Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (GSv): Þá hefjast útvarpsumr., eldhúsumr., síðara kvölds. Verða þrjár umferðir, og hefur hver þingflokkur ræðutíma þannig: 1. Sjálfstfl., stuðningsmenn stj. 2. Sameiningarfl. alþýðu, Sósfl. 3. Alþfl. 4. Framsfl. Samkv. því, sem getið var í gærkvöld, verða andstöðuflokki stj. í umræðunum, Framsfl.; ætlaðar nú til viðbótar þær mínútur, sem stjórnarflokkarnir þurftu að nota fram yfir það, sem ákveðið var, með því að eigi var kleift að jafna það við þá einu umferð, er þá var viðhöfð, þar eð téður andstöðuflokkur var fyrstur í röðinni. Þykir þetta hentara en sneiða af tíma hinna flokkanna. Þessar mínútur eru 13 alls og verður skipt á umferðirnar. Í kvöld verður að öðru leyti jafnað þannig um ræðutíma flokkanna, að ef einhver flokkur notar ekki allan sinn tíma í fyrri umferð, fær hann afganginn viðbættan í þeim síðari, en ef farið er fram úr tilskildum ræðutíma, kemur það til frádráttar síðar. En í síðustu umferð er áríðandi, að hv. ræðumenn haldi sér nákvæmlega við tíma sinn eins og hann þá verður, svo að eigi þurfi að koma til frekari athugasemda.



Herra forseti. - Ég hefði í sjálfu sér helzt kosið að verja þeim tiltölulega stutta ræðutíma, sem mér er ætlaður, til þess að tala um fjármál ríkisins og þá sérstaklega afgreiðslu fjárl. í þetta sinn. Virðist mér, að þetta væri ekki heldur óeðlilegt, þar sem dagskrármálið er fjárlfrv. Hins vegar var á það bent af ýmsum ræðumönnum í gær, að eldhúsumr. beindust að litlu leyti að fjárl., heldur yrðu þar önnur mál ofar á baugi. Sú gagnrýni, sem fram kom í gær á hendur núv. landsstj., beindist og að mjög litlu leyti að fjárlagaafgreiðslunni, enda þótt nokkuð væri að henni vikið. Ég mun neyddur til að nota ræðutíma minn að miklu leyti til þess að drepa á ýmis atriði, er fram komu í ræðu hv. þm. Str. (HermJ) og beindust að öðrum málefnum en fjárl. Hv. þm. hóf mál sitt með sagnfræðilegum tilvitnunum. Hann gat þess, að stj., sem mynduð hefði verið 21. okt. s.l., væri í raun réttri ekki annað en arftaki þeirrar stj., sem setið hefði að völdum hér á landi mikinn hluta ársins 1942, eða eins og hann orðaði það, þeirrar óstjórnar, sem þá hefði farið með völd. Hann lýsti því með alldökkum litum, hverjar óhappabrautir sú stj. hefði troðið. Lét hann þess getið, að það hefði verið verk hennar að sleppa dýrtíðinni lausri, og ætti hún meðal annars með því sök á þeim örðugleikum, sem þjóðin væri nú komin í. Taldi hann, að stj. og stjórnarflokkarnir hefðu ekkert lært af þessari reynslu og mundi nú haldið áfram á sömu óhappabrautinni, sem þá hefði verið lagt út á. Það væri nú vitanlega mál út af fyrir sig að ræða það, hver ógæfa landi og þjóð hefði stafað af aðgerðum stj., er sat að völdum 1942. Það var bent á það í gær, að aðalstarf þeirrar stj. hefði verið að undirbúa stofnun lýðveldis á Íslandi og tryggja þegnunum stjórnarfarslegt jafnrétti. Lítur út fyrir, að hv. þm. Str. finnist ekki mikið til um, hvernig til hefur tekizt um lausn þessara tveggja mikilvægu mála. En þessa hlið málsins ætla ég að leiða algerlega hjá mér, enda á það minnzt af öðrum. Þegar hv. þm. Str. fór vinsamlegast að benda ríkisstj. á að læra af reynslunni, þá hefði hann vissulega getað farið ofurlítið lengra aftur í tímann en til ársins 1942. Hv. þm. er eldri en tvævetur, og hann man því vafalaust líka lengra aftur í tímann. Hann man það væntanlega, að árið 1934 settist ný stj. á laggirnar á Íslandi, er ekki var skipuð neinum glæframönnum, eins og hv. þm. gaf í skyn um núv. stj., heldur valinkunnum mönnum, sem án efa vildu leysa þau vandamál, sem þeim voru falin, eftir beztu getu. Og forystumaður þessarar stj. og sá, sem mesta ábyrgðina bar á stjórnarathöfnum næstu árin, var einmitt hv. þm. Strandamanna. Þegar þessi stj. tók við völdum, var nýafstaðin heimskreppa. Í flestum löndum hafði skapazt atvinnuleysi meira og tilfinnanlegra en ef til vill nokkru sinni áður, og höfðu viðskipti dregizt stórkostlega saman. En þegar hér var komið, var viðreisn byrjuð í flestum öðrum löndum, og þau voru að sleppa út úr þeim ógöngum, er heimskreppan hafði komið þeim í. Ísland hafði eins og önnur lönd átt við ýmiss konar örðugleika að stríða vegna heimskreppunnar á árunum næstu á undan. Atvinnuskortur hafði gert vart við sig í landinu, lágt verð var á útflutningsvörum og sölutregða á ýmsum þeirra, og gjaldeyrisskortur hafði aukizt ár frá ári. Hér var því vissulega við alls konar erfiðleika að etja, sem útheimtu sterk átök, enda skorti þau ekki. Stj. reyndi eftir beztu getu að bæta úr þeim örðugleikum, sem að þjóðfélaginu steðjuðu. Úr atvinnuleysinu var reynt að bæta með fjárframlögum úr ríkissjóði og þá jafnframt krafizt fjárframlaga úr bæjar- og sveitarsjóðum. Atvinnuleysingjarnir voru sendir með skóflu og haka til þess að berja gaddinn og fengu sitt kaup fyrir. Úr erfiðleikum útflutningsins var reynt að bæta með því að láta ríkið hafa sem mest afskipti af atvinnurekstrinum og með því að svipta útflytjendur íslenzkra afurða öllum rétti yfir erlendum gjaldeyri. Óhagstæðum verzlunarjöfnuði var reynt að bæta úr með því að banna innflutning á bókstaflega öllu öðru en brýnustu lífsnauðsynjum, þ. á m., eins og bent var á í gær, að hindra innflutning á skipum. En þrátt fyrir öll þessi sterku átök stj. í vandamálum þjóðfélagsins vildi lækningin ekki koma. Atvinna dróst stöðugt saman, og gjaldeyrisástandið versnaði ár frá ári. Endaði það með nokkurs konar ríkisgjaldþroti árið 1938, þegar ríkið varð að lýsa yfir því, að það gæti ekki lengur staðið við skuldbindingar sínar. Þá gafst stj. upp við að leysa þetta verkefni og leitaði á náðir annarra, og þá fyrst voru gerðar ráðstafanir, sem miðuðu að því, að atvinnurekstur landsmanna gæti borið sig og útflutningurinn á þann hátt örvazt. Allan þann tíma voru atvinnuvegir landsmanna bæði til lands og sjávar reknir með halla, og allan þann tíma komu kröfur um lækkað kaup og lækkaðan tilkostnað, en þeim kröfum fékkst aldrei fullnægt; m.a. vegna þess, að verkamenn, sem gátu ekki fengið vinnu meira en 2–3 daga í viku, treystust ekki til að lækka dagkaup sitt. Ég er nú ekki viss um, að það sé rétt hjá þm. Str., að núv. stj. hafi ekkert lært af reynslunni. Ég held einmitt, að hún hafi gert það, og það eru vítin frá árunum 1934-1939, sem stj. ætlar að reyna að varast. Hún ætlar að reyna að forðast að senda verkamennina hér út í holtin með skóflu og haka, heldur ætlar hún að reyna að senda þá til arðbærrar framleiðslu með fullkomnum atvinnutækjum. Hún ætlar ekki að banna innflutning skipa, véla og annarra nauðsynlegra áhalda. Til þess að koma í veg fyrir gjaldeyrisskort ætlar hún þvert á móti að reyna að fá þessi tæki flutt inn til þess að auka framleiðslu landsmanna og afla þeim á þann hátt nægilegs gjaldeyris, til þess að þeir geti lifað menningarlífi í landi sínu. Hún ætlar ekki að halda uppi atvinnu í landinu með því að níðast á atvinnurekendunum, heldur ætlar hún að styðja þá og heita þeim fulltingi til sérhverra góðra mála. Hvort stj. tekst þetta, getur hvorki þm. Str. né ég sagt neitt um, en velferð þjóðarinnar er undir því komin, hvort þessu takmarki verði náð, og núv. stj. má vissulega vera þakklát þm. Str. fyrir að hafa sýnt henni vítin, sem ber að varast. Ég get ekki komizt hjá því að drepa nokkuð á dýrtíðarsöng þm. Str., enda þótt á hann væri nokkuð minnzt af öðrum ræðumönnum í gær og sýnt fram á, að hann fór með algerlega rangt mál, þegar hann sakaði stj. frá 1942 um að hafa gefið dýrtíðinni lausan tauminn. En allur þessi dýrtíðargrátur og allar þessar ásakanir til einstakra manna eða einstakra flokka um, að þeir eigi sökina á dýrtíðinni, er ekkert annað en orðagjálfur, sem hver tekur upp eftir öðrum án þess að hafa gert sér nokkra grein fyrir höfuðatriðum málsins. Það er að vísu alveg rétt, að dýrtíðin hefur sínar dökku hliðar, og hún á án efa eftir að skapa þjóð vorri ýmiss konar örðugleika, sem vandi verður fram úr að ráða. Þeir örðugleikar eru að mjög litlu leyti komnir fram, en þeir koma án nokkurs efa, jafnskjótt og verðlækkun kemur á útflutningsvörur landsmanna. En hinu má ekki heldur gleyma, að dýrtíðin hefur haft sínar björtu hliðar. Dýrtíðin hefur sem sé verið notuð beinlínis sem miðill til þess að dreifa stríðsgróðanum meðal landsmanna, og hefur hún á þann hátt orðið áhrifamikil til þess að jafna á milli tekna þjóðfélagsstéttanna. Heldur t.d. þm. Str., að búið væri að borga upp kreppulánin, ef kjötverðið hefði aldrei farið upp úr kr. 1.40 og mjólkin aldrei upp úr kr. 0.50? Eða heldur hann, að sparisjóðsinnstæða sumra sparisjóðanna hefði næstum því tífaldazt á 4 árum, ef sama verðlag hefði verið á landbúnaðarafurðum og var árið 1939? Eða heldur hann, að verkamenn í kaupstöðum og sjávarplássum hefðu bætt kjör sín, svo sem raun er á, ef þeir hefðu aldrei fengið hærra kaup en kr. 1.45 um klst.? Svo mætti lengi telja. Þm. Str., sem hefur talið sig sérstakan fulltrúa hinna vinnandi stétta, hlýtur að fagna því, að þessi breyt. hefur á orðið, og hann verður því að þessu leyti að láta dýrtíðina njóta sannmælis. En einmitt af þessum sömu ástæðum eru það líka alger rangmæli, þegar verið er að saka einstöku menn eða félög um vöxt eða viðhald dýrtíðarinnar. Dýrtíðin hefur fengið að vaxa og fengið að haldast, af því að stærstu stéttir þjóðfélagsins hafa viljað halda henni. Verkamenn hafa viljað það, bændur hafa viljað það, og verzlunarstéttin hefur yfirleitt viljað það, og þegar þessa er gætt, þarf engan að undra, þótt lítið hafi orðið úr framkvæmdum um stöðvun dýrtíðarinnar. Ég skal þá næst víkja nokkuð að því, sem hv. þm. Str. sagði um afgreiðslu fjárlfrv. og fjármál landsins að öðru leyti. Get ég vel tekið undir ýmislegt af því, sem hann sagði um þessi efni. Það er t.d. alveg rétt hjá honum, að meðferð fjármálanna er aldrei vandameiri en þegar dýrtíð og verðbólga steðja að, og það er einnig rétt, að fjárhagur ríkissjóðs er að komast í öngþveiti. Rekstrargjöld ríkisins hafa á síðustu árum vaxið mjög ört og í allt öðrum hlutföllum en dýrtíðarvísitalan. Þetta er staðreynd, sem ekki verður á móti mælt. Ég hef gert samanburð á fjárl. ársins 1940 og fjárlfrv. fyrir 1945, eins og vænta má, að það verði, ef brtt. hv. fjvn. verða samþ. Kemur í ljós við þann samanburð, að allir útgjaldaliðirnir, sem nokkru máli skipta, hafa minnst þrefaldazt, margir hafa fimmfaldazt og nokkrir tífaldazt. En það er að sjálfsögðu fjarstæða að saka núv. ríkisstj. um þá hækkun, sem orðið hefur á útgjöldum ríkisins á umliðnum árum. Þarf engin rök fyrir því að færa. Ég tel í raun réttri ekki heldur réttmætt að ásaka fyrrv. stj. um það, sem aflaga hefur farið í þessum efnum. Það er engum efa undirorpið, að hún lét sér annt um að halda fjárhag ríkisins í góðu horfi. En hún fékk bara við ekkert ráðið. Meinsemdin lá í stjórnarfarinu, sem ríkti hér á þessum árum. Gersamlegur skortur á samvinnu milli þings og stj. hlaut að leiða til ófarnaðar í þessum efnum. Afgreiðsla fjárl. mátti heita undir hendingu komin og þá ekki von, að vel færi. Afgreiðsla fjárl. hefur sætt nokkurri gagnrýni, bæði að því er snertir hækkun á tekjuáætlun og hækkun útgjalda. Um tekjuáætlun er það að segja, að ríkisstj. hefur staðið að nokkurri hækkun á henni. Hefur þar einkum þótt orka tvímælis um hækkun á áætluðum tekjuafgangi áfengisverzlunar. Að því er ætla má, verður hagnaður áfengisverzlunar á þessu ári um 27 millj. kr. Á næsta ári er hagnaður áætlaður 20 millj. eða tæpl. 25% lægri en á yfirstandandi ári. Mér er það fullljóst, að fyrir fram er mjög erfitt að gera sér grein fyrir, hvers vænta megi í þessum efnum. En sýnilegt er, að áfengisnotkun mætti minnka til mikilla muna, til þess að áætlunin fengi eigi staðizt. Aðrir tekjuliðir hafa ekki svo að ég viti til sætt verulegri gagnrýni. Þá hefur stj. verið sökuð um að hafa staðið að útgjaldahækkun á fjárlfrv. Vitanlega er það alveg rétt, að margar hækkunartill. eru fram bornar, ýmist að ósk stj. eða með samþykki hennar. Sumar af þessum hækkunum eru á áætlunarliðum, svo sem vantalin verðlagsuppbót, hækkun á landhelgisgæzlu o.fl. Hér er um hreinar lagfæringar að ræða, og geta þær með engu móti talizt stj. til ávirðinga. Aðrar hækkanir, sem stj. stendur að, eru framlög til skóla og sjúkrahúsa. Að miklu leyti er þar um að ræða framlög til bygginga, sem þegar er byrjað á og verður því að fullgera, ef eigi á að sóa fjármunum í stórum stíl. Ég hygg, að erfitt muni að benda á hækkanir, sem stj. hafi staðið að, aðrar en þær, sem óhjákvæmilegar mega teljast. Hitt er annað mál, að stj. hefði getað beitt sér fyrir meiri niðurskurði. Fjárveiting til vega hefur verið látin afskiptalaus af mér, en það skal játað, að eins og þeim málum horfir við, er vafamál, hvort réttmætt er að leggja svo mikið fé fram til vegagerðar sem nú er gert ráð fyrir í till. fjvn. Segi ég þetta ekki af því, að mér sé ekki ljós þörfin fyrir bættar samgöngur, heldur af því, að ekki er víst, að nóg verði til af nauðsynlegum tækjum til að koma vegavinnuframkvæmdum í sæmilegt horf. Það getur beinlínis orðið til að tefja vegagerðina að leggja til hennar mikið fé, meðan tækin vantar. Þetta verður allt að athuga nánar fyrir 3. umr. og þá um leið að taka til athugunar, hvort stj. ætti að fá heimild til að draga úr eyðslu, eins og stundum hefur verið gert áður, ef tekjurnar bregðast eða aðrar ástæður réttlæta það. Hv. þm. Str. gerði mikið úr, hvað tekjuhallinn væri mikill. Hann sagði 40 millj. Það er ekki rétt. Eins og fjvn. gengur frá frv. eru tekjurnar 99 millj., rekstrarútgjöld 96:6 millj., útborganir 106.5 millj., en innborganir 100.9 millj. Hitt er rétt, að það er eftir að bæta ýmsum liðum inn á fjárl., sem ekki er hægt að komast hjá. Það var ekki laust við, að það hlakkaði dálítið í hv. þm., þegar hann minntist á skattalöggjöfina. Það lái ég honum í sjálfu sér ekki. Ég hef meira en margir aðrir og kannske meira en flestir aðrir gagnrýnt þá stefnu, sem ríkt hefur hér á landi í skattamálunum, og það er því í sjálfu sér ekki undarlegt, þótt pólitískur andstæðingur unni mér þess nú að glíma við verkefnið sjálfur og skemmti sér við að bera saman orð og efndir. Það er vitanlega ekkert gleðiefni fyrir mig að láta það verða nokkurn veginn mitt fyrsta verk sem fjmrh. að bera fram till. um hækkaða skatta. Hv. þm. spurði mig, hvernig ég ætlaði að afla nauðsynlegra tekna. Hann mun fá svar við því, áður en langt um líður, en nú þegar get ég sagt honum, að ég ætla ekki að hafa þá, aðferð, sem hann hefur haft í skattatill. sínum. Ég ætla ekki, að koma með brugðinn brand að skattgreiðendum og segja við þá: Nú skal ykkur refsað fyrir það, að þið hafið ekki eytt öllu, sem þið hafið aflað, - en það hefur hv. þm. gert og það þótt ekki væri hægt að benda á neina brýna þörf ríkissjóðs fyrir tekjur. Hins vegar er ég ekki mjög hræddur við að koma til skattgreiðendanna og segja við þá: Viljið þið láta af hendi bróðurpart af tekjum ykkar eitt ár eða kannske tvö, vegna þess að verið er að gera tilraun til þess að efla atvinnulíf í landinu, vegna þess að verið er að reyna að fá fleiri breið bök, sem skattarnir í framtíðinni verði lagðir á? Ég get sagt hv. þm. það, að ég er ekki mjög hræddur um, að allur þorri skattgreiðenda skilji ekki þessa aðstöðu. Þeir vita það, að eins og málum er komið, er ekki unnt að komast hjá þungum skattaálögum. Þeir vita það, að skattal. eru ekki borin fram af illvilja til athafnamanna, heldur til þess að gera þeim kleift að halda í framtíðinni uppi heilbrigðu atvinnulífi, og hv. þm. má vita það, að mönnum er ljúfara að láta fjármuni sína af höndum, þegar þeim er varið í alþjóðarþarfir, heldur en þegar þeir ganga til bitlinga og í ýmiss konar vafasöm fyrirtæki. Þótt mér sé ekki ljúft að þurfa að bera fram till. um nýjar skattaálögur, þá er ég ekki alveg viss um, að hv. þm. hafi þá gleði af þeim málum, sem hann gerir sér vonir um. Ég hef nú drepið á flest þau mál, sem voru höfuðuppistaðan í ræðu hv. þm. Str. í gær. Hann vék að vísu aðeins að atvinnumálum landsins, og brá nú svo undarlega við, að hann virtist aðallega bera hagsmuni sjómanna fyrir brjósti. Óttaðist hann mjög, að þeir yrðu fyrir borð bornir. Að þessum áhyggjum þm. hefur verið vikið af öðrum ræðumönnum, og skal ég því leiða þær hjá mér. En til þess að landbúnaðurinn fengi þó sitt, nefndi þm. eitt mál, er segja má, að varði hann sérstaklega. Var það hin fyrirhugaða áburðarverksmiðja. Taldi þm. það mál óvenjulega vel undirbúið, hefði meira að segja verið athugað af erl. sérfræðingi og mundi vera hið mesta hagsmunamál fyrir sveitir og sjávarþorp. - Ég verð nú að segja eins og er, að ég gruna hv. þm. um, að hann hafi aldrei séð þau gögn, sem fylgja þessu verksmiðjumáli. Ég hef gert mér talsvert far um að kynna mér þetta mál, en verð að játa, að ég er nokkurn veginn jafnnær eftir þá athugun. Ég hef séð, að ætlazt er til, að framleitt verði í þessari verksmiðju sprengiefni, sem talið er, að nota megi sem áburð. Hér á landi hefur þessi áburður aldrei verið reyndur og að því er mér er sagt, hvergi á, Norðurlöndum. Að því er virðist, eru talsverð vandkvæði á geymslu hans, og ef eitthvað ber út af um hana, þá hleypur áburðurinn í hellu og verður gersamlega ónothæfur. Um kostnaðarhliðina er það að segja, að ráð virðist vera gert fyrir því, að svo framarlega sem ríkið leggur fram allan stofnkostnað óendurkræfan, muni unnt að selja áburðinn líku verði og útlendan áburð með því verði, sem nú er á honum. Að þessu öllu athuguðu má hver lá stj. það, sem vill, þótt hún vilji láta athuga þetta mál eitthvað nánar, áður en farið er að gera ráðstafanir til að reisa verksmiðjuna. En annað eða meira hefur eigi verið farið fram á. Það skyldi aldrei vera, að hv. þm. Str. sé meira áhugamál um sprengiefnið en áburðinn. Ég er fyrir mitt leyti sannfærður um, að mörg verkefnin, sem fram undan liggja, skipta meira máli fyrir ísl. landbúnað en þessi margumtalaða áburðarverksmiðja. Og höfuðvandamálið þar er, á hvern hátt landbúnaðurinn getur tekið tæknina í þjónustu sína. Mér er það alveg ljóst, að landbúnaðurinn, eins og hann er nú víðast rekinn, þolir ekki það kaupgjald, sem nú er í landinu. En hann verður að vera samkeppnisfær í þeim efnum. Ég ætla hér engan dóm á það að leggja, hvort byggðina eigi að færa saman. Um hitt hef ég aldrei efazt, að landbúnaðurinn verður að blómgast og þróast, ef vel á að vegna. Að mínu viti hefur hið nýstofnaða nýbyggingarráð vandasamt hlutverk að vinna á þessu sviði, og er mikið undir því komið, að vel takist til. Út af orðum, sem féllu hér í gærkvöld, vildi ég að lokum segja þetta: Ég hygg það á fullkomnum misskilningi byggt, að sveitirnar yfirleitt hafi tekið fjandsamlega þeirri tilraun til nýsköpunar, sem stj. hefur lofað að beita sér fyrir. Þess er fyrst að gæta, að ýmsir ágætir fulltrúar sveitakjördæma standa af heilum huga að stjórnarsamvinnunni. En auk þess þykist ég hafa orðið þess var af samtölum við menn og bréfum, sem ég hef fengið, að mjög margir bændum fagna þessari tilraun og vilja veita henni fullan stuðning. Er það vissulega meira vert en svo, að rétt væri að ýta þeim stuðningi frá sér. Þá kom mér það og undarlega fyrir, þegar ég heyrði þá ágætu flokksbræður mína hér á þingi, sem eigi hafa lofað stj. stuðningi, talda til andstæðinga hennar. Þeir hafa að vísu lýst yfir því, að þeir hefðu eigi trú á þeirri tilraun, sem hér hefur verið gerð til stjórnarsamvinnu. En það er sitthvað eða vera í stjórnarandstöðu. Og mikils málefnaágreinings hef ég eigi orðið var. Ég tel því, að réttast væri að bíða með að draga þá í nokkurn dilk og sjá, hverju fram vindur.



