Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 6. nóvember 1980. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Guðmundur Gíslason kaupfélagsstjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Tómas Árnason, 1. þm. Austurl. Til forseta Ed.“ Of skammt var liðið frá útbýtingu frv. - Afbrigði samþ. með 16 shlj. atkv.



Herra forseti. Á þskj. 92 höfum við Helgi Seljan, Egill Jónsson og Kjartan Jóhannsson flutt frv. til l. um þingfararkaup alþingismanna. Við kosningu í þingfararkaupsnefnd í byrjun þessa þings var þess getið, að forsetar Alþingis og formenn þingflokka hefðu samþ. að fela þfkn. að ganga frá frv. um breytingu á lögum um þingfararkaup. Nefndin hefur síðan unnið að málinu og orðið sammála um þetta frv. Eins og fram kemur í grg. frv. eru nokkrar breytingar frá gildandi lögum í frv. Kjaradómur skal ákveða þingfararkaup alþm. í stað þess að nú njóta alþm. launa samkv. ákveðnum launaflokki opinberra starfsmanna. Það er nokkuð síðan fyrst kom fram till. um slíka skipan, en breyting hefur ekki náð fram að ganga á Alþ. hingað til. Ýmsar aðstæður valda því, að alþm. hafa hallast að þeirri skoðun, að laun alþm. verði ákveðin á sama hátt og laun ráðh. og hæstaréttardómara, þannig að til grundvallar ákvörðun Kjaradóms um þau liggi starf og ábyrgð þm. án beinnar viðmiðunar við aðra. Þá er í frv. kveðið á um að Kjaradómur ákveði einnig greiðslu á húsnæðis- og dvalarkostnaði þm. ásamt ferðakostnaði innan kjördæma þeirra, sem vegna sérstöðu starfs þeirra er ekki hægt að miða við beinar hliðstæður hjá öðrum. Í 11. gr. frv. er breytt ákvæði um laun þau sem þm. fær ef hann er í öðru starfi hjá ríkisstofnun. Vegna þess hve störf alþm. eru orðin umfangsmikil kemur varla til greina að þm. sem búsettur er utan Reykjavíkur og nágrennis geti sinnt öðru föstu starfi. Hins vegar getur það farið eftir eðli starfsins að hve miklu leyti aðrir geta sinnt því. Þess vegna er lagt til að viðkomandi rn. meti laun þeirra sem það gera að einhverju leyti, en þó verði þau aldrei hærri en 50% fastra launa viðkomandi starfs. Þá hafa lög um biðlaun alþm. verið felld inn í þetta frv. Ákvörðun Kjaradóms skal hverju sinni gilda í eitt ár frá 1. okt. til 30. sept., en sú ákvörðun, sem nú verður gerð ef þetta frv. verður samþ., gildir þó frá 1. maí 1980 til 30. sept. 1981. Að lokinni þessari umr. legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. þessarar deildar hefur haldið marga fundi um það frv., sem hér liggur fyrir til 2. umr., og viðað að sér veigamiklum og ítarlegum upplýsingum um málið. Nefndin hefur fengið til viðræðna forráðamenn fyrirtækisins og forustumenn starfsmannasamtaka, aðallega þó starfsmanna flugliðafélaganna, og enn fremur rætt við eftirlitsmenn ríkisstj., þá Birgi Guðjónsson og Baldur Óskarsson, og Rúnar Jóhannsson, starfsmann ríkisendurskoðunar, sem hefur aðstoðað þá við athugun málsins. Hæstv. samgrh. Steingrímur Hermannsson hefur einnig sótt fundi nefndarinnar og nm. hafa átt viðræður við hann og þriggja manna ráðherranefnd, sem skipuð var hæstv. samrh., hæstv. fjmrh. og hæstv. dóms- og kirkjumrh., um þau skilyrði sem sett yrðu fyrir væntanlegri ríkisábyrgð. Þetta mál hefur verið til ítarlegrar umr. hér í þinginu, bæði í þessari hv. d. og einnig í Sþ. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja aftur þau fjölmörgu atriði sem þar komu fram og eru hv. þm. kunn, heldur gera aðeins í örstuttu máli grein fyrir niðurstöðum meiri hl. nefndarinnar. Eftir þær viðræður, sem ég hef hér greint frá, og athugun á hinum ítarlegu gögnum málsins er það niðurstaða nefndarinnar í heild, að rétt sé að setja sjö meginskilyrði fyrir ríkisábyrgðinni. Þessi skilyrði eru: Að aukning hlutafjár ríkisins í 20% verði komin til framkvæmda fyrir næsta aðalfund. Að starfsfólki eða samtökum þess verði á sama tíma gefinn kostur á að eignast hlutafé fyrir a.m.k. 200 millj. kr. og þannig stuðlað að því, að sameiginlegt atkvæðamagn starfsfólks nægi til kjörs eins fulltrúa í stjórn. Að aðalfundur Flugleiða verði haldinn fyrir lok febr. 1981 og kosin ný stjórn í samræmi við breytta hlutafjáreign, en framhaldsaðalfundur haldinn síðar ef þörf krefur. Að Starfsmannafélagi Arnarflugs verði gefinn kostur á að kaupa hlut Flugleiða í Arnarflugi. Að ársfjórðungslega verði ríkisstj. gefið yfirlit yfir þróun og horfur í rekstri Flugleiða. Að fram fari viðræður ríkisstj. og Flugleiða um nýjar reglur varðandi hlutafjáreign í fyrirtækinu, sem m.a. takmarki atkvæðisrétt einstaklinga og fyrirtækja sem hlut eiga í Flugleiðum. Að Norður-Atlantshafsfluginu verði haldið fjárhagslega aðskildu eins og frekast er unnt. Þessi sjö skilyrði, sem hér eru tilgreind, voru niðurstaða af viðræðum sem nm. allir áttu við þá ráðherranefnd sem ég gat um áðan. Ég er þeirrar skoðunar, að slík sameiginleg mótun þessara skilyrða feli í sér samstöðu þingsins og ríkisstj. um efnisþætti þessara skilyrða. Enn fremur, eins og fram kemur í nál., gekk samgrh. Steingrímur Hermannson á fund stjórnar fyrirtækisins daginn áður en nefndin gekk frá áliti sínu og greindi henni frá efnisþáttum þessara skilyrða. Á síðasta fundi nefndarinnar kom það fram sem eindregin skoðun hv. þm. Kjartans Jóhannssonar, sem skilar séráliti og myndar þar af leiðandi minni hl. nefndarinnar, að hann taldi nauðsynlegt að lögfesta þessi skilyrði. Fyrir því má færa ýmis rök,eins og hv. þm. mun sjálfsagt gera hér á eftir, en ég er þeirrar skoðunar, að á grundvelli þeirrar aðferðar, sem höfð var 1975 þegar ríkisábyrgð var þá veitt, og á grundvelli þeirrar aðferðar, sem beitt var fyrr á þessu ári þegar nefnd þingflokkanna ásamt ráðherranefnd mótaði þau skilyrði sem sett voru fyrir því að gera 5 millj. dollara ríkisábyrgð virka, þá sé fullkomlega eðlilegt að fara aftur þá leið sem hér er lagt til, að frv. sé afgreitt á þeirri forsendu sem tilgreind er í nál. Sjálfsagt höfum við allir ýmsar skoðanir á þessum skilyrðum og þessari aðferð, en ég tel mikilvægt að alger samstaða hefur náðst um það, hver efnisatriði þessara skilyrða eru, og mjög breið samstaða hefur náðst um það, með hvaða hætti skilyrðin séu afgreidd, þótt einn nm. hafi kosið að fara aðra leið. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því, að þessi skilyrði voru mótuð á fundi sem hæstv. fjmrh. og hæstv. samgrh. sátu ásamt þriðja ráðh. ríkisstj. Hæstv. samgrh. tilkynnti stjórn félagsins þessi skilyrði daginn áður en nefndin gekk frá áliti sínu, og hæstv. forsrh. undirritar þessi skilyrði með setu sinni í nefndinni, þar eð hann er einn af þeim nm. sem þetta nál. leggja fram. Ég tel þess vegna að það sé varla hægt að tryggja betur samstöðu og samvinnu ríkisstj. og þessarar hv. deildar um það, með hvaða hætti sé frá þessum skilyrðum gengið. Ég vil því leggja til við hv. deild fyrir hönd meiri hl. fjh.- og viðskn. að frv. verði samþ. óbreytt á þeim grundvelli sem fram kemur í nál., að 5. gr. frv. verði framkvæmd á þann hátt sem þar greinir. Ég vil svo að lokum geta þess, að í nefndinni var rædd ítarlega ósk Flugleiða um annan hátt varðandi lendingargjöld á árinu 1979 en afgreiddur hefur verið til þessa. Þau mál eru nú til athugunar hjá hæstv. fjmrh. og hæstv. samgrh. og sú nefnd, sem um þetta mál fjallar í Nd., mun væntanlega kynna sér niðurstöður þeirra athugana. Að lokum, herra forseti, vil ég geta þess, að prentvilla er í S. gr. frv. Þar á augljóslega að standa 1. og 3. gr., en ekki 1. og 2. gr., og óska ég þess, að það verði leiðrétt við meðferð málsins.



