Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan hálftvö í dag, að loknu hádegishléi, fara fram atkvæðagreiðslur og síðan utandagskrárumræða um vímuefnavandann. Málshefjandi er hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson. Hæstv. félagsmálaráðherra Magnús Stefánsson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Áður en umræðan hefst vill forseti geta þess að samkomulag er á milli þingflokkanna um ræðutíma í umræðunni og er hann þessi: Ráðherra hefur 20 mínútur í framsögu sinni, síðan 5 mínútur í lok umræðunnar. Þingflokkarnir hafa að öðru leyti 15 mínútur í fyrri umferð og 10 mínútur í síðari umferð.

Hæstv. forseti. Í skýrslu þessari verður gerð grein fyrir framkvæmdum við Kárahnjúkavirkjun og stöðu mála þar. Uppsett afl í Fljótsdalsstöð verður 690 megavött í 615 megavatta vélasamstæðum en til samanburðar er uppsett afl í Búrfellsstöð 270 megavött. Áætluð orkuframleiðsla virkjunarinnar verður um það bil 4.600 gígavattstundir á ári sem er um 50% aukning á allri raforkuframleiðslu í landinu miðað við árið 2005. Nánast allir vatnsvegir Kárahnjúkavirkjunar eru neðan jarðar. Alls eru um 73 km af jarðgöngum og stöðin í Fljótsdal er inni í Valþjófsstaðafjalli. Mestu mannvirki á yfirborði eru stíflur og lón. Við Kárahnjúka eru þrjár jarðvegsstíflur. Þeirra stærst er Kárahnjúkastífla í Jökulsá á Dal, 198 metra há, klædd vatnsmegin með járnbentri steinsteypuklæðningu. Auk hennar eru tvær stíflur í lægðum, hvor sínu megin við ána. Hálslón, sem nú er verið fylla, hefur 2.100 gígalítra miðlanlegt rými sem er 50% meira en í Þórisvatni. Flatarmál lónsins er hins vegar um tveir þriðju af stærð Þórisvatns, 57 ferkílómetrar en það er það sama og flatarmál Blöndulóns. Nánast öll framleiðsla Kárahnjúkavirkjunar verður seld til Fjarðaáls í Reyðarfirði þar sem framleidd verða árlega um 346 þús. tonn af áli og álafurðum. Kárahnjúkavirkjun er mjög vönduð framkvæmd á allan hátt eins og aðrar virkjanir hérlendis. Undirbúningur og framkvæmd hefur byggst á ráðgjöf færustu sérfræðinga í landinu með reynslu frá fyrri virkjunum. Jafnframt hafa verið kallaðir til margir erlendir ráðgjafar vegna stærðar verkefnisins og vegna sérstakra verkþátta, svo sem heilboraðra ganga sem eru nýmæli hérlendis og vegna Kárahnjúkastíflu sem er stærsta stífla á Íslandi. Landsvirkjun hefur tekið til alvarlegrar skoðunar allar ábendingar sem fram hafa komið á rannsóknar- og framkvæmdatímanum. Ekkert annað verkefni á vegum Landsvirkjunar hefur sætt jafnmiklum rannsóknum og endurskoðun sérfræðinga sem koma að máli auk aðalráðgjafahópsins. Þeir eru allir sammála um að staðið hefur verið að framkvæmdinni eins og best verður á kosið á alþjóðlegum mælikvarða og að mannvirkin eru byggð af fullkomnasta öryggi. Saga rannsókna til undirbúnings Kárahnjúkavirkjunar er nokkurra áratuga löng. Á árunum 1977–1983 var gert fyrsta átakið í rannsóknum á virkjunarsvæði Jökulsánna þriggja norðan Vatnajökuls á vegum Orkustofnunar og síðan einnig Rafmagnsveitna ríkisins. Annað átak í rannsóknum á svæðinu var á vegum Landsvirkjunar á árunum 1988–1992. Þriðja átak undirbúningsrannsókna hófst um 1995 og stóð til 2003, einnig á vegum Landsvirkjunar. Jarðfræðirannsóknir við Kárahnjúka hófust nokkru fyrr eða sumarið 1992. Þessu þriðja rannsóknarátaki lauk með hönnun og útboði á byggingarframkvæmdum eftir að hætt hafði verið við að byggja Fljótsdalsvirkjun með miðlun á Eyjabökkum. Framkvæmdir hófust vorið 2003. Þær hafa í flestum atriðum gengið mjög vel ef undan eru skildir nokkrir erfiðir kaflar í gangaborun. Tímaáætlanir til þessa hafa staðist fyrir flesta verkþætti en þó er gert ráð fyrir um tveggja mánaða seinkun á gangsetningu fyrstu vélasamstæðu vegna tafa í aðrennslisgöngum. Á þessu ári og í fyrra var mest um 1.600 manns starfandi á svæðinu og að jafnaði hafa um 25–30% vinnuaflsins verið Íslendingar. Verkið er innan ramma kostnaðaráætlunar og var bókfærður kostnaður virkjunarinnar orðinn um 73 milljarðar uppfærður til verðlags í ágúst á þessu ári eða tæplega 70% af áætluðum heildarkostnaði sem er um 107,5 milljarðar kr. án flutningsvirkja. Fylling Hálslóns hófst í lok september 2006 eins og að var stefnt frá upphafi. Fylgst er með mannvirkjunum, leka úr lóninu og mögulegum jarðhræringum með margvíslegum mælingum og allt hefur gengið eins og best verður á kosið til þessa. Á árunum 2000–2001 var unnið umhverfismat á áhrifum Kárahnjúkavirkjunar og þá fóru fram umfangsmiklar rannsóknir á umhverfisþáttum á virkjunarsvæðinu til viðbótar fyrri rannsóknum. Skipulagsstofnun lagðist gegn framkvæmdinni og vísaði til umhverfisáhrifa og ófullnægjandi upplýsinga. Úrskurðurinn var kærður til umhverfisráðherra. Með kærunni fylgdu frekari rannsóknargögn og margvísleg lagarök um málsmeðferð. Eftir ítarlega umfjöllun féllst umhverfisráðherra á framkvæmdina í desember 2001 með 19 skilyrðum sem fylgt hefur verið eftir síðan. Þessi málsmeðferð var síðan staðfest í Hæstarétti Íslands. Fjölmargar athugasemdir frá almenningi og félagasamtökum komu fram í matsferlinu og nokkrar þeirra sneru að jarðfræði svæðisins, þar með talið sprungum, jarðhita, eldvirkni, landssigi, lekt jarðlaga og auk þess fjölluðu nokkrar athugasemdir um setmyndun, ástand jökla, hættumat og dýra- og plöntusvif í hafi. Nú nýverið hafa athugasemdir frá jarðeðlisfræðingi einum hlotið mikla athygli. Þær hlutu þegar í stað vandaða umfjöllun réttbærra aðila og sérfræðinga á sínum tíma. Eftirmál þessara athugasemda hafa ekki haft nýtt faglegt gildi fyrir framkvæmdirnar. Á árinu 2004 fékk Landsvirkjun tvo jarðfræðinga til að kortleggja jarðhita í væntanlegu lónstæði Hálslóns. Þeir fundu áður óþekkt misgengi á Sauðárdal sem breytti viðteknum hugmyndum jarðvísindamanna um austurmörk sprungusveims norður af Kverkfjöllum. Rannsóknir sýndu að síðustu hreyfingar á misgenginu urðu fyrir um 4000 árum. Í framhaldinu lét Landsvirkjun yfirfara allar hönnunarforsendur fyrir stíflur við Hálslón með tilliti til jarðskjálfta og jarðskorpuhreyfinga. Ráðgert vöktunarkerfi var útvíkkað. Hönnun á stíflu var aðlöguð að nýjum forsendum. Í raun þurfti litlar breytingar að gera enda gerðu upphaflegar forsendur ráð fyrir jarðskjálftum og sprunguhreyfingum. Samningar við Alcoa um orkusölu til Fjarðaáls á Reyðarfirði voru undirritaðir 15. mars 2003 en með því var afráðið að ráðist yrði í Kárahnjúkavirkjun. Forsenda samningsins var að arðsemismat virkjunarinnar skilaði ásættanlegri niðurstöðu. Ráðgjafar eigenda fyrirtækisins komust að þeirri niðurstöðu að afkastavextir virkjunarinnar yrðu 7,3% og núvirt sjóðsstreymi reiknaðist jákvætt um 6,6 milljarða kr. Þetta þýddi jafnframt að arðsemi eigin fjár reiknaðist vera 12,8% sem var 1,8% yfir 11% kröfu sem gerð var um arðsemi eigin fjár. Arðsemismatið var tekið til ítarlegrar umræðu í iðnaðarnefnd og efnahags- og viðskiptanefnd og virkjunin var samþykkt með miklum meiri hluta á Alþingi, 44:9 atkvæðum 16. apríl 2002. Landsvirkjun hefur nú endurskoðað arðsemismatið fyrir virkjunina með tilliti til upplýsinga sem liggja fyrir um áfallinn virkjunarkostnað og endurskoðaðar forsendur um helstu rekstrarliði. Niðurstaðan úr þessari endurskoðun er að jákvætt núvirði virkjunarinnar er tæplega 4,4 milljarðar kr. umfram þá 11% kröfu sem gerð er á eigið fé. Þetta er um 2,2 milljarða kr. lækkun frá því í upphaflegu arðsemismati. Miðað við þessa niðurstöðu mætir Landsvirkjun kröfum um vexti á lánsfé og eigendur geta vænst 11,9% arðsemi eigin fjár. Stíflurnar þrjár við Hálslón verða fullbúnar í byrjun desember 2006 en frágangsvinna við stíflu topp- og vegtengingu við Kárahnjúkastíflu mun teygja sig fram á næsta sumar. Borun aðrennslisganga sem verða 40 kílómetra löng frá Hálslóni niður að stöðvarhúsi í Fljótsdal mun væntanlega ljúka um miðjan nóvember 2006. Þá tekur við umfangsmikil frágangsvinna í göngunum en gert er ráð fyrir að henni ljúki fyrir 1. maí 2007 þegar áætlað er að hleypa vatni á göngin. Borun aðrennslisganga að Ufsarlóni sem verða 10 km löng mun hefjast í byrjun næsta árs og á að ljúka sumarið 2008. Samsetning á vélbúnaði og rafbúnaði í stöðvarhúsi verður í fullum gangi fram á næsta sumar en fyrstu prófanir hefjast í kringum áramótin. Gert er ráð fyrir að hefja keyrsluprófanir á fyrstu vélasamstæðu í maí nk. og afhending raforku frá virkjuninni geti hafist í júní á næsta ári. Vinna við Jökulsárveituframkvæmdir, þ.e. Ufsarstíflu og Hraunaveitu, mun komast á fullt skrið á næstu mánuðum og standa fram á sumar 2008. Allt bendir til þess að verkefninu verði lokið með fullum skilum og árangri. Hæstv. forseti. 30 ár eru síðan umræða um orkufrekan iðnað á Austurlandi hófst. Árin eru saga vonbrigða fyrir flesta Austfirðinga allt fram til ársins 2003 er skrifað var undir samninga um byggingu Kárahnjúkavirkjunar og álvers í Reyðarfirði. Staðan í atvinnumálum Austurlands einkenndist af fækkun starfa í frumvinnslugreinum, fólksfækkun, stöðnun í byggingariðnaði, lágu fasteignaverði og samdrætti í þjónustugreinum með örfáum undantekningum. Atvinnulífið á Austurlandi var í samdrætti sem nam samtals 3% af starfandi mönnum, frá 1999–2003. Starfsmönnum í landbúnaði, sjávarútvegi og iðnaði fækkaði um 10% meðan samdrátturinn í hótel- og veitingarekstri var nokkru meiri. Störfum í samgöngu- og fjármálaþjónustu fækkaði einnig um 5%. Nokkrar atvinnugreinar voru í vexti en samtals stóðu allar þjónustugreinar á Austurlandi í sama stað 2003 og þær höfðu verið 1999. Frá 2003–2005 hefur starfandi mönnum fjölgað samtals um 26% á Austurlandi. Mest er fjölgunin í mannvirkjagerð þar sem orðið hefur fjórföldun starfa en næstum þreföldun starfa í ýmissi þjónustu við atvinnulífið. Hótel- og veitingarekstur hefur bætt við sig 45% starfa frá 2003. Fræðslustarfsemi hefur aukist um 28% en aðrar greinar nokkuð minna. Opinber þjónusta og stjórnsýsla, vildi ég sagt hafa, hefur dregist saman og er nú með um það bil jafnmarga starfandi og árið 1998. 1.760 manns störfuðu við mannvirkjagerð á Austurlandi árið 2005 samkvæmt upplýsingum Hagstofu. Íslenskum ríkisborgurum við þá grein hafði þá fjölgað um 170 en erlendum um 1.150 frá 2003. Þessar tölur eru með fyrirvörum en sýna umfang og áhrif. Ekki er að sjá að uppgangurinn við framkvæmdirnar hafi valdið samdrætti í mannaflanotkun annarra greina. Að loknu framkvæmdatímabili má gera ráð fyrir því að allt samfélagið leiti jafnvægis og út úr því komi nýtt og sterkara samfélag. Hæstv. forseti. Talið er að um 400 manns muni starfa með beinum hætti í álverinu á Reyðarfirði þegar fullum afköstum verður náð árið 2009. Um 20 manns munu starfa við rekstur Kárahnjúkavirkjunar. Erfitt er að segja til með nákvæmni um fjölda afleiddra starfa á Austurlandi í tengslum við rekstur álvers og virkjunar. Ekki er ólíklegt að fjöldi afleiddra starfa geti orðið í kringum 450–500 störf. Það er um 14% viðbót við vinnumarkaðinn eins og hann var 2005 að frádregnum áhrifum stóriðjuframkvæmdanna á vinnumarkaðinn sem komin eru fram nú þegar. Störf við álverið á Reyðarfirði auka fjölbreytni atvinnulífsins á Austurlandi. Auk þess er um hlutfallslega vel launuð störf að ræða sem fylgir mikið atvinnuöryggi. Nú þegar liggja fyrir hjá Fjarðaáli 1.700 umsóknir um störf í álverinu og ráðið hefur verið í um 200 störf. Fjarðaál hefur sett sér það markmið að um helmingur starfsmanna verði konur. Hvort það markmið næst skal ósagt látið en athyglisvert var að um 350 konur á Austurlandi þágu boð Alcoa nýlega þar sem kynnt voru m.a. atvinnutækifæri kvenna hjá Fjarðaáli. Á næstu missirum er spáð að útflutningur áls aukist hratt og að hlutdeild álútflutnings vaxi einnig umtalsvert. Milli áranna 2005 og 2008 er spáð að útflutningur áls aukist um 190% að magni til og að álframleiðsla verði orðin um 26% af útflutningi á vöru og þjónustu árið 2008. Til samanburðar er gert ráð fyrir að hlutdeild sjávarafurða verði svipuð það ár eða um 28% af útflutningi vöru og þjónustu. Vegna aukinnar hlutdeildar áls í útflutningi þjóðarbúsins er líklegt að sveiflur álverðs á heimsmarkaði hafi áhrif til þess að hagsveiflan á Íslandi færist nær hagsveiflu stærri iðnríkja. Með hliðsjón af fyrri athugun á þjóðhagslegum áhrifum stóriðjuframkvæmda á Austurlandi var reiknað með 1–1,5% meiri hagvexti að meðaltali á ári á tímabilinu 2003–2006 en ella. Þess skal þó getið að upphaflega var búist við minni þátttöku erlends vinnuafls en raun hefur orðið á. Áætlað er að langtímaáhrif á landsframleiðslu verði um 1% og um 0,7% á þjóðartekjur. Upplýsingar sem fyrir liggja benda eindregið til þess að Kárahnjúkavirkjun og álverið í Reyðarfirði verði íbúum Austurlands og öllum landsmönnum til hagsældar og heilla um langa framtíð.

Hæstv. forseti. Ég fagna því tækifæri sem hér býðst til að tala um Kárahnjúkavirkjun. Ég fagna því út af fyrir sig að iðnaðarráðherra eigi frumkvæði að því að sú umræða komist á dagskrá þingsins þótt mér sé ekki alveg ljós tilgangur hans með því að efna til hennar og kannski enn síður eftir að hafa hlustað á ræðu hans. Hann fór yfir ýmsar tölur varðandi virkjunina og virkjunarframkvæmdirnar, mannaflanotkun, stærð og aðra þætti. En í sjálfu sér kom ekkert nýtt fram í því sem ráðherrann sagði. Það er ljóst með Kárahnjúkavirkjun og framkvæmdirnar fyrir austan að engu verður breytt héðan í frá. Framkvæmdin er orðin að veruleika. Hálslón er að fyllast, álver að rísa og áhrifin á náttúru og samfélag eru óafturkræf. En á þessari stundu veit enginn til fulls hvernig framkvæmdin mun reynast. Við getum bara vonað það besta úr því sem komið er. Nú þegar þessari umdeildustu framkvæmd Íslandssögunnar er um það bil að ljúka tel ég brýnt að við notum tækifærið sem umræðan gefur okkur til að líta yfir farinn veg, draga lærdóm af því hvernig staðið var að undirbúningi og framkvæmd hennar og gerum þann lærdóm að veganesti okkar inn í framtíðina. Undirbúningur virkjunarinnar endurspeglaði örvæntingu ríkisstjórnarflokkanna í aðdraganda síðustu kosninga. Þeir sáu að eftir átta ára stjórnarsetu þeirra var sjávarbyggðunum um land allt að blæða út. Hæstv. iðnaðarráðherra fór í sjálfu sér ágætlega yfir það hvernig komið var fyrir byggðarlögunum fyrir austan. Þeirra bjargráð var í aðdraganda kosninga að keyra í gegn þessa risaframkvæmd í kjördæmi annars flokksformannsins og kjördæmi þáverandi iðnaðarráðherra. Undirbúningurinn einkenndist af of miklum hraða, of litlum kröfum um arðsemi, of litlum kröfum um náttúruvernd, ónógum rannsóknum á jarðeðlisfræðilegum þáttum og yfirhylmingum, virðulegur forseti, þar sem mikilvægum upplýsingum var haldið leyndum fyrir hinu háa Alþingi þegar heimildarlög fyrir virkjunina voru til umræða. Þetta má ekki endurtaka sig. Hæstv. iðnaðarráðherra fór yfir arðsemi virkjunarinnar. Það var svo sem allt rétt sem hann sagði um hana. Hins vegar blasir við okkur sú staðreynd að arðsemin var ekki það mikil að hún dygði til þess að hægt væri að fjármagna virkjunina af hálfu einkaaðila. Það segir sína sögu. Virkjunin varð að fjármagnast með ábyrgð opinberra aðila til að hægt væri að fá nógu ódýrt fjármagn til að framkvæmdin stæði undir sér. Fyrsta óháða matið á arðsemi Kárahnjúkavirkjunar fór fyrst fram þegar kom til kasta Reykjavíkurborgar að veita samþykki sitt fyrir ábyrgðum. Þá hafði hin pólitíska ákvörðun um að ráðast í framkvæmdir þegar verið tekin á Alþingi, reyndar af vanefnum eins og komið hefur á daginn. Annað sem flestum er orðið ljóst er að undirbúningur þessarar umfangsmestu framkvæmdar Íslandssögunnar var keyrður áfram í gríðarlegu kapphlaupi við tímann, ekki af því að efnahagslífið væri á heljarþröm eða atvinnubrestur í landinu og þetta væri eina bjargráðið heldur af því að fram undan voru kosningar. Fylgismenn stjórnarflokkanna í mikilvægum kjördæmum kröfðust þess að þetta stóra kosningaloforð yrði efnt áður en kjörtímabilið væri á enda. Virðulegur forseti. Hraðinn var of mikill. Til marks um það er að ekki var hlustað á varnaðarorð frá Skipulagsstofnun. Niðurstaða hennar frá 1. ágúst 2001 varðandi virkjunina var mjög skýr. Í niðurstöðu hennar segir, með leyfi forseta: „Það er því ljóst að mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar hlýtur að verða mjög umfangsmikið. Í tillögu Landsvirkjunar að matsáætlun er framkvæmdinni, gagnasöfnun og mati á umhverfisáhrifum lýst með nokkuð almennum hætti. Þannig liggja þar ekki fyrir upplýsingar um alla meginframkvæmdarþætti. Einnig er farið nokkuð almennum orðum um hvernig staðið verði að mati á umhverfisáhrifum einstakra framkvæmdarþátta. Þannig liggur ekki fyrir í öllum tilvikum hvernig staðið verður að matinu, svo sem um gagnasöfnun, árstíma og tímalengd rannsókna, aðferðir við mat á áhrifum og hvernig fyrirhugað er að setja niðurstöður matsins fram í matsskýrslu.“ Áfram segir í niðurstöðu Skipulagsstofnunar: „Skipulagsstofnun telur ljóst af framlögðum gögnum framkvæmdaraðila, málsmeðferð stofnunarinnar og framkomnum umsögnum og athugasemdum að svo víðtæk framkvæmdaáform sé erfitt að fella að málsmeðferð samkvæmt ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum. Skipulagsstofnun telur að þeir frestir sem settir eru í lögunum um kynningu og ákvörðun um matsáætlun og matsskýrslu séu ekki til þess fallnir að tryggja fullnægjandi kynningu og umfjöllun meðal stofnana, almennings og félagasamtaka í samræmi við markmið laganna um eins umfangsmikil framkvæmdaáform og hér um ræðir.“ Þetta er úr niðurstöðum Skipulagsstofnunar á sínum tíma. Í ljósi þess sem þar segir lagðist Skipulagsstofnun gegn framkvæmdinni. Þegar litið er til baka er ljóst, að ofansögðu og röð atburða á þessum tíma, að asi stjórnvalda við undirbúning stórvirkisins var með ólíkindum. Þeim niðurstöðum Skipulagsstofnunar sem hér var vitnað til var rúmum fjórum mánuðum síðar, eins og kom fram hjá hæstv. iðnaðarráðherra, snúið við af þáverandi umhverfisráðherra eftir kæru Landsvirkjunar. Sá gjörningur var mjög umdeildur og ljóst að þar hafði pólitískur þrýstingur ráðið fremur en umhverfisleg og verkleg rök sem Skipulagsstofnun benti á í úrskurði sínum frá 1. ágúst sama ár. Eru ummæli ýmissa ráðherra frá haustmánuðum þess árs til marks um það en þeir töluðu úrskurðinn niður. Þeir sögðust jafnviljugir að virkja eftir úrskurðinn sem fyrir hann. Af þessum vinnubrögðum þarf þjóðin að læra. Þarna hefði átt að fara sér hægar, fylgja ráðum Skipulagsstofnunar og fylgja anda laganna um umhverfismat frekar en að nýta sér þrengsta skilning þeirra. Skipulagsstofnun stóð sína plikt en þáverandi umhverfisráðherra brást, því miður. Daginn sem iðnaðarráðherra lagði fram á Alþingi frumvarp til laga um heimild fyrir Kárahnjúkavirkjun sendir sérfræðingur Orkustofnunar, einn fremsti jarðeðlisfræðingur landsins, Grímur Björnsson, yfirmanni sínum greinargerð þar sem alvarlegar athugasemdir voru gerðar við áætlaða virkjunarframkvæmd. Yfirmaður hans sendir þær athugasemdir þegar áfram, annars vegar til Landsvirkjunar, þar sem fagaðilar tóku athugasemdirnar mjög alvarlega, en hins vegar til iðnaðarráðuneytisins. Hjá iðnaðarráðuneyti virðast menn hins vegar ekki hafa litið á athugasemdir Gríms sem merkilegan pappír. Samkvæmt upplýsingum sem Samfylkingin óskaði eftir í iðnaðarnefnd þótti starfsmönnum ráðuneytisins ekki þörf á að sýna iðnaðarráðherra athugasemdirnar. Þetta er enn alvarlegra en ella í ljósi þess að greinargerð Gríms var ætluð alþingismönnum. Hún var ætluð alþingismönnum en náði aldrei til þeirra. Það sér hver maður sem les þessa greinargerð að hann stílar hana á þingmenn. Hann segir m.a., með leyfi forseta: „Óviðunandi er að mínu mati fyrir Alþingi að afgreiða virkjunarleyfið, ef ekki er tekið sérstaklega á þessum þætti.“ - Þá er hann að tala um sprungur undir sjálfri Kárahnjúkastíflu. Annars staðar segir hann, virðulegi forseti: „Eftirfarandi atriði tel ég óskýrð og/eða verulega áhættuþætti við gerð Kárahnjúkamiðlunar, sem skýra/hrekja verði áður en Alþingi samþykkir lög um virkjunina …“ - síðan kemur upptalning af hans hálfu. Greinargerðin er því greinilega ætluð þingmönnum en hún komst aldrei til þeirra.

Af hverju var hún ekki send þingmönnum, fyrst hún var þeim ætluð?

Það er auðvitað spurning sem hv. þm. Halldór Blöndal verður að spyrja iðnaðarráðherra, hvernig standi á því að skýrsla sem kemur sem trúnaðarmál til ráðherra, af hverju ekki var létt af henni trúnaðinum og hún lögð fyrir Alþingi.  Hver sannleikurinn er í raun í þessu máli liggur ekki ljóst fyrir. En hins vegar er ljóst hver ber ábyrgðina. Ábyrgðin á að mikilvægum upplýsingum, eins og grunsemdum eins fremsta jarðeðlisfræðings landsins um að sprungur undir stíflustæði virkjunarinnar væru virkar, sem síðan reyndust á rökum reistar eins og fram kom í rannsókn sem var gerð árið 2004, var haldið leyndum fyrir Alþingi allan þann tíma sem heimildarlög um virkjunina voru til umræðu hvílir á fyrrverandi iðnaðarráðherra. Hins vegar er ómögulegt að segja til um hvaða áhrif greinargerð Gríms hefði haft á niðurstöðu Alþingis. Líklegt verður að teljast að farið hefði verið fram á frekari rannsóknir. Það hefði auðvitað þýtt tafir á verkinu, sem ásamt öðru, svo sem óvissu um kaupanda að orkunni, hefði sett framkvæmdina í óvissu. Þetta hefur framkvæmdarvaldinu verið ljóst og að öllum líkindum skýrir það meðferð iðnaðarráðuneytisins á upplýsingunum. Yfirhylmingar af þessu tagi eru að sjálfsögðu vítaverðar. Af þeim verðum við að draga lærdóm. Grímur er ekki eini jarðvísindamaðurinn sem haft hefur áhyggjur af því að ekki hafi verið staðið nægilega að rannsóknum á svæði Kárahnjúkavirkjunar á undirbúningstíma virkjunarframkvæmda. Í Morgunblaðinu nú í október birtist m.a. viðtal við Magnús Tuma Guðmundsson, prófessor í jarðeðlisfræði. Þar segir hann, virðulegur forseti, að rannsóknirnar hafi verið algjörlega ófullnægjandi. Hann segir, með leyfi forseta: „… í ljósi þess hversu mikilvægt verk þetta var og þess hvernig þetta hefur gengið er ekki hægt að segja annað en að rannsóknirnar hafi verið algerlega ófullnægjandi.“ Aftur segir hann síðar í þessu viðtali: „Svo er að sjá að Landsvirkjun hafi ekki byrjað fyrir alvöru að huga að áhrifum lónsins á bergið fyrr en á síðustu tveim árum.“ Það er auðvitað áhyggjuefni fyrir okkur leikmenn þegar jarðvísindamenn gera jafnalvarlegar athugasemdir og raun ber vitni. Þetta er áhyggjuefni fyrir Alþingi sem gaf leyfi fyrir framkvæmdinni en á auðvitað að geta treyst því að framkvæmdarvaldið, undirstofnanir þess og fyrirtæki ríkisins, sem bera ábyrgð á framkvæmdinni, standi þannig að málum að hafið sé yfir allan vafa að fyllsta öryggis og varfærni sé gætt í þessu gríðarlega mannvirki. Hvað getum við lært, virðulegur forseti? Jú, í fyrsta lagi að ráðast ekki í virkjanir á svæðum sem ekki hafa verið rannsökuð til fullnustu út frá náttúruverndargildi til framtíðar. Svæði geta haft mikið gildi þótt þau hafi kannski ekki verið fjölsótt. Í því sambandi vil ég vísa til Brennisteinsfjalla þar sem sótt er um rannsóknar- og nýtingarleyfi. Það er ekki fjölsótt svæði en áreiðanlega gríðarlega mikilvægt svæði þegar til framtíðar er litið. Í öðru lagi að ráðast ekki í virkjanir sem hafa jafnstórfelld óafturkræf áhrif á náttúru og umhverfið. Þarna er ég einfaldlega að segja að virkjunin er of stór. Í þriðja lagi verðum við að standa betur að rannsóknum á jarðfræði þeirra svæða sem tekin eru til virkjunarnota. Í fjórða lagi þarf að tryggja opið og gegnsætt ferli á undirbúningsstigi og framkvæmdatíma og gera öll gögn aðgengileg en stinga þeim ekki undir stól. Ríkisstjórnin á ekki að vera neitt leyndarráð, hvorki í virkjunarmálum né varnarmálum. En það er eins og við vitum mikil leynd sem hefur hvílt yfir þeim málum. Í fimmta lagi getum við lært að ráðast ekki í stórframkvæmdir sem hafa veruleg áhrif á efnahagsmál, veruleg ruðningsáhrif án þess að axla pólitíska ábyrgð á mótvægisaðgerðum. Það hefur ríkisstjórnin ekki gert. Hún sýndi fullkomið ábyrgðarleysi í efnahagsmálum á framkvæmdatíma virkjunarinnar og álversins með alvarlegum afleiðingum fyrir bæði atvinnulíf og heimili. Í sjötta lagi tel ég að það hafi verið mistök að stofna ekki sérstakt félag um virkjunina, annaðhvort félag sem gæti fjármagnað sig á markaði og þyrfti þar af leiðandi að lúta eðlilegum arðsemiskröfum eða sérstakt félag sem hefði getað verið í eigu Landsvirkjunar. Þetta var auðvitað kjörið verkefni þar sem orkan fer öll í eitt álver, er í raun óbein fjárfesting í áliðnaði og hefði átt að byggjast á viðskiptasjónarmiðum. Virðulegur forseti. Við verðum að takast á við náttúruvernd, auðlindanýtingu og virkjanir með öðrum hætti en hingað til. Við verðum að skapa nýjar leikreglur í samræmi við verðmæti náttúrunnar og tilfinningar þjóðarinnar til landsins. Deilurnar um Kárahnjúkavirkjun hafa opnað gjá milli fólks sem gæti átt samleið, dregið víglínur sem þurfa ekki að vera, þeirra sem studdu virkjun með hagsmuni Austfirðinga að leiðarljósi en er samt annt um íslenska náttúru, og hinna sem lögðust gegn henni en er samt annt um Austfirðinga. Við getum ekki staðið þannig að málum að efnt sé til svæðisbundinna átaka um land allt og fólk ýmist munstrað nauðugt viljugt í virkjanaherinn eða verndunarherinn. Þess vegna hefur Samfylkingin unnið tillögur um hvernig styrkja megi stöðu náttúru- og umhverfisverndar og takast á við verkefnið með skipulögðum hætti. Auðlindanefnd hefur nú skilað tillögum. Vissulega eru þær tillögur skref í rétta átt og sýna hverju hægt er að áorka ef fólk talar saman, ef stjórnvöld ryðjast ekki áfram með áform sín án tillits til stjórnarandstöðu eða tilfinninga fólksins í landinu. Nú höfum við tvö dæmi þar sem stjórnarandstaðan hefur knúið ríkisstjórnina til samstarfs um mál og náð ágætri sátt, annars vegar auðlindanefndin og hins vegar fjölmiðlanefndin, eftir að búið var að böðlast í þinginu mánuðum saman 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa umræðu og þær upplýsingar sem komu fram í máli hæstv. iðnaðarráðherra. Ég tek þar með undir orð hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur hvað það varðar. En ég skildi hins vegar ekki orð hennar um að hún skildi ekki tilgang umræðunnar. Mér fannst nú að hún hefði ýmislegt um málið að segja og hún notaði stóryrði eins og gjarnan eru í hennar máli. Hún talaði um yfirhylmingar, leyndar upplýsingar, að virkjunin væri of stór, að ríkisstjórnin ætti ekki að vera leyndarráð. Ég held að hv. þingmaður þurfi að skýra þessi orð sín betur. Ég skil ekki umræðu sem á að fara fram á málefnalegum grundvelli og er með þessum hætti. Hér eru upplýsingar teknar úr samhengi og lesnar upp. Hverju á það að skila hvað varðar tilgang umræðunnar? Enn og aftur eru hugleiðingar Gríms Björnssonar teknar hér fyrir. Það er búið að fara nákvæmlega yfir það hér í þinginu, þá oftar en einu sinni. Sú skýrsla var rædd fyrir nokkrum árum í umræðum í Alþingi. Það er búið að skýra öll þau atriði sem í þeim hugleiðingum koma fram. Hver er tilgangurinn með þessu? Er enn einu sinni verið að ala á illum hug gagnvart þessum framkvæmdum og gagnvart því að verið er að nota orkuauðlindirnar í landinu. Það vill svo til að ég held að hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir hafi samþykkt þessar framkvæmdir með einum eða öðrum hætti. Þannig að mér þótti umræðan, eins og hún birtist af hennar hendi, með ólíkindum. Það eru vissulega margir sem hafa þá skoðun að ekki eigi að nota orkuauðlindir landsins til hagsbóta fyrir samfélagið. Þá eiga menn bara að hafa þá skoðun. En menn eiga að fara með rétt mál þegar verið er að ræða þessa hluti. Það er ekki ofsögum sagt að virkjun Jöklu við Kárahnjúka hefur verið umdeild og mjög umrædd í þjóðfélaginu. Birtingarmyndir þeirrar umræðu hafa hins vegar verið með hreinum ólíkindum. Ég fagna því sem Austfirðingur að fókusinn er á Austurlandi. Menn hafa áhuga á Austurlandi og tala um Austfirðinga og Austurland og meta landið mikils. Ég er mjög ánægð með það. En ég verð þó að viðurkenna, þrátt fyrir ánægju mína með athyglina, að það hefur farið mjög um mig yfir sleggjudómum sem eru ótrúlegir og hafa birst um austfirskt samfélag og Austfirðinga. Ég fagna vitundarvakningu þjóðarinnar um náttúruvernd. Ég held að hún sé af hinu góða. En það er von mín að sá áhugi geti birst sem heildstæður áhugi og mönnum takist að sjá skóginn fyrir einstaka merkilegum trjám, sem draga að sér athyglina. Menn verða að sjá þetta í heild. Við höfum t.d. verið með tillögur um að stofna Vatnajökulsþjóðgarð og ég hef tekið þátt í þeirri vinnu. Gera menn sér almennt ljóst að lónið sem Kárahnjúkastífla myndar, Hálslón, er 57 ferkílómetrar að stærð en landið sem fer undir Vatnajökulsþjóðgarð, og er eingöngu norðan Vatnajökuls, er 10.600 ferkílómetrar á móti 57 ferkílómetrum sem fara undir Hálslónið? Eru menn að tala um samhengi hlutanna þarna? 
             Ég er sammála hv. þingmanni um að Geysir tekur ekki stórt pláss en er mjög merkilegur og hefur mjög mikil áhrif á ferðaþjónustu í landinu. Og það mun Vatnajökulsþjóðgarður gera og það mun Hálslón gera, og hafa áhrif á ferðaþjónustuna. Það hafa menn orðið varir við á Austurlandi. Nú þegar er Hálslónið farið að draga að sér ferðamenn sem hlýtur náttúrlega að vera áhugavert fyrir þá sem vilja styðja ferðaþjónustu í landinu og hafa talað um hana sem framtíðaratvinnugrein, sem hún sannarlega er. Því hljótum við að fagna að svo sé komið. Í þeirri öfgaumræðu sem átt hefur sér stað í umræðum um virkjunarframkvæmdir á Austurlandi hljóta menn að spyrja sig: Voru þeir 10.000 sem gengu niður Laugaveg að óska eftir því að framkvæmdir yrðu stoppaðar þannig að trúverðugleiki Íslands yrði núll í alþjóðaviðskiptum? Voru þeir að óska eftir því? Eru menn svo að tala um útrásarfyrirtækin, að þar eigi að vera hinn mesti vöxtur í íslensku hagkerfi, hjá útrásarfyrirtækjunum? Er eitthvert samhengi í þessu? Þegar prestur stendur vígreifur á Austurvelli í leðurjakkanum sínum og talar til Austfirðinga og talar um heilaga jörð, talar um að örfáar manneskjur hafi ákveðið að drekkja heilu landsvæði og fórna hinu heilaga fyrir græðgina. Við Austfirðingar erum auðvitað ekkert mjög heilagir, svona miðað við jörðina og landsvæðið. En ég hafna því algerlega að við séum gráðugir. Hvert er þessi umræða komin þegar prestar landsins tala með þessum hætti? Fullyrðingar um vonda hönnun stíflunnar og undirbúningsrannsóknir, sem þó hafa staðið í áratugi, og okkar bestu vísindamenn hafa komið að þessari hönnun og þessum undirbúningi - eru menn svo í hinu orðinu að tala um þekkingarsamfélag og við séum að byggja upp vísindasamfélag á Íslandi? Þegar okkar bestu vísindamenn leggja allt sitt í að hanna þessa stíflu þá eru þeir taldir ótrúverðugir og ekki þess verðugir að hlustað sé á þá. Nú nýlega, ég held það hafi verið í gær, komu fram fullyrðingar stjórnarmanns í Landsvirkjun um að illa sé staðið að verki við undirbúning viðbragðsáætlana. Til þess verks, og það hefur komið fram í störfum hér á Alþingi, eru fengnir hinir bestu sérfræðingar. Farið er eftir alþjóðlegum stöðlum og alþjóðlegum ferlum við að reikna út hvernig á að byggja þær viðbragðsáætlanir upp. Þessu er öllu hafnað en alið á hræðslu hjá frændum mínum á Jökuldal, sem búa nálægt þessari stíflu. Hver er meiningin hjá þessu fólki? Hvert horfum við í allri þessari dómsdagsumræðu og spádómum? Ég verð að viðurkenna að mér finnst að skáld og listamenn sem ræða þetta megi fljúga hátt og hafa skemmtilegar skoðanir á þessu sem öðrum hlutum. En þegar vísindamenn, fólk sem á að vita betur, jafnvel stjórnarmenn í Landsvirkjun, setja fram fullyrðingar af þessu tagi til þess eins að hræða fólk, þá eru menn á einhverjum villigötum. Það verð ég að segja. Svipuð umræða átti sér stað þegar Hvalfjarðargöngin voru grafin. Hvað hefur komið fram í því? Öll sú dómsdagsumræða. Hefur hún gengið eftir? Yfir 100 sprungur og misgengi sem hafa komið fram þar. Auðvitað hefði átt að stoppa þá framkvæmd miðað við umræðuna núna um sprungur nálægt Kárahnjúkavirkjun. Það getur ekki annað verið miðað við þessa umræðu. Hæstv. forseti. Mér finnst að hér sé um það stóra framkvæmd að ræða að menn verði að sýna fulla ábyrgð í þeirri umræðu sem þeir standa fyrir. Ég tala nú ekki um þingmenn og þá sem vilja láta taka mark á sér, að menn dragi upp þá bestu vitneskju sem völ er á til að draga af ályktanir hér í þingsölum. Við getum auðvitað spurt til hvers verið sé að ráðast í svona stóra framkvæmd. Við viljum byggja frekar undir atvinnulíf okkar. Við viljum skjóta fleiri stoðum undir útflutningstekjur okkar. Samkvæmt þjóðhagsspá mun álframleiðsla gefa okkur í útflutningstekjum 132 milljarða árið 2008. Í fyrra voru það 35 milljarðar. Sjávarafurðir gáfu okkur í fyrra 112 milljarða. Árið 2008 munu það verða 145 milljarðar. Þetta hlutfall er að breytast. Við erum að fá fleiri stoðir undir okkar útflutningsgreinar og það er vel. Ég vil draga það fram líka að atvinnulíf á Austurlandi hefur tekið mikinn vaxtarkipp. Allt samfélagið á Austurlandi hefur tekið vaxtarkipp. Menningarlíf hefur tekið vaxtarkipp. Menntun, ferðaþjónusta, allt það sem leiðir af því þegar svona miklar framkvæmdir fara af stað og flytja aukið líf inn í fjórðunginn. Þetta skiptir okkur öll máli, allt samfélagið. Allt þjóðfélagið hefur hag af þessum framkvæmdum. Ég ætla að vona að við megum heyra yfirvegaðri og betri umræðu og þá um staðreyndir eins og þær sem komu svo ágætlega fram í ræðu hæstv. iðnaðarráðherra. Ég ætla að vona að menn byggi á upplýsingum og tölum af því tagi sem hann dró hér fram.

