Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg get gjört mönnum það til geðs að vera stuttorður að þessu sinni. Þetta frumv. er ekki nýr gætur hjer á þingi. Á þinginu 1909 fluttu þeir þm. N.-Þing. (B. S.) og 2. þm. S.-Múl., sem þá var Jón Ólafsson, frumv. um breytingu á þjóðjarðasölulögunum, sem fóru í svipaða átt. Sömuleiðis flutti þm. Eyf. (St. St.) frumv. um líkt efni á þinginu 1912. Þetta frv., sem hjer er um að ræða, fer í líka átt og frumv. þau, sem jeg gat þegar um en gengur þó nokkuð lengra og er fyllra. Aðalástæðan fyrir því, að jeg ber þetta frumv. fram, er sú að það er vitanlegt, að margar þjóðjarðir og kirkjujarðir komast á örstuttum tíma eftir sölu þeirra í eigu annarra manna en þeirra, er ábúendur voru, þegar kaupin gjörðust. Og eru dæmi til þess að ábúendurnir hafa verið fengnir til þess að kaupa jarðirnar, en á bak við þá hafa staðið alt aðrir menn, en síðan hafa orðið eigendur. Það má því fullyrða, að lögin hafi ekki náð tilgangi sínum, þeim, að efla sjálfsábúð í landinu. Þegar svo jarðirnar, einkum þær betri, hafa komist úr sjálfsábúð, þá hafa þær oft og tíðum lent í höndum kaupbrallara, sem svo hafa haldið þeim í svo háu verði, að ekkert viðlit hefir verið fyrir bændur, að kaupa þær til að búa á þeim. Afleiðingin getur líka orðið sú að jarðirnar lendi þá í eigu útlendinga en það mætti telja illa farið, og það því fremur, sem það mundu oft verða hinar betri jarðir, er þannig gengu bæði úr sjálfsábúð og eigu landamanna, svo sem dæmi eru til. Það segir sig sjálft, að með frv. er engin skylda lögð á landssjóð til að kaupa jarðirnar, heldur er landssjóði að eins gefinn kostur á að kaupa þær, ef þær losna úr sjálfsábúð eða ganga kaupum og sölum. Þetta getur verið nauðsynlegt, t, d. ef um jörð er að ræða, sem mikla framtíð þykir eiga fyrir sjer, vegna verslunar eða viðskifta, eða þyki vel fallin til skólaseturs eða annars því líka. Og þar með væri landssjóði trygður kaupsrjetturinn og varnagli sleginn við því, að jarðirnar kæmust í hendur útlendinga, þaðan sem þær ef til vill ættu ekki afturkvæmt. Frumvarpið, sem lá fyrr þinginu 1912, og var líka efnis og þetta, komst heilu og höldnu gegn um Nd, en dagaði uppi í Ed. Án þess, að jeg gjöri það að nokkru kappsmáli, legg jeg það til, að frumv. sje vísað til landbúnaðarnefanar. En vera kynni ástæða til að skipa sjerstaka nefnd í það, sökum þess, að það er sjerstaks eðlis og þess, að skylt frv., frv. um frestun á sölu þjóðgarða og kirkjujarða, liggur nú fyrir, og yrði því þá vísað til sömu nefndar.



Hjer er að ræða um mikilsvert frumvarp sem að nokkru leyti gjörbreytir stefnu undanfarinna ára, þjóðjarðasölunni. Þjóðjarðasölulögin höfðu þann tilgang, að fjölga sjálfseignarbændum, og gangi jörðin úr sjálfseign, þá sýnist öll ástæða horfin fyrir því, að hún sje einstakra manna eign. Nú er það svo, að lítt er fram úr vandanum ráðið, þótt jarðirnar gangi úr eigu einstaklinga. Hvað á svo við þær að gjöra og hvernig leigja, svo að rjettlátt verði og vinsælt? Á landssjóður eða hrepparnir að eiga jarðirnar ? Að minni hyggju ber fyrst að ráða fram úr þessum vandaspurningum, áður en sú stefna er tekin, að gjöra jarðir aftur að opinberum eignum. Þetta jarðeignamál er talið eitt með erfiðustu viðfangæfnum þjóðanna. Þess vegna hefði jeg kosið, að málið hefði fengið undirbúning hjá stjórninni. Annars má það heita merkilegt, hve erfitt er að afla sjer upplýsinga um þjóðhagi hjer á landi. Engar skýrslur eru til um það, hve margir sjálfseignarbændur eru á ári hverju á landinu. En eftir manntalsskýrslum 1910 hygg jeg láta nærri, að leiguliðar sjeu um 60% allra bænda. Sjálfseignarbændur eru því miklu færri, þrátt fyrir alla þjóðjarðasölu.



Jeg skal geta þess út af athugasemdum háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.), sem áleit, að lög þyrfti að setja um bygging jarða landssjóða, áður en hann færi að kaupa jarðir svo nokkru næmi, að á Alþingi 1913 kom fram tillaga um að skora á stjórnina, að semja frumvarp um erfðafestuábúð á þjóðjörðum og kirkjujörðum; en tillagan var sama sem feld. Jeg hafði hugsað mjer, ef þetta frumvarp fengi góðan byr, að bera fram þingsályktunartillögu, sem skori á stjórnina, að undirbúa frumv. um erfðafestuábúð. En ef frumv. fellur, þá er sjálfsagt að gjöra tillöguna enn víðtækari, svo að hún nái einnig til forkaupsrjettar landssjóðs á seldum þjóðjörðum, kirkjujörðum og öðrum jörðum, er ganga kaupum og sölum. Það er rjett hjá háttv. þm. (G. H.), að mjög brestur ýmsar skýrslur um landshagi hjer. En þó hygg jeg, að fleiri jarðir sjeu í sjálfsábúð að nafninu til en fyrir 10-20 árum. Bæði hafa margar þjóðjarðir og kirkjujarðir verið seldar á þeim tíma, og eins hafa ýmsir leiguliðar keypt jarðir, sem voru í eigu einstakra manna. Jeg hygg, að sjálfseignarbændur muni nema um 60%, eða því nær. Um hitt er jeg samdóma háttv. þingm., að sjálfsábúð er oft ótrygg. Bæði hverfa jarðir oft úr sjálfsábúð við fráfall eigenda, og stundum eru kaupendur þjóðjarða og kirkjujarða að eina »leppar« annarra.



Það hefir verið stungið upp á því, að þessu frv. verði vísað til landbúnaðarnefndar. Ef þessi tillaga yrði samþykt, þá lægi fyrir að vísa frumv. á þgskj. 54, sem er líka eðlis, til sömu nefndar. En jeg álit bæði þetta frumv. og frumv. á þgskj. 54 svo stórt og mikilvægt, að ástæða sje til, að skipa sjerstaka nefnd í þau, auk þess, sem bæði frumv. snerta engu síður hag landsins í heild sinni en landbúnaðinn út af fyrir sig, Því er það tillaga mín, að skipuð sje sjerstök 5 manna nefnd í þetta mál.



Mjer þykir mjög mörgu snúa öfugt við nú. Frumv. um afnám forðagæslu var sett í sjerstaka nefnd. En nú er stungið upp á að vísa þessu frumv. til landbúnaðarnefndarinnar. Raunar hefði verið rjett, að hún hefði haft bæði þessi mál. Landbúnaðarnefnd undanfarandi þinga hefir einmitt haft slík mál til meðferðar. En úr því forðagæslumálið var á dögunum drifið í sjerstaka nefnd, á einmitt sú sama nefnd að fjalla um þetta. Annars getur komið fram hinn mesti glundroði.

Sveinn Björnsson : Jeg vil taka það fram, að þótt svipuð frumv. hafi áður verið tekin til meðferðar í landbúnaðarnefnd, þá er það engin sönnun fyrir því, að nauðsyn sje að láta þá nefnd fjalla um þetta mál. Jeg held, að best færi á því, að í nefndinni ættu sæti menn, sem jafnframt og sjerstaklega litu á hag landssjóða.

Flutningsm. (Bjarni Jónsson) Þegar Torfi heitinn í Ólafsdal sendi þingmönnum bækling í vetur með þessu frumv. í, hafði jeg einsett mjer, að láta það koma til umræðu hjer á Alþingi. Jeg taldi sjálfsagt, að þingið tæki til meðferðar hugsanir og skoðanir jafnmerks manns og reynds að áhuga og vitsmunum á því efni, sem frumvarpið fjallar um. Síðan er jeg kom í kjördæmi mitt, fjekk jeg áskoranir um það sama, sem jeg hafði ætlað mjer að gjöra, sem sje, að bera frumv. fram á Alþingi, fá það þar íhugað og rætt og gjört að lögum, ef mönnum fjelli það í geð. Nú er þessi ágætismaður, sem frumv. hefir samið, dáinn, og ætti þá enn fremur að vera ástæða til að taka málið til rækilegrar íhugunar, og láta ekki undir höfuð leggjast, að sýna höfundinum þann vott virðingar og þakklætis, að ganga sem best frá málinu. Jeg ætla ekki að lengja umræðurnar mikið, en vil að eins lýsa yfir því, að jeg álít það bæði viturlegt og sjálfsagt, að setja tryggileg lög, til þess að reisa skorður við þessari þúsund ára gömlu búnaðarsynd okkar Íslendinga, að fella fje í hörðum vetrum. Það er eitt grundvallaratriði, sem deilt hefir verið um í löggjöfinni, hvort leggja ætti á menn lagaskyldu í þessu efni, eða láta sjer nægja með heimildarlög. Torfi í Ólafsdal hallast fremur að heimildarlögum, og mjer hefir heyrst Dalamenn vera þeim hlyntari. Jeg fyrir mitt leyti efast um, að hægt sje að ná takmarkinu með heimildarlögum; er hræddur um að margir hreppar muni skella skolleyrunum við þessu, en væntanlega verður þetta atriði rætt í nefnd, og hún kemst þá að einhverri niðurstöðu um, hvað tiltækilegast sje í þessu efni. Jeg vil geta þess, að sumir þingmálafundir í Dalasýslu komust að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að samþykkja heimildarlög, en skylda jafnframt alla hreppa til þess, að gjöra hreppssamþyktir um málið, en þeir að öðru leyti rjeðu sjálfir fyrirkomulaginu. Torfi í Ólafsdal hefir skrifað ítarlegar athugasemdir við frumv., og gjört áætlun um kostnaðinn við lögin, og getur það orðið til mikils stuðnings nefndinni. Fyrir skömmu var kosin hjer í deildinni, samkvæmt samþyktri þingsályktunartillögu þar að lútandi, landbúnaðarnefnd, og get jeg ekki sjeð, að þetta mál eigi heima í annari nefnd. Það er líka venjuleg hæverska, að leyfa flutningsmönnum frumv. sæti í nefndum þeim, er um málin fjalla. Nú vill svo vel til, að jeg á sæti í landbúnaðarnefndinni, og er flutningsmaður þessa frumv. Jeg vænti því, að háttv. deild vísi frv. til þessarar nefndar, og gjöri það að tillögu minni.

Eggert Pálsson Frumv. þetta, sem hjer liggur fyrir, er allstór lagabálkur. Má segja svo, sem hjer sje um nýja stefnu að ræða í harðinda-, horfellis- eða forðagæslulöggjöf vorri. Og mjer dylst það ekki, að frumv. verður að athuga í nefnd. Bæði er það sjálfsögð skylda gagnvart semjanda frumv., Torfa sáluga í Ólafsdal, og það verður ekki gengið þegjandi og nefndarlaust fram hjá svona mörgum og margvíslegum uppástungum. Spursmálið er þá að eins það, hvaða nefnd eigi að fjalla um málið. Fyrir skömmu lá hjer fyrir hv. deild annað frumv., sem fór fram á afnám forðagæslulaganna. Svo fór, að sjerstök nefnd var kosin, til þess að athuga það frumv. En milli þessara tveggja frumv. virðist mjer allnáið samband. Verði nú þessu frumv. vísað til landbúnaðarnefndar, eins og háttv. flutnm. (B. J.) stingur upp á, en ekki til forðagæslunefndarinnar, þá fæ jeg ekki annað sjeð en að afstaða nefndanna og þingdeildarinnar verði talsvert óviðfeldin, og getur það einnig orðið óheppilegt fyrir málin. Jeg vil því leggja það til, að þessu frumv. verði vísað til nefndarinnar, sem kosin var í frumv. um afnám forðagæslulaganna. Það er ekki svo að skilja, að mig fýsi til þess að fást við þetta frumv., heldur ber jeg þessa tillögu fram vegna hins nána sambands frumvarpanna, sem gjörir það óhjákvæmilegt, að sama nefndin athugi þetta ekki.

Guðmundur Hannesson Mjer þykir nefndar í þessu máli á því, að margt er athugavert við frumv. þetta, engu síður en frumv. það, sem nýlega var borið fram um að afnema forðagæslulögin. Jeg er samdóma þeim mönnum, sem hvorki telja það hyggilegt eða sæmandi fyrir þingið, að semja þýðingarmikil lög og fella þau síðan úr gildi, áður en telja má að nokkur veruleg reynsla sje fengin fyrir því hversu þau gefast. Að öðru leyti fæ jeg eigi betur sjeð en að flestir sömu gallarnir sjeu á þessu frumv., sem nú eru taldir forðagæslulögunum til foráttu. Skoðanir eru fleiri, skýrsluhald engu minna nje einfaldara og kostnaður meiri, að minsta kosti fyrir landssjóð. Forðagæslumenn hafa lítið vald eins og nú, viðurlögin fyrir vanrækslu hin sömu, sektir og kærur eftir á, sem að engu haldi koma, þótt illa hafi farið. Ef bera skal saman kostnaðinn við þetta frumv. og forðagæslulögin, verður að miða við landið alt, og þá fer hann yfir 80 þús. kr. á ári. Það verður að gjöra sjer grein fyrir því, hvaðan á að taka fje þetta, en í raun og veru hlýtur kostnaðurinn að verða miklu meiri, eða gagnið að lögunum tvísýnt, því að lítið dregur það í harðæri, þótt aukreitis heyforði á bæ sje einir 3 hestar og af kornmeti 200 pund. Þó gjört sje ráð fyrir því, að fjöldi heimila sje birgur, er þetta tæplega helmingurinn af því, sem þyrfti, ef að verulegu gagni skal koma. Aðalbreytingin frá forðagæslulögunum er sú, að hjer er að ræða um heimildarlög. Frjálslegra er þetta að vísu, en aftur hæpið, að lögin komi þá að tilætluðum notum. Jeg sje að minsta kosti ekki, að tími sje kominn til að gjöra svo stórfelda breytingu á lögunum. Lægi nær að samþykkja líka breytingu á forðagæslulögunum og hjer var borin upp á síðasta þingi, og miðaði til þess að auka vald forðagæslu manna, svo að þeim væri fært að forða fje manna frá hordauða, en sektir og kærur fjellu niður. Það má vel vera, að þessi lög sjeu nauðsynleg, en satt að segja virðist mjer, sem þingmanni fyrir bændakjördæmi, að bændum sje að mörgu leyti skömm gjörð með ýmsum ákvæðunum. Það er alveg eins og við færum að setja sjómönnum lög um það, að þeir mættu ekki róa neglulausir. Bændur þekkja flest vel, er að þessu máli lýtur, en það, sem dregur þá, er hagnaðarvonin, vonin um, að alt gangi nú vel að þessu sinni, og reynist svo, þá er oft mikill gróði í aðra hönd. Það er gróðavonin, sem freistar manna. Sem dæmi þessa get jeg nefnt úr mínu kjördæmi síðastliðið ár. Sumarið var ilt fyrir bændur. Með ásetning fóru þeir bil beggja, fækkuðu fjenaði að mun, en þó eigi svo, að hlítt hefði í hörðum vetri. En fyrst vel gekk, þá græddist mönnunum eflaust talsvert fje. Það er þessi von, sem dregur menn, og margir djarftæku mennirnir efnuðust vel. En slíkur hugsunarháttur er eigi að síður ekki góður, og slíkur búskapur getur ekki kallast menningarbúskapur.

Einar Jónsson Jeg skal ekki vera langorður um þetta frumvarp við þessa umræðu. Aðalástæða mótstöðu manna frumv. um afnám forðagæslulaganna er sú, að ekki sje rjett að afnema lögin, þar sem enn sje engin reynsla fengin fyrir því, hvort þau komi að tilætluðum notum, eða sjeu blátt áfram óheppileg. Það er ekki nýtt að heyra þessa mótbáru, þegar verið er að tala um breyting eða afnám ungra laga. En kaupstaðarbúar geta síður um þetta frv. talað af reynslu en sveitabændur. Og háttv. samþingm. minn (E. P.) hefir fært svo ljós rök að því, að full reynsla sje fengin fyrir því, að lögin sjeu algjörlega ónóg og óþörf, að því verður ekki á móti mælt. Jeg skal játa það, að semjandi frumv., Torfi í Ólafsdal, og frumv. sjálft er þess fullkomlega vert, að það komi fyrir þingið, þótt mjer á hinn bóginn geti ekki dulist, að talsverðir agnúar eru á frumv., og sumir þeirra talsvert stórir. Jeg ætla samt ekki að fara mikið út í það í þetta sinn, en vil þó benda háttv. deild á stærsta agnúann, sem á frumv. er, að mínu áliti. Það er hinn mikli kostnaðarauki og fyrirhöfn, sem af samþykt frumv. mundi leiða, bæði fyrir landið alt og einstök hjeruð. Jeg álít það algjörlega óþarft, þegar launaðir eru tveir menn með dagpeningum, að hafa þá að auki einn mann til á föstum launum. Heppilegast álít jeg, og svo álíta þeir menn, er reynslu hafa, að engin lög sjeu um þetta efni. En vilji menn hafa nokkur lög, þá er jeg hlyntari heimildarlögum, þó ekki sams konar og Torfi í Ólafsdal ætlast til. Jeg hygg, að tillögur Sigurðar bónda á Selalæk í þessu efni, sem lesa má í dagblöðum og tímaritum, sjeu mikið skynsamlegri, og vil jeg ráða háttv. nefnd til þess, að afla sjer þeirra og taka þær til íhugunar. Jeg álít þær bæði kostnaðarminni og jafnframt tryggilegri, svo að tilganginum verði betur náð á þann hátt. Að því er nefndina snertir, þá virðist mjer þetta frumv. svo skylt frumv. um afnám forðagæslulaganna, að jeg tel sjálfsagt, að þau fari bæði í sömu nefnd.

Flutningsm. (Bjarni Jónsson) Jeg ætla að eins að minna háttv.þm. Rang. (E. P. og E. J.) á það, að frumv. um afnám forðagæslulaganna var ekki vísað til landbúnaðarnefndar, af alveg sjerstökum ástæðum. Flutningsmaður þess frumv. (E. P.) taldi það sjálfsagða kurteisisskyldu af deildinni, að lofa sjer að eiga sæti í nefnd þeirri, er um málið fjallaði. Nú finst mjer það ekki ólíklegt, að háttv. þingm. (E. P.) vilji sýna mjer sömu skil, og vísa þessu máli til landbúnaðarnefndarinnar, sem jeg á sæti í og frumv. á heima í. Þessi nefnd er kosin samkvæmt samþyktri þingsályktunartillögu, og þá líklega til þess, að athuga búnaðarmál, en ekki til þess eins, að hlusta á, hverjir eru kosnir í aðrar nefndir, til þess að athuga mál, sem hún á að fjalla um í landbúnaðarnefndinni situr líka búnaðarskólastjóri, sem jafnframt er tengdasonur höfundar þessa frumv. og nákunnur skoðunum hans, svo það mælir enn meira með því, að málinu sje vísað til þeirrar nefndar. Að öðru leyti ætla jeg ekki að svara framkomnum athugasemdum um einstök atriði, ætla að geyma mjer það, þangað til málið er lengra á veg komið, og jeg hefi sjeð, hvað nefndin gjörir við það.

Eggert Pálsson Jeg ætla ekki að vekja langar deilur við háttv. flutnm. (B. J.) um það, í hvaða nefnd þetta mál eigi að fara. Jeg get ekki skilið það, að honum sje það eigi ljóst, að málsins vegna er það nauðsynlegt, að sama nefnd fari með bæði frumv. Jeg kannast fúslega við það, að háttv. flutnm. (B. J.) hefir sama rjett og jeg og aðrir flutnm., til þess að fá að fjalla um málið í nefnd. En þótt hann eigi ekki sæti í nefndinni í frumv. um afnám forðagæslulaganna, þá er lítill vandi að bæta úr því. Það þarf ekki annað til þess en að forðagæslunefndin »suppleri« sig, og sem formaður þeirrar nefndar treysti jeg mjer til þess, að fá því framgengt, að stungið verði upp á háttv.þm. Dal. (B. J.) í hana til viðbótar, og veit, að deildin mundi veita til þess samþykki sitt.

Flutningsm. (Bjarni Jónsson) Jeg get tekið frá mönnum þessar áhyggjur út af því, að sama nefndin fjalli um bæði þessi frumv. Frumv. eru sem sje gjörólík. Annað frumv. fer fram á það, að afnema forðagæslulögin, og getur nefndin, sem kosin var til þess, að athuga það, gjört tillögur um, hvort það sje heppilegt eða ekki. Komist hún að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að fella lögin burtu, þá getur landbúnaðarnefndin, sem á að hafa þetta frumv., sem er sjerstakur lagabálkur, til meðferðar, komið með þetta frumvarp breytt eða óbreytt í staðinn.

