Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frá því að síðasta skýrsla um utanríkismál var rædd hér á Alþingi hinn 15. apríl á s.l. ári hafa margir atburðir og merkir orðið á sviði alþjóðastjórnmála. Merkastur er þó tvímælalaust fundur þeirra Ronalds Reagans og Mikaels Gorbatsjoffs hér í Reykjavík. Aldrei áður hefur Ísland tengst samskiptum austurs og vesturs með eins áberandi hætti og dagana sem fundurinn stóð. Það er því við hæfi að hefja þessa umræðu á Alþingi um utanríkismál með því að víkja að þeim málum sem þar voru til umfjöllunar. Segja má að augu heimsbyggðarinnar hafi beinst að Íslandi þessa þrjá daga og á þriðja deginum, sunnudaginn 12. okt., má fullyrða að milljónir manna hafi með aðstoð sjónvarpstækninnar mænt á lokaðar dyr fundarstaðarins, Höfða, í þeirri von að þar væri heimssögulegra tíðinda að vænta. Það urðu mönnum því nokkur vonbrigði þegar leiðtogarnir loksins birtust og greint var frá því að engin niðurstaða hefði orðið í viðræðum þeirra. Eftir því sem lengra leið frá fundinum varð þó lýðum ljóst að grunnur að samkomulagi hafði í raun verið lagður hér í Reykjavík, en árangur strandað vegna ágreinings um geimvarnir. Í stuttu máli hefur eftirfarandi komið fram um viðræður leiðtoganna hér í Reykjavík: Þeir voru sammála um að á næstu fimm árum ætti að fækka langdrægum kjarnavopnum um helming. Þeir urðu ásáttir um hámark 6000 kjarnaodda í langdrægum skotkerfum sem ekki mættu vera fleiri en 1600 talsins. Þá urðu þeir ásáttir um geysimikla fækkun meðaldrægra kjarnavopna. Þannig skyldu leyfðir 100 kjarnaoddar í slíkum sovéskum flaugum í Asíu af gerðinni SS-20 og 100 í Bandaríkjunum, en engar í Evrópu. Leiðtogarnir ræddu einnig bann við kjarnavopnatilraunum þótt ekki næðist samkomulag. Þeir virtust komast að samkomulagi um að virða samninginn frá 1972 um takmörkun gagneldflauga, svokallaðan ABM-samning, næstu tíu árin þótt Bandaríkjamenn hafi ítrekað ásetning sinn að halda áfram rannsóknum á geimvörnum sem þeir segjast geta stundað án þess að brjóta í bága við þann samning. Ágreiningur leiðtoganna tveggja var fyrst og fremst um geimvarnir. Reagan samþykkti að geimvarnakerfi skyldi ekki tekið í notkun í tíu ár en á sama tíma yrði langdrægum kjarnaeldflaugum útrýmt. Gorbatsjoff gat fallist á tíu ára takmörkunina, en gerði jafnframt þá kröfu að rannsóknir á og tilraunir með geimvarnakerfi færu eingöngu fram í rannsóknarstofum. Undanfarna daga hafa borist fregnir af tilslökun Sovétmanna í viðræðum risaveldanna. Hafa þeir lýst sig reiðubúna að ræða útrýmingu meðaldrægra kjarnaflauga úr Evrópu, svokallaðra Evrópuflauga, óháð því hvort Bandaríkjamenn halda áfram tilraunum sínum með geimvarnir. Þá hafa Sovétmenn einnig lýst sig reiðubúna að koma til móts við kröfur Bandaríkjamanna varðandi gagnkvæmt og raunhæft eftirlit með framkvæmd samninga um þetta efni. Ef þessar yfirlýsingar ganga fram við samningaborðið í Genf má búast við að skriður komist á viðræður risaveldanna og að samkomulag um útrýmingu meðaldrægra kjarnaflauga geti litið dagsins ljós á næstu vikum eða mánuðum. Samkomulag um þetta efni mundi tvímælalaust verða til góðs og draga úr spennu milli austurs og vesturs. Hver yrðu að öðru leyti áhrif slíks samkomulags? Útrýming meðaldrægra kjarnaflauga úr Evrópu breytir m.a. nokkuð forsendum hugmyndarinnar um kjarnavopnalaust svæði á Norðurlöndum. Mun ég víkja nánar að því hér á eftir. Ágreiningurinn um Evrópuflaugarnar hefur staðið nær óslitið síðan 1977, en það ár hófu Sovétmenn að endurnýja eldri og ófullkomnari flaugar með hinum hárnákvæmu og ógnvekjandi SS-20 flaugum. Á örfáum árum komu þeir fyrir hundruðum slíkra flauga í nágrenni Evrópu. Í flaugum þessum eru þrír kjarnaoddar og hefur hver um sig um það bil sjöfaldan sprengikraft Hiroshima-sprengjunnar. Þær gætu farið allt að 5 þús. km vegalengd og því hæft skotmark í öllum ríkjum Vestur-Evrópu. Það var því ekki nema von að mönnum á Vesturlöndum hrysi hugur við þessari ógn þar sem hún bættist við afar mikla yfirburði Rauða hersins á sviði hefðbundins vígbúnaðar. Með uppsetningu SS-20 flauganna röskuðu Sovétmenn mjög verulega þeirri stöðu sem var í samskiptum austurs og vesturs um miðjan síðasta áratug. Þjóðir Vestur-Evrópu gátu ekki látið slíkt óátalið. Að frumkvæði Vestur-Þjóðverja samþykktu ríki Atlantshafsbandalagsins í desember 1979 að koma fyrir bandarískum Pershing II flaugum og stýriflaugum í fimm ríkjum Vestur-Evrópu til að skapa jafnvægi í þessum efnum. Á sama tíma var ákveðið að Bandaríkjamenn byðu Sovétmönnum til viðræðna um takmörkun slíkra flauga og var tiltekinn frestur gefinn í því sambandi fjögur ár. Ríki Atlantshafsbandalagsins hétu að hefja ekki uppsetningu flauganna á þessu tímabili og við það var staðið. Svokallaðar INF-viðræður hófust síðan í Genf árið 1981. Þá kom fyrst fram hugmyndin um svokallaða núlllausn, en hún fólst í því að Bandaríkjamenn buðust til að falla frá uppsetningu flauganna ef Sovétmenn fjarlægðu SS-20 flaugarnar úr Evrópu. Sovétmenn höfnuðu þessu tilboði og þegar ljóst varð að til uppsetningar kæmi gengu Sovétmenn frá samningaborðinu í Genf. Þeir vonuðust til þess að áróður friðarhreyfinga í vestrænum fjölmiðlum mundi hefta framgang áætlunar Atlantshafsbandalagsins. Eftir að uppsetning hófst afréðu þeir þó að snúa aftur að samningaborðinu í Genf. Ef samkomulag næst um útrýmingu meðaldrægra flauga úr Evrópu hefur það þannig tekið ein sex ár að sannfæra Sovétmenn um gildi þess að draga úr vígbúnaði á þessu sviði. Sá árangur yrði þá tilkominn einungis vegna samstöðu ríkja Atlantshafsbandalagsins um að vega upp yfirburði Sovétmanna. Þetta ætti að vera íhugunarefni fyrir þá sem á sínum tíma börðust gegn fyrrgreindri ákvörðun ríkja Atlantshafsbandalagsins. Ef vestræn ríki hefðu látið undan er afar vafasamt að samkomulag um útrýmingu slíkra flauga hefði nokkurn tíma séð dagsins ljós. Ég gat þess hér að framan að hugsanlegt samkomulag um útrýmingu meðaldrægra kjarnaflauga úr Evrópu hefði áhrif á hugmyndina um kjarnavopnalaust svæði á Norðurlöndum. Þessi hugmynd hefur verið á dagskrá funda norrænna utanrrh. allt frá 1981 þrátt fyrir að um það hafi verið óformlegt samkomulag allt frá 1951 að öryggis- og varnarmál væru utan norræns samstarfs. Norðurlöndin höfðu líka valið sér ólíkar leiðir í þeim málaflokkum. Það mun hafa verið Uhro Kekkonen, fyrrum forseti Finnlands, sem fyrstur hreyfði þessu máli fyrir um aldarfjórðungi, en hugmyndin fékk byr undir báða vængi í upphafi þessa áratugs vegna uppsetningar Evrópuflauganna. Þeir voru til sem vildu að þessi hugmynd yrði tekin upp í tengslum við INF-viðræður risaveldanna, en því var hafnað þar sem talið var að hún gæti tafið og flækt þar viðræður. Hugmyndin um kjarnavopnalaust svæði á Norðurlöndum felur í stuttu máli í sér að löndin fimm lýsi því yfir að þau muni aldrei grípa til kjarnavopna, hvorki til árásar né til varnar. Fengin yrði trygging risaveldanna um að virða svæðið og gerður um það sérstakur milliríkjasamningur. Þegar hugmyndin kom fram í upphafi þessa áratugs lýsti þáv. utanrrh. Ólafur Jóhannesson skoðun sinni í skýrslu til Alþingis 1982, með leyfi forseta. Hann segir: "Hugmyndina um kjarnavopnalaust svæði í Evrópu má vissulega ræða nánar. Að því er norðurhluta Evrópu varðar hlýtur þó að vera alveg ljóst að ekki er unnt að líta fram hjá þeirri staðreynd að kjarnavopn eru til staðar í stórum stíl í næsta nágrenni við Norðurlönd. Á það ekki síst við um víghreiður Sovétríkjanna á Kolaskaga og svo Eystrasaltið eins og kjarnavopnakafbátur Sovétmanna, sem rak á fjörur Svía, færði okkur áþreifanlega heim sanninn um." Það á við um Ísland eins og önnur Norðurlönd að þar eru engin kjarnavopn og stefna stjórnvalda er að slík vopn verði þar ekki. Formlegur milliríkjasamningur varðandi þau málefni hlýtur því eingöngu að koma til greina í víðara samhengi þar sem fjallað er um raunverulega tryggingu þjóða Evrópu fyrir auknu öryggi. Ólafur Jóhannesson taldi að kjarnavopnalaust svæði væri því aðeins hugsanlegt að það væri hluti af samningi kjarnorkuveldanna um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar. Geir Hallgrímsson fyrrv. utanrrh. lýsti sömu skoðun í skýrslu sinni um utanríkismál 1985 og sagði þá m.a., með leyfi forseta: "Yfirlýsing um kjarnavopnalaus svæði ein sér kann því miður að hafa minni áhrif en vonir standa til. Ég nefni tvennt. Fyrst það að lítill ávinningur er í því að ákveðin svæði séu lýst kjarnavopnalaus ef kjarnavopnum fækkar ekki en eru ýmist flutt þéttar saman eða út í hafið. Við Íslendingar viljum enn þá síður kjarnavopn í eða á höfum úti, þar sem óhapp á friðartímum gæti eytt sjávarauðlindum okkar og þar með lífsbjörg, hvað þá heldur ef hugsað er til þess sem ætti sér stað í styrjöld. Annað er það, að kjarnavopnum er vandalaust að skjóta langa vegalengd og einhliða yfirlýsing um kjarnavopnalaus svæði tryggir ekki að þau svæði verði ekki fyrir kjarnavopnaárás ef til átaka kemur." Svipuð sjónarmið koma fram í ályktun Alþingis frá 23. maí 1985 um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum. Í ályktuninni er hvatt til þess að könnuð verði samstaða um og grundvöllur fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu, jafnt á landi, í lofti sem á hafinu eða í því, sem liður í samkomulagi til að draga úr vígbúnaði og spennu. Ályktunin tekur til mun víðtækara svæðis en Norðurlanda einna, enda er eðlilegt að stefnt sé að því að fækka þessum vopnum fremur en að einskorða sig við bæði svæði sem þegar er án slíkra vopna og einnig er gert ráð fyrir því í ályktun Alþingis að slíkt svæði sé liður í víðtækara samkomulagi. Á fundum norrænna utanríkisráðherra sem ég hef setið hef ég talið óraunhæft að hefja undirbúning að stofnun slíks svæðis nema tekið sé tillit til þeirra svæða þar sem kjarnavopn eru til staðar og er því sammála þeim tveimur forverum mínum sem ég hér hef vitnað til. Á bls. 16 í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu segi ég, með leyfi forseta, á miðri síðu: "Á fundinum í Kaupmannahöfn greindi ég frá því, að afstaða mín til stofnunar norrænnar nefndar embættismanna mótaðist af ályktun Alþingis um afvopnunarmál. Í fyrsta lagi væri svæði, sem aðeins næði til Norðurlanda, ófullnægjandi jafnframt því sem nýtt skref í þessum efnum væri aðeins raunhæft sem liður í víðtækari aðgerðum til að efla öryggi í okkar heimshluta, þar á meðal með samkomulagi risaveldanna. Kjarni málsins er sú staðreynd, að öll löndin fimm eru nú þegar kjarnavopnalaus. Þau ógna engum. Það eru ekki þau sem valda ugg eða ótta á friðarrofi." Ekki hafa allir ráðherrarnir verið sammála og hafa sumir þeirra t.d. viljað undanskilja hafsvæðin umhverfis Norðurlönd. Getur nokkur Íslendingur fallist á slíkt? Það get ég ekki ímyndað mér. Í ræðu er ég flutti hér á Alþingi 29. janúar s.l. segi ég, með leyfi forseta: "Tillaga um skipun nefndar sem kanni möguleika á og geri tillögur um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum var lögð fram á fundi utanríkisráðherra í Svíþjóð á s.l. ári. Hún var áfram til umræðu á fundi utanríkisráðherranna í ágústmánuði s.l., fundi sem haldinn var í Kaupmannahöfn, og þar var skrifstofustjórum ráðuneytanna falið að athuga hvort grundvöllur væri fyrir stofnun slíkrar nefndar embættismanna og gert ráð fyrir því að utanríkisráðherrarnir gætu tekið afstöðu til málsins á fundi sem verður í Reykjavík í marsmánuði n.k. Könnun skrifstofustjóranna stendur yfir, en meðal þess sem þeir eru að athuga eru verkefni og verksvið hugsanlegrar nefndar embættismanna og ætlunin, eins og ég gat um, að því verði lokið fyrir þennan fund ráðherranna." Ég sagði enn fremur: "Flestir hljóta að vera sammála um það að verr væri af stað farið en heima setið ef hafsvæðunum umhverfis Norðurlönd, svo og kjarnavopnabúrum í nágrenni þeirra, svo sem Kolaskaga, yrði sleppt úr allri umfjöllun um þetta efni á vettvangi norræns samstarfs. Ef það verður gert eru menn að loka skilningarvitum sínum fyrir þeirri ógn og fyrir þeirri hættu sem raunverulega er við að fást. Ég met það svo að það sem í ályktun Alþingis stendur sé forsenda umræðna af okkar hálfu á þessum vettvangi varðandi hugmyndina um kjarnavopnalaust svæði." Af þessum sökum hefur m.a. ekki náðst samstaða um skipun sérstakrar nefndar norrænna embættismanna er fengi það verkefni að kanna skilyrði yfirlýsingar um Norðurlönd sem kjarnavopnalaust svæði, en með vísan til þess sem ég sagði áðan fer sú skoðun fram þar til fundur ráðherranna verður hér 25. mars hvort hægt er að ná slíku samkomulagi. Ég mun að sjálfsögðu greina utanríkismálanefnd frá framvindu þess starfs sem verið er að vinna til undirbúnings fundi norrænu utanríkisráðherranna, eins og ég gat um í fyrrgreindri ræðu, og hafa um það samráð þegar því verki er lokið. Ef risaveldin ganga nú til samninga um útrýmingu þeirra kjarnavopna sem einna helst hafa ógnað öryggi Norðurlanda er ljóst að forsendur slíkrar yfirlýsingar hafa breyst - eða hvaða frekari tryggingu getur slík yfirlýsing veitt umfram samkomulag risaveldanna? Við verðum að gera okkur grein fyrir því að það eru þessi tvö ríki sem hafa vald til að semja um takmörkun slíkra vopna. Okkar öryggi hefur best verið tryggt með einingu ríkja Atlantshafsbandalagsins. Þessi eining er forsenda hugsanlegs samkomulags risaveldanna um útrýmingu Evrópuflauganna. Hvað Norðurlönd varðar tel ég að hyggilegast sé að sjá hver framvindan verður í samningamálum risaveldanna. Á meðan er óhyggilegt að aðhafast nokkuð það sem gæti virkað þannig að eining ríkja Atlantshafsbandalagsins væri að rofna. Í síðustu skýrslu til Alþingis lýsti ég því viðhorfi að mikilvægt væri að staðið verði við ákvæði hins svonefnda ABM-samnings frá 1972, en hann takmarkar varnir gegn kjarnavopnum. Ekki er raunhæft að banna tilraunir með geimvarnakerfi eins og Sovétmenn hafa krafist, enda hafa þeir sjálfir staðið að slíkum tilraunum um árabil, en mikilvægt er að þær tilraunir fari fram innan þeirra marka sem samningurinn setur. Að undanförnu hefur nokkur umræða farið fram um nýja túlkun samningsins og jafnvel að uppsetningu geimvarna verði flýtt. Ég er þeirrar skoðunar að hyggilegt sé að rasa ekki um ráð fram í því efni og aðhafast ekkert það er spillt getur fyrir árangri á öðrum sviðum afvopnunar eða hleypt af stað vígbúnaðarkapphlaupi í geimnum. Sú staðreynd að samkomulag virtist ekki langt undan í viðræðum þeirra Reagans og Gorbatsjoffs hér í Reykjavík gerði það að verkum þegar frá leið að athygli stjórnmálamanna, einkum í Vestur-Evrópu, beindist í auknum mæli að hinum gífurlegu yfirburðum Varsjárbandalagsins á sviði hefðbundins vígbúnaðar. Af þeim sökum m.a. hefur aukin áhersla verið lögð á þá stefnu af hálfu vestrænna ríkja að niðurskurði kjarnavopna verði að fylgja stöðugleiki á öðrum sviðum vígbúnaðar svo sem hefðbundinna vopna, efnavopna og skammdrægra kjarnavopna. Á fundi utanríkisráðherra Atlantshafsríkjanna í Halifax s.l. vor var settur sérstakur vinnuhópur í það verkefni að undirbúa tillögur um samdrátt hefðbundins vígbúnaðar í Evrópu. Þessi hópur skilaði hugmyndum sínum fyrir fund utanríkisráðherra bandalagsins sem haldinn var í Brussel í desember og á þeim fundi var samþykkt sérstök yfirlýsing þar sem ríkjum Varsjárbandalagsins er boðið til viðræðna um víðtækan niðurskurð hefðbundinna vopna. Þessar viðræður munu fara fram í Vín, þar sem nú stendur yfir þriðji framhaldsfundur ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu, en á þeim fundi er farið yfir framkvæmd ákvæða Helsinki-samþykktarinnar. Vonandi verður þetta frumkvæði Atlantshafsbandalagsins til að hleypa nýju lífi í hinar svokölluðu MBFR-viðræður sem staðið hafa í Vínarborg frá 1973 án sýnilegs árangurs. Það eru því ýmis teikn á lofti sem gefa mönnum vonir um að árangurs geti orðið að vænta á ýmsum sviðum viðræðna til að draga úr vígbúnaði. Raunar hefur beinn árangur náðst á einu sviði frá því síðasta skýrsla um utanríkismál var rædd hér á Alþingi. Á ég þar við niðurstöðu Stokkhólmsráðstefnunnar sem lauk 22. september s.l. með samkomulagi um ítarlegt skjal. Í því skjali er hert á ákvæðum Helsinkisamþykktarinnar þess efnis að hvert aðildarríki veiti öðrum upplýsingar um heræfingar. Þetta samkomulag á hernaðarsviðinu kom rétt fyrir upphaf þriðja framhaldsfundar ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu sem hófst í Vínarborg hinn 4. nóvember s.l. Stokkhólmsráðstefnan var einn af þeim fundum sem ákveðnir voru á öðrum framhaldsfundi öryggismálaráðstefnunnar sem stóð yfir í Madrid á árunum 1980-1983. Þar voru einnig ákveðnir nokkrir fundir um mannréttindamál og mannleg tengsl, en þeim fundum lauk því miður án árangurs. Á öryggismálafundinum í Vínarborg fer nú fram mikil umræða um mannréttindamál. Eins og kunnugt er hafa ríki Vesturlanda ávallt lagt mikla áherslu á þann þátt Helsinki-samkomulagsins er lýtur að auknum mannréttindum. Á undanförnum vikum hafa Sovétmenn staðið að ýmsum tilslökunum á því sviði sem hljóta að verða til þess að bæta nokkuð andrúmsloftið milli austurs og vesturs eftir nokkuð langt kuldaskeið. Enn vantar þó töluvert á fullar efndir á ákvæðum Helsinki-samþykktarinnar. T. d. hvað varðar heimildir einstaklinga til að flytjast búferlum milli landa. Aðeins með fullri viðurkenningu ákvæða samþykktarinnar getum við vænst þess að samskipti austurs og vesturs komist í eðlilegt horf. Eins og fram hefur komið í umræðum á Alþingi um till. til þál. um mannréttindamál hafa Íslendingar gerst meðflutningsmenn að tillögu á Vínarfundinum um virðingu fyrir mannréttindum og um framhald umræðunnar innan öryggismálaráðstefnunnar um mannréttindi. Ég get ekki látið hjá líða í þessari umfjöllun að minna á mörg ljón sem eru í vegi friðsamlegrar sambúðar ríkja heims þótt nokkuð virðist hafa miðað í samkomulagsátt í samskiptum austurs og vesturs. Taka má nokkur dæmi: Sovétmenn halda áfram hernaði sínum í Afganistan, í Kampútseu starfar leppstjórn í skjóli Víetnama. Stríð Írana og Íraka er í algleymingi. Auk beinna hernaðarlegra aðgerða þurfa svo íbúar í mörgum heimsálfum að þola ýmsar aðrar erjur og skærur. Nefna má t.d. ástandið í sunnanverðri Afríku og Mið-Ameríku. Þá vil ég sérstaklega nefna alþjóðlega hryðjuverkastarfsemi í þessu sambandi, en slík iðja hefur færst í vöxt á undanförnum árum og bitnar einna helst a saklausum borgurum. Ekki er óeðlilegt að ljúka þessari umfjöllun um stríð og frið með því að minnast nokkrum orðum á Sameinuðu þjóðirnar, en því miður er staða þeirra nokkuð veik um þessar mundir. Fjárhagsvandi Sameinuðu þjóðanna er e.t.v. lýsandi dæmi um þessa erfiðu stöðu, en hann stafar af því að ríkin hafa vanrækt að inna af hendi skylduframlög sín til samtakanna. Um árabil voru Sovétríkin stærstu skuldararnir, en á árinu 1985 urðu Bandaríkin stærsti skuldarinn eftir að lög voru samþykkt í bandaríska þinginu sem skertu verulega skylduframlag Bandaríkjanna til Sameinuðu þjóðanna. Ástæðan fyrir lagasetningu Bandaríkjaþings var m.a. óánægja með að Vesturlönd, sem greiða 3/4 útgjalda Sameinuðu þjóðanna, hafa aðeins 15% atkvæða í allsherjarþinginu sem samþykkir fjárlög samtakanna. Ríkin sem minnst greiða hafa því nær óskorað vald við ákvörðun útgjalda Sameinuðu