Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ólafur Proppé Vegna ýmsra upplýsinga, sem von er á, en ekki eru komnar fram, leyfi jeg mjer að mælast til, að mál þetta verði tekið af dagskrá.

Jón Baldvinsson Þegar málin ganga svona seint, er ástæða til, að ýmislegt fyrnist, sem annars hefði verið dregið fram, og má vera, að jeg gleymi einhverju, sem jeg hefði þurft að taka fram. Jeg skal fyrst víkja að nál. Það er mjög á reiki, og finst mjer það gefa þinginu hugmynd um, hvernig málið muni fara, þegar það kemur til þjóðarinnar. Þessir 5 nefndarmenn eru að minsta kosti þríklofnir, og skoðanir þeirra eru svo sundurleitar, að ritari nefndarinnar, svo pennafær maður sem hann er, og auk þess lögfræðingur, hefir ekki treyst sjer til að setja saman nál., er gefur betri hugmynd um afstöðu nefndarmanna. Þetta gefur ótvíræða bendingu um, að þegar málið kemur til þjóðarinnar, muni verða vakin upp mörg ný atriði og deilur um þau, sem vjer getum nú ekki sjeð fyrir endann á. Þá skal jeg víkja að breytingum þeim, er felast í frv., og gera að umtalsefni eitt atriði, sem meira felst í heldur en tekið hefir verið fram. Það er lenging kjörtímabilsins. En með þessu er eiginlega verið að fara krókaleiðir til þess að svifta þjóðina nokkru af þeim rjetti, sem hún hefir til íhlutunar um þjóðmál. Jeg skil vel, að mönnum muni ekki þykja árennilegt, svona rjett fyrir kosningar, að bera fram tillögur um að skerða og þrengja kosningarrjettinn. En þetta kemur í sama stað niður, því að þegar kjörtímabilið er lengt, fá kjósendur sjaldnar tækifæri til þess að láta til sín taka. Þá er sú breyting, að þing skuli háð annaðhvert ár. Menn hafa deilt um þetta atriði, en ýmsir halda því fram, þar á meðal hv.frsm. (MG), að lítið erfiðara sje að gera úr garði fjárhagsáætlun fyrir 2 ár heldur en eitt. Jeg get ekki skilið, hvernig auðið er að halda þessu fram.

Jeg hefi aldrei sagt þetta

. Hv. þm. taldi það lítið erfiðara, enda liggur það beinlínis í breytingunni. Nú, þegar þing er á hverju ári, veitir því sannarlega fullörðugt að gera áætlun um eitt ár, hvað þá heldur 2. Auk þess verður að gæta, að mikið af gjöldum ríkissjóðs, svo sem öll laun embættismanna, eru háð atvikum, sem ekki verða sjeð fyrir. Þetta getur munað mjög miklu, ef á að spá 2 ár fram í tímann, og er í raun rjettri að renna blint í sjóinn. Og ef áætlunin stenst ekki, verður stjórnin að ráða fram úr því á sitt eindæmi og þingið að láta sjer það lynda, hvernig sem tekist hefir. Þetta er að fjarlægja Alþingi Frá því að hafa áhrif á, hvernig fje þjóðarinnar er varið. Og með allri virðingu fyrir stjórninni, tel jeg þetta óheppilegt, og jeg hygg, að stjórnin muni ekki sparsamari á landsfje heldur en þingið. Fje það, sem þingið ráðstafar, kemur og öllum almenningi að notum, en frekar hygg jeg, að það mundi brenna við hjá stjórninni, að hún ljeti gæðinga sína sitja í fyrirrúmi. Í sömu átt sem að fjarlægja kjósendur frá því að hafa áhrif á þingið og þingið frá því að hafa áhrif á fjármálin miðar fækkun ráðherra. Því var nokkuð lýst af hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), að ef einn ráðherra kæmi í stað þeirra 3, sem nú eru, mundu koma ábyrgðarlausir menn í stjórnarráðið, er færu með landsmál. Það er alveg óhugsandi, að einn maður geti til nokkurrar hlítar kynt sjer og ráðið fram úr öllum þeim málum, er koma til kasta stjórnarinnar. Í þessu efni þýðir ekki að bera saman ástandið, sem nú er og vjer hillum framundan, við það, sem var fyrir 10–15 árum. Ástæðurnar eru svo alt aðrar og gerólíkar, að ekki verða bornar saman. Það, sem menn fá með þessari breytingu, í stað þess, sem nú er, er að fjarlægja þing og þjóð frá því að hafa áhrif á þjóðmál og fá þau í hendur sumpart ábyrgðarlausum mönnum. Að ráðherra beri formlega ábyrgð á þessum mönnum gef jeg lítið fyrir. Jeg býst við, að þingið mundi ekki ganga hart að, ef embættismenn í stjórnarráðinu gerðu eitthvað það í fjarveru ráðherra, er því þætti miður. Svo jeg víki aftur að 2 ára fjárhagstímabilinu, er þing nú háð í ársbyrjun og þarf því að spá lengra fram í tímann heldur en meðan sumarþing voru, auk þess sem ástandið er nú svo miklu erfiðara. Hæstv. forsrh. (SE) gat þess rjettilega, að miklar deilur mundu rísa um þetta með þjóðinni, eins og jeg sýndi fram á í upphafi ræðu minnar. Þetta gæti orðið upphaf langrar stjórnarskrárdeilu, sem tefði fyrir nauðsynlegum innanlandsmálum. Þessi stjórnarskrá hefir nú staðið skamma stund, og þó að jeg kysi, að ýmsum ákvæðum yrði breytt, verð jeg þó að vera því mótfallinn, að breytingar hv.frsm. (MG) nái fram að ganga. Um brtt.hv.þm. Str. (MP) skal jeg taka það fram, að jeg er hlyntur mörgum þeirra og álít þær til bóta, en jeg efast um, hvort tilvinnandi er að breyta nú stjórnarskránni þeirra vegna. Að minsta kosti mætti þá ekki samþykkja neitt af brtt.hv.frsm. (MG). Hv. frsm. (MG) staðhæfir, að tillögur sínar hafi fylgi þjóðarinnar. Jeg skil ekki, á hverju hann byggir þetta. Það væri þá helst af því, að eitt af landsmálablöðunum hefir haldið því eindregið fram, að nægilegt sje að heyja þing annaðhvert ár, og skilja beri ummæli hv.þm. svo, að hann ætlaði að gera samband við það blað.

Hvaða blað talar þm. um?

. Það er Tíminn, og jeg hygg, að hv.þm. mundi ekki vera svo öruggur, nema hann vissi, að hann hefði trygt sjer volduga bandamenn. Þetta á að vera sparnaður: að fækka ráðherrum og hafa þing annaðhvert ár, það getur verið, að hv.þm. (MG) geti reiknað svo út á pappírnum. En þetta verður einungis sparnaður í orði, og er jeg hræddur um, að svo muni ekki reynast í framkvæmdinni. Reynsla undanfarinna ára sýnir, að þörf var á því að halda þing árlega, og jeg man ekki betur en að eitt árið hafi þingið verið kallað saman tvisvar. Þetta bendir í þá átt, að ekki sje gerlegt að breyta þessu. Og ef svo er mælt fyrir í stjórnarskránni, að með lögum megi ákveða að þing skuli háð annaðhvert ár, gæti það komið fyrir, að fjárveitinganefnd þættist einhverntíma vera í kröggum, segði t. d. að sig vantaði 200000 krónur, og fengi samþykt lög um það, að þing skyldi ekki koma saman næsta ár. Á næsta þingi gæti fjárhagurinn hafa batnað svo, að þá yrði aftur samþykt að hafa þing á hverju ári. Þá væri þingið og þinghald orðið að fjárlagaatriði, sem verið væri að hringla með fram og aftur frá þingi til þings. Þegar um svo mikilsvert mál er að ræða sem það að fjarlægja þjóðina frá afskiftum af þinginu, skerða íhlutunarrjett þingsins í fjármálum og auka vald stjórnarinnar í þeim efnum, er það óframbærileg ástæða, að með því spöruðust nokkrir tugir þúsunda. Ókostirnir eru svo miklir, að jeg þykist viss um, að Alþingi muni ekki vilja gefa stjórninni meira vald og draga fjárveitingavaldið að miklu leyti úr höndum sjer fyrir þetta. Þessir ókostir fylgja tillögum hv.frsm. (MG), og skil jeg því ekki, að þær muni ná fram að ganga.

