir þetta hefur ríkisstj. talið sig verða af ástæðum, sem ég hef þegar greint, að fara mjög hægt í sakirnar varðandi auknar fjárveitingar til þessara framkvæmda. Mun ég geta um helztu hækkanirnar á 20. gr. Á gildandi fjárl. eru áætlaðar 8 millj. til þess að mæta töpum af ríkisábyrgðum. Að öllu athuguðu þykir mér ekki varlegt að áætla þessa upphæð undir 12 millj. kr. á næsta ári. Er það hvorki meira né minna en 4 millj. kr. hækkun. Er þetta byggt á allra nýjustu reynslu, og mun ég gera fjvn. nánari grein fyrir þessu. Það er orðið alvarlegt ástand, þegar gera má ráð fyrir árlegum töpum á ríkisábyrgðum, sem nema meiru en allt það fé, sem veitt er til nýlagningar þjóðvega, svo að aðeins sé tekið eitt samanburðardæmi. Gert er ráð fyrir, að landssíminn noti til framkvæmda 1 millj. og 350 þús. kr. meira en í fyrra. Er þó ekki gert ráð fyrir meiri fjárveitingu beint úr ríkissjóði til stofnunarinnar en áður. Talið er, að gera megi ráð fyrir bættri rekstrarafkomu, sem nemur þessari hækkaðri fjárfestingu hjá landssímanum. Er hér einkum um að ræða framlag til sjálfvirku símastöðvarinnar í Reykjavík. Það verður ekki með nokkru móti komizt hjá því að halda áfram stækkun hennar hröðum skrefum, og það kostar stórfé. Þá er gert ráð fyrir að leggja til sementsverksmiðjunnar 2 millj. kr. á árinu 1955. Hafa raunar verið lagðar til hennar 2 millj. á ári undanfarin ár, en önnur milljónin hefur verið færð á heimildargrein fjárl. En það er engin ástæða til annars en að veita það fé, sem á að fara til verksmiðjunnar úr ríkissjóði, hreinlega á 20. gr. Eru því hér færðar 2 millj. til verksmiðjunnar. Það er í rauninni óbreytt fjárveiting til hennar frá því, sem verið hefur. Hækkuð er fjárveiting til húsnæðis ríkisspítalanna um 1 millj. og 200 þús. kr. Svo sem hv. þm. er kunnugt, hefur verið ráðizt í byggingu hjúkrunarkvennaskóla, og var það alveg óumflýjanleg nauðsyn. Enn fremur er verið að byggja viðbót við landsspítalann, sem er raunar heldur stærri bygging, skilst mér, en landsspítallinn sjálfur. Þessar byggingar kosta stórfé báðar samanlagt, og nefni ég ekki tölur í því sambandi hér. En víst er um það, að fjárveitingar þær, sem nú eru á fjárl. til bygginga þessara, hrökkva skammt til þess að greiða þennan kostnað, enda þótt aðrir leggi hér einnig nokkuð til, svo sem kunnugt er, að því er landsspítalann varðar. Ekki er hægt að sætta sig við, að þessar byggingar verði svo lengi í smíðum sem verða mundi að óbreyttum framlögum, en á hinn bóginn er óhjákvæmilegt, að bygging þeirra taki nokkur ár. ríkisstj. vill reyna að flýta fyrir þessum nauðsynjaverkum með því að hækka nokkuð framlag til þeirra á 20. gr., en fyrir því, að það hrekkur skammt, hefur verið sett á 22. gr. heimild fyrir ríkisstj. til þess að taka allt að 5 millj. kr. lán til þessara bygginga. Er þá gert ráð fyrir að leita til Tryggingastofnunar ríkisins í því sambandi, því að sú stofnun á talsverða sjóði að sjálfsögðu, þó að rekstur hennar standi nokkuð höllum fæti í bili, eins og ég hef greint frá. Sú nýlunda er í þessu frv., að tekin er inn á 20. gr. fjárveiting til atvinnuaukningar, 5 millj. kr. Undanfarið hefur hliðstæð fjárveiting verið á 22. gr. sem heimild fyrir ríkisstj. til þess að verja allt að 5 millj. kr. í þessu skyni. Þessi heimild hefur alltaf verið notuð og vel það. Reynslan sýnir, að slíkar heimildir eru notaðar, ef þær eru gefnar. Því veldur hin brýna þörf fyrir margs konar fyrirgreiðslu varðandi aukningu atvinnulífsins á ýmsum stöðum í landinu og erfiðleikar á því að fá lánsfé til þeirra framkvæmda, sem menn hafa á prjónunum. Það þykir þess vegna hreinlegra og eðlilegra, að þessi fjárveiting komi nú beint á fjárl. sjálf. Þykir ekki rétt að hætta þessum framlögum, þótt atvinna sé mikil í landinu eins og stendur. Þótt almenna ástandið sé gott, þá er brýn þörf á stuðningi við einstök byggðarlög, m.a. til þess að vinna á móti því, að óeðlilegir fólksflutningar eigi sér stað í landinu. Raunar er þetta fé, atvinnuaukningarféð, þannig notað, að fáar fjárveitingar munu reynast notadrýgri til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins en einmitt þessi. Þá er hækkað á 20. gr. framlag til flugvallagerðar og annarra framkvæmda í flugmálum um 480 þús. kr. Til nýrra framkvæmda í flugmálum hafa verið veittar undanfarið 1 millj. 320 þús. kr. að viðbættu því fé, sem rekstrarafkoma flugmála hefur orðið betri en fjárlög hafa gert ráð fyrir, en þann mismun, sem þannig hefur komið fram, hafa flugmálin fengið að nota til framkvæmda. Að vandlega íhuguðu máli þykir þetta nú of lítið og er hækkað upp í 1 millj. og 800 þús. kr. Þá eru nokkuð hækkaðar fjárveitingar til menntaskólabyggingar, kennaraskólabyggingar, byggingar lögreglustöðvar í Reykjavík og í Keflavík og til byggingar á prestssetrum. Allt eru þetta bráðnauðsynlegar framkvæmdir. Eru þessar hækkanir ekki miklar en þó óhjákvæmilegar sökum þess, hve þessar framkvæmdir eru stórfelldar, en framlög til þeirra mjög lág fyrir á fjárl., samanborið við kostnaðinn. Þá er tekin inn fjárveiting til byggingar tilraunagróðurhúss að Reykjum í Ölfusi, 100 þús. kr. Á garðyrkjuskólanum að Reykjum í Ölfusi er unnið stórmerkilegt tilraunastarf í gróðurhúsum, án þess að fé sé til þess sótt í ríkissjóð. Hefur náðst þar hinn furðulegasti árangur í mörgum greinum. Má nefna þar til dæmis bananarækt, sem hefur gefið merkilega góða raun. Gróðurhúsin á Reykjum þykja nú orðið eitt af undrum Íslands, og þótt ekkert væri annað, þá væri ástæða til þess að sýna þessari starfsemi nokkurn skilning með því að veita framlag í nýtt, myndarlegt tilraunagróðurhús. En hér kemur þó fleira og meira til, því að starf það, sem þarna er unnið, markar vafalaust merkileg spor í atvinnusögu landsins. Ég hef þá lokið við að geta um einstaka liði, sem ástæða er til að nefna í fjárlagafrv., en heildarniðurstaða fjárlfrv. er þannig, að framlag til framkvæmdasjóðs og greiðsluafgangur nemur samtals 10 millj. 956 þús. kr. Stefna frv. er sú að nota góðærið, sem við vonum að haldist, þótt ekki getum við gert ráð fyrir öðru eins ári og því, sem nú er að líða, til þess að afgreiða fjárlög með nokkrum greiðsluafgangi, er lagður sé til hliðar í framkvæmdasjóð. Með slíkri afgreiðslu fjárl. væri stuðlað að auknum sparnaði og stutt að jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Þess konar afgreiðsla fjárl. styður afkomu þjóðarinnar út á við, bætir gjaldeyrisaðstöðuna og stuðlar að því, að hægt sé að búa áfram við það viðskiptafrelsi, sem áunnizt hefur síðustu árin. Þá er ekki þýðingarminnst, að með þessu móti yrði hægt að tryggja nokkurt fé til þess að auka opinberar framkvæmdir í atvinnuaukningarskyni, þegar þörf væri á almennt eða í einstökum landshlutum eða byggðarlögum. Það hefði verið stórum ánægjulegra að geta gert ráð fyrir hærri fjárhæð til framkvæmdasjóðs í frv. eins og nú standa sakir um árferði. En þeir, sem kunnugir eru fjárl. og útgjaldalöggjöf og þörfinni fyrir framlög til einstakra framkvæmda án tafar, munu skilja, að því hefur ekki orðið við komið að hafa þetta framlag hærra, nema þá með því að gera tekjuáætlunina hærri en hún er, en það getur verið ákaflega mikið álitamál, hversu langt á að fara í því, eins og ég hef rætt allýtarlega. Ég hef þá lokið máli mínu um fjárlagafrv., en mun víkja næst fáeinum orðum að útvegun lánsfjár til þeirra framkvæmda, sem ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafa ákveðið að beita sér fyrir og afla fjár til með lántökum. Raforkuáætlunin var eitt höfuðatriði þess samnings, sem gerður var á milli flokkanna í sambandi við stjórnarmyndunina. Var það bundið fastmælum að útvega 250 millj. á næstu árum til raforkuframkvæmda, og skyldi það fé sumpart koma frá ríkissjóði, en sumpart fást með lántökum. Það hafa náðst samningar um, að bankarnir láni á næstu árum þann hluta fjárins, sem afla skyldi með lántökum, og er því þessi fjáröflun tryggð. Leitað er eftir, hvort hægt muni að fá lánsfé erlendis í þessu skyni, og standa vonir til, að það geti orðið eitthvað. Á síðasta Alþingi var stjórninni heimilað að taka 20 millj. kr. lán og endurlána það lánadeild smáíbúða. Er það nú tryggt orðið, að þetta lánsfé fæst, og verður úthlutun þess lokið innan skamms. Undanfarið hefur verið leitazt fyrir um lán til byggingar sementsverksmiðju, svo sem hv. Alþ. er kunnugt. Vonir hafa brugðizt í því sambandi. Hefur verið ætlunin að fá frjáls lán til verksmiðjubyggingarinnar, þannig lán, að hægt væri að nota féð til þess að kaupa vélar og tæki til verksmiðjunnar á frjálsum markaði. Þessi viðleitni hefur enn þá ekki leitt til lántöku. Verður henni haldið áfram enn um sinn. Takist ekki að fá frjáls lán til þessara framkvæmda, mun ríkisstj. leitast fyrir um lántöku í sambandi vil kaup á vélum og efni til verksmiðjunnar. Næst á eftir þessu láni hefur ríkisstj. ætlað að beita sér fyrir útvegun láns erlendis handa Iðnaðarbankanum samkvæmt lagaheimild. Hefur þetta raunar verið haft í athugun í sambandi við önnur atriði og umleitan um lán til sementsverksmiðjunnar, en af því er ekki önnur tíðindi að segja að svo vöxnu, en áfram verður unnið að þessu máli. Nokkur fjáröflunarmál önnur en þau, sem ég hér hef greint, eru mjög á döfinni, svo sem til fiskveiðasjóðs, ræktunarsjóðs, frystihúsabygginga, veðdeildar Búnaðarbankans, og fleira mætti telja. Þessi mál eru að sumu leyti í hendi ríkisstj. og að sumu leyti til athugunar í Framkvæmdabankanum. Ræði ég þau ekki hér að sinni, þar sem þau eru ekki á því stigi, að um þau geti orðið gefin skýrsla nú. Þá er sérstök ástæða til að geta um það í þessu sambandi, að unnið er á vegum ríkisstj. að tillögum um útvegun aukins lánsfjár til íbúðabygginga, og verður það eitt af úrlausnarmálum þessa Alþingis, og enn fremur eru í endurskoðun rekstrarlánakjör landbúnaðarins og iðnaðarins samkv. ákvæðum stjórnarsamningsins. Aldrei verður það nógsamlega brýnt fyrir mönnum, að til framfara og framkvæmda í landinn verður ekki annað fé notað en það, sem landsmenn leggja upp, að viðbættu því, sem fengið er að láni erlendis. Þótt sjálfsagt sé að nota erlent lánsfé til þjóðnýtra framkvæmda, þá er óhugsandi, að erlendis fáist nema lítið brot af því fjármagni, sem til framkvæmdanna þarf. Það er því sparnaður landsmanna sjálfra, sem verður að vera meginstoð framfaranna. Á verðbólguárunum fór hörmulega með sparnað landsmanna þrátt fyrir miklar tekjur. Fleira en eitt kom til, en mestu hefur vafalaust valdið síhækkandi verðlag og þar með minnkandi kaupmáttur peninganna. Svo óskaplegt varð ástandið í þessu tilliti, að sparifjáraukningin komst niður í 20–35 millj. kr. árlega ár eftir ár, og eitt ár var meira tekið út úr bönkum og sparisjóðum samanlagt en inn í þá var lagt. Og þó var þá talið mikið góðæri. Á þessum árum voru framkvæmdirnar að verulegu leyti eða mestu leyti byggðar á því að éta út erlendar innstæður þjóðarinnar, á erlendum lánum og erlendu gjafafé. Nú allra síðustu árin, eða eftir 1951, hefur orðið á þessu stórfelld breyting. Má t.d. nefna, að á árinn 1953, eða í fyrra, jókst sparifé um 186 millj., og á þessu ári hefur sparifé aukizt nm tæpar 150 millj. á sjö fyrstu mánuðum ársins. Hér hefur því átt sér stað gerbreyting til bóta. Þessi aukni sparnaður hefur orðið undirstaða að auknum atvinnurekstri og framkvæmdum og átt sinn þátt í því að stuðla að auknu jafnvægi í þjóðarbúskapnum nú síðustu missirin, eftir að þessa aukna sparnaðar fór að gæta. Það er þessi sparifjáraukning, sem gerir það mögulegt að fá hér innanlands verulegt fjármagn að láni til raforkuframkvæmda og íbúðabygginga, svo að dæmi séu nefnd um áhrif þessara breytinga. Þó er víðs fjarri, að sparifjáraukningin hrökkvi enn sem komið er til þess að mæta hinni miklu fjárþörf í sambandi við nýjar framkvæmdir og aukinn atvinnurekstur, og nægir í því sambandi að minna á upptalningu mína hér áðan um fjárþörf fyrirtækja og lánsstofnana. En hér hefur orðið stórvægileg og ánægjuleg breyting til bóta. Nú er spurningin: Hvað kemur til, að þetta hefur áunnizt? Ég veit ekki, hvort árin 1953 og 1954 eru betri tekjuár en sum hinna, þegar sparnaðurinn var sáralítill eða jafnvel enginn. Þau hafa verið mjög góð tekjuár að vísu, en það er a.m.k. ekki nægileg skýring á breytingunni. Það sjáum við á reynslu verðbólguáranna, þegar tekjur urðu stundum gífurlega háar, en sparnaðurinn hverfandi eða jafnvei enginn. Ég held, að hér valdi miklu um - og raunar mestu - að viðhorf manna til sparnaðar, til peninga, hefur breytzt verulega. Verðlagið í landinu hefur mjög lítið breytzt, hefur verið nær því stöðugt í þrjú ár, og þetta hefur haft stórfelld áhrif. Menn keppast ekki lengur við að kaupa fyrir fé sitt jafnóðum, svo sem áður var, enda er engin ástæða til þess. Fyrir bragðið hafa menn hver um annan þveran farið að leggja fé til hliðar, og þetta hefur gerbreytt ástandinu í þessum efnum. Þá hafa stórfelldar beinar ráðstafanir verið gerðar til þess að hvetja menn til sparnaðar, og er þess skemmst að minnast, að á síðasta Alþingi var sparifé gert skatt- og útsvarsfrjálst. Eru það engin smáræðis hlunnindi, sem sparifjáreigendum eru veitt með þeim ráðstöfunum, og væri ekki undarlegt, þótt það ýtti undir sparnað. Það vil ég þó enn minna á, að þótt sparnaður hafi aukizt frá því, sem hann var, þegar verst var ástatt í þeim efnum, þá fer því fjarri, að hann sé eðlilega mikill orðinn miðað við árferði nú, hvað þá lánsfjárþörfina. Þess vegna þarf sparnaðurinn enn að aukast. Ætti að mega gera ráð fyrir, að svo verði. Finnst mér mega vænta þess, að menn hafi tæplega enn áttað sig á því til fulls, hve stórfelldra hlunninda sparifjáreigendur njóta af ákvæðunum um skatt- og útsvarsfrelsi sparifjár, hafi því heppileg áhrif þeirrar löggjafar á sparnaðinn alls ekki fram komið öll enn þá. Þá mun stöðugt verðlag enn eiga eftir að hafa stórfelld áhrif til bóta, ef það helzt, og ekkert sýnist benda til, að verðlagsjafnvægi hér þurfi að raskast, ef rétt er að farið. Í þessu sambandi vil ég minna á, að mikla nauðsyn ber til að koma hér á sölu verðbréfa á opnum markaði, svo sem tíðkast í þeim löndum, þar sem sæmilegt jafnvægi ríkir í þjóðarbúskapnum. Ég minni á þetta stórmál og vil benda á, að fjárútvegun til fjárfestingar verður ekki sæmilega örugg né fyllilega heilbrigð, fyrr en hún getur að verulegu leyti byggzt á sölu verðbréfa á innlendum markaði. Er það mál í athugun og undirbúningi og ekki tímabært að ræða það nánar að þessu sinni. Ég mun þá fara að lokum fáeinum orðum um áhrif stjórnarstefnunnar, sem fylgt hefur verið frá 1950, en upphaf hennar er að rekja til þeirra átaka í stjórnmálum landsins, sem urðu á árinu 1949. Þegar þessi átök hófust, var mestöll framleiðslustarfsemi landsmanna rekin með halla, fjölmargar starfsgreinar lágu alveg niðrí, og tilfinnanlegt atvinnuleysi var í þann veginn að halda innreið sína. ríkisbúskapurinn var rekinn með stórfelldum greiðsluhalla þrátt fyrir gífurlegar skatta- og tollaálögur. Greiðsluhallinn við útlönd var stórfelldur, erlendar innstæður frá betri árum gersamlega þrotnar, Marshallféð fór í eyðslu, öll viðskipti voru heft í fjötra, og vöruskortur var svo tilfinnanlegur, að knékrjúpa varð ekki ósjaldan til þess að fá brýnustu nauðsynjar, þótt menn hefðu fullar hendur fjár. Sumarið 1949 skarst í odda í ríkisstjórn þeirri, sem þá sat, út af þessu ástandi og hvað gera skyldi til þess að rífa sig upp úr feninu. Leiddi þessi ágreiningur til kosninganna um haustið. Það voru framsóknarmenn, sem knúðu fram þetta uppgjör. Árangur þess urðu samtök tveggja stærstu stjórnmálaflokka landsins um þær ráðstafanir, sem síðan hafa verið gerðar. Með ráðstöfunum þessa þingmeirihluta var framleiðslan leyst úr dróma og hefur blómgazt síðan og aukizt ár frá ári og þjóðartekjurnar vaxið. Greiðsluhallalaus ríkisbúskapur hefur stuðlað að auknu peningalegu jafnvægi í landinu, stöðugra verðlagi og auknum sparnaði almennt og orðið til þess, að hægt hefur verið að slaka stórkostlega á viðskiptafjötrunum. Þessum árangri hefur ekki aðeins verið náð án þess að skattar og tollar hafi verið hækkaðir, heldur hefur reynzt mögulegt að lækka stórlega skattaálögur. Gjaldeyrisástandið hefur farið batnandi frá því, sem áður var. Þannig batnaði gjaldeyrisaðstaða landsins út á við á árinu 1951 nokkuð og er nokkru betri nú en hún var á sama tíma í fyrra. Ótalið er þó enn það, sem ekki skiptir minnstu máli: Verðlag í landinu hefur staðið svo að segja í stað í 3 ár og mun ekki hækka sem máli skiptir á þessu hausti. Er þó hausttíminn hættulegastur að þessu leyti. Þetta þýðir, að áfram getum við gert ráð fyrir að búa við sæmilega stöðugt verðlag, ef ekki verða gerðar ráðstafanir til þess að setja af stað verðbólguhjólið, sem hefur verið stöðvað til stóraukinnar hagsældar fyrir alla landsmenn. Eins og nú er háttað, veltur mest á þeirri stefnu, sem launasamtökin fylgja á næstunni í þessu tilliti. Nú um sinn hefur borið talsvert á fólksskorti til þess að sinna allri þeirri framleiðslustarfsemi, sem menn gjarnan vilja stunda, og fjárfestingarverkefnunum. Er skammt öfganna á milli í þessum efnum hjá okkur, því að ekki mun vera nema eitt og hálft ár síðan menn höfðu áhyggjur af því, að ekki væri full atvinna fyrir alla. Ekki er því til að dreifa, að fólkseklan nú samanborið við í fyrra stafi af því, að fjölgað hafi verið fólki við varnarframkvæmdir, og þá ekki heldur því til að dreifa, að aukin viðskiptavelta og velmegun nú frá í fyrra eigi rót sína í auknum varnarframkvæmdum. Á þessu sumri hafa unnið um 600 manns færra við varnarmálin en á sama tíma í fyrra, og er þá til tínt allt það fólk, sem þar kemur nærri. Hér kemur annað til. Í fyrsta lagi mjög aukin smábátaútgerð að sumrinu, þá stóraukin fiskverkun innanlands, þar sem togararnir hafa lagt á land nær allan afla sinn, en höfðu áður selt mjög mikið af honum óverkað til Englands. Loks bætist við stóraukin fjárfesting einstaklinga, einkum íbúðarhúsabyggingar. Það er sannarlega ástæða til þess að gleðjast yfir því, að allir hafa nú atvinnu og áð menn búa nú hér í þessu landi almennt við kjör, sem fyllilega munu þola samanburð við það, sem gerist annars staðar, að ekki sé meira sagt. Hitt er áhyggjuefni, að svo var komið hag togaraútgerðarinnar á þessu ári, að hún gat ekki haldið áfram án sérstaks stuðnings. Það er mikið alvörumál, að framleiðslukostnaður á togarafiski er nú orðinn svo hár, að útflutningsverðið hrekkur ekki til þess að mæta honum, og á þessu sama bólar í fleiri greinum, sbr. það, sem ég upplýsti áðan um Faxaflóasíldina. Erfiðleikar togaraútgerðarinnar stafa að verulegu leyti af hinu ófyrirleitna löndunarbanni brezkra útgerðarmanna. Það raskaði sem sé öllum rekstri togaraflotans, þegar Englandsmarkaðurinn lokaðist. Kjörin á togurunum urðu meða] annars af því alveg ósambærileg við önnur launakjör í landinu, og fleira kom til, sem verkaði í sömu átt. Ýmislegt hefur breytzt heldur til bóta í sambandi við aflabrögð og sölur togaranna, siðan verst horfði um þau málefni síðastliðið vor, og leið hefur verið fundin til þess að styðja togaraútgerðina, án þess að þær ráðstafanir valdi almennri verðhækkun. Var sú leið beinlínis valin með það fyrir augum að þurfa ekki að gera ráðstafanir, sem hefðu almenn verðhækkunaráhrif. Í sambandi við vandamál togaraútgerðarinnar hefur eitthvað boríð á ótta um það, að stjórnin mundi knýjast til þess að beita sér fyrir gengislækkun vegna þessara erfiðleika togaraútgerðarinnar. Það er engin ástæða til þess að óttast slíkt, jafnvel þótt eitthvað meira þyrfti að aðhafast vegna togaraflotans en enn hefur verið gert. Það er engin ástæða til þess að tala um gengislækkun í sambandi við nokkur þau mál, sem nú eru til meðferðar. Það er þvert á móti full ástæða til þess að álíta, að við getum áfram búið við allvel stöðugt verðlag, ef ekki eru beinlínis gerðar nýjar ráðstafanir, sem gera slíkt ómögulegt. Á. hinn bóginn er svo kostnaði hlaðið á framleiðsluna, svo sem augljós dæmi sanna, að verði kröfur á hendur henni almennt auknar, svo sem nú stendur, þá mundi það gerbreyta ástandinu og hrinda af stað hjólinu á ný. Slíkt væri þó hin mesta ógæfa og öllum til stórtjóns. Ég hef ekki trú á því, að nokkur af hinum sterku almannasamtökum sjái sér hag í að beita sér fyrir slíkri stefnu. Að lokum vil ég á það minna, að við megum ekki láta góðærið og peningaflóðið villa okkur sýn um það, að talsvert mikill fjöldi manna í landinu vinnur að störfum í þágu varnarmálanna, enda þótt færri séu en í fyrra, störfum, sem ekki er gert ráð fyrir að séu til frambúðar. Þarf því að vinna markvisst að því að efna á réttum tíma til framkvæmda og starfrækslu, sem komi í stað þessara framkvæmda, þegar þær dragast saman eða hverfa. Þá þarf einnig að eiga sér stað stöðug aukning atvinnurekstrar í landinu vegna mikillar fólksfjölgunar. Við þurfum því mikla fjárfestingu á næstu árum ekki siður en undanfarið. Svo bezt mun okkur á hinn bóginn takast að leysa þennan vanda og viðhalda almennri velmegun, að við berum gæfu til að hafa jafnvægi og stöðugleik nokkurn í þjóðarbúskapnum, en leggjumst ekki til sunds á nýjan leik í fen verðbólgu og fjármálaupplausnar. Ég trúi því, að við höfum öll svo mikið lært af reynslunni, að vel muni takast.