Herra forseti. Það eru þrjú atriði sem ég vil leggja sérstaka áherslu á í sambandi við þetta mál og það sérálit sem ég skil í því. Það er í fyrsta lagi að allar tölulegar upplýsingar um rekstur, sem borist hafa til nefndarinnar, eru frá Flugleiðum sjálfum. Líka þær, sem bárust frá Landsbankanum, voru úr bréfi frá Flugleiðum sjálfum. Það verður ekki sagt að þessi gögn hafi verið prófuð af neinum óháðum aðila með sérþekkingu í flugrekstri, en það væri vitaskuld æskilegt. Margs konar misskilningur hefur komið upp og samskiptabrestur er í rauninni milli stjórnvalda og fyrirtækisins. Við þessar aðstæður tel ég rétt að leita eftir óháðum aðila með sérþekkingu á sviði flugrekstrar og flugmarkaðsmála, sem ætti aðgang að rekstrarlegum gögnum fyrirtækisins og væri tengiliður fyrirtækis og stjórnvalda. Þessum aðila þyrftu báðir aðilar að geta treyst. Í öðru lagi, þegar skilyrði eru sett eiga þau að vera einhlít, tæmandi og án allra eftirkaupa. Ef skilyrðin eru sett í alvöru á að setja þau í lög. Skilyrði í grg. hafa ekki lagagildi og binda engan. Það er fráleitt fordæmi að afgreiða skilyrðin í grg. Sérstaklega við það tortryggniástand sem nú ríkir er líka betra fyrir Flugleiðir, betra fyrir ráðh. að skilyrðin séu kvitt og klár í lögum og verði hvorki toguð né teygð, það verði hvorki aukið við né dregið úr, eins og lagagreinin í núverandi búningi heimilar þó. Alþingi á að sjá sóma sinn í að afgreiða skilyrðin með lögum. Þriðja atriðið er það, að í rauninni stöndum við enn í sömu sporum og við upphaf málsins. Stefnumörkun í flugmálum hefur engin átt sér stað. Vegna framtíðarstefnumótunar er æskilegt að ríkisstj. eigi aðgang að ráðgjöf óháðs aðila með sérþekkingu á sviði flugrekstrar og flugmarkaðsmála, ráðgjöf sem gæti verið til aðstoðar við stefnumörkun í framtíðinni. Það hefur ekki farið á milli mála, að umfjöllun nefndarinnar um þetta mál hefur verið nokkuð tímafrek. Það hefur heldur ekki farið fram hjá neinum, að ýmis misskilningur hefur komið upp við meðferð málsins. Samgrh. hefur a.m.k. einu sinni gefið í skyn, að hann hafi verið plataður, og öðru sinni, að hann skildi ekki forstjóra fyrirtækisins. Mín skoðun er sú, að yfirlýsingar hæstv. ráðh. Steingríms Hermannssonar og ýmsar yfirlýsingar formanns fjh.- og viðskn., Ólafs Ragnars Grímssonar, um mikla ósamkvæmni í tölulegum gögnum frá Flugleiðum hafi orðið til að skaða málið, þær hafi ekki verið á rökum reistar, heldur misskilningi. Bréfaskriftir ráðh. og Flugleiða hafa á hinn bóginn ekki leitt til neinnar niðurstöðu um það, hvort Flugleiðir hafi í reynd óskað eftir að halda áfram svonefndu Atlantshafsflugi. Og enn er það svo, að margir hafa orðið til að draga í efa traustleika stjórnar Flugleiða. Við þessar aðstæður virðist einsýnt að löggjafinn gangi frá málinu á skýran og einhlítan hátt þannig að ekkert fari á milli máta. Jafnframt verður að gera þá kröfu til Alþingis, að það velji sterkasta form sem völ er á varðandi frágang málsins. Það leikur ekki vafi á nauðsyn þess, að greitt verði úr fjárhagslegum örðugleikum Flugleiða til að tryggja samgöngur landsins við umheiminn. Á hinn bóginn hefur verið talið nauðsynlegt að þær ríkisábyrgðir sem hér um ræðir yrðu bundnar ákveðnum skilyrðum. Ekki skal gerður ágreiningur um efni þessara skilyrða, enda hefur verið leitast við að sætta í þeim mismunandi sjónarmið, og boð hafa borist frá samgrh. til nefndarinnar að hann telji af samtölum sínum við forsvarsmenn Flugleiða hf. að fyrirtækið muni geta fallist á skilyrðin. Ég geri hins vegar till. um það, að 5. gr. frv. feli í sér áðurnefnd skilyrði, en við umr. um málið hér á Alþ. hafa einmitt komið fram óskir frá mörgum þm. um breytingar á 5. gr. í þessa veru. Nál. um framkvæmd 5. gr., eins og meiri hl. nefndarinnar leggur til, hefur vitaskuld ekki lagagildi. Meiri hl. nefndarinnar leggur ekki heldur til neinar breytingar á 5. gr., þannig að ríkisstj. hefur í raun áfram heimild til að auka við eða draga úr skilyrðum. Í þessu formi afsalar löggjafinn sér valdi sínu á óviðunandi hátt. Valdaframsal löggjafans, sem gengur svo langt, er ekki unnt að una við. Álit meiri hl. nefndarinnar um framkvæmd skilyrðanna breytir hér engu um. Af slíkri yfirlýsingu þingnefndar er nefnilega enginn bundinn, enda hefur hún ekki lagagildi. Hið rúma framsal löggjafans, sem felst í 5. gr. óbreyttri, mundi enn auka á alla óvissu um framkvæmd og er þó samskiptavandinn ærinn fyrir. Það má reyndar líka minna á afleitt fordæmisgildi vinnubragða löggjafans af því tagi sem meiri hl. nefndarinnar leggur hér til. Það verður ekki heldur séð hvaða ástæður geti legið til þess, að Alþ. víki sér undan því að binda í lög þau skilyrði sem það vill setja. Menn segja að hér sé einungis um formsatriði að ræða. Auðvitað er þetta sitt af hverju forminu. En þetta er ekki fyrst og fremst formsatriði. Þetta er spurningin um það, hvort Alþ. gengur frá málunum kvitt og klárt. Þetta er spurningin um það, hvort menn vilja hafa á hreinu hver skilyrðin eru. Þetta er spurningin um það, hvort menn eru að setja skilyrðin í alvöru, hvort það eigi að vera unnt að teygja þau og toga, hvort það eigi að vera unnt að draga úr eða bæta við. Mín skoðun er sú, áð sérstaklega með tilliti til þess, hvernig málið er vaxið nú, sé langtum betra fyrir Flugleiðir hf. að skilyrðin séu skýr og einhlít. Mín skoðun er sú, að það sé líka langtum betra fyrir ráðh., eins og málið er vaxið, að skilyrðin séu skýr og einhlít og verði hvorki teygð né toguð. Í þriðja lagi er það auðvitað Alþingis að ganga frá hlutum af þessu tagi. Ég hef bent á að það eru afleit vinnubrögð sem vitnað hefur verið til hér sem fordæmis, frágangur málsins 1975, og var það þó heldur skárra en nú er gert því að þá lá þó fyrir yfirlýsing frá forráðamönnum fyrirtækisins um að þeir gengju að skilyrðunum. Ég ætla ekki að ræða hér sérstaklega efni skilyrðanna, en ég vil ítreka að þetta er ekki fyrst og fremst formsatriði. Þetta er spurningin um það að ganga frá málunum á skýran og einhlítan hátt. Og sérstaklega eins og málið er vaxið, þá er það langtum betra fyrir alla aðila, auk þess sem Alþ. á að sjá sóma sinn í að afgreiða málið á þennan hátt þannig að valdaafsal að óþörfu eigi sér ekki stað. Það leikur ekki vafi á því, að staða Flugleiða er slæm. Hins vegar verður ekki annað séð en fyrirtækið eigi vel fyrir skuldum og sé þannig á engan hátt gjaldþrota þótt það eigi í mjög miklum greiðsluerfiðleikum. Staðan er því sú núna, að menn standa í rauninni frammi fyrir því, hvort félagið lifir eða deyr. Án lánafyrirgreiðslu lendir fyrirtækið í greiðsluþroti og lognast þar með út af. Meðal skulda fyrirtækisins eru veruleg erlend lán sem félagið hefur fengið á þeim forsendum, að um væri að ræða þjóðarflugfélag og því litið svo á að íslenska ríkið stæði þar á bak við. Af þessum sökum og vegna þess að við sem þjóð viljum halda uppi heiðri okkar og skilvísi og að skilvísi okkar verði ekki dregin í efa, þá hljótum við sem þjóð að standa við þessar skuldbindingar, jafnvel þótt félagið gerði það ekki. Ef félagið lognaðist út af, þá verður mjög erfitt að byggja upp flug að nýju. Á þetta skal minnt vegna þess að það mál, sem hér liggur fyrir, varðar líf og dauða fyrirtækisins og meginatriði, hvað sem öðru líður, er að hafa góðar samgöngur við umheiminn. Hitt er önnur saga, að þetta mál er búið að flækja að óþörfu og spilla því með hringlanda og ótímabærum yfirlýsingum. Menn hafa meira að segja búið til deilu um hver hafi beðið hvern um hvað. Ég skrifa þá deilu jafnt á reikning ráðh. sem forsvarsmanna Flugleiða. Ég held að málsmeðferðin hafi að ýmsu leyti skaðað félagið og þjóðarhag og að yfirlýsingagleði hafi orðið til að rugla málið og víkja því af réttri braut. Klaufaleg framkoma forsvarsmanna Flugleiða hefur líka átt verulegan þátt í þessu. En það, sem er hörmulegast við þessar yfirlýsingar allar, sérstaklega hjá hæstv. samgrh. og formanni fjh.