Magnús Pjetursson Jeg hefði gjarnan viljað, að fleiri hefðu tekið til máls áður en jeg stæði upp aftur, en þó eru nokkur atriði frá síðasta fundi, sem jeg get svarað nú. Jeg skal byrja á að benda á prentvillu í brtt. mínum á þskj. 229, sem jeg hefi ekki tekið fyr eftir. Í 8. brtt. stendur „orð 30. gr.“, en á að vera „orð 39. gr.“, og verður þetta leiðrjett við næstu prentun. Eiginlega hefi jeg fylstu ástæðu til að vera mjög ánægður með undirtektir þær, sem brtt. mínar fengu á síðasta fundi, að minsta kosti með það, hve andmælendum mínum hefir tekist óhöndulega. Það er aðallega hv.frsm. (MG), og hæstv.forsrh. (SE) lítils háttar, sem hafa lagst á móti þeim. Jeg geri ráð fyrir, að hv.frsm. (MG) hafi ekki ekki verið svo linur að hrekja brtt. mínar af þeirri ástæðu, að honum þyki afdrif þeirra svo auðsæ, að hann þurfi ekki að beita rökfimi sinni gegn þeim. Það væri hættulegt og gæti skilist svo, að engin rök væru til. Jeg hygg þetta ekki heldur vera ástæðuna. Jeg býst við, að jafnvandvirkur þm. sem hv.frsm. (MG) er, hafi íhugað brtt. mínar nákvæmlega, að jeg nefni ekki hina vandlegu yfirferð yfir alla stjórnarskrána, er hann gat um. Það má því gera ráð fyrir, að hann hafi komið með alt, sem hann hafði til brunns að bera. Hæstv. forsrh. (SE) var að bera í bætifláka fyrir landskjörnu þingmennina, að þeir ættu að hafa meiri þekkingu til brunns að bera og skapa íhald í þinginu. Jeg verð að mótmæla því algerlega, að nokkurt íhald skapist með því fyrirkomulagi, sem nú er á kosningu landskjörinna þm. Reynslan hefir sýnt, að landskjörnir þm. eru ekkert íhaldssamari heldur en sumir kjördæmakosnir þm. Ef vjer lítum fram í tímann og hugsum oss, að tveir heilbrigðir flokkar mynduðust, framsækinn flokkur og Íhaldsflokkur, og Íhaldsflokkurinn ætti að setja upp lista við landskjör. Auðvitað yrðu ekki allir íhaldsmennirnir kosnir. Og þó að þeir kæmu 1 eða 2 mönnum að, hvaða gagn væri í því? En vitanlega koma slíkir íhaldsmenn altaf líka meðal hinna kjördæmakosnu þingmanna. Hvort landskjörnir þingmenn hafa meiri þekkingu en aðrir, skal jeg ekki dæma um. En það er ljóst, að með núverandi fyrirkomulagi er engin trygging fyrir því, að þeir hafi meira til brunns að bera en aðrir menn. Það hefir verið sagt um efri deild, að hún ætti að vera til þess að skapa íhald. Mætti því ætla, að Alþingi hefði lagt í vana sinn að velja svo í þá deild, að í henni sætu rosknustu og ráðsettustu þingmennirnir. En raunin hefir orðið sú, að oft hafa einmitt yngstu og óreyndustu mennirnir verið valdir í efri deild. Þá er það frsm. hins klofna meiri hl. (MG), sem jeg verð að víkja orðum mínum að, og fyrst því, er hann beindi til hæstv.forsrh. (SE). Hann gaf það í skyn, að hæstv.forsrh. (SE) hefði fengið mig - sem flokksmann sinn - til þess að bera fram þessar brtt, í þeim tilgangi að eyðileggja frv. Jeg þarf ekki að gefa neina yfirlýsingu í þessu efni, því að jeg geri ráð fyrir, að hæstv.forsrh. (SE) geti skýrt málið eins vel. En mjer finst nokkuð undarlegt, að hv.þm. skuli vera að bera þetta fram, því að jeg þykist þess fullvís, að hv.þm. hafi vitað, áður en 1. umr. fór fram og hæstv.forsrh. (SE) sagði þau orð, er hv.þm. vitnaði til, að jeg ætlaði að bera fram frekari brtt.

Hvernig átti jeg að vita það?

. Á orðum mínum utan þings og innan áður. Jeg gæti þá með sama rjetti lagt þá spurningu fyrir hv.frsm. (MG), hvort það var fyrir tilstilli Tímans, sem hann kom fram með þetta frv. Því allir vita, hvaða stefnu það blað hefir tekið upp í þessu máli, og það átti frumkvæðið að því. Þá sagði hv.þm. (MG) að þjóðin myndi ekki verða á móti þessum breytingum. Það var gott að fá þá yfirlýsingu hv.þm. (MG). Nú verður skiljanlegt, af hverju frv. er fram komið. Það eru kosningarnar, sem í hönd fara, sem hafa vakið þessa getnaðarþörf hjá hv.flm. Ella hefði hann fyrir löngu verið búinn áð koma fram með það, því að nóg voru tækfærin og það talsvert veglegri en nú.

Þá hefði breytingin kostað aukaþing

. Það er líka einmitt það, sem hún átti að gera. Þegar slík mál koma fram, er rjett, að kosningarnar snúist um þau; annars sjest ekki, hvort þetta eða hitt er vilji þjóðarinnar. Og það mun einmitt hafa verið upprunalega ætlun löggjafanna, sem settu þetta ákvæði í stjórnarskrána, að þegar um stjórnarskrárbreytingu væri að ræða, þá skyldi á þennan hátt tryggja það, að sú breyting væri að þjóðarvilja, með því að láta kosningarnar snúast um það eitt atriði og ekkert annað. Það er annars leiðinlegt að heyra það, hve hv.flm. (MG) sýndi mikla viðleitni í því að sneiða hjá sannleikanum í ræðu sinni á síðasta fundi, um þetta mál. Af þessum sökum leiddist jeg til að gera einum samnefndarmanni hans rangt til, þar sem jeg trúði orðum hv.frsm. (MG) og tók þá alla í einu númeri. En síðan hefi jeg bæði sjeð það í gerðabók stjórnarskrárnefndar, að hv. 1. þm. G.-K. (EÞ) hefir ekki verið þar sannur að sök, enda hefir hann síðar viðurkent það við mig, að hann hafi aldrei sett sjer þetta veglega takmark, að vera á móti öllum öðrum breytingum á stjórnarskránni en þeim, er frv. flytur, og þótti mjer vænt um að heyra það. Þá mun hv.flm. (MG) hafa gengið fullnærri sannleikanum, er hann gaf þá skýringu, að meiri hl. hefði tekið þessa afstöðu til brtt. minna af því, að hann hefði, eftir ítarlega athugun stjórnarskrárinnar, komist að þeirri niðurstöðu, að engu þyrfti þar öðru að breyta. Það er þessi ítarlega athugun, sem jeg dreg dálítið í efa. Af þeim fundum, sem nefndin hefir haldið, eru aðeins tveir, sem jeg hefi ekki getað verið á. Sá fyrri var í byrjun nefndarstarfanna, og gat jeg ekki sótt hann sökum anna. Í síðara skiftið var jeg veikur, og notuðu hv. samnefndarmenn mínir tækifærið til að koma fram með þessa spaklegu ályktun og gera út um málið á þann hátt. En eitt sást þeim yfir: að geta um þessa ítarlegu yfirvegun stjórnarskrárinnar í gerðabókinni. Þar er hana hvergi að finna, og mjer er næst að halda, að eins sje það um þessa „ítarlegu yfirvegun“, að hún sje ekki enn þá orðin til. Það þýðir því ekkert að ætla sjer að slá ryki í augu manna með öðru eins og þessu. Það hefði verið langtum rjettara af hv. meiri hl. að kannast við það, að hann hafi, til hægðarauka, ætlað að reyna að notast við flaustursafgreiðslu, sem ósæmileg er stjórnarskránni. Háttv. flm. (MG) hefir altaf verið að klifa á því, að stjórnin fari eins vel með fje þjóðarinnar og Alþingi. Það þýðir ekkert að vera að deila um slíkt. En eitt er víst, og það er, að hvort sem stjórnin fer vel eða illa með fje þjóðarinnar, þá fer hún heimildarlaust og ólöglega með það fje, sem Alþingi hefir ekki fyrirsagt henni hvernig nota skyldi. En Alþingi hefir aftur á móti valdið til þessa, hvernig sem það svo ver fjenu. Jeg var hissa, er jeg heyrði það koma fram hjá hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), sem er formaður fjvn., að fjárlögin væru í raun rjettri aðeins spádómur, og heyra hann styðja sitt mál með slíkri röksemd. Jeg vil þá leggja það til, ef þingið af þessum sökum ætlar sjer að taka upp þann sið að leggja fjárveitingavaldið í hendur stjórnarinnar, að þetta verði alt gert miklu einfaldara og þingtíminn um leið sparaður í stórum stíl. Þetta mætti hæglega gera með því, að þingið tiltæki aðeins, hve miklar skyldu tekjur og gjöld ríkisins á hverju fjárhagsári, og stjórnin útbýtti svo fjenu eftir sínu viti og vild.

