Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef ekki mikið að bæta við það, sem sagt er á þskj. 393. Frv. þetta er að nokkru leyti flutt vegna þess, að margir útgerðarmenn fiskibátanna hafa ítrekað þau ummæli sín, að það fé, sem þeir væru skyldaðir til að leggja í nýbyggingarsjóð, kæmi þeim aldrei að notum og væri ekki notað til nýbyggingarbáta. Hins vegar hefur þessum mönnum verið það óheimilt að taka fé sitt úr nýbyggingarsjóði og nota það til að greiða með því töp, sem þeir hafa orðið fyrir vegna báta sinna undanfarin tvö ár. Það er alveg óviðeigandi að hafa þetta fyrirkomulag, að peningar þessara manna komi þeim ekki að notum. Á þeim árum, er þessi l. voru sett, þá var öðruvísi háttað um bátasmíðar og þá var annað verðlag á því sem öðru. Þá var styrkur sá, sem ætlaður var, 10–20 þús. kr. Með því átti að vera hægt að létta undir með endurbyggingu bátaflotans, og var þá miðað við 30–40 smálesta báta. Er nýbyggingarráð réðst í hinar miklu bátasmíðar, var þessi stærð tvöfölduð og byggingarkostnaður hafði margfaldazt frá því, sem áður var. Þetta olli því, að framlög þau, sem runnu til nýbyggingarsjóðs, voru lítils megnug, en upphæð sú, sem rann í nýbyggingarsjóð, var skattfrjáls. Alþingi hafði að vísu verið tregt til að vægja í skattfrelsi. Var togstreita milli þeirra, sem vildu hafa framlögin sem ríflegust, og hinna, sem vildu ekki hlífa sjóðfénu. Afleiðingin var sú, að eign flestra útgerðarmanna í sjóðnum er minna en 10 þús. kr. á skip. Nú kostar bygging báta 500 –700 þús. kr., eftir þeirri reynslu, sem fengizt hefur með Svíþjóðarbátana. Það er því lítil trygging fyrir útgerðarmenn að eiga 10 þús. kr. í nýbyggingarsjóði. Það kemur að litlum notum. En eins og getið er í grg., þá var gert ráð fyrir, að ef misæri kæmi, þá væri útgerðarmönnum það heimilt að gripa til nýbyggingarsjóðs til að greiða töp, sem orðið hafa á bátum þeirra. Er þetta sagt með beinum orðum í l. frá 1942, en það sett að skilyrði, að ekki séu aðrar eignir, sem væri unnt að greiða með af hálfu útgerðarmanns. Nú er reynslan sú, að þeir útgerðarmenn, sem hafa tilkynnt undanfarin tvö ár, að þeir óski að fá fé úr sjóðnum í þessu augnamiði, þeir hafa fengið þau svör hjá sjóðsstjórninni, að þeim væni óheimilt að fá fé úr sjóðnum samkv. gildandi l. um hann. Með þessu hefur sjóðsstjórnin litið svo á, að ekki væri heimilt að nota sjóðinn til að greiða töp á útgerðinni. Þess vegna eru fyrirmæli l., sem hér að lúta, dauð og ómerk í framkvæmdinni. Það er ekki hægt að framkvæma þetta sökum þess, hvernig sjóðsstjórnin túlkar l., þó að slíkt muni eflaust stangast á við skoðanir lögfræðinga og anda lögfræðinnar. En það má ekki deila við dómarann. Þetta fé er þýðingarlaust til endurbygginga eða nýbygginga, en féð er innilokað og getur ekki komið að gagni, og það má ekki veðsetja það. Þetta skeður á sama tíma og lögveð og sjóveð falla á skipin og Alþingi heimilar að greiða stórfé úr ríkissjóði vegna bátaútvegsins. Þá skeður þetta, að útgerðarmenn geta ekki notað fé, sem þeir eiga, til að bægja frá sér skuldheimtumönnum. Það hefur þrásinnis komið fyrir, að krafizt hefur verið uppboðs á skipi vegna þess, að skipið hefur skuldað Tryggingastofnun ríkisins fyrir slysatryggingar sjómanna, og þegar svipaðar aðrar kröfur hafa staðið á skipi. Ríkisvaldið má ekki loka þessar upphæðir inni á sama tíma og bátaútvegurinn leitar á náðir þess. Ég gat ekki verið að standa í því að safna utan um mig mörgum þm. til að flytja þetta mál með mér. Hv. þm. munu verða fljótir að átta sig á þessu máli, það liggur svo ljóst fyrir, og þeir þm., sem ég hef átt orðræður við um þetta, hafa allir verið á svipaðri skoðun og ég. Það virðist því ekki vera neinn skoðanamunur um efni málsins. Að þessari umr. lokinni óska ég þess, að málinu verði vísað til 2. umr, og hv. sjútvn.



Ég get mjög tekið undir það, sem hæstv. samgmrh. sagði hér um þetta mál, þegar það var hér síðast til umr. Mér kom það eins og honum hálfeinkennilega fyrir sjónir, þegar flutt er frv. um það að breyta þessum ákvæðum í l. um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, sem verið hafa í gildi um alllangt árabil, eða síðan 1927. Þegar verið var að ræða á síðasta þingi um breyt. á því, hvernig skemmtanaskattinum yrði varið, komu engar till. um að gera breyt. á þessu ákvæði l., og það var talið eins og áður, að sjálfsagt væri að láta slík undantekningarákvæði gilda. Eins og hæstv. samgmrh. drap á, fellur starfsemi nokkurra kvikmyndahúsa undir þetta ákvæði. Ágóðanum af rekstri þessara stofnana er ýmist varið til styrktar menningarmálum eða mannúðarmálum. Það er að vísu nokkur árangur, sem rekstur þessara kvikmyndahúsa ber, og þess vegna fellur árlega nokkurt fé til þess að styrkja þessi málefni, menningarmál og málefni, sem miða að almenningsheill. Hæstv. samgmrh. minntist á, hvernig ástatt væri um þetta efni í hans kjördæmi, Hafnarfirði, þar sem bæjarfélagið hefur tekið upp bíórekstur, sem er síðan látinn bera uppi menningarstarfsemi þar í kaupstaðnum. Í mínu kjördæmi skeði sá atburður fyrir nokkrum árum, að fórnfús og göfuglynd hjón, Haraldur Böðvarsson og kona hans, Ingunn Sveinsdóttir, gáfu kaupstaðnum fullbyggt bíóhús, sem kostaði víst um eina milljón króna, og kváðu svo á í skipulagsskrá, sem um þessa starfsemi er sett, að tekjunum af rekstri kvikmyndahússins skuli fyrst og fremst vera varið til að standa undir að koma upp sjúkrahúsi á staðnum og reka það og til þess að byggja elliheimili og standa að nokkru leyti undir rekstri þess. Sú reynsla, sem fengizt hefur af rekstri þessa húss, sýnir, að þessum mikilsverðu málefnum kaupstaðarins er að þessu mikil hjálp. Tekjurnar hafa verið upp undir 100 þús. kr., á síðasta ári að vísu nokkru lægri upphæð. Þessu fé hefur verið varið til að koma upp allmyndarlegu sjúkrahúsi á Akranesi og umbæta mikið elliheimili, sem búið var að koma þar á fót. Tekjurnar verða í framtíðinni til að