þjóðanna. Eftir að samþykktar hafa verið tillögur nefndar sem vann að endurskoðun fjármála samtakanna má búast við að risaveldin greiði skuldir sínar og þannig finnist nokkur lausn á fjárhagsvandanum sem staðið hefur starfi samtakanna fyrir þrifum undanfarin ár. Hér að framan hef ég vikið að nokkrum málum sem eru ofarlega á baugi í alþjóðamálum um þessar mundir og sem fjallað er um í þeirri skýrslu sem lögð hefur verið fram á Alþingi og hér er til umræðu. Varðandi íslensk sérhagsmunamál er það að segja að í síðustu skýrslu var gerð ítarleg grein fyrir stefnunni í öryggis- og varnarmálum og aðgerðum til að auka íslenskt frumkvæði á því sviði og vísast til þess. Í þessari skýrslu er gerð grein fyrir framvindu einstakra þátta öryggis- og varnarmála á þeim tíma sem liðinn er frá því að síðasta skýrsla var lögð fram hér á Alþingi. Enn fremur er skýrt frá varnarliðsframkvæmdum sem heimilaðar hafa verið á árinu 1987, en utanrmn. hefur verið gerð grein fyrir þessum framkvæmdum. Sérstaka athygli vil ég vekja á að framkvæmdum við hina nýju flugstöð er senn lokið og gert ráð fyrir því að hún verði tekin í notkun hinn 14. apríl n.k. Framkvæmdir við flugstöðina hafa staðið yfir síðan 1983. Í skýrslunni er vikið að þróunarsamvinnumálum, en þar hafa fjárveitingar verið takmarkaðar og eru raunar langt undir því marki sem Alþingi sjálft hefur sett sér. Varðandi hafréttarmál vil ég taka fram hér að nýlega var haldinn fundur í Kaupmannahöfn þar sem Danir og Íslendingar ákváðu að efna til rannsókna í sumar á Hatton Rockall-svæðinu og verður Bretum og Írum boðin þátttaka í þeim rannsóknum. Í síðustu skýrslu lýsti ég því aukna vægi sem alþjóðaefnahagsmál hafa fengið á vettvangi alþjóðamála. Almennt efnahagsástand í heiminum hefur ekki aðeins áhrif á afkomu einstakra ríkja heldur tengjast efnahags- og öryggismál margvíslegum böndum. Þessar staðreyndir kalla á árvekni okkar Íslendinga í alþjóðlegu samstarfi á sviði efnahagsmála. Við verðum annars vegar að tryggja framleiðslu okkar hindrunarlausan aðgang að helstu mörkuðum og hins vegar að gera átak í sölu- og markaðsmálum með hliðsjón af þeim breytingum sem eru að eiga sér stað í íslensku atvinnulífi með tilkomu nýrra atvinnugreina. Á grundvelli þessarar skoðunar minnar kynnti ég í inngangi síðustu skýrslu nokkur þau atriði sem ég hugðist beita mér fyrir og mun ég nú víkja að framgangi þeirra. Hinn 10. desember s.l. var opnuð sérstök skrifstofa við sendiráð Íslands í Brussel þar sem aðsetur fastafulltrúa okkar Íslendinga hjá Evrópubandalaginu verður í framtíðinni. Þessari skrifstofu er ætlað það hlutverk að fylgjast grannt með málefnum bandalagsins og koma á framfæri íslenskum sjónarmiðum hvenær sem þörf er talin á slíku. Í samvinnu við Útflutningsráð Íslands er nú verið að ganga frá fyrirkomulagi við ráðningu sérstakra markaðsfulltrúa sem starfa munu í íslenskum sendiráðum. Þessir fulltrúar munu koma til viðbótar þeim tveim markaðsfulltrúum sem áður höfðu verið ráðnir. Útflutningsráð Íslands hóf starf sitt 1. október s.l. og þar með eru skilyrði fyrir hendi til mun víðtækara samstarfs allra þeirra aðila er sinna útflutningi en áður hefur þekkst. Nefnd undir forustu Davíðs Ólafssonar fyrrverandi seðlabankastjóra hefur kannað hvernig best sé að haga utanríkis- og viðskiptaþjónustu okkar Íslendinga í Asíu. Í niðurstöðum nefndarinnar, sem kynntar hafa verið alþm., segir að ekki séu enn fyrir hendi þær forsendur er réttlæti stofnun sérstaks sendiráðs eða viðskiptaskrifstofu í Asíu með öllum þeim kostnaði sem því yrði samfara. Nefndin fellst á þá áherslu í störfum Útflutningsráðs Íslands að við núverandi aðstæður beri að leggja aukna rækt við markaðsstarf í nálægari löndum. Á hinn bóginn er lagt til að samskipti við ríki Asíu, einkum Japan, verði efld t.d. með styrkjum til náms og skipulögðum kynnisferðum. Einnig leggur nefndin til að ráðnir verði sérfræðingar til ráðuneyta eða Útflutningsráðs Íslands sem hefðu það hlutverk að safna upplýsingum, tæknilegum og viðskiptalegum, fyrst í stað aðallega frá Japan. Sérfræðingarnir mundu vinna úr upplýsingum og búa þær úr garði þannig að þær væru aðgengilegar fyrir útflytjendur og framleiðendur sem væri þannig auðveldað að fylgjast með því sem væri að gerast á þessum sviðum. Herra forseti. Hér að framan hef ég aðeins vikið að nokkrum þeirra fjölmörgu mála sem tengjast efni þeirrar skýrslu sem hér er til umræðu. Ég hef þannig ekki fjallað um ýmis þau mál sem komið hafa til umræðu á Alþingi fyrr í vetur, svo sem lausn siglingamálsins, en þung áhersla var lögð á það í síðustu skýrslu að lausn fyndist á þeirri deilu, hvað og varð á s.l. hausti. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Skýrsla frá hæstv. utanrrh. til Alþingis er orðin árviss viðburður og hefðbundinn og umræður um hana. Það ber að fagna því að þingið skuli taka þessi mál á hverju ári til sérstakrar umræðu. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir að hafa staðið við þessa hefð nú sem í fyrra og fagna því að tækifæri er til að fara yfir nokkur atriði sem snerta okkar utanríkismál og störf og stefnu í þeim efnum. Ég vil líka við upphaf þessarar umræðu þakka samstarfsmönnum í utanrmn. fyrir samstarfið á þessu þingi og milli þinga og formanni, hv. þm. Eyjólfi Konráði Jónssyni, fyrir forustu í nefndinni. Þó við séum ekki alltaf sammála á þeim vettvangi hefur hann að jafnaði reynt að þoka málum áfram sem til nefndarinnar er vísað og ég vænti þess að framhald verði á því einnig á þessu þingi, en minni um leið á að fyrir utanrmn. liggja nú óvenjumörg óafgreidd þingmál og er ég flm. að nokkrum þeirra. En ég þykist vita að formaður utanrmn. og aðrir nefndarmenn hafi hug á að afgreiða þau mál til þingsins þó skammur tími sé til þingloka. Skýrslan sem hér liggur fyrir er að mörgu leyti með svipuðum áherslum og fram kom í fyrra hjá hæstv. ráðh. þegar hann flutti sína fyrstu skýrslu til þingsins, en milli þess sem málin hafa verið rædd á grundvelli slíkrar skýrslu hefur utanríkismál borið á góma í umræðum á þinginu, bæði í sambandi við einstakar till. og eins í umræðum utan dagskrár, þá einkum um þau miklu ágreiningsefni sem uppi eru í sambandi við okkar utanríkisstefnu og koma bæði fram í sambandi við afstöðu til afvopnunarmála og vígbúnaðarmála svo og í sambandi við aðild Íslands að hernaðarbandalagi og veru erlends herliðs hér í landinu. Það ár sem liðið er síðan við ræddum síðustu skýrslu hæstv. ráðh., 14. apríl í fyrra, hefur verið mjög viðburðaríkt á alþjóðavettvangi, eins og fram kemur í skýrslu hæstv. ráðh. og hann vék að í sínu máli. Þar hafa orðið umtalsverð þáttaskil sem vekja okkur vonir um að það sé að vænta fyrr en seinna betri tíðar í samskiptum risaveldanna en verið hefur um langt skeið eða frá því snemma á síðasta áratug, árunum um og upp úr 1970, árum sem kennd voru við þíðu. Ég ætla ekki að fara að rekja þá sögu né heldur að vega og meta hlut risaveldanna í þeim stirðleika í sambúð sem ríkt hefur um langt skeið þar til nú að glæta hefur skapast á ný. Hitt dylst mönnum ekki að mjög stórvægilegar breytingar hafa orðið alveg sérstaklega hvað snertir afstöðu Sovétríkjanna í sambandi við vígbúnaðarmálin og það frumkvæði sem komið hefur úr þeirri átt eftir alllanga stöðnun og fastheldni sem gagnrýnd var af mér á þeim tíma, ekki síður en afstaða Bandaríkjanna í þessum efnum. Það er vissulega ánægjuefni að fundur leiðtoga risaveldanna haldinn hér í Reykjavík á s.l. hausti skuli hafa orðið vettvangur til umbrota í þessum efnum og breytinga svo róttækra að heimsbyggðin er ekki söm í reynd eftir þau tíðindi og tillögur sem þar voru lagðar fram, þótt ekki tækist þar samkomulag og ekki tækist að ganga frá samningi sem markaði þáttaskil eins og allir hefðu vonað væntanlega að þar hefði tekist, a.m.k. hér á Íslandi. Það var alveg ljóst eftir þennan fund að hið austræna risaveldi, Sovétríkin, lagði mikið undir að koma hreyfingu á afvopnunarmálin og það sem hefur verið að gerast síðan í þessum efnum og nú síðast nýjar tillögur af þeirra hálfu í afvopnunarviðræðunum í Genf sýnir mönnum að þar fylgir hugur máli í framhaldi af þeim tillögum sem fram komu á Reykjavíkurfundinum, án þess að ég vilji vera að meta stöðuna í einstökum atriðum eða leggja mat á tillögur sem ég hef ekki farið yfir öðruvísi en að fylgjast með þeim í fjölmiðlum. Þessi hreyfing og þetta frumkvæði, sem þarna er á ferðinni, hlýtur að vera öllum sem láta sig alþjóðamál varða og spurninguna um stríð og frið mikið ánægjuefni og krafan á gagnaðilann, risaveldið í vestri og bandamenn þess, að taka undir með eðlilegum hætti þann vilja sem þarna hefur komið fram og láta reyna á það á borði hvort ekki næst samkomulag hlýtur að vera mjög þung. Hún kemur fram ekki aðeins hjá vinstri öflum í Vestur-Evrópu heldur langt inn í raðir miðflokka og jafnvel hægri flokka, þó að hér á Íslandi kveði enn við talsvert ólíkan tón á við þann sem algengastur er frá ríkisstjórnum og meiri hluta þjóðþinga í Vestur-Evrópu, m.a. á öðrum Norðurlöndum. Þegar við ræddum skýrslu utanrrh. í fyrra höfðu gerst tíðindi á alþjóðavettvangi sem vöktu ugg einmitt daginn á undan og þann sama dag eða sama sólarhring og skýrslan var rædd, en það var hin fyrirvaralausa árás Bandaríkjamanna á Líbýu sem færði heiminn nær hættuástandi kjarnorkustríðs en verið hafði um langt skeið. Þetta mál var rætt þá í tengslum við umræðuna og gagnrýnd hin veiku viðbrögð íslenskra stjórnvalda í þessum efnum. Hæstv. utanrrh. vék að hryðjuverkastarfsemi og fordæmdi hana og undir það er hægt að taka í almennum orðum, en það verður líka að gera kröfu til þess að þeir sem hafa helsprengjuna undir höndum leiki sér ekki að eldinum með gáleysi eins og fram kom í árásum Bandaríkjanna á Líbýu með aðstoð frúarinnar í Downing street 10. Síðan hefur komið fram að að baki þessarar árásar lágu kannske enn ákveðnari hvatir, að tortíma þjóðarleiðtoga í umræddu ríki, miður þokkuðum þjóðarleiðtoga, en sú aðför mistókst af tæknilegum ástæðum eftir því sem virt blöð í Bandaríkjunum greina frá. Þetta er eitt lítið dæmi um afstöðu af Íslands hálfu sem var með öðrum hætti en gerðist hjá mörgum svokölluðum bandalagsríkjum okkar, en dæmin eru því miður miklu fleiri og skýrari sem sýna sérstöðu Íslands, núv. ríkisstjórnar og hæstv. utanrrh. sérstaklega, til afvopnunarmála og atburða a alþjóðavettvangi en þetta dæmi um Líbýu sem þó var nógu alvarlegt. Fleiri, eins og árásin á Grenada á sínum tíma, mætti til tína í því sambandi. En ég er þarna sérstaklega með í huga þá afstöðu og þau fyrirmæli sem hæstv. utanrrh. hefur gefið fulltrúum Íslands á alþjóðavettvangi varðandi ráðstöfun á atkvæði Íslands og hefur ítrekað verið rædd á Alþingi sú afstaða sem ráðherrann hefur þar tekið og fylgt hefur verið eftir trekk í trekk þar sem Ísland eitt Norðurlanda hefur staðið með Reagan-stjórninni, með Bandaríkjastjórn ásamt örfáum öðrum ríkjum. Ég minni þar á afstöðuna sem tekin var öðru sinni, annað þing Sameinuðu þjóðanna í röð til tillögu Svíþjóðar, Mexíkó og fleiri ríkja varðandi frystingu kjarnavopna. Þar var Ísland eitt í hópi fjögurra ríkja sem sátu hjá eftir að 139 ríki Sameinuðu þjóðanna höfðu goldið jáyrði við atkvæðagreiðslu og aðeins 12 ríki greiddu atkvæði gegn. Ísland eitt Norðurlanda skipaði sér í hóp þeirra ríkja sem dyggust eru í fylgispekt við þá utanríkisstefnu sem forseti Bandaríkjanna hefur fylgt. Og þær eru fleiri tillögurnar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þar sem hið sama hefur verið uppi á teningnum. Þegar greidd voru atkvæði þar á síðasta allsherjarþingi um stöðvun allra kjarnorkuvopnatilrauna, tillögu sem Mexíkó er 1. flm. að, var Ísland einnig í þeim hópi sem ekki guldu jáyrði. Það voru 135 ríki sem voru þar með, þrjú á móti og Ísland var í 14 ríkja hópi sem sat hjá á meðan öll hin Norðurlöndin stóðu að þessari samþykkt og Danmörk og Noregur höfðu breytt afstöðu sinni frá því árið á undan. Þetta er heldur óskemmtilegur félagsskapur sem Ísland er í hópi með á þessum alþjóðavettvangi sem hvað mest er eftir tekið og það er engin tilviljun að atkvæði falla með þessum hætti. Þau eru að sjálfsögðu samkvæmt sérstökum beinum fyrirmælum hæstv. ráðh. sem stundum lætur að því liggja að hann sé að fylgja eftir samþykktum Alþingis, samþykkt um afvopnunarmál sem samþykkt var hér samhljóða 23. maí 1985, en það þarf alveg sérstök gleraugu til að lesa þá samþykkt og fá út úr henni þá afstöðu sem hæstv. ráðh. lætur Ísland fylgja fram á alþjóðavettvangi. Frysting kjarnavopna, tillaga 41.60e á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, flutt af Indlandi. Þar var hið sama uppi á teningnum. Öll hin Norðurlöndin voru með tillögunni. Ísland sat hjá ásamt fimm öðrum ríkjum. Ég ætla ekki að hafa þennan lestur lengri þó ég hafi hér undir höndum fjölda tillagna af vettvangi Sameinuðu þjóðanna þar sem Ísland tekur afstöðu með sama hætti og hér var rakið í sambandi við hin stærstu afvopnunarmál, sem þar eru til umræðu og afgreiðslu. Það er sannarlega hörmulegt fyrir land þar sem verið er að reyna að laða að þjóðarleiðtoga, jafnvel fulltrúa risaveldanna, til að ráða ráðum sínum í afvopnunarátt, að afstaða ríkisstjórnar skuli vera með þessum hætti. Hæstv. forsrh. mun hafa viðrað það austur í Moskvu um daginn að það væri æskilegt að hér væri sett á fót sérstök stofnun til að hlúa að afvopnunarmálum, stofnun sem risaveldin legðu til fjármuni til að setja á laggirnar. Ég held að Íslendingar ættu að gera hreinna fyrir sínum dyrum í sambandi við þessi efni áður en þeir fara að vænta þess að hér verði sett á laggirnar stofnun af því tagi. Ég a.m.k. vildi sjá betra andrúmsloft og jákvæðara í kringum slíkar óskir bornar fram af talsmönnum Íslands og æðstu forustumönnum í þeim efnum. Afstaðan til stöðvunar kjarnorkuvopnatilrauna er sannarlega einnig lýsandi um þá stefnu sem hæstv. utanrrh. hefur fylgt. Við ræddum það á Alþingi 11. febr. s.l. og þá kom í ljós að hæstv. ráðh. stóð einn í málsvörn. Af þeim talsmönnum flokkanna sem þar töluðu stóð hann einn í málsvörn fyrir það framferði Bandaríkjastjórnar að halda áfram kjarnorkusprengingum í tilraunaskyni neðanjarðar eftir að Sovétríkin höfðu einhliða stöðvað slíkar tilraunir, en Bandaríkin sprengt 20 sinnum. Það var sannarlega athyglisverð ræðan sem hæstv. ráðh. flutti í þinginu þann dag, 11. febr. s.l., til rökstuðnings afstöðu sinni. Hæstv. ráðh. vitnaði áðan í allnokkrar ræður sem hann hafði flutt á liðinni tíð, en hann sleppti þessari réttlætingarræðu sinni í sambandi við kjarnorkusprengjutilraunir Bandaríkjastjórnar. En ég vil aðeins leyfa mér að grípa niður í máli hæstv. ráðh. til að rifja það upp fyrir þingheimi sem þá hraut af hans vörum, með leyfi forseta. Ráðherrann sagði: "Við erum þátttakendur í varnarbandalagi sem hefur þá margyfirlýstu stefnu að það mun aldrei grípa til vopna að fyrra bragði. Þetta bandalag hefur gegnt sínu hlutverki vegna fælingarstefnu sem hefur sannfært hugsanlega árásaraðila um tilgangsleysi stríðsaðgerða. Þetta hefur gerst þrátt fyrir augljósa yfirburði Varsjárbandalagsríkjanna á sviði hefðbundins vígbúnaðar." Og síðan segir ráðherrann: "Staðreyndin er að kjarnavopn hafa gegnt lykilhlutverki í því að stöðva útþenslu Sovétríkjanna í Evrópu. Í öllum samningum um afvopnun á sviði kjarnorkuvígbúnaðar verður því að hafa hliðsjón af öðrum þáttum vígbúnaðar þannig að afvopnun leiði ekki til minna öryggis og stefni þannig friðnum í hættu. Vestrænum ríkjum er því mikill vandi hér á höndum", segir ráðherrann. Og síðar í sömu ræðu: "Á meðan enn hefur ekki tekist að undirbúa jarðveginn fyrir gagnkvæmt traust milli austurs og vesturs er það mat vestrænna ríkja að það verði að halda uppi sannferðugum fælingarmætti. Þetta er ástæða þess að Bandaríkjamenn halda áfram tilraunum sínum með kjarnavopn þrátt fyrir óskir manna um að þeim verði hætt." Þetta er rökstuðningur ráðherrans fyrir þessari afstöðu og er næsta fágæt á vettvangi utanríkisráðherra í Vestur-Evrópu að bera fram mál sem þetta til varnar fyrir afstöðu Reagans í kjarnorkumálum og kjarnorkutilraunum. Þetta er auðvitað rökrétt hjá hæstv. utanrrh. miðað við þá stefnu sem hann hefur túlkað á Alþingi æ ofan í æ, m.a. stefnu hans og vörn fyrir stjörnustríðsáætlun Reagans. Hann er í hópi þeirra tiltölulega fáu utanríkisráðherra í Vestur-Evrópu, þeir eru mjög fáir, sem hafa haldið uppi hraustlegum vörnum fyrir stjörnustríðsáætlun Reagans eins og hæstv. ráðh. Matthías Á. Mathiesen. En það hefur hann gert og hann skjalfesti í skýrslu sinni í fyrra að það væri eftirsóknarvert fyrir Íslendinga að gerast þátttakendur í stjörnustríðsáætlun Bandaríkjanna. Það væri kannske ágætt að hæstv. ráðh. gerði okkur grein fyrir því hvað miðað hefur í þeim efnum að þoka því hugsjónamáli áfram að Ísland verði þátttakandi í áætlun sem byggir m.a. á því að brjóta gagneldflaugasamninginn frá 1972, ABM-samninginn, sem byggir á þeirri afstöðu Bandaríkjastjórnar að túlka þann samning rúmt þannig að tilraunir með kjarnorkuvopn til undirbúnings að senda þau út í geiminn séu heimilar að þeirra mati innan ramma þessa samnings. Þetta er afstaða sem ég hef ekki heyrt nokkurn mæla bót í hópi utanrrh. eða talsmanna ríkisstjórna í Vestur-Evrópu, það má vera að hæstv. ráðh. hafi dæmi þar að lútandi. Þetta stangast á við það sem ég heyrði í ræðu hæstv. ráðh. áðan, sem mér þótti gott að heyra, þar sem hann sagði og lýsti því viðhorfi sínu að hann teldi óráðlegt og óæskilegt að farið verði út fyrir mörk ABM-samningsins frá 1972 samkvæmt þröngri túlkun þess samnings. En hæstv. ráðh. virðist ekki vera betur inni í þessum málum en fram kemur í orðum hans á Alþingi ekki fyrir löngu þar sem hann styður vígbúnaðaráætlanir Bandaríkjastjórnar og er að óska eftir þátttöku Íslendinga í þeim áætlunum sem byggja á því að brjóta ABM-samninginn, að brjóta þá túlkun sem viðtekin hefur verið þar og sem er yfirlýst stefna Bandaríkjastjórnar. Ég held að það væri æskilegt fyrir hæstv. ráðh. að gera hreint fyrir sínum dyrum í þessum efnum. Hvernig samræmir hann stuðning sinn við stjörnustríðsáætlun Reagans þeim orðum sem féllu áðan, að hann styddi þrönga túlkun samningsins? Ég treysti því að hæstv. ráðh. geri rækilega grein fyrir þessu hér í umræðunni því að hér er um stórmál að ræða. Hefur ráðherrann breytt afstöðu sinni til stjörnustríðsáætlunarinnar? Er hann ekki lengur þeirrar skoðunar að æskilegt sé fyrir Íslendinga að gerast þar þátttakendur? Telur hann það kannske eftir að hafa upplifað það í eigin landi að stór stund í afvopnunarmálum varð strand vegna afstöðu Bandaríkjastjórnar til þessarar áætlunar, stjörnustríðsáætlunarinnar, sem var þröskuldurinn hér í Reykjavík á leiðtogafundinum s.l. haust? Hæstv. ráðh. notaði nokkurn tíma í ræðu sinni áðan til að réttlæta afstöðu sína til hugmyndarinnar um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Þar kom í rauninni ekkert nýtt fram, en einnig þar er hæstv. ráðh. tiltölulega einmana á norrænum vettvangi og ég vænti þess að ráðherrann sé einmana í hópi þingflokka á Alþingi þó að það hafi ekki komið fram með skýrum hætti. Það væri fróðlegt, því ég reikna með að hv. þm. Kjartan Jóhannsson tali hér á eftir, að hann sem