Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Að undanförnu hafa átt sér stað allmiklar umr. innan þings og utan um stöðu og framtíð landbúnaðarins á Íslandi. Nátengt þessu viðfangsefni og óaðskiljanlegt er vandamálið um staðsetningu og þróun byggðarinnar á landinu. Á undangengnum árum og áratugum hefur þjóðfélagið tekið miklum stakkaskintum úr fábreyttum búskaparháttum, sem miðuðust við það eitt að afla fólkinu brýnasta lífsviðurværis, og hefur svo verið allt frá landnámstíð. Meðan landbúnaðurinn byggðist á nýtingu beitar á afréttarlöndum, var búsetan af mjög eðlilegum orsökum svo dreifð um landið sem frekast var kostur. Með tilkomu stórvirkrar véltækni, samgöngum og nútímamöguleikum á öllum sviðum til hagnýtingar sjávarafla og orku til iðnaðar hefur þjóðin fært sig frá þessum frumstæðu lífsbjargarbúskaparháttum samfara stórfelldum fólksflutningum úr dreifbýli til þéttbýlis. Þessi þróun hefur orðið stöðug og nokkuð jöfn og virðist halda áfram, enda þótt háværar raddir séu löngum uppi um að hindra hana. Sannast sagna er það, að ekki hefur verið af opinberri hálfu gert neitt verulegt átak til að hafa hönd í bagga með þessari framvindu mála, hvorki til að stöðva hana né heldur til að beina henni til ákveðinnar áttar með skipulögðum hætti. Ég veit ekki til þess, að nokkurn tíma hafi verið gerð svo mikið sem tilraun til þess að áætla eða spá fram í tímann um tilflutning fólks í landinu frá einu héraði til annars. Er þó augljóst, hvílíkt hagræði hefði verið og gæti verið í framtíðinni varðandi fjárfestingu af hálfu hins opinbera í hínum einstöku byggðarlögum, ef slík áætlun væri gerð. Reynslan sýnir, að allmikil verðmæti hafa beinlínis fárið forgörðum við lagningu vega, síma, rafmagns að býlum í dreifbýli, sem fljótlega hafa síðan fárið í eyði og eru enn að fara í eyði og eru ekki horfur á, að komist í byggð á ný. Meira að segja hafa allmörg býli farið í eyði af þeim, sem fengu rafmagn samkv. 10 ára áætluninni, sem tæpast er lokið nú. Er því ljóst, að æskilegt vært, að meira raunsæis og framsýni gæti hér eftir en verið hefur í þessum efnum. Á þskj. 151 hef ég flutt till., sem á að teljast viðleitni í þessa átt og ábending um leið. Hún er þó engan veginn nýstárleg. Þetta er sama leiðin og farin hefur verið í fjölmörgum öðrum ríkjum hin síðustu ár til lausnar á hliðstæðum vanda og hér er við að glíma. Hér er um að ræða svokallaða svæðaskipulagningu. Kjarni málsins er sá, að hið opinbera reyni að hafa hönd í bagga með þeirri þróun, sem verður í byggð landsins, með forustu um skinulagða eflingu ákveðinna, valinna svæða eða landshluta, sem fyrir fram gerð vísindaleg athugun leiðir í ljós, að vel væru til búsetu fallin. Ef það væri talið markmið í sjálfu sér og viðurkennt sem slíkt, sem ég hygg að vera muni, að sporna þurfi við stórfelldari röskun í byggð landsins en þegar er orðin með vexti Reykjavíkur og Faxaflóasvæðisins, sem kallað er Stór-Reykjavík, verður hið opinbera fyrr en síðar að eiga frumkvæði að lausn þessa verkefnis, t.d. með því að beina fjármagni og framkvæmdum að þeim svæðum landsins, sem valin yrðu í þessu skyni. Með svæði er hér átt við landfræðilega afmarkað hérað, sem er í atvinnulegu tilliti innbyrðis samræmt með sameiginlegu viðskiptakerfi og samgöngum og gæti lotið sameiginlegri héraðsstjórn um viss mikils háttar verkefni. Víða í erlendum ritum er rætt um þrjá þætti skipulagsstarfsins: í fyrsta lagi þróun landbúnaðar, í öðru lagi þróun iðnaðar og í þriðja lagi félagslega og menningarlega aðstöðu íbúanna í landinu. Um landbúnaðarmálin hyggst ég fara færri orðum en ástæða væri til. En af umr., sem hér hafa fárið fram, má ráða, að endurskipulagning íslenzks landbúnaðar hljóti að fara fram fljótlega og gæti þá orðið veigamikill þáttur í slíkri svæðaskipulagningu sem hér er gert ráð fyrir að upp verði tekin. Og víst er um það, að íslenzki landbúnaðurinn verður að vera arðsamari en verið hefur, ef hann á að standast til lengdar samkeppni við aðra atvinnuvegi. Staðsetning nýrra iðnfyrirtækja er eitt meginatriðið í allri skipulagsvinnu, enda eru fáar aðgerðir af opinberri hálfu líklegri til árangurs á þessu sviði. Uppbygging arðsamra iðnfyrirtækja í þessu sambandi yrði vafalaust stærsta tækið, sem hið opinbera hefði í sínum höndum í þessu sambandi. Má benda á sem dæmi um þróun iðnaðar bæinn Selfoss, þar sem öflugur iðnaður af hálfu samvinnusamtaka hefur rennt traustum stoðum undir þá miðstöð, sem þar er orðin miðsvæðis í landbúnaðarhéraði. Bersýnilegt er, að staðsetning kísilgúrverksmiðju við Mývatn með 50 manna föstu starfsliði eða svo og með útskipunarhöfn á Húsavik getur orðið lyftistöng fyrir byggðarlagið í Suður-Þingeyjarsýslu og myndað ásamt Akureyri, þar sem mikill iðnaður er fyrir, öflugt byggðarlag á austanverðu Norðurlandi. Eftir því sem lífskjörin batna, verða gerðar sífellt meiri kröfur á sviði menningarmála. Á þessu sviði hefur þéttbýli ótvíræða yfirburði yfir dreifbýll. Það er að minni hyggju undirstaða að eflingu þéttbýlis úti á landsbyggðinni sem mótvægis við Reykjavík, að íbúar þess svæðis eigi kost á sambærilegri aðstöðu til að njóta þess bezta, sem völ er á í félagslífi og menningarmálum í landinu. Í till. minni á þskj. 151 er gert ráð fyrir, að hafizt verði handa um slíka heildarskipulagningu á Suðurlandsundirlendi. Á seinasta þingi voru færð rök að því, hvers vegna það hérað væri valið. Þar bíða einmitt mjög brýn verkefni úrlausnar. Þar eru ríkulegust landgæðin, þar eru miklar óbeizlaðar orkulindir í fallvötnum og hverasvæðum. Það var á það bent í grg., að reynsla sú, sem fengist við skipulagningu þess svæðis, yrði mjög mikilsverð við samningu sérstakrar löggjafar um heildarskipulagningu landsins alls, sem æskilegt væri að gera hið fyrsta. Það var bent á aðkallandi nauðsyn þess að taka skipulagsmál þessa héraðs fyrir sem sérstakt verkefni. Þar var getið um hafnarmál, hafnargerðir, t.d. í Þorlákshöfn og á Eyrarbakka, samgöngumál, þ, á m. staðsetningu Austurvegar um Ölfus eða brú á Ölfusárósi, bent var á heilbrigðismál með hliðsjón af staðsetningu og byggingu sjúkrahúss o.s.frv. Till. þessi var send til umsagnar nokkrum aðilum og hlaut mjög jákvæðar undirtektir, m.a. frá sýslunefnd Arnessýslu, rannsóknaráði ríkisins og bankastjóra Framkvæmdabanka Íslands, sem þá hafði með höndum þau störf, sem Efnahagsstofnuninni hafa síðar verið falin. Taldi hann æskilegt, að samið yrði hið fyrsta heildarskipulag fyrir Suðurlandsundirlendið með hliðsjón af þeirri mannvirkjagerð, sem þar hlyti að vera á næsta leiti. Þegar tillaga þessi var áður flutt, lá fyrir á hv. Alþingi óafgreitt frv. til nýrra skipulagslaga. í því frv. var gert ráð fyrir því að skipta landinu í skipulagsumdæmi eftir kjördæmum með 7 manna skipulagsnefnd í hverju umdæmi. Þessi till. um skipulagsumdæmi var síðan felld niður úr því frv. til skipulagslaga, þegar það var borið fram á yfirstandandi Alþingi. En heimilt er samkv. því frv., að nálæg sveitarfélög komi á fót samvinnunefnd sín á milli um skipulag, eins og nú á sér stað um Reykjavik og nágrannasveitarfélög. Tel ég þessa skipan allgóða, enda er hér um skipulagningu annars eðlis að ræða. En niðurfelling þessa ákvæðis um skipulagsnefndir í skipulagsfrv. styður að því, að till. sú, sem hér er fram borin, verði samþykkt og þessi mál tekin upp alveg sérstaklega. Það var stór atburður í sögu íslenzkrar hagstjórnar, þegar samin var fyrsta þjóðhags- og framkvæmdaáætlunin á árinu 1963, og komst þar með í framkvæmd enn eitt framfaramálið, sem Alþfl. íslenzki hefur barizt fyrir til heilla og farsældar okkar þjóð. Þó höfum við rætt hér á Alþingi í vetur um, að æskilegt væri að stuðla að örari hagvexti, meiri aukningu þjóðarframleiðslunnar en þar er gert ráð fyrir. Ég tel, að samþykkt þessarar till., ef hún yrði skynsamlega og röggsamlega framkvæmd, sé einmitt líkleg til þess, þegar á lengra tímaskeið er litið, að stuðla að örari vexti lífskjaranna í landinu og traustari þjóðfélagsbyggingu en elta mundi verða. Að lokum legg ég til, að till. þessari verði vísað til allshn. Sþ. og umr. verði frestað.



