Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það er nú að vísu bæði fáskipað í d. og af þeim ástæðum harla tilgangslítið að ræða um þetta mál ýmislegt, sem full ástæða hefði verið til að hefði getað borizt til eyrna þm. nokkuð almennt. En mér skilst, að hæstv. forseti hyggist nú að fá afgreiðslu málsins, þrátt fyrir það að svona sé nú ástatt hér eins og raun ber vitni um. Þessar brtt., sem ég flyt hér, eru í framhaldi af þeirri gagnrýni, sem ég hreyfði við þetta mál við 2. umr. Þetta frv., sem nú liggur fyrir, er þannig úr garði gert, að það fasteignamat, sem samkvæmt því á fram að fara, á í aðalatriðum að framkvæma þriggja manna nefnd, sem situr hér í Reykjavík. Að vísu eiga skattstjórar og yfirskattanefndir ásamt undirskattanefndum að vera þessari landsnefnd til aðstoðar við endurskoðun matsins og láta henni í té upplýsingar, sem landsnefndin kann að óska eftir að fá. En það hefur nú hingað til verið litið svo á, að hér væri um svo þýðingarmikið mál að ræða, þar sem er um það að ræða að meta til verðs og þá um leið til margvíslegrar skattaálagningar allar fasteignir landsmanna, að skylda bæri til að byggja þetta mat á þeim grundvelli, að næg þekking á mismunandi aðstæðum væri ávallt fyrir hendi við matið. En það hefur verið litið svo á, að ekki væri fyrir hendi nauðsynleg þekking til að byggja skattmatíð á, nema þar kæmi til persónulegur kunnugleiki á staðháttum úti um hinar dreifðu og viðu byggðir þessa lands. Þess vegna hefur ævinlega verið sá háttur á þessu hafður að velja nefnd manna í hverju sýslufélagi og bæjarfélagi, sem framkvæmdi matið. Til frekara öryggis í því efni, að heildarsamræmis gætti um land allt, hefur verið skipuð yfirmatsnefnd, sem hefur haft þetta hlutverk með höndum. En aðalgrundvöllurinn að matinn, miðað við hinar mismunandi kringumstæður, hefur ávallt verið lagður á svæðum úti um landsbyggðina. Að vísu er til þess ætlazt hér að byggja ef til vill nokkru meira á því fasteignamati, sem nú er, heldur en áður hefur verið ákveðið um að gert skyldi. En það er vitað, að þar sem nú er svo langt um liðið síðan síðasta fasteignamat fór fram, - en gengið var frá því, að ég ætla, 1942, - þá hafa orðið geysimiklar breytingar, sem valda því, að aðstæður hafa breytzt og þar af leiðandi verðgildi margra fasteigna, m. a. af þeim sökum, og það í mjög stórum stíl. Þess vegna tel ég, að engu síður nú við það mat, sam hér er stofnað til, þurfi að koma sá persónulegi kunnugleiki, sem ávallt hefur áður verið talið að nauðsynlegt væri að væri fyrir hendi við slíka matsgerð. Til þess að koma þessari hugsun á framfæri hér á Alþ. hef ég nú flutt hér brtt. í þá átt, sem ég nú hef lýst, að heildargrundvöllur matsins verði aftur fluttur út í byggðirnar, í stað þess að þetta á nú í aðalatriðum að framkvæma af nefnd hér í Reykjavík, en jafnframt verði svo yfirmatsnefnd, sem framkvæmi heildarsamræmingu á matinu, svo sem verið hefur að undanförnu. Það var fyrir 2 eða 3 árum, að ég ætla, flutt á Alþ. - ég held af fjhn. og að tilhlutan ríkisstj. - frv. um fasteignamat, og það er einmitt það frv., sem ég hef lagt til grundvallar þeim breytingum, sem ég flyt nú hér um þetta mál. Það náði þá að vísu ekki fram að ganga, en það var ekki af því, að það þætti neitt athugavert við það að halda hinni gömlu reglu um grundvöll fasteignamatsins, heldur var það af allt öðrum ástæðum, að málið dagaði uppi þá. Það mun hafa stafað af ágreiningi, sem upp kom um það, hvaða hámark yrði sett í sambandi við hið nýja mat. Þetta eru því alveg nýjar till., sem hér koma fram, og farið þar inn á alveg nýja braut. Mér þykir ekki ástæða til að fara að rekja hinar einstöku greinar þessa frv., eins og það mundi verða, ef brtt. minar yrðu samþykktar. Það er kunnugt af fyrri meðferð þessa máls fyrir tveimur árum hér í þinginu, og einnig eru þessar till. mínar búnar að liggja alllengi fyrir og þess vegna hefur gefizt nægt tóm til þess að athuga málið út frá því sjónarmiði, sem þar kemur fram. Ég vil aðeins geta þess, að samkvæmt mínum till. er gert ráð fyrir, að hækkun matsins megi hvergi vera meiri en svo, að heildarmatsverð fasteigna ferfaldist. Hins vegar er samkvæmt frv., sem hér liggur fyrir, heimilt, að heildarmatið fimmfaldist. Tel ég, að það hámark, sem ég set hér, sé nær því, sem rétt sé, sanngjarnt og eðlilegt, heldur en það, sem í frv. stendur um þetta efni. Þá vil ég enn fremur benda á það, að samkvæmt þessu frv., sem hér liggur fyrir, eiga fasteignamatseigendur þess engan kost að koma á framfæri neinum umkvörtunum gagnvart því, sem þeim kann að þykja ekki rétt að farið, að því er snertir þær fasteignir, sem þeir eiga. Hafa ávallt verið í lögum ákvæði um að gefa einstaklingum færi á því að koma fram með umkvartanir sínar, ef þeim þykir sér óréttur ger. En fram hjá þessu er alveg gengið í frv. Hér liggur einnig fyrir brtt. frá hv. 2. þm. Skagf. (JS), sem gæti bætt nokkuð úr í þessu efni, en þó engan veginn þannig um það búið, að menn komi fram rétti sínum, eins og ávallt hefur verið í gildi við undanfarin fasteignamöt. Samkv. þessari brtt. sendir landsnefndin fasteignamatið til umsagnar hlutaðeigandi sveitar- og bæjarfélagi, eins og hún hefur gengið frá því, ásamt þeim reglum, er nefndin hefur fylgt í störfum sinum. Hins vegar er ekki í þessari brtt. gert ráð fyrir því að veita eigendum fasteignanna neina aðstöðu til þess að koma á framfæri persónulegri óánægju sinni yfir því, sem þeir telja sér ranglega gert með matinu. Þetta tel ég vera alveg fráleitt eins og það er í frv. og engan veginn náð því, sem réttlátt er og sjálfsagt, í brtt. hv. 2. þm. Skagf., þótt hún næði samþykki, og fyllir hún því engan veginn þetta skarð, sem hér er í þessu frv., um að veita mönnum sjálfsagðan rétt til að koma á framfæri eða óska eftir nýrri endurskoðun á mati einstakra fasteigna. Úr þessu þarf að sjálfsögðu að bæta, og mér finnst, að það geti ekki orkað tvímælis, að sjálfsagt sé að gera það á þann veg, sem ég legg hér til í brtt. minni, sem mundi þá verða 8. gr. þessa frv., ef brtt. mínar yrðu samþ. einnig að öðru leyti. Ég gerði 9. gr. þessa frv. nokkuð að umræðuefni við 2. umr. þessa máls, og hefur það ef til vill orðið þess valdandi, að hv. fjhn. hefur flutt brtt. við niðurlag gr., en í niðurlagi gr. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Þá skulu og við gildistöku endurskoðaðs mats, sbr. 6. gr. laganna, falla úr gildi allar ákvarðanir stjórnarvalda um opinber gjöld, sem heimt eru sem hundraðshluti af fasteignamati, og komi nýjar ákvarðanir til.“ Þetta er ákaflega óglöggt orðað og felur ekki í sér neina tryggingu gagnvart þeim, sem eiga að greiða þessi gjöld, en viða og í mörgum tilfellum er þetta notað sem gjaldstofn. Hins vegar er fyrr í þessari sömu gr. ákvæði um það, að því er snertir bæði eignarskatt og fasteignaskatt, að endurskoðunin sé við það miðuð, að skattar þessir hækki ekki almennt vegna hækkunar fasteignamatsins. En allar slíkar ákvarðanir eða varnarráðstafanir vantar algerlega að því er snertir það, hvernig þessir skattar eru notaðir sem grundvöllur í öðrum tilfellum. Brtt. fjhn. um þetta efni er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Við gr. bætist: er miðist við það, að þessi gjöld“ - þ.e. opinber gjöld, sem innheimt eru sem hundraðshluti af fasteignum - „hækki ekki almennt umfram það, er af flokkun fasteigna kann að leiða.“ - Ég hef aðeins sett hér um þetta, að niðurlagið orðist svo : „er miðist við það, að þessi gjöld hækki ekki almennt“. Er það orðalag miðað við þá framkvæmd á matinu, sem ég legg til að höfð verði, því að það er ekki um að ræða flokkun á sama hátt og gert er ráð fyrir í frv., sem fyrir liggur. Það er að sjálfsögðu aðalatriðið í þessum brtt. mínum, að matið verði nú sem að undanförnu látið fram fara á takmörkuðum svæðum, þar sem ávallt er fyrir hendi nægilegur kunnugleiki á öllum aðstæðum. Er máske frekar nú en nokkru sinni áður nauðsynlegt, að slíkur kunnugleiki sé fyrir hendi, af því að einmitt á síðustu árum hafa orðið miklar breytingar, sem gera mismun á verðgildi jarðanna. Það eru auknar samgöngur, bættar og breyttar vegasamgöngur, það eru símalagningar, það eru rafmagnsleiðslur, og margt fleira kemur hér til greina, sem verkar mjög á verðgildi jarðanna. Og þar sem misjafnlega langt er á veg komið með þessar framkvæmdir, þá náttúrlega verður á þessu mjög mikill aðstöðumunur. Þess vegna er nú frekar en nokkru sinni áður nauðsynlegt, að fyrir hendi sé næg persónuleg þekking á því, að fasteignamatið mótist af þessum breyttu aðstæðum. En þessu verður aldrei náð með því fyrirkomulagi, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., að aðalframkvæmd matsins byggist á áliti og gerðum 3 manna, sem sitja í Rvík og verða um staðarþekkingu algerlega að byggja á meira og minna ófullkomnu áliti, sem þeim berst um þetta úr ýmsum áttum. Það er mjög mikilsvert og veltur mikið á því, að rétt mat og eðlilegt, miðað við aðstæður á þeim tíma, er matið fer fram, sé gert. Og ég vil vænta þess, að þeir menn, sem eru hér utan af landsbyggðinni, gæti réttar þeirra manna, sem þar búa, að því er þetta snertir, en það getur oltið á miklu og á margvíslegan hátt, að um þetta sé vel búið. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en vil þó aðeins að lokum einnig leggja áherzlu á það, að sjálfsagt er að búa svo um, að einstökum eigendum fasteigna sé gefið á því fullt og óskorað tækifæri að koma á framfæri þeim athugasemdum, sem þeir vilja gera við matið að því er snertir einstakar fasteignir þeirra. Það er óverjandi að svipta þá sjálfsögðum rétti í þessu efni, eins og hér er gert.



Herra forseti. Fjhn. hefur nú tekið til athugunar, frá því að 2. umr. fór fram, þær brtt. og aths., sem fram hafa komið við þetta frv. Hún flytur á þskj. 491 brtt. um viðbót við 9. gr. frv., og er það í samræmi við aths., sem fram komu við 2. umr. frá hæstv. forseta Sþ. Brtt. er flutt í samráði við hann, og má gera ráð fyrir, að menn geti orðið sammála um að samþ. þá brtt. Þá er á þskj. 510 flutt brtt. af hv. 2. þm. Skagf. (JS), sem nú er farinn heim, og hefur fjhn. fallizt á að mæla með þeirri brtt. með breytingu, sem hún flytur sérstaka till. um á þskj. 572 og flm. brtt. (JS) hafði fallizt á, áður en hann fór. Þá er enn fremur að minnast aðeins á þær brtt., sem hv. þm. Borgf. (PO) flytur á þskj. 508 og hann hefur mælt fyrir. Fjhn. leggur á móti þessum till. öllum og það af þeim sökum, að þetta er gerbreyting á frv. og miðar í raun og veru að því að gera nýtt fasteignamat, og hefði þá legið miklu nær fyrir hv. þm. að flytja brtt. við lögin á þá leið, að nú skyldi fara fram nýtt fasteignamat eftir venjulegum reglum, og allar hans röksemdir, sem hann var hér að tala um, hnigu í þá átt. Virðist það vera hans skoðun, að það eigi að fara fram nýtt fasteignamat, og með því móti yrði það náttúrlega eins og venjulega. Þá yrði nefnd í hverju héraði, sem skoðaði hverja jörð o. s. frv. Það mat hlyti að standa yfir í nokkur ár, eins og undanfarið hefur gerst, og taka þyrfti þá tillit til allra breytinga og álits, sem til greina kemur í því sambandi. En þetta frv., sem hér liggur fyrir, er alls ekki um nýtt fasteignamat. Það er aðeins um það að fá samræmingu á hinu gamla fasteignamati, miðað við þær breytingar, sem orðið hafa, og aðallega taka inn í fasteignamatið þær umbætur, sem gerðar hafa verið á fasteignunum, og þær nýbyggingar og annað slíkt, sem framkvæmt hefur verið á undanförnum árum. Það er náttúrlega alls ekki rétt, sem hv. þm. Borgf. (PO) var að tala um, að það nyti sín ekki persónulegur kunnugleiki í þessu sambandi, vegna þess að það er gert ráð fyrir því, að það séu skattanefndirnar, bæði yfirskattanefndir og undirskattanefndir, um land allt, sem annast skýrslusöfnun og athugun í þessu sambandi, og það eru engir menn í landinu kunnugri þessum hlutum en einmitt skattanefndirnar, sem eru að fjalla um þessi mál á hverju ári. En þeirra starf og þetta starf í heild sinni er miklu meira skýrslusöfnun og skrifstofuvinna heldur en að það sé nýtt fasteignamat. Það, að einstaklingar hafi tækifæri til þess að kæra eða koma fram breytingum, er náttúrlega sjálfsagt, þegar nýtt fasteignamat fer fram, eins og ævinlega hefur verið. En hér er ekki um það að ræða, heldur að taka inn í matið þær umbætur, sem gerðar hafa verið, og svo hitt, sem ákveðið er í 6. gr. þessa frv., að það er heimilað að skipta fasteignunum í flokka með tilliti til hækkunar eftir þeirri breyttu aðstöðu, sem orðið hefur í einstökum héruðum, og þar er valdsvið landsnefndarinnar aðallega. Ég sé svo ekki fyrir hönd fjhn. ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, en vænti, að hv. þm. geri sér grein fyrir því, hver hennar afstaða er.



Það eru aðeins fáein orð, sem ég vildi segja út af ræðu hv. frsm., þm. Á-Húnv. (JPálm). Hann segir, að hér sé ekki um venjulegt fasteignamat að ræða. Hér á í því mati, sem fram fer, ekki einasta að meta þær nýju umbætur, sem gerðar hafa verið á jörðunum, þ.e.a.s. ræktunarumbætur, - húsabætur munu flestar vera komnar til skila í sambandi við þau millimöt, sem fram hafa farið, - heldur á hér einnig að meta jarðirnar að nýju með tilliti til breyttra aðstæðna, sem orðið hafa úti um byggðir landsins, alveg eins og gert er þegar venjulegt fasteignamat fer fram. En munurinn er bara sá, að þetta mat eða flokkun, eins og stendur í 6. gr., miðast í stórum dráttum við þá breytingu, sem orðið hefur síðan aðalmat fór fram á verðgildi fasteigna, eftir því hvar þær eru. Það var eins og mætti skilja orð hv. frsm. þannig, að þetta væri ekkert annað, sem hér ætti að gera, en að bæta inn í fasteignamatið þeim umbótum, sem orðið hafa á jörðunum síðan fasteignamatið fór fram og að sjálfsögðu hafa áhrif á verðgildi þeirra. Það er ekki einasta þetta, heldur á nú í þessu tilfelli, eins og alltaf endranær, þegar fasteignamat hefur farið fram, að miða þetta nýja mat við breyttar aðstæður, sem ég var að lýsa hér áðan og eru ákaflega margvíslegar. En mönnum hlýtur að vera það ákaflega vel ljóst, að það er ærið mikill munur á því, að þetta sé gert heima í héraðinu af nákunnugum mönnum þar eða eftir upplýsingum, sem þessari landsnefnd hér í Reykjavík berast frá þeim aðilum, sem talið er í 4. gr. að eigi að gefa þessar upplýsingar. Þar er sá stóri munur á, að að undanförnu hefur grundvöllurinn verið lagður heima í héruðunum í einu og öllu af mönnum, sem til þess eru valdir þar og þar eru búsettir. Þeir bera ábyrgð á því starfi, sem þeir eru að framkvæma, og eiga að standa við það. En í þessu tilfellí eru þeir, sem upplýsingar eiga að gefa, algerlega ábyrgðarlausir; þeir leggja gögn upp í hendur landsnefndarinnar í því formi sem hún kýs, því að það er hún, sem á að kveða á um það, hvað það er, sem þeir eiga að svara, og hvaða upplýsingar þeir eiga að veita. Á þessu er vitanlega ákaflega mikill munur. Að því leyti sem það mat, sem fyrir er á jörðunum, á að létta undir samkv. þessu frv., þá getur það náttúrlega alveg eins komið að liði með því, að matið fari fram heima fyrir af mönnum þar. Þess vegna eru engar líkur til þess nú, að þetta þyrfti að taka 2 eða 3 ár. Það hefur stundum gert það áður. En það var nú allt annað þegar byrjað var fasteignamatið 1916 og ekkert lá fyrir í þessu efni, þó að það tæki langan tíma þá, ellegar nú, eftir að búið er að framkvæma fasteignamat tíunda hvert ár. Það er ólíku meira á að byggja í þessu efni á ýmsan hátt, sem að sjálfsögðu léttir þetta starf. Þess vegna tel ég ekki neinar líkur fyrir því, að það þyrfti að taka neitt lengri tíma, þó að farið yrði að mínum till. um að koma matinu áleiðis, heldur en það muni gera samkvæmt þessu, og ég hef ekki heldur trú á því, að það mundi verða fjárhagslega meiri kostnaður með þeirri framkvæmd, sem ég legg hér til, heldur en hann geti orðið samkvæmt ákvæðum þessa frv. Það er þess vegna allt, sem að mínu viti mælir með því, að nú séu viðhafðar sams konar varúðar- og öryggisástæður fyrir réttu mati og verið hefur að undanförnu. Að þessu frv. stendur óskipt nefnd í þinginn, og það er venjulega sigursælt, þegar svo ber að. En það er ég ekki í neinum vafa um, að menn eiga eftir að sjá það, að miklar óánægjuraddir eiga eftir að berast Alþ. og öðrum aðilum utan úr landsbyggðinni yfir mistökum að því er snertir samræmingu eignanna. Ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um, að þannig verður það, ef gengið er þannig frá málinu sem gert er í þessu frv., en mundi vera fyrirbyggt með mínum till. Það er alkunna, að þær raddir hafa verið tiltölulega litlar og fáar, sem látið hafa í ljós óánægju yfir fasteignamatinu, eins og frá því hefur verið gengið að undanförnu. En aðstaðan til þess að koma á góðu samræmi í þessu efni og ganga vel frá þessu öllu saman hefur vitanlega farið batnandi eftir því, sem matið hefur verið framkvæmt oftar.



Það er augljóst, að það verða ekki á þessu þingi sett ný ákvæði um skatt félaga, sem verða mættu til frambúðar. Þess vegna leggur ríkisstj. til, að framlengd verði þau ákvæði, sem sett voru í lög á síðasta þingi til bráðabirgða um skattgreiðslu félaga og um álag á eignarskatt. En ákvæðið um álag á eignarskatt hefur ekki verið framlengt enn þá, heldur látið bíða, á meðan verið var að sjá, hvort auðnast mætti á þessu þingi eða ekki að koma á nýrri löggjöf um skattgreiðslur félaga til frambúðar. Ég vil geta þess, að það mun sáralítil áhrif hafa á afkomu ríkisins, hvort þetta frv. verður samþ. eða ekki, því að það mun láta nærri, að þær hækkanir á sköttum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, séu jafnháar og þær lækkanir á sköttum, sem það gerir ráð fyrir. Á hinn bóginn er ekki vafi á því, að það verður skynsamlegar fyrir komið skattgreiðslum félaga með því að framlengja ákvæðin, sem sett voru í fyrra, og lögfesta þetta frv. heldur en með því að láta þessi ákvæði falla niður og skattana vera eins og þeir mundu verða, ef þetta frv. yrði ekki að lögum. Ég vil leyfa mér að óska þess, að málinu verði visað til hv. fjhn. að lokinni þessari 1. umr.



Herra forseti. Það er orðin föst venja hér, að þegar hæstv. ríkisstj. leggur fram sín verstu mál af mörgum vondum á þinginu, þá hefur hún að jafnaði fæst orð um þau, bæði í frv. og í framsögu. Svo er t.d. með mál það, sem hér er til umræðu, um framlengingu á skatteftirgjöfum helztu gróðafélaga landsins. Af þessu máli, sem hér liggur fyrir, svo og því máli, sem hér var til umræðu næst á undan, um skattfríðindi Eimskipafélagsins, má glögglega sjá, hvaða öfl það eru í þessu landi, sem standa á bak við hæstv. ríkisstjórn. Þegar um það er að ræða, að alþýða landsins sé neydd til að fara út í baráttu fyrir bættum kjörum, og þegar um það er að ræða, hvort þjóðfélagið á að búa við það ástand, að framleiðslan stöðvist um langan tíma og milljónir af þjóðartekjum fari í súginn, þá stendur hæstv. ríkisstj. eins og múr fyrir öllum áhrifum og lætur engan bilbug á sér finna. Þá hefur hún enga forgöngu um að reyna að leysa þau mál, hvað svo sem á dynur. En á sama tíma leggur hún fram á einum og sama degi á Alþingi tvö frv. um eftirgjöf á sköttum helztu auðfélaga landsins. Hæstv. fjmrh. lét þess getið hér í þeim fáu orðum, sem hann flutti sem framsögu fyrir þessu máli, að ríkissjóð munaði ekki mikið um þær tekjur, sem hann yrði af við samþykkt þessa frv. Það má vel vera satt, að ríkissjóð muni ekki um milljónirnar núna, eins og veitan er í ríkiskassanum, en hann munar um milljónirnar, ef þær eiga að renna til alþýðustétta landsins. Þá þurfa það ekki að vera margar milljónir, sem hægt er að setja á pappírinn, svo að hæstv. ráðherrar komi hér upp og segi: Þetta er ekki hægt að samþykkja. Þetta þýðir svona og svona margar milljónir í útgjöld fyrir ríkissjóð. - En þegar auðfélögin eiga í hlut, þá munar það engu. Frv. það, sem hér um ræðir, er þó um að gefa helztu gróðafélögum landsins eftir 20% af tekjuskatti, tekjuskattsviðauka og stríðsgróðaskatti, eins og þessir skattar hefðu orðið, ef þeir hefðu verið lagðir á eftir þeim lögum, sem giltu um mörg ár í þessu landi og til ársins í fyrra. Það er að vísu margt vel um það, ef stjórnarvöldin vilja taka upp þá stefnu að lækka skatta, en þó er það þá fyrst vel, ef þær lækkanir koma fátækustu stéttum þessa lands til góða. En í öllum þeim eftirgjöfum á sköttum, sem ég skal viðurkenna að eru orðnar nokkrar á síðustu tveimur árum og hæstv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir, hafa það fyrst og fremst og nær undantekningarlaust eingöngu verið ríkustu stéttirnar, sem hafa þessi fríðindi hlotið. Það hafa verið þeir, sem mestar tekjur og mestan gróða báru frá borði í þjóðfélaginu, sem hafa notið blessunar og velvildar hæstv. ríkisstj. í skattaeftirgjöfum. Fyrir um það bil 7 vikum bárum við þingmenn Þjóðvfl. fram frv. hér á Alþingi um lækkun á ákveðnum skatti, sem sé söluskattinum. Ef hæstv. ríkisstj. hefði viljað á þá lækkun fallast, á þeim skatti, þá má telja fullvíst, að kjaradeila sú, sem nú hefur staðið í margar vikur og bakað þjóðinni mjög tilfinnanlegt tjón og allri alþýðu hér í Rvík, væri leyst nú fyrir nokkru. En þá munaði ríkissjóð um það; þá mátti ekki tala um að lækka skatta, og af hverju? Af því að það voru alþýðustéttir landsins, sem fyrst og fremst hefðu notið þeirra lækkana, og hæstv. ríkisstj. er ekki ríkisstj. þessara stétta. Hún situr ekki uppi í stjórnarráðshúsi til þess að berjast fyrir hag vinnandi fólks og alþýðustétta landsins. Hún á ekki að tryggja þeirra kjör og kaup þeirra stétta. Nei, hún er stjórn gróðafélaganna. Hún er stjórn olíufélaganna, og fyrir þær klíkur ber hún hér fram frv. um 20% eftirgjöf á sköttum. En frv. um lækkun á söluskatti var sent í nefnd hér í deildinni til þess að láta þar leggjast á það og svæfa það alveg, og það hefur tekizt með ágætum, enda form. n., hv. þm. V-HÚnv., með áratugareynslu í svæfingaraðferðum á þingfrv. Það hefur tekizt með þeim ágætum að svæfa þetta frv., að þó að við þm. Þjóðvfl. höfum borið fram þá réttlætiskröfu að fá að sitja hér við sama borð og aðrir þm. um það að fá mál tekin fyrir, þegar þingnefndir höfðu legið óeðlilega lengi á þeim, þá hefur það ekki einu sinni verið virt. Slík framkoma er að sjálfsögðu brot á öllum lýðræðis- og þingvenjum, en hv. stjórnarflokka munar ekki um að brjóta slíka hluti, þegar verið er að berjast fyrir málum, sem varða kjör og hag alþýðu landsins. Á síðasta þingi voru sett ný lög um skatt einstaklinga. Þá voru í þau lög sett bráðabirgðaákvæði um skatt félaga og því jafnframt lofað mjög hátíðlega í mörgum ræðum hæstv. ráðherra hér á þinginu, að þessi bráðabirgðaákvæði skyldu ekki gilda nema til eins árs og að það væri nefnd starfandi af hálfu hæstv. ríkisstj. í málinu, og mundi hún hafa undirbúið málið, þannig að ríkisstj. gæti lagt fram frv. um skattalög félaga á þessu þingi. Nú segir hæstv. fjmrh., að sýnt sé, að svo verði ekki, það takist ekki að leggja fram þetta frv., sem var marglofað, og þess vegna á að framlengja þessi bráðabirgðaákvæði. Nú eru þessi bráðabirgðaákvæði svo einstök og furðuleg í eðli sínu og svo ólík öllum meginreglum heilbrigðra skattalaga, að þau gera beinlínis ráð fyrir því, að þeim mun meiri gróða sem hin einstöku félög fá, þeim mun meiri eftirgjöf skuli þau fá af skattinum. Þannig á t.d. samkvæmt þessu félag, sem græddi svo mikið á einu ári, að það hefði átt eftir gömlu skattalögunum að borga 2 millj. kr. í skatta, að fá eftir gefnar af sköttunum 400 þús. kr., en fyrirtæki, sem græddi ekki meira en svo, að það ætti að borga 20 þús. kr. í skatta, fengi aðeins eftir gefnar 4 þús. kr. af sköttunum. Þetta er í sjálfu sér í fullu samræmi við það hlutverk, sem ríkisstj. er hérna að leika, í fullu samræmi við það, að hún er fyrst og fremst verndari mestu gróðafélaganna. Í sjálfu sér væri full ástæða til að ræða þetta mál mjög ýtarlega og sérstaklega í sambandi við núverandi kjaradeilur, þar sem ég hygg, að ekkert mál, sem fyrir þessu þingi liggur, sýni jafnáþreifanlega afstöðu hæstv. ríkisstj. til kjaradeilunnar og sýni jafngreinilega, hverra hag Ríkisstj., sem fer með völd í landinu í dag, ber fyrir brjósti og hverra hag hún berst gegn. En þar sem þetta er aðeins 1. umr. þessa máls, mun ég ekki fara út í þau atriði núna. Á síðasta þingi, þegar þessi bráðabirgðaákvæði voru samþ., bárum við þm. Þjóðvfl. fram brtt. þess efnis, að félögunum skyldi ekki gefið eftir nema 10% af útreiknuðum skatti í stað 20%. Sú brtt. var að sjálfsögðu felld af stjórnarliðinu sameinuðu. En ég mun taka til athugunar, hvort ekki væri rétt að bera þá brtt. fram aftur við 2. umr. þessa máls, og mun þá ef til vill fara fleiri orðum um þetta mál.



