Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa tilkynningar um formennsku í nefndum. Á fundi heilbr.- og trn. í dag var Valgerður Sverrisdóttir kjörin formaður nefndarinnar og Lára Margrét Ragnarsdóttir varaformaður. Á fundi fjárln. í dag var Jón Kristjánsson kjörinn formaður nefndarinnar og Einar Oddur Kristjánsson varaformaður. Á fundi utanrmn. var Tómas Ingi Olrich kjörinn formaður nefndarinnar og Jón Kristjánsson varaformaður. Á fundi efh.- og viðskn. í dag var Vilhjálmur Egilsson kjörinn formaður nefndarinnar og Kristinn H. Gunnarsson varaformaður. Á fundi sjútvn. í dag var Einar K. Guðfinnsson kjörinn formaður nefndarinnar og Kristinn H. Gunnarsson varaformaður. Á fundi allshn. í dag var Þorgerður K. Gunnarsdóttir kjörin formaður nefndarinnar og Valgerður Sverrisdóttir varaformaður. Á fundi samgn. miðvikudaginn 9. júní var Árni Johnsen kjörinn formaður nefndarinnar og Hjálmar Árnason varaformaður. Á fundi landbn. í dag var Hjálmar Jónsson kjörinn formaður nefndarinnar og Kristinn H. Gunnarsson varaformaður. Á fundi iðnn. í dag var Hjálmar Árnason kjörinn formaður nefndarinnar og Guðjón Guðmundsson varaformaður. Á fundi menntmn. í dag var Sigríður A. Þórðardóttir kjörin formaður nefndarinnar og Ólafur Örn Haraldsson varaformaður. Á fundi félmn. í dag var Arnbjörg Sveinsdóttir kjörin formaður nefndarinnar og Ólafur Örn Haraldsson varaformaður. Á fundi umhvn. í dag var Ólafur Örn Haraldsson kjörinn formaður nefndarinnar og Kristján Pálsson varaformaður.

Herra forseti. Eins og forseta er manna best kunnugt, hafandi lesið upp tilkynningar um kjör formanna og varaformanna í fastanefndir þingsins, þá tókst þannig til að þessu sinni að meiri hlutinn bauð ekki upp á neitt samstarf við stjórnarandstöðuna um að stjórnarandstaðan færi að einhverju leyti með forustu fyrir þingnefndum og/eða ætti eitthvað af varaformönnum þingnefnda. Þessari niðurstöðu mótmæli ég og harma hana. Ég tel að hér sé á ferðinni dapurlegt afturhvarf, herra forseti, til eldri tíma og uppgjöf gagnvart því að reyna að efla þingið sem sjálfstæða stofnun og draga úr þeirri hörðu skiptingu í meiri hluta og minni hluta sem hefur á köflum mjög plagað þingstarfið. Þetta er einnig að mínu mati því miður til marks um að okkur miðar aftur á bak en ekki áfram hvað það varðar að þingið standi í lappirnar gagnvart framkvæmdarvaldinu og sé ekki sjálfvirk afgreiðslustofnun eða stimpill á það sem þaðan berst. Ekki vottar fyrir neinni viðleitni til að vega upp á móti þessum breytingum með einhverjum öðrum hætti eða það höfum við stjórnarandstæðingar a.m.k. ekki skynjað enn þá. Herra forseti. Ég vil því nota þetta tækifæri til að koma óánægju okkar á framfæri og mótmæla þessu og koma því inn í þingtíðindin að við stjórnarandstæðingar erum ósátt við þetta upphaf á samskiptum stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég vænti þess að forseti sé mér sammála um að þetta eigi prýðilega heima undir umræðum um störf þingsins og þurfi ekki athugasemda við. Ég tek skýrt fram, herra forseti, að þessi orð eru ekki látin falla hér vegna þess að til formennsku og varaformennsku í þingnefndum hafi ekki valist hið mætasta fólk sem við stjórnarandstæðingar væntum að sjálfsögðu góðs samstarfs við. Þetta mál er ekki persónulegt heldur pólitískt og rökin fyrir því að færa það fram eru þau að okkur stjórnarandstæðingum er annt um þingræðið og sjálfstæði þingsins sem stofnunar og velferð þess.

Virðulegi forseti. Ég tek undir gagnrýni hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og að sjálfsögðu höfum við komið þessari gagnrýni á framfæri við forseta á fundi með honum og þar áður á fundi starfandi þingflokksformanna meðan ekki var búið að kjósa á Alþingi forseta Alþingis. Það er umhugsunarefni fyrir okkur að samskipti stjórnar og stjórnarandstöðu hafa orðið óvinsamlegri með þeim tilskipunum sem hafa ráðið hér í samskiptum og að okkur er tilkynnt í gegnum fjölmiðla hvernig farið verði með mál í þinginu. Við heyrum í fréttum að stjórnarliðið ætli sjálft að hafa formennsku í öllum nefndum og svo hefur komið í ljós að það á jafnframt við um varaformennsku. Okkur er gert alveg ljóst hver ræður og ég er fremur hrygg yfir því en reið hvernig þetta hefur gerst. Mér finnst það vera algerlega í lausu lofti hvernig á að þróa það samstarf sem við byrjuðum á á síðasta kjörtímabili um stjórn þingsins þar sem við vildum ná því markmiði að stjórn og stjórnarandstaða sameinuðust um ábyrgð á þinginu. Það er líka umhugsunarefni hver þáttur stjórnarandstöðu hefur verið hér á Alþingi og ekki síst í nefndum þingsins. Það er nefnilega þannig að það hefur verið meira um það á liðnu kjörtímabili en nokkru sinni áður að nefndir hafa þess vegna verið löglegar í störfum sínum að stjórnarandstaðan hefur mætt vel. Þetta vita forsetar, fyrrverandi og núverandi. Þannig var það líka og er okkur umhugsunarefni á þessum morgni þegar ég, t.d. í þeirri nefnd sem ég hef verið kjörin til, lýsti því yfir að þar sem menn hefðu ráðið málum með þessum hætti hefðum við ekki afskipti af því hvernig stjórnarkjöri yrði háttað. Það var líka umhugsunarefni fyrir þá stjórn sem var valin að það skyldi vera með þremur atkvæðum. Það er umhugsunarefni að þáttur stjórnarandstöðu er mikill í störfum á Alþingi. Stjórnarandstaðan er öflug í vinnunni í þingsalnum og mjög öflug í nefndastörfum á Alþingi. Þetta er okkur öllum umhugsunarefni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum, eins og það var samþykkt og afgreitt frá síðasta löggjafarþingi. Í kjölfar þess var þing rofið og stofnað til almennra kosninga er fram hafa farið. Þannig hafa nú skapast stjórnskipuleg skilyrði til að gera frv. þetta að gildum stjórnarskipunarlögum á þann hátt sem 79. gr. stjórnarskrárinnar mælir fyrir um. Meðferð þessa þings er þó ólík hins fyrra að því leyti að í reynd hlýtur ályktun síðara þings að vera bundin við annað af tvennu, að staðfesta frv. óbreytt ellegar synja því staðfestingar. Að því virtu, herra forseti, tel ég óhætt að binda umfjöllun mína nú við nokkur meginatriði málsins enda er ekki ástæða til á þessu þingi að velta frekar vöngum yfir einstökum útfærslum þess. Leyfi ég mér hvað það varðar að vísa til greinargerðar með frv. þessu á fyrra þingi, framsögu með því og ítarlegrar umræðu er þá fór fram og hv. alþm. eiga öðrum fremur að vera einkar aðgengilegar. Frv. þetta leggur grunninn að nokkuð afgerandi breytingum á kjördæmaskipan landsins og gagngerum endurbótum á því kerfi sem kosið er samkvæmt til þess vettvangs sem hér er saman kominn á hinu háa Alþingi. Aflvaki þessara breytinga er fyrst og síðast sá að draga úr því misvægi atkvæða milli landshluta sem búsetuþróun í landinu hefur því miður valdið og farið hefur vaxandi undanfarin ár. Þannig mældist mesta misvægi atkvæða á milli kjördæma 1:4 miðað við kjósendur á kjörskrá fyrir síðustu kosningar, þ.e. milli Reykjaness og Vestfjarða, í samanburði við 1:3,22 fyrir kosningarnar 1995 milli Reykjavíkur og Vestfjarða. Á síðasta þingi orðaði ég það svo að í þjóðfélaginu ríkti af þessum sökum ekki lengur sú sátt um ríkjandi kosningakerfi sem vera þyrfti til að við það mætti una. Allir stjórnmálaflokkar er lengst af síðasta kjörtímabils áttu fulltrúa á hinu háa Alþingi höfðu með einum eða öðrum hætti ályktað um að þetta misvægi yrði að jafna enda þótt áherslur væru misjafnar um hversu langt ætti að ganga í þeim efnum. Eftir að þessar tillögur komu fram sýndu mælingar á viðhorfi kjósenda að verulegur meiri hluti þeirra er sömu skoðunar. Nefnd sú er undirbjó þær tillögur sem þetta frv. byggist á og skipuð var fulltrúum allra stjórnmálaflokka er sæti áttu á Alþingi haustið 1997 kannaði fjölda hugmynda um breytt kosningakerfi til að jafna vægi atkvæða og þrautreyndi ýmsar leiðir í því sambandi. Niðurstaða nefndarinnar varð sú að þessu meginmarkmiði yrði ekki náð þannig að um það ríkti sæmileg sátt og að uppfylltum öðrum skilyrðum án þess að hreyft yrði við núverandi skipan landsins í kjördæmi og leitað eftir þeim breytingum sem samþykkt þessa frv. gerir ráð fyrir. Enda þótt vissulega megi viðurkenna að ný skipan kjördæma raski ákveðinni festu sem 40 ár hafa skapað um núverandi skipulag ætla ég að breytingarnar nú verði þó miklum mun sársaukaminni en þær sem gerðar voru árið 1959 við þeirra tíma tækni og þeirra tíma samgöngur. Að því leytinu til búum við þó við allt aðrar og betri aðstæður nú en þá hvort sem litið er til umbóta í samgöngum, fjarskiptum eða hraða í þróun nútímatækni almennt. Þá fer því fjarri að nýskipan kjördæma hafi víðtæk áhrif á skipulag stjórnsýslu og umdæmabundna þjónustu af hálfu hins opinbera úti um land. Sérstök könnun sem á því var gerð og birt var í skýrslu þeirri er ég lagði fyrir síðasta þing um þetta mál leiddi í ljós að umdæmaskipting stjórnvalda tekur ekki nema að takmörkuðu leyti mið af kjördæmaskipun landsins og sjaldnast með skírskotun til kjördæmanna sem slíkra. Í þeim fáu tilvikum sem svo háttar til um er oftar vísað til annarra umdæma innan kjördæmanna sjálfra, svo sem sýslna, sveitarfélaga og fæst þeirra eru án frávika frá núverandi kjördæmaskipan. Jöfnun atkvæðavægis milli landshluta leiðir óhjákvæmilega til þess að þingsæti færast frá landsbyggðinni til þéttbýlisins á suðvesturhorni landsins. Þegar slíkar breytingar eru í deiglunni er eðlilegt að umræða skapist um byggðamál og byggðastefnu í víðara samhengi. Í samræmi við tillögur nefndar þeirrar er undirbjó breytingar á kosningakerfinu skipaði ég aðra nefnd undir forustu hv. alþm. Einars K. Guðfinnssonar til að fjalla um þá hlið málsins, m.a. með hliðsjón af þáltill. um stefnu í byggðamálum er þá lá fyrir Alþingi og var síðan samþykkt sem ályktun þess. Þeirri nefnd var jafnframt falið að fjalla um starfsaðstöðu þingmanna í hinum landfræðilega stærri kjördæmum. Nefnd þessi hefur skilað mér skýrslu um bæði þessi viðfangsefni og hefur þegar verið hafist handa um að hrinda einstökum tillögum hennar um byggðamál í framkvæmd, þar á meðal hefur framkvæmdum við vegagerð samkvæmt langtímaáætlun verið flýtt samkvæmt sérstakri áætlun til fjögurra ára og heimildir til þátttöku í ferðakostnaði sjúklinga verið víkkaðar og endurgreiðslur auknar. Þá eru ábendingar nefndarinnar um eðlileg tölvusamskipti íbúa á landsbyggðinni í fullu samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um upplýsingasamfélagið eins og ég hef nýlega vakið athygli á í stefnuræðu þeirri er ég flutti á Alþingi í fyrradag. Aðrar tillögur nefndarinnar hljóta að koma til skoðunar við undirbúning fjárlaga fyrir næsta og næstu ár. Ekki er því ástæða til að víkja frekar að þeim hér og nú, heldur skal það aðeins áréttað eins og ég hef áður lýst yfir að tryggt megi telja að þær hljóti að öðru jöfnu brautargengi innan þeirra tímamarka sem nefndin sjálf hefur sett þeim. Einn meginvandinn eða öllu heldur gallinn á kosningakerfisbreytingum undanfarinna áratuga hefur verið sá að stöðugt hafa safnast upp tilefni til nýrra breytinga. Í því frv. sem hér liggur fyrir er leitast við að leysa þennan gamalkunna vanda með því að haga ákvæði stjórnarskrár um kjördæmin og þingsætatölu þannig að þau verði í senn sveigjanlegri en nú er kostur á og að vonum varanlegri. Í því skyni er í þessu frv. lagt til að í stað rækilegra ákvæða um kjördæmamörk og úthlutun þingsæta hafi stjórnarskráin að geyma heldur færri og að sama skapi almennari ákvæði um megindrætti í kjördæmaskipun landsins og tilhögun kosninga til Alþingis. Almenna löggjafanum verði síðan eftirlátin útfærsla þeirra í lögum, stundum með tilstyrk aukins meiri hluta á Alþingi. Þannig er í frv. gert ráð fyrir að heildarfjöldi þingsæta og lengd kjörtíma verði stjórnarskrárbundin svo og tilhögun kosninga með sama hætti og verið hefur, þ.e. að þær skuli vera leynilegar og hlutbundnar. Í samræmi við það markmið frv. að gera ákvæði stjórnarskrárinnar sveigjanlegri var ákvæði frv. um fjölda kjördæma hins vegar breytt á síðasta þingi á þann veg að unnt verður að breyta fjölda kjördæma með lögum innan þeirra marka sem stjórnarskráin heimilar. Ég hlýt þó að leggja áherslu á að þetta svigrúm er fyrst og fremst hugsað til framtíðar, enda var í skýringu á þessari breytingu í nál., sem allir nefndarmenn stóðu að, tekið fram að henni fylgdu ekki áform um að fjölga kjördæmum umfram það sem ráðgert var eða með öðrum orðum að þau yrðu sex að tölu. Í frv. felast síðan þau nýmæli að lagt er í vald löggjafans að ákveða fjölda þingsæta í hverju kjördæmi, þó þannig að minnst sex kjördæmissæti séu í hverju þeirra samkvæmt breytingu sem einnig var gerð á síðasta þingi. Sömuleiðis verði sett í lög nánari fyrirmæli um kjördæmaskipan og fyrirkomulag kosninga, þar á meðal verði kjördæmamörk utan Reykjavíkur og nágrennis og reglur um úthlutun þingsæta lögbundnar. Með þessu móti er hægt að breyta vissum atriðum er lúta að kjördæmaskipan og kosningafyrirkomulagi án þess að til þurfi stjórnarskrárbreytingu. Þó er áskilið að breytingar á lögmæltum kjördæmamörkum og tilhögun á úthlutun þingsæta, sem fyrir er mælt í lögum, verði aðeins gerðar með tveimur þriðju hluta atkvæða á Alþingi. Jafnframt er í frv. að finna tvö önnur nýmæli. Annars vegar er horfið frá þeirri reglu núgildandi kosningalaga, sem ekki eru bein fyrirmæli um í stjórnarskrá, að þau stjórnmálasamtök ein komi til álita við úthlutun jöfnunarsæta sem fengið hafa kjördæmissæti. Í staðinn er lagt til að í stjórnarskrá verði tekin sú regla að þau samtök ein sem hlotið hafi meira en 5% atkvæða á landsvísu geti fengið úthlutað jöfnunarsæti jafnvel þó þau hafi ekki fengið þingsæti í kjördæmi. Hins vegar er svo fyrir mælt að fari misvægi á milli atkvæða kjósenda að baki hverju þingsæti í einstökum kjördæmum fram úr 1:2 að loknum alþingiskosningum skuli landskjörstjórn flytja þingsæti á milli kjördæma þar sem munurinn er mestur til að draga úr misvæginu. Á síðasta þingi var fellt út úr frv. bráðabirgðaákvæði er gerði ráð fyrir að þetta gæti í fyrsta sinn gerst um áramótin 2000--2001 þar eð rétt þótti að kosið verði eftir nýrri tilhögun óbreyttri við næstu kosningar eftir að stjórnarskipunarlögin öðlast gildi, þ.e. að öðru jöfnu eigi síðar en árið 2003. Þegar frv. þetta var lagt fyrir Alþingi til fyrri meðferðar fylgdu því í sérstöku fskj. drög að texta lagafrv. er tók til þeirra lágmarksbreytinga á kosningalögum sem frv. þetta útheimtir. Fyrir sama þing var einnig lagt frv. til laga um kosningar til Alþings sem ekki varð útrætt. Þar var um að ræða afrakstur af starfi nefndar er fyrrv. dóms- og kirkjumrh. skipaði samkvæmt tilnefningum allra þingflokka er þá áttu sæti á Alþingi til að endurskoða kosningalöggjöfina í heild sinni. Þessari nefnd vannst þó ekki tími til að ljúka nema hluta endurskoðunar sinnar og skilaði því auk tillagna sinna lista yfir fjölmörg atriði sem ekki hafði tekist að ljúka umfjöllun um. Taldi sú nefnd eðlilegt að þau atriði og eftir atvikum fleiri kæmu til athugunar í tengslum við þá endurskoðun kosningalaganna sem framkvæma þyrfti vegna breytinga á stjórnarskránni síðar. Að athuguðu máli hef ég fallist á þessi sjónarmið og ákveðið að frumvarpsdrög þau sem fylgdu frv. þessu við meðferð fyrra þings verði ekki lögð fyrir þetta þing. Þess í stað hef ég ákveðið að bjóða þingflokkunum til samstarfs um endurskoðun kosningalaganna í heild sinni þannig að unnt verði að taka hér afstöðu til heildstæðrar kosningalöggjafar síðar, væntanlega á næsta þingi. Kosningar til Alþingis eru nýafstaðnar og úrslit þeirra benda ekki til að brýna nauðsyn beri til að beita hinu nýja stjórnarskrárkvæði og þá samsvarandi kosningalögum alveg á næstunni. Þannig er nú lag til að hefja endurskoðun kosningalaga í góðan tíma samhliða því aðhaldi sem skortur á viðeigandi kosningalögum sem svara til stjórnarskrárinnar ætti að veita því starfi. Frv. þetta og aðrar breytingar sem það gerir ráð fyrir byggjast á umfangsmiklu starfi sem unnið var af fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem sæti áttu á Alþingi á síðasta kjörtímabili. Í ýmsum atriðum byggist það á málamiðlun milli ólíkra sjónarmiða úr ýmsum áttum, e.t.v. ekki síst stjórnmálaflokkanna sjálfra, en þó ekki svo að það meginmarkmið þess að draga úr þeim mun sem nú er á vægi atkvæða milli landshluta nái ekki fram að ganga. Í því ljósi vænti ég þess að breið samstaða geti tekist um framgang máls þessa á hinu háa Alþingi og að samþykkt þess megi verða landi og lýð til heilla. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og sérstakrar nefndar er kjósa ber samkvæmt 42. gr. laga um þingsköp Alþingis.

Herra forseti. Ég fagna þeirri tilkynningu sem kom fram hjá hæstv. forsrh. að skipuð verði sérstök nefnd með fulltrúum allra þingflokka, ef ég hef rétt skilið, til að fara yfir kosningalög, þó vissulega megi deila um hitt að afgreiða ekki samhliða stjórnarskrárbreytingu, a.m.k. lágmarksbreytingar á kosningalögum til að þau samræmist stjórnarskránni. Við hitt vil ég gera athugasemd sem kom fram í máli hæstv. forsrh. að kostir þessa þings séu einungis tveir, að samþykkja þetta frv. eða hafna því. Alþingi á að sjálfsögðu þriðja möguleikann, sem er að breyta frv. Það hefði hins vegar það í för með sér að kjósa bæri upp á nýtt um málið. Og það er kannski þess vegna sem hæstv. forsrh. lítur á það sem óhugsandi möguleika að þetta þing komist að þeirri niðurstöðu að gera breytingar á stjórnarskrárfrv. En að sjálfsögðu er það þriðji kosturinn sem Alþingi á í stöðunni --- og verður að vera. Ella væri verið að gera umfjöllun seinna þings um stjórnarskrárbreytingar marklausar og óefnislegar og það má alls ekki. Og satt best að segja hefur mér, herra forseti, fundist gæta þeirrar tilhneigingar að síðari staðfesting stjórnarskrárbreytinga væri í raun og veru formsatriði. Svo er ekki, svo er alls ekki. Nýtt þing, nýir þingmenn og ný hlutföll sem kunna að hafa komið til sögunnar eftir kosningar eru einmitt til þess að málin fái öðru sinni fullgilda efnislega afgreiðslu. Það er hin vanda meðferð sem stjórnarskrárbreytingar fá, að þær eru samþykktar af tveimur þingum og efnisumfjöllun og afgreiðsla hvors þings um sig er nákvæmlega jafngild í mínum huga. Mér finnst því ekki rétt að stilla málum upp með þeim hætti að hin síðari staðfestingin sé formsatriði eða formafgreiðsla og það vakti undrun mína þegar ég heyrði að menn hefðu jafnvel látið sér detta í huga að sleppa því að kjósa sérnefnd og fjalla um málið í nefnd við seinni afgreiðsluna. En svo verður sem betur fer ekki. Þessar athugasemdir, herra forseti, fannst mér óhjákvæmilegt að láta koma hér fram.

Forseti vill vekja athygli á því að ekki er til þess ætlast að menn tali í síma í þingsalnum.

Herra forseti. Ég vek athygli á því orðalagi sem ég viðhafði hér vegna athugasemda hv. 3. þm. Norðurl. e. Ég sagði á þá leið að í reynd hlýtur ályktun síðara þings að vera bundin af þessu tvennu, að staðfesta frv. eða synja því, því að ég lít þannig til að breytingar mundu nánast þýða synjun ef þær yrðu samþykktar, vegna þess að þá yrði að mínu viti innan 45 daga að rjúfa þing og efna til nýrra kosninga um málið. Ég vek líka athygli á því að meginmarkmiðið með því fyrirkomulagi sem við höfum, að mál skuli afgreidd eftir kosningar á tvennum þingum, er auðvitað það að frambjóðendur geti gert þetta mál að meginmáli í kosningum, kjósi þeir svo. Ég vil leyfa mér að fullyrða að þetta mál hafi ekki verið meginmál neins stjórnmálaflokks í kosningum heldur hafi verið um það bærileg sátt. Ég verð þó að viðurkenna það að þegar ég fór um landið varð ég var við að víða voru menn misánægðir. Það vissum við öll. En þetta var ekki meginmál í kosningunum. Að því leyti til held ég að það sé í reynd svo að málið er hér ekki til efnislegrar meðferðar, að menn fari ekki að leggjast yfir breytingartillögur í stórum stíl eins og gildir um önnur frumvörp, heldur sé það svo að menn verði að gera það upp við sig hvort þeir ætla að samþykkja þetta eða synja þessu frv. Og samkomulag flokkanna gekk auðvitað út á það að málið gengi vel fram og ekki hefur svo riðlast skipan mála hér í þinginu að ekki megi búast við því að það haldi sem ákveðið var.

Herra forseti. Ég held að þetta svar hæstv. forsrh. hafi verið afar vandræðalegar tvær mínútur til þess að viðurkenna að ég hafði rétt fyrir mér, en hæstv. forsrh. átti erfitt með að kyngja því að framsetning hans á málinu hér var ekki formlega rétt. Að sjálfsögðu hefur Alþingi þriðja kostinn, sem er sá að breyta frv. Ég held að við þurfum ekki í sjálfu sér að rökræða það mikið eða velta því fyrir okkur. Segjum að breytingarnar hefðu á fyrra þinginu verið samþykktar með naumum meiri hluta og um þær hefði verið harður ágreiningur. Í kosningunum sem í hönd fóru hefði tekist þannig til að minni hlutinn væri orðinn að meiri hluta og andstaða væri orðin við staðfestingu frv. í óbreyttri mynd. Þá er sá kostur að sjálfsögðu í hendi nýs meiri hluta og nýs þings að gera á því breytingar. Það er hárrétt hjá hæstv. forsrh. og það er miður að stjórnarskrárbreytingar hafa upp á síðkastið a.m.k. haft tilhneigingu til þess að kafna algjörlega í pólitískum málefnum þegar kosið er til Alþingis og það er eðlilegt vegna þess að það er meingölluð aðferð að bera stjórnarskrárbreytingar undir atkvæði samhliða þingkosningum. Ef það er gert ætti a.m.k. að kjósa í tvennu lagi, annars vegar þingmennina og hins vegar um stjórnarskrárbreytinguna þannig að kjósendur gætu á sjálfstæðan hátt látið álit sitt í ljósi á stjórnarskrárbreytingunni. Ég held einmitt að sú staðreynd að þessar breytingar á stjórnarskránni voru nánast ekki nefndar á nafn í kosningabaráttunni ætti að vera okkur ábending um að taka það til skoðunar hvort ekki þurfi að breyta fyrirkomulagi staðfestingar á stjórnarskrárbreytingum. Annaðhvort sé kosið um þær alveg sérstaklega í sjálfstæðum kosningum eða að tvöföld kosning verði þegar kosið er til Alþingis, annars vegar séu kosnir framboðslistar og hins vegar sé stjórnarskrárbreytingin sjálf borin sjálfstætt undir þjóðaratkvæði. Þetta fyrirkomulag er verulega gallað. Ég varð sömuleiðis var við það á fundum um landið, eins og hæstv. forsrh., að menn kvörtuðu undan því hvernig stjórnarskrárbreytingin hvarf út úr umræðunni og einnig hinu að enginn flokkur gerði þetta í raun og veru að sjálfstæðu kosningamáli, nema þá helst við sem stóðum fyrir einhverri gagnrýni á málið.

Herra forseti. Ég er ekki í neinum vandræðum með að viðurkenna að þingmenn hafi rétt fyrir sér í því að menn geti komið með breytingartillögur um þetta efni. Það þekki ég vel eins og þingheimur sjálfsagt allur. En það mundi þýða í reynd, eins og ég sagði, að mál þetta væri fallið.  En að öðru leyti voru deilur innan allra flokka um einstök efni þessa frv. eins og við vitum en það var bærileg samstaða á milli flokkanna. Og þess vegna kannski varð þetta ekki að neinni stórri umræðu í kosningunum.

Herra forseti. Vegna þeirra orðaskipta sem áttu sér stað milli hæstv. forsrh. og hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um hina formlegu og þingtæknilegu stöðu málsins vil ég árétta, þó að sönnu kunni að vera býsna freistandi að gera tilraunir til þess að ná fram breytingum á því frv. sem er til staðar með von um að það geti knúið fram nýjar kosningar, að efni þessa máls sé það mikilvægt að jafnvel sú freisting eigi ekki að leiða okkur inn í slíkt völundarhús sem umræður um hugsanlegar breytingar á þessu frv. gætu leitt af sér. Ég tel nefnilega mjög mikilvægt að það frv. sem hér liggur frammi verði afgreitt með góðum meiri hluta og bærilegri sátt. Ég tek undir með hæstv. forsrh. að á síðasta kjörtímabili tókst þverpólitísk samstaða um að ná fram breytingum í kjördæmamálunum. Það var auðvitað ekki í fyrsta skipti sem menn gerðu atlögu að því verkefni og gerðu tilraunir til að draga úr þeim mismun atkvæða sem hefur verið viðvarandi og raunar vaxandi um langt árabil. Oftar en ekki og raunar alltaf hafa menn hins vegar hrökklast frá viðfangsefninu af ýmsum ástæðum, fyrst og síðast vegna þess að menn hafa ekki komið sér saman um leið að því markmiði. Auðvitað eru fjölmargar leiðir sem hægt er að fara og stjórnmálaflokkarnir og stjórnmálamenn hafa á því margháttaða sýn en í þessari lotu tókst stjórnmálaflokkunum og þingmönnum í góðri sátt að ná um þetta dágóðu samkomulagi. Það var ekki eingöngu í þeirri nefnd sem skipuð var af forsrh. á sínum tíma, sem skipuð var frá öllum þeim flokkum sem þá áttu sæti á Alþingi, heldur rifjaði það líka upp að við meðhöndlun þingsins var lögum samkvæmt skipuð nefnd til að fara ofan í málið og þar á meðal af því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ræddi þau mál áðan, sat hann í þeirri nefnd og það var einmitt hlustað á ýmis viðhorf hans til þeirra mála, og þær breytingar sem þá voru gerðar í meðhöndlun þingsins voru m.a. frá honum. Ég vil því undirstrika það alveg klárlega að þó að þingflokkur vinstri grænna hafi ekki verið til á þeim tíma, hét þá þingflokkur óháðra, þá kom hann að þeirri sátt eins og aðrir þingflokkar í hinu háa Alþingi. Menn reyndu fram að síðustu stundu að mæta þeim viðhorfum sem voru sannarlega uppi um einstök atriði. Ég man í augnablikinu eftir tveimur atriðum sem gerð var breyting á við lokaafgreiðslu málsins á vorþinginu sem laut að því að lágmark þingmanna í hverju kjördæmi var hækkað upp í sex og að kjördæmi mættu vera sex til sjö. Þetta voru ábendingar sem komu ekki síst frá þingmönnum dreifbýlisins og var sátt um að mæta þeim viðhorfum til þess að ná um þetta sem víðtækastri sátt. Það breytir ekki hinu sem ég hygg að okkur sé öllum ljóst að auðvitað eru skiptar skoðanir um ágæti þessarar niðurstöðu. Kannski má orða það svo óvarlega að allir séu jafnóánægðir. Það er kannski styrkur málsins í raun að enginn einn hefur komið öllu sínu fram heldur hafa menn freistað þess að ná um þetta, eins og ég sagði, sátt sem gæti fallið að viðhorfi sem flestra. Auðvitað má ekki leita svo langt að úr þessu verði sá óskapnaður að ógerningur verði að vinna eftir frv., ógerningur verði að kjósa eftir þessari nýju kjördæmaskipan. Það held ég að hafi hins vegar ekki gerst því að það voru nokkur meginatriði sem lágu til grundvallar þegar farið var af stað og þau meginatriði er að finna sem hinn rauða þráð í því frv. sem hér er til afgreiðslu. Það eru ákaflega einföld og skýr atriði og ég ætla að renna yfir þau. Í fyrsta lagi þetta sem er kjarni málsins. Allir stjórnmálaflokkar um langt árabil hafa ályktað um það á landsfundum sínum eða æðstu fundum sínum, flokksþingum eða hvað það nú heitir, um að nauðsynlegt sé að draga úr misvægi atkvæða. Ég hef ekki heyrt þann þingmann og ekki heyrt þann stjórnmálamann raunar nú um langt árabil sem hefur í raun mótmælt því markmiði, og með það að leiðarljósi var farið í þessa vinnu.  Ég var að rifja upp að stjórnmálaflokkarnir allir voru sammála um að að þessu markmiði ætti að vinna. Í öðru lagi hafa allir verið sammála um að það kosningakerfi sem við höfum búið við og bjuggum við í síðustu kosningum sé þannig úr garði gert að ekki verði við unað. Þá er ég að vísa sérstaklega til þess að það er ógagnsætt og raunar óskiljanlegt með öllu. Menn rifja upp aðfaranótt 9. maí hvernig þingmenn duttu inn og út alla nóttina og er ekkert um það að segja en það sem var verst, og eins og fréttamenn lýstu því, var að það fór ákveðin rúlletta af stað, einhver óskiljanleg rúlletta sem ekkert samhengi var í og enga rökhyggju var hægt að finna í. Með öðrum orðum þetta er eins og lottónætur. Því er breytt í þessu frv. Það er gagnsætt og menn sjá og skynja og það er samhengi milli úrslita í einstökum kjördæmum og þess fjölda þingmanna sem þaðan kemur og hvaðan þeir koma. Nú er það þannig eins og við vitum að í raun eru utankjörstaðaatkvæði á Norðurl. v. eða Norðurl. e. að hrinda mönnum inn og út á Reykjanesi eða í Reykjavík. Auðvitað er ekkert samhengi í þessu. Því er breytt í þessu frv. Mjög verulega er dregið úr þörfinni fyrir jöfnunarsæti og sú nálgun, sem er að finna í þeim kosningalögum sem með þessu fylgja er að vísu ekki til afgreiðslu á þessum tímapunkti, og ég mun ræða örlítið á eftir, gerir það að verkum að jafnræði milli flokkanna í einstökum kjördæmum og tiltölulega góður jöfnuður í einstökum kjördæmum og minni þörf fyrir jöfnunarsæti milli kjördæma er til staðar. Með öðrum orðum skila kosningaúrslit þeim þingmönnum frá þeim flokkum á þing sem kosningaúrslit segja til um. Punktur, basta. Þetta er feikilega mikilvægur þáttur og við skulum ekki gera lítið úr honum. Í þessu sambandi náum við jöfnuði milli stjórnmálaflokka og er það lykilatriði sem menn hafa rætt fram og til baka og geta haft ýmsar skoðanir á að þingmannafjöldi verði jafn eftir, 63 þingmenn. Í öllu þessu starfi var ákaflega freistandi að leggja í fjölgun þingmanna til þess að verja, skulum við segja, ýmis kjördæmi úti um land við þeirri fækkun sem verður óhjákvæmilega þegar dregið er úr þessu misvægi. Sú umræða fór fram en fyrir henni var ekki almennur stuðningur. Einnig er ljóst að ýmsir þingmenn, og þar á meðal ég, hafa horft til þess að unnt væri að fækka þingmönnum. Ég hef látið mér detta í hug talan 43 og ég hef prívat og persónulega sagt í samhengi við að eðlilegt væri að hæstv. ráðherrar sætu þá ekki á þingi sem slíkir, þeir afsöluðu sér þingmennsku þegar þeir tækju sæti á ráðherrastólum en að þingmönnum yrði hins vegar fækkað. En þetta eru allt útúrdúrar og eiga kannski ekki við hér. Ég vildi hins vegar bara sem dæmi um það að ég, eins og allir aðrir þó ég sé mjög ákveðinn stuðningsmaður þessa frv., hef mínar prívatskoðanir á því hvernig ég vildi sjá þessa mynd í einhverri skemmri eða lengri framtíð. Ég vil líka sjá landið eitt kjördæmi og vafalaust eru menn hér inni sem vilja sjá einmenningskjördæmi þannig að viðhorfin spanna allt þetta litróf. En það er ekki viðfangsefni dagsins. Þeir flokkar sem standa að Samfylkingunni, Alþfl., Alþb., Þjóðvaki og Kvennalisti, studdu þetta mál, stóðu að þeirri niðurstöðu sem við erum að fjalla um og munu gera það áfram. Ég vil halda því ákveðið til haga. Það er hins vegar þannig í þingflokki Samfylkingarinnar eins og var í þingflokkum stjórnarflokkanna við endanlega afgreiðslu málsins sl. vor, og ég vænti að kannski litlar breytingar hafi orðið á, að einstakir þingmenn kunni að hafa önnur viðhorf til málsins og sitji hjá eða greiði atkvæði eftir efnum og ástæðum en mikill meiri hluti þingflokksins stendur að þessu máli og mun hvergi hvika í því. Hins vegar, virðulegi forseti, hefði verið heppilegra að ljúka málinu í einni lotu. Þá á ég við að samþykkja hér kosningalög sem við eiga. Hæstv. forsrh. nefndi það í framsöguræðu sinni að hann legði til að skipuð yrði þverpólitísk nefnd þar sem farið yrði ofan í kosningalögin því að við erum raunar með tvenns konar frv. til kosningalaga tilbúin í þinginu. Annars vegar frv. dómsmrh. þar sem gerðar voru ýmsar smærri og stærri tæknilegar breytingar á núgildandi kosningalögum, t.d. hvað varðar utankjörstaðaatkvæði og fleira og einnig frumvarpsdrög frá þeirri nefnd sem stóð að skýrslugerð og tillögugerð í kjördæmamálinu, stjórnarskrárþætti þess, og er raunar fylgifrumvarp við þessa stjórnarskrárbreytingu. Það er út af fyrir sig fagnaðarefni og ég geri engar athugasemdir við það og tel skynsamlegt í ljósi reynslunnar að allir flokkar komi að því verki og undirbúi vel fyrir haustið því að sannarlega verða einhver átök um það. Ég held að annað sé óhjákvæmilegt en horfast í augu við það. Svo ég velti því aðeins fyrir mér þingtæknilega þá spyr maður sig í hvaða stöðu málið er þegar Alþingi hefur afgreitt það, væntanlega í miðri næstu viku, en engin kosningalög eru til staðar sem hægt er að búa við og við eiga? Maður veltir til að mynda fyrir sér þingrofsréttinum í því samhengi, hvort hann sé ekki meira og minna óvirkur við þær aðstæður. Maður gæti ímyndað sér að ef til kæmi að ríkisstjórnin ákvæði að efna til nýrra kosninga gæti hún beitt bráðabirgðalagarétti til þess að búa út kosningalög. Mér finnst hins vegar mjög ótrúlegt að til þess sé gripið í jafnumdeildu máli þar sem ýmsar skoðanir eru uppi þannig að málið er því miður í hálfgerðri sjálfheldu, a.m.k. fram að haustdögum þar til Alþingi Íslendinga hefur haft tækifæri til að afgreiða þau kosningalög sem verða að fylgja stjórnarskrárbreytingunni. Þetta er galli á málinu og ég hefði talið raunar að Alþingi Íslendinga hefði haft tíma og ráðrúm til þess að fara í þessa vinnu núna á næstu dögum og vikum og ljúka henni. Mér finnst óþægilegt að skilja málið eftir svona hálfkarað. En svona er það og ég hygg að ekkert sé við því að gera en hvet til þess að sú nefnd sem hæstv. forsrh. nefndi verði skipuð hið fyrsta og vindi sér til verkanna þannig að það geti verið eitt af fyrstu málum haustþings að afgreiða kosningalögin sem verða að vera til staðar þannig að málið sé heildstætt og hægt að vinna eftir því. Ég ætla ekki að fara mörgum fleiri orðum um þetta, virðulegi forseti. Ég vil þó ekki láta hjá líða að nefna það vegna þess að í afgreiðslu um þetta mál á vorþingi varð ég þess var að ákveðinn kurr var í þingmönnum Reykvíkinga um skiptingu höfuðborgarinnar í tvö kjördæmi sem er undirliggjandi í þessu frv. til stjórnarskipunarlaga. Þó að það þurfi ekki að vera þannig strangt til tekið þá er andi þessara stjórnarskipunarlaga þannig að kjördæmin verði sex, tvö í Reykjavík, eitt á kraganum í kringum Reykjavík og þrjú úti um land. Ég vek athygli á því að ef Reykjavík verður ekki skipt þá breytist meginkjarni málsins. Jöfnunarsætamálin breytast mjög verulega. Gagnsæið sem ég nefndi áðan verður ekki hið sama og áður og jafnvel ætti þörfin fyrir jöfnunarsætið að aukast. Hinn náttúrulegi þröskuldur --- við erum með 5% þröskuld og síðan svokallaðan ,,náttúrulegan þröskuld`` --- verður í kringum 3% í Reykjavík ef Reykjavík yrði eitt kjördæmi. Hann verður í kringum 20% víða um land og auðvitað væri það algjört stílbrot á þeim anda sem hér er að finna varðandi umrædda þröskulda að hér væru 22 þingmenn alls, þ.e. að meðtöldum jöfnunarsætum og að náttúrulegur þröskuldur gæti við ákveðnar aðstæður farið niður í 3--4%. Ég vil líka segja, herra forseti, að þetta mál er erfitt á marga lund. Það er erfitt af tilfinningalegum ástæðum. Það er erfitt vegna þess að menn hafa vanist því að kjördæmin séu átta eins og við þekkjum öll. Nú stendur til að brjóta þetta upp í öllum kjördæmum. Á Vesturlandi er slegið saman þremur kjördæmum, á Norðurlandi eystra og Austurlandi er slegið saman tveimur kjördæmum og hugsanlega mun Austurlandi skipt, Reykjanesi var skipt og því bætt við Suðurland. Menn hafa horft til þess og maður heyrir það gjarnan að öllu eigi að breyta allt í kringum landið. Það eigi að stækka kjördæmin svo mikið að það sé nánast vonlaust að ná yfir þau, en í Reykjavík eigi bara að hafa þetta eins og vant er. Því vil ég beina því sérstaklega til þingmanna Reykvíkinga að þeir sýni ,,fórnarlund`` í þessu máli einnig og leggi eitthvað af mörkum svo heildstæð og góð sátt megi nást. Við eigum enn möguleika á því í kosningalagakerfinu að ákvarða hvernig þessi skipting verður, ekki eingöngu í Reykjavík heldur á öllu landinu. Menn hafa til að mynda með réttu bent á það á síðustu mánuðum að skiptingin norður/suður hér í Reykjavík væri sennilega skynsamlegri en skiptingin austur/vestur, af ýmsum orsökum sem ég hirði ekki um að tíunda og telja upp. Þetta er eitt af mörgum atriðum sem vert er að hafa í huga og ég vil beina til þingmanna, nýrra og gamalla, að fjallað verði um. Að lyktum: Það versta í þessu kjördæmamáli allar götur er að ekkert hefur gerst. Það er hin auðvelda lending í þessu máli og hefur verið um árabil. Menn hafa talað sig í þrot og ekkert hefur gerst. Við erum sem betur fer að komast yfir þennan þröskuld núna. Loks er eitthvað að gerast og það er heildstæð og góð hugsun í þessu frv. sem nær ýmsum þeim markmiðum sem allir stjórnmálaflokkar hafa viljað stefna að. Þess vegna undirstrika ég mikilvægi þess, herra forseti, að við ræðum hispurslaust og ítarlega, bæði í almennri umræðu og í nefndarstarfi. Mikilvægt er að við berum gæfu til að fylgja því í heila höfn á næstu dögum þannig að okkur verði ekki að vanbúnaði að vinda okkur í kosningar hvenær sem er undir nýjum formerkjum