Herra forseti. Við eðlilegar kringumstæður ætti setning fjárlaga hvers árs að vera eitt stærsta og mikilvægasta mál hvers þings. Það má og sjá af þingsköpum, að meðan hugsað var skynsamlega á Alþingi Íslendinga, hefur þannig verið á það mál litið. Í þingsköpum er svo ákveðið, að fjárlög ein allra mála skuli rædd í áheyrn þjóðarinnar og það ekki skemmri tíma en að skipta hefur þurft á 3 daga. Það þarf ekki langa íhugun, sé rökrétt hugsað, til að sjá, að skynsamleg ástæða er til að hafa þennan hátt á. Það skiptir almenning ekki litlu máli og sízt nú hin síðari ár, á hvern hátt og til hvers er ráðstafað þeim gífurlegu fjárhæðum, sem ríkið innheimtir og þjóðin öll á í ríkissjóði eða öðrum opinberum sjóðum. Það er heldur ekkert smávægilegt aukaatriði fyrir almenning, að hvaða þróun í efnahags- og atvinnulífi þjóðarinnar ríkisvaldið stefnir með fjármálastefnu sinni, áhrifum sínum á og afskiptum sínum af lífi og starfsemi einstaklinga, fyrirtækja og þjóðarheildar. Allra sízt er þetta smávægilegt nú, þegar afskipti ríkisvaldsins eru jafnmikil og jafnháskaleg og raun ber vitni. Þetta sá hinn vísi löggjafi meðan skynsemi réð meira en aðrir eiginleikar á Alþingi Íslendinga. En nú er sá háttur upp tekinn, að þó að formi sé að nafninu til haldið um fjárlagaumræður, er það mál ekki rætt af hálfu stjórnarvalda í almenningsáheyrn nema við 1. umr., en við síðari umr. hefur jafnvel sjálfur fjmrh. talið sér sæma að ræða fyrr öll önnur mál en fjármálin og efnahagsmálin og það enda þótt hann bæri sýnu minna skyn á þau en fjármálin. En sé að gætt, má öllum ljóst vera, hvers vegna ríkisstjórnir síðustu ára hafa viljað losna við þann kross að þurfa að ræða fjármál og efnahagsmál opinskátt og rökrænt í áheyrn almennings. Það fáheyrða glæfraspil, sem kallað er stefna núverandi stjórnarflokka í fjárhags- og atvinnumálum, er ekki til þess fallið að afla núverandi valdhöfum trausts og fylgis almennings. Í því efni verða þeir að treysta á önnur meðul og óvandaðri en góðan málstað. Áð þessu leyti og fjárlfrv. það fyrir árið 1955, sem hér liggur fyrir til 1. umr., í engu frábrugðið fjárlfrv. síðustu ára. Með því er engin ný stefna eða stefnubreyting mörkuð í fjárhags- og efnahagsmálum þjóðarinnar. Hin fáheyrða og glæfralega skattheimta núverandi valdhafa heldur óbreyttri stefnu upp á við, og er þetta frv. samkvæmt því hæsta fjárlfrv., sem lagt hefur verið fram á Alþingi til þessa dags, en samkvæmt frv. eru heildartekjur ríkissjóðs áætlaðar 495 millj. kr., eða um 52 millj. kr. hærri en 1954 og 77 millj. kr. hærri en þær voru áætlaðar 1953. Hins vegar urðu ríkistekjurnar 510 millj. kr. árið 1953, eða „aðeins“ 92 millj. kr. hærri en áætlað var, og munu nálgast 600 millj. árið 1954, sé miðað við það, að þær voru orðnar 301 millj. kr. 31. ágúst s.l., en 262 millj. á sama tíma í fyrra. Allar fullyrðingar hæstv. fjmrh., Eysteins Jónssonar, um það, að fjárlagaafgreiðslu væri teflt á tæpasta vað og ekki mætti leiðrétta tekjuáætlanir hans, hafa því enn einu sinni reynzt marklaust óvitahjal, svo sem vitað var, enda í öðrum tilgangi gert en að hafa það heldur, sem sannara reynist. Með þessu fjárlfrv. er engin tilraun gerð til að draga úr því fjármálasukki og spillingu, sem verið hefur eitt helzta einkenni fjármálastjórnar núverandistjórnarflokka að undanförnu, heldur færist það enn hröðum skrefum í aukana, og eru flestir útgjaldaliðir áætlaðir hærri árið 1955 en þeir voru á þessu ári. Ræddi hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, um stóraukna eyðslu af almannafé vegna lögreglueftirlits og annars með svonefndu varnarliði, og skal ég engu við það bæta. Þá er ekki nú fremur en endranær gerð tilraun til að afhenda þinginu raunverulegt fjárveitingavald, því að enn ætlar hæstv. ríkisstj. að tryggja það, að hún hafi óbundnar hendur um fjárlagaafgreiðslu eins og að undanförnu. Því til sönnunar skal það nefnt, að árið 1951 urðu tekjur ríkissjóðs 116 millj. kr. hærri en áætlað var í fjárl., árið 1952 urðu þær 44 millj. kr. hærri, árið 1953 92 millj. kr. hærri en áætlað var og munu á þessu ári verða um 160 millj. kr. hærri. Þannig munu ríkisstj. þessara 4 ára hafa alls um 400 millj. kr. til ráðstöfunar umfram það. sem áætlað var á fjárl., og þessum upphæðum hefur verið ráðstafað og mun verða, án þess að samþykkis Alþingis sé leitað, en það látið leggja blessun sína yfir gerðir hæstv. ríkisstj., þegar öllu hefur verið eytt. Í höndum hæstv. ríkisstj. er fjárlagaafgreiðslan því aðeins formsatriði, þar sem hin viðfrægu bókarasjónarmið hæstv. fjmrh., Eysteins Jónssonar, fá notið sín til fullnustu. Á hinn bóginn er öllum það ljóst, að svo er til ætlazt, að Alþingi leysi sérhvert verk, sem í þess verkahring er, af fyllstu samvizkusemi og réttsýni og láti ekkert rangt vitandi vits frá sér fara. Reynsla margra ára í röð er þó sú, að þessa reglu hefur Alþingi, þ.e.a.s. stjórnarflokkarnir, ekki haldið við afgreiðslu fjárl. Öllum þingheimi hefur verið ljóst siðan 1951, að tekjur ríkissjóðs hafa árlega verið of lágt áætlaðar, en vegna þess að ríkisstj. vildi hafa óbundnar hendur um ráðstöfun á almannafé í því skyni að tryggja völd sín, hafa hv. þm. stjórnarflokkanna látið hafa sig til þeirrar óhæfu að samþykkja það, sem þeir vissu að var rangt, og staðfest það sem lög í nafni Alþingis. Mun erfitt að finna hliðstæðu slíks framferðis með öðrum þjóðum, enda er þetta orðið sá smánarblettur á Alþingi, að það nýtur nú orðið litillar eða engrar virðingar. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki heldur látið sitt ettir liggja í því að misbjóða virðingu Alþingis og sýna því fyrirlitningu. Sem dæmi skal það nefnt, að í fjárlagafrv. fyrir árið 1955 er, eins og hæstv. fjmrh. gat í framsöguræðu sinni, fellt niður að áætla tekjur af veitingaskatti, en hann hefur numið á þriðju millj. kr. árlega. Enn er það þó í lögum, að veitingaskattur skuli innheimtur, og ber því að telja hann með öðrum tekjum, meðan Alþingi hefur ekki fellt þau lög úr gildi. Hins vegar hefur hæstv. ríkisstj. borið fram frv. um það að afnema þennan skatt, og vegna þess að hún ætlar að láta Alþingi samþykkja þetta frv., áður en fjárl. eru afgreidd, er það fellt niður að áætla tekjur af þessum skatti. Það er svo annað mál, að með því að leggja niður veitingaskattinn heldur hæstv. ríkisstj. áfram þeirri íhaldsstefnu sinni í skattamálum að létta fyrst sköttum á þeim, sem sízt skyldi. Á síðasta þingi gumaði hæstv. ríkisstj. mjög af því, að hún ætlaði að lækka beina skatta á almenningi. Niðurstaðan af þessu skattalækkunarhjali hefur þó orðið sú í reyndinni, að tekjur ríkissjóðs af beinum sköttum hafa hækkað verulega og eru nú áætlaðar 6.3 millj. kr. hærri en s.l. ár og munu verða enn hærri. Hins vegar hafa tekjur af stríðsgróðaskatti, þ.e.a.s. sérskatti hinna tekjuhæstu og ríkustu, lækkað og eru nú áætlaðar 1 millj. kr. lægri en s.l. ár, enda þótt gróði þessara aðila hafi aldrei verið meiri en nú þessi árin. Er öllum svo ljóst, hvort það eru þeir, sem greiða eiga stríðsgróðaskattinn, sem fyrir fátæktar sakir hafa mesta þörf fyrir skattalækkun, að óþarft er um að ræða. Ég sagði í upphafi máls míns, að það skipti þjóðina ekki litlu, að hvaða þróun etnahags- og atvinnulífsins væri stefnt með fjárl. og öðrum afskiptum ríkisvaldsins af þeim málum. Ég skal reyna að skýra þetta nánar. Óski þjóðin að veita sér aukin lífsþægindi eins og rafmagn, betri vegi og samgöngutæki, aukna menntun eða heilsugæzlu, aukið fjárhagslegt öryggi o.s.frv., en halda jafnframt fjárhagslegu og stjórnarfarslegu sjálfstæði sínu, verður atvinnulíf hennar að vera svo blómlegt og arðbært, að það geti risið undir þessum kröfum auk alls þess, sem þjóðin þarfnast til þess að viðhalda lífi sínu. Þetta er einföld staðreynd og ætti að vera hverju fermingarbarni ljós. Og þó hefur maður allt of oft ástæðu til að ætla, að hún sé jafnvel æðstu ráðamönnum og spekingum íslenzkrar þjóðar algerlega hulin. Má um það nefna mörg dæmi. Fyrst mætti e.t.v. nefna það, hve lítil áherzla hefur til þessa verið lögð á það að heina æðri menntun þjóðarinnar inn á þau svið, sem gætu orðið atvinnuvegunum lyftistöng og fært þá fram á við, svo að þeir mættu sem bezt fullnægja kröfum hvers tíma. Enn er það, að þeir fáu menn, sem hafa lagt út á þá braut að afla sér æðri verklegrar menntunar, eru í bezta falli settir í skrifstofustóla og látnir vinna þar verk, sem að litlu eða engu eru höfð, en í mörgum tilfellum verða þeir að flýja land vegna þess, að svo lítur út sem þjóðin hafi ekki verk handa þeim að vinna og enga þörf fyrir dýrmæta þekkingu þeirra. Og þó mætti öllum vera ljóst, að sú þjóð, sem ekki hagnýtir þá fullkomnustu þekkingu, sem völ er á, í þágu atvinnulífsins, hlýtur að dragast aftur úr öðrum og enda sem bónbjarga vesalingur og ósjálfstæð nýlenda undir stjórn annarra, sem annaðhvort kynnu betur á málum að halda eða hefðu annan ávinning af því að hirða land hennar. Þá verður ekki komizt hjá því að nefna sem dæmi þá staðreynd, að sérhver þjóð, sem er í vexti, verður árlega að færa út kvíarnar, auka við atvinnuvegi sína og finna nýja og auka á þann hátt framleiðslu sína, ef takast á að færa hverjum nýjum árgangi þjóðarinnar, sem við bætist í tölu vinnandi fólks, hagnýt verkefni og búa hverjum þjóðfélagsborgara lífvænleg skilyrði, en ekki atvinnuleysi og eymd. Samkvæmt nýútkomnum hagtíðindum bætast við tölu fullvinnandi fólks í okkar þjóðfélagi árlega um 2000 manns, sem þarfnast arðhærra verkefna til þess að lifa af. Að nokkrum árum liðnum verður viðbótin um 3000–3500 manns árlega og fer að sjálfsögðu vaxandi. Augljóst er, að eigi þetta fólk að staðfestast í landinu, verða atvinnumöguleikarnir að aukast stórlega á ári hverju. Með stefnu sinni og afskiptum af fjárhags- og efnahagsmálum geta stjórnarvöldin stuðlað að því, að svo verði, en einnig unnið gegn því, ef af skammsýni og annarlegum hvötum er unnið. Allar sjálfstæðar þjóðir leggja á það höfuðáherzlu að auka framleiðslu sína og efla atvinnulíf sitt ár frá ári. Er til þess varið mikilli atorku og miklum fjármunum af hálfu stjórnarvalda, félaga og einstaklinga. Nýlega var t.d. frá því skýrt, að framleiðsla Frakka hefði aukizt um 61/2 % fyrstu 6 mánuði þessa árs. Þóttu það mikil tíðindi og góð þar í landi. En hvernig horfa þessi mál við hér? Öllum landsmönnum er ljóst, að vegna aðgerða og afskipta valdhafanna með skattakúgun og hernaðarbrölti hafa atvinnuvegirnir dregizt saman og framleiðslutækin legið ónotuð og grotnað niður síðustu 3 árin. Og mér er ekki kunnugt um það, að nokkru sinni hafi verið gerð tilraun til þess síðustu árin hér á landi að athuga það, hvort framleiðslan hafi aukizt eða minnkað og hve mikið, hvað þá að skipulega hafi verið unnið að því að auka hana. Hins vegar hefur verið varið til þess mikilli atorku og fyrirhöfn að betla í síauknum mæli og biðja um meiri hernaðarframkvæmdir í landinu. Fyrir þannig fengnar tekjur hafa valdhafarnir lofað þjóðinni auknum lífsþægindum og aukinni velmegun fyrirhafnarlaust og gefins, samtímis því að þjóðin horfir á atvinnuvegi sína og sjálfsbjargarmöguleika riða til falls. Við þjóðvarnarmenn höfum aldrei reynt að blekkja þjóðina með loforðum um gefins lífsþægindi og fyrirhafnarlausa velmegun eins og hinir stjórnmálaflokkarnir. Við höfum þvert á móti sagt henni opinskátt og hreinskilnislega, að vildi hún halda frelsi sínu og sjálfstæði, kostaði það baráttu og fórnir, erfiðleika og einbeittan vilja til að ná því marki. Við höfum sagt henni af fullkominni hreinskilni, að hún yrði að neita sér um fjölmargt, sem hún gjarnan vildi veita sér, á meðan hún væri að efla atvinnuvegi sína svo, að þeir gætu risið undir og borið uppi þau lífsþægindi, sem þjóðin á skilið og verður að gera kröfu til, vilji hún halda menningu sinni og virðingu sjálfrar sín og annarra. Við þjóðvarnarmenn höfum reynt að benda þjóðinni á, að frumskilyrði alls þessa væri efling atvinnuveganna og aukin fjölbreytni þeirra, og við höfum bent á fjölmörg verkefni, sem þar biðu óleyst. Gagnstætt þessu hafa hinir flokkarnir og þá fyrst og fremst stjórnarflokkarnir lofað þjóðinni aukinni velmegun og lífsþægindum með styrkjum frá sjálfri sér, úr sínum eigin sjóði - ríkissjóði, og öðrum geigvænlegri ráðum, sem a.m.k. munu skilja eftir ör á þjóðarsálinni langt fram í tímann, ef ekki tortíma þjóðinni að fullu. Íslenzk stjórnarvöld hafa frá árinu 1948 gefizt upp við að leysa þann vanda, sem það er fyrir fámenna þjóð að lifa sjálfbjarga lífi í landi sínu. Í stað þess að leggja áherzlu á að auka framleiðslu þjóðarinnar hafa allar ríkisstjórnir, sem farið hafa með völd frá árinu 1948, gengið æ lengra á þeirri uppgjafar- og glötunarbraut að biðja um fé frá erlendu stórveldi, annaðhvort beint eða óbeint, gegnum hervirkjagerð í landinn. Í hagtíðindum Hagstofu Íslands frá þessum árum er yfirlit um það, hve mikið fé íslenzk stjórnarvöld og hermangarar hafa fengið frá Bandaríkjunum „á miðnætti íslenzkrar ómennsku“ eins og Arnór Sigurjónsson hefur orðað það af fullkomnum skilningi og listfengi. Yfirlit þetta sýnir ljóslega, hversu skjótt hefur sigið á ógæfuhlið, síðan betli- og hermangarastefnan var upp tekin, og hve uggvænlega skammt er þess að bíða, að þjóðin hafi tapað yfirtökunum á sínu eigin atvinnulífi að því er snertir gjaldeyrisöflunina. Samkvæmt hagtíðindunum hafa