- og viðskn., Ólafi Ragnari Grímssyni, er að þær virðast hafa verið byggðar á misskilningi. Í hvert skipti sem menn hafa hrópað upp yfir sig um nýjar upplýsingar sem sýni eitthvað allt annað en áður hafi komið fram, þá hefur það ekki reynst vera á rökum reist. Sannleikurinn er sá, að það verður ekki fundið óeðlilegt ósamræmi í þeim tölulegu upplýsingum sem komið hafa frá Flugleiðum. Áætlanirnar hafa verið settar upp með mismunandi hætti, en ef menn hafa gefið sér tíma til að lesa þær og skilja þær forsendur sem þær eru settar fram á, þá hafa menn komist að raun um að þar hefur ekki verið um verulega ósamkvæmni að ræða. En vel að merkja, öll töluleg gögn um stöðu og afkomu Flugleiða, sem borist hafa til nefndarinnar, eru frá Flugleiðum sjálfum. Það gildir líka um þau gögn sem bárust frá Landsbanka Íslands, eins og ég gat um áðan. Það voru bréf frá Flugleiðum. Og þó að ég rengi ekki bókhaldslegar niðurstöður, þá voru allar áætlanir og öll matsatriði frá þessu fyrirtæki og þessi gögn hafa ekki fengið prófun óháðra aðila með sérþekkingu á þessu sviði. Það er rétt að benda á að þetta er sú leið sem ríkisstj. valdi. Hún valdi að biðja um upplýsingar frá fyrirtækinu, og hún hefur haldið sig við þá starfsaðferð. Það voru að vísu tilnefndir svonefndir eftirlitsmenn, en þeir komu sér út úr húsi, og mín skoðun er sú, að hjá þeim í heild hafi ekki verið um mjög mikla sérþekkingu á flugrekstri að ræða. Það litla gagn, sem hafa mátti af þessu eftirliti, varð í rauninni að engu. Engu að síður er staðan þó sú, að framtíðin er jafnóviss og áður. Það hefur engin stefnumörkun átt sér stað. Flugmálin eru mjög mikilvæg. Ákvarðanir í þeim skipta okkur miklu og stefnumótun þarf að vera skýr. Raunverulegt mat á stöðu og stefnu, á flugrekstrinum sjálfum og markaðsaðstæðum hefur ekki átt sér stað. Það er einmitt þetta, sem skiptir líklega mestu. Þess vegna er meginatriði að ná yfirsýn yfir það. Þess vegna er ástæða til þess að leitast við að fá óháðan aðila með sérþekkingu á flugrekstrarsviði, ekki síst að því er markaðsmál varðar, til þess að fylgjast með rekstrinum, gera úttekt á rekstrarlegir og markaðslegri stöðu fyrirtækisins og vera ríkisstj. til ráðuneytis og ráðgjafar í þessum málum við stefnumótun á næstu misserum. Ég vil sérstaklega benda á þetta, því að það er að mörgu leyti mikilvægt að finna óháðan aðila af þessu tagi. Sá trúnaðarbrestur, sem uppi er, bendir til þess, að það væri æskilegt að hafa þarna tengilið sem báðir gætu treyst, en mikilvægast er þó að marka stefnu til framtíðarinnar. Ég tel að ráðgjöf af þessu tagi gæti líka verið fyrirtækinu mjög til góðs. Það verður ekki annað sagt en að stjórn fyrirtækisins sé veik. Stjórnendurnir standa veikt, og ég hef mínar efasemdir um stjórnunarhæfni stjórnar fyrirtækisins. Þetta markast líka af innanfélagsríg og hvernig haldið hefur verið á mátum. Ég held að eigendur Flugleiða ættu að íhuga að skipta á stjórnarmönnum af þessum ástæðum, fyrirtækisins sjálfs og eignar sinnar vegna. Ég hef flutt sérstaka till. á þskj. 96 sem felur í sér að 5. gr. frv. breytist í samræmi við þau skilyrði sem talað hefur verið um að setja. Efnislega er hér ekki um nein frávik að ræða. Orðalagi er örlítið hnikað til, en efnislega verður ekki sagt að hér sé um frávik að ræða. Ég geri það að till. minni, að Alþingi afgreiði þessi skilyrði með því að breyta greininni eins og lagt er til í brtt. á þskj. 9,6. Ég geri það með sérstakri tilvísun til þess, að Alþingi á að setja á skýran og ótvíræðan hátt þau skilyrði sem um er að ræða. Alþingi á ekki að víkja sér undan því að vilja láta koma fram í lögunum sjálfum hver sé vilji þess í þessum efnum. Ég vil svo að lokum segja það, að þau skilyrði, sem hér um ræðir, eru að mörgu leyti mjög óvenjuleg, og það rennir enn stoðum undir það, að eðlilegt, æskilegt og rétt er að þau komi fram í lagagreininni sjálfri. Ég tel líka, með tilliti til þess samskiptavanda, sem uppi hefur verið, og þess misskilnings, sem einkennt hefur þetta mál, að það sé sjálfsagt að skilyrðin séu sett í lagagreininni sjálfri. Það er ekkert sem hindrar að skilyrðin séu sett í lagagreininni.



Herra forseti. Ég fagna því, að svo víðtæk samstaða hefur náðst í fjh.- og viðskn. þessarar deildar um þetta viðkvæma mál, - samstaða sem væntanlega verður til þess að málið fær hraða meðferð í gegnum Alþingi, og þá væntanlega án mjög mikillar umr., sem oft er erfið þegar um svo viðkvæmt mál er að ræða. Mér sýnist að nefndin hafi unnið mjög vel að þessu máli. Ég átti þess kost að koma á tvo fundi hennar og fá þær upplýsingar, sem hún hafði aflað sér, og láta henni í té annað. Hins vegar verð ég að harma það, að einn nm. hefur kosið að skapa sér sérstöðu í þessu máli. Og sumt af því, sem hann sagði hér áðan, er þess eðlis, að mér sýnist nauðsynlegt að ég geri við það aths. þótt þær verði ekki margar. Ég er hv. þm. Kjartani Jóhannssyni ósammála um að það sé eðlilegt og rétt að setja slík skilyrði í landslög. Ég fæ varla séð að hægt sé að setja það í landslög, svo að ég nefni dæmi, að viðræður skuli hefjast um takmörkun á atkvæðisrétti einstaklinga og fyrirtækja. Einnig er svo um annað, sem hér er um að ræða, að um það þarf að fjalla við fyrirtækið. Sum þessara atriða geta þýtt breytingu á stofnsamningi fyrirtækisins, og mér sýnist eðlilegt að um það sé við það rætt, hvernig slíkt er framkvæmt. Hitt verð ég svo að segja, að a.m.k. gagnvart mér sem samgrh. eru þessi ákvæði, sem svo skilmerkilega eru talin í nál., sama og lög. Ég get ekki sagt annað. Það er framkvæmd þeirra sem þarf að athuga betur sem von er. Þess er ekki að vænta, að því máli hafi verið fyllilega lokið á fáum dögum, en að sjálfsögðu lít ég svo á að lögin, ef frv. verður samþ., séu háð þeim ákvæðum sem um getur í áliti meiri hl. nefndarinnar. Á því er ekki nokkur vafi þannig að það er jafngilt að þessu leyti. Hv. þm. taldi að æskilegt væri að telja upp endanlega það sem að skilyrðum ætti að setja í frekari meðferð málsins. Ég skal ekkert um það segja á þessu stigi, hvort frekari skilyrði þarf að setja, en vafalaust þarf að ræða við fyrirtækið um önnur atriði. Ég vona að þau atriði leysist án þess að setja þurfi um þau skilyrði. Ég nefni sérstaklega þær vinnudeilur sem verið hafa innan fyrirtækisins. Vitanlega verður að fást þarna starfsfriður og bæði fyrirtækið og starfsmenn að leggja nokkuð af mörkum til þess að svo megi verða. Ég leyfi mér að fullyrða að öll sú aðstoð, sem verið er að ræða um, er til einskis ef ekki fæst starfsfriður. Á það verður því að leggja mjög ríka áherslu og nauðsynlegt að tryggja áður en endanlega er gengið frá þessari ríkisábyrgð. En ég endurtek: Vonandi þarf ekki að setja nein skilyrði um það. Ég treysti því, að báðum aðilum sé ljóst mikilvægi þess. Hv. þm. reyndi að gera mér upp einhverjar yfirlýsingar, án þess að nefna þær, sem hefðu verið vafasamar eða hvernig hann orðaði það. Ég er undrandi á því. Ég hef ekki farið út í ádeilur á fyrirtækið. Ég hef ekki rætt um þau atriði sem hafa verið nefnd manna á meðal um mistök stjórnar op fjölmargt annað. Ég hef kosið að láta slíkt kyrrt liggja. Ég er hv. þm. sammála um að ástæða er til að efast um hæfni stjórnar fyrirtækisins á þessum erfiðu tímum, eins og kom fram hjá honum. Ástæða er til þess, en ákvörðun um nýja stjórn verður að bíða hluthafafundar og því ótímabært að vera með nokkrar fullyrðingar um það. Ég vil líka taka undir hitt með hv. þm., að samband á milli stjórnvalda og fyrirtækisins hefur ekki verið eins og þarf að vera þegar um er að ræða fyrirtæki sem fer með allan flugrekstur okkar Íslendinga við önnur lönd. Þær yfirlýsingar, sem ég hef gefið þar að lútandi, hafa einmitt byggst á þessari staðreynd sem ég er sammála hv. þm. um. Það er líka rétt hjá hv. þm., að þær upplýsingar, sem við höfum fengið, hafa fyrst og fremst verið frá fyrirtækinu sjálfu