Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mér er ánægja að svara fsp. hv. þm. Ríkisstj. hefur tekið til umfjöllunar á fundum sínum það mikla vandamál sem felst í ofneyslu áfengis og annarra vímuefna. Til þess að fá sem gleggstar upplýsingar um stöðu þessara mála og um það, hvað aðhafst er á þessu sviði, bæði af hálfu opinberra aðila og áhugasamtaka, hafa fundir verið haldnir í forsrn. í sumar og haust. Til þeirra var boðið fulltrúum fjölmargra samtaka sem að þessum málum vinna, og að undanförnu hafa fundir verið með ráðherrum þeirra ráðuneyta sem þessi mál heyra sérstaklega undir, ásamt embættismönnum frá þeim rn. Áður en ráðist verður í nýmæli og nýskipan á þessu sviði þótti rétt að láta fram fara ítarlega athugun á því starfi, sem þegar er unnið, og að gera úttekt á sem flestum hliðum þessa margslungna vandamáls. Á vegum dómsmrn., heilbrmrn. og menntmrn. er unnið að slíkri úttekt sem er undanfari þess að marka heildarstefnu í þessum málum. Á vegum forsrn. er unnið að samræmingu á viðbrögðum stjórnvalda við þessu fjölþætta vandamáli. Í glímu við það vandamál, sem hér um ræðir, þarf margt fleira að koma til en að veita aukið fé úr ríkissjóði Ríkisstj. vill í fyrsta lagi kanna ítarlega hvernig best verði varið þeim fjármunum sem þegar eru veittir til þessara mála, en þeir nema tugum millj. kr. á ári, og um leið að kanna allar leiðir til árangursríkari baráttu á þessu sviði. Ríkisstj. hefur fullan hug á að hafa forgöngu um átak í þessu efni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svar hans og þann áhuga sem hann hefur sýnt þessu máli. Ég er þeirrar skoðunar, að það þurfi að hraða sem mest aðgerðum ríkisstj. og stjórnvalda á þessu sviði því að vandinn fer síður en svo minnkandi, heldur hníga öll rök til þess, að hann fari fremur vaxandi en hitt. Ég vænti þess fastlega, að ríkisstj. sjái sér fært að hraða þessu verki eins og unnt er, þannig að stefnumótun verði komin fram helst á því þingi, sem nú situr, eða fyrir lok þess.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svar hans og þann áhuga sem hann hefur sýnt þessu máli. Ég er þeirrar skoðunar, að það þurfi að hraða sem mest aðgerðum ríkisstj. og stjórnvalda á þessu sviði því að vandinn fer síður en svo minnkandi, heldur hníga öll rök til þess, að hann fari fremur vaxandi en hitt. Ég vænti þess fastlega, að ríkisstj. sjái sér fært að hraða þessu verki eins og unnt er, þannig að stefnumótun verði komin fram helst á því þingi, sem nú situr, eða fyrir lok þess.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 6. þm. Norðurl. e. fyrir að vekja máls á þessu máli hér. Ég vil skýra frá því, að við höfum haft þetta mál til athugunar sérstaklega í heilbr.- og trmrn. Þær ákvarðanir, sem við höfum tekið til þess að skapa betri forsendur fyrir þá heildarstefnumótun sem hér er spurt um, eru einkum tvær: Í fyrsta lagi að gera úttekt á starfi þeirra stofnana, sem þegar eru til á vegum löggjafans og félagasamtaka og starfa að áfengismálum, og reyna að meta árangur af starfi þessara samtaka og stofnana á undanförnum árum. Í annan stað að gera úttekt á starfsemi og árangri þeirra meðferðarheimila sem eru til í landinu fyrir áfengissjúklinga, sem eru allmörg bæði á vegum ríkisins og á vegum félagasamtaka. Að hinu leytinu höfum við tekið ákvörðun um að kanna sérstaklega, hvaða áhrif afskipti og meðferð fíkniefnadómstólsins svokallaða hefur haft á þá einstaklinga sem þar hafa átt við ákveðin vandamál að stríða og lent í fangelsi af þeim sökum, og að kanna hvernig þessu fólki hefur vegnað úti í þjóðlífinu eftir að dómur hefur fjallað um mál þess. Ákvörðun um þessa könnun er m. a. tekin í tengslum við fund félags- og heilbrmrh. Norðurlandanna sem verður haldinn í janúarmánuði n. k., þar sem á þessum málum verður tekið í heild. Mér fannst rétt, herra forseti, í tilefni af þessari fsp. hv. þm. Árna Gunnarssonar að greina frá þessum atriðum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja fsp. til hæstv. iðnrh. á þskj. 25 um afkomu iðnfyrirtækja í eigu ríkisins. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hver er áætluð rekstrarafkoma neðangreindra fyrirtækja á árinu 1981, sem eru að hluta eða öllu leyti í eigu ríkissjóðs og opinberra aðila: 1. Járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. 2. Álafoss hf. 3. Kísiliðjunnar við Mývatn. 4. Sementsverksmiðju ríkisins. 5. Siglósíldar. 6. Norðurstjörnunnar í Hafnarfirði? Ef taprekstur er fyrirsjáanlegur hjá þessum fyrirtækjum, hvernig verður hann fjármagnaður?“ Ástæðan fyrir þessari fsp. er ofureinföld. Eins og hv. þm. vita hefur atvinnumál borið hátt í umr. að undanförnu, ekki síst stöðu iðnaðarins í landinu, sem flestir mæna til sem þeirrar atvinnugreinar sem þurfi á næstu árum og áratugum að vera burðarás í íslensku atvinnulífi meir en áður við hliðina á okkar undirstöðuatvinnugreinum: sjávarútvegi og landbúnaði. Fréttir hafa borist um bága afkomu þessara fyrirtækja. Það er auðvitað ljóst að þar koma til ýmsar ástæður. Ein sú veigamesta er að sjálfsögðu atvinnustefna ríkisstj. En auk þess hafa þar komið til ýmis önnur atriði. Ég ætla ekki að fara nánar út í þessa sálma. Það verður fróðlegt fyrir þingheim og þjóðina að fá yfirlit yfir þetta, hvernig horfir um rekstur þessara fyrirtækja, sem eru í eigu ríkisins, og ætti að gefa nokkra spegilmynd af stöðu annarra atvinnufyrirtækja í landinu.



