Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Ég sé ekki ástæðu til að ræða almennt um þetta mál nú. Það hefir áður verið vikið að ástæðunum fyrir því, að frv. þetta er fram komið, og þeirri þörf að breyta lögunum um bifreiðaskatt og hækka hann. Ég skal ekki fjölyrða um það, heldur víkja að brtt. þeim, er meiri hl. fjhn. ber fram á þskj. 103. Það hafa áður komið fram tilmæli og tillögur ýmsra manna um það, að sá hluti skattsins, sem lagður verði sýsluvegum, verði hækkaður nokkuð. Hefir komið fram till. um það, að þessi hluti verði hækkaður úr 10%, eins og stungið er upp á í frv., og í 20% af öllum skattinum. Eins og sjá má af nál., þá vill meiri hl. n. fara hér mitt á milli og leggur til, að hann verði 15%. N. lítur svo á, að hér sé mjög í hóf stillt, og telur ekki sanngjarnt að hækka þann hlutann meira. Bifreiðaskatturinn er eingöngu ætlaður til þess að halda við gerðum akvegum og bæta þá, en ekki til nýlagninga. Samkv. upplýsingum vegamálastjóra eru nú gerðir þjóðvegir um 1400 km. á lengd, en sýsluvegir um 200 km. Hlutfallið er 1 á móti 7, og lætur því nærri að réttur hlutur sýsluvega í skattinum sé 15%. Það verður rúmlega hlutfallstala þeirra; en svo lítið er fram yfir, að ekki þýðir að fást um það. Það hefir verið nokkurt ágreiningsmál áður, hvort kaupstaðirnir ættu að fá nokkurn hluta bifreiðaskattsins til viðhalds innanbæjarbrautum sínum, og einn nm. hefir skilað sérstöku nál. og leggur það til, að kaupstaðirnir verði hans aðnjótandi að nokkru. Ég ætla að vísu ekki að ræða um þetta nál.hv. 1. minni hl. að svo stöddu, en vil þó geta þess, að meiri hl. getur ekki fallizt á, að bæjarsjóðirnir fái hluta af bifreiðaskattinum til viðhalds vega í bæjunum eða til götugerðar þar. Í þeim kaupstöðum, sem flestar bifreiðar eru í, er svo ástatt, að allmikið af vegum innan lögsagnarumdæma þeirra er í þjóðvegatölu og því viðhaldið kostað af ríkissjóði. Svo er það í Reykjavík og svo er það víðar. Það kemur líka til greina, að svo er til ætlazt, að 20% af skattinum verði beinlínis varið til að malbika vegi, og eftir þeirri reynslu, sem fengin er, þá má ætla, að mest verði að því unnið á þeim stöðum, sem kaupstaðirnir hafa mest not af. t. d. hérna fyrir innan bæinn. Meiri hl. lítur því svo á, að kaupstaðirnir muni njóta allmikilla hlunninda af skattinum og því ekki þörf að ákveða sérstaklega beint framlag til þeirra af honum. Nokkuð öðru máli gegnir þó um tvo bæi, Ísafjörð og Siglufjörð. Þar er svo ástatt, að bifreiðar, er þar eiga heima, geta ákaflega Iítið komizt á þjóðvegi landsins. Þess vegna gæti verið álitamál að ákveða þessum tveim bæjum einhvern hluta skattisins til götugerðar þar. En meiri hl. n. gerir þó ekki till. um það, því bæði er það, að fáar bifreiðar eru í þessum bæjum báðum, og svo er ekki útilokað, að þessir kaupstaðir komist bráðlega í vegasamband við önnur héruð. En það er einn kaupstaður, sem hefir algerða sérstöðu í þessu efni. Það eru Vestmannaeyjar. Þar eru nú orðnar æðimargar bifreiðar, og svo er ástatt, að þær geta alls ekki notað vegakerfi landsins, hvorki nú né síðar. Í sumar flutti hv.þm. Vestm. till. um það, að 1/ 10 hluti af því, sem sýsluvegunum er ætlað, gengi til ræktunarvegarins í Vestmannaeyjum; verði till. meiri hl. n., um að hluti sýsluveganna verði 15%, samþ., mundi þetta nema 11/2% alls skattsins: Meiri hl. n. aðhyllist ekki þessa tilhögun, að tiltaka ákveðna upphæð í þessu skyni. En meiri hl. n. telur réttmætt, að ræktunarvegurinn í Vestmannaeyjum njóti sömu kjara og sýsluvegir landsins, og flytur brtt. þess efnis. Fer það þá eftir till. vegamálastjóra í hvert sinn og verður undir atvikum komið, hvað mikinn hluta þessara 15% ræktunarvegurinn fær. Hann verður í því efni jafnrétthár og hver einstakur sýsluvegur. Að lokum vill meiri hl. n. fella niður að heimta jafnt framlag úr sýslusjóði eða sýsluvegasjóði móti framlagi af bifreiðaskatti. Ástæðan fyrir þessu er aðallega sú, að þegar sýslur hafa tekið upp sýsluvegasjóði með fullu tillagi, þá eiga þær hvort sem er heimtingu á helmings framlagi úr ríkissjóði, og þá er ekkert unnið við það fyrir þær að fá þessa hlutdleild í bifreiðaskattinum. Þær fá helmings framlag hvort eð er. En hlutur hinna sýslufélaganna, sem ekkert vilja leggja í sölurnar fyrir bættar samgöngur, verður betri, og sýnist ekki rétt að verðlanna hað. Með því að fella þetta ákvæði niður, þá standa allar sýslur jafnt að vígi. Ég skal geta þess, að í brtt. meiri hl. er ofurlítil villa. Í 2. brtt. c-lið stendur: „síðasti málsl.“ o. s. frv., en á auðvitað að vera: síðasti málsl. fyrri málsgreinar. Ég vona, að þessa lítilfjörlegu villu megi leiðrétta án brtt. í prentun.

Frsm. 1. minni hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: ég hefi gefið út sérstakt nál. á þskj. 108. Það byrjar á því, að ég geti fallizt á, að sanngjarnara sé að haga bifreiðaskatti á þann veg, er frv. fer fram á, ef bifreiðaskattur eigi að haldast. En þetta „ef“ hefði eiginlega þurft að prenta með feitu letri og upphafsstöfum líka, því að það merkir, að ég hefði langhelzt viljað, að skatturinn felli niður með öllu. Mín skoðun er sú, að það sé leitt að þurfa að skattleggja einu brúkanlegu samgöngurnar, sem við höfum á landi. Ég hefi borið fram nokkrar brtt. við frv., sem aðallega má skipta í tvo flokka, annarsvegar við 1. gr. frv., er snertir hæð skattsins og fyrirkomulag, og hinsvegar við 8. gr., um skiptingu hans. Fyrri till. eru ofureinfaldar. Þar er ekki um annað að ræða en lækkun skattsins um helming. Þar er reyndar líka tekinn upp þungaskattur á vörubifreiðar, 1 kr. árlega af hverjum fullum 100 kg. af þunga þeirra. Mér er sagt, að þetta nemi um 10–12 kr. á bifreið. Þessi till. stendur í sambandi við það, hvernig skipta á skattinum, eftir till. mínum, og ég vil ekki taka þann skatt upp nema skipting skattsins verði eins og ég vil. Ég hefi reiknað það út, hverju skatturinn muni nema samkv. till. mínum, og reiknast mér það vera liðlega 200 þús. kr. Hann hækkar því dálítið frá því, sem nú er, og er það út af fyrir sig gagnstltt grundvallarstefnu minni. En ég hefi gert þetta til að laða frekar til samkomulags um málið. Þa vildi ég minnast nokkuð á brtt. mínar við 8. gr. frv. Hv. meiri hl. n. hefir ekki viljað sætta sig við þá skiptingu skattsins, sem frv. fer fram á. Breytingar hennar eru því fremur smávægilegar, en brtt. þær, sem ég ber fram, gerbreyta grundvelli frv. Þar er sem sé farið fram á, að skattinum skuli ekki aðeins skipt milli þjóðvega, heldur einnig milli sýsluvega, og að bæirnir fari ekki varhluta af þessum skatti, heldur verði allur skattur af bifreiðum látinn renna til malbikunar og annara haldgóðra aðgerða í þeim lögsagnarumdæmum, þar sem þær eru skráðar. Og ennfremur, að skipting skattsins fari eftir tegund hans. lnnflutningsgjaldi af benzíni skal varið til viðhalds og umbóta á akfærum þjóðvegum, en þó skal a. m. k. 20% af þessnm skatti varið til þess að malbika þjóðvegakafla, þar sem umferð er mest. Mér telst svo til, að þessi benzínskattur verði, samkv. mínum till., 120 þús. kr. Aftur á móti innflutningsgjald af hjólabörðum, gúmmislöngum o. s. frv. ætlast ég til, að fari til viðhalds og umbóta akfærra sýsluvega, og reiknast mér svo, að þessi skattur nemi 40 þús. kr. Ég sé það ekki af frv., að það sé rétt, sem hv.frsm. meiri hl. sagði, að skattur þessi væri bundinn við viðhald akfærra sýsluvega. Þar stendur bara, að hann skuli renna til akfærra sýsluvega, en ekki bundið við umbætur og viðhald. En það tel ég nauðsynlegt að binda í l., og ennfremur hefi ég fellt niður gjald það frá sýslufelögunum sem í móti átti að koma. En megintill. er þó sú, að öllum þungaskatti skuli varið til malbikunar gatna í heim bæjum eða lögsagnarumdæmum, þar sem bifreiðarnar eru skráðar. Hv. frsm. meiri hl. drap á það, að ósanngjarnt væri að verja þessum skatti til viðhalds gatna í bæjum, sem ekki stæðu eða gætu staðið í sambandi við vegakerfi landsins, og henti í því sambandi á Siglufjörð, Ísafjörð og þó fyrst og fremst Vestmannaeyjar. Um þetta er það að segja, að þótt bæir séu svo settir, að þeir standi í sambandi við vegakerfi landsins, fer þó langmest umferð bifreiða þeirra, sem skrásettar eru í bænum, fram innanbæjar. Þetta mun þó vera mest áberandi um Rvík; af heim 382 vörubifreiðum, sem hér eru skrásettar, fer mjög mikill hluti aldrei út úr bænum. Ég tel það ekki, þó að fyrir komi, að félög, sem mikið nota bifreiðar, setji kassa ofan á þær einu sinni á sumri hverju og aki með starfsfólk sitt upp í sveit, en fari svo ekki framar út úr bænum. Mér hefir verið sagt; að frá sumum bæjum, sem hafa þétt vegakerfi út frá ser, t. d. Akureyri, fari bifreiðar talsvert út úr bænum, en þó mun aðalstarfssvið þeirra vera innan lögsagnarumdæmisins.- Ég vil í þessu sambandi henda hv.þdm. á göturnar í Rvík. Það er bersýnilegt, að hér dugir ekkert annað en malbikun, steinsteypa eða álíka haldgóð efni. Það er víða svo, að þegar komið er af vegunum á göturnar hér í Rvík, að göturnar eru verri en vegirnir, enda ætti hver maður að sjá, að götur með venjulegum ofaníburði, standast alls ekki þá umferð, sem hér er. Ég þekki einna bezt götuna, sem ég bý við, Laufásveginn. Hann er alloftast illfær bílum, og þarna verða þó mörg hundruð bíla að fara um daglega. Það er ábyggilega engin ósanngirni í þeirri kröfu, ef á að fara að leggja háan skatt á bifreiðar, að þá verði hann látinn ganga til þess að viðhalda þeim götum, er bifreiðarnar fara mest um. Skattur af reykvískum bifreiðum á auðvitað að renna til viðhalds reykvískra gatna. Ég skal ekki segja, að ekki mætti koma þessu svo fyrir, að ákveðin % af skattinum rynnu til hinna ýmsu bæja- eða lögsagnarumdæma, en hin aðferðin, sú, sem ég hefi bent á, er ólikt auðveldari, sem sé að láta upphæð þá, sem hver bær eða lögsagnarumdæmi fær, miðast við tölu bifreiðanna, sem skráðar eru þar. Mér telst svo til, að samkv. þessum till. mundi t. d. Mýrasýsla fá 1200–1220 kr. til malbikunar á þjóðvegum, auk þess sem hún kynni að fá til viðhalds sýsluvega af hjólabarðaskattinum. þetta fyrirkomulag bætir alveg úr fyrir Vestmannaeyjum og Siglufirði. Svo að engin sérákvæði þarf um þá bæi; ef þeir greiða mikinn skatt af bifreiðum sínum, er sanngjarnt, að þeir fái talsvert til aðgerða á vegum sínum. Að svo mæltu ætla ég ekki að mæla fleira fyrir þessum till. mínum. Þær eru ef til vill of nýstarlegar til þess að ná samþykki hv. d., en hvað um það, þá eru þær ekki ósanngjarnar.

