Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hefur yfirfarið frv. til fjáraukal. fyrir árið 1965. Frv. er samið skv. till. yfirskoðunarmanna ríkisreikninga á sama hátt og venja hefur verið til. N. hefur borið tölurnar í frv. saman við ríkisreikninginn og ekkert fundið athugavert. Leggur hún til, að frv. verði samþ. óbreytt.

forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 12. apríl 1967. Mér hefur í dag borizt svo hljóðandi bréf frá Davíð Ólafssyni, 6. landsk. þm.: „Með því að ég hef í huga að taka að mér starf, er ekki getur samrýmzt þingmennsku, leyfi ég mér hér með að tilkynna yður, herra forseti, að ég hef ákveðið að afsala mér þingmennsku frá og með deginum í dag að telja.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sigurður Bjarnason, forseti neðri deildar. Til forseta Sþ.“



Herra forseti. Efni þessarar till., sem flutt er af 3 þm. Alþfl., er, að skipuð verði n. til þess að gera till. um bætta aðbúð síldarsjómanná á Austurlandshöfnum, m.a. með stofnsetningu og starfrækslu sjómannastofa, og um bætta læknisþjónustu við síldveiðisjómenn. Um þörfina á þessum ráðstöfunum þarf ekki að fjölyrða, enda munu menn á einu máli um nauðsyn þeirra. Stór og vaxandi síldveiðifloti hefur hin síðustu ár stundað síldveiðar fyrir Austurlandi, a.m.k. hálft árið. Mikill meiri hluti sjómannanna eru aðkomusjómenn fjarri heimilum sínum þennan langa úthaldstíma, og hinir litlu kaupstaðir á Austurlandi eru lítt við því búnir að veita þeim viðunandi aðbúnað. Þess má líka geta, að flotinn sækir mjög á fjarlæg mið við þessar veiðar, og er varla sæmandi annað en þessi stóri floti eigi kost á betri læknishjálp en nú er. En síðan till. þessi var lögð fram, hefur verið lagt fram og samþ. frv. um breytingu á læknaskipunarlögunum, sem heimilar þá læknishjálp, sem hér er um að ræða Till. er því orðin óþörf hvað þetta efni snertir, og gerir n. brtt. um, að þetta verði fellt burt úr ályktuninni. Annað efni till. er enn í sínu fulla gildi, en samkv. ábendingu Sjómannasambands Íslands þótti ekki rétt að binda ályktunina um þættan aðbúnað við Austurlandshafnir eingöngu, því að þessu mun vera ábótavant víðar og þörfin mikil og bráð. N. leggur því til, að í stað nefndarskipunar verði ríkisstj. falið að vinna að lausn þessa máls í samráði við samtök sjómanna og útvegsmanna og þau sveitarfélög, sem hlut eiga að máli. Eru þessar breytingar gerðar í samráði við stjórn Sjómannasambands Íslands. N. er sammála um að leggja til, að till. verði samþykkt með þeim efnisbreytingum, sem ég hef nú gert grein fyrir og nánar koma fram í nál. á þskj. 311.



Herra forseti. Fyrir hönd flutningsmanna till. vil ég þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu á henni. Við getum eftir aðstæðum sætt okkur vel við þær breytingar, sem gerðar eru. Eitt atriði í upphaflegu till., sem var flutt s.l. haust, hefur þegar verið afgreitt með lögum, en það, sem eftir stendur, er í meginatriðum varðandi aðbúnað síldarsjómanna í landi, en það er vissulega ástæða til þess að breikka svið till., þannig að teknar verði stærri fiskihafnir annara staðar en á Austurlandi. Tilgangurinn með hinni breyttu till. er einn og hina sami og með upphaflegu till., að leita ráða til að bæta aðbúð síldarsjómanna, þegar þeir eru í höfnum fjarri heimilum sínum, og ég vil leyfa mér að vænta þess, að till. geti orðið til þess að stuðla að þróun í þá átt.



Herra forseti. Þáltill. til endurskoðunar á vegáætlun fyrir árin 1987-1968 er flutt samkv. því, sem fyrir er mælt í 17. gr. vegal., nr. 71 30. des. 1983, en þar er kveðið svo á, að vegáætlun skuli endurskoðuð, er hún hefur gilt í 2 ár. Frá því að vegáætlun fyrir árin 1965-1968 var samþ., hefur ráðstöfunarfé vegasjóðs verið aukið með breyt. á vegal. Af þessu svo og af því, er af verðlagsbreytingum leiðir, er bæði tekna- og gjaldahliðin í áætlun fyrir árin 1967 og 1968 þannig, að nauðsyn er á leiðréttingum. Ég geri ráð fyrir því, að hv. alþm. hafi búizt við því, að þessi þáltill. yrði lögð fram fyrr á þessu þingi, og er ekki nema eðlilegt, að svo hafi verið. Eðlilegast hefði verið, að þáltill. hefði verið lögð fram á s.l. hausti og endurskoðuninni hefði verið lokið fyrir áramót. Þetta varð ekki, og var það vegna þess, að vegamálastjóri og samgmrn. hafði þessi mál til athugunar í vetur og þurfti að vinna að þeim málum með hliðsjón af því, sem gerzt hefur, bæði um verðlagsbreytingar svo og skemmdir og annað, sem orðið hefur vegna náttúruhamfara. En enda þótt dregizt hafi að leggja till. fram, er enginn skaði skeður,vegna þess að framkvæmdir á vegum vegagerðarinnar hefjast ekki að verulegu leyti fyrr en að vorinu. Svo geta hv. þm. deilt um, hvort þeim líkar það, sem hér er lagt til, hvort þeir hefðu viljað hafa það á annan veg. Eitt er þó sennilega víst, að flestir hv. þm. hefðu óskað eftir því, að meira fé væri veitt til vegasjóðs í sambandi við endurskoðun vegáætlunar heldur en hér er lagt til. Því verður þó ekki neitað, að aukning vegafjárins hefur verið veruleg, siðan vegal. voru samþ. 1963 og fyrst var farið að vinna eftir nýju l. 1964. Það hefur orðið veruleg aukning, eins og sjá má á fskj. I, sem er með þessari till. 1984 er áætlað vegafé til ráðstöfunar frá vegasjóði 242.1 millj. kr., 1965 263.7 millj. kr., 1966 254.4 millj. kr., 1967 264.4 millj. kr. og 1968 278 millj. kr. Síðan 1964 hafa tekjur vegasjóðs aukizt um 183.2 millj. kr. Nokkur hluti af þessari aukningu hefur farið til þess að mæta verðhækkunum og auknum kostnaði við framkvæmdirnar. En meiri hl. hefur farið til þess að vinna ný verk, sem ekki voru með í fyrstu áætluninni. Það má þess vegna segja, að samkv. nýju vegal. hafi vel tekizt að þessu leyti, og þrátt fyrir verðbreytingar hefur vegasjóður staðið að öllu leyti við þær skuldbindingar, sem hann hefur tekið á sig samkv. vegáætluninni 1964 og aftur 1965. Ég er sannfærður um, að út af fyrir sig eru hv. þm. ánægðir með, að svo skuli vera, sérstaklega vegna þess, að því hafði verið haldið fram, að vegasjóður væri í rauninni gjaldþrota. En að vera gjaldþrota er það að geta ekki staðið við þær greiðslur, sem aðili hefur skuldbundið sig til þess að mæta. Ég er sannfærður um, að þeir, sem hafa trúað því, að svo væri, eru mjög ánægðir með, að það reyndist ekki vera svo, og sjá, að vegasjóður er fær um að inna af hendi þær skuldbindingar, sem hann hefur tekið að sér, og vinna þau verk, sem eru í vegáætluninni. Á árinu 1967 er gert ráð fyrir, að vegasjóður hafi í tekjur 390.2 millj. kr. Frá því dragast endurgreiðslur, þ.e. benzínendurgreiðsla og áætluð endurgreiðsla þungaskatts, samtals 21.9 millj. kr. Eftir verða þá 368.3 millj. kr., tekjur vegasjóðs áætlaðar á þessu ári. En vonir standa til, að tekjur vegasjóðs á þessu ári verði nokkuð meiri en áætlað er, eins og reynzt hefur undanfarin ár, þannig að af tekjum ársins 1987 megi yfirfæra einhverja upphæð, kannske álitlega upphæð til ársins 1968. Til viðbótar þessum 368.3 millj. kr., sem vegasjóður hefur til umráða samkv. áætluninni, er gert ráð fyrir að það verði unnið að Mývatnssveitarvegi á þessu ári, en sá vegur mun kosta samkv. áætlun 52.6 millj. kr. Sá vegur verður greiddur að öllu leyti af ríkisins fé. Á þessu ári verður unnið fyrir 30 millj. kr. og verður því það fé, sem vegasjóður fær til ráðstöfunar ásamt þessu ríkisframlagi, 398.3 millj. kr. Þess skal geta, að þessi vegur hefði ekki verið lagður svona fljótt, ef kísilgúrverksmiðjan hefði ekki verið byggð. En þessi vegur hefði komið seinna og er sveitunum í Þingeyjarsýslu til mjög mikils hagræðis, og væri því rangt að segja, að hann væri byggður eingöngu vegna kísilgúrverksmiðjunnar. Ég hef heyrt Þingeyinga fagna því út af fyrir sig, að þessi vegagerð kemur, og þótt vegasjóður hafi ekki enn tekið við þessum vegi, er þetta vegaframkvæmd, sem borguð verður af ríkinu og ríkið leggur fá til. Auk þess verða tekin lán samkv. framkvæmdaáætlun ríkisstj. á þessu ári, 81 millj. kr., og verður því það fé, sem verður til ráðstöfunar í vegagerð á þessu ári, nærri 480 mill j. kr. Af því munu fara 42 millj. í vaxta og afborganagreiðslur af fyrri lánum. Verða þá um 440 millj. kr. til framkvæmda á þessu ári, og er það út af fyrir sig allmikið framkvæmdafé, enda þótt margir þm. mundu óska eftir því að hafa enn meira til ráðstöfunar, því að enginn getur neitað því, að það er þörf á því að fá meira fé til veganna heldur en við nú höfum. Árið 1966 var ráðstafað úr vegasjóði 309 millj. kr. á móti 368.3 nú plús 30 millj. til Mývatnssveitarvegar. Má því segja, að veruleg aukning sé á vegafé hjá vegagerðinni að þessu sinni miðað við s.l. ár. Tekjur vegasjóðs áætlast þannig árin 1987 og 1968: Tekjur af benzíngjaldi 1967 260.6 millj. kr., 1968 273.8 millj. kr. Tekjur af þungaskatti 1987 71.2 millj. .kr., 1968 75.5 millj. kr. Tekjur af gúmmígjaldi 13.2 millj. kr. 1967 og 14.7 millj. 1968. Ríkisframlag 1967 27 millj. kr. og eftirstöðvar tekna frá fyrra ári 18.2 millj. kr. Ekki er reiknað með ríkisframlagi 1988, en í grg. fyrir þessari till. er tekið fram, að reiknað sé með því, að ríkissjóður leggi til fé á árinu 1968, ef til þess kæmi, að skemmdir yrðu á vegamannvirkjum af náttúrunnar völdum, eins og orðið hefur á síðasta ári. Þá má og reikna með, að eftirstöðvar tekna frá árinu 1987 yfirfærist á árið 1968 og ráðstöfunarfé 1968 verði nokkru meira en hér er reiknað með. Þær framkvæmdir, sem lagt er til að verði teknar nýjar inn á vegáætlunina, eru brýr, þ. e. Jökulsá á Sólheimasandi, sem áætlað er að kosti 12 millj. kr., Eldvatn í Ásum 3 millj. kr., Gljúfurholtsá og Bakkárholtsá í Ölfusi 2 millj. kr. 1967 og 2 millj. kr. 1968. Þær eru áætlaðar 17 millj. kr. þessar brýr á þessu ári og auk þess 2 millj. kr. á árinu 1968, önnur brúin í Ölfusi. Þá er gert ráð fyrir að taka nýjar vegaframkvæmdir inn í áætlunina, og er lagt til, að Grundarfjarðarvegur, sem kostar 1.2 millj., verði tekinn inn í áætlunina, Vesturlandsvegur í Gilsfirði 1.3 millj., Strandavegur sunnan Hólmavíkur 0.7 millj., Austurlandsvegur 3 millj. Í grg. segir, að allar þessar fjárveitingar til þjóðvega séu miðaðar við að ljúka ákveðnum vegaköflum sem valda sérstökum erfiðleikum vegna vetrarumferðar, og í því sambandi ekki hvað sízt vegna læknisþjónustu og mjólkurflutninga um tvo fyrst nefndu vegina. Á Strandavegi er fjárveitingin til greiðslu lána, sem sýslunefnd tók á s.l. ári til þess að fá nothæft vegasamband að vetri til milli sveitarinnar og kauptúnsins. Á Austurlandsvegi er fyrst og fremst ætlazt til þess, að þetta fé fari til að tryggja samband yfir Breiðdalsheiði og Hróarstungu til Egilsstaða vegna læknisþjónustu og samgangna við flugvöll. Að öðru leyti eru fjárveitingar til einstakra vega óbreyttar. Þá er einnig í sambandi við brýrnar, þessar nýju, sem gert er ráð fyrir, að teknar verði í vegáætlun, þ.e. Jökulsá á Sólheimasandi. Brúin á Jökulsá á Sólheimasandi var byggð á árunum 1921-1922 og var þá höfð 200 m löng vegna jökulhlaupa, sem koma í ána. Farvegur árinnar er mjög grýttur á brúarstæðinu, og þegar brúin var byggð, voru engin tök á að grafa djúpt fyrir stöplum, þar sem beita varð eingöngu handverkfærum. Af þessum sökum hefur áin grafið undan stöplum nokkrum sinnum. Árið 1945 lokaðist brúin á aðra viku af þessum sökum, og seig þá landstöpull að austan um 1 metra. Haustið 1985 hrundi vesturlandstöpull brúarinnar, og var hún þá stytt um eitt haf eða 20 m. Í janúar s.l. gróf enn á ný undan einum millistöpli með þeim afleiðingum, að öll umferð tepptist á aðra viku. Þar sem brúin á Jökulsá er eina samgönguleiðin fyrir alla byggðina í Vestur-Skaftafellssýslu, er óhjákvæmilegt að byggja brúna þegar á þessu ári, því að í nýju flóði gæti hæglega farið svo, að brúin hryndi alveg, og það gæti tekið marga mánuði að koma upp bráðabirgðabrú. Er ráðgert að endurbyggja brúna nokkuð neðan við gömlu brúna, þar sem reka má staura undir stöpla. Er kostnaður við þessa brúargerð áætlaður um 12 millj. kr. Þá er það brúin á Eldvatni í Ásum. Ný brú var byggð á Eldvatni í Ásum árið 1965. Var sú brú 54 m löng og kom í stað 24 m langrar járnbitabrúar með timburgólfi, sem byggð var árið 1910. Þessi nýja brú var byggð við hliðina á gömlu brúnni, sem var svo rifin. Þessi nýja brú átti einnig að leysa af hólmi járngrindabrú frá 1930 hjá Stóra-Hvammi og veginum austur Eldhraun breytt í samræmi við það. Í hlaupi, sem kom í Skaftá í lok nóvember 1966, sópaðist burtu klettur í miðri ánni, sem gamla brúin hafði staðið á, og einn af millistöplum nýju brúarinnar einnig. Við þetta seig brúin mikið og varð ófær til umferðar. Í flóðinu lækkaði farvegur árinnar um 5 m og foss, sem verið hafði nokkuð neðan við brúna, færðist upp fyrir hana. Við könnun á þykkt hraunhellunnar, sem er austan við ána, kom í ljós, að hún er 15 m þykk, en undir henni 7 m þykkt lag af jarðvegi. Hefur sá jarðvegur verið fyrir, þegar hraunið rann fram með Skaftártungu 1789. Engin leið var að sjá þetta fyrir, þar sem hvergi í gljúfrinu var annað að sjá þarna en heila klöpp. Í lok janúar hrundi annar millistöpull brúarinnar, sem stóð á austurbakka árinnar, og þá hrundi öll yfirbygging brúarinnar. Ráðgert er að endurbyggja brúna á sama stað, en lengja hana um 10 m austur á hraunið, en nota stöplana að vestan. Kostnaður við þetta er áætlaður 3 millj. kr. Þá eru það brýrnar í Ölfusinu, Gljúfurholtsá og Bakkárholtsá. Endurbygging þessara brúa var ekki áður á vegáætlun, en talið er óhjákvæmilegt að byggja þær í ár vegna flutninga á þungum vélahlutum að Búrfellsvirkjun, en brýr þessar eru 41 árs gamlar og hafa verið verulegur farartálmi um nokkurt skeið. Verða brýr þessar byggðar með tveim akreinum og munu falla inn í framtíðarveglínu milli Hveragerðis og Selfoss. Er áætlað að byggja báðar brýrnar í ár, en Landsvirkjun muni aðstoða við greiðslu á helmingi kostnaðar til næsta árs. Þetta eru skýringarnar á því, að lagt er til að taka þessar brýr inn í vegáætlunina og einnig þá vegi, sem ég nefndi hér áðan. Þá er hér á bls. 2 á þessu þskj. sýnt, hvernig skipting gjaldanna verður. Viðhaldskostnaðurinn reiknaður á árið 1967 er 139.3 millj. kr. og 1968 145.2 millj. kr. Viðhaldskostnaður 1968 var 128 millj. kr. og 1965 um 100 millj. kr. Er því lagt til að auka viðhaldsféð nokkuð, og kemur það m.a. til af því, að gert er ráð fyrir að breyta snjómokstursreglunum frá því, sem verið hefur. Er gert ráð fyrir, að þær breytingar hafi nokkurn aukinn kostnað í för með sér, 1 millj. á árinu 1967 og 4-5 millj. á árinu 1988. Snjómoksturskostnaðurinn er alltaf áætlaður og er ákaflega mismunandi frá ári til árs. Eitt árið var hann aðeins 8 millj., og eitt árið fór hann upp í 17 millj. En það hafa margir óskað eftir því, að reglunum væri breytt og þær væru rýmkaðar, og er gert ráð fyrir, að svo verði núna. Þá er gert ráð fyrir að verja til nýrra þjóðvega á árinu 1967 66.9 millj. og 1968 62 millj. Til nýrra fjallvega 1967 2 millj. 280 þús. og sömu upphæð á árinu 1968. Til brúargerða er gert ráð fyrir að verja á árinu 1967 63 millj. 890 þús., en á árinu 1968 hefur enn ekki verið gert ráð fyrir nema 41 millj. 885 þús. Til sýsluvegasjóða eru 13.2 millj. 1967 og 13.3 millj. 1968. Til vega í kaupstöðum og kauptúnum 50 millj. 160 þús. 1967, 42 millj. 750 þús. 1968. Til véla- og áhaldakaupa 12 millj. 1967, 13 millj. 1968. Til byggingar áhaldahúss 2 millj. 1987 og 2 millj. 1968. Til tilrauna í vegagerð 2 millj. 84 þús. 1967, 1710 þús. 1968. Niðurstaðan er 368 millj. 300 þús., eins og áður er að vikið. Þá er hér tilgreint, hvernig sundurliðun fjárveitinga til nýrra þjóðvega er, einnig til fjallvega, sundurgreining til brúargerða og hraðbrauta, en það er ekki gert ráð fyrir, að fjárveiting til hraðbrauta breytist frá því, sem er í gildandi vegáætlun. Þá er gert ráð fyrir því, að vinna megi við ýmsar hraðbrautir, Vesturlandsveg, Suðurlandsveg, Hafnarfjarðarveg, Reykjanesbraut, Engidalur–Keflavík, Reykjanesbraut um Breiðholt fyrir 91.5 millj. á árinu 1967 og 100 millj. 1968, ef fjár verður aflað til þessara framkvæmda. Og þá er einnig gert ráð fyrir að vinna að þjóðbrautum á árinu 1967 fyrir 35.7 millj. og 17.6 millj. 1968, ef fjár verður aflað til þess að vinna þessar framkvæmdir, en í þjóðbrautunum er unnið samkv. Vestfjarðaáætluninni, og sumt af því, sem hér er tilgreint, er þegar búið að vinna, svo sem Múlaveg og annað, og er tekið inn 5 framkvæmdaáætlun ríkisstj. þetta ár. Og þá eru það landsbrautir, 3.4 millj. 1967 og 4.8 millj. 1968. Þá eru það framkvæmdir við Mývatnssveitarveg, sem ég áðan lýsti. Þá er hér grg. um benzíngjaldið og tekjur af því á bls. 10, og tel ég ekki ástæðu til þess að vera að lesa það upp. Eins er með þungaskattinn, gúmmígjaldið, ríkisframlagið og eftirstöðvar tekna fyrri ára, sem hér er kallaður halli. Því orði hef ég nú tæplega verið samþykkur, en það skiptir ekki máli. Þetta, sem kallað er halli, er það, sem framkvæmdir hafa farið fram yfir upphaflega áætlun, en framkvæmdirnar hafa ekki verið látnar gjalda þess, vegna þess að fé hefur verið fyrir hendi til þess að vinna framkvæmdirnar, þótt þær hafi kastað meira en áætlað var í upphafi. Þá er hér á bls. 11 skipting útgjalda, stjórn og undirbúningur, eftirlaunagreiðslur til verk stjóra, skrifstofukostnaður, verkfræðilegur undirbúningur framkvæmda, umferðartalning, umferðareftirlit o.s.frv., og það er vitað mál, að nú er meiri þörf en oft áður á því að hafa umferðareftirlit, sérstaklega vegna þess að bílarnir eru orðnir svo stórir og menn hlaða þessa bíla gjarnan of mikið, þannig að burðarþoli veganna er íþyngt um of. Á vegum erlendis er talið, að það sé tæplega hafandi meiri öxulþungi en 12-13 tonn, en það eru dæmi til þess, að hér hefur öxulþungi verið allt upp í 18 tonn. Má segja, að þá sé öryggi bílstjóra og farþega stefnt í hættu, þegar ökutækið er þannig hlaðið langt umfram það, sem það er gefið upp fyrir. Þá er á bls. 13 grg. um viðhald þjóðvega, á bls. 15 gerð grein fyrir þeim hækkunum, sem orðið hafa, vegmerkingar, tryggingar og orlof o.s.frv., um hraðbrautir, og á bls. 18 landsbrautir og girðingar og uppgræðsla með vegum, sem tekin var upp, þegar vegal. voru endurskoðuð síðast. Grg. um fjallvegi og brúargerðir eru á bls. 17, sem skýra sig sjálfar, til sýsluvega, vega í kaupstöðum og kauptúnum, grg. um áhaldakaup, sem hafa orðið talsvert meiri en reiknað var með í fyrstu. Þá er gert ráð fyrir, að byggt verði áhaldahús og byrjað verði á því á þessu ári. Hér er svo að lokum á bls. 22 um hraðbrautir, en hraðbrautir er oft talað um í sambandi við vegaframkvæmdir. Og allir hv. þm. vita þá, hvað við er átt. Það eru vegir, sem hafa daglega umferð 1000 bíla eða meira, og samkv. vegatalningu er talsvert á fjórða hundrað km, sem teljast til hraðbrauta nú. Það er Suðurlandsvegurinn austur á Skeiðavegamót, það er Vesturlandsvegurinn upp í Borgarfjörð og nokkur vegarkafli út frá Akureyri. Sannleikurinn er sá, að með þessari miklu umferð er erfitt að halda vegunum við með því að bera möl í þá til viðhalds. Þess vegna verður því ekki frestað um mörg ár að gera varanlegt slitlag á þessa vegi. Það hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að undirbúa þessar framkvæmdir, og skipuð var nefnd nú í vetur til þess að gera könnun á því, hvernig heppilegast væri að standa að þessu. N, vinnur að þessum málum, og komið hefur í ljós, að undirbúningur hraðbrauta tekur mikinn tíma og krefst mikils kostnaðar. Auk venjulegs verkfræðiundirbúnings krefst undirbúningur almenns samkeppnisútboðs um slíkt verk og mikillar vinnu, og lánastofnanir krefjast margs konar athugana og áætlunargerðar, er sýni og staðfesti hagkvæmni slíkra framkvæmda. Það er því augljóst, að nauðsynlegt er að hefja þennan undirbúning af fullum krafti sem fyrst, ef von á að verða til þess, að hægt verði að byrja framkvæmdir fyrir alvöru sumarið 1969, en þá hefst nýtt áætlunartímabil í vegagerð. Það má skipta, að talið er, nauðsynlegri undirbúningsvinnu á eftirfarandi hátt: í fyrsta lagi þarf að gera almenna samgönguáætlun fyrir landið í heild, sem hafi það markmið að skapa grundvöll fyrir samanburði á hagkvæmni mismunandi leiða til þess að leysa samgönguvandamálið. Slík athugun mundi m.a. stefna að því að meta nauðsyn á og efnahagslegan ávinning af lagningu hraðbrauta og bera þá saman nauðsyn annarra framkvæmda í samgöngumálunum. Slík athugun er nauðsynleg bæði fyrir Íslendinga sjálfa, til þess að marka. framtíðarstefnu í samgöngumálum, er auk þess er líklegt að hugsanlegir lánveitendur muni telja hana nauðsynlega til staðfestingar á efnahagslegu gildi framkvæmdarinnar. Þessi athugun ætti ekki að kosta mjög mikið fé, og á Efnahagsstofnunin að geta tekið hana að sér, t.d. með aðstoð eins eða tveggja norskra sérfræðinga, sem kunnugir eru sams konar vandamálum. Annar þáttur er svo verkfræðilegur undir búningur að lagningu þeirra hraðbrauta, sem nauðsynlegar virðast, ásamt mati á hagkvæmustu legu þeirra og gerð. Hér er um mjög umfangsmikla og kostnaðarsama starfsemi að ræða, sem Vegagerð ríkisins getur ekki tekið að sér nema með stórauknum mannafla. Verður líklega óhjákvæmilegt, að erlent verkfræðingafyrirtæki verði ráðið til þess að vinna að þessum störfum í náinni samvinnu við Vegagerð ríkisins og verkfræðinga hennar. Þess má geta, að vegamálastjórinn er þeirrar skoðunar, að það muni verða óhjákvæmilegt, að vegagerðin fái stóraukinn mannafla til þess að vinna að þessum málum, og ekki talið óheppilegt, að erlent verkfræðifirma taki þetta að sér undir umsjón eða í náinni samvinnu við vegamálastjóra. Þessi undirbúningur mun kosta allmikið fé, og er eðlilegt að sá kostnaður verði færður sem stofnkostnaður á þau verk, sem unnin verða eftir þessari áætlun. Nauðsynlegt er, að hafizt verði handa á þessu ári um þennan undirbúning og unnið af krafti á næsta ári, til þess að útboðslýsingar geti legið fyrir haustið 1968 og hefja megi framkvæmdir á árinu 1969 með nýrri vegáætlun. Það er gert ráð fyrir, að það megi útvega allt að 40% af kostnaðinum að láni erlendis. En hvernig hinn hlutinn verður útvegaður, fer vitanlega eftir því, hvað ríkisstj. og Alþ. leggja til í því máli. En það er ljóst, að það þarf mikið fjármagn, og er gert ráð fyrir, að um 230 km af hraðbraut með varanlegu slitlagi muni kosta um 1500 millj. kr. Hér er mikið verk að vinna, og það þarf samstillt átak, til þess að það megi takast, og þetta verk þarf að vinna fljótt og þarf að vinna vel. En það þarf undirbúning, og þess vegna þarf engan að undra, þótt ekki verði gert stórt átak í hraðbrautarlagningu á þessu ári eða næsta, vegna þess að það hefur ekki tekizt sá nauðsynlegi undirbúningur undir þær framkvæmdir enn sem komið er, til þess að hægt sé að byrja. Ég tel, herra forseti, að það sé ekki ástæða til þess að fara fleiri orðum um þetta mál að svo stöddu. Ég reikna með, að það verði umræður um þá till., sem hér liggur fyrir um þetta mál, svo mikið hagsmunamál sem það er öllum, og þess vegna gefst kostur til þess að taka þá til máls aftur, en ég vil leggja til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Það kom fram í ræðu hæstv. samgmrh., sem hann flutti hér í dag, þegar hann talaði fyrir vegáætluninni, að vegáætlunin væri seint tilbúin og seint á ferð hér í hv. Alþ. Engan skal nú undra, þótt hæstv. ráðh. sæi ástæðu til að taka þetta fram, því að vegáætlunin, till. til þál. um vegáætlun, var lögð fram nú þann 10. apríl s.l. eða fyrir tveimur dögum, og það er gert ráð fyrir, að Alþ. ljúki störfum eftir viku, svo að hér skýtur nokkuð skökku við. Í 14. gr. vegal., sem ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa, þar segir svo: „Leggja skal fyrir sameinað Alþingi till. til þál. um vegáætlun samkv. 10. gr. samtímis frv. til fjárl. Sama gildir um till. til þál. um endurskoðun vegáætlunar.“ Það átti að leggja þessa þáltill. fyrir, um leið og fjárlagafrv. var lagt fyrir þann 10. okt. s.l. Það munar nú æðimiklu, eina og hv. þm. geta séð, og var kannske ekki að undra, þótt hæstv. ráðh. kæmi þar aðeins að. Nú hefur ekki verið gert mikið veður út af því hér á hv. Alþ., þó að það hafi ekki verið farið eftir laganna bókstaf um það að leggja vegáætlunina fram jafnhliða fjárlagafrv. En að ætla Alþ. vikutíma til þess að fjalla um endurskoðun vegáætlunarinnar má nú heita að sé sama, hvort gert er eða hvort endurskoðunin er nokkuð lögð fyrir .