standa undir þessum rekstri. Ég skýri frá þessari sérstöku aðstöðu þarna á Akranesi með tilliti til þess, að mér finnst, að undantekningarákvæði þessara l. séu í alla staði eðlileg, þegar tekjunum af þessum rekstri er varið á þann hátt, sem gert er í Hafnarfirði, á Akranesi og kannske víðar, til framgangs ýmsum menningarmálum. Ég verð þess vegna að láta í ljós undrun mína eins og hæstv. samgmrh. yfir, að frv. skuli vera komið fram um að fella undantekningarákvæði gildandi l. um kvikmyndahúsarekstur í þessu augnamiði algerlega niður. - Þá er mér ekki síður undrunarefni það orðalag, sem haft er um þetta í þeirri grg., sem fylgir þessu frv., þar sem talað er um, að skattundanþága þessi sé mjög óeðlileg. Og í niðurlagi grg. er talað um, að með samþykkt frv. sé verið að létta af óviðurkvæmilegu misrétti, sem hér eigi sér stað. Þetta er vissulega harður dómur, sem þarna er felldur um þessa starfsemi, þar sem það er kallað óviðurkvæmilegt að kveða svo á í löggjöfinni að veita undanþágu hvað þetta snertir. Ég veit satt að segja ekki, í hvers konar hugarástandi flm. þessa frv. hafa verið, þegar þeir gengu frá þessu frv. og kváðu þannig á um þetta í grg. Það er nokkuð mikið sagt með því að tala um óviðurkvæmilegt misrétti í þessum efnum, þar sem þetta undantekningarákvæði er svo þröngt skorðað eins og það er í l., að það er eingöngu bundið við, að tekjunum af rekstri þessara fyrirtækja sé varið til framdráttar nauðsynlegum menningarmálum og mannúðarmálum, eins og vissulega er gert, þegar verið er að bæta sjúkrahúsakostinn í landinu og búa í haginn fyrir gamalt fólk og örvasa, sem getur ekki sjálft séð sér farborða hvað viðurværi og húsakost snertir. Það er einkennileg túlkun á hugsunarhætti Íslendinga gagnvart þessum mikilsverðu menningarmálum að kveða svo að orði um þau sem gert er í þessari grg. Ég veit, að þetta er engan veginn innri maður hv. flm., heldur hafa þeir sett þetta fram í einhverju fljótræði og af því að þeir hafa engan veginn sett sig inn í, hvaða þýðingu þetta ákvæði hefur. Ég vil ekki með nokkru lifandi móti leggja annan skilning í það. Ég vil líka mega vænta þess, eins og ég óska, að d. líti líkt á þetta mál og hún hefur áður gert og undirstriki nú sem fyrr, að þessi undantekningarákvæði skuli standa óhögguð, að þessir hv. flm. geti líka fallizt á, að það sé ekki rétt eða sanngjarnt eða eðlilegt að gera þá breyt., sem hér hefur verið lögð til í þeirra frv., þegar þeir hugsa þetta mál meir í ró og næði og athuga það nánar, en þeir sýnilega hafa gert, þegar þeir gengu frá þessu frv. og skrifuðu þá grg., sem því fylgir. Ég skal fyllilega viðurkenna, að skemmtanaskattinum, eins og honum var ráðstafað á síðasta þingi, sé skynsamlega ráðstafað. Honum er varið til þriggja aðila, í fyrsta lagi til að koma upp æskulýðsheimilum í sveitum, í öðru lagi til að standa undir rekstri þjóðleikhússins, fyrst farið var inn á þá braut, að ríkið taki þá starfsemi upp á arma sína, sem nokkuð skiptar skoðanir voru um á sinni tíð. Í þriðja lagi á að verja tíunda hluta af skemmtanaskattinum til þess að styðja bókasafnastarfsemi í landinu og kvikmyndagerð af ýmsum þjóðlegum háttum hjá okkur. Eins og ég gat áður um, kom engum til hugar, þegar þessi breyt. var gerð, að undanfella þau ákvæði, sem lagt er til að fella niður í þessu frv. Svo sjálfsagt var það talið af öllum. Og ef miðað er við þau framlög, sem við teljum okkur hafa ráð á að leggja til ýmissa framkvæmda í landinu, eins og skólabygginga og annars, er snertir menningarmál og þess háttar, þá verður að telja, að það framlag sé allríflegt eftir þeim upplýsingum, sem hv. 1. flm. gaf hér, þegar hann reifaði þetta mál. Ég tók svo eftir, að þær tekjur, sem falla til byggingar æskulýðsheimila, séu um 1 millj. kr. Þá skilst mér, að um 800 þús. kr. fari til þjóðleikhússins og 200 þús. til annarrar starfsemi, sem á að verja þessu fé til. Og miðað við framlög af hálfu ríkisins til hliðstæðra mála þá verður að telja þetta sæmilega úrlausn á einu ári, þó að það nái að sjálfsögðu skammt á móti þeim óskum, sem uppi eru hverju sinni, en þó sækist þetta smám saman, þótt hægt sé, þannig að allmiklu verður hægt að koma til vegar á næstu 5–10 árum af því, sem ógert er í þessu efni. Við þekkjum það, sem erum í fjvn., að það er ekkert smáræði, sem stendur upp á ríkið að veita samkvæmt l. til ýmissa nauðsynlegra framkvæmda í landinu. Það eru ekki fáar milljónir eða milljónatugir, en fjárveitingar til hafnargerða eru á eftir því, sem lög gera ráð fyrir, að veitt sé úr ríkissjóði til þessara framkvæmda. Og ef maður tekur skólabyggingarnar, þá mun þetta vera þar enn þá meira. Mér skilst því, að hér komi fram allt of mikið bráðlæti og ekki sé rétt að ganga svo langt í þessu efni, að það gangi út yfir menningar- og mannúðarstarfsemi, sem studd er í þessu efni með núverandi löggjöf. En þó að ég sé á móti þessu máli, þá er ég ekki á móti því, að það gangi sinn þinglega gang og fari til n., og ég vænti, að sú n. athugi þetta mál vel, því að hún hlýtur þá að komast að þelrri niðurstöðu, að ekki sé viðeigandi eða gerlegt að skerða þann styrk, sem slík fyrirtæki fela í sér fyrir menningar- og mannúðarmál þjóðarinnar. Æskilegt væri, að það ætti sér stað í sem flestum tilfellum, að menn, sem eru nokkurn veginn vel á vegi staddir fjárhagslega, létu af hendi rakna fé til slíkrar menningar- og mannúðarstarfsemi og legðu þannig grundvöll að því fyrir framtíðina, að aðstaðan til að vinna að þessum málum verði verulega bætt. En það er vitanlega engin uppörvun fyrir menn að gera þetta, ef farið verður að seilast eftir þessu framlagi og draga það frá sínu ætlunarverki yfir í ríkissjóð til ýmissa annarra framkvæmda. Það er engin uppörvun fyrir þessa menn að vinna með þessum hætti að menningar- og mannúðarstarfsemi í landinu, og mér skilst, að það sé varhugavert fyrir Alþingi að slá þannig á útrétta hönd manna í þessu efni. Það ætti frekar að örva og glæða þann hugsunarhátt og a. m. k. viðurkenna hann, en vera ekki að draga úr honum með því að láta ríkið teygja krumlur sínar ofan í þann sjóð. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en vænti þess aðeins, að sú vernd, sem l. hafa veitt að þessu leyti, verði að engu leyti skert.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh., sem talaði hér, þegar málið var síðast til umr., þótti svo mikið liggja við að koma því fyrir kattarnef, að hann skoraði á þm. að fella það við 1. umr. Það mætti ætla, að það væri meira en lítið alvarlegt mál hér á ferðinni, þegar einn ráðh. rís upp úr stóli sínum og krefst þess af hv. þm., að þeir látið málið ekki einu sinni fá þinglega meðferð. Það mætti ætla, að einhver háski væri hér á ferðum, fyrst það þykir knýjandi nauðsyn, að Alþingi fari þá óvenjulegu leið að fella málið við 1. umr. Nú skil ég vel, að hæstv. ráðh. finnist þetta frv. ekki að öllu leyti að sínu skapi, því að í hans kjördæmi er eitt þeirra kvikmyndahúsa, sem mundi, ef frv. væri samþ., missa nokkurra fríðinda ásamt nokkrum öðrum kvikmyndahúsum í landinu. Það, sem hæstv. ráðh. er að gera, er ekkert annað en að verja forréttindi þessa fyrirtækis í kjördæmi hans. Og þá er líka skiljanlegt, hvers vegna hann þóttist þurfa að skora á þm. að beita fantatökum, því að það er aðeins til að verja forréttindi eins fyrirtækis í kjördæmi hans. Ég skal svo ekki ræða meira um þessa áskorun hæstv. ráðh. að fella málið við 1. umr., en vænti, að hv. þm. sjái, að slíkt er alveg ósæmilegt. Hér er um að ræða mál, sem menn geta haft misjafnar skoðanir um, eins og flest önnur mál, en hitt er hrein óhæfa, sem hæstv. ráðh. skoraði á hv. þm. að fremja. Nú mætti ætla, eftir því sem hæstv. ráðh. talaði, að mér væri sérstakt áhugamál að svipta 1–2 bæjarfélög möguleikum til að hraða byggingu heimilis fyrir gamalt fólk og sjúklinga. Hæstv. ráðh. málaði mjög litsterka mynd, hve grimmdarfull aðferð þetta væri gegn gamla fólkinu í Hafnarfirði. Ég viðurkenni, að tekjur þessara stofnana af rekstri sínum verða nokkru minni við það, að þau verða að greiða skatt eins og önnur hliðstæð fyrirtæki. En ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Hefur þessi rekstur ekki verið talinn mjög arðvænlegur? Ég hef heyrt suma flokksmenn hans halda fram, að þeir einstaklingar, sem reka slík fyrirtæki, græddu á því of fjár. Ég hygg, að ég hafi heyrt því haldið fram, ekki einu sinni, ekki tvisvar, heldur oft og alltaf, þegar á slíkan rekstur hefur verið minnzt, og ég viðurkenni, að kvikmyndahúsarekstur hér á landi er með allra arðvænlegustu og öruggustu atvinnugreinum. Þess vegna fer því fjarri, að það sé verið að eyða öllum möguleikum til að þiggja elliheimili í Hafnarfirði og sjúkrahús á Akranesi, þó að þessi kvikmyndahús á þessum stöðum séu látin greiða skemmtanaskatt eins og önnur hliðstæð fyrirtæki á landinu. Og það er hrein blekking, þegar hæstv. ráðh. rís upp og segir, að með þessu sé verið að koma í veg fyrir, að elliheimili sé byggt í Hafnarfirði og dregur upp þessar tvær myndir, danshús úti á landi eða elliheimili í Hafnarfirði. Það tekur að vísu lengri tíma að safna nægilegu fé til að geta byggt elliheimili í Hafnarfirði, ef fyrirtækið er látið greiða skemmtanaskatt eins og önnur hliðstæð fyrirtæki, en hitt er fjarstæða, að með því sé verið að útiloka alla möguleika til að gera það, enda er fjarri mér að leggja stein í götu þess, að Hafnarfjarðarbær eignist elliheimili eða Akraneskaupstaður komi upp sjúkrahúsi, þegar myndarlegt fólk hefur lagt þar fram mikið fé að gjöf til kaupstaðarins í þessu skyni. Ég tel þvert á móti mjög ánægjulegt að vita til þess, að þessir tveir myndarlegu kaupstaðir skuli hafa fengið fasta tekjustofna, sem hægt er að nota í þessu augnamiði, því að það er mjög æskilegt, að elliheimili og sjúkrahús séu reist. Hitt er alveg óþarfi, að setja dæmið eins upp og hæstv. viðskmrh. gerir, danshús úti á landi eða elliheimili í Hafnarfirði. Og að þetta tvennt geti ekki farið saman, ef forréttindi kvikmyndahúsanna verða afnumin. Þessi staðhæfing sló algerlega í baksegl við það, að kvikmyndahúsarekstur sé mjög arðvænleg atvinnugrein. En það er eins og sumum finnist, að það sé ekki hægt að reka nein opinber fyrirtæki nema með einhverjum forréttindum fram yfir rekstur einstaklinga. Þetta er dálítið einkennilegt og slær í bakseglin við þá skoðun, sem hæstv. viðskmrh. hefur. að eiginlega eigi bæir og ríki allt að reka og þá fyrst verði atvinnutækin arðvænleg fyrir fólkið og gefi því þann arð, sem það hefur rétt á. Því fer fjarri, að sá kvikmyndahúsarekstur, sem einstaklingar stunda, greiði ekki mikið fé í skatta til hins opinbera, og skal ég því til sönnunar nefna nokkrar tölur. Frá Nýja bíó hef ég upplýsingar um, hvað það hefur greitt í opinber gjöld síðast liðin 8 ár, og er sú upphæð 3.7 millj. kr., þar af tæp milljón í sætagjöld og útsvör í bæjarsjóð Rvíkur, en um 2 millj. í skemmtanaskatt. Austurbæjarbíó greiddi árið 1948 í skatta og opinber gjöld 625 þus. kr. og rúmlega 145 þús. kr. í bæjarsjóð. Gamla bíó hefur frá árinu 1947 greitt í sætagjöld og útsvör 190 þús. kr., en samtals um 800 þús. kr. í opinber gjöld. Af þessum tölum ætla ég auðsætt, að hið opinbera fær ekki svo litlar tekjur af þessum einstaklingsrekstri, og þessum tekjum geta bæjarfélögin auðvitað varið á sama hátt og Hafnfirðingar og Akurnesingar hafa í hyggju. Þau geta varið þessum tekjum til alls konar menningarmála, og þau gera það líka, og hvergi hefur eins miklu fé verið varið til menningarmála og hér í Rvík. Ég ætla því auðsætt, að það þurfi engin skattfríðindi í Hafnarfirði og á Akranesi til þess að kvikmyndahúsarekstur geti borið sig. Hæstv. viðskmrh. upplýsti, að hagnaður kvikmyndahússins í Hafnarfirði hefði orðið um 200 þús. kr. á ári. Ég fæ nú ekki betur séð en bæjarfélagið hefði getað fengið þessar tekjur af bíórekstri með sætagjaldi og útsvari, þótt