Herra forseti. Ég vísa til þeirrar fsp. sem hv. fyrirspyrjandi las í upphafi máls síns. Rn. hefur leitað til framkvæmdastjóra viðkomandi fyrirtækja eftir upplýsingum um áætlaða stöðu þeirra. Raunar eru ekki nema fjögur af þeim sex fyrirtækjum, sem tiltekin eru í fsp., undir iðnrn., þar eð fyrirtæki Álafoss hf. og Norðurstjarnan í Hafnarfirði eru í umsjá Framkvæmdasjóðs þótt ríkið eigi þar auðvitað hlut að máli. Í svari Jóns Sigurðssonar framkvæmdastjóra Íslenska járnblendifélagsins segir: „Lokaafkoma Járnblendifélagsins 1981 er enn óljós vegna nokkurrar óvissu um sölur á síðasta ársfjórðungi. Þess er þó að vænta, að tapið verði í námunda við 45 millj. kr. Afskriftir af því eru nálega 40 millj. kr., en afborganir hafa einungis verið 12 millj. kr. Því er greiðsluafkoma fyrirtækisins ekki eins slæm og rekstrarafkoman. Af því leyti sem greiðsluvandræði hafa orðið hjá fyrirtækinu eru þau á árinu 1981 leyst með hluthafalánum í samræmi við upphaflega fjármögnunaráætlun fyrirtækisins. Þess skal loks getið, að við uppgjör fyrirtækisins í árslok munu verðbreytingafærslur þurrka út hið bókhaldslega tap í íslenskum krónum mælt, þar eð innlend verðbreyting peningalegra eigna hefur orðið mun meiri en gengisbreyting langtímaskulda.“ Þetta er tilvitnun í svar Jóns Sigurðssonar framkvæmdastjóra, en þess má geta til viðbótar, að fyrirtækið hefur hagnýtt sér þau hluthafalán sem gert er ráð fyrir í lögum um fyrirtækið. Í svari Péturs Eiríkssonar framkvæmdastjóra Álafoss hf. kemur fram eftirfarandi: „Miklar og óvæntar efnahagssveiflur gera allar áætlanir óöruggar. Stjórnendur fyrirtækja á Íslandi vita ekki hvaða laun þeim ber að greiða starfsfólki sínu í næsta mánuði, hvað þá þar næsta. Þeir vita heldur ekki hvaða verð þeim verður gert að greiða fyrir hráefnið. Teknamegin eru innanlandstekjur háðar samþykktum verðlagsstjóra og útflutningstekjur gengisskráningu. Að síðustu bætast svo við nýjar reglur um uppgjör fyrirtækja í kjölfar nýrra skattalaga sem gera dæmið enn þyngra. Með tilvísum til ofanritaðs er eingöngu unnt að gefa hugmynd um afkomu fyrirtækisins með því að áætla allar forsendur, bæði tekna- og gjaldamegin, óbreytt frá því sem nú er og til ársloka. Miðað við þessar forsendur má reikna með 2–3 millj. kr. tapi á rekstri fyrirtækisins í ár. Þessi halli yrði fjármagnaður með því að skerða eigið fé fyrirtækisins.“ Þetta var tilvitnun í svar Péturs Eiríkssonar framkvæmdastjóra Álafoss við fsp. frá rn, um afkomuhorfur Álafoss hf. Í svari Hákonar Björnssonar framkvæmdastjóra Kísiliðjunnar hf. er áætlað að nettótap ársins verði 7 880 474 kr. Enn fremur segir orðrétt í svari Kísiliðjunnar: „Taprekstur fyrirtækisins hefur verið fjármagnaður þannig: a) Með frestum á greiðslum til lánardrottna vegna kaupa á vörum og þjónustu. b) Með því að draga úr birgðahaldi eins og frekast er unnt. c) Með frestun á greiðslu afborgana og vaxta af láni hjá Johns Manville Corporation. d) Með láni úr lánsfjáröflun ríkissjóðs með milligöngu iðnrn. og Ríkisábyrgðasjóðs, 5 millj. 905 þús. kr. e) Með bráðabirgðaláni úr ríkissjóði, 800 þús. kr. f) Með yfirdráttarláni hjá Landsbanka Íslands. Eins og rn. er kunnugt um standa nú yfir viðræður á milli iðnrn., fjmrn., Johns Manville Corporation og stjórnar Kísiliðjunnar hf. um hvernig hægt verði að mæta þeirri fjárvöntun, sem fram kann að koma á næstu mánuðum, svo og hvernig treysta megi rekstrargrundvöll fyrirtækisins svo að það fari að skila arði aftur eftir rekstrarerfiðleika tveggja síðustu ára.“ Þetta var svar frá Hákoni Björnssyni framkvæmdastjóra Kísiliðjunnar hf. Í svari Gylfa Þórðarsonar framkvæmdastjóra Sementsverksmiðju ríkisins segir: „Vegna fsp. á Alþingi frá Lárusi Jónssyni alþm. vill Sementsverksmiðja ríkisins upplýsa, að við núverandi aðstæður er rekstrarhalli verksmiðjunnar á þessu ári áætlaður um 8–9 millj. kr., en mestur hluti hans, er til kominn fyrri hluta ársins, enda voru verðlagsmál þá mjög óhagstæð fyrir verksmiðjuna, eins og kunnugt er. Sementsverksmiðjan hefur þegar með heimild ríkisstj. tekið erlent lán, jafnvirði 10 millj. kr., til að mæta greiðsluhalla sem myndast hefur frá hausti 1980.“ Þetta var úr svari framkvæmdastjóra Sementsverksmiðju ríkisins. Í svari Pálma Vilhelmssonar, framkvæmdastjóra Siglósíldar segir: „Verulegur taprekstur er fyrirsjáanlegur vegna skuldasöfnunar undanfarin ár, rekstrarstöðvunar vegna erfiðleika á sölu til Sovétríkjanna svo og versnandi stöðu rúblu gagnvart Bandaríkjadollar sem leiddi til um 6% verðlækkunar miðað við dollar á síðasta sölusamningi. Erfitt er á þessu stigi að áætla endanlegt rekstrartap á árinu vegna óvissu um framleiðslu tvo síðustu mánuði ársins, en gróflega áætlað mun heildartapið verða á bilinu 1.2–1.7 millj. kr.“ Þetta var úr svari Pálma Vilhelmssonar framkvæmdastjóra Siglósíldar, en fyrirsjáanlegum taprekstri þessa fyrirtækis hefur verið mætt með framlagi úr ríkissjóði samkv. fjárl. á yfirstandandi ári svo og lántöku samkv. lánsfjáráætlun. Í svari Karls Bjarnasonar framkvæmdastjóra Norðurstjörnunnar hf. segir: „Norðurstjarnan hf. er hlutafélag í eigu um það bil tíu hluthafa, þar á meðal ríkissjóðs og Framkvæmdasjóðs Íslands. Hluthöfum hefur ekki verið gerð grein fyrir rekstrarafkomu á þessu ári, enda eru nú í gildi nýjar reglur um uppgjör fyrirtækja þar sem tekið er tillit til verðlagsbreytinga. Erfitt er því að segja til um afkomu fyrirtækisins í ár, en hins vegar mun ljóst vera, ef litið er til eldri reikningsskilaaðferða, að nokkur halli hefur verið á rekstrinum í ár og gengur út yfir eigið fé fyrirtækisins.“ Þetta var orðrétt tilvitnun í svar Karls Bjarnasonar framkvæmdastjóra Norðurstjörnunnar hf. Í svörum þeim, sem hér hafa verið rekin, kemur fram að öll fyrirtækin gera ráð fyrir rekstrarhalla, en mismunandi miklum, á þessu ári. Ástæður þess eru ekki raktar í einstökum atriðum. Sjálfsagt eru þær mismunandi hjá fyrirtækjunum, en óhagstæð gengisþróun fyrir iðnfyrirtæki, sem flytja út á Evrópumarkað í verulegum mæli eða meiri hluta, á mikinn þátt í erfiðleikum þessara iðnfyrirtæk ja margra hverra og ýmissa fleiri, sem kunnugt er, og er kannske Kísiliðjan dæmigerð um fyrirtæki sem hafa alveg verið háð þeirri óhagstæðu gengisþróun milli gjaldmiðla, miðað við hagsmuni þeirra sem flytja út á Evrópumarkað. Einnig er vitað um sölutregðu og lágt söluverð kísiljárns, sem er höfuðástæða bágrar afkomu járnblendiverksmiðjunnar nú eins og reyndar á undanförnum árum. Fyrir nokkrum árum varð Kísiliðjan fyrir miklum áföllum vegna jarðhræringa við Mývatn. Hún þurfti þá að taka lán, m. a. til að gera nýja hráefnisþró. Lán þetta var tekið í dollurum, en aðalsölumarkaðurinn er, eins og ég gat um, í Evrópu og hefur þróunin á milli gjaldmiðla haft mjög slæm áhrif á afkomuna, einnig gagnvart þessu dollaraláni. Við jarðhræringarnar við Mývatn eyðilögðust aðalgufuholurnar í Bjarnarflagi, sem Kísiliðjan fékk sína orku frá, og tók nokkurn tíma að bora nýjar. Gat fyrirtækið ekki framleitt með fullum afköstum, sem að sjálfsögðu hafði áhrif á afkomu þess, en þar að auki tapaðist markaður sem stefnt er að að vinna upp á næstu árum. Ástæðan fyrir slæmri afkomu Siglósíldar er m. a. einhæfni framleiðslu hjá fyrirtækinu, en framleiðslan er seld á Rússlandsmarkað og hefur gengið mjög erfiðlega að fá þar fram þær hækkanir sem nauðsynlegar eru til að tryggja jákvæða afkomu fyrirtækisins, eins og hv. fyrirspyrjanda mun vel kunnugt um þar sem hann kom lengi vel nálægt þeim málum í sambandi við sölu á niðurlögðum afurðum. Einnig urðu verulegir erfiðleikar hjá fyrirtækinu vegna truflana á þessum markaði, sérstaklega á árinu 1979, vegna gæðavandamála, sem ekki voru af völdum þessa fyrirtækis, en bitnuðu talsvert á afkomu þess. Eins og hér hefur komið fram eru það framkvæmdastjórar viðkomandi fyrirtækja sem veitt hafa upplýsingar um afkomu þeirra. Er þar yfirleitt um lauslegar áætlanir að ræða þannig að ekki verður neitt fullyrt um endanlega afkomu á árinu fyrr en ársreikningar liggja fyrir. Ýmis þessara fyrirtækja eiga við verulegan vanda að glíma. Slíks gætir raunar hjá ýmsum fleiri fyrirtækjum nú eins og oft áður. Iðnrn. vinnur að athugun á vissum þáttum í málefnum þessara fyrirtækja, en ég ætla ekki að fara út í þá sálma frekar og tel mig hafa svarað þessari fsp. hv. fyrirspyrjanda.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svör hans. Þau voru að því marki, sem unnt er á þessu stigi, glögg og greinargóð þó að um áætlanir sé að ræða, eins og hann tók fram. Það kemur fram í svari hæstv. ráðh. að það er taprekstur á öllum þessum sex ríkisfyrirtækjum, mismunandi stórum og í mismunandi starfsgreinum, og sá taprekstur er mjög verulegur á sumum fyrirtækjanna. Það var raunar vitað fyrir fram að svarið yrði nokkuð á þessa lund, því að eins og ég sagði áðan, þegar ég mælti fyrir þessari fsp., er hér um nokkurs konar spegilmynd að ræða af því ástandi sem er í atvinnumálum um þessar mundir. Það er athyglisvert að fram kom í Ed. Alþingis í gær hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, sem nú gengur úr salnum, en ætlaði að vera kyrr aðeins, að efnahags- og atvinnustefna núv. ríkisstj. - hann sagði það þar - væri í miklu meira samræmi við stefnu Alþb. en var í ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Þetta er niðurstaðan, hv. þm., að það er taprekstur á öllum þessum sex atvinnufyrirtækjum í eigu ríkisins og hann er fjármagnaður ýmist með framlögum úr ríkissjóði eða með lántökum eða með því að ganga á eigið fé fyrirtækjanna. Þetta er nú atvinnumálastefna í lagi! Ég endurtek þakklæti mitt til hæstv. iðnrh. Ég held að þingheimur og þjóðin hafi gagn af því að fá þessar upplýsingar, sem eru óvefengjanlegar og eru einungis spegilmynd af því sem er að gerast á öðrum sviðum í atvinnumálum þjóðarinnar.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér mjög í þær umr. sem hér hafa farið fram. En hv. þm. Lárus Jónsson vék að umr. sem fram fór í Ed. í gær. Í þeirri umr. boðuðu fulltrúar Sjálfstfl., sérstaklega Eyjólfur Konráð Jónsson, að afleiðingin af stefnu Alþb. í efnahags- og atvinnumálum væri sú, að ríkisfyrirtæki væru efld stórkostlega, en einkafyrirtæki væru hins vegar látin sitja á hakanum. Nú kemur hv. þm. Lárus Jónsson og boðar það hér, að afleiðingin af þessari stefnu sé að ríkisfyrirtækin séu að fara á hausinn. Ég vil beina þeirri frómu ósk til þessara tveggja þm. Sjálfstfl., að næst þegar þeir hefja máls á þessu atriði reyni þeir að koma sér saman um sameiginlega línu í þessu máli.



Herra forseti. Þetta voru dálítið einkennileg ummæli hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni. Ég talaði reyndar ekkert um ríkisfyrirtæki í Ed. í gær. Það er að vísu alveg ljóst að ríkisfyrirtækin eru öll rekin með halla. Þó þeim sé hyglað, þó þau séu skattfrjáls og þó að allt sé fyrir þau gert umfram einkafyrirtæki eru þau samt með halla. Einkafyrirtækin eru auðvitað miklu betur rekin, en þau eru samt með gífurlegum halla, eins og sýnt var fram á í umr. í gær. Þau ganga á eigur sínar jafnt og þétt. Ég sagði að þetta væri eftir stefnu Alþb., eins og hv. þm. Ólafur Ragnar reyndar upplýsti, að þessi stjórn væri miklu meiri vinstri stjórn en stjórn Ólafs Jóhannessonar. Það er alveg rétt. Þetta er versta vinstri stjórn sem við nokkurn tíma höfum haft! Ákveðin öfl í stjórninni leiða aðra til þess að ganga á hag fyrirtækjanna þannig að þau eru nú mánuð eftir mánuð að eyða eignum sínum, ganga á eignir sínar. Það getur verið að með millifærslum í sjávarútvegi verði hægt að halda þessu gangandi nokkrar vikur í viðbót, en fyrirtækin eru að tapa milljónum á milljónir ofan. Ég greindi sérstaklega frá því, hvernig ástandið væri í mínu kjördæmi, þar sem fyrirtækin eru að ganga á eigur sínar þannig að ef áfram héldi sem horfði í 1–2 ár í viðbót væru þau gersamlega orðin gjaldþrota. Þetta er myndin sem við blasir um land allt. Þessu er öllu saman fleytt með millifærslum og smávægilegum dúsum til að halda fyrirtækjunum gangandi frá degi til dags, en sjá til þess að þau geti ekki bætt reksturinn og séu þess vegna stanslaust að færa eigur sínar yfir til ríkisvaldsins og auðvitað að vilja sósíalista. Þeir vilja þjóðnýta atvinnutækin. Þeir fara ekki dult með það. Þeir hafa auðvitað gert það alls staðar. Til þess starfa þeir, til þess eru þeir í skipulögðum fylkingum um heim allan að þjóðnýta atvinnutækin og koma á sósíalisma. Það vitum við auðvitað öll að er vilji þeirra og þess vegna eðlilegt að þessir menn í ríkisstj. séu glaðir. En mig furðar á því að sumir aðrir ráðh, skuli vera glaðir.



