Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (SE): Þetta frv. er nákvæmlega samhljóða tilskipuninni um undanþágu frá bannlögunum frá í fyrra, að öðru leyti en því, að orðin „til ársloka 1923“ eru feld niður, og því, að bætt er við sektarákvæðum. Að öðru leyti er málið svo alkunnugt og skýrt, að óþarfi er að fjölyrða meira um það. Skal jeg svo að lokum aðeins leyfa mjer að stinga upp á því, að málinu verði vísað til háttv. allsherjarnefndar.

Jón Baldvinsson Jeg saknaði þess úr ræðu hæstv. forsætisráðherra (SE), að hann skýrði frá því, hvað ríkisstjórnin hefði aðhafst í þessu máli frá því á síðasta þingi, því ef marka má orð þeirra, sem atkvæði greiddu með þessu máli í fyrra, en þó töldu sig bannmenn, ætluðust þeir til þess, að undanþágan stæði aðeins sem allra styst. Og líkur mun verið hafa vilji landsmanna yfirleitt. En hins vegar hefir stjórnin gengið lengra en ástæða var til í framkvæmd laganna hjer innanlands, þar sem hún hefir sett upp áfengissölur á ýmsum stöðum, gagnstætt vilja hjeraðsstjórnanna. Það er ómögulegt að hugsa sjer, að krafa Spánverja hafi náð svo langt. Þegar búið er að láta undan með því að leyfa innflutning á vínum og vínið er fáanlegt í útsölu ríkisins, er kröfunni fullnægt. En hæstv. ríkisstjórn hefir gengið lengra. Hún hefir þröngvað ýmsum hjeruðum til að hafa vínsölu þvert ofan í yfirlýstan vilja þeirra. Og ber því að víta ríkisstjórnina fyrir þetta. Og það því fremur, sem allmargir eru þeirrar skoðunar, að lögin um takmörkun gegn áfengisveitingum, sem voru í gildi áður en bannlögin komu, komi í gildi við undanþáguna, og það sje því rjettur hjeraðsstjórna að ákveða, hvort vínveiting og vínsala skuli fara fram í hjeraði þeirra eða ekki. Þetta hefir ríkisstjórnin virt að vettugi, og ber einnig að víta hana fyrir það. Það er líka undanhald hjá hæstv. ríkisstjórn í þessu máli, að í frv. stjórnarinnar er kipt í burtu því ákvæði í núgildandi lögum, sem bindur undanþáguna við eitt ár, en með frv. stjórnarinnar er því eiginlega slegið föstu, að þessi lög eigi að standa áfram. Og þó að auðvitað megi taka þau upp á næsta þingi, þá er það þó ekki eins sjálfsagt eins og nú er. Og þetta undanhald er áreiðanlega ekki til neins góðs.

Forsætisráðherra (SE): Jeg verð að játa það, að ræða hv. 2. þm. Reykv. (JB) kom mjer nokkuð á óvart, því hjer hefir ekkert annað skeð en það, sem stjórnin lýsti yfir, að hún mundi gera, í þinglokin í fyrra, nefnilega leggja svona frumvarp fyrir þingið. - Var þetta og skilyrði fyrir bestu kjörum áfram hjá Spánverjum. Stjórnin hefir því algerlega hagað sjer eftir loforðum sínum, er voru í samræmi við þingviljann, og tek jeg því með engum þökkum móti ávítum í þessu máli. Um hitt atriðið, hvernig stjórnin hefir framkvæmt lögin, er það að segja, að það var auðvitað á stjórnarinnar valdi og má auðvitað um deila, hve langt skyldi farið, en þess skal þó geta, að jeg rjeð engu til lykta fyr en jeg hafði ráðið ráðum við þá, sem kunnugastir voru þessu máli, meðal annars formann íslensku sendinefndarinnar. Um framkomu sumra hjeraðsstjórna í málinu verður það vægast sagt, að hún var ekki lofsverð. Vissu þær vel, að mótmæli þeirra mundu að engu metin, en ef þau hefðu verið tekin til greina, hefði fiskmarkaðinum stafað hætta af því. - Jeg veit, að jeg hefi verið kallaður Gissur Þorvaldsson í einu blaði hjer, út af framkomu minni í þessu máli. Jeg ljet mjer það í ljettu rúmi liggja, en vera má, að margir reynist Gissurarnir um það leyti er frv. þetta verður að lögum. Annars vil jeg láta þess getið, að jeg er fús að gefa nefndinni ýmsar upplýsingar, sem jeg get ekki gert hjer fyrir öllum þingheimi.

Jón Baldvinsson Hæstv. forsætisráðherra tók orð mín allóstint upp, en svaraði þó ekki aðalatriðinu, því, hvað stjórnin hefði gert til að losast við Spánarvínin. Var það vilji þm. í fyrra, að sem minst undanhald yrði í máli þessu; má þar minna á ræðu háttv.frsm. viðskiftamálanefndar. En nú hefir stjórnin slegið því föstu í löggjöfinni, að ástand þetta skuli haldast um óákveðinn tíma. Trúi jeg vart, að það verði samþykt, eftir röddunum í fyrra að dæma. Óþarfi var það af hæstv. ráðherra í SE) að fara að minnast á ummæli blaðanna. Það var algerður óþarfi af honum að láta hafa eftir sjer ummæli þau, er danska blaðið flutti, og er hann ásökunarverður fyrir það, því Spánarsamningarnir voru ekki af frjálsum vilja gerðir, heldur nauðung. En ummæli hæstv. forsætisráðherra gefa í skyn, að okkur sje þetta ekki svo nauðugt.

