Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Guðmundi Einarssyni að flytja á þskj. 32 frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33 17. júní 1944. Þetta frv. gerir ráð fyrir því að 39. gr. stjórnarskrárinnar hljóði svo, með leyfi forseta: „Hvor þingdeild getur skipað nefndir innandeildarþingmanna til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varða. Fastanefndir Alþingis hafa eftirlit með framkvæmd laga. Nefndir Alþingis hafa rétt til að heimta hvers konar skýrslur bæði af embættismönnum og einstaklingum. Fundi nefnda Alþingis skal halda í heyranda hljóði.“ Þessi frvgr. er að því leyti frábrugðin tillögum stjskrn. að hún kveður á um eftirlitsskyldu fastanefnda Alþingis með framkvæmd laga og að fundir nefnda Alþingis skuli vera opnir öllum. Herra forseti. Bandalag jafnaðarmanna hefur haldið því fram og lagt á það áherslu að orsakir margra af stærstu og alvarlegustu vandamálum íslensku þjóðarinnar sé að finna í meingallaðri útfærslu á stjórnkerfinu. Til þess að leggja áherslu á þær breytingar sem BJ telur óhjákvæmilegar hafa þm. þess flutt tillögur um breytingar á stjórnskipunarlögum lýðveldisins. Það er rétt að ítreka það að þm. BJ munu ekkert draga í land með þennan tillöguflutning á komandi þingum. Þeir munu halda áfram að flytja þessar tillögur og aðrar sem stuðla að þeirri valddreifingu, nýsköpun og virkni, sem stjórnkerfi okkar þarfnast svo brýnt, á meðan tilefni gefst til, sem að öllum líkindum verður lengi enn. Það er skoðun okkar að hv. þm. sé hollt að ræða ekki bara við og við heldur nánast daglega grundvallaratriði sem snerta valdsvið einstakra þátta ríkisvaldsins, hlutverk löggjafans og möguleika hans á að gegna hlutverki sínu af trúmennsku og reisn. Herra forseti. Við höfum lagt á það áherslu að réttur til útgáfu brbl. og þingrofs sé úreltur í nútíma samfélagi og hafi verið gróflega misnotaður af stjórnmálaflokkum hérlendis. Við teljum hv. þm. kjörna til löggjafarstarfa og að kjörbréf þeirra eigi ekki að vera ávísun á bankastjóra- eða kommissaraembætti úti í bæ. Það eru líka rök í þessu máli að okkar mati að hv. þm. eigi ekki að þvælast fyrir framkvæmdavaldinu með setu í stjórnum og ráðum sem eru á þess vegum. Glíman við atgervislítið og steinrunnið embættismannakerfi er ærið verkefni fyrir metnaðarfullar ríkisstjórnir. Við leggjum áherslu á að kjósendum séu sköpuð skilyrði til þess að velja á milli einstaklinga á mismunandi framboðslistum í kosningum í kosningum en ekki einungis á milli lista. Jafnframt leggjum við áherslu á að hv. þm. eru eða eiga að vera fulltrúar fólks en ekki fermetra. Herra forseti. Það kemur okkur engan veginn á óvart að tillöguflutningur okkar vekur hvorki almennan áhuga né hrifningu hér í þessari virðulegu stofnun. Okkur er ljóst að við erum að þessu leyti talsmenn breyttra viðhorfa, annars gildismats en tíðkast innan dyra hjá stjórnmálaflokkum hérlendis. Þegar verið er að gagnrýna störf hins háa Alþingis verður ekki fram hjá því gengið að aðstæður hv. þm. til að sinna hlutverki sínu eru á flestan hátt óviðunandi. sama gildir um starfsaðstöðu þess fólks sem ætlað er að létta hv. þm. störf þeirra: Þetta réttlætir þó alls ekki að hv. þm. leiti útrásar fyrir starfslöngun sína og vilja til góðra verka úti í bæ. Verðugra viðfangsefni væri að skapa hér á hinu háa Alþingi þau starfsskilyrði sem gerðu hv. þm. kleift að sinna löggjöf og eftirliti með henni á viðunandi hátt, að veita framkvæmdavaldinu það aðhald sem dygði og það þarfnast svo brýnt. Herra forseti. Það frv. sem hér er talað fyrir miðar að því að taka af öll tvímæli um eftirlitsskyldu þingnefnda með framkvæmd laga. Það er ljóst, að þetta er vandasamt og tímafrekt hlutverk. En flm. telja þetta mikilvægasta verkefni löggjafans næst á eftir lagasetningu. Valdaafsal hv. þm. til embættismanna í ráðuneytum er ástæðulaust og niðurlægjandi. Það er óviðunandi að sömu aðilarnir semji lagafrv., geri við þær athugasemdir, veiti umsagnir og sjái síðan um framkvæmd þeirra. Þessu verður að breyta og því verður ekki breytt annars staðar en hér á hinu háa Alþingi. Það er skoðun flm. að með virku eftirliti með framkvæmd laga muni skapast þær aðstæður að hv. þm. veiti ríkisstjórn og sjálfum sér aðhald og að frumkvæði verði til í nefndum bæði til lagabreytinga og setningar nýrra laga. Það er jafnframt skoðun flm. að með því að halda fundi þingnefnda fyrir opnum tjöldum sé verið að veita þegnunum þau sjálfsögðu lýðréttindi að fylgjast með störfum löggjafans enn frekar en núverandi aðstæður gera ráð fyrir. sömuleiðis er ekki ósennilegt að eitthvað dragi úr þrugli og óþarfa málþófi og málæði á nefndarfundum. Herra forseti. Þetta frv. til breytingar á stjórnarskipunarlögum flytjum við eins og aðrar breytingar á sömu lögum vegna þess.að við trúum því að stjórnkerfið sé á villigötum og að forsenda betra og göfugra mannlífs með þessari þjóð sé að gera grundvallarbreytingar á því. Við þm. BJ höfnum þeirri 19. aldar skoðun að í pólitík séu einungis tvö sérleyfi, annað á vinstri kanti og hitt á hægri kanti í gagnstæða átt. Við áskiljum okkur rétt til ferðafrelsis í pólitík, eftir því sem samviska okkar og skynsemi býður, án þess að vera til vinstri eða hægri eða þá vinstra eða hægra megin við miðju. Við teljum gömlu öfgasérleyfin úrhelt og höfnum einstefnu, hvort sem er á vinstri eða hægri kanti, en tökum undir allar hugmyndir og tillögur sem stuðla að betra mannlífi þar sem reisn einstaklingsins, réttur hans til lífsgæða og hamingju er í fyrirrúmi. Herra forseti. Við teljum að þetta frv., verði það að lögum, muni þumlunga okkur í rétta átt. Að lokum geri ég það að till. minni að málinu verði vísað til hv. allshn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um endurmat á störfum láglaunahópa á þskj. 51. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir, Guðrún Helgadóttir, Kristófer Már Kristinsson, Kristín Halldórsdóttir, Guðmundur Bjarnason og Pétur Sigurðsson. Í 1. gr. þessa frv. segir að markmið þessara laga sé að fá fram hlutlausa rannsókn og endurmat á kjörum og störfum láglaunahópa, svo og úttekt á hlut þeirra í tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu. Þegar frv. þetta var til umr. á síðasta þingi hlaut það góðar undirtektir við 1. umr. og meðal annars lýsti hæstv. félmrh. stuðningi við frv. Þó frv. hafi verið lagt fram í byrjun síðasta þings eða í októbermánuði fékk það litla sem enga umfjöllun í félmn. Nd. Engu að síður bárust allmargar umsagnir um frv. og þykir mér rétt að gera í stuttu máli nokkra grein fyrir þeim umsögnum. Í umsögn Kvenfélagasambands Íslands kemur fram að Kvenfélagasambandið telur brýnt að störf láglaunahópa verði endurmetin og fagnar því lagafrv. sem fram er komið um þetta mál. Í umsögn frá stjórn Farmanna- og fiskimannasambands Íslands kemur fram að stjórnin álítur að þær hugmyndir sem fram eru settar í frv. séu mjög af því góða, svo sem allar rannsóknir sem sýnt geta fram á hver raunveruleg kjör þeirra manna eru sem í landinu búa. Í umsögn framkvæmdanefndar um launamál kvenna kemur fram að nefndin fagnar fram komnu frv. og tekur sem slík undir markmiðsgrein þess. Ljóst sé að hin svokölluðu kvennastörf séu lægst metin á almennum vinnumarkaði og brýnt sé að leita leiða til þess að þau störf njóti sama réttar og önnur störf sem eru hærra metin. Endurmat og hlutlaus rannsókn á störfum og kjörum láglaunahópa og úttekt á tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu virðist sjálfsögð byrjun á því máli og fellur að þeim verkefnum sem framkvæmdanefnd um launamál kvenna hefur sett sér að vinna. Í umsögn Kvenréttindafélags Íslands kemur fram að stjórnin fagnar fram komnu frv. og telur það gott framlag til þeirrar umr. sem fram hefur farið undanfarið um kjör láglaunahópa og þá sérstaklega kjör kvenna á vinnumarkaðinum. Í umsögn sinni greinir Kvenréttindafélagið nokkuð frá samantekt um stöðu kvenna á vinnumarkaðinum sem framkvæmdanefnd um launamál kvenna lét gera. Síðan segir í umsögn Kvenréttindafélags Íslands, með leyfi forseta: „Stjórn Kvenréttindafélags Íslands telur því nauðsynlegt að fram fári víðtæk rannsókn á því hvers vegna konur eru lakar launaðar en karlar í þjóðfélaginu og það við mjög sambærileg störf. Stjórn KRFÍ tekur ekki afstöðu til þess hvort Kjararannsóknarnefnd eða sérstök láglaunanefnd framkvæmi slíka rannsókn, en bendir á að Jafnréttisráð er e.t.v. þriðji valkosturinn.“ Í umsögn Starfsmannafélagsins Sóknar kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Frv. gerir ráð fyrir að gerð verði mjög yfirgripsmikil rannsókn um endurmat á störfum og kjörum láglaunahópa, svo og úttekt á hlut þeirra í tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu. Varðandi 2. gr. telur stjórn Starfsmannafélagsins Sóknar að láglaunanefnd eigi að kalla til sín til samráðs fulltrúa frá verkalýðssamtökum og Jafnréttisráði. stjórn Starfsmannafélagsins Sóknar telur það rétt að ríkissjóður beri kostnað af slíkri könnun sem kemur þjóðfélaginu til góða. Stjórn Starfsmannafélagsins Sóknar er hlynnt þessu frv. og telur það mjög brýnt.