Herra forseti. Fyrir um það bil tveimur árum tók til starfa á Siglufirði ný verksmiðja til niðurlagningar á síld á vegum síldarverksmiðja ríkisins. Framleiðslan gekk mjög vel frá upphafi og hin svokallaða Siglósíld varð strax mjög eftirsótt neyzluvara á innanlandsmarkaði. Miklar vonir voru bundnar við þessa verksmiðju, sérstaklega meðal almennings á Siglufirði, því að stöðug framleiðsla að vetrarlagi hefði getað gerbreytt atvinnuhorfum á staðnum, sem hafa verið heldur slæmar. Reyndar má segja, að víða á Norður- og Austurlandi hafi menn horft vonaraugum á þetta nýja fyrirtæki, því að allt mælir með því, að niðurlagning á síld geti orðið framtíðaratvinnuvegur fyrir marga smærri staði. sem litla atvinnu hafa að vetrinum. En þessi verksmiðja hafði ekki starfað nema eitt ár, þegar öll framleiðsla var stöðvuð. Þegar þetta gerðist, eða seinni partinn í fyrravetur, kvaddi Gunnar Jóhannsson sér hljóðs utan dagskrár hér í þinginu og spurðist fyrir um, hverju þetta sætti. Sagðist hann að vísu vita það, að illa hefði gengið að selja framleiðsluna á erlendum mörkuðum, en það væri ekki nema að nokkru leyti eðlilegt, þar sem algerlega hefði skort rekstrarfé til að hefja söluherferð erlendis, og jafnframt minnti hann á, að Siglósíldin hefði alls staðar fengið mjög góða dóma fyrir gæði erlendis, þar sem hún hefði verið á boðstólum til reynslu. Hæstv. sjútvmrh. svaraði þessari fsp. Gunnars Jóhannssonar hér í þinginu og sagðist því miður ekki geta lagt neitt til málanna að sinni, þar sem hann þekkti ekki til málsins og sér hefði ekki verið kunnugt um, að verksmiðjunni hefði verið lokað. En jafnframt hét hann því að kynna sér málið og athuga, hvað væri unnt að gera. Það er skemmst af því að segja, að síðan þessar umr. fóru fram hér í þinginu, hefur niðurlagningarverksmiðjan á Siglufirði svo til ekkert starfað. Í sumar var engin síld söltuð fyrir verksmiðjuna á Siglufirði, en í haust voru keyptar nokkur hundruð tunnur austur á fjörðum fyrir verksmiðjuna, og mun það vera nokkurra daga verk að vinna úr þeirri síld, og er eitthvað byrjað á því, að því er ég held. Niðurlagningarverksmiðjan hefur hins vegar legið með allmikið af óseldum dósum frá fyrra ári, og virðist ekki hafa verið talin ástæða til að hefja starfrækslu á ný, fyrr en markaður væri fundinn fyrir framleiðsluna. Verðmæti hinnar óseldu framleiðslu er tæplega 11/2 millj. kr., og verður að fleygja öllum þessum verðmætum í sjóinn, ef ekki tekst að selja vöruna núna alveg á næstu mánuðum. Nú gerðist það í vetur, að Austur-Þjóðverjar buðust til þess að kaupa allar óseldar birgðir, sem verksmiðjan liggur nú með, á fullu verði. Þessu tilboði fylgdi aðeins eitt skilyrði, að Þjóðverjum yrðu útveguð nokkur hundruð tonn af síldarmjöli, sem þá vanhagaði mjög um. Ég þarf varla að taka það fram, að þegar þessi tíðindi spurðust til Siglufjarðar, vöktu þau ósvikna gleði. Bæjarstjórn Siglufjarðar samþykkti einróma að skora á stjórn síldarverksmiðjanna að semja á þessum grundvelli og reyna jafnframt að tryggja markað fyrir niðurlagða síld í Austur-Þýzkalandi til frambúðar. Stjórn síldarverksmiðja ríkisins samþykkti einnig samhljóða að selja Þjóðverjum síldina og útvega þeim 500 tonn af síldarmjöll. Nú fyndist manni, að fátt væri eftir, svo að samningar gætu tekizt, enda mun það vera staðreynd, að Austur-Þjóðverjar láta sér nægja þessi umtöluðu 500 tonn, sem þeim er nú boðið upp á að kaupa. En enn þá hefur ekkert orðið af samningum, og því er spurt, eins og gert er með seinni fsp. á þskj. 239, lið 1 og 2, sem sagt í fyrsta lagi: „Hvað líður sölu á framleiðslu niðurlagningarverksmiðjunnar?“ Og í öðru lagi: „Hefur ríkisstj. verið fús til að aðstoða við sölu á þessari síld, t.d. með því að tengja slíka sölu við önnur verzlunarviðskipti?“ Eins og kunnugt er, fer verzlun okkar við Austur-Þjóðverja fram fyrst og fremst með vöruviðskiptum. Það er því ljóst, að Íslendingar verða að kaupa austur-þýzkar vörur í stað þess, sem selt er. Nú er mér að vísu kunnugt um það, að ríkisstj. hefur lítið gert til þess að örva viðskipti okkar við Austur-Þjóðverja, enda hefur stórlega dregið úr innkaupum okkar þaðan seinni árin. En bágt á ég með að trúa því að óreyndu, að hæstv. ríkisstj. standi bókstaflega sagt í vegi fyrir þessari sölu, þegar ljóst er, að svo mikil verðmæti eru í húfi. Um þessar mundir hafa Siglfirðingar, eins og mörg önnur byggðarlög, hug á því að kaupa nokkra fiskibáta erlendis frá til að örva atvinnulífið heima fyrir. Mér er kunnugt um, að meðal þeirra, sem til þekkja, eru austur-þýzkir bátar í mjög miklu áliti, bæði meðal útgerðarmanna og annarra, sem til þekkja. Áreiðanlega þættu mörgum það glæpsamleg vinnubrögð, ef milljónaverðmætum, sem nota má til að greiða upp í verð þessara báta, væri kastað í sjóinn eins og nú horfir, eftir 1-2 mánuði. Þriðja spurningin, sem ég hef hér lagt fyrir ríkisstj., fjallar um starfrækslu og stjórn niðurlagningarverksmiðjunnar í framtiðinni. Þeir, sem þetta mál þekkja, munu flestir vera sammála um, að gæfulegasta fyrirkomulagið í framtiðinni á þessari stjórn sé það, að niðurlagningarverksmiðjan verði sett undir sérstaka stjórn, henni verði veitt sérstök fjárveiting úr ríkissjóði til tilrauna- og auglýsingastarfsemi, þannig að verksmiðjan eigi þess kost að brjótast fram úr byrjunarörðugleikunum. Siglóverksmiðjan hefur fram að þessu verið rekin á vegum stjórnar síldarverksmiðja ríkisins. Full ástæða er til að ætla, að sérstök stjórn fyrir verksmiðjuna mundi betur geta einbeitt sér að því verkefni að brjótast inn á erlenda síldarmarkaði og laga sig að óskum og vilja erlendra neytenda, enda væri óhjákvæmilegt, að stjórn verksmiðjunnar fengi ríflega fjárveitingu í nokkur ár, t.d. 2 millj. á ári, til þess að vinna slíkt brautryðjendastarf fyrir íslenzkan síldariðnað. Ég vil skjóta því hér inn, að þetta sjónarmið er reyndar nákvæmlega hið sama og fram kom hjá hv. 3. þm. Norðurl. v., Jóni Kjartanssyni, þar sem hann benti á, að þetta væri einmitt nauðsynin, ef unnt ætti að vera að byggja upp síldariðnað á Siglufirði. Stjórn síldarverksmiðja ríkisins mun hafa fullan skilning á þessum málum, og hún hefur þegar ritað sjútvmrh. bréf og farið fram á, að þetta verði gert, að Siglóverksmiðjan verði sett undir sérstaka stjórn. Mér er ekki kunnugt um, að í stjórn síldarverksmiðjanna hafi verið neinn ágreiningur um þetta atriði. Nú er nauðsynlegt að fá að vita, hver eru svör hæstv. ráðh., og sem sagt, hvort hann er reiðubúinn að láta undirbúa sérstaka löggjöf um síldariðnað ríkisins, enda virðist það sjálfgefið, að hin nýja stjórn niðurlagningarverksmiðjunnar mundi einnig hafa forgöngu um uppbyggingu síldariðnaðar víðar í bæjum og þorpum á Norður- og Austurlandi. í þessari þriðju spurningu felst að sjálfsögðu einnig það, hvaða aðrar ráðstafanir hæstv, ráðh. hyggst gera, til þess að starfræksla niðurlagningarverksmiðjunnar geti hafizt að nýju.



