Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Á þskj. 70 flytjum við sex þingmenn Alþb. frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins og eru flutningsmenn auk þess sem hér stendur hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Svavar Gestsson, Þuríður Backman og Ögmundur Jónasson. Frv. þetta fjallar um viðbætur við 72. gr. stjórnarskrárinnar, en hún fjallar um friðhelgi eignarréttarins, verndun hans og takmörk. Í frv. okkar er fjallað um margvísleg eignarréttindi. Þau eru í fyrsta lagi verðmæti í sjó innan efnahagslögsögunnar, verðmæti á sjávarbotni innan efnahagslögsögunnar, almenningar, afréttir og önnur óbyggð lönd utan heimalanda, námur í jörðu, orka í rennandi vatni og jarðhiti neðan við 100 metra dýpi. Frv. okkar er til þess flutt að reynt sé í stjórnarskrá að skilgreina sameign þjóðarinnar og þar er því lýst að fyrrnefnd eignarréttindi, sem ég nú gerði grein fyrir, skuli teljast sameign þjóðarinnar allrar. Við teljum að brýnt sé orðið að taka af öll tvímæli um eignarrétt á náttúruauðæfum og landi og marka skýra stefnu í því máli. Í þessu frv. er ýmist fjallað um eignir sem aldrei hafa verið háðar eignarrétti, svo sem lífríki sjávar, svo eitt dæmi sé nefnt, eða almenningar í óbyggðum svo annað dæmi sé nefnt. Að því leyti er fyrst og fremst verið að staðfesta gildandi rétt í landinu eins og hann hefur verið skilgreindur af fræðimönnum og dómstólum. Í nokkrum tilvikum er gengið lengra og eignir flokkaðar undir sameign þjóðarinnar þótt vissulega finnist ýmis dæmi um að slíkar eignir hafi gengið kaupum og sölum. Á það einkum við um afréttir, um námur og um jarðhita neðan við 100 metra dýpi. Sú stefna sem hér er mörkuð, að flokka þessar síðasttöldu eignir sem sameign þjóðarinnar, er fram sett af sanngirnis\-ástæðum, enda er hér miðað við að eignarréttur tengist fyrst og fremst hefðbundnum notum manna af landi og landareignum. Flest mælir með því að dregin séu einföld og skýr mörk milli einkaeignar á landi og sameignar þjóðarinnar þar sem hagsmuna þéttbýlisbúa sé fyllilega gætt og þeim tryggður réttur til eðlilegrar umgengni og útivistar í landinu og til lands undir húsbyggingar sanngjörnu verði en jafnframt sé þess gætt að staða bænda sé ekki skert og þeir haldi þeim hlunnindum sem fylgt hafa íslenskum búskaparháttum á liðnum öldum. Hér er sem sagt happdrættissjónarmiðið í íslensku þjóðfélagi ekki viðurkennt, þ.e. það sjónarmið að með nýrri tækni geti menn eignast milljónir, jafnvel hundruð milljóna eða milljarða vegna náttúruauðæfa sem þeir höfðu ekki hugmynd um að þeir ættu, en tengjast með nýrri tækni löndum þeirra. Ég vík fyrst að verðmætum í sjó innan efnahagslögsögunnar. 1. gr. laga um stjórn fiskveiða, nr. 38 15. maí 1990, segir í upphafi: ,,Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar.`` Hér er vikið að einu helsta umræðuefni samtímans, þ.e. hættunni á að núverandi kvótakerfi leiði til þess með tíð og tíma að fiskurinn í sjónum teljist eign nokkurra útgerðarmanna. Reyndar er kveðið skýrt á um það í 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða að úthlutun fiskveiðiheimilda myndi ekki eignarrétt. Engu að síður er það alþekkt staðreynd að þessi réttindi eru afskrifuð í bókhaldi, þau ganga kaupum og sölum manna á milli og hafa verið veðsett. Að mínu áliti á það að vísu engu að breyta um ótvíræða sameign þjóðarinnar á auðæfum hafsins innan efnahagslögsögunnar þótt heimildirnar gangi kaupum og sölum eða séu jafnvel veðsettar eða afskrifaðar í bókhaldi en ég tel að ótti almennings við þessa þróun sé afar skiljanlegur og engin furða þótt fólk eigi almennt erfitt með að átta sig á því að slík meðferð þessara réttinda sé heimil. Eins er rétt að hafa í huga að auðvitað má breyta ákvæðum 1. gr. fiskveiðilaganna með lögum þannig að á því er full þörf að tryggja þetta ákvæði með skýrum fyrirmælum í stjórnarskrá. Um verðmæti á sjávarbotni innan efnahagslögsögu er ástæðulaust að fara mörgum orðum. Þess er áreiðanlega ekki langt að bíða að vinnsla af sjávarbotni í íslenskri landhelgi hefjist í einhverri mynd og er örugglega hyggilegast að kveða á um eignarrétt á auðlindum þessa svæðis með skýru stjórnarskrárákvæði. Rétt er að hafa í huga að Alþingi hefur þegar samþykkt lög um eignarrétt íslenska ríkisins á auðlindum hafsbotnsins. Það var gert í maímánuði 1990 og 1. flm. þess frv. var einmitt þingmaður Alþb., Hjörleifur Guttormsson. Áður hafði fullveldisréttur Íslands yfir landgrunninu og nýtingu hafsbotnsins innan efnahagslögsögunnar verið ákveðinn með lögum um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn frá árinu 1979. Næst er að víkja að eignarrétti að afréttum og almenningum. Sá réttur hefur lengi verið bitbein manna á milli en þó hefur það verið margviðurkennd túlkun á íslenskum rétti að einstakir menn eigi almennt ekki beinan eignarrétt á landi í óbyggðum. Í dómi Hæstaréttar árið 1955, bls. 108 í dómabók Hæstaréttar frá því ári, er fjallað um eignarhald á landi á Landmannaafrétti. Undirréttur komst að þeirri niðurstöðu að Landmannaafréttur væri háður eignarrétti Landmannahrepps og væri ekki almenningur en Hæstiréttur komst einróma að gagnstæðri niðurstöðu og taldi að ekki hefðu verið færðar sönnur á það að Landmanna- og Holtahreppar hefðu öðlast eignarrétt á afréttinum, hvorki fyrir nám, löggerninga, hefð né með öðrum hætti. Hins vegar ættu íbúar þessara hreppa, svo og ábúendur býlanna Næfurholts og Hóla í Rangárvallahreppi, sameiginlegan veiðirétt í vötnum á afrétti þessum. Í dómi Hæstaréttar frá árinu 1969, bls. 510 í dómabókinni, var fjallað um deilur Skagfirðinga og Eyfirðinga um eignarrétt á Nýjabæjarafrétti. Undirréttur dæmdi Skagfirðingum eignarrétt á afréttarlandinu í samræmi við afsal frá árinu 1464 en Hæstiréttur komst að gagnstæðri niðurstöðu og taldi að hvorugur aðilinn hefði ,,fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju á landsvæði því, sem um er að tefla í máli þessu``, eins og sagði í fyrrnefndum dómi. Þar sagði einnig, með leyfi forseta: ,,Yfirlýsingar í afsölum fyrr og síðar, sem eigi styðjast við önnur gögn, nægja eigi til að dæma öðrum hvorum aðila eignarrétt til öræfalandsvæðis þessa. Verða því kröfur hvorugs aðila í málinu teknar til greina.`` Í greinargerð með frumvarpi til námulaga, sem samþykkt var á Alþingi árið 1973, segir m.a. að ákvæði 1. gr. námulaga, nr. 50/1909, séu á þeim sjónarmiðum reist, svo ég vitni í greinargerðina, með leyfi forseta, ,,að almenningar, afréttir og öræfi séu ekki í einkaeign, nema sannað sé, að tiltekið land, sem nú er afréttur, hafi áður verið í einkaeign``. Eins og dómar Hæstaréttar hafa því hvað eftir annað borið með sér nægir það eitt ekki að til séu afsöl fyrir afréttarlandi því að sanna þarf að seljandi hafi í raun og veru átt það sem hann var að selja. Þrátt fyrir margítrekaða dóma Hæstaréttar um eignarrétt á óbyggðu landi hefur ýmsum landeigendum gengið illa að sætta sig við þessa niðurstöðu. Margir átta sig ekki á muninum á beinum og óbeinum eignarréttindum. Alkunna er að þeir eru til sem telja víðlend óbyggðasvæði sér til eignar, jafnvel allt upp á miðja jökla. Slík kröfugerð er þó landeigendum til lítils sóma. Afnotaréttur á landi, svo sem beitiréttur eða réttur til veiða í vötnum, er óbeinn eignarréttur og felur því ekki í sér annan eignarrétt, t.d. ekki rétt á orkunni í ám og fallvötnum. Hins vegar geta bændur sem eiga beitirétt og veiðirétt átt kröfu til skaðabóta ef tiltekin réttindi þeirra eru skert við virkjun fallvatna. Í 2. mgr. frv. okkar er það tekið fram að eignarrétti á íslenskum náttúruauðæfum, landi og landgrunni skuli að öðru leyti skipað með lögum. Tryggja beri öllum rétt til eðlilegrar umgengni og útvistar í landinu. Við eignarnám á landi, í þéttbýli sem dreifbýli, sé ekki skylt að taka tillit til verðhækkunar sem stafar af uppbyggingu þéttbýlissvæða í næsta nágrenni, opinberum framkvæmdum eða öðrum ytri aðstæðum, heldur beri að miða við verðmæti hliðstæðra eigna þar sem þess háttar ástæður hafa óveruleg áhrif til verðlækkunar. Hér er vikið að því hvernig eignarnám skuli framkvæmt og við hvað þá skuli miðað ef vafi getur leikið á. Eins og kunnugt er er í 72. gr. stjórnarskrárinnar fjallað um bætur vegna eignarnáms og þar er kveðið á um fullar bætur til eignarnámsþola. Við flm. þessa frv. teljum hins vegar eðlilegra að í stjórnarskránni sé frekar talað um ,,sanngjarnar bætur`` en ,,fullar bætur``. Fullar bætur eru ekki alltaf sanngjarnar og það á einkum við þegar mjög háar bætur eru dæmdar vegna verðhækkunar á landi sem orðið hefur vegna aðgerða annarra. Allir þekkja hvílíkum ókjörum þéttbýlisbúar hafa mátt sæta þegar afla þarf lands undir íbúðarbyggð. Þá eru móar og mýrar, urð og grjót seld á margföldu verði, jafnvel hundraðföldu verði miðað við það sem eðlilegt getur talist. Orðalag 2. mgr. stefnir einmitt að því að koma í veg fyrir það okur á landi sem viðgengist hefur. Í 3. mgr. frv. er síðan minnt á hefðbundinn rétt íslenskra bænda í afréttum og almenningum. Þar er kveðið skýrt á um að bændur haldi eignarrétti á jörðum sínum, beitirétti í óbyggðum og öðrum þeim hlunnindum í heimalöndum og utan þeirra sem fylgt hafi íslenskum búskaparháttum á liðnum öldum. Flutningsmenn hafa hins vegar talið rétt að geta þess í greinargerð að þessa málsgrein megi að sjálfsögðu ekki skilja sem svo að ríkið geti ekki ákveðið aðgerðir til að hamla gegn ofbeit. Þar er að sjálfsögðu um að ræða nauðsyn sem enginn hefur dregið í efa að hljóti að vera fyrir hendi, jafnvel þótt hún stangist á við eignarrétt einstakra manna og eru mörg ákvæði í löggjöfinni því til staðfestingar. Næst vil ég víkja að námum í jörðu. Um námur í jörðu gildir nú sú stefna hér á landi að landeigandi telst eigandi námunnar. Sums staðar gildir sú regla í öðrum löndum að finnandi námunnar telst eigandi en mjög víða, m.a. í mörgum kapítalískum ríkjum, er talið sjálfsagt að þjóðin öll tileinki sér slík auðæfi og hefur ríkið þá umráð þessara réttinda og selur vinnsluaðilum leyfi til námugraftar. Sjálfsagt er að bæta landeigendum tjón af námugreftri eða annarri efnistöku, en að öðru leyti virðist eðlilegast að þjóðin í heild tileinki sér þessi verðmæti. Hvað teljast námur í jörðu í merkingu þessa nýja stjórnarskrárákvæðis yrði þá skilgreint nánar í lögum, sbr. 2. mgr. frumvarpsins, þar sem sérstaklega er áskilið löggjafanum að skilgreina hugtök frumvarpsins nánar. Mér virðist einsýnt að fyrst og fremst yrði um að ræða verðmæt efni sem grafin yrðu úr jörðu en ekki tekin af yfirborði, eins og t.d. möl og sandur. Hér er einnig fjallað um orku í rennandi vatni. Eignarréttur að orku í rennandi vatni hefur lengi verið deiluefni á Íslandi. Það er óumdeilt að land, sem þarf undir orkuver, ber að þjóðnýta og taka eignarnámi og það hefur æðioft verið gert undir forustu