“ Efnislega samhljóða umsögn sóknar er umsögn frá Verkakvennafélaginu Framsókn. Í umsögn frá Jafnréttisráði kemur fram að Jafnréttisráð lýsir ánægju sinni með fram komið frv. og telur mjög brýnt að skipuð verði láglaunanefnd eins og gert er ráð fyrir í frv. Jafnréttisráð vill þó gera athugasemd við skipan nefndarinnar og telur nauðsynlegt að í nefndinni sitji einhver sem vinni láglaunastörf og að nefndin sé skipuð bæði konum og körlum. Í umsögn Kjararannsóknarnefndar kemur fram að í ljósi þess að samtök þau sem að Kjararannsóknarnefnd standa hafi haft málið til umsagnar hafi verið ákveðið að verða ekki við beiðni um umsögn og vísað til umsagnar viðkomandi samtaka. Í umsögn ASÍ kemur fram að efni frv. sé í ýmsum atriðum hliðstætt þáltill. um kannanir á tekjuskiptingu og launakjörum sem samþykkt var á Alþingi 28. apríl 1980. Varðandi þessi atriði vísar ASÍ til sameiginlegar umsagnar ASÍ, VSÍ og VMSÍ sem fylgdi með. Ég tel rétt að geta um í þessu sambandi að þessir aðilar voru samþykkir því, þegar þeir sendu umsögn til Alþingis 1980, að kannanir færu fram á tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu, en það er hluti af efni þessa frv. Þrátt fyrir að fjögur ár séu nú liðin frá því að till. þessi var samþykkt á Alþingi hefur framkvæmdavaldið ekki farið að efni þessarar till. og ekki hefur farið fram sú úttekt á tekjuskiptingu og launakjörum sem framkvæmdavaldinu var falið af Alþingi að framkvæma. Var það ekki síst þess vegna sem flm. þessa frv. sáu ástæðu til að flytja um það sérstakt frv. til að skylda framkvæmdavaldið til að framkvæma fyrrnefnda könnun. Í umsögn Alþýðusambands Íslands segir síðan m.a., með leyfi forseta: „Miðstjórn Alþýðusambandsins harmar það viðhorf, sem í frv. opinberast, að samtökum vinnumarkaðarins er ætlaður lítill hluti í starfi láglaunanefndar, en er hins vegar uppálagt að greiða kostnað af starfseminni. Alþýðusambandið frábiður sér skattheimtu af því tagi og bendir á að slíkt hátterni brýtur beinlínis í bága við samþykkt ILO sem staðfest er af hinu háa Alþingi.“ Fram kemur að ítarlegar kannanir á stöðu hinna ýmsu þjóðfélagshópa verði ekki hristar fram úr erminni. Slíkar kannanir kosti mikið fé og þeim verði að ætla rúman tíma. Upplýsingar séu helsta forsenda skoðanamyndunar, en þegar um svo flókið mál er að tefla sem kjaramál og þjóðfélagsstöðu reynist þær sjaldan svo einhlítar að ágreiningsmálin leysist sjálfkrafa. Í lokin ítrekar miðstjórn AST fyrri umsókn um kannanir á úttekt á tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu og mælir gegn því að frv. verði samþykkt í núverandi mynd. Í umsögn Verkamannasambands Íslands segir að í frv. sé hreyft mjög athyglisverðu og nauðsynlegu máli. Á þetta sérstaklega við um þá könnun sem 3. gr. staflið a gerir ráð fyrir, sbr. einnig staflið e, en í staflið a kemur fram að upplýsa eigi hvernig raunveruleg tekjuskipting og launakjör séu innan starfsgreina og milli og þeirra og í staflið e að gera sérstakan samanburð á launum og öðrum kjörum sambærilegra láglaunahópa er starfa hjá hinu opinbera annars vegar og á almenna vinnumarkaðinum hins vegar. Verkamannasambandið mælir mjög eindregið með því að slík könnun verði látin fara fram. Raunar þyrfti könnun af þessu tagi að vera reglubundin, t.d. á fimm eða tíu ára fresti, segir í umsögn Verkamannasambands Íslands. Enn fremur er Verkamannasambandið eindregið meðmælt tekjuskiptingar- og launakjarakönnun af þessu tagi, en bendir á ýmsa ágalla á frv. sem sniða þyrfti af áður en það yrði að lögum. Er þar tilnefnt að það sýnist með öllu óeðlilegt að aðilar vinnumarkaðarins, sem svo eru nefndir, eigi ekki beina aðild að könnun þessari og langeðlilegast sýnist að fela rannsóknina Kjararannsóknarnefnd, t.d. í samvinnu við félagsvísindadeild Háskóla Íslands, og að nefndinni verði tryggt það fjármagn sem til þarf. Einnig segir að fráleitt sé að Alþingi ákveði einhliða með lagabreytingu að leggja kostnað af þeim störfum sem frv. gerir ráð fyrir á verkalýðssamtökin nema um það sé samið sérstaklega. Að lokum segir að Verkamannasambandið telji hæpið að blanda saman hjá einum aðila rannsókn og starfsmati svo sem frv. gerir ráð fyrir. Kerfisbundið starfsmat hafi víða farið fram í þjóðfélaginu og ávallt verið unnið sameiginlega af viðkomandi samningsaðilum og þá gjarnan með einhvers konar oddamanni ef aðilar hafi ekki náð saman með öðrum hætti. Sumt af því efni sýnist einnig býsna erfitt í framkvæmd t.d. stafliður b í 3. gr., en þar er um að ræða skilgreiningu á hvað er láglaunahópur og hverjir skipa slíka hópa. VMSÍ sýnist því eðlilegt að fyrsta verkefnið sé að ljúka könnuninni og taka hinn þáttinn fyrir á eftir. Verkamannasambandið minnir á að til þess að kerfisbundið starfsmat gagnist fólki til aukinna launa og betri vinnuskilyrða þurfi um það að vera fullt samkomulag milli aðila. Í umsögn fjmrn. er bent á að trúlega mætti vinna könnun þessa með ódýrari hætti ef nýtt yrði sú reynsla og aðstaða sem er fyrir hendi hjá þeim sem hingað til hafa fengist við kjararannsóknir. Enn fremur segir í umsögn fjmrn., með leyfi forseta: „Flestum er kunnugt um að launakjör eru ákveðin með samningum, bæði samningum milli félags vinnuveitenda og félags launþega og samningum milli einstakra vinnuveitenda og einstakra félaga. Launakjör sem þannig eru ákveðin og sú skipting í hálauna-, millilauna- og láglaunahópa, sem þar kemur fram, er starfsmat sem trauðla verður gert með nefndarskipan eða a.m.k. ekki meðan kjör eru ákveðin í samningum milli aðila vinnumarkaðarins. Að sjálfsögðu getur starfsmat, unnið af sérfræðingum á vísindalegum grundvelli, komið að gagni við ákvörðun launa og launahlutfalla. Slíkt mat getur þó ekki þjónað tilgangi sínum nema það sé viðurkennt af báðum samningsaðilum því nauðsynlegt er að þeir standi báðir sameiginlega að gerð þess.“ Vegna þessara athugasemda fjmrn. skal á það bent og einnig vegna þess sem fram kemur bæði í umsögnum ASÍ og VSÍ, sem ég geri grein fyrir hér á eftir, að þess misskilnings virðist gæta í umsögnunum að fari slík úttekt fram á tekjuskiptingu og launakjörum og í kjölfar þess endurmat á störfum láglaunahópa, sem framkvæmt yrði af sérfróðum aðilum í vinnumarkaðsmálum, vinnurannsóknum og starfsmati, eins og ráð er fyrir gert í frv., þá verði slíkt starfsmat ákvarðandi um launakjör fyrir aðila vinnumarkaðarins. Þetta er alrangt, eins og fram kemur í greinargerð með þessu frv., en þar segir, með leyfi forseta: „Hér er vissulega um erfitt, viðkvæmt og vandasamt verkefni að ræða, en engu að síður er orðið knýjandi og brýnt að í það sé ráðist. Ef vel tekst til hjá nefndinni gætu niðurstöður hennar orðið grundvöllur þess að láglaunahóparnir fengju réttlátt mat og sanngjörn laun fyrir sín störf. Auk þess“, segir í grg., „hefði niðurstaða nefndarinnar mikið upplýsingagildi og gæti verið leiðbeinandi við gerð kjarasamninga og þær ráðstafanir sem gerðar eru til að bæta kjör hinna lægst launuðu.“ Hér er beinlínis tekið fram að það endurmat sem fram á að fara eigi að vera leiðbeinandi við gerð kjarasamninga, en ekki að niðurstaða nefndarinnar skuli gilda sem ákvörðun um launahlutföll í landinu. Í umsögn Vinnuveitendasambands Íslands kemur fram að Vinnuveitendasambandið taki undir þau sjónarmið sem að sumu leyti virðist liggja til grundvallar flutningi frv. þessa, þ.e. að efla kjararannsóknir og afla sem víðtækastrar vitneskju um vinnumarkaðsmál almennt. Á það er bent að að þessu verkefni starfi ýmsir aðilar, en þó fyrst og fremst Kjararannsóknarnefnd sem starfi á grundvelli sérstaks samkomulags milli aðila vinnumarkaðarins. Vinnuveitendasambandið telur að störf Kjararannsóknarnefndar séu mikilvæg í þessu efni og bindur vonir við að á næstunni takist að efla þau enn. Fær VSÍ ekki séð að von sé á meiri árangri annarra í þessu efni, enda byggist starf Kjararannsóknarnefndar á áralangri reynslu og þekkingu sem aðrir hafa vart til að bera. Síðan bendir Vinnuveitendasambandið á að það megi heita undantekningarlaus regla að öllum störfum sé raðað í einhvern hinna 24. launaflokka hins samræmda launastiga sem samstaða er um milli ASÍ og VSÍ. Röðun í framangreinda launaflokka byggist að sjálfsögðu, að því er segir í umsögn VSÍ, á mati samningsaðila á eðli starfa, þ.m.t. menntunarkröfu, ábyrgð, vinnuálagi, áhættu, óþrifnaði, erfiði og öðrum þáttum er áhrif kunna að hafa á kaup og kjör. Síðan segir að Vinnuveitendasamband Íslands fái ekki séð annað form á starfsmati en það sem birtist í frjálsum samningum milli aðila vinnumarkaðarins geti haft þýðingu ef áfram á að leggja til grundvallar samningsfrelsi á vinnumarkaðinum. Ég sé ástæðu til að ítreka, herra forseti, vegna þeirra orða sem þarna koma fram, eins og ég áður greindi frá, að hér er um mikinn misskilning að ræða á því frv. sem hér er lagt fram því einungis er ætlunin að sú úttekt sem á að fara fram skv. efni þessa frv. og endurmat á störfum láglaunahópanna verði leiðbeinandi við gerð kjarasamninga er gætu orðið grundvöllur þess að láglaunahópar fengju réttlátt mat og sanngjörn laun fyrir sín störf. Ég sé ástæðu, herra forseti, til þess að ítreka þetta þegar svo villandi túlkun er uppi í umsögn eins og hjá VSÍ og reyndar ASÍ einnig, enda segir áfram í umsögn Vinnuveitendasambands Íslands: „Sé það hins vegar mat löggjafans að laun og launahlutföll eigi að ákveða með öðrum hætti, t.d. með löggjöf líkt og þekkist í mörgum ríkjum utan Vestur-Evrópu, væri sú skipan sem frv. gerir ráð fyrir, þ.e. að laun og launahlutföll skuli ákveðin að bestu manna yfirsýn, fullkomlega eðlileg. Ég ítreka að það ber að harma að VSÍ skuli hafa svo villandi túlkun upp í sinni umsögn um þetta frv., eins og þessar setningar gefa tilefni til að ætla, þegar markmið frv. er allt annað en það að lögfesta hvernig tekjuskiptingu eða launahlutföllum skuli háttað hér á landi. Að lokum mótmælir Vinnuveitendasambandið kostnaðarþátttöku aðila vinnumarkaðarins vegna þeirra starfa sem fram eiga að fara skv. efni frv. og mælir að lokum gegn samþykkt þess. 1. flm. þessa frv. bárust einnig umsagnir nokkurra stéttarfélaga um þetta mál. Í umsögn Félags bókagerðarmanna kemur fram að stjórnin álítur að það beri að fagna flutningi þessa frv. og óskar því góðs gengis í gegnum Alþingi og hefur stjórnin engar athugasemdir eða ábendingar fram að færa við efni frv. Í bréfi Fósturfélags Íslands kemur fram að Fósturfélag Íslands lýsir ánægju sinni með framkomið frv. um endurmat á störfum láglaunahópa. Fósturfélagi Íslands finnst löngu tímabært að metið verði hvað sé láglaunahópur án tillits til kynferðis, en lýsir engu að síður yfir efasemdum um að nefnd sérfróðra aðila geti verið hlutlaus. Í umsögn Félags háskólamenntaðra hjúkrunarfræðinga kemur fram að stjórn félagsins hefur kynnt sér efni frv. og lýsir yfir ánægju sinni með frv. Bendir stjórnin jafnframt á hvort ekki væri viðeigandi að kveðja til ráðuneytis aðila frá Bandalagi