Herra forseti. Með lögum frá 1946 og síðari viðbót frá 1947 var ákveðið að heimila ríkisstj. að stofna niðurlagningarverksmiðju á Siglufirði í tilraunaskyni. Síðan var ekkert gert í málinu í mörg ár, og fyrst á árinu 1960 var hafizt handa um framkvæmdir. Þær stjórnir, sem í millitíðinni sátu, virtust ekki hafa þann áhuga fyrir málinu, að til framkvæmda kæmi, og var þess vegna, eins og ég segi, fyrst á árinu 1960 hafizt handa um bygginguna, og hún tók til starfa á fyrri hluta ársins 1961. Það var þegar í upphafi ákveðið, að verksmiðjan skyldi byggð og rekin í upphafi sem tilraun, þannig að úr því fengist skorið, hvort þarna yrði hægt að framleiða vöru, sem líkaði það vel og væri framleidd við slíku verði, að hún ætti greiðan aðgang eða a.m.k. einhvern aðgang að mörkuðum erlendis. Þegar kom fram á árið 1963, var komið svo, að birgðir höfðu safnazt og sala hafði ekki tekizt sem neinu nam á erlendum markaði. Það, sem seldist, fór allt á innlendan markað að heita mátti. Meiningin var, að ef þessi tilraun gengi vel, yrði þessi verksmiðja eða verksmiðjubygging, og vélar, sem þar voru, þeim yrði þannig komið fyrir, að hún gæti fallið inn í stærri verksmiðju, sem gæti þá framleitt miklu meira og væri rekin á hreinum viðskiptalega heilbrigðum grundvelli, en rekstur þessarar verksmiðju í upphafi var, eins og ég sagði, af öllum aðilum talinn að þyrfti að vera nokkurs konar tilraunastarfsemi. Hvernig gengið hefur að selja afurðirnar frá verksmiðjunni, má bezt marka af því, að á þessum tíma, sem verksmiðjan starfaði, fram til haustsins 1963 eða síðari hluta ársins 1963, hafði verið selt á innlendum markaði fyrir 2.1 millj, kr., en á erlendum markaði hafði ekki tekizt að selja nema innan við 100 þús. kr. 100 þús. kr. í söluvarningi fóru til útlanda, en 2.1 millj. var andvirði þess, sem selt var á innlendum markaði. Það var þess vegna sýnilegt, að hér var við mjög ramman reip að draga. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, kom hér fram á Alþingi á s.l. ári, þegar verksmiðjan stöðvaðist, fsp. um það, hverju þetta sætti. Ég gekk þá eftir að fá skýrslu um ástand og horfur í verksmiðjunni og fékk hana allýtarlega síðari hluta ársins 1963. í þessari skýrslu koma m.a. fram þær upplýsingar, sem ég hef gefið um byggingu verksmiðjunnar og annað þess háttar og framleiðsluvöru og sölu hennar. En þá, þegar skýrslan var gefin, voru óseldar af birgðum fyrirtækisins fullunnar framleiðsluvörur fyrir um það bil 2 millj. kr. Nú eru þessar birgðir samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið, ekki 11/2 millj., eins og hv. fyrirspyrjandi sagði, heldar 1.2 millj., þannig að það virðist hafa tekizt að selja og þá að ég ætla að langsamlega mestu leyti á innlendum markaði tæplega helminginn af þeim birgðum, sem fyrir voru s.l. haust. Þetta er því miður þannig. að einhverra orsaka vegna, og ég skal ekki um það fella nokkurn dóm, hverjar þær orsakir eru, þá hefur á engan hátt tekizt að selja með eðlilegum hætti þessa vöru á erlendan markað. Það hefur verið leitað sölu í Bandaríkjunum, í Rússlandi, í Englandi, í Þýzkalandi, á Norðurlöndum og víðar, en hvergi tekizt sala sem neinu nam. Það getur vel verið, að þetta sé ódugnaði að kenna og að ekki hafi verið eytt nógu miklu fé, eins og hv. fyrirspyrjandi vildi láta liggja að, til þess að hefja söluherferð á heimsmarkaðinum, eins og hann orðaði það. En eins og málið lítur út í dag virðist ekki, að það séu möguleikar til þess að selja, eins og ég segi, með eðlilegum hætti þessa vöru neins staðar. Og vitanlega þýðir ekki, meðan svo stendur, að reka þessa tilraunaverksmiðju áfram. Meiningin var, að hefði tilraunin tekizt eins og búizt var við og vonazt var eftir, þá yrði verksmiðjan þegar í stað stækkuð og rekin á allt öðrum grundvelli og framleiðslan aukin verulega, en að ráðast í það, meðan engin vissa liggur fyrir um, að nokkur sala sé möguleg, er vitaskuld út í hött. Það verður fyrst að fást nokkurn veginn öruggur markaður fyrir vöruna, til þess að hægt sé að hugsa sér að halda áfram framleiðslu. Hv. þm. spurðist fyrir um, eins og raunar í fsp. sjálfri greinir, hvort ríkisstj. hafi verið fús til að aðstoða við sölu á niðurlagðri síld til Austur-Þýzkalands, t.d. með því að tengja slíka sölu við önnur verzlunarviðskipti. Ég ætla, að þessu atriði verði bezt svarað með grg., sem ég hef fengið um þetta mál frá viðskmrn. og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Um mánaðamótin nóvember-desember 1963 spurðist herra Sveinn Benediktsson, formaður stjórnar síldarverksmiðja ríkisins, fyrir um það munnlega, hvort útflutningsleyfi fengist fyrir niðurlagðri síld til Austur-Þýzkalands, að verðmæti ca. 1.2 millj. kr. ásamt 600-750 tonnum“ - ekki 500 tonnum, eins og hv. fyrirspyrjandi sagði, heldur 600-750 tonnum - „af síldarmjöli. Tekið var fram, að skilyrði fyrir sölu síldarinnar væri, að útflutningsleyfi væri samtímis veitt fyrir síldarmjölinu. Að athuguðu máli var Sveini tjáð, að útflutningsleyfi yrði veitt fyrir síldinni, en ekki fyrir mjölinu. Ástæðurnar fyrir þessari afgreiðslu voru þær, sem hér greinir: 1) Enginn kvóti er í vöruskiptasamningum við Austur-Þýzkaland fyrir fiskimjöl. 2) Um þetta leyti voru takmarkaðar birgðir til í landinu af síldarmjöli, og nægðu þær birgðir tæplega til að mæta þegar gerðum fyrirframsamningum. Auk þessa hefði það skapað hættulegt fordæmi með tilliti til viðskipta við önnur jafnkeypislönd að láta þrefalt verðmæti af mjöli til að tryggja sölu á áðurgreindri niðurlagðri síld. Hinn 30. nóv. 1963 var skuld Austur-Þýzkalands á viðskiptareikningi hjá Seðlabanka Íslands 657434 dollarar eða ca. 28 millj. ísl. kr. Um þetta leyti hafði verið samið um sölu á freðsíld og saltsíld til Austur-Þýzkalands fyrir ca. 42 millj. kr., þannig að inneignin að viðbættum væntanlegum sölum, sem búizt var við í náinni framtíð, nam 70 millj. kr. Gjaldeyrissala vegna innflutnings frá Austur-Þýzkalandi nam á öllu árinu 1963 aðeins 46.9 millj. kr. og hefur lækkað mjög verulega frá fyrri árum. Mjög hefur verið erfitt með ýmsa vöruafgreiðslu frá AusturÞýzkalandi undanfarið, og sumar þýðingarmiklar vörur, sem samið hefur verið um, hafa alls ekki fengizt afgreiddar á árinu. Hin gagnkvæma yfirdráttarheimild í viðskiptum landanna er 900 þús. dollarar, þ.e.a.s. á tímabilinu frá 30. apríl til 30. sept., en aðra mánuði ársins má yfirdrátturinn fara í 1.2 millj. Til þess áð greiða fyrir viðskiptum við Austur-Þýzkaland hefur Seðlabankinn fallizt á, að yfirdrátturinn megi fara í 1.2 millj. dala allt árið: Við þetta er eiginlega litlu að bæta. Íslendingar hafa s.l. 4–5 ár átt stöðugt inni í AusturÞýzkalandi ekki minna en 500-600 þús. dollara allt þetta tímabil, sem hefur verið stöðug skuld Austur-Þýzkalands við Seðlabankann. Seðlabankinn var þess vegna mjög tregur til þess og raunar algerlega andvígur því, að þessi sala á tiltölulega mjög litlu magni af niðurlagðri síld yrði bundin við þrefalt verðmæti í síldarmjöli, sem vitanlega hefði ekki verið greitt fyrr en hver veit hvenær, vegna þess að innstæða okkar þar hefði verið miklu meiri en svo, að hún hefði neitt nálægt því borgazt upp á þessum árum. Sleggjudómum og glósum hv. þm. um það, að lítið hafi verið gert til þess að örva viðskiptin, vísa ég alveg til föðurhúsanna. Við höfum reynt og margreynt að örva þessi víðskipti og raunar lagt okkur alveg í líma til þess að gera það. Hann sagði, að austur-þýzkir bátar væru eftirsóttir, og það er rétt. En það er ekki rétt nema að nokkru leyti. Austur-þýzka báta vill enginn kaupa með austur-þýzkum vélum. Allar vélar í þau