Forsætisráðherra (SE): Jeg sagði danska blaðamanninum, að 1 árs undanþágan hefði verið samþykt af því að við hefðum verið tilneyddir til þess að stofni ekki fiskmarkaði vorum í voða. Er hann spurði mig, hvað framvegis mundi gert, svaraði jeg, að frv. mundi samþykt eða undanþágan framlengd, en tók jafnframt fram, að þetta væri gert af hinni knýjandi nauðsyn. Mundi það hafa verið heppilegt fyrir fjárhagshorfurnar, ef jeg hefði sagt annað? Annars er það ekki í fyrsta skifti, sem sumir bannvinir vilja koma mjer til höfuðs.

Forsætisráðherra (SE): Hv. deild er það kunnugt, að því var lýst yfir af stjórninni í fyrra, að hún mundi gera tilraun til að gera, embættabáknið einfaldara en það er nú. Fóru flestar raddir í þinginu í fyrra í þá átt, að full nauðsyn væri á því, að ekki yrði fjölgað embættum, og dregið yrði úr kostnaði við embættabáknið. Stjórnin hefir nú reynt til að efna þetta loforð sitt. Leggur hún til, að lögð verði niður 9 embætti. Jafnframt mun stjórnin, ef hún verður þess áskynja, að frv. þessum verði vel tekið, koma fram með fleiri tillögur og frv. til sparnaðar. Skal jeg þá leyfa mjer að víkja að frv. um embættaskipunina. Þar er um niðurlagningu 6 sýslumannsembætta að ræða, og verður fyrsta spurningin sú, hvort sýslumennirnir geti gegnt hinum nýju embættum, og svo hitt, hvort embættin verði svo stór, að almenningi verði óþægindi að því. Í frv. er gerð nákvæm grein fyrir störfum sýslumanna og nægir að benda á, að ekkert hinna nýju embætta mundi að nokkrum mun verða erfiðara en Suður-Múlasýsla er nú og ýms önnur embætti hjer, svo sem Ísafjarðarsýsla og Eyjafjörður og Siglufjörður, áður en þau voru aðskilin. Hafa þó nógir viljað embætti þessi, og fólk ekki kvartað undan því, að embættismennirnir væru ofhlaðnir störfum. Þau andmæli hefi jeg heyrt gegn þessu frv., að verið sje að kippa burt þeim embættum, sem í hávegum sjeu hjá þjóðinni. En þar til er það að segja, að þessar breytingar fara ekki í þá átt yfir höfuð að afnema þessi embætti, heldur í þá átt að gera þau stærri og veglegri. Og verði það ekki gert, þá glata þau sínu forna áliti. Þjóðin hefir ekki ráð á að halda uppi smáembættum með háum launum í smásýslum, eins og t. d. Dalasýslu og Rangárvallasýslu. Er það sjálfsagt, að sjá embættismönnum landsins fyrir nægum viðfangsefnum. Við það vaxa kraftarnir og manngildið. Þess er og enn að gæta, að minni þörf er lögfræðings nú í sýslu hverri en áður var, vegna betri samgangna og símasambanda. Í rökstuðningi frv. er sagt, að aðalstörf sýslumanna sjeu dómarastörfin. Þau taka að vísu engan veginn mestan tíma, en eru að ýmsu leyti afarþýðingarmikil fyrir þjóðfjelagið. Ef athugað er, hvernig þessi störf koma niður á 10 ára bil, sjest, að minna er af dómsmálum í Árnes- og Rangárvalla og Vestur-Skaftafellssýslum heldur en í Suður-Múlasýslu einni. Þessar tölu tala. Þær sýna, að þessi eina sýsla er erfiðari en allar hinar. Dómsmálin eru besti mælikvarðinn á það, hve viðskiftalífið er fjörugt og lifandi, og þar sem það er í mestum blóma, þar er mest þörf embættismanna. Er þess og að gæta, að samgöngur eru þægilegri og betri í sýslum þessum en Suður-Múlasýslu. Frumvarpi þessu eru samfara 2 fylgifrv. Annað um manntalsþing. Vík jeg síðar að því. En hitt er um það, að í sýslum þeim, sem lagðar verða niður, komi sjerstakir oddvitar, kosnir af sýslunefndum. Halda sýslurnar við þetta fullu sjálfstæði sínu. Um hitt mun enginn efast, að færir menn fáist í sýslunum til að gegna störfum þessum. Er þetta í fullu samræmi við öldu þá, sem nú gengur bæði innanlands og utan, að sýslurnar og bæirnir fái sem mest sjálfstæði og vald til að ráða sínum eigin fjármálum. Held jeg, að ómögulegt sje að mótmæla, að hjer verði um mikinn sparnað að ræða. Þær aðfinningar hefi jeg heyrt gegn frv., að álits sýslunefnda hafi ekki verið leitað. Jeg vissi, að það var þýðingarlaust, því að þær mundu allar vera á móti því, en vilji þingið spara, má ekki fara eftir því. Læt jeg svo úttalað um frv. að sinni, en óska, að það fari til allshn., ef ekki þykir ástæða til að vísa því til sjerstakrar nefndar.