Það voru aðeins fáein orð. - Ég ætla ekki að ræða neitt um það, sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) sagði. Hann var að minnast á, að það væri undarlegt, hvað mönnum gengi illa að koma sér saman um smáatriði eins og það, hvernig ætti að leggja skatta á landsmenn. Ég held, að hv. þm. hljóti að hafa sagt þetta í gamni, því að hingað til hefur nú hljóðið verið annað en að það væri smáatriði að leggja á landsmenn 500 millj. kr. árlega og hvernig því væri hagað. Ég kvaddi mér hljóðs út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Ég tók þannig til orða, að það mundi muna ríkissjóð sáralitlu til eða frá, hvort þetta frv. væri samþ. eða ekki, og það er alveg rétt. Það byggist að höfuðefni til á því, að þó að hér sé gert ráð fyrir 20% lækkun á skatti félaga, eins og samþ. var í fyrra, þá er hér einnig um að ræða framlengingu á tekjuskattsviðauka á tekjur félaga í þessu frv. og um framlengingu á álagi á eignarskatt. Ráðuneytisins menn segja mér, að þetta jafni sig nokkuð upp, en um þetta get ég að sjálfsögðu gefið n. nánari upplýsingar. - Það er rétt, sem hv. 1. landsk. þm. sagði, að tekjuskattur félaga er ekki nema - ja, ég veit ekki, hvort maður má segja tiltölulega lítill hluti af tekjuskattinum, og stafar það af ástæðum, sem of langt yrði hér að rekja. Ræðumenn stjórnarandstöðunnar hafa sagt, að stjórnin hafi lofað því að setja ný l. um skatt félaga á þessu þingi. Þetta er ekki rétt og stafar sjálfsagt af misskilningi. Stjórnin lofaði því að láta vinna að því að undirbúa frv. um skatt félaga og leggja fyrir þetta þing, en það hefur ekki tekizt að komast að niðurstöðu um það mál, og þar af leiðandi er það ekki hægt. Það eru ekki svik á neinu loforði. Auðvitað var ekki hægt að gefa neitt loforð um slíkt. Það hlaut að velta á því, hvort það tækist að ná niðurstöðu um málið. Hverjar ástæður séu til þess, að ekki hefur náðst niðurstaða, um það verða menn að geta sér til. Um það verður engin skýrsla gefin, þótt hv. 2. þm. Reykv. eða aðrir færu fram á slíkt. Hv. 8. landsk. þm. (BergS) sagði, að það væri ljóður á þessari ríkisstj., að hún lækkaði aðeins skattana á þeim ríku, en ekki á þeim efnaminni. Ég vil leiðrétta þetta. Skattar á einstaklingum voru lækkaðir um það bil 28% eða 29% að meðaltali s.l. ár, en einungis um 20% á félögum. Skattar á alþýðu manna, tekjuskattar, eru nú orðnir þannig, að ég mun fara með rétt mál með því að segja, að einhleypur maður, sem hefur 35 þús. kr. tekjur, sem eru geðugar tekjur fyrir einhleypan mann, að minnsta kosti mundi okkur finnast það, barnakörlunum, muni borga í kringum 1300 kr. á ári til ríkisins af þeim. Fjölskyldumaður greiðir þá náttúrlega ekki neitt af slíkum tekjum. Hér hefur orðið á mikil breyting. Þetta er því misskilningur hjá hv. þm.



Herra forseti. Ég vildi mælast til þess, að hv. þm., sem lagt hafa fram brtt. við frv. á þskj. 474, 495, 498 og 509, tækju þær aftur til 3. umr., og mun þá n. taka till. til athugunar og gera sínar till. í sambandi við þessar brtt., ef henni finnst ástæða til.



Eins og hv. þm. er kunnugt, þá skeði sá hörmulegi atburður í vetur, að togarinn Egill rauði fórst. Fyrir utan sorglegt manntjón, sem varð í þessu sambandi, varð Neskaupstaður fyrir þungu áfalli atvinnulega séð. Það má nærri geta, hver áhrif það hefur í 1300–1400 manna kaupstað, þegar burt hverfur slíkt atvinnutæki. Nú er það ætlun manna í byggðarlaginu að fá annað skip í staðinn fyrir það, sem fórst, og hafa verið gerð um það allöflug samtök á staðnum. Er verið að gera ráðstafanir heima fyrir til þess að safna saman fé til að leggja fram til togarakaupanna og horfur á því, að um það verði góð samtök. Enn fremur kann svo að fara, að eitthvað verði afgangs af vátryggingarfé Egils rauða til þess að leggja í hið nýja fyrirtæki, en eins og gefur að skilja, fer mestur hluti vátryggingarfjárins til þess að greiða áhvílandi skuldir. Forráðamenn í byggðarlaginu hafa snúið sér til ríkisstj. og óskað eftir því, að hún hefði forustu um það, að ríkið veitti stuðning til þess, að hægt væri að fá nýtt skip í staðinn fyrir það, sem fórst, og hefur verið farið fram á ríkisábyrgð í þessu skyni. Eftir að hafa íhugað þetta mál og haft samband við heimafólk í Neskaupstað hefur ríkisstj. tekið þá ákvörðun að leggja til, að ríkisábyrgð verði veitt á þann hátt, sem greinir í því frv., sem hér liggur fyrir til 1. umr., veitt verði ábyrgð fyrir allt að 85% af andvirði nýs skips. Þetta er gert í því trausti, að það muni þá takast að útvega lánsfé til að kaupa nýtt skip í staðinn fyrir það, sem hvarf. Ég hygg, að ekki ætti að vera þörf að hafa um þetta fleiri orð, vegna þess að ég veit, að hv. þdm. er þetta mál talsvert kunnugt, þó að það hafi ekki verið lagt fyrir Alþ. Vil ég að lokum stinga upp á því, að málinu verði vísað til hv. fjhn. að lokinni þessari 1. umr.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ríkisstj. réðst í það um jólaleytið í vetur í samráði við þá flokka, sem hana styðja, að festa kaup á togaranum Vilborgu Herjólfsdóttur, sem Vestmannaeyingar vildu selja. Þetta var gert í því skyni, að togarinn yrði seldur aftur nokkrum byggðarlögum á Norðurlandi. Þessi viðskipti hafa nú farið fram, og staðirnir, sem hafa fengið skipið sameiginlega, eru Ólafsfjörður, Sauðárkrókur og Húsavík. Það leikur ekki á tveim tungum, að það er mjög mikil þörf fyrir þessi byggðarlög að fá aukin atvinnutæki, og þess vegna var í þetta ráðizt. Ég hygg, að þetta mál sé talsvert kunnugt hv. þm., og fjölyrði því ekki meira um það, en leyfi mér að óska eftir, að málínu verði vísað til hv. fjhn. deildarinnar.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa langa framsögu fyrir þessu máli. Það hefur oft áður legið fyrir þinginu sams konar frv., og í raun og veru stendur í þeirri stuttu grg., sem frv. fylgir, það sem segja þarf um málið. Eimskipafélagið hefur, eins og kunnugt er, á undanförnum árum, að mig minnir allt frá 1928, notið sérstakra skattívilnana. Það er farið fram á það í þessu frv., að það fái að njóta þessara sömu ívilnana enn um eins árs skeið og þá sérstaklega vegna þess, að nú standa yfir athuganir um skattgreiðslu hlutafélaga. Það er mþn., eins og kunnugt er, sem vinnur að því. Hún mun ekki ljúka sínu starfi varðandi þessa hlið málsins á þessu Alþ., en væntanlega verður hægt að leggja fyrir næsta þing almenn ákvæði um skattgreiðslur hlutafélaga, og mun þá Eimskipafélagið falla undir það í einu formi eða öðru. En á meðan það frv. verður ekki lagt fram, þykir eðlilegt, að það njóti þeirra sömu hlunninda og það hefur notið fram að þessu. Ég leyfi mér að mælast til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og til hv. fjhn.



Herra forseti. Eins og hæstv. forsrh. hefur nú lýst, er enn á ný flutt hér frv. til laga um skattfrelsi fyrir h/f Eimskipafélag Íslands. Það mun hafa verið venja nú um allmargra ára skeið að framlengja slíkt skattfrelsi fyrir Eimskipafélagið frá ári til árs eða á 2 ára fresti. Þau rök, sem fyrir því hafa legið, að Eimskipafélagið hefur notið þessara sérstöku hlunninda, eru fyrst og fremst þau, að félagið hafi verið að vinna mjög mikilvægt þjóðnytjastarf við að byggja upp flutningaskipaflota landsmanna. Þegar Eimskipafélag Íslands var stofnað fyrir rúmum 40 árum, var þar um að ræða mjög mikið og merkilegt átak, sem þjóðin öll sameinaðist um á eftirminnilegan hátt. Félagið var þá og lengi síðan kallað „óskabarn þjóðarinnar“ og var það vissulega á marga lund. Félagið vann mikið og merkilegt brautryðjendastarf, sem vissulega var ekki vanþörf á. Áður en það kom til sögunnar, höfðu Íslendingar orðið að sæta því að vera algerlega undir náð erlendra aðila komnir með alla aðflutninga til landsins og vöruflutninga frá því. Stofnun félagsins og vöxtur skipaflota þess var því á sínum tíma mjög mikilvægur liður í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Það var gæfuríkt spor, sem þá var stigið, og öll þjóðin fagnaði því af miklum einhug. Þetta er svo kunnugt, að það þarf ekki frekar að rekja. Þegar svo Eimskipafélagið eftir síðustu heimsstyrjöld hafði misst verulegan hluta af skipaflota sínum, var rík nauðsyn á því, að flotinn ykist að nýju, og þess vegna munu flestir eða allir hafa talið eðlilegt, að Eimskipafélagið nyti þeirra fríðinda um skattgreiðslur, sem það hefur nú notið um alllangt skeið. En með hverju ári sem líður virðist ríkari ástæða til að endurskoða þessi atriði, athuga það, hvort nú sé jafnmikil ástæða og áður til þess, að Eimskipafélag íslands njóti þessara mjög svo mikilvægu fríðinda, sem aðrir aðilar njóta ekki. Nú er Eimskipafélag Íslands ekki lengur eini innlendi aðilinn, sem á flutningaskip og sinnir flutningaþörf þjóðarinnar. Fleiri aðilar og félög hafa komið til sögunnar síðan. Nú er einnig svo komið, sem betur fer, að við Íslendingar erum orðnir nokkurn veginn um það færir að flytja þær vörur á eigin skipum að og frá landinu, sem þörf er á. Þar er að vísu nokkurt skarð í, þar sem okkur vantar algerlega olíuflutningaskip. Á síðasta ári virtust nokkrar horfur á því, að Eimskipafélagið og nokkrir fleiri aðilar hefðu í hyggju að leysa úr þessari þörf landsmanna. Þá var flutt hér af hæstv. ríkisstj. frv., sem átti að auðvelda þessum aðilum að eignast 2 olíuflutningaskip. Svo brá þó við á því þingi, að þetta stjórnarfrv. hlaut ekki afgreiðslu; það var látið daga uppi, hvað sem valdið hefur. Og nú á þessu þingi hefur því nauðsynjamáli ekki verið hreyft af hæstv. ríkisstj. Það virðist því liggja nokkuð ljóst fyrir, að Eimskipafélag Íslands hefur ekki ríkan hug á því sem stendur að bæta úr þessari brýnu þörf. Ég sagði áðan, að það hefði þótt réttnefni, þegar Eimskipafélagið var á sínum tíma við stofnun og lengi þar á eftir kallað „óskabarn þjóðarinnar“. Því miður hefur nú farið svo á síðari árum, að sá velvilji og sú ástsæld, sem Eimskipafélagið naut að maklegleikum, hefur nokkuð rýrnað, svo að ég viðhafi ekki sterkari orð. Því miður hefur forráðamönnum félagsins ekki lánazt að halda þeim velvilja, sem félagið naut í svo ríkum mæli áður fyrr, og ber margt til, og skal ég aðeins nefna fátt. Ég hygg, að það sé rétt, sem fram hefur verið haldið, að Eimskipafélag Íslands og önnur íslenzk skipafélög haldi nú uppi hærri flutningagjöldum en yfirleitt þekkist á heimsmarkaðinum. Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðherrar mótmæli þessu, ef það er ekki rétt. En ég hef það fyrir satt, að hér munn vera einhver hin allra hæstu flutningagjöld, sem nokkurs staðar þekkjast. Þetta er að sjálfsögðu eitt atriðið, sem veldur því, að Eimskipafélagið hefur ekki haldið þeirri velvild þjóðarinnar, sem það var búið að afla sér. Þá er það og vitað, að þegar félagið var stofnað, lagði svo að segja hvert mannsbarn á landinu, sem nokkur fjárráð hafði, fram sinn skerf, mikinn eða lítinn eftir getu, til þess að koma Eimskipafélaginu á fót, en síðan, og einkum á síðari árum, hefur mjög hnigið að því, að einstakir fjársterkir aðilar hafa keypt upp þessi hlutabréf almennings, náð æ meiri tökum á hlutabréfaeign Eimskipafélagsins og þar með á yfirráðum yfir því félagi. Öll rök hníga nú að því, að það eigi að athugast vel, hvort Eimskipafélagið á öllu lengur að njóta svo algers skattfrelsis sem lagt er til í því frv., sem hér er flutt. Eins og ég áðan sagði, erum við nú að verulegu leyti orðnir sjálfum okkur nægir um flutninga að og frá landinu. Nú kann að vera sagt, að það eigi ekki að vera okkur nóg, við eigum að stefna hærra, við eigum að stefna að því að verða veruleg siglingaþjóð í líkingu við frændur okkar Norðmenn, stefna að því að auka svo flutningaskipaflota okkar, að við getum siglt með vörur fyrir aðrar þjóðir. Þeir menn, er svo mæla, hafa mikið til síns máls. Ég hygg, að við eigum að stefna að þessu. En ef við ætlum að koma upp stórum flota til þess að taka upp siglingar um heimshöfin með vörur fyrir aðrar þjóðir, þá tel ég, að ekkert réttlæti sé í því, að aðeins eitt af skipafélögum, sem hér eru starfandi eða kynnu að verða stofnuð, njóti algerrar sérstöðu um skattfrelsi. Það virðist því aðeins tvennt til, að annaðhvort njóti skattfríðinda öll þau skipafélög, sem til eru í landinu eða stofnuð verða í því skyni að hafa flutninga með höndum, ellegar hitt, að ekkert njóti þessara sérstöku fríðinda. Það virðist a.m.k. ekki lögð of mikil kvöð á Eimskipafélag Íslands, þó að nú verði horfið að því ráði, að það greiði t.d. hliðstæða skatta við samvinnufélögin og þar á meðal það skipafélagið, sem stærst er nú hér á landi næst Eimskipafélaginu, þar sem er skipadeild S. Í. S. Um þetta atriði, hvort Eimskipafélagið á öllu lengur að njóta hér alveg sérstakra fríðinda fram yfir alla aðra aðila, má að sjálfsögðu fara mörgum orðum og rökræða fram og aftur. Ég ætla þó ekki að gera það að þessu sinni, vildi aðeins nú við þessa 1. umr. láta þetta sjónarmið koma fram, m.a. til athugunar fyrir þá hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, og væri þá hægt fyrir 2. umr., ef hv. n. teldi ekki ástæðu til að sinna þessum athugasemdum, að flytja brtt. við frv., sem færi eitthvað í þá átt, sem ég hef nú rætt um.