skip verður að kaupa frá Vestur-Evrópu, þannig að það er ekki nema helmingurinn af andvirði skipsins, sem greiðist með austur-þýzkum gjaldeyri. Eigi að síður var í það ráðizt fyrir meðalgöngu Seðlabankans m.a. á s.l. ári að gera samning um 6 ný, stór skip í Austur-Þýzkalandi til þess að reyna að létta á þessum viðskiptum. Þessi samningur hefur verið gerður, og skipin er verið að smíða, og þetta eru stór skip, þau eru yfir 200 tonn, að ég ætla góð fiskiskip, en vegna þess að það er ekki nema helmingur af andvirðinu, sem greiðist í austurþýzkum gjaldeyri, þá kemur ekki út úr þessu, þegar öll skipin eru komin heim, nema kringum 30 millj. kr. Það er ekki nema gott um þetta að segja. En það hefur samt ekki tekizt þrátt fyrir ýtarlegar tilraunir að lækka skuld Austur-Þjóðverja hér, og að selja harðgjaldeyrisvöru eins og síldarmjölið upp á mjög langa kredit, vöru, sem mögulegt er að selja hvaða dag sem er á Vesturmarkaði frjálsri sölu, það er hlutur, sem þrátt fyrir allan velvilja og viðleitni er ekki hægt að gera. Ég játa, að það er andstyggileg tilhugsun að þurfa að kasta síldinni í sjóinn, ef svo fer. Ég vona, að til þess komi ekki, vegna þess að samkvæmt þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir, virðist eins og hafi tekizt að losa sig við upp undir helminginn af birgðunum, sem voru s.l. haust innanlands. En að stofna svo til frekari framleiðslu, án þess að nokkur botn sé fundinn í málinu, er vitanlega ekki hægt. Síðasta spurningin, sem hv. þm. beindi til mín, er svo hljóðandi: „Er ríkisstj. fús til að fallast á þá till. stjórnar síldarverksmiðja ríkisin:s, að niðursuðuverksmiðja ríkisins verði sett undir sérstaka stjórn?“ Á þessu stigi málsins teldi ég enga ástæðu til að gera það. Það má ræða um það, þegar komin er mikil framleiðsla, en á þessu tilraunastigi hefur verið talið eðlilegt og verður kannske eðlilegt í framtíðinni, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins fari með stjórn þessa fyrirtækis. Það er margt þar sameiginlegt. Verksmiðjan er reist á lóð síldarverksmiðjanna, síldarverksmiðjustjórnin hefur farið með stjórn og fylgzt með rekstrinum að undanförnu og hefur, eftir því sem ég bezt veit, mikinn áhuga á því, að þessi tilraun takist. Það er ýmislegt í rekstrinum, sem getur notið styrks af því að vera í beinu sambandi við síldarverksmiðjustjórnina, og ýmislegt, sem verksmiðjan og síldarverksmiðjurnar geta hugsanlega haft sameiginlegt. Ég hef þess vegna ekki talið eðlilegt að skipta um stjórn, enda ekki sótt fast af síldarverksmiðjustjórninni, það er langt frá því. Það hefur einu sinni verið nefnt munnlega við mig, hvort ríkisstj. hefði nokkurn áhuga á því að skipta um stjórn. Ég svaraði því, að ég hefði það ekki, svo náði það mál ekki lengra. Tali hv. fyrirspyrjanda um glæpsamleg vinnubrögð í þessu sambandi vísa ég alveg frá mér, því að það hefur ekkert verið í þessu sambandi, sem má flokka undir það hugtak.



Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar, að frumskilyrðið til þess, að menn geti fjallað um þessi síldariðnaðarmál og síldarniðurlagningarmál af einhverri fyrirhyggju og viti, sé, að menn skilji, hve feikilega mikils virði síldariðnaðurinn er fyrir Ísland í dag og hlýtur að verða. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að hæstv. ráðh. skilji þetta alveg nógu vel, ef marka má það, sem fram kom í ræðu hans hér áðan. Ég vil aðeins minna á, að við niðurlagningu á síld fimmfaldast verðmæti síldarinnar, og á því má sjá, hversu gífurlegur hagnaður það er fyrir þjóðarbúið, ef tekst að byggja upp voldugan síldariðnað á Íslandi. Niðurlagning á 10 þús. síldartunnum er talin munu geta veitt 90 stúlkum og 20 karlmönnum vinnu í rúma 8 mánuði á ári, en auðvitað geta slíkar verksmiðjur verið af ýmsum stærðum. Af þessu má líka sjá, hve feikileg atvinnuaukning er að uppbyggingu síldariðnaðar, sérstaklega þegar þar kemur til viðbótar, að slíkar verksmiðjur yrðu reistar þar, sem nú er mjög erfitt atvinnuástand, og þannig væri hagnýtt ónotað vinnuafl víða á Norður- og Austurlandi. Það er því ljóst, að það verður að gera allt - bókstaflega allt - til þess að það geti heppnazt að byggja upp traustan síldariðnað á Íslandi. Hæstv. ráðh. lagði á það áherzlu í upphafi máls síns, að hér hefði verið um tilraun að ræða. Hann sagði, að þetta hefði verið tilraun og mikið hefði oltið á því, hvort hún heppnaðist í upphafi, en það var á honum að skilja, að það hefði ekki verið. Ég vil leggja á það áherzlu, að hér var um tvenns konar tilraun að ræða. Það var í fyrsta lagi tilraun með framleiðsluna sjálfa, og það var í öðru lagi tilraun með sölu á þessari framleiðslu. Það getur enginn neitað því, að þessi framleiðslutilraun á síld hefur tekizt með miklum ágætum, og allir munu sammála um, að þetta er einhver mesta afbragðsvara, sem hér hefur verið framleidd, og yfirleitt ein bezta síldarvara, sem framleidd er í heiminum. Að því leyti hefur tilraunin heppnazt alveg prýðilega. Því getur enginn mótmælt. Hitt er rétt, að tilraunin með að selja síldina hefur gersamlega misheppnazt. Finnst mönnum ekki nokkur mótsögn í því fólgin, að svo ágæt síld, sem öllum kemur saman um að sé fyrsta flokks verðmæti, skuli ekki seljast? Jú, auðvitað er skýringin á þessari mótsögn eingöngu í því fólgin, að tilraunin með sölu á síldinni hefur misheppnazt vegna þess, að ekki hefur nægilega verið unnið að því. Það er ljóst, að aldrei verður unnt að selja síldina, nema ákveðin stjórn taki að sér að einbeita sér að þessu verkefni. Þessi stjórn þarf t.d. að fá upp í hendurnar 2 millj. á hverju ári í t.d. 5 ár til þess að brjótast inn á nýja síldarmarkaði. Það er öllum ljóst, að þetta er gífurlegt átak. Það er öllum ljóst, að það hefst ekki með því að senda nokkrar dósir á ákveðinn stað í Ameríku og aðrar til Englands eða annarra landa og fylgja ekki nægilega eftir með miklum mannafla og öðru því, sem til þarf. Það er áreiðanlegt, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins hefur ekki verið í neinni aðstöðu til þess að vinna þetta brautryðjendastarf sitt, vegna þess að hún hefur ekki haft fjármuni í höndum til þess að vinna verkið. Hæstv. ráðh. sagði, að það gæti vel verið, að hér væri um ódugnað að ræða, og ég vil aðeins undirstrika það. Það er svo. Hér er um ódugnað að ræða, og hér verður að verða breyting á, ef á að takast að vinna upp þennan síldariðnað.  Að lokum vil ég aðeins minna á það, hvort eigi að eyðileggja þessa framleiðslu að verðmæti 1.2 millj. Því spursmáli svaraði ráðh. á þann máta, að ríkisstj. réði ekki við þetta, Austur-Þjóðverjarnir skulduðu það mikið og við hefðum ekki keypt nægilega mikið af þeim. Þar af leiðandi gætum við ekki selt heim þetta litla magn af síldarmjöli. Ég vil aðeins benda á, að ríkisstj. sjálf hlýtur að ráða nokkru um það, hvernig háttað er viðskiptum okkar við Austur-Þýzkaland, og mér dettur ekki í hug að sleppa því hér í þessum umr., að þetta ástand, sem skapazt hefur í viðskiptum okkar við Austur-Þýzkaland, er áreiðanlega ekki eingöngu Austur-Þjóðverjum að kenna, heldur kemur þar einnig til afstaða íslenzku ríkisstjórnarinnar. Það segir sig sjálft, að fjöldamargt er unnt að kaupa af Austur-Þjóðverjum, ef einhver vilji er fyrir hendi. Og ég vil aðeins undirstrika, að síldariðnaðurinn íslenzki er allt of mikið stórmál til þess, að ein 600 tonn af síldarmjöli megi þar vera til fyrirstöðu. Ef okkur tekst í þetta sinn að taka þessu tilboði Austur-Þjóðverja og selja þetta síldarmagn, þá skapast miklir möguleikar á því, að unnt verði að halda þessum viðskiptum við Austur-Þjóðverjana áfram.