fyrirtækið hefði greitt skemmtanaskatt. Það er því hrein blekking hjá hæstv. viðskmrh. og hv. þm. Borgf., þegar þeir krefjast þess, að frv. verði fellt við 1. umr. vegna þess, að samþykkt þess hindri það, að byggt verði sjúkrahús á Akranesi og elliheimili í Hafnarfirði. Staðhæfingar hæstv. ráðh. hljóta að byggjast á því, að hann álíti, að rekstur bæjarfélaga sýni aldrei eins góðan arð og rekstur einstaklinga og því þurfi hann að njóta skattfríðinda og forréttinda. Eins og ég hef áður tekið fram, er meginástæðan fyrir flutningi þessa frv. sú, að félagsheimilasjóði er nauðsynlegt að fá auknar tekjur til þess að geta styrkt byggingar félagsheimila úti um land. Hæstv. viðskmrh. talaði með mikilli fyrirlitningu um danshús í sveitum, sem verja ætti í því fé, sem rænt væri af gamla fólkinu í Hafnarfirði. Það getur verið, að hæstv. ráðh. geti leyft sér að tala með lítilsvirðingu um samkomur ungs fólks í sveitum, en þeir, sem til þekkja, vita, að skorturinn á möguleikum til félagslegs samstarfs á einna ríkastan þátt í að ýta undir flutninga fólksins úr sveitum til kaupstaðanna, sem verður aftur til þess, að möguleikar fólksins þar til góðrar afkomu minnka. Þetta er alkunn staðreynd. Því fækkar fólkinu, er vinnur að því að framleiða innlendar neyzluvörur eða útflutningsvörur, en hinu fjölgar, sem lifir á því að vinna umbúðastörf, sem krefjast aukinnar gjaldeyriseyðslu. Ég veit ekki, hvað hæstv. viðskmrh. segir um það að fjölga því fólki, sem eyðir gjaldeyri, en fækka hinu, sem skapar hann, og ef ekkert er að gert, heldur aldan áfram að skola fólkinu yfir til eyðslustarfanna og umbúðastarfanna. Það er ekkert hégómamál, þótt unnið sé af festu og fé lagt til þess að bæta aðstöðu fólksins úti á landi til félagslegs samstarfs. Það er því ekki sæmandi hæstv. viðskmrh. að tala um þessi mál með lítilsvirðingu. Ég benti á það í framsöguræðu minni, að félagsheimilasjóði hefðu borizt 105 umsóknir um styrk, en af þeim hefðu 25 umsækjendur fengið úthlutað 590 þús. kr. Hæstv. viðskmrh. sagði, að af þessu væri ljóst, hve vel hefði unnizt, að 25 af 105 umsækjendum fengu styrk! Ég veit, að hæstv. ráðh. hefur ekki meint þetta, því að ef hann athugaði málið, þá sæi hann, hve ákaflega lítill styrkur kemur í hvern stað. Ég held, að einn aðili hafi fengið 60 þús. kr., en flestallir frá 25–30 þús. kr. Ég veit um samkomuhús, sem á að byggja í 700 manna þorpi og mun kosta um 600 þús. kr. Hv. þm. sjá þá, hve slíkur styrkur er ríflegur. Við flm. gerum ráð fyrir, að ef frv. væri samþ., gætu tekjur sjóðsins aukizt að 1/3. Þá er líklegt, að skemmtanaskatturinn, sem var allur 2.3 millj. kr. s. l. ár, mundi fara yfir 3 millj. kr. Það er því brýn nauðsyn, að þetta frv. verði samþ., og allir, sem athuga málið, sjá, að hér er ekki um að ræða neina fljótfærni eða undarlegt hugarástand, heldur skilning á þörfum fólksins úti um land, og finnst mér nær að halda, að hugarástand hv. þm. Borgf. (PO) sé orðið eitthvað undarlegt, því að hann hefur jafnan þótzt berjast í fylkingarbrjósti fyrir hag dreifbýlisins, en nú rís hv. þm. móti tilraun, sem gerð er til þess að gera þessu fólki frekar unnt að haldast við í dreifbýlinu. Hins vegar skil ég þetta undarlega hugarástand hv. þm. Borgf. Þegar. einhver hefur hlotið forréttindi, stendur hann á þeim eins lengi og hann getur, og það er einmitt það, sem hv. þm. Borgf. og hæstv. ráðh. gera. Þeir standa hvor á sínum skækli og reyna að verja forréttindi sinna manna. Svo setja þeir upp helgisvip og segja: Barátta okkar er háð fyrir sjúklinga og örvasa gamalmenni, en ég hef bent á, að kvikmyndahúsarekstur greiðir í skatta ekki minna fé en nemur hagnaðinum af t. d. Hafnarfjarðarbíói. Og ég veit um kvikmyndahús rekið af bæjarfélagi, sem nær engar tekjur hefur. Það er stórt hús með 350 sætum. Bæjarsjóður þar hafði árið 1948, að mig minnir, 15 þús. kr. upp úr þessum rekstri, og þessu fé er varið til menningarmála. Bæjarfélagið fékk sem sagt sama sem ekki neitt.

Nú skil ég hv. þm. N-Ísf. Hann þarf sem sé engu að offra af sínum skækli.

Það er nú svo, því að ef frv. okkar yrði samþ., þarf þetta kvikmyndahús að greiða skemmtanaskatt, sem það greiðir ekki nú. Framígrip hv. þm. Borgf. er því algerlega út í bláinn, því að ef frv. yrði samþ. mundi það skapa þessum rekstri viðbótarbyrði, og þó að ég sé viðriðinn bæjarmál á Ísafirði og unni Ísafirði alls hins bezta, þá sé ég enga ástæðu til, að kvikmyndahúsið þar njóti sérstakra forréttinda, og er mér þar öðruvísi farið en hv. þm. Borgf. og hæstv. viðskmrh. Ég álít, að í þessum efnum eigi þéttbýlið einmitt að styrkja strjálbýlið. Í flestum kaupstöðum eru góð samkomuhús, sums staðar mörg, en í sveitum og þorpum eru þau víða léleg eða engin. Kjarni þessa máls er því ekki sá, hvort verið sé að útiloka möguleika Akurnesinga og Hafnfirðinga á því að koma sér upp elliheimili og sjúkrahúsi, heldur er hitt aðalatriðið, hvort veita eigi aukinn stuðning til félagsheimilasjóðs. Ég endurtek það, að ég vil á engan hátt leggja stein í götu þess, að byggð verði elliheimili og sjúkrahús. Þvert á móti hef ég bent á örugga leið til þess að afla tekna til byggingar sjúkrahúsa. Í þessu máli verður að meta allar aðstæður. Það verður að líta á nauðsyn félagsheimilasjóðs til þess að vera hlutverki sínu vaxinn, áðum en öll þjóðin er komin til hinna stærstu kaupstaða, sem geta boðið upp á góða aðstöðu til félagslegs samstarfs, og ég leyfi mér að benda á, að það getur orðið erfitt verkefni fyrir hæstv. viðskmrh. og hv. þm. Borgf. að byggja nægileg elliheimili og sjúkrahús í bæjunum, þegar allt fólkið svo að segja er þangað komið. Þá er ég hræddur um, að vanti hvíldarheimili fyrir þá eftir langa baráttu fyrir að koma upp elliheimilum og sjúkrahúsum. Ég vil vænta þess, að hv. d. geri sér ekki þá minnkun að fella við 1. umr. sanngirnismál og réttlætismál sem þetta, heldur fái það þinglega meðferð og að sjálfsögðu samþykki hv. deildar.