Bjarni Jónsson Jeg gæti hugsað, að ýmsir sparnaðarmenn myndu spara vængi við þetta frv. Mjer hefði þótt eðlilegast, að stjórnin leitaði álits og vilja landsmanna í þessu máli. En að ráðast beint á kjósendur er meiri ofurhugur en jeg hefði treyst stjórninni til. Mínir kjósendur álíta þetta að minsta kosti árás á sig, er sjá má af þingmálafundargerð úr Dalasýslu, sem jeg skal lesa kafla úr, með leyfi hæstv. forseta: „Fundurinn lýsir óánægju sinni yfir þeirri stefnu, er virðist hafa ráðið á undanfarandi þingum, að fækka embættismönnum til sveita, jafnframt því sem þeim hefir verið fjölgað í kaupstöðum landsins. Yfirleitt telur fundurinn hvorki sanngjarnt nje heppilegt að leggja niður eða sameina embættin, sem nú eru til sveita, en telur líklegt, að betur megi nota starfskrafta ýmissa embættismanna í Reykjavík, og að sameina megi þar ýms skyld embættisstörf og draga úr starfsmannahaldi við ýmsar opinberar stofnanir, til sparnaðar.“ Þetta er að miklu leyti rjett athugað. T. d. er stjórnarráðið ólíku yfirferðarminni sýsla, en Árnes- og Rangárvalla- og Vestur-Skaftafellssýslur. Og þó að löng sje leiðin milli skrifstofanna í stjórnarráðinu, virðist einn maður betur getað annað þeim en öllu Suðurlandsundirlendinu. Auðvitað gætu sýslumenn annað hinum nýju sýslum með 2 löglærða fulltrúa.  (Forsrh. SE: Þess þarf ekki)  . Það myndu þeir þó fá von bráðar. Auk þess á nú að launa sýslunefndaroddvita sjerstaklega.  (Forsrh. SE: Einar 300 kr. á ári)  . Höfðingi mikill er sá, sem talar, en þó þykist jeg vita, að þinginu muni síðar farast enn höfðinglegar við þessa starfsmenn. Enginn sparnaður mundi af þessu vera fyrir ríkissjóð í næstu 10–20 árin, því að þeir, sem í embættum þessum sitja, er leggja á niður, eru flestir ungir menn. Þetta eru því einungis hillingar, sparnaðarsálmar, en ljettir ekki á ríkissjóði. Rjettara hefði verið að biðja stjórnina um að tilgreina í fjárlögunum ágóða af tóbakseinkasölu, víneinkasölu o. s. frv., með sundurliðuðu mannahaldi, og vita, hvort ekki mætti spara einhvern af tóbaksembættismönnum, víneinkasölumönnum o. s. frv. Þar mætti spara strax, og þar væri rjett að spara. En gegn tillögum þeim, sem hjer liggja fyrir, vil jeg lýsa yfir eindregnum mótmælum mínum og kjósenda minna. Jeg tel ekki happasælt að rífa niður allar gamlar endurminningar og það, sem á erlendu máli kallast „traditionir“, að skafa alt af sjer, jafnvel nöfnin sjálf, sem minnir á, að hjer hafi búið íslensk þjóð í íslensku landi. En allar þessar tillögur miða í þá átt. Þær bera vott um dæmalaust virðingarleysi gagnvart sögu þjóðarinnar, orðsýki, er menn reyna að fá lof fyrir sparnað, sem kemur hvergi fram, og skammsýni, þegar litið er til framtíðarinnar.

Forsætisráðherra (SE): Samþykt þingmálafundarins í Dalasýslu hefir ekki breytt skoðun stjórnarinnar í þessu máli. Auðvitað er kjósendum þar illa við, ef sýslumaðurinn verður tekinn af þeim einum. En kjósendur háttv.þm. Dala. (BJ) eru svo hagsýnir menn, að þeir myndu ekki setja sig á móti stórfeldum sparnaði, þó að bitnaði á þeim að einhverju leyti. Annars hefðu þeir ekki kosið hv.þm. (BJ) á þing ár eftir ár, eins og jeg vona að þeir haldi áfram að gera framvegis. Hv. þm. (BJ) mintist á starfsmenn hjer í Reykjavík. Þó að þetta frv. verði samþykt, kemur það alls ekki í veg fyrir, að starfsmönnum ríkisins hjer í bæ verði fækkað, heldur þvert á móti. Ef stjórnin þykist finna verulega sparnaðarviðleitni í þinginu, mun hún reyna að spara og koma með sparnaðartillögur á fleiri sviðum. Satt er það, að fljótlegri er yfirferðin í stjórnarráðinu heldur en í Árnes-, Rangárvalla- og Vestur-Skaftafellssýslum, en þó mun þar ráðið stærri ráðum. Hv. þm. (BJ) sagði þann galla á frv., að það væri sparnaðardraumur, er ekki kæmi til framkvæmda fyr en eftir langan tíma. Það er vitaskuld, að sparnaðurinn kemur hvorki í ljós í ár nje að ári. En ef mönnum er nokkur alvara á að gera embættakerfin einfaldari, verður að byrja einhverntíma og skera í burtu þau embætti, sem komist verður af án, jafnóðum sem þau losna. Háttv. þm. drap enn fremur á, að of margir starfsmenn myndu við landsverslun, vínverslun o. s. frv.