Herra forseti. Það kom fram hér í umræðum sl. vor af minni hálfu að ég væri ekkert afskaplega hrifinn af því að þurfa að taka þátt í að skipta Reykjavík til helminga. En ég vil taka fram vegna orða hv. þm. að ég tel mig bundinn af því samkomulagi sem þar varð í meginatriðum. Ég get tekið undir það með honum að við eigum að fara yfir það hvernig skiptingin verði sem sársaukaminnst eða eðlilegust. Ég tel að það væri óvarlegt að snúa til baka með það atriði. Ég vek athygli á því sérstaklega í því samhengi að margir þeir sem fundu að þessum breytingum töldu þeim þó til tekna að með þessum hætti yrðu þingmannahóparnir nokkuð jafnstórir, yrði ekki einn yfirburða þinghópur hér, eins og 22 manna þinghópur mundi verða. Menn töldu það þessum tilraunum til tekna, jafnvel þeir þingmenn sem voru ekki hrópandi húrra yfir þessum breytingum. Því tel ég að maður sé bundinn, kannski ekki formlega en efnislega bundinn af þessu samkomulagi sem þarna var gert. Ég sem þingmaður Reykvíkinga mun auðvitað standa að því.

Herra forseti. Ég fagna í einlægni yfirlýsingu hæstv. forsrh., og jafnframt 1. þm. Reykv., um þetta efni. Ég gat þess kannski ekki nægilega rækilega, sem er hárrétt hjá hæstv. ráðherra, að hugmyndin um jafnstóra þingmannahópa er ekki eingöngu á tölfræðilegum grunni til að minnka nauðsyn á jöfnunarsætum heldur líka til að skapa ákveðið jafnvægi í þinginu. Þannig væru þingmannahópar tiltölulega jafnstórir, jafnöflugir, þegar kæmi að hagsmunamálum hinna nýju kjördæma. Það yrði í raun þannig ef Reykjavík yrði áfram eitt kjördæmi, að þá færum við strax með dreifbýliskjördæmin niður í sex eða sjö þingmenn. Þannig að stærsta kjördæmið væri þrisvar til fjórum sinnum fjölmennara að þingmannatölu en það smæsta. Það væri ákaflega slæm byrjun á þessu annars góða máli. Ég vil líka segja út frá reynslu minni af kosningabaráttu, eins og við hér öll, að þetta var ekki það mál sem brann heitast á fólki. Kannski var tónninn í kjósendum svipaður og í þessum sal fyrir kosningar og hugsanlega hér eftir kosningar, að enginn var neitt sérstaklega ánægður. En allir höfðu skilning á nauðsyn þess að gera hér umtalsverðar breytingar til jöfnunar. Hvort sem maður talaði við kjósendur hér á höfuðborgarsvæðinu, í Reykjavík eða á Reykjanesi, eða úti um land mátti greina þau viðhorf. Þetta mál kemur því engum á óvart, engum kjósanda í landinu og því síður nokkrum hér inni.

Til máls tekur hv. 3. þm. Norðurl. e., Steingrímur J. Sigfússon. 

Hæstv. forseti. Ég kem upp í samræmi við þá röð sem þingmenn óskuðu eftir orðinu.

Hv. þm., það er misskilningur. Forseti veitti því athygli hvernig hv. þm. báðu um orðið. En hv. þm. hafa óskað eftir því að breyta um röð og ég hef orðið við því.

Þar var ekki rétt tekið eftir hjá hæstv. forseta og ég ætla að vona að ekki verði framhald á þessu háttalagi hæstv. forseta hér í stjórn þingsins. Hæstv. forseti. Ég ætlaði að hefja mál mitt á því að fagna yfirlýsingu hæstv. forsrh. þar sem hann býður fyrir hönd ríkisstjórnarinnar til þverpólitísks samstarfs um endurskoðun á frv. um kosningalög. Ég sagðist hafa ætlað að hefja mál mitt á þessu en mér fannst hæstv. forsrh. draga í land í þeim orðaskiptum sem hann átti hér undir lokin við hv. þm. Guðmund Árna Stefánsson. Þar kvaðst hæstv. forsrh. bundinn af því að menn héldu sig við tiltekið fyrirkomulag, og vísa ég þar til skiptingar Reykjavíkur í tvö kjördæmi. Sjálfum finnst mér að menn eigi að vera bundnir við það eitt að finna þá lausn sem víðtæk sátt er um. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson sagði að styrkur frv. væri sá að allir væru jafnóánægðir með það. Ég held að það séu orð að sönnu að því leyti að yfirleitt eru hv. þingmenn og almenningur í landinu óánægðir með þær breytingar sem hér eru lagðar til. Menn eru misóánægðir en óánægja er ríkjandi með þetta fyrirkomulag. Ég hefði haldið að verkefni okkar væri að snúa þessu við og finna niðurstöðu sem menn væru jafnánægðir með en ekki jafnóánægðir með. Hér erum við að fjalla um breytingu á stjórnarskrá Íslands. Hér er einkum tekið á tveimur þáttum. Það er verið að fækka kjördæmum í landinu. Núna eru þau átta talsins en verða, ef þetta nær fram að ganga, sex eða sjö, fæst sex, flest sjö. Þetta er önnur breytingin sem verið er að gera. Í annan stað er verið að breyta aðkomunni að Alþingi. Í 4. málslið 1. gr. frv. segir: ,,Öðrum þingsætum en kjördæmissætum skal ráðstafa í kjördæmi og úthluta þeim til jöfnunar milli stjórnmálasamtaka þannig að hver samtök fái þingmannatölu í sem fyllstu samræmi við heildaratkvæðatölu sína. Þau stjórnmálasamtök koma þó ein til álita við úthlutun jöfnunarsæta sem hlotið hafa minnst fimm af hundraði af gildum atkvæðum á landinu öllu.`` Fimm af hundraði, þetta er lykiltala. Fimm af hundraði atkvæða munu veita aðgang að Alþingi. Þetta er sú regla sem við komum til með að búa við, að stjórnmálasamtök þurfa að fá 5% til að fá fulltrúa kjörna á þing. Hvers vegna er ráðist í þessar breytingar? Það hefur komið fram í máli hæstv. forsrh. og hv. þm., fulltrúa Samfylkingarinnar sem hér talaði fyrir stundu. Jöfnun atkvæðisréttar er meginástæða þess að ráðist er í þessar breytingar. Menn vilja jafna atkvæðisréttinn. Það eru orð að sönnu að um það hefur verið óánægja í landinu. Menn hafa vakið athygli á því að Vestfirðingar hafa eitt atkvæði á móti hverjum fjórum á Reykjanesi. Þarna er misvægið og misréttið, finnst mörgum, mest og verst. Menn vilja jafna þetta. Þeir líta svo á að atkvæði Reyknesinga falli í reynd dauð, komi ekki að sömu notum og atkvæði Vestfirðingsins. En þá spyr ég á móti: Hve mörg atkvæði falla dauð við 5% þröskuldinn sem verið er að reisa hér við dyr Alþingis? Hvað eru margir kjósendur á kjörskrá? Þeir eru rúmlega 201 þús. talsins. 5% af því eru 10 þús. atkvæði, 10 þús. kjósendur. Og 10 þús. atkvæði falla dauð nái þessi breyting fram að ganga. Þetta er nokkuð sem að sjálfsögðu hefur verið rætt í þjóðþingum annarra landa, hvar á að reisa þröskulda af þessu tagi. Danir eru með þröskuld sem nemur 2%, Svíar eru með 4%. Við ætlum að reisa hér þröskuld við Alþingi Íslendinga upp á 5% og ákveða að 10 þús. atkvæði falli dauð. Ég vek athygli á þessu í ljósi þeirrar vandlætingar sem oft kemur fram í máli manna þegar vísað er til misvægis atkvæða á milli þéttbýlis og landsbyggðar. Það fyrirkomulag sem við búum við núna hefur ýmsa mikilvæga kosti í för með sér. Við erum með mörg kjördæmi og tiltölulega smá. Kostirnir eru þeir að efla og treysta tengsl þingmanna við kjördæmi sitt. Þetta er að mínum dómi mjög mikilvægt fyrir kjördæmi sem eru fjarri þéttbýlissvæðinu hér. Ég vísa þar og kannski ekki síst til Vestfjarða. Það sem menn hafa talað um sem kjördæmapot, oft með mikilli fyrirlitningu, legg ég svolítið annan skilning í þegar við höfum góða sveit einstaklinga, þingmanna sem sinna vel tilteknum landshluta sem er fjarri stjórnsýslunni hér í þéttbýlinu. Þetta hefur ýmsa kosti í för með sér. Með því að stækka kjördæmin er dregið úr þeim kostum. Og með þessum breytingum líka erum við að fjölga þingmönnum á þéttbýlissvæðinu á kostnað hinna dreifðu byggða. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson sagði hér úr ræðustól að allir væru á því að jafna ætti vægi atkvæða. Það eru ýmsir sem hafa sett fram efasemdir um það og ég er einn af þeim. Ég er þingmaður Reykv. en ég hef engu að síður sett fram ákveðnar efasemdir vegna þess að ég vil jafna aðstöðu einstaklinganna og byggðarlaganna í landinu. Það er mikill aðstöðumunur milli þeirra sem sitja á þessu svæði í nálægð við stjórnsýsluna og hinna sem eru fjarri henni. Það er mikill aðstöðumunur sem felst í því og ég vil þess vegna skoða þessi mál heildstætt. Ég hef viljað og vil, vegna þess að ég vil leita lausna sem allir eru jafnánægðir með en ekki jafnóánægðir eins og hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson virðist vilja, skoða miklu róttækari og stórstígari breytingar en eru hér á borðinu. Ef við ætlum að finna leið sem jafnar algerlega vægi atkvæða, þá eigum við að taka stærra skref. Við eigum núna að gera landið að einu kjördæmi en jafnframt færa vald til einstakra byggðarlaga eða landshluta, hugsanlega með einhvers konar fylkjafyrirkomulagi, færa þangað vald til að ráðstafa fjármunum og ráða ráðum. Gera landið að einu kjördæmi í stað þess að búa til einhverja hallærislausn eins og hér er á borði sem allir eru jafnóánægðir með og menn tala um sem helsta kost og styrk þessara breytinga að allir skulu vera óánægðir með þær. Samræmist það virðingu Alþingis að ráðast í breytingar sem menn viðurkenna hér að allir séu óánægðir með? Hæstv. forsrh. þurfti ekki að fara út fyrir Reykjavík, hann þurfti ekki að ferðast um landið til að átta sig á því að mikil óánægja væri með þessar breytingar því að ég hygg að í Reykjavík séu þær einna mestar. Menn eiga mjög erfitt með að átta sig á og skilja röksemdina að baki því að skipta Reykjavík upp í tvær einingar. Að sjálfsögðu skilja menn að hér búa tölfræðileg rök að baki en við erum að fjalla um það hvernig við skiptum landinu upp í pólitískar einingar. Það er það sem umræðan snýst um og á þann hátt eigum við að fjalla um málið. Þess vegna mæli ég með því, hæstv. forsrh., að við göngum ekki frá þessum breytingum á þann hátt sem hér er lagt til heldur íhugum aðrar og róttækari breytingar sem sátt getur myndast um. Þegar við göngum til þess að skoða kosningalögin, eins og hæstv. forsrh. boðaði, að menn mundu setjast að samningaborði úr öllum þingflokkum, þá eigum við að reyna að ná niðurstöðu og lausn í þeim anda að við séum ekki bundin af neinu öðru en því einu að fá niðurstöðu sem sátt er um og menn telja skynsemi í.

Herra forseti. Það eru tvö, þrjú atriði í máli hv. þm. sem ég vil nefna. Það er ekki nákvæmt hjá honum að 5% séu hið algilda hlið samkvæmt þessum tillögum. Þannig er að bjóði frambjóðandi sig fram í kjördæmi og nær þar kjöri, þá kemst hann á þing þó að hann sé með minna en 5% á landsvísu. Við skulum segja að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefði fengið annað eins fylgi og hann fékk í sínu kjördæmi og verið einn á ferð, þá hefði hann komist inn á þing að sjálfsögðu en hefði kannski fengið --- ég hef nú ekki reiknað það út --- 2,5--3% á landsvísu. 5% mörkin hefðu því ekki orðið honum fjötur um fót. 5% gilda hins vegar um jöfnunarsætið. Það er ekki lok, lok og læs miðað við 5% á landsvísu eins og hv. þm. gaf til kynna. Hann gerði dálítið úr því að allir væru óánægðir og menn væru að leita leiða sem allir væru óánægðir með. Hann er að snúa dálítið út úr fyrir okkur með því að segja þetta. Þegar við höfum nefnt þetta --- ég hef nefnt þetta í ræðustól, ekki núna heldur áður --- þá erum við að tala um að þetta væri ekki eins flokks eða eins manns lausn. Það gæti því enginn sagt: Þessi breyting er klæðskerasaumuð handa mér. Að því leyti til eru menn óánægðir. En ég hygg að ef einhver kæmi hér og segði: Þessi stjórnarskipunarlög eru klæðskerasniðin eftir minni hugsun, hvaða maður sem segði það, þá væri enn meiri óánægja í þessum sal heldur en þó er. Menn voru sem sagt að leita sátta og þegar menn leita sátta milli flokka eins og tókst, þá er óánægja fyrir hendi, líka hjá þeim sem að sáttinni stóðu en þeir meta sáttina meira en þau atriði sem þeir voru óánægðir með. Varðandi það síðasta, um landið sem eitt kjördæmi, þá var ákveðið í upphafi að útiloka slíkar hugmyndir sem ekki var meginstuðningur við. Hugmyndir eins og að landið yrði eitt kjördæmi eða einmenningskjördæmi sem sumir vildu hafa. Þegar það var farið frá náðu menn sáttum. Í Evrópu og nágrenni eru aðeins tvö lönd með landið sem eitt kjördæmi, Ísrael og Holland. Í Ísrael eru held ég 23 eða 24 flokkar og mikil flokkafjöld í Hollandi. Það hefur ekki reynst vel með tilliti til stöðugleika í þjóðþingunum.

Hæstv. forseti. Það er rétt sem hæstv. forsrh. nefnir með prósentuútreikninginn, en í reynd þegar litið er á landið í heild sinni, hvað sem viðvíkur einstökum þingmönnum í einstökum kjördæmum, þá er verið að reisa þröskuld sem er 5% atkvæða. Í reynd má segja að við búum við ákveðna jöfnun með það fyrirkomulag sem við höfum núna því að það byggir á jafnræði milli stjórnmálahreyfinga og stjórnmálaflokka og því náum við með dreifingu jöfnunarsæta. Mér finnst þetta vera upplýsingar sem Alþingi þarf að ræða, að í umræðunni fram til þessa hafi menn útilokað þá lausn sem ég held að njóti vaxandi fylgis, þ.e. að gera landið að einu kjördæmi. Menn hafa horft svo aftur í tímann og á deilur fyrri áratuga að menn hafa aldrei þorað að horfa til framtíðar. Er ekki kominn tími til þess, hæstv. forsrh., að við gerum það vegna þess að tímarnir og viðhorfin eru að breytast? Ég var að lýsa því áðan að ég sé marga kosti við það kerfi sem við búum við núna, lítil kjördæmi og nálægð þingmannsins við það. Síðan þegar við glötum þessum kostum og förum yfir í nýja hugsun, þá skapast nýjar og aðrar aðstæður. Við eigum því að horfa fram á við en ekki aftur á bak eins og ríkisstjórnin hefur því miður gert í þessu máli.

Herra forseti. Þeim hugmyndum var hafnað í sáttastarfinu vegna þess að fram kom að bæði Sjálfstfl. og Framsfl. voru andvígir því að landið yrði eitt kjördæmi. Þegar það lá fyrir var ekki líklegt að samstaða næðist um kjördæmabreytingar miðað við þá flokkaskipan sem nú er undir þeim formerkjum. Það kom einnig fram að fjölmargir nefndarmanna og þingmanna voru andvígir því að fara að breyta kjördæmunum yfir í einmenningskjördæmi á nýjan leik á svipaðan hátt og er í Bretlandi. Þar falla heldur betur atkvæðin dauð, það er mikið mannfall atkvæða ef svo má að orði komast.

Vinstri grænir yrðu ekki stórir þar.

Nei, þeir yrðu ekkert á þinginu þar nema kannski hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og kannski einhverjir fleiri, ég skal ekki um það segja. 

Hæstv. forseti. Ég hef sannfærst um það núna að mikið er órætt í þessu máli og óráðlegt að hlaupa í þessar breytingar við slíkar aðstæður. Menn eru að ræða og færa það fram sem rök í máli hvort það sé til bóta eða ills að hafa marga eða fáa flokka á þingi. Ég man eftir einu landi þar sem var bara einn flokkur. Það var í Sovétríkjunum. Það þótti ekki neitt sérstaklega gott að hafa einn eða mjög fáa flokka og ég byði nú ekki í það ef þeir væru hér einir á Alþingi, Sjálfstfl. og Framsfl. og jafnvel þó Samfylkingin kæmi þar líka við sögu. Ég held að það sé almennt til bóta að hér skuli vera róttækur flokkur, Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, til að halda mönnum við efnið í umhverfismálum, í utanríkismálum og varðandi einkavæðinguna. Ég held að það sé til góðs og til bóta, enda var tíundi hver kjósandi í landinu á því máli. 

Virðulegi forseti. Það frv. sem við ræðum er vissulega slæmt en ég held hins vegar að við værum að fara úr öskunni í eldinn ef við tækjum það upp sem hv. þm. Ögmundur Jónasson var að leggja til kerfi þar sem landið væri eitt kjördæmi. Það hefur margoft komið fram að þetta fyrirkomulag er eingöngu við lýði í tveimur löndum, sem ég a.m.k. þekki til, Ísrael og Hollandi. Þar hefur það getið af sér flokkakraðak og mjög óskýra kosti. Síðan talar hv. þm. mjög óljóst um að bæta ætti hag dreifbýlisins vegna þess að hann var auðvitað að gefa sér það að ef landið yrði eitt kjördæmi í óbreyttu kerfi mundi það þýða lakari kosti fyrir landsbyggðina. Og þá sagði hv. þm. mjög óljóst að gera ætti það einhvern veginn þannig að færa síðan valdið til byggðanna. Nú vil ég spyrja hv. þm.: Hvernig hafði hann hugsað sér að þetta yrði útfært? Er hv. þm. að tala um að það yrði gert með einföldu fyrirkomulagi þannig að vald yrði fært til sveitarfélaganna sem ríkisvaldið hefur í dag? Krefst það þá ekki mjög mikillar sameiningar sveitarfélaga og mundi hv. þm. leggja það til að fram færi lögþvinguð sameining sveitarfélaganna? Eða er hv. þm. t.d. að leggja það til og kasta því fram að taka eigi upp það sem menn hafa stundum kallað þriðja stjórnsýslustigið, sem ég held að yrði alger bastarður í íslensku stjórnkerfi svo lítið sem það er ef við færum að hrúga upp þriðja stjórnsýslustiginu við hliðina á ríkisvaldinu og sveitarfélögunum. Ég held að það sé mjög mikilvægt, virðulegi forseti, að hrein svör fáist vegna þess að við erum að tala um mjög mikilvægt mál sem er sjálf stjórnskipun landsins. Þess vegna verðum við að hafa það mjög á hreinu hvað menn eiga við þegar menn kasta fram svo róttækum hugmyndum eins og þeim að leggja af kjördæmaskipanina í landinu, gera landið að einu kjördæmi, en tala síðan um það með afar óljósum hætti að færa valdið út til dreifbýlisins, til sveitarfélaganna og breyta þannig stjórnskipuninni í landinu.

Hæstv. forseti. Lögþvingun og valdboð eru einu leiðirnar sem menn virðast sjá í stjórnarherbúðunum til að breyta stjórnskipan landsins. Þótt ég segi þetta vil ég reyndar vekja athygli á því að þetta er ekki flokkspólitískt mál og á ekki að vera. Þetta er þverpólitískt mál. Þannig eigum við að taka á því. Það er því í sjálfu sér ekki rétt hjá mér að tala um stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga. Við eigum að reyna að halda því á hinum nótunum. Ég fagnaði því á sínum tíma þegar þetta mál var til umræðu að hv. 1. þm. Vestf. var á sama máli og ég, þótt hann sjái nú ekkert annað en erfiðleika í þessu máli. Hvaða lausnir hef ég nákvæmlega? Ég hef talað fyrir því að við komum hér á eins konar fylkjafyrirkomulagi, nýju stjórnsýslustigi sem kosið væri lýðræðislega til. Um fyrirkomulagið þyrfti að sjálfsögðu að ræða nánar og undirbúa mjög rækilega. Það væri óráðlegt að ráðast í hráar breytingar hvað þetta snertir. Við búum hins vegar ekki við neitt hættuástand. Við getum gefið okkur nokkra mánuði, nokkur missiri og nokkur ár til þess að ráðast í vandaðar breytingar á stjórnkerfinu og hinu pólitíska kerfi í landinu. Ég legg það til í stað þess að gera breytingar sem svo ágætlega var lýst hér áðan sem breytingum sem allir væru jafnóánægðir með.

Virðulegi forseti. Það er ekki rétt hjá hv. 13. þm. Reykv. að við hefðum verið sammála þegar við fjölluðum um þessi mál í vetur. Um eitt vorum við að vísu sammála, við fundum þessu frv. sem hér er til umræðu ýmislegt til foráttu. Mér heyrist hins vegar að við höfum gagnrýnt þetta mál, hvor út frá sinni forsendunni. Hv. þm. talar fyrir því að jafna algjörlega vægi atkvæða og gera landið að einu kjördæmi. Ég eyddi öllum mínum kröftum og ræðum til að tala fyrir því að fullgild rök væru fyrir því að vægi atkvæði væri misjafnt. Ég fór nákvæmlega yfir þetta og tel að höfuðgallinn á frv. sé þetta markmið um að misvægið eigi aldrei að verða meira en einn á móti tveimur. Ég sagði að ég held við atkvæðaskýringu við 3. umræðu þessa máls: ,,Þetta er upphafið að ógæfunni.`` Nú kemur hins vegar hv. þm. og talar fyrir óljósum hugmyndum um fylkjafyrirkomulag sem ég er algjörlega andsnúinn. Ég tel að það væri silkihúfufyrirkomulag, allt of stórbrotið, flókið og dýrt fyrir svo lítið þjóðfélag, 250--300 þús. manns eins og okkar. Við ættum frekar að reyna að einfalda stjórnkerfið, gera stöðu sveitarfélaganna sterka og skýra og hafa skýrt afmarkað ríkisvald en ekki að búa til þetta þriðja fyrirkomulag, sem mér skilst að sé á fallanda fæti víða í löndunum í kringum okkur, t.d. á Norðurlöndunum þar sem þetta var við lýði.

Hæstv. forseti. Umrætt fyrirkomulag er ekki á fallanda fæti, það er ekki rétt. Víðast hvar í Evrópu er reyndar stefnt að stjórnsýslueiningum á borð við þessa. Það eru sveitarfélög eða ,,regions`` og þangað er valdið að færast. Íslendingar hafa hins vegar misskilið þetta. Þeir hafa sent menn út á ráðstefnur. Og þegar verið er að færa verkefni til sveitarfélaganna í löndunum í kringum okkur, þá er það til þessara ,,regions``. Þá er hlaupið upp til handa og fóta hér og verkefni færð til fámennra hreppa sem engan veginn ráða við þau. Það gerist þegar menn skilja ekki að inntakið getur verið mismunandi á milli landa. Ég sagði við umræðuna á síðasta þingi og endurtók það hér áðan, að ég sæi ýmsa kosti við núverandi fyrirkomulag. Misvægi atkvæða hefur aldrei truflað mig, ég hef horft á myndina heildstætt, misvægi í aðstöðu einstaklinganna og byggðarlaganna. Á því vildi ég finna heildstæða lausn. Ég sagði að gagnrýnin á núverandi fyrirkomulag, þótt ég hefði ekki tekið undir hana, væri á misvægi atkvæðanna. Ég var að reyna að leita leiða og vil leita leiða til að sætta þessi sjónarmið. Ég vil að við finnum leið til þess að draga úr misvægi og misrétti sem landsbyggðarfólk margt býr við gagnvart þéttbýlissvæðum. Á þessum forsendum er ég að ræða um að gera landið að einu kjördæmi þar sem allir þingmenn eru ábyrgir gagnvart öllu landinu, öllum einstaklingum í landinu og öllum byggðarlögum. Þá þyrfti það að gerast um leið að við kæmum upp nýju stjórnsýslustigi, sem að sjálfsögðu yrði að kjósa til á lýðræðislegan hátt. Ég er að leita leiða til að sætta sjónarmiðin á milli manna í þessum málum.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að koma örlítið inn á það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson minntist á hér áðan, umræðuna um málamiðlun annars vegar og hins vegar það sem hann nefndi í sinni ræðu róttækni í þessum málum. Ég vil ítreka að málið sem hér liggur fyrir er málamiðlun, það hefur komið fram hjá öðrum sem hér hafa talað. Málamiðlun er mjög sjaldan draumalausn eins eða neins en oft er hún nauðsynleg til þess að ná einhverjum skrefum í átt til framfara. Menn geta einfaldlega verið of róttækir í þessum málum eins og öðrum, svo róttækir að það leiði til þess að aldrei verði gerðar neinar breytingar. Ég er þeirrar skoðunar að í þessu máli eins og mörgum öðrum þurfi stundum að láta svolítið af sannfæringu sinni til að ná einhverjum skrefum í átt til framfara eins og ég vil meina að þetta mál sé þó að ég sé ekki að öllu leyti sátt við niðurstöðuna frekar en margir aðrir. Í þessu máli er um grundvallarmannréttindi í lýðræðisþjóðfélagi að ræða, réttinn til að kjósa og vera kjörinn til þjóðþingsins. Málið kom til, eins og hér hefur komið fram, vegna óánægju landsmanna með það misvægi atkvæða sem fólksflóttinn frá dreifbýli til þéttbýlis hefur leitt af sér. Í kjölfarið hefur vægi atkvæða á þéttbýlustu svæðum landsins minnkað á meðan vægi atkvæða í dreifbýlustu kjördæmunum hefur aukist. Þannig er misvægi á milli atkvæða Reyknesinga og Vestfirðinga nú 1:3,55. Ef skoðuð eru Reykjavík og Reykjanes annars vegar og landsbyggðarkjördæmin hins vegar er misvægið 1:2,08 eins og fram kemur í skýrslu nefndarinnar. Þegar við fjöllum um þetta viðamikla mál er mikilvægt að við svörum þeirri grundvallarspurningu hvort við viljum jafna vægi atkvæða eða ekki. Erum við þeirrar skoðunar að við teljum einfaldlega allt í lagi að láta atkvæði Vestfirðinga vega mun þyngra en atkvæði Reyknesinga? Getur sú skipan hugsanlega verið réttlætanleg með tilliti til þess að á þéttbýlustu svæðunum eru flestar stofnanir ríkisins staðsettar og búsetuskilyrði öll betri en í dreifbýlinu? Er hægt að réttlæta misvægi atkvæða með þessum rökum? Hv. þm. Ögmundur Jónasson lýsti því yfir hér áðan að hann teldi það ekki endilega þurfa að vera þannig að atkvæði manna ættu að vera jöfn hvar sem þeir byggju á landinu. Það gætu verið rök fyrir misvæginu. Ég segi hins vegar nei. Ég tel ekki rétt að blanda saman umræðu um grundvallarrétt manna til að kjósa og vera kjörnir til þings eða héraðsstjórna við búsetuskilyrði á landsbyggðinni. Þó vil ég ítreka að ég tel mjög mikilvægt að bæta búsetuskilyrði á landsbyggðinni. Byggðaþróunin og umræðan um afleiðingar hennar á búsetuskilyrði í þéttbýli og dreifbýli er stórt mál sem varðar alla þjóðina. Það er ekki einkamál dreifbýlisfólks að reyna að hafa áhrif á þá þróun. Það er hins vegar allt annað mál en hér er til umræðu og því á ekki að blanda saman. Ég vil spyrja þá sem telja misvægið réttlætanlegt í ljósi ójafnra búsetuskilyrða: Hvað hefur þetta misvægi fært landsbyggðinni? Hefur það komið í veg fyrir að fólk flýi frá dreifbýlum svæðunum til þéttbýlla? Ég hef ekki orðið vör við það þrátt fyrir að vægi atkvæðanna hafi orðið æ meira í dreifbýlinu. Þetta misvægi atkvæða og sú staðreynd að þingmenn dreifbýlisins eru hlutfallslega fleiri en þéttbýlisþingmenn, hefur ekki breytt þeirri staðreynd sem við höfum horft upp á undanfarin ár og áratugi og er vissulega málefni þjóðarinnar allrar. Í því ljósi finnst mér það nánast niðurlægjandi fyrir landsbyggðina að blanda því saman að hugsanlega megi fórna þessu misvægi ef malbikaðir vegarspottar fást hér eða þar, eða hin eða þessi ríkisstofnunin verði færð út á land. Mér finnst þetta umræða sem eigi ekki að blanda þessu máli og málin eigi einfaldlega ekki samleið. Hún er af allt öðrum toga. Það breytir ekki þeirri skoðun minni að mikilvægt sé að allir þingmenn þjóðarinnar hafi áhyggjur af þróun fólksflutnings frá dreifbýli til þéttbýlis. Ég er þeirrar skoðunar að sama atkvæðavægi eigi að vera á milli landsmanna hvar sem þeir búa á landinu. Ég er líka þeirrar skoðunar að þingmenn landsmanna séu þingmenn allra landsmanna en ekki aðeins kjósenda í eigin kjördæmi. Þannig ber ég sem þm. Reykv. hagsmuni landsbyggðarinnar fyrir brjósti og trúi að í þessu landi eigi að búa ein þjóð við sömu skilyrði eftir fremsta megni. Ég tel að við sem þingmenn eigum öll að reyna að hafa áhrif á það. Eins og ég sagði áðan og vil ítreka, neita ég að blanda þeim vandamálum saman við þann grundvallarrétt manna að eiga sömu möguleika á að kjósa og vera kjörnir, hvort sem þeir búa á Norðurlandi, Suðurlandi eða í Reykjavík. Frv. sem hér er til umræðu er skref í rétta átt. Ég held að betra hefði verið ef við hefðum náð lendingu um að sama atkvæðavægi væri milli manna hvar sem þeir búa á landinu en ég virði hins vegar að þetta er málamiðlun allra flokka sem hér sitja og að svo stöddu var ekki lengra komist. Þetta er sem sagt skref í rétta átt. Það hefur verið gagnrýnt, m.a. af þingmönnum Reykv., að Reykjavík sé skipt upp í tvö kjördæmi. Ég held að við þurfum að skoða það í heildarsamhengi. Ef við á annað borð viljum jafna vægi atkvæðanna þá þurfum við líka að svara því hvernig við ætlum að gera það. Við gerum það annaðhvort með því að sameina dreifbýlustu kjördæmin og skipta þeim þéttbýlustu upp eða gera landið að einu kjördæmi. Ef menn eru ekki tilbúnir til þess að ganga alla leið og gera landið að einu kjördæmi þá þurfum við að skoða þær leiðir sem farnar eru í þessu frv. Í sjálfu sér tel ég ekki stórhættulegt að skipta Reykjavík upp í tvö kjördæmi en ég tel að það skipti hins vegar miklu máli hvernig það yrði gert. Einkum hafa verið ræddar tvær hugmyndir í þeim efnum, annars vegar um að skipta Reykjavík upp í austur/vestur kjördæmi og þá væntanlega yrðu mörkin einhvers staðar við Skeiðavog, eða þá í norður/suður kjördæmi og þá mundi Miklabrautin skera Reykjavík í sundur. Ég tel mikilvægt að þegar Reykjavík yrði skipt upp, ef þetta frv. verður samþykkt, þá verði farin sú leið að skipta henni upp í norður/suður kjördæmi. Þannig yrði lagskiptingin í borginni eðlilegri. Það er nú einu sinni þannig að í vesturhluta Reykjavíkur höfum við elstu og rótgrónustu hverfin en nýju hverfin í austrinu. Það getur orðið mjög mikill munur á samsetningu þessarar tveggja kjördæma ef skiptingin yrði austur/vestur. Með norður/suður-skiptingin mundi hins nást svipuð samsetningu íbúa í hvoru kjördæmi um sig. Ég held að miklu máli skipti að hafa þetta í huga þegar við ákveðum skiptingu Reykjavíkur. Ég held að æskilegra hefði verið að taka kosningalögin til umfjöllunar um leið og við fjöllum um þessa stjórnarskrárbreytingu. Að mínu mati hefði það verið eðlilegra. Ég vil vekja athygli á skýrslu sem fylgir sem fskj. við skýrslu forsrh. um endurskoðun á kjördæmaskipun og tilhögun kosninga til Alþingis. Skýrslan er fskj. nr. 7 og heitir Jafn réttur karla og kvenna til að kjósa og vera kjörin til þjóðþinga og héraðsstjórna. Þar er nokkuð greinargóð úttekt á þeim vandamálum sem menn hafa staðið frammi fyrir varðandi möguleika kvenna til þess að vera kjörnar til þjóðþinga víða um heim. Þar kemur margt fróðlegt fram. Ég sat nýverið vestnorrænt kvennaþing þar sem þessi mál komu til umfjöllunar. Þar var m.a. drepið á það hvort mismunandi kjördæmaskipan eða kosningafyrirkomulag hefði áhrif á möguleika kvenna til að ná kjöri og eru ýmsar skoðanir uppi í þeim efnum. Í áðurnefndri skýrslu sem unnin var á vegum Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands fyrir nefndina --- Ragnheiður Elfa Þorsteinsdóttir lögfræðingur vann hana --- er tæpt á almennum rökum fyrir því að hafa sama vægi atkvæða á milli manna, hvar sem þeir búa. Skýrslan er líka athyglisverð í ljósi þess að konur virðast hafa átt erfiðara með að ná kjöri en karlar, hverjar svo sem ástæðurnar eru fyrir því. Í skýrslu segir m.a., með leyfi forseta: ,,Fullkomið lýðræði endurspeglar vilja allra þegna þjóðfélagsins en ekki einhvers hóps umfram annan. Fullkomið lýðræði á því að vera þannig úr garði gert að allir hópar manna hafi í raun jafna möguleika til að kjósa og vera kjörnir. Meginreglan um jafnrétti karla og kvenna er einmitt sprottin úr þeim jarðvegi.`` Í ljósi þessa, þó að það sé kannski ekki beinlínis út frá sjónarmiðunum um karla og konur, má benda á að miðað við 1. desember 1997 eru að baki þingmanni sem kjörinn er fyrir Reykjanes eru 4.254 kjósendur en 1.197 kjósendur að baki þingmanni sem kjörinn er fyrir Vestfirði. Það dregur kannski fram misvægið sem ríkir. Svo ég snúi aftur að skýrslunni um jafnan rétt karla og kvenna, þá segir þar: ,,Meginreglan um jafnrétti karla og kvenna, og þar á meðal kosningarréttinn, var tekin upp í helstu mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna en þar var stærsta skrefið stigið með ákvæði Mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna frá 1948 um jafnan kosningarrétt. Árið 1953 þótti svo rétt að tryggja stjórnmálaréttindi kvenna með sérstökum alþjóðasamningi þess efnis. Samningur þessi var gerður árið 1953 og nefnist hann ,,alþjóðasamningur um stjórnmálaleg réttindi kvenna ... Jafn kosningarréttur er einnig áréttaður í samningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem gerður var síðar eða árið 1966. 25. gr. hans er ítarlegri útfærsla á ákvæði mannréttindayfirlýsingarinnar. Rétturinn til að kjósa og vera kjörinn án allrar mismununar er skýlaus samkvæmt ... þeim mannréttindasáttmálum sem varða það efni. Þar er ekki einungis með skýrum og afdráttarlausum hætti kveðið á um rétt manna til að kjósa, heldur og rétt og tækifæri allra til að vera kjörnir.`` Þau tækifæri eru ekki jöfn á Íslandi í dag.`` Ég vil líka segja að í þessari skýrslu kemur fram að aðildarríkjum samningsins beri skylda til að grípa til aðgerða eða ráðstafana til að tryggja efnislegan rétt og tækifæri manna án mismununar til að vera kjörnir. Ég tel því beinlínis skyldu okkar að spyrna á móti auknu misvægi atkvæða milli þéttbýlis og dreifbýlis. Um leið er skylda okkar sú að sjá til þess að a.m.k. séu ekki innbyggðar hindranir í kosningakerfum eða kjördæmaskipan landsins fyrir því að t.d. konur geti náð kjöri. Að lokum vil ég, herra forseti, ítreka að hér er skrefið ekki stigið til fulls. Ég er þeirrar skoðunar að það hefði verið ómögulegt að svo stöddu. Fyrir því er einfaldlega ekki pólitískur meiri hluti á Alþingi. Við erum hins vegar að draga svolítið úr misvæginu og þess vegna mun ég styðja þessa breytingu.