Herra forseti. Þetta frv. er raunverulega ekki aðeins frv. um skattfrelsi Eimskipafélagsins, það hefur alltaf verið á vissan hátt nokkuð meira; það hefur verið - og sérstaklega samþykkt þess - tákn eins konar viðurkenningar á þjónustu þess félags við þjóðfélagið. Það má máske um það deila, hvort út af fyrir sig sjálft skattfrelsið munar Eimskipafélagið svo gífurlegum fjárupphæðum. Hitt hefur ef til vill verið Eimskipafélaginu þýðingarmeira, að þingið hefur með skattfrelsinu á vissan hátt veitt því víssan virðingarsess á meðal fyrirtækjanna í okkar landi. Það er þess vegna ekkert undarlegt, þó að við nú í dag, þegar þetta frv. kemur fram, komum fram með nokkrar spurningar og athugasemdir í sambandi við þá þjónustu, sem Eimskipafélag Íslands veitir þjóðfélaginu í dag. Við stöndum hér, og nokkra metra frá okkur liggja 7 skip Eimskipafélagsins bundin við hafnargarðinn, og í 4 vikur eru fleiri eða færri af skipum Eimskipafélagsins búin að vera stöðvuð frá því um miðjan marz. Áður hafði í febrúar allmikið af Eimskipafélagsskipunum verið bundið í hálfan mánuð út af deilu um nokkrar þúsundir króna alls, - deilu, sem lyktaði með því, að Eimskipafélag Íslands og önnur skipafélög féllust á að hækka grunnkaup hjá þeim mönnum, sem þau voru að deila við, um allt upp í 36%. Nú á Eimskipafélagið í deilu við Dagsbrún, við þá verkamenn, sem lægst eru launaðir, og Eimskipafélagið er búið að stöðva sín skip, sum allt upp í 4 vikur, og 7 þeirra liggja nú bundin. Það er þess vegna ekkert undarlegt, þó að við hér á Alþ., þegar við förum að ræða um skattfrelsi Eimskips, hvort veita eigi Eimskipafélagi Íslands h/f áfram þá miklu viðurkenningu, sem það hefur fengið og hefur ef til vill verið því meira virði en féð, að það skipaði sérbekk á meðal allra hlutafélaga landsins, væri viðurkennt, að hafa sérstöku hlutverki að gegna, sem þjóðþingið liti svo á, að það yrði að viðurkenna með því að veita því fríðindi, sem aðeins ríkisfyrirtækjum annars eru veitt. Nú hefur verið alger stöðvun í 4 vikur hér í Reykjavík, og það er svo einkennilegt, að á þessum 4 vikum er engu líkara en að öll framkoma af hálfu atvinnurekenda í sambandi við deiluna og öll afstaða þeirra hafi gerbreytzt. Einn stærsti aðilinn í þessari deilu er Eimskipafélag Íslands, og það er þess vegna ekki að undra, þó að við þess vegna í sambandi við Eimskipafélagið nú berum upp þá spurningu: Hvaða breyting er það, sem þarna hefur orðið á afstöðu Eimskipafélags Íslands frá því, sem oft áður var? Í upphafi þessarar deilu, sem nú stendur yfir og m.a. hefur stöðvað skip Eimskipafélagins, var rætt um það af flestra hálfu og ekki sízt af hálfu ríkisstj., að það yrði að sýna fulla sanngirni í þessari deilu. Það var jafnvel af sumum ráðherrum sagt hér á Alþ., að það væri sjálfsagt, að verkamenn fengju alla þá hækkun, sem atvinnureksturinn gæti borið, og það efast enginn um, að Eimskipafélag Íslands ber þó nokkra hækkun hjá Dagsbrúnarmönnum við uppskipunina. Það var í upphafi rætt um, að það yrði að sýna fulla sanngirni í garð verkafólks í þessari deilu. Það var sýnt fram á, að menn, sem höfðu ekki nema 3000 kr. til að lifa af á mánuði, ættu skilið að fá hærra kaup, og það var rætt um, að það þyrfti að gefast tími til þess að rannsaka þessa hluti, athuga möguleika þjóðfélagsins til þess að bera hækkun og annað slíkt. Ég held, að það sé öllum hv. alþm. ljóst, að þjóðfélagið hefði miklu betur borið það, þó að það hefði orðið 20–25% hækkun hjá verkalýðnum, heldur en þá stöðvun, sem stóratvinnurekendur nú eru búnir að valda í einn mánuð, - og alveg sérstaklega Eimskipafélag Íslands hefði borið það betur að verða við nokkrum hækkunarkröfum verkamanna þegar í upphafi heldur en að láta koma til þessarar stöðvunar. Hins vegar virðist ástandið þannig, að nú er hætt að ræða um það, hvort kröfur verkamanna séu sanngjarnar. Það er hætt að reyna að koma með einhverja útreikninga. Atvinnurekendur og þeirra fulltrúar hafa gefizt upp í öllum þeim hlutum. Það er allt annar hlutur, sem stóratvinnurekendurnir eru búnir að setja inn í þessa deilu, og það er valdið. Það virðist svo í dag sem auðmannaklíkan hér í Reykjavík leggi höfuðáherzluna á eitt og aðeins eitt í þessari deilu, og það er að sýna, að hún hafi vald til þess að stöðva atvinnutæki landsins og þar á meðal skip Eimskipafélags Íslands. Það lítur út fyrir, að það sé orðinn hugsunarháttur auðmannastéttarinnar hér í Reykjavík, að hún ætli að sýna verkalýðnum, að hún hafi valdið, og að hún hugsi ekki lengur neitt um það, þó að hún baki þjóðinni stórtjón, þó að atvinnulífinu sé valdið óbætanlegu tjóni með þeirri stöðvun, sem nú þegar hefur verið gerð. Það virðist svo sem auðmannaklíkan hér í Reykjavík stilli spurningunni einvörðungu frá stéttarbaráttunnar sjónarmiði, að hún, yfirstéttin í þessu landi, ætli að kenna verkalýðnum, að það sé dýrt að berjast fyrir rétti sínum. Það er ekki lengur reynt að mótmæla því, að það sé sanngirni, að Dagsbrúnarverkamennirnir fái kauphækkun og aðrir verkamenn; það er eingöngu verið að reyna að sýna verkalýðnum fram á, að til þess að fá þó að það væri ekki nema nokkuð af þeirri kauphækkun, sem hann hefur farið fram á, skuli hann verða að standa svo lengi í verkfalli, að hann tapi helzt megninu af því, sem hann vinnur, í árskaupi þessa árs. Morgunblaðið var seinast í gær að reikna út: Verkalýðurinn er með mánaðarverkfalli búinn að tapa 8% af árskaupi, á sama tíma, sem atvinnurekendur hafa boðið 7%. - Ég býst við, að eftir hálfan mánuð muni þeir segja, ef þeir verða komnir upp í ein 12% þá: Nú eru verkamenn búnir að tapa 12%. - Og svona er reiknað. M.ö.o., sú auðmannaklíka, sem ræður yfir atvinnutækjum landsins, er að gera leik að því gagnvart þjóðfélaginu að stöðva atvinnutækin til þess að reyna að hræða verkamenn frá því í framtíðinni að knýja fram kröfur, sem allur landslýður viðurkennir að séu sanngjarnar og réttmætar. M.ö.o.: Í staðinn fyrir rökræður og sanngirni er nú komið inn í þessa deilu ofstæki og ofmetnaður of ríkrar og of voldugrar auðmannastéttar hér í Reykjavík, - auðmannastéttar, sem skirrist ekki lengur við að fótumtroða hagsmuni þjóðarinnar til þess að reyna að svelta verkalýðinn til undirgefni, og Eimskipafélag Íslands er í dag gert að tæki í höndunum á þessari klíku. Það er það, sem við verðum að athuga, og það er það, sem hér á Alþ. verður að kryfja til mergjar í sambandi við það mál, sem við hér erum að ræða. Það hefur ekki ætíð verið svona. Eimskipafélag Íslands hefur ekki alltaf verið notað á þennan hátt. Og ég vil leyfa mér að efast um það, að það sé vilji forstjóra Eimskipafélags Íslands, að Eimskipafélag Íslands sé notað á þennan hátt, sem nú er gert. Ég gæti trúað, að þeim, sem gagnvart þjóðinni eiga að bera ábyrgðina á framkvæmdum á málum Eimskipafélagsins, þyki hart að vera af utanaðkomandi öflum beygðir til þess að beita Eimskipafélagi Íslands á þann hátt, sem nú er gert. Ég gæti trúað, að ef forstjóri Eimskipafélags Íslands, Guðmundur Vilhjálmsson, hefði átt að fá að semja í friði og frjáls við Dagsbrún og við önnur verkalýðsfélög, þá væru komnir samningar nú þegar á. Í sambandi við það mál, sem hér liggur fyrir, þurfum við að grafast fyrir um, hvaða önnur öfl eru að verki, sem gera þessa deilu svona harðvítuga og stofna Eimskipafélagi Íslands í þá hættu, að það verði skoðað sem valdatæki ósvífinnar yfirstéttar til þess að beita almenning kúgun. Eimskipafélag Íslands leit í upphafi á sitt hlutverk sem það að verða að þjónustu við okkar þjóð. Þegar hafizt var handa um stofnun Eimskipafélags Íslands, árin 1914–15, var grundvöllurinn lagður að þessu félagi í krafti þeirrar hugsjónar sjálfstæðis fyrir þjóðina og þjónustu við þjóðina, sem einkenndi alla þá reisn, sem var á söfnuninni í h/f Eimskipafélag Íslands. Þó að það héti hlutafélag, þá var ekki litið á það sem neitt venjulegt gróðafélag. Það var litið á það sem þjóðarsamtök, sem allir Íslendingar yrðu að standa saman um. Ég veit um bláfátæka verkamenn, sem lögðu fram sín 25 kr. hlutabréf, og 25 kr. voru 1914 og framan af árinu 1915 hundrað vinnutímar, það voru eins og 1400 kr. nú, og það var þorrinn af verkamönnum landsins, sem horfði ekki í það að vinna sína hundrað klukkutíma til þess að geta lagt fram minnsta skerfinn, sem hægt var að leggja í að reisa þetta félag. Af hverju var þetta gert? Það var gert vegna þess, að landsmönnum var ljóst, að með því að stofna þetta félag voru þeir að berjast á móti einokun. Þeir voru að berjast á móti einokun erlends auðfélags, sem einokaði ekki aðeins siglingar við okkar land og arðrændi okkar þjóð, heldur líka sýndi Íslendingum í hvívetna fyrirlitningu í allri sinni framkomu við þá, eins og sum kvæði okkar beztu skálda enn þá bera vott um. Þegar Eimskipafélag Íslands var stofnað, voru þetta samtök þjóðar, sem var að rísa upp á móti auðvaldi, sem var að sýna danska auðvaldinn í tvo heimana, sem var að sýna, að heil þjóð, frá verkamönnum til atvinnurekenda, gæti staðið saman um að skapa íslenzkt félag til þjónustu við þjóðina og svara þannig erlendu auðfélagi og þeim kúgunarbrögðum, sem það beitti. Það fór að vísu nokkuð snemma að bera á því, eftir að Eimskipafélagið var stofnað, að einnig sú auðmannastétt, sem upp reis í Reykjavík, ætti þar nokkra fulltrúa í, m.a. menn, sem nákomnir eru hv. flm. þessa máls. En það virtist þó ekki koma að verulegri sök. Eimskipafélag Íslands leit lengi vel svo á, þótt einstaka sinnum slægi í smábrýnur, að því bæri að koma öðruvísi fram en venjulegum hlutafélögum í landinu, því bæri að rækja skyldur við þjóðina, en ekki gerast beinn aðili í neinum beinum kúgunartilraunum við verkalýðinn. 1942, þegar verkamenn Reykjavíkur svöruðu þrælalögunum, sem sett voru þá í janúar, gerðardómslögunum svonefndu, með skæruhernaðinum, þá var Eimskipafélag Íslands eitt af fyrstu félögunum, sem sömdu við verkamenn, eitt af fyrstu félögunum, sem brutu þrælalögin, brutu lög landsins til þess að halda áfram sinni þjónustu við þjóðina og aðstoðuðu á þann hátt verkamenn við að fá fram sanngjarnar og réttmætar kröfur, sem þjóðinni var brýn nauðsyn á að fá fram þá. Eimskipafélag Íslands sýndi þá skilning á afstöðu verkamanna, og það gekk meira að segja svo langt að brjóta landslög, sem síðar voru brotin í „mask“ og afnumin um sumarið í ágúst. Verkamenn og Eimskip sýndu þá, að það var hægt að vinna saman að nauðsynjum þjóðarinnar, og sá andi í afstöðunni bæði hjá Eimskip og til Eimskips kom hvað eftir annað fram á næstu árunum á eftir. Það vofðu á þeim árum líka oft yfir verkföll, og ég átti á þeim árum alloft samtöl og nokkra samninga við fim. þessa frv., hæstv. forsrh. núverandi, um þau mál. Þá var litið þannig á, ekki aðeins af okkar beggja hálfu, heldur og af meginhluta þjóðarinnar, að langvarandi vinnustöðvanir væru ógæfa fyrir þjóðina, - ógæfa, sem þyrfti að afstýra, - og að það væri rétt, að allir þeir menn, innan hvaða stjórnmálaflokka sem væri, sem vildu þjóðinni vel, reyndu að sameinast um að afstýra því, að framleiðslutæki þjóðarinnar og þ. á m. skip Eimskipafélags Íslands þyrftu að stöðvast vikum og mánuðum saman. Það var litið á það bæði af hálfu okkar og þorra þjóðarinnar sem skyldu að reyna að afstýra slíku, að reyna að láta ekki koma til þess, að verkamannastétt landsins annars vegar, sú sem heldur uppi öllu atvinnulífi þjóðarinnar, og auðmannastéttin hins vegar, sú sem hirðir gróðann af atvinnutækjunum og vinnu fólksins, þyrftu að standa sitt hvorum megin við hyldýpi og kasta peningum í þetta hyldýpi til þess að sjá, hvor þeirra gæti haldið út lengur. Það var sameiginleg skoðun okkar og þorra þjóðarinnar þá, að það væri nauðsynlegt að hindra, að það kæmi til þess, að verkamannastéttin annars vegar og auðmannastéttin hins vegar yrðu að fleygja þeim 500 millj. kr., sem þjóðin þá var búin að eignast fyrir kauphækkanir verkalýðsins, í eyðslugjána, á meðan atvinnutækin stöðvuðust mánuðum saman og þessar stéttir prófuðu á milli sín, hvor þeirra væri sterkari. Það var litið á það sem gæfu, ef það væri hægt að afstýra slíkum langvarandi vinnustöðvunum. Og gæfan var í svo ríkum mæli með okkur, að það tókst, þrátt fyrir það þótt ýmsir væru á annarri skoðun í ýmsum flokkum, að tryggja vinnufrið, þegar leit út fyrir hörðustu stéttabaráttu á milli auðmannastéttar og verkalýðs Íslands. Og í krafti þess vinnufriðar tókst að endurnýja algerlega flota Eimskipafélags Íslands. Það tókst að mynda nýsköpunarstjórnina, og það tókst að gerbreyta allri afstöðu Íslendinga hvað flutninga snerti. Það tókst að tryggja, að hundruð millj. kr. yrðu hagnýtt til þess að kaupa flutningaskipaflota handa Íslendingum í staðinn fyrir að standa í 3 eða 6 mánuði í vinnustöðvunum og fleygja þessum flota í það hyldýpi, sem sú eyðsla hefði verið að standa í slíkri baráttu. Ég man vel eftir þeim degi hjá okkur, sem þá áttum sæti í nýbyggingaráðinu, þegar Eimskipafélag Íslands, stjórn þess og forstjóri, komu til okkar. Við höfðum samið nokkra áætlun um byggingu flutningaskipaflota fyrir Íslendinga og sent til Eimskipafélagsins og fleiri skipafélaga og heitið þeim okkar aðstoð til þess að framkvæma og ná því háa marki, sem sett var um ekki aðeins endurnýjun, heldur nýsköpun flutningaskipaflotans. Það voru ýmsir á þeim tíma, sem þóttust vera fjármálamenn, en voru tortryggnir á, að það væri rétt að leggja í skipakaup á þeim tíma. Við áttum tal við stjórn Eimskipafélags Íslands, og hún virtist skilja, að það mundi vera rétt, að það væri einmitt þá tíminn til þess að leggja í að kaupa ný skip. Og ég man eftir því, að þegar hún lagði formlega sína umsókn um fé inn til okkar í nýbyggingaráði, þá afhentum við henni sama daginn ávísun á allt, sem hún bað um, ávísun á 42 millj. ísl. króna, sem hún gæti tekið, hvort heldur hún vildi í pundum eða dollurum, til þess að kaupa nýjan flutningaskipaflota handa Íslendingum, og þær 42 millj. ísl. króna, sem við afhentum stjórn Eimskipafélagsins til yfirfærslu á hennar inneignum hér, voru íslenzkar krónur, það voru krónur lýðveldisáranna, það voru stórar krónur, það voru krónur, þar sem ekki þurfti nema 6.50 til að eignast einn dollar, það voru ekki þær litlu krónur, þær „ameríkaníseruðu“ krónur, sem við búum við í dag. Þær 42 millj. væru a.m.k. jafngildi 140 millj. kr. í dag. Eimskipafélagið gerði þá þegar samninga um að kaupa og láta byggja þorrann af þeim glæsilega skipaflota, sem Eimskipafélagið nú á. Og það, að Eimskipafélag Íslands í dag á í sínum skuldlausu eignum einhvers staðar á milli 100 og 150 millj. kr., er því að þakka, að það tókst að skapa samstarf á milli ekki aðeins verkamannaflokkanna, Alþfl. og Sósfl., heldur líka meiri hluta Sjálfstfl. um nýsköpunina, um vinnufrið, og í krafti þess vinnufriðar og þeirrar stjórnarstefnu, sem þá var sköpuð, eignaðist Eimskipafélag Íslands sinn stóra, myndarlega skipaflota, sem ekki aðeins það, heldur líka þjóðin öll er stolt af. Þegar nýbyggingaráð afhenti sín leyfi, hvort heldur fyrir togurum eða flutningaskipum, var aðeins sett eitt einasta skilyrði af þess hálfu, og það var, að þessi tæki, sem keypt væru fyrir þetta fé, væru notuð í þjónustu þjóðarinnar og væru ekki seld úr landi. Eimskipafélagið hafði gott samstarf við verkalýðinn og verkalýðsflokkana á þessum árum. Eimskipafélagið gat í krafti þeirra áhrifa, sem verkalýðshreyfingin hafði þá í landinu og á ríkisstjórn, keypt sín nýju, glæsilegu skip. Og það var ekki nóg með það, það var líka af hálfu verkalýðshreyfingarinnar boðið fram og stungið upp á því þá að gera Eimskipafélaginu og togarafélögunum mögulegt að afskrifa á skömmum tíma allan þennan skipaflota. Það vorum meira að segja við, sem áttum upphaflega uppástungurnar að því. Það sigldi hvert skipið á fætur öðru í höfn á næstu árunum á eftir. Þjóðinni óx ásmegin. Reisn hennar, meðvitund hennar um mátt sinn og stolt hennar óx við hvert skip, sem í höfn kom. - Og nú lifum við það, að 7 af þessum skipum Eimskipafélagsins eru stöðvuð af harðsvíraðri atvinnurekendaklíku hér í Reykjavík, sem í 4 vikur hefur raunverulega ekki talað við verkamenn um kauphækkanir. Við lifum það, að þetta óskabarn þjóðarinnar, sem þjóðin og raunverulega verkalýðshreyfingin ekki sízt hvað eftir annað hefur borið á höndum sér, er misnotað sem tæki í höndum ofstækisklíku til þess að reyna að kúga verkalýðinn, til þess að reyna að kúga þjóðina. Hvað er það, sem gerzt hefur á þessum tíma? Hvað er það, sem nú veldur því, að Eimskipafélag Íslands er notað í dag - að því er mér liggur við að fullyrða á móti vilja þeirra, sem opinberlega bera mesta ábyrgð, framkvæmdastjóra þess og slíkra og starfsfólks - til þess að reyna að sveigja verkalýðinn og þorra þjóðarinnar til undirgefni, því að það er vitað, að í þessari deilu stendur allur þorri þjóðarinnar með verkalýðnum? Hvað er það, sem gerzt hefur á bak við tjöldin frá þeim tímum, sem ég lýsti í upphafi, þegar Eimskipafélagið var stofnað, - frá þeim tímum, sem ég var að lýsa, þegar verkalýðsflokkarnir og meiri hluti Sjálfstfl. lögðu grundvöllinn að þeim glæsilega skipaflota, sem Eimskipafélagið á í dag? Það virðist vera svo sem einhver ofstækisklíka, sem er illa við að koma fram í dagsljósið, ofstækisklíka innst í Sjálfstfl. hafi náð tökum á þessum fyrirtækjum og beiti nú öðrum aðferðum í viðureigninni á milli stéttanna en þeim aðferðum, sem þóttu réttmætar og skynsamlegar og voru þjóðinni til gæfu 1944. Þegar ég segi: Sjálfstfl., þá segi ég það mjög vitandi vits. Það vill þannig til nú, að í öðru stjórnarblaðinu, í Tímanum, kemur hvað eftir annað fram, að hann hvetur til samninga í þessari deilu. Hvað eftir annað koma fram í Tímanum, málgagni Framsfl., tillögur um, að það sé orðið við sanngjörnum tilmælum verkamanna, það sé leyft að semja við þá, það sé ekki hleypt hörku í þessar vinnudeilur. Það er alveg öfugt við það, sem kvað við í Tímanum og hjá Framsfl. 1944, þegar bæði hjá Tímanum og sérstaklega Vísi voru ákaflega hatrammar áskoranir til atvinnurekenda um að halda út og að leggja til langrar baráttu við verkamenn, sem þá tókst að afstýra með samkomulagi verkalýðsflokkanna við meiri hluta Sjálfstfl. M.ö.o., annar stjórnarflokkurinn, Framsfl., virðist beinlínis vilja frið, vilja vinnufrið, vilja samstarf og samkomulag við verkamenn og er alveg ósmeykur við í ritsjórnardálkum Tímans að taka undir, að það sé sjálfsagt að semja, kauphækkanir séu nauðsynlegar. Það berast því böndin að Sjálfstfl., innstu klíkunni í honum. Og ég mundi ekki fyrst og fremst draga hæstv. forsrh. inn í dilkinn hvað þetta snertir, vegna þess að hann hefur áður, eins og ég hef drepið á, sýnt mjög ríkan skilning á því, hvílík þjóðarógæfa það væri, ef til langra vinnustöðvana kæmi, ef stéttabaráttan milli verkamanna og auðmanna þyrfti að verða þjóðinni svo dýr, að þjóðarhagur kæmi til með að líða stórkostlega þar undir. Hvað er það, sem hefur gerzt í sambandi við pólitískar breytingar í innsta hring Sjálfstfl. og í sambandi við stjórn Eimskipafélags Íslands, sem gæti gefið okkur, sem erum þessum hnútum nokkuð kunnugir, ástæðu til þess að ætla, hvaða öfl væru þarna að verki? Ég tók eftir því, að fyrir nokkru bættist einn nýr stjórnarmeðlimur í stjórn Eimskipafélags Íslands. Það var hæstv. dómsmrh., sem nú er að koma hér inn, Bjarni Benediktsson, sem tók sæti í stjórn Eimskipafélags Íslands. Þar með virðist sá innsti hringur Sjálfstfl. og það e.t.v. einmitt sá armurinn, sem harðskeyttastur er, hafa fengið sinn fulltrúa í stjórn Eimskipafélagsins, og nú bregður allt í einu svo við, að Eimskipafélag Íslands er - öfugt við það, sem oft var áður - hagnýtt af einhverjum dularfullum öflum á bak við tjöldin, þannig að í 4 vikur er nú búið að stöðva alla þjónustu þessa óskabarns þjóðarinnar við þjóðina - og stöðva hana út frá hvaða sjónarmiði? Ekki út frá því sjónarmiði, hvort það sé sanngjarnt, sem verkamenn eru að fara fram á í þessu sambandi, heldur út frá hinu sjónarmiðinu, að nú skuli sýna verkamönnum, að þeir geti ekki fengið sínar kröfur fram, ekki einu sinni það, sem auðmannastéttin kunni að álita sanngjarnt af þeim kröfum, nema til þess sé fórnað hér í Reykjavík vinnu 7 þús. manna, sem hafa 20 þús. eða fleiri á sínu framfæri, það sé fórnað vinnu þessara manna í einn mánuð, tvo mánuði og máske lengur, þannig, eins og Morgunblaðið var að reikna út nú, að svo framarlega sem þeir að lokum mundu knýja fram þá kauphækkun, sem þeir eiga kröfu á, þá væri þó hægt í Morgunblaðinu að reikna út, að þeir væru búnir að tapa eins miklu af sínu árskaupi það árið. En það er sleppt að reikna út, hvað þjóðfélagið væri búið að tapa með slíku. Nú vill máske einhver segja við mig, að það geti ekki verið, að í innsta hring Sjálfstfl., allra þrengstu klíkunni, séu teknar ákvarðanir um hluti eins og það, hvernig þessi deila skuli háð, hvort þessari deilu skuli ráðið til lykta með samstarfi og sættahug á öðrum eða þriðja degi verkfallsins, eins og margir vonuðust eftir, eða hvort það skuli heyja deiluna í einn mánuð eða lengur, til þess frá sjónarmiði auðmannastéttarinnar að kenna verkalýðnum, hvað það kosti að fara í verkfall. Nú vill máske einhver segja við mig, að það sé óhugsandi, að það sé verið að ræða svona hluti í innsta hring Sjálfstfl., - og það er rétt, að ég get ekki lagt neinar sannanir á borðið fyrir, að slíkt hafi verið gert. Ég get aðeins bent á, að einn mesti valdamaður Sjálfstfl. og einn harðskeyttasti baráttumaður hans, hæstv. dómsmrh., er nýkominn í stjórn Eimskipafélags Íslands, og eftír að hann er kominn í stjórn Eimskipafélags Íslands, er Eimskipafélag Íslands hagnýtt til harðvítugri stéttabaráttu, til harðvitugri árása á þjóðarhag en hefur nokkru sinni verið gert fyrr. Hins vegar kann náttúrlega að koma eitthvað fram í endurminningum þessara manna seinna meir, þegar þeir fara að skrifa um, hvað gerzt hefur á þessum tímum, og þegar það hefur ekki elns mikla þýðingu fyrir dægurpólitíkina, hvað fram kemur. Það koma stundum upp slíkir hlutir seinna meir. Ég skal t.d. minna á, að 1932 gerðist sá atburður hér í Reykjavík, að meiri hlutinn í bæjarstjórn Reykjavíkur tók þá ákvörðun að lækka kaupið í atvinnubótavinnunni raunverulega úr eitthvað í kringum kr. 1.30 og niður í eina krónu, - lækka kaupið stórkostlega. Það var ákveðið að byrja á þessu í atvinnubótavinnunni. Meiri hluti bæjarstjórnarinnar ákvað að gera þetta þar einvörðungu, og meðan var ekkert farið að tala um slíka kauplækkun annars staðar. En í atvinnubótavinnunni háttaði þannig til á þeim tíma, að hundruðum saman voru verkamenn hér í Reykjavík atvinnulausir, skráðir atvinnuleysingjar voru 500–600, og miklu fleiri voru atvinnulausir. Atvinnubótavinnunni var skipt þannig niður, að eina viku af fjórum höfðu menn vinnu. Hjá þessum mönnum, sem höfðu einnar viku laun til þess að lifa af, átti að lækka kaupið um 25–30%, og það var bæjarstjórn, það var meiri hl. Sjálfstfl. í Rvík, sem ætlaði að lækka þetta, og það var náttúrlega sagt eins og vant var, að það væru engir peningar til, aumingja bæjarstjórnin hefði enga peninga til þess að borga verkamönnunum áfram. Það þekkja allir, til hvers þessi lækkunartilraun leiddi. Hún leiddi til þess, að það urðu nokkur átök, og við þau átök brá allt í einu svo við, að það voru nógir peningar til um kvöldið 9. nóv. og meiri hl. Sjálfstfl. í bæjarstjórn Rvíkur samþykkti að hætta við að lækka kaupið í atvinnubótavinnunni. En það kom nokkru seinna fram, ég veit ekki, hvort það var óvart, - að miðstjórn Sjálfstfl. hefði tekið þá ákvörðun, að það skyldi hafin allsherjar kauplækkun, að það skyldi byrjað á mönnunum í atvinnubótavinnunni í Rvík og að bæjarstjórnin eða meiri hl. Sjálfstfl. í Rvík skyldi hljóta þann heiður að fá að níðast á þeim, sem höfðu minnst af öllum og meira en hálfsultu með sínar fjölskyldur. Bæjarstjórnarmeirihlutinn, sem Sjálfstfl. hafði í Rvík, skyldi fá þann heiður að hefja kauplækkunarherferðina með því að ráðast á þá, sem voru í atvinnubótavinnunni í Rvík. Þannig upplýstist það, að árásir, sem gerðar eru, og árásir, sem gera á af hálfu atvinnurekendastéttarinnar í Rvík, voru í þessu tilfelli og máske oftar upprunalega ákveðnar í innsta hring Sjálfstfl. í Rvík, og sá Sjálfstfl. áleit ekki rétt að halda undan og hætta við slíkar árásir, nema honum væri sýnt þannig í tvo heimana, að hann væri, eins og sást á blöðum þá dagana, orðinn hræddur um völd sín í landinu. Þegar lögreglan í Rvík hafði verið gerð a.m.k. frekar léleg til starfa þann dag, þá bjuggust þeir við því, auðmennirnir hér í Rvík, eins og seinna var skrifað í sumum blöðum, að nú mundu ótætis bolsévíkarnir taka bankana næst og líklega ríkisstj., því að hver einasta hræring og hreyfing hjá verkalýðnum er venjulega túlkuð sem einhver byltingartilraun ægilegra kommúnista af hálfu Sjálfstfl. Þess vegna er það ekkert undarlegt, þegar verkfall er búið að standa hér í 4 vikur, þegar skip Eimskipafélags Íslands hafa verið stöðvuð, sum þeirra í 4 vikur, þegar 7 skip Eimskipafélags íslands liggja hér nokkur hundruð metra frá okkur bundin við hafnargarðinn og þegar þjónusta Eimskipafélags Íslands við þjóðina er slík, að svo að segja ekkert af hennar skipum gengur lengur, þó að við spyrjum, ekki sízt eftir að einn helzti valdamaður Sjálfstfl. hefur tekið sæti í stjórn Eimskipafélagsins: Hefur miðstjórn Sjálfstfl. tekið þá ákvörðun eða jafnvei einhver klíka í Sjálfstfl., sem er ekki einu sinni miðstjórnin öll, að láta þetta verkfall og láta þessa vinnustöðvun verða aflraun á milli verkamannastéttarinnar í landinu og auðmannastéttarinnar í landinu, en reyna ekki, eins og stefnt var að í upphafi, að leysa þetta mál í friði og með samkomulagi, að leysa þetta mál í sama anda og þeim, sem vinnudeilurnar voru leystar með 1944, þegar grundvöllurinn var lagður að öllum þeim auð og öllum þeim skipaflota, sem Eimskipafélagið á nú til að veita þjóðinni þjónustu með? Það urðu verkalýðnum, og ekki aðeins verkalýðnum, heldur líka fjölmörgum atvinnurekendum, vonbrigði, þegar fyrsta sunnudaginn, sem verkfallið stóð, þá samninganótt gekk ekki saman, og það er ekki nema eðlilegt, að maður kasti fram þeirri spurningu, þegar skip Eimskipafélagsins hafa verið stöðvuð í 4 vikur og 7 þeirra liggja hér í höfninni: Var það eitthvert utanaðkomandi valdboð, sem olli því, einhverjar ákvarðanir í einhverjum innsta hring Sjálfstfl. eins og 1932, sem ollu því, að allt í einu var tekið fyrir allar samningatilraunir og af hálfu harðsvíruðustu auðmannaklíkunnar í Rvík farið inn á þá braut að gera þetta verkfall, eins og það virðist nú vera að verða, að aflraun á milli verkamannastéttarinnar og auðmannastéttarinnar? Ég veit ekki, hvað hefur gerzt þarna á bak við tjöldin, það kemur ef til vill seinna fram og það þyrfti að koma fram. En það er a.m.k. ljóst, að það er komið í spilið í samningum um vinnufrið á Íslandi slíkt pólitískt. ofstæki og slíkur ofmetnaður frá hálfu forríkra manna, að þeir meta það meira að reyna að sýna alþýðu vald sitt og beita verkalýð kúgun heldur en að leysa vandamál þjóðarinnar, þannig að þjóðarheildinni vegni sem bezt. Og ég vil minna á, þegar við leggjum saman tvo og tvo, þegar verkalýðsflokkarnir báðir og meiri hl. Sjálfstfl. vildu leggjast á eitt, þá tókst að tryggja vinnufrið, og Framsfl. með afstöðu síns blaðs, Tímans, sýnir nú sams konar afstöðu og þá einkenndi verkalýðsflokkana og betri hluta Sjálfstfl., en þegar það kemur svo fram í dag, að farið er að stofna til svona harðsvíraðra og langra átaka, þá berast böndin að þeim aðilum innan Sjálfstfl., sem hafa alltaf gert það að aðalpólitík sinni að berjast á móti verkalýðnum og hvers konar samstarfi við verkalýðinn í landinu. Ég vil segja auðmannastétt Rvíkur það og þeim pólitísku ofstækismönnum, sem í dag misnota Eimskipafélag Íslands til þess að stöðva það eins lengi og búið er að gera, að það þýðir ekki og það er ekki til neins fyrir þá að láta sig dreyma um það að ætla að beygja verkalýð Rvíkur með þessum aðferðum. Það þýðir ekkert að ætla að reyna að svelta hann til undirgefni. Hann hefur horfzt í augu við lengri verkföll, og hann hefur horfzt í augu við lengri og erfiðari atvinnuleysistíma en þann, sem skellur yfir hann í slíku verkfalli. Verkalýður Rvíkur hefur staðizt hvaða sultarherferð sem innsti hringur Sjálfstfl. hefur skipulagt á hendur honum hér í Rvík. Hann hefur staðizt atvinnuleysisárin hér, þegar átti að níðast á honum. Hann hefur staðizt, þó að hann hafi ekki haft nema eina viku af 4 að vinna og þótt það hafi átt að lækka launin í þeirri einu viku. Verkalýðurinn bognar ekki, hann er sterkari í dag, hann er líka efnaðri í dag en hann var þá. Hann kemur ekki til með að brotna í þessu. Og það skulum við muna, að það er hægt að reka öll atvinnutæki Íslands án auðmanna og án atvinnurekenda, en það er ekkert hægt að reka af þeim án verkalýðs. Það mega þeir menn muna, sem ætla að láta verkföll og vinnustöðvanir verða aflraun á milli verkamannastéttarinnar og auðmannastéttarinnar. Það er hægt að reka öll skip Eimskipafélagsins með sjómönnunum, sem á þeim eru, og án þeirra, sem eru taldir eiga Eimskipafélagið í dag. Það er hægt að reka Eimskipafélag Íslands sem þjóðareign með sjómönnunum, sem á þeim eru, en það er ekki hægt að reka það án sjómannanna og án verkamannanna. Það þýðir ekki fyrir auðmannastéttina að ætla að fara í slíka aflraun við verkalýðinn. Hitt skal ég viðurkenna, að það eru máske aðrir, sem hafa brotnað í þessari deilu, sem stendur í dag. Það eru ýmsir smærri atvinnurekendur farnir að kvarta. Það eru smærri atvinnurekendur - jafnvel sumir þeirra mundu kannske vera taldir allstórir - farnir að koma til forvígismanna verkalýðssamtakanna og spyrja þá að því: Hvernig er það, getum við einhvern veginn tryggt okkur að geta fengið verkamenn, þegar þessari deilu lýkur? - Það eru margir smærri atvinnurekendur, sem eru fjárhagslega að brotna saman í þessari deilu, þola ekki svona stöðvun. Það er ekki í þágu verkalýðsins, að þeir brotni saman, en það er máske í þágu annarra, að smærri atvinnurekendur brotni fjárhagslega saman og einokunarklíkan hér í Rvík geti keypt upp fyrirtæki þeirra á eftir. Við höfum tekið eftir því, hvernig stefnt hefur verið að því að reyna að safna í hendurnar á lítilli einokunarklíku meira og meira af öllum atvinnutækjum þjóðarinnar, og það má vel vera, að harðsvíraðasta auðmannaklíkan í þessu landi vilji láta þessa vinnustöðvun verða til þess, að ýmsir þessir smærri sæmilega bjargálna menn eða jafnvel þeir, sem fyrir verkfallið voru sæmilega efnaðir menn, fari þannig á hausinn, að hægt verði fyrir einokunarklíkuna að sölsa þeirra fyrirtæki undir sig á eftir. Það er engum í hag nema þessum einokunarhring í auðmannastétt Rvíkur að heyja þessa deilu á þann hátt, sem hún nú er háð, því að frá hálfu Vinnuveitendafélagsins virðist hún nú háð með það einvörðungu fyrir augum að reyna að svelta verkamenn til undirgefni. Þegar þess vegna farið er fram á það með þessu frv. að veita Eimskipafélagi Íslands þau sérréttindi um skattgreiðslu og þá viðurkenningu, sem það fær með þessu frv., þá er ekki nema eðlilegt, að reynt sé að knýja fram svörin við því, hvað veldur því, að Eimskipafélag Íslands er ekki búið að semja við verkamenn. Hvað veldur því, að Eimskipafélag Íslands heldur ekki áfram að rækja sína þjónustu við þjóðina? Vill máske forstjóri Eimskipafélagsins semja og fær það ekki? Er verið að beygja fleiri og fleiri af þeim, sem gjarnan vildu halda áfram sínu þjónustustarfi, undir hnútasvipu innsta hrings Sjálfstfl. til þess að láta þá heyja harðsvíraða stéttabaráttu við verkalýðinn? Rekstur Eimskipafélagsins er sameiginlegt hagsmunamál og áhugamál allrar þjóðarinnar. Misnotkun Eimskipafélagsins af hálfu auðmannastéttarinnar í Rvík skapar þjóðarhættu, og það er þess vegna nauðsynlegt fyrir okkur að vara við því, vara við þeirri braut, sem farið er inn á með þeirri misnotkun, sem á sér stað í dag með Eimskipafélagið. Ég vil þess vegna eindregið mælast til þess, að ekki aðeins hæstv. forsrh., sem sjálfur flytur þetta frv., heldur líka sú n., sem kemur til með að fá þetta mál til meðferðar, reyni, eftir því sem hún hefur möguleika til, að grafast fyrir um, hvaða kraftar eru þarna að verki. Ef svona hlutir eiga að endurtaka sig, að Eimskipafélagið er stöðvað til þess að þjóna meira eða minna duldum tilgangi harðsvíraðrar auðmannaklíku hér í Rvík, og ef það á að fara að gerast nú hvað eftir annað, þá verður þjóðin að taka til alvarlegrar athugunar, hvernig hún ætlar að hafa rekstur þessa skipafélags í framtíðinni. Þetta ástand er óviðunandi. Alþýða landsins og verkalýður landsins getur ekki horft upp á það, að tæki, sem hann hefur á margan hátt hjálpað til að skapa, hann sjálfur rekur og byggist á hans vinnu, sé notað sem kúgunartæki á móti honum. Ég vil þess vegna vonast til þess, að hv. deild athugi mjög vel sinn gang í sambandi við þetta mál. Hér er um að ræða líklega annað stærsta fyrirtæki þjóðarinnar. Eimskipafélagið með sínar 150 millj. kr. er líklega næst Landsbankanum ríkasta fyrirtæki landsins. Það er ríkt í krafti þess, að það hefur notið umönnunar, aðstoðar og virðingar þjóðarinnar. Ef sú auðmannastétt, sem sérstaklega nú á þessum síðustu fáu árum hefur risið upp hér í Rvík, ofmetnast af sínum auði, ætlar að fara að beita þessu þjóðartæki sem kúgunartæki á móti þjóðinni, þá verður alþýða landsins að taka í taumana.