Eru það nú rök!

. Það eru engu verri rök en það, að stjórnin fari betur með fje en Alþingi, og á þessu er aðeins stigmunur og frv., stefnan er sú sama. Þá fanst mjer til um, hve krakkalega hv.flm. (MG) fór, er hann sagði, að það væri jeg, sem óvirða vildi stjórnarskrána með smábreytingum. Það er þessi látlausa, en ofurlítið einfalda röksemd krakkanna, þegar einhver jafningi þeirra álasar þeim eða sneypir, þá er það að segja: „Nei, þú ert það, þú ert ljótur!“ o. s. frv. Þykir mjer sýnt, að ekki er hin barnslega einfeldni enn máð úr huga hv.þm. (MG). Mjer þótti annars vænt um að heyra, að hv.þm. (MG) er ekki mótfallinn fækkun þm. Hann kvaðst vilja íhuga það. En hví mátti stjórnarskrárnefndin ekki íhuga það? Jeg býst við, að það hefði varla orðið mjög hættulegt, því þótt hún hefði komið sjer saman um að fækka kjördæmakosnu þm., þá býst jeg varla við, að hv.þm. hefðu yfirleitt reynst svo kjarkmiklir rjett fyrir kosninguna, að fara að svifta kjördæmin þm. sínum. Þá kvað hv.þm. (MG) það meðmæli með tvískiftingu þingsins, að þannig væri það einnig hjá frændþjóðum okkar. Það tel jeg ljettvæg rök. Jeg býst við, að heppilegast verði fyrir okkur, í því tilliti, að aka seglum eftir þeim vindum, sem blása hjá okkur, en ekki því, hvernig vindstaðan er hjá öðrum þjóðum. Auk þess villist hv.þm. á því, að þessu sje svo háttað hjá frændþjóðum vorum. Jeg veit ekki til þess, að þing þeirra skifti sjer sjálft í deildir, eins og á sjer stað hjá okkur. Jeg skal játa, að reynslan hefir stundum sýnt, að gott sje að hafa tvær deildir. En hún hefir líka oft sýnt það gagnstæða. Með þessu fyrirkomulagi, sem er, kastar neðri deild oft áhyggjum sínum yfir á þá efri og ætlar henni að laga það, sem hún sjálf hefir kastað höndum til. Væri engin efri deild, myndi sú eina deild finna meira til ábyrgðar sinnar og vanda sig meira í störfum sínum. Þá kvartaði hv.þm. um það, að mjer þætti ekki málinu liggja mikið á, er jeg mæltist til þess, að það væri tekið út af dagskrá. Það var nú bara þessi eini dagur, sem um var að ræða, og þarf hv.þm. (MG) ekki að blöskra það. Aftur á móti lá við að mjer blöskraði, er þessi hv.þm. (MG) gerði það að skilyrði fyrir leyfi sínu, að málið yrði tekið til umr. daginn eftir, og fór svo að rekast í því, að það væri gert. Heldur hv.þm., að hann hafi nokkuð um þetta að segja? Það er forseti, sem samkvæmt þingsköpunum hefir fult vald til að taka mál út af dagskrá, og þarf hann ekki samþykki neinna þm. til þess. Þá gat hv.þm. ekki skilið það rjett, er jeg spurði, hvernig þeir þingmenn, sem setið hefðu á þingi árum saman, án þess að finna neitt að þessum árlegu þingum, ætluðu að verja þá skoðun, að óþarft sje að hafa þing nema annaðhvert ár. Jeg átti þar ekki við, að svo erfitt væri að verja þetta, að skifta um skoðun. Hitt átti jeg við, hvernig þeir ætluðu að gera grein fyrir þingsetu sinni þessi ár, sem þing hefir verið háð árlega. Hvað þeir ætluðu að segja þjóðinni, að þeir hefðu verið að gera í þinghúsinu. Það er í rauninni dálítið broslegt, ef þingið í alvöru ætlaði sjer þann vitnisburð, að það hafi nú setið hjer ár eftir ár aðgerðalaust og til einskis gagns. Jeg gæti trúað því, að sumir hv.þm. myndu fremur hallast að því, að þing væri árlega, ef þeim væri gefin trygging fyrir því, að þau yrðu stutt. Gott og vel. Jeg er fús að benda á auðvelda leið til að stytta þingin. Hún er sú, að fjárveitinganefnd sje kosin í lok hvers þings og látin koma saman hálfum mánuði áður en þing byrjar. Þá þyrfti ekki að standa á störfum hennar. Þetta tel jeg rjettara en að vera að hlaupa slík gönuhlaup, sem hjer er um að ræða.

Hvernig fer þá með fjvn. rjett fyrir kosningar?

. Þau þing, sem væru næst á eftir kosningum, mættu vel vera lengri, ef ekki er hægt að finna leið þessu til bjargar. Það er annars ekki svo, að þessi hugmynd sje allsendis ný. Jeg hefi fyrir nokkrum árum átt tal um þetta við Pjetur heitinn Jónsson, fyrverandi ráðherra, og fjelst hann á, að þetta myndi talsverður búhnykkur. Sömuleiðis oft við landlækni, sem einnig hefir talið þetta ágætt ráð. Og ekki þarf á stjórnarskrárbreytingum að halda til að koma þessu fram. Og jeg býst við, að benda megi á ýmsar fleiri leiðir til að spara þingkostnaðinn, án þess að grípa til þeirra örþrifaráða, sem hjer er um að ræða. Jeg skal t. d. benda á, að ein leiðin er sú, sem jeg ber fram í mínum brtt., að ekkert frv. væri tekið til greina af þinginu, til fullnaðarúrslita að minsta kosti, nema það væri komið fram í síðasta lagi viku eftir að þing er sett. Þetta myndi áreiðanlega verða til að stytta þingtímann að nokkrum mun. Nú er þetta svo, að fæstir þm. vita, hvað í þessum frv. stendur, nema þá þeim, sem fara gegnum þær nefndir, sem þeir eru í. Auk þess er miklu verra að athuga nokkurt mál til hlítar, þegar frv.- moldviðrið er svona mikið. Að vísu mætti gera þetta með því aðeins að breyta þingsköpunum, en frá þingsköpum má veita afbrigði, og er því miklu tryggara og vænlegra til gagns að hafa þetta í stjórnarskránni sjálfri. Jeg hefi heyrt það á sumum hv.þm., að þeir sjeu því hlyntir, að landsk.þm. væru lagðir niður, en þinginu skift eftir sem áður. Það má vera, að þeir hafi nokkuð til síns mál. Gætu þeir komið fram með brtt. þessa efnis við 3. umr., ef þeim sýndist svo. Jeg vil annars benda hv. deild á það, að jeg hygg það rjettara, með tilliti til eftirtímans, að þessum brtt. mínum sje leyft að fara til 3. umr., hversu sem svo fer úr því. Þá væri ekki hægt að segja, að þingið hafi farið óvarlega í því að drepa svo skjótt það, sem þjóðin kemur áreiðanlega til að leggja sinn dóm á síðar. Því það ætla jeg að fullyrða, að þótt hv.þm. þori ekki nú að samþykkja þessar brtt., þá munu þær komast fram síðar, því það er áreiðanlegt, að þm. sem hugsa um sparnað alvarlega, en ekki til þess eins að krydda með kjósendaræður, munu taka þetta mál upp síðar.