Herra forseti. Mig langar að nota rétt minn til þess að segja fáein orð í þessu sambandi, af því að ég er í stjórn síldarverksmiðja ríkisins og hef þar af leiðandi fylgzt með þessu máli frá byrjun. Hér er um tilraun að ræða. og sú tilraun hefur sýnt, að það er hægt að framleiða hér góða vöru, niðurlagða síld, sem jafnast á við það, sem bezt er annars staðar, og líka hægt að framleiða hana með sambærilegu verði. Það er sýnilegt af þeim verðreikningum, sem gerðir hafa verið á vegum verksmiðjunnar, og tilraunum, að ef umbúðamálunum er komið í fullkomið lag, þá er hægt að bjóða þessa vöru með samkeppnisfæru verði. Þetta liggur nú orðið fyrir og er út af fyrir sig nokkuð merkilegur árangur af því, sem gert hefur verið. Á hinn bóginn vil ég taka undir það með þeim. sem flytur þessa fsp., að sölutilraunir hafa ekki nema að sáralitlu leyti komizt í framkvæmd. Það er mín skoðun. Og þess vegna kemur ekki til mála að hætta við þetta mál, eins og það stendur nú, heldur verður að fara að á þá lund. sem síldarverksmiðjustjórnin hefur lagt til: Í fyrsta lagt að setja þessu fyrirtæki sérstaka stjórn, og það er í raun og veru aðalatriðið, því að síldarverksmiðjustjórn ríkisins hefur enga aðstöðu, innan um allt, sem hún hefur að gera, til að sinna þessu mikla verkefni eins og þarf, því að þótt hér sé ekki framleitt mikið magn, þá á Ísland meira undir því en ýmsu öðru, hvernig tekst að selja, vegna þess að hér er um svo þýðingarmikla byrjun að ræða. Þess vegna á þetta ekki að vera aukaverk á vegum þeirra, sem eru önnum kafnir við annað, eins og framkvæmdastjóri síldarverksmiðja ríkisins og stjórn síldarverksmiðja ríkisins. Það á því einmitt strax á þessu stigi að setja fyrirtækinu sérstaka stjórn, eins og stjórn síldarverksmiðja ríkisins sjálf hefur lagt til. Ég hygg það misskilning hæstv. ráðh., að það sé ekki áhugamál stjórnar síldarverksmiðjanna, að þetta sé gert, a.m.k. er það mjög mikið áhugamál mitt, að þetta verði gert, eftir þá reynslu, sem ég hef af þessum málum. Það hefur verið reynt að fá íslenzk fyrirtæki, sem flytja út vörur, til þess að selja þessa vöru, og sum af þeim hafa reynt það, en með sáralitlum árangri. Önnur hafa færzt undan að reyna. Það er ekki fyrir það; að varan sé ekki góð, að því er sagt er, eða verðið of hátt, heldur fyrir hitt, að á markaðinum er mikið af góðri vöru með sambærilegu verði, en sjálfsagt ekkert betri vörur og ekki heldur með betra verði. En það er þægilegra fyrir þá, sem fást við þessi mál erlendis, að hafa á boðstólum þekkt merki, sem fólkið spyr eftir, en að taka að sér nýtt. Þess vegna er augljóst mál, að það verður að eyða miklu fé, a.m.k. milljónum, ef á að verða nokkur minnsta von til þess að brjótast í gegn með algerlega nýja vöru, þó að hún sé jafngóð og sú, sem fyrir er. Þetta verða menn að gera sér ljóst. Menn verða að leggja 10-20 millj. fram alveg kalt og rólega, ef þess þarf, til þess að hægt sé að koma við öllum þeim sölutilraunum, sem duglegir menn geta fundið upp og skynsamlegar teljast. En síldarverksmiðjustjórnin hefur sem sagt lagt til, að það verði sett sérstök stjórn fyrir fyrirtækið og að það verði veitt aukið fjármagn til fyrirtækisins, nokkurt fjármagn í rekstrarfé og sérstaklega til að standa undir markaðsleitinni. Hitt vil ég svo taka undir, sem hæstv. ráðh. sagði, að það þýðir ekki að framleiða mikið magn á lager og hafa ekki hugmynd um, hvernig menn geta selt það. Það verða að fara saman tilraunaframleiðsla og söluherferðir. En þá mega menn ekki heldur spara það fé, sem í þetta er lagt, svo að hvort tveggja geti átt sér stað, bæði nægileg tilraunaframleiðsla og herferðir í sölumennsku, þó að kosti talsvert fé. Ég vil enn fremur segja frá því hér, að það hefur ekki tekizt að fá framkvæmdastjóra fyrir verksmiðjuna. Það hefur verið reynt á annað ár að fá framkvæmdastjóra fyrir þetta fyrirtæki, sem væri sérlega vel til þess fallinn að sjá um sölumennskuna, en það hefur ekki tekizt. Það hefur ekki verið hægt, að því er þeir segja, sem hafa í því staðið sérstaklega, ekki hægt að fá mann, sem vel hentaði í þetta. Og það er sannast að segja ekki skemmtilegt, að það skuli ekki einhver af þeim efnilegu, ungu og vel menntuðu mönnum, sem Íslendingar hafa á að skipa í skyldum greinum eins og þessum, gefa sig fram til að taka að sér slíkt starf, sem gæti verið vel launað. En við verðum að vona, að hægt verði að leysa þetta mál, að fá framkvæmdastjóra, sem gæti séð um söluherferðina, en framkvæmdastjóraleysið hefur valdið miklum erfiðleikum. Sem sagt það, sem fyrir liggur að mínu viti og ég veit ekki betur en stjórn síldarverksmiðja ríkisins sé alveg sammála um, er að fá sérstaka stjórn fyrir fyrirtækið, sem getur helgað sig því mikilsverða verkefni að ryðja íslenzkri niðurlagningarvöru braut á erlendum markaði. Það má ekki vera hjáverk neinna, því að hér er mikið í húfi. Það hefur auðvitað verið algert hjáverk. Í annan stað þarf að fá fjármagn af ríkisins hendi til þess að standa undir þessari starfsemi. Þar er ekki um neitt gífurlegt fé að ræða. Það eru smámunir að leggja slíkt út í samanburði við það, sem getur fengizt í aðra hönd. í þriðja lagi þarf náttúrlega að brjótast í því að ná í skeleggan framkvæmdastjóra; því að framkvæmdastjórar síldarverksmiðja ríkisins, sem eru afbragðsmenn, telja sig ekki með neinu móti geta staðið að því í hjáverkum að vera framkvæmdastjórar fyrir fyrirtæki eins og þetta með öllu því, sem þeir hafa að gera, og geta menn ímyndað sér, hvort það er ekki rétt. 