Herra forseti. Ég hef áður lýst skoðun minni á þessu máli og skal reyna að forðast endurtekningar: Ég vildi aðeins svara hv. þm. N-Ísf. (SB). Hann sagði undir lokin, að það væri með öllu rangt hjá hv. þm. Borgf., að hér væri um að ræða fljótfærni eða undarlegt hugarástand. En þetta er bezta og góðgjarnasta skýringin á flutningi þessa frv., sem til er, en úr því að hv. þm. vill ekki sætta sig við hana, þá hlýtur eitthvað annað - og verra - að liggja á bak við. Ég leyfi mér að efast um, að þetta sé sá stuðningur við félagsheimilasjóð, sem hv. flm. vilja vera láta. Því er haldið fram af hv. þm: N-Ísf., að það sé óviðeigandi af mér að leggja til, að frv. verði fellt við 1. umr., en ég held mig fast við það. Málið er alveg ljóst. Það liggur einfaldlega þannig fyrir, að menn verða að gera það upp við sig, hvort þeir vilja leggja skatt á menningar- og mannúðarstarfsemi til þess að byggja það, sem ég leyfði mér að kalla danshús í sveitum. Það er margt, sem þarf á opinberum stuðningi að halda. Sumir leita opinberrar aðstoðar, aðrir ekki. Ég hef lýst því, hvernig tónlistarfélagið hefur farið að. Eðlilegt væri, að svo mikilsverð menningarstarfsemi fengi opinberan styrk, en þess hefur ekki verið leitað. Tónlistarfélagið hefur aflað sinna tekna sjálft, að vísu með kvikmyndahúsarekstri, en fyrir það að forða ríkissjóði og bæjarsjóði frá því að veita því fjárstyrk á nú að verðlauna það með háum skatti. Hv. þm. N-Ísf. minntist ekki á þetta, enda hefur hann fátt haft til andsvara. En þetta er ekki af fljótfærni gert, segir hv. þm. Það er að yfirlögðu ráði, og mér þykir það mjög leitt. Ég minntist á háskólann og vísindastarfsemina í landinu. Hún nýtur að vísu styrks úr ríkissjóði, en þarf meira fé en ríkissjóður getur af hendi látið. Til þess að afla þessa fjár hafa forsvarsmenn háskólans tekið upp bíóstarfsemi: Í staðinn fyrir að þakka fyrir það, að ríkissjóður er þannig firrtur útgjöldum, á að straffa þessa starfsemi með því að leggja á hana skatt. Er þetta nokkurt réttlæti? Á ekki að fella svona frv. við 1. umr.? - Ég vil nú minnast nokkuð frekar á tvö bíó, sem hér eru til umr., bæjarbíóin á Akranesi og í Hafnarfirði. Hagnaðurinn af þessum bíóum rennur til byggingar elliheimilis og sjúkrahúss. Það væri eðlilegt, að leitað væri styrks úr ríkissjóði handa þessari starfsemi. Það er vissulega ekki óeðlilegt, að hann styrki elliheimili, sjúkrahús, skóla og aðrar nauðsynlegar stofnanir, sem bæjarfélögin eiga erfitt með að koma fram af eigin rammleik. En í staðinn fyrir það að leita aðstoðar ríkissjóðs við byggingu elliheimilisins í Hafnarfirði, var ákveðið að hefja þessa bíóstarfsemi, til þess að láta tekjur af henni standa undir byggingunni. Í staðinn fyrir að þakka það, að viðkomandi bæjarfélög hafa reynt að forða ríkissjóði frá því að leggja fram fé í þessu skyni, þá á að straffa þá með aukaskatti fyrir það. Ég spyr aftur, hvort nokkur sanngirni sé í þessu. Svona frv. hefði aldrei átt að koma fram og er vissulega flm. þess ekki til sóma. Ég get vel gengið inn á það, að þörf sé fyrir byggingu félagsheimila og að þörf sé á því að hraða byggingu þjóðleikhússins, efla bókakaup o. fl., en það á bara ekki að taka peninga til þess á þennan hátt, eins og hér er hugsað að gera. Til þess þarf að fara aðrar tekjuöflunarleiðir. Það á ekki að gera þessa starfsemi, sem er rekin til þess að efla tónlist og vísindi og reisa sjúkrahús og elliheimili, að skattstofni fyrir þá starfsemi, sem er styrkt af skemmtanaskattinum. Í því er vissulega ekkert réttlæti. Hv. þm. N-Ísf. varði alllöngum tíma í það að sýna fram á, hve bíórekstur væri arðvænlegur og hversu sjálfsagt það væri, að bíórekstur rekinn af bæjarfélögum skyldi vera á sama hátt skattskyldur og bíórekstur einstaklinga, og þm. komst að þeirri niðurstöðu, að skoðun mín væri ekki byggð á öðru en því, að bæjarrekstur gæti aldrei gengið nema með sérstökum fríðindum. Þetta hefur mér aldrei dottið í hug og aldrei sagt. Hitt er annað mál, að ég sé enga ástæðu til þess, að á þessa starfsemi sé lagður skattur og með því sé þeim framkvæmdum seinkað, sem á að vinna að fyrir tekjur af henni. Það er auðvitað æskilegast, að allar tekjurnar geti komið til framdráttar og gagns þeim mannúðar- og menningarmálum, sem til er stofnað með þessari starfsemi. Ég sé ekkert, sem réttlætt getur, að nokkuð af arði þeirrar starfsemi, sem hér er um að ræða, sé tekið í því skyni, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. - Ég veit það ekki, hvort rekstur þess bæjarbíós, sem ég þekki til, gengur nokkuð verr en rekstur einstaklingsbíóa undir svipuðum kringumstæðum. Ég býst ekki við því. Það hefur haft allmikinn tekjuafgang undanfarin ár. En þeim mun meiri sem tekjuafgangurinn er, því betur getur það staðið undir þeim skuldbindingum, sem það hefur tekizt á hendur, þeim mun fyrr rís af grunni byggingin, sem á að koma upp fyrir þetta fé. Ég hef aldrei talið nokkurn vafa á því, að kvikmyndahúsarekstur væri mjög arðvænlegur, en það er út af fyrir sig ekki alveg sama, í hvaða tilgangi þessi starfsemi er rekin, hvort hún er rekin til þess að auðga einhvern einstakling og kemur þess vegna honum að notum, eins og aðrar tekjur, sem menn afla sér, eða hvort þessi rekstur er ætlaður til þess að standa straum af greiðslum vegna sérstakra mannúðar- og menningarmála. Þetta er allt annað atriði og er líka öðruvísi farið með það í skattalöggjöfinni. Líknarstofnanir eru undanþegnar skatti, jafnvel þó að þær græði. Ég veit ekki til þess, að lagður sé skattur á sjúkrahús, þó að það sé í einkaeign, eða rekstur þeirra, þó að hann gefi tekjuafgang. Álagning skatta hlýtur að miðast að mjög miklu leyti við það, bæði í þessu tilfelli, þegar um skemmtanaskattinn er að ræða, og þegar um tekjuskatt er að ræða, hvort tekjunum er varið til að auðga einstaklinga eða til að vinna gagn menningar- og mannúðarmálum. Ég vænti, að hv. þm. N-Ísf. sjái þetta og allir hv. þdm. Hv. þm. N-Ísf. segir, að sú hlið sé ein á þessu máli, að ef ekki verði komið nógu fljótt upp félagsheimilum í sveitum, þá flytji fólkið í kaupstaðina og gerist þar, - ekki kannske algerlega óþarft, en allt að því og komi til með að vinna við eyðslustörf. Mér finnst nú, að hv. þm. taki fulldjúpt í árinni, því að vissulega eru til menn í kaupstöðum, sem vinna að framleiðslustörfum. Ef talað er um þetta út frá gjaldeyrissjónarmiðum, þá