Virðulegi forseti. Ég vil gera eitt af efnisatriðum hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur að umræðuefni en það er skipting Reykjavíkur í tvö kjördæmi. Ég skil fyllilega þau rök sem hv. þm. færir fyrir skiptingu Reykjavíkur í norður/suður, þ.e. skiptingu nokkurn veginn um Miklubraut og Hringbraut. Ég átta mig á því að með því fæst blanda og menn væru þar að leita eftir því að vöxtur borgarinnar skilaði sér til beggja kjördæma. Ég held þó að hin lausnin sé heppilegri og eðlilegri, að skipta Reykjavík í vestur/austur. Sé horft til svipaðra raka og þegar landsbyggðinni er skipt í kjördæmi þá leitast menn við að fella í eitt kjördæmi þær byggðir sem eiga eitthvað sammerkt. Slík rök hljóta að eiga við um Reykjavík. Ég vil nefna eitt annað atriði. Ef við horfum til hverfis eins og Vesturbæjarins, við gætum fundið fleiri dæmi samsvarandi, þá sjáum við að með því að skipta eftir Hringbrautinni eru klofin mörg þau félagskerfi sem eru grundvallaratriði í hverfum borgarinnar. Þar vil ég nefna sóknir, skólahverfi, þar sem skólarnir eru að sjálfsögðu mikið atriði í störfum þingmannanna, íþróttastarfsemina og annað því um líkt. Því mæli ég eindregið með því að Reykjavík verði skipt í vestur/austur en ekki norður/suður enda sjáum við að þegar menn fara að teygja þessa línu til austurs til að elta vöxtinn í borginni, þá mun hann ekki fylgja þessari götu heldur sveigja til norðurs, þvert upp í gegnum Grafarvogshverfið og kljúfa það eins og önnur hverfi sem ég gat um.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að þau mál sem hér voru talin upp eru að meira eða minna leyti sveitarstjórnarmál og tengjast því ekki alveg skiptingu landsins upp í kjördæmi. Við megum ekki rugla því saman. Það verða áfram starfandi sveitarstjórnir í þeim sveitarstjórnum sem nú eru til staðar í landinu. Ég er hins vegar ekki sammála því sem kom fram í máli hv. þm., að rétt sé að hafa sem líkasta hópa saman í hverju kjördæmi og skipta mönnum þannig. Í fyrsta lagi er ég þeirrar skoðunar að Íslendingar eigi allir eitthvað sammerkt. Við búum öll í þessu landi og ég tel mjög mikilvægt að við höfum hagsmuni alls landsins að leiðarljósi í öllum okkar störfum. Þvert á móti tel ég einmitt gott að hafa blöndu, ekki eitt kjördæmi í Reykjavík með rótgrónu hverfunum innbyrðis og síðan nýjustu hverfin öll í einu kjördæmi. Ég tel að slík skipting geti þvert á móti leitt til kjördæmapots sem ég er ekki fylgjandi. Ég held að það sé mun æskilegra að skipta þessu upp eftir norður/suður þannig að við hefðum tvö ámóta kjördæmi sem áfram yrðu innan sömu sveitarstjórnarinnar eftir sem áður. Mál eins og skólamál verða að sjálfsögðu áfram á þeirra könnu.

Virðulegi forseti. Ég virði þau andmæli og mótrök sem hv. þm. setur fram en vil síður að menn misskilji það sem ég hef sagt. Ég er ekki að tala um skólamál sem borgarstjórnarmál. Ég er að tala um mál sem snúa að æskulýðsstarfi, fíkniefnavörnum og ýmsum slíkum málum sem ekki eingöngu tengjast borgarstjórnarmálum. Í mínu hverfi á ég t.d. mjög náið samstarf við Hagaskóla. Ég á mjög náið samstarf við KR-félagsskapinn og sömuleiðis þær sóknir sem eru í mínum bæjarhluta. Til mín leitar fólk sem finnst það með einhverjum hætti eiga erindi við þingmann í Vesturbænum. Ég get tekið sömu dæmi um miðbæinn, Hlíðar og þar fram eftir götunum. Það er nauðsynlegt að tengja starf þingmannsins við þau félagslegu kerfi og þá á ég ekki við borgarkerfið heldur þau þjóðfélagslegu kerfi og þann félagsskap sem myndar grundvöllinn að lýðræðislegum vinnubrögðum okkar í borginni sem annars staðar. Ef þingmaður er sviptur slíku sambandi við kjósendur sína er vinnuaðstaða hans og tengsl verulega skert.

Herra forseti. Ég sé ekki að með þessari breytingu verði hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson sviptur sambandi sínu við KR-inga og Hagaskólastjórnendur eða nemendur en geri ráð fyrir að það nána samband geti ríkt áfram jafnvel þó að einhver hluti þess ágæta fólks lenti í öðru kjördæmi en hv. þm. mundi tilheyra. Ég held einmitt að við eigum ekki að horfa á málið í þessu ljósi. Ég ítreka að við eigum að bera fyrir brjósti hagsmuni landsins alls og landsmanna allra. Við eigum ekki aðeins að horfa á þau vandamál sem rísa í eigin hverfi eða kjördæmi. Ég held að félagslegu hverfin, sem hv. þm. minntist hér á, skiptist ekki endilega upp eftir annaðhvort Miklubraut eða Skeiðarvogi. Ég held því, með fullri virðingu fyrir þessum rökum, að þetta eigi ekki að þurfa að breyta neinu fyrir hv. þm. eða aðra þá sem hér sitja.

Herra forseti. Það er e.t.v. ekki ástæða til að blanda sér mikið í skoðanaskipti hv. þm. Reykv. um skiptingu Reykjavíkursveitarfélags í tvö kjördæmi. Það er að vísu sagnfræðileg áhugaverð staðreynd að á nýjan leik, við lok aldarinnar, skuli komnar upp deilur milli langsummanna og þversummanna í íslenskum stjórnmálum og þykir örugglega ýmsum gaman sem kunna stjórnmálasöguna í kringum síðustu aldamót. Ég held að þessi skoðanaskipti hafi nægt til þess að rökstyðja það nokkuð vel að skipting sveitarfélags í kjördæmi verður aldrei annað en bastarður, verður aldrei annað en vandræðalausn. Þar skiptir engu máli hvort menn reyna að skipta því langsum eða þversum. Slík kjördæmi verða aldrei kjördæmi í sama skilningi og kjördæmi sem taka til heillegra landsvæða. Hvernig verður t.d. háttað störfum þingmanna hér og tengslum við kjósendur sem búa í einu hverfi en vinna í öðru, búa í einu kjördæminu en vinna í hinu o.s.frv.? Ég held að það verði ákaflega erfitt að greina þar á milli og í reynd held ég að Reykjavík muni að flestu leyti virka eins og eitt kjördæmi þó að á pappírnum og að nafninu til séu þau tvö. Þingmenn Reykvíkinga verða auðvitað 22 en ekki tvisvar sinnum ellefu og allt er þetta tómur brandari og eiginlega heldur lélegur brandari að lenda á svona hallærisniðurstöðu. Ég hef kannski ekki miklar skoðanir á þessu en þó verð ég að segja eins og er. Mér sýnist að í framkvæmd, til þess að þurfa ekki endalaust að vera að hringla með mörkin, væri langsumskiptingin heldur gáfulegri vegna þess að þá eru vaxtarsvæði og nýbyggingarsvæði innan beggja kjördæmanna. En það er alveg augljóst að ef Reykjavík verður skipt þversum einhvers staðar innan til, þá er nánast allur vöxtur og öll fjölgun í borginni í öðru kjördæminu sem þýðir að menn verða í hverjum einustu kosningum að færa kjördæmamörkin. Er það þá betri kostur? Þannig yrðu menn í þessu kjördæminu eitt árið, í öðru næsta árið o.s.frv. En ekki meira um það, herra forseti. Þetta er angi af þessu vandræðamáli sem að sumu leyti er tæpast hægt að taka mjög alvarlega þó auðvitað sé alvörumál hvernig kosið er til Alþingis í stærsta sveitarfélagi landsins. Í öðru lagi vil ég nefna, herra forseti, að ég tel ástæðu til að hugleiða í tengslum við stjórnarskrárbreytinguna atriði sem bar lítillega á góma í skoðanaskiptum mínum og hæstv. forsrh. og varðar lögfestingu stjórnarskrárbreytinga. Ég held að þetta sé meingallað fyrirkomulag sem við búum við, að stjórnarskrárbreytingar séu lagðar inn í almennar alþingiskosningar og þá gjarnan þannig að þær sem slíkar týnast algerlega þar. Þjóðin er í raun og veru alls ekki að greiða atkvæði um stjórnarskrárbreytinguna þó að svo eigi að heita. Hún er að kjósa á milli flokka og velja sér þingmenn. Ég tel að þarna komi tvennt til greina sem beri að skoða. Það er annars vegar algerlega sjálfstæð þjóðaratkvæðagreiðsla um stjórnarskrárbreytingar sem er þá bara framkvæmd eins og iðulega er gert í öðrum löndum að hlutir eru bornir undir þjóðaratkvæði --- og það er einfalt ferli og einföld kosning --- eða að þegar svo stendur á að stjórnarskrárbreyting er afgreidd samhliða alþingiskosningum sé kjörseðillinn tvöfaldur og hver kjósandi geti annars vegar kosið sér flokk og frambjóðendur og hins vegar greitt atkvæði um stjórnarskrárbreytinguna. Það mundi óhjákvæmilega leiða til þess að einhver umræða yrði um þá breytingu og þá gætu almannahreyfingar t.d. tekið að sér að beita sér fyrir umræðum um þann þátt málsins. Það þyrfti ekki endilega að vera verkefni flokkanna að gera það að kosningamáli og leggja til að menn greiddu atkvæði með eða á móti heldur gætu t.d. fjöldasamtök eða sjálfsprottnar grasrótarhreyfingar blandað sér inn í málið og rekið áróður fyrir tiltekinni niðurstöðu í stjórnarskrárbreytingunni. Herra forseti. Í raun og veru er fyrst og fremst verið að afgreiða ramma um kosningafyrirkomulagið og sá rammi er tiltölulega almennur. Ég held að ástæða sé til þess að muna eftir því að eins og frv. er nú úr garði gert og því var breytt lengra í þá átt í meðförum Alþingis fyrir síðustu kosningar er eingöngu verið að lögfesta stjórnarskrárrammann. Sá rammi er í aðalatriðum þannig að í fyrsta lagi er lagt til að á Alþingi sitji 63 þjóðkjörnir þingmenn. Ég hef einn manna, held ég, eða svo til einn manna, leyft mér það guðlast, liggur mér við að segja, að varpa fram þeirri spurningu: Er endilega sjálfgefið að þingmönnum eigi ekki að fjölga? Ég nefni sem nýja viðbótarröksemd inn í það samhengi það sem gerðist fyrir nokkrum dögum að ráðherrar í ríkisstjórn landsins eru orðnir 12 og allt þingmenn. Hvað þýðir það? Það þýðir að tæp 20% þingmenn eru ráðherrar, næstum fimmtungur þingmanna er tekinn út úr þingsölunum og er orðinn ráðherrar. Ég nefni viðbótarröksemd og gilda röksemd sem eru stóraukin alþjóðleg verkefni þingmanna. Það er ekki fjarri lagi, hygg ég, að að meðaltali séu 6--10 þingmenn meira og minna erlendis við skyldustörf á þingtímanum, að meðaltali ein til tvær sendinefndir einhvers staðar úti í löndum, þriggja, fimm, sjö manna sendinefndir. Þegar við bætum því við þá bætast kannski segjum 10% þingmanna við þau tæp 20% eða 19% sem eru í ríkisstjórninni. Síðan er það þannig að ýmsir af þingmönnum eru bundnir af öðrum trúnaðarstörfum og eru ekki með sama hætti gjaldgengir til daglegra starfa hér eins og aðrir. Við getum tekið þar forseta þingsins, formenn þingflokka eða formenn stjórnmálaflokka eða aðra sem af slíkum ástæðum eru iðulega tepptir eða bundnir af sérstökum skyldum sem tengjast aðkomu þeirra að stjórnmálunum. Eftir standa kannski 30--40 þingmenn sem verða í aðalatriðum að deila á sig öllum almennum verkefnum sem eru unnin frá degi til dags í þinginu og það er ekki stór hópur. Íslenska þjóðþingið er mjög lítið, það er mjög fámenn stofnun til þess að axla öll þau verkefni sem nútímaþjóðþing í stórauknum alþjóðlegum samskiptum verður að gera. Þegar við bætist að ráðherrunum er fjölgað leyfi ég mér að setja fram í fullri alvöru þá spurningu: Er endilega sjálfgefið að ekki hefði t.d. verið farsæl lausn í þetta skiptið í þessari umferð að jafna að einhverju leyti vægi atkvæðanna í gegnum það að fjölga þingmönnum? Það er voðalega vel til vinsælda fallið að slá um sig með því að segja að það eigi jafnvel að fækka þingmönnum og það hefur vaðið uppi hjá heilum flokkum að það væri jafnvel markmið í sjálfu sér að fækka þingmönnum sem er að mínu mati forneskjuleg hugsun, ólýðræðisleg og í engu samhengi við hinn pólitíska veruleika og verkefni Alþingis og þingmanna eins og þau eru orðin í dag. Ef eitthvað er, þá teiknar allt til þess að frekar væri þörf á því að Ísland styrkti stöðu sína, ekki síst í alþjóðlegum samskiptum, með því að efla þessa stofnun og fjölga eitthvað starfsmönnunum. Það segir enn fremur í þessum ramma sem stjórnarskrárfrv. er að kjördæmin skulu vera fæst sex en flest sjö. Þar er gefið svigrúm og það er ljóst að nú getur einfaldur meiri hluti Alþingis í framhaldi af lögfestingu þessara ákvæða valið hvaða niðurstaða þarna verður og í framhaldinu geta tveir þriðju hlutar Alþingis hvenær sem er tekið þá ákvörðun t.d. að bæta við kjördæmum. Ég tel að það eigi alveg tvímælalaust að fara yfir það á nýju þingi hvort sá möguleiki að nýta þetta svigrúm geti leitt til betra samkomulags um útfærsluna í kosningalögunum en áður lá fyrir. Ég bendi einnig á að með því að falla frá skiptingu Reykjavíkur, sem hlýtur að teljast einn möguleikinn þá skapast viðbótarsvigrúm hvað varðar fjölda kjördæma að þessu leyti frá því sem drögin að kosningalögum, fylgiskjal stjórnskipunarlagafrv. á síðasta þingi, báru í sér. Eitt atriði til viðbótar í þessum ramma er sú setning í 3. mgr. frv. að í hverju kjördæmi skuli vera minnst sex kjördæmasæti. Að öðru leyti er Alþingi frjálst að útfæra þetta með þeim hætti sem það kýs í kosningalögum. Einu skilyrðin eru þau að kosningalögin falli innan þessara þriggja meginforsendna sem stjórnarskráin svona breytt bæri með sér. 63 þingmenn, sex til sjö kjördæmi og fæst sex kjördæmakosnir þingmenn í hverju kjördæmi.  ,,Ef kjósendur á kjörskrá að baki hverju þingsæti, að meðtöldum jöfnunarsætum, eru eftir alþingiskosningar helmingi færri í einu kjördæmi en einhverju öðru kjördæmi ...`` o.s.frv. Herra forseti. Síðan eru önnur atriði í þessum ramma sem lúta ekki beint að útfærslu kjördæmanna og ég vil þá nefna 5% þröskuldinn eins og reyndar hefur þegar verið gert í umræðunni. Ég tel að hann sé of hár og hann sé ólýðræðislegur og ég tel að það sé sérstaklega varasamt að hafa hann svona háan á litlu þjóðþingi. Við erum með í höndunum alveg nýlegt dæmi úr stjórnmálasögunni sem við skulum skoða í þessu samhengi og er óhætt þar sem í hlut á Kvennalistinn og ekki lengur í framboði. Kvennalistinn fékk 4,9% atkvæða í kosningunum 1995 og var hársbreidd frá því að detta út af þingi gegnum að ná hvergi kjördæmakosnum manni. Það var ekki fyrr en í lok talningar í Reykjavík á kosninganóttina sem ljóst var að Kvennalistinn hafði náð inn kjördæmakjörnum manni. Þá stóðu menn alveg á brúninni gagnvart því sem hér var rætt áðan af hv. þm. Ögmundi Jónassyni að næstum 5% atkvæða féllu dauð og er það lýðræðislegt? Ég segi ekki. Það er allt of hár þröskuldur. Það þarf ekki nema 1,5--1,7% eða þar um bil atkvæða í landinu til að ná hverjum þingmanni inn. Með öðrum orðum, þarna geta næstum þrír þingmenn dottið út og það held ég að sé ekki skynsamleg nálgun, sérstaklega vegna þess að af einhverjum undarlegum ástæðum náðist ekki samkomulag um að útfæra þetta ákvæði þó þannig að það væri annaðhvort þröskuldurinn eða kjördæmakosinn þingmaður en það er ekki. Kjördæmakosinn þingmaður dregur ekki inn með sér jöfnunarmenn fyrr en fylgið á landsvísu er orðið 5% og það er að mínu mati stórgölluð útfærsla og hefði t.d. reynt á núna í nýliðnum alþingiskosningum eins og augljóst er. Ég tel að þessi þröskuldur ætti að vera í mesta lagi 4%, sennilega ekki nema svona 3% og reglan ætti að vera annaðhvort eða og hitt sé beinlínis ólýðræðislegt. Ég er í raun og veru afar ósáttur við að ekki skuli vera neinn skilningur á eða vilji til þess að skoða þetta betur en gert hefur verið. Rökin sem manni eru boðin --- það er alveg óhætt að fara með þau hér, ég held ég brjóti engan trúnað þó ég segi frá því --- mér var tjáð í sérnefnd þingsins sem fjallaði um þetta að rökin væru þau fyrir því að hafa þetta svona að í byrjun starfsins hefðu einhverjir nefnt að þröskuldurinn ætti að vera 4%, einhver annar nefndi að þau ættu að vera 6% og útkoman varð 5% af því að það mun vera einhvers staðar nálægt því að vera milli 4 og 6%. Þetta er röksemdafærslan sem þarna var á ferðinni, hrossakaup milli tveggja hugmynda sem hent var inn í umræðuna í byrjun. Þetta er ekki mjög vönduð málsmeðferð eða vel rökstudd niðurstaða að mínu mati. Ég vil hins vegar að lokum, herra forseti, hvað varðar þessi ákvæði í 1. gr. frv. og rammann sem þar er settur, fagna ákvæðinu um 2 / 3 hluta atkvæða. Ég fagna því að inn í íslensku stjórnarskrána skuli í fyrsta sinn koma ákvæði um aukinn meiri hluta atkvæða þegar í hlut á mikilsverð ákvarðanataka á Alþingi. Það er löngu tímabært og ég tel að slík ákvæði skorti víðar. Þannig ættu t.d. ákvæðin um lögfestingu mikilvægra alþjóðasamninga sem koma inn á fullveldissviðið að vera. Þannig er það í nálægum löndum og þar þarf yfirleitt í öllum tilvikum annaðhvort aukinn meiri hluta atkvæða eða þjóðaratkvæðagreiðslu þegar um mikilsverðar lögfestingar á milliríkjasamningum er að ræða. Íslenska stjórnarskráin geymir ákvæði um hvorugt eins og kunnugt er og víðfrægt, t.d. af lögfestingu EES-samningsins hér á þingi. Herra forseti. Ég tel að í þessu frv. séu vissulega bæði kostir og gallar, plúsar og mínusar, ef svo má að orði komast en ég vek athygli á því að í raun og veru eru pólitískustu ákvörðunaratriðin utan þessa frv. nema með fáeinum undantekningum. Þau eru í ákvörðun Alþingis um það hvernig kosningalög verði útfærð á grundvelli þess ramma sem hér er. Þarna er lögfest reglan um að misvægi atkvæða megi mest verða 1:2. Við þá ágætu hv. þm. sem rökræða af mikum þrótti um það mikla óréttlæti sem fólgið sé í misvægi atkvæða og það eigi helst að vera alveg jafnt en segja svo að þetta sé málamiðlun sem þeir sætti sig við til þess að ná einhverju fram, þá spyr ég á móti: Er þá réttlætið orðið relatíft? Það sé ásættanlegt að hafa svona óréttlæti ef það er bara í hóflegum hlutföllum. Menn eru hér á býsna þunnum ís. Ég held að við eigum ekki að undirbyggja þetta svona heldur nálgast það frá öðrum sjónarhóli, sem sagt þeim að í fyrsta lagi erum við að tala um fulltrúalýðræði og það felur í sér að ekki er síður mikilvægt að gæta annarra markmiða en þeirra einna að atkvæðafjöldinn sé jafn í öllum tilvikum. Fulltrúalýðræðið byggir t.d. ekki síður á því að fulltrúar allra helstu sjónarmiða og málefna og hagsmunahópa séu til staðar þar sem þörfin kallar á. Það er einu sinni eðli fulltrúalýðræðisins. Í því samhengi ber einnig að skoða þröskuldinn og spyrja sig þeirrar spurningar: Er lýðræðislegt að hafa þetta þannig úr garði gert að hægt væri að útiloka t.d. 4,9% skoðanahóp í landinu með þröskuld af þessu tagi? Segjum að hér væri minnihlutahópur sem mælti á sérstaka tungu og byði fram eins og sænskumælandi Finnar gera og þetta væru milli 4 og 5% þjóðarinnar sem þarna væru og kysu allir sinn mann en þeir væru samt útilokaðir. Er það sá skilningur á fulltrúalýðræði sem við viljum leggja í hlutina? Ég vara við því. Ég er þeirrar skoðunar að ekki sé að nást farsæl niðurstaða í þessu máli, í raun og veru fyrir engan og það hlýtur að vera mönnum nokkurt áhyggjuefni að þurfa að rökstyðja lendinguna með þeim hætti sem m.a. hefur verið gert af sumum áköfum talsmönnum frv. að það séu allir jafnóánægðir með það. Það er ekki rökfræði sem mér finnst að geti verið mönnum ánægjuefni að þurfa að grípa til. Að síðustu, herra forseti, örfá orð um þau kosningalög eða drög að frv. um kosningalög sem hér liggja fyrir. Ég vísa til þeirrar gagnrýni sem ég hef áður sett fram á það sem þar hefur verið teiknað upp. Ég held að það sé í fyrsta lagi mikið umhugsunarefni hvort ekki mátti í aðalatriðum búa við gildandi kjördæmaskipan óbreytta en með þeim breytingum að færa að einhverju leyti til þingmenn og fjölga þeim e.t.v. að einhverju leyti líka til þess að breyta vægi atkvæða. Þrátt fyrir allt hefur kjördæmaskipunin frá 1959 að ýmsu leyti fest sig í sessi sem stjórnsýslueining í landinu. Samstarf sveitarfélaga, skipulag heilbrigðismála, fræðslumála og fjölmargra annarra málaflokka lýtur orðið talsvert þeirri svæðaskiptingu sem kjördæmabreytingin frá 1959 felur í sér. Í öðru lagi, ef menn hrófla við kjördæmamörkunum á annað borð þá ber að nálgast það mál út frá þeirri reglu að til verði sem skynsamlegast dregnar landfræðilegar og samskiptalegar einingar, en ekki að til verði einhver formúla með 10 eða 11 þingmönnum. Kosti það hvað sem það vill í stærð kjördæma eða mörkum. Ég gagnrýni það að þeir ágætu menn sem sátu í upphaflegu nefndinni og lögðu drög að þessari vinnu, króuðu sig af fyrir fram með óskynsamlegum markmiðum sem menn settu sér um að kjördæmin skyldu öll verða jöfn í skilningnum jafnmargir þingmenn og að misvægi atkvæða mætti mest verða 1:1,5 eða 1:1,2. Þar með sátu menn fastir í því að útkoman gat ekki orðið önnur en bastarður af þessu tagi. Stórum hlutum landsins er sópað saman í risakjördæmi þar sem engin landfræðileg afmörkun er fyrir hendi, þar sem engin sjálfkjörin miðja er fyrir hendi. T.d. er sú niðurstaða ógáfuleg að skilja Akureyri eftir, langstærsta þéttbýlisstað landsbyggðarinnar, ekki sem miðju í víðlendu kjördæmi og sjálfkjörinn höfuðstað, nei, heldur úti í jaðri kjördæmis með mikið misvægi og mikla slagsíðu. Sama má segja um Norðvesturkjördæmið þar sem þrjár þungamiðjur byggðar eru í raun og veru dæmdar til að bítast að einhverju leyti um forustuna í kjördæminu. Þetta er ekki góð niðurstaða, herra forseti. Ég hvet til þess að menn sýni víðsýni og láti það eftir sér í þeirri ágætu nefnd sem hæstv. forsrh. hefur boðað að skipuð verði, að skoða málið algjörlega opið.

Herra forseti. Það er nú þetta með réttlætið. Hv. þm. spurði hvort þeir sem sættu sig við 1:2 væru þeirrar skoðunar að réttlætið væri relatíft. Sjálfur hafði hann skömmu áður verið að velta fyrir sér einmitt relatífu réttlæti. Hann taldi að kosningagólf á 5% væri ekki lýðræðislegt en 4%, helst 3%, væru lýðræðislegt, þó að 1,5% pössuðu við 63 þingmenn. Hann var því sjálfur kominn í relatíft réttlæti. Síðan tók hann Kvennalistann til dæmis hvað þessa breytingu varðar. Það munaði hársbreidd að Kvennalistinn kæmist ekki inn 1995 með 4,9% atkvæða. Hann hefði ekki komist inn miðað við þetta 5% gólf sem við erum með núna. En það er ekki mikil breyting á réttlæti þar því að Kvennalistinn var við það að komast ekkert inn þrátt fyrir núverandi skipan. Og mætti nú nefna dæmi hans sjálfs. Fræðimaður, virtur mjög, við háskólann, reiknaði hv. þm. út með 6--8% slag í slag og hvað eftir annað, þrátt fyrir núverandi kosningakerfi. Hins vegar mundi 5% reglan hafa tryggt þingmanninum að einhver á hans vegum kæmist inn. Réttlætið er með öðrum orðum dálítið relatíft stundum. Og ég sé svo sem ekkert að því, ef ekki fæst fullkomið réttlæti, að fá þá hlutfall af því og því hærra hlutfall því betra.

Herra forseti. Nú er ég farinn að kannast við hæstv. forsrh. Hann hefur ákaflega gaman að svona skylmingum og ég skal alveg taka þátt í því með honum. Ég tók svona til orða með réttlætið, að það væri orðið relatíft, m.a. vegna þess að fólk taldi að hér væri um grundvallarmannréttindi að ræða. Menn gengu svo langt í málflutningi, og hafa gert, að segja að þó að um fulltrúalýðræði og fulltrúaskipan sé að ræða þá séu það samt grundvallarmannréttindi að vægi atkvæða sé 1:1. Það er út frá því sem ég leyfi mér að spyrja því að þá er tekið djúpt í árinni, að halda því fram að spurningin um vægi atkvæða í ákveðnu kosningafyrirkomulagi til þess ætluðu að kjósa sér fulltrúa sinna skoðana varði grundvallarmannréttindi af þessum toga. Ég tek ekki þannig til orða vegna þess að við erum þrátt fyrir allt að ræða spurninguna um það hvernig við veljum fulltrúa fyrir sjónarmið og við áttum okkur auðvitað öll á því að þar þarf alltaf að viðhafa eitthvert fyrirkomulag. Ég tel að þetta sé ekki sambærilegt við þröskuldinn. Hvers vegna nefndi ég 3%, herra forseti? Ég gerði það vegna þess að 3% atkvæða eru um það bil það magn atkvæða sem þarf fyrir tvo þingmenn, einn kjördæmakosinn og innstæðu fyrir fyrsta jöfnunarmanninum, svo dæmi sé tekið. Ef reglan væri sú sem ég mælti með, að þetta væri annaðhvort þröskuldurinn uppfylltur eða kjördæmakosinn þingmaður, þá mundi t.d. 3% þröskuldur vera hlutlaus. Þá reyndi ekki á hvort jöfnunarrétturinn kæmi til sögunnar fyrr en einmitt í þeim mörkum er flokkurinn ætti rétt á sínum fyrsta uppbótarmanni til viðbótar kjördæmakosnum manni. Þess vegna nefndi ég sérstaklega möguleikann á 3%. Mér finnst það vera alveg efnisleg og frambærileg rök að staðnæmast t.d. við þá tölu því að við áttum okkur á því að einhvers staðar þarf þetta að vera ef menn ætla að hafa þröskuld á annað borð. Lægsti þröskuldurinn er auðvitað ósköp einfaldlega fyrsti jöfnunarmaðurinn á atkvæðum, og væri 1,5% Það er líka sjónarmið út af fyrir sig.