komnar. Þó vek ég athygli á því að mat á flugvélum fyrirtækisins er fengið frá sérfræðingum erlendis sem til voru kvaddir. Þeir meta flugvélakost fyrirtækisins á 59 millj. dollara, en í bókhaldi þess sjálfs eða þeirri skýrslu, sem kom 8. sept., var þessi sami flugvélakostur metinn á 63 millj. dollara. Auk þess eru óháðir aðilar, sem skipaðir hafa verið af hæstv. fjmrh., nú að ljúka mati á eignum fyrirtækisins, svo að þessi mikilvægi þáttur er einmitt í athugun af óháðum aðilum, eins og hv. þm. leggur til. Ég vek einnig athygli á því, að skipaðir voru eftirlitsmenn með fyrirtækinu. Þeir hafa skilað nokkrum skýrslum, m.a. skýrslu sem birtist í skýrslu minni til Alþingis. Þeir hafa nýlega skilað um þetta viðbótarskýrslu og haft sér til aðstoðar sérhæfðan mann, endurskoðanda, til að meta fjárhagsstöðu fyrirtækisins. Því miður hefur komið fram að fyrirtækið hefur ekki veitt þessum eftirlitsmönnum þær upplýsingar sem þeir hafa beðið um, eins fljótt og þarf að vera. Ég verð hins vegar að endurtaka það og taka undir það, að sambandið þarna hefur ekki verið nægilega gott. Nauðsynlegt er að ríkisvaldið hafi aðstöðu til að fylgjast með þróun innan þessa mikilvæga rekstrar betur en verið hefur. E.t.v. kemur þetta skýrast fram í því, sem lesa má úr ýmsum yfirlýsingum fyrirtækisins. Í bréfi þess frá 28. febr. 1980 segir, með leyfi forseta: „Í þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið á vegum fyrirtækisins fyrir árið 1980, er ljóst, að rekstur mun verða mjög erfiður áfram á þessu ári, en vonir standa til að unnt reynist að ná endum að mestu leyti saman, og eru líkur á því að skila rekstri mjög nálægt jöfnuði á árinu.“ Þetta er sagt í lok febr. Hinn 8. sept. fáum við skýrslu sem sýnir rekstrartap upp á rúmar 11 millj. dollara þannig að þessi von hefur ekki staðist. En það er ekki fyrr en 15. sept. að við fáum að vita að fyrirtækið vanti ríkisábyrgð fyrir 12 millj dollara til að rétta við sinn rekstur. Og í þeim upplýsingum, sem fyrirtækið lætur Landsbankanum í té, kemur í ljós að greiðsluþörfin í nóvembermánuði einum er nálægt 10 millj. dollara. Mér sýnist því ljóst að það, sem ég hef sagt um þetta, hafi verið á rökum reist. Ég verð að endurtaka að ég er ákaflega óánægður með, að upplýsingar skuli berast svona til ríkisvaldsins, og tel að úr því þurfi að bæta. Um þetta hef ég gefið yfirlýsingar og ef þær eru ekki á rökum reistar, þá veit ég ekki hvað er í raun og veru á rökum reist. Þessi þróun er slík að hún er óviðunandi. En til að bæta úr þessu er einmitt eitt af skilyrðunum að ríkisvaldið eignist 20% hlutafjárins og geti þar með átt einn til tvo menn í stjórn. Þetta tel ég mjög mikilvægt einmitt til að bæta upplýsingastreymi frá fyrirtækinu til stjórnvalda. Ég mótmæli því, að yfirlýsingar um þetta efni hafi verið byggðar á misskilningi eins og kom fram hjá hv. þm. Ég tek undir það með honum, að óþarft er að vera að deila um það, hvort beðið hafi verið um aðstoð eða ekki. Það er skjalfest í fjölmörgum bréfum fyrirtækisins sem ég hef rakið annars staðar og ætla ekki að endurtaka hér, enda hefur fyrirtækið svarað bréfi mínu og segir þar nokkurn veginn orðrétt, að stjórn fyrirtækisins staðfesti þá ákvörðun hluthafafundar, að haldið verði áfram Norður-Atlantshafsfluginu, og þá ósk hluthafafundar, að aðstoð verði veitt í þessu sambandi. Þetta kemur fram í því sem síðast kom frá stjórn félagsins. Ég vil upplýsa það, að ég ræddi við stjórn félagsins um þau skilyrði sem hér eru sett. Ég gerði þeim grein fyrir þeim, skýrði þau og svaraði spurningum sem fram komu. En ekki hefur komið staðfesting frá stjórninni á því, að hún vilji vinna að því að þessi skilyrði fái framgang. Að sjálfsögðu eru sum þeirra háð samþykkt hluthafa, t.d. takmörkun á atkvæðisrétti einstakra fyrirtækja eða einstaklinga. Ég vil svo segja þetta að lokum um stefnumörkunina: Hv. þm. sagði að engin stefna væri til í flugmálum. Það er mikill misskilningur hjá hv. þm. Stefna var mörkuð 1975 og það er út af fyrir sig ekki ýkjalangt síðan. Samkv. þeirri stefnu, eins og greinilega kemur fram í bréfi samgrh. frá þeim tíma, er Flugleiðum m.a. ætlað að sinna þeim áætlunarleiðum sem það kýs að sinna við önnur lönd, og reyndar gildir það bæði innanlands og erlendis. Þetta er sú stefna sem fylgt hefur verið. Síðan þetta gerðist hafa hins vegar m.a. umræddir erfiðleikar félagsins komið í ljós. Félagið hefur eignast það eina fyrirtæki annað, sem veitti því samkeppni með leiguflugi, og upp hafa risið í landinu og eflst allmörg lítil flugfélög, sem hafa fengið flugleiðir, en þá aðeins þær, sem Flugleiðir hf. hafa ekki kosið að sinna. Það er af þessari ástæðu að ég tel tímabært að endurskoða stefnu landsins í flugmálum. En það gerist ekki á einni nóttu. Það er viðamikið mál. Ég vil hins vegar upplýsa að ég hef rætt um það við hæstv. forsrh. m.a., að ég muni skipa nefnd færustu manna sem við eigum völ á til að gera tillögur um stefnumörkun í flugmálum. Að því ber ekki að rasa. Það er m.a. töluvert viðkvæmt mál innanlands, hvernig á að skapa litlu flugfélögunum, sem fljúga í hinum ýmsu landshlutum, starfsgrundvöll. Einnig þarf að ákveða hvort eðlilegt er að eitt félag hafi allar samgöngur okkar við umheiminn. Ég hef lýst þeirri skoðun minni, að ég tel æskilegt að annað félag starfi á þeim vettvangi, a.m.k. sem leiguflugfélag. Ég vil einnig vekja athygli á því, eins og ég hef gert í umr. í Sþ., að í öðrum vestrænum löndum - svo að ég nefni þau aðeins - eru öll þau flugfélög, sem hafa einkaleyfi til áætlunarflugs við önnur lönd, í eigu ríkisins eða ríkið á þar meiri hluta. Ég er út af fyrir sig ekki hlynntur slíkri þróun, tel það skref, sem hér er stigið, hins vegar æskilegt og eðlilegt. En vitanlega þarf, um teið og stefna er mörkuð, að athuga og skoða það atriði. Þetta vil ég upplýsa um stefnumörkunina. Að því mun sem sagt verða unnið á næstunni. Ég legg höfuðáherslu á að það er misskilningur hjá hv. þm. að þessi skilyrði verði teygð og toguð, eins og hann orðaði það. Þau koma greinilega fram og eftir þeim verður unnið. Ef einhverjar breytingar verða á þeim mun ég beita mér fyrir því, að samráð verði haft við fjh.- og viðskn. Slíkar breytingar verða ekki nema í ljós komi að eitthvert þessara skilyrða sé ófullnægjandi eða ekki framkvæmanlegt.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka undir orð hæstv. samgrh., að það er vissulega fagnaðarefni að víðtæk samstaða hefur náðst um mál þetta. Þó að einn nm. vilji hafa afgreiðsluna með nokkuð öðrum hætti en við hinir, þá er það ekki efnislega fyrst og fremst, heldur telur hann örugglegar um málin búið með því að lögbinda þau ákvæði sem um er fjallað í nál. okkar. Það er alveg rétt, sem hv. þm. gat um, að þessum sjónarmiðum hefur verið hreyft, m.a. úr þessum ræðustól, að huga að því að lögfesta þessi ákvæði, og ég hefði verið til viðræðu um að reyna að taka ýmisskonar fyrirvara upp í 5. gr. fremur en að hafa þetta í nál., ef þannig hefði verið að málinu unnið frá byrjun. En sannleikurinn er sá, að það er fyrst á fimmtudagskvöld sem nokkuð víðtækt samkomulag næst um efnisatriðin, sem auðvitað eru aðalmálið. Og það er ekki fyrr en á föstudagsmorgni, sem ég a.m.k. geri mér grein fyrir því, að hv. 2. þm. Reykn. hugðist gera það að skilyrði fyrir því, að sameiginlegt nál. yrði lagt fram, að þetta yrði fest í lögum. Ef hann hefur áður tekið það fram á nefndarfundum, þá er það mín sök að hafa ekki gert mér grein fyrir því. Ef betri tími hefði verið til stefnu held ég að við hefðum kannske getað samræmt sjónarmiðin að fullu. En ég a.m.k. var þeirrar skoðunar, að eftir allt, sem á undan var gengið, væri algerlega ómögulegt að fara að taka málið upp enn einu sinni og láta það dragast kannske í nokkra daga til viðbótar, því að ég held að svo mikið hafi verið um þetta mál sagt, að sómi Alþingis verði ekkert meiri að halda áfram um það deilum á þann hátt sem aðeins bryddaði á áðan, en ég vona að verði ekki til þess að fresta þessu máli eða draga þennan fund á langinn. A.m.k. ætla ég algerlega að sneiða hjá þeim deilum sem uppi hafa verið síðustu vikur. Mér er það ljóst að þetta er flókið mál að því leyti til, að reikningsskil svona stórs fyrirtækis koma manni ókunnuglega fyrir sjónir við fyrstu sýn. Ég skal játa það, að þegar ég kom að þessu máli algerlega ókunnugur sem nm. í hv. fjh.