Herra forseti, háttvirtu hlustendur. - Það hlýðir að gera nokkra grein fyrir, hver þau þjóðfélagsöfl eru, sem því ollu, að núv. hæstv. ríkisstj. var mynduð. Ef til vill finnst einhverjum orðið þjóðfélagsöfl vera framandi á vettvangi íslenzkra stjórnmála. Þjóðin er vön að heyra talað um flokka. þegar rök stjórnmálanna eru rakin, og töm er sú skoðun, að flokkar standi og falli með einstaklingum, - einum eða sárfáum leiðtogum, - fjöldans sé að elta þá í blindni. En margt hefur verið missagt í stjórnmálafræði þeirri, sem að þjóðinni hefur verið haldið hin síðari ár, en þjóð Ara telur sér ætíð skylt að hafa það, er sannara reynist, og í trausti þess mun ég nú ræða bert um þau þjóðfélagsöfl, sem eru undirstaða atvinnulífsins, framfaranna, lífsafkomunnar, menningarinnar og sjálfstæðisins. - Þessi öfl eru: vinnuafl og fjármagn. Til þess að gera út bát til fiskveiða þarf fjármagn, peninga til að kaupa bátinn, veiðarfæri og aðrar útgerðarvörur. En ekki er það einhlítt. Vinnuaflið þarf að koma til sögu, áður en haldið er til fiskimiða og sjávaraflinn er orðinn að söluvöru. Hér er aðeins nefnt eitt dæmi, en sérhvert starf, sem innt er af hendi í þjóðfélaginu, krefst samstarfs vinnuafls annars vegar og fjármagns hins vegar. Hvorugt getur án hins verið. Árangurinn af samstarfi vinnuafls og fjármagns er sköpun arðs, sköpun þeirra verðmæta, er þjóðirnar lifa af. Í sérhverju auðvaldsþjóðfélagi er þessum verðmætum, - arðinum, - skipt milli tveggja aðila. Vinnuaflið fær nokkurn hluta, það eru laun hinna vinnandi stétta. Fjármagnið fær hinn hlutann, það eru laun og gróði þeirra atvinnurekenda, sem kaupa annarra vinnu. Um þessa skiptingu eru háð hörð átök í sérhverju frjálsu auðvaldsþjóðfélagi. Þessi átök heita stéttabarátta, og það er hún, sem er hinn eini raunhæfi grundvöllur flokkaskiptingar og stjórnmálabaráttu. Ríkisvaldið er undir öllum kringumstæðum aðili að þessari baráttu. Það leggur sín lóð á metaskálarnar með vinnuaflinu eða með fjármagninu og þó raunar ætíð með fjármagninu, þegar öllu er á botninn hvolft, því að auðvaldsþjóðfélagið er byggt upp sem varnarkerfi fyrir handhafa fjármagnsins, - kapítalistana. Ég veit, að þetta hljómar framandi í eyrum margra, því að fleiri en einn stjórnmálaflokkur - og þá fyrst og fremst svo kallaður Framsfl. hafa gert það að sínu meginverki að dylja þjóðina þess sannleika; að stéttabaráttan sé hinn raunhæfi grundvöllur stjórnmálabaráttunnar, og einmitt þessi flokkur og þá fyrst og fremst skapari hans og fyrrv. formaður, Jónas Jónsson, hefur talið það sitt meginverkefni að eyða flokki okkar sósíalista, sem afdráttarlaust telur sig flokk stéttabaráttunnar og hiklaust lýsir yfir því stefnumiði, að vinnuaflið fái fjármagnið í þjónustu sína, að hið vinnandi fólk eigi sjálft þau tæki og það fjármagn, sem það þarf til arðmyndunarinnar, það er, að skipulag auðvaldsins verði afnumið og hið stéttlausa skipulag sósíalismans sett þess í stað. Allir vita, hver orðinn er árangur þessa gereyðingarhernaðar Framsfl. undir forystu Jónasar gegn sósíalistum og staðreyndum stéttabaráttunnar. Það, sem eyðzt hefur í þeim hernaði, er hv. þm. S.-Þ., Jónas Jónsson. Það, sem vaxið hefur, er skilningur þjóðarinnar á sannindum sósíalismans og gildi stéttabaráttunnar, og nú er svo málum komið, að þessi eitt sinn alvaldi Jónas reikar um þingsalina sem vofa liðins tíma, og hinn eitt sinn alvaldi Framsfl. skipar nú sjálfur undir duglausri og tvístígandi stjórn brjóstbarna Jónasar, Hermanns og Eysteins, þann utangarðssess, sem hann ætlaði öðrum. - En þetta var útúrdúr, en hann sýnir ef til vill, að rétt hafi verið svarað þeim höggum, sem flokkur hrunsins og afturhaldsins, Framsfl., hefur greitt verkalýðsstéttinni og flokki hennar. En áður en lengra er haldið þessum hugleiðingum, er rétt að gera grein fyrir, hverjir það eru af þegnum þjóðfélagsins, sem hafa aðstöðu vinnuaflsins í þjóðfélaginu. Það eru verkamenn og sjómenn allir. Það er skrifstofufólk, kennarar og aðrir menntamenn. Það eru framleiðendur við sjó og í sveit, sem reka atvinnu sína að mestu eða öllu með vinnuafli eigin fjölskyldu. - Hins vegar eru þeir, sem hafa afstöðu fjármagnsins. Það eru þeir, sem lifa á að kaupa annarra manna vinnu. Stéttarþjóðfélagi er þannig skipt í hina fjölmennu stétt vinnuaflsins og hina fámennu stétt fjármagnsins. Þess vegna er forsvarsmönnum yfirstéttarinnar svo brýnt að telja þjóðinni trú um, að hún eigi að berjast í mörgum, ólíkum flokkum, trú á marga mismunandi foringja, því að ef stétt vinnuaflsins aðeins vissi, hvað hún er fjölmenn og hvað það er sjálfsagt, að hún komi fram sem einn maður á vettvangi stjórnmálanna, þótt einn rói á sjó, annar erji land, þriðji byggi hús, fjórði skrifi bækur o.s.frv., þá væri engin stéttaskipting og ekkert auðvaldsþjóðfélag til. Ef við nú lítum yfir þau fimm ár, sem hin ægilega heimsstyrjöld hefur verið háð, og reynum að gera okkur grein fyrir, hver afstaða íslenzka ríkisvaldsins hefur verið til stéttabaráttunnar, má glögglega greina tvenn þáttaskil, hin fyrri árið 1942 og hin síðari á þessu hausti, er núv. ríkisstj. hófst til valda. Hin pólitísku einkenni áranna 1939 til 1942 eru: gengislög - gerðardómslög. Með fyrri l. voru laun verkalýðsins lækkuð stórlega á einni nóttu, með hinum síðari var verkalýðurinn sviptur samningsrétti og tekinn af honum rétturinn til kauphækkana og kjarabóta. Ríkisvaldið var í hendi fjármagnsins, því var skefjalaust beitt gegn stétt vinnuaflsins. Það var þetta tímabil, sem hv. þm. Str. (HermJ) var að lofa í gærkvöld. Það er slík beiting eða öllu heldur misbeiting ríkisvaldsins, sem hann vill fá aftur og hefur ætíð síðan 1942 sett sem skilyrði fyrir þátttöku Framsfl. í ríkisstj. En á þessu tímabili óx verkalýðshreyfingunni ásmegin, samtök vinnuaflsins efldust að samheldni og þroska. Tímarnir voru verkalýðnum hagstæðir að því leyti, að eftirspurn eftir vinnuafli var meiri en framboð, og árið 1942 féllu gerðardómsl. fyrir mætti verkalýðshreyfingarinnar. Ég legg áherzlu á, að það var verkalýðshreyfingin sjálf, sem braut gerðardómsl. á bak aftur. Á meðan þessu fór fram, efldi alþýða manna þann stjórnmálaflokk, Sósfl., sem ætíð viðurkennir afdráttarlaust, að hann sé flokkur stéttabaráttunnar, og svo fóru leikar, að flokkurinn, sem ætti að þurrka út úr íslenzku stjórnmálalífi, varð raunverulega eini flokkurinn, sem efldist að fylgi, meira að segja margfaldaðist við kosningarnar 1942, og um haustið átti hann tíu þingmenn af fimmtíu og tveimur. Þá gerðist það til tíðinda eða öllu heldur ótíðinda, að Alþ. gat ekki myndað stj. með eðlilegum hætti. Hvað olli þessu? Skýringin er ofur einföld. Framsfl. gat ekki hugsað sér að taka þátt í neinni stj., sem ekki tæki upp þráðinn frá 1939 til 1942. Hann vildi einhliða stj. fjármagnsins gegn vinnuaflinu. Hann er sama sinnis enn, sbr. ræðu Hermanns Jónassonar í gær. Sjálfstfl. hafði þá þegar lært það af reynslunni, að verkalýðssamtökin voru svo sterk, að vonlaust var að reyna að beita ríkisvaldinu einhliða gegn þeim. Hann var hins vegar þá ekki farinn að hugsa þá hugsun að stjórna landinu á grundvelli samkomulags vinnuafls og fjármagns, en aðeins þessir tveir möguleikar voru fyrir hendi, einhliða stjórn fjármagnsins eða samkomulag þessara tveggja afla. Það hlaut því að skapast millibilsástand í íslenzku stjórnarfari, millibilsástand„ sem raunverulega átti rætur sínar að rekja til þess, að styrkur verkalýðshreyfingarinnar var meiri utan þings en innan. Með styrkleika sínum utan þings gat hún hindrað, að stj. væri mynduð gegn henni, en hana skorti styrkleika á þingi til að geta ráðið stjórnarfarinu. Það kom brátt í ljós, að þetta millibilsástand var lítt þolandi og raunar þjóðhættulegt. Þessi staðreynd leiddi til síendurtekinna og margumræddra tilrauna til myndunar þingstjórnar. Niðurstaðan af öllum þessum tilraunum var í stuttu máli þessi. Annaðhvort verður mynduð stj. samkv. óskum og kröfum Framsóknar, stj., sem tekur upp þráðinn frá 1939 til 1942, eða að nást verður samkomulag milli fulltrúa vinnuafls og fjármagns á þeim grundvelli, að báðir aðilar fái nokkuð, en hvorugur allt. Með myndun núv. ríkisstj. var síðari kosturinn tekinn. Fulltrúar vinnuaflsins og fjármagnsins sömdu vopnahlé, og í því sambandi má ekki gleymast, að það voru ekki aðeins stjórnmálaflokkar og stjórnmálamenn, sem sömdu, það voru meira að segja ekki fyrst og fremst þeir, - nei, það voru Alþýðusamband Íslands sem fulltrúi vinnuaflsins og Vinnuveitendafélag Íslands sem fulltrúi fjármagnsins, sem raunverulega sömdu vopnahléð, enda hefði það verið barnaskapur, sem ekki er samboðinn nútímastjórnmálamönnum, að reyna að stjórna þjóðfélaginu án samkomulags þessara aðila. Meðal annars af þessum ástæðum er myndun núv. ríkisstj. einn merkasti viðburðurinn í íslenzkri stjórnmálasögu, því að það er í fyrsta skipti, sem stj. er mynduð á Íslandi á grundvelli hreinnar stéttaskiptingar, það er í fyrsta skipti, sem þjóðfélagsstéttirnar tvær eru viðurkenndar sem aðilar að stjórnarmyndun, og þar sem þessar stéttir eru þjóðin öll, ætti með samningi þessum að vera fengin trygging fyrir þjóðareiningu. Og vonandi næst sú þjóðareining, þó að þeir föðurbanar Jónassynir, sem kalla sig framsóknarmenn, reyni að villa um þjóðina og telja einni atvinnustétt, bændum, trú um, að þeir séu ekki þátttakendur í stéttabaráttunni, baráttunni milli fjármagns og vinnuafls, og þeir geti verið utan við það samkomulag, sem fulltrúar þessara þjóðfélagsafla hafa gert. En hvað er það þá, sem samtök verkamanna og vinnuveitenda telja svo nauðsynlegt að sameinast um, að réttmætt sé að semja vopnahlé? Það er stefna núv. hæstv. ríkisstj. Í j3eirri stefnu felast þrjú meginatriði: 1) að tryggja sjálfstæði og öryggi landsins út á við; 2) að tryggja þjóðinni þann sess, sem henni ber, í því viðskiptakerfi, sem búizt er við, að þjóðir Evrópu og ef til vill heimurinn allur komi á eftir stríðið; 3) að nota þá miklu fjármuni, sem þjóðin á nú, til þess að koma atvinnuvegunum í nútímahorf með það fyrir augum, að allir Íslendingar, sem vinnufærir eru, geti unnið sem arðbærust störf og hinir, sem geta ekki unnið, hlotið sómasamlegan lífeyri úr almannasjóði. Ég þarf ekki að lýsa því, - það er alþjóð svo kunnugt, - að lífsafkoma þjóðarinnar og þar með menning hennar og sjálfstæði er undir því komið, að þetta þrennt takist, og hver sá Íslendingur, sem vill ekki, að það takist og vill ekki leggja sig fram til að það takist, á ekki skilið að heita Íslendingur. - Það eru erfiðleikar á vegi allra þessara framkvæmda. Reyni þjóðin sameinuð að hrinda þeim úr vegi, verður hún ekki sökuð, þótt verr takist en vera ætti, en gangi hún ósamtaka og sundruð að verki, er hún ámælisverð. Það er af þessum sökum, að samtök vinnuafls og fjármagns hafa samið vopnahlé. Það er af þessum sökum, að fulltrúar þessara afla á vettvangi stjórnmálanna hafa ákveðið að láta deilur niður falla um sinn um skiptingu arðsins og annað það, sem á milli ber. Ýmsir spyrja, hvort slík stjórnarsamvinna geti verið af heilum hug gerð. Ég efa ekki, að allir þeir, sem beittu sér fyrir myndun þessarar ríkisstj., hafi gert það af fullum heilindum. Engum duldist og enginn gerði tilraun til að dylja, að það voru andstæðingar, sem voru að semja. Enginn gerði tilraun til að dylja, að hver flokkur um sig, sem stendur að stj., hyggst að auka áhrif sín með þjóðinni, meðan stjórna~samvinnan stendur, en ekki á kostnað þess samkomulags, sem gert hefur verið. Engum þessara aðila dylst og enginn þeirra reynir að dylja, að fyrr eða síðar kemur að því, að stéttabaráttan hefst á ný og ríkisvaldið sveigist annaðhvort til þjónustu við vinnuaflið eða fjármagnið. Í þessu felast engin óheilindi, heldur ærlegt samstarf andstæðinga um framkvæmd ákveðinna málefna. Ég hef nú gert nokkra grein fyrir þeim þjóðfélagsöflum, sem stjórnarsamstarfið hvílir á, og skal nú víkja nokkrum orðum að háttvirtum andstæðingum og ræðu hv. þm. Str. (HermJ). Það er rétt, sem fram kom hjá hv, þm., að á Alþýðusambandsþingi voru háðar deilur. Það er hins vegar rangt, að með sósíalistum og sjálfstæðismönnum hafi verið samstarf á því þingi, en hitt er fullvíst, að Framsfl. undir forystu Hermanns Jónassonar gerði allt, sem í hans valdi stóð, til að auka illdeilur á þingi alþýðunnar. Það starf var rækilega undirbúið við kosningar til þingsins í öllum sveitum og kauptúnum landsins. Hæstv. samgmrh. (EmJ) gerði þessar deilur að umræðuefni. Kvaðst hann harma þær og að Alþfl. hefði boðið og viljað samkomulag. Ég efa ekki, að hæstv. ráðh. hafi viljað samkomulag, en hitt var víst, að sósíalistar vildu og buðu samkomulag, og skal ég svo ekki ræða nánar, hvað valdið hafi því, að samkomulag náðist ekki, en leggja áherzlu á, að við sósíalistar viljum vinna að því með hæstv. samgmrh., að þessi deila dragi engan þann dilk á eftir sér, sem torvelda þurfi stjórnarsamvinnuna, og mun hvorugur hirða, þótt Hermanni Jónassyni verði með því valdið nokkrum vonbrigðum. Ég þarf ekki að eyða tíma mínum í að hrekja fjarstæður og firrur hv. þm. Str. Það hafa aðrir stuðningsmenn stj. gert, en ég ætla að fara nokkrum orðum um, hvernig flokkur hans, Framsfl., skilar landbúnaðinum, eftir að hann hefur stjórnað landinu og þá fyrst og fremst landbúnaðinum samfellt í nær sautján ár. Á síðustu árum, mestu veltuárum, sem yfir Ísland hafa komið, hefur einn atvinnuvegur Íslendinga ekki borið sig. Það er landbúnaðurinn. Á þessum árum hafa verið greiddar í alls konar styrki og ,uppbætur til þessa atvinnuvegar um eða yfir 100 millj. kr. úr þeim ríkissjóði, sem Hermann fárast nú um, að sé tómur. Meginhlutverk sitt, að framleiða matvöru fyrir þjóðina, hefur hann rækt með þeim hætti, að skortur hefur verið á öllum landbúnaðarafurðum við sjávarsíðuna. Jafnvel kjöt hefur skort, þó að þjóðin hafi orðið að borga gífurlegar upphæðir fyrir að koma þessari vöru úr landi eða í hraungjótur. Mjólkurskortur er algengur í kaupstöðum og kauptúnum landsins. Garðávexti skortir oft og víða. Egg eru nær ófáanleg, smjör fyrirfinnst ekki nema á svörtum markaði. Osta skortir stundum, og skyr er nær ófáanlegt. Þó strita bændur myrkranna á milli og vinna vel, en eru þó tvöfalt eða þrefalt fleiri við framleiðslustörfin en vera þyrfti til að framleiða allar þær landbúnaðarafurðir, sem þjóðin þarf, ef unnið væri með nútímatækni. Það er ekki að furða, þótt menn, sem stjórnað hafa landbúnaðinum í því nær sautján ár með þessum árangri, sjái ekkert nema hrun og vandræði, hvert sem þeir líta, og það er ekki á móti vonum, þótt fleiri stjórnmálaleiðtoga Framsóknar biðu sömu örlög sem hv. þm. S.–Þ. (JJ), að verða vofur liðinna tíma á vettvangi stjórnmálanna. Ég veit, að bændur munu spyrja: Hvað hafið þið sósíalistar þá til mála okkar að leggja? - Ég minni bændur þá á, að ein meginkenning okkar sósíalista varðandi stéttabaráttuna felst í þessum orðum Stephans G. Stephanssonar: Lýður, ,bíð ei lausnarans, leys þig sjálfur. - Málefni bænda verða ekki leyst fyrir þá, og það á ekki að leysa þau fyrir þá. Þeir verða að gera það sjálfir. Þeir verða sjálfir að taka sér stöðu í stéttabaráttunni, með verkalýðssamtökunum eða með vinnuveitendum. Lífsskoðanir og þjóðfélagsafstaða mun ráða, hvorum megin hver einn lendir, en vissulega á meginþorri bænda stéttarlega samstöðu með verkalýðnum. Með samstarfi við þessa stétt og með fulltingi þeirra fulltrúa, sem verkamenn og bændur í sameiningu fela umboð sitt á vettvangi stjórnmálanna, verða þeir að leysa vandamál sín. Í því samkomulagi, sem gert var í sambandi við stjórnarmyndunina, um að láta uppbótafarganið haldast eitt ár enn og Sósfl. féllst á að þola vegna þess, hve mikilvæg voru önnur þau atriði, sem um var samið, felst ekki svo mikið sem vísir að lausn á málefnum bænda. Ekkert bætir það upp þessa fánýtu samninga, að fulltrúar þeirra féllust á að falla frá hækkun á landbúnaðarafurðum, sem þeim bar að lögum, gegn því að fá útflutningsuppbætur, sem þeim bar ekki að fá, enda óskaði Sósfl. ekki eftir þessum samningi. Sannleikurinn um vandamál ykkar bændanna er ósköp einfaldur. Hann er sá, að það þarf að stórauka afköst hvers manns, sem að landbúnaðarstörfum vinnur, með því að fá honum vinnuvélar í hönd, og jafnframt þarf að beina vinnuafli í stórum stíl til sjávarútvegsins og iðnaðar, sem byggir á sjávarafla. En til þess að þið bændur getið fengið vélaaflið í þjónustu ykkar, verðið þið að færa byggðir ykkar saman. „Flytja saman, byggið bæi“, myndið þéttbýli í stað strjálbýlis. Mennirnir, sem sífellt tala um hrun og kreppu, Hermann, Eysteinn og hvað þeir nú allir heita, þykjast ætla að færa ykkur rafmagn, vélar, síma og vegi heim á hvert heimili hinnar strjálu byggðar, þegar þeir séu búnir að lækka kaupið. Þetta er bláber blekking, ekkert annað en blekking. Með nútímatækni er ekki hægt að veita strjálbýlinu þau þægindi og þau afköst í framleiðslu, sem nútíminn krefst. Strjálbýlið er úrelt fyrirkomulag eins og Framsfl. og eins og tækin, sem notuð hafa verið til að leggja vegi um strjálbýlið, en það er nú upplýst, að það kostar 12 til 15 krónur að vinna sama verk með úreltum Framsóknar-Zoega-aðferðum, sem vinna má fyrir 2 krónur með nútímaaðferðum og þeim þó lélegum. Í náinni framtíð mun það koma í ljós, að sveitabyggðin færist saman og véltæknin verður tekin í þjónustu landbúnaðarins og framleiðslan verður skipulögð með þarfir þjóðarinnar fyrir augum. En þetta getur orðið með tvennu ólíku móti. Annaðhvort vinnið þið bændur verkið sjálfir með samstarfi við stéttarbræður ykkar við sjóinn. Þá mun þetta gerast sem eðlileg þróun, þannig að með sameiginlegu átaki þjóðarheildarinnar verður þéttbýlið reist og landið ræktað eftir fyrir fram gerðri áætlun, en jafnhliða horfið frá þeirri fávíslegu kröfu að útvega strjálbýli norðurstranda rafmagn með sama verði sem þéttbýlinu við Faxaflóa. Með þessu móti er framkvæmanlegt að breyta landbúnaðinum á nokkrum árum í nútímaatvinnuveg, án þess að til vandræða þurfi að koma fyrir þá, sem þennan atvinnuveg stunda. En fái stefna Framsfl. að ráða, verði stefnt til fulls fjandskapar við verkalýðinn, sífellt talað um hrun, öngþveiti og kreppu, eins og Framsóknarliðið gerir nú, mun það vissulega torvelda eðlilega þróun landbúnaðarins í þá átt, sem ég hef lýst. En það mun aðeins tefja hana. Þróunin verður ekki stöðvuð, en hún mun koma yfir bændurna sem hrun, upplausn og vandræði, alveg með sama hætti og varð í Ameríku, þegar tilsvarandi landbúnaðarþróun átti sér stað þar, og eins og hvarvetna verður, þar sem hún fer fram eftir óbundnum lögmálum auðvaldsskipulagsins. Bændanna sjálfra er að velja um leiðirnar. Enginn getur valið fyrir þá. Höfðingjar Framsfl. hafa gert sér tíðrætt um, að þið bændur hafið fórnað, þegar gert var samkomulagið á búnaðarþinginu í haust. Allir vita, að engin fórn var þar færð, heldur gerðir samningar, sem fulltrúar ykkar töldu hagkvæma. En vel má vera, að rétt væri fyrir bændur að fórna stétt sinni og þjóð nokkru, og þá fæ ég ekki betur séð en flokkur hrunsins og afturhaldsins, flokkur dreifbýlisins og kauplækkunarinnar, Framsfl., væri tilvalin fórn. Með því að fórna honum vinnið þið bændur stétt ykkar og þjóð þarft verk.