Herra forseti. Annað dæmi vil ég nefna úr ræðu hv. þm. sem varðaði stjórnarskrárbreytingar, þ.e. hvernig þær ættu að fara fram. Ég tel að til álita komi að breyta því þannig að ekki verði skylt að rjúfa þing innan 45 daga, geri menn stjórnarskrárbreytingar. Þetta leiðir til þess í raunveruleikanum að menn geyma allar slíkar vangaveltur í fjögur ár til að geta látið þær stemma við kosningarnar. Þetta tel ég óheppilegt og komi jafnvel í veg fyrir að menn taki á ýmsum málum sem menn mundu kannski taka á á miðju kjörtímabili, en ,,leggja ekki í`` að taka á rétt fyrir kosningar eða þykir það a.m.k. ekki hentugt. Annað vil ég líka nefna. Við gerum breytingar á stjórnarskrá en við hugsum ekki dæmið til enda. Við köllum til að mynda þessi vorþing saman eftir kosningar, innan tíu vikna. Það leiðir til þess, sem ég held að enginn hafi hugsað, að menn telja nauðsynlegt að afgreiða stjórnarskrárbreytingar á þessu stutta vorþingi en fara ekki með þær yfir á haustið. Fræðimenn telja jafnvel að ef við klárum ekki þessa stjórnarskrárbreytingu núna þá kunni hún að vera fallin. Þetta eru ekki ótvíræð ákvæði en fræðimenn eru þó frekar þessarar skoðunar. Þá voru þeir að vísu að fjalla um fyrsta þing eftir kosningar sem byrjaði 1. október og stóð yfir í sex eða sjö mánuði þannig að menn höfðu meira svigrúm. Ólafur Jóhannesson telur til að mynda að afgreiði menn ekki frv. á því þingi sé það fallið. Og hann rökstyður það: Hvers vegna það óðagot að boða strax til kosninga innan 45 daga ef menn geta síðan dundað sér í fjögur ár við að klára frv.? Þetta eru rök sem ganga upp. Ég hygg að hann mundi kannski hafa verið annarrar skoðunar ef hann hefði horft til vorþings eins og þessa. En ég fyrir mitt leyti þori ekki að taka áhættuna á því að afgreiða ekki málið hér og nú. Mér finnst stundum menn gera slíkar breytingar eins og að lögskylda þessi vorþing án þess að hugsa hvaða afleiðingar það hefur. Ég bið hv. málshefjanda afsökunar á að vera að tala um þetta í tveimur pörtum en tíminn er svona.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir og nú bregður svo við að við erum í öllum aðalatriðum sammála. Ég tel að einmitt þetta sem hæstv. forsrh. kemur hér inn á sé allrar athygli vert. Ég hef oft upplifað það að stjórnarskrárbreytingar eru gerðar nákvæmlega svona, að í raun er fyrst farið að huga að þeim þegar skammt er til kosninga, af þeirri einföldu ástæðu að menn vilja ekki vera með þá heitu kartöflu mikið í höndunum að þeir séu búnir að breyta stjórnarskránni löngu áður en ganga á til kosninga. Þar af leiðandi væri vel athugandi að a.m.k. svigrúmið að þessu leyti væri rýmra en það er samkvæmt gildandi ákvæðum stjórnarskrárinnar. Ég nefni í öðru lagi það sem ég hef komið hér inn á í sambandi við að staðfestingin fari öðruvísi fram en nú er, að um annaðhvort tvöfalda kosningu eða sjálfstæða kosningu verði að ræða. Þessi skoðanaskipti okkar hæstv. forsrh., herra forseti, leiða mig að því að spyrja --- mér er ljóst að hæstv. forsrh. getur ekki svarað nú heldur væntanlega í lok umræðunnar eða þegar hann kýs að taka aftur til máls: Erum við ekki að komast að þeirri niðurstöðu að tímabært sé að skipa á nýjan leik stjórnarskrárnefnd? Hér starfaði lengi stjórnarskrárnefnd. Hún þótti ein fínasta nefnd lýðveldisins og lauk nú ekki störfum. Þó kom ýmislegt gott út úr starfi hennar eða að hluta til í framhaldi af starfi hennar, t.d. nýr mannréttindakafli stjórnarskrárinnar sem ég hygg að hafi notið góðs af því mikla starfi sem búið var að vinna í merkum stjórnarskrárnefndum undir forustu manna eins og Gunnars heitins Thoroddsens og Matthíasar Bjarnasonar. Hins vegar strönduðu flestar vinnulotur í stjórnarskrárnefndum á því að menn lögðu ekki í kosningaákvæðin. Nú er verið að afgreiða þau. En það eru fjölmörg önnur ákvæði í stjórnarskránni og þetta sem við höfum rætt hér, um staðfestingu breytinga stjórnarskrárinnar, finnst mér kalla á að ný stjórnarskrárnefnd verði sett á laggirnar. Ég beini þeim tilmælum til hæstv. forsrh. að hann skoði nú hug sinn um það hvort ekki sé rétt að undirbúa að skipuð verði á nýjan leik stjórnarskrárnefnd.

Herra forseti. Ég játa að ég er ekki kunnugur þessum málatilbúnaði nema af afspurn. Að vísu er rétt að vera kann að hægt sé til sanns vegar að færa að ekki sé um formlega afgreiðslu að tefla, að menn geti komið við breytingartillögum og þannig sé það möguleiki í sjálfu sér að koma fram breytingum. En ég fæ ekki komið auga á þá aðferð eins og málinu er háttað. Ég sé því ekki betur en að þetta hljóti að ná fram við svo búið enda þótt ég treysti mér ekki til þess að ljá því atkvæði mitt af ástæðum sem ég mun koma að. Ég held að það sé rétt að þessi aðferð um afgreiðslu stjórnarskrárbreytinga sé röng og óheppileg. Með góðum vilja er alls ekki hægt að telja að þetta mál hafi verið kosningamál. Það skaut hvergi upp kollinum og er nauðsynlegt að eins örlagaríkt mál og stjórnarskrárbreyting hlýtur að teljast hverju sinni komi öðruvísi fyrir til ákvörðunar hjá kjósendum. Þá er spurningin: Hvernig? Ég fyrir mitt leyti get vel fallist á að sérstakar kosningar færu fram um þær breytingar. Eða, eins og hv. þm. Steingrímur Sigfússon tók fram, að kjörseðill yrði tvöfaldur þar sem menn tækju beinlínis afstöðu til breytingarinnar við almennu þingkosningarnar. Hér kom fram að samstaða hefði náðst um þetta mál milli allra flokka. Án þess að ég vilji vitna bókstaflega til Ólafs Pá þá hygg ég samt að hér sannist einu sinni enn að þeim mun verr reynist ráðin sem þau koma fleiri saman.

Heimskra manna?

Þetta voru ekki mín orð. Ég tók fram að ég vitnaði ekki bókstaflega til þessa fræga manns. En það var fram tekið að menn hefðu seilst langt til samkomulags, gefið eftir í skoðunum sínum og afstöðu til þess að ná þessu saman. Og auðvitað næst ekkert samkomulag í svo viðamiklu máli nema menn gangi til þess og þá með þeim hætti að víkja frá ströngustu kröfum sínum. Meginmarkmið þessara breytinga er jöfnun atkvæðisréttar, en með staðfestingu frv. er enn á ný verið að staðfesta mismun kosningarréttarins. Ég man langt aftur í tímann til þeirra breytinga og þeirra umræðna sem orðið hafa í þessu efni. Á árinu 1959 var ég mikill fylgismaður einmenningskjördæma. Niðurstaðan var önnur eins og kunnugt er og við höfum búið síðan við þá kjördæmaskipan sem nú gildir, að vísu með breyttu kosningafyrirkomulagi. Eftir að ákvörðun var tekin um hlutfallskosningar, sem var gert 1959, hef ég færst æ nær þeirri skoðun að það eigi að gera landið að einu kjördæmi. Það kom fram og var á það minnst að erfitt væri að búa við það kosningafyrirkomulag sem við gerum nú og nefnt við talningu hvernig þetta væri eins og rússnesk rúlletta eins og einnig hefur komið fram í blöðum. Þegar verið var að setja þetta kosningafyrirkomulag af fullyrti ég að flestir þingmenn skildu hvorki upp né niður í því. Ég gafst alveg upp við það. Þúsund sinnum voru gerðir útreikningar í þingflokki Sjálfstfl. af færasta stærðfræðingi. Það var t.d. athyglisvert að í þeim þúsund útreikningum var 2. þm. Austurl. aldrei inni og menn voru farnir að hafa það í flimtingum að þetta væri sett saman til þess að halda honum úti. En í kosningunum, í 1.001 skipti, var hann inni og af því geta menn markað hvaða tilviljanir ráða þegar til kastanna kemur og er algerlega óviðunandi. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að gera eigi landið að einu kjördæmi og hætta að hafa fyrirkomulag þannig beinlínis að hafa þennan mismun atkvæðisréttarins. Það er algerlega ólíðandi í nútímalýðræðisríki. Skyldi það ekki vera svo að eðlilegast og árangursríkast væri að allir þingmenn bæru ábyrgð á velferð alls þjóðríkisins. Ég er ekki viss um nema það hefði komið sér vel að allir þingmenn hefðu borið ábyrgð á velferð hagsmunamála Vestfjarða undanfarin ár. Það hefði komið sér betur eins og mál hafa skipast þar. Ég er þeirrar skoðunar að kjósa eigi helming þingmanna hlutfallskosningu á röðuðum lista en hinn helminginn á óröðuðum lista þar sem menn kæmu við persónukosningu og leggja með öllu af skrípaleikinn sem prófkjörin eru orðin, afskræming lýðræðisins sem við sjáum í framkvæmd. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum sérstaklega að taka til meðferðar skipti löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins, samskipti þeirra og einnig í leiðinni af nýfenginni reynslu af meðferð löggjafarvaldsins fyrir frumkvæði framkvæmdarvaldsins á niðurstöðum dómstóla eins og við höfum frá því að kveðinn var upp hæstaréttardómur í fiskveiðimálum í byrjun desember og framhaldið af því. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að þegar þingmenn gerast ráðherrar eigi að kalla inn varaþingmenn þeirra. Eins og komið hefur fram er nú tæpur fimmtungur þingmanna sem situr í ráðherrastólunum. Bæði eru störfin orðin viðamikil og ráðherrar starfa ærið og eins mundi það að sínu leyti treysta og efla þingræðið í samvinnu og samskiptum sínum við framkvæmdarvaldið. Ég hef fregnað að þessu frv. mundi fylgja útfærsla á kosningalögum en svo er ekki og hef ég þá ekkert sérstakt við það að athuga nema að vinda þarf bráðan bug að því. Ég skal ekkert dæma um þessar breytingar. Ég er andvígur þeim og án þess þó að ég hafi uppi orð um fáránleika þess tel ég þær ekki ná neinum tilgangi eins og Siglufjarðardæmið sýnir t.d., sem neyddi virðulegan forseta, sem fjarstaddur er, til þess að skunda til Siglufjarðar með jarðborinn sinn á lofti í upphafi kosningahríðar. Ég mun ekki greiða þessu frv. atkvæði mitt en ég mun heldur ekki greiða atkvæði gegn því af því sem ég álít að þetta sé búið og gert og það þjóni engum tilgangi að hafa uppi brtt. við frv. eins og sakir standa.

Virðulegi forseti. Það er afar mikilvægt mál sem er til umræðu og ég býst við því að ég sé ekki að ýkja þó að ég haldi því fram að þetta mál, frv. til stjórnarskipunarlaga með breytingu á kjördæmaskipan landsins, sé stærsta mál síðasta kjörtímabils. Þetta er það mál sem hér liggur fyrir og einkennist af því að Alþingi hafnar því eða samþykkir. Þetta er mál sem ekki er möguleiki á að gera breytingar á að nýju miðað við lög okkar. Virðulegi forseti. Það er átakasamt að breyta kjördæmaskipan, enda ekki oft gert og það á að gera sjaldan. Í þessu frv. til stjórnarskipunarlaga eru ekki mjög margir þættir lögfestir. Við erum að festa að 63 þjóðkjörnir þingmenn verði enn um sinn. Við erum að festa það að kjördæmin skuli vera fæst sex og flest sjö. Við erum að festa að í hverju kjördæmi skuli vera minnst sex kjördæmissæti og við erum að ganga frá því hvernig við jöfnum hlut stjórnmálasamtaka þannig að hver samtök fái þingmannatölu í sem fyllstu samræmi við heildaratkvæðatölu sína. Það þýðir að við erum að jafna atkvæðaréttinn og við erum að jafna það að þingmannafjöldi í kjördæmi sé í meira samhengi við niðurstöðu kosninga í kjördæmi en áður hefur verið. Þetta er mikilvægt, sérstaklega það réttlætismál að jafna atkvæðavægið. En það er líka mörgum erfitt að skilja hvernig niðurstaða kosninga og þingmannatala flokks í kjördæmi fer saman miðað við núgildandi löggjöf. Oft hefur verið mjög erfitt að áætla það, jafnvel þó að menn eigi von í ákveðnu magni atkvæða hvaða þingmannafjölda það atkvæðamagn muni hugsanlega skila. Mér finnst mjög mikilvægt og það má ekki gleymast í umræðunni hvers vegna menn fóru í það viðamikla verkefni að gera breytingar. Í grg. með frv. sem fjallað var um í fyrra kemur fram, og það eru þýðingarmiklir þættir, að gera eigi kosningakerfið einfalt og auðskiljanlegt, að draga eigi úr misvægi atkvæða og að þingsætafjöldi í hverju kjördæmi verði sem jafnastur. Jöfnuður er eins og rauð lína í öllum forsendum þessa frv. Ekki hvarflar að mér að ánægja sé með þetta frv. í neinum flokki. Það sem hér er lagt til að festa í lög er samkomulag þar sem menn komast næst því að verða sáttir um niðurstöðu. Þetta er ekki það sem einn flokkur vill og þess vegna eru svo skiptar skoðanir þingmanna, því að líka í máli sem þessu mundu verða ólíkar skoðanir uppi í hverjum flokki um sig. Það er óhjákvæmilegt í máli af þessum toga. En þó að þetta sé ekki það sem allir vildu endilega að yrði niðurstaðan er alveg ljóst að við erum að taka stórt skref í réttlætisátt og það er það sem er mikilvægt. Fram hefur komið að kosningalögin eru mjög mikilvægur hluti af þessu máli. Það er alveg ljóst að frv. um breytingar á kosningalögunum, sem var fylgifrv. þessa stjórnarskipunarfrv., hefði fengið mikla umræðu hér og það hefði verið afskaplega mikilvægt að geta fjallað um það samhliða þessu frv., til að við værum að ræða málið heildstætt. Það er mjög óþægilegt að Alþingi skyldi ekki hafa náð niðurstöðu um það mál á síðasta kjörtímabili þannig að það lægi fyrir hér eða að við mundum hafa tekið það fyrir á þessu þingi vegna þess að mjög mörgum, sérstaklega þeim sem eru ósáttir við niðurstöðuna í þessu frv., mun finnast að málið sé mjög ófrágengið þar sem kosningafrv. hefur ekki komið til umræðu. En annað frv. kom fyrir þingið á síðasta vori. Það er frv. til laga um kosningar til Alþingis og er mikill lagabálkur. Í því frv. er fjallað um eiginlega öll þau mál sem tengjast kosningum annað en það sem lýtur að breytingum á kjördæmaskipan. Þetta er mikill lagabálkur upp á á annað hundrað greinar, 130 greinar. Það frv. fékk talsverða umræðu og var gagnrýnt mjög mikið í vor. Það náði heldur ekki afgreiðslu þingsins, það fékk ekki umfjöllun í nefnd og það á eftir að afgreiða það. Svo ber við að breytingarnar á kosningalögunum, sem boðaðar eru í frv. til stjórnarskipunarlaga og sem við eigum eftir að taka fyrir, eru breytingar á lögum nr. 80/1987, sem er í raun það mál sem hefði átt að afgreiða í vor. Það verður mjög flókið að fara í gegnum þetta vegna þess að annars vegar er verið að samræma lagaákvæði um kosningar til Alþingis og kosningar til sveitarstjórna en breytingar á kosningum til sveitarstjórna voru gerðar árinu á undan. Hins vegar munum við þurfa að fella að því frv. líka þau ákvæði sem er að finna í drögum að breytingum á kosningalögunum sem er að finna í frv. til stjórnarskipunarlaga. Það er því mikil vinna sem enn þá á eftir að fara fram varðandi kosningalögin áður en við getum tekið þau til umræðu í þinginu. Það er í raun og veru mjög eðlilegt að sú vinna fari öll fram í samhengi, að farið sé yfir öll kosningalögin og sett ný lög þannig að samhengi sé á milli þess sem við erum að gera í breytingum á kjördæmaskipan og öllu sem lýtur að kosningum til Alþingis. Þetta vil ég að komi fram vegna þess að ég tók þátt í umræðu um þetta frv., sem lýtur að kosningarrétti og kjörgengi og almennum reglum um kosningarnar í fyrra, og talsvert miklar athugasemdir voru gerðar við frv. og gagnrýni kom á það og að margt þyrfti að breytast í því til að færa það inn í nútímann. Þess vegna finnst mér afskaplega ánægjulegt að heyra að hæstv. forsrh. ætlar að setja vinnu í gang við kosningalögin og mér hefur skilist að sú vinna verði þverpólitísk. Þetta er afskaplega mikilvægt. Ég skil það þannig að hæstv. forsrh. áformi það að allir flokkarnir hafi aðkomu að þessu nefndarstarfi og það er mjög mikilvægt vegna þess að þetta er mikil vinna og þetta er sáttagjörðin síðari. Ef við getum talað um að náðst hafi bærileg sátt um sjálft kjördæmamálið þarf að ljúka þeirri sátt með vinnunni í kosningalögunum. Þó að eftir eigi að fara í kosningalögin og ljúka vinnu við þau og að þar sé að finna svo margt sem lýtur að afgreiðslu kjördæmamálsins í heild þá breytir það því ekki að stjórnmálaflokkarnir hafa náð saman um stóru útlínur þessa máls. Búið var að ná saman um stóru útlínur málsins og í raun og veru að miklu eða öllu leyti um þann þátt kosningalaganna sem tengist breytingum á kjördæmaskipan. Ég held að það væri miður ef menn fengju þær væntingar að e.t.v. væri hægt að taka allt málið upp aftur og breyta kjördæmaskipan út og suður þvert ofan í það sem var rætt á þessu vori. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við reynum að halda okkur við hinar stóru útlínur þó að jafnmikilvægt sé að ná sátt um aðra þætti sem tengjast málinu. Í grg. með frv. sem við fjölluðum um í vor kemur fram að margar af röksemdunum sem áður giltu um kjördæmaskipan og skiptingu þeirra ættu ekki við lengur og m.a. er vísað til þess að samgöngur hafi batnað stórkostlega frá árinu 1959 þegar núverandi kjördæmaskipan var tekin upp. Ég tek undir að það eru orðnir gjörbreyttir tímar og það er mjög óalgengt að kosningar fari fram á t.d. erfiðum tíma árs, mjög óalgengt núorðið. En það sem er meira umhugsunarefni, og hefur verið gagnrýnt af hálfu t.d. dreifbýlisins, er að kjördæmin verða mjög stór. Ég skil vel að mörgum vaxi það í augum að hugsa til þeirrar yfirferðar sem felst í því að vera þingmaður í svo stórum kjördæmum. Það skil ég mjög vel. Sérstaklega ef menn líta til þess með hugarfarinu sem gilti 1959 að fyrst og fremst væru það þingmenn kjördæmisins sem sinntu kjördæminu og væru á ferð í kjördæmi sínu hvernig sem viðraði og á hvaða tímum árs sem væri. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að þetta sé breytt. Þingmenn munu í auknum mæli sinna kjördæmum sínum frá Reykjavík. Þó það hljómi ekkert mjög vel þá er það staðreynd að meðan þing situr eru þingmenn að störfum á Alþingi, nema rétt í janúarhléinu. Svo vel þekki ég störf þingmanna í þingflokki mínum og þeim þingflokkum sem ég hef verið formaður fyrir, að ég hef fylgst með ötulli vinnu þeirra þegar þeir fara héðan af þinginu út um land á hina ýmsu staði í kjördæmi sínu. Það er óhjákvæmilegt að það gerist að menn muni sinna ákveðnum hlutum stórra kjördæma héðan, fari beint héðan í þann hluta kjördæmisins sem þeir ætla að vera á fundum í á hverjum tíma. Það verður ekki eins og var áður, að menn séu tímabundið heima og keyri um kjördæmið, á ákveðna staði þar og reyni að hafa yfirferð um allt kjördæmið á um það bil viku. Þetta er, ef maður getur leyft sér að taka það orð í munn, karakterbreyting á kjördæmavinnu og vinnu þingmannanna í kjördæmum. Ég vil líka að það komi fram hér að um leið og ég stend að því frv. sem afgreitt var í vor og þeirri sátt sem um það náðist, þá er það skoðun mín að best væri að vera með landið eitt kjördæmi. Þá værum við með lista sem sýndi væntanlegan þingflokk viðkomandi flokks. Þá væri alveg ljóst að ef flokkur væri að fá 17 þingmenn sæist á þeim lista hvaða 17 þingmenn það væru. Eða ef flokkur ætti von á því að fá 25 þá sæist hverjir þessir 25 væru. Þá sæist hvernig menn hafa valið á þennan lista. Það kæmi fram á honum hvernig þingflokkurinn mundi verða samsettur við áætlaða þingmannatölu. Það mundi koma fram strax hvernig byggðatenging þess þingflokks yrði, hvort heldur við dreifbýlið allt í heild eða ákveðna hluta kjördæma, og það sæist líka á slíkum lista hvernig viðkomandi flokkur mundi skipta þingflokki sínum hvað varðar kynjahlut. Þetta tel ég og hef talið mjög lengi að væri besti kosturinn. Um það er ekki sátt á Alþingi að fara þessa leið. En ef hún væri farin værum við að sýna einn lista, tengingu hans við byggðir og dreifbýli og skiptingu bæði hvað varðar kyn og annan bakgrunn fólks. En slíkur þingflokkur væri að sinna landinu öllu. Þannig hefur starf þingmannsins verið að þróast. Þingflokkar eru ekki bara þannig að Reykjavíkur- eða Reykjanesþingmenn séu bara í Reykjavík og á Reykjanesi og hinir fari út á land. Í þeim þingflokkum sem ég hef starfað sem þingflokksformaður hafa allir þingmennirnir farið út um land, unnið saman að vinnu sem snýr að öllum kjördæmum og látið sig varða hvernig mál þróast á landsbyggðinni og í þéttbýli. Og allur hópurinn hefur litið á það sem sameiginlega ábyrgð sína hvernig landið allt er í byggð og litið á það sem sameiginlega ábyrgð sína hvernig þegnunum líður. Þess vegna mun það líka gerast með þessari kjördæmaskipan að þingmenn munu fara saman út um land, ekki bara þeir sem eru kjörnir í viðkomandi kjördæmi heldur líka hinir sem koma annars staðar frá. Og ég held að það eigi eftir að verða gott. Slíkt sameiginlegt verkefni er gott, slík sameiginleg ábyrgð er sjálfsögð. Virðulegi forseti. Annað sem mig langar að nefna hér eru áform um byggða- og félagsmál sem sett voru fram þegar þetta frv. var til afgreiðslu í vor. Ég ætla að taka undir orð hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur, þm. Samfylkingarinnar, sem hún lét falla um vegarspotta og malbik, gulrótina sem sett var fram til ná saman um þetta mál. Mér finnst vont að áformin sem sett voru fram um byggða- og félagsmál, um að skoða hvort grípa ætti til aðgerða til að styðja og styrkja búsetu á landsbyggðinni og fara sérstaklega í samgöngu- og vegamál, vera örar með endurbætur á ákveðnum byggðasvæðum í vegamálum, skoða fjarskiptamál, húshitunarkostnað, námskostnað vegna framhaldsnáms o.s.frv., skuli enn þá vera í frv. því sem birtist okkur í dag. Það hefði verið reisn yfir því, á þessum mánuðum sem liðnir eru frá því að frv. til stjórnarskipunarlaga var sett fram, að búið væri að setja niður fyrir sér nákvæmlega hvað gera ætti á næstu fjórum árum, hvað gera ætti í hverju kjördæmi og hvers fólk í byggðum landsins megi vænta. Ég get nefnt að í mínu kjördæmi hefur verið litið á það sem grundvöll þessarar breytingar að Suðurstrandarvegur verði byggður, þ.e. tengingin á milli Suðurnesja og Suðurlands. Ekki aðeins að það skipti máli fyrir tenginguna frá þessu athafnasvæði við annað athafnasvæði, bæði upp á atvinnu og ferðaþjónustu. Síðast en ekki síst skiptir þar máli tilfinning fólks fyrir því að vera hluti af heild, að tengingin sé góð. Ekki hef ég sett það niður fyrir mér hvar í röðinni Suðurstrandarvegur eigi að koma í öllum þeim verkefnum sem menn hafa tengt þessu máli og þar mætti nefna jarðgöng líka. Ég hef ekki gert það og það verður ekki í mínum verkahring. Ég held að það hefði verið gott, til að koma í veg fyrir óþarfa væntingar, að vera búin að setja niður hvernig taka eigi á bæði byggða- og félagsmálum, ekki síst í þeim verkefnum sem mörgum finnst að verið hafi gulrót í þessu frv. Virðulegi forseti. Það voru ekki margir þættir sem mig langaði að nefna í þessu máli aðrir en að leggja áherslu á þá sátt sem náðist um málið í vor. Við megum ekki gleyma henni og ekki gleyma því að fæstir fá nákvæmlega það sem þeir vilja. Við megum ekki heldur gleyma því að við erum að taka mikilvægt skref í því að jafna atkvæðisréttinn. Það er stærsti þáttur þessarar breytingar. Ég ætla að nefna það í lokin, virðulegi forseti, að við höfum oft rætt um að færa prófkjör inn í kosningarnar. Inn á það var örlítið komið í greinargerð með kjördæmafrv. Um það er fjallað í drögum að frv. til kosningalaga, að auka möguleika kjósenda til að sýna afstöðu til einstakra frambjóðenda. Mig langar að segja að við höfum verið með prófkjör í sumum flokkum. Það er mjög gagnlegt að vera með prófkjör annað slagið og sumir vilja alltaf notast við prófkjör. Hins vegar eru líka gallar á prófkjörunum. Það er afskaplega gaman að vinna glæstan sigur í prófkjöri en það eru gallar á prófkjörunum. Við höfum séð suma þeirra birtast áþreifanlega í aðdraganda síðustu alþingiskosninga, t.d. þar sem miklar auglýsingar hafa verið leyfðar. Ljóst er að prófkjör er mjög kostnaðarsamt og þar með rýrum við rétt til þátttöku í því mikilvæga starfi sem stjórnmálastarf og þátttaka á Alþingi Íslendinga er. Ég ætla ekki að setja fram ákveðna skoðun í því núna en ég held að fyrr en seinna verðum við á Alþingi að ræða þessi mál. Hvernig viljum við hafa val kjósandans til að hafa áhrif? Á það að vera í kjörklefanum? Erum við þá að kalla á gífurlega auglýsinganotkun einstaklinga í framboði í kosningum? Færum við prófkjörin og kostnaðinn við þau inn í kosningabaráttuna sjálfa? Það finnst sumum Finnum hafa gerst hjá sér. Eigum við að reyna að skoða hvaða leið er best? Á að auka réttinn meira en þarna er getið um án þess beinlínis að taka prófkjör inn í kosningalög? Þetta þurfum við að ræða. Þetta hefur næstum ekkert verið rætt hér, lítillega verið komið inn á það við báðar umræðurnar en þetta er stórt mál sem við þingmenn höfum vikið okkur nokkuð undan að ræða.

Virðulegur forseti. Segja má að frv. sem hér liggur frammi til stjórnarskipunarlaga sé skref í þá átt að jafna vægi atkvæða. Margar atrennur hafa verið gerðar að þessu máli í gegnum tíðina hef ég heyrt. Kannski eigum við eftir að sjá það gerast að landið verði eitt kjördæmi. Það er greinilega sú þróun sem er í gangi. Ég fæ ekki betur séð en það mál sé að öðlast meira fylgi. Ég vil taka undir það sem fram kemur í greinargerð með frv. að æskilegt sé að hægt verði að gera breytingar á kosningakerfinu án þess að breyta þurfi stjórnarskránni í hvert einasta sinn sem eitthvað þarf að hreyfa þarna við. Með samþykkt þessa frv. mundi draga verulega úr misvægi atkvæða eftir búsetu þó enn megi betur gera en samkvæmt skýrslu nefndarinnar á töflu 12 er auðvitað enn misvægi og mesta misvægið 1:1,80 í Norðvesturkjördæminu og síðan í Suðvesturkjördæmi, sem er Reykjanes án Suðurnesja. Við þekkjum að með þetta er óánægja í öllum kjördæmum en þarna er að nást ákveðin sátt sem mér finnst dálítið mikilvægt að standa vörð um eftir alla þá miklu vinnu sem fram hefur farið. Með stækkun kjördæmanna eigum við möguleika á því að auka hlut kvenna sem ekki má gleyma að er mikilvægur í allri stjórnmálabaráttu. Í greinargerðinni á bls. 35 í skýrslunni segir: ,,Mikilvægt er að þær breytingar á kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulagi, sem stefnt er að, torveldi ekki þá þróun í átt til aukinnar stjórnmálaþátttöku kvenna sem orðið hefur á undanförnum árum og áratugum, heldur þvert á móti stuðli frekar að því að konur taki sæti á Alþingi.`` Þetta er mjög mikilvægt og jafnframt það sem segir hér á öðrum stað: ,,Í viðræðum, sem nefndin hefur átt við fræðimenn, hefur komið fram að rannsóknir sýna talsverða jákvæða fylgni milli ákveðinna þátta kosningaskipulags og fjölda kvenna á þingi. Er þar aðallega um að ræða hlutfallskosningar og stór kjördæmi. Kemur það raunar heim og saman við reynsluna hér á landi því að engin kona hlaut kosningu í einmenningskjördæmi, og eftir síðustu kosningar var hlutfall kvenna í einstökum kjördæmum því hærra sem kjördæmið hefur fleiri þingmenn; í minnstu kjördæmunum tveimur náði engin kona kjöri.`` Þetta hefur því mjög mikið að gera með kosningaþátttöku kvenna og að konur nái sæti á þingi. Þrátt fyrir ákveðna óánægju varðandi Reykjavík --- flestallir þekkja að gætt hefur ákveðinnar óánægju með að skipta höfuðborginni í tvö kjördæmi --- er mjög mikilvægt að ekki skapist togstreita og upp komi hagsmunaátök innan borgarinnar. Það er mjög mikilvægt að koma í veg fyrir það. Það sem greinilega liggur að baki þessari skiptingu er ekki spurning um landfræðilega skiptingu heldur fyrst og fremst fjöldinn í hverju kjördæmi fyrir sig. Jafnframt hefur verið bent á tvær leiðir í skiptingu borgarinnar. Það er talað um austur/vestur, við eigum möguleika á því en ég held að mikilvægara sé að skiptingin verði suður/norður. Ef við skiptum borginni í austur/vestur eins og nú er talað um, þá fáum við mjög skýra stéttaskiptingu í borginni. Það sem hefur gerst í Reykjavík er að öll nýbyggðasvæðin, allt barnafólkið, allt félagslegt húsnæði og allt það nýjasta --- borgin hefur vaxið í þá átt --- er allt í austurborginni. Í vesturborginni eru þeir sem hér hafa kannski búið lengst, fólk á miðjum aldri, húsnæði er örlítið dýrara þar og þar er eldra fólk í miklum mæli. Þannig fengjum við mjög ójafna mynd og allt of skarpar línur þar á milli. Ég legg til að þetta verði skoðað vel og fundin skynsamleg niðurstaða út frá þessum ásum í borginni. Virðulegur forseti. Þrátt fyrir ýmsa annmarka á frv. þá virði ég svo sannarlega alla þá vinnu sem í það hefur verið lögð og ég hef ákveðið í samræmi við samvisku mína að greiða þessu frv. atkvæði mitt.