Herra forseti. Ég ætla að halda áfram þeirri viðleitni minni að aðstoða hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson við að átta sig á veruleikanum. Við höfðum það sem verkefni í fyrra í Ed. og miðaði nokkuð í áttina og þurfum nauðsynlega að halda því áfram í vetur. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson boðaði í Ed. í gær og nú hér í dag að einkafyrirtækin í landinu og jafnvel ríkisfyrirtækin líka séu svo illa stödd að þau séu bókstaflega öll að fara á hausinn. Ég ætla að taka hér eitt dæmi. Það er dæmi sem Morgunblaðið hefur valið fyrir okkur. Fyrir nokkrum mánuðum gaf Morgunblaðið út sérstakt aukablað helgað einu fyrirtæki á Íslandi. Í þessu aukablaði kom fram sú afstaða Morgunblaðsins, að þetta fyrirtæki væri burðarásinn í einkaframtaki á Íslandi. Þetta fyrirtæki er hér í Reykjavík. Þetta fyrirtæki er Ísbjörninn. Þetta fyrirtæki er svo vel statt að það hefur ákveðið að kaupa togara til landsins án þess að fá eina einustu krónu að láni hjá þeim innlendum aðilum sem fjármagna kaup á togurum hér í landinu. Þetta einkafyrirtæki, sem Morgunblaðið helgaði sérstakt aukablað, er svo vel statt að þessa dagana hefur það ákveðið að kaupa heilan togara til landsins án þess að fá eina einustu krónu að láni. Ef það er að standa sig illa veit ég ekki hvað þau orð merkja. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni, að staða slíkra einkafyrirtækja kann að vera umhugsunarefni fyrir okkur Alþb.-menn. En að einkafyrirtækin hér í landinu séu að fara á hausinn er slík fjarstæða að ekki tekur nokkru tali, eins og nýjustu togarakaup þessa sérstaka heiðursfyrirtækis Morgunblaðsins sanna glæsilega.



Herra forseti. Ég vildi lýsa ánægju minni með þá sterku stöðu atvinnuveganna í landinu sem fram kemur hjá hv. formanni þingflokks Alþb. að sé nú á þessari stundu. Ég vil leyfa mér að benda á að allar ráðagerðir hæstv. ríkisstj. og tal um að það sé nauðsynlegt að færa stórfé í þjóðarbúskapnum til þessara sömu atvinnugreina, eins og í sjávarútvegi, m. a. úr gjaldeyrisvarasjóði landsmanna, er þá gjörsamlega þarflaust og út í hött. Ég vil fagna því, að staða íslenskra atvinnuvega skuli vera svo styrk sem hv. þm. segir. Þá ætti væntanlega ekki að vera mikill vandi fyrir hæstv. ríkisstj. og þá, sem með völdin fara á landi hér, að leyfa launþegunum að njóta í formi kauphækkana einhvers af þeirri góðu stöðu íslenskra atvinnuvega. Ég vænti þess, að hæstv. forsrh., sjútvrh. og aðrir ráðh. í ríkisstj. haldi ekki lengi áfram svartnættissöng sínum um nauðsyn þess að færa stórfé í eigu annarra þjóðfélagsþegna til atvinnugreina í sjávarútvegi og iðnaði fyrst afkoman er svona góð.



Herra forseti. Aðeins örstutt aths. Það er ekki efni til þess í fsp.-tíma að efna til almennra atvinnumálaumræðna. Mér skilst að þær hafi orðið hér í Sþ. á undanförnum dögum svo að það er að bera í bakkafullan lækinn að hefja slíkar umr. núna, enda ætlaði ég ekki að gera það með þessari fsp. Ég vil aðeins ítreka að það, sem kom hér fram um afkomu ríkisfyrirtækja, var ekki frá mér, heldur frá hæstv. iðnrh. Ég hélt að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson treysti upplýsingum sem kæmu frá hæstv. iðnrh. Hann gaf yfirlit um afkomu þessara fyrirtækja og hún er eins og þar kom í ljós. Ég hélt því fram, að afkoma ýmissa einkafyrirtækja væri líka slæm, en það getur vel verið að hún sé eins góð og hv. þm. vill vera láta í sumum fyrirtækjum. Við skulum vona það. En það sýnir þá líka að kannske er einhver munur á í hvaða formi fyrirtækin eru rekin.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að gera fsp. til hæstv. félmrh. um húsnæðismál. Húsnæðismál ber oft á góma hér í sölum Alþingis og það er eðlilegt. Húsnæðismálin eru ein þýðingarmestu mál á hverjum tíma og ekki síður nú en oft áður. Við skulum hafa í huga það ástand sem hefur verið að skapast á undanförnum vikum og mánuðum og felst í því, að vofa húsnæðisleysisins hefur sýnt sig meir nú en um alllangt skeið áður. Athygli hlýtur því að beinast að því, hvort ekki sé þörf á aðgerðum í húsnæðismálunum og jafnvel frekar nú en oft áður. Þá beinist hugurinn að því, sem hefur gerst á undanförnum misserum, og þeirri löggjöf, sem sett var um húsnæðismál árið 1980 og okkur er í fersku minni. Spurningin er: Hver hefur orðið árangur - ég vil nú segja árangursleysi frekar - af þessari löggjöf? Hver er reynslan af þessari löggjöf? Það er ekki að ófyrirsynju að spurt sé um það, vegna þess að þegar þessi löggjöf var sett vegnaði ekki vel í þessu efni. Og hvers vegna var það? Það var vegna þess að það var ekki vel búið að Byggingarsjóði ríkisins sem hefur verið grundvöllurinn að lánveitingum til húsnæðisbygginga á undanförnum áratugum. Raunar var Byggingarsjóður ríkisins sviptur megintekjustofni sínum, sem var launaskatturinn. Stjórnarandstaðan varaði við þessu og taldi að fyrirsjáanlegt væri að þessar aðgerðir mundu leiða til vandræða í húsnæðismálunum, samdráttar í útlánum Byggingarsjóðs ríkisins og byggingarframkvæmdum í landinu og þar með valda húsnæðisskorti þegar fram í sækti. Nú hefur þetta þegar skeð. Það er allt komið fram sem við sögðum, sem vöruðum við þeirri stefnu sem var mörkuð með þessari löggjöf. Spurningin er: Vill ríkisstj. eitthvað læra af þessari reynslu? Með tilliti til þess er fyrsta spurningin, sem ég hef leyft mér að bera fram til félmrh., almenns efnis, hvort ríkisstj. vilji gera Byggingarsjóði ríkisins kleift að fullnægja eftirspurn eftir íbúðalánum með þeim lánskjörum, að því er varðar lánsupphæð, lánstíma og vexti, að staðið verði undir af almennum launatekjum. Þetta er fyrsta spurningin. Það er spurning um hvert ríkisstj. er að stefna í þessum málum. Á að víkja frá þeirri stefnu, sem hefur verið leitast við að fylgja á undanförnum áratugum, að búa svo að þessum málum að hinn almenni launþegi geti komið yfir sig þaki? Herra forseti Þessari spurningu fylgja nokkrar spurningar um tiltekin efni og ég vænti þess, að hæstv. ráðh. gefi svör við þessu.



