Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Þorláksson Jeg hefi skilið það svo, sem þetta væri stjfrv., og hefði þess vegna búist við því, að hæstv. stj. mundi gera þd. einhverja grein fyrir nauðsyn þess. Frv. kemur mjer þannig fyrir sjónir, að það sje eða ætti að vera eitt af því minst nauðsynlega, sem gert hefir verið á seinni árum til þess að fjölga embættis- og starfsmönnum landsins. Það er gert ráð fyrir að skipa þrjá menn, þar af tvo lögfræðinga a. m. k., til þess að vera ríkisstj., alþm., þingnefndum og milliþinganefndum til aðstoðar og leiðbeiningar um samningu frumvarpa, samræmingu laga og annan undirbúning við lagasetningu. - Jeg hefi ekki orðið var við það, að alþm. væru í neinum vandræðum með að koma með sínar till. hjer á þingi, og því síður þingnefndir, því að þær geta jafnan kvatt sjer til aðstoðar þá, sem þeim þykir best henta. Sama er að segja um mþn. Þeim er fengin sú aðstoð, sem þær þurfa með, einkum eftir að farið er að tíðkast í tíð hæstv. núv. stj. að skipa ekki nefndir þannig, að þær hafi innan sinna vjebanda þá krafta, sem þær þurfa á að halda, en það var siður áður. Aðalverkefni þessarar n. skilst mjer eiga að vera það, að ljetta af ríkisstj. æðimiklu af því verki, sem hingað til hefir hvílt á hennar herðum. Það getur engum manni dulist, sem hefir fylgst með þingstörfum eins og þau hafa verið leyst af höndum alt fram til síðustu ára, að það var yfirleitt gerð sú krafa til landshöfðingjans, á meðan hann var, en til ráðherranna þar á eftir, að þeir væru þinginu til leiðbeiningar um alt það, sem gæta þyrfti til þess að lagasmíðin færi vel úr hendi. Þar fyrir utan var gerð sú krafa til stjórnanna, að þau frv., sem þær ljetu frá sjer koma sem stjfrv., væru óaðfinnanleg að því er formið snerti; um efnið gat náttúrlega orðið ágreiningur eins og um hvað annað. Það er nú ekki hægt að neita því, að þessi síðustu árin er sú tilfinning orðin mjög ríkjandi, að þetta verkefni ráðherranna sje nú miklu miður rækt en áður var. Þess verður satt að segja lítið vart, að ráðherrarnir sjeu nefndum þingsins eða þingdeildunum til þeirrar aðstoðar, sem áður var krafist; og að því er stjórnarfrumvörpin snertir, þá er það nú orðið svo allra síðustu árin, að það er ekki nokkur trygging fyrir, að sómasamlegur frágangur sje á lagafrv. frá formsins hlið, þótt þau komi fram sem stjfrv. eða sjeu flutt að tilhlutun stj. og samin af henni. Að því leyti má náttúrlega segja, að í því frv., sem hjer liggur fyrir, felist viðurkenning frá núv. stj. á því, sem alment er orðið viðurkent af öðrum, að henni hafi, það sem af er, tekist alveg sjerstaklega illa að fullnægja rjettmætum kröfum, er áður voru gerðar til stjórnanna að því er snertir beina og óbeina þátttöku í lagasmíð, beina með forsvaranlegum frágangi á stjfrv., og óbeina með að vera til taks til ráðlegginga fyrir þingdeildina til þess að hindra, að ósamræmi eða missmíðar komist inn í löggjöfina. Jeg lít þá svo á, að fyrst og fremst ætti það að vera aðalstarf þessara manna að bæta úr því, sem áfátt er hjá hæstv. núv. stj., enda segir svo í frv., að þeir skuli fyrst vera stj. til aðstoðar um samningu stjfrv. og svo þinginu. Náttúrlega getur það ekki annað en glatt stjórnarandstæðing eins og mig, að viðurkenning á þessu skuli vera orðin svo almenn, að hæstv. stj. sjálf gengst fyrir því að flytja frv. um stofnun þriggja manna n. til þess að hjálpa ráðherrunum til þess að inna af hendi ráðherrastörfin. Í mínum augum er í þetta ekkert annað en þrír aðstoðarráðherrar, sem taldir eru nauðsynlegir til að bæta úr því, sem núv. stj. er svo átakanlega áfátt með. En jeg lít ekki svo á, að löggjöfin eigi með lagasetningu að miða svo fast við það, þótt bágborið ástand sje um tiltekinn tíma um einhver þannig löguð málefni, álít, að ekki eigi að heimila með lögum að kveðja til þrjá aðstoðarráðherra, þótt í rauninni megi viðurkenna, að þeirra sje þörf rjett eins og stendur. Þá ætlar frv. þessari n. annað verk, það, að gefa út íslensk lög, og á að leysa þá útgáfu af hendi á ríkisins kostnað. - Það er sjálfsagt gott og þarft verk, ekki síst eftir þá hálfgerðu óreglu, sem komin er á samningu laga hjer á síðustu árum, til þess að almenningur eigi kost á að fylgjast með í því, hver lög gilda, en ýmislegt svipað þessu hefir verið framkvæmt hjer áður án þess að þurft hafi að setja á stofn til þess sjerstaka n. með háum launum. Það hefir verið gefið út fullkomið lagasafn, sem jeg ætla, að nái til ársins 1909; síðan hefir verið farið að gefa út safn af gildandi lögum, en jeg held, að sú útgáfa hafi stöðvast hálfgerð, vegna þess að þingið neitaði um styrk til útgáfunnar, sem áreiðanlega ekki nam nema litlu broti af þeim fjárhæðum, sem hjer er farið fram á að eyða í þessu skyni. Þá má og geta þess, að ef þörf þætti að annast þessa útgáfu af ríkisins hálfu, þá eru við hendina 3–4 bókaútgáfufjelög, sem ríkið styrkir. Ef endilega þykir þörf á, að ríkið fari að blanda sjer í slíkt verk, þá sýnist mjer nær að brúka til þess einhverja af þeim stofnunum, sem ríkið nú styrkir og hafa alla aðstöðu til að geta framkvæmt þetta án þess að þurfa að bæta við nýjum starfsmönnum. Jeg sje heldur ekki, með tilliti til þessa síðasta verkefnis nefndarinnar, hversu gagnlegt sem það er, að það ætti að vera nauðsyn á slíkri lagasetningu sem þessari. Jeg býst við fyrir mitt leyti, að jeg geti setið hjá við atkvgr. um þetta mál við 1. umr. þess, en vildi beina þessum ummælum mínum til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, og leggja henni þetta á hjarta: Að fyrri hluti frv. er ekkert annað en auglýsing fyrir alþjóð um þörf á umbótum á núv. stj., en það er þingsins að sjá fyrir því á annan hátt en með þessari lagasetningu. Seinni hlutinn er að vísu úrlausn á allmikilsverðu verkefni, en það eru aðrar leiðir miklu nær hendi og hagkvæmari til þeirrar úrlausnar.

Frsm. (Halldór Steinsson) Þetta frv. fer fram á að bæta inn í símakerfið nýjum línum, sem ekki eru nú í símalögunum. Eins og menn geta sjeð, er frv. nú orðið mjög breytt frá því það var lagt fyrir hv.Nd. Þegar deildin hafði málið til meðferðar, þurfti svo að segja hver einasti þm. að bæta einhverju inn í frv., til hagnaðar sínu kjördæmi. N. hefir nú ekkert sjeð athugavert við að samþ. að nýjar línur sjeu teknar inn í símakerfi landsins. Enda hafa báðar n., sem frv. hafa haft til athugunar, leitað til landssímastjóra og fengið álit hans um frv. Er hann frv. meðmæltur í öllum verulegum atriðum. Í þeim tilfellum, sem hann hefir eitthvað haft við frv. að athuga, þá hafa nefndirnar fullkomlega tekið það til greina, svo að það er nú að mestu leyti í samræmi við skoðanir lands símastjóra. Ef þessar breyt. á síma kerfinu ná fram að ganga, þá eru hinar nýju línur nálægt 560 km. að lengd. Auk þess hefir n. lagt til, að bætt verði við nokkrum símalínum, að lengd kringum 50 km., eða rúmlega það. Ef það verður samþ., nema þessar línur alls um 600 km. og yrði kostnaður við lagning línanna upp undir 400 þús. kr., ef reiknað er með 600 kr. kostnaði á km. Loks bætist við brtt. frá hv.þm. A.-Húnv. um að taka inn í frv. línu, kringum 40 km. langa. Þegar nú litið er á það, að í fjárl. eru veittar 360 þús. kr. til símalagninga, en allur lagningarkostnaður þessara lína, sem frv. getur um, er ekki nema liðug 400 þús. kr., þá getur tæplega talist stórlega varhugavert að samþ. frv. þetta. Það er ekki svo að skilja, að þessar línur skuli allar leggjast á næstu árum, heldur aðeins þegar fje er fyrir hendi og aðrar kringumstæður leyfa. N. telur því rjett að leggja til, að frv. verði samþ. En eins og jeg gat um, þá hefir n. lagt til, að við 1. gr. bættust símalínur þær, sem um getur í brtt.n. á þskj. 530. Við höfum leitað umsagnar landssímastjóra um þær línur, og leggur hann eindregið með því, að þær sjeu teknar upp í frv. Að því er snertir brtt.hv.þm. A.- Húnv., þá hefir n. ekki tekið afstöðu til þeirra, vegna þess sjerstaklega, að hún hefir ekki átt kost á að bera þær undir landssímastjóra. En hv.flm. hefir tjáð mjer, að hann hafi gert það og fengið góðar undirtektir, og hefi jeg enga ástæðu til að rengja orð hans. Að því athuguðu býst jeg tæplega við því, að n. leggist á móti þeim. Sje jeg að svo mæltu enga ástæðu til þess að fjölyrða um þetta mál að sinni.

Guðmundur Ólafsson Jeg kann ekki við annað en fylgja þessum till. mínum úr garði með nokkrum orðum. Jeg held nú, eftir að hv.frsm. hefir talað, að jeg gæti sparað mjer þetta ómak, enda hefir hann tekið mjög vingjarnlega í brtt. mínar. Að vísu var ekki annars að vænta, því að brtt. mínar eru áreiðanlega eins þarfar og brtt.n., að þeim ólöstuðum. Hv. frsm. sagði, að frv. hefði mjög breytst í meðförum þingsins. Það er að sönnu rjett, en þó mun hitt enn meir áberandi, hvílík ósköp það hefir vaxið. Vöxtur þess hefir verið geysilegur í móðurskauti hv.Nd. Hygg jeg það muni vera einn hinn hraðasti vöxtur, sem átt hefir sjer stað um nokkurt fóstur. í upphafi var það aðeins örlítið kríli, en hv.Nd. hefir tekist blessunarlega að teygja úr því, eins og raun ber vitni um. Frv. fór upphaflega fram á 1 eða 2 línuspotta, sem voru 5 til 6 mílur að lengd, en nú er orðinn slíkur fjöldi nýrra lína, að vart verður tölu á komið. Samanlögð lengd þeirrar símaaukningar, sem frv. gerir ráð fyrir, nemur yfir 609 km. Þetta er í sjálfu sjer ekki óeðlilegt. Fyrst á annað borð eru teknar nýjar línur inn á símalögin, þá virðist eðlilegt og sanngjarnt, að þau hjeruð, sem nú vantar tilfinnanlega nýjar símalínur, noti tækifærið og fái þær teknar upp í lögin. En hinsvegar ber á það að líta, að þótt þetta frv. nái lagagildi, þá breytir það í engu afstöðu fjárveitingavaldsins til þessara mála. Það hefir eftir sem áður úrskurðarvald um það, hvenær hafist skuli handa um hinar einstöku framkvæmdir og hversu miklu fje skuli varið í því skyni. Brtt. mínar á þskj. 548 fara fram á að bæta við 1. gr. fjórum smálínum. Liggja tvær þeirra fram Svartárdal, sem sje línan frá Bólstaðahlíð að Bergsstöðum, og frá Höskuldsstöðum að Kirkjuskarði. Ein línan liggur fram Laxárdal. Báðir eru dalir þessir mjög afskektir, svo sem kunnugt er. Er því mjög brýn þörf á símasambandi, eins og af líkum má ráða. Hefir símaleysið einatt orðið að miklum baga fyrir hlutaðeigandi hjeruð, og vil jeg því vænta þess, að hv. deild sýni fullan skilning á þeirri nauðsyn. Sama er að segja um línuna frá Kálfshamarsvík og út að Höfnum, sem eru utarlega á Skaga, milli Húnaflóa og Skagafjarðar. Geta má þess, að í frv. er farið fram á línu út á ystu tá á austanverðum Skaganum. Þessar línur, sem brtt. mín fer fram á. eru að lengd kringum 37 km., og getur því tæpast talist stórlega varhugavert, þótt hv. d. samþ.brtt. mínar. Eins og hv.frsm. tók fram, hefir n. ekki leitað álits landssímastjóra um till. mínar. Jeg geri þó ráð fyrir, að ef hún hefði verið áfram um það, þá hefði hún haft nægan tíma til þess. En eins og jeg skýrði hv.frsm. frá, þá hefi jeg borið till. undir landssímastjóra sjálfur, og mun hann kannast við það, ef int verður eftir. Jeg bar till. undir hann áður en þær voru prentaðar. Hann var þeim fyllilega samþykkur, og með því að hv.frsm. hefir lýst því yfir, að hann tæki orð mín trúanleg, þá sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta atriði. Að lokum vil jeg taka það fram, að jeg álít sjálfsagt að samþ. frv. með þeim brtt., sem fram hafa komið.

Fjmrh. (Einar Árnason) Þetta frv. hefir fengið ærið langan hala frá því það kom fyrst fram í Nd. Jeg verð að segja það, að jeg skil ekki í, að nokkur sje svo fróður hjer á þingi, að hann viti eiginlega, hvað hjer er á ferðum. Það er ef til vill hægt að fá nokkurnveginn vitneskju um, hve langar þessar línur eru samtals, sem hjer er farið fram á, að lagðar verði. En hitt hygg jeg miklu erfiðara, að fá lagðan rökstuddan dóm á, að hjer sjeu farnar hinar heppilegustu leiðir og á allan hátt svo til hagað, að ekki mætti betur fara. Nú hafa ekki fyrir löngu verið afgr. lög um einkasíma í sveitum. Mjer hefði því þótt hyggilegra, að áður en ráðist er í þær framkvæmdir, sem frv. þetta ræðir um, þá sje lagt fast „plan“. um það, að hve miklu leyti ríkið legði síma um sveitirnar og að hve miklu leyti einkasímafjelögin gripu þar inn í. Mjer virðist þetta frv. taka helst til lítið tillit til þess, hvort símalínur eru lagðar á heppilegum stöðum gagnvart einkasímalagningum. Enda er þetta mjög eðlilegt, því að frv. er svo til komið, að einn og einn þm. hefir sett inn í frv. línu eða línur fyrir sitt kjördæmi, eftir því sem hann hefir haft aðstöðu og getu til. Af þessu leiðir, að ekkert samræmi eða heildarskipulag er um að ræða við símalagningar þessar. Jeg teldi því mun betur farið, ef landssímastjórninni væri fyrst falið að útbúa heildarkerfi allra símalagninga ríkisins, með sjerstöku tilliti til þeirra lagninga, sem einkasímafjelögin myndu síðar meir hafa með höndum. Að öðrum kosti er hreppapólitíkinni gefið ískyggilega undir fótinn, og hætt er við, að sami leikur verði leikinn og þegar um breytingar á vegalögunum er að ræða. Að þessu athuguðu hefði jeg talið það stórum hyggilegra af þessari hv. deild, að hún vísaði frv. til frekari aðgerða landssímastjórnarinnar, sem síðan legði till. um þetta mál fyrir næsta þing, sem samdar væru með hliðsjón af því, sem jeg hefi áður getið um. Jeg get ekki skilið að frv. liggi svo á að fá afgreiðslu á þessu þingi, að það megi ekki bíða til næsta þings. Jeg held, að máli þessu sje það fyrir bestu, að það fái betri athugun, enda verða þessar línur hvort eð er fæstar lagðar á þessu ári eða næstu árum. Það er því nægur tími til frekari undirbúnings, og því ástæðulaust að flaustra málinu af þegar í stað.

Frsm. (Halldór Steinsson) Hæstv. fjmrh. hafði þau ummæli um þetta frv., að enginn hv.þm. væri svo fróður, að hann vissi gerla, hvað hjer væri á ferðum. Að vísu má segja svo, enda munu fæstir hv.þm. vera svo gagnkunnugir um alt land, að þeir viti nákvæmlega, hversu hagar til í hinum einstöku landshlutum, þar sem farið er fram á, að lagðar verði nýjar símalínur. En hinsvegar ber á það að líta, að þm. viðkomandi kjördæma eru að jafnaði vel fróðir um staðhætti og þarfir sinna kjördæma, enda er frv. þetta á þann hátt til orðið, að einstakir þm. hafa flutt brtt., miðaðar við þarfir síns kjördæmis. Hæstv. fjmrh. talaði um, að frv. þetta kæmi ef til vill í bága við einkasímafrv. Það kann að vera, en jeg vil þó efa, að það væri mikill skaði skeður, því að þar sem hentugra er að leggja síma heldur en einkasíma, þá er auðvitað sjálfsagt að kjósa þann kostinn heldur. Að öðru leyti fer slíkt algerlega eftir staðháttum á hverjum stað. Jeg skal nú játa það, að frv. þessu liggur ekki mjög á, en á hinn bóginn sje jeg enga ástæðu til að slá því á frest, einkum að því athuguðu, að frv. er bygt á kunnugleika einstakra þm. og á sjerfræðilegri þekkingu landssímastjóra. Mjer skildist hæstv. fjmrh. leggja mikið upp úr því, að bygt væri á áliti landssímastjóra í þessu máli, en það er nú einmitt það, sem gert hefir verið. Jeg get með engu móti felt mig við þá till.hæstv. ráðh., að vísa málinu til stj., en vil leggja til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem fram hafa komið.

Frsm. (Magnús Torfason) Allshn. hefir lagt það til, að frv. þetta nái fram að ganga óbreytt. Þó hafa tveir nm., þeir hv.þm. Barð. og hv. 1. þm. Skagf., skrifað undir nál. með fyrirvara, sem þeir að sjálfsögðu gera grein fyrir. Að því er snertir efni frv. þessa, þá er það fyrst, að stjórnarráðinu er gefin heimild til þess að ákveða hámarksdaggjald fyrir sjúklinga. Ennfremur á það að semja fyrirfram við ljóslækningastofur og sjúkrahús um kostnað allan við dvöl og lækningu styrkhæfra sjúklinga. Og loks er stjórnarráðinu heimilt að setja reglur um sundurliðun þeirra reikninga, er ríkissjóður greiðir. Þetta er fyrsti liður frv. þessa. Þá er í 2. lið frv. ákvæði um það, að þeir sjúklingar, sem eru að einhverju leyti vinnufærir, skuli skyldir til að taka þátt í þeim störfum á heilsuhælum, hressingarhælum og sjúkrahúsum, sem þeir að dómi læknis eru færir um að inna af hendi. Eins og kunnugt er, er þetta gert víða erlendis og talið gefast vel. Í sambandi við þetta er ákvæði um það, að sjúklingurinn geti fengið dálitla borgun fyrir starf sitt. Og vil jeg fyrir mitt leyti leggja áherslu á það, að sjúklingamir fái eitthvað af laununum sjálfir, því að það er að sjálfsögðu með þá eins og aðra menn, að það gerir þeim starfið ljettara, ef til einhvers er að vinna. Þetta vænti jeg, að geti orðið sjúklingunum til góðs. Og ennfremur að fyrir vottorð og hjálp annara lækna skuli ekki greitt hærra gjald frá því opinbera en það, sem hjeraðslæknum er heimilt að taka samkv. verðskrá. Virðist þetta ákvæði að nokkru leyti sjálfsagt, þar sem læknar fá atvinnu við þetta og þegar þess er gætt, að sjerlæknarnir í þessum greinum eru einmitt embættislæknar. Getur því naumast staðist, að hærra sje goldið öðrum læknum en þeim, sem ríkið hefir á að skipa.

Magnús Guðmundsson Jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara, sem þýðir þó ekki það, að jeg ætli að leggjast á móti frv. Jeg er ekki viss um, að það sje alveg örgrant, að þetta kunni að hafa einhver áhrif í þá átt að draga úr kostnaðinum, en hygg þó, að það verði mjög óverulegt gagn, sem það gerir í þá átt. Byggi jeg það álit mitt á því, að flest af því, sem í frv. felst, hefir verið reynt áður, en þó borið lítinn árangur. T. d. hefir ákvæðinu um sundurliðun reikninga verið fylgt, en lítið dregið úr kostnaðinum. Ákvæðið um vinnuskyldu sjúklinga getur helst átt við hressingarhælið í Kópavogi eins og nú standa sakir. Þetta hefir verið reynt þar, en orðið lítið úr vinnu. Og þó þetta ákvæði sje máske miðað við það, að nýtt hressingarhæli verði bygt, þá legg jeg áherslu á, að með þessu ákvæði er engin ákvörðun eða afstaða til þess tekin að byggja slíkt hæli. - En á hinum berklahælunum, Vífilsstöðum og Kristnesi, er varla um marga menn að ræða, sem geta unnið. Um 3. liðinn er það að segja, að það hefir verið ákveðið áður, að embættislausir læknar fengju ekki hærri gjöld fyrir lækningar berklasjúklinga en hjeraðslæknar eiga heimtingu á eftir taxta. Þetta hefir valdið talsverðri óánægju, en jeg vil benda á, að það hefir þó ekkert dregið verulega úr kostnaðinum. Það hefir oft áður verið talað um það, að berklavarnakostnaðurinn væri að vaxa okkur yfir höfuð. En þær till., sem um það hafa verið gerðar að draga úr honum, hafa ekki fundið náð fyrir augum þingsins. Meining mín með þessum orðum var því sú, að láta þá skoðun mína í ljós, að menn þyrftu ekki að búast við, að þetta muni draga mikið úr kostnaðinum. Sennilega verður það sama og ekki neitt.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) N. er öll sammála um að leggja það til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Það gengur út á að flýta skýrslum lækna, og þó að n. þyki tíminn, sem læknunum er ætlaður til skýrslugerða þessara, heldur knappur, þá sjer hún þó ekki ástæðu til að koma með brtt. við frv., og leggur því til, að það verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Þegar frv. þetta var afgr. hjeðan úr Nd., var ekkert takmark sett um lengd þeirra námsskeiða, sem frv. gerir ráð fyrir, að haldin sjeu við alþýðuskólana og styrkhæf teljast. En hv.Ed. hefir nú breytt þessu og sett lágmarkið 6 vikur. Jeg get nú kannske fallist á það, að rjett sje að setja eitthvert lágmark, enda þótt mjer þyki hv.Ed. hafa sett það of hátt, og hefi því komið fram með brtt. um að færa þetta niður í 3 vikur. Þykist jeg vita, að hv.Ed. geti fallist á það og að málinu sje því ekki stefnt í neina hættu, þótt brtt. sje samþ. Jeg tel, að námsskeið, sem standa í 3 vikur, og raunar skemur, geti í mörgum tilfellum komið að tilætluðu gagni. Svo er t. d. um ýms handavinnunámsskeið, húsmæðranámsskeið o. fl., sem geta gert fult gagn, enda geta nemendur ekki varið meiri tíma til þeirra oft og tíðum. Skólar þessir standa svo lengi, 6 mánuði, og námsskeiðin verða því að fara fram haust eða vor, og geta því naumast starfað langan tíma. Jeg þykist vita, að málið sje í engri hættu og hefi því gert þessa litlu brtt., sem jeg vona, að verði samþ.

Jón Ólafsson Jeg hefi leyft mjer að bera hjer fram nokkrar brtt.; varð jeg heldur seinn með þær, því málið hefir verið tekið á dagskrá með svo stuttu millibili og helgidagur komið inn á milli; verð jeg því að beiðast afsökunar. 1. brtt. fer fram á að orða um 1. gr. Samkv. frv. var ekki opin leið fyrir alla þá, er koma ættu til mála með að fá þennan styrk til bygginga. En sjálfsagt er, að allir borgarar eigi þess jafnan kost, ef þeir að öðru leyti uppfylla skilyrði frv. Þá er það nokkuð einhliða, að atvmrh. hafi einn óskorað vald til að segja til um, hvort þörf væri á aðstoð þeirri, sem frv. veitir. Með brtt. verður tryggilegar um þetta búið, þar sem ákveðið er, að 5 manna nefnd, kosin hlutbundnum kosningum af bæjarstj., fari höndum um þetta mál áður en það er lagt fyrir viðkomandi ráðuneyti. Með þessu fæst og bestur spegill af vilja bæjarmanna, og er rjett og sjálfsagt að láta viðkomandi bæjar- eða kauptúnsráð hafa fullan íhlutunarrjett um það, hvort þetta verði á þá lagt. Þetta þykir mjer aðalatriðið í gr., og því legg jeg áherslu á, að því verði breytt í þá átt, er jeg hefi hjer lagt til. En svo hefi jeg leyft mjer að koma með 2 brtt. við 5. gr. Er önnur um það, að í 3. tölulið komi 3.500 kr. í stað 5.000 kr. árstekjur. Virðist mjer eins og til þessara sjóða er stofnað, og með ekki meiri framlögum en ætlast er til, að þeir muni hafa ærið að starfa hjá borgurum, er hafa minni tekjur en 3.500 kr. Er því rjett að miða við 3.500 kr. árstekjur. Og ef peningar næðu hærra verðgildi en þeir nú hafa, þá má búast við, að enn fleiri kæmust þarna undir. Þetta er ekkert aðalatriði, hvort tekjur styrkþega mega nema 3.500 kr., 4.000 kr. eða 5.000 kr., ef hjer væri um nægilegt fje að ræða. En jeg þykist sjá, að með því að miða við 5.000 kr. muni verða of mikil aðsókn af þeim mönnum, er töluverð ráð hafa. Hinsvegar eru það margir verkamenn og verslunarmenn, er ekki hafa 3.500 kr. árstekjur, en mundu þó geta klofið það að greiða 15% andvirðis, með aðstoð vina sinna og vandamanna. Þá vil jeg, að 4. liður 5. gr. sje ákveðnari heldur en hann er í frv. Þar stendur, að „íbúðirnar sjeu falar fjelagsmönnum“, en jeg vil orða það svo, að íbúðirnar sjeu seldar fjelagsmönnum. Þetta álít jeg hyggilegra að því leyti, að þá eru altaf trygðir kaupendur að því, sem bygt verður. Það kemur í veg fyrir, að byrjað verði að byggja án þess að hafa trygt sjer kaupendur, en það tel jeg aðalatriði. Þá legg jeg til, að 9. gr. verði orðuð um. Þar er tiltekið, að ríkisstj. skuli láta gera uppdrætti að húsum fjelagsmanna, bæði sjerbyggingum og sambyggingum. Þetta er ákveðið í frv., og tel jeg það hyggilegt. En það var annað, sem ekki er tekið fram, sem er þó nauðsynlegt, og það er um eftirlit, sem með byggingunum þarf að hafa. Það vita allir, að hagsýni manna er misjöfn, og gætu því byggingar orðið óeðlilega dýrar, en þó með sannvirði. Nú er það tilskilið í þessu frv., að menn fái 85% kostnaðarverðs út á 1. veðrjett, og gætu því á þennan hátt, sem jeg hefi hjer nefnt, orðið ljelegar tryggingar. Því er sjálfsagt fyrir bæjarstjórnir, og auðvitað líka ríkisstjórn, að hafa glögt eftirlit með því. Það er hægt að gera byggingar það dýrari, sem svarar þessum 15% , sem greiða á, og þá vandast málið fyrir ríkið og bæina, sem geta þá setið í ábyrgð fyrir 85 % af kostnaðinum. Jeg vona, að hv.þdm. skoði þetta mál frá sama sjónarhól og jeg og sjeu mjer samdóma í því, að svo best er af stað farið með þetta mál, að tryggilega sje um hnútana búið.

Halldór Stefánsson Við 2. umr. þessa máls lýsti jeg brtt. mínum á þskj. 569, og því get jeg verið stuttorður að þessu sinni. Við þá umr. virtist það koma fram, að menn væru því fylgjandi að færa starfssviðið líka út til kauptúnanna. Jeg vildi svo einungis vekja athygli á því sambandi, sem er á milli till. minnar um lækkun hins opinbera styrks og hækkun afborgana og vaxta. Ef sú brtt. mín verður samþ., verður sá ávinningurinn, að útgjöld hins opinbera lækka um helming, en sömu framkvæmdir verða gerðar og frv. ætlast til. Að því leyti, sem till. mínar eru orðabreyt., sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um það, því að það eru engin höfuðatriði.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg vil þakka hv. 1. þm.N.-M. fyrir að hafa beðið með brtt. sínar, svo að hægt væri að athuga þær. Jeg sje ekkert á móti því, að þær sjeu samþ., að undanteknum tveimur; það eru þær, sem fjalla um framlag bæjarsjóða og vextina. Jeg hygg, að hv.þm. hafi ekki athugað þær afleiðingar, sem þetta hefði í för með sjer. Það er enginn hagnaður að geta bygt jafnt og áður, með hækkun vaxta og lækkun hins opinbera framlags til verksins. Það, sem menn verða að keppa að, er að gera íbúðirnar ekki of dýrar fyrir verkamenn, þannig, að þeir geti risið undir þeim. Það er í rauninni ekki gott að segja án undangenginnar rannsóknar, hvað þeir geta staðið straum af miklu, en jeg hygg, að ef renturnar vru hækkaðar svona, myndi íbúðin kosta um 70–80 kr. á mánuði, en það er ofvaxið fyrir þá, sem hafa ekki nema 200–300 kr. í kaup á mánuði. Það er gengið út frá því í Reykjavík víðast, að húsaleigan megi ekki fara upp úr 20–25% af tekjum manna, en ef hún fer fram úr því, verður það afarþungur baggi. Ef þetta á að koma að gagni, má húsaleigan ekki vera meiri en 50–60 kr. á mánuði, að meðtöldum vöxtum. Um 10 kr. á mánuði hverjum munar verkamenn mikið, og það væri sama og að klippa neðan af alla þá, sem helst þurfa þessa með. Því vil jeg skora á hv.þdm. að greiða atkv. á móti þessari till. Þá vil jeg snúa máli mínu til hv 3. þm. Reykv. og þakka honum fyrir undirtektirnar, enda er hann í bjarstj. og hefir kynst mikið högum verkamanna. Jeg get eftir atvikum að mestu leyti fallist á hans brtt., en jeg hygg, að skrifleg brtt. sje á leiðinni þar sem 4.000 kr. eru settar í stað 3.500 kr., og muni hann aftur fallast á hana. Hvað viðvíkur uppdrættinum og eftirlitinu, þá eru þær till. til bóta. Eins er ekki nema sjálfsagt, að hægt sje að leita til einhverrar nefndar, sem gefur upplýsingar um kostnað bæjar- og sveitarsjóða við þetta verk, en jeg hygg, að skrifleg brtt. sje á ferðinni, sem miðar að því, að það sje komið undir dómi atvmrh., vegna þess að ríkissjóður ber ábyrgð á verkinu, og skylt sje að framkvæma verkið eftir fyrirmælum hans. Þá kem jeg að brtt.hv. 2. þm. Árn., á þskj. 558, við 6. gr. Mjer finst hún í sjálfu sjer smávægileg, og það ætti að leiða af sjálfu sjer, að byggingarsjóður greiði annan kostnað, sem af verkinu leiðir, en þrátt fyrir það hygg jeg, að ekki þurfi neina sjerstaka skrifstofu til þess að annast þessi mál.

Jörundur Brynjólfsson Það eru aðeins örfá orð, sem jeg vildi segja. Jeg hefi hugsað mjer að koma fram með brtt. við brtt. á þskj. 500, en hún mun verða skrifleg, þar sem naumur tími er fyrir hendi. Hv. 3. þm. Reykv. hefir flutt hjer nokkrar brtt. og á þær get jeg fallist, nema 1. liðinn. Jeg kynni betur við, að þeir menn, sem meta þörfina fyrir byggingum í kaupstöðum, skjóti áliti sínu til atvmrh., enda virðist mjer það nauðsynlegt, þar sem ríkissjóður leggur fram fje til verksins og er ábyrgur fyrir því. Annað vildi jeg ekki sagt hafa, en vil aðeins óska þess, að afbrigði verði leyfð viðvíkjandi þessari brtt. minni.

Magnús Guðmundsson Það rignir nú svo niður brtt. við þetta frv., að það er erfitt að átta sig á þeim í svipinn, en þó hefir mjer virst, að þær sjeu yfirleitt til bóta. Brtt. hv. 3. þm. Reykv. eru áreiðanlega sanngjarnar, ekki síst með þeirri brtt., sem hv. 1. þm. Árn. hygst að koma með. Hv. 8. þm. Reykv. gerir ráð fyrir, að bygt verði yfir alla, sem hafa undir 3.500 kr. tekjur, en undir það fellur fjöldi manna, eins og t. d. verslunarmenn og jafnvel mikill hluti bæjarbúa. Þetta má reyndar telja sanngjarnt, ef á annað borð er farið inn á þessa braut, en jeg álít, að ríkissjóður reisi sjer hjer hurðarás um öxi með þessu. Við höfum tekið við landinu í niðurníðslu og höfum altaf verið að leitast við að rjetta það við, og við verðum að varast að leggja á svo tpt vað sem þetta, að ætla okkur að fara að byggja yfir kaupstaðabúa yfirleitt. Þetta virðist því minni þörf, þar sem svo mikið hefir verið gert að byggingum eins og raun ber vitni um síðastliðin ár. Þetta getur líka verið stórhttulegt, ef fólk streymir til bæjanna í þeirri tálvon, að það fái þar ágætt húsrúm fyrir lítið verð. Jeg álít sjálfsagt að samþ.till.hv. 1. þm.N.-M., ekki síst þar sem sum kauptún eru nú orðin stærri en sumir kaupstaðir. Jeg get ekki heldur álitið, að neitt sje á móti því að lækka hið opinbera framlag, því að við verðum að athuga, hvernig ríkissjóður er staddur. Nú eru ýms frv. á döfinni, sem gera það að verkum, að ríkið verður að taka strra lán heldur en nokkru sinni áður, en það sýnir, í hvaða stórræðum við stöndum nú. Það var um það rætt við 2. umr., að þetta mál yrði tekið til ítarlegrar athugunar fyrir 8. umr., en jeg held, að ekki hafi mikið orðið úr því; í það minsta ekki í nefnd, því að árangurinn af störfum meiri hl. eru brtt. á þskj. 658, sem mönnum má standa alveg á sama um. Þetta sýnir, hversu mikil ljettúð er sýnd við afgreiðslu málsins gagnvart ríkinu. Ríkissjóði er m. a. ætlað að launa stj. sjóðanna, í stað þess að bæjar- eða sveitarsjóðir ættu í það minsta að greiða helming launa fyrir þessi störf. Það var tekið vel í það við 2. umr., en meiri hl. n. hefir ekki þóknast að taka það til greina. Framsóknarflokkurinn hefir á undanförnum þingum haldið fram hlut sveitanna, og jeg verð að segja, að jeg álft það hrein svik við þá stefnu, ef frv. þetta verður samþ. og þess vegna ekki hægt að efla hag sveitarna eins og tilætlunin hefir verið. Þetta er heldur ekki til verulegra gæða fyrir kaupstaðina sjálfa, því að það er bert, að kaupstaðirnir geta ekki lifað og blómgast, nema sveitirnar dafni að sama skapi. Jeg vil að endingu geta þess, að jeg mun greiða atkv. með öllum brtt., en á móti frv.