Ólafur Thors Þótt ég eigi sæti í fjhn., hefi ég ekki gefið út sérstakt mál. um þetta frv. Ég er í rauninni ekki mótfallinn þeim till. frv., sem hv. meiri hl. n. hefir fallizt a. En eins og sakir standa, er ég ekki reiðubúinn að gjalda jákvæði við nokkrum nýjum skattaálögum á þessu þingi, og mun ég skýra nánar frá afstöðu minni til þeirra í umr. um næsta mál á dagskránni (frv. um framlenging á gildi l. um verðtoll).

Sveinbjörn Högnason Ég hefi ásamt oðrum hv.þm. borið fram brtt. við þetta skattafrv., þess efnis, að nokkrum hluta af bifreiðaskattinum verði varið til þess að styrkja þau héruð, sem hafa erfiðasta aðstöðuna til flutninga og skattur þessi myndi lenda þyngst á. Það er óþarfi að sýna fram á, að löggjafarvaldið hefir talið sér skylt að styrkja flutninga á nauðsynjavörum fremur en að skattleggja þá. Í því sambandi nægir að benda á, að flutningar á sjó með ströndum fram eru nú styrktir af opinberu fé með um 1/2 millj. kr. á ári. Nú er það vitanlegt, að stór héruð, t. d. suðurlandsundirlendið, eru þannig sett, að hafnleysur varna öllum skipaflutningum til og frá, og, verða héruð þessi því að byggja á vörubílaflutningum alla leið frá Rvík. Það er því auðsær óréttur gagnvart þessum héruðum, ef frv. verður samþ. óbreytt. Á sama tíma og varið er ca. 1/2 millj. kr. til flutninga á sjó til annara héraða, á að skattleggja stórkostlega þau einu flutningatæki, sem þessi heruð geta notað. Hitt get ég aftur á móti játað, að þessi skattur á talsverðan rétt á sér innan vissra takmarka. Hæstv. fjmrh. benti á, að hann væri algengur um allan heim, og meira að segja án nokkura takmarka með tilliti til vörubíla, og mér skildist það á honum, að fyrst svo væri, þá væri þessi skattur líka réttlátur hér. En það er aðgætandi, aii alstaðar erlendis munu flutningatækin vera styrkt stórum af ríkisfé. Ég veit ekki betur en að járnbrautir njóti alstaðar styrks til rekstrar, enda víðast svo, að þær annast langtum meiri flutning innanlands en bifreiðarnar. Þess vegna eru landflutningar erlendis alls ekki sambærilegir við íslenzku, þar sem heil héruð verða eingöngu að byggja á bifreiðasamgöngum. Þá er það og aðgætandi, að þó að frv. ætlist til þess, að skatturinn komi léttar niður á vörubifreiðum en „luksus“bílum, verður það ekki svo í reyndinni, því eins og allir vita eya flutningsbifreiðar allt að helmingi meira benzíni en fólksflutningsbifreiðar. Hér er því að ræða um verulega hækkun á skatti þeim af vörubifreiðum, sem er í núgildandi lögum. Þar er ákveðinn skattur, sem fer eftir hestorku vélarinnar og mun það nema um 60 kr. á ári fyrir 11/2 tonns bifreið. En mér hefir reiknazt svo til, að samkv. þessum skatti yrði að gjalda 600–800 kr. á ári af 11/2 tonns bifreið, sem hefði fastar ferðir t. d. austur yfir fjall alla tíma ársins. Sést þá, að þetta er enginn smáræðisskattur á flutningi einmitt til þeirra héraða, sem erfiðast eiga með alla aðdrætti. Ég vil í því sambandi benda á ummæli hæstv. fjmrh., þar sem hann sagði, að sjálfsagt væri að varast skattaálögur á atvinnurekstur í landinu á þeim tímum, sem nú eru. Er ég honum að öllu sammála í þeim efnum. En hvað verður þessi skattur annað, ef lögleiddur verður, en nýjar álögur á atvinnuvegi bændanna, sem nota þurfa þessa flutninga með allar afurðir sínar? Og það eru sannarlega álögur, sem um munar. Og mun þó annar atvinnurekstur frekar þola nýjar álögur en sá, sem hér um ræðir. Það er aðgætandi, að hér er ekki aðeins verið að ræða um hagsmuni þeirra, sem atvinnurekstur stunda hér á Suðurlandsundirlendinu, heldur er það líka hagsmunamál Reykvíkinga að fá afurðir Suðurlandsundirlendisins fluttar til Rvíkur með sæmilegum kjörum. Ég vil benda á ummæli hv. 3. þm. Reykv. áðan um það, að mjólkin frá Suðurlandsundirlendinu, sem seld er í Rvík, þyrfti að lækka í verði. En verði nú þessi benzínskattur settur á án þess að um leið séu nokkrar ráðstafanir gerðar til þess að draga úr áhrifum hans, þar sem hann kemur harðast niður, hækkar auðvitað flutningsgjaldið á mjólkinni til Rvíkur og til mjólkurbúanna, og afleiðingin yrði auðvitað sú, að mjólkurverðið hækkaði. Það verður þó sannarlega að álítast, að þar sé ekki við bætandi á það, sem er, þar sem dæmi munu til þess, að flutningskostnaður á lítra austan yfir Hellisheiði og hingað hafi orðið 12–14 aurar. Ég get fallizt á, að benzínskattur eins og hér er farið fram á sé ekki óréttlátur hvað snertir luksusbifreiðar, en það liggur í augum uppi, að verði vörubifreiðar skattlagðar í stórum stíl, verður að styrkja flutninga til og frá þeim héruðum, sem harðast verða úti. Ég hefði helzt óskað, að vörubifreiðar yrðu alveg undanþegnar benzínskatti, en þar sem því verður engan veginn við komið, hygg ég, að leið sú, sem brtt. okkar bendir á, sé sú eina, sem fær er til þess að bæta úr því. Ég er sannfærður um, að þótt þessum hluta skattsins verði varið til þess að styrkja bifreiðaflutninga til landshluta, þar sem 10 þús. landsmanna geta notið þeirra, þá er það tiltölulega miklu minni styrkur en sá, sem hið opinbera veitir til flutninga með ströndum fram til annara héraða landsins, og hlutfallslega myndi þetta ekki nema örlítið brot af því, sem íbúum þessara héraða ber, ættu heir að fá svipaða hjálp með flutninga sína og aðrir þegnar þjóðfélagsins njóta frá hinu opinbera. Ég vil því leyfa mér að vona, að þetta réttlætismál fái góðar undirtektir hjá hv. d. Það er svo augljós réttlætiskrafa frá okkur, sem búum á Suðurlandsundirlendinu, að flutningar til okkar verði þó a. m. k. ekki skattlagðir, samhliða því, að alstaðar í öðrum héruðum landsins eru þeir stórlega styrktir af opinberu fé.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Það er nú liðið mjög á fundartíma, svo að ég skal ekki tala langt mál að þessu sinni. Ég vil leyfa mér að þakka hv. meiri hl. n. fyrir góðar undirtektir við frv., og fellst ég á brtt. hans. Aftur á móti get ég ekki fallizt á brtt.hv. 4. þm. Reykv., nema e. t. v. 2. brtt., við 5. gr. frv. Hinum brtt., sem ganga í þá átt að lækka skattinn um helming frá ákvæðum frv., verð ég að biðjast mjög eindregið undan. Eins og ég hefi áður bent á, er skatturinn mjög hóflega ákveðinn í frv., er t. d. ekki nema helmingur á við samskonar skatt í Danmörku, og get ég því ekki tekið undir nokkra lækkun frá því, sem frv. ákveður. Viðvíkjandi hinum aðaltill. hv.þm. um að verja svo miklum hluta skattsins til götugerðar í bæjum, vil ég benda á það, að í frv. er ætlazt til, að nokkur hluti skattsins renni einmitt til vega og viðhalds þeirra innan lögsagnarumdæmis kaupstaðanna, eða m. ö. o. til malbikunar. Til þess er áætlað að verja 20% af skattinum. Þetta held ég, að bæjunum verði haganlegra en sú tilhögun, sem hv.þm. stingur upp a. Hv. 4. þm. Reykv. lagði mikla aherzlu á það, að bifreiðarnar væru langmest notaðar innan þeirra lögsagnarumdæma og bæja, sem þær væru skrásettar í. En ég ætla að benda honum á það, að vegir út frá kaupstöðunum eru ekki síður til orðnir vegna bæjanna en sveitanna. T. d. er það stórmikill gróði fyrir Rvík, hvað hún hefir stórt uppland. Sambandið við upplandið er svo mikils virði fyrir Rvík, að það er beint hagsmunamál borgarbúa, að lagður sé á skattur til þess að auka og bæta vegi sem standa í sambandi við bæinn. Þá eru það brtt.hv.þm. Rang. o. fl. Ég verð að segja það sama um þær, að get ekki lagzt á sveif með þeim, sérstaklega ekki því, að ákveðnum hluta þessa skatts verði varið til styrktar flutningum í einstöku héruðum, enda ætti slíkur styrkur miklu frekar heima í fjárl. Það er ekki rétt að tala um það, að héruð, sem langt liggja frá höfn, séu sérstaklega skattlögð með þessu frv., þar sem ákveðið er, að skatturinn skuli renna til viðhalds og endurbóta á vegum, sem auðvitað yrðu heim héruðum ekki sízt til gagns. Hv. þm. nefndi járnbrautir erlendis til samanburðar. Þar, sem bezt er gert við járnbrautarflutninga, lætur ríkið sér nægja að gefa járnbrautina sjálfa. Það er alveg hliðstætt við það, að hér eru vegirnir gefnir. En alstaðar er stritazt við það, að járnbrautarflutningarnir beri sig, og þykir mjög illa fara, ef það mistekst. Hér er farið fram á, að vegirnir séu gefnir, en flutningarnir síðan látnir halda vegunum við. Það má að vísu benda á, að mjólkurflutningar séu dýrir, en ég hygg, að bæta megi úr mjólkurflutningunum á annan hátt en að ætla sérstakan styrk af þessum skatti til að halda þeim upp. Bændur þurfa að hafa samstarf um mjólkursöluna, svo að ekki þurfi að flytja neyzlumjólk langar leiðir að, nema þá þann tímann, sem mjólkin selst bezt. Þegar svo er, að mjóikin héðan úr nágrenninu nægir fyrir Rvík, á ekki að vera að flytja mjólk hingað austan úr sveitum með margföldum kostnaði, heldur verður að vera samkomulag um það með bændum að flytja vinnslumjólk sem stytzta leið á vinnslustaðinn, og neyzlumjólkina að sínu leyti sem stytzta leið á markaðinn. Með slíku samstarfi bænda um mjólkursöluna þarf þessi skattur ekki að verða þungbær fyrir mjdlkina. - Vegamálastjóri hefir sagt mér það, að þessi skattur mundi verða um 2 kr. af bílhlassi á flutningum austur að Stórólfshvoli. Skal ég ekki segja um það, hvað bílflutningaþörf einstaks heimilis er mikil, en það má mikið vera, ef hún fer fram úr 4–5 bílhlössum á ári alls, og eftir því yrði skatturinn ekki tilfinnanlegur. Hitt er annað mál, hvort veita ætti sérstakan aukastyrk til landflutninga, eins og gert er um strandferðirnar, en ég vil þó benda á, að það er ekki meiningin að gefa strandferðirnar, og þó að útlit sé fyrir, að þessi tvö strandferðaskip ríkisins muni nú kosta landið 300–400 þús. kr. árlega, er reynt að vinna að því, að þau beri sig sem bezt. Ég býð fúslega liðsinni mitt til þess, að landflutningarnir verði styrktir eitthvað, svo að halda megi uppi föstum ferðum, sem almenningi komi að sem mestum og beztum notum. - Að öðru leyti þakka ég n. fyrir afgreiðslu þessa máls.