Ingólfur Bjarnarson Það eru bara nokkrar skýringar, sem jeg vildi gefa. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) gaf í skyn áðan, að mótbára okkar hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) gegn því að hafa aðeins 1 ráðherra, hefði verið í því fólgin, að við teldum, að af því mundi leiða einhverskonar einveldi, sem við hefðum óttast mjög. Þetta er ekki alls kostar rjett skilið eða frá skýrt. Aðalástæða okkar fyrir því að vera á móti ráðherrafækkuninni var auðvitað sú, að með þessu fyrirkomulagi hlyti að verða lakar sjeð fyrir framkvæmdum stjórnarinnar og starfsemi yfir höfuð en verið hefir, sem vitanlega er svo margháttuð, umfangsmikil og vandasöm, að ofætlun væri einum manni að inna það alt af hendi. Hv. þm. A.-Sk. (ÞorlJ) hefir annars skýrt þetta til hlítar, og get jeg því slept því að fara ítarlegar út í það. Hinu hjeldum við að vísu fram jafnhliða, að ef þingum yrði fækkað, þá yrði því fráleitara að hafa aðeins einn ráðherra, bæði sökum aukinna stjórnarstarfa, sem af þingafækkuninni leiddi, og svo hins, að af henni leiddi einnig aukið stjórnarvald, sem hæpið væri að telja heppilegt að leggja í eins manns hendur. Þau rök hv. 1. þm. Skagf. (MG), að aðeins hafi verið nauðsyn 3 ráðherra meðan stríðið stóð yfir, og sje nú því horfin, er það er á enda, eru að mínu áliti heldur hæpin. Því þótt heimsstyrjöldin sje nú liðin hjá, þá er vafasamt, að erfiðleikar þjóðarinnar hafi nokkurntíma verið meiri en einmitt nú, eða horfurnar jafnkvíðvænlegar. Þessi rök eru því næsta lítils virði til að sanna það, að við getum nú komist af með einn ráðherra. Hafi verið þörf á að hafa 3 ráðherra á ófriðarárunum, þá er áreiðanlega þörf á því enn, eftir þeim horfum, sem fyrir hendi eru. Jeg skal taka það skýrt fram, sem hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) mintist að vísu á, að við, sem berum fram brtt. á þskj. 151, tókum það skýrt fram í nefndinni, að við gætum vel felt okkur við að ráðherrum sje fækkað um einn. En við gerðum enga till. í þá átt, vegna þess, að það var samhuga álit nefndarinnar, að engrar stjórnarskrárbreytingar þyrfti með til að fá því framgengt. Þá verð jeg að geta þess, að mjer þótti hv.þm. Str. (MP) gera heldur mikið úr samtökum nefndarinnar um að vera á móti öllum brtt. við frv. En hitt munum við hafa látið í ljós og lýst þar yfir, að við teldum óheppilegt að hugsa til nýrra og mikilla breytinga á stj.skr. að þessu sinni. Enda ekki sambærilegt að koma fram með alveg nýjar og stórfeldar gerbreytingar, sem lítill tími verður til að grandskoða, svo sem eru brtt.hv.þm. Str. (MP) á þskj. 229, eða þó farið sje fram á það eitt að færa þingafjöldann í sama horf og lengst af hefir verið og vel reynst. Þar er ekki um óþekta nýung að ræða. En það er það eina atriði, sem við hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) leggjum til, að breytt verði í stjórnarskránni.