Herra forseti. Hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson hefur borið fram fsp. á þskj. 25 um húsnæðismál í 8 töluliðum. Fyrst er almenn spurning, hvort ríkisstj. vilji gera Byggingarsjóði ríkisins kleift að fullnægja eftirspurn eftir íbúðalánum með þeim lánskjörum að því er varðar lánsupphæð, lánstíma og vexti, að staðið verði undir af almennum launatekjum. Núv. ríkisstj. markaði stefnu sína í húsnæðismálum með setningu laga nr. 51/1980, um Húsnæðisstofnun ríkisins og félagslegar íbúðabyggingar. Með þeim lögum er fjármagn til byggingarsjóðanna, lánsfjármagn og fjárframlög, aukið mjög verulega, bæði framlög samkv. fjári. og lánsfé samkv. lánsfjáráætlun. Raunaukning útlánagetu byggingarsjóðanna á þessu ári er um 8%, og samkv. fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, sem liggur fyrir þinginu, er um aukningu að ræða upp á 18%. Sérstök áhersla er í hinum nýju lögum lög á að auka fjármagn til byggingar verkamannabústaða og leiguíbúða sveitafélaga með því að efla Byggingarsjóð verkamanna, og eru honum tryggðir stórauknir tekjustofnar. Með þeim hætti er reynt að sinna fyrst vanda þeirra sem enga íbúð eiga og lakar eru settir í húsnæðismálum. Lánakjör sjóðanna eru við það miðuð að auðvelda launafólki að standa undir lánum til íbúðabygginga. Byggingarsjóður ríkisins veitir lán til 26 ára með 2% vöxtum og Byggingarsjóður verkamanna veitir lán til 42 ára með 0.5% vöxtum. Öll útlán sjóðanna eru verðtryggð samkv. lánskjaravísitölu eins og hún er á hverjum tíma. Lánin hækka ársfjórðungslega. Lánsréttur ákvarðast af fokheldisstigi og koma lánin til útborgunar í þremur hlutum. Á fjórða ársfjórðungi 1981 nema lán til tveggja til fjögurra manna fjölskyldna 141 þús. kr., en þessi fjölskyldustærð vegur um 60–70% í lánveitingunum alls. Þetta lán er afborgunarlaust fyrsta árið, aðeins greiddir vextir og vísitöluálag. Síðan eru þetta jafngreiðslulán, annuitetslán, í 25 ár. Lántakandi, sem er með 72 þús. kr. í árslaun eða 6 þús. kr. á mánuði, greiðir um 4.4% af árslaunum sínum í vexti og vísitöluálag fyrsta árið af ofangreindu láni, miðað við núgildandi kjör. Næstu 25 ár greiðir hann um 10.3% á ári af þeim árslaunum sem hér eru nefnd og eru vafalaust í lægra kanti. Ríkisstj. mun láta gera sérstaka athugun á lánsfyrirkomulagi á næsta ári. Það, sem ég hef einkum rætt þar við Húsnæðisstofnunina, er tvennt: Það er í fyrsta lagi að kannað verði hvað það kostar að stytta mjög tímann sem líður á milli útborgunar lánshluta nýbyggingarlána. Þessi tími er alllangur núna. Lánin rýrna í verðbólgunni og þess vegna er nauðsynlegt að stytta þennan tíma. Við höfum farið fram á könnun á því, hvað það kostar mikla fjármuni að stytta þann tíma sem nú er á milli útborgunar lánshluta. Í annan stað hef ég farið fram á athugun á því, hvað það kostar að veita nokkru hærri lán til þeirra sem eru að byggja í fyrsta sinn. Ég ítreka að hér er fyrst og fremst um að ræða spurninguna um hvað hlutirnir kosta og hvaðan fjármunir koma til þess að standa undir viðkomandi kerfum. Það hefur ekki komið fram hér á Alþingi nein ábyrg tillaga, frá því að þessi nýju lög væru sett, um hvernig ætti að bæta úr þessum málum, þ. e. auka fjármagn til húsnæðislánasjóðanna. Það hafa komið fram yfirborðstillögur frá stjórnarandstöðunni, sem gera í rauninni ráð fyrir að teknir séu svo og svo margir milljarðar kr. og fluttir yfir til húsnæðislánakerfisins, án þess að gera grein fyrir því, hvað á í staðinn að brúa bilið hjá ríkissjóði eða hvað á að skera niður í staðinn. Þegar menn flytja slíkar tillögur þurfa þeir auðvitað að venja sig á að gera nákvæma grein fyrir hvað þeir vilja skera niður í staðinn af útgjöldum ríkissjóðs. Fyrr eru slíkar tillögur markleysa. Í annan stað spyr hv. þm.: Hvað eru almenn íbúðarlán Byggingarsjóðs ríkisins nú há í hlutfalli við byggingarkostnað? Við þennan samanburð undanfarin ár hefur verið miðað við byggingarkostnað íbúðar í vísitöluhúsinu á miðju ári hvers árs. Þessi íbúð er 96 m2 brúttó með sameign og hún er miðuð við 10 íbúða fjölbýlishús. Ekki hefur verið tekið tillít til þess, hvenær lánin koma til útborgunar, en fyrsti hluti er til afgreiðslu um 3–4 mánuðum frá fokheldisdegi. Síðan eru um 6 mánuðir á milli lánshluta. Á miðju þessu ári var þetta hlutfall vísitöluíbúðarinnar 33% fyrir meðalfjölskylduna, en var í fyrra samkv. eldri lögum 31%. Hins vegar er þetta hlutfall miklum mun hærra fyrir stærri fjölskyldur. Fjölskyldur með sex einstaklinga og fleiri eiga nú rétt á láni sem nemur 193 þús. kr. eða 19.3 millj. gkr. Lán til nýbyggingar samkv. nýju lögunum er hins vegar ákveðið hlutfall af verði svokallaðra staðalíbúða. Þessar íbúðir eru vandaðar að allri gerð og þær eru hannaðar í svokölluðum parhúsum, en ekki í stórum fjölbýlishúsum eða allstórum, eins og svokallaðar vísitöluíbúðir. Hér er um að ræða fjórar gerðir staðalíbúða: fyrir einhleyping, 2–4 manna fjölskyldu, 5–6 manna fjölskyldu og 7 manna fjölskyldu og stærri. Lánin nema um 17.4% af verði staðalíbúðanna án tillits til útborgunartíma lánshlutanna. Í þriðja lagi er spurt: Hve margar óafgreiddar lánsumsóknir hjá Byggingarsjóði ríkisins liggja fyrir og hvernig skiptast þær á milli lánaflokka? Undanfarin ár hafa alltaf verið afgreidd frumlán til þeirra, sem gera fokhelt, frá 1. oki. til 30. sept. Það sama verður gert nú. Þeir, sem gerðu fokhelt fyrir 1. júlí s. l., hafa þegar fengið sín frumlán. Þeir, sem gerðu fokhelt í júlí s. l., fá sín frumlán 5. nóv. n. k., og þeir, sem gerðu fokhelt í ágúst og sept. s. l., fá sín frumlán 5. des. n. k. Húsnæðismálstjórn hefur ekki enn tekið ákvörðun um hvenær veitt verða G-lán, þ. e. lán til kaupa á eldri íbúðum, til þeirra sem lögðu inn umsóknir frá 1. apríl s. l. til 30. júní s. l., um 23 millj. kr. til um 490 íbúða. Undanfarin ár hefur lánveiting til þeirra, sem leggja inn umsóknir á 2. ársfjórðungi, verið í des. Hins vegar hafa þeir, sem leggja inn umsóknir eftir 1. júlí fengið sín lán eftir áramót. Nokkur sveitarfélög og félagasamtök bíða eftir lánum til íbúðaheimila fyrir aldraða og dagvistarheimila fyrir börn, en í áætlun húsnæðismálastjórnar fyrir árið 1981 var gert ráð fyrir 10 millj. kr. eða 1 milljarði gömlum í þennan útlánaflokk. Nú þegar hefur 3 millj. nýjum verið ráðstafað í þessu skyni. Þeir aðilar, sem sóttu um lán fyrir 1. júlí s. l. til meiri háttar endurbóta og til orkusparandi breytinga á húsnæði, fá lán sín afgreidd 15. nóv. n. k. Eftir 1. júlí s. l. hafa fáar umsóknir um þessi lán borist stofnuninni. Þeir, sem sótt hafa um lán til meiri háttar viðbygginga og gert þær fokheldar fyrir 1.okt. s. l., fá lán sín afgreidd á árinu. Þau sveitarfélög, sem sótt hafa um lán til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis vegna fokheldra íbúða fyrir 1. okt. s. l., fá sín lán afgreidd á árinu. Í áætlun húsnæðismálastjórnar fyrir árið 1981 var gert ráð fyrir 14 millj. kr. í framkvæmdalán til byggingarsamvinnufélaga og byggingameistara. Þessu fjármagni hefur þegar verið ráðstafað. Í fjórða lagi er spurt: Hvernig er staða Byggingarsjóðs ríkisins nú miðað við fjárhagsáætlun sjóðsins fyrir árið 1981? Áætlun húsnæðismálastjórnar fyrir árið 1981 er frá 17. febr. s. l. Þar er gert ráð fyrir 307 millj. kr. í útlán á þessu ári á vegum Byggingarsjóðs ríkisins Þessi áætlun var samþykki 11. mars s. l. af félmrh. með fyrirvara, þar sem lánsfjáráætlun hafði gert ráð fyrir um 300 millj. kr. í útlán árið 1981. Flest bendir til að þessi útlánaáætlun, sem þarna var gerð, standist í meginatriðum. Það er tvennt sem hefur sett strik í reikninginn: 1. Skyldusparnaðurinn hefur ekki skilað þeim tekjum sem áætlað hafði verið. Við gerum okkur vonir um að frá og með næstu áramótum, þegar innheimta skyldusparnaðar verður komin í svokallað póstgírókerfi, skili hún sér betur en verið hefur til þessa og betri möguleikar verði á að halda utan um skyldusparnað en áður, líka vegna þess að hér er tvímælalaust um að ræða langheppilegasta sparnaðarformið sem ungt fólk á völ á í landinu. Annar þáttur, sem hefur ekki skilað sér sem skyldi, eru lífeyrissjóðirnir. Kem ég að því í sambandi við tölulið 5. Samkv. lánsfjáráætlun ársins 1981 eiga lífeyrissjóðirnir að kaupa skuldabréf af Byggingarsjóði ríkisins fyrir 152.9 millj. kr. og af Byggingarsjóði verkamanna fyrir 14 millj. kr.  Hér eru uppi þrjár spurningar í viðbót og ætla ég að fara hratt yfir þær. Það er fyrst spurt: Hvað er áætlað um ráðstöfunarfé Byggingarsjóðs ríkisins á árinu 1982 og skiptingu þess milli útlánaflokka? Svar: Áætlað ráðstöfunarfé Byggingarsjóðs ríkisins á árinu 1982 er samkv. fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun 374 millj. kr. Ekki liggja fyrir endanlegar tillögur um skiptingu þess milli lánaflokka, en samkv. lögum nr. 51/ 1980 er gert ráð fyrir að húsnæðismálastjórn geri tillögur um þá skiptingu við endanlega gerð fjárhagsáætlunar fyrir sjóðinn. Í sjöunda lagi er spurt hvaða fyrirætlanir ríkisstj. hafi varðandi sveitarfélögin og Byggingarsjóð verkamanna. Svar: Engar áætlanir eru uppi um bein afskipti ríkisstj. að þessu leytinu til af fjármálum sveitarfélaganna. Varðandi framlög sveitarfélaga til Byggingarsjóðs verkamanna skal bent á að samkv. nýju lögunum var það lækkað úr 25–35% í 9% af byggingarkostnaði verkamannabústaða. Ekki virðist því ástæða til að óttast að slíki verði sveitarfélögunum of erfitt. Auk þess eru nú í fyrsta sinn lánuð úr Byggingarsjóði verkamanna 80% af endursöluverði eldri íbúða í verkamannabústöðum. Þó sveitarfélögin þurfi að leggja fram 10% af þeim lánum léttir það sveitarfélögunum mjög það verkefni að hjálpa efnalitlu fólki að leysa sín húsnæðismál. Í áttunda lagi er spurt um óafgreiddar umsóknir hjá Byggingarsjóði verkamanna og áætlanir 1982. Engar fullgildar umsóknir liggja nú óafgreiddar hjá Byggingarsjóði verkamanna. Lánssamningar hafa þegar verið gerðir vegna byggingar 244 verkamannabústaða og leiguíbúða. Vitað er að í undirbúningi eru á mjög mismunandi stigum um 580 íbúðir, þar af 116 í leiguíbúðum sveitarfélaga. Í grg. með fjárlagafrv. fyrir 1982 er gert ráð fyrir að Byggingarsjóður verkamanna veiti 80% lán til byggingar 100 leiguíbúða sveitarfélaga, 80% til 1 10 endursöluíbúða og loks að veitt verði 300 full lán, 90% lán, til nýrra verkamannabústaða. Samtals 268.3 millj kr. Herra forseti. Tíminn leyfir ekki að ég fari út í nánari umr. um þessi mál að sinni. Ég hef því miður ekki tíma til þess núna að svara aths. þeim sem hv. þm. lét frá sér fara, en voru utan við fsp. þær sem lagðar voru fram hér á sérstöku blaði, en við getum sjálfsagt átt saman um það fróðlegar viðræður síðar ef tími leyfir.