Herra forseti. Í þessum umr. hefur komið fram, að ríkisstj. hefur ekki viljað fallast á að heimila sölu á framleiðslu þessarar niðurlagningarverksmiðju til AusturÞýzkalands vegna þess, að hún hefur ekki getað fallizt á það, að með þessari framleiðslu, sem hér um ræðir, verði seld 600-700 tonn af fiskimjöli til Austur-Þýzkalands. Það er sem sagt upplýst í þessum umr., að hér hefur verið efnt til mikillar og merkilegrar starfsemi, sem átti að hafa allmikla þýðingu í sambandi við framleiðslumál landsins, og. þessi tilraunastarfsemi hefur gengið fremur illa, eftir því sem upplýst er af hæstv. ráðh., en þannig er fyrirgreiðslan sýnilega af hálfu ríkisstj. Í sambandi við annan aðalþátt málsins, sem er salan á erlendum vettvangi, að þegar um það er að ræða að komast inn á nýjan markað og það þarf að heimila að selja til viðskiptaþjóða okkar fiskimjöl upp á 3-31/2 millj. kr., þá má ekki veita slíkt leyfi. Og svo er látið í það skína, að þessi neitun sé vegna mjög merkilegrar „prinsip“-afstöðu. Auðvitað snýr þetta alveg öfugt við. Við eigum alveg hliðstæð viðskipti við ýmsar aðrar þjóðir og þau, sem við eigum við Austur-Þýzkaland. Við seljum okkar afurðir alveg á hliðstæðan hátt bæði til Tékkóslóvakíu og eins til Póllands. Báðar þessar þjóðir fá svo að þúsundum tonna skiptir af fiskimjöli og hafa fengið í nokkur ár, og er þó ekki hægt að segja á neinn hátt, að viðskiptin við þær séu neitt betri okkur, nema síður sé, Því að markaður sá, sem við höfum haft í Austur-Þýzkalandi, bæði fyrir frosna síld, fyrir frosin fiskflök og fyrir saltsíld, hefur hiklaust verið langbezti markaðurinn, sem Íslendingar hafa haft. Útflytjendur eru a.m.k. ekki í neinum vafa um það, þó að hæstv. ríkisstj. hafi kannske ekki áttað sig á því. Auðvitað er ég ekki í neinum vafa um, að Austur-Þjóðverjar munu fara fram á það mjög stíft nú, ekki aðeins í sambandi við kaupin á þessum litla slatta frá niðurlagningarverksmiðjunni á Siglufirði, að þeir fái að kaupa nokkuð af fiskimjöli eða síldarmjöli eins og aðrar okkar viðskiptaþjóðir. Þeir munu gera þetta, þeir hafa sett fram þessa ósk, og þeir vilja fá þetta og fá það alveg hiklaust. Við höfum engin efni á því, nema þá að hér sé rekin bein skemmdarstarfsemi í sambandi við okkar viðskipti við aðrar þjóðir, að ætla að neita þeim um nokkurn hluta af jafnmikilli framleiðslu og við eigum af síldarmjöli, til þess að geta tryggt okkur slíkan markað eins og við höfum átt í því landi fyrir t.d. saltsíld af þeirri gerð, sem við höfum ekki getað selt annars staðar. En ég álít, að þetta atriði sýni mjög ljóslega, að skilningur ríkisstj. og vilji hennar til að láta þessa tilraun, sem þarna átti að framkvæma á Siglufirði, heppnast hefur enginn verið. Viljinn hefur enginn verið. Það er eins og hér hefur réttilega verið bent á, að þessi tilraun, sem þarna átti að fara fram, var auðvitað tvíþætt, annars vegar var vinnslan sjálf á Siglufirði, hvort okkur tækist með eðlilegum hætti að framleiða þá vöru, sem markaðirnir vildu eða teldu góða, og hins vegar vitanlega að brjótast í gegn á mörkuðunum og finna okkur fasta kaupendur. Ég held, að það sé ekki nokkur minnsti vafi á því, að það hefur lítið sem ekkert verið gert í því að útvega markaði fyrir þessar vörur. Við höfðum fyrir nokkrum árum gert tilraunir með að semja við Sovétríkin um sölu á niðursoðnum fiskafurðum og niðurlögðum, og við gerðum samning við Sovétríkin upp á 20 millj. kr. á einu ári, gátum ekki afhent upp í þetta nema lítinn hluta, og næst þegar samningur var gerður, komu kröfur frá okkur um að minnka þetta magn, af því að við gætum ekki afhent það. Það er alveg rétt, að kaupendur frá Sovétríkjunum munu hafa svarað því til, þegar þeim var boðið upp á lítinn slatta í sambandi við framleiðsluna frá Siglufirði, að þetta væri framleiðsla af þeirri gerð, sem þau óskuðu ekki fyrst og fremst eftir. Hér var um mjög dýrar umbúðir að ræða, yfirleitt mun dýrari en tíðkast utan um niðursoðnar eða niðurlagðar vörur, og framleiðslan var tiltölulega dýr. En það var vitanlega hægt að taka upp framleiðslu fyrir þennan markað á þeim grundvelli, sem hann yndi betur við, og þannig þurfti auðvitað að halda tilrauninni áfram. Ég verð að segja það líka, að það er vitanlega algerlega röng mynd, sem hér kom fram hjá hæstv. ráðh. í sambandi við viðskipti okkar við Austur-Þýzkaland. Þó að svo hafi til tekizt vegna mikillar tregðu í viðskiptastefnunni hér heima, að viðskiptin hafi þar minnkað á tímabili, þá er það ekki að kenna fyrst og fremst afgreiðslu á vörum frá hálfu Austur-Þýzkalands. Það er rétt, við höfum ekki fengið á tímabili allar þær vörur, sem við vildum sérstaklega velja þar úr. En á því hefur nú orðið breyting, þannig að allar þær vörur, sem íslenzkir aðilar lögðu kapp á á s.l. ári að fá frá Austur-Þýzkalandi, hafa þeir fengið nú og í ríkari mæli en Íslendingarnir gátu tekið við þeim, eftir að þeir höfðu þó sett fram kröfu um þær. Enda hefur nú færzt nýr fjörkippur í verzlunina við Austur-Þýzkaland, eins og sagt hefur verið frá í stjórnarblöðunum síðustu daga, og ég efast ekkert um, að það er lítill vandi að láta enn meiri og stærri fjörkipp koma í þau viðskipti og skapa okkur þar möguleika til þess að selja alla þá framleiðslu, sem þessi litla verksmiðja á Siglufirði getur framleitt, ef bara væri staðið að því á réttan hátt.