löggjafans. Það er einnig óumdeilt að bændur, sem verða fyrir tjóni af þessum sökum, eiga rétt á bótum, t.d. vegna lands sem þeir missa undir byggingu orkuvers og önnur mannvirki, stíflur, spennistöðvar og háspennulínur. Þeir eiga einnig rétt til bóta, eins og ég hef reyndar þegar nefnt, ef beit á afréttarlandi rýrnar vegna orkuframkvæmda, veiði í vötnum eða ám spillist eða önnur almenn búskaparhlunnindi fara forgörðum. Hitt teljum við flutningsmenn mjög óeðlilegt að einstaklingar teljist eiga orkuna í rennandi vatni og selji hana öðrum. Þegar orkumálin voru sem mest á dagskrá snemma á öldinni var það álit meiri hluta svonefndrar fossanefndar og ráðgjafa hennar, Einars Arnórssonar, þáverandi lagaprófessors og síðar hæstaréttardómara, að orka vatnsins væri ekki undirorpin eignarrétti landeiganda. Hins vegar stóðu talsmenn séreignarstefnunnar á þeirri tíð fast á móti svo að ekki tókst að lögfesta þetta sjónarmið. Nú er tími til kominn að þessu verði slegið föstu með ákvæði í stjórnarskrá og því er það lagt til með þessu frv. Loks vil ég nefna eignarrétt á jarðhita. Eignarréttur landeigenda á jarðhita djúpt í jörðu er ekki síður fráleitur en eignarréttur á orku vatnsins. Við flm. þessa frv. teljum að tryggja þurfi rétt samfélagsins til orkunnar í iðrum jarðar og að taka þurfi af öll tvímæli um það að eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar verndi ekki rétt landeigandans til jarðhita á ótakmörkuðu dýpi. Það er margyfirlýst skoðun fræðimanna sem um þetta hafa fjallað, m.a. skoðun prófessoranna Ólafs Lárussonar og Ólafs Jóhannessonar, í þeirra fræðiritum, að landeigandi eigi ekki rétt til jarðhita niður á hvaða dýpi sem er og því megi með lögum takmarka rétt hans við ákveðið dýpi, og þeir nefndu í sínum fræðiritum 50--100 metra dýpi. Við flm. þessa frv. höfum ákveðið að miða við hærri töluna þ.e. 100 metra dýpi og að það sé ákveðið að allur jarðhiti neðan 100 metra dýptar sé sameign þjóðarinnar. Þetta hefur sem sagt aldrei verið skilgreint og aldrei ákveðið og við teljum að því lengur sem það dragist að ákvörðun sé um þetta tekin því erfiðari verði þessi ákvörðun þegar að henni kemur. Fáum dettur í hug að halda því fram að jarðeigandi eigi allt sem felst í iðrum jarðar undir landareign hans, allt inn að miðpunkti jarðar. En spurningin er að sjálfsögðu hvar á að draga mörkin. Á að draga þau við 50 metra, 100 metra, 1.000 metra eða 2.000 metra, svo dæmi séu nefnd? Ég viðurkenni að um þetta má deila. Nú til dags er það svo að borholur eru oft boraðar á ská. Skeiki miklu frá lóðréttri stefnu getur borendinn verið kominn langt út fyrir lóðrétta stefnu niður á við. Og eins er rétt að hafa í huga að oftast kemur heita vatnið eða gufan langt að en ekki þráðbeint upp undir landi landeigandans. Ég held að þessar hugleiðingar hljóti að sýna hversu fráleitt það er menn geti eignað sér auðæfi djúpt í jörðu niðri. Ég vil að endingu taka það fram að frv. þetta hefur áður verið flutt af þingmönnum Alþb. og var reyndar flutt í fyrsta sinn fyrir rúmum tveimur áratugum. Það var einnig lagt fram í stjórnarskrárnefndum sem tillaga flokksins. Nú mun vera von á stjórnarfrv. sem fjalla mun að hluta til um hliðstætt efni og hér hefur verið fjallað um, þ.e. um eignarrétt á landi, og því má vænta ítarlegra umræðna um þessi mál á komandi vikum og mánuðum. En það er von okkar flm. að frv. okkar sé verðugt framlag til þeirrar umræðu. Ég legg síðan til að máli þessu verði vísað til 2. umr. og til sérstakrar stjórnarskrárnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka alþýðubandalagsmönnum fyrir framkomið frv. sem nú er endurflutt eins og fram kom í ræðu hv. flm. Þetta frv. til stjórnarskipunarlaga er þarft að mínu mati en eins og reyndar kom fram í framsögu flm. er þörf á því að huga betur að ýmsum þáttum er varða eignarrétt á íslenskum náttúruauðæfum og námum í jörðu og jarðhita neðan við 100 metra dýpi. Þann 29. október sl. var hér á Alþingi til umræðu frv. til laga um orku fallvatna og frv. til laga um jarðhitaréttindi sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson mælti fyrir. Þá benti hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson m.a á að það væri alls ekki sjálfgefið að miða við 100 metra dýpi, þ.e. að ríkið eigi allt sem er fyrir neðan 100 metra dýpi og miða við þau mörk, og þar vitnar hann m.a. í dr. Magnús Hannesson þjóðréttarfræðing á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: ,,Alveg eins og það sjónarmið er gilt að það sem enginn á, enginn getur fært sönnur á eignarrétt sinn, að um það getur löggjafarvaldið sett lög að sé í eigu ríkisins, almennings, þá á þetta sjónarmið ekki bara við um yfirborðið heldur á þetta líka við það sem undir yfirborðinu er. Og það þýðir, að því er varðar hina ,,júridísku`` rökræðu, að þetta mál sem snertir auðlindanýtingu er undir sömu sök selt og þjóðlendurnar. Það er með öðrum orðum alls ekki sannað mál að einkaeignarréttur, sem byggir á hefðbundinni nýtingu, gildi varðandi námuefni í iðrum jarðar eða jarðvarma í iðrum jarðar né heldur reyndar rennandi vatn á yfirborði.`` Í framhaldi af þessu vekur hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson athygli þingheims á að það sé ekki endilega eðlilegast að miða við 100 metra eða 50 metra og bendir á að það megi alveg eins hugsa sér einhvers konar allt öðruvísi takmörkunarreglu, t.d. að miða við styrkleika virkjunar ef um það væri að ræða eða eitthvað sem ekki er bundið við lóðrétta línu niður í jörðina. Ég vil taka undir þessar athugasemdir hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar. Um leið bendi ég á að fyrirhugað er að ríkisstjórnin leggi fram á þessu þingi að mér skilst frv. um þjóðlendur, og það væntanlega mjög bráðlega, og ég geri ráð fyrir að það frv. m.a. muni varpa ljósi á þessa umræðu í víðara samhengi og fleiri hliðar þessa máls komi þar upp. Þess vegna er ég ekki alveg sannfærð um að þau ákvæði er varða land og landnýtingu sem koma fram í þessu frv. séu þau albestu þótt í meginatriðum geti ég lýst stuðningi við þau sjónarmið sem þar koma fram. En það er að mínu mati og okkar kvennalistakvenna eitt ákvæði í þessu frv. til stjórnarskipunarlaga sem er alveg bráðnauðsynlegt að festa í stjórnarskrá sem allra fyrst, alla vega fyrir lok þessa kjörtímabils sem væntanlega verður ekki á þessu þingi, en það er ákvæðið um auðlindir sjávar, auðlindir í sjó og á sjávarbotni eins og það er orðað í þessu frv. Þær auðlindir eru auðvitað langverðmætustu auðlindir þjóðarinnar. Þess vegna höfum við kvennalistakonur lagt fram frv. til stjórnarskipunarlaga sem dreift var hér á Alþingi í dag og þar sem það frv. tengist því frv. sem hér er til umræðu vil ég stikla á stóru um efni þess, ekki síst vegna þess að í grg. frv. þeirra alþýðubandalagsmanna er ekki farið mjög ítarlega út í rökin fyrir því að festa í stjórnarskrá nytjastofnana í hafinu þó að frsm. hafi bætt þar nokkuð úr í ræðu sinni. Efnisgreinin í frv. okkar kvennalistakvenna, en við flytjum það þrjár, Guðný Guðbjörnsdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir og Kristín Halldórsdóttir, hljóðar svo: ,,Á eftir 72. gr. kemur ný grein er verður 73. gr. og breytist röð annarra greina til samræmis við það. Greinin hljóðar svo: Nytjastofnar á hafsvæði því sem fullveldisréttur Íslands nær til eru sameign íslensku þjóðarinnar. Kveðið skal á um sjálfbæra nýtingu þessara auðlinda til hagsbóta fyrir þjóðarheildina í lögum og stjórnvaldsfyrirmælum.`` Í grg. er bent á að nytjastofnarnir á Íslandsmiðum séu langmikilvægasta auðlind þjóðarinnar og að í lögum um stjórn fiskveiða hafi verið ákvæði allt frá árinu 1988 um að þeir séu sameign íslensku þjóðarinnar. Með þessu frv. til stjórnarskipunarlaga er verið að tryggja stjórnskipunarlega stöðu þess ákvæðis. Með þessum fyrri málslið greinarinnar er verið að tryggja annars vegar forræði Íslendinga yfir auðlindinni og hins vegar að auðlindin sé sameign íslensku þjóðarinnar en ekki þeirra sem fara með nýtingarréttinn samkvæmt lögum hverju sinni. Og ég tek undir það með frsm. þess frv. sem hér er til umræðu að það er mjög nauðsynlegt að styrkja þetta lagaákvæði með því að kveða á um það í stjórnarskránni, ekki síst vegna þess lagafrv. sem hér liggur fyrir þinginu og mér skilst að standi til að ræða á næstu dögum um veðheimildir, um að lögfesta veðheimildir á aflahlutdeild. Eins og við vitum er verulegur ágreiningur um hvernig stjórn fiskveiða fer í raun með þetta sameignarákvæði. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að þetta verði fest í stjórnarskrá. Síðara ákvæði greinarinnar kveður annars vegar á um að nýta beri auðlindina á sjálfbæran hátt. Með því er átt við að nýtingin mæti þörfum núverandi kynslóðar án þess að skerða möguleika kynslóða framtíðarinnar til sambærilegrar nýtingar. Þetta eru reyndar orð sem til þessa hafa ekki verið sérstaklega í lögum af þessu tagi en ég tel að þau séu í samræmi við t.d. Ríó-sáttmálann og aðra sáttmála sem við erum aðilar að og að mjög mikilvægt sé að þessi orð --- sjálfbær nýting --- komi inn í löggjöf af þessu tagi. Í því sambandi er minnt á hið mikla brottkast sem ég tel að geti ógnað sjálfbærri nýtingu auðlindarinnar. En eins og vitað er er brottkast talið vera einn alvarlegasti fylgifiskur kvótakerfisins sem við vitum um. Ég tel að það verði að taka það mál mun fastari tökum með því að lögfesta inn í stjórnarskrá eða að nýtingin verði að vera sjálfbær. Það þýðir í raun að mun fastar verði tekið á þeim málum til að tryggja að komandi kynslóðir hafi sömu möguleika og við til að nýta þessa auðlind. Þá þykir ástæða til að ítreka hagsmuni þjóðarheildarinnar í ljósi þess að heilu byggðarlögin virðast geta misst lífsviðurværi sitt við kaup eða sölu einstaklinga á aflahlutdeildum nú. Það getur einnig átt sér stað þegar aflahlutdeildum er úthlutað án endurgjalds til einstaklinga og fyrirtækja sem nýta ekki veiðirétt sinn en hagnast á því að selja hann eða leigja til þeirra sem stunda fiskveiðar, þeirra sem ekki fá veiðileyfi eða aflahlutdeild þrátt fyrir ákvæði 69. gr. stjórnarskrárinnar um að ekki megi leggja bönd á atvinnufrelsi manna nema almannaheill krefji. Í grg. með frv. eru síðan ýmsar skilgreiningar á hugtökum eins og á nytjastofnum og við hvaða hafsvæði er átt og þykir ekki ástæða til að tíunda það hér. En ég vil benda á að þetta frv. okkar kvennalistakvenna er nær samhljóða frv. sem forsrh. flutti á síðasta kjörtímabili, 118. löggjafarþingi árið 1994--1995, sem stjfrv. Sjálfstfl. og Alþfl. Samkvæmt stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstjórnar er stefnt að því að festa í stjórnarskrá ákvæði um að auðlindir sjávar séu sameign íslensku þjóðarinnar og af þessu dreg ég þá ályktun að um efni þessa frv. okkar kvennalistakvenna hljóti að vera víðtæk sátt í þinginu.