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra gaf hér áðan á 20 mínútum eins konar uppskrift að mestu náttúruspjöllum sem orðið hafa af manna völdum á Íslandi frá upphafi vega. Manngerðum spjöllum á ómetanlegri náttúruarfleifð og dýraríki sem er fágætt á heimsvísu, djásn sem við erum skuldbundin samkvæmt alþjóðlegum sáttmálum að varðveita fyrir heimsbyggð alla. Hæstv. ráðherra var jafnósnortinn af innihaldi ræðu sinnar og hann hefði verið að lesa fyrir okkur kökuuppskrift. Það segir sína sögu, frú forseti. Það var ekki eins og þessi hæstv. ráðherra væri að fjalla um það einstaka mál sem klofið hefur þjóðina í tvær fylkingar árum saman. Allt hefur gengið eins og best verður á kosið, sagði ráðherra, og hann sagði það oftar en einu sinni. Hæstv. forseti. Sú framkvæmd sem hér um ræðir á eftir að verða sú framkvæmd í sögu Íslendinga, eða ég vona það alla vega, sem mestar deilur hafa orðið um. Ég óska engri þjóð þess að þurfa að fara aftur í gegnum það sem við höfum gert á síðustu árum. Ég held að allir sem um þetta mál fjalla, og ekki síst við á löggjafarsamkundunni, verði að viðurkenna að fólk hefur staðið í blóðugum slagsmálum nánast, tilfinningalegum oftar en beinlínis líkamlegum, út af grundvallaratriðum í pólitík okkar og stjórnsýslu. Átökin hafa verið gríðarleg og það verðum við að viðurkenna. Miklar tilfinningar hafa verið í málinu og við verðum líka að viðurkenna þær. Auðvitað telja sérfræðingar Landsvirkjunar að aldrei hafi verið betur að málum staðið og auðvitað segja þeir sem að þessum framkvæmdum hafa staðið að allt hafi gengið eins og best verður á kosið - og ég vil taka það skýrt fram að það er alls ekki við það fólk að sakast sem hefur unnið þessi störf þó að ýmsu hafi verið ábótavant. Þeir einstaklingar hafa unnið sín störf af trúmennsku. En við sem höfum mótmælt þessum framkvæmdum og höfum viljað fara aðra leið í atvinnuuppbyggingu á Austurlandi leyfum okkur að taka stórt upp í okkur eða vera þung í málflutningi okkar í garð stjórnvalda. Hvers vegna? Vegna þess að ákvörðunin um Kárahnjúkavirkjun var pólitísk ákvörðun. Hún var tekin af ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks og hún var studd af stærsta stjórnarandstöðuflokknum, Samfylkingunni, lengst af líka af formanni Samfylkingarinnar, hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur sem talaði hér áðan. Hún var þá borgarstjóri og á þeim tíma sem ákvarðanirnar voru teknar hafði hún ekkert við hraðann á afgreiðslu mála að athuga eins og hún hefur nú og kom vel fram í ræðu hennar. Sú afstöðubreyting sem kom fram í máli hv. formanns Samfylkingarinnar, sem hefur verið að eiga sér stað úti í samfélaginu, hefur verið að gerast hægt og bítandi og er árangur af dugandi baráttu náttúruverndara, bæði einstaklinga og frjálsra félagasamtaka og ekki síst þeirra sem barist hafa í þeim stjórnmálaflokki sem ég tala fyrir, Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Ég er stolt af því að geta þakkað okkur stóran þátt í þeirri hugarfarsbreytingu sem er að verða hér í sölum Alþingis og ekki síður úti í samfélaginu.  Eins og ég sagði áðan hefur Framsóknarflokkurinn lengst af dregið þennan vagn enda hefur hann farið með völdin bæði í iðnaðarráðuneytinu og umhverfisráðuneytinu á þessu tímabili.

Nei, nei, við höfum verið í þessu alveg á fullu.

Það er gott að fá þær yfirlýsingar frá sjálfstæðismönnum að þeir hafi verið í þessu á fullu. Það er auðvitað rétt. Hins vegar eru meiri deilur um það innan Sjálfstæðisflokksins en innan Framsóknarflokksins hvort hér hafi verið rétt að málum staðið og það skulu menn líka viðurkenna. Ákvörðunin var réttlætt með þjóðhagslegri hagkvæmni, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, og með byggðarlegum rökum. Þetta átti að lyfta atvinnulífinu á Austfjörðum í hæstu hæðir og gott og vel. Við vildum öll að teknar yrðu jákvæðar ákvarðanir fyrir atvinnulíf á Austfjörðum og atvinnulíf allrar þjóðarinnar úti um allt land, líka á Vestfjörðum sem nota bene hafna stóriðju. En við ákvörðunartökuna og umhverfismatsferlið misbeitti ríkisstjórnin valdi sínu oftar en einu sinni. Hún keyrði málin í gegn fram hjá lögum, hún sveigði framkvæmdirnar inn á þá línu sem henni hentaði. Skýrasta dæmið um það var úrskurður umhverfisráðherra, Sivjar Friðleifsdóttur, þar sem hún sneri við faglegum úrskurðum Skipulagsstofnunar sem hafði gefið þessari virkjun falleinkunn. Þessi virkjun hafði líka fengið falleinkunn í rammaáætlun fyrsta áfanga sem hæstv. ráðherra flaggar nú og ætlar að fara að nota sem grundvöll leyfisveitinga um orkukosti í nánustu framtíð. Nú má draga rammaáætlunina fram og draga af henni einhvern lærdóm og segja að það sé eitthvert vit í henni en í henni er Kárahnjúkavirkjun líka hafnað eins og af Skipulagsstofnun. Skilyrðin sem hæstv. ráðherra, Siv Friðleifsdóttir, setti voru til málamynda einhvers konar mótvægisaðgerðir gegn óafturkræfum spjöllum framkvæmdanna og þær málamyndaaðgerðir voru stundum, eins og ég leyfi mér að segja núna, eins og vondur brandari. Það er kannski ekki gott að nota það hugtak þegar maður er að tala um jafnalvarlegt mál og raun ber vitni. En hvernig ætlaðist hæstv. umhverfisráðherra og þessi ríkisstjórn til þess að þjóðin gæti liðið það að horfa upp á vinnuvélar tæta upp þykka gróðurþekju á hálsinum óviðjafnanlega austan Jöklu undir því yfirskini að það væru mótvægisaðgerðir gegn foki, gegn gróðureyðingu - 18 km langt sár í hnausþykkan jarðveg og óviðjafnanlega gróðurþekju í 640 metra hæð yfir sjávarmáli uppi undir Vatnajökli í ævintýralandi öræfanna umhverfis Snæfell? Auðvitað var þetta eins og vondur brandari. Það var skammarlegt að láta sér detta í hug að koma þessari framkvæmd í gegn á mótvægisaðgerðum af þessu tagi. Á öllum stigum þessa verks hafa blasað við vísbendingar um neikvæð áhrif, ekki bara á umhverfið heldur líka á samfélagið. Það sem skráð hefur verið og sagt um þau mál, ýmislegt af því er nú þegar að koma fram og meira á örugglega eftir að koma í ljós.  Þegar Ómar Ragnarsson er kominn fram í dagsljósið sem mótmælandi, búinn að viðurkenna andstöðu sína við Kárahnjúkavirkjun, og stór hluti þjóðarinnar hefur tekið undir með okkur sem allan tímann höfum viljað leita annarra leiða um atvinnuuppbyggingu, þá skýtur upp kollinum þessi nýi formaður Framsóknarflokksins, hæstv. iðnaðarráðherra, sem kemur úr Seðlabankanum eins og til að lappa upp á lemstraða ímynd Framsóknarflokksins, sem er lemstruð vegna framgangsins í þessu máli. Nú gefur hann út miklar yfirlýsingar þegar hann kemur hér til valda um að ríkisstjórnin reki enga stóriðjustefnu, það sé hinn mesti misskilningur. Afturvirk stefnubreyting hefur það verið kallað og auðvitað hafa menn brosað út í annað fyrir vikið. Nú er það svo að ótalmargt mætti segja um þessi mál og áhættumatið sem fram fór á sínum tíma segir sína sögu. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir fór vel yfir það á hvern hátt menn voru blekktir eða upplýsingum var haldið frá fólki. Um það vil ég líka segja að árið 1998 gaf Guðmundur Sigvaldason, einn okkar færustu jarðvísindamanna, sem nú er ekki lengur á meðal okkar, út yfirlýsingar um sprungur á stíflustæðunum og sprungur í lónstæði. Hann spurði spurningar sem Tumi Magnússon spyr í dag: Hversu mikið gliðna sprungurnar við farg lónsins? Árið 1999, 1998 eru þessar vangaveltur Guðmundar Sigvaldasonar komnar fram, hlustaði ég sjálf á hann á fundi í Reykjavík og þær vangaveltur hans leiddu til þess að jarðvísindamenn voru að skoða þetta frá fyrsta degi. Það er því ekki alls kostar rétt að við höfum fyrst verið vöruð við þessum hlutum þegar skýrsla Gríms Björnssonar kom út. Við í þingflokki Vinstri heyfingarinnar – græns framboðs höfum útbúið tillögu til þingsályktunar sem við höfum dreift í dag á þskj. 237. Þar leggjum við til að Alþingi feli ríkisstjórninni að framkvæma nýtt óháð áhættumat fyrir Kárahnjúkavirkjun þar sem allar stíflurnar verði metnar með tilliti til hættu á stíflurofi, auk þess sem mat verði lagt á það hvort fyrirliggjandi viðbragðsáætlanir séu fullnægjandi. Það er eitt sem hefur gleymst í þessari umræðu og við höfum ekki nefnt hér. Við skulum ekki gleyma því að hvað varðar viðbragðsáætlanir fyrir mögulegt stíflurof eða aðrar alvarlegar uppákomur hefur málum verið verulega ábótavant. Við leggjum til að til verksins verði skipaður starfshópur óháðra sérfræðinga á sviði jarðvísinda, mannvirkjagerðar og áhættumatsgerðar og það verði áskilið að sá sérfræðingahópur eigi möguleika á að kalla til sín erlenda sérfræðinga. Við teljum ljóst að það áhættumat sem liggur fyrir sé ekki fullnægjandi enda er það unnið af sömu aðilum og Landsvirkjun hefur haft með sér í vinnu við áhættumat frá fyrsta degi. Á þessu getum við gert ákveðna bragarbót og því vil ég nefna það hér að það væri fengur að því að fá stuðning á Alþingi við þá tillögu sem við höfum lagt fram og ég hef orðað. Það er kannski eðlilegt að við spyrjum hæstv. iðnaðarráðherra hvað hann hafi að segja um þessa niðurstöðu sérfræðinganna um sprungurnar í lónstæðinu og í stíflustæði virkjunarinnar. Hann talaði þannig í ræðu sinni að hér hefði allt gengið eins og best verði á kosið. Fjölmiðlar hafa sýnt okkur fram á annað og vísindamenn hafa velt upp hlutum sem ég held að hæstv. iðnaðarráðherra verði að segja álit sitt á. Það sem skiptir verulegu máli í þessari umræðu er oftrú stjórnvalda á stóriðjunni, sú ofuráhersla sem íslensk stjórnvöld hafa lagt á uppbyggingu orkufreks iðnaðar hér á Íslandi. Þegar hæstv. iðnaðarráðherra talar um að nú sé búið að koma öllum hlutum út á markað og það sé fyrirtækjanna og sveitarfélaganna að taka þessar ákvarðanir verður að skoða það í réttu ljósi. Við á Alþingi höfum staðið frammi fyrir því að fara í gegnum afgreiðslu mála eins og raforkumála. Ég vil nefna vatnalagafrumvarpið frá því í fyrra. Við höfum tekist á um auðlindalögin og það hefur verið gríðarlegur ágreiningur um þá breytingu að markaðsvæða raforkukerfið og efna til einhverrar samkeppni sem fjöldinn allur af mætum sérfræðingum heldur fram að verði aldrei hægt að stunda á íslenskum orkumarkaði. Það umhverfi sem orkumarkaðurinn býr nú við er skapað á hinu háa Alþingi. Ég vil undirstrika að það umhverfi hefur aldrei verið mér að skapi og okkur sem í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum starfað. Við hefðum viljað sjá öðruvísi á málum haldið. Við töldum ævinlega að hægt hefði verið að sækja um undanþágur frá orkutilskipun Evrópusambandsins sem stjórnvöld og aðrir flokkar á Alþingi töldu að við þyrftum að innleiða. Ég vil segja að mér finnst þessi ofuráhersla og ofurtrú stjórnvalda á stóriðjuna - þegar stjórnvöld fara af landi brott, gera út leiðangra til þess að sækja fjárfesta yfir hafið til að fjárfesta í orkuauðlindunum okkar - alvarlegt mál. Mér finnst stjórnvöld vera að segja að eini möguleiki okkar til að skapa einhver verðmæti af orkuauðlindunum sé að selja ódýra orku til erlendra stóriðjufyrirtækja. Stjórnvöld þurfa að opna augu sín fyrir því að það eru aðrar leiðir. Náttúruvernd er líka nýting og ferðaþjónustan okkar lifir ekki á því að sýna álver, virkjanir eða risastíflur. Hún lifir á því að sýna gersemarnar okkar, djásnin okkar sem við eigum á hálendi Íslands og í náttúru Íslands. Við getum ekki haldið áfram eins og við ætlum að gera núna á næstu fjórum árum að reisa álver í Húsavík, álver í Helguvík, stækka Straumsvík, klára Norðurál. Það er of mikil fórn. Það er mál að linni. Við þurfum að taka okkur hlé frá þeirri stefnu sem stjórnvöld hafa leitt yfir okkur og það ákveður þjóðin vonandi í næstu alþingiskosningum að gert verði.

Hæstv. forseti. Það ber að þakka að þessi umræða skuli fara fram. Ég þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir að koma hér og hefja umræðu um þetta mál og upplýsa hvernig staðan er að hans mati. Ég vil hins vegar, hæstv. forseti, velta því fyrir mér hvað það er sem í raun hefur í upphafi búið til allar þær deilur sem hafa orðið um gerð Kárahnjúkastíflu og orkunotkun henni samfara. Hverjar eru áhyggjur fólks sem hafa tengst gerð Kárahnjúkastíflu og þeim atriðum að þar hafi ef til vill ekki verið nógu vel hugað að undirbúningi? En ég vil byrja á að velta því fyrir mér hvers vegna við erum yfirleitt í umræðu um að hér hafi verið færst of mikið í fang við gerð Kárahnjúkastíflu. Stíflan sé of stór. Lónið of stórt.  Ég tel að uppbygging stóriðju á Austurlandi hafi verið eðlileg eins og þar var komið málum. Menn hlutu að líta til þess að finna sér tækifæri til að efla atvinnulíf á Austurlandi. Í því sambandi var alls ekki óeðlilegt að líta til þess að nýta orku norðan Vatnajökuls inn á þetta svæði og mjög eðlileg krafa heimamanna að slík orka væri nýtt á Austfjörðum. Það sem hefur hins vegar kannski orsakað það að við höfum endað í þessum stórdeilum, m.a. vegna notkunar á því landi sem við sökkvum með Hálslóni, er undirrót þess að þær ákvarðanir voru teknar. Hvað skyldi það nú vera? Það er stefnuleysi ríkisstjórnarinnar í stóriðjumálum. Algjört stefnuleysi. Í stað þess að hafa stefnu um það sem hefði verið mjög eðlilegt og æskilegt, að reisa 200.000–250.000 tonna álver á Reyðarfirði sem hefði bara verið þokkaleg stærð og alveg nægileg til að ná fram góðum áhrifum í atvinnulífi á Austfjörðum, þá lætur ríkisstjórnin álfyrirtækjunum það eftir að segja: Við viljum reisa 350.000 tonna álver.  Munurinn er nefnilega sá að Hálslón og stíflan þyrfti ekki að vera af þeirri stærð sem hún er og þar af leiðandi hefði kannski mörg sú umræða sem hefur farið fram um náttúrunýtingu og notkun lands norðan við Vatnajökul aldrei þurft að eiga sér stað. Ég vil vekja athygli hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur á grein sem birtist í Blaðinu í gær þar sem var viðtal við Ástu Þorleifsdóttur þar sem hún færði rök fyrir því að ef til vill væri hægt að ná þeirri orku sem þyrfti til Reyðarfjarðar með lægri lónhæð og hvað þá ef álverið hefði verið aðeins minna þannig að við hefðum ekki þurft að ná í allan þennan vatnsforða til að tryggja rafmagn fyrir 350.000 tonna framleiðslu.  
             Ég tel að ekkert óeðlilegt sé við það þótt fólk í hinum dreifðu byggðum Íslands horfi til þess að þar komi ný atvinnutækifæri og þau séu m.a. byggð upp á stóriðju ef svo vill vera. En ég segi, hæstv. forseti, að mér finnst skorta á að ríkisstjórnin hafi stefnu um það hvernig hún vill dreifa þessum atvinnukostum um landið og af hvaða stærðareiningum þeir eigi að vera. Eigum við að taka eitthvað sem ef til vill er fram undan? Eigum við að tala um Húsavík? Er ástæða til að byggja upp 350.000 tonna álver á Húsavík? Ég segi nei. Það er mín skoðun. En það er fullkomlega ástæða til að horfa til þess að Húsvíkingar geti notað orkukosti sína og geti kannski reist 150.000–200.000 tonna álver. Það er fullkomleg ástæða til að skoða það.  
             Ég var einfaldlega að segja að mér finnst að ríkisstjórnin hafi ekki stefnu í því hvernig hún vill dreifa þessum kostum um landið. Hún lætur álrisunum eftir að ákveða hversu stór álverin eigi að vera. Við erum svo að bregðast við því með að fara inn í ferli þess að ná í þá orku sem krafa er um fyrir þessi stóru álver, sem er alls ekki nauðsynlegt. Skyldi það vera nauðsynlegt vegna þess að þessar einingar geti ekki borið sig? Nei, alls ekki. Það hefur enginn sýnt fram á það. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur ekki dregið það fram að 100.000 tonna álver gæti ekki borið sig, enda getur hann það ekki. Norðurál í Hvalfirði fór að skila hagnaði með 60.000 tonna framleiðslu. Og enn þá meiri hagnaði í 90.000 tonna framleiðslu og hefði vafalaust skilað ágætishagnaði þó það hefði aldrei verið farið yfir 200.000 tonna framleiðslu þar.  
             Það sem ég er að segja er að við höfum ekki mótað okkur vegferð í þessum málum. Þess vegna höfum við lent þessum hörkudeilum í þjóðfélaginu vegna þess að við erum að taka stærri skref en ásættanlegt er fyrir mjög marga sem horfa á nýtingu landsins. Í því sambandi er rétt að vekja athygli á að ég held að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra hafi kynnt það í gær að komin væri sátt um verkferli sem snýr að notkun vatnsafls og hvers konar uppröðun við þyrftum að búa til í því. Þetta er auðvitað stefnumótun. Þá spyr ég: Hvar er stefnumótunin varðandi stærð álvera? Hvar er hún? Hún er auðvitað orsökin að því hversu mikla orku við erum að ná í í hverju tilfelli. Þannig er það. Ef við leyfum álfyrirtækjunum að setja kröfuna og reisa hana og hún er tekin gild í þjóðfélagi okkar, að eingöngu skuli byggt álver af þeirri stærð sem verið er að reisa austur á Reyðarfirði, þá erum við auðvitað þar með að viðurkenna að við séum sammála því að leita að þeirri orku sem þarf til framleiðslunnar. Þá erum við komin í ferli sem við erum kannski ekki öll sátt við. Ég held að margt af þeirri umræðu og þeim deilum sem við höfum lent í sé kannski orsök þess að við höfum leyft álfyrirtækjunum að setja fram kröfu um hversu stórar einingar álfyrirtækin vildu byggja í stað þess að setja takmörk, jafnvel með skilyrðum eða fyrirskipunum um að skoða mætti síðar stækkun. Og þá yrði orkuþörf og önnur nýting metin. Þannig var þetta byggt upp við Norðurál í Hvalfirði, skref fyrir skref. Ég er að draga þetta fram, hæstv. forseti, vegna þess að allir vita hvernig þessar deilur hafa verið um Kárahnjúka og Kárahnjúkastíflu og notkun lands í því sambandi á undanförnum árum og missirum. Ég verð hins vegar að segja, hæstv. forseti, að eftir umfjöllun í haust um Kárahnjúkastíflu og gerð hennar og þær upplýsingar sem við fengum fram, m.a. í iðnaðarnefnd, þá hef ég miklu minni áhyggjur af Kárahnjúkastíflu heldur en áður. Ég tel að Kárahnjúkastífla sé ekki stórhættulegt mannvirki. Ég tel það ekki. Hins vegar er það mikil spurning hvort jarðskorpan, sem var kannski ekki nægilega rannsökuð við gerð stíflunnar, muni ef til vill taka breytingum við þann mikla þunga sem áætlað er að setja í Hálslón. Þá kem ég aftur að þeirri grein sem Ásta Þorleifsdóttir var með í Blaðinu í gær. Er það hugsanlegt, og ég beini þeirri spurningu til hæstv. iðnaðarráðherra, að við förum varlegar í að fylla stífluna með tilliti til þess, eins og Ásta rakti í grein sinni að vatnsstreymi frá jöklinum er meira vegna hlýnandi veðurfars en menn gerðu áður ráð fyrir og þess vegna minni líkur á að upp komi sú staða að þurrð verði á vatni til að ná þeirri orku sem við þurfum að ná, eins og málum er komið, til að nýta fjárfestinguna sem er á Reyðarfirði? Er það hugsanlegt? Ég spyr vegna þess að ég þekki ekki það mál. En Ásta Þorleifsdóttir færir að því nokkrar líkur að það sé alveg hugsanlegt. Að hafa lægri lónhæð og ná samt þeirri orku sem við erum að sækjast eftir. Þetta var í meginatriðum það, hæstv. forseti, sem ég vildi sagt hafa. Hitt er alveg ljóst að ástæða þess að landsbyggðin er mjög víða að leita að nýjum atvinnutækifærum, og horfir þar til orkunnar og í því sambandi til stóriðjunnar, er auðvitað sú þróun sem víða hefur orðið í byggðum landsins. Undan því verður ekki vikist að þar á líka stefna stjórnvalda mikinn þátt, m.a. stefnan í sjávarútvegsmálum. Ekki er hægt að horfa fram hjá því, hv. þingmaður. Þannig er það. Og þó að þú búir ekki í sjávarútvegsbyggð, þá er það svo. Við horfum á það að því miður fækkar á mörgum landsvæðum og atvinnutækifærin í gömlu undirstöðuatvinnugreinunum fækkar. Vissulega er þar tilfærsla og ný tækni sem kemur til. Það er samt mannanna verk að hafa búið lögin um stjórn fiskveiða í þann búning sem við sitjum uppi með. Ég vona að þær framkvæmdir sem gerðar hafa verið á Austfjörðum verði okkur til gæfu. Því ekki getur neitt okkar, hvaða skoðun sem við höfum, vonað að þær verði til ógæfu. Það held ég að hljóti að vera einkennileg hugsun ef einhver hugsar svo. Við getum haft ýmsar skoðanir á því hvernig þetta verkferli var allt, hvernig að þessu var staðið. Ég hef lýst skoðunum mínum á því að ég tel að hægt væri að ná mjög markverðum árangri í orkunýtingu og þess vegna stóriðjunotkun með minni virkjunum og minni álverksmiðjum ef því er að skipta, eða öðrum atvinnurekstri, frekar en að reisa m.a. það stóra álver sem reist verður á Reyðarfirði. Ég vona hins vegar að störfin þar verði Austfirðingum til heilla og ég vona vissulega að það verði vinnustaður þar sem kynjaskipting verður jafnari en verið hefur í iðnaðargreinum á undanförnum árum. Ég hef séð að í Norðuráli í Hvalfirði, þar sem ég hef komið, fjölgar konum við störf. Ég sé ekkert í störfum í álverum sem mælir á móti því að konur geti sinnt þeim til jafns við karla. Ég held því að fjölbreytni starfanna og störfin geti breyst á milli kynja. Það er æskilegt að mínu mati. Það eflir auðvitað byggð. Síðan fylgja þessu mörg afleidd störf og fólk þarf að mennta sig til þeirra starfa. Það er því engan veginn hægt að halda því fram að það sé allt neikvætt í þessari umræðu, langt í frá.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir greinargóða skýrslu um framkvæmdir við Kárahnjúka og þau miklu umsvif sem nú eru fram undan og eru staðreynd á Austurlandi. Ég er sammála hæstv. ráðherra í því að þessi umræða er nauðsynleg og þar af leiðandi ekki sammála málflutningi hv. formanns Samfylkingarinnar, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, þar sem hún efast um tilgang þessara umræðna. Við höfum nú leitt það í ljós hér að sú samhenta stjórnarandstaða sem boðað hefur að hún ætli að setjast í ríkisstjórn á næsta ári kynnir þrjár ólíkar stefnur í stóriðjumálum á Íslandi. Í fyrsta lagi að Vinstri grænir eru á móti allri stóriðju. Í öðru lagi að Samfylkingin ætlar að setja a.m.k. fimm ára stóriðjustopp, svona til að nálgast Vinstri græna að einhverju leyti. Í þriðja lagi kemur svo hv. formaður Frjálslynda flokksins, Guðjón Arnar Kristjánsson, og boðar álver við Húsavík og þakka ég honum fyrir þann stuðning í því mikilvæga máli. Hér hafa því komið þrjár ólíkar skoðanir hjá þremur stjórnarandstöðuflokkum. Ég held að við stjórnarliðar þurfum að hjálpa stjórnarandstöðunni í því að samræma málflutning sinn í þessum efnum. Það er ekki nóg með það að stjórnarandstaðan sé ósammála innbyrðis heldur virðist hv. formaður Samfylkingarinnar vera í töluverðum vandræðum í sínum málflutningi því að þær mótsagnir sem komu fram hjá hv. þingmanni áðan voru með ólíkindum. Hv. þingmaður fór yfir hnignun byggðar á Austurlandi á undanförnum árum og talaði um að þurft hefði að styrkja atvinnulífið þar. Ég er sammála hv. þingmanni um það. Stuttu síðar fór hv. þingmaður yfir það að Framsóknarflokkurinn og stjórnarflokkarnir hefðu farið offari í því að byggja upp þennan stóra vinnustað á Austurlandi, því að það hefði enginn atvinnubrestur verið í þjóðfélaginu á þeim tíma. Ég skora á hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur að kynna sér hvernig ástatt var í atvinnumálum Austfirðinga á sínum tíma.  Síðan er það svo að hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir virðist vera búin að gleyma því að hún lagði blessun sína yfir þessa framkvæmd. Það var einkavæðingartónn í ræðu hv. þingmanns þegar hún talaði um að trúlega hefði verið réttast að stofna um þetta verkefni einkahlutafélag sem mundi lúta áhrifum markaðarins. Samt sem áður er það staðreynd að hv. þingmaður studdi það að ríkið kæmi að þessu máli með ábyrgðum. Hún skrifaði fyrir hönd Reykvíkinga upp á lánsábyrgð vegna þessarar framkvæmdar. En hv. þingmaður virðist hafa töluverða eftirsjá í þessu máli, því að hún sagði á dögunum að batnandi mönnum væri best að lifa og er þar af leiðandi að tala til andstæðinga þessara framkvæmda um að Samfylkingin hafi hringsnúist á punktinum í þessu efni. Hv. þingmaður talaði um arðsemi verkefnisins. Ég vil spyrja hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu hvers virði það sé að sjá byggðirnar rísa og fasteignaverð færast nær því sem gengur og gerist á stærri þéttbýlisstöðum eins og við sjáum núna fyrir austan. Hvers virði er það að sjá mannlífið blómgast eins og nú er staðreynd á Miðausturlandi? Og hvers virði er það að sjá þá bjartsýni sem nú ríkir á Austurlandi í stað þess hugarástands sem ríkti á þar fyrir örfáum árum? Er hægt að meta alla þessa þætti í krónum og aurum að mati hv. formanns Samfylkingarinnar, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur? Hæstv. forseti. Það er nefnilega svo að stöðug fólksfækkun, lágt húsnæðisverð og ekki nægjanlegur fjölbreytileiki í atvinnulífi einkenndi Miðausturland fyrir örfáum árum. Fólk flutti í ríkum mæli burt og fann sér atvinnu við hæfi, oftar en ekki var það á suðvesturhorni landsins. Það var samdráttur, eins og ég sagði hér áðan, í nær öllum atvinnugreinum í fjórðungnum.  Það er þannig, hæstv. forseti, að ég er mjög stoltur af því sem þingmaður þessa kjördæmis að áratugabaráttumál Austfirðinga virðist nú vera í höfn. Það er líka ekkert óeðlilegt að Þingeyingar og Akureyringar sameiginlega skuli berjast fyrir sams konar uppbyggingu og nú á sér stað á Austurlandi. Því miður er það staðreynd að Samfylkingin hefur sett stóriðjustopp á þær framkvæmdir og Vinstri grænir munu aldrei samþykkja þær framkvæmdir. Er það óeðlileg krafa íbúa á landsbyggðinni að byggja upp atvinnulífið með þeim hætti líkt og við höfum verið að gera á höfuðborgarsvæðinu?  Álverið í Straumsvík og álverið á Grundartanga hafa fært hundruðum manna mjög eftirsótt störf, það er eftirsótt að vinna á þessum vinnustöðum. Ég fullyrði að höfuðborgarsvæðið í dag væri allt annað ef þessir stóru vinnustaðir væru ekki til staðar í Hafnarfirði og á Grundartanga.  
             Hæstv. forseti. Þær ábyrgðarlausu hugmyndir sem hafa komið fram hjá stjórnarandstöðunni um að fresta fyllingu Hálslóns eru vissulega umræðuefni í þessari umræðu. Þar er um svo óábyrgt tal að ræða að það tekur ekki nokkru tali. Það er verið að tala um að fresta eigi fyllingu Hálslóns, fara í mjög umfangsmiklar rannsóknir á þessari stóru framkvæmd sem hefur verið fullrannsökuð, en eins og kom fram hjá hæstv. iðnaðarráðherra hefur engin framkvæmd á vegum Landsvirkjunar hlotið eins miklar rannsóknir og bygging Kárahnjúkavirkjunar. Við hefðum því verið að fresta orkuafhendingu Landsvirkjunar til Fjarðaáls um óákveðinn tíma, trúlega lengri tíma en skemmri. Alcoa hefur samið við viðskiptavini sína erlendis skuldbindandi um útflutning á þeirri framleiðslu sem þarna er um að ræða, þannig að íslenskir skattborgarar hefðu á endanum orðið skaðabótaskyldir upp á marga milljarða króna. Þetta er innlegg stjórnarandstöðunnar í þessu stærsta atvinnumáli Íslandssögunnar. Fyrir utan það að þeir 400 starfsmenn sem bíða eftir að fara að starfa hjá Fjarðaáli hefðu trúlega ekki haft mikið að gera á meðan, trúlega hefði þurft að seinka því að ráða í þau störf og væntanlega hefði það haft áhrif á þau 500–600 afleiddu störf sem framkvæmdin skapar. Eitt þúsund störf á Austurlandi hefðu orðið í uppnámi á Austurlandi vegna þessa. Hefði það styrkt Miðausturland? Nei, það hefði ekki styrkt Miðausturland, það er á hreinu. Það er því mjög mikilvægt að ábyrg stjórnvöld standi að þessari framkvæmd sem er mjög vel undirbúin eins og hæstv. iðnaðarráðherra kom inn á áðan. Það er óábyrg stjórnarandstaða sem talar með þvílíkum hætti um þessa framkvæmd, sáir fræjum efa og ótta, ekki síst hjá Austfirðingum, að stíflan muni trúlega bresta og að stjórnarflokkarnir séu að tefla Austfirðingum í tvísýnu með þessari framkvæmd. Það er með ólíkindum að hlusta á málflutning hv. formanns Samfylkingarinnar sem er komin í marga hringi í þessari umræðu, það er með ólíkindum að hlusta á málflutning stjórnarandstöðunnar allrar sem er innbyrðis ósammála um alla hluti í þessu máli. En þetta er ekki eini málaflokkurinn þar sem stjórnarandstaðan er ósammála, hún hefur komið hér fram með mjög ótrúverðugum hætti.