- og viðskn. og fékk öll þessi plögg í hendur, þá tók mig vissulega nokkra daga að átta mig á hvað væri á ferðinni. En sem betur fer hefur verið greitt úr öllum flækjum, og ég held að allir viti núna hvernig mál standa. Það er einmitt þess vegna sem við höfum náð samstöðunni, svo sem fagna ber. Og þá skiptir miklu minna máti hvert formið er, og eins skiptir líka minna máli - eða engu - hvað áður hefur verið sagt, hvort þar hefur verið um misskilning að ræða eða ekki. Þess vegna leggjum við í meiri hl. nefndarinnar til að frv. verði samþykkt á þeim grundvelli að 5. gr. frv. verði framkvæmd á þann hátt sem nánar er um fjallað í nál. Við vitum öll að það eru miklir erfiðleikar hjá þessu fyrirtæki. Ég fyrir mína parta hélt, áður en ég fékk að sjá tölur og kynna mér málið, að hagur fyrirtækisins væri miklu verri en raun ber vitni, því að þrátt fyrir allt er eignarstaða þessa fyrirtækis mjög góð á íslenskan mælikvarða. Það er ríkt fyrirtæki sem betur fer, því fagna allir, þótt töpin hafi verið gífurleg. Og rekstraráætlanir eru líka að mínu mati heldur betri, heldur líklegri til árangurs en ég hafði gert ráð fyrir. Þess vegna er málið allt auðveldara í meðförum. Í raun og veru er engin áhætta tekin fyrir skattborgara landsins þó að þessi ríkisábyrgð sé samþykkt, því að það er alveg ljóst að eignirnar - ef allsherjarveð er í þeim tekið - eru miklu, miklu meiri en skuldbindingar þær sem Alþingi tekst á hendur með samþykkt þessa frv. Þegar þetta varð öllum ljóst var auðvitað miklu greiðari vegur að ná samkomulagi og það hefur blessunarlega tekist. Það hafa verið miklir annmarkar á samstarfi innan stjórnar félagsins, ekki bara milli stjórnar og starfsmanna, heldur líka meðal starfsmanna sjálfra, milli ýmissa hópa þar. Við skulum ekkert vera að dylja okkur þess. En hvernig ætti líka öðruvísi að vera þegar svona gífurleg áföll dynja yfir og sagt er upp miklum fjölda manna? Menn, sem kannske hafa unnið áratugum saman, eru að missa sína atvinnu. Og hvað sem gert hefði verið hlutu einhverjir að missa atvinnuna. Auðvitað verða menn óánægðir og auðvitað verða átök í svona stórfyrirtæki, einu allra stærsta fyrirtæki landsins. Það gat ekki öðruvísi farið. Mín von er sú, að þetta séu traustabrestir og þetta uppgjör nú verði öllum til góðs. Og við skulum hafa það í huga, að nú eru að koma að fullu í gildi nýju hlutafélagalögin og þá verða starfshættir í hlutafélögunum með allt öðrum hætti en hingað til hefur tíðkast. Á næsta aðalfundi þessa félags verður viðhöfð margfeldiskosning. Þá þýðir ekkert lengur fyrir einhverjar klíkur að ætla að hóa sig saman og deila atkvæðum sín á milli og ná meirihlutavaldi og ráða þannig öllu félaginu. Það er liðin tíð sem betur fer. Um það sameinaðist Alþingi. Ég veit ekki hvort allir gera sér grein fyrir hversu víðtæk breyting hefur verið gerð á íslensku hlutafélagalögunum. Ég held að íslensku hlutafélagalögin séu kannske þau frjálslegustu og bestu í víðri veröld. Ég tala þar af svolítilli reynstu af því að ég hef kynnt mér hlutafélagalöggjöf bæði í Bandaríkjunum og í Evrópulöndum. Við skulum þess vegna ekki ímynda okkur að það verði átakalaus fundur hjá Flugleiðum. Þar verða stórátök. En ég segi aftur: Ég á von á því, að það verði traustabrestir, þá fá allir hluthafar að sjá að þeir eru ekki bara peð, þeir eru ekki valdalausir. Hver einasti maður hefur þar sitt atkvæðamagn. Svo er það spurningin um takmörkun á atkvæðamagni hvers einstaks hluthafa. Ég hef um langt árabil reynt að berjast fyrir því að takmarka mjög atkvæðisrétt stórra hluthafa í félögum eins og þessu. Það komst því miður ekki fram við endurskoðun hlutafélagalöggjafarinnar. Hins vegar er algert bann við því að setja hömlur á meðferð hlutabréfa í félögum, þar sem fleiri hluthafar eru en 300, samkv. nýju lögunum. Það er algert bann við því að nota atkvæðisrétt fyrir hluti sem félögin eiga sjálf o.s.frv. Við þetta frv., sem hér var geysimikið unnið að, voru gerðar hvorki meira né minna en 70 brtt. sem samþykktar voru, en frv. var að mestu byggt á félagarétti Norðurlanda. Þess vegna er nýr tími fram undan. Það er tími þar sem hver og einn einasti hluthafi - og vonandi verða allir starfsmenn hluthafar - hefur sitt atkvæðamagn. Hann þarf ekki endilega að mæta sjálfur á fundi í félaginu, hann hefur leyfi til að veita öðrum umboð. En það geta engir tiltölulega stórir hópar, skutum við segja, hóað sig saman og náð 50% af því atkvæðamagni, sem þeir búast við að verði á hluthafafundi, og ráðið svo öllu, vegna þess að lítill minni hl. getur alltaf komið einum manni í stjórn hvernig sem hinir greiða atkv. Það er aðeins eitt atriði efnislega sem ég vil sérstaklega benda á, og að því vék formaður nefndarinnar og frsm. meiri hl. Það eru þessar upphaflegu 196 millj. í lendingargjöldum sem mér skilst að samið hafi verið um í marsmánuði á þessu ári milli íslenskra yfirvalda og yfirvalda í Lúxemborg að felldar yrðu niður. Mér finnst varla stætt á því gagnvart erlendum aðila, þegar hann er búinn að fella slík gjöld niður og jafnvel endurgreiða fé, að segja að íslensk stjórnvöld standi ekki við það sem þau hafa sagt þar. Á það er bent, að annað komi í staðinn. Það er ekki fullnægjandi að mínum dómi, jafnvel þótt svo væri. Ég mundi miklu frekar segja: Það á að standa við þetta fyrirheit og taka þá fjármagnið af þessu fyrirtæki á næstu árum með einhverjum öðrum hætti. Það hefur verið aðalsmerki Íslendinga þrátt fyrir allt að standa við fjárskuldbindingar gagnvart erlendum aðilum, og ég hygg að segja megi um gjaldeyrisbankana íslensku, að þeir hafi alltaf séð um það - ef um erlendar skuldbindingar var að ræða hver sem í hlut átti og bankarnir voru í ábyrgð - að staðið hafi verið við greiðslu á réttum gjalddögum, jafnvel þótt skuldarinn gæti ekki staðið í skilum. Ég held að við getum ekki látið þetta mál frá Alþingi fara öðruvísi en við vitum - hvort sem það er nú sett í frv. og því breytt eða ekki - að við þetta verði staðið, ekki endilega svo, að það megi ekki eiga bakkröfu á Flugleiðir síðar meir ef félagið verður fært um að greiða féð, það er mér hjartanlega sama um, en að gagnvart stjórnvöldum í Lúxemborg sé það sýnt og sannað, að Íslendingar hafi staðið við allt sem þeir hafi sagt. Að lokum vil ég taka undir það sem hér hefur komið fram, að líf eða dauði þessa félags veltur auðvitað á því, að sæmilegur samstarfsandi verði og að sneitt verði hjá verkföllum og hörkuátökum. Ég er búinn að ræða undanfarna daga við svo marga menn sem starfa hjá Flugleiðum eða eru þeim tengdir - af því að ég þekki suma þeirra frá gamalli tíð þó að ég hafi lítil eða engin tengsl haft við þá núna mörg, mörg ár - að ég er sannfærður um að allt þetta fólk hugsar nú sitt ráð og það vill að fullur friður skapist og að félagið eflist sem mest. Það viðurkennir auðvitað að það er sumpart af hagsmunaástæðum, en líka vegna þess að þrátt fyrir allt og allt þykir þessu fólki auðvitað vænt um þetta félag sitt - eins og okkur þykir öllum innst inni vænt um þessi félög og það stórvirki sem unnið hefur verið í íslenskum flugmálum af mörgum hópum - og áður af fleiri en einu félagi. Kannske var sameiningin gerð illu heilli. En það er búið og gert. Þess vegna vona ég að allir geti tekið undir orð Jóhannesar Snorrasonar, þess ágæta flugmanns sem nú var að hætta, þegar hann skoraði á samstarfsfólk sitt fyrrverandi og núverandi að sameinast nú um að gera hag þessa félags sem allra bestan.