Herra forseti. Ég vil vona, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, athugi þann taxta, sem Eimskipafélagið hefur um vöruflutninga til landsins. Hæstv. forsrh. var að minnast á, að hann mundi ekki vera hærri en önnur skip tækju. Það má vel vera rétt, að hann sé ekki hærri en önnur skip tækju fyrir flutning hingað. Hvernig mundi nú eitt venjulegt skipafélag haga sér, þegar það færi að athuga, hvaða taxta það hefur við sína flutninga hingað til landsins? Skyldi það ekki fara þannig að, að það athugaði, hvaða taxtar væru skráðir fyrir flutninga til Íslands? Og hvaða taxtar eru fyrst og fremst skráðir fyrir flutninga til Íslands? Jú, það er þeir taxtar, sem Eimskipafélag Íslands hefur. M.ö.o.: Þegar verið er að reyna að fá útlend skipafélög til þess að taka að sér flutninga, þá býst ég við, að þau miði við þann taxta, sem gildir hjá því félagi, sem mestar siglingar hefur. Eimskipafélag Íslands markar þess vegna alveg tvímælalaust taxtana, sem teknir eru, miðað við tonn, fyrir siglingar til landsins. Nú vildi ég hins vegar, einmitt vegna þess að hæstv. forsrh. lýsti því yfir, að fjhn., sem líklega fær þetta til meðferðar, muni fá taxta Eimskipafélagsins til athugunar, leyfa mér að biðja hv. fjhn. þessarar deildar að taka taxta annarra skipafélaga á öðrum skipaleiðum veraldarinnar til samanburðar og gera svo vel að reikna síðan út, hvað er taxtinn á tonn á mílu, sem siglt er, og birta okkur hér við 2. umr. þessa máls hlutfallið þarna á milli. N. gæti athugað, hvað tekið er almennt, við skulum segja í siglingum milli Englands og Ameríku eða í siglingum milli Noregs og Englands á tonn á mílu, og athugað síðan, hvað tekið er milli Englands og Ameríku, Englands og Danmerkur, milli Íslands og Ameríku, Íslands og Danmerkur, Íslands og Englands. Þetta þætti mér mjög vænt um að hv. fjhn. þessarar deildar gerði, þannig að hún fengi ekki aðeins taxta Eimskipafélagsins og kannske tilboð frá öðrum skipafélögum, heldur líka bæri saman, hvaða taxti er skráður á samsvarandi siglingaleiðum annars staðar í veröldinni, og legði hér fyrir okkur, hvað út kemur í fragt á mílu og á tonn. Ég er hræddur um, að kæmi út nokkuð hærri fragtupphæð á þeim ferðum, sem til Íslands eru skráðar, hvort heldur er frá Ameríku til Íslands, Englandi til Íslands eða Danmörku til Íslands. Og það væri nauðsynlegt fyrir okkur að fá þetta.  Ég hef ofur litla hugmynd um, hvað græðzt hefur í sumum ferðum. Ég hef áður komið fram með það hérna, og hæstv. forsrh., eins og hann er vanur, tekið vel undir það eins og flestar mínar ræður. Ég upplýsti, að eitt skip, sem sigldi frá Íslandi til Ameríku og til baka frá Ameríku til Íslands í byrjun verkfallsins, sem var í febrúar, og kostaði svona 15–20 þús. kr. á dag, flutti farm út og flutti góðan farm heim líka, þ. á m. ýmsa fína bíla frá Ameríku, það var minna skip en flest skip Eimskipafélags Íslands, og það hafði grætt 1 millj. og 100 þús. kr. á þeirri ferð. Hæstv. forsrh. svaraði mér, og hann sagði ekki einu sinni, að þetta væri vaðall, eins og hefði nú verið mjög skiljanlegt að hann hefði sagt, því að það er „billega“ sloppið, heldur sagði hann: Ég efast ekki um það, að mörg skipafélög græða og græða mikið. - 1 millj. á einni ferð til Ameríku hjá einu litlu skipi, hvað þýddi það? 12 svoleiðis ferðir hjá einu litlu skipi væru 12 millj. Hún tók mánuð sú ferð með litlu skipi. Hvað græða þá stóru skipin? má ég spyrja. Ég skal ekki bera á móti því, að ef norskt skip ætti að bjóða í flutningana frá Íslandi til Ameríku og færi að athuga, hvaða taxtar eru, og sæi, að það gæti grætt 1 millj. á einu litlu skipi, þá sé ég ekki nokkra ástæðu til þess fyrir þann norska skipaeiganda að fara að bjóða þetta niður, ekki nema þá eitthvað pínulítið. Hví í ósköpunum skyldi hann ekki taka þennan gróða líka? Ég held, að þessar háu fragtir, sem þarna eru skráðar, séu sameiginlegt áhugamál ekki bara sumra íslenzkra, heldur líka margra erlendra skipafélaga, og það væri ósköp gott, að hæstv. forsrh. kæmi nú aftur fram og endurtæki sína ágætu ræðu frá því í byrjun febrúar um, að skipafélögin græddu og þau græddu mikið. Ég var að vitna í hæstv. forsrh. um, að hann hefði undirstrikað, hvað skipafélögin hefðu grætt, þegar ég hafði upplýst það, að eitt litið skip hefði grætt á eins mánaðar ferð á siglingu til Ameríku 1 millj., og hann undirstrikaði það. Þess vegna er mjög gott, að hæstv. forsrh. skuli hafa gefið fjhn. það sérstaka vegabréf í sambandi við athugunina á þessu skattfrelsisfrv. Eimskips, að athuga um gróðann yfirleitt á skipaferðum að og frá Íslandi og athuga um taxtana á frögtunum, sem íslenzka þjóðin verður að borga. Ég held, að það væri mjög nauðsynlegt að fá þetta upplýst. Ég held, að það sé með hærri töxtum, sem greiddir eru í veröldinni. Hæstv. forsrh., sagði, að það hefði verið ósköp mikill vaðall hjá mér, sem ég sagði áðan. Það er ákaflega skiljanlegt. Mér dettur í hug, að það var nokkurn veginn alveg sama orðið sem hæstv. fjmrh. - hann var það að vísu ekki þá, en er það núna - notaði við mig einu sinni. Það var í útvarpsumræðum í sept. 1944. Ég hafði talað á undan honum, og hann kom á eftir og var eitthvað ruglaður af þeirri ræðu, sem ég hafði haldið, og sagði, að þetta væri ljóti bölvaður vaðallinn og ekki meintu helvítis kommúnistarnir nokkurn skapaðan hlut með neinu af því, sem þeir segðu. Mér þykir voðalega leiðinlegt, ef hæstv. forsrh. er nú að komast niður á það stig, að hann treysti sér ekki lengur til þess að fara í rökræður um þessi mál. Það getur þó aðeins verið eitt, sem hindrar hann í því, því að venjulega brestur hann ekki hugrekkið, og það hlýtur að vera það, að honum finnist hann sjálfur ekki hafa eins skemmtilegt hlutverk á hendi í afstöðunni í dag viðvíkjandi Eimskipafélaginu og hann hafði, þegar við vorum að vinna saman í því að setja fæturna undir Eimskipafélagið 1944. Hvað snertir það, sem ég sagði um forstjóra Eimskipafélags Íslands, sem ég þekki ekki nema að góðu, þá þykir mér það nú orðið hart, en hins vegar táknrænt fyrir mannmat auðmannastéttarinnar í Reykjavík, ef sú góðvild og sú umhyggja um þjóðarhag, sem ég ætlaði forstjóra Eimskipafélagsins, væri útlögð sem vesalmennska. Það er þá komið nýtt viðhorf í okkar þjóðfélagi. Hingað til hefur það þótt bera vott um manndóm, um skilning á þörfum þjóðarinnar, að þora að berjast fyrir sættum, þegar menn stæðu í deilum. Hingað til hefur það þótt jafnvel með fegurstu fordæmum, sem við þekkjum, þegar fylkingar siga saman, að menn þyrðu heldur að standa með því að bera klæði á vopnin en að eggja menn til þess að berjast. Hingað til hefur fordæmi eins og Halls á Síðu eða Þorgeirs Ljósvetningagoða þótt til fyrirmyndar, en ekki vesalmennska. Hins vegar notaði Hallur á Síðu þau orð í Njálu, þegar hann hélt sína ræðu, þegar menn höfðu barizt: „Þat vita allir, at ek em lítilmenni.“ Og af hverju notaði hann þau orð? Af því að hann vissi ósköp vel, hvaða frýjunarorð það voru, sem þeir menn hagnýttu, sem vildu eggja til ódáðaverka, sem vildu etja þjóðinni og hinum ýmsu pörtum hennar saman í bræðravíg. Það eru sömu orðin og hæstv. forsrh. notar í dag. Mér er fjarri að ætla þá menn einhverja vesalinga og nota slík orð um þá, sem ég í mínum innsta huga álit að vilji þjóðinni gott. Þess vegna held ég, að hæstv. forsrh. hefði ekki átt að hagnýta þetta orð. Hins vegar skal ég með mestu ánægju senda forstjóra Eimskipafélags Íslands alla mína ræðu, sem ég hér hef flutt, og biðja skrifstofuna um að taka af henni 2 eintök, þannig að hann geti fengið eitt af því, ef það væri nokkur hætta á, að skilningur hæstv. forsrh. á minni ræðu brjálaðist eitthvað á ekki lengri leið en héðan úr alþingishúsinu niður í Eimskipafélagshús. Og ég vil nú leyfa mér að minna hæstv. forsrh. á, að einmitt þessi orð, sem hann var að nota um mág sinn hér áðan, voru sömu orðin svo að segja sem notuð voru um hann sjálfan 1944, þegar var verið að eggja hann, segja honum að vera ekki að ganga til neins samstarfs við ótætis kommúnistana, segja honum að fara ekki að ganga í þjónustu Moskvavaldsins, þegar var verið að eggja hann og segja honum, að það væri miklu betra, að atvinnurekendur stæðu „staffírugir“ og berðust við verkamenn, heldur en að þeir létu undan síga. Hann stóðst öll slík frýjunarorð þá, og ég held, að það sé bezt fyrir alla aðila, að hann haldi áfram að standast þau, og það væri betra fyrir hann og ekki síður fyrir aðra forustumenn stjórnarfiokkanna að þora að koma hér í stólinn og taka upp orð Halls á Síðu: „Ek em lítilmenni“ - og leggja fram sitt til sáttanna, heldur en að ganga í lið með þeirri harðsvíruðu auðmannaklíku, sem nú hyggst - og hyggur þar heimskulega og óraunhæft - að reyna að beygja verkalýð Reykjavíkur til undirgefni. Ég held, að sá hluti úr Íslandssögunni, sem hæstv. forsrh. hefur skapað, verði líka fyrir framtíðina beztur með því móti, að hann skilji, að það er okkar þjóð fyrir beztu, að það sé ekki látið koma til þeirrar hörku, sem auðmannastétt Reykjavíkur stefnir til í þessari baráttu. Verkalýðurinn og alþýða landsins er alltaf sá sterkari, ef til átaka á að koma. Það er enginn efi. Hitt er þjóð okkar nauðsynlegt, að hægt sé að hafa samstarf innan hennar. Og það er gæfa fyrir okkar þjóð, þegar stefnt er að því að tryggja henni tæki til notkunar í sínu daglega lífi og sjá um, að þau tæki séu hagnýtt, og sjá um, að þau séu hagnýtt fyrst og fremst til góðs fyrir þá, sem með þessum tækjum vinna, vinnandi stéttir þessa lands. Það er um það, sem baráttan stendur í dag, að þessi tæki, sem þjóðin á, og þau tæki, sem hún þarf að eignast, verði hagnýtt til þess, að verkalýðurinn og vinnandi stéttirnar hafi betri og sanngjarnari lífskjör en þær hafa haft til þessa.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. (EOl) sannaði það enn sem fyrr, að sjaldan bregður mær vana sínum. Það er greinilegt, að hann og flokksbræður hans eru sannfærðir um, að flest illt í þessu þjóðfélagi eigi eitthvað skylt við mig, og sjá mig alls staðar, þar sem þeim stendur einhver uggur af, með svipuðum hætti og greinilegt er, að hv. þm. telur alla blessun þjóðlífsins stafa af myndun nýsköpunarstjórnarinnar á sínum tíma og þá ekki sízt sínum eigin afrekum í því sambandi. Ég skal ekki fara að rekja þá sögu, en nær er mér að halda, að hv. 2. þm. Reykv. muni ógjarnan vilja lýsa því berum orðum yfir, að ég hafi hvergi nærri þeirri stjórnarmyndun komið eða átt töluverðan þátt í henni. Þó að ég hafi verið mikill hvatamaður nýsköpunarstjórnarinnar á sínum tíma og telji, án þess að ég ætli mér að fara hér í nokkurn mannjöfnuð eða sjálfshól, að ég eigi þar nokkurn hlut að ásamt öðrum, þá tel ég, að því fari fjarri, að það geti staðizt, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði áðan, að hann og hæstv. forsrh. - og talaði þá um þá sem höfuðhöfunda nýsköpunarstjórnarinnar - hefðu komið fótunum undir Eimskipafélag Íslands 1944. Ja, ég spyr: Með hvaða hætti komu þessir góðu menn eða aðrir stuðningsmenn nýsköpunarstjórnarinnar fótunum undir Eimskipafélagið 1944? Ég held sannast sagt, að það sé alþjóð vitað, að Eimskipafélag Íslands hafði að langmestu eða mjög miklu leyti fyrir 1944 og alveg án tillits til allra aðgerða nýsköpunarstjórnarinnar safnað þeim sjóðum, sem hafa orðið grundvöllur til þeirra miklu skipabygginga, sem síðan hafa áít sér stað. Það er þá það eitt, að hv. þm. telji sér það til lofs, að hann hafi ekki lagt í þessa sjóði og rænt þeim og haft þá til annarra hluta. Það er vitað, að Eimskipafélag Íslands var skattfrjálst löngu áður en nýsköpunarstjórnin var stofnuð og að sjóðum Eimskipafélagsins, sem síðan hefur verið varið til þess að byggja upp hinn mikla, glæsilega skipaflota, var safnað að verulegu leyti í stríðinu, og ég minnist þess sérstaklega, að eitt af þeim efnum, sem mjög fór fyrir brjóstið á sumum, - ég tilgreini þar ekki sérstaklega hv. 2. þm. Reykv., - en eitt, sem fór fyrir brjóstið á sumum mjög við stjórnarmyndun 1944, var það, hvort ætti að leyfa Eimskipafélagi Íslands að hafa „jafnóhæfilegan“ gróða áfram eins og það hefði haft sérstaklega á árúnum 1942 og 1943, - þann „óhæfilega“ gróða, sem þá óx ýmsum í augum og mjög var úr gert, en núna er fólginn í skipunum hér niðri við höfnina og hefur runnið til mikillar vinnu bæði sjómanna og verkamanna í þessum bæ og hefur átt mjög mikinn þátt í því að byggja upp íslenzkt atvinnulíf. Það er sem sé algerlega rangt - og ég vil segja: Það er vísvitandi rangt að tala um Eimskipafélag Íslands og þess gróða sem auðmannagróða, er renni í fárra manna vasa og verði fáum mönnum sérstaklega til hags eða ávinnings. Allt það fé, sem til félagsins hefur komið og hefur orðið til þess gróða, hefur farið í uppbyggingu skipaflotans og starfrækslu honum til fyrirgreiðslu og að nokkru leyti, eins og kunnugt er, sem hlutafé í Flugfélag Íslands, en hluthafarnir sjálfir hafa aldrei fengið nema 4% á ári af því, sem þeir upphaflega lögðu fram. Það er einnig vitað, að það þyrfti ekki og þarf ekki að vera að tala um skattfrelsi til handa Eimskipafélagi Íslands nú vegna þess, að hætta væri á því, að félagið lenti í tilfinnanlegum skatti, jafnvel þótt fullar skattareglur giltu um félagið, því að á þessu ári og þeim árum, sem nú eru að líða, hygg ég, eða svo hefur það a.m.k. verið fram að þessu, að lögheimilaðar afskriftir félagsins hafi verið svo miklar, að til lítillar eða engrar skattgreiðslu mundi hafa komið. Um gróða af félaginu er ekki að ræða hjá neinum öðrum en þeim, sem atvinnu hafa við félagið beint eða óbeint, fyrst og fremst hjá íslenzku farmannastéttinni, hjá verkamönnum hér í Reykjavík og víðs vegar annars staðar og þjóðfélaginu í heild, sem notið hefur góðs af því uppbyggingarstarfi, sem unnið hefur verið í og innan Eimskipafélags Íslands. Þetta eru staðreyndir, sem er sjálfsagt að hér komi fram, og það óneitanlega lýsir meira en lítilli tvöfeldni og sannast sagt óskammfeilni, þegar þessi hv. þm. annars vegar er að tala um Eimskipafélag Íslands sem sérstakt fjárplógsfyrirtæki og þess óhæfilegu skipagjöld og hins vegar forstjórann, sem þar hefur unnið og er að þakka að langmestu það uppbyggingarstarf, sem unnið hefur verið, og fyrst og fremst og öllum öðrum fremur ber ábyrgð á því, hvernig félagið hefur verið rekið, - að tala um hann sem fjandmann þeirrar stefnu, sem félagið hefur verið rekið samkvæmt. Hv. þm. veit ósköp vel, að hann er með blekkingar í þessu skyni, og blekkingarnar urðu helzt til auðsæjar, þegar hann vildi, þessi hv. þm., halda því fram, að vegna þess að ég á s.l. aðalfundi var kosinn í stjórn Eimskipafélags Íslands, væri Eimskipafélagið nú í lengra verkfalli en nokkru sinni áður. Hv. þm. sagði nú sjálfur: Verkamenn í Reykjavík hafa séð framan í lengra verkfall en þetta, og þeim blöskrar það því ekki. - Ekki var ég þá í stjórn Eimskipafélags Íslands. Og hv. alþingísmenn og allur almenningur á Íslandi kannast ósköp vel við það nið og þau illyrði, sem stöðugt voru látin dynja á Eggerti heitnum Claessen, sem var næst Guðmundi Vilhjálmssyni höfuðforustumaður þessa félags á síðustu áratugum, meðan hann lifði, og ég skammast mín sízt fyrir það, ef hlutur minn í þessu félagi yrði einhvern tíma sambærilegur við verk þess ágætismanns. En meðan hann lifði, var hann níddur og svívirtur og talinn vera höfuðfjandmaður verkalýðsins. Nei, það er engin nýjung, að ráðizt sé á Eimskipafélag Íslands og þess forustumenn í samþandi við vinnudeilur, enda er eðillegt, að þeir blandist inn í slíkar deilur, þar sem Eimskipafélag Íslands er einn höfuðatvinnurekandi landsins. Um afskipti mín af þessari vinnudeilu þarf ég hins vegar ekki að fara í neinar grafgötur. Það liggur alveg ljóst fyrir öllum, sem um það vilja vita, og alþjóð. Fyrir rúmum mánuði flutti ég hér á Alþ. í þessum stól tvisvar ræðu til stuðnings og málaleitunar um það, að verkfallinu, sem þá var yfirvofandi, yrði frestað, meðan rannsókn á ýmsum höfuðatriðum þessa máls yrði komið fram, og ég sagði og lagði á það megináherzlu, að ég teldi sjálfsagt, að verkalýðurinn tryggði það og sæi um það, að ekki yrði gengið á haus hlut um skiptingu þjóðarteknanna frá því, sem verið hefði. En ég taldi, að greinilegt væri samkvæmt því, sem þá hefði komið fram, að hugmyndir manna um þau efni, þeirra er stóðu fyrir verkfallinu, væru svo ólíkar hugmyndum flestra annarra, að mjög ólíklegt væri, að saman gæti gengið vandræðalaust. Og einmitt vegna þess, að mér var þetta ljóst, beitti ég mér fyrir og gerði að eindreginni till., að tekin yrðu upp hófsamlegri og skynsamlegri vinnubrögð í þessum efnum en ofan á urðu. Ég efast ekki um það, að allur almenningur í þessum bæ mundi nú miklu fremur hafa kosið, að sú leið hefði verið valin, sem ég og sumir aðrir gerðumst þá talsmenn að. Þeir hefðu fremur kosið, að Alþýðusamband Íslands hefði gerzt aðili að þeirri rannsókuarnefnd, sem ríkisstj. stakk upp á, og verkfallinu hefði verið frestað, meðan þeirri nefnd gafst færi á því að vinna sín störf. Því miður var það ráð ekki tekið, og verður þó enn og aftur að spyrja: Hvaða ástæða gat legið til þess, að sá háttur var ekki hafður? Látum jafnvel vera, að Alþýðusamband Íslands og þess forustumenn hefðu sagt, að þeir treystu sér ekki til að fresta verkfallinu, en að þeir vildu þó tilnefna menn í þessa rannsóknarnefnd. Hvernig stendur á því, að þeir fengust ekki einu sinni til þess að bera fram þá miðlunartillögu, heldur neituðu algerlega að taka þátt í þessari rannsókn? Svo kemur hv. 2. þm. Reykv. hér og heimtar, að ýmissa upplýsinga sé aflað í hv. fjhn. þessarar d. varðandi hag Eimskipafélags Íslands. Ef farið hefði verið að till. ríkisstj. um lausn þessa máls, þá hefði sú n., sem fulltrúar A.S.Í. áttu að hafa fulltrúa í, nú getað verið búin að vinna að þessu máli allar þær vikur og nokkru lengur en verkfallið hefur staðið. Þá væri búið með hlutlausri rannsókn að fá grundvöll til efnislegra umr. um þessi efni. Þá þyrfti ekki slíkar fullyrðingar, þá þyrfti ekki slíkar getgátur, slíkar hálfkveðnar vísur sem hv. 2. þm. Reykv. er nú að reyna að sefa fylgismenn sína með. Og það er sannast sagt nokkuð of ljóst dæmi um blygðunarleysi hv. 2. þm. Reykv. og hans flokksbræðra í málflutningi, þegar hann leyfir sér í sambandi við þetta verkfall að halda því fram, að til þess sé sérstaklega efnt af innsta hring Sjálfstfl. Það er þvert á móti vitað og upplýst, að flokksbræður hv. 2. þm. Reykv., og mikið má vera, ef hann hefur ekki sjálfur skrifað um það greinar og flutt ræður, ég hef ekki fylgzt glögglega með því, - en flokksbræður hans hafa ekkert farið dult með það, að þetta verkfall væri fyrst og fremst pólitískt verkfall, væri fyrst og fremst verkfall til þess að koma fram öðru en þeim fjárkröfum, sem að nafninu til eru bornar fram. Þessu var skýlaust lýst fyrir fram, og kröfurnar, sem settar hafa verið fram, eru þess eðlis, að engum manni í þessu bæjarfélagi eða á Íslandi blandast hugur um, að þetta eru staðreyndir. Hv. 2. þm. Reykv. má ekki ímynda sér, að hann með málskrafi sínu geti skafið þetta út úr huga almennings, jafnvei þó að hann sjái nú, að með þessu hafi þeir ofmælt og ekki farið hyggilega að. Ég fagna því vissulega, ef hv. 2. þm. Reykv. er nú virkilega genginn af hinni fyrri villu, þeirri villu að láta sér detta í hug, að þetta verkfall gæti orðið til þess að stelpa ríkisstj., koma hér á stjórnarskiptum og öðru slíku, sem skiljanlegt er að einhverjir vilji í því landi, þar sem lýðfrelsi ræður, en vitanlega á að koma fram eftir öðrum leiðum en þessari. Ef hv. 2. þm. Reykv. og hans flokksbræður eru nú fallnir frá þessum hugmyndum og þessum yfirlýsta tilgangi sínum með verkfallinu, þá er sannarlega mikið unnið, og þá kann svo að fara, að það takist, sem allir góðviljaðir menn vissulega hljóta að vona og biðja um að megi takast, að þetta verkfall verði leyst sem fyrst, þessu þjóðarböli verði sem fyrst bægt frá. En það tekst því aðeins, að menn fáist til þess að skoða þetta sem efnahagslega deilu, sem fjárhagsdeilu, og leysa það innan marka þess, sem mögulegt er í þeim efnum, en ætli sér ekki að nota þetta sem tæki til að koma fram sínum pólitísku áhugamálum, gersamlega óskyldum þeim, sem verkfallið í raun og veru ætti að snúast um, ef meiningin er sú ein að hugsa um fjárhag og raunverulegar tekjur verkalýðsins. Ég hef ekkert lagt til, hvergi þar sem ég hef verið að því spurður, annað í þessum málum en það, sem ég hef nú sagt og stenzt alla rannsókn. Hversu nákvæm sem hún verður, þá mun það reynast rétt, sem ég hef nú sagt. En hv. 2. þm. Reykv. veit ósköp vel, að hans fylgismenn, hans málgagn, hans málpípur hafa sagt, að verkfallið væri fyrst og fremst pólitískt verkfall, væri ekki nema að litlu leyti um þau launakjör, sem það er þó að öðru leytinu sagt eiga að fjalla um eða snúast um. En hitt er skiljanlegt, og við vitum það allir, hvað sem við segjum að öðru leyti um þá hörmulegu deilu, sem hér hefur átt sér stað, að hv. 2. þm. Reykv. og flokksbræður hans vita, að þeirra upphaflega stefna, þeirra upphaflegi vilji hefur þegar beðið skipbrot. Þeir hafa þegar orðið þess áþreifanlega varir; að þeir hafa misreiknað sig í þessari deilu, að hún verður þeim ekki til þess pólitíska ávinnings, sem þeir höfðu vonað. Þeir finna það glögglega, að almenningur vill, að verkfallið sé leyst eftir fjárhagslegum leiðum með það fyrir augum, hvernig verkalýðurinn geti skapað sér sem bezt lífskjör, en almenningur fordæmir hinar pólitísku áætlanir og svívirðilegu „spekulationir“, sem kommúnistaflokkurinn sérstaklega hefur haft í frammi í sambandi við þetta verkfall, og það er enginn efi á því, að allur almenningur er nú orðinn sannfærður um, að betur hefði farið, ef ráðum ríkisstj. hefði verið fylgt og þeirri hlutlausu rannsókn komið af stað, sem ríkisstj. á sínum tíma gerði till um. Við sjáum þess getið, að það er verið með söfnun handa verkfallsfólki, og það er talið, að hún gangi mjög vel. Fróðir menn hafa sagt mér, að það svari nokkurn veginn til þess, sú söfnun, að hægt væri að láta hvern þann mann, sem í verkfallinu er, hafa sem svarar 40 kr. á viku frá því verkfallið var hafið. Við heyrðum líka, að nú er því hampað framan í verkfallsfólk, að leitað hafi verið eftír fjárstyrk frá verkalýðssamböndum á Norðurlöndum, í Englandi og hjá alþjóðasambandi, sem Alþýðusambandið sé í. Það er eðlilegt, að þeir, sem hafa steypt almenningi út í þetta ónauðsynlega verkfall, reyni á einhvern hátt að bæta verkfallsfólkinu þetta. Það er skiljanlegt, og það ber að þakka út af fyrir sig. En í því sambandi er þó eðlilegt, að spurt sé: Hvað varð um það fé, sem sagt var að fengizt hefði frá einhverju alþjóðasambandi í desember 1952 og átti þá að renna til verkfallsfólksins? Kom það nokkurn tíma fram? Og ef svo var ekki, hver hefur það fé þá með höndum? Væri ekki mögulegt að verja því fé nú til þess að bæta úr sárustu neyð þeirra, sem búnir eru að vera í tilgangslausu verkfalli í fjórar vikur? Ég segi, að verkfallið sé tilgangslaust, vegna þess að verkfall, sem ekki er háð til þess að ná því fram, sem fjárhagslega er mögulegt, verður engum til góðs. Það er því aðeins, að farið sé fram á og leitað sé eftir því, sem mögulegt er að láta innan fjárhagskerfis þjóðarinnar, sem líklegt er, að jafnvel sýndarsigur kynni að verða verkfallsmönnum að gagni. Ríkisstj. vildi beita sér fyrir því og sýndi það með till. um þá nefndarskipun, sem hún bar fram, að hún vildi beita sér fyrir því, að verkamenn fengju allt það, sem fjárhagskerfi þjóðarinnar gæti þolað. Það voru forustumenn Alþýðusambandsins, sem hindruðu það, að rannsóknin gæti átt sér stað, en ef þeir tryðu á sinn málstað, þá hefðu þeir vissulega séð, að sú hlutlausa rannsókn, sem ekki aðeins var borin fram, heldur beðið var um, hefði orðið styrkasta vopnið í þeirra höndum til þess að koma kröfunum fram. Á þetta vildu þeir ekki fallast. En ef þeir hefðu fallizt á það, þá hefðu þeir sennilega baráttulaust getað náð miklu betri árangri raunverulega til handa sínum umbjóðendum en þeir geta með öllum þeim þjáningum, sem þeir nú leggja á landslýðinn. Þessir menn eiga því eftir að verða kvaddir til reikningsskapar af alþjóð fyrir frammistöðu sína í þessu máli, og þeim mun ekki takast að koma ábyrgðinni af sér, þeirri þungu ábyrgð, yfir á neina aðra og allra sízt á þá, sem staðið hafa að þeim till., sem mundu, ef fylgt hefði verið, hafa leitt til þess, að komizt hefði verið hjá þeim þjóðarvoða, sem þessir afglapar hafa nú stefnt almenningi í.