Herra forseti. Það kom fram í máli hv. þm. og réttilega var vakin athygli á því að eins og hv. þm. komst að orði þá geta heilu byggðarlögin misst lífsviðurværi sitt ef einstaklingar kjósa að selja þann rétt til sjósóknar sem þeim er falinn. Ég spyr um viðbrögð við afleiðingum af þeirri stefnu að fela einstaklingum að annast atvinnurekstur hér á landi. Er það þá stefna Kvennalistans að ekki eigi að treysta einstaklingum fyrir því að vera með atvinnurekstur í sjávarútvegi og taka upp ríkisútgerðir eða annan samfélagslegan atvinnurekstur? Hvaða úrræði hefur Kvennalistinn uppi í erminni til að bægja þessari vá frá byggðarlögunum sem getur vissulega orðið við það að einstaklingar kjósa annað en hagsmunir manna í byggðarlögunum standa til?

Virðulegi forseti. Því er til að svara að hér er fyrst og fremst til umræðu frv. til stjórnarskipunarlaga þar sem ekki er farið ítarlega út í löggjöf um stjórn fiskveiða. En í þessari grein sem getið er um er ítrekað að nytjastofnarnir séu sameign íslensku þjóðarinnar og þá beri að nýta á sjálfbæran hátt til hagsbóta fyrir þjóðarheildina. Það sem ég var að útskýra er að ég tel að sú nýting sem nú er á auðlindinni sé ekki til hagsbóta fyrir þjóðarheildina þegar það getur komið upp að heilu byggðarlögin missa lífsviðurværi sitt. --- Ég hef varla tíma í andsvari þó ég geti kannski litið svo á að þetta sé í annað skiptið sem ég tek til máls og sé ekki í andsvari. --- Það er ekki stefna okkar kvennalistakvenna að fara að tala um ríkisútgerðir.

