Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jakob Möller) Ég þarf ekki að hafa neina framsögu um málið. Frv. þetta virðist mjög vel úr garði gert, og þetta er nauðsynjamál Vestmannaeyinga, sem sjálfsagt er að veita góðar undirtektir. Vitamálastjóri hefir haft mál þetta til athugunar, og fylgir því umsögn hans. Nefndin leggur til, að málið verði látið ganga áfram breytingalaust.

Pétur Magnússon Allshn. hefir flutt brtt. á þskj. 197, en við nánari athugun hefir n. orðið sammála um að taka hana aftur, og er það gert hér með.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Ég læt nægja að vísa til grg. og ástæðna, sem fylgja þessu frv. Það veltur hér aðeins á því, hvort þingið vill láta samskonar fyrirtæki í innlendum iðnrekstri njóta jafnréttis, þangað til liðinn er sá tími, sem ívilnun í tolli af innlendum tollvörutegundum fellur niður.

Jón Þorláksson Mér þykir það hálfundarlegt, að hv.frsm. skuli ekki vilja taka hér til máls, en ég hafði hugsað mér að láta nokkur orð fylgja þessari till., og get ég sagt það, sem ég hefi að segja, meðan hv.frsm. hugsar sig um. Eins og kunnugt er, hefir Sjálfstæðisflokkurinn borið fram kröfuna um réttingu stjskr. og kjördæmaskipunar í þá átt, að Alþingi verði svo skipað, að allir flokkar fái þar fulltrúa í réttu hlutfalli við atkvæðamagn sitt. Hitt var óráðið mál, á hvern hátt þessu almenna réttlæti kjósendum til handa yrði bezt náð, og við getum því fallizt á, úr því að hæstv. stj. ber það fram og Framsóknarflokkurinn styður það, að milliþinganefnd verði skipuð í málið og skuli hún rannsaka það og koma fram með þær brtt., sem hún telur, að óhjákvæmilegt sé að gera. Við fáum ekki séð, að skipun slíkrar nefndar geti orðið málinu til nokkurrar tafar, því að vitað er það, að tillögur okkar fáum við ekki afgreiddar til fullnustu á þessu þingi, en nefndin bæri fram till. sínar jafnframt því sem stjskrbreyt. yrði tekin til meðferðar öðru sinni. Eins og menn muna, kom þegar við fyrri umr. fram brtt. frá hv. 2. landsk. Hún fer í svipaða átt og brtt.n. um skipun þessarar mþn., en svo gengur hún lengra hvað því viðvíkur, að hún kveður á um, á hvaða grundvelli nefndin eigi að starfa, nefnilega á grundvelli stjskrfrv. okkar sjálfstæðismanna. Í n. náðist ekki samkomulag um það, að ákveða þetta í till., en okkur fannst ekki ástæða til að setja það á oddinn. Við höfum ekki látið það standa fyrir samkomulagi, þó það fengist ekki inn í till., en munum greiða atkv. með þessu atriði, þegar til atkv. kemur, í brtt.hv. 2. landsk. Við höfum lagt mikla áherzlu á það í n., að málið yrði ekki dregið, sem frsm. hefði átt að lýsa, en ekki ég, og að svo væri til ætlazt, að mþn. geti skilað till. sínum fyrir næsta reglulegt þing, sem verður í vetur, svo framarlega, sem ekkert óvænt kemur fyrir. Við leggjum mikla áherzlu á það, að málið verði ekki dregið á langinn í höndum mþn., og vegna viðburðanna 14. apríl síðastl., sem af stj. hafa verið settir í samband við þetta mál, þá er krafa kjósendanna eindregin sú, að málið verði ekki dregið á langinn, en fái farsæla úrlausn eftir nauðsynlegan undirbúning. Ég ætla ekki að segja meira um þetta að svo stöddu, en óska fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins, að till. fái afgreiðslu hér í deildinni og í hinni deildinni. og vænti svo þess, að nefndarskipun dragist þá ekki hjá stj.

Forseti (GÓ): Ég athugaði það ekki, að nokkrir af hv.þdm. voru búnir að tala út, en ég tel sjálfsagt, að hver fái eina ræðu og aths., ef hv.þdm. þykir það ekki of mikið brot á þingsköpunum.

Jón Baldvinsson Það var rétt hjá hæstv. forseta, að það var búið að ræða þetta mál við fyrri hl. umr. og gerði ég þá grein fyrir brtt. mínum á þskj. 71. En ég get gjarnan minnzt á ofurlítið af því, sem ég sagði þá. Ég flutti brtt. í 2 liðum, annar liðurinn var um skipun n. eða formið, en hinn um það, hvernig ætti að vinna og hvað ætti að leggja til grundvallar fyrir starfi n., og er það hið sama, sem hv. 1. landsk. flutti í stjórnarskrárfrv., að hver þingflokkur fái þm. í hlutfalli við kjósendur. Þetta er það réttasta, sem hægt er að hugsa sér í þessu efni. Og út frá þessum grundvelli verður kjördæmaskipunarmálið afareinfalt, og þessu höfum við jafnaðarmenn haldið fram sem hinni eðlilegustu lausn, að landið væri gert að einu kjördæmi og allir þm. kosnir í einu lagi. Þetta er það, sem liggur til grundvallar í stjórnarskrártill. Sjálfstæðisflokksins. Nú sé ég, að þetta hefir ekki verið tekið til greina af stjskrn., heldur hafa báðir flokkar orðið sammála um að skipa n. á líkan hátt og ég lagði til, en líka að sleppa ákvæðinu um starfsgrundvöllinn. Þeir hafa sem sé tekið umbúðirnar, en ekki kjarnann. Því hefir nú verið lýst yfir í deildinni, að þetta sé einn liðurinn í samkomulagi því, sem varð, þegar þeir sömdu um verðtollinn. Ég býst við, að þetta sé hinn óverulegasti hluti af því samkomulagi. Því í raun og veru er það enginn vinningur fyrir Sjálfstæðisflokkinn að fá n. skipaða á þennan hátt. Sjálfstæðismenn hefðu annars komið einum manni í n., en jafnaðarmenn engum. En annars skiptir þetta engu máli. Kjördæmaskipunarmálið er svo einfalt, að það væri hægt að lúka því á þessu stutta sumarþingi á þann veg, að það væri í samræmi við hið ríkjandi fyrirkomulag annarsstaðar. Ég get engan veginn verið ánægður með þessa afgreiðslu á þáltill. stjórnarinnar. Ég get verið ánægður með skipun n., en sakna ákvæða um grundvöllinn. Mér þykir Sjálfstæðisflokkurinn hafa verið lítilþægur í þessu, en ég tel vist, að svo slyngir samningamenn sem hv. 1. landsk. og hv. 1. þm. Reykv. hafi séð flokki sínum farborða á einhvern annan hátt, sem ef til vill kemur fram í embættaveitingum eða stjórnarmyndun, eða á annan hátt. En ég geri ráð fyrir, að þeir hafi svínbundið framsóknarstjórnina í einhverju fyrir það, að þeir héldu ekki fyrir henni þessum 2¼ millj. tekjum af verðtollinum, sem stjórnin þurfti að fá. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé fastbundið, en sýnilegi árangurinn er enn veigalítill fyrir Sjálfstæðisflokkinn; þó að n. sé þannig skipuð, að þeir fá meiri hl. í henni, sem vilja breytingu á kjördæmaskipuninni, þá er það ekki afgerandi á þinginu. Það hefði verið þýðingarmikið, að það, sem í minni till. felst, hefði verið samþ. og þeir fengið Framsókn til þess að ganga inn á það. Ég mun því greiða atkv. á móti brtt.stjskrn., því ég álít hana svo lítilsverða. Þó að við Alþýðuflokksmenn hefðum engan fulltrúa átt í n., þá hefðum við þó getað komið fram með álit okkar á þinginu. Það, sem mest er um vert, er að knýja fram með góðu eða illu þær breyt. á kjördæmaskipuninni, sem Framsóknarflokkurinn heldur með röngu fyrir meiri hl. þings og þjóðar.