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Herra forseti, góðir hlustendur. - Hv. 8. þm. Reykv. (SigfS) drap lítillega á deilurnar á Alþýðusambandsþinginu. Ég ætla ekki að draga þær inn í þessar umr., en vil segja, að á Alþýðusambandsþinginu var mjótt á milli. Þar sátu 104 fulltrúar, sem fylgdu stefnu verkalýðsflokkanna af einhug. Flokkur sá, sem hv. 8. þm. Reykv. fylgir, hefur nú tekizt þann vanda á hendur að stjórna Alþýðusambandi Íslands næsta kjörtímabil, næstu 2 ár, án samvinnu við þá, sem Alþfl. fylgja. Þetta er mikill vandi, og ég vona vegna samtakanna, að þessari stj. farist það vel úr hendi. En ég vil að gefnu tilefni vara við því, að þeir, sem fara nú einir flokka með stjórn Alþýðusambandsins, taki upp nokkurt það athæfi eða fremji nokkurt það verk, sem gæti veikt Alþýðusamband Íslands það tímabil, sem þeir einir fara með stjórn þess. Það má segja, að þessar útvarpsumr. séu ójafn leikur, þar sem við eigast þrír flokkar á móti einum, en auk þess er ríkisstj. svo nýtekin við völdum, að ekki er unnt með nokkurri sanngirni að dæma hana af verkum hennar. Afstaða stjórnarandstæðinga verður því þegar - af þeim ástæðum ákaflega veik, eins og landsmenn hljóta að hafa gert sér ljóst, sem hlustuðu á umr. í gærkvöld. Hv. þm. Str. (HermJ) , sem talaði fyrir Framsfl., fann mjög að því, að ríkisstj. hefði hækkað gjaldahlið fjárlfrv. án þess að ákveða tekjur á móti við þessa umr. Taldi hv. þm. þessa aðferð óvenjulega, en þó hefur hún verið viðhöfð áður. En þá stóðu flokksmenn þessa hv. þm. að henni, og þá taldi hann hana ekki aðfinnsluverða. Sýnir þetta, hve þessum hv. þm. er tamt að dæma um mál. eftir því, hver hlut á að þeim. Þá lét sá hv. þm. svo um mælt, að tekna megin á fjárlfrv. vantaði um 40 millj. kr. til þess að vega upp á móti væntanlegum útgjöldum. Það hefur áður verið á það bent af öðrum ræðumönnum, að á fjárlfrv., eins og það kemur nú frá hv. fjvn., er enginn tekjuhalli. Hins vegar er það viðurkennt, að eftir er enn að áætla nokkra útgjaldaliði og tekjur á móti þeim. En stærstu útgjaldaliðirnir, sem enn eru ekki áætlaðir, eru gjöld vegna breyttra launal. og svo uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir. Síðari liðurinn er talinn nema um 18 millj. kr. Það er furðulegt, að hv. þm. Str. skuli vaxa þetta svo mjög í augum, því að uppbótadraugurinn er hans eigið afkvæmi. Enginn hefur staðið fastar á því en hann, að tekjuafgangi ríkissjóðs væri ár eftir ár - og oftast utan fjárlaga - varið í milljónauppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir. Þá er ekki verið að spyrja um tekjuhalla. Þessi sóun á fé í uppbætur hefur beinlinis orðið til þess, að ríkissjóður hefur ekki verið þess umkominn að greiða upp allar skuldir sínar og eignast stóra sjóði að auki. Uppbótargreiðslur á útfluttar landbúnaðarafurðir nema nú samtals kr. 29.314.911.00 og er þó eftir að greiða uppbót á ull og gærur fyrir árið 1944. Bændum voru greiddar kr. 4.660 þús. í verðuppbætur á framleiðslu ársins 1940 úr svo nefndum Bretasjóði, sem annars gat verið eign ríkisins. Ef ullar- og gæruuppbætur, sem eftir er að greiða, nema 5 millj. kr., verða útflutningsuppbætur af landbúnaðarafurðum samtals fram að áramótum um 39 millj. kr. Þá eru uppbætur á útflutning þessa árs áætlaðar um 18 millj. kr., og er hér því um að ræða 57 millj., sem fara til þessara ráðstafana. Niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum innan lands nema samtals kr. 21.279.763.00, þannig að alls verður uppbótasúpan um 78 millj. kr. Nú skuldar ríkissjóður um 36 millj. kr. Af þessu sjá menn, að ef ekki hefði verið fylgt tillögum hv. þm. Str. og þeirra framsóknarmanna, sem fastast stóðu fyrir uppbótagreiðslum til bænda á útfluttar landbúnaðarafurðir, mundi ríkissjóður hafa greitt að fullu skuldir sínar og eignazt þar að auki digra sjóði. Og hvað hefur svo orðið af þessu fé? Enginn ber bændum á brýn óhófseyðslu, en óneitanlega hefði fé þessu verið betur varið til stórkostlegra framfara í þágu alþjóðar við sjó og í sveit en í einkaeign. Rætt hefur verið um það, að í fjárlfrv. því, er hér liggur fyrir, væru margir útgjaldaliðir, sem hækkaðir hefðu verið frá því, sem fyrrv. stj. hefði lagt til. Það er engin ástæða til að deila á fyrrv. stj., þar eð hún er eigi hér til andsvara, en á það má benda, að væntanleg útgjaldaaukning vegna launal. nýju, - líklega um 5 millj. kr., er ekki annað en skuld, sem fyrrv. stj. hafði lofað að inna af hendi, en aldrei greitt. Fyrrv. fjmrh., Björn Ólafsson, lét svo um mælt í ræðu, er hann flutti við 3. umr. fjárl. fyrir árið 1943 í sameinuðu Alþ. hinn 11. febr. það ár, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnin mun hins vegar láta undirbúa launal. með það fyrir augum, að þau geti fengið afgreiðslu á næsta haustþingi, og mun hún, ef hún situr áfram, láta leggja frv, fyrir það þing, svo að losna megi úr því öngþveiti, sem þessi mál eru í.“ Fyrrv. ríkisstj. skipaði n. í málið. Hún skilaði áliti og till. Svo kom haustþingið 1943. Ríkisstj. flutti ekki frv. um launal. þrátt fyrir gefin loforð. Svo kom þingið 1944. Enn sat sama ríkisstj. og sýndi ekki launalfrv., svo að einstakir þm. tóku það til flutnings. Sýnir þetta, að jafnvel þeir, sem sízt eru gæddir leikni hins æfða stjórnmálamanns, geta gleymt gefnum loforðum. Það er ætlun núv. stj. að efna þetta loforð fyrrv. stj. Launalfrv. er borið fram á þessu þingi af mönnum úr öllum flokkum, þar á meðal einum framsóknarþm. í efri deild. En þrátt fyrir það, að framsóknarmaður sé meðfl. frv., mega menn ráða, hvílík alvara liggur á bak við flutning þess hjá framsóknarmönnum, af þeirri andstöðu, sem afgreiðsla launamálsins sætir nú af hálfu flokksins, bæði beint og óbeint. Um ýmsar hækkanir til útgjalda í fjárlfrv. má segja svipað og um launal.: þar er verið að efna gömul loforð. Á hverju Alþ. eru afgreidd svo og svo mörg lög, sem kveða á um, að ríkissjóður skuli greiða vissan hluta af framkvæmdum, sem unnar eru í landinu, til móts við bæjarfélög, hrepps- og sýslufélög. Og það er í rauninni skilyrði þess, að unnt sé að lifa menningarlífi í landinu, að staðið sé við þessi loforð. Vegna ófriðarins hafa ýmsar framkvæmdir, einkum opinberar byggingar, dregizt á langinn, og það hlýtur að vera skylda Alþ. að reyna að bæta úr því. Í nál. fjvn. er getið um nokkrar hækkunartill., samtals um 3 millj. kr., sem ég hef farið fram á, að bætt yrði inn í frv. Ég vil gera lítils háttar grein fyrir þessum hækkunum. Ég hef lagt til, að framlag til landhelgisgæzlu yrði hækkað úr 2 millj. kr. í 2.8 millj. kr. Hækkun þessi stafar af því, að fjárhæðin var rangt áætluð í fjárlfrv. frá hendi fyrrv. stj., og nam sú skekkja 800 þús. kr. Þá hef ég lagt til, að til smíði varðskips verði varið 500 þús. kr. Er það augljóst mál, að eigi er seinna vænna að hef jast handa um aukna og endurbætta landhelgisgæzlu, því að nú líður óðum að því, að almennar togaraveiðar hefjist hér við land á ný, og er auðsætt, að við eigum engan veginn nægan skipastól til að gæta landhelginnar, eins og sakir standa. - En um nauðsyn þess, að gæzlan sé sem fullkomnust, þarf ég ekki að fjölyrða. Það er beinlínis lífsskilyrði fyrir allan fjöldann af þeim mönnum, sem lifa á smábátaútgerðinni. Ríkið á nú hið ágæta skip Ægi, enn fremur vélskipið Óðin og Þór gamla, sem er mjög óhentugur og dýr til gæzlu. Á næstu árum verður ríkið að eignast 4–5 góð, hraðskreið vélskip til gæzlu og björgunarstarfsemi. Þessa starfsemi þarf að sameina, og auk þess verður að taka flugvélar til notkunar til þessara starfa, eftir því sem föng eru á. Þá hef ég lagt til, að tekin verði í fjári. upphæð til endurbóta á hegningarhúsinu í Reykjavík og vinnuhælinu á Litla-Hrauni, samtals 265 þús. kr. En ástand þessara húsa er þannig, að bæði eru mjög heilsuspillandi, enda hafði fyrrv. ríkisstj. gert nokkrar ráðstafanir til aðgerða í þessu efni, þótt eigi væri séð fyrir fjárveitingu til þeirra. Þá hef ég einnig lagt til, að veitt yrði fé til viðbótarhúsnæðis við ríkisspítalana og gert ráð fyrir auknu framlagi til sjúkrahúsa og læknisbústaða, samtals 1,35 millj. kr., og hækkar sá liður þá upp í 3.1 millj. kr. Er mjög mikil þörf viðbyggingar við Landsspítalann og ákveðið að hefja byggingu hinnar nýju fæðingardeildar í síðasta lagi í marzmánuði n.k. Einnig þarf að byggja hjúkrunarkvennaskóla o.fl. byggingar við Landsspítalann. Þá er alkunna, að ástandið í geðveikismálunum er þannig, að Kleppur fullnægir hvergi nærri sjúkrahúsþörfinni. Stafa svo mikil vandræði af sjúkrahúsþörfinni fyrir þessa tegund sjúklinga, að óviðunandi er. Þann skamma tíma, er ég hef setið í ríkisstj., hafa mér borizt mjög margar kvartanir um geðveikt fólk, sem vantar hælisvist, en fær hana ekki vegna þrengsla. Fjöldi heimila er í miklum vandræðum vegna þessa. Vitanlega kostar mikið fé að bæta úr því, en í það má ekki horfa, heldur verður að hefjast handa svo fljótt sem unnt er. Enn má geta þess, að ríkisstj. ber skylda til þess, samkv. gildandi l. að greiða 1/3 kostnaðar við byggingu sjúkraskýla, læknisbústaða og sjúkrahúsa, sem reist eru víðs vegar um land. Er mikill hugur í mönnum um framkvæmdir á þessum sviðum. Og þótt upphæð fjárl. í þessu skyni sé nú hækkuð um þá fjárhæð, sem ég hef skýrt frá, þá mun ríkissjóður ekki fá innt skyldur sínar af hendi í þessum efnum varðandi þær byggingar, sem þegar eru áformaðar, á skemmri. tíma en 4–5 árum. Eftir er þó að áætla fé fyrir því, sem síðar verður ákveðið að byggja. Áformað er að reisa sjúkrahús í Keflavík, á Patreksfirði og víðar. Er mikil nauðsyn á því og áhugi og þá ekki síður fyrir að reisa nýtt sjúkrahús á Akureyri. Er ætlazt til, að sú fjárveiting, sem nú er farið fram á, nægi sem byrjunargreiðsla til þessara fyrirhuguðu bygginga ásamt því fé, sem þegar hefur verið veitt til þessa og til nokkurra annarra staða, sem formað hafa byggingu læknisbústaða. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þær till. aðrar, er ég hef gert. Þó vil ég nefna, að ég hef lagt til, að framlagið til Slysavarnafélags Íslands verði hækkað úr 50 þús. kr. í 100 þús. kr. og framlag til Mæðrastyrksnefndar úr 25 þús. kr. í 50 þús. kr. Ætla ég, að þessar hækkanir muni ekki þurfa sérstakra skýringa við. Starf Slysavarnafélagsins er löngu orðið viðurkennt sem þjóðnytjastarf, og fer vel á því, að Alþ. sýni á því aukinn skilning með hækkaðri fjárveitingu, og gæti það orðið til að örva einstaka menn til þess að gera slíkt hið sama. Hæstv. fjmrh. hefur gert allýtarlega grein fyrir fjárlagatill., og sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða um þessi atriði. En um fjárlfrv. í heild vil ég segja það, að þegar búið er að afla tekna, svo sem ráð hefur verið fyrir gert í samningum flokkanna um stjórnarmyndunina, og á þann hátt, sem þar er fram tekið, þá verður fjárlfrv. að skoðast sem einn liður í tilraunum núv. ríkisstjórnar til þess að gera landsmönnum fært að lifa þægilegra lífi í landinu. Í frv. er hvergi gert ráð fyrir óhófseyðslu, en hins vegar aukin mjög framlög til margs konar menningar- og þjóðþrifamála. Þeir, sem nú eru að álasa ríkisstj. fyrir ógætilega stefnu í fjármálum, svo sem gert er í blaði fyrrv. fjmrh., virðast alveg gleyma þessu. Þeir hafa sjónarmið maurapúkans, sem liggur á fjársjóð þeim, sem hann hefur nurlað saman, heldur en láta nokkurn skerf til almenningsheilla. Um stefnu stj. að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að vera margorður. Mun hún öllum landsmönnum kunn orðin, m.a. af þeim umr., sem hér hafa farið fram. Enginn vafi getur leikið á því, að ef stefnuskráin kemst í framkvæmd, þá miðar hún að hinum stórfelldustu framförum í atvinnu- og menningarlífi þjóðarinnar. Áður en þessi stj. var mynduð, var ástandið þannig, að lýðveldi hafði verið stofnað, en ríkisstj. eigi skipuð að hætti þingræðisþjóða. Vil ég sízt lasta þá mætu menn, sem sæti áttu í fyrrv. stj., en þeir gerðu sér lítið far um að hafa samband við Alþ., og stj. þeirra hefur sýnt og sannað, að ekki er unnt að stýra landinu, svo að vel sé, án slíks sambands. Það var því lífsnauðsyn fyrir þjóðina, að mynduð yrði þingræðisstjórn. Hvernig sem um fyrirætlanir núv. ríkisstj. fer, verður þessu ekki neitað. Menn eru að sjálfsögðu mjög misjafnlega trúaðir á árangur núv. ríkisstj. Flokkar með ólíkar skoðanir og óskyldir um margt hafa tekið saman höndum, og margt getur orðið til hindrunar slíku samstarfi, bæði það, sem vitað var um áður, og eins ókunnar ástæður, svo sem skortur á skilningi einstakra stétta á nauðsyn samstarfsins eða öflug samtök skilningslausra fjárplógsmanna, sem setja einkahagsmuni ofar hagsmunum alþjóðar. Þó tel ég enga ástæðu til annars en vona hið bezta, ef allir gera skyldu sína. Hins vegar dylst það ekki, að mjög margt getur orðið fyrirætlunum stj. til tjóns og tafar. Vér Íslendingar lifum aðallega af útflutningi. Landið er því háð alþjóðaástandi í atvinnumálum og verzlunarmálum. Við höfum til,tölulega meiri útflutningsverzlun en flestar aðrar þjóðir. Viðskiptakreppur og markaðsvandræði geta þess vegna valdið okkur meira tjóni en flestum öðrum. Hins vegar er það ætlun núv. ríkisstj. að gerá allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að draga úr hinum skaðlegu áhrifum, sem hin utanaðkomandi öfl geta haft á líf og afkomu þjóðarinnar. Hinar breyttu aðstæður vegna ófriðarins hafa valdið því, að fjarlægðirnar í heiminum hafa að miklu leyti horfið. Þeir, sem áður voru langt burtu hvorir frá öðrum, eru nú nábúar. Það er því miklu örðugra nú en áður að einangra sig. Stjórnmálastefnur þær, sem nú eru efst á baugi, miða mjög að því að útrýma atvinnuleysi og bæta lífskjör almennings. Þetta verður hvort tveggja að fara saman. Hátt kaup, svo sem var í Bandaríkjunum fyrir stríð, er tilgangslaust, ef ekki er jafnframt séð fyrir nægri vinnu. Ríkisstj. er þetta vel ljóst, og þess vegna leggur hún áherzlu á að halda þeim lífskjörum, sem skapazt hafa, og útvega jafnframt atvinnutæki til landsins, svo að unnt verði að koma í veg fyrir atvinnuskort. Þessi stefna er nú uppi víða um heim og kemur meðal annars í ljós í yfirlýsingu Alþjóðlega vinnumálasambandsins, er samþykkt var í Fíladelfíu 10. maí 1944. Þar voru saman komnir fulltrúar frá 44 þjóðum, - tveir fulltrúar frá hverri ríkisstj., einn fulltrúi frá verkamönnum og einn frá atvinnurekendum í hverju landi um sig. Þarna var samvinna ríkisvaldsins, atvinnurekenda og verkamanna. Og yfirlýsingin má skoðast sem vottur þess, hvaða stefnur nú eru efst á baugi meðal hinna frjálsu, sameinuðu þjóða og þeirra annarra, sem þeim eru hlynntar og hafa líkar skoðanir. Í yfirlýsingunni segir meðal annars, að vinnan sé ekki verzlunarvara, sem eigi að fylgja lögmáli um framboð og eftirspurn, að frelsi til að láta í ljós skoðanir og samtakafrelsi sé óhjákvæmilegt skilyrði öruggra framfara, að fátækt á einhverjum stað geti skapað hættu fyrir velgengni á öllum stöðum, að stríðið gegn skorti verði að heyja með óþreytandi elju hjá sérhverri þjóð með stöðugum og sameiginlegum alþjóðlegum átökum, þar sem fulltrúar verkamanna og atvinnuveitenda - sem og fulltrúar ríkisstjórna, en þeir skulu allir njóta sömu réttarstöðu, - komi saman til frjálsra umræðna og lýðræðislegra ákvarðana í því skyni að stuðla að eflingu almannaheillar. Enn fremur segir í yfirlýsingunni, að varanlegur friður fáist því aðeins, að hann sé grundvallaður á félagslegu réttlæti, að allir menn, án tillits til kynflokka, trúarjátningar eða kynferðis, eigi rétt á því að leita bæði efnalegrar velferðar sinnar og andlegs þroska í frjálsum og sómasamlegum lífskjörum, fjárhagslegu öryggi og jafnrétti til að fá að njóta þeirra hæfileika, sem hver og einn hefur til að bera, að sköpun þeirra skilyrða, sem gera þetta mögulegt, skuli vera höfuðmarkmið innan lands- og alþjóðastjórnmála. Þá segir einnig í yfirlýsingunni, að vinnumálasambandið vilji stuðla að því meðal þjóða heimsins, að stefnt sé að því að skapa næga atvinnu og bætt lífskjör og að viðurkenndur sé í verkinu réttur manna til sameiginlegra samningsumleitana, samvinnu vinnustjórnenda og verkalýðs til áframhaldandi umbóta á framleiðsluafköstum og samvinnu verkamanna og vinnuveitenda í því að undirbúa og beita félagslegum og hagfræðilegum ráðstöfunum, enn fremur efling félagslegra öryggisráðstafana í því skyni að tryggja grundvallartekjur öllum, sem eru verndarþurfi í því efni, svo og allsherjar sjúkraumsjá, - fullnægjandi vernd á lífi og heilsu verkamanna í öllum atvinnugreinum, - barnavernd og mæðrahjálp, - trygging góðs viðurværis, húsnæðis og möguleika til hvíldar og menntunar, - og að tryggja mönnum jafnrétti til að njóta menntunar- og atvinnumöguleika. Roosevelt forseti Bandaríkjanna ávarpaði fulltrúa Alþjóðlegu vinnumálastofnunarinnar í Hvíta hesinu hinn 17. maí s.l. og sagði m.a. um yfirlýsingu þá, er ég hef hér getið: „Þér hafið haldið þing í Fíladelfíu, þar sem feður þessa lýðveldis staðfestu fyrir 168 árum, að augljós væru meðal annars þau sannindi, að öllum mönnum væri af skaparanum gefin ákveðin, ómissandi réttindi, svo sem líf, frelsi og leit að hamingjunni. Í þessum orðum felst markmið allra þjóða, sem gæddar eru hugsjónum frelsis og lýðræðis. Yfirlýsing sú, sem þér hafið gefið í Fíladelfíu, á vafalaust eftir að verða álíka mikilvæg. Ég trúi því einlæglega, að óbornar aldir muni líta um öxl á þennan atburð og telja, að hann marki tímamót í sögu mannsandans.“ Alþ. samþ. sennilega næstu daga till. ríkisstj. um þátttöku í Alþjóðlega vinnumálasambandinu, sem verða mun sterkur þáttur í samstarfi þjóðanna, sem verið er að undirbúa fyrir stríðslokin. , Er þetta að líkum, því að fyrirætlanir ríkisstj. eru í fullu samræmi við þá yfirlýsingu Alþjóðlega vinnumálasambandsins, sem ég hef skýrt hér frá. Við verðum að gera okkur það ljóst, að við erum ekki lengur einangraðir. Við erum í þjóðbraut, og frelsi og menning okkar getur verið undir því komin, að þær fyrirætlanir að standa jafnfætis öðrum bæði um lífskjör og félagslega menningu takist svo sem til er ætlazt.



Málflutningur hæstv. ráðh. hefur fljótt snúizt í vörn við þessar umr. Í gærkveld var það gert að einu aðalatriði í ræðu hæstv. forsrh. að afsaka skrum ríkisstj. um nýsköpun með því, að Framsfl. hafi verið reiðubúinn til þess að taka þátt í því, ef hann hefði orðið með í ríkisstj., en sæi nú öll vandkvæði á þessu, af því að hann væri utan við stj. Hæstv. ráðherrar kyrja hér sama sönginn og áður um nýsköpun og aftur nýsköpun, án þess að nokkur sé nokkru nær en áður um það, hver stefna stj. sé í atvinnumálum. Þeir reyna tæpast að afsaka stefnuleysisfálm ríkisstj. um nýsköpunina, sem mest hefur verið auglýst. Á hinn bóginn bera þeir það fyrir sig, að Framsfl. hafi ekki í viðræðum 12 manna n. gert ágreining um, að í stefnuskrá hugsaðrar þjóðstjórnar yrðu yfirlýsingar um það, að stj. vildi sinna eflingu atvinnulífsins og hafa íhlutun um þau málefni. Þetta mun nú þykja saga til næsta bæjar og furðuleg tíðindi eða hitt þó heldur. Hver er sá, sem ekki vildi lýsa yfir því, að hann væri þessu samþykkur? En hvað kemur þetta þessu máli við? Hvað ætli núv. ríkisstj. geti lengi lifað á því, þótt Framsfl. kynni að hafa drýgt þá synd að vera ekki nógu skýrmæltur um áform, væntanlegrar fjögurra flokka stj.? En hvað er hið rétta í þessu efni? Það, sem fram kom af hálfu nefndarmanna Framsfl. um þessi mál, voru nokkur atriði almenns eðlis, sem af þeirra hálfu var umræðugrundvöllur, en eftir var að tiltaka nánar um stefnu í atvinnumálum, áður en stjórnarmyndun kom til mála. Til þess kom aldrei vegna þess, að hæstv. forsrh. neitaði að ræða nánar um framfarafyrirætlanir, fyrr en önnur atriði væru rædd til þrautar, og á þeim sprakk. Það sýnir ráðleysisfálm hæstv. ríkisstj. í þessum málum, þrátt fyrir allt skrumið, að hún skuli reyna að afsaka úrræðaleysi sitt með því, að Framsóknarflokksmenn í 12 manna n. hafi ekki verið búnir að gera grein fyrir stefnu sinni í einstökum atriðum um þau málefni, sem ekki fengust rædd þar til nokkurs gagns vegna afstöðu þeirra, sem nú eru í ríkisstj. Yfirleitt virtist hæstv. forsrh. öðrum þræði vera farið að gruna, að til beggja vona gæti brugðið um endi þess ævintýris, sem hann hefur lagt í, og það á að búa undir ófarirnar með því að hrópa: Framsóknarmenn höfðu léð máls á þessu! - Er þetta málflutningur þeirra, sem trúa á málstað sinn og vilja standa og falla með honum? Áreiðanlega ekki. En lítum svo á þessar tilraunir til þess að láta aðra fá óorð nú þegar af stefnu stj. og væntanlegum framkvæmdum. Það er gleggst að bera fram nokkrar spurningar til þess að upplýsa þetta og gera um leið grein fyrir því, hvað á milli ber. Hvenær hefur Framsfl. léð máls á því að taka þátt í ríkisstj., sem notfærði sér tilboð bænda um að falla frá hækkun afurðaverðs, en gengi jafnframt að því með hörku að knýja atvinnurekendur til þess að hækka kaupgjald þeirra, sem bezt eru launaðir allra vinnustétta landsins, og reisa þannig nýja kauphækkunar- og dýrtíðaröldu? En þetta var gert af hálfu hæstv. ríkisstj. Það er mér vel kunnugt um. Hæstv. samgmrh. getur mín vegna, ef hann vill, skemmt sér með því að halda því fram, að hækkanir á launum þeirra, sem hafa yfir 20000 kr. í kaup á ári, séu til samræmis. Flestir landsmanna vita betur. Hvenær hefur Framsfl. léð máls á þeirri afgreiðslu fjárhagsmála að stofna til 150 millj. kr. ríkisútgjalda án þess að gera sér grein fyrir því, hvernig undir því verði risið, hækka starfslaunagreiðslur ríkisins um 4–5 millj. kr. og lofa ofan á þetta allt út í bláinn, að á næstunni verði afgreidd fullkomnasta tryggingarlöggjöf í heimi, að því er helzt verður skilið, sem vitanlega kostartugi milljóna í framkvæmd? Hvenær hefur Framsfl. léð máls á þátttöku í ríkisstj., sem í öllum greinum íþyngdi kosti framleiðslunnar, sem ekki má þó lakari vera fyrir, og gerðist jafnframt svo óskammfeilin að lýsa yfir því með miklu yfirlæti, að hún sæi úrræði til þess að framkvæma stórfellda nýsköpun í atvinnulífi landsmanna á þeim grundvelli? Hvenær hefur Framsfl. léð máls á að taka þátt í ríkisstj., sem beinlínis hefði það markmið að telja landsmönnum trú um, að það hafi engin áhrif á afkomu þjóðarinnar, þótt styrjaldarviðskipti hætti og niður falli tekjur af skiptum við heri bandamanna í landinu, sem numið hafa stundum langdrægt jafnmiklu og allar framleiðsluvörur landsmanna hafa selzt fyrir? - Eða ríkisstj., sem berði höfðinu við steininn og héldi því fram, að ófyrirsynju væri talað um ósamræmi kaupgjalds og verðlags útflutningsvara, enda þótt milljónatugir séu greiddir úr ríkissjóði til þess að koma í veg fyrir, að kaupgjaldið í landinu falli með fullum þunga á framleiðsluna, og bætir við þeirri ósvífni, að þessir milljónatugir séu greiddir vegna landbúnaðarins? Allt þetta hefur núv. hæstv. ríkisstj. tekið