talsmaður Alþfl. og fulltrúi í utanrmn. skýri þingheimi frá því skýrt og greinilega hver sé afstaða Alþfl. á Íslandi til hugmynda sem eru bornar uppi og studdar ekki síst af sósíaldemókrötum á Norðurlöndum um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Hangir Alþfl. aftan í afstöðu Sjálfstfl. í þessu máli eins og flestum öðrum á sviði utanríkis- og afvopnunarmála? Hver er afstaða Alþfl. til þessa stóra máls? Það hlýtur að koma skýrt fram í umræðunni. Er Alþfl. sammála Anker Jörgensen og öðrum leiðtogum jafnaðarmanna á Norðurlöndum í sambandi við kjarnorkuvopnalaust svæði eða hefur hann aðra skoðun á þessu efni? Það hlýtur að liggja fyrir. Eitthvað man ég eftir að formaður Alþfl. hafi vikið að þessum málum í ræðum og riti og ekki var ég mjög hrifinn af því sem ég heyrði frá honum síðast, en það hefur kannske skýrst. Við heyrum það væntanlega í umræðunni á eftir. Í þessum málum hefur unnið sérstaklega og meira en flestir af þm. formaður Alþb. Svavar Gestsson og ég geri ráð fyrir því að hann víki sérstaklega að stöðu þessara mála síðar í umræðunni þannig að ég ætla ekki að fara um þennan þátt mála fleiri orðum að sinni. Áður en vikið er frá afvopnunarmálunum er rétt að draga saman það sem mér sýnist vera afstaða ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar eins og hún birtist til þessara stóru mála á því kjörtímabili sem senn er allt. Þar hefur verið ríghaldið í kaldastríðsviðhorf eins og þau voru nöprust áður en hlutirnir fóru að hreyfast og það er fátt eitt sem ber vott um að þar hafi orðið breyting á þó að forsrh. skjótist stundum hér upp í ræðustólinn og lýsi andstöðu við sjónarmið utanrrh. En þá er það eins og fyrr aðeins fimleikaæfing hjá Framsfl. í sambandi við utanríkismálin þar sem reynt er að bjarga sér frá þeirri ásýnd sem þau í reynd hafa eins og þau birtast sem ákvarðanir ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Í þessari sveit er liðtækur og ég tel vera einlægur formaður þingflokks Framsfl. sem hefur sýnt stuðning við þessi efni, en er því miður afar fáliðaður í eigin flokki. Það er kannske það afdrifaríkasta eða a.m.k. eitt það afdrifaríkasta í sambandi við stöðu Íslands í þessum málum sá tvískinnungur sem ríkt hefur í röðum framsóknarmanna alla tíð frá því að Ísland gekk í NATO í sambandi við afstöðuna til veru í hernaðarbandalagi, til hersetu í landinu. Þar hefur það verið einskis megnugur minni hluti sem hefur andæft og þeim hefur farið fækkandi sem þar hafa lyft merki gegn vígbúnaðarstefnunni, en þeir eru þó til og þökk sé þeim fáu sem þar standa á verði. Hitt er ekki síður raunasaga, sú staða sem Alþfl. hefur kosið sér í þessum efnum. Það þarf kannske ekki annað en minna á að það eru tíðindi í þingsögunni þegar fulltrúi Alþfl. kemur í ræðustól á Alþingi og segist hafa á einhverju aðra skoðun en Sjálfstfl. í sambandi við vígbúnaðarmálin, afvopnunarmálin. Það gerðist hérna um daginn og menn hrukku við því það var svo sögulegt. Þá kom hv. þm. Kjartan Jóhannsson og sagðist vera sammála þeim meiri hluta á þingi Bandaríkjanna sem væri á móti stefnu Reagans í kjarnorkuvopnatilraununum, þeir teldu að hann hefði lokað glugga sem ekki átti að skella í lás áður en það væri um seinan. Þetta voru tíðindi. Ef þau táknuðu veðrabrigði sem héldust hjá Alþfl. og það væri í rauninni um einhverja stefnubreytingu að ræða væri ástæða til að fagna þessu, og gott er það svo veikt sem það var, en þetta segir sitt í reynd um hvaða stöðu Alþfl. hefur kosið sér í sambandi við þessi efni og þar hefur afstaðan síst þróast til betri vegar á því kjörtímabili sem nú er senn á enda. Ég kem svolítið að framkvæmdum í sambandi við herstöðvarnar hér og veru erlends herliðs á eftir, en þar hefur sannarlega verið tekið til hendi í vígbúnaðarátt á því kjörtímabili sem nú er að ljúka með þeim hætti að utanrrh. Sjálfstfl., tveir sem gegnt hafa því starfi á kjörtímabilinu, þenja brjóstkassann þegar að því er vikið hversu vel þeir hafa staðið sig að greiða götu hernaðaruppbyggingar í landinu og þeir hafa sannarlega af nokkru að státa fyrir sinn málstað, því miður. En áður en ég kem að því vil ég víkja að afstöðu hæstv. ráðh. til svæðisbundinna átaka, sem hann fór mjög skjótt yfir í sinni ræðu, og nefna það sem hann nefndi ekki í þeim efnum og vekja athygli á því. Það er eðlilegt að menn lýsi áhyggjum sínum varðandi vopnuð átök hvar sem þau eru, varðandi kúgun og undirokun. A.m.k. vil ég taka undir slíkan málflutning almennum orðum og hlýt að gera það og eins þegar troðið er á eðlilegum mannréttindum eins og gerist hjá meiri hluta ríkja heimsins í raun. Þó menn hafi séð þar þróun til betri vegar innan Sovétríkjanna hin síðustu misseri, þróun sem vissulega ber að fagna, get ég verið sammála þeim sem gagnrýna það sem þar skortir á, og það er mikið, að þar hafi gerst þeir atburðir sem maður vildi sjá sem víðast í heiminum í sambandi við mannréttindamálin. En menn ættu að minnast þess að það er víðar en í Sovétríkjunum þar sem menn að ósekju hafa setið bak við lás og slá eða í gæslu í sérstakri meðferð og sætt ekki síður grimmúðlegri meðferð og það væri ástæða til þess að utanrrh. landsins véki einnig að og myndi einnig eftir því fólki, sem er víða um heim, sem eru búin slík örlög. Hæstv. ráðh. minnti á Afganistan og þau átök sem þar eiga sér stað. Alþb. hefur allt frá því að þau hófust og Sovétríkin skárust þar í leikinn fordæmt þá íhlutun og gerir enn og gerir á meðan hún á sér stað. Vissulega eru vonir bundnar við að þróun verði þar til jákvæðrar áttar og nokkur teikn á lofti að svo geti orðið. En víðar er heitt í kolum og víðar brennur undir oki en í Afganistan. Hæstv. ráðh. nefndi kannske almennum orðum Mið-Ameríku og Suður-Ameríku í sínu máli, en þau voru fá. En hvað segir hæstv. ráðh. um ástandið í Chile í skýrslu sinni? Eigum við aðeins að staldra við það? Hann segir: "Horfur eru betri í efnahagsmálum í Chile en þær hafa oft verið. Hagvöxtur var rúmlega 4% s.l. ár, verðbólga var á milli 15 og 20% og atvinnuleysi minnkaði. Ástandið er þó dökkt í innanlandsmálum. Ríkisstjórn Pinochets forseta lætur engan bilbug á sér finna þrátt fyrir þrýsting frá Vesturlöndum um að taka upp lýðræðislegri og frjálslyndari stjórnarhætti. Mótmæli sem hafa blossað upp öðru hverju hafa verið brotin á bak aftur. Ríkisstjórnin segir aðgerðirnar beinast gegn kommúnistum. Ljóst er að kommúnistar gera það sem í þeirra valdi stendur til þess að auka spennu í landinu og fá ríkisstjórnina ti að grípa til harðneskjulegra aðgerða gegn andstæðingum sínum. Tilgangurinn er að afla stefnu þeirra um vopnaða andstöðu gegn stjórninni fylgis og að útiloka að hægfara öfl komi til áhrifa í landinu." Þetta er tilvitnun í skýrslu ráðherrans um ástandið í Chile þar sem herforingjastjórn náði völdum með stuðningi Bandaríkjanna fyrir líklega 13 árum eða svo, steypti lýðræðislega kjörnum forseta sem var myrtur í átökum á þeim tíma. Hér er verið nánast að skjóta skildi fyrir það ástand sem þarna ríkir og gera tortryggilega og draga þá í dilka sem standa þar við hin erfiðustu skilyrði í andófi við fasistastjórnina í Chile. Ég vænti þess að hæstv. ráðh. hafi séð kvikmynd Costa Garvas um valdatökuna í Chile og líkkestina sem þar var hlaðið upp með aðstoð leyniþjónustu Bandaríkjanna. En það er annað ríki í Ameríku, Nicaragua, sem hæstv. ráðh. víkur að og þar er ekki talað mjög skýru máli. Hann segir, ráðherrann, m.a. eftir að hann hefur rakið hversu illa standi með mannréttindamál hjá sandinistastjórninni í Nicaragua: "Kaþólsku kirkjunni í landinu hefur verið gert erfitt um vik. Dagblöðum og útvarpsstöðvum hefur verið lokað, gefið að sök að ganga erinda Bandaríkjastjórnar. Í skýrslu útgefinni í febrúarmánuði 1986 gagnrýnir Amnesty International stjórn sandinista í Nicaragua og andstæðinga hennar fyrir mannréttindabrot. Contra-skæruliðar, sem herja í landinu með stuðningi Bandaríkjastjórnar, hafa hingað til mátt láta í minni pokann fyrir sandinistum." - Það vantar bara: því miður. Það vantar bara að segja: því miður. En það er það sem liggur á bak við orðin. "Þessi hernaður hefur leitt til spennu á landamærum Nicaragua og Hondúras og Nicaragua og Costa Rica. Hersveitir sandinista hafa elt skæruliða inn í þessi ríki. Efnahagur Nicaragua heldur áfram að versna og landið verður sífellt háðara erlendri efnahagsaðstoð." Svo kemur hér sérstök tilvitnun í skýrslu ráðherrans. "Í Keesing's Records of World Events (nr. 8/1986) kemur fram að Líbýumenn hafa á laun gefið stjórn Sandinista 400 millj. dollara í efnahagsaðstoð og að auki sent þeim ráðgjafa á ýmsum sviðum." Og svei, hæstv. ráðh. Er það ekki? - "Litlar líkur eru á bata í efnahagsmálum á meðan rúmlega helmingur ríkisútgjalda fer til hermála." Um sjónarmið íslenskra stjórnvalda segir, með leyfi hæstv. forseta: "Sjónarmið íslenskra stjórnvalda í málefnum Mið-Ameríku hefur verið að þar sem annars staðar beri að leysa deilur á friðsamlegan hátt. Ísland hefur lýst yfir stuðningi við frumkvæði "Contadora-ríkjanna" (Venesúela, Mexíkó, Kólombíu og Panama). Þessi ríki hafa reynt að koma á viðræðum milli stjórnar og stjórnarandstöðu í Nicaragua annars vegar og milli stjórnar Nicaragua og grannríkja þess hins vegar. Eins og mál standa nú virðist pólitískur vilji ekki fyrir hendi til að gera alvöru úr tillögunum. Veldur þar mestu djúpstæður ágreiningur stjórnar sandinista annars vegar og stjórna annarra Mið-Ameríkuríkja hins vegar." Þetta er afstaða hæstv. ráðh. Þetta er afstaðan gagnvart þeirri íhlutun sem átt hefur sér stað og ekki fer leynt í málefni þessa smáríkis í Mið-Ameríku, þessa tiltölulega fámenna ríkis í Mið-Ameríku sem reynt hefur að brjótast undan fátæktaroki bandarísku auðhringanna sem ráðið hafa lögum og lofum á þessu svæði og ekkert munað um að steypa ríkisstjórnum, hvernig svo sem þær eru komnar til valda, þegar þeim hefur þótt það nauðsynlegt vegna hagsmuna sinna, Guatemala 1954 eitt af þeim dæmum sem eru orðin býsna mörg síðan. Afstaða engin. "Kaþólsku kirkjunni í landinu hefur verið gert erfitt um vik", segir hæstv. ráðh. Hvað segir kaþólska kirkjan í Nicaragua? Hvað segir kirkjan um Nicaragua sem hæstv. ráðh. er að draga hér inn í málið til varnar afstöðuleysi sínu og undirlægjuhætti við bandarísk sjónarmið sem koma fram í þessari skýrslu í sambandi við Nicaragua? Já, það er ástæða til þess því að fyrir þinginu liggur tillaga um að Alþingi lýsi stuðningi sínum við yfirlýsingu Alkirkjuráðsins við málefni Nicaragua. En hæstv. ráðh. og stuðningsmenn hans á Alþingi og í utanrmn. hafa ekki enn viljað taka undir þessa tillögu Alkirkjuráðsins. Hún er svona, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að styðja yfirlýsingu Alkirkjuráðsins í sept. 1986 um Nicaragua og felur ríkisstjórninni að beita áhrifum sínum þannig að koma megi í veg fyrir efnahagslega og hernaðarlega íhlutun gegn Nicaragua." Þetta er tillagan sem liggur í utanrmn. síðan í haust, samþykkt sem gerð var á fundi Alkirkjuráðsins í ágúst s.l. að mig minnir, alla vega var fundur haldinn hér á landi. Og það er ekkert skorið utan af því í samþykktum Alkirkjuráðsins. Það er ekki verið að kvarta undan meðferð á kaþólsku kirkjunni í Nicaragua í þeirri samþykkt. Það er lýst yfir eindreginni og fyrirvaralausri fordæmingu á íhlutun Bandaríkjanna í málefni þessa ríkis. Svo kemur utanrrh. Íslands með skýrslu og reynir að fela undirlægjuháttinn með því að vísa á kaþólsku kirkjuna! Fyrr má nú vera. Hefur þetta hrotið úr penna ráðherrans sjálfs? Hefur hann ekki farið yfir málin? Fylgdist hann ekki með því sem var að gerast hér? Hvaða fádæmi eru þetta?  En síðan, herra forseti, vildi ég aðeins víkja að herstöðvunum hérlendis þó ég ætli ekki að gera þeim skil sem verðugt væri. Ég rifja upp þá þróun sem hefur verið í gangi þetta kjörtímabil og Sjálfstfl. er að miklast yfir um hernaðaruppbygginguna hér a landi sem hefur verið meiri en á nokkru öðru sambærilegu tímabili ef frátalin eru fyrstu dvalarár hersins hérlendis og kann þó að vera að í krónutölu hafi hún farið yfir þau mörk, sú mikla hernaðaruppbygging sem hér hefur átt sér stað fyrir forgöngu hæstv. ráðh. í framhaldi af þeim óskum og undirbúningi sem fram för hjá forverum hans einnig, utanrrh. Framsfl. sem fór með völd í þessum efnum í fyrri ríkisstjórnum og Alþfl. En hér er sem sagt allt á útopnu í vígbúnaðaruppbyggingu og það er rakið í skýrslu hæstv. ráðh. hvaða fjárfestingu Bandaríkjamenn telja sig eiga hér á landi í hernaðarmannvirkjum og mannvirkjum sem því tengjast. Hún er talin nema, fjárfestingin bein, 300 millj. bandaríkjadala eða 12 500 millj. ísl. kr. og endurnýjunarkostnaður þessara mannvirkja, sem Bandaríkjamenn hafa komið hér upp í krafti herstöðvasamningsins frá 1951, er metinn á 1400 millj. bandaríkjadala eða 56 000 millj. ísl. kr. Og hér er fjárfest í framkvæmdum á bilinu 50-100 millj. bandaríkjadala á ári hverju og ekkert lát á með blessun Framsfl. í ríkisstjórn, enda plægði hann akurinn í fyrri ríkisstjórnum meðan hann hafði húsbóndavaldið í utanrrn. En það var sprett úr spori þegar sú ríkisstjórn hafði misst þingmeirihluta sinn á Alþingi 1982. Það var ekkert beðið boðanna og það var fylgt á eftir af þeim ráðherrum sem við tóku og það undraði engan. Og hvað stendur til núna? Eru menn eitthvað að íhuga að pakka saman? Eru menn eitthvað að íhuga það að hægja á? Eru menn að íhuga að það kunni að verða dregið eitthvað úr umsvifunum og uppbyggingunni hér? Ónei, þetta er allt tíundað í skýrslu hæstv. ráðh. Og það eru ekki bara hernaðarmannvirkin. Það er aðstaða fyrir liðið þar sem er nú ekki tjaldað til einnar nætur. 250 íbúðir skulu byggðar á næstu árum til að bæta hina félagslegu aðstöðu á Miðnesheiði og félagsheimili upp á 400 fermetra til viðbótar til að stíga þar dansinn um gullkálfinn, þann dans sem hefur dunað suður á heiði síðan 1951, að skúmaskotaliðið hér á Alþingi samþykkti utan þings herstöðvasamninginn við Bandaríkin sólarhring áður en herinn kom til landsins í skjóli leyndar, blekkinga og leynimakks sem síðan hefur varðað alla þá götu sem við höfum verið njörvuð hér í hernaðarbandalag og þurft að búa við vaxandi hersetu og vaxandi vígbúnað í landi okkar. Nú boðar hæstv. ráðh. að við eigum að fara að gerast aðilar að mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. A.m.k. liggur fyrir úttekt, sem eru nú fá orð um í skýrslu hæstv. ráðh. og við höfum lítið af frétt, um að Íslendingar kunni að gerast aðilar að mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. Ætli það sé ekki til að geta þegið meira af dollurum til að koma hér upp varaflugvelli fyrir Atlantshafsbandalagið? Gæti það ekki hugsast, til þess að það fari ekkert á milli mála, að við getum gengið í sjóði þar til að auka hér umsvifin fyrir nýjar herstöðvar í landinu? Herra forseti. Það hafa verið dregnir fram nýverið í einu vikublaði sem er gefið út í Reykjavík ýmsir þættir í sambandi við undirbúning samningsins sem gerður var 1951 í skjóli leyndar, varnarsamningsins svokallaða, en það hafa verið að koma fram opinberlega vestur í Bandaríkjunum skýrslur og gögn um hvernig að þessu máli var staðið af hálfu bandarískra stjórnvalda og af hálfu íslenskra stjórnvalda á þeim tíma. Ég er með fyrir framan mig tvær greinar sem birtust í Helgarpóstinum 5. febr. og 12. febr. s.l. í sambandi við viðræðurnar og aðdraganda þessa samnings, byggðar á gögnum sem hafa verið að koma fram sem opinber gögn vestur í Bandaríkjunum. Það er vissulega fróðleg lesning sem þar liggur fyrir. En það hefur verið undarlega hljótt um það hér, fyrir utan þessar greinar í þessu vikublaði, hvað aðhafst var í skjóli leyndar, leynimakks og blekkinga af íslenskum stjórnvöldum misserin áður en Bandaríkjaher steig hér á land í maí 1951. Það er raun til þess að vita að íslenskir stjórnmálamenn eins og Bjarni heitinn Benediktsson skuli þurfa að búa við það að sagan sé opinberuð vestur í Washington, en íslenskir aðilar eigi þess engan kost enn sem komið er að sjá gjörðir hans og ákvarðanir og undirbúning, aðdraganda þessa dæmalausa samnings sem skúmaskotaliðið á Alþingi á þeim tíma treystist ekki til að kalla löggjafarsamkunduna saman til að leggja blessun yfir fyrr en eftir á. Það kemur einmitt fram í þessum gögnum, sem eru orðin opinber fyrir vestan, hvers vegna menn þorðu ekki að kalla Alþingi saman. Það var ekki nein tilviljun. Það var ótti manna við þing og þjóð sem réð þeim ákvörðunum sem teknar voru utan veggja Alþingis. Ég skora á fjölmiðlana í landinu, ríkisfjölmiðlana þar á meðal, að fara ofan í þessi mál nú, þegar þau liggja fyrir vestur í Ameríku eins og þau eru tilreidd þar í bandarískum frumgögnum og endursögn Lawsons sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi á þessum tíma, því að ég ætla ekki að segja að hans ummæli og fréttaskeyti og sendingar til Dean Achesons á þessum árum séu nákvæmlega það sem kom úr munni Bjarna Benediktssonar þáv. utanrrh. - eða úr penna, því að væntanlega liggja þessi gögn uppi í utanrrn. Ég skora á utanrrn. að hafa frumkvæði að því fyrr en seinna að birta þessi gögn og leggja þau á borðið og sinna þar með upplýsingaskyldu sinni og framfylgja lögum um Þjóðskjalasafn Íslands, um ráðstöfun opinberra gagna, þó að þau séu ekki ótvíræð eins og þyrfti að vera, því að ég trúi því ekki að forustumenn Sjálfstfl. í dag, þar á meðal hæstv. utanrrh. Matthías Á. Mathiesen, vilji láta skrifa sögu Bjarna heitins Benediktssonar í gegnum þáverandi sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi með þeim gloppum og getsökum sem geta sprottið af slíku. Ég treysti hæstv. ráðh. að leggja þessi gögn á borð þm. áður en Alþingi lýkur, að veita alþm. aðgang að gögnunum frá fyrri hluta árs 1951 sem varða samningana, undirbúning að komu bandaríska herliðsins til Íslands. Þar eru á ferðinni atriði sem eru svo alvarleg og snerta stjórnarskrá lýðveldisins að það getur ekki verið stætt á því fyrir íslensk stjórnvöld og embættismenn að sitja með þau niðri í kössum og láta menn vera að ráða í það með getsökum eða í gegnum penna frá bandaríska sendiráðinu á Íslandi á þeim tíma. Það er látið að því liggja í þessum gögnum að Íslendingar hafi ekki aðeins verið blekktir um forsendurnar og ástæðurnar fyrir komu hersins. Og öll sú sviðsetning sem þar er dregin fram, m.a. koma Eisenhowers hershöfðingja til Íslands, líklega 25. jan. 1951, til að plægja akurinn fyrir það sem síðar gerðist, fáum mánuðum síðar, og mútufé sem borið var á Íslendinga í þessu samhengi, svokallað Marshall-fé, svolítið af þeim aurum sem rennt var inn til Íslendinga eftir vissri pöntun héðan að heiman til þess m.a. að geta sefað ákveðin öfl í verkalýðshreyfingunni því að þeir skulfu og titruðu þarna í aprílmánuði 1951 út af því að verkalýðshreyfingin hafði látið liggja að því að boðað yrði til verkfalla í maímánuði 1951. Það var aldeilis stórkostlega hættulegt því að það gat bara lokað á þessi nauðsynlegu viðbrögð, komu Bandaríkjahers til landsins, ef kommarnir stæðu nú að verkföllum í landinu einmitt ofan í þessar áætlanir um komu hersins. Það gæti verið gott að hafa einhverja aura þannig að ríkisstjórnin hefði efni á því að stuðla að friði á vinnumarkaðnum til þess að rugla ekki allt rímið.