Jón Þorláksson Það er sjálfsagt rétt hjá hv.n., að lögin frá 1905 eru orðin mjög úrelt og ófullnægjandi og ákvæði þeirra orðin á eftir tímanum. En mér finnst þó ekki rétt að afnema löggjöf, sem gildir fyrir stóra ríkisstofnun, án þess að, sett sé önnur löggjöf í þeirrar stað. Ég lít svo á, að ríkinu beri í raun og veru að hafa sérstaka löggjöf fyrir hverja þá starfsemi, er það rekur. Það getur ekki talizt rétt og fullnægjandi, að það sé algerlega komið undir fjárlagaákvæðum og framkvæmdarvaldinu, hvernig rekstri þeirra er hagað. Ákvæði fjárl. verða einatt mjög svo takmörkuð viðvíkjandi rekstrartilhögun viðeigandi stofnunar, Þau eru venjulega lítið annað en ákvörðun þeirrar fjárhæðar, sem veitt er til hennar, og sit upphæð skoðast oft sem áætlun. Getur því farið svo, að rekstrartilhögun liggi öll í hendi framkvæmdarvaldsins, þar sem engin ákvæði liggja fyrir um reksturinn frá hálfu löggjafarvaldsins. En svo á ekki að vera í þingfrjálsu landi, sem byggir stjórnarfar sitt á borgaralegum rétti. Ég hefði kunnað miklu betur við það, að n. hefði beint til stj. tilmælum um undirbúning nýrrar löggjafar um þessar stofnanir, í stað þess aðeins að leggja til, að felld séu úr gildi gömul lög, sem að vísu eru orðin úrelt og ófullkomin, og gefa þar með stj. einveldi um rekstur geðveikrahælanna. Ég sé mér, af þessum ástæðum, ekki fært að greiða atkv. með þessu frv. Ég er þó ekki á móti því af því, að mig langi neitt til að halda í þessi gömlu og úreltu lög eða sé á neinn hátt annt um þau, ég kann bara ekki við að fella þau úr gildi fyrr en ný lög eru sett í þeirra stað.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég fæ nú ekki séð,að nein eftirsjón sé að þessum lögum, svo ófullkomin eru þau. Þau mæla fyrir um stofnun Gamla-Klepps, sem fyrir löngu er komin til framkvæmdar. Þá mæla þau fyrir um tvo atriði viðvíkjandi rekstrinum. Annað er um daggjöld sjúklinga. Það er fyrir löngu úrelt orðið og hætt að fara eftir því. Hitt er um yfirstjórn spítalans. Eftir því ákvæði hefir aldrei verið lifað. Þessi lög hafa því algerlega verið dauður bókstafur í seinni tíð. Ég er þó sammála hv. 1. landsk. um það, að rétt væri að setja lög um geðveikrahælin; en ekki þó reyndar frekar um þau en önnur sjúkrahús. T. d. eru engin lög um landsspítalann. Ég hefi orðið var við það, að núv. landlæknir hefir í huga undirbúning um heildarlöggjöf fyrir sjúkrahúsin. Til þessa hafði n. engin tök né tíma. Hún hefði að vísu getað bent á, að þetta væri æskilegt, en þar sem hún vissi um þennan undirbúning landlæknis, þá gerði hún það ekki. En jafnvel þótt ekkert komi í stað þessara 1., þá tel ég enga eftirsjón að þeim. Svo úrelt eru þau orðin.

Bjarni Snæbjörnsson Ég vildi segja ofurlítið út af daggjöldunum. Ég tók svo eftir, að hv.frsm.n. segði, að þau hefðu verið kr. 1,50 á dag á Gamla-Kleppi. En hvorki hv.frsm. né aðrir hafa látið neitt í ljós um, hver þau skuli vera eftirleiðis. En vegna þess, að ákvæði fátækralaganna ná ekki til geðveikrahælanna, þykir mér rétt, að bending komi fram um það í umr., hvernig haga skuli daggjöldum þessara sjúklinga framvegis. Sjúkdómi þeim, sem hér um ræðir, er svo háttað, að sumir eru ólæknandi, eða þá að þeir þurfa að vera á spítala svo árum skiptir. Það mundi því koma hart við fátæka framfærendur eða hreppsfélög, ef daggjöld væru hækkuð til muna frá því, sem nú er. Þess er getið í nál., að á Nýja-Kleppi hafi fátækum mönnum verið synd einhver linkind frá daggjöldum. Ég lít svo á, eins og ég sagði fyrr, að þegar um sjúklinga er að ræða, sem eiga fátæka aðstandendur, en eru haldnir þeim sjúkdómum, að þeir verða að dvelja á spítalanum árum saman, þá megi ekki ákveða daggjöldin hærri en þau eru nú á Gamla-Kleppi. Hitt er annað mál, þótt þau séu ákveðin nær því, sem þau kosta í raun og veru, þegar um stuttan tíma er að ræða. Slíkan kostnað borga menn einatt möglunarlaust. Það er mikil þörf á því að haga svo fyrirkomulagi spítalanna, að þar megi leggja inn óða sjúklinga. Eins og nú þagar, þá eru slíkir sjúklingar lagðir inn á spítalana báða jöfnum höndum. En miklu heppilegra væri að samræma svo starfsemina, að þeir væru lagðir inn í sérstaka deild, sem til þess væri ætluð. Mér þætti æskilegt, að það kæmi skýrar fram frá hv.frsm.n., þótt ekki væri nema um hans persónulegu skoðun að ræða, að ætlazt væri til, að daggjöld þeirra sjúklinga, sem ólæknandi eru, væru ákveðin lægri en þeirra, sem aðeins dvelja stuttan tíma á spítölunum.

Frsm. (Jón Jónsson) N. hefir nokkuð rætt þetta, en enga ákvörðun tekið viðvíkjandi daggjöldum. Það er erfitt um það að segja, en ég býst við, að þetta komi nokkuð til athugunar í sambandi við breyt. á fátækral., því að flestir af þessum sjúklingum, a. m. k. þeir, sem liggja þarna til langframa, eru þurfamenn sveitar- eða bæjarfélaga. N. telur það líka sanngjarnt, að þeir, sem þarna eru langvistum, greiði eftir lægri taxta en þeir, sem þar eru aðeins um stundarsakir. Um hitt ákveður n. ekkert nú, hversu há gjöldin skuli vera, og virðist ekki skipta miklu máli að ákveða það, fyrr en séð er, hvernig fátækralögin taka á þessum hlutum, því að þeir, sem hér ræðir helzt um, eru aðallega þurfamenn. Ég hefi þá ekki fleira að segja fyrir hönd n., en við göngum út frá því, að þegar daggjöld verða ákveðin, þá verði þau sett lægri fyrir þá, sem þarna verða langvistum. Annars er það velkomið, að nefndin taki þetta frekar til athugunar til 3. umræðu og skýri þá nánar frá áliti sínu.

Jón Auðunn Jónsson Brtt. mín á þskj. 139 byggist á því, að eins og stendur eru tekjur ríkissjóðs nálega engar af tekjuskatti nema af þeim mönnum, sem föst laun hafa. Þess vegna virðist ekki ástæða til að láta þessi lög koma til framkvæmda, meðan árferðið er slíkt sem nú, heldur fresta framkvæmd þeirra þar til batnar í ári. Að öðru leyti er ég því fremur hlynntur, að slík löggjöf sé sett, því að ég hygg, að hún sé undir venjulegum kringumstæðum til bóta, en í slíku árferði er varla gerlegt að leggja út í kostnað í þessu skyni, sem óhjákvæmilega hlyti að leiða af framkvæmd þessara laga.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég endurtek ósk mína um, að lög þessi komi til framkvæmda, þegar fé er veitt í fjárl. í þessu skyni. Á yfirstandandi ári er engin slík fjárveiting í fjárl., en ef fjárveiting í þessu skyni yrði tekin upp í fjárl. næsta árs, þá tæki ég bað sem heimild fyrir því að láta lögin koma til framkvæmda þegar í ár. Útgjöld þau, er leiðir af framkvæmd þessa frv., eru hverfandi móts við þann tekjuauka, sem ríkissjóði ynnist við það. Ég legg því til, að brtt. á þskj. 139 verði felld.

Jón Auðunn Jónsson Ég tók eftir því, að hæstv. fjmrh. lét svo um mælt, að ef fé yrði veitt í fjárl. 1933 í þessu skyni, þá tæki hann það sem heimild til að láta lögin koma til framkvæmda strax í ár. Náttúrlega er þessi skilningur hæstv. ráðh. hrein fjarstæða, sem ekki þarf orðum um að eyða. En ég geri fastlega ráð fyrir því, að eftir því, sem séð verður um árferði næsta árs, þá muni það verða alger óþarfi að láta lögin koma til framkvæmda þá, - einungis kostnaður fyrir ríkissjóðinn. Hinsvegar skal það viðurkennt, að frv. þetta er að stefnu til rétt, miðað við venjulega tíma, og væri því eðlilegast að miða framkvæmd þeirra einnig við „normalt“ árferði.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Ég vil leyfa mér að vekja athygli á brtt. á þskj. 129, frá landbn. Það hafði láðst að setja í frv. ákvæði um, hvert sektirnar rynnu, en í brtt. er bætt úr því og ákveðið, að þær renni í ríkissjóð, og eins er það fyrirskipað, að mál út af þessum brotum skuli rekin sem almenn lögreglumál, en um það vantaði einnig ákvæði í frv. Vænti ég þess, að hv.þd. taki þetta til greina og samþ. frv. svo breytt.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég hefi leyft mér að bera þetta frv. fram enn á ný. Ég hygg það orki ekki tvímælis, að hinar sömu ástæður séu enn ríkjandi hvað húsnæði snertir í þessum bæ, sem áður, hafa legið að flutningi þessa frv. Því verður ekki á móti mælt, að mikill hluti bæjarbúa lætur af hendi mjög mikið gjald fyrir húsnæði sitt, og í mörgum tilfellum um skör fram, bæði um sanngirni og greiðslugetu. Á þetta hafa ekki verið bornar brigður, enda er hér um óyggjandi staðreyndir að ræða. Þetta er höfuðatriði málsins, og af þessum ástæðum hefi ég leyft mér að flytja þetta frv. sem tilraun til nokkurra umbóta á þessum sviðum. Á síðasta þingi var nokkuð að frv. vikið og einstökum atriðum þess. Hefi ég nú tekið til greina sumar þær bendingar, sem þá komu fram, og breytt frv. í nokkrum smávægilegum atriðum, en í höfuðatriðum og stefnu er frv. óbreytt, sem sé tilraun til þess að koma í veg fyrir húsaleiguokrið hér í bæ. Hin smávægilegri atriði, sem gerð voru að umræðuefni í sumar á þinginu og talin voru valda erfiðleikum í framkvæmdinni, hefi ég flest numið burt úr frv.