Hæstv. forseti. Nýr iðnaðarráðherra, formaður Framsóknarflokksins, hóf þessa umræðu greinilega í þeim tilgangi að róa þá sem eru óánægðir með stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar og þá sem hafa áhyggjur af Kárahnjúkavirkjun, að hún hafi ekki verið nægilega vel undirbúin. En var það svo? Var undirbúningur þessarar risavöxnu framkvæmdar nógur? Svar mitt við því er nei. Ástæður þess eru margar. En grundvallarástæðan skiptir þar mestu. Hún er sú að stjórnvöld höfðu ekki staðið sig í stykkinu hvað varðar löggjöf á sviði náttúruverndar og auðlindanýtingar. Iðnaðar- og umhverfisráðherrar Framsóknarflokksins höfðu ekki mikinn áhuga á að koma þeim málum í framtíðarfarveg. Þeim fannst ekki ástæða til að hraða því að meðferð náttúruauðlinda, með annaðhvort vernd eða nýtingu auðlinda, væri búinn vísindalegur farvegur. Þó var kapphlaupið um auðlindirnar hafið. Orkufyrirtækin röðuðu inn umsóknum um rannsóknar- og nýtingarleyfi. Það var ekki fyrr en í gær, eftir margra ára baráttu þeirra sem hafa viljað standa með náttúrunni og skynsamlegum leiðum til að vernda hana og nýta, að það loks grillti í einhvern árangur. Hvernig náðist hann? Eftir að við í Samfylkingunni höfðum forustu um það náðist fyrst á vorinu 2005, eftir þref og þjark, samkomulag við iðnaðarnefndarmenn í stjórnarmeirihlutanum um að nefnd yrði sett til starfa til að leita sátta um framtíðarstefnumörkun um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu og vatnsaflsrannsóknir. Þetta dugði reyndar ekki á því þingi. Vegna þess að Vinstri grænir drápu málið.  Valgerður Sverrisdóttir, hæstv. ráðherra, mætti nefnilega til næsta þings á eftir með frumvarpið sem nefndin hafði komið sér saman um. En það vantaði í frumvarpið nefndarskipunina. Það kostaði átök í Alþingi, eins og þið munið, í fyrravetur að ná því fram að niðurstaðan yrði sú sem iðnaðarnefnd hafði lagt til í upphafi. En hæstv. ráðherra varð að éta ofan í sig það sem hún hélt hér fram fyrir ári síðan að með þeirri lagasetningu sem þarna var fyrirhuguð gæti hún haldið áfram handvirkum útdeilingum á verkefnum hvað varðaði stóriðju í landinu. Síðan var fallist á að umrædd nefnd yrði skipuð. Nefndin vann gott starf. Niðurstöður hennar eru gríðarlega mikilvægar. Þær taka á málum sem hefði átt að leysa fyrir löngu. Taka á því hvernig skynsamlegt er að vinna að löngu tímabærri stefnumótun um nýtingu náttúrugæða. Taka á því hvort það verður gert með friðun og vernd eða annarri nýtingu. Taka á því hvaða nýting skuli leyfð á meðan unnið verði að þessari stefnumótun. Setur um þetta skýran ramma. Þar er miðað við að einungis þeir kostir sem eru í fyrsta áfanga rammaáætlunar A og B og ekki eru gerðar athugasemdar við vegna áhrifa á náttúrufar komi til álita þar til stefnumótuninni er lokið. Hún tekur á hinu mikla deilumáli sem hefur staðið um hvernig skuli meðhöndla auðlindir í þjóðareign. Þar er líka skýr niðurstaða. Auðlindir í þjóðareign skal auglýsa séu þær til ráðstöfunar og um réttinn til nýtingar fái þeir að keppa sem eftir honum sækjast á jafnræðisgrundvelli. Þetta er auðvitað niðurstaða sem gefur fordæmi fyrir meðferð allra auðlinda í þjóðareign. Niðurstöðurnar sem nefndin komst að eru allar sjálfsagðar og eðlilegar þegar litið er til þess umboðs sem hún hafði. En það þarf að leysa fleiri verkefni en nefndin hafði á sinni könnu. Það þarf auðvitað að láta framtíðarstefnumótunina, sem nefndin lagði til að gerð yrði um viðfangsefni sín, ná til allra auðlinda. Setja þarf náttúruverndina líka í forgang. Alþingi þarf að taka til sín ákvarðanir um hvort og þá hvar og hvenær ráðist verður í stóriðju sem hyggst nýta íslenska ákvæðið til útblásturs gróðurhúsalofttegunda. Tillaga okkar samfylkingarmanna liggur nú þegar fyrir í þinginu um þetta mál. Þegar það sem ég nefndi hér á undan hefur verið gert verður fyrst búið að ná viðunandi tökum á þeim málefnum sem við ræðum um. Stefna hæstv. iðnaðarráðherra hins vegar, sú sem hann kynnti þegar hann tók við embætti á liðnu vori undir kjörorðinu: Ríkisstjórnin rekur ekki stóriðjustefnu, gengur ekki. Það var reyndar athyglisvert að hlusta á hv. þm. Birki Jón Jónsson halda því fram að framsóknarmenn og sjálfstæðismenn ætluðu að byggja álver á Húsavík. Það virðist ekki passa við það sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur sagt um þessi atriði. Sú stefna að vísa því til Hafnarfjarðar og Húsavíkur, eða hvert sem er, hvort, hvar og hvenær ráðist verður í stóriðju á Íslandi - útblástursheimildir eru í boði stjórnvalda, hvort sem þær eru til eða ekki, þannig er nú kerfið núna - gengur ekki. Við skulum bara gleyma henni strax. Við skulum ekki ræða um hana. Það þarf ekki. Svona stefna gengur ekki. Þrátt fyrir þessa furðulegu fyrstu göngu hæstv. iðnaðarráðherra bind ég miklar vonir við að hann sjái villu þessa vegar. Ég geri það vegna þess að hann sýnir nú fulla samstöðu með nefndinni sem var að skila af sér. Hæstv. ráðherra mætti á lokafund nefndarinnar með yfirlýsingu sem staðfestir þetta. Ég fagna því. Hæstv. ráðherra er skynsamur maður. Hann hlýtur að sjá að stjórnvöld verða að taka fulla ábyrgð á vernd og nýtingu auðlinda, ekki seinna, heldur núna. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur talað um virkjunina við Kárahnjúka og Hálslón og telur að vel hafi verið staðið að undirbúningi þessa mesta stórvirkis Íslandssögunnar. Það er skoðun mín að vísindamenn og verkfræðingar sem þar hafa um vélað hafi unnið frábært starf á þeim allt of stutta tíma sem þeim gafst til að vinna sitt mikla verk. En stjórnvöld í landinu geta ekki fengið jafnháa einkunn fyrir sinn hlut. Hæstv. forseti. Það var engin stefnumörkun um vernd og nýtingu auðlinda til staðar þegar ákvörðun um virkjun við Kárahnjúka var tekin. Þetta var og er Alþingi til hneisu. Það hlýtur að vera fleirum en mér sem samþykktu þessa virkjun umhugsunarefni. Ef tillaga auðlindanefndar, sem skilaði af sér í gær, hefði verið samþykkt, tillaga sem við báðir erum ánægðir með, ég og hæstv. ráðherra, ef sú tillaga hefði verið samþykkt áður en það mál var afgreitt á Alþingi þá hefði verið útilokað að samþykkja hana. Kárahnjúkavirkjun komst nefnilega hvorki í A-flokk rammaáætlunar né B-flokk. Ekki heldur í C-flokk. Ekki einu sinni í D-flokk. Hún fékk sæti neðst í rammaáætluninni og með miklar athugasemdir um áhrif á náttúrufar. Það voru hins vegar nógir kostir til staðar í A- og B-flokki rammaáætlunar. Það sést best á því að það er nóg eftir fyrir tvö, þrjú álver enn þá af þeim verkefnum sem þar eru. Það þarf að ræða af hreinskilni um fortíðina og hvað betur hefði mátt fara í henni. Aðdragandi virkjunar við Kárahnjúka kennir okkur að gera betur í framtíðinni. Náttúruvernd og auðlindanýting og meðferð auðlinda í þjóðareign eru einhver stærstu mál okkar tíma. Ég skora á alþingismenn að lyfta sér upp fyrir flokkadrætti, eins og auðlindanefndinni tókst að gera, og ganga til verks með sama hugarfari og þar ríkti. Verkefnið er að móta framtíðarstefnu fyrir nýtingu allra náttúrugæða til lands og sjávar á Íslandi, hvort sem það verður gert með friðun og vernd eða annarri nýtingu. Og innsigla þá stefnumörkun með því að festa ákvæði um þjóðarauðlindirnar í stjórnarskrána. Þetta er verkefni sem við eigum að vinna saman. Ég tel að það yrði munað eftir því Alþingi sem nú situr, 

Frú forseti. Allir á Austfjörðum voru að vonast eftir lítilli og sætri 120.000 tonna álverksmiðju, sagði 8. hv. þm. Reykv. n., Kolbrún Halldórsdóttir. Mér þótti þetta sætt og fallegt hjá henni að rifja þetta upp. Er náttúrlega vísað til drauma Hjörleifs Guttormssonar þegar hann var iðnaðarráðherra. Við munum eftir því að þegar Gunnar Thoroddsen var að beita sér fyrir Blönduvirkjun dró Hjörleifur Guttormsson lappirnar vegna þess að hann vildi virkja jökulárnar fyrir austan. Hann hugsaði sér að virkja við Eyjabakka og síðan yrði 40 kílómetra langur skurður norður alla heiði. Þetta var framtíðarsýn Hjörleifs Guttormssonar, þessa eina manns í Vinstri grænum sem verið hefur orku- og iðnaðarráðherra. Er spurning hvort ekki á að taka mark á því sem menn segja þegar þeir bera ábyrgðina frekar en eftir á. En þetta var nú hans draumur og var þó ekki búið að selja rafmagn fyrir einni einustu ljósaperu. Kommar austur þar í Hjaltastaðaþinghá voru svo ákafir að þeir voru farnir að rækta aspir fyrir kísilmálmverksmiðjuna á Reyðarfirði. Ef við á hinn bóginn rifjum upp það sem hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sagði hér, fyrrverandi borgarstjóri, var t.d. athyglisvert að hún talaði um að Íslendingar skiptust í virkjanaher og verndarher. Þeir eru kannski verndarherinn sem eru búnir að standa að virkjun um alla Hellisheiði fyrir álver á Stór-Reykjavíkursvæðinu? Er það verndarherinn sem veitti ábyrgð Reykjavíkurborgar fyrir að ráðast í Kárahnjúkavirkjun? Eða er fyrrverandi borgarstjóri stikkfrí eftir hún fer út stólnum? Vill hún ekki bera ábyrgð á sínum gerðum? Er eitthvað að marka það sem hv. þingmaður segir um þessi efni? Ég tók ekki betur eftir en að frambjóðandi Samfylkingarinnar til formanns hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga hafi verið sá mikli virkjunarmaður Smári Geirsson. Þó var óhjákvæmilegt að skilja ræðu hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur öðruvísi en svo að hvert einasta orð væri kinnhestur á Smára Geirsson fyrir afstöðu hans í stóriðjumálum og staðfestu hans í stóriðjumálum. Ég sé að hv. þingmaður brosir. En hún sagði áðan að sjávarbyggðunum væri að blæða út og ríkisstjórnin flýtti sér af því það væru kosningar til að ráðast í álverið. Ef sjávarbyggðunum var að blæða út, var þá ekki ástæða til að grípa í taumana og byggja upp nýjan rekstur? Eru þetta ekki einmitt rök fyrir því að rétt var að fara í þessa virkjun? Ég held að við eigum að skilja að á bak við virkjunaráform Íslendinga fyrr og síðar, við getum farið aftur í Elliðaárnar, við getum farið hvert sem við viljum, við getum farið í Sogið, er einmitt þetta að skapa atvinnu fyrir fólkið. Það sé atvinnuskapandi. Þegar þessi flokkar sem vilja kenna sig við verkalýðshreyfingu, Vinstri grænir og Samfylking, gera lítið úr því að verið er að byggja upp atvinnu á landsbyggðinni, þá er nú langt gengið vil ég segja, ef þessa tvo flokka varðar ekkert um atvinnuna. Halda menn t.d. að Lúðvík Jósepsson, Norðfirðingur, hafi á sínum tíma lagt lítið upp úr því sem var atvinnubyggjandi? Halda menn það? Auðvitað snúast stjórnmál landsbyggðarþingmanna um það framar öðru að tryggja fólki vinnu. Það er á bak við þessa virkjun og það er á bak við ákvarðanir okkar. Það er rangt að halda því fram að við sem viljum nýta landsins kosti séum á móti náttúruvernd. Það er fullkomlega rangt. Það er hálfbroslegt að sjá menn hreykja sér og þykjast vera meiri náttúruverndarmenn en aðrir hér í salnum. Ég veit ekki um og skal ekki um það segja hvort einhverjir aðrir hafi vakað fleiri sumarnætur en ég úti. Það má vera að það sé einhver hér inni sem það hefur gert. Ég skal ekki fara að deila um það. En ljóst er að við erum náttúruverndarmenn sem ólumst upp með náttúrunni, vorum í sveit og unnum við hafið og höfum verið úti um allar trissur. Annað var líka eftirtektarvert. Það var afstaða þessara tveggja kvenna, hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur og hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur til skýrslu Gríms Björnssonar. Hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir lagði mikið upp úr henni og sagði að henni hefði verið haldið leyndri fyrir þingmönnum. Aftur sagði hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir að við skyldum ekki gera of mikið úr skýrslunni því að það sem þar kæmi fram hefði komið fram áður. Verst er að hv. þm. Helgi Hjörvar má ekki tala hér í þessari umræðu vegna þess að hann fékk skýrsluna í hendur haustið 2002 áður en nokkur bindandi samningur hafði verið gerður um Kárahnjúkavirkjun. Þessum hv. þingmanni var í lófa lagið að sýna borgarstjóra, hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, skýrsluna. En það gerði hann ekki, eða hvað? Var kannski hv. þingmaður á þeim tíma búin að sjá skýrsluna? Ég sá hana ekki. En á hinn bóginn, hv. þm. Jóhann Ársælsson, ræddi ég þetta mál við þann mann sem nú er bæjarstjóri í Kópavogi um daginn og er doktor í jarðvegsfræði með tilliti til bygginga og nam á miklu jarðskjálftasvæði. Hann sagði mér að það hefði verið farið nákvæmlega í gegnum þessi atriði í þeim nefndum sem hann var í hér á Alþingi á sínum tíma. Og hann ber meira skynbragð á þetta en ýmsir aðrir. En fyrir liggur að þegar þessi skýrsla kom í hendur hv. þm. Helga Hjörvars, þá þótti honum hún ekki merkilegri en svo, að mér skilst, að hann hefur engum sýnt hana. Það er jafnframt svolítið undarlegt ef menn eru að reyna að gera mikið úr því að skýrslan kom ekki til Alþingis. Ef sá sem skýrsluna skrifaði gerði það í sínum einkatíma, hann átti auðvitað að senda alþingismönnum skýrsluna sjálfur.  Það var eitt annað sem mér þótti athyglisvert sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði: Við vildum fara aðra leið í atvinnumálum Austfirðinga. Við hverjir? Skyldi hv. þingmaður ekki hafa sagt þingmönnum kjördæmisins í sínum flokki frá þessu, Steingrími J. Sigfússyni og Þuríði Backman? Þau hafa ekki bent á neina aðra leið sem máli skiptir í sambandi við atvinnumál Austfirðinga. Hver er sú leið? Hér talar á eftir Steingrímur J. Sigfússon. Það væri nú fróðlegt að hann gerði grein fyrir því sem flokkssystir hans sagði hér að hann hefði viljað fara aðra leið í atvinnumálum Austfirðinga. Hvar hefur örlað á því? Ég ætla ekki að fara að rifja upp einhverja fjallagrasamjólk. En það munar ekki um þá leið sem þessi flokkur talar um vegna þess að hún er engin. Þetta eru innantóm yfirboð. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon greip fram í áðan og talaði um að ríkisstjórnin bæri ábyrgðina. Ríkisstjórnin bar ábyrgðina og brást við. En Steingrímur J. Sigfússon var á sínum tíma ráðherra. Á þeim tíma var það á stefnu ríkisstjórnarinnar að byggja álver og fara í stórvirkjanir að sjálfsögðu. En hvernig var ástandið þegar hann hrökklaðist úr ráðherrastól? Hér blasti við stórfellt atvinnuleysi. Lífskjör allra í landinu versnuðu hvert einasta ár sem hann var ráðherra.  
             Það er rétt að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins sprakk þá vegna þess að vinstri menn komu sér saman um að mynda ríkisstjórn. En þeim gekk nú ekki vel, Steingrímur. 

Herra forseti. Ég tel það auðvitað þakkarvert og athyglisvert að hæstv. iðnaðarráðherra flytur hér munnlega skýrslu um stöðu mála við Kárahnjúkavirkjun og hæstv. iðnaðarráðherra hefur athyglisverðan stíl í framsögu sinni í stjórnmálaumræðunni. Hann hleður saman miklu magni jákvæðra lýsingarorða um hversu afbragðs vel hafi verið staðið að þessu öllu saman, hversu rækilega þetta hafi verið undirbúið, um alúðina og virðinguna sem náttúrunni hafi verið sýnd og þar fram eftir götunum. Ég fæ ekki betur séð, frú forseti, en að hæstv. iðnaðarráðherra Jón Sigurðsson sé að verða mesta „candy floss verksmiðja“ íslenskrar stjórnmálaumræðu í langan tíma með þessari miklu smíði sinni á jákvæðum og fallegum lýsingarorðum. En eru nú innistæður fyrir þessu að öllu leyti? Ég tel að besti kafli hæstv. iðnaðarráðherra hafi verið þegar hann útmálaði hörmungarástandið á Austurlandi í lok langrar stjórnarsetu Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins. Sem sagt, hæstv. ráðherra var að lýsa ástandinu á Austurlandi upp úr aldamótunum þegar Framsóknarflokkurinn var búinn að vera hátt í tvö kjörtímabil í stjórn og Sjálfstæðisflokkurinn hátt í þrjú kjörtímabil í stjórn. Kemur svo hér sagnfræðingurinn Halldór Blöndal og fer með þulurnar um hvernig allt hafi verið í kaldakoli 1991, horfir fram hjá þeirri staðreynd að aldrei hefur nú landsbyggðin staðið frammi fyrir öðrum eins ósköpum og haustið 1988 þegar Sjálfstæðisflokkurinn hrökklaðist út úr ríkisstjórn, atvinnulífið var að stöðvast, útflutningsatvinnugreinarnar voru að stöðvast og það þurfti mikið átak til að koma hjólunum í gang á nýjan leik. Viðskilnaðurinn var nú ekki verri en það 1991 að þá hafði í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins náðst að gera þjóðarsáttina og fylgja henni eftir með samstilltu átaki fjölmargra aðila í þjóðfélaginu, sem skilaði verðbólgu á Íslandi í fyrsta skipti í eins stafs tölu um langt árabil. Þetta fékk ríkisstjórnin í arf 1991. Það er alveg hárrétt að metnaðarleysi og aumingjaskapur stjórnvalda - og þá má svo sem enginn vera undanskilinn - í byggðamálum á mikinn þátt í því vonleysisástandi sem gert er út á þegar menn eru látnir stökkva á hálmstrá af því tagi sem stóra lausnin að ofan, eitt stykki álver hér, er. En það er undarlegt að menn skuli reyna að bera það á borð að það geti verið einhver almenn lausn í byggðavanda fyrir landsbyggðina eins og hún leggur sig að velja eitt afmarkað svæði út úr og steypa þar öllu á hvolf með risaframkvæmdum á tilteknu árabili. Auðvitað hefur alltaf blasað við að áhrifin af þessu yrðu gríðarleg á Miðausturlandi, a.m.k. á meðan framkvæmdirnar stæðu yfir. En aðeins sagan getur dæmt um hvernig þetta reynist Austfirðingum til lengri tíma litið. Það sem við höfum lagt til - og við höfum lagt margt til í þeim efnum, hv. þm. Halldór Blöndal, þú mátt vera því öllu ósammála ef þér sýnist svo, en að segja að við höfum ekkert lagt til, það er ekki stórmannlegt. Við höfum flutt tillögur um sérstakt atvinnuátak á þessu svæði, stofnun sérstaks atvinnuþróunarsjóðs fyrir Austurland, við höfum flutt tillögur um úrbætur í samgöngumálum, fjarskiptamálum, úrbætur í sambandi við menntamál og aðra opinbera þjónustu. Við höfum andæft niðurskurði ykkar á opinberri þjónustu, niðurskurði á vegafé í þágu stóriðjuframkvæmdanna. Hvaða áhrif hafa verið sýnilegust af þessum framkvæmdum á Vestfjörðum og Norðausturlandi? Niðurskurður á vegafé, það er nú veruleikinn. Að tala því um þetta sem einhverja almenna aðgerð í byggðamálum eru öfugmæli, þetta er akkúrat öfugt. Þetta hefur haft mjög erfið áhrif og þolendur þessa ástands hafa í raun og veru verið aðrir atvinnuvegir landsins og önnur svæði en þau ein sem njóta þenslunnar þar sem hún er og soga hlutina til sín. Það sem skiptir mestu máli að menn hafi á hreinu í sambandi við Kárahnjúkavirkjun er að þetta er ekki faglegt verkefni. Þetta á ekkert skylt við faglega ákvarðanatöku. Þetta er ekki verkefni á viðskiptalegum grunni. Það viðurkenna allir sanngjarnir menn að í þetta hefði aldrei verið ráðist ef þetta hefði átt að gerast á viðskiptalegum grunni. Þetta er mesta ríkisinngrip í atvinnumál Íslands um áratuga- eða aldaskeið, ef ekki nokkru sinni. Ég veit ekki hvort biskuparnir voru svipað áhrifamiklir á miðöldum þegar mest lét hjá þeim en í seinni alda sögu Íslands hefur aldrei verið annað eins inngrip í atvinnumálin og þetta. Þetta var pólitísk ákvörðun, þetta er pólitískt verkefni, það var Halldór Ásgrímsson sem kom með þessa lausn á öllum vanda Austurlands síðsumars 1997 eða 1998. Þegar Norsk Hydro hrökklaðist burtu, hvað gerðist þá? Stjórnvöld fóru og sóttu Alcoa. Finnur Ingólfsson fyrrverandi iðnaðarráðherra var notaður í þann leiðangur. Þegar úrskurður Skipulagsstofnunar hafnaði þessari framkvæmd, hin faglega niðurstaða lá fyrir, hvað gerðist þá? Stjórnvöld sneru honum við með pólitískri valdbeitingu og þau lágu á bráðabirgðaniðurstöðum rammaáætlunar um svipað leyti og Alþingi var hér að fjalla um lög um virkjunarframkvæmdirnar 2002, vegna þess að líka þar kolféll framkvæmdin, var ein af þremur verstu virkjunum sem nefndin skoðaði við hliðina á Jökulsá á Fjöllum og Þjórsárverum. Þetta er veruleikinn. Undirbúningi þessarar stærstu framkvæmdar Íslandssögunnar var stórlega ábótavant. Það hefur komið á daginn. Umhverfismatsgögnunum var safnað á einu sumri. Það þarf ekki mikla þekkingu í vísindum til þess að vita hversu stórgallað slíkt úrtak er, jafnvel þó að tíminn nægði til að draga upplýsingarnar saman. Athugasemdum vísindamanna var stungið undir stól, það liggur fyrir. Það var ekkert gert með þær fyrr en menn stóðu frammi fyrir því í framkvæmdinni sjálfri að þeir höfðu haft mikið til síns máls - þegar í ljós kom að sprungusvæðið var miklu sprungnara, það var tólf metrum dýpra á fast en til stóð. Þá fóru menn að klóra sér í hausnum, þá fóru menn að endurhanna framkvæmdina, endurhanna távegginn, fara í miklar og kostnaðarsamar ráðstafanir til að reyna að bjarga sér inni í sjálfri framkvæmdinni. Jarðvísindamenn eins og Guðmundur heitinn Sigvaldason, Grímur Björnsson og auðvitað þeir Kristján Sæmundsson og Haukur Jóhannsson með sinni skýrslugerð, Haraldur Sigurðsson, þekktasti eldfjallafræðingur Íslands eftir að Sigurð heitinn Þórarinsson leið, og nú síðast Magnús Tumi Guðmundsson, prófessor í jarðfræði. Skiptir þetta engu máli? Eru þetta ekki líka virtir vísindamenn? Það er ágætt að segja að starfslið Landsvirkjunar hafi verið vel valið. Gott og vel, ekki efast ég um það. Og þar eru menn að reyna að vinna samkvæmt bestu getu. En það þýðir ekki að láta eins og önnur sjónarmið hafi ekki komið fram. Framkvæmdin hefur síðan reynst mjög erfið og talandi um kostnaðarsamar framkvæmdir þá segir hæstv. iðnaðarráðherra hér að hún sé enn á áætlun. Hvað þýðir það á mannamáli? Það þýðir að allt sem er tekið frá fyrir ófyrirséðan kostnað er uppurið, 10–20% af framkvæmdakostnaði einstakra liða var tekinn frá vegna mögulegra ófyrirséðra þátta og það er búið. Úr þessu má því ekkert út af bera, þá veltur þetta yfir og framkvæmdin fer að verða dýrari en kostnaðaráætlanirnar í heild sinni gerðu ráð fyrir þrátt fyrir hið ódýra tilboð Impregilo, enda er búið að bæta á annan tug milljarða kr. við umsamdar upphæðir. Umhverfismatsskýrslan reyndist röng, það liggur algerlega fyrir. Hún reyndist röng. Í henni var fullyrt að framkvæmdin væri auðveldari en á daginn hefur komið þannig að það meira að segja fegraði myndina en umhverfismatsskýrslan var samt felld. Fegruð mynd af þessari framkvæmd fékk falleinkunn hjá Skipulagsstofnun. Hvað hefði þá raunsönn mynd gert? Í skýrslunni stendur: „Að mati tæknimanna hentar bergið á stíflustæðum vel sem grunnur fyrir þær. Það sama gildir um stíflur í 2. áfanga Kárahnjúkavirkjunar.“ Hvað hefur komið á daginn? Þessi orð standast ekki. Þau eru öfugmæli, hið gagnstæða hefur komið á daginn og hvergi í heiminum hefur verið reynt að reisa jafnstóra jarðvegsstíflu á virku sprungusvæði í nágrenni við stór eldstöðvakerfi. Það stendur nokkrum línum síðar í skýrslunni að bergið sé yfirleitt vel fallið til gangagerðar. Þarna voru á grundvelli flausturslegra, ónógra rannsókna settar fullyrðingar á blað sem ekki hafa staðist. Þetta er veruleikinn og það á ekkert að reyna að koma sér undan að ræða hann þó að menn gjarnan vilji. Þessi framkvæmd er þannig að af henni verður fyrst og fremst að læra eitt: Hvernig á ekki að gera hlutina. Það á ekki að kasta svona til höndum við stórar og dýrar og afdrifaríkar ákvarðanir, hvorki hvað varðar hinn faglega, tæknilega undirbúning en auðvitað þaðan af síður hinn pólitíska. Aftur og aftur reyndum við að koma þessu máli til þjóðarinnar þannig að hún fengi þó að segja sitt síðasta orð um hvort fara ætti svona með landið eða ekki og lýðræðisást flestra manna hér var nú ekki meiri en svo, því miður, en að þrjár eða fjórar tilraunir okkar til að 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir að flytja þessa skýrslu og að hafa fengist til þess. Það er af sem áður var þegar Framsóknarflokkurinn geystist um og kynnti Kárahnjúkavirkjun sigri hrósandi sem eitthvert geysilegt afrek. Nú er öldin önnur og menn reyna helst að komast hjá því að ræða afleiðingar þessarar virkjunar og líka ávinning þess að hafa reist þessa virkjun. Ég vil aðeins byrja á að fjalla um hver var forsaga þess að farið var af stað með þessa virkjun. En ástandið var þannig, eins og ágætur hv. þingmaður benti á, Birkir Jón Jónsson, að það var hnignun í heilum fjórðungi og það var ekki einungis hnignun í heilum fjórðungi, það var hnignun alls staðar á landsbyggðinni og það er m.a. afleiðing stefnu Framsóknarflokksins en hann hafði þá verið í ríkisstjórn í tæpan áratug. Þetta var bein afleiðing af fiskveiðistefnu stjórnvalda sem stjórnvöld virðast enn þá keyra áfram af fullum krafti og það má sjá alvarlegar afleiðingar af þeirri stefnu enn, t.d. í Grímsey þessa dagana. Á Grundarfirði er nú verið að selja í burtu aflaheimildir þannig að enn þá er eyðileggingarmáttur Framsóknarflokksins að verki. Þetta eru staðreyndir sem fara verður yfir og þetta er ekki nein tilviljun heldur stefna helsta hugmyndafræðings flokksins, Jóns Sigurðssonar, sem nú er orðinn hæstv. byggðamálaráðherra. Hann birti grein um þetta í Borgfirðingabók þar sem hann fjallar ítarlega um framtíð Íslands. Ég vil segja það við Skagfirðinga sem fylgjast með þessari umræðu að formaður Framsóknarflokksins hefur ekki trú á Skagfirðingum. Hann hefur ekki trú á að hægt sé að reisa byggð í Skagafirði. Það kemur fram í grein hæstv. byggðamálaráðherra þar sem hann segir fyrir tveimur árum að það þurfi a.m.k. 10–12 þúsund manns þannig að lífvænlegt sé að búa á stöðunum. Þetta er það ástand sem blasir við. Það er ekki einungis að Framsóknarflokkurinn hafi ráðist á undirstöðuatvinnugrein byggðanna, þ.e. sjávarútveginn, og heldur því áfram enn í dag heldur hefur hann líka flutt opinber störf í miklum mæli frá byggðunum og flutt framkvæmdir þaðan í burtu. Þegar hæstv. fjármálaráðherra var spurður út í þessa stefnu yppti hann bara öxlum en nú virðist hann eitthvað vera að taka við sér ef marka má það að hann virðist vera að flytja til fjármuni rétt fyrir prófkjörsslag Sjálfstæðisflokksins, m.a. í reiðhús og eitt og annað. Þetta er afleiðing stefnu ríkisstjórnarinnar. Það sem átti að gera var að það átti að komast hjá þessari umræðu með því að segjast vera að gera eitthvað. Þá var ráðist í Kárahnjúkavirkjun. Kárahnjúkavirkjun átti að vera bjargvættur Austurlands. En við sem höfum fylgst vel með málum á Austurlandi sjáum hvað hefur verið að gerast þar á þeim svæðum sem ekki hafa notið ávinnings af virkjuninni svo sem Breiðdalsvík. Þar hefur Framsóknarflokkurinn jafnvel komið með opinbert fé og greitt fyrir lokun atvinnufyrirtækja. Framsóknarflokkurinn hefur stutt þá stefnu m.a. á Stöðvarfirði að loka frystihúsinu þar. Þetta er alveg með ólíkindum. Maður furðar sig á því að menn skuli halda áfram og stilla fólki víða á landsbyggðinni svona upp við vegg: Ef þið viljið ekki álver eða virkjun þá fáið þið ekki neitt. Þannig er dæmið sett upp. En við búum við það að búið er að reisa virkjunina við Kárahnjúka og það þarf að ná sátt um þessa virkjun. Hver er leiðin til þess? Það er ekki leið Framsóknarflokksins með orðagjálfri og skrúðmælgi sem hefur verið líkt við „candy floss“ sem streymir úr barka hæstv. iðnaðarráðherra heldur þarf að veita alvöruupplýsingar. Það þarf að segja fólki hver ávinningurinn er af þessu. Veita þarf almennar upplýsingar um hvert rafmagnsverðið er. Hvað erum við að fá fyrir þessa virkjun? Það er leyndarmál, það fær enginn að vita. En það sem við höfum séð sem höfum fylgst náið með rafmagnsverðinu, m.a. hjá fólki sem er að sýna okkur rafmagnsreikninga í Norðausturkjördæmi og Norðvesturkjördæmi, er að rafmagnsreikningurinn á venjulegu bændabýli hefur jafnvel tvöfaldast en þegar taka á saman skýrslu um þetta virðist allt vera í felum. Nú höfum við í stjórnarandstöðunni reynt að létta leynd af því hvað rafmagnsverðið hefur í raun hækkað og það er ekki hægt að bera fyrir sig, frú forseti, að það sé eitthvert viðskiptaleyndarmál. Rafmagn til stóriðjunnar er selt á föstu verði og að tala um einhverja viðskiptaleynd er af og frá og á ekki við. Fyrsta leiðin til að ná sátt um málið er því að aflétta allri leynd. Í öðru lagi þarf að aflétta leyndinni af því hvað umrætt mannvirki hefur farið fram úr kostnaðaráætlun. Þegar spurt er er alltaf sagt: Ja, þetta er innan áætlana. Innan hvaða áætlana? Er verið að tala um tilboð Impregilo eða er verið að tala um kostnaðaráætlun Landsvirkjunar? Það þarf að fá þetta á hreint ef menn vilja sátt um málið en ef menn vilja liggja undir ámæli, eins og mér sýnist hæstv. iðnaðarráðherra vilja gera, um að þessi framkvæmd standi mögulega ekki undir sér, þá er það ekki góð leið hvorki fyrir Framsóknarflokkinn né þá sem vilja ná raunverulegri sátt um þetta verk. Einnig hefur verið fáheyrt að fylgjast með svörum og málflutningi fráfarandi iðnaðarráðherra í þessu máli, Valgerðar Sverrisdóttur. Þegar hún hefur verið spurð, m.a. í skriflegri fyrirspurn frá mér í þinginu, um gang mannvirkjanna þar fyrir austan, þá fást engin svör, bara eitthvert píp á blaði sem er varla pappírsins virði. Mér finnst að sá hæstv. iðnaðarráðherra sem nú situr ætti að fara yfir verk fráfarandi iðnaðarráðherra og bæta um betur, veita fólkinu í landinu raunverulegar upplýsingar. Eins finnst mér grátlegt að horfa upp á fólk eins og hv. þm. Halldór Blöndal koma hér og tala um og láta að því liggja að maðurinn sem beitti sér fyrir því að farið yrði í nánari rannsóknir sem reyndar kom í ljós að veitti ekkert af, Grímur Björnsson, sem lagði sig fram um það og hefur örugglega goldið fyrir að einhverju leyti hvað varðar starf sitt, hafi ekki gert skyldu sína og sent þessa pappíra í vitlausar áttir. En vel að merkja, umrætt skjal var merkt sem trúnaðarmál og ekki nóg með það, það virtist vera svo mikill trúnaður um málið að fráfarandi hæstv. iðnaðarráðherra virtist ekki hafa séð þetta mikla trúnaðarskjal en samt sem áður tjáði hún sig um efni þess, þegar það barst í tal, um að ekkert nýtt hefði komið fram í þessu trúnaðarskjali sem hún hafði aldrei séð. Svona hefur umræða Framsóknarflokksins verið. Framsóknarflokkurinn er náttúrlega orðinn gríðarlega þreytt afl sem þarf að fara frá. Sérstaklega er það mikilvægt fyrir byggðir landsins. Ég ætla að ljúka þessari ræðu með því að segja að það er ekki heldur hægt að tala niður til fólks eins og stjórnarmeirihlutinn gerði með því að segja að viðkomandi maður, Grímur Björnsson, hafi ekki veitt þessar upplýsingar réttum aðilum, sérstaklega í ljósi þess að einn valdamesti maður landsins fordæmdi mann, litla Landssímamanninn, gott ef það var bara ekki úr þessum ræðustól, fyrir það að veita upplýsingar, réttar upplýsingar sem urðu til þess að einn af vildarvinum Sjálfstæðisflokksins þurfti að taka pokann sinn í Landssímamálinu. Við verðum að gæta sanngirni. Að lokum vil ég minna framsóknarmenn á að veita réttar upplýsingar og forðast ekki umræðuna. Það er lykillinn að því að sátt náist um þessi mál. Það er ekki heldur hægt að halda áfram hernaði gegn landsbyggðinni, sjávarbyggðunum umhverfis landið, og lofa síðan álverum og einhverri stóriðju sem bót fyrir þau hryðjuverk sem flokkurinn hefur framið í byggðum landsins.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa umræðu sem hefur að langmestu leyti verið mjög gagnleg fyrir utan nokkur stóryrði sem fallið hafa og að fulltrúi Frjálslyndra tyggur upp misskilning og rangtúlkanir á grein sem ég skrifaði fyrir nokkru sem ég fæst ekki mikið um. Við þurfum að skilja og skynja nýtingu og vernd auðlinda og orkulinda í sama hugtaki. Þetta kemur vel fram í nýlegu nefndaráliti auðlindanefndar sem einmitt var borið fram í umræðunni áðan og ég vil ítreka það sem ég hef áður sagt um að þakka þeirri nefnd ágæt störf. Það kemur reyndar fram í nefndarálitinu að gert er ráð fyrir þeim möguleika á þeim árum sem fram undan eru að Alþingi og ríkisstjórn þurfi að taka sérstakar ákvarðanir. Það er í öðrum hluta, 3. tölulið, sem ástæða er að nefna vegna þess að það var borið í tal í umræðunni. Upplýsingar staðfesta að framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun eru vönduð framkvæmd samkvæmt þeim skilmálum og skilyrðum sem sett hafa verið. Undirbúningur hefur verið rækilegur og unnar hafa verið vandaðar rannsóknir samhliða framkvæmdum eins og ævinlega var vitað að gera yrði og gera þyrfti og viðbrögð hafa verið mjög vönduð og til fyrirmyndar. Framkvæmdir hafa gengið í eðlilegu samhengi við þær áætlanir sem gerðar höfðu verið um kostnað, tímasetningar og aðra þætti. Við þessar framkvæmdir hefur verið fylgt og er fylgt viðmiðum um umhverfisáhrif samkvæmt þeim 19 skilmálum sem settir voru. Sama má segja um áhrif á atvinnumál, áhrif á byggðaþróun og mat um hagkvæmni og arðsemi. Og vegna þess að það var nefnt í umræðunni líka, þá er rétt að það komi fram að það er óskynsamlegt að vera með eitt almennt viðmið um stærð fyrirtækja. Stærð fyrirtækja og umsvif verður auðvitað að ákvarða í hverju atviki fyrir sig. Allt bendir til þess að þessar framkvæmdir muni skapa miklar tekjur, þar á meðal gjaldeyristekjur, stöðugt og fjölbreytt og kröftugt atvinnulíf og verði þjóðinni til heilla og hagsbóta um langa framtíð.