þingið. Það, sem hér er verið að gera, er það, að það er verið að sýna hv. Alþ. eins mikla lítilsvirðingu í sambandi við þetta lagafrv. og frekast er hægt að sýna hv. Alþ. Og ég vil leyfa mér að mótmæla slíkum vinnubrögðum, að Alþ. sé ætlað að hafa eina viku til þess að fjalla um jafnmikið stórmál og vegáætlunin er, jafnvel þótt um endurskoðun sé að ræða, og ekki sízt þegar lagafyrirmæli eru um það, að slíka till. eigi að leggja fyrir jafnhliða fjárlagafrv. að haustinu til. Annars er þetta ekki einsdæmi um vinnubrögð hæstv. ríkisstj., bæði á þessu þingi og á þingum undanfarandi ára. En þó fer það nú svo, að það versnar með hverju þinginu sem líður. Nú þessa síðustu dagana hefur verið haugað hér inn á hv. Alþ hverju stórmálinu á fætur öðru, án þess að Alþ. geti haft nokkurn tíma til þess að sinna málunum. Þar vil ég nefna frv. um skólakostnað, endurskoðun skólakostnaðar, og hafnarlög og fleiri stóra lagabálka, lagabálka, sem koma við hvert einasta heimili í landinu, eins og skólamálin. En ég er undrandi yfir því, að slík vinnubrögð skuli geta átt sér stað, að hv. Alþ. sé boðið upp á það að hafa eina viku til þess að fjalla um vegáætlunina. Það er ekki enn þá farið að afgreiða hana til fjvn., og Alþ. á að ljúka eftir viku. Hér eru furðuleg vinnubrögð á ferðinni og furðuleg lítilsvirðing við hv. Alþ., sem ég vona að hæstv. ríkisstjórnir, hverjar sem verða, endurtaki ekki. Út af vegáætluninni vil ég svo segja það, að það vakti hjá mér nokkra undrun, að hæstv. ráðh. virtist vera hinn ánægðasti með vegáætlunina og framkvæmdina á vegamálunum yfirleitt. Það verður að segjast eins og er, að það getur stundum verið gott að vera nægjusamur, en hins vegar sýniat mér, að hér sé nægjusemin gengin úr hófi fram. Í þessari vegáætlun eða við endurskoðun vegáætlunarinnar er gert ráð fyrir að auka framkvæmdafé í landsbrautum um 800 þús. á öllu landinu frá gildandi vegáætlun. Það þarf ekki að eyða mörgum orðum að því, hve mikið kann að vinnast fyrir þetta í vegum, eins og nú er komið. Og það á að auka framkvæmdaféð í þjóðbrautum um 6.2 millj. kr. Það á sem sagt að auka framkvæmdafé í þjóðbrautum og landsbrautum lítið eitt meira en kostnaðurinn hefur aukizt, síðan vegáætlunin var gerð fyrir tveimur árum. Það mun vera rúm millj. kr. til raunverulegrar framkvæmdaaukningar í þjóðbrautum og landsbrautum frá því, sem þá var. Þannig er búið að landsbyggðinni, og er sem sagt lögð fyrir hér endurskoðun á vegáætlun, sem inniheldur þetta. Það sjá nú allir, hvaða reisn er yfir þessum vinnubrögðum og yfir vegáætlun, till. til vegáætlunar, sem hefur inni að halda slíkan boðskap. Það hefur að vísu oft verið gert hér áður að rifja það upp, hve samstaða hv. þm. var mikil, þegar var verið að afgreiða vegal., og það var almennt skoðun manna, að þau mundu leiða til þess, að stórt átak yrði gert í vegamálum. Það hefur hins vegar sýnt sig, að stórátakið hefur ekki verið gert. Það er búið að hækka benzín- og þungaskattinn síðan 1965 um hátt í 200 millj. kr. með því að hækka tekjustofninn, og árangurinn er eins og okkur er öllum kunnugt. Við skulum líka gera okkur grein fyrir því, að á þessum tíma hefur umferðin í landinu aukizt verulega. Það munu hafa verið fluttar inn í landið á tveim síðustu árum um 7-8 þús. bifreiðar og allar bifreiðar, sem nú er verið að flytja inn, sérstaklega til vöruflutninga og langferðabílar, eru miklu stærri en áður hefur verið. Þrátt fyrir þessa þróun, sem orðið hefur í vegamálunum, er að vísu vegaviðhaldsféð hækkað nokkuð í krónutölu, en samkv. þeim upplýsingum, sem fyrir liggja á bls. 15 í þáltill. um vegáætlunina, er gert ráð fyrir því, að hækkunin til vegaviðhaldsins frá því, sem var, þegar áætlunin var gerð, sé um 17.2 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir, að hækkun vegna kostnaðar við snjómokstur frá því, sem gert var ráð fyrir í vegáætlun fyrir tveim árum, sé 7.2 millj. kr., hækkun vegna breytinga á reglum um snjómokstur 1 millj. kr. á árinu 1987, hækkun vegna náttúruhamfara sé 4 millj. kr., og svo kemur síðasti liðurinn, sem er greiðsla vegna bráðabirgðalána, 1.8 millj. kr. Með þessum hætti kemur út sú tala, sem á að vera til þess að auka viðhaldsféð á yfirstandandi ári. Það sýnir okkur það, að hér er ekki tekið tillit til umferðaraukningarinnar eða ástands veganna, eins og það nú er orðið. Það sýnir betur en margt annað, hvernig vegamálum er komið, og vil ég í því sambandi geta þess, að hæstv. samgmrh. var að tala um það, að sumir töluðu um, að vegasjóðurinn væri gjaldþrota. Það má vel vera, að einhverjir hafi um það rætt, að vegasjóðurinn væri gjaldþrota, ég minnist þess þó ekki. Hinu hef ég haldið fram, að með því fjármagni, sem vegasjóðurinn hefði yfir að ráða núna, geti hann ekki valdið þeim verkefnum, sem hann ætti að sinna, og það er allt annað en gjaldþrot, og þess vegna væri það, sem viðhald þjóðvega drabbaðist niður. Þetta get ég endurtekið, því að þetta er deginum ljósara, og ég vil í þessu sambandi minna á það, sem stóð í skýrslu hæstv. samgmrh., sem lögð var fyrir Alþ. fyrir jólin í vetur, þar sem talað var um þetta, og þar segir svo m.a., - þetta er á bls. 4, - með leyfi hæstv. forseta: „Ástand fjölförnustu malarveganna hefur í ár verið mun lakara en á s.l. ári, og það er orðið vonlaust verk að halda þessum vegum sæmilega akfærum með malarslitlagi.“ Ég hef áður sýnt fram á það, að þarna er um stórt verkefni að ræða, verkefni, sem við komumst ekki h já að taka tillit til og leysa. Í þessari vegáætlun er ekki gerð nein tilraun til þess að leysa þetta verkefni. Hæstv. vegamálarh. kom ekki heldur að því í dag, hvernig ætti að leysa það. Hann var hins vegar með vangaveltur í sambandi við áætlunargerð um hraðbrautirnar, en í till. þeirri til þál., sem hér er til meðferðar, er ekki stefnt að því að gera neitt átak í hraðbrautum. Það er aðeins ræða hæstv. ráðh. þar um, ræða um það, að nauðsyn beri til að fá erlenda verkfræðinga og annað því um líkt, en jafnframt lýst yfir, að fjármálahliðin sé með öllu óleyst. Og þegar ég tala um það, að vegasjóður valdi ekki verkefnum, miða ég m.a. við veginn hér upp í Mosfellssveitina. Ég tel ekki, að sá vegur sé orðinn fær, eins og hann er orðinn núna og hefur verið oftast nær í vetur. Ég álit, að það sé ekki fær vegur á aðalleið landsins, þegar hann er þannig, að á góðum bílum er ekki hægt að aka nema á 5-10 km hraða. Það gerir enginn á vegi, sem hann telur færan. Þetta er þó tengiliðurinn milli Vestur- og Norðurlandsins, Austurlands og Vestfjarða. Hér er verkefni, sem er ekki hægt að komast fram hjá að leysa og vegasjóðurinn veldur ekki. Þetta er staðreynd, og því verður ekki breytt, þó að hæstv. ráðh. fari að tala um gjaldþrot eða eitthvað því um líkt. Það er ekki það, sem um er að ræða, heldur hitt, að vegasjóður veldur ekki verkefninu. verkefni, sem er þó knýjandi nauðsyn og ekki er hægt að komast hjá að leysa. Það má nú öllum ljóst vera líka, hvernig það verður í þjóðbrautunum á árinu 1967. Ég held, að það muni verða æðimargir, sem verði fyrir miklum vonbrigðum, þegar þeir fá þá frétt, að það eru aðeins fjórir vegir, sem á að leggja þjóðbrautarfé í til viðbótar því, sem fyrir var, og í heild eru þetta 8.2 millj. um allt landið. Það er hærri upphæð en er í landsbrautunum, sem er 800 þús. yfir landið í heild, en það sjá líka allir, að það er ekki fé til skipta. Föst lán í þjóðbrautum voru í árslok 1966 um 60 millj. kr., og afborganir og vextir af þessum lánum verða 9.9 millj. kr. á árinu 1967. Þetta þarf að taka af þjóðbrautarfénu í heild nú, þegar dæmið er gert upp, og fjárveiting til þjóðbrauta er samkv. till. hér á bls. 2 28.4 millj. kr. Af því fara 10 millj. í vexti og afborganir. Út af fyrir sig getur það verið skiljanlegt, að fjármagn sé ekki til að leysa þessi verkefni. En það er ekki skiljanlegt, að hæstv. ráðh. skuli standa hér á hv. Alþ. og tala um ágæti vegamálanna og tala um, hve vegasjóðurinn standi sig vel og hvað hann hafi leyst verkefnin vel. Það er það, sem ekki á við, og það er það, sem ég deili á hæstv. ráðh. fyrir. Ég vil líka segja það, að það er með öllu óhugsandi að standa þannig að verkum eins og gert er hjá núv. hæstv. ríkisstj. í sambandi við vegamálin. Það er rokið til og lagður vegur að kísilgúrverksmiðjunni í Mývatnssveit fyrir 50 millj. kr. á þessu ári. Þó að það sé ekki hægt að leysa úr brýnustu verkefnum hjá vegagerðinni í landinu yfirleitt, þá var hægt að ná í peninga og það fljótlega og láta framkvæma verkið strax. Nú vil ég ekkert um það segja út af fyrir sig, það má vel vera, ég þekki það ekki, að fleiri hafi gott af þessum vegi en kísilgúrverksmiðjan ein. En ég segi það, að það þarf að taka þannig á fleiri verkefnum en þeim verkefnum, sem útlendingar hafa mest um að segja, eins og virðist vera stefna hæstv. ríkisstj., að þá sé til fjármagn til þess að leysa verkefnin, ef útlendir aðilar eiga að hafa þar eitthvað um að segja. Ég verð að segja það, að eins og til er ætlazt með vinnubrögðunum í sambandi við vegáætlunina, er hv. alþm. ekki ætlað að hafa þar mikil áhrif, enda augljóst, þegar ein vika á að vera til að fjalla um málið. Enda verður fullkomlega ljóst við lestur þessarar till., að það er ekki mikið fé til skipta, því að það hefur ekkert nýtt fé komið hér til. Það, sem hefur gerzt, er það, að tekjustofnar þeir, sem búið er að sameinast um, gefa meiri tekjur en gert var ráð fyrir í áætluninni, enda búið að hækka stofninn nokkuð, og það var eina féð til að mæta verðbólguvexti síðustu ára. Hitt get ég ekki stillt mig um að minna hæstv. ráðh. á, að ekki hefði það verið nein ofrausn með 842 millj. kr. umframtekjunum á s.l. ári, þó að hefði verið skilað aftur að fullu 47 millj., sem ranglega voru af vegagerðinni teknar. Og ég hef ekki enn þá áttað mig á því, að þessi hæstv. ráðh. skyldi í fyrsta lagi láta kúga sig til þess að láta þetta af hendi, eins og hann hefur gert, og í öðru lagi sætta sig við að láta rétta sér aftur 27 millj. kr. nú, en taka ekki með alla fjárhæðina. Það hefði haft ósköp lítið að segja í sambandi við viðskiptin við Seðlabankann, þó að það dæmi hefði verið gert upp. Og það var ekkert réttminna en viðskiptaskuldin hjá Seðlabankanum. Og fyrst þeir notuðu nú í mesta góðæri 100 millj. kr. varasjóðinn, sem átti að vera til hörðu áranna, til þess að gera upp viðskipti sín við Seðlabankann, hefði ekki verið nein ofrausn, þó að vegasjóði hefði verið skilað fullkomlega aftur sínu fé. Og það er enn fráleitara að hugsa sér það, að þannig skuli vera að þessum málum staðið, þegar ástand vegamálanna í landinu er svo sem raun ber vitni um. Og þegar við leggjum fram hér á hv. Alþ. nú till. til endurskoðunar á vegáætlun, sem felur í sér 7 millj. kr. hækkanir til þjóðbrauta, hraðbrauta og landsbrauta, þá hefði sannarlega ekki veitt af því að fá framlag ríkissjóðs að fullu. Það verður að segjast eins og er, að því miður er í sambandi við framkvæmd á fjármálum vegal. orðin sorgarsaga allan tímann nema fyrsta árið. Það er eina árið, sem vegasjóður fékk þær tekjur, sem hann átti að fá. Það hefur líka sýnt sig í vegamálunum, hvernig þessi stefna hæstv. ríkisstj. gagnvart vegasjóði hefur leikið vegagerðina í landinu og mun leika áfram, ef hún nær að vera ríkjandi. Og ég vil endurtaka það, sem ég hef sagt hér áður, að ef ekki verður aukið fé til vegagerðarinnar í landinu, mun vegakerfið bresta undan ört vaxandi fjölda bifreiða, undan stærri bifreiðum ár frá ári, undan meiri vöruflutningum ár frá ári. Allt þetta gerir það að verkum, að vegakerfið mun bresta, ef ekki verður neitt að gert. Það eru þegar farnar að hrynja brýr undan umferðinni, og það eru fleiri brýr, sem hrynja á næstu árum vegna aukinnar umferðar, ef þær verða ekki teknar úr umferð áður. Vegamálin í landinu verða eftir sem áður, þegar búið er að afgreiða þessa vegáætlun hér á hv. Alþ., í jafnmiklu vandræðaástandi og þau voru, áður en vegáætlunin var lögð fram. En hinu ættu hv. alþm. að fara að gera sér grein fyrir, að þeir eiga ekki að þola slík vinnubrögð, að þáltill., sem á samkv. lögum að leggja fram í byrjun þings, skuli vera lögð fyrir Alþ. 10 dögum áður en á að slíta því, eins og nú er gert.



Herra forseti. Vega og brúakerfið hér á landi sem annars staðar er einn af aðalhornsteinum atvinnuþróunarar og lífæð viðskipta og þjónustu við fólkið í landinu. Það er því eðlilegt, að fulltrúar fólksins hér á hv. Alþ., alþm., einkum þeir, er einvörðungu verða að nota vegina og bifreiðarnar sem samgöngutæki, láti sig miklu varða, hvernig löggjafinn og þeir, sem kjörnir hafa verið til að undirbúa og framkvæma aðgerðir í vega- og brúamálum, haga sínum vinnubrögðum. Þetta er svo stórt og mikið mál, að fjöldi byggðarlaga á svo að segja alla tilveru sína og búsetu undir því, að vel og djarflega sé unnið að samgöngubótum í vega- og brúamálum. Það vita allir og viðurkenna, að landið er stórt, víðáttur miklar, auk erfiðra vatnsfalla og hárra heiðavega. Þess vegna er örðugt fyrir fámenna þjóð að koma upp öflugu vegakerfi um þetta land. En þótt svo sé, má ekki í það horfa að leggja fram ýtrustu getu til að framkvæma það verk, vegna þess að hér er um grundvallarframkvæmd að ræða, sem skiptir meginmáll fyrir atvinnu- og framleiðslumöguleika fjölda landsmanna. Og það verður aldrei of vel undirstrikað, að framleiðslan er höfuð atvinnuveganna, er það, sem allt annað hvílir á í landinu. Ég vil nota þetta tækifæri til að minna á nokkur atriði, sem ég tel miklu varða fyrir samgöngur Sunnlendinga í sambandi við þá vegáætlun, sem hér liggur fyrir. Fyrst vil ég minna á, að brýna nauðsyn ber til, að tekin verði i vegáætlunina sem allra fyrst brúargerð yfir Ölfusá hjá Óseyrarnesi. Þetta er grundvallarframkvæmd, sem vart þolir bið, til að tengja saman þorpin Stokkseyri-Eyrarbakka við höfnina í Þorlákshöfn. Þetta mál var ofarlega á baugi fyrir nokkrum árum, og ég ætla, að þm. Suðurlandskjördæmis hafi á sínum tíma verið búnir að heita íbúum þessara staða sínu fulltingi til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd, en af hvaða orsökum það hefur dregizt úr hömlu, er mér óskiljanlegt. En þetta er óbætanlegt tjón fyrir þessi þorp og suðurhluta Flóans, einnig Ölfusið, að ekki er unnið að þessu þarfaverki. Þá er á það að benda, að með vegagerðinni yfir Þrengslin er það augljóst mál, að það hlýtur að vera mikið hagsmunamál, að vegagerðinni verði haldið áfram, komið austur að Ölfusárósum og brú sett þar á, vegna þess að það mundi auðvelda og bæta samgöngur við Suðurlandsundirlendið stórkostlega og ekki sízt á vetrum. Má á það minna, að aðalþjóðvegurinn, sem nú liggur undir Ingólfsfjalli, er ákaflega erfiður oft og tíðum á vetrum vegna snjóþyngsla. Þetta vita þeir, sem búa þarna. En hitt er svo annað mál, að væri Þrengslavegurinn lagður með sjónum austur í þorpin þarna austur frá, væri þetta allt annað, auk þess sem svo kemur annað til greina, sem er ekki sízt þýðingarmikið. Það liggur í augum uppi, að á bökkum Ölfusár eða í sunnanverðum Flóa verður í framtíðinni, ef nokkurt líf á að verða á Suðurlandi, að rísa upp stórfelldur iðnaður, og ég get ekki annað séð en þar eigi að rísa upp stóriðja í matvælagerð. Enginn staður á landinu hefur meiri möguleika til þess að framleiða mikla og góða matvöru, og á að ganga frá henni á þessum stað til fullrar neyzlu í hinum dreifðu byggðum. Brú á Ölfusá við Áseyrarnes er undirstöðuframkvæmd, til þess að þetta verði hægt. En um leið og þetta er komið, er líka komin aðstaða til ekki einungis að hagnýta landbúnaðarafurðirnar til þessara hluta, heldur og allan sjávaraflann. Og það sýnir bezt, hvaða grundvallarþýðingu þetta hefur, auk þess sem þorpin Stokkseyri og Eyrarbakki eru mjög illa sett hafnarlega, eins og dæmi sýna ljósast vitni og kom fram í vetur, hvílíkt tjón það er, að bátarnir verða að sækja heimahafnir í erfiðleikum á vetrum í staðinn fyrir að geta öruggir farið til Þorlákshafnar og geta haft ekki nema 10-15 mín. leið til að skreppa heim. Það er dálítið önnur aðstaða. Ég ætla ekki að tala meira um þetta atriði. Ég vil bara minna á þetta hér, vegna þess að það er í mínum huga og það er í huga fólksins þarna austur frá eitt grundvallaratriði, sem vinna ber að á næstu tímum. En í sambandi við vegáætlun er það engin goðgá, að við minnumst á einstaka staði, vegna þess að fólkið ætlast fyrst og fremst til þess, að þm. sjái einmitt fyrir þessum brýnustu nauðsynjaþörfum, sem fólkið þarf við að búa í landinu, en það eru vegir og aftur vegir. Næsta atriði, sem ég vildi minna á, - það eru ekki mörg atriði, sem ég ætla að minnast á í þessu sambandi, - er það, að fyrir 1958 mun það hafa verið ákveðin áætlun, að vegurinn yfir Mýrdalssand yrði lagður, sem við köllum þar austur frá, hið syðra eða um lága sandinn beint úr Vík austur í Álftaver. Þegar flóðin komu á sandinn, hin miklu 1958 og reyndar vorið 1959 líka, var að því ráði horfið að leggja þennan veg hið efra, sem kallað er, uppundir Hafursey upp á hásandinn, þar sem hann vitanlega lá áður. En hvað þýðir þetta? Það þýðir það, að á öllum vetrum, þegar nokkur snjór kemur að ráði, er þessi vegur svo að segja ófær yfirferðar og kostar of fjár að halda honum opnum. Þar á ofan bætist það við, að hann er í gífurlegri hættu af vatnavöxtum, hvenær sem eitthvað vex í jökulvötnunum á Mýrdalssandi, og er skemmst á að minnast, að núna seinast í sumar og í haust lá við, að vegurinn færi allur undir vatn, og hefði svo farið, hefði ekki sézt af honum tangur né tetur meir. Þess vegna vil ég beina því til hv. þm. og þeirra, sem fást við þessi vegamál, og ekki sízt samgmrh., að það verði hið þráðasta sett á vegáætlun að leggja, eins og fyrirhugað var, veg yfir Mýrdalssand beint norðan við Hjörleifshöfða og austur í Álftaver. Með því móti mundi vegurinn verða nokkurn veginn öruggur á vetrum sem opin leið, og svo kemur fleira til, að með því að færa veginn þangað, er hann úr allri vatnshættunni um 1eið. En snjórinn, sem hleðst á Mýrdalssand, sem oft hleðst upp þar og hlánar oft á mjög skömmum tíma, brýtur þennan veg iðulega, en væri hann suður frá og þetta vatnsmagn komið ofan í Blautukvísl, mundi það ekki skaða veginn hið minnsta, ef hann væri suður á sandinum. Ég vil aðeins minna á þetta hér, úr því að ég hafði tækifæri til þess. Þá er þriðja atriðið í sambandi við vegamálin, sem ég vildi minna á, að ég sakna þess mjög, að ekki eru nú settir inn á vegáætlunina einhverjir fjármunir til þess að kanna og byrja á að leggja veg yfir Skeiðarársand. Það er vitað, að á. næsta sumri lýkur brúargerð yfir Jökulsá á Breiðamerkursandi og um leið opnast þá vegurinn úr Hornafirði og alla leið vestur að Skeiðarársandi, og þess vegna hefur mér sýnzt, að á árinu 1968 hefði verið eðlilegt, að einhverjir fjármunir hefðu verið settir á vegáætlunina til þess að byrja á þessu þarfa verki. En ég þarf ekki að endurtaka það hér, það hefur oft verið gert í þessum sal, hvílík nauðsyn og hvílík samgöngubót og hvílíkt hagræði það yrði fólkinu á austanverðu Suðausturlandi og reyndar í Skaftafellssýslum báðum, ef þar kæmi hringvegur, sem næði yfir Skeiðarársand. Það mundi verði lyftistöng þessum héruðum, sem við getum engan veginn séð fyrir í dag, hversu miklu mundi orka og gera byggðina betri. En leggja ber áherzlu á, að það fólk, sem býr jafnlangt frá sjó og hefur yfir jafnlangar vegalengdir að fara og þetta fólk, það á, eins og ég var búinn að segja, í upphafi, alla sína tilveru undir því, að vegirnir séu sem beztir. Ég get ekki annað en lýst óánægju minni yfir því, að ekki skuli enn örla fyrir því, að það verði hafið að byggja hraðbrautir fjölförnustu leiðirnar hér frá Reykjavík, t.d. austur yfir fjall. Ég veit, að þetta kostar mikið fé. En ég vil segja: Er það síður nauðsynlegt átak að koma upp hraðbrautum hér um fjölfarnasta kerfið frá Reykjavík og út í byggðirnar, - er það síður nauðsynlegt framtak heldur en t.d. sjónvarpið? Það er talað um, að það hafi kostað um 1500 millj. að koma því í gang, eitthvað nálægt því, og vegamálaráðh. segir, að það muni kosta um 1500 millj. að koma þeim hraðbrautum upp með slitlagi, sem hér er gert ráð fyrir. Ég er alveg viss um, að það mundi skila þjóðinni meiri arði og hag að verja svona lagaðri upphæð í það að koma þessum hraðbrautum í traust horf. Ég þori að fullyrða það. Í sambandi við vegamálin langar mig að minnast hér á eitt mál, enda þótt segja megi, að það sé búið og gert, en það eru lög um hægri handar aksturinn. Þessi lög voru samþ. hér, að ég ætla, á síðasta þingi, og mátti heita furðu hljótt um það, hvernig þau náðu fram að ganga. En nú vil ég segja frá því, að almennt líta menn nú með ugg og ótta til þess, að horfið verði að hægri handar akstrinum. Og ég vil geta þess, að t.d. í Suðurlandskjördæmi hafa bílstjórar gengizt fyrir undirskriftum þar til þess að mótmæla þessum lögum og krefjast þess a.m.k., að þau verði ekki látin koma til framkvæmda nema að undangenginni þjóðaratkvgr., og undir þessa áskorun hafa skrifað þar, bara í þessu eina kjördæmi, 860 manna, menn, ,sem eru mest atvinnubílstjórar, og fólk, sem ekur og hefur ráð á bifreiðum. Þetta er athyglisvert, og það sem meira er, að atvinnubílstjórar hér í Reykjavík hafa nú hafizt handa um mikla herferð til að mótmæla þessu, og þeir fullyrða, að 80-90% af ökumönnum landsins séu á móti lögunum. Og það er þeirra krafa, að lögin verði látin ganga til þjóðaratkvgr., og ef það fæst ekki fram, þá er númer 2, að lögunum verði frestað a.m.k. um 3-4 eða jafnvel 5 ár, meðan verið er að umþótta fólkið til þess að vita, hvað þetta er, sem í vændum er. Þeir segja sem svo: Meðan enn er kenndur í barnaskólum, unglingum og öllum, vinstri handar akstur og vinstri handar umferð, verður lítill tími til að umþótta þetta á einu missiri, svo að ekki stafi af veruleg hætta. Ég get þess arna hér, að ég hefði álitið fyrir mína parta, - það er mitt sjónarmið, að það hefði verið skynsamlegra í því vegaöngþveiti, sem við búum við í dag, að verja þeim fjármunum, sem verja á til þess að gera þessa breytingu mögulega, að verja henni til vega núna fyrst um sinn. Þetta er mín skoðun. Og ég verð að segja það, að þó að við alþm. séum kannske valdamiklir menn hér, er það dálítið erfitt að ganga með löggjöf beint framan að og gegn vilja fjölda manna, sem eiga að búa við þá löggjöf. Það er töluvert ábyrgðarmál. Og ég held, að fulltrúar þessara manna verði stundum að gera svo vel að hlusta á þær raddir. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta öllu meira. En ég vil þó taka fram í sambandi við hægri handar aksturinn, að í umsögninni, sem fylgdi þeim lögum eða því frv. á sínum tíma, var sagt berum orðum, að það skipti í rauninni engu máli og ekki hægt að gera upp á milli, hvort væri hagkvæmara, hægri eða vinstri akstur. Ef það er nú meiningin, að það skipti eiginlega engu máli upp á hagkvæmni til að gera og öryggiskennd, til hvers þá að fara að verja öllum þessum fjármunum, þegar það skiptir engu máli að þeirra dómi, sem hafa gengið frá þessum lögum? Til hvers að gera það? Ég get ekki farið svo héðan, að ég minnist ekki aðeins á eitt atriði hér í vegáætluninni, sem ég er mjög ánægður með, og það er brúargerðin væntanlega yfir Jökulsá á Sólheimasandi. Það var sannarlega þörf á því og tími til kaminn, að sú brú yrði endurbyggð, vegna þess að þarna er um líf eða dauða fyrir fólkið fyrir austan Jökulsá að ræða, því að ef þetta brúarsamband rofnar, eru þeir algerlega allslausir. Þeir þurfa að koma vörum frá sér daglega á markað, og ef þessi elna brú bilar, er leiðin lokuð. Þess vegna er ég mjög ánægður yfir því, að nú skuli hafa verið tekið til ákvörðunar að gera þessa hluti. Mér er það vel ljóst, að það eru mörg aðkallandi verkefni, sem kalla að í vegamálum, og erfitt að eiga við þetta vegna víðáttunnar. En með þeim tröllauknu tækjum, sem nú er hægt að nota til þess að koma þessu í framkvæmd, er þetta allt annað, og ef við berum saman í huganum það gífurlega átak, sem þjóðin var búin að gera með handverkfærum og hestvögnum hér áður fyrr, berum það saman við þá tækni, sem nú er í landinu, getum við ekki vorkennt þeim, sem með þessi mál fara, að sýna margfaldan dugnað í því að koma þessum málum betur áfram. En ég undirstrika það, að ég álít það miklu meiri nauðsyn að verja 1500 millj. til þess að koma hraðbrautunum í betra horf, heldur en að hraða svo sem gert var sjónvarpsmálunum hér hjá okkur.



Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að segja nokkur orð við þessa umr. í tilefni af þeirri till. til þál. um endurskoðun vegáætlunarinnar fyrir árin 1967 og 1968, sem hér liggur fyrir og hæstv. samgmrh. hefur lagt fyrir þingið. Ég vil hefja mál mitt á því að taka undir það, sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði hér áðan, að það er mjög á annan veg en ætti að vera hjá hæstv. samgmrh. að leggja ekki þessa till. til þál. fyrir Alþ fyrr en nú undir þinglok. Og þetta er engan veginn meinlaust. Ég vil leyfa mér í sambandi við það atriði að lesa hér upp það, sem vegal. frá 1963 segja um þetta mál. Þar segir svo: „Leggja skal fyrir sameinað Alþingi till. til þál. um vegáætlun samkv. 10. gr. samtímis frv. til fjárl.“ Nú væri kannske hægt að segja, að þetta sé ekki sú vegáætlun, sem þarna er rætt um, heldur endurskoðun vegáætlunar, en í þeirri sömu grein stendur enn fremur: „Sama gildir um till. til þál. um endurskoðun vegáætlunar, sbr. 15. gr.“ Sem sé, fyrirmæli laga um það, hvenær endurskoðun vegáætlunar skuli lögð fram, eru hin sömu og um það, hvenær vegáætlun til fjögurra ára skuli leggja fram. Það verður að segjast, því miður, að það er alveg ótvírætt, að þessi meðferð, sem málið hefur sætt af hálfu hæstv. ráðh., er ótvírætt lögbrot, og er leitt til þess að vita, að þannig skuli hafa verið með farið. Ég geri ráð fyrir því, að hæstv. ráðh. hafi einhverja afsökun fyrir þessu, en fyrir því að brjóta lög, sem sett hafa verið á hinu háa Alþ. og staðfest á löglegan hátt, er yfirleitt talið erfitt að finna afsakanir. Nú má kannske segja sem svo, að þetta, hvenær vegáætlunin er lögð fram, skipti ekki ákaflega miklu máli, og e.t.v. mætti segja, að ef áætlunin væri lögð fram skömmu eftir að fjárl. hafa verið lögð fram, skipti það ekki miklu má9i og mundi ekki vera að því fundið. En hér er meira um að ræða. Við afgreiddum fjárl. fyrir 1967 fyrir jól. Þá áttum við náttúrlega að hafa þessa endurskoðun í höndum. En nú er komið fram í aprílmánuð, þegar áætlunin er lögð fram, og þingi fer að ljúka. Ég verð að láta í ljós, eins og ég hef gert, mjög mikla óánægju yfir þessu, svo að maður taki vægt til orða, og þetta kemur sér ekki vel. Ég vil segja t.d., að okkur þm. Norðurl. e. hafa nú í vetur verið að berast á ýmsum tímum ýmis erindi um vegamál á okkar svæði, og við höfum yfirleitt tekið þessi erindi fyrir og afgreitt þau á þann hátt, sem okkur hefur sýnzt rétt fyrir okkar leyti á þessu stigi, til vegamálastjóra. Svo vitum við ekki neitt fyrr en eftir dúk og disk, undir lok þingsins, að þetta plagg kemur fram, og ég sé það við lestur þessa plaggs, að ekkert einasta af þessum erindum hefur verið tekið til greina að neinu leyti. Nú má auðvitað segja sem svo, og auðvitað getur hæstv. ráðh. sagt það og þeir aðrir, sem að þessu hafa unnið, að eins og fjármálum veganna sé háttað og því öllu, sem í kringum það er, sé nú erfitt um vik að veita úr vegasjóði, jafnvel þótt um litlar fjárhæfir sé að ræða En þó held ég, að það gæti nú skeð, að ef þessi till. hefði legið fyrir, sérstaklega ef hún hegði legið fyrir áður en fjárlög voru afgreidd í vetur og a.m.k. eitthvað fyrr, hefði e.t.v. verið hægt að finna einhver ráð til þess, kannske í samráði við hæstv. ráðh., að sjá honum fyrir einhverjum fjármunum í þessu tilfelli. Ég veit náttúrlega ekkert um það, hvort fleiri þm. úr fleiri kjördæmum hafa þessa sögu að segja, en mér þykir ekki ólíklegt, að svo kunni að vera. Það er á allan hátt ákaflega meinlegt að fá ekki þetta plagg í hendur fyrr, og þess vegna er það auðvitað, sem lögin mæla svo fyrir, að það skuli vera lagt fram á þeim tíma, sem þau mæla fyrir um. Það er í alla staði haganlegast. Ég hefði nú haft nokkra löngun til þess að ræða almennt um sjálfa vegáætlunina og vegamálin í heild, en ætla ekki að taka tíma til þess nú, enda hefur það verið vel gert af öðrum og eftir er 2. umr. um þetta mál. Ég geri því ráð fyrir, að ráðrúm verði til þess að koma á framfæri við n. eða þá við 2. umr. till. um einhverjar lagfæringar, þar sem því verður við komið innan ramma þessa kerfis. Ég skal ekki hafa fleiri orð um það. En ég get ekki stillt mig um það, úr því að ég er að ræða þessi mál og af því að ég hlýddi á ræðu, sem hæstv. samgmrh. flutti í gærkvöld um annað mál, að mér þóttu nokkuð hlálegir og dálítið til þess fallnir að ýfa það upp, hvað vegirnir eru nú víða vanhaldnir um þessar mundir, þeir prósentureikningar, sem hæstv. ráðh. var með í sambandi við það, hvort vegaframlög hefðu hækkað í seinni tíð. Hann fékk þar út töluvert háar prósentur á vissan hátt. En ég mundi vel treysta mér til þess að benda honum á vissar veilur, sem voru í þeim prósentureikningi, vissa hluti, sem hann bar saman og ekki voru sambærilegir, t.d. það, að nú erum við að fást við verk, mjög dýr verk, sem ekki kom til greina að fást við hér fyrrum, vegna þess að það skorti til þess tækni. En ef hæstv. ráðh. vildi fá út mjög háar prósentur, hefði hann náttúrlega getað fengið þær miklu hærri, ef honum hefði bara komið það í hug. Hann hefði t.d. getað borið þessa vegáætlun saman við árið 1900, þegar engin bifreið var til í landinu. Það hefði hann getað gert. Hann hefði fengið enn þá hærri útkomu og glæsilegri út úr því. En það, sem hann er að gera m.a., er að bera saman fjárveitingar núna, þegar bifreiðar í landinu eru um 40 þús., við það, sem var, þegar þær voru kannske 16 þús. eða þar um bil. En það er samt ekki þessi veila, sem ég var að tala um áðan aðallega í sambandi við samanburð hans. Svona prósentureikningar hafa ekki mikið gildi, ekki ákaflega mikið praktískt gildi. Það, sem hefur gildi, er að athuga þörfina, athuga viðfangsefnin og hvað hægt er að gera til þess að ráða þar bót á. Og þó að það sé kannske að leggja lykkju á leið sína, get ég alveg tekið undir það, sem hv. 4. þm. Sunnl. sagði hér áðan, að það er náttúrlega brýnni þörfin á því að leggja verulegar fjárhæðir í að bæta vegakerfi landsins heldur en að leggja þær í sjónvarp. Það er alveg rétt, sem hann sagði um það. Og þó að sjónvarp sé sjálfsagt ágætt fyrir þá, sem þess geta notið, er það því miður ekki nema takmarkaður hluti af þjóðinni, - ég segi því miður, þó að um það megi kannske deila. En það er einkennilegt, og það er eiginlega þess vegna, sem ég er nú að minna á þetta, sem hv. 4. þm. Sunnl. sagði áðan, að það er eins og mönnum finnist það hinn mesti búhnykkur og svo sem eins og alveg sjálfsagt, að til þess að koma upp sjónvarpsstöðvum í landinu, sjónvarpskerfi, skuli lagðir til innflutningstollarnir, sem greiddir eru af viðtækjum sjónvarps, - það sé hinn mesti búhnykkur og eiginlega alveg sjálfsagt. En þegar vegirnir eiga í hlut, er allt annað uppi á teningnum. Hér hafa verið uppi till. alveg hliðstæðar um það að taka - ekki innflutningsgjöldin öll, heldur bara einn þátt af þeim, þ.e.a.s. leyfisgjaldið, til þess að leggja í vegina, - alveg hliðstæð till. og að leggja innflutningsgjald af sjónvarpstækjum í sjónvarpsstöðvar. En þetta þykir ekki búhnykkur. Það er ekki nokkur leið, eins og sakir standa, til að fá hæstv. samgmrh. og hv. þingmeirihl. til að fallast á það. Sem sé, nauðsyn fyrir vegi er eftir þessu að dæma minni í landinu en nauðsyn fyrir framkvæmdir eins og sjónvarp. Þetta kalla ég nú reyndar að raða verkefnum með nokkurri óverklagni. En þess vegna leyfi ég mér að minnast á það, sem hv. 4. þm. Sunnl. sagði áðan, að mér finnst það svo áberandi og átakanlegt, að menn skuli ekki koma auga á það eða viðurkenna það, að hér er um alveg hliðstæð mál að ræða að því er fjáröflun varðar. En hitt er ekki hliðstætt, að önnur framkvæmdin er náttúrlega enn nauðsynlegri en hin, og það er sú, sem er nauðsynlegri, sem nú verður út undan. Um þetta skal ég svo ekki ræða meira, en kem þá að því, sem ég vildi hreint ekki láta hjá líða að minnast á einmitt við fyrri umr. málsins og biðja hæstv. ráðh. og þá hv. n., sem fær málið til meðferðar, að taka til athugunar. Í XI. kafla vegal, 66. gr., segir svo: „Nú þykir ástæða til að halda vegi akfærum með snjómokstri, og skal þá telja þann kostnað með öðru viðhaldi vegarins. Heimilt er vegamálastjóra að binda slíkt vetrarviðhald því skilyrði, að allur slíkur kostnaður eða nokkur hluti hans verði endurgreiddur með framlagi úr héraði, sé um þjóðveg að ræða. Sömu heimild hefur sýslunefnd að því er sýsluvegi snertir.“ Þetta ákvæði um snjómokstur er að verða stórmál og var raunar þegar orðið það, þegar lögin voru sett árið 1963, enda urðu, ef ég man rétt, allmiklar umr. hér .í þingi um það þá. En í grg. þeirrar till., sem hæstv. ráðh. hefur lagt fram, segir svo: „Meðaltal kostnaðar við vetrarviðhald undanfarin tvö ár hefur því verið um 12.2 millj. kr. á ári, miðað við verðlag 1. febr. í ár. Öll þessi ár hefur snjómokstur verið framkvæmdur samkv. reglum, sem settar voru árið 1958. Samkv. þeim reglum greiðir vegagerð ríkisins allan kostnað við snjómokstur á 1337 km eða 15.7% af vegakerfinu og einnig kostnað við opnun vega á vorin og oftast fyrsta mokstur á haustin. Á öðrum vegum er því aðeins mokaður snjór, að helmingur kostnaðar fáist greiddur úr héraði.“ Á árinu 1966 hefur þessi kostnaðarliður numið 17 millj. kr., að því er mér sýnist, þ.e.a.s. á tímabilinu desember-apríl. Það er þó sennilegt, að eitthvað sé um snjómokstur og klakahögg fyrr að vetrinum og síðar á vorin. Þetta er það, sem ríkissjóður hefur greitt, skilst mér, til snjómokstursins. Nú er það svo, eins og þarna stendur, að vegagerð ríkisins greiðir allan kostnað við snjómokstur á 1337 km eða 15.7% af vegar kerfinu. Á öðrum vegum er því aðeins mokaður snjór, að helmingur kostnaðar fáist greiddur úr héraði, náttúrlega ekki á öllum vegum, enda ekki von til þess, eins og vegakerfið er orðið langt. Nú veit ég, að þetta eru reglur, sem settar hafa verið af vegamálastjórninni, þar sem tilgreindir eru þeir vegir, sem vegagerðin telur sér skylt að moka. Og annaðhvort í grg. eða í framsögu hæstv. ráðh. eða kannske hvort tveggja var eitthvað um það rætt, að þessar reglur ætti að endurskoða. Ég vildi mælast til þess við n., sem fær málið til meðferðar, að hún fengi í sínar hendur, sem hún hefur kannske þegar gert, - þetta er fjvn., - fengi í sínar hendur þessar reglur um þessa snjómokstursvegi, hverjir þeir séu, sem vegagerðin annast allan snjómokstur á, og að hún kynnti sér, hverju til stendur að breyta í þeim efnum. Ég vildi mega vænta. þess, að hæstv. samgmrh. legði þar lið sitt til, að n. fengi þetta í hendur og að það væri gert kunnugt. Ég sé ekki ástæðu til annars. Í þessum málum á að ríkja réttlæti, og ég er alveg viss um það, að eins og nú standa sakir, er hér ekki farið fullkomlega rétt að. Og það er kannske vorkunnarmál, því að þessar reglur hafa sennilega verið að þróast og umferðin er breytileg. En auðvitað verður að miða reglurnar um snjómokstur við vetrarumferðina, ekki við heildarumferðina á vegum allt árið, heldur við vetrarumferðina og þá nauðsyn, sem á henni er. Ég vildi skjóta því fram til athugunar í þessu sambandi, að mér finnst, að það væri eðlilegt og sanngjarnt, að út frá öllum verzlunarstöðum eða svo til, þar sem byggðarlög hafa viðskipti sín, sæi vegagerðin um snjómokstur algerlega á einhverjum kafla, kannske mislöngum eftir því, hvernig til hagar, en alls staðar einhverju, sem miðað væri þá við þörfina á flutningum eftir vegunum, kannske ekki endilega alltaf þörfina í tonnum, heldur við hina tilfinnanlegu þörf fólksins, sem á heima á þessum svæðum. Ég hefði gjarnan viljað, að mér mætti auðnast það, áður en umr. um þetta mál lýkur, að sjá endurskoðaðar reglur um þessa hluti, snjómoksturinn, og tekið væri tillit til þessa sjónarmiða. Menn verða að viðurkenna, að þetta er sanngjarnt. Það er ekki síður nauðsyn, þar sem menn þurfa að flytja alls konar nauðsynjavörur til og frá verzlunarstað, að halda slíkum vegarköflum opnum heldur en jafnvel vegum milli héraða fyrir farþega og póst. Hitt er svo auðvitað mál, að það er ekki hægt að gera kröfur til þess að öllum vegum sé haldið opnum. Þetta verður að reyna að meta, en það má ekki gleyma svona fólkinu víðs vegar um landið, sem liggur lífið á, ef svo mætti segja, að eitthvert lágmark af vegum né opið, og það á sanngirniskröfu á því, að vegagerðin taki það hlutverk að sér á sama hátt og um þessa 1337 km, sem hún hefur nú alveg á sinni könnu. Ég er ekki að tala um alla vegi, heldur vegarkafla, sem notaðir eru sameiginlega af heilum byggðarlögum.