Og létu kommarnir múta sér?

Hæstv. viðskrh. Ja, það var gott að hæstv. viðskrh. gaf sig fram. Hann hlýtur að hafa eitthvað uppi í ráðuneyti. Nú skora ég á hæstv. viðskrh. að opna kassana. Hvað var ráðið í viðskrn. íslenska einmitt á þessum dögum? Hæstv. ráðh. verður vafalaust ekki lengi að gefa vösku embættisliði sínu fyrirmæli um að pakka upp og draga þannig fram svo að úr því fáist skorið hvort kommarnir létu múta sér eða hverjir létu múta sér á þessum tíma. Ég sé að hæstv. ráðh. er risinn úr sæti svo að hann ætlar að gera alvöru úr þessu strax. 
             Þetta er nú aðeins brot sem ég er að nefna hér. Það væri sannarlega freistandi að lesa þær tilvitnanir sem koma fram orðréttar, að vísu í þýðingu blaðamanns, úr þessum gögnum, en ég spara mér það, hæstv. utanrrh., í trausti þess að ráðherrann reiði fram við Alþingi Íslendinga áður en það lýkur fundum sínum þau gögn sem snerta samninga við Bandaríkjamenn um komu hersins á fyrri hluta árs 1951. Það getur ekki neitt minna verið, hæstv. ráðh., ef það á að hreinsa æru þeirra manna sem sátu í íslenska stjórnarráðinu sem valdamenn á þeim tíma því að það er sannarlega ekki falleg saga sem dregin er upp í þessum bandarísku gögnum sem nú eru orðin opinber. Óttinn við kommana, já. Hann var að sjálfsögðu víða að finna. Honum var haldið að mönnum á forsíðum Morgunblaðsins og fleiri málgagna þar sem unnið var að þessum verkum sem hafa orðið afdrifaríkari en flest önnur fyrir stöðu lýðveldisins og afstöðuna til utanríkismála sem opinberast okkur með þeim hætti sem gerst hefur hvað ömurlegastur í tíð núv. hæstv. forsrh. Steingríms Hermannssonar þó að hann reyni stöku sinnum að skjótast hér upp í stólinn og andæfa gerðum utanrrh. síns. Herra forseti. Ég ætla að stytta mál mitt og eins og ég segi: Ef tími er til og ástæða er til er full ástæða til að draga það fram sem liggur fyrir, draga það inn í umræður á Alþingi með skýrari hætti, en ég spara mér það í trausti þess að ráðherrann bæti um betur og leggi gögnin á borð þm. Það væri sannarlega ástæða til að víkja að mörgum fleiri þáttum sem tengjast skýrslu hæstv. utanrrh. Ég veit að fleiri talsmenn míns flokks munu tala hér í umræðunni um þýðingarmikil efni. Ég vil aðeins undir lok míns máls víkja að einum þætti sem er því miður ekki þannig að Íslendingar geti glaðst eða verið stoltir af heldur miklu frekar hljóti að horfa undan þegar þeir líta niðurstöðurnar á kjörtímabilinu sem er að ljúka í sambandi við þróunaraðstoð og þróunarsamvinnu. Tölurnar sem þar blasa við og liggja fyrir á þskj. 216 í svari hæstv. utanrrh. við fsp. Steingríms J. Sigfússonar um framlög til þróunarsamvinnu og hjálparstarfs eru satt að segja með þeim hætti að ég skil það vel að hæstv. ráðh. horfi í gaupnir sér. Þar lesum við að framlag, sem hafði þokast upp í það þegar skást var að vera 0,15% á árinu 1983, er fallið niður í 0,062% af þjóðartekjum á árinu 1986 og mun vera komið enn neðar miðað við þær samþykktir sem ríkisstjórnin stóð að í þessum efnum við fjárlagagerð þannig að við erum komin niður í botninn sem var í þessum efnum í tíð ríkisstjórnar Geirs Hallgrímssonar 1977 þegar framlagið var 0,051% skv. þessu þskj. Þetta gerist þrátt fyrir að Alþingi samþykki samhljóða einum rómi að tillögu utanrmn. að Ísland manni sig upp, taki loksins á í þessum efnum og sjái til þess að framlag okkar til þróunaraðstoðar nái því marki sem Sameinuðu þjóðirnar hafa sett aðildarríkjum sínum og önnur Norðurlönd hafa þegar farið yfir, að Finnlandi undanskildu og hefur það þó stórbætt sinn hlut á undanförnum árum. En eftir að þessi samþykkt er gerð tekur málið þveröfuga stefnu. Þá fara bara tölurnar allar að hreyfast niður á við eins og hér hafi ekki gerst nokkur skapaður hlutur eða Alþingi hafi ályktað í þveröfuga átt. Hvernig í ósköpunum má þetta verða? Hvernig geta íslensk stjórnvöld sýnt Alþingi þá lítilsvirðingu sem endurspeglast í þeim ákvörðunum og þeim tölum sem liggja fyrir um þetta efni? Við gerðum aðra samþykkt þetta sama vor. Það var í sambandi við leiðréttingu á mismunun gagnvart konum, alþjóðasamning, og það hefur farið með ósköp svipuðum hætti um efndirnar á þeim samningi, þær aðgerðir sem hér þyrfti helst að gera til að leiðrétta þá mismunun hér innanlands. Aðgerðirnar hafa verið í þveröfuga átt. Framlögin af hálfu hins opinbera til að leiðrétta þá mismunun hafa gengið í þveröfuga átt. Íslenska ríkisstjórnin virðist hafa einsett sér að ganga þvert á vilja Alþingis í þessum málum þrátt fyrir að menn í utanrmn. hafi bundist saman um að flytja málið inn á vettvang þingsins. Hvaða skýringar á hæstv. utanrrh. við þessum ósköpum? Hvernig getur hann í raun vikið að þessu máli hér án þess að taka á því og gefa Alþingi skýringar á því? Það þýðir ekkert að vísa á Alþingi. Það er ríkisstjórnin sem er leiðandi í sambandi við fjárlagagerð og meiri hluti hennar hér á Alþingi sem ræður og sem fellt hefur tillögur um aukin framlög til þróunaraðstoðar, til barnaheimila og í öðrum þáttum félagsmála sem tengjast þeim atriðum sem ég vék hér að. Það er ekki svo, herra forseti, að það sé öllu þannig farið í sambandi við meðferð utanríkismála á Íslandi að menn þurfi að hafa uppi reiðilestur, en það eru því miður svo mörg atriði að ég hlaut að víkja fyrst og fremst að þeim málum sem skera í auga, sem maður er ósáttur við og hefur verið ósáttur við lengi, en lætur hin málin liggja sem samstaða er um á Alþingi og viss atriði þar sem hæstv. utanrrh. hefur þokað málum fram með eðlilegum hætti og af réttsýni og ber að sjálfsögðu að þakka fyrir það. Það ber einnig að þakka það mikla starf sem unnið er af íslensku utanríkisþjónustunni, bæði í sambandi við öll samskiptin við erlend ríki og einnig á sviði viðskiptamála, þar sem ýmislegt hefur færst til jákvæðrar áttar undanfarin ár, en margt þyrfti auðvitað betur að gera. Ég tel að miðað við þann aðbúnað sem er að íslensku utanríkisþjónustunni hafi þeir sem þar eru settir til verka í rauninni unnið afbragðsgott starf á mörgum sviðum og það þyrfti að meta jafnhliða því sem við styrkjum okkar starfsemi á sviði utanríkisþjónustunnar til góðra verka, en þar er það stjórnvalda að varða veginn í þeim efnum og þar skortir nokkuð á réttsýni að menn taki á málum með þeim hætti að samstaða geti tekist um það hér á Alþingi. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. ráðh. víki að í sínu máli nokkrum þeim atriðum sem ég hef vakið máls á. Ég hef ekki séð ástæðu til að bera fram við hann sérstakar beinar fsp. í þessum málum. Það væri af óteljandi þáttum að taka. Við höfum tekið á einstökum atriðum í umræðum fyrr á þinginu. Ég læt í bili máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég þakka utanrrh. fyrir þessa skýrslu, sem er í sumum greinum ítarleg, og ég tel einboðið að taka nokkurn tíma til að ræða hana. Utanríkismál eru einn mikilvægasti málaflokkur sem við fjöllum um hér á Alþingi og þess vegna er þeim tíma vel varið sem við notum til að velta þeim fyrir okkur. Mig langar til að byrja á að vitna til stefnuyfirlýsingar núv. ríkisstjórnar um utanríkismál og hljóðaði utanríkismálakaflinn svo, með leyfi forseta: "Meginmarkmið utanríkisstefnu Íslendinga er að treysta sjálfstæði landsins og gæta hagsmuna þjóðarinnar. Það verði m.a. gert með þátttöku í norrænu samstarfi, varnarsamstarfi vestrænna þjóða, alþjóðasamvinnu um efnahagsmál, starfi Sameinuðu þjóðanna og stofnana sem þeim eru tengdar. Á alþjóðavettvangi beiti Ísland sér fyrir aukinni mannúð, réttindum og friði. Stefna Íslands í afvopnunarmalum miðist við að stuðla að gagnkvæmri og alhliða afvopnun þar sem framkvæmd verði tryggð með alþjóðlegu eftirliti. Standa þarf vörð um fyllstu réttindi Íslands innan auðlindalögsögunnar og réttindi landsins á hafsbotninum utan hennar verði tryggð svo sem alþjóðalög frekast heimila." Eins og menn heyra er hér fyrst talið og megináhersla lögð á norrænt samstarf, en það er ekki meginatriðið í þessari skýrslu og að því vil ég finna. Að vísu ber þess að geta að Íslandsdeild Norðurlandaráðs hefur lagt fram ítarlega skýrslu um norrænt samstarf á þskj. 801. Þarna eru rakin að nokkru störf Norðurlandaráðs síðan í fyrravor, sagt frá tveimur þingum ráðsins og drepið á nokkur helstu mál sem verið hafa til umfjöllunar. Nokkrar tillögur fluttar að frumkvæði okkar Íslendinga fengust samþykktar á síðasta Norðurlandaráðsþingi. T.d. voru samþykktar tvær tillögur sem ég var 1. flm. að. Önnur var samstarfsáætlun gegn krabbameini, hin var um samstarfsáætlun gegn mengun hafsins. Þá var samþykkt tillaga Guðrúnar Helgadóttur um norrænt samstarf um rannsóknarverkefni varðandi jarðskjálfta á Íslandi. Á síðasta ári urðu miklar umræður um samskipti Norðurlandaráðs við umheiminn. Ég tel mikilvægt að Norðurlandaráð láti rödd sína heyrast á alþjóðavettvangi. s.l. haust var haldin stórmerk þingmannaráðstefna í Stokkhólmi um loftmengun sem berst milli landa. Þessi ráðstefna komst að samkomulagi um sameiginlega yfirlýsingu með atkvæðum allra viðstaddra þingmanna og þetta voru þingmannanefndir bæði frá Rússlandi, Bretlandi, Frakklandi, báðum þýsku ríkjunum, Hollandi, Belgíu, Póllandi, Tékkóslóvakíu, Austurríki, Sviss svo og Norðurlöndunum. Þetta gagnlega framtak sannar mér að Norðurlandaráð getur náð miklum árangri einnig utan Norðurlanda og við eigum að halda áfram á þessari braut. Ég tel eðlilegt að í framtíðinni leggi samstarfsráðherra fram skýrslu um norrænt samstarf og þá gætum við haft umræðu hér á þingi sem takmarkaðist sérstaklega við hið norræna samstarf. En úr því að svo var ekki hefði ég talið eðlilegt að verja meira rúmi í þessari skýrslu utanrrh. í norrænt samstarf. Skýrsla Íslandsdeildarinnar er skýrsla um þingmannasamstarfið, en ég tel að það hljóti að vera eitthvað að frétta af samstarfi ríkisstjórnanna. Ræða hæstv. utanrrh. núna fjallaði nær eingöngu um hermal og meginviðfangsefni skýrslu utanrrh. fjallar um samskipti við herinn. Á hæstv. utanrrh. er að heyra að þau samskipti hafi verið harla góð. Hermang er með meiri blóma en oftast áður. Íslenskir starfsmenn setuliðsins eru 1100. Flugsveit varnarliðsins er einvörðungu búin F-15 orrustuþotum og hefur að sögn ráðherrans geta varnarliðsins til að sinna loftvarnahlutverki sínu aukist verulega. Þá greiddi herinn á árinu 1986 4118 millj. kr. til íslenskra fyrirtækja og einstaklinga. Þá styttist í að ratsjárstöðvar á Langanesi og Stigahlíðarfjalli verði teknar í notkun. Hafnargerð í Helguvík er í fullum gangi og framkvæmdir sem byrjað er á arið 1987 á vegum setuliðsins eiga að nema 60 millj. dollara. Það er von að hæstv. ráðh. geti verið stoltur. Ég hef undrast mjög hve mér finnst hæstv. utanrrh. vera orðinn herskár. Meðan hann var viðskrh. var hann allra manna friðsamastur. En nú talar hann og skrifar eins og hinn versti haukur. Hæstv. utanrrh. leyfir sér meira að segja að snúa út úr ályktun Alþingis frá 23. maí 1985 og það hefur hann gert hvað eftir annað hér á Alþingi. Ályktun Alþingis hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að brýna nauðsyn beri til að þjóðir heims, ekki síst kjarnorkuveldin, geri með sér samninga um gagnkvæma alhliða afvopnun þar sem framkvæmd verði tryggð með alþjóðlegu eftirliti. Enn fremur telur Alþingi mikilvægt að verulegur hluti þess gífurlega fjármagns sem nú rennur til herbúnaðar verði veittur til þess að hjálpa fátækum ríkjum heims þar sem tugir milljóna manna deyja árlega úr hungri og sjúkdómum. Alþingi fagnar hverju því frumkvæði sem fram kemur og stuðlað getur að því að rjúfa vítahring vígbúnaðarkapphlaupsins. Alþingi ályktar að beina því til ríkisstjórnarinnar að styðja og stuðla að allsherjarbanni við tilraunum, framleiðslu og uppsetningu kjarnavopna undir traustu eftirliti, svo og stöðvun á framleiðslu kjarnakleyfra efna í hernaðarskyni, jafnframt því að hvetja til alþjóðlegra samninga um að árlega verði reglubundið dregið úr birgðum kjarnorkuvopna. Þessu banni og samningum um niðurskurð kjarnorkuvopna verði framfylgt á gagnkvæman hátt þannig að málsaðilar uni því og treysti, enda verði það gert í samvinnu við alþjóðlega eftirlitsstofnun. Leita verður allra leiða til að draga úr spennu og tortryggni milli þjóða heims og þá einkum stórveldanna. Telur Alþingi að Íslendingar hljóti ætíð og hvarvetna að leggja slíkri viðleitni lið. Um leið og Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn hvetur það til þess að könnuð verði samstaða um og grundvöllur fyrir samningum um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu jafnt á landi, í lofti sem á hafinu eða í því sem liður í samkomulagi til að draga úr vígbúnaði og minnka spennu. Því felur Alþingi utanrmn. að kanna í samráði við utanrrh. hugsanlega þátttöku Íslands í frekari umræðum um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og skili nefndin um það áliti til Alþingis fyrir 15. nóv. 1985. Jafnframt ályktar Alþingi að fela öryggismálanefnd í samráði við utanrrh. að taka saman skýrslu um þær hugmyndir sem nú eru uppi um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar, einkum þær sem máli skipta fyrir Ísland með hliðsjón af legu landsins og aðild þjóðarinnar að alþjóðlegu samstarfi. Á grundvelli slíkrar skýrslu verði síðan leitað samstöðu meðal stjórnmálaflokkanna um frekari sameiginlega stefnumörkun í þessum málum." Þannig hljóðaði, herra forseti, ályktun Alþingis. Á bls. 15 í skýrslunni fer hæstv. utanrrh. hins vegar að vitna í ræðu sem hv. þm. Eyjólfur Konráð flutti á Alþingi og segir þar, með leyfi forseta: "Í ræðu sinni sagði Eyjólfur Konráð m.a. að sá "landfræðilegi skilningur væri réttur, að Norður-Evrópa næði a.m.k. yfir Norðurlönd, eyjarnar á norðanverðu Atlantshafi og Norður-Þýskaland, þ.e. Norður-Evrópusléttuna, og allt frá Grænlandi til Úralfjalla". Það kom einnig fram í máli Eyjólfs Konráðs, þegar hann flutti skýringar utanrmn. við till., að það svæði, sem um væri að ræða, næði til aðildarríkja Norður-Atlantshafsbandalagsins, Varsjárbandalagsins og hlutlausra ríkja." Og svo segir hér áfram: "Af framansögðu er ljóst að ályktun Alþingis tekur til mun víðtækara svæðis og samninga heldur en þær hugmyndir um kjarnavopnalaust svæði á Norðurlöndum sem aðrir hafa rætt á vettvangi Norðurlandaráðs." Við þetta er margt að athuga. Í fyrsta lagi: Umræður um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum fara ekki fram á vettvangi Norðurlandaráðs. Þetta ætti utanrrh. þjóðarinnar að vita. Umræður um kjarnorkuvopnalaus svæði fara alls ekki fram á vettvangi Norðurlandaráðs. Þær fara fram á vegum stjórnmálaflokka á Norðurlöndum og í engum tengslum við Norðurlandaráð. Ég vil þar að auki fullyrða að orð hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar hafa ekki lagagildi. Hv. þm. er vænn maður, en orð hans eru ekki lög. Ég hef eins og aðrir oft heyrt þennan ágæta þm. segja ýmislegt viturlegt, en líka ýmsa vitleysu, bæði í þessum ræðustól og öðrum, og það er fjarri því að ég viðurkenni að orð hans hafi lagagildi. Hvorki Napóleon mikli né Hitler komust einu sinni til Moskvu. Svo lætur Eyjólfur Konráð eins og hann muni komast til Úralfjalla og þetta setur hæstv. utanrrh. í skýrslu sína án þess að honum stökkvi bros. Ályktun Alþingis frá 23. maí 1985 er alveg skýr. Ég var tillögumaður að meginefni ályktunarinnar og veit vel hvað í henni stendur og það þreytir mig þegar hæstv. utanrrh. er að snúa út úr þessari ályktun. Þá kemst ég ekki hjá því að benda á að ákvörðunin um hvernig Ísland greiddi atkvæði um frystingartillögu Svíþjóðar og Mexíkó og fleiri ríkja var ekki tekin í samráði við framsóknarmenn né að neinu leyti á ábyrgð þeirra. Ég tel að Íslandi hefði verið sómi að því að standa með öðrum Norðurlöndum. Ég nota þetta tækifæri til að skýra þingheimi frá því hver er stefna framsóknarmanna í utanríkis- og öryggismálum og les samþykkt síðasta flokksþings framsóknarmanna. Þessi ályktun markar Framsfl. stefnu til næstu ára og les ég nú, með leyfi forseta: "Flokksþingið ítrekar þá grundvallarstefnu Framsfl. í utanríkismálum að treysta stjórnarfarslegt og efnahagslegt sjálfstæði landsins með virkri þátttöku í starfsemi Sameinuðu þjóðanna og norrænu samstarfi, stuðla að vinsamlegum samskiptum þjóða og auðvelda þannig samninga um afvopnun og varðveislu friðar. Flokkurinn leggur áherslu á sjálfstæða utanríkisstefnu þar sem ofangreind markmið eru lögð til grundvallar. Vegna legu landsins, menningar og sögu er Íslendingum nauðsynlegt að gæta þess að hafa sem best tengsl við þjóðir í austri og vestri. Flokkurinn vekur sérstaka athygli á þeim breytingum sem eru að gerast í Evrópu og að Íslendingum er nauðsyn að fylgjast náið með þeirri þróun. Innganga í Efnahagsbandalag Evrópu kemur þó ekki til greina. Viðskiptahagsmuni þjóðarinnar ber að tryggja með víðtækum samningum. Framsfl. er fylgjandi aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og leggur áherslu á þá meginstefnu að hér verði ekki erlendur her á friðartímum. Hvað varðar framkvæmd varnarsamningsins við Bandaríkin telur flokkurinn á það skorta" - og nú bið ég hæstv. utanrrh. að taka eftir - "Hvað varðar framkvæmd varnarsamningsins við Bandaríkin telur flokkurinn á það skorta að haldið hafi verið á málum af nægjanlegri festu og í samræmi við öryggishagsmuni Íslands. Flokkurinn leggur áherslu á að starfsemi að hernaðarframkvæmdum á vegum varnarliðsins eða Atlantshafsbandalagsins verði að engu leyti aukin frá því sem leyft hefur verið, hvort sem um er að ræða ratsjárstöðvar, birgðageymslur eða flugvelli. Íslendingum ber að fylgjast náið með þróun öryggis- og varnarmála á öllu Norður-Atlantshafi þannig að út frá hagsmunum Íslendinga sjálfra sé ætíð hægt að leggja mat á stöðu mála og framtíðarhorfur og móta öryggisstefnu landsins í samræmi við það. Flokksþingið telur eðlilegt að staða og starfssvið varnarmáladeildar verði endurskoðað. Framsfl. leggur áherslu á að Ísland vinni eftir megni, m.a. í samvinnu við hin Norðurlöndin, gegn ofsóknum stjórnvalda á hendur þegnum sínum hvar sem slíkt viðgengst og sömuleiðis gegn kynþáttamisrétti. Flokksþingið leggur áherslu á að Ísland beiti sér fyrir samstarfi þjóða við Norður-Atlantshaf í sameiginlegum hagsmunamálum er varða nýtingu auðlinda hafsins og verndun fiskistofna og hafsvæða fyrir ofveiði og mengun, þar á meðal hugsanlegri mengun vegna kjarnorkuslysa á láði og legi. Framsfl. fagnar því að Ísland varð vettvangur opnunarviðræðna stórveldanna. Með þeim hætti fékk þjóðin tækifæri til þess að leggja sitt lóð á vogarskálina til varðveislu friðar. Þegar þjóðir heims verja æ hærri fjárhæðum til vígbúnaðar og stórveldi heimsins framleiða sífellt stórvirkari gereyðingarvopn er það orðið eitt brýnasta verkefni mannkyns að bindast samtökum um útrýmingu kjarnorkuvopna. Ber að harma ef geimvarnaáætlun Bandaríkjanna leggur stein í götu þess markmiðs, enda óverjandi að himingeimurinn sé notaður í hernaðarskyni. Íslendingum er skylt að taka þátt í þeirri viðleitni að eyða kjarnavopnum hvar sem því verður við komið á alþjóðavettvangi." Herra forseti. Þannig hljóðaði utanríkismálaályktun Framsfl. og þessi er stefna Framsfl.

