Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf frá 4. þm. Norðvest., Einari K. Guðfinnssyni, dags. 2. júní: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðvesturkjördæmi, Guðjón Guðmundsson, taki sæti mitt á Alþingi á meðan.“ Guðjón Guðmundsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný.

Forseti vill taka það fram við upphaf þingfundar að þingmenn mega búast við frekari atkvæðagreiðslum þegar líður á daginn.

Hæstv. forseti. Hér greiðum við atkvæði um breytingar á lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Um er að ræða verulegar hækkanir á ýmsum gjöldum, einkum þeim sem snúa að útlendingum, fólki sem er að sækja um ríkisborgararétt. Hér er kveðið á um að gjald vegna umsóknar um íslenskan ríkisborgararétt skuli hækka úr 1.350 kr. í 10 þús. kr., þ.e. um 8.650 kr. sem er hækkun upp á 640%. Síðan á gjald vegna tilkynningar um íslenskan ríkisborgararétt að hækka úr 1.350 í 5 þús. kr., þ.e. um 3.650 kr., um 270%. Þessi gjaldtaka getur verið drjúg og þung fyrir láglaunafólk sem hér hefur komið til landsins og við teljum þessa hækkun óforsvaranlega og greiðum atkvæði gegn henni.

Hæstv. forseti. Það er mjög mikilvægt að samþykkja lög um aðgerðir gegn peningaþvætti og hryðjuverkum. Þetta lagafrumvarp þjónar því markmiði og er prýðilegt um margt. Í því eru hins vegar alvarlegar brotalamir og sú alvarlegasta snýr að skilgreiningu á hryðjuverkum. Mörg ríki, þar á meðal Ísland, hafa fylgt fordæmi Bandaríkjastjórnar í svokallaðri baráttu gegn hryðjuverkum og hert löggjöf sína í sumum tilvikum á kostnað mannréttinda. Ég hef trú á að stundum geri menn slíkt óafvitandi. Í þessu lagafrumvarpi eru hryðjuverk skilgreind. Það er gert í 2. lið 3. gr. en þar segir um fjármögnun hryðjuverka, með leyfi forseta: „Öflun fjár í þeim tilgangi eða með vitneskju um að nota eigi það til að fremja brot sem er refsivert skv. 100. gr. a almennra hegningarlaga.“ Í 100. gr. a almennra hegningarlaga er síðan vísað í aðrar greinar hegningarlaganna, þar á meðal 176. gr. Í þeirri grein er vísað til þess að saknæmt sé m.a. að trufla og stöðva útvarpsrekstur. Á grundvelli þessara laga var forsvarsmönnum starfsmannafélaga útvarps og sjónvarps stefnt fyrir dóm í kjölfar verkfalls BSRB árið 1984. Málið fór fyrir tvö dómstig, endaði í Hæstarétti þar sem ríkissaksóknari krafðist fangelsisvistar. Ákærðir voru sýknaðir. Ef þeir hins vegar hefðu verið fundnir sekir væru þeir í reynd samkvæmt skilgreiningu þessara laga sekir um hryðjuverk og fjárhagslegur stuðningur við starfsmannafélög útvarps og sjónvarps væri saknæmur. Þetta er hið stóra samhengi málanna sem við þurfum að huga vel að og við verðum að fara mjög gætilega í þessum efnum. Þess vegna munum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs greiða atkvæði gegn 2. lið 3. gr. þessa frumvarps. Við munum styðja frumvarpið að öðru leyti en þegar kemur síðan til afgreiðslu munum við sitja hjá verði engar breytingar gerðar á lögum.

Frú forseti. Við greiðum atkvæði um mál sem eyðir þeim óréttláta mun sem verið hefur á lagalegri réttarstöðu samkynhneigðra og gagnkynhneigðra hér á landi. Það eru dæmi þess að Alþingi ryðji brautina og valdi viðhorfsbreytingu í þjóðfélaginu með lagasetningu og því má halda fram að lög um staðfesta samvist, frá 1996, séu dæmi um slíkt mál. Það mál sem við erum hér með fyrir framan okkur og greiðum nú atkvæði um er hins vegar að mínu áliti dæmi um hið gagnstæða, þ.e. að viðhorfsbreytingin hefur átt sér stað en þingið fylgir á eftir og breytir lögum. Allt stefnir í að einhugur sé um það á þinginu að afgreiða málið eins og það liggur fyrir. Það er mikið fagnaðarefni. Og það er ekki síst í þessu ljósi sem það er vel við hæfi að lögin munu taka gildi á alþjóðlegum mannréttindabaráttudegi samkynhneigðra 27. júní nk. en hið sama var valið fyrir gildistöku laganna um staðfesta samvist þegar þau voru afgreidd á þinginu.

Virðulegi forseti. Í ljósi þess að í bráðabirgðaákvæðinu kemur fram dagsetningin 1. júní vil ég geta þess að breytingartillaga verður flutt við 3. umr. um að ný dagsetning verði 1. júlí. Er þetta gert í samráði við nefndarmenn í hv. menntamálanefnd og fulltrúa ráðuneytis.

Virðulegi forseti. Hér er að koma til atkvæða frumvarp til laga um brottfall laga um Flugskóla Íslands hf. Með þessu frumvarpi er ekki aðeins verið að fella úr gildi lög um Flugskóla Íslands hf. heldur einnig í rauninni þau sérgreindu lagaákvæði sem eru í íslenskum lögum um flugnám. Þessu var mótmælt m.a. af Félagi íslenskra atvinnuflugmanna og af þeim ástæðum flyt ég tillögu til rökstuddrar dagskrár sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Bóklegt nám til að öðlast réttindi til að stjórna flugförum á ekki síður en bóklegt nám til vélstjórnarréttinda og skipstjórnarréttinda að heyra undir menntamálaráðuneytið. Með frumvarpi til laga um brottfall laga um Flugskóla Íslands hf. er hins vegar lagt til að fella úr gildi einu lögin sem fjalla um það hvernig bóklegri menntun flugmanna skuli háttað. Í núgildandi lögum um Flugskóla Íslands hf. er fólgið aðhald sem ekki er innifalið í aðhaldi Flugmálastjórnar. Þá samræmist sú ráðagerð að fella brott lög um Flugskóla Íslands hf. ekki því markmiði að ávallt skuli þess freistað að tryggja almennt flugöryggi eins og nokkur kostur er hverju sinni.“ Ég tel að það væri miklu réttara að sett væri niður nefnd til að taka á skipan náms í flugi eins og í öðru starfs- og réttindanámi frekar en leggja hér niður einu lögin sem um það fjalla. Þess vegna legg ég til að frumvarpinu verði vísað frá og þessi vinna verði sett í gang í staðinn.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá allsherjarnefnd um frumvarp til laga um breytingar á nokkrum lögum á sviði sifjaréttar. Það er um málið að segja að farið hefur fram afar mikil vinna í allsherjarnefnd vegna þessa máls og eins og sjá má á þskj. 1128, nefndarálitinu, hefur nefndin fundað með fjölmörgum aðilum og umsagnir bárust víða að vegna málsins. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á barnalögum, lögum um ættleiðingar og hjúskaparlögum. Meginbreytingin sem frumvarpið felur í sér á barnalögum er að sameiginleg forsjá er gerð að meginreglu eftir samvistarslit foreldra nema annað sé ákveðið. Þá eru lagðar til breytingar varðandi þvingunarúrræði þegar umgengni er tálmað og enn fremur á lögsögureglum í meðlagsmálum. Einnig eru lagðar til breytingar á ættleiðingarlögum sem varða einkum málsmeðferð og breytingar á hjúskaparlögum sem fela í sér að einfalda málsmeðferð við innheimtu framfærslueyris og lífeyris til maka á grundvelli laganna og að fella niður heimild til að kæra útgáfu skilnaðarleyfis til ráðuneytisins þar sem eðlilegra þykir að dómstólar fjalli um slík mál vegna þeirra afdrifaríku réttaráhrifa sem fylgja útgáfu skilnaðarleyfis og þá einnig ógildingu slíks leyfis, eins og segir í nefndarálitinu. Í nefndinni varð töluverð umræða um þá breytingu sem frumvarpið leggur til, þ.e. um sameiginlegu forsjána og að sameiginleg forsjá verði meginregla eftir skilnað eða slit skráðrar sambúðar. Þessi mál hafa verið að þróast frá árinu 1992 þegar sameiginleg forsjá var tekin upp í barnalögin og í greinargerð sem fylgdi frumvarpi á þeim tíma voru talin upp rök með og á móti þeirri tilhögun. Í öllum meginatriðum hefur reynslan af sameiginlegri forsjá verið mjög jákvæð og það má heita að sameiginleg forsjá sé í framkvæmd meginregla í dag. En þegar tekið er til skoðunar hvort rétt sé að innleiða í lög þá meginreglu að sameiginleg forsjá skuli verða að lögum þá koma til skoðunar ýmis sjónarmið m.a. um það hvort með því sé tekinn af samvistaraðilum sem eru að slíta samvistum eða hjónum sem eru að slíta hjúskap samningsrétturinn um þetta efni. Því sjónarmiði var vissulega hreyft í nefndinni en það sjónarmið er þó leiðandi í þessu máli og í nefndaráliti styður allsherjarnefnd það meginsjónarmið að í raun sé um breytingu að ræða sem ætlað er að fylgja eftir þeirri framkvæmd sem hefur mótast í kjölfar lagabreytingarinnar frá árinu 1992. Ég hygg að ekki ástæða sé til að fara í smáatriðum ofan í allt það sem fram kemur í nefndarálitinu en í því er, vil ég leyfa mér að segja, farið óvenju ítarlega ofan í öll þau atriði sem komu til skoðunar. Ég ætla þó að stikla á stóru undir einstökum fyrirsögnum í nefndarálitinu. Það er þá fyrst aðeins um forsjána. Það kom mjög sterkt fram á fundi nefndarinnar að þörf er á að koma að meiri fræðslu um inntak forsjár. Spurt var hvort ekki væri eðlilegt að inntak forsjárinnar væri nákvæmlega skilgreint í lögum en niðurstaðan varð að gera það ekki heldur þyrfti að skilja eftir svigrúm til að inntak forsjárinnar gæti þróast með þjóðfélagsbreytingum. Á hinn bóginn má segja að það sé mikilvægt á hverjum tíma að foreldrar hafi mjög skýrar leiðbeiningar og upplýsingar um þann rétt sem þeir eru að meðhöndla við sambúðar- eða samvistarslit. Það var af þeirri ástæðu og í kjölfar þeirrar miklu umræðu sem fór fram um þessi atriði sem nefndin kallaði eftir því hvort til stæði í ráðuneytinu að koma á framfæri frekari upplýsingum. Kom þá fram að dómsmálaráðuneytið er að undirbúa útgáfu bæklings um m.a. inntak sameiginlegrar forsjár, hvað í henni felist og hvaða ákvarðanir teljist meiri háttar þannig að samþykki beggja foreldra þurfi að koma til vegna hagsmuna barnsins. Eins og segir í niðurlagi kaflans um forsjá í nefndarálitinu telur nefndin þarft að leiðbeiningarreglur um hvað felist í sameiginlegri forsjá verði kynntar en hins vegar telur nefndin ekki að rétt sé að slíkt sé bundið í lög. Almennt má um þetta segja að ekki er rétt að binda um of hendur foreldra í þessu efni. Foreldrar eiga að geta ráðið því í öllum aðalatriðum hvaða atriði það eru sem þeir kjósa að fara sameiginlega með. Svo ég fari úr forsjánni yfir í umfjöllun um dómstólaleiðina þá fór fram töluvert mikil umræða í nefndinni um þá leið. Við þekkjum dæmi þess á Norðurlöndunum að sú leið hafi verið farin. Nú nýlega höfum við fengið upplýsingar um að í Danmörku eru að koma fram tillögur um að breyta lögum þar á þann veg að dómstólar geti dæmt foreldra til að fara sameiginlega með forsjána þegar um ágreining í því efni er að ræða. Um þetta fór fram töluvert mikil umræða og niðurstaða nefndarinnar um þetta atriði - ég tek fram að það var ekki án fyrirvara sem nefndin komst að þeirri niðurstöðu, ekki án fyrirvara frá einstökum nefndarmönnum - er sú að fara þá leið sem frumvarpið gengur út frá, þ.e. að dómstólar fari ekki með heimild til þess að dæma foreldra til að fara sameiginlega með forsjána heldur að leggja áherslu á sáttameðferðina. Það er tekið til umfjöllunar sérstaklega á bls. 6 í nefndarálitinu, um sáttameðferð. Megináherslan er lögð á - og það er nokkuð sem ég get kannski sagt að hafi komið mörgum nefndarmönnum nokkuð á óvart við meðferð málsins að það er hægt að ná gríðarlega góðum árangri með því að láta reyna á sáttameðferð í skilnaðarmálum. Við höfum dæmi þess að þar sem menn hafa lagt sig eftir því að ná sátt hefur árangurinn verið mikill. Að mínu áliti er það skynsamlegra fyrir okkur að leggja áherslu á að þróa sáttaúrræðið enn frekar, láta reyna á það miklu betur en gert hefur verið hingað til að reyna að ná sáttum foreldra þegar til ágreinings kemur um forsjána. Það er einungis þegar við höfum gengið þá leið til enda að til greina komi að fara að skoða hitt úrræðið sem væri þá að dómstólar mundu fá það vald að geta dæmt foreldrana til að fara sameiginlega með forsjána. En það er reyndar annað sem ég fyrir mitt leyti set fyrirvara við varðandi dómstólaleiðina. Það er að mér finnst vera ákveðin öfugmæli í því að dómstólar geti dæmt aðila til að verða sammála um atriði sem þeir segjast vera ósammála um. Það hljóta að vera ákveðin öfugmæli í því fólgin að þriðji aðili geti skikkað foreldra til að vera sammála um eitthvað sem þeir segjast ekki vera sammála um og lýsa yfir að þeir telji sig ekki geta verið sammála um. Það er kannski helst þetta sem leiddi til þess að sumir þeirra sem komu fyrir nefndina lýstu því yfir að yrði þessi leið farin þá yrði það að þeirra mati hreinlega réttarfarsslys. En sitt sýnist hverjum um þetta atriði og hér togast vissulega á sjónarmið. Þessi leið hefur verið farin annars staðar, til að mynda eru tilfelli í Noregi, Finnlandi og Svíþjóð. Þessi heimild hefur verið til staðar í Svíþjóð frá árinu 1998 en þeir hafa verið að endurskoða og þróa þetta úrræði og tilhneigingin hefur verið í þá átt að draga úr heimildum dómstólanna þar í landi til að beita úrræðinu. En eftir stendur að heimildin er til staðar þar sem það er augljóslega fyrir bestu þegar höfð er hliðsjón af hagsmunum barnsins. Ég held ég láti þetta duga um dómstólaleiðina. Það er sem sagt meginniðurstaðan að fylgja þeirri línu sem lögð er í frumvarpinu um að leggja ekki til að dómstólar fái heimild til að dæma foreldrum sameiginlega forsjá. Varðandi leiðbeiningarskyldu sýslumanns ætla ég ekki að staldra lengi við þann kafla. Það er einungis ástæða til að vekja athygli á mikilvægi leiðbeiningarskyldu sýslumanns. Sýslumaður gegnir afar mikilvægu hlutverki í þessum málum, þ.e. við sambúðar- eða samvistarslit. Það virðist vera í allt of mörgum málum að þeir aðilar sem eru að slíta samvistum eða sambúð geri sér ekki grein fyrir réttaráhrifum þeirra ákvarðana sem teknar eru á þeim tímapunkti. Slíkt leiðir auðvitað bara til þess að ágreiningur rís í kjölfarið og þess vegna er mikilvægt að frá fyrstu stundu liggi góðar og greinargóðar upplýsingar fyrir þeim aðilum sem leita til sýslumanns og afar mikilvægt að sýslumaður leiðbeini um öll þau atriði sem máli kunna að skipta vegna þeirra ákvarðana og þeirra samninga sem gerðir eru í kjölfarið, þar á meðal um umgengni við börn og forræði þeirra. Ekki er óalgengt að blandað sé saman í almennri umræðu um þessi mál reglum um umgengnisrétt annars vegar og forræði hins vegar og í sjálfu sér ekkert sjálfgefið að foreldrar, þó að þeir geti verið góðir uppalendur í öllu, séu vel að sér um þær lagareglur sem gilda þegar sambúðar- eða samvistarslit eiga sér stað. Þess vegna - og einmitt vegna þeirra kringumstæðna sem oft eru þegar slíkt gerist þar sem fólk hefur um margt annað að hugsa en kannski beinlínis lagareglurnar sem gilda um þær kringumstæður - er ástæða til að vekja sérstaka athygli á leiðbeiningarskyldu sýslumanns. Það er af þeirri ástæðu sem nefndin leggur til breytingu við 1. gr. frumvarpsins sem hnykkir á þessu atriði sérstaklega. Um andlát forsjárforeldris ætla ég að leyfa mér að vísa til þess kafla í nefndarálitinu en þar er um það að ræða að nefndin vísar því máli í raun og veru áfram til skoðunar í sifjalaganefnd. Um sáttameðferðina almennt hef ég fjallað í ræðu minni. Nefndin hefur tekið upp umfjöllun um sáttameðferðina í víðu samhengi við ráðuneytið og hefur mætt þar miklum skilningi og vilja til að taka til skoðunar hvernig þróa megi frekar sáttaúrræði við skilnað til að ná meiri árangri en við sjáum í framkvæmd í dag. Ég held að ég geti mælt fyrir hönd flestra nefndarmanna þegar ég segi að það kom verulega á óvart í störfum nefndarinnar að sjá hversu tilviljanakennt í raun og veru sáttaúrræðið hefur þróast í framkvæmd á Íslandi. Það er nánast þannig að einstakir dómarar hafa tekið upp hjá sjálfum sér að gera ríkari tilraunir til að ljúka málum með sátt en aðrir og í kjölfarið hefur þróast einhver reynsla og upp úr henni hefur síðan verið unnin statistík. Sú statistík sýnir okkur að hægt er að ná miklum árangri með því að láta reyna á sættir en það ber að hafa í huga um sáttameðferð fyrir dómi að mál rata að sjálfsögðu ekki til dómstóla fyrr en allt er komið í hart og þá er ýmislegt búið að ganga á áður. Því er það í sjálfu sér mjög merkileg staðreynd að þegar menn leggja sig virkilega fram um að reyna að sætta mál, jafnvel þótt þau séu komin til dómstóla, séu vísbendingar um að hægt sé að ná miklum árangri í því að ljúka málum í góðri sátt. Þetta hefur orðið til þess að nefndin beinir því mjög sterklega til ráðuneytisins að setja af stað á skoðun á því hvernig hægt sé að samhæfa sáttaúrræðin í landinu, taka upp samræður við dómstólana og sýslumenn eftir atvikum og ræða þessi mál í góðu samstarfi við þær sérfræðinefndir sem starfa á vegum ráðuneytisins. Nefndin leggur áherslu á að þessari endurskoðunarvinnu verði komið af stað sem fyrst. Það er full ástæða til að ætla að um það geti tekist nokkuð víðtæk samstaða að ýta þessu áfram, þ.e. ég hef enga ástæðu til að ætla að nein sérstök fyrirstaða standi í vegi fyrir því að þetta verði tekið til skoðunar, hvorki hjá sýslumönnum, dómstólum né þeim sérfræðingum sem starfa undir ráðuneytinu eða í ráðuneytinu. Að minnsta kosti mættum við í nefndinni ekki þeim skilningi neins staðar þegar þetta var tekið til umfjöllunar að það væri einhver ósvinna að hrinda slíkri vinnu af stað. Það verður því mjög fróðlegt að sjá hvað kemur út úr því starfi sem vonandi fer af stað sem allra fyrst. Vakin er athygli á því í nefndarálitinu að til að mynda í Danmörku hafa verið lögfestar reglur um sáttameðferðina. Ég sé ekki ástæðu til að fara nánar ofan í önnur atriði sem fjallað er um í nefndarálitinu nema ástæða gefist til í umræðunni um málið. Ég þakka nefndarmönnum í allsherjarnefnd fyrir gott samstarf í þessu máli sem eins og ég sagði í upphafi hefur verið mjög umfangsmikið í störfum nefndarinnar í allan vetur. Upp úr því hefur fæðst þetta ítarlega nefndarálit sem ég tel að taki á öllum þeim sjónarmiðum og ólíku skoðunum sem fram komu um það hvernig haga beri löggjöf um þessi efni á Íslandi.

Frú forseti. Það kom fram í máli hv. formanns allsherjarnefndar að hann væri andvígur því að dómarar hefðu heimild til að kveða á um að forsjá skuli vera sameiginleg hjá foreldrum. Mig langar að fá fram svolítið nánar hjá formanni allsherjarnefndar hvers vegna hann treystir ekki dómurum landsins fyrir þessari heimild.

Virðulegi forseti. Ég hygg að það sé rétt að skoða þann möguleika að fela dómstólum þetta vald í samhengi við það hvernig málin rata til dómstólanna. Ég held að það sé miklu farsælla fyrir okkur að einbeita okkur að sáttameðferð í þessum málum, einbeita okkur að því að þróa úrræði sem tryggja að líkurnar aukist á því að sátt náist í þessum málum, heldur en að leggja áherslu á, á þessum tímapunkti á meðan sáttameðferðarúrræðin eru nánast í molum hér á landi að mínu mati, heimild fyrir dómstólana til að dæma sameiginlega forsjá. Ég held að ég hafi gert ágætlega grein fyrir því í ræðu minni að það er kannski einkum tvennt sem ég hef rekið mig á í störfum nefndarinnar sem gefur mér ástæðu til að setja fyrirvara við þessa hugmynd. Í fyrsta lagi að þar sem þetta úrræði hefur verið lögfest hafa menn verið að hopa frá því, menn hafa verið að þrengja heimildir dómstólanna til að beita úrræðinu, draga úr því og gera heimildina þrengri fyrir dómstólana. Í öðru lagi finnst mér ákveðin þversögn fólgin í því að dómstóll eigi að geta skipað einhverjum að vera sammála um eitthvað þegar þeir sjálfir lýsa því yfir að þeir séu ósammála. Við skulum hafa í huga að í sameiginlegri forsjá felst að geta orðið sammála um mikilvægustu málefni barnsins, það sem mikilvægast er. Og ef það er ekki einmitt um þau atriði sem foreldrar deila þegar þeir láta reyna á réttinn til að fá forræði yfir barni til sín þá veit ég ekki hvað það er.

Frú forseti. Ég tel að hv. formaður allsherjarnefndar hafi alls ekki gert grein fyrir því hvers vegna hann vill ekki veita dómurum þann möguleika að dæma sameiginlega forsjá. Það sem formaður allsherjarnefndar er að reyna að rökstyðja er að setja dómara í þá stöðu að þeir verði að gera upp á milli jafnhæfra einstaklinga, gera upp á milli þeirra á þann hátt að annar þeirra hafi ekki forsjá yfir barninu sínu. Það er sú staða sem hann er að setja dómara landsins í. Ég treysti einfaldlega dómurum landsins til að geta metið það hvort ekki sé hægt að hafa þriðja möguleikann þegar foreldrar takast á um forsjá barna sinna, þ.e. sameiginlega forsjá. Það er alveg af og frá að verið sé að dæma fólk sem er ósammála til að vera sammála. Það er ekki hægt að stilla hlutunum þannig upp. Það er af og frá. Það er verið að veita dómurum þann möguleika, ef fallist verður á þá breytingartillögu sem ég legg fram, að þeir kveði á um forsjá barns eftir því sem barninu er fyrir bestu og uppeldi þess. En í rauninni er formaður allsherjarnefndar að rökstyðja það hér að þeir verði sviptir þessum möguleika. Mér finnst það alveg fáránlegt. Hann hefur alls ekki rökstutt það, frú forseti, af hverju svipta eigi annað foreldri því að hafa forsjá með barni sínu. Og það að verið sé að hopa með þetta fyrirkomulag í öðrum löndum hefur bara ekkert verið rökstutt. Það eru einmitt að berast fréttir af því að verið sé að skoða það og leggja til í Danmörku að þessi leið verði farin. En hv. formaður allsherjarnefndar virðist alls ekki vilja skoða þá leið og kemur ekki með nokkur rök.

Virðulegi forseti. Ég legg áherslu á að ekki er verið að svipta dómstólana þeim rétti vegna þess að hann er ekki til staðar í dag. Ég tel að í nefndarálitinu séu tínd til rökin sem geti verið með úrræðinu og á móti og mér finnst að það sé gert á afar hlutlægan og sanngjarnan hátt. Í niðurlagi þess kafla sem fjallar um þetta atriði segir að úrræðið sé nokkuð mikil grundvallarbreyting á gildandi rétti hér á landi. Og þar sem frumvarpinu var ekki stillt upp með þessu úrræði fór það ekki út til umsagnar í þeim búningi. Það yrði að teljast töluvert mikið inngrip af hálfu nefndarinnar að gera slíka grundvallarbreytingu á frumvarpinu í nefndinni af þeirri ástæðu, segir í nefndarálitinu, að úrræðið hafi ekki fengið nægilega ígrundaðan aðdraganda eða nógu þroskaða umræðu til að gera þá breytingu. Ég skal ekkert fullyrða um það að ég gæti ekki stutt þetta úrræði með mjög þröngri útfærslu einhvern tíma í framtíðinni en á þessu stigi málsins er ég ekki tilbúinn til að gera það. Ég vil líka leggja áherslu á það í lokin að við erum ekki að tala um einhvern svartan eða hvítan veruleika. Það er ekki þannig. Hægt að ná miklum árangri í þessum málum án þess að dómstólar hafi þessa heimild og ég mótmæli því að ég hafi ekki fært rök fyrir því hvers vegna heimildin eigi ekki að vera til staðar. Það er m.a. vegna þess að í því getur falist ákveðin þversögn. Við skulum heldur ekki gleyma því að við erum að tala um að úrræðið yrði leitt í lög gegn vilja annars foreldris.

Virðulegi forseti. Það er rétt að við erum að tala um ákaflega flókinn veruleika og erfið mál sem oft er mjög vandasamt að ná niðurstöðu í þar sem allir eru sáttir. En útgangspunkturinn í þessu máli er hvað er barninu fyrir bestu og eftir því leiðarljósi eru þessi lög sett og þetta frumvarp byggt. Ég er alls ekki sáttur við það, rétt eins og flutningsmaður breytingartillögunnar sem talaði hér á undan, að dómstólaleiðin sé þar ekki lögð til. Ég tel að dómstólaleiðin þar sem dómstólar hafa heimild til að dæma báðum foreldrum forsjá verði að vera til staðar. Ég held að það sé eðlilegt og mikilvægt úrræði fyrir dómstólana. Ég held að það sé nauðsynlegt að þessi mál geti endað með þeim hætti fyrir dómstólum rétt eins og önnur. Ég tek ekki undir það að verið sé að dæma sátt upp á þá sem ósáttir eru, af því að málið er ekki lagt þannig upp. Það er hins vegar verið að gera það sem er barninu fyrir bestu og við verðum að treysta dómstólunum fyrir því, burt séð frá stundarágreiningi foreldra um forsjá á þeim tíma og sérstaklega í þeim tilfellum þar sem vafi getur leikið á um að eðlilega sé gengið fram af því foreldri sem vill koma í veg fyrir að um sameiginlega forsjá sé að ræða. Ég vil að þessi leið sé lögð til. Ég vil að hægt sé að fara dómstólaleiðina og að hún sé heimiluð rétt eins og á flestum öðrum Norðurlöndum eins og hér hefur komið fram. Ég held að það sé nauðsynlegur þáttur í þessum úrræðum að dómstólaleiðin sé einnig til staðar. Því vil ég hnykkja sérstaklega á því við hv. formann nefndarinnar að ég tel að málið hefði mátt liggja lengur og bíða lengur ef það hefði mátt verða til þess að dómstólaleiðin hefði getað verið lögð til líka.

Ég vil, virðulegi forseti, fylgja þessu andsvari eftir með því að segja að við erum ekki að ljúka umfjöllun um þetta mál í eitt skipti fyrir öll. Vonandi verður áfram lifandi umræða um þau úrræði sem við eigum að lögum að hafa til að skipa þessum málum þannig að hagsmunir barnsins séu sem best tryggðir. Ég vek athygli á því að fjölmargir aðilar, eins og t.d. umboðsmaður barna, mæltu mjög eindregið gegn því að úrræðið rataði í lög. Það sama á við um dómara sem hafa áralanga reynslu af því að meðhöndla mál af þessu tagi, sérstaklega þeir dómarar sem hafa beitt sér fyrir sáttameðferð í málaflokknum. Ég vék að því í fyrri ræðu minni að menn notuðu orð eins og réttarfarslegt slys um það að þessu úrræði yrði komið fyrir í lögunum. Mér finnst sá undirtónn í máli þeirra sem mæla fyrir þessu úrræði að verið sé að taka réttindi af foreldrum. Ég vara við því að menn skoði þessi mál um of með augum foreldra. Allir þeir sem hafa verið að fjalla um þessi mál gera það einungis út frá hagsmunum barnanna og þá skiptir einu hvort við ræðum við umboðsmann barna, dómara eða aðra sérfræðinga. Margir þeirra efast mjög um að það geti í einhverjum tilvikum verið hagsmunum barns fyrir bestu að dæma sameiginlega forsjá þegar ágreiningur er um að málum verði þannig skipað. Við skulum ekki gleyma því sem ég sagði áðan. Við erum að tala um aðstöðu þar sem annað foreldri mótmælir því sérstaklega að forsjá sé sameiginleg en dómari fái þá úrræði til að skipa svo fyrir að hún verði sameiginleg. Hann er þá raunverulega að skikka foreldrana til að verða sammála um mikilvæg atriði varðandi barnið.

Frú forseti. Ég held að það sé einmitt kjarni málsins. Ég held að það sé nauðsynlegt að dómari geti skikkað foreldra til að fara sameiginlega með forsjá barns meti dómari það svo að þær aðstæður séu fyrir hendi. Við verðum að treysta dómstólunum til þess að dæma ekki óhæfu foreldri sameiginlega forsjá. Að sjálfsögðu verðum við að treysta dómurunum og dómstólunum til þess og það er útgangspunktur í málinu. Mín grundvallarafstaða er sú að það geti í sumum tilfellum verið hagsmunum barnsins fyrir bestu að dómstólar geti dæmt sameiginlega forsjá til beggja foreldra gegn vilja annars foreldrisins. Ég er sannfærður um að það geti, meti dómari það svo, verið barninu fyrir bestu. Það geta komið upp þau tilvik að foreldri vilji halda sameiginlegri forsjá frá af annarlegum ástæðum. Það er einfalt mál. Fyrir því geta verið hinar litríkustu og margvíslegustu ástæður en ég tel eftir að hafa ígrundað málið - og ég tek undir að vel var unnið í nefndinni og farið vel yfir þetta mál og mikill fjöldi manna og kvenna og fólks kallaður til. Fram komu ólík sjónarmið og menn notuðu stór orð á báða bóga. Það er mikill tilfinningahiti í þessu máli á báða bóga. Það er skiljanlegt af því að þetta eru flókin, viðkvæm og erfið mál. En eftir að hafa farið í gegnum málið í nefndinni, eftir að hafa hlustað á þau sjónarmið sem uppi eru er ég sannfærður um þetta. Ekki eru allir í öllum flokkum á einni línu í þessu máli. Ég tek það fram að þetta er þverpólitískt mál að þessu leyti en ég mun styðja fram komna breytingartillögu, þar sem stendur, með leyfi forseta: „Dómari kveður á um forsjá barns eftir því sem barni er fyrir bestu.“ Ég mun styðja þessa breytingartillögu við frumvarpið og vona að hún nái fram að ganga við atkvæðagreiðslu um þetta mál í þinginu síðar um helgina.

Virðulegi forseti. Ég hef skilning á þeim tilvikum sem nefnd eru í dæmaskyni um atvik þar sem þetta úrræði gæti átt rétt á sér. Menn tína til tilvik eins og t.d. það að annað foreldri reyni að hindra forsjá hins af annarlegum ástæðum sem geta átt sér margs konar undirrót. Getur ekki verið að þegar annað foreldri er með einhver annarleg sjónarmið, er með einhverjar skrýtnar skoðanir eða hefur einhverjar tilfinningar sem það hefur ekki gert upp við sig sem leiða til þess að það treystir sér ekki til að fara sameiginlega með forsjá með hinu - ef þær aðstæður eiga að leiða til þess að sameiginleg forsjá verði dæmd sé þá einmitt verið að horfa til hagsmuna þess foreldris sem beitt er hinu meinta misrétti frekar en til hagsmuna barnsins. Er eitthvað unnið við það að dæma foreldrum sameiginlega forsjá við slíkar aðstæður þar sem uppi er ágreiningur, hvort sem hann á rétt á sér eða ekki? Og ég leyfi mér að segja að við verðum að áskilja einstaklingunum í þessu landi rétt til að hafa hvaða ástæðu sem er til að vilja ekki tala við annað fólk. Þótt skyldur foreldra séu um margt mjög sérstakar vegna umgengni við börnin leyfi ég mér að efast um að það sé í öllum tilvikum rétt að halda því fram að hagsmunir barnsins séu með þessu best tryggðir. Síðan er það hitt að í þessum málum verður almennt, og ég held að við höfum gert mjög vel grein fyrir því í nefndarálitinu, að skoða hlutina út frá hagsmunum barnsins. Við sem stöndum að nefndarálitinu án fyrirvara teljum að umhverfið eins og það er núna sé almennt miðað við hagsmuni barnsins.

Frú forseti. Mér finnst rétt í upphafi máls míns að taka fram að ég styð þetta frumvarp þó að ég leggi til þær breytingar sem við höfum rætt í andsvörum og tekist nokkuð á um. Þetta mál er allt hið jákvæðasta í sjálfu sér og ég vil þakka hv. formanni allsherjarnefndar og nefndinni ágæt störf. Mér finnst samt sem áður mjög sárt að þurfa að skilja við málið á þann veg að dómarar þessa lands hafi ekki þann möguleika að geta dæmt báðum foreldrum forsjá ef þau eru bæði jafnhæf til að sjá um uppeldi barna sinna. Það er ekki gott að dómarar séu í þeirri stöðu að þurfa að gera upp á milli jafnhæfra einstaklinga og það er eitt af því sem ég tel að verði að breyta. Mér finnst í rauninni sæta ákveðinni furðu að menn skuli ekki hafa haft þor til að gera það í þessari atrennu. Annað sem þarf að fara yfir í þeirri vinnu sem þarf að leggja í þennan málaflokk er inntak sameiginlegrar forsjár. Hvert er inntak þeirrar forsjár sem er sameiginleg? Það er gríðarlegur munur á stöðu foreldris sem á lögheimili á sama stað og barn sem það hefur forsjá með og foreldris sem hefur sameiginlega forsjá en er ekki með lögheimili á sama stað og barnið. Það er gríðarlegur munur og það þarf að fara yfir þetta. Þetta tengist m.a. bótum og ýmsum skattaívilnunum sem ríkið úthlutar. Ef til vill er sameiginleg forsjá með þeim hætti að börn dvelja 30% til 40% á heimili annars og 60% til 70% á heimili hins en samt sem áður lenda allar sporslur ríkisins hjá því foreldri sem barnið á lögheimili hjá. Þetta er einn af þeim þáttum sem þarf að fara yfir í þessum málaflokki. Ekki er hægt að skilja við þetta mál án þess að ræða það að þessi umræða er auðvitað angi af jafnréttisbaráttunni sem hefur farið fram á síðustu áratugum. Sú barátta hefur fært konum ákveðin réttindi, sem er mjög jákvætt, og einnig fært körlum ákveðnar skyldur hvað varðar heimilishald og uppeldi barna sinna í meiri mæli en áður var. Þess vegna er líka komið að því að karlar krefjist aukinna réttinda. Þetta er einfaldlega angi af því máli. Það er nú svo að þegar komið er að því að dæma forsjá þá lendir hún oftar en ekki hjá því foreldri sem barnið hefur heimilisfesti hjá og það er oftar en ekki hjá móðurinni. Þess vegna finnst mörgum körlum mjög sárt að ef málin lenda í deilum sé því sem næst öruggt að þeir verði dæmdir til forsjárleysis yfir börnum sínum. Það er það sem þetta mál snýst meðal annars um. Ég ætla að ljúka þessari ræðu á jákvæðu nótunum og segja að þetta mál er í heild sinni jákvætt og ég er sannfærður um að þessi málaflokkur mun verða til umræðu á komandi þingum þar sem þessu verður breytt með þeim hætti að dómurum verði gefinn kostur á því að dæma sameiginlega forsjá. Þetta er þróun sem á sér stað í öðrum löndum og er einfaldlega hluti af þróun í átt til jafnréttis sem ég tel mjög jákvæða í þjóðfélaginu.