Herra forseti. Fyrir nokkru var þessi till. tekin fyrir í hv. Alþ. og 1. flm. hélt um hana ræðu nokkra, sem ég aðeins mun þó minnast á síðar, en skal reyna að svara nokkrum orðum. Styrjöldin í Víetnam er ömurleg og hryggileg staðreynd, um það eru allir sammála, raunar bæði um þessa styrjöld og allar aðrar styrjaldir. Hroðalegar sögur eru sagðar um særða og deyjandi menn, grimmilega meðferð fanga, brenndar borgir og flýjandi fólk, sem hvergi hefur höfði sínu að að halla. Hitt eru menn svo ekki eins sammála um, hverjum þetta sé allt að kenna í Víetnam og hvaða leiðir megi fara til að binda endi á þennan ófagnað. Flm. þessarar till. telja, að hér sé á ferð, eins og það er orðað í grg. till., hræðileg árásarstyrjöld hins volduga bandaríska stórveldis gegn fátækri og frelsisunnandi þjóð Víetnams. Bandaríkjamenn hafs aftur á móti aðra sögu að segja. Fastafulltrúi þeirra hjá Sameinuðu þjóðunum sagði m.a. eitthvað á þessa leið á fundi í Sameinuðu þjóðunum í haust, þar sem ég var viðstaddur, - hann sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Víetnam er skipt í dag með landamerkja línunni, sem samþ. var í Genf 1954. Fyrir norðan þá línu liggur Norður-Víetnam og fyrir sunnan hana liggur Suður-Víetnam. Þessi tvö lönd eru stjórnmálalegar staðreyndir á alþjóðavettvangi, þótt þar sé í raun og veru um tímabundna ráðstöfun að ræða, þar til ákvörðun um friðsamlega sameiningu Víetnams sé tekin með sjálfsákvörðunarrétti þjóðarinnar. Fyrirmæli Genfarsamningsins, sem kvað á um landamerkjalínuna, eru skýr og ákveðin í því efni að banna algerlega öll hernaðarafskipti hvors aðila af málefni hins. Jafnvel óbreyttum borgurum er bannað að ferðast um hlutlausa svæðið. Árið 1982 voru einnig allir herflutningar inn í Víetnam í gegnum Laos bannaðir. Þrátt fyrir þessi ákvæði eru þegar allmörg ár síðan árásarstyrjöld var hafin gegn Suður-Víetnam. Að þeirri styrjöld stóðu liðsveitir, sem stjórnað var úr norðrinu og fengu þaðan birgðir sínar og styrktarfé. Þetta lið telur nú 17 herfylki úr Norður-Víetnamhernum. Yfirlýst markmið þessara árása er að þvinga Suður-Víetnamþjóðina til þess að taka sér stjórnarhætti, sem hún mundi ekki hafa kosið sér á nokkurn friðsamlegan hátt.“ Þetta sagði fastafulltrúi Bandaríkjanna á þingi Sameinuðu þjóðanna í haust, og þessi tala um herlið Norður-Víetnams er miðuð við þann tíma. Bandaríkjamenn halda því líka fram, að þeir hafi verið beðnir um aðstoð af Suður-Víetnamstjórninni og þeir hafi orðið við þeirri beiðni samkv. samningi. En fleira hafði líka komið þar til. Ástralíumenn, Ný-Sjálendingar, Filipseyjabúar, Suður-Kórea og Thailand, öll þessi ríki hafa tekið þátt í að aðstoða Suður-Víetnamstjórnina. Þessi ríki öll komu saman til fundar í Manila á Filipseyjum í októbermánuði s.l. Forsetar þeirra og forsrh. tóku þátt í fundinum ásamt fulltrúum Bandaríkjanna. Í yfirlýsingu fundarins kemur fram, að löndin munu halda áfram að styðja ríkisstj. Suður-Víetnams, en vilja samt kanna sérhverja leið, er leitt gæti til friðar. Það eftirtektarverðasta við tilkynningu fundarins er sú yfirlýsing þeirra, að allt herlið þessara landa allra, sem nú er í Víetnam, muni dregið til baka, eins fljótt og unnt er og ekki síðar en 6 mánuðum eftir að hinn aðilinn dregur sitt lið til Norður-Víetnams. Það er einnig yfirlýst stefna bandamanna Suður-Víetnams, að sameining Víetnams verði ákveðin þannig, að þjóðir bæði Suður-Víetnams og Norður-Víetnams velji í frjálsum kosningum þá stjórn, sem þeir óska eftir, og þar eigi engin utanaðkomandi öfl að hafa áhrif á. Hver sem úrslitin verða, muni þessar þjóðir eindregið fylgja þeim. Fjöldamargar tilraunir hafa verið gerðar til þess að koma á stöðvun vopnaviðskiptanna í Suður-Víetnam. Páfinn hefur reynt þetta, stjórnir ýmissa vestrænna landa, Englands, Frakklands, Ítalíu, Kanada og margar fleiri, hafa einnig haft uppi tilraunir í þessa átt, að ágleymdum aðalritara Sameinuðu þjóðanna, U Þant, en hann hefur lagt sig mjög fram í þessu efni, og það eru till. hans, sem hér liggja fyrir til umr. Allar þessar tilraunir hafa þó hingað til verið árangurslausar. Mér er vel kunnugt um það, að U Þant hefur lagt sig allan fram til þess að reyna að koma vopnahléi á og sætt um, m.a. af viðræðum við hann sjálfan, þegar hann dvaldi hér á landi s.l. sumar. Hann hafði þá og hefur raunar alltaf haft einlægan áhuga á að ná árangri í þessu máli. En ég held, að ég megi fullyrða, að hann teldi þá litla möguleika á, að samkomulag næðist um till. hans, en þær voru þessar, eins og fram kemur í till. þeirri til þál., sem hér liggur fyrir, - till. hans eru svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Að Bandaríkin hætti loftárásum sínum á Norður-Víetnam, að styrjaldaraðilar í SuðurVíetnam dragi úr hernaðaraðgerðum sínum og í þriðja lagi, að þjóðfrelsishreyfing SuðurVíetnams verði viðurkenndur samningsaðili og allir aðilar fallist á að setjast að samningaborðinu.“ Eins og þessar till. bera .með sér, beinast þær fyrst og fremst að Bandaríkjunum um, að þau hætti loftárásum sínum á NorðurVíetnam og að styrjaldaraðilar í Suður-Víetnam dragi úr hernaðaraðgerðum sínum. Hins vegar er engum slíkum tilmælum beint að Norður-Víetnam, og það er einmitt það, sem Bandaríkin hafa borið fyrir sig, þegar rætt hefur verið við þau um þessar till. Hins vegar hafa þau lýst því yfir, að þau væru reiðubúin til þess að hætta sínum árásum, ef Norður-Víetnamar svöruðu því með því að draga úr sínum árásum. Ég teldi því rétt að beina þeim tilmælum til þeirrar hv. n., sem fær málið til athugunar, sem væntanlega verður utanrmn., hvort ekki væri rétt að bæta við þessar till. U Þants þeim till., að Norður-Víetnam taki undir þær með því að draga úr sínum hernaðaraðgerðum, um leið og styrjaldaraðilarnir í Suður-Víetnam draga úr sínum aðgerðum. Það hefur verið talið ekki óeðlilegt, að þegar tveir aðilar eigast við, verði báðir að leggja nokkuð á sig til þess að fá sættir og koma friði á. Nú hefur það skeð, síðan þessar till. U Þants, sem hér liggja fyrir, voru lagðar fram, að hann hefur borið fram aðrar till., og mér skilst einmitt. að í þeim till. sé farið nokkuð inn á þessa braut, að hann beini einnig tilmælum til Norður-Víetnama um, að þeir dragi úr sínum hernaðaraðgerðum á sama tíma og Suður-Víetnamar draga úr einum. Og það finnst manni eðlilegast, ef till. eru bornar fram í þeirri veru að reyna að ná sættum og koma friði á. Hins vegar, ef aðeins er um áróður að ræða í þessu efni, er náttúrlega auðskilið, hvers vegna aðeins er skorað á annan aðilann. Með þessari viðbót virðist mér einsýnt, að meiri líkur, ættu að vera á því að ná friðsamlegri lausn, ef vilji er fyrir hendi til þess af hálfu beggja aðila. Ég er því hins vegar samþykkur, að till. verði vísað til n. og hún athugi, hvort ekki væri rétt að samþykkja till. með einhverri slíkri viðbót, sem líkur væru til, að báðir aðilar gætu þá kannske fallizt á. Um ræðu hv. 3. þm. Reykv., 1. flm. till., að öðru leyti skal ég ekki segja mikið. Hún var efar einkennileg með vægu orði, ofstopafullur áróður á Bandaríkin og einhliða ásakanir á þau. Og það, sem mér þótti athyglisverðast í ræðu hans, var, að ég gat ekki skilið annað en hann teldi, að það væri einn aðalatvinnuvegur Bandaríkjanna að drepa menn. Og þó að það kostaði 7 1/2 millj. kr. - held ég að það hafi nú verið, - að drepa hvern einn Víetnama, væri þetta samt sem áður atvinnuvegur, sem sumir í Bandaríkjunum teldu borga sig. Þjóðin yrði að borga kostnaðinn við þetta, en hergagnaframleiðendurnir hefðu þessa atvinnu og mundu sennilega halda henni áfram. Í þessum hergagnaframleiðendaherbúðum væru að starfi uppgjafaherforingjar, sem segðu til, hvernig að þessu mætti fara, og réðu því, að þessi ágæti atvinnuvegur yrði stundaður áfram. Svona tal vildi ég alveg mega leiða hjá mér og mun þess vegna ekki fara frekar út í ræðu hv. þm. En ég vildi bara segja það, að ef það er einlægur vilji hjá honum og öðrum, sem líkt hugsa, að koma sættum á í þessari deilu, hlýtur sú sáttaumleitun að byggjast á því, að báðir aðilar taki nokkurt tillit hvor til annars.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hefur nú rætt nokkuð þær till., sem við höfum lagt hér fyrir. Ég ætla rétt að minnast á það, sem hann skaut inn hjá sér síðast. Ég er hræddur um, að hann hafi ekki kynnt sér til fullnustu, hvernig atvinnuástand Bandaríkjanna er sem stendur. Ég færði fram í minni ræðu mjög greinilegar tölur um, hve mikill þáttur í allri framleiðslu Bandaríkjanna vopnaframleiðslan er, og sýndi fram á, að vopnaframleiðslan er um leið einhver mesti og öruggasti gróðavegur, sem stóriðjufyrirtæki Bandaríkjanna nú stunda, öruggur gróðavegur vegna þess, að það er í þessu tilfelli alltaf ríkið sjálft, sem er kaupandinn og borgar hergögnin og borgar þau háu verði, og því meira sem eytt er af þessum hergögnum, því betra fyrir hergagnaframleiðendurna. Og það er satt að segja ekki neitt nýtt, þó að þetta hafi aukizt alveg ægilega í Bandaríkjunum. Þetta er satt að segja hlutur, sem utanrrh. flestra landa hafa kynnt sér og þekkja tiltölulega vel, hve geigvænleg þau áhrif eru, sem vopnaauðvaldið í hinum ýmsu löndum hefur, og ein af þeim mestu hættum, sem alltaf hafa vofað yfir, hvað styrjöld snertir, það er, að þessir menn hefðu áhuga á því að koma styrjöld af stað og halda styrjöld við af hreinum gróðaástæðum. Og ef við ætlum að ræða þessi mál ýtarlega, gæti ég bent hæstv. utanrrh. á mjög ýtarlegar skýrslur, sem til eru um þetta, líka bandarískar bækur, þar sem allt atvinnulíf Bandaríkjanna er alveg sérstaklega skilgreint frá þessu sjónarmiði. Þetta er satt að segja ekkert nýtt. Þetta er hlutur, sem við erum búnir að búa við alla, þessa öld. Eftir að það fór að verða svona stórfellt gróðafyrirtæki að framleiða hergögn í fyrri heimsstyrjöldinni, var samstarf allan tímann á milli vopnaframleiðsluhringa Bandaríkjanna eða bandamanna og vopnaframleiðsluhringa miðveldanna. Það var svo náið samstarf, að þegar eftirlitsskipum bandamanna, Frakka í þessu tilfelli, varð það á að taka flutningaskip, sem voru að fara með farm af mjög dýrmætum málmi til Hamborgar, sem hefði gert það að verkum, þetta var seint á árinu 1916, ef ég man rétt, að Þjóðverjar hefðu ekki getað haldið áfram styrjöldinni, ef þeir hefðu ekki fengið þennan farm, og eftir að búið var að taka þetta skip og fara með það inn til Cherborough í Frakklandi, kom eftir nokkurn tíma skipun um að sleppa skipinu og láta það halda áfram, vegna þess að Þjóðverjar hefðu ekki getað haldið áfram stríðinu, svo framarlega sem þeir hefðu ekki fengið þann málm, sem í þessu skipi var. Ég get bent hæstv. ráðh. á einn kunnasta blaðamann aldarinnar, sem hefur skrifað eftirtektarverðar bækur um þessi mál. Sambandið á milli vopnahringanna var svo náið í allri fyrri heimsstyrjöldinni, að það var ekki aðeins, að þeir hjálpuðu hver öðrum á þennan máta með því að útvega þá hluti, sem þeir þurftu til þess að geta haldið áfram að framleiða vopnin, heldur var það svo, að allt stríðið 1914-1918 voru t.d. Krupp-verksmiðjurnar í Rínarhéruðunum aldrei „bombarderaðar“. Það er svo kaldranaleg staðreynd, að það eru því miður fastir, sem trúa henni, fyrr en þeir hafa kynnt sér þetta til fullnustu, að ríkustu og voldugustu menn í stóriðju veraldarinnar skuli geta rekið manndrápin sem stórkostlegasta gróðafyrirtæki, sem til er. Þetta er staðreyndin. Svona var þetta í fyrri heimsstyrjöldinni, og svona er þetta í dag í ríkara mæli en þá miklu ríkara mæli. Það er miklu gróðavænlegra núna að framleiða hergögn og það þarf miklu meira af slíkum hergögnum en þurfti þá. Ég sný ekki aftur með það og skal, ef við ættum að fara í langar umr. um það, leggja fram allar upplýsingar, að því miður er það svo, að ein gróðavænlegasta framleiðslugrein stóriðjunnar í Bandaríkjunum er hergögnin og það, sem þau snertir. Þess vegna eru hagsmunir bandaríska auðvaldsins af því að framleiða hergögn svo miklir, að þeir reyna að hafa þau áhrif að sjá um, að stríðum sé komið á og stríðum sé haldið áfram. Ef mönnum út af núverandi Bandaríkjaforseta skyldi detta í hug, að það sé harla einkennilegt, þar sem hann var kosinn í baráttunni við Goldwater á þeirri forsendu, að hann væri einmitt friðarins maður, þar sem Goldwater mundi verða ófriðarseggur, ef hann kæmist til valda, þá átti ég tal við bandaríska stjórnmálamenn, þegar þessi kosning fór fram eða þegar kosningabaráttan stóð yfir, og spurði þá um þeirra álit. Og þeir sögðu við mig: Það, sem því miður hefur gerzt í sambandi við þetta framboð nú, er, að voldugir stóriðjuhöldar, sem allt til þessa hafa alltaf stutt Republikanaflokkinn, hafa nú tekið afstöðu með Johnson. Og Johnson mun þess vegna í baráttunni við Goldwater vinna stórkostlegan sigur. En það verður honum dýrt, vegna, þess að hann mun koma til með að neyðast til að framkvæma pólitík þessara stóriðjuhölda. - Við vitum, að það var svo áður fyrr, að Demókrataflokkurinn þótti alltaf í Bandaríkjunum vera sá flokkur, sem á vissan máta hélt aftur af a.m.k. hluta af auðvaldinu þar norður frá. Og það er af þessum undarlegu ástæðum, að Demókrataflokkurinn er til kominn á þann undarlega hátt, að annars vegar stendur að honum sá gamli jarðeignaaðall í Suðurríkjunum, sem beið ósigur í borgarastyrjöldinni, og hins vegar verkalýðshreyfingin í Norðurríkjunum, í staðinn fyrir að Republikanaflokkurinn var frá upphafi flokkur burgeisastéttarinnar í Norðurríkjunum, flokkur stóriðjunnar, sem háði borgarastyrjöldina eða stóð óbeint að því að hefja þá styrjöld, sem háð var gegn þrælaeigendunum í Suðurríkjunum, og tryggja þannig samheldni alls ríkisins. Þess vegna þótti Demókrataflokkurinn löngum vera það róttækur, að hann héldi oft aftur af auðvaldinu í Bandaríkjunum, eins og er til í honum einhver afturhaldssamasti hluti þess fólks, sem í Bandaríkjunum lifir, og svo leifar þess gamla stóreignaaðals í Suðurríkjunum. Við munum t.d. eftir, einmitt á tímum Roosevelts, að Roosevelt var raunverulega skoðaður næstum því sem kommúnisti af Republikanaflokknum og æpt á móti honum þannig. Og það, sem gerðist í síðustu kosningum, var, að voldugir aðilar, sem fram til þessa höfðu stutt Republikanana áratugum saman, tóku afstöðu með Johnson, og það, sem gerðist á eftir, er það, að Johnson er látinn framkvæma pólitík Goldwaters, þá pólitík, sem Goldwater háði kosningabaráttuna upp á. Það var að heyja stríð í Víetnam. Og sú pólitík, sem Johnson forseti er að framkvæma nú, er einmitt sú pólitík, sem Goldwater tapaði á 1964, ef ég man rétt, þegar kosningabaráttan var háð. Þess vegna er það svo, að það stóriðjuvald, sem einmitt sérstaklega hefur hagsmuni af hergagnaframleiðslunni, hefur nú tökin á Bandaríkjaforseta og lætur hann framkvæma sína pólitík. Og þess vegna er ástandið þannig í Demókrataflokknum, að mjög voldugir menn þar hafa risið upp á móti þessari pólitík, m.a. menn úr Kennedy-fjölskyldunni, vegna þess að þeir sjá, að það er verið að þverbrjóta allar þær venjur, sem raunverulega hafa einkennt Demókrataflokkinn í afstöðu hans í bandarískri pólitík. Það er þess vegna ekki rétt af hæstv. utanrrh, að tala um þennan hlut eins og einhvern fráleitan hlut, því miður. Það er staðreyndin í dag, að voldugustu aðilar í Bandaríkjunum, stór hluti af voldugasta hringavaldinu í Bandaríkjunum hefur hagsmuni af, að það sé alltaf verið að reka styrjöld einhvers staðar. Og þetta eru hlutir, sem við þekkjum ósköp vel frá okkar eigin lífi. Þið þurfið ekki annað en að hugsa til Hitlers. Á hverju er það, sem Hitler útrýmir atvinnuleysinu í Þýzkalandi, eftir að hann kemur til valda? Á því að setja hergagnaframleiðsluna á fullan kraft. Og þegar menn setja þannig hergagnaframleiðsluna á fullan kraft, fara menn á eftir í stríð, því að það er ekki hægt að láta hergagnaframleiðsluna ganga bara upp á það að láta sum hergögnin verða gömul og úrelt og henda þeim. Það verður að nota þau. Þess vegna eru Bandaríkin eitt hættulegasta valdið í heiminum núna hvað það snertir að stofna til styrjaldar, hafa, eins og ég orðaði það harðvítuglega, manndráp að atvinnu. Sá voldugi auðjötunn Bandaríkjanna vill nú hafa, eins og þursarnir forðum daga, menn í mál. Ég skal ræða þessa hluti betur, ef hæstv. utanrrh. ber frekar brigð á þetta. Þetta er ein kaldranalegasta staðreyndin í okkar heimi, sú staðreynd, sem við vitum ósköp vel að getur grandað öllu mannkyninu hvenær sem vera skal. Líf okkar allra á jörðinni hangir í einum þræði, við skulum ekki vera að gera okkur neinar grillur um það. Það þarf ekki nema einn eða tvo vitlausa herforingja til þess að hleypa af stað styrjöld nú, kjarnorkustyrjöld, og öll kjarnorkuveldin séu komin svo í hár saman, að það er efasamt, að þau geti stöðvað það sjálf, þótt þau vilji. Það er því rétt, að menn geri sér almennt ljóst, hvaða hættur það eru, sem vofa yfir í þessum hlutum. Við skulum ekki tala lengur eins og við lifðum ekki á atómöld, á öld kjarnorkusprengjunnar. Það væri ekki mikil hætta fyrir alla heimsbyggðina í þessum hlutum, ef menn væru að berjast enn þá með sverðum eða gamaldags byssum. En það, að menn skuli hafa í fórum sínum sprengjur, sem geta 15 sinnum tortímt öllu mannkyninu og kannske oftar, ef þess væri þörf, það er sú staðreynd, sem skapar þá ægilegu hættu, sem nú vofir yfir. Og styrjöld eins og í Víetnam getur orðið til þess að hleypa slíkri heimsstyrjöld af stað. Það eru vitlausir menn í Bandaríkjunum nú þegar í þeirra herforingjaveldi, sem heimta, að kjarnorkusprengjur séu notaðar. Ég man ekki betur en Goldwater hafi alveg nýlega gert það. Og Goldwater fékk um 40% atkvæða síðast í Bandaríkjunum, þannig að hættan á að þessi styrjöld geti orðið heimsstyrjöld og kjarnorkustyrjöld þá og þegar, er yfirvofandi. Menn skulu ekki halda, þó að ástandið sé þannig enn þá, að aðrar þjóðir séu ekki farnar að grípa þarna inn í, Víetnambúum sjálfum og Norður-Víetnam til hjálpar, að það verði þannig endalaust. Það getur orðið hvenær sem er, þegar Bandaríkin siga leppríkjum sínum í Asíu á þá þjóð, Víetnama, sem er að berjast fyrir frelsi sínu, og þá er ógæfan skeð. En við upplifum það hins vegar, að það er haldið áfram af hálfu Bandaríkjahers að vinna þarna eitt versta níðingsverk, sem unnið hefur verið í veraldarsögunni, að kasta úr flugvélum öllum þeim svívirðilegustu vopnum, sem upp hafa verið fundin, líka vopnum, sem bönnuð eru í öllum þeim samningum, sem gerðir hafa veriðum,hvernig heyja skuli stríð, vopnum, sem talið er að drepi oft og tíðum 10-15 saklausa aðila á móti hverjum einum hermanni eða skæruliða, sem þau granda. Bandaríkin nota þarna eiturefni til þess að eyða öllum gróðri, til þess að reyna að svelta fólkið. Þar eru notuð vopn eins og það, sem Bandaríkjamenn með óhugnanlegum húmor kalla „lata hundinn“, annað eins ægilegt, sársaukafullt drápsvopn og það er. Menn þekkja úr blöðunum lýsingar á því, hvað þarna er að gerast og hve ójafn leikur á sér stað. Víetnambúar þar niðri á jörðinni, sem eru að berjast fyrir að fá sjálfir að ráða ættjörð sinni, og Bandaríkjamenn uppi í loftunum hins vegar, með sprengjuflugvélar fljúgandi daglega, kastandi sprengjum á sjúkrahús, á verksmiðjur, á íbúðarhverfi og að því er þeir sjálfir segja á stöðvar, sem þeir ætla að hafi einhverja hernaðarlega þýðingu. Holdsveikraspítalar og hvað annað hafa þarna orðið fyrir barðinu á Bandaríkjamönnum. Það á auðsjáanlega að reyna að hræða þessa þjóð til uppgjafar. Það eru aðferðirnar, sem við þekkjum frá tímum Hitlers, sem þarna er beitt. Og Bandaríkin eru þarna árásaraðili. Það eru Bandaríkjamenn, sem hófu árásir á NorðurVíetnam. Og Bandaríkin eru í þessu landi, eins og ég sýndi greinilega fram á í minni framsöguræðu, til þess að ræna þetta land. til þess að halda þarna sérstökum hráefnalindum, sem Eisenhower forseti sagði, að Bandaríkin þyrftu að hafa. Bandaríkin eru þarna til þess að tryggja sér sérstakar hernaðarbækistöðvar, þannig að þau eru þarna til að reyna að drottna yfir landi, sem þeim kemur ekkert við. Fólkið í þessu landi átti sjálft að fá að útkljá um örlög sín, um það var samið í Genfarsáttmálanum, og Bandaríkin skárust úr leik, undirskrifuðu hann ekki, en lofuðu hins vegar að skipta sér ekki með vopnavaldi af þessum löndum og sviku það loforð. Bandaríkin standa þarna sem sá ótvíræði árásaraðili, og með hverjum deginum sem líður verður það blóðbað, sem Bandaríkin og forseti Bandaríkjanna valda þarna, ægilegra og voðalegra og siðferðilega ábyrgðin, sem á þeim hvílir, voðalegri. Frá hálfu íbúanna í Víetnam, hvað SuðurVíetnam snertir, er þarna um að ræða það, sem almennt mundi vera kallað borgarastyrjöld. Það er um að ræða, eins og ég lít á það, að alþýða manna og þjóðfrelsissinnar eru að berjast á móti stjórn, sem þeir skoða sem fasistíska leppstjórn Bandaríkjanna. Hvað Norður-Víetnam snertir, er um að ræða varnarstríð þeirra gegn þeim árásum, sem Bandaríkin í febr. 1985 hófu með flugvélum sínum á Norður-Víetnam. Það, sem einmitt gerði, að ég ræddi eins mikið og ég gerði um eðli þessa stríðs, var einmitt að undirstrika það, að þetta væri styrjöld, þar sem við Íslendingar ættum eðlilega að hafa samúð með íbúum Víetnams, vegna þess að þarna væri um að ræða þjóð, sem hefði áður öldum saman verið eins konar hjálenda eða nýlenda og hefði svo um allmarga áratugi frá því í lok 19. aldarinnar, - 1886 held ég það hafi verið, - og þar til að lokinni heimsstyrjöldinni verið frönsk nýlenda, orðið frjálsir í lok heimsstyrjaldarinnar, en verið sviknir í tryggðum af Frökkum og ráðizt á þá, orðið að heyja 7 ára stríð við Frakka, eftir að hafa áður sigrað Japani, og sigrað að lokum í því stríði, - stríði, sem jafnvel núverandi Bandaríkjaforseti áleit þá svívirðilegt nýlendu- og árásarstríð af hálfu Frakka, þó að Bandaríkin kostuðu það að 70%. Síðan hefur svo þessi þjóð orðið að standa í því stríði, árásarstríði, sem Bandaríkin hófu gegn henni. Þessi þjóð hefur þannig á undanförnum 20-30 árum orðið að berjast þannig við þrjú stórveldi heimsins, Japan, Frakkland og Bandaríkin, til þess eins að fá sjálf að ráða landi sínu. Öll þessi stórveldi hafa á mismunandi tímum notað leppstjórnir í þessum ríkjum, en að lokum hefur fólkið sjálft í landinu alltaf eigrað. Og það mun svo fara enn. Þegar heil þjóð tygist vopnum til að berjast fyrir frelsi sínu, er einvörðungu hægt að sigra hana með einu einasta móti, og það er að drepa svo að segja hvern einasta mann, þ.e. með þjóðarmorði. Og það er það, sem maður fær alltaf öðru hverju hugmynd um nú, að Bandaríkin muni geta hugsað sér. Þess vegna er nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að gera okkur þetta eðli styrjaldarinnar ljóst, því að það er eingöngu þetta eðli styrjaldarinnar, sem gerir þessum mönnum, sem þarna berjast af hálfu Víetnambúa, mögulegt að heyja þessa styrjöld. Það þarf allan þann eldmóð til, sem einungis kemur fram í slíkum þjóðfrelsisstríðum, til þess að halda út annað eins og það, sem þessi þjóð verður að þola nú, til þess að halda út þetta sífellda sprengjuregn, halda út þessi ægilegu vopn, sem þarna er beitt. Þegar Bandaríkjamenn háðu sína frelsisstyrjöld, áttu þeir líka oft erfitt, og það leit ekki vel út fyrir þeim suma veturna í því 7 ára stríði. Og fyrirmyndirnar frá þeim skæruliðum Bandaríkjanna, sem þá að lokum sigruðu enska herinn, enska atvinnuherinn, þær fyrirmyndir hafa líka lifað, eins og í því frelsisstríði, sem Víetnam heyr nú. En það eru hins vegar hryggileg örlög, að sjálf Bandaríkjaþjóðin skuli verða að lifa það að standa nú í þeirri aðstöðu, sem ensku kúgararnir stóðu í 1778 og árin þar á eftir, og það gagnvart einni af fátækustu þjóðum heimsins, þeir sjálfir orðnir ríkasta þjóð veraldar. Þess vegna vildi ég undirstrika þá hluti, þannig að það væri alveg ljóst hjá okkur hér, hvernig þessari styrjöld væri háttað, hvers konar styrjöld hún væri. Og þess vegna sagði ég, að raunverulega ættum við fyrst og fremst að lýsa okkar samúð með þjóð Víetnams í þessu stríði gegn Bandaríkjunum, árásaraðilanum. En fram á það fór ég ekki. Það, sem ég var að fara fram á, var hins vegar aðeins, að við tækjum afstöðu með tillögum U Þants. Það er rétt og ég varð líka var við það í því samtali, sem ég átti við U Þant svo að segja að tilhlutan hæstv. utanrrh., þegar hann var hér, að hann hefur ákaflega einlægan áhuga á að reyna að leysa þetta mál. Og það er ef til vili alveg sérstök gæfa, að einmitt maður frá Burma, frá einu af nágrannalöndum Víetnams, skuli hafa valizt sem aðalritari Sameinuðu þjóðanna, hann skuli hafa haldið áfram að taka það að sér að vera framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, þegar þessi hryllilega styrjöld stendur þarna. Hann þekkir manna bezt, hvernig þarna er öllu til háttað, hann þekkir líka forustumennina þarna. Hann þekkir, eins og hann sagði mér, þá persónulega og hafði við þá talað, og það er engum efa bundið, að hans tilraunir eru ákaflega einlægar í þessum efnum. Og sú till., sem hér liggur fyrir og hann gerði til þess að reyna að fá a.m.k. vopnahléi komið á þarna og friðarsamninga upp tekna, það er mjög skynsamleg till. Það er rétt hjá hæstv. utanrrh., hann hefur gert aðra till. seinna, þar sem hann er að reyna ofurlítið að vita, hvort ekki sé hægt að fá Bandaríkin til að hverfa frá þessari harðvítugu afstöðu, sem þau hafa tekið í þessum efnum. Afstaða Bandaríkjamanna er raunverulega þessi: Þeir segjast halda áfram að henda sprengjum á Víetnam og Norður-Víetnam, þangað til raunverulega Norður-Víetnamar viðurkenni, að þeir séu eins konar árásaraðili. Þeir virðast sem sagt ætla að pína þá með manndrápum til þess að játa það, sem þeir segja sjálfir að komi ekki til greina að þeir játi, vegna þess að það sé ósatt. Það minnir mig á þá aðferð, sem Bandaríkjastjórn hafði gagnvart Rosenberg-hjónunum, þegar þau voru ákærð fyrir 13 árum, held ég hafi verið, opinberlega ásökuð fyrir njósnir, dæmd til dauða í rafmagnsstólnum. Þeim var heitið lífi, svo framarlega sem þau vildu játa, það, að þau hefðu stundað njósnir. Þær undarlegu aðfarir eru að hóta sem sé að hætta við að drepa menn, hvort sem það eru Rosenberg-hjónin eða alþýða manna í Norður-Víetnam, svo framarlega sem menn játa það, sem hinn aðilinn er að saka þá um og þeir segjast vera saklausir af og deyja frekar heldur en játa á sig sekt, sem ekki er þeirra. Þess vegna eru þessar sprengjuárásir Bandaríkjanna á Norður-Víetnam um leið tilraun frá hálfu Bandaríkjanna til þess að fá Norður-Víetnama til að játa á sig glæp, sem þeir hafa ekki drýgt. Og þess vegna er stjórnin í Víetnam svona harðvítug í þessum hlutum. Það er sjálfur heiður manna í veði, þegar um slíkt er að ræða, og menn kjósa heldur að berjast áfram og deyja en játa á sig glæp eða níðingsverk, eða hafa drýgt verk, sem þeir hafa ekki framið. Þess vegna, er það svo, að meðan Bandaríkjamenn halda áfram þessum loftárásum, eru hverfandi lítil líkindi til þess, að hægt sé að koma einu sinni vopnahléi á. Að vísu þykist ég vita, að eitt atriði geti breytt afstöðu Bandaríkjanna hvað þetta snertir. Því nær sem dregur kosningunum í Bandaríkjunum, næstu forsetakosningum, því meira fara þessir tveir flokkar, sem þar keppa um völd, að óttast um sinn hag eða spekúlera í afstöðu almennings. Það hefur nú þegar orðið vart við það, og ýmsir helztu stjórnmálafréttaritarar Bandaríkjanna hafa þegar komið inn á það, svo fremi sem þessi styrjöld haldi áfram, þangað til kosningabarátta þeirra nálgast af fullum krafti, þá kunni svo að fara, að Republikanaflokkurinn hagnýti sér friðarlöngun almennings í Bandaríkjunum til þess að bjóða fram forsetaefni, sem vilji beita sér fyrir friði. Við þekkjum slíkt dæmi, bara fyrir rúmum áratug, í sögu Bandaríkjanna. Slíkt hefur verið notað. M.ö.o.: það gæti hugsazt, ef kæmi að því, að þeir tveir stóru bandarísku flokkar færu að nota hvað sem vera skal í sínum innbyrðisátökum, þá þætti kannske Johnson praktískara að semja frið eða koma á vopnahléi í Víetnam, heldur en að vera svo að segja öruggur með að falla í kosningunum. En það er hart, ef valdabrask tveggja stórra flokka í Bandaríkjunum kynni að vera það eina, sem gæti bundið endi á þær hörmungar, sem alþýða manna í Víetnam verður nú að búa við. Ég er á því eins og hæstv. ráðh., að þetta mál fari til utanrmn., eins og ég lagði til, og að við athugum þetta mál þar og sjáum til, hvort við getum orðið sammála um nokkrar breyt. á þessu, eða einhvers konar ályktun, sem sýndi það, að Alþingi Íslendinga og íslenzka þjóðin láti sér þær hörmungar ekki vera óviðkomandi, sem fátæk, en frelsisunnandi þjóð verður að þola þar í SuðausturAsíu.