Virðulegi forseti. Ég vil gera örstuttar athugasemdir við frv. sem hér liggur frammi, frv. til stjórnarskipunarlaga. Ég tek undir það sem Sverrir Hermannsson sagði áðan en ég geri mér fulla grein fyrir því að málið er nánast afgreitt eða hefur fengið þá meðferð. Ég vil beina máli mínu til hv. þm. Ég held að nálgun þessa máls hafi verið á alröngum forsendum. Ég finn á öllum mínum beinum að nálgunin er út frá vægi flokkanna og hún er út frá þeirri pressu sem er á höfuðborgarsvæðinu varðandi jöfnun á vægi atkvæða. Jöfnun atkvæðavægis er ekkert aðalmál í hugum okkar sem búum úti á landi. Til þess að jafna vægi atkvæða þarf fyrst, hv. þm. allir, að taka á stjórnsýslumálum sem stuðla að ójöfnuði í landinu. Það væri grunnurinn að því að byggja upp lýðræðislegt þjóðfélag. Við vitum öll að Ísland er miðstýrt samfélag. Við vitum öll að hér er samþjöppun valds og það á sér sögulegar forsendur. Sennilega er aðalástæðan sú að við tókum kanselíið, Íslandsráðuneytið, heim til Reykjavíkur á sínum tíma. Hér er öllum völdum og stjórnsýslu þjappað saman. Hvers vegna í ósköpunum, ef fólki er svona mikilvægt að gæta réttlætis og lýðræðis og jöfnunar á vægi atkvæða, er ekki samhliða farið í þá vinnu að skoða hið miðstýrða kerfi? Hér er þingið. Hér er allt framkvæmdarvaldið í öllu sínu veldi. Hér eru stofnanir ríkisins, skólarnir, sjúkrahúsin o.s.frv. að langmestu leyti og þetta eru gríðarleg forréttindi. Þess vegna er það alrangt í mínum huga, og ég vil að það komi fram hér, að jöfnun á vægi atkvæða sé eitthvert aðalmál fyrir fólk t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel svo ekki vera vegna þess að í krafti stjórnskipunar Íslands, miðstýringarinnar og stofnananna hér hefur þetta svæði þvílíkt ægivald yfir önnur á landinu. Menn ættu að hafa það í huga þegar talað er um réttindi fólks. Ég geri mér grein fyrir því að þetta frv. verður samþykkt og mun leggja á það höfuðáherslu í framhaldinu að litið verði á þau mál sem lúta að dreifingu valds og möguleikum landsbyggðarinnar á að taka yfir og stjórna fleiri verkefnum. Ég tel það höfuðverkefni og mun á haustþingi leggja áherslu á að staðið verði við áform um að vinna þessa grunnvinnu í stjórnskipun og stjórnsýslu sem ég tel að þingmenn hefðu átt að einhenda sér í að vinna áður en menn fóru að gæla við að jafna vægi atkvæða. Jöfnun á vægi atkvæða hefði fremur átt að vera eftirleikur og ég vil bara árétta það. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að taka lengri tíma. Ég vildi bara árétta þessi mál. Ég tel að málið hafi borið að á röngum forsendum og ég tel óheppilegt að í allri þessari vinnu hafa þingmenn verið allt of uppteknir við málið út frá eigin flokki og út frá hugsuninni um völd án þess að gera uppskurð eða hugsa stjórnsýsluna og stjórnskipan Íslands upp á nýtt með lýðræði að leiðarljósi. Okkur er mörgum mjög tamt og einmitt sumum sem ég hef hlustað á í morgun í umræðunni, að hugsa um völdin miðað við það kerfi sem við búum við í dag en fara síður í vinnu og bollaleggingar um nýjar, bættar og betri leikreglur. Ég árétta eina ferðina enn, áður en ég stíg úr ræðustóli, að jöfnun á vægi atkvæða er ekki sá lýðræðislegi sigur sem margir vilja vera láta. Það ætti að fara ofan í stjórnkerfið allt og þar hefði átt að byrja.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu afar mikilsvert mál, það er rétturinn til að kjósa sem er grundvöllur lýðræðisins. Reglurnar um kosningafyrirkomulagið eru prófsteinn á lýðræðið í hverju landi. Frásagnir fjölmiðla af kosningum víða úr heiminum berast okkur sífellt. Í þeim fréttum eru reglur og framkvæmd kosninga ævinlega vegnar á einfalda mælikvarða. Máttu allir bjóða fram? Mega allir kjósa? Eru hótanir eða ógnanir af einhverju tagi til staðar? Kosningakerfin sjálf eru sjaldnast útskýrð í slíkum fréttum né misjafnt vægi atkvæða milli einstakra kjördæma. Við vitum því ekki svo glöggt af slíkum fréttum hvort grundvallarreglan, einn maður = eitt atkvæði, þýði í raun: allir menn = jafnstórt atkvæði. Í fljótu bragði virðist grunnhugsun lýðræðisins, sem felst í reglunni að allir eigi að hafa rétt til að kjósa, bera í sér þessa afstöðu að atkvæðin skulu vera jafnstór. Þegar kemur hins vegar að framkvæmd kosninga og því sem hér er að gerast, þ.e. að skapa umgerð um kosningafyrirkomulagið, verða ýmsir erfiðleikar á veginum, erfiðleikar við að finna leiðir sem færa okkur niðurstöðuna: allir menn = jafnstórt atkvæði. Þetta getum við t.d. aldrei hvað varðar sveitarstjórnir í landinu. Varla verður nokkurn tíma jafnstórt atkvæði Vestmanneyings og Reykvíkings þegar á að fara að kjósa til sveitarstjórna. En það segir ekki að menn eigi ekki að leita leiða til þess að hafa þau réttindi sem jöfnust og eðlilegust. Og meiri hlutinn á að ráða í lýðræðisþjóðfélagi. Við sem búum úti á landi höfum lengi fundið fyrir kröfunni um að atkvæðisrétturinn verði jafnaður. Það hefur verið mín skoðun lengi að við ættum að taka þátt í að jafna atkvæðisréttinn. Við sem úti á landi erum og höfum búið þar sem atkvæðavægið hefur verið meira stundum, en ekki alltaf, ættum að taka þátt í því að finna leið út úr þessum vanda. Mér finnst ekki hafa tekist vel til með þá leið sem hér hefur verið valin, sem skilar okkur hluta af því réttlæti sem sóst er eftir. Þarna komast menn varla hálfa leið að því að jafna atkvæðisréttinn. Ég tel að það sé ekki nóg. Mér finnst að menn hefðu átt að fara í gegnum þá umræðu að jafna atkvæðisréttinn alveg. Það hefur komið í ljós í þeim umræðum sem hér hafa farið fram, og ég hef verið að reyna að hlusta eftir, að það hefur ekki verið gert. Menn gerðu í upphafi stuttlega upp á milli sín, í þingflokkum hér í Alþingi, að sú leið að breyta landinu í eitt kjördæmi og jafna atkvæðisréttinn alveg kæmi ekki til greina, hún kæmi ekki til álita. Það hefur hins vegar komið fram hjá flestum af þeim sem hafa tekið til máls í dag, og ég veit reyndar um miklu fleiri, að þeir hefðu kosið miklu fremur að gera landið að einu kjördæmi heldur en að fylgja því frv. sem hér er til umræðu. Og þá ætti næsta hugsun kannski að vera sú hvort ekki væri rétt að menn tækju í alvöru umræðuna um að gera landið að einu kjördæmi og afgreiði það mál sem breytingartillögu við þetta frv. En það er ekki svo einfalt að það sé hægt heldur vegna þess að menn finna sig hér í handjárnum. Menn hafa lofað stuðningi við málið eins og það liggur fyrir. Og það er alveg ljóst að þó að fyrir lægi breytingartillaga, þótt hún væri vel unnin, um að gera landið að einu kjördæmi, þá gæti hún ekki fengið fylgi. Hún mundi spilla framgangi málsins síðar meir með því að verða felld hér með kannski stórum meiri hluta atkvæða. Sú hugsun flögrar að manni aftur og aftur að við séum ekki rétti hópurinn til að afgreiða þetta mál. Ég hef styrkst í þeirri trú eftir að hafa hlustað á þingmenn hér í dag. Því að þau mál sem hafa verið látin hafa áhrif á niðurstöðuna, þá niðurstöðu sem menn fengu á síðasta þingi, eiga ekkert skylt við atkvæðisréttinn. Það eru vegir hér og þar og það má með góðum vilja segja að góðar samgöngur þurfi innan hvers kjördæmis. Það er ýmislegt fleira sem hefur komið til og þingmenn hafa greinilega litið á það sem hluta af því að taka þátt í að afgreiða þetta mál á jákvæðan hátt, sitja hjá eða greiða því atkvæði. Þetta finnst mér vera vont og mér finnst það vond lausn á þessum málum að hafa þurft að fá hana með þessum hætti. Það eru líka undarlegar niðurstöður að sumu leyti sem fyrir okkur eru lagðar. Til dæmis er hugmyndin um að breyta höfuðborginni í tvö kjördæmi afar sérkennileg. Ég heyri ekki nokkurn mann mæla með henni hér. Mér finnst afar undarlegt að menn skuli hafa ratað í þær ógöngur að verða sammála um að gera það sem enginn vildi gera. Hvað er þá til ráða? Er kannski hægt að taka það atriði til endurskoðunar úr því að málið verður ekki allt klárað? Ég velti því líka fyrir mér eftir að þingmenn hafa tekið þátt í að semja um alla þessa hluti eins og hér hefur verið gert og maður finnur óminn af í þessum umræðum, hvernig geta menn þá slitið málið í sundur núna og ætlað að taka helminginn af því síðar til afgreiðslu? Á maður sem sagt að taka afstöðu núna með eða móti þessu máli án þess að vita hvar þessi kjördæmamörk eiga að liggja og hvort Siglufjörður eða eitthvert annað byggðarlag er með eða ekki í einhverju tilteknu kjördæmi? Mér finnst afar slæmt að menn skuli ekki hafa gengið í þetta mál að öllu leyti og klárað það. Ég geri mér hins vegar grein fyrir að hér getum við ekki gert annað en að afgreiða þetta mál með jái, neii eða hjásetu. Ef við fellum það mun ekkert gerast hvað varðar jöfnun atkvæða. Ég er á þeirri skoðun að sú leið sem hefur verið valin sé miklu verri en ýmsar aðrar þær leiðir sem voru fyrir hendi. Það versta er þó það sem ég sagði áðan, að ekki skyldi vera farið yfir þá möguleika sem gætu verið til þess að jafna atkvæðisréttinn alveg í alvöruumræðu og umfjöllun í hv. Alþingi. Að gera landið að einu kjördæmi hefur ekki fengið þá umræðu. Það gagnrýni ég mest. Hæstv. forsrh. sagði í umræðunni að t.d. stjórnarflokkarnir væru á móti því. Það getur svo sem vel verið. Hins vegar man ég eftir því að framsóknarmenn báru fram tillögu um að gera könnun á því að gera landið að einu kjördæmi. Ég hef hlustað á formann Framsfl. hafa það við orð, og fleiri reyndar úr Framsfl., í umræðu sem kom í fjölmiðlum um þetta mál í vetur að jafnvel væri betra að gera landið að einu kjördæmi heldur en það sem þá var boðið upp á. Ég held því að fylgið við þá hugmynd sé kannski víðar en hæstv. forsrh. vildi vera láta. Það að gera landið að einu kjördæmi kallar að mínu viti alls ekki á að þriðja stjórnsýslustiginu verði komið á. Það er umræða sem þarf að fara miklu betur ofan í ef menn ætla sér að gera þá breytingu. Ég tel að sveitarfélögin í landinu geti svo sem tekið við ýmsum verkefnum frá ríkinu til viðbótar án þess að menn fitji upp á þeim hlutum og að hægt væri að breyta landinu í eitt kjördæmi til þess að kjósa þingmenn. Hins vegar tek ég undir að það að gera landið að einu kjördæmi á auðvitað líka að leiða til þess að þingið verði sjálfstæðara og verði meiri löggjafarsamkoma en það hefur verið og þjóni framkvæmdarvaldinu minna. Ég ætla að ræða eitt mál enn, hæstv. forseti, og það er hin sérkennilega niðurstaða að menn ætli ekki að klára málið alveg núna heldur taka hluta af því síðar. Mig langar að beina spurningu til hæstv. forsrh.: Er þetta boðlegt fyrir hönd þingsins? Er hægt að fara heim af þingi, gera þinghlé, með þær aðstæður að kosningakerfið í landinu er lamað? Getur Alþingi Íslendinga boðið upp á það að ekki geti farið fram kosningar hvenær sem er? Nú er ég ekki að halda því fram að vont ástand sé á ríkisstjórninni, að hún geti fallið eða eitthvað því um líkt. En það er ekki röksemd fyrir því að menn geti haft landið löglaust, að engin hætta sé á því að einhver glæpur verði framinn. Það eru ekki rök.  Það er eitt enn til viðbótar sem mig langar að nefna og það er þessi 5% þröskuldur sem er í lagafrv. um það hvenær menn fá úthlutað uppbótarþingsætum. Ég hef svo sem ekki neina algjörlega fastmótaða skoðun á því hvar þessi mörk eiga að liggja. Ég held að þau verði samt að liggja einhvers staðar. Að þau verði látin liggja þar sem fyrsti maður kemst að á eftir þeim sem nær kjördæmakjöri finnst mér kannski vera ansi lágur þröskuldur. Og 5% markið sem hér hefur verið nefnt liggur býsna nærri þeim sem við getum kallað náttúrulegu mörkum, sem voru í því kerfi sem hefur verið í gildi fram að þessu. Það höfum við séð í talningu oftar en einu sinni. Það var ekki gott hvernig því var fyrir komið og ég held því ekki fram að þetta sé besta niðurstaðan, en einhver prósenta þarf að vera þarna. En nú er ekkert um það að ræða að við getum breytt því. Niðurstaða þingsins liggur fyrir, við verðum að segja já eða nei. Og það hefur svo sem ekkert upp á sig að vera að ræða kannski svo mikið um breytingar frá þessu. Mín fyrsta hugsun um hvað mundi gerast í þessu máli var sú: Getum við tekið alvöruumræðu um að gera landið að einu kjördæmi undir þeirri umfjöllun sem fram fer um þetta fyrirkomulag? Mér sýnist það ekki vera og þess vegna ætla ég ekki að lengja umræður um of. Ég held því hins vegar fram að við eigum að snúa okkur að því að fara vel yfir þær hugmyndir að gera landið að einu kjördæmi og leggja í það vinnu. Ég spái ekki vel fyrir því fyrirkomulagi sem nú á að taka upp. Það er ekki bara að þingmenn muni eiga mjög erfitt með að sinna þessum stóru kjördæmum, heldur mun fólkið í þeim eiga býsna erfitt með að átta sig á í hvers konar umhverfi það er komið. Ég býst ekki við að sú tilfinning að vera í Austfjarðakjördæmi eða Norðvesturkjördæmi flæði yfir menn eins og einhver sælutilfinning og að þeir verði nú allt í einu orðnir hluti af miklu stærri heild en þeir áður voru, heldur verði það nú einhvern veginn öðruvísi. Og það er ekki heldur víst að þeir þingmenn sem verða enn þá fleiri suður í Reykjavík og Reykjanesi verði endilega ánægðari með að kjördæmaþingmenn úr stóru kjördæmunum verði komnir með ígildi varaþingmanns eða einhvers konar umboðsmanns fyrir sig í kjördæminu þegar starfsmannaskrifstofurnar verða risnar upp. Nú er ég ekkert að mótmæla því að það verði nauðsynlegt ef menn á annað borð eru komnir yfir í þetta fyrirkomulag, en það verður allt öðruvísi umhverfi sem þingmenn í dreifbýlinu búa við en það sem aðrir þingmenn búa við eftir því sem mér hefur heyrst í þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Mig langar til þess að bregðast við ræðu hv. þm. m.a. vegna þess að ég sat í þeirri nefnd sem undirbjó þetta mál og náði niðurstöðu sem var málamiðlun eins og hér hefur margoft komið fram og tel ég að við getum öll unað bærilega við þá málamiðlun sem þarna náðist. Hv. þm. hélt því fram að ekki hefði verið farið yfir möguleika þess að gera landið að einu kjördæmi. Það er ekki rétt. Í nefndinni var að sjálfsögðu farið yfir þann möguleika eins og aðra en eins og komið hefur fram hjá hæstv. forsrh. þá er það m.a. ekki vilji stjórnarflokkanna að gera landið að einu kjördæmi. Þar með var sú hugmynd úr leik. Síðan er það næsta mál. Hvernig eigum við að fara að því að jafna vægi atkvæða miðað við núverandi kjördæmaskipan? Það lá ljóst fyrir að þingmenn hvers kjördæmis yrðu mjög fáir miðað við það að ganga þetta langt í því að jafna vægið og færu alveg niður í þrjá og jafnvel tvo þingmenn í kjördæmi. Þá voru það minni flokkarnir, sem á því kjörtímabili voru Alþfl., Alþb. og Kvennalisti sem ekki vildu það. Þeir vildu ekki svona fámenn kjördæmi, kannski skiljanlega vegna þess að þá sáu þeir fram á að þeir mundu ekki eiga þar þingmenn og atkvæði mundu safnast upp og leiða til jöfnunarþingmanna á Reykjavíkursvæðinu. Þannig varð þessi hugmynd til í stórum dráttum og hv. þm. sem hér talaði átti raunar, miðað við það að vera nú kominn í þingflokk Samfylkingar, þrjá fulltrúa í þeirri nefnd sem komst að þessari niðurstöðu.

Hæstv. forseti. Mér var kunnugt um það og ég nefndi það reyndar í minni ræðu að fram hefðu farið umræður í lokuðum hópum um að gera landið að einu kjördæmi og því hefði verið hafnað. Hv. þm. sem talaði áðan upplýsti að það hefði reyndar gerst. Ég skil það þá þannig að það hafi verið afgreitt milli stjórnarflokkanna að sú leið kæmi ekki til greina. Það segir mér að þetta mál hefur verið í þröngum farvegi en ekki víðum og opnum farvegi sem mál eins og þetta þyrfti að vera í þannig þingmenn gætu unnið að því helst algerlega lausir undan flokksböndunum. Það er miður. Þess vegna held ég mig við það sem ég hef áður sagt að möguleikinn á að gera landið að einu kjördæmi hefur engan veginn fengið þá umgjörð og umræðu sem hann hefði þurft að fá, bæði í sölum Alþingis og úti í þjóðfélaginu. Ég segi hins vegar að það að ætla að nota það fyrirkomulag sem verið hefur fram að þessu, þau kjördæmi sem voru með fækkun þingmanna, í þeim tilgangi að ætla jafna vægi atkvæða, var náttúrlega algerlega út í hött. Það var vonlaust. Maður jafnar ekki vægi atkvæða með því að taka atkvæðisréttinn algerlega af sumum eins og gerist með því að vera með svona fáa þingmenn í kjördæmum, við skulum segjum þrjá. Það þýðir að atkvæði falla dauð í stórum stíl hjá þeim sem ekki ná fulltrúum í kjördæmi. Sú leið var því ófær og eðlilegt að menn höfnuðu henni.

Hæstv. forseti. Hv. þm. talaði um að þessi tillaga hefði verið rædd í lokuðum hópum, ef ég heyrði rétt. Það er nú þannig á hv. Alþingi og almennt í lýðræðislegum störfum að viðkomandi hópar eiga sér fulltrúa og þingflokkarnir áttu fulltrúa í þeirri nefnd sem mótaði þessar tillögur og gerðu sínum þingflokkum reglulega grein fyrir starfinu í nefndinni og höfðu umboð sinna þingflokka til þess að vinna áfram að málum þar til niðurstaða náðist. Ég vil því ekki taka undir það að málið hafi verið unnið í þröngum farvegi. Og ég átta mig ekki á hvað hv. þm. á við þegar hann telur að viðkomandi einstaklingar sem unnu þessar tillögur hefðu þurft að vera lausir undan flokksböndum. Ég veit ekki hvernig á að ná samstöðu um mál á hv. Alþingi ef örfáir þingmenn eiga að loka sig inni og reyna að ná einhverri niðurstöðu án þess að vera í nánu samstarfi og samvinnu við flokksbræður sína og félaga í viðkomandi þingflokki. Ég vil segja að síðustu að ég tel að sú leið sem hér er fundin sé aðgerð til þess að koma í veg fyrir það að landið verði eitt kjördæmi á næstu áratugum.

Hæstv. forseti. Hv. þm. sagði að lokum setningu sem ég hef líka heyrt áður. Það er nefnilega þannig að ýmsir í þingsölum litu á það sem aðalverkefnið að koma í veg fyrir að landið yrði að einu kjördæmi og ég er hræddur um að sá hópur hafi kannski ekki endilega verið meiri hluti þingmanna, þ.e. þeir sem litu þannig á þetta. Eins og ég sagði áðan þá hefur það komið fram hjá hverjum hv. þm. á fætur öðrum í ræðustóli í dag að menn hefðu heldur viljað fara þá leið að gera landið að einu kjördæmi. Ég tek það ekki aftur, ég held því fram statt og stöðugt að sú umræða hefði þurft að fara fram með miklu myndugri hætti en gerðist og hefur gerst. Við þurfum að taka hana upp vegna þess að þetta er vond niðurstaða. Það er ekki hægt og mun ekki verða gert í þessum umræðum en það þarf að fara yfir þetta mál allt saman upp á nýtt vegna þess að til er önnur leið sem mjög stór hópur þingmanna og landsmanna hefði heldur viljað fara en ekki fékkst rædd á eðlilegan hátt í aðdraganda þessara breytinga.

Virðulegur forseti. Hér er til umræðu frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins og í raun og veru er verið að taka á litlum hluta af miklu stærra máli. Það sem við erum að gera hér núna er að bregðast við ákveðinni byggðaþróun sem við þekkjum öll, fólksflutningaþróun sem er eitt erfiðasta og vandasamasta verkefni íslenskra stjórnmála á næstu árum og áratugum. Það er nefnilega þannig að valdinu er skipt í þrennt eins og við þekkjum. Það er löggjafarvald, það er framkvæmdarvald og það er dómsvald. Við þurfum að huga mjög vel að því í framhaldinu hvernig framkvæmdarvaldinu er fyrir komið. Ég er þeirrar skoðunar að þessi óhagstæða byggðaþróun haldi áfram nema við skoðum rækilega hvernig framkvæmdarvaldið er í raun og hverjar þær aðstæður eru sem fólki eru búnar úti á landi. Það er ekki bara svo að fólk sé að flytja úr dreifbýli í þéttbýli heldur er fólk að flytja af landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið. Ég get að mörgu leyti tekið undir það sem hv. 6. þm. Norðurl. e. sem nú situr í forsetastóli sagði áðan. Ég held að þessi þróun haldi áfram ef við bregðumst ekki við henni. Ég fagna því að það verði gert. Ég fagna þeim áformum sem fram koma hjá formönnum stjórnarflokkanna um að bregðast við byggðavandanum og ég vona svo sannarlega að það verk gangi vel. Í þessu frv. er kveðið á um að kjördæmi skuli vera fæst sex en flest sjö og að mörk þeirra skuli ákveðin í lögum, sem eru þá kosningalög. Það er afar vandasamt að útfæra þetta þannig að allir séu sáttir. Ég vil minna einungis eitt í þessu sambandi og það er að kjördæmin verða að vera þannig úr garði gerð að þau geti þjónað sínu hlutverki sem félagslegar einingar. Málið snýst ekki bara um yfirreið þingmanna um einstök kjördæmi heldur miklu frekar í mínum huga um það hvort hinn almenni borgari og hvort hinn almenni flokksmaður í stjórnmálaflokkunum hafi tækifæri og aðstöðu til þess að sinna félagslegu og pólitísku hlutverki sínu. Þetta er það veganesti sem ég vil leggja inn í umræðuna og beini því þá til þeirra sem vinna að frv. um kosningalög og ég vona að þeim takist að vinna þannig að þessum málum að fullkomin sátt ríki, ekki bara á hinu háa Alþingi heldur meðal þjóðarinnar um þessi mál.

Herra forseti. Ég ætla ekki að draga þessa umræðu á langinn, heldur aðeins nefna örfá atriði að gefnu tilefni. Fyrst get ég ekki látið hjá líða að fara nokkrum orðum um ákaflega undarlega en satt að segja dæmigerða ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar um þessi mál og önnur. Það virðist vera orðin lenska, var það raunar á síðasta kjörtímabili og endurtekur sig núna, að sá ágæti hv. þm. telur það hlutverk sitt að vera hér á móti og ég bíð þess dags að hann byrji einhverja ræðu sína þannig: ,,Ég er sammála síðasta ræðumanni.`` Hvenær sá degur rennur upp veit ég ekki. Hann gerði sér að leik að snúa út úr ræðu minni um þessi mál þar sem ég sagði að það mætti orða þá sátt sem hér ríkir um málið á ýmsa vegu, að kannski væri enginn algerlega ánægður og bætti síðan við að það mætti jafnvel orða þetta þannig að allir væru jafnóánægðir. Það má nálgast málið þannig með öðrum orðum að flaskan er annaðhvort hálffull eða hálftóm. Þetta gerði hann að sínum rauða þræði í þessari umræðu og ég frábið mér slíkan útúrsnúning, herra forseti, því að það sem ég var að segja og gerði held ég glögga grein fyrir, var að í þessari lotu hafa menn náð mjög markvissum og ákveðnum skrefum í þá átt sem að var stefnt og það var að draga úr misvægi atkvæða í fyrsta lagi. Í öðru lagi að gera kosningakerfið þannig úr garði að fólk í landinu skildi það. Og í þriðja lagi að jafnræði ríkti á milli flokka. Ég vil staldra aðeins við þann punkt því að hér hafa ýmsir talað þannig um jafnræði milli flokka að þar væri um einhvers konar klíkubönd að ræða milli stjórnmálaflokkanna í landinu. Það er verið að snúa veruleikanum á hvolf með slíkri nálgun málsins. Eru ekki allir sammála um það að stjórnmálaflokkarnir eða stjórnmálasamtök hvaða nafni sem þau nefnast eigi að fá þann þingmannafjölda sem atkvæðafjöldi þeirra segir til um? Þá erum við ekki að hugsa um þessi stjórnmálasamtök. Við erum að hugsa um það fólk sem kýs stjórnmálasamtökin, að það fái sína fulltrúa á Alþingi í samræmi við þann fjölda kjósenda sem að baki stendur. Með öðrum orðum er hér um lýðræðislegan grundvallarþátt að ræða í okkar stjórnkerfi og það er feikilega mikilvægur þáttur. Ég vil rifja það upp í þessu sambandi því nú heyri ég kumra í hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni, nýkjörnum formanni þingflokks Framsóknar, að hlutirnir voru nú þannig á hinu háa Alþingi að sá ágæti flokkur Framsfl. --- að vísu var hv. þm. ekki í honum þá --- hafði yfirrepresentasjón upp á tvo til þrjá þingmenn á síðari árum og enn meira á árum áður. Þegar menn leiðréttu það þá hafði það út af fyrir sig ekkert með það að gera að það hafði verið langvarandi pirringur milli stjórnmálaflokkanna heldur vildu menn hafa það þannig að ákveðnir flokkar, m.a. minn flokkur, Alþfl., forðum daga og nær í tíma, var undirrepresenteraður árum og áratugum saman. Kjósendur hans fengu ekki þann fjölda fulltrúa inn á hið háa Alþingi sem fjöldi þeirra gaf tilefni til. Lýðræðið var með öðrum orðum fótum troðið þannig að hér er um grundvallarþátt að ræða sem ég bið hv. þingmenn að fara höndum um og orðum undir þeim formerkjum og ekki reyna að snúa út úr. Hér hef ég, með öðrum orðum, nefnt þrjú grundvallaratriði í málinu. Þá kem ég að umdeildasta og viðkvæmasta þætti málsins sem lýtur að skiptingu kjördæma og fjölda þeirra. Það hefur komið fram í þessari umræðu sem satt er að menn eru ekki að geirnegla hvar sú skipting verði eða nákvæmlega hvernig. Þó hafa menn sett niður ákveðinn fastan og niðurnjörvaðan ramma. Stærsta og mesta gagnrýnisefnið er að dreifbýliskjördæmin verða svo stór að þingmönnum gefst ekki kostur á að fara um þau til að halda sambandi við kjósendur. Í öðru lagi, eins og hv. þm. Árni Gunnarsson kom inn á, verður sú stjórnsýslueining sem kjördæmin hafa verið ekki til staðar eins og fyrr. Herra forseti. Nákvæmlega þessi atriði voru árið 1959, þegar það kosningakerfi sem við búum við í dag var tekið upp, hvað mest gagnrýnd. Þá þótti ýmsum þingmönnum, ef menn lesa þingræður frá þeim tíma, að kjördæmin í núverandi kerfi, sem var tekið upp 1959, yrðu allt of stór. Í þá daga var talið vonlaust yrði fyrir þingmenn að komast yfir það að halda sambandi við kjósendur sína, við atvinnulífið á viðkomandi stöðum o.s.frv. Þessar röksemdir eru því kunnuglegar. Á þeim 40 árum sem liðin hefur orðið bylting í samgöngumálum, hrein og klár bylting, sem gerir það frekar mögulegt, fjarlægðanna vegna, að stækka þessi kjördæmi. Þarna eiga sér auðvitað stað akademískar vangaveltur. Ég minni á að ég kem úr kjördæmi þar sem kjósendur teljast í kringum 70 þús. eða þar um bil. Ég á ákaflega litla möguleika á því, þó ekki sé nú kjördæmið sérstaklega stórt í ferkílómetrum talið, að heimsækja alla vinnustaði. Ég hef enga möguleika á því að heilsa upp á alla kjósendur mína eða þekkja hag þeirra allra. Má þá ekki á sama hátt spyrja hvort möguleikar þingmanna þéttbýlisins séu fyrir borð bornir í þessu samhengi, í samanburði við þingmenn dreifðari byggða? Þetta mál má því nálgast frá ýmsum sjónarhornum. Meginkjarni málsins er hins vegar þessi og honum hefur ekki verið mótmælt enda er ekki hægt að mótmæla honum. Ég held að allir þingmenn hafi með einum eða öðrum hætti komið að samþykktum stjórnmálaflokka sinna um að draga eigi úr misvægi atkvæða. Það er rækileg grein gerð fyrir því hjá hverjum einasta stjórnmálaflokki, gömlum og nýjum. Gamli Sjálfstæðisflokkurinn hefur gert það á landsfundunum sínum. Ég þekki ekki nákvæmlega hvernig nýi sjálfstæðisflokkurinn, Frjálslyndi flokkurinn, hefur nálgast þetta mál. Ég heyrði ekki betur en að formaður þess nýja flokks, hins nýja sjálfstæðisflokks, hafi sagt það fullum fetum að það væri markmið sem skoða þyrfti og bæri að gaumgæfa, að draga úr misvægi því sem var 1:4 í síðustu kosningum. Þetta er kjarni málsins og því hlýtur maður að gagnálykta og og spyrja þegar gagnrýnisraddir heyrast --- sem ég er ekkert að víkjast undan að svara --- um þá tillögu sem hér liggur fyrir: Hvaða aðra leið vilja menn fara? Hvaða önnur leið er fær sem hægt er að ná sátt um? Eru vangaveltur manna og gagnrýni byggðar á þeirri grundvallarhugsun að drepa málinu á dreif og gera ekki neitt? Ég árétta, herra forseti, það sem ég sagði í minni fyrstu ræðu að alversta niðurstaðan væri að gera ekki neitt. Sú hefur verið niðurstaða hinnar miklu vinnu síðustu tvo eða jafnvel þrjá áratugi að þessum málum. Ég held að það séu jafnvel þrír áratugir síðan menn hófust handa við endurskoðun á núgildandi kjördæmaskipan og kosningalögum. Að lokum, herra forseti, vil ég árétta og taka undir með þeim sem hafa velt því upp að það er ekki nógu góður blær á því að slíta svona í sundur kosningalög og þær breytingar á stjórnarskrá sem við eiga, sem við afgreiðum hérna á næstu dögum væntanlega. Það getur vel verið að það hefði tekið lengri tíma en á þessu vorþingi ættu menn að hafa til þess nægan tíma. Ég hefði talið betra að ljúka þessu máli núna. Ég hef dálitlar áhyggjur af því. Ég hef fullan skilning á því að nýkjörnir þingmenn mæti inn í þessa umræðu, auðvitað ekki með neinar byrðar á baki eins og við hinir sem tókum á þessu máli á síðasta kjörtímabili, og ræði málið hér akademískt og velti upp ýmsum flötum þess. Ég vil árétta að ég tel að þó að menn loki ekki kosningalagamálinu hér fyrir fullt og fast þá sé sá rammi sem afgreiddur verður á næstu dögum með stjórnarskrárbreytingu þannig að öll meginatriði þess samkomulags sem að baki voru í kosningalögunum sjálfum verði í fullu gildi. Ég hef miklar áhyggjur af því að við missum málið algjörlega úr höndum okkar sé þessi skilningur ekki alveg skýr. Ég skildi hæstv. forsrh. þannig að hans skilningur er skýr. Ég hef að vísu ekki heyrt hinn stjórnarflokkinn hafa þennan skilning kláran en þetta eru að mínu mati grundvallaratriði málsins.

Herra forseti. Það er margt við ræðuhöld hv. þm. sem ástæða væri til að gera að umfjöllunarefni og gera athugasemdir við, ýmsar fullyrðingar sem þar hafa komið fram. Ég vildi þó aðeins andmæla einni fullyrðingu þingmannsins sem mér finnst vera það alvarleg að nauðsynlegt sé að leiðrétta hana. Hún var á þá lund að núgildandi fyrirkomulag við kosningar tryggði ekki jafnvægi á milli flokka. Það er alrangt. Fyrirkomulagið sem tekið var upp 1987, í kjölfar stjórnarskrárbreytingarinnar 1983, var einmitt til að tryggja jöfnuð á milli flokka og gerði það. Svo hefur verið í öllum kosningum þar sem það hefur verið notað. Kjarninn í atkvæðisréttinum er að sjónarmiðin hafi sama vægi. Að þeir sem styðja eitt sjónarmið megi treysta því að atkvæði greitt því hafi sama vægi og atkvæði greitt öðru sjónarmiði. Hins vegar hefur hv. þm. kosið að líta fram hjá þessu grundvallaratriði og einblínt á búsetuna. Hv. þm. álítur að það skipti höfuðmáli hvernig búsetu þeirra þingmanna er háttað sem valdir eru fyrir tiltekinn stjórnmálaflokk eða tiltekið sjónarmið. Þannig er hann í raun að lýsa yfir andstöðu við það hvernig þingmenn Alþfl. hafi verið valdir eftir þessu kerfi frá 1987. Alþfl. hefði ekki fengið fleiri þingmenn þótt notað væri það kerfi sem hann leggur til að tekið verði upp núna. Hann hefði í öllum kosningum fengið jafnmarga þingmenn og hann hefur fengið. Hann hefði hins vegar fengið færri þingmenn á Vestfjörðum, svo dæmi sé tekið, en fleiri á höfuðborgarsvæðinu. Mér því finnst ómaklega vegið að formanni Alþfl. í þessari röksemdafærslu þingmannsins.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur tapað fleiru en flokknum sínum á leiðinni milli flokka. Ég sagði aldrei að það væri ekki jafnræði á milli flokka eins og ástandið er í dag. Ég var að vísa til fyrri tíðar í þessu sambandi, hefði hv. þm. lagt við hlustir. Það er auðvitað ljóst að núgildandi kerfi tryggir þennan jöfnuð milli flokka, sem ég vil kalla jöfnuð milli kjósenda flokka, til að halda því öllu til haga. Þetta andsvar hans er því algjörlega á misskilningi byggt. Hann hefur hins vegar möguleika á því í síðara andsvari sínu að varpa ljósi á afstöðu þingflokks Framsfl. til málsins í dag, hins nýja þingflokks Framsfl. Má vænta þess að sá stuðningur sem þingflokkurinn veitti þessu máli á síðasta þingi sé enn til staðar? Hv. þm. gæti kannski upplýst hvort þess megi vænta, eins og hæstv. forsrh. lýsti því, að enn sé sátt um stjórnskipunarþátt málsins og öll meginatriði í kosningalagaþáttum þess, sem menn ætla að hefjast handa við nú í sumar á haustdögum. Það er mjög mikilvægt. Ég vil bara til fróðleiks benda á, virðulegi forseti, þar sem sumir hafa velt því fyrir sér, að gott væri fyrir alla hv. þm. að ná sér í skýrslu nefndarinnar sem lagði drög að þeirri tillögu sem hér liggur fyrir. Skýrslan er mikil að vöxtum og er að finna ýmsan fróðleik þar, nýjan og eldri. Á bls. 16 í þeirri skýrslu velta menn því fyrir sér hvaða áhrif ný skipan mála, atkvæðavægið 1:1,7 sem er niðurstaðan hér, hefði á þingmannafjölda í núverandi kjördæmum. Það þýddi að Reykjavík fengi 23 þingmenn, Reykjanes 15, Vesturland 4, Vestfirðir 3, Norðurl. v. 3, Norðurl. e. 6, Austurland 4 og Suðurland 5. Takið eftir því að hvergi eru jöfnunarsæti nema hér í R-kjördæmunum tveimur. Með öðrum orðum: Kjósendur þeirra flokka sem ekki næðu inn þingmanni, við skulum segja á Vestfjörðum, væru að kjósa jöfnunarsæti í R-kjördæmunum. Þannig á að draga úr misvægi atkvæða í núgildandi kjördæmaskipan, svo menn átti sig á því við hvers konar vanda er að etja í málinu.

Herra forseti. Ég er feginn því að heyra að hv. þm. hefur dregið til baka þá fullyrðingu sem hann hafði uppi í ræðu sinni, að tilgangurinn með því að flytja þetta frv. væri að tryggja jöfnuð á milli flokka. Sá jöfnuður var fyrir og það hefur hann núna viðurkennt. Mér finnst hins vegar rétt að benda á að menn eru einfaldlega að færa til þingsæti, af landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið. Það er ekkert annað sem verið er að gera. Menn eru að gera breytingar á kosningalöggjöfinni, einvörðungu út frá búsetusjónarmiðum en ekki pólitískum viðhorfum þeirra sem eru í framboði fyrir einstakar stjórnmálahreyfingar. Menn eru að brjóta upp stjórnmálahreyfingarnar eftir búsetunni. Það tel ég fremur þrönga nálgun í þessu máli. Ég bendi jafnframt á að menn hafa sagt nauðsynlegt að tryggja jafnt vægi atkvæða. Jafnt vægi atkvæða er undantekning í kosningalöggjöf í veröldinni. Reglan er sú að það er mjög misjafnt eftir kjördæmum. Hv. þm. hefur efalaust fengið upplýsingar um það þegar hann sat í nefndinni sem samdi þetta frv. Í velflestum löndum heimsins er verulegt misvægi atkvæða, í þeim skilningi sem hann leggur í þau orð. Mest er það í Bretlandi, í því landi sem Verkamannaflokkurinn fer nú með stjórn í. Fyrir liggur að Verkamannaflokkurinn er andvígur því að gera breytingar á lögum til kosninga hjá þeim og leggja af einmenningskjördæmin sem þar eru. Það er af þeirri einföldu ástæðu að menn líta svo á að kosningum í Bretlandi sé ætlað að tryggja meirihlutastjórn. Þeir haga því löggjöfinni með það fyrir augum. Markmiðinu um rétt til að kjósa er náð með því að hafa almennar kosningar.

Herra forseti. Ég sakna þess raunar að í þessu andvari skyldi nýkjörinn formaður þingflokks framsóknarmanna ekki taka af öll tvímæli um afstöðu þingflokksins til málsins. Ég vona að þögn hans þýði að hún hafi ekki breyst. Fróðlegt er að fylgjast með því að hv. þm. horfir mjög til Bretlands og jafnaðarmanna þar í landi. Ég vil hins vegar vekja athygli hans á því að fyrir frumkvæði Verkamannaflokksins og Tonys Blair hefur nefnd verið að störfum um að gera breytingar á þessu aldagamla fyrirkomulagi einmenningskjördæma og gera blöndu einmenningskjördæma og hlutfallskosninga. Hafi hann ekki tekið eftir því þá hvet ég hann til þess að kynna sér það nánar þannig að Tony Blair er einmitt að feta sig í þessa áttina. En hingað heim. Við þurfum ekki að deila neitt meira um að jöfnuður á milli kjósenda flokkanna á að vera til staðar. Hann er tryggður í þessu kerfi. Það sem ég var hins vegar að segja, og mér finnst menn gera of lítið úr, er að það fyrirkomulag að kjördæmin séu tiltölulega jafnstór hvað þingmannafjölda varðar tryggir góða dreifingu og góðan jöfnuð í viðkomandi kjördæmi. Ekki þarf að jafna á milli kjördæma eins og við þekkjum allt of vel í dag. Það tryggir líka, eins og hér hefur komið rækilega fram og reynslan sýnir einfaldlega, að jafnræði kynja er betra þegar kjördæmi eru fjölmennari en fámennari. Annað sem skiptir máli í Reykjavíkurumræðunni er að hinn náttúrlegi þröskuldur er svipaður í öllum kjördæmum hringinn í kringum landið. Þetta eru auðvitað réttlætismál og lúta ekki aðeins að því að kerfið sé gagnsætt og skilvirkt og skiljanlegt heldur eru þarna líka réttlætispunktar í sem mér finnst ástæðulaust að gera lítið úr. Þeir eru veigaþungir þannig að í frv. er fjölmargt sem horfir til bóta þó að vafalaust vildu allir, og þar á meðal ég, sjá einhverja hluti öðruvísi en hér er að finna.