Frsm. (Magnús Torfason) Hv. 1. landsk. þóttist ekki skilja, hvernig á því stæði, að ég fylgdi ekki málinu úr hlaði með nokkrum orðum. En ég vil þá benda á það, að ég hefi sérstöðu hvað framsöguna snertir. Þetta er lausan., sem ég var kosinn ritari í, og lá þá ekki annað fyrir en till. stjórnarinnar. Þeirri till. hefði ég getað fylgt og fyrir henni hefði ég mælt. En nú hafa orðið samningar um það, að haga nefndarskipuninni öðruvísi, og því er ég frsm. málsins móti vilja mínum. Ég hefi gengið inn á þetta og mínir meðnefndarmenn, eins og nál. ber með sér, en eins og það liggur fyrir, þá óskum við framsóknarmenn að segja sem allra minnst um málið. Ég get því ekki sagt neitt annað um þetta en það, að þess er fastlega vænzt, að störfum n. verði lokið fyrir næsta þing. Og því get ég fylgt, því ég lít svo á, að mþn. eigi að vinna bæði fljótt og vel. En eins og hv. 2. landsk. veit, þá er það öðruvísi orðað en í hans till., þar sem sagt er, að n. eigi að lúka störfum fyrir næsta þing. En það getur verið, að málið verði skoðað svo rækilega og á svo víðum grundvelli, að þó að menn leggi sig alla fram, þá verði því ekki lokið fyrir næsta þing. En ég tel ekki rétt, þegar slíkar n. eru skipaðar, að þá sé fyrirfram farið út í pólitíska afstöðu. Vitanlega mun mþn. athuga málið vel og grandgæfilega, en það er ekki rétt fyrir n. í þinginu að taka fram fyrir hendurnar á henni. Við ræðu hv. 1. landsk. hafði ég ekkert að athuga, því hún var að öllu leyti rétt flutt. Svo brá hv. 2. landsk. á leik síðast í ræðu sinni og vildi láta vera svo sem sjálfstæðismenn væru miklu slyngari samningamenn en framsóknarmenn. Það er auðvitað ekki mitt að dæma um það. En svo mikið er víst, að þau tíðindi, sem hafa gerzt á 5 undanförnum árum, benda á það, að framsóknarmenn séu líka talsvert slyngir samningamenn og kunni að koma ár sinni vel fyrir borð. Ég veit, að hv. 2. landsk. er spámannlega vaxinn og telur sig kallaðan til að spá í eyðurnar. En ég ætla ekki að fara út í þá sálma. En það, sem fyrir mér vakir, er það, að það sé mikið unnið við það fyrir Sjálfstæðisflokkinn og eins fyrir Alþýðuflokkinn að hafa fengið stj. til viðtals um þetta mál og til að athuga það. Mér þykir leiðinlegt, hve mikið ber á afbrýðiseminni hjá hv. 2. landsk. Það er rétt eins og Sjálfstæðisflokkurinn sé búinn að sparka honum út úr bólinu.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég vil aðeins láta í ljós ánægju mína yfir því, að samkomulag hefir orðið um, að þessi leið verði farin, að málið verði sett í mþn., sem beri fram sínar till. í málinu að lokinni rannsókn. Ég hafði getið þess, að það mundi ekki standa á okkur framsóknarmönnum að ganga til samkomulags um það, hvernig n. yrði skipuð, og samþykki fyrir mitt leyti brtt. um það - Ég sé ekki ástæðu til að ræða almennt um málið, en ég tel víst, að þegar tilnefning kemur frá flokkunum, þá standi ekki á að skipa nefndina.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég vil ekki láta hjá líða að geta afstöðu minnar til brtt. Mér finnst, að það, sem þar kemur til greina, sé ekki tekið fram í nál., og hefði mátt ætlast til, að það hefði fengið betri undirtektir hjá Framsókn en raun ber vitni um. Eftir því, sem fram hefir komið við umr. og fram haldið af Framsóknarflokknum, að þetta mál þurfi svo margbreytilegs undirbúnings, þá get ég ekki skilið, að svo sé, þar sem séð er fram á, að till. sjálfstæðismanna getur orðið grundvöllurinn undir starfi mþn. Við fyrri hluta umr. var það aðallega hæstv.forsrh., sem talaði um, að málið þyrfti svo langan undirbúning. En eftir því, sem mér hefir skilizt seinna, þá hafði hann misskilið, hvað flokkarnir vildu fara fram á. Hæstv. forsrh. talaði um, að flokkarnir hefðu komið sér saman um að taka þm. frá hinum einstöku kjördæmum. Þetta var auðvitað sett á oddinn fyrir kosningarnar og þá sagt, að frambjóðendur Sjálfstæðismanna hefðu ekki komið sér saman um þetta. Þáverandi hv.þm. Dal. var tekinn t. d. og sagt, að hann hefði verið með einmenniskjördæmum, en hinir yfirleitt með stórum kjördæmum. Ég var frambjóðandi Sjálfstæðisflokksins, og ég hafði ekki hugmynd um, hvernig þetta ætti að vera, að öðru leyti en því, að flokkurinn vildi hafa kosningarréttinn sem réttlátastan og að hver flokkur ætti þm. í hlutfalli við kjósendur. Þetta áleit ég liggja svo augljóst fyrir, að það gæti ekki orðið misskilið, nema það yrði þá ósjálfrátt í kosningahitanum. En nú er sá þröskuldur fallinn úr vegi. Mér fannst koma fram við fyrri hl. umr. og í nál., og sérstaklega eftir að frsm. hafði haldið sína tölu, að málið þyrfti svo langan undirbúning, að það yrði ekki hægt að lúka störfum mþn. fyrir næsta þing. Ég vona, að það þurfi ekki að knýja Framsóknarflokkinn áfram með illu í þessu máli, heldur með góðu, og að hann sjái, að þetta er ekki annað en réttlætiskrafa. Svo er það, sem sjálfstæðismenn fóru fram á, að þm. talan væri í hlutfalli við kjósendafjöldann. Það getur ekki orðið, nema að láta höfðatöluna ráða. Þar sem hæstv.forsrh. talaði um, að ýmislegt annað kæmi til greina, þá get ég ekki skilið, hvað það gæti eiginlega verið. Ekki er hægt að fara eftir auðæfum eða vitsmunum, og því síður eftir því, hvar menn búa, og það er lítt skiljanlegt, að þeir, sem eru afskekktastir, eigi að hafa betri aðstöðu til að ráða stjórn landsins. Þess vegna álít ég, að þessi hluti till. sé sjálfsagður til samþykktar, því að í henni felst aðeins réttlæti, sem ég vona, að öllum sé ljóst, að eigi að hafa framgang, og frekari íhugun er ekki til annars en draga málið á langinn. Málið er fyrirfram íhugað, og hitt byggt á misskilningi við kosningarnar, og ætti nú að vera komið í lag aftur. - Þá vil ég víkja nokkrum urðum að því, sem hv. 2. landsk. sagði. Hv. 2. landsk. sagði, að engu máli skipti, hvernig n. væri skipuð. En þá er mér óskiljanlegt, hvers vegna sami hv.þm. ber fram brtt. einmitt um það atriði. Þetta mun því frekar sagt í „agitations“augnamiði, eins og margt annað, sem hv.þm. segir hér í þessari hv. d., en að hann í raun og veru meini slíkt. Hv. 2. landsk. talaði líka um mál, sem mér kemur talsvert við. Hann sagði, að sjálfstæðismenn hefðu gefið stj. 2¼ millj. kr. til þess að valta og skalta með, án þess að fá nokkur veruleg fríðindi í staðinn, og taldi hann, að eitthvað mundi búa undir þessu. Ég gerði ekki sérstaklega grein fyrir atkv. mínu við afgreiðslu verðtollsins, og ætla ég því að skýra afstöðu mína nú. Hv. 2. landsk. hefir talað hér mikið um atvinnubætur. Ég er honum sammála um það, að einhverjar atvinnubætur þurfi að koma til. En ef þær eiga að komast í framkvæmd, þurfum við peninga. Og ég greiddi atkv. með framlengingu á verðtollinum af því að ég álít hann hentugri en ýmsar aðrar álögur, og af því að ég ætlaðist til, að miklu af því fé, sem þannig fengist inn, yrði varið til verklegra framkvæmda. En leið þá, sem jafnaðarmenn - og ef til vill einhver hluti Framsóknarflokksins - vill fara, get ég eða sá flokkur, sem ég tilheyri, ekki gengið inn á með nokkru móti. Ég gat ekki að því gert, að mér þótti fremur kátleg sú yfirlýsing hv.frsm., að þeir framsóknarmenn vildu sem minnst um málið tala. Þó er þetta raunar eðlilegt. Sá flokkur er alltaf að sjá það betur og betur, eftir því sem tímar líða fram, hve sjálfsagt er fyrir þá að fylgja réttlætiskröfum um breytingar á kjördæmaskipuninni. En þeim þykir bara of snemmt að láta sig strax, heldur ætla þeir sýnilega að undirbúa kjósendur með Tímanum. Þá fyrst, þegar búið er að sannfæra bændurna um nauðsyn, snúningsins, vill Framsókn fara að tala um þetta mál.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Hv. þm. Hafnf. talaði nokkuð um efnishlið þessarar þál. og afstöðu okkar framsóknarmanna. Ef menn ætluðu yfirleitt að fara út í þá sálma, t. d. að rekja forsögu þessa máls, gæti það orðið tilefni langra umr. Og þar sem samkomulag er um það, að mál þetta skuli vera athugað í nefnd, álít ég tilgangslaust að vera að rökræða um efnishlið till. nú, þegar einmitt hefir orðið samkomulag um það að fresta að taka fullnaðarákvörðun um efnishlið till. á þessu þingi.

Jón Þorláksson Mér þykir rétt að taka það fram, út af ummælum hæstv.forsrh., að það er auðvitað ekki hægt á þessu þingi að taka fullnaðarákvörðun um breytingar á kjördæmaskipuninni, því að á undan slíkum ákvörðunum verður að ganga rýmkun á þeim atriðum stjórnarskrárinnar; sem um þessi mál fjalla. Það, sem hæstv.forsrh. sagði um, að samkomulag hefði náðst, var mjög villandi. Það rétta er, að ekkert samkomulag hefir náðst um frestun þessa máls, en það er vitanlegt, að tvö þing þarf til þess að samþ. stjórnarskrárbreytingu svo hún verði að lögum. Þess vegna verður ekki tekin endanleg ákvörðun um kjördæmaskipunarmálið, en ekkert er því til fyrirstöðu, að þetta þing, sem nú situr, stígi fyrra skrefið og samþykki stjórnarskrárbreytingu, sem svo komi til endanlegrar samþykktar á næsta þingi ásamt tillögum milliþinganefndar um breytta tilhögun alþingiskosninga.

Jón Baldvinsson Ég ætla að svara hv.þm. Hafnf. nokkrum orðum. Hann beindi til mín fyrirspurn þess efnis, hvers vegna ég bæri fram brtt. við þessa þáltill., ef sama væri, hvernig n. yrði skipuð. En ég er á því, að hann hafi hirt hismið úr till. minni, en skilið eftir kjarnann. Hann hefir einblínt á skipun n., en ég lagði áherzluna á það, að sem beztur grundvöllur væri lagður undir starfsemi n. Ég bar fram mína brtt. sökum efnis till., en ekki formsins. Þá fór hv.þm. að afsaka það, að sjálfstæðismenn slepptu verðtollinum úr Ed. Sagðist hann vera hlynntur atvinnubótum og virtist ætlast til þess, að stj. notaði mikið af því fé, sem hún fengi inn með verðtollinum, til þess að bæta úr atvinnuleysinu. En það kemur varla til, að féð verði notað í því skyni. Líklegast verður það bara notað til beins rekstrar ríkisins. Nei, það þyrfti vafalaust að taka lán eða fá alveg sérstakar tekjur til þess að hæstv. stj. færi að hugsa um atvinnubætur, sbr. afgreiðslu fjárl. úr Nd. En það var annað, sem máli skipti þarna. Hefði stj. ekki fengið verðtollinn, neyddist hún út í nýjar kosningar í haust.

Það hefði ekki verið neitt neyðarúrræði

. Þótt hæstv. fosrh. sé vongóður, þá geta nú miklar breytingar orðið á skömmum tíma, og má minna á það, að engin ósköp standa lengi. - Það styrkir líka það, sem ég hefi sagt í þessu máli, að hæstv.forsrh. lýsti því yfir áðan, að Sjálfstæðis- og Framsóknarflokkurinn hefðu komið sér saman um að taka ekki til umræðu efnishliðar till. á þessu þingi. En það sýnir einmitt, að þessir þingflokkar hugsa aðeins um formið, en ekki um virkilega úrlausn málsina. Hv. 1. landsk. mótmælti ekki þessu samkomulagi milli Framsóknar og Sjálfstæðis, enda var það erfitt, eftir yfirlýsingar þær, er fram hafa komið í ræðum þeirra í dag. Þá var það hv. 2. þm. Árn. Hann sagði nokkur spaugsyrði í minn garð og vildi halda því fram, að framsóknarmenn væru slyngir í samningum, og vildi ekki heyra, að sjálfstæðismenn stæðu þeim framar í þeim efnum. Ég sagði aldrei, að ég áliti sjálfstæðismenn slyngari samningamenn, heldur sagðist ég ekki trúa því, að eins slyngur samningamaður og hv. 1. landsk. hefði ekki haft annað upp úr samkomulaginu en það, hvernig n. skildi skipuð í þessu máli. Ég þykist vita, að það hafi verið ferlegur aðgangur, þegar hv. 1. landsk. og hv. 2. þm. Árn. voru að semja í nefndinni og reyna til að leika hvor á annan. Hv. 2. þm. Árn. þótti bera á afbrýðissemi hjá mér og sagði, að Sjálfstæðis- og Framsóknarflokkarnir væru komnir í svo innilega sameiningu í flatsænginni, að mér og mínum flokk muni hafa verið sparkað fram úr. En það er sannast að segja, að upp á síðkastið hefir verið meiri óværð í því fleti en orð er á gerandi í þingsalnum, og mun engum of gott að vera þar.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég ætla aðeins að svara hv. 2. landsk. fáeinum orðum, út af því, sem hann sagði um verðtollinn. Það er svo með mig, að ég kann illa við það að biðja um fé, ef ég er nýbúinn að drepa einhverjar fjárveitingar. Ég vænti þess fastlega, að fjárl. verði ekki afgr. héðan úr Ed. án þess, að miklar breyt. verði á þeim gerðar. Ég vil ekki láta hjá líða að minnast á það, sem hv.þm. sagði, að stj. hefði neyðzt út í kosningar í haust, ef henni hefði verið synjað um verðtollinn. Hv. 2. landsk. virtist þessu fylgjandi, en það er víst, að flokksmenn hans flestir kæra sig ekki um kosningar í haust. „Við græðum ekkert á því“, segja þeir. „Við fáum ekki einu sinni okkar mann í Hafnarfirði hvað þá annarsstaðar“.