íslenzk stjórnarvöld þegið alls 774 millj. kr. með framangreindum hætti á árunum 1948-53, að báðum meðtöldum, reiknað á skráðu gengi hvers árs. Meðalgjaldeyristekjur þjóðarinnar þessi 6 ár fyrir eigin tilverknað eru hins vegar ekki nema 720 millj. kr. á ári. Þetta þýðir það, að íslenzk þjóð hefur á s.l. 6 árum lifað gjaldeyrislega séð meira en eitt ár eingöngu á gjöfum og hernaðarbraski. Gjafaféð og hernámspeningarnir skiptast þannig árlega: Árið 1948 nam gjafaféð 1.8% af gjaldeyristekjum þess árs, árið 1949 3%, árið 1950 11.3%, árið 1951 11.8%, árið 1952 nam gjafafé og hernámspeningar 18.5% af heildargjaldeyristekjunum, og árið 1953 nam þetta hvort tveggja hvorki meira né minna en 27.7 % af gjaldeyristekjunum, eða 349.7 millj. kr. samtals. Og enn fer þetta vaxandi. Þannig var meira en fjórða hver króna, sem þjóðin eyddi í erlendum gjaldeyri 1953, þegin að gjöf eða fengin fyrir hernaðarbrask erlends stórveldis í okkar landi. Framkvæmd betli- og hermangarastefnu þeirrar, sem ég hef hér lýst í stórum dráttum, hefur orðið með nokkuð nýstárlegum og óvæntum hætti miðað við skipulag lýðræðisþjóða. Íhaldsflokkarnir hafa tekið upp þá reglu að skipa þannig málum á þeim stöðum, þar sem ránsfengnum er skipt, að útilaka það, að þar geti myndazt lýðræðislegur meiri hluti, er ákvörðun ráði. Þannig er fjárhagsráð með nýja nafninu skipað tveim mönnum, en þar er innflutningsog fjárfestingarleyfum skipt jafnt milli helztu gæðinga stjórnarflokkanna. Stjórn hermangarafyrirtækisins Aðalverktakar h/f er skipuð fjórum mönnum, tveim frá hvorum stjórnarflokkanna um sig. Þannig er það stjórnarfarslega tryggt, að hvorugur aðilinn fái meira en hinn. Náist ekki samkomulag um helmingaskiptin, eru jafnvel þjóðþrifafyrirtæki eins og sementsverksmiðjan látin bíða, unz klíkurnar hafa náð samkomulagi um það, hvernig hagkvæmast sé að féfletta þjóðina og hvernig fengnum skuli skipt. Þó að gjafafé og hernámsvinna hafi borið uppi stefnu hæstv. ríkisstj. í efnahags-, atvinnu- og fjármálum, er því ekki að leyna, að þar eru fleiri eftirtektarverðir þættir. T.d. má þar til nefna hin miklu loforð stjórnarinnar í raforkumálum. Afrekin á því sviði hafa hins vegar verið þau helzt að gera Sogs- og Laxárvirkjanirnar að féþúfu fyrir ráðdeildarlaust fjárbruði valdhafanna og sækja þangað milljónatugi í eyðsluhít ríkissjóðs. Á öðrum stórafrekum bólar lítið. Hæstv. ríkisstj. hefur lýst yfir því, að virkjunarframkvæmdir fyrir Austurland verði ekki hafnar. Hins vegar hefur hún reynt að blekkja fólk á þessu svæði með því að gefa í skyn, að rafmagn yrði leitt frá Laxárvirkjun til Austurlands með nýrri sænskri aðferð, og þó veit hæstv. ríkisstj., að þessi aðferð er enn á tilraunastigi og að mörg ár geta liðið, áður en þeim tilraunum lýkur. Einnig eru þau tæki, sem notuð yrðu við þennan flutning á rafmagni, svo dýr, að vafasamt er, að virkjun, t.d. í Lagarfljóti, yrði dýrari. Loks er svo órannsakað, hvort þessi sænska aðferð er framkvæmanleg við þau skilyrði, sem hér er um að ræða. Fleira mætti rekja til sönnunar því, að lítið mun verða úr hinum miklu rafvæðingarframkvæmdum ríkisstj. á þessu kjörtímabili og það enda þótt ríkissjóður hafi nær 100 millj. kr. tekjur umfram fjárlög árlega. Eitt var það mál, sem sett var efst á loforðaskrá hæstv. ríkisstj., en það var sementsverksmiðjan. Nauðsyn þess máls fyrir þjóðfélagið þarf ekki að lýsa. Í upphafi settu bandarískir ráðamenn það skilyrði fyrir lánum til sementsverksmiðjunnar, að um hana yrði stofnað hlutafélag. Íhaldsflokkarnir komust að þeirri niðurstöðu, að eðlilegast væri, að sementsheildsalar ættu verksmiðjuna. Krafðist Framsfl. helmingaskipta fyrir S.Í.S. þar eins og annars staðar. Samkomulag hefur sem kunnugt er ekki náðst um þessi helmingaskipti milli stjórnarflokkanna, og er það ástæðan til þess, að enn hefur ekkert orðið úr framkvæmdum annað en það, að öðru hverju er þar eytt 2 millj. á ári, án þess að neitt verulegt sjáist eftir, og er enn gert ráð fyrir, að svo verði. Þessar upphæðir eru líka fyrst og fremst ætlaðar til þess að halda almenningi í þeirri trú, að eitthvað hljóti að gerast á næstunni í þessu máli. En ekki er sýnilegt, að svo verði. Og þó voru sérfræðingar Alþjóðabankans, sem hér voru á ferð, eins og t.d. Harryson Clark, því mjög meðmæltir, að Alþjóðabankinn veitti lán til sementsverksmiðjunnar, og töldu, að hún ætti að ganga fyrir öðrum framkvæmdum, t.d. áburðarverksmiðjunni. Fleiri mjög markverða drætti í efnahags- og fjármálastefnu hæstv. ríkisstj. mætti að sjálfsögðu nefna, ef tími ynnist til, sem ekki er. Þó verður ekki hjá því komizt að nefna það meginatriði stjórnarstefnunnar, sem allt annað stefndi að, þ.e.a.s. að koma á jafnvægi í þjóðarbúskapnum og stöðva verðbólguna. Þetta meginatriði var þannig framkvæmt, að verzlunarálagning var gefin frjáls, svo að allt vöruverð rauk upp í það, sem áður hafði verið kallað svartamarkaðsverð. Með þessu voru í fyrsta lagi þeim, sem reka verzlun, gefnar algerlega frjálsar hendur um að skammta sér sjálfir tekjur úr þjóðarbúinu, meðan kaup margra annarra stétta var bundið með lögum og samningum. Ofan á þetta var svo bætt bátagjaldeyrisokrinu, innheimta hins opinbera aukin um hundruð millj. króna árlega og mun á þessu ári verða um eða yfir 1000 millj. kr., þegar allt er talið, tekjur ríkis og sveitarsjóða, báta- og togaragjaldeyrisálag, skattgreiðslur til sjúkrasamlaga og tryggingastofnana o.fl. Samtímis þessu hefur svo eyðsla hins opinbera aukizt og framleiðsluatvinnuvegirnir stórlega dregizt saman vegna hernámsvinnunnar. Jafnvægið varð svo eftir því. Er því bezt lýst í skýrslu Landsbankans fyrir árið 1953, en þar segir svo um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Rekstrarafgangur ríkissjóðs fór mjög fram úr áætlun, en vegna mikilla útgjalda utan rekstrarreiknings varð hann ekki til þess að hamla á móti þenslunni innanlands. - - Er það ljóst, að ný verðbólguskrúfa, sem einkum á rót sína að rekja til varnarliðsframkvæmdanna og mikillar fjárfestingar samfara ónógum sparnaði, mun ná fastari tökum á efnahagslífinu áður en langt liður, ef ekki er spyrnt við fæti.“ Þessi ummæli landsbankastjórnar og sérfræðinga hennar geta menn svo borið saman við digurbarkalegar fullyrðingar hæstv. ríkisstj. um það, að jafnvægi hafi náðst í þjóðarbúskapnum. Ljóst er, að verðbólguþróunin hefur haldið áfram stórum skrefum á þessu ári, enda ekkert gert til að stöðva hana enn þá, heldur þvert á móti. Ummæli hæstv. forsrh., Ólafs Thors, hér á þingi við umræður um togaragjaldeyrisálagið verða þó ekki skilin á annan veg en þann, að tíðinda sé að vænta í því efni, því að hann lét svo um mælt, að þegar aðalatvinnuvegir þjóðarinnar eins og togaraútgerðin væru komnir á vonarvöl, teldi hann, að grípa þyrfti til annarra og almennari ráða en að lækna það með því að hækka skatta og álögur. Geta menn svo velt því fyrir sér, hver þessi almennu ráð hæstv. ríkisstj. eru og hafa verið. Sú hrunstefna hæstv. ríkisstj. í fjármálum, efnahags- og atvinnumálum, sem ég hef hér rakið í stórum dráttum, verðskuldar sannarlega harðan dóm. Eftir atvikum tel ég eðlilegast og skyldast að láta málsvara hæstv. ríkisstj. sjálfa kveða upp þann dóm yfir sjálfum sér. Hann er þegar fyrir hendi og birtist í aðalmálgagni ríkisstj., Morgunblaðinu, hinn 11. sept. s.l. og er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Framsóknarmenn hafa löngum stært sig af því, að þeir væru miklir fjármálamenn. Þeir telja, að brjóstvitið hafi gefizt sér bezt, enda mun það vera sú eina tegund af fjármálaviti, sem þeir herrar hafa til að bera. Verst er þó, að þetta brjóstvit þeirra er oftast aðeins annað nafn á glópsku og reynsluleysi. Að minnsta kosti virðist áratugalangur fjármálaferill þeirra ekki bera vott um, að sú rödd sé „hugljúf og hrein“, enda er nú svo komið, að framsóknarspillingin hefur komið því til vegar, að svo gæti sýnzt sem Íslendingar væru orðnir hlutgengir, a.m.k. miðað við fólksfjölda, ef rætt er um glannaskap í fjármálum og hárugar viðskiptaaðferðir.“ Það er svo auðvitað hin víðfræga Morgunblaðsspeki að reyna að klína þessum dómi á Framsfl. einan. Auðvitað á þessi dómur við báða stjórnarflokkana og stjórnina í heild, því að þar er völdum, áhrifum og ábyrgð jafnt skipt eins og annars staðar, þar sem þessir herrar hafa hreiðrað um sig í sameiningu. Sú stefna hæstv. ríkisstj. í fjárhags- og efnahagsmálum, sem ég hef hér rakið í stórum dráttum, mundi að sjálfsögðu eiga formælendur fáa, ef ekki kæmi til áróður og blekkingar, sem mörgum ágætum manni hefur villt sýn. Það væri hættulegt að viðurkenna ekki þá staðreynd, að svo er nú komið, að fjölmargir Íslendingar trúa þeirri kenningu valdhafanna, að þjóðin geti ekki lifað án gjafa og gjaldeyristekna af hernaðarframkvæmdum erlends stórveldis. Þessir menn spyrja: Hvernig hefðum við t.d. lifað árið 1953, ef við hefðum ekki þegið nær 350 millj. kr. gefins og fyrir hernaðarvinnu? Þessu má að sjálfsögðu svara á margan veg, bæði með almennum rökum og einstökum dæmum. Í fyrsta lagi er það augljóst mál, að meginþorri þess fólks, sem vinnur hjá hernum, er dregið frá íslenzkum atvinnuvegum, þ. á m. frá útflutningsframleiðslunni. Að sjálfsögðu hefðu því gjaldeyristekjur þjóðarinnar af eigin aflafé orðíð meiri árið 1953 en þær urðu, ef þetta fólk hefði starfað við framleiðslu útflutningsafurða. Framleiðslutækin voru fyrir hendi, því að margir bátar lágu bundnir vegna fólkseklunnar. Markaðir voru einnig fyrir hendi, því að nú er svo komið, eins og allir vita, að við framleiðum ekki einu sinni upp í gerða samninga, hvað þá að það sé reynt, hvort enn mætti selja meira. Þar að auki er ljóst, að þjóðin þyrfti ekki að nota jafnmikinn erlendan gjaldeyri til neyzlu og hún gerir, því að fjöldamargt er keypt erlendis frá, sem framleiða má hér eða ónauðsynlegt er að kaupa. Má þar til nefna, að við kaupum fyrir milljónatugi erlendar iðnaðarvörur, sem hér eru framleiddar með góðum árangri. Árlega greiðum við 30–40 millj. kr. í erlendum gjaldeyri til olíuflutninga, sem við gætum eins annazt sjálfir, og kaupum skepnufóður fyrir 10–15 millj. og sement fyrir 10–20 millj. árlega auk margs annars, sem óþarft er að eyða gjaldeyri í. Þá hefur ekki verið reynt að framleiða hér aðrar vörur en sjávar- og landbúnaðarafurðir til útflutnings, enda þótt ljóst sé, að margt annað megi framleiða og með meira markaðsöryggi en þær vörur. Má t.d. nefna alúmin, ýmiss konar efni og sýrur úr sjó og þangi, brennistein o.fl., o.fl., sem of langt mál yrði upp að telja. En þeir, sem trúa á lífsnauðsyn hernámsins, segja enn: En árið 1953 hefðum við ekki getað haft meiri gjaldeyristekjur við eigin framleiðslu en af hernáminu fyrir það fólk, sem vann við hernaðarframkvæmdir. - Þetta þarf ekki að vera rétt og er ekki rétt. Það, að fólk leitaði heldur í hernámsvinnuna heldur en að framleiðslustörfum, sannar ekkert um gjaldeyristekjur eða þjóðartekjur af störfum þess. Fólkið kýs heldur hernámsvinnuna af þeirri einföldu ástæðu, að hver einstaklingur ber þar að jafnaði persónulega meira úr býtum fyrir minni og léttari vinnu en býðst við framleiðslustörfin. Þá er það vitað, að við framleiðsluatvinnuvegina hafa safnazt svo margir óþarfa milliliðir og gróðabrallsmenn, sem hrifsa til sín meginhlutann af verðmæti framleiðsluvaranna, að hlutur hins vinnandi fólks verður óeðlilega lítill, og miklum mun minni en ef t.d. sjómenn og verkamenn ættu í félagi bátana, vinnslustöðvarnar og skipin, sem flytja fiskinn á erlendan markað, en gættu þess að auki, að auðhringar hrifsuðu ekki til sín tugmilljóna gróða af olíusölu og innflutningi á rekstrarvörum útgerðarinnar. Og þeir, sem trúa á nauðsyn hernámsvinnunnar fyrir afkomu þjóðarinnar, hljóta að verða að svara þeirri spurningu, hvað þjóðin á að taka til bragðs, þegar sú „guðs blessun“ tekur enda, því að einhvern tíma hlýtur það að verða. Ljóst er, að haldi svo fram sem nú horfir, að fleiri og fleiri menn hverfi frá framleiðslunni að hervirkjagerð, hljóta atvinnutækin að stöðvast og eyðileggjast. Og hvernig á þjóðin þá að lifa af eigin framleiðslu sinni með færri og úreltari framleiðslutæki en hún á nú, ef hún gat ekki lifað á henni árið 1953, þegar hún átti fleiri og betri framleiðslutæki en nokkru sinni áður í sögu sinni? Þessum spurningum geta hernámspostularnir ekki skotið sér undan að svara, ef þeir ætlast til, að þeir séu teknir alvarlega. Við þingmenn Þjóðvfl. Íslands höfum svarað þessum spurningum af okkar hálfu. Við höfum svarað þeim með því að krefjast þess og bera fram till um það, að ríkisvaldið beitti sér fyrir eflingu atvinnuveganna og að vinna íslenzkra manna við hervirkjagerð yrði stöðvuð jafnskjótt og atvinnuvegirnir gætu við þeim tekið. Við höfum nú þegar lagt fram þáltill. um það, að þingflokkarnir tilnefndu hver um sig einn mann í nefnd til að rannsaka og gera till. um það, á hvern hátt megi efla íslenzkt atvinnulif og íslenzka atvinnuvegi svo, að þeir geti tekið við því fólki, sem nú vinnur hjá hernum, svo og búið þeim stóra hóp, sem þjóðinni bætist árlega, lífvænleg skilyrði. Takist ekki að knýja stjórnarflokkana til að fara inn á þá braut, sem bent er á í till. okkar þm. Þjóðvfl., verður þjóðin sjálf að gripa í taumana, ef hún á að sjá dag renna eftir það miðnætti íslenzkrar ómennsku, sem grúft hefur yfir henni um skeið.