Ráðherra: Jeg þarf ekki að svara löngu máli. Ræða háttv. frummælanda (S. E.) var nokkuð á annan veg en jeg bjóst við. Jeg átti von á stórskotahríð frá honum, en raunin er orðin nokkuð önnur. Endir ræðu hans virtist mjer eiga að vera nokkurs konar öryggispípa fyrir frelsi landsins. Þetta hlýt jeg að segja að eru vonbrigði, eftir allan þann mikla gauragang og þau miklu ólæti, er hafin hafa verin hjer í bænum af hálfu nokkurra manna og háttv. framsögum. (S. E.) hefir einna helst staðið fyrir. Hugði jeg, að þeir herrar, andstæðingar mínir, yrðu mjög æstir, færu grenjandi og bitu í skjaldarendur, eins og berserkja var siður til forna. Ekki er þó svo að skilja, að mjer falli það miður, að heldur er gætt hófs. En þótt tillaga sú til þingsályktunar, er háttv. framsm. (S. E.) kom fram með, eigi ekki að vera neitt annað en öryggisráðstöfun, þá hygg jeg þó, að í henni felist annað og meira. Hún gæti ekki verið komin fram, nema flutningsmaður áliti, að jeg hefði gjört eitthvað annað en jeg átti eða mátti gjöra í ríkisráðinu 19. júní þ. á. Og þar sem öllum er kunnugt, að jeg á að hafa, eftir skoðun Ingólfsmanna, viljandi eða óviljandi teflt frelsi landsins í voða, þá furðar mig ekki, hvað tillagan er hörð. Jeg bjóst við grenjandi hríð úr sorta þeim, er lá í loftinu. Jeg hafði búist við vantraustsyfirlýsingu og síðan landsdómsákæru. Vera má, að hægt sje af stað farið og þetta sje forynja eða undanfari einhvers meira. Hjer í deildinni hefir háttv. framsm. (S. E.) reynt að rökstyðja það, að í tilefni af stjórnarskrárstaðfestingunni 19. júní þ. á. felist ýmislegt það, er þingið 1914 hafi ekki gefið heimild til. Þetta er skoðun flytjanda tillögunnar og hans fylgifiska, sjerstaklega »Ingólfs«. Þeir prjedika nú sýknt og heilagt, að rjetti landsins sje steypt í glötun, eða að minsta kosti sjeu þar mikil spjöll á orðin, ef þingið kæmi ekki fram með eftirvara, er afneiti því, er jeg hefi gjört. Mjer hafa fallið illa þessar aðfarir þeirra, ekki mín vegna, heldur vegna annars. Þar sem þessir menn hafa prjedikað, að frelsi og rjettur landsins sjeu fyrir borð borin, þá munu bæði innlendir og útlendir óvinir landsins hagnýta sjer þessi ummæli þingmannanna síðar meir. Og er vjer höldum því fram, að engu hafi verið glatað, koma þeir með ummæli þessara manna, til sönnunar rjettleysi landsins. Gengur þetta svo langt, að eitt blað hjer í bænum er stórfegið og prentar með stóru letri, ef útlendur blaðamaður segir, að frelsi voru sje glatað og vjer höfum komið illa og ómannlega fram við landið okkar. Þeir hrína upp af kæti yfir þessu, þessir íslensku ættjarðarvinir, er nú þykjast einir vilja varðveita frelsi landsins. Jeg skil ekki þessa föðurlandsást. Síðast í dag hjelt einn aðalfrömuður þessara manna langa ræðu, þótt hæg væri og þingleg, um það, að rjettindum vorum sje í voða teflt. Hann rakti sögu málsins nokkuð. Sem kunnugt er komst ákvæðið »í ríkisráði« inn 1903, er Alberti taldi það »forfatningsmæssig Nödvendighed«, að mál vor væru þar borin upp fyrir konungi. Þá reis upp flokkur í landinu, er taldi grundvallarlög Dana lögleidd hjer og sjermálarjett vorn þar með eyðilagðan. Ef þetta er rjett, þá gat ekkert í húfi verið í vor. Ýmsir eru nú á þeirri skoðun, að sjermálarjetti vorum hafi þá verið glatað. Og ef sú skoðun væri rjett, hvernig ætti jeg þá að drepa líkið? Sennilega hörfa þeir nú frá þessari skoðun. Árið 1907 er málið tekið upp, ríkisráðsákvæðið felt burtu, en málið varð þá óútrætt. Alþingi 1911 afgreiðir svo frumvarp; orðin »í ríkisráði« voru feld í burtu, án þess nokkuð kæmi í staðinn. Eigi svo að skilja, að sannað væri, að tilgangur þingsins hafi verið sá, að málin yrðu ekki borin upp í ríkisráði, heldur var það tilætlunin, að konungur geti látið bera málin upp fyrir sjer þar, er hann vildi. Konungur lætur þá ráðherra (Kristján Jónsson) flytja þinginu 1912 þau skilaboð, að hann fallist ekki á þetta, nema lög um samband landanna verði áður sett og samþykt. Alþingistíðindin 1912 bera þetta með sjer. Árið 1913 er málið aftur tekið fyrir á Alþingi. Fann þá einhver upp það snjallræði, að málin skyldu borin þar upp, sem konungur ákvæði. Búist var þá eindregið við sjerstökum konungsúrskurði um uppburðinn á ábyrgð ráðherra Íslands. En að ætlast hafi verið til að koma málunum út úr ríkisráðinu, sjest hvergi og er hreinasti misskilningur. Kvað svo ramt að þessu, að einn þingmaður í Nd. kallar þetta grímuklædda ríkisráðssetu. Það var hv. 2. þm. G.-K. (B. K.). Jeg tek þetta fram af því, að sagt hefir verið, að jeg hafi skýrt ranglega frá þessu á fundi. Og hvar stendur það skrifað, að málin hafi að eins átt að vera borin þar upp til bráðabirgða? Má líka nærri geta um þetta, þar sem hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) ljet í ljós vafa um, að konungur mundi geta fallist á orðin »þar sem konungur ákveður«. Svo kemur fyrirvarinn 1914, og hann ber ótvírætt og ómótmælanlega með sjer, að tilgangurinn væri að bera málin upp í ríkisráði. Fyrirvarinn endar á þessa leið: »Heldur Alþingi því þess vegna fast fram, að uppburður sjermála Íslands fyrir konungi í ríkisráði Dana« o. s. frv. Út úr þessu er ekki hægt að smokra sjer. Því næst vjek háttv. flutnm. (S. E.) sjer að því, er gjörðist 20. okt. 1913. Jeg játa það, að jeg var ekki á sama máli og háttv. þáverandi ráðherra (H. H.), enda álít jeg, að hjer sje um annað að ræða. Jeg furða mig ekki á því, að háttv. flutnm. (S. E.) heldur þessu fram, en á hinu furðar mig, að háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk.Th.) tekur í sama strenginn. Í sínu góða blaði, Þjóðviljanum 1913 (27. árg.) tbl. 56, segir hann eftir málalyktirnar 20. okt. 1913: Flokksstjórn sjálfstæðismanna hefir íhugað þetta atriði nýskeð, og niðurstaðan þar orðið sú, að sjálfsagt sje, að vjer ráðum engu síður til nú en áður en konungssvarið barst oss, að stjórnarskrárfrumvarpið sje samþykt óbreytt á aukaþinginu að sumri .... aðalatriðið, að danskir ráðherrar blandi sjer eigi inn í málin, og yfirlýsing Zahle's fjekkst um það. Hitt, þ. e. hvar málin eru borin upp fyrir konunginum - hvort það er gjört í ríkisráðinu eða einhversstaðar annarsstaðar - skiftir oss á hinn bóginn alls engu, en því hefir á fyrrgreindan hátt, þ. e. með úrfellingu ríkisráðsákvæðisins úr stjskr., verið slegið föstu, sem fyrr getur. Því næst felst háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.) á orð Zahles, þar sem Zahle segir, að uppburðurinn í ríkisráði sje til þess, »að dönskum ráðgjöfum yðar hátignar veitist kostur á hluttöku í dómi um, hvort í lögum eða ályktunum, sem ráðherra Íslands ber upp, felist ákvæði, er varði sameiginleg ríkismálefni, er að eins verði tekin ákvörðun um í sameiningu við dönsk löggjafarvöld«. Jeg get ekki betur sjeð en háttv.þm. (Sk. Th.) hafi gjört sig ánægðan með orð Zales, þetta svokallaða »kontrol«. Á þingi 1914 var svo hv.þm.N.-Ísf. (Sk.Th.) með fyrirvaranum en eftir því, er jeg hygg, aðallega til þess, að ekki yrði ágreiningur í flokknum, er hann hefir álitið að gæti spilt. Það er aðallega tvent í málalyktunum 20. okt. 1913, er Sjálfstæðismönnum fjell illa, sem sje, að breyting á skipulaginu væri bundin við staðfestingu nýrra sambandslaga, og auglýsingin í Danmörku. Þeir, sem vilja lesa um ræðurnar 19. júní þ. á., hljóta að sjá, að hvorugt er lengur til fyrirstöðu. Þá hjelt háttv. flutnm. (S. E.) því fram, að fyrirvarinn sje óbrotinn. Getur vel verið að svo sje fyrir hans góða höfuð, en sumir hafa þó látið alt annað í ljós. Háttv. þingm. N.-Þing. (B. S.) var reiður yfir því í fyrra, hversu loðinn hann væri. Og jeg heyri, að þeir eru enn ósammála um þetta atriði. Takmark fyrirvarans var, að fyrirbyggja að nokkuð það yrði gjört í framkvæmdinni, er að óliði gæti komið, (sbr. »áskilur«. Og nú hefir konungur fallist á fyrirvarann. Og andstæðingar mínir hafa játað, að ekki hafi þurft beinnar viðurkenningar við, heldur óbeinnar. Þess vegna er nóg, að ekki komi neitt það fram hjá konungi, er brjóti í bág við fyrirvarann. Jeg hefi ekki heldur skilið svo framkomu háttv.fyrrv. ráð. (S. E.) í ríkisráðinu 30 nóv. 1914 svo, að hann hafi ætlast til, að fá beina viðurkenningu, enda nú fengin viðurkenning hans sjálfs um, að eigi hafi svo verið. Jeg skal nú leyfa mjer í stuttu máli að ganga í gegn um umræðurnar í ríkisráði 19. júní þ. á. Það er þá fyrst »Forestillingen«, sem 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði á þingmálafundi í Hafnarfirði, að væri í samningsformi.  (Björn Kristjánsson: Danir segja það sjálfir)  . Enginn danskur maður er til svo skyni skroppinn. Fyrst er þar skýrt frá samþykt stjórnarskrárinnar á Alþingi 1913 og 1914. Þá kemur fyrirvarinn í danskri þýðingu (þeirri sömu og 30. nóv. 1914). Síðan kemur skýrsla um það, að enginn andblástur hafi komið fram um það, að málin yrðu borin upp í ríkisráði. Og nú viðurkenna andstæðingar mínir, að það sje rjett. Þá er nefndur geigur sá, er komi fram í þingsályktunartillögunni og sagt, að hann sje sprottinn af ótta við það, að auglýsing sú í Danmörku, sem boðuð var um afstöðu konungs til úrskurðarins, mundi verka sjerstaklega á ríkisrjettarlegt eðli úrskurðarins. Þessu er ekki neitað. Svo er ein dauðasynd, er jeg á að hafa gjört mig sekan í, er jeg segi, að þessi geigur sje formlegs fræðilegs eðlis. Því verður ekki neitað, að þessu er þannig farið, þótt andstæðingar mínir segi, að hann sje meira. Háttv. flutnm. (S. E.) talaði um »kontrol« í þessu sambandi og einhverja »praktiska hlið«. Þessu víkur nú svo við, að meðan málin eru borin upp í ríkisráðinu, veit Íslandsráðherra hverjir um þau tala og hvað þeir tala, og á stjórnskipulegan rjett til þess, að svara því. Það er rjettur hans og skylda, að mótmæla, ef þess þarf. Ef einhver atriði koma fram í danskri löggjöf, sem fara í bág við rjett Íslands, þá er honum rjett og skylt, að mótmæla. Og sama rjett eiga danskir ráðherrar, ef íslensk löggjöf skyldi fara í bág við rjett Danmerkur. Þetta er jafnræði frá lagalegu sjónarmiði og engum heilbrigðum manni dettur í hug, að halda því fram, þótt mótmæli hafi komið fram í ríkisráði gegn einhverju íslensku löggjafarmáli, að Íslandsráðherra hafi þar með gjört það að sammáli. Það væri viðlíka viturlegt, eins og að halda því fram, að maður öðlaðist eignarrjett á túni annars manns, ef hann ræki á það kýrnar sínar. Það stendur ekki í neins manns valdi, að hamla því, að hans hátign, konungurinn beri sig saman við hvern þann mann, sem hann trúir, og þá er komið »faktiskt kontrol«, svo að í framkvæmdinni verður enginn munur á þessu, og þá er atriðið sannarlega formlegs fræðilegs eðlis, úr því að við getum ekki losað um þessi mál, eins og sambandið nú er. Hitt er annað, að við höldum því fram, að það, hvar mál vor sjeu borin upp, sje sjermál vort, og gjörum ekkert það, er geti svift okkur þeim rjetti, sem við teljum okkur þar eiga. Síðan leggur Íslandsráðherra það til, að konungur staðfesti stjórnskipunarlögin með tilvitnun til þess, sem hann sjálfur (Íslandsráðherra) hefir talað. Í þessu felst þó væntanlega ekkert rjettarafsal. Þetta var nú sjálf »Forestillingen«, og á hana skrifar svo konungur eftir venju: »Indstillingen bifaldes«. En með því nú að Danir hafa ætíð haft aðra skoðun á málinu en þá, er jeg fylgdi, þá hefir nú forsætisráðherrann talið sjer rjett og skylt að taka fram skoðun Dana. Jeg hefi nú reyndar heyrt það sagt, að jeg hefði þá átt að segja honum að þegja.  (Skúli Thoroddsen: Var það ekki rjett?)  . Jeg skal láta »Þjóðviljann« frá 1913 svara því. Þar stendur svo, að atburðirnir í ríkisráði 20. okt. það ár, hafi engin áhrif á afstöðu flokksins til málsins, og að Zahle hafi sagt, að ekki yrði hlutast til um málin, nema að athuga, að ekki felist í þeim - - etc. Allir sjá að þessi hv.þm. (Sk. Th.) hefir þá ekki talið það nema rjett, sjálfsagt og óskaðlegt, þótt forsætisráðherrann talaði þetta.  (Skúli Thoroddsen: Þetta er »probatio diabolica«! Það er tekið fram í blaðinu, að forsætisráðherrann hefði ekki átt að blanda sjer í sjermálin)  . Það er satt, að þar stendur, að það væri »leiðara«, að því skyldi ekki vera mótmælt, en það raskar ekki því »reella«, og þá býst jeg nú við, að við sjeum komnir yfir þetta örðuga atriði. Enda fór jeg alveg eins að og háttv. þingm. vildi, því að jeg taldi það rjett, að taka til máls á eftir forsætisráðherranum og lýsa yfir því, að jeg væri honum ekki samdóma um þetta atriði, - gæti ekki fallist á skoðun hans. Þá loks talar hans hátign, konungurinn. Jeg hafði nú áður sýnt fram á það, að ekki væri ágreiningur um það, að málin yrðu borin upp í ríkisráðinu, og þau orð tekur hann upp. En svo kemur þessi »kriminella« setning: »Eins og jeg hefi áður sagt í ríkisráði«, og haldið er fram að eigi að taka yfir alt það, er hann hafði þar áður sagt um málið, fyrr og síðar. Það sjer nú hver maður, sem les setninguna til enda, og annars skilur mælt mál, að þetta nær ekki nokkurri átt, því að hvorki eru skilyrðin frá 20. okt. 1913, nje 30. nóv. 1914 tekin þar upp, og engin tilvísun er þetta í eiginlegri merkingu, enda held jeg að háttv. flutningsm. (S. E.) sje ekki á því, að þetta sje svo, heldur sje hann hins vegar hræddur við það af einhvers konar hjartveiki, að ef til vill kunni að mega líta svo á. Jeg veit ekki glögt, hvort hv. flutningsm. (S. E.) meinti það, - en svo virtist þó helst vera - að opna brjefið frá 20. okt. 1913 væri enn í gildi. Ef það væri rjett, þá hefði það einnig haldist í gildi, ef hann hefði tekið við staðfestingunni með þögn konungs, enda hafa ýmsir haldið því fram, t. d. háttv. 2. þm.N.-Múl. (J. J.) og háttv.þm.N.- Þing. (B. Sv.). En nú vill svo vel til, að konungur hefir hjer alt önnur ummæli, en í opna brjefinu. Þar var svo um mælt, að engin breyting gæti á uppburðinum orðið, nema staðfest væru ný sambandslög, en hjer segir konungur að eins, að Alþingi »megi ekki vænta þess«, að því verði breytt »í sinni stjórnartíð«. Hann segir hvergi, að breyting á konungsúrskurðinum skuli bundin við ný sambandslög, nje að til þess þurfi neinn atbeina danskra stjórnarvalda, en það var kjarni fyrirvarans, að honum yrði breytt án þeirra íhlutunar. Konungur segir ekkert, sem komið geti í bága við það, að honum verði breytt þannig, og ef það er rjett, sem háttv. flutningsmaður hjelt fram, að ekki hafi þurft yfirlýsingu konungs berum orðum til þess, að fyrirvaranum væri fullnægt, þá er þetta líka nóg. Því að ef ekkert er sagt eða gjört, sem kemur í bága við orð fyrirvarans, þá er það sama sem þegjandi viðurkenning á honum, og ekkert slíkt hefir verið gjört eða sagt, er brjóti bág við fyrirvarann. Háttv. flutningsm. (S. E.) endaði ræðu sína á því, að ef þjóð vor ætti nú að greiða atkvæði um þessa tillögu, þá myndi ekki standa á »já«-unum. Jeg veit ekki vel, á hverju hann byggir þá skoðun. Ekki verður það að minsta kosti sjeð af þeim þingmálafundum, sem haldnir hafa verið síðan staðfestingarskilmálarnir voru kunnir orðnir, að kjósendur hafi verið óánægðir með það, sem gjört var. Að vísu var einn fundur haldinn í Hafnarfirði, þar sem þingm. kjördæmisins fengu því framgengt, að kjósendur gáfu sjálfum sjer vantraustsyfirlýsingu, en fólu þingmönnunum að reyna að botna í málinu. Sá fundur mun hafa verið einna tvíbentastur. Að vísu var þar feld ánægjuyfirlýsing yfir gjörðum stjórnarinnar með 26:19 atkv., en það segir ekkert, því að það byggist á sama grundvelli og hitt, sem sje þeim, að kjósendur vildu ekki eiga í því, að leggja höfuð sín í bleyti um málið, heldur fólu þingmönnunum það. Hins vegar hefir á mörgum fleiri fundum verið lýst eindreginni ánægju yfir staðfestingunni, bæði í Borgarfjarðar- og Árnessýslu og í Reykjavík, þar sem mestur hávaðinn stendur af háttv. flutningsmanni (S. E.). Hitt er satt, að sumir þingmálafundir voru haldnir áður en skilyrðin yrðu kunn, og þeir eru mislitari. Sumir hafa talað um það, að aðferðin væri óviðkunnanleg. Hjer er nú eitt harðvítugt sjálfstæðisblað, »Íslendingur«, sem kemur út á Akureyri.  (Sigurður Eggerz: O, það er nú ekki sjerlega harðvítugt)  . Það er fult eins eindregið og háttv. flutningsm. (S. E.), en það fagnar því eindregið, að stjórnarskráin hlaut staðfestingu með þeim skilmálum, sem orðið er, og telur gott, að jeg skyldi bera gæfu til að fá málinu framgengt, svo vel sem raun varð á. Jeg skal nú ekki segja, hvernig þjóðin kann að líta á þessa tillögu, en eftir þeim gögnum, sem fyrir liggja, ætti ekki að vera mikil von um yfirgnæfandi atkvæðafjölda meðal kjósenda landsins með henni. Það eru nokkrir kjósendur hjer í einu kjördæminu, sem hneigjast að skoðun háttv. flutningsm. (S. E.) í þessu máli, sem hann segir að svo miklar umbúðir sjeu um, að engir aðrir en lögfræðingar geti ráðið við það. Mjer virtist þó ekki betur, en báðir háttv.þm. G.-K. (B. K. og K. D.) treystu sjer ofurvel til að gjöra sjer grein fyrir því út í æsar, þótt ekki sjeu þeir lögfróðir. Annars er þetta skraf háttv. flutningsm. (S. E.), alt nokkuð út í hött, því að er ekki margt torskilið, sem þó er svo merkilegt, að gjöra verður sjer grein fyrir því og byggja á því? Eru ekki milliríkjasamningar flestir á frönsku, og er t. d. ekki »Gamli sáttmáli« gamalt og torskilið skjal? Jeg veit, að háttv. flutningsm, (S. E.) hefir svo gott »höfuð«, að hann skilur þetta mál erfiðislítið, ef hann vill. Þetta er ekki flokksáhugamál, og jeg kæri mig ekki mikið um það. Jeg býst við, að allir háttv.þm. muni greiða um það atkvæði, eins og samviska þeirra býður þeim. En hitt vil jeg segja, að þeir sem álíta, að þingviljanum sje fullnægt, þeir geta ekki vel verið með tillögunni, því að það er hlægilegt, að vera að slá varnagla, sem engin þörf er á. Það væri eins og ef einhver færi að fara í klofhá vatnsstígvjel í brakandi þerri, til þess að vera viss um að bleyta sig ekki, ef hann þyrfti að bregða sjer út á götuna.