Herra forseti. Hæstv. félmrh. sagði að fjárframlög til byggingarsjóðanna hefðu aukist verulega. Þetta er rangt. Þau hafa verið skert mjög verulega og mun ég sýna fram á það. Það hljóta allir að vera sammála um að nú er nauðsynlegt að hækka mjög verulega lánshlutfall Byggingarsjóðs ríkisins til húsbyggjenda og húskaupenda, sérstaklega þeirra sem eru að byggja eða kaupa í fyrsta skipti. M. a. veldur því full trygging lána. Verðtrygging lána eykur mjög á vanda þessa fólks og þess vegna er enn þá meiri nauðsyn en nokkurn tíma áður að hækka þetta hlutfall. En ef á að vera unnt að gera það núna eða á næstu árum verður að hækka markaða tekjustofna Byggingarsjóðs ríkisins eða ígildi þeirra. Það má undir engum kringumstæðum lækka þá. En hvað gerir ríkisstj.? Hvað hefur hún gert? Hefur hún hækkað framlög frá því sem markaðir tekjustofnar gerðu ráð fyrir? Aldeilis ekki. Á árinu 1980 skerti hún markaða tekjustofna kerfisins í heild um 5%. Árið 1981 skerti hún markaða tekjustofna Byggingarsjóðs ríkisins um hvorki meira né minna en 75% um leið og hlutverk sjóðsins var stórlega aukið. Þetta er nú allt framlag ríkisstj. Ríkisstj. segist hafa hækkað mjög verulega framlag ríkissjóðs til Byggingarsjóðs verkamanna. Með orðaleikfimi má komast að þeirri niðurstóðu. Hæstv. ríkisstj. skar alveg á framlög ríkissjóðs til Byggingarsjóðs verkamanna, en stal þess í stað helmingnum af stærsta markaða tekjustofni Byggingarsjóðs ríkisins, þ. e. launaskattinum. Tekjur Byggingarsjóðs ríkisins voru færðar yfir til Byggingarsjóðs verkamanna, en jafnhliða var skorið alveg á allt framlag frá ríkissjóði til Byggingarsjóðs verkamanna. Á næsta ári verður skerðing markaðra tekjustofna enn þá meiri, þó að hæstv. félmrh. hafi haldið allt öðru fram. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er gert ráð fyrir 33% hækkun framlags ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins. Í þjóðhagsáætlun, sem lögð var fram í s. l. viku, er reiknað með að hækkun byggingarkostnaðar verði 50% frá meðaltali ársins 1981 til meðaltals ársins 1982. M. ö. o.: það verður veruleg skerðing, 17% skerðing, á raungildi framlagsins. Herra forseti. Ég skal reyna að ljúka máli mínu fljótlega. M. ö. o.: skerðing markaðra tekjustofna Byggingarsjóðs ríkisins verður hvorki meira né minna en 82% samfara mikilli aukningu verkefna og heildarskerðing sjóðanna beggja verður 38%. Þetta er, eins og ég sagði, framlag hæstv. ríkisstj. Á móti reiknar hæstv. ríkisstj. með því að auka lántökur til sjóðanna. Það getur gengið 1–2 ár, varla miklu lengur. Það gengur ekki að taka lán með 3.25% vöxtum til 15 ára og lána út aftur með 2% vöxtum til 26 ára. Sjóðirnir hljóta að komast í algert greiðsluþrot og það fyrr en síðar, og vaxandi meiri hluti af framlagi ríkissjóðs fer í að borga vaxtamismun. Það stendur í framkvæmda- og lánsfjáráætlun ríkisstj. að hækkun útlána Byggingarsjóðs ríkisins verði 24.6% á sama tíma og byggingarkostnaður vex um 50%. Heildarútlán Byggingarsjóðs ríkisins verða því að raungildi 17.5% lægri en byggingarkostnaður verður í ár. Heildarhækkun beggja kerfanna verður 7%, ekki 18% eins og hæstv. félmrh. heldur fram, og er það orðaleikfimi fjárlagafrv. um 33% hækkun milli ára sem kemur inn í það dæmi. Með aðgerðum hæstv. ríkisstj. er ekki verið að stuðla að auknum útlánum, heldur er verið að stuðla að lækkun þeirra. Það er verið að stuðla að styrkingu kerfisins. Það er verið að stuðla að því að eyðileggja Byggingarsjóð ríkisins, ekki bara á þessum árum, heldur um alllanga framtíð.



Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að víkja að orðum hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar áðan um „vofu húsnæðisleysisins“ sem vofi yfir fólki, en hann vitnaði þar í nýafstaðna umr. um þau mál, og leiðrétta nokkrar misfærslur í málflutningi þar sem aðallega hefur verið fjallað um húsnæðisástandið í Reykjavík. Á tímabili í haust var það blásið upp í blöðum bæjarins að hundruð manna, einhvers staðar sá ég töluna 1600 fjölskyldur væru á götunni í Reykjavík. Nú brást borgarstjórn á þann veg við því, að gerð var skyndikönnun á fjölda þess fólks sem væri á götunni eða ætti í miklum húsnæðiserfiðleikum. Sú könnun liggur nú fyrir. Munu 200 aðilar hafa snúið sér til borgarverkfræðingsembættisins. Þar af eru 75 sem segja má að séu í húsnæðisvandræðum. Ég hygg að það sé hvorki meira né minna en verið hefur í Reykjavík alla tíð, vil ég segja, og miklu verra var það auðvitað á árum áður. Þessir 75 aðilar eru þeir sömu og hafa verið á biðlista hjá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar, og þegar er búið að leysa vanda nokkurra þeirra fjölskyldna. Það er ósköp eðlilegt að Reykjavík standi frammi fyrir nokkrum húsnæðisvanda þar sem ekki hafa verið byggðar í Reykjavík leiguíbúðir síðan 1973. En nú er verið að leggja drög að 170 leiguíbúðum í Reykjavík og verið er að festa kaup á 20 tilbúnum íbúðum. Ég vil að þetta komi fram svo að hv. þm. viti staðreyndir þessa máls, en trúi ekki hverju því sem kann að standa í dagblöðum bæjarins. Varðandi Húsnæðisstofnun ríkisins vil ég segja þetta: Það er brýn nauðsyn, og ég vil beina því til hæstv. félmrh., að flýtt verði gerð reglugerðar um lán til dagvistarstofnana. Það er beðið eftir þeirri reglugerð og hefur verið til baga að hún skuli ekki þegar vera sett. Þá held ég að alveg nauðsynlegt sé að eyða í það fé að stofna stöðu eins til tveggja eftirlitsmanna. Það eru að því mikil brögð, sem við þekkjum mætavel hjá Félagsmálstofnun Reykjavíkurborgar, að íbúðir, sem hafa verið seldar og á að selja aftur, hafa staðið auðar allt of lengi. Margt af því fólki, sem við höfum verið í sem mestum vandræðum með hjá Reykjavíkurborg, er einmitt fólk sem er að biða eftir að fá slíkar íbúðir. Annað er það sem einnig þarf að hafa eftirlit með og öllum er fullkunnugt um að viðgengst, en það er að þessar íbúðir, sem samfélagið hefur veitt verulega fyrirgreiðslu til byggingar á, eru leigðar út á venjulegum leigumarkaði fyrir okurfé. Það er auðvitað algerlega óviðunandi að það viðgangist. Ég vildi aðeins koma þessum orðum að og leiðrétta þær fullyrðingar sem hafðar hafa verið í frammi um húsnæðisvandann í Reykjavík.



Herra forseti. Það kom mér til að biðja um orðið um húsnæðismál, að ég vil undirstrika, eins og hæstv. félmrh. gerði áðan, nauðsyn þess að taka til vandlegrar athugunar húsnæðislöggjöfina að því er varðar vissa þætti og sérstaklega það sem hann talaði um í sambandi við að stytta tíma milli útborgunar lánshluta. Ég veit að það er ákaflega þýðingarmikið mál, þó að það raski ekki í raun og veru því fjármagni sem um er að ræða. Þetta er fyrirkomulagsatriði sem ég veit að kemur sér mjög vel fyrir húsbyggjendur. Þá er ekki síður hitt atriðið, á hvern hátt er hægt að veita hærra lán til frumbýlinga. Það var eitt af þeim málum sem mikið voru til umræðu þegar lögin um húsnæðismál voru sett 1980, á hvern hátt væri hægt að leysa þetta brýna verkefni. Mér finnst mjög ánægjulegt að heyra að húsnæðismálastjórn er að vinna að hugmyndum um á hvern hátt þetta væri hægt áður en lengra er gengið. Ég tek undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram í sambandi við húsnæðismál almennt. Húsnæðismálin ber okkur skylda til að leysa á viðunandi hátt því að þau eru mjög mikið vandamál í okkar þjóðfélagi, eins og raunar kom fram í máli hæstv. ráðh. Þá get ég ekki látið hjá líða að minna á að einn þáttur húsnæðismála er kaupskylda sveitarfélaga í sambandi við félagslegar íbúðir. Eins og þetta er framkvæmt samkv. reglugerð Húsnæðisstofnunar kemur það mjög illa við sveitarfélögin að því er varðar íbúðir á félagslegum grundvelli sem byggðar eru fyrir gildistöku nýju laganna. samkvæmt nýjum matsreglum getur munað allt frá 8–15 millj. gkr. í sambandi við kaupskyldu þessa, miðað við söluíbúðir og leiguíbúðir, vegna þess að matsgerðin í sambandi við þau lán, sem hvíla á íbúðum verkamannabústaða, er meðhöndluð eftir reglum sem eru í ósamræmi við nýju lögin. Þetta þarf að athuga og verður sennilega ekki breytt nema með lagabreytingum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir þær upplýsingar sem hann gaf. Sumt af því var ágætt að fá hér og voru raunverulegar upplýsingar, en önnur ummæli hans höfðu ekki það upplýsingagildi sem hefði verið vert. Hann fann t. d. að því, að ég hefði viðhaft nokkur orð um húsnæðisástandið til þess að færa ástæður fyrir aðalspurningu minni til hans, fyrstu spurningunni sem ég gerði grein fyrir. Mér fannst ýmislegt í máli ráðh. vera á þá leið, að það væri full ástæða að undirstrika hvað er aðalatriðið í þessum málum, en ekki minni háttar atriði, eins og sum atriði eða upplýsingar sem hann var að gefa áðan. Þegar við tölum um húsnæðisástand skulum við gera okkur grein fyrir hver húsnæðisþörfin er. Og hver er húsnæðisþörfin? Samkv. spá Framkvæmdastofnunar ríkisins árið 1977 var áætlað að byggja þyrfti um 2400 íbúðir á ári til ársins 1985 til þess, eins og þar segir, „að anna eftirspurninni“. En hvernig standa þessi mál? Hvernig gengur okkur að anna eftirspurninni? Samkv. upplýsingum frá húsnæðismálastjórn standa málin þannig, að lán frá Byggingarsjóði ríkisins voru á undanfórnum árum á fokheldar íbúðir á tímabilinu frá 1. oki. til 30. sept. þannig: Á fyrsta tímabilinu, sem ég er hér með, frá 1978–1979, voru íbúðirnar, sem lánað var út á, 1685, á næsta ári 1665 og í ár er reiknað með 1200. Á næsta ári er reiknað með enn þá lægri tölu, það sé einungis lánað til 1 175 fokheldra íbúða. Hvað segja þessar skelfilegu tölur? Þær segja að það hlýtur að stefna í mikið húsnæðisleysi, hvort sem það kemur að fullu fram meðan þeir sitja í ríkisstj. sem bera ábyrgð á þessu ástandi. Ég veit að hæstv. ráðh. segir að það verði auknar byggingar hjá Byggingarsjóði verkamanna. Það er alveg rétt. En það gerir ekki annað en mæta þeirri fækkun íbúða sem annars væru byggðar á vegum Byggingarsjóðs ríkisins. Það er yfirleitt ekki um neina aukningu að ræða. Hæstv. ráðh. talaði um að verðgildi lánsfjár til íbúðalána hefði aukist á þessu ári um 8% og ykist á næsta ári um 18%. Þetta eru algerar pappírstölur. Hvers vegna? Vegna þess að það er búið að svipta Byggingarsjóð ríkisins aðaltekjustofninum, þeim mikilvægasta, launaskattinum, en í staðinn kemur óviss tekjustofn eins og kaup lífeyrissjóðanna á skuldabréfum Byggingarsjóðs. Það var gert ráð fyrir að á þessu ári keyptu lífeyrissjóðirnir fyrir 152 millj., en þegar 9 mánuðir voru búnir af þessu ári hafði verið keypt fyrir 57% af þeirri upphæð. Nú er gert ráð fyrir að lífeyrissjóðirnir leggi til meira á næsta ári eða 212 millj. kr. Það er í algerri óvissu. Þær tölur, sem við höfum, gefa því ekki til kynna hve herfilegt það ástand getur orðið á næstunni. Hæstv. ráðh. sagði að það væri ábyrgðarleysi, - hann var að tala þá um launaskattinn, - að við sjálfstæðismenn hefðum borið fram tillögur um að launaskatturinn færi í Byggingarsjóð ríkisins. Það er ábyrgðarlaust athæfi! En það er ekki ábyrgðarlaust athæfi, hæstv. ráðh., að bera fram tillögur um að þessi byggingarsjóður sé sviptur launaskattinum, sem upphaflega var lagður á með samkomulagi við launasamtökin í landinu til að efla íbúðabyggingar í landinu. Nei, það er ekki ábyrgðarlaust! Hæstv. ráðh. var að guma af hvernig búið er að Byggingarsjóði verkamanna. Hvernig er búið að Byggingarsjóði verkamanna? Samkv. lögum á hann að fá framlag frá ríkissjóði sem nemur 30% af ráðstöfunarfé hans. Hann hafði 50% áður. En hvernig á að fjármagna annað? Hvernig á að fjármagna 50% af því fjármagni sem Byggingarsjóður verkamanna þarf á að halda? Hann á að taka lán til 15 ára með 3.5% vöxtum og lána þá peninga út til 42 ára með 0.5% vöxtum. Haldið þið að Byggingarsjóður verkamanna verði byggður upp til frambúðar með þessum hætti? Hv. 8. landsk. þm. vill halda því fram, að það sé allt í góðu lagi í húsnæðismálunum hér í Reykjavík vegna þess að það sé verið að byggja 170 leiguíbúðir og það sé verið að kaupa - hugsið þið ykkur - 20 íbúðir sem eiga að vera leiguíbúðir. Þetta er ekki svaravert, og ég hef ekki heldur tíma til þess. En það er húsnæðisvandi og mikil eftirspurn eftir húsnæði um allt land og það er eitt af því þýðingarmesta, ekki einungis í Reykjavík, heldur í hinum dreifðu byggðum, að gert sé átak í því að auka til muna byggingu íbúðarhúsnæðis.