segi ég það, að ég efast um, að hlutur þeirra, sem þm. var að verja í þessu sambandi, verði miklu stærri en hlutur kaupstaðarbúa, því að það eru margir kaupstaðarbúar, sem framleiðslustörf stunda. Hinu mæli ég ekki á móti, að það er vissulega öfug þróun, að fólkið flytji úr sveitunum og þær fari í eyði. En sé það svo, að ráðið við því sé þetta, að byggja félagsheimili, þá verður að afla þeim félagsheimilum fjár annars staðar frá en ráð er fyrir gert með þessu frv. Ég skal ekki leggja neinn dóm á þetta mál hv. þm. að öðru leyti, en ég ætla, að það megi skoða frá ýmsum hliðum. Það er undir engum kringumstæðum hægt að draga þær ályktanir, að það eigi að skattleggja menningar- og mannúðarstarfsemi í kaupstöðum til þess að koma upp samkomuhúsum í sveitum. Það er algerlega óviðurkvæmilegt og óviðeigandi, svo að ég noti þm. eigin orð. Ég þarf svo ekki að hafa um þetta mörg fleiri orð. Hv. þm. N-Ísf. sagði í upphafi máls síns, að við hv. þm. Borgf. værum að verja forréttindi og þess vegna værum við að andmæla þessu frv. Við skulum nú athuga, hvaða forréttindi það eru, sem við erum að verja. Á Akranesi og í Hafnarfirði hefur verið byrjað á byggingu elliheimilis og sjúkrahúss, og það hefur verið óskað eftir því af þessum bæjarfélögum að fá þau forréttindi að mega borga þessi hús sjálf, án þess að leita til ríkissjóðs og án þess að hann styrki þessar framkvæmdir með beinum fjárframlögum. Ef þetta eru forréttindi og þess vegna beri að skattleggja þau, þá eru þau með öðru formi en venjuleg forréttindi gerast. Við viljum hafa þau forréttindi að gera þetta sjálfir, óstuddir af ríkinu og óáreittir af því. Við viljum fá að reka áfram þá starfsemi, sem við höfum byrjað á, til þess að geta komið upp þeim byggingum, sem við höfum með höndum, án stuðnings ríkisins. Þetta er okkar ósk, en við viljum líka og jafnframt mega krefjast þess að gera það áreitnislaust af hálfu ríkisins, og það vona ég, að verði, þrátt fyrir þetta frumhlaup hv. þm. N-Ísf.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið, en mig langar til að minnast á eitt atriði í málflutningi hv. 1. flm. og í grg. frv., en það er sú staðhæfing, að gildandi skipun á innheimtu skemmtanaskatts feli í sér sérstök og óviðkunnanleg forréttindi handa vissum aðilum, þ. e. a. s. kvikmyndahúsum, sem verja tekjuafgangi sínum til menningarmála. Þetta er grundvallarmisskilningur, sem ég hygg, að ekki geti byggzt á öðru en því, að hv. flm. frv, hafi ekki hugsað þetta atriði til botns. Ég skal sýna fram á þetta með fáum orðum. - Í gildandi l. um skemmtanaskatt, 3. gr., segir svo, að undanþegnar öllum skemmtanaskatti séu m. a. „skemmtanir, sem haldnar eru í góðgerðaskyni eða til styrktar málefna, sem miða að almenningsheill.“ Frá árinu 1927 og þangað til í fyrra var öllum skemmtanaskattinum varið til að koma upp þjóðleikhúsi. Síðan í fyrra er skemmtanaskattinum skipt milli þjóðleikhússins, félagsheimilasjóðs og lestrarfélaga og kennslukvikmyndasafns. Nú er það tvímælalaust, að l. gera ráð fyrir, að undanþegnar skemmtanaskatti séu skemmtanir almennt, sem haldnar eru í góðgerðaskyni eða til að styrkja málefni, sem miða til almenningsheilla. Þetta er almenn regla, sem gildir fyrir allar skemmtanir, bæði kvikmyndasýningar og hvers konar skemmtanir aðrar. Nú í 20 ár hefur tiltekin menningarstarfsemi haft þau forréttindi að njóta tekna af öllum öðrum skemmtunum. Leikhúsbyggingin hafði þau forréttindi, að öllum skemmtanaskatti, sem inn kæmi, skyldi varið til hennar. Þessi forréttindi þjóðleikhússins voru afnumin fyrir einu og hálfu ári. Nú er það þrenns konar starfsemi, sem hefur þau forréttindi, að allir, sem koma á tilteknar skemmtanir, verða að greiða gjald til hennar. Öll önnur menningarstarfsemi í landinu hefur að vísu ekki verið látin gjalda til þess arna, en nýtur heldur einskis úr þessum sjóði. Það, sem innheimtist af skemmtunum, sem á annað borð þykja skemmtanaskattskyldar, fer í þessa þrenns konar starfsemi, og ef tala á um forréttindi í þessu sambandi, er það ómögulegt öðruvísi en þannig, að þjóðleikhúsið, félagsheimilasjóður, lestrarfélög og kennslukvikmyndir njóti þessara forréttinda. Það, sem stungið er upp á með þessu frv., er í raun og veru það að auka þau forréttindi, sem nú eru fyrir hendi, auka þau þannig, að innheimtur skuli meiri skattur, en hingað til hefur verið innheimtur og láta hann renna til sömu forréttindaaðila og notið hafa forréttindanna undanfarið. Það er meira að segja ekki gert ráð fyrir, að forréttindi þessara þriggja aðila séu aukin almennt, heldur einungis lagt til, að kvikmyndahúsasýningar, sem haldnar eru í góðgerðaskyni eða til styrktar málefnum til almenningsheilla, skuli verða skemmtanaskattskyldar, en aðrar ekki. Hér er m. ö. o. lagt til, að komið sé á misrétti á milli þessara skemmtanategunda, kvikmyndasýninga og annarra almennra sýninga, til þess að geta aukið forréttindi þeirra þriggja aðila, sem nú njóta þeirra. Það er því fjarri sanni, að það sé nokkur heil hugsun að baki þessu frv. Það miðar ekki að því að afnema forréttindi og bæta úr misrétti, heldur stefnir það þvert á móti að því að auka forréttindi, sem fyrir eru, og koma á misrétti. Ég vænti þess, að hv. flm. skilji þetta, ef þeir hugsa málið ofan í kjölinn. Ég tek þess vegna algerlega undir þau orð hæstv. viðskmrh., að það sé varla til önnur góðgirnislegri skýring á því, að þetta frv. er flutt en sú, að málið sé vanhugsað og flutt í fljótræði. Nú er ekki svo að skilja, að ég telji ekki þau forréttindi, sem þjóðleikhúsið, félagsheimilin, lestrarfélög og kennslukvikmyndir fengu með lagasetningunni í fyrra, eðlileg og makleg, eins og þau voru ákveðin þá. En ég tel enga ástæðu til þess að auka þessi forréttindi með því að stækka þessa sjóði, og því síður tel ég ástæðu til að koma á því misrétti að gera þessum þremur aðilum svo miklu hærra undir höfði, en allri annarri menningarstarfsemi, sem þessi tilteknu kvikmyndahús styrkja, að hún megi einskis góðs njóta af, eins og hún nú nýtur samkv. gildandi l. - Mér finnst ekki koma til mála að ræða þetta mál á öðrum grundvelli en eftirfarandi: Er rekstur þjóðleikhúss og bygging félagsheimila svo miklu þýðingarmeira menningarmál en sú menningarstarfsemi, sem þau kvikmyndahús, sem hér um ræðir, styrkja, að þjóðleikhúsið og félagsheimilin eigi að hafa skilyrðislaus forréttindi og ekki komi