Forseti lítur svo á að hv. þm. sé að svara andsvari.

Þá er best að ég fari ekki út í þetta nánar en það er ekki ætlun Kvennalistans að fara út í ríkisútgerðir. Hins vegar tel ég að sem stjórnarskrárákvæði þá sé þetta orðalag mikilvægt. Það verði þó að útfæra nánar í lögum.

Herra forseti. Ég vonast til að hv. þm. muni síðar í umræðunni svara ítarlegar fyrirspurn minni því að vissulega er greining þingmannsins á vandamálinu hárrétt að mínu viti. Að búa við fiskveiðistjórnarkerfi eins og við búum við í dag þar sem útgerðarmönnum er falinn ákvörðunarrétturinn og umráðarétturinn getur haft í för með sér gagnstæða hagsmuni hans og íbúanna í byggðarlögunum. Spurningin er hins vegar: Hver eru úrræði Kvennalistans við þessu vandamáli sem hv. þm. vakti athygli á í ræðu sinni áðan? Eru úrræðin þau að taka forræðið af útgerðarmanninum? Er úrræðið að leggja á veiðileyfagjald? Hvernig má það vera að það breyti þessu vandamáli? Eða hefur Kvennalistinn eitthvert annað úrræði sem hann á eftir að gera grein fyrir í umræðunni? Ég vænti þess að þingmaðurinn lýsi skoðunum síns þingflokks á lausnum á vandamálinu því það er kjarni málsins hvernig menn ætla að leysa þetta vandamál sem hér hefur verið dregið fram í dagsljósið.