Bjarni Jónsson Jeg hefi heyrt það borið fram fyrir því frv., sem hjer liggur fyrir til breytinga á stjórnarskr., að það væri til sparnaðar. Jeg hafði hugsað mjer, eftir undanfarandi margra ára baráttu um stjórnarskrána, að hún mætti bíða nokkur ár, meira að segja til 1940, þegar sambandslögin verða athuguð. - En þó að breyting á stj.skr. væri nú ekki látin bíða svo lengi, þá mátti að minsta kosti fresta henni fram yfir 1930, og láta stjórnarskr. óhreyfða þetta árabil. Tillögur þær, sem fram hafa komið til breytinga, einkum þær, sem fyrst komu fram, eru alóþarfar; en sumar af tillögum hv.þm. Str. (MP) eru góðar og hafa áður komið til athugunar í þinginu; en fyrst þær voru ekki teknar þá til greina, er ólíklegt, að þær komist fram nú. Og fyrst farið var að bera fram aðrar breytingar á stjórnarskr., þá var ekki nema sjálfsagt, að þessar, sem rjettlátari eru, kæmu líka. Hvað ætla þeir svo að spara með þessu? Ein ráðherralaun eða því líkt, í hæsta lagi. Og hvað kostar það, ef stjórnarskrárbreyting verður samþykt? Kosningar fara fram hvort sem er, munu þeir svara. En það getur enginn látið sjer detta í hug, að nýkosið þing gangi að þessu breytingabraski, sem þessi deyjandi samkunda kann að samþykkja. Svo þarf aftur nýjar kosningar, og hefi jeg reiknað með, að þannig mundi ganga að minsta kosti 5 sinnum - koll af kolli, - eftir fyrri ára reynslu. Síðast þegar gengið var frá stjórnarskránni var það aðeins tilviljun, að samkomulag náðist. Það er litið svo á af þingmönnum, að þingið sje óþarflega langt, og þó játa þeir, að nú sjeu hinir mestu vandræðatímar, sem yfir þjóðina hafi komið á síðari árum. Er þá lausnin sú, að reka þingmenn heim? Að forðast að þingið sitji til þess að hjálpa þjóðinni út úr vandræðunum og segja í öðru orðinu, að á þeim tímum, sem nú eru, sjeu þingmenn óþarfir og að þeir geri ekkert, - það er dálaglegur vitnisburður, sem þessir þingmenn gefa sjálfum sjer með því. Jeg vil ekki gefa sjálfum mjer þann vitnisburð. Jeg vil ekki sitja heima auðum höndum og horfa á aðgerðaleysi og ólag þeirra, sem með völdin fara. Jeg tel mig geta gert þjóðinni meira gagn á þingi en heima. Hvað kostar svo hver kosning? Það, sem greitt er af opinberu fje, mun láta nærri 7–10 þús. krónum til kosningakostnaðar. En þar með er minst talið. Jeg hefi í útreikningi mínum bygt á, að í landinu væru 30 þús. alþingiskjóendur; en búast má við, að ekki taki nema helmingur kjósenda þátt í kosningum. Jeg hefi reiknað þeim 15 þús. dagsverk til kosninga, dagsverkið hefi jeg reiknað samkvæmt meðalverði allra meðalverða á kr. 9.80. Vera má, að það lækki á næsta 5 ára bili, en jeg hefi lagt riflega í. Þó það geti ekki talist, að menn eyði nema einu dagsv. til kosninga í kaupstað - og tæplega það - þá verður það meira víðast í strjálbygðum sveitum, þar sem allir þurfa að fara af heimilinu á kjörstað, og jafnvel skiftast á að vera heima. Jeg held því, að ekki sje hægt að telja þennan reikning óvarlegan, þvert á móti; jeg geri ráð fyrir að reiknað sje með lægstu tölum. Samkvæmt þessu yrði kostnaður við almennar kosningar alls 150 þús. kr. Ef til vill má ráðast á einhverja af þessum reikningsliðum. En þá er enn eitt, sem jeg gæti talið á móti og bætt við, en það er bifreiðakostnaður í bæjum við flutning kjósenda á kjörstað, og jafnvel í sveitum; svo er tímatöf þingmannaefna og annara, kaup „agitatora“ o. s. frv. Þannig kemur ýmislegur aukakostnaður; svo að þó jeg reikni kaupið hátt, þá er mjer óhætt að segja, að mínar tölur sjeu ekki nema 1/3–1/2 af þeim raunverulega kostnaði. Fimm aukakosningar kosta því alls, eftir reikningi mínum, 750 þús. kr. Væri sú upphæð látin standa á vöxtum með 6% til 1940, mundi hún þá verða 2025000 kr. Þetta er nú allur sparnaðurinn, sem á að koma. Frá þessu mundu einhverjir vilja draga þingkostnað annaðhvert ár og ein ráðherralaun. Þessum frádrætti hefðu flm. breytinganna átt að gera ráð fyrir; en jeg geri það ekki. Á meðan þrefið um stjórnarskrána stendur yfir, má búast við þingi á hverju ári. Auk þess, sem hjer hefir verið talið, verður hiti og ófriður um alt land, sem sprengir ýms nauðsynjamál, af því að þau dragast að óþörfu inn í deilurnar. Þetta tel jeg með afleiðingunum. En þeir ættu að taka það til athugunar að stofna ekki að þarflausu til margra ára ófriðar um stjórnarskrána. Jeg hefi ekki enn talið það til, að rent er blint í sjóinn um áhrif og afleiðingar af þessum breytingum. Í raun og veru yrði einn ráðherra einvaldur um fjármálin. Jeg hefi ekki reiknað kostnaðinn, sem af því leiðir, ef tekið yrði upp aftur tveggja ára fjárhagstímabil. Það fer alt eftir því, hvernig tekst að velja þennan eina ráðherra, sem í rauninni verður hið eina fjárveitingavald. Því að hvað þýða tveggja ára fjárlög, þegar einvaldsráðherra vantar fje? Eina ánægjan af þessu stjórnarfyrirkomulagi væri þá sú, ef tækist að finna góðan einvald, því að það telur háttv. 1. þm. Skagf. (MG) besta fyrirkomulagið. En þjóðfulltrúaskipulagið hefir verið tekið upp í heiminum vegna þess, að einveldið hefir gefist illa. Fulltrúunum líðst ekki lengi óreiðan, og auðveldara er að losna við þá heldur en einvaldinn, ef þeir gefast illa; og þá fær þjóðin sjer aðra nýja í staðinn. Það eru yfirráð þjóðfulltrúanna yfir fjenu og meðvitundin um að þjóðin beri sjálf ábyrgð á meðferð fjárins, sem alt veltur á. Það er sú heilbrigða fjárglöggvi. En gömul reynsla okkar hefir sýnt, að lítið verður úr henni, þegar fjárlög eru sett til tveggja ára í senn. En sú fjeglöggvi, sem telur aurana og hundruðin til listamanna, fátækra námsmanna og sjúkra, ætti að vita, að það er glapræði og dýrt spaug að fá einum manni í hendur fjárvaldið í tvö ár, eða svo mörg, sem þingmönnum kemur saman um. Eitt er það, sem þarf að vera ljóst fyrir mönnum, að meira þarf til heldur en að setja lögin. Þjóðin þarf að hlýða þeim og bera virðingu fyrir þeim. En til þess að hún geri það, þurfa þingmennirnir sjálfir að virða sín eigin verk, en vera ekki sífelt að hræra í þeim eins og griðka með þvöru í grautarpotti. Þessi árlega grautarþvara þingsins er það, sem orsakar og eykur alla ólöghlýðni í landinu. Ef stjórnarskráin sjálf fær ekki einu sinni að vera í friði, eftir aðeins fjögra ára reynslu, án þess að hrært sje í henni, þá er ekki von að virðing sje borin fyrir lögum hjer í landi. Hvað gera Englendingar í þessum efnum? Hversu langt er síðan að „magna charta“ var gefin þjóðinni. Og þó að þeir síðan hafi komið fram nauðsynlegum breytingum á sínu stjórnarfari, þá hafa þeir þó sjeð grundvallarlög sín í friði, og eigi leyft sjer að hafa þau að leiksoppi á hverju ári. Þessar stjórnarskrárbreytingar, með þinghald annaðhvert ár, eru einhverjar þær fráleitustu tillögur, sem