Halldór Stefánsson Hv. frsm. og flm. mælti eindregið á móti tveimur brtt. mínum, nefnil. um lækkun á framlagi hins opinbera og hkkun afborgana. Jeg hefi áður lýst sambandinu á milli þessa, að þrátt fyrir lækkun hins opinbera styrks eru möguleikar til framkvæmda að engu leyti rýrðir. Það, sem mjer virðist alt velta á, er það, hvort kjörin sjeu of erfið fyrir þá, sem eiga að njóta þeirra. Hjer er um stórkostlegar bætur að ræða frá því sem áður var, því að nú geta menn fengið 85% af húsverðinu. Í stað 35%, sem fjekst í veðdeildinni. Ennfremur ber að gæta þess, að bæði í vexti og afföll þarf ekki að greiða nema 6%. og svo fá húseigendur ódýrari lóð en þeir hafa fengið til þessa. Þá er ætlast til, að sjeð verði fyrir, að byggingarfjelögin eigi kost á ódýrari lóðum en alment gerist, eða svo ódýrum sem völ er á. Og að síðustu þarf að vera ljóst fyrir byggingarfjelögunum, að leitað sje allra ráða til þess að byggingarkostnaður verði sem minstur, og þeim árangri ætti best að verða náð með sameiginlegum framkvæmdum og hagsýnilegri vinnuháttum en gerast hjá einstaklingum. Jeg vil í þessu sambandi skjóta því fram, hvort hinn hái byggingarkostnaður, sem nú er, liggi ekki að miklu leyti í því, að þeir, sem framkvæma verkið, ætli sjer mikinn hagnað af því. Jeg get því ekki betur sjeð en að sjóðurinn bjóði miklum mun betri kjör en mönnum er nú kleift að fá, þótt till. mínar verði samþ. Og ef verkamenn geta ekki hagnýtt sjer þessi kjör, hvernig fara þeir þá að standa straum af því að búa í húsum, sem reist eru með langtum verri skilyrðum, og gjalda þar dýra húsaleigu? Jeg get því ekki sjeð, að brtt. mínar ættu að draga hið minsta úr framkvæmdum byggingarfjelaganna, enda þótt þær skapi þeim ekki eins góð kjör og til var ætlast í frv., því að þau eru þó altaf stórum betri en kostur er á ella. Hv. 1. þm. Skagf. virtist vera á móti málinu í hvaða mynd sem væri, vegna kostnaðar hins opinbera. Jeg vil benda á það, að ef gengið er að till. mínum, verður þessi kostnaður hóflegur og þarf ekki að valda miklu í svo stórum sjóði sem ríkissjóður er, en getur þó orðið til hagsbóta á ýmsan hátt. Jeg álít, að ekki megi setja þetta tiltölulega litla framlag ríkissjóðs fyrir sig, úr því að það bætir að nokkru leyti úr þessu mikla vandræðamáli, húsnæðismálinu.

Forseti (BSv): Hjer eru fram komnar tvær skriflegar brtt., önnur frá hv.þm. Ísaf. og hin frá hv. 1. þm. Árn., og verður að leita afbrigða um þær, til þess að þær megi koma til umræðu.

Sveinn Ólafsson Mjer þykir hlýða að gera grein fyrir atkv. mínu í þessu máli. Jeg hefi að vísu áður gert það óbeint, er jeg greiddi atkv. með því að vísa því til stj. við 2. umr. Jeg mun gera hið sama við þessa umr., en geri þó ráð fyrir að fylgja brtt.hv. 1. þm.N.-M., því að ef frv. verður á annað borð samþ., tel jeg það betur komið í því formi, er brtt. miða að. Sama er að segja um brtt. á þskj. 590, frá hv. 3. þm. Reykv. En með málinu get jeg ekki greitt atkv. út úr deildinni, og ástæðan til þess er sú, að með þeirri stofnun, sem hjer er gert ráð fyrir að koma á fót, er verið að efna til samkepnisstofnunar við byggingar- og landnámssjóð, samkepnisstofnunar, er hlýtur að vinna gegn stefnu þess fyrirtækis og hafa skaðlegar afleiðingar fyrir þann tilgang, sem byggingar- og landnámssjóður stefnir að. Jeg veit og viðurkenni, að byggingar í kaupstöðum og kauptúnum eru víða lakari en vera skyldi og að kjör manna í þessum íbúðum eru ekki góð. En hitt veit jeg líka, að íbúðir manna í kaupstöðum eru yfirleitt betri en íbúðir í sveitum, og í sveitunum kallar þörfin fyrst að til umbóta á þessu sviði. Mig minnir, að veðdeildir Landsbankans sjeu búnar að gefa út vaxtabrjef fyrir um 20 milj. króna í öllum 8 flokkum. Af þessum 17–20 miljónum hefir langmestur hlutinn gengið til að byggja upp Reykjavík og aðra bæi landsins að einhverju leyti. Það hefir verið upplýst hjer, að bygt hafi verið fyrir 5 milj. króna í Reykjavík síðastl. ár. Flest þessi hús eru ætluð til íbúðar, og virðist því líklegt, að fljótlega rakni úr húsnæðisvandræðunum með slíku áframhaldi. En ef þörfin er eins brýn og af er látið, þá er önnur leið miklu líklegri og eðlilegri til að bæta úr húsnæðiseklu en að stofna þennan byggingarsjóð. Og sú leið er að taka aftur upp húsaleigulögin og hafa hemil á gerðum þeirra manna, sem selja hús á leigu með okurvöxtum. Þetta er leið, sem jeg mundi fúslega fylgja, að farin yrði, ef þörf þætti á.

Þar fundu þeir púðrið

. En frv. get jeg ekki stutt, hve feginsamlega sem jeg hefði viljað bæta kjör þeirra, sem við erfiðust húsnæðiskjör eiga að búa í bæjunum. Þetta vildi jeg sagt hafa, til að gera grein fyrir atkv. mínu, en að öðru leyti get jeg gert að mínum orðum ummæli hv. 1. þm. Skagf. um þá rjettlætiskröfu, sem sveitirnar ættu á því að sitja fyrir stuðningi hins opinbera til þess að bæta íbúðir sínar. Það var einnig rjettilega til þess bent hjá honum, að sveitirnar gætu blómgast, þótt bæirnir færu í auðn, en hitt er jafnvíst, að bæirnir komast ekki af án sveitanna. Sveitirnar hafa alið þrótt og gáfur þjóðarinnar frá landnámstíð og skilað henni fram að þessum tíma með fullu þreki, þótt hagur þeirra hafi oft erfiður verið. En það er meira en vafasamt, að bæirnir inni það starf jafnvel af hendi á komandi öldum.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Hv. 1. þm. Skagf. byrjaði ræðu sína á því að tala um, að jeg væri á móti því, að ákvæði frv. næðu til kauptúna. Jeg tók það einmitt fram við 2. umr., að jeg gæti fallist á till.hv. 1. þm.N.-M. um þetta, en tók fram um leið, að vandkvæði gætu verið á, að sama fyrirkomulag ætti við í þessum efnum í kaupstöðum og kauptúnum. En jeg hefi alls ekki á móti því, að kauptúnin nái sömu byggingakjörum og kaupstaðirnir, heldur tel það sjálfsagt. Í stórum kauptúnum tel jeg víst, að sama fyrirkomulag gæti átt við sem í kaupstöðum, en í smærri kauptúnum geri jeg ráð fyrir, að samvinnufjelagsskapur eða að kauptúnin bygðu sjálf svo sem eitt hús á ári, eða annaðhvert ár, sje með öllu óframkvæmanlegt. Jeg vil þó ekki tefla málinu í hættu með því að leggjast á móti brtt. eins og hún er orðuð, en geri ráð fyrir, að síðar muni reynslan sýna, að aðra leið verði að fara þar. Þá spilaði hv. 1. þm. Skagf. sína venjulegu grammófónplötu um það, að þetta frv. eyddi sveitirnar. Jeg er hissa á, að hv.þm. skuli álíta hv.þdm. svo fáfróða, að hann bjóði þeim þau rök, að þótt mönnum sje gert lífvænlegra að lifa í kaupstöðunum, þá þurfi það að eyða sveitirnar. Það er mikil trúin á sveitunum, sem hann hefir! Jeg veit ekki betur en að byggingar- og landnámssjóður veiti bændum þau kjör, sem þeir geta búist við að fá best, og betri en þetta frv. um verkamannabástaði, og því get jeg ekki skilið í, hvers vegna er verið að öfundast yfir þessari litlu hjálp til verkamanna, þar sem kunnugt er, að byggingar- og landnámssjóður á fyrst og fremst að ganga til að bæta íbúðirnar í sveitum. Jeg hefi hjer útdrátt úr skýrslu um húsnæði í Reykjavík, sem Gunnar Viðar hagfræðingur hefir verið að vinna úr með aðstoð undanfarið fyrir bæjarstjórn Reykjavíkur. Þessi skýrsla sýnir, að um 2.000 íbúðir í Reykjavík eru 1–2 herbergi án eldhúsi eða aðeins með aðgangi að eldhús með öðrum, og í þessum íbúðum búa um 5.000 manns. 1.700 þessara íbúða eru í loftherbergjum eða kjallaraholum, sem að dómi lækna og allra mannúðarmanna eru óhæfar til íbúðar og hljóta að leiða til meiri eða minni tortímingar fólks þess, sem þar býr. Jeg get því ekki kallað það annað en fullkomið samviskuleysi hjá hv. 1. þm. Skagf. og hans fylgifiskum að vilja láta afskiftalaust, hvernig fólki líður í bæjunum. Jeg held, að allir hljóti að fallast á, að eitthvað verði að gera til að bta úr þessu, sem er einhver svartasti bletturinn á þjóðskipulagi okkar. Hv. 1. þm. S.-M. söng sama söng sem hv. 1. þm. Skagf. að nokkru leyti, og skal jeg ekki fara nánar út í þá sálma, en jeg get ekki sjeð, að af því hljóti að leiða samkepni við byggingar- og landnámssjóð, þó að lánað sje úr öðrum sjóði til bygginga í kaupstöðunum. Hvers vegna þarf að halda fólki í sveitunum með því að láta fólk lifa eins og skepnur í bæjunum? Þetta er í meira lagi níðingslegur hugsunarháttur. Jeg veit, að hægt er að benda á aðrar leiðir til þess að gera verkamönnum kleift að byggja yfir sig, og eitt ráðið er í sjálfu sjer eðlilegast, það, að verkamenn efli svo samtök sín, að þeim verði kleift, með eða án verkfalla, að hækka kaupgjald sitt til stórra muna, svo að þeir geti bæði hjálparlaust bygt yfir sig sómasamlegt húsnæði og goldið þá leigu, sem slíkt húsnæði krefur nú. En mikið má vera, ef þeir menn, sem fastast ganga fram gegn þessu máli, eru fremur hlyntir því, að kaupgjald verkamanna hækki svo, að þeir komist í þann tekjuflokk að geta bygt yfir sig hús hjálparlaust. Hv. 1. þm.N.-M. varði brtt. sínar um hækkun vaxta og hækkun á framlagi ríkissjóðs og bæjarsjóða með því, að kjörin yrðu eftir sem áður betri en nú. Nú vil jeg spyrja hann, hvort hann viti, hve mikið verkamenn byggja hjer, og þá einkum í þeim tekjuflokkum, sem byggingarsjóðir verkamanna eiga að vera miðaðir við. Jeg hygg, að það sjeu ekki margir verkamenn með árstekjur undir 3.800 kr., sem byggi sjer hús, og að mínu áliti er þeim ómögulegt að gera það, nema með opinberri aðstoð, sem bætir lánskjörin hjá þeim til stórra muna frá því, sem nú er. Þá eru það afborgunar- og vaxtakjörin. Satt er það að vísu, að 5% á ári í 42 ár í afborgun og vexti eru góð kjör, en jeg vil benda á, að þessi kjör eru betri annarsstaðar. Þannig segir t. d. „Mgbl.“, biblía Íhaldsflokksins, frá því, að í Frakklandi sjeu eigi greidd nema 3% á ári um sama tíma. Jeg vil ennfremur benda á, að samkv. till.hv. 1. þm.N.-M. eiga þessi kjör að gilda í 42 ár, og jafnt fyrir það, þó að markaðsvextir lækki á sama tíma, og ef svo færi, yrði ívilnunin ekki svo mikil sem hún virðist, samanborið við núverandi bankavexti. Hv. þm. spurði, hvernig verkamenn færu að því að búa í húsum, sem hefði verið dýrt að byggja og væru hátt leigð. Já, því er fljótsvarað: Þeir neyðast til þess að leigja ljelegustu og minstu íbúðirnar, kjallaraholurnar og loftherbergin, eins og skýrsla sú, er jeg las upp tölur úr, ber með sjer. Með því fyrirkomulagi, sem nú er, fá verkamenn ekki þak yfir höfuðið annarsstaðar en í þessum skúmaskotum. Mjer þykir leitt, að hv. 1. þm.N.-M. skuli halda svo fast í þessar brtt. sínar, sem skapa mun verri kjör en frv. gerði með breytingum hæstv.forsrh. á því. Jeg er hræddur um, að afleiðingin verði sú, að aðeins þeir verkamenn, er hæstar tekjur hafa, fái íbúðir. En vitanlega þurfa lögin að vera svo úr garði gerð, að allir efnalitlir menn, sem ekki þiggja af sveit, gætu komist undir þetta fyrirkomulag smám saman.

Haraldur Guðmundsson Í brtt þeirri frá mjer, sem forseti las upp, við brtt.hv. 3. þm. Reykv. á þskj. 590, er lagt til, að hámarkstekjur megi vera 4.000 kr., í stað 3.500 kr. Jeg hefði helst kosið, að hv. 3. þm. Reykv. hefði tekið aftur brtt. sína um þetta efni. Að hámarkið var sett svona hátt í frv., stafaði af því, að flm. var ljóst, að margir, sem komnir eru upp undir 5.000 kr. árstekjur, geta haft brýna þörf á því að fá hjálp til að byggja yfir sig, þegar þeir hafa þungri fjölskyldu fyrir að sjá. Var tekið fram, að ekki hefði verið farið svo hátt að öðrum kosti. Jeg tel þá þörf brýnasta, að hjálpa þeim til að fá viðunandi húsnæði, sem ala upp flest börnin. Vildi jeg mælast til, að hv. 3. þm. Reykv. tæki till. aftur, en hinsvegar yrðu sett skýr ákvæði um það í reglugerð, að þetta hámarksákvæði gilti ekki nema þegar um fjölskyldumenn væri að ræða. Að vísu mætti benda á þá leið, að hámarkstekjur fyrir barnlaust fólk væru 3.000 kr., en síðan væri bætt við 500 kr. fyrir hvert barn, svo að maður, sem hefði fyrir 4 börnum að sjá, mætti hafa 5.000 kr. árstekjur og þó hafa rjett til að njóta hlunninda við að gerast meðlimur byggingarfjelags. Það er rjett, að aðalstarf sjóðsins á að vera að hjálpa þeim mönnum, sem hafa um og undir 3.000 kr. í árstekjur, þ. e. a. s. venjulegar .verkamannstekjur. Jeg tók eftir því, að hv. 1. þm. S.-M. sagði, að bæirnir gætu ekki lifað, ef sveitirnar legðust í auðn. Þetta er hárrjett. En svo kvað við allmjög í öðrum tón. Hv. þm. fullyrti sem sje, að enda þótt bæirnir legðust í auðn, gætu sveitirnar blómgast. Mig furðar á, að jafnskýr og reyndur maður sem hv.þm. skuli halda slíkri fjarstæðu fram. Mjer er sem jeg sjái þá bændurna eystra, ef ætti að leggja skatta, sem svaraði 12 milj. kr. á landbændur eingöngu. Jeg er hræddur um, að þeir myndu kvarta undan álögunum! Og það lítur út fyrir, að hv. 1. þm. Skagf. hafi smitast af þessari firru, því að hann taldi einnig, að besta ráðið til þess að fólkinu fjölgaði í sveitunum væri að láta því líða sem verst í kaupstöðunum.

Þetta er ekki rjett

. - Það var ekki hægt að skilja orð hv.þm. öðruvísi. Stefna hans virðist vera sú, að fá fólkið til þess að flytja í sveitirnar með því móti að gera því ólíft í kaupstöðunum, þ. e. a. s. fátæka fólkinu. En á hverju eiga þá burgeisar kaupstaðanna að græða, þegar alt fátæka fólkið er farið þaðan. - Hann getur ekki sjeð, eða vill ekki sjá, að sjálfsagt er að gera kjör manna sem lífvænlegust bæði til sveita og sjávar. Nú hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að byggja upp sveitabýlin og varið til þess miklu meira fje en hjer er farið fram á, og er þá sjálfsagt að snúa sjer næst að því að bæta úr þörfum kaupstaðabúa. Og öll fólksfjölgun kemur niður á kaupstöðunum. Einmitt í kjallaraholunum og aumustu íbúðunum fæðist og vex upp mikill hluti þeirrar kynslóðar, sem á að taka við af okkur. Það væri glæpur að loka augunum fyrir þeirri hættu, sem henni stafar af óhollum íbúðum og þröngum.

Eru þá engin börn í sveitunum?

. Jú, en það er staðreynd, að fólksfjölgunin er aðallega í kaupstöðunum og mest hjá fátækasta fólkinu. Hv. þm. sagði, að dánartalan hefði ekki verið hærri hjer en víða annarsstaðar. Þessu er því að svara, að skamt er um liðið síðan Reykjavík varð svo stór sem hún nú er, og því einnig skamt síðan húsnæðisþrengslin urðu jafnmikil og þau eru nú. Og fólkið, sem flytst í bæinn, er margt fólk á besta aldri, og kemur því ekki í ljós fyr en nokkur tími er liðinn, hve háan skatt hinar óhollu íbúðir taka af mannslífunum og þeirri kynslóð, sem elst upp í slíkum hreysum. En kannske það sje tilgangur hv.þm. (MG) að reyna að líkjast mestu óþrifabælum erlendra stórborga að því er dánartölu fólks hjer snertir. Þá gæti fólkið ef til vill orðið hrætt við að flytja til kaupstaðanna - hugsar hann máske. Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að á síðari árum hafi verið bygt hjer fyrir fimm milj. kr., sem væri að mestu leyti veðdeildarfje. Þetta er vitleysa. Það er víst, að aðeins 1/3 af þessu fje er veðdeildarfje. Hitt hefir komið annarsstaðar að.

Magnús Guðmundsson Hv. 1. þm.N.-M. tók það rjettilega fram, að kostnaðurinn myndi minka nokkuð við till. þá, er hann bar fram. En þótt framlagið verði lækkað um helming, leiðir það þó af sjer talsverðan kostnað, ef kauptúnin eru tekin með. - Jeg veit ekki, hve margt fólk samtals býr í kauptúnum og kaupstöðum, en jeg býst við, að gera megi ráð fyrir um 52 þús. kr. framlagi á ári í þessu augnamiði, og það er talsvert fje fyrir ríkissjóð um óákveðinn tíma. Og strax þegar búið væri að byggja fyrir það fje, sem frv. gerir ráð fyrir, þarf að fá meira fje, því að það getur ekki öðruvísi verið, ef byggja á upp kaupstaði og kauptún þessa lands með styrk þess opinbera. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að jeg hefði ekki farið rjett með ummæli hans. Jeg bið afsökunar, ef svo er. Hv. þm. sagði, að jeg hefði hjer ennþá verið með mína grammófónplötu viðvíkjandi sveitunum. Jeg hefi altaf haldið því fram, að sveitirnar verði undir í samkepninni við kaupstaðina, og tel jeg það illa farið. - Þetta vil jeg láta heyrast sem oftast, enda er viðgangur kaupstaðanna háður velmegun sveitanna. Þá sagði hv.þm., að það væri ekkert pláss í sveitunum fyrir fólkið. Þetta finst mjer afareinkennilegt, þar sem það er vitað, að vinnukraftinn vantar í sveitirnar og að víða er heimilisfólkið ekki annað en hjónin og börn þeirra.  Þá sagði hv.þm., að við öfunduðum kaupstaðina af góðum húsakynnum. Því fer fjarri, að svo sje. Hitt hygg jeg, að óhætt muni að bera saman húsakynni í sveitum og kaupstöðum upp á það, að það verður ekki ofan á, að húsakynni til sveita sjeu betri. Þar er ólíku saman að jafna. Það hefir verið bent á, að byggingar og landnámssjóður eigi að sjá fyrir þörfum sveitanna í þessu efni. Þá er þess að geta, að það er aðeins lítill hluti sveitanna, sem hægt verður að byggja upp fyrir fje byggingar- og landnámssjóðs, og auk þess eru skilyrði fyrir lánum úr sjóðnum svo þröng, að hlutaðeigendur verða að geta lagt fram vottorð um það, að það sje hættulegt heilsu manna að búa í þeim híbýlum, sem fyrir eru. Aðrir geta ekki fengið lán úr sjóðnum en sem geta lagt fram slík vottorð. Það er viðurkent af öllum, að hjer sjeu víða slæmar íbúðir, en hitt er líka áreiðanlegt, að hlutfallslega eru miklu fleiri slíkar íbúðir til sveita. Það þarf ekki annað en líta í jarðamatsbókina til þess að sannfærast um þetta. Á fjölda mörgum býlum eru öll hús, þar með talin peningshús öll, metin á nokkur hundruð kr. Hverjum dettur í hug, að byggingar- og landnámssjóður geti komið þessu í lag á nokkrum árum? - Úr sveitunum er straumur til kaupstaðanna, og er því meiri ástæða til þess að byrja að hjálpa sveitunum í þessu efni, ekki síst vegna þess, að byggingunum fleygir áfram í kaupstöðunum, en gengur dræmt í sveitunum. Mjer þótti vænt um að heyra, að hv. 1. þm. S.-M. tók í sama strenginn og jeg, og er gott að heyra, að fleiri geta litið með sanngirni á þetta mál. Ennfremur vil jeg undirstrika það, að starf undanfarinna þinga hefir verið það, að vinna að því að halda fólkinu í sveitunum, en þetta mál verður til þess að draga fólkið þaðan, ef það hefir nokkur áhrif. Það er eðlilegt, að fólk hugsi, er það kemur til bæjanna og sjer allar þessar stóru byggingar, sem verið er að reisa, að eitthvað hljóti það að bæta úr húsnæðisvandræðunum. Hv. þm. Ísaf. sagði, að jeg og hv. 1. þm. S.-M. vildum leggja bæina í auðn til þess að sveitirnar gætu blómgast. Þetta hefi jeg aldrei sagt og er fjarri skoðun minni. Jeg álít, að almenningi geti ekki vegnað vel nema bæði sveitirnar og kaupstaðirnir verði þess megnug að vinna sitt hlutverk. Þegar jeg sem þm. á að greiða atkv. um það, hverjum beri að hjálpa fyrst, svara jeg ótrauður: þeim, sem veikari er, - en það eru sveitirnar. Byggingar- og landnámssjóður getur ekki komið sveitunum verulega að liði fyr en eftir mörg ár, en þetta á að koma strax. Þetta frv. vinnur á móti áhrifum byggingar- og landnámssjóðs. Þá fór hv.þm. að tala um börnin í kaupstöðunum, og leit helst út fyrir eftir ummælum hans, að engin börn væru í sveitunum. Jeg hygg, að fólksfjölgunin komi hlutfallslega jafnt niður á sveitirnar og kaupstaðina. Fanst mjer kynlegt, að jafnaðarmaðurinn, sem þykist vera, skuli gleyma því, hve miklu örðugra líf sveitabarnanna er á margan hátt en líf kaupstaðabarnanna. Það væri fróðlegt að bera saman, hvað snemma sveitabörnin vinna samanborið við kaupstaðabörnin. Jeg held, að þar væri mikill munur á. Annars getur sú fjárhæð, er frv. gerir ráð fyrir, aðeins bætt að litlu leyti þær íbúðir í kaupstöðunum, sem kvartað er undan. Þegar því menn greiða atkv. með þessu frv., takast þeir um leið þá skuldbindingu á hendur að halda áfram á þessari braut, því að þótt bygt yrði fyrir þessa upphæð, má ekki láta þar staðar numið, heldur verður að halda áfram að byggja þangað til byggingar eru komnar í sæmilegt horf.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg hafði hugsað mjer að leggja ekkert til þessa máls, þar sem flokksmenn mínir hjer í hv. deild hafa með rökum sýnt fram á nauðsyn á framgangi þess. En umr. hafa gert það að verkum, að jeg get ekki komist hjá því að mæla nokkur orð. Jeg hefi um 20 ára skeið átt kost á að kynnast kjörum verkafólksins, bæði hjer í borginni og víðar, og er því vel kunnugt um híbýli þau, er það á við að búa, auk þess sem jeg hefi einnig rannsakað f. h. bæjarstj. ástandið í húsnæðismálum bæjarins. Mjer hefir þótt kenna nokkurs ókunnugleika hjá ýmsum þeim hv.þm., sem tekið hafa til máls við umr. þessa frv., um þau kjör, sem mikill hluti almennings á við að búa hjer í Reykjavík og víðar, og finst mjer því skylt að lýsa nokkuð því ástandi, sem hjer ríkir á þessu sviði. Jeg þekki mörg þau tilfelli, þar sem 8–10 manna fjölskylda verður að hýrast í einu herbergi, þar sem verður að elda, þvo þvott o. s. frv. Getur hver maður sjeð, hvílík hollusta er fyrir börn að alast upp í slíkum íbúðum, sem ofan á alt þetta eru oft í kjallara, þar sem alt rennur út í raka og sjaldan sjer sólu. Slíkar íbúðir hafa verið í tuga-, ef ekki hundraðatali hjer í Reykjavík. Það ber ósjaldan við, þegar einhver veikist í slíkum íbúðum og læknis er vitjað, að hann skipar fjölskyldunni að flytja í betra húsnæði. En hvert á að flytja? Fyrst og fremst eru hentugar íbúðir ekki fyrir hendi, og í öðru lagi eru þær, ef til eru, alt of dýrar til þess að bláfátækt fólk hafi efni á að taka það, sem í boði er. Með verulegum umbótum á þessu sviði myndi húsaleiga lækka að mun. Það hafa komið fram brtt. við þetta frv., og er ein þeirra, að öll kauptún verði aðnjótandi þeirra kjara, sem gert er ráð fyrir í frv. Jeg held, að þessi till. sje til þess að tefja fyrir framgangi frv. Þó segi jeg það ekki vegna þess, að jeg geti ekki unnað kauptúnunum þessa, en þörfin er meiri þar, sem fjölmennið er mest. Þar eru vandræðin mest, og á það ber að líta fyrst og fremst. Eitt af því, sem heldur húsaleigunni svo hárri, er það, að heil stjett manna lifir á því að byggja hús, sem síðan eru leigð út við okurverði. - Það er bent á það, að bygt hafi verið fyrir svo og svo margar milj. króna á ári hjer í Reykjavík, - en hvað hefir það að segja? Það eru efnaðri borgararnir, sem byggja; hina skortir fje, sem hafa tekjur af svo skornum skamti, að þeir eiga varla fyrir daglegum þörfum, og verkafólkið fær ekki inni í hinum nýju stórhýsum, nema þá í kjöllurum og á hanabjálkum, Þess vegna verður verkalýðurinn að skríða inn í gömlu, ljelegu húsin við okurleigu. Í hinum nýju húsum er leigan of há. Barnafjölskyldur fá ekki inni nema í grenjum, sem enginn vill líta við. Ef ekki á að kyrkja hina komandi kynslóð, verður að hjálpa þeim fyrst og fremst, og svo þeim, sem lítil efni hafa til að byggja. En það er ekki hægt nema hið opinbera taki málið til meðferðar og veiti þeim aðstoð sína. Annars finst mjer harla undarleg stefna hv. 1. þm. S.-M., að vilja láta ástandið í kaupstöðunum haldast eins og það er nú, til þess að fólkið verði að flýja í sveitirnar úr kaupstöðunum; en öðruvísi var ekki hægt að skilja hann. Það er eins og fyrir honum vaki gömul og þekt aðferð til sveita, hvernig farið var að svæla melrakka úr greni. Það er vitanlegt, að húsaleigulögin á sínum tíma komu mörgum mönnum að notum, enda barðist borgarstjórinn lengi vel á móti afnámi þeirra, þó að hann yrði að lokum að beygja sig fyrir íhaldsmeirihlutanum í bæjarstj., sem barðist fyrir afnámi laganna. Afleiðingin varð líka sú, að verra ástand skapaðist um leigumálann og mörg dæmi þess, að húsaleiga hækkaði, einkum hjá fátækari fjölskyldum, sem búa að lakasta og minsta húsnæðinu. Enda er reynslan sú, að húsaleigan er tiltölulega hæst hjá öllum þorra hins fátækara fólks, miðað við það húsnæði, sem það verður að notast við. Það hefir ekki enn unnist tími til þess að vinna úr þeim skýrslum um húsnæði hjer í bæ, sem safnað var á síðastl. sumri, en það verður fróðlegt að sjá þær tölur á sínum tíma. Það hefir verið lagt talsvert upp úr því við umr. þessa máls, að aðstreymi fólks til bæjanna mundi aukast, ef eitthvað yrði gert til þess að bæta úr húsnæðisvandræðunum. En þetta held jeg að sje grýla og ekkert annað. Það eru ekki húsakynnin, sem lokka menn til bæjanna, heldur er það sú atvinna, sem bæirnir hafa upp á að bjóða. Jeg hefi orðið var við, að fólki, sem til bæjarins flytur, gengur best að fá sjer húsnæði.

Það hefir betra álit á sjer en bæjarfólkið

. Getur verið á meðan ekki er búið að pína út úr því hvern eyri í okurleigu fyrir ljelegt húsnæði. Það á víst við málshátturinn um þetta fólk, að „úti sje vináttan þá ölið er af könnunni“. Margt aðkomufólk hefir nokkur peningaráð fyrst í stað: þá er það góðir leigjendur. En þegar peningarnir eru þrotnir, þá er þetta fólk komið í sama foraðið og það. sem fyrir var. Jeg geri því ekki ráð fyrir, þó að húsakynni skáni eitthvað, að sterkari hvöt vakni hjá fólki um að flytja til bæjanna, ef þangað er enga eða litla atvinnu að sækja. N. hefir líka í till. sínum viljað takmarka, hverjir yrðu þessara rjettinda aðnjótandi. A. m. k. virðist hún ógjarnan vilja, að þeim mönnum. sem til bæjanna skreppa í atvinnuleit, verði veitt nein forgangsfríðindi. Á síðasta þingi var samþ. ágreiningslítið og með atkv. okkar jafnaðarmanna að endurbyggja sveitirnar. Á jeg þar við lögin um byggingar- og landnámssjóð. Jeg held, að allir hafi verið sammála um, að nauðsyn bæri til þess að byggja upp húsakynnin í sveitunum, því mjög víða væri ábótavant í því efni. Mjer dettur heldur ekki í hug að mótmæla því, að húsakynnum kunni að vera ábótavant í hinum ýmsu hjeruðum. En þrátt fyrir hin ljelegu mannahíbýli í sumum sveitum tærist þó fólkið miklu fljótar upp í kaupstöðunum. Það er venjulega hraustari kynslóð, sem vex upp í sveitunum, heldur en í bæjunum. Bæði er það nú, að fæðið í sveitunum er fólki hollara; þar er venjulega nóg um mjólk handa börnum og unglingum, en jeg þekki fjölda af barnafjölskyldum hjer í Reykjavík, sem ekki hefir ráð á því að kaupa mjólk handa börnum sínum og lifir við mjög skarðan kost að öðru leyti. Ekki liggur svo annað fyrir mörgum þessara barna en að fara út á götuna undir eins og þau geta vafrað, til þess þar að anda að sjer sóttkveikjum og öðrum óheilindum úr forugum götum o. s. frv. En börnin í sveitunum teiga að sjer hreint fjallaloftið og leika sjer í grænu grasi, þá sumra tekur. Aðstöðumunur æskunnar í sveitum landsins og kaupstöðum er mikill; það finna þeir best, sem hvorttveggja þekkja. Jeg er alinn upp í sveit og þekki því þennan mun. En hjer í Reykjavík eru leiðir barnanna ekki aðrar en út á foruga götuna til þess að leika sjer á. Þá vildi jeg minnast lítilsháttar á brtt.hv. 3. þm. Reykv. Jeg get fallist á þær að öðru leyti en því, að mjer þykir of skamt gengið, hverjir geti orðið aðnjótandi íbúðanna. Að vísu skal jeg játa, að verkamenn ná yfirleitt ekki 6.000 kr. tekjum á ári. En þó eru til menn, sem gera það, en þeir hafa þá stóra fjölskyldu, mörg börn fyrir að sjá og sum þeirra með einhverjar tekjur, og eru að mörgu leyti ver settir en hinir, sem hafa lægri tekjur, t. d. 3.500 kr. á ári. Jeg veit ósköp vel, að verkamaður, sem hefir fyrir 4–5 börnum að sjá, honum veitir ekki af 4.000–5.000 kr. á ári til þess eins að draga fram lífið. Það er því mest nauðsyn að hjálpa þeim til að byggja yfir sig, sem flest hafa börnin á framfæri. Jeg veit ekki, hvort samkomulag muni nást um þetta. En þetta er það eina í till. á þskj. 590, sem jeg álít varhugavert, því enda þótt verkamaður kunni að ná 4 þús. kr. tekjum eða eitthvað þar yfir, ef hann hefir fyrir mörgum að sjá, þá er það ranglátt að útiloka hann frá þeirri hjálp, sem öðrum er veitt með minni tekjum og langtum minni fjölskyldu og þar af leiðandi getur staðið miklu betur að vígi að afla sjer húsnæðis á eigin spýtur. Um till.hv. 1. þm.N.-M., sem bornar munu vera fram til samkomulags, verð jeg að segja það, að jeg álít þær ekki tímabærar enn sem komið er. Frá mínu sjónarmiði sjeð mundu þær, næðu þær samþ., valda skemdum og draga úr mætti frv., að því ógleymdu, að framlag ríkissjóðs er þar fært niður um helming, sem stórskemd á frv. Jeg lít svo á, að frv. þetta, sem borið er fram af jafnaðarmönnum til hjálpar bæjunum, sje hliðstætt þeirri löggjöf, sem sett hefir verið á undanförnum þingum og enn er verið að bæta og fullkomna, sveitunum til viðreisnar. Þess vegna hefði jeg getað búist við, að frv. þetta mætti hlýrri viðtökum en raun hefir orðið á. En við jafnaðarmenn eigum svo mörgu og misjöfnu að venjast af þeim meiri hl., sem ræður hjer á þinginu, að engan skyldi undra, þó fundin yrðu einhver ráð til þess að bregða fæti fyrir þetta sanngirnis- og nauðsynjamál fátæku og barnamörgu verkamannanna í bæjum landsins og kauptúnum.