Herra forseti. Það hefur verið nokkurn veginn öruggt og víst á tveggja ára fresti, að fram kæmi hér á Alþ. frv. um skattfrelsi Eimskipafélags Íslands. Það hefur ekki brugðizt fremur nú en venjulega. Þetta frv. er komið fram og er flutt af hæstv. forsrh. (ÓTh). En dálítið er frv. breytt frá því, sem það hefur verið. Það hefur venjulega verið þannig, að þetta skattfrelsi hefur verið samkvæmt frv. framlengt til tveggja ára í senn. Nú er það framlengt fyrir árið 1955 samkv. frv. og hnýtt aftan í því skilyrði, að félaginu skuli skylt að verja afgangi sínum, eftir að það hafi greitt venjulegan 4% arð, sjóðstillög og útsvör samkv. l. frá 1928, til kaupa á skipum eða á annan hátt í þágu samgöngumála. Ég hefði nú haldið, að þessi stutta frvgr. hefði mátt vera styttri og þessi hali hefði ekki þurft að vera; það ætti ekki að þurfa að skylda óskabarn íslenzku þjóðarinnar með lögum til þess að taka ekki fé út úr rekstri sínum. Félagið er vitanlega stofnað til þess og starfrækt að halda uppi siglingum, starfa í þágu samgöngumála. Ég veit ekki annað en það sé lögbrot að taka fé út úr rekstri hlutafélaga til annarra hlutverka en þeim er ætlað samkvæmt sinni stofnskrá. Ég þykist sjá, að úr því að frv. nú er aðeins framlengt til eins árs, þá muni það eiga einhverja átakasögu innan stjórnarfiokkanna að baki sér, og efast ekki um, að það er Framsfl., sem hefur nú ekki kært sig um að framlengja þetta skattfrelsi lengra fram í tímann en líklegt þætti að hjónaband ríkisstjórnarflokkanna entist. En það má vel vera, að hjúskaparsáttmálinn sé ekki nema til ársloka 1955. Nú skal ég taka það fram, að ég var einn þeirra, sem glöddust og fögnuðu, þegar Eimskipafélag Íslands hóf göngu sína. Þá var ég unglingur, og ég man alltaf eftir því, þegar ég í fyrsta sinn reri á árabát fyrir stefnið á Gullfossi gamla, þegar hann kom í fyrsta sinn á þann verzlunarstað, þar sem ég ólst upp. - Ég hefði talið, að það væri eðlilegur hlutur, að félagið fengi þá aðstoð frá þjóðfélaginu til þess að komast yfir byrjunarörðugleika og vaxa sig stórt og sterkt. Og það fékk þá aðstoð frá þjóðfélagsins hendi. Það fékk og hefur notið skattfrelsis. Samkvæmt lögunum, sem enn eru í gildi frá 1928, hefur það alltaf notið skattfrelsis og á verulegan hluta af vexti sínum og viðgangi því að þakka, að það hefur notið þannig þjóðfélagslegrar verndar og hjálpar og aðstoðar í starfi sínu, sem vitanlega átti að vera að öllu leyti starf fyrir þjóðina og þjóðfélagið í heild, en ekki fyrir neinar fáar ríkar fjölskyldur. Nú tel ég, að þetta ágæta fyrirtæki hljóti að vera komið yfir byrjunarörðugleika og búið að njóta slíkrar hjálpar og aðstoðar frá þjóðfélaginu, að það sé ekki í hættu statt, þó að það sé látið bera byrðar skatta til þjóðfélagsins líkt og ætlazt er til um önnur hlutafélög, og hefði því viljað vona, að sú stund væri runnin upp, að þetta frv. hætti að sýna sig. Hv. 2. þm. Reykv. vék að því í sinni ræðu, að 1944 hefði þjóðfélagið undir þeirri stjórn, sem þá fór hér með völd, veitt þessu félagi mikilsverða aðstoð til þess að endurnýja skipaflota sinn og það væri nú sá skipafloti, sá glæsilegi floti, sem bundinn er hér í Reykjavíkurhöfn í dag. Ég er þess minnugur, að á stríðsárunum, það var áður en nýsköpunarstjórnin komst á laggir, eins og hæstv. dómrsrh. vék að hér áðan, þá var lagður grundvöllurinn að þessu með þeim hætti, að stjórnarvöld landsins lögðu þá aðstöðu í hendur Eimskipafélagsins að fá þau leiguskip, sem þá voru tekin í þjónustu íslenzkra flutninga á stríðsárunum, þessi stóru flutningaskip, sem skiluðu Eimskipafélaginu milljónatuga gróða, á sama tíma sem tap var á litlu Eimskipafélagsskipunum gömlu. Ég hefði haldið, að ef það hefði verið meining stjórnarvaldanna þá fyrst og fremst að tryggja grundvöll að íslenzkum skipastóli fyrir íslenzku þjóðina, en ekki fyrir eitt hlutafélag í landinu, þá hefði verið nær að muna eftir því, að íslenzka ríkið á Skipaútgerð ríkisins, sem er ætlað það hlutverk að halda uppi siglingum meðfram ströndinni með vitanlegu tapi, þá hefði verið hugsað um það að heimila henni að taka leiguskipin í sína þjónustu á stríðsárunum og verja þeim gróða til þess, að Skipaútgerð ríkisins eignaðist ný skip, ekki siður glæsileg en þau, sem Eimskipafélag Íslands fékk fyrir þjóðfélagshjálp og aðstoð - að óverðugu - að kaupa fyrir gróðann af leiguskipunum. En það gleymdist, að ríkið átti skipastól, sem innti nauðsynlegt hlutverk af höndum með taprekstri og hefði átt einmitt að fá gróðann af erlendu leiguskipunum, sem voru hingað fengið fyrir milligöngu íslenzkra ríkisstjórnarvalda. Svo vel hefði samt Eimskipafélag Íslands getað haldið á þessum gróða, að enginn hefði um það sakazt eftir á, þó að Eimskipafélagið væri þarna jafnvei tekið fram fyrir Skipaútgerð ríkisins sjálfs. En því miður má ýmislegt að rekstri Eimskipafélagsins finna og m.a. það, að það núna hvað eftir annað heldur sér og sínum styrkleika, sem er fenginn fyrir þjóðfélagsaðstoð, framarlega í átökunum milli atvinnurekendavalds og verkalýðssamtaka, og það ber að harma. Það er ekki í þágu samgöngumála samkvæmt skilyrðum í þessu frv. að binda Eimskipafélagsskipin í höfn í hverju verkfallinu á fætur öðru út af sanngjörnum kröfum, sem bornar eru fram. Það er ekki í þágu samgöngumála á Íslandi að binda Eimskipafélagsskipin tvisvar sinnum á þeim tíma, sem liðinn er af þessu ári, í verkföllum. Og það eitt ætti í raun og veru að nægja til þess, ef það væri rétt túlkað, að félagið, þó að þetta frv. verði samþykkt, fengi ekki skattfrelsi. Ég tel víst, að ef Skipaútgerð ríkisins hefði fengið þá aðstöðu, sem Eimskipafélaginu var fengin í hendur með leiguskipunum á stríðsárunum, þá hefði Skipaútgerð ríkisins nú átt allstóran millilandaskipastól. Og Skipaútgerð ríkisins hefur þó hagað sér það skynsamlega í þessu verkfalli og af þeirri ábyrgðartilfinningu, að útgerðin hefur ekki dregizt inn í verkfallið, og ég geri þess vegna ráð fyrir, að nú hefði verið hér í förum á vegum Skipaútgerðar ríkisins stór millilandaskipafloti, sem hefði haldið sér utan við verkfallsátökin og verið þannig í þjónustu samgöngumála þjóðarinnar. Hæstv. dómsmrh. hélt því fram áðan, að samkvæmt lagaheimildum um afskriftir mundi það hafa orðið reyndin á undanförnum árum, að það hefði eiginlega komið til lítilla eða engra skattgreiðslna af hendi Eimskipafélags Íslands, þó að það hefði ekki notið skattfrelsis. Ég spyr: Til hvers er þá verið að bjástra með þetta skattfrelsisfrv. hér annað hvert ár og nú sennilega á ári hverju á næstunni, ef þetta er enginn hagur fyrir Eimskipafélagið 1 Hæstv. dómsmrh. hlýtur að svara. Það er enginn vafi á því, að þetta frv. er sífellt afturganga á Alþ. af því, að þetta hlýtur að spara Eimskipafélagi Íslands stórfé. Og það verð ég að segja, að það letur mig talsvert að mæla með áframhaldandi skattfrelsi til Eimskipafélags Íslands, þegar ég horfi upp á það, að þetta félag ver hundruðum þúsunda - sennilega milljónum - í herkostnað gegn verkalýð landsins í hverju verkfallinu á fætur öðru. Það á ekki að verja skattfrelsi Eimskipafélagsins til þess að fjandskapast við verkalýð landsins. Hafi það gróða af sínum rekstri, sem það hefur, þá á það að verja honum til einhvers annars gagnlegra en þess. Ég skal hins vegar játa það, að ýmislegt má gott segja um Eimskipafélag Íslands, m.a. það, að núna í verkfallinu heldur þetta félag uppi mjög svo gagnlegri sýnikennslu fyrir Reykvíkinga. Ég hvet þá til að ganga hér niður á hafnarbakkann og notfæra sér þá kennslu. Allur þessi glæsilegi floti Eimskipafélagsins og þau skip skipaútgerðar S.Í.S., sem eru hérna í höfninni núna, sýna okkur það, að á þeim sama tíma sem sagt er, að þjóðfélagið hafi ekki efni á því að hækka kaup þess verkamanns, sem vinnur 8 stundir á dag hvern virkan dag, í 3864 kr., eru hér öll kaupskipin, sem liggja í höfninni, alsett lúxusbílum milli stafna, hvert eitt einasta. Það eru fluttir bílar á þilfari þessara skipa í hverri ferð, þannig að það er ekki nokkur smuga nokkurs staðar á þilfari þeirra fyrir bílum. Það virðast vera þúsundir manna í þessu landi, sem hafa tiltækar 90–100 þús. kr. til þess að kaupa lúxusbíla fyrir, og skipastóll S.Í.S. og Eimskipafélagsins hefur ekki við að flytja þetta góss til gróðamanna í landinu. Það er sönnun fyrir því, að óhóflegur gróði eigi sér stað í þjóðfélaginu, á sama tíma sem verkalýðnum er synjað um sanngjarnar kaupkröfur og lagfæringu á sínum lífskjörum. Betri sönnun er ekki til. Þessa sönnun leggur Eimskipafélag Íslands upp í hendurnar á okkur, og það er gott. Það er líka sönnun þess, að það rennur ýmislegt utan hjá aðalfarvegi framleiðslulífsins af tekjum framleiðslunnar, sem hið vinnandi fólk skapar, að hæstv. dómsmrh. þessa lands hefur orðið að fallast á að nota ákvæði stjórnarskrárinnar um að setja nefnd á laggirnar með víðtæku valdi til að rannsaka okur í landinu, á sama tíma sem verkalýð landsins er neitað um sanngjarna lagfæringu á lífskjörum sínum. Það er líka gott sönnunargagn. Hæstv. dómsmrh., stjórnarmeðlimur í Eimskipafélagi Íslands, er þar ágætur boðberi sannleikans. Það er líka í þessu máli sannleiksvitni, sem rétt er að taka tillit til.  Hins vegar get ég sagt það persónulega um forstjóra Eimskipafélags Íslands, - ég hef kynnzt honum aðallega í gegnum vinnudeilur og átök, - en ég hef þær hugmyndir um hann samt, að hann sé drengskaparmaður. Og það get ég sagt hér í þessum ræðustól, án þess að ég vilji á nokkurn hátt, að það sé lagt þannig út fyrir mér, að ég sé að nudda mér upp við hann, að mér virðist hann sá atvinnurekandi í landinu, sem vilji grandgæfilegast og samvizkusamlegast fara í öllu að réttum lögum í verkfalli, þannig að hann gangi á engan hátt á rétt samtakanna í jafnvel hinum hatrömmustu deilum. Hafi maður hans orð fyrir einhverju í sambandi við viðkvæm deilumál, þá má treysta þeim. Ég virði svona eiginleika, og ég veit það, að aðrir slíkir eru til í hópi atvinnurekenda, þeir eru til í hópi þeirra atvinnurekenda, sem láta loka sig hér inni í flokksherbergi Sjálfstæðisflokksins nú kvöld eftir kvöld og viku eftir viku, og verkalýðsfulltrúarnir eru lokaðir hér í öðru herbergi og sáttanefnd ríkisins í því þriðja, og svo líður kvöld eftir kvöld, án þess að eitt einasta orð fari á milli þessara aðila, sem eru þó að leysa viðkvæm deilumál. Deilumálin leysast ekki með þögn og þumbarahætti og að menn skipi sér sitt í hvert horn hússins. Þau leysast ekki fyrr en þeir koma sér saman um að setjast saman að samningaborði með milligöngu sáttanefndar ríkisins, ef þess þarf með, og taka síðan þá samninga, sem þeir ætla að reyna að koma sér saman um breytingar á, til endurskoðunar grein fyrir grein út frá þeim grundvelli elnum, hvað er sanngjarnt, hvað er rétt, hvað er hægt. Og ef hvorir tveggja aðilar og sáttanefnd leggjast á eitt um þetta, þá þarf ekki að taka vikur úr því sem komið er, að lausn fáist. En það hefur ekki bólað á góðvildinni enn. Það hefur ekki verið sýnd sanngirni. Þetta er allt saman sparaður sjóður, sem hlýtur nú að koma til afnota áður en langt um líður. Þessir góðviljuðu menn hafa ekki fengið að njóta sín, það er sannleikur. Það er eitthvert það vald, sem jafnvel lokar þeirra drengskap og þeirra góðvild inni, og meðan leysist deilan ekki. Það er verið að halda því fram við þessa menn: Þraukið þið enn þá eina viku eða tvær, þá eru þrotin öll þau meðul, sem verkalýðurinn hefur til að standast í verkfallinu lengur. Þá gefast þeir upp, og þá komizt þið af án kauphækkana. - En þetta er alger misskilningur. Verkalýðurinn hefur sagt: Við erum reiðubúnir til samninga á hvaða degi og hvaða nóttu sem er. En við höfum búið okkur undir langt stríð, og við erum þannig á vegi staddir með þann undirbúning, að við stöndumst langt stríð. - Þetta er öfgalaust, og þetta er sannleikur. Það er ekki til neins fyrir vinnuveitendasamtökin að ætla sér að loka sanngirni og drengskap sinna beztu manna inni upp á það, að það sé hægt að svelta verkalýðinn hér til hlýðni. Það verður ekki gert. Það kostar mánaða verkfall. Ég fullyrði það. Það er rétt, að það hefur verið hafin fjársöfnun til styrktar verkfallsmönnum. Hún er ekki eins stór og hæstv. dómsmrh. hafði látið segja sér. Hún er samt glæsileg, þegar tekið er tillit til þess, að það eru fátæk verkamannafélög og fátækt verkafólk, sem að söfnuninni stendur og hefur opnað sína litlu buddu. Upphæðin er ekki nema nokkuð á fjórða hundrað þúsund krónur. Og ef því er deilt niður á þá 7 þús. verkamenn, sem í verkfallinu standa, þá eru það ekki 40 kr. á viku. Það eru 40 kr. á mann þær 4 vikur, sem verkfallið er búið að standa. Ef reiknað er með, að 20 þús. manns séu á framfæri þessa fólks, þá er þetta ekki nema milli 10 og 20 kr. á hvern einstakling enn sem komið er. En það kemur meira fé, og það er ekki nein líknarstarfsemi, sem er hafin með því, að verkalýðssamtök nágrannalandanna og Evrópu eru beðin hjálpar. Það er talin sjálfsögð bróðurskylda allra þeirra heimssamtaka, sem standa saman, að rétta hvert öðru hjálparhönd eftir getu sinni undir svona kringumstæðum. Og það verður gert, þó að hér sé reynt að spilla fyrir árangri þess, eins og í Vísi í dag, með því að segja, að hingað til hafi verkalýðssambönd ekki rétt fjárhagslegan stuðning til kommúnistasamtaka hingað og þangað um veröldina. Það er íslenzkur verkalýður, sem hefur beðið um hjálp, og hann fær hana. Dómsmrh. hélt því blákalt fram hér áðan, að þetta verkfall væri ekki háð til þess að ná fram þeim kröfum, sem hafðar væru á oddinum. Ef þetta væri rétt og hæstv. dómsmrh. tryði þessu sjálfur, þá ætti hann að beita sínu sterka afli í stjórn Eimskipafélagsins og á stjórn Vinnuveitendasambandsins og segja: Gangið þið að obbanum af kröfum verkamannanna. - En þær eru óskert vísitala, þriggja vikna orlof, sem löngu er búið að lögleiða hér í öllum okkar nágrannalöndum, og 25–30% kauphækkun, en nú hafa verkamennirnir slegið af þeirri kröfu, þannig að nú stendur þetta í 22–23%, og þá þýðir það um 3600 kr. mánaðartekjur til verkamannsins. Og ef sanngirnin er leidd þar að og réttsýnin og spursmálið um það, hvað hægt sé, þá getur enginn maður svarað því öðruvísi en játandi. Það er hægt að verða við þessum kröfum. Og mér finnst dómsmrh. ætti að segja við atvinnurekendur: Gangið að þessum kröfum. Þá afhjúpast þessir - hvað hann sagði nú í ræðulok - afglapar. Hann sagði þá að síðustu: Þá afhjúpast þessir afglapar, ef þeir ganga ekki að lausn deilunnar þegar í stað; þá sjáum við, að það vakir allt annað fyrir þeim. - En ég fullyrði, að á þeirri stundu, sem væri gengið að sanngjörnum kröfum verkamanna og sanngjörnum kröfum iðnaðarmanna, þá er deilan leyst. Það er ekkert það pólitískt afl til á bak við þessa deilu, sem heldur henni í gangi degi lengur, þegar búið er að ganga að þeim kröfum, sem alveg grímulaust hafa verið lagðar fram og hafa legið fyrir atvinnurekendum frá því að samningum var sagt upp og kröfurnar fram lagðar. Það eru þess vegna getsakir, það er hugarburður, það er alveg tilefnislaus hugarburður hæstv. dómsmrh. og ríkisstj. að halda því fram, að þetta verkfall sé pólitískt verkfall. Það er hagsmunabarátta, sem hefur fengið hljómgrunn meðal alls verkalýðs, hvar sem er á landinu, alveg án tillits til flokka. Ef þetta verkfall væri bara háð til þess að ná því fram, sem er fjárhagslega mögulegt fyrir hagkerfi landsins, þá væri deilan leyst, sagði hæstv. dómsmrh. Ég er sannfærður um það, að það er ekki farið fram á neitt það með óstýfðri vísitölu, þriggja vikna orlofi og 20% kauphækkun til verkamanna, sem þjóðfélagið rís ekki undir. Það getur verið, að það kostaði það, að það sæist í auðan blett á einhverju þilfari einhvers hafskips á Íslandi fyrir lúxusbílum, þegar væri búið að gera þetta, og það væri minna tilefni til að okurnefndin starfaði til þess að rannsaka okrið í þjóðfélaginu. En þjóðfélagið stæðist. Það þýddi bara það að ætla aðeins nokkrum hundraðshlutum meira af framleiðsluverðmæti þjóðarinnar til hins vinnandi fólks en til milliliðanna, sem nú fá í skjóli ríkisvaldsins að hirða til sín allt of stóran gróða. Hæstv. dómsmrh. hélt sig mjög að því, að nú væri þessi deila leyst, ef farið hefði verið að þeim ráðum, sem hann hefur borið fram í tillöguformi hér í þessum ræðustól fyrir mánuði. Ja, þvílík ímyndunarveiki. Sú till. var um, að það skyldi skipuð 7 manna nefnd, sem í átti að vera 1 eða 2 fulltrúar frá verkalýðssamtökunum, og hún átti að byrja að rannsaka almennt, hvað atvinnulífið þyldi. Ef hæstv. ríkisstj. hefði haft áhuga á, að upplýsingar um þetta lægju fyrir, þá hefði hún átt að bjóða þennan kostinn þegar í haust, þegar vitað var, að samningum mundi sagt upp upp úr áramótum. Það gerði hún ekki. Hún gerði það þegar komið var út í verkfall, og þá sagði samninganefnd verkalýðssamtakanna: Við teljum ekki hægt að hefja slíka rannsókn nú, eftir að út í deilu er komið, og höfnum því þessari tillögu. - Það er alveg áreiðanlegt, að slík rannsókn á fjárhagsþoli atvinnuveganna hefði tekið ekki aðeins margar vikur, heldur marga mánuði. Það var sett mþn. á s.l. sumri í að rannsaka hag togaraútgerðarinnar, hún starfaði mánuðum saman, og nú segir hæstv. forsrh., að það mál sé ekki til hlítar rannsakað enn og sé ekki hægt að víta, hvort það þurfi nákvæmlega að veita togaraútgerðinni þá aðstoð, sem togaraútgerðarmennirnir sjálfir halda fram, að afstaðinni þessari löngu og ýtarlegu rannsókn sérfróðra manna. Á meðan á verkfalli stendur er ekki hægt og var ekkert vit að hef ja slíka rannsókn, bara til þess að atvinnurekendur gætu sagt: Það er verið að rannsaka, og á meðan reynum við ekki til að semja. Ég skal svo segja það að síðustu, að hæstv. dómsmrh. sagði, að þeir afglapar, sem hefðu hrundið þessari deilu af stað, þ.e. fólkið í verkalýðsfélögunum, - þeir afglapar, sem hann nefnir svo, verði krafðir reikningsskapar síðar, reikningsskapar fyrir að hafa beðið um hækkað kaup úr 2900 kr. í 3800 kr. á mánuði; það er afglapahátturinn, sem þetta fólk hefur gert sig sekt um. Alþýðusamband Íslands hefur ekki metið þetta afglapahátt og stendur með þessu fólki. Þeir afglapar, sem verða krafðir reikningsskapar, eru harðsvíruð atvinnurekendaklíka undir stjórn Vinnuveitendasambands Íslands með hæstv. dómsmrh., því miður, að bakhjarli og líklegast ríkisstj. alla.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað hér í þessum umr. um skattfrelsi Eimskipafélagsins að taka sérstaklega til máls á þessu stigi málsins. Hins vegar voru það nokkur orð í ræðu hæstv. dómsmrh., sem komu mér til þess að standa upp, og virtust þó ekki í beinu samhengi við frv. sem slíkt. Hæstv. dómsmrh. fullyrti hér í sinni ræðu, að þeir, sem steypt hefðu fólkinu út í verkfall o.s.frv., mundu sóttir til saka og endanlegs uppgjörs fyrir þær sakir sínar á sínum tíma. Ég vil sem stjórnarmeðlimur í mínu stéttarfélagi eindregið mótmæla slíkum ásökunum í garð nokkurs stéttarfélags, sem í núverandi deilu á. Ég veit ekki betur en að í hverju einasta stéttarfélagi hafi farið fram lögleg atkvgr. um þátttöku í verkfallinu og uppsögn samninganna, og það eru meðlimir félaganna sjálfra, sem hafa ráðið því, hvernig endanleg niðurstaða hvers félags um sig hefur orðið. Ég ítreka því eindregið mótmæli mín gegn þessum fullyrðingum um, að í nokkru því félagi, sem í núverandi deilu á, hafi af einum eða fámennum hópi í hverju félagi verið ákveðið að steypa því út í vinnustöðvun gegn vilja meiri hlutans í félaginu, eins og þó mátti skilja á ummælum hæstv. dómsmrh. Ég vil eindregið minna á það, sem ég sagði í umr. hér á dögunum í hv. Alþ. um till., sem þá lá fyrir um skipun nefndar til rannsóknar á atvinnuháttum og afkomu atvinnuveganna almenat, að sú stefna, sem kemur fram í uppsögn verkalýðsfélaganna nú, er mörkuð fyrir nálega fimm mánuðum. Hún var mörkuð á alþýðusambandsþingi, þar sem sæti áttu á fjórða hundrað fulltrúar hinna ýmsu sambandsfélaga. Og það er þó mest um vert, að stefnan, sem verið er að framkvæma í dag með þeirri baráttu, sem verkalýðsfélögin nú heyja, er samþykkt þar einróma, vitandi þó, að það alþýðusambandsþing, sem þá var háð, var mikið deiluþing og menn mjög í flokka skiptir þar, enda munu allir þeir pólitísku flokkar, sem starfandi eru í landinu, hafa átt þar sína fulltrúa, og þá ekki hvað sízt flokkur hæstv. dómsmrh. A.m.k. var það á sínum tíma látið svo í veðri vaka. Till. þessi, sem því markaði þá stefnu í kaupgjaldsmálunum, sem nú er verið að framkvæma, var samþykkt þar í einu hljóði og ágreiningslaust, og hæstv. dómsmrh. er því að deila á eigin flokksmenn, þegar hann fullyrðir, að nokkur einn eða fámennur hópur eigi eða geti á nokkurn hátt leitt verkalýðshreyfinguna út í slíka baráttu sem nú er háð. Það er gert með meirihlutavilja og samþykki meðlimanna sjálfra, fólksins sjálfs, sem í deilunni á. Um það atriði ræðu hæstv. dómsmrh., sem hann lagði þó meginþunga sinn í, um tilgangsleysi verkfallsins, benti ég einnig á í minni fyrrnefndu ræðu, og sagði, að þar ylti á, hver stefna hæstv. ríkisstj. yrði í þessum málum, hvað hún hefði til kaupgjaldsmálanna að leggja almennt, og það er því nokkuð djarft um sakir talað af hálfu hæstv. dómsrh., á sama tíma sem hann og hæstv. ríkisstj. leggja til, að kosin sé n. til að athuga um afkomu atvinnuveganna, að segja þá fyrir fram, að sú barátta, sem verkalýðsfélögin nú heyja, sé fyrir fram tilgangslaus. Hvert hefði þá orðið verkefni slíkrar n. sem hæstv. ríkisstj. lagði til að skipuð yrði til að rannsaka afkomu atvinnuveganna á sínum tíma? Verkefni hennar hefði þá m.ö.o. orðið það eitt að sýna verklýðsfélögunum, að þetta væri tilgangslaus deila eða barátta. Öðruvísi verður ekki hægt að skilja orð hæstv. ráðh. Eins og ég tók fram í upphafi, hafði ég ekki ætlað mér að taka sérstaklega þátt í þeim umræðum, sem frv. þetta fjallar um, sem hæstv. forsrh. hefur lagt fram, en vildi þó eindregið koma fram mótmælum mínum út af þeim fullyrðingum ráðherrans, að hér ætti nokkur fámennur hópur sök á. Það er fólkið sjálft, sem hefur ákveðið að leggja til þessarar baráttu vegna þess, hve hagur þess er þröngur.