Frú forseti. Nú er komið að 2. umr. um frumvarp til laga sem við höfum setið með í allsherjarnefndinni mjög lengi, mér finnst það hafa verið í allan vetur. Við höfum unnið málið afar vel undir stjórn formanns nefndarinnar, hv. þm. Bjarna Benediktssonar, og eins og kom fram í máli hans hefur flestum steinum verið velt við. Það er ljóst að um mikið ágreiningsmál er að ræða og það er eðlilegt þar sem mál af þessu tagi, forsjármál, eru ekki eins og hver önnur stjórnsýslumál. Hér erum við að tala um mál sem rekin eru fyrir dómstólum eða ekki fyrir dómstólum á tilfinningalegum grunni og engu öðru. Það vita þeir sem vita vilja að þegar hjón skilja, slíta samvistum, geta risið upp alls kyns hlutir sem erfitt er að aðstoða fólk við að komast í gegnum. Það er tvennt í þessu máli. Ég er sammála því að nefndarálitið sé afar greinargott og nefndin lagði mikið í að skrifa það. Það var ekki klárað fyrr en við vorum orðin það sátt við það að hægt var að afgreiða það úr nefndinni. Það var kannski ekki ljóst allan tímann að það mundi takast. Ég verð samt að segja um það tvennt sem er ásteytingarsteinn í málinu - annars vegar það hvort sameiginlega forsjáin eigi að vera meginleið samkvæmt lögum eða ekki og hins vegar hvort heimila eigi dómurum að dæma eina forsjá - eru mín sjónarmið eftirfarandi: Ég er ekki á því að dómarar eigi að hafa heimild til að dæma sameiginlega forsjá og er sátt við leiðina sem farin er í frumvarpinu. Ég hef verið tvístígandi og sveiflast á milli póla hvað það varðar að hafa hina sameiginlegu forsjá að lagalegri meginleið, sem er auðvitað meginatriði frumvarpsins. Eftir mikla umfjöllun og mikinn tíma, nánast allan þennan vetur, yfir málinu er ég komin á þá skoðun að farsælla sé að fara aðra leið. Það er ljóst og hefur orðið æ skýrar, eftir því sem nefndin hefur fjallað meira um málið, að víða er pottur brotinn í meðferð forsjármála í kerfi okkar. Eitt af því sem við fengum inn á okkar borð, sem ég tel alvarlegt og tel að við sem hér sitjum og erum kjörin til að gæta hagsmuna fólks úti í samfélaginu þurfum að taka til skoðunar, lýtur að sýslumannsembættunum, þ.e. hversu vanbúin þau eru til að leiða erfið forsjármál til lykta. Sömuleiðis tel ég alvarlegt að ekki skuli vera meiri festa en raun ber vitni í þessum málum hjá dómstólunum. Kannski er það vegna þess að dómarar eru of margir og of ólíkir. A.m.k. er erfitt að bera saman þá dóma sem fallið hafa, þeir eru ekki rökstuddir á sama hátt og greinilega afskaplega ólíkum vinnuaðferðum beitt frá einum dómara til annars. Sá dómari sem vakið hefur mesta athygli fyrir vinnubrögð í þessum málum er fyrrverandi héraðsdómari á Reykjanesi, Jónas B. Jóhannsson. Hann kom fyrir nefndina og lýsti fyrir okkur aðferðum sínum, sem eru sáttaaðferðir, þ.e. sáttameðferð, sem svo hefur verið nefnd. Við í nefndinni fengum frá honum greinargerð um þá aðferð. Menn halda oft, þegar menn detta niður á góðar aðferðir til að greiða úr úrlausnarmálum, að slíkt sé hafi fallið af himnum ofan. En það er ekki svo. Aðferðin er meðvituð og hana er hægt að greina og analísera. Henni má lýsa og skilgreina hvert skref sem í henni er tekið. Eftir yfirferðina með Jónasi fannst mér að nefndin skildi betur á hvern hátt sáttameðferðin virkar. Ég verð að segja að ég féll kylliflöt fyrir því að sú leið, þ.e. sáttameðferðin, yrði lögleidd en ekki sameiginleg forsjá sem meginregla. Það hafa Danir gert, þ.e. lögleitt sáttameðferðina. Við leggjum það ekki til, þ.e. það er ekki lagt til í frumvarpinu. Millistigið sem nefndin fór í ákveðinn leiðangur við að finna eða semja er að finna í kaflanum í nefndarálitinu á bls. 6, um sáttameðferðina. Ég heyrði ekki að öllu leyti ræðu hv. formanns nefndarinnar Bjarna Benediktssonar en ég tel ástæðu til að hnykkja á því. Ég veit ekki hvort hann las þennan kafla frá orði til orðs en ég tel nauðsynlegt að hnykkja á ákveðnum atriðum sem þar koma fram: „Að mati nefndarinnar er nauðsynlegt að styrkja sáttameðferð og ráðgjöf við skilnað samhliða því að taka upp sameiginlega forsjá við skilnað eða slit skráðrar sambúðar.“ Mér finnst það vera grundvallaratriði að þeir sem koma að skilnaðarmálum og forsjármálum í kerfinu leitist við að ná fram sameiginlegri forsjá. Við það grundvallaratriði er ég sátt. Mér finnst það hins vegar ekki alfa og omega að sú leið sé leidd í lög, að það eigi skilyrðislaust eða sjálfkrafa að vera sameiginleg forsjá við sambúðarslit. Mér finnst að kerfið eigi að leitast við að ná fram sameiginlegri forsjá þannig að það sé ævinlega tryggt að barnið njóti sameiginlegrar forsjár en líði ekki fyrir hana. Nú skulum við ekki vera í neinum blekkingaleik í þessari umræðu. Auðvitað eru þess dæmi að börn hafa liðið fyrir hina sameiginlega forsjá. Til eru dæmi um það að forsjármál hafi farið í svo mikinn hnút að varla nokkur mannlegur máttur hafi getað greitt úr þeirri flækju eða leyst þann hnút. Við skulum vera meðvituð um að dómarar og starfsfólk sýslumannsembættanna er ekki öfundsvert af því að fá þessi mál inn á sitt borð og eiga undantekningarlaust að ná einhverri niðurstöðu. Við verðum að sýna öllu þessu fólki, ásamt því fólki sem á í deilunum, þann skilning að möguleiki sé á að málin fari eins vel og hugsast getur. Hvað eigum við þá að hafa að leiðarljósi? Bara hagsmuni barnsins, ekkert annað. Mér fannst það merkilegast í umfjöllun um þetta mál. Ég er sannfærð um að við höfum látið réttindi foreldra í þessum efnum flækjast fyrir okkur í kerfinu. Það eigum við ekki að gera. Foreldrarnir eiga engan rétt í þessum málum. Í forsjármálum eru það bara börnin sem eiga rétt. Það er bara út frá hagsmunum barnsins sem á að horfa á málið. Auðvitað sjá það allir í hendi sér sem á mál mitt hlýða að það er ekki einfalt mál. Maður þarf sennilega að kljást við ýmsa fordóma eða blekkingu í kollinum á sér áður en maður getur verið viss um að í svona málum sé unnið út frá hagsmunum barnsins. En lögin gera ráð fyrir því og þannig þurfa allir sem koma að þessum málum að horfa á þau. Þvingunarúrræði í svona málum eru alltaf óyndisúrræði. Það sem skiptir foreldra hins vegar máli er að þeir fá á tilfinninguna, í gegnum vinnu við málið, að þeir séu þátttakendur í leit að niðurstöðunni, séu sjálfir að skapa sér raunveruleika með öflugri aðstoð frá fagfólki sem geti virkilega liðsinnt. Ég tel að það sé lykilatriði að hinn félagslegi stuðningur sé til staðar. Hann þarf að koma til fyrr í kerfinu en núna er. Ég held að við þurfum líka að horfa á hvernig þessi mál eru meðhöndluð í kerfinu, t.d. hvort það séu ekki allt of margir sem koma að þeim. Ég vil ítreka þau skilaboð sem koma fram í nefndaráliti okkar í allsherjarnefnd til starfsfólksins, til sýslumanna, til þeirra sem starfa hjá sýslumannsembættunum, til dómara og þeirra sem starfa hjá dómstólunum, að láta einskis ófreistað við að hafa foreldrana með í því að finna niðurstöðuna til að leysa deiluna. Í nefndarálitinu segjum við að það hafi komið fram við skoðun nefndarinnar að stundum hafi skort á sáttaleiðir, að þær hafi verið fullreyndar, þ.e. sáttaleiðir sem hafa verið til staðar í kerfinu. Málin hafa jafnvel verið komin á lokastig fyrir dómi þegar tekist hefur að ná sáttum. Það er afar athyglisvert þegar við skoðum það sem gerst hefur í Héraðsdómi Reykjaness í þessum málum frá árinu 2001. Þar hefur dómari sem ég nefndi áðan, Jónas B. Jóhannsson, fjallað um 130–140 mál. Við skulum athuga að hann starfar út frá því prinsippi að forða eigi þessum málum frá dómi. Honum hefur með öflugum stuðningi frá samverkamönnum sínum tekist að ná sátt í um 90% málanna, 85–90%. Við skulum athuga að í þeim málum sem hafa verið til meðferðar, þeim sem lengst hafa gengið í að nota sáttameðferð hefur hugmyndin verið sú að dómarinn leysi ekki vandamálin. Séu ekki forsendur, að mati dómara, fyrir sameiginlegri forsjá, sem við verðum að viðurkenna að kemur fyrir, þá verður dómarinn að leggja mikið á sig við að finna á hvern hátt hagsmunum barnsins er best borgið. Hann þarf að leiða stríðandi aðila saman og ná sáttum. Þetta er mikil ögrun og gríðarleg áskorun en árangurinn af aðferðinni er svo ekki verður um villst svo mikill að mér finnst að löggjafarsamkundan geti ekki látið slíkan árangur fram hjá sér fara. Við verðum að viðurkenna að hér er dýrmæt reynsla á ferðinni sem má ekki glatast. Við verðum að tryggja að hægt verði að yfirfæra hana á önnur embætti í landinu, á aðra dómstóla í landinu. Við verðum líka að tryggja að sýslumannsembættin fái tækifæri til að öðlast skilning á þeim aðferðum sem þarna hefur verið beitt. Við okkur í nefndinni var sögð setning sem festist í mér. Hún var svohljóðandi: „Það er ekkert mál að koma á sameiginlegri forsjá en það er hins vegar mál að láta hana ganga upp.“ Það er sama hvaða lög við setjum á löggjafarsamkundunni. Við getum ekki tryggt, þótt við setjum á sameiginlega forsjá sem meginreglu samkvæmt lögum, að þar með gangi öll sameiginleg forsjá upp. Ég ætla að vona að við gerum okkur ekki þá grillu að við séum þess umkomin. En lokalínan er í mínum huga þessi: Forsjármál þola ekki dóm, þau verða að fara í sáttaferli. Þau þola ekki dóm. Í mínum huga á aldrei að dæma í svona málum og þess vegna er ég alfarið á móti því að hræra í því að heimila dómurum slíkt. Ég er sátt við að frumvarpið skuli ekki fara inn á þá braut og meiri hluti nefndarinnar er sama sinnis. Í mínum huga eiga forsjármál eingöngu að fara í dóm þegar sáttameðferð er þrautreynd og sýnt verið fram á að hún skili ekki árangri. Það er svo sem margt hægt að segja um þessi mál, frú forseti. Ég hef ákveðið að reyna að takmarka mig í þessari ræðu en vil þó segja að lokum að allsherjarnefnd beinir tilmælum til hæstv. dómsmálaráðherra sem ég tel mikilvægt að fylgja eftir. Ég treysti því að hv. formaður nefndarinnar komi til með að fylgja því í eftir í sumar og næsta haust þegar við komum aftur saman til starfa á Alþingi Íslendinga. Tilmælin sem ég sendi ráðherranum eru þau að hrinda af stað vinnu við endurskoðun á öllu þessu vinnuferli og sérstaklega að litið verði til þróunar og reynslu í nágrannalöndum okkar. Ég nefni það að Danir hafa lögfest sáttameðferðina. Við vísum í það og lítum svo á að sáttameðferð sé mikilvæg. Við teljum að nauðsynlegt sé að farið verði í endurskoðunarvinnu á sáttaferli þessara mála, bæði hjá sýslumanni og fyrir dómstólum. Í nefndarálitinu kemur fram að í því starfi sé nauðsynlegt að haft verði náið samstarf við þá aðila sem að þessum málum koma og að mati nefndarinnar eru vísbendingar um að miklum árangri megi ná með markvissari vinnubrögðum á þessu sviði. Ég hvet hæstv. dómsmálaráðherra til að taka mið af því sem nefndin leggur fram og óskar eftir við hann. Ég held að það komi til með að færa okkur fullkomnari löggjöf heldur en þeirri sem hér fer í gegnum þingið. Ég er ekki sannfærð um að lögleiða eigi sáttameðferðina sem meginreglu. Ég er satt að segja ekki búin að gera upp hug minn endanlega, um hvort ég kem til með að sitja hjá við afgreiðslu þess þáttar málsins eða ekki. En ég vil engu að síður þakka hv. formanni nefndarinnar fyrir mjög góða vinnu í málinu sem er algerlega til fyrirmyndar. Svona á að taka á erfiðum málum í þinginu. Við eigum að vinna þau þangað til að ekki er hægt að komast lengra í átt til sátta. Ég tel að að hafi verið gert hér og það er til sóma.

Frú forseti. Mér fannst athyglisvert að heyra hjá áheyrnarfulltrúa Vinstri grænna í allsherjarnefnd að hann væri á báðum áttum og jafnvel andvígur því að sameiginleg forsjá væri meginregla eftir sambúðarslit eða skilnað. Mér finnst það með ólíkindum og lýsa forneskjulegum viðhorfum. Þegar menn segja í umræðunni að aðeins eigi að hugsa um hagsmuni barnsins en ekki foreldranna þá er eins og það fari ekki saman. Yfirleitt fara hagsmunir barna og foreldra saman. Menn geta ekki slitið þar í sundur, að það megi bara kasta fyrir róða að horfa á hagsmuni foreldra þegar rætt er um þessi forsjármál. Það tel ég alveg af og frá. Það á einmitt að horfa á þetta saman. Sé gengið á hagsmuni foreldra þá hlýtur það að koma niður á börnunum. Það hlýtur hver maður að sjá. Fleira fannst mér athyglisvert í ræðu hv. þingmanns, sérstaklega að sáttameðferðin væri eitthvað sem menn ættu að taka upp í staðinn fyrir að sameiginleg forsjá barna væri meginregla. Eins og ég hef skilið sáttameðferðina þá er hún reynd þar sem ekki hefur náðst sátt um hvernig forsjá með börnum skuli háttað. En í yfirgnæfandi fjölda þeirra atvika sem koma upp er einmitt nokkuð sæmileg sátt um hvernig umgengni skuli háttað og forsjá barna. Þessi umrædda sáttameðferð sem ég tel um að gera að skoða fer einmitt fram þar sem ekki næst sátt.

Frú forseti. Hv. þingmaður telur það vera til marks um forneskjuleg viðhorf mín að ég skuli ekki vera sannfærð um að meginreglan eigi að vera bundin í lög um sameiginlega forsjá. Hann má hafa þá skoðun, allt í lagi með það. Ég er ósammála honum og tel mig hafa rökstutt það. Við andsvarinu vil ég einungis segja þetta: Meginreglan að lögum tryggir ekki hagsmuni barnsins eða barna. Með því að innleiða hana værum við í mínum huga að líkindum að kalla yfir okkur erfið mál, jafnvel mundi erfiðu málunum fjölga fyrir dómi. Þeim mun örugglega fjölga fyrir dómi ef við ekki innleiðum sáttameðferðina. Ég ætla að benda hv. þingmanni á að það er einmitt fyrir dómi, Héraðsdómi Reykjaness, sem þessi 130 eða 140 mál hafa verið stödd. Þau hafa verið stödd fyrir dómi. Það var dómarinn sem fór í sáttaferlið. Það var dómarinn sem forðaði málunum frá dómi af því að það var sjónarmið hans að forsjármál þyldi ekki dóm. Dómarinn lagði því allt kapp á að dæma ekki í málinu heldur að leita sátta og náði þeim í 90% mála sem hann fékk til umfjöllunar. Ég er að benda á að það sé svo mikilvægt að dómararnir taki þátt í að sætta stríðandi aðila í þessum málum en ekki bara slá hamrinum í borðið og dæma öðru hvoru foreldrinu forræðið. Eins og ég segi, mín skoðun er þessi. Ég hef sannfærst um það í vinnu við málið að forsjármál þola ekki dóm. Það á eingöngu að dæma í forsjármálum í undantekningartilvikum. Svo langar mig bara að segja að það vita það allir að foreldrum gengur misjafnlega vel að stunda forsjá með börnum sínum hvort sem þeir eru í sambúð, einir eða skildir að skiptum við maka sína. Við höfum gengist undir það að fólk fari á 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að þetta mál var ágætlega unnið. Í því er að mörgu leyti gengið í rétta átt. Það var farið vandvirknislega yfir hina ýmsu þætti sem lúta að forsjármálum og þeim erfiðu og viðkvæmu málum sem um er að ræða. Viðhorfin til grundvallarmála frumvarpsins koma vel fram í því að þau skiptast þvert á hinar hefðbundnu stjórnmálalínur og uppi eru má segja þrjú viðhorf til málsins. Sjálfur er ég sannfærður um að nauðsynlegt hefði verið til að lagafrumvarpið væri eins og best gæti orðið og réttlátlega frá því gengið að svokölluð dómstólaleið væri þar til staðar. Það er mál sem er mjög deilt um hér í dag. Fram er komin breytingartillaga við 2. mgr. 34. gr. sem orðast svo: „Dómari kveður á um forsjá barns eftir því sem barni er fyrir bestu.“ Þessa breytingartillögu mun ég styðja þegar hún kemur fram. Ég veit ekki hvað hún hefur víðtækan stuðning á þinginu, en það verður spennandi að sjá. Ég veit að það eru a.m.k. nokkrir úr mínum flokki sem styðja hana, t.d. hv. þm. Össur Skarphéðinsson sem hefur talað afdráttarlaust fyrir því að dómstólaleiðin þurfi að vera til staðar þannig að dómari geti dæmt báðum foreldrum forsjá barns. Samkvæmt frumvarpinu er grundvöllur sameiginlegrar forsjár óbreyttur frá gildandi lögum, þ.e. að sátt verður að ríkja milli foreldra um hagsmuni barnsins og auðvitað líka þannig að full sátt geti jafnframt verið um að aðeins annað foreldrið fari með forsjá sem getur verið sjálfsagt og ágætt mál. En hins vegar er það skoðun mín að ef foreldrar koma sér ekki saman um tilhögun forsjár sé nauðsynlegt að það sé hægt í ákveðnum tilfellum að skera úr um þann ágreining fyrir dómstólum. Því ekki er loku fyrir það skotið, og það geta komið upp tilvik þeirrar gerðar, að annað foreldrið í hefndarskyni eða af einhverjum annarlegum ástæðum vilji halda sameiginlegri forsjá frá hinu foreldrinu og beiti þá þeim ráðum og komi þannig í veg fyrir að sameiginleg forsjá geti gengið eftir. Ég tel nauðsynlegt að í þeim tilfellum komi dómstólar til, og fyrir því treysti ég dómstólunum fullkomlega. Það er ekki annað hægt en að hafa það sem útgangspunkt í þessum málum að við berum traust til dómstólanna að dæma í slíkum málum þegar þau koma upp og hafa þá heimild til að dæma báðum foreldrum forsjá. Dæma sameiginlega forsjá eins og gert er og heimild er fyrir í Noregi, Finnlandi og Svíþjóð. Fréttir herma að Danir séu að skoða að taka þau mál upp - kemur þá hv. þingmaður sem ég nefndi rétt áðan og vitnaði til afstöðu hans í því máli sem við köllum dómstólaleiðina. Ég tel og er sannfærður um að við eigum að fara þá leið að heimila dómstólum það, og þá tel ég að málið væri miklu betur úr garði gert og við hefðum náð miklum árangri, af því að klárlega geta komið upp tilvik þar sem dómstólar eiga og þurfa að hafa þessa heimild. Ég treysti dómstólum fullkomlega til að fara með það vald og ég tel að dómstólar eigi að hafa síðasta orðið í þessum málum eins og þeir hafa í öðrum málum. Auðvitað er aldrei eftirsóknarvert að mál sem lúta forræði eða hagsmunum barna endi fyrir dómstólum. Að sjálfsögðu ekki. Að sjálfsögðu er það alltaf einhvers konar neyðarlending, einhvers konar endir á sársaukafullu ferli. En stundum er það að mínu mati bæði barninu, framtíð og hagsmunum barnsins fyrir bestu að dómstólar hafi þetta úrræði. Ég er algerlega sannfærður um það. Þegar frá dómsmálinu líður og frá átökunum líður, hafi dómari metið það svo að sameiginleg forsjá ætti að vera til staðar, þá sé það hagsmunum barnsins fyrir bestu að dómstólar geti farið þá leið. Fyrir því má að sjálfsögðu færa mörg rök og má vissulega færa rök á báða bóga. Það er aldrei nein ein afstaða endanleg eða algild í þessum málum. En til að tæpa aðeins á reynslu annarra landa var farið ágætlega ofan í þetta á fundum nefndarinnar eins og kostur var. Allsherjarnefnd vann mikið í málinu í vetur og engin ástæða til annars en að draga það fram, bæði formanni, varaformanni og öðrum nefndarmönnum til hróss. Það var vel unnið í málinu og farið af mikilli vandvirkni í það. Það var nefndinni allri til sóma þó svo að við hefðum haft uppi ólíkar skoðanir á því hvernig þessu ætti að lykta og hvort ætti að fara dómstólaleiðina eða ekki, sem ég er sannfærður um að eigi að fara og mun styðja breytingartillögu þess efnis og það gera sjálfsagt einhverjir fleiri þingmenn og jafnvel nefndarmenn. Á fundum nefndarinnar kom fram að slík heimiluð dómstólaleið er í lögum nokkurra landa, þar á meðal Noregs, Finnlands og Svíþjóðar. Þeirra landa sem lagagjörningur okkar allra dregur hvað mest dám af almennt og yfirleitt. Við lítum oft til þeirra landa og reynslu þeirra af ekki síst umdeildum og erfiðum löggjöfum sem ekki blasir við hvernig best er fyrir komið. Það hefur komið fram að í Svíþjóð hefur heimildin verið í lögum frá 1998. Þetta kemur fram í nefndarálitinu og vitna ég í það, með leyfi forseta: „Árið 2002 var skipuð nefnd til að skoða hvernig til hefði tekist með framkvæmd laganna frá 1998. Sú nefnd kannaði m.a. dómaframkvæmd og skilaði ítarlegri skýrslu í júní 2005. Þar kemur m.a. fram að dómstólar hafi tiltölulega oft notað þann möguleika að dæma sameiginlega forsjá gegn vilja foreldris, eða í u.þ.b. helmingi forsjárágreiningsmála. Rökin voru í flestum tilvikum þau að samstarfsörðugleikar hafi ekki verið á svo alvarlegu stigi.“ Og það er það sem ég er svo sannfærður um, þ.e. að ágreiningsefnin og örðugleikarnir eru oft ekki á svo alvarlegu stigi að það eigi að líða, hagsmuna barnsins vegna, að annað foreldrið geti út af slíkum málum komið í veg fyrir sameiginlega forsjá. Þess vegna er ég sannfærður um að dómstólar verði að hafa þessa heimild, verði að hafa þetta vald að geta í slíkum málum dæmt sameiginlega forsjá, af því að ég treysti dómstólunum til þess og hef ekki forsendur til annars en að treysta dómstólunum til að fara með þetta viðkvæma vald rétt eins og í svo mörgum öðrum málum. Rökin voru í flestum tilfellum þau, eins og ég sagði, að samstarfsörðugleikar hafi ekki verið á svo alvarlegu stigi að þeir hafi átt að koma í veg fyrir sameiginlega forsjá. En áfram segir í nefndarálitinu: „Staðhæfingar um ofbeldi komu fram í um einum þriðja þeirra dóma sem nefndin kannaði og dómstólarnir dæmdu sameiginlega forsjá gegn vilja foreldris í um helmingi þeirra tilvika. Sænsku nefndinni þótti tilhneiging til þess hjá dómstólum að dæma sameiginlega forsjá jafnvel þótt fyrirsjáanlegt mætti vera að foreldrarnir gætu ekki náð saman um málefni barns.“ Þess vegna held ég að almennt hafi reynslan af þessu verið ágæt. Auðvitað er hún enn að eiga sér stað. Fyrsta reynslan af slíkri lagasetningu er að eiga sér stað nákvæmlega þessi árin. Það kom fram í fréttum á dögunum að nú eru Danir líklegir til að feta þá sömu leið og Norðmenn, Svíar og Finnar hafa gert en við Íslendingar ætlum ekki að gera það samkvæmt frumvarpinu, nema breytingartillagan frá hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni, sem ég styð eindregið, um að dómari kveði á um forsjá barns eftir því sem barninu er fyrir bestu, nái fram að ganga. Ég vona að sú breytingartillaga nái fram að ganga því þá væri þetta frumvarp til laga um breytingu á nokkrum lögum á sviði sifjaréttar svo miklu betri lagasetning á eftir. Ég tel að miklu meiri sátt mundi í framtíðinni ríkja um lagasetninguna. Sjálfur væri ég miklu sáttari við hana því ég á erfitt með að styðja lagafrumvarpið ef dómstólaleiðin er þar ekki innan borðs af því svo sannfærður er ég um að hún þurfi og eigi að vera til staðar, bara út frá því einu að það er barninu fyrir bestu að mínu mati. Ég er algjörlega sannfærður um að eigi hagsmunir barnsins að ráða, þá eigum við að fara dómstólaleiðina. Það er ekki eins og við séum að fela einhverjum vafasömum aðila það viðkvæmar heimildir að ráðskast með um hagsmuni barna, heldur sjálfum dómstólunum sem við getum ekki annað en treyst til að fara með þessi mál eins og öll hin viðkvæmu erfiðu grundvallarmál í samfélaginu. Við vitum það af reynslunni að stundum er það bara þannig að foreldrar ná ekki saman eftir erfiðan skilnað, ná ekki sátt um að fara þá leið að vera t.d. með sameiginlega forsjá. Í sumum tilfellum verða slík mál að geta farið fyrir dómstóla og þeir úrskurði um að í raun og veru sé ágreiningurinn ekki svo alvarlegur að hann standi í vegi fyrir sameiginlegri forsjá og þess vegna eigi hún að geta komið til. Í mörgum öðrum löndum eru farnar svipaðar leiðir og hef ég vitnað til nokkurra þeirra og hafa þær komið fram í gögnum sem til nefndarinnar hafa komið. En grundvallaratriðið er þetta: Ég er sannfærður um að við eigum að heimila dómstólunum að hafa þetta vald og mun ég styðja fram komna breytingartillögu og þess vegna er ég ekki á nefndarálitinu af því ég taldi það óásættanlegt að dómstólaleiðin væri ekki farin í þessu máli.

Frú forseti. Mig langar aðeins að leggja nokkur orð í belg um þetta frumvarp. Ég á ekki sæti í nefndinni sem fjallaði um málið en mér heyrist á öllum sem þar komu að að málið hafi verið vel unnið. Ég hef aftur á móti alloft lagt fram frumvörp sem snúa að þeim málum sem hér er verið að taka á. Á síðari hluta síðustu aldar flutti ég þingsályktunartillögu um að bæta réttarstöðu barna til umgengni við báða foreldra sína þar sem einmitt var tekið á ýmsum þáttum sem hér er verið að leiða í lög, þar sem gagnrýnd voru ýmis atriði sem sneru að réttarstöðu barna hvað varðaði umgengni við báða foreldra sína. Það var seinagangur í stjórnsýslunni. Við sem fluttum þetta mál árið 1997 töldum að það þyrfti að koma á vandaðri skilnaðarráðgjöf í tengslum við hjónaskilnaði og sambúðarslit. En grundvallaratriðið í öllum þessum málum er að hagsmunir barnsins skuli hafðir að leiðarljós, að þeir skuli alltaf vera í fyrirrúmi. Einnig tókum við þar á því að það væri eðlilegt að skipa barni talsmann um leið og umgengni væri komin í hnút. Einnig gæti verið ástæða til að koma á milligöngumanni þegar foreldri sinnti ekki umgengnisskyldum sínum við barn. Þetta eru sem sagt þingmál sem ég hef flutt í þessa veru. Í allsherjarnefnd liggur nú mál frá átta hv. þingmönnum Samfylkingarinnar um að sameiginleg forsjá skuli vera meginregla í lögum, einmitt það sem verið er lögfesta hér með þessu þingmáli. En við höfðum ítrekað lagt slík frumvörp fram án þess að þau næðu fram að ganga. Þegar ný barnalög tóku gildi árið 2003 var sú leið t.d. ekki gengin til enda að sameiginleg forsjá væri meginregla. Ég fagna því að þetta skuli vera að verða að lögum. Ég fagna því líka að hér er lögð áhersla á sáttameðferðina en við töldum á sínum tíma að skylda ætti fólk til þess að fara að minnsta kosti í einn tíma í slíkri meðferð. Það hefur komið fram í nefndinni að slík sáttameðferð í skilnaðarmáli hefur gefist vel, m.a. á Reykjanesi hjá ákveðnum dómara. Sömuleiðis fagna ég því að auka eigi fræðslu um sameiginlega forsjá. Hér hefur dómstólaleiðin aðeins komið til umræðu, þ.e. að heimila eigi dómstólum að dæma sameiginlega forsjá. Það getur vel verið að ástæða sé til þess að það verði sett í lög. Aftur á móti hefur sú leið ekki farið til umsagnar hjá fagaðilum, eftir því sem ég best veit. Ég tel varhugavert að samþykkja slíka lagabreytingu án þess að hún fái umfjöllun í nefndinni og fagaðilar komi að því og án þess að umsagnir komi um þá leið. Ég held að við þurfum að horfa til þess á næstu árum að koma með slíka breytingu og sjá hvaða umfjöllun hún fær í nefndinni. En ég vil sem sagt fagna því að þarna er verið að stíga jákvæð skref í þessum málum og þarna eru að verða að lögum ýmis atriði sem ég hef ítrekað lagt til hér á þinginu að verði lögfest. Ég mun því styðja þetta mál en sitja hjá við dómstólaleiðina. Ég væri tilbúin að styðja hana ef hún kæmi hér inn í þingið í nýjum búningi, t.d. á næsta hausti, og fengi eðlilega umfjöllun í nefndinni.

Frú forseti. Mig langar í upphafi máls míns að þakka félögum mínum, hv. þingmönnum sem sitja í allsherjarnefnd, fyrir mjög ánægjulegt samstarf við þetta frumvarp. Það hefur komið fram, bæði hjá formanni nefndarinnar, hv. þm. Bjarna Benediktssyni, og hjá öðrum nefndarmönnum, að það eru skiptar skoðanir um tilteknar leiðir, meira að segja um sameiginlega forsjá sem meginregluna. Skoðanir eru einnig skiptar um það hvort heimila eigi dómurum að dæma forsjána sameiginlega. En burt séð frá því var vinnan í nefndinni, sem stóð meira og minna í allan vetur, óskaplega góð og gagnleg og nefndarmönnum öllum mjög lærdómsrík. Af hálfu formanns og annarra nefndarmanna var þannig að henni staðið að eiginlega komu allar hliðar þessa máls fram. Eftir sem áður er nokkur ágreiningur um hvaða leiðir eigi að fara. Það sem er kannski meginmálið í þessu öllu er það sem segir beinlínis í barnalögunum sjálfum. Þar segir að það sé meginsjónarmið í barnarétti að við úrlausn allra mála sem varða börn skuli hagsmunir þeirra ráða. Ástæðan fyrir að ég hef orð á þessu, frú forseti, hér í upphafi ræðu minnar, er m.a. sú að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði áðan að það væri hlutverk okkar hér á þingi að gæta þessara hagsmuna. Vegna þeirra orða vil ég árétta að helstu hagsmunaaðilar barna eru foreldrar þeirra. Það er hvorki löggjafinn, dómstólar, sýslumenn né neinir aðrir. Það vill svo til að önnur meginreglan í barnarétti er sú að foreldrar bera alla þessa ábyrgð sameiginlega. Þeir bera sameiginlega ábyrgð á öllu því sem lýtur að hagsmunum barna. Þeir bera sameiginlega skyldu til að annast barn sitt og sameiginlega ábyrgð á allri velferð þess. Foreldrar gera það meðan hjúskapur eða sambúð varir og rökin fyrir því að setja sameiginlega forsjá sem meginreglu eru þau að standa vörð um þessa sameiginlegu hagsmuni. Þá hagsmuni barna að njóta umönnunar beggja foreldra sinna. Hjá einstökum ræðumönnum í þessari umræðu er hlutunum stillt þannig upp að þeir sem styðji dómstólaleiðina séu einungis að horfa á hagsmuni foreldra. Ég mótmæli því harðlega vegna þess að af eigin raun og af reynslu margra annarra sem hafa komið nálægt þessum málum þá snúast forsjármál yfirleitt aldrei neitt um forsjá eða umönnun barnanna. Þau snúast um allt annað. Barnið verður bitbeinið í deilunni. Þess vegna er það mitt sjónarmið að barnið eigi rétt á að dómarinn, til samræmis við meginreglu barnalaganna að hagsmunir barnsins skuli alltaf settir í fyrirrúm, geti þá dæmt þessa forsjá sameiginlega. Foreldrarnir eru yfirleitt ekki að deila um neitt sem varðar barnið. Það er allt annað sem hrindir deilunni af stað. En ég mótmæli því að þeir sem vilja fara þessa dómstólaleið séu að setja hagsmuni foreldra í forgang fram yfir hagsmuni barnsins. Þegar dómsmálinu lýkur, og því lýkur þá ekki öðruvísi en svo að öðru foreldrinu, þess vegna tveimur hæfum, er dæmd forsjáin, heldur þetta barn áfram að vera til. Það heldur áfram að vera til sem barn beggja foreldra sinna. Það á rétt á umönnun beggja þessara foreldra. En eftir harðvítugar deilur fyrir dómi, þess vegna fyrir héraðsdómi og síðan Hæstarétti, hvaða forsendur eru þá til að þessir foreldrar geti starfað saman að hagsmunum þessa barns? Meðan á málsókninni stendur keppast þau við að tína saman ávirðingar hvort á annað því þau vita að dómarinn á ekki annarra kosta völ en að dæma öðru þeirra forsjána en ekki hinu. Árið 1992, þegar sameiginlega forsjáin var lögfest sem valkostur, ekki sem meginregla, voru margir sem fundu því ýmislegt til foráttu. Það hefur síðan sýnt sig að vera meginreglan í raun. Mér hefur heyrst innan allsherjarnefndar að þar séu jafnvel þingmenn sem telji henni ýmislegt til foráttu þrátt fyrir það hve vel hún hafi reynst. Það kallaði á mikla viðhorfsbreytingu á sínum tíma. Það þýddi viðhorfsbreytingu að setja sameiginlegu forsjána inn sem valkost fyrir foreldra. Það þýddi líka viðhorfsbreytingu á sínum tíma þegar við settum lögin um jafnan rétt foreldra til fæðingarorlofs. En þau byggjast á nákvæmlega sama grunni og sameiginlega forsjáin. Frá 1992 og til ársins í ár, í þeim sporum sem við stöndum núna, hefur þessi sameiginlega forsjá sannað sig. Nú erum við að stíga það skref að setja hana sem meginreglu inn í barnalögin. Ég tel að það sé þarft og gott skref. Ég tel að næsta skref hljóti að vera að heimila dómstólunum líka að dæma forsjána báðum foreldrum. Fyrirvari minn í nefndarálitinu lýtur fyrst og fremst að því að ég vildi fá að gera grein fyrir því hvers vegna ég tel dómstólaleiðina rétta. Að dómarar hafi heimild til en sé ekki bannað að dæma báðum foreldrum forsjá. Það er enginn sem segir að þeir verði að gera það. Í einhverjum tilvikum gera þeir það ekki vegna þess að þeir telja ekki að hagsmunum barnsins sé best borgið með því, m.a. í ofbeldismálum. En heimildin á að vera fyrir hendi. Ég legg mikið upp úr því að sátt sé um öll þessi mál og á þeirri forsendu sem kemur fram í nefndarálitinu, að umsagnaraðilar tóku enga afstöðu til þessarar leiðar, tel ég kannski ekki að það sé skynsamlegast á þessari stundu að samþykkja breytingartillöguna um að dómarar hafi þessa heimild. En ég tel svo sannarlega að það sé næsta skrefið í þessu máli, að opnað sé fyrir það. Annað sem ég vildi hafa orð á, frú forseti, er sáttaleiðin. Í breytingartillögu sem allsherjarnefndin leggur fram hnykkir hún einmitt á leiðbeiningarskyldu sýslumanns þegar um sameiginlega forsjá er að ræða. Það kom glöggt fram í meðförum nefndarinnar að fæstir vita hvert inntak sameiginlegrar forsjár er. Í raun og sannleika held ég að það sé þannig að fæstir viti í rauninni hvert inntak forsjár er þó að hún sé skipt. Það er lítil grein um þetta í barnalögunum sem tíundar hvað felst í forsjánni. Ég veit ekki til að foreldrum sé almennt kynnt hvað það þýði að fara með forsjá barns. Þaðan af síður hefur það verið kynnt hvað það þýðir að fara með sameiginlega forsjá. Ég tel það mjög til bóta ef ráðuneytið ætlar núna að ráðast í útgáfu rits sem fjallar um inntak forsjár og sameiginlegrar forsjár. Ég tel hana líka mjög til bóta þessa breytingartillögu sem hnykkir á skyldu sýslumanns til að leiðbeina um það hvað felst í sameiginlegu forsjánni. Það tel ég vera rétt. En það sem kom gleggst fram í vinnu nefndarinnar var þýðing sáttameðferðarinnar. Það sýndi sig að tiltekinn dómari hafði getað náð sáttum í allt að 90% forsjármála sem stefnt var inn við einn dómstól. Ef hægt er að komast hjá því að foreldrar deili fyrir dómi um forsjá barns er það aldrei nema af hinu góða. Ég vil leggja megináherslu á það sem segir í þessu nefndaráliti um gildi þess að stórefla sáttameðferð í forsjármálum. Það held ég að gagnist hagsmunum barna í þessu landi meira en flest annað sem fjallað er um í nefndarálitinu. En frú forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta mál. Ég vil aðeins varðandi dómstólaleiðina ítreka - af því að það fór af stað einhver misskilningur um að Svíar ætluðu að hverfa frá þessari leið sem reyndist ekki rétt þegar glöggt var skoðað. Raunveruleikinn er sá að í bæði í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi er heimilt að dæma sameiginlega forsjá. Það sem er rétt er að Danir eru líka að hugleiða það í ákveðnu nefndarstarfi að taka það upp í sína löggjöf. En mergurinn málsins í þessu öllu er sá að hvort sem það eru foreldrar barns, sýslumaður, dómarar, hverjir sem koma að þessum málum að þá ber þeim öllum að fylgja meginreglum barnaréttarins sem er að setja hagsmuni barnsins í fyrirrúm.

Frú forseti. Ég fylgdist af mikilli athygli með ræðu hv. þm. Jónínu Bjartmarz. Hún var frábær að flestu leyti fannst mér. Hv. þingmaður færði mjög góð rök fyrir skoðunum sínum, t.d. tók hún mjög sterklega undir með því sem hér hefur verið kölluð dómstólaleiðin. Ekki hef ég þá kunnáttu í lögum eða reynslu af lagapraxís eins og hv. þingmaður að ég geti með nokkru móti mælt í gegn því sem hún sagði. Hugsanlega fylgdist ég ekki alveg nógu ítarlega með einum kafla ræðunnar. Er það misskilningur hjá mér að hv. þingmaður lýsti stuðningi við dómstólaleiðina en gat þess jafnframt að hún mundi að þessu sinni ekki styðja breytingartillögu sem fram er komin um að hún verði tekin upp? Ég vildi gjarnan að hún skýrði þetta og ef þetta er misskilningur hjá mér bið ég hv. þingmann innvirðulega afsökunar.

Frú forseti. Ég geri ráð fyrir því að afstaða mín komi fram við atkvæðagreiðsluna. Hins vegar færði ég nokkuð góð rök, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði, fyrir því að fara dómstólaleiðina. En ég sagði líka að ég teldi skipta verulegu máli að það væri sátt um þá leið, ekki bara meðal þingmanna í þessum sal heldur meðal allra þeirra félagasamtaka og hagsmunasamtaka sem koma að þessu máli og skiluðu umsögnum og komu á fund allsherjarnefndar um málið. Því það er nefnilega alveg rétt, og það er sagt frá því greinilega í nefndarálitinu, að þessi leið kom aldrei til umsagnar og umfjöllunar með þeim sem leitað var til vegna málsins. Þeir aðilar áttu þess aldrei kost að tjá sig um málið. Það sem mér fannst sláandi, bæði þegar það kom fram hjá gestum og í umsögnum, var hversu margir af þessum aðilum voru í sjálfu sér á móti sameiginlegri forsjá sem meginreglu. Það fannst mér svo sláandi. Útskýring mín á því var fyrst og fremst sú að of margir þessara aðila þekktu aðeins foreldra sem lent höfðu lent í krísu og deilum tengdum skilnaði. Þeir þekktu starfs síns vegna ekki til allra þeirra hundruða og þúsunda sem hefðu getað farið þessa leið og sett hagsmuni barnsins á oddinn. Miðað við viðhorfsbreytinguna frá 1992 til dagsins í dag, sem hefur orðið með fæðingarorlofslögunum, sem hefur orðið með því að sameiginleg forsjá var sett inn í lögin 1992, þá tel ég að skammt sé í að við náum fullri samstöðu um að veita dómurum líka þá heimild að dæma forsjána sameiginlega. Ég legg mikið upp úr samstöðu í þessum málum. Mér finnst alveg nóg að það sé stundum ágreiningur á milli foreldra við skilnað um það hvort eigi að hafa forsjá barnanna.