Jón Ólafsson Jeg vil taka það strax fram, að jeg felst á brtt.hv. 1. þm. Árn., sem hann hefir borið fram við 1. brtt. mína. Jeg viðurkenni, að brtt. hans sje til bóta og með henni gengið betur frá þessu atriði en í minni brtt. Aftur á móti get jeg ekki fallist á það, sem hv.þm. Ísaf. stakk upp á, að draga til baka 2. brtt., við 5. gr. Það veitir ekki af að setja hámarkskröfurnar svo lágt, vegna þess að hjer í Reykjavík safnast svo margir saman, að ekki verður hægt að fullnægja að neinu verulegu leyti. Það er misskilningur, þó að því sje haldið fram, að stórar fjölskyldur hafi hærri tekjur en þær, sem jeg vil miða við, og geti ekki fyrir þá sök orðið þessara fríðinda aðnjótandi. Því að væri um hærri tekjur að ræða, eða eins og ákvæði frv. er miðað við, þá er þið vegna þess, að börn, sem komin eru yfir 16 ára aldur, eru farin að vinna heimilunum inn; en jeg tel rjettara, að húsbóndinn telji ekki þeirra vinnu með tekjum heimilisins, og ætti því að vera auðvelt fyrir hann að falla undir það lágmarksákvæði, sem jeg vil setja. Þó að börnin vinni heimilunum eitthvert gagn, virðist óþarft að hækka heildartekjurnar fyrir það. Mjer er ljóst, að ein hætta liggur fólgin í frv. þessu, og hún er sú, að ef ætlast er til með því, að allur almenningur eigi von á kostakjörum í því efni að eignast þak yfir höfuðið, þá muni það draga úr framtaki einstakra manna að byggja í bænum. Þess vegna hefði jeg kosið, að kjörin væru þrengd frekar en rýmkuð, því að það getur orðið bænum mjög örðugur hjalli yfir að komast, ef dregið verður úr framtaki einstakra manna um að byggja hann upp. Eina ráðið til þess að koma húsaleigunni niður er að byggja upp bæinn. Að reyna að setja hámarksverð á húsaleigu hefir sýnt sig, t. d. á stríðsárunum. að vera árangurslaust, og það skapaði þau vandræði, sem lítt var unandi við. Hvað vel sem gengið var frá samningunum, þá gátu húseigendur látið leigjendur sína greiða utan samninganna þá upphæð, er þeim sýndist, og án þess að byggja að neinu leyti á verðlagi húsaleigunefndar. Á meðan húsnæðisvandræðin eru ríkjandi í bænum, verður vitanlega ekki við neitt ráðið. Að vísu er það von sumra, að úr þessu muni heldur rætast með væntanlegri lánsstofnun, er láni meira út á hús en áður. En það þarf allra krafta við að njóta í þessu efni. Fólkinu fjölgar jafnt og þjett, án þess þó að um sjerstakt aðstreymi sje að ræða, svo að altaf þarf að auka við íbúðirnar. Svo má líka benda á það, að nú eiga kjallaraíbúðirnar að hverfa, og þó að margur telji það vel farið, þá minka þó ekki húsnðisvandræðin við það. Það er því sama, hvernig maður veltir þessu máli fyrir sjer, að alt ber að sama brunni. Bærinn verður ekki bygður upp og úr húsnæðisvandræðunum verður ekki bætt á annan hátt en að ríkið hlaupi undir bagga að einhverju leyti, með lánsstofnun í þessu augnamiði og annari þeirri aðstoð, sem vænleg er til bóta í þessu efni. Það var rjett tekið fram hjá hv. 1. þm. Skagf., að eins og frv. er borið fram, þá er hjer um mikla fjárhæð að ræða fyrir ríkissjóð, af því að gera má ráð fyrir, að eftirspurnin verði mikil. En hvernig sem um frv. fer, þá er jeg sannfærður um, að aldrei verður úr húsnðisskortinum bætt, nema með allverulegri hjálp frá ríkissjóði. Hv. 1. þm.N.-M. hjelt því fram, að reynast mundi ódýrara að hafa einhvern samvinnufjelagsskap við það að koma upp byggingunum. En jeg held, að lítið sje leggjandi upp úr því. Undanfarin ár hafa allar byggingar í bænum verið látnar í ákvæðisvinnu, og mjer er sagt, að þeir, sem hafa tekið þær að sjer, sjeu ekki ofhaldnir. Hitt er satt, að margar byggingar hafa orðið ódýrari en ella fyrir þá sök, að menn hafa haft aðhald í ákvæðisvinnunni og lagt mikið á sig þess vegna. Með síðustu brtt. minni vil jeg fyrirbyggja, að vanrækt sje að hafa ríkt eftirlit með byggingarfjelögum þeim, er kunna að myndast samkv. frv. þessu.

Sveinn Ólafsson Það eru aðeins örfá orð til hv.þm. Ísaf. og hv. 4. þm. Reykv., enda er ástæðulaust að svara þeim mörgu, þar sem hv. 1. þm. Skagf. hefir tekið ómakið af mjer að mestu leyti. Jeg verð að segja um ræður beggja þessara hv.þm., er jeg nefndi, að mjer finst þess gæta of mikið, að þeir eigni mótstöðumönnum sínum slæmar hvatir. Það kom berlega í ljós hjá báðum, að þeir túlkuðu orð mín á þann veg, að jeg vildi svæla íbúana burt úr bæjunum með því að hola þeim í aumustu hreysi óbyggileg. En hvað kom fram í orðum mínum, sem ástæðu gæfi til að skilja þau þannig? Að vísu skil jeg, hvað hjer liggur að baki. Þessir tveir hv.þm. eru, eins og oft áður. að tala fyrir tilheyrendur á pöllunum, og þá þarf að nota alt, sem hægt er og ætla má, að sje kjósendunum að skapi, einnig að snúa út úr og rangfæra orð andstæðinganna. Jeg ætla þó ekki að fara langt út í að leiðrjetta þennan misskilning eða útúrsnúning hjá hv.þm. Ísaf., er hann nefndi mátt sveitanna og taldi eftir þeim. Um sveitirnar verður fyrst og fremst að hugsa, því að þær geyma kjarna þjóðarinnar og þær verða að ganga á undan, hvað sem öðru líður. Án sveitanna geta bæirnir ekki þrifist, þótt sveitirnar geti blómgast án bæja. Samkv. sögunnar dómi hafa sveitirnar alið önn fyrir þjóðinni í 1.000 ár og það eru þeirra börn, sem bygt hafa bæina, því að engir bæir voru til fyrir okkar tíma. Enginn skilji þó orð mín þann veg, að jeg vilji eyða bæjunum eða skapa þeim þá kosti, að þeir geti ekki dafnað. Hitt er aðalatriðið, að efla þá ekki á kostnað sveitanna. Annars sje jeg ekki ástæðu til að elta ólar við einstök atriði í ræðu hv.þm. Ísaf. Hann spurði, hvar ætti að taka þessar 12 milj. kr. handa ríkissjóði, ef bæirnir væru ekki til að greiða. Jeg held, að ef fólkið hefði haldið áfram að dvelja í sveitunum, þá hefði gjaldgeta þess eigi minni verið en hún er. Í sveitunum vinna allir og afla fjár með einhverjum hætti, en mikill hluti fólks í bæjunum er iðjulaus tímunum saman og eykur að engu þjóðarauðinn. Þess vegna má ætla, að þjóðarauður yrði engu minni, þótt landsmenn allir byggju í sveitum, og gjaldgetan til ríkissjóðs mundi varla minka þeirra hluta vegna. En hjer kemur það ennfremur til álita, að ef atvinna allra landsmanna væri við sveitirnar bundin, þá mundi þörfin hjá ríkissjóði á þessum 12 milj. kr. ekki eins mikil og nú; þarfirnar mundu þá færri og ástæður allar einfaldari. Jeg hefi haldið því fram, að úr þörf bæjanna á bættum húsakynnum eigi að bæta með öðrum hætti en frv. þetta ráðgerir. Jeg stend við það, sem jeg sagði áður, að með frv. þessu - verði það að lögum - er verið að vinna hreint á móti tilgangi laganna um byggingar- og landnámssjóð. Með þessu frv. er ýtt undir fólkið um að flytja til bæjanna. Það er augljóst, að þar sem rík hvöt býr hjá fjölda manna um að flytjast á bæjarmölina, þá verður sú hvöt enn ríkari, ef boðin eru sjerstök vildarkjör um opinber fjárframlög til þess að greiða fyrir nýbyggingum í bænum handa þeim, sem inn flytja, jafnvel vildari kjör en kostur er á úr byggingar- og landnámssjóði. Aðdráttarafl bæjanna er nógu mikið, þótt ekki sje á það aukið með þessum hætti, beint til hnekkis fyrir sveitirnar, sem vegna strjálbýlis eiga erfitt með að hæna fólkið að sjer.

Bjarni Ásgeirssson Mig langar til áður en gengið verður til atkv. um frv. að gera grein fyrir því, hvers vegna jeg, sem er fulltrúi sveitakjördæmis, fylgi frv. þessu. Aðallega eru það tvær ástæður, sem bornar hafa verið fram gegn frv. Í fyrsta lagi hefir það verið látið klingja, að frv. mundi ekki koma að neinu liði. Það, sem því væri ætlað að vinna, væri hjegómi og kák eitt, en sennilegt þó, yrði það að lögum, að minna yrði bygt í bænum en ella. Í öðru lagi hefir því verið haldið fast fram. og nú síðast af hv. 1. þm. S.-M., að þau fríðindi og vildarkjör, sem frv. hefir að bjóða, mundu valda aðstreymi til bæjanna, m. ö. o. lokka fólkið burt úr sveitunum. Jeg sje nú ekki betur en að þessar tvær ástæður stangist innbyrðis, þegar þær eru nánar athugaðar og krufðar til mergjar. Ef ekki verður nema um kák eitt að ræða að því er það snertir að byggja upp kaupstaðina. þá er ósennilegt, að það freisti manna svo mjög að flykkjast til bæjanna, að sveitirnar tæmist þess vegna. Jeg hygg nú, að báðar þessar mótbárur sjeu á nokkrum misskilningi bygðar og fram komnar fremur af löngun til að finna mótbáru í málinu og gera það óvinsælt bæði til sjávar og sveita heldur en af einlægni í að leita að hinu rjetta. Jeg geri ráð fyrir, að það sje á misskilningi bygt, að frv. komi til með að draga úr byggingum t. d. hjer í Reykjavík, nema ef til vill að því leyti, að einstakir efnamenn telji sjer það ekki jafnmikla fjeþúfu og áður að byggja hús til þess eins að selja þau öðrum á leigu fyrir okurverð. En hitt er mest um vert, að frv. veitir mönnum kost þess að eignast hús og þak yfir höfuðið, enda mun það sýna sig í framtíðinni, að það hefir betri og hollari áhrif, að einstaklingarnir geti átt hús sín sjálfir í stað þess að leigja þau af öðrum. Þá mun það ekki síður vera á misskilningi bygt, að frv. verði til þess að draga fólkið úr sveitunum til kaupstaðanna. Þar eru önnur öfl að starfi, sem ekkert láta sig varða auknar byggingar kaupstaðanna. - Það er af tveim höfuðástæðum, sem menn leita á burt úr sveitunum. Nokkur hluti fólksins leitar út í kaupstaðalífið af því hann þráir glaum og æfintýr, eða auðæfi, sem það hygst munu fremur finna í bæjunum en sveitunum. Það fólk er ekki að spyrja um það, hvort til sjeu byggingarsjóðir, sem geri því auðvelt að koma upp skýli yfir sig. Reynslan hefir sýnt, að fólkið flykkist út í óvissuna með það eitt fyrir augum að komast til kaupstaðanna. Annar flokkur manna fer úr sveitunum af öðrum ástæðum, og í honum er yfirleitt mest eftirsjá. Það eru ungir menn, sem verða að leita á braut sökum þess, að þeir hafa enga möguleika til að reisa þar býli, sem þeir gætu átt sjálfir eða framfleytt á fjölskyldu. Eini möguleikinn til að fá þessa menn til að una í sveitunum er að auka lífsmöguleikana fyrir þá og stuðla að aukinni ræktun landsins og fjölgun býla, enda er jeg ekki í vafa um, að þegar möguleikar skapast í sveitunum að búa um sig og lifa þar, hætta þeir að leita á braut, þótt sjóðir sjeu í kaupstöðum, sem styrkja menn til að reisa eigin hús. Þetta, ræktun og efling sveitanna, sem nú er hafin fyrir alvöru, það er hin rjetta leið til að bæta úr þessum vandræðum, en hitt væri hin argasta hrossalækning, ef menn hugsuðu til að bæta hag sveitanna með því að draga bæina niður. Jeg er að sumu leyti samdóma hv. 1. þm. S.-M., að sveitirnar munu blómgast, ef þeim er fullur sómi sýndur, en ef ekkert er að gert, getum við ekki við því gert, þótt fólk flytji til kaupstaðanna, og þeim straum verður ekki bægt til baka og við verðum að gera ráð fyrir, að kaupstaðirnir haldi áfram að vaxa, jafnvel þótt flutningur þangað hætti að mestu úr sveitunum. Nú mun um helmingur landsmanna búa í bæjunum, en mikill hluti þessa fólks getur ekki reist sjer hús, þannig, að sómasamlegt megi heita. Af öllu því, sem hættulegt er fyrir ungt fólk, er það hættulegast að eiga ekkert heimili, sem það ann og getur dvalið í, en verður að flýja út á götuna eða á knæpur, og verður svo að heimilislausum, ættjarðarlausum og ábyrgðarlausum skríl. Úr slíku verður að bæta, og það verður að hjálpa fólkinu til að eignast heimili, sem skapar hjá því þær dygðir, sem prýða góða borgara. Jeg vil undirstrika það, að aðalatriðið er að rækta og byggja landið, svo að það geti framfleytt fólkinu og að það geti unað í sveitunum, en í kaupstöðunum verður jafnframt að gera það fólk, sem þangað er flutt, að andlega heilbrigðum mönnum, en ekki láta þá óhollustu, sem borgalífið spýr frá sjer, gera það að vanskapningum. Meðal erlendra menningarþjóða ryður sú hreyfing sjer meir og meir til rúms, að löggjöfin eigi ekki að láta afskiftalaust, hvernig híbýlum þjóðarinnar er háttað. Og menn hallast víða að því, að borgir eigi að byggja þannig, að hver fjölskylda geti haft gróðurreit til eigin afnota við hús sín, enda eru ýmsir ágætir hugsjónamenn, sem hafa varið auðæfum sínum til að byggja upp slíka fyrirmynd borga. Hjer á landi t. d. hafa menn náð lengst í þessa átt á Akranesi, því að þar hefir hver maður grænan blett í kringum hús sín, og þannig á það að vera. Jeg álít, að þetta litla spor, sem tekið er í þessu frv. í þá átt, verði að stíga, og að löggjafinn verði að láta til sín taka í þessum efnum, til þess að vernda borgarana frá þeirri andlegu og líkamlegu eyðileggingu, sem vond húsakynni hafa í för með sjer, og ef hann gerir það, þá stuðlar hann að því, að landið eignast góða og duglega borgara bæði til sjávar og sveita, en ekki úrkynjaðan skríl.

Frsm. minni hl. (Hákon Kristófersson) Jeg og hv. 1. þm. Skagf. höfum orðið fyrir allþungum dómi hjer í hv. deild, og nú hefir hv. 1. þm. S.-M. verið skipað á bekk með okkur. Báðir þessir hv.þm. hafa talað mjög skynsamlega í máli þessu og hrakið þær fjarstæður, sem komið hefir verið fram með. Hv. þm. Mýr. fór einnig mjög fallegum orðum um þetta mál og benti á, að þegar búið er að koma öllu í gott horf í sveitunum, þarf ekki að óttast, þótt bæjarfjelögin og ríkissjóður færu að taka að sjer að styrkja menn til húsabygginga. En framhjá því atriði má ekki ganga, að það er búið að toga ríkissjóðinn út í svo miklar ábyrgðir, að lengra er varla farandi, því að einhverntíma verður að setja takmörk fyrir því, bæði á þessu sviði og öðrum. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að þeir jafnaðarmenn væru fylgjandi byggingar- og landnámssjóði, og það er rjett, að þeir greiddu atkv. með honum. Mjer skildist á hv.þm., að úr því að svo mikið hefði verið gert fyrir sveitirnar, yrðum við að gera eitthvað fyrir kaupstaðina. Í sveitunum var komið í þvílíkt öngþveiti, að þingið varð að skerast í leikinn, en mjer finst vafasamt, hvort stofnun þessa sjóðs hefir borið nokkurn árangur. Eins og menn vita, er sjóðurinn ekki ennþá tekinn til starfa, og mjer er spurn, hvort nokkrum þýðingarmiklum framkvæmdum verði komið í framkvæmd með styrk hans á þessu eða næsta ári. Hv. 2. þm. Reykv. fullyrti að vísu, að fje væri komið í sjóðinn, en mjer er ókunnugt um það, og ef þetta, sem hjer liggur fyrir, er borið saman viðbyggingar- og landnámssjóð, þá er þar ólíku saman að jafna. Hv. 1. þm. S.-M. og hv. 1. þm. Skagf. hafa farið ítarlega inn á þetta atriði málsins, svo að jeg finn ekki ástðu til að gera það frekar, en jeg er sannfærður um það, að af þeim mönnum, sem nauðsynlegt er að fá lán úr byggingar- og landnámssjóði, fr einn þriðji þeirra það ekki, hvað þá heldur meira. í þessu sambandi vil jeg benda á, að það er bygt svo mikið og lagfært á ári hverju í kaupstöðunum, að húsnæðiseklan fer óðum þverrandi. Hv. þm. mintist einnig á það, hversu margar brýr væru gerðar og vegir lagðir fyrir sveitirnar, en jeg get ekki verið honum sammála um það, að þetta sje eingöngu gert fyrir sveitirnar, heldur njóta kaupstaðirnir einnig góðs af því. - Menn úti um sveitir verða auðvitað að hafa vegi til að fara eftir og flytja nauðsynjar sínar að heimilunum, en kaupstaðirnir lifa á verslun og sjávarútvegi og verða því auðvitað að ná í einhverja til að hafa verslun við, og má því telja það jafnt í þeirra þágu. Hvað því viðvíkur, að margar og óhollar kjallaraíbúðir sjeu í kaupstöðunum, þá er því til að svara, að nú er það bannað, þannig að þær munu fljótlega niður lagðar, og eins og jeg hefi bent á, er svo mikið um byggingar í kaupstöðum, að húsnæðiseklan minkar óðum. Hvað því viðvíkur, að jeg og hv. 1. þm. Skagf. sjeum verri og óþjóðlegri menn en aðrir hv.þm. hjer í Nd., þá sje jeg ekki ástæðu til að svara því, enda mun það koma í ljós við atkvgr. um málið. Það hefir verið talað um, hve mörgum þúsundum væri varið til umbóta í sveitum, en jeg sje ekki, að mönnum farist að telja það eftir, því að til kaupstaðanna er einnig varið miklu fje. Þá var vikið að því, að sveitirnar ættu hægara með aðgang að. berklaskýlum en kaupstaðirnir, en það hygg jeg ekki vera rjett, og jeg verð að segja, að mjer finst það æðihörð ummæli, að við, sem ekki getum verið þessu samþykkir, viljum drepa fólk í kaupstöðunum. Það vildi jeg ekki hafa á samviskunni; en jeg hygg, að húsakynni í kaupstöðum sjeu ekki verri en í sveitum, þótt margt megi að þeim finna.

Það er verra að vera í bæjunum á sumrin

. Það er rjett, sem hv. 4. þm. Reykv. tók fram, að á vissum árstíðum er verra að búa í kaupstöðum en sveitum, því að í sveitum geta menn haldið sig meira úti við, en þetta er óðum að lagast í kaupstöðunum. Hinu skal ekki neitað, að húsaleigan er óhæfilega há, þannig að fátækum mönnum er gert ómögulegt með öllu að njóta góðra húsakynna. Jeg hygg, að ef jeg er ásakaður fyrir ókunnugleika minn í kaupstöðum, þá geti jeg aftur á móti ásakað þá, sem það gera, fyrir hve lítið þeir þekkja til húsakynna í sveitum, og þótt byggingar- og landnámssjóði sje ætlað að bæta úr því, þá mun enginn árangur af því verða fyr en eftir 3–4 ár. Jeg sagði áðan, að það vri sýnilegt, að hugur hv. 2. þm. Reykv. hefði frekar hneigst að Reykjavík og bæjunum en sveitunum, enda ber frv. það líka með sjer, því að þar er ekkert að því vikið, að nauðsyn sje á sömu umbótum í smærri kauptúnum, þótt hv.þm. hefði ekki þurft að leita lengra en hjer rjett norður fyrir Snæfellsnesið til að ganga úr skugga um, að þessa er ekki minni þörf þar. Að jeg eða aðrir teljum það besta ráðið til bjargar sveitunum, að fólki líði illa í bæjunum, er slík fjarstæða, að jeg er hissa á því, að hv.þm. skuli hafa látið sjer slíkt um munn fara. Hv. þm. sagði einnig í öðru sambandi, að það væri broslegt að hlýða á rök íhaldsins og að þau lýstu blygðunarleysi, eins og framkoma okkar öll í málinu. Jeg er hissa á, að hv.þm. skuli viðhafa slík stóryrði, því að jeg get ekki sjeð, að blygðunarleysi sje um að kenna, þótt menn geri grein fyrir aðstöðu sinni við málið; en hitt virðist mjer meira blygðunarleysi hjá hv.þm., að hann skuli leyfa sjer að fara slíkum orðum um þingbræður sína. Þá sagði hv.þm., að við vildum vinna að því, að börn lifðu í kytrum í kaupstöðum og eyðilegðu heilsu sína; en það er síður en svo, því að við teljum, að á þessu þurfi að ráða bót, en álítum aðrar leiðir heppilegri en þessa. Hv. 4. þm. Reykv. benti á, að hann væri manna kunnugastur hjer í Reykjavík, og get jeg vel trúað því, en hinu myndi jeg ekki trúa, ef ekki vri um jafnsannorðan mann að ræða, að hjer væru hundruð íbúða, sem væru ekki nema eitt herbergi, og í því hefðust við alt að 10 manns. Ef ástandið er svona hörmulegt, þá er hjer um að kenna illu eftirliti bæjarstjórnar, en á því þarf auðvitað að ráða bót hið bráðasta. Ef bæjarfjelagið er fært um að leggja fram jafnmargar þúsundir og frv. fer fram á, þá tti það að geta ráðið bót á þessu án þess að löggjafarvaldið gripi inn í. Þá sagði hv. 4. þm. Reykv., að heilar stjettir manna lifðu á því að leigja út hús sín gegn okurverði, og er það hörmung að heyra, en spurningin er þá bara sú, hvort komið verði í veg fyrir það með þessu frv. Jeg veit til þess, að ýmsir fátækir verkamenn hafa ráðist í að byggja sjer hús og fengið lán til þess í þeirri von, að geta greitt það með þeirri leigu, sem þeir fengju eftir húsið, og margir sæmilega efnaðir menn hafa einnig bygt stærri hús en þeir hafa beint not fyrir, en mjer þykir það ekki trúlegt, að þeir leigi þau út gegn okurvöxtum, en ef svo er, þá ætti það að vera á valdi löggjafans að koma í veg fyrir það. Hv. þm. sagði, að hann byggist ekki við, að þessi hv. deild vildi samþykkja að banna okur á húsnði, en jeg verð nú að segja það, að hann hefir verið svo þrautseigur í baráttunni fyrir áhugamálum sínum, að jeg býst við, að hann myndi ekki gefast upp, er hann hefir gott mál að flytja, þótt það væri nokkrum sinnum drepið fyrir honum. Sami hv.þm. benti á, að frv. þetta ætti að koma í stað þess, sem gert hefir verið fyrir sveitirnar. Jeg gti vel fallist á þetta með hv.þm., ef eitthvað hefði verið gert í þessu efni fyrir sveitirnar. En gallinn er bara sá, að ekkert hefir verið fyrir þær gert, sem nokkurn árangur er farið að bera. Jeg er að sjálfsögðu fús til að líta með velvild á hag kaupstaðabúanna. En jeg vil spyrja: Hvernig verður líf fólksins, sem kaupstaðina byggir, ef t. d. svo færi, að 3–4 aflaleysisár kæmu yfir þjóðina? Hvað ætli yrði þá um alla verkamannabústaðina, ef við þyrftum að breyta alveg lifnaðarháttum? Læt jeg svo máli mínu lokið að sinni og mun láta mjer á sama standa um öll hnífilyrði, sem jeg kann að fá, hvort heldur sem það verður innandeildar eða þm. fari með þau í saurblöð, sem þeir gefa út.

Haraldur Guðmundsson Þeir hv. 1. þm. Skagf. og hv. 1. þm. S.-M. voru í sínum síðari rðum að reyna að klóra nokkuð yfir ummæli sín í fyrri ræðum. En þótt þeir reyndu það, varð árangurinn enginn, því andinn í ræðum þeirra var sá sami í bæði skiftin, þótt orðin væru mýkri hið síðara. Hv. 1. þm. Skagf. hjelt því enn fram sem höfuðmótbáru gegn þessu frv., að það mundi verða til þess að draga fólkið úr sveitunum. Með öðrum orðum á þá hin háa húsaleiga í kaupstöðunum og hin ljelegu húsakynni að vera helsta ráðið til þess að halda fólkinu kyrru í sveitunum. Hann vill viðhalda hinu ömurlega húsnæðisástandi, sem fátæka fólkið á við að búa, Hann segist vilja hjálpa þeim veikari, en segir þó, að það sjeu bara sveitirnar, sem eigi að hjálpa. En fátæklingamir í kaupstöðunum eiga að hjálpa sjer sjálfir eða deyja drotni sínum. Hv. þm. sýnir tilgang sinn, hvernig sem hann reynir að klóra yfir hann, og tilgangurinn er að bæta í engu kjör fátækari bæjarbúa. Hv. þm. segir, að fyrst og fremst þurfi að hjálpa sveitunum. En hefir ekkert verið gert til þess? Jeg vil spyrja hv.þm., hvort hann hafi ekki litið í fjárlagafrv. nú og fyrri. Þau bera það með sjer, að til jarðræktar er varið um 1 milj. kr. Og annað eins fer í samgöngur á landi. Og byggingar- og landnámssjóðurinn er eingöngu ætlaður til þess að bæta húsakynni í sveitum. Það eru 200 þús. kr. á ári, auk 5 milj. kr. ábyrgðar. Það er því alveg furðulegt, að hv.þm. skuli mla í gegn þeirri lítilfjörlegu hjálp, sem hjer er farið fram á til bygginga í kaupstöðum og kauptúnum. Þessir aðilar eiga þó að leggja jafnt á móti því, sem ríkissjóður lætur, en einskis slíks er krafist af sveitahjeruðunum. Þá getur hv. 1. þm. S.-M. heldur ekki gengið frá því, sem hann sagði í sinni fyrri ræðu. Hann sagði, að þótt kauptúnin öll færu í auðn, þá gætu sveitirnar blómgast eigi að síður, og var helst á honum að heyra, að hann teldi æskilegt, að svo yrði. Nú getur hv.þm. varla dottið í hug, að svo muni fara, og hann mun heldur varla óska þess í raun og veru. Hann sagði að vísu, að meiri hluti kaupstaðafólksins væri gagnslaust fólk, sem enga framleiðsluvinnu ynni. Það kann að vera, að eittthvað af slíku fólki sje til í kaupstöðunum, en það fólk, sem hjer um ræðir, ei áreiðanlega ekki í þeim flokki manna. Það fólk, sem góðs nyti af þessu frv., ef það verður gert að lögum, er alt vinnandi fólk, sem starfar að framleiðslu. - Þá sagði sami hv.þm. ennfremur, að þótt fólkið í kaupstöðunum flyttist alt í sveitirnar, þá mundi ekki gjaldgetan minka fyrir því. Það er nú þarflaust að deila um þetta. Saga undanfarinna ára mótmælir því greinilega. Slíkt gæti ekki komið til mála, fyr en þá að margar kynslóðir hefðu lagt starf sitt í það að endurbæta jarðimar frá því, sem nú er, og eignarumráðum einstaklinganna væri af þeim ljett. Fullyrðing hv.þm. um, að frv. þetta mundi vinna á móti þeim árangri, sem vænst er af byggingar- og landnámssjóði, er algerlega út í loftið. Það eru engin rök til, sem geri þá fullyrðing sennilega. Byggingar- og landnámssjóður hefir sitt ákveðna hlutverk að vinna, sem á engan hátt raskast, þótt frv. þetta verði samþ. Ástðan fyrir því, að fólkið leitar til kauptúnanna, er ekki sú, að það sje að leita að betri íbúðum. Ástæðan er auðvitað sú, að þar veitist því auðveldara að koma upp eigin heimili, þótt efnalaust sje. Því er nú gert nær ómögulegt að koma sjer upp heimili í sveitunum. Til þess þarf jörð og búslóð, og slíkt er efnalausu fólki um megn. Og von er, að fjölskyldufólk sætti sig ekki við að skifta sjer í vistir á marga bæi. Í kaupstöðunum þarf það bara að leita uppi einhverja herbergiskytru og fá vinnu. Þá getur það komið upp heimili, þótt fátæklegt sje. Það eru ekki bíóin, böllin og þessháttar, sem dregur fólkið úr sveitunum, heldur það, sem jeg nú hefi nefnt. Það þarf að bæta húsakynni sveitanna, koma þar upp smábýlum og hlynna að ræktun. Með því er hægt að stöðva fólksstrauminn þaðan. En það á ekki að gerast með því að gera óbúandi í kaupstöðunum. Þjóðinni ríður engu minna á því, að dugandi, hraust og tápmikið fólk vaxi upp í kaupstöðum en í sveitum. Byggingar- og landnámssjóð til að bæta húsakynni alþýðu í sveitum. Byggingarsjóði og fjelög í kaupstöðum og kauptúnum, til að bæta húsakynni alþýðu þar, - þá er rjett stefnt. Blómgun og framfarir bæja og sveita á að haldast í hendur. Þannig er báðum best borgið.

Magnús Guðmundsson Háttv. þm. Mýr. mælti með frv. og var að tala um, hvers vegna fólk sækti úr sveitum landsins til kaupstaðanna. Um það þarf ekki að deila. Þrátt fyrir mótbárur hv.þm. er það víst, að þetta verður til þess að draga fólk úr sveitunum til kaupstaðanna. Jeg er ekkl í neinum vafa um, að margir gera sjer tálvonir um lán úr byggingar- og landnámssjóði. Það er ekki unt að fullnægja nema brothluta af umsóknum, sem fram hafa komið. Hv. þm. var að tala um, að það þyrfti að byggja yfir knæpuskrílinn í Reykjavík. Jeg þekki hann nú ekki og held, að ekki sje um hann að ræða hjer. Slíkt á við um stórborgir erlendis, en ekki um Reykjavík. Þá talaði hv.þm. um, að stærsta málið og það málið, sem mesta áherslu bæri að leggja á, væri ræktun og lýsing sveitanna. Jeg er honum alveg sammála um það. En frá því má ekki hverfa fyr en því er lokið. Það mál er alls ekki leyst enn. Aðeins hafa verið lögð nokkur drög að umbótum í því efni. Það má vera, að síðar komi til þess, að rjett þyki, að hið opinbera hjálpi til að byggja upp bæina, en til þess er enn ekki kominn tími. Sveitirnar eiga að ganga fyrir. Hv. þm. Ísaf. þarf jeg ekki að svara miklu. Hann fjelst á, að fyrst ætti að hjálpa þeim, sem væru minni máttar. Áhrifin af stuðningi þess opinbera við sveitirnar eru ekki enn farin að sýna sig. Hagnaðurinn af ræktun kemur ekki svo fljótt, að hann hafi nú þegar áhrif í þá átt að halda fólki í sveitunum. Um sveita- og bæjabörn ætla jeg ekki að karpa meira við hv.þm. Jeg er á sama máli og hv. 1. þm. S.-M. um tilgang byggingar- og landnámssjóðs, og ef nú á að gera það sama fyrir kaupstaðina, þá verður árangurinn enginn að því er sveitirnar snertir.

Sagði ekki háttv.þm., að búið væri að sækja um meira úr byggingar- og landnámssjóði en hægt væri að veita í ár?

. Jú, meira en hægt er að veita á þessu ári. En á síðastl. ári hefir verið bygt hjer í Reykjavík fyrir eins mikið fje eins og áætlað er eftir lögunum um byggingar- og landnámssjóð, að varið verði til bygginga j sveitum landsins. Jeg hefi borið fram þá till., að þessu máli verði vísað til hæstv. stj. 