komið hafa fram á seinni árum. Reynsla síðustu ára, sem þinghald var annaðhvert ár og tveggja ára fjárlög, sýnir ljóslega, að þetta var fullerfitt. Allir vita, að stjórnin þurfti þá oft að fara með fje án lagaheimilda; hún gat ekki annað. Þegar þannig reyndist, að yfirlit gat ekki fengist yfir fjármálin um tveggja ára bil, þá var hallast að þinghaldi á hverju ári. Nú lúka allir upp einum munni um, að þessir tímar sjeu hinir alverstu neyðartímar. Þá á ekki að fækka þingunum, eins og hvatt er til með þessum breytingum, heldur lengja þau; þá draga þau úr vandræðunum. Sá tveggja milj. kr. kostnaður, sem leiðir af endurnýjaðri stjórnarskrárbaráttu, fer bókstaflega í súginn; og væri því fje betur varið til þess að lengja starfstíma þingsins til að styðja stjórnina í því að fara betur með fjármálin og gefa sjer lengri tíma til að vinna að málunum. Slík vinnubrögð, sem þetta frv. ber vott um, eru vond vinnubrögð og dýr. Hjer er unnið illa vegna tímaskorts, til stórskaða fyrir þjóðina. Það tekur oft tvö ár að koma á þarflegum lögum, sem hægt hefði verið að ljúka við á einu þingi, ef tveimur vikum hefði verið bætt við þingtímann, og varið til löggjafarstarfs. Þessi eilífi sparnaðarósparnaður, sem hjer er hafður í frammi, ásamt þeim sparnaðarjarmi, sem háður er árlega hjer í þinginu, er til vandræða og minkunar fyrir þjóðina.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil í stuttu máli svara nokkrum orðum, sem hv.frsm. (MG) vjek að mjer í ræðu sinni við síðustu umræðu. Honum fórust svo orð, að jeg væri ákveðnari á móti stjórnarskrárbreytingu nú en áður. En þetta er ekki rjett. Jeg var raunar hás, og talaði lítið við 1. umr., en tók þó skýrt fram afstöðu mína til breytingarinnar og fór alveg eins langt þá eins og síðar. Hann vjek sömuleiðis að þeim spádómi mínum, að ef einu sinni væri farið að hrófla við stjórnarskránni, myndu margar fleiri breytingar sigla í kjölfarið og gömul deiluefni risa upp. Og jeg benti hv.frsm. á, að það væri þegar komið á daginn. Hann sagði, að jeg hefði fengið flokksbróður minn til að bera fram brtt. við stjórnarskrána, til þess að láta spá mína rætast. Jeg veit, að mjer er varla nauðsynlegt að fara að bera þetta af mjer, því fáir munu trúa því, að jeg færi að biðja um að komið væri með breytingar á stjórnarskránni, sem jeg legðist svo strax á móti. Enda hefi jeg, satt að segja ekki orðið var við svo sjerstakan stuðning hjá hv.þm. Str. (MP). Þykist jeg ekki þurfa að fara fleiri orðum um þessa tilgátu, enda býst jeg ekki við að háttv.frsm. hafi talað í alvöru, er hann kastaði henni fram. Sannleikurinn er sá, að þessar brtt., sem komnar eru og munu koma, eru ekki nema eðlilegar og sýna það eitt, hvað skoðanir manna á ýmsum atriðum stjórnarskrárinnar eru margbreytilegar. Hv. frsm. hneykslaðist á því, er jeg sagði að breytingar á stjórnarskránni ættu að koma frá stjórninni og hún ætti að undirbúa mál eins og þessi fyrir þingið, en hann kvaðst ætla eftir öðrum stjórnarfrumvörpum að dæma, að ekki væri mikils að vænta af þeim undirbúningi. En því er að svara, að hafi stjórnin búið frv. sín illa undir þingið, þá fái það sjer aðra betri. Annars játa jeg, að jeg sje ekki hvaða ástæða er til þess fyrir hv.frsm. (MG) að víkja þessu að stjórninni. Í einu frv. vantaði raunar eitt ákvæði í textann og var vikið að því í aths. við frv. Jeg býst við að það sje þetta, sem hv.frsm. á við, og geta menn þar af sjeð, hve smávægilegar forsendur hans eru fyrir þessum dómi á stjórnina. Þá bjóst hann við því, að það væri af afbrýðisemi, að stjórnin hefði snúist í móti þessum brtt. En síst öfunda jeg hv.þm. af þessum brtt., og ekki vildi jeg sjálfur hafa komið með þær. Og hvernig svo sem afstöðu okkar hv.frsm. (MG) er háttað, er það ástæðulaust fyrir hann að gera mjer þær getsakir, að jeg komi þannig fram gagnvart honum eða vilji yfirleitt kasta nokkrum steini í götu hans. Jeg kvaðst ætla að sú yrði reyndin á, að þing yrðu á hverju ári, þó brtt. næðu fram að ganga, og spurði frsm. (MG) þá, fyrir hverju þá væri barist. En því er að svara, að jafnvel þó vjer samþyktum þá breytingu, mundi hún samt aldrei komast inn í stjórnarskrána, kjósendur myndu sjá fyrir því. En það er annað, sem vjer hræðumst. Vjer óttumst, að aðrar enn þá óheppilegri breytingar elti þessar og vaktir verði upp gamlir eldar með þjóðinni. Undirtektirnar í hv. deild spá engu góðu um frið í framtíðinni. Margir þeirra hv.þm., sem tala á móti brtt. nú, mundu, þó þær yrðu að þessu sinni samþyktar á þinginu, ekki hætta að láta til sín heyra, og það er vafalaust, að þjóðin mundi taka fult tillit til þeirra. Þessu máli hefir verið haldið uppi sem sparnaðaratriði, en ef vjer lítum aftur í tímann, og það er altaf heppilegt, ef gera skal áætlanir um fjármál, þá sjáum við að á árunum 1900–1921 hafa verið haldin 17 þing, aðeins 4 ár hafa þau fallið niður. Ef vjer reiknuðum út frá því, verður sparnaðurinn ca. 33 þús. kr. á ári. Það er alt og sumt. Hv. frsm. kvað mig vilja gera mikið úr þeirri tryggingu, sem fengist með árlegum þingum, að stjórnin færi ekki um lengri tíma ein með völdin. Þetta er satt, og hefir verið sýnt fram á, hversu það er þýðingarmikið atriði. Þá talaði hann um það, að þingin 1907 og 1909 hefðu afgreitt ýms mjög merk lög. Það er alveg rjett, en jeg verð að benda á það, að tímarnir eru mjög breyttir frá því, sem þá var. Þá var farið eftir föstum grundvallarreglum, sem menn litu til og virtu. En óróinn er orðinn meiri og byltingarnar tíðari í heiminum nú en þá var. Og það er ekki síst þess vegna, að nauðsynlegt er að hafa árleg þing. Það má kannske segja, að það hafi verið að bera í bakkafullan lækinn fyrir mig að fara að standa upp hjer til andsvara brtt., svo margar ástæður og veigamiklar sem þegar hafa verið bornar fram á móti þeim af munni ýmsra hv.þm. En jeg gat ekki látið þessa umr. fara svo framhjá mjer, að jeg gerði ekki athugasemdir við það, sem háttv.frsm. (MG) vjek að mjer. Hann kvað það sið, að breyta lögum, ef þau þættu athugaverð. En hann gætir þess ekki, að öðruvísi stendur á með stjórnarskrána en önnur lög. Hún er grundvöllurinn, víggirðingin um þau grundvallarákvæði, sem mestu máli skifta þjóðina. Því er það, að erfiðara er þjóðinni gert fyrir um það að breyta henni heldur en öðrum lagabálkum. Vona jeg það að lokum, að háttv. deild athugi það, að stjórnarskrá vor er yfirleitt frjálsleg og vel gerð, og að breytingar þessar á henni yrðu áreiðanlega stórt spor aftur á bak. Og merkilegt er það að ætla sjer að koma fram með brtt. af sparnaðarástæðum, þar sem þing hefir verið háð á hverju ári frá 1911 til 1919 og eitt árið tvisvar sinnum, meðan ákvæðið um þing annaðhvert ár var þó enn þá í stjórnarskránni.