sér fyrir hendur. Allt er þetta svo fjarri skoðunarhætti, stefnu og vinnuaðferðum framsóknarmanna sem frekast getur verið, og er þýðingarlaust fyrir hæstv. ríkisstj. að leita til þeirra um liðsinni við þessi störf eða reyna að koma óorði á þá í sambandi við þessar framkvæmdir og fyrirætlanir. Það var þessi skoðanamunur á grundvallaratriðum, sem varð þess valdandi, að Framsfl. lýsti yfir því, að hann teldi umr. um fjögurra flokka stj. þýðingarlausar að óbreyttum ástæðum. Afstaða hans í þessum efnum er því nákvæmlega hin sama nú og þá. En þessar umr. gefa tilefni til þess að benda á, hvernig hæstv. forsrh. er settur að þessu leyti. Meðan hæstv. ráðh. gerði tæpast ráð fyrir, að til stjórnarmyndunar mundi draga með kommúnistum, var hann ekki myrkur í máli um það, að kaupgjaldið væri orðið í ósamræmi við verðlag útflutningsvara, hélt því fast fram, að stöðvun kaupgjaldsins yrði að vera grundvöllur stjórnarstefnunnar, og lagði fram till. í 12 manna n., sem hann las hér upp í útvarpið í gær, hróðugur nokkuð, og byggð er á stöðvun og samræmingu, sem útskýrð var þannig, að hækkun launa hjá hæstlaunuðu stéttunum, sem þá áttu í deilum, kæmi ekki til mála. Um sömu mundir var núv. hæstv. fjmrh. ekki heldur myrkur í mali um launalfrv., - kvað það mundu setja ríkið á höfuðið og vera óvit að samþ. það. En þetta var fyrir „siðaskiptin“. Nú kveður við annan tón. Afturhaldsmenn einir og verkalýðsböðlar haldi því fram, að ósamræmi sé milli kaupgjalds og útflutningsverðlags, og í því sambandi skiptir engu máli, þótt ríkisstj. stefni hröðum skrefum út í stórfelldar lántökur til þess að borga niður kaupgjaldið og verðlagið, svo að útflutningsframleiðslan stöðvist ekki. Öll öfl eru sett á hreyfingu til þess að knýja atvinnurekendur til kauphækkunar, sem áður kom ekki til mála og dregur á eftir sér nýjar kauphækkanir. Launalfrv. er afgreitt með hækkunum á þá lund, að það hefur í för með sér launahækkanir til flestra fastlaunamanna í landinu. Þetta er nú sagan um stefnufestu núv. hæstv. ráðh. Sjálfstfl. - Það er lítil furða, þótt hæstv. forsrh. telji sig geta brugðið öðrum um skoðanaskipti, eftir því, hvort þeir taka þátt í stj. landsins eða ekki. Framsóknarmönnum er borin á brýn íhaldssemi í kaupgjaldsmálum af talsmönnum dýrtíðarbandalagsins frá 1942, sem nú hefur tekið við völdum á ný. Því hefur verið haldið fram, að Framsfl. legði einhliða áherzlu á stöðvun kaupgjaldsins eða lækkun þess sem úrræði í dýrtíðarmálunum. Þetta er rangt. Framsfl. hefur jafnan lagt megináherzlu á að láta eitt yfir hvort tveggja ganga, kaupgjaldið og afurðaverð, í jöfnum, réttum hlutföllum og jafnframt, að stríðsgróðinn yrði tekinn í almannaþágu. Hitt er annað mál, að hann hefur ekki fengið þessu ráðið annarra vegna, og þess vegna hefur einhliða afurðaverðslækkun átt sér stað. Kommúnistarnir hafa fundið upp og boðað þá kenningu hér á landi til þess að grafa undan fjármálakerfi þjóðarinnar og atvinnuvegunum, að verkalýðurinn yrði skilyrðislaust að berjast fyrir hækkuðu kaupi í krónutölu, hvað sem liði afleiðingum þess í aukinni dýrtíð og minnkandi kaupgetu krónunnar. Þeir hafa jafnan fengið liðsauka í þessum leik, og nú er það enn á ný talinn versti fjandskapur við verkalýðinn að benda á þann háska, sem af þessu hefur þegar leitt og mun leiða. En lítum á, hvað aðrar þjóðir gera og hafa gert. Er það af fjandskap við verkalýðinn, sem verkalýðsleiðtogarnir Per Albin Hansson í Svíþjóð og Bevin í Englandi hafa beitt sér alveg eindregið gegn þeirri stefnu í kaupgjaldsmálum, sem hér hefur verið fylgt og núv. ríkisstj. gerir gælur við? Er það af fjandskap við verkalýðinn, að verklýðsleiðtogar í nær öllum löndum, sem við þekkjum til, hafa stutt þá stefnu, sem Framsfl. hefur barizt fyrir hér í kaupgjalds- og verðlagsmálum, en fordæma hina, sem dýrtíðarbandalagið fylgir? Þeir hafa ekki fundið upp það snjallræði til þess að skipta stríðsgróðanum að þynna út gjaldmiðilinn og standa síðan og dást að hinum bólgnu, verðlitlu sjóðum, eins og hæstv. fjmrh. gerði hér í kvöld. Framsfl. má vel una því að vera í þessum málum settur á bekk með þeim Per Albin Hansson og Mr. Bevin, og hann leyfir sér að draga það í efa, að íslenzkir kommúnistar og þeir, sem eftir þeirra pípu hafa dansað, séu þeir einu í veröldinni, sem hitt hafa rétta lagið á meðferð þessa máls, enda nú að því komið, að sopið verði seyðið af því, sem hér hefur gerzt fyrir þeirra tilverknað. Ég vil þá víkja örlítið að aðdraganda stjórnarmyndunarinnar að gefnu tilefni í umr. Það eru skoplegir tilburðir hæstv. forsrh., þegar hann gefur skýrslu um þessi efni. Ýmist fær hann samvizkubit og tekur þá að afsaka sig með ýmsu móti: Ekki margra góðra kosta völ. - Þrautreynt við framsóknarmenn, en dramb þeirra og frekja verið þröskuldur í vegi, - mótsett kunnu lítillæti hans og hógværð. - En þess á milli forherðist hæstv. ráðh., færist í aukana og lýsir yfir því, hve glæsilegur þessi kostur sé, sem tekinn. var, og hversu hann nú fagni því eftir á, að framsóknarmenn voru nógu frekir, til þess að hann fékk að komast í stj. með kommúnistum - og verða forsrh., - hefði átt að bæta við. Allar eru frásagnir hæstv. forsrh. um hinar miklu samningagerðir við framsóknarmenn til þess að losna við stjórnarmyndun með núv. ráðherrum hinn mesti blekkingavefur, sem hugsazt getur. Hámarki sínu náði þessi frásögn, þegar hæstv. forsrh. kom með þá skáldsögu, að hv. þm. Str. hafi gengið á milli manna á Alþ. og sagt: Annaðhvort getið þið tekið mig sem forsrh. eða þið fáið hrunið. - En nokkrum augnablikum síðar skýrði sami ráðh. frá því, að ekki hafi verið hægt við Framsfl. að eiga vegna þess, að hann hefði sett sem ófrávíkjanlegt skilyrði, að dr. Björn Þórðarson yrði forsrh. Hæstv. forsrh. verður sjálfur að meta, hvað hann telur sér samboðið, en ekki er hann öfundsverður af þessum skáldskap. Þá er með öllu tilhæfulaust, að Framsfl. hafi fengið tilboð um stjórnarmyndun frá Sjálfstfl., sem hafnað hafi verið. Slíkt boð hefur flokknum aldrei borizt og af þeirri einföldu ástæðu aldrei hafnað því. Vill hæstv. forsrh. ekki lesa hér í útvarpið tilboð það, sem hann gefur í skyn, að flokknum hafi verið sent um þetta efni? Framsfl. gerði hins vegar Sjálfstfl. tilboð um stjórnarmyndun með hlutlausum forsrh., - ekki neina úrslitakosti bundna við ákveðinn mann, eins og hæstv. forsrh. var svo djarfur að gefa í skyn, - heldur samningsgrundvöll. Þetta var margtekið fram við hæstv. forsrh., svo að ekki varð um villzt. Þetta tilboð var rætt á einum einasta fundi, samningarnir voru alveg á byrjunarstigi, form. Sjálfstfl. átti að boða næsta, en ýmsir samninganefndarmenn áttu að búa sig undir hann með því að athuga einstök mál. Þann fund boðaði formaður Sjálfstfl. aldrei, heldur sleit þannig umr. á byrjunarstigi og sneri sér að stjórnarmyndun með kommúnistum. Þegar þessi vinnubrögð eru borin saman við margra vikna viðræður til þess að koma á stjórnarmyndun með verkamannaflokkunum, þá mun menn geta rennt grun í, hvert hugurinn hefur stefnt. Þá ber og að hafa í huga, að við þá leið voru bundnar allar metnaðarvonir hæstv. forsrh. Við þetta voru bundnar allar vonir hæstv. forsrh. um að hrista af sér ámælið frá 1942, og því skyldi nú öllu til hætta. Hér við bættist, að ef ekki væri hægt að koma á 4 flokka stj., þá hlutu að skiljast leiðir sjálfstæðismanna við stjórnarmyndun, svo djúptækur skoðanamunur ríkti þar um meginstefnuna, og þá var hiklaust valinn sá kostur að slíta sambandinu við þann hluta Sjálfstfl., sem nær stóð stefnu vinnandi framleiðenda, en höfuðáherzla lögð á að keppa við kommúnista um lausafylgið í bæjunum, einkum Reykjavík. En hvað er um kommúnista að segja í þessu sambandi? Hvernig stendur á því, að þeir skyldu nú allt í einu gleypa við stjórnarsamstarfi við Kveldúlfsklíkuna, sem þeir hafa kallað svo, og gera sjálfan höfuðpaur hennar að forsrh.? Í síðustu kosningum komust 10 kommúnistar inn á Alþ. með því að básúna það með miklum þyt, að þeir ætluðu sér að vinna með ábyrgum umbótaflokkum á þinginu og taka þátt í myndun umbótastjórnar. Eftir kosningar tóku framsóknarmenn að sér að kanna til fullrar hlítar, hvað hæft væri í þessu skrafi kommúnista um stefnubreyt. Það kom þá í ljós, að kommúnistar voru beinlínis fjandsamlegir hugmyndinni um myndun róttækrar umbótastj. Þeir settu marga tugi skilyrða fyrir slíkri stjórnarþátttöku af sinni hálfu, þ. á m. skilyrði um hreinsun í ríkiskerfinu, eins og það hét á þeirra máli, um lögvernd pólitískra verkfalla og um þingrofsrétt sér einum til handa, svo að aðeins örfátt sé nefnt. Að lokum lýstu þeir yfir því, að um slíka stjórnarmyndun væri ekki að ræða, nema fallizt væri á stefnu kommúnista og skilyrði þeirra, eins og þau lægju fyrir. Og æðsti prestur þeirra, núv. hæstv. uppeldismálarh., lýsti yfir, að það væri ekki aðeins ábyrgðarleysi, heldur glæfrar, ef flokkurinn léti sig henda það að taka þátt í stj. Alþfl. og Framsfl. Kommúnistar höfðu þá undanfarið haft stöðugt nána samvinnu við hluta af Sjálfstfl. í verkalýðshreyfingunni og víðar til þess að reyna að koma Alþfl. fyrir kattarnef. Þessi samvinna hélt áfram leynt og ljóst, eftir að þeir komust á þing 10 saman. Þannig komu þeir fyrir kattarnef öllum róttækum till. um frekari skattlagningu stríðsgróðans en orðin var ásamt sjálfstæðismönnum og fluttu á sama tíma hvert fjandskaparmálið öðru illræmdara á hendur landbúnaðinum og bændastéttinni sérstaklega. Þannig tókst þeim með samstarfi við Kveldúlfshluta Sjálfstfl. að koma í veg fyrir, að nokkur róttæk umbótalögg jöf væri samþ. á þinginu frá því um síðustu kosningar og fram á þennan dag. Þessi aðstoð og samvinna var svo viðurkennd af hálfu ýmissa sjálfstæðismanna í þinglok 1943 með því að kjósa kommúnista í vel launaðar trúnaðarstöður í síldarútvegsn. og stj. Síldarverksmiðja ríkisins, og í leiðinni var haldið áfram samstarfi gegn Alþfl. með því að sparka þeirra mönnum úr þessum trúnaðarstöðum. Það hefur ekki leynt sér undanfarið, að kommúnistar hafa verið hræddir við stórkostlegt ámæli fyrir framkomu sína á Alþ. og við stjórnarmyndunarsamningana. Hafa þeir haft af þessu hinar þyngstu áhyggjur. Á síðasta sumri fór að bóla á því, að þeir hyggðust að taka upp nýjar starfsaðferðir, enda er það í fullu samræmi við það, sem sams konar flokkar í öðrum löndum hafa gert nú á þessu ári. Varð þessa nokkuð vart þegar í samningum þeim um stjórnarmyndun, sem byrjuðu í ágústmánuði s.l. En þá var sá vandi óleystur fyrir kommúnista, hvernig þeir gætu komizt í ríkisstj. til þess að reyna að hindra í bili þá trú, að þeir væru óábyrgir og vildu ekki vinna með öðrum að vandamálum landsins án þess að þurfa að stíga nokkurt skref, sem dró úr líkunum fyrir allsherjarupplausn og öngþveiti í landinu. Þetta var því aðeins hægt, að mynduð væri ríkisstj., sem ekki hefði neinn ákveðinn málefnasamning, en gumaði þeim mun meira af því, hvað hún ætlaði að taka sér fyrir hendur, ríkisstj., sem héldi áfram kauphækkunarstefnunni, en aðhefðist ekkert til þess að stöðva dýrtíðina, hvað þá lækka hana. Þegar hér var komið sögu, hurfu öll skilyrði, sem höfðu verið nauðsynleg við myndun umbótastjórnar, eins og dögg fyrir sólu, bæði þau, sem snertu áhugamál umbjóðenda þeirra, og hin fáránlegu, sem höfð voru á oddinum til þess að koma í veg fyrir stjórnarsamstarf áður. Aðeins tvennt var nauðsynlegt: að öngþveitið í dýrtíðarmálunum héldi áfram - og ykist þó fremur en hitt; að væntanleg upplausn og úrslitabarátta yrði undirbúin með því, að ný ríkisstj. tæki sér fyrir hendur að telja þjóðinni trú um, að allt væri í hinu bezta lagi um atvinnu og fjárhagsmál þjóðarinnar, allt gæti staðið áfram eins og það hefði verið á stríðsárunum, ef rétt væri á haldið, m.ö.o., að hin nýja stj. tæki að sér að kveikja vonir með þjóðinni, sem hlytu að bregðast og valda sársauka og erfiðleikum, þegar að því kæmi. Kommúnistum mun fljótlega hafa verið ljóst, að þess var enginn kostur, að Framsfl. ætti þátt í slíkri stjórnarmyndun, en hins vegar alið þá von í brjósti, að núv. hæstv. forsrh. væri rétti maðurinn til þess að standa fyrir þessu fyrirtæki. Ekki settu þeir það fyrir sig, að þeir höfðu um fjölda ára haldið því fram og verið kosnir á þing fyrir þann málflutning m.a., að Kveldúlfsvaldið og stríðsgróðavaldið yfirleitt væri hættulegt vald í landinu, að ógleymdu Landsbankavaldinu, sem mjög var bent á sem höfuðfjanda verkalýðsins. Kommúnistar urðu ekki fyrir vonbrigðum um núv. forsrh. Hann reyndist óðfús til þess að taka þátt í þessum leik og hefur nú myndað ráðuneyti, sem vafalaust uppfyllir allvel hugmyndir kommúnista um fyrirmyndarstjórn í auðvaldsþjóðfélagi, þ.e.a.s. ráðleysisstjórn, sem mun auka erfiðleika atvinnulífsins, verða aðgerðalítil um flest aðkallandi framfaramál og tefla fjárhag ríkisins í öngþveiti á þeim mestu uppgangstímum, sem Íslendingar hafa nokkru sinni lifað. Ég finn ekki á þessu neina aðra skýringu en þá, að kommúnistar ætli sér að skapa falska trú og andvaraleysi og síðan, þegar ekki verður lengur hægt að flýja frá raunveruleikanum, að hlaupa frá ábyrgðinni og í bak þeim, sem nú eru nógu grunnhyggnir til þess að láta þá hafa sig til þess að gefa þjóðinni alveg rangar hugmyndir, hvernig ástatt er um horfur fram undan. Þegar erfiðleikarnir verða ekki lengur umflúnir, þykir mér líklegt, að þeir segi: Vorum við ekki allir sameiginlega búnir að lýsa yfir þeirri skoðun, að ef rétt væri á haldið, þá gæti allt verið eins og það var á stríðsárunum, meðan gullflóðið var mest? Nú kveður við annan tón hjá ykkur, en við erum sömu skoðunar og áður. Það er vegna þess, að þið ætlið að bregðast, en við ætlum að finna þessum orðum stað í framkvæmd og skorum á menn að veita okkur til þess fulltingi og koma á þeirri þjóðfélagsbyltingu, sem ein getur skapað grundvöll fyrir því. að þessi spádómur okkar og Ólafs Thors rætist. - Það furðulega hefur einnig skeð, að Alþfl. hefur gengið inn í þetta samstarf gegn hálfkveðnum loforðum um nokkur áhugamál flokksins. Þó eiga hér í hlut höfuðfjendur hans, sem unnið hafa saman dyggilega undanfarin ár gegn honum sérstaklega, og er nú fengin staðfesting fyrir því í sambandi við Alþýðusambandsþing, sem nú er nýafstaðið, að enn er haldið áfram sömu stefnu, aðeins með meiri ofsa en nokkru sinni fyrr. Það munu því fáir verða hissa, þótt nokkurs kvíða yrði vart hjá hæstv. samgmrh. í gærkvöld um vinnubrögð hæstv. ríkisstj. Ef til vill hafa sumir landsmenn litið svo á undanfarnar vikur, að ríkisstj. byggi yfir einhverjum bjargráðum í atvinnumálum landsins og hefði fundið úrræði, sem áður voru dulin. En hafi þessu verið til að dreifa um einhverja, þá er þess að vænta, að þeir hafi hlustað í gærkvöld á lýsingar hæstv. ráðh. á fyrirætlunum stj. um framkvæmd nýsköpunarinnar. Fyrst fóru fullyrðingar um, hvílík óhæfa væri að tala um, að kaupgjald og framleiðslukostnaður væri orðið í ósamræmi við útflutningsverð afurðanna. Síðan komu lýsingar á því, að menn vilji leggja fjármuni sína í allt annað fremur en sjávarútveg, - þá fjálglegur kafli um það, að tekjur fiskimanna væru í algeru ósamræmi við tekjur launamanna, sem vinna í landi, og stórfelldur skortur væri s jómanna á fiskiflotann, jafnvel nú þegar, hvað þá, ef flotinn verður aukinn stórlega. Þá var og skýrt tekið fram, að stj. mundi ekki styrkja sjávarútveginn, en hún mundi hugsa hlýlega til hans! Rætt var um, að ýmis ráð væru til þess að bæta hlut fiskimanna, en vandlega þagað yfir því, hver þau væru, hvað þá heldur, að lýst væri yfir, hvað stj. mundi gera í þeim efnum. Menn voru rækilega varaðir við falsspámönnum, sem flyttu þær villukenningar, að kaupgjald í landinu, sem skapar verðlagið að mestum hluta, hafi nokkur áhrif á það, hvernig hlutur sjómannsins hrekkur til lífsframfæris eða til þess að hann hafi sambærilegar tekjur við aðra vinnandi menn í landinu. Loks var haft í hótunum við menn og því lýst yfir, að ef menn ekki trúi því, að allt sé í lagi, og breyti samkv. því, þá verði fé manna af þeim tekið og lagt í þjóðnýtingu útgerðarinnar. Dagar einstaklingsframtaksins séu þá taldir. Er þá komið að þeim þætti í áætlun ríkisstj., sem hæstv. forsrh. hefur hér á Alþ. talið í því fólginn að sækja féð til manna „inn í rottuholurnar“. Með þessu skrafi viðurkenna hæstv. ráðherrar í öðru orðinu það, sem þeir harðneita í hinu. Hvers vegna skyldu menn vilja leggja peninga sína í flest annað fremur en útflutningsframleiðslu nema af því, að menn sjá fram á, að algert ósamræmi er nú þegar orðið milli kostnaðar og verðlags, og þar við bætist, að núv. hæstv. ríkisstj. mun enn auka á þetta ósamræmi. En hvernig stendur þá á því, að nú skuli vera svo komið, þrátt fyrir margfalt fyrirstríðsverð á sjávarafurðum, að hlutarmenn eru að verða hálfdrættingar á við þá, sem í landi sitja, að mokafla skuli þurfa, til þess að nokkur von sé um, að bátaútvegur beri sig, og borga þarf milljónatugi úr ríkissjóði, sem senn er tómur, til þess að halda niðri framleiðslukostnaðinum? Það er svona komið vegna þess, að þjóðin bar ekki gæfu til þess að hlíta ráðum Framsfl. um stöðvun dýrtíðarinnar snemma á stríðsárunum. Það er svona komið vegna þess, að núv. hæstv. forsrh. og kommúnistar hafa fengið tækifæri til þess að ráða stefnunni í dýrtíðarmálunum. Ef dýrtíðin hefði verið stöðvuð, þótt ekki hefði verið fyrr en haustið 1941 eða um áramótin 1942, þá hefðu afkomuhorfur sjávarútvegsins verið glæsilegar, hlutur fiskimanna í fullu samræmi við tekjur annarra landsmanna, enginn hörgull ungra, vaskra sjómanna, sem höfðu glæsilegar tekjuvonir, og stj. landsins ekki þurft að hafa í hótunum við menn í þeirri von, að þeir fengjust þá til þess fremur en ella að hætta fé sínu í þann atvinnurekstur, sem nær öll utanríkisviðskipti landsmanna hvíla á. Þá hefði ríkissjóður verið skuldlaus og átt stóra sjóði, aldrei þurft að borga niður verðlag á innlendum markaði né útflutningsuppbætur: Þá hefði verið léttara undir fótinn fyrir framkvæmd þeirrar nýsköpunar, sem þarf að verða í atvinnulífi landsmanna, og barátta Framsfl. í dýrtíðarmálinu hefur einmitt ekki sízt verið við það miðuð, að verðbólgan hlaut og hlýtur óhjákvæmilega að verða þröskuldur á vegi framfaranna nú í lok styrjaldarinnar og eftir hana. Í stað þess að byrja á því að lagfæra nokkuð það ástand, sem ríkir í atvinnumálum þjóðarinnar, og auka mönnum með því áræði og bjartsýni, vinnur núv. ríkisstj. í gagnstæða átt og þar með gegn þeirri nýsköpun, sem hún talar mest um. Það er fávíslegt og hefnir sín að segja þeim, sem ekki eru litblindir, að svart sé hvítt og hvítt sé svart. Það er enn þá fávíslegra að ætla sér að framkvæma nýsköpun með því að láta ríkið kaupa atvinnutæki, sem menn vilja ekki eiga, af því að ekki er hægt að reka þau nema með tjóni. Slíkt er hreint og beint óframkvæmanlegt, og sú dýrð stendur stutt, sem af slíku leiðir, þótt reynt væri. Það er ekki hægt að byggja nýsköpun atvinnulífsins á því að halda framleiðslunni í úlfakreppu og knýja menn áfram með hótunum. Það er furðu ófyrirleitið að slá því fram; að það skilji á milli stjórnarandstæðinga og stjórnarsinna, að stjórnarliðið vilji nýsköpun, - hinir ekki. Stjórnarandstæðingar vilja nýsköpun á heilbrigðum grundvelli, og þeir vara við því, að stefnuleysi og ráðleysi núv. ríkisstj. muni reynast Þrándur í götu þess, að framkvæmdir til aukningar atvinnulífsins og almennra framfara verði jafnstórstígar í náinni framtíð og verða þarf. Það eru allar horfur á því, að stefna hæstv. ríkisstj. leiði til þess, að Íslendingar glati á næstu missirum mörgum tækifærum, sem þeir hefðu haft til þess að efla framfarir í landinu. Því hefur verið haldið á loft af talsmönnum hæstv. ríkisstj., að það mætti telja til ábyrgðarleysis Framsóknarflokksmanna að vera ekki með í ríkisstj., rjúfa eininguna, eins og það heitir á tungumáli núv. hæstv. forsrh. og kommúnista. Það er nú mál út af fyrir sig um eininguna í stjórnarflokkunum og þeirra á milli, - sbr. það, að 1/4 þingflokks sjálfstæðismanna er á móti stj., og sbr. einnig vinnubrögð og vinnuaðferðir kommúnista og sjálfstæðismanna á Alþýðusambandsþingi. En víkjum að ábyrgðarleysinu. Samkv. hinum nýju siðareglum hæstv. forsrh. og kommúnista og eftir „siðbót“ þeirra, þá mundi það eiga að teljast bera vott um ábyrgóartilfinningu að taka þátt í ríkisstj., þótt menn væru sannfærðir um, að varðandi þýðingarmestu verkefnin yrði ýmist um gagnslaust fálm að ræða af hendi stj. eða framkvæmdir, sem stefndu í öfuga átt við það, sem menn teldu rétt, og þótt menn vissu, að málflutningur hennar yrði öðrum þræði innihaldslaust skrum, en á hinn bóginn villandi lýsingar á því, hvernig ástatt er í landinu og hverju landsmenn muni þurfa að mæta á næstunni. Framsóknarmenn hafa svo gamaldags hugmyndir um þingmannsskyldur sínar, að þeir skilja ekki þessar nýju hugmyndir um ábyrgðartilfinningu og hafa því ekki tekið þátt í stjórnarmynduninni, en í þess stað talið það skyldu sína að vara þjóðina við og undirbúa framkvæmd réttari og heilbrigðari stefnu.