Herra forseti. Hver segir að aldrei sé tekist á um grundvallaratriði á hv. Alþingi? Og hver sagði að sósíalisminn væri dauður? Sósíalismi Ragnars Arnalds og hv. félaga hans sem eru flm. þessa frv. er aldeilis ekki dauður. Hann er sami sósíalisminn og hann var fyrir 20 árum eins og kom fram í ræðu hv. 1. flm. og hann er líkast til sami sósíalisminn og árið 1917. Alla vega eru ekki grundvallarbreytingar þar á þótt ýmislegt sé kannski í útfærslunni annað heldur en sagan sýndi frá 1917 og fram á lok síðasta áratugar.  Það hefur verið talað um að til að nútímaþjóðfélag með nútímaefnahagskerfi geti þrifist þurfi þrjú grundvallaratriði. Það þurfi tryggan eignarrétt, það þurfi virkt kerfi til að tryggja að samningar haldi og það þurfi frelsi í viðskiptum. Þetta frv. vegur að rótum eignarréttarins. Það eru ýmis mál sem tæpt er á í frv. Það er rétt sem þar kemur fram að menn hafa skipað eignarhaldi á náttúruauðlindum eins og fiskstofnum, námum, jarðhita og orku á ýmsan hátt. Það er ýmislegt í gangi m.a. hér á landi í þeim efnum sem við eigum eftir að kynnast á þessu þingi væntanlega. En í grundvallaratriðum held ég að það sé rétt að eignarhald á þessum hlutum sé sem líkast því sem gengur og gerist í hinum almenna eignarrétti. En það sem vegur hvað þyngst að rótum eignarréttarins eru ákvæðin í frv. um eignarrétt á landi og hvernig fara skuli með bætur þegar land er tekið eignarnámi. Horfið er frá því að greiddar séu fullar bætur eins og gert er ráð fyrir í lögum. Í frv. er gert ráð fyrir stöðluðum bótum og að ekki eigi að taka tillit til uppbyggingar á þéttbýlissvæðum opinberra framkvæmda eða öðrum ytri aðstæðum heldur nota staðlað verðmat. Þá er nú farið að verða lítið um eignarréttinn á landinu ef frosin túndran er jafnverðmæt og gróið og gefandi land til beitar og jarðræktar. Hvernig verður þá með nýtinguna á slíkum landsvæðum ef þau eru verðlögð á sama hátt? Þá held ég að eignarréttarstoðin undir því nútímaefnahagskerfi sem við viljum byggja sé brostin. Ytri aðstæður er ansi víðtækt orðalag. Þá að svæðunum sem liggja nálægt þéttbýli eða öðrum opinberum framkvæmdum. Hvernig skyldi standa á því að þéttbýli myndast á tilteknum svæðum? Eða hvernig skyldi standa á því að opinberar framkvæmdir eru á einhverjum tilteknum svæðum? Það er vegna þess að gæði landsins eru á einhvern hátt þannig að hagstætt er að nýta landið í ákveðnum tilgangi. Þar með myndast verðgildi á landinu alveg eins og land getur haft verðgildi af því að það er fagurt, sem er að sjálfsögðu huglægt, eða vegna þess að það gefur af sér jarðargróður bæði fyrir menn og búpening. Meira að segja var minnst á landnýtingu og ofbeit. Ég held að ef við hefðum látið verðgildi landsins ráða meira á markaði miðað við nýtinguna væri landið víða betur farið en það er í dag hvað gróður varðar. Tæpt er á öðru máli í frv. sem snertir það sem talað hefur verið um sem þjóðlendufrv. sem hv. Alþingi á væntanlega að fjalla um í vetur. Þar vil ég gera mjög strangar kröfur til þess að menn sýni fram á eignarrétt sinn. En þetta frv. gengur út á það nánast að gera bændur að leiguliðum að tilteknum gæðum landsins. Að einungis séu tilteknir þættir landsins sem bændur eigi eða megi nýta, beitarréttur og önnur hlunnindi. Hvernig á þá að nýta þetta land á annan hátt án þess að ganga á hlut bændanna? Hvernig ætlum við að nýta landið til að byggja á því eða gera eitthvað annað við það án þess að ganga annaðhvort á beitarréttinn eða hlunnindanotin? Ég sé eiginlega ekkert rökrétt í því að aftengja hinn almenna eignarrétt frá þessum notum, beitar- og hlunnindanotunum. Ég tel því að með þessu ákvæði sé verið að vega að eignarrétti íslenskra bænda á því landi sem þeir hafa átt um aldir eða frá því að land byggðist. Ég velti því fyrir mér þegar ég sá hverjir voru flutningsmenn hvort þetta frv. væri örugglega ekki flutt í samræmi við stefnu Alþb. og að formaður Alþb. væri sammála því. Ég geng út frá því að hún sé sammála þessu frv. Svona frv. væri ekki flutt af svona mörgum þingmönnum flokksins án þess að formaður flokksins væri sammála því og aðstæður þess vegna einungis þannig af óviðráðanlegum orsökum að formaður flokksins var ekki inni á þingi þegar frv. var lagt fram. Ég get því ekki annað en litið á þetta sem stefnu flokksins, a.m.k. stefnu meiri hluta þingflokksins og þar með formannsins. Mér er þess vegna spurn í allri þessari umræðu um grósku á vinstri vængnum, sameiningu allra jafnaðarmanna undir heitinu jafnaðarmenn, hvort þetta frv. sé innlegg í þá umræðu og í það samstarf sem þessir aðilar leynt og ljóst eru að reyna að koma á við Alþfl. því að ég get ekki séð, alla vega eins og ég hef skilið íslenska sósíaldemókrata eða íslenska jafnaðarmenn sem við höfum svo kallað og almennt höfum við talið að þeir væru í Alþfl., að þetta falli að þeirra hugmyndum, a.m.k. ekki þeim atriðum sem ég hef helst verið að draga fram þó að ég viti auðvitað um þeirra skoðanir á náttúruauðlindunum, en ekki þessi eignarréttarákvæði á landinu sem ég var hér að nefna. Því væri mjög fróðlegt að það kæmi fram í umræðunum hvort menn telji þetta frv. líklegt til þess að sameina jafnaðarmenn í einn stóran jafnaðarmannaflokk eða hvort frv. sé líklegt til að halda sósíalistum og sósíaldemókrötum aðskildum í framtíðinni eins og verið hefur í fortíðinni hér á landi.

Hver skrifaði bók um jafnaðarstefnuna?

Ég gæti líka skrifað bók um jafnaðarstefnuna en það gerði mig ekki að jafnaðarmanni.

Virðulegi forseti. Það var gaman að orðum hv. þm. Árna Mathiesens og viðbrögðum hans og það skein af honum þegar hann gat þess að sósíalisminn væri ekki dauður. Maður sat og hlustaði og hugsaði: Nú finnst honum sósíalisminn fundinn og er sannfærður um að Stalín er ekki dauður. En svo kemur hann að jafnaðarmönnum sem hann hafði haldið að allir væru í Alþfl. og einhverju brölti á vinstri væng og þá skilur maður að hann er áhyggjufullur eins og fleiri í hans flokki. Nei, jafnaðarmenn eru ekki allir í Alþfl. en þeir streyma að. Þeir streyma saman. Það kemur að þessu. Virðulegi forseti. Ég kom ekki upp í andsvar til þess að tala um þetta heldur um þau orð þingmannsins, og þá er ég að tala í mikilli alvöru, að frosin túndra eigi ekki að vera jafnverðmæt og frjósöm jörð. Þar erum við komin að kjarna þess máls sem ég tel að sé að finna í þessum þætti frv. hv. þm. Ragnars Arnalds. Að öðru leyti ætla ég ekki að fjalla um þetta frv. Ég ætla nefnilega að nefna að ytri aðstæður hafa oft gert frosna túndru að verðmætu landi. Þegar jörð sem er ekki gróin, ekki er frjósöm, hefur eiginlega ekkert til að bera nema fornt nafn, þar er kannski lélegur húsakostur og leifar af gömlu, grónu landi en landareignir eru melar og móar sem ekkert hefur verið gert við, ekkert hefur verið lagt í og síðan þróast bæjarfélag sem stækkar og eflist og teygir út anga sína og að slíkri jörð --- hvað gerist þá? Jú, ytri aðstæður hafa gerst frosna túndru að jafnverðmætu landi og frjósamri jörð. Þannig er það, hv. þm. 
            

Herra forseti. Ég held að það sé nokkurn veginn öruggt að ég geti staðfest að Stalín sé dauður, en það þýðir hins vegar ekki að sósíalisminn sé dauður. Og ef það hefur verið svona bjart yfir mér þegar ég sagði þessi orð, að uppgötva að hv. þm. Ragnar Arnalds er sá sami þingmaður og ég hef þekkt í gegnum árin og áratugina, þá verður bara að hafa það. Ég sé ekkert rangt við það þó að ég gleðjist yfir því að Ragnar Arnalds á sínum seinustu árum hér á þingi sé ekki að beygja sig fyrir einhverjum tískusveiflum innan Alþb. heldur stendur bara við sitt og sína stefnu. En ég áttaði mig ekki alveg á því sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sagði um túndruna. Auðvitað getur túndran verið jafnverðmæt og hinn frjósami jarðvegur. Það er alveg rétt. En það getur verið af einhverjum huglægum þáttum, einhverjum þáttum sem við hér og nú getum alls ekki skýrt eða skilgreint. En það sem ég er að segja er að þá er það bara allt í lagi að hún sé verðmætari heldur en eitthvert annað land og það er bara ekki það sem skiptir máli. Það sem skiptir máli er að menn fái þá fullar bætur fyrir þær eignir sem þeir eiga og eru af þeim teknar en ekki að það sé bara eitthvert staðlað verð eða staðlað verðmat á fermetrann, algerlega óháð þeim ytri aðstæðum sem kunna að vera ríkjandi.