Herra forseti. Við hv. 3. landsk. þm. höfum leyft okkur að flytja hér till. til þál. um, að Ísland taki upp diplómatískt samband við Þýzka alþýðulýðveldið. Það er svo, að um langt skeið, raunar um aldir, hefur Ísland haft mjög gott samband við þýzku þjóðina, hverjir sem hafa á hverjum tíma ráðið þar ríkjum. Hvað eftir annað í okkar sjálfstæðisbaráttu var það svo, að við áttum þar miklum skilningi að mæta á okkar kröfum um sjálfstæði, og einhverjir beztu vinir, sem íslenzk sjálfstæðisbarátta átti og sérstaklega Jón Sigurðsson voru einmitt í Þýzkalandi þá, eins og Konrad Maurer og fleiri slíkir. Það hefur þess vegna verið mjög eðlilegt fyrir okkur að reyna að halda sem beztu sambandi við þýzku þjóðina. Og nú er svo ástatt þar, að þar eru tvö ríki. Við höfum samband, við annað þeirra, Vestur-Þýzkaland, en höfum ekki haft diplómatískt samband fram að þessu við hitt ríkið, sem við venjulega köllum Austur-Þýzkaland eða Deutsche Demokratische Republik, og hefur verið þýtt á íslenzku sem Þýzka alþýðulýðveldið. Við höfum hins vegar haft mjög gott viðskiptasamband við Þýzka alþýðulýðveldið. Það var raunverulega strax eftir að það var stofnað, að heita má að fyrstu viðskiptin byrjuðu og hafa aukizt ár frá ári, og í Austur-Þýzkalandi er nú t.d. smíðað fyrir okkur meginið af þeim litlu togurum, beztu síldarbátunum, sem við höfum, og viðskiptin við þetta land hafa yfirleitt reynzt okkur mjög vel. Hér á Íslandi er verzlunarráð Þýzka alþýðulýðveldisins viðurkennt og starfar hér, og allt þetta samband við Þýzka alþýðulýðveldið hefur yfirleitt gengið tiltölulega vel. Nú hefur sá hængur verið þarna á að skorturinn á diplómatísku sambandi hefur gert það miklu erfiðara fyrir en ætla megi, að báðar þjóðirnar eða þjóðarhlutarnir mundu vilja hafa. Við höfum haft margs konar menningarlegt samband við Þjóðverjana þar í Austur-Þýzkalandi. Ekki sízt hafa oft komið hingað heim íþróttasendinefndir frá þeim. Nú hefur það gerzt hins vegar upp á síðkastið, að Vestur-Þýzkaland hefur gert nokkrar tilraunir til þess að trufla þessi samskipti þjóðanna, og hefur verið beitt í því sambandi þeim ákvæðum, sem ýmis NATO-ríki hafa knúið fram, að það þurfi áritun af hálfu skrifstofu NATO-ríkjanna í Vestur-Berlín, til þess að menn, sem búa í Austur-Þýzkalandi, megi koma hingað heim. M.ö.o.: það hefur ýmislegt verið gert af pólitískum ástæðum til þess að gera þessi viðskipti, menningarleg og pólitísk, erfiðari en vera þyrfti. Hins vegar höfum við aldrei átt öðru en vináttu að mæta frá þessu ríki. Þegar við stóðum í okkar baráttu fyrir 12 mílna landhelgi og öll okkar bandaríki í Atlantshafsbandalaginu eða flestöll tóku meira eða minna kuldalega afstöðu gagnvart okkur og lá við, að jafnvel eitt það helzta, England, færi í stríð við okkur, þá var Austur-Þýzkaland annað þeirra landa, sem strax frá upphafi viðurkenndu okkar landhelgi. Það er þess vegna ekkert, sem mælir á móti því, að Ísland taki upp eðlilegt, diplómatískt samband við AusturÞýzkaland. Öll reynsla af þeim samskiptum, sem við erum búnir að hafa hátt á annan áratug við það, bendir til þess, að það væri alveg eðlilegt og sjálfsagt. Það, sem hins vegar fram að þessu hefur raunverulega komið í veg fyrir, að við færum að taka upp slíkt diplómatískt samband við Austur-Þýzkaland, er, að Vestur-Þýzkaland hefur beitt þeirri aðferð að hóta, að svo fremi sem Austur-Þýzkaland væri viðurkennt, mundi það slíta stjórnmálasambandi við það land, sem slíkt gerði. Þetta, sem kallað hefur verið Hallstein-kenningin, hefur haldizt í Vestur-Þýzkalandi svo að segja frá því að það var stofnað, með þeirri einu undantekningu, að Vestur-Þýzkaland hefur haft stjórnmálalegt samband við Sovétríkin, en annars ekki nema eitt af hinum sósíalísku löndum. Þegar sú samsteypustjórn, sem nú situr að völdum í Vestur-Þýzkalandi, var mynduð milli Kristilega demókrataflokksins og Sósíaldemókrataflokksins, var hins vegar breytt þarna um. Það var tekin sú ákvörðun, að VesturÞýzkaland skyldi reyna að taka upp stjórnmálasamband við öll hin sósíalísku ríki í Austur-Evrópu, að Austur-Þýzkalandi einu undanteknu. Og þar með var í raun og veru fallinn grundvöllurinn undan allri Hallsteinkenningunni. Það er vitanlegt, jafnvel þó að sumir í Vestur-Þýzkalandi kynnu að reyna að framkvæma það, að eftir að Vestur-Þýzkaland er búið að taka upp stjórnmálsamband við skulum segja nú við Rúmeníu og kannske smám saman við fleiri af þessum löndum, er enginn grundvöllur lengur að hóta því, t.d. ef Ísland eða Finnland eða eitthvert annað land tæki upp stjórnmálasamband við AusturÞýzkaland, að ætla að fara að segja: Nú slít ég stjórnmálasambandi við ykkur. - Það er vitanlegt, að það gerir Vestur-Þýzkaland ekki. Það er kannske látið í það skína af einstaka mönnum, en það er svo fjarri öllum rökum, að slíkt reyna menn ekki að viðhafa. Það væri ákaflega eðlilegt, að við sýndum nú af okkur þá pólitísku hyggju og dirfsku að verða einna fyrstir Norðurlanda til þess að taka upp stjórnmálasamband við AusturÞýzkaland. Þetta væri að öllu leyti mjög heppilegt og ánægjulegt fyrir Ísland, og Vestur-Þýzkaland gæti ekkert gert á móti því. Það er vitanlegt, að Vestur-Þýzkalandi mundi ekki koma til hugar reyndar að slíta stjórnmálasambandi við Ísland vegna slíks. Það mundi kannske verða látið í eitthvað þess háttar skína, áður en það gerðist, en eftir að það gerðist, mundi það ekki verða, gert, Þvert á móti mundi þá verða unnið því betur að því af hálfu vestur-þýzku stjórnarinnar að reyna að ná diplómatísku sambandi við hin sósíalísku lönd í Austur-Evrópu. Gamla Hallstein-kenningin er raunverulega dauð. Það er reynt að halda henni í andarslitrunum nokkuð lengi, en það verður ekki mögulegt. Ég álít þess vegna, að við Íslendingar eigum einmitt, ekki sízt af því að Vestur-Þýzkalandi er ósköp vel kunnugt um þann vinarhug, sem við yfirleitt berum til þýzku þjóðarinnar, að verða einna fyrstir allra þessara ríkja til þess að taka upp stjórnmálasamband á eðlilegan máta við Austur-Þýzkaland. Slíkt væri mjög auðvelt að gera, og það mundi hjálpa til þess að skapa eðlilegt ástand eða vera stórt skref í þá áttina að skapa eðlilegt ástand milli hinna ýmsu ríkja í Evrópu. Þetta er svo gersamlega óeðlilegt, sem þarna hefur verið framkvæmt, að reyna að halda ríki eins og Austur-Þýzkalandi, sem ég held, að ég muni rétt, að sé orðið á meðal 10 stærstu iðnaðarvelda heims, reyna að halda því utan við og láta eins og það sé ekki til. Ég vil þess vegna vona, að þessi litla þáltill. okkar, sem aðeins felur í sér að álykta að fela ríkisstj. þetta diplómatíska samband við Þýzka alþýðulýðveldið og skiptast við það á sendiherrum, mæti skilningi hér á Alþ., og vil leyfa mér að leggja til, að að þessari umr. lokinni eða þegar ekki vilja fleiri kveðja sér hljóðs, sé þessari till. vísað til utanrmn.



Herra forseti. Á þskj. 195 hef ég leyft mér ásamt 6 öðrum þm. úr Framsfl. að flytja svofellda till. til þál.: „Alþingi ályktar að kjósa 9 manna n. til þess að undirbúa setningu heildarlöggjafar um hagnýtingu fiskimiðanna umhverfis landið. Skulu 5 nm. kosnir hlutbundinni kosningu í Sþ., en Hafranasóknastofnunin tilnefna 2 nm., Landssamband ísl. útvegsmanna einn nm. og heildarsamtök sjómanna einn nm. N. skal hraða störfum eftir föngum, og greiðist kostnaður við störf hennar úr ríkissjóði.“ Um rökstuðning fyrir till. þessari vísa ég til grg. Ég legg svo til, herra forseti, að till. þessari verði vísað til síðari umræðu og hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á ný till. til þál. um fiskirækt í fjörðum á þá leið, að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að láta fram fara athugun á möguleikum vísindalegrar tilraunastarfsemi með fiskirækt og uppeldi nytjafiska í einstökum fjörðum, er hentugir kynnu að þykja til slíkrar starfsemi. Er lagt til, að haft sé samráð við hafrannsóknastofnunina og Fiskifélag Íslands um þessa athugun. Á fiskiþingi og ýmsum öðrum fundum útvegsmanna og sjómanna á undanförnum árum hefur oft verið rætt um nauðsyn þess, að hafizt yrði handa um fiskirækt og uppeldi nytjafiska í einstökum fjörðum í strandlengju Íslands. En að því er vitað er, mun lítið eða ekkert hafa verið aðhafzt í þessum efnum. Það er hins vegar almenn skoðun sjómanna og útvegsmanna, að brýna nauðsyn beri til þess að hefjast handa um vísindalegar aðgerðir um ræktun nytjafiska í hafinu með svipuðum hætti og gert hefur verið í ám og vötnum hér á landi og víðs vegar um heim. Í Noregi og fleiri löndum hafa um nokkurt skeið verið gerðar vísindalegar tilraunir með fiskirækt í fjörðum og víkum. Hefur í þessu skyni verið rekin rannsóknar- og tilraunastöð í Flödeviken í Suður-Noregi. Þar hefur þorskur verið látinn hrygna í tjörnum eða kerum á landi, en þorskseiðunum síðan verið sleppt út í fjörðinn, rétt eftir að þau eru klakin úr eggi. Þéttur skerjagarður lokar þessum firði, svo að skilyrði eru talin þarna mjög góð til þessarar starfsemi. Tilraunir þessar munu að vísu vera á byrjunarstigi, en fyllsta ástæða er til þess, að við Íslendingar gefum þeim gaum. Svíar hafa einnig hafizt handa um fiskirækt í sjó innan skerjagarðsins við strendur Svíþjóðar. Að lokum vil ég segja þetta: Vitað er, að fiskstofnarnir í Norður-Atlantshafi eru í verulegri hættu. Hefur það komið fram í skýrslum og ummælum fiskifræðinga og er raunar öllum ljóst, sem um þessi mál hugsa. Það er því augljóst, að nýjar ráðstafanir til frekari verndunar fiskistofna við strendur Íslands eru óhjákvæmilegar. Kemur þá í fyrsta lagi til greina takmörkun netaveiða á hrygningarsvæðum, í öðru lagi friðun nýrra svæða fyrir botnvörpu og netaveiði utan 12 mílna fiskveiðitakmarkanna og í þriðja lagi vísindalegar aðgerðir til fiskiræktar. Það er skoðun mín, að íslenzkir fiskifræðingar hafi unnið mikið og merkilegt starf á sviði fiskirannsókna og fiskileitar á undanförnum árum. Hefur það starf haft mikla þýðingu fyrir atvinnulíf þjóðarinnar, en brýna nauðsyn ber til þess, að nýrra leiða verði freistað í þessum efnum. Þess vegna er þessi till. flutt. Ég leyfi mér, herra forseti, að óska þess, að umr. um till. verði frestað og henni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa langa framsögu fyrir þessari þáltill. sökum þess, að hún hefur þegar borizt nokkuð í tal í þinginu í umr., sem fram hafa farið milli mín og hæstv. forsrh., og skal aðeins í stuttu máli greina, hvernig á henni stendur. Það gerðist fyrir nokkru í Noregi, að norska ríkið varð að selja helming hlutabréfa í ríkisfyrirtækinu A/S Árdal og Sunndal Værk, einni af stærstu alúminíumverksmiðjum Noregs, og það var upplýst, eins og hér hefur verið rætt, að norska ríkið var til þess knúið eða leit svo á að það væri til þess knúið, vegna þess að alúminíumhringarnir hefðu slík tök bæði á framleiðslunni á því hráefni, sem þurfti að nota, báxít og alúminíumoxíð, og hins vegar á markaðinum fyrir fullunnið alúminíum, að þetta stóra og mikla norska ríkisfyrirtæki gæti ekki staðið sjálfstætt, þegar hringarnir settu því þá kosti, að annaðhvort yrði það svo að segja lagt að velli í baráttunni eða þá að þeir fengju að kaupa helminginn af hlutabréfunum í því. Þessi atburður, sem gerðist í Noregi, ræddur var í norska þinginu og ég hef hér tvisvar sinnum gert að umtalsefni áður úr þessum ræðustól og vitnað í ýmsa þá norsku þm., þá fyrrv. ráðh., sem um þetta töluðu, - allt þetta gerði það að verkum, að ég áleit, að það væri nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga, sem nú fáum hér upp erlenda alúminíumverksmiðju, sem við höfum ráðgert í samningunum við hana, að hægt væri að þjóðnýta, ef okkur félli ekki samstarfið, - ég áleit, að það væri nauðsynlegt fyrir okkur að gera ráðstafanir til þess, að við stæðum ekki uppi eins einangraðir og yrðum að gefast upp, ef til slíks kæmi, eins og Norðmenn hafa orðið að gera núna. Þess vegna legg ég í þessari þáltill. til, að hæstv. ríkisstj. leiti samstarfs við ríkisstj. Noregs og aðrar ríkisstj., sem vildu koma á samvinnu sín á milli, um það að tryggja, að þjóðir geti framkvæmt stefnu sína án þess að vera knúðar til þess að breyta henni vegna áhrifavalds erlendra auðhringa. Þegar svo sterk ríkisstj. sem norska ríkisstj. og með ríkt og voldugt land á bak við sig eins og hún er neyðist til þess að gera slíka hluti eins og þarna voru gerðir, getum við rétt hugsað okkur, hvernig aðstæðan væri fyrir okkur hérna heima. Ég hef áður skýrt frá því og skal rétt minna á það, að alúminíumhringarnir, kanadiski og bandaríski, sem raunverulega eru einn og hinn sami, aðeins í tvennu lagi vegna ákvæða löggjafarinnar í Bandaríkjunum á móti einokunarauðhringum, - þessir hringar ráða raunverulega yfir 4/5 hlutum af öllum alúminíummarkaðinum í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku, og þessir hringar eru svo ríkir og svo voldugir og aðstaða þeirra til þess að geta drottnað þarna er svo sterk, að það er ekkert annað vald, sem á móti þeim gæti staðið, heldur en samstarf ríkisstj. sjálfra í svo og svo mörgum löndum, sem eiga sína hagsmuni undir þessu. Við getum rétt hugsað okkur, ef t.d. þessir amerísku alúminíumhringar færu að gleypa á einn eða annan hátt Swiss Aluminium eða setja því sérstök skilyrði viðvíkjandi sölu hlutabréfa eða annað slíkt, mundi Swiss Aluminium, þótt það sé mjög sterkt fyrirtæki og eitt af 200 ríkustu fyrirtækjum utan Bandaríkjanna, ekki standa þeim snúning. Bara fjáreign þessara tveggja kanadísku og bandarísku alúminíumhringa, sem eru einn og hinn sami, er raunverulega upp undir 150 þús. millj. ísl. kr., þannig að við getum rétt af því séð, hvílíkt gífurlegt fjárhagslegt vald er þarna um að ræða. Við þekkjum það úr sögunni, hvað hefur áður komið fyrir, bæði gagnvart Íslendingum og Norðmönnum, að voldugt erlent fjárhagslegt vald hefur sett þeim stólinn fyrir dyrnar. Ef við t.d. hugsum aftur til tímabils Hansastaðanna, þá gátu Hansakaupmennirnir þýzku sett ríkisstj. bæði Danmerkur, Noregs og fleiri landa alveg stólinn fyrir dyrnar í krafti síns áhrifavalds á vörumarkaðinum á þeim tíma og sinna auðæfa. Fyrir alla þá, sem láta sér annt um lýðræði meðal þjóðanna, hlýtur þess vegna þetta fyrirbrigði að vera eitt hið alvarlegasta, sem um getur. Ef ríkisstj. og þjóðlönd fá ekki að framkvæma vilja þjóðanna, vegna þess að voldugir auðkýfingar koma í veg fyrir það, þá er lýðræðið að engu gert. Það er ekki mikill munur á því eða t.d. þegar norska þjóðin kýs þannig á sitt þing, að það þing samþ. að koma t.d. upp ríkisfyrirtæki, eins og ég nefndi áðan. Síðan kemur slíkur alúminiumhringur og neyðir ríkisstj. til að selja helminginn í slíku fyrirtæki sjálfum sér, - það er ekki mikill munur á slíkri aðferð eða hinu, að einn ræningi brýzt inn, setur skammbyssu fyrir brjóstið á forsrh. og segir: Nú ert þú búinn að vera, nema þú sjáir til þess, að svona og svona lög verði sett í þinginu. - Það er ekkert lýðræði, sem gildir lengur, þegar svona er komið. Ef við ætlum að gera lýðræði að einhverju meira en einhverjum óskadraumi, svo að ég noti orð Einars Gerhardsens, verðum við að sjá til þess, að auðhringarnir geti ekki haft svona vald. Það er þá alveg á sama hátt hægt að koma hérna gagnvart t.d. okkar iðnaði hér á Íslandi, hraðfrystihúsaiðnaði eða öðru, af voldugum auðhringum úti í heimi og segja: Ef þú selur mér ekki fyrir lágt verð og skapar mér þá aðstöðu, sem ég vil hafa hér heima, þá eyðilegg ég ykkur í samkeppninni. Við verðum að hugsa út í það, þegar Norðmenn eru meira að segja ekki stærri og sterkari en það, að þeir neyðast til svona hluta, því að neyðzt til þess hafa þeir, - þá getum við skoðað í okkar eigin brjóst til að sjá, í hvaða aðstöðu við mundum verða settir, annars vegar með okkar smáa innlenda iðnað, smáan á alþjóðamælikvarða séð, og hins vegar með okkar eigið ríkisfyrirtæki, ef um slíkt væri að ræða. Til þess að vera öruggir um, að það lýðræði, sem við berjumst fyrir að framkvæmt sé, verði meira en rómantískur óskadraumur, þá verðum við að reyna að skapa samstarf við lýðræðisstjórnir annarra landa um að vinna gegn valdi þessara miklu auðhringa. Ég vil þess vegna leyfa mér að vona, að hv. þm. íhugi þetta mál mjög alvarlega, hvort sem það tekst að afgr. það á þessu þingi eða ekki. Ég lagði það til í þessari þáltill. sömuleiðis, að hjá Sameinuðu þjóðunum væru fulltrúar Íslands látnir vekja athygli á þessu. Við vitum, að Sameinuðu þjóðirnar hafa rætt þessi mál, hvað snertir ofurveldi auðhringanna, ekki sízt þegar gömlu nýlenduþjóðirnar eiga í hlut eða þær fátæku þjóðir, sem nýlega hafa öðlazt pólitískt sjálfstæði, þannig að þar er einnig vettvangur, þar sem hægt væri að vinna að þessum málum. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að óska eftir því, að þegar fleiri kveðja sér ekki hljóðs við þessa umr. nú, þá sé henni frestað og málinu vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Ég tel ekki nauðsynlegt, að fylgja þessari till. úr hlaði með mörgum orðum. Ég læt mér nægja að vísa til grg. og leyfi mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram á þskj. 227 till. til þál. um, að Alþ. geri ráðstafanir til þess, að stjórnarskrá Íslands verði endurskoðuð í heild. Ég flyt þessa þáltill. einn. Ég hef ekki leitað eftir meðflm., hvorki boðið neinum að bera till. fram með mér né beðið neinn að ljá henni nafn sitt. Þingflokkur sá, er ég fylgi, ber því enga ábyrgð á till. Hún er algerlega á mína ábyrgð fram komin. Ég ber hana fram sem einstaklingur og óska miklu frekar, að hv. þm. skoði hana og meti gildi hennar sem einstaklingar heldur en sem hlutar af flokkum. Stjórnarskráin á að vera byggð til þess að vera hafskip aldanna fyrir löggjöf landsins, en flokkunum hefur orðið það á fram að þessu að vilja smíða skip þetta til skottúra fyrir sig í þágu tímabundinna málefna og innrétta skipið með tilliti til þess, að þeir sem flokkar muni verða þar áhöfn endalaust. Þetta er meinlegur vanskilningur. Flokkar eru tímabundin fyrirtæki og taka miklum breytingum eða eiga að gera það. Einstaklingarnir lifa aftur á móti um aldir sem maður fram af manni og breytast furðulítið sem menn. Við það á stjórnarskráin að miðast fyrst og fremst. Fyrsta stjórnarskrá Íslands tók gildi 5. jan. 1874, en var, eins og þar er komizt að orði. um hin sérstaklegu málefni Íslands og þegin sem gjöf úr konungs hendi. Hún var að sjálfsögðu ekki víðtæk, og hún var mjög sniðin eftir stjórnarskrá Dana, enda tilheyrði landið dönsku krúnunni. Breytingar voru gerðar á stjórnarskrá þessari 1903, þegar landið fékk íslenzkan ráðherra með aðsetri í Reykjavík, og aftur 1915, þegar konur fengu, að kallað var, jafnrétti við karlmenn í kosningum. Enn fremur var stjórnarskránni breytt, eftir að sambandslagasamningurinn 1918 öðlaðist gildi. Þá var og stjórnarskránni breytt 1933-34 að því er kjördæmaskipun snerti og loks 1942 enn vegna kjördæmaskipunar og þá einnig á sama ári til þess að heimila þá miklu breytingu án nýrra kosninga, að Ísland endurreisti lýðveldi sitt. Hinn 22. maí 1943 kaus Alþ. n. 5 manna til þess að endurskoða stjórnskipunarlögin. sem gilt höfðu fyrir konungsríkið Ísland, og semja frv. að stjórnarskrá handa endurreistu lýðveldi á Íslandi. Sama ár um haustið var n. endurskipuð og þá bætt við í hana þrem mönnum, til þess að tveir yrðu frá hverjum þingflokki, og þá var hún orðin 8 manna n. Árið eftir skilaði n. frv. með grg. Þetta frv. var samþykkt og lýðveldið stofnað 17. júní 1944. En n. leit hins vegar alls ekki svo á að hún hefði þar með lokið því verkefni, sem henni hafði verið falið. Í grg., sem frv. fylgdi frá n., segir n., að hún muni halda áfram að vinna að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Kemst hún þannig að orði, að hún eigi eftir seinni hluta verkefnis síns, sem sé að undirbúa aðrar breytingar á stjórnskipulaginu, er þurfa þykir og gera verður á venjulegan hátt. Og hún bætir við orðrétt: „Má vera, að það starf verði öllu víðtækara og þurfi þar til að afla ýmissa gagna, er nú liggja ekki fyrir, svo og gaumgæfa reynslu þá er lýðræðisþjóðir heimsins óefað öðlast í þessum efnum á þeim tímum, sem nú líða yfir mannkynið. Þangað til því verki yrði lokið, ætti sú stjórnarskrá, sem hér er lögð fram, að nægja, enda eru ákvæði hennar mestmegnis þau, er nú gilda í stjórnskipunarlögum hins íslenzka ríkis, að breyttu hinu æðsta stjórnarformi frá konungdæmi til lýðveldis“ o.s.frv. Nm., sem undir þetta rituðu, voru: Gísli Sveinsson, Bjarni Benediktsson, Hermann Jónasson, Stefán Jóh. Stefánsson, Jónas Jónsson, Haraldur Guðmundsson, Einar Olgeirsson, Áki Jakobsson. Augljóst er, að þessir oddvitar stjórnmála á Íslandi þá hafa allir sem einn litið svo á „fyrir sína hönd og annarra vandamanna“, að aðeins væri lokið fyrri hluta endurskoðunarinnar, þ.e. að breyta hinu æðsta stjórnarformi frá konungdæmi til lýðveldis, en hið viðtækara viðfangsefni væri óleyst og það bæri að leysa. Alþ. var einnig á þessari skoðun. Sést það ótvírætt á því, að það gerði til þess ráðstafanir með þál. 3. marz 1945, að skipuð var 12 manna n. til ráðuneytis 8 manna n. og heimilaði auk þess, að ráðinn væri sérfróður maður 20 manna hópnum til aðstoðar. Nú átti ekki að spara vinnukraftinn. Stefán Jóh. Stefánsson mælti fyrir till. um, að 12 mönnum yrði bætt við í n., og með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa hér upp kafla úr framsöguræðu hans. Honum fárust þannig orð: „Þessi n. hefur nú lokið fyrri hluta starfs síns, eins og hv. þingheimi er kunnugt, þar sem nú þegar hefur náð fullu gildi stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Er þá eftir sá þáttur að athuga og endurskoða stjórnarskrána í heild. Ég ætla, að það sé engum vafa bundið, að á því sé mikil þörf og nauðsyn að endurskoða stjórnarskrá Íslands, þó að á henni hafi verið gerðar allmiklar breytingar, frá því hún var sett fyrir 70 árum. Stjórnarskráin frá 1874 var ekki sett með líkum hætti og stjórnarskrár fullvalda ríkja eru settar. Hún var ekki afgreidd eftir frumkvæði Alþ. eða þjóðarinnar sjálfrar, heldur var hún gefin Íslendingum, elns og það var orðað, af konungi Dana, en skv. grundvallarlögum Dana frá 1871 taldist Ísland óaðskiljanlegur hluti Danaveldis, þó að Íslendingar vildu ekki við það fyrirmæli kannast eða teldu sig við það bundna.... En þó að stjórnarskráin 1874 sé til komin með þeim hætti. að frjáls og fullvalda þjóð getur ekki við unað eða við búið, ef aðstaða fæst til að gera þar breytingar á og þó að á þessum 70 árum, sem liðin eru, síðan konungur gaf Íslendingum stjórnarskrána, hafi verið gerðar á henni nokkrar breytingar, þá eru þær allar þess eðlis, að þær eru smávægilegar í sjálfu sér, þó að margar þeirra séu þýðingarmiklar fyrir íslenzkt þjóðlíf.