Herra forseti, háttvirtu hlustendur. - Menn hafa nú heyrt mál Eysteins Jónssonar, hins færasta málsvara sundrungarinnar, postula þeirrar stefnu, að íslenzku þjóðinni ríði nú á engu meir en innbyrðis. fjandskap og illindum. Frjálsleg stjórnskipun hvílir á því, að eðlilegt sé, að skoðanir manna séu oft og einatt skiptar. Flokkar eru myndaðir til þess að gera þeim, sem svipaðar skoðanir hafa, hægara fyrir að vinna að framgangi þeirra. Þá er það og skiljanlegt, eins og hv. þm. Str. sagði í gær, að nokkur metnaður eigi sér stað á milli manna, hvort sem er í sama flokki eða öðrum. Þarf slíkt eigi ætíð að vera til óþurftar. En öllu þessu: skiptum skoðunum, flokkadrætti og persónulegum metnaði - verður að stilla í hóf. Þessi öfl mega aldrei verða svo áhrifarík, að þau sundri sjálfri ríkisheildinni eða að þau komi í veg fyrir, að lögmætri stj. verði haldið uppi í landinu. Samkv. stjórnarskránni er það Alþ., sem á að tilnefna ráðherra. Með þessu er Alþ. ekki aðeins fenginn réttur, heldur er því lögð sú skylda á herðar að sjá landinu fyrir stöðugri stj. Má með sanni segja, að þetta sé hin helgasta skylda þingsins, sú, sem það sízt megi víkja sér undan. Hinu verður auðna að ráða, hversu hverju sinni tekst til um stjórnarframkvæmdir. Á enn við um það, sem forfeður vorir sögðu, að til frægðar skal konung hafa, en eigi langlífis. Þess þarf nú eigi, að rifjað sé upp, hvílík ógæfa steðjaði að Alþ. og þjóðinni allri, er um nær tveggja ára skeið mistókst að mynda þingbundna stj. í landinu. Í þess stað gegndi ráðherrastörfum óþingræðisleg utanþingsstjórn. Hefur óvirðing Alþ. aldrei orðið meiri en þegar þm. á s.l. hausti voru úr ráðherrastóli valin hin herfilegustu hrakyrði fyrir það, að þeir vildu ekki fylgja þýðingarlausu kaupþvingunarfrv: Mega hlustendur minnast þessa, því að þeim umr. var útvarpað. Er þar var komið, höfðu rætzt allar hinar verstu hrakspár um utanþingsstjórnina, og var þó vegur þm. sýnu minni, þar sem þeir virtust ekki einu sinni hafa úrræði til að losna við hina úrræðaminnstu, en tildursmestu stj., sem hér hafði setið frá dögum hinna dönsku hirðgæðinga fyrr á öldum. Meðan þessu fór fram, mögnuðust verkföll og annar ófriður í landinu, en utan lands gerðust þeir atburðir, sem líklegir eru til að ráða örlögum mannheims og þar með Íslands um áratugi, ei ekki aldir. Mér hefur ætíð verið það með öllu óskiljanlegt, að nokkur þm. skyldi una því að láta úrræðaleysi og öngþveiti ráða um stjórn landsins, meðan svo var statt, en taumlausa sundrung ríkja á Alþingi. Slíkt ástand var vissulega þyngra en tárum tæki, og áttu þm. í raun réttri ekki annan kost, ef eigi raknaði úr, en leggja niður umboð sín, allir í hóp, og láta aldrei meir sjá sig á mannfundum. Þessu ástandi var aflétt með myndun núv. ríkisstj. Stjórnarmyndunin hefur nú þegar þvegið af þinginu slíka skömm og vakið þvílíkan fögnuð með þjóðinni, að von er, að menn spyrji: Af hverju tókst þinginu ekki að mynda stj. miklu fyrr? Á hverjum stóð? Vakin hefur verið athygli á því, að tilraunirnar til stjórnarmyndunar tóku 100 vikur. Á þeim langa tíma voru stjórnarmyndanir reyndar með margvíslegum hætti. En það var sameiginlegt öllum tilraununum, sem í 971/2 viku voru gerðar, að þá átti Framsfl. að vera þátttakandi í stj. Það mistókst æ ofan í æ. Enda segir Eysteinn Jónsson nú, að samningarnir hafi aðeins verið á byrjunarstigi eftir 971/2 viku, því fari fjarri, að Framsókn hafi þá verið búin að láta uppi allt, sem inni fyrir var. En þá höfðu hinir flokkarnir fengið nóg. Þá loksins var reynt að mynda stj. án Framsóknar. Sú tilraun hafði tekizt eftir 21/2 viku. Gefur þetta strax nokkra bending um, á hverjum mest hafi staðið um þátttöku í stjórnarmyndun. Vita og nú orðið allir það, sem ekki aðeins var berum orðum sagt í viðræðum milli samningamanna flokkanna, heldur hefur og glögglega komið fram í málgögnum flokksins og á fundum, að forystumenn Framsfl. töldu ekki tímabært að mynda þinglega stj. Þeir töldu ekki tímabært fyrir þjóðina, að látið væri af illindum og horfið væri frá úrræðaleysi til styrkrar stj. og einlægs samstarfs. Hvernig má það vera, að næststærsti flokkur þjóðarinnar taki slíka afstöðu? Er þar að verki einungis blint flokksofstæki, þrætugirni og metnaður, sem meinar öðrum samstarfs af ótta við, að það verði þeim til of mikils frama, ef tekizt gæti að eyða glundroða og öngþveiti úr þjóðlífinu? Því miður verður að segja það eins og er, að þröngsýn flokkssjónarmið hafa eflaust ráðið of miklu um afstöðu Framsfl. Hann réð mestu um gerðir hinnar óhappasælu utanþingsstjórnar og taldi, eflaust með réttu, forréttindum sínum og forystumanna sinna vel borgið, á meðan hún væri við völd. Samfara þessu litu forystumenn flokksins svo á, að þeir hefðu beinan hag af því að halda við enn um stund og til kosninga glundroða og úrræðaleysi um almenningshag, í því skyni að geta sýnt fram á ófarnað þann, sem leiddi af hinni nýju kjördæmaskipun. Slík flokkshyggja horfir til beinnar upplausnar í þjóðlífinu og er vissulega óverjandi. Hlýtur hún, meðan þessara atburða er minnzt, að verða til óvirðingar þeim, sem um hana hafa gerzt sekir. En til sannmælis þeim forystumönnum Framsfl., sem þessu hafa ráðið, skal fúslega játað, að þeim eru margir hlutir vel gefnir. Við það að kynnast þeim hér á þingi og ekki sízt við að sitja með þeim á endalausum samningafundum, þá hef ég öðlazt sannfæringu fyrir, að þeir eru að ýmsu leyti mikilhæfir menn, kappsamir, fylgnir sér, vita glöggt, hvað þeir vilja, og því fer fjarri, að þeir séu þjóð sinni illviljaðir. Þeir eru engan veginn slíkir „undirmálsfiskar“, sem einn af reyndustu útgerðarmönnum landsins nýlega nefndi þá. En hvað er þá að? Af hverju hafa framsóknarmenn ekki fengizt til þess með öðrum að leggja hönd á plóginn, að láta í té krafta sína, sem vissulega eru ekki einskis nýtir, til viðreisnar þjóðfélagsins? Það, sem að er, er það, að þeir hafa fallið í sömu gröf og margir valdamenn á undan þeim. Þeir rugla, alveg saman hagsmunum sínum og flokks síns annars vegar og hagsmunum þjóðarinnar hins vegar. Sá maður, sem gerþekkir þessa menn, hóf þá til valda og haldið hefur við fylgi þeirra með þjóðinni, hefur nýlega lýst því, hvernig það hefur snúizt til þjóðarógæfu, að þeir telja sér vera „áskapað“ að vera ráðherrar. Er þeim að vissu leyti vorkunn, þótt hin langa valdaseta hafi um þetta ruglað dómgreind þeirra, ekki sízt þar eð sumir þeirra, sem ætla hefði mátt, að betur vissu, sýnast haldnir sömu villu, og er þó hv. þm. S.-Þ. sannarlega ekki í þeim hóp. En þessi sannfæring Framsóknarforkólfanna hefur haft þau áhrif, að þeir af heilum hug trúa því, að þeir séu að þjóna föðurlandi sínu með því að koma í veg fyrir, að landinu sé stjórnað svo sem lög standa til, ef þeir sjálfir hafa ekki öll ráð ríkisstj. í hendi sér og skipa þar hinn æðsta sess. Þess vegna telur og hv. þm. Str., að öll óhamingja Íslands stafi frá þeim degi ársins 1942, er hann varð að láta af völdum eftir nærri átta ára ráðherradóm. Þessu til viðbótar er það, að Framsfl. hefur ætíð, nema um nokkurra vikna skeið í haust, verið haldinn þeirri trú, sem einnig réð öllu um gerðir utanþingsstj., að umfram allt yrði að lækka kaupið í landinu. Er meira að segja á sumum að heyra sem þeim þyki þetta hafa allt of lengi dregizt. Rétt er það að vísu, að atvinnuvegir landsmanna þola ekki hærra almennt kaupgjald en nú er reitt, enda er með stjórnarsamningnum tryggt, að almenn kauphækkun mun ekki eiga sér stað. Er það í fyrsta skipti, sem slík raunhæf trygging fyrir stöðvun kauphækkana fæst. Á hitt hefur verið nógsamlega bent áður í þessum umr., að undanfarin tvö ár hafa atvinnuvegirnir getað greitt það kaup, sem af þeim hefur verið krafizt, og enn þurfa þeir ekki á kauplækkun að halda. Versta villa utanþingsstj. var einmitt sú að vera ,sí og æ að klifa um þvingunarlög til að knýja fram þá kauplækkun, sem enn þurfti eigi á að halda. Og öllum mátti vera það ljóst, að vonlaust væri að fá verkalýðinn til samstarfs, ef forsenda þess átti að vera kauplækkun, áður en afkoma atvinnuveganna gerði hana óhjákvæmilega. Með þessu er ekki sagt, að síðar - og ef til vill áður en varir - verði ekki þörf á kauplækkun. En ótti um það mátti ekki lengur standa í vegi fyrir því, að komið væri á skaplegri stj. í landinu, sem sneri sér að raunhæfri lausn þeirra vandamála, sem fyrir liggja, og hæfist handa um þá uppbyggingu atvinnuveganna, sem Íslendingar nú í fyrsta skipti hafa fjármagn til, fjármagn og möguleika, sem viðbúið var, af alþjóðlegum ástæðum, að gengju oss úr greipum, ef áfram væri haldið að eyða tímanum í einskis verðar þrætur. Vandamál verðbólgunnar er hins vegar fyrst og fremst innlent viðfangsefni, deila um það, hversu mikið hver stétt skuli fá í sinn hlut, og sýnist það einsætt, að einlægt samstarf allra stétta muni líklegast til að koma í veg fyrir þjóðhættulegan ágreining þeirra í milli af þessum sökum eða öðrum. Þetta á ekki sízt við um verkamenn og vinnuveitendur. Ef báðir þessir aðilar vinna saman að því undir forystu ríkisvaldsins að útvega afurðunum sem allra bezta markaði og koma framleiðslutækjum og öllum aðbúnaði atvinnuveganna í sem bezt horf og sannfærast þá um, að þrátt fyrir þessa viðleitni sé kaupgjald of hátt, þá fyrst er eðlilegt, að kaup lækki, en þá verður líka að vænta þess, að um það verði samkomulag. Andstæðingar stj. segja, að í þessu kenni of mikillar bjartsýni. Þar skilur á milli. Við sjálfstæðismenn treystum á skynsemi fólksins. En forystumenn Framsfl. hafa vanizt því á valdaferli sínum að vitna fremur til annarra mannlegra eiginleika en skynseminnar. Það sem annað á sína skýringu. Á meðan Framsfl. fór með stj., var lengst af lítil velsæld í landinu. Forystumenn Framsóknar bjuggu og svo um, að sem flestir landsmenn ættu sem mest undir þá að sækja. Þeir tömdu sér það að telja bitana ofan í hvern mann. Þeir „hjálpuðu“ mönnum um innflutning og opinbera styrki. Þeir vildu helzt, að allur landslýðurinn mændi vonaraugum til valdhafanna, og eftir getu reyndu þeir að láta hið rangláta íhald og aðra bersynduga verða úti í kaldri norðannepjunni, sem næddi af óvild stjórnarherranna. Forystumenn Framsfl. vöndust á að trúa því, að í slíku væri hin sanna stj. fólgin. Ef fólkið er ekki í skapi til að una þvílíkum stjórnarháttum, þá telja þessir menn, að það sé alls ekki „tímabært“ að hafa löglega stj. í landinu. Þeir hafa þess vegna nú talið sjálfum sér trú um, að það væri ekki tímabært að mynda stj., fyrr en hrun hafi átt sér stað, hrun, sem gerði hug almennings svo meyran, að unnt yrði að lækka kaup, og gerði hann móttækilegan fyrir blessun þá, sem að öllum líkindum er samfara ofstjórn Framsfl. Aðrir geta aftur á móti ekki fallizt á þetta vanmat Framsóknarforkólfanna á skynsemi fólksins. Það er að vísu skiljanlegt, að forystumenn Framsfl. geri sér ekki ljóst, að allur almenningur hugsar ekki með sama söknuði til valdatímabils þeirra sem þeir gera sjálfir. En það mundi þó bæði sjálfum þeim og þjóðinni hollast, að þeir gerðu sér þess grein, að alþjóð hugsar með skelfingu til eymdaráranna, þegar Framsókn ein réð öllu. Atvinnuleysið og örbirgðin þá var að vísu ekki eingöngu röngum stjórnarháttum að kenna. En þeir áttu sinn þátt í því. Og Íslendingar eru staðráðnir í því að gera allt, sem í þeirra valdi stendur, til að koma í veg fyrir, að sú saga endurtaki sig. Við sjálfstæðismenn viljum ekki kaupa völd okkar því verði, að hrun og atvinnuleysi sverfi svo að fólkinu, að það þess vegna uni stj. okkar. Það er þvert á móti óhagganleg sannfæring okkar, að einbeita þurfi öllum kröftum til þess að koma í veg fyrir, að hrun og atvinnuleysi gangi á ný yfir íslenzku þjóðina. Við teljum, að allur ágreiningur verði að víkja til að forða föðurlandi okkar frá þeirri ógæfu og eymd, sem slíku væri samfara. Þess vegna var stj. mynduð. Megi gifta Íslands verða slík, að sú stj., sem í þessum anda starfar, verði bæði til frægðar og langlífis.

Forseti (GSv): Hv. 6. þm. Reykv. hefur lokið máli sínu. Næst tekur til máls hv. 2. þm Reykv.



Herra forseti - Hv. 2. þm. S.-M. kvartaði um, að Sósfl. hefði ekki myndað stj. með Framsókn. Sósfl. hefur verið reiðubúinn til að mynda róttæka umbótastj. Þetta var reynt um nokkurt skeið með samningsumleitunum við Framsókn, sem margir héldu þá, að væri umbótaflokkur. En þegar farið var að tala við Framsókn um róttækar umbætur, kom það brátt í ljós, að hún var ekki aldeilis á því að fallast á slíkar umbætur. Allir samningar strönduðu á einu skilyrði Framsóknar, skilyrði, sem Framsókn alla tíð hefur haldið fast við: skilyrðinu um kauplækkun hjá verkamönnum. Það voru róttæku umbæturnar, sem Framsókn hugsaði sér. Sósfl. þakkaði fyrir slík tilboð til verkalýðsins. Hann lét Framsfl. eiga sig með sínar eilífu kröfur um launalækkun, sína gömlu afturhaldspólitík. Það sýndi sig í reyndinni, að Framsfl., sem gengið hafði til kosninga sem vinstriflokkur, var afturhaldssamasti flokkur landsins. Og nú þykist þessi versti afturhaldsflokkur landsins ætla að halda eldhúsdag yfir framsæknustu stj., sem að völdum hefur setzt á Íslandi. Og hann reynir að skera upp herör meðal allra íhaldsafla í þjóðfélaginu til að espa þau gegn stj., af því að hún sé allt of framsækin, allt of stórhuga, allt of djörf, - hún ætli sér að umskapa íslenzkan sjávarútveg, hún ætli sér að reyna að tryggja öllum Íslendingum góða afkomu með því að tryggja þeim öllum sem arðbærasta vinnu. Slíkt má aldrei verða - hrópar Framsókn, þeir sem fylgi svona stj., taki á sig ægilega ábyrgð, ábyrgð á hruninu, sem óhjákvæmilega hljóti að leiða af svona stjórnarstefnu. Hrun verður að koma strax, - hrópar Framsókn. Það verður strax að lækka kaupið, - og þegar búið er að lækka kaupið, þá getum við farið að tala um útgerðina. Já, - við skulum nú athuga ofur lítið feril Framsóknar í þessum útgerðarmálum. Ef til vill getur reynslan sagt okkur eitthvað um það, hvers konar kauplækkanir Framsókn telji nauðsynlegar, til þess að það megi fara að kaupa tæki til útvegsins, - og hvernig Framsókn mundi þá breyta, ef hún réði. Og ef til vill kemur það þá í ljós, hvort það sé ekki meiri þörf á allsherjareldhúsdegi íslenzku þjóðarinnar yfir Framsókn en á eldhúsdegi Framsóknar yfir róttækustu stj., sem Alþingi Íslendinga hefur myndað. Dagsbrúnarkaupið er nú kr. 2.45 um tímann, grunnkaupið, með 8 stunda vinnudegi - eða kr. 6.60 með dýrtíðaruppbót. Hvað skyldi nú Framsókn álíta, að Dagsbrúnarkaup eða kaupið á togurum yrði að lækka til þess að ráðlegt væri að kaupa nýja togara? Hver skyldi vera heilbrigði grundvöllurinn, sem EystJ var að tala um? Væri nóg, að kaupið lækkaði niður í 5 kr., 4 kr., 3 kr., 2 kr., - eða þyrfti máske grunnkaupið að lækka niður í kr. 1.45, eins og það var fyrir stríð, svo að Framsókn væri ánægð? Hvernig var það þá fyrir stríð? Þótti Framsókn kaupið nógu lágt þá? Fannst henni þá tími til kominn að auka sjávarútveginn, stofna ný félög til atvinnurekstrar í útgerð, því að ekki vantar, að allt`af hafi henni verið ljós þörfin á nýsköpun atvinnulífsins, segir EystJ. Reyndi hann þá að einbeita orku þjóðarinnar að eflingu sjávarútvegsins? Við skulum athuga málið. Enginn mótmælir því, að sjávarútvegurinn fyrst og fremst flytji þjóðinni lífsafkomu hennar, sé sá grundvöllur, sem þjóðarbúskapurinn byggist á, hvernig svo sem sú útgerð á hverjum tíma ber sig fyrir eigendur tækjanna reikningslega. Fyrir þjóðarheildina hefur hún alltaf borgað sig, alla þessa öld verið aflgjafi framfara hennar og menningarviðleitni. Og stórvirkustu tækin í sjávarútveginum hafa alltaf verið togararnir. Það hefur því alltaf legið í augum uppi, að efling sjávarútvegsins og sérstaklega togaraútgerðarinnar hlaut að vera meginstefna hverrar stjórnar, sem vildi framför með þjóðinni. Það eru nú 17 ár, síðan Framsókn tók við völdum á Íslandi, - 17 ár, sem hún sem stærsti og ráðandi flokkur landsins hefur haft tækifæri til þess að sýna sig og stefnu sína og nýsköpunaráhuga sinn í íslenzkum sjávarútvegi. Þegar Framsókn tók við völdum 1927, voru 48 togarar á Íslandi. Þeim hafði fjölgað um 30 á 8 árum þar áður, voru aðeins 19 árið 1919. Kaupið var vafalaust nógu lágt að áliti Framsóknar. Dagsbrúnarkaupið var kr. 1.20, sjómannskaupið í vissu samræmi við það. Í 12 ár fékk Framsókn að ráða, án þess að nokkurt stríð kæmi til. Eftir þau 12 ár, árið 1939, var tala togaranna komin niður í 36. Floti, sem var í röð beztu flota árið 1927, var á leiðinni að verða ryðkláfasamsafn, sem ekki fékkst endurnýjaður. Bar togaraútgerðin sig á þessum valdaárum Framsóknar fyrir stríð, 1927–39? Hún bar sig fyrir þjóðarheildina. En fyrir eigendurna? Meginið af togurunum var rekið fyrir lánsfé úr bönkunum. Framsókn réð bönkunum og vöxtunum, sem þeir tóku af útgerðinni. Vextirnir voru 6–8%. Það mun láta nærri á þessu tímabili, að vaxtafúlgan, sem togararnir greiddu til ríkisins, hafi verið álíka og „tapið“ á þeim. En Framsóknarvaldinu datt ekki í hug að slaka á vaxtaklónni. Það hrópaði bara, að kaupið væri of hátt. Og það sá með pólitík sinni um það, að ekki var lagt í að kaupa nýja togara, þannig að togaraflotinn ykist. Og þó að menn vildu reyna að fá sér önnur fiskiskip, þá stóð Framsóknarvaldið líka á móti. Hvað eftir annað var neitað um gjaldeyri fyrir fiskiskipum. Þegar við sósíalistar fluttum till. hér á þingi fyrir stríð um, að ríkið styddi fiskimenn til kaupa á dieselvélbátum 50–125 tonna, þá steindrap Framsóknarvaldið þær till. Þetta var umhyggjan fyrir nýsköpuninni í sjávarútveginum, þegar Framsókn réð og kaupið var sem lægst. Tjónið, sem þjóðinni hefur verið bakað með þessu afturhaldi, verður seint of hátt metið. Og hver er ástæðan? Hin raunverulega ástæða er, að Framsókn er fjandsamleg þróun sjávarútvegsins og mun svo lengi sem hún er til reyna að finna átyllu til þess að stöðva hana. Hún vill ekki, að Íslendingar einbeiti sér að sjávarútveginum, sem er sá atvinnuvegur, sem gefur þjóðinni mest í aðra hönd. Framsókn óttast vöxt bæjanna og hatast við hann, af því að hún finnur, að hún missir pólitísk tök á því fólki, sem til bæjanna flyzt. Þess vegna stendur hún í veginum fyrir eðlilegri þróun atvinnuveganna á Íslandi. EystJ reynir að verja afturhald Framsóknar með gjaldeyrisskorti. Gjaldeyririnn var til. Sjávarútvegurinn sá fyrir því. Gjaldeyririnn var ekki mikill, en nógur til þess, að hægt var að flytja inn hitt og þetta, líka vélar og framleiðslutæki. Og Framsókn úthlutaði gjaldeyrinum. Og það þótti mikil náð að fá gjaldeyri til nýrra fyrirtækja. Og það þótti helzt vænlegt að fá þann gjaldeyri, ef framsóknarmaður var með í félaginu, sem um gjaldeyrisleyfi sótti. Það bar ekki á því, að framsóknarmenn kærðu sig um að fara í félög til þess að reka útgerð. Því meir lögðu þeir upp úr að fara í félög, sem framleiddu hitt og þetta í skjóli innflutningshafta, t.d. rándýrar vörur til að selja þeim, sem unnu við sjávarútveginn og framleiddu gjaldeyrinn. En ef útvegsmenn vildu fá að flytja inn skip og borga þau með gjaldeyrinum, sem þeir framleiddu með þeim, þá lagði Framsókn blátt bann við. Hatrið til sjávarútvegsins gerði það að verkum, að pólitík Framsóknar varð þjóðinni beinlínis fjandsamleg. Heill og framtíð þjóðarheildarinnar var fórnað fyrir pólitíska hagsmuni og völd framsóknarbroddanna. Svo hatramur var þessi ótti við vöxt bæjanna, þetta hatur til vaxandi sjávarútvegs, að í hvert skipti, sem að kreppti í bæjunum, kvað við sama ópið frá Framsókn: Yfirgefið bæina! - Hún heimtaði, að fólkið flyttist upp í sveit, þó að nákvæmlega sama kreppan og vandræðin væru þar og fólkið alltaf að flosna upp. Þegar húsnæðisvandræði og atvinnuleysi voru hér í Reykjavík á árunum fyrir stríð og auðsætt virtist að reyna að bæta úr hvoru tveggja með því að láta atvinnulausa byggingarverkamenn reisa hús, þá setti einn fyrrv. ráðh. Framsóknar fram þá kröfu, að bankarnir yrðu að stöðva lán til húsbygginga í Reykjavík, - Reykjavík mætti ekki stækka meir. Og hvað hafði Framsókn svo að bjóða þessu fólki, sem hún vildi reka upp í sveitirnar? Það er líklega enn í manna minnum, þegar ungur, áhugasamur framsóknarmaður skrifaði grein til Tímans til þess að spyrja, hvað hann ætti að gera. Hann vildi fara að gifta sig og reisa bú í sveit, en skorti efni. Einn þáverandi þm. Framsóknar svaraði honum í Tímanum. Svarið var: Far þið hjónin í vist í sveit. Vinnið þar nokkuð mörg ár. Það er gott fyrir bóndann, og þið getið eignazt nokkrar rollur, - og máske getið þið þá seinna fengið jörð. Þetta voru framtíðarhorfurnar, sem Framsókn bauð fólkinu, meðan kaupið var lágt, aðeins 1/4 hluti þess, sem það er nú að fara upp í sveit og vinna fyrir enn þá lægra kaupi, - helzt sem matvinnungar. Og þessi Framsfl., sem aðeins hafði svona horfur upp á að bjóða, hann er nú að reyna að hræða þjóðina frá nýsköpuninni með því að hrópa: Það kemur bara hrun og öngþveiti, - fáið þið okkur framsóknarmönnum heldur völdin. Hvenær hefur þjóðin á friðartímum þekkt annað en hrun og öngþveiti, kreppu og taprekstur, ef Framsókn hefur haft völdin? Sumir vilja máske halda, að það að búa þannig að sjávarútveginum og bæjunum hafi verið einhver búhyggindi Framsóknar fyrir hönd bændastéttarinnar. En því fer fjarri. Efling íslenzks landbúnaðar og batnandi afkoma íslenzkra bænda byggist einmitt á vaxandi mannfjölda í bæjunum og góðri afkomu bæjarbúa, svo að bændur fái þar góðan markað fyrir vörur sínar. Fyrir alla aðila er því hin þröngsýna pólitík Framsóknar skaðleg - þessi pólitík, sem undir því yfirskini að hjálpa bændum vill binda þá við sveitina í þeirri von, að þeir styðji Framsókn til valda. En hvernig stendur á því, að flokkur, sem svona er innrættur, skuli hafa getað náð miklu fylgi um tíma með þjóðinni og jafnvel verið álitinn vinstri flokkur og blekkt róttæka sveitamenn til fylgis við sig? Framsfl. hefur frá upphafi falsað á sér heimildir. Þegar hann hóf göngu sína, þóttist hann vera hinn framsækni, víðsýni framfaraflokkur bæja og sveita. Aðalleiðtogi hans JJ kallaði hann þá oft „vinstrimannaflokk“ Ég skal lofa ykkur að heyra, hvað JJ sagði um Framsókn, þegar hún hóf göngu sína. Það getur að lesa í grein hans: Nýr landnámsgrundvöllur, í Rétti 1918. Þar stendur: „Þó að vinstrimannaflokkurinn spretti í skjóli bændaflokkanna, getur hann engan veginn orðið „agrar“-flokkur. Þröngsýnir og smásálarlegir bændur og sveitavinir geta ekki átt þar heima. Þeir lenda sjálfkrafa í fylkingarbrjósti hægrimennskunnar.