Ég vil vekja athygli hv. alþingismanna á því að forseti norska þingsins, Thorbjørn Jagland, er staddur á þingpöllum. Forsetinn er staddur hér á landi í boði Alþingis. Ég vil fyrir hönd Alþingis bjóða forseta norska þingsins velkominn í Alþingishúsið og vænti þess að för hans til Íslands verði til þess að styrkja enn frekar þau góðu tengsl sem eru milli Alþingis og Stórþingsins. Alþingi vottar forseta norska þingsins og norsku þjóðinni vináttu og virðingu. Ég bið hv. alþingismenn að taka undir orð mín með því að rísa úr sætum. - 
            

Hæstv. forseti. Vímuefnabölið er eitt stærsta og þjóðfélagslega dýrasta vandamál sem við eigum við að glíma á Íslandi. Varla er nokkur einasta fjölskylda til í landinu sem hefur ekki orðið fyrir því að eiturlyf eða áfengissýki hafi valdið miklum félagslegum vandamálum sem bitna harkalega á lífi neytendanna sjálfra eða aðstandenda þeirra. Félagslegu vandamálin sem fylgja fíkniefnaneyslu og áfengissýki eru þess eðlis að huga þarf að þeim frekar en nú er gert. Því spyr ég hæstv. félagsmálaráðherra: Með hvaða hætti hyggur hann og ráðuneyti hans á aukin viðbrögð í þessum málum? Okkur er öllum ljóst að sá félagslegi vandi sem fylgir misnotkun fíkniefna og áfengis hverfur ekki úr þjóðfélagi okkar næstu áratugi. Þrátt fyrir mjög merkilegt og ágætt starf samtaka eins og SÁÁ og fleiri í áratugi að forvarna- og meðferðarmálum vex þörfin. Og þrátt fyrir að við setjum fjármuni í forvarnir og meðferð, sem varið er af opinberu fé, er ljóst að vandinn sem snýr að meðferð sjúkra neytenda vímuefna er ekki að dragast saman. Líkur eru á því að neyslan aukist og meðferðarvandinn samfara því fari vaxandi. Dómsmálaráðuneytið fer með mál sem snúa að smyglleiðum ólöglegra fíkniefna, afbrotum, refsingum og fangelsismálum. Fangelsisvistun fíkniefnaneytenda getur líka orðið mikið félagslegt vandamál og er vissulega áhugavert að skoða önnur meðferðarúrræði samfara vistun sem falla betur að þeim markmiðum að gera viðkomandi neytanda fíkniefna eða áfengis á ný heilbrigðan þjóðfélagsþegn. Slík breyting í vistunar- og meðferðarmálum kallar á sameiginlega stefnumótun og aðkomu félagsmálaráðuneytisins að þeim úrræðum sem snúa að neytandanum sem dæmdur var, fjölskyldu hans og vinum. Hvernig lítur hæstv. ráðherra félagsmála til þess að ráðuneyti hans komi að þessari hlið félagslegra vandamála og er sú vinna e.t.v. hafin? Ég vil í þessu sambandi lýsa þeirri skoðun minni að mjög stórar einingar fangelsa þar sem öll mismunandi vistunar- og meðferðarúrræði eru til staðar eru ekki heppilegasta lausnin til framtíðar. Ég tel að minni einingar og fjölskylduvænni leiðir á félagslegu sviði skili betri og varanlegri árangri til endurbata einstaklinga en nú er. Þess vegna eru stofnanir víða um land sem ekki væru of stórar, t.d. í átt við stærð Kvíabryggju, betri og fjölskylduvænni kostur. Hvaða afstöðu hefur hæstv. ráðherra til þessara sjónarmiða um stærð, gerð og fjölda úrræða á mismunandi stofnunum? Heilbrigðisráðuneytið kemur einna mest að ákvörðunum í meðferðarmálum á sjúkrastofnunum sem takast á við vímuefnavandann og að forvörnum samfara þeim málum. Samkvæmt skýrslu um þjónustu fyrir áfengis- og vímuefnaneytendur, sem heilbrigðisráðherra lagði fram á Alþingi, var m.a. fjallað um forvarnir og fjölskylduþjónustu. Ýmsar ábendingar og tillögur voru í skýrslunni sem birtist í mars 2005. Í henni segir, með leyfi forseta: „Bent er á að lagasetning, fjármögnun, árangursmat og gæðakröfur þarfnist endurskoðunar. Þá sé of mikil áhersla lögð á innlagnir á stofnanir, en of lítil að sama skapi á vægari meðferðarúrræði, heilsugæslu og göngudeildarþjónustu, svo dæmi séu tekin.“ Í skýrslunni segir einnig, með leyfi forseta: „Mestu skiptir að skýrslan, hugmyndirnar og umræðurnar um málefnið verði til þess að skapa forsendur til að ná á Alþingi sem víðtækastri sátt um stefnumótun í málaflokknum.“ Og áfram segir, með leyfi forseta: „Lagt er til að samstarfsnefnd á vegum heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis annars vegar og félagsmálaráðuneytis hins vegar endurskoði lög sem varða þjónustu fyrir áfengis- og vímuefnaneytendur og leggi til breytingar. ... Lagt er til að fjárveitingar til áfengis- og vímuefnameðferðar verði bundnar við málaflokkinn en ekki stofnanir.“ Varðandi þjónustu um allt land segir í lokamálsgrein, með leyfi forseta: „Einnig kæmi til greina að kanna grundvöll fyrir heimaþjónustu við afeitrun og stofnun lítilla meðferðarheimila í landshlutum þar sem fólki gæfist tækifæri til að ljúka meðferð í heimabyggð sinni. Kanna mætti möguleika á að auka og efla þjónustu á vegum sveitarfélaga á slíkum heimilum.“ Um forvarnir og fjölskylduþjónustu segir: „Lagt er til að heilsugæslan verði efld.“ Þarna er vikið að ýmsu áhugaverðu sem e.t.v. gæti horft til betri vegar. Mér er hins vegar ekki kunnugt um eftirfylgni heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins í þessum málum. Á vef heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins fann ég mikið af fræðsluefni en ekki nýja stefnumótun. Ég man það hins vegar frá sl. sumri að hæstv. félagsmálaráðherra sendi frá sér frétt um að hann legði ríka áherslu á forvarnir. Í þeirri frétt sagði að ríkisstjórnin hefði falið félagsmálaráðherra að leiða samstarf þeirra sem starfa að forvörnum og móta heildstæða stefnu í málaflokknum. Lokaspurning mín er því: Hvað líður verkinu og hvaða afstöðu hefur ráðherra til þeirra viðhorfa sem ég hef rætt?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni, fyrir að taka þetta mikilvæga mál hér til umræðu. Þau mál sem við ræðum hér í dag eiga sér margar hliðar og snertifletir við stjórnvöld eru margir. Félagsmálaráðuneytið fer með málefni barna og unglinga, fjölskyldumál og fleiri málaflokka sem málið varða. Það má þó segja að það sem snýr að félagsmálaráðuneytinu séu fyrst og fremst forvarnir og meðferð fyrir þau börn og ungmenni innan 18 ára aldurs sem hafa leiðst út í óreglu með neyslu og því sem því miður oft tilheyrir. Á þeirri forsendu að félagsmálaráðuneytið fer með þessa málaflokka ákvað ég fljótlega eftir að ég tók við embætti félagsmálaráðherra að taka frumkvæði er varðar stefnumótun í forvarnamálum. Ég hef átt fjölmarga fundi með ýmsum aðilum sem hafa á einhvern hátt komið að þessum málum og ekki síst vegna þeirra upplýsinga sem þar komu fram var þessi ákvörðun tekin. Auk þess kemur fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta: „Að markvisst verði unnið í baráttunni gegn fíkniefnavandanum. Mótuð verði heildstæð forvarnastefna í samvinnu við lögreglu, skólayfirvöld, íþróttafélög og foreldra. Hafnað er hvers kyns eftirgjöf gagnvart fíkniefnum, innflutningi þeirra, dreifingu og notkun. Meðferðarúrræðum verði fjölgað og rík áhersla lögð á forvarnir.“ Þann 18. júlí sl. lagði ég fram minnisblað um málið á fundi ríkisstjórnarinnar og samþykkti hún að fela félagsmálaráðuneytinu að leiða samstarf þeirra sem starfa að forvörnum og móta heildstæða forvarnastefnu er byggi á samræmdum leiðum í þágu forvarna og markvissri nýtingu þeirra fjármuna sem þegar er veitt í verkefni á þessu sviði. Ég hef þegar skipað fimm manna stýrihóp til þess að leiða verkefnið undir forustu Ingibjargar Pálmadóttur, fyrrv. heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, en sú heiðurskona beitti sér mjög fyrir forvörnum í ráðherratíð sinni. Í hópnum eru auk hennar og fulltrúa félagsmálaráðuneytisins, fulltrúar heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis, dóms- og kirkjumálaráðuneytis og menntamálaráðuneytis. Hópurinn hefur þegar fundað með fjölmörgum aðilum sem þekkja fíkniefnavandann og forvarnastarf af eigin raun, einkaaðilum, félagasamtökum og opinberum aðilum. Stýrihópurinn mun skila mér tillögu að heildstæðri forvarnastefnu og er unnið að því markmiði að sú tillaga verði kynnt ríkisstjórn eigi síðar en á fullveldisdaginn 1. desember nk. Þar fyrir utan hef ég beitt mér í ræðu og riti í umræðu um þessi mál og margir komu í lið með okkur í félagsmálaráðuneytinu í herferð sem við fórum í fyrir síðustu verslunarmannahelgi. Ég fann greinilega mikinn samhug og eindreginn vilja til þess að samhæfa kraftana betur en gert hefur verið. Kallaðir voru saman auk fulltrúa ráðuneyta fulltrúar opinberra stofnana, félagasamtaka og fyrirtækja. Eins og fyrr segir hefur stýrihópurinn, sem starfar undir forustu Ingibjargar Pálmadóttur, þegar komið saman og á fyrsta fundi hans voru kallaðir til ýmsir aðilar sem láta sig forvarnamál varða og var farið yfir hugsanlegar aðgerðir. Stýrihópurinn vinnur m.a. að því að móta 1., 2. og 3. stigs forvarnir en þær eru í fyrsta lagi aðgerðir sem miða að samfélaginu í heild sinni, almennri fræðslu til barna og foreldra, í öðru lagi að leita uppi áhættuhópa og í þriðja lagi að veita þeim sem hafa ánetjast vímuefnum viðeigandi hjálp og stuðning. Ráðuneyti, opinberar stofnanir og sveitarfélög hafa með beinum og óbeinum hætti komið að margvíslegum forvarnaverkefnum, m.a. í samstarfi við frjáls félagasamtök. Slíkt starf hefur einnig verið unnið á vettvangi ráðuneytis heilbrigðismála, menntamála, dómsmála og félagsmála og stofnana þeirra auk forsætisráðuneytisins. Þá hafa fjölmörg félagasamtök unnið ómetanlegt starf á þessu sviði í langan tíma. Árlega rennur umtalsvert fé til forvarna, m.a. með beinum greiðslum úr ríkissjóði og sem hlutfall af áfengisgjaldi. Mikilvægt er að upplýsingar sem veita yfirsýn yfir starf allra sem koma að forvörnum og fjárveitingar til verkefna liggi fyrir þannig að löggjafinn og samfélagið í heild hafi á hverjum tíma af þeim glögga mynd og að fjárveitingar grundvallist á heildstæðri stefnumótun. Hæstv. forseti. Sumt af því sem frummælandi beindi til mín heyrir undir önnur ráðuneyti og því get ég því miður ekki svarað nákvæmlega öllu sem fram kom í hans máli. Hins vegar vil ég taka fram að í félagsmálaráðuneytinu hefur um nokkurt skeið verið unnið með hugmyndir um samþætta fjölskyldustefnu í þeim málaflokkum sem heyra undir félagsmálaráðuneytið. Ég geri ráð fyrir að meginstoðir þeirrar vinnu verði kynntar eftir áramótin. En eins og ég hef þegar sagt og vil endurtaka að lokum ákvað ég að eiga frumkvæði að því að mótuð verði heildstæð forvarnastefna á þeirri forsendu að félagsmálaráðuneytið fer með málefni barna og unglinga ásamt fjölskyldumálum. Að því verkefni verða leiddir sem allra flestir sem málið varðar og vænti ég mikils af því samstarfi. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta hér. Það eru verkin sem skipta máli og við skulum sjá hvað setur. Ég fullyrði að það er ýmislegt að gerast í þessum málum og margt í gangi sem snýr að forvörnum. Í þeim efnum megum við aldrei slaka á, heldur frekar herða róðurinn með markvissum hætti. Ég vil undirstrika það mjög ákveðið að ég lít ekki á að sú vinna sem ég hef ýtt úr vör í félagsmálaráðuneytinu sé átak í forvörnum. Forvarnir eru langtímaverkefni sem má líkja við langhlaup og í því verður samfélagið allt að vera virkur þátttakandi og halda vöku sinni. Í þessum málum er mikið í húfi.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni fyrir að taka upp þessa umræðu. Það er mjög gott að fylgja eftir þeirri samræðu sem hefur verið úti í samfélaginu. Við þurfum að hafa heildarsýn í málaflokknum að leiðarljósi í þeirri tiltekt og stefnumótun sem er nú að fara fram. Margt hefur verið rætt í þinginu um þessi mál, hvort sem það er lyfjaneysla í framhaldsskólum eða í fangelsum, meðferðarúrræði eða forvarnir. Ég vil leggja áherslu á unga fólkið og foreldrana í þessu stutta innleggi hér. Það sem er mikilvægast að hafa í huga er að forvarnir eru og verða lykilatriði í þessum málaflokki. Við þurfum að byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í og það er einungis gert með öflugu samstarfi foreldra, skóla, sveitarfélaga og þeirra sem að málinu koma eins og ráðuneyta. Styrking á foreldrastarfi er nauðsynleg eins og t.d. með Vímulausri æsku, að þau geti verið styrkur bakhjarl bæði í forvörnum, fræðslu og stuðningi við ungmenni og fjölskyldur þeirra í vanda. Þangað leitar fjöldi foreldra á hverjum einasta degi og hægt er að grípa inn í þau mál sem þar verða áður en þau verða mjög stór. Þar fá ungmenni stuðning og styrkingu og það sama á við um foreldrana. Við þekkjum öll hér Saman-hópinn og hann er mjög gott dæmi um hvernig við getum lagt áherslu á skýrar siðferðisreglur og mörk gagnvart börnunum okkar. Við þurfum að styrkja enn frekar foreldra í sínu mikilvæga hlutverki. Foreldrar verða að læra að segja nei börnum til góðs. Og rannsóknir hafa sýnt að því meiri samvera sem er milli foreldra og ungmenna, þá drögum við úr líkum á því að þau neyti vímuefna. Við verðum að huga að tengslum vímuefnaneyslu og ýmiss konar hegðunarvanda eins og ofvirkni og athyglisbrests og skoða þar og meta hvort þessum krökkum er hættara en öðrum við að leiðast út í neyslu. Talsvert hefur verið hugað að þessu en við verðum að gera enn betur til þess að geta fylgt þeim krökkum eftir. Virðulegur forseti. Það hefur orðið mikil hugarfarsbreyting hjá foreldrum vegna áfengisneyslu ungs fólks. Foreldrar kaupa ekki lengur brennivín ofan í börnin sín, nú skilja flestir að því lengur sem ungmennum er haldið frá víni þeim mun betur mun þeim farnast.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mikilvæga samfélagslega mál til umfjöllunar. Því miður þekkjum við öll dæmi um hvaða áhrif þessi vandi getur haft og við verðum að taka á málunum af fullri alvöru. Þetta er vandi sem fólk á öllum aldri og úr öllum þjóðfélagshópum glímir við. Ég fagna því að verið sé að vinna að þessum málum nú á vegum félagsmálaráðherra og að allir sem áhrif geta haft og þekkingu hafa séu leiddir að einu og sama borði. Það er ljóst að margt getur haft áhrif og unnið gegn þeim vágesti sem vímuefnaneysla er og afleiðingar hennar. Þetta er eitt af þeim atriðum sem tekið var fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að vinna ætti að og það er verið að gera á skynsamlegan hátt með því að horfa til framtíðar. Hér megum við ekki tjalda til einnar nætur. Hér nægir ekki að grípa til átaks. Við verðum að leita allra leiða til að vinna á öllum sviðum með öllum þeim verkfærum sem tiltæk eru á hverjum tíma. Það er aldrei of oft bent á þá staðreynd sem rannsóknir sýna að góð tengsl við fjölskyldu og iðkun íþrótta eða annarra tómstunda geta skipt sköpum. Þar getum við öll haft áhrif og margir lagt hönd á plóg. Það er afar mikilvægt að foreldrar hafi sterk tengsl við unglingana sína og veiti þeim bæði aga og stuðning. Slíkt skiptir verulegu máli sem forvörn gegn vímuefnaneyslu. Takist okkur að halda þeim frá neyslu í lengstu lög eru líkur á því að þeir geti orðið góðir samfélagsþegnar í framtíðinni. Hvað er mikilvægara en það? Ekkert, leyfi ég mér að fullyrða, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka frummælanda, Guðjóni Arnari Kristjánssyni, fyrir að taka málið hér upp. Neysla vímuefna hefur aukist ár frá ári, bæði áfengis og sterkari efna. Neysluvenjur á áfengum drykkjum hafa breyst og að mörgu leyti til batnaðar, en það má vera hverjum manni áhyggjuefni hve innflutningur eykst mikið og hve hratt neyslan eykst að meðaltali á mann. Við verðum fyrst og fremst að viðurkenna að vímuefnavandinn eykst ár frá ári og þeirri þróun verður ekki snúið við nema með samhentu átaki allra landsmanna. Þá liggur ábyrgðin einnig hjá hinu háa Alþingi, í þeim ramma sem það setur, m.a. með markaðssetningu á áfengi, refsilöggjöf og síðast en ekki síst þeirri fjölskyldustefnu sem hér er mótuð á hverjum tíma. Því er stórundarlegt, hæstv. forseti, að við slíkar aðstæður liggi frammi tillaga þess efnis að koma léttvíni og bjór inn í matvöruverslanir. Aðgengi hefur í sjálfu sér mikið forvarnagildi. En neysla ólöglegra vímuefna hefur einnig stóraukist. Inn á markaðinn eru kominn hörðustu og hættulegustu fíkniefni. Smygl á ólöglegum vímuefnum væri ekki í þeim mæli sem allt bendir til að sé hér á landi í dag ef ekki væri markaður eða að glæpasamtök teldu Ísland ekki vera vænlegan framtíðarmarkað. Hvað er til ráða? Það þarf að mynda samræmda vímuefnavarnastefnu og tryggja fjármagn til þeirra stofnana og félagasamtaka sem málið varðar. Það þarf að mynda hér ábyrga fjölskyldustefnu og viðhalda kröftugu forvarnastarfi í skólum, m.a. með lífsleikninámi. Það þarf hert eftirlit tollgæslu, eins og t.d. eftirlit tollgæslunnar á Seyðisfirði. Það þarf að koma þeim skilaboðum til erlendra glæpahringa að Ísland 

Frú forseti. Við ræðum vanda sem snertir nánast hverja fjölskyldu í landinu. Við í Frjálslynda flokknum höfum oft velt því fyrir okkur hvað sé til ráða. Við höfum komist að því að ekki er til nein patentlausn sem ráða mun bót á vandanum, og við höfnum leiðum þar sem auglýsingaskrumi er beitt, svo sem eins og „Fíkniefnalaust Ísland árið 2000“, heldur er mjög mikilvægt að breyta viðhorfum til þessa vanda. Ég get tekið undir með Þórarni Tyrfingssyni að það eigi að líta á notkun á þessum efnum eins og sjúkdómseinkenni, það eigi að ráðast á þennan vanda með faraldsfræðilegum aðferðum og ræða um fíkla eins og þeir séu sjúkir og eigi bágt. Það á ekki einungis að leysa hann með því að koma í veg fyrir að sýkin berist til landsins með markvissum aðgerðum af hálfu lögreglu og tollvarða heldur þarf að bólusetja ungmenni landsins með markvissum aðgerðum. Við eigum að vanda okkur þegar við tölum um þennan vanda. Við eigum að varast að tala um hörð efni, harðari heim fíkniefna, handrukkanir, stórfelldan gróða af fíkniefnaviðskiptum og skipulagðar glæpaklíkur. Við eigum að forðast það í lengstu lög. Með því að tala um þessi mál með slíkum hætti getum við verið að senda ungmennum röng skilaboð, skilaboð um að það geti verið spennandi að tengjast þessum afkima mannlífsins. Einhverjum getur jafnvel þótt það vera töff að tengjast hörðum heimi en sjaldnast þykir krökkum töff að tengjast heilsuleysi, peningaleysi, atvinnuleysi eða því að flosna upp úr námi. Þess vegna skiptir mjög miklu máli að senda rétt skilaboð út í samfélagið og tala um þessa hluti eins og þeir eru í raun og veru.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með öðrum þingmönnum og þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu í dag og sömuleiðis félagsmálaráðherra fyrir ræðu hans og það frumkvæði sem hann sýnir í þessu máli. Ég vil draga sérstaklega fram mikilvægi fjölskyldunnar í þessari umræðu um vímuefnavandann, hvernig við getum styrkt stöðu hennar, hvað við höfum gert vel og hvað við þurfum að gera betur. Við vitum öll að lífskjör og aðstæður hafa tekið stakkaskiptum til hins betra undanfarna áratugi en hefur velmegun og tækniþróun fært okkur óæskilega hluti sem við verðum að beita nýjum vinnubrögðum gegn? Íslenskar rannsóknir hafa leitt í ljós að samvera með foreldrum getur oft skipt sköpum. Nauðsynlegt er því að ná athygli foreldra. Rannsóknir sýna einnig að þar sem gott tengslanet er á milli foreldra er vímuefnaneysla barna minni. Í slíkum tilvikum hafa allir ávinning, einnig þeir sem ekki eiga foreldra í tengslanetinu. Samstarf skóla og foreldra er mikilvægt svo og samstarf íþróttafélaga og annarra. Forvarnir og eftirfylgni eru á vegum sveitarfélaganna og hefur m.a. Reykjavíkurborg sett sér forvarnastefnu sem ég tel til mikillar fyrirmyndar og tel ég að önnur sveitarfélög þurfi að gera slíkt hið sama. Það er einnig sveitarfélaganna að sjá um eftirfylgnina þegar börn og ungmenni koma úr meðferð með það að markmiði að auðvelda þeim endurkomu út í samfélagið. Að mínu mati felst besta forvörnin í góðu og gefandi uppeldi. Það eru foreldrarnir sem bera ábyrgð á uppeldi barna sinna. Ég tel mjög mikilvægt að foreldrar séu meðvitaðir um þær hættur sem leynast víða og allt það áreiti sem dynur á börnum og unglingum í dag. Þannig geta þeir unnið markvisst forvarnastarf með börnum sínum. Foreldrarnir eru afar mikilvægir í forvörnum og við þurfum þess vegna að styðja þá í uppeldishlutverki sínu. Í raun þarf allt samfélagið að taka höndum saman og vinna markvisst að útrýmingu þessa vágests sem farið hefur svo illa með margar fjölskyldur.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni fyrir að hefja þessa utandagskrárumræðu um fíkniefnavandann. Það er í sjálfu sér engin nýlunda að það komi í hlut stjórnarandstöðuþingmanna að vekja athygli á mikilvægum málum. Á ráðstefnu um forvarnir sem forseti Íslands og íþróttahreyfingin hélt í síðasta mánuði kom fram að framleiðsla fíkniefna sé starfrækt hér á landi og að stutt sé í að sú framleiðsla fullnægi þörfinni á Íslandi. Ég velti því fyrir mér, frú forseti, hvort félagsmálaráðherra sé kunnugt um þessar staðreyndir. Gerir ráðherra sér grein fyrir því að fleiri deyja í dag af slysum, vímuefnum og sjálfsvígum en í stóru sjúkdómsfaröldrunum hér áður fyrr? Ég held jafnframt að ágangur fíkniefnasala gagnvart unglingunum okkar sé orðinn það mikill að það þurfi hreinlega að vera með fíkniefnahunda á skólaböllum. Ég ráðlegg hæstv. félagsmálaráðherra að skoða þann möguleika. Í fjárlagafrumvarpinu sem er leiðandi fyrir ríkisstjórnina um hvað þeir ætla sér að gera á næsta ári, og jafnframt leiðandi fyrir stjórnarflokkana og þar af leiðandi alla stjórnarþingmenn, er því miður hvergi að finna vísbendingar um að ríkisstjórnin ætli sér að veita aukið fé til forvarnamála. Æskulýðsmál fá ekki stóran sess og það sem verra er, frú forseti, það er lækkun á framlögum til æskulýðsmála í frumvarpinu, framlögum til Ungmennafélags Íslands, Bandalags íslenskra skáta, Landssambands KFUM og KFUK, Æskulýðsráðs, Æskulýðsmiðstöðvar og jafnframt til íþróttahreyfingarinnar, Íþróttasambandsins, Íþróttasjóðs o.s.frv. Samkvæmt þessum fjárlögum er stefna ríkisstjórnarinnar að skera niður framlög til forvarnamála. Það dugar ekki að funda og semja stefnu ef hvorki athafnir né fjármagn fylgir, hæstv. ráðherra.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á að taka undir með þeim sem hafa stigið hér í ræðustólinn og fagna því að þessi umræða um fíkniefnavandann eigi sér stað og þakka hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni fyrir að vekja athygli á honum. Fíkniefnavandinn er auðvitað staðreynd og þessi vandi stækkar sífellt að því er virðist. Það grípur mann náttúrlega ákveðinn óhugur þegar maður les það í fréttum að sölumenn fíkniefna séu farnir að beina spjótum sínum að æ yngri neytendum. Það er ekki langt síðan fréttir bárust af því að 11 eða 12 ára börn væru að kaupa fíkniefni af fíkniefnasölum sem sýnir okkur að þessum mönnum er ekkert heilagt og það er engu eirt í þessum efnum. Hér er á ferðinni miskunnarlaus og skipulögð glæpastarfsemi sem þarf að bregðast gegn. Ég held að í sjálfu sér sé kannski ekkert eitt úrræði sem virkar í baráttunni gegn fíkniefnavandanum. En menn verða að horfast í augu við það að við þurfum að efla löggæslu, við þurfum að efla heimildir tollgæslunnar og lögreglunnar til að bregðast við auknum innflutningi á fíkniefnum. Það þarf líka að vekja fjölskyldurnar í landinu til umhugsunar um þennan vanda og auka forvarnir, ekki bara fyrir börn heldur líka fyrir aðstandendur þeirra. Ég held að við getum notað menntakerfið með öflugri hætti en nú er gert. Ég man að þegar ég var í skóla, og það er ekki svo langt síðan, hafði það áhrif á mann þegar maður sá með eigin augum hverjar afleiðingar fíkniefnaneyslu voru á andlegt, líkamlegt og félagslegt atgervi þeirra sem leiddust út í slíka neyslu. Ég held að það sé besti skólinn sem krakkar geta fengið í þessum málum.