háskólamanna þar eð innan bandalagsins eru fagfélög þar sem meiri hluti félagsmanna eru konur í hefðbundnum kvennastörfum. Í umsögn Félags ísl. sjúkraþjálfara kemur fram að félaginu þykir mjög tímabært að slíkt frv. komi fram og lýsir yfir ánægju með efni frv. Það sem er raunar athyglisvert við þessar umsagnir er að sjö stéttarfélög, sem senda umsögn um þetta mál, lýsa jákvæðri afstöðu við efni þessa frv. og mæla með samþykkt þess, en í umsögnum heildarsamtaka launafólks, eins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og þó sérstaklega Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands, þó að lýst sé nauðsyn á að fram fari ítarleg úttekt á tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu, þá hefur sérstaklega Alþýðusamband Íslands efasemdir um einstakar greinar frv. Eins er á það að benda að kvennasamtökin í landinu, svo sem Kvenfélagasamband Íslands, Kvenréttindafélag Íslands, framkvæmdanefnd um launamál kvenna svo og Jafnréttisráð, lýsa öll jákvæðu viðhorfi til efnis þessa frv. svo og Farmanna- og fiskimannasambandið eins og áður er getið. Ég tel, herra forseti, að í heild megi líta á þessar umsagnir þannig, að nauðsynlegt sé að fram fari mjög ítarleg úttekt á tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu. En ég harma þá villandi túlkun sem kemur fram í umsögn Vinnuveitendasambands Íslands. Annaðhvort misskilja þessir aðilar vísvitandi efni þessa frv. eða hafa hreinlega ekki skilið tilganginn eða markmiðið með framlagningu þessa frv. Á síðasta þingi, þegar þetta mál var til 1. umr., flutti ég mjög ítarlega ræðu um nauðsyn þess að úttekt yrði gerð á tekjuskiptingu og launum í þjóðfélaginu og að endurmat færi fram á stórfum láglaunahópa. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til þess að fara í gegnum alla þá efnisþætti, eins og ég gerði á síðasta þingi, en vil engu að síður reifa örfá atriði. Síðan þetta frv. var lagt fram á síðasta þingi höfum við enn einu sinni gengið í gegnum miklar kjaradeilur. Ég tel að hafi efni þessa frv. verið tímabært á síðasta þingi sé það ekki síður nú. BSRB-menn hafa með nokkrum rétti haldið fram sinni sérstöðu í þeirri kjaradeilu sem uppi hefur verið. Þeir hafa byggt sínar kröfur að miklu leyti á því að miklar yfirborganir eigi sér stað á vinnumarkaðnum og ýmsar hlunnindagreiðslur sem bæti upp kauptaxtana hjá stórum hópi á almenna vinnumarkaðnum. Þeir hafa bent á, og þá ekki síst kennarastéttin, að störf þeirra séu mjög vanmetin og krafist endurmats á störfum sínum og raunar uppstokkunar á launakerfinu. Það er einmitt um þetta mál sem frv. þetta fjallar. Hlutlaus úttekt og endurmat eru tvímælalaust nauðsynleg á launakjörum og störfum í þjóðfélaginu, ekki síst fyrir aðila vinnumarkaðarins, til þess að geta lagt sanngjarnt mat á vinnuframlag láglaunahópa og eðlilega hlutdeild þeirra í tekjuskiptingunni. Með þessu frv. er einnig stefnt að því að fá fram upplýsingar sem eru mikilvægar fyrir stjórnvöld því að á grundvelli þeirra mætti gera sér betur grein fyrir því hvaða aðferðum sé hægt að beita til að bæta kjör þeirra sem verst eru settir. Meginmarkmið rannsóknarinnar er að fá fram mat sérfróðra aðila á því hvort störf láglaunahópanna, og þá ekki síst hefðbundin kvennastörf í þjóðfélaginu, séu óeðlilega lágt metin miðað við önnur sambærileg störf á vinnumarkaðnum. Sérstaklega skal athuga hvort nægilegt tillit sé tekið til ýmissa krefjandi eðlisþátta í vinnuframlagi láglaunahópanna við ákvörðun á kauptöxtum og flokkaröðun. Nauðsynlegt er einnig að fá fram samanburð og mat á því hvort ekki hafi þróast hér óeðlilegt tekjubil milli starfsstétta í þjóðfélaginu, þ.e. hvort launakjör einstakra hálaunastétta eða hærri launaðra stétta í þjóðfélaginu sé í eðlilegu samræmi við laun láglaunahópa og vinnuframlag þeirra til þjóðarbúsins. Til þess að hægt sé að leggja á það réttlátt mat þarf að fá upp á borðið hina raunverulegu tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Ég hef ítrekað bent á það hér á hv. Alþingi að nauðsynlegt sé að fá fram hvað yfirborganir, kaupaukarnir, ómælda yfirvinnan, bílastyrkirnir og duldu greiðslurnar á vinnumarkaðnum, séu mikill hluti af raunverulegri tekjuskiptingu í þjóðfélaginu, hver er hlutur láglaunahópanna í því sem greitt er fram hjá kjarasamningum og hvort reyndin sé ekki orðin sú að að stærstum hluta séu það ófaglærða verkafólkið og konurnar sem sitji eftir á töxtunum og hlutdeild þeirra í yfirborgunum og kaupaukum sé lítil. Ég tel að forsendan fyrir því að hægt sé að koma á hér sanngjarnri tekjuskiptingu sé að þessar upplýsingar liggi fyrir. Á annan hátt sé ég ekki að hægt sé að jafna með skynsamlegum hætti tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu. Það er gjarnan talað um að það sé verðmætasköpunin sem skipti máli, sem sé grundvöllur þess sem til skiptanna er í þjóðfélaginu. Það er auðvitað ljóst að verðmætasköpunin hvílir ekki síst á hinu óbreytta verkafólki, láglaunafólkinu sem þungi framleiðslunnar hvílir á. Við getum tekið sem dæmi að í landbúnaði, í fiskvinnslunni, í iðnaðinum, við fiskveiðarnar, öllum okkar helstu framleiðsluskapandi atvinnugreinum, unnu ófaglærðir 16 461 ársverk af 25 802 ársverkum á árinu 1982 eða 64% af öllum ársverkum í þessum greinum. Í þessum greinum unnu eigendur og þeir sem unnu við sérfræði- og stjórnunarstörf 9% af öllum ársverkum. Ársverk faglærðra og skrifstofustörf voru 26% af heildarársverkum. Markmið þessa frv., sem felur í sér hlutlausa rannsókn og endurmat á störfum og kjörum láglaunahópa, er í raun og veru um að breytt verði verðmætamati á vinnuframlagi í þjóðfélaginu þannig að a.m.k. vottur af samsvörun sé milli afraksturs vinnu láglaunahópanna í þjóðfélaginu fyrir þjóðarbúið og þess sem þeir bera úr býtum. Það er erfitt að sjá hvaða þjóðfélagslegt réttlæti er í því að fólk, sem slítur sér út fyrir aldur fram með líkamlegri erfiðisvinnu og vinnuþrælkun við undirstöðuatvinnugreinar þjóðfélagsins, skuli varla eiga fyrir nauðþurftum meðan aðrir, sem ekki verður séð að leggi meira vinnuframlag fram til þjóðarbúsins, lifa við kjör sem svo mikill munur er á sem raun ber vitni. Það hefur oft verið talað um að þá misskiptingu, sem er á lífskjörum í þessu landi, megi ekki síst rekja til þess að sumir séu í aðstöðu til að skammta sér ekki aðeins laun, heldur einnig ákveða hvað þeir greiði til samfélagslegra þarfa. Í till. sem við þm. Alþfl. höfum lagt fram um aðgerðir gegn skattsvikum, sem samþykkt var sem ályktum Alþingis á síðasta þingi, er lögð áhersla á að endurskoða þurfi það launamat sem lagt er til grundvallar hjá einstaklingum með atvinnurekstur. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að það launamat sem lagt er til grundvallar eða viðmiðunarreglur er taka til ákvörðunar reiknaðs endurgjalds hjá einstaklingum í atvinnurekstri séu allt of lágar. Við álagningu skatta 1983 vegna tekna 1982 voru t.a.m. viðmiðunartekjur einstaklinga í atvinnurekstri, sem ríkisskattstjóri ákvarðar, ákvarðaðar frá 95 þús. kr. og þær hæstu voru 279 þús. kr. á ári. Til samanburðar má taka launþega á árinu 1982, en á árinu 1982 var lágmarkstekjutrygging 82 þús. kr. Árstekjur samkvæmt úrtaki Kjararannsóknarnefndar voru á árinu 1982 hjá konum 106 þús. kr. upp í 165 þús. kr. og hjá karlmönnum frá 150 þús. upp í 232 þús. Niðurstaðan er sú skv. þessu að þeir sem vinna einir við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi geta ákvarðað sér lægri laun en konur sem lægst höfðu launin skv. úrtaki Kjararannsóknarnefndar, þ.e. konur í fatasaumi sem höfðu samkvæmt úrtakinu 106 þús. kr. árstekjur, en samanborið við það voru lægstu viðmiðunarreglur samkvæmt ákvörðun ríkisskattstjóra á árinu 1983 vegna tekna 1982 aðeins 95 þús. kr. Þegar rætt er um hvernig tekjuskipting er háttað hér á landi og hver hin raunverulegu launa- og lífskjör eru hljóta þessir þættir einnig að koma til skoðunar því hvað menn greiða til samneyslunnar er snar þáttur af lífskjörum hvers og eins. Ég hef hér greint frá þeim viðmiðunarreglum sem útgefnar voru af ríkisskattstjóra vegna skattframtala 1983, þ.e. vegna tekna við eigin atvinnurekstur 1982. En þær reglur segja auðvitað ekki alla söguna því þegar upp er staðið hlýtur, ef samanburð á að gera á tekjum launþega uppgefnum til skatts og hins vegar reiknuðum launum við eigin atvinnurekstur, að verða að líta á hverjar eru hinar raunverulega framtöldu tekjur til skatts. Ef málefnaleg umræða á að fara fram um tekjuskiptingu og lífskjör í þjóðfélaginu verða að liggja fyrir upplýsingar um stöðuna eins og hún blasir við. Í nmr. hér um daginn um fsp. mína til hæstv. fjmrh. um þál. um aðgerðir gegn skattsvikum gerði ég þann þátt sem snýr að launamati og framtöldum tekjum vegna reiknaðs endurgjalds í atvinnurekstri að umtalsefni og studdist þar við opinber gögn máli mínu til stuðnings. Hæstv. fjmrh. brást ókvæða við og taldi mig vera að misnota opinber gögn og gera framtöl atvinnurekenda tortryggileg. Ég sé ekki af hverju einhver leynd þarf að ríkja yfir hverjar séu heildartekjur einstaklinga framtaldar til skatts og hverjar séu framtaldar tekjur vegna reiknaðs endurgjalds af eigin atvinnurekstri. Hér er um að ræða upplýsingar sem snerta tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu og þau mál þurfa alþm. og aðrir, sem ákvarðanir taka í þjóðfélaginu er lúta að tekjuskiptingunni, að vera upplýstir um. samkvæmt opinberum gögnum um álagningu skatta fyrir árið 1984 vegna tekna ársins 1983 kemur fram að rúmlega 133 þús. launþegar höfðu samkvæmt framtöldum tekjum til skatts rúmar 26 milljarða kr. í tekjur á árinu 1983. Meðaltal tekna allra launþega samkvæmt þessum upplýsingum var því á árinu 1983 195 þús. kr. Reiknuð laun við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi sýna að framtaldar tekjur undir þessum lið vegna eigin atvinnurekstrar voru tæplega 2.5 milljarðar kr. og fjöldi framteljenda var 21 367. Ef tekið er meðaltal af framtöldum reiknuðum launum við eigin atvinnurekstur á árinu 1983 vegna skattaframtala 1984, miðað við þessar tölur, er um að ræða 116 þús. kr. í meðaltalstekjur á árinu 1983 vegna reiknaðra launa við eigin atvinnurekstur. Í leiðbeiningum við útfyllingu skattframtala einstaklinga 1984 eru reiknuð laun vegna eigin atvinnurekstrar skilgreind þannig, með leyfi forseta: „Hér skal færa reiknuð laun við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, við atvinnurekstur maka eða við atvinnurekstur og starfsemi sem unnið er að í sameign með öðrum. Launin skulu vera sambærileg við það sem þau hefðu orðið ef starfið væri unnið á vegum óskylds eða ótengds aðila.