Jón Þorláksson Jeg ætla ofurlítið að minnast á brtt.hv.þm. Str. (MP). Það eru þrjár aðalbreytingar, sem hann fer fram á, það fyrst, að fækka þm., í öðru lagi að þurfamenn skuli öðlast kosningarrjett, og þriðja, að aðeins ein málstofa skuli verða, með öðrum orðum: óskift þing. Um fyrstu breytinguna er það að segja, að hún er fyrirkomulagsatriði, en ekkert stefnumál. Enda má með lögum fækka þm., nema hvað stjórnarskránni verður að breyta, ef landskjörnir þm. verða numdir burt, og get jeg að mínu leyti sagt það, að mjer er ekkert sárt um þá, og óhæfilega mikil fyrirhöfn við kosningu þeirra. Um hin tvö atriðin er það aftur á móti að segja, að þau eru bæði stefnumál, enda hefir flm. (MP) fengið viðurkenningu fyrir þær brtt. úr þeirri átt, sem hún átti að koma, nefnilega frá hv. 2. þm. Reykv. (JB), þeim eina þm., sem hefir beinlínis á stefnuskrá sinni að kollvarpa núverandi þjóðskipulagi. Það eitt ætti út af fyrir sig að vera nægilegur dómur á báðar þessar brtt., að vísa til þessa. Það má kannske segja sem svo, að það skifti litlu máli, eins og kosningarrjetturinn er nú orðinn rúmur, að veita þurfamönnum hann líka, en hitt er að minsta kosti stórkostlegt atriði, að hafa óskift löggjafarþing. Jeg veit til þess, að sum ung ríki hafa reynt það, en alstaðar gefist svo illa, að mjer vitanlega er það fyrirkomulag hvergi notað nú, og verður líklega hvergi notað fyrri en sameignarfyrirkomulagið fer að láta ljós sitt skína yfir heiminum! Háttv. þm. Str. (MP) viðurkendi raunar þýðingu þess, að hafa tvískift löggjafarþing, sem vörn gegn óhæfilega miklum og ljelegum lagatilbúningi, og í framsöguræðu sinni gat hann þess, að yrði óskiftu þingi komið á, þyrftu einhver varúðarákvæði að koma í staðinn og benti á t. d. að hafa fjórar umræður, en beiddist þess annars, að menn vildu koma með einhverjar aðrar heppilegar tillögur í þá átt. Þannig hefir hann sjálfur viðurkent aðalmótbárumar gegn þessari tilhögun, auk þess, sem þetta sýnir ljóslega, hvað brtt, hins hv.þm. eru fljóthugsaðar og vanhugsaðar. Það er margt, sem enn mætti um þessar brtt. segja, en jeg ætla þó að láta hjer staðar numið. Þá eru það tvær breytingar enn þá á stj.skr., sem frv. fer fram á, sem sje að halda þing annaðhvert ár og fækka ráðherrunum niður í einn, en þá sjálfsagt með þeirri hugsun á bak við, að taka upp landritaraembættið eða stofna annað á borð við það. Báðar hafa þessar tillögur sætt andmælum, sú fyrri þó eingöngu af hæstv.forsrh. og flokksbræðrum hans, og var það því ekki að ófyrirsynju, að hann lagði áherslu á, hvað þær raddir væru veigamiklar. Aðalmótbárurnar voru þær, að skaðlegt væri að vera of oft að hrófla við stjórnarskránni. Það viðurkenna líka allir. En allur fjöldi manna, utan þings að minsta kosti, lítur svo á, að sú stefna eigi að ná lengra en til stjórnarskrárinnar, og er þeirrar skoðunar, að í flestum tilfellum verði nægilegt, að þing komi saman annaðhvert ár til að búa til ný lög og breyta þeim, sem fyrir eru. Þinginu er heldur ekki ætlað að annast stjórnarstörf, en þó er sú raunin á, að ráðherrarnir leita að staðaldri til ýmsra þingnefnda með mál, sem eru framkvæmdarmál en ekki löggjafarmál. það er máske ekki rjett, að áfellast stjórnina fyrir þetta, þegar þing standa yfir á annað borð, en hún á samt sem áður að komast af án þess að hafa stöðugt þingnefndir sjer við hönd til að ráða fram úr málum sínum, og hafa þær þannig fyrir nokkurskonar yfirstjórnendur. Það á ekki að halda þing á hverju ári til þess. Og almenningur ályktar svo, sem ekki sje nauðsynlegt að hræra árlega í löggjöfinni, en löggjöfin er það, sem þingið á að annast. Þá gera þessar „mörgu og veigamiklu raddir“ mikið úr því, að þingið eigi, af sínu mikla viti, að ráða fram úr vandamálum þjóðarinnar, þrátt fyrir það, að alment er viðurkent, að löggjafarsamkomur sjeu fremur ljelegt verkfæri til þeirra hluta. En sú heilbrigða skynsemi og rólega yfirvegun, sem málinu mætir utan þings, segir, að þingið hafi gengið betur frá lögum sínum og vandað meir störf sín meðan það var haldið aðeins annaðhvert ár. Ástæðan auðvitað sú, að stjórninni vanst þá betri tími til að búa málin undir þingið, enda mun engum blandast hugur um, að lagasmíði hafi verið einna vönduðust á árunum 1904–1912, meðan ákvæðinu í stjórnarskránni, um þinghald annaðhvert ár, var fylgt. Menn finna til þess, að fjárhagurinn sje erfiðari en áður og skuldabyrðin miklu þyngri en menn hafa gert sjer vonir um að landið sje fært um að bera. En menn treysta því ekki, að þinginu takist að bæta úr því með því einu að sitja árlega á rökstólum og skeggræða. Auk þess sjá menn, að þinghaldið verður því sem næst helmingi dýrara með því fyrirkomulagi, sem nú er, því allar vonir manna um það, að þingtíminn styttist, ef þing er árlega, hafa brugðist fram að þessu. Jeg fyrir mitt leyti er alveg óhræddur við það að leggja slíka stjórnarskrárbreytingu undir úrskurð þjóðarinnar, þó hæstv.forsrh. (SE) sje það ekki. Því jeg er alveg viss um það, að mikill meiri hluti kjósenda vill ekki einungis hafa þessa heimild til að hafa þing aðeins annaðhvert ár, heldur mun hann heimta það, að stjórnin framfylgi þessu, nema einhver alveg sjerstök stórmál sjeu á döfinni, eða stórkostlegt umrót í umheiminum, svo sem var, þegar Norðurálfuófriðurinn gaus upp, öllum að óvörum. En slík ósköp hafa hingað til ekki komið fyrir nema svo sem einu sinni á öld. Þá ætla jeg að minnast örlítið á breytinguna á stjórninni. Mjer fanst það á hv.þm., að þeim sje sárt um að missa ráðherrana sína, og jeg get eiginlega ekki láð það flokki, sem hefir meiri hluta nú sem stendur, að honum þyki sætt á bragðið að geta ráðið yfir þremur ráðherrasætum. Jeg skil því að þessu leyti afstöðu hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). En það, sem aðallega vakir fyrir mjer í þessu máli, er það, að með núverandi tilhögun getur landið ekki átt von á því að fá viðunanlega góða stjórn. Þetta er ekki af því sprottið, að landinu þurfi í sjálfu sjer að vera ver stjórnað af þrem ráðherrum en einum, heldur af því, að landritaraembættið vantar nú, en það var til þess stofnað í upphafi, að fá nægilega festu í stjórn landsins. Til þess að gera þessa hugsun mína nægilega skiljanlega, verð jeg að skýra stuttlega frá því, hvaða skipulag er á þessu viða erlendis, t. d. í nágrannalöndunum. Málunum er þar skift niður á skrifstofur og sjerstakur forstjóri yfir hverri skrifstofu, eða skrifstofustjóri. En yfir hverjum flokki skrifstofa, t. d. öllum þeim, sem með atvinnumál fara, er svo annar sjerstakur yfirmaður, sem á íslensku hefir venjulega verið nefndur deildarstjóri, og svarar það til landritaraembættisins hjer. En þetta er fast embætti og óbundið öllum stjórnarskiftum, og maðurinn, sem gegnir því, hefir kunnugleika á og yfirlit um öll þau mál, sem undir skrifstofuflokk hans heyra, og á að geta haldið þar samræmi og yfirliti, sem hinir einstöku skrifstofustjórar geta að sjálfsögðu ekki haft. Í þennan mann sækja svo hinir nýju ráðherrar þekkingu sína á því, sem á undan er gengið í málum þeim, sem undir þá heyra. En með núverandi skipulagi hjer hafa ráðherrarnir ekki í annað hús að venda en til hinna einstöku skrifstofustjóra, sem ekki þekkja annað en sína skrifstofu, þannig, að alt samræmi fer út um þúfur, af því að enginn fastur maður er nú til í stjórnarráðinu, sem hafi yfirlit um allar skrifstofumar, eins og landritarinn hafði áður. Nú mun einnig vera svo komið, að fylgt er sitt hvorri reglunni í afgreiðslu mála, eftir því í hvaða stjórnardeild þau eru. Auðvitað getur svo verið, að einhver skrifstofustjóri hafi setið svo lengi, að hann sje orðinn vel kunnugur, en það þarf ekki að vera, og engin trygging er fyrir því. Það mun heldur ekki vera hægt að taka sem skrifstofustjóra mann utan að, þó ýmsum virðist svo sem slík embætti ættu að standa opin, t. d. góðum sýslumönnum utan af landi, heldur verður að taka í þau mann úr stjórnarráðinu sjálfu, ef ekki á alt samhengi í framkvæmdarstjórninni að fara út um þúfur. Enn eitt aðalatriði í þessu sambandi er það, að landritarinn átti áður að gæta fjárhags landsins fremur en nokkur annar embættismaður, sjá um samræmi þar og halda í horfinu, þó stjórnarskifti yrðu. Og þó þetta væri oft á þeim árum erfitt og allumfangsmikið, og miklar greiðslur og fjárkröfur, má segja það, að yfirleitt hafi fjárhagnum þá verið haldið í rjettu