“ Og enn sagði Stefán Jóh. Stefánsson: „Á þessum 70 árum, frá því að okkur var gefin stjórnarskráin, hefur því ekki farið fram nein allsherjar ýtarleg endurskoðun á stjórnarskránni, og mætti því ætla, að nú væri til þess tími kominn, eftir að það skipulag er á orðið, að Ísland er orðið lýðveldi, en stjórnarskrá okkar á í mörgu rætur sínar að rekja til erlends konungsvalds . . . . Ég held því, að ekki geti verið vafamál, að þær bætur, sem settar hafa verið á þetta fat, sem er stjórnarskráin frá 1874, þurfi að athugast og sníða verði um stakkinn allan á ný.“ Loks sagði þessi frsm.: „Við getum því slegið því föstu, enda var því slegið föstu með samþykkt Alþ. 8. sept. 1942, að þörf sé á að láta fara fram gagngera endurskoðun á stjórnarskránni.“ Stefán Jóh. Stefánsson var einn þeirra, er setið höfðu í endurskoðunarnefndinni frá því 1942 og var því búinn að þukla á stjórnarskránni, sem hann líkti við gamalt, bætt fat, sem þyrfti að sníða um að nýju. Enginn andmælti þessum orðum hans. Vafalaust er þess vegna, að þingheimur leit svo á að hér væri verk, sem þyrfti að vinna. Tilfinningin fyrir hinu nýstofnaða lýðveldi hefur sameinað hugina um þá skoðun. Andinn virðist hafa verið reiðubúinn. Ég þekki ekki starfssögu 20 manna n., veit ekki, hvort n. hefur ritað eitthvað í sandinn, veit að vísu, að hún sendi mann úr sínum hópi út í heim til þess að kynna sér lýðveldisstjórnarskrár ýmissa landa og draga að fróðleik um þær. Skal það ekki talið til ónýtis unnið, ef einhvern tíma verður hagnýtt það skjalasafn, sem maðurinn flutti heim með sér og er nú vafalaust ein af eignum íslenzka ríkisins. Eftir tvö ár og nokkra mánuði, eða nánar tiltekið 24. maí 1947, virðist þáv. ríkisstj. og Alþ. vera þrotin þolinmæði að bíða eftir áliti 20 manna n. Er þá til umr. till. frá ríkisstj. sjálfri. Mælir Stefán Jóh. Stefánsson enn þá fyrir þeirri till., en hann var þá orðinn forsrh., og segir, að ríkisstj. leggi til, að henni verði heimilað að skipa 7 manna stjórnarskrárnefnd í stað þeirrar, sem áður hafði starfað að þessum málum, því að þeir hafi ekki getað sinnt þeim störfum upp á síðkastið, bæði vegna lasleika og ýmissa anna. Ekki er hægt að segja, að hann sé harðorður, enda áttu 20 mikilhæfir menn í hlut. Hins vegar á nú að hafa lasleikahættuna minni með því að fækka nm. og reyna happatöluna 7. Áður höfðu verið prófaðar tölurnar 5 og 8 og 20 með þeim takmarkaða árangri, sem ég hef lýst. En forsrh. tók fram, að ríkisstj. hefði sérstaklegga í huga að velja þá menn í n. þessa, sem hafi sérþekkingu í stjórnskipulagsmálum og hafi tíma og tækifæri til að inna af höndum verulegt starf í n. Till. var samþ. með shlj. atkv. við tvær umr, sama daginn, án þess að henni væri vísað til n. Enginn tók til máls nema frsm. og hann aðeins við fyrri umr., svo einhuga var þingheimur um að reyna að fá verkið unnið. Vitað er, að 7 manna n. hélt fundi, einnig að í henni komu fram lauslega mótaðar tillögur, sem lagðar voru fram sem umræðugrundvöllur innan hennar. Þar á meðal var till. um, að stofnað yrði til sérstaks stjórnlagaþings, er hefði það verkefni eitt að fullgera stjórnarskrána. En till. voru lítið ræddar innan n. og komu þar aldrei til atkv. N. var að vísu ekki lögð formlega niður, en hún var haldin sviplíkri óvirkni eins og fyrirrennarar hennar, vantaði a.m.k. herzlumuninn til að leysa af höndum verkefni sitt. Hvað var þessu valdandi? Hvað gerði allar þessar n. vanmáttugar til að ganga frá heildarendurskoðun stjórnarkrárinnar? Það var flokkapólitíkin. Andinn var að vísu reiðubúinn, en holdið hjá flokkunum var veikt. Andinn viðurkenndi, að stjórnarskrá ætti að miða við aldir, holdið, þ.e. flokkapólitíkin, vildi, að miðað væri við sína hagsmuni í næsta leik. Um hið síðara var ekki opinskátt rætt, en því meira hugsað. Tíminn heldur auðvitað áfram að líða, þótt nefndarstarf standi í stað og sé ekki unnið. Allt í einu fær holdið tækifæri til að yfirbuga andann, og það notar það tækifæri. Þrír hinna pólitísku flokka á Alþingi álitu sér flokkslegt hagræði í því, eins og sakir stóðu, að breyta kjördæmaskipuninni og gerðu það 1959. Að öðru leyti létu þeir stjórnarskrána eiga sig, eins og annað í sambandi við hana skipti engu máli, enda sniðgengu þeir alveg stjórnarskrárnefndina, og mun hún síðan, svo sem eðlilegt er, vera talin úr sögunni, þó að enginn viti nákvæmlega dánardægur hennar, enda skiptir það sannarlega litlu máli. Aftur á móti er það mjög alvarlegt mál, að ekki hefur enn þá komizt í verk að fullgera þá stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sem sett var sem bráðabirgðastjórnarskrá við stofnun lýðveldisins 1944, þrátt fyrir þær síendurteknu ráðstafanir, sem Alþ. hefur gert til þess að láta endurskoða hana og undirbúa umbætur á henni. Ég hef rakið í stórum dráttum sögu þessara ráðstafana til áherzlu þeirri skoðun minni, að Alþingi geti ekki sóma síns vegna látið við svo búið standa. Í svona máli má það ekki gefast upp, eins og við ofurefli væri að eiga. Þetta er nefnilega alls ekki forsvaranlegt ofurefli fyrir Alþingi til að hopa fyrir. Lítil þjóð verður að viðurkenna margt sem ofurefli sitt, henni er nauðsynlegt að kunna það. En ætli hún að telja sér ofurefli að semja sér heilsteypta stjórnartskrá, þá hjálpi henni drottinn, ef það er þá hægt. Í till. miða ég nefndarskipunina við fengna reynslu og legg því til, að stjórnmálaflokkarnir á Alþingi tilnefni bara sinn manninn hver í n. eða 4 alls, hæstiréttur tilnefni 3, einn sem formann n., og lagadeild háskólans 2 menn. Með þessari skipan vil ég, að reynt sé að koma í veg fyrir, að hin stríðandi flokkapólitík hafi meiri hl. til að gera n. óvirka. Auðvitað er ég fús til viðræðu um aðra skipan n., ef betri finnst, eftir atvikum. Ég hef í till. bent á nokkur atriði, sem ég tel ákveðið að athuga þurfi við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Ég tel þetta þó hins vegar alls ekki tæmandi upptalningu, heldur miklu frekar dæmi um, að margt þarf þar að taka til athugunar. Við afgreiðslu till. er auðvelt bæði að bæta við og fella niður efnisatriði, af því að hún er í svona formi. Tel ég það kost á till. í meðförum. Vil ég nú með nokkrum orðum minnast á þau efnisatriði endurskoðunarinnar, sem till. nefnir sérstaklega og eru 9 talsins. Fyrst er forsetaembættið. Ég tel, að forsetaembættið sé, eins og nú er, vel skipað og hafi verið það, síðan lýðveldið var stofnað. Hins vegar er ekki trygging fyrir, að svo verði ætíð. Embættið sjálft er frumsmíð fyrir okkar land. Sjálfsagt er að endurskoða uppbyggingu þess. Þótt liðnir séu frá stofnun þess liðlega tveir áratugir, hafa ekki enn myndazt um það rótgrónar hefðir, sem mjög torvelt væri að breyta. Ekki get ég betur séð en þeir, sem gert hafa breyt. á stjórnarskránni 1944, hafi unnið sér þær aums staðar áberandi létt, með því að má bara út orðið „konungur“ og setja orðið „forseti“ í staðinn, án þess að breyta í öðru innihaldi málsgr. Fljótt á litið a.m.k. virðist þarna því í mörgum tilviltum aðeins vera um nafnaskipti á æðsta valdinu að ræða. Ég spyr: Var það meiningin í þessum efnum að færa konungsvaldið inn í landið undir öðru heiti, eða merkja ef til vill hinar gömlu greinar stjórnarskrár konungdæmisins nú orðið annað en þær hljóða um? Ég segi alls ekki, að þetta komi að mikilli sök, en einhvern veginn finnst mér það ekki viðkunnanlegt, og til er, að þetta sé jafnvel broslegt, eða finnst ekki fleirum en mér broslegt, að í 38. gr. í stjórnarskránni er gert ráð fyrir, að þingið sendi forsetanum ávörp, eins og konunginum voru stundum send forðum yfir hafið og nefnd þá hjá almenningi gjarnan bænarskrár? Ég tel viðeigandi, að ákvæðin um æðstu stjórnina verði endurskoðuð af stjórnlagafróðum mönnum, enda, mun hafa verið út frá því gengið, að svo yrði strax. Það er eðlilega vandi að búa til form fyrir embætti þjóðhöfðingjans á Íslandi. Íslendingar hafa ekki eðlisfar til að lúta valdi eins manns, og þeir hafa ekki fengið uppeldi til að tigna þjóðhöfðingja. Konungar þjóðarinnar voru ætíð í fjarlægð. Jafningjaþjóðfélag, eftir því sem getur átt sér stað, mun vera Íslendingum bezt að skapi. Fámenni þjóðarinnar styður að því. Lítil þjóð verður einnig að gæta þess að gera ekki stjórnarformið of dýrt. Minnist ég þess, að þegar talað var um kostnaðarhliðina, áður en embættið var stofnað, var sagt, að forsetinn mundi taka á móti erlendum gestum, halda þeim veizlur, sem ríkisstj. þyrfti annars að gera fyrir þjóðarinnar hönd, og hann mundi fara í kurteisisheimsóknir til annarra þjóða og taka þannig ómök af ráðh., sem nóg annað þyrftu að hafa fyrir stafni. En hver er svo reyndin? Mér sýnist hún helzt vera sú, að veizlurnar verði tvöfaldar oft og einatt og ferðirnar út um lönd einnig tvöfaldar eða máske vel það. Auðvelt er að nefna það smásálarskap að tala um þetta, en hagsýni í þess orðs réttu merkingu er aldrei smásálarskapur. Tildur og óhóf er aftur á móti raunverulegur smásálarskapur. Okkar litla þjóð verður að ástunda hagsýni. Með því stækkar hún sig, en með tildri og óhófi smækkar hún sig. Á þessu er enginn vafi. Vandinn í þessu sem fleiru er að rata meðalhófið, finna það form æðstu stjórnar, sem er við hæfi. Margir telja, að til fyrirmyndar goti verið fyrir okkur Íslendinga fyrirkomulagið í Sviss, en þar fylgir forsetastarfið einfaldlega ríkisstjórninni. Þetta er sjálfsagt að athuga frá öllum hliðum, hégómalaust, en þó án kotungshugsunarháttar. Þá er annað skipting Alþ. í deildir. Skipting Alþingis í tvær málstofur virðist mér ekki vera lengur til gagnsemdar, svo að teljandi sé. Grundvallarhugsunin er, að löggjöf eigi að verða vandlegar gerð með þeim hætti, að tvær málstofur fjalli um hana. Þetta lítur sennilega út og er ekki heldur fyrir það að synja, að dæmi þess finnist, að seinni málstofan geri breyt. á frv. til .bóta. En eins og Alþingi starfar nú orðið í flokkum, binda, flokkasamfélögin þm. sína svo við afgreiðslu fyrri málstofu, að engu, sem máli skiptir, má breyta í seinni málstofunni, enda sami flokkameirihl., sem ræður í báðum málstofum vegna þess, hvernig þingheimur skiptir sér í deildirnar. Oft er jafnvel talið, að formgalla megi ekki einu sinni laga í seinni d., af því að það taki of langan tíma að senda málið til baka. Ber þá við, að meiri hl. óttast deilur um meginefnið að nýju. Þetta atriði er nú fullkomlega ljóst fyrir augum okkar þessa dagana, þegar málefni eru komin í það tímahrak, sem þau nú eru. Búið er líka að taka af d. fyrir rúmlega þrem áratugum afgreiðslu fjárlaganna og leggja hana undir Sþ. Er það bending um, að deildaskiptingin telst ekki henta í raun og veru, þar sem hún er sniðgengin með þá veigamiklu, árlegu löggjöf. Deildaskiptingin lengir Alþ. að sjálfsögðu stórlega, þó að oft sé farið á handahlaupum í seinni deildinni. Fjárhagssparnaður mundi verða að því að gera þingið að einni málstofu. Kannske mætti fækka þm. um leið. Eða er það máske frekar eitthvað annað en vinnuþörfin að verkefnunum á Alþ., sem fjöldi þm. á að miðast við? En hvernig ætti þá að bæta upp það, sem tapaðist við grandskoðun mála, ef ein málstofa kæmi í stað tveggja? Áreiðanlega er vandvirkni ekki of mikil. Að mínu áliti mætti t.d. gera það með því að ráða fleiri lögfróða og málhaga menn til þjónustu við þingheim en þar eru nú og búa þm. betri vinnuskilyrði í sambandi við þingið, bæði að því er húsnæði og bókakost snertir. Fréttir hafa borizt af því, að Svíar ætli að gera sitt þing, Ríkisdaginn, að einni málstofu og fækka um leið þm. úr um 380 í 350. Þá kem ég að þriðja atriði tillögunnar. Það er aðgreining löggjafarvalds, framkvæmdavalds og dómsvalds. Nauðsynlegt er, að þessi þríþætta valdgreining lýðveldisins fái sem skýrasta undirstöðu í stjórnarskránni, til þess að komizt verði hjá viðsjárverðum samslætti valdaþáttanna. Ég tel t.d., að sá samsláttur eða sú samsláttarhætta felist í ákvæðum 46. gr. stjórnarskrárinnar, eins og hún er nú, en þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi sker sjálft úr, hvort þm. þess séu löglega kosnir, svo og úr því, hvort þm. hafi misst kjörgengi.“ Þarna er ætlazt til, að þm. setjist í dómarasæti, og með því er flokkspólitískri hlutdrægni boðið heim, ef svo vild verkast. Ekki sízt er hætta á þessu, þegar flokkar berjast um nauman meiri hl. í þinginu. Hér er efni, sem hæstiréttur sem ópólitískur aðili ætti miklu frekar um að fjalla. Til að stytta mál mitt nefni ég ekki fleiri dæmi í þessu sambandi. Fjórða, athugunarefnið, sem till. telur fram, er samskipti við önnur ríki. Ísland, sem áður var nefnt einbúi í Atlantshafi, er nú með snöggum hætti komið í nábýli við aðrar þjóðir vegna samgangnatækninnar. Samskiptin við aðrar þjóðir verða meiri og margþættari með hverju ári sem liður. Þetta getur sannarlega orðið Íslendingum lyftistöng, ef þeir kunna með að fara. En hins vegar má lítið út af bera, til þess að 200 þús. manna samfélagi sé hætta búin í skiptum og nábýli við milljónaþjóðir, áhrifaríkar og yfirgangssamar, bæði viljandi og óviljandi, Hin fámenna þjóð þarf að vera vel á verði til að gæta sjálfstæðis síns í hvívetna, menningarlegs sjálfstæðis, efnahaglegs og stjórnarfarslegs sjálfstæðis. Þessi nýju viðhorf til umheimsins þurfa að komast inn í lýðveldisstjórnarskrána. Þar þarf að setja fullkomnari ákvæði en nú eru um umboðsréttinn af Íslands hálfu í samskiptum og samningum við útlönd og hve langt hann skuli ná, án þess að undir þjóðina alla sé borinn. Er ég þá kominn að 5. liðnum í till., en það er þjóðaratkvæðagreiðsla. stjórnarskránni eru engin yfirtæk ákvæði um það, hvenær Alþ. sé rétt eða skylt að stofna til þjóðaratkvgr. um málefni og hvaða ákvörðunargildi sú lýðræðislega viljakönnun hafi, hvort hún eigi að vera bindandi fyrir löggjafarsamkomuna og þá hve mikla þátttöku og hve mikinn meiri hl. þurfi, til þess að hún sé það. Oft hafa komið fram till. um þjóðaratkvgr., þótt sjaldan hafi verið til greina teknar. Athugunarefni er, hvort í stjórnarskránni eigi ekki að vera merkjalínur um þessi efni. Næst er að minnast á 6. lið till., kjörgengis og kosningarréttaraldur. Um þennan lið sé ég ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum. Síðan ég sagði fram till. mína, hefur komið fram stjfrv. um breyt. á stjórnarskránni á þá leið að færa kosningaaldur niður í 20 ár. Ég er því frv. fylgjandi. en finnst, að sú breyting gæti þó átt samleið með allsherjarendurskoðun stjórnskipunarlaganna. Þetta endurtekna fitl og kák til breytinga á kosningaatriðum stjórnarskrárinnar einum saman er mesta ómynd. En sýnist mönnum réttara að láta frv. hafa sinn gang, er vitanlega mjög auðvelt að kippa 6. liðnum út úr þáltill., honum er þá ofaukið, annars ekki. 7. efnisatriðið, sem till. bendir á, er kjördæmaskipunin. Ágreiningurinn um kjördæmaskipunina hefur verið uppspretta óróans í sambandi við stjórnarskrána. Í kringum þetta atriði stjórnarskrárinnar hafa stjórnmálaflokkarnir, síðan þeir komu til sögunnar, hringsólað og gengið eins og á glóðum, og þegar þeir hafa skotizt til að breyta stjórnarskránni, hafa þeir haft sem hraðast á vegna hitans, sem þá hefur blossað upp, og sökum hans ekki gefið sér tóm til að laga stjórnarskrána í heild. Þarna hefur verið um að ræða aðstöðukeppni milli stjórnmálaflokkanna, og eins og alls staðar og ævinlega, þar sem sjálfselskan er höfð í fyrirrúmi, hefur niðurstaðan orðið gallagripur. Kjördæmabreytingin 1933 reyndist gallagripur. Kjördæmabreytingin 1942 reyndist það einnig. Og hvernig reynist kjördæmabreytingin frá 1959? Er nokkur, sem telur ekki í ljós komið, að hún sé meingölluð? Telja má, að kjördæmaskipunin og valhættir til kjörs á löggjafarsamkomuna séu aðalgrundvöllur stjórnmálalífsins í landinu. Gamalt spakmæli segir: Sameinaðir stöndum vér, sundraðir föllum vér. Hvort mundi nú kjördæmaskipunin og valhættir til kjörs í sambandi við hana stuðla frekar að sameiningu eða sundrun? Hlutfallskosningar í stórum kjördæmum ýta undir flokkadrátt, og uppbótarþingsætin, sem þingflokkar hljóta til jöfnunar í ofanálag með útreikningi fyrir allt landið, herða á flokkadrættinum og gera hann að verulegu leyti að blindingsleik. Afleiðingin er líka 4 minnihlutaflokkar á Alþ., engin skilyrði til að mynda ríkisstj. nema samsteypustjórn með þeim hrossakaupum, er slíkum stjórnum eru samfara, varla nokkur hrein lína fyrir kjósendur til að átta sig á. Það var mikið talað um það 1959, að gera ætti lýðræðinu vel til hæfis með þeirri skipan, sem þá var upp tekin, og veita fólki meira jafnrétti en áður var til áhrifa á stjórnarfarið, gera gildi atkvæðanna jafnara. Hefur þetta tekizt? Nú í ár reynir á þessa skipan í þriðja skipti. Finnst mönnum horfa til batnaðar fyrir lýðræðinu með uppstillingu framboðslistanna í ár? Nokkrir menn á hverjum stað ráða. því, hvaða menn eru valdir á listana, eftir hinum sundurleitustu ástæðum og kröfum. Þessir fáu menn, sem skipa á listana, eru raunverulega þeir, sem kjósa mestan hluta þingheims, og þeir eru gjarnan flokksvaldið. Hinn almenni kjósandi greiðir atkv. aðallega um þá, sem eru í baráttusætunum svonefndu, og hið áðurnefnda lýðræði hefur ekki komizt að, af því að flokksvaldið hefur stillt upp. Og svo undarlega vill þá oft til, að út á atkv. sitt fær kjósandinn vegna uppbótareglunnar mann á öðru landshorni, sem hann hefur aldrei séð og alls ekki ætlað. sér að kjósa. Reglur þessar fara þá með kjósandann líkt og trúður, sem tekur við tígulkóngi af manni, krossar yfir spilið fyrir augum hans, réttir honum það aftur, en þá er það t.d. lauftvistur. Með þessum hætti geta mjög fylgislitlir menn valizt til þingmennsku. Kosningar verða með gildandi skipan allt of ópersónulegar og ólýðræðislegar um leið í réttri merkingu þess orðs. Í till. er talað um athugun á því, hvort ekki sé rétt, að landinu öllu verði skipt í einmenningskjördæmi, þar sem aðalmenn og varamenn verði kosnir saman óhlutbundnum kosningum, en uppbótarþm. engir. Það fyrirkomulag mundi fljótlega leiða af sér tveggja flokka kerfi að mínu áliti og það kerfi leiða til heilsteyptara og ábyrgara stjórnarfars. Bretar eru þarna til fyrirmyndar. Ég vil benda á, að í bókinni „Land og lýðveldi“, fyrra bindi, eftir hæstv. forsrh., Bjarna Benediktsson, er góða hugvekju að finna um gildi einmenningskjördæma. Þar segir í ræðu, sem ann hélt í Landsmálafélaginu. Verði 1953, með leyfi hæstv. forseta: „Því lengur sem ég hef setið á þingi og því betur sem ég hef virt fyrir mér gang mála hér og annans staðar, þar sem ég hef reynt að fylgjast með, er ég sannfærður um, að bezta skipanin í þessum efnum eru einmenningskjördæmin með meirihlutakosningu. Segja má að vísu, að hlutfallskosningar hafi reynzt skaplega á Norðurlöndum, en víðast hvar annars staðar hafa þær reynzt mjög illa. Þar sem lýðræðið hefur staðið lengst og náð mestum þroska, eins og í hinum engilsaxnesku löndum, hafa ætíð verið meirihlutakosningar og till. til breytinga á því aldrei náð verulegu fylgi.