“ Þannig voru loforðin, þegar Framsókn hóf göngu sína. Með svona loforðum var róttæk sveitaalþýða ginnt til fylgis við Framsókn. Nú hefur Framsókn kastað framfaragrímunni. Nú státar hún af þröngsýninni, elur á smásálarskapnum, ber sér á brjóst og hrópar: Við erum sveitavinirnir, einu sveitavinirnir, - allir aðrir eru óvinir sveitanna. - Enda hefur Framsfl. nú sjálfkrafa lent í „fylkingarbrjósti hægrimennskunnar“, og þar stendur hún í dag, eins og menn hafa heyrt greinilega í þessum útvarpsumr. Og nú setur Framsfl. alla sína von á það að hindra nýsköpun atvinnulífsins. Þessi flokkur, sem kallar sig „framsækinn“ flokk, „vinstri“ flokk, flokk sveitaalþýðu, - hann leggst í þessum umr. á kné og grátbiður peningamenn bæjanna, „stríðsgróðamennina“, um að leggja umfram allt ekki fé í ný framleiðslufyrirtæki, - þeir geti tapað á því, ótætis verkalýðurinn vilji ekki lækka kaupið og það sé þess vegna öldungis ófært, að blessaðir stríðsgróðamennirnir fari að hætta auði sínum, sem þeir hafi aflað í sveita síns andlitis, í ný skip, þótt þjóðinni liggi á því. Framsókn brýzt svo um á hæl og hnakka til að hindra nýsköpun atvinnulífsins, að engu er líkara en hún vilji segja við peningamenn Reykjavíkur: Leggið fé ykkar í fasteignir, braskið með hús, sprengið verð þeirra upp úr öllu valdi, kaupið jarðir, og komið jarðarverðinu í geip, setjið fé ykkar í heildsölufyrirtæki, og rakið saman auði á því, en setjið það ekki í ný skip, nýjar verksmiðjur, ný framleiðslufyrirtæki. Þetta er bæn Framsóknar til stríðsgróðavaldsins í dag. Hver maður sér, að hið fyrra er þjóðinni til bölvunar, hið síðara er lífsskilyrði hennar. Framsókn getur vart sýnt þjóðhollustu sína rækilegar en með þessu. Það er aumkunarverð sjón að sjá þennan flokk, sem einu sinni þóttist ætla að leiða sveitaalþýðuna í bræðralag við alþýðu bæjanna til frelsis og farsældar, knékrjúpa nú gróðamönnum bæjanna og heita á þá að bregðast þegnlegri skyldu sinni við þjóðfélagið, til þess að Framsfl. geti fengið tækifæri til þess að reyna enn einu sinni kaupkúgunaraðferðina: gerðardóm og ríkislögreglu, - fengið að gera úrslitatilraun til að hefta þróun íslenzks atvinnulífs og frelsis íslenzkrar alþýðu með því að keyra hvort tveggja í þrældómsfjötra. En þetta er sjónin, sem blasir við allri þjóðinni í þessum umr. Hvað segja þeir róttæku sveitamenn, sem ár eftir ár hafa kosið framsókn sem vinstri flokk, um þetta? En þó er þetta ef til vill ekki allra aumkunarverðasta sjónin, þegar litið er á Framsfl. og svipbreytingar hans í sögu nútímans. Framsfl. hefur við hverjar kosningar, sem fram hafa farið, boðað þjóð sinni, að hann hefði einu háleitu hlutverki að gegna, þýðingarmesta hlutverkinu, sem nokkur flokkur hefur gegnt í Íslandssögu síðustu alda. Foringi Framsóknar hefur tilkynnt fagnaðarboðskapinn eitthvað á þessa leið, hvað innihald snertir: Sjá, í þjóðfélaginu berjast auðmenn og verkamenn. Þessi stéttastyrjöld er þjóðfélaginu stórhættuleg. Vér framsóknarmenn viljum vera mannasættir. Vér viljum bera vopn á klæðin. Vér stöndum á milli hinna andstæðu fylkinga og skorum á þá að sliðra sverðin. - Og fyrir þrem árum náði þessi fjálgleiki Framsóknar hámarki sínu. Þá var sagt eitthvað á þessa leið, hvað innihaldið snertir: Íslenzka þjóðfélagið er komið í mesta vanda, sem það hefur átt í síðan árið 1000. Þá lá við, að kristnir og heiðnir r,nenn berðust og ryfu friðinn, - og nú liggur við, að kapítalistar og verkamenn berjist og rjúfi friðinn. Þá var það Þorgeir Ljósvetningagoði, sem barg friðnum og íslenzku þjóðinni. Nú er það Framsfl., sem ætlar að leika hið göfuga hlutverk Þorgeirs, að bjarga friðnum, sætta andstæðingana og bjarga þjóðinni. - Svo hljóðaði hinn fjálgi boðskapur Framsóknarleiðtoganna. Og sjá! Framsókn skreið undir feldinn hans Þorgeirs - og lá þar lengi, hugsaði mikið og hugsaði djúpt - dreymdi stóra drauma. Meðan Framsóknargoðinn lá undir feldinum, gerðust þau tíðindi, að verkamenn og auðmenn, hinar andstæðu fylkingar, kristnir og heiðnir menn 20. aldarinnar, tóku upp á því að sættast án milligöngu Framsóknar, slíðruðu sverðin, af því að þjóðarheill krafðist þess. Og svo kom Framsóknargoðinn fram undan feldinum og sá, hvað gerzt hafði. Og hvernig brá hinum sjálfskipaða eftirmanni Þorgeirs Ljósvetningagoða við sættina, við uppfyllingu sinna dýru hugsjóna? Framsóknargoðinn ærðist. Hann hrópaði til þjóðarinnar: Þetta eru svik, þetta er samsæri gegn þjóðinni! Og hann hófst tafarlaust handa um að reyna að spilla sættunum, að reyna að æsa hvern flokkinn upp gegn öðrum, eina stéttina gegn annarri og bændur gegn þeim öllum. Framsóknargoðinn hrópar í dag til verkamanna: Rjúfið griðin. Kæfið atvinnurekendur með nógu háum sköttum. Og til atvinnurekenda æpir Framsókn héðan úr þingsölunum: Brjótið verkalýðinn á bak aftur. Kúgið verkamenn til kauplækkunar með atvinnustöðvun og hruni. Þá skulum við hjálpa til með gerðardómsl. og her. Og innan stjórnarflokkanna hamast Framsókn, allt hvað hún má. Hún vonaðist eftir að geta hindrað samstarf Alþfl. og Sósfl. í ríkisstj., af því að hún ætti einhver ítök í nokkrum mönnum innan Alþfl., sem andstæðir voru þessu samstarfi. Allt hefur þetta mistekizt fyrir henni. Smáerfiðleikum getur hún vafalaust komið af stað öðru hverju, - en eyðileggingu ekki. Til þess er leiðtogum stjórnarflokkanna allt of vel ljóst, hvert hún stefnir með þeim rógburði sí~um, sem eigi hefur linnt, síðan sættir urðu um fyrstu stjórnarmyndun íslenzka lýðveldisins. Framsóknargoðinn, sem aldrei fann nógu fjálgleg orð um, hve vel honum færi að leika hlutverk Þorgeirs Ljósvetningagoða, hefur umhverfzt á einu augnabliki í Mörð Valgarðsson og linnir nú ekki að rægja á milli þeirra, sem hann vill, að rjúfi griðin og taki að berjast að nýju, unz arfasátan logi og yfir ljúki. Þetta mun vera einhver ljótasta myndbreyting, sem fram hefur farið á sjónarsviði íslenzkrar stjórnmálasögu. Framsókn hefði aldrei átt að fara undir feldinn hans Þorgeirs. Þá hefði fallið niður í Mörð orðið minna.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Herra forseti. - Hv. 2. þm. S.-M., sem venjulega er fremur rökfastur, hefur nú brugðið af þeirri venju sinni og það svo mjög, að hann virðist alls ekki vita skil á réttu og röngu. Hann sagði hér áðan, að dýrtíðinni hefði verið sleppt lausri haustið 1941–42 með andstöðu gerðardómsl. En í gær voru færð hér rök að því, að Framsfl. steig fyrsta skrefið til hækkunar dýrtíðinni með því að draga landbúnaðarvörurnar út úr haustið 1941. Næsta skrefið voru gerðardómsl. í ársbyrjun 1942. Þá höfðu nokkrir iðnaðarmenn, meðal annarra járnsmiðir og blikksmiðir, farið fram á 15% kauphækkun. Þetta var ekki mikið, og yfirleitt var ástandið þannig, að verkalýðurinn var ánægður. Viðbrigðin frá atvinnuleysinu áður voru svo mikil, að menn kröfðust ekki mikils. En setning gerðardómsl. í ársbyrjun 1942 hafði þau áhrif, að iðnaðarmenn og verkamenn hófu skæruhernað, sem lyfti mjög undir dýrtíðina. Alþfl. varaði þá við þessum aðgerðum og dró þeirra vegna ráðh. sinn út úr stj. Ætlunin var að kúga verkalýðinn til hlýðni, og fyrir því var Stefáni Jóhanni Stefánssyni neitað um að gera grein fyrir afstöðu sinni til gerðardómsl. í útvarpinu. Það fór því í rauninni saman tvennt: annars vegar, að tilraun var gerð til að kæfa málfrelsi eins ráðh. í ríkisstj., og hins vegar lúaleg tilraun til að lögfesta kaup þvert ofan í vilja vinnandi stétta í landinu. - Mér þótti vænt um að heyra hv. 6. þm. Reykv. tala hér um það, hve óviðkunnanlegt það væri, að setja l. um kaupgjald þvert ofan í vilja verkaníanna. Ég lít á þetta sem viðurkenningu á því, að það hafi verið misráðið að setja gerðardómsl. Og það hryggir mig, að hv. 2. þm. S.-M. og flokksmenn hans, t.d. hv. þm. Str., sem talaði hér í gærkvöld, skuli enn halda fast við þá skoðun, að rétt sé að setja slík l. í landinu þvert ofan í verkalýðsfélögin, þó að reynslan hafi sýnt, að slíkt er ógerningur. Hv. þm. Str. sagði í gærkvöld, að ríkisstj. væri á undanhaldi í kaupgjaldsmálum. Hvað meinar hann með undanhaldi í kaupgjaldsmálum? Það er auðsætt á öðru, sem þeir félagar hafa sagt hér, að með þessu eiga þeir við það, að ríkisstj. hafi látið fara fram falska samninga milli Alþýðusambandsins og vinnuveitenda um þessi mál. Hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) sagði, að það undarlega hefði skeð í þessu máli, að Alþfl. hefði gengið til samstarfs við höfuðfjendur sína gegn loforðum um framkvæmdir á nokkrum áhugamálum hans. Það er svo að sjá sem framsóknarmenn haldi, að þeir eigi einhvern einkarétt á því að gera málefnasamninga við andstæðinga sína. Má í þessu sambandi minna á, að Framsfl. virðist ekki hafa elskað Sjálfstfl. sérstaklega nema í samvinnu með honum. Hæstv. samgmrh. hefur rakið mjög skilmerkilega, hvaða mál það voru, sem Alþfl. taldi sér svo mikils virði, þegar hann gekk til þessarar samvinnu, að hann áleit rétt að taka þátt í þessari stjórnarmyndun. Þ. á m. voru launal., endurskoðun stjskr. og ýmis önnur mál, sem Alþfl. hefur barizt fyrir á undanförnum árum. Ég tel fyrir mitt leyti, að nýafstaðnir samningar um stjórnarmyndun séu í ýmsum atriðum allmiklu róttækari en samningar þeir, sem Alþfl. gerði við Framsfl. árið 1934. Þegar þetta er athugað, þarf engan að undra, þó að Alþfl. láti ekki gamlan ágreining um ýmis stefnumál verða því til fyrirstöðu, að gert verði samkomulag um ýmis mál, sem beinlínis geta orðið til þess að bæta lífskjör alþýðunnar í landinu, ef þau koma til framkvæmda. Mér virðist, að hv. þm. sé ýmist að hálfvona eða jafnvel óska, að það verði hrun í landinu, af því að ekki fáist samningar um sölu á innlendri vöru til útlanda, eða hálfráðleggja peningamönnum í landinu að leggja ekki fé í atvinnufyrirtæki, af því að þau geti ekki borgað sig og féð hljóti því að tapast. Ég vil helzt ekki skilja hv. þm. á þessa leið, en því miður virðist ekki vera hægt að túlka ræðu hans á annan hátt. Nú má vel vera, að vandkvæði nokkur verði á því að selja með föstum samningum afurðir fyrir sama verð og samið hefur verið um undanfarin ár, og ég veit, að hv. 2. þm. S.-M. eru kunnir þeir erfiðleikar, sem á því eru. Annað mál er það, að þótt þetta geti valdið allmiklum vandkvæðum, þarf það ekki frá mínu sjónarmiði að valda neinum vandræðum, vegna þess að við höfum hingað til ekki grætt fé á þeim afurðum, sem seldar hafa verið úr landi með föstum samningum. Það eru aðeins undantekningar. Undanfarin ár var selt síldarmjöl og síldarlýsi með föstum samningum, og eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, er mjög hæpið, að fyrir það fáist sama verð og fengizt hefði fyrir það á frjálsum markaði, ef hægt hefði verið að flytja það út. Enn má benda á það, að seldur hefur verið fiskur kominn um borð í skip með föstu verði, og virðist á þann hátt aldrei hafa fengizt sambærilegt verð við það, sem fengizt hefði fyrir fiskinn með því að selja hann á frjálsum markaði í Englandi um sama leyti. Ég vona því, að eitthvað fari að rætast úr þessu, þegar hægt verður að selja fiskinn á frjálsum markaði. Ég gat þess áðan, að sú stefna ríkisstj. að bæta úr atvinnuleysi og lífskjörum almennings ætti sér formælendur víða um lönd og væri uppi alls staðar hjá hinum frjálsu, sameinuðu þjóðum. Bandaríkjamenn, sem höfðu lofað kauphækkun, stöðvuðu kaupið af styrjaldarástæðum. Nýjar fréttir frá Bandaríkjunum herma, að nú þegar verði byrjað að hækka kaupið, þó að ófriðnum við Þýzkaland sé ekki lokið. Þetta gera þjóðir, sem eiga í styrjöld og eiga við mikla örðugleika að etja, en telja sér þó ekki vænlegt annað en fara þegar að efna loforðin um kauphækkun, sem þó ætti ekki að koma til framkvæmda fyrr en í stríðslok. Eftir sömu heimildum hefur verið lögð fyrir þing Bandaríkjanna löggjöf um almennar tryggingar, lækkun skatta á lágtekjumönnum og ýmsar ráðstafanir til að auka markaðinn. Bandaríkjastjórn virðist vera nákvæmlega á þeirri sömu leið og hv. 2. þm. S.-M. reynir að gera nýju ríkisstj. tortryggilega fyrir í augum landsmanna. Um leið og ég lýk máli mínu, verð ég að segja það, að ég óska hv. 2. þm. S.-M. betra hlutskiptis en hann hefur hér í kvöld.



Herra forseti. - Aldrei mun ríkisstj. á Íslandi hafa setzt að völdum með meira yfirlæti en sú, er hér settist í ráðh.-stólana 21. okt. s.l. Aldrei munu valdamenn hér á landi hafa hrúgað saman meiri gyllingum um áform sín og væntanleg afrek og gefið þjóðinni eins ákveðin loforð um að gefa henni allt, sem hún girntist, ef hún vildi falla fram og tilbiðja þá. - (Hundruð skipa, véla, verksmiðja, hús, hvers konar tæki og peningar, eins og menn færu sjálfir fram á.) Og aldrei mun heldur nein ríkisstj. hér á landi hafa verið jafnveil, sjálfri sér jafnsundurþykk og með öllu ófær til raunhæfra, góðra verka og þessi sama stj. Ég hygg, að aldrei hafi verið gerð stórfelldari tilraun í íslenzkum stjórnmálum til að blekkja þjóðina og leyna hana raunveruleikanum í atvinnu- og fjármálum sínum heldur en sá grundvöllur, sem núv. ríkisstj. á Íslandi er á reist. - Að þessum orðum mínum skal ég nú leitast við að færa nokkur rök með fáum orðum. Allir þekkja stefnuskrárræðu hæstv. forsrh., sem almennt gengur nú orðið undir nafninu „platan“. Hæstv. ráðh. var ekki nóg að flytja hana á þingi, eins og venja er til áður, heldur varð hann svo hrifinn af henni, að hann talaði hana tvisvar eða þrisvar inn á plötu, svo að hann og aðrir landsmenn gætu sem oftast glaðzt við þann fagnaðarboðskap, sem hún hafði að geyma. Skrumið og yfirlætið er þar mjög áberandi. Þá held ég, að óhætt sé að segja, að flestu því er lofað, sem menn hafa óskað, að komast mætti í framkvæmd hér á landi hin síðustu ár. Og framför og nýsköpun síðustu 17 ára er harla léttvæg fundin í samanburði við það. Öllu er hrúgað saman í eina allsherjarupptalningu, sem menn hafa rætt og látið sér til hugar koma, að framkvæma þyrfti, og menn fýsti að fá fram. Í raun og veru er stefnuskrárræða þessi ekki annað en upptugga á ræðu hv. 2. þm. Reykv. (EOl), sem hann hélt hér í útvarpið í þingsölunum í haust, þar sem hann var að úthluta milljónunum, sem til væru í erlendum innstæðum og almennt var þá hlegið að og eitt stjórnarblaðið núverandi kallaði þá þær „rósrauðustu skýjaborgir“ og mestu glópsku, sem heyrzt hefði af raunhæfum stjórnmálamanni. Þetta raus og yfirlæti voru svo stjórnarliðar með hæstv. forsrh. í fararbroddi að endurtaka hér í umr. í gærkvöld. En meinilla var þeim við það, að rætt væri, hvaða grundvöllur og aðstæður væru fyrir hendi um að koma þessum dýrðlegu áformum og loforðum í framkvæmd. Og við, sem erum að benda á þessi skilyrði, sem skapa verði, til þess að svo megi verða, við erum kallaðir afturhaldssamir, fjandsamlegir þessum góðu áformum - og helzt líklegir til að hindra þær. Einhvers staðar stendur þó í merkum fræðum, að góður húsameistari reikni húsið fyrst út, áður en hann tekur að reisa það, og að það hús, sem ekki sé sæmilega grundvallað, sé dæmt til að hrynja harla fljótt. Og svo hygg ég því miður, að verði afdrif þessara skýjaborga, sem hér hefur verið hrófað upp. Þjóðin sjálf, sem vissulega kann enn að líta raunhæft á hlutina, getur sannfært sig um það, ef hún athugar þann grundvöll, sem á er reist. Hv. þm. Str. (HermJ) lýsti hér skilmerkilega í gærkvöld þeim fjárhagsgrundvelli, sem fyrir hendi er. Ríkið vantar stórfé, 30–40 millj. kr., til að standast venjuleg rekstrarútgjöld á þessum mestu veltutímum, sem yfir þjóðina hafa komið. Og ekki er vitað um eða fram komið, að hæstv. ríkisstj. sé búin að afla fjár til þessa, eins og lofað var, - hvað þá, að hún sé með fullar hendur fjár til nýsköpunarinnar, eins og hún lætur í veðri vaka. Greiddir eru nú tugir millj. kr. til að halda rekstrarkostnaði niðri innan lands, svo að ýmsar starfsgreinar stöðvist ekki. Í sjávarútveginum, þar sem aðalnýsköpunin á fram að fara, eftir því sem hæstv. atvmrh. sagði hér í gærkvöld, virðist miklu meiri áhugi á því að losa sig við og selja skip og tæki en kaupa þau, og svo virðist jafnvel vera um hæstv. forsrh. sjálfan, eins og kunnugt er. Allur tilkostnaður innan lands er orðinn tvö- til þrefaldur á við það, sem er hjá nágrannaþjóðum vorum, sem við eigum nú bráðum að fara að keppa við á mörkuðum og vissulega munu ekki hafa verri tæki í höndum en við, þegar til kemur. Þá er vitað, að út á við hefur þjóðin undanfarin ár hvergi nærri getað fengið þær vélar og tæki, sem hún hefur óskað eftir og talið sig þurfa á að halda, og sennilega batnar það ekki, þegar styrjöldinni lýkur og allar þjóðir þurfa að fara að nota í stórum stíl þau sömu tæki til að byggja upp hjá sér eftir hina ægilegu eyðileggingu styrjaldarinnar. Sjálf er svo ríkisstj. mynduð af hinum ósamstæðustu öflum þjóðfélagsins, sem fátt eiga sameiginlegt í stjórnmálum nema ábyrgðarleysið og kapphlaupið hver við annan um skrumið og loforðin. Fyrir þessu öllu sem æðsti maður og fyrsti stendur svo hæstv. núv. forsrh., sem mun vera einna líklegastur allra íslenzkra stjórnmálamanna til þess, - a.m.k. að því er við framsóknarmenn þekkjum til, - að geta með jafnmiklu jafnaðargeði gengið frá loforðum sínum og heitum og honum er létt um að gefa þau. Það mun því mega fullyrða, að sú stj., sem þannig er mynduð, sem á slíkum fjárhagsgrundvelli er reist og samið hefur um að reyna að viðhalda honum svo lengi sem unnt er, - auka dýrtíðina, auka útgjöldin um tugmilljónir og telja þjóðinni trú um, að allt sé þar í bezta lagi, og hindra þannig nauðsynlegar aðgerðir til umbóta, - slík stj. er stærsta hindrun, sem nokkurn tíma hefur verið lögð í veg nýsköpunar í atvinnulífi á Íslandi. Það er þá líka þegar að koma í ljós, að nýsköpunarstefnuskráin, sem hæstv. forsrh. líkti hér í gærkvöld við „nýju fötin keisarans“, sem sjálfsagt fer næst sannleikanum af öllu, sem hann sagði, - hún er meira gerð til að fá fylgi fólksins, til að standa að valdabrölti og flokkshagsmunum þessara manna, en af áhuga á að verða fólkinu að liði og koma fram umbótum og nýsköpun í lífi þess. - Hæstv. atvmrh. lét lesa hér upp fyrir sig í gærkvöld hótun til bændastéttarinnar um það, að hún skyldi engrar nýsköpunar verða aðnjótandi, nema hún yrði þæg ög auðsveipin og veldi sér forystumenn, sem þægir og auðsveipir væru þessum nýju valdhöfum. Það er talið ráðlegt að byrja á að brjóta loforðin, því að ekki veit ég betur en í stefnuskránni sé ákveðið a.m.k. 50 millj. kr. í gjaldeyri til nýsköpunarinnar í landbúnaðinum, áburðarverksmiðju, efni til rafvirkjunar og annað slíkt. Og hér er ekki látið sitja við orðin ein. Fyrsta mál nýsköpunarinnar, áburðarverksmiðjan, var nýlega til meðferðar á þingi, og stjórnarliðið sameinaðist um að slá því máli á frest, og er það þó vissulega langbezt undirbúna málið, sem i nýsköpuninni er áformað, og sennilega eitt af þeim fáu fyrirtækjum, sem talið er þó sennilegt, að geti borið sig fjárhagslega, jafnvel í núverandi ástandi í landinu. En sennilega má ég nú ekki minnast á, að hlutir eigi að bera sig, til að hneyksla ekki hæstv. forsrh. Honum virðist vera orðið meinilla við það orðatiltæki. Þessari hótun hæstv. atvmrh. er beint til bændanna, um leið og þeir eru víttir fyrir, að þeir séu langsamlega aftastir í allri tækni og framförum, - og þá sennilega meðfram vegna þess, að þeir eru sennilega eina stéttin, sem er reiðubúin að taka þátt í raunhæfri nýsköpun og vinna, jafnvel undir núverandi fjárhagsástæðum í landinu. Það er vitað, að þeir hafa pantað vélar og biðja um vélar - og það í svo stórum stíl, að það mun ekki vera nema 1/3 af óskum þeirra, sem hægt hefur verið að fullnægja síðustu árin. Annars held ég, að þeir kjósendur í bændastétt, sem eiga þm. í stuðningsliði stj., ættu að fara að endurskoða afstöðu sína, þegar þeir heyra, hversu sú stj. er þeim vinveitt, sem þm. þeirra styðja til valda. Það er bersýnilegt, að lítið mark eða tillit er tekið til slíkra fulltrúa í núv. ríkisstj. Þeir eiga að þjóna, en ekki að drottna, og mun það satt vera hjá hæstv. atvmrh. En trúlegt þætti mér, að enn væri sá metnaður íslenzkra bænda við lýði, að þeir þakki vinsamlegast fyrir sig um að eiga fulltrúa, sem í einu og öllu selja sig bæjarvaldinu í hendur - og þá svo frýnilegt sem það er nú undir forystu stríðsgróðamanna og Moskvamanna. Hæstv. atvmrh. (ÁkJ) lét enn fremur skila áliti sínu á íslenzkum landbúnaði, og endurtók hv. 8. þm. Reykv. allt það sama hér í kvöld, að því viðbættu þó, að landbúnaðurinn hefði fengið yfir 100 millj. kr. í styrki nú á stríðsárunum og væri þannig eini atvinnurekstur í landinu, sem ekki hefði borið sig. ( Hæstv. dómsmrh. taldi hins vegar, að þetta væri alls um 57 millj. kr.) - Á hann þar víst við þær upphæðir, sem greiddar hafa verið til að greiða niður dýrtíðina. En hverjum hefur það verið í hag? Sannarlega ekki bændunum. Það er gert vegna þess, að hv. þm. o.fl. hans líkar hafa magnað svo dýrtíðina, að margir aðrir atvinnuvegir geta ekki borið sig, nema þessi niðurgreiðsla fari fram. - Hann sagði, að landbúnaðurinn væri orðinn úreltur og aftur úr, dreifbýlið yrði að leggja niður, - og eru þá víst æði margar sveitir á Íslandi, sem leggja á í auðn. Og það er varla að efa það, að svo verður brátt, ef slíkt stjórnarfar, sem nú er og hefur slíkan skilning á íslenzkum landbúnaði, á lengi að ríkja hér í landi. Hæstv. ráðh. sagði, að landbúnaðarafurðir væru allt of dýrar og til að framleiða ódýrar yrði að færa byggðina saman og nota eingöngu vélar til allra starfa. Og víst er um það, að engir hafa sótt fastar að auka vélakost sinn og nýskapa land sitt en bændurnir. En eitt er þó við þessa kenningu hæstv. ráðh., sem vert er, að gaumur sé gefinn, áður en stjórnar- eða valdboð er út gefið um að leggja dreifbýlið niður og færa allt til stóryrkju byggðrar á véltækni einni, og það eru nokkur bú í nánd við bæina og rekin af þeim, sem þannig eru úr garði gerð eins og hæstv. ráðh. vill hafa þau, - m.a. eitt í kjördæmi hans á Siglufirði, annað á Ísafirði og ríkisbú hér í grennd við Reykjavík. Og þau eru öll rekin með tapi þrátt fyrir hið háa afurðaverð, meðan kommúnistar segja a.m.k., að bændur í dreifbýlinu séu að stórgræða. Og hér í grennd við Reykjavík keypti bærinn nýverið mikla jörð og vel hýsta og ræktaða, Korpúlfsstaði, þar sem hægt er að heyja mörg þúsund hesta á véltæku, ræktuðu landi og nýverið var framfleytt um 300 kúm. Aðalstuðningslið hæstv. ríkisstj. hefur þetta bú og rekur nú. En hvernig? Þar eru 20 kýr, að mér er sagt, slægjur leigðar á túninu og geðveikissjúklingar hafðir í húsunum. Reykjavík vantar mjólkurafurðir oft og tíðum, og borgarbúar kvarta undan því. En vill ekki hæstv. ráðh. spyrja stuðningsmenn sína og flokksmenn, hvers vegna þeir reki þetta bú á þennan hátt, hvort það sé til að verða af stórgróða fyrir bæinn og til að auka skort bæjarbúa á mjólkurvörum? - Allt væri þetta hollt til íhugunar þeirri ríkisstj., sem lét atvmrh. sinn flytja bændum þennan boðskap sinn hér í gærkvöld. Hæstv. forsrh. lýsti því með mörgum orðum, að hann hefði ekki ætlað sér í ríkisstj., sem mynduð væri með Framsfl. Fyrst hæstv. forsrh. fór að gera þetta að umtalsefni, er rétt, að það komi fram, að hann gerði ráðstafanir til að grennslast eftir því, hvernig því mundi verða tekið af Framsfl., að hann yrði forsrh. í slíkri ríkisstj. Og hann fékk ákveðið að vita, að Framsfl. mundi aldrei samþ. slíkt eftir þá reynslu, sem af honum fékkst í samstarfi við hann áður. Eftir það fór hann að gefa út yfirlýsingar sínar, þar sem hann talaði um, að hann vildi þetta ekki. Og eftir að hæstv. ráðh. fékk þessa vitneskju, gekk hann skilyrðislaust að öllum kostum kommúnista. Hitt vita allir þm. Framsfl., að HermJ lýsti yfir því, að hann vildi alls ekki verða ráðh., þótt Framsfl. tæki þátt í ríkisstj. Það má segja, að verk ríkisstj. séu fá enn, sem dómur verður á lagður. En stefna hennar er augljós: að reyna í lengstu lög að leyna þjóðina, hversu ástatt er um fjármál hennar og atvinnulíf, þegar horfast á í augu við komandi verkefni og vandamál eftirstríðsáranna næstu. Það á ekki að vara við hættum og því síður að gera neitt til að forðast þær, - hættum þeim, sem sjúkt fjármála- og atvinnulíf þjóðarinnar er í eftir fellibylji styrjaldarinnar. Gleiðgosaháttur, gorgeir og skrum á að vera smyrsl við öllu slíku. En eitthvað er það ólíkt leiðtoga Breta, Churchill, sem allir dá og nú er að leiða þjóð sína til sigurs gegnum brotsjói stærstu styrjaldar veraldarinnar. Hann taldi sig þurfa að segja þjóð sinni allan sannleikann til að geta búið hana til sigurs. Vér erum að vísu ekki í slíkum sporum, sem betur fer, en vér erum þó í vissum skilningi að leggja til orustu, að heyja baráttuna, að vinna friðinn, sem kallað er, tryggja frelsi vort í framtíðinni, menningu vora, mannréttindi, atvinnulíf og allan þjóðarhag. Til þess að það stríð vinnist, þarf þjóðin örugga forystu, sem þorir að segja sannleikann eins og hann er og horfast í augu við raunhæf vandamál, hvort sem einum líkar betur eða verr. Og háskalegust alls er nú sú falskenning, að krónufjöldinn eða hæð tölunnar séu þau raunverulegu verðmæti, hvort sem það er í launagreiðslum verkamannsins, afurðaverði bóndans eða innstæðum gróðamannsins. Sú trú leiðir af sér gengislækkun, eyðing verðmætanna, sem fengin eru, og fjárhagslegt hrun, fyrr en varir. Kaupmáttur gjaldmiðilsins er eitt, sem máli skiptir, og það, að sá kaupmáttur rýrni hjá engum, hvorki verkamanni, bónda né gróðamanni, þótt tölurnar séu færðar niður og helzt til samræmis því, sem þjóðirnar, sem við eigum að keppa við, hafa nú hjá sér. Það er eina vonin til þess, að hægt sé að viðhalda lífskjörum almennings í landinu, að á þessu sé ráðin bót nægilega fljótt. annars hljótum við að tapa, bæði því, sem við höfum eignazt, og líka baráttu okkar um að vinna friðinn og tryggja frelsi okkar í framtíðinni. Á þessu hefur íslenzk bændastétt fullan skilning, og þess vegna mun hún einhuga spyrna gegn þeim óheillaöflum, sem nú eru ríkjandi í fjármálum og atvinnulífi þjóðarinnar og verið er að reyna að telja þjóðinni trú um, að muni leiða hana inn í einhver rósrauð hillingalönd. Því miður hefur meiri hl. þings enn þá einu sinni gefizt upp við að ráðast gegn dýrtíðinni og ráða bót á meinsemdum hennar og í þess stað myndað stj. eins og 1942 til að láta berast með straumnum og fljóta enn þá nær feigðarósi. Þar eiga aðalvandamálin að hvíla sig enn sem fyrr, en verzla á um fé og fríðindi eins og 1942 og halda gulldansinum áfram. Það verður samt að vona það, að fleiri og fleiri vitkist með þjóðinni í þessum efnum, eftir því sem dómgreindin skýrist, eftir gullvímuna, og að því mun Framsfl. vinna, eftir því sem tök eru á, í fullri vitund þess, að barátta hans í þeim efnum er barátta fyrir fjárhagslegu og þá um leið fullkomnu frelsi þjóðarinnar allrar.