Hvenær var hún samþykkt, þessi stefna?

Þetta var samþykkt á síðasta flokksþingi sem haldið var í nóvember s.l. og ætti hæstv. utanrrh. að vera hún kunnug og hefði betur starfað í samræmi við það. Ég vil fara nokkrum orðum um samstarf þingmanna a Íslandi, Grænlandi og í Færeyjum. Það hefur á liðnu ári þróast og fengið mótaðra form. Á fundi á Selfossi s.l. haust urðu mjög gagnlegar umræður í þingmannaráðinu og samþykktar voru nokkrar merkar ályktanir þar sem tilmælum var beint til stjórna landanna. Ályktanir þessar fjölluðu um menntun fiskimanna, íþróttasamstarf, upplýsingaherferð í Bandaríkjunum og Vestur-Evrópu, um nauðsyn þess fyrir Grænlendinga, Íslendinga og Færeyinga að fá að nýta auðlindir hafsins. Þá var ályktað um sjónvarpssamvinnu, kjarnorkuvopnalaus svæði og síðast en ekki síst voru samþykkt mjög kröftug mótmæli gegn byggingu kjarnorkuversins í Dounreay í Skotlandi. Herra forseti. Ég læt máli mínu lokið í þeirri von að yfir næstu utanríkismálaskýrslu verði þjóðleg reisn.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. skýrslu hans og tel að það sé mikils virði að fram fari skynsamlegar umræður um utanríkismál hér á Alþingi, helst æsingalaust því að utanríkismál eru þess eðlis að mikið liggur við að ná sem víðtækastri samstöðu meðal þjóðarinnar um hvernig þau skuli rekin. Í því sem ég mun segja hér mun ég einkum fjalla um fáeina málaþætti og þá sérstaklega þær umræður sem hafa verið í gangi um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum og um öryggis- og afvopnunarmál, víkja fáeinum orðum að samskiptum okkar við fátækari hluta heimsins og einnig víkja eilítið að viðskiptahagsmunum okkar, utanríkisviðskiptum. Aðrir þm. Alþfl. munu gera öðrum málaflokkum skil og ég vænti þess að menn virði það að við skiptum með okkur verkum með þessum hætti og auðvitað verður eitthvað út undan, enda sýnist mér að tími þm. til að hlýða á umræður eða taka þátt í umræðum sé harla takmarkaður. En áður en ég vík að þeim efnisatriðum sem ég ætla sérstaklega að reifa vil ég minna á fáein grundvallaratriði sem við Alþýðuflokksmenn leggjum sérstaka áherslu á. Við teljum að friður, frelsi og mannréttindi eigi að vera undirstöður utanríkismálastefnu Íslendinga. Við Íslendingar höfum notið alls þessa þrenns í ríkara mæli en aðrar þjóðir og í hverju því sem við tökum okkur fyrir hendur verðum við að hafa í huga að treysta þessi þrjú grundvallaratriði, en með engu móti að draga úr mikilvægi þeirra. Við teljum að íslenskir öryggishagsmunir séu best tryggðir í samstarfi lýðræðisþjóðanna í Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningi við Bandaríkin eins og verið hefur. Við teljum í annan stað að bræðralag Norðurlandaþjóðanna í norrænu samstarfi eigi að treysta og að þetta samstarf hafi verið og sé Íslendingum ómetanlegt og langtum meira virði en menn gera sér almennt grein fyrir og þess vegna verði að stuðla að því að það fái dafnað. Í þriðja lagi leggjum við áherslu á samstarf og samvinnu allra þjóða heims í Sameinuðu þjóðunum og teljum að starfið þar sé vísasti vegurinn til að draga úr tortryggni og leysa deilumál í veröldinni. Þess vegna er það okkar skoðun að Íslendingar eigi að leggja sérstaka rækt við starf sitt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þessi eru þau grundvallaratriði, herra forseti, sem ég vildi fyrst koma að. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að þeim umræðum sem hafa verið í gangi um Norðurlönd sem kjarnorkuvopnalaust svæði og hafa staðið um nokkra hríð. Ég tel að það sé nauðsynlegt að allir átti sig á öllum hliðum þess máls og að málið sé skoðað í réttu samhengi. Á sama hátt er nauðsynlegt að afstaða Íslands til málsins komi skýrt fram, en ég held að óhætt sé að segja að á það hafi nokkuð skort. Það verður þá fyrst fyrir að það verður að gera verulegan greinarmun á því að lönd eða svæði séu kjarnorkuvopnalaus eða að þau séu yfirlýst kjarnorkuvopnalaus. Þetta er tvennt aðgreinanlegt og við verðum að gera greinarmun þar á. Við hér á Íslandi erum án kjarnavopna og það er staðfest að þau verði ekki flutt á íslenskt landsvæði án samþykkis okkar. Þetta vita allir sem vilja vita, þar á meðal stórveldin. Það er líka yfirlýst að við höfum ekki í hyggju að breyta afstöðu okkar í þessum efnum. Ætlun okkar og vilji er að við verðum áfram kjarnorkuvopnalaust land og til þess að það breytist þarf sérstaka ákvörðun íslenskra stjórnvalda. Þetta er það ástand sem við höfum búið við. Þetta er það ástand sem menn þekkja. Hugmyndin um að lýsa Norðurlönd sérstaklega kjarnorkuvopnalaust svæði er hins vegar af öðrum toga. Hún tengist hugmyndum um kjarnorkuvopnalaust belti um Evrópu þvera allt frá Miðjarðarhafi til nyrstu odda álfunnar. Báðar hugmyndirnar, þ.e. þær sem varða Norðurlöndin ein og þær sem varða beltið um Evrópu þvera, eru reistar á þeirri grundvallarforsendu að takast megi samkomulag um afvopnun í Evrópu og slökun á spennu og slökun á kapphlaupi milli NATO-landanna annars vegar og Varsjárbandalagslandanna hins vegar. Það er þessi ósk og þessi von um slökun sem er forsendan undir kjarnorkuvopnalausu belti í Evrópu eða kjarnorkuvopnalausu svæði á Norðurlöndum. Án þessarar forsendu stenst svæðishugmyndin ekki. Í öllum yfirlýsingum ábyrgra norrænna stjórnmálaafla, þar á meðal norrænna jafnaðarmanna, kemur þetta samhengi og þessi forsenda skýrt fram. Þar kemur líka skýrt fram að svæði af þessu tagi verði að ná yfir stærra landsvæði en Norðurlöndin ein. Við Íslendingar höfum látið í ljós þá skoðun að svæðið ætti að ná frá Grænlandsströndum til Úralfjalla. Í ályktun Alþingis um afvopnunarmál kemur líka fram að við skoðum slíkt svæði í samhengi við almenna kjarnavopnaafvopnun. Auðvitað viljum við halda Íslandi áfram kjarnavopnalausu og ætlum okkur það. Auðvitað höfum við áhuga á að Ísland verði lýst kjarnavopnalaust svæði ef það eykur öryggi okkar, en einungis ef það eykur öryggi okkar. Slík yfirlýsing, ef af yrði, má einungis vera í fullvissunni um aukið öryggi. Þess vegna getur hún ekki staðið ein eða verið einhliða. Henni þarf að fylgja margt fleira. Þeir sem tala hér á Alþingi eða á Íslandi fyrir einhliða yfirlýsingu af Íslands hálfu eða Norðurlandanna horfa fram hjá þessari staðreynd, enda eru það í mörgum tilvikum sömu aðilar og hafa viljað vestrænt varnarsamstarf feigt og hafa ekki fengist til að viðurkenna kosti þess og öryggið sem því fylgir. Fram hjá því verður ekki litið að við höfum verið og erum þátttakendur í varnarsamstarfi vestrænna lýðræðisþjóða. Fram hjá því verður heldur ekki litið að þau ár sem þetta samstarf hefur ríkt höfum við notið friðar. Sá friður hefur byggst á jafnvægi milli austurs og vesturs. Hluti af því jafnvægi hefur verið talinn til gagnkvæmrar fælingar hvort sem okkur líkar betur eða verr. Sérhver aðgerð sem hefur í för með sér röskun þessa jafnvægis eykur á ófriðarhættu. Þess vegna eru gagnkvæmni í afvopnun og jafnvægi lykilatriði sem hafa verður að leiðarljósi. Einhliða yfirlýsing varðandi svæði sem er hluti af varnarsvæði lýðræðisþjóðanna þýddi breytingu á jafnvæginu, röskun á jafnvæginu. Og til að jafnvægi héldist þarf þá greinilega gagnkvæmni af hálfu Varsjárbandalagsins og Sovétríkjanna. Þess vegna kemur einhliða yfirlýsing ekki til greina. Hún væri til hins verra. Í annan stað eru þrjú Norðurlandanna, þar á meðal við, hluti af varnarkeðju NATO. Yfirlýsing varðandi þessi lönd krefst vitaskuld endurmats á heildarvörnum bandalagsríkjanna. Þess vegna verður engin yfirlýsing gefin án slíks endurmats sem fram færi að sjálfsögðu meðal bandalagsríkjanna og af þeirra hálfu. Þó ekki væru nema þessar tvær ástæður, sem ég hef hér rakið, nægja þær til að sanna að einhliða yfirlýsing kemur ekki til greina því að hún mundi skaða öryggi okkar en ekki auka það eins og hlyti þó að eiga að vera grundvallarforsenda þess að gefa yfirlýsingu af þessu tagi. Hugsanlegar ábyrgðir stórveldanna á því að virða yfirlýsingu af þessu tagi verður á hinn bóginn að skoða í ljósi þess hversu áreiðanlegar þær séu. Sá áreiðanleiki er kominn undir því að um raunverulegan vilja beggja stórveldanna sé að ræða og að traust en ekki tortryggni ríki á milli þeirra. Tortryggi annar aðilinn hinn aðilann mun yfirlýsingin ekki gagnast í reynd. Þess vegna er forsendan sú að víðtækt samkomulag náist milli stórveldanna um slökun spennu og afvopnun þar sem eftirlit sé með þeim hætti að ekki bara við heldur ekki síður stórveldin geti treyst því. Ég hef hér, herra forseti, rakið nokkrar forsendur þessa máls. Þótt umræða hafi verið í gangi hefur þessum forsendum að mínum dómi ekki verið haldið nægjanlega til haga og mál til komið að það sé gert. Að því er svæðið sjálft varðar er á hinn bóginn augljóst að Ísland hefur sérstakra öryggishagsmuna að gæta vegna Norður-Atlantshafsins. Íslandi ber því að halda því til haga að svæðið sjálft megi ekki taka einungis til landsvæða heldur líka til hafsins og umræðan eigi að fara fram á þeim grundvelli. Umræða um þessi mál á Norðurlöndunum snertir okkur Íslendinga vissulega. Þess vegna er það skoðun mín að okkur beri að taka þátt í henni og þá ekki síst til að halda fram okkar sjónarmiðum. Hér er á ferðinni hápólitískt mál. Afvopnunarmál og slökun spennu eru og eiga að vera pólitísk mál. Fáir ítrekuðu það reyndar oftar en Olof heitinn Palme, fyrrum forsætisráðherra Svíþjóðar, sem lagði jafnan á það áherslu að þessi mál, afvopnunarmálin, ættu að vera í höndum stjórnmálamanna en ekki hershöfðingja eða sérfræðinga. Út frá því sjónarhorni, sem er sama sjónarhorn og Olof Palme hefur haft og sem ég hef talið rétt, hef ég ekki talið að fela ætti þessi mál neinum öðrum en þeim sem bera pólitíska ábyrgð. Stofnun embættismannanefndar, sem til umræðu hefur verið, án skilgreinds hlutverks eða án pólitískrar yfirstjórnar er frávik frá þessu grundvallarsjónarmiði, frávik sem ég tel varasamt og vísa þar aftur til ummæla Olofs Palme. Á hinn bóginn er fagleg rannsókn á þessu máli undir pólitískri leiðsögn, fagleg rannsókn á forsendunum fyrir og afleiðingunum af framkvæmd kjarnorkuvopnalauss svæðis á Norðurlöndum og þeim skilyrðum sem hvert ríkjanna telur að fullnægja þurfi, til þess fallin að varpa ljósi á hugmyndina. Það er skoðun okkar Alþýðuflokksmanna að Ísland ætti að beita sér fyrir því að frekari umfjöllun um málið félli í þennan farveg. Þá hefðu þær Norðurlandaþjóðir sem aðilar eru að varnarsamstarfi lýðræðisþjóðanna samráð við bandalagsþjóðir sínar og gerðu bræðraþjóðum sínum á Norðurlöndum grein fyrir þeim viðhorfum sem þar kæmu fram. Þetta, herra forseti, taldi ég nauðsynlegt að fram kæmi í umræðunni um utanríkismál nú og þá sérstaklega varðandi þá umræðu sem hefur verið í gangi um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Svo margt hefur verið missagt í þeim efnum að ég taldi nauðsynlegt að láta þetta koma skýrt fram. Hitt er annað mál að nú eru í burðarliðnum stóratburðir. Nú eru í burðarliðnum af hálfu stórveldanna hugmyndir um útrýmingu eða mikinn samdrátt í meðaldrægum og jafnvel skammdrægum kjarnaeldflaugum. Hér er verið að taka upp þráðinn að nýju frá því á Reykjavíkurfundinum. Þetta vekur vitaskuld vonir og allir hljóta að óska þess að hér sé á ferðinni fyrirboði nýrra tíma. Náist árangur á þessu sviði, sem stórveldin hafa nú tekið undir að rætt skuli sérstaklega, skapast vitaskuld við það algjörlega nýjar forsendur sem munu hafa víðtæk áhrif og verður nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að meta sérstaklega. Við skulum vona að í þessum hugmyndum eygjum við stöðvun vígbúnaðarkapphlaupsins því að sannleikurinn er vitaskuld sá að vígbúnaðarkapphlaupið, eins og það hefur verið rekið, eykur stríðshættu en dregur ekki úr henni. Og það sem meira er, enginn vinnur þetta kapphlaup sem er knúið áfram af tortryggni og ótta. Vitaskuld þarf að eyða þeirri tortryggni og þeim ótta. Smáþjóð eins og við Íslendingar á þar vissulega hlutverki að gegna. Smáþjóð eins og við ógnar engum. Smáþjóð, sem er vopnlaus eða vopnlítil, er ekki ógnun við neinn. Hún á því að geta haft sérstöku hlutverki að gegna. Það er skoðun okkar Alþýðuflokksmanna að smáþjóðir ættu að taka saman höndum um það verkefni að hjálpa til við að eyða tortryggni stórveldanna í milli. Við vitum það öll að kjarnavopnin eru svo ógnvænleg að þau má aldrei nota. Til þess eru afleiðingarnar of hryllilegar. Það verkefni sem menn standa frammi fyrir í afvopnunarmálum er því í rauninni tvíþætt: Í fyrsta lagi að tryggja að aldrei verði til þessara vopna gripið og að hinu leytinu að vinna að fækkun þeirra, eyðingu og alhliða afvopnun. Þessum markmiðum verður ekki náð nema gagnkvæmni ráði í samdrætti og jafnvægi í vopnamætti. Ekkert skref í þessa átt mun heldur standast nema öruggt eftirlit sé tryggt og þannig frá því gengið að allir uni því og treysti. Einhliða afvopnun eða skyndiaðgerðir gætu aðeins aukið á ófriðarhættu. Því ber að fara varlega og því á að stefna að skipulegri afvopnun á raunhæfum tíma með öflugu eftirliti með framkvæmdinni þannig að gagnkvæmt traust geti ríkt og eflst. Takmarkið er vitaskuld að tryggja samtímis valdajafnvægi og frið við stöðugt minnkandi vopnaburð. Alþfl. telur að Íslendingar eigi að styðja alla raunhæfa viðleitni til afvopnunar á alþjóðavettvangi og þó einkanlega og sem fyrst algjört bann við sýkla-, gas- og leisivopnum, í annan stað fækkun kjarnorkuvopna stig af stigi, í þriðja lagi viðleitni til þess að koma á gagnkvæmum samningum um stöðvun á frekari tilraunum með kjarnorkuvopn, í fjórða lagi tryggingu gegn því að fleiri þjóðir en nú afli sér kjarnorkuvopna og í fimmta lagi friðun geimsins og bann við vopnabúnaði og tilraunum í honum. Í þessu síðastnefnda felst að ABM-samningurinn frá 1972 verði haldinn og fái að haldast og þá samkvæmt hefðbundnum skilningi. Íslendingar eiga jafnframt að leggja sérstaka áherslu á að stöðva verði vígbúnaðarkapphlaupið í og á hafinu og að ógnarvopn verði ekki enn frekar en nú er orðið flutt af landi og á haf út. Jafnframt ætti það að vera sérstakt hlutverk Íslendinga að beita sér fyrir því að sett verði sams konar ákvæði varðandi hafið til að auka traust eins og ákveðin voru varðandi landsvæði á Stokkhólmsráðstefnunni. Herra forseti. Þessi eru meginatriðin sem við Alþýðuflokksmenn leggjum áherslu á að því er varðar viðhorfin í afvopnunarmálum. Ég vil svo víkja fáeinum orðum að bilinu milli ríkra þjóða og snauðra og hlut okkar Íslendinga í því að rétta hinum snauðu þjóðum hjálparhönd. Það er kunnara en frá þurfi að segja að í stórum hluta heims ríkir argasta fátækt og að bilið milli ríkra þjóða og snauðra fer sífellt vaxandi. Það er sagt að fimmti hver maður á jörðinni búi við hungur og næringarskort. Þetta ástand brýtur vitaskuld gegn allri réttlætisvitund og er í hróplegri andstöðu við viðhorf Íslendinga til frelsis, mannréttis og jafnaðar. En í þessari misskiptingu felst jafnframt hætta á ófriði. Þess vegna leggjum við Alþýðuflokksmenn áherslu á að allri viðleitni til þess að minnka bilið milli ríkra þjóða og snauðra verði veitt lið og að Íslendingar leggi fram sinn réttláta skerf til þróunaraðstoðar bæði í neyðarhjálp og reyndar ekki síður í því að hjálpa þróunarlöndunum til þess að bjargast á eigin spýtur. Það verður að segjast eins og er að hlutur okkar Íslendinga í þessum efnum hefur verið smánarlega smár. Þann smánarblett þurfum við að má af íslensku þjóðinni. Það er orðið meira en mál að framkvæma þær þáltill. sem samþykktar hafa verið um aukna aðstoð Íslendinga til þróunarhjálpar. Að öðru leyti vitum við vitaskuld að til þess að bæta kjör hinna snauðu þarf mikið fé af hálfu heimsbyggðarinnar allrar. Það fé mætti finna í samdrætti í vígbúnaði. Herra forseti. Ég vil þá fara fáeinum orðum um utanríkisviðskipti okkar. Það stendur upp úr að ákveðnar þjóðarheildir eru okkur mjög mikilvægar viðskiptalega séð. Evrópubandalagslöndin eru nú með um 54% af viðskiptaveltu Íslendinga, 54,2% af útflutningi og 52,9% af innflutningi. EFTA-löndin eru með 15% af viðskiptaveltu okkar, þ.e. 10,1% í útflutningi og 20,6% í innflutningi. Þetta er Evrópa. Evrópa er meginviðskiptaaðili okkar og hlutdeild Evrópu í viðskiptum okkar við umheiminn hefur farið vaxandi að undanförnu. Þessir markaðir a vegum Efnahagsbandalagsins og EFTA eru okkur því mjög mikilvægir. Hins vegar höfum við þurft að upplifa það undanfarið að Evrópubandalagið er tekið að leggja tolla á útflutning okkar til þeirra landa. Fyrst á árinu 1986 var það tekið upp varðandi saltfisk, saltfiskflök og skreið og nú eru uppi sams konar áform varðandi lýsi. Með þessu hefur Evrópubandalagið komið gjörsamlega í bakið á Íslendingum. Okkur var heitið því á sínum tíma að þessir tollar á saltfiski og skreið yrðu ekki á lagðir eða upp teknir. Við höfum fellt niður tolla á innflutningi frá þessum Evrópubandalagslöndum til okkar. Við gerðum það á þeirri forsendu að ekki yrðu lagðir tollar á saltfisk og skreið. Evrópubandalagið hefur þess vegna í raun og sannleika verið að kippa forsendunum undan því samkomulagi sem gert var á sínum tíma. Ég tel að þetta sé mjög alvarlegt mál. Ég hef áður gert það hér að umtalsefni og ég vænti þess að útflutningssamtökin fari að gefa þessu máli meiri gaum en verið hefur og sömuleiðis þau ráðuneyti sem um þessi mál eiga að fjalla. Ég hef áður gert það að tillögu minni að því er þetta sérstaka mál varðar að sérstakar sendinefndir yrðu gerðar út til einstakra aðildarríkja Evrópubandalagsins til þess að tala okkar máli. Ég ítreka þá tillögu enn. Ég tel að svo alvarlegt mál sé á ferðinni að það sé nauðsynlegt að við beitum öllum ráðum til þess að hindra það að Evrópubandalagið haldi inn á þá braut sem það hefur verið að fikra sig inn á, að taka upp tolla á útflutning okkar til þeirra landa, og við verðum að leggja okkur í líma við að hnekkja þeim tollum sem þegar hafa verið upp teknir. Veit ég þó víst að þessir tollar hafa ekki bitnað á okkur í reynd vegna þess að undanþágukvótar hafa verið nýttir að því er saltfiskinn varðar til þess að við slyppum, en það er ótryggt ástand og ákvörðun sem einungis er tekin til eins árs í senn og við það getum við vitaskuld ekki unað í máli sem þessu. Annað mál er það að það er nauðsynlegt fyrir Íslendinga að knýja á um að unnar fiskafurðir verði viðurkenndar með sama hætti og iðnaðarvörur þannig að um þær gildi fríverslun eins og um aðrar iðnaðarvörur. Menn getur vafalaust greint á um hvernig eigi að vinna þessu fylgi. Ég hef talið að ein farsælasta leiðin væri sú að vinna þessari hugmynd fyrst fylgi innan EFTA þar sem við erum aðilar og að því hefur reyndar verið unnið af hálfu þingmannanefndar EFTA og reyndar fyrir frumkvæði okkar, íslensku þingmannanna í nefndinni. Ég vænti þess að allir þeir sem nálægt þessum málum koma leggi þessari viðleitni lið því að ef okkur tekst að ná þessu fram innan EFTA er auðveldari eftirleikurinn að mínum dómi að þrýsta á um að hið sama skuli gilda í viðskiptum við Evrópubandalagið. Ég ítreka það enn og aftur að viðskiptin við Evrópu eru stórmál sem við verðum að gefa mikinn gaum og leggja sérstaka áherslu á að ekki verði reistir tollmúrar sem geta bitnað óþyrmilega á íslensku efnahagslífi, tollmúrar sem eru í fyllsta máta ósanngjarnir. Við verðum á hinn bóginn að leggja okkur fram um að brjóta þá múra niður sem eru fyrir hendi. Því var reyndar heitið, bæði þegar við gengum til þessa samstarfs og í ýmsum yfirlýsingum sem hafa verið gefnar síðar, sbr. Lúxemborgaryfirlýsinguna sem hæstv. utanrrh. vitnaði til hér í sínu máli. Herra forseti. Ég hef valið að takmarka mál mitt við fáeina málaflokka. Það er vitaskuld margt fleira sem væri ástæða til að ræða. Sumu af því munu aðrir þm. Alþfl. gera grein fyrir og viðhorfunum til þess hér síðar í þessum umræðum en annað verður að liggja á milli hluta í þeirri tímaþröng sem hér er. Að lokum vil ég aðeins árétta og leggja áherslu á þá hornsteina íslenskrar utanríkisstefnu sem við Alþýðuflokksmenn teljum að aldrei verði of oft minnt á. Það er þá í fyrsta lagi hið norræna samstarf. Þetta samstarf hefur verið okkur alveg ómetanlegt og af því hafa Íslendingar haft mjög mikinn hag, langtum meiri hag en flestir gera sér yfirleitt grein fyrir. Þess vegna ber okkur að efla tengsl okkar við Norðurlöndin, efla norrænt samstarf. Í annan stað er það þátttaka Íslands í varnarsamstarfi lýðræðisþjóðanna og varnarsamningurinn við Bandaríkin. Þetta fyrirkomulag hefur tryggt okkur frið, við höfum notið friðar og menn skyldu ekki raska því jafnvægi sem ríkt hefur hér um slóðir. Í þriðja lagi er það þátttaka Íslands í starfi Sameinuðu þjóðanna. Við það eigum við sem smáþjóð að leggja alveg sérstaka rækt. Í fjórða lagi er stuðningur Íslendinga við raunhæfa og skynsamlega viðleitni til afvopnunar, sbr. ályktun Alþingis frá 23. maí 1985, og þá ályktun ber að skoða í heild en ekki tæta í samhengislausa parta eins og ýmsir virðast hafa tilhneigingu til. Og að lokum, herra forseti, aðeins þetta. Utanríkismál þjóðarinnar eru svo mikilvæg að í þeim verður vitaskuld að fara fram með gát. Óskynsamlegar uppákomur geta valdið skaða. Slíkt ber vitaskuld að forðast. En jafnframt lít ég svo á að það sé hlutverk okkar alþm. að leita eftir því af fremsta megni að sem víðtækust og breiðust samstaða takist um utanríkisstefnu Íslendinga, svo mikilvægur sem þessi málaflokkur er fyrir okkur, smáþjóðina nyrst í Ballarhafi. Á það leggja líka aðrar þjóðir sérstaka áherslu að ná sem víðtækastri samstöðu um utanríkisstefnu sína og það verðum við ætíð og ævinlega að hafa að leiðarljósi og þess vegna skulum við gæta þess að í umræðum um þessi mál höldum við uppi skynsamlegu viti.



Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa skýrslu hæstv. utanrrh. um utanríkismál sem lögð hefur verið fram hér á þinginu að venju. Ég vil þó endurtaka það, sem ég hef áður sagt og lagt til, að þessi mál sem hún fjallar um eru svo mikilvæg að það sæmir ekki að menn þurfi að kynna sér skýrsluna og ræða hana í þeim flýti og því annríki sem hér dynur yfir síðustu daga þingsins. Ég verð að viðurkenna að mér hefur einungis gefist lítið tóm til að gaumgæfa skýrsluna, hefði kosið að hafa mun betri tíma, hefði líka kosið að hafa mun lengri tíma til að undirbúa vandaða umfjöllun, því að það eiga þessi mál og þessi málaflokkur skilið. Ég mun að meginefni til fjalla um þessa skýrslu sem hér liggur fyrir og þau atriði í henni sem síðan gefa tilefni til umfjöllunar um hina ýmsu málaflokka. Ég mun tæpa á mörgum málaflokkum en hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir mun fjalla um kaflann um þróunarsamvinnu sérstaklega og mun ég því sleppa honum. Ég minnist þess þegar fjallað var um skýrslu utanrrh. á s.l. ári að þá stóð ég hér ein í salnum utan forseta sem stóð að baki mér eða sat. Allir aðrir voru gengnir úr salnum. Klukkan var á slaginu sjö þegar ég hóf mál mitt, mér var meinað að fresta umræðunni. Allir höfðu farið til þess að hlýða á fréttir Ríkisútvarpsins af árás Bandaríkjamanna á Líbýu og hér stóð ég ein og þrumaði mína ræðu yfir tómum sal á meðan allir aðrir þm. hlustuðu á Ríkisútvarpið og fréttir þess af þessum atburði. Ég nefni þetta nú vegna þess að ástandið í alþjóðamálum hefur breyst mjög mikið á því ári sem nýliðið er. Þá sáum við ekki fyrir og vissum ekki að hér yrði haldinn fundur leiðtoga stórveldanna eins og varð. Þá sáum við heldur ekki fyrir þann árangur sem virðist þrátt fyrir allt vera að koma í ljós af þeim fundi. Það hafa orðið miklar breytingar á þessum tíma eins og ég sagði og þegar maður lítur á efnisyfirlit þessarar skýrslu upp á 63 síður má glögglega sjá hversu margþætt samskipti okkar Íslendinga við umheiminn eru, hversu marga málaflokka þau varða, bæði sem varða viðskipti, menningarsamskipti, ýmis friðsamleg samskipti og samstarf sem að sjálfsögðu hlýtur að vera lykillinn að því að ná friði og skilningi milli þjóða. Hér er auðvitað líka fjallað um afvopnunarmál og mun ég víkja að þeim. Mig langar nú til þess að fara lauslega yfir skýrsluna. Ég mun einungis tæpa á nokkrum atriðum og alls ekki gera neina tæmandi úttekt á henni, en ég mun nota skýrsluna fyrst og fremst sem viðmiðunarpunkt. Í innganginum er talað um að hefja átak í sölu- og markaðsmálum með hliðsjón af þeim breytingum sem eru að eiga sér stað í íslensku atvinnulífi með tilkomu nýrra atvinnugreina. Ég vil minna á þáltill. sem Kvennalistinn flutti hér á þingi, að vísu endurflutti, og er 331. mál þessa þings og fjallar um upplýsingaöflun um markaðsaðstæður erlendis en hún er til umfjöllunar í utanrmn. nú. Í innganginum er líka vikið að því sem er lykilatriði til þess að við getum staðið okkur í samkeppni við aðrar þjóðir og ég vil vitna, með leyfi forseta: "Hráefniskostnaður og frumvinnsla verður sífellt minna hlutfall framleiðsluverðs, nýjar aðferðir draga úr kostnaði við vinnuafl og aukin eftirspurn er eftir menntuðu starfsfólki" og ég legg áherslu á "menntuðu starfsfólki". Og þá vil ég biðja hæstv. utanrrh. og þá þm. sem hér eru staddir að fletta á bls. 44 í þessari skýrslu en þar er einmitt fjallað um skýrslu sem nefnd á vegum Efnahags- og framfarastofnunarinnar í París vann eftir könnun á íslenskri menntastefnu og þar er nú ástandið ekki burðugt. Ég er hrædd um að það verði lítið af vel menntuðu starfsfólki til þess að sjá Íslandi farborða í framtíðinni ef ekki verður tekið föstum tökum og bætt úr hvað varðar íslenska menntastefnu. Þessi tvö atriði hanga saman og eru mjög nátengd og ég vildi undirstrika það því að lestur þessarar skýrslu er ekki til þess að efla trú okkar á framtíðina nema við tökum föstum tökum þann vanda sem þar er greint frá. Síðan kemur hér einnig atriði sem ég vil gera athugasemd við. Hér stendur með leyfi forseta: "Farsæld íslensku þjóðarinnar hvílir sem fyrr á undirstöðu traustra varna." Ég er ansi hrædd um það að farsæld íslensku þjóðarinnar hvíli á talsvert öðru en undirstöðu traustra varna og varna gegn hverju, mætti ég spyrja hæstv. utanrrh.? Hvað er það sem steðjar að íslenskri þjóð sem krefst traustra varna til þess að farsæld hennar verði borgið? Ég mundi veðja fremur á menntað starfsfólk til þess að farsæld íslensku þjóðarinnar yrði borgið en traustar varnir. Það er talað um íslenskt frumkvæði í öryggis- og varnarmálum á bls. 6 í 3. kafla inngangsins og ég mun víkja að því örlítið nánar seinna. Þar er sagt frá því að ráðnir hafi verið tveir varnarmálafulltrúar og að ráðning þeirra hafi skapað skilyrði þess að unnt verði að leggja hlutlægt íslenskt mat á varnarstöðu landsins og fyrirkomulag varnanna. Þeir hljóta að hafa mikið að gera þessir tveir menn. Má ég spyrja hverjir þeir eru, hvaða menntun þeir hafa og hvenær þeir voru ráðnir? Var staða þeirra auglýst þegar þeir voru ráðnir? Síðan stendur líka að Íslendingar hafi tekið virkari þátt í umræðum um öryggismál Norður-Atlantshafssvæðisins og bætt tengsl sín við hermálayfirvöld Atlantshafsbandalagsins. Á hvern hátt hafa þeir gert það? Það stendur enn fremur á bls. 7: "Mörkuð hefur verið ný stefna varðandi upplýsingar til almennings um framtíðaráætlanir, bæði hvað snertir búnað og mannvirki varnarliðsins og er einmitt ratsjárstöðvamálið gott dæmi þar um." Hvernig stefna er þetta sem mörkuð hefur verið, hvernig hefur verið staðið að upplýsingum til almennings? Má ég spyrja hæstv. utanrrh. um það? Síðan er vikið að einstökum alþjóðamálum. Ég las þessa skýrslu yfir með hraði og þegar ég hafði lokið lestri hennar hugsaði ég: Mér hlýtur að hafa yfirsést. Getur það verið. Og ég aðgætti aftur og mér hafði ekki yfirsést. Ég gætti vel í kaflanum um einstök alþjóðamál, síðan fletti ég á bls. 31 og þar gætti ég líka að því sem sagt var um Nicaragua, um contraskæruliðana en þar fann ég ekki það sem ég leitaði að. Þá fletti ég á bls. 32 og ég aðgætti hvað stóð um styrjöld Írana og Íraka og ég fann það ekki heldur þar. Það sem ég var að leita að var frásögn af þeim atburðum sem orðið hafa í Bandaríkjunum þar sem upp hefur komist um vafasamt athæfi Bandaríkjaforseta í sambandi við vopnasölu til Írans og ég var einmitt stödd á þingi Sameinuðu þjóðanna s.l. nóvember þar sem frásögn af þessum atburðum kom daglega í bandarísku sjónvarpi. Þessir atburðir og athæfi aðstoðarmanna Bandaríkjaforseta hafa vakið slíka tortryggni með bandarískri þjóð að fylgishrun forsetans hefur verið mikið á undanförnum mánuðum og vikum og fer vaxandi nema hvað það sveiflast um 10% til eða frá. Fólk er jafnvel uggandi um að hann geti enst út það kjörtímabil sem hann hefur verið kosinn til starfa. Ég nefni þetta hér nú vegna þess að hér situr bandarískur her á landinu. Ég nefni þetta einnig vegna þess að fáir eru dyggari stuðningsmenn utanríkisstefnu Bandaríkjaforseta en einmitt stjórnvöld á Íslandi. Og ég gætti að því, e.t.v. var þessi skýrsla skrifuð svo snemma að það var ekki hægt að taka tillit til þessa atburðar, en þá sá ég að greint var frá þeim breytingum sem orðið hafa í Sovétríkjunum upp á síðkastið þar sem andófsmönnum, eins og t.d. Andrei Sakharoff, hefur verið sleppt úr haldi. Þar ríkir þíðutímabil sem stendur. Hversu langt það verður veit maður ekki, hversu langt það nær í að breyta því þjóðfélagi veit maður ekki heldur. En meðan ritstjóri Morgunblaðsins, Björn Bjarnason, tifar með tilhlökkun í hjarta upp forugan, fölgrænan stigaganginn í fjölbýlishúsi í Moskvu er verið að hreinsa út úr kjallaranum í Hvíta húsinu. Það er verið að hreinsa út kjallarameistarana með einkautanríkisstefnuna sem enginn fylgir dyggar en íslensk stjórnvöld og ég minnist þess að ég spurði hæstv. utanrrh., þegar hér varð umræða utan dagskrár um tilraunasprengingar Bandaríkjamanna, hversu margar sprengingar þeir mættu framkvæma án þess að íslensk stjórnvöld hreyfðu nokkrum andmælum. En hann vildi ekki segja mér neitt um það mál þó svo að hann hefði vitað og ég mun víkja að því síðar. Mér finnst þetta mjög alvarlegt. Ég tek þetta sérstaklega fram vegna þess að sú staðreynd að umfjöllun um þessa alvarlegu atburði, sem eru að verða með Bandaríkjamönnum, hefur verið sleppt hér. Það er ekkert minnst á þetta. Í umfjöllun um Íran og Írak eru bókstaflega ein, tvær, þrjár, fjórar og hálf lína. Það er ekkert annað tekið til. Í umfjöllun um Nicaragua er ekkert sagt um það hvernig contra-skæruliðar hafi fengið sitt fé, heldur er sagt frá því að sandinistar hafi fengið 400 millj. dollara í efnahagsaðstoð frá Líbýumönnum á laun. Þarna finnst mér fjarskalega lituð frásögn. Það er mjög nauðsynlegt að frásögn af alþjóðaatburðum sé eins hlutlaus og nokkur kostur er á. Mér finnst þessi umfjöllun benda einmitt til þess að hér sé á ferðinni mjög lituð frásögn, a.m.k. hvað varðar suma atburði. Í umfjöllun um einstök alþjóðamál er að sjálfsögðu fjallað um leiðtogafundinn, hinn mikilvæga leiðtogafund sem hér var haldinn í Reykjavík og um niðurstöður hans. Þar er að sjálfsögðu minnst á geimvarnarannsóknirnar eða stjörnustríðsáætlun Reagans Bandaríkjaforseta sem var einn stærsti þrándur í götu þess að samningar næðust um afvopnunarmál eins og vænst hafði verið á fundinum hér. Ég bendi hæstv. utanrrh. á skoðun Andrei Sakharoffs á geimvarnaráætlun Bandaríkjaforseta. Því hér stendur, með leyfi forseta: "Ég vil bæta því við", segir hæstv. utanrrh., "líkt og ég gerði í síðustu skýrslu að bendi niðurstöður geimvarnarannsókna til að geimvarnakerfi geti stefnt heimsfriðnum í hættu ber risaveldunum að sjá til þess að slík kerfi verði aldrei að veruleika. Sýni þær á hinn bóginn að geimvarnakerfi muni stuðla að friði og öryggi er eðlilegt að risaveldin geri samkomulag um framkvæmd slíkra áætlana." Þetta er að sjálfsögðu tiltölulega hlutlaust orðalag, en ég bendi hæstv. ráðh. á að hafi hann kynnt sér þó ekki væri nema smáatriði í sambandi við þessa stjörnustríðsáætlun hlýtur hann að sjá að rannsóknir og tilraunir í tengslum við geimvarnarannsóknir eða stjörnustríðsáætlun valda geysilegri stigmögnun í vígbúnaði. Þær krefjast aukinna tilrauna með kjarnorkuvopn eins og dæmin hafa sannað. Það er ekki að ástæðulausu sem þessar síendurteknu tilraunir með kjarnorkusprengjur í eyðimörkinni í Nevada eru framkvæmdar. Þær eru framkvæmdar fyrst og fremst í tengslum við stjörnustríðsáætlunina. Það verður gífurlegt fjármagn sem verður látið renna til rannsókna í sambandi við hernað ef þessi áætlun nær fram að ganga. Við skulum ekki gleyma því að það er ekki nema stutt síðan það var samþykkt á Bandaríkjaþingi að veita hundrað milljón dollara, ég man ekki hvaða upphæð það var, en það var einhver stór upphæð sem var veitt til að sjá fátæku fólki í Bandaríkjunum farborða. Veit ekki hæstv. utanrrh. um hallann á bandarískum fjárlögum? Hvaðan skyldi hann helst vera runninn? Auðvitað hangir þetta allt saman. Vaxandi fátækt í Bandaríkjunum, skuldastaða í þriðja heiminum, fjárlagahalli hjá flestum þjóðum vestrænna ríkja og m.a. Bandaríkjunum sem hafa einn hæsta fjárlagahalla í heimi, allt hangir þetta saman við það gífurlega fjármagn sem rennur til vígbúnaðar. Og stjörnustríðsáætlunin er ekki bara eitt skref upp á við. Hún er mörg skref sem stigmagnar þetta vígbúnaðarkapphlaup sem allir lýsa þó í fögru máli andstyggð sinni á. Hér stendur einnig að vissulega skipti afstaða okkar ekki sköpum, og er þá átt við Íslendinga, varðandi frið í heiminum. En við megum aldrei liggja á liði okkar í þessum mikilvægustu málum mannkyns. Ég er innilega sammála þessu en það sem hefur kannske vantað fyrst og fremst í afstöðu okkar Íslendinga og aðgerðum á alþjóðavettvangi er frumkvæði, frumkvæði sjálfstæðrar þjóðar. Við höfum ævinlega haft tilhneigingu fremur til að hengja okkur aftan í þá sem sinna hernaði en að sýna sjálfstætt frumkvæði á alþjóðavettvangi og vísa ég t.d. til þeirrar samstöðu sem við ættum að sýna Norðurlandaþjóðunum í þeirri viðleitni þeirra að hafa frumkvæði um afvopnun í myndun kjarnorkuvopnalauss svæðis á Norðurlöndum. Í tengslum við umfjöllun um Sameinuðu þjóðirnar er vikið að þeirri tillögu sem þar hefur ítrekað verið flutt og reyndar samþykkt um frystingu og hefur verið kennd við Svíþjóð og Mexíkó. Næstum orðrétta þýðingu þessarar tillögu hafa Kvennalistakonur flutt á Alþingi þrásinnis á þessu kjörtímabili, en hún hefur aldrei fengist útrædd hvað þá heldur samþykkt. Hér stendur um þá tillögu: "Í henni voru enn sem fyrr vafasamar fullyrðingar, t.d. um að jöfnuður væri með risaveldunum í hernaðarmætti, og þá á þann hátt horft fram hjá gífurlegum yfirburðum Sovétmanna í hefðbundnum vígbúnaði." Nú vil ég benda hæstv. utanrrh. á að tillagan fjallar um kjarnorkuvopn. Hún fjallar um frystingu kjarnorkuvopna sem kölluð hefur verið, þ.e. að stöðva þegar í stað tilraunir með hönnun og smíði og dreifingu kjarnorkuvopna. Hún fjallar ekki um hefðbundinn vígbúnað. Þegar tekið er tillit til hernaðarmáttar er vitanlega átt við að stórveldin tvö þau eiga slíkar umframbirgðir af kjarnorkuvopnum að nægir til að drepa hvert mannsbarn fjórum sinnum ef það væri hægt. Hernaðarmáttur þeirra, ef mældur er í mannslátum en ekki mannslífum, í dauðu fólki, það er út á það sem hernaður gengur, ekki satt, að drepa fólk, er því sambærilegur. Utanrrh. segist einnig hafa bent á að menn væru farnir að færast smátt og smátt frá hugmyndum um frystingu kjarnorkuvígbúnaðar því að slíkri frystingu yrði að fylgja eftir með tímafrekum og flóknum viðræðum um niðurskurð. Síðan segir hann: "Eðlilegra væri að ræða fyrst um afvopnun og svo um traustvekjandi aðgerðir til að tryggja öryggi til langs tíma." En þá vil ég benda honum á þar sem hann gagnrýnir tillöguna að 118 ríki sáu ástæðu til að samþykkja þessa tillögu. Þeim fannst ekkert óeðlilegt við að fara þessa leið. Það voru bara 12 ríki sem greiddu atkvæði gegn henni, en það voru fjögur sem sátu hjá og í þessum hópi fjögurra ríkja var einmitt Ísland, því miður. Ég vil meina að það hafi verið fyrst og fremst vegna hugleysis, dáðleysis og skorts á þori. Mér dettur oft í hug, og ég man ekki hvaðan vísan kemur eða hendingarnar, þær koma úr kvæði og ég man það ekki núna hvaðan þær koma, en þær hljóða eitthvað á þessa leið: "Hálsliðamjúkir að hofmanna sið", að þora ekki að fara úr hópi þessara fjögurra sem sátu hjá. Mér finnst það skammarlegt þegar slíkt mál er á ferðinni. Ef ég man rétt var einu sinni einmitt talað um að eitt af því sem slíkum hugmyndum um frystingu væri fundið til foráttu varðandi tilraunirnar með kjarnorkuvopn væri að það væri svo erfitt að hafa eftirlit með því hvort tilraunirnar eru gerðar. En ég tek eftir því að sú röksemd er ekki þarna lengur. Kannske er hún ekki þarna lengur vegna þess að Sovétmenn hafa einmitt fallist á það núna að þeir muni beygja sig undir slíkt eftirlit. Þeir sem fengu Sovétmenn til þess að fallast á það eru einmitt samtök alþjóðasambands þingmanna, Parliamentarians for Global Action, sem hafa haft viðræður við fulltrúa beggja stórvelda, boðið þeim upp á vísindamenn sem eru reiðubúnir til að sinna þessu. Það eru jarðfræðingar og eðlisfræðingar sem eru reiðubúnir til að sinna marktæku eftirliti hjá báðum stórveldunum. Þar munu vera bæði bandarískir og sovéskir vísindamenn. Sovétmenn hafa samþykkt slíkt eftirlit. En það er einmitt ekki tekið með sem ástæða nú, þegar þessari tillögu er fundið allt til foráttu, heldur er talað um vafasamar fullyrðingar, en ekki fleira að gert. Þetta þykja mér vera undanbrögð vegna skorts á pólitískum vilja fyrst og fremst. Ég vil enn fremur ítreka að þegar umræðan um frystingu kjarnorkuvopna fór fram hér á þinginu í nóvemberbyrjun 1986 vék ég að því að þetta eftirlit hefði verið samþykkt og ég sendi hæstv. utanrrh. afrit af upplýsingum frá alþjóðasambandi þingmanna, Parliamentarians for Global Action. Ég sendi honum einnig á þeim tíma álit vísindaráðstefnu sem hafði rannsakað afleiðingar kjarnorkusprenginga hvað varðar kulda, þann kulda sem mun fylgja í kjölfar aðeins örfárra kjarnorkusprenginga, og fleiri gögn sem ég sendi honum afrit af svo hann mætti kynna sér þá umræðu sem er í gangi meðal vísindamanna um þessi mál. Á bls. 15 er vikið að vorfundi utanríkisráðherra Atlantshafsbandalagsins sem haldinn var í Halifax í maímánuði s.l. Langar mig að taka sérstaklega fram eða leggja áherslu á það sem þar er sagt og ég vitna, með leyfi forseta: "Á vorfundi utanríkisráðherra Atlantshafsbandalagsins í Halifax, 29.-30. maí s.l. var samþykkt stutt yfirlýsing um nauðsyn takmörkunar hefðbundinna vopna í Evrópu. Jafnframt" - og ég legg áherslu á - "var settur á laggirnar vinnuhópur háttsettra embættismanna." Vinnuhópur háttsettra embættismanna, á enskunni High level task force. Og hvað áttu þeir að gera? Þeir áttu að benda á leiðir til að koma hreyfingu á það mál. Þarna er verið að skipa nefnd embættismanna til að fjalla um afvopnunarmál og það eru utanríkisráðherrarnir sem skipa þessa nefnd. Ég vek athygli á því vegna þess að næsti kafli í skýrslunni fjallar um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Um það var flutt till. á þessu þingi, hún er 138. mál þessa þings, og hún fjallar einmitt um skipun embættismannanefndar til að fjalla um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndunum. Meðflutningsmenn á þessari till. auk mín eru Haraldur Ólafsson og Svavar Gestsson og hún hljóðar svo, með leyfi forseta: "Um leið og Alþingi áréttar þá stefnu íslenskra stjórnvalda að kjarnorkuvopn skuli aldrei leyfð í íslenskri lögsögu felur það utanrrh. að beita sér fyrir því á fundi utanrrh. Norðurlanda að sett verði á laggirnar embættismannanefnd á vegum Norðurlanda sem kanni möguleika á og geri tillögur um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum." Það fóru fram talsverðar umræður um þessa till. á þinginu þann 28. janúar s.l. Þar kom í ljós, því miður, að hæstv. utanrrh. vildi ekki gefa neina yfirlýsingu um þetta efni vegna þess að embættismenn frá utanrrn. og reyndar utanríkisráðuneytum hinna Norðurlandanna væru að kanna möguleika á skipun þessarar nefndar. Það er meirihlutavilji á þjóðþingum Norðurlandanna annarra en þessu fyrir því að shk embættismannanefnd verði skipuð. Fyrir því liggja yfirlýsingar utanríkis- og forsætisráðherra landanna. Það væri hreinlega glapræði og það væri skammarlegt ef Íslendingar einir þjóða ætluðu að sitja út undan þegar aðrar þjóðir Norðurlandanna standa saman um að halda uppi umræðum um þessi mál. Það er dæmalaust hugleysi og vandræðagangur þessara hálsliðamjúku manna að geta ekki staðið með þeirri menningarheild sem þeir eiga nánastan skyldleika við og sem íslenska þjóðin hefur lýst sig fúsasta til að hafa samskipti við af öllum öðrum þjóðum í skoðanakönnunum. Ég trúi því tæpast fyrr en ég tek á því ef hæstv. utanrrh. ætlar þarna að skorast undan og læðupokast af hugleysi sínu til að gera Ísland eitt Norðurlandanna viðskila við þessa umræðu. Þann 25. mars n.k. verður haldinn hér utanríkisráðherrafundur Norðurlandanna og þá verða þessi mál tekin til umfjöllunar, um skipun embættismannanefndarinnar. Þessi mál hafa verið mikið rædd á þinginu. Það er vilji fyrir því hjá þingflokkum sem hér sitja á Alþingi, þó ekki sé vitað hver vilji þingsins í heild er fyrir því, að Ísland verði gert að kjarnorkuvopnalausu svæði. Ég skora á hæstv. utanrrh. að hafa hugrekki í sér til að láta reyna á það.