Ekki öll

. Flest a. m. k.

b-nei

. Já, það gat að mínu áliti ekki komið til mála að nema burt ákvæðið um hámark húsaleigu, því þá væri fyrir það girt, að lögin kæmu að nokkru gagni. Þá skal ég víkja nokkuð að breyt. þeim, sem ég hefi gert á frv. frá því í sumar. Upphaflega var gert ráð fyrir því, að skriflega samninga skyldi gera um húsnæði. Þetta þótti ýmsum vera óþarft ákvæði, og eftir þessu frv. eru munnlegir samningar látnir nægja, en báðum aðilum er eftir sem áður rétt að leita álits nefndarinnar um leigumálann. Ennfremur er því bætt við, að leigusali geti sagt upp húsnæði, ef hann telur sig þurfa, án sérstakrar greinargerðar hvers vegna.

Það er nú gott

. Hinsvegar er ákvæði um það, að bæjarstj. megi taka til ráðstöfunar autt húsnæði. Þá er og numið burt það ákvæði, að óheimilt sé að láta utanbæjarfólki hús í té. Ég geri ekki ráð fyrir þeim fólksstraumi til bæjarins, eins og nú er ástatt, að það út af fyrir sig geri framkvæmd laganna erfiðari. Þá var því og haldið fram, að hundraðsgjald það, 15% af fasteignaverði og 5% af verði sömu lóðar, sem taka mætti sem húsaleigu, væri allt of lagt. Þess vegna hefi ég tekið upp viðbótarákvæði í 10. gr. frv., þar sem n. er heimilað að taka til yfirvegunar og ráða leigumálanum, enda þótt hann fari upp úr þessu hundraðsgjaldi, ef ástæður leigusala mæla sérstaklega með því. Mér virðist það ekki með öllu útilokað, að þegar hús eru ný og vönduð, þá geti þessi hundraðstala undir vissum kringumstæðum verið of lag, miðað við fasteignamat. Mér er tjáð af fróðum mönnum, að húsnæði sé ærið misjafnt hér í bæ, bæði um útbúnað og frágang allan og raunverulegan dýrleika. Það er því eftir atvikum bæði rétt og skylt að taka tillit til þess, þar sem fært þykir. Ég geri ekki ráð fyrir, að það orki tvímælis, að einna mestur dýrleiki á lífsnauðsynjum í þessum bæ sé á húsnæði. Vel má það vera, að ekki verði ráðin bót á því til fulls með lagasetningu, en eftir mínum kunnugleikum er enginn vafi á því, að slík löggjöf myndi ráða hér bót á að nokkru. Þeir tímar eru nú framundan, að sjáanlegt er, að leita verður allra ráða til þess að draga úr dýrtíðinni, en hvað Reykjavík snertir, og um leið allt landið, þá er það fyrst og fremst húsaleiguokrið, sem heldur dýrtíðinni uppi. Um það verður ekki deilt. Og eftir horfum yfirstandandi tíma og afkomu atvinnurekstrar til lands og sjávar er það ekki sjáanlegt, að þeir verði þess megnugir að halda uppi starfsemi sinni áfram, ef kaupgjald allt og verðlag er slíkt sem, nú er. Eins og dýrtíðin er í Reykjavík, þá er það lítt hugsanlegt, að allur almenningur geti bjargazt áfram með þær litlu tekjur, sem þvílíkir atvinnuleysistímar gefa í aðra hönd, ef dýrtíðin og húsaleiguokrið verður svo óskaplegt sem nú er og verið hefir að undanförnu. Þess vegna hefi ég ráðizt í flutning þessa máls hér á Alþingi, og það er trú mín, að ef frv. þetta nær fram að ganga, þá gæti það orðið til stórmikilla bóta á núverandi ástandi, a. m. k. hvað snertir allmikinn hluta bæjarbúa. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið að sinni, en vænti, að hv.þd. lofi því að ganga fram, og geri ég það að till. minni, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til allshn.

Einar Arnórsson [óyfirl.]: Ég sé ekki ástæðu til að lengja mikið. þessar umr. á síðasta sumarþingi var svo mikið rætt um þetta frv. yfir höfuð og frá ýmsum hliðum, að ég gæti látið mér nægja að vísa til þess. Það er að vísu góðra gjalda vert, að, hv.flm. þessa frv. hefir nú tekið til greina ýms þeirra atriða, er bæði ég og aðrir af andstæðingum frv. bentum honum á í sumar, að væru óheppileg. Og þó að hann telji, að þau atriði hafi verið lítilsverð, þá geri ég það ekki. En að öllu samantöldu verð ég samt að álíta, að þetta frv. sé ekki annað en lítilfjörleg hrossalækning. Það hefir áður fengizt reynsla fyrir því, að hverskonar hömlur, sem settar hafa verið í þessu efni, hafa ekki náð tilgangi sínum. Jafnvel þó að þetta frv. yrði gert sem bezt úr garði og með sem minnstum agnúum, mundi það ekki hafa almennt gildi eða verka í þá átt, sem ætlað er. Það er alkunnugt bæði hér á landi og erlendis, hversu erfitt er að framfylgja slíkum þvingunarlögum. Ég skal t. d. benda á ákvæði 9. gr. frv., þar sem ætlazt er til, að allir leigusamningar verði lagðir fyrir húsnæðisnefnd innan tiltekins tíma. Það er ákaflega hætt við, að ein húsnæðisnefnd hér í Reykjavík komist ekki yfir að athuga þá svo gagn verði að. Höfuðandmælin, sem flutt voru gegn þessu frv. á sumarþinginu, auk þess, er ég nú hefi nefnt, voru, að húsagerð mundi minnka í bænum, einstaklingar mundu ekki þora að leggja í byggingar, þegar þeir fengju ekki að ráða til fulls yfir sínum húsum. Um þetta var svo rækilega rætt á sumarþinginu, að ekki er ástæða til að endurtaka það nú. Það er sjálfsagt rétt hjá hv.flm., að húsaleigan sé sumstaðar of há hér í bænum, en hitt er annað mál, hver ráð eru heppilegust til þess að koma í veg fyrir það og sporna við of hárri leigu. Ég legg áherzlu á það, að hömlur koma þar ekki að neinu gagni, og í öðru lagi vil ég benda á, að það bætir ekki úr vandræðunum, þó að skortur verði á húsnæði. En þær hömlur, sem í frv. eru lagðar á húseignir, gera menn ragari að ráðast í byggingar. Ég gat þess í byrjun ræðu minnar, að það væri góðra gjalda vert, að hv.flm. hefði gert ýmsar góðar breyt. á frv. frá því að hann flutti það á sumarþinginu. En hann hefir gleymt einu ákvæði í 10. gr. frv., þar sem lóðaleigan er áætluð allt of lagt. Þeir, sem kaupa loðir og þurfa að taka lán með 7–8% vöxtum til að borga þær, og þurfa auk þess að greiða skatta og skyldur af lóðaverðinu, fá með engu móti risið undir þeim kostnaði, ef þeir mega ekki taka í leigu meira en 5a af fasteignamatsverði lóðarinnar. Samkv. síðustu málsgr. 10. gr. er húsnæðisnefnd heimilt að hækka leigumála á húsum upp úr 15 % af matsverði, en mér skilst, að hún sé bundin við sama taxta af lóðaverðinu. Vitanlega geta þeir, sem fylgja frv., lagfært þetta við síðari umr. þess.

Héðinn Valdimarsson Hv. 1. þm. Arn. og flm. þessa frv. lætur sér annt um okkur Reykvíkinga og sýnir öllu meiri áhuga í því, heldur en að greiða fyrir sínum eigin kjósendum. Hann hefir ekkert frv. flutt til þess að laga þeirra hag, og virðist þó sízt vanþörf á því. Ég finn ekki ástæðu til að þakka þennan brennandi áhuga hv.flm. fyrir bæjarbúum, því að þó að hann væri einu sinni þm. fyrir Reykjavík, þá nýtur hann engrar lýðhylli hér nú. Það má hv.þm. vita. Þó að þetta frv. veki engan fögnuð hér í bænum, þá hefir hv.þm. sniðið af því ýmsa agnúa frá því á sumarþinginu. En þrátt fyrir það er gildi þess mjög vafasamt fyrir bæjarbúa; það, sem veldur mestum vandræðum hér í bænum, er hvað það húsnæði er lélegt og ófullkomið, sem fjöldinn á við að búa, og í öðru lagi, hvað húsnæðið er dýrt. Hv. þm. snýr sér með þessu frv. aðeins að annari hlið málsins - húsaleigunni. Það, sem einkum hefir staðið í vegi fyrir umbótum á þessu sviði, er, að bankarnir lána ekkert til húsabygginga, veðdeildin má heita lokuð, og það litla, sem selst af veðdeildarbréfum, er með svo miklum afföllum, að byggingarkostnaðurinn margfaldast. Þetta kemur svo vitanlega aftur fram í húsaleigunni, hún hlýtur að verða því hærri, sem örðugleikarnir eru meiri við að byggja húsin. Jafnframt því að lækka og samræma húsaleiguna þarf þess vegna að greiða sem bezt fyrir lánveitingum til húsabygginga og bæta lánskjörin. En stefna Framsóknarflokksins hefir verið sú, að hindra lánveitingar til húsabygginga í Reykjavík, og auk þess eru lánsstofnanir nú svo félausar, að jafnvel þó að Framsókn vildi eitthvað styðja að auknum byggingum, þá er það ekki hægt. Þó að talsvert sé komið áleiðis um byggingu nokkurra verkamannabústaða hér í bænum, þá er það samt svo, að ef húsaleigan á að lækka til muna, þá verður að efla byggingarstarfsemi í bænum, einkum fyrir verkamenn. En ekkert hefir enn komið fram í þá átt á þessu þingi. Á síðasta þingi varð samkomulag um það á milli Framsóknarfl. og Alþýðufl. að láta arðinn af tóbakseinkasölu ríkisins renna til húsabygginga í sveitum og til verkamannabústaða í kaupstöðum. En nýlega er fram komið frv. frá stj., þar sem laumazt er aftan að þessum tekjum með því að leggja enn háan toll á tóbakið, og vitanlega rýrir það tekjur byggingarsjóðanna af þeim stofni. Málið verður ekki leyst án þess að eitthvað sé gert annað en að jafna húsaleiguna, annaðhvort að styrkja einstaka menn til bygginga eða samvinnufélög, sem stofnuð væru í þeim tilgangi. Þetta frv. kann þó að verða til bóta að einhverju leyti, og mun ég ekki hindra, að það fái að ganga til nefndar. En ég vil hér með skora á hv.flm., fyrst hann þykist bera svo mikla umhyggju fyrir hag okkar Reykvíkinga, að hann beiti áhrifum sínum til þess að lækka mjólkurverðið í bænum, því að í því eiga kjósendur hans mikinn þátt.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég sé ekki ástæðu til að fara langt út í þær aths., sem hv. ræðumenn hafa gert við þetta frv. mitt. Hv. 2. þm. Reykv. taldi, að frv. væri einungis lítilfjörleg hrossalækning og að það myndi ekki koma að verulegum notum, þó það yrði samþ. Mér hefir nú aldrei dottið í hug að staðhæfa, að það yrði allra meina bót, en fyrst hv.þm. þykir svo lítils um það vert, þá þykist ég mega gera ráð fyrir, að hann búi sjálfur yfir einhverjum betri úrræðum í þessu máli, og vil ég hér með skora á hann að bera þau fram, og ef mér þykir vera eitthvert lið í þeim, þá fullvissa ég hann um, að hann mun eiga stuðning minn vísan, ef það verður borið fram sem þingmál. Annars játaði hv. 2. þm. Reykv., að húsaleigan hér í bænum væri óhæfilega há.