Frú forseti. Aðeins til að ljúka af minni hálfu orðaskiptum mínum við hv. þm. Jónínu Bjartmarz rétt áðan. Ég ítreka það sem ég sagði að hv. þingmaður færði alveg feikilega góð rök fyrir því af hverju menn ættu að taka upp heimild í lögum fyrir dómara að dæma sameiginlega forsjá. Ég hjó eftir því í ræðu hennar að hún virtist gefa það til kynna að hún mundi eigi að síður ekki á þessu stigi málsins greiða því atkvæði. Þegar ég innti hv. þingmann eftir því varð ég nú ekki miklu nær um það og ég bíð þá bara spennur eftir að sjá hver afstaða hv. þingmanns verður við atkvæðagreiðsluna. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að þegar þingmenn hafa jafnbjargfasta sannfæringu og vel rökstudda og hv. þingmaður leiddi fram áðan sé ákaflega erfitt fyrir þá að skjóta sér undan því að birta þá afstöðu í atkvæðagreiðslu með vísan til þess að sátt þurfi að vera alls staðar í samfélaginu um þetta. Hv. þingmaður sýndi fram á það með óskaplega fínum elegans áðan að þetta er barninu fyrir bestu og það er það sem ræður afstöðu okkar. Og þá er það alla vega mín skoðun að hv. þingmaður geti ekki, eftir þessa sterku röksemdafærslu, annað en að gengist við því viðhorfi þegar til stykkisins kemur í atkvæðagreiðslu. Ég ætla nú ekki að hrekkja hv. þingmann frekar með því að elta hana uppi í þessu máli. Mér nægir alveg að hlusta á þau viðhorf sem komu fram hjá henni. Ég vona að það séu viðhorf Framsóknarflokksins, ég er þó ekki viss um það. Það hefur komið fyrir að hv. þingmaður hafi aðeins sýnt að það er blæbrigðamunur á skoðunum hennar og flokksins sem betur fer. Ég er í öllum grundvallaratriðum nema einu ákaflega ánægður með þetta frumvarp. Hv. þm. Bjarni Benediktsson flutti hér athyglisverða ræðu um annað mál í morgun þar sem hann sagði að stundum hefði þingið brotið ísinn og rutt brautina fyrir ný viðhorf. Í annan tíma hefði það stundum gerst að þingið væri á eftir framvindu tímans og þeim viðhorfsbreytingum sem hefðu orðið. Þetta var vel mælt hjá hv. þingmanni. Ég tel að í þessu máli séu að verða veðraskipti í afstöðu til þess. Fyrir nokkrum árum var það alveg ljóst að mjög öflugir skoðanaleiðtogar á þessum sviðum lögðust gegn sameiginlegri forsjá. Það er að breytast. Ríkisstjórn, einstakir ráðherrar og stjórnskipaðar nefndir höfðu miklar efasemdir um það mál. Það er líka að breytast sem betur fer. Á sínum tíma var forsjárnefnd dómsmálaráðherra kannski sú nefnd sem var rödd hrópandans í eyðimörkinni. Nú sjáum við fram á að sterkir fjölmiðlar eins og Morgunblaðið, sem hefur fylgst ákaflega vel með þessu máli og sýnt af sér nútímalegra snið í umfjöllun um það en um marga aðra málaflokka, hefur með svipuðum elegans og hv. þm. Jónína Bjartmarz hér áðan flutt mjög sterk rök, bæði fyrir sameiginlegri forsjá og líka þeim möguleika að dómari fái að fara eftir sannfæringu sinni um hvað barni er fyrir bestu. Það er eitt í allri þeirri umræðu sem hér hefur verið um þetta mál á þinginu í vetur og skyld mál áður sem mér finnst vera gagnrýni vert. Það er ósjálfstæði okkar Íslendinga í þessari umræðu. Það er eins og við leggjum ekki í að taka sjálfstæðar ákvarðanir heldur finnst mér stundum eins og að nýlenduhaftið sé enn óslitið í þessum efnum eins og svo oft þegar við erum að tala um grundvallarlög, jafnvel sjálfa stjórnarskrána. Þar horfum við til okkar gömlu nýlenduherra, Dana. Ég rifja það upp að þegar menn ræddu hér hina svokölluðu dómstólaleið við fyrri umræðu þessa máls þótti það óskapleg goðgá að ætla sér að taka undir dómstólaleiðina m.a. vegna þess að Danir væru á öðru máli, eins og það skipti einhverju máli fyrir okkur hvað Danir eru að gera í þessum efnum eða öðrum. Við klipptum á þann naflastreng 1944. Við eigum að vera sjálfstæð þjóð sem horfir víða. Við eigum að leita eftir reynslu annarra þjóða og vega hana og meta á okkar eigin forsendum. Við eigum ekki bara að horfa á það sem Danir eru að gera. En það er dálítið kyndug kaflaskipti sem hafa einmitt orðið á hinum danska vinkli. Við 1. eða 2. umr. málsins og í drögum sem ég sá að hinu upphaflega nefndaráliti var gert mikið úr því að Danir væru með nefnd í gangi og þeir hefðu lagst gegn þessu máli af því hin sænska reynsla væri svo vond. Það kom margsinnis fram í umræðu hér. Nú blasir það við í fyrsta lagi að hin danska reynsla er slík að jafnvel þeir hafa snúið við blaðinu, jafnvel þeir, samkvæmt forsíðufrétt í Morgunblaðinu fyrir tveimur, þremur dögum, eru að leggja fram frumvarp sem veitir dómara þessa heimild. Þá spyr ég: Ef við vorum svona föst í hinni dönsku vitund og skilningi á þessu máli á fyrri stigum þess, af hverju koma þeir sem beittu þessum rökum ekki núna og segja: Við skulum gera eins og Danir? Mér hefur því fundist að menn hafi notað þetta sem ákveðið skálkaskjól til að skjóta sér hjá þessari ákvörðun. Ég hef ekki þá reynslu, eins og ég hef áður getið, sem hv. þm. Jónína Bjartmarz hefur sennilega á svona málum úr fyrri starfsvettvangi sínum. Ég sé það bara í mínu nánasta umhverfi að þar sem slit á hjónabandi verða eru það yfirleitt börnin sem koma verst út úr því. Við sem löggjafi verðum fyrst og fremst að hafa hagsmuni þeirra í fyrirrúmi þegar við tökum okkar ákvarðanir. Það er nú svo að við höfum falið dómurum það vald að skera úr um ágreining og meta mál og taka þá niðurstöðu sem þeir telja besta í hverju máli og því finnst mér það nokkuð umhendis ef ekki á að veita dómurum það vald í forsjármálum líka. Ég treysti dómsvaldinu og ég hlíti niðurstöðum þess. Ég lít svo á að ef dómari, sem hefur vegið og metið málið með þeim tækjum, búnaði og úrræðum sem hann hefur tök á, kemst að þeirri niðurstöðu að það sé barninu fyrir bestu, ef hann telur eftir rannsókn máls að ágreiningur foreldra sé þrátt fyrir allt, þrátt fyrir hitann í augnablikum skilnaðarins og því sára skeiði sem honum fylgir, ekki það djúprættur að það sé eigi að síður barninu fyrir bestu að vera í umsjá beggja foreldra, þá á hann að hafa heimild til þess, ef hann telur að það sé barninu fyrir bestu. Ef hann telur hins vegar að staðan í samskiptum foreldra sé slík að það sé ólíklegt að úr rætist þá fylgir hann að sjálfsögðu þeirri sannfæringu sinni og dæmir ekki sameiginlega forsjá. Og sömuleiðis ef einhver teikn eru á lofti um að sameiginleg forsjá geti með einhverjum hætti skaðað barnið, eins og reynsla Svía hefur sýnt í sumum tilvikum, þá ber honum að sjálfsögðu að taka tillit til þess. Á fyrri stigum málsins og í fjölmiðlum hefur verið rætt töluvert um reynslu Svía af þessu máli. Þeir hafa haft dómstólaleiðina í lögum um töluvert skeið. Það hefur verið töluverð umræða í Svíþjóð og núna í vetur í sænskum dagblöðum, og líka reyndar á heimasíðu sænska dómsmálaráðuneytisins, um gæði og nytsemd þessarar leiðar. Það kom í ljós að í nokkrum tilvikum, þriðjungi sem er náttúrlega mjög hátt hlutfall, lék grunur á að í sameiginlegri forsjá, sem dæmd var af dómara, kynni að hafa leitt til einhvers konar ofbeldis gagnvart börnunum. Þetta leiddi til þess að Svíar tóku þetta til endurskoðunar. Gagnstætt því sem haldið var fram af einum ágætum þingmanni hér fyrir nokkrum mánuðum þá leiddi það ekki til þess að Svíar ætluðu sér að hætta við þessa aðferð. Þvert á móti, þeir hafa lagt fram lagafrumvarp þar sem byggt er á þessari reynslu og segja má að leiðin hafi verið fínstillt. Þeir hafa sett sér nýja mælikvarða, öðruvísi leiðbeiningar og ríkari úrræði til að ganga úr skugga um hvernig best sé að taka á málefnum barnsins. Það liggur fyrir alveg fortakslaust í þeim leiðbeiningum og fyrirmælum sem er að finna í því frumvarpi sem ég hef lesið á heimasíðu sænska dómsmálaráðuneytisins að ef minnsti grunur er uppi um að eitthvað slíkt gæti siglt í kjölfarið þá ber að fara ekki þá leið að dæma sameiginlega forsjá. Eftir stendur að dómarinn verður að hafa heimild til að gera það sem hann telur þeim einstaklingi sem hann á að hafa í öndvegi í svona málum, sem er barnið, fyrir bestu. Það finnst mér skipta langmestu máli. Ég hef sagt að ég tel ákaflega jákvætt að sameiginleg forsjá verði meginregla núna við skilnað. Ég rifja það upp að allar götur síðan, ætli það séu ekki tvö, þrjú ár síðan að jafnvel stjórnskipaðar nefndir lögðust gegn því sem meginreglu, þrátt fyrir að forsjárnefnd dómsmálaráðherra hafi lagt það alveg skýrt til í skýrslu sinni frá mars 2005 að tekið skyldi af skarið um sameiginlega forsjá sem meginreglu. Í skýrslu forsjárnefndar dómsmálaráðherra var sagt alveg skýrt að það væri niðurstaða nefndarinnar, og ég vitna til hennar á bls. 31, með leyfi forseta: „og jafnframt að lögfesta að dómarar geti dæmt sameiginlega forsjá“. Mér finnst þurfa óskaplega sterk rök til að leggjast gegn þessari tillögu forsjárnefndar dómsmálaráðuneytisins. Ég er þeirrar skoðunar, alveg eins og hv. þm. Jónína Bjartmarz, að auðvitað eru að verða ákveðin hvörf í þessari umræðu og skilningurinn er að vakna á þessu. Ég tek alveg skýrt fram að ég er ekki að halda því fram að þetta eigi skilyrðislaust að vera svona, bara í þeim tilvikum þegar dómarinn er þessarar skoðunar. Ég nefndi það áðan að Íslendingar og margir þingmenn sem hafa á fyrri stigum málsins, bæði í vetur og áður, verið andsnúnir þessari leið hafa jafnan vísað til Danmerkur. En staðan er þannig að í fjölmörgum löndum er þetta meginregla. Þar getur dómari dæmt sameiginlega forsjá. Svíar hafa, eins og við höfum rakið í þessari umræðu, haft þennan rétt, þ.e. dómarar haft rétt til að úrskurða sameiginlega forsjá, síðan 1998. Þar stendur yfir gagnger endurskoðun á þeim lögum. Niðurstaða þeirrar endurskoðunar er að þetta sé góð leið til að tryggja hagsmuni barnsins en hún hefur verið fínstillt út frá reynslunni. Við höfum séð að Danir virðast taka þetta upp líka og 16. mars samþykkti neðri deild belgíska þingsins lög um þetta. Ég held að efri deild þingsins hafi lokið við staðfestingu þeirra laga í síðasta mánuði. Í Hollandi er líka heimild í lögum til að úrskurða sameiginlega forsjá en þar er skýrt í gadda slegið í lögunum að það sé einungis gert að undangenginni rækilegri úttekt á velferð og högum barnsins. Hæstv. forseti. Hvernig skyldi staðan vera á hinni kaþólsku Ítalíu? Ég er viss um að hv. formaður allsherjarnefndar hefur örugglega skoðað það, þótt ég ætli ekki að hann sé kaþólskari en páfinn. En hann er það heldur ekki í þessum efnum. Á Ítalíu tóku gildi lög fyrir u.þ.b. sex vikum sem heimila m.a. dómurum að dæma sameiginlega forsjá, ef sérfræðingar meta það best fyrir barnið. Í framhaldi af þeim lögum tók páfinn í Róm sig til og í sérstakri messu á hinu mikla torgi fyrir framan Vatíkanið blessaði hann lögin sérstaklega og þann nýja rétt foreldra sem þau færðu. Við hinir lútersku Íslendingar, sem höfum nú alltaf talið okkur frjálslyndari og víðsýnni en kaþólskuna í þessum efnum, erum allt í einu orðin meira hægfara en páfinn í Róm. Það ætti að vera öllum alþingismönnum nokkurt umhugsunarefni. Svona heimildir og möguleikar eru auðvitað til víðar í lögum. Í 35 ríkjum í Bandaríkjunum er þetta t.d. regla. Svo er og í Ástralíu, í Kanada og ég veit ekki betur en svo sé líka í Bretlandi, en þó þekki ég það langminnst og hef átt erfiðast með að sækja mér gögn um það. En það er kannski í öðru kaþólsku landi að þróunin hefur verið hvað framsæknust. Þar voru strax árið 1987 samþykkt lög sem heimila dómara að úrskurða um sameiginlega forsjá þrátt fyrir andstöðu annars foreldrisins, nema við sérstakar aðstæður sem voru raktar í þeim lögum. Í þeim upphaflegu lögum var alltaf talað um sameiginlega foreldraábyrgð. Það var meginforsendan sem jafnan var gengið út frá. Í þeim upphaflegu lögum var dómurum gefin sérstök heimild til þess að svipta hvorugt foreldranna foreldraábyrgð þótt deilur væru uppi í skilnaði. Og athugið hvernig Frakkarnir orða þetta, þeir nálgast þetta nákvæmlega frá hinum endanum. Þeir tala um að svipta foreldra foreldraábyrgð vegna þess að meginregla þeirra er sú að ábyrgðin hvíli á báðum foreldrum vegna þess að hinir kaþólsku Frakkar og Ítalir líta á þetta mál og nálgast út frá sjónarmiði barnsins og það skiptir máli. Árið 1993 var síðan þetta hugtak „sameiginleg foreldraábyrgð“ gert að meginreglu í Frakklandi. Í þeim lögum var tekið fram að mjög ríkar ástæður þyrfti til þess að sú leið yrði ekki valin, eða eins og segir í lögunum „dæmd“. Árið 2002 var gengið enn þá lengra og frönsk lög gerðu báða foreldra jafnréttháa. Inn í frönsk lög kom nýtt hugtak sem ég treysti mér hvorki til að þýða né bera fram. En það gerir ráð fyrir því að börnin geti átt tvö jafnrétthá heimili og tvo foreldra með sömu skyldum og ábyrgð. Í reynd fela þessi lög í sér það sem við höfum kallað jafna umönnun. Frú forseti. Ég ætla ekki að tefja þessa umræðu með frekari ræðuhöldum. Ég vil bara lýsa ánægju minni með þann skilning sem hér hefur þó komið fram á dómstólaleiðinni. Ég er mjög ánægður með lögin sjálf. Ég tel að þau brjóti í blað. Þau eru framhald af mikilli umræðu um þessi mál sem mér finnst þó rétt vera að koma upp á yfirborðið. En af því að sá þingmaður sem talaði á undan mér talaði um að kannski væru að verða veðrabrigði í umræðunni þá vil ég undirstrika að upptalning mín á því hvernig þessum málum er háttað í öðrum löndum ber það með sér að þar er þessi umræða líka, að breyta lögum. Þar eru þessar breytingar niðurstaða sem mér finnst vera rökrétt af umræðum sem snúast um barnið og hagsmuni þess. Það hefur mér stundum fundist vanta í umræðuna en það á að vera meginkjarninn, ekki hagsmunir annars hvors foreldrisins heldur barnsins. Ef dómari telur af sannfæringu sinni að það sé barninu fyrir bestu að það njóti sameiginlegrar forsjár beggja foreldra þá á hann að hafa þennan rétt.

Frú forseti. Örfá orð varðandi dómstólaleiðina og þessi mál. Vissulega skiptir máli hvernig skipast með forsjá, hvort sem það er með dómi, fyrir sýslumanni eða bara foreldra á milli. Það skiptir óskaplega miklu máli fyrir velferð hvers einstaks barns. Mér finnst synd að í þessari umræðu allri skuli menn fjalla svo mikið um dómstólaleiðina. Sem betur fer eru það aðeins örfá mál sem fara fyrir dómstóla af öllum þeim málum þar sem foreldrar skilja. Í tilefni af orðum hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og ágætri ræðu hans - við sjáum þessa hluti að mörgu leyti í sama ljósi - þá verð ég að fá að leggja áherslu á að sáttameðferðin skiptir öll börn máli hjá öllum foreldrum sem eru að skilja. Mér finnst óásættanlegt ef bera á fyrir borð í umræðunni þýðingu hennar og leiðbeiningarskyldu sýslumanns. Hvað sem hver segir eru hagsmunirnir þar ríkastir fyrir flest börn, að sem fæst mál þurfi að fara fyrir dómstóla. Eitt í viðbót, frú forseti. Viðhorfsbreytingin hefur orðið gífurleg. 1992 ætluðu margir vitlausir að verða yfir því að hægt yrði að semja um sameiginlega forsjá. Í dag eru margir þeirrar skoðunar að það eigi ekki að vera meginregla, að meginreglan eigi að vera að forsjáin sé skipt. En m.a. fæðingarorlofið hefur fleygt okkur fram í þessu efni vegna þess að þar er áherslan öll á að það sé sameiginlegt verkefni foreldra, bæði fyrir og eftir skilnað, umönnun og ábyrgðin á barninu. Annað sem hefur breyst frá 1992 er að þetta heitir forsjá. Þetta fjallar um að sjá fyrir, ekki að ráða yfir. Þar voru hagsmunir barnsins líka settir í öndvegi. Okkur hefur því miðað svo fram á síðustu tæpum tveimur áratugum að hvort við, árinu fyrr eða seinna, lögleiðum 

Frú forseti. Ég vona, eftir hjartnæmar ræður hv. þingmanns um nytsemd þeirrar leiðar sem hér hefur verið kennd við dómstóla, að ekki megi skilja síðustu orð hennar svo að hún muni ekki tjá þessa afstöðu sína í atkvæðagreiðslu. Ég er að vísa til þeirra orða hv. þingmanns þegar hún sagði að það skipti ekki árinu til eða frá hvenær þetta yrði samþykkt. Vafalítið mun það ekki skipta neinu grundvallarmáli. En það væri samt betra að þeirri sannfæringu, sem bæði ég og hv. þingmaður höfum í þessu máli, yrði hrint í framkvæmd vegna þess að við trúum að það sé rétt leið. Það er rétt sem hér hefur komið fram hjá þingmönnum í dag, að sáttaleiðin skiptir mjög miklu máli. Mér finnst ákaflega mikilvægt að heyra það, sem ég lærði við umfjöllun þessa máls í þessum í sal og í þingflokki mínum, að hægt er að sýna fram á að einstakir dómarar sem fara þá leið ná sátt í 90% mála. Þá velti ég því fyrir mér: Ef svo er og ef það hefur verið reynslan síðan um aldamót, hvers vegna er ekki lögð meiri áhersla á þá leið af hálfu ríkisvaldsins? Af hverju kemur ekki t.d. hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður allsherjarnefndar, og lemur í borð og segir: Það verður að taka þetta upp í ríkari mæli?  En ég ætlaði að vísa, í framhaldi af orðum hv. formanns allsherjarnefndar, til hæstv. dómsmálaráðherrans sjálfs sem hefði átt að setja mál af þessu tagi í forgang sökum hinnar góðu reynslu af því. En ég vænti þess, frú forseti, að við munum öll fallast í faðma, ef ekki á þessu ári þá á hinu næsta, í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjarnefndar um frumvarp til laga um öflun sönnunargagna vegna ætlaðra brota á hugverkaréttindum. Með frumvarpinu er lagt til að sýslumenn geti að undangengnum dómsúrskurði aflað sönnunargagna vegna ætlaðra brota á hugverkaréttindum með leit hjá þeim sem grunaðir eru um brotin. Á fundum nefndarinnar kom fram að tilefni frumvarpsins væri þjóðréttarleg skuldbinding vegna aðildar Íslands að samningi um Alþjóðaviðskiptastofnunina og 1. viðauki C með samningnum sem nefndur hefur verið TRIPS-samningurinn. Markmiðið með samningnum er að auka vernd hugverkaréttinda á heimsvísu og í því skyni eru gerðar ákveðnar kröfur til löggjafar aðildarríkjanna. Kom fram í störfum nefndarinnar að þau ákvæði TRIPS-samningsins sem einkum snerta öflun sönnunargagna vegna brota gegn hugverkaréttindum eru 41. og 50. gr. og samkvæmt þeim skulu aðildarríkin sjá til þess að fyrir hendi séu skilvirk úrræði sem unnt er að grípa til í því skyni að koma í veg fyrir og hindra brot gegn hugverkaréttindum, tryggja réttláta málsmeðferð og sjá til þess að dómstólar hafi vald til að fyrirskipa tafarlausar og skilvirkar ráðstafanir til bráðabirgða til að koma í veg fyrir brot á hugverkarétti. Fram kom á fundum nefndarinnar að til þessa hefðu ekki verið nægilega virk úrræði fyrir rétthafa hugverkaréttinda til að bregðast við brotum og afla sönnunargagna um þau til að verja hagsmuni sína. Þá væri þörf á úrræðum á einkaréttarlegum grunni til þess að bregðast við þar sem lögreglu væri varla kleift að bregðast nægilega fljótt við kærum. Þess vegna eru þau úrræði sem hér er gengið út frá á einkaréttarlegum grunni. Markmiðið er að stöðva ákveðna starfsemi og m.a. að tryggja að rétthafi að hugverkarétti geti tryggt sönnun gegn ætluðum brotum á hugverkarétti. Það verður að segjast eins og er, að hér eru færð í lög nokkuð víðtæk úrræði til að afla sönnunargagna. Það er því ekki að ástæðulausu að sú spurning vaknaði í störfum nefndarinnar hvort með frumvarpinu væri gengið of nærri friðhelgi einkalífs, þeirri friðhelgi sem almennt þarf að tryggja eða hagsmunum gerðarþola. Eins og segir í nefndarálitinu voru þessi atriði tekin sérstaklega til skoðunar. Ég ætla að leyfa mér að fara lauslega yfir þau atriði í frumvarpinu sem ætlað er að draga úr mögulegum neikvæðum áhrifum, hvernig úrræðin eru tempruð til þess að ekki sé gengið lengra en þörf krefur. Samkvæmt frumvarpinu þarf gerðarbeiðandi í fyrsta lagi að gera sennilegt fyrir dómi að brot hafi verið framið. Í öðru lagi á úrræði frumvarpsins ekki við ef mál beinist að einstaklingi og um er að ræða minni háttar brot sem ekki eru liður í atvinnustarfsemi. Með því eru einstaklingar og öll minni háttar tilvik undanskilin. Í þriðja lagi er það sýslumaður sem annast leitina og gerðarbeiðandi er einungis viðstaddur ef það er nauðsynlegt til að veita upplýsingar að því marki sem þarf til að gerðin fari fram. Einnig er áskilið að meðalhófs skuli gætt og að ekki sé gengið lengra en nauðsynlegt er með hliðsjón af þeim ætluðu brotum sem afla á sönnunar um. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir þeirri meginreglu að gerðarbeiðandi fái ekki nein gögn í hendur fyrr en endurupptöku- og kæruleið hefur verið tæmd. Loks er gerðarbeiðanda gert skylt að leggja fram tryggingu fyrir kostnaði við meðferð málsins og fyrir greiðslu skaðabóta sem gerðarþoli kynni að öðlast rétt til og er bótaverndin hlutlæg. Að öllu þessu virtu, eins og segir í nefndarálitinu, telur meiri hlutinn ljóst að með frumvarpinu sé ekki gengið nær stjórnarskrárvernduðum rétti gerðarþola til friðhelgi einkalífs en nauðsynlegt er vegna eignarréttinda annarra sem einnig eru vernduð í stjórnarskrá og enn fremur að hagsmunir gerðarþola séu tryggðir með rétti til greiðslu skaðabóta. Loks ber að nefna að hætt væri við því að frekari skilyrði fyrir öflun sönnunargagna en fram koma í frumvarpinu mundu stofna markmiði frumvarpsins í hættu með því að úrræðið yrði of þunglamalegt í framkvæmd. Því sjónarmiði var hreyft fyrir nefndinni að úrræði frumvarpsins um réttindagæslu á sviði hugverkaréttinda þyrftu einnig að ná til innheimtu og skila á fylgiréttargjöldum til myndhöfunda og erfingja þeirra. Nefndin kemst að því að í sjálfu sér sé ekki nein þjóðréttarleg skuldbinding til að láta frumvarp þetta jafnframt taka til slíkrar breytingar. Þau tilvik séu einnig í nokkru eðlisólík þeim sem hér er um að fjalla. Þau mál sem einkum reynir á með frumvarpinu eru þess eðlis að auðvelt er að eyða og skjóta undan sönnunargögnum. Að því leyti eru málin ekki að öllu leyti sambærileg. Eins er það álit meiri hlutans að væntanlega sé unnt, með öðrum og vægari úrræðum, að koma til móts við þörfina sem virðist vera fyrir aukna réttindagæslu vegna fylgiréttargjaldsins. Með þessum athugasemdum fylgi ég eftir áliti meiri hluta allsherjarnefndar sem leggur til að frumvarpið verði samþykkt.

Frú forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu við frumvarp þetta sem er finna á þingskjali 1220 og er frá hv. þm. Atla Gíslasyni. Hún varðar fylgiréttargjaldið. Eins og hv. formaður allsherjarnefndar vék að í máli sínu var talsverð umræða í nefndinni um hvort úrræði frumvarpsins um réttindagæslu á sviði hugverkaréttinda ættu ekki einnig að ná til innheimtu og skila á fylgiréttargjöldum til myndhöfunda og erfingja þeirra. Breytingartillaga Atla Gíslasonar sem ég mæli fyrir og geri hér að minni gengur út á að a-liður 1. gr. breytist til þess að úrræði frumvarpsins nái líka yfir innheimtuskil á fylgiréttargjöldum. Hún muni þá hljóða svo: „Höfundarétti og skyldum réttindum skv. 3. gr., 4. gr., 3. mgr. 11. gr., 25. gr. b, 45. gr., 46. gr. og 48.–52. gr. höfundalaga og 23. gr. a laga um verslunaratvinnu.“ Þessi umræða fór af stað í nefndinni vegna umsagnar stjórnar Myndstefs um frumvarpið en stjórn Myndstefs lýsti ánægju með frumvarpið í heild sinni og taldi það fela í sér verulegar réttarbætur til höfunda en gerði hins vegar athugasemdir við það að úrræðið til réttinda á gæslu á sviði hugverkaréttar næði ekki til innheimtu og skila á fylgiréttargjöldum. Stjórnin taldi nauðsynlegt að gera þær breytingar sem þessi tillaga lýtur að. Fram hefur komið að hér á landi hefur verið misbrestur á innheimtu fylgiréttargjalda, bæði hvað varðar listaverkasölu á frjálsum uppboðum og í listmunaverslunum. Myndstef hefur með vísan til almennra hegningarlaga og til höfundalaga reynt að fá embætti ríkislögreglustjóra til að rannsaka meint brot og eftir atvikum að gefa út ákæru á hendur þeim sem sannir verða að lögbrotum í þessa veru. Embætti ríkislögreglustjóra og ríkissaksóknara hafa ítrekað hafnað beiðnum Myndstefs. Hér er um alvarleg brot að ræða sem hafa staðið lengi og varða háar fjárhæðir. Eðli málsins samkvæmt er mjög erfitt og nánast ómögulegt að sanna þessi brot nema með rannsókn lögreglu á bókhaldi viðkomandi aðila og tengdum gögnum. Ber því nauðsyn til að lögfesta breytingu samkvæmt tillögu þessari. Það er að mati okkar sem stöndum að breytingartillögunni að til lítils sé að lögfesta ákvæði um fylgiréttargjöld í höfundaréttarlöggjöf ef ekki er unnt að innheimta þau og bregðast við brotum á lögunum með viðeigandi hætti. Þess ber að geta í lokin, frú forseti, að Danir hafa lögfest sambærilegt ákvæði, þ.e. heimila sömu úrræði og þetta frumvarp gerir ráð fyrir þegar um er að ræða réttindagæslu á sviði fylgiréttargjaldsins. Að öðru leyti vil ég segja um málið að þetta tengist TRIPS-samningnum svokallaða, eins og hv. þm. Bjarni Benediktsson gat um í máli sínu, en varðar ekki lögleiðingu TRIPS-samningsins sjálfs eða innleiðingu hans í íslenskan rétt. Ég er þeirrar skoðunar að TRIPS-samningurinn sé um margt afar varhugaverður samningur og ákveðnar lagabreytingar sem gerðar hafa verið smám saman hafa verið smátt og smátt að innleiða þennan samning í íslenskan rétt. Ráðuneyti dómsmála tjáði nefndinni við yfirferð þessa máls að segja megi að samningurinn sé að fullu leiddur í íslensk lög nú þegar. Þau ákvæði sem hér er verið að lögleiða lúta eingöngu að þessu þrönga sviði, þ.e. öflun sönnunargagnanna vegna ætlaðra brota á sviði hugverkaréttinda. Hvað varðar TRIPS-samninginn almennt langar mig að segja, til að þau sjónarmið komi fram við umræðuna, að þar tel ég varhugaverðan samning á ferðinni. Ég tel rétt að við séum á verði gagnvart því hvernig beiting ákvæða hans þróast því ég sé ekki betur en að öflug samtök vítt og breitt um heiminn séu farin að gefa því sérstakan gaum og halda fram að á grundvelli þess samnings sé verið að fara offari að ýmsu leyti þegar stórfyrirtæki vegna viðskiptahagsmuna eru farin að afla sér höfundaréttar á sviði sem er í besta falli umdeilanlegt hvort hægt sé út frá siðferðislegum sjónarmiðum hreinlega að krefjast höfundaréttar á. Á ég við ákveðna hluti sem hreinlega geta gerst úti í náttúrunni. Ég er að tala um yrkisrétt þar sem hægt er samkvæmt samningnum að öðlast höfundarétt á hlutum eða fyrirbærum sem eiga sér stað nánast úti í náttúrunni og gera fólki sem stundar ræktun, bændum oft og tíðum, erfitt fyrir til að nýta sér yrki til áframhaldandi ræktunar. Þetta tengist erfðabreytingum og öðru slíku sem eru líka afar umdeild mál í heiminum í dag. Ég tel að fólk þurfi að vera á verði varðandi TRIPS-samninginn almennt og það hvernig ákvæðum hans er beitt í íslenskum lögum. En meginatriði málsins var að mæla fyrir þeirri breytingartillögu sem finna má á þingskjali 1220 og tel ég nauðsynlegt að þingheimur ígrundi það alvarlega þegar atkvæði eru greidd hvort ekki sé rétt að staldra við.