Herra forseti. Hér hefur ýmislegt komið fram sem ástæða væri til að ræða lengi dags. Ég vil fyrst leggja áherslu á eitt meginatriði, sem menn þurfa að skilja, líka hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson sem hefur mikinn áhuga á húsnæðismálum, og hann hefur vafalaust einhvern tíma velt því fyrir sér. Það er þetta: Vandi húsbyggjenda og þeirra, sem leigja og kaupa íbúðir, stafar af því, að vaxandi hluti fjármagns er verðtryggður að fullu. Hér eru í raun greiddir svokallaðir raunvextir af öllum fjárskuldbindingum. Þetta fjárhagslega og efnahagslega atriði ræður úrslitum um stöðu húsbyggjenda á hinum almenna íbúðamarkaði. Þetta ræður líka úrslitum um stöðu atvinnuveganna eins og hún er um þessar mundir, og þetta grundvallaratriði verða menn að hafa í huga. Ríkisstj. hefur með sínu nýja húsnæðislánakerfi gert ráðstafanir sem vafalaust hafa í för með sér, bæði í bráð en þó sérstaklega í lengd, að þessi verðtryggingarstefna fjárskuldbindinga á ekki að koma eins hastarlega við launamenn og lágtekjufólk og ella hefði verið. Félagsleg stefna ríkisstj. í húsnæðismálum var þess vegna óhjákvæmilegt svar við þeirri ákvörðun stjórnvalda að verðtryggja allar fjárskuldbindingar, auk margra annarra raka fyrir því að auka og efla hið félagslega íbúðabyggingakerfi. Hv. þm. talar um samdrátt í íbúðabyggingum í ár. Í gögnum, sem hefur verið dreift á borð þm., er rætt um 5% samdrátt í þeim efnum. Það liggur þó ekki endanlega fyrir hver sú tala er á þessu ári. Það verður að sjálfsögðu ekki fyrr en byggingarfulltrúarnir hafa gert upp sínar skýrslur. En meginatriðið, sem hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson vill gleyma, vill ekki sjá og vill ekki skilja vegna þess að ég veit að hann getur skilið það og getur séð það, það er að tekin hefur verið ákvörðun um stórfellda eflingu hins félagslega íbúðabyggingakerfis upp á hundruð íbúða á ári. Halda menn að það segi ekki til sín í umsóknum um önnur húsnæðislán eða þenslu á húsnæðismarkaðinum að öðru leyti? Nú liggur fyrir, eins og ég gat um í mínu svari, að í undirbúningi eru á mismunandi stigum innan hins félagslega íbúðabyggingakerfis í landinu 580 íbúðir. Halda menn að það muni ekkert um þetta? Júnísamkomulagið, sem gert var á milli ríkisstj. og verkalýðshreyfingarinnar fyrir 10–20 árum, 1963 eða 1964, hefur lengi verið lofað og prísað og það að verðleikum. Þetta júnísamkomulag fól í sér 1250 íbúðir og tók 10–15 ár að koma því frá og var talað um það sem afrek. Hér liggur fyrir að búið er að lögfesta fyrirkomulag sem tryggir að á ári hverju á að vera unnt að reisa miklu fleiri félagslegar íbúðir en nokkru sinni hafa áður verið reistar hér í landinu. Ætla menn þá bara að slá striki yfir það og öskra á ríkisstj. fyrir það, eins og hv. 5. þm. Suðurl. gerði áðan? Mér þótti satt að segja sárt að heyra það af hans munni. Hann talar um að ríkisstj. hafi ekki bara skorið niður lánin eða minnkað þau, heldur stolið tekjustofni Byggingarsjóðs ríkisins. Það voru hans óbreyttu orð. Hæstv. ríkisstj., með öllum þeim titlum að framan og á eftir sem notaðir eru samkv. þingsköpum, hefur stolið peningum sem áttu að fara í Byggingarsjóð ríkisins! Hvílíkur málflutningur! Ég segi það alveg eins og er, að ég hef tæplega skap í mér til að taka eins á þessum málflutningi og kannske væru efni til. Þessir fjármunir hafa farið í Byggingarsjóð verkamanna. Þegar Alþfl. sprengdi sig út úr ríkisstj. haustið 1979 lét hann eftir sig húsnæðismálafrv. þar sem Byggingarsjóður verkamanna var skilinn eftir svo að segja tekjustofnalaus. Þetta var sú frammistaða sem þeir eru að guma af, en um þetta ætla ég ekki að skattyrðast núna. Málflutningur af þessu tagi, að ríkisstj. hafi stolið þessum fjármunum, eins og það var orðað hér, er engum þm. sæmandi, síst hv. þm. Magnúsi H. Magnússyni. Varðandi önnur atriði, sem hér hafa komið fram, ætla ég ekki að vera langorður. En ég vil þó aðeins svara fsp. frá hv. 8. landsk. þm., Guðrúnu Helgadóttur, í sambandi við reglugerð um lán til dagvistarstofnana. Að henni er unnið. Í sambandi við eftirlitsmenn með því, að íbúðir í félagslega íbúðabyggingakerfinu séu ekki leigðar út í stórum stíl, eins og mun hafa verið gert, er þess að geta, að slíki eftirlit hefur verið undirbúið og það hefur verið í gangi í allt sumar. En ég minni á að ákvörðun um slíki eftirlit er að sjálfsögðu í höndum stjórnar verkamannabústaðanna á hverjum stað, þar með er talin stjórn verkamannabústaðanna í Reykjavík.



Herra forseti. Byggingarsjóður ríkisins hafði 2% af 3.5% launaskatti. Þetta hefur verið tekið af, en Byggingarsjóður verkamanna fengið 1%, þ. e. helminginn af þessum tekjustofni. Þetta kalla ég að stela af Byggingarsjóði ríkisins og fá Byggingarsjóði verkamanna, og vona ég að menn hljóti að geta verið sammála um það. Það er tekið af öðrum sjóðnum, sem á þó að sjá um verulegan hluta af öllum byggingum í landinu. Það er út af fyrir sig ágætt að leysa vanda þeirra, sem komast undir ákvæði um verkamannabústaði og félagslegar íbúðir, - leysa þann vanda sem verður af verðtryggðum lánum, eins og hæstv. félmrh. talaði um. Það er út af fyrir sig gott og blessað og fleiri hafa lagt það til. En það leysir ekki vanda þeirra 70% af þjóðinni sem þá þurfa að byggja eða kaupa eftir öðrum leiðum. Þetta kerfi leysir aðeins vanda 30%. Á að skilja alla hina eftir úti í kuldanum? Á að skilja þá eftir úti í kuldanum sem hafa kannske 1000 kr. meiri laun eða kannske bara 100 kr. meiri laun á ári en má hafa til að fá lán samkv. reglum Byggingarsjóðs verkamanna? Hæstv. félmrh. sagði að till. Alþfl. á sínum tíma hafi skilið Byggingarsjóð verkamanna eftir úti í kuldanum. Hið rétta í því máli er að það var talið af öllum sérfræðingum að ekki væri rétt að vera í húsnæðislánakerfinu, í þeim lögum, með skattlagningu, heldur ætti það að fara inn í skattalög. Í allri umfjöllun um það mál, í grg., í drögum að reglugerðum og í samþykktum hæstv. félmrh. sjálfs var tryggt, - það var með samþykki allra þeirra flokka sem stóðu að þeirri ríkisstj., - að ekki bara tekjustofnarnir væru óskiptir, heldur skyldu framlög ríkissjóðs vaxa allt upp í 30% á næstu 10 árum. Það var samþykki meira að segja af núv. hæstv. félmrh. Ég endurtek að það er afskaplega gott að leysa vel vanda 30% þjóðarinnar, en það leysir ekki vanda hinna 70%. Við megum ekki skilja þau eftir úti í kuldanum.