“ Og í 59. gr. skattalaga segir m.a. um ákvörðun launa við eigin atvinnurekstur, með leyfi forseta: „Ríkisskattstjóri skal miða viðmiðunarreglurnar við laun fyrir sambærileg störf í venjulegum vinnutíma. Skal hann hafa hliðsjón af gildandi kjarasamningum og raunverulegum tekjum í viðkomandi starfsgrein.“ Og enn fremur segir: „Ríkisskattstjóri skal árlega setja viðmiðunarreglur til leiðbeiningar fyrir skattstjóra varðandi þessa ákvörðun og reglur um framkvæmd greinarinnar að öðru leyti.“ Niðurstaðan samkvæmt skattframtölum árið 1984 er sem áður greinir að framtaldar tekjur allra launþega sýna að meðaltal tekna launþega á árinu 1983 var 195 þús. kr., en meðaltal vegna reiknaðra launa við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi var á árinu 1983 116 þús. kr. Framtaldar meðaltalstekjur launþega á árin 1983 eru því 68% hærri en framtaldar meðaltalstekjur vegna reiknaðra launa við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starsemi. Hér er um að ræða alla framteljendur. Ef teknir eru aftur á móti kvæntir karlar í launþegastétt og hins vegar kvæntir karlar í atvinnurekendastétt kemur eftirfarandi í ljós: Kvæntir karlar í launþegastétt voru 40 583 og höfðu samanlagt í framtaldar tekjur 12 milljarða 580 millj. kr. Kvæntir karlar með eigin atvinnurekstur voru 10 491 og höfðu samtals í framtaldar tekjur samkvæmt reiknuðum launum við eigin atvinnurekstur 1 milljarð 648 millj. kr. Niðurstaðan samkvæmt framtöldum tekjum kvæntra karla er því að meðaltalstekjur kvæntra karla í launþegastétt voru 309 þús. á árinu 1983, en kvæntra karla í atvinnurekendastétt 157 þús. eða nálægt helmingi lægri en hjá launþegum. Ef teknar eru giftar konur sem þiggja laun hjá öðrum er um að ræða 35 520 konur sem höfðu í tekjur 4 milljarða 370 millj. kr. samkvæmt framtöldum tekjum eða rúmar 123 þús. kr. að meðaltali í tekjur á s.l. ári. Ef teknar eru giftar konur sem unnu við eigin atvinnurekstur og litið á framtaldar tekjur þeirra á árinu 1983 samkvæmt reiknuðum launum við eigin atvinnurekstur kemur í ljós að þær eru 5773 og höfðu samkvæmt framtöldum tekjum við eigin atvinnurekstur 410 millj. 720 þús. eða að meðaltali 71 þús. kr. á árinu 1983. Ef þessar niðurstöður eru dregnar saman kemur í ljós að samkvæmt reiknuðum launum við eigin atvinnurekstur 1983 höfðu kvæntir karlar að meðaltali á mánuði 13 þús. kr., en kvæntir karlar í launþegastétt að meðaltali samkvæmt framtöldum tekjum 25 750 kr. á mánuði á árinu 1983. Giftar konur í launþegastétt höfðu samkvæmt framtöldum tekjum á árinu 1984 vegna tekna ársins 1983 að meðaltali á mánuði 10 250 kr. og giftar konur samkvæmt framtöldum tekjum við eigin atvinnurekstur 6 þús. kr. á mánuði. Skýringin á svo miklum mun hér á konum og körlum helgast að hluta til af því að konur vinna mikið hlutastarf sem lækkar meðaltal heildartekna kvenna verulega. Sú skýring er þó ekki einhlít á svo miklum mun t.a.m. í launþegastétt að framtaldar tekjur karla vegna tekna ársins 1983 skuli vera 25 750 kr., en kvenna aðeins 10 250 kr. Nú læt ég mér það í léttu rúmi liggja þó hæstv. fjmrh. hafi talið að með þessum upplýsingum sé ég að gera framtaldar tekjur vegna reiknaðra launa við eigin atvinnurekstur tortryggilegan. Hér er ég aðeins að tilgreina staðreyndir úr opinberum gögnum. Á þessum tölum og upplýsingum má sjálfsagt finna að einhverju leyti eðlilegar skýringar og menn draga sjálfsagt af þeim mismunandi niðurstöður, en engu að síður tel ég þær gagnlegar fyrir þá umræðu sem mikið er á döfinni núna um tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu, en umræða er sífellt í gangi um það gífurlega óréttlæti sem ríkir í tekjuskiptingunni og eru þessar upplýsingar ein staðfesting af mörgum á að gagngera uppstokkun þarf að gera á launakerfinu og þeirri tekjuskiptingu sem við búum við í þjóðfélaginu. Eins eru þessar upplýsingar rökstuðningur fyrir því, sem ég hef haldið fram, að endurskoða þarf launamat í atvinnurekstri og viðmiðunarreglur sem gilda um reiknuð laun vegna eigin atvinnurekstrar eða sjálfstæðrar starfsemi. Með því er ég einungis að benda á að um brotalöm er að ræða og göt í skattakerfinu sem þarf að lagfæra en ekki að gera framtöl allra atvinnurekenda tortryggileg og ég dreg ekki í efa að margir hverjir greiði skilvíslega það sem þeim ber til samneyslunnar. Aðra mynd er hægt að draga upp af tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu ef litið er til könnunar sem gerð var á vegum viðskipta- og hagfræðinga í maímánuði s.l. á launakjörum stjórnenda á almenna markaðinum. Þar kemur fram að meðallaun framkvæmdastjóra voru 55 þús. kr., fjármálastjóra 50 þús. kr., deildarstjóra 44 þús. kr. á mánuði, sérfræðinga 40 þús. kr., skrifstofumanna 35 þús. kr. á mánuði og fulltrúa 34 þús. kr. á mánuði. Þessar upplýsingar staðfesta hve yfirborganir umfram taxta eru orðnar snar þáttur í kjörum margra í þjóðfélaginu meðan láglaunastéttirnar sitja eftir á kauptöxtum sem enginn fær lifað af. Allir eru um það sammála að kjaramálin og tekjuskiptingin hér í þjóðfélaginu séu orðin alger endaleysa og þurfi algjörrar uppstokkunar við, en samt virðist svo að ekkert raunhæft sé gert til þess að leggja grundvöll að því að slík uppstokkun geti átt sér stað. Það er erfitt að horfa upp á það hvernig teknar eru að ég vil segja handahófskenndar ákvarðanir varðandi launamálin og þegar upp er staðið eru það oftast þeir sem lægst hafa launin sem undir verða. Það virðist vanta allar forsendur, þekkingu og yfirsýn yfir þann frumskóg sem kjaramálin og launamál almennt eru komin í og ákvarðanir um tekjuskiptinguna byggjast á. Ég hygg að aðilar vinnumarkaðarins geti ekki svarað því hvað liggur til grundvallar því að þeir sem hvað mest leggja á sig við að vinna í undirstöðuatvinnugreinum í þjóðfélaginu beri minnst úr býtum og hvaða rök liggja til grundvallar taxtauppbyggingunni, flokkaröðuninni og öðrum kjaraatriðum, duldum greiðslum og yfirborgunum sem þróað hafa það launamisrétti sem við búum við. Staðreyndin er einnig sú að atvinnurekendur hafa í gegnum árin komist upp með að ráða meira og meira einhliða tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu. Þegar svo er komið lít ég svo á að það sé hlutverk stjórnvalda, eins og hér er lagt til, að upplýsa eins og kostur er um staðreyndir í þessu máli og leggja grunn að þeim upplýsingum sem þurfa að vera fyrir hendi til þess að hægt sé að stokka launakerfið upp á nýtt. En það er m.a. hægt með þeim hætti, sem hér er lagt til, að stjórnvöld beiti sér fyrir með rannsóknum og könnunum að fá upp á borðið hina raunverulegu tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Ég hygg að aðilar vinnumarkaðarins geti ekki svarað því hvað liggur til grundvallar því að þeir sem hvað mest leggja á sig að vinna í undirstöðuatvinnugreinum í þjóðfélaginu beri hvað minnst úr býtum og hvaða rök liggja til grundvallar taxtauppbyggingunni, flokkaröðuninni og öðrum kjaraatriðum, duldum greiðslum og yfirborgunum sem þróað hafa það launamisrétti sem við búum við. Hvað ræður því í raun hvað þeir bera úr býtum fyrir sitt vinnuframlag? Er hugsanlegt að það sé frekar röðun í virðingar- og metorðastiga, sem þróun þjóðfélagsuppbyggingarinnar hefur leitt af sér, en röðun byggð á vinnurannsóknum, um gildi og eðli vinnunnar og áhrifaþætti hennar, bæði fyrir einstaklinginn sjálfan og skerf hans til verðmætasköpunar í þjóðfélaginu, bæði í skilningi mannlegra og efnislegra verðmæta? Ef auka á hlut láglaunahópanna í þjóðfélaginu á sanngjarnan hátt og uppræta launamisrétti kynjanna verðum við að vita með allgóðri vissu hvernig undirheimar kjaramálanna og kaupaukanna eru sem ekki koma fram í kauptöxtum og kjarasamningum. Við verðum að fá fram hlutfall hinna ýmsu launakerfa í launakerfum almennt þannig að hægt sé að sjá hvaða þáttur launakerfa sé mest ákvarðandi um launatekjur hverrar starfsstéttar, svo sem dagvinnutekjur, yfirvinnutaxtar, afkastahvetjandi launataxtar, yfirborganir og aðrar duldar greiðslur eða kjaraþættir. Það er forsenda þess að hægt sé að skipta því sem til skiptanna er á sanngjarnan og eðlilegan hátt og raunar brýnt einnig er endurmeta á störf láglaunahópanna. Miðað við þær upplýsingar sem fyrir liggja um kjaramálin er ekki hægt að draga réttmætar og sanngjarnar ályktanir af þróun launa- og kjaramála undanfarin ár og áratugi. Raunhæfir mælikvarðar byggðir á vinnurannsóknum um eðli vinnunnar, þar sem gert er ráð fyrir að hinir fjölbreytilegu eðlisþættir hennar geti á einhvern hátt vegið upp hver á móti öðrum, hljóta að vera nauðsynlegir til að hægt sé á sanngjarnan hátt að ákveða kaup og kjör skv. flokkaröðun eða á annan hátt þegar ákvarðanir eru teknar um tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu. Það sem einkum hefur verið lagt til grundvallar er, að því er næst verður komist, ábyrgð, sjálfstæði í starfi, menntun, starfsaldur hjá sama aðila, en ekki starfsreynslan sem slík. Á þessa þætti virðist helst horft þegar talað er um starfsmat eða mat á störfum í þjóðfélaginu. Aðrir þættir, sem ættu að koma láglaunahópunum til góða og leggja ætti á vogarskálarnar þegar meta á vinnuframlag þeirra og kjör, eru þættir eins og áhætta, streita, óþrifnaður í starfi, erfiði starfans. Þessir þættir eru sjaldnast í umræðunni þegar lagt er mat á störfin í þjóðfélaginu, en þeir vega þungt í vinnuframlagi láglaunahópanna og því sem láglaunafólk leggur fram