Það sagði jeg ekki, heldur, að stjórnin þyrfti að sundurliða mannahald þar

. Um þetta hafa og gengið miklar sögur. Jeg skal geta þess, að þegar jeg fór til útlanda og hr. Mogensen með mjer, var það ákveðið til bráðabirgða að byrja skyldi, þegar er hann kæmi heim, á smásölu og stórsölu. í upphafi var allmikið keypt og þurfti því marga menn við afgreiðslu. Þá var búist við, að verslunin skyldi sjálf tappa vín af tunnum, og er allmikil fyrirhöfn við það, en það drógst nokkurn tíma. Síðan var starfsmönnum fækkað um 5, og eru nú 4 menn á skrifstofu, 4 yfir vörubirgðum og 4 í búð og auk þeirra einn vikadrengur. Getur vel verið, að enn megi fækka starfsmönnum í þessari verslun, og vona jeg, að nefnd gefist kostur að athuga það mál. Jeg er því á engan hátt mótfallinn, að einfaldara skipulag komist á verslanir landsins, ef því verður við komið. Síður en svo. En nú getur þingið athugað það. Þá talaði hv.þm. (BJ) um, að hjer væri verið að rífa niður það, sem gamalt er og íslenskt. Þetta skil jeg ekki. Til þess er ætlast, að sýslumannsembættin verði framvegis. En jeg get eigi talið, að endurminningum þjóðarinnar sje misboðið, þó að þessum embættum sje fækkað, þegar tímar breytast. Jeg er ósamþykkur því dekri við það, sem er gamalt, að ekki megi koma búskap þjóðarinnar í betra horf vegna þess eins. Að tala um virðingarleysi í þessu sambandi er hjegómi, sem jeg er hissa á, að nokkur skuli láta til sín heyra. Má vera, að þvílíkt og annað eins hafi áhrif á kjósendur, en hjer á það alls ekki við, og nær ekki tilgangi sínum.

Bjarni Jónsson Þar sem hæstv.forsrh. (SE) mintist á virðingarleysi gagnvart því, sem er þjóðlegt, sýndi hann, að hann hefir þetta sjúkdómseinkenni á mjög háu stigi. Jeg get sagt hæstv.forsrh. (SE), að jeg held ekki kjósendaræður á Alþingi, og jeg þori að ganga á móti vilja kjósenda minna, þegar svo ber undir. En í þessu mál er jeg sammála þeim. Hæstv. forsrh. (SE) taldi það ekki virðingarleysi fyrir endurminningum þjóðarinnar, þó að sýslumannaembættum sje fækkað. Þetta, að hræra öllu í graut, kalla jeg virðingarleysi. Það er ekki eitt, heldur alt, sem þjóðin vill láta minna sig á fortíðina. Hvert hjerað vill halda áfram að vera sjálfstæð heild, svo sem hingað til hefir verið. Þetta er vilji kjósenda, og hann er fullvalda hjer í landi. En að berja sparnaðarlóminn á móti kjósendum, tel jeg óþarfa hetjuskap. Þetta er og draumur, sem ekki rætist fyr en eftir 10–20 ár, og því ekki sparnaður, heldur sparnaðarhjal. Annars er það undarlegt að fækka sýslumönnum eftir því sem fólkinu fjölgar, og steypa saman embættum eftir að störfin eru orðin fleiri og margbrotnari. Á þessari hugsunarvillu hvílir frv. Hæstv. forsrh. (SE) talaði um, að annað muni hafa vakað fyrir mönnum á þingmálafundinum í Dalasýslu en jeg las upp. Þetta er rangt. Dalamenn vita eins vel og jeg og hann, hvað um var að ræða. Þeir vissu, að nú átti ekki að ráða á þá eina, eins og fyr, heldur og marga aðra. En þeir eru á sama máli sem fyr; vilja ekki, að sýslumaðurinn sje tekinn frá öðrum, fremur en frá þeim sjálfum. Hæstv. forsrh. (SE) hefir sjálfur verið sýslumaður í Rangárvallasýslu og síðar í Vestur-Skaftafellssýslu. Hann gat þá ekki um leiðindi vegna þess, hve lítið væri að gera. En ef hann ætti að taka einn 3 sýslurnar á Suðurlandsundirlendinu, hygg jeg að þær myndu verða honum ofurefli, og er hann þó duglegur maður. Jeg hygg, að þessar sparnaðarráðstafanir hæstv. stjórnar muni einungis verða til eyðslu. Frv. þetta mun fráleitt ná samþykki þingsins, en af því spinnast langar umræður og tafir frá öðrum nytsamari þingstörfum.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi þá misskilið kjósendur mjög, ef þeir eru yfirleitt mótfallnir sparnaði. Það getur vel verið, og er skiljanlegt, að mönnum í hverri sýslu um sig þyki sárt að missa sýslumann sinn. En yfirleitt verða kjósendur að fórna slíku vegna hagsmuna heildarinnar. Að hjer sje ekki um sparnað að ræða, þykir mjer fullfreklega mælt. Þetta hefði einhverntíma þótt sparnaður, og hefir oft orðið mikið tal um minni sparnað en hjer ræðir um. Hjer er um margfalt meiri sparnað að ræða en mönnum hefði komið til hugar að bera fram áður. Vona jeg því, að menn hugsi sig um tvisvar, áður en þeir fella þetta frv. En ef frv. nær samþykki þingsins, sýnir það, að alvarlegur rekspölur er kominn á að minka embættiskostnað hjer á landi. Það er ljóst, að aldrei verður unt að vinna stórt í þessa átt eða aðrar, án þess að einhverju þurfi að fórna. En vilji menn ekki fórna neinu, verður sparnaðurinn einungis hjal.