Virðulegi forseti. Auðvitað á þingmaðurinn að skilja hvað ég á við. Hann talar um tryggan eignarrétt, að samningar haldi og um frelsi í viðskiptum. Og hvert nær svo frelsi í viðskiptum? Eins og ég var að lýsa því. Ef jörð, sem er í raun og veru melar og móar, liggur þannig við þéttbýlinu að þéttbýlið þróast fyrir aðgerðir þéttbýlisins, ekki eigendanna að jörðinni, þá fær hún í raun og veru verðgildi og það hefur gerst á liðnum árum og það þekkja allir sem hafa komið að stjórn þéttbýlisstaðanna hér í kring.

Ert þú á móti því að ...?

Það hefur gerst á liðnum árum að jafnvel sveitarfélög hafa fallið í það og Fasteignamat ríkisins að meta slíkar jarðir út frá ytri aðstæðum og út frá þéttbýlismynduninni sem teygist að. Og þegar síðan kemur að því að taka slíkt eignarnámi þá liggur eitthvert slíkt mat til grundvallar. Ef við settumst niður og færum bara yfir suðvesturhornið og skoðuðum sögu ýmist jarðakaupa eða eignarnáms, þá kæmu fróðlegir hlutir í ljós.

En ertu á móti því?

Herra forseti. Ég held að það sé rétt að maður athugi grundvallaratriðin: Er hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sammála mínum málflutningi eða er hún sammála málflutningi Ragnars Arnalds? Ef hún er sammála málflutningi hv. þm. Ragnars Arnalds, þá er þessi Alþfl. sem ég hef m.a. verið í samstarfi við orðinn talsvert öðruvísi en ég hef ímyndað mér, þ.e. ef hann er að hafna eignarréttinum á þann hátt sem Alþb. gerir í þessu frv.

Það er nefnilega það.

Virðulegi forseti. Áður en hv. 2. þm. Reykn., Árni M. Mathiesen, heldur fleiri ræður um þetta mál, þá verður hann að leyfa sér þann munað að lesa frv. og kynna sér það vegna þess að hann fór auðvitað með staðlausa stafi áðan. Það er alger misskilningur að með þessu frv. sé verið að aftengja almennan eignarrétt eða að bændur séu gerðir að leiguliðum. Og það er mikill misskilningur yfirleitt að verið sé að vega að eignarrétti bænda með þessu frv. Það er bara alls ekki verið að því á nokkurn hátt. Ég tel að með þessu frv. verði eignarréttur bænda nákvæmlega sá sami og hann er í dag samkvæmt túlkun og margítrekuðum skilningi Hæstaréttar. Þetta kom fram í framsöguræðu minni. Þetta er status quo hvað snertir lagalega stöðu bænda og eignarréttarlega stöðu þeirra. Þeir halda eignarrétti sínum að jörðum sínum og öllum heimalöndum. En það er einungis verið að skilgreina í hverju eignarréttur þeirra í afréttum er fólginn. Hann er óbeinn eignarréttur, takmarkaður eignarréttur og það er bara nákvæmlega það sama og Hæstiréttur hefur margsinnis sagt í sínum dómum. Það er líka misskilningur að það eigi að meta allt land nákvæmlega eins samkvæmt þessum skilgreiningum hér. Það er verið að segja það hins vegar að það eigi að meta land miðað við verðmæti hliðstæðra eigna. Auðvitað segir það sig sjálft að frosin túndra og gróið land verður aldrei lagt að jöfnu  En ég vil bæta því við að endingu að í Noregi er ekki miðað við það að greiddar séu fullar bætur. Það er ekki alls staðar eins og hér á Íslandi að miðað sé við fullar bætur. Þar er miðað við sanngjarnar bætur og það er sú hugsun sem ég tel að eigi að koma inn í íslenska löggjöf og sé nær lagi.

Herra forseti. Þó að það sé pottur brotinn í Noregi þá er ekki víst að það sé endilega rétt að brjóta pottinn hérna hjá okkur. En hv. þm. Ragnar Arnalds dró í land í upphafi sinnar stuttu ræðu en síðan kom hann aftur að efni frv. sem ég var að lýsa í minni ræðu og undirstrikaði það sem ég sagði að það er ekki verið að tala um hinn almenna eignarrétt, heldur er verið að tala um skilgreindan eignarrétt og takmarkaðan eignarrétt, nákvæmlega það sem ég var að segja í ræðu minni hér áðan.

Virðulegi forseti. Auðvitað verður hv. 2. þm. Reykn. að gera sér grein fyrir því að eignarréttindi eru alltaf takmörkuð með ýmsum hætti og það er enginn stórkostlegur heimskommúnismi að menn geri tillögu um að takmarka eignarréttindi. Það hefur Sjálfstfl. að sjálfsögðu gert margsinnis og auðvitað eru ýmiss konar takmörk í okkar löggjöf gagnvart eignarréttindum. Það þarf hins vegar að skilgreina eignarrétt á Íslandi skýrar en gert er í dag og frv. okkar er fyrst og fremst innlegg til þeirrar umræðu. Ég minnist þess að ekki er langt síðan framkvæmdastjóri Landssambands ísl. útvegsmanna kallaði ritstjóra Morgunblaðsins ,,síðasta sósíalistann`` vegna þess að hann leyfði sér að ítreka þá skoðun sína að tryggja þyrfti sameign þjóðarinnar á auðæfum sjávar. Auðvitað eru til þeir menn í Sjálfstfl. sem líta á það sem sósíalisma að muna eftir sameign þjóðarinnar. Ég er sósíalisti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. Ég er sósíalisti og ég held að jafnaðarmenn um allan heim skammist sín ekkert fyrir það að nefna sjálfa sig sósíalista. Alþb. er sósíalískur flokkur, það kemur fram í 1. gr. laga þess og við erum stolt af þeirri skilgreiningu og stöndum við hana. 

Herra forseti. Það er allt í lagi að tala um heimskommúnisma og hv. þm. Ragnar Arnalds má gjarnan vera sósíalisti fyrir mér og Alþb. má gjarnan vera sósíalískur flokkur fyrir mér. Ég er bara ósammála þeirra skoðun og ég er ósammála því hvernig þeir vilja umgangast eignarréttinn. Auðvitað takmarkast eignarrétturinn af eignarrétti einhvers annars. En það sem um er að ræða í þessu frv. er að breyta þeim eignarrétti sem íslenskir bændur hafa haft á sínu landi í gegnum aldirnar og takmarka þær bætur, þær fullu bætur, sem á að veita þegar eign er tekin af eiganda sínum. Það er það sem er um að ræða. Og undir lok ræðu hv. þm. Ragnars Arnalds kemur það auðvitað fram að hann bölsótast út í séreignarstefnuna sem allt er að kúga og það er í samræmi við hans sósíalísku hugsun og sósíalísku stefnu hans flokks og ekkert um það að segja annað en það að það er gott ef menn eru hreinskilnir og eru tilbúnir að standa á þeirri skoðun. Ég er bara ósammála þeirri skoðun.