Herra forseti. Ég vil færa mönnum þakkir fyrir þá umræðu sem hefur átt sér stað um stjórnarskipunarlagafrv. og reyndar um þau önnur mál sem fylgja því frv. Ég vil aðeins taka fram vegna þess sem rætt hefur verið um að betra hefði verið að málið yrði allt afgreitt í senn, kosningalög og kjördæmabreyting í senn þannig að menn hefðu hvort tveggja fast eftir afgreiðsluna. Ég tek undir þetta en tel þó hins vegar enga stórkostlega vá fyrir dyrum þó að þetta sé ekki gert. Ef svo tækist til, sem engar líkur eru nú á í augnablikinu, að efna þyrfti með hraði til kosninga yrði löggjafinn, annaðhvort sá sem hér er eða bráðabirgðalagalöggjafinn, að tryggja að sá kosningalagagrundvöllur sem þarf að vera fyrir hendi samkvæmt stjórnarskipunarlögunum yrði fyrir hendi þegar kosið væri. Það yrði að sjálfsögðu tryggt. Segja má að við séum að gera þrenns konar breytingar eða verðum að gera í framhaldinu. Það er í fyrsta lagi það sem hv. þm., 6. þm. Reykn., nefndi hér áðan, þ.e. að laga kosningalögin með lágmarksbreytingum að stjórnarskipunarfrv. Þar tek ég fram að ég er sammála honum og öðrum sem hafa talað að um þær breytingar liggur fyrir samkomulag í öllum meginatriðum sem menn hljóta að halda sig við. Þeir þættir lúta að því að draga mörk nýrra kjördæma og ákveða þingsætatölu í hverju þeirra, þ.e. kjördæmasæti ásamt jöfnunarsætum, að fela landskjörstjórn að ákveða mörk Reykjavíkurkjördæmanna tveggja um hver áramót samkvæmt fyrirmælum stjórnarskrár, binda heimild landskjörstjórnar til að færa þingsæti á milli kjördæma til að draga úr misvægi atkvæða kjósenda í einstökum kjördæmum við kjördæmasæti, að breyta hugtakinu ,,landsframboð`` í ,,stjórnmálasamtök``, að fela yfirkjörstjórn að úthluta kjördæmasætum og landskjörstjórn að úthluta jöfnunarsætum, að úthluta kjördæmasætum samkvæmt d'Hondt-reglu --- þetta var ein af forsendum samkomulagsins eins og menn muna --- að auka möguleika kjósenda til að hafa áhrif á röð efstu frambjóðenda lista samkvæmt Borda-reglunni sem menn lögðu til grundvallar þeirri aðgerð og að fella ákvæði um úthlutun jöfnunarsæta að fyrirmælum stjórnarskrár. Þetta eru þær lágmarksbreytingar sem þarf að gera og ég tel eins og hv. þm. að um það verði að gilda svipuð og sambærileg sátt eins og um hið fyrra stóra mál. Síðan er fjöldi annarra breytinga sem þarf að gera og tekur mikinn tíma að fara yfir og ganga frá. Samræma þarf reglur um öll sveitarfélög, það þarf að fela sveitarfélögum að ráða skiptingu sveitarfélaga í kjördeildir og skipa undirkjörstjórnir. Koma þarf á fót hverfis- og yfirkjörstjórn í sveitarfélögum þar sem fleiri en ein kjördeild er á kjörstjórn og yfirkjörstjórn þar sem slíkir kjörstaðir eru fleiri en einn. Setja þarf reglur um hæfi kjörstjórnarmanna. Athuga þarf með að stytta frest til að breyta kjörskrá ef kjósendur hafa skipt um lögheimili. Athuga þarf að kveða á um tilkynningarskyldu sveitarfélaga ef athugasemdir koma fram á kjörskrá. Allir þessir þættir og miklu fleiri voru í því frv. sem dómsmrh. lagði sérstaklega fram og var ekki hluti af þessari sátt. Jafnframt eru fleiri þættir, við getum talað lengi um þætti sem þarf að athuga samkvæmt því frv. Síðan eru atriði sem þarf að skoða nánar sem voru ekki í því frv. Það eru atriði eins og hvort fela mætti öðrum en nú er, t.d. sveitarfélögum eða kjörstjórnum þeirra eða póstinum, að framkvæma atkvæðagreiðslu utan kjörfundar innan lands. Menn eru ekki sáttir við það hvernig utankjörfundaratkvæðagreiðsla hefur farið fram á undanförnum árum. Það þarf líka að athuga tilhögun utankjörfundaratkvæðagreiðslu erlendis og rýmka þær reglur. Það þarf að rýmka reglur um heimild til að veita kjósanda aðstoð, hvort heldur á kjörfundi eða utan kjörfundar. Nýlega komu fram kröfur frá sveitarfélögum að athuga skiptingu kostnaðar eða þátttöku ríkisins í kostnaði sem sveitarfélögin bera af kosningum. Það þarf að ræða um hvort taka eigi upp talningu atkvæða á fleiri stöðum í kjördæmi en nú er. Um þetta hefur verið rætt. En það þarf að athuga fjölda kjósenda í kjördeild og fjölda kjörstjórnarmanna og þá í leiðinni allt fyrirkomulag við atkvæðagreiðslu á kjördegi. Það þarf að skoða hvort heimila ætti móttöku umsókna um kosningarrétt frá þeim sem fluttir væru til útlanda eftir næsta 1. desember fyrir kjördag. Það þarf að athuga reglur um afsal kosningarréttar í kjördeild þar sem maður er á kjörskrá. Það þarf að athuga aðgang að kjörskrá. Það er því fjöldi þátta sem menn þurfa að fara nákvæmlega yfir í tengslum við breytingar á kosningareglum og ég fullyrði að við yrðum í átta eða tólf vikur í sumar að fjalla um þessa þætti alla ef við ætluðum að gera það. Þannig er skynsamlegt, fyrst það er hægt, að leita eftir þverpólitískri samstöðu um að setja þessi mál í farveg og stefna að því að allt það mál verði frágengið um næstu áramót og allt komið í fastan farveg. Að því á að vera hægt að vinna skipulega. Ég hef heyrt það á mönnum hér að talsmenn flokkanna hafa tekið því vel að taka þátt í þess háttar þverpólitískri starfsemi. En þetta er skýringin á því að við erum ekki með allt þetta undir í dag. Þá mættum við gera ráð fyrir að þing stæði fram í ágúst eða september. En þrátt fyrir að við séum viljugir og duglegir þingmenn held ég að ekki sé mikill spenningur fyrir því, satt best að segja, að við gerum það þannig. Að öðru leyti ætla ég ekki að lengja umræðurnar en endurtek þakklæti mitt í garð þeirra manna sem hafa tjáð sig skýrt og skilmerkilega um þetta mál og vonast til að samvinnan í framhaldinu verði jafngóð og í undanfaranum.

Hæstv. forseti. Hér er tekin til umræðu milliríkjasamningur á sviði sjávarútvegsmála. Ég vek athygli Alþingis á því að hæstv. sjútvrh. er ekki til staðar þegar umræðan fer fram. Hann mun vera í útlöndum. Ég geri mér grein fyrir því að þetta mál er á forræði hæstv. utanrrh. og eftir því sem fregnir herma mun hann vera á förum úr landi eftir helgina þannig að þeir verða hér hvorugur á sama tíma. Ég vek athygli þingsins á því að hæstv. ráðherrar sýna Alþingi ekki þá virðingu að vera til staðar og skipuleggja tíma sinn þannig að þeir geti verið báðir við þá umræðu sem hér fer í hönd. Ég vil mótmæla þessum vinnubrögðum og þessari framkomu við Alþingi.

Herra forseti. Ég mótmæli því sérstaklega að ráðherrar sýni Alþingi óvirðingu með þeim hætti sem hv. þm. sagði. Það er rétt sem hann sagði að þetta mál er á forræði utanrrn. en að sjálfsögðu hefur sjútvrn. komið mjög að þessu máli eins og eðlilegt er og hv. þingmönnum er það ekki ókunnugt. Ráðherrar þurfa á hverjum tíma að sinna skyldustörfum sínum og því miður er það svo að við ráðum því ekki alltaf hvenær nauðsynlegt er að við sinnum þeim, bæði innan lands og á erlendum vettvangi. Ráðherrar hafa ávallt reynt að taka sem mest tillit til starfsemi þingsins og þeir eiga að sjálfsögðu að gera það. En ég vek athygli á því að íslenskir ráðherrar geta ekki ávallt ráðið því hvernig þeim tíma er varið og það er oft gert með mjög löngum fyrirvara þannig að við verðum að sjálfsögðu að vega og meta það. En ég tel það vera alveg í samræmi við hefðir og venjur að sá ráðherra sem ber fyrst og fremst ábyrgð á málinu sé viðstaddur umræðuna.

Herra forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni að það er mjög ankannalegt að ræða þetta mál án þess að hæstv. sjútvrh. sé viðstaddur. Það er rétt sem hæstv. utanrrh. segir að þetta er á forræði hans og það er líka rétt sem hann segir að ráðherrar eiga oft erfitt með að ráða tíma sínum. Þeir þurfa að sinna ákveðnum störfum fyrir land og þjóð á erlendri grundu. Þessi þáltill. er hins vegar þannig vaxin að hún snertir mjög verulega starfssvið sjútvrh. Ég vek t.d. athygli á því, herra forseti, að nauðsynlegt er að geta átt orðaskipti við hæstv. sjútvrh. um hluti sem varða t.d. lög frá 1996 um úthafsveiðar Íslendinga. Þetta mál tengist því beint. Ég bendi líka á það, herra forseti, án þess að ég ætli að fara í efnislega umræðu, að hluti af þessum samningum er heimild til Norðmanna til þess að veiða stofna sem við í þinginu þurfum að ganga úr skugga um með samræðu við hæstv. sjútvrh. hvort unnt sé að heimila veiðar á. Ég nefni sérstaklega stofn eins og blálöngu. Við þurfum líka að ræða við hæstv. sjútvrh. hvernig hann hyggist umbuna línuskipum og þeim sem sinna krókaveiðum sem virðast bersýnilega, eins og þetta mál er vaxið, þurfa að greiða ákveðið gjald til þess að hægt sé að leyfa stórútgerðinni að veiða fjarri Íslandi í þessum umsamda kvóta. Þetta liggur ekki skýrt fyrir í þeirri greinargerð sem liggur hérna fyrir og þess vegna get ég ekki annað en farið fram á það, herra forseti, að umræðunni verði hagað þannig að sjútvrh. verði viðstaddur hana. Ég bendi á ef það er ómögulegt að koma því við sökum dagskrár þessara tveggja hæstv. ráðherra þá væri unnt að fara þá leið að heimila hæstv. utanrrh. að hefja framsögu sína og ljúka henni. Síðan yrði umræðu frestað þangað til að sjútvrh. hæstv. væri kominn til landsins og við gætum þá rætt málið bæði með spurningum til hans og í ljósi þeirra upplýsinga og þeirra orða sem hæstv. utanrrh. flytur á eftir.

Herra forseti. Mér dettur ekki í hug að gera athugasemd við fundarstjórn forseta en ég vil gera athugasemd við umgjörð umræðunnar eins og þeir tveir hv. þingmenn sem hér hafa áður talað hafa gert. Lágmarkskrafa væri sú að sitjandi sjútvrh., sem mér skilst að sé samgrh., væri við umræðuna. Ég óska þess, ef niðurstaðan verður sú að þessi umræða fari fram þrátt fyrir réttmætar ábendingar, að hann verði þá kallaður til fundarins. Raunar er umhugsunarefni, herra forseti, að í raun á fyrsta starfsdegi þingsins skulum við frá klukkan hálfellefu í morgun vera að ræða jafnstórt mál og stjórnarskrármálið er, þá hefur einn ráðherra, í þeim tilfellum sá ráðherra sem hafði forræði á málinu, forsrh., setið undir umræðum og tekið þátt í þeim. Hinir ellefu hafa ekki sést hérna. Mér finnst þetta satt að segja vond byrjun hjá nýjum ráðherrum, sem eru nú fimm talsins, og voru margir hverjir býsna virkir í þingstörfum á síðasta kjörtímabili, að þeir líti á það strax sem heilagt hlutverk sitt að vera ekki við umræðu um jafnviðamikið og mikilvægt mál sem stjórnarskrárbreytingar eru. Ég vil koma því hér mjög ákveðið á framfæri að nýir ráðherrar og raunar eldri taki ekki upp þá háttu sem allt of algengir eru, að hæstv. ráðherrar sinni ekki þingstörfum, taki ekki þátt í almennum umræðum nema brýn þörf sé og málið beinlínis á þeirra forræði. Við eigum að taka hér upp betri háttu, það er nóg af ráðherrum, minna að gera væntanlega hjá hverjum um sig. Það var nú tilgangurinn og ráðherrar eiga auðvitað að laga störf sín að því og sinna þingskyldum sínum eins og aðrir hv. þingmenn. Þessu vildi ég koma á framfæri en árétta þá ósk mína, sem er lágmarksósk, að sitjandi sjútvrh. verði viðstaddur umræðu um þessi mál.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Ögmundi Jónassyni, sem hóf máls á þessu. Það er afar óheppilegt að svo skuli hátta til að hæstv. sjútvrh. sé ekki viðstaddur umræðuna. Þetta er nokkuð óvenjulegur alþjóðasamningur sökum þess að hann tengist verksviði sjútvrh. á fjölmörgum sviðum. Hann varðar það að opna íslensku landhelgina fyrir útlendingum, veita þeim veiðiheimildir í tegundum sem sumar eru fullnýttar eða a.m.k. nálægt því. Ég bendi jafnframt á að afleiðing þessa samnings verður sú að hæstv. sjútvrh. mun með reglugerð úthluta varanlegum veiðiheimildum í samræmi við þann kvóta sem þarna hefur verið samið um. Reyndar er það svo kostulegt að hæstv. fyrrv. sjútvrh. kom því í verk áður en hann fór til London að gefa út reglugerðina fyrir fram þó að hún hafi ekkert gildi fyrr en búið er að staðfesta samninginn af þjóðþingum allra aðildarríkjanna. Af einhverjum undarlegum ástæðum var það þó gert. Því eru margar og mjög gildar ástæður, herra forseti, fyrir því að fara fram á að hæstv. sjútvrh. sé viðstaddur umfjöllun um þetta mál. Það kann að vera að því verði ekki við komið að hann verði hér við fyrri umræðu en hann verður þá við seinni umræðu. En þá er afar óheppilegt að í staðinn verði hæstv. utanrrh. farinn úr landi. Ég verð að segja eins og er, með fullri virðingu fyrir mikilvægum verkefnum þessara mikilvægu ráðherra, að það er dapurlegt ef nýjum ráðherrum liggur svo á úr landi að til stórfelldra vandræða horfi í þessu stutta þinghaldi sem tekur fjóra til fimm daga. Var ekki einhvern veginn hægt að reyna að skipuleggja þetta þannig að ekki þyrfti að koma upp sú neyðarlega staða, t.d. í tilviki hæstv. nýskipaðs sjútvrh., að í fyrsta skipti sem reyndi á viðveru hans á Alþingi á hans málasviði skyldi hann burtu floginn og til útlanda? Þetta eru miklar utanstefnur, það verður að segjast. Ég sel það í vald hæstv. forseta að finna fram úr því hvernig skást er að standa hér að málum. Þetta er heldur óheppileg uppákoma og ég meina það í fullri alvöru. Við stjórnarandstæðingar setjum hér fram vel rökstudda gagnrýni og efnislega. Það er létt að sýna fram á að eðlilegt væri að ræða fjölmörg mál sem fyrst og fremst eru á sviði hæstv. sjútvrh. í tengslum við umfjöllun Alþingis um þetta mál.

Herra forseti. Ég vil upplýsa að það er misskilningur að ekki sé starfandi sjútvrh. hér á Íslandi. Hæstv. fjmrh. gegnir störfum hæstv. sjútvrh. og hafa þegar verið gerð boð eftir honum. Hann mun koma hingað innan skamms.

Herra forseti. Ég vil láta það koma hér fram í tilefni af þessari umræðu að hæstv. sjútvrh. er bundinn við skyldustörf erlendis. Hann er væntanlegur heim á morgun. Hann er á ráðherrafundi í Álasundi og hæstv. fjmrh. gegnir fyrir hann. Ég hef þegar haft samband við hann og hann er á leiðinni hingað.

Hæstv. forseti. Það er gott til þess að vita að þessi umræða hafi þó orðið til þess að starfandi sjútvrh. hafi verið kallaður til umræðunnar. Athugasemdir okkar í stjórnarandstöðunni við störf eða stjórn þingsins hafa þannig borið árangur að nokkru leyti.

Forseti vill taka fram af þessum sökum að stjórnarandstaðan lét í ljós óánægju sína yfir því að sjútvrh. yrði ekki við þegar við áttum fund hér fyrr í dag. Haft var samband við hæstv. starfandi sjútvrh. en vegna misskilnings hefur hann orðið aðeins of seinn. Umræður hafa hins vegar dregist og ég hygg að við getum öll unað því að hæstv. fjmrh., í fjarveru sjútvrh., var við því búinn að vera við umræðuna.

Herra forseti. Með þessari þáltill. er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningi milli ríkisstjórnar Íslands, ríkisstjórnar Noregs og ríkisstjórnar rússneska sambandsríkisins um tiltekna þætti í samstarfi á sviði sjávarútvegs sem var undirritaður í St. Pétursborg 15. maí 1999. Enn fremur er leitað heimildar til staðfestingar á tvíhliða bókunum ríkisstjórnar Íslands og ríkisstjórnar Noregs annars vegar og ríkisstjórnar Íslands og ríkisstjórnar Rússneska sambandsríkisins hins vegar, sem gerðar eru samkvæmt samningnum og undirritaðar sama dag í sömu borg. Samningurinn og bókanirnar fela í sér samkomulag um þorskveiðar Íslendinga í Barentshafi og lausn á Smugudeilunni svonefndu sem oft hefur verið hér til umræðu á Alþingi og jafnframt í utanrmn. Þríhliða samningur Íslands, Noregs og Rússlands er rammasamningur um samstarf aðila í sjávarútvegsmálum. Í tvíhliða bókunum Íslands og Noregs annars vegar og Íslands og Rússlands hins vegar felst að Íslendingar fá á þessu ári 8.900 lesta þorskkvóta sem skiptist til helminga milli lögsögu Noregs og Rússlands. Kvótinn samsvarar 1,86% af leyfilegum heildarafla þorsks í Barentshafi og helst það hlutfall út samningstímann. Auk þess er gert ráð fyrir 30% aukaafla. Samningurinn og bókanirnar gilda út árið 2002 og framlengjast um fjögur ár í senn, sé samningnum ekki sagt upp af hálfu einhvers aðilanna. Í bókun Íslands og Noregs er gert ráð fyrir að íslensk skip veiði 4.450 lestir af þorski á þessu ári í norskri lögsögu. Norsk skip fá á þessu ári að veiða 500 lestir af löngu, keilu og blálöngu á línu í íslenskri lögsögu utan 12 mílna og sunnan 64°N. Þeim er einnig heimilt að veiða 17 þúsund lestir af loðnu í íslenskri lögsögu norðan 64°30'N á tímabilinu frá 20. júní til 15. febrúar. Kvótinn í löngu, keilu og blálöngu helst óbreyttur út samningstímann, en loðnukvótann ber að laga hlutfallslega að árlegum þorskkvóta Íslendinga. Í bókun Íslands og Rússlands felst að íslensk skip geti veitt 4.450 lestir af þorski í rússneskri lögsögu á þessu ári. Þar af munu Rússar bjóða íslenskum útgerðum 37,5% af þessu magni eða tæplega 1.670 lestir til kaups á markaðsverði. Í báðum þessum tilvitnuðu bókununum er miðað við að fari leyfilegur heildarafli þorsks í Barentshafi niður fyrir 350.000 lestir falli kvóti Íslendinga niður. Í því tilviki fellur kvóti Norðmanna í íslenskri lögsögu einnig niður. Samkvæmt bókununum skulu Íslendingar ekki stunda loðnuveiðar í Barentshafi á þeim tíma sem samningurinn er í gildi. Ákvæði þetta er bundið við loðnuveiðar og nær því ekki til veiða úr öðrum stofnum í Smugunni. Samningurinn öðlast gildi þegar aðilar hafa tilkynnt hver öðrum um að nauðsynlegri innlendri málsmeðferð vegna gildistöku hans sé lokið. Bókanirnar eru ekki formlegur hluti samningsins en eru spyrtar saman við hann að því er gildistöku og gildistíma varðar. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þessari tillögu vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Við fjöllum hér um samning sem, eins og segir í textanum, er samningur um tiltekna þætti í samstarfi á sviði sjávarútvegs ásamt þeim bókunum sem gerðar hafa verið á milli ríkisstjórnar Íslands, ríkisstjórnar Noregs og ríkisstjórnar Rússneska sambandsríkisins. Þessi samningur hefur verið kynntur sem lausn á Smugudeilunni. Í nokkur ár hefur verið fjallað um möguleika þess að ná samningum og þar verið nefndar aðrar og hærri tölur en sú sem hér liggur fyrir, 8.900 lestir. Jafnframt hafa menn deilt um mögulegt gagngjald eins og það er kallað í tillögunni, en þetta er niðurstaðan núna. Verði þetta samþykkt liggur fyrir lausn á Smugudeilunni og þar með eru væntanlega úr sögunni önnur vandamál eða vandkvæði sem verið hafa í samskiptum þessara þjóða. Þar með skapast nýir möguleikar á viðskiptasamböndum, einkum við Rússland. Þegar horft er til veiði undanfarinna ára og um hana fjallað eins og gert er í greinargerðinni, eru það vissulega háar tölur þegar talið er saman hversu mikinn afla Íslendingar hafa sótt í Barentshafið, eða á annað hundrað þúsund lesta samtals. Það sem nú er um að ræða eru 8.900 lestir eða 1,86% af heildarafla. Það er þá væntanlega breytileg tala, þessar 8.900 lestir. Eins og ég sagði gefur samningurinn fyrirheit umfram þær aflatölur sem hér eru nefndar. Hann gefur fyrirheit umfram þær 8.900 lestir sem fram koma í samningnum sjálfum. Hann gefur fyrirheit um samninga um frekari veiðiheimildir þar sem í texta samningsins kemur fram að gert er ráð fyrir samningum á milli einkaaðila sem kunna að fela í sér viðbótarveiðiheimildir. Kærkomið væri ef hæstv. utanrrh. fjallaði frekar um þá möguleika. Sömuleiðis gefur samningurinn fyrirheit um aukin viðskipti landanna, eins og ég gat um áðan. Í 8. gr. er kveðið á um samstarf fyrirtækja í löndunum á sviði fiskveiða, vinnslu fiskafurða, markaðsmála og löndunar. Hygg ég að þar kunni að felast mestu verðmætin í þessum samningi fyrir okkur Íslendinga. Í 3. gr. samningsins segir m.a., herra forseti, að kveðið skuli á um kvótaskipti og aðgang að fiskimiðum. Þar er komið gagngjaldið sem svo er nefnt --- veiðileyfagjald hefur það stundum verið kallað, herra forseti --- sem eins og fram hefur komið hefur stundum áður komið í veg fyrir að samningar næðust. Reyndar er ekki gert ráð fyrir því að Rússland fái veiðiheimildir í íslenskri lögsögu. Það verður ekki greitt fyrir veiðiheimildirnar í rússnesku lögsögunni með veiðiheimildum í okkar lögsögu, heldur gert ráð fyrir því að 37,5% af þeim 4.450 lestum sem samið var um milli stjórnvalda ríkjanna, rúmlega þriðjungur, verði boðinn íslenskum aðilum til kaups á markaðsvirði. Herra forseti. Það væri áhguavert einnig ef hæstv. utanrrh. gæti gefið okkur upplýsingar hér um markaðsvirðið. Hvert er markaðsvirði þeirra veiðiheimilda sem samið hefur verið um í rússnesku lögsögunni fyrst það liggur fyrir að þriðjungur þeirra verður boðinn til sölu. Er það það gagngjald sem um ræðir gagnvart Rússunum? Jafnframt væri gott að fá upplýsingar um hvernig þessar veiðiheimildir deilast milli íslenskra aðila, hverjir fá og við hvaða verði. Nú hefur það komið fram að fyrrv. sjútvrh. muni hafa gefið út reglugerð áður en samningurinn hefur verið samþykktur. Ekki veit ég um réttmæti slíkra stjórnvaldsaðgerða en kannski einmitt vegna þessara spurninga hefði verið æskilegt að hæstv. sjútvrh. væri viðstaddur umræðuna, með fullri virðingu þó fyrir þeim hæstv. ráðherra sem situr í hans stað. Hvernig deilast þessar veiðiheimildir í rússneskri lögsögu á milli þeirra aðila sem þær fá og við hvaða verði? Verða allir þeir sem fá veiðiheimildir í rússnesku lögsögunni að greiða eitthvað á markaðsvirði eða allt? Spurningin er þá líka þessi: Gildir annað um þær veiðiheimildir sem fást í norsku lögsögunni? Fyrir þær er jú greitt með veiðiheimildum í íslenskri lögsögu. Þar kemur gagngjaldið með 500 lestum af löngu, keilu og blálöngu og 17 þúsund lestum af loðnu. Svo ég óski enn eftir upplýsingum, herra forseti. Hvert er markaðsvirði þessara veiðiheimilda, svo að við fáum að vita um hvaða fjármuni hér er verið að tefla? Það hlýtur að liggja fyrir útreiknað þegar samningurinn er lagður fyrir þingið og ekki nema eðlilegt að þær tölur komi fram hér í umræðunni. Í úthafsveiðilögunum, lögum nr. 151 frá 1996, eru ákvæði þess efnis að ráðherra geti bundið úthlutun aflahlutdeilda í veiði utan lögsögu Íslands því að á móti afsali viðkomandi útgerð sér veiðiheimildum innan lögsögu Íslands. Skipum sem fengu úthlutað aflahlutdeild í rækju á Flæmingjagrunni var gert að afsala sér aflahlutdeild sem úthlutað er á grundvelli laganna um stjórn fiskveiða sem nam 4% af þeirri rækjuhlutdeild sem úthlutað var á árinu 1997. Skipum sem fengu úthlutað aflahlutdeild í úthafskarfa var gert að afsala sér hlutdeild sem nam 8% af þeirri úthafskarfahlutdeild sem þeim var úthlutað. Heimildir skipa sem ekki höfðu veiðiheimildir í lögsögu Íslands voru skertar tilsvarandi í þeim tegundum sem var úthlutað. Þessi skip voru, herra forseti, látin greiða veiðileyfagjald fyrir þær heimildir sem þau fengu í úthafinu. Það er svo merkilegt að þó að við höfum ekki haft einurð í okkur til að láta útgerðina greiða fyrir veiðiheimildir í okkar eigin lögsögu þá höfum við tekið þá ákvörðun að það skyldi í einhverjum tilfellum gert ef þau veiddu í lögsögu annarra. Vegna þessa spyr ég hvaða ákvarðanir hafi verið teknar í þessu sambandi. Verður þeim útgerðum sem fá veiðiheimildir innan norsku eða rússneksu lögsögunnar gert að skila á móti veiðiheimildum innan íslenskrar lögsögu, eins og heimild er gefin til í úthafsveiðlögunum? Að lokum, herra forseti, vil ég bera fram eina spurningu: Þegar leyfilegur heildarafli þorsks í Barentshafi fellur niður fyrir 350 þús. lestir þá fellur kvóti Íslands niður. Hver er aðkoma okkar að rannsóknum og hverjar eru forsendur okkar til þess að meta eða hafa skoðun á forsendum leyfilegs heildarafla? Hvernig er samstarfi okkar vísindamanna og þeirra vísindamanna sem meta aðstæður háttað? Hver er möguleiki okkar á að koma við gagnrýni eða andmælum ef við óttumst að á okkur sé brotið?

Herra forseti. Ég ætla að reyna að svara því sem ég tel mig geta svarað af þeim spurningum sem hv. þm. bar hér fram. Í fyrsta lagi, að því er varðar markaðsverð á þeim hluta sem íslenskar útgerðir geta keypt í rússneskri lögsögu. Ég get ekki upplýst það og á þessu stigi get ég ekki metið hvert markaðsverðið verður. Við metum það hins vegar þannig að um sanngjarnt verð sé að ræða því Rússum er það mjög mikið í mun að fá fjármagn inn í sjávarútveg sinn og koma þessum veiðiheimildum í verð. Þeir munu áreiðanlega ekki stilla þessu verði það hátt að hætta verði á því að þeir fái ekki þessar greiðslur. Þau skip sem þessar veiðar stunda geta sóst eftir veiðiheimildunum. Í hvaða hlutfalli og hvernig það verður nákvæmlega gert hefur ekki verið ákveðið. Verði mjög mikil eftirspurn eftir því þá er eðlilegt að það verði í hlutfalli við þær veiðiheimildir sem hvert og eitt skip fær úthlutað, telji menn þessar veiðiheimildir þess virði að þeir vilji nálgast þær í hlutfalli við þær veiðiheimildir sem úthlutað er án þess að verð komi í staðinn. Að því er varðar markaðsverð þessara veiðiheimilda þá getum við ekki sagt til um það eins og sakir standa. Það fer að sjálfsögðu eftir því hvernig þessar veiðar ganga, hver tilkostnaðurinn verður og hvaða áhugi verður á veiðunum. Það er alveg ljóst að hér er um veruleg verðmæti að ræða enda var ætlunin með samningnum að ná í réttindi til handa íslenskum fiskimönnum, íslenskum skipum sem hafa stundað þessar veiðar um langa hríð.

Herra forseti. Það er út af fyrir sig eðlilegt að menn geti ekki vitað nákvæmlega á þessari stundu hvert markaðsvirði veiðiheimilda er í rússneskri lögsögu. Einhverjar hugmyndir hljóta menn þó að hafa lagt til grundvallar þegar fengin var út hlutfallstalan 37,5%, að gagngjald Íslands fyrir það að fá að veiða 4.450 lestir í rússneskri lögsögu skuli vera ríflega þriðjungur þeirra á markaðsvirði. Einhvers staðar hljóta að liggja fyrir tölur og mér finnst miður ef hæstv. utanrrh. kemur með málið inn í þingið án þess að geta svarað þessum spurningum. Það kom ekki fram hjá hæstv. ráðherra hvernig þessum veiðiheimildum verður skipt að öðru leyti eða hvort menn verða látnir greiða með því að afsala sér veiðiheimildum innan íslenskrar lögsögu fyrir þessar veiðiheimildir. Það er e.t.v. nær verksviði hæstv. sjútvrh. að svara þeirri spurningu. Ég held að mikilvægt sé að svara því í þessari umræðu, einfaldlega vegna þess, eins og réttilega kom hér fram í umræðu um fundarstjórn forseta áðan, að hér er um býsna marga þætti að ræða, býsna mörg álitamál sem beinlínis tengjast verksviði sjútvrh. og þeirri löggjöf sem hann sér um framkvæmd á og gefur út reglugerðir fyrir. Eins og ég segi, herra forseti, er mikilvægt að fram komi frekari upplýsingar vegna þeirrar umræðu sem hér á eftir að fara fram um þennan samning.

Herra forseti. Ég get aðeins staðfest að ekkert lá fyrir um hugsanlegt markaðsverð þessara veiðiheimilda í samningaviðræðunum. Það var aldrei uppi á borðinu. Fyrst og fremst var rætt um magn. Sú niðurstaðan að Íslendingum beri að greiða fyrir 37,5% veiðiheimildanna er einungis samningsniðurstaða. Við hefðum viljað sjá þetta hlutfall lægra, kröfur okkar gengu út á það en samningsniðurstaðan var þessi. Hvað afsal veiðiheimilda í íslenskri lögsögu varðar þá liggur skýrt fyrir að það stendur ekki til að gera þeim, sem þarna fá heimildir, að afsala sér öðrum veiðiheimildum sem þeir kunna að hafa í íslenskri lögsögu. Þarna verður deilt út veiðiheimildum á grundvelli þeirrar aflareynslu sem viðkomandi skip hafa á þessari veiðislóð. Hins vegar er það rétt að gagngjald er m.a. í loðnu og þá halda ýmsir því fram að þá beri að bæta loðnuflotanum það upp. Ég bendi hins vegar á að við höfum ekki veitt allan loðnukvóta okkar á undanförnum árum og þannig mjög erfitt að halda því fram. Því er og haldið fram að þetta kunni að koma við ákveðin línuskip. Það má vel vera að svo sé en ég ætla ekki að meta það á þessu stigi. Það er ekki gert ráð fyrir því að þau skip sem fá veiðiheimildir á grundvelli þessara samningi afsali sér öðrum veiðiheimildum. Hvort mönnum finnst þetta vera ranglátt eða réttlátt er annað mál en þetta er alveg skýrt og hefur alltaf verið í þessu máli.

Herra forseti. Það er áhugavert að fá að heyra það hér að þessi tala skuli vera samningsniðurstaða án þess að fyrir henni séu nokkrar forsendur. Út af fyrir sig er fróðlegt að vera upplýstur um það hvernig kaupin gerast á þeirri eyrinni. Herra forseti. Hér kemur fram í máli hæstv. utanrrh. að um það muni ekki verða að ræða að íslenskar útgerðir afsali sér veiðiheimildum innan lögsögu til þess að fá veiðiheimildir í lögsögu Noregs eða Rússlands samkvæmt þessum samningi. Hins vegar er ljóst að þar mun borgað fyrir. Það er alveg ljóst. Þar með er alveg ljóst að þetta kemur við einhvern. Sú loðna og aðrar tegundir sem við leyfum að séu veiddar innan okkar lögsögu verða væntanlega, auk þess að verða teknar úr sjónum, teknar af einhverjum. Væntanlega verður skorið niður hjá einhverjum öðrum sem þýðir að það eru einhverjir sem gjalda fyrir. Ef ekki þeir sem fá að veiða þá einhverjir aðrir. Út af fyrir sig er það líka merkileg niðurstaða, sú yfirlýsing hér var gefin. Ég harma að ráðherrann sem hér er í forsvari skuli ekki geta sagt til um hvers virði þær veiðiheimildir eru sem hér er verið að leggja fram sem gagngjald í þessum viðskiptum. Eins og ég sagði áðan, er heppilegra fyrir umræðuna og framvindu málsins að fyrir liggi þær upplýsingar sem hv. þingmenn vilja fá og þurfa á að halda til þess að geta glöggvað sig á málinu áður en það kemur hér til afgreiðslu.

Hæstv. forseti. Hér erum við að ræða mál sem mér finnst nokkurt nýmæli og rétt að vekja athygli á því. Við erum að ræða þríhliða samning milli Íslands, Noregs og Rússlands sem byggir á því að við hættum veiðum á alþjóðlegu hafsvæði, hættum þeim veiðum sem við höfum haldið uppi á þessu alþjóðlega hafsvæði. Það hefur m.a. verið ein af þeim röksemdum sem við höfum haldið fram, um að okkur væri algjörlega heimilt að vera í Smugunni og færa þær veiðar inn í lögsögu ríkjanna Noregs og Rússlands. Þeir aðrir samningar sem Ísland hefur gert um veiðiheimildir utan lögsögu eru ekki svona til komnir. Í engum öðrum samningi höfum við afsalað okkur veiðum á alþjóðlegu hafsvæði á tilteknum tegundum, farið með það inn í lögsögu viðkomandi ríkja og síðan lýst því yfir að við munum gera allt sem við getum til að veiða ekki á alþjóðlegu hafsvæði. Í því sambandi mætti velta fyrir sér hvort sú staða gæti komið upp að Norðmenn sæktust eftir því að ná samningi um veiðar sínar á Reykjaneshrygg og vildu gera samkomulag um að færa þær inn fyrir lögsögu hjá okkur. Þeir eru þar að veiða á alþjóðlegu hafsvæði, úr stofnum sem eru bæði innan og utan lögsögu Íslands. Það sem við stöndum frammi fyrir er samningur um veiðar sem er mjög frábrugðinn þeim öðrum samningum sem við höfum gert þar sem hann er byggður á alveg nýjum prinsippaðferðum. Aðrir samningar sem við höfum gert eru t.d. samningurinn um veiðar á rækju á Flæmingjagrunni og samningurinn um veiðar á Reykjaneshrygg, sem er um veiðar á aðlægum stofni, þ.e. stofni sem er bæði innan og utan okkar lögsögu. Jafnframt gerðum við síldveiðisamninginn við Norðmenn, Rússa, Færeyinga og Efnahagsbandalagið, um stofn sem bæði er innan og utan okkar lögsögu. Hér afsölum við okkur veiðum á alþjóðlegu hafsvæði og samþykkjum að þar munum við ekki stunda veiðar á þessum tegundum í framtíðinni. Við getum auðvitað sagt þessum samningi upp eins og öðrum milliríkjasamningum en þarna erum við alla vega að búa til nokkur prinsipp, nokkur nýmæli. Spurningin er: Hvernig mun þetta líta út frá sjónarmiðum annarra ríkja sem veiða hér á lögsögumörkum okkar og munu því geta nýtt sér þessa stöðu með einhverjum hætti? Þetta vildi ég draga fram hér í upphafi. Í þeim samningum sem við höfum gert á Reykjaneshrygg og á Flæmingjagrunni hefur verið greitt svokallað ,,innskilagjald`` til annarra skipa í íslenskri lögsögu. Í úthafsveiðilögunum, í 5. gr. segir : ,,Ráðherra getur bundið úthlutun skv. 2. og 6. mgr. því skilyrði að skip afsali sér aflaheimildum innan lögsögu Íslands er nemi, reiknað í þorskígildum, allt að 15% af þeim aflaheimildum sem ákveðnar eru á grundvelli þeirra málsgreina.`` Þessari reglu var beitt við veiðarnar þegar úthlutað var karfa á Reykjaneshrygg og þar var ákveðið að skila skyldi 8% ef ég man þá tölu rétt. Þegar rækjunni á Flæmingjagrunni var úthlutað var skert um 4% en skv. 6. gr. laga um fiskveiðar utan lögsögu má þar skerða um 7%. Samkvæmt því sem hæstv. ráðherra sagði áðan þá stendur ekki til að neitt skilagjald komi fyrir þær veiðiheimildir sem menn fá í norsku og rússnesku lögsögunni. Mér finnst það nokkur tíðindi að hér skuli upplýst að um slíkt skilagjald verði ekki að ræða, ekki síst fyrir þá sem taka eiga þátt í að borga fyrir þessar heimildir, þ.e. mega eiga von á því að fá minna til að veiða af fisktegundum sem þeir hafa veitt en ella, þ.e. á löngu, keilu og blálöngu. Þetta mun bitna á íslenskum línuveiðiskipum sem stunda þessar veiðar. Þau skip fá hins vegar ekki úthlutanir í norsku og rússnesku lögsögunni, það er fyrst og fremst togaraflotinn sem fær þær. Mér finnst nýmæli að ekki skuli vera um neitt innskilagjald að ræða, ekki síst í ljósi þess að við beittum innskilagjaldinu á Flæmingjagrunni. Það er nefnilega mun lengri sigling á Flæmingjagrunn heldur en upp í norsku lögsöguna og því finn ég ekki nein rök fyrir því að ekki skuli sett á innskilaregla varðandi þær veiðiheimildir sem við eigum að fá í norsku og rússnesku lögsögunni. Ég held að það sé ekki gott veganesti að sleppa slíku gjaldi. Ég tel að það hefði átt að vera innskilaregla og það hefði jafnvel átt að merkja hana til þeirra útgerða sem einhverju fórna í staðinn að einhverju leyti. Það hefði verið ákveðin sanngirni í því. Í þessum samningi er vert að huga að öðru atriði sem gerir það að verkum að ég tel hann óásættanlegan. Það er ákvæðið um að við skulum hverfa út úr veiðum í norsku lögsögunni og þeirri rússnesku ef ákveðið verður að heildaraflinn í Barentshafi verði fyrir neðan 350 þús. tonn. Þetta þak tel ég einfaldlega of hátt. Það hefði verið ásættanlegt að hafa þetta í kringum 250 þús. tonnin en þetta þak er mjög hátt og gæti hreinlega orðið til þess að á næsta ári ættu Íslendingar ekki rétt á að veiða í lögsögu Noregs eða Rússlands vegna þess að aflakvótinn hefði þá verið skorinn niður úr 480 þús. tonnum niður í 350 þús. tonn af þorski.