Herra forseti. Ég ætla ekki að tala langt mál við afgreiðslu þessa máls. En ég vil taka undir með þeim, sem hér hafa stigið í ræðustól, og fagna víðtækri samstöðu að mínum dómi um málefni Flugleiða. Ég verð að játa, að við 1. umr. málsins sem og umr. í Sþ. á sinni tíð mátti ráða að samstaða yrði ekki eins víðtæk og raun hefur orðið á. Það er enginn ágreiningur um efnisatriði þeirra skilyrða sem sett eru. Ég vil vekja enn og aftur athygli á því, eins og aðrir ræðumenn hafa gert. Ég lít á þann mun, sem fram kemur, að einn nm. hefur skilið sig frá rétt við lokaafgreiðsluna, vill hafa skilyrðin í lagagreininni, - ég lít á þennan mun aðeins sem blæbrigðamun, ég segi það hiklaust. Ég leit allan tímann á þetta mál þannig, miðað við samstöðu um efnisatriði skilyrðanna, að flestir hugsuðu á þann veg að alger samstaða til loka yrði tekin fram yfir atriði eins og það að knýja þetta inn í lagagreinina. Svo viðkvæmt hefur þetta mál verið í allri umfjöllun. Fram hefur komið í umr. að menn hafa skoðað þetta frá ýmsum sjónarhornum. Raunverulega hygg ég að enginn okkar sé á því, að með þessum hætti séum við um alla framtíð að móta stefnu í flugmálum okkar Íslendinga. Hér er fyrst og fremst verið að tryggja flugsamgöngur við landið í bráð. Ég er ekki að staðhæfa að til lengdar munum við tryggja flugsamgöngur við landið á forsendum fyrirtækisins Flugleiða, en á þessari stundu gerum við það. Og ég lít svo á, að samstaða innan nefndarinnar um efnisatriði sé á þeim forsendum, að nm. allir hafi gert sér grein fyrir því, að við áttum engra annarra kosta völ. Að gefnu tilefni vil ég taka það fram, að hv. þm. Guðmundur Bjarnason var fjarverandi lokaafgreiðslu málsins. Nafn hans er ekki undir nál. meiri hl. Ég vildi geta þessa til að það ylli ekki neinum misskilningi. Ég ætla að vona að sá blæbrigðamunur, sem ég kalla varðandi afstöðu hv. þm. Kjartans Jóhannssonar, verði ekki til þess að hér upphefjist háværar umr. sem að mínum dómi leiddu eingöngu til þess að málið yrði dregið á langinn og allir hlytu ómældan skaða af, - ekki aðeins álitshnekki fyrir okkur alþm., heldur og ekki síst skaða fyrir það fyrirtæki sem við þó ætlum að sameinast um að hafi á höndum um næstu framtíð flugsamgöngur okkar Íslendinga.



Herra forseti. Það kom fram í ræðu hæstv. sjútvrh. áðan, að hann teldi að hann hefði sem hæstv. samgrh. ekki gefið neinar yfirlýsingar sem gætu talist vafasamar. Ég benti á tvennt í inngangsræðu minni sem renndi stoðum undir það, að ýmiss konar misskilningur hefði verið uppi og að ástæða væri til að ganga sem traustlegast frá málum. Því er ekki heldur að neita, að mikill óróleiki hefur verið í þessu máli í hugum hæstv. ráðh., því að það kom fram í viðtali við hann í Ríkisútvarpinu t.d., að honum virtist málið vera að taka nýja stefnu svo að segja daglega síðustu vikurnar, eins og hann orðaði það. Og hann sagði eitthvað á þá leið, að annaðhvort hafi stjórnendur félagsins ekki gert sér grein fyrir raunverulegri stöðu þess eða þeir hafi kosið að fela ýmsar staðreyndir. Ég held nefnilega að sá óróleiki, sem ríkti í þessu máli, og þær miklu yfirlýsingar, sem gefnar voru af ýmsum aðilum, m.a. hæstv. samgrh., hafi orðið til að skaða þetta mál og flækja. Eins og ég gat um áðan verður ekki ráðið af gögnum, sem frá félaginu bárust allt frá því að nefndin hóf að starfa, og á grundvelli þeirra áætlana, sem voru lagðar fram í byrjun sept., að verulegt ósamræmi væri í þeim tölulegu gögnum sem frá nefndinni fóru. Ég ætla ekki að bera neitt saman við bréf frá því í febrúarmánuði - þá var sjálfsagt allt annað uppi á teningnum - heldur leggja til grundvallar þau gögn, sem unnin voru á samræmdan hátt frá því að málið kom til umfjöllunar í nefndinni og þau gögn, sem til nefndarinnar bárust. Ég held að sú óró, sem fram kom í orðum hæstv. samgrh. á sínum tíma, hafi verið til marks um það, að menn hafi misskilið málið. Það var einmitt um þessar mundir sem greiðsluþörf í nóv. var áætluð 9–10 millj. dollara. En þegar menn bera það saman við önnur þau gögn sem höfðu verið lögð fram - hvort heldur var skýrslan frá því í sept., sem gerði ekki ráð fyrir neinu Ameríkuflugi, eða skýrslan sem barst seinna, þar sem gert var ráð fyrir Ameríkuflugi - og stöðu fyrirtækisins í þessum skýrslum, þá var þetta ekki í neinu ósamræmi við það, enda hafði verið tap í millitíðinni sem þurfti að brúa. Ég held að þessi óróleiki hafi líka birst í því, að einmitt um þessar mundir talaði samgrh. um að samanburður á rekstraráætlunum, sem hann hefði séð, gæfi til kynna að meira tap væri á s.l. mánuðum en gert hefði verið ráð fyrir í áætluninni. En þá var bara því miður ekki verið að bera saman við þær áætlanir sem voru lagðar til grundvallar frá því í septembermánuði o.s.frv., heldur við eldri áætlanir. Þarna var greinilega misskilningur á ferðinni sem olli fjaðrafoki og óróleika. Ég held að einmitt við þessar aðstæður og eins og þessi mál hafa þróast eigi Alþingi að ganga skýrt og skilmerkilega frá þessum málum og það eigi að sjá virðingu sína í því að setja í lög þau skilyrði sem það vill setja. Hæstv. ráðh. sagði að honum fyndist ekki viðeigandi að það yrði sett í landslög að viðræður skuti hefjast. Það er nú t.d. í landslögum, í svonefndum ólafslögum, að viðræður skuli fara fram milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisstj., svo að það eru til fordæmi fyrir því í landslögum að menn tali saman. En í annan stað er ekkert sem hindrar að þessi grein, eins og hún er orðuð, sé í landslögum. Hún er nákvæmlega eins orðuð eða því sem næst nákvæmlega eins orðuð í till. minni um breytingar á lagagreininni eins og hún er í framkvæmdalista meiri hl. nefndarinnar. Og það sem meira er, þegar verið er að tala um að það þurfi að fjalla um fyrirtækið og samþykktir félagsins og því um líkt og þess vegna sé vafasamt að setja þetta í lög, þá ættu menn að gera sér grein fyrir því, hvernig þetta atriði er orðað. Það fjallar um það, að fram fari viðræður á milli ríkisstj. og Flugleiða um nýjar reglur varðandi hlutafjáreign í fyrirtækinu. Það er ekki gefin nein niðurstaða sem brjóti í bága við lög, heldur einungis stefnumið í þessum viðræðum, svo að það er ekkert sem hindrar, úr því að menn vilja setja þetta skilyrði, að það sé sett fram og þá einmitt með þessum hætti. En það var athyglisvert í ræðu ráðh., að hann sagði öðrum þræði að það væri misskilningur hjá mér, að þessi skilyrði yrðu teygð og toguð, úr þeim yrði dregið eða við þau bætt, en hinum þræðinum sagði hann að margvísleg framkvæmdaatriði í sambandi við þessi skilyrði þyrfti að athuga og þess vegna mætti ekki setja þau í lagagreinina. Hvað þýðir þetta annað en það,að það eigi að teygja og toga skilyrðin? Það getur ekki þýtt neitt annað. En hann sagði meira. Hann sagði að það kæmi e.t.v. til álita - þó að hann vonaði ekki - að setja fleiri skilyrði. Hann vonaði að það þyrfti ekki að setja fleiri skilyrði, en hann gaf fyllilega í skyn að það kæmi til álita. Og ef þetta er ekki að bæta við skilyrðum, þá veit ég ekki hvað það er, þannig að málflutningur hæstv. ráðh. í þessu máli stangast svo gersamlega á sem hugsast getur. Og það sem meira er, það er einmitt þetta sem ég er að vara hv. deild við, nefnilega að verið sé að afgreiða mál án þess að afgreiða það, það sé verið að gefa í skyn að svona muni þetta verða, en síðan, þegar til kemur, verði annaðhvort bætt við eða dregið úr af því að framkvæmdin verði að vera þannig. Nei, það er alveg sérstaklega við þær aðstæður sem ríkja í samskiptum ríkisvaldsins og Flugleiða sem þessi atriði eiga að vera skýr, og það er engum greiði gerður með því að láta teygja þetta og toga síðar. Ráðh. lendir bara í klemmu. Flugleiðir búa við enn þá meiri óvissu en ella. Bæði fyrir ráðh. og Flugleiðir er langtum betra að málið sé frágengið. Þar að auki kemur svo til álita heiður deildarinnar, að vera ekki að afsala sér völdum að óþörfu. Málin eiga að vera skýr. Hæstv. ráðh. talaði líka um að fyrirtækið þyrfti starfsfrið til þess að þetta gæti gengið. Það væri einn liðurinn í því að tryggja starfsfrið, að hvorki væri hægt að teygja né toga þessi skilyrði og þau væru kvitt og klár. Og hæstv. ráðh. viðurkenndi að sambandið væri ekki nógu gott. Þá þarf ekki að vera með neitt samband um það, hver skilyrðin eru, ef þau eru í lögum. Einmitt þess vegna á að setja þessi skilyrði í lög. Ég vil þakka Eyjólfi Konráð Jónssyni fyrir það, að hann var í rauninni efnislega sammála mér um að það væri langtum betra að hafa þetta í lögum.