Flutnm. (Sigurður Eggerz) Áður en jeg vík að tillögu þeirri, sem hjer er til umræðu í háttv. deild, vildi jeg leyfa mjer að minnast örfáum orðum á nokkra þætti úr síðustu sögu stjórnarskrármálsins, en þetta mál og afskifti þingsins af því verður sá hluti hinnar nýju stjórnmálasögu vorrar, sem mun vekja mesta eftirtekt, og sá er grunur minn, að þátturinn, sem verið er nú að vefa í dag, muni á sínum tíma vekja meiri eftirtekt, en ýmsa kann nú að gruna. Á þinginu 1913 var stjórnarskrárfrv. það samþykt, sem nú er orðið að lögum. Ríkisráðsákvæðinu var slept í frv., en í stað þess sett ákvæði um, að konungur ákvæði, hvar málin væru borin upp. Meiri hluti nefndarinnar í neðri deild, sem fjallaði um málið, talar ekki neitt um, hvar hann búist við að málin verði borin upp, en tekur að eins fram, að hann telji rjett, að það sje tekið beinum orðum fram í stjórnarskrárfrv., að konungur ákveði uppburðinn. Minni hlutinn í neðri deild tekur aftur á móti fram, að það sje allra hluta sjálfsagðast, að úrskurður sá, sem konungur felli um uppburðinn, sje gjörður á ábyrgð Íslandsráðherrans. Framsögumaður neðri deildar nefndarinnar mintist, að jeg hygg alls ekki á þetta atriði, en framsögum efri deildar nefndarinnar segir, að úrskurðurinn verði að sjálfsögðu gjörður á ábyrgð Íslandsráðherrans. Yfirleitt mun óhætt að fullyrða, að Alþingi bjóst fastlega við því, að ákvæðin, sem gjörð yrðu í þessu máli, væri eingöngu gjörð á ábyrgð Íslandsráðherrans, en hins vegar munu margir hafa búist við því, að málin yrðu fyrst um sinn borin upp í ríkisráði. Hefði nú ákvörðun um uppburðinn eingöngu verið gjörð á ábyrgð Íslandsráðherrans, var fengin ótvíræð viðurkenning fyrir því, að uppburðurinn væri sjermál, og að fenginni viðurkenningu, hefði þingið unað við, að málin væru borin upp í ríkisráðinu. Því viðurkenningin var aðalatriðið; breytingin alt af möguleg að henni fenginni. Þingið 1913 vildi því engan veginn hopa frá hinum sjálfsagða rjetti vorum, að uppburðurinn væri sjermál, sem breyta mætti eftir reglunum um sjermál, en vildi að eins vinna það til, til þess að fá þessa viðurkenningu, að una fyrst um sinn jafnvel við uppburðinn í ríkisráðinu. En langt er frá því, að í þessari ákvörðun Alþingis felist viðurkenning á því, að uppburðurinn sje eingöngu »formelt teoretiskt« spursmál, því vitanlega vakti það fyrir þinginu 1913, að á sínum tíma yrðu málin tekin út úr ríkisráði, sbr. og vilja þingsins 1911, er feldi ríkisráðsákvæðið úr stjórnarskránni, án þess að gjöra neinar sjerstakar ákvarðanir um uppburðinn. Næsti þáttur í málinu er ríkisráðsfundurinn 20. okt. 1913. Samkvæmt skilmálum þeim, sem settir voru í því ríkisráði fyrir staðfestingu stjórnarskrárfrumvarpsins, þá var það að vísu svo, að úrskurðurinn um uppburðinn átti að undirritast af Íslandsráðherra einum, en sá böggull fylgdi skammrifi, að sem skilyrði fyrir úrskurðinum var sett það ákvæði, að honum yrði ekki breytt, nema önnur skipun væri gjörð af Ríkisþingi og Alþingi, og um breytingarskilyrðin var gefið út opið brjef í sama ríkisráði. Enn átti að auglýsa þetta í Danmörku. Um þessar ráðstafanir í ríkisráði 20. okt., hafa staðið harðar deilur, en sá, sem hóf þær einna fyrstur, var núverandi ráðherra. Leit hann svo á, að samningar hefðu verið gjörðir um málið milli forsætisráðherrans og Íslandsráðherra. Eru nú öllum kunnar deilur þessar, og er óþarfi að fara frekar inn á þær að svo stöddu, en eftir deilur þessar, eða mitt í þeim, kom þingið 1914 saman, og hefst þá 3. þátturinn í málinu. Þingið 1914 vildi slá 2 flugur í einu höggi: vernda sjermálarjett vorn og koma stjórnarskrárfrumvarpinu fram. Til þess að vinna hvorttveggja, var fyrirvaraleiðin farin. Mun jeg síðar víkja nánar að fyrirvaranum, en læt mjer hjer að eins nægja að taka fram, að fyrirvaraþingið vildi koma málinu í sama horf, eins og þingið 1913. 4. þátturinn í málinu er ríkisráðsfundurinn 30. nóvember 1914. Um hann hafa staðið miklar deilur, og mun jeg ekki fara langt inn á hann að svo stöddu, en læt mjer að eins nægja, að víkja að því, að jeg bar málið þannig fram fyrir konung, að jeg lagði fram fyrirvara Alþingis, kvaðst honum samþykkur, og óskaði með tilvísun til hans, að stjórnarskráin yrði staðfest. Ef konungur hefði ummælalaust staðfest stjórnarskrána, og úrskurður hefði verið gefinn út um uppburðinn, þannig, að í honum hefði staðið að eins, að málin skyldu borin upp í ríkisráði, þá hefði jeg tekið slíkri staðfestingu, með því að jeg hefði litið svo á, að konungur hefði með þögninni gengið inn á fyrirvara Alþingis. Slík þögn hefði verið samþykki á fyrirvaranum, sbr. og orð núverandi ráðherra á þingi 1914: »Samþykki konungur stjórnarskrána andmælalaust, þá verður að líta svo á, að hann gangi að kröfum vorum og skoðun í þessu efni«. En er konungur, í stað þess að staðfesta stjórnarskrána ummælalaust, tekur fram dönsku skilmálana fyrir staðfestingunni, þá mælti jeg svo meðal annars: »Um leið og jeg verð að halda fast við þá íslensku skoðun, sem felst í þingsályktuninni, að uppburður íslenskra sjermála fyrir konungi sje sjermál, sem ráðið sje til lykta og breyta megi eftir þeim reglum, sem gilda um íslensk sjermál, þá get jeg, svo leitt sem mjer þykir það, ekki lagt stjórnarskrána fram fyrir yðar hátign til staðfestingar, nema það komi um leið greinilega og ljóslega fram, að Ísland haldi þessum sínum gamla rjetti«. Með öðrum orðum, í ríkisráði 30. nóv. 1914 legg jeg þann skilning í fyrirvarann, að samkvæmt honum sje ætlast til, að konungur gangi inn á hann með þögninni, eða á yfirlýstan hátt. Og þessum skilningi er slegið föstum með yfirlýsingu alls þingsmeirihlutans, sem bar fyrirvarann fram. Eftir ríkisráðsfundinn 30. nóv. hefjast allmiklar deilur um málið. Sambandsmönnum eða flokksstjórn þeirra þykir jeg hafa gengið lengra en Alþingi ætlaðist til í málinu, og krefst þess, að stjórnarskráin verði staðfest, að því er mjer skilst með þeim boðum, sem mjer voru gjörð í ríkisráði 30. nóv. 1914. Í hörðum hnapp stendur þar á móti allur þingmeirihlutinn, stuðningsmenn mínir, og eftir þeim móttökum, sem jeg fjekk hjer á landi, liggur mjer við að ætla, að mikill meiri hluti þjóðar þessarar hafi fylgt mjer að málum, en jafn víst er hitt, að Danir voru mjer allir andstæðir. En hvort sem jeg hefi litið rjett á þetta eða eigi, víst er um það, að málstaður, sem hafði 24 þingmenn að baki sjer, hafði ekki ástæðu til að örvænta, ef fast hefði verið fylgt. Svo reka viðburðirnir hver annan; foringi minni hlutans er kallaður á konungsfund, 2. þm. Eyf. (H. H.), Þremenningarnir eru kallaðir á konungsfund. Tilboðin koma heim. Einar prófessor Arnórsson verður ráðherra, og síðasti atburðurinn er staðfesting stjórnarskrárinnar 19. f. m. Jeg vil ekki að svo stöddu draga athyglina frá aðalmálinu, með því að tala um aðferðina í því, en jeg mun halda mjer fast við kjarna málsins, og mun jeg þá sjerstaklega víkja að staðfestingarskilyrðunum. En áður en jeg geng frekar inn á þau, verð jeg enn frekar að minnast á fyrirvara Alþingis. Um hann hafa staðið harðar deilur. Hann hefir verið talinn loðinn, tvíræður o. m. fl., en þó aðallega af þeim mönnum, sem hafa hallast á sömu sveif og danska valdið í þessu máli. Jeg fæ þó ekki annað sjeð, en að kjarnaatriði fyrirvarans sjeu ljós og ótvíræð; þessi atriði: »Enn fremur ályktar Alþingi að lýsa yfir því, að það áskilur að konungsúrskurður sá, er boðaður var í fyrrnefndu opnu brjefi, verði skoðaður sem hver annar íslenskur úrskurður, enda geti konungur breytt honum á ábyrgð Íslandsráðherra eins, og án nokkurrar íhlutunar af hálfu dansks löggjafarvalds eða danskra stjórnarvalda«. Og enn heldur Alþingi því fast, að uppburðurinn framvegis sem hingað til sje sjermál. Jeg sje ekki annað, en að orð fyrirvarans um þau atriði, sem mestu skifta máli sjeu svo ljós, að á þeim verði ekki vilst, og ekki gjörist þörf að leita í öðrum flokki að skýringum, svo sem í umræðum o. fl. - En þó litið sje í umræðurnar, þá sýna ummæli t. d. formanns stjórnarskrárnefndarinnar og þm. Dal. (B. J.), að viðurkenningar er óskað, en í sumum ræðunum er ekkert að græða á hvoruga hliðina. En mestu skiftir í málinu, að allur þingmeirihlutinn, eins og jeg tók fram áðan, hefir, með því að fallast á meðferð mína á málinu í ríkisráði, einnig fallist á þann skilning minn á fyrirvaranum, að hann krefði, að konungur með þögninni eða á yfirlýstan hátt, gengi að honum. Hjá þessu komast þeir ekki, mínir trúu stuðningsmenn, hæstv. ráðherra og hinir þrímenningarnir. Verbum semel emissum irrevocabile volat. Samkvæmt því, sem að ofan er sagt, virðist mjer mega ganga út frá því sem gefnu, að alþingismeirihlutinn, sem allur á nú sæti á þessu háa Alþingi, hafi litið svo á, að fyrirvarinn krefðist þegjandi eða yfirlýstrar viðurkenningar konungsvaldsins. Eftir að hafa gjört þessar fáu athugasemdir um fyrirvarann, vík jeg að því atriðinu, sem mestu skiftir í þessu máli, hvort hæstv. ráðherra hafi fullnægt fyrirvara Alþingis með staðfestingunni, eða með öðrum orðum, hvort þingskilyrðið hafi verið tekið til greina, eða hvort því hafi verið synjað með afskiftum konungsvaldsins af málinu. Jeg hygg, að allir sje mjer sammála um, að konungur hafi ekki lagt þagnarsamþykki á skilmála Alþingis, því svör konungsvaldsins eru í löngum og miklum umbúðum. Með þögninni hefir konungur ekki gengið inn á fyrirvara Alþingis. Þá er að líta á hitt, hvort konungur hafi á yfirlýstan hátt gengið að þingviljanum. Þó vjer lesum skilmálana dag eftir dag, viku eftir viku, þá myndum vjer ekki finna einn staf í viðurkenningaráttina. Um þetta ættum vjer allir að geta verið sammála. Og jeg býst helst við, að hæstv. ráðherra sje mjer sammála um þetta. En ef svo er, þá er þingskilyrðunum ekki fullnægt sbr. yfirlýsingu alls meiri hlutans um framkomu mína í ríkisráði. En þá er næst að athuga, hvort fyrirvara Alþingis sje þá ekki synjað með staðfestingarskilyrðum konungsvaldsins. Sú synjun gæti verið tekin fram berum orðum, þannig, að konungsvaldið segðist ekki taka fyrirvara Alþingis til greina. Slík synjun liggur hjer ekki fyrir. En sú synjun getur líka falist í því, að það, sem sagt sje og aðhafst í málinu af konungsvaldsins hálfu, sje í stríði við fyrirvarann. Jeg hefi reynt, að athuga þetta mál með eins mikilli stillingu og hægð, eins og mjer er unt, og jeg fæ ekki betur sjeð, en að öll meðferð á konungsúrskurðinum, allar umbúðirnar um hann, sjeu aðrar en þingið ætlaðist til. Jeg skal leyfa mjer að minnast fyrst á, að forsætisráðherra Dana tekur þátt í umræðunum um staðfestinguna með Íslandsráðherra. Um sumt eru ráðherrarnir sammála, um sumt eru þeir ósammála. Það, sem ráðherrarnir eru sammála um, er, að öll deilan um ríkisráðsspursmálið sje »formel teoretisk« deila. Konungur tekur því næst upp, að um þetta sje enginn ágreiningur. Mjer er ómögulegt að skilja, að Íslandsráðherrann hafi haft heimild til að segja, að spursmálið sje eingöngu »formelt teoretiskt«, því ef svo væri rjett á litið, væri engin praktisk hlið á spursmálinu. En nú sýnir okkar pólitíska barátta, að á þessu máli er ein óneitanlega praktisk hlið, sú hlið, að vjer höfum skoðað það sjálfsagt framtíðarspursmál að taka málin út úr ríkisráðinu, undan danska kontrollinu, en með því að viðurkenna, að spursmálið sje eingöngu »formelt teoretiskt«, þá viðurkennum vjer áframhaldandi rjett Dana, til að hafa kontrol með málum vorum, því strax og málið væri tekið undan kontrollinu, þá væri það orðið mikið meira en »formelt teoretiskt«, þá væri það orðið mjög svo praktiskt spursmál, þá feldi það einmitt fyrst í sjer aðalóskir vor Íslendinga, að vera lausir við alla formlega íhlutun frá danskri hlið. Og sannast mun nú, að dag frá degi munum vjer una verr og verr við þá dönsku íhlutun, nema fullkomin bragarbót verði gjörð. Jeg er sannfærður um, að hæstv. ráðh. hefir með þessari »formel teoretisku« kenningu gengið inn á meira en hann ætlaði sjer að ganga inn á, gengið inn á hluti, sem eru ósamrímanlegir fyrirvara Alþingis. Og undarlega væri þá komið skapi Alþingis, ef það vildi taka undir með ráðherranum og segja: Vjer viðurkennum, að öll ríkisráðsdeilan sje »formelt teoretiskt« spursmál. En þetta ætlast tillögumennirnir í efri deild til, að sú háttv. deild lýsi yfir, en hæstv. ráðh. verður að koma í veg fyrir, að því verði lýst yfir. Þingið 1911 sýnir best af öllu, að oss var fult alvörumál að taka málin alveg út úr ríkisráðinu. Og þó þingið 1913 færi þá millileið í málinu, að fela konungi að ráða uppburðinum, þá var með því meiningin, að fá viðurkenningu konungs á því, að vjer gætum sjálfir með honum ráðið uppburðinum, en á móti því, að málin væru fyrst um sinn borin upp í ríkisráði. Með öðrum orðum, af þingsins hálfu er það sett sem skilyrði fyrir uppburðinum í ríkisráði, að vjer á sínum tíma gætum tekið málin undan danska kontrollinu út úr ríkísráðinu. Og því lagði þingið svo mikla áherslu á það atriði, að úrskurðinum mætti breyta eins og hverjum öðrum konungsúrskurði? Einmitt af því, að það vildi eiga á sínu valdi, að draga málin undan danska eftirlitinu. En því verr, eins og jeg hefi marg tekið fram, ráðherrarnir eru sammála um, að spursmálið sje eingöngu »tormelt teoretiskt« og konungur vor felst á þetta. En það, sem ráðherrarnir eru ekki sammála um, hvað er þá það? Forsætisráðherrann segir, að danska skoðunin á þessu máli sje sú, að uppburðinum megi ekki breyta, nema jafntrygg skipun komi í staðinn. Með öðrum orðum, þarna leggur forsætisráðherrann aftur áherslu á það, að eftirlitið, sem nú sje, þurfi að haldast áfram, því sú skipun, sem nú er, er undir eftirliti dönsku ráðherranna. Og enn segir forsætisráðherrann, til frekari áherslu, að eftirlitið þurfi að vera, vegna sambandsins milli Danmerkur og Íslands. Ráðherra Íslands vísar aftur til fyrirvara Alþingis og telur sig þarna hafa mótmælt forsætisráðherranum. Við skulum ganga inn á, að hjer sje um mótmæli að ræða, en hvað skeður svo á eftir? Eftir að hans hátign konungurinn hefir heyrt báða ráðherra sína tala, tekur hann upp orð forsætisráðherrans, þar sem hann lýsir dönsku skoðuninni, og segir, að Alþingi megi ekki búast við, að hann breyti uppburðinum, nema jafntrygg skipun þeirri núverandi sje gjörð. Með öðrum orðum, konungur tekur alls ekki til greina mótmæli Íslandsráðherrans, en tekur þvert á móti upp skoðun forsætisráðherrans. Allir skilmálar konungsvaldsins eru á þá leið, að slá því föstu, að eftirlitið á málunum sje nauðsynlegt. Einmitt á þetta eftirlit leggja Danir aðaláhersluna, og jeg þykist viss um, að Danir mundu ganga inn á, að málin væru tekin út úr ríkisráðinu, ef þessu »formella kontrolli« væri slegið föstu á einhvern hátt. Þeir menn eru til, sem halda því fram, að konungur segi orð sín í ríkisráðinu fyrir eigin reikning, eða með öðrum orðum, að enginn beri ábyrgð á þeim. Ef svo væri, þá gæti krítik á orðunum verið crimen læse majestatis, en konungurinn er vitanlega ábyrgðarlaus, og því hljóta orðin að vera töluð á ráðherra ábyrgð. En á ábyrgð hvaða ráðherra? Væntanlega á ábyrgð Íslandsráðherrans. En ef svo væri, þá neitar konungur með því, að taka fram dönsku skoðunina á ábyrgð Íslandsráðherra, fyrirvara Alþingis, og ef þingið lætur þar við sitja, þá felst það á það, eða afneitar einnig sínum fyrirvara. Aðrir hafa sagt, að Íslandsráðherrann gæti ekki tekið ábyrgð á þeirri skoðun, sem hann í ríkisráðinu hafi rjett áður mótmælt hjá forsætisráðherranum, en þar til er því að svara, að Íslandsráðherrann, eftir að konungur hefir heyrt þau mótmæli, án þess að taka tillit til þeirra, undirritar, og fellur með því frá mótmælunum og beygir sig undir konungsviljann. En hugsum oss nú, að Íslandsráðherra beri ekki ábyrgð á öðrum orðum konungs en þeim, sem væri í samræmi við skoðun hans - hver ber þá ábyrgð á hinum orðunum? Auðvitað forsætisráðherrann. En ef svo er komið, að konungur tekur ákvörðun í þessu máli á ábyrgð Íslandsráðherrans og forsætisráðherrans, þá sjest best, hvað orðið er af sjermálarjettinum. Og segjum loks, að alt, sem konungur segði, væri á ábyrgð forsætisráðherrans, þá hefir Íslandsráðherrann með undirritun sinni gengið að þeim skilyrðum, sem konungur setur á ábyrgð forsætisráðherrans, og þá er kominn á gamli samningurinn, sem hæstv. ráðherra ámælti Hannesi Hafstein fyrir að hafa gjört í ríkisráði 20. okt. 1913. Þá er eitt eftir mínum skilningi mjög athugavert í orðum konungsvaldsins, og það er tilvísunin til fyrri ríkisráða; þó hún líti mjög sakleysislega út, þá er jeg sannfærður um, að með henni er verið að byggja brú milli þess, sem nú gjörist og fyrri ríkisráða, og sýnir það, hvað konungsvaldið heldur öllu fast í þessu máli. Því hefir verið haldið fram, að opið brjef frá 20. okt. 1913 úr sögunni. En hvernig þá? Annað hvort þyrfti að upphefja það, eða þá eitthvað verður að vera í þessum nýju skilmálum, sem útilokar það? En hvað er það í þeim, sem útilokar það? Ekki neitt, sem jeg sje. Hæstv. ráðh. kann nú að segja, að samkvæmt fyrirvaranum hefði ekki verið ætlast til, að afturkalla opna brjefið; það er rjett. En ef fyrirvarinn hefði verið tekinn til greina, þá var opna brjefið þar með óbeinlínis afturkallað; en nú er fyrirvarinn ekki viðurkendur, og því stendur opna brjefið í allri sinni dýrð í fullu gildi. Hæstvirtur ráðherra er því verr og miður lentur á sama skeri og H. H. En það, sem hann þá skoðaði sem sker, heitir nú höfn. - Hringferðin er fullkomnuð. En þegar vjer nú litum fljótlega yfir þetta mál, það sem hefir gjörst í því, þá verð jeg að taka fram þau atriði, sem jeg hefi margoft tekið fram, en ekki fyrr en nú á Alþingi. Hverjar eru kröfur vor Íslendinga í þessu máli? Vjer viljum ráða einir með konungi uppburði sjermála vorra. Um þetta deilum vjer ekki. En um þau goðasvör, sem konungsvaldið hefir gefið oss í hvert skifti, deilum vjer. Eftir ríkisráði 20. október 1913 taldi H. H. sjermálarjetti vorum borgið. Vjer Sjálfstæðismenn mótmæltum því allir. Eftir ríkisráðsfundinn 30. nóv. töldu sambandsmenn sjermálarjetti vorum borgið með svörum konungsvaldsins. Vjer mótmæltum að sjálfsögðu. Og nú loks eftir síðasta ríkisráðsfundinn er sami ágreiningurinn um málið. Með öðrum orðum, svör konungsvaldsins hafa jafnan orkað tvímælis. Um þau hefir verið deilt. Og engin furða er, þótt um þau hafi verið deilt. Svörin hafa verið og eru enn, vafin í svo miklar umbúðir, að menn hafa flækst í sjálfum umbúðunum. Svörin eru þannig vaxin, fela í sjer svo margar lögfræðilegar krókaleiðir, að alls ekki má búast við því, að menn alment geti verið vissir um, hvað felst í svörunum. Er þá rjett, að taka á móti svörunum þannig vöxnum, að þjóðin á erfitt með að skilja, hverju svarað er? Er ekki með því verið að leggja seinasta úrskurðinn í þessu máli í hendur sjerfræðinganna, lögfræðinganna? Og er það holt fyrir heila þjóð, að eiga sjálfstæðið undir því, hvernig þeir einir líta á málið? Er ekki sjálfsagðara að fara beinni leiðina, biðja um hrein og ótvíræð svör? Og er þessu máli yfirleitt svo farið, að svörin gætu ekki verið skýr og ótvíræð? Vissulega ekki. En sannleikurinn er sá, að óskýru svörin eru neitun rjettarins, því ef viðurkenna ætti rjettinn, þá væru engin útlát að gefa greinileg svör. Í ríkisráði 30. nóv. lagði jeg málið skýrt fram, og vildi fá skýr svör, - á því fjell jeg sem ráðherra. En hitt þykir mjer meira umhugsunarefni, ef skýru ótvíræðu leiðirnar hjer í þessu landi verða skoðaðar á sama veg og danska valdið skoðar þær. Persónulega tek jeg mjer það ekki nærri, - en framtíðarpólitík okkar má ekki við því, að hreinni leiðirnar verði oft snúnar úr höndum vorum. En er nú ekki síðasta smiðshöggið riðið á í þessu máli? Vissulega, að því leyti til, að stjórnarskráin er staðfest. En hins vegar hlýtur þó nú að ákveðast, eftir afstöðu þingsins til hinna nýju staðfestingarskilmála, að hverju leyti þeir binda landið. Jeg vil hreinskilnislega skýra frá því, að hreinasta, öruggasta, tvímælalausasta leiðin í þessu máli hefði verið sú, að mótmæla skilmálunum og sanna umboðsleysi ráðherrans. En þessa leið hefi jeg ekki farið, af því mjer var ljóst, að svo mikla karlmensku hefir þetta þing ekki, að til neins sje að fara þá leið, enda liggja til þess margar ástæður, sem jeg að svo stöddu mun ekki minnast á. En í stað þess hefi jeg og meðflutningsmenn mínir komið með þá tillögu, sem hjer liggur fyrir. Tillagan er öryggisráðstöfun. Hún er þannig orðuð, að allir, af hvaða flokki sem eru, sem vilja fara varlega í málum vorum út á við, geta greitt atkvæði með henni. Tillagan fer fram á það, að háttv.Nd. lýsi landið óbundið af öðrum skilmálum fyrir staðfestingu stjórnarskrárinnar en þeim, er felast í fyrirvara Alþingis. Það er allra hluta sjálfsagðast, að vjer, sem lítum svo á, að Alþingisfyrirvaranum sje ekki fullnægt, leggjum mikið kapp á, að tillagan sje samþykt; það er allra hluta sjálfsagðast, að þeir, sem eru í vafa um, hvort skilyrðunum sje fullnægt, greiði atkvæði með þessari tillögu. En þá er loks að líta á, hvernig afstaða þeirra manna verður til tillögunnar, sem fullvissir eru um, að fyrirvaranum sje fullnægt. Jeg hefi reynt að setja mig í þeirra spor, og þá sjerstaklega í spor hæstv. ráðherra. Einnig frá þessu sjónarmiði virðist mjer allra hluta sjálfsagðast, að tillagan sje samþykt, því að bæði er nú svo, að öllum getur skjátlast í skoðunum sínum, og svo er hitt, að það væri óneitanlega ákjósanlegt fyrir hverja stjórn sem er, og fyrir Alþingi alt, að þau yrðu málalokin, að engum stæði óbugur af þeim. Svona horfir málið áreiðanlega við, þegar litið er á það með landsheill fyrir augum; en hvernig það lítur út, eftir flokksáhuganum, það get jeg ekki dæmt um. En í svona málum eiga flokkadeilurnar að víkja fyrir landsheillinni; í svona málum ber hverjum ráðherra sjerstaklega að vera ráðherra alls landsins. Enn þá á seinasta augnabliki treysti jeg því, að þessi háttv. deild samþykki þessa öryggisráðstöfun. Sú von byggist aðallega á því, að jeg treysti því, að háttv. deild, þegar í alvöruna er komið, muni sjá, að skylda vor allra er, að láta ekki undir höfuð leggjast, að gjöra nokkra þá röðstöfun, sem gjöri aðstöðu vora öruggari. Í sjálfstæðismálum vorum eigum vjer vanalega Dani á móti oss í einum hnapp. Ef vjer bærum giftu til að standa allir saman um áhugamál vor gegn erlendu valdi, þá værum vjer lengra komnir en nú er raun orðin á. Getur þessi tillaga ekki sameinað oss, þessi tillaga, sem er eingöngu öryggisráðstöfun, og borin fram með þeim einlæga huga, að styðja afstöðu vora út á við? En hvernig sem málinu reiðir af hjer í háttv. deild, um eitt er jeg viss, ef þjóðin ætti að greiða atkvæði um till. þessa, þá er enginn vafi á því, hvernig atkvæðin fjellu. Hjer stöndum vjer nú, fulltrúarnir, í nafni þjóðarinnar. Vjer höldum nú seinasta þættinum í þessu máli í höndum vorum. Á þessi þáttur að verða að sterkum lið í sjálfstæðisbaráttu vorri, sem síðar megi vitna til - eða á hann að vagga oss inn í andvaraleysið og vefja oss fastar og fastar inn í umbúðirnar, sem erlent vald hefir vafið um sjálfstæðisóskir vorar? Jeg treysti því, að þegar atkvæði falla í þessu máli, gleymum vjer öllu öðru en því, að landið á í hlut. Svo endurtek jeg það - þessi tillaga er komin fram að eins sem öryggisráðstöfun, hefir ekkert annað mark.