Frsm. (Lárus Helgason) [óyfirl.]: Eins og nál. á þskj. 148 her með sér, leggur n. til, að þetta frv. verði samþ. með breyt., sem á þessu þskj. standa. Þær eru ekki miklar. Ég ætla að leyfa mér að fara nokkrum orðum um frv. sjálft. Þar er um nokkrar breyt. að ræða frá gildandi lögum. 1. gr. hefir það inni að halda, að hlutaðeigandi umsækjandi um lán úr sjóðnum sé skyldugur að senda afrit af skattskrá sinni um eignir og skuldir, staðfest af skattanefnd. Þessar breyt. hafa komið fram vegna þess, að stjórn sjóðsins á þá miklu hægra með að mynda sér skoðun um það, hvort réttlátt sé að veita lán þessum og þessum umsækjanda. Það mun hafa komið fyrir, að lán hafi verið veitt þar, sem tæplega hefir verið hægt að segja, að þörf hafi verið fyrir. Það er meiningin að girða fyrir þetta með þessum breyt. Þá er 2. gr. frv.; hún hljóðar um það, að heimilt sé að byggja nokkur nýbýli; 10 stendur í frv., en n. leggur til, að þau verði ekki nema 5. Það er meiningin með þessu að heimila stjórn sjóðsins að veita lán til nýbýla, þó á sama tíma séu fyrir hendi fleiri umsóknir um byggingu á býlum með ræktuðu landi; meiningin er að loka ekki alveg fyrir það, að veita megi lán til nýbýla með óræktuðu landi, en takmarka þó töluna. 3. gr. frv. fjallar um það að gera nokkuð meiri jöfnuð á vöxtum úr sjóðnum til húsbygginga, þannig að það hverfi alveg að veita lán gegn 2%. Samkv. gildandi lögum fær sá maður betri kjör, sem ekki er farinn að vinna að ræktun. En þetta hefir þeim, sem um þessi mál hafa farið, ekki sýnzt réttlátt, og því er lagt til, að hér verði gerður jöfnuður á. 4. gr. frv. fjallar um það, að ekki megi veita meira en 10 þús. kr. til hvers býlis um sig. Með þessu móti, að takmarka féð, ætti á hverju ári að vera fyrir hendi fé til að endurreisa býli. Þá hefir 5. gr. frv. inni að halda að gera nokkuð meira réttlæti í leigu eða vöxtum eftir fé, sem stendur í hverju býli, ef eigendaskipti verða. Í núg. lögum er sýnilegt, að sá, sem eignast býli, sem byggt er fyrir fé úr byggingarsjóði, fær ekki nær því vexti af því fé, sem í býlinu stóð. Með þessari breyt. er eigendum gert mögulegt að fá þá vexti af fé sínu. Þá er b-liður þessarar gr., og um hann er n. ekki á einu máli; 2 af nm. hafa skrifað undir nál. með fyrirvara, og þeir munu gera grein fyrir þeim fyrirvara. Meiri hl. n. sýnist þess ekki nauðsyn. 6. gr. frv. hljóðar um það, að stj. sjóðsins sé heimilt að byggja upp á 4 fyrirmyndarbúum á landinu, einu í hverjum landsfjórðungi, en þó eru samkv. till.n. sett takmörk fyrir þessari fjárveitingu, þannig að stjórn sjóðsins er ekki heimilt að veita yfir 20 þús. kr. til hvers býlis um sig. Ég held að ég hafi þá útskýrt þetta frv. eins og það liggur fyrir nægilega mikið til þess, að hv. dm. geti myndað sér skoðun um það. Sem sagt leggur n. til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem í nál. standa.

Steingrímur Steinþórsson Hv. frsm. gat þess, að við hv.þm. Mýr. hefðum skrifað undir nál. með fyrirvara viðvíkjandi b-lið í 5. gr. frv., sem hv.flm. (BÁ) leggur til, að bætt sé í 9. gr. laganna um byggingar- og landnámssjóð, og það er um það, að ef endurgreitt er lán fyrir umsaminn tíma, þá skuli lánþegi greiða þann mismun, sem stafar af því, að hann hefir fengið lán í byggingar- og landnámssjóði, en ekki í veðdeild Landsbankans. Við, sem skrifuðum undir með fyrirvara, álítum, að þetta sé rétt, því ég get ekki hugsað mér, að nokkur greiði lán úr peningastofnun, sem veitir jafnhagfelld kjör og byggingar- og landnámssjóður, nema hann hugsi sér að selja eignina hærra verði en lögin heimila. Ég sé ekki ástæðu til að lyfta undir slíkt með því að veita nokkur sérstök verðlaun hvað þetta snertir. Af þessu álítum við, að rétt sé að halda þessu ákvæði hér. Það gæti einnig komið til greina, að viðkomandi yrði snögglega svo vel stæður efnalega, að hann vildi losna við þessa skuld, enda þótt hann hugsi sér að selja ekki eignina, en ef svo er, getur hann auðveldlega greitt þennan vaxtamismun, sem hér um ræðir. Virðist mér því þessi hlið málsins ekki heldur réttlæta það, að b-liður í 5. gr. verði felldur. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta, en við hv.þm. Mýr. leggjum til, að d. samþ. aðalliðinn þannig, en meiri hl. hefir orðið ásáttur um að fella hann burt.

Pétur Ottesen Ég vildi aðeins geta þess, til viðbótar því, sem hv.frsm. sagði út af þessum till. okkar meiri hl., að mér virðist dálítið varhugavert að samþ. þetta, því eins og hv. 1. þm. Skagf. tók fram, þá getur vel orðið sú breyt. á efnahag þeirra manna, sem fengið hafa lán úr byggingar- og landnámssjóði til þess að reisa hús á jörðum sínum, vegna þess að þeir hafa ekki verið færir um það af eigin rammleik, að þeir verði síðar þess megnugir að greiða lánin upp fyrir tilsettan tíma. Það má e. t. v. segja, að þegar menn eru orðnir svo efnaðir, þá sé þeim engin vorkunn að greiða þennan vaxtamun, en vel gæti verið, að þeir litu svo á, að þeir gætu gjarnan sparað sér þetta og greiddu ekki upp lánið þó þeir gætu. Afleiðingin af þessu verður sú, að margir þeir menn, sem gjarnan vildu og þyrftu að njóta þeirra lánskjara, sem byggingar- og landnámssjóður hefir að bjóða, færu á mis við það, sökum þess, að sjóðurinn getur ekki fullnægt þeim lánbeiðnum, sem honum berast. Það er að þessu leyti óheppilegt að taka þetta ákvæði upp í lögin.

Steingrímur Steinþórsson Út af orðum hv.þm. Borgf. get ég tekið það fram, að það, að menn fari að greiða lánin fyrir umsaminn tíma, mun verða afarsjaldgæft. Þeir munu sjá, að með venjulegum sparisjóðsvöxtum fá þeir hærri vexti af fé sínu en þeir þurfa að greiða af lánum hjá byggingar- og landnámssjóði. En ef til þess kemur, þá hlýtur það að vera einungis til þess að geta selt eignina hærra verði en 9. gr. laganna um byggingar- og landnámssjóð heimilar. Þetta álít ég, að sé höfuðatriði í málinu, og legg því eindregið með því, að b-liðurinn verði samþ.

Jón Þorláksson Ég hefi leyft mér að bera hér fram brtt., sem fer í þá átt að minnka ofurlítið þá refsivexti, sem frv. gerir mönnum að skyldu að greiða, ef þeir greiða útsvör sín of seint. Það er svo nú, að ákveðið er, að þessir menn skuli greiða ½% vöxtu á mánuði hverjum, sem greiðslan dregst fram yfir tvo mánuði, en í frv. því, sem fyrir liggur, er ætlunin að hækka þetta upp í 1% á mánuði. Þetta finnst mér ranglátt gagnvart þeim mörgu mönnum, sem erfitt eiga með að greiða útsvör sín í tæka tíð, og því kem ég fram með þá miðlunartill., að þeir skuli aðeins greiða ½% í vexti, ef þeir greiða útsvar sitt innan tveggja mánaða, en þar eftir skuli vextirnir hækka upp í 1% á mán. Þegar þess er gætt, að sveitarfélög hafa lögtaksrétt á útsvörum og fá frjálsar hendur um að ákveða gjalddagann, þá held ég, að réttur þeirra sé svo vel tryggður, að ekki sé ástæða til að krefjast meira.