Ekki sagði ég það nú.

Ja, ég held að hv. þm. hafi komist eins nálægt því að segja þetta eins og hann gat án þess að segja það með nákvæmlega þessum orðum. Hann talaði um að ef það hefði verið betri tími, þá hefði hann gjarnan viljað fara þessa leið eða hugleiða það a.m.k. að fara þessa leið. En hvað um það, það hefur legið fyrir sem afstaða okkar Alþfl.-manna alveg frá því við 1. umr. málsins og í umr. um skýrslu Flugleiða, að við teldum að það ætti að ganga tryggilegar frá 5. gr. og breyta henni þannig, að það kæmi fram í greininni sjálfri hvaða skilyrði væri verið að setja. Ég bendi t.d. á ræðu hv. þm. Eiðs Guðnasonar hér í deild við 1. umr. um þetta mál. Ég talaði líka fyrir þessu og benti á þetta nokkrum sinnum á nefndarfundum. En það er rétt, að það var ekki fyrr en við lokaafgreiðslu málsins sem ég hafði komið þessu í það form sem mér fannst hæfa. Það kom fram í ræðu hæstv, samgrh. áðan, að sérfræðiaðstoðar hefði notið við mat á eignum félagsins. Tiltók hann sérstaklega erlenda sérfræðinga varðandi mat á flugvélunum. Þetta er alveg rétt. Hann talaði líka um að það hefði verið sérhæfður endurskoðandi, sem var að kanna fjárhagsstöðu félagsins. En herra forseti og ágæta þingdeild, ég var ekki að tala um þetta. Ég var ekki að tala um eignamat. Ég var ekki að tala um fjárhagsstöðu félagsins. Ég var að tala um rekstrarlega stöðu félagsins, markaðsstöðu og hvernig ætti að stýra því með tilliti til framtíðarinnar á þessum tveimur sviðum. Ég skal ekki draga í efa - enda hef ég ekki gert það - þær peningalegu niðurstöður um fjárhagsstöðu fyrirtækisins sem fram hafa komið, eða halda því fram, að við mat á eignum félagsins sé nokkuð að athuga. Það var hin rekstrarlega hlið, það var hin markaðslega staða, sem ég lagði áherslu á að æskilegt væri að fá óháðan aðila til að fjalla um. Ég get í því sambandi t.d. vitnað til þess, að nú er uppi deila um hver hafi beðið hvern, eins og kunnugt er, og mér skilst helst að hvorki ráðh. né Flugleiðir geti kveðið upp úr með það, hvort þeir vilji eða vilji ekki. Það er í raun og sannleika staðan í málinu. Og þá segi ég: Ef þessi óháði aðili, sem hefði ráðgjöf á hendi fyrir ríkisstj. og væri tengiliður milli hennar og félagsins, liti á þetta mál, þá gæti hann kannske komið með uppástungu sem báðir gætu svo sætt sig við. Þarna virðist sem sagt vanta einn lið í þríliðuna, svo að segja. Og ég held að gott væri ef hann fyndist. Hæstv. ráðh. minntist á að stefna hefði verið mörkuð 1975. Mér brá í brún. Hafði ekki eitthvað gerst síðan 1975? Það kom reyndar fram í máli ráðh., að hann teldi að svo væri. Það hefur gífurlega mikið gerst síðan 1975. Mér dettur ekki í hug að það takist að marka stefnu á einni nóttu. Ég tel að það sé mikil vinna og þess vegna gerði ég þetta sérstaklega að umtalsefni. En mér er stórlega til efs, að það sé nóg í þessum efnum að skipa nefnd. Ég held að það, sem skiptir meginmáli til þess að takast á víð þennan vanda og marka stefnuna skýrt, sé að eiga kost á sérfræðilegri ráðgjöf og að finna aðila sem allir aðilar geta treyst, hvort heldur er rn. eða fyrirtæki, að ég nú ekki tali um varðandi blessaðan almenning.



Herra forseti. Á nýliðnu flokksþingi Alþfl. var mikið deilt um stíl, gamlan stíl og nýjan stíl. Þær ræður, sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson hefur flutt hér í dag, eru jómfrúrræður hans sem hins nýja formanns Alþfl. Það hefur vakið athygli í þessum umr., að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, formaður þingflokks Alþfl., hefur séð sérstaka ástæðu til þess að fylgjast með þeim úr hliðarherbergjum. Það hefur enn fremur vakið athygli, að fyrrv. formaður Alþfl., Benedikt Gröndal, hefur einnig heiðrað hv. deild og fylgst með þessum umr. Og nú síðast gekk hér í salinn hv. þm. Vilmundur Gylfason, fulltrúi hins nýja stíls, til þess að fylgjast með þessum umr. Þessar inngöngur forystuliðs Alþfl. í deildina gefa til kynna, hver er raunverulega ástæðan að baki þeim málflutningi sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson hefur haft uppi í þessu máli. Hann er að gangast undir próf sem þingflokkur Alþfl. lagði fyrir hann í þessu máli. Það er rétt að hafa það í huga fyrir þá sem hafa áhuga á Alþfl., að höfundur prófsins er ekki formaður þingflokks Alþfl., höfundur prófsins er ekki fyrrv. formaður Alþfl., höfundur prófsins er hv. þm. Vilmundur Gylfason, fulltrúi hins nýja stíls. Hann lagði grundvöllinn að þessari ræðu í umr. í Sþ. Þess vegna er þessi málflutningur, sem hv. deild hefur heyrt hér í dag, eingöngu innanflokksmál þeirra Alþfl.-manna. Við hinir bíðum spenntir eftir því að vita hvernig hinn nýi formaður hefur staðist prófraunina. Sá málflutningur, sem hann hafði uppi hér í deildinni, er allur annar en sá sem hann hafði þegar nefndin starfaði að þessu máli. Yfirlýsingar hans um fyrirtækið, stjórn þess og annað, sem hann hafði uppi hér í þessum ræðum, eru allar miklu meir í anda þess sem kennt hefur verið við hinn nýja stíl Alþfl. Ég skal ekki lasta það. En minn meginlærdómur af þessari göngu hins nýja formanns Alþfl. í þessari umr. er að þrátt fyrir úrslitin á flokksþingi Alþfl. er Vilmundur Gylfason enn þá sterki maðurinn í þingflokki Alþfl.