Herra forseti. Hv. 8. landsk. þm. sagði hér áðan, að virðing Alþ. væri litil. Þessi hv. þm. virðist þó telja virðingu þingsins nógu mikla, því að svo augljóslega misbauð hann staðreyndum í ræðu sinni, að hún horfði ekki til virðingarauka fyrir þingið. Fjárlögin eru tvímælalaust mikilvægasta málið, sem hvert Alþ. hefur til meðferðar. Þau grípa inn á öll svið þjóðlífsins og spegla ekki aðeins aðstöðu þjóðarinnar í efnahagsmálum og fjármálum almennt, heldur sýna þau einnig afstöðuna til menningarmála og framfaramála yfirleitt, bæði í andlegum og veraldlegum efnum. Þótt mörgum kunni að þykja fjárlög og fjárlagaumræður leiðinlegur tölulegur lestur, þá fer ekki hjá því, að þessar tölur snerta meira og minna hag hvers einasta þjóðfélagsborgara. Hallalaus ríkisbúskapur er óhjákvæmilegt skilyrði heilbrigðrar efnahagsþróunar í þjóðfélaginu. Miklar tekjur og góður efnahagur almennings er undirstaða góðrar afkomu ríkissjóðs. Hins vegar getur verið góð afkoma hjá almenningi, þótt hagur ríkissjóðs sé slæmur, en slíkt ástand getur þó ekki blessazt til lengdar. Hæstv. fjmrh. gerði í frumræðu sinni glögga grein fyrir ástandi og horfum um fjárhag ríkissjóðs bæði í ár og á næsta fjárhagsári. Hefur hann jafnframt gert grein fyrir öllum helztu breytingum frá fjárl. þessa árs, sem fram koma í fjárlfrv. fyrir árið 1955. Mun ég því ekki nema að mjög litlu leyti ræða um einstaka ]iði fjárlfrv., heldur verja þessum stutta tíma, sem ég hef til umráða, til þess að íhuga fjármálaþróunina síðustu árin og gera grein fyrir þeirri meginstefnu, sem við sjálfstæðismenn teljum þurfa að fylgja í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Niðurstöðutala sjóðsyfirlits á fjárlfrv. fyrir árið 1955 er rúmar 497 millj. kr., og skortir þá aðeins tæpar 3 millj. í 1/2 milljarð. Má telja fullvist, að í meðförum þingsins hækki frv. svo, að fjárl. verði endanlega afgreidd með yfir milljarð kr. í heildarútgjöld og tekjur. Er það geysileg upphæð á íslenzkan mælikvarða, þótt að vísu viðskiptavelta þjóðarinnar árlega muni nú á þessu ári nema rúmum 2 milljörðum króna, eða 2 þúsund milljónum. Og þótt við séum farnir að verða vanir háum tölum, er ekki að undra, þótt marga sundli við að heyra slíkar upphæðir nefndar. Síðustu árin hafa heildarniðurstöðutölur á sjóðsyfirliti fjárl. verið sem hér segir: 1952 382 millj., 1953 423 millj., 1954 446 millj. og á fjárlfrv. 1955 497 millj. 1953 hækkuðu fjárl. því um 41 millj., miðað við næsta ár á undan, 1954 var hækkunin 23 millj., og 1955 er hækkunin 51 millj. Raunveruleg hækkun fjárlfrv. nú miðað við yfirstandandi ár mun þó ekki vera nema um 34 millj., því að teknar eru í frv. sjálft nú a.m.k. 7 millj. kr., sem í fjárl. þessa árs eru í heimildagrein, og auk þess eru í útgjaldaáætlun fjárlfrv. nú 10 millj kr., sem ekki eru eyðslufé, heldur gert ráð fyrir að lagt verði til framkvæmdasjóðs ríkisins. Það er raunar ekkert nýtt fyrirbrigði, að fjárl. hækki verulega frá ári til árs, því að sú hefur jafnan verið þróunin. Nokkur hækkun er jafnan eðlileg, því að með vaxandi fólksfjölda vaxa þarfirnar, og tekjurnar eiga þá einnig að vaxa, ef allt er með eðlilegum hætti. Verðbólgutímabil það, sem hófst upp úr 1940, hefur síðan valdið því, að fjárl. hafa hækkað mjög ár frá ári. Hefur mikið af þeirri hækkun verið lítt viðráðanlegt, en jafnframt hefur margvísleg umbótalöggjöf lagt nýjar kvaðir á ríkissjóðinn. Þótt mörgum hafi að vonum vaxið mjög í augum hin mikla aukning ríkisútgjalda og þá um leið ríkistekna, þá má þó ekki álykta út frá þessum tölum einum, heldur verður að íhuga, hversu kvaðirnar, sem ríkið leggur á þjóðfélagsborgarana, eru þungar. Þótt ýmsar álögur ríkisins á þjóðfélagsborgarana hafi meira en tuttugufaldazt síðan 1939, er engum efa bundið, að hagur alls almennings í landinu er miklum mun betri nú en var fyrir 15 árum, jafnframt því sem félagslegt öryggi og menntunarskilyrði eru nú miklum mun betri en þá. Engu að síður er því ekki að leyna, að boginn er nú svo hátt spenntur, að engu má muna, að hann bresti. Ein helzta orsök útgjaldahækkunar ríkissjóðs hefur fram á síðustu ár verið vísitöluhækkunin og þar af leiðandi hækkandi kaupgjald, því að laun í einu eða öðru formi eru mjög stór liður í útgjöldum ríkissjóðs. Nú hefur ríkisstj. hins vegar tekizt í rúmt hálft þriðja ár að halda vísitölunni í skefjum, þannig að verðlag og kaupgjald hefur lítið hækkað. Er þetta gleðilegur árangur af þeirri stefnu, sem mörkuð var með gengisbreytingunni árið 1950, þótt nú steðji að vísu að nýjar hættur, sem ósýnt er, hvaða afleiðingar hafa. Þegar þess er gætt, að allt frá árinu 1952 hafa launaútgjöld ríkissjóðs tekið litlum sem engum breytingum, þá verður því ekki neitað, að nokkuð er uggvænlegt, hversu útgjöld ríkissjóðs hafa samt stórhækkað. Í því sambandi er þó þess að gæta, að baráttan fyrir þessu jafnvægi í efnahagsmálunum hefur kostað ríkissjóð allmiklar fórnir, sem bæði koma fram í auknum niðurgreiðslum á verði innlendra afurða og einnig á ýmsan annan hátt. Engu að síður er það alvarlegt íhugunarefni, hvort ekki sé með einhverju móti auðið að draga allverulega úr hinni árlegu útgjaldahækkun ríkissjóðs. Ég skal fúslega játa, að á þessu eru margvísleg vandkvæði og hægara um að tala en í að komast, eins og reynslan sýnir, því að á sínum tíma var eitt helzta árásarefnið á fjmrh. Sjálfstfl. hin háu fjárl., þótt fjárl. hafi þá verið miklu lægri en nú. Aftur á móti er það mikið efamál og raunar mjög ólíklegt, að tekjur ríkissjóðs haldi áfram að vaxa svo stórkostlega ár frá ári eins og þær hafa gert síðustu árin, og verður þá ekki um annað að ræða, hvort sem mönnum er ljúft eða leitt, en að draga saman seglin eða leggja ella á nýja skatta, sem flestum mun sýnast neyðarúrræði. Helztu útgjaldaliðir fjárl., sem stöðugt hækka ár frá ári, enda þótt ekki verði launabreytingar, eru kennslumálin, sem hækka að meðaltali um 3 millj. á ári, félagsmálin, sem síðustu 4 árin hafa hækkað að meðaltali um rúmar 4 millj. á ári, heilbrigðismálin rúma 1 millj. á ári og vegamálin, sem fara sífellt hækkandi, einkum viðhaldsfé vegna lengingar þjóðvegakerfisins, og mun þó skorta mjög á, að hægt sé að halda vegunum í viðunandi horfi. Allt eru þetta útgjaldaliðir, sem hækka af eðlilegum ástæðum og eru flestir ákveðnir með sérstakri löggjöf. Hins vegar eru svo ýmsir fjárfestingarliðir, sem árlega nema stórum upphæðum. Virðist það sjálfsögð stefna að haga opinberum framkvæmdum nokkuð eftir atvinnuástandi í landinu yfirleitt og ekki megi a.m.k. draga vinnuafl frá framleiðsluatvinnuvegunum til slíkra framkvæmda. Er það tvímælalaust rétt stefna, sem á sinum tíma var mörkuð með stofnun framkvæmdasjóðs ríkisins og nú er aftur, þó að í smáum stíl sé, farið inn á í þessu fjárlfrv., að leggja til hliðar fé, þegar atvinnuástand er gott og tekjur ríkissjóðs miklar, til þess svo aftur að verja þessum varasjóði til framkvæmda ýmiss konar, þegar að þrengir með atvinnu. Því miður hafa þarfirnar og kröfurnar undanfarin ár verið svo miklar á hendur ríkissjóði, að enda þótt mikill tekjuafgangur hafi orðið, hefur ekki reynzt auðið að leggja það fé til hliðar til framkvæmda síðar meir. Í fjárlfrv. nú er gert ráð fyrir miklum framkvæmdum á vegum ríkisins. Vafalaust er mikil þörf að hraða þessum framkvæmdum öllum af ýmsum ástæðum, en nokkuð sýnist þó tvisýnt, að hægt sé að vinna að þessu öllu auk hinna stórkostlegu byggingarframkvæmda einstaklinga og atvinnufyrirtækja, án þess að það leiði til verðbólgu í byggingariðnaði, sem virðist nú þegar vera yfirvofandi vegna skorts á faglærðum byggingarmönnum. Einn útgjaldaliður ríkissjóðs hækkar uggvænlega ár frá ári, en það er greiðsla vaxta og afborgana af ýmiss konar ríkisábyrgðarlánum, sem falla á ríkissjóð vegna vanskila sveitarfélaganna. Samtals mun ríkissjóður eiga nú útistandandi hjá ýmsum sveitarfélögum yfir 34 millj. kr. vegna ábyrgðarskuldbindinga, sem fallið hafa á ríkissjóð, og á þessu ári mun ríkið hafa orðið að leggja út rúmar 51/2 millj. kr. vegna vanskila sveitarfélaganna. Í fjárlfrv. eru áætlaðar 12 millj. kr. á næsta ári í þessu skyni, og er það 4 millj. kr. hækkun frá fjárl. þessa árs. Þar sem þessi vanskil aukast stöðugt, verður ekki hjá því komizt að taka til rækilegrar athugunar, hvort ekki sé hægt að gera einhverjar ráðstafanir til þess að draga úr þessum vanskilum, því að það leiðir til ábyrgðarleysis hjá sveitarstjórnum, ef þær venjast á það að geta átölulaust varpað öllum sínum áhyggjum á ríkið og látið það standa straum af sínum skuldum. Á þessu máli eru þó fleiri hliðar, og mun ég víkja að því síðar í ræðu minni í sambandi við atvinnuþróunina og hag sveitarfélaganna víðs vegar um land. Í ræðu minni við 1. umr. fjárl. í fyrra gerði ég ýtarlega grein fyrir þeirri gerbreyttu stefnu í efnahags- og fjármálum, sem tekin var upp árið 1950 í samræmi við till., sem undirbúnar voru þá af minnihlutastjórn Sjálfstfl. Hirði ég ekki um að endurtaka þau ummæli mín nú, enda hverjum manni auðvelt að gera samanburð á ástandinu í efnahagsmálum þjóðarinnar fyrir og eftir þann tíma. Hagur ríkissjóðs hefur raunar farið mjög batnandi frá stríðsbyrjun allt fram til ársins 1948. Erlendar skuldir, sem í stríðsbyrjun voru tæpar 50 millj. kr., voru aðeins tæpar 6 millj. kr. árið 1947, en hafa síðan farið hækkandi vegna lána til margvíslegra framkvæmda og voru um síðustu áramót rúmar 218 millj. kr. Innlendar skuldir höfðu hækkað dálítið og raunverulega þó ekki miðað við verðgildi peninganna þar til árið 1947, þegar dýrtíðin lagðist á ríkissjóð með meiri þunga, og vegna sívaxandi útgjalda til uppbóta á útflutningsafurðir landsmanna voru innlendar skuldir ríkissjóðs orðnar tæpar 217 millj. 1949, en voru um síðustu áramót rúmar 180 millj. Þáverandi fjmrh., Jóhann Þ. Jósefsson, hafði lagt á það ríka áherzlu þing eftir þing, að breyta yrði um stefnu í efnahags- og fjármálum, en það var ekki fyrr en 1950, að tókst að ná samkomulagi um nýja stefnu. Sú breytta stefna, sem þá var tekin upp í viðskiptamálum, hefur lagt grundvöllinn að hinni ágætu afkomu ríkissjóðs síðan, því að aðalhækkunin á tekjum ríkissjóðs stafar af ýmiss konar tollum, einkum verðtolli og söluskatti, jafnframt því sem blómlegra viðskipta- og athafnalíf hefur aukið tekjur ríkissjóðs á ýmsum öðrum sviðum, enda þótt skattstofnar hafi ekki verið hækkaðir, eins og hæstv. fjmrh. benti á. Það er því hinn síaukni innflutningur til landsins, sem hefur tryggt hina mjög góðu afkomu ríkissjóðs undanfarin ár, enda þótt fjárl. hafi verið afgr. með svo að segja engum greiðsluafgangi. Í fyrra töldu menn líklegt, að innflutningur hefði náð hámarki, enda bentu öll skynsamleg rök til þess, og fjvn. taldi tekjuáætlunina mjög óvarlega. En reyndin hefur orðið sú, að tolltekjur eru nú þann 1. september um 33 millj. kr. meiri en um sama leyti í fyrra, enda er innflutningur nú 111 millj. kr. meiri en 1. september í fyrra. Þessi mikli innflutningur sýnir ljóst, að kaupgeta almennings hefur vaxið mjög mikið, því að meginhluti innflutningsins nú eru neyzluvörur og rekstrarvörur, en í innflutningi í fyrra var mikið af vélum til virkjananna og áburðarverksmiðjunnar. Ber vissulega að fagna bættri afkomu almennings, þótt áhrif hennar á viðskiptalífið hafi sínar skuggahliðar. Með gengisbreytingunni 1950 var stefnt að því, sem við sjálfstæðismenn teljum höfuðnauðsyn, að auðið sé að starfrækja atvinnuvegi þjóðarinnar halla- og styrkjalaust í meðalárferði. Það tókst með þessum ráðstöfunum að létta af ríkissjóði útflutningsuppbótum, sem voru orðnar algerlega óbærilegar fyrir ríkissjóð. Þótt gengisbreytingin bætti mjög hag útflutningsframleiðslunnar, fór samt svo, að þessi ráðstöfun nægði ekki bátaútveginum, og varð því að grípa til hins svokallaða bátagjaldeyrisskipulags til þess að tryggja áframhaldandi útgerð bátanna. En ríkissjóður varð þó eftir sem áður laus við útgjöld vegna útvegsins. Nú hins vegar hefur það gerzt, að stórvirkustu framleiðslutæki þjóðarinnar, togararnir, geta ekki lengur gengið án þess að fá háan styrk. Flestir munu nú hafa talið, að afkoma þessara mikilvirkustu framleiðslutækja sjávarútvegsins hlyti að vera mælikvarðinn á það, hvenær yrði að segja hingað og ekki lengra, því að útilokað væri að taka togarana á ríkisframfæri. En það sannast hér sem oftar, að allt er á hverfanda hveli og tímarnir breytast og einnig mat manna á öllum aðstæðum, og því hefur nú ríkið byrjað að greiða rekstrarstyrki til togaraflotans til þess að koma í veg fyrir stöðvun hans. Enginn ágreiningur hefur verið um það, að togararnir þyrftu á þessum styrk að halda, og enginn ágreiningur hefur heldur verið um það, að ekki mætti til þess koma, að togararnir stöðvuðust, svo alvarlegar afleiðingar mundi það hafa fyrir þjóðina. Út á þessa braut varð því að fara, hvort sem mönnum líkaði betur eða verr, og jafnframt varð verulegur hluti af þessum styrk að ganga til launahækkunar skipverja á togurunum, því þótt launakjör togarasjómanna væru á sínum tíma talin sérstaklega góð, þá var nú hlutfallið milli launa þeirra og launa í landi orðið svo óhagstætt, að ógerlegt var orðið að fá menn á togarana. Þótt hagur ríkissjóðs sé góður, þá horfir því miður ekki sérlega vel með atvinnuvegina, þar sem bæði bátaútvegurinn og togaraútgerðin eru rekin með miklum halla og styrkjum. Enn sem komið er hefur ríkissjóður ekki sjálfur þurft að leggja fram fé til styrktar togaraútgerðinni, þar sem sú leið var farin að skattleggja bifreiðainnflutning til þess að standa straum af þessum útgjöldum. Sú ráðstöfun var þó aðeins til næstu áramóta. Er ósýnt enn, hverjar ráðstafanir þá verða gerðar, því að naumast mun togaraútgerðin hafa þá rétt svo við, að hún komist af án styrks á næsta ári. Aðalbagginn, sem á ríkissjóð hefur lagzt síðustu árin vegna dýrtíðarráðstafana, er niðurgreiðslur á innlendar afurðir. Hafa þau útgjöld farið vaxandi og eru áætluð í fjárlfrv. 51 millj. kr., ef með eru taldar 2 millj. kr. til bóta á útflutta sunnanlandssíld. Þetta er mikið fé og mikil nauðsyn að losna við þessi útgjöld, en hins ber þó að gæta, að með þessum ráðstöfunum hefur tekizt á þriðja ár að halda vísitölunni nokkurn veginn stöðugrí, og hefur þannig verið létt af ríkíssjóði öðrum óhjákvæmilegum útgjöldum. Ég hef nú drepið á ýmis helztu atriði, sem snerta fjárhagsafkomu ríkissjóðs nú og þróunina í efnahags- og fjármálum síðustu árin. Ætla ég nú í stuttu máli að gera grein fyrir viðhorfi Sjálfstfl. til þessara mála og ræða í því sambandi nánar nokkur einstök atriði. Þegar minnihlutastjórn Sjálfstfl. lagði fram tillögu sína um breytta stefnu í efnahags- og fjármálum snemma árs 1950, var eitt grundvallaratriði þeirrar stefnu að tryggja hallalausan rekstur ríkissjóðs, en án breyttrar stefnu var þetta ógerlegt. Um þetta varð samkomulag við Framsfl., og hefur Sjálfstfl. æ síðan stutt fjmrh. dyggilega í því að fylgja þessari stefnu. Með þessari nýju stefnu var jafnframt lagður grundvöllur að frjálsræði í viðskiptum og framkvæmdum í stað hafta og ríkisafskipta af öllum högum borgaranna. Hin stórbætta afkoma ríkissjóðs leiddi einnig til þess, sem við sjálfstæðismenn töldum mikla nauðsyn, að auðið reyndist á þessu ári að lækka beina skatta mjög verulega, eða um 30% á einstaklingum og 20% á félögum. Það hefur ætíð verið meginsjónarmið sjálfstæðismanna í skattamálum, að skattarnir væru ekki atvinnurekstri og framleiðslustarfsemi í landinu fjötur um fót og drægju ekki úr framtaki og sjálfsbjargarviðleitni þjóðfélagsborgaranna. Við höfum jafnan talið, að atvinnuvegirnir yrðu að bera sig, ef ekki kæmi óvænt óhapp fyrir, og það hlyti að leiða til ófarnaðar, ef þeir væru til langframa reknir með ríkisstyrkjum. Okkur er þó ljóst, að hvað sem líður þessari meginstefnu, þá geti ríkisvaldið þó aldrei skotið sér undan þeirri skyldu að reyna með öllum tiltækilegum ráðum að örva framleiðsluna í landinu og jafnframt að koma í veg fyrir það, að mikilvæg framleiðslustarfsemi stöðvist. Með þetta sjónarmið í huga höfum við sjálfstæðismenn fallizt á, að gripið væri til þess neyðarúrræðis að styrkja togaraútgerðina, því að án starfrækslu togaranna væri ógerlegt að tryggja sæmilega afkomu þjóðarinnar. Sjálfstæðismenn telja mikilvægt að framkvæma sem mestan sparnað í ríkisrekstrinum og hafa við ríkisframkvæmdir svo hagkvæm vinnubrögð sem kostur er á. Jafnhliða því, sem Sjálfstfl. telur nauðsynlegt, að ríkisvaldið stuðli að sem fjölþættustu atvinnulífi og framleiðslu í landinu, telur flokkurinn mikilvægt, að ríkisvaldið styrki sem bezt andlega menningu þjóðarinnar og félagslegt öryggi. Allt verður þetta þó vitanlega innan þess ramma, sem fjárgeta ríkissjóðs hverju sinni leyfir. Ég gat þess áðan, að vafasamt gæti verið, hvort ekki væri rétt, að ríkið takmarkaði framkvæmdir sínar á þeim tímum, þegar næg atvinna væri í landinu. Í sambandi við þetta rís einnig önnur spurning: hvort ekki sé a.m.k. sjálfsagt, að ríkið hagi framkvæmdum sínum svo, að þær verði til atvinnujöfnunar. Þótt almenn velmegun sé nú í landinu og vinnuafl skorti hér suðvestanlands og einnig í ýmsum iðngreinum, þá er ástandið því miður ekki svo gott um allt land. Síldveiði fyrir Norðurlandi hefur brugðizt í heilan áratug, en ýmsir kaupstaðir og kauptún hafa að verulegu leyti byggt afkomu sína á sumarsíldveiðum. Þegar þetta afíaleysi bætist við hið árstíðabundna atvinnuleysi, sem jafnan fylgir útgerðinni, þá er ekki von, að atvinnuástand sé gott á ýmsum stöðum í landinu. Jöfnun atvinnunnar er tvímælalaust eitt mikilvægasta viðfangsefni ríkisstjórnarinnar. Það leiðir af eðli útgerðar, að oft verða menn að vera á vertíð fjarri heimkynnum sínum, en alvarlega horfir, þegar fólk þarf að staðaldri að leita sér atvinnu fjarri sínu byggðarlagi. Þetta er það ástand, sem við stöndum nú andspænis, og ef ekki er auðið að finna einhverjar úrbætur, er hætt við, að fólk streymi úr ýmsum sjávarplássum úti um land hingað suður til Faxaflóa, og sjást þegar alvarleg merki þessarar þróunar. Eitt atriði í málefnasamningi ríkisstj. var að stuðla að jafnvægi í byggð landsins Hinar miklu framkvæmdir í raforkumálum eru mikilvægur þáttur í þeirri stefnu. Árlega hefur einnig verið varið úr ríkissjóði um 5 millj. kr. til atvinnuaukningar í þeim byggðarlögum, sem skort hefur atvinnutæki og búið hafa við atvinnuleysi. Þessi hjálp hefur viða komið að mjög góðum notum. En þetta út af fyrir sig nægir þó ekki. Það, sem vantar, er meira hráefni til nýtingar í landi á þeim stöðum á landinu, þar sem ekki er um aðra atvinnu að ræða, og meðan bátarnir verða að leita til veiða fjarri sinni heimahöfn, þá verður þetta vandamál naumast leyst nema með útgerð togara. En þótt sums staðar sé erfitt með atvinnu í sjávarplássunum, þá er þó mjög alvarlegur skortur á vinnuafli í sveitunum, svo að sums staðar horfir til stórvandræða. Atvinnumálin almennt eru ekki viðfangsefni þessarar umræðu, þótt það að vísu varði afkomu þjóðarbúsins mjög að tryggja jafnvægi á því sviði sem öðru. Ég gat áðan um hinar sívaxandi vanskilaskuldir ýmissa sveitarfélaga. Ef til vill stafa þessi vanskil að einhverju leyti af því, að sum sveitarfélög leggja ekki nógu mikið að sér að standa í skilum, en meginástæðan mun þó vera miklir fjárhagsörðugleikar sveitarfélaganna. Þeirra tekjur eru svo að segja eingöngu útsvör, og þegar illa árar og atvinna er lítil, gengur erfiðlega með innheimtu útsvara. Ríkissjóður á að ýmsu leyti auðveldara með tekjuöflun. Tekjuskipting ríkis og sveitarfélaga var eitt þeirra viðfangsefna, sem mþn. í skattamálum fékk, en því