Virðulegi forseti. Það mál sem við ræðum leynir á sér og er nefnilega nokkuð varhugavert að mörgu leyti. Hér er um að ræða hluta af þjóðréttarlegri skuldbindingu sem lýtur að verndun hugverkaréttinda. Klárlega og augljóslega er þörf á að vernda hugverkaréttindin og koma í veg fyrir hugverkastuld og hugverkaþjófnað o.s.frv. og slá aukinni skjaldborg um þau réttindi og finna því leiðir. Hér segir að dómstólar hafi vald til að fyrirskipa tafarlausar og skilvirkar ráðstafanir til bráðabirgða til að koma í veg fyrir brot á hugverkarétti, og einkum til að koma í veg fyrir að vörur komist í umferð innan lögsögu aðildarríkjanna. En kjarni málsins er sá að lagafrumvarpið, þetta frumvarp um öflun sönnunargagna vegna áætlaðra brota á hugverkaréttindum, gengur að minni hyggju allt of langt. Þetta mál gengur allt of langt og þess vegna skrifum við þingmenn Samfylkingarinnar í allsherjarnefnd ekki undir nefndarálitið. Við styðjum þetta mál ekki og munum leggjast gegn því í atkvæðagreiðslu á þinginu. Það er ekki þjóðréttarleg skuldbinding að innleiða málið eins og það liggur fyrir, heldur gengur það töluvert lengra en skuldbindingar kveða á um. Þar gengur það allt of langt þar sem það veitir of víðtæka heimild til leitar hjá þeim sem hugsanlega væru grunaðir um hugverkabrot. Að því leytinu er málið algjörlega fráleitt að minni hyggju, gengur allt of langt og miklu lengra og hérna á friðhelgi einkalífsins að sjálfsögðu að njóta vafans. Frumvarpið gengur of nærri friðhelgi einkalífsins og hagsmunum þess sem kallaður er gerðarþoli, þess sem leitað er hjá af því það er nægjanlegt að sá sem er gerðarbeiðandi, sá sem óskar eftir að leit sé gerð hjá einhverjum, geri það sennilegt fyrir dómi að brot hafi verið framið. Það er nóg fyrir einhvern sem grunar annan um hugverkastuld að gera það sennilegt fyrir dómi að brot hafi verið framið. Þá ryðst sýslumaður fram, í mörgum tilfellum með þann sem óskar eftir leitinni, þann sem hefur annan grunaðan um hugverkastuld, að honum viðstöddum. Þetta mál gengur einfaldlega allt of langt. Hér er allt of freklega gengið gegn friðhelgi einkalífsins að það sé möguleiki að minni hyggju að styðja málið. Ég tel að gengið sé gegn stjórnarskrárvernduðum rétti gerðarþola til friðhelgi einkalífs. Málið gengur að því leyti allt of langt þótt markmiðið sé gott eins og með svo mörg önnur góð mál. Markmiðið er gott t.d. með því máli sem við ræðum hér á eftir, um tóbaksvarnir, þar sem forræðishyggjan ætlar allt um koll að keyra. Markmiðið er gott en leiðin er óþolandi af því að leiðin brýtur á friðhelgi einkalífsins. Friðhelgi einkalífsins og stjórnarskrárverndaður réttur hvers einstaklings til friðhelgi einkalífs á að njóta vafans. Friðhelgi einkalífsins á að njóta vafans að minni hyggju og okkar í Samfylkingunni. Þess vegna þegar við fórum að vinna að þessu máli í nefndinni rann upp fyrir okkur það ljós að hér væri einfaldlega gengið allt of langt. Hér er verið að grípa til svo harkalegra ráðstafana til að ná fram annars að sjálfsögðu ágætu markmiði, en fyrr mætti aldeilis vera, að það er ekki líðandi. Það er ekki þolandi og málið mun ég ekki styðja. Hér er einfaldlega um að ræða allt of víðtæka heimild til leitar hjá þeim sem grunaðir eru um að hafa framið hugverkastuld eða gerast brotlegir við lög um hugverkaréttindi, sérstaklega í því ljósi að þjóðréttarleg skuldbinding knýr ekki á um að svo langt sé gengið. En til að útskýra þetta aðeins að lokum, af því við erum að fara nokkuð greitt í gegnum umræðuna, má geta þess, eins og segir í nefndarálitinu, að fram kom á fundum nefndarinnar að ekki hefðu verið nægilega virk úrræði, og undir það tek ég, fyrir rétthafa hugverkaréttinda til að bregðast við brotum og afla sönnunargagna um þau til að verja hagsmuni sína. Það er vissulega hægt að taka undir það og þarf að finna leiðir til að bæta þar úr. Þá væri þörf á úrræðum á einkaréttarlegum grunni til þess að bregðast við þar sem lögreglu væri varla kleift að bregðast nægilega fljótt við kærum. Því að auðvitað er um að ræða nokkuð sérstakan brotaflokk þar sem getur verið erfitt að bregðast nægilega hratt við þar sem um er að ræða hugverka- og tölvuglæpi hvers konar þar sem getur verið nokkuð fljótlegt að eyða sönnunargögnum með því að rústa tölvum eða þurrka minni þeirra einhvern veginn út. Allt er það uppi á borðinu og liggur fyrir. Markmiðið með ákvæðunum er sem sagt að stöðva ákveðna starfsemi og m.a. að tryggja að rétthafi að hugverkarétti geti tryggt sönnun gegn ætluðum brotum á hugverkarétti. Þess vegna telur meiri hlutinn nauðsynlegt að virkja þetta úrræði, sem ég er að gagnrýna, til að tryggja hagsmunarétt að hugverkaréttindum með þessum hætti sérstaklega þar sem eðli hugverkaréttinda eða hugverkaþjófnaðar hvers konar er með þeim hætti að býsna auðvelt er að koma undan sönnunargögnum og miklu auðveldar en í mörgum öðrum flokkum og erfiðara að færa heim sönnur að broti með auðveldum og fljótvirkum hætti af því það er svo auðvelt og fljótlegt að eyða sönnunargögnunum. En hér er einfaldlega gengið allt of langt. Hér er gengið allt of nærri friðhelgi einkalífsins og hagsmunum þess sem hugsanlega er grunaður, sérstaklega þar sem er nægjanlegt fyrir þann sem óskar eftir beiðninni, óskar eftir húsleitinni, óskar eftir leitinni hjá viðkomandi, að gera það sennilegt fyrir dómi að brot hafi verið framið. Það er nóg að gera það sennilegt. Það er nóg að færa fram þau rök sem duga til að dómstóll fallist á að leit verði gerð. Síðan er það sýslumanns að framkvæma leitina og oft að gerðarbeiðanda nærstöddum. Þetta finnst mér líka algjörlega óviðunandi. Ég sætti mig ekki við að svo freklega sé gengið, vil ég segja, gegn friðhelgi einkalífsins sem hér er kveðið á um. Sérstaklega þegar litið er til þess að nokkur málafjöldi liggur núna fyrir þinginu þar sem hægt er að færa rök fyrir því að mjög freklega og gróflega sé gengið á friðhelgi einstaklinganna. Tóbaksvarnamálið sem ég nefndi áðan er ekkert annað en árás forræðishyggjunnar og stjórnlyndisins gegn frjálslyndi og friðhelgi hvers borgara í landinu. Þegar við bætast svona mál sem að mínu mati gera ekkert annað en ganga gróflega gegn friðhelgi einkalífsins og gegn þeim hagsmunum sem stjórnarskráin verndar hvern mann til að hafa, þá er algjörlega ómögulegt að mínu mati að sætta sig við það. Þó svo að við ræðum þessi mál sitt í hvoru lagi þá ræðum við hitt hér síðar í dag. Þetta mál veitir allt of víðtæka heimild til leitar. Það kemur ekki að mínu mati til greina að samþykkja málið óbreytt, sérstaklega af því að gengið er lengra en þjóðréttarlegar skuldbindingar kveða á um sem menn fela sig oft á bak við í íslenskri löggjöf að hér sé um að ræða eitthvað EES-mál sem eða alþjóðlegar og þjóðréttarlegar skuldbindingar til að gera þetta og hitt, þó margt gott komi nú þaðan. Þá er hér einfaldlega gengið lengra en kveður á um í þjóðréttarlegum skuldbindingum vegna verndunar á hugverkaréttindum sem ég tek aftur undir að eru að sjálfsögðu nauðsynlegt að vernda og finna réttlætanlegar, ásættanlegar og sanngjarnar leiðir til að vernda hugverkaréttindi og gera yfirvöldum kleift að komast yfir og rannsaka brot á hugverkarétti og afla sönnunargagna sem duga til. Enginn efi er í mínum huga að það þarf að gera. Það þarf að búa svo um hnúta að hægt sé að koma upp um hugverkastuld. Við vorum að ræða það í fyrirspurnatíma í gær. Þá var ég með fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra þar sem fram kom að það er metið svo að 5–8% af hagkerfi heimsins snúist um hugverkastuld og slíka glæpastarfsemi þar sem eru tölvuglæpir, ólöglegar fjölfaldanir á myndefni og geisladiskum og merkjavöru hvers konar. Því er um gífurlega mikið vandamál að ræða. Það er ekki nokkur spurning. En það réttlætir hins vegar ekki að svo langt sé gengið á friðhelgi einkalífsins að mínu mati sem hér er lagt til. Það eru einfaldlega til mildari og sanngjarnari leiðir en sú sem hér er lögð til og það á að leita þeirra leiða. Við eigum að leyfa stjórnarskrárvernduðum rétti hvers einstaklings til friðhelgi einkalífs síns að njóta vafans gegn slíkri lagasetningu sem felur yfirvöldum mjög opna og víðtæka heimild til að ráðast að hverjum einstaklingi og gera leit hjá honum einungis út frá því að einhver hafi gert það sennilegt fyrir dómi að brot hafi verið framin. Hér er einfaldlega allt of langt gengið að mínu mati og þess vegna styð ég þetta mál ekki.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti heilbrigðis- og trygginganefndar á þskj. 1260, 388. mál, um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 6/2002, um tóbaksvarnir. Í upphafi nefndarálitsins eru samkvæmt hefð og venju greindir gestir sem komu á fund nefndarinnar vegna málsins, sem voru fjölmargir og bæði fagfólk og áhugafólk um tóbaksvarnir, og eins eru greindir í nefndaráliti þeir aðilar sem sendu nefndinni umsögn sína um þetta mál. Meginmarkmið frumvarpsins er að auka vinnuvernd starfsmanna á veitinga- og skemmtistöðum með því að afnumið er undanþáguákvæði gildandi laga um að leyfa megi reykingar þar á afmörkuðum svæðum. Er lagt til að reykingar í þjónusturými á veitinga- og skemmtistöðum verði bannaðar með öllu frá og með 1. júní 2007, sem þýðir að það er um ársaðlögun að þessu banni. Með frumvarpinu er lögð áhersla á að veita þeim sem starfa á veitinga- og skemmtistöðum sömu vinnuvernd og öðrum og að standa vörð um rétt þessara aðila eins og annarra, þann rétt sem er markaður í upphafsákvæðum tóbaksvarnalaganna að maður þurfi ekki að anda að sér lofti menguðu tóbaksreyk af annarra völdum. Leggur nefndin einmitt áherslu á þetta í afstöðu sinni til þessa máls og jafnframt á forvarnagildi þess að fækka stöðum sem heimilt er að reykja á. Eitt af því sem var mikið rætt á fundum nefndarinnar svo og við 1. umr. málsins hér í þingsal var skaðsemi beinna reykinga, en umræðan um skaðsemi tóbaksreykinga hefur síðustu árin fyrst og fremst snúist um skaðsemi óbeinna reykinga. Í stuttu máli má segja, og það kom skýrlega fram í greinargerðinni sem fylgdi frumvarpinu frá ráðuneytinu, að alls staðar í heiminum er skaðsemi óbeinna reykinga ótvírætt viðurkennd. Í nefndaráliti er að finna tiltekna tölfræði og upplýsingar um hærri iðgjöld í líftryggingum og sjúkratryggingum hjá þeim sem reykja. Mér finnst vert, frú forseti, í þessari umræðu að hafa orð á því að við 1. umr. málsins var vakið máls á starfi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar varðandi óbeinar reykingar og sérstaklega var rætt um tiltekna rannsókn sem gerð var af hennar hálfu. Því var meðal annars haldið fram að sú rannsókn hefði ekki leitt í ljós vísbendingar um tengsl óbeinna reykinga og lungnakrabbameins. Fréttir af þessari umræðu bárust m.a. Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Stofnunin brást við umræðum hér í þingsal og sendi nefndinni bréf fyrir atbeina heilbrigðisráðuneytisins þar sem þessum staðhæfingum er öllum andmælt og áréttað að umrædd rannsókn hafi einmitt sýnt fram á aukna hættu á lungnakrabbameini af völdum óbeinna reykinga. Í bréfinu sagði jafnframt að í kjölfar rannsóknarinnar hefði tóbaksiðnaðurinn hafið mikla herferð í fjölmiðlum þar sem rannsóknarniðurstöðum var andmælt sem vísindalegum grunni að lagasetningu til verndar þeim sem ekki reykja. Í þessu bréfi var jafnframt áréttað að jafnvel óbeinar reykingar í meðallagi gætu valdið lungnakrabbameini hjá þeim sem ekki reykja. Þetta var, frú forseti, um 1. umr. og afstöðu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og framlag hennar til gagna sem lágu fyrir nefndinni við meðferð þessa máls. Á fundi nefndarinnar var líka rætt um að fara leið sem frumvarpið gerir ekki ráð fyrir, fara svokallaða sænska leið í þessum málum og heimila að á veitinga- og skemmtistöðum séu sérstök reykherbergi sem séu þannig um búin að tryggt sé að hvorki gestir né starfsmenn verði fyrir óbeinum reykingum. Niðurstaða heilbrigðisnefndar var hins vegar sú að líka yrði að huga að vinnuverndarsjónarmiðum gagnvart þeim starfsmönnum sem annast þrif í slíkum herbergjum. Það vó vissulega þungt í afstöðu nefndarinnar að Samtök ferðaþjónustunnar, sem eru samtök þeirra sem reka veitinga-, skemmti- og gististaði, studdu þá reglu sem frumvarpið gerir ráð fyrir og heimilar ekki sérstök reykherbergi. Samtökin voru engan veginn hlynnt því að heimila sérstök reykherbergi af þessu tagi og vísuðu að hluta til þess að það mundi skekkja samkeppnisstöðu þeirra aðila sem rækju þess konar staði. Í þessu samhengi er rétt að vísa til þess að ekki er svo ýkja langt síðan aðalfundur þessara samtaka, sem var í apríl 2005, - það er nú ár síðan - samþykkti að ganga til viðræðna við stjórnvöld um reykleysi skemmti- og veitingastaða frá 1. júní 2007. Það má því segja að frumvarpið sem hér er lagt fram sé í fullu samræmi við vilja og í þökk þessara samtaka, bæði efnislega og hvað varðar gildistíma. Á fundum nefndarinnar var töluvert rætt um skilgreiningu á þjónusturými og um sérstakt ákvæði frumvarpsins um þjónustusvæði utan húss. Nefndin var á því að ákvæðið eins og það er orðað í frumvarpinu væri ekki nægjanlega skýrt vegna þess að erfitt væri að ráða af því hvort það svæði sem menn vildu að reykingar væru takmarkaðar við væri á einhvern hátt bundið við að verið væri að veita þjónustu þar eða ekki - það væri þá einungis einhvers konar afdrep þar sem gilda ættu hömlur við reykingum, t.d. einhvers konar tjald eða gámur eins og dæmi munu vera um að hafi verið komið upp fyrir utan skemmti- og veitingastaði til þess að skapa afdrep fyrir þá sem ekki fá að reykja innan dyra en vilja reykja utan dyra. Nefndin lagði til breytingu á ákvæði 2. gr. frumvarpsins þar sem leitast var við að leggja til skýrara orðalag hvað varðar svæðið utan húss og lagði til að bannið næði einnig til tilsvarandi svæða utan húss, og þá var átt við svæði sem tengjast þjónustu við almenning, enda séu þau - bannið byggist á því - „ekki nægilega opin til að tryggja viðunandi loftstreymi“ að og frá þeim. Þetta fannst nefndinni skynsamlegri framsetning en eins og hún er í frumvarpinu eins og það liggur fyrir þar sem reynt er að útskýra hvað væri nægjanlegt loftstreymi og hvað ekki. Í breytingartillögu nefndarinnar felast frekari leiðbeiningar um hvers konar skjól eða aðbúnaður sé heimill til að verja reykingamenn fyrir veðri og vindum og við leggjum til að sett verði í reglugerð, svo sem ákvæði í reglugerð um hámarkslokun reyksvæða t.d. með þaki eða skjólveggjum. Svo áréttar nefndin að orðið „viðunandi“ í breytingartillögunni beri í þessu sambandi að túlka með hliðsjón af 1. gr. laganna um tóbaksvarnir, sbr. III. kafla tóbaksvarnalaganna almennt og meginreglu tóbaksvarnalaga um réttinn til reykleysis. Þetta er það sem frumvarpið fjallar um, frú forseti. En í tilefni tveggja dóma Hæstaréttar, sem lutu annars vegar að sýnileikabanninu, sem sett var inn í lögin þegar þeim var breytt 2001, og hins vegar að auglýsingabanninu, skoðaði nefndin sérstaklega þessa tvo dóma Hæstaréttar. Það leiddi til breytingartillögu sem nefndin leggur fram og fjallar nefndarálitið að hluta líka um þá breytingartillögu. Í stuttu máli má segja að þessir dómar hafi gengið út á ágreining á milli tóbaksframleiðenda og íslenska ríkisins um annars vegar auglýsingabannið og hins vegar sýnileikabannið. Niðurstaða Hæstaréttar snerist um réttmæti þessara breytinga og í forsendum Hæstaréttar er í málunum fallist á að viss hvatning til að kaupa tóbak geti verið fólgin í því að stilla vörum upp á sölustað. Hæstiréttur féllst heldur ekki á þá kröfu tóbaksframleiðenda að almennt væri heimilt að hafa tóbak eða vörumerki tóbaks sýnileg viðskiptavinum á útsölustöðum og taldi það samrýmast ákvæðum 75. og 73. gr. stjórnarskrárinnar að setja skorður við því að heilsuspillandi vörur á borð við tóbak væru í augsýn annarra viðskiptavina en þeirra sem vildu kaupa eða skoða þær vörur. Hæstiréttur taldi hins vegar að með lagasetningunni 2001 hefði ekki verið gerður greinarmunur á sérverslunum með tóbak og öðrum verslunum sem selja tóbak meðal annars varnings og með tilliti til sýnileikabannsins hefði löggjafinn farið út fyrir þau mörk sem fyrrgreind ákvæði stjórnarskrárinnar setja. En að öðru leyti fóru þessi mál bæði tvö íslenska ríkinu í vil. Vegna þessara dóma og niðurstöðu Hæstaréttar leggur nefndin til að gerðar verði breytingar á frumvarpinu þess efnis að undantekning verði gerð frá banni 6. mgr. 7. gr. laganna, sem geymir sýnileikabannið, þegar í hlut eiga sérverslanir með tóbak. Jafnframt skilgreinir nefndin sérverslun með tóbak sem verslun sem einkum hefur tóbak og reykfæri á boðstólum. Síðan útfærir nefndin nánar í reglugerðarheimild heimildir ráðherra hvað varðar leyfi til að reka sérverslanir, bæði þá að setja skilyrði fyrir leyfi til að reka sérverslanir og um umbúnað sérverslananna, hvernig þær skuli auðkenndar og hvernig koma megi tóbaki og vörumerkjum tóbaks fyrir á útsölustöðum og í sérverslunum. Þessi reglugerðarheimild ráðherra er einkum veitt til þess að unnt sé að kveða nánar á um hugsanleg takmarkatilvik að þessu leyti. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Hv. þingmenn Guðjón Ólafur Jónsson, Guðrún Ögmundsdóttir og Gunnar Örlygsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Pétur H. Blöndal skrifar undir álitið með fyrirvara sem hann mun gera grein fyrir, vænti ég, við þessa umræðu. Aðrir sem rita undir þetta álit eru auk framsögumanns hv. þingmenn Ásta Möller, Ágúst Ólafur Ágústsson, Pétur H. Blöndal, með fyrirvara, Ásta R. Jóhannesdóttir og Þuríður Backman. Að endingu, frú forseti, uppgötvaðist það þegar þessi umræða var að hefjast að meðal umsagnaraðila hefur láðst að tilgreina umsögn frá félagsmálanefnd Alþingis og hana vantar sem fylgiskjal með þessu gagni. Segja má að sú niðurstaða sem félagsmálanefnd kemst að styðji það að þetta frumvarp verði samþykkt óbreytt og þær umræður sem þar hafa verið eru í fullum takti og í samræmi við álit meiri hluta allsherjarnefndar.

Virðulegi forseti. Við 1. umr. um málið lýsti ég afdráttarlausri skoðun minni á þessu máli, að það væri einhver mesta forræðishyggja sem sögur fara af í íslenskum stjórnmálum um áratugaskeið. Markmiðunum um að allir geti alltaf, þ.e. þeir sem það kjósa, verið í reyklausu umhverfi, alltaf og alls staðar, er hægt að ná með mildari leiðum en því fortakslausa forræðishyggjubanni sem hér er lagt til. Meginmarkmiðið er skýrt. Um það held ég að sé almenn samstaða, að vernda þá sem eru á skemmti- og veitingastöðum fyrir tóbaksreyk og vernda þá sem vinna á skemmti- og veitingastöðum fyrir tóbaksreyk. Það á enginn að þurfa að anda að sér tóbaksreyk sem það ekki vill. Ekki efast ég um það eitt augnablik að reykingar, beinar og óbeinar, séu stórhættulegar og hafi valdið dauða fjölda fólks. Um það blandast mér ekki hugur, ekki frekar en að áfengi veldur mörgum hundruðum dauðsfalla hér á landi á hverju ári með einum eða öðrum hætti. Hið sama gildir um neyslu á óhollum mat, fitandi mat. Margir éta sig í hel á hverju einasta ári. Hvenær ætlar Alþingi að grípa fram fyrir hendurnar á þessu fólki? Þessi forræðishyggja er óþolandi. Við hana sætti ég mig að sjálfsögðu ekki. Þess vegna tala ég gegn þessu máli. Að sjálfsögðu á að vernda alla þá sem vilja vera í reyklausu umhverfi fyrir tóbaksreyk. En til eru mildari leiðir til þess eins og við munum tala um í umræðunni í dag. Við flytjum breytingartillögu um það, fjórir þingmenn. Hv. þm. Birgir Ármannsson, fyrsti flutningsmaður hennar, gerir grein fyrir þeirri tillögu á eftir. En hún gengur út á að heimilt verði að leyfa reykingar í sérstökum herbergjum eða afmörkuðum svæðum. Ég vil spyrja flutningsmann nefndarinnar: Af hverju var ekki farin mildari leið til að ná fram sömu markmiðum?

Frú forseti. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson spyr af hverju mildari leiðin hafi ekki verið farin, þar sem hægt hefði verið að ná sömu markmiðum með henni. Um það er ágreiningurinn, þ.e. hvort hægt sé að ná sömu markmiðum með því að fara mildari leiðina. Í því samhengi var m.a. rætt um að leyfa afmörkuð sérreykingarherbergi. Það var bara enginn sem studdi þá leið, ekki Samtök ferðaþjónustunnar eða fulltrúar starfsmanna á fundum með félagsmálanefndinni. Hvatinn til að skoða þá leið nánar var ekki fyrir hendi. Í 1. umr. um þetta mál vakti ég máls á að Svíar hefðu farið þessa leið og eftir því sem ég vissi best hefði hún gefið góða raun þar. Ég sé enga ástæðu til að við förum þá leið. Svíar eru ekki eina þjóðin sem hefur farið þá leið. Þær eru fleiri. En það var bara enginn stuðningur við það í störfum nefndarinnar og enginn hvati til að skoða hana nánar. Á hinn bóginn komu fram þau sjónarmið að jafnvel þótt við leyfðum þetta ættu vinnuverndarsjónarmiðin við vegna þess að þeir sem lentu í að þrífa þessa staði, þótt þar væru engar veitingar innan dyra, yrðu fyrir áhrifum óbeinna reykinga sem gætu verið heilsuspillandi fyrir þá. Þetta er ástæðan fyrir því að heilbrigðisnefnd leggur þetta ekki til. Ég held að það sé ekki ofmælt að þeir sem hefðu haft áhuga á að skoða þessa leið nánar í heilbrigðisnefnd, þverpólitískri heilbrigðisnefnd, voru mun færri en þeir þingmenn sem vildu fortakslausa bannið, eins og það liggur hér fyrir. Það var ekki flokkspólitísk afstaða.

Virðulegi forseti. Í mínum huga þarf ekki önnur rök fyrir leið þeirri sem ég tala fyrir, mildari leið þar sem hagsmunir frjálslyndis og frelsis einstaklingsins til orðs og athafna er í fyrirrúmi, en heilbrigða skynsemi. Þegar fyrir liggur valkostur um tvær leiðir, aðra mildari en hina, til að ná fram sömu markmiðum, þá á ekki að skipta öllu máli hvernig þingnefndin er samsett. Það er hægt að fara þessa leið og fyrir þeirri leið töluðum við afdráttarlaust, nokkrir þingmenn úr a.m.k. tveimur stjórnmálaflokkum, öðrum í stjórn en hinum í stjórnarandstöðu, í 1. umr. um málið. Við töluðum afdráttarlaust fyrir því og óskuðum eftir að sú leið yrði skoðuð. Ég er sannfærður um að sú leið er farsælli og heppilegri en þessi grófa pólitíska íhlutun í forræði yfir sjálfsákvörðunarrétti hvers einstaklings eins og hér er lögð til. Þetta er óásættanleg leið og hefði að sjálfsögðu átt að fara hina leiðina. Það þarf ekki að rökræða skaðsemi reykinga. Það eru margir áratugir, a.m.k. tel ég svo vera, síðan það lá fyrir að reykingar eru bráðdrepandi og mjög óhollar, eins og áfengisneysla er bráðdrepandi og mjög óholl og veldur gríðarlegu tjóni í íslensku samfélagi á hverju einasta ári. Hægt væri að telja upp fjöldann allan af hlutum sem samt sem áður er einhvers konar samfélagssátt um að leyfa. Af hverju ekki að ganga alla leið og banna reykingar alveg í staðinn fyrir að vera að þessu hálfkáki sem hér er lagt til, sem er algjörlega óásættanlegt að mínu mati? Ég kalla eftir því að hv. heilbrigðisnefnd skoði mildari leiðina, ég gerði það við 1. umr., í stað þess að hlutast svo gróflega til um líf fullorðins fólks, að það megi ekki koma saman á stað þar sem fullorðnir einstaklingar kjósa að vera saman og reykja vindla, t.d. á opinberum stað. Þetta er fráleit nálgun.

Frú forseti. Það reynir á það í atkvæðagreiðslu að skoðanir eru skiptar í öllum flokkum á þingi og í öllum þingflokkum. Enginn þingflokkur styður eindregið eða er mótfallinn þessari reglu sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Þetta er ekki flokkspólitískt mál En í tilefni af ræðu hv. þingmanns vil ég leggja áherslu á tvennt. Í fyrsta lagi ákvað Alþingi 2001, þegar lögunum var breytt, að meginregla reykingavarnalaganna væri rétturinn til reykleysis. Það er meginreglan. Í öðru lagi er meginregla og meginmarkmið þessa frumvarps vinnuvernd, vinnuvernd starfsmanna á veitinga- og skemmtistöðum, sem voru undanþegnir þeirri vernd eins og lögin hafa verið til þessa. Talið er að sýnt hafi verið fram á að starfsmaður sem þrífur þess konar húsakynni, gám, tjald eða eitthvað annað þar sem reykingar eru leyfðar, geti orðið fyrir heilsuspillandi áhrifum. Ég held að ekki sé hægt að halda því fram að það séu einskis verðir hagsmunir miðað við þá hagsmuni sem hv. þingmaður hélt á lofti og hafði yfir mörg og stór orð um forsjárhyggju. Vinnuverndarsjónarmið annars vegar og rétturinn til reykleysis eru það tvennt sem Alþingi hefur áður samþykkt. Það á að aflétta undanþágunni, sem kom í veg fyrir að starfsmenn á veitinga- og skemmtistöðum nytu sömu vinnuverndar og aðrir, með þessu frumvarpi. Þetta eru rökin fyrir því að þessi leið var farin. Engir aðrir hagsmunir.

Virðulegi forseti. Mig langar að koma upp í andsvar til að fagna því að með samþykkt þessa frumvarps muni starfsmenn á veitinga- og skemmtistöðum búa við sömu vinnuvernd og aðrir. Það eru ekki bara þeir sem bera fram veitingar heldur líka þeir sem þrífa þessa staði. Það hefur komið fram í andsvörum að það var ekki síður litið til þeirra. Það er oft fólk sem er viðkvæmt fyrir óbeinum tóbaksreykingum. Það kom einmitt fram að oft starfar ungt fólk, ungar stúlkur og jafnvel barnshafandi, við að þrífa húsakynni þar sem hefur verið reykt. Þá geta ófædd börn þeirra orðið fyrir skaða um leið. Ég fagna því að þetta skuli verða að lögum. Sömuleiðis erum við að lögfesta atriði í takt við niðurstöðu dóms Hæstaréttar þar sem tekið er á undanþágum um sýnileika tóbaks í sérverslunum fyrir tóbak. Reyndar er ekki nema ein slík sérverslun á Íslandi þannig að við erum að gera þá breytingu um leið. Það er algjör misskilningur hjá þeim sem hafa verið að tala um að hér sé um forræðishyggju að ræða. Það er ekki meiri forræðishyggja í þessu en að banna fólki að aka yfir á rauðu ljósi, sem getur líka verið skaðlegt, eða hvaða aðrar reglur sem við setjum. Við erum með lög um vinnuvernd við öll störf nema fyrir starfsfólk í veitingahúsaþjónustu. Það er fullkomlega eðlilegt og fagnaðarefni að það starfsfólk búi við 

Hæstv. forseti. Við 1. umr. um þetta frumvarp komu fram nokkuð ítarlega þau andstæðu sjónarmið sem tekist er á um í þessu máli. Annars vegar hafa flutningsmenn frumvarpsins og ýmsir aðrir sem um það hafa talað barist fyrir samþykkt þess á grundvelli vinnuverndarsjónarmiða og hins vegar höfum við nokkrir hv. þingmenn haldið fram því sjónarmiði að jafnvel þó að markmiðið væri að ná fram aukinni vinnuvernd á þessu sviði væri engu að síður rétt að huga að öðrum þáttum. Það væri rétt að huga að þáttum eins og vernd eignarréttarins, atvinnufrelsi og hagsmunum þeirra 20% fullorðinna landsmanna sem að staðaldri reykja. Því í þessari umræðu verðum við auðvitað að hafa í huga, og það verður að vera ákveðinn grundvöllur í þessu, að tóbak er lögleg vara í landinu og ríkið hefur miklar tekjur af því að selja þessa vöru. Meðan menn eru ekki tilbúnir að stíga það skref að banna tóbak verður að meðhöndla þessa vöru eins og hverja aðra löglega vöru í landinu með þeim takmörkunum þó sem rökstyðja má með eðlilegum sjónarmiðum. Við 1. umr. lýsti ég yfir andstöðu við frumvarpið á þeim grundvelli að ég teldi að það gengi of langt. Með þessu frumvarpi væri verið að ganga of langt í þá átt að takmarka reykingar. Það væri verið að ganga töluvert lengra en nauðsynlegt sé til að ná fram markmiðum þess um vinnuvernd og vinnuverndarsjónarmið. Það væri verið að velja ströngustu leiðina, þá leið sem felur í sér mestar takmarkanir af þessu tagi en ekki leitast við að fara mildar í sakirnar. Ekki leitast við að finna málamiðlun milli ólíkra sjónarmiða heldur farið alla leið ef svo má segja og lagt til fullkomið bann við reykingum á veitinga- og skemmtistöðum en það var það atriði sem, eins og komið hefur fram, var umdeildast í þessu. Við 1. umr. málsins komu fram afar sterk rök að mínu mati fyrir því að fara vægar í sakirnar en gert var ráð fyrir í frumvarpinu. Það verður að segja að niðurstaða hv. heilbrigðis- og trygginganefndar veldur töluverðum vonbrigðum í því sambandi vegna þess að ekki er gengið til móts við þau sjónarmið eða rök sem komu fram við 1. umr. að þessu leyti. Þess vegna hef ég talið óhjákvæmilegt að flytja breytingartillögu ásamt fleiri þingmönnum, sem ég mun gera grein fyrir á eftir, í því skyni að fá fram þá málamiðlun sem ég tel að leiði til eðlilegustu niðurstöðu í þessu máli. Áður en ég vík að henni vildi ég í örstuttu máli bregðast við þeim breytingartillögum sem hv. heilbrigðis- og trygginganefnd leggur fram en hún gerir í meginatriðum tvær breytingar á frumvarpinu. Annars vegar er um að ræða sérákvæði sem bætast eiga við frumvarpið og fjalla eiga um sérverslanir með tóbak, en eins og kom fram í máli hv. formanns heilbrigðis- og trygginganefndar er þar verið að bregðast við dómi Hæstaréttar sem taldi að löggjafinn hefði gengið allt of langt í setningu tóbaksvarnalaganna 2001 varðandi bann við að hafa tóbak sýnilegt á sölustöðum. Þarna er vissulega um að ræða jákvætt skref í tillögu heilbrigðis- og trygginganefndar til að bregðast við þeim dómi. Þar er boðið upp á þann möguleika, ef svo má segja, að í sérverslunum með tóbak, þ.e. verslunum sem að meginhluta selja tóbak og tóbakstengdar vörur, verði leyfilegt að hafa tóbak sýnilegt. Ég tel því að fagna beri þeirri breytingartillögu þó að hún gangi vissulega ekki langt. Hún gengur raunar eins skammt og meiri hluti heilbrigðis- og trygginganefndar hefur talið sér fært að fara miðað við dóm Hæstaréttar en engu að síður er þar um að ræða jákvæðar breytingartillögur sem ber að styðja. Á hinn bóginn er í breytingartillögum heilbrigðis- og trygginganefndar einnig fjallað um það svæði utan húss sem tilheyrir veitinga- og skemmtistöðum. Ólíkt hinni breytingartillögunni tel ég að í þessari tillögu felist þrenging sem ég get ekki stutt. Það er með öðrum orðum verið að gera bann við reykingum í einhvers konar skýlum eða tjöldum fyrir utan veitingastaði algilt í stað þess að skilja eftir ákveðna möguleika fyrir því. Ég tel að sú þrenging sem felst í þeirri breytingartillögu heilbrigðis- og trygginganefndar sé ekki til bóta og get því ekki stutt hana. Ég vil í örstuttu máli einnig lýsa yfir stuðningi við breytingartillögu sem fram hefur komið frá hv. þm. Pétri H. Blöndal sem lýtur að málfrelsissjónarmiðum í sambandi við tóbaksvarnir. Þingmaðurinn mun væntanlega gera grein fyrir tillögu sinni á eftir. En ég tel að í tóbaksvarnalögunum eins og þau eru nú sé gengið of langt í að skerða málfrelsi með því fortakslausa banni að nefna einstakar tóbakstegundir í fjölmiðlaumfjöllun. Ég tel að það bann hafi gengið allt of langt og mótmælti því reyndar utan þings þegar það var sett á hér fyrir nokkrum árum. Því vil ég lýsa yfir stuðningi við tillögu hv. þm. Péturs H. Blöndals og tel að hún sé til mikilla bóta. Varðandi það atriði sem ég hef ásamt þremur öðrum hv. þingmönnum lagt fram breytingartillögu um, þá vil ég benda á að tillagan er á þingskjali 1336. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Sigurður Kári Kristjánsson, Bjarni Benediktsson og Björgvin G. Sigurðsson. Segja má að tilgangur þeirrar tillögu sé að ná fram þeirri millileið, sáttaleið eða málamiðlun, sem við teljum að rétt sé að fara í því banni sem verið er að herða á veitinga- og skemmtistöðum. Eins og hv. þingmenn muna gengur efni frumvarpsins út á að gera bann við reykingum á veitinga- og skemmtistöðum alveg fortakslaust. Í dag er staðan sú að veitingastaðir geta boðið upp á reykingasvæði og reyklaus svæði, þó með því skilyrði að loftræsting sé fullnægjandi og að reyklaust svæði sé meiri hluti veitingarýmis. Það er með öðrum orðum með því frumvarpi sem heilbrigðisnefnd lýsir stuðningi við verið að afnema möguleikann til að bjóða upp á slík reykingasvæði. Eins og fram hefur komið, bæði við 1. umr. og eins í ræðum hv. þingmanna hér á undan, er þetta bann rökstutt með tilliti til vinnuverndarsjónarmiða þeirra starfsmanna sem starfa á veitinga- og skemmtistöðum. Til hliðar eru nefndir hagsmunir annarra gesta á veitingastöðum en þungamiðjan er staða þeirra starfsmanna sem vinna á veitinga- og skemmtistöðum og réttur þeirra til reykleysis, eins og sagt er í frumvarpi og nefndaráliti. Sú leið sem við bjóðum upp á í breytingartillögunni nær þessu markmiði að mati okkar flutningsmanna. Með þessari breytingu er gert ráð fyrir að reykingar séu leyfðar í sérstökum herbergjum eða á afmörkuðum svæðum á veitinga- og skemmtistöðum. Við gerum ráð fyrir að þessi rými skuli aðgreind frá öðru rými staðanna með þeim hætti að loftstreymi á milli sé í lágmarki, t.d. með veggjum eða gleri. Við nefnum jafnframt að tryggja skuli fullnægjandi loftræstingu í samræmi við reglur sem heilbrigðis- og tryggingaráðherra setur. Við tökum fram, til þess að ná þessum markmiði um vinnuvernd starfsmanna, að sala og afgreiðsla veitinga megi ekki fara fram á þessum svæðum og teljum að þar með geti okkar leið uppfyllt markmið frumvarpshöfunda og tillöguflytjenda, vegna þess að allur rökstuðningur þeirra hefur frá upphafi snúist um að sú hætta sem starfsmönnum er búin af völdum óbeinna reykinga stafi af því að þeir þurfi stöðugt að vinna í reykmettuðu umhverfi. Hér er gert ráð fyrir að svo verði ekki. Hér er gert ráð fyrir að reykingar fari einvörðungu fram á stöðum sem eru algjörlega afmörkuð, annaðhvort sérstök herbergi eða rými sem er fullkomlega aðgreint frá öðru rými staðanna með veggjum eða gleri. Þess vegna eru þeir starfsmenn sem vinna við afgreiðslu veitinga ekki undir það seldir að þurfa stöðugt að vera í reykmettuðu umhverfi. Við teljum með öðrum orðum að þarna sé verið að fara milliveg. Þarna sé farin millileið til að koma til móts við þau vinnuverndarsjónarmið sem frumvarpið byggir á en jafnframt gert ráð fyrir möguleika fyrir þau 20%, eða hvað það er, fullorðinna einstaklinga sem reykja til að finna sér afdrep á sumum veitinga- og skemmtistöðum þar sem þeir gætu reykt. Mér finnst því vandséð að hægt sé að leggjast gegn þessari breytingartillögu á grundvelli vinnuverndarsjónarmiða, sem eins og menn muna eru grunnur þeirra tillagna sem hér eru lagðar fram. Ég verð að játa að ég held að það sem nefnt er í nefndarálitinu um stöðu þeirra starfsmanna sem þurfa að þrífa þessi rými, og kom raunar einnig fram í máli hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur áðan, sé harla langsótt að tengja það inn í vegna þess að allur málflutningurinn hefur gengið út á það að menn þurfi að vera í reykmettuðu umhverfi langtímum saman. Ég held að þarna sé verulegur greinarmunur. Menn þurfa ekki annað en velta því fyrir sér að það er allt önnur staða hjá þeim starfsmönnum sem kannski einu sinni eða tvisvar á sólarhring fara í stutta stund inn í þessi reykrými, sem ég minni á að eru loftræst, til að þrífa. Staða þeirra er eðli málsins samkvæmt allt önnur en staða þeirra starfsmanna sem standa á bar við afgreiðslu eða þjóna til borðs þar sem reykt er eða tónlistarmanna á sviði í sal þar sem reykt er. Það segir sig sjálft að staða þeirra er allt önnur. Þó að við göngum út frá því, og ekki ætla ég að draga það í efa, að starfsmenn á veitinga- og skemmtistöðum geti verið í hættu vegna óbeinna reykinga þá er staðan með allt öðrum hætti hjá þeim starfsmönnum sem fara inn í stutta stund, sjaldan, til að þrífa rýmin en hjá þeim sem standa kannski kvöld eftir kvöld frá kvöldmatarleyti og fram á nótt í reyk. Það er allt önnur staða. Ég verð að segja að mér finnst það harla langsótt í málflutningi stuðningsmanna frumvarpsins að leggja þetta tvennt að jöfnu. Varðandi afstöðu Samtaka ferðaþjónustunnar þá vil ég segja að ég ber mikla virðingu fyrir sjónarmiðum þeirra. Samþykkt aðalfundur þeirra á síðasta ári þar sem boðið var upp á samræður milli samtakanna og heilbrigðisyfirvalda vegna þessa máls vakti auðvitað athygli mína. Síðan hefur komið fram að samtökin hafa stutt þetta frumvarp og það bann sem í er fólgið. Sömu sjónarmið munu hafa komið fram með eindregnum hætti hjá þeim fyrir heilbrigðisnefnd. Ég virði sjónarmið þessara samtaka. Hins vegar verð ég að segja að ég efast um að þessi samtök tali fyrir hönd allra veitinga- og skemmtistaðaeigenda í landinu. Þrátt fyrir að samtökin hafi komist að þessari niðurstöðu get ég ekki fallist á sjónarmið þeirra vegna þess að ég tel að ef einstakir eigendur veitinga- og skemmtistaða vilja bjóða upp á rými af þessu tagi eigi löggjafinn ekki að koma í veg fyrir að þeir geti það. Ég tel ekki að samtök á borð við Samtök ferðaþjónustunnar hafi heldur umboð til að semja slíkan rétt frá öllum sem reka fyrirtæki á þessu sviði. Þó að ég sé afar velviljaður þessum samtökum get ég ekki fallist á málflutning þeirra í þessu sambandi. Ég bendi á að í breytingartillögu minni og félaga minna er gert ráð fyrir að þarna sé um að ræða heimild, að sjálfsögðu ekki annað en heimild fyrir þá sem það vilja, til að bjóða upp á reykingaherbergi með þessum hætti. Við vitum auðvitað að sumir hafa aðstöðu til þess og aðrir ekki, með sama hætti og sumir veitinga- og skemmtistaðir hafa matsölu og aðrir ekki, sumir veitinga- og skemmtistaðir hafa dansgólf og aðrir ekki. Við gerum auðvitað aldrei að ráð fyrir því í lögunum að allir veitinga- og skemmtistaðir séu settir í sama flokk. Þeir búa við mismunandi aðstæður. Við leggjum til að þeir sem hafa aðstöðu til og vilja leggja í kostnað, hugsanlega, við aðgreiningu rýmis og loftræstingu geti gert það. Við teljum að þessi breytingartillaga sé vel til þess fallin að ná sáttum og miðla málum milli þeirra andstæðu sjónarmiða sem takast á í þessu máli.

Frú forseti. Ég á sæti í félagsmálanefnd sem fjallaði um vinnuverndarþátt frumvarpsins. Ég velti fyrir mér þeirri hugmynd sem hv. þingmaður talar fyrir og þeir sem flytja þetta mál með honum, að flytja tillögu um að leyfa reykingar í sérstökum herbergjum eða á afmörkuðum svæðum á veitinga- og skemmtistöðum og horfði þá til persónufrelsis eða réttar þeirra sem reykja, þótt vissulega vegi þyngst í öllu dæminu að draga úr heilsutjóni og dauðsföllum af völdum tóbaks með því að minnka tóbaksneyslu, vernda fólk fyrir áhrifum tóbaksreyks og vernda rétt þeirra sem ekki reykja. Á fundi nefndarinnar komu fram þrjú atriði sem urðu til þess að ég a.m.k. dreg í efa, svo ekki sé meira sagt - hv. þingmaður verður þá að sannfæra mig betur ef ég á að styðja tillögu hans - sem settu mig í vafa um að skynsamlegt væri að styðja slíka breytingartillögu. Í fyrsta lagi kom fram í nefndinni að við verðum að virða rétt þeirra sem vinna á veitingahúsum eins og hér hefur komið fram. Lýðheilsustöð benti á það vinnuverndarsjónarmið að það gilti líka gagnvart þeim herbergjum sem starfsmenn þurfa að þrífa. Nefndin lagði áherslu á að vinnuverndarlöggjöfin yrði að gilda um allt starfsfólk og engin rök standi til þess að starfsfólk veitinga- og skemmtistaða, sem m.a. þarf að þrífa þessi herbergi, njóti ekki heilsusamlegs umhverfis. Í annan stað var bent á að veitingamenn vilja ekki fá þessa breytingu. Það kom skýrt fram í nefndinni. Þeir kalla ekki einu sinni eftir því að til staðar sé heimild eins og hv. þingmaður lagði til. Í þriðja lagi spyr ég hv. þingmann, auk þessara tveggja atriða, hvort hann telji ekki að þetta geti skekkt samkeppnisstöðu þeirra sem hafa ekki möguleika til að koma á sérstökum reykherbergjum. Mundi það ekki skekkja samkeppnisstöðuna 

Hæstv. forseti. Ég verð að lýsa ánægju minni með að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir skuli hafa íhugað þetta mál og skoðað það með jákvæðum huga í félagsmálanefnd að taka breytingu af þessu tagi til greina. Í fyrsta lagi, ef ég svara þeim þremur atriðum sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni, held ég að mín tillaga og þriggja annarra þingmanna byggi á því að ná fram ákveðinni málamiðlun. Það er ljóst að staða þeirra starfsmanna sem, eins og ég nefndi í ræðu minni, fara einu sinni eða tvisvar á sólarhring inn í svona rými til að þrífa þau sé allt önnur en þeirra sem klukkustundum saman þurfa að standa í reykjarmekki. Það er allt önnur staða og ekki hægt að líkja saman aðstöðu þeirra eða áhrifum af tóbaksreyk með neinum hætti. Við gerum ráð fyrir því að þessi rými séu að auki reykræst, að þar sé boðið upp á fullnægjandi lofthreinsibúnað sem gerir það líka að verkum að þeir starfsmenn sem einu sinni, tvisvar á sólarhring eða hve oft sem það er þurfa þar inn til að þrífa verða fyrir óverulegum áhrifum af þeim reykingum sem þar hafa átt sér stað. Þetta eru tóbaksreykingar og menn geta orðið fyrir áhrifum af þeim. Þetta er hins vegar ekki geislavirkur úrgangur sem menn skaðast af bara við að snerta hann einu sinni. Það er bara ekki þannig. Varðandi samkeppnisstöðuna vil ég bara nefna að samkeppnisstaða veitingastaða er mismunandi að mörgu leyti. Það er ekki verið að neyða neinn til eins eða neins. Menn hafa mismunandi aðstæður til þess að bjóða upp á mismunandi þjónustu á sínum stöðum og þetta er bara einn þáttur af því.