Sigurður Gunnarsson Jeg er ekki fær um, nú sem stendur, að fara mörgum orðum um tillögu þá, sem hjer liggur fyrir. Enda gjörist þess naumast þörf. Jeg hefi reynt að fylgjast með í því, sem talað hefir verið og ritað um ríkisráðsdeiluna, bæði áður en stjórnarskráin var staðfest 19. júní s. l. og síðan. Mjer hefir ekki dulist, að rökfærsla háttv. flytjenda og fylgismanna till., sem fyrir liggur, hefir stefnt öll að því, að reyna að sanna, að hæstv. ráðherra hafi ekki gætt þess, um leið og stjórnarskráin var staðfest, að fyrirvara Alþingis væri fullnægt, og að hann hafi þar með hreint og beint stefnt landsrjettindum vorum í voða. Hin eina rökrjetta niðurstaða af þessari rökfærslu hefði áreiðanlega verið sú, að hv. tillögumenn hefðu komið hjer á þinginu fram með beina vantraustsyfirlýsingu á ráðherrann, og staðið og fallið með henni. Jeg vil segja, að frá þeirra sjónarmiði hafi það verið bein skylda þeirra. En að koma með slíka tillögu, sem hjer liggur fyrir, tel jeg þeim tæplega samboðið, og í fullkomnu ósamræmi við alla rökfærslu þeirra, bæði nú og áður. Jeg sagði áðan, að tillögumenn hefðu, að mínu áliti, rangt fyrir sjer. En setjum nú samt svo, að þeir hefðu rjett fyrir sjer; þá er mjer spurn: Á hvern hátt gæti tillaga þeirra bætt úr skák? Staðfesting stjórnarskrárinnar er þegar orðinn hlutur, og það er of seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í hann. En mín skoðun er sú, eins og jeg hefi oftar en einu sinni tekið fram, að tillögumönnum skjátlist, enginn skaði sje skeður við staðfestinguna 19. júlí, landsrjettindum vorum sje ekki teflt í voða, og fyrirvara Alþingis fullnægt. Að fara að hafa yfir aftur öll þau skýru rök, sem fyrir þessu eru færð fyrr og nú, álít jeg óþarft. Get að miklu leyti látið mjer nægja að skírskota til þeirra. Jeg fæ ekki annað sjeð en konungsúrskurðurinn um uppburð málanna í ríkisráði, sje algjörlega íslensk stjórnarráðstöfun, eins og Alþingi ætlaðist til, og sem breyta má á sama hátt og hún er til orðin - með undirskrift Íslandsráðherra eins, ásamt konungi. Efni konungsúrskurðarins er stutt og ljóst, sem sje þetta, að íslensk lög og mikilvægar stjórnarráðstafanir skuli borið upp fyrir konungi í ríkisráði hans framvegis, eins og hingað til. Svo mörg eru þau orð og ekki fleiri. Auglýsingin til Dana með undirskrift forsætisráðherrans danska, er fallin burtu. En hún var aðalþrætueplið eftir ríkisráðsfundinn 20. okt. 1913. Jeg fæ því ekki annað sjeð, en að tillaga háttv. flutningsmanna sje bæði þýðingarlaus og óþörf, nema ef hún á að vera dálítil títuprjónsstunga til hæstv. ráðherra, og þá jafnframt fylgismanna hans. Þar sem því tillagan er bæði í ósamræmi við alla aðferð og rökfærslu tillögumanna, og óþörf frá mínu sjónarmiði, þá álít jeg rjettast að víkja henni hægt og rólega á bug, og skal jeg leyfa mjer að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá, sem jeg vænti að verði borin undir atkvæði að umræðum loknum: Sökum þess, að neðri deild Alþingis telur staðfestingarskilmála stjórnarskrárinnar 19. júní 1915 í fullu samræmi við fyrirvara Alþingis 1914, lýsir deildin ánægju sinni yfir staðfestingu stjórnarskrárinnar og tekur fyrir næsta mál á dagskrá«. Jeg vildi ekki draga það lengur, að koma fram með þessa tillögu, til þess að háttv. deild gæti áttað sig á því sem fyrst, hvort hún teldi ekki rjett, að taka þessari þingsályktunartillögu á þenna hátt, er jeg nú legg til.

Jón Magnússon Aðstaða vor Heimastjórnarmanna til fyrirvarans hefir frá upphafi verið öll önnur en sjálfstæðismanna. Þeir töldu hættu fyrir rjettindi landsins stafa af því, sem gjörðist á ríkisráðsfundinum 20. október 1913, og opna brjefinu s. d. Var það aðallega ákvæðið, sem bætt var við yfirlýsingu konungs, um það, að hann mundi staðfesta stjórnarskrárfrumvarp Alþingis 1913 á sínum tíma, og gefa þá jafnframt út úrskurð, nafnfestan af Íslandsráðherra, þar sem eitt skifti fyrir öll yrði ákveðið, að íslensk lög og mikilsvarðandi stjórnarathafnir yrðu, hjer eftir sem hingað til, bornar upp fyrir konungi í ríkisráði Dana. En ákvæðið var þetta, að á þessum konungsúrskurði verði engin breyting gjörð, nema gefin verði út lög um ríkisrjettarsamband Danmerkur og Íslands, samþykt bæði af Ríkisþinginu og Alþingi, þar er ný skipan verði á gjörð, og skyldi þetta auglýst í Danmörku með kgl. auglýsingu, nafnfestri af forsætisráðherra Dana. Það var bygt á því, að ákvæðið um, að engin breyting gæti orðið á væntanlegum konungsúrskurði, nema áðurgreindum skilyrðum um sambandslög væri fullnægt, væri tekið upp í úrskurðinn sjálfan. En er þáverandi ráðherra, H. H., í byrjun þingsins 1914 lýsti því, að þetta skilyrði ætti ekki að taka upp í konungsúrskurðinn, hefði aldrei verið tilætlunin, þá var sem mönnum fjelli allur ketill í eld, og virtist þetta mjög draga úr ugg Sjálfstæðismanna við málið. Þeir hjeldu því samt enn fram, að ráðstöfun sú, sem gjörð hefði verið á ríkisráðsfundinum 20. október 1913, hafi, eftir atvikum þeim, er þar til lágu, falið í sjer samkomulag milli fulltrúa Íslands af annari hálfu, og fulltrúa Dana af hinni hálfu, um það, að uppburður mála vorra í ríkisráðinu skuli bundinn skilyrði, sem löggjafarþing Íslands rjeði eigi yfir, og að þar með væri stefnt í þá átt, að uppburðurinn yrði ekki lengur sjermál vort, heldur í raun og veru sammál Íslands og Danmerkur. Þetta átti fyrirvarinn að fyrirbyggja, að áliti meiri hlutans 1914, og taldi hann nægilegt, að þingið í fyrirvaranum lýsti þeirri ákveðnu skoðun sinni, að ráðstöfunin, þar sem hún hafi eigi verið gjörð með heimild í stjórnarskrárbreytingunni sjálfri, sje eigi bindandi fyrir Ísland. Vjer Heimastjórnarmenn litum alt öðruvísi á þetta mál. Vjer töldum enga þá ráðstöfun gjörða á ríkisráðsfundinum 20. okt. 1913, er miðaði á nokkurn hátt að því, að gjöra uppburð íslenskra mála að sammáli, eða leggja ákvæðið um það á nokkurn hátt undir löggjafarvald Dana. Oss virtist uggurinn út af því, sem gjörðist í ríkisráðinu 20. október, vera kominn af því, að menn rugluðu saman tveim ólíkum, en hliðstæðum ráðstöfunum, er þar voru gjörðar, önnur íslensk stjórnarráðstöfun, gjörð af konungi á ábyrgð Íslandsráðherra eins. Það var ákvæði um kosningar hjer, og boðskapur til kjósenda á Íslandi, um að konungur muni, um leið og hann staðfestir stjórnarskrárbreytinguna, gefa út þann úrskurð, samkvæmt 1. gr. hennar, með undirskrift Íslandsráðherra, að málin skuli borin upp í ríkisráði hans. Hitt var dönsk stjórnarathöfn, yfirlýsing konungs gagnvart Dönum, um að hann mundi á sínum tíma gefa út auglýsingu, nafnfesta af forsætisráðherra Dana, um það, að þessi ráðstöfun hafi verið gjörð um uppburð íslenskra mála í ríkisráði, og að hann muni ekki breyta henni, nema breytt verði sambandinu milli landanna. Þetta var ekki gjört eftir tillögum eða vilja Íslandsráðherra. Þessi danska auglýsing gat ekki breytt stjórnskipulegum rjetti Íslands. Vjer litum svo á, að svo framarlega sem það væri rjett, og það drögum vjer alls eigi í efa, að uppburður mála vorra fyrir konungi sje, eigi síður eftir stjórnarskrárbreytinguna en áður, stjórnskipulegt sjermál vort, þá verði því eigi breytt, nema á stjórnskipulegan hátt. Vjer minni hluta menn á þinginu í fyrra ljetum þó tilleiðast að samþykkja fyrirvarann, meðal annars fyrir þá sök, að sumir okkar höfðu við þá afstaðnar kosningar lýst því, að þeir teldu ástæðu geta verið til, að Alþingi samþykti einhverja yfirlýsingu í þá átt, að þingið hjeldi fast við þá skoðun sína, að uppburðurinn væri eftir sem áður sjermál, og höfðu að minsta kosti margir af oss þá bygt á því, að skilyrði konungs um óbreytileik yrði tekið upp í úrskurðinn. Fyrirvari sá, er samþyktur var, var og með vilja svo orðaður, að vjer gátum samþykt hann, þótt vjer teldum hann í rauninni óþarfan. Aðalskoðanamunurinn milli meiri og minni hlutans var þá þessi. Meiri hlutinn taldi stofnað til þess með því, sem gjörðist í ríkisráðinu 20. október 1913, að gjöra uppburðinn að sammáli, og þetta átti fyrirvarinn að fyrirbyggja. Minni hlutinn hjelt því fram, að ekkert slíkt fælist í því, sem þá gjörðist. Og þegar konungur svo á ríkisráðsfundinum 30. nóvember f. á. lýsti því, út af fyrirvaranum, að það, sem gjörðist á ríkisráðsfundinum 20. október 1913, megi ekki skilja svo, að uppburður sjermála Íslands fyrir konungi í ríkisráði sje með því lagður undir löggjafarvald Dana eða dönsk stjórnarvöld, og þegar hann jafnframt tjáði sig fúsan til að staðfesta stjórnarskrána, þá litum vjer Heimastjórnarmenn svo á, að fyrirvara Alþingis væri fullnægt. Þótt vjer værum ekki í neinum efa um, að uppburðurinn hlyti að rjettu lagi að skoðast sjermál vort, og það hafði verið viðurkent áður, þá þótti oss það mikils vert, að konungur í ríkisráði sínu, í áheyrn allra dönsku ráðherranna, lýsti þessu beinum orðum, að uppburðurinn sje sjermál, og að það sje að eins fyrirkomulagsatriði, að málin eru borin upp í ríkisráðinu. Er fyrrverandi ráðherra (S. E.) svo eftir þessa yfirlýsingu neitar að nafnfesta stjórnarskrárbreytinguna með konungi, þá litum vjer svo á, að ráðherrann hefði brotið í bág við yfirlýstan vilja Alþingis 1914. Því var það, að eftir að kunnugt var orðið það, er fram fór á ríkisráðsfundinum 30. nóv. f. á, var af vorri hálfu, Heimastjórnarmanna, gefin út yfirlýsing um það, að vjer krefðumst þess, að stjórnarskrárbreytingin yrði staðfest fyrir næsta reglulegt Alþingi, svo að öll sú mikla stjórnmálavinna, sem í hana hafði verið lögð, færi ekki forgörðum fyrir, að okkar skoðun, handvömm eina. Vonuðumst vjer þá til, að einhver af meiri hlutanum yrði til þess, að taka á sig ábyrgðina á þessu nauðsynjaverki, og að nógu margir úr þeim flokki hyrfu að því ráði með honum. Meiri hluta þingmennirnir litu samt í heild öðru vísi á gjörðir ráðherra vors á ríkisráðsfundinum 30. nóv. f. á. Töldu hann hafa gjört rjett. Virtist þar mestu um orka auglýsingin, sem birta átti í Danmörku, nafnfest af forsætisráðherranum, um að úrskurðinum um uppburð íslenskra mála í ríkisráðinu skuli ekki breytt, nema annað fyrirkomulag jafntrygt yrði upp tekið. Að auglýsingin í Danmörku um þetta skyldi talin af svo miklu atriði, þótti oss Heimastjórnarmönnum nokkuð kynlegt. Því hafði verið lýst af vorri hálfu við umræðurnar á síðasta þingi hvað eftir annað, að við það gætum vjer ekki ráðið; það væri algjörlega dönsk ráðstöfun, sem ekkert gildi gæti fengið fyrir okkur. Og það var þá ekki int í þá átt af Sjálfstæðismönnum, að hún væri neitt athugaverð eða hættuleg landsrjettindunum. Þvert á móti. Af því, sem jeg hefi nú rakið, hlýtur það að vera ljóst, hver afstaða Heimastjórnarþingmanna til staðfestingar stjórnarskrárinnar 19. júní þ. á. er og verður að vera. Vjer verðum að telja það þarft og þakklætisvert starf, er þrímenningarnir tóku sjer fyrir, þegar þeir fóru að vinna að því, að fá stjórnarskrárbreytinguna staðfesta fyrir þetta þing, og vjer töldum oss skylt, að styðja að því eftir mætti. Því hljótum vjer Heimastjórnarmenn að lýsa ánægju vorri yfir staðfestingunni, og oss er ljúft, að flytja hæstv. ráðherra þakkir fyrir framkvæmdir hans í þessu efni. Það er enn verið að reyna að leggja þann skilning inn í gjörðir ráðherra á ríkisráðsfundinum, að þær stefni í þá átt, að gjöra uppburð mála vorra í ríkisráði að sammáli, og er það nú framkoma hæstv. ráðh. á ríkisráðsfundinum 19. júní, sem á að vera þannig. Jeg fæ ekki sjeð, að þessi skilningur hafi við neitt að styðjast. Jeg get ekki hugsað mjer, að nokkur maður með óbrjálaðri skynsemi geti í alvöru trúað því, að birting forsætisráðherra í Danmörku á umræðunum í ríkisráðinu geti haft nokkra rjettarlega þýðingu fyrir Ísland. Og eftir því, sem á undan var farið, og Alþingi hafði verið kunnugt alt frá 1912, var varla að vænta, að konungur kvæði óríkar á en þetta, að Alþingi mætti ekki búast við, að hann breytti ákvæðinu í sinni stjórnartíð, nema eitthvert jafntryggilegt fyrirkomulag væri tekið upp. Að forsætisráðherrann kveðst ekki hverfa frá sinni skoðun á málinu, það getum vjer ekki hindrað. Það hefir víst enginn búist við, að danska stjórnin færi beint að samþykkja fyrirvarann. Sú eina stjórnarráðstöfun íslensk, sem gjörð er á þessum ríkisráðsfundi, er, að ráðherra vor nafnfestir stjórnarskrána með tilvísun til fyrirvarans, og jafnframt úrskurð, sem ákveður, að íslensk mál skuli framvegis, eins og hingað til, borin upp í ríkisráði. Það virðist því auðsætt, að vjer Heimastjórnarmenn hjer í deildinni munum hallast að og samþykkja dagskrártillögu þá, sem hjer er fram komin og að öllu kemur heim við vora skoðun á málinu, enda virðist þingsályktunartillögunni sjálfri þannig háttað, að frágangssök sje, að samþykkja hana. Fyrirvari síðasta þings, eða yfirlýsing, sem var afgreiddur jafnframt því, sem stjórnarskrárbreytingin var samþykt til fullnustu í þinginu, og áður en hún var staðfest og væntanlegur konungsúrskurður var út gefinn, gat þó haft nokkra þýðingu, en jeg fæ ekki sjeð, hvaða gagn sú yfirlýsing, sem þingsályktunartillagan fer fram á, getur unnið. Ef nokkur skynsamleg hugsun hefir ráðið framkomu hennar, þá hlýtur hún að vera bygð á þeirri skoðun, að með því, sem gjörðist í ríkisráðinu 19. júlí í sambandi við úrskurð þann, er þá var út gefinn, sje rjettindum landsins stofnað í hættu, uppburðurinn gjörður að sammáli. Jeg skal láta ósagt, hvort úr því yrði bætt með einhliða yfirlýsingu þingsins svona eftir á, ef skoðun flutningsmannanna væri rjett, sem jeg ætla vera hina sömu, er Ingólfur hefir flutt nú upp á síðkastið. Væri svo, þyrfti minsta kosti miklu öflugri að gjörðir af þingsins hálfu en hjer er farið fram á. Þessi þingsályktunartill. væri allsendis ónýt. Ef þessi skoðun er röng, sem jeg tel efalaust, eins og jeg hefi þegar drepið á, þá er þingsályktunartillagan ekki einungis óþörf, heldur verri en það, því að hún hefir í sjer fólginn efa um það, sem ekki á að vera neinn efi um, og er jafnvel óhyggilegt að láta uppi nokkurn efa um. Það má ekki minna vera, en að hver sá maður, sem telur sig færann um þingmensku, geti gjört sjer sjálfum grein fyrir, hvort rjettindum landsins hafi hjer verið stofnað í hættu eða ekki. Sjerstaklega virðist mjer gjört nokkuð lítið úr þingmönnum, ef þeim er ekki treystandi til, að segja af eða á um það, hvort fyrirvaranum er fullnægt eða ekki. Annaðhvort er fyrirvaranum fullnægt eða ekki. Annaðhvort hefir ráðherrann breytt hjer rjettilega, eða hann hefir brotið á móti yfirlýstum vilja þingsins. Hafi hann brotið á móti vilja þingsins, á þingið að lýsa því einarðlega og láta hann fara úr ráðherrastólnum. Þeir, sem aftur á móti eru sömu skoðunar og vjer um það, að hæstv. ráðh. hafi breytt rjett, þeim er skylt, að lýsa því jafneinarðlega, og mega ekki greiða atkvæði með slíku viðrini, sem þessi þingsályktunartillaga er, sem ekkert gagn getur gjört, heldur þvert á móti, að jeg ekki tali um, að það væri rangt af þeim, sem telja hæstv. ráðh. hafa gjört rjett, að samþykkja yfirlýsingu, sem varla getur skilist öðru vísi en svo, að hún hafi í sjer fólgna aðfinslu að gjörðum hans, enda svo á flutningsmönnum að heyra, að hún sje með vilja þannig orðuð, til þess að veiða hikandi sálir.