miður virðist starf þeirrar n. ganga ótrúlega seint. Brýna nauðsyn ber til að taka til rækilegrar athugunar fjárreiður og afkomumöguleika þeirra sveitarfélaga, sem stöðugt eru í vanskilum, og reyna að finna leiðir til þess, að þau geti af sjálfsdáðum staðið við sínar skuldbindingar. Í þessu sambandi verður þó að geta þess, að mörg sveitarfélög eiga einnig fjárkröfur á ríkissjóð vegna vanskila á ýmsum framlögum, sem gert er ráð fyrir í lögum. Er mikil nauðsyn, að breyting til batnaðar geti einnig orðið í því efni. Ríkisstj. hefur nú skipað tvo þm. til þess að gera till. og ráðstafanir til að auka jafnvægi í byggð landsins. Er hér um að ræða eitt hið mikilvægasta atriði fyrir afkomu þjóðarheildarinnar. Þótt við atvinnuörðugleika sé að stríða á ýmsum stöðum á landinu, hefur afkoma þjóðarinnar almennt sennilega aldrei verið betri en nú. Er það vissulega gleðiefni, og stefnan í fjármálum og efnahagsmálum hlýtur jafnan að beinast að því, að afkoma alls almennings geti verið sem bezt. Hinu er ekki að leyna, að hin mikla peningavelta skapar hættu á nýrri verðbólgu, ef peningarnir verða aðallega eyðslueyrir eða þeir ekki lagðir fyrir. Vantrúin á gildi peninganna hefur á undanförnum árum leitt til óeðlilegrar eyðslu. Einn sterkasti þátturinn í baráttunni gegn verðbólgu er að auka sem mest sparnaðinn. Stöðvun vísitölunnar tvö síðustu árin hefur haft þau heillavænlegu áhrif, að trú manna á gildi peninga hefur aftur aukizt. Á árinu 1953 uxu innstæður í bönkum og sparisjóðum um 192 millj., og átta fyrstu mánuði þessa árs nemur sparifjáraukningin 170 millj. kr. Er mjög líklegt, að sú ráðstöfun að gera sparifé skattfrjálst muni hafa heillavænleg áhrif og auka sparnaðarviljann. Nú hefur hins vegar hættan á nýrri verðbólgu vegna hinnar miklu peningaveltu og miklu eftirspurnar eftir vinnuafli jafnhliða vaxandi erfiðleikum útflutningsframleiðslunnar vakið manna á meðal bollaleggingar um það, að ný gengislækkun sé í aðsigi og þar af leiðandi verðrýrnun peninganna. Þessar hugleiðingar geta haft mjög slæm áhrif og aukið á erfiðleikana við að halda uppi verðgildi peninganna. Sannleikurinn er líka sá, eins og hæstv. fjmrh. tók fram, að ekki er sjáanlegt, að gengislækkun geti leyst vandann nú, enda fer því víðs fjarri, að nokkur ákvörðun sé uppi um það að framkvæma nýja gengislækkun. En þessar ástæðulausu bollaleggingar geta orkað til ills á sama hátt og flugufregnir, sem bornar eru út um það, að taka eigi upp innflutningshöft að nýju. Hafa slíkar fullyrðingar jafnvel verið settar í blaðaauglýsingar, sýnilega í því skyni einu að örva kaup almennings á neyzluvörum. Allt slíkt tal er í þágu upplausnarinnar. Ég hef nú í stórum dráttum rætt nokkuð um þau helztu vandamál, sem við er að stríða. Það er ljóst, að afkoma þjóðarinnar almennt hefur aldrei verið betri en nú og hagur ríkissjóðs er einnig mjög góður. Þrátt fyrir þetta eru ýmis váleg ský á lofti, þannig að sýna verður fulla aðgætni. Þótt allt hafi til þessa gengið vel að segja má, þá eru kröfusjónarmiðin ískyggilega rík með þjóðinni. Allir sameinast um það að gera kröfur á hendur ríkinu, því þegar atvinnuvegirnir geta ekki staðið undir þeim kröfum, sem til þeirra eru gerðar, þá þykir sjálfsagt, að ríkið hlaupi undir bagga. Reynslan hefur þó ótvírætt sannað það, að tilgangslaust er að ganga fram hjá þeirri staðreynd, að lífskjör þjóðarinnar hljóta alltaf að takmarkast af framleiðsluverðmæti hennar, ef hún vill ekki verða öðrum háð efnahagslega. Framleiðslan hlýtur alltaf að verða mælikvarðinn á afkomu þjóðarinnar, og eina leiðin til bættra lífskjara er að auka framleiðsluna. Þetta virðist vera einföld staðreynd, en þó sýnist hún oft gleymast mönnum. Undirstaðan að efnahagsafkomu þjóðarinnar nú er hin mikla uppbygging atvinnulífsins, sem hófst í stríðslokin og síðan hefur verið haldið uppi, eftir því sem getan hefur leyft. Án fullkominna framleiðslutækja og fjölþætts atvinnulífs getum við ekki haldið uppi þeim lífskjörum, sem þjóðin nú býr við. Það er því höfuðnauðsyn, að framleiðslan sé efld sem mest og auðlindir lands og sjávar hagnýttar eftir beztu getu til þess bæði að afla gjaldeyris og spara gjaldeyri. Því fer fjarri, að andvirði framleiðslu þjóðarinnar nú fullnægi kröfum hennar um ýmiss konar nauðsynjar erlendis frá, þótt framleiðslan hafi aukizt verulega, og þegar hverfa þær óvenjulegu gjaldeyristekjur, sem þjóðin fær nú, þá er ekki um annað að ræða en draga úr kröfunum eða stórauka framleiðsluna. Sem betur fer horfir nú vel um sölu sjávarafurða, þótt framleiðslan aukist verulega frá því, sem nú er. Miklir möguleikar til aukinnar framleiðslu og nýrrar framleiðslu á ýmsum sviðum eru enn ónotaðir. Stærsta iðnfyrirtæki á Íslandi, áburðarverksmiðjan, hefur nú hafið starfsemi sína, og unnið er af fullum krafti að því að koma upp sementsverksmiðju. Bæði þessi fyrirtæki hafa mjög mikla þýðingu fyrir afkomu þjóðarinnar, en þau hafa einnig fært oss heim sanninn um það, að án erlends fjármagns er erfitt að nýta ýmsar auðlindir landsins. Það er engin minnkun fyrir okkur Íslendinga að þurfa að fá erlent fjármagn til uppbyggingar atvinnuvegum okkar, því að það hafa miklu stærri þjóðir orðið að gera. Þess eins verður að gæta, að hinu erlenda fjármagni sé varið til raunverulegrar framleiðsluaukningar, og vitanlega má ekki ganga lengra í lántökum erlendis en svo, að þjóðin fái auðveldlega undir þeim risið. Fjárlfrv. fyrir árið 1955 er í meginatriðum í samræmi við þá stefnu ríkisstj. að stuðla að sem blómlegustu athafna- og menningarlífi í landinu, innan þeirra marka, sem gjaldgetan leyfir. Þá stefnu styður Sjálfstfl. einhuga. Framlög til raforkumála eru í samræmi við hina stórhuga stefnu ríkisstj. í þeim mikilvægu framfaramálum. Mikill minni hluti þess kostnaðar mun raunar lenda á ríkissjóði, ef allt fer að vonum, en ríkisstj. hefur giftusamlega tekizt að afla fjár til raforkuframkvæmdanna. Tillögur til frambúðarlausnar á lánsþörf til íbúðarbygginga, annað af mikilvægustu stefnumálum ríkisstj., munu væntanlegar á þessu þingi, en þær munu sennilega ekki heldur kosta framlög úr ríkissjóði. Ríkisstj. mun einnig vera að vinna að því að leysa með viðunandi móti lánsfjárþörf útvegsins og stofnlánadeildar landbúnaðarins og auk þess vinna að útvegun rekstrarfjár handa Iðnaðarbanka Íslands. Það er því með engu móti hægt að segja, að ekki sé af mikilli atorku og framfarahug unnið að hinum fjölþættustu umbótamálum. Sjálfstfl. mun nú sem fyrr leggja áherzlu á það, að fjárl. verði afgreidd greiðsluhallalaus. Hann telur reynsluna hafa staðfest það ótvírætt, að frjálsræði í framkvæmdum og viðskiptum sé farsælasta leiðin til þess að örva framtak, framleiðslu og aukningu verðmæta, er tryggt geti góða efnahagslega afkomu þjóðarinnar og jafnhliða góða afkomu ríkissjóðs. Það er engin ástæða til svartsýni vegna þeirra erfiðleika, sem nú er við að stríða, ef af heilindum og drengskap er unnið saman að lausn vandamálanna og kröfunum á hendur atvinnuvegunum og ríkisvaldinu er stillt í hóf. Alvarlegasta hættan er sú, að menn neiti að viðurkenna staðreyndir og þjóðin af skammsýni kalli yfir sig nýja skriðu verðbólgu og dýrtíðar, sem ekki verður hægt undir að risa. Vonandi reynist gifta þjóðarinnar næg til þess að forða henni frá því óláni.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þegar íslenzka ríkisstj. gerir áætlanir um framkvæmdir og fjárreiður fram í tímann, skeður það auðsjáanlega með þeim hætti, að fjmrh. dregur fram gamalt blað og rykfallið úr skáp sínum eða hillu, veitir því fyrir sér, strikar ofan í einhverja tölustafi, gætir þess þó að láta ekki muna miklu á einstökum liðum, og siðan eru fjárl. frá fyrra ári endurprentuð með ofaníkroti ráðh. og heita nú frv. til fjárlaga, Þetta plagg liggur nú hér fyrir Alþ., og hefur fjmrh. fylgt því úr hlaði með ræðu. Bæði ræðan og frv. eru á sinn hátt athyglisverð, því að þau sýna það betur en flest annað, hve lítill skyldleiki er með þjóðinni í landinu og ríkisstj. og hve litla athygli hið lifandi starf þjóðarinnar vegur á hærri stöðum. Í lífi þjóðarinnar eru sífellt að skapast ný vandamál, sem þjóðin glímir við í sínu ólgandi starfi. Afli þverr á einum stað, og ný fiskimið finnast á öðrum. Til þess að mæta breytingunni af fullri einurð og hagnýta hina nýju möguleika og láta það, sem tapaðist, ekki á sig fá, þarf mörgu að breyta, margt að byggja og flytja. Verktækni gerbreytist og krefst þess, að með allt öðrum hætti sé unnið að en áður var, og fólkið í landinu skilur, hvaða þýðingu aukin tækni hefur í för með sér, og leggur sig fram um að brjóta niður þá þröskulda, sem í vegi eru, og byggja það, sem á vantar, til þess að hið úrelta víki fyrir því, sem fullkomnara er. Þannig starfar þjóðin, eftir því sem ástæður hennar frekast leyfa, á ótal sviðum að viðhaldi þess, sem áunnizt hefur, og framförum í fullri vitund þess, að framvinda tímanna treður hvern þann undir í lífsbaráttunni, sem ekki fylgist með þróuninni, hvort heldur þar á í hlut einstaklingur, hreppur eða þjóðfélag. Alveg sérstaklega er það þó áríðandi, að þjóðfélagið geri allt, sem í þess valdi stendur, til þess að fylgjast með högum atvinnuveganna og undirbyggja þá, sem bezt má verða, til þess að skapa þjóðinni velmegun. Slíkt verður auðvitað ekki gert án þess að móta fjármálastefnuna eftir þörfum þjóðarinnar. En ríkisstj. kýs sem sagt að rýna í gömlu blöðin sín og endurprenta þau frá ári til árs sem sínar till. um fjármálastefnu ríkisins, hvað sem liður lífi og starfi þjóðarinnar. Af ræðu þeirri, sem fjmrh. flutti til áréttingar þessu frv. sínu og ríkisstj., rifjast það upp, að á fjárl. fyrir yfirstandandi ár eru tekjur ríkisins áætlaðar 4431/2 millj. kr. Fjmrh. taldi sig við setningu þeirra laga sýna hina ýtrustu bjartsýni og taldi alla þá sýna gáleysi, er töldu tekjurnar þar vanreiknaðar. Nú upplýsir þessi sami ráðh., að tekjurnar muni fara á annað hundrað millj. kr. fram úr áætluninni og verða væntanlega 550 millj., og telur hann þetta stafa af alveg sérstöku góðæri. Jafnframt byrjar hann sinn sama gamla söng um, að fávíslegt væri að áætla tekjurnar í samræmi við það, sem veruleikinn sannar að þær eru. Það var einnig augljóst af ræðu ráðh., að hann er ánægður. Að vísu er ánægja hans eitthvað blandin varðandi suma þætti fjármálanna, og framtíðarhorfurnar eru allt annað en glæsilegar í hug hans. Þar eru ótal blikur á lofti. Þegar nánar er að gætt, hvað það í rauninni sé, sem ráðh. er ánægður með, þá er það fátt annað en stjórnvizka þess manns, sem getur fengið talnadálka til að skila hærri útkomu teknamegin en á gjaldahliðinni og í framhaldi af því hringlað aurakistlinum sínum og látið glamra í. M.ö.o.: Ráðh. er ánægður með sjálfan sig og fjármálaspeki sína. Hann telur sig hafa bjargað öllum vandanum með því að koma með riflega afgangsaura í ríkiskassanum út úr öllum þeim voða, sem sigla þurfti fram hjá, og þótt hann fyrir lítillætis sakir segi það ekki berum orðum, mátti vel af máli hans ráða, að hinn eini vonarneisti, sem þjóðin ætti á sínum uggvænlegu framtíðarbrautum, væri hans frábæra fjármálastjórn. Þeir, sem ekki vilja rengja ráðh. eða draga ágæti hans í efa, hljóta því að sitja uppi með þær hugmyndir, að allir aðalatvinnuvegir þjóðarinnar, sjávarútvegur, landbúnaður og iðnaður, séu í rauninni niðþungir ómagar, sem í raun réttri séu ekki á vetur setjandi og öllu ætli að ríða á slig, einkum þó sjávarútvegurinn, en fyrir frábæran dugnað og búhyggindi Eysteins Jónssonar bjargist þetta allt af; lífinu sé haldið í ómögunum og gróði á búskapnum þrátt fyrir allt. Í framhaldi af þessu má telja víst, að ráðh. og hans skoðanabræður teldu þjóðarhag þá fyrst vel borgið, ef þessir ómagar væru úr sögunni, svo miklu angri sem þeir valda ráðh. og svo þungir sem þeir eru honum í skauti. Já, við Íslendingar höfum á síðustu árum fengið allmikla undirbúningsþjálfun í því að meðtaka einkennilegar hugmyndir frá hinni ráðandi stétt á Íslandi. Lengi höfum við t.d. verið fræddir á því, að Kóreumenn hafi gert innrás í Kóreu, en þangað hafi til allrar hamingju komið Bandaríkjaher til varnar. Þótt mér og öðrum fávísum finnist eitthvað bogið við þetta, munu þeir þó ófáir, sem taka þetta fyrir góðan og gildan varning. Þá höfum við einnig fengið að heyra þá kenningu, að það sé þjóðinni lífsnauðsyn, að landið sé hersetið og vígbúnaður hafður uppi og ógnanir gegn þeirri þjóð, sem bezt hefur reynzt okkur í viðskiptum til þessa, - þeirri þjóð, sem reynslan sannar, að jafnskjótt og viðskiptasambönd okkar við hana rofna, er hér skollin á fjárhagskreppa. Við erum líka margir, sem ekki föllumst á réttmæti þeirra ráðstafana ríkisstj. að halda landinu í hernámsástandi, þótt e.t.v. finnist einhverjir, sem ekki telja sig menn að minni, þótt þeir jánki kenningum ríkisstj. í hermálunum. En þrátt fyrir margendurteknar tilraunir valdaklíkunnar á Íslandi til þess að fá hrekklaust fólk til þess að fallast á fjarstæður, og þrátt fyrir nokkurn árangur í þeim efnum, þegar um fjarlæga atburði er að ræða, þá hygg ég, að hæstv. fjmrh. gangi skrefi of langt, þegar hann opinberar þá skoðun sína, að atvinnuvegirnir, og þá fyrst og fremst sjávarútvegurinn, séu ómagar á þjóðinni, en skattarnir séu hins vegar hinn raunverulegi bústofn, enda er líklegast, að þetta verði að vera hans einkaálit og þeirra talsmanna ríkisstj., en flestir aðrir afsali sér þeim heiðri að taka undir þessar kenningar. Við höfum nú orðið nokkurra ára reynslu af þeirri fjármálastjórn, sem að setningu fjárl. mun standa á þessu þingi og vinnur með þeim hætti að fjárlfrv. sínu, sem áður er lýst. Árangurinn af tillitsleysi hennar í vandamálum atvinnulífsins er sá, sem allir þekkja, að 2–4 mánuði ár hvert er togaraflotinn bundinn við landfestar og þannig glatað stærstu möguleikunum, sem þjóðin á þessum tímum á til verulegrar framleiðsluaukningar og þar með til bættra lífskjara. Vélbátaflotinn hefur einnig á undanfarandi árum verið látinn liggja í mánuð eða stundum á annan mánuð í vertíðarbyrjun í hálfopinberu stríði útgerðarmanna við ríkisstj. um það, hvort ríkisvaldið, sem einokar alla afurðasöluna undir gæðinga sína, skapar þessum útvegi nokkra rekstrarmöguleika eða enga. Og það er aldrei mál ríkisstj., hvort sjór er sóttur af hálfu landsmanna eða ekki, fyrr en hún er toguð og neydd til þess að gera einhverjar ráðstafanir útveginum til handa, sem hún hefur nokkurn raunverulegan áhuga fyrir, en það er að veita gæðingum sínum aðstöðu til þess að okra á útgerðinni, og flokkar hæstv. ríkisstj. þurfa um það eitt að semja, hversu skipta skuli milli Framsóknar- og Sjálfstæðisgæðinganna gróðamöguleikunum. Samband ísl. samvinnufélaga og Sölusamband ísl. fiskframleiðenda hafa t.d. einkarétt á saltfisksútflutningnum, en olíufélögin Esso og Shell fá að okra á olíu þeirri, sem ríkið kaupir sjálft til landsins. Um nokkurra ára skeið hefur ríkisvaldið með fjármálastjórn sinni stöðvað að mestu eða öllu smiði nýrra fiskibáta í landinu og jafnframt synjað að miklu leyti um leyfi til innflutnings á fiskibátum. Þetta er auðvitað skiljanleg ráðstöfun út frá því sjónarmiði, að útvegurinn sé ómagi á þjóðinni, enda margþekkt fordæmi um það, að oddvitar eða hreppsstjórar, sem ábyrgð báru á sveitarsjóðum fyrr á árum, gerðu allt, sem í þeirra valdi stóð, til þess að koma í veg fyrir það, að hreppsómagar ykju kyn sitt. Hins vegar keppast stjórnarflokkarnir um það að greiða fyrir því, að þeir, sem hirða milliliðagróðann af sjávarútvegi landsmanna, fái að flytja inn allt, sem þeir girnast, þ. á m. skip, og leggja þeim meira að segja til ábyrgð ríkissjóðs fyrir greiðslu skipanna. Á fjárlfrv. er hvergi gert ráð fyrir því, að ríkið ráði í einu eða neinu bót á þeim vandkvæðum, sem útgerðin á við að stríða, og eru þó vandkvæðin til komin fyrir beinar aðgerðir ríkisvaldsins, eins og ég hef áður rakið. Það væri því engan veginn óhugsandi, að enn á næsta ári mætti þjóðin eiga von á því, að saga síðustu ára endurtæki sig, þannig að stöðvun yrði á einhverjum þætti framleiðslustarfanna, þjóðin tapaði niður svo og svo stórum hluta af framleiðslumöguleikum sínum og ríkisstj. yrði um síðir dregin til að hafa afskipti af málinu, og þau afskipti mundu auðvitað verða á sama hátt og svo oft áður: nýir skattar á þjóðina, hvort þeir yrðu nú nefndir bílaskattur, bátagjaldeyrir, gengisbreyting, eins og hingað til hefur verið, eða eitthvert nýtt nafn upp fundið. Íslendingar eru orðnir ýmsu vanir í þessum efnum, en þó má fullyrða, að takmörk eru fyrir því, hve langt er hægt að ganga í því að skattleggja þjóðina á ný með auknum sköttum ár frá ári. Það er ekki úr vegi að rifja það dálítið upp, með hverjum hætti tekjur ríkisins og þar með auðvitað tekjuafgangur ríkisins er fenginn. Þeir, sem samþykkja kenningu Eysteins Jónssonar um það, að það sé hin frábærlega ágæta fjármálastjórn í landinu, sem ein hafi bjargað því, að ekki er allt komið í kaldakol, og mest vegna þess, hversu atvinnuvegirnir séu þungir ómagar á þjóðinni, gætu hugleitt það, hvaða atvinna það er, sem þessi Eysteinn stundar og gefur svona miklar og góðar tekjur, að ríkið bjargast af þrátt fyrir ómegðina. Á fjárlfrv. er gert ráð fyrir, að skattar og tollar ársins 1955 nemi 382 millj. kr. Þetta er um 44 millj. kr. hækkun frá síðustu fjárl. og kemur furðu illa heim við þá fullyrðingu málsvara ríkisstj., að lækkaðar skyldu skattabyrðar á þjóðinni. Við afgreiðslu skattalaganna á síðasta þingi lét stjórnin það í veðri vaka, að breytingarnar á útreikningi tekjuskatts og eignarskatts mundu lækka þá skattgreiðslu um 20%, eða um nálega 12 millj. kr. Á fjárl. þessa árs, sem samin voru meðan engin breyting var enn orðin á skattalögunum, voru skattar þessir reiknaðir 561/2 millj. kr., en í fjárlfrv. í ár er gert ráð fyrir hækkun á þessum lið upp í 62.8 millj., og er þá augljóst, að þjóðin fær að borga meira í tekju- og eignarskatt eftir lagabreytinguna en fyrir hana. Það er að vísu rétt, að skattstiginn lækkaði heldur við tilkomu hinna nýju skattalaga, en áætlanir ríkisstj. voru á engu viti byggðar. Þær voru, eins og fjárlfrv., samhengislausar við líf og starf þjóðarinnar. Þær voru krot ofan í gamlar tölur, - krot, sem ekki stóðst próf reynslunnar. En þótt fjárlfrv. geri ekki ráð fyrir nema 382 millj. kr. tollum og sköttum beint í ríkissjóð, þá verður þjóðin fyrir atbeina ríkisvaldsins að gjalda miklu hærri þegnskyldu en þeirri upphæð nemur. Þá er ótalið bátagjaldeyrisálagið, sem nema mun um 90 millj. kr. fyrir utan þá verzlunarálagningu, sem ofan á það kemur. Enn fremur er þá ótalinn bílaskatturinn nýi, hverju sem hann kann nú að nema á næsta ári. Forsrh. hefur upplýst hér á þingi, að á þeim árshluta, sem sá skattur nær til á yfirstandandi ári, en það er tæplega hálft ár, muni hann nema 13–16 millj. kr. Bátagjaldeyrir og bílaskattur ásamt verzlunarálagningunni á bátagjaldeyrinn munu því kosta þjóðina eitthvað yfir 150 millj. kr. á næsta ári. Til þess að glöggva sig betur á því, hvað lagt er á hverja einstaka fjölskyldu í landinu til þess að þurfa ekki að skerða gróðamöguleika braskaranna, olíuhringanna, Eimskipafélagsins, Sambands ísl. samvinnufélaga og útflutningseinokaranna í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Sambandi ísl. fiskframleiðenda og annarra þeirra, sem nú græða á kostnað atvinnuveganna í skjóli ríkisstjórnarinnar, skulum við hugsa okkur 5 manna fjölskyldu, hjón með 3 börn. Tekjurnar skulum við ætla 40 þús. yfir árið, en það munu nokkuð algengar tekjur alþýðumanna nú og eru nokkru hærri en ófaglærðir verkamenn