Frsm. (Pétur Magnússon) Allshn. hefir haft mál þetta til athugunar, og nefndin hefir orðið sammála um að mæla með þessari brtt. og leggur til, að hún verði samþykkt.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það hefði verið betur viðeigandi, að þessi ráðstöfun hefði verið gerð á síðasta ári. En forsetar töldu sér ekki fært án þingheimildar að gera slíka framkvæmd, sem kostnaði veldur. Till. fylgir allýtarleg grg. frá rektor menntaskólans, þar sem hann skýrir frá, að undirbúningur hafi verið hafinn um það að breyta þjóðfundarsalnum og þingsalnum í menntaskólanum, og áætlaður kostnaður eitthvað rúm 5 þús. kr. Þeir hv.þm., sem vilja kynna sér undirbúning málsins, geta séð mynd í lestrarsal Alþingis þessu viðvíkjandi. Það mun ekki orka tvímælis, að þingheimi muni þykja það vel viðeigandi að minnast hins gamla þinghalds með nokkrum hætti. Í sambandi við alþingishátíðina á síðasta ári var ýmislegt gert til minningar um sögu Alþingis, og mætti það gjarnan rætast, að þessum sal væri sýndur sómi, þar sem Alþingi var háð í meira en einn þriðjung aldar, og flest atriði úr stjórnmálasögu Jóns Sigurðssonar eru tengd við þennan sal. Ef ekki gefst sérstakt tilefni til, þá mun ég ekki mæla frekar fyrir till., enda er grg. sú, sem henni fylgir, tæmandi.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Þetta frv., sem hér liggur fyrir og flutt er af allshn., er orðið gamall kunningi hér í deildinni, þar sem það hefir verið borið fram á tveimur þingum áður. Það lá fyrir þinginu 1930, borið fram af stj., og á síðasta þingi var það borið fram af allshn. eins og nú. Ég býst við, að það muni einnig að þessu sinni daga uppi hér í d., þar sem svo er áliðið þingtímann, og frv. aðeins komið til 1. umr. Það er því ekki vert að fara um það mörgum orðum að sinni, þótt málið sé mjög nauðsynlegt og þyrfti skjótrar úrlausnar hjá Alþ. Ef í fáum dráttum er skýrt frá, hversu byggingarmál prestssetranna hafa verið afgr. undanfarið, þá er það fyrst 1907, sem þingið byrjar að veita lán til bygginga á prestssetrum. Var ákveðið, að veittar skyldu 15 þús. kr. til þessa árlega, en þó eigi meir en 5 þús. kr. til hvers húss. Þegar nær dregur stríðstímunum, þá reynist ógerlegt að byggja fyrir svo litla upphæð, og er hún þá hækkuð upp í 5 þús. kr. til hvers húss. Þegar svo stríðið skellur á, reynist það einnig óframkvæmanlegt að byggja fyrir þessa upphæð nokkurt hús, enda er ekkert hús byggt á prestssetrum á þessu tímabili fram undir 1921. Þá er aftur sett löggjöf um það, að lán umfram þessar 5 þús. kr. skuli mega veita gegn afgjaldskvöð af prestssetrinu, þannig, að fyrir þann styrk greiði ábúandinn 4% í vexti og afborganir. Eftir þessum lögum má veita 5 þús. kr. styrk til hvers húss úr kirkjujarðasjóði, og síðan lán gegn afgjaldskvöð. Með þessum kjörum eru allmörg hús byggð á árunum 1921–28, eða um 14 hús alls. En meðalverð þessara húsa fer allmikið fram úr því, sem fært þykir að gera prestunum að greiða afgjaldskvöð fyrir. Meðalverð þessara 14 húsa er í kringum 25 þús. kr., og þó er ekki hægt að segja, að nema örfá þeirra séu fullgerð. Í flest þeirra vantar t. d. miðstöð, og yfirleitt er það svo, að aðeins nokkur hluti þessara 14 húsa er svo fullgerður, að viðunandi megi kalla. Þótt ég nefndi áðan 25 þús. kr. sem meðalverð, þá eru þó allmörg húsanna, sem komast upp fyrir það, tvö húsin t. d. hafa kostað 34–35 þús. kr. Þegar svo dýrt var orðið að byggja, þótti ófært að gera prestum að skyldu að greiða afgjaldskvöð fyrir allan styrkinn, en í stað þess var tekin upp sú venja, að láta þá aðeins greiða af fyrstu 15 þús. kr., eða mest 600 kr. fyrir hvert hús. Hitt, sem fram yfir er, verður að skoðast sem kvaðalaus styrkur. Kvaðalaus styrkur til húsabygginganna var þá, þar sem hann var mestur, upp undir 20 þús. kr. Þegar svo var komið, þá var það orðið óhæfilega erfitt fyrir ríkissjóð og ábúandann á prestssetrinu að rísa undir þessum útgjöldum. Þess vegna var það, að þrátt fyrir hina miklu ívilnun ríkissjóðs fram yfir það, sem lög stóðu til, var kvöðin orðin óbærileg, og varð æ þyngri eftir því sem meiri kröfur voru gerðar um varanleika húsanna og þægindi. Það var fullkomlega nóg fyrir prestana að þurfa að standa undir þessum 15 þús. kr., og því til skýringar ætla ég að gefa sundurliðað yfirlit um kvaðir þær, sem á einu prestssetri hvíla nú. Tek ég það sem dæmi; sumstaðar er minna, en sumstaðar aftur á móti meira. Afgjaldskvöð af 15 þús. kr. kr. 600.00 Fyrningargjald af húsinu - 122.50 Brunabótagjald -50.00 Ársgjald af 8600 kr. (lán úrræktunarsjóði til annara bygginga) -793.50 Brunabótagjald af ræktunarsjóðsláni - 46.80 Afgjald af jörðunni - 220.00 Girðingargjald - 22.00 Fasteignaskattur - 37.00 Alls kr.1891.80 Við þetta bætist, að presturinn á í húseign á þessari jörð sem, svarar kr. 8600, og ef afgjaldskvöð væri tekin af því, er hann fer, þá bættust við kr. 602.00. Þá væri komin afgjaldskvöð af þessum jörðum, sem næmi hvorki meira né minna en 2500 kr. Hin litlu byrjunarlaun prestsins eru algerlega horfin í þessi gjöld. Það er enginn efi á því, að svona verður það orðið á flestum prestssetrum innan skamms, ef ekkert er að gert frá hálfu hins opinbera. Þetta var það, sem vakti fyrir mþn. í kirkjumálum, þegar hún tók til athugunar, á hvern hátt væri hægt að létta af ríkissjóði þessari byrði, sem er orðin afarmikil, og jafnframt gera ábúendum prestssetranna auðveldara að standast kostnaðinn við jarðirnar. Að áliti n. er ekki nema ein leið fær til þessa, og hún er sú, að draga úr byggingarkostnaðinum, með því að skapa meira aðhald m. a., og dreifa honum á fleiri aðila. Úr byggingarkostnaðinum hugði n., að hægt væri að draga á þann hátt, að breyta til og láta fyrsta fjárframlagið til húsanna vera kvaðalaust, en ekki hið síðasta, eins og gert er eftir núgildandi lögum. Eins og tekið er fram í 2. gr. frv., má veita kvaðalausan styrk fyrst og síðan lán úr kirkjujarðasjóði, og það, sem fram yfir er, lenti á prestunum sjálfum eða þeim, sem léti byggja. Með þessu móti er hægt að skapa aðhald, svo að húsin yrðu ekki eins óhæfilega dýr og nú tíðkast. Nú er alveg sama, hvernig prestarnir byggja. Það lendir alltaf á þá að greiða af 15 þús. kr., en ekkert meira hversu langt sem húsverðið fer fram úr þeirri upphæð. Þeir, sem byggja fyrir 15 þús. kr., og þeir, sem byggt hafa fyrir 34 þús. kr., þurfa báðir að greiða jafnt, 15 þús. kr. Þetta er, eins og allir hljóta að sjá, afaróeðlilegt og skapar ekkert aðhald við byggingarnar. Hinsvegar ætlast n. til, að um leið væri hægt að dreifa kostnaðinum eitthvað, t. d. með því að láta aðflutningana lenda á söfnuðinum og gröftinn o. fl. á prestinum. Þetta hefir allshn. ekki viljað fallast á, og hefir því fellt það úr frv. eins og hún nú flytur það. Sömuleiðis eru komnar fleiri smábreyt. á frv. frá því að kirkjumálan. afgr. það. Yfirleitt eru margar þær breyt., sem allshn. hefir gert á frv., til bóta fyrir ábúendurna, og ganga feti lengra en kirkjumálan. þorði að fara í upphafi. T. d. hefir allshn. fundizt sanngjarnt, að kvaðalaus styrkur gæti orðið eins hár og áður, meðan ekki var fastákveðið hámark. Þá gæti styrkurinn í sumum tilfellum orðið 18–20 þús. kr., en nú getur hann orðið 15–18 þús. kr. Aðrar verulegar breyt. hafa ekki verið gerðar á frv. Síðari hluti frv., um byggingu peningshúsa, hafði verið felldur niður af allshn. í fyrra, og ekki var hann heldur í frv. þegar stj. flutti það, en hann er nú tekinn hér upp aftur, en þó með þeim fyrirvara, að allshn. er ekki alveg sammála um einstök atriði, og hefir því óbundnar hendur í því efni. Það, sem fyrir mér vakti, þegar ég vildi taka upp þennan kafla, var það, að ekki er síður nauðsyn fyrir ríkið að hafa eftirlit með byggingum útihúsa á prestssetrum, þar sem það er orðin föst venja, að prestarnir byggi útihús á jörðunum á sinn kostnað, og svo þegar þeir fara frá og nýr prestur kemur í staðinn, þá kaupir ríkið öll húsin, og afgjaldskvöðin, 4%. leggst á nýja ábúandann. Þetta fyrirkomulag veitir prestunum ekkert aðhald. Þeir geta byggt alveg eftir því, sem hverjum og einum sýnist, þegar þeir vita, að keypt verður af þeim, hversu óeðlilega dýrt sem þeir hafa byggt. Útihús eru nú orðin svo dýr, að ekki er alltaf hægt fyrir einstaklinga að byggja þau eins fullkomin og þau þyrftu að vera, og ef ríkið á að kaupa þau einhverntíma seinna, þá er alveg sjálfsagt, að stj. séu sendar teikningar að húsunum, og að húsin séu því aðeins byggð, að stj. samþykki uppdrættina. Í þessu frv. er ætlazt til, að ef stj. samþ. teikningarnar, þá skuli ríkið leggja til útlenda byggingarefnið sem fjárframlag til bygginganna. Hitt getur svo presturinn unnið af sér sem kvöð, sem hvílir á jörðunni. Þetta er ábúanda vitanlega mikið hagræði, en ég álít, að í þessu sé ennþá meiri nauðsyn fyrir það opinbera. Þegar sú regla hefir verið tekin upp að kaupa húsin af fráfaranda, álít ég heppilegt, að hið opinbera hafi ákvörðunarrétt um það, hvernig eigi að byggja í hverju einstöku tilfelli, svo að það verði í sem beztu samræmi við þörf jarðarinnar. Ég þarf svo ekki að fjölyrða um þetta. Hv. þdm. er svo vel kunnugt um, að þetta þarfnast mjög skjótrar úrlausnar. Að öðru leyti vísast til grg.mþn. í kirkjumálum, þar sem þetta er skýrt rækilega.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég mun ekki fjölyrða um þetta mál að sinni. Það hefir nú legið fyrir tveimur undanförnum þingum, og hefir þess vegna gefizt góður tími til að athuga það. Ég ætla því, í stað þess að fara að rekja forsögu málsins, að snúa mér að nál. meiri hl. sjútvn. á þskj. 186. Þær breytingar, sem n. leggur til, að gerðar verði á frv., eru í einu og öllu samstæðar þeim till., sem komu frá minni hl. sjútvn. á síðasta þingi, en meiri hl. sjútvn. á þinginu 1930. Aðalbreyt. er í því fólgin, að meiri hl. n. fylgir þeirri meginreglu, sem gilt hefir um fjárveitingar úr ríkissjóði til hafnargerða, og leggur því til, að framlag ríkissjóðs verði ákveðið 1/3 stofnkostnaðar í stað 2/5 eftir frv. Aftur á móti vili n. færa nokkuð upp heimild lánsábyrgðar fyrir hafnarsjóð vegna nauðsynlegrar lántöku. Eftir till.n. lækkar framlag ríkissjóðs um 80 þús. kr., en lánsábyrgðarheimild vegna hafnarsjóðs hækkar að sama skapi. Finn ég svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta frekar og læt því staðar numið í bili.

Pétur Ottesen Ég ætla ekki frekar en hv.frsm. meiri hl. að fara að rekja forsögu þessa máls. Það er ekki heldur ástæða til þess, þar sem þetta er 3. þingið, sem hefir málið til meðferðar. Það hefir áður verið sýnt svo rækilega fram á, hver nauðsyn er hafnargerðar á Akranesi, að mönnum er það vel kunnugt. Auk þess tóku margir hv.þdm. sér ferð á hendur þangað síðastl. vetur og gátu þeir þá séð með eigin augum, hvernig þar horfir við, og því betri aðstöðu höfðu þeir til að kynnast þörfinni fyrir hafnargerðina, þar sem þá stóð yfir hávertíð. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að n. legði til, að frv. þetta væri hvað fjárframlagið úr ríkissjóði snertir fært til þeirrar reglu, sem gilt hefði um fjárveitingar til hafnargerða. Ég held, að það sé heldur fært frá þeirri reglu, sem gildir nú, því að á þinginu 1929 voru samþ. lög um hafnargerð á Skagaströnd, þar sem þessi regla var tekin upp, að veita í þessu hlutfalli til hafnargerða. Auk þess hafa þau tvö þing, sem síðan eru liðin, sýnt það ljóslega í meðferð þessara þriggja hafnarmála, sem hér liggja fyrir, að þau líta svo á, að þetta sé sú regla, sem eigi að viðhafa í fjárveitingum til hafnargerða yfirleitt. Á þinginu 1930 voru þessi hafnarmál nær því gengin í gegnum þingið, áttu aðeins eftir eina umr. í Ed., en á þinginu í vetur voru þau komin í gegnum Nd., þegar þingið var rofið. Það, sem n. leggur til, er því að brjóta þá reglu, sem nú gildir hér á landi í þessu efni, og gengur þá líka algerlega í berhögg við þá stefnu, sem þingið hefir tekið í þessum málum. Ég vil nú bera þann styrk úr ríkissjóði, sem hér er farið fram á til hafnargerða og lögfestur hefir. verið með lögum um hafnargerð á Skagaströnd, saman við þann atbeina, sem þingið hefir veitt og veitir til ýmsra verklegra framkvæmda í þessu landi. Í vegakerfi landsins er t. d. að taka mikið af svokölluðum þjóðvegum, sem byggðir eru fyrir fé úr ríkissjóði eingöngu. Allt viðhald þessara vega er ennfremur greitt úr ríkissjóði. Auk þess er veitt fé úr ríkissjóði til annara vega, t. d. helmingur kostnaðar til akfærra sýsluvega. En þar sem sýsluvegasamþykktir eru, greiðir ríkissjóður meira til byggingar akfærra sýsluvega og auk þess nokkurn hluta af viðhaldskostnaði þeirra. Ég hefi aðeins bent á þetta hér til þess að sýna, hve mikið skortir á, að ríkissjóður greiði í sama hlutfalli til hafnargerða sem til annara hliðstæðra framkvæmda. Nú vil ég biðja menn að athuga það, að í því tilfelli, sem hér um ræðir, er um stóra hafnargerð að ræða, sem kostar yfir 1 millj. kr. En þá hlýtur öllum að vera það ljóst, að þar sem að þessari hafnargerð stendur aðeins eitt hreppsfélag, nokkuð stórt að vísu, getur hreint og beint oltið á því, í hverju hlutfalli ríkissjóður leggur fram fé til þessara framkvæmda, hvort það reyndist yfirleitt kleift að koma verkinu í framkvæmd eða ekki. Sem dæmi þess, hver nauðsyn hafnargerða er og hve mikla fjárhagslega þýðingu þær hafa, má nefna hafnargerðina í Vestmannaeyjum. Síðan höfnin var gerð í Vestmannaeyjum, hafa tekjur ríkissjóðs af höfninni vaxið úr 72 þús. upp í nærri því 600 þús. kr. á ári. Það hafa víða orðið miklar framfarir hér á landi síðustu árin, en framfarirnar í Vestmannaeyjum eiga eingöngu rót sína að rekja til hafnargerðarinnar, því án hennar hefði sú mikla framþróun, sem þar hefir orðið á sviði útgerðarinnar, verið með öllu útilokuð. Hér er um sama að ræða. Á Akranesi er góð aðstaða til útgerðar og fiskveiða og góð fiskibátahöfn við Faxaflóa yrði ríkissjóði tvímælalaust góður og öruggur tekjustofn. Ég vænti því, að hv. d. verði sjálfri sér samkvæm um afgreiðslu þessa máls nú og láti það hlutfall haldast um styrk til hafnargerða, sem lögfestur er í lögunum um hafnargerð á Skagaströnd.