Herra forseti. Af því að mér hefur nú um langan aldur verið mjög hlýtt til hv. þm. Árna M. Mathiesens þá finnst mér frekar dapurlegt að sjá hann í því hlutverki sem hann lék hérna áðan. Þessi vaski víkingur Sjálfstfl. sem áður var aldrei hræddur hjörs í þrá er skyndilega farinn að skjálfa í hnjáliðunum. Hvað er það sem vekur ótta hans? Jú, ótti hans stafar af því að hann sér að fram undan kunni að vera samruni jafnaðarmanna á Íslandi og það kynni að leiða til þess að sá flokkur sem hann hefur leynt og ljóst reynt að leiða í Reykn. verði ekki forustuflokkur í kjördæminu ef tekst að ná jafnaðarmönnum saman innan þeirra flokka sem er að finna á Íslandi í dag og líka utan þeirra. Hv. þm. talar mjög um að í frv. sem liggur fyrir frá Ragnari Arnalds og fleiri hv. þm. sé mjög mengandi sósíalismi. Í frv. er ýmislegt að finna sem ég er ekki alveg sammála en þar er líka að finna það grundvallaratriði sem ég hygg að gangi mjög í sameiningarátt með jafnaðarmönnum allra flokka. Ég held að þau grundvallaratriði sem er að finna í 1. mgr. hnígi mjög að því sem Alþfl. hefur talað um á þessu þingi og á undangengnum þingum og lagt fram frv. í þá veru sem þingflokkur jafnaðarmanna hefur lýst fylgi við. Hv. þm. Árni M. Mathiesen verður tíðrætt --- það má gefa honum það að hann reynir mjög oft að halda sig við grundvallaratriðin í stjórnmálum --- um einkaeignarréttinn og sameignarréttinn. En meira að segja hv. þm. Árni M. Mathiesen hefur sjálfur stutt frv. til laga sem gerðu ráð fyrir breytingum á stjórnarskipunarlögum þar sem var verið að herða sameignarrétt á auðlindum. Ég vek eftirtekt hv. þm. á því að við studdum sömu ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili, sem lagði fram frv. tveimur dögum áður en þingi lauk árið 1995 þar sem gert er ráð fyrir að ótvírætt ákvæði væri sett inn í stjórnarskrána um að nytjastofnar á hafsvæðinu sem fullveldisrétturinn næði til væri sameign íslensku þjóðarinnar. Þar með var hv. þm. Árni M. Mathiesen í rauninni að lýsa því yfir í verki að sameignarrétturinn er stundum farsælli en séreignarrétturinn. Um þetta frv., herra forseti, er það að segja að margt í því er gott og margt í því getum við jafnaðarmenn stutt. Eins og kemur fram í máli hv. flm. ber frv. það með sér að vera ekki samið í gær og hefur sennilega verið flutt fyrst fyrir einum eða tveimur áratugum. Þessa roskna yfirbragðs gætti líka í framsögu hv. þm. Ragnars Arnalds. Ég hjó eftir því að þegar hann sagði að ef til vill þyrfti að skilgreina hugtök í þessu frv., þá þyrfti ef til vill að skilgreina líka svolítið betur sum hugtök sem hv. þm. notaði. Ég velti því fyrir mér hvort það væri vegna fortíðar hans eða vegna þess að hann hefur ef til vill mælt nokkrum sinnum fyrir þessu ágæta frv. að hann notaði hugtök eins og ,,hin kapítalísku lönd`` í framsöguræðu sinni. Miðað við þær breytingar sem hafa nú orðið á alþjóðavettvangi þætti mér vænt um að á síðari stigum þessarar umræðu lýsti hv. þm. því frekar fyrir mér hver hin kapítalísku lönd eru og hver eru ekki hin kapítalísku lönd. Þýddi það öll lönd í heiminum nema Kúbu?

Eru þau horfin, kapítalísku löndin?

Nei, en ég held að þörf sé á því að hv. þm. skýri þetta betur og það má gagnálykta sem svo út frá þessu frammíkalli og umorða spurninguna: Eru hin sósíalísku lönd horfin nema ef til vill Kúba? Það er rétt hjá hv. þm. Árna M. Mathiesen að verið er að fjalla um grundvallaratriði. Honum tókst að vísu að teygja umræðuna út í allt aðra bithaga en þá sem hægt er að segja að falli undir grundvallaratriði. Þetta er innlegg, eins og hv. flm. sagði, í þá umræðu sem er í gangi og mun fara í gang miklu harðar á næstu missirum um hvernig eignarhald á auðlindum á að vera á Íslandi. Ég get sagt það alveg tvímælalaust að þau viðhorf sem er að finna í 1. mgr. frv. eru mér mjög að skapi. Þau falla mjög nálægt því sem þingmenn Alþfl. á undangengnum árum hafa verið að flytja. Að því er varðar eignarhald á auðlindum í jörðu, á yfirborði jarðar og í hafinu þá renna viðhorf jafnaðarmanna innan Alþfl., Þjóðvaka og Alþb. í mjög samliggjandi farvegum, ef ekki hinum eina og sama farvegi. Ég hins vegar segi að ýmislegt er í þessari 1. mgr. sem ég er ekki að öllu leyti sammála. Það er til að mynda talað um að sameign þjóðarinnar eigi að ná til orku og rennandi vatns og jarðhita neðan við 100 metra dýpi. Hér kom fram í máli hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur áðan að áður hefur verið reifað og rökstutt af málflytjendum Alþfl. að kannski er erfitt að sjá hin sérstöku rök sem styðja nákvæmlega þessi mörk. Hvers vegna 100 metra en ekki 150 metra eða 50 metra? Ég tel að farsælla sé að fara þá leið sem hefur verið lögð til í frv. sem Alþfl. hefur flutt á síðustu þingum og m.a. á síðasta þingi. Gjörvallur þingflokkur Alþfl. flutti frv. til laga um virkjunarrétt vatnsfalla og líka um eignarhald á auðlindum í jörðu. Þar er t.d. hitaorku í jörðu skipt í tvennt. Annars vegar lághitasvæðin, sem taka þá til orkulinda sem eru á innan við 1.000 metra dýpi og undir 200° hita. Háhitasvæðin eru hins vegar þau sem eru fyrir ofan 200° hita. Við teljum að réttara sé að fara þá leið að lághitasvæðin fylgi landareigninni, þau fylgi sem sagt séreignarréttinum og þar með grunnvatnið líka. Við teljum hins vegar fortakslaust að háhitasvæðin eigi að tilheyra ríkinu og ekki sé heimilt að nýta orku háhitasvæða nema með heimild ríkisins. Það má segja að þarna séum við og hv. þm. Ragnar Arnalds og þeir flm. sem honum fylgja afskaplega nærri hver öðrum. Það er ekki hægt að segja að þarna sé grundvallar\-ágreiningur á milli flokkanna. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að hv. þm. Árni M. Mathiesen segir: Kemur ef til vill fram í þessu frv. það sem getur sameinað jafnaðarmenn? Já. Það sem ég geri hins vegar greinarmun á við flm. er nákvæmlega sama atriði og hv. þm. Árni M. Mathiesen festi sinn krók hvað kirfilegast í, þ.e. sá málsliður 2. mgr. 1. gr. frv., þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Við eignarnám á landi, í þéttbýli sem dreifbýli, er ekki skylt að taka tillit til verðhækkunar sem stafar af uppbyggingu þéttbýlissvæða í næsta nágrenni`` o.s.frv. Ég er algerlega ósammála þessu. Þarna er ég sammála hv. þm. Árna M. Mathiesen. Ég vek líka eftirtekt hv. þm. Ragnars Arnalds á því að ég tel það algerlega óframkvæmanlegt að hafa í gildi lög sem orðast svona: ,,...er ekki skylt ...`` Hvað þýðir það? Þýðir það að í einu sveitarfélagi borga menn hæstu bætur en í öðrum ekki? Þetta er ónákvæmt orðalag sem gengur ekki í verklegri framkvæmd. Ég bendi hv. þm. á að það er ýmislegt fleira sem ég hef um þetta frv. að segja en ég ætla ekki að gera það að svo stöddu vegna þess að ég hef fallist á það við forseta að stytta mál mitt til að hér megi koma fram atkvæðagreiðslu. En í grundvallaratriðum segi ég að hin stóru efni þessa frv. eru mér afskaplega hugnanleg.