til verðmætasköpunar í þjóðfélaginu. Það er einmitt þessum þáttum sem verður að gefa meira vægi. Það eru einmitt þessir þættir sem rík áhersla er lögð á í því frv. sem hér er lagt fram um endurmat á störfum láglaunahópanna, að gefið verði aukið vægi við mat á störfum ásamt því að þegar lagt er mat á þátt eins og ábyrgð í starfi sé jafnt tekið tillit til ábyrgðar á mannlegum sem efnislegum verðmætum. Það eru einmitt mannlegu verðmætin sem oft vilja gleymast. Það þarf ekki mikinn rökstuðning að sjaldnast er litið á mannlegu verðmætin þegar störfin eru metin. Það bera kjörin í ýmsum greinum með sér. Hverjir vinna þau störf þar sem þungt ætti að vega ábyrgð á mannlegum verðmætum? Það eru oftast konurnar í þjóðfélaginu sem vinna að umönnunar- og uppeldismálum, fóstrurnar, hjúkrunarstéttin, kennararnir, ekki síst í grunnskólunum, svo dæmi sé tekið. Og ég spyr: Hefur það hvarflað að nokkrum að líta á hin mannlegu verðmæti í þjóðfélaginu þegar verið er að meta störfin eða taka ákvarðanir um launakjör starfsstétta? Ég hygg að svarið sé nei, enda bera þau laun sem greidd eru fyrir umönnunar- og uppeldisstörf í þjóðfélaginu þess glöggt vitni að þetta virðast vera hornrekustörf í þjóðfélaginu að mati þeirra sem ákvarðanir taka um hvernig skipta beri launum í þjóðfélaginu. Og það er sorglegt til þess að vita að það er einmitt fólkið í framleiðslugreinunum sem minnst ber úr býtum, en ber hitann og þungann af verðmætasköpun og framleiðslu okkar sem lífskjör okkar byggjast á. Þetta fólk vinnur oft nauðsynlegustu þjónustustörfin, erfiðustu og óþrifalegustu störfin í þjóðfélaginu, en engu að síður ber það samt minnst úr býtum og fær í raun aðeins brot af því sem er til skiptanna í þjóðfélaginu. Í þessu frv. er lagt til að meta eigi hvort og þá hvers vegna láglaunastörf, ekki síst hefðbundin kvennastörf, séu metin óeðlilega lágt til launa. Við mat á láglaunastörfum skal sérstaklega athugað hvort starfsreynsla við heimilisstörf sé eðlilega metin við röðun í launaflokka þegar um skyld störf á vinnumarkaðnum er að ræða, svo sem ýmis störf sem snerta umönnun, uppeldismál, matargerð, þvotta eða ræstingu, þjónustu, fatasaum o.þ.h. Til grundvallar verði lagðir þættir þeir sem ég rakti hér áðan og lítið virðast hafa verið metnir hingað til. Fyrir nokkrum mánuðum, það var reyndar í byrjun þessa árs, tók ég saman hversu starfsreynsla hefði verið metin á vinnumarkaðnum að því er heimilisstörfin varðar og þó tölurnar hafi breyst eru hlutföllin hin sömu. Vil ég nú rifja þær upp. Við getum tekið dæmi af konunum sem starfa í iðnaði, við fatasaum. Byrjunarlaun þeirra voru þá, þegar ég gerði þessa athugun, 9825 kr. samkvæmt taxta og engu breytti þó að konan hefði 20 ára reynslu við fatasaum á heimili. Það var einskis metið. Þar sem ekki mátti greiða lægri laun en 10 961 byrjaði konan í fatasaumi á þeim launum. Þegar hún er búin að vera sex ár í fatasaumi á vinnumarkaðnum hækkar hún úr 10 961 í 11 053. Það gefur henni í hækkun heilar 92 kr. á sex ára tímabili. Hvað leggja þessar konur fram til verðmætasköpunar í þjóðfélaginu? Af því er hægt að gefa dæmi. Í vefjariðnaði, en honum tilheyra m.a. ullar og prjónavöruframleiðsla, voru á árinu 1980 unnin 2453 ársverk, þar af 1608 ársverk sem unnin voru af konum eða 65.6% af heildarársverkum. Heildartekjur í vefjariðnaði voru á árinu 1980 557 millj. kr. og að frádregnum aðföngum var vinnsluvirði 241 millj. kr. Undir þessum miklu verðmætum stóðu konur að 2/3 - konur sem hafa í laun á mánuði kannske 13 000 kr. Dæmi af því hvernig heimilisstörf eru metin á vinnumarkaðnum má sjá í aðalkjarasamningi Verkamannasambandsins, en þar skal meta heimilisstörf til eins árs starfsreynslu. Við getum tekið dæmi um það hvað það gefur ráðskonu. Frá því ég gerði þessa athugun hafa tölurnar eitthvað breyst, en hlutföllin eru þau sömu að því ég best veit. Á þeim tíma, sem er sennilega fyrir tæpu ári, var staðan sú að í stað 61 kr. 34 aura á tímann fékk matráðskonan starfsreynslu sína metna þannig að hún fékk 62,87 á tímann. Sem sagt: konan sem hafði áratugastarfsreynslu við matargerð á heimili fékk aðeins 1 kr. 53 aurum meira á tímann, þ.e. 12 kr. 24 aura á dag eða 61,20 kr. á viku, þegar hún fer út á vinnumarkaðinn. Starfsmannafélagið Sókn hefur fengið starfsreynslu í heimilisstörfum metna mun lengur eða allt að fjórum árum. Í samningi Sóknar segir að við almenn störf, svo sem heimilishjálp, eldhússtörf og ræstingu skal tekið tillit til starfsreynslu í skyldum greinum, þ.m.t. heimilisstörf. Getur starfsmaður með slíka starfsreynslu fengið hana metna til allt að fjögurra ára starfsreynslu. Á þeim tíma sem ég gerði þessa athugun, fyrir nokkrum mánuðum, var niðurstaðan sú að í stað 58.18 kr. á tímann fékk viðkomandi starfsreynslu sína metna og fékk greitt 62,07 á tímann. Áratugastarfsreynsla við ýmiss konar heimilisstörf var því aðeins metinn á 3,88 kr. meira á tímann þegar út á vinnumarkaðinn var komið. Þessar litlu upphæðir sýna hve lítið heimilisstörfin eru metin við skyld störf í þjóðfélaginu og þær sýna meira: þær sýna ljóslega og gefa um það ótvíræða vísbendingu hvað hefðbundin kvennastörf eru lágt metin á vinnumarkaðnum. Herra forseti. Ég sagði í upphafi máls míns að á síðasta þingi hefði ég haldið mjög ítarlega framsöguræðu um þetta frv. Ég sé því hvorki ástæðu til þess að orðlengja þetta frekar, þó um þetta mál mætti tala ítarlegar og hafa mjög langt mál, né tel ég nauðsyn að skýra frekar einstakar greinar þessa frv. og vísa í því sambandi til framsöguræðu minnar á síðasta þingi. Sú eina breyting sem gerð hefur verið á frv. frá síðasta þingi er að kostnaður við störf láglaunanefndar greiðist úr ríkissjóði í stað þess að í frv. á síðasta þingi var lagt til að að hluta til greiddu aðilar vinnumarkaðarins kostnað við þá úttekt sem fara á fram samkvæmt þessu frv. Með tilliti til þeirrar gagnrýni, sem fram kom frá aðilum vinnumarkaðarins um að þeim væri gert skylt með lögum að taka þátt í þessum kostnaði, er það mat flm. að rétt sé að falla frá því nú þegar frv. er lagt fram að nýju ef um það gæti tekist samkomulag. Ég sé ekki ástæðu til að rökstyðja frv. frekar nema tilefni gefist til. Ég vísa aftur til þeirra mörgu umsagna sem liggja fyrir Alþingi frá síðasta þingi þar sem fjölmörg stéttarfélög hvetja til þess að þetta frv. verði samþykkt og taka eindregið undir efni þess. Í ljósi þess vænti ég að frv. fái ítarlega umfjöllun í nefnd og er ég að sjálfsögðu opin fyrir öllum breytingum á einstökum greinum frv. sem til betri vegar má færa til að ná þeim markmiðum, sem sett eru í þessu frv., sem eru að fram fari hlutlaus rannsókn og endurmat á störfum og kjörum láglaunahópa svo og úttekt á hlut þeirra í tekjuskiptingu og launakjörum í þjóðfélaginu. Ég vil sérstaklega, með tilliti til þeirra umræðna sem fram hafa farið um laun opinberra starfsmanna, vísa í þann lið í 3. gr. frv. sem kveður á um að gera sérstakan samanburð á launum og öðrum kjörum sambærilegra láglaunahópa er starfa hjá hinu opinbera annars vegar og á almenna vinnumarkaðnum hins vegar. Ef fram á að fara endurskoðun á launakjörum opinberra starfsmanna tel ég einmitt að sú könnun og endurmat sem hér er lagt til muni flýta verulega fyrir því að eitthvert réttlæti verði í tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu og að láglaunahóparnir fái réttláta og sanngjarna hlutdeild af því sem er til skiptanna hverju sinni. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Eftir að hafa hlustað á hinn langa lista sem lesinn var hér upp í upphafi þingfundar um fjarvistarbeiðnir frá þm. get ég ekki orða bundist að segja hér örfá orð þar sem kvartað hefur verið undan því að nefndir þingsins störfuðu ekki eðlilega. Það tefur nefndarstörf í þinginu verulega að hér skuli ekki vera fullskipað Alþingi og jafnmikið sé um fjarvistir. Ég vil í því sambandi, með leyfi forseta, lesa hér upp 34. gr. fundarskapa: „Skylt er þm. að sækja alla þingfundi nema nauðsyn banni. Forföll skal tilkynna forseta svo fljótt sem unnt er og metur hann nauðsynina. Heimilt er forseta að veita þm. brottveruleyfi, þó eigi lengur en tvær nætur að nauðsynjalausu nema deildin samþykki.“ Það sem ólesið er af greininni fjallar um annað efni. 138. gr. kosningalaga, sem ég vil einnig með leyfi forseta fá að lesa hér, hljóðar svo: „Varamenn þm. í kjördæmi taka þingsæti eftir reglum þeim er greinir í 111. gr. þegar þm. þess lista, sem þeir eru kosnir á, falla frá eða forfallast og án tillits til þess hver þm. listans það er.“ Það er rétt að geta þess að það sem ólesið er af þessari grein fjallar um annað efni. Nú ber svo til að kosningalögin eru ný, svo til. Þau eru frá árinu 1983 og í þeirri endurskoðun þótti ekki rétt að breyta þessum ákvæðum eða slaka á þeirri kröfu að þingið væri fullskipað. Ég tel að það sé orðið heldur hvimleitt að það virðist vera geðþóttaákvörðun þm., þegar þeir fara burtu og eru m.a. erlendis, hvort þeir kalla inn varamenn eða ekki. Ekki veit ég hvort prófkjörin hafa einhver áhrif á það, en undarlegt má það vera ef menn telja að þetta komi ekki niður á störfum þingsins. Ég vil því eindregið beina því til forseta að hann færi það í tal við forseta Sþ. hvort ekki sé hægt að fá hreinni línur í þeim efnum hvenær eigi að kalla inn varamenn og hvenær ekki og jafnframt að forsetar þingsins geri sér grein fyrir því að þetta hefur veruleg áhrif á störf nefnda hér í þinginu.

Herra forseti. Var þessi ræða um láglaunahópa eða utan dagskrár?

Til upplýsingar fyrir hv. 7. þm. Reykv. var þetta um þingsköp, hvorki utan dagskrár né um láglaunahópa.

Forseti (Karvel Pálmason) Hv. 5. þm. Vestf. hefur lokið máli sínu eins og heyra má og þar með væntanlega af sér létt því sem á okkur hefur hvílt undanfarna daga. Ég mun að sjálfsögðu gera ráðstafanir til að koma þessu áleiðis til hlutaðeigandi aðila sem eru mér æðri hér. En eins og menn hafa heyrt er ærið gagnrýnisefni sem hv. 5. þm. Vestf. var hér um að fjalla og skulu ekki fleiri orð um það höfð.