Ekki almennt, heldur sumstaðar

. Já, mjög víða, enda vita allir það, að húsaleigan er yfirleitt ósanngjörn. Þó að einhverjir kunni að þurfa að fá allháa húsaleigu, þá get ég ekki séð, að hinir eigi að okra á húsaleigunni í skjóli þess. Og til þess að koma í veg fyrir slíkt er þetta frv. fram komið. Andstæðingar frv. segja, að það leiði til þess, að húsabyggingar fari minnkandi í Reykjavík, af því að húsaleigan gefi þá svo lítið í aðra hönd, en í þessu felst viðurkenning þess, að eigi sé hlítandi við það, sem úti er. Þó að frv. Þetta verði að lögum, má húsaleigan hér í bænum vera til jafnaðar sem svarar 10–12% af kostnaðarverði húsanna, og hefði það einhverntíma þótt nægilega hátt fyrir húseigendur. Ég skal játa, að það er ekkert aðalatriði í málinu, þar sem ákveðið er í 10. gr. frv., að bætt skuli við húsaleiguna 5% af matsverði lóðarinnar, því ákvæði er hægt að breyta í nefnd, ef það þykir skipta miklu máli, og mun ég ekki amast við því. - Fjölyrði ég svo ekki frekar um ræðu hv. 2. þm. Reykv., enda hljóta það að verða endurtekningar á því, sem sagt var um þetta mál í þinginu í sumar, og afstaðan hefir ekkert breytzt. Þá mælti hv. 3. þm. Reykv. nokkur orð gegn frv. Mér þótti leitt, að hann skyldi vera svo afbrýðissamur út af flutningi þessa frv. eins og ræða hans bar vott um. Það er rétt, að þetta mál snertir Reykvíkinga fyrst og fremst, en það snertir líka alla landsbúa, jafnvel í hinum fjarliggjandi héruðum. Og ástæðan til þess, að ég flyt þetta frv., er því m. a. sú, að ég sé ekki, að það bóli á neinum till., hvorki hér í Reykjavík né í þinginu, til lagfæringar á dýrtíðinni í bænum, og húsaleigan er aðalrót hennar. Hv. 3. þm. Reykv. hefir ekki dregið í efa, að þetta mál væri mikilsvert og hin fyllsta ástæða til breyt. frá því sem núi er. Ég þykist þess umkominn að bera fram frv. um það efni og þykist ekki þurfa að sækja um leyfi til þess, hvorki frá hv. 3. þm. Reykv. né öðrum. Og þótt hann hafi ekki sjálfur treyst sér til að gera það, þá hefir hann þó viðurkennt, að málið sé mikilsvert. Ég tel því, að rétt hafi verið af mér að flytja málið. Hv. þm. vek að hinum erfiðu lánskjörum í bönkunum, og ég þykist vita, að það sé hvorki á mínu færi né hans að ráða verulega bót á þeim að svo stöddu. Þá sagði hv. 3. þm. Reykv., að Framsóknarflokkurinn hefði verið á móti því að greiða fyrir húsabyggingum í Reykjavík, og hygg ég, að honum hafi því orðið mismæli, því að rétt á eftir gat hann um samkomulag Framsóknarfl. og Alþýðufl. um að veita styrk til verkamannabústaða í kaupstöðum og styðja byggingu þeirra. Ég skal fúslega játa, að það er réttari og heilbrigðari stefna í byggingamálum heldur en villubyggingar þær, sem nú tíðkast hér í Reykjavík, sem kosta stórfé, en standa að miklu leyti auðar og bæta því eigi úr húsnæðisskortinum. Hv. 3. þm. Reykv hefir einmitt góða aðstöðu til að sporna við þeim óheppilegu ráðstöfunum bankanna að lána fé til slíkra bygginga. Hv. 3. þm. Reykv. gat þess ennfremur, að Framsóknarfl. og Alþýðufl. hefðu samþ., að arðinum af tóbakseinkasölunni skyldi varið til að styrkja byggingar í sveitum og verkamannabústaði í kaupstöðum. Þetta sannar einmitt það, sem ég sagði áður, að Framsóknarfl. hefir ekki beitt sér á móti húsabyggingum í Reykjavík, heldur það gagnstæða. Þá skoraði hv. 3. þm. Reykv. á mig að láta hér eigi staðar numið með áhuga minn fyrir málum Reykvíkinga, og í því sambandi minnti hann á mjólkurmálin og ætlaðist til, að ég styddi að því, að mjólkurverðið í bænum færi lækkandi. ég get sagt hv.þm., að ég mun stuðla að því eftir því sem ég get. Ég kysi það mjög gjarnan fyrir hönd minna kjósenda í Árnessýslu, að hægt væri að gera mjólkurflutningana þaðan ódýrari en þeir eru nú og að minni kostnaður væri við útsölu mjólkurinnar hér í bænum, þá þyrftu neytendur mjólkurinnar líka að borga minna fyrir hana. Þetta væri mér vissulega gleðiefni. En í þessu efni hefir hv. 3. þm. Reykv. betri aðstöðu til að hafa áhrif en ég. Hið háa mjólkurverð stafar mest af fyrirkomulagi mjólkursölunnar í bænum og því, hvað hún er skipulagslaus og kostnaðarsöm. Ég hygg, að það varði ekki litlu, ef bæjarstj. Reykjavíkur vildi láta sig það einhverju skipta að bæta skipulagið á mjólkursölunni, og þar er hv. 3. þm. Reykv. aðili. Ég vona, að hv.þm. heiti liðveizlu sinni til þess að bæta úr þessum tvennskonar agnúum á mjólkurverzluninni, of miklum flutningskostnaði og sölukostnaði, og að því mun ég ótrauður vinna. Þá sagði hv. 3. þm. Reykv., að ég hugsaði minna um hag minna kjósenda í Árnessýslu heldur en Reykvíkinga. Ég mun nú síðar á þessu þingi leita til hans og annara hv.þm. um fylgi við málefni, sem snerta hagsmuni minna kjósenda, og þá er gott að heyra, að vænta má stuðnings frá hv. 3. þm. Reykv. Annars hélt ég, að þó að eitthvað kynni að skorta á hjá mínum kjósendum, þá hefði hv. 3. þm. Reykv. ekkert á móti því, þó að eitthvað væri gert fyrir Reykvíkinga; en í þeim efnum, sem komið hafa til greina í þessum umr., fara hagsmunir Árnesinga og Reykvíkinga að leyti saman. Þá vék hv. 3. þm. Reykv. að einu atriði persónulegs eðlis, sem ekki kemur þessu máli við. Hann sagði, að þó að ég hefði eitt sinn verið þm. Reykv., þá nyti ég ekki hylli þeirra nú. Ég ætla, að hv.þm. sé enginn dómari í þeim efnum, enda er fráleitt, að þessi umsögn hans sé á nokkrum rökum byggð. Hinsvegar mun ég eigi ætlast til, að þeir hlífi mér við þeim dómi, sem ég á skilið að fá og hefi unnið til. En þá er gott að eiga góðan að, þar sem er hv. 3. þm. Reykv. Hv. andmælendur þessa frv. hafa. ekki getað mótmælt gildi þess, og þeir hafa ennfremur viðurkennt höfuðatriði málsins, að húsaleigan væri ósanngjarnlega há, enda þótt þeir hafi fundið agnúa á frv. og séu ekki sterktrúaðir á gagnsemi þess. Um leið og ég lýk máli mínu vil ég nú skora á þessa hv.þm. að bera fram þau úrræði í þessu máli, er komi að meira gagni en þetta frv. mitt, ef þeir þykjast sjá þau.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég skal ekki blanda mér í deilu hv.flm. og hv. 3. þm. Reykv. En þegar um það er að ræða, hver greiði Reykvíkingum er gerður með þessu frv., þá er það áreiðanlega hinn mesti bjarnargreiði. Það fer um afleiðingar frv. líkt og segir í sögunni af manni einum, þegar fluga settist á vanga hans. Vinur hans, Björn að nafni, vildi koma honum til hjalpar og sló hann í andlitið með hnefanum til að flæma burt fluguna, en af högginu hlaut maðurinn þann áverka, sem leiddi til bana. Síðan hafa hin misheppnuðu vinahót verið nefnd „bjarnargreiði“. það er óneitanlega eitthvað sérkennilegt við það, að hv.flm. skuli vera að troða þessum greiða upp á Reykvíkinga, þegar allir þm. bæjarins beiðast undan honum og eru frv. mótfallnir. Það er ólíklegt, að þeir geri það af illum hug til sinna kjósenda, en hitt er þeim öllum ljóst, að hér er aðeins um kák að ræða. Hv. flm. mælir fyrir þessu frv. með því að þylja upp raunarollur um vandræði almennings hér í bænum og ýmiskonar fróma þanka um að bæta úr ástandinu, en það eru engin rök fyrir gildi frv. Við játum, að það er erfitt fyrir fátæklinga að greiða háa húsaleigu, en það er ólíklegt, að þeim gangi það betur, þó að hún verði enn hærri. Og ég sé ekki betur en að þetta frv. leiði til þess, að húsaleigan hækki. Ég mun vera þannig á vegi staddur, að ég er líklegur til að komast í húsnæðisnefnd hér í bænum samkv. þessu frv., þar sem ég hvorki er leigjandi né á hús til þess að leigja út, og get því litið óhlutdrægt á málið. - Athugum nú, hvernig stendur á, að húsaleigan er mismunandi og að menn verða að taka dýrar íbúðir. Ég get hugsað mér tvennskonar ástæður fyrir því. Hin fyrri er sú, að ef leigjandinn er óæskilegur, hávaðasamur og hirðulítill eða hefir slæma framkomu, þá getur verið, að húseigandinn hækki leiguna til þess óbeinlínis að ýta honum burt. Og ég skil ekki, hvers vegna húseigendur mega ekki hafa dálítið mismunandi mat á leigjendum. Hin ástæðan er sú, sem alltaf er meginástæðan, ef einhver hlutur er seldur of dýrt, að of lítið er til af þeim hlut. Það gæti enginn leigt húsnæði óeðlilega dýrt, ef nóg væri til af húsum. Annað atriði í þessu máli, sem ég vil benda á, er það, að þó húsaleigan sé ekki ósanngjarnlega há, getur hún fyrir því yfirleitt verið of há. Það stafar af því, að húsin eru of dýr. Ef hægt væri að koma upp ódýrari húsum, sem þar af leiðandi væri hægt að leigja fyrir minna verð, þá myndu menn eflaust gera það. Ég held því, að orsakirnar til hinnar háu húsaleigu hér í Reykjavík séu fastari fyrir og rótgrónari en það, að það dugi jafnalgengt og einfalt ráð eins og það að skipa eina nefndina ennþá til þess að hún lækki. Ef í n. væru skipaðir sanngjarnir menn, þá mundu þeir yfirleitt staðfesta það verð á íbúðunum, sem nú er. Hún mundi e. t. v. lækka leiguna í rétt einstaka tilfelli, ef sérstakur okrari ætti í hlut. Þó það sé auðvitað leiðinlegt, ef menn okra á náunganum, þá held ég, að þær undantekningar réttlæti ekki þessa lagasetningu, því það mun ekkert vera algengara, að okrað sé á íbúðum en öðru, sem leigt er eða selt. Það, sem hér þarf að gera, ef koma á í veg fyrir of háa húsaleigu, er að örva húsabyggingar þangað til svo mikið er til af íbúðum, að ekki sé hægt að leigja eina tiltölulega hærra en aðra. Eitt einstakt atriði í frv. vil ég minnast á. Er það hámarkið, sem á að vera á húsaleigu, 15% af fasteignamatsverði hússins, að viðbættu 5% af lóðarverðinu eftir fasteignamati. Mér þykir mjög einkennilegt, að hér skuli miðað við fasteignamatsverð, þar sem menn aftur á móti verða að greiða tekjuskatt af húseignunum miðað við brunabótavirðingu. Fasteignamatsvirðing er oft svo langt undir kostnaðarverði, að 15% hámark á leigu miðað við hana næði ekki nokkurri att. Það myndu margir, sem byggt hafa fyrir dýr lán, verða þegar vanskilamenn, ef þeir mættu eigi leigja dýrara en þetta. Að vísu hefir verið settur öryggis„ventill“ í niðurlag 10. gr., með því að heimila húsnæðisnefnd að ákveða hærri leigu, ef henni þykir sýnt, að kostnaðarverð hússins sé svo hatt, að 15% af fasteignamati sé ekki viðunandi leigumáli fyrir húseiganda. En mér finnst það ansi hart, að menn þurfi að eiga það undir úrskurði nefndar, hvort menn verða vanskilamenn eða ekki. Nú hefir húseigandi e. t. v. reiknað húsið út og getur leigt það fyrir það verð, að hann getur staðið í skilum, og getur hann þá átt á hættu, að n. banni honum að leigja nema fyrir lægra verð. Auðvitað verða slíkar ráðstafanir til að aftra mönnum frá að byggja; menn forðast að láta fé sitt í eignir, sem eru að einhverju leyti ófrjálsar. Þetta er meginástæðan gegn frv. Hömlurnar, sem það gerir ráð fyrir, verða til þess, að færri ráðast í að byggja, framboð á íbúðum minnkar og húsaleiga hækkar þar af leiðandi. Ég ætla ekki að fara að ræða mikið um dýrtíðina hér í Reykjavík. En starf hv.flm. þessa frv. gegn henni virðist raunar vera ennþá óeigingjarnara heldur en hv. samþm. minn lýsti, því það er ekki óæskilegt fyrir nærsveitirnar, að það haldist svona þó nokkur dýrtíð hér í Reykjavík. Það er ekkert að því fyrir þær, að talsvert miklir peningar fljóti hér, að veltan sé mikil hjá bæjarbúum, því þá eru markaðsskilyrðin betri. Ég skal ekki blanda mér inn í deilur framsóknar- og jafnaðarmanna út af byggingu verkamannabústaða. Ég er á móti slíkum byggingum af þess opinbera, eða með beinum stuðningi þess, vegna þess, að reynslan annarsstaðar hefir sýnt, að þegar farið er að gera sérstakar ráðstafanir í þessa átt, dregur það úr byggingum yfirleitt. Menn, sem annars hefðu byggt af eigin rammleik, fara að bíða og bíða, í þeirri von að lenda undir einhver vildarkjör. Ef opinberar ráðstafanir eiga að verða til þess, að meira sé byggt en ella, verða þær að vera mjög stórkostlegar. Það er ekki sanngjarnt af hv.flm. að heimta af hverjum, sem andmælir frv. hans, að hann hafi á reiðum höndum annað ráð til að húsaleigan í Reykjavík lækki. Það setja margir út á kvæði og benda á galla þess, þó þeir geti ekki sjálfir ort betur. ég get að vísu bent á betri leið í þessu máli heldur en að samþ. frv., og það er að samþ. Það ekki. Þegar ráðlagt er að setja lög til að koma í veg fyrir háa húsaleigu, sem myndu frekar hafa áhrif í þá átt að hækka húsaleiguna, þá er betra ráð fólgið í því að setja þau lög ekki. Það væri einnig ráð til að lækka húsaleiguna að útvega lánsfé með hagkvæmum kjörum. Það er ráðstöfun til bóta, ef það væri hægt. nú hefir veðdeildin verið svo að segja lokuð til langs tíma. Yfirleitt er eina ráðið, sem að gagni getur komið í þessu efni, að örva menn á heilbrigðan hátt til að byggja sem mest. Ég greiddi atkv. á móti búnaðarbankalögunum þegar þau voru afgr. héðan úr hv. d., hefi líklega verið sá eini, sem það gerði. Það var nú af ýmsum ástæðum, en fyrst og fremst var það af því, að ég sá, hvar fiskur lá undir steini að því er veðdeildina snerti. Það var verið að kljúfa hana með því að setja nýja veðdeild handa sveitunum, en skilja kaupstöðunum eftir veðdeild Landsbankans. Fram að heim tíma var skárra að fá þar lán til bygginga en nú er. En þarna ráku á eftir fulltrúar þess hluta landsmanna, sem tiltölulega flesta fulltrúana hefir á þingi. Að slíta þannig í sundur veðdeildina fannst mér því svipað og að leysa uppskipunarbát aftan úr mótorbát, sem á að draga hann. Þegar Reykjavík er orðin ein eftir með veðdeild Landsbankans, þá er ekki mikil von til þess, að mikið verði lagt í sölurnar til þess að bæta verðbréfamarkað hennar. Ég er ekki að halda því fram, að það sé heilbrigt, að ríkið taki lán til veðdeildarbréfakaupa. Er vonandi, að ríkisveðbankinn bæti á sínum tíma úr þörfinni með verðbréfasölu erlendis. En meðan ekki er hægt að útvega sæmilegt lán til bygginga, held ég, að ekkert sé hægt að gera í þessu máli, sem að verulegu gagni kemur. Húsaleigunefnd gæti e. t. v. lækkað húsaleigu í einstaka húsi, og væri það ekki nema gott. En það gagn svarar alls ekki til þess fyrirkomulags, sem frv. gerir ráð fyrir, til þeirra óþæginda og kostnaðar, sem það mundi hafa í för með sér, ef að lögum yrði.