Herra forseti. Ég verð að gera eina aths. við það sem hæstv. ráðh. sagði því að hann fór ekki rétt með. Hann sagði, þegar ég var að leggja áherslu á og gefa upplýsingar um hvað lítið væri byggt og vantaði mikið á að væri fullnægt byggingarþörfinni, að ég hefði litið fram hjá verkamannabústöðunum. Þetta er ekki rétt. Ég nefndi verkamannabústaðina. En þegar við teljum saman það, sem á að byggja í ár með lánum frá Byggingarsjóði ríkisins og Byggingarsjóði verkamanna, fáum við um 1600 íbúðir. Það eru 2/3 af þeirri íbúðaþörf sem Framkvæmdastofnun ríkisins telur að sé fyrir hendi, 2400 íbúðum. Það vantar 1/3. Þetta staðfestir þá fullyrðingu mína, að það hlýtur að draga að stórkostlegu húsnæðisleysi ef ekki verður breytt um stefnu. Það voru mjög fróðlegar upplýsingar, sem hæstv. ráðh. gaf, að ástæðan fyrir félagslegu byggingunum og eflingu Byggingarsjóðs verkamanna væri að lánin væru verðtryggð. Mér skilst þá að gagnálykta megi út frá þessu, að þeir hefðu ekkert verið að hugsa um félagslegar byggingar ef svo hefði ekki verið. En ég vil upplýsa hæstv. ráðh. um að það er ekki alveg nýtt að þessi lán séu verðtryggð. Þau voru verðtryggð 1960 um nokkur ár, að vísu ekki öll lánin, en helmingur lánanna, en þó svo væri tókst að auka lánsfjármagn til íbúðalána. Það tókst að gera þau hagstæðari. Þau voru um 1970 komin upp í það að vera um 40% af byggingarkostnaðinum. En nú er hæstv. ráðh. að guma af því að geta nefnt í þessu sambandi töluna 33% . Meðan menn hugsa ekki hærra í þessum efnum en þetta eigum við ekki von á neinum framförum í þessum málum.



Herra forseti. Þessi stutta umr. hér um húsnæðismál hefur verið mjög fróðleg. Húsnæðismálin hafa oft verið umræðuefni í íslenskum stjórnmálum, en sú umr. hefur fyrst og fremst mótast af framkvæmd stefnunnar á hverjum tíma. Djúpstæður pólitískur ágreiningur um hvaða stefnu ætti að fylgja í húsnæðismálum hefur ekki verið fyrir hendi í mörg ár. Menn hafa deilt um hvort væri nægjanlegt fjármagn eða hvort fjármagnið væri nægilega vel nýtt, en það hefur ekki komið upp fyrr en nú djúpstæður pólitískur ágreiningur um stefnu í húsnæðismálum. Sá pólitíski ágreiningur speglast m. a. í þeirri stuttu umr. sem hér hefur farið fram í dag. Það liggur alveg ljóst fyrir, að núv. hæstv. ríkisstj. hefur markað sér mjög ákveðna stefnu í húsnæðismálum. Sú stefna byggir á því að leggja höfuðáherslu á hið svokallaða félagslega húsnæðismálakerfi, „félagslegar húsnæðisbyggingar“, eins og það heitir á þeirra máli. Þetta kerfi er þannig upp byggt, að það eru tiltölulega fáir sem þess geta notið, eins og fram kom hjá hv. þm. Magnúsi H. Magnússyni. Það fólk á vissulega allt gott skilið í húsnæðismálum og er nauðsynlegt að hlúð sé að því á allan hátt. En hitt fólkið, hinn almenni borgari, er sett út á klakann í húsnæðismálum. Það unga fólk, sem vill byggja sjálft eða fellur ekki undir húsnæðiskerfi hinna félagslegu framkvæmda af einhverjum ástæðum, er sett út á klakann af hæstv. núv. ríkisstj. Í þessu speglast sá djúpstæði pólitíski ágreiningur sem núna, í fyrsta sinn um langan tíma í íslenskum stjórnmálum, er kominn upp. Það er fróðlegt að sjá hverjir það eru sem nú framkvæma þessa stefnu í húsnæðismálum, hverjir bera ábyrgð á henni. Það er að sjálfsögðu Alþb. sem hefur þá stefnu í húsnæðismálum, eins og reyndar í öðrum málum, að hér skuli allt komast undir hinn sósíalíska klafa, hvort sem það eru húsnæðismál, atvinnumál eða hvað annað. Það er hart til þess að vita að það skuli vera undir þessari ríkisstjórn að slíkt skuli gerast.



Herra forseti. Á bls. 11 í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ríkisstj. fyrir árið 1982 er tafla neðst á síðunni um hlutfal  (fjárfestingarlána af framkvæmdakostnaði. Þar kemur fram að íbúðaeigendur hafa á árinu 1980 átt kost á 60% að láni, árið 1981 66.4%, árið 1982 70.8%, og er þetta hærra hlutfall en nokkru sinni fyrr. Er þar um að ræða opinber lán og lífeyrissjóðalán eins og þau eru metin af Seðlabanka Íslands. Þessar tölur tala skýrara máli en upphlaup hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar. (ÞK: Við erum ekki að tala um það sama.)  Já, þm. reynir stundum að tala um annað en það sem hann á að tala um þegar það er honum óhagstætt. Ég kannast við það. (Gripið fram i.) Hv. 6. þm. Reykv., Birgir Ísl. Gunnarsson, gat þess, að hér hefði ekki verið um að ræða djúpstæðan ágreining í húsnæðismálum á undanförnum árum. Þetta er rangt. Það hefur verið verulegur ágreiningur í húsnæðismálum á undanförnum árum. Borgarstjórnaríhaldið gamla hér í Reykjavík, sem núna siglir upp til forustu á nýjan leik og þykist ætla að vinna borgina með leiftursókn undir forustu Davíðs Oddssonar, - þetta gamla borgarstjórnaríhald, sem hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson var í fyrirsvari fyrir lengi, var alltaf á móti félagslegum aðgerðum í húsnæðismálum, felldi tillögur um leiguíbúðir aftur og aftur í borgarstjórn Reykjavíkur og borgarráði árum og áratugum saman. Við erum auðvitað að súpa seyðið af þessum vanda. Núverandi borgarstjórnarmeirihluti hefur tekið myndarlega á þessum málum með góðum stuðningi núv. ríkisstj., og vonandi endist honum aldur lengi enn til að taka á þessum málum með þeim hætti sem gert hefur verið þannig að Reykvíkingar þurfi ekki aftur að búa við það sleifarlag sem ríkti í félagslegum íbúðarbyggingum í Reykjavík undir forustu borgarstjórnarmeirihluta íhaldsins.



Herra forseti. Ég skal vera mjög stuttorður. - Hæstv. félmrh. taldi að heildarlán til íbúðabygginga hefðu farið vaxandi - það má vel vera - og vísaði í lífeyrissjóðslán um það. En nú er það bara svo að það eiga ekki allir rétt á lífeyrissjóðslánum. Sumir eiga rétt á tveimur, önnur hjón eiga engan rétt. Langskólafólk á engan rétt, alls engan. Það eiga ekki allir heldur aðgang að bankakerfinu. Með því að vísa meira og meira á lífeyrissjóðskerfið og meira og meira á bankana er því verið að mismuna fólki herfilega, vegna þess að það eru ekki allir sem eiga aðgang að þessum kerfum. Og ég vil benda á það, að þar að auki er búið að þrautpína lífeyrissjóðina svo - og það á að auka það enn - að þeir eru að draga saman efndir. Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins er búinn að taka fyrir öll þau loforð og allar þær reglur sem hann var búinn að setja. Það er búið, engar hækkanir. Þau loforð, sem menn voru búnir að fá skrifleg fyrir nokkrum mánuðum, eru dregin til baka í dag.



Herra forseti. 16. maí s. l. voru samþykki hér á Alþingi lög um breytingu á lögum um almannatryggingar sem fólu það í sér, að hver sem stundað hefur sjómennsku í 25 ár eða lengur skal eiga rétt á töku ellilífeyris frá og með 60 ára aldri, enda sé að öðru leyti fullnægt skilyrðum þessarar greinar. Starfsár sjómanna skal í þessu sambandi miðast við að sjómaður hafi verið lögskráður á íslensk skip eigi færri en 180 daga að meðaltali í 25 ár. Nánari ákvæði um framkvæmd skulu sett með reglugerð. Frá því að þetta gerðist eru liðnir röskir fimm mánuðir og síðast þegar ég vissi til hafði ekki verið sett reglugerð að þessu lútandi. Ég hef því leyft mér að bera fram á þsk j. 34 ásamt hv. þm. Pétri Sigurðssyni svohljóðandi fsp. til hæstv. ráðh.: „1. Hefur ráðh. í hyggju að setja reglugerð, svo sem lög gera ráð fyrir, um framkvæmd þess ákvæðis í 7. mgr. 11. gr. laga um almannatryggingar sem fjallar um aukin ellilífeyrisréttindi sjómanna? 2. Ef svo er, hvenær má vænta þeirrar reglugerðar?“ Þegar þetta mál var til umr. voru um það skiptar skoðanir að hve miklu leyti þetta gæti komið til góða þeim sem hér kynnu að eiga hlut að máli. Ýmsir voru þeirrar skoðunar, að þetta mundi ná til tiltölulega fárra einstaklinga í sjómannastétt. Einnig var á það bent, að ákvæði laganna, eins og frá þeim var gengið, gætu orðið til þess að torvelda þó nokkrum hópi sjómanna, sem gætu undir þetta fallið, að koma þarna til greina. Mér er kunnugt um það, að um þetta er mikið spurt. Sjómenn mæna vonaraugum til þess, að þarna sé í augsýn leiðrétting á stöðu þeirra að því er varðar þessi mál. Marga fleiri en mig er farið að lengja eftir reglugerð af hálfu hæstv. ráðh. og því er um þetta spurt.