Frsm. minni hl. (Jóhann Jósefsson) Vegna þess að ég var kallaður frá til viðtals, komst ég ekki fyrr inn í umr. Eins og sjá má á nál. sjútvn., hefi ég ekki getað orðið sammála meiri hl. n. um framlag ríkissjóðs til hafnargerðar á Akranesi. Ég sé enga ástæðu til þess að hverfa frá þeim grundvelli, sem meiri hl. sjútvn. lagði á vetrarþinginu, en hann var sá, að ríkissjóður styrkti hafnargerðir sem hér um ræðir að 2/5 í stað 1/3, sem meiri hluti n. leggur nú til að veitt verði. Hv. frsm. meiri hl. vitnaði í þessu sambandi til Vestmannaeyjahafnar, en það, sem hv.frsm. sagði um framlag ríkissjóðs til þeirrar hafnar, var ekki vel nákvæmt. Höfnin eða það, sem þar upphaflega var unnið af hafnarbótum, var gert eftir lögum frá 1913 og var styrkur úr ríkissjóði þar ákveðinn ¼ kostnaðar, en hafnarsjóður átti að greiða ¾, og eftir því hlutfalli var unnið að hafnargerð í Vestmannaeyjum á tímabilinu 1913–1923. Raunin varð sú, að hafnarsjóður Vestm. gat ekki risið undir því að greiða ¾, og síðan 1923 hefir þingið styrkt hafnargerð í Vestmannaeyjum með fjárframlögum, og hefir venjan þá verið sú, að 1/3 hefir verið greiddur úr ríkissjóði. En þetta hafa aðeins verið litlar fjárveitingar og skipta því ekki máli í þessu sambandi, sem hér um ræðir, að öðru leyti en því, að þetta dæmi frá Vestmannaeyjum sýnir, hve óviturlegt það er, að leggja allt of þungar byrðar á héruðin vegna slíkra mannvirkja. Þess ber líka að gæta, að hafnarsjóður fær engar beinar tekjur af mannvirkjunum meðan á hafnargerðinni stendur. Það er fyrst þegar mannvirkin eru fullger, sem ávöxturinn kemur í ljós með aukinni verzlun, ódýrari farmgjöldum o. s. frv. Ég hefi rökstutt það á undanförnum þingum, að árið 1929 hafi orðið straumhvörf í þessu efni hér á þingi. Sú stjórn, sem þá sat við völd og má segja, að nú sitji við völd, flutti þá frv. um hafnargerð á Skagaströnd. Með því frv. var farið inn á nýja braut í þessum málum. Þar var lagt til, að ríkið legði fram helming, en hinn helmingurinn yrði lánaður úr Viðlagasjóði. Hér var stigið djarft spor í þá átt, að gera mögulegt að koma upp hafnarbótum án þess að hlutaðeigandi kauptímum eða héruðum væri bundinn of þungur baggi. Það fór svo, að till. stj. náði ekki að fullu fram að ganga. En meðferð málsins sýnir skýrt, að menn hafa séð, að framlögin hafa áður verið skorin um of við neglur, því að brtt., sem fram kom um að færa ríkissjóðstillagið niður í 1/3, var felld. Að lokum var samþ., að tillag ríkissjóðs skyldi vera 2/5. Þetta kemur fram, þegar séð er, að tillag ríkissjóðs til Vestmannaeyjahafnar er allt of lágt og Vestmannaeyingum gert ómögulegt að rísa undir kostnaðinum. Það hefir verið sýnt, að við hafnargerðina í Borgarnesi hefir verið fylgt allt öðrum reglum en meiri hl. n. vill fylgja. Hér skiptir það engu máli, þótt hafnargerðin í Borgarnesi sé um leið samgöngubót. Hafnarbætur eru það alltaf um leið og þær bæta aðstöðu sjávarútvegsins. Hv. frsm. dregur í efa, að ríkissjóðstillagið til hafnarinnar í Vestmannaeyjum hafi aflað ríkissjóði þeirra tekna, sem hann hefir fengið á síðasta ári, um 600 þús. kr. Ef maður vill komast fyrir það, hverju þessar tekjur eru að þakka, þá má fyrst og fremst benda á það, að allar þessar tekjur, að undanskilinni jarðaleigunni, eru beinn eða óbeinn afrakstur útgerðarinnar. Og þessum 100 báta flota, eða þar um, sem stundar þar veiði, væri þar óvært, ef hafnarbætur hefðu ekki verið gerðar. Það eru hafnarmannvirkin, sem eiga drýgstan þáttinn í vexti bátaútvegsins og má því til sanns vegar færa, að það eru þau, sem óbeinlínis gefa ríkissjóði þær tekjur, sem hann fær af Vestmannaeyjum. Um Akranes, sem hér er um að ræða, er það vitað, að útgerðin er þar blómleg. Það þarf enga spádóma um, að þar muni rísa upp blómleg útgerð. Hún er þar nú þegar. Það er stór og efnilegur bátafloti á Akranesi og fiskiveiðar reknar þar með dugnaði og kappi, eins og vitanlegt er. Í nál. meiri hl., sem sjá má á þskj. 195 í Alþt. frá vetrarþinginu, er þetta tekið fram, þar sem bent er á það, að Akranes er komið í tölu stærri fiskiútflutningsstaða hér við land. 1929 var t. d. fiskiútflutningur þaðan hátt á 11. þús. skpd. Einnig er þar á það bent, að bátaflotinn er bæði stór og myndarlegur. Bátarnir eru um 20 talsins, allir nýtízkubátar, 2 gufuskip, 8 opnir vélbátar. Af þessu er ljóst, að hér er um efnilega veiðistöð að ræða. Ég hefi áður haldið því fram, og sömuleiðis meiri hl. sjútvn. á vetrarþinginu, að framlög til að bæta aðstöðu útvegsins. eins og á Akranesi, gefa beinan og óbeinan arð. Vestmannaeyjar hafa sýnt það bezt. Ég held, að það sé full ástæða fyrir hv.þd. að athuga það, að þegar um svo kostnaðarsamar athafnir er að ræða eins og hafnargerðir, þá er það ekki verk, sem aðeins núlifandi kynslóð á við að búa, heldur leggur það grundvöll um leið að bættri afkomu í framtíðinni. Og ríkið fær svo að njóta ávaxtanna af starfi þegnanna á þessum stöðum á komandi árum og áratugum. Þess vegna er það mjög varhugavert, að ríkið haldi áfram þeim sið, að hafa fjárframlög svo lítil, að sýnt sé, að héruðin geti ekki risið undir sínum hluta. Ég sé ekki, að það sé neitt heppilegt að miða fjárframlög þingsins við það, að sýnt sé, að ríkið þurfi síðar meir að taka á sínar herðar þann kostnað, sem upphaflega var ætlaður héraðinu. Nú er af minni hl. ekki farið fram á það, að þessi hafnargerð sé styrkt á sama hátt og stjórnin lagði til á sinni tíð, að lagt væri til hafnargerðarinnar á Skagaströnd, heldur er farið fram á aðeins 2/5. Það má vel vera, að hægt sé að segja, að ríkissjóður megi ekki við því að leggja fram meira en 1/3. En ef á það er litið, að hve miklu gagni þessi framkvæmd yrði, þá má alveg eins segja, að ríkissjóður hefir ekki efni á því að skera framlög svo við neglur sér, að ekkert geti af framkvæmdum orðið. Og ég óttast, að svo yrði, ef samþ. yrði till. meiri hl. n. Af þessum ástæðum tel ég rétt og skylt að leggja með því, sem meiri hl. hélt fram á vetrarþinginu, og komið hefir svo greinilega fram í afskiptum þingsins af öðrum hafnarmannvirkjum, síðan þingið tók þá ákvörðun 1929, að leggja svo ríflega fram, að minni hætta sé á því en áður, að íbúar hlutaðeigandi héraða sligist undir sínum hluta.

Pétur Ottesen Hv. frsm. minni hl. hefir hrakið þau ummæli hv. 1. þm. S.-M, að hér hefði ekki orðið nein stefnubreyting á síðustu árum um hlutföll á milli fjárframlaga ríkissjóðs og héraða til hafnarmannvirkja. Hann hrakti þetta m. a. með því að sýna, að þegar rætt var um hafnargerðina á Skagaströnd 1929, þá kom fram til. um, að framlag ríkissjóðs yrði ½ kostnaður og ennfremur till. um, að það yrði 1/3, en samþ. var, að það skyldi vera 2/5. Meðferð þess máls sýnir svo greinilega, að fyrri stefnan um 1/3 framlag úr ríkissjóði er alveg brotin á bak aftur. Því að till. um það, sem fram kom þá, var hafnað með miklum atkvæðamun. Þetta er svo greinilegt, að það er gersamlega þýðingarlaust að vera að bera því við, að þetta fari í bága við þá stefnu, sem almennt ríkir um styrkveitingar frá því opinbera til verklegra og nauðsynlegra framkvæmda. Það er svo greinilegt, að afstaða tveggja síðustu þinganna er nákvæmlega hin sama. Það er gagnslaust fyrir hv.frsm. að vitna í það, hvað gert hafi verið áður fyrri. Það má benda á ýmislegt, sem áður tíðkaðist um styrk til opinberra framkvæmda. Fyrir 1923, áður en jarðræktarlögin voru samþ., var styrkurinn; sem veittur var til stuðnings jarðabótum, 12–15 aurar á dagsverkið, en nú 1,50 kr. Það má nefna margt fleira í þessu sambandi, sem sýnir rífari stuðning frá því opinbera nú en áður, til ýmsra verklegra framkvæmda og framfara yfirleitt, og margt er nú styrkt, sem áður naut einskis stuðnings. Það þýðir ekki að benda á ýmislegt í fjarlægri fortíð, heldur miða við það, sem nú ríkir og hefir ríkt á síðustu árum - Þess vegna er það, að ef nú verður samþ., að framlag ríkissjóðs til hafnargerðarinnar á Akranesi verði þá er þar um algerða stefnubreyt. að ræða frá því, sem verið hefir á 3 undanförnum þingum. Og ég verð að segja, að það fer í bága við þá stefnu yfirleitt, sem almennt ríkir um styrkveitingar frá hendi þess opinbera til verklegra og nauðsynlegra framkvæmda í landinu. Út af því, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, að styrkveitingin til Skagastrandar hefði eingöngu verið til lendingarbóta, skal ég geta þess, að það er nú svo um allar hafnargerðir, að þær eru jafnframt lendingarbætur. Þannig er á Akranesi, að hafnargarðurinn á að vinna það tvöfalda hlutverk að mynda höfnina, en er jafnframt notaður til fermingar og afferiningar skipa og báta. Hér er því í orðsins fyllsta skilningi bæði um að ræða höfn og lendingarbót. Hv. þm. talaði um sérstök skilyrði, sem sett hefðu verið í sambandi við fjárveitinguna til Skagastrandar. Þau skilyrði voru, að sýslunefndin samþ. ábyrgðir fyrir hönd sýslusjóðsins. Þetta gildir hið sama um Akranes.