hafa fyrir 8 stunda vinnudag. Við skulum enn fremur reikna með því, að fjölskyldan eigi sinn eðlilega þátt í neyzlu þjóðarinnar og viðskiptum. Svo er vert að finna, hverja þegnskyldu slíkri fjölskyldu er gert að inna af hendi í ríkissjóð og aðra sjóði eftir lagaboði frá Alþ. og reglugerðum frá stjórnarráðinu. Sá reikningur yrði eitthvað á þessa leið: Óbeinir skattar: Í fyrsta lagi aðflutningsgjald af vörum. Það er á fjárlfrv. yfirstandandi árs áætlað 1811/2 millj. kr., eða 6050 kr. á hverja 5 manna fjölskyldu. Söluskattur er í hinu nýja fjárlfrv. áætlaður 107 millj. kr., eða 3567 kr. á hverja 5 manna fjölskyldu. Í þriðja lagi ýmiss konar aukagjöld í ríkissjóð, svo sem stimpilgjöld, leyfisbréfagjöld o.s.frv., sem áætluð eru í frv. 24 millj., eða 800 kr. á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu. Og þá loks bátagjaldeyrisálögurnar og verzlunarálagningin á þær ásamt bílaskatti, sem ekki munu nema undir 150 millj., eða 5 þús. kr. á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu. Þarna höfum við orðið þegnskyldu í óbeinum sköttum fyrir þessa 5 manna fjölskyldu upp á 15417 kr. Nefskattar þessarar fjölskyldu, svo sem tryggingaiðgjöld, sjúkrasamlagsgjöld, námsbókagjald og nokkur fleiri, munu nema réttum 1400 kr., og tekjuskatturinn, sem slík fjölskylda hlýtur að greiða, er um 283 kr. Þ.e.a.s., þarna höfum við samtals 17100 kr., og þá er ótalið útsvar, sem nokkuð er mismunandi eftir því, hvar er á landinu. En þótt útsvarið sé ekki talið með, kemur í ljós, að samkvæmt beinu lagaboði greiðir slík fjölskylda kr. 42.75 af hverjum 100 kr., sem henni áskotnast, í þegnskyldu, aðra en útsvaríð. Ég vil endurtaka þessar tölur, að slík fjölskylda greiðir auk útsvars kr. 42.75 af hverjum 100 kr., sem henni áskotnast, í þegnskyldu til ríkisins eða eftir lögum frá ríkinu. Þegar þess er gætt, að útsvar slíkrar fjölskyldu í bæjum landsins er 2–3 þús. kr., verður ljóst, að rétt um helmingur teknanna er af slíkri fjölskyldu tekinn og allar þarfir sínar verður hún að greiða af helmingi launanna. Það er ekkert að furða, þótt fjmrh. landsins miklist af því að hafa náð af þegnunum einhverjum milljónum fram yfir það, sem þörf var á, og nú fer það allt að verða ljósara, í hverju fjármálasnilld ráðh. liggur. Sífellt hækkandi partur af tekjum alþýðuheimilanna er upptækur ger með lögum og reglugerðum, stöðug óvissa um framtíð atvinnuveganna, rekstrarstöðvanir á hverju ári, einkum á sjávarútveginum, einokun á útflutningsverzluninni og alls kyns höft til verndar gæðingum ríkisstj. á innflutningnum, og hingað til hefur sérhvert strand, sem stjórnin hefur siglt hinum einstöku þáttum atvinnulífsins í, verið leyst með nýjum álögum á almenning í landinu. Væri nú ekki eins hyggilegt, að ríkisstj. reyndi að læra eitthvað af síendurtekinni reynslu um stöðvanir atvinnutækjanna og framleiðslutap, reyndi að endurskoða sína fjármálastefnu, reyndi að undirbyggja öruggt atvinnulíf í landinu í stað þess að endurprenta sífellt sama blaðið og hafa það að leiðarvísi án tillits til þróunarinnar í þjóðlífinu? Væri ekki líka hyggilegt að gera sér einhverja grein fyrir því, að einnig sá tekjustofn, sem ríkisstjórninni er ósárast um að nota af algeru hlífðarleysi, sem sagt álögurnar á alþýðu manna, á sér líka takmörk og það er með öllu óhugsandi, að hið opinbera geti gengið miklu lengra en nú er þegar gert í því efni? Ég efast ekki um, að meðal liðsmanna ríkisstj. eru margir, sem telja það hyggilegra að taka af meira raunsæi á vandamálum þjóðfélagsins en núverandi ríkisstj. gerir. Ég held meira að segja, að flestir aðrir en þá hæstv. fjmrh. viti það fullvel, að það er ekki allt fengið með einhverjum tekjuafgangi í ríkissjóði. Fjármálastjórnina verður fyrst og fremst að meta eftir því, hvort hún eykur hagsæld þjóðarinnar og tryggir framtíðarmöguleika sjálfstæðs atvinnulífs í landinu. Hitt kemur a.m.k. ekki fyrr en í annarri röð, hvort tekjur og gjöld hafa staðizt á í ríkissjóði eða hvort einhver mismunur kann að hafa þar orðið. Fjármagn ríkisins á sem sagt að þjóna þjóðinni, en ekki gera þjóðina að þræli sínum. Það er höfuðsynd núverandi fjármálastjórnar landsins að hafa bókstaflega gefizt upp við að reka sjálfstæðan þjóðarbúskap á Íslandi. Hún hefur um langt skeið að undanförnu séð fram hjá þörfum íslenzkra atvinnuvega og vanrækt skyldur sínar gagnvart þeim. Þar á móti hefur hún lagzt sem betlari að fótum ameríska herveldisins og þegið þaðan gjafir, - gjafir, sem þjóðin þó hefur orðið að gjalda hærra verði en nokkuð annað. Og enn stuðlar ríkisstj. að því eftir föngum að draga vinnuafl þjóðarinnar frá íslenzkum atvinnuvegum, frá íslenzkum framleiðslustörfum til starfa við stríðsundirbúning vina sinna í Reykjaneshrauni, enda hafa stjórnarflokkarnir nú raunverulegan gróða sem umboðsaðilar Bandaríkjahers við hernaðarframkvæmdirnar þar syðra og munu nú eftir alllangt þref vera búnir að koma sér niður á skiptingu þeirra fjármuna eftir sinni alkunnu helmingaskiptareglu. Þegar þessara staðreynda er gætt, verður margt skiljanlegra um framferði stjórnarinnar í garð íslenzks atvinnulífs og raunar ekkert óskiljanlegt við fjármálastjórnina, nema lítilmennskan sem í því felst, að íslenzkir aðilar, sem falin hafa verið hin ábyrgðarmestu trúnaðarstörf í sínu þjóðfélagi, skuli telja sér sæmra að snuðra eftir gróðamöguleikum flokksklíkum sínum til handa en að einbeita sér að lausn vandamála þjóðar sinnar. Ekki þætti mér ótrúlegt, að ríkisstj. eða málsvarar hennar reyndu að hrinda ádeilum á fjármálastjórnina með því að telja lífskjör þjóðarinnar góð um þessar mundir. Satt er það, að oft á tímum hefur þjóðin átt við þrengri kost að búa en nú. En þau kjör, sem þjóðin býr við nú, á hún alls ekki ríkisstj. að þakka, heldur þvert á móti hefur hún unnið sér þau í harðri baráttu við þau öfl, sem nú stjórna landinn. Alþýða landsins hefur þrásinnis orðið að beita mætti samtaka sinna til varnar þeim lífskjörum, sem ríkisvaldið rýrir stöðugt með auknum sköttum og álögum á alþýðu manna. Nei, það er dugnaður íslenzkra vinnuhanda á sjó og landi og verkalýðshreyfingin, sem valda því, að ríkisstj. hefur ekki orðið meira ágengt en raun ber vitni í því að sökkva íslenzku þjóðinni niður í eymd og fátækt. Ríkisstj. getur auðvitað komið fram fyrir þjóðina með gamalt blað og sagt: Sjáið þið, ég er svo sem búin að gera áætlun um áframhaldandi öryggi í fjármálum landsins. - Og sú sama ríkisstj. getur líka komið með aurabaukinn sinn hér að hljóðnemanum og hrist hann og lofað ykkur, áheyrendur góðir, að heyra, að dálítið af því fé, sem þið voruð látnir gjalda, er enn í vörzlu Eysteins Jónssonar. En hvorugt þetta breytir neinu um eðli þeirrar fjármálastefnu, sem núverandi hæstv. ríkisstj. hefur og þær ríkisstj., er setið hafa frá 1947, einnig höfðu. Sú ríkisstj., sem leggur sig fram um það að gera flokkum sínum og gæðingum hernám landsins að féþúfu, telur íslenzka atvinnuvegi ómaga á framfærslu ríkisins, verndar einokun, pínir allt að helmingi teknanna af alþýðu þessa lands og sér samt ekki fram á annað en áframhaldandi efnahagstruflanir í framleiðslu þjóðarinnar, hefur brugðizt sínu hlutverki og misnotað það traust, sem þjóðin sýndi henni. Andstæðingum ríkisstj., hvort sem þeir hafa hingað til talið sig í röðum þeirra flokka, sem styðja ríkisstj., eða fylgjendur stjórnarandstöðuflokkanna, ber að taka höndum saman í baráttu gegn þeirri spillingu, sem stjórnin hefur innleitt í fjármálin, sameinast til sköpunar ríkisstj., sem byggir störf sín á hagsmunum þjóðarinnar, segir upp hernámssamningnum og einbeitir sér að því að gernýta möguleika íslenzkra atvinnuvega til aukinnar hagsældar fyrir hina íslenzku þjóð.



Herra forseti. Mönnum er það sjálfsagt í fersku minni, að í hvert skipti sem stjórnarandstaðan hefur deilt á hæstv. ríkisstj. fyrir eyðslu og látlausa útþenslu ríkisbáknsins, hefur svar fjmrh. alltaf verið eitt og hið sama: Það er ekkert hægt að spara, alls ekkert. - Og svo hefur hann talið upp öll þau ríkisútgjöld, sem sjálfsögðust eru, og spurt: Á að spara þetta? Vilja menn, að þetta sé skorið niður? - og síðan nefnt heilbrigðismál, menntamál, félagsmál, vegamál, samgöngumál o.s.frv. Að lokum hefur hann svo svarað sjálfum sér, því að það er alltaf auðveldast, og stimplað stjórnarandstöðuna sem ábyrgðarlausa gasprara, sem væru að heimta óframkvæmanlega hluti, og endurtekið að lokum, að ekkert væri hægt að spara á ríkisrekstrinum. Eftir þessar látlausu neitanir ráðh. um sparnaðarmöguleika varð ég því næsta undrandi, þegar ég í athugasemdum við fjárlfrv., sem hér er til umræðu, rak mig á svo hljóðandi upplýsingar, með leyfi hæstv. forseta: „Á síðastliðnu vori beitti fjmrh. sér fyrir því, að hvert ráðuneytanna um sig skipaði einn mann til að athuga útgjöld ríkisins í því skyni að koma fram sparnaði við ríkisreksturinn.“ Eftir þessu að dæma hefur þá loksins hvarflað að hæstv. ráðh., að ef til vill kynni þó eitthvað að vera hægt að spara, því að ekki ætla ég honum það að fara að fela fulltrúum ráðuneytanna vonlaust verk og óframkvæmanlegt, - verk, sem væri fyrir fram vitað að yrði árangurslaust. Er þá ekki þetta fjárlfrv. sparnaðarfrv.? Er ekki búið að skera niður öll óþarfaútgjöld ríkissjóðs samkvæmt fjárlfrv., sem hér er nú til athugunar og umræðu? Nei, því miður. Sparnaðarnefndin var ekki búin að leggja fram tillögur sínar, áður en fjárlfrv. var samið, og þess vegna var ekki hægt að styðjast við athuganir hennar við samningu þess. Við eigum því inni vonina í öllum þessum sparnaðartillögum, og er því nú lofað, að þær skuli liggja fyrir við afgreiðslu frv. á Alþingi. Þrátt fyrir það að miðað sé við sömu kaupgjaldsvísitölu og í seinasta fjárlfrv., hækka útgjöldin á hverri einustu grein gjaldabálksins frá því í fyrra. Kostnaður við æðstu stjórn landsins samkv. 8. gr. hækkar úr 560 þús. í 630 þús. 9. gr. hækkar úr 3.7 millj. í 4.5 millj. 10. gr. hækkar úr 13.9 millj. í 14.9 millj. 44. gr. hækkar úr 38.6 millj. í 42 millj. 12. gr. hækkar úr 28.8 millj. í 31.1 millj. 13. gr. hækkar úr 59.2 millj. í 70.5 millj. 14. gr. hækkar úr 64.7 millj. í 72.1 millj. 15. gr. hækkar úr 10.9 millj. í 11.6 millj. 16, gr. hækkar úr 55.1 millj. í 58.3 millj. 17. gr. hækkar úr 51.5 millj. í 57.9 millj. 18. gr. hækkar úr 12.9 millj. í 13.1 millj. og á auðvitað eftir að hækka mikið í meðförum þingsins. Og loks er það svo 19. gr., til óvissra útgjalda og niðurgreiðslna, sem hækkar úr 45 millj. í 51 millj. Þannig er veruleg hækkun á hverri einustu grein gjaldabálksins, miðað við frv. frá því í fyrra. Þá voru heildarniðurstöðutölur á rekstraryfirliti 427 millj., en eru nú komnar upp í 494 millj. og 900 þús. kr., eða fast upp í 1/2 milljarð kr. Kemur frv. þá út með 62 millj. kr. rekstrarafgang, en endanlegur greiðslujöfnuður má hins vegar heita alveg á sléttu, hagstæður greiðslujöfnuður er tæplega 1 millj. kr. Þá kemur að gróanda tekjuliðanna. Í hittiðfyrra áætlaði hæstv. fjmrh. tolla og skatta 296 millj., í fyrra voru þeir áætlaðir 325 millj., og nú eru tollar og skattar áætlaðir 382 millj. og 500 þús. kr. Auk þess eru áætlaðar nettótekjur ríkissjóðs af brennivíni og tóbaki rúmar 100 millj. kr. Þar af er áætlað að brennivinið gefi nú 60 millj., eða 8 millj. meira en búizt var við í fyrra. Þá hljóðaði tekjuáætlun brennivínsins upp á 52 millj., eða 1 millj. á viku, - snotur tala. Þannig hefur reynslan af nýju áfengislöggjöfinni með vínveitingaleyfum hótelanna orðið sú, eins og við mátti búast, að meira er drukkið í landinu og ríkissjóður græðir meira en nokkru sinni fyrr á áfengisbölinu. Til þess mun líka leikurinn hafa verið gerður. Af athugasemdum ráðh. með frv. verður ekki annað séð en að þessi þróun sé talin fagnaðarefni, því að þar er skýrt frá því, að bætt hafi verið við 11 nýjum starfsmönnum hjá Áfengisverzlun ríkisins. Síðan segir orðrétt í athugasemdinni: „Þessa viðbót á starfsliði telja forstöðumenn Áfengisverzlunarinnar og Lyfjaverzlunar ríkisins óhjákvæmilega, bæði vegna aukinna viðskipta og aukinnar framleiðslu .“ - Í þessari ríkisstofnun er sem sé mikið að gera. Þrátt fyrir skattabreytinguna, sem gerð var á síðasta þingi og mikið var gumað af af stjórnarflokkunum báðum sem stórkostlegri skattalækkun, kemur nú í ljós, að fjmrh. hefur vogað sér að áætla tekju- og eignarskattinn mun hærri en nokkru sinni fyrr. Á fjárlfrv. seinasta árs, fyrir skattalækkunina svo kölluðu, var tekju- og eignar,skatturinn áætlaður 561/2 millj., en er nú 62 millj. og 800 þús. kr. Hækkunin er þannig 6 millj. og 300 þús. frá seinasta ári. Vörumagnstollurinn hækkar um 2 millj., úr 24 í 26 millj. Söluskatturinn tekið mikið stökk upp á við. Í hittiðfyrra var hann 77 millj. og komst í fyrra upp í 911/2, hækkaði þannig á einu ári um 141/2 millj. kr. Nú gerir hann þó enn þá betur í blóðið sitt, því að hann hækkar nú úr 911/2 millj. í 107 milljónir, og er hækkunin núna þannig 151/2 millj. frá því í fyrra. En hækkun tveggja seinustu ára nemur réttum 30 milljónum. Verðtollurinn er eins og í fyrra hæsti tekjuliður fjárl. og tekur þó stærsta stökkið. Hann er á frv. í fyrrahaust áætlaður 110 milljónir, en er að þessu sinni áætlaður 138 millj. Hækkun á þessum eina skattstofni er hvorki meiri né minni en 28 milljónir á einu ári. Þannig er látið vaða á súðum. Útgjöld fjárl. eru að komast upp í hálfan milljarð, og skattar og tollar eru bara hækkaðir að sama skapi og vel það, því að alltaf hefur reynslan leitt það í ljós, að skattarnir, sem innheimtir eru af skattþegnunum, eru a.m.k. 30–50 millj. hærri en hæstv. fjmrh. áætlar á fjárlfrv. Það er nú einu sinni hans búskaparlag og stjórnarinnar í heild, enda er þá hægara um vik að hafa nokkra milljónatugi til ráðstöfunar út í kjördæmi stjórnarflokkanna utan fjárlagaákvæða. En er þá ekki allt í stöku himnalagi í landinu, fyrst útlit er fyrir, að afgreidd verði hallalaus fjárlög? Einhverjir kynnu að ætla það. En slíkt er mikill misskilningur. Hitt skiptir meira máli, hvort við höfum þróttmikið og heilbrigt atvinnulíf í landi okkar. Það er spurning, sem fyllsta ástæða er til að velta nokkuð fyrir sér. Ef hægt væri að svara þeirri spurningu játandi, væri það lofsamlegur vitnisburður um stjórnarstefnuna. En það er nú eitthvað annað en svo sé. Sjúkdómseinkenni atvinnulífsins eru bæði mörg og margvísleg. Hér í Reykjavik og í nágrenni hennar er mikið talað um of mikla eftirspurn eftir vinnu. Því veldur Keflavíkurflugvöllur fyrst og fremst. Þaðan streyma inn í efnahagslíf þessarar fámennu þjóðar 250–300 millj. kr. á ári. Af þessu stendur öllu heilbrigðu og lífrænu atvinnulífi landsins bráður háski. Samt virðist ríkisstj. líta á þetta sem varanlegt bjargráð, sem nýjan atvinnuveg, sem leysa megi gjarnan aðra höfuðatvinnuvegi Íslendinga af hólmi. Gullstraumurinn frá Keflavíkurflugvelli er látinn mæta árlegum hundraða milljóna óhagstæðum viðskiptajöfnuði við útlönd, og fólkið er sogað frá íslenzku framleiðslustarfi án nokkurrar fyrirhyggju. - Fyrirhyggjulausari og glæfralegri stjórnarstefnu er ekki hægt að hugsa sér. Góðri ríkisstjórn bæri auðvitað skylda til að sjá um, að þetta innskotsfjármagn ærði ekki þjóðina og espaði til sjúkrar kaupfýsi og eyðslusemi. Ef öll umhyggja ríkisstj. snerist ekki um braskarana, bæri henni að sjá um, að ekkert af gjaldeyri þeim, sem þjóðinni berst í sambandi við hernaðarframkvæmdirnar, færi til daglegrar eyðslu, heldur eingöngu til að leysa stórbrotin framtíðarverkefni, sem létt gætu þjóðinni lífsbaráttuna í framtíðinni og orðið heilbrigðu athafnalifi hennar til styrktar á næstu árum. Raforkumál Austfjarða og Vestfjarða væri t.d. hægt að leysa á myndarlegan hátt með eins til tveggja mánaða gjaldeyri frá Keflavíkurflugvelli. En þetta dettur stjórninni ekki í hug. Glysið og óþarfinn er látinn sitja fyrir. Hann verður að kaupa inn; braskararnir verða að græða á honum. Og svo leggja stjórnarvöldin höfuðin í bleyti um, hvernig sé hægt að svíkjast frá virkjun Dynjanda og Lagarfoss, sem þó er eina fullnægjandi lausnin á raforkumálum Vestfirðinga og Austfirðinga. Margar ófullnægjandi smávirkjanir eru að hyggju stjórnarinnar lausnin á raforkumálavanda Vestfirðinga, og í viðbót við þessar smávirkjanir er svo ætlunin að klúðra upp mörgum olíubrennslustöðvum. Einfasa raftaug um háfjöll og öræfi á hins vegar að veita Austfirðingum langþráð öryggi í atvinnu- og raforkumálum þeirra. Þetta eru draumar þeirrar ríkisstj., sem mestu hefur lofað allra ríkisstjórna fyrr og síðar í raforkumálum - og ætlar sér líka að svíkja mest. Þetta er raunveruleikinn, þó að talað sé af fjálgleik um jafnvægi í byggð landsins og ágætir menn hafi verið kosnir í nefnd til þess að framleiða tillögur í þá átt. Það er engu líkara en að hæstv. ríkisstj. hafi ekki hugmynd um það, að fjöldi kauptúna og bæja, jafnvel heilir landshlutar, búa nú við átakanlegt atvinnuleysi og lamað atvinnulíf. Þaðan verður fólkið að flýja, ef ekkert verður að gert, og sá flótti verður aðeins stöðvaður með skipulagsbundinni uppbyggingu atvinnulífsins. Það er sjálfsagður hlutur og auðskilinn. Það eru þær ráðstafanir einar, sem bjargað geta þjóðinni, þegar öllum hernaðarframkvæmdum sleppir. En þeirri ríkisstj., sem lét stærstu framleiðslufyrirtæki þjóðarinnar, togaraflotann, liggja í höfn í allt sumar, er vissulega ekki treystandi til að leysa vandamál atvinnulífsins. Togaravandamálið er óleyst enn þá. Bílaskatturinn, sem skilar togaraútgerðinni aðeins 11 millj. kr., en ríkissjóði 24 eða 25 millj., leysir ekki vandann nema fram til næstu áramóta, og hinum mikla bílainnflutningi fylgir auðvitað mikil gjaldeyriseyðsla vegna olíueyðslu og varahluta í sambandi við rekstur þeirra. Sannleikurinn er sá, að öll mál atvinnulífsins eru í stjórnleysi og reiðileysi. Jafnvægisleysi, öngþveiti og uppgjöf blasir við í öllum áttum, og engin viðleitni er sýnd í þá átt af ríkisstj. að ráða varanlega bót á neinum erfiðleikum atvinnulífsins. Þetta er hennar höfuðsynd, og ætti að verða hennar dauðasynd. Þær raddir gerast nú æ háværari í báðum stjórnarflokkunum, að þetta stjórnarfar íhalds og Framsóknar megi ekki halda öllu lengur áfram. Hafa bæði aðalmálgögn stjórnarinnar mætt þessari mögnuðu óánægju með svæsnum skömmum hvort um annað, og þessar æðisgengnu svívirðingar eiga auðvitað að gefa þeim óánægðu í báðum flokkum vonir um, að stjórnarsamstarfið sé nú loksins að gliðna. Þetta taki bráðum enda. En hér er aðeins um leiktjöld að ræða, góðir hlustendur. Stjórnarflokkarnir eru báðir jafnráðnir í því að sitja meðan sætt er, helzt út allt þetta kjörtímabil. Framsóknarmenn gera sér ljóst, að Sjálfstfl. stefnir nú markvisst að því að ná Vestur-Ísafjarðarsýslu, Dalasýslu, Mýrasýslu, Vestur-Húnavatnssýslu og Austur-Skaftafellssýslu af Framsókn í næstu kosningum, svo sem í þakklætisskyni fyrir góða aðstoð seinasta sprettinn við það að ná hreinu flokksræði yfir landinu. Út af þessu ávarpaði Tíminn fóstbróður sinn, Sjálfstfl., allhressilega og óvenju einarðlega þann 2. okt. s.l., á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Það er vel þess vert að gera sér tvennt ljóst,“ segir Tíminn, „hvað er í vændum, ef íhaldið eitt fær meiri hluta, og hvernig verður slíkum valdadraumum þess bezt kollvarpað. Það stjórnarfar, sem mundi skapast hér á landi, ef íhaldið fengi meiri hluta, væri alræði braskaranna, versta og skaðlegasta stjórnarfar, sem til er í heiminum, þegar skipulag kommúnismans er undanskilið. Það eru braskarar, sem ráða Sjálfstfl., og þeir mundu nota valdaaðstöðuna án minnstu miskunnar og tillitssemi“. „Íhaldið mundi vissulega,“ segir Tíminn enn fremur, „misbeita þannig valdinu, ef það fengi það einsamalt, að eftir það yrði ekki til lýðræði á Íslandi nema að nafninu til. Og ekki mundi horft í það að þiggja erlenda aðstoð, ef völdin yrðu ekki tryggð með öðrum hætti. Þetta geta menn bezt dæmt um, ef þeir kynna sér, hvernig alræði braskaranna hefur gefizt, þar sem það hefur komizt á, í Suður-Ameríku. Sjálfstfl. er ekki lýðræðissinnaður íhaldsflokkur, er stendur á gömlum og þjóðlegum merg, heldur valdatæki ófyrirleitinna braskara, eins og íhaldsflokkarnir eru í Suður-Ameríku.