Ísland er kjarnorkuvopnalaust.

Já, Ísland er kjarnorkuvopnalaust. Norðurlöndin eru kjarnorkuvopnalaus. Spurningin er hvort við viljum lýsa því yfir eða hvort við viljum, eins og stendur á bls. 11, "reka varnarstefnu sem hvílir á ógn kjarnorkusprengjunnar." Það er það í hnotskurn. Ég hef svo oft rakið forsendurnar að mér finnst það vera slík endurtekning að taka upp þessar forsendur eina ferðina enn. Það er ekki hægt að nota kjarnorkuvopn til varnar. Sá sem skýtur kjarnorkuvopni skýtur því að sjálfum sér. Það getur enginn varist. Þess vegna er ekki um að ræða að farsæld Íslendinga byggist á traustum vörnum. Það er ekki hægt að verjast með þessum vopnum. Röksemdafærslan sem liggur til grundvallar og forsendurnar eru gagnslausar. Þær eru ónothæfar. Áður en ég yfirgef þessi afvopnunarmál vil ég geta þess að ég bar fram spurningar til hæstv. utanrrh. í umræðum utan dagskrár þann 5. febrúar. Svör hans við spurningum mínum, sem voru reyndar engin, voru á þann veg að þegar ég las þau núna aftur skynjaði ég hversu ómöguleg skilgreiningin a hlutverki utanríkisráðherra er í raun og veru. Hv. 5. þm. Austurl. minntist á þá leynd sem fylgdi samningagerðinni þegar varnarsamningurinn var gerður og hann talaði um það hugleysi ráðamanna þá að þora ekki að setja þetta mál fram fyrir þingið eða þjóðina. Það hefur ekkert breyst. Leyndin er sú sama. Og ég ætla að vitna, með leyfi forseta: Þá spyr ég hæstv. utanrrh. eftir að hafa tilkynnt honum að Kvennalistinn sé mótfallinn þeim ítrekuðu tilraunasprengingum sem Bandaríkjamenn hafa gert í Nevada-eyðimörkinni. Ég tilkynnti enn fremur að við styddum þann hóp bandarískra þingmanna og annarra Bandaríkjamanna sem mótmæltu þessum tilraunasprengingum og hefðum sjálfar sent mótmæli til Bandaríkjaforseta. Ég spurði hann í fyrsta lagi hvort hann vissi hve margar tilraunasprengingar væri áætlað að gera á þessu ári í tengslum við geimvarnaáætlunina. Hafa bandarísk stjórnvöld upplýst hann um þetta? Ég spyr vegna þess að nú er hæstv. utanrrh. búinn að fá tvo varnarmálasérfræðinga sem eiga einmitt að leggja hlutlægt mat á varnarmálin. Í öðru lagi spurði ég hann: Hve margar sprengjur mættu Bandaríkjamenn sprengja neðanjarðar áður en íslensk stjórnvöld mundu hreyfa fingur til mótmæla? Eru einhver mörk fyrir þessari hegðun? Og í þriðja lagi spurði ég hann hvernig honum litist á ef það hlé á sprengingum Sovétmanna yrði nú rofið, þ.e. að Sovétmenn mundu nú sjálfir hefja tilraunasprengingar eftir að Bandaríkjamenn hefðu aukið við sínar. Og hverju svaraði hæstv. utanrrh., einráður og alvaldur um utanríkismál á Íslandi? Hann sagði, með leyfi forseta: "Herra forseti. Vegna fyrirspurna hv. 3. landsk. þm. mundi ég ekki upplýsa ef ég vissi í sambandi við þá fsp." Hann mundi ekki upplýsa ef hann vissi! Hann mundi ekki segja mér það, þingmanni. Hann mundi ekki segja hinum þingmönnunum það. Hverjum mundi hann segja það? Íslensku þjóðinni? Nei, hann mundi ekki upplýsa ef hann vissi. Þetta einræði utanrrh. í utanríkismálum og varnarmálum Íslendinga finnst mér óhugnanlegt. Mér finnst það vægast sagt óhugnanlegt. Mundi hann upplýsa hina í ríkisstjórninni? Ég mundi vilja spyrja hann að því. Mundi hann segja hinum í ríkisstjórninni frá því?

Þeir spyrja ekki.

Og hvaðan hefur hann fengið að vita þetta? Hvaðan fær hann upplýsingar sínar um þetta ef hann mundi nú vita eitthvað? Hvaðan hefði hann fengið upplýsingarnar? Ég gagnrýni hvert vald utanrrh. Íslendinga er í þessum efnum, að hann skuli hafa nánast einræði til að taka ákvarðanir og halda upplýsingum leyndum fyrir bæði þingi og þjóð eins og honum hentar. Og ég bendi á það sem segir í þessari skýrslu um hlutverk Norðurlandanna einmitt í tengslum við þetta mál sem fjallar um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndunum, þ.e. að lýsa því yfir að Norðurlöndin séu kjarnorkuvopnalaus. Þar stendur nefnilega á bls. 25 svo fallega um Norðurlandasamvinnuna: "Hið margslungna og nána samstarf Norðurlanda er á alþjóðlegum vettvangi oft nefnt sem dæmi um hvernig nágrannasamskipti ríkja geta best orðið. Til þess er gjarnan vitnað sem hvatningar til þjóða um að búa saman í sátt og samlyndi." Síðan segir hæstv. utanrrh. okkur frá því hvað það er sem bindur Norðurlöndin traustum böndum. Þau tala lík tungumál, menning og saga hefur um aldir verið samofin og norræn samvinna hefur þróast með þeim hætti sem við þekkjum. Hann talar um Norðurlandaráð. Og síðan segir hann, með leyfi forseta: "Náið samstarf milli embættismanna norrænu utanríkisráðuneytanna, milli fastanefnda þeirra hjá alþjóðastofnunum og starfsmanna norrænna sendiráða gera hinni fámennu íslensku utanríkisþjónustu kleift að sinna mikilvægum verkefnum sínum betur en ella." Og þetta varð ég sannarlega vör við á þingi Sameinuðu þjóðanna á s.l. hausti, hversu náin samvinna var milli Norðurlandaþjóðanna, hversu mikinn hag Íslendingar höfðu af því að nýta sér upplýsingar og samvinnu við þjóðir sem hafa mun fleiri starfsmenn og fulltrúa á þingi Sameinuðu þjóðanna, sem hafa mun stærri og virkari deildir heima fyrir sem vinna verk upp í hendur fulltrúanna á þingi Sameinuðu þjóðanna og var sannarlega allt gott um það að segja. Ef Norðurlöndin, önnur en Ísland, sameinast um bæði umræður og jafnvel ákvarðanatöku um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndunum og Ísland verður eitt skilið eftir út undan takmarkast að sjálfsögðu þetta kjarnorkuvopnalausa svæði við yfirráðasvæði Íslands. Þar verða takmörkin. Ísland eitt verður skilið eftir sem land eða landsvæði, yfirráðasvæði þar sem mögulega verður hægt að finna kjarnorkuvopn eða þar sem sú varnarstefna verður rekin "sem byggir á ógn kjarnorkusprengjunnar", eins og segir í skýrslunni. Það eru mörg mál sem vert væri að ræða hér ítarlega, t.d. samstarf Evrópuþjóðanna á sviði vísinda og tækni, auk samskipta Íslendinga við Evrópuþjóðir hvað varðar viðskipti í vaxandi mæli, en ég mun ekki víkja mörgum orðum að því. Ég fagna samskiptunum, ég fagna þeirri samvinnu sem við höfum við EUREKA-áætlunina. Ég vil sömuleiðis lýsa yfir stuðningi við viðskiptasambönd okkar við Efnahagsbandalagið og ég vil leggja áherslu á að við höfum vaxandi tengsl við Evrópu. Við höfum vaxandi viðskipta-, vísinda- og menningartengsl við Evrópu. Okkur er nauðsyn að halda Evrópu óskemmdri og lifandi. Við þurfum að gæta að Evrópu hvað varðar varnir, hvað varðar vígbúnað. Við verðum að koma í veg fyrir það ásamt öðrum þjóðum Evrópu og þar með töldum Norðurlandaþjóðunum að Evrópa verði gerð að vígvelli fyrir stórveldin og þangað verði safnað saman ógrynni vopna sem þeir vilja ekki hafa í sínum eigin löndum. 
             Já, herra forseti. Ég vissi ekki að fundi ætti að ljúka kl. 6. Mér var ekki tilkynnt það áðan þegar hlé var gert á þingfundi til þingflokksfunda. Vanalega halda fundir hér áfram a.m.k. fram að kvöldmat þannig að ég hélt ekki að ég væri að ganga freklega á tíma þingsins. 
             Já, ég skil. Þetta vissi ég ekki fyrir fram. Ég á enn eftir eitthvað af máli mínu. Ég vil ekki hraða mér í gegnum það. Ég hef ekki lagt í vana minn að tala langt mál á þingi. Þessi mál standa hjarta mínu nær og ég vil helst ekki þurfa að takmarka mig í þeim málum. Þess vegna mun ég fresta máli mínu núna.



Herra forseti. Mér finnst einkennilega að þessum málum staðið af forustumönnum þingsins, ég verð að segja það. Hér er í gær frestað umræðu um utanríkismál sem boðað hafði verið að yrði á þriðjudegi. Þessi skýrsla hæstv. ráðh. kemur fram undir lok þingsins og hefði auðvitað verið í lófa lagið að hún kæmi fram í þinginu áður. Hér er verið að rjúfa í annað sinn þingfund, umræðu um þetta mál, áður en fulltrúar einstakra þingflokka hafa fengið að taka þátt í umræðunni og að því er virðist til þess að koma hér fram atkvæðagreiðslum og öðru og síðan að færa þessa umræðu fram á kvöld og kannske fram á nótt. Ég finn að þessum vinnubrögðum. Ég tók drjúgan tíma í umræðu áðan og gerði það vissulega í trausti þess að aðrir ættu kost á að tala í málinu án þess að kæmi til tafa af þessu tagi eða rofi á fundum um svo mikilvægan þátt sem umræða um utanríkismál er. Ég sé ekki annað en þm. stjórnarliðsins geti alveg eins verið hér að störfum í kvöld og nótt til að taka á þeim málum sem verið er að boða að eigi nú að koma til umræðu. Mér finnst hálfgerð vanvirða við hæstv. utanrrh. að fara svona með umræðu um þetta mál og hlýt að gera athugasemd við það þó ég hafi fengið að taka þátt í umræðunni fyrr í dag og ætlaði ekki að blanda mér í hana frekar. Ég verð að segja að mér finnst afar undarlega að máli staðið af hálfu forustu þingsins og geri mínar athugasemdir við það.



Herra forseti. Ég efast ekki um góðan vilja forseta til að beita sanngirni, en ég hefði kunnað því betur að þetta hefði komið fram á fundinum sem forseti vitnaði til áðan, á fundinum sem ég sat fyrir hönd þingflokks Kvennalistans. Þá hefðu fulltrúar þingflokkanna getað samstillt sitt mál við klukkuna.



Herra forseti. Á þskj. 751 er till. til þál. um Norðurlandasamning um rétt norrænna ríkisborgara til að nota eigin tungu í öðru norrænu landi. Norðurlandasamningur um þetta efni hefur verið undirritaður, var undirritaður á Borgundarhólmi 17. júní 1981, og samningurinn fylgir með þessari till. til þál. sem fskj. Þessi samningur er árangur af starfsemi Norðurlandaráðs á grundvelli ályktunar frá 1966 og unninn á vegum dómsmálaráðuneyta Norðurlandanna. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þessa till. Ég vísa til þeirrar grg. sem henni fylgir svo og samningsins sem eins og ég sagði áðan er fskj. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að till. verði vísað til 2. umr. og til hv. utanrmn.

Frsm. allshn. (Birgir Ísl. Gunnarsson) Herra forseti. Allshn. Sþ. hefur fjallað um till. til þál. um framkvæmdir á Egilsstaðaflugvelli og varð nefndin sammála um að mæla með samþykkt till.Till. er þess efnis að heimila ríkisstjórninni að láta nú þegar hefja undirbúning og forvinnu vegna nýrrar flugbrautar á Egilsstaðaflugvelli. Skal með verk þetta farið eftir tillögum flugmálanefndar. Stefnt skal að því að framkvæmdir hefjist á árinu 1987. Ríkisstjórninni er heimilt í þessum tilgangi að taka lán allt að 60 millj. kr., eins og segir í þessari tillgr. Tillaga flugmálanefndar var að byggja nýja flugbraut vestan við núverandi braut, nær Lagarfljóti, en sú braut er talin mun öruggari vegna betra aðflugs auk þess sem hægt er að nota núverandi braut á meðan á þeim framkvæmdum stendur þannig að ekki þarf að fella niður flug til Egilsstaða á meðan ný braut er byggð. Egilsstaðaflugvöllur er mjög mikilvægur flugvöllur í samgöngukerfi Austurlands. Nefndin, sem fékk til viðtals við sig þá Pétur Einarsson flugmálastjóra og Jóhann Jónsson framkvæmdastjóra flugvalla, varð eins og fyrr segir sammála um að mæla með samþykkt þessarar till.



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um fjármögnunarfyrirtæki. Þessi till. leggur til að það verði undirbúin löggjöf um þessa starfsemi og í síðari hluta var lögð á það áhersla að mörkuð yrði stefna um það að hve miklu leyti erlendum aðilum skuli heimiluð þátttaka í slíkri starfsemi hér á landi. Það blasir við að það eru nokkuð mörg atriði sem þarf að taka tillit til í lagasetningu sem þessari. Eitt af þeim atriðum sem þar þarf að taka tillit til er að sjálfsögðu að marka slíka stefnu. Nefndin hefur lagt til, með leyfi forseta: "Nefndin hefur fjallað um till. og mælir með samþykkt hennar breyttrar eins og hún kemur frá nefndinni á sérstöku þskj." - Stefán Benediktsson var ekki fjarverandi afgreiðslu málsins og óska ég eftir að heimilað sé að það leiðréttist hér með. Orðalag brtt. er svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta undirbúa löggjöf um fjármögnunarfyrirtæki".



Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um till. til þál. um könnun á hagkvæmni útboða og nánari reglum um framkvæmd þeirra. Nefndin varð sammála um að leggja til samþykkt þessarar till. með brtt. sem hún flytur og hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta athuga þá reynslu sem fengist hefur undanfarin ár af hagkvæmni útboða á opinberum framkvæmdum. Jafnframt verði kannað hvort rétt sé að setja nánari og skýrari reglur um útboð á vegum hins opinbera og framkvæmd þeirra, m.a. um val á verktökum". Það má segja að með þeirri efnisbreytingu, sem hér er lögð til á till., sé það fyrst og fremst undirstrikað að könnunin fari fram og í ljósi þeirrar könnunar sem liggi þá fyrir verði teknar ákvarðanir sem ekki er að öllu leyti hægt að sjá fyrir hverjar verða fyrr en könnunin hefur átt sér stað.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 765 um till. til þál. um stofnun ferðamálaskóla. Félmn. Sþ. hefur rætt till. og kannað þær umsagnir sem bárust um þetta mál og leggur nefndin til að till. verði samþykkt með þeim breytingum sem er að finna á sérstöku þskj., en undir þetta rita auk mín Jóhanna Sigurðardóttir, Davíð Pétursson, Árni Johnsen, Guðrún Helgadóttir og Jón Kristjánsson, en Stefán Valgeirsson var fjarstaddur afgreiðslu málsins. Í þessari till. til þál. á þskj. 241 um stofnun ferðamálaskóla var lagt til að Alþingi ályktaði að fela ríkisstjórninni að hraða undirbúningi að stofnun ferðamálaskóla þar sem veitt verði menntun í þeim greinum sem tengjast alhliða ferðamannaþjónustu svo að ekki þurfi lengur að sækja nám í þessari ört vaxandi atvinnugrein til annarra landa. Hér var að dómi nefndarmanna um mikilsvert mál að ræða. Ég bæti því við að það er orðið fyllilega tímabært að koma á slíkum ferðamálaskóla eða skipulegri fræðslu í ferðamálum þar sem auk gisti- og veitingareksturs yrðu kenndar aðrar greinar sem tengjast ferðamálum og eru raunar þáttur af þeim, svo sem móttaka og þjónusta við ferðamenn. Má þar og nefna rekstur ferðaskrifstofa, störf á því sviði, svo sem skipulagningu ferða, ráðstefnuhald, útgáfu farseðla og markaðs- og kynningarmál. Annar þátturinn er leiðsögn ferðamanna, en í þeim efnum hafa verið haldin námskeið. Þá má nefna gestamóttöku, tungumálanám, auk þeirra greina annarra sem tengjast rekstri hótela og gistihúsa bæði í þéttbýli og dreifbýli. Hér er því um mjög víðtækt mál að ræða og mál sem er brýnt að komist í framkvæmd vegna þess að í dag fer engin skipulögð kennsla í ferðamálum fram í landinu, innan eða utan skólakerfisins. Nefndin varð sammála um að hér þyrfti að gera á bragarbót. Hins vegar lagði nefndin við umfjöllun þessarar till. til eina brtt. sem orðast svo, með leyfi hæstv. forseta: " Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hraða undirbúningi að skipulegri kennslu í ferðamálum. Veitt verði menntun í þeim greinum sem tengjast alhliða ferðamannaþjónustu svo ekki þurfi lengur að sækja grundvallarnám í þessari ört vaxandi atvinnugrein til annarra landa". Breytingin er einfaldlega sú að í þáltill. sjálfri var gert ráð fyrir skóla þó svo að í grg. væri tekið fram að bóklega námið væri sjálfsagt að færi fram í fjölbrautaskólum og öðrum slíkum skólum víðs vegar um land. Það var raunar aldrei ætlunin að setja ætti á stofn á þessu fyrsta stigi sjálfstæða nýja stofnun, heldur nýta þær stofnanir sem fyrir hendi eru, bæði kostnaðarins vegna og vegna þess að þegar eru uppi nokkrar áætlanir um bóklega kennslu á ferðamálasviði í menntaskóla. Um það varð samkomulag í nefndinni að nefna í stað "ferðamálaskóla" undirbúning skipulegrar kennslu í ferðamálum. Það er vitanlega það sem er hér höfuðatriðið, að slíku námi verði hrint af stokkunum. Það er ekki fyrir hendi í landinu nú. Þá orðast fyrirsögn till. svo: Tillaga til þál. um kennslu í ferðamálum. Nefndin varð sammála um að afgreiða málið á þessa lund.