Hve miklu myndi þessi sparnaður nema, t. d. 1930?

. Aðalatriðið í þessu máli er ekki að spara í ár, heldur hitt, að koma sparnaðinum í kerfi. Vjer verðum að hugsa um framtíðina og koma embættakerfinu í það horf, er þjóðinni hæfir. Gangi þetta vel, verður sparað á fleiri stöðum. En þjóðin getur ekki til frambúðar borið þetta mikla embættakerfi, hún ris ekki undir þeim útgjöldum, er það bakar henni.

Jón Sigurðsson Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er fram borið sem sparnaðarfrv. Menn verða að álíta það viðleitni stjórnarinnar til þess að uppfylla eitthvað af þeim loforðum um sparnað, sem hún gaf í fyrra. En jeg verð að játa, að þegar jeg lít yfir þetta frv. stjórnarinnar í heild, flýgur mjer ósjálfrátt í hug, að hæstv. stjórn hafi leitað fyrir sjer, hvar hún gæti gripið niður í sparnaðartillögum, sem síst mundu ná samþykki þingsins. Hjer á jeg við alt þetta frv., sem heild, en vel má vera um einstaka embætti, að leggja mætti það niður. Jeg lít svo á, að með frv. því, sem hjer liggur fyrir, sje verið að taka úr hægri vasanum og stinga í þann vinstri. Þegar menn reyna að spara, er það því aðeins sparnaður, að það spari þjóðfjelaginu útgjöld. Ef sparað er fyrir ríkissjóð, má sá kostnaður ekki koma niður á almenningi á annan hátt. Í hinum stærri núgildandi sýslum, sem frv. gerir ráð fyrir að leggja niður, myndu, um leið og breytingin kæmist í framkvæmd, setjast að lögfræðingar, sem almenningur leitaði aðstoðar hjá. Þessir menn myndu selja leiðbeiningar sínar; þeir þurfa að lifa, og þeir myndu setja það verð á vöru sína, að lífvænlegt væri fyrir þá. Hygg jeg, að útgjöld hjeraðsbúa til þessara manna myndu slaga hátt upp í sýslumannslaun. Sýslumenn þurfa oft að ferðast í embættiserindum, og í hinum nýju sýslum tækju þau ferðalög oft mjög langan tíma. Hæstv. forsrh. (SE) gat þess, að sýslubúar gætu jafnan símað til sýslumanns. En hvernig færi, ef sýslumaður væri þá á ferðalagi, jafnvel svo vikum skifti? Eftir svo sem 1 eða 2 ár segðu allir, að sýslumaður þyrfti að hafa lögfræðing til aðstoðar, og hvað er þá orðið af sparnaðinum? Jeg sje því ekki, að sparnaður verði fyrir þjóðfjelagið yfirleitt, ef þetta frv. verður samþykt, þó að ríkissjóði sparaðist ef til vill eitthvað fje við það. En hverju gegnir, að hæstv. stjórn hefir ekki litið nær sjer? Í fyrra var um það rætt að sameina hæstarjett og lagadeild háskólans, eða fækka dómendum í hæstarjetti að öðrum kosti. Hæstv. stjórn lagði þá á móti sameiningu þeirra embætta. Þó hefir það komið í ljós, að sú sameining er vel framkvæmanleg, þar sem einn dómandi í hæstarjetti hefir síðan verið jafnframt settur til að gegna kenslustörfum í lagadeildinni. En sjeu menn mótfallnir þessu, hví þá ekki að fækka dómendum í hæstarjetti? Það eykur landsmönnum engin útgjöld, en er til sparnaðar fyrir ríkissjóð. Jeg nefni þetta einungis sem dæmi þess, hvar stjórnin hefði getað gripið niður öllum að meinalausu, og hefði verið þakklátur stjórninni, ef hún hefði borið fram tillögur í þessa átt. Hæstv. forsrh. (SE) sagði, og lagði áherslu á, að sýslumennirnir hefðu nú ekki nóg að starfa. Hjer liggur fyrir skrá um skrifstofukostnað sýslumanna, og sje jeg, að hann er áætlaður frá 850–3500 krónur í þeim sýslum, sem stjórnin vill leggja niður, í flestum um 2500 krónur; það er talsverð ófeilni af hæstv.forsrh. (SE) að segja svo, með þetta fyrir framan sig og upp í opið geðið á oss, að sýslumenn hafi ekki nóg að starfa. Til hvers gengur þá þetta fje? Er stjórnin að gefa mönnunum það? Þá mintist hæstv.forsrh. (SE) á skipulag sýslunefnda og kosningu sýslunefndaroddvita. þessar sýslur, sem eiga nú að missa sýslumenn sína, mega sannarlega vera þakklátar stjórninni fyrir hennar landsföðurlegu umhyggju. Það er ekki nóg með, að þær sjeu sviftar sýslumönnum sínum, heldur eiga þær í ofanálag að kosta sjerstaka sýslunefndaroddvita, en þær sýslur, sem halda sýslumönnum sínum, þurfa engu slíku til að kosta. Að vísu er ekki gert ráð fyrir hærri launum til þeirra en 300 krónum. En hræddur er jeg um, eins og hv.þm. Dala (BJ), að þau launakjör standi ekki nema 1 eða 2 ár, og menn verði síðan neyddir til að hækka þau. Þetta getur því orðið talsverður ábætir á sýslusjóði, auk allra óþæginda, er af breytingunni mundi leiða. Hæstv. forsrh. (SE) sagði, að stjórnin vildi spara, og kvað fleiri sparnaðarfrv. mundu koma á eftir, ef þessu yrði vel tekið. Jeg sje ekki í hvaða sambandi þetta frv. stendur við önnur hugsanleg frv. En jeg skal fús að styðja hæstv. stjórn í hverri skynsamlegri sparnaðarviðleitni, þó jeg geti ekki verið samþykkur þessu frv., og vona jeg, að sama gegni um fleiri þingmenn.