Herra forseti. Ég bjóst nú ekki við því, þegar ég hélt mína ræðu hér áðan, að ég mundi svo fljótt sem raun hefur á orðið fá staðfestingu á því, sem ég þar hélt fram, en ef máltækið er rétt, að sannleikanum verði hver sárreiðastur, þá hefur nú hæstv. dómsmrh. (BBen) staðfest, að ég hafi farið með satt mál. Hann var reiður í þessari ræðu, sem hann hélt hér áðan, og það er alveg óvanalegt með hann. Hann er vanur að vera ákaflega prúður og stilltur, þegar hann flytur hér ræður, og sízt af öllu að vera með stóryrði, þannig að það var alveg greinilegt, að það, sem ég hafði sagt, hafði komið allmikið við hann og hleypt honum dálítið upp, þannig að hann gætti sín ekki, svo að það er auðséð, að sannleikurinn hefur gert hann sárreiðan, og þess vegna hefur hann líka sagt hluti, sem ég býst við að hann hefði gjarnan ekki viljað segja, og kem ég að því síðar. Hæstv. dómsmrh. minntist á það hér, að það hefði verið eingöngu vegna þess, að verkalýðurinn hafði gert verkfallið svo pólitískt, hvað það hefði dregizt lengi. Af hverju skyldi nú hæstv. dómsmrh. segja þetta? Hann veit ósköp vel, að þetta verkfall er eingöngu háð um efnahagsleg mál. Verkfallið stendur ekki um neitt annað en ákveðnar grunnkaupshækkanir og annað slíkt. Hins vegar er hæstv. dómsmrh. alltaf að tala um, að það hafi veríð í þessu verkfalli stefnt að því af hálfu verkalýðsins að koma hér á vinstri stjórn, og klykkti út með því að segja, að það væri alveg tilgangslaust að vera alltaf að reyna að koma þessari stjórn frá, það væri bara kommúnistaflokkurinn, sem væri með það að reyna að koma á vinstri stjórn. Þetta er nú mesti misskilningur hjá hæstv. dómsmrh., eins og allir hv. þm. vita. Sá maður, sem aðallega hefur talað um vinstri stjórn nú upp á síðkastið, er sjálfur formaður Framsfl., þ.e.a.s. ein af aðalstjórnar-„krukkunum“ hér í þinginu, og það er þess vegna vitað, að ef það á ekki að fara að reikna Hermann Jónasson sem kommúnista, eins og stundum var með Ólaf Thors í gamla daga, að það er Framsfl., sem hefur mjög mikinn áhuga á því að koma hér á vinstri stjórn í landinu, en hins vegar er vitanlegt, að verkalýðurinn hefur alls ekki farið í verkfall til þess að steypa stjórninni með verkfalli og koma á vinstri stjórn. Mér er nær að halda, að ef hæstv. dómsmrh. óttaðist það, að t.d. á morgun ætlaði Hermann Jónasson, form. Framsfl., að mynda vinstri stjórn hér í þinginu og væri búinn að tryggja sér þingfylgi til þess, - ja, þá er ég nokkurn veginn víss um, að það yrði samið í nótt. Ég held þess vegna, að það, að hæstv. dómsmrh. fór að ruglast ofur lítið í ríminu hvað þetta snertir, sé af því, að hann sé með þann ótta undir niðri, að með þeirri þrákelkni, sem stóratvinnurekendur beita núna, séu þeir að eggja það fram, að Framsfl., sem eins og Tíminn ber vott um hefur hvað eftir annað viljað láta semja í þessu máli og sættast á sæmilegar kröfur frá hálfu verkalýðsins, allt í einn tæki sig til og leysti málið hér á þingi. Það er þessi ótti við vinstri stjórn, sem er hjá hæstv. dómsmrh., en hann fer bara alveg öfugt, þegar hann setur hana í samband við verkfallið. Ég vil einmitt vísa honum á leiðina, ef hann er svona voðalega hræddur við vinstri stjórnina, að þá er að leysa verkfallið í nótt á grundvelli þeirra efnahagslegu mála, sem verkalýðurinn hefur stillt allan tímann, og hvort hann fær vinstri stjórn þrátt fyrir það einhvern tíma, því getur hann kannske aldrei afstýrt. Hæstv. dómsmrh. talaði um einhverja nefnd, sem hann hefur lagt til að skipa, og það hefði nú verið ósköp gott, sagði hann, ef þessi nefnd hefði verið sett á laggirnar. Hvað hefur nú gerzt þessar fjórar vikur, sem verkfallið hefur staðið og ríkisstj. hefur haft möguleika til að setja ótal nefndir á laggirnar; hún hefur þó meiri hluta hér á þingi til þess að samþykkja þáltill. og jafnvel lög? Hvað hefur hún gert? Hún hefur ekki gert neitt. Hann er þó víst ekki að segja við stjórnarandstöðuna, að við höfum hindrað, að ríkisstj. setti slíka nefnd á laggirnar eins og hann var að stinga upp á, en hún hefði sannarlega getað gert það. Hún hefur ekki gert neitt. Og af hverju? Af því, sem ég benti á, að ákveðin auðmannaklíka hér í Reykjavík, vill fá hörku í þetta verkfall og heldur auðsjáanlega þeirri hörku áfram, eftir því sem nú virðist, nema hún fari þá að hræðast, að það verði kannske einhver önnur öfl, t.d. Framsfl., sem fari að koma þarna inn í og stríða þeim eitthvað. Þá talaði hæstv. dómsmrh. um, að það væri nú orðið hálfslæmt með hann, að það væri eins og allt, sem mönnum stæði stuggur af, væri sett í samband við hann. Einu sinni hefði þetta verið öðruvísi, og minnti hann þá á, eins og sér til réttlætingar, að einu sinni hefði hann tekið þátt í því að reyna að koma nýsköpunarstjórninni á, og vildi nú minna á, að eitthvað hefði hann einhvern tíma látið gott af sér leiða. Ég hef síður en svo dregið dul á þátt hæstv. núverandi dómsmrh. í því að koma nýsköpunarstjórninni á, það stendur skrifað í Þjóðviljanum af mér, og það einn sinni fyrir kosningar, þar sem við áttum í mjög hatrammri baráttu, að ég hafi af mönnum Sjálfstfl. fyrst talað við hann um mínar hugmyndir viðvíkjandi nýsköpuninni og hann síðan sett mig í samband við formann Sjálfstfl., þannig að við höfum aldrei dregið dul á þann þátt, sem hann átti í því, og það mun sagan ekki heldur gera. Og það er gott, að hæstv. dómsmrh. nú vitnar í þetta. Hins vegar, svo ágætt verk sem hæstv. dómsmrh. vann þá, er nú svo komið, eins og hann sagði réttilega, að í sambandi við hann er nefnt flest, sem þjóðinni stendur stuggur af. Það er ekki okkur að kenna, að hann hefur versnað svo mjög. Meðan hann hafði samstarf við okkur, var hann nefndur í sambandi við þá hluti, sem þjóðin fagnaði, eins og nýsköpun og nýsköpunarstjórn. Hann hefur lagt lag sitt síðan við aðra, t.d. Ameríkanana alveg sérstaklega, og sé þjóðinni farið að standa stuggur af honum núna, þá er það vafalaust vegna þess, að gamla máltækið rætist: Segðu mér, hverja þú umgengst, og ég skal segja þér, hver þú ert. Þá talaði hæstv. dómsmrh. um, að það hefði vafalaust verið ofmælt hjá mér, að við, hæstv. núverandi forsrh. og ég, hefðum sett fæturna undir Eimskipafélagið. Það er vafalaust rétt hjá honum, að ef hann hefur skilið það, sem ég sagði, þannig, þá er það ofmælt hjá mér. Það, sem ég vildi sagt hafa, var, að ettir að Eimskipafélaginu hafði farið nokkuð aftur, þess floti hafði minnkað og elzt, þá hefðum við tveir átt góðan þátt í því að setja svo að segja þá nýju fætur undir það, sem það nú gengur á, sem sé þann glæsilega skipaflota, sem það nú á og þjóðin er stolt af. Þá minntist hæstv. dómsmrh. á, að það væri hálfundarlegt með þessa sjóði og peninga, sem ég talaði um að við hefðum svo að segja fengið Eimskipafélaginu þá, ég og form. Sjálfstfl., og það væri þá bara það, að verkalýðshreyfingin hefði ekki rænt þeim, sem væri hægt að þakka okkur. Ég vil segja það í því sambandi, eins og ég reyndar reyndi að lýsa í mínum ræðum, að fyrir tilstilli verkalýðsflokkanna og betri hluta Sjálfstfl. þá var því forðað, að því útlenda fé, sem þjóðin þá átti, væri eytt í gagnslausar vinnudeilur hér innanlands, þar sem verkamenn og atvinnurekendur stæðu hver gegn öðrum mánuðum saman og hentu fé þjóðarinnar í sjóinn. Það var þar með hindrað, að þjóðin væri rænd þessum inneignum, sem hún átti erlendis, og vegna þess að hún fékk að hagnýta þessar inneignir, sem hún átti erlendis þá, gat Eimskipafélagið byggt upp sinn mikla og glæsilega flota. Ef við hefðum ekki fengið þá að ráða, verkalýðsflokkarnir og meiri hluti Sjálfstfl., hefði þessu verið rænt, annaðhvort á þann hátt, að þessum peningum, sem þjóðin átti þá í útlendri mynt, hefði verið eytt í deilurnar, eða þá, eins og hæstv. dómsmrh. tók sjálfur þátt í, með gengislækkuninni. Þá hefði öllum þeim sjóðum, sem Eimskipafélagið var búið að safna í íslenzkum krónum, verið rænt, þannig að ef við hefðum ekki, verkalýðsflokkarnir og betri hluti Sjálfstfl., bjargað sjóðum Eimskipafélagsins og gert þá fullgilda í útlendri mynt 1944, hefði með þeirri pólitík, sem hæstv. dómsmrh. hefur rekið síðustu 7 ár, þeim verið rænt, með gengislækkunum og öðru slíku, þannig að við höfum forðað þeim undan því ráni. Svo talaði hæstv. dómsmrh. nokkur orð og var nú óvenju óprúður í sínu orðalagi, talaði um óskammfeilni og afglapa og ég veit ekki hvað og hvað, og allt saman virtist þetta vera tengt við það, að hann gerði ráð fyrir, að ég tileinkaði honum að einhverju leyti sökina á þessari löngu stöðvun, að innsti hringur Sjálfstfl. og hann sem aðalforkólfur í honum ætti sök á því, að þessi deila væri orðin svona harðskeytt. Og hann afsakaði sig með öllu móti, það hefðu verið lengri vinnustöðvanir áður - eða verkföll, sagði hann nú. Ég hafði sagt „vinnustöðvanir“ og átti þar með líka við atvinnuleysið. Ég man ekki eftir, að það hafi nokkurn tíma verið eins langt verkfall hjá Eimskip og nú er búið að vera, þannig að það hefur alveg rætzt, sem ég hef haldið fram, að það eru komnir nýir aðilar, nýir kraftar þarna til skjalanna. Ég hafði í minni ræðu bent á, að hæstv. dómsmrh. ætti þarna nokkra sök á. Hvað gerir svo hæstv. dómsmrh. í sinni ræðu? Hann staðfestir hvert einasta orð, sem ég hef sagt. Ég sagði, að hann, Bjarni Benediktsson, sem dómsmrh. og sem stjórnarmeðlimur Eimskips væri nú orðinn potturinn og pannan í þeirri klíku í Vinnuveitendafélagi Íslands og þar með í innsta hring Sjálfstfl., sem samband hefur við hana, sem gerði þessa deilu svona harðvítuga. Og hvað segir hæstv. dómsmrh.? Jú, hann segir: Ef það á að fara að tileinka mér þá sömu afstöðu sem einn maður, sem áður átti sæti í stjórn Eimskips, hefur haft, þá er ég stoltur af því að taka þá afstöðu. - Og maðurinn, sem hann nefndi, var Eggert Claessen. Ég ætla ekki að segja neitt ljótt um látinn mann, en hitt held ég að sé ekki ofmælt, að sá maður var aðalforustumaður atvinnurekenda í svo að segja öllum þeim vinnudeilum, sem fóru fram meðan hann lifði, og var með öllum þeim kostum og göllum, sem hann hefur haft, einn harðskeyttasti andstæðingur, sem verkalýðurinn átti í öllum vinnudeilum, og nú lýsir hæstv. dómsmrh. því yfir, að hann sé stoltur af því að taka afstöðu þessa manns og erfa svo að segja hans hlutverk. Og manni skilst helzt, að hann hafi farið inn í stjórn Eimskipafélagsins alveg sérstaklega til þess að fá þessa aðstöðu. Ég hafði alls ekki búizt við þessari yfirlýsingu, og mér hafði aldrei dottið sérstaklega í hug og hafði aldrei minnzt á það að tengja hann neitt við nafn þessa manns. Ég vil segja það að lokum, að svo miklar deilur sem við áttum við þann ágæta mann að mörgu leyti, þá eru deilurnar, sem nú standa yfir, margfalt harðvítugri og harðsvíraðri og sorglegri fyrir Eimskip en nokkur sú della, sem sá maður háði við verkalýðinn í Reykjavík, og ég held ég megi fullyrða: nokkur sú deila, sem hann hefði kært sig um að standa í, þannig að það er auðséð, að hæstv. dómsmrh. ætlar að fara langt fram úr öllu því, sem þessi fyrirrennari, sem hann sjálfur nú kaus sér í þessari ræðu, nokkurn tíma fór. - Því er þannig lýst yfir af hæstv. dómsmrh. sjálfum, að hann hafi tekið að sér þetta hlutverk. Nú var hins vegar Eggert Claessen um leið framkvæmdastjóri Vinnuveitendafélags Íslands og hafði sem slíkur sérstakar skyldur gagnvart því félagi. Hæstv. dómsmrh. er ekki framkvæmdastjóri Vinnuveitendafélags Íslands, en telur sig samt hér á Alþ. reiðubúinn til þess að lýsa yfir því, að hann ætli alveg sérstaklega að feta í fótspor þess manns, sem var um alilangt skeið framkvæmdastjóri Vinnuveitendafélagsins. Svo að síðustu vegna spurningar, sem hæstv. dómsmrh. kom með um þá styrki, sem verkalýðurinn hefði fengið frá alþjóðasamböndunum í síðustu vinnudeilu í desember 1952, skal hann upplýstur um það, að frá Alþjóðasambandi frjálsra verkalýðsfélaga, eins og það heitir, það er það samband, sem er nú talið frekar hægra sinnað, höfðu borizt 500 sterlingspund, og sú upphæð var endursend af þáverandi stjórn Alþýðusambandsins, af því að hún kom ekki fyrr en eftir að vinnudeilunni var lokið. Frá hinu alþjóðasambandinu, sem talið er róttækara og á aðsetur í Vín, hafði borizt tilkynning um, að það mundi veita allmiklu stærri fjárupphæð, en það var tilkynnt líka því félagi, af því að sú tilkynning barst ekki fyrr en það seint, að verkfallinu væri lokið og þessi styrkur þess vegna ekki þeginn. Í því verkfalli tók þess vegna verkalýðurinn ekki á móti neinu fé frá þessum samtökum, vegna þess að frá báðum þeirra kom þetta of seint. Hæstv. dómsmrh. talaði hér nokkur orð um, hvernig væri farið að sverfa að verkalýðnum. Það er alveg óþarfi fyrir fulltrúa atvinnurekenda að vera nokkuð að hlakka yfir því. Þeir þurfa ekki að halda, að jafnvel þó að það sverfi að verkamannafjölskyldum hér í Reykjavík, þá beygi þær sig undir hnútasvipu Sjálfstfl. þar fyrir. Það hefur áður sorfið að þeim hér, sorfið að þeim, þegar verkamenn fengu ekki nema eina viku í mánuði til þess að vinna og átti að lækka kaupið hjá þeim í þeirri einu viku. Og þeir hafa svarað Sjálfstfl. á sinn hátt. Við þurfum engin krókódílstár frá Sjálfstfl. eða miðstjórn hans. Hæstv. dómsmrh. getur sparað sér þau. En hitt getur hann gert, og það er að semja strax, og ef hann er mjög hræddur við að mynduð verði vinstri stjórn, þá er honum bezt að fara að gera það.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir um skattfrelsi til handa Eimskipafélagi Íslands, mun nú ekki vera hér neinn nýr gripur á ferð, en samt sem áður ætla ég nú að leyfa mér að rifja aðeins upp þær forsendur, sem hljóta á hverjum tíma að verða að liggja fyrir, til þess að Alþ. geti með skaplegu móti veitt einu félagi undanþágu frá landslögum, því að það er í rauninni það, sem hér er farið fram á að gert sé. Til þess að það sé réttlætanlegt af Alþ. hálfu að veita slíkar undanþágur frá lögum, þá tel ég, að annaðhvort verði að vera fyrir hendi, að um sé að ræða, að félagið sé mjög fjárþurfi og hafi ekki möguleika til þess að standa undir þeim skuldbindingum, sem lögin annars leggja því á herðar, eða ef það er ekki, þá verði það að vera fyrir hendi, að félagið inni af hendi svo mikilvæga þjónustu fyrir þjóðina, ekki einasta einhvern lítinn hluta þjóðarinnar, heldur fyrir þjóðina því sem næst alla, að það sé réttlætanlegt að gefa félaginu undanþágu frá almennri lagaskyldu, sem í landinu gildir. Ef við nú athugun hvernig þessir hlutir standa í sambandi við Eimskipafélag Íslands, þá er þar fyrst mála að athuga: Þarf félagið þess arna með vegna slæmrar fjárhagsafkomu? Enginn mun halda því fram. Þvert á móti er það vitað mál, að fjárhagsafkoma félagsins er góð og félagið er fullkomlega sjálfbjarga. Það hefur þegar komizt yfir þann hjalla að eignast góðan skipastól og annað, sem til þess þarf að reka hann. Það stendur í grg. frv., að frv. sé flutt að beiðni stjórnar Eimskipafélags Ísands. En hæstv. forsrh., sem er flm. þessa máls, kom raunar þvert ofan í þessa grg. hér í framsöguræðu sinni, þar sem hann sagði, að Eimskipafélagsstjórnin væri ekki sérlega áfjáð í það, að þetta frv. væri flutt, en honum, forsætisráðherranum, fyndist eðlilegast, að félagið nyti þeirra fríðinda, þeirrar undanþágu frá skattgreiðslum, sem það hefur notið um undanfarin ár, þar til búið væri að ganga endanlega frá þeirri lagasmíð, sem ríkisstj. telur sig hafa á prjónunum um skattgreiðslur félaga í landinu. Það er ekki að vita, hve langt getur liðið þangað til þau lög komast í höfn. Ég minnist þess, að þegar lög um tekjuskatt og eignarskatt voru afgreidd hér frá síðasta Alþingi fyrir um það bil einu ári, var kaflanum um skattgreiðslur félaga frestað, þ.e.a.s., hann var afgreiddur til bráðabirgða, en endanlegri lausn hans var frestað og gefið í skyn, að tillögur um hana mundu liggja fyrir á því þingi, sem nú stendur yfir. En þær hafa enn ekki séð dagsins ljós, og það gæti orðið býsna langur tími enn þá, sem Eimskipafélagið hefði skattfrelsi, ef það ætti endilega að miða skattfrelsistímabil þess við það, hvenær ríkisstj. kann að hafa gengið frá lögum eða lagafrv. um skattgreiðslur félaga í landinu almennt. Ég tel þess vegna, að sú meginástæða, sem gæti annars hugsazt að réttlætti skattfrelsi þessa félags, þ.e.a.s. fátækt, sé ekki fyrir hendi. Þá komum við að hinu: Hvernig þjónar félag þetta því hlutverki sínu að inna af hendi flutninga fyrir landsmenn almennt, og hvernig kemur það fram gagnvart þjóðinni sem heild, þeirri þjóð, sem hefur haft það undanþegið skatti í mörg ár? Það hefur verið rakið hér svo greinilega, að ég ætla ekki að fara neitt sérstaklega ofan í það, hvernig félagið í vinnudeilum, m.a. í þeirri vinnudeilu, sem nú stendur yfir, skipar sér fremst í röð með atvinnurekendum í baráttu gegn almennri kauphækkun í landinu, og hefur þó enginn mér vitanlega haldið því fram, að félagið þurfi af fjárhagsástæðum að standa gegn því, að verkamannakaup hækki. Komum við þá að því, hvernig þjónusta félagsins er við landslýðinn almennt. Ég sá þess getið í blaði hér sem furðulegs atburðar úr verzlunarháttum, að nú tíðkaðist það, að þeir menn í Reykjavik, sem vildu kaupa sér brennivínsflösku, fengju einhvern vin sinn, t.d. í Vestmannaeyjum, til þess að panta brennivínsflösku í pósti, þar sem áfengisverzlun ríkisins er lokuð í Reykjavík, en hún afgreiðir hins vegar póstsendingar út á land. Síðan fengju þeir aftur með pósti frá Vestmannaeyjum sína brennivínsflösku senda til Reykjavíkur. Og það er vissulega alveg hárrétt, að það er verzlunarmáti og það er þjónusta, sem enginn getur haldið fram að sé eðlileg, að sá maður, sem þarf að kaupa sér vörur, hvort heldur er brennivín eða einhver annar varningur, þurfi að gera sínar pantanir frá fjarlægum stað og fá vöruna flutta um óraleiðir fram og til baka, áður en hún kemst í þeirra hendur. En þetta er dálítið lærdómsrík saga, og þó að þetta þyki furðusaga hér í Reykjavík, þá er þetta nákvæmlega sagan um það, hvernig vöruflutningaþjónustan er leyst af hendi fyrir allan þorra þess fólks, sem býr úti á landsbyggðinni. Við Vestmanneyingar megum t.d. horfa á eftir Fossunum, skipum Eimskipafélags Íslands, sigla með varninginn, sem við fáum keyptan frá útlöndum, fram hjá okkar höfn, sigla með hann til Reykjavíkur um 120 mílna vegalengd. Þangað verðum við að senda á eftir Fossunum mótorbáta, sem í smáskömmtum verða svo að flytja okkur varninginn til baka, auðvitað með ærnum kostnaði og stórkostlegri dýrtíðarmyndun úti á landsbyggðinni. Ég vil að svo stöddu máll ekki láta neitt uppi um það, hvort ég get gert kost á því að fylgja því, að Eimskipafélag Íslands fái áfram sem hingað til að halda sínum skattfríðindum. En ég skal taka fram, að það hlýtur að verulegu leyti að bindast því, hvort þetta félag, sem er aðalflutningafélag landsmanna að því er tekur til flutninga á sjó, er fáanlegt til þess að endurskoða áætlanir skipa sinna með það fyrir augum að þjóna betur því fólki, sem úti á landsbyggðinni býr. Sú þjónusta, sem það veitir nú, er engan veginn fullnægjandi fyrir þá, sem ekki búa hér í höfuðstaðnum, og því miður hefur félagið ekki tekið tillit til landsbyggðarinnar svo sem skyldi. Ef þeir hlutir stæðu til bóta, þá gæti mjög komið til mála að veita því fylgi, að það héldi sínum skattfríðindum. En skilyrði þess, að eitt félag geti ætlazt til þess af þjóðinni, að það fái að vera undanþegið þeirri þegnskyldu, sem annars hvílir á að lögum, er það, að það leggi sig fram um að veita sem bezta þjónustu.