Hún átti að samþ. þá ábyrgð tvisvar

. Af hverju? Af því að menn höfðu ekki trú á því, að hafnargerðin á Skagaströnd svaraði kostnaði. En hver trúir því, að höfn á Akranesi svari ekki kostnaði? En ef hv.frsm. óskar, þá má gjarnan samþ., að sýslunefnd samþ. oftar en einu sinni ábyrgðina, þó að það væri 10 sinnum. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að samanburður á hafnargerðum og vegagerðum væri ekki réttur, því að almenningur hefði meiri not veganna. En ég vil í þessu sambandi benda á það, að undanfarið hefir afli á báta við Faxaflóa frá öðrum stöðum en Reykjavík og Hafnarfirði verið 1/10 af því, sem flutt hefir verið á erlendan markað af verkuðum fiski. En miklu fleiri bátar en nú er mundu þá stunda veiðar í Faxaflóa á vertíðinni, ef til væri þar lægi fyrir þá. Fjöldi útgerðarmanna víðsvegar af landinu sækist eftir að koma bátum sínum hingað á vetrarvertíðinni. En það er ekki hægt sökum hafnleysis. Með því að byggja höfn á Akranesi, þá opnaðist leið fyrir menn úr öðrum verstöðvum að koma bátum sínum hingað á vetrarvertíðinni. Það má þess vegna líkja hafnargerðinni á Akranesi við vegagerðir, hvað almenn afnot snertir. Og ég efast ekki um það, að eftir því sem bátar stækka á Austfjörðum, eins ótryggar og fiskiveiðar eru þar, mundu þessir stóru bátar leita hingað til Faxaflóa á vertíðinni, ef bætt verður úr hafnleysi nú. Það er því áreiðanlegt, að þessari hafnargerð mætti líkja við þjóðvegi hvað almenn afnot af henni snertir. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál. Frsm. minni hl. hefir tekið fram svo margt af því, sem ég ætlaði að segja. Ég vona, að augu hv.þm. verði jafnopin fyrir nauðsyn þessa máls og að undanförnu, og ekki dragi úr þeim framkvæmdahug, sem lýst hefir sér á undanförnum þingum. Ef dregið væri nú úr, þá væru það hrörnunarmerki, sem fram kæmu í slíku.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það er þýðingarlaust að þræta um þetta lengur, og þegar ekkert orð er eftir haft öðruvísi en afbakað, þá eru umr. gagnslausar og engum til uppbyggingar. - Mér fannst síðasta ræðan ekkert vera annað en útúrsnúningar. - Frsm. minni hl. fór líkt að og benti á, að lagt hefði verið fram meira en 1,3 kostnaðar til hafnargerðar í Borgarnesi. En það hefir aldrei verið veitt neitt fé til hafnargerðar í Borgarnesi. Lögin, sem hv.þm. á við. voru um vegagerð í Borgarnesi og lendingarbótin var gerð í sambandi við ferðir flóabátsins eins og endastöð Norðurlandsvegar, og þess vegna var upphæðin ákveðin hærri en venja er til um hafnargerðir. Hitt er algerlega rangt hjá hv.flm., að með till.n. sé brotin regla 3 undanfarinna þinga. 1929 voru afgr. lög um hafnargerð í Hafnarfirði og var afgreiðslan þar með þeim hætti, sem n. leggur nú til, að ríkissjóði var gert að greiða 1/3.

Það var dálítið sérstakt með þau

. Það getur enginn borið á móti því, að þau lög voru afgr. á þennan hátt. En á tveimur síðustu þingum hafa engin l.afgr. verið um hafnargerðir, svo að ekki var hægt að brjóta reglu þeirra með till.n. Hér er því alls ekki um neina stefnubreyt. að ræða, eins og hv.flm. ranglega klifar á, heldur um það að fylgja þeirri reglu, sem oftast hefir höfð verið og segja má, að hefð hafi hlotið. Óneitanlega hafa langsamlega flest fyrirmæli í lögum um hafnargerðir einmitt miðað við upphæðina 1/3 úr ríkissjóði. Ég ætla nú ekki að fara að bera á móti því fremur en öðru, að þörfin sé þarna rík, eins og hv.flm. heldur fram. En jafnframt því að leggja áherzlu á þetta vildi hann halda fram, að þörfin mundi tiltölulega lítil hafa verið á Skagaströnd, og þess vegna minni ástæða til að fara að eins og gert var 1929 um lendingarbætur og hafnargerð á Skagaströnd. En því er nú einmitt svo varið, að þarna nyrðra er mjög vítt svæði og torsótt þeim, sem sigla með ströndum fram, þar sem hvergi á löngu svæði er brúklega höfn að finna fyrr en vestur á Ströndum, þar sem skip geti leitað lands. Og þeirra hluta vegna, þótt ekki væri annað, var þarna mjög aðkallandi þörf. En þar hefir ennþá ekkert komizt í framkvæmd, þó þessi sérstöku vilkjör stæðu til boða Skagastrandarbúum. Annars álít ég umr. og baráttu um þetta mál með öllu þýðingarlausa, hvort fleira eða færra er afbakað af því, sem sagt hefir verið, skiptir engu máli. Ég hefi það traust á hv.þdm., að þeir á eigin spýtur án útúrsnúninga hv.flm. geti ákvarðað sig um meðferð málsins.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Eftir þá meðferð, sem málið næst á undan hefir hlotið hjá hv.þdm. (frv. um hafnargerð á Akranesi), finn ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál. Ég leyfi mér aðeins að skírskota til nál. á þskj. 185 og læt þar með lokið máli mínu.

Frsm. minni hl. (Jóhann Jósefsson) Ég leyfi mér aðeins að skírskota til nál. á þskj. 175, og vísa til, að ágreiningur er hinn sami í þessu máli að því er hlutfallið snertir eins og áður. Ég hefi lagt til. að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Halldór Steinsson) Samgmn. flutti brtt. við frv., þar sem hún leggur til, að niður verði felldar þessar 8 brýr af frv. til l. um brúargerðir: Brú á Miðdalsgil á Vesturlandsvegi. - Glerá í Dalasýslu, - Geiradalsá í Barðastr.sýslu, Brú á Prestbakkaá í Strandasýslu, - Norðurá í Borgarf., hjá Fornahv., - Nesá á Vaðlaheiði, - Fossá í Kjós, - Jökulsá í Jökuldal. Samkv. upplýsingum vegamálastjóra eru sumar af þessum 8 brúm taldar fullgerðar, en sumar eru í smíðum, og bar því ekki að taka þær upp í þetta frv. Auk brtt.n. liggja fyrir brtt. á 6 þskj. frá dm., er fara fram á það að taka upp í frv. 28 brýr víðsvegar um landið, ýmist á sýsluvegum eða þjóðvegum. N. hefir leitað umsagnar vegamálastjóra um þessar 28 brýr. og þó að hún geti ekki að öllu fallizt á till. hans, er þó rétt að greina frá þeim í aðalatriðum, svo að hv. d. fái sömu gögn í hendur og n. hafði sér til aðstoðar. Vegamálastjóri heldur því fram, að það sé sameiginlegt þessum 28 brúm, að brúarstæði séu lítt eða ekki rannsökuð. 17 af þessum brúm eru á þjóðvegum, en 11 á sýsluvegum. Flestar eru brýrnar smáar og kosta frá 6000–12000 kr. Telur vegamálastjóri brýr á Hofsá og Heinabergsá munu verða dýrar, þá síðarnefndu allt að 30 þús. kr. Þá getur hann ekki fallizt á það, að ríkinu beri að kosta brú á Búðará í Reyðarfirði, þar eð það brúarstæði er ekki á þjóðvegi, heldur hreppavegi. Við III. kafla í 2. gr. hefir vegamálastjóri það að athuga, að þar eru ekki teknar upp aðrar brýr en á stórvötn og eigi þær því ekki heima þar. Alveg órannsökuð kvað hann brúarstæðin á Laxá, Norðfjarðará, Fnjóská og Smjörhálsá. Brúarstæði á Vatnsdalsá hefir verið rannsakað. Brú á Staðará er talið að muni kosta um 12 þús. kr., brú á Jökulsá hjá Hjarðarhaga 15 þús. kr. og brýr á Múlaá og Geitá um 30 þús. kr. samtals. Ennfremur er í smíðum brú á Svartá, og mun sýslusjóður leggja þar til 1/3 kostnaðar, sem er áætlaður 23 þús. kr. Leggur vegamálastjóri til, að þessi brú verði ekki tekin upp í frv. Þó að vegamálastjóri leggi nú á móti því, að brýr þessar verði teknar upp í frv., þá leit n. svo á, að það hefði ekki að öllu leyti við næg rök að styðjast, en nm. hafa að öðru leyti óbundin atkv. um brtt.

Magnús Torfason Ég bjóst við því, að hv.frsm. mundi minnast á brtt. mína á þskj. 121, um það, að gerð yrði brú á Kálfá í Gnúpverjahreppi, og það því fremur, sem umsögn um þessa brú er í bréfi vegamálastjóra. Brúin er á sýsluvegi, sem liggur upp í Þjórsárdal og er einhver fjölfarnasti ferðamannavegur hér sunnanlands. Mun kostnaður við brúargerðina áætlaður 7000 kr. Vil ég geta þess, að langt er síðan sú áætlun var gerð. Það mun hafa verið ekki síðar en árið 1919 eða 1920. Ennfremur vil ég geta þess, að fyrir 1920 var lagður vegur að brúarstæðinu, og er hann ónotaður enn í dag, en áin er farin á vaði. Veit ég, að vegamálastjóri lítur svo á, að þarna beri að gera brú og sé það ein af þeim brúm, sem sízt megi dragast, að byggð verði, og ríkissjóði beri að kosta, þar sem þetta er svo fjölfarin ferðamannaleið, bæði útlendum og innlendum mönnum. Vona ég því, að brtt. fái góðan byr hér í deild. Þó að ég sé ekki flm. skrifl. brtt., sem kom frá hv. 5. landsk., vil ég geta þess, að brú sú, sem þar fjallar um, er á afrétti í Biskupstungum. Liggur hún á Kjalvegi, sem áður var aðalvegur milli Suður- og Norðurlands og hefir verið allfjölfarinn á síðari tímum. Mun það flestum kunnugt, hvernig þarna hagar til. Eru ferjur í ánni, og hefir oft orðið að baga, hvernig með var farið. Hefir það eigi ósjaldan komið fyrir, að báðar ferjur hafa verið öðrumegin, svo að ekki hefir verið hægt að komast yfir nema því aðeins, að vatnamenn hafi fengizt til að sundríða ána, til þess að sækja ferjuna. Mun menn reka minni til, að sæluhús var gert á þessari leið, vegna mikillar umferðar. Var það Ferðamannafélagið, sem þetta gerði. Eins munu hv.þm. minnast þess, að blaðadeilur risu út af umferð þessari. Er þarna aðalafréttur Biskupstungnamanna, og varð af umferðinni styggð á fé þeirra svo að það hrökklaðist á fjöll upp eða niður í byggð, og tóku margir af hinn mesta skaða. Hefir afrétturinn legið undir miklum afföllum og áföllum af umferð þessari, og er það sanngjarnt, að brúin komi þar á móti. Væri slíkt hagræði mikið fyrir Biskupstungnamenn við rekstur fjár á afrétt og af. Þarf ég að svo stöddu ekki að eyða fleiri orðum að þessum tillögum.