Magnús Jónsson * Jeg get alls ekki fallist á, að það sje í sjálfu sjer neitt víxlspor að hjálpa fátæklingum í kaupstöðum landsins til að koma sjer upp bústöðum. Það væri eitt hið mesta þarfaverk, ef hægt væri að bæta eitthvað úr í þessu efni. En mjer finst þetta frv. liggja þannig fyrir, þrátt fyrir allar tilraunir, sem gerðar hafa verið til að bæta það, að jeg sje mjer ekki fært að greiða atkvæði með því. Þetta frv. hefir heldur enga meðferð fengið fyr en nú á þingi, og því naumast hægt að vænta þess, að allir gallar sjeu nú sniðnir af því og það besta fundið. Jeg hefi enn ekki orðið var við brtt. í þá átt, að fyrirbygð verði sú hætta, að þetta dragi úr framtaki einstaklinga til að koma sjer upp húsum, og meðan það er ekki, eru menn hjer að vinna á móti sjálfum sjer. Það má vitanlega segja, að till.hv. 3. þm. Reykv. miði nokkuð í þá átt. En það er annað atriði í þessu máli, og það er það, að það eru alls ekki efnamennirnir einir, sem byggja. Það er alveg víst, að sumir geta alls ekki bygt nema af því að þeir hafa trygt sjer að geta leigt eitthvað frá sjer, t. d. kjallara eða þakherbergi, sem hvorttveggja geta verið mjög sómasamlegir verustaðir, ef vel er gengið frá þeim. Það hefir verið deilt um, hvort menn byggju yfirleitt í lakari íbúðum í kaupstöðum en í sveitum. Um það sýnist mjer óþarfi að deila. Samanburður á því fæst aldrei, svo ábyggilegur sje. Það eru vissulega til mjög ljelegar íbúðir hjer í Reykjavík, ef tekið er það allra lakasta, en jeg held þó, að það megi finna þær ennþá aumari í sveitum. Jeg hygg, að þetta hafi ekki breytst svo mjög síðan jeg var í sveit. - Það er þó eitt, sem skilur á milli í þessu efni, og það eru þrengslin hjer, sem eru miklu meiri en í sveitunum. Þar er venjulega ekki svo þröngt, að það þurfi að vinna, matreiða, borða, sofa og þvo þvott alt í sama herbergi. En um þetta er óþarfi að deila. Það er til fjöldi af óhæfum íbúðum bæði í kaupstöðum og sveitum, og þeim þarf að eyða yfirleitt. Það hefir nú verið byrjað á að vinna að því, að þetta geti lagast í sveitunum með byggingar- og landnámssjóði, og jeg sje þá ekki, að um neina óhæfu sje að ræða, þó að talað sje um að bæta eitthvað úr í kaupstöðunum líka. - Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er alls ekki sambærilegt við lögin um byggingar- og landnámssjóð. Sú hjálp, sem hann veitir, nær til flestallra, en þetta nær eingöngu til fátæklinga. Mjer finst, að menn ættu að geta komið sjer saman um að vinna að umbótum á báðum þessum sviðum, bæði í kaupstöðum og í sveitum. En það, sem gerir, að jeg mun líklega greiða atkvæði með till.háttv. 1. þm. Skagf. um að vísa málinu til stj., er bæði af því, að með frv. er alls ekki útilokað, að það vinni gegn sjálfu sjer, með því að draga úr framtaki einstaklinganna til að koma sjer upp húsum, og svo alveg óhæfileg meðferð málsins hjer á Alþingi. Hv. 2. þm. Reykv. flytur frv. fram hjer í þinginu, en svo kemur hæstv.atvmrh. með svo róttkar brtt., að úr því verður alveg nýtt frv., sem þingið hefir ekki tíma til að athuga nógu gaumgæfilega. Enda rignir nú niður brtt. við það, og jafnvel brtt. við brtt. Jeg vildi óska, að hv.flm. vildi athuga það, að það er hinn mesti óleikur, sem hægt er að gera málinu, að afgreiða það í flaustri á óheppilegan hátt. Þá er betra að bíða eitt ár og undirbúa málið betur. Þá er enn eitt atriði. Jeg sje enga ástæðu til að ganga framhjá veðlánastofnununum í þessu máli. Hjer er um að ræða að brúa bilið á milli þess, sem fæst út á fyrsta veðrjett í veðdeild, og þess, sem menn geta lagt fram sjálfir. Það virðist miklu nær að hjálpa fleiri mönnum til að fá viðunanleg lán en að styrkja mjög fáa. Veðdeildin er að vísu dýr, en það munar þó tæplega meiru en 2–3 kr. á mánaðarleigu á íbúð, hvort peningarnir eru fengnir úr veðdeildinni eða eftir þessu frv. Þetta vil jeg, að verði rannsakað betur. Jeg tek það fram, að þó að jeg greiði atkv. með till.hv. 1. þm. Skagf. um að vísa málinu til stj., þá vil jeg alls ekki þar með bregða fæti fyrir það. Heldur vil jeg, að stj. rannsaki málið og undirbúi það betur fyrir þingið. Jeg skal svo ekki eyða meiri tíma fyrir öðrum, enda hefi jeg nú gert grein fyrir mínu atkvæði um þetta mál. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Bjarni Ásgeirsson Háttv. 1. þm. Skagf. andmælti að nokkru því, sem jeg sagði í fyrri rðu minni, og skal jeg nú svara honum með nokkrum orðum. Það er að vísu satt, að nokkur hluti þeirra orsaka, sem valda því, að fólk sækir úr sveitunum til kaupstaðanna, er það, að það heldur, að það sje betra að lifa í kaupstöðunum. En það er ekki aðallega það, að það haldi, að þar sje auðveldara að koma sjer upp húsi. Þar kemur annað til greina. Enda er það svo, að þrátt fyrir slæm húsakynni hjer í Reykjavík hefir fólk streymt hingað ár eftir ár. Til samanburðar má benda á það, að á Eyrarbakka er mjög auðvelt að fá hús og lág húsaleiga, en fólk flytur ekki þangað. Það er ekki húsnæðismálið, sem hjer hefir valdið mestu um. Jafnvel þó húsnæðisvandræðin hafi dregið kjark úr sumum, sem í bæjunum búa, þá hefir fólkið haldið áfram að flytja til kaupstaðanna, og mundi halda því áfram, þó að ekkert yrði bygt eftir þessu frv. Aðalatriðið er, að ekki hafa verið nógu lífvænleg skilyrði fyrir fólk að stofna heimili í sveitunum, og með aðgerðum síðasta þings, þar á meðal lögunum um byggingar- og landnámssjóð, hefir verið reynt að bæta úr þessu. Jeg vil nú leiðrjetta það, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að byggingar- og landnámssjóður hefði aðeins vakið mörgum tálvonir, því að hann gæti ekki fullnægt nema litlu af þeim lánbeiðnum, sem fram hafi komið. Þetta er alrangt. Jeg hefi það eftir forstjóra sjóðsins, og það er ekki lengra síðan en í morgun, að jeg talaði við hann, að engum þeirra, sem sótt hafa um lán úr sjóðnum í vor, verði synjað um það. En það þarf meira að gera en eingöngu að bæta aðstöðu sveitanna, sem hv. 1. þm. Skagf. ekki þarf að hvetja mig til. Og það er alveg rangt, að eina ráðið sje að halda hjer við þrengslum, til þess að fólk ekki komi hingað. Ef ekki er hægt að lifa í sveitunum og ef það sannast, að sama verður uppi á teningnum í kaupstöðunum, þá verður afleiðingin sú, að fólkið fer af landi burt. Mjer er þó gleðiefni, að fólk, sem ekki hefir getað verið í sveitunum, hefir staðnæmst í kaupstöðunum, en ekki horfið til annara landa. Menn þurfa ekki að láta sjer detta í hug, að þeir slái slagbrandi fyrir flóttann úr sveitunum með því að skapa eða viðhalda neyðarástandi á einhverju sviði í bæjunum. Viðreisn beggja krefst annara og viturlegri úrræða. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að jeg hefði talað um að byggja yfir skrílinn hjer í Reykjavík. Þetta er alrangt og mínum orðum snúið öfugt. Jeg sagði eitthvað á þá leið, að þetta ástand, sem nú stefndi að í húsnæðismáli bæjanna, gerði fólkið að skríl. Af þeim ástæðum og öðrum, sem jeg hefi lýst, mun jeg fylgja þessu frv., sem miðar að því að bæta úr því ástandi, Annars er mótstaða hv. íhaldsmanna gegn þessu máli sprottin af hinni alkunnu eðliseinkunn alls íhalds, að hirða ekki um að byrgja brunninn fyr en barnið er dottið ofan í hann. Við erum sammála um, að mikil nauðsyn sje að byggja upp sveitirnar, en það má ekki loka augunum fyrir öðrum þörfum á ýmsum öðrum sviðum, sem of seint er að fullnægja, þegar búið er að fullrækta sveitirnar. Það má ganga að því með atorku, þótt litið sje í fleiri áttir, eins og verður að gera. Hv. þm. vildi ekki fallast á það, að rök þeirra, sem mæla á móti þessu frv., stönguðust, þótt sumir þeirra segi, að hjer sje aðeins um kák að ræða, en aðrir, að þetta verði til þess að draga fólkið að kaupstöðunum. Jeg fæ nú samt ekki betur sjeð en að þessi rök stangist, eins og þegar hrútar eru verstir. Hv. þm. sagði, að þetta gæti verið rjett, vegna þess að það skapaði vonir, sem reyndust tálvonir. Ef svo er, mun fólk fljótt komast að raun um það, og er því engin ástæða til að óttast, að þessar ráðstafanir verði til þess að lokka fólkið til kaupstaðanna, enda þótt húsavonin væri eina taugin, sem drægi það þangað. Hv. 1. þm. Reykv. talaði um það, hve hættulegt væri að draga úr framtaki einstaklingsins til þess að koma sjer upp húsakynnum. Mjer finst þetta nokkuð mikil einsýni. Hjer er þvert á móti verið að ýta undir framtak fátækra manna til þess að eignast eigið hús og heimili - ýta undir einstaklingsframtakið hjá þeim mönnum, sem erfiðast eiga með að láta það njóta sín.

Sigurður Eggerz Jeg skal ekki þreyta hv. deild með langri ræðu, en jeg vil minna á það, að við 2. umr. þessa máls kom jeg með samskonar till. og hv. 1. þm. Skagf. hefir nú gert, um að vísa þessu máli til stj. Jeg þóttist þá hafa rökstutt allrækilega, að þessa leið ætti að fara, en mjer virðist sem ekki hafi verið tekið mikið tillit til þeirra raka, þótt mjer sjálfum þætti þau ekki lítils virði. Jeg benti á, að það væri óviðfeldið, að Alþingi tæki ákvarðanir um, að bæjar- og sýslusjóðir tækju á sig ákveðna ábyrgð og legðu fram ákveðið tillag í þessu skyni. Ef brtt.hv. 1. þm.N.-M. verður samþ., nær þetta líka til kauptúnanna. Nú hagar víða svo til, að kauptúnin eru meiri eða minni hl. úr viðkomandi sveit, og ætlast hv. 1. þm.N.-M. því til, að þessari greiðslu verði aðeins jafnað niður á íbúa kauptúnsins, en ekki aðra í sveitinni. Jeg er hálfhræddur um, að það mundi mælast illa fyrir í kauptúnunum, ef þar á að fara að jafna niður á menn þessu gjaldi eftir sömu reglum og með útsvör. Hinsvegar er jeg því samþykkur, að kauptúnin þurfi engu síður að njóta góðs af þessu en kaupstaðirnir. Jeg tel það mjög óheppilegt að stofna byggingarfjelög í hverjum kaupstað og kauptúni, því að af því leiðir, að hvert byggingarfjelag út af fyrir sig verður að útvega sjer lán úr ríkissjóði. Er lítil hagsýni í slíku fyrirkomulagi. Í þessu sambandi vil jeg benda á það, hvernig búið er að koma fasteignalánunum fyrir. Í stað þess að hafa þau öll undir einum hatti og stofna einn fasteignabanka, er lánunum dreift niður í marga staði. Landsbankinn hefir veðdeildina og sömuleiðis Búnaðarbankinn. Líkt er þessu farið með lánsfjelögin, sem samþ. voru í fyrra. Og nú á að fara að stofna marga fasteignabanka víðsvegar um land, því að þessi byggingarfjelög eru ekkert annað en bankar, sem hver um sig útvegar lán upp á ábyrgð ríkissjóðs. Það hlýtur hver maður að sjá, að með því að skifta þessu á svo margar hendur verða lánskjörin miklu verri en með því að hafa þetta alt undir einum hatti, enda hljóta menn að sannfærast um það, því betur sem þeir lesa þetta frv., að það vantar ítarlegan undirbúning. Það má segja margt fallegt um þá hugsjón að styðja þá, sem örðugt eiga og búa við vond húsakynni, en hinsvegar er ekkert eins vel lagað til að kæfa þessa hugsjón eins og ef það, sem gert er, er áberandi „ópraktískt“. Ýms ákvæði þessa frv. eru í ósamræmi við tilsvarandi löggjöf á Norðurlöndum, svo sem ákvæðið um það, að veðsetja megi hverja íbúð fyrir sig. Þetta er auk þess á móti mörgum núgildandi byggingarsamþyktum, svo ef taka á upp þennan nýstárlega sið, verður að gera heila löggjöf í sambandi við það. Jeg bendi á þetta til þess að sýna fram á, að frv. er svo illa undirbúið, að sjálfsagt er að vísa málinu til stj. Jeg ætla ekki að blanda mjer inn í þær deilur, sem hjer hafa risið milli fulltrúa bæjanna og sveitanna. Jeg slæ því föstu, að það sje meiri þörf að hjálpa sveitunum til að byggja, vegna fólksstreymisins þaðan. Þeir. sem þekkja, hvernig smábændurnir búa í hálfgerðum moldarkofum, vita, hve þörfin er mikil, en hinsvegar fer ekki vel á því að bera fulltrúum sveitanna hreppapólitík á brýn, því að þeir hafa oftar en einu sinni sýnt, hversu mikið þeir vilja gera fyrir bæina og útveginn. Mjer finst sem fulltrúar sveitanna hafi sýnt mikla sjálfsafneitun á þessu þingi, því að það hefir greinilega komið í ljós, að þeir vilja, þótt þeir sjeu fulltrúar sveitanna, gera meira fyrir kaupstaðina en sveitirnar. Mjer finst sem þeir vilji gera lítið fyrir sveitirnar, en alt fyrir bæina og útveginn. Það er því illa farið, þegar verið er að bregða þeim um þröngsýni. Jeg ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en endurtek það, að jeg vil styðja fast að því, að þessu máli sje vísað til stj.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg þarf að gera nokkrar athugasemdir, sjerstaklega út af ræðu hv. 1. þm. Reykv. Hann tók það upp, sem hjer hefir verið sagt af þeim, er á móti þessu frv. eru, að ekki stæði eftir af því steinn yfir steini, eftir að till.hæstv.forsrh. voru samþ. Það er rjett, að það eru komnar nýjar gr. í stað allra gr. gamla frv., en það er fljótt hægt að sannfærast um, að alt meginmálið er hið sama. T. d. eru þau kjör, sem menn geta fengið þessar íbúðir keyptar með, hin sömu og í upphaflega frv., en það er aðalatriðið. Hitt er fyrirkomulagsatriði, hver eigi að byggja. Eftir upphaflega frv. var ætlast til, að bæirnir gerðu það, en þó jafnframt aðgangur fyrir samvinnufjelög verkamanna til að byggja. Eftir tillögum hæstvirts forsrh. er fyrst og fremst tlast til, að samvinnufjelög sjái um að byggja húsin, en bæjarstjórnunum hinsvegar heimilt að gera það. Er enginn eðlismunur á þessu tvennu, aðeins önnur niðurröðun frvgr., sem ekki breytir kjarna málsins. Sama er að segja um árgjaldið, nema hvað það er ákveðið í eitt skifti fyrir öll eftir till.hæstv.forsrh. Mjer kemur ekki til hugar að fullyrða það, að þessu máli sje nú ráðið til endanlegra lykta, enda hygg jeg, að fá stórmál hafi í byrjun verið svo leyst, að ekki hafi þurft að gera þar á breyt. síðar. Hinsvegar vona jeg, að þetta frv. nái fram að ganga, svo að reynsla fáist í þessum efnum og hægt verði að bta þessa löggjöf, þannig að hún komi að sem bestum notum fyrir þá, sem hún á að ná til, og skapi heilnmar og ódýrar íbúðir fyrir íslenskan verkalýð. Og víst er það, að hvað oft sem þessu máli verður vísað til stj., mundi hún aldrei geta undirbúið það svo vel, að engar breyt. þyrfti á að gera, er reynsla væri fengin í þessum efnum. Það er á misskilningi bygt, að litlum tíma hafi verið varið til undirbúnings þessa frv. Það var varið miklum tíma til undirbúnings þess og það hefir tekið mikinn tíma hjer á þinginu, fyrir utan umr., að búa því það form, sem það nú liggur fyrir í. Hv. 1. þm. Reykv. hjelt því fram, að rjettara væri að láta taka fasteignalánin úr veðdeildinni, en nota ríkissjóðsstyrkinn til viðbótar. Jeg fæ ekki sjeð, hvað á að vinnast með þessu. Ef þessi leið væri farin, yrðu renturnar hærri, og þau kjör, sem menn fengju, þar af leiðandi verri. Í öðru lagi bæri ríkissjóður fulla ábyrgð á veðdeildarlánunum, svo að með þessu ynnist það eitt, að ríkið yrði að leggja fram meira fjármagn, því að með þessu móti yrði það að bera ábyrgðina eitt, í stað þess sem ábyrgðin skiftist eftir frv. að jöfnu niður á ríkið og bæina.

Það er um beint framlag að ræða, sem myndi endast lengur á þennan hátt

. Ríkið þyrfti að bera ábyrgð á hærri upphæð, ef þetta væri samþ., en eftir frv., þar sem það á ekki að ábyrgjast þetta nema að hálfu leyti, auk þess sem kjörin yrðu með þessu móti verri og næðu til færri manna. Ef bygt hefði verið fyrir alt það fje, er byggingasjóður rjeði yfir, væri eins hægt að útvega nýja ríkissjóðsábyrgð og auka framlögin nýju eins og að fara í veðdeildina, sem gæti skapað það erfið kjör, að riði baggamuninn fyrir ýmsum, er. byggja vildu. Jeg þarf engu að svara hv. 1. þm. Skagf.

Jeg er dauður

. Já, hv.þm. er meira að segja steindauður, því að hann er búinn að halda hjer þrjár stórar ræður, og tókst það með því að stela framsögumannsrjettindunum frá hv.þm. Barð.

Jón Sigurðsson * Jeg ætla ekki að blanda mjer inn í þær deilur, sem hjer hafa staðið um það, hvort meiri þörf væri að styrkja kaupstaðina en sveitirnar í þessu efni. Þar er jeg sammála hv. samþm. mínum og hv. 1. þm. S.-M. En jeg vildi benda á það, áður en gengið er til atkv., að bankarnir hafa undanfarið veitt stórfje, um 20 milj. kr., í veðdeildarlánum til bygginga í kaupstöðunum, og þar af gengu á síðasta ári 5 milj. kr. til Reykjavíkur einnar. Á síðasta þingi var veðdeildinni auk þess heimilað að gefa út bankavaxtabrjef fyrir alt að 10 milj. kr. Er það engin smáræðisupphæð. Þrátt fyrir þetta á nú að fara að gera sjerstakar ráðstafanir til þess að draga ríkissjóð inn í þetta og veita Reykvíkingum sjerstaklega margar miljónir kr. til þess að byggja fyrir. Kemur mjer það undarlega fyrir sjónir, ef ekki er hægt að koma þessu svo fyrir, að það verði einnig þeim að notum, sem erfiðast eiga uppdráttar. Mjer hefir ekki unnist tími til að rannsaka þetta mál svo rækilega, að jeg geti borið fram ákveðnar till. í því, en mjer finst það harla einkennilegt, ef ekki er hægt að finna ódýrari lausn á því fyrir ríkissjóðinn. Þingið er nú meira og meira farið að ganga inn á þá braut að binda með l. svo og svo mikið af tekjum ríkissjóðs. Mjer reiknast svo til, að þeir baggar, sem ríkissjóði voru bundnir á síðasta þingi um óákveðinn tíma, nemi um 3 milj. kr., auk allra launagreiðslna fyrir allskonar starfrækslu í þarfir þess opinbera. Það liggur í augum uppi, að því meira fje, sem þannig er bundið með 1. til ákveðinna hluta, því minna verður eftir til aðkallandi framkvæmda, sem þurfa að vinnast, svo fremi sem við ætlum að halda áfram á þeirri braut, sem við höfum gengið á undanförnum árum. Ef því ekki verður hætt að binda fje ríkissjóðs á þennan hátt, verður ekki um annað að gera en að hækka skattana, en jeg held, að nú þegar sje svo langt gengið í því, að flestir fari að kveinka sjer, ef gengið verður enn lengra í því efni. Jeg hygg því, að heppilegast sje að bíða átekta í þessu máli og vil vísa því til stj. til frekari undirbúnings. Vænti jeg þess, að hæstv. stjórn athugi einkum, hvort ekki megi finna leið til þess að veita því fje, sem nú gengur til að húsa kaupstaðina, að einhverju leyti inn á þennan farveg, án þess að ríkissjóði þyrfti að blæða tilfinnanlega. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Pjetur Ottesen Það er ljóst, að ef þetta mál á að fá afgreiðslu á þessu þingi, þá er ekki um nema tvær leiðir að velja. önnur er sú, að afgreiða það á þeim grundvelli, er hv. 1. þm.N.-M. leggur til, að gert verði. Hin er sú, að vísa því til stj. til frekari undirbúnings. Jeg er þess fullviss, að aðstaðan til þessa máls er sú, að afgreiða það ekki með kaupstaðina eina fyrir augum, enda væri slíkt með öllu ósamboðið Alþingi. Jeg benti á það við 2. umr. þessa máls, að það væru heppilegri vinnubrögð, að till.hv. 1. þm.N.-M. kæmu þá strax til atkvæða, en svo fór nú samt, að þeim var vísað frá og málið afgr. á þeim grundvelli, sem hæstv.forsrh. lagði til, þannig að kaupstaðirnir einir njóti góðs af þessu. Sá tími, sem liðið hefir frá 2. umr. til þriðju, hefir lítið eða ekkert verið notaður til þess að athuga þetta mál á grundvelli till.hv. 1. þm.N.-M. Hann hefir nú borið fram till. sínar óbreyttar frá því, sem þær voru við 2. umr., en það mun öllum vera ljóst, að ef þær verða samþ. og þetta færist þannig út yfir kauptúnin líka, mundi þurfa að taka ýmislegt fram í 1., sem till. hans grípa ekki út yfir. Hv. allshn. hefir ekki lagt neina rækt við að athuga þetta mál á þeim grundvelli, sem hv. 1. þm.N.-M. leggur til, að hafður verði, og athugun hennar á frv. í núv. mynd þess hefir ekki borið neinn sjáanlegan árangur. Það liggur aðeins fyrir ein brtt. frá n., sem skiftir engu máli. Till. hv. 3. þm. Reykv. eru til bóta, en n. á engan hlut í þeim. Það er enganveginn svo, að ekki sje ýmislegt við frv. að athuga eins og það er nú, sjerstaklega fyrir þá, sem vilja, að það nái fram að ganga. Jeg benti á eitt atriði við fyrri umr. þessa máls, sem hæstv.forsrh. tók vel í að athuga frekar, en ekkert orðið úr, enda hefir hann nú fatlast frá þingstörfum. Þetta atriði er það, að hjer á að lána út á fasteignir 85%, en það er meira en lánað er út á aðrar fasteignir í landinu og gerir því áhættuna af þessum lánum meiri. Annað atriði, sem líka var vel tekið í að athuga, var það, að með ákvæðum frv. um það, hverjir eigi að útbúa þessar byggingar, eru líkur til, að fátækir menn verði útilokaðir frá þessum stuðningi. En þetta hefir ekki heldur verið tekið til athugunar. Jeg sje sem sagt ekki, að nein tilraun hafi verið gerð til þess að laga neitt af þeim misfellum, sem bent var á við 1. umr. að væru í frv. Þar hjakkar alt í sama farinu. Það eina, sem n. hefir gert, er að lagfæra eina einustu prentvillu. Svo að jeg víki að till.hv. 1. þm.N.-M., þá er það augljóst mál, að þeim er að ýmsu leyti áfátt. Annars á það bæði við frv. í núv. mynd og þessar till.hv. 1. þm.N.-M., að það hefði verið miklu rjettara að leita umsagnar bæjarstj. og hreppsn. og sýslun. um það, hvort þær álitu ástæðu til að gera þessar ráðstafanir, áður en farið væri að samþ. slíkt frv., þar sem þessir aðiljar eiga að leggja fram fje til bráðabirgða til þessara bygginga. Svo er eitt atriði, sem jeg vildi benda á. Samkv. brtt.hv. 1. þm.N.-M. er gert ráð fyrir, að ákvæði þessa frv. nái einnig til kauptúnanna, og verða því viðkomandi hreppar að taka lán og láta í tje ábyrgð í því sambandi. En eins og kunnugt er, hefir sveitarstj. samkv. ákvæðum sveitarstj.laganna ekki heimild til að taka lán og ganga í ábyrgð án samþ. sýslun., og í þessu frv. eru engin undantekningarákvæði frá gildandi ákvæðum sveitarstjórnarlaganna fyrir kauptúnin. Þess vegna býst jeg við, að þetta geti valdið nokkrum ágreiningi, sem vert væri að fyrirbyggja þegar í upphafi. Þetta eru alt atriði, sem vitanlega hefði verið nauðsynlegt að taka til athugunar, en þess vinst nú enginn kostur hjer, þar sem þetta mál er nú til 3. umr. Mjer er þess vegna mikið til efs, hvort heppilegt mundi frá sjónarmiði þeirra manna, sem vilja setja lög um þetta efni, að afgr. nú þetta mál með þessum og ýmsum öðrum sýnilegum ágöllum, sem eru á formshlið þess. Jeg hygg, að hitt mundi reynast miklu skynsamlegar ráðið, að vísa málinu til stj. til frekari undirbúnings. Þetta mál á eftir að ganga gegnum aðra deildina, en ef miðað er við, að þingi verði slitið um næstu helgi, þá er alveg sýnt, að hv.Ed. vinst enginn tími til að færa til leiðrjettingar ýmislegt það, sem nauðsynlegt er að leiðrjetta í frv. Það er búið að ræða mikið þetta mál, og allmikið af þeim umr. hefir snúist um aðstöðu sveitanna og kaupstaðanna til þess að koma upp byggingum og nauðsynlegum endurbótum hjá sjer. Jeg býst nú við, að e. t. v. hafi komið fram í þeim umr. nokkrar öfgar frá beggja hálfu. En þær mestu öfgar, sem jeg hefi heyrt í sambandi við þetta mál, komu þó frá hv.þm. Mýr., þar sem hann fór að tala um það, að þessar ráðstafanir væru e. t. v. nauðsynlegar til þess að fólkið flytti ekki blátt áfram af landi burt. Hv. 2. þm. Skagf. upplýsti það hjer, að meginið af því fje, sem lánsstofnanir hjer á landi hafa miðlað til manna, hafi verið í umferð í kaupstöðunum, og nálega alt fje þeirrar stofnunar, sem sjerstaklega hefir verið komið upp til þess að veita lán út á byggingar - sem er veðdeildin -, hefir farið í kaupstaði og kauptún. Hann sagði, að 20 milj. kr. væri búið að lána út úr veðdeildinni, og auk þess hefði hún heimild til að lána enn 10 milj. kr. í þessu skyni. Og eftir þeim upplýsingum, sem hæstv.atvmrh. hefir gefið hjer á þingi áður, er hvorki meira nje minna en 95% af öllu þessu fje bundið í byggingum og fyrirtækjum í kaupstöðum. Mjer þykir þess vegna dálítið undarlegt, þegar loks er svo komið, að nokkru fjármagni hefir verið veitt til sveitanna á síðustu árum til byggingar og ræktunar, þá er reynt að nota sem ástæðu fyrir því, að nú þurfi að fara að gera sjerstakar ráðstafanir um fjárveitingar handa kaupstöðunum til húsabygginga þar. Og jeg verð að segja, að mjer þótti það harla ógeðfelt að hlusta á það að vera að tala um þetta sem nauðsynlegt bjargráð til þess að fyrirbyggja fólksflutning úr landinu. Jeg bjóst ekki við slíku hjali af hálfu þeirra manna, sem mikið hafa talað um það á undanförnum árum að veita fje inn í sveitirnar, til þess að auðið verði að leysa úr læðingi þá miklu möguleika, sem áreiðanlega eru fólgnir í okkar íslensku gróðurmold. Það er engu líkara en að þessir menn hafi alt í einu mist trúna á sveitunum og þýðingu þess að veita fjármagni til aukins starfs og athafna þar. Jeg verð að segja það, að mjer virðist þarna koma fram miklu meiri vantrú á framtíð landbúnaðarins heldur en jeg álít ástæðu til og skynsamlegt sje að komi fram á Alþingi eða neinstaðar annarsstaðar á þessu landi.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg vildi leyfa mjer að minna á það, að við 2. umr. þessa máls var tekin aftur brtt. á þskj. 347, frá sjútvn., og frestað til 3. umr. - En það mun hafa gleymst að taka hana upp að nýju. Vil jeg því gera það nú. Hinsvegar legg jeg það á vald hæstv. fors., hvort koma á fram með skriflega brtt., eða hvort hin prentaða á þskj. 347 getur gilt eins og hún er. Að öðru leyti mun jeg ekki minnast á frv. að þessu sinni frekar. Ekki heldur á þær brtt., sem fyrir liggja, fyr en þá máske er jeg hefi heyrt mælt fyrir þeim.

Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Jeg hefi leyft mjer að bera fram nokkrar brtt. á þskj. 585. Sú fyrsta er á þá leið, að orðin: „alt að 50 rúmlesta“ falli niður. - Jeg gerði grein fyrir því við 2. umr., að jeg álít óheppilegt að ákveða þetta með lögum, heldur finst mjer þetta eiga að vera á valdi stjórnar sjóðsins. - Þá er 2. brtt. við 4. gr. b, um að aftan við liðinn komi: „íshúsa og kælihúsa“. Það er eftir frv., að mjer finst, dálítið óljóst, hvað telja má til „iðju-vera“. Nú hefir milliþinganefndin frá 1927 talið rjett að styrkja smærri íshús til að geyma beitu. Það er kunnugt, að það er tilfinnanlegur skortur á geymslum fyrir beitu í smærri verstöðvum og jafnvel hinum stærri einnig, og jeg álít einmitt, að sjóðurinn ætti að stuðla að því, að koma þeim upp. Því ekkert háir útveginum meira nú en einmitt beituekla og dýr beita, sem stafar af vöntun á frysti- og geymsluhúsum. Þá er loks 3. brtt. við 6. gr., um að orðin: „þar á meðal hverskonar sjóveðrjetti“, falli niður, og er nú komið að aðaldeiluatriðinu. Jeg hygg, að greinina megi skilja svo, að sjóveðrjetturinn standi óbreyttur sem 1. krafa á undan veði Fiskiveiðasjóðs, ef þetta verður felt niður. Þetta ákvæði, sem hjer er um að ræða, hygg jeg að ekki geti samrýmst við núgildandi lög um sjóveðrjett, og vil jeg vænta þess, að þessi till. mín verði samþ. Jeg hefi áður gert skýra grein fyrir ástæðum hennar. Jeg skal taka það fram, að jeg er mjög óánægður með þá afgreiðslu málsins, sem út lítur fyrir að það fái hjer í hv. deild, en vildi þó koma að smá leiðrjettingum, sem jeg tel óumflýjanlegt að sjeu gerðar um leið og það fer út úr deildinni. Það er nógu mikill gallagripur fyrir því. Viðvíkjandi till. meiri hl. skal jeg taka það fram, að jeg tel alls ekki heppilegt nje heldur eðlilegt að fela Búnaðarbankanum stjórn sjóðsins. Jeg tel miklu heppilegra að fela stjórn Landsbankans stjórn Fiskiveiðasjóðsins. Bankastjórar Landsbankans eru miklu kunnugri sjávarútveginum yfirleitt og hafa líka betri aðstöðu til að vera það en hin væntanlega stjórn Búnaðarbankans, sem eðlilega verður valin með tilliti til þekkingar á landbúnaði sjerstaklega. Jeg hefði því fyrir mitt leyti helst kosið, að stjórn Landsbankans yrði falin stjórn sjóðsins, enda þótt mjer sje kunnugt um að henni mun mjög óljúft að bæta þeim störfum á sig.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg skal geta þess um brtt. á þskj. 585, að þær hafa ekki legið fyrir sjútvn., og verður því það, sem jeg segi um þær fyrir minn eigin reikning sagt, en ekki n., því hún hefir aldrei tekið ákvörðun um þær. Fyrsta brtt. lýtur að því, að nema í burtu hámarksákvæði um stærð keyptra skipa, og leiðir hún til þess, ef samþykt verður, að þenja verksvið sjóðsins út yfir alla útgerðina og gera hann með því gagnslausan. Með samþykt hennar mundi líka verða fullkomið ósamræmi við 1. gr., sem miðar starf sjóðsins við bátaútveg eingöngu. Till. þessi er því aðeins fleygur til skemdar málinu. Þá er 2. brtt., um að bæta aftan við b-lið 4. gr. orðunum: „íshúsa og kælihúsa“. Hv. flm. þessarar brtt. (SÁÓ) tók fram, að nauðsynlegt væri að ætla þessum stofnunum lán, og taldi að þær gætu ekki komist að eftir frv. Jeg lít nú hinsvegar svo á, að þetta sje alls ekki útilokað eftir frv. eins og það er nú. Þó að jeg hafi ekkert á móti till. efnislega, þá sje jeg enga ástæðu til að samþ. hana, með því að þessar stofnanir geta að sjálfsögðu komið og koma til greina eftir frv. eins og það nú er. Þá er 3. brtt. um að fella niður ákvæði 6. gr. um forgangsrjett skipaveðs í sjóðnum fyrir sjóveðsrjetti. Hv. þm. (SAÓ) heldur því fram, að ef þetta sje ekki felt niður, þá muni sjóveðrjetturinn glatast þeim, sem eiga hann að lögum. Um þetta atriði var rætt við 2. umr. og var þá tekið rjettilega fram og sýnt, að sjóveð glatast ekki þess vegna, heldur verður það aðeins að víkja aftur fyrir veð Fiskiveiðasjóðs í þeim skipum, sem lánað hefir verið út á úr honum. - Það er líka bert, að ef þessi brtt. verður samþ., þá verður b-liður greinarinnar ónothæfur með öllu og frv. óframbærilegt. Jeg vil ekki fara frekar inn á þessa deilu um sjóveðrjettinn alment. En mjer þótti nokkuð djúpt tekið í árinni með því, að drótta því að meiri hl. sjútvn., að vjer vildum eyðileggja sjóveðrjettinn yfirleitt og stefndum að því. Slíkt er auðvitað hreinasta fjarstæða og lúaleg getsök. Sjóveðrjetturinn á að víkja fyrir þeirri þörf, sem brýnni er en sjóveðrjetturinn er oftast, og þó aðeins þegar svo stendur á, að skipakaupaveð við Fiskiveiðasjóð hvílir á skipi, og þau geta þó aðeins tekið til helmings af virðingarverði skips. Auk þess verður það að muna, að á smærri skipum eru menn oftlega ráðnir gegn hlut, og kemur þá ekki til þess, að nota þurfi sjóveð, kaupgjalds vegna.