“ Þetta er orðrétt tekið upp úr áðurnefndri bók. Mér gengur engin flokkshyggja til að vilja koma því til leiðar, að athugað verði að taka upp einmenningskjördæmi og meirihlutakosningar. Ég er með því að hugsa um heilbrigði stjórnmálalífsins í landinu. Það skal tekið fram, að haga má einmenningskjördæmum þannig, að ekki sé eins mikill mannfjöldamunur í þeim eins og var orðinn 1959. Áttundi liður efnisatriðanna í till. er þingflokkar. Stjórnarskráin gerir ráð fyrir þingflokkum og veitir þeim réttindi til að fá uppbótarþm. úr hópi þeirra frambjóðenda, sem fallið hafa í kjördæmum. En stjórnarskráin fyrirskipar enga löggjöf um þá eða stjórnmálaflokka yfirleitt. Stjórnmálaflokkar eru þó orðnir mikil fyrirtæki, sem hafa starfslið og peningaumsetningu í stórum stíl. Áhrif þeirra í þjóðlífinu eru mikil. Tímabært virðist mér, að athugað verði hið fyrsta, hvort ekki sé rétt, að stjórnarskráin fyrirskipi löggjöf um flokkana, sem þeir verði að fullnægja, ef þeir njóta réttinda. Æskilegt er, að stjórnarskrárnefndin íhugi þetta og leiti upplýsinga um skipan þessara mála erlendis hjá lýðræðisþjóðum Seinasti tölusetti efnisliður er ný skipting landsins í samtakaheildir. Röskun byggðajafnvægis í landinu er mikið áhyggjuefni um þessar mundir. Búferlaflutningar til höfuðborgarsvæðisins skapa bæði því svæði og landshlutum þeim, er fólkið yfirgefur, stórkostleg vandamál, þótt með ólíkum hætti sé. Valdastöðvar þjóðfélagsins á höfuðborgarsvæðinu sá til sín meir og meir. Borgríkisþróun sækir fast á. Ýmsar till. hafa komið fram í úrbóta- og andspyrnuskyni. Róttækastar þeirra á meðal eru till. um að skipta. öllu landinu í allsterkar, tálsvert sjálfstæðar samtakaheildir, er kalla mætti fylki eða öðru viðeigandi heiti. Svo mikillar þýðingar eru þessi jafnvægismál fyrir framtíð Íslands, að ástæða er til, að n. sú, er fjallar um endurbætur á stjórnarskránni, gaumgæfi þau og geri um þau till. að því leyti sem hún kann að telja að úrbætur á þeim þurfi að eiga stoð í stjórnarskránni. Einboðið er, að n. kynni sér sérstaklega viðhorfið til þessara mála hjá öllum sýslunefndum, bæjarstjórnum og fjórðungsstjórnum í landinu, svo og borgarstjórn Reykjavíkur og Sambandi ísl. sveitarfélaga, eins og till. gerir ráð fyrir. Þessi 7 efnisatriði, sem bent er á í till. sem endurskoðunarefni og ég hef nú minnzt á eru langt frá því að vera allt, sem athuga þarf. En þau eru öll þýðingarmikil, og þau þarf að gaumgæfa. Ég hef ekki nefnt 35. gr. stjórnarakrárinnar með ákvæðinu um samkomulag Alþ. Það ákvæði er algerlega dagað uppi og orðið úrelt og minnir á sig árlega, eins og allir vita, og bíður lagfæringar. Allt þvílíkt verður endurskoðunin að fara með hefla sína á, því að hún á og þarf að vera gagnger endurskoðun og heildarleg gera það, sem var látið vitandi vits ógert 1944, og einnig laga það, sem reynslan síðan hefur sýnt, að óhæft er og betur mætti fara. Málið, sjálf íslenzkan á stjórnarskránni er víða mjög gölluð, óskilmerkileg og bögglingsleg og ekki laus við beinar villur. Má vera, að þetta eigi að einhverju leyti rætur sínar að rekja til þess, að stjórnarskráin hafi upphaflega verið hugsuð á dönsku meira eða minna, af því að þjóðin tilheyrði Danaveldi, og þýðingin á íslenzku ekki vönduð sem skyldi, enda þýðing á löggjöf jafnan nokkuð skorðuð. En nú er sjálfsagt, að lýðveldið losi stjórnarskrá sína úr slíkum skorðum, um leið og hún verður efnislega, endurskoðuð frá rótum. Ég nefni í grg. till. sem dæmi um slíkt málfar 56. gr., en hún hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Nú þykir þd. ekki ástæða til að gera aðra ályktun um eitthvert málefni, og getur hún þá vísað því til ráðh.“ Þarna segir „aðra ályktun“, eins og skírskotað væri til einhverrar ályktunar, en þá viðmiðunarályktun er hvergi að finna. Þarna er ruglandi í meðferð máls og í hugsun einnig, og fer álls staðar illa, en þó ekki sízt í löggjöf. 52. gr. hljóðar þannig: „Hvor þd. og Sþ. kýs sjálft forseta sinn.“ Ég hygg, að Snorri hefði heldur ritað: Hvor þd. kýs sér forseta o.s.frv., en ekki ruglað til lýta saman kynjum gerendanna. 71. gr. hefst þannig: „Hafi foreldrar eigi efni á að fræða sjálf börn sín.“ Hér er svo skökk orðaröð og fleira athugavert, að varla mundi nokkur kennari láta óleiðrétt hjá 10 ára börnum í skóla sínum. Svona mætti alllengi telja, en ég sé ekki ástæðu til þess. Þessi sýnishorn af málferinu ættu að nægja. til að færa sönnur á, að þannig séð er stjórnarskráin líka ekki vel á sig komin og ber að endurskoða hana. og laga að því leyti, um leið og efni hennar er endurskoðað, sem auðvitað er þó og á að vera meginverkefnið. Ég tala ekki um málfarið nema sem aukaástæðu til endurskoðunar, þótt það sé að vísu óhæfa, að þjóð, sem telur sig með réttu eiga göfuga tungu og glæsilega., hafi stjórnskipunarlög sín í máltötrum. Ég hef lagt þessa till. fram til þess að minna hv. Alþ. á hálfunnið verk, sem er á vegum þess, og vankanta, sem eru á því hálfunna verki. Ég þykist hafa fært að því gild rök, að illa hafi til tekizt með frágang stjórnarskrár íslenzka lýðveldisins og hún sé enn í nokkurs konar uppkasti. Ljóst er mér, að vel gerð stjórnarskrá mundi ekki leysa allan vanda íslenzkra stjórnmála, en hún gæti hjálpað til að skapa íslenzku stjórnmálalífi þá, festu, sem það vantar mjög tilfinnanlega. Stjórnarskráin er að mínu, áliti grundvöllur sundrungar, en hún gæti verið og ætti að vera grundvölluð samstöðu og samtaka. Hið áflogagjarna eðli Íslendingsins í stjórnmálum þarf aðhald á hösluðum velli Nú eruð þið, hv. þm., flestir farnir að búa ykkur undir kosningabardagann í vor, jafnvel byrjaðir á, honum, með dægurmálin efst í huga, verðbólguvandræðin og ýmsar hagræðingar til að draga úr því, sem í ólagi er. Ykkur finnst því e.t.v., að í þessari andrá sé ekki rétti tíminn til að tala um endurskoðun stjórnarskrár, til þess hæfði betur rólegri tími. En ég held, að nú sé einmitt réttur tími til að gera þær ráðstafanir fyrir málið, sem ég legg til, ákveða, að komið verði á fót vel skipaðri nefnd til að takast endurskoðunina á hendur. Er ekki ætlazt til, að þetta þing geri annað, og það betur vitanlega ekki heldur meira gert, svo mikinn tíma þarf til verksins alls. Að afstöðnum kosningahríðunum koma svo rólegir tímar um stund, eins og venjulegast er. Á slíkri stund gefst helzt nothæft tækifæri til að ganga skynsamlega frá stjórnarskránni að lokinni endurskoðun nefndar. Nú er því einmitt rétti tíminn fyrir Alþ. að samþykkja till. sem þessa. Mundi ekki líka vera búningsbót fyrir frambjóðendur í kosningunum, þegar rætt verður um nauðsyn hagræðingar í atvinnulífinu til fjáröflunar, að geta sagt frá því, að hagræðing verði líka gerð á stjórnmálalífinu með stjórnarskrárbreytingu? Herra forseti. Að lokinni fyrri umr. legg ég til, að till. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það var aðeins út af ummælum hv. 1. þm. Norðurl. e. í sambandi við þær nefndir, sem starfað hafa að stjórnarskránni, sem ég vildi fá að segja nokkur orð: Í sambandi við stjórnarskrárnefndina frá 1942, sem samdi lýðveldisstjóraarskrána, var henni markaður bás af sjálfri stjórnlagabreytingunni, sem samþ. var 1942. Í þeim lögum segir: „Þó er óheimilt að gera með þessum hætti nokkrar aðrar breytingar á stjórnarskránni en þær, sem beinlínis leiðir af sambandsslitum við Danmörku og því, að Íslendingar taka með stofnun lýðveldisins til fullnustu í sínar hendur æðsta vald í málefnum ríkisins.“ Við höfðum enga heimild, við sem vorum í þessari n. þá, til að gera neinar aðrar breytingar fyrir lýðveldisstofnunina.  Síðan kemur sagan áfram, og þá er það aðallega starfssaga n. frá. 1947. Þegar sú n. byrjaði að starfa, er það kjördæmamálið, sem kemur upp undireins, og sú till., sem liggur fyrir þeirri n., er, að öllu landinu verði skipt upp í einmenningskjördæmi, og það, sem gerist, er, að sjálfstfl. og Framsfl. eru að ræða um þetta og það langan tíma. Og m.a. stendur þá sú deila, hvort eigi að skipta Reykjavík upp í 17 einmenningskjördæmi eða 21 einmenningskjördæmi. Sannleikurinn er sá, að öll endurskoðun stjórnarskrárinnar hefur alltaf strandað á þessu eina spursmáli, um kjördæmamálið. Og ég er hissa á hv. 1. þm. Norðurl. e. að koma nú, þegar hann kemur með till. hér, sem margt er alveg rétt athugað í, með kjördæmamálið inn í þetta. Ef maður ætti t.d. að fara að setja einmenningskjördæmi í dag og hafa jafnmarga kjósendur í hverju, býst ég við, að það mundi þýða, að það ættu að vera t.d. í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi 34 af 60 þm. landsins. Ég veit ekki, hvernig mörgum hv. þm. hérna litist á slíkt - eða hafa bara t.d. 3 þm. í öllu Vestfjarðakjördæmi. Ég held, að svo lengi sem við blöndum kjördæmamálinu saman við endurskoðun á stjórnanskránni, fáum við ekki almennilega stjórnarskrá, sem við þurfum að fá. Við þurfum að ná samkomulagi um að geta tekið kjördæmamálið út úr og ræða það ekki, þegar við endurskoðum stjórnarakrána. Og ég er ákaflega hræddur um, þótt hv. þm. hafi þóttzt vera að hefja sig yfir flokkana og segja, að það nái ekki nokkurri átt að láta þessa flokka ráða svona miklu, og hafði vissulega margt satt að mæla í því, er ég hræddur um, að þarna sé flokkshyggja að verki, þegar verið er að hugsa um þessi einmenningskjördæmi og blanda því saman við þetta mál. Ég held, að endurskoðun á stjórnarskránni sé aðeins hugsanleg með því máti að hafa kjördæmamálið alls ekki til umr. í sambandi við það. Ég vil jafnframt minna á að eina breytingu gátum við gert, þegar lýðveldið var stofnað: Það var í sambandi við forsetaembættið. Það er deilt um það, hvort forsati ætti að vera skyldugur til þess að undirskrifa öll lög, eins og konungurinn raunverulega var, þó að hann væri það ekki lagalega. Sá danski konungur varð að undirskrifa okkar lög, annars hefðum við álitið, að hann væri að brjóta gegn þingræðinu og þess óskrifuðu lögmálum. En við urðum að taka fram í okkar nýju stjórnarskrá, hvaða vald forseti átti að hafa. Og ef mönnum fannst, að það kæmi til mála, að hann gæti gert eitthvað annað í þessum efnum, komum við okkur saman um á endanum að breyta hans aðstöðu. Fyrst var talað um að hafa hann bara kosinn af þinginu, og það var sérstaklega fyrir till. okkar sósíalistanna þá að n. gekk síðan inn á það að hafa hann kosinn af þjóðinni, vegna þess að við gáfum honum það vald að mega skírskota til þjóðarinnar öllum lögum og geta látið þjóðina dæma um hvaða lög sem var, hvaða frv. sem var. Hann gat neitað staðfestingu og látið fara fram þjóðaratkvgr. Þannig breyttum við aðstöðu forseta, og þetta gátum við gert, því að þarna vorum við frjálsir. En þetta vald hefur forseti aldrei notað. Hann var einmitt hugsaður af stjórnarskrárnefndinni sem eins konar vörður almennings, kosinn af þjóðinni, gagnvart flokksræðinu og gagnvart ríkisvaldi ríkisstj. En enginn forseti hefur nokkurn tíma notað þetta vald og ég álít það slæmt, vegna þess að það var hægt að skapa þarna það aðhald að flokksræðinu og flokksvaldinu, sem var nauðsynlegt. Ég ætla svo ekki og ætlaði mér ekki að fara að ræða þetta. En þarna vorum við einmitt að reyna að skapa það, sem ýmsir mundu kalla beint lýðræði, milliliðalaust lýðræði með kosningu forsetans, sem þjóðin sjálf gat ákveðið og gat sjálf ákveðið síðar með þeirri þjóðaratkvgr., sem hann ákvæði, um lagagildi laga frá Alþ. En enginn forseti hefur notað þetta vald. Annars vil ég geta þess, að við lögðum hér fram tveir þm. Alþb. frv. um breytingu á stjórnarskránni í 10 liðum, fyrst og fremst í sambandi við mannréttindi, og við álítum það eitt höfuðatriði, sem yrði að athuga í sambandi við þetta. Ekkert af þeim málum og engin mannréttindamál eru í því, sem hér er sérstaklega talað um. Hins vegar er talað um ýmislegt formlegt og ýmislegt gagnrýnt alveg réttilega, m.a. flokkssæðið hjá okkur. En þessu vildi ég aðeins skjóta, fram á þessu stigi, ef ekki yrðu meiri umr. um þetta mál, og hins vegar vonast til þess, að það gefist tækifæri til þess að ræða þessi mál betur í d. í sambandi við það frv., sem við höfum lagt hér fyrir.



Herra forseti. Á þskj. 261 hef ég ásamt nokkrum fleiri hv. þm. leyft mér að flytja till. til þál. um auknar sjúkratryggingar til sjúklinga, sem óhjákvæmilega þurfa að leita sér lækninga erlendis. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj., að hún láti endurskoða IV. kafla l. nr. 40 1936, um almannatryggingar, með það fyrir augum, að sjúklingar, sem leita þurfa læknishjálpar erlendis, fái verulega auknar bætur frá því, sam nú á sér stað.“ Eins og fram kemur í grg. fyrir till., er það ætlun flm., að komið verði á endurskoðun á IV. kafla. l., en sá lagabálkur kveður á um það, hvaða sjúkrabætur tryggingunum beri að greiða almennt. Það, sem fyrir flm. vakir sérstaklega, er, að endurskoðun l. miðist fyrst og fremst við það, að komið verði á verulega auknum bótum til handa þeim sjúklingum, sem óhjákvæmilega þurfa að leita læknishjálpar erlendis. Sem betur fer, er um miklar framfarir að ræða á sviði læknavísindanna um allan heim. Að sjálfsögðu fylgjum vér Íslendingar þeirri þróun, eftir því sem kostur er á. Hitt segir sig sjálft, að hinar fjölmennu og auðugu stórþjóðir hafa hér meiri og betri skilyrði til þess að starfrækja fullkomnar og dýrar rannsóknarstofnanir, en þær eru m.a. grundvöllur þeirrar þróunar læknavísindanna, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum. Það hefur því mjög farið í vöxt, að Íslendingar, sem gengið hafa með hjartasjúkdóma, hafi leitað sér lækninga á þeim sjúkrahúsum erlendis, sem vitað er um, að ráða yfir mestri sérfræðilegri þekkingu og tækni á þessu sviði. Samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið hjá landlækni, var tala hjartasjúklinga, sem mest voru börn, alls 12 á s.l. ári, er fóru erlendis til læknisaðgerða, við hjartasjúkdómum, og um síðustu áramót lágu fyrir upplýsingar um a.m.k. 8 sjúklinga, sem leita, verða sams konar læknishjálpar erlendis á yfirstandandi ári. Verður sú tala sjúklinga að sjálfsögðu allmiklu hærri, þegar lengra líður fram á árið. Hér er um læknisaðgerðir að ræða, sem læknar munu almennt sammála um, að enn sem komið er sé ekki unnt að veita hérlendis. Það er því brýn nauðsyn, að sjúkratryggingarnar láti þessi mái til sín taka í ríkari mæli en nú á sér stað, svo að einstaklingar geti átt þess kost að leita lækninga meina sinna og fá þá heilsubót, sem völ er á. Hér er hins vegar um svo kostnaðarsamar læknis. aðgerðir að ræða, að í mörgum tilfellum verður það algerlega fjárhagslega ofviða þeim, sem í hlut eiga. Á undanförnum árum hefur Alþ. veitt nokkra fjárupphæð á fjárl., sem ætluð er til styrktar þeim sjúklingum, sem nauðsynlega þurfa, að leita læknishjálpar erlendis. Í fjárl. yfirstandandi árs er upphæðin 500 þús. kr. Með þessu hefur Alþ. sýnt þessu þarfa málefni vissan skilning, sem vert er að þakka. En hér þarf meira til. Það er því álit flm., að ekkert sé eðlilegra en að hið almenna tryggingakerfi, sjúkrasamlög og Tryggingastofnun ríkisins, taki málið í sínar hendur og veiti ríflegri bætur, svo sem hér er lagt til. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að orðdengja frekar um málið, en legg til, að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þáltill. borin fram af mér á þskj. 288 fjallar um, að athugaðir séu möguleikar á stofnun lánasjóðs til örvunar tækninýjungum í iðnaðarframleiðslu hér á landi. Er gert ráð fyrir. að málið sé að frumkvæði hæstv. iðnmrh. athugað nánar í samráði við leiðandi samtök iðnaðarins. Á ég þar við Landssamband iðnaðarmanna og Félag ísl. iðnrekenda. Eins og tekið er fram í grg., tel ég, að margar góðar hugmyndir hafi komið fram hér á landi, bæði hjá hugvitssömum mönnum og þróast hjá vinnandi mönnum við dagleg störf. Slíkar hugmyndir, ef þær fá að þróast eðlilega með verklegum tilraunum á sjálfum vinnustöðvunum, geta oft haft úrslitaþýðingu og þjóðhagslegt gildi. Slíkur lánasjóður fyrir tækninýjungar gæti stuðlað að betri athugun á verkefnum, sem að er unnið hverju sinni, í stað þess að hefja framleiðslu án undangenginna verklegra athugana. Það getur oft verið kostnaðarsamt að koma nytsömum hugmyndum á framfæri þannig, að þær skapi raunhæfa framleiðslumöguleika. Það sýnir sig oft, að einstaklingar, höfundar hugmyndanna, hafa ekki aðstæður til að gera þær nothæfar eða. framleiðsluhæfar. Erlendis eru það oft stóru fyrirtækin eða samsteypur fyrirtækja, sem þá taka við. Hér er slíkum máttarstólpum ekki til að dreifa, en gera má ráð fyrir, að margir fengjust þó til að huga betur að framleiðslunýjungum, ef ríkisvaldið örvaði viðkomandi með hagkvæmum lánum. Fullkomin löggjöf um rannsóknaráð og rannsóknastofnanir fyrir höfuðatvinnugreinar landsmanna er nú fyrir hendi. Margt af því, sem snýr að tilraunastarfsemi, heyrir undir þessar stofnanir. Þessum fyrirhugaða lánasjóði er að sjálfsögðu ekki ætlað að rýra starfssvið þessara stofnana, nema síður væri. Hugsazt gæti, að margar af þeim framleiðslunýjungum, sem sjóðurinn lánaði til, væru unnar í nánu samstarfi einmitt við Rannsóknastofnun iðnaðarins. Um langan aldur hafa bæði sjávarútvegur og landbúnaður haft sjóði til styrktar nýjungum í einu eða öðru formi. Um gagnsemi þeirra þarf ekki að efast. Ég vil hér aðeins nefna eitt dæmi í sambandi við fiskimálasjóð, sem ætti að geta varpað nokkru ljósi á, hversu slík starfsemi getur hentað þjóðarbúi okkar. Það mun hafa verið fyrir 12 árum, að tveir íslenzkir verkfræðingar höfðu hugmyndir um, að bætt nýting mjölvinnslu í síldarverksmiðjum væri möguleg með sérstökum tækjabúnaði. Í samráði við vélsmiðju hér á landi var möguleiki til smíði á tilraunatækjum, en nokkurt fjármagn var nauðsynlegt. Fiskimálasjóður, sem þarna hljóp undir bagga fjárhagslega, stuðlaði að því, að smíðuð voru tilraunatæki til mjölvinnslu úr soði, en soðið fór annars beint í sjóinn. Þessi tilraunatæki voru þrotlaust prófuð í heilt ár eða meir. Sú reynsla, sem fékkst, varð til þess, að fullkomin soðvinnslutæki voru smíðuð, þau fyrstu hér á landi. Í dag er óhugsandi, að síldarverksmiðja geti borið sig nema nýta soðið frá verksmiðjunni til mjölvinnslu, enda eykur það mjölvinnsluna um 20%. Á síðaska ári var útflutt síldarmjöl 117 þús. tonn, að verðmæti 900 millj. kr. Það hefur því munað íslenzku þjóðina á árinu 1966 150 millj. kr. full mjölnýting í síldarverksmiðjum landsmanna, sem grundvölluð var 1954, m.a. vegna aðstoðar fiskimálasjóðs. Það mætti líka nefna gagnstæð dæmi, þar sem anað hefur verið út í stórframkvæmdir eða framleiðslu án nauðsynlegs undirbúnings. Eins og tekið er fram í grg. fyrir þáltill., er vísað til reynslu Norðmanna, en þar í landi er slíkur sjóður sem hér er ráðgerður, myndaður fyrir iðnaðinn skv. sérstökum l. í byrjun árs 1965, svokallaður „Utviklingsfond for industrien“. Voru á því ári veittar til sjóðsins 25 millj. norskra kr., en það mundi jafngilda, að slíkur sjóður hér fengi í upphafi stofnfé 7 1/2 millj. ísl. kr. og síðan að sjálfsögðu framlög árlega fyrstu árin. Væri vel hugsanlegt, að nokkuð af því fé kæmi sem hluti af þeim álögum, sem íslenzk iðnaðarframleiðsla er nú látin bera. En ég vil alveg sérstaklega taka fram, að það er ekki hugsun mín, að iðnaði landsmanna verði íþyngt með nýjum skattaálögum vegna. slíkrar sjóðsstofnunar. Þvert á móti væri það mjög heillavænlegt, ef eitthvað væri hægt að lina þá skattabyrði, sem nú hvílir á iðnaðarframleiðslunni. Varðandi það, að hér sé verið að koma á nýju sjóðsbákni með dýrri yfirstjórn, má þar til svara, að slík stofnun mundi sóma sér vel t.d. með afgreiðslu í iðnlánasjóði eða í Iðnaðarbankanum og þá að sjálfsögðu án teljandi kostnaðar. Í Noregi er 5 manna stjórn og 12 manna ólaunað ráð, mest leiðandi menn úr atvinnulífinu, sem hafa æðstu stjórn sjóðsins þar á hendi. Slík tilhögun yrði einnig farsæl hér á landi. Í till. minni er gert ráð fyrir lánasjóði, en ekki sjóði til styrkveitinga. Þetta er gert með ráðnum hug. Góðar hugmyndir, sem komast til framkvæmda, geta borið sig fjárhagslega. Ef um beinar styrkveitingar yrði að ræða, er meiri hætta á, að minna yrði hugsað um arðsemi í framkvæmd, auk þess sem meiri hætta væri á misnotkun. Hér á landi er margfalt minna lagt til rannsókna af því opinbera en í þeim löndum, sem við eigum að bera okkur saman við, og enn minna er þó gert á skipulegan hátt af hálfu fyrirtækja til að efla tækninýjungar í framleiðslustarfsemi sinni. Hugsum okkur, hve verkefnin eru stórkostleg t.d. í húsbyggingum. Gæti það ekki hentað vel okkur Íslendingum, ef nýjungar yrðu örari í byggingarháttum, sem væru sniðnar eftir okkar veðurfari, eða ef hægt væri að lækka byggingarkostnað með því að styðja við bakið á íslenzkum hugvitsmönnum, sem vildu leggja, á sig það erfiði að hugsa. fram í framtíðina? Herra forseti. Ég legg til, að þessari umr. verði frestað og till, vísað til umsagnar hv. allshn. Ég vænti þess, þótt mjög sé liðið á þinghaldið, að n. bregði svo skjótt við, að till. þessi fái afgreiðslu á yfirstandandi þingi.