Þorsteinn Jónsson Allar raddir, sem hjer hafa heyrst um frv. þetta, hafa snúist gegn því, að undantekinni rödd stjórnarinnar sjálfrar. Mætti því ætla, að deildin væri öll andvíg frv. Jeg lít nokkuð öðrum augum á þetta mál en flestir þeir, sem talað hafa um það, og því vil jeg gera nokkurra grein skoðunar minnar. Því hefir verið hreyft til andmæla frv., að sýslutakmörkin væru svo gömul, að goðgá væri að breyta þeim. En hjer er ekki um það að ræða að breyta takmörkum sýslna, heldur lögsagnarumdæmum. Hefir stærð þeirra áður verið breytileg og sýslumenn fleiri en nú eru. Er því ástæða þessi harla lítilsverð. Þá hefir það líka verið sagt, að embætti þessi væru orðin svo gömul, að ræktarleysi væri að afnema þau. Hjer er ekki um afnám, heldur aðeins fækkun að ræða. Ástæðan er því einskis virði. Þá hefir frv. verið fundið það til foráttu, að engin sparnaður fylgdi því í bili. Það er rjett, og væri auðvitað betra, ef sparnaðurinn kæmi strax, en hann kemur síðar, og við það má vel una. Það er auðvitað, að hvar sem um niðurlagningu embætta er að ræða, verður skarð eftir, en spurningin er einungis, hvar skarðið sakar minst, og jeg hygg það vera einmitt hjer. Leikur engin efi á, að Suður-Múlasýsla er mun , erfiðari heldur en Dala- og Strandasýslur sameinaðar, og jafnvel erfiðari en nokkurn sameining sú, sem frv. ræðir um. Að sinni skal jeg svo ekki fjölyrða meira um frv.

Forsætisráðherra (SE): Mjer kom það dálítið á óvart að heyra hv. 2. þm. Skagf. (JS) tala á móti frv. þessu. Jeg gat ekki varist þess að hugsa: Og þú líka, barnið mitt Brútus. Hann taldi, að ef sýslurnar yrðu svona stórar, þá mundu lærðir lögfræðingar setja sig niður í sveitunum. Þetta er misskilningur. Lögfræðingarnir setjast niður í stærri kaupstöðunum; út um sveitirnar hefðu þeir aldrei nægilegt að gera. Sýnir ástæða þessi, að erfitt er að vega á móti frv. með rökum. Þá sagði hann, að hætta yrði á því, að sjaldan næðist til sýslumanna heima. Á því yrði ekki mikill munur frá því sem nú er, og hefi jeg ekki heyrt um það kvartað. Þá sagði hann, að ekki væri ástæða til að láta sýslumenn hafa skrifstofufje, ef svo lítið væri að gera hjá þeim. Til þessa er því að svara, að margir, t. d. sýslumaður Dalamanna, hafa mjög lítið skrifstofufje, og enn fremur, að það verður hlutfallslega dýrari allur skrifstofurekstur, þegar embættin eru smá en mörg. Veldur því hitun o. fl. Mundi sparast samkvæmt frv. um 18 þús. kr., og mætti verja því fje til skrifstofukostnaðar hinna nýju embætta. En öllum má vera það ljóst, að hin mesta nauðsyn ber til þess í okkar litla þjóðfjelagi, að færustu mennirnir, og þeir sem í þýðingarmestu embættunum sitja, fáist ekki við skýrslugerð og önnur þau störf, sem hver óvalinn maður getur int af hendi. Slíkt er hinn mesti ósparnaður. Bestu kraftarnir eiga að hafa tilsvarandi viðfangsefni að glíma við. Þetta vinst, ef embættin eru stór. Þá skal jeg víkja nokkru að hæstarjetti. Sú till. kom fram í fyrra, að fækka dómendum um tvo og búa til millirjett. Hygg jeg, að þetta hefði gefið góða tryggingu, en sparnaður hefði enginn orðið. Þvert á móti. Hin till., sem líka kom fram, um að fækka dómendum um tvo, án þess að millirjettur verði stofnaður, er líka athugunarverð, en jeg var mjög deigur við að koma fram með frv., sem veikti svo okkar nýstofnaða hæstarjett.