2665Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hefir nú lagt á móti brtt. mínum. Fyrstu brtt. mótmælti hann á þeim grundvelli, að með henni væri verið að opna gátt fyrir stærri skipum. Mjer finst hinsvegar, að með þessu lýsi hann vantrausti á stjórn sjóðsins, enda er alls ekki svo mikið fje í sjóðnum, að hann geti lánað út á allar tegundir og stærðir skipa. En frv. veitir heimild til alt að 50 smál. stærð, sem er mjög vafasamt, hvort rjett er að binda við. Það verður að vera undir áliti sjóðstjórnar á hverjum tíma og þeirra, sem lánanna óska, hvaða tegund skipa nota á. Þá segir hv.þm., að eftir 4. gr. frv. sje heimilt að lána til kælihúsa, en svo er alls ekki. Það er skýrt tekið fram í frv., hvaða greinir skuli styrkja, og kælihús alls ekki tekin með, en þörfin fyrir þau ætti að vera öllum ljós. Þá kom hv.þm. að síðustu brtt. minni og rifjaði upp gamlar umr. um það mál. Nú er að því að gæta, að það á að setja reglugerð samkv. þessum lögum, og má þá taka þetta atriði með. Hv. þm. telur, að sjómönnum sje engin hætta búin af þessu og talar um, að jeg drótti því að sjer, að hann vilji eyðileggja sjóveðrjettinn. Hið fyrra, að sjómönnum sje engin hætta búin, er vitanlega fjarstæða, og um hið síðara er það að segja, að jeg tel, að hjer sje verið að opna leið í þá átt, að eyðileggja sjóveðrjettinn, því að ef byrjað er á þessu með Fiskiveiðasjóðinn, þá er löggjöfin að gefa bendingu um, að sjóveð sje ónauðsynlegt. Jeg er viss um, að ef þetta spor er stigið nú, þá koma fram kröfur um hið sama á fleiri sviðum. Hv. þm. segir, að á þessum smærri skipum sjeu flestir hásetar ráðnir upp á hlut. Þetta fer auðvitað eftir gengi fiskiveiðanna. Þegar útlitið er gott í byrjun vertíðar, þá vilja útgerðarmenn ekki ráða menn upp á hlut, heldur greiða kaup. Jeg skal benda á mjög stórt fiskiver hjer á landi, þar sem ganga um 100 vjelbátar og eru flestallir þar ráðnir upp á kaup, að minsta kosti þeir, sem eru aðkomumenn í plássinu. Og jafnvel þótt hlutaskifti sjeu, er oft full nauðsyn á sjóveði. Það hefir oft verið farið þannig með hlutinn, að hásetar hafa enga tryggingu haft í öðru en sjóveði. Þetta hefi jeg áður tekið skýrt fram, og jeg verð að segja það um hv. 1. þm. S.-M., að jeg gruna hann hjer meira um græsku en um skilningsleysi. Hann veit vel, hvað hann er að fara, þótt hann með þessari stefnu sinni sýni sjómannastjettinni opinberan fjandskap, og betur hefði hann getað varið sínum síðustu árum en hann nú gerir, með því að hrista af sjer íhaldsblinduna, sem virðist hertaka hann með hverju árinu sem líður.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg nenni ekki að svara hjer olnbogaskotum, en vil aðeins segja það út af fullyrðingum hv.þm. (SÁÓ) um, að hlutamenn hafi stundum ekki að öðru að hverfa en sjóveðum, að ef útgerðarmaður rænir eða stelur hlut háseta síns, þá á hlutamaður aðgang að gripdeildarmanni, en alls ekki að sjóveði, og sjóveðrjettur til tryggingar kaupgreiðslu á ekkert skylt við þann skaðabótarjett, sem til verður út af óheimildartaki. Jeg vil ekki tefja málið með óþarfri málalengingu, en á móti 2. brtt.hv.þm. hafði jeg ekki annað en það, að jeg tel að hún sje óþörf. Í greininni felst óbreyttri, eins og jeg áður gat um, allur sami rjettur til að lána fje sjóðsins til frystihúsbyggingu, sem fengist getur með brtt. Jeg skal hinsvegar játa, að greinin spillist ekkert við það, þó brtt. sje samþ. Hún er óþörf en meinlaus, og get jeg því látið hana hlutlausa.

Frsm. 1. minni hl: (Magnús Guðmundsson): Það má kannske um það deila, hver fyrst eigi að taka til máls, því n. er þríklofin. Annars er jeg búinn að hálfgleyma þessu máli, því svo langt er síðan n. hefir um það fjallað. Frv. er eitt af þeim fyrstu, er fram var borið, eins og sjest á því, að það er þskj. 33. Það hefir þannig komið alveg í bælana á stjórnarfrv. En þrátt fyrir þetta hefir það átt svo erfitt uppdráttar, að nú fyrst, mánuði eftir að nál. er dagsett, er það tekið til 2. umr. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um frv., svo ekki sje það mjer að kenna, þótt umr. verði langar, en jeg vil með fáum orðum skýra frá áliti minni hl. allshn. á þskj. 197. Minni hl. lítur svo á, að vinnustöðvun sje eitt hið mesta böl þjóðfjelagsins og álítur, að skylt sje að freista þess að finna ráð til að fyrirbyggja hana. Þá liggur nær að neyta hinna sömu aðferða sem notaðar eru yfirleitt til að setja niður deilur manna á milli, dómstólana. Allar deilur manna á milli eru settar niður af dómstólum og ekki einungis það, heldur er nú líka mjög uppi á teningnum að útkljá á þann hátt deilur þjóða á milli. Enda veit jeg ekki til, að fundin sje önnur betri leið til að jafna deilur en óvilhallur dómur. Við föllumst því á frv. og teljum það munu verða til að draga úr vinnudeilum, og þó við flytjum nokkrar brtt. við það, þá eru þær á engan hátt til að draga úr frv. Fyrsta brtt. er um það, að fella niður 2. lið 1. gr., ekki af því að mál þau, sem þar eru nefnd, gætu ekki heyrt undir vinnudóminn, heldur af því, að við álitum ekki rjett að setja þau í sjerstakan dóm, heldur geti hinir almennu dómstólar skorið úr þeim. Á 2. gr. viljum við gera þá breytingu, að á eftir orðinu „hæstarjetti“ komi: og forseta vinnudóms. Er það jafnnauðsynlegt fyrir báða, hæstarjett og forseta vinnudóms að vita, hvenær máli er vísað til vinnudóms. Aðalbreytingin er við 4. gr. um skipun dómsins. Við leggjum til, að dómur verði þannig skipaður, að hvor aðili tilnefni 3 menn og ryðji tveim af þeim, sem hinn tilnefnir. Verður þá eftir einn maður tilnefndur af hvorum aðila, hjeraðsdómarinn og tveir menn, sem hæstirjettur tilnefnir. Við göngum út frá því, að þeir, sem aðiljar tilnefna, verði málfærslumenn fyrir þá, sem deila, en ætlumst til, að þeir tveir menn, sem hæstirjettur skipar, og formaður dómsins, verði óhludrægir í málinu. Og við teljum dóminn nægilega fjölskipaðan, þar sem hæstirjettur er jafnvel ekki skipaður nema þrem mönnum. - Aðrar breytingar á 4. gr. eru ekki stórvægilegar, og skal jeg því ekki tefja tímann á því að fara út í þær. 4. og 5. brtt. skal jeg ekki fara út í. Þær eru í raun og veru ekki mikils verðar, en við teljum það orðalag betur fara en það, sem í frv. er. Jeg vona, að jeg hafi ekki með þessum fáu orðum gefið tilefni til langra umræðna. Málið var það mikið rætt við 1. umr., að það er að bera í bakkafullan lækinn að fara að ræða það nú. Þá stóðu umr. yfir í 4–5 daga og vona jeg, að þá hafi grynst nokkuð á því, sem segja þarf um málið.

Frsm. 3. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg þarf varla að lýsa því, að jeg er á móti frv. þessu, og get jeg sagt það sama fyrir hönd Alþýðuflokksins og verkalýðssamtakanna yfirleitt. Meðal verkalýðsins er það skoðað sem hin grimmilegasta og fjandsamlegasta árás á hann, sem gerð hefir verið síðan ríkislögregluna leið. Það er skoðun verkalýðsins, að meðan hann þarf að selja vinnu sína á markaði hinnar frjálsu samkepni, þá hafi hann rjett til að setja verð á vinnu sina og neyta samtaka til að stöðva vinnu, neita að leggja fram vinnuafl sitt, ef hann álítur, að hann fái ekki rjett verð fyrir hana. Með frv. er þessi rjettur tekinn af verkalýðnum og hann fenginn öðrum í hendur. Hv. frsm. (MG) sagði, að það væri ekki óeðlilegt að fá dómstólum rjett til að setja niður vinnudeilur eins og aðrar deilur manna milli og þjóða. En þar við er þess að gæta, að þótt slíkur dómur væri skipaður mönnum, sem hefðu fullan hug á að sýna alla sanngirni og rjettlæti, þá hlýtur verkalýðurinn að skoða meiri hluta dómsins, eins og honum er fyrir komið, skipaðan af annari stjett og því óhjákvæmilega sjer mótsnúinn. Í öðru lagi hljóta verkamenn að sjá muninn á þessum dómstól og öðrum, hvort heldur sem þeir eiga að dæma milli einstakra manna eða þjóða. Venjulegir dómstólar hafa eftir settum lögum að fara, en þessi á sjálfur að setja sjer lögin um leið og hann dæmir. Honum er bókstaflega fengið í hendur ekki einungis dómsvald, heldur einnig löggjafarvald. Það er eðlilegt, að verkamenn vilji ekki fela þessum mönnum að lögákveða, hvaða kjör þeir eigi við að búa, sjerstaklega þegar tillit er tekið til þess, að verkalýðurinn er sú stjett, er verst stendur á fyrir, sú stjett, er ríður á að fá sem mest af rjettmætum kröfum sínum framgengt. Nú er svo komið, að útlitið fyrir að frv. nái fram að ganga á þessu þingi, er ekki mikið í bili, enda hygg jeg að stuðningsmenn þess hafi ekki mikla trú á því. Það er og skiljanlegt, að það er erfitt fyrir andstæðinga einnar stjettar að skapa löggjöf fyrir hana gegn vilja hennar, en á því tel jeg ekki vafa, að verkalýðurinn er andvígur frv. þessu, hvar á landinu sem er. Jeg vil ekki að sinni fara nánar út í einstök atriði. Jeg skal játa, að æskilegt væri, að löggjöfin hefði afskifti af þessum málum á ýmsan hátt, frekar en nú er. En jeg verð að leggja áherslu á, að slík löggjöf verður að vera sprottin af samkomulagi aðilja, en ekki þvingunarráðstöfun af hálfu annars aðiljans á hendur hinum. En þetta frv. er beinlínis flutt af hálfu stórútgerðarinnar hjer í bæ, eftir sjómannaverkfallið síðasta, til þess að binda hendur og fætur verkalýðsins á sjó og landi, svo að stórútgerðarmenn geti einir ráðið verði vinnunnar. Legg jeg til að það verði felt.

Jón Ólafsson Það mun vera til lítils að hafa langar umr. um þetta mál, því það þykir sýnt, hvaða leið á að fara. Frv. kom fram 22. febr. Mánuði síðar skilar 1. minni hl., hv.þm. Barð. og hv. 1. þm. Skagf., nál. Eftir það bólar ekkert á málinu, nema það er stöku sinnum tekið á dagskrá, þar til minsti hl. n., hv. 2. þm. Rang. skilar nál. 30. apr., og daginn efir hv. 2. þm. Reykv. Þessi er afgreiðsla málsins í hinni virðulegu allshn., og gefur það til kynna, að hv.n. meiri hluti annaðhvort þori ekki eða vilji ekki afgreiða málið á ákveðnum grundvelli, heldur eru þeir að melta það með sjer í langan tíma, þar til alt er komið í öngþveiti. Mannlegra hefði þótt, að þeir hefðu komið hreint fram og sagt til, hvort þeir fylgja frv. eða eru á móti því. En í stað þess humma þeir málið fram af sjer af sýnilegri hræðslu við ráðandi hluta flokksins (þ. e. stjórnarfl.) sem sje jafnaðarmenn. Jeg veit, að ýmsir af mínum flokksbræðrum eru ef til vill á móti þessu frv., þó það sje að vísu ekki hjer á þingi. En jeg hefi líka komist á snoðir um það, að þótt hv. 2. þm. Reykv. hafi hjer mjög hampað því, að vilji verkalýðsins stæði á bak við sig í þessum mótþróa gegn frv., þá er það síður en svo, því verkamenn vilja, að frv. nái fram að ganga. Þetta veit jeg af persónulegri viðkynningu við fjölda verkamanna hjer í Reykjavík og víðar. Því hefir verið haldið fram, að þetta væri ekki örugg leið til að fyrirbyggja verkföll. En þetta mál er borið fram til þess, ef verða mætti, að það geti orðið spor í áttina til að fækka verkföllum og verkbönnum, því mörgum hrýs hugur við því böli, er af þeim leiðir. Eins og jeg tók fram í upphafi ræðunnar þá á ekki við, er forlög frv. eru sjeð, að halda langar ræður, enda hefir það verið gert áður. En jeg verð þó að geta þess, að mjer þykja brtt.hv.þm. Barð. og hv. 1. þm. Skagf. allar til bóta. - Aftur á móti mætti fara mörgum orðum um nál.hv. 2. þm. Rang. Það er mikið að vöxtum, eins og við var að búast, en sitthvað er nú í því, sem er loðið, og ástæða er til að fara nokkrum orðum um. M. a. kemst þm. að þeirri niðurstöðu, eftir tveggja mánaða umhugsun, að samkomulag væri sú leið, er allir gætu við unað. Og eftir öll heilabrotin kemur það upp úr kafinu, að frv. er ekki frambærilegt vegna þess, að aðrar menningarþjóðir hafi ekki farið svo langt, sem í frv. er gert ráð fyrir. Þó er þetta af þekkingarleysi sagt. Það er að vísu rjett, að fyrir þessu er ekki mikil reynsla fengin, en tilraunir þær, sem gerðar hafa verið með öðrum þjóðum, virðast þó hafa reynst vel eftir því, sem af er látið. Hv. þm. talar um, að hjer sje ekki til hervald, en aðeins veikt lögregluvald. En hafi hv.þm. komist til að fara í gegnum frv. og í gegnum 10. gr. þess, þá gat hann sjeð það, að ekki er ætlast til að þvinga menn með valdi til að vinna eða láta vinna. Það hefir ekki verið gert ráð fyrir slíku valdi í frv., og dómurinn verður aldrei framkvæmdur á þann hátt. En aðiljar mundu að sjálfsögðu þreyja þann stutta tíma, sem beðið er eftir dómsúrslitum. Eftir þann tíma getur hver farið sína leið. Hvort hann vill vinna eða hvort hann vil láta vinna kemur engum við. Hv. 2. þm. Rang. er samt að hringsóla kringum þetta atriði og lætur enga ákveðna skoðun uppi á málinu í heild. Samt segist hann munu geta orðið með vinnudómi, „ef kaupkröfur verkalýðsins aukast alment og verkföllin magnast“. Þarna er eins og hann finni til þess, að eitthvað verði að gera, og viðurkennir að hann geti þó orðið með þessari úrlausn, og er þetta viðurkenning á ágæti frv. Jeg býst við, að reynslan hafi sýnt honum það, að vinnudeilur eru ægilegri nú en þær voru í hans ungdæmi, og af því gæti hann hæglega dregið þá ályktun, að síst myndi von á betri tímum í þessu efni. Ætti hv.þm. því að fallast á að gera nú þegar þær ráðstafanir, sem hann viðurkennir að muni verða þrautalending þessa máls. Svo sýnist mjer nú sem ekki líti friðvænlega út fyrir næstu áramótasamninga, með því ástandi, sem nú ríkir í útgerðinni frá Reykjavík, bæði togveiðum og línuveiðum. Það væri betur, að menn væru þá svo skynsamir að hleypa ekki öllu í jafnmikinn voða og seinast. En margt sýnist benda til þess, að ekki sje minni ástæða að ætla, að menn komi sjer ekki frekar saman næst heldur en um síðustu áramót. Eins og jeg tók fram í byrjun ræðu minnar, þá býst jeg við, að jeg láti þetta nægja að sinni. Hv. 2. þm. Reykv. var að tala um það, að menn ættu að hafa rjett til þess að ráða vinnu sinni óskorað. Það er merkilegt, að hann skuli ekki hefa skilið, að þeir ráða henni engu síður, þó þeir hafi þetta aðhald, sem felst í frv. Það er þó öllu merkilegra, að hann skuli ekki minnast á það ófrelsi, er hann og foringjar jafnaðarmanna leggja á verkalýðinn, er þeir skipa fyrir um verkföll. Það er merkilegt, að hann skuli ekki minnast á það, er alllítill meiri hl. ákveður að hefja verkfall og gerir minni hl., hversu stór sem hann er, ófrjálsan þess að vinna. Mjer fyrir mitt leyti finst hvergi meira ófrelsi en einmitt innan þessara vjebanda, þar sem fáir menn er hafa enga ábyrgð og litla ábyrgðartilfinningu, reka menn úr vinnu sinni til þess, æði oft„ að svelta konu og börn þeirra. Og þetta finna reyndar forkólfarnir óljóst sjálfir. Því að eftir því, sem skilja mátti orð háttv. 2. þm. Reykv. (HV) áðan, þá er eins og flökri að þeim, forkólfunum, að gott sje að hafa einhverja löggjöf þessu viðvíkjandi, sem hægt sje að dæma eftir.  Sama máli er að gegna um hv. 2. þm. Rang., því að það skín út úr nál. hans, að hann veit, að hann hefði betur mátt gera en hann hefir borið gæfu til. Hann vill því lofa góðu, ef viss skilyrði sjeu fyrir hendi, er hann telur að nú sjeu ekki, þó það sje nú samt svo, að þau skilyrði, sem hann meinar, sjeu nú þegar fyrir hendi. Það er mjög leiðinlegt, að hann skyldi ekki geta tekið hreina afstöðu til þessa máls, og verið annaðhvort með eða móti. Það mundi hafa orðið honum til gæfu og gengis, en nú hefir hann heldur kosið þessa leið, að haltra milli þeirra tveggja aðilja, er hjer deila. Jeg get ekki sagt, að jeg sje sjerstaklega reiður þeim tiltektum Alþingis, að ætla að kæfa þetta mál. En jeg þykist viss um, að þeir tímar muni koma, er menn munu ekki gleðjast yfir því, hversu fálega þeir nú tóku þessu máli.

Frsm. 2. minni hl. (Gunnar Sigurðsson) 1 Það hefir verið kvartað um það, hve lengi þetta mál hafi dregist hjá þinginu. Jeg skal taka það fram, að það er ekki eingöngu n. að kenna, og jeg þori að fullyrða, að hún á mjög litla sök á þessum drætti. Hvað mig snertir persónulega, þá hefi jeg, eins og kunnugt er, nokkra sjerstöðu í málinu, og áleit það ekki á neinn hátt skyldu mína að hefjast handa til þess að gefa út nál. En eins og hv. 2. þm. Reykv. tók fram, er langt síðan allshn. tók ályktun um þetta mál, enda hygg jeg, að óhætt muni að segja, að hún sje fljótvirkust þeirra nefnda, er starfað hafa hjer í þinginu í vetur. Það er helst hv. 3. þm. Reykv., sem jeg þarf að svara nokkrum orðum. Mjer virtist svo, sem honum þætti nál. mitt ekki skýrt eða vel ritað. En jeg þori að bera það undir hvern meðalgreindan mann, að það er fullkomlega ljóst af því, hver skoðun mín er í þessu máli. Jeg lít ekki á þennan fyrirhugaða vinnudóm sem neina allsherjarlæknun verkfalla. Því að ef svo væri, þá er mjer spurn, hversvegna stórþjóðirnar, eins og t. d. Englendingar, sem bæði hafa öflugt hervald og lögregluvald, hafa ekki komið slíkum dómi á hjá sjer. Jeg tek það fram í nál. mínu, að jeg vil í lengstu lög reyna samkomulagsleiðina. En mjer er það líka ljóst, og það veit jeg, að hv. 3. þm. Reykv. er líka fullljóst, hvers virði stjett, eins og t. d. sjómannastjettin íslenska, er fyrir þjóðina, því það mun óhætt að segja, að hagur þjóðarinnar standi og falli einna mest með henni. Að þessu öllu athuguðu tók jeg það ráð, að flytja frv., ásamt hv. 2. þm. Árn., um breytingu á sáttasemjaralögunum. Vildi jeg reyna þá leið fyrst. Hefi jeg þá trú, að með því móti megi leysa úr mörgum málum, enda hefir það sýnt sig, að lögin um sáttasemjara í vinnudeilum, hafa orðið til stórbóta. Í þessu frv. mínu er alveg sama princip og í frv. um vinnudóminn, nefnilega það, að ekki megi hefja verkfall fyr en útsjeð er um það, hvort samkomulag næst. En það hefir líka einn stóran kost, þó hann sje ekki á neinn hátt þvingunardómur, en hann er sá, að það mundi reynast svo, að sá aðili, er hafnaði sæmilegum kjörum, fengi almenningsálitið á móti sjer, en það er vald, sem ávalt ræður úrslitum að lokum. Það má hver lá mjer það, sem vill, þó jeg sje deigur við það, að taka fasta ákvörðun í þá átt, að setja á þvingunarvinnudóm, eins og hjer er farið fram á. Því að það hefir sýnt sig, að þar sem verkföllin hafa verið mest og hervald og lögregla í bestu lagi, hefir ekki verið hægt að koma slíkum dómum við. Allir vita, að það var vöntun á því, að geta framfylgt lögunum, sem kom hinu forna íslenska lýðveldi á knje. Eins mundi það verða hjer. Það mundi verða svo, eins og hv. 2. þm. Reykv. tók fram, að þegar dómur væri fallinn, þá mundi hver fara sína leið. En hvað þýðir þá vinnudómurinn? Hann hefir enga þýðingu, ef menn vilja ekki vinna. Og það eina, sem þjóðfjelagið getur gert í slíku tilfelli, er aðeins það, að horfa á. Ef á að framfylgja dómnum, þarf a. m. k. að vera til lögregluvald svo sterkt, að hægt sje að vernda þá, er vilja vinna, en það er ekki til. Þessvegna þýðir ekkert að setja svona dóma, nema lögreglan sje aukin um leið. Hinsvegar bind jeg mig ekki við það, að vera ekki með dómnum í einhverri mynd, ef verkföll skyldu magnast að mun. En jeg hefi svo mikla trú á greind þessarar þjóðar, að jeg er ekkert hræddur við slíkt, ef skynsamlega er af stað farið. Jeg held því, að hyggilegast sje að byrja með því, sem jeg legg til í þessu máli. Jeg segi í nál. mínu, að það sje ljóst, að við getum ekki búið við það, að greiða hærra kaup en nágrannaþjóðirnar. En það eru til aðrar leiðir til þess að bæta kjör verkalýðsins heldur en að greiða honum hærra kaup. Er það einkum tvent hjer, sem þarf að bæta úr. Annað er hin geysiháa húsaleiga, en hitt er að ljetta hina háu tolla á ýmsum nauðsynjavörum. Var reyndar borið fram hjer í vetur frv. þess efnis, er eigi náði fram að ganga. Jeg hefi þá skoðun, að jafn mikilsvert og þetta mál er, þá skuli ekki endanlega útkljá það, nema með þjóðaratkvæði. Því að sje nokkurt mál þess vert, að vera borið undir þjóðaratkvæði, þá er það einmitt þetta. Og ef talsverður meiri hl. þjóðarinnar greiðir ekki atkv. með því, þá kemur ekki til greina að lögtaka það. Jeg vænti þess svo, að þeir hv.þdm. og aðrir, er lesið hafa nál. mitt, skilji hvað jeg meina. Þykist jeg geta skrifað svo íslenskt mál, að öllum meðalgreindum mönnum sje það ljóst, hvað jeg meina. Jeg vil gera alt, sem unt er, til þess að leysa þetta á sanngjarnan hátt, en ef offors verður óhæfilega mikið hjá öðrum hvorum aðilja, þá er jeg fús til þess að tala um að koma á þvinguðum vinnudómi, þó því aðeins, að líkur sjeu til, að hægt sje að framfylgja honum, svo að þeir fái þó a. m. k. að vinna, sem það vilja. Annars verður dómurinn aðeins til þess, að hver fer sína leið, og þjóðfjelagið horfir á í ráðaleysi. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta. Ræðuhandr. óyfirlesið.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Sökum þess, að hæstv. fors.- og atvmrh. er forfallaður um nokkra daga, sökum veikinda, þykir mjer rjett að segja nokkur orð. Eftir því, sem mjer skilst, hafa komið fram 3 till. viðvíkjandi þessu máli. Stendur hver flokkur að einni. Íhaldsmenn vilja koma á og hafa beitt sjer fyrir þvinguðum vinnudómi. Er samkv. því gert ráð fyrir að sækja þá að lögum, er að vinnudeilunum standa og láta sekt fram ganga sem í venjulegum málum. Verkamenn stefna að því með sínum kröfum, að yfirtaka, þegar þeir hafa bolmagn til, alla útgerð og aðra slíka stóriðju, og láta ríkið reka alt slíkt. Að vísu má vera, að ekki sje hægt að segja, að till. sú, er jafnaðarmenn kafa nú borið fram, stefni beint í þessa átt, en þangað er henni stefnt. Þriðji flokkurinn, Framsóknarflokkurinn, hefir og látið til sín heyra í þessu fyrir munn sinna fulltrúa. Við höfum ekki trú á því, að almenn þjóðnýting sje heppileg og við höfum heldur ekki trú á því, að hægt sje að leysa þetta með þvinguðum gerðardómi. Við álítum, að ekki sje önnur leið en friðsamleg lausn þessara mála, með samkomulagi um sáttasemjara og frjálsum gerðardóm. Nú er orðið svo áliðið þings, að óhugsandi er, að þetta mál verði afgreitt, þar sem aðeins fáir dagar eru eftir. Verða það og fleiri stórmál, sem verða að sæta því. En þar sem engri þjóð hefir ennþá tekist að finna allsherjarmeðal við þessu vandamáli, þá finst mjer ekkert undarlegt, þó að við getum ekki leyst úr því á fyrsta þinginu, sem það er til meðferðar. Mun fullvíst, að við, eftir reynslu annara, þurfum til þess mörg ár. Er og lítil ástæða til þess, að við getum auðveldlegar losnað við þessa tegund af deilum en þeir, sem búið hafa við þær í hálfa aðra öld eða meira, og mátt þola langvinnar vinnutafir þeirra vegna. Jeg vil, að því leyti, sem jeg tala frá eigin sjónarmiði, benda á það, að þó Alþingi hallist að niðurstöðu þess frv., er hjer liggur fyrir, að rjett sje að setja á stofn dóm, sem á að kveða á um það, hvaða kaupgjald skuli vera og sem báðir aðiljar eiga að hlýða, - þá þykir mjer rjett að taka það fram, að bæði fyrirrennarar mínir, sem hafa verið dómsmálaráðherrar, og jeg, höfum orðið að viðurkenna, - þeir af reynslunni, en jeg í orði, - að hið íslenska þjóðfjelag ræður ekki við það að framfylgja slíkum dómum, ef annarhvor aðili óhlýðnast. Við getum í þessu sambandi hugsað okkur tvent, t. d. að atvinnurekendur fengju þann dóm á sig, sem væri svo, að þeir teldu sjer ekki fært að halda skipunum úti, og svo hinsvegar, að dómurinn fjelli á verkamenn, en þeim þætti kaupið of lágt og vildu ekki vinna. Ef fara ætti venjulega leið, um þau mál, er þjóðfjelagið ræður við, ætti ríkið að knýja þann, er óhlýðnast, til hlýðni. T. d. að knýja útgerðarmenn til þess að láta skipin ganga, þó þeir teldu að útgerðin gæti ekki borið sig. Ef þeir nú ekki vildu gera það samt sem áður, þá væri ekki annað fyrir hendi en að ríkið tæki skipin. Vitanlega á jeg ekki við það, að skipunum væri rænt, heldur ætti þar að koma hæfilegt endurgjald. Þessa leið vill Framsóknarflokkurinn ekki fara. Hann vill hvorki ræna skipunum nje heldur kaupa þau. Það er heldur ekki víst, að ríkissjóður hafi altaf það fje fyrir hendi, er til þess þyrfti, og auk þess eru á allri framkvæmd málsins fjölmargir erfiðleikar, sem Framsóknarflokkurinn vill ekki á sig taka. Það er því skiljanlegt, að sá flokkur, er ekki vill fara þessa leið, hann getur ekki óskað eftir því að vera settur í að framkvæma það, sem hann álítur ekki rjett. Ef nú aftur á móti verkamenn neituðu að hlýða, þá væri ekki önnur leið en sú, að taka þá með valdi og flytja þá út í skipin. En á þessu er sá annmarki, að þetta er gersamlega ómögulegt. Hjer er ekkert slíkt vald til. Nú hefir Framsóknarflokkurinn áður lýst því yfir, að hann sje á móti því, að setja upp ríkislögreglu. Hann er mjer vitanlega á sömu skoðun enn þá, og það er óhugsandi, að hann geti verið með því að fara þá leið, sem hlyti að gera þjóðfjelagið hlægilegt þess vegna, að það gæti ekki framfylgt dómum sínum, eða þá leiddi til þess, að flokkarnir færu sinn í hvora áttina, en það mundi aftur leiða af sjer upplausn þjóðfjelagsins. Ef við nú aðgætum það, hvernig þessu er háttað hjá þeim mörgu þjóðum, er hafa reynt að fara þessa leið, þá sjáum við, að slíkir dómar hafa komið að litlu gagni. Við skulum t. d. taka Norðmenn, sem okkur eru næstir og skyldastir. Þar hafa allaf öðru hvoru verið starfandi gerðardómar nú í nokkur ár. Hafa stundum báðir aðiljar jöfnum höndum verið á móti honum og þá afnumið hann, en svo hefir honum aftur verið komið upp. Þessi dómur hefir ávalt reynst vita gagnslaus. Hafa óvíða orðið eins harðar vinnudeilur og í Noregi þrátt fyrir þessar tilraunir. T. d. var þar fyrir 4 árum deila milli járnsmiða og verksmiðjueigenda. Hjeldu hinir fyrnefndu út með slíkri seiglu, að þeir ljetu ekki undan fyr en þeir voru orðnir hálf hungurmorða og búið var að selja alla innanstokksmuni, svo sem rúm, stóla, og annað því líkt. Það hefir aldrei tekist að fá neina allsherjarlausn á þessu máli í neinu landi, ekki einu sinni í Englandi, sem þó hefir lengst búið að stóriðjunni. Þegar við Framsóknarflokksmenn litum á hina sögulegu reynslu og vitum, að þetta kemur ekki að neinu gagni, en mun hinsvegar verða til þess eins að vekja úlfúð og deilur, þá getur flokkurinn ekki hallast að þeirri leið, sem leysir ekki vandamálið, heldur skapar nýjan vanda þjóðinni til handa. Jafnvel þótt meiri hluti hv. Alþingis vildi reyna að ráða fram úr þessu máli með þeirri aðferð, sem í frv. felst, þá er það víst, að ekki mun vinnast tími til að ljúka málinu á þessu þingi. Hinsvegar lít jeg svo á, að þótt málið hafi ekki verið rætt nema við þessa umr., hafi þetta þing unnið því mikið gagn með því, að glöggva aðstöðu flokkanna til málsins, þannig að stjórnin á hægara með að undirbúa það fyrir næsta þing. Jeg álít, samkvæmt lausn vinnudeilunnar nú í vetur, að heppilegast muni reynast að hafa sáttasemjara og frjálsa gerðardóma, en hvort slíkt kæmi að fullum notum er ekki hægt að segja fyrirfram, enda mundi reynslan sanna það. Jeg ætla ekki að fara að ráðleggja hv. deild, hvað hún skuli gera í málinu, en mjer þtti vænt um, þar sem sjáanlegt er, að ekki verður hægt að algreiða málið á þessu þingi, að umrður væru ekki teygðar mjög mikið. Það er nauðsynlegt að rannsaka þetta mál nákvæmlega, og hvað sem kann að verða gert í náinni framtíð til að tryggja vinnufriðinn í landinu, hlýtur það að byggjast á þeirri rannsókn.

Ólafur Thors Jeg vil gjarnan verða við tilmælum hæstv. ráðh. um að lengja ekki mikið umræður um þetta mál, en hæstv. ráðh. gaf mjer tilefni til að standa hjer upp, því að margt var athugavert í ræðu hans. Hstv. ráðh. gaf okkur alveg nýja lýsingu á því, hvernig þetta mál horfði við, og hver væri aðstaða flokkanna til þess. Íhaldið var með ofsa, jafnaðarmenn með ofsa, en Framsókn var hrein sem engill af öllu slíku, og friðsemin einkendi framkomu hennar. Það væri nú afsakanlegt, þótt menn væru farnir að gleyma gangi þessa máls, því að svo langt er liðið síðan það kom hjer fyrst fram í deildinni, en jeg held að jeg fari ekki vitlaust með, þótt jeg segi, að af 5 flm. þessa frv. voru 3 íhaldsmenn og 2 Framsóknarmenn, svo að Framsókn á þó altaf 2/5 af þeim öfgum, sem frumvarp þetta fer út í. Þessi friðsami flokkur á því sinn hluta. Þó er óhætt að fullyrða, að þeir tveir flm., sem þaðan eru, sjeu ekki af verri endanum. Það er skemtilegt fyrir okkur, sem erum fylgjandi þessu frv., að hlusta á, þegar andmælendur þess eru að búa til nýjar ástæður fyrir framkomu frv. og leggja í það nýjan skilning, sem flm. hefir aldrei dottið í hug. Ráðherrann fullyrti, að ef frv. þetta nði lögfestu, yrði að taka þá, sem ekki vildu vinna samkvæmt gerðardóminum, og flytja þá út í skipin með valdi, og eins vri það, ef útgerðarmenn vildu ekki láta skip sín ganga og greiða ákveðið kaup, þá yrði að taka þau af þeim, og gera þau út á ríkisins kostnað. En hjer er ekkert slíkt á ferðinni. Það var margtekið fram við 1. umr. málsins, að tilætlun frv. væri sú, að ef sættir reyndust árangurslausar yrði skorið úr deilunum með dómi, sem útgerðarmenn yrðu að hlýða, ef þeir kærðu sig um að gera út, og sem verkamenn yrðu að sætta sig við, ef þeir vildu vinna. Af þessu mundi leiða, að verkföll og verkbönn mundu falla úr sögunni, og þá væri komið í veg fyrir þann hnekki, sem atvinnulíf og efni þjóðarinnar bíður við slíkar deilur. Það er vitanlegt, að langar vinnudeilur spretta af því, að báðir aðiljar segja alt annað en þeir meina. Útgerðarmenn bjóðast til að gjalda ákveðið kaup, en verkamenn heimta meira, og svo berjast menn í þeirri tálvon, að hvor beygi annan. Þetta er sannleikur, er reynslan hefir leitt í ljós, en á þessu væri ráðin bót, ef gerðardómar væru settir á stofn. Jeg get rifjað nýjustu sönnunina upp fyrir hæstv. ráðh., og það er deilan nú í vetur. Verkamenn heimtuðu 60% hækkun, en útgerðarmenn komust upp í 10%. En þegar forsrh. lagði hönd á plóginn og sagði: nú gengur þetta ekki lengur, þetta verða síðustu afskifti stjórnarinnar af málinu - þá sættust menn, ekki upp á 60% hækkun og ekki heldur upp á 10%, en 17% eða minna en 1/3 af kröfum sjómanna. Engum, sem þekkir eðli þessa máls, getur blandast hugur um það, að það þarf enga ríkislögreglu, þótt frv. þetta nái fram að ganga, heldur þurfa menn að fá vissu fyrir því, að það hafi enga þýðingu fyrir þá að deila lengur, enda sýndu lok síðustu deilu það, að þótt hvorugur fengi uppfyltar kröfur sínar, urðu þó allir glaðir er deilunni ljetti, og skipin voru svo áköf að komast út, að það lá við árekstrum hvað eftir annað. Það er vitanlegt, að báðir aðiljar vilja forðast deilur og mundu taka þessum gerðardómi tveim höndum, ef menn gerðu ekki alt til að spilla fyrir honum og telja mönnum trú um, að hjer sjeu þvingunarlög á ferðinni, en það skal standa alþjóð ljóst, að svo er ekki, og þá munu þessir menn sanna, að það er til einskis að spyrna á móti broddunum, enda er þetta eina lausn málsins. Það er óþarft af hæstv. ráðh. að reyna að telja flokksmönnum sínum trú um, að þessir dómar muni verða gagnslausir eða gagnslitlir, því málið er nú að skýrast fyrir mönnum, svo að sannleikurinn verður ekki lengur dulinn. Jeg efast ekki um, að hæstv.dómsmrh. gengur þess ekki dulinn, að alþjóð manna er þegar farin að átta sig á, hvílíkt þjóðaröryggi er fólgið í þessu, en honum er í nöp við það sökum þess, að jafnaðarmenn eru á móti því, enda hafa þeir eðlilega ástæðu til þess, og hæstv. ráðh. rennur blóðið til skyldunnar. Jafnaðarmenn fylkja sjer gegn þessu frv. af því, að þeir óttast, að besta vopn þeirra, verkföllin og verkbönnin, verði slegið úr hendi þeirra þannig, að þeir geti ekki efnt til æsinga meðal verkalýðsins, eins og þeir hafa gert til þessa. Hæstv. ráðh. vill þetta þarafleiðandi ekki heldur, en hann getur ekki farið út um sveitir landsins og sagt: „Við Framsóknarmenn vildum ekki rísa upp gegn jafnaðarmönnum“, og því kýs hann heldur að sigla undir fölsku flaggi. Hæstv. ráðh. er hygginn „agitator“ og því vill hann ekki hafa þetta vopn hangandi yfir sjer við næsta landskjör, og því getur hann ekki risið eins gegn þessu frv. og hann annars mundi gera. Þegar hæstv. ráðh. sjer, hver er þjóðarviljinn í þessum efnum, þá hopar hann, til frekara er ekki hægt að ætlast af honum. Það er rjett hjá hæstv. ráðh, að vonlaust er um, að þetta frv. nái fram að ganga á þessu þingi, og það var ekki laust við, að hann yrði klökkur og talaði um það eins og látinn vin. En hverjir eiga sökina á því? Framsóknarflokkurinn hefir eytt því með hæglátri mótstöðu, og hæstv.dómsmrh. á í því mestan þáttinn.