Herra forseti. Ég verð að segja að ég harma tilraun hv. þm. Kjartans Jóhannssonar til þess að gera meðferð þessa viðkvæma máls tortryggilega. Ég ætla ekki að fara hér út í ítarlegar umr. um þá þróun sem hefur orðið. M.a. lýsti hv. þm. því yfir, að það hefði engin ástæða verið til þess hjá mér að hafa áhyggjur af nýlegum upplýsingum sem komu fram fyrir 2–3 vikum um þróun mála hjá fyrirtækinu. Nú vill svo til að ég hef afhent honum og öðrum nm. allar þær upplýsingar. Ég er að vísu ekki doktor í rekstrarfræðum, og kannske er það þess vegna sem ég hef áhyggjur af því þegar áætlanir fara milljónum dollara úrskeiðis, eða sem sagt tapið verður milljónum dollara meira en ráð er fyrir gert. Þetta kom t.d. fram í skjali, sem dags. er 8. okt., þar sem borið er saman við rekstrarafkomu. Þar segir: „Rekstrarafkoma janúar-júlí er óhagstæðari en endurskoðuð rekstraráætlun um tæpar 4 millj. dollara.“ Ég verð að viðurkenna að ég hafði áhyggjur af þessum tölum, en kannske er hv. þm. vanari því að áætlanir standist ekki meira en þarna kemur fram. Því miður hefur þróunin verið þannig. En það eru bjartir punktar í þessu einnig, t.d. þeir að rekstrarafkoma fyrirtækisins í ágúst og sept. sýndi 4 millj. dollara hagnað og það mun nokkurn veginn fylgja áætlun. Því vil ég enn leggja áherslu á það, að því miður hafa málin hjá Flugleiðum þróast miklu verr en stjórnendur þeirra gerðu sjálfir ráð fyrir. Ég er alls ekki með nokkru móti að gefa til kynna að fyrri áætlanir þeirra hafi ekki verið á bestu upplýsingum byggðar. Ég efast ekki um það. En hitt er ljóst, að á þeim hafa orðið verulegar breytingar og sumar þær upplýsingar um breytingar ekki komið fram fyrr en ákaflega seint, eins og t.d. það sem ég nefndi áðan. Það lá ekki heldur fyrir fyrr en á bankaráðsfundi 1. nóv., að greiðsluþörf fyrirtækisins í nóv. væri næstum því 10 millj. dollarar. Það hefur þá a.m.k. farið fram hjá fleirum en mér, m.a. viðskiptabanka fyrirtækisins. Úr þessu þarf að bæta, þessu samgönguleysi, og ég lít svo á, að með þeim skilyrðum, sem nefndin er með, verði það gert. Ég verð einnig að leiðrétta það sem ég vil kalla útúrsnúning hjá hv. þm., að til standi að toga og teygja þessi skilyrði. Ég tók meira að segja fram að ef einhverju þyrfti að breyta, þá mundi ég fyrir mitt leyti leggja áherslu á að samband yrði haft við fjh.- og viðskn. Svo strangt lít ég á þessi skilyrði. Ég lít á þau svo bindandi að sjálfsagt sé að hafa samband við fjh.- og viðskn. ef nauðsynlegt reynist að breyta þeim. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson nefndi áðan nýju hlutafélagalögin, sem ein út af fyrir sig valda verulegum breytingum í stjórn hlutafélaga. Mér hefur t.d. verið bent á það af lögfróðum manni, að kannske þurfi að ræða þessi skilyrði við félagið á grundvelli nýju laganna, og sá lögfróði maður varpaði fram þeirri hugmynd, að vera kynni að kanna þyrfti málin eitthvað betur. Slík atvik geta að sjálfsögðu komið upp og ekki eðlilegt að unnt sé að ljúka svo viðamiklum þáttum eins og þessum skilyrðum til hins ítrasta á skömmum tíma. Ég endurtek: Það er hreinn útúrsnúningur að það standi til að toga og teygja þessi skilyrði, það verður farið eftir þeim til hins ítrasta. Ef svo kemur í ljós að bestu manna mati, að einhverju þurfi að breyta, þá verður samráð haft við fjh.- og viðskn. Alþingis.



Herra forseti. Við Alþfl.menn höfum lagt á það ríka áherslu, að afgreiðslu þessa máls verði flýtt, og ég tel að við höfum lagt okkur fram í þeim efnum. Það hefur einnig komið fram, að við höfum gagnrýnt mjög 5. gr. þess frv., sem ríkisstj. lagði fyrir Alþingi, og talið að hún væri of opin, hún gæfi tilefni til þess að álíta að ríkisstj. ætlaði að gera annað, setja önnur skilyrði en áður hefur verið greint frá. Á grundvelli þessa hefur fulltrúi okkar í fjh.- og viðskn. gert þá brtt. sem nú liggur fyrir. Við viljum að það sér alveg á hreinu, hvaða skilyrði eru sett og hvaða skilyrði verða sett, menn þurfi ekkert að fara í grafgötur um það. Það er og til að auka á tortryggni okkar, að við höfum á tilfinningunni að það sé mikill ágreiningur í ríkisstj. um þessi mál, ágreiningur milli þeirra aðila annars vegar, sem vilja ganga eins langt og mögulegt er til að drepa þetta fyrirtæki, og hins vegar hinna, sem vilja gera góða hluti til þess að halda því gangandi. Við höfum einmitt áhyggjur af þessum ágreiningi vegna þess að við sjáum fyrir okkur hve atvinnuhagsmunir þess fjölda, sem vinnur hjá Flugleiðum, eru mikils virði. Það hefur aðeins verið minnst á þátt samgrh. í þessum Flugleiðamálum, og það verður að segjast eins og er, að ég held að meðal þjóðarinnar hafi vaknað ýmsar spurningar um hans þátt í þessum efnum. Kannske var það fyrsta spurningin sem fram kom þegar hæstv. samgrh. átti viðræður við yfirvöld í Lúxemborg, hét því þar að lendingargjöld yrðu felld niður af flugvélum Flugleiða, en þegar heim kom kom í ljós að hann hafði ekkert umboð til þess að gera slíkt, það upplýstist þegar flugmálayfirvöld á Keflavíkurflugvelli hótuðu að stöðva flugvélarnar þar sem þeir fengu ekkert fé. Flugleiðir tóku mark á þessum yfirlýsingum, en fjmrh. ekki. Fjmrh. krafðist þess, að flugmálayfirvöld á Keflavíkurflugvelli innheimtu þessi gjöld. Það fékkst ekki niðurstaða um hvað ætti að gera fyrr en hótað hafði verið að stöðva allan flugflotann. Þá var loks gefin út tilskipun um að fresta þessum greiðslum. Þeir væru margir sem undruðust þessa yfirlýsingagleði sem síðan hefur haldið áfram í æ tíkara mæli. Ég endurtek það, að við teljum mjög mikils virði að þessi skilyrði fari inn í lagagreinina, þar verði skýrt kveðið á um hvað skuli gera og hvað ekki. Við álítum einnig nauðsynlegt að ríkisvaldið hafi upplýsingar frá óháðum aðila til að styðjast við, þegar um þessi mál er fjallað, og leggjum því á það feikilega mikla áherslu. Það kemur fram hér í umr., að hver nm. á fætur öðrum er því sammála að þessi skilyrði verði sett inn, eða menn telja að þeir hefðu getað samþykkt það ef nokkur tími hefði unnist til að ræða það. Ég lít svo á, að enn sé tími til að fara þessa leið. Það er búið að létta mestu pressunni af erfiðleikum Flugleiða í dag þannig öðrum nm. gefst kostur á að styðja þessa till. Alþfl.- manna. Ég tala nú ekki um þá sjálfstæðismenn sem kjósa fremur að halda út í óvissuna, halda út í bláinn, treysta ríkisstj. fullkomlega fyrir þessum skilyrðum. Ég held að það sé tímabært fyrir þá og tími til þess að fara að okkar ráðum og styð ja okkur í þessum efnum. Enn er nægur tími.



Herra forseti. Hæstv. samgrh. lýsti því yfir, að það væri ekki meiningin að toga eða teygja eða breyta þessum skilyrðum nema á þyrfti að halda. Það var efnislega sú aths. sem ráðh. gerði við málflutning minn áðan. Og mér er alveg sama þó að hann komi orðum að því með þessum hætti, vegna þess að í huga mínum þýðir þetta nákvæmlega það sama og ég hef haldið fram allan tímann, nefnilega að það sé ekki verið að setja þessi skilyrði í alvöru, það sé meiningin að breyta þeim í framkvæmd - eins og það heitir svo ágætlega í áliti meiri hl. n. - eftir því sem hentar, eða eins og ráðh. orðaði það: ef þörf krefur. Og það er þetta valdaframsal sem ég tel að sé rangt. Auðvitað geta menn talað um þetta sem blæbrigðamun eins og hv. þm. Vesturl. gerði áðan. En það er bara langtum, langtum meira. Það er spurningin um það að komast út úr óvissuástandi og inn í það, að menn viti nákvæmlega að hverju þeir ganga. Þetta er spurningin um það, að deildin gangi frá þessu máli, að Alþingi gangi frá þessu máli á skýran og einhlítan hátt. Um annan málflutning ráðh. hef ég harla lítið að segja. Það stendur sem ég sagði hér áðan, að sá samanburður, sem olli hér óróleika um daginn, var greinilega byggður á misskilningi. Auðvitað getur slíkt alltaf komið fyrir, en mér finnst bara að það hafi komið allt of oft fyrir í þessu Flugleiðamáli, að upp hafi komið einhver misskilningur. Og það er einmitt til þess að girða fyrir frekari misskilning sem ég hef talað fyrir því, að deildin gengi skýrt og á einhlítan hátt frá þessu máli og með þeim hætti sem hæfir virðingu Alþingis. Og það er líka með tilliti til þessa og þess samskiptavanda, sem hefur verið uppi, sem ég hef talað sérstaklega fyrir því að leitað yrði eftir óháðum aðila, sem allir gætu borið traust til, til þess að vera hér tengiliður og til þess að vera ríkisstj. til ráðgjafar. Hann gæti þá, ef hæstv. ráðh. tangar til að skipa nefnd í þetta, verið annaðhvort starfsmaður nefndarinnar eða ráðgjafi hennar líka. Ég ætla ekki að fara neinum orðum um þann farsa sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson samdi hér áðan. Hann heldur greinilega að hann sé að kenna félagsfræði uppi í Háskóla, búa til próf og þar fram eftir götunum. En farsar af þessu tagi hafa ekkert með efnisatriði að gera, hafa ekkert með þetta mál að gera og hafa ekkert með mig að gera.