Herra forseti. - Hv. þm. V.-Sk. (SvbH) deilir á stj. fyrir það, að hún væri ekki búin að leggja fram till. sínar um nýja tekjustofna fyrir ríkissjóð, hvað þá, - hann lagði mikla áherzlu á þetta „hvað þá“, - þessar 300 millj., er hún ætlar til nýsköpunar. Það þótti honum sýnilega hin mesta goðgá. Þetta er málflutningur, sem hæfir vel þessum hv. þm. Sjálfur stendur hann að frv. um að leggja 500 millj. í nýsköpunina. Mætti ég leyfa mér að spyrja, hvar Framsókn eigi þessar 500 millj. geymdar? Stjórnarflokkarnir hafa gert fulla grein fyrir, hvar þeir ætla að taka þetta fé, eins og margsinnis hefur verið tekið fram hér í þessum umr: Sami hv. þm. taldi bændum sýndan mikinn fjandskap, ef ekki yrði lögfest frv. um áburðarverksmiðju. Sannleikurinn er sá, eins og nú er upplýst - og þá fyrst og - fremst af rannsóknaráði ríkisins, að þetta frv. hefur fengið alveg óvenjulega lélegan undirbúning, og má telja, að ekki standi steinn yfir steini af þeim áætlunum, sem frv. fylgdu af hendi fyrrv. stjórnar. Það er því gert beinlínis til að forðast það, að verksmiðjan, ef reist verður, leggist sem baggi á bændurna, að bæði bændur og aðrir hér á þingi vilja láta rannsaka málið nánar, áður en ráðizt verður í þetta risafyrirtæki, sem kostar margar millj. kr. eða kannske milljónatugi. Bæði þessi hv. þm. og aðrir umboðsmenn Framsfl. hafa verið að dylgja um það, að h/f Kveldúlfur hafi selt nokkuð af togurum sínum, og vilja þeir með því rökstyðja, að Kveldúlfur sé vantrúaður á nýsköpun stj. Nú er þessi Kveldúlfur, sem annan daginn er hið óþrifalegasta fyrirtæki og mesta grýla í augum framsóknarmanna, orðinn eins konar véfrétt. sem öllum beri að dá og fara eftir. En h/f Kveldúlfur selur togara sína af því, að þeir eru gamlir, og Kveldúlfur veit, að arðvænlegra er að reka ný skip en gömul. Sala Kveldúlfstogaranna sýnir því, að Kveldúlfur aðhyllist nýsköpunarhugmynd stj., enda ætlar félagið að kaupa ný skip fyrir andvirði hinna gömlu. Þá vék þessi hv. þm. að Korpúlfsstaðabúinu og skýrði frá því til ámælis stjórnarflokkunum í bæjarstjórn Reykjavíkur, að nú væri búið að leggja í eyði þetta blómlegasta býli landsins; þar hafi verið 300 kýr, sagði þessi hv. þm. grátklökkur í málrómnum, en nú væru kýrnar aðeins 20, en hins vegar væru húsakynnin notuð fyrir geðveikt fólk. Ég held nú, að þessi hv. þm. hefði ekki átt að minnast á þetta mál. Það er alveg rétt, að Korpúlfsstaðir voru langstærsta býli landsins og á búum Thors Jensens voru á milli 400 og 500 gripir. Það er líka rétt, að þessu er öllu lokið. En hvers vegna? Það er vegna þess, að einmitt þessi hv. þm. komst til æðstu valda í mjólkursölumálunum. Honum tókst að fara svo með þau völd, að nú er talið réttara „til samræmingar“ að reka geðveikrabú á Korpúlfsstöðum en kúabú. Loks sagði þessi hv. þm., að það hefði ekki verið fyrr en mér var kunnugt um, að Framsfl. vildi ekki fallast á mig sem forsrh., að ég hefði snúið bakinu við þeim og farið að láta dátt að verkalýðsflokkunum. Þá væri það annað með Hermann Jónasson, - hann hefði sagt sínum flokki, að hann mundi ekki fara í stjórnina. Ég get vitnað undir marga hv. þm. Framsfl., sem betur fara með sannleikann en þessi hv. þm., að ég hef hvað eftir annað síðustu nær tvö árin sagt þeim, að ég teldi, að Framsfl. og Sjálfstfl. ættu ekki að hafa sína fyrri ráðh. á oddinum, heldur velja nýja menn, sem líklegri væru í bili til góðrar samvinnu. Ég hef margsagt þessum mönnum, að það væru næg ráðherraefni í okkar flokki og ég tryði því ekki, að þeir teldu sig svo fátæka, að þeir ættu enga menn, sem gætu setzt í þá stóla, nema Eystein Jónsson og Hermann Jónasson. Það, sem þessi hv. þm. segir um, að Hermann Jónasson hafi tjáð flokki sínum, að hann vildi ekki fara í stj., er að vísu satt, en það er ekki nema hálfur sannleikurinn. Hann sagði við sinn flokk, að eins og þeir hlytu að skilja, þá væri ekki hægt að ætlast til, að hann, - hann, sem hefði verið forsrh. í mörg ár, gæti tekið óvirðulegra sæti í stj. en sitt fyrra embætti. Ég læt ósagt, hvort hv. þm. Framsfl. hafa „skilið“ þá hugsun, en ég held ég þori að segja, að þeir eru þá einir um það. Hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) var að reyna að þvo af sér ámælið fyrir að hafa nú snúizt gegn öllu því, sem Framsfl. vildi fylgja, meðan hann ætlaði sjálfur í stj. Bar hann nú fram ýmsar spurningar um hvenær Framsfl. hefði verið fús að ganga í stj., ef þetta eða hitt hefði átt að gera, sem nú hefur verið ákveðið að gera. Sannleikurinn er sá, að flest þessi atriði var Framsfl. búinn að aðhyllast, eins og ég sannaði í gær, en á hin minntust þeir ekki einu orði, meðan á samningsumleitunum stóð. Hv. þm. sagði, að í samningunum hefði ég viljað stöðva kaupið nema til samræmingar. Þetta er rétt. Þetta sagði ég þá. Og þetta segi ég enn. Og þetta er einmitt það, sem stj. beitir sér nú fyrir. Í þessu hafa því engin undarleg fyrirbrigði skeð, önnur en þau, að Eysteinn Jónsson, sem mælti fast með þessu, þegar hann ætlaði í stj., hefur nú allt á hornum sér út af því. Um stjórnarmyndunina læt ég nægja að vísa til þess, er ég sagði í gær. Það var dramb og ofmetnaður Framsfl., sem kom í veg fyrir fjögurra flokka stj. og forðaði jafnframt Sjálfstfl. frá þeirri hættu, er yfir hann hefði verið færð, ef hann hefði hætt sér á þá hálu braut að mynda stj. með Framsfl. einum. Á þingi vita allir, að þeir Eysteinn Jónsson og Hermann Jónasson bera á þessu ábyrgð. Hugarfar þeirra má marka af því, sem flestir hv. þm. vita, að er satt, hvað sem Eysteinn Jónsson segir, að Hermann Jónasson gekk meðal manna og bauð val milli glundroða og hruns og forsætis síns, og því, sem ég var að segja frá og allir hv. þm. Framsfl. vita, að er satt, að Hermann Jónasson tjáði flokki sínum, að eftir hinn langa valdaferil sinn mætti eigi vænta, að hann tæki að sér óvirðulegra starf en forsætisráðherradóm! Ég vænti, að menn skilji, að erfitt er að semja við slíkt hugarfar. Í þessum umr. hefur Framsfl. mest ráðizt á Sjálfstfl. og mig persónulega, - nei, afsakið, árásirnar eru ekki á mig persónulega, - þær eru heift Framsfl. í garð þess, sem situr í sæti forsrh., og tek ég þær því ekki nærri mér. Mér er kannske frekar skemmt með þeim. Ég læt því þessi svör nægja, en skal í þess stað út af ræðum framsóknarmanna benda á nokkrar þær staðreyndir, sem komið hafa í ljós við umr.: Það er ósatt, að stj. hafi beitt sér fyrir kauphækkunum. Það er ósatt, að yfirleitt hafi aðrar kauphækkanir átt sér stað en til samræmingar og lagfæringar, sbr. skýrslu hæstv. samgmrh., er sýndi, að kauphækkanir hafa verið frá 3,4% upp í 9,4%, en Dagsbrún, sem við er miðað, hefur á sama tíma hlotið 16,3%. Það er ósatt, sbr. einnig yfirlýsingu hæstv. samgmrh., að samið hafi verið um að gera landið að einu kjördæmi, því að till. um þá kröfu var felld í Alþfl. með þeim rökum, að vitað væri, að ég mundi aldrei fallast á hana. Það er sannað, að Framsfl. var með launal., meðan hann ætlaði í stj., og fól því Bernharð Stefánssyni að flytja það, en snýst nú á móti málinu, þegar hann er utan gátta. Það hefur sannazt, að Framsfl. er alls ekki skoðanalaus, eins og haldið hefur verið fram, heldur hefur hann þvert á móti tvær skoðanir á hverju máli, - allt eftir því, hvort hann ætlar í ríkisstj. sjálfur eða ekki. Það hefur sannazt, að Framsfl. var með nýsköpuninni án kauphækkana og með kauphækkunum, meðan hann bjóst sjálfur við að vera í stj. Það er sannað, að hann vill, að nýsköpunin mistakist, og það er þar með sannað, að hann tekur vonina um óvissan, flokkslegan hagnað fram yfir velferð komandi kynslóða á Íslandi. Það er sannað, að Framsfl. ber ábyrgð á dýrtíðinni í landinu, með því að hann sleit árið 1940 sundur kaupgjaldið og verðlag landbúnaðarafurða. Það er sannað, að 1938 hafði Framsfl. stýrt ríkissjóði á barm gjaldþrots. Það er sannað, að öllu, sem Framsfl. deilir á stj. fyrir, var hann sjálfur samþykkur, meðan hann gerði ráð fyrir því að verða í stj. Það hefur sannazt, að Framsfl. hefur því enga aðstöðu til að ráðast á stj., enda viðurkennir fyrrv. form. Framsfl., Jónas Jónsson, að svo sé. Hann játar þetta í „Ófeigi“ með þessum orðum: „En þegar betur er athugað, kemur í ljós, að hlédrægni Hermanns og Eysteins var af öðrum toga spunnin. Þeir gátu ekki áfellt Ólaf fyrir að taka höndum saman við kommúnista, því að sjálfir höfðu þeir um tveggja ára skeið einskis fremur óskað en að komast í þessa aðstöðu. - Þeir gátu ekki heldur áfellt Ólaf svo mjög fyrir starfsskrá hans, því að meginhluti hennar hafði verið sameiginleg andleg fæða í tólf manna nefndinni allt s.l. sumar. Ekki gátu þeir heldur áfellt Ólaf fyrir undanhald hans varðandi dýrtíðaruppbót bændanna, því að það var engu síður þeirra verk en hans. Torvelt var einnig fyrir þessa menn að áfella stjórnina vegna hinna ógætilegu launalaga, því að Bernharð Stefánsson hafði með þeirra vitund gerzt flutningsmaður að frumvarpinu, áður en upp úr slitnaði milli framsóknarmanna og verkalýðsflokkanna.“ Hv. alþm. og aðrir hlustendur. - Íslenzka þjóðin stendur nú á vegamótum. Við höfum verið svo gæfusamir að endurheimta frelsi okkar eftir margra alda baráttu. Í einni órjúfanlegri fylkingu steig þjóðin lokasporið. - Nú hefst ný barátta, barátta fámennrar þjóðar fyrir því að halda uppi menningarríki í okkar fagra landi. Okkur er öllum ljóst, að til þess þarf bæði atorku og ráðdeild, en þó fyrst og fremst stórhug. Hvar sætum við nú, ef brautryðjendur í atvinnuþróun síðustu áratuga hefðu aldrei árætt að hefjast handa, fyrr en tryggt var, að „allt bæri sig“? Sá, sem skipti á árabáti og þilskipi, sá, sem setti vélina í stað seglanna, sá, sem færði þjóðarbúinu togarana, vildi að sönnu, að „allt bæri sig“, en hann gerði sér líka ljóst, að íslenzkt atvinnulíf hafði aldrei og mundi heldur aldrei veita því fé, sem þar er að verki, neitt óyggjandi öryggi fyrir, að „allt bæri sig.“ Hann gerði sér ljóst, að að undangenginni skynsamlegri athugun varð að byggja á líkum. Þá eins og nú voru menn, sem heimtuðu öryggi, töluðu um heilbrigðan og skynsamlegan grundvöll, eins og hv. 2. þm. S.-M. sagði, héldu að sér höndum og höfðust ekki að. En þá eins og nú voru líka menn, sem trúðu á auðæfi landsins og orku þjóðarinnar. Þeir hófust handa. Þeir unnu sigrana. Þeir lögðu grundvöllinn að frelsi þjóðarinnar á öllum sviðum þjóðlífsins. Feður okkar urðu að stýra eftir hugmyndaauðgi og bjartsýni. Við höfum reynslu þeirra fyrir okkur og vitum, að sjór, land, mannsorka og mannvit hafa að jafnaði ávaxtað vel það fé, sem lagt hefur verið í íslenzkt atvinnulíf að undanförnu. Við byggjum því á reynslu og skynsemi, þegar við skorum á þjóðina að sameina nú enn á ný hug og krafta til þess með nýju og sterku átaki í athafnalífinu að festa og tryggja hið nýfengna þjóðfrelsi. Þess hefur ekki verið kostur að samfylkja allri þjóðinni um þessa göfugu og hagnýtu hugsjón, því miður. En látum sundrungaröflin verða fáliða.

Forseti (GSv): Þá hefur hæstv. forsrh. (ÓTh) lokið máli sínu. Hann talaði af hálfu stuðningsmanna stj. í Sjálfstfl. Þá tekur næstur til máls hv. 2. þm. Reykv. (EOl) og talar af hálfu Sameiningarfl. alþýðu Sósfl.

Einar Olgeirsson Hv. þm. V.-Sk. (SvbH) hélt því fram í ræðu sinni hér, að stjórnarflokkarnir ætluðu að setja landbúnaðinn hjá í nýsköpunarstarfi sínu, þar ætti að byrja svikin. Svo mæla börn sem vilja. Í málefnasamningnum um stjórnarmyndunina segir þvert á móti, að um 50 millj. kr. skuli vera til nýsköpunar í landbúnaði og raforkumálum. - Í grein, sem ég skrifaði 20. sept. s.l. í Þjóðviljann um, hvað kaupa mætti fyrir erlendar innstæður þjóðarinnar, kasta ég því fram, að keyptar væru t.d. eftirtaldar vörur: 150 dráttarvélar með herfi, plóg og tilheyrandi, 50 skurðgröfur, 400 plógar, 2000 sláttuvélar, 2000 rakstrarvélar og 2000 snúningsvélar, þá mundu þessar vörur - eftir upplýsingum, sem ég fékk hjá Búnaðarfélagi Íslands, - kosta til samans 14 millj. kr. í erlendri höfn. - Frá upphafi hefur sannarlega verið reiknað með því, að landbúnaðurinn væri þar með, þegar unnið væri að nýsköpun atvinnuveganna. Og ríkisstj. hefur byggt á því, að bændur fáist til samstarfs um nýsköpun landbúnaðarins, eins og hinu, að fiskimenn fáist til samstarfs um nýsköpun sjávarútvegsins. Framsfl. er að reyna að æsa bændur upp gegn þessari nýsköpun, reyna að fá því áorkað, að bændur taki ekki þátt í þessu samstarfi. Hv. þm. V.-Sk. reyndi hér áðan slíkan æsing með því að snúa út úr orðum hæstv. atvmrh. (ÁkJ). Það, sem ráðh. sagði, var: „Uppbygging landbúnaðarins og nýsköpun; verður ekki framkvæmd í trássi við bændur sjálfa eða samtök þeirra og fulltrúa.“ - Þetta er rétt. Það á ekki að beita bændur þvingun. Og ég hef þá trú, að ekki muni standa á íslenzkum bændum til samstarfs, hvað sem Framsfl. segir og gerir. Og ég vil í því sambandi undirstrika það, sem hæstv. atvmrh. (ÁkJ) sagði í lok ræðu sinnar í gær: „Það er þó öllum kunnugt, að atvinnuleg nýsköpun er óhjákvæmileg nauðsyn fyrir íslenzkan landbúnað, ef ekki á að stefna til hruns.“ Og sú stj., sem nú hefur verið sett á stofn, miðar einmitt að því að afstýra því hruni, sem Hermann Jónasson, hv. þm. Str., er að boða. Og Framsfl. vonast eftir hruni, sem mundi ekki síður koma niður á landbúnaðinum en öðrum. Bændur muna, hvað hrunið þýddi fyrir þá hér á árunum undir stj. Framsfl. 1933 var svo komið, að skuldir bænda voru 33 millj. kr., en allar eignir þeirra 68 millj. kr. Þriðjungur bændastéttarinnar átti þá ekki fyrir skuldum. Bændur vilja ekki fá hrunið aftur. Þess vegna munu þeir taka þátt í nýsköpun þeirri, sem ríkisstj. gengst fyrir. Og bændur eiga stuðning allrar þjóðarinnar vísan við nýsköpunina í landbúnaðinum, því að hún er líka óhjákvæmileg nauðsyn fyrir íslenzkt atvinnulíf. Hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) minntist á í ræðu sinni áðan, að illa væri farið með hlutarsjómenn, og hann hampar því hér á Alþ., að hann og Framsfl. aðeins beri hag þeirra fyrir brjósti. - Það lætur heldur illa í eyrum íslenzkra sjómanna að heyra Eystein Jónsson og aðra framsóknarmenn kveinka sér yfir vexti dýrtíðarinnar af sérstakri umhyggju þeirra fyrir sjómannastéttinni. Það hljómar eins og fölsk nóta að heyra Eystein Jónsson tala um launakjör sjómanna. Hverjir vilja vinna að bættum launakjörum fiskimanna? Eru það þeir, sem berjast gegn því, að ný skip verði keypt, að nýjar og afkastameiri verksmiðjur verði reistar? Eru það þeir, sem standa gegn þeirri nýsköpun sjávarútvegsins, sem núv. ríkisstj. hefur sett sér? Fyrstu og áhrifaríkustu ráðin til þess að bæta launakjör íslenzkra fiskimanna eru þau að fá ný skip í stað gamalla, að fá stærri fiskiskip í stað hinna smáu. Þær tvær þús. fiskimanna, sem nú stunda veiðar á trillubátum og litlum vélbátum, vita vel, að stærri og betri bátar mundu stórhækka laun þeirra. Þeir sjómenn, sem ár eftir ár hafa fundið það, að þeir hafa aðeins hálft kaup á við stéttarbræður þeirra á hinum stærri og betri skipum, sem geta notfært sér beztu veiðitækni, þeir óska eftir því að geta sem allra fyrst komizt á stærri og betri skip. Síldveiðisjómennirnir vita, að ein tíu þús. mála síldarverksmiðja mundi geta aukið afla hvers síldarskips um ca. 4–5 þús. mál eða hækkað laun hvers háseta um ca. 2000 kr. Sjómennirnir vita, að öruggasta og kraftmesta ráðstöfunin til þess að auka kaup þeirra er að hraða nýsköpun útgerðarinnar. Þeir vita, að Framsókn, sem stendur í gegn eflingu sjávarútvegsins, hún er þeim jafnvel hættulegri en dýrtíðin. Sjómenn! Nýsköpunin í íslenzkum sjávarútvegi er einmitt fyrst og fremst gerð til þess að bæta ykkar hag. Með því að margfalda afköst fiskiskipanna batnar hagur ykkar. Árið 1903 unnu 7590 sjómenn á 1910 róðrarbátum og um 2000 sjómenn á 137 skútum. Þeir framleiddu samtals um 36 þús. tonn af fiski eða rúmlega 31/2 tonn á mann á ári. Nú framleiðir hver sjómaður að meðaltali 66 tonn af fiski og síld á ári. Og með fullkomnustu tækjunum, togurunum, getur sjómaðurinn komizt upp í að framleiða hátt á annað hundrað tonn af fiski og síld á ári. Slíka gerbreytingu skapar fullkomin tækni á afköstum og kjörum sjómanna. Það eru einmitt nýir togarar, ný skip, sem skapa grundvöllinn að bættri afkomu ykkar. Og Framsókn vill hindra útvegun þessara nýju tækja, alveg eins og henni tókst að hindra hana á áratugunum fyrir stríð. En nú hefur hún ekki valdið til þess að hindra hana lengur. Og ég vona, að ekki komi til þess, að hún fái það vald aftur. Hæstv. dómsmrh. (FJ) minntist á það, að Sósfl. hefði tekið að sér stjórn Alþýðusambandsins. Sósíalistar gerðu það ásamt ýmsum öðrum fulltrúum verkamanna, þegar vissir Alþfl.-menn neituðu að gefa kost á sér. - Hæstv. dómsmrh. minntist á, að mjótt hefði verið á milli um atkvæðamun á því þingi. Það var líka mjótt á milli, þegar Alþfl. ákvað að taka þátt í ríkisstj. Það mun hafa verið samþ. að ganga að málefnasamningi stjórnarflokkanna í miðstjórn Alþfl. með 11 atkv. gegn 10, en 4 sátu hjá. Og Alþfl. myndaði stj., þótt mjóu munaði. En vitað er, að stjórnarandstæðingarnir í Alþfl., sem undir urðu, berjast allt hvað þeir mega til þess að spilla stjórnarsamstarfinu, og það voru þeir, sem réðu gerðum minni hlutans á Alþýðusambandsþinginu, er tilboði sósíalista um svipaða samsetningu Alþýðusambandsstjórnarinnar og áður var hafnað. Föðurlegum áminningum sínum um ábyrgt starf er hæstv. dómsmrh. því bezt að beina til þessara flokksbræðra sinna, stjórnarandstöðunnar í Alþfl. Sósfl. mun gæta þess hlutverks, sem hann hefur, og standa á verði gegn því, hvar sem er, að andstæðingum stj. takist að spilla samstarfinu. Þegar ég talaði hér í útvarpið síðast á undan þessum umr., lýsti ég yfir því fyrir hönd Sósfl., að nú væri tækifæri til þess fyrir Íslendinga að taka höndum saman til þess að framkvæma þá stórfelldustu nýsköpun, sem möguleiki væri á. Við álitum, að verkamenn, atvinnurekendur og aðrar stéttir þyrftu að taka höndum saman um myndun ríkisstj. til þess að framkvæma þessa stefnu. - Þetta tókst. Ég álít það mikla gæfu fyrir þjóð vora, að það tókst, og ég vona, að allir, sem að þessari stjórnarsamvinnu standa, beri gæfu til þess að leysa það mikla hlutverk, sem þeir hafa tekizt á hendur, - leysa það, þótt það taki fleiri en eitt og fleiri en tvö kjörtímabil að leysa það til fulls. Hv. þm. V.-Sk. var að láta þá von í ljós hér áðan, að það mundi ganga seint og illa að fá tæki, sem við þurfum frá útlöndum. Um kaup á þeim mundi verða samkeppni frá öðrum þjóðum, sem líka þyrftu að fá þessi tæki. Hann hefur víst ætlað að bæta úr þeim vandræðum með því að draga lengur að afla tækjanna, stofna til innanlands styrjaldar, áður en ráðlegt þætti að kaupa tækin. - Hv. þm. V.-Sk. var að láta í ljós, að menn vildu ekki kaupa báta nú, heldur selja þá. Þessi hrakspá rætist ekki. Allir Svíþjóðarbátarnir munu nú vera seldir, þó að svo stæði, er ríkisstj. tók við, að aðeins væri samið um sölu þriggja. Ég vona, að ósk Framsfl., að „Íslands óhamingju verði allt að vopni“, - rætist ekki. Þjóð vor hefur nógu lengi orðið að þola erlenda áþján, nógu lengi orðið að sitja í landi mikilla möguleika við sult og seyru. Það er tími til þess kominn, að þessir möguleikar verði hagnýttir til þess að mynda grundvöll að öruggri og góðri afkomu þjóðarinnar. Um það hefur þjóðin tekið höndum saman, þjóðin, sem alltaf hefur verið brýnd á sundrunginni, - sundrunginni, sem Framsfl. er að reyna að ala á. Þessa þjóðareiningu skal ekki takast að rjúfa. Þessi þjóðareining skal flytja þá efnhagslegu sjálfstæðisbaráttu, sem Íslendingar nú hafa hafið, fram til sigurs - þrátt fyrir allar hrakspár afturhaldsins. - Góða nótt.