horfi. Síðan hefir fjárhagurinn að ýmsu leyti komist á ringulreið, og þó að sjálfsögðu megi segja, að því hafi að ýmsu leyti ráðið utanaðkomandi ástæður, er þó enginn efi á því, að jafnframt hefir ráðið þar miklu um það atriði, að enginn fastur punktur var lengur til í fjármálastjórninni, enginn embættismaður fastur og nægilega hátt settur, sem gæti haldið samræminu og haft yfirlit og markað aðallínumar frá ári til árs út frá þekkingu sinni og reynslu, sem nýir og nýir ráðherrar geta skiljanlega ekki haft. Því þó að slíkur embættismaður hafi ekki nema tillögurjett í orði kveðnu, en viðkomandi ráðherra beri ábyrgðina, fer þó sjálfsagt ætíð svo, að ráðherrann getur ekki gengið fram hjá tillögum hans og áliti og ekki án þess verið. Jeg sje því enga von þess, að núverandi ástand batni fyr en tekið er upp aftur landritaraembættið, og það jafnvel með nokkru meira embættisvaldi en áður var. Hitt er auðvitað annað mál, og ekki tiltökumál, þó einstökum mönnum, sem í embættinu sitja, geti skjátlast í einstöku atriðum. Og þó jeg hafi orðið til þess hjer í deildinni, að benda á eitt slíkt atriði, þá sannar það auðvitað ekkert um embættið yfirleitt. En aðalatriðið er það, að með landritaraembættinu ætti jafnan að vera fengin trygging fyrir því, að í stjórninni sitji einn maður, sem valinn sje yfirleitt með tilliti til hæfileikanna, en með þriggja ráðherra skipulaginu er engin trygging fyrir því, að ráðherrarnir sjeu valdir á þennan hátt. Einkum koma gallarnir á þessu skipulagi fram, þar sem flokkaskipunin er eins riðluð og óákveðin og nú er hjer og stjórnin er oftast nær valin með sambræðslu eða hrossakaupum, sem venjulega eru nefnd, milli þeirra þingflokka, sem stjórnina vilja styðja. Það þarf heldur ekki að vera að dylja þann sannleika í þessu sambandi, að ráðherrarnir munu ekki ósjaldan vera valdir fremur með tilliti til þess, hversu líklegir þeir væru til þess að verða þægilegir í vikum fyrir flokksstjórnina, heldur en af því, að menn hefðu traust á þeim að öðru leyti. Þessi tilhögun um 3 ráðherra, sem eru þingbundnir í reyndinni, þó konungur útnefni þá í orði kveðnu, væri nú samt viðunanlegri, ef jafnan væri í stjórninni þessi fasti embættismaður, sem jeg hefi talað um. En þar sem flestir menn álíta okkur það ofviða að hafa þannig 4 menn í stjórninni, og heldur ekki nóg handa þeim að starfa, er jeg fyrir mitt leyti fylgjandi því, að fækka ráðherrunum, með því móti að landritaraembættið verði jafnframt tekið upp aftur. Landritarinn ætti svo eins og áður að annast daglega afgreiðslu málanna yfirleitt, nema sjerstaklega standi á. Þrátt fyrir þetta get jeg að ýmsu leyti sett mig inn í hugsunarhátt þeirra manna, sem vilja hafa ráðherrana tvo. En yfirleitt er nokkuð líkt að segja um þessa ráðherrafækkun og þingafækkunina. Það er viðurkent af flestum, að landinu hafi verið betur stjórnað undir fyrra fyrirkomulaginu og að löggjafarstarfið hafi gengið betur þá, og þess vegna eigi að breyta aftur. Jeg vil svo enda mál mitt á því, að jeg geri ekki ráð fyrir, að ráðherrafækkunin nái fram að ganga eftir undirtektunum nú, þó að jeg telji hana ekki síður til stórra bóta en þingafækkunina, og það svo, að jeg get ekki greitt frv. í heild sinni atkvæði, ef ráðherrafækkunin verður feld niður. Því jeg tel rjettara, að ef farið verður með málið á annað borð út til þjóðarinnar, þá verði þetta hvorttveggja látið fylgjast að, því það gæti orðið torveldara að fá framgengt annari breytingunni, ef hin væri áður fengin.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil reyna að forðast endurtekningar og skal vera mjög stuttorður. Jeg verð þó, að gefnu tilefni, að gera nokkrar athugasemdir við ræðu hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Jeg er sammála honum í því, að þingið eigi ekki að blanda sjer inn í hin eiginlegu stjórnarstörf (administrationina). En jeg sje ekki, að ferðir mínar til hv. allsherjarnefndar nú geti gefið tilefni til ummæla háttv.þm. (JÞ), því jeg veit ekki til, að jeg hafi rætt nein mál við háttv. nefnd önnur en Spánarmálið og landhelgisgæsluna. Taldi jeg það skyldu mína að skýra þingnefndinni frá þeim málum, enda mundi það hafa verið talin vanræksla, ef jeg hefði ekki gert það, í hvaða þingi sem var. Um stjórnarfyrirkomulagið á þeim gullnu tímum, sem þennan hv.þm. (JÞ) dreymir um, þarf jeg ekki að fjölyrða. Tímarnir og ástandið alt er nú svo gerbreytt síðan, að ekki er saman berandi við það, sem þá var. Deildarstjóra- fyrirkomulagið, sem hann talaði um í sambandi við landritaraembættið, er heldur ekki rjett skilið hjá honum. Því skrifstofustjórarnir hjer eru einmitt alveg samskonar embættismenn og deildarstjórarnir, sem hann talaði um, en embætti á borð við landritaraembættið hjer er ekki til annarsstaðar á Norðurlöndum. Annars er engin reynsla fengin fyrir því, og ekkert hægt um það að fullyrða, hvernig hið gamla skipulag hefði reynst á hinum nýju og breyttu tímum, sem síðan hafa komið. Er það kunnugt, að margfalt meira erfiði hefir nú mætt á stjórninni heldur en í fyrri daga. Þannig er það, að þessar snöggu og miklu breytingar í fjárhagslegu lífi þjóðarinnar gera alt aðrar kröfur til stjórnendanna en áður; mundi og þessara breytinga eins hafa orðið vart, þótt gamla fyrirkomulagið hefði haldist, sem hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hefir svo mikla tröllatrú á. Það eru draumórar einir að halda því fram, að hjer gæti ekki sömu áhrifa á þessu sviði og annarsstaðar. Þá sagði þm., að það væri óhugsandi, að stjórnin tæki duglega menn úr hópi lögfræðinga utan stjórnarráðsins fyrir skrifstofustjóra í stjórnarráðinu. Jeg held nú, að reynslan sýni alt annað. Þegar jeg var fjármálaráðherra, tók jeg sýslumann utan af landi og gerði að skrifstofustjóra í minni deild, og jeg verð að segja það, að jeg hefi ekki iðrast eftir það verk mitt, fyr nje síðar. Það liggur og í augum uppi, að sýslumenn eru svo nákunnugir öllum umboðsstörfum, að þeir hljóta að vera manna færastir til að gegna slíkum embættum. Hvað viðvikur núverandi stjórn, þá mun sú stjórn vandfundin, sem allir væru ánægðir með; en sje svo, að þingið hafi verið óheppið í vali sínu á stjórninni, þá liggur næst fyrir, og vandinn hægur, að skifta um og fá aðra. Þessu má alls ekki blanda saman, hæfileika stjórnarinnar til að fara með völdin og stjórnarskránni. Það mun engin sú stjórnarskrá til vera, sem getur girt fyrir misfellur í stjórnarfarinu. Það eru og ekki þeir ábyrgðarlausu, sem mest veltur á um stjórn landsins, heldur einmitt þeir, sem ábyrgðina hafa. Setjum svo, að gamla fyrirkomulagið, með landritarann, yrði tekið upp aftur, þá væri þó alt undir stjórninni komið, hvernig landritarinn yrði. Jeg verð því að halda því fram, að alt er undir því komið, hvernig þeir menn eru, sem ábyrgðina hafa. Og jeg segi það, að það er engum ráðherra ofætlun að setja sig inn í öll þau störf, sem fyrir koma í stjórnarráðinu, eða þau mál, er undir hans úrskurð koma. Jeg geri ekki ráð fyrir, að nokkur ráðherra með ábyrgð sje til, sem felli úrskurð um mál, án þess að hafa sett sig inn í þau frá rótum. Eigi annaðhvort að fara að fækka þingunum eða ráðherrum, skal jeg glaður samþykkja fækkun ráðherranna heldur en þinganna. En komi sú tillaga fram að fækka ráðherrunum, vil jeg ekki berjast á móti henni; en jeg vil benda á þá samlíkingu, sem nýverið hefir verið komið með um bankanna, að sje þörf fyrir þrjá bankastjóra fyrir hvorum þessara litlu banka, ætti ekki síður að vera þörf þriggja ráðherra til að stjórna landinu öllu. Jeg held því og fram, eins og jeg hefi þegar tekið fram áður um þetta mál, að þegar ráðherrann fer utan á fund konungs, til að leggja fram fyrir hann lög, og í öðrum embættiserindum, þá hljóta menn að bera fram þá kröfu, að einhver maður með fullri ábyrgð á stjórninni sje kyr eftir í landinu. Það getur alveg eins alvarlega hluti borið að höndum á þeim tímum, sem ráðherrann er utan, og því er ekki rjett að svifta þjóðina þeim mönnum, sem ábyrgð geta borið á því, hvernig fram úr þeim málum verður ráðið. Þó að ráðherrann eigi nú að bera ábyrgðina á landritaranum, er það vitanlegt, að hann yrði ekki hengdur fyrir þau verk, sem landritarinn fremdi meðan ráðherrann væri utan, og gat því ekki vitað um. Það er því vafasamt, að hann gæti eða yrði látinn bera ábyrgð á slíku. Þess vegna verða að vera að minsta kosti 2 ráðherrar. Umr. frestað.