Bjarni Jónsson Hv. þm.N.-M. (ÞorstJ) sagði, að Dala- og Stranda- sýslur mundu ljettari en Suður-Múlasýsla ein. Geri jeg ráð fyrir, að hann þekki Suður-Múlasýslu jafnvel sem jeg hinar. Hygg jeg, að hann mundi komast á aðra skoðun, ef hann þekti Strandasýslu. En vita mætti hann, að ljettara er að sigla um firði Austfjarða heldur en úr Hvammsfjarðarbotni í Hrútafjörð. Það virðist auðsætt, að ef sýslumenn eru góðir, þá er sveitunum best borgið að hafa þá sem flesta; er því einsætt, að betra er að hafa 3 góða sýslumenn en 1, þótt góður kunni að vera. Annars hygg jeg, að nær lægi þinginu að hugsa um það og gera eitthvað til þess að bæta lánstraust landsins með því að taka lán til að borga lausar skuldir, heldur en að rífast um markleysu þessa og láta sig dreyma um sparnað út í loftið.

Forsætisráðherra (SE): Jeg held, að það sje engin minkun að því, þótt reynt sje að koma embættisskipun þjóðfjelagsins í sæmilegt horf í framtíðinni. Ætti enginn þm. að óttast, að það yrði honum að aldurtila í kjördæmi hans.

Eiríkur Einarsson Ekki þarf jeg sem Árnesingur að vera hæstv. stjórn vanþakklátur fyrir það, að í þessu sýslumannafrv. ætlar hún valdsmanninum í Vestur-Skaftafells-, Rangárvalla- og Árnessýslu að hafa heimilisfang og aðsetur í hinni síðasttöldu sýslu, en hvort öðrum þykir jafnsjálfsagt að lögbjóða það, er annað mál. Annars er skemst frá að segja, að jeg er frv. mótfallinn. Það er handahófsverk; embættum einhvern veginn haugað saman. Fækkað sýslumönnum að nafninu til, en störfunum ekki ráðstafað, störfum, sem þó mun ætlast til að haldið sje áfram. Jeg held því að vísu fram, að þing og stjórn þurfi að gera alt sitt til í þeim efnum að eyða og fækka óþarfa embættum í landinu, og síst af öllu fjölga þeim. En með þessu frv. er byrjað á öfuga endanum. Sýslumannaembættin eru gömul og samrgóin meðvitund þjóðarinnar um embættismenn sem þarfa menn og nauðsynlega, hvern í sinni sýslu. Frv. þessu mun því fyrst og fremst mótmælt af almenningi vegna eðlilegrar fastheldni og trygðar við afgamla embættaskipun. Er þetta því eðlilegra sem bændum finst, og það með rjettu, að þar sem sýslumaðurinn er, eigi þeir rjett á leiðbeiningu og handleiðslu um öll þau mál, er á hans sviði liggja, málefnum viðskiftalífsins. Þetta er svo verulegt atriði og mikilsvert, að síst er að furða, þótt bændur í hinum dreifðu og strjálsbygðu hjeruðum landsins vilji ekki láta lausa þessa embættismenn sína, eða fækka þeim svo, að helmingi torveldara eða jafnvel ómögulegt verði á eftir að njóta þess liðsinnis, er góður sýslumaður getur veitt, og tryggingin fyrir, að þessir embættismenn batni við að fækka, er engin. Og ekki nóg með það; sparnaðurinn, er frv. hefði í för með sjer, yrði sennilega enginn. Ef hann ætti einhver að vera, yrði störfunum að fækka; þeim, sem falið yrði að gegna þeim, hlyti ríkið að borga fyrir starfa sinn, en verkunum yrði bara slegið á dreif og alt gert óvissara og sundurlausara en áður, ef þessi sýslusameining ætti fram að ganga. Annað mál væri, ef dómsvald og umboðsvald yrði hreinlega aðskilið, en því er nú ekki að heilsa. Að byrja embættisniðurskurðinn á sýslumönnunum, væntanlega í óþökk þorra landsmanna, sjerstaklega sveitabænda, er einn liðurinn í þeirri tæmingar og undanhaldspólitík, er flest sækir nú í og stefnir frá fjalli til fjöru. Um kjördæmi mitt, Árnesssýslu, þarf jeg fátt að segja í þessu sambandi; sameining þessara þriggja sýslna er fjarstæða; það er nóg. það á ekki að byrja á sýslumannaembættunum, heldur nýembættunum í Reykjavík, skriffinskuembættum síðustu ára; þau eru langdýrust og langóþörfust. Það á að ráðast á skriffinskuna sjálfa; nýju skrifstofubáknin. Meðan skýrslurnar, í meðallagi þarfar, eru heimtaðar, verður einhver að skrifa þær. Sameinum hagstofuna stjórnarráðinu og leggjum niður „mál- og vogar-embættið“. Þetta nefni jeg til dæmis, en áfram mætti halda. Einungis að byrja ekki rangsælis, og sá má ekki höggva, er hlífa skyldi.