Herra forseti. Það olli nokkrum vonbrigðum að ekki fékkst afgreiðsla þessa máls á síðasta þingi. 1. umr. um það var á margan hátt fróðleg og sýndi að mínu mati - að vísu alls óreyndri hér inni - töluverðan áhuga þm. á því. Þeir virtust telja þetta hið þarfasta mál og nauðsynlegan þátt í því að auðvelda þeim hópum, sem hér um ræðir, leið til bættra lífskjara. Það er hreint og beint mannréttindamál og hreint engin óhófskrafa að hver og einn geti fætt sig og klætt af launum sínum. Þeir sem taldir eru til láglaunahópa eiga jafnan rétt og aðrir á þeim launum fyrir fulla dagvinnu að þeir geti séð fyrir sér og sínum. Þetta virðast því miður ekki allir vilja viðurkenna. Það sýnir ástandið eins og það nú er orðið. Umræður um launamál hafa nú allra síðustu árin leiðst inn á undarlegar og vafasamar brautir. Nú orðið er naumast litið á tekjur einstaklinga í tengslum við starf þeirra, heldur er sífellt stagast á afkomu fjölskyldna í heild. Það er litið á sameiginlegar tekjur hjóna og ráðstöfunartekjur heimilanna eins og það er kallað. Orsök þessa er að stærstum hluta sú að konur hafa leitað út á vinnumarkaðinn í stórauknum mæli síðustu árin. Þær hafa gert það ýmist viljugar eða nauðugar. Konur hafa í vaxandi mæli menntað sig til ákveðinna starfa og ætti ekki að þurfa að færa rök í mörgum liðum fyrir því að bæði þeim sjálfum og þjóðfélaginu er nauðsynlegt og einnig ákjósanlegt að sú menntun nýtist. Þær konur eru því miður einnig fjölmargar sem hafa ekkert val um það hvort vinnuframlag þeirra á sér stað inni á heimilinu eða úti á hinum launaða vinnumarkaði. Vegna þeirrar láglaunastefnu, sem rekin er í landinu, hafa konur í sívaxandi mæli orðið að taka þátt í öflun heimilisteknanna og ekki þarf að tíunda aðstæður einstæðra foreldra. En svo gerist það sem verra er, að farið er að réttlæta lág laun einstaklinga með því að yfirleitt séu nú tveir um að afla heimilisteknanna. Þar erum við komin inn á afar varasama braut og bið ég hv. þm. að gaumgæfa þetta vandlega, því hvar gæti ekki slíkt endað? Innan tíðar gæti farið svo að hjón treystu sér ekki í barneignir því heimilistekjurnar dygðu ekki til framfærslu barna. Yrði þá líklega stutt í það að stjórnvöld og atvinnurekendur héldu því fram að fólk þyrfti ekki hærri laun vegna þess að það hefði ekki fyrir börnum að sjá. Svona geta neyðarráðstafanir fólks leitt til enn meiri neyðar þess, þ.e. neyðarráðstafanir þeirra eru notaðar gegn þeim. Heimilistekjur gefa hugsanlega einhverja mynd af ástandi á íslenskum heimilum en varast ber að draga slíka viðmiðun inn í umræður um launamál. Konur, sem að stærstum hluta fylla hóp hinna lægst launuðu, verða að eiga von um betri kjör og möguleika á að breyta þeim. Það er í raun ekki gerlegt og þaðan af síður réttlátt að meta vinnuframlag einstaklings til lágra launa vegna hárra launa makans. Sú er samt sem áður raunin. Allt of margir eru þeirrar skoðunar að tekjur kvenna beri að meta með hliðsjón af því að þær séu yfirleitt ekki megintekjustofn heimilisins. Þetta er alrangur hugsunarháttur. Tekjur sambýlisaðila eiga ekki að koma þessu máli við. Heimilisaðstæður eru hverfular, traustustu heimili leysast upp, hjónaböndum er slitið, makar falla frá. Hvaða gildi hafa þá fjölskyldutekjur? Þegar slíkar breytingar kollvarpa tekjuöflun heimilisins blasir fátæktin við og þá eru það næstum alltaf konurnar sem verða verst úti. Hið brothætta afkomuöryggi kvenna verður að styrkja og það gerum við fyrst og fremst með því að styrkja stöðu láglaunahópanna, meta störf þeirra að verðleikum, endurmeta störf þeirra, eins og gert er ráð fyrir í því frv. sem hér til umr. Auðvitað á ríkisvaldið að létta undir með þeim sem þyngstar byrðar bera með barnabótum, mæðralaunum og t.d. neikvæðum tekjuskatti. En engar slíkar leiðréttingar geta breytt þeirri gömlu og sjálfsögðu kröfu að laun eigi að nægja til framfærslu og að enginn þurfi að svelta sem vinnur fulla vinnu. Úrræði, eins og upp voru talin hér áðan, eiga að minnka vandann, ekki auka hann, þ.e. aðstoð ríkisvalds í formi barnabóta, mæðralauna o. s. frv. á ekki að verða atvinnurekendum afsökun fyrir lélegum launum starfsmanna sinna. Ríkisvaldið, atvinnurekendur og verkalýðsforustan hafa ýmist með aðgerðum eða aðgerðaleysi komið láglaunafólki í hræðilega aðstöðu. Þar hefur ekkert lagast undanfarna áratugi og bólar því miður ekki á breytingum. Þeir sem betur mega sín í þessu þjóðfélagi bera þunga ábyrgð. Þeir hafa aldrei viljað slaka á eigin kröfum svo að hægt væri að bæta laun láglaunafólksins hlutfallslega meira. Láglaunafólkið situr alltaf eftir þegar meðal- og hátekjufólkið stendur upp frá samningaborðinu. Skv. frv., sem hér er til umr., á sérstök láglaunanefnd m.a. að skilgreina hvað er láglaunahópur og hverjir skipa slíka hópa. Ég trúi því að niðurstöður slíkrar nefndar yrðu þessum hópum styrkur í baráttu þeirra fyrir bættum kjörum. Sjálfsagt höfum við öll á takteinum einhverjar skilgreiningar á því hverjir tilheyri láglaunahópum, misjafnleg a vel grundaðar. Sjálf er ég ekki í vafa um að mikill meiri hluti þeirra sem skipa láglaunahópana eru konur. Mörgum finnst e.t.v. við konurnar setja of ákveðið jafnaðarmerki á milli láglaunahópa og kvenna. Þeirra sjónarmiða gætti hjá sumum þeim sem tóku þátt í umræðu um þetta frv. á síðasta þingi. Það er þó svo ótal margt sem styður þessar fullyrðingar okkar og ég er a.m.k. ekkert hrædd um að karlarnir sitji eftir þótt sjónum sé sérstaklega beint að konum í þessu sambandi. Í síðasta hefti tímaritsins Veru, 4. hefti 1984, er fjallað um kjör kvenna á vinnumarkaðnum og er þar ýmsar athyglisverðar upplýsingar að finna. Þar er m.a. rætt við sex konur í jafnmörgum stéttarfélögum sem öll hafa konur í meiri hluta innan sinna vébanda. Þessar konur fella þunga áfellisdóma yfir þeim sem ráða ferðinni, t.d. í samningum. Mig langar til að vitna hér að nokkru til orða þessara kvenna. Fyrst er hér rætt við Guðlaugu Pétursdóttur, félaga í Sókn. Félagafjöldi þar er á milli fjögur og fimm þúsund, karlar eru um 12 talsins, hitt eru allt saman konur. Guðlaug segir hér á einum stað, með leyfi virðulegs forseta: „Við á mínum aldri höfum þurft að hlusta á það að við værum ekkert að vinna til að sjá fyrir heimilinu, heldur bara svona fyrir okkur. Eins og okkar vinna væri minna virði. Þetta er að breytast, en það er líka af því að nú verða allir að vinna úti til að sjá fyrir sér. En störf kvenna eru svo vanmetin, sem sést t.d. af því að þegar konur komast í meiri hluta í einhverri starfsstétt þá verður starfið láglaunastarf. Mér finnst að það skipti ekki máli hvert starfið er. Ef það er vel og samviskusamlega unnið, þá er það virðingarvert starf.“ Matthildur Björnsdóttir er félagi í Sambandi íslenskra bankamanna. Þar er hlutfall kynjanna að konur eru 68%, karlar 32%. Hins vegar er mismunur á meðallaunum kvenna án starfsaldursálags og karla án starfsaldursálags 19.1% körlum í vil. Matthildur segir hér, með leyfi forseta: „Vinnuveitendur og þessir herramenn, sem semja fyrir okkur, eru úr tengslum við fólkið sjálft. Þeir eru á góðum launum en ættu að prófa að lifa af mínum, svo ekki sé minnst á laun iðnverkakonu. Það er þjóðarskömm að ætla manneskju að lifa á 12–13 þús. kr. á mánuði. Að mínu mati ættu lágmarkslaun að vera á bilinu 25–30 þús.,kr. á mánuði. Og réttast væri að hver einasta kona færi til síns atvinnurekanda og legði spilin á borðið fyrir hann og segði: „Svona mikið fæ ég í laun og þetta á ég eftir þegar búið er að draga af mér. Treystir þú þér til að lifa af þessu?“ “ Og á öðrum stað segir hún: „Við þurfum hugarfarsbreytingu. Karlar eru ekki bara fyrirvinnur, konur eru það líka og eiga að líta á sig sem slíkar. Ef ég væri í sambúð eða gift kærði ég mig ekki um að vera sett á óæðri bás. Ég vildi vera jafngild fyrirvinna og maðurinn minn.“ Í VR er félagafjöldi u.þ.b. 6500, 2/3 eru konur og 1/3 karlar. Mismunur á greiddum meðallaunum kvenna og karla er 18% körlum í vil. Guðfinna Friðriksdóttir og Kristín systir hennar eru hér til viðtals í Veru og segja m.a., með leyfi forseta: „Karlmenn í VR eru að öllum jafnaði mun betur borgaðir en konur. Samkvæmt samningum og lögum á að greiða sömu laun fyrir sömu vinnu. En það er staðreynd að karlmenn hafa alltaf yfirhöndina. Atvinnurekendur yfirborga karlmönnum vegna þess að þeir eru taldir stabílli vinnukraftur og auk þess þykir þeim ekki bjóðandi upp á annað. Á vinnustöðum eins og t.d. stórmörkuðum, þar sem nær öllum konum er borgað eftir töxtum, eru karlar miklu frekar yfirborgaðir. Þessu er komið við á ýmsan hátt. Það er t.d. skellt á karlmanninn einhverjum titli sem tryggir honum þá hærri laun en konunni sem stendur við hlið hans og gerir nákvæmlega sama starfið. Önnur aðferð hefur verið að láta karlmenn inn á hærri starfsaldurstaxta en konur. Þetta fer auðvitað ósköp leynt og sérstaklega af hendi þeirra aðila sem hlut eiga að máli.“ Það er einnig talað hér við Guðbjörgu Ársælsdóttur sem er í BSRB þar sem 61.4% eru konur og 38.6% karlar. Hins vegar er þar ekki að finna upplýsingar um mismun á meðallaunum karla og kvenna. En hún segir hér í niðurlagi viðtals síns, með leyfi forseta: „Það er komið mikið af ungum, vel menntuðum konum út á vinnumarkaðinn sem stefna hátt. En þó reka þær sig á veggi á ólíklegustu stöðum, t.d. hjá yngri karlmönnum í yfirmannsstöðum. Viðhorfið hefur ekki breyst mikið þar. Auðvitað þurfa þær tíma til að vinna sig upp og sanna ágæti sitt en það er staðreynd að það er erfiðara fyrir vel menntaða konu að vinna sig upp en jafnmenntaðan karlmann.“ Hér er einnig viðtal við Sigurbjörgu Sveinsdóttur í Iðju, þar sem konur eru 57% en karlar 43% og mismunur á greiddum meðallaunum er 17.9% körlum í vil. Hún segir hér m.a., með leyfi forseta: „Launin hjá okkur iðnverkakonum í dag eru svo lág að það er ekki lengur hægt að tala um að maður lifi af þeim. Vandamálið er orðið að skrimta og komast af til næstu mánaðamóta. Sjálf er ég betur stödd en margar aðrar konur vegna þess að ég er gift og börn mín eru uppkomin. Þær konur sem eru verst staddar eru einstæðar mæður en þær eru margar í Iðju. Sumar þeirra neyðast til að afla aukatekna annars staðar til þess að ná endum saman. Mér er t.d. kunnugt um konu sem er ein með þrjá unglinga í heimili og til þess að framfleyta sér og þeim neyðist hún til þess að vinna aukalega 12–15 kvöld í mánuði á skyndibitastað í bænum. Það er óhætt að segja að slíkri vinnu er ekki á bætandi eftir daglanga slítandi bónusvinnu. Iðnaður er um þessar mundir mjög vel í stakk búinn til þess að borga betur en gert er. Það eru að vísu iðnrekendur sem eru tilbúnir til þess að borga betur, en Vinnuveitendasambandið heldur öllu í greipum sér.