Sigurjón Á. Ólafsson Það var hálfgerður harmagrátur í einum hv.flm. yfir því, hvað málið hefði gengið seint hjer í hv. deild. Jeg vildi skjóta því að honum, að sætt er sameiginlegt skipbrot, því fleiri hafa undan þessu að klaga en hann. Jeg vil nú spyrja hæstv. forseta að því, hvað till. þeirri líður, er jeg og hv. flokksmenn mínir báru hjer fram í byrjun þings, því að jeg veit ekki til, að skilað hafi verið nál. um hana ennþá, en það getur skeð, að stóru flokkarnir í þinginu ætli sjer að láta hana daga uppi, af því að við jafnaðarmenn höfum borið hana fram. Þannig er því farið með fleiri mál, sem við jafnaðarmenn höfum borið fram, að þau hafa ekki komið ennþá til 1. umr. sum þeirra. Jeg harma ekki þótt þetta mál yrði svo síðbúið, enda virtist alger óþarfi að vekja það upp á ný, þegar 2 mánuðir eru liðnir frá því, er það fyrst kom fram, eins og hv.þm. G.-K. vjek að í ræðu sinni. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að verkamenn væru ekki mótfallnir gerðardómi, og kvaðst hafa átt tal við þá marga og hefði það ýtt frekar undir, að hann gerðist flm. að þessu frv. Segjum að þetta sje að einhverju leyti rjett, einhverjir hafi látið slík ummæli sjer um munn fara; en þeir hinir sömu verkamenn hafa þá ekki látið hið sanna álit sitt í ljós við hann, ef til vill af ótta við mikilsráðandi atvinnurekanda. Verkamönnum er vel kunnugt, að betra er að tala gætilega í svona málum í áheyrn atvinnurekandanna, ef þeir eiga að halda vinnunni áfram. Jeg hefi líka átt tal við mjög marga verkamenn um þetta frv., og jeg get fullyrt, að það hefir vakið almennan ugg og ótta meðal þeirra. Frv. þetta er líka svo úr garði gert, að það væri hin mesta fásinna af hv. Alþingi að láta það ganga fram. Hegningar eru við lagðar, ef menn hlíta ekki gerðardóminum, eins og 8. gr. sýnir. Það er hægt að sekta þá, sem ekki vilja hlýða og setja þá jafnvel í fangelsi, en það er sama og að taka fyrir kverkar verkalýðsins og þvinga hann til að hlýða.

Þessu má beita við báða aðilja.

Það kann vel að vera, að það líti svo út á pappírnum, en hvenær myndi þessum ákvæðum verða beitt gagnvart útgerðarmönnum? Slíkum lögum sem þessum er aldrei beitt við þá, sem peningunum og framleiðslutækjunum ráða, svo lengi auðvaldið hefir völdin. Hv. 3. þm. sagði, að það myndi ekki líta eins friðvænlega út um næstu áramót og nú, en jeg get ekki skilið hvað hann meinar með því, nema að það sje ætlun útgerðarmanna að rifta samningunum.

Þetta er alger misskilningur hjá hv.þm.

Það fer vel á því, að foringi launadeilanna svari fyrir meðbræður sína.

Hvað ætla sjómenn að gera?

Jeg hygg, að þeir muni ekki segja upp samningnum, að óbreyttum ástæðum. Hv. 3. þm. Reykv. fór að rifja upp ýmislegt, sem stóð í sambandi við launadeiluna síðustu, og vildi halda því fram, að nokkrir menn hefðu ráðið því, að verkfallið stóð svona lengi, en það er ekki rjett hvað sjómennina snertir. Öll sjómannastjettin ákvað það með atkvæði sínu, hvaða kaupi og kjörum hún vildi hlíta. Öðru máli er að gegna með þá herra, útgerðarmenn. Það er kunnugt, að sjerstaklega tveir menn rjeðu mestu um allar þær ályktanir, er gerðar voru í þeirra herbúðum, og hugmynd þeirra var að ávinna eitthvað stórt og mikið með því að þröngva kosti sjómanna og þar með að lengja verkfallið. Jeg verð að segja það, að mjer virðist hræsnin vera farin að færast í aukana, þegar hv.flm. vilja láta líta svo út, að þeir beri fram þetta frv. af umhyggju fyrir verkalýðnum. Heyr á endemi! Miðar ekki öll þeirra starfsemi í þá átt, að tryggja fyrst og fremst sjálfa sig. Þetta frv. fer heldur ekki varhluta af þeirri stefnu. Nei, frv. er skjólgarður fyrir atvinnurekendurna, eins og líka var við að búast úr þeirri átt. Það er gripið til þessa ráðs, þá öll önnur vopn þeirra bila. Þegar þeir sjá, að verkalýðurinn hefir nú svo öflug samtök, að hann muni geta tekið meira í sinn hlut af þeim skerf, sem framleiðslan lætur þeim í tje, sem hreinan gróða, þá er þeim nauðsyn á að geta gripið til dómenda, sem flestallir yrðu úr sömu skúffunni, og látið þá ákveða launin. Undanfarin ár hafa þeir ekki hrópað á dómstól, meðan þeir höfðu þá trú, að þeir væru hinir sterkari í viðskiftunum. En þeir höfðu um langt skeið verið vanir því að hafa líf verkalýðsins í hendi sjer. En nú þegar þeir fara að sjá mátt samtakanna, þá byrja þeir að hrópa um vernd ríkisvaldsins sjer til handa. Jeg býst við, að menn sjái, hver afleiðingin yrði af vinnudómi eins og þeim, er hjer um ræðir. Það þýða engin þvingunarlög í jafn viðkvæmum málum eins og kaupdeilur eru. Dómur, sem er skipaður eins og gert er ráð fyrir hjer, yrði yfirstjettardómur. Reynslan mun sýna, að verkalýðurinn hlýðir honum ekki. Og þá geri jeg ráð fyrir, að erfitt yrði að þvinga fram hlýðni með úrskurðum hans. Það mundi þurfa öfluga löggæslu til slíkra starfa - nýja ríkislögreglu auðvitað, og til þess munu refarnir skornir með þessu frv. í og með. Besta lausnin er því sú, að frv. þetta mætti fara í gröf sína, með sem fljótustum dauðdaga, þó sársaukalaust yrði það ekki feðrum þess og velunnurum. Þegar hv. 2. þm. G.-K. var að svara hæstv.dómsmrh., þá fljettaði hann ýmislegt inn í ræðu sína, sem meir var beint til okkar jafnaðarmanna. Hann gerði mikið úr fylgi frv. meðal þjóðarinnar. Væri því sjálfsagt, að málið næði fram að ganga. Jeg get frætt hann um það, að ekki hafa slíkar raddir heyrst frá verklýðssamtökunum. Verklýðsfjelög, jafnt utan Alþýðusambandsins sem innan, líta með ugg og ótta á frv. þetta. Það er því óhætt að segja, að vinnandi lýðurinn er eindregið mótfallinn frv. Hinn raunverulegi verkalýður landsins er meiri hl. landsmanna. Það er því röng ályktun hjá hv.þm., að frv. hafi fylgi meiri hl. landsmanna, um leið og það er hættuleg stefna hjá löggjafarvaldinu, að ætla að knýja fram löggjöf, sem vitað er um, að meiri hl. landsmanna er mótfallinn. Og það skýtur nokkuð skökku við, ef við förum að lögfesta hin hörðustu ákvæði um þetta efni á sama tíma og nágrannar okkar eru að fella úr gildi miklu vægari löggjöf, er fjallar um sama efni. Þess hefir verið getið í blaðafregnum, að Danir, sem búa við mikið vægari löggjöf á þessu sviði, ætli nú að afnema þau lög. Það er vitað, að norsku vinnudómslögin falla úr gildi í sumar, og býst enginn við, þar í landi, að vinnudómslög verði lögfest þar á ný. Þannig hafa slík lög reynst í því landi. En á sama tíma vilja íslenskir útgerðarmenn, íhalds- og afturhaldsmenn, koma á hjá okkur ennþá strangari vinnudómslöggjöf en nokkurn tíma hefir gilt hjá þessum nágrönnum vorum. Jeg hygg, að málið sje nú orðið svo rætt, að engum blandist hugur um, hvaðan að því standa rætur. Jeg geri ekki ráð fyrir, að það breyti skoðun nokkurs hv.þm., þó það væri rætt í alla nótt frá báðum hliðum. En hv. d. á að afgreiða málið á þessum fundi með þeirri röggsemi og festu, að flm. þess sjái sitt óvænna, og hreyfi því aldrei framar. Önnur meðferð þess er ekki deildinni samboðin.

Frsm. 1. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg þarf ekki miklu að svara og skal jeg byrja á síðasta ræðumanni. Hann talaði um það, að dómsúrslit væru bindandi sem dómur alment. Þetta er rjett. En hvernig hljóðar þessi dómur? Sá sem vinnur má ekki heimta hærra kaup en ákveðið er, og sá sem lætur vinna má ekki greiða hærra. Það kaup, sem á að greiða, er ákveðið. Dómurinn segir, að þegar unnið sje, þá skuli þetta kaup gilda. Hitt kemur ekki málinu við, hvort verkamenn vilja vinna eða hvort vinnuveitendur vilja láta vinna. Það þarf því enga lögreglu, því að hver og einn er sjálfráður, hvort hann vinnur. Það er alveg eins og nú. Það er vitleysa, að hjer sje verið að þvinga menn til að vinna. Það er aðeins verið að taka frá mönnum tálvonir um að þeir geti þrýst kaupinu annaðhvort upp eða niður. Hv. þm. mintist á löggjöf annara þjóða og sagði, að norsku lögin fjellu úr gildi nú í vor. Þau falla úr gildi 1. ágúst í sumar. En jeg hefi hjer í höndum úrklippu úr norsku blaði, þar sem sagt er frá, að bændaflokkurinn norski stingi upp á að framlengja lögin. Og stjórnarflokkurinn norski hefir lýst yfir fylgi við lögin, svo að líkur eru til, að þau verði framlengd. Hv. 2. þm. Reykv. var að tala um, að dómstóllinn hlyti að verða hlutdrægur gagnvart verkamönnum. - Jeg get ekki sjeð það. - Yfirleitt mun sú tilfinning ríkja hjá dómurum, að gera það eitt, sem rjett er. Jeg sje ekki ástæðu til að væna þessa dómara frekar öðrum um að gera annað. - Þá sagði hv.þm., að ekki mætti setja lög móti vilja hlutaðeigandi stjettar. En jeg er alls ekki viss um, að verkamenn sjeu á móti frv., og alveg viss um, að engin stjett er á móti því, að dómur segi til um, hvað álítast megi rjett kaup. Hv. 2. þm. Rang. sagði, að hjer vantaði lögregluvald og jafnvel hervald, ef setja ætti slíkan dómstól á stofn. Þessu hefi jeg svarað áður með því að sýna fram á, að þess er ekki þörf frekar en nú. Ef nú er hægt að komast af án þess, þá er það eins hægt, þó vinnudómstóll verði settur. Hv. 2. þm. G.-K. svaraði hæstv.dómsmrh. öllu sem þurfti, og þarf jeg því ekki að fara út í það. Hann hjelt, að við myndum ekki geta leyst málið á þennan hátt frekar en aðrar þjóðir. En það eru ýmsar þjóðir, sem hafa freistað að leysa málið, og mjer er ekki kunnugt, að neinar hafi farið þessa leið. Jeg er því ekki vonlaus um, að þetta megi að gagni verða. Það er heimskra manna háttur að halda, að deiluaðiljar vilji ekki hlíta óvilhallra manna dómi, og í síðustu kaupdeilu var málið einmitt lagt undir úrskurð hæstv.forsrh. En það var þá fyrst gert, er búið var að þrengja að aðiljum og þeir höfðu beðið stórskaða. Grundvallar misskilningurinn liggur í því, að halda því fram, að með þessu eiga að þvinga menn til að vinna, þó þeir vilji það ekki. Það er ekki tilgangurinn. Tilgangurinn er sá, að svifta aðilja öllum tálvonum um kauphækkun eða kauplækkun. Reynslan sýnir, að það eru þessar tálvonir, sem eru undirrót kaupdeilna. Sjeu þær teknar burt, hafa kaupdeilur ekki neitt til að lifa á.

Jörundur Brynjólfsson 1 Það skulu ekki verða mjög mörg orð, sem jeg segi. Við 1. umr. var málið svo rækilega rætt, að jeg geri ekki ráð fyrir, að margt nýtt komi fram. Jeg hefði því getað látið vera að leggja orð í belg, ef nokkur atriði í ræðu hæstv.dómsmrh. hefðu ekki gefið mjer tilefni til að standa upp. Áður en jeg vík að ummælum hans, skal jeg þó fara nokkrum orðum um málið í heild. Eins og rækilega hefir verið tekið fram, þá var það ekki tilgangurinn með þessu frv. að skerða rjettindi þeirra aðilja, er það snertir. En það er nú svo, að hagsmunamál, eins og þetta, eru ætíð viðkvæm þeim, er þau snerta, og því hægt að villa mönnum sýn. Mjer hefir virst þess gæta helst til mikið hjer í umr., frá báðum hliðum, að jeg ætla, og þó einkum annari. Þeir hafa óttast, að af frv. leiddi rjettindamissi, óttast málið meir en ástæða er til. Ef jeg hefði því vitað fyrirfram, að menn mundu líta jafn einhliða á málið og með jafn miklum geig, þá mundi jeg ekki hafa flutt það. Því mjer er það ljóst, að eigi frv. að ná tilgangi sínum og vinna það gagn, sem því er ætlað að vinna, þá mega aðiljar, annarhvor eða báðir, ekki hefja fyrirfram ákveðna andstöðu gegn úrslitum dómsins. Eigi að síður get jeg lýst því yfir, að því fer fjarri, að jeg sjái eftir að hafa flutt málið inn á þing. Með því móti varð sjeð hvern hug menn bera til slíks máls. Og þó það beri ekki verulegan árangur, er leiði til úrslita, þá held jeg samt að það hafi áunnist, að menn hugleiði þessi mál meira og leiti frekar úrlausna. Þess er rjett til getið, að sjómannaverkfallið í vetur varð þess valdandi, að frv. þetta var flutt. Atvinnuskærur hjer á landi hafa hingað til verið svo smávægilegar, að þær geta ekki heitið neitt verulegt þjóðarböl. Síðasta atvinnudeila varð lang stórfeldust. Eftir því sem fólkinu fjölgar, eftir því sem atvinnufyrirtækin eru rekin í stærri stíl og kalla fleira fólk saman, eftir því má búast við, að þegar í odda skerst, þá grípi þær deilur meir og meir inn í þjóðarhaginn. Okkur flm. virtist rjett að gera einhverja tilraun til að leysa þessi mál. Nú hefir málið verið rætt og það komið í ljós, hvaða augum menn lita á það. Og jeg er sannfærður um, að þegar stundir líða og menn fá meiri reynslu, þá verði haldið eitthvað í þessa átt. Það er eðlilegt, að menn hafi ekki áttað sig á því til fulls. Það hefir kostað aðrar þjóðir langar stundir að átta sig á málinu, og engin þjóð hefir náð þeirri lausn, er allir sjeu ásáttir um að sje viðunandi. Þjóðir, sem hafa aldalanga reynslu í þessum málum, hafa ekki leyst þau enn, og það má vel vera, að þess verði langt að biða. En hins bendir þó reynslan til, að þess verði ekki langt að bíða að þjóðir þær, er mesta og sárasta reynslu hafa í þessum efnum, fái skipað þessum málum í sæmilegt horf. Og það má vera, að það verði svo fljótt, að okkur verði biðin ekki tilfinnanleg. Eitt er ljóst, að meðan annar aðili beitir sjer af alefli gegn lausn málsins, þá er það ekki sigurvænlegt, þó löggjafinn setji lög sem þessi. Í meginatriðum verða báðir aðiljar að vera með í að finna lausnina. Hinsvegar dregur þetta engan veginn úr rjettmæti þess, að flytja málið inn á Alþingi. Jeg get látið þetta nægja. Jeg mun að sjálfsögðu greiða frv. atkv. Jeg get ekki neitað því, að jeg hefði kosið að meiri og eindregnari vilji hefði komið fram, ekki síst hjá hv. sósíalistum þessarar deildar, til að finna lausn þessara mála. Og verð jeg að segja, að þess eins sakna jeg frá þeirra hálfu. Þá vil jeg víkja nokkuð að orðum hæstv.dómsmrh. um það, hverjum augum Framsóknarflokkurinn lítur á málið. Hann drap fyrst á afstöðu íhaldsmanna til málsins og jafnaðarmanna. Virtist honum þær leiðir, er báðir þessir flokkar vilja fara, benda til öfga. En hins láðist honum að geta, að hingað til hafa tveir af flm., hv.þm. V.-Sk. (LH) og jeg, talist til Framsóknarflokksins. Og þar sem hann drap á stefnu „Framsóknar“ í þessu máli, þá virtist eins og hann teldi okkur hafa einhverja sjerstöðu. Má vera að svo sje, ef aðeins eru taldir þm. flokksins, að við hv.þm. V.-Sk. höfum sjerstöðu í málinu. Getur verið, að hæstv.dómsmrh. sje kunnugra um hugi þm. en mjer. En jeg hefi lagt það eitt til þessa máls, sem jeg ætla mjer að bera ábyrgð á og svara fyrir, og býst jeg við, að hv. samflokksmaður minn (LH) muni gera hið sama.

Jeg gat þess við 1. umr.

. Jeg verð að játa, að mjer koma ummæli hæstv.dómsmrh. á óvart, því að þótt hann hafi ef til vill bygt þau á þekkingu sinni á hugarfari Framsóknarmanna hjer innan þingsins, þá er víst, að hæpið er, að þau eigi við Framsóknarmenn í landinu yfirleitt. Jeg er ekki viss um, að allir Framsóknarmenn landsins líti svo á, að aðstaða okkar hv.þm. V.-Sk. í þessu máli fari í bága við stefnumál flokksins. Jeg býst við, að allmargir Framsóknarmenn óski eftir því, að lausn fáist á vandræðamáli því, sem hjer er um að ræða, og geti fallist á, að sú lausn verði, ef til vill, eitthvað í þá átt sem hjer er lagt til. Ef þetta mál er krufið til mergjar, verður fullyrðing hæstv.dómsmrh. þó enn hæpnari, þar sem nú eru komnar fram tillögur frá þeim hv. 2. þm. Arn. (MT) og hv 2. þm. Rang. (GunnS), og eins og allir vita, er annar þeirra í Framsóknarflokknum, en hinn stendur mjög nærri. Ef litið er á tillögur þeirra sjest, að ekki skilur ýkja mikið á milli þeirra og frv. um vinnudóm. Í þessum till. er gert ráð fyrir gerðardómi, og ef aðiljar koma sjer saman um skulu deilumálin lögð í gerð og dómurinn vera bindandi. Að vísu eru aðiljar ekki skuldbundnir til að leggja málið í gerð. Hæstv. dómsmrh. gerði mikið úr þeirri hættu sem þjóðfjelaginu stafaði af því, ef ekki væri hægt að fullnægja dómnum eftir að hann hefði verið feldur. Mig furðaði dálítið á þessu, því að eftir ákvæðum frv. eru menn ekki skyldaðir til að vinna eða láta vinna eftir að dómur er fallinn, ef þeir sjá sjer ekki fært að ganga að dómnum, og við slíku eru engin viðurlög. Jeg er líka hissa á því, að hv. 2. þm. Árn. og hv. 2. þm. Rang. skuli ekki geta látið sjer detta í hug að þessir aðiljar hlíti ekki dómnum, enda þótt þeir hafi skuldbundið sig fyrirfram. Og ef svo fer, er þá þjóðfjelagið ekki jafnhörmulega sett og með úrslitum vinnudómsins? Jeg get því ekki sjeð hjer neinn eðlismun. Ef menn vilja, að þjóðfjelagið kúgi menn til að hlíta dómnum, þá er jafnnauðsynlegt að gera það þótt menn hafi lagt málin í gerð af fúsum vilja, ef þeir halda ekki sett skilyrði. Það má að vísu segja, að málstaður þeirra, sem brjóta sett skilyrði, sje verri en hinna, og það hafi áhrif á almenningsálitið, en í framkvæmdinni er ekkert regindjúp staðfest hjer á milli. Þessir hv.þm. hafa því ekki lagt neitt allsherjarbjargráð af mörkum í þessu máli. Jeg er ekki að segja, að tillögur þeirra sjeu með öllu gagnslausar, en að þær bregði einhverjum sjerstökum bjarma yfir þá sem fylgja þeim, en skugga á aðra, það getur mjer ekki fundist. Jeg get þó vel viðurkent tillögur þeirra sem spor í þá átt, að koma í veg fyrir langvinnar vinnudeilur, sem öllum landslýð eru til tjóns og angurs. Jeg læt mjer í ljettu rúmi liggja til hvaða flokks jeg á að teljast eftir flutning þessa máls. Jeg ætla hjer eftir sem hingað til að bera sjálfur ábyrgð á því, sem jeg legg til þjóðmála, en enga forráðamenn að hafa í þeim efnum.

Haraldur Guðmundsson Því verður ekki neitað, að formælendur þessa máls fara öllu hóflegar í sakirnar nú en þeir gerðu við 1. umr. Er það vel, því að batnandi manni er best að lifa. Hv. 1. flm. (JÓl) hóf mál sitt á því að viðurkenna, að ekki væri víst, að farið væri inn á alveg örugga leið með frv. Þetta er meiri hófsemi en gætti í ræðum hans við 1. umr. Bæði hann og aðrir gortuðu af því, að hjer hefðu þeir fundið örugga leið, til þess að tryggja vinnufriðinn í landinu og fyrirbyggja verkföll og verkbönn. Við jafnaðarmenn höfum áður sýnt fram á, að frv. mundi gera hið gagnstæða og verða orsök þess, að vinnudeilur yrðu enn harðari og óvægilegri en nú. Hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) er ekki búinn að fá sjónina til hlítar enn þá, og heldur því enn fram, að frv. sje örugt til þess að fyrirbyggja verkbönn og verkföll. Hann segist að minsta kosti trúa þessu enn þá, hvort sem hann gerir það eða ekki. Þó heldur hann því fram, að tilgangur frv. sje alls ekki að banna verkföll eða ganga hið minsta á rjett verkamanna til að neyta samtaka sinna. Jeg vil nú fyrst athuga, hvort þessi staðhæfing hv.þm. er rjett. Nú er alment viðurkendur sá rjettur manna að verðleggja vinnu sína og reyna að fá sem mest fyrir hana. En frv. sviftir verkamenn þessum rjetti. Það hefir og hingað til verið skýlaus rjettur verkamanna, að mega bindast fjelagsböndum og neita að vinna, ef þeim ekki líkar kaup eða kjör. Með frv. er þessi rjettur af þeim tekinn. Flm. segja að vísu, að hver einstakur maður megi neita að vinna eftir sem áður. En fjelagsheildin má ekki gera neinar ráðstafanir um það, svo sem verkfall. Þess vegna er þessi rjettur verkamanna að engu gerður, ef frv. verður að lögum.

Rjettur forkólfanna til að kúga verkamenn. - ÓTh: Og halda uppi æsingum

. Jæja, er það þá komið þarna alt saman: Frv. skerðir rjett forkólfanna til að kúga verkamennina og halda uppi æsingum. Jeg efast um að hv.þm. V.-Sk. (LH) viti hvað hann segir, en hv. 2. þm. G.-K. veit það, að engin verkföll eru ákveðin nema meiri hluti verkamanna greiði atkvæði með því á almennum fundi. Og hvernig ættum t. d. við hv. 4. þm. Reykv. (SÁÓ) að kúga mörg hundruð sjómanna til að gera það, sem þeir ekki vilja? Þá er að athuga, hvernig lánast muni að tryggja vinnufriðinn eftir skilgreiningu þessara manna á frv. Þeir segja, að dómur eigi að ganga, en enginn sje skyldugur að fara eftir honum, hvorki verkamenn nje atvinnurekendur. Hvernig er þá vinnufriðurinn trygður? Ef útgerðarmenn vilja ekki gera út og verkamenn ekki vinna. - Hvað þá? Hvað er þá unnið? Vinnustöðvunin helst, deilurnar halda áfram. Hvar er þá „vinnufriðurinn“ ? Ef aðeins það er tilgangurinn, að fá óvilhalla menn til að láta uppi álit um kaupgjaldið, þá duga sáttasemjaralögin eins og þau eru nú.

Þetta er óvenjulega grautarleg hugsun hjá hv.þm.

. Ef svo er, þá er það frv. að kenna og skýringum hv.þm. á því, en ekki mjer. Hv. 2. þm. G.-K. sagði, að frv. yrði til að kveða niður tálvonir manna um gróða af verkföllum eða verkbönnum. Hann sagði sem svo: Lítið á úrslitin í vetur, þegar hæstv.forsrh. (TrÞ) sló í borðið og sagðist nú koma fram með sína síðustu sáttatilraun. Þá hækkuðu útgerðarmenn strax tilboð sitt um 17% og verkamenn lækkuðu sig úr 50% niður í 17% hækkun. En hv.þm. gleymdist að geta, hvað fylgdi með í þessum kaupum: að útgerðarmönnum var gefinn eftir skattaukinn, sem alls mun nema á landinu upp undir 400 þús. kr., til þess að fá þá til að leysa skipin og vera svo væna að ljetta verkbanninu af. Hitt er vitanlegt, að sjómenn voru fyrir löngu síðan fúsir til að semja um sömu kjör og samið var um á línuskipunum, 17% hækkun, og að því hefðu þeir gengið strax, ef útgerðarmenn hefðu boðið það. Þá hefði engin vinnustöðvun orðið. Það var því alls ekki vegna þess, að hæstv.forsrh. kvaðst segja sitt síðasta orð, að sættin tókst, heldur af því, að ný atriði voru komin inn í málið, loforð um fjegjafir til útgerðarmanna. Jeg vil að lokum víkja lítið eitt að ræðu hv. 1. þm. Árn. (JörB), af því að hann hefir ekki talað fyr í málinu, þó að hann sje flm. frv. Hann sagði eitthvað á þá leið, að ef hann hefði vitað fyrirfram, að verkamenn litu með svo miklum ugg og andúð á frv. sem raun er nú á orðin, þá hefði hann ekki flutt það. Mjer þykir vænt um að hv.þm. skuli hafa sjeð það, sem samherjar hans í málinu hafa ekki sjeð, að lög sem þessi eru með öllu óframkvæmanleg og til ills eins ef annar aðili telur þau ranglát í sinn garð. Þetta hefði hv. 1. þm. Árn. raunar átt að vita fyrirfram. Hann hafði sjerstaka aðstöðu til þess vegna fortíðar sinnar. Hinsvegar sagði hv.þm., að gott hefði verið að hreyfa málinu til þess að kynnast hugum manna til þess. Mjer skildist niðurstaða ræð - hans vera sú, að gott hefði verið að hreyfa málinu - en að ilt og óviturlegt hefði verið að samþ. frumvarpið. Það er gott að hv. 1. þm. Árn. hefir öðlast þessa þekkingu við þær undirtektir sem málið hefir fengið hjer. Öllum þm. ætti að vera það ljóst, að slík mál sem þessi verða aldrei til lykta leidd með valdboði. Það er ekki nema ein leið út úr ógöngunum og hún er sú, að þeir menn, sem vinna að framleiðslunni, sem nota framleiðslutækin og eiga afkomu sína undir rekstri atvinnufyrirtækjanna, sjeu jafnframt umráðamenn og stjórnendur fyrirtækjanna ásamt með mönnum, sem þar eiga að gæta hagsmuna alþjóðar.

Vilja ekki jafnaðarmenn þetta?

Hv. þm. V.-Sk. ætti að læra betur, úr því að hann veit ekki að þetta er stefna jafnaðarmanna.

Þið ættuð að reyna að leggja í einn togara

. Vill þm. útvega fjeð t. d. 30 sjómönnum ca. 300 þús. kr.? Og loks þetta: Einn af stuðningsmönnum frv. hefir lýst yfir, að ekki ynnist tími til að koma málinu fram og virtist ekkert óánægður með það - og einn flm. frv. hefir óskað eftir að það yrði felt. Með þau úrslit get jeg verið ánægður.

Magnús Torfason Jeg hefi ekki fyr látið það mál, sem hjer liggur fyrir, til mín taka. Við 1. umr. þessa frv. tók jeg ekki til máls og í nefnd þeirri, er fjallaði um málið, varðist jeg allra sagna um það. Jeg get lýst yfir því, að frá minni hálfu voru sjerstakar ástæður til þessa, þær ástæður, að þegar er jeg hafði lesið frv. sá jeg fram á, að frv. á þessum grundvelli mundi ekki ná fram að ganga. Hinsvegar vissi jeg, að allmörgum flokksmönnum mínum og þó einkum hæstv.forsrh. var mjög hugleikið að fá heppilega lausn þeirra vandamála, sem frv. fjallar um. Get jeg hugsað, að enginn hafi haft meiri áhyggjur en hann af því, sem gerðist í vinnudeilunni í vetur, nje haft betri og fastari vilja á því, að hindra slíkar deilur. Vissi jeg til, að hann talaði við ýmsa um málið, og hvatti menn til að gera tillögur um það. Árangurinn af þessum hvötum hæstv.forsrh. er frv. það, sem jeg hefi þá ánægju að standa að ásamt hv. 3. þm. Rang. - Aðstaða mín og Framsóknarflokksins til þessa máls byggist á því, að reynslan hafði sýnt, að þau lög, sem sett höfðu verið með samhljóða vilja þingsins og vörðuðu þetta efni, höfðu orðið til góðra bóta. Jeg á hjer við sáttasemjaralögin frá 1925, sem jeg hafði þá æru að styðja og fjalla um í nefnd. Þau lög máttu heita samþ. með samhljóða atkv. hjer í deildinni. Árangurinn af þessum lögum hefir orðið góður, enda þótt þau hafi ekki reynst einhlít þegar á hefir reynt. Þegar þessi lög voru samin upphaflega, komu fram till. um að hafa þau talsvert ítarlegri. Þó varð ekki að ráði að ganga lengra í það sinn, þar sem sá fjelagsskapur, sem stendur á báðar hliðar, var ekki kominn í svo fastar skorður, að slíkt þætti gerandi þá. Af þessu má skilja, að við lítum svo á, að rjettast sje að bæta ofan á þann góða grundvöll. En sá grundvöllur er, að sem mest sje gert af frjálsum vilja beggja deiluaðilja í þessum efnum. Þó skal jeg benda á, að það er ekki svo að skilja, að ekki sje nokkur þvingun í frv.; það kemur fram, ef á þarf að halda í nefning oddamanna í gerð. Jeg hefi líka dálítið kynt mjer slík lög í nágrannalöndunum, og þekki engin, þar sem ekki sje gert ráð fyrir að beita einhverri þvingun, ef á reynir. Hinsvegar teldi jeg rjettast að fylgja þeirri stefnu, að þvingunin yrði sem minst. Sú tilraun, sem hjer er flutt í frumvarpsformi af mjer og háttv. 2. þm. Rang., liggur ekki fyrir til umræðu nú, og skal jeg ekki fara út í að tala um það. Jeg ætla mjer ekki heldur út í einstök ákvæði vinnudómsfrv., en mun geyma mjer að tala um málið, þangað til frv. það, sem við flytjum samkvæmt stefnu Framsóknarflokksins í þessu máli, kemur til umræðu hjer í deildinni. Um leið og jeg lýk máli mínu, skal jeg benda á, að jeg hefi hjer getið þess, hvernig hæstv.forsrh. hefir reynt að draga til sátta í þessu máli. Og ennfremur vil jeg benda á hin vinsamlegu ummæli hæstv.dómsmrh. í ræðu sinni hjer í kveld til stuðnings þessu máli. Og með því að vitanlegt er, að engin tillaga getur gengið fram á þessu þingi í málinu, þá held jeg rjettast að fela stjórninni að undirbúa það til næsta þings. Mjer er nokkuð sama í hvaða formi málinu yrði vísað til stjórnarinnar, en þó væri jeg þakklátur þeim háttv.þdm., sem styddu það, að frv. það, sem við háttv. 2. þm. Rang. flytjum, yrði vísu til stjórnarinnar í þeim tilgangi, að málið yrði undirbúið á þeim grundvelli. Jeg álít líka heppilegast, að þessu frv., sem hjer liggur fyrir, um dóm í vinnudeilum, yrði vísað til stjórnarinnar; og svo framarlega sem enginn af formælendum málsins vill gera það að tillögu sinni og rökstyðja hana, þá ætlast jeg til, að þetta verði skoðað sem tillaga frá mjer, bygð á þeim rökum, sem jeg nú hefi flutt.