Jón Þorláksson Mjer virtist það nokkuð sterklega til orða tekið hjá hæstv. forsætisráðh. (SE), að kalla það háðung fyrir þingið, þó þetta frv. fái ekki þá afgreiðslu, sem hann telur rjetta vera.  (Forsrh. SE: Það sagði jeg ekki; jeg notaði orðið í alt öðru sambandi)  . Þetta skiftir litlu máli, en þó heyrðu það fleiri en jeg, hvað hæstv. ráðherra sagði. Hann mintist einnig á sparnaðartill. síðasta þings, og gerði lítið úr þeim, og sagði, að þá hefði verið rifist alt þingið um afnám eins eða tveggja embætta. En þetta er ekki rjett, því á síðasta þingi komu fram till. um það, að leggja niður 9 embætti, auk víðtækra breytinga til sparnaðar á barnafræðslunni. En till. stjórnarinnar nú fara að eins fram á afnám 8 embætta. Af þessum 9 embættum í fyrra voru 2 utan Reykjavíkur, en 7 í Rvík, en nú er þessu snúið við í stjfrv., þannig, að flest embættin, sem farið er fram á að leggja niður, eru nú utan Reykjavíkur og flest gömul, og þar á meðal elsta embætti landsins, en ekkert þeirra embætta, sem farið var fram á að leggja niður á síðasta þingi, hefir ennþá náð fermingaraldri, því þau eru öll yngri en 14 ára. Hjer er auðsær stefnumunur milli sparnaðarmannanna á síðasta þingi og stjórnarinnar nú, annars vegar eru íhaldsmenn, sem vilja ráðast á það, sem þeir telja ónauðsynlegan nýgræðing í þjóðfjelaginu, til sparnaðar, hins vegar umrótsmenn, sem helst vilja burtu hið gamla og rótgróna. Og hæstv. forsætisráðherra má ekki furða sig á því, þótt íhaldssamir menn hafi eitthvað að athuga við þessar sparnaðartillögur hans, þar sem hann sjálfur gat ekki fallist á eina einustu embættisfækkun á síðasta þingi, en vill þó nú láta telja sig sparnaðarmann.

Forsætisráðherra (SE): Það er ástæðulaust, sem hjer hefir verið haldið fram af tveimur hv.þm., að 300 kr. árslaunin, sem sýslunefndaroddvitarnir eiga að fá, mundu fljótlega hækka og sparnaðurinn þar með minka. Sýslunefndir eru þvert á móti vanar að fara gætilega með fjármál sín, en eðlilegt, að þær borgi sjálfar oddvitunum. Störfin verða heldur ekki svo mikil, að ástæða verði til hárra launa. Þar sem talað hefir verið um embættasamsteypur hjer í Reykjavík, í sambandi við þetta mál, og sagt, að þær væru nauðsynlegri og betur framkvæmanlegar en það, sem stjórnin fer fram á, skal jeg gefa nokkrar upplýsingar um vín- og tóbakseinkasöluna, sem aðallega virðist vera mönnum þyrnir í augum. Það er ekki núverandi stjórn, heldur Alþingi sjálft, sem hefir stofnað þarna nýtt embætti, þar sem var eftirlitsmaður með lyfjabúðum. En stjórnin hefir ekki gert annað en það, sem sjálfsagt var, að fá umsjónina með vínsölunni einnig í hendur þessum sama umsjónarmanni. Enginn annar maður hefir verið ráðinn lengur en til núverandi þings, nema forstöðumaðurinn til 3 ára, og getur það ekki talist langur tími, og jafnvel undarlegt, að hann skuli hafa viljað taka við starfinu á þann hátt. Jeg vil svo aðeins endurtaka það enn einu sinni, að það bæði er og hefir reynst erfitt að koma fram með nokkur rök gegn þessum sparnaði, ekki síst fyrir þá menn, sem þykjast vera sparnaðarmenn. Því ef menn eru það í raun og veru, hljóta þeir að fylgja þessum frumvörpum stjórnarinnar.

Magnús Jónsson Hæstv. forsætisráðherra (SE) hjelt því fram, að með samsteypu sýslumannaembættanna mundu veljast betri menn til starfanna. Hann gerði ekki nánari grein fyrir þessu, og mjer er það líka ráðgáta. Því til þess að líkindi sjeu til þess, að betri menn fáist, þarf að sýna fram á það, að nýju embættin sjeu betri og eftirsóknarverðari en þau gömlu. En það verða þau ekki, eins og sjá má á því, að launakjörin haldast óbreytt, en embættin verða yfirgripsmeiri.

Forsætisráðherra (SE): Þetta er ekki rjett hjá hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að nýju embættin verði yfirgripsmeiri en þau gömlu; sum verða þvert á móti minni en ýmsar sýslur nú. Sýslumannsembættin yrðu að sjálfsögðu ekki veitt öðrum en þeim, sem allmikla reynslu hefðu, t. d. hefðu unnið áður á opinberum skrifstofum. Og ástæðulaust er að halda, að nýju embættin yrðu síður eftirsóknarverð en þau gömlu. Þeir, sem framsæknir eru og trúa á kappið í sjálfum sjer, vilja þau heldur, og það einmitt því fremur, ef þau eru stærri.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi þegar talað um þetta frv. í sambandi við síðasta mál*. Það er eðlileg afleiðing þeirra breytinga, sem þar er farið fram á, og æskilegast, að því yrði vísað til sömu nefndar. *Þ. e. frv. til l. um nýja embættaskipun.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi minst á þetta frv. áður. Manntalsþingastörfin, nema dómstörfin, sem lítil eru nú, má, ef nýja sýslusamsteypan kemst á, og þar með afnám manntalsþinganna, leggja undir hreppstjórana, bæði gjaldheimtu og þinglesningar. Jeg vænti þess, að frv. verði vísað til sömu nefndar og hinum næstu á undan, frv. um nýja embættaskipun og breytingu á sveitarstjórnarlögum, þar sem þau fylgjast öll að.