Herra forseti. Með samþykkt laga um breyt. á lögum um almannatryggingar, nr. 30 frá 26. maí 1981, var gerð sú breyting á gildandi lögum, að sjómenn, sem stundað hafa sjómennsku í 25 ár eða lengur og náð hafa 60 ára aldri, eigi rétt til töku ellilífeyris. Samkv. lögunum er ráð fyrir því gert, að starfsár sjómanns skuli í þessu sambandi miðast við að hann hafi verið lögskráður á íslenski skip eigi færri en 180 daga að meðaltali í 25 ár. Í lagagreininni er enn fremur gert ráð fyrir að nánar verði kveðið á um þessi atriði í reglugerð. Þegar frv. til l. var samið á sínum tíma í samráði við sjómannasamtökin, í tengslum við gerð síðustu kjarasamninga, var þegar vitað og rætt milli aðila að það gæti orðið erfiðleikum bundið fyrir sjómenn að sanna starfstíma sinn á sjó á grundvelli lögskráningar síðustu 25 ár, þar sem lögskráning sjómanna hefur verið gloppótt víða og er jafnvel enn, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Var því ljóst að fljótlega yrði að koma til móts við þarfir sjómanna í þessu sambandi með setningu reglugerðar. Það yrði að finna lausn vandans og gera sjómönnum kleift að sanna sjósókn sína með öðrum hætti en lögskráningu þegar lögskráningarreglur hafa verið brotnar. Til þess að gera sér ljóst eðli og umfang þessa vandamáls ákvað rn. að bíða með setningu reglugerðar þar til nokkur reynsla væri komin á lögin og vísbending fengin um það, að hve miklu leyti sjómenn gætu sannað sjósókn sína skjallega. Reynslan hefur sýnt að lögskráning utan Reykjavíkur hefur verið mjög laus í reipunum á undanförnum árum og áratugum, svo að ekki sé sterkar til orða tekið. Frá heilum landssvæðum fjölmennra verstöðva eru ófullkomin gögn og víða með öllu glötuð vegna bruna og ófullnægjandi geymslu og því útilokað fyrir hlutaðeigandi sjómenn að sanna veru sina í skipsrúmi eða lengd skráningartíma. Skilyrðið um lögskráningu á íslenskum skipum þýðir einnig að þeir sjómenn, sem stundað hafa alla sína sjómennsku á opnum bátum eða þilfarsbátum undir 12 brúttólestum, hafa aldrei verið skráðir, þar sem það er ekki lagaskylda. Að fenginni reynslu, sem komið hefur fram síðustu mánuði, er nú talinn tími til þess kominn að setja umrædda reglugerð. Verður þar reynt að leysa þetta vandamál sjómanna og tryggja að hin annars sanngjarna lagasetning um lífeyri sjómanna nái tilgangi sínum og menn njóti þeirra réttinda sem þar eru boðin. Undanfarnar vikur hefur rn. unnið að samningu reglugerðar um þessi mál í samvinnu við sjómannasamtökin, þ. e. Sjómannasamband Íslands og Farmanna- og fiskimannasamband Íslands. Í þeim drögum, sem nú liggja fyrir, er eftir sem áður gert ráð fyrir að aðalsönnun verði lögskráning sjómanna á íslensk skip og réttar njóti menn eftir 180 daga starf að meðaltali í 25 ár. Hins vegar er gert ráð fyrir í þeim drögum, sem nú liggja fyrir, að tryggingaráði sé heimilt eftir atvikum að meta sjóferðabækur eða önnur skrifleg sönnunargögn um starfstíma sjómanns ef lögskráning hefur eigi farið fram lögum samkvæmt eða gögn um hana eru glötuð. Þá er gert ráð fyrir því, að tryggingaráði verði heimilt að meta til sönnunar um starfstíma sjómanns vitnisburð valinkunnra manna um starfstíma hans. Slíkur vitnisburður verður að bera með sér hvar, hvenær og hve lengi sjómennska sú var stunduð sem sönnunin á að ná til. Að lokum er gert ráð fyrir því í þeim reglugerðardrögum sem nú liggja fyrir, að þegar þannig stendur á að sjómaður hafi stunda sjómennsku í 25 ár eða lengur á opnum báti eða þilfarsbáti undir 12 brúttólestum og þar af leiðandi ekki borið skylda til lögskráningar, þá sé tryggingaráði heimilt að úrskurða honum ellilífeyri einnig frá og með 60 ára aldri, enda sé sannað að sjómennska hafi verið aðalstarf viðkomandi. Það skal tekið fram, að samkvæmt framangreindum drögum, sem nú liggja fyrir, er fyrst og fremst um það að ræða, að tryggingaráð hafi heimild til þess að meta til sönnunar önnur atriði en lögskráningu. Rökin eru fyrst og fremst þau, að það sé engan veginn sanngjarnt að láta sjómenn gjalda þess, að hin lögbundna skjallega sönnun sem lögskráningin er sé annaðhvort glötuð eða hafi aldrei farið fram. Mér þótti rétt, herra forseti, í tilefni af þessari fsp. að gera ykkur, hv. þm., grein fyrir því, hvernig við erum að reyna að nálgast málið í heilbr.- og trmrn. og hvaða forsendur það eru sem við reynum að byggja þetta á. Ég veit að hv. alþm. átta sig á að það er engan veginn einfalt verk að koma þessari reglugerð saman. Reglugerðardrögin, sem við hófum núna unnið, eru til umsagnar og meðferðar hjá sjómannasamtökunum og öðrum umsagnaraðilum, tryggingaráði einnig að sjálfsögðu, og ég vænti þess, að unnt verði að setja þessa reglugerð á næstu vikum. Aðalatriðið í okkar huga er auðvitað það, að þessi reglugerð verði ótvíræð þannig að hún skapi ekki nýjan vanda, nýja þröskulda eða hindranir í þá veru að menn geti ekki nýtt sér þann rétt sem vilji löggjafans stóð til með setningu þeirra laga sem vitnað er til í fsp. hv. þm. Karvels Pálmasonar.



Herra forseti. Ég vil fyrst þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu hér. Það er full ástæða til þess, því að við hófum sannarlega orðið varir við það á undangengnum mánuðum, eftir að þessi lagasetning átti sér stað hér á Alþingi, að sjómenn hafa mjög spurt um þetta. Þeir hafa komist í mikil vandræði út af því, hvernig þeir ættu að ná rétti sínum. Ég fagna þess vegna yfirlýsingu hæstv. ráðh. um það, að nú verði leitað annarra ráða en þeirra sem við vorum með í lagasetningunni í vor og ég hélt satt að segja þá í einfeldni minni að væru fullnægjandi, vegna þess sérstaklega að um málið hefur verið haft fullt samband við sjómannasamtökin. Þau ættu í raun og veru, eða forustumenn þeirra, að vita gleggst um hvað til þyrfti að koma svo að menn næðu þarna rétti sínum. Ég hef t. d. sannreynt það núna á næstum öllum útgerðarstöðum á Austurlandi, að þar er fáum - ef nokkrum - mögulegt að ná þessum rétti sínum samkv. reglum um lögskráningu. Síðan koma þeir mennirnir sem ekki eiga síst rétt á þessu. Það eru trillusjómennirnir sem eru alveg sér á báti og þarf líka sannarlega að huga að. Ég fagna því, að sem fyrst komi sem réttlátust reglugerð hér um og tryggingaráði verði heimilt að meta það, hvort til greina eigi að taka beiðni sjómanna. Ég held að við verðum í þessu tilfelli að treysta því, sem hæstv. ráðh. kom inn á, að vitnisburður valinkunnra manna verði í mörgum tilfellum látinn ráða, vegna þess að ég hugsa að engin önnur ráð séu fyrir suma sjómenn til að ná rétti sínum en að leita til valinkunnra manna, hvernig sem tryggingaráð metur þá svo.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Eins og raunar máni við búast kom fram í máli hans það sem ýmsir höfðu áhyggjur af við lagasetninguna, að það kynni að verða mjög örðugt að setja þetta mál þannig upp að þeir, sem raunverulega var ætlast til að nytu þessa, næðu rétti sínum. Það hefur komið í ljós. Það er auðvitað spurning hvort ekki þarf raunverulega að gera þá breytingu á löggjöfinni að opna hana í þeim tilgangi að allir nái þeim rétti sem þeir eiga, þó að þau gögn, sem löggjöfin gerir núna ráð fyrir, séu ekki fyrir hendi. Vel má vera að þetta sé hægt með reglugerðinni, og kannske rétt að láta á það reyna. En ekki kæmi mér á óvart þó að þyrfti beinlínis að breyta löggjöfinni til þess að hún næði tilætluðum árangri. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Helgi Seljan sagði áðan, ég hef komist að svipaðri niðurstöðu, að ef einvörðungu lagabókstafurinn ætti að gilda í þessu máli yrðu þeir tiltölulega fáir sem nytu þessa, - tiltölulega fáir á Vestfjörðum t. d. En með þeim hugmyndum, sem nú eru komnar á blað, að því er hæstv. ráðh. segir og þakkað skal fyrir, þá má vel vera að hægt sé að ná til flestra þessara aðila. T. d. hefðu engir trillusjómenn fallið undir þetta ef lagabókstafurinn hefði átt að gilda. Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. ráðh. Ég vænti þess, að ekki líði langur tími þangað til reglugerðin sér dagsins ljós svo að hægt verði að framkvæma löggjöfina. Þá fyrst sjáum við líka í reynd hvernig hefur til tekist og hvort það eru einhverjir, kannske margir, sem enn verða út undan enda þótt rýmkað hafi verið með reglugerð.



Herra forseti. Á þskj. 39 hef ég leyft mér að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. félmrh.: „Hvað líður störfum nefndar sem félmrh. skipaði í júlí s. l. til að semja frv. til l. um umhverfismál?“ Ástæðan fyrir þessari fsp. minni er sú, að á s. l. vori lagði ég ásamt fimm öðrum þm. Sjálfstfl. í Ed. fram frv. til l. um umhverfismál. Í grg. kom fram að frv. hafði áður verið flutt á vorþingi 1978 af ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar. Núv. hæstv. forsrh., sem þá var félmrh., mælti þá fyrir frv. Ekki fékk frv. þá afgreiðslu, enda skammt til þingloka þegar það var lagt fram. Frv. það, sem við lögðum fram á síðasta þingi, hlaut sömu örlög, dagaði uppi í nefnd, enda skammt til þingloka og málið viðamikið. Þegar ég mælti fyrir frv. gat ég þess, að það yrði endurflutt nú í haust ef það dagaði uppi svo sem raun varð á. Í júlí s. l. las ég fréttatilkynningu í dagblöðum þess efnis, að hæstv. félmrh. hefði skipað nefnd til að semja fyrir ríkisstj. frv. til 1. um umhverfismál og skyldi þetta sama frv. haft til hliðsjónar. Með tilliti til þess, að unnið er að undirbúningi þessa máls, leikur mér nú hugur á að vita hve langt er komið störfum nefndarinnar og hvort vænta megi þess, að frv. til l. um umhverfismál verði lagt fram á þessu þingi af hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. 13. júlí s. l. skipaði ég nefnd til að semja frv. til l. um umhverfismál sem m. a. ætti að fela í sér að helstu málaflokkar þeirra falli undir eitt rn. Nefndinni var falið að taka sérstakt tillit til frv. um sama efni er þáv. félmrh., Gunnar Thoroddsen, lagði fram á 99. löggjafarþinginu 1977–78 á þskj. 620. Enn fremur skyldi nefndin hafa hliðsjón af lögum, sem síðan hafa verið sett, og nýjum viðhorfum sem fram hafa komið að undanförnu. Í nefndina voru skipaðir Árni Reynisson, sem var formaður hennar, Eysteinn Jónsson fyrrv. ráðh. og Gunnar G. Schram prófessor. Nefndin komst upphaflega að þeirri niðurstöðu, að eldra frv., sem samið var af mþn. og flutt á Alþingi vorið 1978, væri um flest í fullu gildi. Hlutverk nefndarinnar yrði því að endurskoða frv. og gera á því nauðsynlegar breytingar og æskilegar viðbætur í ljósi nýrrar löggjafar og viðhorfa. Frv. var vel tekið á sínum tíma og einnig hlaut það jákvæðar undirtektir þm. í hv. Ed. s. l. vor. Sú nefnd, sem ég skipaði 13. júlí, hefur lokið störfum. Hún hefur lagt fyrir frv. til l. af sinni hálfu. Það málefni er nú til meðferðar í ríkisstj. og verður væntanlega flutt hér inn á hv. Alþingi núna á næstunni, væntanlega fyrir áramót.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svör hans. Það er ljóst að hér hefur verið gengið rösklega til verks, og þess er þá að vænta að frv. til I. um umhverfismál eigi eftir að fá farsæla afgreiðslu á þessu þingi.