til mála, að hinir aðilarnir geti þar talizt hlutgengir á móti? Það hefur þegar verið á það bent, að þessi kvikmyndahús, sem nú eru samkv. gildandi l. undanþegin skemmtanaskatti, verja tekjuafgangi sínum til vísindastarfsemi og tónlistarstarfsemi og til þess að byggja sjúkrahús og elliheimili. Ég get engan veginn á það fallizt, að rekstur þjóðleikhússins og bygging félagsheimila sé svo miklu brýnna nauðsynjamál en þau önnur mál, sem ég nefndi, að það geti verið réttlátt að taka fé frá þeirri starfsemi, sem þessi umræddu kvikmyndahús styrkja, og verja því eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég tel því stefnt í öfuga átt, ef frv. nær fram að ganga. Og það, sem ég vil vekja sérstaka athygli á í þessu sambandi og finnst tæplega, að hafi verið nógu rækilega gert áður, er, að þetta frv. mundi skapa aukið misrétti, en ekki verða til þess að draga úr því. - Ég vil að síðustu benda á, að verulegum hluta af tekjuafgangi þess kvikmyndahúss, sem ég er kunnugastur, en það er rekið af sáttmálasjóði og háskólanum, er varið til samningar vísindalegrar íslenzkrar orðabókar. Að því starfi vinnur nokkur hópur manna, og eru laun hans og annar kostnaður við orðabókina greiddur að langmestu leyti af hagnaði þessa kvikmyndahúss. Þetta verk er nokkuð á veg komið, og ég held, að engum, sem til þekkir, finnist koma til greina að hætta þessu verki. Ef kvikmyndahús háskólans er svipt möguleikanum til þess að standa straum af þessu verki framvegis, mundi ríkissjóður verða að taka við að greiða öll útgjöld vegna orðabókarinnar. Það er síður en svo, að stefnt sé í sparnaðarátt, ef frv. næði fram að ganga. Þetta er þó ekki mergurinn málsins, heldur hitt, að ég vil engan veginn fallast á, að það sé ómerkara málefni að styðja t. d. útgáfu fullkominnar, vísindalegrar orðabókar, en að koma upp félagsheimilum í sveitum. Ég vísa þeim ummælum hv. flm. heim til föðurhúsanna, að ég vilji forréttindi fyrir háskólakvikmyndahúsið, og ég vil segja það við hv. 1. flm. frv., að það er hann, sem er forréttindapostuli. Það er hann, sem vill meiri forréttindi, sérstaklega handa félagsheimilasjóðnum, sem hann ber mjög fyrir brjósti, en ég tel, að hafi þegar nóg forréttindi. Það, sem ég hvorki vil né mun viðurkenna, er það, að vísindastarfsemi og tónlistarstarfsemi og bygging sjúkrahúsa og elliheimila sé alls ekki verð sams konar forréttinda og félagsheimilasjóður nú nýtur, og þess vegna er ég algerlega andvígur þessu frv. og mun greiða atkv. gegn því þegar við 1. umr.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leggja örfá orð í belg, einkum vegna þess, að mér er alveg óskiljanlegur sá æsingur, sem virðist vera hér í sumum hv. þm., þegar þetta mál er rætt. Mér skilst, að efni þessa máls sé það, að viss hluti af skemmtanaskattinum eigi að ganga til félagsheimila, sem, eins og kunnugt er, má telja málefni, sem miðar til almenningsheilla, eins og á hinn bóginn kvikmyndahúsarekstur, sem er til styrktar málefni, sem miðar að - almenningsheill, er undanþeginn skemmtanaskatti. Spurningin virðist því vera sú, hvort ástæða sé að taka skatt frá þeim kvikmyndahúsarekstri, sem nú hefur forréttindi, undanþágu frá skatti, og láta þessar tekjur, sem að sjálfsögðu miða til almenningsheilla þar sem þær eru nú, á annan stað, sem ætlað er að miða til almenningsheilla. Þetta getur verið álitamál. - Ég tók eftir því hjá hv. þm. Borgf., að hann benti á sérstakt kvikmyndahús. Mér þótti nú, þegar hann sagði þetta, athugandi, hvort eigi væri of langt gengið í því að undanþiggja það skatti, því að miðað er við það, sem unnið er að með félagsheimilunum. Það er raunar mikilsvert varðandi öll kvikmyndahús, hvernig þau eru rekin. Hv. ræðumaður benti á tekjuafganginn af Tjarnarbíói og öðru húsi til og minntist líka á Tripolibíó, en önnur eru ótalin. Það er ekki óeðlilegt, að frv. er komið fram um þetta. Hins vegar er ekki eðlilegt að fella það við 1. umr. málsins, því að full ástæða er til að athuga það í n., hvort hin kvikmyndahúsin hafi sambærilega aðstöðu við félagsheimilin. Það verður að skyggnast um í rekstri þeirra. Eigi er t. d. grunlaust um, að Tjarnarbíó hafi yfirboðið önnur kvikmyndahús varðandi erlendan gjaldeyri til kvikmynda. Verið getur, að það verði til þess, að menn heimti meiri gjaldeyri en verið hefur. Það verður þó að gefa að einhverju leyti lausan tauminn um rekstur húsanna. En mér þykir engin ástæða til að ræða þetta mál af æsingu. Hugmyndin er komin fram, að styrkja félagsheimilasjóðinn. En það hefur komið fram, að verið geti með sum kvikmyndahúsin, að draga verði kröfurnar í land. Verður að gera sér grein fyrir þessu og athuga málið ítrekara í n. Mun ég því fylgja frv. við umr. og til n.



Það mun víst fremur vera hæstv. samgmrh., sem kveikti í 1. flm. þessa frv., svo að hann fór allgeyst hér við umr. og lét hið sama ganga yfir mig og hæstv. ráðh., þar sem hann komst að þeirri niðurstöðu, að við værum báðir á móti því, að frv. gengi til 2. umr., en ég lýsti yfir fylgi mínu við, að það gengi til 2. umr. og n. Ég gerði þetta um leið og ég vék orðum mínum til væntanlegrar n. Hv. þm. sagði, að ég stæði á mínum skækli, og er það rétt að því leyti, að ég stend á ákveðnum skækli í málinu. Ég nota nú þessi orð sisvona, eins og hv. þm. Ég stend á því, að þar sem um er að ræða mannúðarstarfsemi, þá eigi Alþ. frekar að stuðla að því, að þeir menn, er gangast fyrir henni, geri þetta. Er því fé vel varið, sem gefið er í því skyni að létta undir með olnbogabörnum þjóðfélagsins, sjúklingum o. fl. og láta sólskinið skína á gamla fólkið í elli þess. Álít ég gott um það að segja að láta gjafir renna til þessara hluta, og þær verða þá til þess að létta undir þá starfsemi, er á að vera skjól fyrir þetta fólk. En komi Alþ. fram með það álit, að skattleggja eigi þetta fé og taka það til annarra hluta, verkar það í öfuga átt við uppörvun til mannanna. Á þessum skækli vil ég standa, og ég vil, að þ. standi á þessum grundvelli, því að hér er um grundvallarákvæði í l. að ræða. Þegar frv. var hér á ferðinni á þ. 1947, þá vildi hv. þm. eigi skerða þetta skattfrelsi. En nú rennur það allt í einu upp fyrir honum. Vildi ég því leggja áherzlu á það, að þ. athugi sinn gang, en láti ekki lítt hugsaða till. hlaupa með sig í gönur. Það var þess vegna, að ég tók til máls áðan. Fjöldi er til af ýmsum mannúðarsjóðum, sem flestir eru