Frú forseti. Ég tek undir það með öðrum hér að þessi umræða er þörf og þó lengri væri. Það er að sjálfsögðu rétt og skylt að ræða stöðu meðferðarstofnana, ræða úrræði í sambandi við afeitrunar-, meðferðar- og eftirmeðferðarmál vegna þeirra sem eru orðnir háðir fíkniefnum og þá björgun mannslífa sem þar á sér stað. Þar má búa betur að hlutunum og ekki síst flaggskipinu SÁÁ. Fíkniefnaheimurinn er greinilega orðinn harðari, veltan hefur aukist og vopn eru orðin staðreynd þar sem menn eru að passa upp á illa fenginn gróða af ólöglegri starfsemi. Langvænlegustu aðgerðirnar og þær sem við þurfum í raun og veru að setja miklu meiri kraft í eru þær sem lúta að því að koma í veg fyrir að eftirspurnin myndist, því það verða alltaf einhverjir til þess annars vegar að búa hana til og hins vegar að fullnægja henni. Þá erum við komin að forvörnunum og því hvað verið er að gera til að reyna að hindra það að þessi markaður myndist. Þar held ég að allt samfélagið verði að taka höndum saman, fjölskyldurnar, skólarnir og sveitarfélögin, sem kannski hafa verið fullóvirk í þessu starfi á köflum hingað til, og að sjálfsögðu ríkisstjórn og Alþingi sem fjárveitingavald, og í raun og veru allir ábyrgir aðilar, þar með talið t.d. verslunin sem reynir að brjóta niður bann við áfengisauglýsingum. Það er ekki siðferðilega ábyrg afstaða og ekki mikil þátttaka í almennri baráttu þjóðfélagsins í þessum málum þegar slíkir hlutir eru að gerast. Ég hef flutt á Alþingi endurtekið tillögu um eflingu þess sem ég kalla félagslegt forvarnastarf. Staðreyndin er sú að fyrir utan aukna samveru fjölskyldu þá er vænlegasta leiðin að ungt fólk hafi aðgang að hollu og uppbyggilegu tómstunda- og afþreyingarstarfi en slíkt starf í landinu er að mestu leyti rekið í sjálfboðavinnu og þar eru menn að kikna undan m.a. erfiðleikum við að ná endum saman í rekstri þannig að með tiltölulega litlum fjármunum mætti örva slíka starfsemi geysilega og það mundi hafa góða hluti í för með sér, frú forseti.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þingmönnum fyrir þátttöku í þessari umræðu og hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann gaf sem mér fundust að vísu ekki fullnægjandi vegna þess að ég spurði hæstv. ráðherra: Hvaða afstöðu hefur ráðherrann til þeirra viðhorfa sem ég hef rætt? Ég var ekkert sérstaklega að spyrja hvort hann hefði tillögur í dómsmálum eða tillögur í heilbrigðismálum heldur um afstöðu hans til þess verkefnis sem honum hefur verið falið af ríkisstjórninni, þ.e. að leiða þetta verk. Þess vegna fannst mér forvitnilegt að heyra viðhorf hans sem mér fundust ekki koma nægilega fram í svari hans þó að ég geti tekið undir mjög margt sem hæstv. ráðherra sagði varðandi stefnumótun og að vissulega eru forvarnir langtímaverkefni, hæstv. forseti. Í lok málsins vil ég vekja athygli á því að í skýrslu SÁÁ segir, með leyfi forseta: „SÁÁ getur gert miklu betur ef aukinn stuðningur fæst.“ Síðan er talið upp, með leyfi forseta: „Viðurkenning á auknum kostnaði vegna þess að SÁÁ hefur óhjákvæmilega þurft að auka bráðaþjónustu, hefur ekki fengist. Samþykki fyrir fjárveitingu til eðlilegrar sálfræði- og geðlæknisþjónustu á Sjúkrahúsinu Vogi fæst ekki. Með öðrum orðum, væntingar til stjórnvalda eru of miklar og ekki hefur tekist að vinna því fylgi meðal ráðamanna að veita bestu áfengis- og vímuefnameðferð sem völ er á. Þekking og tækifæri til að veita mun betri þjónustu eru til staðar en fjármunir fást ekki.“ Þetta er auðvitað alvarleg framsetning sem birtist í skýrslu SÁÁ og bendir til þess að hjá stjórnvöldum skorti á að taka upp virkt samstarf við SÁÁ og tryggja þar fjárveitingar. En ég fagna því að hæstv. félagsmálaráðherra hefur það starf á sinni hendi, að leiða samstarf ráðuneytanna, en það er einfaldlega svo að víða spila saman fjölskyldumálin, heilbrigðismálin, dómsmálin og félagslegi þátturinn í þessu máli.

Hæstv. forseti. Í fyrri ræðu minni fjallaði ég að mestu um forvarnamál en vegna tímatakmarkana hafði ég nánast ekkert svigrúm til að ræða um meðferðarmál. Á vegum Barnaverndarstofu og reyndar annarra aðila einnig er unnið mjög mikilvægt starf við að veita börnum og unglingum yngri en 18 ára meðferðarúrræði. Eftir að sjálfræðisaldurinn var hækkaður var meðferðarkerfi fyrir börn og unglinga stokkað upp og nú er t.d. hægt að halda unglingum upp að 18 ára aldri í meðferð gegn vilja þeirra sem ekki var áður hægt. Meðferðarheimili á vegum Barnaverndarstofu sem taka börn í langtímameðferð eru sjö talsins og eru öll staðsett á landsbyggðinni. Um er að ræða rými fyrir 51 barn á aldrinum 13–17 ára. Auk þess rekur Barnaverndarstofa meðferðarstöðina Stuðla. Þar er greiningar- og meðferðarvistun fyrir átta unglinga og að auki fimm rými í neyðarvistun. Það má því segja að Barnaverndarstofa hafi yfir að ráða 64 rýmum á stofnunum og heimilum. Það er skoðun félagsmálaráðuneytisins að leita eigi leiða til að þróa áfram meðferðarúrræði á þessu sviði þar sem m.a. verði byggt á því góða starfi og þeirri reynslu sem við höfum frá undanförnum mörgum árum. Allt er það í þágu þeirra samborgara okkar, barna og unglinga sem þurfa á þessari þjónustu að halda með það að markmiði að viðkomandi geti á nýjan leik verið virkir þátttakendur í samfélaginu með jákvæðum formerkjum. Hæstv. forseti. Ég vil enda ræðu mína á því að þakka mjög málefnalega umræðu um þessi mál. Ég tel mikilvægt að slík umræða sé málefnaleg og það hefur hún sannarlega verið hér í dag. Þetta er að sönnu samfélagslegt mál sem snertir okkur öll og ég leyfi mér að kalla alla til verka og þátttöku í þeim verkefnum sem við höfum rætt hér í dag.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um gatnagerðargjald. Um er að ræða frumvarp til nýrra heildarlaga sem ætlað er að leysa af hólmi lög nr. 17/1996, um gatnagerðargjald. Frumvarpið er lagt fram að tillögu nefndar sem þáverandi félagsmálaráðherra skipaði til að endurskoða lög nr. 17/1996, um gatnagerðargjald. Nefndin var skipuð fulltrúum félagsmálaráðuneytisins, umhverfisráðuneytisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga og studdist jafnframt við álit og ráðgjöf frá ýmsum sérfræðingum. Meginmarkmið frumvarpsins er að skilgreina gatnagerðargjald sem skatt af fasteignum í þéttbýli. Í lögum nr. 17/1996, um gatnagerðargjald, og í lögskýringargögnum með þeim er gengið út frá því að gatnagerðargjald teljist til þjónustugjalda en á sl. ári komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að ákvörðun um fjárhæð gatnagerðargjalds lyti í meginatriðum hefðbundnum skattalegum sjónarmiðum. Verði þetta frumvarp að lögum verður allri óvissu eytt um þetta grundvallaratriði. Með frumvarpinu er jafnframt leitast við að einfalda álagningu gatnagerðargjalds. Lagt er til að eingöngu verði miðað við flatarmál bygginga við útreikning gatnagerðargjaldsins í stað þess að veita sveitarstjórnum val milli flatarmáls lóðar, rúmmáls húss og fermetrafjölda húss eða blöndu af þessum leiðum líkt og gert er í núgildandi lögum. Gert er ráð fyrir að fjárhæð gatnagerðargjaldsins nemi 15% af byggingarkostnaði fermetra í vísitöluhúsi fjölbýlis sem er sama hlutfall og markar hámark gatnagerðargjaldsins í núgildandi lögum. Breytingin hefur þar af leiðandi engin áhrif á tekjumöguleika sveitarfélaganna. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að sveitarfélögin hafi rúmar heimildir til reglusetningar um gatnagerðargjald og er þannig viðhaldið því svigrúmi sem þau hafa í gildandi lögum. Til að auka fyrirsjáanleika og gegnsæi gatnagerðargjalds og auðvelda um leið samanburð milli sveitarfélaga er gert ráð fyrir því að hvert sveitarfélag setji sér sérstaka samþykkt um gatnagerðargjald. Í samþykktinni skal eftir atvikum kveðið á um álagningu gjaldsins, gjalddaga, greiðslufyrirkomulag og annað er varðar innheimtu þess sem og ákvarðanir um beitingu heimilda til að lækka eða fella niður gatnagerðargjald við sérstakar aðstæður svo sem af sambýlum fatlaðra, þjónustuíbúðum fyrir aldraða eða félagslegu leiguhúsnæði. Að öðru leyti, virðulegur forseti, vísa ég til athugasemda við einstakar greinar frumvarpsins og að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hæstv. félagsmálanefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég reikna með því að þetta frumvarp verði sent til umfjöllunar í félagsmálanefnd þar sem það er félagsmálaráðherra sem mælir fyrir því og þetta heyrir undir sveitarfélögin. Ég hef aðeins verið að blaða í frumvarpinu og hef kannski ekki neitt voðalega margar athugasemdir við það á þessari stundu, við eigum jú eftir að fjalla um þetta í nefndinni. Hins vegar finnst mér skorta á eitt í frumvarpinu og það er í raun og veru vernd, því þeir sem borga þessi gjöld fá enga tryggingu fyrir því að þeir fái eitthvað í staðinn, þ.e. að ekki sé lögð nein skylda á herðar sveitarfélögunum að peningarnir verði notaðir strax í að leggja götur í nýjum hverfum. Mér finnst þetta svolítill galli á frumvarpinu því að maður hefur stundum orðið vitni að því að töluvert langur tími getur liðið frá því að húsbyggingar hefjast og jafnvel frá því að fólk flytur inn í ný hús þangað til að sveitarfélögin taka sig til og ganga frá götunum. Ég hefði gjarnan viljað sjá í þessu litla frumvarpi að lögð væri einhvers konar skylda á herðar sveitarfélögum að þau verji þessum peningum í það að ganga frá götunum sem allra fyrst og helst ætti þetta að vera þannig að það yrði lokið við að leggja götur áður en húsbyggingar hæfust, þannig ætti það að vera í öllum fyrirmyndarsveitarfélögum. Maður sér að það er gert sums staðar og ég tel að það sé til mikillar fyrirmyndar. Annars staðar hef ég heyrt fólk kvarta yfir því að það sé látið borga þessi gjöld til sveitarfélaganna og síðan geti liðið langur tími þangað til farið er í að ganga frá götunum og þá má í raun og veru líta svo að neytendur, þ.e. þeir sem borga þessi gjöld, séu á vissan hátt að lána sveitarfélögunum peninga til óskilgreinds tíma og vita ekki nákvæmlega hvenær þeir eiga að fá það sem þeim ber, sem eru jú að sjálfsögðu viðunandi götur. Þetta var svona stutt athugasemd af minni hálfu, virðulegi forseti, sem ég vildi koma að hér við 1. umr. En þar sem þetta fer nú til umfjöllunar í félagsmálanefnd reikna ég með því að við munum taka þennan þátt til skoðunar þar og að sjálfsögðu verður leitað umsagna um þetta frumvarp og þá ekki síst frá sveitarfélögum, en ég ætlast til að það verði líka leitað umsagna frá þeim sem hafa með hagsmuni húseigenda, húsbyggjenda að gera.

Virðulegur forseti. Aðeins út af því sem kom fram hjá hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni. Í öðrum lögum er fjallað um þau atriði sem hann nefndi hér og vísa ég þar m.a. til skipulags- og byggingarlaga og einnig er fjallað um þetta í byggingarreglugerðum. Í þessu frumvarpi er eingöngu verið að fjalla um skattheimtuna og innheimtuna sjálfa og í sjálfu sér er þar engin breyting frá gildandi lögum er varðar það sem hv. þingmaður nefndi. En ég geri ráð fyrir að í félagsmálanefndinni muni nefndarmenn hugsanlega fjalla um þau mál sem hann nefndi hér.

Herra forseti. Þetta frumvarp um gatnagerðargjald er nú svo spennandi að mér finnst að það verðskuldi myndarlega umræðu. En að öllu gamni slepptu er kannski ástæða til, þó að frumvarpið sé góðra gjalda vert og maður skilji augljóslega hvað fyrir mönnum vakir, að eyða óvissu um það hvers eðlis þessi gjaldstofn er og reyndar að útkljá fleiri óvissuatriði þar sem dómaframkvæmd hefur fyrst og fremst varðað veginn að undanförnu, þá er nú kannski samt ástæða til að fara rækilega yfir það. Mér dettur í hug fyrir það fyrsta að það væri ekki galið að félagsmálanefnd sendi efnahags- og viðskiptanefnd málið til skoðunar vegna þess að í raun og veru er verið að slá því hér föstu, ef ég les rétt, að gatnagerðargjald sé skattur en ekki þjónustugjald og það er dálítil breyting frá þeirri hugsun sem almennt hefur verið lögð til grundvallar heimildar sveitarfélaganna af þessu tagi. 
             Hérna er þá í raun og veru um að ræða skattlagningarvald sem færist til sveitarfélaganna og er ákaflega rúmt að öllu öðru leyti en því að það er sett hámark á það hlutfall sem leggja má á. Hins vegar er álagningarvaldið í raun algjörlega í höndum sveitarfélaganna að öðru leyti vegna þess að þeim er heimilt að leggja þetta með mismunandi hætti á einstakar tegundir húsnæðis og þeim er heimilt að veita sérstaka afslætti þegar svo ber undir o.s.frv. Hér er því í raun og veru verið að breyta þessu þjónustugjaldi sem áður var kannski talið að væri - mig minnir að það hafi staðið svo í lögum - yfir í skatt og gera það með mjög frjálslegum hætti. Hér eru tekin af tvímæli um að ekki er heimilt að leggja á gatnagerðargjald í strjálbýli og það er góðra gjalda vert. Um það mun hafa verið tekist á einhvers staðar og þetta er þá bundið við þéttbýli, hvaða skilgreiningu nákvæmlega sem á nú að viðhafa í þeim efnum, og fleiri atriði eru hér sem eru allrar athygli verð. Mér finnst líka - þó að þetta sé auðvitað bara einn afmarkaður þáttur rekstrar sveitarfélaganna og skipti sjálfsagt ekki sköpum í rekstri þeirra og grunnhugsunin eftir sem áður sú að þetta sé tekjustofn sem mæti útgjöldum sem sveitarfélögin hafa af gatnakerfi sínu og þá einhverri tengdri þjónustu við þær byggingar sem í hlut eiga, þá er þetta auðvitað tekjustofn eins og hver annar og það er spurning hvort ekki hefði jafnvel verið ástæða til að skoða þá í leiðinni fleira sem að sveitarfélögunum snýr. En það sem ég ætlaði aðallega að benda á og leggja í púkkið er hvort ekki sé ástæða til þess að sú nefnd þingsins sem fer með skattamál skoði þetta líka úr því að verið er að slá því föstu að gatnagerðargjöld séu skattur en ekki þjónustugjöld.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um lögheimili, nr. 21/1990, með síðari breytingum, og skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997, með síðari breytingum. Eins og kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu er það lagt fram að tillögu starfshóps sem í áttu sæti fulltrúar frá félagsmálaráðuneyti, umhverfisráðuneyti, Skipulagsstofnun, Hagstofu Íslands og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Starfshópnum var falið að fjalla um hugsanleg réttaráhrif dóms Hæstaréttar Íslands frá 14. apríl 2005 sem fjallar um rétt til lögheimilisskráningar í húsi sem samkvæmt skipulagi taldist frístundahúsnæði. Í niðurstöðu Hæstaréttar er byggt á því að lagaákvæði hafi skort til að hægt væri að synja um skráningu lögheimilis. 66. gr. stjórnarskrárinnar veitir löggjafanum svigrúm til að setja í lög ákvæði sem takmarka rétt til búsetu og verður dómur Hæstaréttar ekki skilinn á þann veg að hann útiloki löggjöf sem hafi það að markmiði að gera sveitarfélögunum mögulegt að framfylgja skipulagsáætlunum innan sinna marka. Vegna fyrirmæla stjórnarskrárinnar um rétt manna til að ráða búsetu sinni geta ákvæði í skipulagi hins vegar ekki ein og sér takmarkað rétt manna til skráningar á lögheimili í húsnæði sem þeir sannanlega búa í og telst íbúðarhæft. Í þessu felst að í ljósi áðurnefnds hæstaréttardóms eru úrræði sveitarstjórna til að marka stefnu um þróun íbúðarbyggðar takmarkaðri en áður var talið. Dómur Hæstaréttar hefur ekki enn þá leitt til mikilla breytinga á búsetu fólks hér á landi eða haft veruleg áhrif á starfsemi sveitarfélaganna. Ef slíkir flutningar fólks færast í vöxt verður á hinn bóginn að telja að áhrifin gætu orðið víðtæk. Opinber þjónusta getur til að mynda orðið dýrari og af þeim sökum getur þurft að draga úr þjónustu þar sem tekjustofnar sveitarfélaganna eru takmarkaðir. Það er mikilvægur þáttur í sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga að þau geti innan marka laga forgangsraðað verkefnum og ákveðið útfærslu þeirrar þjónustu sem þau veita, m.a. í þeim tilgangi að nýta tekjustofna sína af hagkvæmni. Algert frjálsræði í vali á búsetu innan sveitarfélags getur þannig ekki aðeins grafið undan forræði sveitarfélaga í skipulagsmálum heldur getur það einnig haft áhrif á rekstrargrundvöll þeirra. Eru slíkar afleiðingar sérstaklega nærtækar í víðfeðmum sveitarfélögum þar sem stórar sumarhúsabyggðir eru og eigendur sumarhúsa jafnvel margfalt fleiri en íbúar viðkomandi sveitarfélags. Auk þess eru aðstæður víða þannig í frístundabyggðum að erfitt er að tryggja þjónustu allt árið um kring vegna þess að aðgengi er erfitt og t.d. er snjómokstur nánast útilokaður nema með óheyrilegum kostnaði. Hæstv. forseti. Í frumvarpinu er lagt til að bætt verði við 1. gr. lögheimilislaga ákvæði um að dvöl í húsnæði sem byggt er á svæði sem skipulagt er sem frístundabyggð geti ekki talist ígildi fastrar búsetu og skráning lögheimilis í slíku húsnæði verði af þeirri ástæðu óheimil. Til að tryggja skýrleika laga eru jafnframt lagðar til breytingar á skipulags- og byggingarlögum þar sem einkum er fjölgað orðskýringum. Rétt er að benda sérstaklega á að framangreind lagabreyting mun ekki hafa þau áhrif að útilokað verði að fá samþykki fyrir lögheimilisskráningu í skipulagðri frístundabyggð ef viðkomandi einstaklingur á þar fasta búsetu eða raskar lögheimilisskráningu þeirra sem þegar eru skráðir með lögheimili í sumarhúsi. Verði þetta frumvarp að lögum getur skráning lögheimilis í skipulegri frístundabyggð hins vegar ekki farið fram fyrr en sveitarstjórn hefur samþykkt breytingu á skipulagi fyrir viðkomandi svæði. Jafnframt skal bent á að breytingin útilokar ekki skráningu lögheimilis í sumarhúsum sem standa utan skipulagðrar frístundabyggðar ef viðkomandi einstaklingur á þar fasta búsetu. Sú leið sem lögð er til í frumvarpinu er fremur hentug og einföld í framkvæmd, hæstv. forseti. Má jafnframt benda á að með þessari breytingu yrðu reglur um skráningu lögheimilis og búsetu í frístundabyggð færðar í sama horf og almennt var talið að væri við lýði áður en fyrrnefndur dómur Hæstaréttar féll í apríl 2005. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu en legg til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og til félagsmálanefndar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um nýja framtíðarskipan lífeyrismála en í þeirri tillögu felst að Alþingi feli ríkisstjórninni að endurskoða lífeyriskafla laga um almannatryggingar. Endurskoðunin verði unnin í fullu samráði við samtök aldraðra og öryrkja. Skoðað verði í þessari vinnu samspil almannatrygginga og lífeyriskerfisins með það að markmiði að einfalda tryggingakerfið, draga úr skerðingaráhrifum tekna og auka möguleika lífeyrisþega til að bæta kjör sín. Þá verði komið á afkomutryggingu sem tryggi viðunandi lífeyri. Til undirbúnings afkomutryggingunni verði þegar í stað gerð úttekt á framfærslukostnaði lífeyrisþega sem grunnlífeyrir þeirra og tekjutrygging byggist síðan á. Lagt er til að skilgreining á neysluútgjöldum lífeyrisþega, sem afkomutryggingin byggist á eins og fyrr sagði, liggi fyrir eigi síðar en 1. desember 2007 ásamt tillögum um hvernig draga megi frekar úr skerðingu lífeyrisgreiðslna vegna annarra tekna. Þegar úttekt hefur verið gerð á framfærsluþörf lífeyrisþega skal í samráði við hagsmunasamtök þeirra gera áætlun um tímasetta áfanga afkomutryggingarinnar. Það er þessi afkomutrygging, virðulegur forseti, sem er stærsti liðurinn í þeirri þingsályktun sem hér er flutt þó að fjölmargt annað komi þar líka til sem ég mun fara yfir á eftir. Tillaga þessi er flutt sameiginlega af öllum þingmönnum Samfylkingarinnar, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Frjálslynda flokksins. Fulltrúar þingflokkanna hafa að undanförnu rætt um og samræmt áherslur sínar á sviði almannatryggingamála. Allir hafa þessir flokkar flutt tillögur um málið á undanförnum þingum. Þessir flokkar hafa ályktað og sett fram sín sjónarmið á þessu sviði með margvíslegum hætti og tekur tillagan mið af þeim málatilbúnaði. Við höfum sem sagt farið yfir sviðið, skoðað tillögur og ályktanir þessara flokka og sett saman þessa tillögu í kjölfar þess. Tillagan endurspeglar það sameiginlega viðhorf stjórnarandstöðunnar að eitt allra brýnasta verkefnið á sviði velferðarmála hér á landi sé að bæta kjör öryrkja og aldraðra. Óumdeilt er að allur þorri þeirra sem þessum hópum tilheyrir hefur alls ekki notið sambærilegs lífskjarabata og aðrir landsmenn undanfarin ár. Úr því vill stjórnarandstaðan bæta án frekari tafar með þeim aðgerðum sem þessi tillaga felur í sér. Þessar tillögur koma til viðbótar og ganga mun lengra en þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur fallist á að grípa til eftir mikinn þrýsting af hálfu eldri borgara og öryrkja. Eins og kunnugt er hefur mikil óánægja og reiði byggst upp í samfélaginu sökum þess hvernig aldraðir og öryrkjar hafa setið eftir. Tillagan felur í sér annars vegar tafarlausar aðgerðir sem fela í sér verulegar kjarabætur til þessa hóps þegar á þessu ári og svo frá næstu áramótum. Hins vegar felur tillagan í sér aðgerðir eins og fyrr sagði sem leggja grunn að breyttri grundvallarskipan þessara mála. Þar eru veigamestu breytingarnar sú lífsafkomutrygging sem ég gat um áðan sem tekur mið af raunverulegum framfærslukostnaði sem og tilkoma innbyggðs hvata eða auknir möguleikar elli- og örorkulífeyrisþega til að bæta stöðu sína með viðbótartekjuöflun án þess að til skerðingar komi. Kostnaður sem fylgir framkvæmd tillögunnar er vel viðráðanlegur og rúmast að mati stjórnarandstöðunnar innan þess ramma sem núverandi tekjuöflun ríkissjóðs og áætlaður hagvöxtur býður upp á. Það má heldur ekki gleyma því að breytingum af þessu tagi fylgir sparnaður annars staðar, svo sem hjá sveitarfélögunum, og jafnvel einnig nokkrar skatttekjur til sveitarfélaganna og ríkisins samfara aukinni atvinnuþátttöku aldraðra og öryrkja ef kerfið virkar hvetjandi í þeim efnum. Mikilvægastur er þó hinn samfélagslegi ávinningur og aukin lífsgæði þeirra sem breytinganna munu njóta. Þingflokkar stjórnarandstöðunnar munu fjalla frekar um kostnaðarlið tillögunnar við afgreiðslu fjárlaga og tillögunni verður þá fylgt eftir með flutningi tillagna um viðeigandi fjárheimildir, og fjármögnun verður þá skoðuð nánar. Meginmarkmið þessarar þingsályktunartillögu er að hækka lífeyrisgreiðslur aldraðra og öryrkja svo og að auka svigrúm þeirra til að afla sér tekna án þess að það skerði lífeyrisgreiðslur þeirra. Sérstök áhersla er lögð á að bæta kjör þeirra sem minnst hafa og að tekin verði upp, eins og ég sagði, afkomutrygging sem komi til handa öllum öldruðum og öryrkjum. Ég mun nú, virðulegi forseti, fara yfir einstök atriði þessarar tillögu en veigamesta breytingin og sú sem kemur nú strax til framkvæmda er hækkuð tekjutrygging. Gert er ráð fyrir að ný tekjutrygging hækki í 85 þús. kr. hjá öldruðum í 1. áfanga og í 86 þús. kr. hjá öryrkjum að viðbættum vísitölubreytingum sem orðið hafa að undanförnu. Lífeyrisþegi sem býr einn á kost á heimilisuppbót til viðbótar til að mæta aukakostnaði við það að vera einn og þeir sem einnig fá heimilisuppbót mundu því hækka úr rúmlega 126 þús. kr. í rúmar 133 þús. Þá er lagt til að skerðingarprósentan, þ.e. það sem lífeyrisgreiðslur Tryggingastofnunar skerðast um vegna tekna lífeyrisþegans, fari þegar um áramótin úr 45% í 35%, en ríkisstjórnin áætlar að lækka hana í 39,95% um áramótin og aftur í 38,35% árið 2008. Hér eru því lagðar til minni tekjuskerðingar þegar frá 1. janúar 2007 sem skapar öldruðum meira svigrúm og tekjuauka en verið hefur. Þá er lagt til, virðulegi forseti, að tekið verði upp frítekjumark vegna atvinnutekna sem verði 900 þús. kr. á ári eða 75 þús. kr. á mánuði þegar frá 1. janúar 2007. Tillaga ríkisstjórnarinnar, sem hún lagði fram seinni part sumars, felur í sér 200 þús. kr. frítekjur á ári frá 1. janúar 2009. Þær koma ekki til framkvæmda fyrr en 2009, 200 þús. kr. frítekjumarkið og upp í 25 þús. kr. á mánuði frá 1. janúar 2010, þannig að aldraðir þurfa þá að bíða allt árið 2007 og allt árið 2008 til að geta notið 200 þús. kr. frítekjumarks eða 17 þús. kr. á mánuði sem ríkisstjórnin leggur til, sem við leggjum til að fari sem sagt þegar í 75 þús. kr. þann 1. janúar 2007. Það þýðir auðvitað að aldraðir geta unnið sér inn 75 þús. kr. á mánuði án þess að það skerði þær greiðslur sem þeir fá frá Tryggingastofnun í tekjutryggingu. Það er líka gert ráð fyrir því í tillögunni að rétt sé að skoða hvort heimila eigi að nýta einhvern hluta þessa frítekjumarks fyrir tekjur úr lífeyrissjóði í stað þess að lífeyristekjur skerði tryggingagreiðslur strax frá fyrstu krónu. Með því yrði komið til móts við þann hluta hópsins sem ekki er fær um að afla sér atvinnutekna og bæta þannig stöðu sína en hefur hins vegar einhverjar tekjur frá lífeyrissjóði. Við leggjum sem sagt til að það verði skoðað sérstaklega hvort þarna megi færa á milli. En tillagan um frítekjumark upp á 75 þús. kr. á mánuði er mjög mikilvæg í ljósi þeirrar umræðu sem fram hefur farið, m.a. fyrir tilstuðlan stjórnvalda sem hafa verið að hvetja aldraða til að taka aukinn þátt í atvinnulífinu. Það hefur verið talað um leikskólann í því sambandi, það hefur verið talað um verslanirnar í því sambandi en hvers vegna í ósköpunum ættu aldraðir að afla sér atvinnutekna þegar atvinnutekjurnar skerða jafngróflega það sem þeir fá í lífeyrisgreiðslu og raun ber vitni. Þá gerir þessi tillaga ráð fyrir því að ráðstöfunarfé og vasapeningar lífeyrisþega sem dveljast á stofnunum hækki um 50% samhliða afnámi frítekjumarks og það verði afturvirkt frá 1. júlí 2006. Þá gerum við ráð fyrir að vasapeningarnir hækki sem sagt um 11 þús. kr. rúmar og verði rúmar 34 þús. kr. á mánuði hjá vistmanni með engar aðrar tekjur. Við gerum jafnframt ráð fyrir því að ef þeir sem fá núna tekjur úr lífeyrissjóði og halda eftir af því 50 þús. kr. á mánuði fara á hjúkrunarheimili, haldi þeir eftir 75 þús. kr. Þessi viðmiðun er líka fyrir þá sem fá úr lífeyrissjóði en greiða stærstan hluta jafnvel af því sem þeir þaðan fá til hjúkrunarheimilisins. Þeir geti haldið eftir 75 þús. kr. og að vasapeningar hinna sem ekkert hafa nema frá Tryggingastofnun hækki um 11 þús. kr. Tillagan gerir líka ráð fyrir því að lífeyrir verði aftengdur tekjum maka og aldraðir öryrkjar haldi sinni örorkuuppbót. Með þessu viljum við stuðla að því að litið sé á einstaklingana, hina öldruðu, sem efnahagslega sjálfstæða einstaklinga sem hafi sínar eigin sjálfstæðu tekjur án þess að þær séu tengdar við tekjur maka. Við teljum að það sé mjög mikilvægt að þetta komi til framkvæmda en í tillögum ríkisstjórnarinnar er einungis gert ráð fyrir að afnema þetta að hluta. Við viljum stíga skrefið til fulls og aftengja þarna alveg á milli. Þær tillögur sem hér er verið að fjalla um koma til viðbótar því sem ríkisstjórnin samdi um, ef við notum það orðalag, við Landssamtök eldri borgara og þær breytingar sem því eru samhliða, en það er alveg ljóst að það er gífurleg óánægja með það hjá lífeyrisþegum hversu skammt var gengið í þessu svokallaða samkomulagi, hversu skammt var gengið í því að bæta lífeyri aldraðra. Forsvarsmenn Landssamtaka eldri borgara hafa lýst yfir óánægju sinni og sagt að lífeyrishluti viljayfirlýsingarinnar sé allt of rýr. Það hefur reyndar komið fram opinberlega hjá forsvarsmönnum þeirra að þeir hafi fallist á þessa niðurstöðu í lífeyriskafla samkomulagsins frá því í sumar vegna þess að þeir hafi fengið skýr skilaboð um að gerðu þeir það ekki stefndu þeir í hættu þjónustuþætti yfirlýsingarinnar sem tekur á því hvernig byggja eigi upp öfluga heimaþjónustu fyrir aldraða og hvernig eigi að byggja upp fleiri hjúkrunarrými en hér hefur verið gert á undanförnum árum. En eins og menn þekkja hefur Framkvæmdasjóður aldraðra verið skertur á hverju ári og verið gengið í þann sjóð. Hann hefur þar af leiðandi ekki verið í stakk búinn til að standa undir þeirri uppbyggingu á hjúkrunarrými fyrir aldraða sem honum var þó ætlað að standa undir. Ég gæti, virðulegur forseti, farið frekar yfir þessar tillögur en hef rétt drepið á það helsta sem í þeim er að finna. Við teljum, flutningsmenn þessarar tillögu, að það eigi að vera eitt af forgangsverkefnum í þjóðfélaginu á næstu árum að bæta kjör lífeyrisþega og þessi tillaga endurspeglar þennan vilja okkar. Það er hægt að bæta kjör þeirra m.a. með þeirri nýskipan lífeyrismála sem hér er lögð til með því, eins og fyrr sagði, að gera neyslukönnun, koma á afkomutryggingu þannig að lífeyrisþegar fái eðlilegan og sanngjarnan hlut í auknum hagvexti og þjóðartekjum en meðan unnið er að því teljum við engu að síður að ekki sé hægt að bíða og mikilvægt sé að grípa til aðgerða strax sem geta bætt kjör aldraðra. Þar vegur þyngst, eins og ég sagði, virðulegur forseti, að tekjutrygging aldraðra verði hækkuð, að frítekjur vegna atvinnutekna lífeyrisþega verði 75 þús kr. á mánuði, að dregið verði úr skerðingaráhrifum tekna á lífeyri, að ráðstöfunarfé við dvöl á stofnun hækki um 50%, að afnumin verði tengsl lífeyrisgreiðslna við atvinnu- og lífeyristekjur maka og að öryrkjar haldi aldurstengdri örorkuuppbót þegar farið er á ellilífeyri. Þetta eru meginþættirnir í þessari tillögu, virðulegi forseti, sem ég tala hér fyrir fyrir hönd stjórnarandstöðunnar allrar.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að í sölum þingsins ræðum við þau mikilvægu mál sem lífeyrismálin eru. Það hefur oft skort á að hér sé einmitt málefnaleg umræða um forgangsröðunina og hvernig við viljum haga þessum málum. Ég vil aðeins koma inn á ræðu hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur á undan mér þar sem hún ræddi um atvinnuþátttöku eldri borgara. Ég vil spyrja hana hvað hún telji valda því að í norrænum samanburði er það svo að atvinnuþátttaka eldri borgara er hæst hér á landi. Það er staðan. Vegna þess að í máli hennar kom fram að þeir sæju sér enga ástæðu til að vinna. En raunin eru nú önnur. Atvinnuþátttaka eldri borgara er með því hæsta sem þekkist á Norðurlöndum og er það ein af ástæðum þess að við komum ágætlega út í norrænum samanburði. En ég vildi koma aðeins inn á jöfnunina og spyrja betur út í þá hugsun eða þá hugmyndafræði sem er að baki þessari þingsályktunartillögu, því ég velti fyrir mér í forgangsröðun um ráðstöfun fjármuna hvort nauðsynlegt sé að koma upp þessu frítekjumarki, sem ég sé að gert er ráð fyrir í tillögunni, ég á svo sem eftir að kynna mér það enn betur og ég geri ráð fyrir að við gerum það í heilbrigðis- og trygginganefnd. Hvort nauðsynlegast sé, þegar deilt er út takmörkuðum fjármunum ríkisins, að koma á frítekjumarki til þeirra sem geta unnið meðan það er hópur fólks sem ekki getur unnið og mun ef til vill ekki geta unnið. Hver er þá staða þeirra þegar við skiljum þá eftir í þeim tillögum sem hér eru kynntar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sæunni Stefánsdóttur fyrir þær spurningar sem hún ber fram. En ég vil byrja á að segja að ég held að það sé nú ekki við stjórnarandstöðuna að sakast í því efni að skortur sé á málefnalegri umræðu um forgangsröðun þegar kemur að útdeilingu fjármuna. Síst af öllu ef talað er um forgangsröðun fjármuna í þágu aldraðra. Því ef einhver hefur verið duglegur að tala um þau mál á þingi þá eru það þingmenn stjórnarandstöðunnar. Ég veit að ef þingmaðurinn lítur hér um bekki og sér þá þingmenn sem hér eru þátttakendur og ætla að taka þátt í umræðunni, þá eru það þeir þingmenn sem hafa verið óþreytandi við nákvæmlega þetta, þ.e. að standa fyrir málefnalegri umræðu um forgangsröðun í þágu aldraðra og öryrkja. Varðandi atvinnuþátttöku eldri borgara, að hún sé hæst hér á landi af Norðurlöndunum, þá er ástæðan fyrir því mjög einföld. Það er vegna þess að eftirlaunaaldurinn er hærri hér en víðast hvar annars staðar. Fólk fer almennt seinna á eftirlaun á Íslandi en annars staðar. 67 ára gamalt fer fólk hér á eftirlaun. Ef við horfum á Norðurlöndin í kringum okkur nær það allt niður í 62 ára aldur þegar fólk fer á eftirlaun. Það er því ólíku saman að jafna. Þess vegna er þetta svona. Ástæðan fyrir því að fólk sem er komið á ellilífeyri frá Tryggingastofnun, er orðið 67 ára eða sjötugt, og fer ekki að vinna er auðvitað sú að fólkið verður fyrir svo mikilli skerðingu í lífeyriskerfinu ef það reynir að bæta lífskjör sín með því að taka örlitla vinnu. Þó ekki sé nema hluti af vinnu, skerðast lífeyrisbæturnar um 45% eins og málum er háttað í dag. Til að fólkið finni fyrir þeim hvata og finni fyrir þeirri viðurkenningu frá samfélaginu sem í því felst að það taki þátt í vinnumarkaðnum er mikilvægt að koma á frítekjumarki og draga úr þeim skerðingum sem hér um ræðir. Þetta vildi ég segja, virðulegur forseti, og varðandi frítekjumarkið er það krafa aldraðra að því sé komið á.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu fyrir svörin. Ég verð þó að segja að í þessum norræna samanburði NOSOSKO, sem við notum oft til samanburðar í lífeyrismálum, þá er þess gætt að þetta sé samræmt á milli landa. Ef ég fer rétt með tel ég að búið sé að taka til greina þá sérstöðu sem Ísland hefur í samanburði við hin löndin. En ég vil koma aftur inn á jöfnunina. Ég nefnilega velti þessu fyrir mér þegar við ræðum þessi mál að þetta skiptir afar miklu máli. Þetta er auðvitað spurning um grundvallarhugmyndafræði almannatrygginga og um samtrygginguna. Er það svo að Samfylkingin, jafnaðarmenn, séu að hverfa frá þeirri hugsun að samfélagið komi til móts við þá sem minnst hafa og minnst geta komið sér upp úr þeim sporum sem þeir eru í með því að forgangsraða þannig að leggja aðaláherslu á að koma á frítekjumarki fyrir þá sem geta unnið?