Frú forseti. Mér finnst hv. þingmaður gera of lítið úr því hvað lagt er á það starfsfólk sem þarf að fara inn í þessi herbergi og þrífa þau. Þar er kannski um lítil herbergi að ræða þar sem tugir reykingafólks hafa farið í gegn á nokkrum klukkutímum. Sá sem fer inn í slíkt herbergi, þótt ekki sé nema í skamma stund, lyktar eins og öskubakki þegar hann kemur út. En varðandi samkeppnisstöðuna þá kemur það mér mjög á óvart ef hv. þingmaður hefur ekki meiri áhyggjur af samkeppnisstöðunni en hv. þingmaður lætur í ljós. Fjöldi veitingastaða sem hefur ekki aðstöðu til þess að koma upp reykaðstöðu. Það yrði auðvitað til þess að reykingafólk mundi sækja á aðra staði, kannski næsta stað við hliðina af því að hann byði upp á slíkt reykherbergi. Með þessu er því verið að skekkja samkeppnisstöðu veitingastaða með óeðlilegum hætti. Ég spurði ítrekað eftir því í félagsmálanefnd hvort ekki væri t.d. hægt að hafa þessa heimild fyrir þá sem vildu það. Því var neitað að veitingamenn mundu óska eftir því að slík heimild væri til staðar, að þetta yrði ákveðið sett inn í lögin. Að öllu þessu virtu tel ég ekki skynsamlegt að styðja slíka breytingartillögu. Ég spyr hvað hv. þingmaður sé að fara og þeir sem flytja tillöguna með honum þegar talað er um sérstök herbergi eða á afmörkuð svæði á veitinga- og skemmtistöðum. Hvað þýðir „afmörkuð svæði“? Er það bara eitthvert horn, eins og er núna almennt á veitingastöðum, eða hvað er hv. þingmaður að tala um þegar hann talar um afmörkuð svæði? Þótt ég hafi, eins og ég sagði áðan, íhugað mjög að skoða réttindi reykingafólks og finna einhverja leið til þess að halda einhverjum stað opnum sem reykingafólk 

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi hlýtur hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir að gera greinarmun á stöðu þeirra starfsmanna sem eru stöðugt í reykjarkófi og hinna sem þurfa kannski í örstutta stund á hverjum sólarhring að fara inn í reykræst rými til að þrífa það. Það er bara spurning um að beita örlítilli skynsemi og reynslu til að átta sig á því að það er með engu móti hægt að bera stöðu starfsmanna saman að því leyti. Varðandi samkeppnisstöðuna er um það að ræða að löggjafinn getur með engu móti skikkað alla veitingastaði í landinu til þess að vera eins. Löggjafinn getur ekki skikkað alla veitingastaði til þess að bjóða t.d. upp á dansgólf, upp á mat eða tiltekna matseðla. Veitingastaðir eru ólíkir. Samkeppnisstaða þeirra er ólík vegna alls konar þátta, vegna stærðar, vegna staðsetningar og þess háttar. Þrátt fyrir að sumir geti nýtt sér heimild til að bjóða upp á reykingar en aðrir ekki þá tel ég ekki að löggjafinn skekkti samkeppnisstöðu þeirra, alls ekki. Samkeppnisstaða þeirra er ólík. Það sem löggjafinn mundi segja væri: Ef menn geta og vilja bjóða upp á svona rými þá geta þeir gert það, þá ætlar löggjafinn ekki að stoppa það. Varðandi það sem oft kemur fram í máli þeirra hv. þingmanna sem vilja fullkomið reykingabann, að þetta muni vera svo óhagstætt fyrir þá veitingastaði sem ekki geta boðið upp á reykingarými, þá minni ég á að í frumvarpinu og greinargerð með því er m.a. greint frá því að 80% fullorðinna reyki ekki. Þar eru menn því að slást um lítinn hluta markaðarins, ef menn eru bara að stíla inn á reykingamenn, fyrir utan það sem nefnt hefur verið sem rök fyrir málinu 

Forseti vil biðja hv. þingmann að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður vék að máli mínu áðan þar sem ég talaði um vinnuvernd þeirra sem þyrftu að þrífa veitinga- og skemmtistaði og jafnvel svonefnd reykherbergi. Ég furða mig á því að hv. þingmaður geri lítið úr vinnuvernd þeirra sem þrífa þessi rými. Það kom fram í umræðum um þetta frumvarp, þar sem hv. þingmaður var ásamt mér, hjá ungliðahreyfingu flokks hans, þar sem Kristinn Tómasson, læknir hjá Vinnueftirlitinu, ræddi um þetta við okkur, að rykið sem yrði eftir þar sem reykt hefði verið væri mjög heilsuspillandi og oft væru ungar konur í þessu hreingerningarhlutverki, jafnvel barnshafandi, jafnvel án þess að vita það, og þetta gæti skaðað fóstur, bara það ryk sem verður eftir reykingar þar sem er verið að þrífa. Það hefur einnig komið fram í umræðu um þetta frumvarp og þetta mál, hvort það ætti að leyfa reykingar eða ekki, að læknar sem hafa kynnt sér rannsóknir á þessu hafa bent á að það geti verið heilsuspillandi, jafnvel fyrir ungbörn, að hvíla upp við flík sem hefur verið lengi inni í reykingamettuðu lofti. Þetta er því vissulega heilsuspillandi. A.m.k. hafa læknar sem hafa verið að skoða þetta sannfært mig um það þótt ég sé ekki sérfræðingur í því. Ég tel fulla ástæðu til þess að huga að vinnuvernd allra, ekki bara þeirra sem eru í reykmettuðu lofti heldur líka þeirra sem þurfa að búa við að þrífa skítinn eftir reykingamennina þótt þeir séu búnir að ræsta út.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki miklu að bæta við það sem ég hef áður sagt um þetta efni. Ég held að hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir hljóti að fallast á að staða þeirra starfsmanna, sem fara tiltölulega sjaldan í stuttan tíma inn í umhverfi þar sem hefur verið reykt, hlýtur að vera með allt öðrum hætti en staða þeirra starfsmanna sem standa í reyk klukkustundum saman. Ég held að hv. þingmaður hljóti að fallast á það sjónarmið.

Virðulegi forseti. Ég tel fulla ástæðu til að það starfsfólk sem sér um að þrífa skítinn eftir reykingamenn, þó að búið sé að ræsta út, fái að njóta vafans og búa við heilsusamlegt vinnuumhverfi. Það á ekki að bjóða neinum upp á að þurfa að ræsta eftir slíkt þegar mjög margir sem vinna við þetta og hafa rannsakað það telja heilsuspillandi og jafnvel mjög hættulegt heilsunni að þrífa upp eftir reykmettað loft, þann sóðaskap sem þar verður eftir.

Virðulegi forseti. Ég tel að íslenski löggjafinn gangi allt of langt með þessu máli. Ég er sannfærður um að verið sé að stíga mikið óheillaskref í forræðisátt þar sem nokkuð taumlausu stjórnlyndi og mikilli forræðishyggju er beitt af fullu afli, þvert á alla flokka því miður. Menn sjást alls ekki fyrir því það er hægt að ná markmiðunum á annan hátt. Markmiðum sem samstaða er um og ég tek heils hugar undir og er baráttumaður fyrir, þ.e. reyklaust umhverfi fyrir alla þá sem vilja ekki anda að sér reyk og alla þá sem starfa á veitinga- og skemmtistöðum. Því markmiði er að sjálfsögðu hægt að ná. Við fjórir þingmenn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar leggjum til, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson, sem er 1. flutningsmaður kynnti hér í ræðustól á undan mér, tillögur til sátta þar sem markmiðinu er náð með mildari aðferðum, markmiðinu um reyklaust umhverfi fyrir þá sem ekki reykja, fyrir þá sem vilja ekki vera í reyk, fyrir þá sem starfa á veitinga- og skemmtistöðum en vilja vera í reyklausu umhverfi. En um leið er því fólki, fullorðnu og sjálfráða fólki, gefið svigrúm til að reykja kjósi það svo. Og kjósi einhverjir skemmtistaðaeigendur að halda úti stað þar sem boðið er upp á sérstök herbergi eða afmörkuð svæði á veitinga- og skemmtistöðum, segir hér í tillögunni, með leyfi forseta: „Þessi rými skulu aðgreind frá öðru rými staðanna með þeim hætti að loftstreymi á milli sé í lágmarki, t.d. með veggjum eða gleri, og tryggja skal fullnægjandi loftræstingu í samræmi við reglur sem heilbrigðisráðherra setur, sbr. 6. mgr. Sala eða afgreiðsla veitinga er ekki heimil á svæðum þar sem reykingar eru leyfðar samkvæmt þessari málsgrein.“ Hér er verið að rétta út sáttarhönd af fjórum þingmönnum sem eru afdráttarlaust á móti þessu fortakslausa banni. Hér er verið að þrengja mjög að. En sáttin felst í að markmiðinu um reykleysi fyrir þá sem vinna á stöðunum og vilja ekki vera í reyk er náð fullkomlega. En hins vegar er komið til móts við það fullorðna og sjálfráða fólk sem vill reykja eða vera í reyk, að fá að gera það á veitinga- og skemmtistöðum sem veitingahúsaeigandi kýs að halda úti. Þá er spurt: Skekkir það ekki samkeppnisstöðu veitingahúsa því ekki geta öll veitingahús sett upp slík rými? Allt skekkir þá samkeppnisstöðu. Ekki þetta frekar en annað. Ekki hafa öll veitingahús pláss til að setja upp dansgólf eða diskókúlur, eða eldhús af einhverri sort eða þessa og hina aðstöðuna sem lokkar og laðar ákveðna hópa fólks inn á staðinn. En eitthvað annað lokkar og laðar fólk inn á aðra staði. Reykleysi er aðlaðandi fyrir einn og reykherbergi er aðlaðandi fyrir annan. Það er val hvers veitingahúsaeigenda hvernig stað hann rekur eða hvar hann kýs að setja sinn stað niður, hvernig stað hann kýs að starfrækja. Lítinn stað þar sem ekki er kostur á sérstöku rými og er þar af leiðandi reyklaus eða stærri stað þar sem hægt er að vera með sérstakt reyksvæði þar sem ekki er þjónusta fyrir þá sem reykja. Að sjálfsögðu á að gefa veitingahúsaeigendum og fullorðnu og sjálfráða fólki frelsi til að athafna sig með ákveðnum hætti ef það veldur ekki öðrum skaða. Hér er verið að hafa vit fyrir fólki með mjög forræðislegum og fráleitum hætti að mínu mati. Vek ég athygli á því að margt það fólk sem berst gegn þessu fortakslausa banni er fyrst og fremst að berjast og vernda frelsi einstaklinga en reykingarnar eru þar algjört aukaatriði. Fyrst löggjafinn fetar sig inn á þessa braut, að hafa svo mikið og djúpt vit fyrir fólki að hann grípur fram fyrir hendurnar á því og bannar því að gera þetta og bannar því að gera hitt, má allt eins spyrja: Af hverju er ekki gengið lengra? Af hverju fer ekki löggjafinn að ræða áfengisbann eins og hér var fyrir 80 árum? Það liggur algjörlega ljóst fyrir að áfengi veldur miklu meiri skaða í íslensku samfélagi en nokkurt annað fíkniefni. Miklu meiri skaða en reykingar. Miklu meiri skaða en kannabis, kókaín eða amfetamín. Margfaldlega meiri skaða en nokkurt annað einstakt fyrirbæri í samfélaginu. Ég held það valdi miklu meiri skaða en t.d. umferðin. Af hverju grípur löggjafinn ekki inn í og þrengir að neyslu þess í staðinn fyrir að veita fólki meira svigrúm? Kannski af því að það er einhvers konar sátt í samfélaginu um að neysla áfengis sé lögleg og heimil rétt eins og neysla á óhollum og bráðdrepandi mat, djúpsteiktum skyndibitamat sem allir vita að er stórkostlega óhollur og veldur sérstöku tjóni börnum og unglingum sem eru sólgin í hann og vanin á hann af þeim sem reka veitingastaðina. Af hverju er ekki gengið lengra í að koma í veg fyrir þetta fyrst verið er að hafa vit fyrir fullorðnu og sjálfráða fólki þegar jafnvel er boðið upp á þá mildu sátt að reykingar séu bannaðar þar sem þjónusta er veitt? Reykingar séu bannaðar þar sem almenningur er en eingöngu heimilaðar í sérstökum rýmum þar sem tryggt er að reykurinn valdi engum þeim skaða sem ekki kemur þangað inn og þar sem engin þjónusta er veitt. Ég veit ekki. Engum af þessum spurningum hafa baráttumenn fyrir þessari forræðishyggju svarað. Þegar 1. umr. um þetta mál lauk hér fyrr í vetur var ég sannfærður um að málið kæmi töluvert betra út úr nefndinni aftur. En það kemur þaðan engu betra að þessu leyti. Þar var greinilega enginn vilji til staðar. Vissulega þvert á stjórnmálaflokka og er það sorglegt í sjálfu sér að þverpólitískt bandalag skuli vera um þessa forræðishyggju en ekki tekið tillit til vel rökstuddra og málefnalegra athugasemda og tillagna um að reykingar skuli leyfðar á afmörkuðum svæðum á veitinga- og skemmtistöðum. Þetta er mild leið sem hér er lögð til. Stigið alla leið í þá átt að ná því markmiði sem ég er alveg sannfærður um að hver einasti maður hér á Alþingi vill ná, sem er að tryggja að allir þeir sem fara á veitinga- og skemmtistaði geti verið reyklausir og allir þeir sem þar vinna geti verið reyklausir. En einungis að þeim sem kjósa að reykja og þeim sem kjósa að bjóða upp á slíka þjónustu á sínum veitinga- og skemmtistöðum sé ekki bannað það með lögum. Að það sé ekki bannað með lögum að vera með sérstakt herbergi til að leyfa mönnum að setjast niður á veitinga- og skemmtistað og reykja vindla í einhvers konar vindlaklúbbi. Það er lögbrot á Íslandi ef þetta frumvarp nær fram að ganga. Þetta er fáránlegt frumvarp. Þetta er fáránleg forræðishyggja og fyrir henni hafa engin boðleg rök verið færð. Það er hægt að ná markmiðinu með mildari leið en hér er lagt til. Við höfum fært ítarleg rök fyrir því við 1. og 2. umr. um málið. Ef fer fram sem horfir virðist málið því miður ætla að ná fram að ganga, af því að það eru allt of fáir sem eru að berjast gegn þessu máli. Við erum fjórir sem flytjum tillöguna. Ég trúi því nú og vona að það séu fleiri sem eru á móti því. Það kemur í ljós í atkvæðagreiðslunni. En hér er einfaldlega gengið gegn stjórnarskrárvörðum rétti fólks til friðhelgi einkalífs. Þetta er grundvallarmál. Þetta er nefnilega grundvallarumræða um frelsi og forræði fullorðinna og sjálfráða einstaklinga yfir athöfnum sínum og orðum. Algjörlega. Þetta tengist líka tjáningarfrelsinu. Það má ekki tala um einstakar tóbakstegundir í fjölmiðlum með neinum hætti. Sjónarmiðum vinnuverndar, öryggis og allra þeirra hluta er hægt að ná fram með þeirri tillögu sem við, fjórir þingmenn, flytjum hér og leggjum til sem sátt í þessu máli. Það kemur á óvart hvað tillagan fær dræmar undirtektir hjá þeim sem hafa talað hér í dag. Það veldur mér vonbrigðum og það kemur mér mjög á óvart hvað það er sterkur pólitískur rétttrúnaður fyrir því að það fortakslausa bann gegn reykingum á veitinga- og skemmtistöðum sem hér er lagt til skuli ná fram að ganga. Pólitískur rétttrúnaður sem er ámælisverður og dapurlegur. Ég vona að þessi umræða leiði til þess að málamiðlunin, sáttatillagan, nái fram að ganga. Af því markmiðin eru mildari leiðir eins og við leggjum fram hér. Alveg sama þó það sé hægt að tína til hluti eins og samkeppnisstöðu veitingahúsa o.s.frv. Það er ekki Alþingis að jafna samkeppnisstöðu veitingahúsa, að sjálfsögðu ekki. Sumir veitingastaðir eru nógu stórir til að bjóða upp á dansgólf og aðrir ekki. Sumir eru nógu stórir til að bjóða upp á reykrými og aðrir ekki o.s.frv. Sumir geta boðið upp á þjónustu sem aðrir geta ekki boðið upp á af því þeir eru staðsettir þarna en ekki hér, af því þeir eru svona stórir og af því aðrir eru svona litlir. Það er bara eins og hlutirnir ganga fyrir sig. Það er ekki löggjafans að jafna sérstaklega samkeppnisstöðu veitingahúsa með einhverjum sértækum aðgerðum. Við erum að tala um fullorðið sjálfráða fólk og hvað það tekur sér fyrir hendur þegar það er tryggt að það valdi ekki öðrum skaða - það er kjarni málsins - þessir fullorðnu sjálfráða einstaklingar sem kjósa að reykja einstöku sinnum eða oft af því tóbak er lögleg vara. Af hverju þá ekki að banna tóbakið alveg? Það hlýtur að vera miklu áleitnari spurning en þessi hér. Fullorðnir sjálfráða einstaklingar sem kjósa að reykja þegar þeir fara út að skemmta sér eða borða góða máltíð, fullorðnir sjálfráða einstaklingar sem dettur í hug að stofna veitingastað þar sem kjarninn í starfseminni yrði lítill vindlareykingaklúbbur - segjum að ég vildi stofna stað þar sem menn borðuðu nokkurra rétta máltíð og gætu eftir það sest niður og reykt vindil, kannski á milli máltíða, kannski á milli rétta, kannski eftir matinn, það er algjörlega þeirra mál. Þá er löggjafinn, Alþingi Íslendinga, búinn að banna það. Það er búið að banna það rétt eins og um sé að ræða einhvers konar áhlaup að ólöglegu fíkniefni eins og heróíni, kókaíni, kannabis eða einhverju slíku. Aldeilis ekki. Tóbak er lögleg vara á Íslandi, rétt eins og áfengi. En þá þarf að fara þessa ósmekklegu leið til að þrengja að því að fólk neyti þess. Það eru margar aðrar miklu betri leiðir. Langbesta leiðin er einfaldlega forvarnir og fræðsla. Rétt eins og þegar talið berst að neyslu fíkniefna. Það er hægt að vera hér með menn með Schäfer-hunda eltandi uppi einhverja smáglæpamenn og dópsala út um allt land og það skilar engum árangri. Langbesta leiðin og sú árangursríkasta er einfaldlega forvarnir og fræðsla fyrir ungt fólk til að koma í veg fyrir að eftirspurn skapist eftir eitrinu. Það er langbesta leiðin til að koma í veg fyrir fíkniefnaneyslu, áfengisneyslu og tóbaksreykingar. Í stað þess að löggjafinn sé með einhverjum ósmekklegum hætti, yfirgengilegri forræðishyggju, að vaða inn í einkalíf fullorðins fólks og stjórna því hvað það kýs að gera við löglega neysluvöru hér á landi. Hvað með skyndibitaruslið sem er verið að troða upp á börn í auglýsingum í barnatíma á hverjum einasta morgni á Íslandi um helgar? Það er verið að auglýsa sælgæti, skyndibitadrasl og allar þessar vörur sem eru stórhættulegar börnum og unglingum. Stórhættulegar. Það er ekkert verið að gera í að þrengja að því að þeim óþverra sé haldið að börnum, óþverra sem veldur þeim miklu meiri skaða en margt annað. Ég er ekki að segja að það eigi að banna það. Ætli foreldrar þurfi ekki að hafa vit fyrir börnum sínum og frelsi til að velja þeim mat og annað. Við þurfum einfaldlega ekki að ganga svona langt. Fjarri því. Tillagan sem lögð er fram af þeim sem eru andstæðir þessu fortakslausa banni er ákaflega sanngjörn sáttaleið, mildari leið til að ná fullkomlega fram markmiðum bannsins sem er að þeir sem vinna á veitinga- og skemmtistöðum þurfi ekki að anda að sér tóbaksreyk enda eiga þeir að sjálfsögðu alls ekki að þurfa að gera það. Það efast enginn um það, og alls ekki ég, eitt augnablik að reykingar eru bráðdrepandi og virkilega óhollar. Bæði beinar og óbeinar. Svo er hægt að rífast um hversu óhollar þær eru og hvað þær drepi marga. En þær drepa gríðarlegan fjölda fólks út um allan heim á hverju ári og eru í sjálfu sér hörmulegt fyrirbrigði. En við erum að tala um löglega vöru og við erum að tala um inngrip stjórnvalda inn í líf fullorðins, sjálfráða fólks með þeim hætti sem mér finnst algjörlega óþolandi. Það er nefnilega hægt að ná fram öllum markmiðunum, öryggismarkmiðunum, varúðarmarkmiðunum, vinnuverndarsjónarmiðunum, sem eru allt sjálfsögð sjónarmið sem löggjafinn á að beita sér fyrir að tryggð séu, með öðrum hætti. Að sjálfsögðu á enginn sem vinnur á veitinga- og skemmtistað að þurfa að anda óþverranum að sér. En því markmiði er hægt að ná með allt öðrum og mildari hætti. Hér er lögð til mjög skynsamleg, jákvæð og sanngjörn leið að því marki. Ég hefði haldið að þeir sem eru að berjast fyrir banninu mundu nýta sér hana sem sáttaleið, sanngjarna, vitræna og jákvæða sáttaleið í þessu máli. Í sjálfu sér var ég að vonast eftir því að þegar þetta mál kæmi til 2. umr. yrði hlutur þess miklu meiri hér í Alþingi. En við erum á síðustu dögum þingsins núna og það er hastað á menn að dvelja ekki um of við hvert mál. Ég hef reynt að ná fram á tæpum 20 mínútum öllum þeim helstu sjónarmiðum sem ég tel vera uppi í málinu þó að það megi vissulega fara miklu ítarlegar og dýpra í málið, og að sjálfsögðu leiða umræðuna þangað sem hún á heima. Umræðan á að snúast um frelsi einstaklingsins í þjóðfélaginu. Frelsi einstaklingsins og heimild löggjafans til að grípa með svo freklegum hætti inn í líf hans. Það er stór spurning. Það er sú grundvallarumræða sem liggur að baki þessari lagasetningu. Þessari fráleitu og dapurlegu lagasetningu. Þessari miklu forræðishyggju sem ég hélt fyrst að væri eitthvert dekurmál einstakra þingmanna en kæmi aldrei fram með þessum hætti og ætti að keyra í gegnum þingið á síðustu dögum inni í einhverjum samkomulagstillögum um að klára þingið á tilteknum tíma. Þetta er vont mál. Ég vona að það nái aldrei fram að ganga nema þá með breytingartillögunni sem við flytjum hér fjórir þingmenn og höfum talað fyrir tveir flutningsmenn, hv. þm. Birgir Ármannsson og sá sem hér stendur.

Frú forseti. Ég skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara og það lýtur að tvennu. Í fyrsta lagi er ég á móti málinu sjálfu, frú forseti. Þannig að ég skrifa undir nefndarálitið með fyrirvara að því leyti og þá kann einhver að spyrja af hverju í ósköpunum ég skrifi undir nefndarálitið yfirleitt. Það er vegna þess að nefndin brást við tilmælum Hæstaréttar og er að breyta lögum í kjölfar þess hæstaréttardóms. Það styð ég eindregið. Ég styð einnig breytingartillögu sem fjórir hv. þingmenn flytja á þskj. 1336 og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson flutti alveg ágæta ræðu um áðan. Ég tek undir hvert orð í þeirri ræðu. Ég er á móti þeirri miklu forræðishyggju sem hér ríður húsum. Auk þess er ég með breytingartillögu sjálfur. Hún varðar 7. gr. í núgildandi lögum, nr. 6/2002, þar sem segir að hvers konar auglýsingar á tóbaki og reykfærum séu bannaðar hér á landi. Þar segir enn fremur í 3. tölulið sömu greinar að með auglýsingum sé átt við hvers konar umfjöllun í fjölmiðlum um einstakar vörutegundir til annars en að vara sérstaklega við skaðsemi þeirra. Þetta ákvæði er alveg með ólíkindum, frú forseti. Ef einhver fjölmiðlamaður skyldi nú senda út það sem ég segi hér á eftir þá ætla ég að vara hann við að ég er að fara að brjóta lög. Ég ætla nefnilega að segja að ég hafi aldrei reykt Camel. Þetta er lögbrot. Ég ætla að segja að það sé langt síðan ég hafi keypt Chesterfield. Annað lögbrot. Ég ætla að segja að nú er hann Jón gamli dáinn, ég segi það af því að ég er að skrifa minningargrein um hann, en eldri bróðir hans Gunnar sem reykti alltaf Raleigh, lifir góðu lífi.  Þetta er náttúrlega alveg með ólíkindum frú forseti, svona umræða. Svona lagatúlkun. Þetta minnir á trúboð. Þetta minnir á trúboð bókstafstrúarmanna. Þetta eru einstrengingslegar skoðanir. Þetta er forsjárhyggja og þetta er skoðanakúgun. Þetta er rétttrúnaður. Ekkert annað. Heilbrigð umræða og skynsemi er látin veg allrar veraldar. Ég skora á hv. þingmenn að styðja breytingartillögu mína þannig að það sem ég sagði hér áðan sé ekki lengur lögbrot og menn geti t.d. sagt í grein í Morgunblaðinu eða í einhverjum öðrum fjölmiðli að einhver hafi reykt Raleigh eða að einhver hafi reykt þetta eða hitt. Þetta er náttúrlega alveg með ólíkindum. Fyrir utan það að þegar við bönnum auglýsingar þá styrkjum við náttúrlega samkeppnisstöðu þeirra fyrirtækja sem eru á markaði. Það getur enginn nýr komið inn og þannig styrkjum þá sem eru á markaðnum. Þeir þurfa ekkert að hafa fyrir því. Þeir þurfa ekkert að auglýsa. Fólkið veit ekki neitt um neitt annað til að kaupa en þær sígarettur eða tóbak sem þeir hafa selt. Þannig að þetta er til hagsbóta fyrir tóbaksiðnaðarinn. Umræðan í nefndinni var alveg með ólíkindum. Það kom fram að það eru 16–20% meiri líkur að deyja úr vissum sjúkdómum ef menn eru svokallaðir meðreykingarmenn, ef þeir anda að sér reyk frá öðrum. Ef yfirleitt er hægt að merkja einhvern marktækan mun eða einhverja aukningu á dánarlíkum þá er það með stuðlinum 1,16 til 1,20. Hins vegar ef menn reykja sjálfir þá er það með stuðli 20 falt í vissum sjúkdómum. Þannig að það er varla hægt að segja að þetta sé sambærilegt, að vera meðreykjandi eða reykja sjálfur. Langt í frá. Það eru bara sárafáar kannanir sem sýna yfirleitt marktækan mun á eða sanna yfirleitt að skaðlegt sé að reykja eða anda að sér lofti sem aðrir hafa reykt í. Umræðan í nefndinni gekk út á að þetta væri eins og verið væri að fjalla um blásýru. Ég fagna bara hverjum degi sem ég lifi. Þegar ég var unglingur og barn sat ég iðulega í rútum þar sem mikið var reykt. Ég ætti að vera löngu dauður miðað við umræðuna í nefndinni. Þetta er náttúrlega alveg með ólíkindum, trúboðið er svoleiðis endalaust að maður bara stendur á öndinni yfir þessu. Í nefndinni var verið að tala um einhverja veggi upp í hálfa hæð, einn metra á hæð og ég veit ekki hvað og hvað. Þessi umræða var fyrir neðan allar hellur. Ég ætla nú ekki að hafa þetta lengra en ég segi að það var bíó að fylgjast með umræðunni í hv. heilbrigðis- og trygginganefnd og mér þykir mjög miður að ég hef ekki hæfileika til að semja gott gamanleikrit, því nóg efni var til þess.

Forseti. Það er best að gera strax þá játningu að ég hef nokkra hríð verið í vafa um hverja afstöðu eigi að taka til þess frumvarps sem er hér til umræðu. Annars vegar er auðvitað sjónarmið persónufrelsis og að hinu opinbera sé ekki rétt að ganga á rétt manna til að haga sér eins og þeim sýnist nema sérstakar brýnar ástæður komi til. Sú gamla kenning um frelsið að það eigi að vera eins mikið og hægt er og eins gervallt og það getur orðið þangað til það fer að skerða annarra manna frelsi. Það er ágætt að halda þessu fram og auðvelt að taka undir þetta. En síðan eru markalínurnar auðvitað óskýrari. Á hinn bóginn er þetta auðvitað heilbrigðismál og það hefur verið skoðun mín nokkra hríð, hvert sem samband mitt hefur hverju sinni verið við þetta fíkniefni, tóbakið eða nikótínið, að í augum seinni tíma manna muni verða litið á öskubakka okkar og ýmislegt athæfi kringum sígarettur og aðrar tegundir reyktóbaks sömu augum sem við lítum nú hrákadalla 19. aldar. Ég hef að lokum komist að því að hagsmunir heilbrigðisins og lifenda, lífsins hreinlega, eigi að vega meira en tillit það sem menn kunna að taka hér til persónufrelsisins og hef ákveðið að styðja frumvarpið. Ég átti líka í ákveðnum erfiðleikum með að taka afstöðu til breytingartillögunnar sem fjórir félagar hv. þingmenn hafa hér flutt. Vegna þess að að einhverri slíkri millileið var ég sjálfur að leita einkum til þess að gera þessi viðbrigði ekki eins snögg og þau sýnilega verða. Ég hafði t.d. hugmynd sem ég bar upp við kunnáttumenn um hvort hægt væri að skipta veitingastöðum með einhverjum hætti í drykkjubari annars vegar og hins vegar kannski aðeins kurteislegri matstaði. Mér var tjáð að menn yrðu mjög fljótir að sjá við því að gera drykkjubarina að matstöðum eða einhvers konar framreiðslustöðum og þetta væri úrræði sem ekki gengi. Ég held því miður, án þess að ég ætli að fara að orðlengja um það, að hið sama gildi um hin sérstöku reyksvæði þeirra Birgis Ármannssonar og félaga hans hv. þingmanna. Mér sýnist af reynslunni af því að íslensk veitingahús haldi uppi sérstökum reyklausum svæðum, sem þeim ber að gera, að þeim muni ekki ganga betur að virða ákvæði um stranglega afmörkuð reyksvæði. Þannig að svona er nú mín afstaða í þessu. Ég ætla ekkert að rökstyðja hana frekar satt að segja og er ekki kominn hér upp til að lýsa henni sérstaklega þótt ég teldi mig þurfa að gera það fyrst þegar ég tók þátt í umræðu um málið, heldur að taka undir með hv. þm. Pétri Blöndal, tillögu hans að afnema ákvæðið um að mönnum sé ekki heimilt að tala öðruvísi um tóbaksvöru en henni til lasts. Ástæða mín fyrir þessum stuðningi er ósköp einfaldlega sú að þarna gengu tóbaksvarnamenn of langt og höggva í það sem hlýtur að teljast vera kjarni tjáningarfrelsisins, svo langt að þessu var mótmælt á sínum tíma mjög harðlega, því miður of seint. Það gerðu samtök blaðamanna, rithöfundar og einstakir áhugamenn vegna þess að þau dæmi sem Pétur Blöndal nefnir hér eru auðvitað fullkomlega gild. Rithöfundar, fræðimenn, áhugamenn um tóbak eða fíkniefni eða hvað sem vera skal verða að hafa fullan rétt til þess að tala um tóbaksvöru eins og hverja aðra vöru. Hvort sem hún er frá í upphafi 6. áratugarins, eins og hjá Pétri Blöndal sem nefndi hérna sérstaklega tegundirnar Camel, Chesterfield og Raleigh, sem vekja upp nánast hugljúfar minningar hjá mér, svo ég brjóti nú lögin með sama hætti og Pétur Blöndal. Ekki af því ég hafi reykt mjög mikið af þessum tegundum eða einhverjum öðrum tóbaksvörum heldur var þetta reykt í kringum mig á barnsárum mínum. Ég veit hins vegar að meiningin með þessu ákvæði var góð. Hún var sú að loka glufum sem menn kynnu að notfæra sér til auglýsinga á tóbaki. Ég er ósammála Pétri Blöndal um að ekki eigi að banna auglýsingar á tóbaki. Ég tel að það eigi að gera og tek eftir að það eru öll ríki að gera með einhverjum hætti, nálgast það mark vegna þess að þetta er auðvitað heilbrigðisvandamál sem við erum að glíma við. Þó það hafi gengið skrykkjótt þá hefur það almennt gengið vel á síðustu árum, að minnsta kosti í Vestur-Evrópu, að gera það. Við eigum að vera öðrum heimssvæðum til fyrirmyndar um það efni. Þrátt fyrir að þessi setning sé í rauninni sett inn til að auðvelda eftirlit með auglýsingabanninu, og má færa henni það til bóta, þá gengur hún ósköp einfaldlega á það svið sem ekki er hægt að leyfa sér að ganga á. Þegar um þetta ræðir verður að ætlast til að lögregla og dómstólar hafi sérstök úrræði til að ráða við verkefni sem vissulega er ekki einfalt, án þess að þessum aðferðum sé beitt. Hér er í raun um meðalhófsreglu að ræða enda er efast um það í þessari umræðu að þetta ákvæði standist stjórnarskrá. Þannig að það sem Pétur Blöndal hv. þingmaður er hér að gera og ég með honum og vonandi margir fleiri, er að koma í veg fyrir að hér reyni á stjórnarskrána gagnvart þessu ákvæði. Ég hef tekið eftir því, og held ég hafi rétt fyrir mér hér, að það hefur ekkert reynt á þetta gagnvart dómstólum. Ég man eftir einu dæmi þegar ágætur félagi minn, Karl Th. Birgisson, skrifaði rétt eftir að þetta var samþykkt grein í blað, ég man nú ekki hvaða blað, þar sem hann ræddi um tóbaksvörur með ýmsum hætti. Sú grein var auðvitað á sinn hátt ögrun og það var eftirtektarvert að þeirri ögrun var ekki tekið. Lögreglan fór ekki á staðinn að ræða við Karl Th. Birgisson. Ekki var höfðað mál af hálfu saksóknara gegn Karli Th. Birgissyni. Þannig stóðu yfirvöld í raun og veru ekki við þau lög sem Alþingi hafði sett í þessu efni, og það er kannski ástæða til að líta á hlutina fyrst svo er. Ég kem hér til að hrósa hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir þessa tillögu sem ég hefði gjarnan viljað flytja sjálfur. En hann varð fyrri til og reyndar nær vettvangi að þessu leytinu, og ég heiti stuðningi mínum við hann og hvet menn til að ljá henni sitt atfylgi.

Hæstv. forseti. Ég vildi bregðast örstutt við einu atriði í annars ágætri ræðu hv. þm. Marðar Árnasonar þar sem ég gat tekið undir afar margt í málflutningi hans. Mér fannst hann horfa á breytingartillögu mína og þriggja annarra þingmanna með jákvæðari augum en sumir aðrir sem hér hafa talað í dag þótt hann, eftir því sem ég skildi mál hans, styddi hana ekki eða treysti sér ekki til að styðja þessa breytingartillögu. Í máli hans komu fram ákveðnar áhyggjur af því að sú aðgreining á milli reykingasvæða eða reykingaherbergja og annars rýmis veitingastaða yrði vandamál, hugsanlega með sama hætti og það er ákveðið vandamál í dag hvernig á að greina á milli reykingavæða og reyklausra svæða á veitingastöðum. Ég vildi bara draga það fram í umræðunni með skýrum hætti að sá reginmunur er á því sem felst í tillögu okkar og núverandi ástandi að gert er ráð fyrir að aðskilnaður milli reyksvæða og reyklausra svæða verði með veggjum, gleri eða einhverjum sambærilegum hætti þannig að tryggt á að vera að ekki komi upp einhver jaðartilfelli eða óljós tilfelli að því leyti þar sem gert er ráð fyrir að aðskilnaðurinn sé svo tryggilegur að það séu veggir, gler eða eitthvað sambærilegt sem greini þessi svæði að. Í dag er þetta miklu óljósara og hefur valdið ýmsum vandamálum í framkvæmd. En af því að það er einlægur ásetningur okkar flutningsmanna breytingartillögunnar að koma til móts við sjónarmið frumvarpshöfunda og þeirra sem langt vilja ganga í tóbaksbanni, við viljum koma til móts við slík sjónarmið, þá gerum við ráð fyrir heilum veggjum, gleri eða einhverju sambærilegu.

Forseti. Ég hef haft það sjónarmið í þessu efni og er nú ekki frumlegt að um tóbaksvarnir eigi það að gilda að við eigum að stíga þar eins smá skref og við getum til þess að vera samferða eins og hægt er þróuninni í þessu efni sem hefur verið sú að færri og færri reykja. Ég held að lokamarkmið okkar sé að koma tóbakinu burt, að reyktóbakið sé ekki lengur almenn neysluvara eins og við ólumst upp við öll sem erum hér í salnum. Áhyggjur mínar af þessu frumvarpi varða ekki markmið þess heldur eru þær spurning um hvort við séum að stíga of stórt skref í einu. Við umhugsun mína, sem sjálfsagt hefur ekki verið af því umfangi sem hún hefur verið fyrir menn í heilbrigðisnefndinni, hef ég hins vegar komist að því að hér sé ekki um annað að ræða en að stíga nógu stórt skref til að það sé afdráttarlaust, að menn viti það áður en þeir nálgast þennan geira mannlífsins að ætla að fara á veitingastað að það sé klárt að þar sé ekki hægt að neyta tóbaks innan dyra. Ég tek eftir því í öðrum ríkjum þar sem þetta bann hefur verið innleitt að þar virðist það hafa verið afdráttarlaust. Ég var t.d. í Noregi í vetur, á kuldaskeiði þar í landi, og bjó hjá kunningja mínum og við fórum aðeins út á bari á kvöldin sem er ekki til tíðinda. Þá búa reykingamenn sig afar vel, fara í dúnúlpur sínar og hafa með sér trefla og hanska og sitja gjarnan utan við barina þannig að á sumum stöðum sem við sóttum þarna, í verkamannahverfinu í Austur-Ósló, voru iðulega fleiri gestir utan dyra en innan en voru þó á staðnum. Þeim sem voru innan dyra leið náttúrlega ákaflega vel í sínu ágæta hreina lofti og gátu neytt sinnar drykkjarvöru betur en ella.

Hæstv. forseti. Örstutt. Þessi skemmtilega lýsing hv. þm. Marðar Árnasonar af reynslu sinni frá Noregi leiðir auðvitað hugann að þeirri spurningu hvort honum hefði ekki þótt eðlilegt að þessir kappklæddu reykingamenn fyrir utan veitingastaðina í Ósló hefðu haft eitthvert afdrep þar sem þeir gátu setið saman og reykt án þess að trufla aðra.

Forseti. Ég lýsi fullri samúð með sjónarmiðum hv. þingmanns í þessu efni en það er skoðun mín að ekki sé til neitt almennilegt millistig hér. Ég hef leitað þess eins og ég lýsti áðan og ég hef ekki trú á tillögu þeirra félaga sem ég þó skil hvatir á bak við og ætla ekki að fara að úthrópa þá hér sem einhverja eyðileggingarmenn eða fíknisinna. Ég hef ósköp einfaldlega ekki trú á að það gangi að hafa svona tvöfalt kerfi í þessum efnum og ég held að það sama verði að ganga yfir alla í þessu. Að hluta til eru Íslendingar komnir inn á þessa braut. Það er mjög algengt núna að menn hverfi sjálfkvaddir frá borðum, t.d. í veislum eða í mat og jafnvel á reykingasvæði, vegna þess að menn eru farnir að taka tillit til annarra í þeim efnum og telja það ekki viðkunnanlegt, jafnvel ekki í heimahúsum, að reykja við matborð. Við erum óvanari þessu á drykkjustöðum eða börum og þess vegna var ég að hugleiða það á sínum tíma hvort hægt væri að aðgreina þetta tvennt. Ég held að það verði eitt yfir alla að ganga í þessu og við verðum að reyna að stíga þetta skref öll í einu. Ég vona að það takist farsællega.