Sigurður Eggers Jeg hefi nú talað þrisvar í þessu máli; og háttv. 2. þm. Árn. kemur nú með tillögu um að vísa því til stjórnarinnar. Hversvegna? Háttv. jafnaðarmenn hafa talað svo um þetta mál, að það væri ofbeldi, ef Alþingi gerði það að lögum. Menn vita, hvað felst í vinnudómsfrv. Fyrst og fremst á að leita um sættir á milli aðilja, en sektir liggja við, ef verkfall og verkbann er hafið meðan á sáttaumleituninni stendur. Ef sættir ekki takast, á að leggja ágreiningsmálin í dóm og á meðan málið er undir dómi má heldur ekki hefja verkfall eða verkbann og liggja sektir við því. Aðaltrygging frv. felst í því, að góðir menn fá tækifæri til þess að fjalla um málin og kveða upp rökstuddan dóm um ágreiningsatriðin. Sá rökstuddi dómur mun skapa almenningsálit, sem örðugt verður að fara á móti. Þetta kalla jafnaðarmenn ofbeldi og ef til vill einnig sumir Framsóknarmenn. Sá mikli dráttur, sem orðið hefir á afgreiðslu þessa máls í þinginu, bendir á, að áhuginn sje ekki mikill fyrir því í stjórnarherbúðunum. Hvað geta menn þá búist við að stjórnin geri í málinu? Er þetta ekki einungis bragð til þess að breiða yfir þá óskiljanlegu aðferð stjórnarliða, að gera ekkert í þessu máli? Það er aðeins bráðabirgðatilraun til að losna við málið, að vísa því til stj. Mjer er ómögulegt annað en að líta svo á, að stjórnarflokkurinn hefði getað leitt málið til lykta á þessu þingi, ef nokkur alvara hefði fylgt því. Hjer er alls ekki um neina þvingun að ræða í frv., heldur á dómurinn að leiða til friðsamlegra úrslita í deilumálunum. Þessi framkoma stjórnarliðsins í málinu verður dæmd þannig, að flokkurinn þori ekki að leiða það til lykta af hræðslu við sósíalista, sem eru stuðningsmenn stjórnarinnar. Kemur þar í ljós hættan af þessu óheppilega sambandi á milli Framsóknar og jafnaðarmanna, þegar þetta góða mál þarf að eyðileggjast af völdum þess. Mjer fanst rjett að láta þetta koma hjer skýrt fram. - Að vísa þessu frv. til stj. er því sama og að steindrepa málið. Nú er stjórnarflokkurinn búinn að drepa málið á þessu þingi. Og hjer á Alþingi er auðvitað ekki hægt að koma fram ábyrgð gegn flokknum fyrir það. En það má vera, að kjósendur líti öðruvísi á málið, og fyrir þeim dómstóli þjóðarinnar verður stjórnin og flokkur hennar að lúta.

Magnús Torfason Jeg get ekki viðurkent, að stjórnin hafi gert neitt til þess að tefja þetta mál. Að vísu er það rjett, að það stóð alllengi á því, að bollaleggja um það frv., sem við hv. 2. þm. Rang. höfum flutt af hálfu stjórnarflokksins, og svo hafa ýmsar óviðráðanlegar ástæður orðið þess valdandi, að það hefir dregist um hálfan mánuð, að málið kæmi til umr. Jeg held því fram, að frv. okkar hafi komið nógu snemma fram til þess að það yrði afgreitt á þessu þingi, ef íhaldsflokkurinn hefði sýnt nokkurn lit á því að styðja það. Það hefir verið hlerað eftir því, hvort frv. fengi fylgi úr þeirri átt, en engin rödd heyrst, sem vildi hlynna að því. Sjerstaklega hefði jeg þó getað búist við, að hv.þm. Dal., sem mælti af miklum móði um þetta mál, hefði reynt að styðja það til samkomulags. Eftir því sem hann lætur, mætti ætla, að hann hefði viljað eitthvað gera; en jeg hefi ekki heyrt neitt frá honum um þetta mál, fremur en öðrum íhaldsmönnum. Ef þeir hefðu lagst á eitt með Framsóknarmönnum, að fylgja þessu máli, þá hefði það siglt hraðbyri gegn um þessa hv. deild og þingið yfirleitt.

Ólafur Thors Það er alveg rjett áframhald af framkomu hv. 2. þm. Árn. í þessu máli, þegar hann er að leika þann leik í umr. hjer í deildinni, að látast vera vinveittur málinu og vilja styðja það, og þar sem hann fullyrðir líka, að stjórnin sje málinu hlynt. Þetta er ekkert annað en fals. Við höfum haft hjer í dag annað mál til meðferðar, frv. um verkamannabústaði, þar sem hæstv. stj. studdi jafnaðarmenn. Þar var ekki verið að tefja fyrir. En hitt er aftur á móti vitanlegt, að hæstv.dómsmrh. hefir átt sinn mikla þátt í því, að draga þetta mál á langinn. Og þar sem sá dráttur er með öllu óverjandi, þá gerist þetta broslega, að hv. stjórnarflokksmenn koma hjer fram til að þvo hendur sínar. En það er sannkallaður Pílatusarþvottur. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að Íhaldsflokkurinn hefði ekki sýnt lit á því, að frv. hans og hv. 2, þm. Rang. næði fram að ganga. En hvað hafa þeir flutt? Það er þetta, að ef deiluaðiljar vilja af frjálsu samkomulagi ákveða eitt eða annað, þá skal það gilda. En þetta er ekki nýtt. Það þarf ekki að skipa því með lögum, sem deiluaðiljar koma sjer saman um. Að vísa þessu máli til stj., er sama og að varpa því í opinn dauðann. Hv. 2. þm. Árn. hlýtur að vera það ljóst, að þess var ekki að vænta, að við íhaldsmenn gætum átt samleið með honum um að styðja tillögur hans, sem við álítum algerlega einskis virði til að fyrirbyggja vinnudeilur. Við höfum sagt okkar heila hug í þessu máli, og teljum að lögin um vinnudóminn geti orðið til gagns. Annars hafa umr. aðallega snúist um refsiákvæði laganna, ef dóminum yrði ekki hlýtt. Jeg er reiðubúinn að taka höndum saman við þá menn, sem vilja styðja vinnudóminn, þó að engin refsiákvæði liggi við því, að útgerðarmenn neiti að gera út skip sín, og að sjómenn neiti að vinna með þeim kjörum, sem dómur ákveður, enda höfum við íhaldsmenn frá upphafi lagt þann skilning í frv. Hitt er höfuðatriði í þessu máli, að þegar dómur er uppkveðinn, þá viti útgerðarmenn út frá hverju er að ganga, ef þeir vilja gera út sín skip: að borga það kaup, er dómurinn ákveður. Og sama er að segja um sjómenn, ef þeir vilja vinna. Þeir verða þá að vinna fyrir það kaup, sem dómurinn ákveður. Við útgerðarmenn erum líka reiðubúnir að ganga inn á að kauptaxti sá, sem dómur kveður upp, skuli aðeins gilda til reynslu - stuttan tíma, t. d. 2–3 mánuði. Jeg veit, að þá þarf ekki meira til að sætta báða aðilja við það. Jeg býð jafnaðarmönnum þessa sætt og hæstv.dómsmrh., og öllum þeim, sem hafa reynt að leggja annan skilning í vinnudómsfrv. heldur en við höfum, sem styðjum það.

Jörundur Brynjólfsson * Hv. þm. Ísaf. virtist taka sér til inntekta nokkur ummæli, sem jeg viðhafði í ræðu minni. Taldi hann sínum málstað mikinn feng í þeim orðum mínum, er jeg gat um það, að jeg hefði fyrirfram vitað, að annar aðilinn í vinnudeilunum mundi veita þessu frv. svo harðsnúna mótstöðu og meta vinnudóminn að engu, þá hefði jeg skoðað hug minn betur og athugað, hvort jeg ætti að flytja þetta frv. Hv. þm. fer villur vegar, ef hann skilur þetta sem afsökun frá mjer fyrir því, að jeg hefi stutt að því, að þetta mál kom hjer fram, og telur að í þessu sje fólginn vinningur fyrir andstæðinga frv. - Jeg tók það skýrt fram, að það væri ekki hægt að vænta góðs af þeim úrslitum, sem dómurinn ákvæði, ef hugur verkamanna og sjómanna væri honum fjandsamlegur. En að í þessu sje fólgin viðurkenning fyrir því, að mótspyrnan gegn frv. frá hálfu jafnaðarmanna hafi gert gagn eða verið rjett aðferð, það er mjög fjarri sanni. Jeg tók það ennfremur skýrt fram, að jeg saknaði þess, að verkamenn skyldu ekki láta sjer ant um að fá niðurstöðu í kaupdeilumálum með öðru en stríðinu einu. Sú dýrkeypta reynsla, sem fengist hefir af stríðum og styrjöldum er þannig, að þær leiða aldrei til sátta. Jeg get ekki neitað því, hvað sem öllu öðru líður, að mjer finst jafnaðarmenn vanta einlæga viðleitni til þess að leita friðsamlegra lausna í vinnudeilum, og það er þeim þó vissulega ekki síður skylt en hinum aðiljanum. Vissulega má telja öllum jafnskylt að leita þeirrar úrlausnar, sem minstum sársauka veldur, en þó engum fremur en formælendum þeirra verkamanna, sem venjulega verða sárast leiknir í þessum atvinnustyrjöldum, þegar þær geysa til langframa. Jeg er sannfærður um, að þær umr. og sá málaflutningur, sem fram hefir farið hjer í þessari hv. deild um þetta frv., er mikilsvert spor í áttina til þess að fengin verði heppileg úrlausn þessa máls. Mjer dettur ekki í hug, að það sje komið nærri marki, en í áttina liggja sporin, þó að úrslit fáist ekki á þessu þingi. Þó að úrræðin sjeu ekki fundin enn, þá vænti jeg svo góðs af verkamönnunum, að þeir leggi eitthvað fram til þess að fá sem heppilegasta lausn á þessu máli. Það er ekki aðeins nauðsyn, heldur er það skylt hverjum góðum dreng. *Ræðuhandrit óyfirlesið.

Pjetur Ottesen * Jeg skal ekki vera langorður. En út af því, sem fram hefir komið, einkum í ræðu háttv. 2. þm. Árn., þar sem hann var að bera í bætifláka fyrir þann drátt, sem orðið hefir á þessu máli af hans völdum og tveggja annara í hv.allshn., vil jeg láta það koma fram í Alþingistíðindunum, hvernig gangur þessa máls hefir verið í þinginu: Frv. um dóm í vinnudeilum er útbýtt á Alþingi 22. febr.; tekið á dagskrá 25. febr., og þá tekið út af dagskrá. Sömuleiðis er málið tekið af dagskrá 26. febr. og 4. mars. Það er enn tekið á dagskrá 5. mars, og þá tekið til umræðu; en 7. mars var því vísað til 2. umr. og nefndar. Nefndaráliti minni hl. allshn. var útbýtt 23. mars, eða eftir 16 daga. Nú líður og bíður og loks 1. maí kemur nál. frá háttv. 2. þm. Rang. Og 2. maí, eftir 2 mánuði og 7 daga frá því að málið var borið fram í þinginu kemur nál. frá háttv. 2. þm. Reykv. Frá háttv. 2. þm. Árn. kom ekkert nál.Hv. þm. hafði ekki svo mikið við að skrifa nál. eins og venja er til, heldur bar hann fram till á annan hátt, og verður ef til vill vikið að því síðar. En sagan er ekki öll sögð enn þá. Málið er tekið á dagskrá 29. apríl, en er þá tekið út. Sömuleiðis 2., 3., 4. og 7. maí, en alt fer á sömu leið. Rennur nú upp sá herrans dagur 10. maí, og lýsi jeg ekki þeirri sögu lengur. Jeg gat þess áðan, að hv. 2. þm. Árn. (MT) hefði ekki skilað neinu nál. um málið, en í stað þess borið fram frv. ásamt hv. 2. þm. Rang. (GunnS) um breyting á lögum um sáttatilraunir í vinnudeilum, og var því útbýtt 26. apríl síðastliðinn. Mun fæðing frv. hafa verið all ströng, enda þótt hv.þm. hafi ekki verið einn um tilorðningu þess, því að hæstv. stj. hafði verið þar með í ráðum, og eftir venju hennar hafa ekki allfáir sjerfræðingar verið kallaðir til aðstoðar. Þó felst ekkert annað í þessu frv. en það, að ef þeir aðiljar, sem deila, koma sjer saman um að leggja málið í dóm, þá megi þeir það. Mjer vitanlega er ekkert til í lögum landsins, er hindri menn í að leggja mál sín í dóm, svo að öll þessi mikla fyrirhöfn er til einskis. Jeg verð að segja það, að í ræðum hv. 2. þm. Árn. (MT), og þó sjerstaklega þeirri síðustu, hefir hræsnin og yfirdrepskapurinn, og mjer liggur við að segja blygðunarleysið, náð hámarki sínu, svo að hann jafnvel skammast sín fyrir. 

Gunnar Sigurðsson * Jeg tók það fram í fyrri ræðu minni, að jeg ber enga ábyrgð á þeim drætti, er á málinu hefir orðið, og tek alls ekki á móti ákúrum fyrir þann drátt. Ennfremur vil jeg leyfa mjer að geta þess, af því að gefið er í skyn, að hæstv. stj. hafi haft áhrif á drátt málsins, að hún hefir aldrei int að neinu slíku við mig. Jeg hefi lýst minni skoðun á þessu máli, og álit að best sje fyrir alla, að það sje leyst á friðsamlegan hátt, enda virtist sem allir væru á þeirri skoðun frameftir í kveld. Jeg tók undir það, sem hv. 1. þm. Árn. (JörB) sagði, að það væri aðeins stigmunur á frv. okkar og því, sem hjer liggur fyrir, og það er vissulega of langt farið hjá hv.þm. Borgf. (PO) að segja, að frv. okkar sje einskis virði. Ef báðir aðiljar leggja mál sitt í gerð, er vist að sá, sem ekki vill hlíta dómnum, hefir almenningsálitið á móti sjer.

En ef annarhvor aðilja vill ekki leggja mál sitt í gerð?

. Þá kemur þvingunardómurinn til. Hitt er víst, að sá, sem neitar að leggja mál sitt í gerð, hefir almenningsálitið á móti sjer, og það mun, þegar alt kemur til alls, ráða svona málum best til lykta. Annars get jeg ekki betur sjeð, en að þetta mál geti ennþá náð fram að ganga, ef afbrigði eru veitt til þess. Hv. þm. Dal. (SE) hefir nú sem áður farið að tala um „dóm þjóðarinnar“ í sambandi við þetta mál. Jeg fer fyrst og fremst eftir mínu eigin áliti, hvað sem dómi þjóðarinnar líður. Hitt veit jeg, að Íslendingar eiga svo mikla heilbrigða skynsemi til að bera, að allur þorri þeirra mun óska þess, að slík mál sem þessi verði til lykta leidd á friðsamlegum grundvelli, og þá leið vil jeg ganga eins lengi og unt er. Ræðuhandrit óyfirlesið.

Hjeðinn Valdimarsson Hv. 1. þm. Árn. (JörB) hefir komið með ávítur í garð okkar jafnaðarmanna fyrir að hafa ekki komið fram með till., er leyst gætu þetta vandræðamál á einhvern veg. Þessum ávítum hv.þm. vil jeg svara með því að geta þess, að þegar meiri hl. allshn. ljet bóka það, að hann væri á móti málinu eins og það lægi fyrir, vissi jeg ekki betur, en að það yrði síðan rætt innan meiri hl., á hvern hátt ætti að afgreiða málið. Ennfremur vissi jeg, að hv.frsm. ætlaði að koma fram með breytingar á sáttasemjaralögunum, og bjóst jeg við, að jeg myndi fá að eiga einhvern þátt í þeim breytingum. Svo varð þó ekki. Alt í einu kom nál. og frv. fram, án þess að að jeg vissi og átti jeg því engan hlut þar að máli og svo áliðið þings, að erfitt var fyrir mig að fara að undirbúa nýjar tillögur, þótt jeg hefði viljað það. Hv. þm. Borgf. (PO) hjelt langa raunarollu yfir þessu máli og meðferð þess. Jeg álít, að þetta mál hefði átt að fella strax við 1. umr., og það hefði helst aldrei átt inn í þingið að koma. Skil jeg ekki, hversvegna því er haldið fram, að verið sje að tefja málið, þegar allir sjá, að það nær ekki fram að ganga á þessu þingi. Þetta mál verður væntanlega á sínum tíma kosningamál og væri rjett að leyfa íhaldsflokknum að finna vinsældir þess hjá verkalýð landsins á kjördegi. Á þingmálafundunum er hægt að ræða þetta mál, og við jafnaðarmenn munum ganga ótrauðir til þeirra funda. - Menn af báðum flokkum hafa talað um það, að með þessu væri verið að leysa andstæðurnar milli verkamanna annarsvegar og vinnuveitenda hinsvegar. - Jeg held, að þetta stafi af því, að þessir hv.þm. skilji ekki hvernig þessar andstæður eru. Það er ekki eðlilegt, að verkamenn vilji viðurkenna, að þeir eigi altaf að vera þjónar atvinnurekenda. Þeir vilja verða frjálsir menn í sínu atvinnulífi.

Hver bannar þeim það?

- Það veit hv.þm. vel, að þegar afl þeirra hluta, er gera skal, framleiðslutækin, eru í höndum hins aðiljans, er það ekki hægt. Og því verður þessi deila ekki leyst nema með breyttu skipulagi. En frekari kúgun með löggjöf, svo sem vinnudómi þessum, bætir ekki þar um. Jeg veit, að ef frv. þetta yrði samþ., yrði það til þess að vekja verkalýðinn á Íslandi til að hefjast handa, og það stríð gæti orðið til mikils góðs. Þrátt fyrir það óska jeg ekki eftir, að það verði samþ., því að friðsamleg endurbót kjara verkalýðsins er æskilegri, ef hún fæst á annað borð. Fyrir því get jeg vel fallist á þá till., að vísa málinu til stjórnarinnar, - því að jeg álít að „öxin og jörðin geymi það best“.

Lárus Helgason * Jeg vil aðeins víkja fáum orðum að hv.þm. Ísaf. (HG). Hann gat þess í sinni ræðu, að aldrei yrði ráðin bót á þessu meini, fyrr en verkafólkið ætti arðinn af framleiðslunni. Jeg skaut því þá fram í, að jafnaðarmenn ættu að gera tilraun í þá átt, og brosti hv.þm. háðulega að þeirri fávisku minni. Jeg býst við því, að jeg hefði átt að vita, að takmark þeirra er þjóðnýting á öllum sviðum, og að það finnist þeim eina lausnin. Mikil mega þá áhrif þeirra jafnaðarmanna verða, ef þeir eiga að fá allan almenning í landinu til þess að trúa því, að það sje eina lækningin. Það dettur engum í hug, að jafnaðarmenn verði neitt vægari í kröfum sínum, þótt hið opinbera ætti í hlut. Og jeg býst reyndar við, að hv.þm. Ísaf. (HG) lifi það ekki, að sjá þjóðnýting hjer á landi á öllum sviðum. Hinu ætti hann og aðrir jafnaðarmenn að beita sjer fyrir, að verkamenn ynnu að því að eignast þótt ekki væri nema einn togara, til þess að þeir gætu sjeð sjálfir, hvað arðurinn er mikill. Fyrir 20 árum voru hjer ekki margir togarar, og það voru engir auðmenn, sem hófu þann atvinnuveg fyrst. En málshátturinn segir, að margar hendur vinni ljett verk. Jeg er sannfærður um það, að ef jafnaðarmenn þeir, sem nú sitja á þingi, hefðu tekið þessu frv. vel, hefði það borið betri árangur en nú er orðið, því að alltaf er hægra að rífa niður en byggja upp. Ræðuhandrit óyfirlesið.

Bjarni Ásgeirsson Hv. þm. Dal. (SE) stóð hjer upp og talaði með svo miklum fjálgleik, að jeg hjelt að heilagur andi hefði komið yfir hann. Hv. þm. gat þess með mörgum orðum, að Framsóknarmenn væru hræddir við jafnaðarmenn, og því reyndu þeir að tefja málið svo að það næði ekki fram að ganga. - Nú er hjer annað mál á döfinni, þessu skylt, sem borið er fram af jafnaðarmönnum, og hefir sannarlega ekki blásið byrlegar fyrir því en þessu - jeg á hjer við tillöguna um rannsókn á togaraútgerðinni. Eftir kokkabókum hv.þm. Dal. (SE) ættu Framsóknarmenn líka að vera hræddir við íhaldsmenn. - Alt er þá þrent er, segir máltækið. Vantar þá ekkert til þess að fullkomna fjarstæðurnar en það, að Framsókn sje líka hrædd við Frjálslynda flokkinn! Ef um nokkra hræðslu er að ræða hjá Framsóknarmönnum, er það hræðsla við að knýja fram mál, sem er gagnslaust eða til hins verra. Og það er ósæmilegt af hv.þm. Dal. að ætla Framsóknarmönnum aðrar hvatir en þeir hafa látið fram koma í skýrum og ótvíræðum orðum, fremur en sjálfum sjer og sínum samherjum.

En flm. frv.?

Á sama hátt og flm. hafa gert grein fyrir sinni skoðun, hafa andstæðingar málsins borið fram sin rök af engu minni einlægni og ekki fremur en þeir haft neitt að hræðast. Það má með engu minni rjetti geta þess til, að hv.þm. Dal. sje hræddur, hræddur við íhaldið - ef ekki á þinginu, þá íhalds kjósendur í Dalasýslu, og því þykir honum best að tvístíga við íhaldsmenn öðru hvoru og klappa þeim á vangann.

Sigurður Eggers Hv. þm. Mýr. (BÁ) hjelt, að heilagur andi hefði komið yfir mig áðan. Jeg held að andi sannleikans hafi komið yfir mig, til þess að segja það, sem reyndar allir vissu en ekki nærri allir þorðu að segja. Hv. þm. Mýr. sagði, að ekki vantaði annað en Framsóknarmenn væru hræddir við Frjálslynda flokkinn. - Oft veltir lítil þúfa stóru hlassi. - Það var einu sinni keisari, mikill og voldugur, sem var ákaflega hjegómagjarn. - Nú er jeg alls ekki að segja að Framsóknarflokkurinn sje mikill og voldugur - en hjegómagjarn - það er annað mál. Eitt sinn saumaði skraddarinn föt á keisarann, sem hann sagði að væri úr fínasta hýjalíni. Og allir sem nærri voru keisaranum lofuðu fötin. Keisarinn varð ákaflega hrifinn, og efndi til stórrar skrúðgöngu, til þess að sýna sig í nýju fötunum. En þegar dýrðin stendur sem hæst, kemur alt í einu drenghnokki og segir, að keisarinn sje ber. Og þá sáu allir, að keisarinn var ber. - Það þekkja allir söguna hans Andersens. En væri nú ekki hugsanlegt að einn einasti þingmaður dygði til þess að sýna hýalínið, sem Framsókn er í - sýna rakaleysið, sýna að hún væri ber og að hún snjerist eftir jafnaðarmönnum í þessu máli. Allir vita, að þessi dráttur stafar af því, að stjórnarflokkurinn vildi kveða málið niður. Það hefir verið að gægjast inn á dagskrána við og við, eins og hv.þm. Borg. (PO) lýsti svo vel áðan, en svo hefir því verið kipt út. En sennilega fer svo um fleiri stórmál en þetta, að þau dagar uppi. Hvað líður gengismálinu? Nú, þegar liðl. vika er eftir af þinginu, eru nýlega komin tvö nál., frá stóru flokkunum í þinginu, sitt frá hvorum, þau eru hvort um sig tvær línur, samtals fjórar línur og er lítill vafi á, að það mál er stöðvað. Ætla jeg svo ekki að eyða fleiri orðum að þessu, en aðeins segja það, að þeir, sem vilja vísa málinu til stjórnarinnar, vilja drepa það.

Benedikt Sveinsson * Jeg vil aðeins gera stutta grein fyrir atkvæði mínu. Jeg hefi altaf verið þeirrar skoðunar, eins og hv. 2. þm. Rang. (GunnS), að það yrði að fást friðsamleg úrlausn málsins á þessu þingi, en það er auðsjeð, að það verður ekki hægt, því að málið hefir tafist svo í n., sem hv.þm. (GunnS) er formaður fyrir. En það verður að virða allshn. það til vorkunnar, því að hún hefir mörgum öðrum málum að gegna og þetta er mesta vandamál. Nú hefði jeg helst kosið, að þetta mál mætti svo greiðast, sem hv.þm. (GunnS) sagði, en úr því að það er ekki hægt, mun jeg fylgja till.hv.þm. Árn. (MT), um að vísa málinu til stjórnarinnar, og tel jeg það betra en að það dagi hjer uppi á annan þátt í deildinni. Að vísu verð jeg að líta svo á, að hæstv. stjórn sje sett þar með í allmikinn vanda, en málið er mjög ábyrgðarríkt og þarf mikillar athygli við og afskifta stjórnarvaldanna á sínum tíma, ef í það slæst að misklíð verði á næsta ári um þetta mál, eins og varð um síðustu áramót. Jeg hefði því heldur kosið að leysa stj. frá þeim vanda, sem henni er skapaður með því að leggja málið í hennar vald nú, en sje ekki annað fært, eins og sakir standa. * Ræðuhandrit óyfirlesið.

Jón Ólafsson Það eru aðeins nokkur orð, en þó ekki til þess að gefa mig í þá sömu iðju og nokkrir hv.þdm. hafa haft með höndum, að þvo aftur og aftur hendur sínar í þessu máli. Jeg sje nú, að þegar þessi þvottur er endaður, þá bregður hv. 2. þm. Reykv. (HV) á leik og lýsir því yfir, að hann muni fylgja því að vísa þessu máli til stjórnarinnar, því að öxin og gröfin geymi það best. Jeg veit nú ekki, hvaða sláturhús stjórnarráð Íslands kann að vera og ekki heldur hvaða gröf. En hitt vita allir, að þegar þetta mál kom fram, mun öxin hafa verið reidd að hálsi stjórnarinnar með þeim ummælum, að ef hún ekki hagaði sjer svo sem þurfa þætti, þá mundi öxin látin ríða að hálsi hennar, því að jafnaðarmenn höfðu einmitt öxina í höndum sjer. Þetta er ósköp afsakanlegt, en það, sem jafnaðarmenn sjá í málinu, og sem jeg skal viðurkenna að sje rjett hjá þeim, er það, að ef slíkt frv. sem þetta er gert að lögum, þá er alveg útilokað, að þeir geti haldið við sinni iðju, sem sje því valdi, sem þeir hafa til að ákveða slíkan ófögnuð sem verkföll eru. Jeg er alveg viss um, að sjómenn hefðu sætt sig við þá dóma, sem dæmdir hefðu verið í þessu máli. - Þess vegna er alveg eðlileg sú þvottariðja, sem margir hv.þm. hafa starfað að á þessu kvöldi.

Magnús Torfason Það mun vera þýðingarlítið að þræta lengur um þetta mál. Það er nú komið á daginn, sem jeg vitaskuld þóttist hafa nokkurn pata af, að hugur þeirra aðilja, sem þetta mál helst snertir, mundi ekki standa til þess að leiða það til lykta á friðsamlegan hátt, og með því hefir verið sannað það hugboð mitt í fyrstu, að ekki mundi vera neinn vegur til að láta þetta mál ganga fram að sinni. Jeg hefi skrifað hjá mjer ýms orð, sem hjer hafa fallið í kvöld, en þar sem talsvert er orðið áliðið, skal jeg ekki rekja það neitt frekar, en þó hefi jeg sjerstaklega höggvið eftir því, að það er alveg sýnt, að þetta mál á að nota sem bitbein á næstu þingmálafundum, af mönnum, sem að því standa. Berlegast kom þetta fram í ræðu hv.þm. Borgf. (PO), sem lýsti því yfir, að mín afskifti af þessu máli sýndu hræsni, yfirdrepskap og blygðunarleysi. - Jeg hefi, hvorki fyr nje síðar, skotið skökku orði til þessa hv.þm. (PO), en það má heita, að jeg hafi varla tekið svo til máls um þau mál, sem deilt hefir orðið um, að hv.þm. hafi ekki þurft að breyta í mig svívirðingarorðum; aldrei hefi jeg heldur svarað hv.þm. í sömu mynt, og mun ekki heldur gera það, því að slík orð sýna aðeins, hvað inni fyrir býr, og það sýnir mjer enn fremur það, að jafnvel hv.þm. (PO), sem jeg hjelt að mundi líta nokkuð óvilhallari augum á þetta mál heldur en þeir, sem mestir öfgamenn eru í hans flokki, er ekki á nokkurn hátt fær til að gera sjer það í hugarlund, að tillögur okkar sjeu á neinni alvöru bygðar. Jeg býst við því, að mjer gefist kostur á því síðar að koma að frv. því, sem jeg ber hjer fram með hv. 2. þm. Rang., og get jeg þar tekið til athugunar ýmislegt af því, sem sagt hefir verið hjer í kvöld. Þó að jeg þykist vita það, að þetta mál horfi nokkuð öðruvísi við en jeg hafði gert mjer í hugarlund, þá er þó fram komið við þessa umr., að ekki líta allir, sem standa að frv. um vinnudóminn, sömu augum á það, eins og þeir tveir hv.þm., sem sjerstaklega hafa um það rætt. Það hefir verið tekið fram, að slíkt frv. sem það, er jeg bar fram, væri gagnslaust, menn gæti altaf lagt mál í gerð. En þá vil jeg spyrja: Voru þá ekki lögin um sáttatilraunir í vinnudeilum það sömuleiðis? Er ekki altaf hægt fyrir hvern mann að láta mál í sátt? Af þessu ætti það að vera bert, að mál eins og þetta getur altaf gert mikið gagn, ef hugur fylgir máli.

Ólafur Thors Það er aðeins í tilefni af síðustu orðum hv. 2. þm. Árn. (MT), sem jeg verð að segja nokkur orð. Hv. þm. benti á, að hjer hafi verið samþykt lög um sáttasemjara og spyr, hvort þau hafi ekkert gagn gert, og ætlast þá til, ef því er svarað játandi, að þá sýni það, að hans tillögur í vinnudómum sjeu gagnlegar. En jeg vil minna hv.þm. (MT) á það, að það er skylda að leggja mál sitt undir sáttasemjara, en það, sem við erum að leggja hjer til í þessu máli, það er einmitt að hafa skyldugerðardóm, en hv.þm. er eimitt að leggja til, að það sje engin skylda, heldur megi menn aðeins leggja málið í gerð, ef þeim komi saman um það. Jeg er ekki viss um, að það hefði orðið gagn að lögunum um sáttasemjara, ef ekki hefði verið skylda að leggja málin undir hann, og hræddur er jeg líka um, að það verði ekkert gagn að þessu frv. hv.þm. Hv. þm. (MT) talaði um, að það væru mestu öfgamennirnir, sem væru með þessu vinnudómsfrv., en á móti hans tillögum. En það eru þó ekki meiri öfgamenn en hv. 1. þm. Árn. (JörB) og hv.þm. V.-Sk. (LH). Þeir hafa flutt frv., svo að öfgatalið fellur alveg á þá eins og okkur, sem styðjum það. Hv. þm. sagði, að það mætti nota þetta mál sem kosningamál. Jeg er alveg sannfærður um það, að þessi langi meðgöngutími að þessum litla og ljóta vanburði hv.þm. stafar nokkuð af því, að þetta mál mun ekki verða álitið óviðkvæmt, þegar til kjósendanna kemur, enda vita það allir þm., að þjóðin mun hafa vakandi auga á því, sem hjer gerist í málinu. - Jeg hefi stundum sjeð menn, sem mjer hefir sýnst verða ljótari við að þvo sjer, sýnist mjer það sama hjer, að hv.þm. (MT) hafi ekki fríkkað við þvottinn.

Magnús Torfason Þetta síðasta, sem hv.þm. (ÓTh) sagði, getur sjálfsagt til sanns vegar færst, ef menn ætla að þvo sjer úr sinum eigin saur.

Það er gott að ekki er sameinað þing, því þá mundi forseti hafa hringt

. Jeg hefi ekki meitt neinn mann þótt jeg mintist á gamalt máltæki.

Nei, það er aðeins þm., sem meiðir sjálfan sig.

En það, sem jeg vildi aðeins benda á er það, sem alveg rjettilega hefir verið tekið fram, að gerðardómur verður, samkvæmt þessu frv., ekki lagaleg skylda, en það er lögð önnur áhersla á hann, það kemur fram siðferðisleg skylda og það kemur fram „pólitísk“ skylda, og jeg er alveg viss um að sú skylda vegur alveg eins mikið og lagaskyldan, af þeirri ástæðu, sem hv.þm. (ÓTh) var að brýna mig með. Það verður ætíð sárt fyrir hvern flokk að ætla sjer þá dul að neita friðsamlegri samvinnu um lausn sekra mála, en stofna til ófriðar. Sá flokkur, sem stofnar til ófriðar, á vissulega von á hirtingu við kosningar fyr eða síðar, en sá flokkurinn, sem kýs sjer friðarleiðina, hann mun vaxa og vel hafast.

Ólafur Thors Það skal vera örstutt. Jeg var að tala um, að sumir menn fríkkuðu ekki við þvottinn, en hv. 2. þm. Árn. (MT) má gerst vita, upp úr hverju hann hefir þvegið sjer. 