Einar Arnórsson [óyfirl.]: Það mun ekki þörf á að lengja mikið umr. um þetta mál. Það kemur sennilega til 2. umr., og gefst þá tækifæri til að athuga það nánar. Vil ég aðeins svara nokkrum atriðum í ræðu hv. 1. þm. Árn. Áskoranir hv.þm. til okkar andstæðinga frv. um það að koma með önnur ráð betri til að koma í veg fyrir háa húsaleigu í Reykjavík hefir þegar verið svarað. Eins og hv. 4. þm. Reykv. benti á, er eina raunverulega ráðið til þess, að leigan verði alstaðar sanngjörn, að örva menn til húsabygginga. Öll önnur ráð eru ekki annað en hrossalæknigar. Kostnaðurinn, óvildin og óþægindin, sem leiða mundi af framkvæmd frv., mundi fyllilega vega á móti lækkun á húsaleigu, sem n. e. t. v. kæmi til leiðar í einstökum tilfellum. Hagurinn af því mundi því verða afskaplega lítill. Við munum eftir gömlu húsaleigunefndinni; hagurinn af þeim ráðstöfunum var tvísýnn. Þó stóðu þannig sakir þá, á árunum 1917–1920, að það mátti heita alveg ómögulegt að byggja. Byggingarefnið var svo dýrt, að ekki var kleift mennskum mönnum að kaupa það. Sementið var þá t. d. á 60 kr. tunnan hér á höfn. Þá var því útilokuð sú leið að auka byggingar. Nú eru sem betur fer ekki slíkar ástæður fyrir hendi. Verð á byggingarvorum má heita skaplegt. Verð á sementi er t. d. komið niður í 11 til 12 kr. tunnan. Þegar byggingar hófust aftur, sýndi það sig, að húsaleigunefndin var óþörf, enda var hún þá afnumin. Eitt atriði var það eða röksemd í ræðu hv.þm., sem getur látið nógu vel í eyrum manna, en við nánari athugun fær illa staðizt. Hann sagði, að þeir, sem ekki þyrftu að taka háa húsaleigu, ættu ekki að fá að gera það í skjóli hinna, sem þess þurfa. Ég skil vel, hvað hv.þm. á við með þessu. Hann á við, að maður, sem t. d. byggir nú eða á þeim tíma, sem dýrtíðin var enn meiri, þurfi að fá hærri húsaleigu heldur en maður, sem byggt hefir á ódýrari tíma. Þetta lætur vel í eyrum til að byrja með, að lægra eigi að leigja gömul hús heldur en ný. En skoði maður húsnæði sem hverja aðra markaðsvöru, kemur fram, hvað þessi röksemd er haldlítil. Við skulum hugsa okkur, að hv.þm. fengi eitt sumar ódýrari kaupamann heldur en nágrannar hans. Ekki færi hann að selja afurðir sínar fyrir minna verð fyrir það. Ekki færi hann að selja okkur mjólk eða dilka fyrir lægra verð en aðrir bændur, þó hann notaði ódýrari vinnukraft og þyrfti þar af leiðandi að kosta minnu til framleiðslunnar. Það verður hver að hafa happ sem hlýtur hvað þetta snertir. Sá, sem byggir óeðlilega dýrt hús, hlýtur að hafa skaða af því, hvort sem hann selur það eða leigir það út. Eins verður sá maður, sem er svo heppinn að komast yfir eitthvert verðmæti á ódýran hatt, sjálfur að hagnast á því. Ef einhver, sem byggt hefir fyrir stríðið, getur veitt jafngóða íbúð í húsi sínu eins og í nýju húsi væri, hygg ég, að engin nefnd tæki fullt tillit til þess við ákvörðun húsaleigu, að hann þurfti minna að kosta til hússins en þeir, sem nú byggja, enda væri það ekki rétt. Það hefir verið minnzt á að ósamræmi væri í því, að skattaálagning er miðuð við brunabótaverð, en samkv. frv. á að miða húsaleigu við fasteignarnat. Það er alveg rétt, að í þessu væri hið mesta ósamræmi. Ég þekki hús, sem er metið á 70 þús. kr. eftir brunabótavirðingu. Samkv. því er leiga eftir það metin 7000 krónur við framtal til tekjuskatts. En fasteignamatsverð á sama húsi er 40 þús. kr. Ef það væri leigt fyrir þá hámarksleigu, sem gert er ráð fyrir í frv., yrðu það 6000 kr. Eigandi hússins verður m. ö. o., ef hann vill sjálfur búa í húsinu, að reikna sér 7000 kr. leigu, en ef hann leigir það öðrum, má leigan ekki fara fram úr 6000 kr. Vitanlega vex verðmæti hússins ekkert við það, þó eigandinn búi í því sjálfur. Ef farið væri að bera saman brunabótavirðingu og fasteignamat, hygg ég, að ekki yrðu fá dæmi svipuð þessu. Hv. 1. þm. Árn. talaði um, að bankarnir hefðu lagt mikið fé í svonefndar villubyggingar. Sannleikurinn er sá, að bankarnir eiga mjög lítið fé í slíkum byggingum, sem byggðar hafa verið á seinni árum, þó óbeinlínis hafi þeir lagt fram fé til þeirra. Veðdeildin hefir verið svo að segja lokuð síðustu arin og mjög lítið verið lánað út á fyrsta veðrétt. En menn hafa tekið út sparifé sitt og fengið lánað sparifé hjá öðrum til þess að byggja fyrir. Það hefir því ekki verið með vilja bankanna, að þessar „villur“ hafa verið byggðar; en þeir hafa orðið að þola, að tekið væri út fé til þeirra, og hafa þannig tapað því, sem munar á sparisjóðsvöxtum og útlánsvöxtum, við það að lána ekki. Þessar byggingar eru yfirleitt nokkuð dýrar, en þó hygg ég, að meira orð hafi verið gert á því en ástæða er til. Það er ekki nema gott, að menn geti reist sæmilega vönduð hús, og þau eru bæjarprýði. Flest húsin, sem undir þessu heiti ganga, eru þannig byggð, að eigandinn skaffar fleirum húsnæði, leigir öðrum undir sinni íbúð eða með sér, jafnvel meiri hlutann af húsinu. Það eru ekki margar af þessum „villum„ sem eru einstrengdar við það að vera eins manns íbúðir. Annars býst ég við, að það hafi verið fremur hv. samþm. minn, 3. þm. Reykv., en ég, sem þessum skeytum um villubyggingar var beint til, því ég hefi aldrei verið svo heppinn að eignast „villu“. Ég get rifjað það upp fyrir hv.þm., sent nokkuð var talað um í sumar, að húsaleigulög sem þessi verka á fleiri en einn hátt í þá átt að draga úr húsabyggingum. Það var algengt meðan gömlu húsaleigulögin voru í gildi, að menn, sem höfðu efni á að byggja, sátu í leiguíbúð í skjóli þeirra. Þeim þótti það búhnykkur, vegna þess hvað dýrt var að byggja. Í sömu átt verka lögin gagnvart þeim, sem byggja hús handa öðrum. Ég talaði við marga efnaða ,menn meðan gömlu lögin giltu, sem ekki þótti borga sig að byggja yfir sig sjálfa eða aðra. Eins mundi fara nú. Ýmsir, sem ekki hafa enn byggt yfir sig, en gætu þó gert það, mundu ekki gera það vegna þess, að þeir gætu sætt betri kjörum með því að leigja. Ég gæti hugsað mér aðrar leiðir til að lækka húsaleigu, þar sem hún er of há, heldur en þá, sem frv. gerir. ráð fyrir, og það hægari leiðir. T. d. mætti stinga upp á að leggja sérstakan aukaskatt til bæjarins á þá húsaleigu, sem bersýnilega væri of há. Hv. flm. má ekki halda, að við þm. Reykv., sem andmælt höfum þessu frv., skoðum okkur sem talsmenn þeirra, sem leigja út húsnæði, húsaleiguokraranna, sem hv.þm. kallar.