Frú forseti. Ég fagna þessu frumvarpi mjög og þó fyrr hefði verið. Það eina sem er dapurlegt við það er að við höfum glatað fimm góðum árum sökum þess að við heyktumst á að stíga skrefið til fulls 2002 þegar tóbaksvarnalög voru þá til heildarendurskoðunar, ef ég man rétt. Ég man vel óánægju þeirra sem höfðu undirbúið þá lagasetningu, m.a. sérstakrar nefndar, og þáverandi tóbaksvarnafulltrúi, Þorgrímur Þráinsson, var ákaflega ósáttur við það hvernig sú niðurstaða þess nefndarstarfs, að stíga skrefið til fulls og gera þar á meðal veitingastaði reyklausa með þeim breytingum, týndist í meðförum stjórnvalda. Sú var tíðin að Ísland var jafnan í allra fremstu röð í þeim efnum hvað varðaði tóbaksvarnir og baráttu gegn skaðsemi reykinga. En við höfum því miður heykst svolítið á því á síðustu árum að vera áfram í forustu þjóða að þessu leyti og nú er svo komið að ýmsar aðrar þjóðir eru komnar fram úr okkur. Þar hefur tekist vel til og menn eru almennt mjög ánægðir með þær breytingar. Ég verð að segja alveg eins og er út frá ræðuhöldum hér fyrr, frú forseti, og breytingartillögum o.fl., að úr því að Írum hefur tekist jafn vel til að gera sína bari reyklausa, trúlega hafa einhverjir þingmenn komið inn á þær stofnanir eins og þær voru á árum áður, þá ætti okkur Íslendingum ekki að vera mikill vandi á höndum að gera slíkt hið sama og fylgja fordæmi þeirra og annarra þjóða sem hafa rekið af sér slyðruorðið og stigið þetta skref til fulls. Það er auðvitað miklu meira en tímabært að gera það og eiginlega ekkert annað að gera en að harma að við skyldum ekki gera þetta strax 2002 með heildarendurskoðun laganna þá. Varðandi breytingartillögu frá þeim félögum, hv. þingmönnum Birgi Ármannssyni, Sigurði Kára Kristjánssyni, Bjarna Benediktssyni og Björgvini G. Sigurðssyni, þá finnst mér heldur dapurlegt að fjórir ungir, frískir þingmenn skuli flytja tillögu af þessu tagi, því að það er auðvitað ekkert annað en að reyna að læða aftur inn í þetta frumvarp óbreyttu ástandi eins og ég lít á það. Nú hristir hv. 1. flutningsmaður hausinn og það merkir væntanlega að hann sé mér ekki sammála. Það kann vel að vera að hv. þingmenn telji í hugarheimi sínum að þarna sé til einhver önnur millileið en sú sem að nafninu til átti að fara 2002. En hvernig hefur það reynst í framkvæmd, hvernig hefur það gengið í framkvæmd að tryggja að á öllum veitingastöðum séu aðskilin rými fyrir reykingafólk og reyklaust? Það er ekki merkileg framkvæmd á því á öllum þorra veitingastaða hér á landi. Ég þekki það bara mjög vel, ekki endilega vegna þess að ég sæki þessa staði svo gríðarlega heldur m.a. vegna þess að þannig háttar til að ég þekki mjög vel eða mér eru nákomnir og í minni fjölskyldu einstaklingar sem eiga við það að stríða annars vegar að vera haldnir algjöru reykingaofnæmi og hins vegar að vera með astma eða snert af astma og þola þar af leiðandi alls ekki að komast í snertingu við reykingaloft. Ég get vel borið um það hvers konar hausverkur það er t.d. ef menn vilja fara ekki endilega á krár eða bari heldur bara á venjulega matsölustaði og það er hringt og pantað og spurt: Er ekki alveg klárt að þarna sé algjörlega reyklaust rými samkvæmt lögum? Jú, jú. Svo mæta menn á staðinn, fólk sem svona er ástatt um og það skiptir þúsundum hér á landi, fólk sem alls ekki þolir heilsu sinnar vegna að komast í snertingu við reykingaloft. Hver er útkoman? Það er iðulega þannig að hinum megin við ganginn, einn og hálfan metra frá borðinu sem á að heita reyklaust og er í reyklausu svæði, er reykt. Menn eiga tvo kosti, að fara heim eða láta sig hafa þetta. Veitingahúsin og einhverjir þjónar fórna höndum og segja: Þetta er bara svona hjá okkur. Þetta gerist aftur og aftur, bæði á Íslandi og annars staðar, þar sem reglurnar eiga að vera svona. Þetta er framkvæmdin, þetta er veruleikinn. Hitt er einhver hugarheimur. Þá spyr ég: Getur það verið að mannréttindi þeirra sem heilsu sinnar vegna verða að geta treyst því að þeir geti farið á veitingahús og verið lausir við reykloft víki fyrir hinum sem eitra andrúmsloftið fyrir öðrum? Nei, það getur ekki verið. Það getur ekki verið að þetta eigi að snúa þannig. Þess vegna er enginn vafi í mínum huga að úr því að framkvæmdin er gjörsamlega vonlaus með því fyrirkomulagi sem á að heita við lýði í dag, og ég held að þessi breytingartillaga sé ávísun á meira og minna það sama því miður, þá þýðir þetta ekki neitt. Það þýðir enga hálfvelgju í þessu. Það verður bara að stíga þetta skref til fulls. Og ég bið hv. þingmenn að fella þessa breytingartillögu. Ég skora á alla hv. þingmenn og helst flutningsmenn hennar að draga hana til baka en alla aðra þingmenn þá að fella hana. Ég vona sannarlega að hún fái ekki nema fjögur atkvæði í mesta lagi, þ.e. atkvæði flutningsmannanna. Ég vona það innilega og að þeir muni sjá að það var yfirsjón og fljótræði að flytja þessa tillögu. Sama tel ég að gera eigi við breytingartillögu frá hv. þm. Pétri H. Blöndal þó að það kunni að vera einhver djúp hugmyndafræðileg rök fyrir því að styðja hana eins og hv. þm. Mörður Árnason var eitthvað að reifa áðan, ég verð að játa að ég náði því nú ekki öllu saman, en hún tengist að einhverju leyti því sem varðar auglýsingar á tóbaki, sem að sjálfsögðu er fráleit hugmynd. Ég vil að menn sýni þar líka fyllstu hörku og að heilsa manna og velferð eigi að njóta vafans í þessu tilviki og legg til að sú tillaga verði líka felld. Mér sýnast breytingartillögur heilbrigðis- og trygginganefndar í sjálfu sér vera til bóta þó að ég hafi enga óskapa samúð með þessum sérverslunum með tóbak, að þær þurfi að vera undir öðrum ákvæðum en aðrar verslanir, en það má þó kannski til sanns vegar færa að það gildi nokkuð annað um þá sem leggja leið sína inn í slíkar verslanir og dómaniðurstaða mun liggja hér einnig til grundvallar breytingartillögunni.  Ég er ákaflega ánægður með að loksins skuli menn ætla að reka af sér slyðruorðið og stíga þetta skref sem átti auðvitað að gera 2002 og fimm ár hafa þá farið í súginn miðað við að gildistakan sé 1. júní 2007, sem eðlilegt má telja, auðvitað þarf einhvern svolítinn aðdraganda og eitthvert tilhlaup að þessu. En ég er alveg sannfærður um það, það er enginn efi í mínum huga að fljótlega í framhaldi af því að þessi lög ganga í gildi og menn eru komnir í sátt við þau og farnir að framkvæma þau verða allir ánægðir. Það er niðurstaðan annars staðar, bæði hjá reykingafólki og þeim sem ekki reykja og líka hjá veitingastöðunum og rekstraraðilunum. Þetta er öllum fyrir bestu. Auðvitað vilja rekendur svona staða ekki vera á einhverju gráu svæði gagnvart t.d. heilsu starfsmanna sinna. Það liggur alveg í augum uppi, það vill enginn. Þetta er öllum fyrir bestu hvernig sem á málið er litið og einboðið að samþykkja þetta og fella breytingartillöguna.

Hæstv. forseti. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en mér finnst samt óhjákvæmilegt að svara ákveðnum atriðum sem komu fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar varðandi breytingartillögu mína og þriggja annarra þingmanna. Sá reginmunur er á útfærslunni sem við leggjum til og núverandi ástandi að gert er ráð fyrir að reykingasvæðin verði aðgreind með veggjum, gleri eða einhverju slíku. Sú staða sem er uppi í dag og hv. þingmaður lýsti réttilega, að menn geta lent í því að vera á reyklausu svæði en búa við það að reykt sé á næsta borði, kannski einn og hálfan metra í burtu, verður ekki uppi verði breytingartillaga okkar samþykkt. Breytingartillagan gengur út á að þau afmörkuðu svæði sem um er að ræða verði aðgreind frá öðru rými með veggjum, gleri eða einhverju sambærilegu og með því móti er auðvitað verið að stíga mjög stórt skref í áttina til þeirra sjónarmiða sem hv. þingmaður hefur mælt fyrir. Það er reginmunur á ástandinu eins og það er í dag og því ástandi sem yrði ef breytingartillaga okkar næði fram að ganga. Þá yrði um að ræða verulega breytingu í þá átt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur talað fyrir. Ég hafna þess vegna þeim ummælum hans að verið sé að gera ráð fyrir í máli okkar að meira og minna verði ástandið óbreytt. Það er ekki þannig sem við hugsum það og framkvæmdin verður ekki þannig.

Frú forseti. Ég sannfærðist ekki vitund við þessa ræðu hv. þingmanns, hún breytti engu. Það kann vel að vera að tillögumenn hugsi sér þetta þannig og í þeirra heimi, besta heimi allra heima gæti með fullkominni framkvæmd þetta orðið skárra en núverandi ástand. En við vitum bara hvernig hefur gengið að framkvæma gildandi lög og er einhver ástæða til að ætla að það gengi miklu betur að framkvæma þessa hugmynd? Það yrðu áfram mjög túlkanleg og grá svæði og hv. þingmenn bjóða meira að segja upp á það með ákveðnu loðnu orðalagi. Þetta er frekar óvenjulegur lagatexti, verður að segja, þó að löglærðir menn komi að því að semja þetta í hópi flutningsmanna. Eru þeir ekki allir löglærðir nema einn? Það segir hér: „Þessi rými skulu aðgreind frá öðru rými staðanna með þeim hætti að loftstreymi á milli sé í lágmarki,“ - það má þó vera eitthvað - „t.d. með veggjum eða gleri.“ Þetta er nú býsna fljótandi. Hvað segir júristinn, hv. þingmaður, um þetta? Þetta er nú ekki alveg afdráttarlaust. Svo eru vinnuverndarsjónarmiðin eftir í þessu máli þó svo að þetta gengi alveg fullkomlega í framkvæmd, sem ég hef enga trú á að mundi gera. Þetta yrði því áfram loðið og grátt og ekkert sem segir því miður að framkvæmdin gæti ekki orðið á þann veg að sáralítil breyting yrði frá núverandi ástandi, jafnlítil breyting og því miður varð með lögunum 2002 sem áttu að breyta heilmiklu en í reynd hafa gert sáralítið gagn.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hlýtur að átta sig á því að reginmunur er á því hvort mörkin milli reykingasvæða og reyklausra svæða á veitingastöðum eru einungis táknræn eða með engu móti aðgreind öðru en einhverjum merkimiðum á borðum eða því hvort veggur er á milli eða gler er á milli eða hvort reykingasvæðið er í sérstöku herbergi, hugsanlega jafnvel á annarri hæð en annað veitingarými. Mér finnst hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gersamlega loka augunum fyrir því að með þessu er verið að stíga verulegt skref í þá átt sem hann vill, verið er að stíga verulegt skref til þess að greina þarna á milli. Aðgreiningin verður fullkomin, það yrði ekki heimilt samkvæmt þessu ákvæði að hafa fyrirkomulagið með þeim hætti sem er í dag, að reykingar og reyklaust svæði yrði í sama rými án þess að einhver aðgreining með veggjum, gleri eða einhverjum sambærilegum hætti væri á milli. Af því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er sannfærður og einlægur í baráttu sinni gegn reykingum og andstöðu sinni við reykingar þá sér hann einfaldlega ekki eða vill ekki sjá að sú leið sem við erum að leggja til felur í sér verulega bót frá núverandi fyrirkomulagi og verulegt skref í þá átt að sætta sjónarmið í þessum efnum, verulegt skref í þá átt að tryggja aðstöðu fyrir reykingamenn án þess að gengið sé á rétt hinna því að það er auðvitað markmiðið með þessu öllu.

Frú forseti. Stundum eru engar málamiðlanir til, það verður bara annaðhvort að gera hlutina eða gera þá ekki. Ég held að við séum nákvæmlega með svoleiðis mál hér í höndunum. Hv. þingmaður var nú kominn út í heilmikla verkfræði og útfærslur af því tagi. Ég er búinn að segja það sem ég tel að mundi verða í sambandi við framkvæmdina á þessu ef menn færu þessa leið. Mér finnst þetta vera einhver hálfvelgja sem á ekkert við í málinu. Hvernig í ósköpunum ætlar svo hv. þm. Birgir Ármannsson að tryggja þá framkvæmd sem hann talar svona fjálglega og fallega um, glerveggina og lofstreymið og allt þetta? Ætlar hv. þingmaður að stofna glerveggja- og loftstreymiseftirlit ríkisins til að fara um og athuga að þessi kúnstuga framkvæmd hans eða útfærsla haldi? Það sjá það allir menn að hitt hefur svo margfalda og ótvíræða kosti í framkvæmd að hafa þetta hreinar línur að það hálfa væri nóg, þannig að þetta eiginlega bara afgreiðir sig sjálft.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um háskóla frá meiri hluta menntamálanefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti. Frumvarpið felur í sér rammalöggjöf um háskóla og er afrakstur nefndar sem menntamálaráðherra skipaði í maí 2005 til að endurskoða núgildandi lög nr. 136/1997, um háskóla. Í nefndinni komu upp umræður um akademískt frelsi háskólanna og starfsmanna þeirra og hvort tilgreina eigi það sérstaklega í 3. mgr. 2. gr. frumvarpsins. Niðurstaða meiri hluta nefndarinnar er sú að mikilvægt sé að frelsi háskólanna í fræðilegu tilliti sé tryggt gagnvart stjórnvöldum, eigendum háskóla og öðrum utanaðkomandi aðilum, en jafnframt að mikilvægt sé að háskólarnir sjálfir tryggi akademískt frelsi þeirra sem við skólana starfa. Mikilvægt sé að skólarnir setji sér þær siðareglur sem kveðið er á um í 2. málsl. 3. mgr. 2. gr. og meiri hlutinn leggur því til breytingartillögu um að háskólar „skuli“ setja sér þær siðareglur. Nefndin fékk þær upplýsingar að nefndin sem vann að samningu frumvarpsins hefði einnig velt fyrir sér tilhögun á fræðilegu frelsi og hefði verið á sömu skoðun, þ.e. að tryggja þurfi þetta frelsi skólanna út á við gagnvart stjórnvöldum, eigendum eða öðrum, en ekki síður hvað varðar stöðu starfsmanna gagnvart yfirvöldum og stjórnendum hvers skóla. Við samningu ákvæðisins var litið til sambærilegra ákvæða í erlendum lögum, einkum í Noregi og Danmörku, og er það álit nefndarinnar að fræðilegt frelsi verði ekki síður tryggt í íslenskri löggjöf með þeim ákvæðum sem er að finna í frumvarpinu. Því telur meiri hlutinn að það sé forsenda viðurkenningar samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr., þar sem fjallað er um að háskóli verði að fullnægja þáttum er varða hlutverk og markmið háskóla, að háskóli setji sér reglur sem tryggja með fullnægjandi hætti það markmið 3. mgr. 2. gr. að háskólar virði í hvívetna sjálfstæði starfsmanna sinna í fræðilegu tilliti. Skóli, sem ekki virðir þetta frelsi, hljóti því ekki viðurkenningu menntamálaráðherra sem háskóli, eða geti átt á hættu að viðurkenning verði afturkölluð, sbr. 4 gr. frumvarpsins. Í frumvarpinu eru engin ákvæði er lúta að fötluðum nemendum og en meiri hlutinn telur rétt að tryggja réttarstöðu þeirra betur. Nefndin fékk þær upplýsingar að við samningu frumvarpsins hefði ekki verið rætt hvort tryggja ætti betur að fatlaðir eigi þess kost að stunda nám við háskólana. Meiri hlutinn leggur því til þá breytingu að fatlaðir nemendur verði sérstaklega tilgreindir í f-lið 3. mgr. 3. gr. sem fjallar m.a. um aðstöðu og þjónustu við nemendur. Með framangreindri breytingu er áréttað sérstaklega að tekið verði tillit til aðstöðu fyrir fatlaða nemendur við mat á því hvort háskóli skuli hljóta viðurkenningu skv. 3. gr. Nokkrar ábendingar bárust nefndinni varðandi 9. mgr. 3. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um að menntamálaráðherra setji reglur um erlendar þýðingar á heitum þeirra háskóla sem hann veitir viðurkenningu. Ábendingarnar lutu einkum að því að erlendis væri gerður greinarmunur á heitum skóla á háskólastigi í samræmi við eðli þeirra og starfsemi. Meiri hlutinn telur þrátt fyrir framangreindar athugasemdir ekki hægt að breyta þeirri þróun sem orðið hefur hér á landi að margir fagskólar nefni sig háskóla. Meiri hlutinn bendir þó á að í öðrum löndum, t.d. í Danmörku, eru því settar skorður hvaða heiti háskólar kjósa sér á öðrum tungumálum. Þannig geta háskólar t.d. ekki kallað sig „university“ í enskri þýðingu. Miðað er við að hið sama muni gilda hér á landi ef slík nafngift samræmist ekki hlutlægum forsendum sem sérstakar reglur, sem menntamálaráðherra setur samkvæmt frumvarpinu, kveða á um. Í nefndinni var rætt um lokamálslið 1. mgr. 12. gr. sem fjallar um að tryggja skuli virka þátttöku starfsmanna og nemenda í innra gæðastarfi háskóla, „eftir því sem við á“. Meiri hlutinn telur að ekki komi nægilega skýrt fram við hvað er átt með orðalaginu „eftir því sem við á“ en nefndin fékk þær upplýsingar að ástæðan fyrir þessum fyrirvara varðandi innra gæðamat sé að ekki sé sjálfgefið að einstakir hópar, svo sem nemendur, kennarar eða aðrir, komi að öllum þáttum í framkvæmd sjálfsmats eða innra gæðamats. Má þar nefna sem dæmi ýmis atriði sem varða fjárhagsmálefni. Að jafnaði er þó æskilegt að þátttaka nemenda, kennara og annarra í framkvæmd innra gæðamats sé sem almennust, og er það í fullu samræmi við Björgvinjar-samþykkt menntamálaráðherra aðildarríkja Bologna-ferlisins frá því í maí 2005. Þó nokkur umræða var í nefndinni um eftirlit með gæðum kennslu og rannsókna sem er nýmæli í frumvarpinu og mikilvægi þess að eftirlitið verði reglubundið. Samkvæmt 13. gr. frumvarpsins ákveður menntamálaráðherra hvenær ytra mat á gæðum kennslu og rannsókna fer fram og gerir áætlanir um slíkt mat til þriggja ára. Meiri hlutinn telur að efni og tilgangur frumvarpsins sé að hafa reglubundið eftirlit og það komi nægilega skýrt fram í 13. gr. að það fari fram á þriggja ára fresti. Enn fremur kemur fram að menntamálaráðherra geti ákveðið að láta fara fram sérstakt mat á háskóla eða einstökum einingum hans ef ástæða þykir til. Þá ræddi nefndin um hver ætti að hafa eftirlitið með höndum en í 14. gr. frumvarpsins er tekið fram að menntamálaráðherra geti falið nefnd, stofnun, fyrirtæki eða öðrum til þess bærum aðilum, innlendum eða erlendum, að annast almenna umsýslu með ytra mati. Meiri hlutinn telur þessu eftirliti best komið fyrir hjá sjálfstæðum og óháðum aðilum og að ekki sé tilefni til að setja sérstaka stofnun á fót til sjá um framangreint eftirlit. Meiri hlutinn leggur til eftirfarandi breytingar: 1. Við upptalningu í 1. mgr. 2. gr., um hlutverk stofnunarinnar, verði því bætt við að skólinn sinni einnig varðveislu þekkingar en ekki eingöngu þekkingarleit eins og nú er gert ráð fyrir í frumvarpinu. 2. Lagðar eru til breytingar á 3. gr. Í fyrsta lagi að orðalag 2. málsl. 3. mgr. verði lagfært þannig að skýrt komi fram að skilyrði sem háskólar skulu fullnægja til að öðlast viðurkenningu komi fram í reglum menntamálaráðherra en þurfi að lúta að þeim þáttum sem tilgreindir eru í ákvæðinu. Í öðru lagi er lögð til breyting á f-lið 3. mgr. sem felur í sér viðbót um aðstöðu fatlaðra nemenda. Með þeirri breytingu er gerður sá áskilnaður að háskóli öðlist ekki viðurkenningu menntamálaráðherra nema hann tryggi aðstöðu til að taka á móti fötluðum nemendum. Í þriðja lagi er lögð til viðbót við 1. málsl. 8. mgr. þess efnis að viðurkenning á háskóla feli í sér staðfestingu á því að starfsemi viðkomandi skóla sé í samræmi við þær reglur sem settar kunna að vera með stoð í lögunum auk þess að vera í samræmi við lögin. 3. Lögð er til breyting á 20. gr. frumvarpsins er fjallar um áfrýjunarnefnd í kærumálum háskólanema. Í stað þess að tilgreina þau atriði sem áfrýjunarnefndin úrskurðar um eins og nú er gert í 2. mgr. telur meiri hlutinn að heppilegra sé að vísa í ákvæði VII. kafla stjórnsýslulaga og taka sérstaklega fram að málum háskólanema verði ekki skotið til nefndarinnar nema fyrir liggi endanleg ákvörðun háskóla um rétt eða skyldu nemenda. Þó verði nemandanum heimilt að bera undir nefndina hvort málsmeðferð háskóla á skriflegu erindi hans hafi verið í samræmi við lög og góða stjórnsýsluhætti og skal nefndin þá veita álit sitt um það efni. Með framangreindri breytingu er tekinn af allur vafi um málefni áfrýjunarnefndarinnar. Nefndinni bárust ábendingar um að upptalningin í 2. mgr. og málsmeðferð samkvæmt 4. mgr. hefðu valdið vafa í framkvæmd vegna óskýrleika en framangreind ákvæði voru áður í reglum nr. 73/1999, um hlutverk og störf áfrýjunarnefndarinnar. Virðulegi forseti. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir álitið rita hv. þingmenn Sigurður Kári Kristjánsson, Birgir Ármannsson, Dagný Jónsdóttir, Kjartan Ólafsson og Birkir J. Jónsson.

Virðulegi forseti. Þetta frumvarp um háskóla er mikið og stórt nafn yfir ákaflega lítið mál í sjálfu sér. Það voru mikil vonbrigði þegar þetta mál kom frá hæstv. menntamálaráðherra hve innihaldsrýrt og dauflegt það var. Þó að það sem út úr nefndinni kemur sé ágætt fyrir sinn hatt þá tekur málið að sjálfsögðu alls ekki á því sem mestu máli skiptir. Ekki breytist því vetur hinna miklu vonbrigða hæstv. menntamálaráðherra með þessu máli nokkurn skapaðan hlut. Það kemur lítið í sjálfu sér út úr því. Þó það sé ágætis viðleitni til að bæta umhverfi háskólanna þá vantar fjölda margt þarna inn til að málið standi undir nafni sem endurskoðun á heildarlögum um háskóla. Því fer svo víðs fjarri að það komi nokkurs staðar nálægt því að standa undir því nafni. Ég ætla nú að mæla fyrir áliti minni hluta menntamálanefndar sem við flytjum hv. þingmenn Einar Már Sigurðarson, Kolbrún Halldórsdóttir og Mörður Árnason. Megintilgangur frumvarps um háskóla er samkvæmt greinargerð með því að setja almennan lagaramma um starfsemi háskóla, segja fyrir um gæðaeftirlit með námi í háskólum, samræmingu prófgráða og gagnkvæma viðurkenningu náms í því augnamiði að auka samstarf háskóla innbyrðis. Minni hluti menntamálanefndar er fylgjandi því að sérstaklega sé tekið á gæðamálum í háskólum þannig að innra og ytra gæðaeftirlit verði sem skilvirkast og best, en á þetta hefur mikið skort í íslensku háskólastarfi eins og allir hafa viðurkennt, sérstaklega eftir að háskólunum fjölgaði og umhverfi þeirra breyttist. Í því sambandi ber að líta til Bologna-ferlisins, eins og frumvarpið gerir, og Lissabon-samningsins um viðurkenningu á menntun og hæfi að því er varðar háskólamenntun í Evrópu. Minni hlutinn telur að ákvæði frumvarpsins séu til þess fallin að bæta fyrirkomulag þess gæðaeftirlits sem er til staðar samkvæmt lögum, enda full þörf á og mikil. Minni hlutinn gerir hins vegar alvarlegar athugasemdir við nokkra þætti frumvarpsins og mun ég gera sérstaklega grein fyrir þeim á eftir. Þær helstu varða, og eru það grundvallaratriði, akademískt frelsi háskóla, skipan háskólaráða, jafnræði milli háskólanna óháð rekstrarformi þeirra og aðgengi fatlaðra nemenda að háskólum landsins. Tilraunir minni hlutans til að ná fram breytingum á málinu við umfjöllun nefndarinnar skiluðu ekki árangri og því flytur minni hlutinn sérstakar breytingartillögur við 2. umræðu um málið sem lúta að öllum þessum þáttum sem ég taldi upp áðan. Grundvallaratriði til að ná vitrænni og jákvæðri framtíðarsátt um starfsemi háskólanna er til dæmis að jafna stöðu þeirra óháð rekstrarformi af því að í sjálfu sér er ekki mikill ágreiningur um að fjölbreytt rekstrarform sé ágætt og gott og jafnvel nauðsynlegt í starfsemi háskólanna þar sem sjálfseignarstofnunarformið hentar mjög vel þeim sjálfstætt starfandi eða einkareknu en aðrir eru opinberar stofnanir. En eins og staðan er í dag er þeim mismunað nokkuð gróflega hvað varðar innheimtu skólagjalda þar sem hinir einkareknu eða sjálfseignarstofnanirnar eða einkahlutafélögin, eins og nú er uppi líka hvað varðar Háskólann í Reykjavík, fá sama kennsluframlag og hinir opinberu auk heimildar til innheimtu skólagjalda sem er langtum hærri en hinir opinberu hafa. Aðstaða þeirra er því ójöfn að því leyti og það þarf að leita leiða til að jafna og ná sátt á milli skólanna hvað varðar framlög frá hinu opinbera og aftur innheimtu skólagjalda. Þetta er óleyst mál sem hæstv. menntamálaráðherra hafði uppi mikil gífuryrði um fyrir tveimur árum síðan þegar hún tók við lyklavöldum í menntamálaráðuneytinu. Hún sagðist mundu byrja á að veita opinberu háskólunum heimild til innheimtu skólagjalda, það væri nú minnsta málið, það væri bara smámál sem yrði leyst í janúar og febrúar. Síðan þegar leið á hina pólitísku umræðu og orrahríð um skólagjöld almennt sem við þingmenn stjórnarandstöðunnar og margir aðrir höfum margoft tekið á hinu háa Alþingi á liðnum missirum þá varð lítið úr því. Hæstv. menntamálaráðherra hefur ekki lagt til, eins og hún boðaði á sínum tíma, að opinberu skólarnir fengju heimild til innheimtu hærri skólagjalda en þeir hafa nú. Ójafnræðið ríkir því enn. Það er hvorki búið að bæta opinberu skólunum þetta með hærri kennsluframlögum né heimild til skólagjalda. Enn síður hefur verið tekin hér heildstæð umræða um kosti og galla skólagjalda og hvernig þessum málum skuli háttað til framtíðar, hvort hugsanlega sé réttlætanlegt að veita skólunum heimild til skólagjalda ef á móti kæmu t.d. námslán og styrkir sem yrðu tengdir við tekjur og efni námsmannsins eftir nám þannig að þeir sem færu á lægri eða millitekjur mundu aldrei endurgreiða lánin, þau féllu niður sem styrkir, en þeir sem hefðu hærri og hæstu tekjurnar endurgreiddu sín lán að fullu eða að miklu leyti, þ.e. leiðin sem Bretarnir fóru til dæmis. Hvernig sem við lendum málinu einhvern tímann þá er alla vega það sorglegasta við þennan vonbrigðavetur hæstv. menntamálaráðherra að aldrei kom málið fram sem laut að innheimtu skólagjalda í opinberum skólum og því er ekki búið að jafna leikinn milli háskólanna óháð rekstrarformi eins og við leggjum til í breytingartillögum hér. En áfram að áliti minni hluta menntamálanefndar. Akademískt frelsi er hornsteinn háskólastarfs og liggur því til grundvallar. Vísindasamfélagið hvílir á hugmyndum um gagnrýna hugsun og vinnubrögð. Það er því mikilvægt að tryggja sem best akademískt frelsi til rannsókna, kennslu, tjáningar og birtingar efnis. Án þess er háskólastarfi ógnað enda ekki um að ræða háskólastarfsemi nema að nafninu til ef gengið er á akademískt frelsi háskólafólks. Hver einstaklingur innan háskólans þarf að geta leitað þekkingar og tjáð viðhorf sín í smáu sem stóru án þess að starfsöryggi hans sé ógnað og hver háskóli þarf að vera öruggur um að honum verði hvorki gefin fyrirmæli af hálfu stjórnvalda né hagsmunaaðila. Þó að þessa sé getið að nokkru leyti í athugasemdum við 2. gr. frumvarpsins telur minni hlutinn að kveða þurfi skýrt á um það í lögunum og leggur því til breytingu við 2. gr., þar sem kveðið verði á um sameiginlega skyldu stjórnvalda og háskóla til að standa vörð um akademískt frelsi háskólanna. Þetta er algjört grundvallaratriði til að við getum stutt þetta mál og þessa grein. Rannsóknafrelsi háskóla og sjálfstæði þeirra þarf að tryggja með lögum þannig að það sé tryggt svo sem kostur er að háskólum verði ekki gefin fyrirmæli af hálfu stjórnvalda eða hagsmunaaðila um starfsemi sína. Hvorki um val á viðfangsefnum, aðferðum eða efnistökum af neinu tagi við rannsóknir. Vísar minni hlutinn í þessu efni til umsagna annars vegar frá skrifstofu rektors Háskóla Íslands og hins vegar frá Félagi háskólakennara og Félagi prófessora um mikilvægi þess að lögin séu skýr um þetta atriði. Minni hluti menntamálanefndar telur mikilvægt að nemendur og kennarar eigi fulltrúa í háskólaráði allra háskóla. Svo er alls ekki nú þar sem sjálfstæðu einkareknu háskólarnir hafa þann háttinn alls ekki allir á. Háskólar eru í eðli sínu lýðræðislegar stofnanir og rík hefð hefur skapast fyrir aðkomu nemenda og kennara að stjórnun og skipulagi skólanna með setu í háskólaráðum þeirra, þó það eigi ekki við um alla starfandi háskóla. Nemendur og kennarar hljóta að vera dýrmætasta uppspretta hugmynda í hverjum háskóla. Án þeirra er ekkert starf og enginn háskóli. Það er því mat minni hlutans að nauðsynlegt sé nemendur og kennarar hafi beina aðkomu að ákvörðunum er varða stjórnun og skipulag skólanna. Slíkt væri í fullu samræmi við hugmyndafræðina bak við Bologna-samþykktina, en hún kveður á um að nemendur skuli eiga aðkomu að ákvörðunum skólanna á öllum stigum. Minni hlutinn flytur því breytingartillögu við 15. gr. frumvarpsins þess efnis að nemendur og kennarar eigi fulltrúa í háskólaráði hvers háskóla. Þetta teljum við mjög mikilvægt. Þá að kennsluframlagi, eins og ég gerði að umtalsefni áðan. Minni hlutinn gerir alvarlegar athugasemdir við að ekki skuli í frumvarpinu fjallað um starfsskilyrði háskóla og það hvaða sjónarmið skuli ráða ákvörðun um fjárveitingar til háskóla sem búa við mismunandi rekstrarform, eins og ég gat um áðan. Í því efni telur minni hlutinn mikilvægt að framlög hins opinbera til háskólanna byggist á sömu forsendum þótt starfsskilyrði þeirra og rekstrarform séu ólík, enda hafa aldrei færð nein eiginleg pólitísk rök fyrir því ójafnræði sem uppi er nema þá að einkareknu skólunum hafi verið gefið ákveðið forskot á upphafsárum þeirra. Árum saman hafa stjórnvöld daufheyrst við ákalli opinberu skólanna um aukið fjármagn til rekstrar. Forvígismenn Háskóla Íslands telja jafnvel að akademískt frelsi skólans geti verið í hættu vegna þess að ekki sé nægilega vel búið að skólanum fjárhagslega og að við honum blasi að grípa þurfi til umfangsmikilla fjöldatakmarkana eða krefjast heimilda til hárra skólagjalda eins og við teljum að verið sé að mörgu leyti að reka Háskóla Íslands og opinberu háskólana til að gera, þ.e. þeir herja á stjórnvöld um skólagjöld sem einhvers konar neyðar- og örþrifaráð út úr þrengingum sínum af því stjórnvöld hafa ekki pólitískan kjark til að leiða þau yfir skólana sjálf. Minni hlutinn telur afar mikilvægt að jafnræðis sé gætt á milli sjálfstætt starfandi háskóla og opinberra háskóla. Því er ekki að heilsa núna og stjórnvöld hafa látið undir höfuð leggjast að skilgreina eftir hvaða viðmiðunum fjárveitingar til starfsemi skólanna fari. Það er sannarlega tímabært að stjórnvöld viðurkenni þörfina á að jafnræði með skólunum sé tryggt þannig að þeir hafi sömu fjármuni til ráðstöfunar til að standa undir kennslukostnaði hvert sem rekstrarform þeirra er. Mat minni hlutans er að leysa eigi þennan vanda í rammalögum um háskóla. Það er ekki forsvaranlegt að opinberu háskólarnir þurfi að vísa nemendum frá í stórum stíl á sama tíma og stjórnvöld halda því fram að þau vilji efla háskólamenntun í landinu. Í umfjöllun nefndarinnar um frumvarpið kom fram gagnrýni á að ekki skuli gert ráð fyrir því að fatlaðir nemendur eigi rétt á að greitt sé fyrir námi þeirra við háskóla. Samkvæmt frumvarpinu er það hverjum og einum háskóla í sjálfsvald sett hvernig þörfum fatlaðra nemenda er sinnt. Það er mat minni hlutans að full þörf sé á því að skilgreina rétt fatlaðra nemenda til náms, með sértækum hætti í rammalöggjöf um háskóla eins og gert er varðandi fatlaða nemendur í framhaldsskólum í 19. grein laga um framhaldsskóla. Þar er framhaldsskólunum gert skylt að veita fötluðum nemendum kennslu og sérstakan stuðning í námi, auk þess sem gert er ráð fyrir að fötluðum nemum sé látin í té sérfræðileg aðstoð og nauðsynlegur aðbúnaður eftir því sem þörf krefur að mati menntamálaráðuneytisins. Af þessu leiðir að kostnaður við fatlaða nemendur er metinn sérstaklega og greiddur úr ríkissjóði. Í því augnamiði að hið sama gildi um fatlaða nemendur í háskólum leggur minni hlutinn til breytingu á 19. gr. frumvarpsins. Undir þetta ritum við allir fulltrúar stjórnarandstöðunnar í menntamálanefnd.