Herra forseti Á þskj. 330 ber ég fram till. til þál. um endurskoðun á sjómannalögum, nr. 87 frá 31. des. 1963, ásamt þeim hv. 4. þm. Vesturl., hv. 2. landsk. og hv. 11. landsk. þm. Eins og fram kemur í grg. þeirri, er fylgir till., er ekki ýkjalangt síðan sjómannalögin voru endurskoðuð. Síðustu breytingar voru samþ. 8. apríl 1963, og samkv. ákvæðum l. var breytingin felld inn í l. og gefin út í heild 31. des 1963, eins og áður segir. Endurskoðun þessi mun hafa tekið nokkuð langan tíma og breytingarnar lagðar fyrir fleiri en eitt þing, áður en þær hlutu samþykki. Við flm. þessarar till. teljum fulla ástæðu til þess, að endurskoðun sú, sem hér er lagt til, fari fram sem fyrst vegna ágalla á núgildandi l., og vil ég færa fram nokkur rök fyrir því og einnig benda á, að við erum ekki einir um þá skoðun. Frá því að lagaákvæði um réttarstöðu sjómanna og samskipti þeirra og útgerðarmanna eða útgerðarfyrirtækja voru fyrst sett hér á landi, hafa sömu reglur gilt um fiskimenn og farmenn. Lög þau, sem hér hafa gilt síðustu áratugina, hafa fyrst og fremst verið miðuð við samskipti farmanna og eigenda hinna stærri flutninga- og farþegaskipa. Landsmanna., og við endurskoðun þá, sem fram fór árið 1963, virðast sömu sjónarmið hafa ráðið, enda mun hafa verið fyrst og fremst stuðzt við sjómannalög frændþjóða vorra á Norðurlöndum, en ekki nægilegt tillit tekið til sérstöðu þeirrar, sem íslenzk fiskiskip eiga við að búa. Það er vissulega, nauðsynlegt og ágætt, að menn, er gera sjómennsku að sínu ævistarfi, hafi réttindi og þá jafnframt skyldur gagnvart sínum atvinnuveitanda. En að sömu reglur gildi um t.d. uppsagnarfresti skipstjórnarmanna á hinum stóru flutninga- og farþegaskipum, sem starfrækt eru allt árið og ár eftir ár, og smáfiskiskipum, t.d. 20-30 rúml., sem gerð eru út árstíðabundið og venjulega ekki nema hluta úr árinu, getur að mínum dómi ekki staðizt, en samkv. 13. gr. sjómannal. er uppsagnartími skipstjóra á fiskibátum, þegar óvissa ríkir í sambandi við útgerð á fiskiskipi. Sérstaklega, getur þetta verið óþægilegt, þegar eigendaskipti verða að bátnum. Og dæmi eru til þess, að hæstaréttardómur, sem gekk árið 1966, dæmdi skipstjóra fullan aflahlut í 3 mánuði eða út uppsagnartímabilið. Í þessu tilfelli ríkti óvissa um, á hvaða veiðar báturinn færi yfir sumartímann, en í þeim efnum voru útgerðarmaðurinn og skipstjórinn ekki sammála. Skipstjóra þessum var dæmdur fullur skipstjórahlutur, þrátt fyrir að skipstjóri þessi réði sig á annan bát og ynni sér inn hærri upphæð en aflahluturinn var þann tíma á bát þeim, er hann hvarf af. Hæstiréttur byggði dóm þennan á 3. og 8. gr. sjómannal. Tel ég nauðsynlegt, að m.a. verði þessar greinar endurskoðaðar. Ég tel einnig eðlilegt að endurskoða ákvæði um uppsagnarfrest yfirmanna, annarra en skipstjóra, en sá frestur er þrír mánuðir samkv. 13. gr., og telja verður tímann of langan á minni bátana, sbr. það, sem ég sagði áðan. Um 18. gr. tel ég, að breyta verði ákvæðum þessarar gr. að því er varðar laun skipverja í slysa- og veikindatilfellum. Þá verði að setja ákvæði um það, að skipverji, sem slasast eða veikist, þegar hann er eigi að starfi á skipinu eða í beinu sambandi við það, skuli ekki eiga rétt til bóta samkv. lögunum. Um 28. gr., í 2. mgr. þeirrar gr., eru ákvæði um umönnun skipverja. Eftir að ráðningu hans er slitið, á hann auk réttinda samkv. ákvæðum í 18. gr. rétt á umönnun útgerðarmanna í ákveðinn tíma. Rétt er að endurskoða ákvæði gr. í samræmi við gildandi lög um sjúkrasamlög og almannatryggingar. Um 32. gr. Nauðsynlegt er, að ákvæði séu um það, að ef skipverji yfirgefur skiprúm vegna veikinda eða ef hann slasast, þurfi eigi að koma til uppsögn, en ákvæði þessarar gr. eru óljós að því er þetta snertir, og málaferli eru nú um skilning á þessu ákvæði. Um III. og IV. kafla laganna. Þessir kaflar fjalla um skipsstörfin, um refsivald skipstjóra, um aðra menn, sem ráðnir eru á skip. og um refsingar. Nauðsynlegt er að endurskoða hinar ýmsu greinar þessara kafla, en í mörgum þeirra er einkum miðað við flutningaskip. Ákvæðin um refsivald skipstjóra í IV. kafla eru mjög erfið í framkvæmd, sbr. 65. gr. Þá eru ákvæði í 70. gr. um það, að kaupi, sem haldið er eftir vegna yfirsjónar skipverja, skuli varið til hagsmuna sjómönnum eða þeirra vandamönnum, þrátt fyrir það að viðkomandi menn hafi bakað útgerðinni stórfellt tjón. Nauðsynlegt verður að setja í l. skýr ákvæði um það, hvernig með mái þeirra skuli fara, sem gerzt hafa brotlegir við útgerðarmenn, m.a. með því að mæta eigi til skips eða fara fyrirvaralaust úr skiprúmi. Eftir að breytingar þær, sem samþ. voru 1963 um auknar greiðslur frá útvegsmönnum til sjómanna í veikinda- og slysatilfellum samkv. 4. og 18. gr. sjómannal., komu til framkvæmda, hafa útvegsmenn mjög oft kvartað undan þeim kvöðum, er lög þessi setja á þá, og í mörgum tilfellum hefur það valdið útgerð fiskiskipa óeðlilega miklum útgjöldum og jafnvel stefnt rekstri fiskiskipa í tvísýnu. Útvegsmenn hafa á hverju ári síðan 1963 á aðalfundum samtaka sinna óskað eftir endurskoðun á þeim ákvæðum, og hafa samtök þeirra margsinnis óskað eftir því við hæstv. sjútvmrh., bæði fyrrv. og núv., að frv. til l. yrði flutt, er fæli í sér sanngjarna leiðréttingu í þessum efnum. Ég leyfi mér að vitna í það, sem formaður Landssambands ísl. útvegsmanna sagði um þetta efni á síðasta aðalfundi samtakanna. Hann sagði m.a.: „Loks leggur n. til,“ þ.e. vélbátanefndin, „að sjómannal. verði breytt á þá leið, að greiðslur til áhafna á fiskiskipunum í veikinda- og slysaforföllum skipverja samkv. l. miðist ekki við aflahlut, heldur í meginatriðum við kauptryggingu samkv. kjarasamningum. Ég vil fyrst víkja lítið eitt að þessu síðasta atriði. Öllum útvegsmönnum er kunnugt um það, hvílíkum búsifjum það hefur í mjög mörgum tilfellum valdið að þurfa að greiða fullan aflahlut í veikinda- og slysatilfellum í allt frá 1 til 3 mánaða. Þetta fráleita lagaákvæði getur leitt til þess við mikil óhöpp, að afkomu báta sé teflt í algera tvísýnu eða jafnvel þrot. Við höfum farið fram á það við ríkisstj., að hún beiti sér fyrir því, að þessu verði breytt til samræmis við það, sem þmn. leggur til, enda mun slíkt fyrirkomulag sem hér gildir með öllu óþekkt meðal annarra þjóða. Í Noregi t.d. er þetta þannig, að háseti fær 900 kr. norskar á mánuði, ef hann veikist eða slasast. Hér getur þetta og hefur oft skipt tugum þús. á mánuði fyrir háseta, og við þekkjum dæmi þess, að yfirmaður á síldveiðibáti hefur haft yfir 100 þús. kr. á mánuði í veikindatilfellum. Þarf naumast orðum um það að fara, hve fráleitt slíkt ef.“ Ég hef hér fyrir framan mig nokkur dæmi um þetta og vil gera þingheimi það ljóst og mun þá sýna fram á, að það er áreiðanlega ekki þetta, sem Alþ. hefur ætlazt til, þegar það setti þessi lög. Dæmi frá 1965 af síldveiðum sýnir veikindi, þ.e. magasár, maðurinn var veikur í 60 daga. Þetta var á 200 tonna skipi, hann fékk 92 þús. kr. eða kr.1533,33 á dag. Af þessu greiddu tryggingarnar 9 þús. kr. Á 270 smál. skipi, það var 51 dagur, hafði viðkomandi maður 87250 kr. eða 1710 kr. á dag. Stýrimaður á 227 smál. skipi, það voru 17 dagar, sem hann var frá, hann hafði 43765 kr. eða 2574.40 kr. á dag. Ég er hér með fleiri dæmi, sem sýna, að skipstjóri á rúmlega 200 rúml. skipi, sem átti rétt á 90 daga greiðslu, fékk kr. 301405.60, en af þessu greiddu tryggingarnar 14 þús. kr., eða hann hafði á dag kr. 3348.95. Á einu 150 rúml. skipi á síldveiðum veturinn 1985, maðurinn var frá í 47 daga, hann hafði kr. 157842.22 eða 3358 kr. á dag. Af þessu greiddu tryggingarnar kr. 10277.22. Stýrimaður á 200 rúml. skipi, sem var frá í 80 daga, fékk kr. 228344.08 eða kr. 2854.30 á dag. Ég skal ekki þreyta þingheim með því að lesa upp fleiri dæmi, þó að ég hafi þau hér fyrir framan mig. En það er áreiðanlega ekki þetta, sem Alþ. hefur ætlazt til með setningu þessara l., sem sést bezt á því, eins og ég sagði áðan, að fyrst og fremst eru lög þessi miðuð við farmenn, og samkv. upplýsingum Eimskipafélags Íslands eru greiðslur í veikindatilfellum hjá háseta, sem unnið hefur í 6 ár hjá félaginu, kr. 8646.67 á mánuði, auk fæðis og hjá 1. stýrimanni, sem unnið hefur í 5 ár hjá félaginu, eru það kr. 15466.56 á mánuði, auk fæðis. Það hefur ávallt verið viðurkennt, að þörf væri á leiðréttingu á l. þessum, en fram að þessu hefur ekki orðið úr því, að brtt. væru fluttar. Núv. hæstv. sjútvmrh. skipaði hinn 11. nóv. 1965 5 manna n. þm. eftir tilnefningu allra þingflokkanna, er rannsaka átti hag og afkomuhorfur vélbáta af stærðinni 45-120 rúml. N. þessi skilaði áliti í júnímánuði s.l. Ein af þeim till., er n. gerði til lausnar erfiðleikum bátaflotans, er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ N. mælir með því, að samið verði frv. til l. um breyt. á sjómannal. á þá leið, að greiðslur til áhafna á fiskiskipum í veikinda- og slysatilfellum skipverja samkv. l. miðist ekki við aflahlut, heldur verði í meginatriðum og eftir því sem við getur átt miðuð við kauptryggingu háseta og það launahlutfall, sem er á milli yfir- og undirmanna á fiskiskipum samkv. kjarasamningum. Telur n. rétt, að haft verði samráð við samtök sjómanna um breytingu þessa.“ Í framhaldi af þessari till. vélbátan. óskaði hæstv. sjútvmrh. eftir því við hv. sjútvn. Nd., að kannaðir yrðu möguleikar á, hvort n. væri eigi fáanleg til þess að bera fram brtt. í samræmi við álit vélbátanefndarinnar, en í hv. sjútvn. eiga sæti 3 af þeim aðilum, er sæti áttu í vélbátan. Hæstv. sjútvn. vildi ekki taka afstöðu til málsins, fyrr en hv. rn. hefði kannað hugi sjómannafulltrúanna. Hinn 28. febr. s.l. var fyrir frumkvæði hæstv. sjútvmrh. boðað til fundar um þetta mál, og vil ég til þess að gera þetta ekki of langt aðeins skýra frá því, að á þeim fundi mætti Jón Arnalds fulltrúi rn. og fulltrúar frá útvegsmannasamböndunum Sverrir Júlíusson og Baldur Guðmundsson, frá sjómannasamtökunum Jón Sigurðsson og Snorri Jónsson, og Birgir Finnsson sem formaður sjútvn. Nd. Það kom berlega í ljós, að þessir fulltrúar sjómannasamtakanna vildu ekki ganga til samninga á því stigi málsins um neinar breytingar. En á fundinn hafði einnig verið boðaður forseti Farmanna- og fiskimannasambandsins, en hann mætti ekki, en síðar upplýstist um, hver afstaða sambandsins var. Jón Arnalds hélt því fram fyrir hönd rn., að ráðh. hefði fullan hug á því, að eitthvað yrði gert í þessu máli, en þegar fyrir lá síðar, að hv. sjútvn. Nd. var ekki fáanleg til þess að bera fram aðra till. en þá, sem Farmannasambandið gat samþ., sem þó vissulega var spor í áttina, en engan veginn að mínu áliti gekk svo langt sem þurfti, þá ákvað ég að beita mér fyrir því, að þessi þáltill., sem hér liggur fyrir, yrði flutt. En þar er gert ráð fyrir, að fulltrúar þeirra hagsmunasamtaka, er hlut eiga að máli, verði skipaðir í nefnd ásamt einum stjórnskipuðum fulltrúa til þess að finna lausn á og gera till. um þetta vandamál og þá einnig að endurskoða sjómannalögin með tilliti til þeirrar sérstöðu, sem íslenzkur sjávarútvegur býr við varðandi samskipti sjómanna og útgerðarmanna á fiskiskipum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að skýra þetta mál nánar að svo stöddu, en að lokinni þessari fyrri umr. legg ég til, að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Við höfum leyft okkur að bera fram á þskj. 249 eftirfarandi fsp.: „Hvað líður störfum n. þeirrar, er ráðh. skipaði á árinu 1965 til að gera till. um framtíðarstefnu í flugvallarmálum höfuðborgarsvæðisins?“ Það er eðlilegt, að nokkur áhugi sé meðal íbúa höfuðborgarsvæðisins fyrir því, hvað sé fyrirhugað varðandi framtíðarskipan í uppbyggingu flugvalla fyrir þetta svæði. Reykjavíkurflugvöllur er ekki lengur fullnægjandi fyrir þann flugvélakost, sem nú er í eigu Íslendinga, þar sem hinar stóru vélar Loftleiða geta ekki notað völlinn, og heyrzt hefur, að hin nýja, þota Flugfélags Íslands muni einnig fara um Keflavíkurflugvöll, en ekki Reykjavíkurflugvöll. Það hefur og komið fram, að vafasamt sé að gera ráð fyrir því, að flugvöllur verði starfræktur á þessum stað, er fram líða stundir. Til athugunar mun m.a. hafa komið, hvort gera ætti ráð fyrir því, að byggður verði nýr flugvöllur á Álftanesi. Meðan á þessari athugun hefur staðið hafa skipulagsyfirvöld ekki leyft neinar nýbyggingar á þessu svæði. Það er út af fyrir sig ekki óeðlilegt, að svo væri gert um stund, meðan á slíkri athugun stóð, en til langframa er það óviðunandi fyrir íbúa Bessastaðahrepps að vera sviptir leyfi til nýbygginga, ef ekki verður að því horfið, að flugvöllur verði byggður í hreppnum. Það er því brýnt hagsmunamál hreppsbúa að fá ákveðnar niðurstöður um, hvað sé fyrirhugað í þessu máli varðandi Álftanesið. Þar sem flugið er svo snar þáttur í okkar samgöngumálum sem raun er á, þá er og eðlilegt, að almennur áhugi sé á að vita, hvaða fyrirætlanir séu uppi um framtíðarskipan í þessu máli. Því er spurt, hver sé árangur af störfum þeirrar n., sem ráðh. skipaði til að gera athuganir á þessum málum.



Herra forseti. Viðvíkjandi þessari fsp. hef ég fengið grg. frá meiri hl. flugvallanefndar um það, hvað störfum n, liði og hvenær vænta megi, að nál. verði skilað. Með leyfi hæstv. forseta, segir meiri hl. n. það, sem hér skal fram tekið: „Flugvallanefnd var skipuð 28. maí 1965. Samkv. skipunarbréfi skyldi n. kynna sér vandlaga till. þær og athuganir, sem áður höfðu verið gerðar um sama mál og fyrir lágu í rn. Enn fremur skyldi n. gera allar þær tæknilegar og fjárhagslegar athuganir, sem að hennar dómi væru nauðsynlegar til að finna heppilega framtíðarskipan þessara mála með hliðsjón af sennilegri þróun í samgöngumálum og miðað við æskilega arðsemi fjárfestinga og raunhæfar fjáröflunarleiðir.“ Af þessu skipunarbréfi er ljóst, að hér er um umfangsmikið og vandasamt verkefni að ræða, sem hlaut að taka nokkurn tíma að leysa. Áður höfðu starfað að þessum málum eftirtaldir sérfræðingar og n.: C. Burkley. sem skilaði skýrslu dags. 15. júli 1961, nefnd undir forustu Árna Snævarrs verkfræðings, sem starfaði frá 11. júlí 1960 til febrúar 1962, Bertil Hellman flugvallasérfræðingur Alþjóðaflugmálastofnunarinnar, sem starfaði hér árin 1963 og 1965 og skilaði skýrslu, langri og ýtarlegri, í bæði skiptin. Flugvallanefnd hefur athugað álit þessara aðila rækilega miðað við staðhætti, eins og þeir nú eru, en auk þess hefur n. látið gera sjálfstæðar athuganir á flugvallasvæðum og áhrifum mismunandi valkosta á rekstrarkostnað flugfélaganna. Er gagnasöfnun n. var langt komið í byrjun þessa árs, tókst n. fyrir milligöngu flugmálastjóra að fá hingað til lands Bertil Hellman flugvallasérfræðing Alþjóðaflugmálastofnunarinnar, sem eins og fyrr er sagt hefur unnið að athugun þessa máls áður. Athugaði hann hinar mismunandi hugmyndir nefndarmanna dagana 16.-26. marz þ.á. og skilaði um það skýrslu til n. Var þá gagnasöfnun n. endanlega lokið, og má afstaða nm. nú teljast fullmótuð. Nm. eru allir sammála um, að æskilegt og nauðsynlegt sé að taka frá land á Álftanesi til flugvallagerðar, ef hentug þætti og nauðsynleg í framtíðinni. N. taldi rétt að beina þeim tilmælum til skipulagsstjóra ríkisins, að eigi yrðu leyfðar varanlegar byggingar í Bessastaðahreppi, meðan á þessum athugunum n. stæði. Enda þótt nál. liggi enn ekki fyrir, er óhætt að fullyrða, að till. n., sem væntanlegar eru um næstu mánaðamót, verði á þá lund, að tekið verði frá land, sem nota mætti sem flugvallarstæði samkvæmt framansögðu, á Álftanesi og því landi ekki ráðstafað til annarra nota fyrst um sinn. Hins vegar er skoðanamunur um það í n., hversu stórt land þurfi að taka frá í þessu skyni, og fer það eftir mismunandi skoðunum nm. um æskilegustu legu og stærð flugbrauta. Meiri hl. n. telur fullnægjandi landrými fyrir flugvöll, sem nægja mundi höfuðborgarsvæðinu ásamt Keflavíkurflugvelli, á eignarlandi ríkissjóðs á Bessastaðanesi að viðbættu landi jarðarinnar Breiðabólsstaðar. Minni hl. n. mun telja, að ekki sé unnt að koma fyrir á landi því, sem meiri hl. n. telur fullnægjandi, flugbrautum með æskilegri legu eða lengd, og er minni hl. nefndar þeirrar skoðunar, að taka þurfi frá allmiklu meira land.“ Undir þetta rita Brynjólfur Ingólfsson, Baldvin Jónsson og Gústaf E. Pálsson. Það er sem sagt gert ráð fyrir, að nál. verði tilbúið um næstu mánaðamót. Það hefur dregizt að svara þessari fsp., vegna þess að það var búizt við, að nál. dægi fyrir nú fyrir þinglokin. En að sjálfsögðu tekur ríkisstj. ekki endanlega afstöðu til þessa máls, fyrr en nál, er komið og tækifæri hefur gefizt til að gera sér fulla .grein fyrir málinu með tilliti til þeirra ráða, sem báðir nefndarhlutarnir hafa fram að bera. Enda þótt mér sé kunnugt um talsvert af innihaldi þessarar skýrslu, tel ég ekki eðlilegt að fara að ræða hana, fyrr en gengið hefur verið frá henni af n. hálf. En þar sem vonir standa til, að nál. komi um næstu mánaðamót, finnst mér eðlilegt að stuðla að því, að svo fljótt sem auðið verður eftir það verði afstaða tekin til málsins. Mér finnst eðlilegt, að íbúar Bessastaðahrepps vilji fá að vita vissu sína. Þeir hafa orðið fyrir óþægindum af því, að þeir hafa ekki fengið skipulagt landssvæði, þannig að þeir hafa ekki getað byggt á þeim tíma, sem þeir hafa hugsað sér, og úr þessu þarf þess vegna að fást skorið. Um það, hvort nokkurn tíma verður byggður flugvöllur á Álftanesi, vil ég engu spá. Hitt tel ég líklegt, að Reykjavíkurflugvöllur verði notaður fyrir innanlandsflug um alllangan tíma enn, 20, 30 eða jafnvel 40 ár eða svo. Hvað skeður eftir það og hvernig flugbrautir þurfa, að vera eftir þann tíma, um það get ég vitanlega engu spáð. En hitt er víst, að það væru mikil óþægindi að því, ef ekki væri flugvöllur hér nærri borginni fyrir innanlandsflugið. Það mundi skapa óþægindi fyrir þá farþega, sem ferðast innanlands með flugvélum, að þurfa að fara langt til þess að komast í flugvélina og til þess að komast úr flugvélinni á áfangastað. Ég tel, að fsp. sé að nokkru svarað, og vænti þess, að hv. fyrirspyrjendur láti sér nægja þessi svör í bili og ætlist tæplega til, að þau verði skýrari eða ákveðnari með tilliti til þess, að nál. er enn ókomið.



Herra forseti. Ég vil þakka ráðh. fyrir greinargóð svör. Ég hefði að vísu fremur kosið, að álit n. hefði legið fyrir, en um það er ekki að sakast. Ég fagna því, að vænta má þessa álits um næstu mánaðamót, og fagna því enn frekar, að þá muni verða stuðlað að því að taka hið fyrsta ákveðna afstöðu á grundvelli þess nál. Það tel ég vera ákaflega mikilsvert, að ákvarðanir verði teknar varðandi þetta mál.



Herra farseti. Í lögum um iðnfræðslu, nr. 68/1966, sem samþ. voru á Alþ. á s.l. vori og staðfest 11. maí s.l., segir svo í 15. gr. 2. mgr., með leyfi hæstv. forseta: „Námskeið fyrir starfsfólk verksmiðjuiðnaðarins skulu haldin eftir nánari ákvörðun ráðherra að fengnum tillögum samtaka iðnrekenda og verksmiðjufólks.“ Enn fremur segir svo í 48. gr. laganna: „Ráðherra setur reglugerðir skv. lögum þessum að fengnum till. iðnfræðsluráðs.“ Skömmu eftir að lögin öðluðust gildi var óskað eftir till. iðnfræðsluráðs varðandi setningu reglugerðar á grundvelli laganna og yrðu þar að sjálfsögðu nánari ákvæði um það, hvernig fyrrnefndum námskeiðum fyrir starfsfólk í verksmiðjuiðnaði yrði hagað framvegis. Till. iðnfræðsluráðs eru ekki enn fullbúnar. Vegna fjölda nýmæla í hinum nýju iðnfræðslulögum er samning reglugerðarinnar mikið verk, en þess er vænzt, að henni verði lokið svo fljótt, að unnt verði að staðfesta reglugerðina fyrir upphaf næsta skólaárs. Hvað viðkemur sérstaklega námskeiðum þeim, sem um er spurt, höfum við leitað eftir till. frá Iðju, félagi verksmiðjufólks, og samtökum iðnrekenda um tilhögun námskeiðanna, og hefur sérstök n. skipuð fulltrúum þessara samtaka, svo og fulltrúar frá Iðnaðarmálastofnun Íslands, fjallað um skipulagningu og tilhögun námskeiðanna. Till. þessar hafa enn ekki borizt menntmrn., en munu væntanlegar innan skamms. Stefnt er að því, að námskeið þessi geti hafizt á skipulegan hátt hér í Reykjavík við upphaf næsta skólaárs, haustið 1967.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. þær upplýsingar, sem hann gaf hér áðan viðkomandi þeim námskeiðum, sem fsp. fjallar um. Mér finnst, að það taki nokkuð langan tíma að koma þessum námskeiðum á stofn, enda þótt ég viðurkenni, að það sé rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að í lögunum um iðnfræðslu eru mörg nýmæli, sem eðlilega tekur nokkurn tíma að koma í framkvæmd. En nú hefur hæstv. ráðh. upplýst, að þessi námskeið geti hafizt í byrjun næsta skólaárs, og vil ég treysta því, að svo geti orðið, því að mér er kunnugt um, að það er þörf fyrir þessi námskeið og áhugi mikill ríkjandi fyrir þeim.