Ég held maður heyri tóninn

. Við viljum þvert á móti stuðla að því að koma í veg fyrir of háa húsaleigu, en við álitum það ekki beztu leiðina að samþ. frv. hv. 1. þm. Árn.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég nenni ekki að eltast við öll þau smáatr., sem hv. 4. þm. Reykv. tíndi hér fram, en vil aðeins víkja að nokkrum atriðum í ræðu hans. Hann viðurkenndi eins og aðrir, sem andmælt hafa þessu frv., að talsvert húsaleiguokur myndi eiga sér stað í þessum bæ. Það var ekki heldur von, að hann vildi mæla því í gegn, þar sem sannað er, að slíkt á sér því miður stað. Hann var að leita að ástæðum fyrir því, að húsaleigan væri svona há, og fann tvær. Hin fyrri var sú, að leigusala kynni að falla illa við leigjanda, þykja hann ganga illa um hús, vera sóðalegur o. fl. þessh., og ætlaði svo að bæta þessa galla hans með því að láta hann greiða meira fé fyrir húsnæðið ég geri nú satt að segja lítið úr þessum ástæðum. Ég held nefnilega, að þeir, sem yfir húsnæði hafa að ráða, vilji yfirleitt heldur vera alveg lausir við slíka leigjendur en að taka nokkrum krónum meira af þeim fyrir húsnæðið. Ég býst við, að þessi ástæða megi sín afarlítils og að húsaleiga í Rvík sé ekki hærri fyrir þær sakir, þá benti hv.þm. á aðra ástæðu, og hún var sú, að húsnæði í Rvík væri of lítið. Þessi ástæða ein út af fyrir sig væri ærin á móti málinu, bara ef hún væri fyrir hendi. Það má að vísu vera, að húsnæði hér í bænum hafi verið heldur lítið, en þó hefi ég bæði í vetur og sumar veitt því athygli, að talsvert er af auglýsingum í blöðunum, þar sem hús eru til boða. Er þetta á annan veg en lengi hefir tíðkazt hér í bæ. Bendir það til þess, að húsnæði sé ekki af svo mjög skornum skammti, þótt e. t. v. væri æskilegra, að greiðara væri um í þeim efnum. Hv. þm. lagði aðaláherzluna á þetta atriði. Hitt nefndi hann aftur á móti ekki, sem miklu máli skiptir, hverskonar leigumálar eru ríkjandi í bænum, eða við hvaða verði menn vilja láta húsnæði sitt í té. Það getur oft verið svo, að húseigendur telji sér fremur hag í því að láta sumt af húsum sínum standa autt en lækka leiguna. Mér finnst, að þeir menn, sem væru svo fjárhagslega illa staddir, að þeir þyrftu að gripa til þessa óyndisúrræðis, ættu fremur að byrja á því að lækka leiguna. En sé því ekki til að dreifa, er hægt að halda nokkru af húsnæðinu auðu, en leigja hinn hlutann þeim mun dýrara, og halda á þann hátt uppi leigunni. Hv. 4. þm. Reykv. veit, að þetta tíðkast oft í almennum viðskiptum. Nærtækt dæmi því til sönnunar er það, er nokkrir menn komu af stað einokun á einni vörutegund hér á landi. Ég á hér við olíusöluna. Viðskiptamenn voru bundnir samningum um að skipta aðeins við þetta eina fyrirtæki, og með því móti helzt verðið stórkostlega uppi. Þetta liggur fyrir skjallega sannað. Verðið helzt sannarlega ekki uppi af þeim sökum, að of lítið væri til af öllu, heldur af því, að verzlunin var komin á eina hönd og hún réð verðinu.

En eru húsin í Reykjavík komin á eina hönd?

. Nei, að vísu ekki.

En fáar?

. Já, tiltölulega fáar, borið saman við fólksfjölda. Þetta veit hv.þm. G.-K. vel, þar sem birt hefir verið opinberlega skýrsla um þetta mál og úbýtt hér á Alþingi. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að örva þyrfti húsabyggingar hér í bænum og taldi það bezta raðið við þessum vanda. Ég skal játa það, að það myndi e. t. v. ráða bót á hinni þau húsaleigu, ef hægt væri að örva mjög ódýrar byggingar, en þó vildi ég ekki ábyrgjast, að svo færi. En af því að hv. 4. þm. Reykv. lagði svo mikla áherzlu á það atriði, að menn mættu ekki fá lægri húsaleigu en nú er án þess að verða vanskilamenn og ganga á gerða samninga, þá vil ég varpa fram á spurningu, hvernig færi, ef húsaleigan þrátt fyrir allt lækkaði. Yrðu þá þessir menn ekki sömu vanskilamennirnir? Ef svo er ekki, er það játning á því hjá hv.þm., að þessir menn búast við, að aðdragandinn að nægilegri húsaaukningu verði svo langur, að þeir geti á þeim tíma verið búnir að afborga mikið húseignir sínar. Annars yrðu þessir menn sömu vanskilamennirnir, hvort sem húsaleigan lækkaði vegna sérstakra ráðstafana eða af sjálfsdáðum. Þessu er ekki til neins að mótmæla. En það er rétt að minnast á það í þessu sambandi, hvílíkt böl þessi okurleiga er fyrir alþýðu manna í þessum bæ. Og þegar sú hlið málsins er athuguð, fullyrði ég hiklaust, að fjöldi manna greiðir nú húsaleigu langt um efni fram, og mjög margir húseigendur taka meiri leigu en nauðsyn og réttlæti krefja. ÓTh: Eru þeir nú orðnir „mjög margir“ húseigendurnir? Var þetta ekki allt saman í fárra manna höndum?). Hv. 4. þm. Reykv. svaraði þeirri kröfu minni til hans um betri lausn á þessu máli en í frv. mínu felst á þá leið, að það væri strax betra að flytja ekki þetta frv. Þetta er nú hans skoðun. Á svona litlum röksemdum voru mótmæli hans reist. Og þó einkum er hann viðurkenndi, að húseigendur tækju meiri leigu en þeim bæri. Þá vek hann orðum sínum að Búnaðarbankanum. Það mál er þessu óskylt, og ætla ég ekki að leiða það inn í umr. að sinni, þótt hv.þm. gæfi tilefni til þess. Hv. 2. þm. Reykv. þarf ég litlu að svara. Hann hóf ræðu sína á því að tala um ósamræmið á milli brunabóta- og fasteignamatsvirðinga hér í bæ. Þetta er rétt. Og ég get viðurkennt, að þar sem hvor virðingin fyrir sig er lögð til grundvallar fyrir gjöldum, þá er þar ekki fullt samræmi á milli, og er það illt. Að ég lagði ekki brunabótavirðingu húsanna til grundvallar í þessu frv., stafar af því, að kunnugir menn hafa sagt mér, að brunabótavirðingin myndi vera nokkru ofan við hið raunverulega verð. Ég veit að vísu, að húseignir kosta meira en fasteignamatsverðið bendir til, og sökum þess hafði ég prósentutöluna þetta hærri en hóflegt myndi, ef fasteignamatið væri hið raunverulega verð. Svo hefi ég einnig gætt þess, að ef eitthvað bæri á milli, væri hinni væntanlegu nefnd mögulegt að mæta þeim ástæðum, sem fram kynnu að koma. Hv. þm. taldi sig því samþ., og vænti ég þess, að hann standi við það. Þá vek hv. 2. þm. Reykv. að því, að þótt menn hefðu komizt yfir ódýr hús og stæðu sig því betur við að leigja þau við vægu verði, þá væri hæpið, að rétt væri að skylda þá til þess.

Já

. Já, þarna skilur okkur gersamlega a. Ég álít, að yfirleitt, og ekki sízt á öðrum eins örðugleikatímum og nú eru, eigi umhugsunin um velferð alþýðu manna að sitja í fyrirrúmi. Þegar ákveðið var, hve háa vexti menn mættu taka af fjármunum sínum, var ekkert tillit tekið til þess, hversu mikinn kostnað eigandinn hafði haft við öflun þeirra.

Við hvað á hv.þm.?

. Ég á við l. um lögleigu. Hv. þm. veit bezt, á hvern hátt þessi 1. eru til komin. Sú ákvörðun var tekin af löggjafarvaldinu til þess að vernda hagsmuni almennings.

Mér virðist þetta einungis sanna mitt mál, og ekkert annað

. Þvert á móti. Sá, sem hafði haft mikinn kostnað við öflun fjármunanna, mátti ekki taka hærri vexti af þeim en hinn, sem e. t. v. hafði eignazt þá að kostnaðarlausu.

M. ö. o. þeir máttu taka jafnt

. Hv. 2. þm. Reykv. vill þó ekki halda því fram, að hús, sem kostað hefir 10 þús. kr., hafi kostað eigandann jafnmikið og annað, sem kostaði 17 þús. kr.