Frsm. (Jón Þorláksson) Mentmn. hefir orðið sammála um að mæla með þessu frv., með nokkrum breytingum, sem skráðar eru aftan við nál. á þskj. 539. Það hefir að vísu verið skoðanamunur í n. um ýms atriði í þessu máli, sem í rauninni er ekki að furða, þar sem þetta frv. á að grípa yfir 3 eða jafnvel í skóla, sem talsverðar deilur hafa staðið um undanfarið. En það varð að samkomulagi meðal nefndarmanna, að láta þær sjertill., sem einstakir nefndarmenn kynnu að bera fram, bíða til 3. umr., og bera fram við þessa umr. aðeins þær brtt., sem n. öll eða a. m. k. meiri hl. hennar væri sammála um. Þetta þóttust nefndarmenn geta fullkomlega forsvarað, þar sem þær breytingar, sem einstakir nefndarmenn hreyfðu, voru ekki svo stórvægilcgar, að þær gætu talist snerta grundvöll málsins. Frv. fer fram á það, að í staðinn fyrir mentaskólann hjer í Reykjavík, sem starfað hefir undanfarið í tveimur deildum, gagnfræðadeild og mentadeild, skuli koma tveir sjálfstæðir skólar, mentaskóli og gagnfræðaskóli, og jeg held það sje fult samkomulag innan n. um það, að fallast á þá uppástungu. Jafnframt gerir frv. þá breytingu á mentaskólanum, að í stað þess að hann hefir um langan aldur verið sex ára skóli, verði hann eftirleiðis fjögurra ára skóli, sem leiði til stúdentsprófs, en hins vegar sjeu þá gerðar kröfur til inntökuprófs, sem samsvara því, að skólatíminn er styttur um tvö ár. N. fjellst á þetta og á uppástungu frv. um inntökuprófsskilyrði, nokkurn veginn óbreytt, með þeim skilningi, að þessi breyting á tilhöguninni eigi ekki að verða til þess að rýra stúdentamentunina frá því, sem nú er, þó að námstíminn í Mentaskólanum sjálfum sje styttur í fjögur ár. Ætlast er til, að kunnáttan við inntökupróf bæti upp það, sem er tekið neðan af skólanum. Til þess svo að sjá fyrir gagnfræðamentun í Reykjavík, er í frv. stungið upp á að setja hjer á stofn gagnfræðaskóla, og er því að nokkru leyti framhald af þeirri bráðabirgðalöggjöf, sem var sett á síðasta þingi, um bráðabirgða ungmennafræðslu í Reykjavík. Þetta hefir nefndin líka getað fallist á í öllum aðalatriðum, en vill tryggja það nokkru betur en í frv. er gert, að það geti orðið reist hæfilega myndarleg bygging fyrir þennan skóla, með því að rýmka ofurlítið um þetta framlag ríkissjóðs, sem frv. hefir stungið upp á. Þá hljóðar frv. þar næst um gagnfræðaskólann á Akureyri, og fer fram á það, að skifta honum í tvær deildir nokkuð áþekt því, sem hefir verið hjer í mentaskólanum í Reykjavík, þannig að skólinn verði eiginlega sex ára skóli, að því leyti, sem hann er skoðaður sem ein heild. Tveir fyrstu bekkirnir tilheyra gagnfræðanámi og að þeim liðnum geta svo nemendur valið um, hvort þeir fara þá úr skóla með prófi, sem frv. kallar gagnfræðapróf, eða verði eitt ár í viðbót í sjerstakri deild, efsta bekk gagnfræðadeildarinnar, og ljúka námi þaðan með gagnfræðaprófi hinu meira sem kallað er, eða í þriðja lagi ganga upp í mentadeild skólans, sem þó verður ekki gert nema með sjerstöku inntökuprófi, og haldi svo þar áfram fjögurra ára námi til stúdentaprófs. Við 1. umr. málsins hreyfði jeg því, að hjer sýndist stofnað til álíka óheppilegs samblands af gagnfræðamentun og stúdentamentun, sem hjer í Reykjavík hefir orðið til þess að auka svo mikið aðstreymi að stúdentsmentun. Jeg hreyfði því, að æskilegt væri að finna aðra leið, sem sneiddi hjá þessum annmarka. Þetta var íhugað talsvert í n. En með tilliti til þess húsakosts, sem er fyrir hendi á Akureyri, þá fann n. eiginlega enga aðra úrlausn á þessu, sem betur hæfði ástandinu, eins og það nú er. Og þó að megi bollaleggja ýmislegt um það, í hvaða átt breytingin eigi að ganga í framtíðinni, ef skólinn stækkar, svo að núverandi húsrúm verði honum ekki nóg, þá sá n. ekki neina ástæðu til þess að bera fram brtt. í þessa átt á þessu stigi málsins, og hefir þess vegna einnig að því er snertir Akureyrarskólann fallist á aðalgrundvöll stjfrv. Þá skal jeg reyna að gera grein fyrir brtt.n., sem eru nú nokkuð margar. En jeg skal reyna að vera ekki langorðari um þær en nauðsyn krefur. Fyrsta brtt. er þá þess efnis, að úr fyrstu gr. frv. falli burt það ákvæði, að í skólanum skuli vera 8 bekkir. Greinin ákveður, að skólinn skuli vera í 4 ársdeildum, en takmarkar að öðru leyti stærð hans með þessu viðbótarákvæði, að hann skuli vera 8 bekkir. Nú mælir frv. að öðru leyti svo fyrir, að nemendum skólans skal skift í máladeild og stærðfræðideild, eins og nú er, með talsverðum mismun, en þó að nokkru leyti sameiginlegu námi. Ef litið er á stærð skólans nú, hvað þetta snertir, þá er það svo, að nemendatalan í þremur efri bekkjunum, þar sem náminu er skift, samsvarar h. u. b. tveim fullskipuðum bekkjum, og fer kenslan fram í tveim bekkjum í þeim námsgreinum, sem eru sameiginlegar fyrir stærðfræðideild og máladeild. Stærðfræðideildin hefir verið skipuð þetta frá 8–12 nemendum, og svo er nemendatala þar til uppfyllingar úr máladeild, sem er ekki meiri en svo, að við alla kensluna, sem er sameiginleg fyrir máladeild og stærðfræðideild, eru bekkirnir ekki taldir nema tveir, en við sjernám hvorrar deildar fyrir sig verða bekkirnir þrír, þar sem stærðfræðideild er sjer í lagi og máladeildarnemendur þess bekks út af fyrir sig. Það varð að samkomulagi í n., að fella burt ákvæði um skiftingu í 8 bekki, en láta í þess stað koma ákvæði, sem n. taldi eiga heima síðar í frv., og er flutt í 18. brtt.n., sem fer fram á að setja nýja gr. aftan við þennan kafla frv. um mentaskólann og einskorðar stærð skólans og nemendafjölda í hverri deild við það ástand, sem nú er og jeg hefi lýst. Það er nú að vísu ekkert ákvæði um það, hvort skifting í máladeild og stærðfræðideild mundi ná til allra bekkja í þessum 4 ára skóla - til allra ársdeildanna - en jeg tel miklu líklegra, að skiftingin mundi ekki verða látin koma fram í 1. árs deild skólans. Það er a. m. k. alveg nægilegt vegna stærðfræðisjernámsins, að hafa skiftingu í 3 bekkjum. Um langan aldur hefir sú tilhögun gilt í Danmörku, að þessari kenslu er ekki skift nema í 2 efstu bekkjunum. Það mætti gera ráð fyrir, að í 1. deild skólans fengju jafnan inntöku svo margir nemendur, að samsvaraði 2 fullskipuðum bekkjum, einnig eftir ákvæðum frv., eins og það er nú. En ef svo færi, þá ræki að því, þegar komið er upp í þá bekki, þar sem kenslan skiftist, að ef ákvæði frv. er haldið óbreyttu, yrði annaðhvort að vísa allmörgum nemendum úr skóla eða þá að krefjast þess, að nemendatala máladeildar og stærðfræðideildar yrði nálægt því jöfn. En nú er það svo, að þó að stærðfræðinám sje sjerlega nauðsynlegt sjernám til undirbúnings undir tiltekið háskólanám, þá eru altaf miklu færri nemendur, sem hafa löngun og hæfileika til þess að stunda það, heldur en hið almennara nám máladeildar. Ef þannig ætti að skifta, að ekki gætu orðið nema tveir bekkir, eftir að kenslunni er skift í þessar tveir greinir, þá yrði það til þess, að annaðhvort yrðu nokkuð margir nemendur að fara úr skóla, eða til þess, að fleiri yrðu þvingaðir inn í stærðfræðideildina heldur en þar eiga heima. Það væri nokkuð óheppilegt, - jafn óheppilegt fyrir kensluna í þeirri deild eins og fyrir nemendur sjálfa. Því að þangað er ekki rjett að taka aðra nemendur heldur en þá, sem eru hneigðir fyrir þess konar nám. N. hefir viljað greiða úr þessu með brtt. sínum, og styðst þar jafnframt við annað atriði, sem sjerstaklega snertir núverandi húsrými skólans. Að jeg hefi getað fallist á að stytta skólann um 2 ár, byggist á því, að jeg viðurkenni, að núverandi skólahús er of þröngt og lítið fyrir 6 ára skóla, með þeirri aðstöðu, sem nú er. Jeg get því fallist á frv. með því að sniða 2 bekki neðan af. Því þótt húsið sje of lítið fyrir 6 ára skóla, þá ætti það að vera hæfilegt fyrir 4 ára skóla, með núverandi aðstöðu, með tví- og þrískiftum bekkjum, eins og nú er í lærdómsdeild. Yrðu það þá aldrei fleiri en 11 kenslustofur, er nota þyrfti, og mættu sumar vera litlar, því óhætt er að gera ráð fyrir því, að fáment verði í sumum deildunum. Þetta húsnæði er nú til. Hinsvegar hefi jeg lagt áherslu á það í n., að skólinn verði ekki stýfður á tvo vegu; nefnilega að tekið verði neðan af honum og jafnframt takmörkuð tala þeirra, er geta útskrifast sem stúdentar, frá því sem nú er. Því mæli jeg eindregið í gegn. 2. brtt.n. hefir aðeins að innihaldi smábreytingu á því, hvaða námsgreinir verði kendar. Leggur hún til, að tekin verði með kensla í trúarbrögðum. Þykir henni það nokkuð óviðfeldið að fella slíka fræðslu alveg í burtu, en svo hafði verið í frv. Í 3. brtt. leggur nefndin til, að felt verði úr 6. gr. ákv. um það, að ekki megi byrja nema á einu erlendu máli í hverjum bekk. N. er að vísu ekki mótfallin þessu, en hún telur, að slíkt eigi betur heima í reglugerð, er samin yrði. En í 6. gr. er annað ákvæði, sem nær yfir þetta, því þar er sagt, að þess skuli vandlega gætt, að ofþreyta ekki nemendur með náminu. Þetta á heima í lögunum sjálfum, en hitt sjerákvæðið á frekar heima í reglugerð, og á því byggist þessi till. okkar. Fjórða brtt. er aðeins smábreyting í sambandi við það, að n. miðar að því yfir höfuð, með ýmsum brtt. sínum, að þrengja valdsvið svonefnds skólaráðs frá því, sem gert er ráð fyrir í frv. Fimta brtt.n. er þess efnis, að breytt verði nokkuð ákvæðum 7. gr. frv. um prófdómendur, svo trygging sje jafnan fyrir, að fyllsta óhlutdrægni ríki við próf. Leggjum við því til, að við árspróf skuli kenslumálaráðuneytið jafnan skipa annan prófdómandann. - Sjötta brtt. er aðeins orðabreyting. Sama er að segja um 7. brtt. Hún er aðeins orðabreyting til leiðrjettingar. Það sama má og segja um 8. brtt. við 12. gr. Hún er viðvíkjandi kröfum til inntökuprófs í landafræði. N. lítur svo á, að sú ítarlega upptalning eigi fremur heima í rgl. en í lögum, og vill því orða þennan lið styttra. Þá kem jeg að 9. brtt. við 16. gr. Er hún um tölu hinna föstu kennara, og stendur í sambandi við rýmkvun þess að hafa aðeins 8 bekki, eins og jeg hefi áður minst á. N. leit svo á, að það gæti verið varhugavert að einskorða tölu fastra kennara við átta. Heldur vill hún láta stjórnina hafa heimild til þess að fjölga þeim upp í 10, að skólameistara meðtöldum. Þetta byggist og á því, að skifting skólans í 2 deildir útheimtir meiri sundurgreiningu á sjerþekkingu kenslukraftanna. N. tók þetta til athugunar og komst að þeirri niðurstöðu, að ekki væri örugt, að hægt væri að veita skólanum næga kenslukrafta með nægilegri sjerþekkingu, ef kennaratalan væri einskorðuð við átta. Tíunda brtt. við 16. gr. þarf ekki skýringar við og ekki heldur 11. brtt. við 18. gr. nje 12. brtt. við sömu gr. Þá er það 13. brtt. við 19. gr., um að greinin falli burtu. í þessari gr. er gert ráð fyrir því, að skólameistari útnefni meðal kennara skólans forstöðumenn bekkja. Skulu þeir hafa nána viðkynningu við nemendur síns bekkjar og vera þeim til eftirlits og hjálpar. Skal sami forstöðumaðurinn fylgja hverjum bekk frá því að hann byrjar í skólanum og þar til er hann fer. Það eru nú talsvert skiftar skoðanir um það, meðal fróðra manna, hvort þessi tilhögun sje til bóta eða ekki. N. tekur enga afstöðu til þessa, en lítur svo á, að ef rjett þætti að reyna þessa tilhögun, þá eigi að gera það með reglugerðarákvæði en ekki í lögum. En svo flytur n. aðra brtt. þess efnis, að ljóst sje, að kennara sje skylt að gera þetta, ef svo verður ákveðið í reglugerð. Brtt. 14. er við 22. gr. og er um yfirstjórn skólans. Er þar haldið því ákvæði frv., að kenslumálaráðuneytið skuli hafa yfirstjórn skólans. En í frv. er jafnframt kveðið svo á, að ráðuneytinu til aðstoðar skuli vera 12 manna ráð, sem sje skipað af 4 aðilum, nefnilega: útskrifuðum stúdentum, bæjarstjórn Reykjavíkur, Alþingi og Háskólaráðinu. Auk þess á fræðslumálastjóri að vera sjálfkjörinn formaður. Í frv. er þessu skólaráði ætlað mjög víðtækt starfssvið. Samkv. 23. gr. frv. er kenslumálaráðuneytinu skylt að leita umsagnar þess um öll mál, er skólann varða, og undir ráðuneytið falla. N. finst þetta of þunglamaleg yfirstjórn, og heldur að hún muni ekki blessast, ef hún á að hafa svo víðtækt starfssvið sem henni er ætlað samkv. frv. Enda held jeg, að báðir skólameistararnir, bæði hjer og á Akureyri, sjeu þessu mótfallnir. Er það að vísu ekki undarlegt, því þetta felur í sjer allmikla takmörkun á valdi þeirra. N. vildi því ekki fara lengra en svo, að ákveðið væri í lögum, að skólaráð skyldi vera til, en taldi rjett að binda það ekki með lögum, hvernig í það skyldi kosið eða það skipað. Í sambandi við þetta hefir komið fram uppástunga frá núverandi fræðslumálastjóra um að hafa svokallaða skólanefnd. Sje það embættisleg nefnd þeirra, er standa nærri þessum málum, og á hún að hafa þrengra verksvið en skólaráðið. N. vildi hafa þetta ákvæði í 22. gr. svo að hvort heldur skólaráðið eða skólanefndin gæti komist að. Gerir hún þó ráð fyrir því í brtt. sinni, að hvort heldur, sem valið verður, þá geti það borið sama nafn og kallast skólaráð. En með því að n. telur það orka tvímælis, hvort bæjarstjórn Reykjavíkur væri skylt að kjósa menn í slíkt ráð, þá þótti n. nauðsynlegt að taka það upp í frv. hverjir aðiljar væru skyldir til þess að kjósa menn í skólaráðið, ef svo væri ákveðið í reglugerð skólans. í 15. brtt. við 23. gr. er verksvið skólaráðsins þrengt frá því, sem gert er ráð fyrir í frv. Leggur n. til, að það verði aðallega til ráðuneytis um mál skólans. 16. brtt. við 25. gr. er að sumu leyti sú stórvægilegasta. Miðar hún að því, að gera ákvæði 25. gr. frv., um stofnun heimavista, skýrari og ákveðnari. Eins og þetta er orðað í frv. er gert ráð fyrir því, að heimavistum verði komið upp, en greinin felur hvorki í sjer heimild eða skyldu fyrir ríkisstjórnina að koma þeim upp. Brtt. okkar kveður skýrara á um þetta, því þar er svo ákveðið, að heimavistum skuli komið upp svo fljótt, sem ástæður ríkissjóðs leyfa. Við vildum þó ekki binda það í till. okkar, hvort sameiginlegt mötuneyti yrði í slíkri heimavist. Það er kostnaðaratriði, er við vildum láta stjórnina hafa frjálsar hendur um. í brtt. okkar felst því aðeins heimild til þess að koma þar upp sameiginlegu mötuneyti. Þá er loks 17. brtt. Eru þar talin upp nokkur þau atriði, sem nánar skal skipa fyrir um með reglugerð, t. d. skyldu kennara til þess að hafa umsjón með nemendum, er n. lagði til að felt yrði úr frv. sjálfu. Jeg hefi þú gert grein fyrir þeim brtt., sem n. flytur við I. kafla frv., um Mentaskólann í Reykjavík. Áður en jeg skilst við þennan kafla, vil jeg geta þess, að það hefir sætt andmælum af hálfu skólameistara og kennara Mentaskólans að stytta námstímann niður í 1 ár. Hafa þeir farið fram á, að skólinn fengi að halda óskiftri undirbúningsdeild þessi 2 ár. N. lítur svo á þetta, að þar sem húsrúm skólans er svo takmarkað, þá sje ómögulegt að verða við þessu, þegar af þeirri ástæðu. En svo er og önnur ástæða, sem öll n. er sammála um að mæli gegn þessu. Við viljum nefnilega heldur taka sporið hreint og stytta skólatímann en halda þessu millispori með undirbúningsdeild. Okkur finst nokkur hætta á, að með slíkri tilhögun geti orsakast nokkurskonar tvískifting, þar sem helmingur nemendanna er búinn að sitja 2 ár í undirbúningsdeild skólans sjálfs, en hinn helmingurinn kemur fyrst í 1. bekk Mentaskólans. Sumir verða því heimamenn en aðrir aðkomumenn. Gæti þetta orðið í vegi fyrir fullkomlegu heilbrigðu skólalífi. Jeg fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að úr því kringumstæðurnar leyfa ekki að hafa óskiftan 6 ára skóla, þá vil jeg heldur stýfa neðan af en að hafa 2 neðri bekki fyrir helming þeirra, er ætla að halda áfram. Um þetta atriði eru nokkuð skiftar skoðanir, bæði hjá aðstandendum skólans og almenningi. Þá kem jeg að gagnfræðaskólanum í Reykjavík. Er 19. brtt.n. um inntökuskilyrði og er þess efnis, að heimilt sje að ákveða próf í einstökum námsgreinum sem inntökuskilyrði. Er þetta sett til þess að fyrirbyggja, að nemendur, sem vegna gáfnaskorts, eða annars, hafa ekki náð viðunanlegri mentun við barnapróf, fái skilyrðislaust inntöku í skólann til þess að bæta úr þeim skorti, því það gæti orðið hinum nemendunum til mikils trafala. Við viljum því að auk barnaprófsins sje og próf í einstökum greinum, er tryggi það, að nemandinn hafi nægilega kunnáttu og þroska til þess að setjast í skólann. Yrði vitanlega aðallega heimtuð viss kunnátta í undirstöðugreinunum eins og t. d. lestri, skrift, móðurmálinu og reikningi. Þetta er að n. áliti nauðsynlegt til þess að tryggja það, að slíkir nemendur komist ekki inn í skólann og tefji starfsemi hans. Brtt. 20 við 30. gr., er lítill viðauki til samræmingar og 21. brtt. er um það, að bætt verði við þýsku, sem námsgrein. Ætti hún þá að vera kend í 3. bekk eða framhaldsbekk skólans. Við teljum það alls ekkert varhugavert, heldur alveg sjálfsagt, að ákveðið verði svo um þetta í reglugerð, að nemendur geti verið undanþegnir þessari námsgrein, ef þeir óska þess. Getur þetta því ekki orðið til þess að þvinga menn á nokkurn óeðlilegan hátt til þess að leggja stund á þessa námsgrein. En það er af mörgum ástæðum æskilegt, að sem flestir kæmust nokkuð niður í þessu máli. Sjerstaklega er það gott vegna viðskiftalífsins og iðnaðarins að hafa nokkra undirstöðuþekkingu í þessu máli. 22. brtt. við 36. gr. er þess efnis, að skólaráðið skuli hafa nokkra íhlutun um ráðningu auka- og stundakennara. Þá kemur 23. brtt. við 38. gr. Er þar farið fram á, að framlag ríkissjóðs verði hækkað úr 20 þús. upp í 30 þús. kr. á ári í 3 ár. Á að verja þessu fje til þess að koma upp skólahúsi. N. fanst, að hús, sem hægt væri að byggja fyrir þá upphæð er frv. gerir ráð fyrir, mundi ekki geta orðið fullnægjandi. Þá var og samkomulag um það, að breyta orðalaginu að því er snertir heita vatnið, því atriði, að bærinn sje skyldur til þess að leggja til vatn til hitunar endurgjaldslaust. Það er nú í ráði, að lögð verði hitaveita til bæjarins til þess að hita upp hinar opinberu byggingar í bænum og máske meiri hluta miðbæjarins. Mun það að vísu verða selt með vægu verði, en þó svo að hægt verði að fá upp í vexti og afborganir af þeim kostnaði er þetta hefir í för með sjer. Viljum við því með brtt. okkar tryggja skólanum sömu aðstöðu gagnvart hitaveitunni og aðrir kunna að hafa. Svo er 24. brtt. við 39. gr. Hún er aðallega orðabreyting, sem er í því fólgin, að kveðið er skýrt á um það, að framlag úr bæjarsjóði til skólans er skilyrði þess, að ríkissjóður styrki hann. En að öðru leyti raskar brtt. ekkert hlutföllunum. 25. brtt. við 40. gr. er um skólagjöld og er það aðeins meiri hl. n., sem stendur að henni. Hv. þm. Ak. hefir, eins og sjest á nál., skrifað undir það með fyrirvara, og er hann aðallega fólginn í því, að hv.þm. er á móti öllum skólagjöldum. N. athugaði, hvort rekstur skólans mundi vera fjárhagslega trygður með þeim framlögum, sem gert er ráð fyrir frá ríkinu og bænum, og bar það meðal annars undir forstöðumann unglingaskólans hjer. Niðurstaðan varð sú, að fjárhagsafkoman væri ekki trygð með því framlagi, sem gert er ráð fyrir í 39. gr. frv. N. vildi þá ekki skilja svo við frv., að vandræði gætu af þessu hlotist, og leggur því til, að það sje heimilt að hafa kenslugjöld, og fyrir utanbæjarnemendur alt að 60 kr. hærri en fyrir innanbæjarmenn, í stað þess að frv. vill alveg undanþiggja innanbæjarnemendur frá gjaldi. N. viðurkennir, að það sje rökrjett hugsun, þar sem bærinn á að leggja skólanum framlag, sem nemur 120 kr. á hvern nemanda, eða tvöfaldri þeirri upphæð, sem utanbæjarmenn gjalda. En eins og ástatt er um slíka kenslu, fanst n. ekki frágangssök, þó að gjald væri tekið af innanbæjarmönnum, það er að segja þeim, sem færir væru um að greiða það. Hingað til hefir ekki verið kostur á ókeypis kenslu hjer í bæ, hliðstæðri þessari. Um gagnfræðadeild Mentaskólans hefir farið dálítið öðruvísi en til var ætlast. En hjer eru margir skólar, sem veita ýmsa fræðslu sem framhald af barnaskólanáminu, og í þeim öllum eru greidd skólagjöld. N. hefði samt ekki stungið upp á þessu, ef hún hefði sjeð aðra leið tiltækilegri til að rýmka svo fjárreiður skólans, að hagur hans væri tryggur. Enda er það svo, að þeir sem eiga að greiða gjöldin, segja fljótlega til, ef þeim finst of hart að gengið. Til þess að tryggja það, að fátækir nemendur verði ekki fyrir harðræði, vill n., að ekki færri en nemenda njóti ókeypis kenslu og að kenslugjald skuli ekki fara fram úr 90 kr. á hvern nemanda. 26. brtt. við 41. gr. er ekki annað en orðabreyting í samræmi við 24. gr. 27. brtt. er við 42. gr. og má frekar teljast orðabreyting en efnisbreyting. Jeg skal geta þess, að 28. brtt. við 41. gr. kemur á eftir 27. brtt., en á auðvitað að vera á undan. Þá kem jeg að III. kafla frv., um gagnfræðaskólann á Akureyri. Þar er fyrst 29. brtt. við 46. gr., sem fer fram á, að niður falli það ákvæði, að eftir tvo vetur í mentadeild ljúki nemendur fyrri hluta stúdentsprófs, en eftir fjóra vetur lokaprófi stúdenta. Þetta stendur í sambandi við 31. brtt. við 49. gr., sem er orðuð til samræmis við tilsvarandi ákvæði um Mentaskólann og heimilar mönnum að ljúka námi í einstökum námsgreinum í öðrum og þriðja bekk mentadeildar. Eftir þessu er heimilt að skifta stúdentsprófi eins og segir í 46. gr. Næsta brtt. er við 47. gr. í þeirri grein frv. er talið upp, hverjar námsgreinar skuli kendar í mentadeild, en brtt. fer fram á, að bætt verði þar inn Norðurlandamálum. Frv. gerir ekki ráð fyrir, að neitt af þeim verði kent, hvort sem það er af ógáti eða með vilja gert. Einnig gerir brtt. ráð fyrir, að trúarbrögð sjeu tekin upp sem námsgrein. Jeg hefi áður gert grein fyrir 31. brtt. við 19. gr., en 32. brtt. við 50. gr. er þess efnis, að burtu falli ákvæði um það, hvernig telja skuli einkunnir. N. álítur, að nægilegt sje að ákveða slíkt með reglugerð. 33. brtt. við 51. gr. er í samræmi við þá takmörkun á verksviði skólaráðs, sem n. stingur upp á. 34. brtt. við 53. gr. er samhljóða áðurnefndri brtt. við 12. gr. 35. brtt. við 54. gr. fer fram á, að nema skuli úr lögum sjálft ákvæðið um forstöðumenn bekkja. Það finst n. eiga heima í reglugerð. Frv. gerir þann mun á mentadeild á Akureyri og í Reykjavík, að skólaárið skuli vera einum mánuði styttra á Akureyri. Það er gert samkvæmt tillögum skólameistarans á Akureyri. N. hefir ekkert á móti þessu, en telur ekki rjett, að til lagabreytingar þurfi að koma, þótt óskað yrði seinna að hafa þetta á annan veg, og stingur því upp á, að heimilað verði með reglugerðarákvæði að breyta þeim tíma, þegar skólanum á að vera lokið. 37. brtt. þarfnast ekki skýringar. 38. brtt. er um skipun skólaráðs og er í samræmi við það, sem jeg hefi áður tekið fram um Reykjavíkurskólann, og sömuleiðis 39. brtt. 40. brtt. við 63. gr. er aðeins orðabreyting til leiðrjettingar. 41. brtt. við 65. gr. fer fram á að fyrirskipa inntökupróf í gagnfræðadeild Akureyrarskólans, og er flutt af n. eftir ósk skólameistara. Það er nokkurt ósamræmi, að hafa skylduinntökupróf á Akureyri, en aðeins heimild í Reykjavík, en það er ekki svo mikið, að vandkvæðum þurfi að valda. 42. brtt. fer fram á, að þýska verði kend í framhaldsbekk gagnfræðadeildar eins og í Reykjavík. 43. brtt. er orðabreyting til skýringar. 44. brtt. er við 70. gr. í þeirri grein eru ákvæði um skiftingu kostnaðar við rekstur skólans, á milli þriggja aðilja, ríkissjóðs, Akureyrarbæjar og nemenda. Eftir ákvæðum frv. mætti líta svo á, að nemendur í 2. og 3. bekk hefðu mismunandi aðstöðu eftir því, hvort þeim er kent í núverandi skólahúsi eða þeirri viðbyggingu, sem þarf að koma, ef skólinn verður tvískiftur. En n. áleit ekki rjett gagnvart nemendum, að nokkur mismunur kæmi fram í þessu efni. Hjer er eiginlega aðeins um orðabreytingu að ræða. Ef um nokkra efnisbreytingu er að ræða, er hún fólgin í því, að hafa samræmanleg ákvæði um skólagjöld án tillits til þess, hvort nemandi á sæti í þeim bekk, þar sem ríkissjóður telst kosta kensluna, eða hinum. Hinsvegar er haldið ákvæði um það, að ríkissjóður kosti kensluna í 2. og 3. bekk óskiftum, en um 1. bekk og skiftu bekkina gilda samskonar ákvæði og um fjárframlög til gagnfræðaskólans í Reykjavík. Um þetta fjalla 44. og 45. brtt. við 70. og 74. gr., en 46. brtt. er smávægileg orðabreyting, sem leiðir þar af. Sama er að segja um 47. brtt., um að 76. gr. falli burt. Hún byggist á því, að áður er búið í brtt.n. við 70. og 74. gr. að taka upp efni 76. gr. Jeg er víst búinn að þreyta hv. d. um of með þessari óskemtilegu upptalningu á brtt. og get nú látið máli mínu lokið.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg held að hv.frsm. hafi verið of yfirlætislaus, þegar hann settist niður. Jeg er viss um, að hv. d. hefir ekki þreyst á skýringum hans um þetta frv. og brtt.n. Jeg get lýst yfir því, að jeg álít meðferð hv.n. ekki eingöngu í alla staði vinsamlega við frv., heldur hafi hv.n. í mörgum efnum fært það til betri vegar, án þess að gera nokkra tilraun til að breyta megingrundvelli þess. En þó að jeg búist við að greiða atkvæði með brtt., er ekki þar með sagt, að jeg telji þar allar nauðsynlegar. Allir nefndarmenn hafa engu að síður unnið að því með mikilli kostgæfni að leysa þetta mál, og hið flókna samband á milli alþýðufræðslunnar í Reykjavík og á Akureyri. Jeg geri ráð fyrir, að sá þáttur frv., sem lýtur að alþýðufræðslu, muni á sínum tíma verða uppistaðan í því, sem gert verður í þeim efnum. Jeg býst ekki við, þar sem orðið er svo áliðið þingtímans, að frv. þetta komist lengra en til Nd. Eins og tekið er fram í aths. við frv., urðu þeir skólamenn, sem fengnir voru til að undirbúa frv., nokkuð síðbúnir, svo að komið var langt fram á þing, þegar það hafði gengið í gegnum þann hreinsunareld, sem við þurfti. Jeg ætla ekki að fara út í minni háttar atriði, sem jeg er ekki alveg sammála hv.n. um, einkum þar sem fullvíst er, að frv. nær ekki fram að ganga í vetur. Þær umræður, sem nú verða um málið, lít jeg á eins og ljettir fyrir hv. d. fyrir næsta vetur. Út af 1. brtt.hv.n. og annari verulegri brtt., sem hv.frsm. hefir lagt mikla áherslu á, um að skólinn í Reykjavík gæti orðið meira en tveir samstæðir bekkir, skal jeg geta þess, að það er mála sannast, að mjer hefir aldrei dottið í hug, að samfærslan hjer ætti að vera meiri en svo, að ef tveir bekkir fyltust, annar af stærðfræðinemendum, en hinn af málanemendum, þá gæti skólinn tekið við því. Nú hefir hv.frsm. haldið því fram, að ekki hafi komið nema 8–15 stærðfræðideildarnemendur á ári. Það er því hugsanlegt, að skólinn hafi á hverju ári tvo fullskipaða bekki, en nemendur skifti sjer þannig, að stærðfræðideildarnemendur sjeu stundum sjer og stundum með máladeildarnemendum. Þetta leiðir auðvitað af sjer dálítinn kostnað fyrir ríkissjóð, borið saman við það, ef eingöngu væri máladeild í skólanum, en skólinn og námið yrði fjölbreyttara, og það er ákaflega mikils virði. Jeg geri ráð fyrir, að með tíð og tíma muni verða reynt að hafa einhverja fjölbreytni á milli máladeildanna í Reykjavík og á Akureyri, svo að menn geti valið, í hvora deildina þeir vilja fara. En jeg ætla ekki að fara út í þá sálma að sinni. Um heimavistir er kveðið nokkru harðara að orði í tillögum hv.n. en gert er í frv., en þó er svo í hóf stilt, að ríkinu er ekki skylt að leggja fje í slíka byggingu, nema vist sje, að fjárhagur leyfi. Þegar litið er til þess, að stúdentagarðurinn á að kosta 400 þús. krónur, og á þó ekki að vera fyrir nema 40 stúdenta, sjá menn, hversu dýrar slíkar byggingar eru. Þetta heimavistahús mundi að vísu verða haft töluvert ódýrara. Af þeim breytingum, sem hv.n. hefir lagt til, að nokkru leyti í samráði við forstöðumenn þeirra skóla, sem við eigum nú, vil jeg einkum minnast á skólaráðið. Forstöðumennirnir eru óánægðir með, að skólaráðið geti blandað sjer í hinn daglega rekstur skólans, enda var það ekki tilætlunin. En þar sem hjer er um nýbreytni að ræða, finst mjer sú leið, sem hv.n. vill fara, mjög sanngjörn, nefnilega að prófa með reglugerðarákvæði, hvernig þetta gæfist, hvort það yrði til eflingar fyrir skólann eða ekki. Jeg vil í þessu sambandi benda á, að það er enginn vafi á því, að stofnendur Íslandsbanka hafa með bankaráðinu, sem altaf hefir haft fremur lítið að gera, hugsað sjer, að með því gætu þeir aflað bankanum vinsælda, enda hefir svo orðið. Jeg álít alveg eins gott að hafa þetta frjálsa fyrirkomulag á skólaráðinu, sem hv.n. stingur upp á, því að ef hugmyndin er rjett, getur hún eins vel notið sín í þessum búningi og þó að skólaráðið væri lögskipað. Að því er inntökuskilyrðin snertir, þá held jeg að þetta sje til bóta frá því, sem er í frv., að minsta kosti á Akureyri. Það tryggir, að nemendurnir verði jafnari og þroskaðri, bæði úr hjeraðinu og bænum. Sjerstaklega má búast við óþroskuðum nemendum úr bænum, ef ekkert væri inntökupróf. - Jeg álít, að meðferð nefndarinnar á þessu frv. muni hafa mikil áhrif á framtíðarskipulag skólanna, þar sem fulltrúar frá öllum helstu stjórnmálaflokkum í landinu hafa orðið sammála um form þess, sem vænta má að búa megi að fyrst um sinn. Þó það verði ekki framkvæmt í ár, þá kemur það á næstu missirum, og mun gilda fyrst um sinn þangað til nýir menn og nýir flokkar taka við völdum. Þegar þess er gætt, hvað þetta mál hefir verið mikið deilumál, og sjerstaklega minst togstreitunnar um kenslu forntungnanna í Mentaskólanum fyr og síðar, þá er það merkilegt atriði, að fulltrúar allra flokka í mentmn. skuli nú hafa lagt þessi deilumál til hliðar í þinginu, og gert sitt besta til þess að undirbúa þessi lög. Þetta er óvanaleg meðferð og vinnubrögð, þegar um jafn vandasamt og viðkvæmt mál er að ræða, eins og þetta. Hinsvegar geri jeg ráð fyrir, að þó að hv.Ed. verði sammála um flestar af þessum brtt. nefndarinnar og afgreiði frv. til Nd., þá verði þar staðar numið á þessu þingi, og málinu ekki komið lengra í ár. En á næsta þingi liggur málið ljósara fyrir, vegna þess undirbúnings, sem nú hefir verið gerður. Það er líka ekki ósennilegt, að sá hluti þessa frv., sem snertir gagnfræðaskólann hjer í Reykjavík, geti komið inn í skipulag um skólakerfi fyrir kaupstaðina, og ákveðið að nokkru leyti þær byrjunarlínur, sem farið verður eftir um skipun þeirra skóla sem ákveðið verður á næsta ári.