undir stjórn stjórnarráðsins, og engir skattar eru lagðir á þessa sjóði. Alþ. gerir ekkert til að draga úr tilgangi þeirra. Hér er á hinn bóginn gengið í berhögg við þetta allt saman. Nú á að fara að skattleggja fé, sem lagt er til mannúðarstarfsemi. En það á eigi við hér að vera að kasta að manni kaldyrðum, þótt hann bendi á þetta mikilsverða atriði. Hv. þm. var að kasta því að mér, að ég væri ekki sérlega staðfastur í því að stuðla að hagsmunum dreifbýlisins, þessi afstaða mín bryti í bága við hugsjónir hans. Nú er náttúrlega munur á því, hvernig menn beita sér fyrir hagsmunamálum dreifbýlisins, hvort þeir gera það með raunveruleikans tillögum eða orðaskvaldurstillögum einum. En ég vil benda á eitt atriði, úr því að verið er að minnast á dreifbýlið. Kaupstaðir landsins eiga jafnan rétt til fjárins á við það. Nú er meiri hluti þjóðarinnar í kaupstöðunum. Má því búast við, að mikill meiri hluti fjár þessa renni til þeirra, þó að dreifbýlið sé eigi látið afskipt. Þannig er það varðandi æskulýðshöll þá, sem á að fara að reisa hér í Rvík. Gengur mikill hluti fjárins, eða 50%, í félagsheimilasjóð, en 40% eiga að fara til þjóðleikhússjóðsins. Til þess er féð, og málið snýst um þetta og ekkert annað. En varðandi þ. 1947 vil ég benda á till. mína um þau 45%, er ganga áttu til þjóðleikhússjóðs, og önnur 45%. til félagsheimilasjóðs. Ég lagði til, að 65% væru látin ganga til félagsheimilasjóðs, en ekki nema 25% til þjóðleikhússjóðs, þegar þess væri gætt, að hann hefði lengi búið einn að öllum skattinum. En þessar till. voru báðar felldar. Hlutföllin breyttust þó svo, að 50% voru látin ganga til félagsheimilasjóðs, en 40% til þjóðleikhússjóðs. - Ég vil benda á þetta sökum þeirra brigzlyrða um lélega frammistöðu fyrir dreifbýlið, sem ég hef verið borinn. Var þetta miðað við það, að ganga ætti til allra félagsheimilanna, en minni hlutinn hlýtur að ganga til dreifbýlisins, hversu sem niðurstaðan verður á fyrsta stigi málsins. Ég þarf nú raunar eigi að segja fleira um þetta mál. Ástæðulaust er að gera það að æsingamáli, þó að menn taki sínar ákvarðanir, enda hef ég eigi stuðlað að því. Hef ég reynt að flytja mál mitt af mestu hófsemi. Hv. flm., þm. N-Ísf., gerði samanburð á bæjarrekstri og rekstri einstakra manna. Það á ekki við ummæli mín. Á Akranesi er aðeins eitt kvikmyndahús, og er það rekið með þeirri hagsýni, að meiri getur hún ekki orðið. Það er ekki heldur starfsgrundvöllur nema fyrir eitt kvikmyndahús á þeim stað, þar sem um er aðeins að ræða ca. 600–700 manns. Hv. flm. gat eins kvikmyndahúss á Ísafirði, er undanþegið er skatti. Það hefði ekki gefið nema um 15 þús. kr. í tekjuafgang. Þótti mér það nokkuð lítið, en mér skildist svo, að ætti að leggja skatt á það kvikmyndahús, mundi hann éta upp hinn litla hagnað, og legðist þá kvikmyndahúsrekstur niður á Ísafirði. Hver yrði þá ævin fyrir þá, sem góðs eiga að njóta af þessu fé? Ég skal nú ekki fara fleiri orðum um þetta mál. Ég vil, að bæði þ. og n. taki það til athugunar, að orðin er föst og að kalla má fastskorðuð regla á landi hér að skerða ekki menningar- og mannúðarsjóði með því að leggja á þá skatta. Það er ekki gert við aðra sjóði. Þá er ég þakklátur hv. 7. þm. Reykv. (JóhH) fyrir það, hvernig hann tók í málið. Tók hann í strenginn með mér, sérstaklega varðandi þetta efni, sem nú var rætt.



Herra forseti. Ég vil fara þess á leit, að umr. um málið verði frestað um stund, þar til hv. 1. flm. kemur, en hann mun koma innan stundar.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir allþýðingarmiklum breyt. á núgildandi l. um orlof. Þær breyt., sem þar eru veigamestar, eru í fyrsta lagi, að orlofstímabil launþega lengist um eina viku, úr hálfum mánuði í þrjár vikur, og greiðsla á orlofsfé hækkar úr 4% í 6½% sem afleiðing af lengdu sumarleyfi. Aðrar breyt., sem gert er ráð fyrir á þessum l., hafa sézt sér á þingi áður, þ. e. a. s. að hlutarsjómenn og aðrir, sem aðeins hafa fengið greiðslu sem nemur 2%, fái það sama og aðrir launþegar, og svo, að fyrningar á kröfum um orlofsfé sæti sömu meðferð og kaupkröfur almennt, og tel ég ekki þurfa að skýra það frekar, þar sem það hefur komið fram fyrr og verið skýrt í grg. Um hin tvö meginatriðin, sem hér er um að ræða, meginbreyt. á orlofsl., vil ég segja það, að þegar orlofsl. voru sett 1943, þá var það þýðingarmikil breyt. til bóta fyrir launþega, þar sem þeir fengu loks þær óskir sínar uppfylltar, sem hafði verið barizt fyrir í verkalýðsfélögunum fram að þeim tíma, að fá ákveðinn tíma til hvíldar og hressingar. Sú barátta, sem leitt hafði af sér þennan árangur, hafði raunverulega ekki náðst fram formlega hér á Alþ. fyrr en verkalýðssamtökin með frjálsum samningum höfðu knúið fram orlof í samræmi við það frv., sem lá fyrir Alþ. 1942. Hugmyndin um orlof er ekki ný, og fordæmið, sem tekið var 1943, er runnið frá frændum vorum á Norðurlöndum, þar sem gildandi var hálfsmánaðar sumarleyfi, þannig að þaðan kom hugmyndin hingað um þetta. Frá þeim tíma, 1943, til dagsins í dag hafa ýmsar merkar breyt. orðið í verkalýðshreyfingunni, hún hefur haldið áfram að ná fram ýmsum þeim kjarabótum og baráttumálum, sem uppi hafa verið á þeim stöðum, þar sem verkalýðshreyfingin er komin lengst. Það hefur tekizt að ná fram lengdu sumarleyfi á Norðurlöndum, og svo er komið í Noregi, að það var sett ákveðin löggjöf 1947, sem gerir ráð fyrir því, að launþegar þess lands hafi þriggja vikna sumarleyfi og 6½% greiðslu í orlofsfé. Þessi meginbreyt., sem hér er borin fram, er sniðin með hliðsjón af þessu. Til viðbótar vil ég segja það, að í Danmörku og Svíþjóð eru uppi sterkar raddir um þetta sama í allflestum atvinnugreinum, og eru að takast samningar milli atvinnuveitendafélaga og Alþýðusambandsins í Svíþjóð um þriggja vikna sumarleyfi. Í Danmörku er þetta mál í undirbúningi og líklegt, að það nái fram að ganga. Við flm. þessa frv. teljum mjög æskilegt, að það sama gildi hér í þessum efnum og gildir t. d. í Noregi, að launþegar í þessu landi fái lengt sumarleyfi eins og þar hefur nú verið gert, og þess vegna er þetta frv. flutt, og að sjálfsögðu í trausti þess, að sami skilningur ríki hjá öðrum þm. og frv. nái fram að ganga. Ég tel ekki þörf að hafa frekari orð um þetta frv., nema tilefni gefist til. Ég vil svo leyfa mér að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og heilbr.- og félmn.