Ingvar Pálmason Ég á nokkrar brtt. á þskj. 110 við brúarlagafrv., og eru þær nokkuð margar árnar, sem þar er bætt við. Fyrst er brtt. við 2. gr. I. c. Þar bætast inn brýr á ekki færri en 11 ár, allar á þjóðvegum; eru öll þessi brúarstæði í þrem syðstu hreppum Suður-Múlasýslu. Ég viðurkenni, að það sé rétt hjá vegamálastjóra, að brúarstæði á þessum ám séu lítt rannsökuð, en eitthvað hafa þau þó verið athuguð. En sé hér um nokkra sök að ræða, þá liggur hún hjá vegamálastjóra sjálfum. Ég álít það ekki hlutverk sýslu- eða sveitarstjórna að rannsaka brúarstæði á þjóðvegum, en þessi vegur, sem hér um ræðir, hefir verið þjóðvegur um mjög langt skeið. Eru margar af ám þessum alltorfærar, og allar eru þær óbrúaðar. Veit ég ekki til þess, að á þessum þjóðvegarkafla sé nema ein brú. og var hún gerð fyrir 15 eða 16 árum, og var þá talin á því full nauðsyn. Er engin ástæða til þess að lýsa hverri á um sig, en hitt er víst, að engin sanngirni mælir með því, að á jafnlöngum þjóðvegarkafla, sem er upp yfir 100 km., skuli einungis vera 1 brú. Hygg ég að á síðustu 15 árum muni tæplega hafa verið kastað steini úr götu á þessum þjóðvegi. Man ég til þess, að Breiðdalsheiði var rudd og vörðuð öðru hverju fyrir svo sem 20 árum, en fyrir 2 árum fór ég þar um aftur og þóttist sjá, að þar myndi ekki hafa verið varðað mjög lengi. Tel ég það óverjandi, ef brúarlög eru endurskoðuð án þess að tekin sé ein einasta brú á þessum þjóðvegi. Veit ég ekki, hver finnur sanngirni í því, að alllangur vegarkafli eins og þessi sé látinn bíða, þangað til búið er að brúa flestallar sprænur annarsstaðar á landinu. Hitt játa ég, að þörfin á þessum brúm er misjafnlega aðkallandi, eftir því, hverjar eru, en til þess kemur í framkvæmdinni að ákveða, hverjar fyrir skuli ganga. Ég vil minnast nokkrum orðum á brúna yfir Búðará á Fagradalsbraut. Fannst mér mega ráða það af ræðu hv.frsm., að vegamálastjóri væri á móti þessari brú, af því að búarstæðið sé á hreppavegi. Allir vita, að þjóðvegur liggur út á Eskifjörð og er jafnframt notaður sem akvegur. Þessi brú er nú á veginum til Eskifjarðar, að vísu í Búðareyrarkauptúni. Sé ég ekki annað en að farartálminn sé samur og jafn vegfarendum, þótt sú afsökun sé höfð, að hreppnum beri að kosta þessa brú, sem nú er orðin ófær. Þriðji liður brtt. minnar fjallar um ár, sem ekki eru á þjóðvegum. Tvær fyrri árnar, sem þar getur. Múlaá og Geitdalsá hjá Þingmúl., eru í Skriðdal og mynda hina illræmdu Grímsá, sem að vísu hefir verið brúuð niðri á Völlum. Ekki var það þó gert fyrr en 20 menn höfðu látið lífið í henni, svo að sagnir séu af. En þó að brú sé á Grímsá niðri í Vallahreppi. kemur það ekki að notum fyrir Skriðdælinga, því að áin skiptir Skriðdal í tvennt, og er þar mikill farartálmi, eins og þeir, sem til þekkja, munu geta borið vitni um, auk þess sem áin oft er hættuleg lífi þeirra, sem yfir hana þurfa að fara. Verður því ekki hjá því komizt annaðhvort að brúa Grímsá líka í Skriðdal, eða þá að brúa þessar tvær ár, sem hana mynda, eins og ég hefi leyft mér að leggja til, enda telur vegamálastjóri, að heppilegra sé að fara þá leið. Hefir þegar verið gerð lausleg áætlun um, hvað þessar brýr myndu kosta, eins og vegamálastjóri réttilega tekur fram. Hygg ég, að viðkomandi héruðum þætti allnærri sér höggið, ef þeim væri synjað um þessar brýr, þar sem verið er að setja ný brúarlög á annað borð, því að ef þessar brýr eru ekki teknar upp í brúarlögin nú, er ekki útlit fyrir annað en þær verði að bíða, þangað til brúarlögin eru tæmd á ný. Þriðja brúin, sem farið er fram á undir þessum lið till. minnar, er Norðfjarðará hjá Skuggahlið. Þessi á er á milli Eskifjarðar og Norðfjarðar, og er það rétt hjá vegamálastjóra, að ekki hefir enn verið gerð nein kostnaðaráætlun um hana, en ég geri ráð fyrir, að hann verði aldrei mikill, enda ætti það ekki að geta komið að sök, þó að engin kostnaðaráætlun sé til, því að ég geri ekki ráð fyrir, að fé verði veitt til að byggja brúna fyrr en áætlunin hefir verið gerð. Er og víst, að engin sanngirni mælir með því, að þessi brú verði ekki tekin upp í brúarlögin, því að svo verður að líta á, að þær brýr, sem ekki eru teknar upp í brúarlögin nú, komi ekki til greina fyrr en brúarl. eru tæmd, eins og ég áður sagði. Fleiri orð sé ekki ástæðu til að hafa um þessar brtt. mínar, en ég vænti þess, að hv. d. taki þeim vel.

Einar Árnason Þegar þetta frv. kom til 2. umr., leit ég svo á, að rétt mundi að halda frv. óbreyttu eins og það var samið af vegamálastjóra og flutt af stj. Ég gerði ráð fyrir því, að ef farið væri að bæta nýjum fyrirhuguðum brúm inn í frv., mundi það verða til þess, að fram kæmi fjöldi slíkra till., því að allir þm. munu hafa meira eða minna af óbrúuðum ám á samvizkunni. Ég greiddi því atkv. á móti till. samgmn., sem hnigu að því að bæta nokkrum brúm inn í frv. Till. n. voru nú engu að síður samþ., og úr því að svo fór, þóttist ég skilja, að opnuð væri leið til að bæta enn nokkrum brúm inn í frv., og hefi ég því ekki séð ástæðu til að hliðra mér hjá að flytja brtt. við frv. nú. Flyt ég þó aðeins eina brtt. við frv., á þskj. 155, þar sem ég fer fram á, að tekin verði upp í brúarlögin væntanleg brú á Smjörhálsá í Öxarfirði. Vil ég taka það fram, að ég flyt þessa till. samkv. tilmælum hv.þm.N.-Þ. Á þessari á er að vísu gömul timburbrú, en hún er komin að falli, og er því nauðsynlegt að byggja þarna nýja brú. Áin er hinn versti farartálmi: liggja að henni háir bakkar beggja vegna frá og er hún því oft ill yfirferðar. Hinsvegar er þarna mikil umferð, t. d. þarf að reka afréttarfé yfir ána haust og vor. Eftir því, sem kunnugir segja mér, er gott um brúarstæði á þessari á og brúin mun ekki þurfa að vera nema 6 m. löng, svo að hún ætti ekki að þurfa að verða neitt sérstaklega dýr, þegar að því kemur að byggja hana. Að því leyti virðist ekki mikið í ráðizt, þó að þessari brú verði bætt inn í frv., úr því að á annað borð var farið að auka brúm inn í frv. - Hefi ég svo ekki meira um þetta að segja, en vænti þess, að þessi brú verði látin sæta sömu örlögum sem brýrnar, er teknar voru inn í frv. við 2. umr., og að þessi brtt. mín nái fram að ganga.

Páll Hermannsson Ég hafði svipaða skoðun á þessu máli og fram kom hjá þeim hv.þm., er síðast talaði. Ég hafði búizt við því, eftir því sem d. tók í þetta mál á síðasta þingi, að frv. mundi ganga fram nú í svipuðu formi og það var flutt í af stj., en við 2. umr. virtist mér verða hér vart nokkuð ólíkrar stefnu, því að þá virtust flestir dm. sammála um það, að réttast væri að bæta sem flestum brúm inn í frv., sem fyrirsjáanlegt væri, að þyrfti að byggja. Með hliðsjón af þeirri skoðun d. á málinu hefi ég leyft mér að flytja brtt. við frv., þar sem ég fer fram á; að tekin verði upp í frv. nokkur óbrúuð vatnsföll í mínu kjördæmi. Get ég jafnframt lýst yfir því, að þessi upptalning er ekki tæmandi, og að enn eru ekki fáar ár óbrúaðar á þessum slóðum, þó að ég hafi hinsvegar ekki ráðizt í að gera till. um, að fleiri yrðu teknar upp brúarlögin að þessu sinni. Þessar brtt. mínar eru prentaðar á þskj. 108. Eru þær mjög einfaldar, svo að ég þarf ekki mörg orð um þær að hafa. Þær 5 brýr, sem taldar eru upp undir fyrra lið till., eru allar á þjóðveginum, sem liggur úr Fljótsdalshéraði norður um. Vopnafjörð og norður í Þingeyjarsýslu. Geri ég ekki ráð fyrir, að þær muni kosta mikið fé, því að hér er ekki um stórbrýr að ræða, heldur eru þetta allt fremur litlar brýr, og ein þeirra er a. m. k. smábrú, eins og kallað er. 3 þessar brýr eru í Skeggjastaðahreppi í Norður-Múlasýslu, og þar sem nú ber senn að því, að þjóðveginum á þessum stað verði hrundið áfram með meiri krafti en verið hefir, þó að áheyrn þingsins fyrir því máli hafi reyndar ekki fengizt enn, en þessar brýr koma hinsvegar allar til með að vera á þessum vegi, getur enginn vafi á því leikið, að það kemur í hlut ríkisins að byggja þessar brýr fyrr eða seinna, eins og aðrar brýr á þjóðvegum. Sú eina brú, sem getur undir síðara tölulið till. minnar, er hinsvegar ekki á þjóðvegi, heldur á sýsluvegi. Þar er um að ræða Jökulsá á Dal hjá Hjarðarhaga, en sú á er ein af stórvötnum landsins og mjög ill yfirferðar. Rennur hún eftir endilöngum Jökuldal, og þó að tvær brýr séu nú þegar á ánni, hrekkur það ekki nærri til, því að vegalengdin á milli þessara brúa er um 60–70 km. Gerir og vegamálastjóri ráð fyrir því, að þarna muni koma brú áður en á löngu líður, þó að hann hinsvegar hafi ekki séð sér fært að gera till. um, að brúin yrði tekin upp í brúarlögin að þessu sinni. Svo er ráð fyrir gert, að þessi brú verði 22 m. á lengd og muni kosta um 25 þús. kr. Brúarstæði er þarna ágætt, því að áin fellur víðast í þröngum gljúfrum, enda er hún ófær meiri hl. ársins að kalla má, því að ferja tollir ekki á ánni og hún má heita óreið með öllu. Ég vænti því þess, að hv. d. sjái sér fært að samþ. þessar till. mínar, engu síður en þær aðrar till., sem hér liggja fyrir, og sé ekki ástæða til að fara um þetta fleiri orðum að svo stöddu.

Jón Jónsson Ég get haft sama formála sem þeir tveir hv.þm., sem síðast hafa talað. Ég hafði gert mér vonir um, að frv. mundi ganga fram nú óbreytt frá því, sem það var í fyrra, en hv. d. tók upp aðra stefnu í málinu við 2. umr. en hér var ríkjandi í fyrra, og afleiðingin hefir orðið að spá minni, því að hér liggur nú fyrir sandur af brtt. við frv. Hefi ég þó farið hægt í sakirnar, því að ég flyt ekki nema 3 brtt. við frv., og raunar ekki nema tvær, því að sú þriðja er ekki nema leiðrétting. Þessar brtt. mínar eru á þskj. 111. í þrem stafliðum. Fyrsti stafliður er ekki annað en leiðrétting, eins og ég áður sagði, og þessleiðis, að í stað orðanna: „Kolgríma á Mýrum“ komi: Kolgríma í Suðursveit. Mér vitanlega er ekki nein á á Mýrum með þessu nafni, enda er átt við Kolgrímu í Suðursveit, og þykist ég vita, að enginn hafi því á móti þessari sjálfsögðu leiðréttingu. Undir öðrum staflið brtt. minnar fer ég fram á það, að tekin verði upp í frv. brú á Heinabergsvötnum í Austur-Skaftafellssýslu. Eins og allir vita, er mjög erfitt um allar samgöngur í Skaftafellssýslum og vegalengdir allar þar mjög gapalegar. Nú er gert ráð fyrir, að sett verði bílferja á Hornafjarðarós, svo að bílar geti gengið þaðan alla leið vestur í Suðursveit, og mun það meðfram vegna þessara fyrirætlana, að vegamálastjóri hefir tekið brúna á Kolgrímu upp í frv., en brúin á Kolgrímu kemur ekki að fullum notum nema jafnframt verði sett brú á Heinabergsvötn, því að vatnið liggur austar en Kolgríma, og þarf því fyrst að fara yfir það, þegar farið er frá Hornafirði vestur í Suðursveit. Bar þetta og á góma í samgmn. í vetur, og tjáði vegamálastjóri sig þá hlynntan hugmyndinni, en bar því við, að hann hefði fylgt þeirri reglu að taka enga brú upp í frv., sem kostnaðaráætlun lægi ekki fyrir um. En nú hefir brúarstæði þarna verið rannsakað lauslega, eins og vegamálastjóri getur um í erindi sínu til þingsins nú, og er áætlað, að brúin muni kosta um 30 þús. kr., að því er vegamálastjóri segir. Vænti ég þess fastlega, að hv. d. geti fallizt á að samþ. þessa till., því að það er hvorttveggja, að Heinabergsvötn liggja á þjóðvegi, enda er brú á vötnunum nauðsynleg til þess að brúin á Kolgrímu geti komið að fullum notum, eins og ég áður sagði. Þriðji stafliður till. minnar gengur út á það, að brú á Fnjóská í framanverðum Fnjóskadal verði tekin upp í frv. Þessi á er ekki á þjóðvegi, heldur á sýsluvegi, og kemur því undir A. III. Er ein brú á ánni fyrir, utan til í dalnum, þar sem þjóðvegurinn liggur um ána, hér um bil 25 km. frá dalbotninum, en áin er oftast ófær allt fram í sláttarbyrjun, nema, þá á ferju, en ferjustæði við hana ekki gott. Er áin því hinn versti þröskuldur Fnjóskdælingum, og Bárðdælingum reyndar líka, því að þeir sækja mest verzlun til Akureyrar og verða þannig yfir ána að sækja, en það er þeim mjög úr vegi að þurfa að krækja út á brúna. Auk þess er jafnan mikið langferðamanna á þessum slóðum á sumrin, sem það mundi koma vel, ef Fnjóská væri brúuð í framanverðum dalnum, eins og till. mín gengur út á. Þessi brú mundi verða alldýr og því erfitt fyrir héraðið að standa straum af henni að sama leyti og er um aðrar sýsluvegabrýr. Hefir að vísu ekki verið gerð formleg áætlun um það, hvað brúin myndi kosta, en eftir því, sem góðir og glöggir menn hafa áætlað, mun kostnaðurinn verða eitthvað um 20–30 þús. kr., enda telja þeir, að brúin verði að vera um það bil jafnlöng þeirri brú, sem fyrir er á ánni. Mælir öll sanngirni með því, að þessi brú verði einnig tekin upp í brúarlögin, enda vænti ég þess, að svo verði, en meiri áherzlu mundi ég þó leggja á það, að brúin á Heinahergsvötnum yrði samþ. En auðvitað helzt báðar tvær.