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson taldi að þversögn væri í málflutningi mínum miðað við þau mál sem lögð voru fram á síðasta kjörtímabili. Svo er alls ekki. Ég fjallaði einungis almennt um náttúruauðlindirnar og tiltók sérstaklega fiskstofnana meðal annarra náttúruauðlinda og sagði að almennt teldi ég að þetta ætti að vera sem líkast hinum almenna eignarrétti. En ég var fullkomlega sammála því frv. sem kom fram til stjórnlaga á síðasta kjörtímabili um eignarhald á nytjastofnunum. Ég held að það sé nægjanleg nálgun við hinn almenna eignarrétt hvernig við höfum í grundvallaratriðum skipað fiskveiðistjórnuninni. Hann talar hins vegar um að ég sé hræddur við sameiningu vinstri manna. Hvers vegna skyldi ég vera hræddur við sameiningu vinstri manna? Hvers vegna? Er einhver formúla fyrir því að Sjálfstfl. gangi illa ef vinstri menn sameinast? Nei, ég held nú síður. Ég held að eftir því sem línurnar eru skýrari í íslenskri pólitík og sameining vinstri manna mun gera þær skýrari, þeim mun betra fyrir Sjálfstfl. Þeim mun betur vegnar þeim sem tala tæpitungulaust. Ég fagna því hins vegar að hv. þm. tók undir málflutning minn hvað varðar eignarréttinn, almennan eignarrétt og eignarrétt á landi og tel reyndar að málflutningur hans þar sýni það að miklu styttra sé milli mín og hans en milli hans og hv. þm. Ragnars Arnalds.

Herra forseti. Ég orðaði þetta ekki svo að þverstæða hefði verið í málflutningi hv. þm. Það var hans eigin túlkun á mínum málflutningi. Ég benti hins vegar á að hv. þm. hefði stutt frv. sem herðir sameignarréttinn fremur en séreignarréttinn. Að öðru leyti verð ég að segja það, herra forseti, að ég er alltaf jafnhissa á því hvað forusta Sjálfstfl. er slegin miklum kvíða yfir hinu fyrirhugaða samstarfi sem kann að leiða til sameiningar jafnaðarmanna. Ef til vill eru þeir hræddir um að við hirðum af þeim þingflokksherbergið fína í fyllingu tímans. Það er nefnilega svo að það er ekki bara hv. þm. Árni M. Mathiesen sem hefur kvatt sér hljóðs að undanförnu til að vekja eftirtekt á þessari auknu samvinnu. Einn af leiðtogum lífs hans sem situr hér á ráðherrastóli, hæstv. dóms- og kirkjumrh. og sjútvrh., hefur í greinum nýlega í Morgunblaðinu opinberað það að einnig hann er kominn með skjálfta í hnén vegna þess að hann óttast þessa sameiningu. Menn sjá auðvitað þegar þeirra sæng er upp reidd og takið eftir því að ég sagði sæng en ekki exi.

Herra forseti. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því fyrr en nú að sameining vinstri manna snerist um húsaskipan í Alþingishúsinu.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. 15. þm. Reykv., Össuri Skarphéðinssyni, að það getur verið erfitt að slá því föstu þegar um er að ræða jarðhita og verið er að ákveða hvað skuli teljast sameign þjóðarinnar hvort miða skuli við 100 metra dýpi eða 150 metra dýpi. Þetta kom fram áðan. Ég nefndi þar margar tölur sem vel gætu komið til greina og er auðvitað ekki fastur í þeim efnum á ákveðinni tölu. Hv. þm. vildi hins vegar skilgreina þetta á annan veg. Hann vildi miða við 200° hita, þ.e. að hitinn í holunni væri kominn yfir ákveðið mark. Ég segi þá við hann eins og hann sagði við mig: Af hverju endilega 200°? Af hverju segjum við ekki 250° eða 150°? Í slíkum tilvikum er alltaf erfitt að rökstyðja einhverjar hárnákvæmar tölur. Þarna verðum við að komast að einhverri niðurstöðu sem eðlileg og sanngjörn getur talist. En auðvitað er enginn einn sannleikur til í þessu efni. Um orðalag eignarnámsgreinarinnar gegnir svipuðu máli. Ég efast ekki um að hana megi orða á margan annan veg. Hún er fyrst og fremst þarna fram sett til að slá því föstu að víkja megi frá almennu markaðsverði þegar svona stendur á eins og þarna er rætt um. Það er sem sagt ekki skylt að fylgja almennu markaðsverði og það er talið heimilt að hafa bæturnar lægri. Bæturnar mundu ýmist verða ákveðnar í samningum eða með dómi og það er heimilt að víkja frá markaðsverðinu. Þetta er gert í ýmsum löndum. Ég tel að þetta eigi að gera hér líka. Ég tel t.d. að í Noregi sé heimild til þess í eignarnámslögum að víkja frá markaðsverðinu. Hvernig þetta er orðað er svo aftur annað mál.

Herra forseti. Ég tel að orðalagið á eignarnámsákvæðinu sé ekki hæft til verklegrar framkvæmdar og ég tel að það bjóði heim hættunni á því að jafnræðis verði ekki gætt hjá þeim sem eiga lönd sem numin eru til eignar af hinu opinbera. Að því er það varðar síðan hvort hægt sé að deila um hvort það ætti að telja þau svæði til séreignar eða opinberrar eignar út frá því hvort þau eru 200° heit eða ekki, þá nefni ég þessa tölu vegna þess að slík er hin fræðilega skilgreining á því hvað er háhitasvæði og hvað er lághitasvæði. Þetta er einungis skilgreining jarðfræðinnar en eins og hv. þm. veit er ég giftur jarðfræðingi og mér mundi aldrei detta í hug að draga þetta í efa.

Herra forseti. Það gildir um bætur vegna eignarnáms að þær eru ýmist ákveðnar með samningum aðila eða þá með dómi. Og ef sagt er í lögum að ekki sé skylt að greiða fullar bætur, þá er fyrst og fremst verið að opna leið fyrir dómstólana til þess að ákveða bætur sem væru lægri en markaðsverð sem skapast hefur vegna þess að þéttbýli er að myndast, þ.e. verð sem hefur orðið til vegna aðgerða annarra, vegna þess að vegur hefur verið lagður af hinu opinbera, vegna þess að brú hefur verið byggð af hinu opinbera. Eignir hækka af þessum sökum og þá er sem sagt dómstól ekki skylt að fylgja hinu strangasta markaðsverði heldur getur hann haft bæturnar lægri. Það er alveg rétt að þegar dómstólar eiga í hlut, þá geta orðið mismunandi niðurstöður. Þannig er t.d. engin vissa fyrir því að dómstóll á Norðurlandi dæmi menn í sömu refsingu og dómstóll á Suðurlandi. En síðan er málum vísað til Hæstaréttar og Hæstiréttur mundi þá væntanlega í slíkum málum koma sér upp einhverri ákveðinni dómvenju sem síðan yrði fordæmi og miðað yrði við þannig að ég held að þessar áhyggjur hv. þm. af því að þarna kæmi upp ósamræmi séu ástæðulausar. Endanlegur úrskurðaraðili yrði Hæstiréttur og hann mundi vafalaust mynda sér einhverja dómvenju í þeim efnum.

Herra forseti. Ég er sem betur fer ekki lögfræðingur en mér finnst þetta vond lögfræði og ég held að það hljóti að vera í blóra við það sem menn reyna að tíðka innan lögfræðinnar. Þetta orðalag sem hér er lagt til af hv. þm. Ragnari Arnalds lögfræðingi þýðir að á einum stað fá menn tilteknar bætur sem miðast ekki við verðhækkun vegna nálægðar við þéttbýli en á öðrum stað geta menn fengið bæturnar. Þetta leiðir til þess að þegnarnir geta ekki verið vissir um að þeir njóti jafnræðis og þess vegna er ég á móti slíku orðalagi. Ég er á móti ákvæðinu sem slíku en ég tel að út frá þeim sjónarmiðum sem mér sýnast vaka fyrir hv. þm. þá eigi hann að orða þetta fortakslaust. Við eigum ekki að bíða eftir því að dómstólar skapi einhverja venju. Við skulum setja haldbæra reglu. Ræða þín skal vera: Já, já og nei, nei.