Herra forseti. Það sem mér kemur fyrst í hug þegar við ræðum þennan samning til lausnar á hinum svonefndu Smugudeilum og hlutdeild Íslendinga í veiðum í Barentshafi er sú staðreynd að ef ekki hefði verið farið þangað til veiða, af íslenskum útgerðum síðsumars 1993, þá værum við ekki hér að ræða yfir höfuð eitt einasta kíló til handa íslenskum útgerðum á þessu hafsvæði. Ég tel ástæðu til að rifja þessa staðreynd upp og halda til haga, m.a. í ljósi þess að meðal íslenskra stjórnvalda voru tilburðir til að stöðvar för íslenskra skipa til veiða á alþjóðlegu hafsvæði í Barentshafi og koma í veg fyrir að íslenskir sjómenn og útgerðarmenn gætu nýtt þjóðrétt sinn til veiða á opnu hafsvæði. Mér er ljóst að samningurinn er lakari en hefði getað orðið, t.d. ef heppnin hefði verið með okkur Íslendingum og við náð samningum um lausn á deilunni þegar vígstaða okkar til samninga var sterkust, t.d. á síðari hluta þess árs að veiðin var í hámarki. Að sjálfsögðu verður að skoða hlutina í ljósi þeirra aðstæðna sem uppi eru á hverjum tíma og láta menn njóta sannmælis. Vígstaða Íslands til samninga er veikari nú eftir litlar veiðar og einnig í ljósi lélegra ástands þorskstofnsins í Barentshafi. Ef litið er til veiðanna undangengin sex ár, frá 1993 til og með 1998, þá er aflinn misjafn, allgóður framan af tímanum en fór síðan mjög niður á við. Meðaltalið er þó upp á rúm 17.400 tonn á þessum sex árum ef mér hefur reiknast rétt til, þ.e. þessi 104.600 tonn af þorski deilt niður á tímabilið. Því er ljóst að að brúttóupphæðin sem hér hefur samist um upp á 8.900 tonn er alllangt frá því að vera meðaltalið og mjög langt frá því að endurspegla veiðina þegar best lét sem var 32--34 þús. tonn. En 8.900 tonn hljóma nú kannski ekki svo illa og líta ekki út fyrir að vera svo slök niðurstaða fyrr en kemur að frádráttarliðunum eða mínusunum í dæminu. Þeir eru líka allverulegir. Í fyrsta lagi er verið að opna Norðmönnum leið inn í íslensku landhelgina á nýjum sviðum. Þeim viðskiptum lauk áður svo að þeir hurfu út úr íslensku landhelginni með veiðar á bolfiski fyrir nokkrum árum síðan en koma nú þangað inn á nýjan leik. Þeir fá auk þess verulegt endurgjald í línuveiðum á bolfiski og umtalsvert magn af loðnu, sem Norðmönnum hefur gengið vel að nýta undanfarin ár, þ.e. sinn hluta af úthlutuðum loðnukvóta. Þar við bætist að af þeim 4.450 lestum sem við fáum í rússnesku lögsögunni er um endurgjald að ræða í formi kaupa á talsverðum hlut. Þegar upp er staðið er nettó hlutur Íslendinga án endurgjalds mun minni heldur en margir, og þar á meðal sá sem hér talar, höfðu gert sér vonir um. Það jákvæða er hins vegar að deilurnar eru leiddar til lykta og ýmsir samstarfsmöguleikar opnast sem kunna að hafa verið mjög torveldaðir eða jafnvel ómögulegir á meðan deilurnar stóðu yfir --- ég er þá sérstaklega að hugsa um mögulegt samstarf Íslendinga og Rússa á sviði sjávarútvegs. Að sjálfsögðu er jákvætt að fá það magn sem þarna er í boði þó vissulega megi um það deila hvort það sé réttarafsalsins virði sem þarna fer fram því við afsölum okkur veiðiréttinum á hinu alþjóðlega hafsvæði og reyndar með vissum hætti kröfugerðarrétti einnig. Ég bendi t.d. á að við afsölum okkur rétti til veiða á loðnu í Barentshafi í leiðinni. Það má líka spyrja sig hvort ekki sé líklegt að lyktir þessa máls dragi úr líkunum þess að Íslendingar láti reyna á rétt sinn á Svalbarðasvæðinu og fylgi fast eftir rétti sínum á þessu hafsvæði að öðru leyti. Síðan, herra forseti, vil ég nota þann stutta tíma sem ég hef hér til að ræða um framkvæmd samningsins af Íslands hálfu ef af verður. Í fyrsta lagi vil ég ræða þá undarlegu niðurstöðu, sem hér var reyndar komið inn á áðan að hluta til af hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni, að það er horfið frá því fordæmi sem hafði verið skapað með samningum og úthlutun veiðiheimilda bæði á Flæmska hattinum og sérstaklega á Reykjaneshryggnum. Þar var beitt bæði svonefndri frumherjareglu í úthafsveiðilögunum og þá var einnig um endurgjald að ræða þegar kom til úthlutunar á varanlegum veiðirétti. Í úthafsveiðilögunum er gert ráð fyrir hvoru tveggja og ég hafði gefið mér það í ljósi framkvæmdar að hefð væri að skapast fyrir því að báðum heimildunum væri beitt. Annars vegar þeirri að láta þá sem fyrstir fara til veiða og afla veiðireynslunnar á tilteknum fjarlægum miðum, taka á sig þann kostnað og þá áhættu sem því er samfara, njóta þess í nokkru með svonefndri frumherjareglu. Sú varð niðurstaðan þegar varanlega var úthlutað veiðiréttindum á Reykjaneshrygg í kjölfar samninga um þá skiptingu, þá var heimildinni beitt til fulls. 5% af varanlegum veiðiheimildum voru tekin frá, þeim haldið eftir og úthlutað til þeirra skipa sem þar hófu veiðar á fyrstu árum veiða Íslendinga þar. Þá var einnig beitt heimild 5. gr. úthafsveiðilaganna um deilistofna til að reikna svonefnt endurgjald upp á 8% eða ríflega helming af því sem greinin gerir ráð fyrir að heimilt sé að gera. En 5. gr. um deilistofna gerir ráð fyrir því að allt að 15% endurgjald geti komið fyrir varanlega úthlutun. 6. gr. um fjarlægari stofna, hreina úthafsstofna, gerir ráð fyrir því að heimilt sé að reikna allt að 7% að endurgjaldi. Ég sé engin rök standa til þess að beita ekki frumherjareglunni þegar úthlutað er varanlegum veiðiréttindum í Smugunni, sérstaklega vegna þess að öll veiðireynslan þar, hvert einasta kíló, er vegna veiða Íslendinga. Þar kemur ekki til neinn strandríkjaréttur eins og átti við á Reykjanesi og færði Íslendingum líklega 35--40% af þeim veiðiréttindum sem við fengum í samningum þar án þess að nokkur veiðireynsla hefði þurft að koma til. Þar af leiðandi held ég að það sé mjög misráðið ef hvorugt á að gera. Veruleg rök standa til að reikna endurgjald samanber það að afgangur flotans leggur af mörkum til þess að þessir samningar náist með endurgjaldinu í loðnu og línuveiðum. Frumherjareglan var hins vegar hugsuð þannig af hálfu þeirra sem sátu í úthafsveiðinefndinni á sínum tíma og sömdu frv. um úthafsveiðar, að verka hvetjandi til þess að sækja í nýja stofna. Nákvæmlega þær aðstæður eru uppi núna, Íslendingar eru loksins, þó seint sé, að afla sér veiðireynslu í kolmunna á Hatton-Rockall svæðinu og í túnfiski. Í öllum þessum tilvikum er mikilvægt að Íslendingar nái fljótt eins mikilli veiðireynslu og kostur er. Það dregur að varanlegum samningum og uppskiptum á þessum tegundum. Það er því hörmulega misráðið að beita ekki frumherjareglunni og ég spyr hæstv. utanrrh. og hæstv. starfandi sjútvrh. um rök. Eru þau einhver fyrir því að brjóta báðar þessar hefðir sem þarna voru að skapast, að reikna endurgjald og beita frumherjareglunni? Ég sé þau ekki og tel að menn séu hér á villigötum. Það ber vel í veiði á vissan hátt að hæstv. fjmrh. er hæstv. núv. starfandi sjútvrh., því sá sami maður var jafnframt formaður úthafsveiðinefndarinnar sem samdi lögin og setti umræddar heimildir ekki inn án tilefnis.

Herra forseti. Auðvitað eru rök með því að skerða þessar veiðiheimildir á nýjan leik. En ég minni á að hv. þingmenn eru líka að halda því fram að hér sé um litlar veiðiheimildir að ræða til þeirra skipa sem fá þessa úthlutun á grundvelli veiðireynslu sinnar. Ef síðan ætti að skerða þær til að skila til einhverra annarra þá minnkuðu veiðiheimildirnar. Ég ætla ekki að halda því fram að útilokað sé að gera þetta öðruvísi. En út frá því hefur verið gengið að þau skip fengju veiðiheimildirnar sem hafa stundað veiðarnar á undanförnum árum með sambærilegum hætti og hefur verið í öðrum tilvikum. Það er almenna reglan. Síðan ef ætti að fara að taka frá, m.a. vegna loðnunnar, þá minni ég á að það kemur til endurúthlutunar á loðnunni þegar fyrir liggur hvað hefur verið veitt af öðrum þjóðum. Það liggur fyrir að sú endurúthlutun kann að minnka vegna þeirra 17 þús. lesta sem þarna er um að ræða til handa Norðmönnum. Það er hins vegar ekki úthlutun sem loðnukvótinn hefur getað treyst á. Allt eru þetta matsatriði. Aðalatriðið hlýtur þó að vera þær veiðiheimildir sem íslenska þjóðin fær í Barentshafi. Að því er varðar línuveiðarnar get ég alveg tekið undir að ákveðin rök eru í því máli. Það hlýtur að vera útfærsluatriði og umræðuatriði á næstunni hvort taka eigi tillit til slíkra raka og m.a. eitt af því sem rétt er að fjallað verði um á næstunni.

Herra forseti. Ég er í sjálfu sér litlu nær og út af fyrir sig skil ég að það er ekki kannski beinlínis í valdi eða á færi hæstv. utanrrh. að svara þessum spurningum því að þær snúa fyrst og fremst að framkvæmdinni hér heima. Sú framkvæmd er að öllu leyti í höndum sjútvrh., því að það er sjútvrh. sem fer með framkvæmd úthafsveiðilaganna og það er sjútvrh. sem tekur hina pólitísku ákvörðun um hvort beitt sé heimildum til að reikna endurgjald eða hvort beitt sé svonefndri frumherjareglu. Nú kann að vera að það hafi verið rætt á sínum tíma og utanrrh. hafi gengið úr skugga um hvernig menn hugsuðu sér þessa framkvæmd áður en samningarnir voru gerðir. En það getur varla verið svo, herra forseti, að það bindi þannig hendur nýs sjútvrh. að honum væri ekki leyfilegt að hugsa sjálfstæðar hugsanir í þessum efnum. Svo vill til að ég þykist vita nokkuð um afstöðu hæstv. núv. sjútvrh. af þeirri einföldu ástæðu að ég man hvaða afstöðu hann hafði til þess hvort beita ætti t.d. svonefndri frumherjareglu þegar Reykjaneshryggurinn átti hlut. Svo vill til að þá var hæstv. sjútvrh., Árni M. Mathiesen, mikill stuðningsmaður þess. Það kann að hafa staðið í einhverju samhengi við það að skip úr Hafnarfirði voru mjög framarlega í röð þeirra sem öfluðu fyrstu veiðireynslunnar á Reykjanesi en þó er ég alls ekki að segja að svo þurfi að vera heldur gæti þetta verið prinsippafstaða hjá hæstv. sjútvrh. Fyrir mér er þetta fyrst og fremst prinsipp. Þetta er fyrst og fremst spurning um hvort við ætlum að reyna að skapa einhverja festu í framkvæmd þessara laga eða ekki. Eða á þetta að vera þannig að það sé hringlað með þetta að geðþótta og duttlungum eftir samningum hverju sinni? Þá er það mjög slæm niðurstaða. Ég leyfi mér að fullyrða að það verkar letjandi og eru vonbrigði fyrir þá sem eru einmitt þessi missirin að leggja í mikinn kostnað við að hefja nýtingu á stofnum sem við Íslendingar höfum ekki nýtt eins og að fjárfesta í túnfiskskipum, læra á kolmunnaveiðar eða læra á miðin á Hatton-Rockall, ef þau skilaboð verða send héðan að frumherjareglunni verði ekki beitt. Menn fái það í engu metið að ríða á vaðið og taka á sig það sem því fylgir. Herra forseti. Þar sem þetta er reglugerðarákvæði fer ég fram á að í þingnefndum, sjútvn. og utanrmn., verði farið yfir þetta mál, sjútvrh. kvaddur til viðræðna og reynt að fá botn í hvort ekki sé hægt að standa öðruvísi að framkvæmdinni en núna liggur fyrir. Að lokum spyr ég um það: Hvers vegna í ósköpunum var þessi reglugerð um skiptingu veiðiheimildanna í Barentshafi gefin út fyrir fram?

Herra forseti. Hv. þm. þarf ekkert að segja mér um það í hvaða höndum málið er. Auðvitað er framkvæmd málsins í höndum sjútvrh., mér er það fullkomlega ljóst. Ég er aðeins að upplýsa hvaða umræður voru um málið á sínum tíma og ég taldi að mér bæri að upplýsa það sem ég vissi í því sambandi. Hvort einhver önnur framkvæmd verður höfð á í ár eða síðar, er svo allt annað mál og ég sé ekki að það eigi á nokkurn hátt að koma í veg fyrir að þessi samningur sé staðfestur. Hins vegar finnst mér mjög eðlilegt að framkvæmd málsins sé rædd í hæstv. sjútvn. og farið yfir rök með og móti málinu. Ég er aðeins að upplýsa hvernig málið var rætt í fyrri ríkisstjórn. En að sjálfsögðu er það núv. hæstv. sjútvrh. sem fer með framkvæmd málsins í framhaldinu.

Herra forseti. Ég held að við kunnum þetta báðir nógu vel, ég og hæstv. utanrrh., til að þurfa ekki að eyða tíma í hver fer með hvaða verkefni á þessu sviði. Svo vill til, herra forseti, að úthlutunin, sem reglugerðin gerir ráð fyrir í framhaldi af því að samningurinn hefur verið staðfestur í öllum aðildarríkjunum, er varanleg. Ég hef hvergi séð neinar vísbendingar um neitt annað en að um verði að ræða varanlega hlutdeild viðkomandi skipa í því magni sem samningurinn færir okkur hverju sinni. Eða hvað? Stendur nokkuð annað til? Ekki hef ég séð það. Spurningin um endurgjald eða ekki endurgjald við upphaflega útreikninginn og úthlutunina er því afgreidd í eitt skipti fyrir öll. Annaðhvort er það gert þá eða aldrei. Ég held að það liggi þannig. Annaðhvort taka menn til hliðar eitthvert lítils háttar magn, þess vegna ekki nema 2--3% eða hvað það nú væri --- það var valið að hafa það full 5% þegar Reykjaneshryggurinn átti í hlut --- halda því eftir og úthluta því síðan með einhverjum skilgreinanlegum hætti til þeirra sem hófu veiðarnar, t.d. þeirra skipa sem veiddu fyrsta árið í Smugunni. Það gæti verið ein aðferð í þessu sambandi. Ég held að mjög fróðlegt sé að heyra síðan í hæstv. starfandi sjútvrh., bæði vegna þess að hann er hæstv. starfandi sjútvrh. en líka vegna þess að svo vill til að sá hinn sami hæstv. ráðherra þekkir vel til forsögu málsins. Ég fæ enn engan botn í það til hvers var verið að gefa út reglugerð í miklu bráðræði eins og gert var strax 10. maí, löngu áður en Alþingi tók þennan samning til umfjöllunar og þegar hvergi var farið að vinna að fullgildingu hans í neinu þjóðþinganna sem standa að honum. Hvað lá á? Hvaða fiskur liggur þar undir steini að fyrrv. sjútvrh. rauk til og gaf út reglugerð sem gefur til kynna hver skiptingin verði þegar samningurinn er kominn á koppinn? Hefði t.d. ekki verið nær að Alþingi hefði fengið samninginn til umfjöllunar og tekið hann fyrir bæði í utanrmn. og sjútvn. og getað látið álit sitt í ljós, t.d. gagnvart því hvort eðlilegt væri að beita heimildarákvæðum eða ekki? Ég gagnrýni þessa málsmeðferð.

Herra forseti. Auðvitað er margt hægt að segja um það þingmál sem hér er til meðferðar. En í aðalatriðum er það þannig að þetta mál, þessi samningur, er hér til samþykktar eða synjunar. Annaðhvort samþykkja menn að veita heimildir til þess að fullgilda samninginn eða menn hafna honum. Það er þingmálið sem er til meðferðar. Hitt atriðið sem hér hefur orðið mönnum mjög að umtalsefni er síðan hvernig þessum heimildum, sem verða til með þessum samningi, er ráðstafað innan lands og það er auðvitað okkar eigið mál, okkar eigið innanlandsmál hvernig það er gert. Þá koma upp ýmsar spurningar eins og þær sem menn hafa hér verið að velta fyrir sér. Hvernig á að úthluta þessum nýju aflaheimildum? Þannig vill til að margumrædd úthafsveiðilög veita ákveðin svör við því. Þau voru unnin í sérstakri nefnd, eins og hv. síðasti ræðumaður hefur getið um, sem starfaði hér frá hausti 1993 fram á vormánuði 1996 og skilaði frá sér því frv. sem nú er orðið að lögum, lögum um úthafsveiðar. Þar eru ákveðnir möguleikar bæði á því að krefja þá sem fá slíkar veiðiheimildir um gagngjald sem kæmi til úthlutunar í öðrum flokkum skipa eða til annarra skipa, gagngjald af almennum veiðiheimildum. Hins vegar er möguleikinn fyrir hendi um svokallaðan frumherjarétt upp á allt að 5% til þeirra sem hófu umræddar veiðar, í þessu tilfelli úthafsveiðarnar í Barentshafi. Þess vegna hefði þetta hvort tveggja verið mögulegt. En þetta var ekki gert og það er væntanlega að afloknu mati sem hefur farið fram í sjútvrn. af hæstv. þáv. ráðherra, ekki starfandi ráðherra, 10. maí, og á grundvelli allra fyrirliggjandi upplýsinga. Niðurstaðan er sem sé sú að þessar heimildir voru ekki notaðar og þá liggur það bara fyrir. Auðvitað má um það deila, það er sjálfsagt að gera það í öðru samhengi ef menn vilja en það er ekki rétt að gera það í beinu samhengi við það hvort menn vilja samþykkja eða staðfesta samninginn og það þingskjal sem nú liggur fyrir. Af hverju var þetta gert 10. maí? Ég skal ekki fullyrða um það, ég tel að út af fyrir sig sé það ekki gagnrýnivert enda kemur náttúrlega ekki slík reglugerð efnislega til framkvæmda fyrr en eftir að Alþingi hefur staðfest samninginn og lokið öllum formsatriðum í því sambandi.

Herra forseti. Þetta mál verður æ dularfyllra, ég verð að segja það alveg eins og er. Ástæðan fyrir því að ég tek þetta upp er ósköp einfaldlega sú að við alþingismenn höfum ekki annað tækifæri til þess að fá umræðu um þennan hluta málsins en þetta, það liggur þannig. Þess vegna er mjög slæmt að nýr sjútvrh. hæstv. skuli ekki vera til staðar. Í öðru lagi er það þannig að ástæðan til að krefja endurgjalds nú, þegar Barentshafið á í hlut, er að mínu mati tvöföld. Hún er annars vegar sú hefð sem þegar hefur mótast um þá framkvæmd, að samræmi sé í framgangi stjórnvalda að þessu leyti, að það sé samræmi í lagaframkvæmdinni. Hún er enn fremur sú að það kemur endurgjald á móti úr öðrum hlutum flotans og hugsunin með endurgjaldinu var akkúrat sú að þegar slík viðbótarréttindi til fiskveiða vinnast fyrir hönd íslenska fiskiskipaflotans sé þeim að einhverju leyti dreift út í gegnum endurgjaldið. Ástæðuna fyrir því að prósentan er hærri í 5. gr. en 6. gr., þ.e. þegar deilistofnar eiga í hlut, munum við væntanlega báðir en þá er um að ræða strandríkisrétt til viðbótar veiðireynslunni. Þar af leiðandi þótti eðlilegt að hafa prósentuna hærri þar en það segir ekkert um að ekki sé eðlilegt að nota jafnframt endurgjaldsheimildina í 6. gr. þó lægra hlutfall sé. Ef við hefðum tekið fordæmið frá Reykjaneshryggnum þar sem notaður var rúmlega helmingurinn af svigrúminu, þá hefði verið eðlilegt að endurgjaldið hér væri svona 3,5%, u.þ.b. helmingurinn af þeim 7% sem lögin gera ráð fyrir. Um frumherjaregluna hef ég þegar rætt og vísa til þess sem áður sagði. Allra furðulegast, herra forseti, er þó þessi fyrirframútgáfa reglugerðarinnar tveimur dögum eftir kosningar. Hvað lá á? Án nokkurrar umræðu um þetta mál rýkur fráfarandi sjútvrh. til, sem var á leiðinni til London til annarra verkefna, og gefur út reglugerð og bindur hendur þess sem við tekur. Og samningurinn er fyrst gerður 15. maí þannig að reglugerðin er ekki aðeins gefin út áður en Alþingi getur fjallað um málið, hún er gefin út áður en samningurinn er undirritaður í Moskvu. Þetta, herra forseti, er mjög gruggugt og ég fer fram á skýringar á því. Þær mega þess vegna koma fram í nefndarstörfunum hvers vegna svona var staðið að hlutunum.

Herra forseti. Þegar samningurinn liggur fyrir til staðfestingar hjá hinu háa Alþingi er óhjákvæmilegt að láta hugann hvarfla fjögur ár rösk aftur í tímann. Þá var að taka við störfum sem utanrrh. hv. þm. Halldór Ásgrímsson, sem á einni nóttu breyttist yfir í að verða hæstvirtur. Ég minnist þess að skemmtilegt viðtal var tekið við hinn nýja utanrrh. þar sem hann var að koma á frekar léttfættu skeiði á norskri sandströnd. Hæstv. ráðherra var þá fjórum árum yngri og e.t.v. einhverjum kílóum léttari, ekki skal ég um það segja, en hann var léttur í skapi eins og vera ber á slíkri stundu.

Norskri sandströnd?

Eða hollenskri, ég man það ekki. En hæstv. ráðherra var þá erlendis og viðtalið sem við hann var tekið fjallaði einmitt um þá deilu sem hafði staðið í tvö ár við Norðmenn. Og hæstv. ráðherra gaf það mjög til kynna að hann hefði góð sambönd í Noregi og það yrði nú ekki erfitt fyrir mann sem enn væri á léttasta skeiði í pólitísku tilliti að leysa þetta mál. Og nú hefur það gengið eftir hjá hæstv. ráðherra og ég óska honum til hamingju með það. En það er óvart fjórum árum síðar en skilja mátti af hinum sveru yfirlýsingum hæstv. ráðherra sem hann gaf á sínum sokkabandsdögum í embætti því sem hann gegnir enn í dag. Herra forseti. Ég fagna því að þessi samningur liggur fyrir. Þessi deila sem við höfum átt með Norðmönnum hefur verið fleinn í mínu holdi og það er löngu tímabært að ganga frá henni. Nú hefur það verið gert. Ég vil lýsa því yfir að ég í það minnsta mun styðja þá tillögu sem hérna liggur fyrir. Ég fagna þessum samningi. Það breytir ekki hinu að það er ýmislegt sem mér finnst vera ábótavant og ýmislegt sem þarf að upplýsa í þessu máli. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gat réttilega um það að málið yrði æ dularfyllra þegar kæmi að því að kanna þá reglugerð sem gefin var út 10. maí. Eins og hv. þm. bendir á er hún gefin út fimm dögum áður en samningurinn var staðfestur. Ég hafði þá nokkrum dögum áður haldið því fram í blaðagrein að á borði sjútvrh. lægju drög að þessari reglugerð sem hann ætlaði að undirrita þegar í stað um leið og kosningum væri lokið. Það kom á daginn að það reyndist rétt vera. Spurningin sem vakir enn þá og er ósvarað er þessi: Hvernig stóð á því að hæstv. ráðherra þurfti að rjúka til og dreifa þeim kvóta sem nýfenginn var með samningum sem ekki var búið að undirrita í svo miklu offorsi? Það er nauðsynlegt að svör komi fram við því, herra forseti. Ég vek athygli á því að það sem þarna er að gerast er ekki bara það að verið sé að úthluta einhverjum kvóta sem við höfum fengið í samningum heldur er verið að gera þá varanlega. Þau orð eru því ómerk sem hæstv. starfandi sjútvrh. og hæstv. utanrrh. létu falla um að mögulegt væri að reyna að hnika til útfærslu, eins og hæstv. utanrrh. sagði orðrétt í framhaldi af þessu. Það er ekki hægt að hnika til útfærslunni. Það er ekki hægt samkvæmt reglugerðinni sem þarna liggur fyrir. Ég sakna þess í máli hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar áðan miðað við málflutning hans og hv. þm. Sverris Hermannssonar í kosningabaráttunni, að hann skyldi ekki gera stríðari athugasemdir við það grundvallaratriði sem þarna er staðfest og er það sem m.a. þeir tveir ágætu þingmenn hafa ráðist hvað harkalegast á varðandi núverandi stjórnkerfi fiskveiða, þ.e. að verið er að úthluta verðmætum. Þarna er verið að úthluta 9 þús. tonnum. Jafnvel þó dregin séu frá þau 1.640 tonn sem við þurfum að greiða fyrir gagnvart Rússum þá liggur það fyrir, ef maður gerir ráð fyrir því að hvert kíló sem fæst í Smugunni, og þá er meðaflinn ekki reiknaður með, sé kannski 30% ódýrari en gengið er á markaðnum hérna heima, að hæstv. utanrrh. og hæstv. sjútvrh. hafa tekið ákvörðun um að spreða með þessum hætti 5 milljörðum ísl. kr. Það er verið að taka þarna verðmæti sem svara til 5 milljarða ísl. kr. og þau send til 90 útgerða. Og það er meira að segja ákvæði í reglugerðinni um að semja megi við þær útgerðir sem ekki eiga lengur þessi viðkomandi skip eða hafa flaggað þeim út. Þetta tel ég vera óhæfu, herra forseti. Í þessu birtist skýrt það siðleysi sem hæstv. utanrrh. er stoltur af og hrósar sér af að bera ábyrgð á og felst í núverandi stjórnkerfi fiskveiða. Þetta finnst mér vera alvarlegasti hluturinn við þetta. Ég tek líka undir það, herra forseti, sem fram hefur komið að mér finnst það óverjandi að ekki skuli vera beitt þeirri klásúlu sem er að finna í lögunum um úthafsveiðar Íslendinga frá 1996 um frumherjakvóta. Það er alveg rétt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon segir að í honum felst afar mikilvægur hvati til íslenskra útgerðarmanna að beita atgervi sínu og þrótti til þess að leita á ný mið. Við sjáum það í túnfisknum, við sjáum það í kolmunnanum og við eigum eftir að sjá það í veiðum á djúptegundum sem munu aukast á næstu árum. Það er nauðsynlegt að með þessum hætti komi einhvers konar umbun og örvun. Hvað gerðist þegar menn voru að byrja í veiðum á karfa á Reykjaneshrygg áður en að kom til þess frumhverjakvóta sem þar var útdeilt? Það fór þannig fram að sjútvrn. lét viðkomandi útgerðum í té ákveðinn kvóta, og það voru reyndar einkaaðilar eins og olíufélög sem líka komu þar að. Ég spyr hæstv. starfandi sjútvrh.: Hver eru rökin fyrir því að þetta er ekki gert? Það er önnur spurning sem brennur á mér líka, herra forseti. Hvernig stendur á því að með engum hætti er gert ráð fyrir að bæta þeim útgerðarflokkum, sem þurfa að greiða gjaldið fyrir þennan samning, tapið? Ég vek sérstaklega athygli á því að línubátar munu tapa 500 tonnum af löngu, keilu og blálöngu. Hvernig á að bæta þeim það? Rökréttast hefði verið að það væri gert með því að veiðiheimildir þeirra útgerða sem fá úthlutað Smugukvótanum þyrftu að sæta því að greiða eða afhenda til baka eitthvað af sínum veiðiheimildum, eins og hér hefur verið bent á að ákvæði eru um í gildandi lögum um úthafsveiðar. Hvers vegna í ósköpunum er það ekki gert? Það má vel vera að handvömm hafi verið í þeim flýti sem reið yfir Stjórnarráðið tveim dögum eftir kosningar þegar menn gáfu út þessa reglugerð. En ég spyr hæstv. starfandi sjútvrh.: Er ekki alveg ljóst að þeim útgerðum mun verða bættur sá fórnarkostnaður sem þær bera óbættan í dag samkvæmt þessari reglugerð? Ég spyr einnig hæstv. sjútvrh.: Er alveg ljóst að staða þeirra þriggja tegunda sem um ræðir, löngu, keilu og blálöngu, sé með þeim hætti að forsvaranlegt sé að hleypa útlendingum eða hverjum sem er til viðbótar í þær tegundir? Ég spyr sérstaklega um blálönguna. Er það rangt hjá mér, herra forseti, að þær upplýsingar sem liggja fyrir um stofn blálöngu núna bendi til þess að tegundin við Ísland sé afar illa stödd? Ef svarið er rétt, er þá hægt að forsvara þetta? Þessum spurningum, herra forseti, er nauðsynlegt að svara. Það verður að koma fram hvernig á því stendur að reglum um frumherjakvótann er ekki beitt. Og hvernig stendur á því að þeir sem bera kostnaðinn af þessum samningum, línuskip og eftir atvikum loðnuveiðiskip, fá ekki bættan þann kostnað? Eða má treysta því að hæstv. starfandi sjútvrh. muni beita sér fyrir því að í útfærslu þessa máls verði það tryggt að einhvers konar bætur komi fyrir?

Herra forseti. Það er ljóst að heimildin í 5. og 6. gr. úthafsveiðilaganna um svokallaðan frumherjakvóta er nákvæmlega það sem ég sagði --- heimild. Hún er engin skylda til að nýta þennan möguleika og sjútvrh. á þeim tíma ákvað að gera það ekki. Ég býst við því að hann hafi haft góð og gild rök fyrir því. Ég er ekki hér til svara um hver þau voru. Að því er varðar hinar tvær spurningarnar þá get ég heldur ekkert fullyrt um það hvort þeim aðilum sem verða fyrir barðinu á gagngjaldinu, þ.e. þeim sem ella hefðu veitt keilu, löngu og blálöngu, 500 tonn, verður þetta bætt á einhvern hátt. Ég get ekki svarað því. Að því er varðar fiskstofnana, ástand þeirra og hvort þeir þoli þetta þá hygg ég náttúrlega að fyrirspyrjandinn geri sér grein fyrir því að ég er heldur ekki í stakk búinn til að svara þeirri spurningu algjörlega undirbúningslaust. En ég geri nú ráð fyrir að menn hafi ekki verið að kasta fiski sem er í hættu inn í þennan samning, ef um slíkt hefði verið að ræða. Ég geri ráð fyrir að þeir menn sem undirbjuggu þennan samning af hálfu sjútvrn. og utanrrn. hafi haft eitthvað fyrir sér í því að þeir stofnar mundu þola þau viðbótar 500 tonn sem hér er um að tefla. Vissulega er það þannig að hagnýting heimilda, eins og er að finna í úthafsveiðilögunum um frumherjaréttinn og endurgjaldið sem hér hefur ítrekað komið til umræðu, orkar tvímælis. Það þarf að vega og meta í hvert skipti hvort á að hagnýta slíkar heimildir. Það eru rök bæði með og á móti býst ég við. Það eru rök fyrir því að hafa þessa heimild inni, þess vegna var hún sett inn að frumkvæði okkar hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar á sínum tíma. Og hún hefur verið notuð áður. Hún var ekki notuð í þessu tilfelli, en ég er ekki til svara um rökin fyrir því hver vegna það var ekki gert. Aðalatriðið á þessu stigi er að samþykkja samninginn. Síðan geta menn tekist á um framkvæmdina hér innan lands eins og þá lystir. Reglugerðin er gefin út 10. maí á grundvelli þess að þá var búið að setja stafi embættismanna undir samningsdrögin, þó að utanrrh. hafi ekki verið búinn að skrifa undir það sjálfur persónulega. Það lá því fyrir hvert efni málsins var.

Herra forseti. Ekki skal ég rekja garnir úr hæstv. fjmrh. um ástand blálöngustofnsins. Hitt verð ég að segja að það stappar nærri kæruleysi af hæstv. ráðherra, vitandi það að hann er starfandi sjútvrh., að koma til þessarar umræðu algjörlega óundirbúinn og hafa ekki einu sinni velt því fyrir sér hvers vegna menn hafa ekki athugað það að bæta þeim útgerðarflokkum, sem bera kostnaðinn af þessu, tapið. Hann mátti vita það, hæstv. ráðherrann, að þetta hlyti að koma til umræðu hér. Hæstv. ráðherra getur heldur ekki skotið sér undan því að hann viti ekkert um hitt og þetta vegna þess að ráðherrann sem hafi tekið ákvarðanirnar sé ekki lengur með honum. Ef minni mitt bregst ekki þá sat hæstv. fjmrh. og starfandi sjútvrh. í ríkisstjórn með þessum sama ráðherra sem nú er horfinn í brautu og hefur undirritað þetta. En ég spyr hæstv. fjmrh.: Er ekki mögulegt að leiðrétta megi þetta þótt búið sé að gefa út þessa reglugerð um varanlegan kvóta þegar horft er til þess að hún er gefin út 10. maí. Hún er gefin út á grundvelli samnings sem ekki var þá til. Má þá ekki ógilda og ónýta þá reglugerð og taka þetta mál upp aftur, beita frumherjakvótanum, og í framhaldinu velta því fyrir sér með hvaða hætti megi útfæra reglugerðina með hliðsjón af gildandi lögum um úthafsveiðar þannig að það komi með einhverjum hætti til þetta endurgjald þeirra sem fá úthlutaðan Smugukvótann og það verði nýtt til þess að bæta útgerðarflokkum kostnaðinn sem hlýst af þessum samningi? Er það ekki mögulegt, herra forseti, og að hæstv. fjmrh. velti því einnig fyrir sér. Í annan stað má vera að hæstv. ráðherra hafi misskilið spurningu mína. Ég spurði: Hyggst hann beita sér fyrir því að þetta verði gert? Vegna þess að hæstv. ráðherra er starfandi yfirmaður sjávarútvegsmála og því er það á hans könnu að upplýsa þingið um hvort hann muni beita sér fyrir því að jafnvel þó að ekki sé hægt að taka upp þessa reglugerð verði þessum útgerðarflokkum bættur skaðinn. Ég held að það hljóti að vera hann en ekki einhver annar sem ég get varpað spurningum mínum til. Stjórnarandstaðan féllst á að halda þessari umræðu áfram í dag þrátt fyrir að hæstv. sjútvrh. væri staddur í Álasundi, vegna þess að hér er starfandi ráðherra, í krafti þess og trausti að viðkomandi mundi þá a.m.k. gera tilraun til þess að svara okkur.