Frú forseti. Eins og fram kom í máli hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar er ég ásamt öðrum í minni hluta menntamálanefndar aðili að breytingartillögum og minnihlutaáliti frá menntamálanefnd. Ég tek undir það sem fram kom í ræðu hans varðandi þau atriði sem við fjöllum um í nefndaráliti okkar, sem varða fyrst og fremst akademískt frelsi, háskólaráð, fjármál og kennsluframlög og að lokum atriði er varða aðgengi fatlaðra nemenda. En það eru ekki einu meinbugirnir sem ég sé á málinu. Mér finnst afar margt vanta upp á að þetta mál sé með þeim hætti að gott geti talist. Mér finnst málið einkennast af kappi hinnar hægri sinnuðu pólitíkur sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur rekið í menntamálum, því ofurkappi sem lagt hefur verið á fjölgun háskóla. En svo eru menn að átta sig á því að það þýðir ekki að fjölga háskólum út í hið óendanlega. Við verðum að tryggja að háskólar okkar standist allar þær gæðakröfur sem settar eru af háskólasamfélaginu á alþjóðlegum vettvangi. Í orði kveðnu ætlum við að miða okkur við hið besta. En þá skiptir líka máli að löggjöf okkar sé gegnheil og fylgi því eftir sem við segjum varðandi metnað okkar í háskólamálunum. Að mínu viti gengur þetta frumvarp ekki nægilega langt í á þá átt að tryggja metnað í háskólamálum. Þetta frumvarp skilur okkur enn eina ferðina eftir með Háskóla Íslands, flaggskip æðri menntunar á Íslandi, án þess að ljóst sé hvernig við hyggjumst sjá þeirri öflugu stofnun fyrir því fjármagni sem þarf til að hún geti staðið undir nafni. Á sama tíma leggja einkaháskólarnir drög að fjölgun doktorsnema eða hafa sett á stofn doktorsnám hjá sér. En við höfum ekki haft fjármuni til að styðja við bakið á Háskóla Íslands í þeim efnum, að heimila þeim öfluga viðbót til fjölgunar doktorsnema. Með nefndaráliti minni hlutans höfum við ákveðið að láta fylgja nokkrar umsagnir. Þar á meðal er mjög viðamikil og efnismikil umsögn frá Háskóla Íslands. Þar koma fram ýmis gagnrýnisatriði sem vert er að geta við þessa umræðu. Háskóli Íslands fagnar í grunninn framlögðu frumvarpi og telur ákveðin atriði og aðalatriðin í því til bóta, sérstaklega hvað varðar það að koma til móts við Bologna-ferlið, sem við erum jú formlegir aðilar að. Við ættum ekki að komast hjá því að innleiða það gæðamat sem Bologna-ferlið gengur út á. En þó skiptir verulegu máli að það sem Bologna-ferlið leggur okkur á herðar sé tryggt með fullnægjandi hætti. Tryggja þarf að fyrirkomulag þessa gæðaeftirlits, sem Bologna-yfirlýsingin gerir ráð fyrir að sé rekið hér, sé fullnægjandi innan háskólanna og að eftirlitinu með því sé nægilega vel sinnt af hálfu stjórnvalda. Ég held að það skorti aðeins á að ábyrgð stjórnvalda sé skilgreind nægilega vel í gæðamálunum og að viðurkennt sé að við getum ekki búið við að þetta gæðaeftirlit sé ekki reglulegt. Ég tel nauðsynlegt að það sé reglulegt. Ég held líka að ekki sé hægt að framkvæma það nema með öflugum erlendum eftirlitsstofnunum. Ég held að það hefði þurft að viðurkennast í orðanna hljóðan í þessu máli, taka skrefið alla leið og tala skýrt. Það er jú ljóst að háskólarnir verða að lokum dæmdir af verkum sínum. Þeir verða dæmdir af því hve góða menntun þeir veita og hve hátt þeir standa á alþjóðlegum skala. En háskólarnir eru ekki bara ábyrgir fyrir því að veita góða menntun. Þeir þurfa líka að hafa innra eftirlit og meta gæði eigin starfsemi innan þriggja meginpósta háskólanna, þ.e. á sviði kennslu, rannsókna og stjórnunar. Tryggja verður það að ytra gæðaeftirlitið sé á hendi óháðs aðila. Það verður líka að beinast að stofnuninni í heild og ganga þarf úr skugga um að innra eftirlitið og matið sem fer fram inni í stofnunum sé skilvirkt og þjóni tilgangi sínum. Upplýsingar um viðmið, mælikvarða og vinnubrögð eiga að liggja fyrir og vera öllum aðgengilegar og þetta er eitthvað sem hefði þurft að tryggja. Ég er ekki nægilega sátt við umgjörðina, þ.e. hvernig þetta er orðað í frumvarpi menntamálaráðherra. Ég hef á tilfinningunni að við hefðum getað unnið málið lengra í menntamálanefnd. En um það var talsvert mikill ágreiningur í nefndinni og ég hef þá kenningu að formaðurinn hafi ekki gefið nægilegt olnbogarými til þess að taka öll sjónarmið til nægilega mikillar skoðunar. Það er kannski ekki ágreiningur milli stjórnarflokkanna og stjórnarandstöðunnar í grunninn í þessu máli. En á frumvarpinu er fljótaskrift sem gerir það að verkum að erfitt verður fyrir háskólana að starfa eftir þeim lögum sem væntanlega verða samþykkt. Það verður erfitt fyrir þá sem eiga að fara að þeim lögum að átta sig á því til fullnustu hvað er átt við í öllu tilliti. Samtök evrópskra háskóla hafa, að sögn Háskóla Íslands eins og fram kemur í umsögn þeirra, sett fram ákveðnar kröfur í þessum efnum varðandi gæðamat. Það er alveg nauðsynlegt að tryggja að íslensk stjórnvöld fari eftir sömu gæðastöðlum og sömu kröfum þannig að þau viðmið sem samtök evrópskra háskóla hafa sett sameiginlega séu formlega okkar viðmið líka. Mig langar síðan, frú forseti, að segja nokkur orð um hvernig háskólar erlendis eru flokkaðir og þá staðreynd að í ráðuneyti menntamála var ákveðið að fara ekki sömu leið og farin er í flestum nágrannalöndum okkar varðandi þá flokkun. Erlendis er víðast hvar gerður greinarmunur á tegundum háskóla á háskólastigi eftir eðli þeirra, starfsemi og hlutverkum. Það hlýtur að teljast eðlilegt að slíkur greinarmunur sé gerður skýrum stöfum í þeirri löggjöf sem hér stendur til að samþykkja. En það er ekki gert. Ég held að ólíkar kröfur um námsframboð, rannsóknir og fræðilega uppbyggingu, kalli á að nemendur og aðrir sem sýsla við þessi mál og þurfa að meta þessa háskóla og fyrir hvað þeir standa fái að vita hvers konar háskóla er um að ræða í hverju tilviki. Eins og ég sagði áðan hefur háskólum fjölgað gríðarlega mikið en það er t.d. undir hælinn lagt hvaða erlendu þýðingar eru til staðar á þeirra nöfnum. Við vitum að gerðar eru kröfur um að skólar í útlöndum sem kalla sig „university“, eða „universitet“ upp á skandinavísku, séu með öðrum hætti en skólar sem nefna sig „yrkeshögskolar“ eða „distrikthögskolar, þ.e. landshlutaháskólar eða fagháskólar, sem við þekkjum afskaplega vel frá nágrannalöndum okkar á Norðurlöndunum. Á ensku væri hægt að tala um „community colleges“ eða „regional colleges“ yfir svæðisbundna háskóla eða „institute of higher education“. En íslenska hefur bara eitt orð yfir allar þessar ólíku tegundir háskóla. Þetta orð er, eins og sagt er í umsögn Háskóla Ísland, munntamt, þ.e. orðið háskóli. Háskóli Íslands leggur til í umsögn sinni að menntamálanefnd hugleiði hvort ekki sé rétt að nota hugtökin skóli á háskólastigi annars vegar og háskóli eða rannsóknaháskóli hins vegar. Ég er sjálf fylgjandi því að nafngiftir stofnana lýsi starfi þeirra, hvers konar stofnanir þær eru og við forðumst að gefa misvísandi skilaboð út í umhverfið í þeim efnum. Ég harma því það að í frumvarpinu skyldi ekki valin sú viðtekna leið sem við þekkjum frá nágrannalöndum okkar. Mér finnst það líka alvarlegt, frú forseti, að í þessu frumvarpi skuli ekki vera tekið almennilega á starfsskilyrðum háskóla eða hvaða sjónarmið skuli ráða ákvörðunum hins opinbera, í þessu tilfelli ríkisvaldsins, til háskóla sem búa við afar mismunandi starfsskilyrði. Ég hef gagnrýnt það hvað eftir annað úr ræðustól á hvern hátt búið er að Háskóla Íslands og hvernig honum er mismunað miðað við einkaskólana. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum viljað endurskoðun í þessum efnum og talið það lífsnauðsynlegt að Háskóli Íslands fengi til kennslu og rannsókna það háar upphæðir eða það mikið fé að það dugi án þess að innheimt verði skólagjöld. Um þetta atriði segir í umsögn Háskóla Íslands, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er ekki fjallað um starfsskilyrði háskóla og hvaða sjónarmið skuli ráða ákvörðun um fjárveitingar til háskóla sem búa við mismunandi starfsskilyrði. Opinber framlög til háskóla byggjast á sömu forsendum þótt starfsskilyrði þeirra séu ólík. Nauðsynlegt er að leiðrétta þessa skekkju þannig að allir skólar búi við sömu skilyrði og skýrt sé eftir hvaða viðmiðunum fjárstýring til starfsemi þeirra fari. Það gengur ekki öllu lengur að það fé sem skólar hafa til ráðstöfunar til að standa undir kennslukostnaði sé mjög mismunandi eftir rekstrarformi þeirra.“ Ég tek heils hugar undir þetta og harma jafnframt að nefndin skyldi ekki ræða þessa þætti í smáatriðum, þ.e. eitt af grundvallaratriðunum í háskólalöggjöfinni, á hvern hátt stjórnvöldum ber að búa að stofnunum fjárhagslega. Háskóli Íslands fjallar síðan að nokkru leyti um að gildissvið laganna þurfi að vera ótvírætt en svo sé ekki, enda falli landbúnaðarháskólarnir utan ákvæða frumvarpsins. Það er mat Háskóla Íslands að þetta þurfi að leiðrétta skólanna sjálfra vegna með hliðsjón af ákvæðum Lissabon-samningsins, sem nefndur er í umsögn Háskóla Íslands. En hann fjallar um viðurkenningu á menntun og hæfi að því er varðar æðra skólastig á Evrópusvæðinu. Mér finnst það athyglisvert sem kemur fram í umsögn Háskóla Íslands hvað þetta varðar og bendi á að það mál var heldur ekki tekið til neinnar skoðunar að ráði í menntamálanefnd, enda hefur manni skilist að um það ríki pólitísk sátt á milli stjórnarflokkanna tveggja, að við þessu verði ekki hróflað. Ég held því ekki fram að einboðið sé að landbúnaðarháskólarnir eigi að heyra undir menntamálaráðuneytið en það þarf að vera alveg skýrt og ótvírætt að meginatriði þessa frumvarps nái til þeirra líka. Ég gæti svo sem farið hér víðar yfir, frú forseti, en þetta voru helstu atriðin, sem mér fannst skorta á talað væri skýrt um, fyrir utan þau atriði sem nefnd eru í nefndaráliti minni hlutans og breytingartillögum. En auðvitað er ákvæðið um hið akademíska frelsi háskólanna fyrir neðan allar hellur. Það vantar stórlega upp á það í þessu frumvarpi að haldið sé þannig á málum að viðunandi sé. Rannsóknafrelsi og sjálfstæði í fræðilegu tilliti eru grundvallaratriði í háskólastarfi og við verðum að tryggja það með lögum. Það er skylda okkar. Það verður að vera algjörlega skýrt og þarf að vera skýrt í lögum að það er ekki hægt og verður aldrei liðið, er óforsvaranlegt, að háskólum verði gefin fyrirmæli af hálfu stjórnvalda eða hagsmunaðila um viðfangsefni, um aðferðir og efnistök við kennslu eða rannsóknir. Ég tek undir það sem Háskóli Íslands segir í umsögn sinni, að óheppilegt sé að í frumvarpinu sé þessu mikilvæga atriði einungis lýst á þann veg að háskólinn hafi sjálfdæmi um starfsemi sína, eins og segir í 2. gr. frumvarpsins. Ég man ekki til þess - það getur verið að ég sé að fara með rangt mál - að því hafi verið breytt. Jú, því var breytt í breytingartillögum meiri hlutans, eða hvað? Nei, enn á að standa að þeir hafi sjálfdæmi varðandi starfsemi sína. Þetta er algjörlega óviðunandi. Fara þarf betur ofan í saumana á þessari skilgreiningu og því hvernig menn sjá fyrir sér að hinu akademíska frelsi sé fullnægt. Nefna mætti ákveðin atriði sem ekki voru tekin til nægilegrar umfjöllunar innan nefndarinnar, m.a. er varðar hæfisskilyrði háskólakennara og kæruleiðir innan háskólans, sem hefði kannski mátt fara betur í. En ég held að eins og málum var háttað í nefndinni hafi ekki verið vilji fyrir því að vinna málið lengra í sátt. Þess vegna skildu leiðir mjög fljótt milli minni hluta og meiri hluta. Við, fulltrúar Samfylkingar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í nefndinni, höfum þess vegna skilað séráliti sem gerð hefur verið grein fyrir. Það mætti hafa miklu lengra mál um þetta efni en tíminn og aðstæður leyfa það ekki, þannig að ég lýk hér máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 66/1995, um grunnskóla, með síðari breytingum. Þetta er nefndarálit meiri hluta menntamálanefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á núgildandi grunnskólalögum hvað varðar m.a. stofnun grunnskóla sem reknir eru af öðrum en sveitarfélögum og lágmarksframlög sveitarfélaga til þeirra. Frumvarpið kveður einnig á um ýmsar breytingar sem lúta að foreldraráðum og einnig skyldu til að stofna nemendaráð við hvern skóla ásamt fleiri breytingum. Athugasemdir bárust um nokkur atriði og meiri hlutinn leggur til breytingar á frumvarpinu er lúta einkum að réttindum og skyldum nemenda og foreldra og einnig varðandi málsmeðferð og eru þær í samræmi við ábendingar frá umboðsmanni barna. Við umfjöllun nefndarinnar um 23. gr. frumvarpsins sem fjallar m.a. um viðurkenningu grunnskóla sem eru reknir af öðrum en sveitarfélögum og einnig um framlag úr sveitarsjóði til starfsemi þeirra hafa komið fram skiptar skoðanir um hvort rétt sé að kveða í lögum á um lágmarksframlag frá sveitarfélögunum til framangreindra skóla. Meiri hlutinn telur að nauðsynlegt sé að kveða á um slíkt, einkum með hliðsjón af því að slíkt ákvæði tryggir betur rekstrargrundvöll skólanna og enn fremur jafnræði nemenda. Þau sjónarmið hafa komið fram að æskilegt sé að fresta frumvarpinu og láta efnisatriði þess bíða heildarendurskoðunar grunnskólalaganna sem nú er hafin í nefnd skipaðri af menntamálaráðherra. Meiri hlutinn telur að þrátt fyrir framangreinda heildarendurskoðun sé tilefni til að frumvarpið verði nú að lögum þar sem það bæti verulega núgildandi grunnskólalög. Það sjónarmið kom einnig fram hjá umboðsmanni barna. Verður nú gerð grein fyrir breytingartillögum meiri hlutans: 1. Lagt er til að 3. gr. verði í fyrsta lagi breytt á þá leið að skýrar verði kveðið á um afdráttarlausa skyldu skólastjóra til að tilkynna barnaverndaryfirvöldum ef misbrestur er á skólasókn barns, án þess að veikindi eða aðrar gildar ástæður hamli henni. Samkvæmt frumvarpsgreininni eins og hún er orðuð nú, um að skólastjóri skuli leita leiða til úrbóta, „eftir atvikum að teknu tilliti til hlutverks barnaverndaryfirvalda“, mætti álykta að um mat skólastjóra væri að ræða en svo er ekki. Samkvæmt 6. gr. laganna ber forráðamaður ábyrgð á því að barn sæki skóla. Ef misbrestur er á skólasókn án þess að veikindi eða aðrar gildar ástæður hamli má telja að foreldrar séu að bregðast framangreindum skyldum og einnig forsjárskyldum sínum. Í ákvæðum 16. og 17. gr. barnaverndarlaga, nr. 80/2002, er kveðið á um tilkynningarskyldu til barnaverndaryfirvalda, m.a. sérstaklega kveðið á um í 17. gr. þeirra laga um tilkynningarskyldu skólastjóra. Meiri hlutinn telur því mikilvægt að skýrar verði kveðið á um tilkynningarskyldu skólastjóra til barnaverndaryfirvalda. Í öðru lagi leggur meiri hlutinn til að forráðamönnum verði einnig veitt heimild til að vísa málum til úrlausnar skólanefndar í þeim tilvikum þar sem þeir sætta sig ekki við ákvörðun skólastjórans en í frumvarpinu er eingöngu gert ráð fyrir að skólastjóri geti vísað málinu til skólanefndar. Rökin fyrir þeirri breytingu eru þau að misbrestur á skólasókn getur stafað af atvikum er snúa að skólanum sjálfum, t.d. einelti í skólanum sem skólastjórnin hefur ekki tekið á að mati forráðamanna. 2. Meiri hlutinn leggur til að bætt verði málslið við 5. gr. er kveði á um að forráðamaður geti vísað synjun skólastjóra um undanþágu frá skólasókn til skólanefndar. Ákvörðun skólastjóra um tímabundna undanþágu frá skólasókn getur varðað nemanda miklu og meiri hlutinn telur því mikilvægt að forráðamaður geti vísað synjun skólastjóra til skólanefndar. 3. Lögð er til breyting á 8. gr. frumvarpsins. Samkvæmt greininni skal foreldraráð fá til umsagnar fyrirhugaðar meiri háttar breytingar á skólahaldi og starfsemi skóla áður en endanleg ákvörðun um þær liggur fyrir. Meiri hlutinn leggur til að í stað orðanna „liggur fyrir“ komi orðin „er tekin“. Merkingarmunur getur verið á framangreindum orðasamböndum, bæði málfarslegur og lagalegur. 4. Meiri hlutinn leggur til breytingar á 9. gr. Í fyrsta lagi að greinin kveði á um það að nemendaráð fái skólanámskrá og aðrar áætlanir eða breytingar á skólahaldi til umsagnar en ekki til kynningar. Með þeirri breytingu telur meiri hlutinn að betur séu tryggð réttindi barna skv. 12. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem kveðið er á um skyldu aðildarríkja til að tryggja barni sem getur myndað eigin skoðanir rétt til að láta þær frjálslega í ljós í öllum þeim málum sem það varða og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska. Með framangreindri breytingu er umsagnarréttur nemenda lögbundinn. Meiri hlutinn áréttar að með framangreindri breytingu er ekki verið að skylda nemendaráð til að gefa umsögn heldur er með breytingunni skýrar kveðið á um að nemendur hafi rétt til þess og skylt sé að leita eftir því óháð því hvort nemendur gefa umsögn. Í öðru lagi leggur meiri hlutinn til sams konar orðalagsbreytingu og á 8. gr. frumvarpsins sem gerð er grein fyrir hér að framan. 5. Lagt er til að 12. gr. falli brott. Í greininni er gert ráð fyrir því að skylda til ráðningar aðstoðarskólastjóra í grunnskóla þar sem starfa 12 starfsmenn eða fleiri, sbr. 2. mgr. 23. gr. gildandi laga, verði felld brott. Vart hefur orðið við verulega andstöðu við þessa breytingu, m.a. hjá Kennarasambandi Íslands og Heimili og skóla, og því er lagt til að 23. gr. gildandi laga standi óbreytt. 6. Þá er lögð til breyting á b-lið 14. gr. frumvarpsins um að bætt verði við upptalningu á 4. mgr. 29. gr. laganna orðunum „og stöðu að öðru leyti“. Með þeirri viðbót telur meiri hlutinn að skýrt komi fram að ekki sé um að ræða tæmandi talningu í ákvæðinu auk þess sem slík viðbót er betur í samræmi við orðalag 65. gr. stjórnarskrárinnar. 7. Lögð er til breyting á 16. gr. frumvarpsins þannig að skýrt komi fram að skólanámskrá skuli send nemendaráði til umsagnar en ekki einungis kynnt nemendaráði eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Þessi breyting er í samræmi við breytinguna á 9. gr. frumvarpsins. 8. Þá er lögð til breyting á 17. gr. frumvarpsins. Greinin felur í sér auknar heimildir til mats á námi utan grunnskóla til valgreina. Meiri hlutinn telur að ákvörðun um að fá starf eða nám utan skólans metið sé mikilvæg fyrir nemendur og því æskilegt að forráðamaður geti kært ákvörðun skólastjóra um synjun til skólanefndar. 9. Meiri hlutinn leggur til að bætt verði við 20. gr. ákvæði um skyldu skólastjóra og skólanefndar til að gera forráðamönnum nemenda grein fyrir þeim reglum sem um málsmeðferð gilda, m.a. um kærurétt. Einnig vil ég geta þess að við 3. umr. mun ég flytja breytingartillögu um að gildistakan verði 1. janúar 2007 en slík breyting er flutt eftir samráð við nefndarmenn í hv. menntamálanefnd. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með fyrrnefndum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir þetta álit rita hv. þingmenn Sigurður Kári Kristjánsson, Sigurrós Þorgrímsdóttir, Dagný Jónsdóttir, Ingvi Hrafn Óskarsson og Hjálmar Árnason.

Frú forseti. Ég geri hér grein fyrir áliti minni hluta menntamálanefndar varðandi það frumvarp sem hér liggur fyrir um breytingar á lögum um grunnskóla. Í minni hluta menntamálanefndar eru auk mín hv. þingmenn Björgvin G. Sigurðsson, Kolbrún Halldórsdóttir og Mörður Árnason. Þá styður áheyrnarfulltrúi í nefndinni, Magnús Þór Hafsteinsson, einnig það álit sem ég geri hér grein fyrir. En fyrst, frú forseti, er rétt að taka fram að ýmislegt í því frumvarpi sem hér liggur fyrir um breytingar á lögum um grunnskóla er til bóta. Hins vegar er ekkert af þessum tillögum þannig að það kalli á að keyra þetta mál hér í gegn núna af þeirri einföldu ástæðu að nú er unnið í nefnd að heildarendurskoðun grunnskólalaga. Eðlilegra er að þessi mál séu skoðuð þar þannig að það sé allt í réttu samhengi. Frú forseti. Ég held að enginn af minnihlutafulltrúum að minnsta kosti í menntamálanefnd, og trúlega ekki allir úr meiri hlutanum, hafi gert ráð fyrir að þetta frumvarp kæmi hér á dagskrá, heldur hafi þetta fyrst og fremst verið frumvarp til að sýna ákveðna stefnu ákveðins hluta Sjálfstæðisflokksins. Það var athyglisvert að á fund nefndarinnar komu ýmsir gestir og m.a. leiðtogi Sjálfstæðisflokksins hér í Reykjavík sem hafði afskaplega skýrar skoðanir á því. Það er rétt að vekja athygli á að álit minni hlutans er mjög svo í takt við álit oddvita Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík enda hefur sá ágæti maður mikla reynslu af sveitarstjórnarmálum og áttar sig alveg á því hvaða mál eru prinsippmál í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. En því er nú verr og miður, það virðist ekki hafa hljómgrunn í meiri hluta menntamálanefndar og af einhverjum ástæðum virðist sú reynsla ekki hafa komist til skila í menntamálaráðuneytinu. Er full þörf á að það sé kannað með hvaða hætti megi tryggja að þekking á sveitarstjórnarmálum og þekking á samskiptum ríkis og sveitarfélaga komist inn fyrir dyr þar. Frú forseti. Það kom fram í máli hv. þm. Dagnýjar Jónsdóttur að komið verður með breytingartillögur við 3. umr. við frumvarp þetta sem felur það í sér að það mun ekki taka gildi fyrr en 1. janúar árið 2007. Það er fagnaðarefni að það skref er stigið vegna þess að það gefur möguleika á að sú nefnd sem nú starfar að heildarendurskoðun grunnskólalaga fái svigrúm til að fara yfir þessa þætti einnig. Það er vonandi að það verði til bóta og tryggi að meiri sátt verði um þau lög um grunnskóla sem koma út úr því starfi. Frú forseti. Með frumvarpinu eru gerðar nokkrar breytingar á grunnskólalögum, nr. 66/1995, m.a. varðandi grunnskóla sem ekki eru reknir af sveitarfélögum. Umsagnir bárust frá ýmsum aðilum, m.a. Sambandi íslenskra sveitarfélaga sem gerir mjög alvarlegar athugasemdir við 23. gr. frumvarpsins. Í þeirri grein er m.a. lagt til að lögfest verði lágmarksframlag sveitarfélaga til einkarekinna grunnskóla. Með framangreindri grein er gerð breyting á 56. gr. grunnskólalaganna en í henni kemur m.a. fram að einkaskólar eigi ekki rétt til styrks af almannafé. Verði frumvarpið að lögum skal framangreint lágmarksframlag vera 75% af vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar allra grunnskóla sem reknir eru af sveitarfélögum í landinu á hvern nemanda samkvæmt árlegum útreikningi Hagstofu Íslands. Gildir þetta hlutfall fyrir skóla með allt að 200 nemendum en framlagið skal vera að lágmarki 70% fyrir hvern nemanda umfram þann fjölda. Minni hlutinn í menntamálanefnd telur að framangreind breyting geti haft í för með sér kostnaðarauka fyrir sveitarfélögin. Þetta er eitt af þeim atriðum sem kallar á að öðruvísi sé staðið að slíkum samskiptum á milli ríkis og sveitarfélaga en þannig að eitt fagráðuneyti komi með frumvarp hér í gegn án þess að farið sé yfir hugsanlegar kostnaðarbreytingar - og það þrátt fyrir að fyrir liggi yfirlýsingar frá, ef ég man rétt, nokkrum hæstv. félagsmálaráðherrum um að frumvörpum eigi að fylgja útreikningar, ekki bara á kostnaðarauka eða breytingum hjá ríkissjóði heldur einnig hjá sveitarfélögum. Það skortir algjörlega í þessu tilfelli og er það enn eitt atriðið sem kallar á að skoða þurfi betur og fara aðrar leiðir í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Minni hlutinn telur að lögbinding á lágmarksframlagi til einkaskóla gangi gegn sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga og brjóti í bága við markmið sveitarstjórnarlaga. Þá er þessi lagasetning í hrópandi andstöðu við þróun undanfarinna ára varðandi löggjöf um verkefni sveitarfélaga, því slíkar íhlutanir í starfsemi og rekstur sveitarfélaga mátti áður finna en hafa nú nánast allar verið aflagðar. Minni hlutinn telur einnig að frumvarpið feli í sér breytingar sem leiða til aukinnar miðstýringar á skólastarfi. Þess í stað væri æskilegra að lög um grunnskóla væru rammalöggjöf líkt og á við um framhaldsskóla. Frú forseti. Sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaganna er í raun og veru heilagur. Það ætti ekki að hvarfla að nokkurri ríkisstjórn eða nokkrum ráðherra að ganga gegn slíku. Ganga gegn þeirri þróun sem átt hefur sér stað í samskiptum ríkis og sveitarfélaga í löggjöf. Hér er stigið skref gegn þróuninni og stórt skref aftur á bak í þessum samskiptum. Þess vegna var það ekkert sérkennilegt þegar fulltrúar frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga komu á fund menntamálanefndar að þá kæmi formaður sambandsins sérstaklega á fundinn, sem er afar óvenjulegt því að yfirleitt eru það starfsmenn sambandsins sem mæta. En svo mikil var áhersla Sambands íslenskra sveitarfélaga á þetta mál að formaðurinn sjálfur mætti á fundinn og fór ítarlega yfir málið og gerði tilraun til að vekja athygli hv. þingmanna í menntamálanefnd á því hversu stórt mál væri hér á ferðinni. En því miður virðist trúarsetning sumra varðandi einkaskólana vera öllu öðru æðra og þar af leiðandi gleyma menn þessu mikilvæga atriði varðandi samskipti ríkis og sveitarfélaga og þar af leiðandi gleymist hið mikilvæga sjálfsákvörðunarvald sveitarfélaganna í hinum mikla æðibunugangi að ná þessu fram. Herra forseti. Þegar frumvarpið kom fram virtist það vera svo að meiri hlutinn á Alþingi, og þá fyrst og fremst Sjálfstæðisflokkurinn, hefði ekki trú á að þeirra flokkur kæmist til valda í Reykjavík. Það kom fram hér í umræðum, ég held að ég fari rétt með að það hafi verið í ræðu hjá formanni menntamálanefndar, að í raun og veru væri þetta frumvarp sett fram gegn meiri hlutanum í Reykjavík vegna eins sveitarfélags. Þess vegna vekur það enn meiri furðu þegar nýr meiri hluti er kominn í Reykjavík að förinni er samt haldið áfram. Hvað segir það? Það segir okkur nákvæmlega það,  Frú forseti. Eitt sérkennilegt enn, vegna þess að skipuð hefur verið nefnd til að gera tillögu að heildarendurskoðun á grunnskólalögunum, nefndinni er ætlað að skila hæstv. menntamálaráðherra stuttri áfangaskýrslu í september 2006 og fullunnu frumvarpi eigi síðar en í lok árs eða í desember 2006. Minni hlutinn telur löngu tímabært að sú endurskoðun eigi sér stað og eðlilegt að þær tillögur sem fram koma í frumvarpinu verði hluti af þeirri heildarendurskoðun. Með slíkum vinnubrögðum er mun líklegra að náist víðtæk sátt um breytingar á jafnmikilvægri löggjöf. Það vekur ugg að þær breytingar sem frumvarpið gerir ráð fyrir skuli framlagðar gegn vilja Sambands íslenskra sveitarfélaga í ljósi þess að sveitarfélögunum hefur verið falin ábyrgð á rekstri grunnskólans. Vísa ég þá aftur til þess sem ég sagði áðan að mikilvægt er að samskiptin séu með þeim hætti að traust ríki á milli aðila. Rétt er að vekja athygli á að fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga, og þar á meðal verðandi borgarstjóri í Reykjavík, lögðu áherslu á að það væri eðlilegt að þetta frumvarp yrði sent til þeirrar nefndar sem er að vinna að heildarendurskoðuninni. Við verðum því að vona að það sem kom fram í ræðu hv. þm. Dagnýjar Jónsdóttur áðan um að gildistakan, það skref sem er þó stigið þar, verði ekki fyrr en 1. janúar 2007 verði til þess að nefndin taki þetta inn hjá sér og fari yfir þetta og geri tillögur um þær greinar sem hér er verið að gera tillögur um jafnt sem aðrar greinar í grunnskólalögunum, enda er verkefni nefndarinnar að viðhafa heildarendurskoðun á lögunum. Frú forseti. Af framansögðu leggur minni hlutinn til að frumvarpinu verði vísað frá með svofelldri rökstuddri dagskrá: „Með vísan til framangreinds samþykkir Alþingi að vísa málinu frá og taka fyrir næsta mál á dagskrá.“ Magnús Þór Hafsteinsson, áheyrnarfulltrúi í menntamálanefnd, er samþykkur áliti þessu. Undir það rita auk mín hv. þingmenn Björgvin G. Sigurðsson, Kolbrún Halldórsdóttir og Mörður Árnason.