“ Þetta er sem sé dómur þess stjórnmálaflokks, sem af löngu og nánu samstarfi þekkir Sjálfstfl. og innviði hans bezt. Morgunblaðinu varð að vonum heldur fátt nm svör, þegar þessi ósköp dundu yfir frá samstarfsflokknum. Það sagði, að Tíminn hefði gengið af göflunum, fengið sálsýkiskast, og þar fram eftir götunum, og hefði Morgunblaðið og fyrirmenn þess sjálfsagt langað til að setja Tímann á Klepp, ef það hefði verið hægt. - En svo spurði Morgunblaðið: „Hvernig má það nú vera, að Framsókn skuli hafa valið sér slíkan glæpaflokk til náins samstarfs um margra ára skeið?“ Og mér finnst ekki nema von, að Morgunblaðið spyrji um það. Helzta skýring Morgunblaðsins á því, hvers vegna Tíminn léti nú svona, var annars sú, að forráðamenn Framsfl. sæju, að aðstaða braskaranna í Framsókn mundi versna stórkostlega, ef þeir lentu í stjórnarandstöðu. Og e.t.v. er sú skýring ekki órafjarri því rétta. Í framhaldi af þessum hróðurlegu umræðum birtist grein í Morgunblaðinu undir fyrirsögninni „Gulljata Framsóknar“. Og hver halda menn að þessi gulljata sé? Jú, það er Keflavíkurflugvöllur og hernaðarframkvæmdirnar víðs vegar um landið. Í þessari „gulljötugrein“ spyr höfundurinn, sem sennilega er sjálfur dómsmrh.: „Hvað vakti fyrir Framsókn, þegar hún setti það að skilyrði fyrir stjórnarsamstarfí, að hún fengi utanríkismálini Hún sá hilla undir gulljötu Framsóknarbraskaranna á Keflavíkurflugvelli, og eru þeir nú sem óðast að raða sér á hana og er það efni í aðra blaðagrein. Og svo hrópar veslings Tíminn um alræði braskaranna.“ Þetta er fróðlegt samtal milli forustusauðanna, sem nú berjast um að komast á gulljötuna. En hverjir voru það, sem voru við þessa gulljötu, áður en braskarar Framsóknar röðuðu sér á hana? Og hver er það nú, sem er að kveinka sér yfir að hafa misst þarna jötupláss? Eru ekki þarna helmingaskipti milli íhalds og Framsóknar eins og alls staðar annars staðar um alla aðstöðu og gróðamöguleika í skjóli ríkisvaldsins? Er ekki þarna einmitt skipt bróðurlega í fjöru í tvo staði eftir sömu grundvallarreglu og allt stjórnarsamstarfið að öðru leyti byggist á? Og hvers vegna þá þetta æðisgengna rifrildi fyrir opnum tjöldum milli þessara fóstbræðra? - En, góðir hlustendur, það lærdómsríka við þessi ofsaskrif stjórnarblaðanna er það, að þau sýna ljóslega, hvað hugurinn hringsólar um í stjórnarherbúðunum. Það er „gulljatan“, en ekki atvinnulíf þjóðarinnar. Það er braskið, en ekki framleiðslustörf landsmanna. Fyrir tveim dögum vítti hæstv. forsrh. í ræðu á Alþ. atvinnurekendasamtökin harðlega fyrir það, að þau hefðu sýnt of mikla undanlátssemi við samtök togarasjómanna. Hann taldi með öðrum orðum, að allt of miklar kjarabætur hefðu verið veittar sjómönnum með hínum nýju kjarasamningum, sem fengizt hafa. Liggur þannig fyrir hans viðhorf og sennilega stjórnarinnar allrar í því máli. Að öðru leyti blasir það ástand nú við í launamálum, að starfsmenn og embættismenn ríkisins geta ekki lengur dregið fram lífið á sómasamlegan hátt, nema mjög veruleg hækkun fáist á launalögum. Ein stétt, verkfræðingarnir, er þegar búin að vera í verkfalli við ríkisvaldið, og mun þetta koma tilfinnanlega niður á verklegum framkvæmdum ríkisins á næsta ári, þar eð sérfræðilegur undirbúningur undir þessar framkvæmdir hefur nú fallið niður að mestu. Þar sem verkfræðingar eru þó engan veginn meðal lægst launuðu embættismanna ríkisins, er vitað mál, að þetta þing getur ekki komizt hjá að afgreiða ný og hækkuð launalög. Þetta er bein afleiðing þess, að ríkisstj. hefur herfilega brugðizt þeirri verðlækkunarstefnu, sem verkalýðssamtökin knúðu ríkisstj. þó inn á með lausn verkfallsins mikla haustið 1952. Enn munu verkalýðssamtökin knýja á af alefli um viðnám gegn vaxandi dýrtíð og um lækkað verðlag. Með þeirri stefnu vinnst tvennt í senn: aukinn kaupmáttur gildandi kaupgjalds og meiri samkeppnismáttur íslenzkrar framleiðslu á erlendum mörkuðum, og hvort tveggja er þýðingarmikið fyrir vinnandi fólk. En beri þessi barátta ekki árangur, munu verkalýðssamtökin ekki láta hræða sig með hótunum um gengislækkun frá sanngjörnum kröfum um hækkað kaup. Jafnframt þessu munu verkalýðssamtökin ástunda sem nánasta samvinnu við atvinnurekendur um sameiginleg hagsmunamál þeirra og verkafólksins, svo sem um vöruvöndun og aukin framleiðsluafköst. En hitt er jafnvíst, að í stjórn verkalýðssamtakanna verða ekki þoluð nein afskipti eða áhrif atvinnurekenda. Þau eiga þar ekki heima, fremur en þátttaka baráttumanna verkalýðssamtakanna á heima í stjórn Vinnuveitendasambands Íslands. Verkalýðssamtökin munu gera það að höfuðbaráttumáli sínu á næstunni, að sama kaup verði greitt um land allt fyrir sömu vinnu, en ekki lægra kaup á einstökum stöðum úti um land. Jafnframt þessari kröfu munu verkalýðssamtökin knýja fram kröfuna um sömu laun kvenna og karla. En stöðug atvinna er ekki síður grundvallaratriði góðra lífskjara en viðunandi kaup að krónutölu. Þess vegna munu verkalýðssamtökin bera fram vel undirbúnar tillögur um skipulagsbundna uppbyggingu atvinnulífsins í þeim byggðarlögum og landshlutum, sem nú liggur við eyðingu vegna vanrækslu ríkisstj., en sú vanræksla er bein afleiðing af hinni trylltu baráttu stjórnarflokkanna um „gulljötuna“, eins og Morgunblaðið hefur réttilega bent á. Stjórnarfarið, eins og það er nú, hefur opnað augu alls vinnandi fólks fyrir því, að það verður að eiga öruggt vígi í stéttarsamtökum sínum. En kæmi það fyrir, að íhaldið næði meirihlutavaldi yfir þjóðfélaginu, er það vissulega lífsnauðsyn öllum vinnandi stéttum, að Alþýðusamband Íslands lúti sterkri stjórn og sé sá helgi reitur, sem algerlega sé friðaður fyrir öllum áhrifum þeirra spilltu pólitísku afla, sem Tíminn hefur sagt að afnema mundu allt lýðræði hér á landi og ekki hika við að þiggja erlenda aðstoð, ef völdin yrðu ekki tryggð með öðrum hætti. Nú eiga vinnustéttirnar á Íslandi, að minni hyggju, allt undir því, að þær láti hleypidóma og sundrungu víkja og sýni í verki, að þær kunni einu sinni vel að standa saman á stund hættunnar.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. síðasti ræðumaður talaði hér nokkuð um eðli og innræti íhaldsins. Þessi hv. þm. má vara sig, hann verður að gæta sín, ef hann á ekki að fá þau eftirmæli í íslenzkum stjórnmálum, að hann hafi verið einn hinn bezti stuðningsmaður íhaldsins, sem á síðari árum hefur komið fram á sjónarsviðið. Hann má þá a.m.k. ekki framvegis leika hlutverk kolkrabbans í því liði, sem að ýmsu leyti ætti að standa saman á móti íhaldinu. Ég mun víkja nokkrum orðum að því, sem sagt hefur verið hér viðvíkjandi fjárlfrv. Talsmaður Sjálfstfl., 2. þm. Eyf., gerði hér grein fyrir stefnu Sjálfstfl. í fjármálum, - eða því, sem hann kallaði stefnu Sjálfstfl. í fjármálum. Ég ætla að minnast á tvö atriði í því sambandi. Annað er, að hv. þm. sagði, að fjmrh. Sjálfstfl. hefði lagt á það ríka áherzlu á árunum fyrir 1950, að stefnubreyting yrði tekin upp. Ég held, að hér sé um einhvern misskilning að ræða hjá hv. þm. Sannleikurinn er sá, að það vottaði ekki fyrir því, að gerð væri nokkur gangskör að stefnubreytingu á þeim tíma og ekki fyrr en framsóknarmenn sumarið 1949 gerðu tillögur að stefnubreytingu í þeim málum, og þá var þeim tillögum allt annað en vel tekið af forustumönnum Sjálfstfl., bæði í stjórninni og utan hennar. Framsfl. var álitinn hinn versti friðarspillir fyrir að vilja taka þau mál til uppgjörs. Það var ekki fyrr en eftir kosningarnar, að tekið var af öðrum undir þær tillögur, sem Framsfl. hafði gert fyrir kosningarnar. Framsfl. gerði þá tillögu um gengisbreytingu eða niðurfærslu og margvíslegar ráðstafanir í því sambandi. Þá sagði hv. 2. þm. Eyf., að það hefði tekizt að rýmka á verzlunarhöftunum og þar af hafi stafað auknar tekjur ríkissjóðs. Út af þessu gefst mér tiletni til að benda á það og taka greinilega fram enn þá einu sinni, og ekki sízt vegna þess, að það er fullkomin nauðsyn, að menn skilji samhengið í því, að það kom ekki til mála að rýmka á verzlunarhöftunum fyrr en búið var að koma á greiðsluhallalausum fjárlögum. Það sem rýmkað hefur verið á verzlunarhöftunum er bein afleiðing nýrrar fjálrmálastefnu. Það er afleiðing gengisbreytingarinnar og þess hagræðis, sem framleiðslunni varð af henni, og afleiðing þess, að tekinn var upp greiðsluhallalaus ríkisbúskapur. Það var ekki fyrr en búinn var að vera greiðsluhallalaus ríkisbúskapur í meir en heilt ár, að til mála gat komið að slaka á verzlunarhöftunum. Þetta er ekki sízt nauðsynlegt að vita fyrir sjálfstæðismenn, sem telja sig fylgjendur frjálsrar verzlunar. Þeim þyrfti að vera ljóst, að allt tal um frjálsa verzlun er út í bláinn, ef fjármálunum er stjórnað eins og gert var fyrir 1950. Hv. 4. þm. Reykv., Haraldur Guðmundsson, sagði, að það væru fullkomin öfugmæli, og hann þóttist halda, að ég hefði gert það í spaugi að tala um, að skattar og tollar hefðu veríð lækkaðir, vegna þess að ríkistekjurnar hefðu farið hækkandi. Ég vil nú ekki vera að þræta við jafnglöggan mann og hv. 4. þm. Reykv. er um þetta. Ég vil bara svara þessu með einni spurningu. Mundi hann telja það lækkun á sköttum og tollum, ef ríkistekjurnar færu lækkandi vegna versnandi árferðis, vegna eymdarástands, þó að allir skattar og allir tollar stæðu óbreyttir? Mundi hann kalla það lækkun á sköttum og tollum? Ég held ekki. Ég held, að hann mundi þvert á móti halda hrókaræður um, að það hefði öllum sköttum og tollum verið haldið óbreyttum. Með sinni þrumuraust hefði hann á það lagt áherzlu, að samt sem áður væri útkoman sú og afleiðing af stjórnarstefnunni, að ríkistekjurnar færu lækkandi og allt drægist saman í fullkomna eymd. Á þessu sjáum við, að þetta tal um hærri skatta og tolla er ekkert annað en orðaleikur hjá hv. þm. í þessu sambandi. Það er staðreynd, að skattar hafa verið lækkaðir stórlega, tollar hafa líka verið lækkaðir, en tolltekjur og skatttekjur verða samt meiri en áður vegna vaxandi þjóðartekna. Þá sagði hv. þm., að krónan færi stöðugt lækkandi síðan 1950. Þetta er skaðlegur áróður. Það rétta í málinu er það, að verðlag hefur verið stöðugt síðan 1952. og það er engum þjónað með því að breiða yfir þá staðreynd, heldur þvert á móti ástæða til að halda henni á loft til þess að auka líkurnar fyrir því, að svo geti orðið áfram. Allur óábyrgur áróður í aðra stefnu eykur á upplausn og hættuna á því, að ástandið breytist til hins verra fyrir alla. Hv. 3. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, sagði, að fjrmh. hefði oft sagt: „Það er ekki hægt að spara.“ Þetta hefur núverandi fjmrh. aldrei sagt, og þetta hefur verið leiðrétt hjá hv. landsk. þm. í hvert skipti, sem hann hefur haldið þessu fram. Þetta er hreinn uppspuni. Ég hef sagt, að það væri ekki hægt að lækka ríkisútgjöldin þannig, að straumhvörfum gæti valdið í fjármálum landsins, nema með því að lækka stórkostlega framlög til margrar þjónustu, sem ég hef svo talið upp. Það er þetta, sem ég hef sagt, og ekkert annað. En um þennan hv. þm. er það sannast mála, að það er enginn ákafari stuðningsmaður hækkana á fjárlögum til á Alþ. heldur en hann, nema það væru þá kommúnistarnir. - Þá er annað athyglisvert. Þessi hv. þm. fór að lesa hér upp í þeim ræðutíma, sem hann hafði og var takmarkaður og reyndist honum of stuttur, ýmsar fjárlagagreinar og hvað þær hefðu hækkað. Hvers vegna eyddi hann ekki heldur tímanum til þess að segja mönnum, hvað hann vildi lækka á fjárlögunum? Var ekki nær að nota tímann til þess að lofa hlustendum að heyra, hvað hann vildi lækka á fjárlögunum? Þannig var málfærsla þessa hv. þm., og eru þó hér ekki tekin nema sýnishorn. Þá vil ég víkja fáeinum orðum að því, sem hv. 8. landsk. þm. sagði. Hv. þm. sagði, að það héldi áfram óhæfilegt sukk og spilling, og viðhafði hin stærstu orð í því sambandi. Ef þetta er rétt, hvers vegna notaði þá ekki þessi hv. þm. ræðutíma sinn hér við útvarpið til þess að fletta ofan af þessu sukki og þessari spillingu? Hvers vegna notaði hann ekki aðstöðu sína hér til þess að segja þjóðinni frá, í hverju hún væri fólgin? Hvers vegna notaði hann allan ræðutíma sinn hér í heimspekilegar hugleiðingar fram og aftur, ef leyfast mætti að nefna jafnvirðulegt orð og heimspeki í sambandi við þann málflutning? Það var undarlegt, að hv. þm. skyldi ekki gera þetta. Þá sagði hv. þm., og ég nefni það hara sem sýnishorn um hugsanaganginn, að það væri ein af till. stjórnarinnar að leggja niður veitingaskattinn, stjórnin felldi veitingaskattinn niður af fjárlfrv., en auðvitað ætti hann að vera þar. Sem sé, á einu þskj. átti stjórnin að leggja til. að veitingaskatturinn yrði felldur niður. Á öðru þskj. átti stjórnin að leggja til, að hann stæði áfram. Þetta er hugsanagangur hv. þm. Þá sagði hv. 8. landsk. þm., og það var aðalefnið í ræðu hans, að atvinnuvegirnir hefðu dregizt stórkostlega saman og framleiðslan, og á móti kæmi svo síaukið betl og gjafafé og auknar hernaðarframkvæmdir. Ég veit ekki, hvar þessi hv. þm. hefur verið undanfarið. Maður gæti haldið, að hann hefði alls ekki verið á Íslandi. Sannleikurinn er sá, að Marshallaðstoðin féll niður á síðasta ári, hefur því engin verið í ár. Vinna við hernaðarframkvæmdir er minni í ár en hún var í fyrra. Auknar þjóðartekjur í ár stafa alls ekki af aukinni hernaðarvinnu, þvert á móti. Sannleikurinn er sá, að framleiðslustarfsemi hefur orðið stórum meiri á þessu ári en nokkru sinni áður á síðari árum. - Það getur vel verið, að það hafi verið heldur daufleg vístin á Skólavörðustignum í sumar. Það getur vel verið, að það hafi verið lítið um að vera og fjörlítil starfsemi yfirleitt í herbúðum Þjóðvfl. á Skólavörðustíg. en hv. þm. má ekki draga ályktanir af því. - Öll ræða hv. 8. landsk. var út í bláinn. Hún var byggð á skökkum forsendum. Þá sagði hv. þm., að stjórnarliðið væri að halda því að mönnum, að þjóðin gæti ekki komizt af án erlendrar hjálpar. Hverjir eru það, sem hafa verið að spá því undanfarið, að hér mundi verða algert fjárhagshrun, ef Marshallaðstoðin hætti? Því hefur ekki stjórnarliðið spáð. Það eru stjórnarandstæðingar, sem hafa spáð því. En hvað hefur skeð? Marshallaðstoðin er hætt, og hér hefur ekkert hrun orðið, og hafa þó verið minnkaðar hernaðarframkvæmdir. Nei, það eru einmitt hv. stjórnarandstæðingar og jafnvel sérstaklega hv. 8. landsk. þm., sem hafa verið að halda þessu að þjóðinni, en talsmenn stjórnarinnar hafa ekki gert það. Þá kem ég loks að hv. 9. landsk. þm., talsmanni kommúnista. Annars virtist mér ræða hans vera samhengislausir þankar. Hann sagði, að fjmrh. hefði verið ákaflega ánægður með sjálfan sig og hann væri sérstaklega ánægður með það að hafa nokkra aura í bauknum, sem hann gæti, ef í það færi, komið og hrist, svo að menn gætu heyrt aurahljóðið í útvarpið. Athugum út af þessu, hvað gerzt hefur. Ríkistekjurnar hafa farið stórlega hækkandi með lækkandi sköttum. Ætli það sé fjmrh. einn, sem hefur ástæðu til þess að vera ánægður með þá þróun? Ég held ekki. Ég held, að hún snerti nánast alla landsmenn. Það verður væntanlega nokkur greiðsluafgangur, og það hefur orðið greiðsluafgangur á undanförnum árum. Það sagði hv. þm. að væri einkamál fjmrh., það væru aurar handa honum að leika sér með. En ætli þeim finnist sama um þetta og hv. þm., sem notið hafa þessara fjármuna í margs konar auknum framkvæmdum víðs vegar um landið? Svo að segja allur greiðsluafgangurinn hefur verið notaður til margvíslegra framkvæmda í almannaþágu. Ætli þeim, sem njóta þeirra, finnist greiðsluafgangurinn hafa aðeins orðið handa fjmrh. til þess að leika sér með? Ég hugsa ekki. Ég hugsa, að það eigi enn eftir að fara svo, að verði greiðsluafgangur, sem við vonum fastlega að verði, þá verði hægt að styðja með honum ýmsar nýtilegar framkvæmdir. Hv. 9. landsk. þm. er frjálst fyrir mér að fara um það hæðilegum orðum. Það mun gera sama gagn fyrir því, þar sem það kemur niður. Þá bjó þessi hv. þm. til þá kenningu og lagði mér í munn, að sjávarútvegurinn væri ómagi, og margendurtók það í ræðu sinni. Ég hef aldrei svo mikið sem imprað á neinu í þessa átt. Ég hef þvert á móti ætíð lagt höfuðáherzlu á að búa þannig að undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar, að þeir þyrftu ekki að sækja styrki til hins opinbera, til þess að menn skyldu ekki fá þá skökku hugmynd, að einmitt sjálfir undirstöðuatvinnuvegirnir væru hálfgerðir ómagar á hinum. En kommúnistar, flokksmenn þessa hv. þm., hafa sýnt þeim málum mestan fjandskap, sem orðið hafa að mestu gagni fyrir sjávarútveginn, og er þar elnfaldast að vísa til bátagjaldeyrisins. Þá sagði þessi hv. þm., að fjárlfrv. væri ekki í neinu samhengi við líf þjóðarinnar, það væri samhengislaust við líf þjóðarinnar. Hann kom að þessu oftar en einu sinni í ræðunni. Hvað á svona skraf að þýða? Það er eins og þetta sé samið - þetta var víst skrifuð ræða - í einhvers konar dvala. Þetta er fullkomlega í þoku talað. Álítur hv. þm., að það sé ekki í neinu samhengi við líf þjóðarinnar að verja 50 millj. til þess að lækka verð á nauðsynjavörum, svo að maður taki það dæmi, að verja 40–50 millj. til almannatrygginga, að verja 60–70 millj. í verklegar framkvæmdir, að verja 30–40 millj. til stuðnings landbúnaði og sjávarútvegi o.s.frv., o.s.frv. Ég segi: Hvað á svona skraf að þýða. og mjög mega þeir menn tómir vera, sem nota ræðutíma sinn á Alþ. í fjárlagaumræðum í svona skraf. Þá kom þessi hv. þm. með stórfellda útreikninga, sem áttu að sýna það, að ríkissjóður tæki af meðaltekjum verkamanna hvorki meira né minna en nærfellt helminginn í skatta og tolla. Allur útreikningur sá, sem hv. þm. flutti í þessu sambandi, er falsaður margfaldri fölsun. Í fyrsta lagi er það, að 50 millj. af ríkistekjunum, sköttunum og tollunum, eru beinlínis borgaðar út aftur til lækkunar á verði nauðsynjavara. Í öðru lagi, að mjög mikill hluti af ríkistekjunum er borgaður af fyrirtækjum, borgaður af tekjum þeirra, og kemur því aldrei fram sem útgjaldaliður á heimili launamanns. í þriðja lagi er, að stór hluti af ríkistekjunum er lagður á lúxusvörur, sem fólk með meðaltekjur eða þar undir kaupir alls ekki. Þessi reikningur er því margföld fölsun, eins og líka sést glöggt þegar það er athugað, að allar tekjur ríkissjóðs munn vera sem næst milli 18–20% af þjóðartekjunum. Þessi hv. þm. er víst kennari í Vestmannaeyjum. Ég vona, að hann kenni þó a.m.k. ekki reikning. Að síðustu vil ég segja þetta: Mér finnst það koma fram í ræðum hv. stjórnarandstæðinga, að þeir séu blátt áfram miður sín af reiði yfir því, að framleiðsla og þjóðartekjur hafa vaxið svo, að ríkistekjurnar hafa aukizt, þótt skattar og tollar hafi verið lækkaðir. Þetta gengur eins og rauður þráður í gegnum allt, sem frá þessum mönnum kemur. En þessi reiði þeirra verður léttbær, þegar þess er gætt, að út af þessu eru engir aðrir reiðir en þessir hv. talsmenn stjórnarandstæðinga. Þeir eru þeir einu, sem eru reiðir út af þessu. Almenningur fagnar því, að þjóðartekjurnar hafa vaxið og almenn farsæld aukizt.