Herra forseti. Þar var frá horfið, er ég var að tala um aðdragandann að ræðum, sem fram fóru á Alþ. um inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið. Þann 11. marz 1949 sendi danskur blaðamaður í Washington svo hljóðandi skeyti til Norðurlanda: „Utanríkisráðherra Íslands Benediktsson kemur til Washington á morgun.“ Þetta skeyti birtist í Dagbladet í Osló 11. marz, en laugardaginn 12. marz var íslenzkum blöðum fyrst send tilkynning um utanstefnuna. Hér fór því sem venjulega, að þjóðin fékk fregnirnar um sín örlögþrungnu mál fyrst frá útlöndum. Það var örlögþrungin ferð utanrrh. Íslands, því að hann fór ekki einn, heldur hafði til ánetjunar í för með sér menntmrh. Eystein og viðskmrh. Emil. Utanrmn, var ekki fremur venju kölluð saman til þess að ræða þau stórmál, sem að steðjuðu. Og ofan í kaupið marglýsti forsrh. yfir því á þingi, að engin boð eða tilmæli hefðu komið frá Bandaríkjastjórn um vesturför íslenzkra ráðh., för þremenninganna væri eingöngu farin að frumkvæði íslenzku ríkisstj. En rækilega var flett ofan af þessum ósannindum samstundis, því að útvarpsstöðvar Bandaríkjanna fluttu öllum heimi þær fregnir, að utanrrh. Íslands hefði skýrt frá því í Washington, að þeir ráðh. væru þangað komnir í boði Bandaríkjastjórnar. Samfara þessari utanstefnu var tilkynnt, að efnahagssamvinnustofnunin í Washington hefði samþ. að veita Íslandi framlag án endurgjalds, að upphæð 2½ millj. dollara, eða sem samsvarar 16 millj. 250 þús. kr. Tilkynning um þetta barst ríkisstj. daginn áður en utanrrh. Íslands og samráðherrar hans stigu á land í Bandaríkjunum. Það er leiður grunur, sem óneitanlega læðist fram um samband milli þessarar 16 millj. kr. gjafar og utanstefnu ráðh. Í þessari ferð skuldbundu ráðh. sig til að láta Alþ. samþ. inngöngu Íslands í hernaðarbandalagið. Til þess að koma ekki heim alveg slyppir af röksemdum fyrir meinleysi þess, en jafnframt félagslyndi að ganga í bandalagið, lögðu ráðh. ýmsar spurningar fyrir utanrrh. Bandaríkjanna. Hann svaraði, en svörin eru sannarlega allloðin og hjákátleg sum. Önnur spurning utanrrh. Íslands, Bjarna Benediktssonar, hljóðar svo: „Skiptir miklu máli fyrir Bandaríkin, að Íslendingar gerist aðilar að bandalaginu?“ Acheson, utanrrh. Bandaríkjanna, svaraði: „Bandaríkin líta á það sem auglýsingu og metnaðarmál.“ Ekki er skilgreint, hvort hér er um að ræða auglýsingu og metnaðarmál fyrir Ísland eða Bandaríkin. Fjórða spurning Bjarna Benediktssonar hljóðar svo, með leyfi forseta: „Telja Bandaríkin hættulegt að hafa landið óvarið eins og sakir standa, og er hætta á, að Sovétríkin geti hernumið landið fyrirvaralaust?“ Acheson svarar: „Það er alveg fráleitt, að reynt verði að taka landið með fallhlífaherjum. Það er nær óhugsanlegt, að reynt verði að lenda hér flugvélum og taka landið þannig. Eini raunverulegi möguleikinn er að taka landið frá sjó, en til þess þyrfti svo mikinn undirbúning, að Bandaríkin yrðu alltaf á undan. Ísland þarf því ekki að óttast neina vopnaða árás að óbreyttum aðstæðum.“ Fimmta spurning: „Hverrar verndar geta Íslendingar vænzt frá Bandaríkjunum gegn árás?“ Acheson svarar: „Það er engin hætta á árás á Ísland að óbreyttum aðstæðum.“ Af þessum svörum er því augljóst mál, að það er ekkert í húfi, engin hætta á árás. Ísland þarf ekki að óttast neina vopnaða árás. Hins ber aðeins að minnast, að það er auglýsing og metnaðarmál, að Ísland sé með í hernaðarbandalagi. Áttunda spurning: „Mundi Ísland notað til árása á aðrar þjóðir, ef til stríðs kæmi?“ Acheson svarar: „Ekki í fyrstu lotu. Meðan stöðvar eru á meginlandinu og í Bretlandi, yrði ekki hafin árás héðan.“ Hér skein í gegnum grisjuna, og er hér í rauninni opinberlega viðurkennt í fyrsta sinn, að Ísland verði gert að árásarstöð á önnur ríki, strax þegar henta þykir og Bandaríkin telja þess þörf vegna hagsmuna sinna og árásafyrirætlana. Í þessari sömu frægðarför sinni lýsti utanrrh. Íslands, Bjarni Benediktsson, yfir því í viðtali við bandaríska blaðamenn, að engir nema kommúnistar væru andvígir þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu og þeir væru ekki nema 10% meðal þjóðarinnar. Hér gerist utanrrh. opinber ósannindamaður um tvö atriði: Hið fyrra, að sósíalistar, sem hann vitanlega samkvæmt venju kallar kommúnista, hefðu aðeins 10% fylgi. En sannleikurinn var sá, að þeir höfðu nær 20% fylgi meðal þjóðarinnar. Þessi skrök ráðh. sýndu því Bandaríkjamönnum, hversu sjálfsagt væri, að Ísland gengi í hernaðarbandalagið. En hvort taugar ráðh. hafi vitnað hið sama, skal ósagt látið. Hafi utanrrh, hins vegar ekki fylgzt svo vel með í útreikningum hér heima fyrir, þá hefði förunautur hans, hinn mikli bókhaldari ríkisstj., þáverandi menntmrh., núverandi fjmrh., Eysteinn, átt að geta leiðrétt hann, því að prósenttölur eru þó hans sérgrein í stjórnmálaferlinum, og til einhvers hefur hann átt að vera með í förinni. Í hinu atriðinu, þar sem Bjarni Benediktsson skýrði frá því, að engir nema kommúnistar væru andvígir þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu, eru ósannindi hans ekki síður ljós. Honum hefði átt að vera það fullljóst, að áður en hann flaug vestur til Bandaríkjanna hafði mótmælaalda gegn þessu hernaðarbandalagi risið um Land allt og til Alþ. höfðu þá 59 félög og félagasamtök sent eindregin mótmæli gegn inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið og mörg fóru fram á þjóðaratkvgr. um málið. Þessi mótmæli héldu áfram að berast inn í Alþ. og voru orðin í marzlok milli 70 og 80. En það segir sitt um alla málsmeðferð, að þessi mótmæli fengust hvorki birt í þingfréttum, útvarpsfregnum né blöðum stjórnmálaflokka. En að mótmælunum stóðu verkalýðsfélög, stúdentafélög og stúdentafundir, iðnaðarmannafélög, sósíalistafélög, fundir þjóðvarnarmanna, félag ungra framsóknarmanna, kennarafélög, skólafélög, ungmennafélög, sjómannafélög, kvenfélög, félag á Reykjalundi og stéttarfélög ýmis, svo að nokkuð sé nefnt. Bak við þessi samtök stóðu tugir þúsunda Íslendinga, sem ráðh. undir öðrum kringumstæðum vill vafalaust ekki stimpla sem kommúnista. En það kemur hver til dyranna eins og hann er klæddur, og er það ekki í fyrsta sinn, sem Bjarni Benediktsson er lýstur ósannindamaður frammi fyrir alþjóð sökum þjónkunar sinnar við bandaríska auðvaldið. Þegar utanrrh. Íslands og þeir hinir tveir komu heim úr utanstefnunni, virtist styrkurinn ekki vera eins mikill og meðan þeir stóðu á bandarísku landi. Þá hélt allur undirbúningurinn undir samþykkt Alþ. á sáttmálanum áfram í fálmi og fumi, sem stefndi málum Íslands í háska og óefni. Með aðild að Atlantshafssáttmálanum var stefnt að því, að þátttökuríkin undirgengjust skuldbindingar um að taka upp hervarnir, leggja undir dóm hvers annars þátttökuríkis sem er, hvenær öryggi landsins sé hætt, taka þátt í styrjöld, m. a. með notkun hervalds, ef ráðizt er á eitthvert þátttökuríkjanna, taka þátt í hernaði, binda sig a. m. k. 20 ár fram í tímann, hvað sem gerist í heiminum. Auk þess gerðu Bandaríkin sérsamning við hvert ríki. Þegar samningurinn kom svo til umræðu og atkvgr. á hv. Alþingi 29. og 30. marz 1949, gerði ríkisstj. fáheyrð afglöp, sem urðu meginorsök til óeirða við alþingishúsið, en þeir atburðir höfðu hinar hryggilegustu afleiðingar. Forustumenn hernámsflokkanna vissu um andúð fólksins á athæfi þeirra og létu sér ekkert koma við nein mótmæli eða kröfuna um þjóðaratkvgr. um þetta stórmál. En þeir svöruðu á minnisverðan hátt. Í fyrra lagi sendu formenn þriggja þingflokka, Ólafur Thors fyrir Sjálfstfl., Eysteinn Jónsson fyrir Framsfl. og Stefán Jóh. Stefánsson fyrir Alþfl., út fregnmiða til Reykvíkinga, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Reykvíkingar! Kommúnistar hafa nú án þess að leita leyfis boðað til útifundar í dag og skorað á menn að taka sér frí frá störfum. Við viljum því hér með skora á friðsama borgara að koma á Austurvöll milli kl. 12 og 1 og síðar til þess að sýna, að þeir vilji, að Alþingi hafi vinnufrið.“ Það upplýstist reyndar, að þessir hv. formenn þingflokkanna fóru með rangt mál um fundinn. Hann var á allan hátt lögmætur og samþykkti að skora mjög alvarlega á Alþingi að taka ekki lokaákvarðanir um málið, án þess að leitað væri álits þjóðarinnar, og krafðist þess því, að afgreiðslu málsins væri skotið undir almenna þjóðaratkvæðagreiðslu. Nú mætti ætla, að samkv. yfirlýsingum utanrrh. hefði verið óhætt fyrir ríkisstj. að láta fara fram þjóðaratkvgr. um málið, því að samkv. upplýsingum hans áttu 90% þjóðarinnar að vera því fylgjandi, að Ísland yrði innlimað í hernaðarbandalagið. Sennilega hefur ráðherrann og ríkisstj. fengið fyrirskipun um að haga sér þann veg, er hún gerði. Hin óhæfan, sem ríkisstj. gerði þennan dag, var að vopna æsta unga menn úr stjórnmálafélagi Sjálfstfl., Heimdalli, til þess að gera árás á mannfjöldann, sem væntanlegur var að alþingishúsinu samkv. áskorun ríkisstj., en af slíku háttalagi má bezt sjá, hverjir sögðu fyrir verkum. Fyrir allan þennan málabúnað, mistök, ofstæki hernámsflokkanna og fyrirhyggjuleysi að ana út í foraðið, hófust óeirðir 30. marz. Þar var Heimdallarliðinu hleypt á hina friðsömu borgara, svo að af hlutust meiðingar og mannskemmdir. Þá var tilganginum náð og 24 menn, sem reynt var að bendla við kommúnisma, kærðir og handteknir, síðan dæmdir þungum dómum, sumir frá mannréttindum að fullu og öllu. Þegar dómar þessir komu til hæstaréttar, bar öllum verjendum hinna ákærðu saman um, að þeir væru ranglega dæmdir, saklausir af ákærum, en í sambandi við málsmeðferð hefðu verið framin réttarspjöll. Hinir 8 hæstaréttarlögmenn, sem voru verjendur hinna ákærðu fyrir hæstarétti, létu allir sem einn þá hiklausu skoðun í ljós, að sök á óeirðunum bæri ríkisstj., yfirstjórn lögreglunnar og þeir aðrir, sem hlýddu og samþykktu fyrirskipanir þeirra. Hæstaréttarlögmennirnir leggja heiður sinn að veði fyrir þessum fullyrðingum, svo að ekki þarf að efa, að þeir hafa borið fram rök sín að þrautrannsökuðu máli. Auk alls almennings, sem hefur þessa skoðun á málinu, kemur hér rökstutt álit hinna þjóðkunnu hæstaréttarlögmanna, þeirra Egils Sigurgeirssonar, Ragnars Ólafssonar, Sveinbjarnar Jónssonar, Ragnars Jónssonar, Ólafs Þorgrímssonar, Einars B. Guðmundssonar og Sigurgeirs Sigurjónssonar. Egill Sigurgeirsson sýndi með skýrum rökum, hvernig ljúgvitni hefðu verið notuð gegn skjólstæðingi hans. Ragnar Ólafsson sagði, að það væri ákaflega hættulegt, ef rannsóknardómurinn með spurningum sínum skapaði þá skoðun meðal almennings, að stjórnmálaskoðanir skiptu máli um niðurstöður refsidóms. En hann taldi, að rannsókn málsins hefði gefið fullkomið tilefni til þess, að hæstiréttur undirstrikaði, að allir væru jafnir fyrir lögum án tillits til stjórnmálaskoðana. Ólafur Þorgrímsson sagði, að sannað væri, að um engin skipulögð samtök fólksins hefði verið að ræða gegn Alþingi og sakborningarnir ættu enga sök á málinu. Sveinbjörn Jónsson sagði m. a., að um inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið hefðu verið mjög skiptar skoðanir meðal Íslendinga, og skiptust menn í tvo flokka, með og móti Atlantshafsbandalaginu. Fór sú skipting ekki eftir skiptingu manna í stjórnmálaflokka, sagði Sveinbjörn. Menn úr öllum stjórnmálaflokkum stóðu saman í þessu máli, bæði með og á móti. Þá taldi Sveinbjörn, að áskorun ríkisstj. hefði verið misráðin og hefði átt mikinn þátt í hinum hörmulegu atburðum, sem þar urðu. Enn fremur sagði Sveinbjörn: „Þá tel ég, að val á hjálparliði lögreglunnar hafi verið mjög óheppilegt. Það er upplýst í málinu, að valdir hafi verið menn aðallega úr stjórnmálafélagi ungra sjálfstæðismanna, Heimdalli. Þá tel ég fráleitt að vopna slíkt hjálparlið. Þessir ungu menn kunnu ekki að fara með vopn, enda mistókst vopnaburðurinn þeim og hafði slæm áhrif.“ Hér má gjarnan skjóta því inn í, hversu furðulega ógætni framsóknarmenn sýndu með því að ánetjast í einu og öllu fyrirætlunum Sjálfstfl., jafnvel því að herbúa Heimdellinga. Einar B. Guðmundsson og Ragnar Jónsson héldu því fram, að með því, að slengt væri saman málum hinna 24 ákærðu, væri verið að setja pólitískan blæ á málið og varpa villuljósi á málin í heild, auk þess sem með þessari aðferð hefðu verið framin hin herfilegustu réttarspjöll. Sigurður Ólason sakaði lögreglustjórann um embættisafglöp, bæði með því að leyfa að boða mannskapinn á óeirðasvæðið og einnig fyrir það að aðvara fólkið ekki og biðja það að hverfa frá, áður en hjálpar- og lögregluliðinu var hleypt út. Auk þess var það hrein ögrun við fólkið að vopna Heimdellinga og siga þeim fyrirvaralaust á friðsama borgara, sagði Sigurður. Hann sagði enn fremur: „Deildarstjórar í Heimdalli hóuðu liðinu saman og boðuðu það daginn áður.“ Sagði hann að í kvikmynd af atburðinum sæist gangstéttarliðið kasta eggjum á friðsama borgara. Sigurgeir Sigurjónsson sagði meðal annars, að yfirsjón lögreglunnar setti meginsök á óeirðirnar 30. marz og ætti meginsök í þeim. Með rökstuðningi hæstaréttarlögmannanna er því hinn þyngsti dómur felldur yfir ríkisstj. hernámsflokkanna, sem beindi málinu inn á pólitíska braut, bæði í rannsókn og dómum. Það var einnig álit mikils fjölda þjóðarinnar, að menn þeir, sem ríkisstj. lét kæra og dæma vegna atburðanna 30. marz, hafi verið saklausir með öllu. Það sýna bezt viðbrögð fólksins í landinu, þegar fram fór undirskriftasöfnun um kröfuna um náðun á dómunum. Undir þá beiðni skrifuðu meira en 27 þús. Íslendingar úr öllum flokkum. Þannig urðu þá fyrstu áhrifin á íslenzku þjóðina við inngönguna í Atlantshafsbandalagið: Mannhelgi rofin, réttarvitund almennings skert, stofnað til virðingarleysis fyrir dómum, fyrir lögum og rétti og æðstu dómstólum þjóðarinnar. Þegar lokið var atkvgr. hér á Alþingi um inngönguna í Atlantshafsbandalagið, virðist utanrrh. Íslands, Bjarna Benediktssyni, hafa þótt heppilegast að koma sér sem fljótlegast úr landi, enda flaug hann strax til Bandaríkjanna þá um kvöldið. En er þangað kom, sagði hann heldur ófagrar sögur af framkomu þjóðar sinnar, en mun hafa hlotið hjá herglæframönnum Bandaríkjanna maklega viðurkenningu fyrir hraustlega framgöngu gegn þjóð sinni. Nú hafði bandaríska auðvaldið og hervaldið stigið annað skrefið til þess að ná hinum greypilegustu tökum á þjóðinni. Hið þriðja steig hún 1951, svo sem ég hef fyrr getið, og var þá sami utanrrh., Bjarni Benediktsson, enn að verki. En þegar utanrrh. kom heim úr þessari för, tók hann upp háttu stórmenna í herveldunum og hafði næstu vikur um sig lögregluvörð. En hvers vegna? spyrja menn. Ég hef aðallega bent á hin skaðlegu áhrif, sem hernámssamningurinn hefur haft á þjóðlíf Íslendinga. Hvernig hefur svo vináttan orðið vegna þessara samninga, vináttan frá Bandaríkjunum í stærstu málum okkar Íslendinga? Í einhverju mikilverðasta máli Íslendinga, landhelgismálinu, sem öll þjóðin stendur sameinuð um, hefur ein sambandsþjóðin úr Atlantshafsbandalaginu, Bretar, sett fyrir okkur fótinn. Hyggjast þeir að beygja þjóðina, kúga og neyða til undanhalds. Hafa nú Bandaríkjamenn staðið með okkur til verndar í þessu máli? Þess sjást ekki merki, nema síður sé. Aðrar bandalagsþjóðir, svo sem Frakkar og Belgíumenn, hafa lagzt á sveif með Bretum. Ber þá að minnast þess, að þegar Bandaríkjamenn lögðu fast að Íslendingum um að samþ. Keflavíkursamninginn 1946, þá studdu Bretar Bandaríkjamenn með því að senda íslenzku þjóðinni nokkurs konar hótun um, að það yrði ekki vel séð af Bretum, ef samningurinn yrði ekki samþ. Skyldu Bandaríkin vera að borga Bretum nú fyrir hótunina 1946 og láta þetta stórmál með öllu afskiptalaust, svo að smáþjóðin verður nú að standa því nær ein í þessu stórmáli? Má í því sambandi minna á hið fornkveðna: Verndaðu mig, drottinn, fyrir vinum mínum. - Í markaðsmálunum ber að sama brunni. Bandaríkjamenn hafa ekki keypt fisk af Íslendingum af neinni velvild. Þeir hafa valið úr þann fisk, sem þeim þóknaðist, en hraðfrystihús landsins fylltust eitt árið af óseljanlegum fiski, þar til Sovétríkin, sem Bandaríkjamenn þykjast vera að vernda okkur fyrir, gerðu við okkur stóran viðskiptasamning, keyptu af okkur mikið magn af fiskafurðum og lyftu þannig undir velfarnað þjóðarinnar. Ríkisstj. lætur sér þó sæma að láta áróðurspostula Bandaríkjanna ausa þessa þjóð hvers konar óhróðri og það mest í málgögnum ríkisstj. Öll rök hníga að því, að herinn sé landi okkar og þjóð til bölvunar, og því magnaðri sem hann dvelur hér lengur. Það er ekki til nema ein leið til lausnar á þessu máli farsællega til þess að forða þjóðinni frá glötun - vernda sjálfstæði landsins. Hún er sú að segja varnarsamningnum upp og krefjast þannig brottferðar alls herafla af Íslandi. Í þau nálega 4 ár, sem herinn hefur nú verið hér, hafa komið fram mörg hundruð mótmælasamþykktir gegn hersetunni og um kröfuna um uppsögn samningsins. Þær hafa verið frá einstökum fundum, frá félögum og félagasamtökum, landssamböndum og stjórnmálaflokkum, og þátt í þessum andmælum hafa átt verkalýðsfélögin, fagfélög iðnaðarmanna, kvenfélög, stúdentafundir og stúdentaráðstefnur, ungmennafélög, héraðasambönd og landsfundir ungmennafélaga, skólafélög og ýmiss konar stéttarfélög. Myndazt hefur í landinu hreyfing til þess að sameina þessi öfl, sem krefjast brottferðar hersins. Að baki hennar standa nú milli 50 og 60 félög auk fjölmargra ófélagsbundinna einstaklinga, karla og kvenna úr öllum stjórnmálaflokkum. Þessi samtök hafa beitt sér fyrir áskorun til þjóðarinnar um að undirrita kröfuna um uppsögn hernámssamningsins. Hefur þegar mikið áunnizt, og ekki verður linnt fyrr en meiri hluti þjóðarinnar hefur skjallega krafizt brottfarar hersins. Á þann eina hátt munu hernámsflokkarnir og ríkisstj. þeirra knúin til undanhalds. Þess sjást nú ljós merki, að hin nýja sjálfstæðisbarátta nær langt inn í raðir ríkisstjórnarflokkanna, og mætti Framsfl. taka vinsamlegum bendingum um að slíta hernámssamvinnunni við Sjálfstfl., áður en það er um seinan. Framsfl. hefur hlotið nöturlegt hlutskipti að halda uppi vörnum fyrir Sjálfstfl., jafnvel þótt hann hjari enn um stund með honum í stjórn á hernámsgróðanum. Til lítils mundi framherjum og frumherjum samvinnuhreyfingarinnar þótt hafa verið barizt, ef það á nú að vera tryggasta samvinna að binda bagga sína sömu hnútum og „agentar“ kapítalista og hermangara. Andstæðingar hersins á Íslandi krefjast þess, að nú sé tekið í taumana. Þeir munu ekki hætta baráttunni fyrr en svo hefur skipazt, að Ísland hefur aftur hlotið fullt sjálfstæði. Við viljum lifa í friði við allar þjóðir. Við viljum ekki blanda okkur inn í hernaðardeilur stórveldanna. Við mótmælum því, að þjóðin skuli neydd til að taka þátt í styrjaldarbrjálæðinu. Við mótmælum því, að hernaðarflugvélar fljúgi yfir byggðu bóli á Íslandi. Við mótmælum því, að íslenzk skip flytji sprengiefni og hergögn til hersins. Við mótmælum því, að íslenzkir verkamenn og bifreiðastjórar vinni að uppskipun og flutningi hergagna bæði í Reykjavík og annars staðar. Við mótmælum því, að Bandaríkjamenn fái húsnæði í íslenzkum húsum, krefjumst þess, að upp verði rætt spillingarbæli hersins, að flakk hermanna um landið verði ekki leyft. Við mótmælum allri hernaðarvinnu Íslendinga. Við mótmælum allri samvinnu við hernámsmenn. Við mótmælum hersetunni í einu og öllu og köllum forsvarsmenn hersins til ábyrgðar á gerðum sínum. Ég hef hér bent á, að öll rök fyrir hersetunni eru tætt í sundur, tveir svokallaðir verndarsamningar, 1941 og 1951, hafa báðir verið undirritaðir haldlausir að lögum, að hersetan hefur lamað sjálfstæði þjóðarinnar, að Íslendingar hafa orðið að sæta þyngri örlögum en aðrar bandalagsþjóðir, að Bandaríkjamenn troða á réttindum landsmanna, að þeir hafa veitt inn í þjóðlífið spillingaráhrifum og líta á okkur sem væntanlega nýlenduþjóð, íslenzka ríkið verður að gefa með hermannabörnum Bandaríkjanna frá fyrri styrjöld á Íslandi, svo að hundruðum þúsunda króna skiptir, en Bandaríkin hafa neitað að borga og litlar sögur fara af því, að þeir greiði fyrir spjöll og mishöndlan, sem þeir hafa framið hér síðustu missiri. Í síðustu ræðu sinni, sem Eisenhower Bandaríkjaforeti flutti í hershöfðingjabúningi, 3. júní 1952, kippti hann fótunum undan þeirri áróðursfullyrðingu, að Atlantshafsbandalaginu og vesturveldunum yfirleitt stafaði hætta af árásarstyrjöld af hálfu Sovétríkjanna. Hann sagði blaðamönnum í Washington, að hverfandi litlar líkur væru til þess, að Sovétríkin hæfu styrjöld að yfirlögðu ráði. Hins vegar kvað hann auðvaldsríkjunum stafa miklu meiri hættu af því, sem hann kallaði innanlands undirróður og mútur kommúnista. Bandaríkin yrðu þess vegna að senda hergögn og herlið til annarra landa til þess að koma í veg fyrir, að fleiri ríki bættust í hóp fylgiríkja Sovétríkjanna. Eisenhower sparaði allt tal um, að Bandaríkin væru að verja frelsi og lýðræði í heiminum. Hann sagði umbúðalaust, að Bandaríkjamenn yrðu að tryggja það, að þeir yrðu ekki sviptir aðgangi að auðlindum og vinum í öðrum heimsálfum. Það er þess vegna, sem nú er ausið fjármagni til áróðurs fyrir hersetunni hér á Íslandi sem annars staðar, og það er líka þess vegna, sem við eigum nú ríkisstj., sem er ánauðug erlendu valdi og getur ekki eða vill ekki leysa hin miklu vandamál þjóðfélagsins. Ef hér hefði ekki verið her síðustu árin, svo sem hann er til kominn, hefðu atvinnuvegir þjóðarinnar þróazt á eðlilegan hátt eftir þörfum og hæfni landsmanna, svo sem til var stofnað með nýsköpunarstefnunni. Þá hefði mátt gera ráð fyrir samvinnu á mörgum sviðum, þar sem nú er sundrung. Nú stendur ríkisstj. ráðþrota í verkfalli, sem er fyrst og fremst hennar sök, horfandi á skip hennar, skip landsmanna, safnast í höfnina full af fiski, vitandi það, að útlendingar, sem á þeim hafa unnið, eru að hverfa úr landi, svo að þegar verkfallið leysist, verður fiskinum skipað á land, en skipin liggja mannlaus í höfn. Ríkisstj. hefur séð svo um, að hernámsvinnan dregur vinnuaflið til sín og fleiri og fleiri Íslendingar hafa vaxandi áhuga fyrir því, að bandaríska borgin á Suðurnesjum stækki og skapi meiri atvinnu. Þetta eru heldur óhugnanleg tíðindi, en sönn. Slíkt ástand breytist ekki til hins betra, fyrr en völdin hafa verið tekin af hernámsmönnunum og stjórnartaumarnir dregnir úr höndum núverandi stjórnarherra. Eitt hefur aldrei brugðizt á Íslandi, hinn öruggi veðurviti, það er ljóðið á tungu þjóðarinnar. Með ljóðinu hefur þjóðin fagnað, og með ljóðinu hefur hún sýnt andúð sína. Allt frá því Hjalti Skeggjason mælti: „Spara ek eigi goð geyja“ hefur ljóðið verið stuðningur málum og dómum. Skáldin ortu frelsisljóðin á 19. öldinni, jafnframt því sem stjórnmálamennirnir sóttu fram í frelsisbaráttunni. Skáldin hafa ort fagnaðarljóð um marga eða flesta stórviðburði sögunnar. En hvar eru Fagnaðarljóðin vegna hins mikla atburðar, sem hernámsflokkarnir standa að og hafa lagt heiður sinn við? Þeir hafa fengið viðurkenningu einhverra hershöfðingja, einhverra erindreka erlends valds, sem hvorki skilja tungu vora, þjóðerni, sögu vora né baráttu við láðs, lofts og lagar ógnir í veldi eimyrju eða íss. En hvar eru hinar fagnandi raddir frá landinu sjálfu yfir verkum ykkar, hernámsmenn, frá landsins börnum? Hafið þið heyrt bergkastala okkar, standbergið, enduróma fagnaðarljóð fólksins yfir komu hersins, komu verndaranna? Hvar eru fagnaðarljóðin? Hvar eru skáldin? Hví hafa þau ekki ort? Hvar eru hershöfðingjaljóðin? Hvar eru hergönguljóðin, vetnissprengjuljóðin, Keflavíkur-hymna, hvar eru Davíðssálmar hersetunnar? Það skyldi þó ekki vera, að þið ættuð ekki eitt ljóð, ekki eina ljóðlínu til fagnaðar við komu verndaranna, og mætti þó ætla, að skáldin vöknuðu til þess að yrkja verndurum sínum fagnaðarljóð? Nei. það er ægileg dauðaþögn í kringum ykkur, hernámsmenn. Hins vegar hafa skáldin rist hernum níð. Og það er öruggur veðurviti, að svo mun fara, að slíkur verður allur þungi þjóðarinnar gegn hernum fyrr en lýkur. Í þessum umræðum hefur rækilega verið bent á þá hættu, sem yfir þjóðinni vofir, ef til styrjaldar drægi í bráð. Bandaríkjamenn fengu andúð um allan heim eftir vetnissprengjutilraunirnar 1. marz s. l. ár. Margar þjóðir birtu andúð sína og aðvöruðu Bandaríkjamenn. En fjárveitinganefnd Bandaríkjaþings svaraði með því að veita kjarnorkumálanefndinni allt það fé, er hún hafði farið fram á, nálega 17 þús. millj. króna fyrir það tímabil, sem nú er að líða, en yfirmaður borgarvarna Bandaríkjanna lét svo um mælt, að vetnissprengjuárásir á borgir Bandaríkjanna mundu þýða, að 9 millj. manna mundu láta lífið, en 22 millj. særast og limlestast, og hann spurði: Hver á að grafa þessi 9 milljón lík? Vetnissprengjan þýðir, sagði hann, að í stríði eru engar varnir fyrir hendi í borgum. Þannig hugsaði hann um sitt heimaland. Þeir hugsa e. t. v. minna um útvarðstöðina, minna um það, hver yrði til að grafa 70 þúsund lík Íslendinga, ef vetnissprengjum yrði varpað á stöðvar Bandaríkjamanna á Suðurnesjum og höfuðborgin og allur þéttbýlasti hluti landsins legðist í rúst. Þá yrðu það sennilega frændur okkar, sem verndaðir eru í Vesturheimi, sem kynnu að raula vísu Stephans G. Stephanssonar: „Ef er gálaust af að má eins manns blóð úr lífsins sjóð, hvað mun þá að hyggja á heillar þjóðar erfiljóð?“