Skúli Thoroddsen Háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) fjellu orð í þá átt, að honum væri það ljúft, að færa núverandi ráðherra vorum þakkir sínar fyrir aðgjörðir hans í stjórnarskrármálinu, og skil jeg það svo, sem hann segi þá, í nafni »Heimastjórnar«-flokksins: »Sundrung Sjálfstæðisflokksins var oss öllum svo hjartfólgið málefni, að nýja ráðherrann, og »Þremenningana« getum vjer nú allir faðmað að oss!« Hitt, að honum hafi verið það ljúft að þakka, er á málsúrslitin er lítið, skil jeg á hinn bóginn alls eigi. Hvað var það, sem Alþingi 1914 vildi? Þegar litið er á »fyrirvarann« svo nefnda, þá er það tvent, er þar blasir við manni, sem vilji Alþingis: a.1) að konungsúrskurðinum, er út yrði gefinn, mætti æ breyta, ef vildi, sem hverjum öðrum alíslenskum konungsúrskurði, og b. að málið - þ. e. um uppburð ísl. mála fyrir konunginum - væri viðurkent alíslenskt sjermál að vera. Þetta er öllum ljóst, eða ætti þó að minsta kosti að vera það, - ljóst, hvort sem á »fyrirvarann« sjálfan er litið, eða á framkomu fyrverandi ráðherra vors (S. E.), eða á »yfirlýsingu 24 þingmanna«, þar á meðal núverandi ráðherra vors (hr. E. A.) einn, - enda honum þá enn eigi ráðherra-vonimar vaknaðar. En er því nú náð, er Alþingi 1914 vildi? Ad. a. Er því þá náð, að konungsúrskurðurinn sje sama eðlis, sem hver annar ísl. konungsúrskurður? Í þessu efni nægir, að benda á: 1. að konungsúrskurðurinn á vera al-óbreytilegur í tíð núverandi konungs vors. Er svo um ísl. konungsúrskurði yfirleitt? Nei! 2. Nýja konungsúrskurðinn, eða rjettara sagt: Ríkisráðsfundargjörðirnar á að birta Dönum, - með samþykki ráðherra Íslands. Það er ekki gjört nema í því skyni, að í því felist þá eitthvað, sem dönsku þjóðina þykir þó varða nokkru, - gjört henni til tryggingar. Henni er - með öðrum orðum lofað því, að svona skuli það vera. Það er samið svona við hana! En er þá þetta það, sem altítt er um íslenska konungsúrskurði yfirleitt? Nei! 3. Þá er tilorðning konungsúrskurðarins að öðru leyti, eins og háttv.þm. Dal. (B. J.) benti mjög rækilega á. Forsætisráðherra Dana semur, á ríkisráðsfundinum, við ráðherra Íslands, - kemur sjer saman við hann um það, hvers eðlis, og hvernig, nýi konungsúrskurðurinn skuli vera. Er þá svo um aðra íslenska konungsúrskurði? Nei! Auglýsinguna til Dana - sbr. kgl. auglýsinguna 20. okt. 1913 - má og enn gefa út, hvenær sem vill! Það er ekkert, sem hindrað geti það, þ. e. þyki sú árjetting þá eigi allsendis óþörf, sem komið er. En hví vildu nú Danir fá þenna samning? Þeir vildu vera alveg vissir, um það, að gjermál Íslands yrðu æ borin upp fyrir konunginum í ríkisráðinu áfram, sem verið hefir, vildu eiga það víst, að uppburður mála vorra fyrir konunginum væri skoðaður sem »sam-mál«, svo sem þeir telja vera. Þeir vildu eiga það alveg víst, nema »eins góð trygging« kæmi í staðinn; - en um það dæma þeir sjálfir! En var ráðherra Íslands þá svo grunnhygginn, að hann sæi eigi, að um samning við Dani var að ræða, - einmitt um alveg sams konar samning, sem hann sjálfur hamaðist mest á móti á undan kosningunum síðustu, og á aukaþinginu í fyrra? Engan veginn! Það sýndu og fyrstu orðin hans á flokksstjórnarfundi, er hann var nýkominn heim úr siglingunni. Hann viðurkendi það þá skýrt, og einlæglega, að um fullnægingu »fyrirvarans« væri eigi að ræða, þar sem dönsku leynitilboðin væru annars vegar. En hvað var það þá, sem hringsnúningnum olli? Það eitt, að hann var - eini vegurinn upp í ráðherra sætið. Ad b. En þá kem jeg að hinu: Fjekkst það þá, sem í »fyrirvaranum« var áskilið, að málið væri viðurkent íslenskt sjermál að vera? Því fer mjög fjarri, og skal í því skyni að eins benda á þetta: 1. að forsætisráðherra Dana blandar sjer í málið á ríkisráðsfundinum, eins og um »sam-mál«, en eigi um al-íslenskt sjermál, væri að ræða. Þetta gjörir hann, þrátt fyrir ákvæðin í 1. og 2. gr. stöðulaganna frá 2. jan. 1871, þar sem Danir viðurkenna þó »sjeratök landsrjettindi«, og »sjerstakleg málefni« vor, - gjörir það og, þrátt fyrir ákvæðin í 1. gr. stjórnarskrár vorrar frá 5. jan. 1874, þar sem segir: »hefir landið löggjöf sína, og stjórn, út af fyrir sig«, þ. e. í sjermálunum. Sbr. og enn fremur: að ísl. löggjafararvaldið hefir sjálft sett »ríkisráðsákvæðið« í stjórnarskipunarlögin frá 3. okt. 1903, þ. e. slegið því þá og föstu, að það, hvar mál vor eru borin upp fyrir konunginum, væri íslenskt sjermál. 2. Ríkisráðsfundargjörðirnar 19. júní 1915 sýna þá og ljóslega, að svo fjarri fer því, að konungurinn viðurkenni, að málið sje sjermál, að hann tekur þvert á móti í strenginn með danska forsætisráðherranum, er heldur fram dönsku skoðuninni, að málið sje »sam mál«, og þessu samsinnir svo ráðherra Íslands, þ. e. tekur á sig ábyrgðina af tjeðri framkomu konungs, - fellst á, eða gjörir þann samning, að »sam-mál« skuli það talið. 3. Ráðherra Íslands mótmælir því og eigi á ríkisráðsfundinum 19. júní síðastl., er danski forsætisráðherrann blandaði sjer þar í málið, - viðurkennir því þar með, að það, hvar íslensk mál eru borin upp fyrir konunginum, »viðurkennir«, að það sje málefni, sem til danska forsætisráðherrans taki, enda þótt um málefni ræddi, sem konungur Íslands, á ábyrgð ráðherra Íslands, átti aleinn að útkljá. Vita mátti og ráðherra Íslands, að eigi þurftum vjer í þessu efni - þótt minni máttar sjeum - að lúta vilja Dana. Það er íslenski landsdómurinn, sem bær er, að dæma um það, hvor skoðunin er rjettari, - skoðun vor, eða danska skoðunin, er málið telur »sam-mál«. En alt og sumt er, að eyða er í lögin - þ. e. lagaákvæði vantar - til að skera úr ágreiningi, er upp kynni að koma milli íslenska og almenna löggjafarvaldsins, þ. e. til að skera úr, hvort mál er ísl. sjermál, eða teljast ber til »sam-málanna«, er stöðulögin frá 2. jan. 1871 eigi telja íslenska löggjafarvaldið ná til. Ráðherra Íslands hefir því, - svo sem nú hefir all-ítarlega sýnt verið - í báðum atriðunum, sem »fyrirvarinn 1914« vildi fá framgengt, gengið beint gegn »fyrirvaranum«, þ. e. hefir haft að engu ályktanir Alþingis 1914, og fyrri kenningar sjálfs sín. Og niðurstaðan er þá og sú, að þrátt fyrir það, er gjörðist á ríkisráðsfundinum 19. júní 1915, þá er enn söm deilan milli Dana, og Íslendinga, sem fyrr, þ. e.: Danir telja málið »sam-mál«, en Íslendingar telja það sjermál, - viðurkennandi alls eigi ráðherra Íslands hafa haft umboð, til að semja svo við Dani, sem orðið er. »Fyrirvari« Alþingis 1914 var »fullmaktin«, eða umboðið, sem Íslendingar gáfu ráðh. sínum, og Dönum var það kunnugt, þ. e.: þeir voru þess vitandi, að hann gat eigi, svo að gilt væri, farið út fyrir það, - gat því eigi bundið Alþingi, nje Ísland. En einmitt hjer í felst þá og eina hjálpin, þó að svo fari, sem vitað er, að verður, að Alþingi láist nú, að mótmæla, sem skylt er. Annars hefi jeg, á öðrum stað, lýst nokkuð aðförum núverandi ráðherra vors í máli þessu, og þarf því eigi, að fjölyrða hjer um það, - hefði jeg slept því, að sýna honum sjálfan hann frekar í spegli, en orðið er, hefði hann eigi eitthvað verið að ybbast við mig, í ræðu sinni. Jeg hefði þá slept því, að minna enn á það, hvað peninga-ílöngunin, og metnaðargirndin, hefir leitt hann út í, og rifja því að eins stuttlega upp þetta: 1. Fyrst, þegar á »utanstefnurnar« var minst, þá var hann þeim algjörlega mótfallinn, sem vjer sjálfstæðisflokksmennirnir yfirleitt. Á hinn bóginn langaði hann þó þegar, ósköpin öll, er kunnugt var orðið, að hann var einn þeirra, er fyrir valinu urðu. En með því að oss, sem í flokksstjórninni vorum, duldist þá eigi, hvað - og hver - valinu á mönnunum hafði ráðið, þá var þeim bannað, að semja, - var eigi treyst til þess, af mjer, eða öðrum, enda þá og enn eigi gleymt orðið, hverjir verið höfðu »uppkastsmenn«, og »bræðingsmenn«, áður. 2. Heimkomnir, úr siglingunni, höfðu þeir »þremenningarnir« það og fyrst á vörunum: »Höfum engu lofað!«. Á hinn bóginn spurðu þeir þó: »Geta menn gengið að nokkru, sem eigi fullnægir »fyrirvaranum?«. 3. Þá er og leyndin, sem höfð var, þ. e. ekkert mátti vitnast, um »leynitilboðin« dönsku, en makkað svo áfram, símskeyta-leiðina, við danska valdið, á bak við oss hina, sem í flokks-stjórninni vorum, þ. e. samningunum áfram haldið, að oss alveg óafvitandi. En þegja áttum vjer áfram, - sífelt, að þegja, svo að ráðherra, og fjelagar hans, kæmu sjer þá þess betur við, að ginna menn úr Sjálfstæðisflokknum til fylgis sjer. Aðal-yfirsjón vor: Að vjer þögðum þá og alt of lengi. Annars get jeg eigi, í þessu sambandi, stilt mig um, að minnast á, að jeg heyrði núverandi ráðherra vorn segja í morgun, á lesstofu Alþingis, við annan þingmann: »Gamanið í efri deild á morgun, - í neðri deild í dag!«, þ. e. hann átti við, að þá yrðu umræðurnar um stjórnarskrármálið. Jeg hefi getið þessa, þar sem það sýnir svo glögglega: al-tilfinningarleysið, - sýnir, að það, að gjöra það, sem rangt er, það er - sem tíðast - að eins gaman. Sýnir þá og, að það er ráðherranum það engu síður, þótt að því snúist, er hverri þjóð æ á að vera dýrast, þ. e. rjettindi sjálfs landsins. Það er gaman, - ekkert, nema gaman, þótt dýrt spaug ætti það reyndar að verða: 1. að ganga þvert á móti vilja Alþingis, - og eta alt ofan í sjálfan sig, að eins í því skyni, að geta orðið ráðherra. 2. að gjöra undirboð, þegar ráðherra Íslands, sem var, hafði fylgt fram vilja þingsins, gagnvart erlenda valdinu. En þannig hefir þá Ísland, og íslenska löggjafarvaldið, verið gjört hlægilegt, bæði í augum Dana sjálfra, og annara. Og hvaða afleiðingar getur það haft, og hlýtur jafnvel að hafa, í sjálfstæðismálum landsins, ef gjörð eru þannig undirboð? Það sjá allir, hve afaróheppilegar þær geta orðið, Ráðherra lætur, sem honum þyki það kynlegt, að jeg leggi nú áherslu á þetta, þar sem svo hafi þó eigi verið, seint á árinu 1913, er fyrst varð hjer kunnugt um framkomu þáverandi ráðherra (H. Hafstein's) í ríkisráðinu. Það er satt, að flokksstjórn Sjálfstæðisflokksins, sem þá var, og sem jeg var einn í, var málefni þetta þá eigi ljóst, varð og að kveða upp úr nær þegar, hvort hún vildi, að snúist yrði gegn stjórnarskrárfrumvarpinu, eður því framfylgt. Á hinn bóginn sannfærðumst vjer þó þegar, er núverandi ráðherra vor hafði, - rjett á undan kosningunum, og eftir fleiri mánaða algjörða þögn, af hans hálfu, sem og annara, - bent á hættuna, þ. e. á þrengingu íslenska sjermála-svæðisins, og það var oss sjálfsagt, þ. e. að láta þá sannfærast. En það eru snúningar, sem alt annars eðlis eru, sem núverandi ráðherra vor hefir leyft sjer í málinu, eins og margsýnt hefir þegar verið. Ráðherra vor var og t. d. Sjálfstæðisflokksmaður núna nýskeð, þ. e. sjálfan þingsetningardaginn, en orðinn síðan næsta daginn »heimastjórnar«-maður - kaus þá með þeim í nefndir. En síðan var hann í sjerflokki orðinn, og loks sótti hann, sem kunnugt er, um upptöku í, eða þó kosningasamband við »Bændaflokkinn« (!). Þá ljet ráðherra og, sem hann furðaði mjög á því, að eigi væri harðar í sakir farið, gagnvart honum, en gjört er, í þingsályktunartillögunni, af oss Sjálfstæðisflokksmönnum. En til þess er því að svara: 1° að vjer buðum ráðherra, að lýsa yfir því, að í þingsályktunartillögunni ætti ekkert vantraust til hans að felast, heldur væri hún að eins borin fram til öryggis, vegna rjettinda landsins. Svo langt vildum vjer því ganga, til þess að fá því þó framgengt, sem oss var - alt. En ráðherra veit, hvernig hann tók þessu, - tók því eigi ólíklega á fyrsta kvöldfundinum, er það bar á góma, enda »heimastjórnar«-menn þá og að mun hræddir orðnir, og vildi þá og það happið til, að ráðherra alsnerist þá yfir nóttina, þ. e. var orðinn allur annar daginn eftir. 2° að vjer sjálfstæðisflokksmennirnir, vildum þá og, ef unt væri, að hjá því yrði komist, að »heimastjórnar-mennirnir« fengju þann vilja sinn, að Sjálfstæðisflokkurinn al-sundraðist, - vildum, að samkomulag næðist, og alt kæmist í samt lag, sem fyrr, ef auðið væri. 3° að ráðherra hefir og sýnt sig mjög duglegan, að fá menn til fylgis við sig, - fá þá til þess, að lúta að eins hans eigin vilja, hvað sem skoðun þeirra sjálfra á málefninu liði. Það er kunnugra, en frá því þurfi að segja, að sumir þingmenn hafa alls engan frið haft á sjer, - ráðherra verið síboðandi þá á einn fundinn eftir annan. Menn hafa verið síþreyttir, og átt þá ýmist, að svara að vörmu spori, ýmist þessari, eða hinni, lögfræðislegu spurningunni frá ráðherra, - hvað þeir segðu um það, eða hvernig þeir litu á þetta, o. s. frv., og jankað þá ef til vill að lokum, eða sagt alls ekkert, þ. e. orðið fegnir að kaupa á sig friðinn. Þetta höfum vjer Sjálfstæðisflokksmennirnir alt orðið að íhuga, og þar í felst þá og aðal-ástæðan til þess, að eigi var frekar í sakir farið, en gjört var. Oss var það þá nóg, og varð að vera það nóg, gætum vjer þá fengið það fram, sem mestu skifti, þ. e. gætum vjer þá þó komið fram hóflegum mótmælum, öryggis landsins vegna. En jafnvel þetta tekst oss nú ekki, þar sem meiri hluta þingmanna er það alt, að styggja eigi núverandi ráðherra á nokkurn hátt. Á hinn bóginn ber þó bæði »rökstudda dagskráin«, sem borin er fram hjer í deildinni, sem og þingsályktunartillagan, sem borin er fram í efri deild, það ljóslega með sjer, að styðjendur ráðherra vilja þó eigi, að hnekt sje í nokkru rjettindum landsins, en er það eitt alt, að geta þó komið því svo fyrir, að þeir hjálpi núverandi ráðherra. Þeir láta því svo - sbr. bæði »rökstuddu dagskrána«, og þingsályktunartillöguna í efri deild -, sem »Fyrirvara» Alþingis 1914 sje fullnægt, þ. e. láta, sem þeir skilji ekki annað. En einmitt í þessu skilningsleysi þeirra - eða rjettara: uppgjörðar-skilningsleysi, hvað eigi fáa þeirra snertir - felst þá og björgin, því að jafnskjótt er þingið verður svo mönnum skipað - eða núverandi ráðherra vor er farinn að eldast svo í tigninni - að hjálpin við hann er eigi lengur orðin mönnum alt, þá segja menn, sem er, að á ríkisráðsfundinum 19. júní 1915 var »Fyrirvaranum» ekki fullnægt, en vilja Alþingis 1914 algjörlega traðkað. Og þá, þegar svo er komið, þá koma og fram mótmælin, og þá í enn öflugri mynd, en nú var fyrirhugað, atvikanna vegna. Sem ný mótmælandi, enn kjarnyrtari, þingsályktun, koma þau þá fram, þ. e. kjósi menn þá eigi, að fara þá leiðina, sem enn er þó öflugri, þ. e. láta Landsdóminn þá skera úr, hvað rjettast var. 1) Til glöggvunar hefi jeg, við leiðrjettingu ræðunnar, sett: a+b, og fleira, sem sýnir sundurliðunina. Sk. Th.