Herra forseti. Það má segja, að það hafi orðið bylting í atvinnulífi Íslendinga, þegar síldveiðar hófust hér við Norðurland kringum aldamótin og upp úr þeim, og það voru, eins og vitað er, Norðmenn, sem hófu þær og kenndu Íslendingum þær, og Íslendingar fetuðu síðan í fótspor þeirra og byrjuðu sjálfir að veiða. Fyrst í stað voru það útlendingar, aðallega Norðmenn, sem áttu síldarsöltunarstöðvar á Norðurlandi og þá fyrst og fremst á Siglufirði og gerðu síldina að markaðshæfri vöru. Það er eftirtektarvert, að núna, 60 árum seinna, er svo að segja öll síld, sem veidd er við Íslandsstrendur og seld er úr landi, flutt út í nákvæmlega sömu umbúðum og var gert 1904 og á árunum þar á eftir, illa þrifnum síldartunnum. Þannig voru umbúðirnar laust eftir aldamótin, og þannig eru þær í dag. Fjöldamargir Íslendingar hafa skrifað um nauðsyn þess að betrumbæta þetta ástand, og þeir hafa fullyrt það með sanni, að þetta væri eins og hjá nýlendunum, að hráefnið væri flutt út og svo væru það auðugri þjóðirnar, sem gerðu það að enn þá dýrmætari vöru. Þetta hefur alveg sannazt á okkur Íslendingum s.l. hálfa öld. Það var mikið ritað og rætt um það að stofna og starfrækja niðurlagningarverksmiðjur á Íslandi og nokkrir einstaklingar hafa riðið á vaðið og gengið misjafnlega. Það varð almenn gleði allra þeirra, sem eitthvað vilja hugsa um þessi mál, þegar núv. hæstv. ríkisstj. ákvað að hefja rekstur niðursuðuverksmiðju á Siglufirði í tilraunaskyni, og auðvitað varð fögnuðurinn alveg sérstaklega hjá fólki á Siglufirði, eða þeim stað, þar sem verksmiðjuna átti að reisa. En við skulum rifja hér aðeins upp að gefnu tilefni sögu þessarar verksmiðju. Ríkisstj. ákveður og heimilar stjórn síldarverksmiðja ríkisins að hefja rekstur niðurlagningarverksmiðjunnar, hún skal sjá um framkvæmdir og húsakost. En hæstv. ríkisstj. segir ekki einu orði við verksmiðjustjórn, hvaða fé hún megi nota til þessa. Þess vegna kom það fram strax hjá stjórn síldarverksmiðja ríkisins, að niðurlagningarverksmiðjan og síldarverksmiðjur ríkisins eru ekki sama fyrirtæki, og það mun að sjálfsögðu alveg réttur skilningur. Það kom fram hjá stjórnarmeðlimum verksmiðjanna, að þeir hefðu tæpast heimild til að ráðstafa nokkru verulegu fé til niðurlagningarverksmiðjunnar. Samt sem áður lagði stjórn síldarverksmiðja ríkisins fram allmikið fé, og á tímabili, held ég, að hún hafi átt 3-4 millj. hjá niðurlagningarverksmiðjunni. En það var þetta andrúmsloft, sem ég tel að hafi verið í fyrstu fjötur um fót þessa fyrirtækis. Fyrirtækin voru tvö, stjórnin var ein, annað fyrirtækið átti engan pening. Það má líkja þessari verksmiðju við lítið barn, sem er verið að koma í fóstur, og þeir, sem komu því fyrir, létu engan framfærslueyri fylgja. Síðan var hafizt handa í verksmiðjunni og framleidd ein sú bezta vara á þessu sviði, eftir því sem kunnugir menn segja. Það er selt þó nokkuð mikið innanlands, og landsmenn taka þessu vel, en erlendis selst ekki neitt, eða eins og hæstv. sjútvmrh. sagði fyrir tæpar 100 þús. kr. Þetta er sama og ekki neitt. Og það er sagt hér, að það var leitað markaða í Ameríku, það var leitað markaða í Englandi, það var leitað markaða í Þýzkalandi og á Norðurlöndum. En ég vil leyfa mér að segja, að eftir því sem ég bezt veit, hefur þessi markaðsleit verið kák. Ég vona, að hæstv. ríkisstj. taki þetta mál föstum tökum. Ef hún er þeirrar skoðunar, en sú skoðun er fyllilega frambærileg, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins eigi að fara með stjórn verksmiðjunnar, þá lit ég svo á, að það þurfi að sameina Þessar verksmiðjur og niðurlagningarverksmiðjan eigi að vera eign síldarverksmiðja ríkisins, ein deild í síldarverksmiðjum ríkisins, alveg eins og hraðfrystihúsin, því að þótt einhverjir útvegsmenn segi e.t.v. að það sé óskylt að reka niðursuðuverksmiðju og síldarverksmiðju, þá er niðurlagningarverksmiðjan bara nokkurs konar líftryggingarfyrirtæki fyrir síldarverksmiðjur ríkisins til að tryggja sér verkafólk, þegar mest á ríður.



Herra forseti. Spurningin um, hvort okkur tekst með þessa niðursuðuverksmiðju, er raunverulega spurningin um bað, hvort okkur tekst að koma á nokkurs konar iðnbyltingu í okkar matvælaiðnaði og að gerbreyta smám saman þannig um, að við getum fjór- til fimmfaldað Það verðmæti af síldinni, sem við flytjum út. Hæstv. ráðh. gerir sér það í hugarlund, að þetta sé hægt og það sé reynt með eðlilegum hætti. Það er ekki mikið orðið eftir af eðlilegum hætti í viðskiptunum í heiminum núna, ef við eigum við eðlilega og frjálsa samkeppni upp á gamla móðinn. Í sósíalistísku löndunum eru það ríkisstj., sem hafa með þetta að gera, og þar verður að eiga í samningum við þær. Í kapítalístískum löndum eru það auðhringar, sem einoka nokkurn veginn þessa markaði. Og við vitum ósköp vel, að hvað snertir niðurlögðu síldina, eru mjög sterkir aðilar í Noregi, og núna er það ABA í Svíþjóð, sem hefur sameinazt í eitt. Þessir sterkustu hringar, sem hafa verið í þessu, hafa núna slegið sér saman og einokað svo að segja allan þennan markað og hafa öll sín sambönd út um allan heim, þannig að þegar við ætlum að fara að berjast á þessum mörkuðum, verðum við að skoða þetta eins og hverja aðra efnahagslega sjálfstæðisbaráttu, sem við erum að heyja, og leggja verulega mikið í sölurnar. Hvernig höfum við farið að því að byggja upp t.d. í Bandaríkjunum söluskipulag Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna? Við höfum gert það á grundvelli þess, að í mörg ár hefur Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna samið fyrir fram um 2/3 hluta af öllum freðfiskinum við Sovétríkin og önnur sósíalistísk lönd og fengið þetta borgað „kontant“ við afskipun og notað Þessa peninga til þess að byggja upp sölukerfið í Bandaríkjunum, þannig að um leið og verzlunarviðskiptin stöðvuðust 1960 við Sovétríkin, gátu hraðfrystihúsin svo að segja ekkert borgað út, eins og mikið var rætt hér um á Alþingi þá. M.ö.o.: við höfum reynt að taka upp þessa góðu reglu, að gera stórsamninga við sósíalistísk lönd, til þess að geta selt nokkurn veginn „kontant“, og nota þetta fé til þess að berjast með síðan í hinum löndunum. Svona held ég, að við þurfum að fara að, ef við setlum að vinna upp okkar framleiðslu í matvælaiðnaði eins og síldarniðurlagningunni. Við verðum að reyna að semja við Sovétríkin, Austur-Þýzkaland og önnur slík, tryggja okkur með fyrirframsamningi sölu á við skulum segja 2/3 af framleiðslunni til þess að vera vissir um að geta afskipað þessu jafnóðum, því að eins og við vitum, þolir þetta ekki geymslu nema upp á 6-9 mánuði, og geta síðan með hinum hluta framleiðslunnar, því sem við seljum ekki innanlands, barizt á útlendu, kapítalistísku mörkuðunum. Svona verðum við að skipuleggja þetta. Það er rétt, það getur verið erfitt um tíma viðvíkjandi Austur-Þýzkalandi, þegar við verðum að lána kannske heilmikið. En ég veit ekki betur en á sama tíma láni t.d. Rússar okkur stórfé, þannig að þótt Austur-Þýzkaland sé í einhverri skuld við okkur, þá munum við vera í stærri skuld við Sovétríkin, svo að við getum e.t.v. látið það mætast. En þarna er um þýðingarmikið mál að ræða, því að hverjar 100 þús. tunnur af síld, sem við flytjum út með þessu móti, fimmfaldast í verði. Við höfum verið hráefnaframleiðendur fyrir sænska hringa í hálfa öld, og það er tími til kominn, að við losum okkur úr því. Fyrst við höfum loksins getað sýnt það, að við getum framleitt jafngóða vöru og þeir, og unnið þar stórsigur, megum við ekki gefast upp í þessu út af markaðsmálunum, og ef pólitík ríkisstj., verzlunarpólitík hennar, dugir ekki til þessa, verður að breyta þeirri verzlunarpólitík. Hún hefur verið vitlaus frá upphafi, og það er eins og hver önnur tálvon að gera sér það í hugarlund, að menn geti með almennri frjálsri samkeppni brotizt eitthvað áfram í heiminum núna. Nei, menn verða að gera það með því að skipuleggja sínar verksmiðjur, hagnýta allar aðstæður, skipuleggja m.a. innkaupin til Íslands öllsömun þannig, að við ráðum því, hvernig kaupgeta Íslendinga sé notuð, en ekki þessir útlendu auðhringar, sem geta notað íslenzka markaðinn eins og þeim þóknast án þess að kaupa nokkuð af okkur. Með þeirri verzlunarpólitík, sem nú er rekin, svokallaðri frjálsri verzlun; drepum við niður hann iðnað, sem við þurfum að skapa sjálfir, og við getum margfaldað okkar verðmæti, ef við bara þorum að fara inn á rétta pólitík í þessum efnum. En ég skil það vel, að með þessum eðlilega hætti, sem hæstv. ráðh. talar um, drepum við síldarverksmiðjuna á Siglufirði, þá látum við síldarverksmiðju, ef Tryggvi Ófeigsson vill koma upp einni, standa ónotaða, þá drepum við síldarverksmiðjuna hjá Haraldi Böðvarssyni, þá höldum við niðri þróuninni í matvælaiðnaðinum íslenzka. Við ættum að geta komið hér upp einum 10-20 verksmiðjum á Íslandi til útflutnings, ef við aðeins þorum að skipuleggja þetta allt saman réttilega. Ég veit ekki betur en við kaupum inn í hópum báta núna hvert einasta ár frá Noregi og Svíþjóð, sem við hefðum getað keypt frá Austur-Þýzkalandi, ef þetta væri skipulagt, og ég efast um, að það séu betri bátar, sem við fáum þaðan, heldur en frá AusturÞýzkalandi. En við þurfum að hugsa petta fyrir fram, og við þurfum að skipuleggja það. Ég vildi þess vegna aðeins láta það koma fram, að það dugir ekki, þó að röng verzlunarpólitík hafi staðið í vegi fyrir því fram að þessu, að láta það drepa þróun þessa matvælaiðnaðar á Íslandi.