Herra forsetl. Frv. það til fjárlaga fyrir árið 1955, sem hér liggur fyrir, er lagt fram á 1. fundi þessa þings, laugardaginn 9. þ. m. Daginn eftir birtust í stjórnarblöðunum báðum, Morgunblaðinu og Tímanum, feitletraðar greinar um ágæti frv. og afrek ríkisstj. Hæstv. forsrh., Ólafur Thors, segir í Morgunblaðinu þann 10. þ. m.: „Svo virðist sem afkoma ríkissjóðs muni verða ágæt á árinu. Sjaldan hefur almenningur haft öruggari og betri afkomu en á árinu.“ En fyrirsögnin í aðalgrein Tímans sama dag er á þessa leið: „Lækkun skatta og tolla“. Þar er fullyrt, að hæstv. ríkisstj. hafi stöðugt og einkum nú síðustu ár verið að lækka skatta og tolla á þjóðinni. Bæði eru þessi blöð sammála um það, að ástandið sé ágætt. Peningarnir streyma í ríkissjóðinn, atvinna er næg - afkoman er örugg. Þó bregður öðru hverju fyrir fölskum tón í þessari fagnaðarhljómkviðu. Morgunblaðið segir frá því 12. þ. m., að ýmsir spyrji: Er ekki togarastyrkurinn upphaf nýrrar gengislækkunar? Blaðið lætur svo sem því finnist þessi spurning fávisleg og fjarstæðukennd, en segir samt hæstv. forsrh. frá henni. Svar hans er á þessa leið: Þvert á móti. Togaraskatturinn er á lagður til þess að afstýra gengislækkun, segir hæstv. forsrh. Mér varð nú á að spyrja, er ég las þetta: Úr því að til er gnótt peninga og úr því að afkoman er örugg fyrir almenning í landinu, er þá þörf að gera sérstakar ráðstafanir til þess að afstýra gengislækkun? Ég las svo dálítið lengra í Morgunblaðinu, og þar segir, að umtalið um gengislækkun sé svo útbreitt, „að einstakir kaupsýslumenn hafi jafnvel auglýst í blöðunum, að gengislækkun sé yfirvofandi“. Væntanlega hefur þessi auglýsing komið í Morgunblaðinu, úr því að svo vel er um hana kunnugt í þeim herbúðum. En af þessu tilefni segir svo forsrh. í viðtali við Morgunblaðið sama dag: „Ríkisstjórnin öll er sammála um, að þessar ráðstafanir hafi verið nauðsynlegar, m.a. í því skyni að forðast gengislækkun.“ Og svo bætir hann við: „Og stjórnin er einnig öll sammála um, að ekkert sérstakt í efnahags- eða atvinnulífi þjóðarinnar bendi nú til nýrrar gengislækkunar.“ Og enn bætir hann við: „ Ríkisstj. er að sjálfsögðu í fararbroddi í baráttunni gegn því, að slík ógæfa hendi þjóðina.“ „Slík ógæfa“, segir hæstv. forsrh. í Morgunblaðinu. Öðruvísi mér áður brá. Frá því 1950 hefur hæstv. forsrh. og blöð hans og Tíminn stöðugt kallað gengislækkunina bjargráð við útveginn og hreina þjóðarblessun. Nú er það ógæfa, segir hæstv. forsætisráðherra. Skal ég svo víkja að ræðu hæstv. fjmrh. Ræða hans var að mestu, þegar frá er tekinn greinagóður kafli, sem fjallaði um tekjur og gjöld á árinu 1953 og horfurnar á árinu 1954, að mestu sami lofsöngurinn um ástandið eins og blöð stjórnarflokkanna og hæstv. forsrh. hafa áður flutt. Peningarnir streyma í ríkissjóð, úr honum aftur til blessunar fyrir landsfólkið. Afkoman er ágæt og örugg. Tollar og skattar eru lækkandi, en samt fara alltaf tekjurnar langt, langt fram úr áætlun, 1954 væntanlega um 100 millj., og á árinu 1953 er rekstrarafgangurinn 92 millj. Meðan ég hlustaði á þessa ræðu hæstv. fjmrh., komu mér í hug ýmsar gamlar öfugmælavísur, sem ég ekki skal þylja hér. Ráðh. er ekki að eðlisfari raupsamur maður, það má hann eiga. Hann getur verið spaugsamur og hefur það stundum til að henda gaman að sjálfum sér. Mér fannst stundum, að hann brygði fyrir sig þessari kímni, þegar hann var að flytja ræðu sína. Öfugmælin voru svo augljós, þegar hann var að tala um lækkun skatta og tolla. Hvað segja nú staðreyndirnar í þessu efni? Samkvæmt frv. því, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir, að rekstrartekjur ríkissjóðs árið 1955 verði um 500 millj. kr., sem bersýnilega er allt of lágt áætlað, ef miðað er við áætlaðar tekjur 1954. Af þessari upphæð eru um 400 millj. skattar og tollar og um 100 millj. rúmlega tekjur af fyrirtækjum ríkissjóðs. Í því frv., sem hæstv. ráðh. lagði fyrir síðasta Alþ., til fjárlaga fyrir 1954, voru rekstrartekjurnar áætlaðar um 430 millj. alls. Hækkunin er því til þessa frv. 70 millj. kr., þar af um 60 milljónir hækkun af tollum og sköttum, en um 10 millj. kr. aukinn hagnaður á ríkisfyrirtækjum. Mér virðist fullkomið öfugmæli af hæstv. ráðh. að tala um lækkun skatta og tolla í þessu sambandi. Veit ég vel, hvaða rök hæstv. ráðh. flytur gegn þessu. Hann mun segja tollskráða skattstiga hafa ekki verið hækkaða á tímabilinu og benda á, að veitingaskatturinn eigi nú alveg að falla niður. Hann kemst þó aldrei fram hjá því, að gjöldin, sem af landsmönnum eru tekin í ríkissjóðinn, hafa hækkað og eiga að hækka samkv. áætlunum hans um a.m.k. þessar 60 millj. kr. að óbreyttum gildandi skattalögum. Og ekki má hann gleyma nýju viðbótunum, sem hann nefndi ekki í sinni ræðu. Ég vil gera ráð fyrir í öllu falli, að hann gleymi ekki að sjá um, að þær verði innheimtar. Hæstv. ríkisstj. hefur með brbl. lagt nýjan innflutningsskatt á bíla, sem áætlað er að muni nema á þessu ári 16 millj. kr. Þessar 16 millj. koma því í viðbót við þær 60 millj., sem ráðh. áætlar hækkun á gömlu sköttunum. - Það má ekki gleyma stærsta bitanum í þessu sambandi, þeim skattinum, sem stöðugt er reynt að fela fyrir landsfólkinu með því að taka hann ekki inn í fjárlög og ekki inn í ríkisreikninga. Á árinu 1953 munu bátagjaldeyrisleyfi - B-leyfi - hafa numið um 150 millj. kr. Bátagjaldeyrisálagið, styrkurinn til útvegsins, nam til uppjafnaðar nokkuð yfir 50%, eða samtals rúmlega 75 millj. kr. á því ári. Á þessu ári, 1954, er gert ráð fyrir, að upphæð B-leyfa muni nema um 200 millj. kr. og álagið á bátagjaldeyri talið nema 100 millj. kr., eða hækkunin á þessum eina lið, hinum dulda skatti, að minnsta kosti 25 millj. kr. Þessar tvær hækkanir einar saman nema a.m.k. 40 millj. kr. Afnám veltuskattsins, 2–21/2 millj., hrekkur skammt, finnst mér, upp í þessar hækkanir. Áætlaðar skatta- og tollahækkanir samkv. lögum og samkv. frv. ráðh. í heild á árinu 1955 virðist því mega reikna þannig: Áætlaðar hækkanir eldri skatta um 60 millj. kr., bílaskattur 18 millj. kr. og aukning álaga á bátagjaldeyri 25 millj. kr., og eru þá komnar þarna hækkanir upp á 101 millj. Er þá sleppt því, sem vantar á, að það, sem togurum er lagt með bílaskattinum, nægi til þess að tryggja rekstur þeirra, en það mun vera ekki minna en 20–25 millj. a.m.k. Töluglöggir menn geta reiknað út, hversu miklu þessi upphæð muni nema, þegar búið er að bæta við hana álagningu heildsala, umboðssala, smásala og öðrum milliliðakostnaði. Ætla má, að viðbótin, hækkunin, fari þá að nálgast 200 millj. kr., og í öllu falli verður hún aldrei lægri en eitthvað á milli 160 og 200 millj. kr. Þetta kalla stjórnarflokkarnir og blöð þeirra lækkun skatta og tolla. Þetta leyfi ég mér að kalla fullkomið öfugmæli, því að ljóst er, að hér er um gífurlega hækkun að ræða. En hvað er þá um öryggi atvinnulífsins, öryggi um afkomu almennings, sem ríkisstj. telur í svo ágætu lagi, góðærið, sem hæstv. fjmrh. talaði svo mjög um? Við skulum líta á fjárlagafrv. Í 20. gr. eru ætlaðar 5 millj. kr. til að bæta úr atvinnuörðugleikum í landinu. Allir vita, að sú upphæð þarf að hækka. Í sömu gr. eru ætlaðar 12 millj. kr. til afborgana og vaxta af ýmsum lánum með ríkisábyrgð, sem eru í vanskilum. Sú upphæð er í frv. hækkuð um 4 millj. kr. frá fyrra ári. Gefur þessi liður og hækkunin 50% nokkra mynd af atvinnuástandinu í landinu. Mest af þessum lánum er hjá sveitarfélögum og bæjarfélögum og tekin til þess að reyna að halda atvinnulífi í horfinu á þeim stöðum. Lítum svo loks á 19. gr. Þar eru ætlaðar til dýrtíðarráðstafana 50 millj. kr. Hverjar eru þessar dýrtíðarráðstafanir? Það eru greiðslur úr ríkissjóði til þess að greiða niður vöruverð, aðallega landbúnaðarvörur. Við þessa upphæð, sem án efa á eftir að hækka á þessu þingi, má bæta útgerðarstyrknum til togaranna, sem talið er að þurfi að nema Í millj. kr. á dag á hvern togara eða samtals um 40 millj. kr., ef ekki eru fundnar aðrar leiðir. Fara þá þessar uppbætur og niðurgreiðslur að nálgast 100 millj. kr. eða nærfelt tvöfalda þá upphæð, sem veitt var á fjárlögum fyrir gengislækkunina 1950 í sama skyni og átti þá alveg að falla niður eins og söluskatturinn, sem þá var á lagður til þess að mæta útgjöldum vegna dýrtíðarráðstafana, niðurgreiðslna og annars slíks. Sveitarfélögunum eru ætlaðar í beinan styrk til að halda við atvinnunni 17 millj. kr. Bátaútveginum er ætlað um 100 millj. kr. álag á gjaldeyrinn, til þess að hann geti haldið í horfinu, og togurunum eru ætlaðir 2000 kr. dagpeningar hverjum, og vantar þó sem svarar hálfri þeirri upphæð til þess, að endarnir nái saman. Auk þess þarf um 40 millj. kr. til þess að greiða niður verð á landbúnaðarvörum, til þess að fólkið við sjóinn geti keypt þær og bændur haldið búskap sinum áfram. Þetta er hið raunverulega mat ríkisstj. á afkomuöryggi landsmanna, öryggi atvinnulífsins í landinu. Þetta gefur allt aðra og sannari mynd af ástandinu heldur en ræður ráðherranna og þær greinar, sem ég hef vitnað í í blöðum stjórnarfiokkanna. Mér telst svo til, að samtals nemi sá styrkur, sem lög og fjárlög gera ráð fyrir til atvinnulífsins í landinu til þess að halda því gangandi, ekki minna en a.m.k. 200 millj. kr.: 100 millj. í bátaútveginn, 40 millj. í togarana, 40 millj. til niðurgreiðslu á landbúnaðarafurðum, og til atvinnuráðstafana og annars slíks í sveitarfélögunum um 17 millj. kr. Þetta eru um 200 millj. kr., sem þarf til þess að tryggja atvinnulífið, svo vel sem það nú er gert. Enginn raunsær maður getur tekið fullyrðingu hæstv. ríkisstj. um þessi efni alvarlega. Það er viðurkennd staðreynd, að ástandið í efnahagsmálum okkar, atvinnu- og fjárhagsmálum er svo ískyggilegt sem orðið getur. Bátaútvegurinn, togaraútgerðin, landbúnaðurinn fljóta nú á beinum styrkjum. Frjálsa verzlunin er með þeim hætti, að nú heimta bankarnir allt að 100% fyrirframgreiðslu upp í andvirði þeirra vara, sem pantaðar eru frá útlöndum. Með því móti eru þeir, sem ekki hafa nægileg fjárráð eða innhlaup í bankana, útilokaðir frá slíkum verzlunarviðskiptum, en einokunaraðstaða hinna, sem næg hafa fjárráðin, styrkt að sama skapi. Milliliðirnir raka saman gróða. Töp atvinnuveganna, fólksins, sem vinnur, verða þeim sívaxandi gróðalind. Því meiri sem styrkirnir og uppbæturnar eru, þeim mun meiri verður þeirra gróði. Hitt vita og allir, sem ekki loka augunum fyrir staðreyndum, að síðan Marshallhjálpinni lauk eru það tveir tekjuliðir, sem fjárhagsafkoma þjóðarinnar í raun og veru að miklu leyti hefur byggzt á. Annar er framkvæmdir varnarliðssveitanna hér í landi og sá erlendi gjaldeyrir, sem þaðan rennur. Hitt er afurðasalan til Sovétríkjanna og þeir útflutningsmöguleikar, sem viðskiptasamningurinn við Rússa hefur opnað. En báðir þessir tekjuliðir eru mjög ótryggir. Hinn fyrri, tekjurnar af dvöl varnarliðsins, vona flestir að verði brátt úr sögunni og falli niður. Menn vona, að vit og ábyrgðartilfinning verði yfirsterkari ofbeldisöflunum í heiminum, þannig að ekki þurfi lengur erlenda hersetu hér á landi. Hinn síðari verður því miður einnig að teljast mjög ótryggur. Því hlýtur jafnan að fylgja mikið öryggisleysi, þegar mikill hluti viðskipta með höfuðútflutningsvöru okkar er bundinn viðskiptum við eina þjóð. Ef það viðskiptasamband rofnar af einhverjum ástæðum, eru miklir erfiðleikar fram undan. Þá er voðinn vís að óbreyttu ástandi að öðru leyti. Verðþenslan er gífurleg og sívaxandi. Vísitalan er nú 158 stig, þrátt fyrir allar niðurgreiðslur, og segir þó ekki allan sannleikann. Krónan hefur stöðugt farið lækkandi síðan árið 1950. Hæstv. ríkisstj. kveðst vera í fararbroddi í baráttunni gegn gengislækkun, gegn því, að slík ógæfa hendi þjóðina, eins og hæstv. forsrh. orðaði það. Ég vil vona, að hæstv. ríkisstj. takist þetta. En traust mitt á hæstv. ríkisstj. til áhrifaríkra aðgerða í þessu efni er mjög veikt, harla litið. Hæstv. ríkisstj. er studd af sömu flokkum og ríkisstj. sú, sem mynduð var árið 1950. Flestir ráðh. eru hinir sömu. Sú stjórn var til þess mynduð að lækka gengið. Það var þá bjargráð, en ekki ógæfa. Hún lækkaði gengið þá þegar á íslenzkri krónu um 42%. Hún hefur haldið áfram á sömu braut síðan, aftur lækkað gengið með bátagjaldeyrisálögum, afnumið verðlagseftirlit og húsaleigueftirlit, svipt burt öllum hömlum á gróðastarfsemi fjáraflamanna í hverri mynd sem er. Enn er haldið áfram á sömu braut. Húsnæðismálin eru erfiðustu málin viðfangs að mörgu leyti hér á landi nú. Fyrir utan að taka gróða af milliliðastörfum við verzlun með vörur, þjónustu og annað slíkt er það stórfelld tekjulind fyrir gróðamennina í landinu að annast nú peningaverzlunina, taka hana frá bönkunum og í sínar hendur. Verðbréfin, sem menn eru að reyna að selja til þess að fá þak yfir höfuðið og tryggja með öruggum veðrétti og ríkisábyrgð, ganga kaupum og sölum fyrir 2/3 verðs. Tugum milljóna raka fjárbraskarar saman á slíkri peningaverzlun. Á þetta horfir ríkisstjórnin aðgerðalaus. Ég vil fullyrða, að í fjárhagsmálum þjóðarinnar og að því er afkomuöryggi snertir hefur stöðugt sigíð á ógæfuhlið síðan árið 1950. Því miður fæ ég ekki annað séð en að fjárlfrv. það, sem hér liggur fyrir, og stefna ríkisstjórnarinnar á s.l. árum bendi til, að svo verði áfram, því miður.