“ Loks er hér viðtal við Báru Óskarsdóttur í Verkakvennafélaginu Framsókn þar sem eru tæplega 4 þús. konur og einn karl. Hún segir hér m.a., með leyfi forseta: „Ég hef oft brotið heilann um það hvers vegna konur eru svona lágt launaðar. Það er eins og konur séu ekki meðvitaðar um að þær séu sjálfstæðir einstaklingar sem eigi að geta lifað af launum sínum. Margar giftar konur eru sofandi á verðinum. Þær hrista bara hausinn og segja: „Svona hefur þetta alltaf verið.“ Þær líta líka flestar fyrst og fremst á sig sem húsmæður sem skreppa út á vinnumarkaðinn til að hjálpa svolítið til, og meta sig ekki til hærri launa. Þótt það sé kaldhæðnislegt að segja það, þá er eins og þær þyrftu að missa eiginmanninn og standa uppi einar. Þá fengju þær skell og færu kannske að gera eitthvað í málunum. Ef við stæðum allar saman hefðum við gott vopn í höndunum til þess að krefjast launahækkunar.“ Þessi kona fellir ekki aðeins áfellisdóma yfir atvinnurekendum og verkalýðsleiðtogum, heldur yfir konunum sjálfum og er vafalaust nokkuð til í því. Herra forseti. Það væri freistandi að vitna frekar í þessar ágætu konur, sem Vera ræðir hér við, en ég vil nú ekki reyna allt of mikið á þolinmæði hv. þm. En hér er að lokum blaðagrein, sem nefnist Konur í ánauð, og mig langaði til þess að vitna örlitið í hana og skal nú skýra það betur að lestri loknum. Hér stendur, með leyfi forseta: „Stundum erum við að furða okkur á fréttum utan úr heimi, þar sem menn, bara vegna þess að þeir eru svartir, fá lægri laun fyrir vinnu sína en hvítir menn og fólk er undirokað og kúgað einungis vegna litarháttar, og við erum harmi lostin yfir óréttlætinu og mannvonskunni. En um leið og við erum svo samúðarrík og full skilnings yfir fjarlæg höf og heimsálfur finnst okkur ekkert við það að athuga þó að hér hjá okkur sjálfum sé það sama uppi á teningnum þó í annarri mynd sé - að vísu ekki vegna litarháttar heldur kyns. Og þó framgangsmátinn á kúguninni sé kannske raffíneraðri hérna er það stigsmunur en ekki eðlis. Í báðum tilfellum eru það ekki vinnuafköstin eða vinnugæðin sem lögð eru til grundvallar, heldur gamlir fordómar. Það jaðrar við þrælahald hvernig búið er að konum í atvinnu- og launamálum. Konur sem fara út á íslenska vinnumarkaðinn fá yfirleitt miklu.lægri laun fyrir vinnu sína en karlar þótt um sams konar eða hliðstæð störf sé að ræða, einungis vegna þess að þær eru konur og verða þær þannig að gjalda kyns síns. Og vaninn hefur sljóvgað svo siðgæðisvitund fólks að því finnst ekki mikið við þetta að athuga. M.a.s. fjölda manns finnst þetta sjálfsagt. Að vísu er jafnlaunasamþykktin á döfinni og á að ganga í gildi í þessum mánuði, ef ég man rétt. En það er ekki nóg ef ekkert verður meira að gert. Það eru um þrettán ár liðin síðan það urðu lög á Íslandi að starfskonur ríkisins fengju sömu atvinnu- og launaréttindi og karlar. Þau lög hafa verið sniðgengin til þessa. Og svo er hefðin á undirokun og kúgun kvenna rík að sjálft ríkið skirrist ekki við að brjóta landslög og stinga árlega í ríkiskassann stórfúlgum sem það dregur vísvitandi af vinnulaunum starfskvenna sinna. Það er eftirtektarvert að flestar launamálanefndir eru skipaðar nær eingöngu körlum þótt þær eigi að meira eða minna leyti að fjalla um launakjör kvenna. Þannig eru það t.d. 17 karlar sem skrifa undir kjarasamninga Verkamannafélags Reykjavíkur, þar af sex fyrir hönd félagsins sjálfs, en engin kona.“ Og á öðrum stað í þessari grein segir: „Konur hafa mikið langlundargeð. Það virðist vera kominn tími til þess að þær hristi af sér helsið og taki launa- og atvinnumál í sínar eigin hendur og fari sjálfar að setjast að samningaborðinu þegar launamál þeirra eru á dagskrá. Ég vil skora á konur innan hinna ýmsu stéttarfélaga að vera vel á verði í þessum málum og koma á öflugu samstarfi sín á milli í stéttarfélögunum og krefjast þess að gömlu vinnusamningarnir verði endurskoðaðir og ógiltir í því formi sem þeir eru og nýir samningar gerðir í anda og samræmi við jafnlaunasamþykktina. Sömu laun fyrir sömu vinnu, sem er siðferðisleg skylda þeirra sem um þessi mál fjalla, og þar verði ekki kvikað um hársbreidd. Það er nú mikil vakningaralda meðal íslenskra kvenna um að láta ekki halda áfram að hlunnfara sig.í starfs- og launamálum. Konur í öllum stéttum og flokkum þjóðfélagsins munu sameinast um að hafa vakandi auga með hverjum nýjum kjarasamningi sem kann að verða gerður fyrir kvenna hönd og fylgja því fast eftir að hlutur kvenna verði ekki fyrir borð borinn. Um það mál munu allar konur á Íslandi standa samhuga um. Það er búið að berjast of mikið og of lengi fyrir jafnlaunasamþykktinni til þess að konur taki því þegjandi og möglunarlaust að hún verði virt að vettugi.“ Á þessa leið skrifar Hulda Bjarnadóttir skrifstofustúlka í grein sem birtist í Þjóðviljanum 9. mars 1958, þ.e. fyrir hartnær 27 árum. því miður hefur ekki meira gerst á þessum árafjölda en svo að þessi grein hefði að miklu leyti a.m.k. getað verið skrifuð á því herrans ári 1984. Það er sannarlega umhugsunarvert. Herra forseti. Ég vil láta í ljós einlæga ósk okkar fulltrúa Kvennalistans, sem eru meðflm. að þessu frv. sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir er 1. flm. að, að þetta frv. hljóti ekki sömu örlög og á síðasta þingi heldur fáist afgreitt úr n. og hljóti samþykkt þingsins. Þótt þar með sé ekki björninn unninn lítum við á þetta mál sem skref á leið til bættra kjara þess fólks sem hér um ræðir. Það er þingi og þjóð til skammar að gera ekki eitthvað í þessum málum sem til úrbóta gæti talist.



Herra forseti. Hér er hreyft merku máli, en óneitanlega vekur það mjög margar spurningar að hlusta á þær upplýsingar sem komið hafa fram í máli frsm. Sérstaklega vekur það athygli að bæði meðal bankamanna og BSRB er meiri hluti hinna starfandi aðila konur. Og samkvæmt rökréttri hugsun er ekkert því til fyrirstöðu að þær stjórni báðum þessum samtökum og skipi þannig annan hópinn við samningaborðið. M.a.s. samkvæmt þeim leikreglum sem nú gilda í verkalýðshreyfingunni, þar sem ekki er um hlutfallskosningar að ræða, gætu þær haft völdin. Ég hygg að það sé ekki síður verkefni fyrir félagsfræðing að meta það hvers vegna þetta hefur ekki gerst. Hvers vegna hefur það gerst, þrátt fyrir þennan mikla fjölda, að karlmenn eru þarna kosnir til forustu jafnákveðið og raun ber vitni? Er ástæðan e.t.v. sú að það eru ekki hlutfallskosningar, að það eru ekki leyfðar hlutfallskosningar? Er það eitt af því sem þarf að taka upp í stéttarfélögunum, að leyfa þar hlutfallskosningar, til að auðvelda t.d. konum að ná þeirri hlutdeild í stjórnum þessara félaga sem eðlilegt er? Ég hygg að það sé alveg rétt metið hjá hv. 7. landsk. þm. að það hefur áhrif hverjir skrifa undir kjarasamningana, það hefur áhrif. Og vafalaust er mjög þarft að fá fram þá athugun sem hér er verið að óska eftir. En það breytir ekki þeirri staðreynd að ef aðilar vinnumarkaðarins standa þannig að þessum málum að það leiði til mismununar á þann veg, að ef konur ná meiri hluta í einhverri starfsgrein þá lækki hún sem heild í launum og verði metin sem kvennastarfsgrein, þá hlýtur það að hluta til að vera vegna þess að þeir sem sitja við samningaborðið og skrifa undir samningana hafa þessa afstöðu. Og þá verður öll baráttan til einskis nema konur fylki liði og nái réttlátri hlutdeild í þessum stofnunum. Þar á ég við í verkalýðshreyfingunni. Ég tel það mjög tímabært að þær geri það og vek athygli á þeirri sterku stöðu sem þær hafa hjá þessum stéttarfélögum til að ná þar meiri hluta og stýra þeim.



Herra forseti. Á þskj. 144 höfum við hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson leyft okkur að flytja brtt. við lög nr. 97 frá 1980, um fæðingarorlof, sem var breyting á lögum um almennar tryggingar, nr. 67 frá 1971, með síðari breytingum. Þetta frv. var flutt á 105. löggjafarþinginu. 1. flm. var þá hæstv. félmrh. Alexander Stefánsson, meðflm. þeir sem endurflytja frv. nú. Ein efnisbreyting er gerð á frv. frá fyrri flutningi þess, sú að í stað þriggja mánaða fæðingarorlofs komi fjórir mánuðir. Flm. telja mikilvægt að móðir sé ekki neydd til að vinna utan heimilis fyrstu mánuðina eftir barnsburð. Hvað sá tími þarf að vera langur mun vera einstaklingsbundið. Enginn vafi leikur á því að æskilegt er að fæðingarorlof sé a.m.k. 9 mánuðir og að því beri að stefna að ná því marki. Í Svíþjóð er fæðingarorlof t.d. 9 mánuðir og þó fá konur þar, sem þurfa eða vilja vera lengur yfir börnum sínum, viðbótargreiðslu allt að því 1 ár eða 3 mánuði til viðbótar. Flm. er það hins vegar ljóst að því marki verður tæpast náð nema í áföngum, jafnvel þótt efnahagsástandið væri skárra en það er talið vera þessa stundina. Aðalbreytingin frá gildandi lögum er að allar konur fái sama fæðingarorlof, hvort sem þær vinna aðeins heimilisstörf eða úti á vinnumarkaðinum. Ef frv. þetta verður að lögum óbreytt þá mun útgjaldaaukningin, sem af því mun leiða, verða rúmar 100 millj. sem skiptast þannig: Full orlofsgreiðsla 1. nóv. s.l. var 15 866 kr. á mánuði. Tryggingastofnun ríkisins greiddi fæðingarorlof til 4266 kvenna árið 1982 og til 4258 kvenna árið 1983 sem skiptist þannig: Óskertar þriggja mánaða greiðslur 2401 fæðingar. Til þeirra sem fengu 2/3 hluta 853 fæðingar. Til þeirra sem fengu 1/3 hluta (heimavinnandi konur) 1012 fæðingar. Á árinu 1983 var skiptingin þannig: Óskertar 3 mánaða greiðslur 2718 fæðingar. Til þeirra sem fengu 2/3 hluta 778 fæðingar. Til þeirra sem fengu 1/3 hluta 762 fæðingar. Ef skiptingin yrði eins og hún var árið 1982 mundi kostnaðaraukinn við það að allar konur fengju sama fæðingarorlof, er Tryggingastofnun ríkisins innti þá af hendi, verða um 47 millj. kr. miðað við þá greiðslu sem nú er, eða 15 866 kr. á mánuði. Ef skiptingin yrði eins og hún var 1983 mundi það kosta tæpar 37 millj. kr. Að lengja fæðingarorlof um einn mánuð og að allar konur fái sömu greiðslu, eins og frv. gerir ráð fyrir, mundi þá kosta um 68 millj: kr. á ári miðað við greiðslur eins og þær eru í nóvembermánuði nú. Breyting sú sem gerð var á 16. gr. laganna á síðasta þingi og varðar fleirburafæðingar er tekin óbreytt inn í þetta frv. Segja má að það sé orðið 30 ára stríð að ná því marki að allar konur í landinu búi við svipaða aðstöðu er fæðingarorlof varðar, þ.e. ef það frv. sem hér er nú til umr. verður samþykkt. Það var árið 1954 sem þeim konum sem starfa hjá hinu opinbera, þ.e. hjá ríkinu og bönkunum, var tryggt þriggja mánaða fæðingarorlof. En það eru 10 ár síðan allar útivinnandi konur öðluðust rétt til fæðingarorlofs, þá líka í þrjá mánuði. Það var gert með því móti að Atvinnuleysistryggingasjóður var látinn standa undir þeim greiðslum fram til 1980 að Tryggingastofnun ríkisins tók við þeim. Allar konur fengu þá fæðingarorlof, en heimavinnandi konur þó í raun og veru aðeins einn mánuð eða 1/3 af fullri mánaðargreiðslu. Í umr. á Alþingi þegar það frv. var lögfest sem tryggði útivinnandi konum fæðingarorlof kom fram mikill vilji hjá mörgum þm. að stíga skrefið til fulls að tryggja öllum konum í landinu svipuð réttindi varðandi fæðingarorlof. Eftir miklar umr. var sett í þau lög ákvæði til bráðabirgða, sem hljóðaði þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir 1. jan. 1976 skal ríkisstj. láta kanna á hvern hátt megi veita öllum konum í landinu sambærilegt fæðingarorlof og tryggja tekjustofn í því skyni.