Virðulegur forseti. Ég held að hv. þm. Sæunn Stefánsdóttir fari vill vegar þegar hún talar um að það sé samræmt á milli landa. Það er auðvitað verið að skoða eldri borgara almennt. Það er alveg ljóst og öllum kunnugt og það reka allir upp stór augu þegar maður talar um það erlendis að hér sé eftirlaunaaldurinn miðaður við 67 ár vegna þess að annars staðar er rétturinn allur annar. Hins vegar varðandi jöfnunina er það ekki þannig að hér sé bara verið að leggja til frítekjumark. Hér er verið að leggja til verulegar breytingar í átt til jöfnunar vegna þess að hér er verið að leggja til afkomutryggingu í þágu aldraðra og öryrkja þannig að öllum séu tryggð ákveðin tiltekin lífskjör. Til grundvallar fyrir tryggingu sé lögð neyslukönnun sem við leggjum til að verði unnin. Einnig er lagt til að tekjutryggingin verði hækkuð til þeirra sem ekkert hafa annað en tekjutrygginguna. Þetta er ekki bara tillaga um frítekjumark. Þetta er samsett tillaga sem tekur á ýmsum þáttum í lífeyriskerfinu og þær miða allar í sömu átt, að tryggja kjör aldraðra og öryrkja og tryggja líka möguleika þeirra til að bæta stöðu sína og kjör. Því það hlýtur líka að vera mikilvægt fyrir það fólk sem er t.d. með lítið úr lífeyrissjóðum, að það eigi möguleika á að bæta stöðu sína og afkomu með einhverjum launatekjum án þess að því sé refsað beinlínis fyrir það eins og er í kerfinu í dag.

Frú forseti. Hér kemur til umræðu þessi sameiginlega tillaga stjórnarandstöðunnar um aðgerðir í lífeyrismálum og er sú fyrsta af nokkrum þingmálum sem stjórnarandstaðan hefur sameinast um að flytja hér við upphaf þings. Það endurspeglar líka þá staðreynd að innan stjórnarandstöðunnar er mjög góð samstaða um að þetta sé eitt allra brýnasta verkefnið sem þarf að ráðast í í íslensku samfélagi, þ.e. að bæta verulega kjör þessa hóps almennt talað, aldraðra og öryrkja, og undirbúa nýja skipan þessara mála inn í framtíðina sem tryggir þessum hópum betur bærilega afkomu í okkar ágætlega ríka samfélagi. Tillagan er tvíþætt. Felur annars vegar í sér bráðaaðgerðir sem koma eiga til framkvæmda strax um næstu áramót og hins vegar stefnumótun eða undirbúning undir stefnumótun og breytingar í þessum efnum til framtíðar litið. Þar er sérstaklega átt við vandaða könnun á raunverulegum framfærslukostnaði, raunverulegum kostnaði þessa fólks við að reka heimili sín eða framfleyta sér. Og síðan afkomutryggingu sem byggir á slíkum grunni. Ýmsar æfingar hafa verið í þessum efnum undanfarin ár. Menn hafa ýmist tengt þetta vísitölum eða aftengt þær. Á tímabili gætti mjög ríkrar tilhneigingar til tekjutenginga sem menn síðan komust að raun um að hefðu gengið út í öfgar og eru svo að reyna að vinda ofan af núna. Fyrsti liður tillögunnar er almenns eðlis, að hækka hina almennu tekjutryggingu til allra. Þess njóta allir og auðvitað ekki síst þeir sem fyrst og fremst verða að reiða sig á greiðslur úr almannatryggingakerfinu. Þar með er strax að hluta til svarað spurningu hv. þm. Sæunnar Stefánsdóttur áðan um viðhorf okkar til annars vegar þeirra sem geta aflað sér einhverra viðbótartekna og bætt þannig stöðu sína og hinna sem ekki eru í aðstöðu til þess. Það er hugsað um báða hópana í tillögunni. Hún er í mjög góðu jafnvægi hvað það snertir. Það er gert með því að hækka tekjutrygginguna. Það er gert með því að hækka vasapeningana og það er gert með því að horfa til framtíðar og leggja grunn að nýrri lífskjaratryggingu eða afkomutryggingu. Það er hins vegar hárrétt og fullgilt að spyrja spurningarinnar hvernig kerfið eigi að vera að þessu leyti. Svarið er: Bæði. Það er nefnilega alveg á hreinu að ekki verður samstaða um að fara aftur á bak með almannatryggingakerfið á Íslandi í átt til aukinnar fátæktarnauðþurftahugsunar. Þetta er kerfi sem um langt árabil hefur samanstaðið af tveimur þáttum. Annars vegar almennri tryggingu og hins vegar tekjutengdum viðbótargreiðslum. Þannig er þetta búið að vera alllengi. Vandinn er hins vegar sá að menn fóru á löngu árabili offari í að færa yfir í tekjutengda hlutann miklu meira og meira af greiðslunum þangað til eftir stóð nánast enginn almennur grunnur. Þannig veikist kerfið og samstaðan um það rofnar. Aðalsmerki norrænu kerfanna hefur alltaf verið það að í þeim er fólgin almenn samtrygging sem allir njóta. Hitt er svo augljóst mál að það getur verið, þegar menn hafa takmarkaða fjármuni handa á milli, að freistandi sé að tekjubinda ráðstöfun þeirra með þá hugsun að leiðarljósi að ná til þeirra sem í mestri eru þörfinni. Þeirri leið er ekki hafnað hér. Ég mundi aldrei standa að tillöguflutningi sem hafnaði með öllu tekjutengdum ráðstöfunum til að reyna að skila fjármunum til þeirra hópa sem eru í mestri þörf. Því getur hv. þingmaður alveg treyst. Þá stæði ég ekki hér sem einn af flutningsmönnum þessarar tillögu. Hún er þvert á móti að mínu mati í mjög góðu jafnvægi milli þeirra meginsjónarmiða að innihalda sterka almenna tryggingu á félagslegum eða samtryggingarlegum grunni, „sólídarískum“, eins og stundum er sagt á norrænum málum, og hins vegar ráðstafanir þar til viðbótar. Verið er að draga úr þessari tekjutengingu sem komin var út í ógöngur. Það er líka fagnaðarefni að afnema á tengingu við tekjur maka. Það er spurning um sjálfstæði og mannlega reisn sem þar býr að baki. Frítekjumarkið hefur þann stóra kost, eins og hér hefur komið fram, að bjóða upp á möguleika fyrir fólk að bæta stöðu sína en kannski ekki síður að vera þátttakendur áfram í samfélaginu í einhverjum mæli og kraftar þess séu nýttir. Við getum alveg eins litið á aðgerðina sem hvatningaraðgerð í því sambandi eins og að líta endilega á hana sem aðgerð fyrst og fremst til að bæta kjör hópsins. Þetta er kannski ekkert síður tilboð um það. Við erum að segja við þetta fólk: Þeir sem hafa aðstöðu til, vilja og getu eru boðnir velkomnir til að leggja áfram sitt af mörkum í samfélaginu í einhverjum mæli. Ég held að með auknu langlífi og batnandi heilsu sé full ástæða til að gera þetta. Jafnvel þó að atvinnuþátttaka aldraðra á Íslandi sé mikil. En má ég þá minna á að atvinnuþátttaka Íslendinga er almennt mikil. Það eru ekki bara aldraðir sem vinna miklu meira en samanburðarhópar í nálægum löndum, það gera allir Íslendingar. Það nemur næstum tíu stundum á viku hjá mörgum hópum. Það er ekki óalgengt að íslenskar starfsstéttir, t.d. iðnaðarmenn, vinni 47 til 50 tíma að meðaltali á viku á sama tíma og starfsbræður þeirra annars staðar á Norðurlöndunum vinna 35 til 40 tíma. Aldraðir í samfélagi okkar eru þarna bara á sama báti. En tillagan tekur líka mið af útgangspunkti í þeirri staðreynd og vissu okkar að það eru ekki og munu ekki verða allir í færum til að nýta sér þetta tilboð. Það er alveg ljóst. Við vitum það. Það verða aldraðir og þá verða það sérstaklega öryrkjar sem ekki eru í aðstöðu til þess að njóta góðs af slíku frítekjumarki. Þess vegna m.a. nefnum við þann möguleika að skoðað verði að menn megi þá nýta það að einhverju leyti á móti lífeyrissjóðsgreiðslum, tekjum frá lífeyrissjóði og jafna þá aftur úr þeirri áttinni svolítið aðstöðu þessara tveggja ólíkt settu hópa. Ástæður þess að menn geta ekki nýtt sér að bæta við tekjum með vinnu geta verið mismunandi. Það geta verið heilsufarsástæður og það geta líka verið samfélagslegar ástæður, ástandið í atvinnumálum, svæðisbundið geta verið litlir möguleikar til þess kannski fyrir fólk á viðkomandi svæði að fá vinnu o.s.frv. Að lokum vil ég segja, frú forseti, að ég held að ákaflega mikilvægt sé að við nálgumst þetta viðfangsefni með því hugarfari að við erum í millibilsástandi með þessi mál á Íslandi. Við eigum enn 15, 25 ár eða svo í land að lífeyrissjóðakerfi landsmanna verði fulluppbyggt og þroskað. Á meðan það er ekki munu verða hópar sem fara inn á eftirlaunaaldur með mun lakari kjör en síðar verður og aðstaða fólks verður þarna að þessu leyti mjög mismunandi. Við viljum jafna þá stöðu. Hvaða einstaki stóri hópur er það sem hér kemur til með að eiga mest í hlut? Það eru konur. Munum eftir því. Þær búa til muna við lakari lífeyrisrétt en karlar. Þær fá lægstu greiðslurnar úr kerfinu. Ef við ætlum ekki að dæma þær til lakari lífskjara líka á síðustu æviárunum þá 

Hæstv. forseti. Hér er flutt mjög merkileg tillaga, hæstv. forseti. Við í stjórnarandstöðunni sameinumst um að takast á við að bæta stöðu eldri borgara og öryrkja til framtíðar hér á landi. Eins og allir í þessum sal og fleiri í þjóðfélaginu vita eru heildargreiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins ekki nægilegar til að fólk hafi framfærslu af þeim einum. Þær eru einfaldlega of lágar miðað við þörf einstaklinga til að lifa af. Þó tekst einum og einum eldri borgara og jafnvel einum og einum öryrkja að skrimta af lágmarksbótum, hinum svokölluðu samsettu lágmarksbótum lífeyrisþega. Það er ekki sú framtíð sem við viljum sjá. Við viljum að fólk, hvort sem það eru lífeyrisþegar eða eldri borgarar, hafi nokkurn veginn þann lífeyri sem þarf til að lifa eðlilegu lífi, til að standa undir venjulegum neysluútgjöldum einstaklings. Þess vegna er grunnhugsunin í þessu máli sú að við viljum láta fara fram sérstaka úttekt á framfærslukostnaði lífeyrisþega þar sem skoðaður sé framfærslukostnaður einstaklinga, fjölskyldna o.s.frv. og reynt að meta hver er hin raunverulega þörf fyrir tekjur ef fólk hefur engar aðrar tekjur en úr tryggingakerfinu til að lifa mannsæmandi lífi. Hv. þingmenn sem talað hafa á undan mér, hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, fyrsti flutningsmaður og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, hafa rakið sumt af þessu máli. Ekki er víst að ég fari í öll þau atriði eða með sama hætti og þau. Ég tel um mjög markverða tillögu að ræða og að með henni séu stigin mjög merkileg skref. Í fyrsta tölulið tillögunnar leggjum við t.d. til að hin svokallaða skerðing, sem núna er hjá Tryggingastofnun og er 45% á bætur frá Tryggingastofnun, verði lækkuð niður í 35%. Það yrði gert 1. janúar næstkomandi. Við leggjum einnig til að lágmarksbætur verði hækkaðar fyrir þá sem hafa ekkert annað, úr 126 þús. kr. í 133 þús. kr. á mánuði. Síðan er lagt til ákveðið frítekjumark til að fólk geti aflað sér atvinnutekna án þess að verða fyrir skerðingarreglunum, strax frá fyrstu krónu. Við leggjum til að frítekjumarkið sé 75 þús. kr. á mánuði og það taki gildi 1. janúar næstkomandi. Hvers vegna skyldu menn leggja þetta til með þessum hætti? Fyrir því eru margar ástæður, hæstv. forseti. Ein er m.a. sú að 25% lífeyrisþega í landinu sem eiga réttindi í lífeyrissjóði og fá þaðan greiðslu um hver mánaðamót fá greiðslu, hæstv. forseti, sem er undir 21 þús. kr. á mánuði. Því miður eru mörg dæmi um að fólk fái örfáa þúsundkalla út úr lífeyrissjóðum sínum. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vakti réttilega athygli á því áðan að fleiri konur eru í þeim hópi en karlar. Fyrir því eru margar ástæður sem fólk þekkir. Konur voru ekki á vinnumarkaði hér áður fyrr, voru heimavinnandi sem kallað var. Þegar þær fóru á vinnumarkað fóru þær kannski að vinna í hálfu starfi og höfðu þar af leiðandi ekki jafnhá laun og útivinnandi karlar. Þar sem lífeyriskerfið okkar er þannig uppbyggt að við söfnum réttindum miðað við það sem við greiðum inn í lífeyrissjóðinn á starfsævi okkar þá hafa konur iðulega aflað sér mun minni lífeyrisréttinda en karlar, af ýmsum ástæðum. Konur sem hafa verið heimavinnandi alla ævina eiga oft og tíðum engan lífeyrisrétt, því miður. Fjölmargar stéttir eiga lítinn lífeyrisrétt. Við skulum ekki gleyma því að almennt fórum við ekki að greiða í lífeyrissjóði fyrr en um 1970. Réttindin sem við unnum okkur inn á fyrstu árum lífeyrissjóðakerfis hér á landi byggðust ekki einu sinni á því að við greiddum af öllum atvinnutekjum okkar, hæstv. forseti. Í upphafi greiddu menn aðeins af einum þriðja launanna í sjóð, síðan af dagvinnu, þá af yfirvinnu og loks af öllum launum. Sjómenn greiddu t.d. af hálfri tekjutryggingu. Þeir greiddu ekki af hlut sínum, aflahlutnum sem var þó meginuppistaða kaupsins. Þeir greiddu af hálfri kauptryggingu fyrstu árin og síðan af heilli kauptryggingu háseta. Yfirmenn voru undir sömu reglu þótt skipstjórar hefðu, samkvæmt hlutaskiptareglunni, tvöföld laun á við háseta. Það tók langan tíma fyrir þessar stéttir, verkamenn og verkakonur og sjómenn, að öðlast einhver veruleg réttindi í lífeyrissjóði sem skiptu verulegu máli. Hvaða möguleika á þetta fólk til að bæta stöðu sína eins og reglurnar eru í dag, miðað við skerðingarreglur Tryggingastofnunar? Það á þann möguleika að geta farið út á vinnumarkaðinn. Hins vegar hefur verið sýnt fram á, hæstv. forseti, að þegar fólk fer út á vinnumarkaðinn, miðað við þá skerðingarreglu sem nú er 45% og skattprósentan eins og hún hefur verið um tæp 30%, þá heldur það sáralitlu eftir af atvinnutekjum sínum sáralitlu, allt niður í 25–27% af atvinnutekjum. Menn geta fengið skerðingu upp á 60–70%. Þetta er óviðunandi ástand, hæstv. forseti. Við horfum inn í næstu framtíð, til 20 ára, þangað til gullöldin kemur, eins og Ásmundur Stefánsson orðaði það. Gullöld eldri borgara held ég að sé nú lengra inni í framtíðinni því miður. En fram að því er nauðsynlegt að taka á þessu vandamáli. Við getum ekki verið þekktir fyrir það, þingmenn, sjálfir með ágætis lífeyrisréttindi, að lagfæra ekki stöðu eldri borgara og öryrkja í landinu. Það er hreinlega skömm að henni.

Virðulegi forseti. Sú tillaga sem er flutt hér sameiginlega af allri stjórnarandstöðunni sýnir vel þá áherslu og samstöðu sem ríkir í allri stjórnarandstöðunni um að setja málefni lífeyrisþega í forgang í íslensku samfélagi. Það er svo, virðulegi forseti, að þessi hópur virðist hafa verið afgangshópur í tíð þessarar ríkisstjórnar og hefur sætt miklum skerðingum hvernig sem á það er litið, hvort sem það er varðandi skattbyrðina eða lífeyrisgreiðslur. Á þessu viljum við að verði breyting. Kannski er það lýsandi fyrir áhuga stjórnarflokkanna á þessu máli að fáir sitja hér, raunar enginn, í þessum sal núna til þess að hlýða á þessa umræðu nema hæstv. heilbrigðisráðherra sem við kölluðum til umræðunnar og ég sé ekki að nokkur einasti stjórnarliði sé á mælendaskrá.  Það er svo að lífeyrisþegar hafa sætt 15–17 þús. kr. skerðingu á mánuði í tíð þessarar ríkisstjórnar ef miðað er við það að lífeyrir héldi raungildi sínu eins og hann var 1995. Lífeyrisgreiðslur lífeyrisþega væru um 170 þús. kr. hærri á ári ef þær hefðu haldið raungildi sínu. Skattarnir eru alveg kapítuli út af fyrir sig. Ef ég tek sem dæmi lífeyrisþega með 130 þúsund á mánuði, sem á við um stóran hluta lífeyrisþega, þá hefur skattbyrði þessa einstaklings, þessa lífeyrisþega með 130 þús. kr. á mánuði árið 2006 og jafngildi þeirra 1995, miðað við þróun launavísitölu, hátt í fjórfaldast í tíð þessarar ríkisstjórnar. Á sama tíma hefur skattbyrði þeirra sem hafa stærstan hluta síns framfærslueyris af fjármagnstekjum minnkað. Maður spyr t.d.: Hvað er það, virðulegi forseti, sem réttlætir það að þeir ríkustu í þjóðfélaginu, auðmennirnir, greiði 10% skatt af stærstum hluta sinna tekna meðan ellilífeyrisþegar, lífeyrisþegar, aldraðir og öryrkjar þurfa að borga af sínum lífeyri úr lífeyrissjóðum 37% rúmlega? Þessu viljum við breyta, virðulegi forseti, þ.e. að lífeyrir lífeyrisþega beri fjármagntekjuskatt en ekki tekjuskatt eins og nú er. Kaupmáttur lífeyrisþega - af því að stjórnarliðar tala iðulega um kaupmátt - kaupmáttur lífeyrisþega hefur aukist helmingi minna en annarra á árunum 1995–2005 eða um 25% þegar kaupmáttur lágmarkslauna hefur aukist um 56%. Svo ræðum við lífeyrismálin hér. Það er alveg ljóst að í þeim tillögum sem við setjum hér fram er að verulegu leyti komið til móts við það sem lífeyrisþegar sjálfir hafa lagt áherslu á. Grundvallaratriði í þessari tillögu er að komið verði á afkomutryggingu, en undanfari þess er að gerð verði neysluúttekt eða neyslugrunnur á framfærsluþörf lífeyrisþega og á þeim grunni viljum við byggja afkomutryggingu sem tekur mið af raunverulegri framfærsluþörf lífeyrisþega. Fyrst í stað, meðan verið er að útbúa þennan lífeyrisgrunn, viljum við að sú nýja tekjutrygging sem á að koma á og var gerð í yfirlýsingu Samtaka aldraðra við ríkisstjórnina, verði hækkuð. Við viljum að hún verði hærri en um var samið í þeirri yfirlýsingu, eða um 6.500 kr. Við viljum einnig að frítekjur vegna atvinnutekna lífeyrisþega verði 75 þús. kr. á mánuði og það strax 1. janúar núna eða um komandi áramót. Ég spyr, af því að hæstv. ráðherra er hér: Hvers vegna í ósköpunum var ekki hægt að semja um frítekjumark sem tæki fyrr gildi en um var samið í þessari yfirlýsingu? Það er bæði ávinningur fyrir lífeyrisþega sjálfa og fyrir þjóðfélagið og samfélagið allt að lífeyrisþegar geti unnið sér inn einhverjar tekjur samfara lífeyrisgreiðslunum án þess að þær skerðist. Skerðingarnar eru alveg gífurlegar núna. Fram hefur komið t.d. hjá lífeyrisþegum að skattar og skerðingar þýddu um 67–85% skerðingu að því er varðar atvinnutekjurnar. Nú kostar það ekki mikið að fara með frítekjumarkið upp í 17 þús. kr. eins og ríkisstjórnin ætlar að gera 2009 og 25 þús. kr. árið 2010, 300–400 millj. kr. Ég spyr hæstv. ráðherra: Kemur til greina af hálfu ríkisstjórnarinnar að flýta því að frítekjumarkið taki gildi, að það þurfi ekki að bíða í tvö, þrjú ár eða jafnvel fjögur ár eftir að frítekjumarkið taki gildi þegar þessi ríkisstjórn er löngu farin frá? Ég spyr um hvort það komi til greina vegna þess að það skiptir verulegu máli fyrir lífeyrisþega að tekið verði upp frítekjumark eins og við leggjum til, sem eru 900 þús. kr. á ári eða 75 þús. kr. á mánuði. Við leggjum einnig til að ráðstöfunarfé, vasapeningar, við dvöl á stofnun hækki um 50% og það frá 1. júlí 2006. Ég skil bara ekki, virðulegi forseti, hvers vegna allir fengu hækkun á sínum lífeyri um mitt þetta ár en þeir sem hafa ráðstöfunarfé eða svokallaða vasapeninga fá ekkert fyrr en um næstkomandi áramót. Við leggjum til að þetta ráðstöfunarfé hækki um 50% og það taki gildi afturvirkt frá 1. júlí 2006. Ég spyr hæstv. ráðherra: Af hverju var verið að skilja þá eftir sem minnst hafa, sem eingöngu hafa ríflega 22 þús. kr. í vasapeninga? Við viljum einnig að afnumin verði að fullu tengsl lífeyrisgreiðslna við atvinnu- og lífeyristekjur maka og að öryrkjar haldi aldurstengdri örorkuuppbót þegar þeir fara á ellilífeyri. Gerður hefur verið af hálfu Landssambands eldri borgara samanburður á okkar tillögum og tillögum ríkisstjórnarinnar. Þar kemur fram að ef viðkomandi hefur 60 þúsund í atvinnutekjur þá þýðir það að tillögur okkar gefa honum um 32–33 þús. kr. hærri framfærslueyri á mánuði en tillögur ríkisstjórnarinnar. Það munar um minna. Þetta eru staðreyndir sem liggja á borðinu. Þar sem atvinnutekjurnar skerða strax þá fær sá sem hefur 60 þús. kr. í atvinnutekjur þetta miklu meira út úr okkar tillögum. Ég vil líka segja það, virðulegi forseti, að það er staðreynd að hér á landi rennur miklu minna til velferðarútgjalda en á hinum Norðurlöndunum. Við eigum að setja málefni lífeyrisþega í forgang. Það er ætlun stjórnarandstöðuflokkanna þegar þeir komast til valda og það endurspeglast vel í þeirri tillögu sem við ræðum hér í dag.