Guðmundur Ólafsson Ég hefi sömu sögu að segja sem þeir aðrir hv.þdm., er talað hafa. Ég hafði í huga í vetur að flytja þá þessar sömu brtt., sem ég nú flyt við frv., en þá var hv. d. annan veg stemmd í málinu en nú, og lét hv. samgmn. mig fullkomlega skilja það, að ekki væri til neins að vera að koma með brtt. við frv., því að því væri ætlað að ganga fram óbreyttu, ef unnt reyndist. Ég sá mér því ekki fært að bera fram neinar brtt. við frv. í vetur. því að ég vildi ekki eiga neina sök á því, að ekkert yrði úr setningu brúarlaganna. En nú hefir hv. d. tekið aðra stefnu í þessu máli. Við 2. umr. frv. var 4 brúm bætt inn í brúarlögin samkv. till.hv. samgmn., og tóku þá margir þm. til máls og lofuðu þessa fyrirhyggju, jafnframt sem þeir hvöttu til þess, að sem flestar brýr, sem byggja þyrfti á næstunni, væru teknar upp í frv. Hefi ég sem margir aðrir orðið við þessari hvatningu og ber fram tvær brtt. á þskj. 107, þar sem ég fer fram á það, að fyrirhuguðum brúm á Svartá hjá Bólstaðarhlíðarhélum ogVatnsdalsá í framanverðum Vatnsdal verði bætt inn í frv. Báðar eru þessar ár á sýsluvegum, og að því er Svartá snertir hefir nú um mörg ár verið leitazt við að fá vegamálastjóra til að láta brúa hana, en aldrei hafzt fram. Eru mörg ár síðan áætlun var gerð um það, hvað þessi brú mundi kosta, en nú hefir verið gerð ný áætlun, sem er allt að þriðjungi hærri en sú gamla, þar sem gengið var út frá, að brúin mundi kosta 16 þús. kr. Munar það ekki litlu fyrir sýsluna, ef sá verður endirinn, að hún verður að standa straum af þriðjungi kostnaðarins við brúargerðina, eins og er um brýr á sýsluvegum, og má segja, að brigðmælgi vegamálastj. um að byggja brúna hafi þá orðið sýslunni nokkuð dýr, en ég vona, að síðari áætlunin sé vitlaus og sú fyrri rétt, jafnframt sem ég vænti þess fastlega, að þessi brú verði samþ. Það er komið að því að byggja þessa brú, ef ekki er þegar byrjað á því, og því verður ekki í móti mælt, að öll sanngirni mælir með því, að hún verði tekin upp í brúarl., a. m. k. á hún þar ekki síður heima en sumar þær brýr, sem fyrir eru í frv., því að hv. samgmn. mun hafa komizt að því við frekari rannsókn á þessu máli, að einar 8 brýr, sem frv. telur upp, séu ýmist byggðar nú þegar eða verið að byggja þær. Virðist þetta ekki benda til þess, að vegamálastjóri hafi beint vandað til frv. Og Svartárbrúin er ekki síður nauðsynleg en margar þær brýr, sem vegamálastjóri hefir tekið upp á arma sína, því að sumar þeirra eru jafnvel í óbyggðum. - Þá er Áshreppingum ekki lítil nauðsyn á að fá brú á Vatnsdalsá á þeim stað, sem getur í till. minni. Umferð er mikil um ána og auk þess verður að reka yfir hana afréttarfé á hverju hausti, en áin er þá oft vatnsmikil, svo að illt er að koma fé yfir hana, en hjá því verður ekki komizt, af því að réttirnar eru hinummegin árinnar. - Tel ég, að enginn vafi geti leikið á því, að þessar till. mínar báðar nái fram að ganga, eftir því sem dm. féllu orð við 2. umr. þessa máls, og ekki ætti það að geta spillt fyrir þessum brúm, þó að þær séu ekki á þjóðvegum, því að þær brýr, sem felldar voru inn í frv. við 2. umr., voru það ekki heldur, og sízt þar um meiri vatnsföll að ræða, og fengu þær þó atkv. mikils meiri hl. deildarinnar. Viðvíkjandi Vatnsdalsárbrúnni er það að segja, að á þeirri á er engin brú sem stendur, en aftur er brú á annari á, sem ýmist er kölluð Vatnsdalsá eða Hnausakvísl, en hún er fyrir norðan dalinn, þannig að dalbúar hafa ekki gagn af henni. Viðvíkjandi Svartárbrúnni er aftur það að segja, að þegar sett verður önnur brú á Blöndu, þá verður þessi brú á þjóðvegi, því að þá þurfa menn ekki að taka á sig þann krók, sem þeir verða nú að taka, að fara til Blönduóss.

Frsm. (Halldór Steinsson) Ég þarf ekki að svara ræðum hv.flm.brtt., að öðru leyti en því, að hv. 2. þm. Árn. virtist finna mér það til foráttu, að ég minntist ekki á Kálfá, þótt vegamálastjóri hefði mælt með því, að hún yrði brúuð, en þá er því til að svara, að ég gerði það með vilja að minnast ekki á hana frekar en ýmsar aðrar ár, er frv. fjallar um. Um álit vegamálastjóra er það að segja, að hann tekur þar ekki annað fram en byggingarkostnaðinn, en álítur, að brúin eigi ekki heima í vegalögunum. Ég hélt, að hv. 2. þm. Árn. væri engin huggun í að heyra þetta álit vegamálastjóra, enda tók ég það fram, að n. væri ekki á sama máli.

Magnús Torfason Ég var ekki að núa hv.frsm. því um nasir, að hann hefði ekki minnzt á Kálfárbrúna, en ég bjóst satt að segja við því, að hann, þar sem einn nefndarmaður átti í hlut, minntist frekar á hana en þær brýr, sem utannefndarmenn bera fram. Hvað áliti vegamálastjóra viðvíkur, þá er það að segja, að hann er því meðmæltur, að þarna eigi að koma brú og að vegur yrði gerður að brúarstæðinu. Nú er ákveðið að færa veginn, og við það fengist miklu betri vetrarvegur, en það er nauðsynlegt fyrir þá menn, sem hafa mjólk að flytja til rjómabúanna, að geta notað veginn og brúna jafnt vetur sem sumar.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það umr send áskorun snemma á þessu þingi frá mínu kjördæmi, þar sem fiskimenn skora á Alþingi að veita tilslökun á lögunum frá 1928 um bann gegn dragnótaveiðum í landhelgi. Það er vitanlegt, að skiptar skoðanir voru um það, þegar þessi lög voru sett, hvort rétt væri að banna veiðarnar eins og gert var. Þeir innlendu vísindamenn, sem við höfum á að skipa, hallast að því, að bannið sé ekki eins nauðsynlegt og margir ætla. En hvort sem mikill eða lítill fótur er fyrir því, að dragnótin, eins og sumir halda fram, eyðileggi fiskveiðarnar, þá er svo sérstaklega ástatt nú fyrir fiskimönnum víða um land, að það virðist sjálfsagt að gera þeim mögulegri lífsframdráttinn með því að slaka eitthvað á þessum ákvæðum. Útflutningur á nýjum fiski er að hefjast og er þegar byrjaður að nokkru. En til þess að varan geti orðið útgengileg á hinum útlenda markaði, er nauðsynlegt, að fiskurinn sé ekki mjög einhæfur. Með þeim ráðstöfunum, sem þingið er í þann veginn að gera með frv. um stuðning við útflutning á nýjum fiski, er að því stefnt að styrkja bátaútvegsmenn til þess að koma veiði sinni á markað. Og í sjálfu sér eru í samræmi við þessa starfsemi þau tvö frv., sem á þessu þingi hafa komið fram um rýmkun á heimildinni til dragnótaveiða. Annað er á þskj. 52, frá hv.þm. Seyðf. og Ísaf. Því fylgdi ýtarlegt álit Árna Friðrikssonar, sem er nýtur vísindamaður á þessu sviði. Hitt frv. er á þskj. 70, og flutti ég það. Álit og till. sjútvn. snerta bæði þessi frv. N. hefir ekki fallizt á að slaka svo til á lögunum sem farið er fram á, en telur hinsvegar, að rétt sé að láta hvert byggðarlag hafa nokkurskonar sjálfsákvörðunarrétt í samráði við ríkisstj. um, hvenær veiði skuli leyfð á þeim tíma, sem hún annars er bönnuð. Þetta er í samræmi við 8. gr. laganna um að halda algerðu banni, þar sem þess er óskað. Slík ákvæði mundu geta gert ríkisstj. mögulegt að aðstoða útveginn með dálítið rýmkuðu leyfi. Það hefir verið gert mikið úr útlendri hættu í þessu sambandi, en þar sem aðeins er gert ráð fyrir, að leyfa megi veiðina allt að tveim mánuðum og leyfið gildir aðeins fyrir eitt ár í senn, þá held ég, að ekki sé svo mjög hættulegt, að útlendingar geti notfæri sér þetta. En það, sem að mestu ræður um afstöðu okkar nm., er það - og hygg ég, að mér sé óhætt að staðhæfa það fyrir n. hönd -, að þrátt fyrir bannið er kolinn veiddur árið um kring, mestmegnis af útlendingum. N. vildi með þessu móti gera nokkra bráðabirgðaráðstöfun til þess að létta undir með afkomu fiskimanna, sem er mjög erfið nú, þar sem fiskverðið er óvenjulágt. Það ber því að líta á till. sem ráðstafanir vegna neyðarástands fiskveiðanna og yfirvofandi enn meira neyðarástands hjá sjómönnum. Ég skal, til þess að stofna ekki til langra umr., ekki fjölyrða meira um málið. Ég vona, að hv. d. samþ.till.n., sem fara aðeins fram á að heimila stj. að leyfa þessar veiðar, alveg eins og henni er heimilt að gera frekari takmarkanir með núgildandi lögum. Með þessu gæti hún, án þess að mikið bæri á út á við, gert fiskimönnum víðsvegar um land, þar sem þess er óskað, mögulegt að afla sér nokkurra tekna af þessum arðsömu veiðum. En þau héruð, sem ekki vilja rýmkun, geta verið alveg laus við hana, þótt þessi breyt. sé gerð á lögunum.