Guðmundur Eggerz Þegar fyrirvarinn í stjórnarskrármálinu var samþyktur í fyrra, leit jeg svo á, að til þess, að fyrirvarinn kæmi að tilætluðum notum, mætti ekkert það fram koma við staðfestingu stjórnarskrárinnar frá konungsvaldsins hálfu, sem benti til þess, að dönsk stjórnarvöld ættu að hafa afskifti af uppburði sjermála vorra fyrir konungi. Ef konungur vor í ríkisráðinu 30. nóv. 1914, eftir fyrstu tölu fyrv. ráðherra Sigurðar Eggerz, hefði lofað samþykkt stjórnarskrárinnar, og ekki önnur ummæli haft en þau, að Íslandsráðherra legði fram úrskurð um, að öll lög og mikilsvarðandi stjórnarráðstafanir skyldu borin upp fyrir konungi í ríkisráðinu, hefði jeg talið fyrirvaranum fullnægt, enda er mjer kunnugt um, að þáverandi ráðherra mundi hafa viljað staðfestingu stjórnarskrárinnar á þeim grundvelli. Fyrirvarann gat Hans hátign konungurinn ónýtt á ýmsan hátt. 1. Í fyrsta lagi með því að krefjast þess af Íslandsráðherra, að úrskurður sá, er boðaður var í opnu brjefi 20. okt. 1913, yrði þannig að orðalagi eða efni, að fyrirvarinn ónýttist. 2. Í öðru lagi með því að krefjast einhverrar þeirrar ráðstöfunar af danska yfirráðherranum, sem kæmi í bága við fyrirvarann. 3. Í þriðja lagi með því að segja eitthvað það í ríkisráðinu, undir umræðunum, um staðfestingu stjórnarskrárinnar, annaðhvort á ábyrgð Íslandsráðherra eða forsætisráðherra, sem gat spilt málstað vorum. Þegar jeg í vetur, ásamt 23 öðrum þingmönnum, lýsti yfir því, að jeg væri sammála meðferð fyrv. ráðh. á stjórnarskrármálinu í ríkisráðinu 30. nóvbr. 1914, var það af þessum ástæðum. Jeg taldi ekki samrýmanlegt fyrirvaranum, að yfirráðherra Dana gæfi út auglýsingu þá, sem boðuð var í ríkisráðsumræðunum 20. okt. 1913. Jeg var enn fremur sammála fyrv. ráðherra um það, að hann átti ekki að viðurkenna þá skoðun konungsvaldsins, að sambandinu milli Íslands og Danmerkur væri þannig varið, að nauðsynlegt væri, að íslensk mál væru borin upp í ríkisráðinu. Þetta veit jeg, að hæstv. ráðherra er mjer sammála um, því hann hefir áður ritað, að um engin mál landsins hafi dönsk stjórnarvöld nokkurn lögformlegan íhlutunarrjett - að rjettum lögum. Þá get jeg ekki heldur sjeð, að Íslandsráðherra bæri að gangast undir það, að engin breyting gæti orðið á uppburði sjermálanna, nema því að eins, að lögfest yrði jafntrygg tilhögun fyrir konungsvaldið, sem ríkisráðsuppburðurinn. Um það þarf ekki að fjölyrða, að meiri hluti Alþingis var í vetur á einu máli um það, að ekki mætti staðfesta stjórnarskrána á þeim grundvelli, er oss var boðinn í ríkisráðinu 30 nóv. 1914. En hver er þá staðfestingargrundvöllurinn 19. júní 1915, og hvernig var umræðunum í ríkisráðinu varið? Á þinginu 1914 í umræðunum um fyrirvarann kemst hæstv. ráðherra svo að orði um uppburð íslenskra sjermála: »En jeg verð að halda því fram, að dönsk stjórnarvöld hafi ekki átt rjett á að hlutast til um þetta mál, og að Íslandsráðherra hafi ekki átt að láta þau afskifti ómótmælt«. Jeg tók þessi orð á þinginu í fyrra sem ákæru til Íslandsráðherra (H. H.), fyrir það að láta mótmælalaust forsætisráðherra Dana vaða uppi í ríkisráðinu 20. október 1913, en hvað skeði í ríkisráðinu 19. júní. Það, að forsætisráðherrann heldur þar veigamikla ræðu um staðfestingu stjórnarskrárinnar, ómótmælt og eftir fyrirfram ákveðnu samkomulagi við Íslandsráðherra. Yfirleitt sje jeg ekki betur en staðfestingargrundvöllurinn fyrir stjórnarskránni 19. júní 1915 sje nokkurn veginn sá sami, sem lagður var 20. oktbr. 1913, Það er búið með ræðum og ritum að sýna fram á þetta. Mjer kemur því ekki til hugar, að ganga ítarlegar inn á þetta atriði. Orð mín mundu verða endurtekning af fyrri ræðum hjer í deildinni. Þetta vil jeg þó taka fram: Hvaðan kemur ráðherra heimild til þess, að fullvissa konungsvaldið um, að uppburðurinn sje í eðli sínu »formelteoretisk«? Forsætisráðherrann gleypir auðsjáanlega með ánægju þessa útskýringu Íslandsráðherra á því atriði, er oss hefir þótt einna mest skifta máli í sjálfstæðisbaráttu vorri. Enda eru dönsku blöðin þegar byrjuð að brýna Íslendinga á því, hve barnalegt hafi verið fyrir oss að hefja baráttu við Danmörku um atriði, sem Íslandsráðherra í ríkisráði segi, að hafi enga raunverulega þýðingu. En það er þó best, að forsætisráðherrann er svo sem ekki ánægður með þá yfirlýsingu, að uppburðurinn sje formlegs eðlis, því hann bætir við, að þessu atriði verði ekki breytt, nema ný skipun verði á gjörð, er feli í sjer líka tryggingu sem þá, er nú er. Mjer virðist konungurinn 19. júní 1915 standa alveg á sama grundvelli í þessu máli, eins og 30. nóv. 1914. Mjer skilst einnig, að Hans hátign styrki þessa skoðun mína. Orðin »eins og jeg hefi áður sagt í ríkisráði«. Ætli það eigi ekki við umræðurnar í heild sinni í ríkisráðunum 20. okt. og 30. nóv.? Jeg skal ekki frekar ræða um staðfestingargrundvöllinn. En á annað atriði mætti minnast í þessu sambandi, samúðina milli landanna Íslands og Danmerkur. Það er víst, að hvorki með stjórnarskrárstaðfestingunni nje fánaúrskurðinum er samúðin aukin, þvert á móti. Þessi tvö mál hafa enga friðarbrú lagt á milli landanna. Má líka vera, að sundurlyndið við Dani verði Íslands tryggasti rjettarvörður. Á stjórnarskrárstaðfestinguna hafa bæði jeg og aðrir minst; hún er þannig til orðin, að hún er mörgum Íslendingum hrygðarefni. En svo jeg víki að fánanum, er alls engin ástæða fyrir íslensku þjóðina að vera Dönum þakklát fyrir hann. Vjer eigum alt annan og miklu víðtækari fánarjett. Orð mín mega ekki skiljast svo, að jeg sje andvígur nýja fánanum. Jeg vil, að hann sje notaður, og skoða fánann skref í rjetta átt. Úr því jeg byrjaði að tala um samkomulagið á milli Dana og Íslendinga, vil jeg geta þess, að ekki eiga Danir eingöngu sök á þeirri úlfúðaröldu, sem risin er gegn þeim. Skuldin er einnig að sumu leyti Íslendinga megin. Stjórnmálamenn vorir koma ekki ávalt eins hreint fram gegn dönsku þjóðinni, sem æskilegt væri. Jeg tek sem lítið dæmi yfirmálning danska flaggsins á Gullfossi í Vestmannaeyjum. Jeg býst við því, að formaður Eimskipafjelags Íslands hafi látið mála yfir flöggin á Gullfossi, ekki til þess, að lítilsvirða danska fánann, - jeg vil ekki misbjóða fána nokkurrar þjóðar, - heldur fyrir þá sök, að honum hafi fundist ótilhlýðilegt að sjá erlent flagg á íslensku skipi. Þetta átti að segja Dönum, að við Íslendingar óskum ekki að sjá Dannebrog á skipum vorum. En hvað skeður? Þegar Danir frjettu um yfirmálninguna og tóku að vanda að kasta hnútum að oss, þá tóku blöðin, Lögrjetta og Ísafold, að afsaka þenna sýnanlega verknað, yfirmálninguna, og endirinn á öllu varð sá, að yfirmálarinn varð danskur maður. Hann tók á sig ábyrgðina. En svo jeg víki að stjórnarskránni, þá hygg jeg, að samúðin við Dani aukist ekki, þótt meiri hlutinn hjer í háttv. deild slái úr höndum minni hl. það vopn, sem hann telur nauðsynlegt í framtíðarbaráttunni við Dani. Jeg á við þingsályktunartillöguna. Jeg minnist þess, að framsögumaður meiri hlutans í fyrirvaranum sagði á þinginu í fyrra, að meiri hlutinn hefði komið fram með tillögu til fyrirvara fyrir þá sök, að sumir hjeldu því fram, að opna brjefið frá 20. október 1913 hefði skaðað oss, og kynni þá til brjefsins að verða vitnað af miður vönduðum dönskum stjórnmálamönnum. Halda nú þessir hinir sömu menn ekki, að danskir stjórnmálamenn muni vitna í það, ef Alþingi fellir þessa till.? Jeg öfunda alls ekki þá háttv. þingm., er fella þessa tillögu. En hitt veit jeg, að þessi dagur verður merkisdagur, hver sem úrslitin verða, í stjórnmálabaráttu Íslands gegn Danmörku. Jeg er þess viss, að það verður einhvern tíma talað um fulltrúana frá 1915, eins og vjer nú, svo jeg taki dæmi, minnumst mannanna frá 1851 og 1871. Öll þau ár, sem vjer höfum barist gegn erlenda - danska - valdinu, hefir það verið eitt einkennið fyrir Dani, að þeir hafa staðið sameinaðir gegn oss. Hins vegar hefir það verið einkennið fyrir íslensku þjóðina, að hún hefir staðið sundruð gegn Dönum. Þótt þannig væri ástatt 1851 og 1871, getum við þó öruggir skírskotað til þjóðfundarins og þingsins 1871, þegar um sjálfstæði vort er að ræða. En sannarlega minnumst vjer ekki þeirra Íslendinga sem stjórnmálamanna, sem árið 1851 vildu hnýta oss aftan í Eydani og Jóta. Ekki minnumst vjer þeirra, er vildu taka því frumvarpi, er gjörði Ísland að dönsku amti. Einn hinna konungkjörnu hjelt því fram 1851, »að þingið, með því að hafna grundvallarreglunum í stjórnarfrumvarpinu, ofurseldi sig og landið tómri óvissu«. Ef undanhaldsmennirnir 1851 hefðu ráðið, væru allar líkur til þess, að Danir hefðu sett sama stimpilinn á oss og á Vestindísku eyjarnar og Grænland. Þetta er ekki 1. flokks stimpill. Þeir, sem 1851 buðu konungsvaldinu og Dönum birginn, þeir hinir sömu vernduðu sjálfstæði Íslands. Eða hvernig var það 1871? Undanhaldsmennirnir, minni hlutinn, sagði um meiri hlutann »að hann vildi í stjórnfræðisefnum standa kyrr í sömu sporum, þangað til hann gæti tekið stökk í þau spor, sem hann ætlaði að standa í til eilífðar«. Undanhaldsmennirnir vildu viðurkenna lögin frá 2. jan. 1871 sem bindandi fyrir Ísland, og gleypa við stjórnarskrárfrumvarpi því, er lagt var fyrir þingið. Kvað svo ramt að, að einn þingmaður - J. Hjaltalín - mælti á þinginu: »Hjer eru mótmæli móti lögum konungs, og þetta kunna menn ekki að skammast sín fyrir«. Það var mikilhæfur maður, sem ljet sjer þessi orð um munn fara, en til allrar hamingju fyrir sjálfstæði þessa lands, varð hann og hans skoðunarbræður 1851 og 1871 í minni hluta. Jeg hefi minst á þessi tvö þing, til þess að benda á það, að undanhaldsmennirnir hafa ekki verndað eða verið forverðir þessa lands. Jeg hefi minst á þessi 2 þing í þeirri von, að þeir, sem á komandi árum eiga sæti 1 þessari háttv. deild, geti jafnörugglega skírskotað til fulltrúanna 1915, eins og vjer nú til fulltrúanna 1851 og 1871, þegar um sjálfstæði landsins okkar er að ræða. Vjer stöndum nú miklu betur að vígi gegn erlenda valdinu en um 1851 og 1871. Fjárhagur vor er nú allur annar og framfarir á öllum sviðum. Vjer finnum, að aldrei þarf Ísland að biðja um danska hjálp. Mjer skilst svo, að ef þessi tillaga verður feld, þegar litið er á, hvað á undan er gengið, hafi konungsvaldið borið sigur úr býtum í stjórnarskrárbaráttu vorri, og til þessa var þó aldrei stofnað. Og sannarlega hefir hið háa Alþingi ekki sjerstaklega ástæðu til þess, að beygja sig fyrir órjettmætum kröfum danskra ráðherra, því einmitt eru það Danir, sem sí og æ hafa verið aðalþröskuldurinn fyrir öllum framförum hjá íslensku þjóðinni. Allar vorar rjettarbætur höfum vjer orðið að toga og teygja frá Dönum, og þegar vjer loks höfum fengið þær, var þreytan og kostnaðurinn við að ná þeim orðinn svo mikill, að ekkert var eftir í garð Dana, nema úlfúðin.

Björn Hallsson Jeg ætla ekki að fara langt út í þessar deilur, lofa fyrrv. og núverandi ráðherra að leiða saman hesta sína, án þess að blanda mjer í þeirra sakir. En fyrst málið er hjer komið til umræðu, sem jeg tel verr farið, verð jeg að skýra frá minni afstöðu. Háttv. flutnm. (S. E.) talaði mjög stillilega, sem rjett var. Hann beindi orðum sínum til stuðningsmanna sinna og deildarinnar yfirleitt. Jeg virði auðvitað mikils sannfæringu hans, en sammála honum get jeg ekki orðið. Jeg tel ekki rjett, eins og háttv. flutnm. (S. E.) gjörði, að slá svo mjög á viðkvæmnis- og tilfinningastrengi okkar þingm. Heppilegast held jeg sje, að hver og einn athugi rólega, og án þess að fara eftir tilfinningunum, hvað rjett sje í þessu máli. Jeg held líka, að enginn vilji breyta á móti sannfæringu sinni, og því óþarft að bregða mönnum um það, að þeir sviki málstað sinn. Fyrrverandi ráðherra skírskotaði til yfirlýsingarinnar 30. mars 1914. Yfirlýsingin tekur það fram, að þeir, sem hana gefa, sjeu þáverandi ráðherra sammála um það, að það hefði ekki verið rjett, að taka á móti staðfestingarskilyrðunum frá 20. okt. 1913. Hins vegar get jeg hreint ekki sjeð, að hægt sje að halda stuðningsmönnum fyrrv. ráðherra endalaust föstum á þessari yfirlýsingu, sem gilti auðvitað kjarna málsins, þann, að taka ekki gömlu staðfestingarskilyrðunum. En nú eru staðfestingarskilyrðin öll önnur og betri. En í seinni tíð hefir Sigurður Eggerz farið lengra en þingið 1914 ætlaðist til. Fyrirvarann skildi jeg svo, að hann ætti að fyrirbyggja, að vjer afsöluðum okkur nokkrum rjetti og að konungsúrskurðurinn yrði skoðaður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður, annað skildi jeg ekki við fyrirvarann, og jeg held síðasta þing ekki heldur. En í seinni tíð hefir flutningsmaður (S. E.) og hans menn haldið því fram, að fyrirvarinn ætlaðist til beinnar viðurkenningar Dana fyrir því, að uppburður sjermálanna í ríkisráði væri sjermál okkar. Þessarar beinu viðurkenningar krafðist ekki síðasta þing og bjóst ekki við að fá. Jeg lít því svo á, að fyrirvaranum sje fullnægt. Engu sje afsalað og konungsúrskurðurinn sje sem hver annar íslenskur konungsúrskurður. Við þessi málalok má því una, og óþarft að setja þetta lengur á oddinn. Tillöguna, sem fram hefir komið, skil jeg sem frítt orðaða vantraustsyfirlýsingu á ráðherra. Hreinna hefði verið, að koma með beina vantraustsyfirlýsingu. Jeg skil ekki tillöguleiðina, og lít svo á, að málið sje til lykta leitt. Hafi ráðherrann gjört rangt, þá ætti hann að fá vantraustsyfirlýsingu og síðan landsdóm. Jeg álit því, að það sje gagnstætt þessari tillögu, að ráðherra sitji við völd. Síðan jeg sá staðfestingarskilyrðin, hefi jeg ekki getað sjeð, að ráðherra hafi brotið á móti fyrirvaranum og verðskuldi því vantraustsyfirlýsingu. Hins vegar er jeg flutnm. (S. E.) alveg sammála um það, að aðferðin sje ekki aðalatriði. Með aðferðina er jeg ekki ánægður, enda þótt ráðherra hafi þar ýmsar málsbætur, en jeg lít svo á, að skilmálarnir sjeu fyrir öllu. Jeg get ekki kannast við það, að einstöku þingmenn hafi snúist í þessu máli. Því vísa jeg frá mjer. Skilyrðin eru nú alt önnur en 1914; mesti agnúinn, danska auglýsingin og opna brjefið, er dottið úr sögunni. Konungsúrskurðurinn er íslenskur. Þótt tekið sje fram, að ekki megi vænta breytingar í stjórnartíð þessa konungs, þá er alls ekki sagt, að konungur breyti honum ekki, og því síður, að slík breyting sje að nokkru bundin við dönsk stjórnarvöld. Jeg hefi nú skýrt frá minni afstöðu í málinu og tel fyrirvaranum fullnægt, og mun jeg því greiða atkvæði með þeirri rökstuddu dagskrá, er fram hefir komið, og ekki tala aftur í málinu; nógir munu samt verða til, að þreyta háttv. deild.

Flutnm. (Sigurður Eggerz) Eiginlega skyldi maður ætla, eftir þær umræður, er fram hafa farið, að flutningsmaður hefði mörgu að svara, en svo er ekki, því að mjer virðist alt óhrakið, er jeg hefi sagt. Hæstv. ráðherra sagðist hafa orðið fyrir vonbrigðum. Búist við stórskotahríð, að farið yrði grenjandi og bitið í skjaldarrendur. Jeg veit ekki, hví hann hefir haft þessar vonir. Jeg held, að samviskan hafi verið óróleg síðustu nótt, og hafi því framleitt þessar geigvænlegu myndir í huga hans. Hann veit, að jeg hefi ætíð talað stillilega, því fyrir mjer vakir einungis, að gjöra það, sem jeg tel rjett í málinu. Þegar jeg tók við ráðherraembættinu, fylgdi það með, að jeg varð að flytja þetta mál fyrir konungi. Menn vita, hvernig það gekk. Það var kallað strand. En nú hefi jeg orðið að berjast við ýmsa menn hjer heima, ekki af persónulegum ástæðum, heldur af því, að þeir hafa farið hringsnúning í þessu máli. Ráðherra þarf ekki að ætla, að jeg gjöri þetta af persónulegum ástæðum. Jeg öfunda hann alls ekki af ráðherrastólnum, og síst af þeim stuðningi, er hann nú hefir - Heimastjórnarstuðningnum. Því jeg efa ekki, að Heimastjórnarflokkurinn muni búa honum veglega hvílu. Jeg efast ekki um það, annað eins og hæstv. ráðh. hefir gjört fyrir Heimastjórnarflokkinn. Mjer dettur í hug út af því maður, sem hjet Prokrustes. Hann var ákaflega gestrisinn, svo, að hverjum þeim, er hann sótti heim, ljet hann til reiðu hvílu sína. Og þessu fylgdu engir ókostir, aðrir en þeir, að kubbað var neðan af fótum þeirra, sem voru lengri en rúmið, en hinir teygðir, sem styttri voru, uns þeir voru jafnlangir því. Jeg vildi að eins benda hæstv. ráðherra á það, vegna gamals kunningsskapar, að hann skuli vara sig á því, ef hann yrði einhvern tíma lagður í Heimastjórnarhvíluna. Þá gæti svo farið, ef berserksgangur kæmi á þá góðu menn, og ef þeim þætti hann of frekur, að þá kubbuðu þeir af honum hans pólitísku fætur. Og ef hann þætti of stuttur, ja, þá yrði hann teygður og teygður. Það mun ekki eiga við, að koma með alt of margar líkingar hjer, en nú dettur mjer þó í hug önnur. Það var þegar hann Per Gynt átti kost á því, að verða tengdasonur Dofrakóngsins. Honum þótti að vísu upphefð í þessu, en það fylgdu því svo margir, ansi skrítnir skilmálar. Fyrst og fremst átti hann nú að ganga með rófu, og hann hafði reyndar ekki svo mikið á móti því, en þegar bölvaður karlinn vildi líka fara að stinga úr honum augun, þá þótti Pjetri nóg komið af svo góðu. Skökku augun fældu hann frá tengdunum. Jeg segi nú þetta ekki af því, að jeg telji Heimastjórnarflokkinn neinn tröllaflokk, heldur er það að eins til að benda hæstv. ráðherra á, að ýmsar skyldur kunna að fylgja hinum virðulegu tengdum við Heimastjórnarflokkinn. Hæstv. ráðherra mintist á till. þá, er fyrir liggur, og taldi hana meira en öryggisráðstöfun; taldi, eins og hv.þm. Snæf. (S. G.), að í henni fælist títuprjónsstunga til sín (ráðh.). Þótt nú svo væri, sem ekki er, þá ætti það að vega meira hjá honum, sem til gagns og friðar horfir fyrir landið, ef tillagan yrði samþykt, en hitt, þótt hann yrði sjálfur fyrir einhverri lítilfjörlegri títuprjónsstungu. En auk þess hafði jeg þegar tekið það fram í framsögunni, að till. væri ekkert annað en öryggisráðstöfun, og það er undarlegt, að geta ekki skilið það, að nokkur þingm. geti komið fram með tillögu, er eingöngu miði til tryggingar fyrir landið. Það er eins og það væri sá eini leiðandi kraftur í okkar pólitík, að hefna sín á ráðherrum. Jeg játa það, að jeg hefði talið það öruggustu leiðina, að sanna umboðsleysi hæstv. ráðherra, en þar sem hitt lá um leið í augum uppi, að þingið er nú svo skipað, að ekkert viðlit hefði verið að koma slíku fram, þá er næstbesta leiðin valin af praktiskum ástæðum. Og jeg er í engum vafa um það, að ef Danir halda einhverju öðru fram en vjer um staðfestingarskilmálana, þá getur þingið ætíð hnekt því, með því að vísa til þessarar till., verði hún samþykt. Það kom dálítið flatt upp á mig, að hv. 2. þm. Rvk. (J. M.) skyldi fara að læða því fram hjer í deildinni, að þessi tillaga væri veiðibrella; væri ætluð til þess að veiða menn. Væntanlega hefir átt að liggja í því, að hún væri eitthvað hættuleg, en við skulum þá athuga það, hverjum hún gæti gjört mein, þótt hún yrði samþykt. Það er nú óhugsandi, að nokkur maður geti orðið særður af þessari tillögu, nema að eins einn, sem sje hæstv. ráðherra, og ætti hann þó jafnvel ekki að verða það, þegar hann sjer, að hún er í fullri einlægni fram komin frá nokkrum þingmönnum, sem líta svo á, að staðfestingarskilmálarnir fullnægi eigi fyrirvara þingsins í fyrra. Hann ætti að hugsa málið betur, því að honum hlýtur þó að vera það áhugamál, að sem best sje frá því gengið, svo að allir geti orðið ánægðir. Og það er alveg voði, ef þingið fellir nú þessa tillögu af hræðslu við það, að hæstv. ráðh. kunni að finnast hann þar fá einhverja örlitla títuprjónsstungu. Það get jeg fyrir mitt leyti ekki kallað annað en samviskuleysi, því að jeg veit, að hjer eru þó nokkrir menn í deildinni, sem ekki geta sagt um það með vissu, hvort fyrirvaranum sje fullnægt eða ekki. Þetta er ekki sagt til að móðga þá að neinu leyti, en hjer er um svo flókna lögfræðilega möguleika að ræða, að það er óhugsandi fyrir aðra en sjerfræðinga, að ráða úr þeim til hlítar. Og þegar þeir rífast nú jafnvel um þá innbyrðis, hvernig eiga þá hinir að vera fullvissir? Þeirra fullvissa hlýtur að vera trú og ekkert annað, og þegar svo er, þá er það óverjandi, að sýna ekki þá varkárni, að samþ. þessa tillögu. Um það, sem hæstv. ráðherra sagði um ríkisráðsákvæðið frá 1903, þarf jeg ekki margt að tala. Ef hann vildi byggja á því, þá hefðu sömu ástæðurnar gilt um það, sem gjörðist í ríkisráði 20. okt. 1913, og þá engin ástæða verið til þess að finna að því. En jeg kannast yfirleitt ekki við það, fremur en hann hefir gjört, að vjer sjeum innlimaðir með ríkisráðsákvæðinu í stjórnskipunarl. 3. okt. 1903. Hann sagði, að það stæði hvergi skrifað, að uppburður sjermálanna í ríkisráði hefði eingöngu átt að vera til bráðabirgða. Að vísu er ekki hægt að sanna þetta bókstaflega, en í þessu efni nægir að vitna í öll gögn málsins yfirleitt, sem sýna, hvað vakað hefir fyrir þinginu. Jeg vil enn víkja að því, sem hæstv. ráðh. hefir enn eigi gefið neitt fullnægjandi svar við. Jeg endurtek það, og legg áherslu á það, að hann hafði engan rjett til þess að segja, að það, sem vjer höfðum á móti uppburði sjermálanna, væri að eins »formelt teoritiskt«, svo framarlega sem það er rjett, sem jeg hefi sagt, að það hafi vakað fyrir þinginu, að taka málin undan dönsku eftirliti. Hæstv. ráðh. getur aldrei komist fram hjá því, að svo framarlega sem uppburður sjermálanna í ríkisráðinu er andstæður rjetti, sem Íslendingar telja sinn, þá er hann annað og meira en »formelt teoretiskt spursmál«. Mjer skildist svo á hæstv. ráðherra, sem hann vildi gjöra lítið úr skýrleik fyrirvarans. Jeg veit að deilt hefir verið um það, hvað í honum felist, en það er óþarfi, því að hann er ótvíræður. Þau orðin, sem máli skifta, eru svo ljós, að á þeim verður ekki vilst. Það er ómögulegt að villast á því, að hann heimtar það, að breyta megi hinum væntanlega konungsúrskurði eins og hverjum öðrum konungsúrskurði, og að hann í öðru lagi ætlast til, að málið haldi áfram að vera íslenskt sjermál. Ekki er heldur hægt að villast á því, hvern skilning háttv. meiri hl. þingsins, sem á sínum tíma studdi mig svo drengilega, hafi lagt í fyrirvarann. Þegar gengið er inn á það, að framkoma mín í ríkisráðinu hafi verið rjett, þá hlýtur það að vera viðurkent, að jeg hafi að minsta kosti haft rjett fyrir mjer í kjarnaatriðum málsins, en þau voru þessi, að gjöra sig ekki ánægðan með minna en þegjandi samþykki konungs, með því að í því felist viðurkenning á fyrirvaranum. En þegar hann í þess stað tekur fram dönsku skilmálana, þá varð að krefjast þess af ráðherra, að hann ljeti það koma skýrt fram, að það var ekki samrímanlegt við kröfur vorar. Það getur verið, að einhverjir iðrist þess nú, að hafa stutt mig þá, en með traustsyfirlýsingunni var þessu nú einu sinni slegið föstu, og yfirlýsingin getur skoðast sem »autentisk« skýring á fyrirvaranum. Um eftirlitið þarf jeg ekki að segja fleira en jeg hefi sagt. Það verður að gjöra mun á »formellu« eftirliti, sem vjer getum aldrei viðurkent, og »faktisku« eftirliti. Jeg veit það, að hvar sem sjermálin yrðu borin upp fyrir konungi, þá yrði ef til vill aldrei girt fyrir það, að Danir hefðu »faktiskt« eftirlit með þeim. Við það getur enginn ráðið, hvort hans hátign, konungurinn, vill spyrja einhvern í hljóði, hvað honum lítist um það og það mál. En »formelt« eftirlit megum vjer ekki viðurkenna, og þess vegna hefir hæstv. ráðherra ekki leyfi til að segja, að ríkisráðsspursmálið sje eingöngu »formelt teoretiskt«. Um opna brjefið skal jeg að eins segja það, að hæstv. ráðh. hefir ekki heldur getað sannfært mig í því efni. Til þess að opna brjefið fjelli úr gildi, þurfti það annaðhvort að vera upp hafið beinlínis, eða þá eitthvað annað að vera tekið fram, sem útilokaði gildi þess. Nú vita allir, að það hefir eigi verið beinlínis upp hafið, og því fer svo fjarri, að nokkuð gjörðist á ríkisráðsfundinum í vor, sem útilokaði gildi þess, að bæði forsætisráðherra og konungur segja, að konungsúrskurðinum verði eigi breytt, nema önnur jafntryggileg skipun verði á gjörð, og það stendur hvergi, hver eigi að gjöra þá skipun, ef til kæmi; það gæti einmitt staðið í opna brjefinu. Það kann að vera, að það hafi ekki verið ætlun þingmeirihlutans, að heimta opna brjefið kallað aftur, en ef gengið var inn á fyrirvarann, þá var það óbeinlínis afturkallað. Um þingmálafundina, sem hæstv. ráðherra var vitna í, er það að segja, að jeg efast um, að málstað hans sje jafnmikill stuðningur að þeim, og hann heldur. Sannleikurinn var sá, að málið var mjög lítið undirbúið undir þá fundi. Við vorum t. d. á einum fundi uppi á Akranesi, hæstv. ráðherra og jeg, og þar fjekk hann eitthvað um 20 atkv. sjer til stuðnings, eftir að við vorum búnir að berjast svo, að við höfðum með löngum ræðum ýtt burt af fundinum um 80 manns af kjósendum. Svo var hæstv. ráðherra eitthvað að tala um vantsstígvjel, en jeg verð að biðja hann fyrirgefningar á því, að jeg man ekkert í hvaða sambandi það var.  Jeg man svo ekki fleira, sem jeg þurfi að svara hæstv. ráðherra, en vil að eins taka það fram, að mjer er það full alvara að óska þess, að það væri hann, sem hefði rjett fyrir sjer í þessu máli, en jeg rangt. Það væri best fyrir landið. En því er nú verr og miður, að það er öfugt. Þá kem jeg að háttv.þm. Snæf. (S. G.), sem hjer hefir borið fram rökstudda dagskrá. Hann var hissa á því, að till. frá okkur var svona væg. Jeg er sannfærður um það, að jafn sanngjarn maður, og þessi háttv.þm. er, hlýtur að skilja það, að margir menn hljóta að leggja aðaláhersluna á það, sem þeir hyggja, að bjargað geti landinu, en ekki hitt, sem hann kallar títuprjónastungur. Hann talaði um, að þetta væri að byrgja brunninn of seint, en jeg er hræddur um, að hann hafi sjálfur dottið í ráðherrabrunninn. Sannleikurinn er sá, að það er enn ekki of seint áð byrgja brunninn. Ef svo væri, þá hefði jeg aldrei komið fram með þessa tillögu. En einmitt af því, að enn er hægt að gjöra þessa öryggisráðstöfun, þá taldi jeg mjer skylt að koma fram með hana. Jeg skal játa það, að mig furðar á þessari rökstuddu dagskrá, því að ef slíkt yrði samþykt hjer, sem jeg þó vona enn að ekki verði, þá þýddi það ekkert annað en það, að slá öllum þeim skilmálum föstum, sem hæstv. ráðherra fjekk stjórnarskrána staðfesta með. Háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) gekk inn á þessa gömlu deilu, sem staðið hefir milli Heimastjórnar- og Sjálfstæðisflokksins um skilmálana, alla tíð síðan jeg kom frá Kaupmannahöfn. Jeg ætti nú líklega að biðja hæstv. ráðh. að svara þessu fyrir mig, því að hann barðist svo vel á móti skoðunum andstæðinga okkar í því máli. En af því að jeg veit ekki, hvort sambandi hans er nú svo varið við Heimastjórnarflokkinn, að hann vilji gjöra það, þá býst jeg við, að jeg verði að gjöra það, en lítið þó, því að málið hefir verið svo mikið rætt í blöðunum. Kjarnaatriðið er þetta, að ef jeg hefði gengið að skilyrðum konungs fyrir staðfestingunni, með því að undirskrifa stjórnarskrána þá, þá var enginn vafi á því, að þingskilyrðin hefðu þar með verið útilokuð. Þingið heimtaði að konungsúrskurðinum mætti breyta á venjulegan hátt, en konungsskilmálarnir voru þeir, að honum yrði ekki breytt, nema önnur skipun yrði gjörð á sambandinu. Það er eiginlega óþarfi að segja nokkuð meira en þetta, því að í þessu felst alt saman. En jeg get þó ekki stilt mig um að taka það fram í sambandi við þetta, að jeg held, að eftir þennan ríkisráðsfund hafi Sambandsflokkurinn tekið aðra stefnu en æskilegt hefði verið. Því að þegar svo er komið málum, að búið er að synja um staðfestingu laga, er þingræðisráðherra hefir borið fram, þá virðist það eðlilegast, að öll þjóðin komi sjer saman um það, án flokksgreinarálits, að knýja fram staðfestinguna. Og vjer þurfum aldrei að hugsa til þess, að fá málum vorum framgengt í Danmörku, án þess að vjer sjeum allir samhuga. Meðan vjer erum svo deildir, að danska valdið veit það, að það getur snúið sjer til eins flokks hjer til liðveislu við sig gegn öðrum, þá er engin von á því, að vjer getum það. Og jeg er nú kominn á þá skoðun, að vjer eigum sem minst að hætta oss út í ágreiningsmál við Dani, því að vjer höfum, enn sem komið er, ekki nóg þol til að halda þeim fram eins og þörf væri á. Háttv. 1. þm.N.-Múl. (B. H.) mintist á það, að jeg hefði reynt að koma of nálægt tilfinningum manna hjer. En jafnvel þótt jeg hefði eitthvað komið við þær, þá álít jeg það ekki skaða, því að þær tilfinningar manna eru vanalega hreinastar, sem þeir ala í brjósti sjer fyrir landi sínu og velferð þess, og því rjettara að taka tillit til þeirra, en tilfinninga gagnvart flokki eða ráðherra. Jeg finn svo ekki ástæðu til að tala meira að svo stöddu; jeg gjöri ráð fyrir, að jeg fái oftar tækifæri til þess. En jeg endurtek það, að jeg vona það enn á seinustu stundu, að menn verði einhuga um þessa öryggisráðstöfun gegn erlenda valdinu. Eftir því þurfa þeir aldrei að iðrast.