En eftir l. eiga þeir að fá jafnt

. Þá sagði hv. 2. þm. Reykv., að bankarnir myndu ekki hafa lánað mikið fé til þessara dýru bygginga. Óbeint hafa þeir gert það, enda stóð það ekki í þeirra valdi að hindra, að einstakir menn tækju fé út úr bönkunum til þess að leggja í þessi dýru hús. Mér hefir verið sagt, að á nokkrum lóðum, sem eru eign bæjarins, sé bannað að byggja annarskonar hús en hinar svonefndu „villur“. Það sé blátt áfram skilyrði til þess að fá að byggja á lóðum þessum að hafa húsin með ákveðnu sniði. Þótt það sé svo sem hv. 2. þm. Reykv. segir, að þeir menn, sem byggja þessi dýru hús, leigi fyrir neðan sig  Ég var alls ekki í minni ræðu að víkja nokkru að hv. 2. þm. Reykv. né öðrum, sem í þessu máli hafa talað, viðvíkjandi þeirra eigin byggingum. Það kemur mér ekkert við. Ég nefndi aðeins þessar byggingar sem dæmi þess, hve miklir fjármunir eru settir í lítið húsnæði og stuðla því að dýrri húsaleigu. Annars er mér kunnugt um, að þessi hv.þm. á prýðilegt hús við eina af götum bæjarins, þótt ekki komist það undir þetta „villu“-heiti, og þótt svo væri, þá veit ég, að hann myndi ekki andmæla frv. Þess vegna.

Mér er persónulega alveg sama um þetta atriði

. Ég hefi líka gengið út frá því.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég held, að þessi „villu“þræta sé dálítið utan við málið, því að þótt einhverjir hafi reist sér dýr hús og búi í þeim sjálfir, hefir það engin áhrif á húsaleiguna í Rvík yfirleitt, frekar en skrauthýsi t. d. í Lundúnum hafa það. Ég sé ekki, að húsaleiga sé yfirleitt of há. Ég vil alls ekki kannast við það, að hér væri „húsaleiguokur“, eða að það tíðkaðist mjög. Ég er ekki svo kunnugur í bænum, að það geti ekki verið innan um og saman við menn, sem okra á húsum sínum, en algengt er það ekki. Og ef það væri til, þá stafaði það einungis af of litlu húsnæði, því að menn geta ekki okrað á hlutum, sem nóg er til af. Húsnæðisvandræðin ein fá orsakað slíkt okur. Það mun vera rétt hjá hv.þm., að talsvert sé farið að sjást af húsnæðisauglýsingum í blöðunum, og það ber vott um, að vandræðin eru ekki eins mikil nú og áður. Annaðhvort stafar það af því, að aðstreymi til bæjarins hefir minnkað eða húsnæði er meira til en áður. En hvað synir þetta? Einungis það, að ef svona heldur áfram, er húsnæði komið að því að lækka í verði, Þótt ein og ein íbúð sé leigð, hefir það ekki nokkur áhrif á heildarverðið. En fari að verða margir húseigendur, sem verða að leita á til þess að fá leigjendur, í stað þess að leigjendur leituðu á áður, þá fer það eins og með erlendan gjaldeyri, að leigan hlýtur að lækka. Ég get sagt það sem dæmi um húsnæðisvandræðin, að ég frétti, að maður nokkur hér í Rvík ætti von á að fá embætti úti á landi og spurði hann því, hvort ég myndi geta fengið íbúðina hans. ég var sá 63. í röðinni, sem spurði um slíkt ! 62 voru komnir á undan mér, af því að þá hafði grunað, að þarna myndi losna íbúð ! Annað dæmi. Það dó kona hér í bænum, og viðbúið var, að maðurinn myndi hætta að halda heimili. Þegar ég frétti það, fór ég til mannsins, þó ekki fyrr en búið var að jarða konuna. En það var of seint. Menn höfðu byrjað að spyrja eftir íbúðinni undireins og konan veiktist ! Það eru einmitt þessi vandræði, sem orsaka, að húsaleigan fer upp úr öllu valdi. Hér í Reykjavík eru eins og annarsstaðar nokkuð erfiðir tímar, og má því vera, að menn sæki minna til bæjarins en áður og þá rýmkist um. Og e. t. v. fer það svo, að fái hv. 1. þm. Árn. Þetta samþ., þá verði hann svo heppinn að koma, eins og skottulæknarnir, með meðalið, þegar lækningin er að koma af sjálfu sér, en þakka svo sér þetta eftir á. Húsaleigan getur líka lækkað vegna erfiðleikanna um greiðslu. Það er æfinlega svo, að þegar menn eiga erfitt með að greiða, þá fara húseigendurnir að sigta betur úr þá, sem þeir vilja skipta við, og þeir vilja heldur leigja þeim, sem eru öruggir um greiðslu, fyrir lítið eitt lægra verð. Þetta verður til þess, að húsaleigan fer lækkandi, og ég get ímyndað mér, að þannig verði það á næstu árum hér í Rvík. En allt þetta er aðeins einn sorglegur vottur um, hvernig þetta ástand er. Þegar hátt verð er einhversstaðar, blómgast viðskipta- og atvinnulíf. Þannig hefir það verið hér í Rvík undanfarið. Það er því blandin ánægja að sjá þetta háa verð lækka sífellt. Það mun vera rétt hjá hv.þm., að eftir skipulagsuppdrætti bæjarins eru vissir hlutar hans, sem bannað er að byggja nema einbýlishús á. Það eru vissar götur, sem ætlazt er til, að byggð verði einungis sambýlishýs við, og einbýlishúsin aftur við aðrar. hér er verið að hugsa um útlit bæjarins. Það þykja skemmtilegri og hollari hús, sem standa ein sér, með rúmgóðum görðum í kring, heldur en sambýlisbyggingarnar. Það má vel vera, að þetta þyki heldur mikill „lúksus“, en menn hér langar nú til þess að vera eins og annarsstaðar. En ef menn ætla að spara alla skapaða hluti, þá væri bezt að lögbjóða mönnum að búa í einhverjum hottentottakofum, einhverjum „leirkrúsum“, eða jafnvel snjóhúsum eins og Eskimóar. Nei, hér er aðeins verið að hugsa um útlit bæjarins. Það þykir fara betur á því að skipa litlum húsum saman í hverfi, og svo stórum aftur annarsstaðar. Þetta er mikil framför frá því, sem áður var. Ég sný ekki aftur með það, sem ég benti á aðan, að það er strax betra að láta vera að setja þessi l. en setja þau. Það er mín meginröksemd, að það eigi ekki að gera neitt til þess að draga úr byggingum, en það gera þessi l. Svo er það aðeins eitt, sem ég vildi svara í ræðu hv.þm. Hann sagði, að það væri orðið allvíðtækt, að menn heldu íbúðum óleigðum til þess að hafa áhrif á leiguna.

Það sagði ég aldrei

. Og hv.þm. tók til dæmis um það, hve slík áhrif gætu orðið hættuleg, að olíuhringur hefði myndazt hér fyrir nokkrum árum og látið menn kenna mjög hart á sér. Þetta er algerlega ósambærilegt. Fyrst er það nú, að íbúðir eru alls ekki komnar á eina hönd, og m. a. s. ekki á fáar hendur. Ég veit varla um nokkurn mann, sem hefir sett stórfé í húseignir, sem hann leigi út. Það kann að vera, að sami maður eigi e. t. v. 2 hús, en varla mun um stórhringa að ræða í þeim efnum. Það er svo gerólíkt um steinolíuhring og þessar húsabyggingar, að það er yfirleitt svo með leigusala, að þeir mega enga íbúð láta óleigða, en hin feiknastóru félög, sem stofnuð eru með millj. og milljarða króna höfuðstöl, geta auðveldlega verzlað sér til skaða í einu landi meðan þau eru að níða niður keppinauta og ná allri verzluninni undir sig. En þetta getur ekki komið til greina hér. Mér skildist, að hv.þm. fellist á það, að íbúðirnar væru ekki á fárra manna höndum, a. m. k. talaði hann um, að ósanngjarnir leigjendur væru mjög margir, en ef íbúðirnar væru á fárra manna höndum, þá skil ég ekki, hvernig ósanngjarnir leigusalar gætu verið mjög margir, því að ekki geta þeir ósanngjörnu verið fleiri en leigusalar yfirleitt. Ég held annars, að ekki sé ástæða til þess að ræða þetta þrautrædda mál frekar. Það er eðlilegt, að fram komi ár eftir ár sömu röksemdirnar, en mér finnst, að hv.þdm. ættu að taka nokkurt tillit til þess, að allir þm. bæjarins, sem þó eru ekki oft allir sammála, skuli nú allir einhuga um að leggja á móti þessu frv.

Einar Arnórsson [óyfirl.]: Það er að eins stutt aths., ég ris væntanlega upp við 2. umr. málsins. Hv. flm. virtist, eins og stundum kemur fyrir menn í bardagahita, að hann sannaði of mikið, en sá, sem sannar of mikið, sannar ekki neitt. Annað var um olíuhringinn, en hitt um lögleigu. Lögleigudæmið sannaði einungis mitt mál. Ef við, hv.flm. og ég, eigum sína kúna hvor, og ég hefi keypt mína fyrir ærna peninga, en hann fengið sína að gjöf, þá verður lögleigan jöfn eftir báðar kýrnar. Hann hefir jafnmikinn rétt til þess að taka jafnmikla leigu og ég. Í þessu tilfelli er alls ekki hægt að taka tillit til þess, með hvaða kjörum við vorum að skepnunum komnir. Þetta dæmi sýnir því, að hv.flm. hefir gersamlega mistekizt. Okkur kemur saman um það, að brunabóta- og fasteignamatsvirðing sé sitt hvað af sömu eigninni. því að brunabótavirðingin tekur mikið tillit til lóðarinnar. Þetta er svo mjög, að mikið ósamræmi hlýzt af í hvívetna. Við hv.flm. getum vitanlega talað um það nánar, hvort hægt sé að koma þar samræmi á milli. En við getum ekki gert út um það mál, því við ráðum ekki störfum skattstjórnarinnar hér í Reykjavík. Ég geri ráð fyrir því, að við fáum tækifæri til að leiða saman hesta okkar af nýju við 2. umr. þessa máls.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég vil víkja fáum orðum að hv. 2. þm. Reykv. og lögleigunni. Hv. þm. veit það vel, að hér er miðað við loggilt mat, sem á að sýna hið raunverulega verð eignarinnar, en ekkert tillit tekið til þess, þótt eign hafi t. d. verið gefin eiganda. Leigan er miðuð við ákveðinn hundraðshluta af fasteignamatsverðinu, en þó hefir nefndin vald til að víkja frá því, ef ástæður mæla með því. Við hv. 4. þm. Reykv. vil ég segja það, að mér hefði þótt æskilegt, að hann hefði sagt það í fyrri ræðu sinni, sem hann sagði nú, að hann þekkti alls ekkert til málsins. Um leið og hann gerir kröfu til þess, að tillit sé tekið til skoðana sinna, þá er ekki heppilegt, að hann komi með slíkar yfirlýsingar.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég vil aðeins svara þessum útúrsnúningi hv.flm. Ég sagðist ekki þekkja dæmi þess, að hér væri okurhúsaleiga, en gerði þó ráð fyrir, að svo kynni að vera sumstaðar. En það er auðvitað allt annað en það, sem hv.flm. lagði mér í munn.

Einar Arnórsson [óyfirl.]: Af því, sem hv.flm. sagði um fasteignamatið og réttmæti þess annarsvegar og brunabótavirðinguna hinsvegar, leiðir, að frv. er byggt á sjóðvitlausum grundvelli.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Það er sorglegt, að hv. 2. þm. Reykv., sem starfað hefir í fjöldamörg ár í húsaleigunefnd, skuli hafa gert sér svo rangar hugmyndir um þetta mál.