Virðulegur forseti. Hér er verið að ræða tillögu stjórnarandstöðunnar um nýja framtíðarskipan lífeyrismála. Hv. þingmaður spurði út í nokkur atriði sem ég ætla að reyna að gera grein fyrir í stuttu andsvari. Þar var aðallega tiltekið frítekjumark vegna atvinnutekna og svokallaðir vasapeningar. Varðandi þau atriði og reyndar önnur atriði líka þá vita hv. þingmenn að umfangsmikið nefndarstarf fór fram um málefni aldraðra. Þar var bæði þjónustuþátturinn undir og líka lífeyristekjur eða þær tekjur sem skipta máli varðandi afkomu þessara hópa. Samkomulag náðist. Þessi vinna fór fram undir forustu Ásmundar Stefánssonar og ég verð að segja að ég er mjög ánægð með að það náðist samkomulag við þennan hóp. Það sýndi mér fram á það að Landssamband eldri borgara er hæft í svona samstarf. Mjög gott samstarf átti sér stað í þessari nefnd. Það að ná niðurstöðu sýnir manni að hægt er að ræða við Landssamband eldri borgara og ná niðurstöðu í svona erfiðu máli. Þetta er mjög erfitt mál. Það má nánast líkja þessu við hálfgerða kjarasamninga, mundi ég segja. Þetta er samkomulag sem stendur til fjögurra ára. Auðvitað er alltaf hægt að breyta því með lögum ef svo skipast veður í lofti. En þetta samkomulag ætlar ríkisstjórnin að standa við. Ég heyri að hv. þingmaður segir að stjórnarandstaðan muni breyta þessu hugsanlega ef hún fær kraft til þess. Það er þá hennar mál. En ég er ánægð með þetta samkomulag. Það eru tólf milljarðar sem komu þarna inn, bæði í þjónustuþætti og auknum lífeyrisgreiðslum, og ríkisstjórnin mun standa 

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir þessa yfirlýsingu sem gerð var skal ég fullvissa hæstv. ráðherra um að það er bullandi óánægja í röðum aldraðra með þessa yfirlýsingu. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra hafi lesið blöðin og ýmsar greinar sem þar hafa komið fram, þar sem kemur fram óánægja eldri borgara. Þeir segja að þeir hafi verið knúnir til þessa samkomulags að því er varðar lífeyriskaflann, sem þeir eru fyrst og fremst óánægðir með, vegna þess að þeim hafi verið tjáð að annars yrði búsetuþátturinn, sem þeir leggja mikið upp úr, í uppnámi. Þeim hafi því í reynd verið þröngvað til þessa samkomulags að því er varðar lífeyriskaflann. Ég hef heyrt sérstaka óánægju með þetta frítekjumark og að það skuli ekki verða fyrr en eftir fjögur ár sem það verður 25 þús. kr. á mánuði, en við leggjum til 75 þús. kr. á mánuði strax 1. janúar. Ég er sannfærð um að þeir munu gera kröfu til þess þegar þingmálið kemur inn í þingsali að þetta frítekjumark verði strax hækkað. Það er ekkert annað en skammsýni hjá hæstv. ríkisstjórn að koma ekki þegar á þessu frítekjumarki. Það er ávinningur fyrir samfélagið ef lífeyrisþegum er gert kleift að geta aflað sér smávægilegra tekna án þess að skerða lífeyrisgreiðslurnar. Þess vegna bið ég hæstv. ráðherra lengstra orða að skoða það að þetta frítekjumark taki gildi strax. Öllu er raunverulega ávísað á næstu ríkisstjórn. Því litla sem ríkisstjórnin ætlar þó að gera er mestmegnis ávísað á næstu ríkisstjórn. Því til viðbótar var samið um 15 þús. kr. hækkun sem kom til framkvæmda á miðju þessu ári. Það var þegar í hendi, virðulegi forseti, vegna þess að búið var að semja um þessar 15 þús. kr. á almenna markaðnum og lífeyrisþegar fengu þessar 15 þús. kr. Það var því ekkert samið til viðbótar við lífeyrisþega í þessu samkomulagi.

Virðulegur forseti. Ég get nú alls ekki tekið undir það að það hafi verið lítið sem lagt var til málefna aldraðra núna með samkomulaginu. Það eru tólf milljarðar sem fara bæði í þjónustuþáttinn og í greiðslur. Ég held að það sé alveg ljóst að það er ekki lítið. Það eru verulegar upphæðir.  Auðvitað er það alltaf þannig þegar menn ræða þessi mál og reyna að semja - ég líkti þessu áðan við kjarasamninga - að þeir fá ekki allt fram sem þeir vilja. Það er ósköp eðlilegt. En þetta er niðurstaða sem menn ákváðu að fara fram með og ljúka nefndarstarfinu með þessu samkomulagi. Þetta er niðurstaða. Ég tel að hún sé góð og stend á bak við hana og ætla að gera mitt til þess að koma henni í framkvæmd og nú er verið að vinna að frumvarpi til að koma þessu samkomulagi í gagnið. Hv. þingmaður sagði að það væri verið að vísa öllu hér inn í framtíðina. Það er nú ekki rétt. Ég var að segja hérna áðan að ef draumur hv. þingmanns rætist og Samfylkingin kemst í ríkisstjórn þá getur Samfylkingin auðvitað breytt lögum. Það er bara þannig. Ný ríkisstjórn getur alltaf breytt lögum, nýtt þing. En þetta samkomulag er mjög mikið framfaraskref og við það munum við standa. Hér var sagt að þetta væri of lítið. Ég vil þá draga fram að við erum nýbúin að koma með aðgerðaáætlun til þess að lækka verð á matvælum. En þá segir Samfylkingin: „Þetta er allt of lítið. Þetta ætti að vera miklu meira.“ Ég bara spyr, af því að þetta eru mikil útgjöld: Er Samfylkingin enn þá á þeirri leið að vilja bara útgjöld, útgjöld og geta ekki sýnt fram á tekjuaukningu á móti? Mér finnst það óábyrgur málflutningur.

Virðulegi forseti. Þetta er allt spurning um forgang. Við höfum sett í forgang að lækka matvæli fyrir heimilin í landinu. Við höfum gert það síðustu fimm ár. Ríkisstjórnin kemur hér tveim mánuðum fyrir kosningar og ætlar að lækka þau í marsmánuði og hefur haft ellefu ár til þess. Ríkisstjórnin kemur núna rétt fyrir kosningar og gerir samkomulag við aldraða sem aldraðir eru hundóánægðir með, þ.e. lífeyriskaflann,. Hún kemur rétt fyrir kosningar alveg eins og hún gerði fyrir fjórum árum og skammtar lífeyrisþegum örlítið brot af því sem hún hefur tekið af þeim áður. Fyrst er tekinn af lífeyrisþegum stór hluti af þeirra framfærslu eða kjörum sem þeir ættu að hafa ef lífeyrir þeirra hefði haldið raungildi sínu frá 1995. Það eru 15–17 þús. kr. á mánuði sem af þeim hefur verið haft. Síðan á að rétta þeim lítilræði yfir borðið af því sem þegar hefur verið tekið. Þetta er ekki leið, herra forseti. Það er ekki bjóðandi lífeyrisþegum að haga sér svona gagnvart þeim. Veit hæstv. ráðherra að kaupmáttur lífeyrisþega hefur aukist helmingi minna en t.d. þeirra sem eru á lágmarkslaunum? Af hverju er alltaf ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur, á tekjulægsta fólkið í samfélaginu sem hefur þurft að sæta verulega aukinni skattbyrði í tíð þessarar ríkisstjórnar? Skattar hafa þrefaldast og stundum fjórfaldast hjá fólki með 130 þús. kr. í tekjur í tíð þessarar ríkisstjórnar. Af hverju er alltaf ráðist á þá sem minnst hafa? Veit hæstv. ráðherra að með þessu er ríkisstjórnin vísvitandi að auka á þann ójöfnuð sem er í samfélaginu fyrir? Ríkisstjórnin gerir ekkert, hvorki í gegnum skattkerfið né gegnum almannatryggingakerfið til þess að leiðrétta með eðlilegum hætti þá sem verst standa í þjóðfélaginu og bæta þeim upp það sem af þeim hefur verið tekið til þess að reyna að jafna kjörin í landinu, til þess að reyna með þeim hætti sem þeir geta að taka á þeim ójöfnuði sem hefur vaxið stórlega í tíð þessarar ríkisstjórnar.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér þingmál allra þingmanna stjórnarandstöðunnar um nýja framtíðarskipan lífeyrismála. Eins og komið hefur fram í umræðunni eru lagðar til verulegar kjarabætur til lífeyrisþega. Þar er byggt ofan á yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og fulltrúa eldri borgara. Ég verð að segja, eftir að hafa hlustað á þessa umræðu, að um þessi mál náðst ekki samkomulag. Að minnsta kosti halda eldri borgarar og fulltrúar þeirra því fram að þetta hafi ekki verið samkomulag. Þetta hafi verið yfirlýsing sem þeir skrifuðu undir vegna þess að þeim var stillt upp við vegg, ef þeir gerðu það ekki þá væri allt í uppnámi sem þeir voru búnir að ná fram varðandi hjúkrunarþáttinn. Ég heyrði á hæstv. ráðherra að hún er ánægð með yfirlýsinguna. Það eru eldri borgarar ekki. Þeir hafa lýst yfir stuðningi við þingmálið sem við mælum fyrir hér. Við leggjum til að farið verði í að endurskoða almannatryggingalögin, þá helst lífeyriskaflann sem er náttúrlega orðið löngu tímabært að endurskoða. Það er búið að gera margar atrennur að því að endurskoða almannatryggingarnar frá 1971. Við búum við almannatryggingar sem eru í grunninn 36–37 ára gamlar. Þetta er orðið eins og bútasaumsteppi. Það eru komnar alls konar gloppur í kerfið eins og margoft hefur verið bent á og meira að segja í nefndarstarfinu sem hæstv. forsætisráðherra stýrði. Ég vil nefna nokkur atriði sem snúa að þeim breytingum sem við leggjum til að gerðar verði nú þegar á kjörum eldri borgara. Við leggjum til að nýja tekjutryggingin, sem tekur að öllum líkindum gildi um áramótin eftir því sem yfirlýsing ríkisstjórnarinnar kveður á um, verði mun hærri en hjá ríkisstjórninni og eldri borgurum og öryrkjum. Ég ætla að minna á að þetta snýr ekki bara að öldruðum. Þetta snýr líka að öryrkjum, að þeim verði gefinn kostur á að auka tekjur sínar án þess að greiðslurnar frá Tryggingastofnun skerðist. Við leggjum til 75 þús. kr. strax um áramótin og við munum gera breytingartillögur í þá veru við mál ríkisstjórnarinnar. Það að lífeyrisþegar geti verið virkir á vinnumarkaði skilar sér. Með 75 þús. kr. atvinnutekjur skilar það sér í skattpeningum inn til ríkissjóðs og fólk heldur betri heilsu með því að geta verið virkt á vinnumarkaði og félagslega virkt. Ég man eftir að Árbæjarsafn auglýsti eftir eldri borgurum til að sitja þar yfir sýningum og segja fólki frá gömlum þjóðháttum. Það kom enginn vegna þess að það skilaði sér ekkert í vasann af því sem þeir áttu að fá fyrir þetta, a.m.k. mjög lítið. Við gætum virkjað þann auð sem býr í eldri borgurum. Mig langar að nefna vasapeningana. Ég hef iðulega talað um að það verði að breyta því vasapeningakerfi sem við búum við, þar sem þeir sem fara inn á hjúkrunarheimili eða dvalarheimili missa lífeyrisgreiðslur sínar og halda eftir vasapeningi sem eru 22 þús. kr. í dag. Þeir fengu enga kjarabót í júlí síðastliðnum. Við leggjum til að kjarabótin skili sér afturvirkt frá 1. júlí til þessa hóps og þær hækki um 50% meðan ríkisstjórnin leggur til 25% hækkun frá áramótum. Í raun er það niðurlægjandi fyrir þá sem eru á hjúkrunarheimilum að búa við vasapeningakerfið. Þetta er bara gamaldags, frá liðinni öld, að skammta vasapeninga til fólks þótt það missi heilsu og lendi inni á stofnun. Við viljum að komið verði á sama kerfi og fyrir fatlaða, að fólk haldi greiðslum sínum og greiði síðan fyrir þá þjónustu sem það fær og að það hafi eitthvert val um þjónustu. Eins og við þekkjum vel er að þessu leyti allt of lítið val hvað varðar þjónustuna, t.d. böð. Við töluðum um þvottana í gær þar fólki er meira að segja mismunað innan hjúkrunarheimilanna vegna þess að sumir fá þvott á fatnaði sínum en aðrir ekki. Ég hef bent á að 22 þús. kr. vasapeningar dugi skammt ef þvo þarf alklæðnað, kannski mörgum sinnum á dag og senda allt í þvottahús úti í bæ. Þarna þarf að taka á og gera aldraða, þótt þeir missi heilsuna, fjárhagslega sjálfstæða. Við leggjum til að afnumin verði að fullu tengsl lífeyrisgreiðslna við atvinnu- og lífeyristekjur maka. Það er búið að berjast fyrir þessu mjög lengi. Öryrkjadómurinn, á sínum tíma, snerist um að tekjutryggingin væri óháð tekjum maka. Niðurstaða hans var sú að fara ætti þessa leið. En enn þann dag í dag er verið að tekjutengja lífeyrisgreiðslur við tekjur maka. Auðvitað á þetta að vera einstaklingsbundinn réttur eins og atvinnuleysisbætur. Þessu viljum við koma á strax. Ég vil nefna annað, þ.e. að við leggjum til að öryrkjar haldi aldurstengdri uppbót þegar þeir fara á ellilífeyri. Í dag missir öryrki örorkuuppbótina þegar hann verður 67 ára. En útgjöld hans minnka ekki. Hann á kannski lítinn sem engan rétt í lífeyrissjóði. Það er verið að bæta honum það upp með aldurstengdu örorkuuppbótinni að hann á lítinn rétt í lífeyrissjóði hafi hann orðið öryrki snemma. Þessum þáttum erum við að taka á vegna þess að þetta er réttlætismál og þarf að gera þetta strax. Ég furða mig á því að ríkisstjórnin skuli ekki taka á því nú þegar, að bæta kjör þessa hóps. Við munum leggja til breytingartillögur þegar ríkisstjórnin leggur fram frumvarp sitt. Málið mun fara til heilbrigðis- og trygginganefndar þar sem ég á sæti. Við fulltrúar Samfylkingarinnar munum leggja fram breytingartillögur um bætt kjör lífeyrisþega í þá veru sem lagt er til hér í þessu máli. Að lokum vil ég benda á að það er verulega mikilvægt að farið verði í þá vinnu sem við leggjum til, að reiknuð verði út neysluútgjöld lífeyrisþega þannig að hægt sé að miða greiðslur frá Tryggingastofnun við hvað það kostar að vera til og hafa misst starfsorku. Virðulegi forseti. Ég mun koma að þessu máli í heilbrigðis- og trygginganefnd. Þar mun ég auðvitað taka á þessum þáttum. Við munum leggja fram breytingartillögur. En mig langar til að nefna í lokin, eins og bent var á fyrr í umræðunni, að þessar breytingar koma öllum öldruðum til góða, ekki síst fullorðnum konum sem eiga lítinn rétt í 

Virðulegi forseti. Þingsályktunartillagan sem hér er til umræðu er 3. þingmál þessa þings. Það er sameiginleg tillaga allrar stjórnarandstöðunnar, með hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, formann Samfylkingarinnar í broddi fylkingar, um nýja framtíðarskipan lífeyrismála. Á þeim stutta tíma sem ég hef til umráða er ekki hægt að koma öllu að sem ég vildi nefna. Inn í málið blandast það sem ríkisstjórnarflokkarnir vilja kalla samkomulag við eldri borgara. En eldri borgarar segja, og forustumenn þeirra, að það hafi ekki verið samkomulag heldur yfirlýsing. Það hefur hálfpartinn komið fram að varðandi þá yfirlýsingu hafi eldri borgurum nánast verið stillt upp við vegg. Annaðhvort sættu menn sig við yfirlýsinguna eða ekkert yrði gert og aðrir þættir settir í uppnám. Það er í takt við framkomu ríkisstjórnarflokkanna við eldri borgara að koma fram á þennan hátt. Um það mætti segja margt og bera saman yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, sem eldri borgarar þurftu að sætta sig við hálfnauðugir, og þær tillögur sem við leggjum fram en, virðulegi forseti, á milli þessa tveggja er töluverður munur. Fulltrúar eldri borgara sem hafa tjáð sig um þetta mál segja að mikill munur sé á þessu og töluvert annar bragur á því sem stjórnarandstaðan er að leggja hér fram. Það er auðvitað sýn okkar í stjórnarandstöðunni á hvernig við mundum vilja gera þetta sætum við við völd. Við viljum lagfæra þessi mál og það er í takt við málflutning okkar undanfarin ár, virðulegi forseti, hvað þetta varðar. Virðulegi forseti. Skattpíning, sem ég vil kalla, ríkisstjórnarinnar á eldri borgurum er náttúrlega það sem hefur gert ástandið hvað verst. Frá árinu 1995, þegar þessir stjórnarflokkar tóku við, hefur það gerst að eldri borgarar og öryrkjar þurfa að borga heilmikið af bótum sínum í skatt til ríkissjóðs. Talað er um að sem svarar til allt að eins og hálfs til tveggja mánaðartekna þeirra renni í skatt til ríkissjóðs. Skattbyrði almennings hefur stóraukist síðastliðin ár og er nánast heimsmet. Það kemur til vegna rýrnunar skattleysismarka sem aðallega hefur bitnað á lágtekjufólki og fólki með meðaltekjur, öldruðum og öryrkjum, lágtekjufólki og millitekjuhópum. Ríkisstjórn ójafnréttis og ranglætis, ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, hefur fundið breiðu bökin til að skattleggja. Þeir koma svo í ræðustól hins háa Alþingis og guma af mettekjum ríkissjóðs. Virðulegi forseti. Má ég minna á að ríkissjóður fékk á síðasta ári, árið 2005 um 65 milljörðum kr. meira í kassann en ætlað var. Þar tel ég ekki með tekjur af sölu Símans. Ef það væri gert væru það 110 milljarðar kr. Á sama tíma hafa útgjöld til velferðar- og menntunarmála einungis aukist um 4% af þjóðarframleiðslu. Neysluskattarnir hafa stóraukist líka vegna aukinnar neyslu o.s.frv. Allt gerir það að verkum að ríkissjóður bólgnar út. Svo koma ráðherrar og hæla sér af því að ríkissjóður sé að verða skuldlaus og greiði lítið í vaxtagjöld. Allt í lagi, það er hægt að finna þetta út ef gjaldeyrisvarasjóðurinn er tekinn með. En við skulum hafa í huga, virðulegi forseti, að m.a. aldraðir og öryrkjar leggja í þessa hít ríkissjóðs gegnum skatta. Enda er talið, virðulegi forseti, að skattbyrði 66–70 ára hafi aukist um tæp 10%. Ef við förum svolítið hærra í skattbyrði 71–75 ára, er talið að hún hafi aukist um rúm 13% á því tíu ára tímabili sem ég hef verið að tala um. Regla ríkisstjórnarinnar virðist vera: Því eldri, því meiri skattar. Af þessu guma þeir. Ég segi: Þetta er auðvitað ríkisstjórninni til skammar og ljótur blettur á okkar annars ágæta þjóðfélagi, hvernig við komum fram við aldraða og öryrkja. Virðulegi forseti. Það verður að hrósa því að tveir þingmenn stjórnarliðsins sitja við þessa umræðu. Hæstv. heilbrigðisráðherra og hv. þm. Sæunn Stefánsdóttir. Þær eru báðar framsóknarmenn, sem hafa mátt þola ýmislegt frá höfuðbólinu, frá Sjálfstæðisflokknum og verið teymdir áfram til ýmissa óhæfuverka eins og þeirra sem við erum að tala um. En Sjálfstæðisflokkurinn skilar auðu og lætur ekki sjá sig. Mér er kunnugt um, virðulegi forseti, að óskað hafi verið eftir að fleiri ráðherrar yrðu viðstaddir en þeir hafa ekki getað orðið við því. Ég sakna þess mjög að hæstv. fjármálaráðherra skuli ekki viðstaddur þessa umræðu. Virðulegi forseti. Hv. þm. Sæunn Stefánsdóttir talaði áðan um atvinnuþátttöku aldraðra, að hún sé hæst hér af Norðurlöndum. Það er alveg rétt. En miðað við Norðurlönd er á Íslandi, virðulegi forseti, mest skattpíning á eldri borgurum sem fara út á vinnumarkaðinn. Það er nánast þannig að vinni aldraður eða öryrki sér inn 100 kr. þá skerðast þær um 45 kr. Þetta er bæði Norðurlandamet og sennilega heimsmet eins og svo margt hjá þessari ríkisstjórn þegar kemur að innheimtu skatta. Ég segi það, virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur fundið breiðu bökin. Það eru aldraðir og öryrkjar. Sú yfirlýsing sem eldri borgarar skrifuðu undir er aðeins byrjunin, að þeirra sögn. Þeir eiga eftir að koma aftur og tala um önnur atriði. Yfirlýsingin kom til vegna hálfgerðrar hótunar um ýmislegt er varðar Framkvæmdasjóð aldraðra sem ég reyndar skil ekki af hverju þarf að semja um vegna þess að hann á náttúrlega ekki að skerða eins og gert hefur verið. Virðulegi forseti. Það hefði mátt ræða um ýmislegt fleira, t.d. frítekjumarkið sem við leggjum til að verði 75 þús. kr. eða 900 þús. kr. á ári strax á næsta ári. En ríkisstjórnin skilar einungis 17 þús. eftir tvö ár og 25 þús. kr. eftir fjögur ár. Reikningurinn á sem sagt að fara, eins og svo margt annað hjá þessari ríkisstjórn, á næsta kjörtímabil. Þeir ætla ekki að taka þátt í þessu. Virðulegi forseti. Ég fagna því hvernig stjórnarandstaðan kemur fram með tillögu sína. Það er okkar stefnumið 

Frú forseti. Núna í upphafi þings leggja Samfylkingin, Frjálslyndi flokkurinn og Vinstri hreyfingin – grænt framboð sameiginlega fram tillögu til þingsályktunar sem tekur á kjörum lífeyrisþega. Eins og komið hefur fram í dag ber tillagan heitið Ný framtíðarskipan lífeyrismála og ber vott um forgangsröðun stjórnarandstöðuflokkanna. Þegar maður lítur síðan yfir þingsalinn sér maður glöggt að hér er enginn þingmaður eða ráðherra frá Sjálfstæðisflokknum og lýsir það áhugaleysi þeirra og forgangsröðun, þeir nenna varla í þingsalinn eða í umræður ef ekki er verið að ræða um einkavæðingu eða eitthvað slíkt. Fulltrúar Landssambands eldri borgara hafa lýst yfir ánægju með þessa þingsályktunartillögu. Jafnframt er það staðfest að þessi tillaga gengur mun lengra en yfirlýsing ríkisstjórnarinnar frá því fyrr á árinu og auk þess taka þessar aðgerðir okkar gildi mun fyrr en í umræddri yfirlýsingu. Frú forseti. Er þörf á þessari tillögu nú á dögum góðæris og útrásar? Já, svo sannarlega því að þótt sumir séu í raun tregir til að viðurkenna það er öllum ljóst að kaupmáttur lífeyris er ekki í neinu samræmi við það sem hefur verið að gerast á vinnumarkaðnum. Afkoma eldri borgara á Íslandi er ekki mannsæmandi og alls ekki fjórðu ríkustu þjóð heims. Fjármagnið er til, þetta er einungis spurning um vilja og forgangsröðun. Á tíu ára tímabili, frá 1995–2005, hefur kaupmáttur lágmarkslauna aukist um allt að 56% en kaupmáttur lífeyris aðeins um 25%. En það var einmitt árið 1995, eins og oft hefur komið fram hér áður, sem ríkisstjórnin klippti á tengsl launa og lífeyris. Í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur samfélagið verið að þróast í átt til aukins ójafnaðar, bæði með mælanlegum og áþreifanlegum hætti. Í blaðagrein í fyrra skrifaði eldri borgari um kjör sín að framin væru á honum mannréttindabrot daglega og að Alþingi fyndist það allt í lagi. Þessi alhæfing á sem betur fer ekki við um okkur öll, ekki alla þingmenn, og ætti þessi tillaga að bera vott um hug okkar og forgangsröðun. Sú tillaga til þingsályktunar sem við í stjórnarandstöðunni leggjum nú fram tekur í aðalatriðum á tekjutryggingu, frítekjum vegna atvinnutekna, ráðstöfunarfé eða svokölluðum vasapeningum, skilgreiningu neysluútgjalda, afnámi tengsla lífeyrisgreiðslna við tekjur maka og að öryrkjar haldi aldurstengdri örorkuuppbót þegar farið er á lífeyri. Frú forseti. Þingmenn stjórnarandstöðunnar með formann Samfylkingarinnar í fararbroddi hafa farið nokkuð ítarlega yfir tillöguna og er það að sjálfsögðu von okkar að hún fái skjóta og jákvæða afgreiðslu á þinginu. Tillagan mun bæta afkomu margra eldri borgara og öryrkja og rétt er að ítreka það að stór hluti í þeim hópi eru konur. Því er hér um jafnréttismál að ræða. Í þessum töluðu orðum heyrast hér hróp og köll frá Austurvelli. Þar eru námsmenn að mótmæla framgangi ríkisstjórnarinnar í skólamálum. Þeir bera kröfuspjöld og á einu þeirra stendur: Jafnrétti til náms. Frú forseti. Það er í raun sama hvert litið er á valdatíma þessarar ríkisstjórnar, alls staðar rísa menn upp og krefjast jafnréttis, krefjast jafnaðar. Þessi tillaga stjórnarandstöðuflokkanna er góð viðleitni í því skyni.

Frú forseti. Við ræðum hér mjög mikilvægt mál þar sem stjórnarandstaðan sameinast um að bæta kjör þeirra sem hafa orðið eftir í samfélaginu í þeirri lífskjaraþróun sem orðið hefur á síðustu árum. En það er athyglisvert í þessari umræðu að annaðhvort láta stjórnarliðar sig vanta eða reyna að draga úr nauðsyn þessarar umræðu. Staðreyndin er sú að á umliðnum árum hafa lífeyrisþegar og aldraðir dregist mjög aftur úr og misskipting í samfélaginu hefur aukist gríðarlega á sama tíma og hið opinbera hefur tekið til sín æ stærri hluta af þjóðartekjunum. Á þetta minntist einn ágætur þingmaður stjórnarliðsins og taldi að vegna þess að ríkið tæki til sín æ stærri hluta af þjóðarframleiðslunni væri samfélagsþjónustunni borgið. Svo er bara alls ekki, frú forseti, vegna þess að hið opinbera, sem stýrt er af Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki, skiptir þessu misjafnt niður. Þriðji hver aldraður hefur t.d. úr lægri upphæð að spila en 120 þús. kr. Manni finnst grátlegt að menn skuli ekki koma hér fram sameinaðir, ekki bara við í stjórnarandstöðunni, Frjálslyndi flokkurinn, Samfylkingin og Vinstri grænir, heldur einnig Framsóknarflokkurinn. Nei, í stað þess berst hann um á hæl og hnakka við að gera lítið úr þessum tillögum og veifar hér einhverri yfirlýsingu sem Framsóknarflokkurinn gerði í vor þegar hann stillti öldruðum upp við vegg og sagði: Ef þið látið ekki taka mynd af ykkur með þessu þá verða engar úrbætur. Við ætlum svo sannarlega að gera betur í stjórnarandstöðunni vegna þess að þetta ástand er algjörlega ólíðandi. Hvað kostar þetta? Hvað kostar t.d. frítekjumarkið? Ef við skoðum tillögur eða yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 19. júlí sl. virðist ekki kosta mikið að leyfa gamla fólkinu að vinna. Þar koma fram útreikningar á kostnaði við að hækka frítekjumark upp í 200 þús. kr. sem ríkisstjórnin þráast algjörlega við að gera og vill ekki lyfta því upp fyrr en árið 2009. Það kostar 142 milljónir, útreiknað af ríkisstjórninni. Það eru nú öll ósköpin. Mér finnst að menn ættu að skoða þessa tölu og sjá þá að þetta er ekki há upphæð. Ég er sannfærður um að þetta kostar ekki eina einustu krónu ef tekið er með í reikninginn að greiddir verði skattar af þeim tekjum sem eldra fólk vinnur sér inn, þetta mun einnig koma sér vel fyrir lífeyrissjóðina vegna þess að það mun eflaust spara greiðslur og líka gera lífið skemmtilegra. Við flytjum inn vinnuafl til þess að taka þátt í atvinnulífinu en á sama tíma komum við í veg fyrir að fólk vinni sér inn tekjur, eldra fólk. Þetta er alveg með ólíkindum. Maður spyr sig: Á hvaða vegferð eru þessir flokkar? Í fyrra vorum við akkúrat á sama tíma að ræða sparnað hjá ríkisstjórnarflokkunum. Þá höfðu þeir sameinast um að spara í bílastyrk til gamla fólksins. Núna virðast þeir ekki sjá þessa tillögu sem við leggjum fram. Það er ekki einungis sátt meðal okkar í stjórnarandstöðunni um tillöguna heldur er ég viss um að allur meginþorri almennings getur stutt það að gera eigi betur við þá sem hafa byggt um samfélagið. Maður botnar í rauninni ekkert í því að ríkisstjórnarflokkarnir skuli ekki koma með jákvæðara viðmót til þessara tillagna. Það var reiknað út í yfirlýsingunni, sem vitnað hefur verið til sem samkomulags og birtist í júlí, að þetta muni kosta ríkissjóð gríðarlegar upphæðir. En nú hefur hagfræðingur eldri borgara reiknað út að eftir u.þ.b. ár muni eldri borgarar verða nánast jafnsettir og áður, þ.e. ef verðbólgan æðir áfram með þeim hraða sem Seðlabankinn hafði spáð fyrir um séu eldri borgarar jafnsettir og áður. Ég held að það sé líka kominn tími til að bæði eldri borgarar og öryrkjar vari sig á slíkum yfirlýsingum, vari sig á svona yfirlýsingum sem koma ári fyrir kosningar. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem við sjáum að menn koma ári fyrir kosningar með slíkt. Frægasta dæmið er auðvitað þegar handsalaður var í Þjóðmenningarhúsinu samningur við öryrkja um þá sem yrðu öryrkjar ungir en var síðan svikinn um leið og búið var að telja upp úr kjörkössunum. Ef fólk vill raunverulegar úrbætur í kjörum aldraðra, og einnig að leyfa eldri borgurum að vinna án þess að teknar séu nánast 8 eða 9 krónur af hverjum 10 krónum sem þeir vinna sér inn, þá á fólk að sameinast um að velta þessari ríkisstjórn úr sessi. Það er löngu orðið tímabært, þetta er ríkistjórn sem hefur staðið fyrir ójöfnuði samtímis því að taka til sín æ meira af þjóðartekjunum. Svo sólundar hún öllu í vitleysu og ef taka á upp einhverjar hugsanlegar sparnaðaraðgerðir þá er það gert annars vegar í bílastyrk til eldri borgara eins og í fyrra og hins vegar reglulega í vegamálunum, en síðan er bætt í skömmu fyrir kosningar. Aðalatriðið er að hér er um tillögu að ræða, sem við í stjórnarandstöðunni flytjum og sameinumst um, sem mun gera kjör aldraðra betri og ég er sannfærður um að það er mikil sátt um það í samfélaginu. Fólk vill ekki það ástand sem nú ríkir. Einhvern tíma í sumar lýsti einn ráðherra Framsóknarflokksins því yfir að það væri óþolandi að standa í þeim sporum að vera að deila við foreldra sína. Samt gerir hann samkomulag, og lætur taka mynd af sér, um einhverja yfirlýsingu sem bæta kjör aldraðra nánast ekki neitt. Þetta er stórundarlegt. Síðan kemur fólk hér upp í ræðustól og reynir að draga úr tillögum okkar og í stað þess að hrósa þeim og lyfta þeim upp og hrinda þeim í framkvæmd reyna stjórnarliðar að drepa þeim á dreif. En það sem verra er, sjálfstæðismenn láta sig algjörlega vanta í umræðuna og það sýnir náttúrlega, sem ætti að vera löngu vitað og aldraðir ættu að vera búnir að finna á eigin skinni eftir langa stjórnarveru Sjálfstæðisflokksins, að þeir hafa bara engan áhuga á þessum málum. Það er náttúrlega alvarlegt. Fyrst og fremst ætti fólk að hugsa til þess að ef breytingar eiga að verða til hins betra í þessum málum þurfa breytingarnar að gerast í kjörklefunum. Við í Frjálslynda flokknum ætlum svo sannarlega að hrinda þessum málum í framkvæmd vegna þess að hér er um tillögur að ræða sem sjálf ríkisstjórnin hefur reiknað út að kosta nánast ekki neitt en hefur samt sem áður þráast við að fylgja eftir.

Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar fá að fylgja þessari tillögu til þingsályktunar um nýja framtíðarskipan lífeyrismála úr hlaði. Hv. framsögumenn, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og Steingrímur J. Sigfússon, hafa bæði gert grein fyrir þingsályktunartillögunni og farið vel yfir hana og svo hafa aðrir þingmenn gert. Ég vil fyrst og fremst segja að með þingsályktunartillögunni erum við að leggja áherslu á sjálfstæði og sjálfstæðan fjárhag aldraðra. Við erum að reyna að fara inn í nýtt umhverfi í öldrunarmálum, þ.e. að draga úr dvalarheimils- og hjúkrunarvistun og fara inn í allt annað umhverfi. En til að það sé hægt verða kjör aldraðra að vera trygg. Það verður að vera tryggt að lífeyrisgreiðslur og almannatryggingagreiðslur standi undir framfærslukostnaði og geri fólki kleift að búa áfram sem sjálfstæðir einstaklingar í eigin húsnæði eða í leiguhúsnæði eða eftir því sem hverjum og einum hentar. Það á ekki að búa svo að öldruðum að þeir verði að hrekjast úr sjálfstæðri búsetu yfir í dvalarheimili eingöngu vegna þess að viðkomandi geti ekki lengur séð fyrir sér. En mörg dæmi eru um, eins og fram hefur komið hér á þinginu á undanförnum árum, að kjör margra eru orðin þannig að þeir standa ekki undir rekstri af eigin húsnæði eða leigu og fara því meira á þjónustu- og dvalarheimili en í raun þyrfti. Það sem ekki kemur fram og er ekki tekið á í þingsályktunartillögunni er að verið að sveigja inn á nýja braut, að styrkja sjálfstæða búsetu aldraðra eins og þeir óska sjálfir. En þá þarf fyrir utan það að tryggja eigin fjárhag, að tryggja félagslegu þjónustu og það umhverfi sem styrkir aldraða í að búa lengur heima. Þetta verður allt að fylgjast að. Það má ekki eiga sér stað að einhver kúvending verði og hætt verði að sinna dvalarheimilisþjónustunni og fara út í sjálfstæða búsetu en svo fylgi ekki með allt annað sem til þarf, bæði hvað varðar einstaklinga og samfélagsþjónustu. Það verður til framtíðar litið að tryggja að hver og einn hafi trygga afkomutryggingu og viðunandi lífeyri, það er bara svo einfalt. Ég held að ég tali fyrir hönd margra sem vilja verða gamlir en vilja ekki verða gamalmenni. Það er eitt að verða gamall og annað að verða gamalmenni. Við viljum auðvitað geta lifað sem sjálfstæðir einstaklingar við góða og þokkalega heilsu þannig að við getum séð um okkur sjálf fram á efri ár. Á þessu tekur þingsályktunartillagan. Við erum vel meðvituð um það samkomulag sem gert var við eldri borgara. Eldri borgarar eru mjög ósáttir við að verið sé að tala um það sem samning eða einhverja sameiginlega niðurstöðu, heldur líta eldri borgarar á að þetta sé eingöngu spor í rétta átt og það sé margt sem vanti inn í þetta samkomulag svo að það sé viðunandi. Það sem við tökum hér upp, fyrir utan að hækka tekjutrygginguna og frítekjumarkið, er að að hækka vasapeningana sem eru ráðstöfunarfé þeirra sem eru á stofnunum og að þeir hækki frá 1. júlí sl. Það er okkur náttúrlega til skammar það fyrirkomulag um vasapeningagreiðslur sem nú er, að fólk sem af einhverri ástæðu fer á dvalarheimili, dvalarheimilisíbúðir eða slíka þjónustu, verði ölmusuþegar. Þetta er hugsun sem við eigum sem allra fyrst að koma okkur út úr og vinna sameiginlega að því að breyta þessu fjáröflunarkerfi fyrir rekstur dvalarheimilanna þannig að þeir einstaklingar sem þar eru geti lifað með reisn. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég finn fyrir auknum skilningi á því að ekki megi dragast að bæta hag aldraðra og að tryggja verði að þegar við eldumst getum við haldið okkar reisn og búið eins og við sjálf kjósum og höfum þá afkomutryggingu sem nægir eða er lágmark fyrir framfærslukostnaði. Það er alveg ljóst að við erum að brúa bil til nokkurra ára, bilið sem er þar til lífeyrissjóðirnir taka að mestu við hlutverki almannatrygginga sem við höfum búið við fram að þessu. En þetta er viðkvæmt tímabil og sérstaklega er það viðkvæmt fyrir konur og það verður áfram, eftir að lífeyrissjóðakerfið tekur alfarið við, huga þarf vel að stöðu kvenna því að eins og við vitum hafa þær í gegnum árin fram undir þetta ekki greitt eins í lífeyrissjóði og karlar af þeirri einföldu ástæðu að þá þótti eðlilegt að konur væru heima og hugsuðu um börnin. Þær hafa frekar verið í hlutastörfum en karlar, þannig að af ýmsum ástæðum eiga þær minna í lífeyrissjóðum en karlar og þvi verður að huga sérstaklega að því þegar hið almenna lífeyrissjóðakerfi tekur við af núverandi kerfi.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða tillögu til þingsályktunar um nýja framtíðarskipan lífeyrismála sem fulltrúar stjórnarandstöðunnar kynna sameiginlega á þessu þingi. Það hefur margoft komið fram í máli þeirra að þetta er ein af sameiginlegum tillögum þeirra og það er í sjálfu sér fagnaðarefni að svo skuli vera og sú sama stjórnarandstaða nánast sem við höfum búið við í ellefu og hálft ár skuli koma sér saman um einhver mál, og hver er áherslan? Jú, það eru þrjú mál. Þetta sem við erum að ræða nú, þingsályktunartillaga um verndun Þjórsárvera, en það mál er nú í vinnslu á vegum ríkisstjórnarinnar, og síðan þriðja málið, endurskoðun jafnréttislaga sem er í sjálfu sér mjög fínt mál og að mér skilst fjallar einkum um auknar heimildir til handa Jafnréttisstofu. Þá bendi ég á að á vettvangi félagsmálaráðuneytisins er í gangi vinna við að endurskoða lögin og er Guðrún Erlendsdóttir hæstaréttardómari þar í forsvari sem formaður nefndarinnar. Eins og ég sagði í andsvari mínu við ræðu hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur finnst mér afar mikilvægt að á vettvangi þingsins sé rætt einmitt um velferðarmálin og um almannatryggingarnar og ég fagna því að við fáum tækifæri til þess. Ég tel í sjálfu sér að almannatryggingakerfið eigi að vera með þeim hætti að það sé sem sanngjarnast, einfaldast og að það sé gagnsætt. Þess vegna tek ég undir það sem hér hefur verið sagt að nauðsynlegt er að ráðast í endurskoðun almannatryggingakerfisins. Nú megum við ekki gleyma því að til þess hafa verið gerðar allnokkrar tilraunir. Einhverra hluta vegna hefur mönnum ekki tekist að klára það verk og hafa þar komið að allnokkrar ríkisstjórnir. Ég tel samt mikilvægt að menn skoði það og hefur hæstv. heilbrigðisráðherra, Siv Friðleifsdóttir, rætt um að skoða það verkefni. Ég vil í þessu sambandi einnig ræða svolítið um hugmyndafræðina. Að mínu mati er mikilvægt að í kerfi eins og almannatryggingakerfinu horfum við frekar á það sem fólk getur frekar en að horfa á það sem fólk getur ekki. Það eru lítil atriði eins og t.d. að tala frekar um að fólk sé 10% vinnufært fremur en að tala um að fólk sé 90% öryrkjar. Ég held að í því felist um leið viss grundvallarbreyting á viðhorfum til almannatrygginga og til örorkulífeyris og til lífeyriskerfisins alls. Virðulegi forseti. Ég þarf í sjálfu sér ekki að gera að umtalsefni sérstaklega þá yfirlýsingu ríkisstjórnar og Landssambands eldri borgara sem þingmönnum hefur orðið tíðrætt um. Ég vil samt segja að menn geta ekki horft fram hjá þeim mikilvægu skrefum sem þar eru tekin. Þar eru tekin skref í átt til þess að hækka bætur lífeyristrygginga, tekin skref í þá átt að lækka áfram, eins og við höfum verið að gera, skerðingarhlutfallið og svo síðast en ekki síst er þarna um að ræða merkilegar tillögur sem miða að því að bæta úr búsetukostum eldri borgara og þeirri þjónustu sem þeir eiga rétt á og finnst mér mikilvægust sú aukning sem menn ætla að setja í heimaþjónustu og auka þjónustu heim til lífeyrisþega og eldri borgara. Svo geta menn ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að þessi umrædda yfirlýsing er upp á tólf milljarða þegar hún verður komin að fullu til framkvæmda og það er engin smáfjárhæð, tólf milljarðar, virðulegi forseti. Frumvarp um þetta er væntanlegt á þinginu og munum við auðvitað taka það til efnislegrar meðferðar og ég vona að okkur takist að klára það mál. Ég get heldur ekki látið hjá líða að minnast örlítið á það sem þegar hefur verið gert. Ef menn skoða árangur ríkisstjórnarinnar, ekki einungis á þessu kjörtímabili heldur þeim síðustu, þá hefur hún staðið fyrir því að bætur hafa verið hækkaðar og menn hafa lækkað skerðingarnar. Við munum eftir að einu sinni var þetta króna á móti krónu þegar fólk vann úti en í dag er búið að lækka það skerðingarhlutfall niður í 45% og í þeim yfirlýsingum og tillögum sem nú liggja fyrir og munu koma fram í frumvarpi er gert ráð fyrir að lækka það enn þá meira. Mér finnst í þessu tilliti rétt að rifja aðeins upp vegna umræðu um þróun útgjalda til velferðarmála hvernig staðið hefur verið að þessu. Ef við tökum einungis framlög ríkisins til heilbrigðismála frá 1998 til ársins 2006 er þar um að ræða 49% hækkun á framlögum ríkisins, nærri 50% hækkun á framlögum ríkisins til heilbrigðismála. Ef við tökum saman framlög ríkisins til almannatrygginga og velferðarmála er um að ræða hvorki meira né minna en 45% hækkun frá 1998, virðulegi forseti. Menn geta ekki gleymt þessu. Af því að við heyrðum í kröftugum hópi stúdenta úti á Austurvelli og ræðumaður fór hér að ræða um menntamálin skulum við ekki gleyma því að ríkisstjórnin hefur einnig staðið fyrir allverulegri aukningu til menntamála eða um 60% og til háskólastigsins eingöngu 80%, ef við tökum saman aukningu framlaga frá 1998. Mér finnst það vel að stúdentar minni á sig og minni á með þeirri meðmælagöngu vegna menntamála, að verkefnin eru mikilvæg og við munum að sjálfsögðu beita okkur áfram á þeirri braut sem við höfum verið á. Virðulegur forseti. Af því sem fram kemur bæði í greinargerð með þingsályktunartillögunni og í máli hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, ef ég fer rétt með, ræddi hún um þróun útgjalda til félagsmála og bar saman Norðurlöndin. Ef við horfum einungis á félagsútgjöldin, og vísa ég í tölur NOSOSKO, þá er það rétt miðað við nýjustu tölur sem ég hef hér í höndum frá árinu 2002, að Ísland er þar með lægsta hlutfallið. En ef við tökum saman útgjöldin til félagsmála og til heilbrigðismála, af því að það kerfi sem er hér er ekki að fullu samræmanlegt í þeim ríkjum, þá stöndum við Íslendingar þarna um miðja vegu, í meðaltali þessara tveggja þátta. Ég held að það sé mikilvægt að halda því til haga. Ef við skoðum hvað er að gerast annars staðar á Norðurlöndunum, t.d. í félagsmálunum og vísa ég í þessa samantekt NOSOSKO, þá eru Danir, Finnar, Norðmenn og Svíar allir að draga saman útgjöld sín til félagsmála frá 1995 til ársins 2003 meðan Íslendingar hafa aukið þau úr 19% í 24,2% á árinu 2003. Vísa ég hérna í fyrrnefndar NOSOSKO-tölur. Virðulegur forseti. Það er afar brýnt að við ræðum um framtíðarskipan lífeyrismála. Ég hef í þessari stuttu ræðu minni farið aðeins yfir hvað við höfum staðið fyrir og ég tel að ríkisstjórnin og Framsóknarflokkurinn þar í fyrirrúmi muni að sjálfsögðu áfram berjast fyrir bættum hag öryrkja og eldri borgara. Þetta er mikilvægt umræðuefni og ég veigra mér ekki við að taka þátt í því.

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta nú ágæt viðleitni og sýnir ákveðna hreysti og hugrekki af hálfu hv. þingmanns að vera sá eini stjórnarþingmaður sem kemur hér upp til þess að verja gjörðir ríkisstjórnarinnar í málefnum lífeyrisþega, fyrir utan ráðherra sem svaraði mér áðan. Ég vil spyrja hv. þingmann, sem ég veit að þekkir vel til þessa málaflokks, nokkurra spurninga. Ég vil spyrja hana hvort hún telji það skynsamlegt í tillögum ríkisstjórnarinnar að frítekjumarkið taki ekki gildi fyrr en eftir þrjú eða fjögur ár og þá mjög lítið, 17 þús. kr. árið 2009 og 25 þús. kr. á árinu 2010. Þá er ég að tala um bæði gagnvart lífeyrisþegum af því að hv. þingmaður sagði hér áðan að hún vildi - ég man ekki hvernig hún orðaði það - horfa á það sem fólk getur. Það er einmitt það sem við erum að gera, við viljum skapa öldruðum svigrúm til þess að afla sér atvinnutekna án þess að skerða um leið lífeyristekjur þeirra og þær eru skertar mjög grimmt eins og hv. þingmaður veit. Fólk heldur mjög litlu eftir ef það aflar sér tekna, skammarlega litlu, þetta er skert allt upp í 85%. Ég býst við að slíkar skerðingar þekkist hvergi á byggðu bóli, að svo mikið sé skert ef lífeyrisþegar reyna að sýna af sér smá viðleitni í því að afla sér tekna. Því vil ég spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki tilbúin að beita sér fyrir því að þetta frítekjumark verði fært fram þannig að það taki gildi um næstkomandi áramót eins og við leggjum til. Ég veit að aldraðir og öryrkjar leggja á þetta gífurlega mikla áherslu og ég held að það mundi breyta miklu ef stjórnarflokkarnir færu þá leið. Við erum einungis að tala um kannski 200–300 milljónir þegar þetta er að fullu komið til framkvæmda. Þetta er enginn peningur og ef aldraðir nota þetta til að auka atvinnuþátttöku sína mun það skila sér til baka í auknum sköttum.

Virðulegur forseti. Í mínum huga er ekki fyllilega sambærilegt að horfa til frítekjumarks öryrkja og eldri borgara. Það sem ég átti við hér áðan um það að horfa á það sem fólk getur frekar en að horfa á það sem fólk getur ekki, er akkúrat að ég held að við þurfum að auka atvinnuþátttöku í hópi öryrkja, hún er of lág. Í samanburði við hin Norðurlöndin er hér enn og sem betur fer mikil atvinnuþátttaka meðal eldri borgara þannig að ég vildi þá fyrst og fremst horfa til öryrkja í þessu sambandi heldur en til alls hópsins. Svo vil ég vekja athygli á því að með samkomulagi aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnarinnar í sumar þar sem seinkað var síðasta hluta lækkunar tekjuskattsprósentunnar notuðu menn það fjármagn til þess að hækka frekar skattleysismörkin. Ég held að það sé að koma til móts við þessa hópa sem mér finnst vera mikilvægt.

Hæstv. forseti. Mér finnst nú þingmaðurinn ansi brattur og kaldur að fara að opna umræðu um skattleysismörkin í þessari umræðu hér. Vissulega eru þau að hækka um tíu þúsund kall, ef ég man rétt,  Varðandi það að auka frekar möguleika öryrkja en aldraðra til atvinnuþátttöku þá horfi ég til beggja þessara hópa. Það er ákveðið svigrúm hjá öryrkjum núna eins og hv. þingmaður þekkir að þeir hafa möguleika til að afla sér tekna þar sem eingöngu 60% atvinnutekna þeirra skerða lífeyrisgreiðslur. En í tillögu okkar er lagt til að frítekjumarkið verði 75 þús. kr., og það þýðir að þeir sem eru með yfir 1,5 millj. kr. í tekjur, öryrkjar, hagnast meira á þessari gildandi reglu en þeir sem eru undir 1,5 millj. í tekjur munu hagnast miklu meira á því frítekjumarki sem við erum að boða, eða um 900 þús. kr. frítekjumark á ári. Ég segi fyrir mitt leyti að mér finnst það mjög sérstakt ef Framsóknarflokkurinn og hv. þingmaður vilja ekki líka horfa til þess að auka atvinnuþátttöku og atvinnumöguleika aldraðra. Við þekkjum það að miðaldra fólk þarf oft að hverfa af vinnumarkaði, fólk sem er komið yfir fimmtugt 

Virðulegur forseti. Það er ekki svo að sá þingmaður sem hér stendur vilji ekki beita sér fyrir aukinni þátttöku eldri borgara á atvinnumarkaðnum. En staðan er sú að hlutfall eldri borgara á atvinnumarkaðnum er mun hærra hér en þekkist í löndunum í kringum okkur en aftur á móti eigum við lengra í land hvað varðar atvinnuþátttöku öryrkja. Þess vegna tók ég það upp hér og mér finnst ekki gilda nákvæmlega sömu lögmál um þessa tvo hópa. Ég vildi líka kannski nefna það hér að menn verða auðvitað líka að hafa í huga tekjuflæðið, ef svo má segja, eða þær tekjur sem menn hafa á lífsleiðinni. Því þegar fólk er að koma úr námi, koma yfir sig húsnæði, stofna fjölskyldu, byggja upp starfsframa og þar fram eftir götunum, sem vanalega útheimtir mikil útgjöld og ungt fólk þarf vanalega að vinna mikið til að standa undir þeim byrðum sem þessu fylgja, þá er mikilvægt að tekjur þeirra séu góðar. Maður veltir fyrir sér hvort rétt sé að forgangsröðun ríkisins sé með þeim hætti að þegar fólk fer síðan út af vinnumarkaðnum og á ellilífeyri skuli tekjur þess eiga að hækka mjög mikið meðan það þurfti kannski á tekjunum að halda þegar það stóð í baslinu. Mér finnst að menn verði alltaf að hafa þetta í huga þegar þessi mál eru rædd.

Frú forseti. Ég tek undir það líka að það er ánægjulegt að einn þingmaður Framsóknarflokksins skyldi koma hér og voga sér í þessa umræðu, það þarf dálítið hugrekki, það er rétt, til að reyna að réttlæta gjörðir ríkisstjórnarinnar hvað varðar framkomu til aldraðra og öryrkja. Það er hinn nýviðtekni þingmaður Sæunn Stefánsdóttir, en hún tók við af fyrrverandi formanni Framsóknarflokksins, Halldóri Ásgrímssyni, sem hefur verið annar forustumaður ríkisstjórnarinnar frá 1995 og hefur tekið þátt í þeirri vinnu sem við höfum gagnrýnt hér hvað mest, þ.e. hvernig skattheimta af öldruðum hefur aukist í tíð núverandi ríkisstjórnar, sem gerir það að verkum að það er verið að taka tvo mánuði af bótum þeirra í skatt til ríkissjóðs. Svo koma ríkisstjórnarflokkarnir og hæla sér fyrir hvað þeir hafi mikið skattfé í ríkiskassanum. En er hv. þingmaður, nýkjörinn ritari Framsóknarflokksins, ánægð með þá skattastefnu að aldraðir og öryrkjar skuli vera látnir borga svona mikið af sínum litlu bótum í skatt til ríkissjóðs?

Virðulegur forseti. Ég verð líka að minna á það hér að einmitt vegna þess að við höfum aukið svo vöxtinn og vegna þess að staða ríkisfjármála er með þeim hætti sem hún er, þess vegna getum við rætt hér tillögur og borið fyrir þingið frumvarp til fjárlaga sem gerir ráð fyrir mikilli aukningu til þessara mála. Það er einmitt vegna sterkrar stöðu efnahagsmála, og stjórnar, sem menn hafa getað aukið útgjöldin. En þetta er auðvitað sífellt viðfangsefni og ég mun eins og aðrir beita mér fyrir því að gera betur í þessum málaflokki. Ég minni þó á þau verk sem við höfum staðið fyrir vegna þess að eins og ég las hérna yfir áðan, ef við horfum á útgjöld til velferðarmála, ef við tökum velferðarmál eða félagsmál og tryggingamálin saman frá 1998 hefur aukningin verið 45%.

Frú forseti. Ég tek eftir því að hv. þingmaður, ritari Framsóknarflokksins, svarar ekki afdráttarlaust þeirri spurningu sem ég lagði fyrir hana. Ég tek þó eftir því að hún talaði um yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar en ekki um samkomulag. Nú er það svo að kaupmáttur eldri borgara, eins og ég hef hér gert að umtalsefni, hefur rýrnað mjög verulega frá því að núverandi ríkisstjórn tók við. Núna liggur það fyrir að einungis þriðjungur af þessum litlu breytingum sem hefur verið talað um í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar - sem sumir kalla samkomulag - er raunveruleg bót. Hinn hlutinn, tveir þriðju hlutar, rétt heldur í við verðbólgu miðað við verðbólguspá ríkisstjórnarinnar. Virðulegi forseti. Er ritari Framsóknarflokksins ánægð með þessa niðurstöðu?

Virðulegur forseti. Þær tillögur sem þarna liggja fyrir og eru afrakstur yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar og Landssambands eldri borgara eru tillögur sem unnið hefur verið að í rúmlega ár undir styrkri stjórn Ásmundar Stefánssonar og þarna er um að ræða mjög merkilegt samkomulag. Já, ég er ánægð með það samkomulag að því leyti að við erum að verja þarna 12 milljörðum, virðulegur forseti, til aukningar og bættrar þjónustu.

Virðulegi forseti. Samkvæmt mælendaskrá er nú að koma að lokum þessarar umræðu. Ég fagna mjög þeirri umræðu sem hefur orðið hér um kjör og aðbúnað lífeyrisþega. Hún þyrfti að vera miklu meiri á þingi vegna þess að það er alveg ljóst að við þurfum að setja málefni lífeyrisþega í meiri forgang en við höfum gert. Væntanlega verður önnur umræða tekin um þetta mál þegar frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra lítur dagsins ljós. Ég á ekki von á öðru en að við munum láta við þá umræðu reyna á þær tillögur sem við höfum lagt fram og vita hvort þær hafi ekki fylgi hér á þingi. Hvort það geti verið að allir stjórnarliðar ætli að láta sér nægja það litla sem lífeyrisþegum er skammtað í yfirlýsingu með Samtökum aldraðra. Lífeyriskaflinn í því samkomulagi er ómögulegur og það þarf að lagfæra hann. Ég fagna því sem á að gera á búsetuhliðinni í því máli. Það er mjög brýnt að gera átak í þeim efnum. Mín skoðun er sú að við þurfum að skoða málefni aldraðra og lífeyrisþega mjög heildstætt. Ég held að það þurfi að gera úttekt á stöðu lífeyrisþega, bæði aldraðra og öryrkja, í íslensku samfélagi og hvernig framfærslu- og búsetuskilyrði hafa þróast í tíð þessarar ríkisstjórnar. Ég held að það væri þarft viðfangsefni að skoða það. Við þekkjum skattbyrðina og við höfum margfarið í gegnum það hvernig hún hefur verið að aukast í tíð þessarar ríkisstjórnar, alveg gífurlega. Það liggur fyrir um það staðfesting í svörum hæstv. fjármálaráðherra hér á þingi að skattbyrði á einstakling með 130 þús. kr. tekjur árið 2006 hefur hátt í fjórfaldast milli áranna 1995 og 2006. Ég sá núna á netinu frétt um að skattbyrði hafi hækkað langmest á Íslandi á síðasta ári. Þetta er enn ein staðfestingin á aukinni skattbyrði á heimilin í landinu. Það hefur komið fram að mesta aukningin hefur orðið á Íslandi á sl. ári í aukinni skattbyrði, eða 3,7%. Það kemur fram í þessari frétt að hún sé núna 42,4%. Skattamálin eru alveg kapítuli út af fyrir sig. Það er staðreynd að fólk með lágar tekjur, fólk með meðaltekjur og raunverulega allir nema þeir sem hæstar hafa tekjurnar hafa orðið að sæta hærri skattbyrði en þeir höfðu. Það þýðir ekkert að mótmæla því, það eru til margar staðreyndir um það mál. Það hlýtur að vera forgangsverkefni í íslensku samfélagi að lækka skattbyrði á fólk með lágar og meðaltekjur. Ég held að við hljótum að reyna að leita samstöðu um það að greiðslur lífeyrisþega úr lífeyrissjóðum beri ekki tekjuskatt, heldur ekki hærri skatt en fjármagnstekjurnar. Það gengur ekki að auðmennirnir í þessu landi, sem hafa mest af sinni framfærslu af fjármagninu, borgi 10% skatt á sama tíma og lífeyrisþegar borga af lífeyrisgreiðslum sínum úr lífeyrissjóði 37% skatt. Þetta á því að vera forgangsmál og það er sanngirnismál að leiðrétta þetta. Varðandi lífeyrisgreiðslurnar liggur fyrir að kaupmáttur lífeyris hefur hækkað miklu minna en hjá öðrum. Hann hefur hækkað helmingi minna en hjá öðrum vegna þess að stjórnarliðar - þegar þeir koma hér í ræðustól og berja sér á brjóst og tala um 60% aukinn kaupmátt, þá er það svo að það er einungis hjá litlum hluta aldraðra, eða hjá 300–400 öldruðum sem hafa eingöngu framfæri sitt úr almannatryggingunum, sem kaupmátturinn hefur hækkað eitthvað samhliða og hjá öðrum. Almennt hefur kaupmáttur lífeyrisgreiðslna hækkað miklu minna en hjá öðrum og munar þar alveg um helming. Hér kemur þetta fram, kjör aldraðra batna minnst, og samtök lífeyrisþega segja að tölur forsætisráðherra um að kaupmáttur ráðstöfunartekna heimilanna hafi aukist um 60% á sl. tíu árum eigi ekki við um meiri hluta aldraðra - það er það sem ég er að segja - kaupmáttur þeirra hafi aðeins aukist um tæp 10% á sama tíma, segja þeir. Hvernig sem á þetta er litið hefur það verið margsett fram að stór hluti lífeyrisþega hefur ekki búið við sama kjarabata og aðrir í samfélaginu. Ef við lítum á búsetumál aldraðra eru þau auðvitað til skammar og ekki vonum seinna að á því sé tekið í því samkomulagi eða yfirlýsingu sem gerð var. Skýringin á því að við erum með langa biðlista eftir hjúkrunarrýmum er sú að í langan tíma hefur Framkvæmdasjóður aldraðra verið skertur. Framkvæmdasjóður aldraðra átti að fara í uppbyggingu á hjúkrunarrýmum m.a. en hann hefur verið skertur verulega þannig að ekki hefur verið hægt að fara í þá uppbyggingu sem þörf er á. Aldraðir hafa ekki fengið þá heimaþjónustu sem þeir þurfa á að halda ef draga á úr stofnanarými eins og víðast hefur verið gert. Hjá þjóðum sem við berum okkur saman hefur heimaþjónustan og heimahjúkrunin aukist verulega einmitt til þess að draga úr stofnanarými. Það gengur ekki að við búum þannig að öldruðum, eins og þetta hefur verið hér, að það séu einir eitt þúsund aldraðir þar sem tveir eða þrír þurfa að deila saman herbergi, fólk sem kannski þekkist ekkert. Það er ekki bjóðandi upp á það, fólk á að geta haldið fullri reisn alla sína lífstíð en vera ekki boðið síðustu æviárin upp á slíkan aðbúnað sem skömm er að. Það hlýtur að vera markmið okkar að á tiltölulega stuttum tíma verði ráðist í að leysa þessi búsetumál þannig að það heyri sögunni til í íslensku samfélagi að bjóða öldruðum upp á það síðustu æviárin að deila saman tveir eða þrír herbergi. Við vitum líka að húsnæðismálin almennt hjá þeim sem eru fullfrískir - hjá þeim sem þurfa að leita á leigumarkaðinn hefur leigan rokið upp á síðustu mánuðum og árum. Er það bjóðandi að fólk, kannski aldraðir og öryrkjar, þurfi að borga fyrir litla tveggja herbergja íbúð 70–90 þús. kr. á mánuði, fólk sem er kannski með 130 þús. kr. í tekjur, að það fari ¾ þeirra tekna bara í húsaleigu? Það eru margar skýringar á því og ríkisstjórnin á verulegan hlut að máli hvernig þar er komið. Ef við skoðum allt umhverfi lífeyrisþega verður líka að taka hér upp kostnað aldraðra og öryrkja í heilbrigðiskerfinu, hann hefur verið að aukast. Lyfjakostnaður og lækniskostnaður þessa hóps hefur verið að aukast. Við þekkjum dæmi um það, sem margsinnis hefur komið fram, að verulegur hluti af tekjum lífeyrisþega fer í lyfja- og lækniskostnað og stundum hafa þeir ekki getað leyst út sitt lyf eða leitað til læknis. Þannig er nú komið í íslensku samfélagi að stór hluti tekna þessa fólks dugir ekki fyrir framfærslunni og það er viðleitni okkar hér með 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir talar hér um málefni aldraðra og ég tek undir með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að gera vel í þeim efnum. Enda er það svo að á síðustu ellefu árum hafa kjör aldraðra almennt batnað í samfélaginu. Það deilir enginn um það að kjör aldraðra almennt hafa batnað verulega á þessu tímabili, þó alltaf megi gera betur. Ég fagna því samkomulagi sem var gert fyrr á árinu milli aldraðra og ríkisstjórnarinnar. Hins vegar var það svo, og hv. þingmaður ætti að muna það, að á tímum hv. þingmanns sem hæstv. félagsmálaráðherra var tekjusamdráttur í þjóðfélaginu sem bitnaði kannski hvað harðast á þeim sem lægstar höfðu tekjurnar. Ríkisstjórnin hefur verið að byggja upp öflugt velferðarkerfi, við höfum aukið framlög til almannatrygginga og velferðarmála frá árinu 1998 um 45%. Svo koma hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar og gera því skóna að menn hafi verið að skerða framlög til þessara málaflokka, það er alrangt. Hæstv. forseti. Ég fagna því að við höfum verið að ná núna áföngum í samstarfi við eldri borgara sem m.a. fela í sér að skattleysismörkin hækka úr 78 þús. kr. upp í 90 þús. kr. Ég tel að það megi gera betur á þeim vettvangi í framtíðinni. Við erum að setja 115 milljónir í Framkvæmdasjóð fatlaðra sem á að fara úr rekstri sem sjóðurinn er í í stofnkostnað. Hv. þingmaður talar um að það verði að framkvæma þessar tillögur Samfylkingarinnar en ég ætla að minna á að Samfylkingin er með margar aðrar útgjaldatillögur, eins og t.d. í matarskattinum, þar sem fullyrt er að muni kosta helmingi meira fyrir ríkissjóð en það sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa lagt upp með. Hvar ætlar hv. þingmaður að fá alla þessa fjármuni, þeir vaxa ekki á trjánum einum? Það verður að sýna ábyrgð í þessum málum.

Virðulegur forseti. Hér kemur hv. þingmaður og ber sér á brjóst og segir að velferðarkerfið hafi batnað í tíð þessarar ríkisstjórnar, ef ég hef skilið hv. þingmann rétt. Ég bið hv. þingmann um að tala við öryrkja og aldraða og spyrja hvort kjör þeirra séu betri núna en þau voru fyrir tíu árum. Ég er viss um að svarið er nei, vegna þess að öryggisnet velferðarkerfisins hefur brostið í tíð þessarar ríkisstjórnar. Það finna lífeyrisþegar á kjörum sínum eins og ég var að rekja hér áðan. Það er miklu dýrara fyrir lífeyrisþega að lifa vegna þess að stjórnarflokkarnir hafa verið að skerða kjör lífeyrisþega, kjör þeirra miðað við raungildi eins og það var 1995. Lífeyrir aldraðra og öryrkja væri 15–17 þús. kr. hærri á mánuði í dag ef þessar lífeyrisgreiðslur, grunnlífeyrir og tekjutrygging, hefðu fengið að halda raungildi sínu eins og það var 1995.  Velferðarkerfið er brostið. Það verður fyrsta verk í stjórn jafnaðarmanna að endurreisa velferðarkerfið sem þið hafið brotið á bak aftur. Það finna lífeyrisþegar sannarlega á kjörum sínum. Kaupmáttur þeirra er minni, hefur vaxið minna en annarra í þjóðfélaginu í þeirri gósentíð sem þið … 

Hæstv. forseti. Ég held að það sé vert að ræða málin af stillingu hér. Hv. þingmaður fullyrti að stjórnarflokkarnir hefðu verið að skerða kjör þessara hópa. Ég sé að hv. þingmaður tekur undir það. Allar opinberar tölur sýna að kaupmáttur allra þjóðfélagshópa hefur aukist frá árinu 1995. Hv. þingmaður getur ekki komið hér upp og sagt að kaupmáttur aldraðra hafi rýrnað frá árinu 1995. Það hefur sannarleg kaupmáttaraukning átt sér stað. Ég legg áherslu á að við getum alltaf gert betur í þeim efnum og við þurfum að halda áfram að eiga samráð við aldraða hvað það varðar. Við náum engum árangri með því að hafa einhver hróp og köll í þessum málaflokkum. Það þarf að ræða þessi mál með rökum. Við þurfum að segja satt og rétt frá hlutunum en ekki að koma, eins og hv. þingmaður gerði hér áðan, með staðleysur. Það er rangt. Við erum að stíga mjög stór skref í því að bæta kjör aldraðra um 15 þús. kr. eins og hv. þingmaður nefndi áðan. Við erum líka að hækka skattleysismörkin um 12 þús. kr. Auðvitað eigum við að gera betur. Við ætlum líka að verja meiri fjármunum til heimaþjónustu, til uppbyggingar hjúkrunarrýma. Það eru miklir fjármunir sem fara í þetta, 12 milljarðar á næstu fjórum árum. Ég vil bara benda á, þeim sem hlusta á það, að Samfylkingin er með yfirboð í svo mörgum málaflokkum, eins og t.d. matarskattinum, sem mundi rústa íslenskum landbúnaði, eins og í svo mörgu öðru. Samfylkingin yfirbýður einfaldlega alla flokka í hvaða umræðu sem er, hvort sem það er um umhverfismál, um matarskattinn eða hvað eina. Samfylkingin er einfaldlega ekki flokkur sem talar með ábyrgum hætti. Hún verður að leggja stefnu sína heildstætt fram. Ég lofa því að við framsóknarmenn munum standa vörð um réttindi eldri borgara og bæta kjör þeirra á næstu árum 

Frú forseti. Er það ábyrgt af hálfu stjórnarflokkanna, sem setið hafa í nærri tólf ár, að ætla að lækka útgjöld heimilanna vegna matarkostnaðar tveimur mánuðum fyrir kosningar og ávísa því síðan á næstu ríkisstjórn að sjá um hvernig fjármagna eigi kostnaðinn við þetta? Er það ábyrgt? Þeir hafa haft nærri tólf ár til að lækka matarskattinn en koma svo tveim mánuðum fyrir kosningar og segjast ætla að lækka hann. Hver á að sjá um fjármögnun af því? Ný ríkisstjórn þegar hún tekur við. En við höfum verið að berjast fyrir þessu máli í fimm ár í þinginu að fá matarskattinn lækkaðan. Ég spyr: Hvað hafa lífeyrisþegar gert af sér til að þurfa að búa við það að fyrsta verk þessarar ríkisstjórnar 1996 var að slíta á tengsl launa og lífeyris með þeim afleiðingum að þið skuldið lífeyrisþegum  Þess vegna segi ég það, virðulegi forseti, að það er auðvitað lífeyrisþegum fyrir bestu að þegar verði skipt um