Virðulegi forseti. Þetta er eitt af vitlausu málunum sem ríkisstjórnin hefur lagt fyrir Alþingi Íslendinga þennan veturinn. Þetta er mikið ágreiningsmál og það er ekki einu sinni lyft litla fingri til að reyna að ná sátt um málið eða að finna einhverja lendingu. Málið er lagt fram á þeim tíma þegar heildarendurskoðun grunnskólalaganna er farin af stað. Skoðun mín er sú að með framlagningu þessa máls hafi hæstv. menntamálaráðherra svikið kennara og komið í bakið á þeim eftir sögulegt samkomulag í upphafi þessa árs þegar gert var samkomulag um að vinna saman að því að finna lendingu í styttingu náms til stúdentsprófs. Hæstv. menntamálaráðherra hefði verið maður að meiri hefði hún ákveðið að fara sömu leið með þetta mál. Það gerir hún ekki vegna þess að Sjálfstæðisflokknum er það gríðarlega mikilvægt að koma einkaskólunum inn í lög með þessum hætti þar sem ákveðið er að samkvæmt lögum sé bara opin ávísun á öll sveitarfélög í landinu frá þeim sem dettur í hug að stofna einkaskóla. Boðað er til samkeppni við hina opinberu skóla sem sveitarfélögin hafa yfirtekið og reka, mörg meira af vilja en mætti. Ég vil kalla þetta skemmdarverk af hálfu Sjálfstæðisflokksins og niðurlægingu Framsóknarflokksins að kyngja þessu. Ég er búin að takast á við hv. formann menntamálanefndar, Sigurð Kára Kristjánsson, um þetta mál. Það var ekki við það komandi að við fengjum málefnalega umræðu um það í nefndinni. Út skyldi það og nú er sömu aðferðum beitt við að reka þetta mál í gegnum þingið í bullandi ágreiningi og með ofbeldi. Ég mótmæli því. Mér finnst það til skammar fyrir Sjálfstæðisflokkinn að leyfa sér vinnubrögð af þessu tagi og mér finnst sorglegt að Framsóknarflokkurinn skuli láta hafa sig út í það að teyma þennan vagn með Sjálfstæðisflokknum. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson fór yfir minnihlutaálit okkar. Við erum að sjálfsögðu með frávísunartillögu við málið og gefum þar með alþingismönnum kost á að vísa málinu til föðurhúsanna. Ég er svo sem ekki bjartsýn á að stjórnarflokkarnir vitkist eða sjái ljósið í þessum efnum áður en af því verður að sú tillaga komi til atkvæða, því miður. En ég held að það hljóti að verða alvarlegur styr úti í samfélaginu og öldur mótmæla um þetta mál ef það fer hér í gegn með þessum hætti. Það átti enginn von á að þetta væri að gerast. Það kom eins og þruma úr heiðskíru lofti nú á síðustu dögum að sett yrði pressa á að koma þessu mál í gegn í þeim ágreiningi sem það er í og án þess að leita nokkurra sátta. Ágreiningurinn er ekki bara við stjórnmálaflokkana sem eru í stjórnarandstöðu á Alþingi heldur er hann ekki síður við þá sem starfa úti á akrinum og þar vil ég nefna Samband íslenskra sveitarfélaga sérstaklega. Með umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem dagsett er 28. febrúar 2006, fylgir frásögn af stjórnarfundi sambandsins sem haldinn var 21. október 2005. Þar með fylgir bókun sem gerð var 21. október í tengslum við afgreiðslu stjórnarinnar á umsögn um drög að frumvarpi til laga um breytingu á grunnskólalögunum. Kemur fram að drögin hafi verið samþykkt með fimm atkvæðum gegn tveimur atkvæðum Árna Þórs Sigurðssonar og Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur og að þrír hafi setið hjá, þau Elín R. Líndal, Lárus G. Valdimarsson og Þorvaldur Guðmundsson. Árni Þór og Steinunn Valdís lögðu fram bókun á fundinum og fylgir hún með umsögn sambandsins til menntamálanefndar. Mig langar að vitna til þessarar bókunar Árna Þórs og Steinunnar Valdísar en í henni segir, með leyfi forseta: „Við getum með engu móti staðið að þeirri umsögn um umrætt frumvarp sem hér er lögð fram. Þó er rétt að taka fram að í umsögninni er vikið að mörgum atriðum í frumvarpinu sem mikilvægt er fyrir sveitarfélögin að koma á framfæri og eiga fyllilega rétt á sér. Í umsögninni er fjallað um eitt djúpstæðasta ágreiningsefni stjórnmálanna í skólamálum með þeim hætti að engin pólitísk sátt getur orðið um það á vettvangi stjórnar sambandsins. Frumvarp menntamálaráðherra gerir ráð fyrir grundvallarbreytingum á grunnskólalögum hvað varðar rekstur einkaskóla. Til þessa hafa grunnskólalög verið afdráttarlaus um það að einkaskólar eigi ekki kröfu til styrks af almannafé en frumvarpið gerir slíkan styrk nú lögboðinn, fallist sveitarstjórn á stofnun viðkomandi einkaskóla. Við teljum í fyrsta lagi að það sé allsendis óeðlilegt og í mótsögn við almenna stefnu sambandsins um sjálfsforræði sveitarfélaga að fallast á þessa grundvallarbreytingu. Í öðru lagi er ljóst að allt aðrar forsendur en fjárhagslegar eru lagðar til grundvallar þegar fjallað er um hvort samþykkja skuli stofnun einkaskóla. Þar verða faglegar forsendur látnar ráða. Með lagagreininni er því í raun verið að svipta sveitarfélögin fjárhagslegu sjálfstæði hvað þetta atriði varðar. Samband íslenskra sveitarfélaga getur að okkar mati aldrei stutt slíkt, alveg burt séð frá því hvaða stjórnmálaskoðanir stjórnarmenn í sambandinu hafa. Í umsögninni er enn fremur því haldið fram að eðlilegt sé „því að lögbinda að sveitarfélag sem samþykkir stofnun einkarekins grunnskóla skuli jafnframt greiða til hans rekstrarframlag til að styðja eðlilegan rekstrargrundvöll viðkomandi skóla í samræmi við stöðugildi starfsmanna og fjölda nemenda“. Þessu sjónarmiði erum við algjörlega andvíg enda endurspeglar það fyrst og fremst viðhorf þeirra sem mjög leggja áherslu á einkarekna grunnskóla. Þá ber að mótmæla þeim vinnubrögðum menntamálaráðherra að ráðast í endurskoðun grunnskólalaga án formlegrar aðildar sveitarfélaganna í landinu sem tóku alfarið við rekstri grunnskólans árið 1996.“ Lengra ætla ég ekki að lesa í þessari bókun Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur og Árna Þórs Sigurðssonar en af henni má auðvitað sjá hversu djúpstæður ágreiningurinn er, ekki bara á Alþingi heldur innan stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga. Nú var umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga afar gagnrýnin í þessum efnum. Hún talar að mörgu leyti tæpitungulaust um 23. gr. Ég held að það sé kannski ekki tími eða svigrúm til að fara nánar ofan í þessa umsögn sambandsins sem eðlilegt væri þó að skoðuð yrði gaumgæfilega. Ég hvet þá sem hafa tök á að kynna sér umsögnina því að sambandið telur ýmislegt við þessa leið hæstv. menntamálaráðherra að athuga og gerir grein fyrir því í nokkuð ítarlegu og löngu máli í umsögn sinni. Ég tek heils hugar undir með hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni sem gerði grein fyrir nefndaráliti minni hluta menntamálanefndar og sé ekki annað en að það sé langur vegur í að einhvers konar sátt náist á milli fylkinga í þessu máli. Ég er þeirrar skoðunar að svigrúmið sem við höfum í hinu opinbera skólakerfi sé mikið en kannski megi nýta það betur og gera meira en hingað til hefur verið gert til þess að tryggja að ólíkar skólastefnur og ólíkar uppeldisaðferðir eigi heima innan kerfisins. Ég hef auðvitað sjálf dáðst að ýmsum hugmyndum sem eru í gangi í einkaskólunum sem eru til staðar t.d. í Reykjavík og vil geta þess að Reykjavíkurborg hefur komið verulega til móts við þá einkareknu grunnskóla sem eru til staðar innan borgarmarkanna og hefur verið mörkuð sérstök stefna í þeim efnum. Hins vegar hlýtur að koma til álita að mínu mati að ólíkar uppeldisaðferðir og stefnur geti átt heima í hinu opinbera grunnskólakerfi. Þar eigum við að sameinast um að búa til sveigjanleika, auka möguleika foreldra og barna á að eiga þar val en að gera það með þeim hætti sem Sjálfstæðisflokkurinn ætlar að gera í þessu frumvarpi gengur aldrei upp. Það er ávísun á illindi og það kann ekki góðri lukku að stýra þegar stjórnmálamenn stýra inn í brimskaflinn á þann hátt sem Sjálfstæðisflokkurinn er að gera í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá allsherjarnefnd um frumvarp til laga um breyting á lögreglulögum og lögum um framkvæmdarvald ríkisins í héraði. Eins og fram kemur á þingskjali 1242 hefur nefndin fengið til sín fjölmarga aðila við vinnslu málsins og jafnframt bárust fjölmargar umsagnir. Með frumvarpinu er lagt til að gerðar verði breytingar á umdæmaskipan lögreglu hér á landi og á verkaskiptingu milli einstakra sýslumannsembætta vegna endurskipulagningar löggæslu og varða þær bæði innra og ytra skipulag. Lagt er til að við embætti ríkislögreglustjóra starfi greiningardeild sem rannsaki landráð og brot gegn stjórnskipan ríkisins og leggi mat á hættu á hryðjuverkum og skipulagðri glæpastarfsemi. Lögregluumdæmum verði fækkað úr 26 í 15 og þau stækkuð auk þess sem sérstakar rannsóknardeildir verði starfræktar við sjö embætti. Nýtt embætti lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu taki við löggæsluverkefnum lögreglustjórans í Reykjavík og sýslumannanna í Hafnarfirði og Kópavogi. Á fundum nefndarinnar kom fram að markmiðið með breytingunum væri að bæta og efla löggæslu í landinu og auka öryggi borgaranna. Þannig verða lögregluumdæmin færri og stærri en lögreglustöðvum verður ekki fækkað. Telur nefndin að stækkun embætta feli í sér mikla möguleika á sérhæfingu þar sem gert er ráð fyrir að löggæsla og meðferð ákæruvalds færist frá átta minnstu embættunum til þeirra stærri. Með stofnun nýs embættis á höfuðborgarsvæðinu verður unnt að stuðla að betri nýtingu mannafla, sérhæfingu og nýtingu sérþekkingar. Telur nefndin að með breytingunum muni rannsóknir sakamála verða markvissari. Þá kom fram að það er eitt markmiða frumvarpsins að auka sýnilega löggæslu. Með þeim breytingum sem felast í frumvarpinu verður unnt að halda úti sólarhringsvöktum sem bæta mun löggæslu í landinu og efla öryggi borgaranna. Nefndin ræddi um hlutverk og heimildir greiningardeildar og lögreglurannsóknadeildar við embætti ríkislögreglustjóra. Ljóst er af upplýsingum þeim sem nefndinni voru veittar að frumvarpinu er ætlað að skjóta stoðum undir þá starfsemi lögreglu sem felst í því að greina hættu á alvarlegri glæpastarfsemi og er nú verkefni efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra. Slík greining þjónar tvennum tilgangi: annars vegar auðveldar hún lögreglu að upplýsa alvarleg afbrot, og hins vegar getur hún komið í veg fyrir að slík afbrot verði fullframin. Er þessi þáttur í störfum lögreglu ekki síst mikilvægur í ljósi þeirrar ógnar sem samfélaginu stafar af skipulagðri glæpastarfsemi svo sem fíkniefnasmygli, mansali og hryðjuverkum. Felst sérstaða slíkra brota m.a. í því að þau sæta sjaldnast almennri kæru. Í störfum nefndarinnar kom fram að slík forvarna- og greiningarvinna væri forsenda þess að hérlend yfirvöld gætu unnið með yfirvöldum í öðrum ríkjum að baráttu gegn alþjóðlegri glæpastarfsemi. Þess vegna telur nefndin brýnt að skipulag lögreglu taki mið af þessum veruleika. Í frumvarpinu er ekki aukið við rannsóknarheimildir lögreglu. - Ég tel ástæðu til að vekja athygli á þessu vegna þeirrar umræðu sem fram hefur farið um greiningardeildirnar í frumvarpinu, að ekki er aukið við rannsóknarheimildir lögreglu en um þær og greiningarstarf fer eftir lögum um meðferð opinberra mála. Nokkur umræða fór fram um það í nefndinni hvort þörf væri á að koma á lögbundnu eftirliti með rannsóknar- og greiningarstarfi lögreglunnar og þarf það í sjálfu sér ekki að koma á óvart í tengslum við umræðuna um greiningarstarfið en eins og segir í nefndarálitinu telur nefndin mikilvægt að umræða um frekari rannsóknarheimildir lögreglu fari ekki fram án þess að þörf fyrir slíkt eftirlit verði metin og tekið til skoðunar hvernig slíku eftirliti mætti koma við. Þar geta margar leiðir komið til greina, þeirra á meðal aðkoma sérstakrar þingnefndar. En ég vek athygli á því að hér er verið að fjalla um þann möguleika að lögreglan fái víðtækari rannsóknarheimildir en nú er og ég tel að engin ástæða sé til að útiloka þörfina fyrir slíkt. Sú umræða þarf að eiga sér stað að yfirveguðu máli og að teknu tilliti til hins nýja veruleika sem lögreglan starfar í í dag en frumvarpið fjallar ekki um þörfina fyrir slíkar auknar rannsóknarheimildir. Hins vegar er það samdóma álit nefndarmanna að fari slík umræða af stað ætti hún ekki að eiga sér stað án þess að jafnframt verði rætt um hvernig við munum þá útfæra eftirlit með eftirlitinu, ef svo má að orði komast. Þar kemur margt til greina eins og ég hef áður vikið að. Það er enn fremur lagt til í frumvarpinu að ráðherra verði heimilt að ákveða að við einstök embætti lögreglustjóra starfi, undir eftirliti ríkislögreglustjóra, greiningardeildir til að leggja mat á hættu á hryðjuverkum og skipulagðri glæpastarfsemi. Það er nauðsynlegt að unnt verði að stofna slíkar deildir við einstök embætti og þá sér í lagi þau sem eru í nálægð við alþjóðlega umferð um landið. Nefndin ræddi töluvert á fundum sínum þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu á stöðu stjórnenda í lögreglunni og almennum hæfisskilyrðum til skipunar í embætti. Í frumvarpinu er lagt til að ríkislögreglustjóri, aðstoðarríkislögreglustjórar og lögreglustjórar skuli fullnægja sömu almennu hæfisskilyrðum og sýslumenn til skipunar í embætti. Um aðstoðarlögreglustjóra gilda sérstakar menntunar- og starfsreynslukröfur, en að öðru leyti sömu hæfisskilyrði og til skipunar í embætti lögreglustjóra. Samkvæmt lögum um framkvæmdarvald ríkisins í héraði skal staðgengill sýslumanns fullnægja hæfisskilyrðum til skipunar í sýslumannsembætti. Með vísan til þessa segir í greinargerð með frumvarpinu að með sama hætti skuli sá aðstoðarlögreglustjóri sem gegnir hlutverki staðgengils lögreglustjóra fullnægja hæfisskilyrðum til skipunar í embætti lögreglustjóra. Telur nefndin rétt að þessi áskilnaður komi skýrt fram í texta frumvarpsins og leggur því til breytingu á frumvarpinu þess efnis. Því sjónarmiði var hreyft fyrir nefndinni að breyting á menntunarskilyrðum aðstoðarlögreglustjóra væri varhugaverð. Í því samhengi var einkum rætt um almennar starfsskyldur aðstoðarlögreglustjóra og hve mjög geti reynt á lögfræðilega menntun við úrlausn verkefna í því embætti, en samkvæmt núgildandi lögum er lögfræðimenntun skilyrði skipunar í embætti varalögreglustjóra. Þrátt fyrir að sjónarmið um gildi lögfræðimenntunar fyrir störf aðstoðarlögreglustjóra hafi átt mjög góðan hljómgrunn innan nefndarinnar er það engu að síður afstaða nefndarinnar að mikilvægt sé jafnframt að vel menntaðir og reyndir lögreglumenn geti sóst eftir æðstu stjórnunarstöðum innan lögreglunnar. Í störfum nefndarinnar kom fram að þessi leið hefði m.a. verið farin annars staðar á Norðurlöndum. Við nánari skoðun fékk nefndin ekki séð að efnisrök lægju að baki þeim greinarmun sem gerður er á embættum aðstoðarlögreglustjóra og aðstoðarríkislögreglustjóra í þessu tilliti þó að þess beri að geta að samkvæmt gildandi lögum er sá munur á þessum tveimur embættum að 30 ára aldursskilyrði er fyrir skipan í embætti vararíkislögreglustjóra, en af frumvarpinu leiðir hins vegar að það aldursskilyrði fellur brott. Eftir að hafa skoðað þessi atriði telur nefndin eðlilegt að gerðar verði sömu hæfiskröfur til skipunar í embætti aðstoðarríkislögreglustjóra og aðstoðarlögreglustjóra og leggur því til breytingu á frumvarpinu þess efnis. Þetta felur í sér að rýmkaðir eru möguleikar lögreglumanna til að sækjast eftir embætti vararíkislögreglustjóra. Síðan leiðir það af sjálfu sér að sá aðstoðarríkislögreglustjóri sem gegnir starfi staðgengils ríkislögreglustjóra mun í samræmi við það sem ég hef áður sagt þurfa að fullnægja hæfisskilyrðum til skipunar í embætti ríkislögreglustjóra. Aðrar breytingar sem nefndin leggur til tel ég að skýri sig sjálfar og vísa ég til nefndarálitsins um þær. Í lokin leggur nefndin til breytingar á gildistökuákvæðinu og hún eins og aðrar breytingartillögur ættu að skýra sig sjálfar fyrir utan það sem ég hef nú þegar gert grein fyrir. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem ég hef getið fyrr og finna má á þingskjali 1243. Hv. þingmenn Ágúst Ólafur Ágústsson, Björgvin G. Sigurðsson, Sigurjón Þórðarson og Guðrún Ögmundsdóttir skrifa undir nefndarálitið með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Það er rétt, við fulltrúar stjórnarandstöðunnar í allsherjarnefnd skrifuðum undir álitið með fyrirvara um stuðning við hina svokölluðu greiningardeild sem nokkuð hefur verið deilt um og fóru fram töluverðar umræður við 1. umr. um málið og í allsherjarnefnd um greiningardeildina almennt, þörfina fyrir hana, umfang hennar og heimildir þær sem hún hefði og er að finna í lögum nú, en boðað er að síðar komi frumvarp þar sem kveður á um frekari heimildir til greiningardeildarinnar og ræddum við heilmikið um það sem kannski mestu máli skiptir í sambandi við slíka leyniþjónustustarfsemi eða öryggislögreglu, sem er eftirlit með starfseminni. Eins var heilmikið rætt um hvort mikil þörf væri á að halda úti leyniþjónustustarfsemi til að rannsaka landráð og brot gegn stjórnskipan ríkisins o.s.frv. Það sem upp úr stendur er að við sem skrifum undir þetta með fyrirvara teljum að mikil þörf sé á að sett verði á stofn eftirlit með slíkri starfsemi nú þegar. Það er í rauninni boðað í frumvarpinu að það komi til umræðu þegar frekari heimildir koma fram til handa greiningardeildinni eða leyniþjónustunni, öryggislögreglunni eða hvað við köllum þetta. Fordæmin sem við kölluðum eftir frá öðrum Norðurlöndum eru með þeim hætti að það er alltaf til staðar einhvers konar lýðræðislegt eftirlitsapparat, lýðræðislegt eftirlit með slíkri starfsemi, hvort sem við köllum það leyniþjónustustarfsemi, greiningarstarfsemi eða öryggiseftirlitshlutverk einhvers konar, það skiptir ekki öllu máli en menn eru eitthvað viðkvæmir fyrir því að kalla þetta leyniþjónustustarfsemi. En hún þarf að sjálfsögðu án nokkurs efa að eiga sér stað innan lögreglunnar og líklega er langbest að koma henni þannig fyrir að hún sé í sérstakri deild, eins og hér er lagt til, greiningardeild. Um leið og stofnsett er slík sérstök greiningardeild utan um þessa starfsemi, þessa sérstöku starfsemi sem án efa þarf að halda úti og eiga sér stað og jafnvel kannski að efla með einhverjum hætti, þá er algjört grundvallaratriði að til komi formlegt lýðræðislegt eftirlit, eins og til að mynda var rætt í allsherjarnefnd en í álitinu segir, með leyfi forseta: „Nokkur umræða fór fram um það hvort þörf væri á því að koma á lögbundnu eftirliti með rannsóknar- og greiningarstarfi lögreglunnar. Telur nefndin mikilvægt að umræða um frekari rannsóknarheimildir lögreglu fari ekki fram án þess að þörf fyrir slíkt eftirlit verði metin og tekið til skoðunar hvernig slíku eftirliti mætti koma við. Margar leiðir geta komið til greina í því sambandi, þeirra á meðal aðkoma sérstakrar þingnefndar.“ Það er sá háttur sem oft er hafður á, að sérstök eiðbundin þingnefnd hafi það hlutverk að hafa eftirlit með starfsemi leyniþjónustu, öryggislögreglu og greiningardeilda og þeirri starfsemi sem þar er stunduð og kannski er það langfarsælasta leiðin, enda ekki einboðið hvernig slíku eftirliti skuli háttað. Við sem undir þetta ritum af hálfu stjórnarandstöðunnar leggjum mikla áherslu á að það fari fram hið fyrsta og tillaga fylgi þá boðuðu frumvarpi um frekari heimildir til handa greiningardeildinni um lýðræðislegt eftirlit, að um leið og frekari rannsóknarheimildir til lögreglu er skoðuð og þörfin á henni metin sé það skoðað sérstaklega hvernig slíku lýðræðislegu, lögbundnu eftirliti með rannsóknar- og greiningarstarfinu sé best háttað. Umræðan um þetta er nokkuð uppi núna þessa dagana í samhengi og sambandi við uppljóstranir um hleranir stjórnvalda fyrr á tímum og starfsemi sem því tengist, símhlerunum á að því er virðist pólitískum andstæðingum, fjölmiðlum og verkalýðsleiðtogum þess tíma og varpar það ágætu ljósi á hvað það er mikilvægt að eftirliti með slíkri starfsemi sé vel og haganlega fyrir komið þannig að það blandist engum blandist hugur um að þar sé allt með felldu og það sé eðlilegt og sanngjarnt eftirlit með slíkri starfsemi. Á þetta leggjum við mjög ríka áherslu, að um leið og greiningardeildin er stofnuð, leyniþjónustan, komi til eftirlitsstofnun með starfseminni. Það skiptir mjög miklu máli, sérstaklega þar sem hvers konar eftirlit með borgurunum færist verulega í vöxt í einni og annarri mynd. Það eru myndavélar út um borg og bý sem gegna bæði öryggishlutverki í umferðinni og því að vakta staði sem mannlífið er með þeim hætti að þar á sér oft stað einhvers konar glæpastarfsemi eða mikið skemmtanalíf er staðsett á. Því er nauðsynlegt að um leið og eftirlit með borgurunum eykst fari fram gagnger umræða um hvernig lýðræðislegu eftirliti með njósnastarfseminni og eftirlitsiðnaðinum öllum á vegum stjórnvalda sé háttað því að eftirlitsiðnaður stjórnvalda úti um víða veröld er að færast í vöxt. Og sérstaklega í kjölfar þeirrar hryðjuverkaógnar sem uppi er og hefur átt sér stað í heiminum á síðustu árum hefur eftirlitsiðnaðurinn vaðið uppi á kostnað friðhelgi einkalífs hins almenna borgara. Um það er engum blöðum að fletta og þar hafa menn gengið lengst í Bandaríkjunum og töluvert langt í Bretlandi líka. Þó er engin ástæða til að efast um að þörf sé á að bregðast hratt og jafnvel harkalega við hryðjuverkaógnunum með ýmsum hætti og ekki kannski síst með hvers konar upplýsingaöflun, leynilegri upplýsingaöflun til að geta brugðist við ógninni fyrir fram og jafnvel afstýrt henni með einhverjum hætti. Það ber ekki að draga það í efa og ég dreg heldur ekkert í efa að fram þarf að fara upplýst umræða um hvað þessi ógn er mikil og að hve miklu leyti við þurfum að bregðast við henni. Erum við kannski mjög vanbúin því að fylgjast með einhvers konar hryðjuverkaógn og því sem hér er lagt til til að leggja mat á hryðjuverkastarfsemi auk annarrar skipulagðrar glæpastarfsemi? Það ber ekki að ræða það af neinni léttúð eða draga neitt úr því að heilmikil þörf geti verið á því. En það er algjört grundvallaratriði að þá sé á fót komið lögbundnu lýðræðislegu eftirliti með þeirri starfsemi. Það er algjört grundvallaratriði og gæti afstýrt því sem oft hefur miður farið í slíkri leyniþjónustu og upplýsingaöflunarstarfi stjórnvalda hér og þar. Því er hið lýðræðislega eftirlit algjört grundvallaratriði. Við það setjum við fyrirvarann um stuðning við málið sem annars inniheldur margt sem til framfara horfir og er ágætt og við styðjum heils hugar, en skrifum undir álitið með fyrirvara um greiningardeildina þar sem því miður er ekki lögð fram tillaga um hvernig hinu lýðræðislega lögbundna eftirliti með leyniþjónustustarfseminni verði háttað.

Herra forseti. Það frumvarp sem er hér til 2. umr. er til breytinga á lögreglulögum og lögum um framkvæmdarvald ríkisins í héraði. Ég vil víkja að nokkrum atriðum í frumvarpinu. Í fyrsta lagi vil ég leggja áherslu á það sjónarmið mitt hvað varðar löggæslu að hún sé fyrst og fremst þjónustustarfsemi. Starfsemi lögreglu og sýslumanna er fyrst og fremst einn mikilvægasti þáttur í almannaþjónustu. Þessi embætti eru þjónustustofnanir, eru oft einu umboðsaðilar ríkisins í héraði auk þess að fara með lögreglustjórn. Þessi nærþjónusta skiptir því íbúana verulega miklu máli. Starfsemi lögreglumanna tengist ekki einungis löggæslumálum, því að elta uppi þjófa og þá sem brjóta umferðarlögin. Mér finnst þetta frumvarp taka allt of mikið mið af því enda er eitt af markmiðum frumvarpsins að efla löggæslu en ekki endilega þjónustu. Það þarf ekki alltaf að fara saman, þó að gæslan geti verið hluti af þjónustunni þá er önnur nálgun sem ég vil setja ofar þegar verið er að tala um þessa þjónustu. Hér er þetta lagt upp eins og meginmarkmiðið sé að elta uppi þjófa og afbrotamenn frekar en að veita íbúum almenna þjónustu. Síðan eru það þau atriði sem ég vil gera athugasemdir við. Það er um skiptingu landsins í lögregluumdæmi sem hér er verið að breyta. Lögreglan er einn af mikilvægustu þáttum í almannaþjónustu viðkomandi byggðarlaga, ég tala nú ekki um á strjálbýlum svæðum þar sem langt er á milli þjónustustöðva, og því skiptir miklu máli að þessi löggæsla sé til staðar. Hér er jú áfram gert ráð fyrir óbreyttri stöðu hvað varðar sýslumennina en sú breyting verður t.d. á að sýslumaðurinn í Borgarnesi fer með lögreglustjórn í umdæmi sýslumannsins í Búðardal og sýslumaðurinn á Ísafirði fer með lögreglustjórn í umdæmum sýslumanna á Patreksfirði, Bolungarvík og Hólmavík. Mér finnst þetta fáránleg ráðstöfun. Lögreglan í Búðardal hefur jú heyrt undir sýslumanninn í Búðardal og hvers vegna má það ekki vera áfram? Það hefði þá frekar átt að huga að byggðum eins og Reykhólum, að Reykhólar heyri undir lögregluna í Búðardal frekar en að Reykhólar og Patreksfjörður eigi að vera hluti af lögregluumdæmi Ísafjarðar og sömuleiðis Hólmavík. Þarna eru fleiri hundruð kílómetrar á milli og erfitt í vetrarfærð. Það hefði verið nær að styrkja stöðu þessara embætta, þessara dreifbýlisþjónustustöðva, frekar en að gera þjónustuna mun erfiðari með því að færa yfirstjórn hennar til í mörg hundruð kílómetra fjarlægð. Ég tel þetta rangt og þetta sýnir ekki mikinn hlýhug til þessara dreifðu byggða. Ég vil líka vekja athygli á því hve lítið tillit er tekið til athugasemda og óska heimamanna. Ég er t.d. hér með afrit af undirskriftum 222 íbúa Dalasýslu, meginþorra íbúa, þar sem þeir mótmæla því að yfirstjórn lögreglunnar í Dalasýslu sé færð til Borgarness og vilja sjá aðra skipan á. Þeir hafa ekki fengið neitt svar annað en það sem birtist hér í þessu frumvarpi til laga. Ekki kom framsögumaður allsherjarnefndar, sem kynnti málið, inn á það að borist hefði slíkt undirskriftarskjal. Mér finnst þetta ekki sýna virðingu við íbúa landsbyggðarinnar, íbúa þessa svæðis. Ekki er drepið einu einasta orði á athugasemdir nánast allra íbúa þar. Ég kalla þetta virðingarleysi. Ég hef líka ályktun frá Hólmavíkurhreppi þar sem þeir lýsa sömu áhyggjum yfir því skilningsleysi sem hér er á ferðinni, að færa yfirstjórn lögreglumála í mörg hundruð kílómetra fjarlægð og auk þess í þá átt sem þeir eiga kannski sjaldnast leið um, þ.e. inn til Ísafjarðar. Sú skipan mála sem hér er verið að leggja til - ég tel að vinnubrögðin í kringum þetta séu ekki til sóma og sýni lítinn skilning á þjónustuhlutverki þessara embætta. Það ætti frekar að styrkja þau í sinni heimabyggð en að vera að færa yfirstjórn þeirra langt burt. Síðan hafa það verið þau rök, eins og við höfum heyrt hér áður, að í stað þess að styrkja lögregluembættin sjálf sé verið að stilla upp sérsveitum, sérsveitum í Reykjavík, sérsveitum á Akureyri, sem eru síðan sendar heim í byggðirnar þegar eitthvað meira liggur við. Friðsama, skemmtilega og góða Laufskálaréttin í Skagafirði - þangað þótti sérstök ástæða til þess að senda sérsveitir lögreglunnar til að fylgjast með í staðinn fyrir að leyfa lögreglunni í heimabyggð að sjá um það. Ég tel þessa nálgun mála ekki vera farsæla, verð bara að segja það.  Það sama á við um lögreglurannsóknirnar. Þar er líka verið að búa til allt annað landslag en verið hefur. Til dæmis á lögreglurannsóknarstaðan fyrir Norðurland að vera á Akureyri, fyrir Húnavatnssýslur og Skagafjörð. Í sjálfu sér er ekkert við Akureyri að athuga annað en það að þetta er í öfugri leið við það sem venjulegast er um ferðir fólks. Auk þess hefði verið miklu nær að byggja þetta starf upp, rannsóknarlögreglustarfið, annaðhvort á Sauðárkróki eða á Blönduósi fyrir svæði sem á samleið hvað varðar samgöngur og félagsmál, samleið sem það á ekki með Akureyri. Sú árátta að færa verkefnin frá íbúunum inn í miðstýrðar stöðvar finnst mér vera röng. Og þessi skilgreining, að skilgreina einhverjar landshlutamiðstöðvar sem eru síðan notaðar til þess að draga verkefnin frá byggðunum inn á stöðvarnar, finnst mér vera röng. Réttlæting fyrir að byggja upp Akureyri sem eitthvert mótvægi við höfuðborgina er að færa störf eða verkefni frá öðrum stöðum. Til þess að byggja Ísafjörð upp er stjórnsýslan færð frá Hólmavík, Patreksfirði eða Reykhólum. Mér finnst þetta röng nálgun og get ekki stutt hana. Hitt er svo annað mál að það sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur verið að gera með því að færa önnur verkefni til sýslumannsembættanna, eins og skráningar og skrifstofu- og úrvinnslustörf sem tengjast málefnum lögreglu eða dómsmála, finnst mér lofsvert. Það er allt annar hlutur og tengist þessum málum í sjálfu sér ekki beint. Ég get alveg hælt hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þær aðgerðir og vona að hann geri sem mest af slíku. Mér finnst hann þar vera að stíga ágæt skref. Það er rétt að geta þess sem vel er gert. Herra forseti. Þessum atriðum vildi ég koma að. Ég tel að sú skipan lögreglumála sem hér er verið að leggja til varðandi strjálbýlustu svæðin sé ekki rétt. Það á að styrkja lögregluþjónustuna í þessum byggðarlögum frekar en að fletja hana út. Ég minni á það aftur að ég er með undirskriftarskjal sem var afhent hæstv. dómsmálaráðherra, að ég best veit, og öllum þingmönnum kjördæmisins. Ég hélt líka að hv. allsherjarnefnd hefði fengið það, ósk um aðra skipan. Fyrir hverja er lögreglan, fyrir hverja er þessi þjónusta? Jú, hún er fyrir íbúana. Hún er ekki fyrir ríkislögreglustjóra, hún er ekki fyrir dómsmálaráðherra, hún er fyrir íbúa á viðkomandi svæðum, þessi þjónusta er fyrir þá. Þess vegna eigum við að byggja hana upp út frá því sjónarhorni, hlusta á óskir heimafólks og vinna úr þeim í staðinn fyrir að gera lítið eða ekkert með þær. Herra forseti. Ég get rakið fleiri athugasemdir frá hinum ýmsu héruðum á landinu sem finna að þessari skipan en læt hér við sitja. Ég lýsi því yfir að ég get ekki stutt þá tilhögun sem hér er verið að leggja til, breytingar og skerðingu á forsjá lögreglunnar í dreifbýlinu.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um frumvarp til laga um breyting á lögreglulögum. Ég hef áður gert grein fyrir sjónarmiðum mínum og viðhorfum til þessara lagabreytinga. Í fyrsta lagi vil ég leggja áherslu á að við umfangsmiklar breytingar á stjórnsýslu innan lögreglunnar verði haft gott samstarf og samráð við Landssamband lögreglumanna, að það sé gert í góðu samkomulagi. Það er staðreynd, þegar embættismönnum hefur verið skákað til í starfi í tengslum við stjórnsýslubreytingar, að farið hefur verið út á ystu nöf hvað varðar lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ég legg áherslu á að þetta verði haft í huga þegar stjórnsýslubreytingunum verður hrint í framkvæmd. Annað sem ég hef vakið athygli á í tengslum við þessi lög og þessar lagabreytingar er áherslan sem hér er lögð á svokallaðar greiningardeildir innan lögreglunnar og lögregluembætta. Fyrir þessu er gerð grein í samantekt sem fylgir frumvarpinu. Þar er aftur og ítrekað vísað í vaxandi hættu af hryðjuverkum. Það er nokkuð sem kom til umræðu á þinginu í dag í tengslum við lagafrumvarp sem hér var samþykkt, a.m.k. í atkvæðagreiðslu eftir 2. umr., um peningaþvætti og hryðjuverk. Þar vakti ég athygli á ýmsum hættum sem leynast í lagasetningu sem að þessu lýtur. Sú grundvallarbreyting sem hér er gerð felst í raun ekki í lagalegum heimildum sem lögreglunni eru veittar heldur í breyttri hugsun og aðkomu. Í stað þess að leita uppi glæpamann eða meintan glæpamann, eftir að glæpurinn hefur verið framinn, er lögð meiri áhersla á fyrirbyggjandi starf, að grafast fyrir um hver sé líklegur til þess að fremja glæp, í þessu tilviki hryðjuverk. Þar erum við komin inn á svæði sem vandratað er um og ég legg áherslu á að eftir því sem við göngum lengra inn á þetta svæði förum við nær því að njósna um fólk, fylgjast með fólki. Þá er þörf á sterku lýðræðislegu aðhaldi. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta við þessa umræðu. Ég gerði ítarlega grein fyrir sjónarmiðum mínum við 1. umr. um málið. Ég mun styðja þetta frumvarp en legg áherslu á þau sjónarmið sem ég hef áður nefnt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta samgöngunefndar um frumvarp til laga um breytingu á umferðarlögum, nr. 50 30. mars 1987, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölmarga aðila. Enn fremur bárust nefndinni skriflegar umsagnir frá mörgum samtökum og jafnframt aðilum á vegum ríkisins. Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á umferðarlögum. Nokkrar breytinganna eru gerðar til samræmis við fimm gerðir Evrópusambandsins. Tvær þeirra varða akstur og hvíldartíma ökumanna auk ökurita. Sú þriðja snýr að eftirliti með aksturs- og hvíldartíma ökumanna, notkun ökurita o.fl. Fjórða varðar skipulag á vinnutíma farstarfsmanna sem sjá um flutninga á vegum. Sú fimmta er um samræmingu laga aðildarríkjanna varðandi skyldubundna notkun öryggisbelta í ökutækjum innan við 3,5 tonn. Þá er m.a. lagt til í frumvarpinu að byggt verði undir heimildir laganna varðandi óheimila stjórnun ökutækis undir áhrifum ávana- og fíkniefna sem bönnuð eru á íslensku yfirráðasvæði samkvæmt lögum um ávana- og fíkniefni og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Þá er einnig lagt til að sett verði í lögin tilvísun í lög um náttúruvernd varðandi akstur utan vega í dreifbýli. Lagt er til að ákvæði um hlutverk Umferðarstofu við rannsóknir á orsökum umferðarslysa verði fellt brott enda hefur það hlutverk verið flutt til rannsóknarnefndar umferðarslysa með samnefndum lögum. Þá er lagt til að lögfest verði heimild ráðherra til að setja frekari reglur um öryggis- og verndarbúnað fyrir ökumann og farþega ökutækis til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar. Einnig er lagt til að lögfest verði skylda til að nota öryggisbelti við akstur bifhjóls, sé sá búnaður til staðar, og að fellt verði niður bann við því að tengja eftirvagn eða tengitæki við bifhjól. Jafnframt er ráðherra veitt heimild til að setja reglur um skyldu til að breiða yfir farm. Að auki er lagt til að fjárhæð umferðaröryggisgjalds verði hækkuð. Markmið frumvarpsins er fyrst og fremst bætt umferðaröryggi í samræmi við umferðaröryggisáætlun sem samþykkt var á Alþingi vorið 2005 í formi þingsályktunar. Meiri hluti nefndarinnar leggur áherslu á tilgang og markmið frumvarpsins sem er að efla umferðaröryggi á vegum landsins jafnt í þéttbýli sem dreifbýli. Á undanförnum árum hafa landflutningar orðið sífellt umsvifameiri, m.a. á kostnað sjóflutninga. Fyrir vikið hefur stórum flutningatækjum í umferðinni fjölgað og álag á vegakerfið aukist. Þróunin hefur haft mikil áhrif á umferðaröryggi á vegum. Með nokkrum ákvæðum í frumvarpinu er reynt að bregðast við þessari þróun og stuðla þannig að auknu umferðaröryggi á vegum. Í nefndinni urðu nokkrar umræður um 9. gr. frumvarpsins. Eftirlit Vegagerðarinnar og lögreglu lýtur að verulegu leyti að ólíkum þáttum. Lögreglan sér um almennt umferðareftirlit í landinu, þar með talið eftirlit með ökuhraða, ástandi ökutækja, ástandi og hegðun ökumanna o.fl. Vegagerðin hefur hins vegar samkvæmt gildandi umferðarlögum eftirlit með reglum um aksturs- og hvíldartíma ökumanna tiltekinna ökutækja, stærð, heildarþyngd og ásþunga þeirra. Sú efnislega breyting sem lögð er til í frumvarpinu lýtur einungis að því að Vegagerðinni verður veitt heimild til eftirlits með hleðslu, frágangi og merkingu farms. Ég endurtek að Vegagerðinni verður veitt heimild til eftirlits með hleðslu, frágangi og merkingu farms. Vegagerðinni er því ætlað eftirlitshlutverk sem lýtur að þremur afmörkuðum þáttum, þ.e. aksturs- og hvíldartíma ökumanna tiltekinna ökutækja, stærð, heildarþyngd og ásþunga þeirra auk hleðslu, frágangs og merkingar farms. Ljóst er af framangreindu að Vegagerðin hefur aðeins eftirlit með afmörkuðum þáttum sem varða hóp ökutækja. Meiri hlutinn leggur mikla áherslu á að störf bæði lögreglu og Vegagerðarinnar eru mjög mikilvæg þegar kemur að umferðareftirliti á vegum landsins. Þá hefur Umferðarstofa mikilvægu hlutverki að gegna í umferðaröryggismálum. Brýnt er að samstarf eftirlitsmanna Vegagerðarinnar og lögreglu verði gott til að auka og bæta vegaeftirlit enn frekar. Jafnframt verði hugað að samstarfsverkefnum á milli ríkislögreglustjóra og Vegagerðarinnar, t.d. með átaksverkefnum með það að markmiði að bæta umferðaröryggi í landinu. Í vinnu nefndarinnar kom fram að fyrirhuguð er heildarendurskoðun umferðarlaga. Fulltrúar samgönguráðuneytis sem komu fyrir nefndina lýstu því yfir að við þá vinnu yrði haft samráð við Landssamband lögreglumanna. Þá urðu nokkrar umræður í nefndinni um fræðslu til ökumanna stórra ökutækja. Mikilvægt er að öll upplýsingagjöf og fræðsla til ökumanna verði stóraukin og þannig stuðlað að umferðaröryggi á vegum. Meiri hlutinn leggur til eftirfarandi breytingar á frumvarpinu: 1. Lagt er til að í stað „farmflutninga“ verði talað um „vöruflutninga“. 2. Lögð er til ný skilgreining á farstarfsmanni í 1. gr. 3. Lagðar eru til orðalagsbreytingar í 3. gr. til samræmis við reglugerð ráðsins (EBE) nr. 3820/85 og (EBE) nr. 3821/85 um aksturs- og hvíldartíma ökumanna og notkun ökurita. 4. Lagðar eru til breytingar á 6. gr. til að heimila lögreglu að taka svitasýni af ökumönnum. 5. Lagðar eru til breytingar á a-lið 2. mgr. 50. gr. og b-lið 52. gr. laganna vegna tilskipunar fyrir EES-svæðið sem mælir fyrir um þjálfun atvinnubílstjóra. 6. Lögð er til breyting á aldursskilyrðum í 1. mgr. 55. gr. laganna en ábending um það atriði kom fram í umsögn. 7. Lagt er til að eftirlit Vegagerðarinnar skv. 9. gr. takmarkist við ökutæki sem eru meira en 3,5 tonn að leyfðri heildarþyngd ásamt því að lagt er til að heimild ráðherra til reglugerðarsetningar verði færð í nýja málsgrein. 8. Lagðar eru til breytingar á 81. gr. laganna varðandi heimild vegamálastjóra til ákvarðanatöku um hámarkshraða og aðalbrautir á þjóðvegum. 9. Lagt er til að við 7. mgr. 14. gr. frumvarpsins bætist nýr málsliður. 10. Lagt er til að 15. og 16. gr. verði felldar brott vegna athugasemda í umsögnum. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir þetta nefndarálit rita auk mín hv. þm. Dagný Jónsdóttir, Guðjón Hjörleifsson, Sigurrós Þorgrímsdóttir og Magnús Stefánsson. Virðulegi forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til 3. umr.

Hæstv. forseti. Þetta mál er þverpólitískt í eðli sínu. Það eru skiptar skoðanir um þetta mál innan allra stjórnmálaflokka og ég skal játa að ég hef haft miklar efasemdir um þetta þingmál. Í því felst óneitanlega mikil forræðishyggja og ég vil að þessi mál gerist, spretti af sjálfu sér. Við umræðu og umfjöllun í heilbrigðisnefnd og öðrum nefndum þingsins hefur hins vegar komið fram mjög eindreginn vilji, bæði veitingahúsaeigenda og starfsfólks í þessum greinum, um að við samþykkjum þetta frumvarp óbreytt eins og það liggur fyrir. Mun ég verða við þeim óskum og styðja frumvarpið óbreytt.

Frú forseti. Samkvæmt gildandi lögum má ég ekki segja: Ég hef aldrei reykt Camel. Ég má ekki segja það í fjölmiðlum. Þetta er náttúrlega alveg fáránlegt. Þetta er brot á málfrelsi og skoðanafrelsi. Ákvæðið er í 7. gr. laganna og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hvers konar auglýsingar á tóbaki og reykfærum eru bannaðar hér á landi.“ Svo kemur, með leyfi forseta: „Með auglýsingum er í lögum þessum m.a. átt við: 3. hvers konar umfjöllun í fjölmiðlum um einstakar vörutegundir til annars en að vara sérstaklega við skaðsemi þeirra.“ Ég legg til að þetta ákvæði verði fellt niður. Mér finnst fráleitt að mega ekki segja í fjölmiðlum frá því að Jón frændi hafi alltaf reykt Camel og hann sé því miður ekki dáinn enn þá.

Forseti. Þetta er slys frá vorinu 2002 - ef ég fæ hljóð í salnum - þá er þetta slys frá árinu 2002 sem hv. þm. Pétur Blöndal og liðsmenn hans - ég er einn af þeim - erum núna að leiðrétta. Þetta er klaufalegt ákvæði sem gengur á svig við tjáningarfrelsið og er sennilega brot á stjórnarskrá. Menn hafa að vísu ekki þorað að láta reyna á það. En nú er tækifæri fyrir okkur að laga þetta. Ég sé að allmargir þingmenn taka undir það. En afgangurinn virðist ekki hafa skilið hvað um er að ræða þannig að það þarf að endurtaka þetta síðar og við gerum það svo sannarlega, við Pétur Blöndal, þótt síðar verði. Ég segi já.

Hæstv. forseti. Sú breytingartillaga sem ég og þingmennirnir Sigurður Kári Kristjánsson, Bjarni Benediktsson og Björgvin G. Sigurðsson flytjum gerir ráð fyrir því að farin verði ákveðin millileið miðað við það fortakslausa bann sem frumvarpið felur í sér. Tillagan gerir ráð fyrir því að áfram verði veitingastöðum heimilað að bjóða upp á sérstök afmörkuð rými til reykinga með þeim skilyrðum að þau séu aðgreind frá öðrum rýmum veitingastaða með veggjum eða gleri eða slíku og jafnframt með því skilyrði að ekki sé heimil sala eða afgreiðsla veitinga í þessum rýmum. Þarna er sem sagt um að ræða verulega þrengingu frá núverandi fyrirkomulagi reyklausra- og reykingasvæða með það að markmiði að vernda starfsfólk fyrir tóbaksreyk gesta en þó skilin eftir heimild til þess að bjóða upp á svona sérstök afmörkuð lokuð rými. Við teljum að það sé mikilvægt að fá þetta í gegn til þess að við göngum ekki lengra en meðalhóf krefst í þessu máli, göngum ekki lengra en nauðsynlegt er til að vernda vinnuverndarsjónarmiðin.

Virðulegi forseti. Ég er einn fjögurra flutningsmanna þessarar breytingartillögu sem er sáttaleið, mildari leið að nákvæmlega sama markmiði sem er að þeir sem ekki reykja og ekki vilja vera innan um reyk og þeir sem vinna á veitinga- og skemmtistöðum þurfi aldrei að anda að sér reyknum og því eitri sem í honum er. Þetta er leið til að ná því markmiði sem samstaða er um að ná þvert á alla flokka, miklu mildari og betri leið en það fortakslausa bann og sú mikla forræðishyggja yfir athöfnum frjálsra fullorðinna og sjálfráða einstaklinga og hér er lagt til. Með þessari breytingartillögu næst þetta markmið að fullu og öllu leyti. Þetta er miklu betri leið og nær markmiðinu alveg fram. Því flyt ég þessa tillögu með þeim flutningsmönnum og segi já.

Virðulegi forseti. Verði 23. gr. frumvarpsins að lögum er það lögfest að lágmarksframlag sveitarfélaga til einkarekinna grunnskóla verði sem þar segir 75% af vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar allra grunnskóla sem reknir eru af sveitarfélögunum í landinu. Við í minni hlutanum sem flytjum frávísunartillögu á þetta frumvarp teljum að lögbindingin á lágmarksframlagi til einkaskóla gangi gegn sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga og brjóti í bága við markmið sveitarstjórnarlaga. Þá er þessi lagasetning í hrópandi andstöðu við þróun undanfarinna ára varðandi löggjöf um verkefni til sveitarfélaga því að slíkar íhlutanir í starfsemi og rekstur sveitarfélaga sem mátti áður finna hafa nú nánast verið aflagðar með öllu. Því leggjumst við eindregið gegn þessari lagagrein sem gengur svo þvert og freklega gegn sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga og þar bergmálum við öflug mótmæli t.d. frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga sem lagðist eindregið gegn lagagrein þessari. Ég segi nei.

Frú forseti. Um þessa pólitísku stefnu Sjálfstæðisflokksins, að gefa heimild til einkarekinna grunnskóla nánast frjálsa og gefa út óútfylltan tékka á öll sveitarfélögin í landinu hvað þetta varðar, er djúpstæður pólitískur ágreiningur í landinu. Hann er búinn að vera lengi og það er leitt til þess að vita að Framsóknarflokkurinn skuli nú lagstur í duftið með samstarfsflokki sínum, Sjálfstæðisflokknum, og skuli nú draga þennan vagn með Sjálfstæðisflokknum alla leið. Við erum ekki búin að bíta úr nálinni með þetta ákvæði sem hér er verið að leiða í lög og von mín er sú að hægt verði að vinda ofan af þessu slysi sem allra, allra fyrst. Ég segi nei.

Frú forseti. Hér er hreyft afar mikilvægu máli. Þetta er kærkomin viðbót við það skólasamfélag sem við búum við. Með þessu er verið að líta til þeirrar reynslu m.a. sem íslenskt skólasamfélag hefur haft af einkaskólum. Það vita allir að Landakotsskóli sem dæmi, Ísaksskóli og barnaskóli Hjallastefnunnar hafa auðgað skólasamfélagið. Við höfum fjölgað tækifærum, við höfum aukið fjölbreytnina og gæðin í skólastarfseminni, m.a. fyrir tilstuðlan þeirra. Þess vegna segi ég já. Við erum að auka og efla hagsmuni barna og foreldra í landinu.