Forseti (GSv): Þá hefur hv. 2. þm. Reykv. (EOl) lokið máli sínu. Hann talaði af hálfu Sameiningarfl. alþýðu - Sósfl. Tekur nú næstur til máls hæstv. félags- og dómsmrh. (FJ) og talar af hálfu Alþfl. tilskilinn tíma.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Herra forseti. - Þær miklu framkvæmdir, sem stj. hyggst að gera, verða vitanlega framkvæmdar á grundvelli núverandi þjóðskipulags. En þó sér Alþfl. þar ýmis stefnumál sín og baráttumál sín. Hann sér þau bæði í stefnuskrá ríkisstj. hér á landi og í stefnuskrá ýmissa annarra þjóða. Krafa nútímans er yfirleitt framkvæmdir á ýmsu því, sem Alþfl.-menn um allan heim hafa ætíð barizt fyrir: atvinna handa öllum, bætt lífskjör, auknar tryggingar, full mannréttindi, fullt lýðræði. Þetta tel ég vera ljós í myrkri heimsstyrjaldarinnar. Af andstæðingum hefur Alþfl. undanfarið oft verið nefndur deyjandi flokkur. Og það hefur alltaf verið þrautalendingin að reyna að telja þjóðinni trú um, að Alþfl. væri alltaf að minnka. En flokkur, sem á slíkar hugsjónir, sem ég nefndi áðan, er sannarlega ekki deyjandi flokkur, heldur vaxandi. Við höfum nýlega séð þess merki, að einhuga samtök 104 fulltrúa, og þriggja þó betur, sem ekki komust inn á Alþýðusambandsþing, og fjölda áhugasamra manna í Alþfl. (og hv. þm., sem talaði hér á undan mér, gerði að umtalsefni) voru um það, hvort taka skyldi þátt í stj. með þeim kjörum, sem boðið var upp á, eða ekki. - Alþfl. hefur nú ákveðið að vinna að stefnumálum sínum og öðru því, sem ákveðið er í málefnasamningi ríkisstj. Og Alþfl. vinnur að því einhuga og af öllu afli að framkvæma þau mál. - Það er alveg rétt, að menn greindi nokkuð á um það, hvort út í þetta skyldi farið. En eftir að út í það er farið, veit ég, að ýmsir þeir, sem mest voru á móti því að ganga til þessarar stjórnarsamvinnu, eru farnir að leggja ríka áherzlu á það, að Alþfl. haldi samkomulag, sem gert hefur verið, og geri sömu kröfur til meðstjórnenda sinna í ríkisstj. Ég tel þá stjórnarmyndun, sem gerð hefur verið, merkilega tilraun, og ég tel mikils um vert, að hún takist. Og ég fyrir mitt leyti óttast, að langt verði, þangað til önnur slík tilraun verði gerð, ef þessi mistekst. Og ég óttast, að ekki verði heldur nein þingræðisstj. í landinu um óákveðinn tíma, ef ekki tekst um þessa stjórnarsamvinnu. Það er vitanlega álíka hægt að dæma um ríkisstj. fyrir fram og hægt er að dæma um allt annað eftir líkum. En eigum við virkilega að gera ráð fyrir því, að við þurfum alltaf að byrja á því að ætla andstæðingum okkar alltaf það versta? Eigum við ekki að búast við því, að við Íslendingar eins og aðrar þjóðir getum slíðrað sverðin, þegar heill þjóðarinnar er í veði, eins og hér er um að ræða? Örlög Framsfl. eru mér leið. Ég hefði kosið, að framsóknarmenn hefðu verið með í stjórnarsamvinnunni. Mér þykir leitt að sjá þá, sem vildu áður fylgja góðum málum, verða fulla úlfúðar gegn því, sem þeir hefðu viljað sýna þegnskap. Nú er hafin styrjöld okkar fyrir bættum lífskjörum, aukinni atvinnu og fyrir því, að við getum lifað menningarlífi í landinu. En hvaða þegnskapar eigum við að krefjast af landsmönnum okkar? - Þess, að þeir láti sýna sig nokkuð í verki, hvort þessi ríkisstj. getur ekki gert skyldur sínar, eins og hún hefur lofað, hvort ekki fæst friður til þess vegna ofríkis þeirra, sem utan við samtökin um ríkisstj. eru, að vinna nokkuð að þeim málum, sem stj. hefur sett sér að vinna að og enginn neitar, að eru til alþjóðarheilla. Við verðum, held ég, að reyna að læra ofur lítið af því, sem hefur gerzt hér í landinu undanfarin tvö ár. Við verðum að reyna að líta á þjóðfélagið eins og heimill. Og við verðum að læra það, að allt, sem er þessu heimili til trafala, er af því illa, en allt, sem er til þess, að mönnum á þessu heimili líði vei, er af því góða. Og ef allir hugsa um að gera það, sem þeir geta, til góðs fyrir þetta heimili, þá þurfum við í rauninni engu að kvíða. - Landið okkar er heimili fólksins. Það, sem bætir það, er gott. Það, sem spillir fyrir heimilinu, er af því illa. Við skulum reyna að taka okkur þetta fyrir reglu og sjá svo, hvort við getum ekki dæmt um hlutina með nokkuð meiri sanngirni en við höfum gert áður og með heill þjóðarinnar nokkuð meira fyrir augum en áður. Þessum útvarpsumr. er nú lokið af hálfu stjórnarliðsins. Ég vildi fyrir mitt leyti óska þess, að tilraunin með stjórnarmynduninni mætti takast. Ég veit, að það væri þjóðinni fyrir beztu. Og í þeirri von býð ég góða nótt.

Forseti (GSv): Hæstv. félags- og dómsmrh. (FJ) hefur nú lokið máli sínu og talaði af hálfu Alþfl. Komið er nú að síðasta ræðumanni, sem talar í þessum umr., hv. 2. þm. S.-M. (EystJ), sem talar af hálfu Framsfl. tilskilinn tíma, að viðbættum þrem mínútum frá því í gær.



Herra forseti. - Ég sé ekki annað en stjórnarliðið hafi bókstaflega gefizt upp við það að gera grein fyrir stefnu ríkisstj. og treysti sér ekki heldur til að svara gagnrýni okkar stjórnarandstæðinga. Svo endar stjórnarliðið þessa umr. hér með hálfgerðri prédikun hæstv. dómsmrh., þar sem það á að vera aðalmottóið, að menn ættu að ætla andstæðingum sínum allt það bezta. Og stjórnarliðar segja: Eigum við ekki að bíða í nokkrar vikur og sjá, hvað stj. gerir? - Hver hefur talað um, að við viljum ekki bíða nokkrar vikur til þess? Ég er hissa á því, sem stjórnarliðið hefur látið hér til sín heyra. Hæstv. forsrh. talaði hér áðan það, sem virtist sanna, að hann álíti, að það velti á ákaflega litlu, hvort hann segir satt eða ekki. Hann sagði, að Hermanni Jónassyni, Jakobi Möller, mér eða öðrum hefði engum dottið í hug, að það kæmi til greina, að mynduð yrði stj., sem aðeins Sjálfstfl. og Framsfl. tækju þátt í. Svo sagði hann, að Hermann hefði gengið á milli manna og sagt, að menn gætu valið á milli þess að hafa hann í forsæti annars vegar, en hins vegar hruns. - Ég veit ekki, hvað gengur að hæstv. forsrh. Ég held, að hann þurfi að láta athuga það. Hæstv. forsrh. datt ekki í hug, fremur en hinum, að verja stefnu ríkisstj., en hann sneri sér að því, sem hann kallaði svo, að Framsfl. hefði fallizt á allar helztu ávirðingar ríkisstj. M.a. nefndi hann launalfrv. og sagði, að þm. úr Framsfl. hefði flutt annað frv. um það efni. En það frv. var flutt með þeim fyrirvara, að hver einasti þm. gæti gert breyt. við það, sem réttlátar væru og sanngjarnar. Hæstv. forsrh. sagði, að sér væri ekki vant um að vinna með sósíalistum, og kvaddi þar til vitnis „Ófeig“ nokkurn. En þær missmíðar voru þó á yfirklóri þessu hjá hæstv. ráðh., að Framsfl. hefur ekki myndað stj. með sósíalistum, þar sem hann telur stefnu þess flokks að ýmsu leyti hættulega. En hér skilur með feigum og ófeigum. Það er kannske gott, að hæstv. forsrh. hefur veg og vanda af „Ófeigi“ þessum, enda mun honum ekki af veita öllu liði sínu. En þeim hæstv. forsrh. og „Ófeigi“ hefur ekki tekizt að fara rétt með viðskipti Framsfl., þó að baðir þykist vita nokkuð. Á sama hátt mun þeim ganga illa að fá menn til að trúa því, að Framsfl. muni taka upp stjórnarstefnu núv. ríkisstj. Hv. 2. þm. Reykv. talaði hér alldigurbarkalega og spurði, hvað Framsfl. hefði gert fyrir sjávarútveginn. Því er þar til að svara, að það voru framsóknarmenn, sem áttu frumkvæðið að því, að Síldarverksmiðjur ríkisins voru reistar, svo og að söluskipulagi á ýmsum sjávarafurðum. Það voru framsóknarmenn, sem áttu aðalþátt í því að taka upp hraðfrystingu á fiski og einnig hinu að styrkja þá starfsemi á þann hátt, sem dugði, svo að upp kæmust hraðfrystihús, þegar saltfiskmarkaðurinn brást. Og framsóknarmenn höfðu forystu í landhelgismálum landsins og rifu þau upp úr því ófremdarástandi, sem þau voru í í höndum sjálfstæðismanna. Og framsóknarmenn beittu sér fyrst og fremst af öllum flokkum fyrir nýjungum í sjávarútvegsmálum. Þeir hafa beitt sér fyrir lausn olíumálanna og eflingu Fiskimálasjóðs og fjöldamörgu öðru fyrir sjávarútveginn. - Það er sami órökstuddi rógurinn, sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) var nú með, sem bæði hann og aðrir kommúnistar hafa sí og æ tuggið áður, að á tímabilinu frá 1934 til 1937 hafi verið staðið gegn innflutningi fiskiskipa. Það var þá gert allt, sem í mannlegu valdi stóð, til þess að flytja þau inn og útflutningur skorinn niður á öðrum hlutum vegna þess. Því hefur verið haldið fram af hv. 2. þm. Reykv., að einn maður hafi verið sektaður um 100 kr. fyrir að hafa flutt inn fiskiskip. Þessi maður fór fram hjá gjaldeyrisyfirvöldunum með það að flytja inn skipið, og þessi sekt var aðeins til málamynda til þess að halda uppi formi laga, en ekki vegna þess, að það kæmi til mála, að hann hefði ekki fengið innflutningsleyfi fyrir skipinu. Hitt held ég, að hv. 2. þm. Reykv. ætti að líta á, að starfsemi kommúnista hefur valdið því, að margir af þeim, sem leggja í mesta áhættu og starfa mest að framleiðslumálum þjóðarinnar, eru ekki nema hálfdrættingar á við aðra, sem í landi eru, og að mokafli þarf að vera til þess að sjávarútvegurinn geti borið sig. Því er haldið fram af stjórnarliðum, að Framsfl. sé á móti nýsköpun atvinnuveganna. - Hverjir hafa flutt hér á þingi nýjar áætlanir um átök í jarðræktarmalum í landinu? Það eru framsóknarmenn. Hverjir hafa haft forgöngu í ræktun, svo og því, að áburðarverksmiðja yrði reist, í skipulagningu flugmála í landinu og í því að skipuleggja á ný póstmálin í landinu? Og hverjir eru þeir, sem flytja yfirleitt öll mál á þingi, sem horfa fram á við? Það eru framsóknarmenn. En stjórnarliðar hafa oft látið sér nægja að tefja þessi mál, þvælast fyrir málum framsóknarmanna. Hv. 6. þm. Reykv. gaf í skyn, að staðið hefði á Framsfl. um samvinnu um stjórnarmyndun. Ég held, að hann hafi mælt um hug sér um þetta. Í júní 1944 var sá hv. þm. ekki myrkur í máli um það, á hverjum stóð um stjórnarmyndun, og það voru kommúnistar, sem sá hv. þm. lýsti þá skelegglega yfir, að hefðu komið því til leiðar, að ekki hefði þá tekizt stjórnarmyndun. Hann sagði, að ekki hefði tekizt hér stjórnarmyndun á síðustu árum vegna þess, að kommúnistar hefðu ekki viljað ganga í stj. Og svo sagði hann, að sá hluti Sjálfstfl., sem réð honum, hefði ekki viljað ganga í stj., nema kommúnistar væru með. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að stjórnarandstæðingar vildu koma í veg fyrir, að landinu yrði stjórnað. Mætti draga af því, að Sjálfstfl. og þeir í þeim flokki, sem grimmilegastir voru stjórnarandstæðingar á hinum erfiðustu tímum, sem yfir þetta land hafa komið; hafi viljað hrun og að landinu væri ekki stjórnað. - Ég held, að það hafi verið helzt til þykkt smurt hjá þessum hv. þm. að halda þessu fram. Þá lýsti hv. 6. þm. Reykv. yfir hér og hv. 2. þm. Reykv:, að hér hefði verið eymd og volæði í landi, þegar Framsfl. hefði stjórnað, og framfaraleysi. Heyra engir menn til mín nú, sem heyrt hafa þessa sömu menn, er þessu halda fram, halda tækifærisræður, þar sem talað hefur verið um, hversu mikil bylting hafi orðið í atvinnuvegum landsins á örskömmum tíma? Er ekki ofur lítið annað hljóð í þeim þá en þegar þeir töluðu hér áðan um eymdina og volæðið á stjórnarárum Framsfl.? Ég held, að þá hafi verið ofur lítið annað hljóð í strokknum. Þessar eldhúsumr. hafa nú staðið tvö kvöld. Þær hafa verið ójafn leikur að því leyti, að stjórnarliðið hefur haft hvorki meira né minna en þrefaldan ræðutíma á við stjórnarandstæðinga, og það væri synd að segja, að stjórnarliðið hafi skirrzt við að notfæra sér út í æsar þessi sérréttindi. Þrátt fyrir allt það moldveður, sem þeir hafa þyrlað upp, á að vera unnt fyrir menn að festa sjónir á nokkrum aðalatriðum. - Ríkisstj. mun koma útgjöldum ríkisins á næsta ári upp í 150 millj. kr. eða meira en sjöfalt á við það, sem var fyrir stríð, og nærfellt 70% af útflutningsverðmætinu, eins og það var í fyrra, og var þá framleitt eins og hægt var og allt selt með stríðsverði. Það vantar nú a.m.k. 40 millj. kr., til þess að fjárl. fái staðizt, þótt á næsta ári verði sama peningaflóðið og verið hefur, hvað þá, ef út af ber í þeim efnum, sem líklegast er. Á fjárl. er þó enginn eyrir ætlaður til nýsköpunar, og öll þessi óheyrilega fúlga fer til þess að greiða laun og annan rekstrarkostnað, verklegar framkvæmdir álíka miklar og áttu sér stað fyrir stríð, og síðast, en ekki sízt, til þess að borga niður dýrtíðina og kaupgjaldið í landinu, svo að útflutningsframleiðslan geti skriðið enn um skeið. Sterkar líkur, að ekki sé meira sagt, benda til þess, að hæstv. ríkisstj. ætli að gefast algerlega upp við afgreiðslu tekjuhallalausra fjárl. og muni stofna til eyðsluskuldasöfnunar þegar á næsta ári - og það þótt peningaflóðið haldist. Allar ráðstafanir ríkisstj. og allt, sem kunnugt er, að hún hafi í hyggju, stefnir að því að íþyngja framleiðslustarfseminni í landinu og draga úr líkunum fyrir því, að nauðsynleg nýsköpun i atvinnulífi þjóðarinnar eigi sér stað. Og svo eru stjórnarliðar svo ósvífnir að halda því fram, eins og hv. 2. þm. Reykv., að stjórnarandstæðingar séu á móti nýsköpun atvinnuveganna. Ofan á allt þetta fremur hæstv. ríkisstj. þá óhæfu að bregða þeim mönnum um illvilja og ábyrgðarleysi, sem með rökum benda hógværlega á það, hve ástandið er varhugavert, og gagnrýna stefnuleysi ríkisstj. Það er nú svo komið, að hver maður, sem nokkurt skyn ber á fjárhags- og atvinnumál, hlýtur að viðurkenna með sjálfum sér, að í öngþveiti stefnir. Þetta sjá margir stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. nú orðið. Sumir glotta, en aðrir eru alvarlegir. Það einkennir vel afstöðuna og hvað inni fyrir býr. Stuðningslið stj. er þegar farið að búa sig undir það, sem koma hlýtur, - búa sig undir það að yfirgefa skipið. Kommúnistarnir tala um, að ekki verði störf þessarar stj. prófsteinn á þeirra stefnu, og um vopnahlé, sem samið hafi verið. - Alþýðuflokksmenn tala um, að þeir hafi. orðið að vera með, þeim hafi verið boðin svo góð boð um einstök mál, sem eigi að ganga fyrir öðru, - nýsköpunin komi svo á eftir. Hæstv. forsrh. og blað hans, Morgunblaðið, hafa sýnt einna minnsta fyrirhyggju í þessum efnum, en þó er byrjað að ,votta fyrir nokkrum fyrirvara í boðskapnum um allsherjarforsjá ríkisstj. Og í þessum umr. hefur hæstv. forsrh. undirstrikað kröftuglega, að það geti ekki orðið talinn ósigur ríkisstj., þótt svo reynist, að hún hafi rangt fyrri sér um stefnuna í atvinnu- og fjármálum, en stjórnarandstæðingar rétt. Það er mikið ólán fyrir þjóðina að fá þessa ríkisstj. einmitt nú í stríðslokin. Nú þurfti þjóðin á ríkisstj. að halda, sem hún gæti treyst, sem ekki lofaði meira en hún gat staðið við, ríkisstj., sem leyndi þjóðina ekki neinu. Það þurfti á ríkisstj. að halda, sem sagði þjóðinni þann sannleika, að ekki er hægt að sjá atvinnumálum hennar né fjármálum borgið, hvað þá heldur stofna til stórfelldrar nýsköpunar, nema með því, að allir leggi fram nokkurn skerf til þess að stöðva dýrtíðina. Með því móti einu er hægt að bjarga fjárhag ríkisins og skapa þá bjartsýni, sem er nauðsynleg undirstaða nýsköpunar atvinnulífsins og allsherjarframfara. - Það þurfti og þarf ríkisstj., sem markar ákveðna stefnu um framfarir þjóðarinnar, ákveður þátttöku ríkisins í þeirri viðreisn og stuðning þess við atvinnuvegina og lætur landsmenn jafnhliða vita, hvert hlutverk þeim er ætlað að vinna, og gerir þeim mögulegt að vinna það hlutverk, - ríkisstj., sem gerir ráðstafanir til réttlátrar hagnýtingar stríðsgróðans og grefur fyrir skattsvik, spillingu og klíkuhátt í verzlunarmálum. Hver sú stj., sem framkvæmir ekki þessi meginatriði, er dæmd til þess að verða bráðabirgðastj., sem situr og bíður þess, að reki í strand. Þetta verður hlutskipti núv. hæstv. ríkisstj., ef hún gerbreytir ekki um stefnu. Hæstv. ríkisstj. er ráðin í að framkvæma margt, sem auka mun öfugþróun þá, sem fyrir var, og er það háskalegt. En jafnvel enn háskalegra er þó hitt, að hún viðurkennir ekki, hvert stefnir, og þykist hafa ráð undir hverju rifi, þótt hún sýnilega viti tæpast sitt rjúkandi ráð. - Það er enn hörmulegra en ella, að nú skyldi svo til takast um stjórnarmyndun sem varð, vegna þess að aldrei hafa Íslendingar haft jafngott tækifæri og nú, þrátt fyrir allt, til þess að sjá framfaramálum sínum borgið, ef framsýni og fyrirhyggju væri beitt og þjóðin. hvött til þess að standa saman um nauðsynlegar ráðstafanir út af þeim erfiðleikum, sem á veginum verða. Ekki er gott að segja, hversu lengi þessi stj.. situr, en óhóf eru sjaldan langæ, segir í fornum fræðum, og mun svo reynast. En hvað sem því. líður, þá ríður nú á því umfram allt fyrir þá, sem á þessu sjá missmíðin, að búa sem öflugast undir framkvæmd nýrrar stjórnarstefnu, stefnu framfara, sem byggðar eru á traustum grunni. Og enginn vafi leikur á því, að Framsfl. hefur forystuhlutverki að gegna í því sambandi nú á næstu missirum og árum. - Góða nótt.

Forseti (GSv) : Þá hefur hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) lokið máli sínu. Hann talaði af hálfu Framsfl., og er þá lokið þessum útvarpsumr. Þessari umr. málsins er einnið lokið. Atkvgr. er frestað og málið tekið af dagskrá.