“ Síðan þessi lög voru sett fyrir 10 árum hafa þessi mál verið iðulega til umr. hér á Alþingi. Ég sé það í þingtíðindum t.d. að 9. mars 1976 hef ég talað fyrir fsp. á Alþingi, sem hljóðaði þannig, með leyfi forseta: „Hvað hefur ríkisstj. gert til þess að framkvæma könnun um það á hvern hátt megi veita öllum konum í landinu fæðingarorlof sem um ræðir í ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 56 frá 1975 um atvinnuleysistryggingar (fæðingarorlof)?“ Í umr. út af þessari fsp. spurði ég m.a. hvort þessi könnun hefði farið fram og hvaða valkostir væru fyrir hendi til að allar konur í landinu gætu notið fæðingarorlofs. Ég spurði hvað mikill hluti kvenna byggi við það öryggi að verða þeirra hlunninda aðnjótandi að fá fæðingarorlof og hvað hinn hlutinn væri stór sem fengi það ekki. Ég spurði enn fremur hvað það mundi kosta fyrir almannatryggingakerfið ef að því yrði horfið að það yrði látið bera kostnað af fæðingarorlofi þeirra kvenna sem engar slíkar greiðslur fengu þá. Ég sagði þá einnig, með leyfi forseta: „Þó að miklir fjárhagsörðugleikar hrjái okkar þjóðfélag nú, þá réttlætir það ekki að mismuna konum á þennan hátt, því að eins og þessi mál standa nú get ég ekki betur séð en að þær konur, sem eru í mestri þörf fyrir fæðingarorlof, fái það ekki. Það væri líka hægt að hugsa sér að ná þessu marki í áföngum á einhverju árabili, t.d. á þremur árum.“ Þetta kom fram í fsp. minni 1976 og ég held að það sé hægt að undirstrika það nú, ekki síður en þá, að einmitt þær konur sem fá nú minnstar greiðslur, þ.e. heimavinnandi konur sem eru bundnar yfir börnum sínum, séu í mestri þörf fyrir þessar greiðslur. Það er viðurkennt að ekkert veiti af því að báðir foreldrarnir vinni utan heimilis til að afla fjármuna fyrir þörfum fjölskyldunnar og þess vegna sé þörfin mjög brýn að styrkja þær og fjölskyldur þeirra sem hafa ekki möguleika til að vinna utan heimilis og afla tekna. Ég vil ekki trúa því að hv. alþm. séu ekki sammála um það að úr þessu misrétti verði að bæta nú svo að allar konur fái sama fæðingarorlof. Það er von flm. að þetta frv. verði lögfest á þessu þingi og það fyrir áramót, til þess að árið 1985, en á því ári er 30 ára afmæli þess að konur á Íslandi fengu fyrst fæðingarorlof, geti hafist með því að allar konur standi að þessu leyti jafnt að vígi. Það er nóg af misréttinu hér í þjóðfélaginu þó að þessi leiðrétting eigi sér stað. Það er ekki vansalaust að okkur finnst að draga það lengur. Hitt er annað mál að þó að brýnt sé að lengja fæðingarorlofið, þá teljum við flm. betra að stíga skrefin og reyna að tryggja það að þau fáist stigin heldur en að gera tillögur um það stór stökk í þessu efni að útilokað sé að ná samkomulagi um að stíga slík skref. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og heilbr.- og trn.



Herra forseti. Ég held að ég verði að byrja á því að taka undir orð hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar um þingsköp hér áðan. Maður hlýtur að furða sig á því hvað þm. sækja slælega þingfundi. Í tilefni af því máli sem hér er til umr. minnist ég þess að á síðasta þingi stóð hér þm. í ræðustóli og ræddi raunar mál, sem ekkert var þessu skylt, en við sátum tveir eða þrír þm. í salnum og hlýddum á. Þá kom þm. inn og spurði: Hvað er hér eiginlega til umræðu? Og þegar hann fékk að vita það sagði hann: Nú, ég hélt að þetta væri eitthvert kvennamál af því að það voru svona fáir að hlusta. En þetta var útúrdúr. Hér er að sjálfsögðu um hið þarfasta mál að ræða. Það er breyting á lögum um fæðingarorlof, mál sem mundi vissulega rétta hlut foreldra og barna ef að lögum yrði. Við það vil ég þó gera vissar athugasemdir. Reyndar átti ég von á að þetta mál kæmi fram sem stjfrv. Mig minnir að hæstv. félmrh. hafi gefið loforð þar um á síðasta þingi, enda var hann 1. flm. samhljóða frv. sem flutt var á 105. löggjafarþingi. Það rýrir vissulega vonir um stuðning stjórnarliðsins við þetta mál að það skuli nú lagt fram af tveimur þm. úr aðeins öðrum stjórnarflokknum. Þrátt fyrir nokkrar úrbætur varðandi fæðingarorlof, sem hér eru lagðar til, er hér of stutt skref stigið að mati Kvennalistans, eins og ljóst má vera af samanburði við frv. Kvennalistans sem flutt var á s.l. þingi og liggur nú öðru sinni fyrir hv. Ed. á þskj. 153. Í fyrsta lagi teljum við lágmark að foreldrar eigi rétt á sex mánaða fæðingarorlofi, hvort sem um er að ræða fólk í launuðum störfum á vinnumarkaði eða fólk í ólaunuðum störfum utan vinnumarkaðar. Við tökum ekki undir þann söng að þjóðfélagið hafi ekki efni á því. Við tökum ekki undir þann söng að þjóðfélagið hafi ekki efni á því að búa vel að börnum sínum. Væri nær að nefna aðra útgjaldaliði ríkisins í því sambandi þó ég fari ekki út í þá sálma hér. Í öðru lagi leggjum við til að orlofsgreiðslur miðist við full laun foreldris, en verði þó aldrei lægri en 15 866 kr. á mánuði miðað við 1. okt. 1984 og breytist skv. 9. flokki kjarasamnings Verkamannasambands Íslands, efsta starfsaldursþrepi. Við gerum ráð fyrir að fæðingarorlofsgreiðslur miðist við full laun foreldris þannig að foreldri verði ekki fyrir fjárhagslegu tapi vegna fæðingarorlofs svo sem nú er. Í fyrsta lagi er með þessu verði að viðurkenna að störf þau er lúta að umönnun og uppeldi barna eru engu síður þjóðhagslega mikilvæg en störf á hinum almenna vinnumarkaði og að foreldrahlutverkið er a.m.k. jafnmikils virði og fyrirvinnuhlutverkið í krónum talið. Í öðru lagi er hér um beint fjárhagsatriði að ræða fyrir konur sem annars lækka í launum við töku fæðingarorlofs og óvíst er að fjárhagur heimilanna geti borið. Sama gildir um feður, sem í flestum tilfellum eru hærra launaðir en mæðurnar, og mundu því velflestir lækka mikið í launum við töku fæðingarorlofs. Hér er því einnig um að ræða mikilvægan þátt þess að feður geti nýtt sér þessi réttindi og borið aukna ábyrgð á umönnun barna sinna. Það er ekkert vafamál að þetta atriði er þröskuldur í vegi fyrir því að feður taki fæðingarorlof. En eins og nú er málum háttað er það afar sjaldgæft og stafar vitanlega af því að heimilið hefur einfaldlega ekki efni á því tekjuhrapi sem þetta fyrirkomulag býður upp á. Auk þess leggjum við til að fæðingarorlof framlengist um a.m.k. tvo mánuði sé um tvíburafæðingu eða alvarlegan sjúkleika barns að ræða. Þetta eru þeir meginþættir sem ganga lengra í okkar tillögum um breytta skipan fæðingarorlofs heldur en gert er ráð fyrir í frv. hv. þm. Stefáns Valgeirssonar og Ólafs Þ. Þórðarsonar. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar í smáatriðum, enda er flm. frv. Kvennalistans, hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, ekki enn búin að mæla fyrir því í Ed. Ég vil aðeins að lokum leggja áherslu á að hér er ekki aðeins um hagsmunamál kvenna að ræða heldur einnig karla - og þó miklu frekast barna. Því til áréttingar vil ég vitna í grg. með frv. Kvennalistans á þskj. 153, en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Fjölmargar rannsóknir hafa leitt í ljós hve mikilvægt það er fyrir velferð og þroska barns að náið og traust samband myndist milli þess og móður þess eða nánasta uppalanda þegar á fyrsta æviskeiði. Gildi móðurmjólkur fyrir ungabörn er ótvírætt, bæði til næringar og verndar gegn sýkingum. Þó að allt sé betra en ekkert í þeim efnum hefur löngum verið miðað við a.m.k. sex mánuði sem æskilegan lágmarkstíma brjóstagjafar, en eftir þann tíma fer ónæmiskerfi barnsins að geta annað eigin vörnum. Jafnframt er brjóstagjöf mjög virk til að mynda sterk tilfinningatengsl milli móður og barns. Eins og nú er dugar þriggja mánaða fæðingarorlof ekki til að uppfylla þessar lágmarkskröfur.“ Því til áréttingar vil ég láta þess getið að við höfum fengið ákaflega margar stuðningsyfirlýsingar bæði frá konum og körlum víðs vegar um landið við okkar frv. og enn fremur álitsgerð lækna um þetta efni, sérstaklega það sem ég síðast vitnaði til um þýðingu brjóstagjafar fyrir heilsu ungbarna og einstaklingsins síðar á æviskeiðinu.



Herra forseti. Ég vil aðeins benda hv. síðasta ræðumanni, Kristínu Halldórsdóttur, á það, að það kom fram bæði í grg. frv. og enn fremur í minni ræðu að þetta er aðeins skref sem við erum að reyna að stíga. Við höfum reynslu fyrir því, sem erum búin að berjast fyrir þessu máli í 10–15 ár, að það hefst ekki öðruvísi en í skrefum og við viljum heldur taka lítil skref en ekkert. Stundum þýðir ekki annað en vera raunsær í slíkum málum. En það mundi engan gleðja meira en mig ef hægt væri að ná samkomulagi hér á Alþingi um að stíga stærra skref en þetta. En ég verð að játa að ég var í miklum vafa um hvort þýddi að taka bæði þessi skref, þ.e. að allar konur fengju sama fæðingarorlof og hitt, að lengja það aðeins um einn mánuð. En ég tel að það sé komin reynsla af því t.d. í Svíþjóð. Ég hef reynt að kynna mér þessi mál og þar er, eins og ég sagði, níu mánaða fæðingarorlof. Það er styst í Noregi, ekki nema þrír mánuðir, en nú er verið að ræða um að lengja það verulega. En í Svíþjóð er það eins og hv. þm. gat um, að miðað er við þau laun sem konan hefur haft, en hún fær þó ekki nema 90% af þeim launum. Ég sé nú ekki ástæðu til að rekja þetta frá einu landinu í annað. Ég tel að með þeirri greiðslu sem við miðum þarna við, 8. launaflokki, sé út af fyrir sig allsæmilega séð fyrir því. Ég fellst ekki á og margar konur, sem hafa haft samband við mig, fallast heldur ekki á að það sé eðlilegt að mismuna konum að þessu leyti og að það fari eftir launum þeirra. T.d. ef læknir eða einhver annar, sem hefur há laun, fengi fæðingarorlof ætti það endilega að fara eftir þeim launum sem hún hefur haft. Hitt sé eðlilegra að það séu jafnar greiðslur. Margar þessar konur, sem við mig hafa talað, og konur sem starfa einmitt að þessum málaflokki telja þessa leið réttari. Það sé réttlátara en að fara eftir því hvað konurnar hafa í laun. Ég vona bara að Alþingi beri gæfu til þess að stíga þetta skref. Og eins og ég sagði, ef hægt er að fá samstöðu um að stíga stærra skref, þá væru það mikil gleðitíðindi.