Herra forseti. Mér finnst leitt ef hv. þm. finnst tilraunir mínar til að svara honum hafa algjörlega mistekist. En ég er starfandi sjútvrh. og hef bréf upp á það til morguns. Þá kemur sjútvrh. á ný til starfa og mun að sjálfsögðu blandast inn í þetta mál eftir atvikum. Það er því tækifæri til að eiga orðaskipti við hann til að mynda á vettvangi þingnefndarinnar um þetta mál áður en málið verður afgreitt héðan úr þinginu. Ég mun ekki beita mér fyrir neinum breytingum á því sem rétt til bærir sjútvrh. hafa ákveðið á meðan mitt bréf gildir, þ.e. til morguns, svo að því sé nú alveg svarað. Hvort hægt er að afturkalla þessa reglugerð eða gera einhverjar efnisbreytingar á henni áður en hún kemur í raun til framkvæmda, er auðvitað spurningin sem menn ættu að velta fyrir sér, eins og hv. þm. gerði. Ég get ekki svarað því heldur, ég treysti mér ekki til að kveða upp úr með það. Það er jafnframt lögfræðilegt álitamál hvort hún er núna orðin bindandi með þeim hætti að ekki verði afturkallað. En vissulega er rétt að skoða þann möguleika ef menn á annað borð hafa áhuga á að gera þarna einhverjar breytingar. En það er þá verkefni sjútvrh. að vega það og meta þegar hann kemur til starfa á morgun.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson var undrandi á því að ég skyldi ekki hafa tekið sérstaka umræðu um stjórn fiskveiða og afstöðu Frjálslynda flokksins til hennar. Það er nú þannig með mig, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að mér er frekar illa lagið að margendurtaka meiningar mínar. Í umræðum um stefnuræðu forsrh. gerði ég mjög skýra grein fyrir afstöðu okkar til þessa máls og vona að menn hafi tekið eftir því. Ég vildi ekki drepa umræðunni sérstaklega á dreif með því að fara með hana beinlínis yfir í stjórn fiskveiða. Hér er rætt um úthlutun utan lögsögu og það er einfaldlega þannig að við búum við þessi lög um stjórn fiskveiða hvort sem okkur Sverri Hermannssyni líkar það betur eða verr, og við munum auðvitað fagna því mjög þegar okkur tekst að leggja af íslenska kvótabraskskerfið. Við hefðum kannski átt að taka það upp í umræðum, sem var raunar tillaga í framkvæmdastjórn okkar, að eftir hverri ræðu mundum við ævinlega segja: ,,Og auk þess leggjum við til að íslenska kvótakerfið verði lagt niður.`` Það getur vel verið að við tökum upp þá venju framvegis svo að það sé alveg klárt hvað við meinum. Málið er einfaldlega það að hér erum við að tala um úthlutuð réttindi í lögsögu annars ríkis og um það eru samningar við annað ríki. Við höfum líka samninga um Reykjaneshrygginn og þar er úthlutað kvótum. Við höfum samninga á Flæmingjagrunni og þar er úthlutað kvótum að tillögu sjútvrh. Flest önnur ríki nota þar sóknardaga eins og allir vita. Við hv. þm. Sverrir Hermannsson værum því mjög hlynntir, að þar værum við líka að nota sóknardaga eins og allir aðrir. En auðvitað þurfum við þar að vera mjög sérstakir og sýna þá sérstöku yfirburði sem okkur hefur tekist að koma fram í íslenska kvótakerfinu þar sem við rekum sérstaka erindreka til að kynna það kerfi sérstaklega um nánast allan heim. Ég sá á fundi sjútvn. í morgun í sérstök plaggi að þar voru sérstakir erindrekar á vegum háskólans sem eiga að taka að sér að kynna íslenska kvótakerfið fyrir breskri þingnefnd þannig að það er nú bara svona í pottinn búið.

Herra forseti. Nú rekur að því að nauðsynlegt verður fyrir Frjálslynda flokkinn að upplýsa þingheim um það hvor þeirra er í hlutverki Katós gamla, hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson eða Sverrir Hermannsson. Ég átti hins vegar von á því að hv. þm. mundi gera þetta sérstaklega að umræðuefni hér. Ég veit að hann vill leggja kerfið í eyði eins og Kató gamli Karþagóborg hina fornu en hér er sérstakt tilefni. Ef það verður einhvern tíma brask, eins og hv. þm. kallar það, með veiðiheimildir þá er það í þessu tilviki. Hvers vegna? Vegna þess að hér er um 90 útgerðir að ræða sem fá úthlutað tæpum 9 þús. tonnum. Meðaltalið er um 100 tonn. Þeir sem fá mest eru kannski kringum 200, skilst mér, eða losa 200 tonn. Það þýðir að engin útgerð mun reka veiðar í krafti þessara kvóta nema með því að kaupa til sín kvóta úr Smugunni. Það þýðir að gríðarlegt brask mun upphefjast með þessar heimildir. Þetta þýðir í reynd, herra forseti, að 90 útgerðir munu fá inn um lúguna hjá sér umslög og í þeim verða tékkar upp á 40--60 millj. Ef hv. þm. heldur að brask sé í gangi í íslenska fiskveiðikerfinu í dag, þá skal hann bíða þangað til það byrjar með þennan kvóta. Það verður braskveisla. Þess vegna hef ég talið, herra forseti, að það hefði gefið hv. þm. tilefni til þess að tjá sig um þetta en ég er þeirrar skoðunar að það hefði átt að veita ríflegan frumherjakvóta og helst meira en þau 5% sem þarna er heimild til samkvæmt lögunum um úthafsveiðar og það hefði átt að vera endurgjaldslaust. Hins vegar hefði átt að veita hitt með einhvers konar leigu ef það er tæknilega og lagalega klárt sem ég þori ekki að fullyrða um á þessari stundu. Þannig hefði ég viljað hafa það og hvað segir hv. þm. um það? Nú veit ég að hv. þm. Sverrir Hermannsson hefur sagt skýrt og skorinort að hann vill gjald fyrir veiðiheimildir. Hvað þá í þessu tilviki? Er það ekki örugglega stefna Frjálslynda flokksins?

Herra forseti. Nú er það einfaldlega svo að það kerfi framseljanlegra aflaheimilda sem við erum með býður upp á þá verslunar- og braskleið sem hefur verið í gangi. Það er ekkert launungarmál að kvótar á Reykjaneshrygg, sem eru aðallega kvótar utan lögsögu en þó má veiða úthafskarfann inn að 150 mílum innan íslensku lögsögunnar og líka í grænlensku lögsögunni eins og menn vita, eru framseljanlegir og hafa gengið kaupum og sölum. Sama má segja um rækjukvótana á Flæmingjagrunni. Þar hafa menn verið að selja frá sér þann rétt og allt er þetta gert í krafti þess að menn hafa kvótasett þessar tegundir og gert þær að beinni verslunarvöru. Íslenska kvótakerfið er beinlínis þannig hannað og þar til að okkur tekst að breyta því kerfi sem við erum með verður sjálfsagt um úthlutanir að ræða í einhverja svipaða veru. Vissulega má velta því fyrir sér hvort eðlilegt hefði verið að setja einhvers konar leigugjald fyrir þorskinn uppi í Smugu. En þá spyr ég: Hvað hefði átt að gera við síldina? Við erum nefnilega að tala um fjórar mismunandi aðferðir við að úthluta aflaheimildum. Við erum að tala um Flæmingjagrunn þar sem við notum 4% regluna til innskila á rækju, við erum að tala um Reykjaneshrygg þar sem mátti skila í þorskígildum 8% af því sem menn fengu úthlutað og þar skiluðu þá allir í ufsa sem þá var pappírsfiskur af því að það var frelsi í þorskígildum að skila inn þannig að menn fengu ekki bara úthlutað heldur borguðu ekkert fyrir það, ekki þá. Síðan er það síldin þar sem menn fengu úthlutað síldarkvóta og fá að veiða hana á hverju ári. Þar hefur ekki verið nein innskilaregla enda eru þar mismunandi reglur sem hafa verið með mismunandi útfærslur á milli ára. Núna er Smugan að koma með þriðju útfærsluna. 

Herra forseti. Hvað á þá að gera við síldina? sagði hv. þm. Einu sinni var uppi formaður Framsfl. sem heitir sem betur fer enn í dag hæstv. ráðherra Halldór Ásgrímsson. Hann kom á flokksstjórnarfund fyrir þremur árum á Hótel Sögu og sagði þá, haldinn einhverjum innblásnum anda frjálslyndis, að vel mætti hugsa sér að norsk-íslenska síldin eða heimildir í henni yrði leigð. Hann sagði líka að það mætti hugsa sér að viðbótaraflaheimildir hér heima yrðu líka leigðar. Það er margt sem má hugsa sér, herra forseti. Ég varð hrifinn af því sem hæstv. ráðherra sagði þá á þingi Framsfl. og ég held að við hefðum átt að gera það. Þá hefði leitt af sjálfu sér að við hefðum farið þá leið að leigja þetta. Ég fagna því að hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sagði að vel hefði mátt hugsa sér að leigja þann afla sem við fáum þarna. Herra forseti. Það eru aukin rök fyrir því að við förum þá leið. Það er nefnilega ekki alveg rétt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði fyrr í dag að við værum ekki stödd hérna í dag ef ekki hefði verið fyrir þá sök að íslenskir útgerðarmenn héldu þó skipum sínum þangað.

Það var engu að skipta.

Það er ekki bara vegna atgervis þeirra og að því leyti til er sá afli sem við megum taka þarna talsvert öðruvísi en sá afli sem við höfum með hefðbundnum hætti tekið við Íslandsstrendur innan efnahagslögsögunnar. Það var nefnilega annað sem gerði það kleift að við fórum. Það var, í þeirri ríkisstjórn sem ég sat í, að þáv. sjútvrh. sem ætlaði að banna þessar veiðar, var kominn með reglugerðardrög og kynnti þær í ríkisstjórninni og það var sú ríkisstjórn sem hafnaði þeirri reglugerð. Með öðrum orðum ef ríkisstjórnin hefði þá ekki saman tekið þá ákvörðun hefðu engar slíkar veiðar orðið.  En með öðrum orðum er það vegna atgervis íslenskra útgerðarmanna en líka vegna frumkvæðis íslenskra stjórnmálamanna og þess vegna eru aukin rök fyrir því að íslenska ríkið noti þessa aðferð við að deila út kvótanum.

Hæstv. forseti. Rétt rúmur mánuður mánuður er liðinn frá kosningum og verð ég að segja að ekki bauð mér í grun er ég tók þátt í þeim slag í 4. sæti lista Sjálfstfl. í Norðurl. e. að ég mundi standa hér og tala á sumarþingi. Vil ég byrja á því að þakka kjósendum í Norðurl. e. þann stuðning er okkur var veittur. Ástæða þess að ég gaf mig að pólitísku starfi fyrir Sjálfstfl. og þá um leið ástæða þess að ég stend hér í dag er að ég vil og ætla að tala máli hinna smærri byggða og sjávarútvegsplássa í landinu. Það er m.a. þess vegna að ég tek núna til máls en tilefnið er samningur sá er hér liggur fyrir varðandi lausn Smugudeilunnar. Ég vil byrja á því að fagna því að þetta samkomulag milli þjóðanna liggur fyrir. Sennilega eru ekki margir sem hafa fengið að kynnast þessari deilu í eins miklu návígi og sá er hér talar en þegar deilan reis hvað hæst starfaði ég við fiskvinnslu í Norður-Noregi. Fékk ég að heyra það óspart að vera bölvaður sjóræningi fyrir það eitt að vera Íslendingur. Það er ekki gott þegar svo djúpstæðar deilur koma upp meðal grannþjóða og skaðar ekki eingöngu samstarf á sviði sjávarútvegs þjóðanna heldur smitar slíkt ástand út frá sér til mun fleiri þátta. Því er ánægjulegt að sjá að þetta mál er að fá farsælan endi. Þó er eitt atriði sem ég er ósáttur við og vil koma inn á varðandi samninginn. Það lýtur að því hvernig að uppfyllingu okkar hluta samkomulagsins er staðið hér heima. Það eru að langmestu leyti vinnsluskip sem fá kvóta í Barentshafi með samningnum og það er að mínu viti mjög eðlilegt að þessi kvóti verði allur veiddur af vinnsluskipum, ekki síst vegna fjarlægðar fiskislóðarinnar og gæða aflans. Það sem er hins vegar miður við þennan samning er að til að uppfylla okkar hluta hans tökum við aflahlutdeildir af þeim stofnum sem bátaflotinn hefur nýtt sér á heimaslóð og komið hefur til vinnslu í landi. Þau 500 tonn af löngu, keilu og blálöngu, sem verða mótframlag okkar handa norskum línuveiðurum til fullnustu samningsins eru því tekin af þeim útgerðarflokki, bátaflotanum, sem ber ekkert úr býtum í samningi þessum. Nú eru áðurnefndar tegundir ekki í kvóta og er nú þegar skipt að verulegu leyti með Færeyingum en engin spurning er um það í mínum huga að það að opna fyrir veiðar norskra línuveiðara mun skerða möguleika íslenska bátaflotans á afkomubata. Vona ég að á þessu máli verði tekið og það leiðrétt og ég vil beina því til sjútvrh. að svo verði gert.

Hæstv. forseti. Í sambandi við svokallaðan Smugusamning sakna ég eins í umræðunni. Mér finnst að þingmenn tali allt of lítið um þá heimspólitík varðandi fiskveiðar sem við höfum verið þátttakendur í að móta og ræða um. Við höfum mótað þá stefnu að miða að strandveiðum þannig að aflinn sé tekinn eins nálægt landi og hægt er með sem minnstum tilkostnaði. Ég geri mér grein fyrir því að við höfum haft samráð og samvinnu við nágranna okkar eins og Grænlendinga og Færeyinga en það gildir öðru máli vegna þess að þar er um að ræða sameiginlega stofna. Þess vegna spyr ég hæstv. utanrrh. hvort það hafi e.t.v. verið haft að leiðarljósi að gera samninga á þá lund að Norðmenn og Rússar dragi sig þá t.d. út úr veiðum að einhverju leyti á Reykjaneshrygg sem er nær landi okkar og heppilegra fyrir allra hluta sakir að séu nýttir frá Íslandi og kannski að gefa eftir í staðinn Smuguveiðar. Ég tel að það sé allt of lítil umræða um málin út frá þessum sjónarhóli. Eins og svo oft áður gagnrýni ég marga hv. þm. fyrir að hella sér út í umræður um, við skulum bara segja viðskiptahlið málanna, fara út í tonn og kvóta, kostnað og þess háttar án þess að hafa þessa heildarsýn að leiðarljósi. Hvar eiga slíkir samningar að enda? Má t.d. búast við því að slíkir samningar verði fordæmi fyrir einhvers konar hliðstæða samninga varðandi samskipti okkar í fiskveiðum við t.d. Íra út af kolmunna o.s.frv.? Ég er á móti því út frá náttúruverndarsjónarmiðum og nýtingu á auðlindum hafsins að menn fari út í viðskipti af þessu tagi í grundvallaratriðum. En ég geri mér þó grein fyrir því til þess að vera sanngjarn að lausn Smugudeilunnar var alger nauðsyn, og nauðsyn út frá því að ég tel að við höfum orðið fyrir miklu viðskiptalegu tapi vegna stöðu okkar í þessum málum út frá rússneskum/íslenskum sjónarhóli séð. Það er alveg ljóst að Norðmenn hafa kannski ekki verið mjög áfram um það að leysa deiluna vegna þess að með því að hafa deiluna óleysta bjuggu þeir næstum því eða sátu næstum því að því að hafa viðskipti við Rússa á Barentshafssvæðinu og höfðu af því mjög miklar tekjur, svo tugum milljarða skipti. Maður hefur því tilfinningu fyrir því að Norðmönnum hafi ekki leiðst drátturinn á málinu út frá viðskiptalegum sjónarmiðum. En ég vil enn og aftur spyrja hæstv. sjútvrh. og hæstv. utanrrh.: Voru svona sjónarmið höfð að leiðarljósi? Var samningamönnum okkar gefinn sá tónn að semja þannig að við gætum nýtt auðlindirnar sem nær okkur eru út frá þeirri hugsun að við eigum að vera með strandveiðar að svo miklu leyti sem hægt er á heimsgrundvelli og að semja þá við viðkomandi aðila um að draga sig t.d. frá á Reykjaneshrygg? Ég mun í haust leggja fram tillögu um aukin viðskipti við Múrmansk-svæðið. Ég tel að þar séu mjög miklir möguleikar. Eins og menn vita hafa verið höfð töluverð viðskipti við Rússa, viðskipti við Múrmansk t.d. á sviði skipaviðgerða, og e.t.v. opnast möguleikar með þessum samningi varðandi fiskveiðar og fiskvinnslu. Ég tel mjög mikilvægt að opinberir aðilar komi að þessu máli vegna þess að venjulegar viðskiptaleiðir hafa verið mjög erfiðar. Það vita þeir sem hafa þjónustað Rússa t.d. varðandi skipaviðgerðir og líka varðandi fiskkaup og fiskvinnslu og þess vegna er mjög mikilvægt að Alþingi Íslendinga og ríkisstjórn og samningamenn okkar komi að málinu til þess að liðka fyrir og ég árétta að ég geri mér grein fyrir að samningurinn opnar á þessa möguleika. Hann leysir vissan hnút sem við vorum komnir í. En enn og aftur: Ég vil fá svör við því frá hæstv. utanrrh. hvort þessi heimspólitík fiskveiðanna hafi verð höfð að leiðarljósi við samningsgerð af þessu tagi.

Herra forseti. Það hefur verið reynt að blanda þessum málum sem minnst saman, þ.e. málefninu um norsk-íslenska síldarstofninn, karfann á Reykjaneshrygg og veiðar í Barentshafi. Þetta eru afar flókin mál öll og það hefði reynst algjörlega ógerningur að mínu mati að leysa þessi mál ef við hefðum blandað þeim öllum í einn pott. Það gerir það hins vegar ekki að verkum að ekki sé hægt að vinna úr því á síðari stigum og auðvitað er vel hægt á síðari stigum að skipta á aflaheimildum í Barentshafi og Reykjaneshrygg, í síld eða öðru slíku. Það er ekkert sem útilokar það. Við höfum hins vegar talið mjög mikilvægt að fá heimildir til veiða í Barentshafi m.a. til þess að ná þar samstarfsmöguleikum við Rússa eins og hv. þm. benti réttilega á. Þar eru mjög miklir möguleikar sem við munum leggja mikla áherslu á að nýta okkur. Við munum á næstunni leggja á það áherslu að undirrita og fullgera sjávarútvegssamning milli Rússlands og Íslands sem er búinn að vera nánast tilbúinn alllengi og opna nýja möguleika í samskiptum við Rússland. Það er alveg ljóst að þessi deila hefur staðið í vegi fyrir þeim samskiptum og er e.t.v. stærsta atriðið í þessu samkomulagi til lengri tíma litið. Þó að hér hefði vissulega verið gott að fá meiri veiðiheimildir þá tel ég að helsta verðmæti þessa samnings felist í samstarfsmöguleikum þjóðanna inn í lengri framtíð. Þar opnast m.a. möguleikar á því sem hv. þm. benti á, að menn deili hlutunum öðruvísi á milli sín, m.a. með tilliti til þeirra sjónarmiða sem hann setti hér fram.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að hæstv. utanrrh. tekur undir þau sjónarmið að það væri gott að fara þessa leið. En við Íslendingar erum í þeirri stöðu að þetta er okkar stærsta atvinnumál. Við höfum viljað gefa okkur út fyrir að vera til fyrirmyndar í stjórn fiskveiða og ég held að undir öllum kringumstæðum ættum við að leggja megináherslu á það í öllum svona samningaviðræðum, hvort sem tekst að koma málinu í höfn eða ekki, að við förum þessa heimsleið um náttúruvernd, þ.e. verndun fiskstofna út frá heimspólitískum hagsmunum. Ég fagna því að vísu og geri mér reyndar grein fyrir því að möguleikar eru í samningnum til þess að skipta yfir o.s.frv. og ég vonast til þess að það verði þá gert og þeir möguleikar nýttir. En ég hef grun um það og þykist finna það, líka á málflutningi þingmanna hér í þinginu, að varðandi þessa leið, að setja fram skýra og klára stefnu sem miðar að því að samningarnir leiði til þess að hagkvæmni verði meiri, að verndun fiskstofna verði í auknum mæli höfð að leiðarljósi og að meira verði hugsað um að taka aflann frá ströndinni á sem hagkvæmastan hátt fyrir heiminn allan, hafi menn gleymt sér dálítið í praktískum kvótamálum og praktískum peningamálum í umræðunni. Ég ætlast til þess og vona að við getum opnað augu okkar æðstu ráðamanna fyrir því að sendinefndir af því tagi sem semja t.d. um Smuguveiðar haldi þessum málum mjög á lofti hvort sem við náum síðan árangri eða ekki. En ég tel að það hafi e.t.v. ekki verið gert í nógu ríkum mæli.

Herra forseti. Ég vil benda á þá staðreynd að magnið sem okkur er heimilt að taka í rússneskri og norskri lögsögu er ekki á alþjóðlegu hafsvæði heldur innan lögsögu þessara ríkja. Það er mikils virði vegna þess að ganga má út frá því að hægt sé að ná þessum afla með minni tilkostnaði og á öruggari hátt þannig að að því leytinu til var það sjónarmið látið gilda og á móti ákveðið að hætta veiðum á þessu alþjóðlega hafsvæði vegna þess að menn töldu eftirsóknarvert að veiða viðkomandi magn í lögsögu ríkjanna. Að því leytinu til var það því haft að leiðarljósi í þessum samningum.

Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því að með samningnum fáum við að veiða á hagkvæmari hátt í lögsögu Noregs. En það breytir ekki þeirri grunnhugsun að í grundvallaratriðum er vont að gera samninga sem gefa mönnum tilefni til þess að koma til að mynda inn í okkar lögsögu. Við vitum alveg hvernig veiðar fara fram. Það er freisting fyrir útgerðir að ná í þó það sé ekki nema nokkur þúsund tonn inn í lögsögu annarra og það leiðir til annarra vandræða. Við vitum það. Þess vegna á að hafa að leiðarljósi, og ég árétta það eina ferðina enn, að reyna að beina öllum veiðum heimsins í strandveiðar, eins nálægt strönd og hægt er. Það er grundvallaratriði. Þess vegna eiga samningar af þessu tagi helst ekki að vera gerðir þannig að menn fái veiðiheimildir þó litlar séu inni í lögsögu t.d. Íslendinga. Ég tel það grundvallaratriði og er á móti því. Best væri ef það væri hægt að komast hjá því. Það á að miða alla samningagerð við það að menn veiði frá heimaslóð, frá sinni strönd og þar með í sjálfu sér líka að draga úr tilkostnaði við veiðarnar á heimsvísu. Það þjónar ekki hagsmunum okkar að flengjast út um öll höf eftir tiltölulega fáum tonnum. Það þjónar engum tilgangi og þess vegna eiga samningar að leiða til þess að draga hlutina heim og veiða frá ströndinni.

Hæstv. forseti. Það er búið að ræða talsvert það mál sem hér er á dagskránni. Þó eru atriði sem ekki hefur verið komið inn á sem mig langar að spyrja um og vona að annaðhvort utanrrh. eða starfandi sjútvrh. eftir atvikum geti upplýst hvað hefur verið rætt í því sambandi og hvaða hættur menn telja að felist í því orðalagi sem ég ætla nú að vitna til. Í fyrsta lagi segir í almenna kafla samningsins, í aðdraganda hans, um hina líffræðilegu auðlind í Barentshafinu, með leyfi forseta, að aðilar: ,,skuldbinda sig til að efla og stunda hafrannsóknir og grundvalla stjórnun sína á veiðum úr viðkomandi stofnum á bestu vísindaráðgjöf, viðurkenna að umtalsverður hluti lifandi auðlinda í norðanverðu Noregshafi og í Barentshafi myndar eitt kerfi líffræðilegra stofna sem lýtur stjórn, ...`` Síðan segir í 1. gr.: ,,... sem byggjast á því að varúðarleið sé farin ...`` Ef við förum yfir þetta í samhengi þá velti ég eftirfarandi fyrir mér og spurningin lýtur að því: Ef Norðmenn teldu að þeir þyrftu að byggja hratt upp þorskstofninn í Barentshafi, er þá hægt með því að vitna til þessara orða sem hér standa að setja takmarkandi veiðar á rækju sem núna eru okkur frjálsar í Smugunni? Telja menn að þetta orðalag gefi Norðmönnum tilefni til að vitna til þess að Noregshaf og Barentshaf myndi eitt kerfi líffræðilegra stofna sem tengjast innbyrðis og á grundvelli þess verði t.d. hægt að minnka rækjuveiðar okkar eða jafnvel stöðva þær? Þetta er fyrsta spurning mín. Síðan langar mig að fara yfir í rússneska hluta samningsins, þ.e. bókun ríkisstjórnar Íslands og ríkisstjórnar Rússneska sambandsríkisins. Þar er í 7. gr. talað um eftirlit sem Rússar mega beita á okkar skip. Þegar maður er búinn að lesa þennan texta þá sýnist mér að hann veiti rússneskum stjórnvöldum og eftirlitsmönnum algjört sjálfdæmi í því að fara um borð í okkar skip og beita sínum reglum og allt slíkt. Þá er mín spurning einfaldlega: Eru þessar reglur þekktar? Eru menn með það á hreinu hvernig rússnesku eftirlitsreglurnar eru, hvernig þær virka og hvernig þær snúa að íslenskum útgerðum? Og er búið að gera íslenskum útgerðum ljóst hvernig þessar reglur eru? Ég taldi mig hafa fylgst nokkuð vel með þessu samningaferli, a.m.k. eins og ég gat, en mér er alls ekki ljóst hvaða reglur þetta eru, hvernig þær eru útfærðar og hverju við eigum von á í því sambandi. Þess vegna er spurning mín: Eru menn með það á hreinu hvernig þessar reglur eru útfærðar, hvernig þeim verður beitt, hvað þær munu kosta o.s.frv.? Ég held að ég hafi mál mitt um þennan samning ekki mikið lengra. Fyrr í dag fóru fram umræður um hvað samningurinn kynni að kosta okkur. Auðvitað er ekki hægt að meta það beint til fjár. Þó má gera það að nokkru leyti gagnvart Norðmönnum. Við vitum að við þurfum að kaupa rúmar 1.600 lestir af Rússum á því kvótaverði sem þeir setja á sínar heimildir eða aðgang að þeirra lögsögu að þessum hluta aflans. En það sem við látum Norðmönnum í té má að nokkru leyti verðleggja, þ.e. hvað við greiðum. Þar segir að þeir megi veiða 500 lestir af keilu, löngu og blálöngu. Auk þess mega þeir vera með 5% á móti þeim afla af lúðu, hvítlúðuafla, þar að auki 10% af grálúðuafla á móti þeim afla og þar til viðbótar 10% í djúpkarfa. Þeir mega því vera með 25% meðafla ofan á þessar 500 lestir. Það er auðvitað hægt að áætla verðmæti þessa og síðan áætla verðmæti loðnukvótans. Það er þó kannski stundum sýnd veiði en ekki gefin, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess að þær veiðar fara ekki fram sunnar en á 64°30'N og er þá kannski um hreinar bræðsluveiðar að ræða ef Norðmenn veiða þá þennan afla. Þessu vildi ég bæta við umræðuna og óska sérstaklega svara við þessum tveimur atriðum um almenna kaflann og síðan um rússneska hlutann.

Herra forseti. Að því er varðar fyrstu spurninguna, þá er hér fyrst og fremst verið að viðurkenna þá staðreynd að umtalsverður hluti lifandi auðlinda í norðanverðu Noregs- og Barentshafi myndar eitt kerfi líffræðilegra stofna sem lýtur stjórn. Þetta á ekki síst við um þorskstofninn og loðnustofninn á þessu svæði. Í þessum samningi er hins vegar á engan hátt fjallað um rækjuna. Aftur á móti var þessi setning nokkuð umdeild á sínum tíma, fyrst og fremst orðalagið ,,lýtur stjórn``. Því verður hins vegar ekki á móti mælt að Norðmenn og Rússar hafa leitast við að stjórna veiðum úr þessum stofnum um langa hríð. Menn geta svo deilt um hvernig þar hefur tekist til. Að því er varðar eftirlit Rússanna þá get ég ekki lýst því nákvæmlega. Það er sjálfsagt að fara betur yfir það og á áreiðanlega eftir að fara betur yfir það. Fyrir liggur að þarna veiða aðrar þjóðir, þjóðir Evrópusambandsins svo að dæmi sé tekið. Norsk skip veiða á þessu svæði og íslensk skip munu að sjálfsögðu búa við sama eftirlitskerfi og þessar þjóðir eins og rússnesk skip þurfa að lúta íslensku eftirlitskerfi í okkar lögsögu. Ég á ekki von á því að af þessu muni hljótast vandamál en auðvitað verður reynslan að skera úr um það. Ég get ekki fullyrt um það fyrir fram en ljóst er að þetta eru sambærilegar reglur og aðrar þjóðir hafa búið við án þess að þar hafi komið til sérstakra árekstra eftir því sem ég best veit.

Herra forseti. Ég mun ekki lengja þessa umræðu mikið en vegna orðaskipta sem hér hafa orðið um framkvæmd mála af okkar hálfu, þá fyrst og fremst þann hluta sem er á verksviði sjútvrh. þá verð ég að segja að því meir sem ég hugleiði samhengi þessara mála og reglugerða sem hæstv. ráðherra gaf út 10. maí sl. þeim mun meira undrandi verð ég. Ég leyfi mér að halda því fram, og verð að gera það vegna þess að ég hef verið að lesa saman þessa texta, að þessi reglugerð sé í raun og veru ónýtur gerningur og fái ekki staðist. Ég held að hún sé neðan við það sem er hægt að taka gilt frá hv. stjórnvöldum. Það vill svo til að þessi reglugerð vísar í samning sem er ekki til. Þá á ég ekki bara við að átt hafi eftir að undirrita sjálfan aðalsamninginn, þó svo hann kunni að hafa legið fyrir í drögum með bókstöfum embættismanna þá er það ekki formlegur gerningur þar með. Það sem verra er er að í 2. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar frá 10. maí, þeirri sem lá þessi lifandis ósköp á að gefa út tveimur dögum eftir kosningar, segir: ,,Til endanlegrar úthlutunar aflahlutdeildar samkvæmt reglugerð þessari kemur ekki fyrr en samningur íslenskra stjórnvalda við stjórnvöld í Noregi og Rússlandi frá 13. apríl 1999 hefur verið staðfestur í öllum ríkjunum.`` Slíkur samningur er ekki til. Það var enginn samningur gerður 13. apríl 1999. Utanríkisráðherrar landanna sendu frá sér yfirlýsingu um það að þeir væru efnislega sammála drögum að rammasamningi sem þá hafði verið útbúinn. Það er best að lesa þá hér upp úr texta greinargerðar með samningnum sjálfum en þar segir á bls. 2: ,,Haustið 1998 komst verulegur skriður á málið og voru þá haldnir þrír samráðsfundir aðila. Í kjölfarið fylgdu samningafundir og náðist samkomulag um almenn atriði rammasamnings 5. mars 1999 er utanríkisráðherrar Íslands og Noregs og varautanríkisráðherra Rússlands undirrituðu í Bodø yfirlýsingu þess efnis að þeir væru samþykkir drögum að rammasamningi ...`` Utanríkisráðherrarnir lýstu sig með yfirlýsingu samþykka drögum að rammasamningi, sem embættismenn höfðu útbúið og hafði enga þjóðréttarlega stöðu og gerningur utanrríkisráðherranna er kallaður yfirlýsing. Í reglugerð sjútvrn. frá 10. maí, fimm dögum áður en utanríkisráðherrarnir undirrita samninginn sjálfan í Rússlandi, er talað um samning. Menn geta kallað þetta hártogun en það er það ekki. Þetta eru ekki vinnubrögð sem eru sæmandi hinu háttvirta sjútvrn. Ég tel að þeim væri það sæmast að kalla þetta plagg til baka og þar með er staðan auðvitað opnari en ella til að gera það sem mönnum sýnist í þessum efnum. Ég tel að lögformlega sé það enginn vandi. Það getur ekki verið svo að útgáfa reglugerðar, sem þar á ofan stenst ekki, hefur ekkert gildi og kemur ekki til framkvæmda fyrr en þeim fyrirvara er fullnægt að stjórnvöld í Noregi, Rússlandi og Íslandi hafi staðfest samninginn, bindi hendur stjórnvalda þannig að ástæða sé til að hafa af því áhyggjur. Ég held að það geti varla verið nokkur möguleiki á því að það bakaði ríkinu skaðabótaskyldu þó það tæki þetta mál upp, gæfi út nýja reglugerð og legði þar aðra málsmeðferð til grundvallar. Ég mæli eindregið með því að það verði gert. Vegna þess, herra forseti, sem ég tel að hafi afhjúpast í þessari umræðu, að embættisfærslan er með þessum endemum tel ég enn nauðsynlegra en ella að þingnefndirnar fari rækilega ofan í þetta mál, kalli fyrir sig ráðuneytið, fari yfir það og móti leiðsögn um hvernig eðlilegast sé að standa að málum. Eða er það ekki þingið sem á að ráða þessu? Er einhver með hugmyndir um eitthvað annað en að við getum ef okkur sýnist svo hér á Alþingi, löggjafarsamkomunni, mælt fyrir hvernig þetta skuli gert, t.d. með hvaða hætti úthafsveiðilögin skuli framkvæmd í þessu tilviki. Því það er auðvitað í höndum löggjafans eftir því sem löggjafanum sýnist að setja leikreglurnar í þessum efnum. Ég frábið mér allt tal um annað, að það eigi að vera duttlungar einhverra embættismanna, tilviljanakennd ráðherraskipti eða eitthvað annað því um líkt sem í aðalatriðum móti leikreglurnar í þessum efnum. Verði það niðurstaðan mun ég leggja til breytingar á þessum ákvæðum úthafsveiðilaganna, þá eru þau ónýt og þá sitjum við einfaldlega uppi með stjórnvöld sem eru ekki þeim vanda vaxin að móta reglur og skapa festu um framkvæmd mála af þessu tagi. Þegar heimildarákvæði eru sett inn jafnvel án þess að þau séu skilyrt eða þeim fylgi leiðsögn, þá eru þau ekki hugsuð til þess að stjórnvöld geti mótað lagaframkvæmdina þannig að hún ráðist af hreinum geðþótta. Fremur er það svo að mótaðar séu hefðir sem síðan festast í sessi og verða leikreglurnar sem byggt er á. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson fór ágætlega yfir það áðan hvílíkur hringlandi hefur verið í framkvæmdinni að þessu leyti. Það eru fjórar mismunandi útgáfur í gangi hvað varðar deilistofna eða hreina úthafsstofna þegar að framkvæmdinni kemur. Ein regla á flæmska hattinum, önnur á Reykjaneshrygg, sú þriðja varðandi norsk/íslensku síldina og hér er lögð til sú fjórða. Þetta er auðvitað fyrir neðan allar hellur og það þarf ekki að fara um það fleiri orðum. Ég sé ekki annað, herra forseti, en öll efni séu til þess að Alþingi grípi í taumana ef stjórnvöld fallast ekki á að endurskoða þessa framkvæmd og hafa í samræmi við þá hefð sem þegar hefur mótast eða svo ásættanlegt geti talist. Ég tel svo, herra forseti, að full ástæða sé til að rannsaka þessa embættisfærslu. Hvers vegna var rokið til og gefin út reglugerð sem þar á ofan stenst ekki, vísar í samning sem er ekki til, strax 10. maí, fimm dögum áður en skrifað er undir sjálfan samninginn? Hvers vegna rauk fráfarandi sjútvrh. til og gaf út reglugerð og batt hendur þess sem við átti að taka? Hvaða fiskar lágu þar undir steini? Var það til þess að búið væri að króa menn af fyrir fram og afgreiða það að hvorki yrði um endurgjald né frumherjareglu að ræða þegar til framkvæmdarinnar kæmi? Í raun er afar erfitt að sjá að fráfarandi sjútvrh. eða þeim sem á bak við hann voru hafi gengið nokkuð annað til með því að drífa út þessa reglugerð, en að ganga frá því fyrir fram, um leið og búið væri að kjósa, að svona skyldi þetta vera hvað sem mönnum sýndist síðar meir. Að sjálfsögðu má breyta þessari reglugerð og það tel ég, herra forseti, að eigi að gera. Mér finnst óhjákvæmilegt að það verði hluti af meðferð málsins eins og allt er í pottinn búið.

Samkvæmt fyrri mgr. 42. gr. þingskapa skal vísa lagafrv., sem felur í sér tillögu um breytingu á stjórnarskránni, til sérnefndar. Því þarf nú að kjósa sérnefnd.