Sveinn Björnsson Hjer hefir verið mikið talað um umbúðir í dag, en jeg sje ekki, að þær hafi minkað við umræðurnar, og hafa háttv. tillögumenn þar ekki látið á sjer standa. Allar ræður þeirra hafa verið umbúðapappír að meira eða minna leyti, og sjálf er tillagan ekki annað en umbúðapappir utan um vantraust til hæstv. ráðherra. Jeg vildi nú reyna að taka eitthvað af þessum pappír utan af henni, og þótt jeg eigi bágt með að reyna svo mikið á þolinmæði manna, að tala jafn lengi og margir aðrir, þá þykist jeg ekki geta komist hjá því, að lýsa skoðun minni á málinu með nokkrum orðum. Jeg ætla þá fyrst að víkja að háttv.þm. Dal. (B. J.). Hann sagði, að þegar orðin »í ríkisráði« voru feld burt úr stjórnarskrárfrumvarpinu, þá hafi sá verið tilgangurinn, að gjöra það að umboðsmáli, sem áður var löggjafarmál. Þetta er alveg rjett, og þá fær ráðherra þau svör 1911, að konungur geti ekki fallist á þetta, fyrr en nýr samningur sje gjörður um samband landanna. Þegar svo sá millivegur var reyndur, sem háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) var upp hafsmaður að, að setja þau orð, sem nú eru í stjórnarskránni í staðinn fyrir ríkisráðsákvæðið, þá strandaði það á sama skerinu. Þáverandi konungur segir við þáverandi ráðherra, að hann geti ekki fallist á þá breytingu, nema jafnframt verði gefinn út úrskurður um, að málin skuli eftirleiðis vera borin upp í ríkisráðinu, og að þeim úrskurði verði ekki breytt, fyrr en ný sambandslög verði samþykt, bæði af ríkiþinginu og Alþingi Íslendinga. Í báðum tilfellum strandaði málið á sama skerinu. Á þessu tvennu vildi jeg vekja athygli. Þegar á þetta er litið, hlýtur hverjum manni að vera ljóst, gegn hverju fyrirvarinn var stílaður. Hann var einmitt stílaður gegn þeim yfirlýsta vilja konungs á ríkisráðsfundinum 20. október 1913, að fyrirkomulaginu um uppburð sjermálanna yrði ekki breytt, fyrr en ný sambandslög yrðu sett, og samþykt bæði af ríkisþinginu og Alþingi Íslendinga. Fyrirvarinn var stílaður gegn þessu konungsorði, sem átti að birta Dönum. Jeg held, að flestir, sem tóku þátt í umræðunum um þetta mál, innan sjálfstæðisflokksins, hafi vitað, að það var þar efst á baugi, að girða fyrir, að þessi konungsvilji yrði. Með það fyrir augum var fyrirvarinn samþyktur, og með það fyrir augum fjekk bann það orðalag, sem hann fjekk. Þessum aðdraganda má því ekki sleppa, þegar fyrirvarann á að skýra. Þegar litið er á sjálft orðalag fyrirvarans, er það einkum tvent, sem er aðalatriðið, eins og líka háttv. flutnm. (S. E.) og háttv. þingm. Dal. (B. J.) hafa tekið fram. Það er þetta tvent, að Alþingi lýsir yfir því, að það haldi fast við þá skoðun sína, að uppburður sjermála vorra í ríkisráði Dana sje sjermál, og að konungsúrskurðurinn, sem boðaður var 20. okt. 1913 verði skoðaður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður, enda geti konungur breytt honum á ábyrgð íslandsráðherra eins, án nokkurrar íhlutunar af hálfu dansks löggjafarvalds eða danskra stjórnvalda. Ef þetta er borið saman við gjörðir ríkisráðsfundarins 19. júní s. l., verður útkoman þessi: Fyrsta atriðinu, yfirlýsingu þingsins um, að uppburður sjermálanna sje sjermál vort, hefir háttv. ráðherra komið á framfæri, með því, að láta taka það upp í sjálfa tillöguna um að staðfesta stjórnarskrána. Jeg held, að ekki sje hægt, að hugsa sjer aðra heppilegri aðferð, enda hefi jeg ekki heyrt, að nokkur hafi neitt að athuga við hana, Þá er eftir að athuga, hvort hæstv. ráðherra hefir leyst af hendi það, sem eftir er af því, sem Alþingi áskildi. Fyrst áskilur þingið, að þessi margnefndi konungsúrskurður verði skoðaður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður. Þegar litið er á konungsúrskurðinn, liggur fyrst fyrir að rannsaka, hvernig það skjal skjal er, stjórnarfarslega sjeð. Er þessi úrskurður með sömu ummerkjum og hver annar íslenskur konungsúrskurðnr? Jeg hygg, að erfitt sje að segja, að hann sje á annan veg. Á þann hátt er hann undirskrifaður af konungi og Íslandsráðherra einum.  (Sigurður Eggerz: Svo var einnig um úrskurðinn frá 20. okt. 1913)  . Það hefir ekki verið upplýst, hvorki af háttv.þm. V.-Skaft. (S. E.) nje öðrum. Að umræðurnar, sem fóru fram um þetta mál í ríkisráðinu voru birtar almenningi, breytir engu hjer um, enda hefir það verið gjört þrisvar áður en þetta skeði, án þess, að nokkur hefði neitt við það að athuga; þar á meðal var það gjört með umræðurnar 30. nóv. 1914. Að öðru formi til er úrskurðurinn eins og hver annar íslenskur konungsúrskurður. Jeg sje ekki betur en að öll ytri merki hans beri það með sjer, að hann er ekki annað nje meira. Og hver var svo meiningin með því, að hann yrði skoðaður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður, ef hún var ekki sú, að hann væri að öllu leyti gjörður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður? Að þessu leyti er því fyrirvaranum fullnægt. Þá liggur fyrir að athuga það, hvort úrskurðinum verður breytt, án íhlutunar dansks löggjafarvalds, eða danskra stjórnarvalda. Um danskt löggjafarvald þarf ekki að ræða í þessu sambandi. Það er alveg úr sögunni. Það er hvergi skýrskotað til þess í umræðunum, sem fóru fram í ríkisráðinu 19. júní þ. á. Enda held jeg, að enginn tali nú um það, 
             . Sú skoðun, að opna brjefið sje í gildi enn þá, hefir farið svo hægt, að jeg hefi haldið, að menn þyrðu ekki að halda henni fram í alvöru.  (Sigurður Eggerz og Bjarni Jónsson: Jú, jú)  . Hver getur vitað, hverju haldið er fram í alvöru og hverju ekki? Jeg held, að öllum hljóti að vera ljóst, að opna brjefið getur ekki verið í gildi. Það veit hver maður, sem kann að lesa, að orð konungs í ríkísráðinu 19. júní s. l. eru ósamrímanleg við opna brjefið. Þá virðist að eins eitt vera eftir, sem sje það, að konungsúrskurðinum verði ekki breytt, nema með íhlutun danskra stjórnarvalda. Þessi skoðun er bygð, að því er virðist, á svo litlum rökum, - er svo hugmyndafleygur tilbúningur, að mig furðar stórlega á því, að nokkur skuli halda henni fram. En mest furðar mig á því, að henni skuli vera haldið fram af alþingismönnum hjer á Alþingi, þar sem hver maður hefir gjörðir ríkisráðsfundarins 19. júní s. l. fyrir framan sig. Það fer svo fjarri því, að konungur gjöri orð forsætisráðherrans að sínum orðum, og úrskurði þannig dönsku skoðunina á málinu, að hann tekur beinlínis afstöðu frá orðum hans í sinni ræðu.  Þessum fyrirvara var, að mínu áliti, samkvæmt því, hvernig hann varð til, og samkvæmt orðalagi hans, algjörlega fullnægt á ríkisráðsfundinum 19. júní s. l. En það lítur svo út, sem menn hafi nú hugsað sjer annan fyrirvara. Afstaða þeirra háttv. þingm., sem bera þessa tillögu fram, verður á engan hátt skilin á annan veg en þann, að þeir leggi alt aðra skoðun í orð fyrirvarans en þau gefa heimild til. Þessa skoðun mína styður líka sú geisilega áhersla, sem háttv. flutnm. (S. E.) leggur á yfirlýsingu þá, er hann fjekk frá 24 þingmönnum, eftir að hann kom af konungsfundi. Hann ímyndar sjer auðsjáanlega, að sú yfirlýsing gefi honum heimild til, að leggja nýja og breytta skoðun í fyrirvarann. En því fer fjarri, að það sje rjettmætt. Vegna þess, að háttv. flutningsmaður (S. E.) hefir ekki látið menn heyra orðalag yfirlýsingarinnar, svo sem hefði mátt vænta, þá vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa yfirlýsinguna upp, eins og hún hljóðar, svo hún sjáist í Alþingistíðindunum. Hún er á þessa leið: »Vjer undirritaðir lýsum yfir því, að vjer teljum, að framkoma ráðherra í ríkisráði 30. nóv. síðastliðinn hafi verið í fullu samræmi við þingviljann. Sjerstaklega skal það tekið fram, að vjer álitum fyrirhugaða auglýsingu konungs til Dana ósamrímanlega við fyrirvara Alþingis«. Þetta er yfirlýsingin, svo mörg eru hennar orð. Af þessu hljóta menn að sjá, hvað vakti fyrir mönnum, þegar fyrirvarinn var samþyktur í fyrra. Raunar þarf ekki að vitna í yfirlýsinguna; það sást á öllum umræðunum, sem á undan fyrirvara-samþyktinni fóru, að það var auglýsingin til Dana, sem ekki mátti ske. Þegar hæstv.fyrrv. ráðherra (S. E.) fer með málið á ríkisráðsfundinum 30. nóv. 1914, vill konungur ekki sleppa auglýsingunni. Þá leggur ráðherrann niður völdin. Þetta er sú framkoma, sem hann fjekk traustsyfirlýsingu fyrir. Það vill svo til, að í yfirlýsingunni er sjerstaklega bent til auglýsingarinnar til Dana. Það var aðalatriðið. En að háttv.þm. V.-Sk. (S. E.) megi lesa út úr yfirlýsingunni heimild til að búa til annan fyrirvara, það nær vitanlega ekki nokkurri átt. Jeg staðhæfi, að orðalag hennar getur ekki gefið slíka heimild. Jeg veit um sjálfan mig, að jeg ætlaðist ekki til, að mín undirskrift yrði notuð þannig. Og hið sama munu flestir hinna segja. Þar sem jeg nú, samkvæmt því, sem jeg hefi lýst hjer yfir, er þeirrar skoðunar, að fyrirvara Alþingis hafi verið fullnægt á ríkisráðsfundinum 19. júní s. l., þá get jeg fyrir mitt leyti greitt atkvæði með þeirri rökstuddu dagskrá, sem hjer liggur fyrir. Um tillöguna sjálfa vil jeg segja, að það var ekki ófyrirsynju, að háttv. samþingismaður minn (J. M.) hafði það orð um hana, sem háttv. sessunautur minn (G. E.) hneykslaðist svo mjög á, að kalla hana viðrini. Tillagan á, að sögn flytjenda hennar, að girða fyrir það, að gjörðir ríkisráðsfundarins 19. júní s. l. hafi í för með sjer rjettindamissi fyrir Ísland. Það er nú svo. Nú er tillagan orðuð þannig, að hún er öll bygð á fyrirvaranum frá 1914. En eins og allir vita, hefir verið gjörð tilraun til þess hjer í deildinni í dag, að teygja fyrirvarann eins og hrátt skinn, og leggja alt annan skilning í hann en nokkrum hafði dottið í hug, þegar hann var saminn og samþyktur. Það hefir, með öðrum orðum, verið reynt að búa til úr honum nýjan fyrirvara. Og ef þessi till. verður nú samþykt, þá vaknar sú spurning, hvaða skilningi á fyrirvaranum sje verið að halda hjer fram í tillögunni. Við getum verið vissir um, að þetta yrði nú nýtt deiluefni. Auk þess er jeg þeirrar skoðunar, að fyrirvarinn hafi í rauninni að eins verið umboðsskjal fyrir ráðherrann. Og þar sem það umboðsskjal lá fyrir ríkisráðsfundinum 19. júní síðastl. og hinum málspartinum var fullkunnugt um innihald þess, þá væri það á engan hátt bindandi fyrir landið, þótt ráðherrann hefði farið lengra en umboð hans náði. Þetta vita allir, sem einhverja nasasjón hafa af lögum. Enda man jeg ekki betur en að háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.) tæki þetta fram. Tillagan er því tilgangslaus með öllu. En svo er annað, sem ekki verður í móti mælt, að tillagan felur í sjer aðdróttun til hæstv. ráðh., um að hann hafi ekki fengið fullnægt fyrirvaranum. Annars væri hún líka meiningarlaus með öllu. Og hvað er vantraust á einum ráðherra, ef það er ekki það, að gefa það í skyn, að hann hafi svikist undan að flytja erindi Alþingis? Þá var hreinlegra, að koma hreint til dyranna með beina vantraustsyfirlýsingu. Þeir segjast ekki hafa treyst sjer til að koma henni fram. En þá var þetta ekki hyggileg aðferð, að vefja vantraustið innan í þær umbúðir, sem svo eru illa vafðar, að í gegnum þær skín. Háttv. tillögumenn hafa haldið því fram, einkum háttv. framsögum. (S. E.) með ekki svo litlum tilfinningamóði, að hjer væri að eins um öryggisráðstöfun að ræða, sem hver maður ætti að geta greitt atkvæði með. Jeg þykist hafa bent á það, að á bak við liggur vantraustsyfirlýsing til hæstv. ráðh. Jeg vildi óska, vegna framsögum sjálfs, að hann hefði talað af minna móði, því að hann og fylgismenn hans áttu kost á að fá slíka öryggistillögu samþykta, ef þeir hefðu viljað brjóta odd af oflæti sínu með því, að láta ekki þessa bersýnilegu vantraustsyfirlýsingu fylgja með.  (Bjarni Jónsson: Þetta er ósatt)  . Jeg hefi nóg vitni.  (Sigurður Eggerz: Hver bauð þessi kostaboð? Skúli Thoroddsen: Og hvernig var tillagan orðuð?)  . Þessi tillaga var aldrei orðuð,  Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir samið allmikið málfærsluskjal, sem hann virðist hugsa sjer, að lagt verði fyrir friðardómstólinn í Haag. Hann ætlar að sýna fram á það, að sá dómstóll muni komast að þeirri niðurstöðu, að Danir hafi fengið einhvern rjett, sem þeir ekki hafi átt áður, á ríkisráðsfundinum 19. júní síðastliðinn, og byggir það á orðum konungs. Jeg skal í þessu sambandi leyfa mjer að lesa upp kafla úr ræðu, er háttv.þm. Dal. (B. J.) hjelt á síðasta þingi 1914. Honum farast svo orð: »Ef konungur nú, þrátt fyrir mótmæli, staðfestir stjórnarskrána, þá hefir hann þar með tekið aftur sitt opna brjef 20. okt. 1913 og ákvæði ríkisráðsfundarins, því að þegar Hans hátign konunginum hefir verið skýrt frá skoðun Alþingis í þessu máli, þá væri það að draga Íslendinga á tálar, ef hann staðfesti frumv. með öðrum skilningi en Íslendingar hafa lagt í það. En ef hann staðfestir frumv. með öðrum skilningi en Íslendingar leggja í það, þá væri hans skilningur markleysa. Enginn lögfræðingur getur litið öðruvísi á það og enginn dómstóll dæmt það öðruvísi«. Svo mörg eru þessi orð. Og má jeg nú spyrja: Er það jeg, sem hefi skift um skoðun í málinu, eða er það háttv.þm. Dal. (B. J.)? Þá fór sami háttv.þm. mörgum fögrum orðum um þá miklu ábyrgð, sem hvíldi á þeim mönnum, er greiddu atkvæði móti tillögunni. Jeg dreg það ekki í efa, að hver einasti þingm. hefir gjört sjer það ljóst, hver ábyrgð hvílir á honum í þessu efni, þegar hann á að greiða atkvæði sitt. Og jeg efast ekki um, að menn fari þar eftir sannfæringu sinni einni. Jeg er þess fullviss, að landsrjettindum vorum er ekki stefnt í neina hættu. Jeg get því ekki greitt atkvæði með tillögunni. Andstæðingar mínir telja hjer mikinn voða á ferðum. En þeir áttu kost á að því, að fá öryggistillögu sína, sem þeir kalla svo, samþykta, ef þeir að eins vildu hafa hana svo úr garði gjörða, að ekki fælist í henni vantraust til ráðherra. En því vildu þeir ekki ganga að, þótt þeir vissu, að með því móti gætu þeir bjargað landsrjettindunum, er þeir töldu í hættu. Þeir kusu heldur að hafa tillöguna eins og hún er nú borin fram, þótt þeir vissu það fyrir fram, að hún mundi falla. Á hverjum hvílir nú ábyrgðin fremur hjer? Og jeg skal bæta því við, að þessir sömu menn vildu afstýra því í vor, að stjórnarskráin næði fram að ganga. Fylgir því engin ábyrgð? Þessir menn ættu að vera dálítið varfærnari í dómum sínum og hótunum. Jeg álít þeim fullsvarað með þessum orðum: Hví sjer þú flísina í auga bróður þíns, en gætir ekki bjálkans í þínu eigin auga? Þegar hjer var komið umræðunum, tók forseti málið út af dagskrá, og frestaði umr. til næsta fundar.