Guðrún Agnarsdóttir (frh.): Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá að halda ræðu minni áfram með svo stuttu hléi og mun ég þá taka upp þráðinn þar sem frá var horfið. Ég mun líka reyna, herra forseti, að stytta mál mitt þannig að unnt verði að taka fyrir deildafundi sem fyrst. Þó mun ég tæpa á nokkrum atriðum og þá fyrst hvað varðar málefni fjarlægra heimshluta, en það er greint frá málefnum Suður-Afríku á bls. 29 og þar stendur, með leyfi forseta: "Mörg erlend stórfyrirtæki hafa á undanförnum mánuðum hætt starfsemi sinni í Suður-Afríku". Eins og við öll vitum hefur gætt vaxandi óánægju blökkumanna vegna misþyrminga, gengið hefur verið freklega á mannréttindi þeirra og mun ég ekki fara nánar út í það, enda vel frá því greint í skýrslunni. Þó kemur það fram að Bretar og Bandaríkjamenn hafi beitt neitunarvaldi gegn því að samþykkt yrði í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna að víta Suður-Afríku og beita stjórnina þar refsiaðgerðum vegna framferðis við blökkumenn í Suður-Afríku. Þegar ég les um þessi erlendu stórfyrirtæki verður mér hugsað til þess að fjölþjóðafyrirtækið Rio Tinto Zinc, sem við stígum nú í vænginn við og höfum reyndar gert á undanförnum árum, er í raun breskt að uppruna og hefur aðsetur sitt í Bretlandi að einhverju leyti. Sonarfyrirtæki Rio Tinto Zinc hefur unnið úran í Namibíu s.l. 16 ár, en stjórnin í Suður-Afríku fengið stórar fúlgur í skattheimtu af þessu fyrirtæki, en slík dæmi eru mörg. Það eru því í raun ekki einungis hagsmunir hins hvíta minni hluta í Suður-Afríku sem stuðla að kúgun blökkumanna heldur jafnframt hagsmunir fjölþjóðaiðnaðar sem kaupir þar ódýrara vinnuafl en annars staðar þekkist. Þetta ástand er einmitt snar þáttur í þeirri þróun sem orðið hefur í samskiptum landa norðurhvels við lönd á suðurhveli jarðar og kölluð hefur verið togstreita milli norðurs og suðurs, en margir óttast að þar felist fleiri kveikjur að allsherjarófriði en jafnvel í togstreitunni milli austur og vesturs. Sú hagsmunagæsla sem bæði Bretar og Bandaríkjamenn hafa stundað vegna stórra fyrirtækja, sem hafa aðsetur í Bandaríkjunum og Bretlandi, hefur einmitt miðað að því að viðhalda þessu misrétti. Nú vil ég spyrja hæstv. utanrrh.: Veit hann hvort meðal þessara mörgu erlendu stórfyrirtækja, sem hafa á undanförnum mánuðum hætt starfsemi sinni í Suður-Afríku, er fjölþjóðafyrirtækið Rio Tinto Zinc? Þessu vildi ég gjarnan fá svar við. Ég hef minnst lítillega á málefni Mið- og SuðurAmeríku, en það hefur gengið hver harmsagan á fætur annarri yfir íbúa þessara landa. Ég vil taka undir það sem áður var sagt um Chile. Ég hafði einmitt gert athugasemd við það í minni yfirferð yfir skýrsluna þar sem stendur á bls. 31, með leyfi forseta: "Tilgangurinn [þ.e. tilgangur kommúnista] er að afla stefnu þeirra um vopnaða andstöðu gegn stjórninni fylgis og útiloka að hægfara öfl komist til áhrifa í landinu". Við skulum ekki gleyma því hvernig fór fyrir hægfara umbótaöflum undir forustu Allendes fyrir nokkrum árum í Chile. Þau hægfara öfl voru rækilega stöðvuð í sinni framgöngu til að komast til áhrifa í landinu Chile á sorglegan hátt og það var einmitt af hálfu þeirra afla sem nú styðja herforingjastjórnina sem þar er við völd nú. Ég minntist áðan á þann mismun sem gerður var á fjármögnun sem rennur til contra-skæruliða þegar tilgreint er nákvæmlega hvað varðar upphæðir, meira að segja um það að Líbýumenn hafi á laun gefið stjórn sandinista fjármuni og efnahagsaðstoð, en hvergi er talað um það fé sem runnið hefur til contra-skæruliða frá afurðum vopnasölu til Írans, eitt mesta hneykslismál sem komið hefur upp í Bandaríkjunum á stjórnartíð Reagans Bandaríkjaforseta. Og síðan víkur sögunni að Íran og Írak, þessari löngu harmsögu sem gengið hefur á undanfarin sjö ár líklega. Það fær 41/2 línu í þessari skýrslu. Ég hefði kosið að sjá ítarlegri umfjöllun um það mál. Það leiðir líka huga okkar að vopnasölu og vopnasölum, en það eru þeir ekki síst sem kynda undir vígbúnaðarkapphlaupinu sem hafa af því ómældan hagnað. Athygli okkar hefur verið dregin að vopnasölum vegna tengsla þess við morðið á Olof Palme og eru þau mál að skýrast og hafa verið dregin fram í dagsljósið. Ég held að við ættum að gera okkur grein fyrir því hver hlýtur mestan hagnað af því að kynda undir ófriði í heiminum í stóru og smáu. Það er tekið til þess á bls. 33 hvað snertir Japan að vakin er athygli á þeirri staðreynd að á fjárhagsárinu sem hefst í apríl 1987 er gert ráð fyrir því að útgjöld til landvarna í Japan fari fram úr þessu 1% af vergri þjóðarframleiðslu sem verið hefur. En það var á arinu 1976 sem ákveðið var að ekki skyldi farið fram úr 1% og ég minnist orða sir John Kenneth Galbraith, kanadíska hagfræðingsins, sem rakti einmitt í ítarlegu máli hvernig efnahagsundrið í Japan hefði orðið ekki síst vegna þess að Japanar ákváðu að verja takmörkuðu fé af sinni þjóðarframleiðslu til varnarmála. Þeir settu það allt í iðnaðarþróun. Ég fagna þessum kafla um utanríkisviðskipti sem er fróðlegur. Það hafa komið upp þær hugmyndir að ríkari áherslu beri að leggja á utanríkisviðskipti innan ramma utanríkisþjónustunnar. Ég tel að það sé vel. Það má mjög gjarnan taka eitthvað af því yfirborðslega og því venjubundna sem fylgir utanríkisþjónustu og setja í staðinn eitthvað sem er framsæknara, meira leitandi og skapandi. Það má gjarnan breyta um áherslur þó að sjálfsagt sé að halda uppi vináttusamböndum við helstu nágrannalönd og viðskiptalönd okkar. Í kaflanum um viðskiptajöfnuðinn koma einmitt glögglega fram aðal- og meginforsendur góðærisins, þ.e. lækkun á olíuverði, hækkun á fiskverði erlendis og lækkun vaxta á alþjóðlegum lánamörkuðum. Ég rek hér augun í tölur sem varða Landsvirkjun og mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh. Hér er gífurlegur innflutningur á vegum Landsvirkjunar eða 67 millj. kr. þrátt fyrir að innflutningur til járnblendiverksmiðju hafi dregist saman og innflutningur til alversins einnig dregist saman. Stóriðjan er að dragast saman, en Landsvirkjun er að auka innflutning sinn upp í 67 millj. kr. frá 52 millj. kr. árinu áður. Í hverju er þessi innflutningur fólginn, hæstv. utanrrh.? Gæti ég fengið upplýsingar um það? Síðan er vikið aðeins að ullarvörum og því hve útflutningur á ullarvörum hefur fallið ískyggilega hjá okkur á s.l. ári. Mér finnst þetta í raun alvarlegt. Við ættum að geta nýtt okkur ullina miklu betur. Hún var á fyrstu öldum Íslandsbyggðar aðalútflutningsvara landsmanna í formi vaðmáls. Formæður okkar mundu eflaust snúa sér við í gröfinni ef þær vissu hvernig farið er með íslensku ullina nú. Þær kunnu nefnilega að nýta sér einkenni hennar. Þær greindu hana í þel og tog og nýttu eftir því sem við átti í fínan vefnað eða grófan, fínt og gróft prjón. Nú er sú þekking nánast að hverfa og hver að verða síðastur að snúa við blaðinu og fara að þróa ullariðnaðinn í samræmi við sérkenni íslensku ullarinnar. Nú er öllu blandað saman og búið til eitt allsherjar sokkaband sem auðvitað er gróft og stingandi, enda ekki til annars stofnað. Bandaríkjamenn klæjar svo undan þessu bandi að þeir vilja ekki kaupa það meir. Þarna þurfum við verulega að taka okkur á. Og ég tek sem dæmi Ítalíu. Það var ekki fyrir mörgum árum að Ítalía var vandræðabarn Evrópu, atvinnuleysi viðvarandi, verðbólga mikil og tíð stjórnarskipti og efnahagurinn bágborinn. En Ítalir tóku sig á. Þeir lögðu fjármagn, hugvit og hönnun í að þróa ítalskan iðnað og ekki síst fataiðnað. Nú tala menn um efnahagsundur á Ítalíu, ítalskar prjónavörur seljast eins og heitar lummur svo að ekki sé talað um skó og föt, efni og leðurvörur. Og hvers vegna skyldum við með þetta afbragðs hráefni sem við eigum, íslensku ullina, ekki reyna slíkt hið sama? Ég vek athygli á þessu. Ég mun fara hratt yfir sögu og sleppa því að minnast á margt sem hér hefði getað verið athyglisvert og þess virði að fjalla um það, en þó get ég ekki farið fram hjá því sem segir á bls. 42, með leyfi forseta. Þar er talað um samskipti Íslands við hin fríverslunarlöndin og segir: "Ekki er ólíklegt að einn liðurinn í nánari samskiptum Íslands við hin fríverslunarlöndin verði aukin samvinna við erlenda aðila og jafnframt aukning á eignaraðild þeirra í fyrirtækjum hér á landi, ekki aðeins iðnfyrirtækjum." Nú er ekki langt síðan við stóðum hér og ræddum uppboðsmarkaði fyrir fisk og þá var vitnað til greinar í Alþýðublaðinu þar sem hv. 6. landsk. þm. Karl Steinar Guðnason hafði látið þess getið í viðtali við Alþýðublaðið að hann fagnaði því að erlendir aðilar eignuðust verulegan eignarhluta í fiskvinnslufyrirtækjum á Íslandi. Hér kom hver þm. um annan þveran og andmælti þessu og tók fast á móti og vakti athygli á því hversu ákaft Íslendingar hefðu barist fyrir því að eiga sjálfræði og sjálfstæði bæði yfir þeim auðlindum sem hafið færir okkur af fiskstofnum og einnig yfir fiskvinnslunni þegar fiskurinn er kominn á land. Og ég vil spyrja: Hvað er átt við með þessu? Ég vil spyrja hæstv. utanrrh.: Hverju er hann að bjóða heim hér um eignaraðild erlendra aðila í íslenskum fyrirtækjum hér á landi öðrum en iðnfyrirtækjum? Við hvað á utanrrh. þarna? Mér finnst þetta vera umhugsunarvert og alvarlegt mál ef opna á fyrir erlendu fjármagni sem e.t.v. gæti eignast meiri hluta í íslenskum fyrirtækjum. Um þróunarsamvinnuna vil ég engum orðum fara því að Sigríður Dúna Kristmundsdóttir mun fjalla um hana. Kaflinn er afar stuttur. Hann lýsir kannske best af öllu því smánarlega framlagi sem við leggjum til þeirra mála. Ég vil fara lítillega yfir þann kafla sem fjallar um öryggis- og varnarmál. Hér er talað um að varnarmálaskrifstofan fáist í öðru lagi við herfræðileg og hertæknileg málefni sem lúta að upplýsingaöflun og rannsóknum þannig að hægt sé hverju sinni að leggja hlutlægt íslenskt mat á hernaðarstöðu landsins o.s.frv. Ég mun enn spyrja: Hverjir eru þeir sem þessu sinna? Hve margir eru þeir? Hvernig anna þeir störfum sínum því að þau hljóta að vera geysilega yfirgripsmikil? Og enn fremur: Hvaða menntun hafa þeir til þess? Það er talað um heildarveltu Fríhafnarinnar sem hefur aukist mjög. Ég spyr: Hvert fór þessi hagnaður? Í hvað var hann notaður? Einnig er talað um eftirlits- og varnarhlutverk varnarliðsins. Það er talað um á bls. 48: "Jafnframt eftirlitshlutverkinu skipuleggur varnarliðið varnir Íslands í samráði við innlend stjórnvöld." Hvernig fer sú skipulagning fram og hverjar eru þessar varnir? Hæstv. utanrmn. fór í ferð út á Keflavíkurflugvöll fyrir tveim árum, minnir mig. Okkur var kynnt starfsemi flugvallarins. Þá kom skýrt í ljós hjá aðalhershöfðingja á Keflavíkurvelli að það væru engar varnir sérstaklega ætlaðar fyrir Íslendinga. Það voru hernaðarhagsmunir fyrst og fremst sem átti að verja. Við spurðum nákvæmlega út í það: En hvernig á að verja íslensku þjóðina? Það voru engin varnarviðbrögð fyrir íslensku þjóðina, einungis fyrir flugvöllinn, einungis fyrir ratsjárstöðvarnar, einungis fyrir hernaðarmannvirkin. Og því spyr ég: Hvernig skipuleggur varnarliðið nú varnir Íslands í samráði við íslensk stjórnvöld? Ég sé að framkvæmdir á vegum varnarliðsins eru fyrirhugaðar í vaxandi mæli. Hér eru ráðgerðar skrifstofur, félagsheimili, frekara húsnæði fyrir skrifstofustörf, vegagerð og svo er talað um 250 íbúðir. Er ráðgert að varnarliðsstarfsfólki fjölgi? Hvers vegna er verið að byggja auknar vistarverur fyrir þetta fólk? Það er augljóst af þessum kafla að hernaðarframkvæmdirnar hafa aukist talsvert frá því sem verið hefur og því er Kvennalistinn mótfallinn vegna þess að auknar framkvæmdir hér á landi hvað varðar hernað auka á vígbúnaðarkapphlaupið í heiminum í heild sinni. Ég mun nú stytta mál mitt, herra forseti. Skýrslunni lýkur á hinni merku samþykkt þingsins um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum. Því miður er þessi stefna á vissan hátt dautt plagg. Í hvert skipti sem á að nota hana verður hún að þrándi í götu fyrir jákvæðum framkvæmdum. Það eru teknar upp úr henni fullyrðingar, það eru teknar upp úr henni setningar og þeim er beitt á þann veg að þær eru notaðar til að koma í veg fyrir að Íslendingar geti tekið sjálfstætt frumkvæði í afvopnunarmálum á alþjóðavettvangi og hún hefur snúist að mínu viti á vissan hátt upp í andstæðu sína. Í stað þess að vera stuðningur og boðberi góðra mála er hún nú orðin að hindrun og má segja tappa sem rekinn er í flösku. Hún er notuð til að stöðva og koma í veg fyrir og er það miður. Ég hef ekki minnst á eitt atriði. Ég fann það ekki heldur í þessari skýrslu. Það var friðarárið. Enda virðast flestir hafa gleymt því að á s.l. ári var friðarár Sameinuðu þjóðanna. Því miður var lítið um framkvæmdir til að minna fólk á mikilvægi friðarins. Einhvers staðar í skýrslunni er talað um að Íslendingar þurfi áð vanda til samninga, þeir þurfi að stuðla að því að gæði samninga verði góð, verði mikil. Ég mun ekki eyða tíma í að reyna að finna þetta. Það er meira að segja tekið fram að það sé mikilvægt vegna þess að lengi býr að fyrstu gerð. Ef hæstv. utanrrh. heldur þetta held ég að hann ætti að snúa sér að því að koma á friðarfræðslu því að það er alveg rétt hjá honum: Lengi býr að fyrstu gerð. Til að ljúka máli mínu, herra forseti, langar mig að lesa stuttlega kafla úr nýrri stefnuskrá Kvennalista um friðar- og utanríkismál. Við höfum ekki breytt stefnu okkar. Við höfum einungis sett frekari áherslur. Á þessum fjórum árum sem þingið hefur setið höfum við ötullega talað fyrir friðarmálum og stutt þau á alla lund og sjálfar borið fram ýmsar tillögur um þau efni. Mig langar til að vitna í lokin, með leyfi forseta: "Íslendingar hafa aldrei borið vopn á aðrar þjóðir. Því er eðlilegt að við gerumst boðberar friðar og afvopnunar í heiminum. Við eigum að láta til okkar taka á alþjóðavettvangi sem friðflytjendur, ekki síst vegna þess að við búum mitt á milli risaveldanna tveggja sem standa vígbúin andspænis hvort öðru. Um aldaraðir hafa samskipti þjóða einkennst af átökum og vopnaskaki. Valdbeiting, ofbeldi og virðingarleysi við allt sem lífsanda dregur hefur um of verið ríkjandi við stjórnun heimsins. Að baki liggur hugarfar sem er í hrópandi andstöðu við menningu kvenna sem þiggur lífskraft sinn frá endurnýjun lífsins, verndun þess og viðhaldi. Kvennalistinn vill breyta þessu hugarfari. Við verðum að byrja á okkur sjálfum og þeim sem næst okkur standa, en beina síðan sjónum út í hinn stóra heim. Það er sannarlega þörf á nýjum lífsviðhorfum ef okkur á að takast að snúa frá mengun, bágum kjörum heimsins barna og hættunni á gereyðingu. Íslenskar konur hafa vakið athygli um heim allan vegna aðgerða sinna og nýrra hugmynda í kvenfrelsisbaráttu. Við eigum erindi við heiminn og því teljum við brýnt að efla samskipti við allar þjóðir. Sú heimsmynd sem blasir við mannkyninu er ekki glæsileg. Hungur, sjúkdómar, fáfræði og atvinnuleysi bíða milljóna manna. Á meðan veltir hluti hins vestræna heims sér upp úr allsnægtum og það sem meira er: leyfir sér að eyða og sóa auðlindum heimsins og menga jörðina sem tilheyrir okkur öllum. Þetta er siðleysi sem ekki lengur má viðgangast. Mengun sjávar ógnar afkomu Íslendinga um leið og hún er ógnun við allt lífríki jarðar. Því stendur það okkur nærri að vinna gegn mengun, auðlindasóun og gróðureyðingu. Við erum í hópi þeirra þjóða sem eru vel aflögufærar. Okkur ber að leggja okkar skerf til þróunarstarfs meðal þeirra sem þurfa og óska aðstoðar. Ísland er einn möskvinn í hernaðarneti stórveldanna. Á undanförnum árum höfum við flækst æ fastar í því neti. Hernaðarumsvif hafa aukist verulega á seinni árum. Nýjar vígvélar, olíuhöfn, ratsjárstöðvar og flugskýli sem þola kjarnorkusprengingar. Kvennalistinn er andvígur hugarfari hermennskunnar. Við viljum stöðva allar hernaðarframkvæmdir hér á landi þegar í stað og vinna gegn öllum hernaðarbandalögum. Það má hins vegar ljóst vera að Ísland losnar ekki úr hernaðarnetinu nema almenningur hér sem annars staðar rísi gegn þeirri hernaðarhyggju sem mótar afstöðu þeirra sem fara með völdin. Við getum ekki falið örfáum mönnum líf okkar og framtíð. Því tökum við afstöðu með þeim sem vinna að friði í heiminum og stefna að friðlýstu Íslandi án vígbúnaðar í heimi án hernaðarbandalaga. Við viljum að Ísland og öll Norðurlöndin verði lýst kjarnorkuvopnalaust svæði, að allar hernaðarframkvæmdir hér á landi verði stöðvaðar þegar í stað, að Íslendingar verði efnahagslega óháðir hernum meðan hann dvelur hér. Að vígbúnaðarkapphlaupið verði stöðvað og að allur vígbúnaður í geimnum verði bannaður, að kjarnorkuveldin lýsi yfir tilraunabanni með kjarnorkuvopn. Við viljum vinna að því að kjarnorkuveldin heiti því að beita ekki kjarnorkuvopnum að fyrra bragði, að Íslendingar eigi frumkvæði að samningum um afvopnun og Íslendingar standi við gerðar samþykktir um þróunaraðstoð, að tekin verði upp markviss friðarfræðsla í skólum sem og annars staðar, að Íslendingar standi vörð um mannréttindi hvar sem er í heiminum og að sjálfsákvörðunarréttur þjóða verði virtur, að losun geislavirks úrgangs og eiturefna í hafið verði stranglega bönnuð. Við viljum sýna samstöðu og styðja baráttu kvenna um heim allan fyrir lífi jarðarbarna, fyrir friði, frelsi og réttlátri skiptingu jarðargæða." Umræðu frestað.