Herra forseti. Á því Alþ., sem nú situr, hafa verið flutt 5 þingmál, sem á einn eða annan hátt varða herstöðvarnar og dvöl Bandaríkjahers á Íslandi. Eitt þeirra mála er það frv. sósíalista, sem hér er til umr. Það frv. fjallar um uppsögn herstöðvasamningsins. Þá er og þáltill., sem við þjóðvarnarþingmenn fluttum snemma á þessu þingi og fjallar um hið sama, uppsögn herstöðvasamningsins og brottför hersins af Íslandi, auk þess sem þar eru allmörg bráðabirgðaákvæði, sem hníga að því að fyrirbyggja eitthvað af þeim vandræðum, sem stafa af hersetunni, meðan hún enn varir. Í þriðja lagi hafa þm. Alþfl. flutt þáltill., sem fyrst og fremst fjallar um endurskoðun herstöðvasamningsins, en þó er þar einnig gert ráð fyrir þeim möguleika, að samningnum verði sagt upp, ef sú endurskoðun, sem flm. hugsa sér, nær ekki þeim tilgangi, sem þeir telja viðhlítandi. Öll þessi þrjú þingmál voru lögð fram í þingbyrjun, svo að segja fyrstu daga þingsins, en svo hefur nú brugðið við, að þó að nú sé komið á sjöunda mánuð, sem þingið hefur setið að störfum, að vísu með nokkru hléi, þá er þetta hið fyrsta mál varðandi herstöðvarnar, sem kemur til umr. hér á Alþ. Það er þó yfirleitt þannig, að mál ganga allgreiðlega í gegnum 1. umr. hér á þingi, fara yfirleitt fljótlega til 2. umr., þó að okkur stjórnarandstæðingum a. m. k. þyki þá við brenna helzt til oft, að mál okkar fái þar nokkuð langa hvíld og stundum væran svefn. En í sambandi við þau þingmál, sem snerta herstöðvasamninginn, bregður þannig við, að það virðist nálega ókleift að fá þau tekin á dagskrá og þá sjaldan, sem þau hafa á dagskrána komið, hafa þau yfirleitt verið tekin út af dagskrá. Ég fagna því, að hið fyrsta þeirra mála, sem flutt hafa verið varðandi þennan samning, hefur þó nú verið tekið til umr., og ég vil mega vænta þess, að það verði einnig til þess, að þau þingmál varðandi herstöðvasamninginn, sem nú bíða hjá hv. sameinuðu Alþ., komi einnig fljótlega fram í dagsljósið og verði tekin á dagskrá og til þinglegrar afgreiðslu, áður en þessu þingi lýkur. Ég mun ekki ræða hér herstöðvamálið almennt. Það er hvort tveggja, að það mál hefur verið rætt mjög á undanförnum missirum hér á hv. Alþ. og nú síðast í langri og mjög ýtarlegri ræðu hv. síðasta ræðumanns. Einnig hefur það verið mikið rætt í blöðum. Auk þess mundi vera tækifæri til þess að fjalla um einstök atriði þessa máls, þegar teknar verða fyrir þær þáltill., sem ég gat áðan um og liggja fyrir hv. sameinuðu Alþ. Þá vitum við það einnig af reynslunni hér á þingi, að hv. fylgismönnum herstöðva og hernáms verður yfirleitt aldrei nuddað út í umr. um þessi mál, nema þeir séu bókstaflega til þess neyddir með útvarpsumr. Þeim er nú raunar vorkunn, því að málstaðurinn er slíkur, að það er ekki við því að búast, að þeir fari að hlaupa til að verja hann, nema þeir séu rækilega til þess knúðir. En þeir munu að sjálfsögðu hyggja til þess nú eins og jafnan fyrr að þegja um málið en láta hins vegar kenna liðsmunar og fella þau þingmál varðandi uppsögn eða endurskoðun herstöðvasamningsins, er fram hafa verið borin. Liðsmunar geta þeir neytt, þó að rökin skorti. En ég vil þó minna stuðningsmenn hernámsins hér á Alþ. á það, sem vitur maður hefur sagt, að sannleikurinn verður ekki sigraður með atkvæðafjölda. Og sannleikur þessa máls er sá, að Íslendingar geta aldrei um frjálst höfuð strokið, þeir geta aldrei litið upp og borið höfuðið hátt sem frjálsir og sjálfstæðir menn, fyrr en sá meiri hluti hefur myndazt hér á Alþ., sem segir herstöðvasamningnum upp. Afstaða okkar þjóðvarnarmanna til þess frv., sem hér liggur fyrir, svo og annarra þeirra þingmála, sem snerta herstöðvasamninginn og dvöl Bandaríkjahers hér á landi, mótast að sjálfsögðu af því, að við teljum líf og framtíð íslenzku þjóðarinnar komna undir því, að þessum ógæfusamningi verði sagt upp og allur her hverfi brott af íslenzkri grund. Í hvaða formi Alþ. kynni að afgreiða slíkt mál, er að okkar dómi ekki höfuðatriði. Jafnframt vil ég lýsa því yfir, að við þjóðvarnarmenn munum styðja hvert það þingmál, hverja þá till. eða frv., hverja þá viðleitni, sem eitthvað miðar í rétta átt að okkar dómi og kynni að geta dregið úr böli hernámsins, enda þótt við séum minnugir þess, að engin önnur lausn er viðhlítandi og sæmandi í því máli en uppsögn samningsins. Ég nefndi það hér áðan, að 5. þingmál hefðu verið borin fram hér á þessu hv. þingi, sem á einhvern hátt snerta herstöðvamálið eða dvöl hins svonefnda varnarliðs í landinu. Þrjú hef ég nefnt þegar, en tvö á ég eftir að nefna og vil aðeins víkja að þeim örfáum orðum, þó að þau séu að vísu borin fram í hv. sameinuðu þingi. Það eru þáltill. tvær varðandi radarstöðvar og gæzlu þeirra. Þessar þáltill. komu fram með stuttu millibili alllöngu fyrir jól, ef ég man rétt. Fyrri till. var flutt af nokkrum hv. sjálfstæðismönnum og sú síðari af tveimur hv. framsóknarmönnum. Ég verð nú að segja það, að mér fannst bera dálítið nýrra við, þegar hv. þm. stjórnarflokkanna fengu allt í einu þennan mikla áhuga fyrir þeim málum, sem snerta dvöl Bandaríkjahers hér og aðgerðir hans, að þeir skyldu ómaka sig til þess að flytja með fárra daga millibili tvær þáltill. varðandi sama málið. Fyrri till., frá hv. sjálfstæðismönnum, fjallaði um það, að nú skyldi hæstv. ríkisstj. látin beita sér fyrir því, að íslenzkir menn yrðu, eftir því sem mögulegt reyndist, látnir afla sér þeirrar sérþekkingar, sem nauðsynleg er til þess að geta leyst af hendi störf við radarstöðvarnar. Þetta var nú að sjálfsögðu gott og blessað og ánægjulegur sá áhugi, sem allt í einu var þarna vakinn og kom vissulega úr óvæntri átt. En hv. framsóknarmönnum fannst hér engan veginn nóg að gert. Þeir vildu vera miklu róttækari í þessu efni og ganga lengra en samstarfsmenn þeirra, sjálfstæðismennirnir. Nú koma tveir hv. framsóknarmenn nokkrum dögum síðar með aðra till., og þar á ekki einungis að athuga einhverja möguleika um það, að Íslendingar geti tekið þessi mál að sér, eftir því sem auðið reyndist, heldur á nú að fela ríkisstj. að beita sér fyrir því, að ríkið taki að sér að öllu leyti rekstur radarstöðva varnarliðsins. Þetta þóttu mér býsna gleðileg tíðindi, þegar hv. framsóknarmenn fengu allt í einu slíkan áhuga á því að koma í veg fyrir, að nú skyldi bætt við herstöðvum, þótt í smáum stíl væri, á öllum landshornum. En því var nú hvíslað að mér, þegar þessi till. kom fram, að það væri kannske ekki alveg víst, að áhuginn væri undir niðri eins brennandi og orðalag till. kynni að gefa tilefni til að halda. Það gæti verið, að þarna væri bara um eitt þessara alkunnu kapphlaupa á milli stjórnarflokkanna að ræða, þar sem um vinsæl mál er að tefla, þegar annar hreyfir málinu í sýndarskyni, þá þarf hinn að koma og „slá hann rækilega út“, sem kallað er á vondu máli. Ég verð að segja það, að þó að ég hafi hneigð til að trúa því bezta um menn, þangað til annað reynist, þá finnst mér nú orðið, eftir að hafa beðið eftir því, að þessar till. yrðu teknar til afgreiðslu og samþykktar nú í nokkra mánuði, að e. t. v. hafi sá maður, sem þessu hvíslaði að mér um áhugann, haft eitthvað fyrir sér í því efni. Svo mikið er víst, að þessar tvær ágætu till. frá hv. sjálfstæðisþm. og hv. framsóknarþm. hafa enn ekki verið teknar til umr. hér á Alþingi, og er þó komið nálægt þinglokum. Ég vil nú vænta þess, að það líði ekki margir dagar, þangað til þeir ágætu menn, sem þessar till. fluttu, sýni þann áhuga að ýta við hæstv. forseta til þess að taka þær á dagskrá og fá þær til þinglegrar meðferðar. Ég vil að lokum ítreka það, sem ég áðan sagði, að ég vil vænta þess, að þær þáltill., sem hér voru fluttar í byrjun þings, önnur um uppsögn herstöðvasamningsins og hin um endurskoðun, komi á dagskrá a. m. k., þegar búið verður að afgreiða það frv., sem hér liggur fyrir og maður að sjálfsögðu veit, hver örlög hlýtur, ef að vanda lætur, en það var á síðasta þingi fellt frá 2. umr.



Ég vil aðeins herra forseti, út af ræðu hv. 8. þm. Reykv. upplýsa, að ég hygg, að það sé sannmæli, að Eimskipafélagið hafi lægri fargjöld á nauðsynjavörum en nokkur möguleiki er að fá erlend skip til þess að flytja hingað fyrir. Ég vil enn fremur upplýsa, að það liggur fyrir tiltölulega ný hluthafaskrá, sem sýnir, að hluthafar Eimskipafélagsins eru að heita má jafnmargir og þeir voru í öndverðu. Ég vil í þriðja lagi aðeins upplýsa, að Eimskip er reiðubúið að greiða skatta og hefur í raun og veru viljað taka upp samning um það, en ég hef fyrir mitt leyti talið heppilegra, að það yrði tekið til athugunar í sambandi við heildarlöggjöf um þetta. Ég vil svo óska þessum tveim þm., sem hér hafa talað, til hamingju með þeirra ræður. Þær eru rétt lýsing á mönnunum. Annað var málefnaræða. Hitt var vaðall og lítið annað. Ég skal svo koma þeim skilaboðum til framkvæmdastjóra Eimskipafélagsins frá formanni kommúnistafl., að hann sé vesalingur, sem sé tuktaður af sér meiri mönnum og hafður eins og leiksoppur. 



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð í sambandi við þetta frv. - Frv. til laga um framlengingu á gildi nokkurra bráðabirgðaákvæða í l. nr. 46/1954 heitir þetta frv., og það er nú orðið svo, að það er orðið safn af frumvörpum, sem við höfum hér í þinginu til meðferðar og öll heita eitthvað svipað: Frumvarp til laga um framlengingu á gildi nokkurra bráðabirgðaákvæða - eða annað þess háttar. Þetta er venjulega upphafið á því, þegar verið er að innleiða hér hluti, sem eru komnir í einhvern hnút hjá ríkisstj. Það eru til lög svipuð þessu hvað snertir formið, sem eru búin að vera hjá okkur í 5 ár sem svona bráðabirgðaákvæði, framlengt á hverju þingi. Það eru jafnvel til frumvörp, sem eru búin að vera í 10 ár, og það eru jafnvel til frumvörp, sem eru búin að vera lengur. Það er þess vegna rétt að vara við, í fyrsta skipti sem tekið er upp á þessum hætti, vegna þess að hann er ákaflega leiður. Ég þarf ekki að minna á nema t.d. söluskattinn, þar sem tekjuöflunarákvæðin úr sumum greinum laganna eru framlengd og aðrir hlutar greinanna ekki. En hitt er þó öllu alvarlegra, að mér sýnist þetta bera nokkuð einkennilegan vott um starfshætti hæstv. ríkisstj. Nú á sjöunda mánuði þingsins kemur hæstv. ríkisstj. fram með stjfrv., og það stjfrv. er að framlengja nokkur bráðabirgðaákvæði í lögum, sem hún sjálf í fyrra lofaði mjög hátíðlega að ekki kæmi til neinna mála að stæðu lengur en eitt ár. Og það veldur því eiginlega bara mín forvitni, að ég fór að ræða um þetta. Mig langaði til þess að vita, hvað hefur verið svona óskaplega erfitt í samningum hæstv. ríkisstj. innbyrðis.  Ég vil nú bara spyrja: Hvernig í ósköpunum á nú ríkisstj., sem getur ekki leyst á 7 mánuðum smáatriði eins og að koma sér saman um, hvernig hún eigi að skattleggja landsmenn, sem er þó það eina, sem hún hefur yfirleitt komið sér saman um, - hvernig á hún þá að leysa stærri mál? Hvernig í ósköpunum á þá svona ríkisstj. að leysa t.d. mál eins og vinnudeilur. Þegar hæstv. fjmrh., sem vafalaust hefur allan tímann barizt mjög harðri baráttu fyrir því að fá þarna í gegn breytingar, er nú loksins orðið augljóst, að það verður engin breyting, og kemur með frv. til laga um framlengingu á gildi nokkurra bráðabirgðaákvæða í lögum, þá væri gaman, ef hann vildi segja okkur ofur lítið, fyrst hann vill nú ekkert segja um, hvernig samningarnir hafa gengið um þetta, hvernig það gengur yfirleitt annars í ríkisstjórninni með samvinnuna. Mér sýnist, að þetta litla frv. gefi spegilmynd af starfsháttum, sem eru gersamlega óþolandi. Þjóðfélagið ferst að vísu ekki út af því, þó að ríkisstj. sé svona ónýt í því að koma sér saman um, hvernig hún eigi að leggja skatta á auðfélögin í Reykjavík. En þegar vinnubrögðin um skattlagningu, sem er sérgrein ríkisstjórnarinnar, það sem hún hefur mest afrek í, eru svona, hverju má þá búast við af henni á hinum sviðunum? Ég hefði nú máske álitið, að spurningin um skatt á hlutafélögin, tekjuskatt á þau, tekjuskattsviðauka, stríðsgróðaskatt og eignarskatt, hefði verið ofur lítið tilefni, sérstaklega fyrir hæstv. fjmrh., til þess að vita, hvort það væri ekki hægt að ná í einhverjar tekjur í ríkissjóðinn. Hann hefur stundum verið að tala um það, sérstaklega í sambandi við vinnudeilur, að hann þyrfti að hækka laun hjá starfsmönnum ríkisins, ef lágt launaðir Dagsbrúnarmenn og aðrir slíkir fengju einhverja hækkun, og hann hefur ekki séð, hvernig hann ætti að fara að því að ná þessum tekjum í ríkissjóðinn til þess að borga kannske 12 milljónir í viðbót við þær 12 millj., sem hann borgaði í vetur. Að öllum líkindum mundu hlutafélögin hér í Reykjavík t.d. standa undir því að greiða nokkurn skatt í sjóðinn til hans til þess að standa undir þeirri hækkun, sem hann berst svo mjög fyrir að starfsmenn ríkisins fái. Ég vil minna hann á, að hv. 1. landsk. þm., sem sjálfur er prófessor í hagfræði, hefur upplýst það í umr. hér á þingi, að aðeins 40 ríkustu félögin hér í Reykjavík og ríkustu einstaklingarnir - og er þó þarna mest um að ræða ríkustu félögin - ættu í skattskyldum eignum, ef miðað væri við að margfalda fasteignamat þeirra 12 sinnum, kringum 1000 millj. kr. í skuldlausum eignum. Og hann, hæstv. fjmrh., sem gamall skattstjóri veit vafalaust enn, að stundum koma ekki öll kurl til grafar í sambandi við framtöl, þannig að meira að segja væri hugsanlegt, að þetta væri eitthvað hærra og jafnvel tekjurnar af þessum eignum líka eitthvað hærri. Það væri sem sé ekki alveg óhugsandi, að þarna væri þó nokkur tekjustofn, sem væri eðlilegt að skattleggja, ef ríkisstj. sæi alveg bráða nauðsyn á, ekki sízt í sambandi við lausn vinnudeilunnar, að hækka öll laun starfsmanna ríkisins. Það er breitt bak til þess að bera slíkar hækkanir. Það eru eignir og gróði helztu auðfélaganna í Reykjavík. Og það hefur jafnvei komið fram hér í þinginu og verið staðfest af hæstv. ríkisstj., að slíkur gróði sé það mikill og komi jafnvei svo lítt fram, að það muni vera um að ræða stórkostlegar tekjur af okri á peningum, sem jafnvel komi ekki fram í skattskránum. Allt þetta virtist nú gefa tilefni til þess, að spurningin um skattlagningu hlutafélaganna - og alveg sérstaklega á ég þar við auðfélögin hér í Rvík - væri a.m.k. látin bíða, þangað til hin málin, sem ríkisstj. hefur lagt svo mikla áherzlu á í sambandi við lausn vinnudeilunnar, þ.e. hækkun á kaupi starfsmanna ríkisins, væru leyst. Það væri ef til vill ekki alveg fjarri lagi, að það væri hækkaður þó nokkuð sá skattur, sem auðfélögin í Rvík bæru, til þess að það lenti á þeim, ef ríkisstj. áliti óhjákvæmilegt að hækka laun starfsmanna ríkisins í hlutfalli við þá hækkun, sem sanngjarnt er að verkamenn fái. Ég held þess vegna, að það væri alveg óhætt að láta þetta mál ganga hægt í gegnum þingið. Ég held, að það væri óhætt að bíða með þá svipu yfir auðfélögunum í Rvík, sem núna stöðva atvinnu landsmanna, og að láta þau vita, að ef til vill kynni svo að fara, að þau yrðu látin borga með skatthækkunum eitthvað dálítið af því fé, sem hæstv. fjmrh. sérstaklega hefur lagt upp úr að þyrfti að fá í ríkissjóðinn, svo framarlega sem launin yrðu hækkuð hjá verkamönnum. Þess vegna, þó að þetta frv. auðvitað gangi sína leið til fjhn. nú, þá væri það ekki óeðlilegt, að þetta mál væri rannsakað nokkuð og að fjhn. athugaði, hvernig er um auðfélögin hér í Rvík, hverjar tekjur og gróði þeirra eru og hvað þau eiga í skuldlausum eignum, og gæfi okkur nokkra skýrslu um það, þegar þetta mál kæmi til 2. umr. - Þetta vildi ég aðeins minnast á við þessa 1. umr. málsins og skjóta því til hv. fjhn. Það er ekki ástæða fyrir Alþingi til að loka þeim dyrum að hækka skattana á helztu auðfélögum í Rvík, ef það skyldi vera nauðsynlegt í sambandi við lausn á þessu verkfalli. Það er engin ástæða til að loka þeim dyrum, og þá bregður nú mær undarlega vana sínum, ef hæstv. fjmrh. leggur svo mikla áherzlu á, að þetta frv. þjóti í gegnum þingið, að hann vilji ekki hafa þennan möguleika til, því að sjaldan hefur hann nú verið á móti því að hækka skatta, ef þess hefur verið nokkur kostur. Og hér er þó um að ræða, a.m.k. að allmiklu leyti, að hækka skatt á þeim, sem vel mundu geta borið hann. Ég held þess vegna, þó að þetta mál gangi nú sína leið til nefndar, að það ætti að hljóta þar góða athugun, og ekki sízt í sambandi við þá deilu, sem nú stendur yfir, og þá nauðsyn, sem hæstv. fjmrh. hefur lýst yfir að væri á því að afla tekna í ríkissjóð í sambandi við lausn þeirrar deilu. Ég sé enga verðugri til þess að leggja fram þá tekjuöflun, ef hún væri nauðsynleg, heldur en auðfélögin í Rvík sjálf.



Herra forseti. Það var ein setning í ræðu hæstv. fjmrh., sem er ástæða þess, að ég kvaddi mér hljóðs til að segja örfá orð við l. umr. málsins. Hann sagði í sínum meðmælum með þessu frv., að ríkissjóð mundi ekki muna mikið um það, þó að frv. næði fram að ganga, samþykkt þess mundi ekki hafa nein teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs. Frv. er, eins og búið er að taka fram við umr., um að framlengja bráðabirgðaákvæði gildandi skattalaga um það, að skattur hlutafélaga og annarra skattskyldra félaga skuli lækka um 20% frá því, er verið hafði samkv. áður gildandi skattalögum. M.ö.o.: hæstv. fjmrh. tekur fram í meðmælaræðu sinni fyrir frv., að 20% af skattgreiðslu allra hlutafélaga og annarra skattskyldra félaga í landinu séu svo lítil upphæð, að það hafi nær engin áhrif á fjárhag ríkissjóðs.

Það eru tvö ákvæði í frv., sem gera þetta að verkum.

Sem gera þetta að verkum?  Sannleikurinn er sá, að sá skattur, sem samkvæmt áður gildandi l. hvíldi á hlutafélögum og öðrum skattskyldum félögum, er svo hlægilega lítill í samanburði við þann skatt, sem launamenn verða að greiða, að það veldur ekki miklu um afkomu ríkissjóðs, hvort þessi skattur er hækkaður eða lækkaður um 1/5.

Það er alveg rétt.

Já, um það erum við væntanlega alveg sammála, og það er kjarni málsins. Þetta finnst mér vera rök fyrir því, að það eigi ekki að framlengja bráðabirgðaákvæði l., en ekki með því, að það eigi að framlengja þau, vegna þess að þetta sýnir, að ákvæði núgildandi 1. um skattskyldu hlutafélaga eru alls kostar óviðunandi. Ég hef ekki í huga mér neina ákveðna áætlun um, hversu mikill hluti af öllum greiddum tekjuskatti sé greiddur af félögum, og efast raunar um, að hægt sé að fá um það rækilegar upplýsingar, en ákveðið hugboð hef ég þó um það, að sú hlutfallstala sé mjög lág, og ég mun reyna að afla mér upplýsinga um það, ef þær eru fáanlegar, við meðferð málsins í hv. fjhn. En ég hygg, að ég fari ekki með rangt mál, er ég staðhæfi, að félagaskatturinn sé undir 1/5 af öllum greiddum tekjuskatti, og getur þá hver maður séð í hendi sinni, hvilikt feikilegt ranglæti það er í skattalöggjöfinni. að öll félögin, sem auðvitað safna í sína sjóði meginhlutanum af allri gróðamyndun í landinu, skuli ekki greiða nema óverulegan hluta af þeim tekjuskatti, sem ríkissjóður innheimtir, að ríkissjóður skuli innheimta margfaldan tekjuskatt frá launamönnum á við það, sem hann innheimtir frá félögunum, að meðtöldum öllum stórgróðafélögunum. Þessa staðreynd tel ég vera svo athyglisverða, að hennar beri að geta til sönnunar því, að ríkjandi ástand megi ekki haldast í eitt ár enn, og að það sé mjög ámælisvert af hæstv. Ríkisstj. að hafa látið dragast svo lengi sem raun ber vitni að endurskoða gildandi reglur um skattgreiðslu félaganna. Mþn. í skattamálum var skipuð árið 1952. Hún átti að ljúka störfum, eftir því sem upphaflega var ráðgert, fyrir þingið, sem kom saman það haust. Það varð ekki. Hún lauk ekki heldur störfum á næsta ári. Skattafrv. hennar, sem einungis fjallaði um persónuskattana, var afgr. á þinginu í fyrra, tveim árum á eftir áætlun. Þá var því lofað, að ekki skyldi dragast nema til næsta þings að endurskoða lagaákvæðin um félagaskattana. Nú virðist ætla að fara alveg eins með þetta. Það virðist eiga að dragast í önnur tvö ár. M.ö.o.: hvort tveggja verður tvö ár eftir áætlun, endurskoðun persónuskattanna og endurskoðun félagaskattanna. Þetta er dráttur, sem ég verð að segja að er vítaverður, og það vildi ég láta þegar koma fram við 1. umr. málsins. En á hinu átti ég þó ekki von, að í sjálfri framsöguræðu hæstv. fjmrh. væri að finna gleggstu rökin, sem hægt er að færa fyrir því, að það sé óverjandi að láta þessa endurskoðun dragast svo úr hömlu sem raun ber vitni um.