Bjarni Jónsson Þetta mál er að mínu viti mjög ljóst frá upphafi, einfalt og auðskilið. Vera má, að ekki sjeu mjer allir samdóma um sögu þess, og verði jeg því að víkja að henni nokkrum orðum. Sambandsmálinu, þ. e. samningunum um samband Danmerkur og Íslands, lauk svo, að Danir virtu oss eigi svars 1909. Þá tók Alþingi aftur upp kröfuleiðina 1911, því að meiri hluti þjóðar og þings taldi þá staðreynt, að eigi væri semjandi við Dani. Þingið gjörði þá ýmsar breytingar á stjórnarskránni, og þar á meðal var sú, að ríkisráðsákvæðið var tekið úr henni. Var það gjört í þeim tilgangi, að sýna og sanna, að þetta ákvæði væri íslenskt löggjafarmál. Gjört til þess, að herða á orðum háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) og fleiri manna úr hans flokki um það efni. Manna, sem höfðu jafnvel látið það um mælt, að þeir skyldu ganga í Landvarnarflokkinn, ef það sýndi sig, að vjer fengjum ekki ráðið þessu máli fyrir Dönum. Þetta átti að vera til þess að undirstrika þessi orð þeirra og sanna það, sem rjett er, að það vald, sem setur lög, og það eitt, hljóti að geta breytt þeim. Varð alt þingið á einu máli um þetta. En konungur sagðist eigi mundu geta fallist á þessa breytingu og stjórnin lagði málið eigi fyrir þingið 1912, og gekk málið ekki fram á því þingi. Næsta ár, 1913, var það enn tekið upp, og enn var ætlun þingsins hin sama, enda hafði það aldrei verið reynt til þrautar 1911, hvort konungsvaldið myndi eigi láta undan, því að stjórnin hætti við að leggja málið fram, og það kom aldrei til úrslita. Nú vildu menn sjá, hvort málið ynnist ekki með festu. En hitt er rjett hjá hæstv. ráðherra, að þá var skift um orðalagið og sett: »Þar sem konungur ákveður». En þetta er nú í rauninni alveg sama. Enginn fullorðinn maður skilur þessi orð öðruvísi en svo, sem nú verður sagt: »Þar sem þingbundinn konungur Íslands ákveður eftir tillögum Íslandsráðh. eins og á hans ábyrgð«. Með þessu er átt við, að málið sje alíslenskt sjermál, enda kom þessi skilningur fram á þinginu 1913 í báðum deildum og var auðvitað ekki mótmælt. Þá varð það næst til tíðinda, að 20. okt. 1913 hafði ráðherra Íslands þau ummæli í ríkisráðinu, að hann gekk þar inn á alt annan skilning, þar sem samið var um málið á þann hátt, að það hefði eigi orðið á voru valdi, ef þing og þjóð hefðu samþykt gjörðir hans eftir á. Þjóðin aftók það í kosningunum og þingið setti það skilyrði fyrir staðfestingu stjórnarskrárinnar, að úrskurður konungs í þessu máli yrði »skoðaður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður«. Það er með öðrum orðum, að ekki yrði dregið úr rjettum skilningi á orðum stjórnarskrárinnar. Því að þingið vissi vel, hvað það hafði ætlað sjer: að flytja þetta ákvæði frá íslensku löggjafarvaldi yfir í hendur hins íslenska úrskurðarvalds, til þess að sanna með þeim flutningi, að ákvæðið um það, hvar íslensk mál sjeu borin upp fyrir konungi, sje að öllu leyti á valdi vor Íslendinga. Þetta getur enginn vjefengt, því að það var öllum vitanlegt, sem þá sátu á þingi, bæði af flokkafunda-umræðum og öðrum viðræðum manna á milli, fyrir utan umræðurnar í sjálfum þingsalnum. Utan um þetta er ekki hægt að komast, og því er það ekki rjett, að fyrirvarinn væri óskilmerkilegur. Hann var skýr. Það er nú af þessu auðsætt, að hverjum manni var það gjörsamlega óheimilt, að ábyrgjast undirskrift konungs undir stjórnarskrána, nema fullnægt væri þessu ákveðna skilyrði. Bæði er það öllum vitað, að þingið er æðsta vald landsins, og að enginn hefir því vald til að breyta þeim skilyrðum, er það setur, og eins hitt, að atkvæði þingmanna með stjórnarskránni voru bundin þessu skilyrði. Þess vegna má enginn breyta því, nema hann gefi þingmönnum kost á að taka aftur atkvæðin, þ. e. nema málið sje tekið upp að nýju frá rótum. Mönnum er nú í minni það, sem gjörst hefir í vetur í þessu máli, og þá síðast það, er hæstv. núverandi ráðherra undirritaði með konungi staðfestingu stjórnarskrárinnar, með þeim ummælum, er höfð voru þar um á ríkisráðsfundi Dana 19. f. m.  (Einar Arnórsson: Mánaðarafmæli síðan í dag)  . Gott, ef hæstv. ráðherra hefir einhverjar gleðilegar endurminningar í því sambandi, en hins vildi jeg minnast, að menn greinir mjög á um það, hvort skilyrði þingsins hafi verið fullnægt með framkomu hans þar, eða eigi. Hæstv. ráðh. og nokkrir með honum segja svo vera, en vjer erum margir ósammála þeim í því efni. í fyrra sumar kom oss mjög vel ásamt um það, sjerstaklega mjer og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), hvernig staðfestingin ætti fram að fara, til þess að skilyrði Alþingis yrði fullnægt, þ. e. að sannað yrði, að vjer Íslendingar hefðum málið á voru valdi. Á þann hátt, að konungsvaldið skrifaði orðalaust undir, samkvæmt tillögum ráðherrans fyrir Ísland, er þá vitnaði til fyrirvarans í tillögunum og í sjálfum úrskurðinum, en engir aðrir segðu neitt. Með þessum hætti töldum við mega fá viðurkenningu þess, að málið væri eingöngu á valdi Íslendinga, án þess að afturkallað væri opna brjefið, svo sem fyrirvari háttv. 2. þm.N.-Múl. (J. J) fór fram á. Þetta ætla jeg, að komið hafi fram í ræðu framsm. í Nd., en það var núverandi hæstv. ráðherra. Þetta hlaut því að verða sú aðferð, sem ráðherrann krefðist að væri við höfð. Að minsta kosti var sjálfsagt að vitna til fyrirvarans í sjálfum úrskurðinum, en allra sjálfsagðast þó fyrir núverandi ráðherra, því að í nefndaráliti meiri hl. í Nd. um þetta mál, þar sem hann var skrifari og framsm., stendur þetta: »Jafnframt telur meiri hlutinn æskilegt til frekari tryggingar, að í væntanlegum konungsúrskurði verði skírskotað til þingsályktunartillögunnar á þingskjali 438, ef hún verður samþykt«. Þetta gat alt verið Dönum og konungi að meinalausu. Úr því að fyrirvaranum átti að fullnægja á annað borð, var útlátalítið að láta það í ljós á skýran og ótvíræðan hátt. Hitt var að eins til þess að vekja efasemdir hjá þeim, sem ekki eru eins trúaðir í þessu máli og þeir þurftu að vera, til þess að vera ánægðir með þau málalok, sem nú eru fengin. Það var áreiðanlega vilji þingsins, að yfir lyki milli sín og konungsvaldsins um þetta mál, og að danskir ráðherrar væru vandir af því, að hamla konungi Íslands að stýra landinu eftir þingræðislögum rjettum. Þessum vilja þingsins fylgdi fyrverandi hæstv. ráðherra fram með þeirri festu, er sæmir þingræðisráðherra. Hann gjörði ekki annað en skyldu sína, og þær þakkir, sem hann hefir fengið fyrir það, eru ekki annars eðlis en þær, sem hver maður fær fyrir að gjöra skyldu sína. Og hefði enginn Íslendingur látið bilbug á sjer finna, þá er það mín föst og óbifanleg sannfæring, að konungsvaldið hefði látið undan þinginu og að staðfestingin hefði fengist með þeim hætti, sem jeg og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) töldum öruggari í fyrra. En Íslands óhamingju verður alt að vopni. Nú er ekki hægt að vita, hvort konungsvaldið hefði látið undan eða ekki, því að nú er stjórnarskráin staðfest með þeim flækjum, sem kunnar eru orðnar og framdar voru í ríkisráði Dana 19. f. m. Hjer var annari aðferð beitt en skyldi, en við það skal jeg ekki dvelja. Jeg vil vera manna friðsamastur, eins og minn er vandi. En það verð jeg að segja, að umræðurnar í ríkisráðinu voru flóknar, og flóknastar þó, ef niðurstaðan á að vera sú, sem hæstv. ráðherra segir, að gengið hafi verið inn á fyrirvarann. Ef hann gæti sannað bæði mjer og Dönum, að svo hafi verið gjört, þá tæki jeg því með fögnuði. En því fer mjög fjarri, að hann hafi gjört það. Ræður hans um þetta mál hafa verið æði slitróttar, sem ekki er að furða, því að þær hafa aðallega verið stílaðar til þess, að kasta sinni hnútunni í hvern, en þá er eðlilegt að þráðurinn vilji slitna. Ef svo ótvíræðlega hefði verið gengið frá þessu máli, að það gæti ekki orkað tvímælis, að fyrirvaranum væri fullnægt, þá væri það útkljáð svo, að enginn ágreiningur væri um, að það væri oss í vil. En í stað þess munu nú einmitt rísa af því hinar megnustu deilur, ef Íslendingar leggja ekki allir niður rófurnar. Nú mun jeg telja fram nokkur af þeim gögnum, sem Danir munu færa fram gegn oss í þeirri deilu, hvort sem það verður fyrir hlutlausum dómstóli, t. d. í Haag, eða annarstaðar. En hugsum oss, að það verði fyrir dómstóli, sem á að meta þeirra gögn og vor og dæma um, hvern veg nú standi þetta ríkisráðsmál. Ef vjer hugsum oss það, þá verður oss ljósara en ella, að vjer þurfum að hafa einhver gögn til þess að vinna málið. Þeir munu segja það fyrst, að öll meðferð málsins í ríkisráðinu sýni, að konungsvaldið hafi eigi skoðað úrskurð konungs sem hvern annan íslenskan konungsúrskurð. Og þar með sje skilyrði þingsins haft að engu. Þeir munu halda því fram, að lengra verði umræðurnar í ríkisráðinu danska 19. júní 1915 alls eigi teygðar Íslendingum í vil, en að málið sje í sínu gamla, þokkalega ásigkomulagi (status quo), og sje því efalaust, að rofið sje skilyrði Alþingis, sem vildi hafa viðurkenning, þótt það heimtaði að eins þegjandi viðurkenningu. Ef einhver vill efast um, að Danir muni halda því fram, að málið sitji í sama farinu, þá vil jeg benda þeim hinum sömu á það, hvað blað dönsku stjórnarinnar segir 30. júní þ. á.: » - - En þar sem Einar Arnórsson ráðherra, jafnframt því, sem hann leggur þetta frumvarp fram fyrir konung til staðfestingar, leggur einnig til, að út verði gefinn konungsúrskurður, sem ákveður, að íslensk lög og mikilsvarðandi stjórnaráðstafanir framvegis sem hingað til verði bornar upp í ríkisráðinu, og þar sem konungur lýsir yfir því, að hann muni ekki á sínum stjórnarárum gjöra neina breytingu á þessu, nema annað jafn tryggilegt fyrirkomulag sje sett í staðinn, þá er í raun og veru það band varðveitt, sem eftir stjórnarskipunarlögunum 1903 er hið eina, sem knýtir Danmörk, og Ísland saman ríkisrjettartengslum «. Þetta gæti blaðið ekki sagt, nema því að eins, að danska stjórnin telji skilyrði Alþingis rofið. En úr því að danskt stjórnarblað játar, að þetta sje eina bandið, þá ættum vjer eigi að knýta það, úr því að það er á voru valdi að slíta það. Það heyrir eiginlega til niðurlagi ræðu minnar, en jeg get sagt það strax, að þetta er ekkert band, nema þingið samþykki það með þögninni eða á annan hátt. Ráðherrann getur ekki einn skuldbundið landið á nokkurn hátt, nema þingið á eftir viðurkenni þá skuldbindingu. Ef þingið slær varnaglann, er skuldbinding ráðherrans að engu hafandi, hversu ríkt sem henni er haldið fram. Enn munu Danir halda því fram eftir orðum ráðherra, að vjer höfum ætíð verið þeim sammála um kjarnann í málinu, að málin skyldi bera upp í ríkisráðinu. Jeg tel þeim vorkunn að þessu leyti, því orð ráðherra falla á þá leið og voru svo skilin og undirstrikuð af konungi og forsætisráðherranum. Mjög einföld sönnun er til fyrir því, að þetta er ekki rjett sagt. Hvað gat þá þinginu gengið til að hreyfa málinu? Enda vita það allir, að þótt þingið vildi vinna það til, að málið gengi fram, að láta sjer lynda, að mál vor væru borin upp í ríkisráði um stundarsakir, þó með því skilyrði, að oss væri heimilt að taka þau þaðan, hvenær sem væri, þá var fyrirætlunin ávalt sú, að taka málin þaðan. Það var til þess, að ná málunum út úr ríkisráðinu, að þessu var hreyft. Það vita allir. Og jeg efast ekki um, að það hefði verið gjört við fyrsta tækifæri, eftir að viðurkenning var fengin fyrir því, að vjer gætum það. Hitt, að vjer vildum þola, að málin væru um stundarsakir borin upp í ríkisráðinu, var að eins til þess, að þoka málinu áleiðis. En ef þingið staðfestir þessi ummæli hæstv. ráðherra, þá sjái hann fyrir vörnum í þessu atriði og hans menn.  Loks munu Danir og, er frá líður, halda því fram, að ríkisráðsmálið hafi 19. júní 1915 verið útkljáð sjer í vil. Munu þeir byggja það á ýmsu. T. d. munu þeir segja, að eftirlitsrjettur sinn með málum vorum hafi verið viðurkendur í þessum umræðum. Vil jeg geta mjer til, hvernig þeir munu styðja það. Þeir munu segja, að ráðherrann danski hafi fyrir hönd Dana lýst yfir þeirri kröfu þeirra, að þeir hefðu eftirlit með íslenskum málum, og einhvern stað, til þess að framkvæma það eftirlit. Þótt ráðherra Íslands vísaði í þingsályktunartill. í mótmælaskyni, þá munu þeir halda því fram, að þar sje ekki sjerstaklega að ræða um eftirlitið, heldur að eins um það, að koma því fyrir á annan hátt en áður hafði verið. Þeir munu segja, að þessi almennu mótmæli ráðherra Íslands snerti því ekki ræðu danska ráðherrans. Einnig munu Danir lýsa yfir því, að konungur hafi fallist á ræðu danska ráðherrans, eftir að hafa heyrt ræðu ráðherra Íslands. Þá er þetta »citat« konungs: »eins og jeg hefi áður sagt í ríkisráðinu«. Það kom inn í síðustu ferð ráðherrans, því það var ekki í skjali því, er þrímenningarnir höfðu með sjer úr sinni för. Nú munu Danir skýra þessa tilvitnun svo, að konungur hafi með henni viljað hnýta þenna vilja sinn við ástæður þær, er fram komu fyrir þeim vilja á fyrri ríkisráðsfundinum. Eða hví var þetta sett inn, ef það átti ekkert að þýða? Danir geta sagt, að um eftirlitið hafi konungur og ráðherrann danski verið sammála, og ráðherrann íslenski ekki mótmælt þeim, eða þótt hann hafi gjört það, þá hafi hann tekið mótmæli sín aftur, með því að skrifa undir þetta þegjandi og hljóðalaust. Þá munu Danir bera það fram, að þessi úrskurður geti ekki talist sem hver annar íslenskur konungsúrskurður, þar sem þau skilyrði eru sett fyrir að breyta honum, sem danski ráðherrann tekur fram í ræðu sinni og konungur endurtekur orðrjett, eftir að hafa heyrt mótmæli ráðherrans íslenska. Og einnig munu þeir segja, að ráðherra Íslands hafi fallið frá mótmælum sínum á síðasta augnabliki með undirskrift sinni, eftir alt það, sem fram hafði farið. Að síðustu munu Danir koma með loforð konungs, að þessu fyrirkomulagi skuli ekki breytt í stjórnartíð hans. Og þeir munu halda því fram, að þetta loforð hafi verið gefið á ábyrgð beggja ráðherranna, hins íslenska engu síður en hins danska, eftir allri meðferð málsins að dæma. Jeg sje heldur ekki, með hverju móti hægt er að útiloka þann skilning. En um leið og Dönum er gefið þetta loforð, eru þeir dregnir inn sem þriðji málsaðili og samningur gjörður við þá, í þessu sambandi skiftir það engu máli, hvort loforðið nær yfir lengri eða skemri tíma. Þessu munu Danir halda fram, ef til þess kæmi, að hlutlaus dómstóll ætti að skera úr þrætumálum vorum, og þeir munu halda því til streitu. Því er gott til þess að vita, að enn stendur í voru valdi að ónýta öll þessi vopn Dana, og þótt þeir kynnu að finna einhver fleiri, en það er með því, að samþykkja þessa tillögu, sem hjer liggur fyrir. Ef ráðherrann hefir ekki umboð frá þinginu, þá hafa loforð hans fyrir landsins hönd ekkert gildi. Þetta umboð hefir hann ekki fengið enn þá. Það er þetta þing, sem á að velja um það tvent, að synja honum um það, með því að samþykkja þessa tillögu, eða veita honum það með þögninni eða á annan hátt. Það væri ekki nema mátulegt á Dani, að við ónýttum vopnin í höndum þeirra, eftir þá aðferð, sem þeir hafa haft í þessu máli. Við værum, satt að segja, ekki gáfaðir, ef við gjörðum það ekki. Það hefir komið hjer fram í ræðum manna, að við, flutningsmenn tillögunnar, værum að ráðast á frelsi landsins, með því að gjöra rjettindi þess vafasöm, og að við hjálpuðum öfundarmönnum þess, sem síðar kynnu að vitna í ummæli okkar hjer. En erum við ekki að reyna að opna augu þingsins fyrir seinasta leiknum á borðinu? Og sá leikur er viss sigurleikur. Hann nægir til þess, að máta Dani og rjetta hlut vorn. Við sýnum öllum þingheimi voðann, til þess að hann sjái við honum. Við teljum það heilaga skyldu okkar. Nei, það hvílir engin ábyrgð á okkar herðum, eftir að við höfum gjört það, sem við nú höfum gjört. Ábyrgðin hvílir á herðum þeirra, sem ekki vilja leika þenna eina leik, sem ekki kostar neitt og engum er til ógagns. Málið er gengið fram, stjórnarskráin staðfest, svo að ekki er hægt að bera því við, að með þessu lendi hún í strand. Með þessari yfirlýsingu gætum við slegið niður alla tvíræðni í þessu máli, sem gjörir málstað vor Íslendinga vafasaman. Það er til mikils að vinna, en litlu til kostað. Jeg læt svo útrætt um málið. Gjöri jeg það meðfram af brjóstgæðum, svo að menn geti fengið hvíld eftir þessar löngu umræður.