Herra forseti. Því hefur verið slegið fram hér, að síldarverðmæti mundu fimmfaldast við að leggja síldina niður. Ég held, að þetta sé dálítið fáránleg kenning, því að vitanlega geta aðrar þjóðir keypt saltsíld og lagt hana niður alveg eins og við, og það mótar markaðinn, en ekki þó að við setlum að margfalda með fimm. Það er ekki hægt að ganga fram hjá kostnaðinum við að gera þetta, bæði umbúðum og vinnu, þannig að ég held, að það þýði ekki að vera að blekkja sig á því. Við getum ekki búizt við að hafa meira upp úr því að verka síld á annan hátt en vinnulaunin, því að aðrar þjóðir hafa möguleika á að fá þetta hráefni og geta þá boðið það á svipuðu verði. Það þýðir ekkert að segja svona vitleysu, að þetta margfaldaðist allt. Við fáum fyrir okkar vinnu, og það er líka allt í lagi að fá það. Hitt er annað mál, að atvinnuástandið er þannig norðanlands, að það veitir sannarlega ekki af því að gera eitthvað til þess að bæta úr þeim vinnuskorti, sem er hjá vissum hluta fólksins yfir háveturinn, og það er stórmál út af fyrir sig, þó að við fáum ekkert annað en kaup handa þessu fólki við að breyta vörunni í verðmætara ástand. Ég er alveg sammála hv. 1. þm. Austf. um, að það á að skipa sérstaka nefnd, en ekki vera að bæta þessu á verksmiðjustjórnina. Ég álít, að sú nefnd eigi ekki að vera eingöngu til að stjórna þessari verksmiðju, sem raunar er nú bara á tilraunastigi, heldur eigi þetta að vera fagmenn í verzlunarmálum og í iðnaðarmálum. Ég sé ekki, að það hafi verið gert neitt til að koma þessari vöru í verð erlendis. Það eru beðnir einhverjir menn um að reyna að selja, þetta er algert aukastarf fyrir þá, og þess vegna gengur hvorki né rekur. Það þarf að athuga, hvort ekki er hægt að komast í samband við erlenda menn, sem hafa bæði tæknikunnáttu og dreifingarkerfi, aðstöðu til að dreifa vörunni. Við hættum engu, þó að við reynum að semja við einhverja erlenda aðila um slíka hluti, sem þegar eru búnir að vinna sig inn á markaðinn. Ég hef heyrt, að slíkt sé í bruggi hér við Faxaflóa, ef það er ekki þegar byrjað. Því ættum við ekki að geta notað kunnáttu og verzlunaraðstöðu erlendra manna, ef þeir eru aðeins fáanlegir til þess að vinna með okkur? Það gæti á engan hátt verið hættulegt fyrir okkur. Það er ekki eðlilegt, að einstaklingar vilji leggja sina fjármuni í hættu til þess að hefja tilraunastarfsemi á þessu sviði. Það væri ekkert óeðlilegt, þó að ríkið kostaði einhverju til. Við skulum ekki vera að blekkja okkur á því, að við getum margfaldað verðmæti hráefnisins. Við getum ekki búizt við því. En ef þetta gæti orðið til þess að tryggja atvinnu og auka atvinnutekjur fólksins í þeim kauptúnum og bæjarfélögum, sem helzt þurfa þess með, þá er um stórmál að ræða, sem ég álit að alls ekki sé hægt að ganga fram hjá. Þess vegna á að skipa sérstaka nefnd til að vinna að þessum málum. Það eiga bæði að vera verzlunarmenn og fagmenn í síldariðnaði. Það borgar sig að hafa 3 manna nefnd til að rannsaka, hvað hægt er að gera í þessu. Það er ekki hægt að fara ýtarlega út í þetta nú, en ég álít, að hér sé um framtíðarmál að ræða og stórmál, ekki sízt fyrir þau kauptún, sem standa illa að vígi í atvinnumálum. Það má alls ekki dragast, að eitthvað sé gert. Hitt er annað mál, að Alþb.-menn eru alltaf viðkvæmir fyrir öllum verzlunarviðskiptum fyrir austan járntjald. Við höfum vitanlega engin efni á því að einangra okkur viðskiptalega. Annars skal ég ekkí leggja dóm á það, hvort tilvinnandi er að selja svona mikið síldarmél fyrir ekki meira magn af niðurlagðri síld. En það verður a.m.k. að athuga allar leiðir, sem færar eru, og ég hef mikla trú á því, að við getum aukið viðskipti okkar við Austur-Þýzkaland. Þeim mun tæknilega fara fram. Þeir hafa haft erfiða aðstöðu hingað til.



Herra forseti. Mig langar til að vekja athygli hv. þm. á setningu, sem kom fram í svari hæstv. ráðh. við þeirri fsp., sem hér er verið að ræða. Ég tók svo eftir, að hæstv. ráðh. segði, að eins og málin stæðu nú, teldi hann enga ástæðu til þess að skipa niðurlagningarverksmiðjunni á Siglufirði sérstaka stjórn, og vel mátti skilja ummæli hans þannig, að ríkisstj. sæi ekki heldur ástæðu til að leggja verksmiðjunni fé. eins og málin standa. Ég vil vekja athygli á því, að ef þetta er skilningur hæstv. ríkisstj. á þeirri tilraunastarfsemi, sem verið er að byrja norður á Siglufirði og var hafin í tíð sömu ríkisstj. og nú situr í dag, þýðir þessi boðskapur hvorki meira né minna en það, að niðurlagningarverksmiðjan á Siglufirði er dæmd til þess að deyja á næstu mánuðum og næstu árum, því að ég veít ekki, hvaða hugsun liggur að baki þess framferðis hjá ríkisstj., í fyrstunni á árinu 1960 að leyfa að reisa þessa verksmiðju og verja til byggingarinnar nokkrum millj. kr., en ætlast svo til þess, að sú framleiðsla, sem þarna er unnin, selji sig nánast sjálf, án þess að nokkrir sérstakir menn hafi þar um fjallað og án þess að þeir hafi nokkur fjárráð til þess að annast það nauðsynlega sölustarf, sem brýna nauðsyn ber til, til þess að koma vörunni á markaðinn. Mér er það fyllilega ljóst, að saltsíldarmarkaðurinn er flest árin yfirfullur og ekki sízt sá markaður, sem tekur á móti niðurlagðri og niðursoðinni síld, og að honum sitja, eins og hv. 3. þm. Reykv. gat hér réttilega um áðan, mjög sterkir söluhringar, sem láta ekki hrekja sig út af þeim markaði nema fyrir mjög verulegt átak í okkar efnum. Það kæmi vissulega til álita fyrir Íslendinga að taka til athugunar, hvort það sé rétt stefna hjá okkur í síldarsölumálunum að selja saltsíldina í stórum umbúðum, í tunnum, sem innihalda um 100 kg, svo til óunna. Það er einmitt þessi síld, sem þannig er flutt út og þá aðallega til Svíþjóðar, sem framleiðendurnir þar, ABA, Bjelland o.fl., nota til þess að fylla þessa sömu markaði með, sem við erum nú að reyna að koma niðursuðuverksmiðjuframleiðslunni frá Siglufirði inn á. Ég vil því eindregið hvetja hæstv. ríkisstj. til þess að hætta ekki við hálfunnið verk. Henni ber siðferðileg skylda til að leggja fram fé til að reyna að koma framleiðslunni frá niðurlagningarverksmiðjunni á Siglufirði inn á markaðinn. Henni ber siðferðileg skylda til þess, ekki aðeins vegna þess, að atvinnuástandið á Siglufirði sé bágt, heldur ber henni skylda til þess, vegna þess að þarna er verið að stíga spor í þá stefnu að gera framleiðslu okkar verðmeiri og gera það mögulegt að vinna hana meir í landinu en okkur hefur tekizt til þessa. Við Íslendingar þykjumst það vel menntaðir og það vel efnaðir, að við viljum ógjarnan láta setja okkur á bekk með nýlenduþjóðum, sem framleiða oft einungis hráefni, sem þær svo senda til þeirra þjóða annarra, sem lengra eru komnar í iðnvæðingu, er vinna svo úr þessu hráefni. Þannig er með saltsíldina. Við þurfum sjálfir að vinna hana miklu meira í landinu en gert hefur verið til þessa, og það er algerlega vonlaust, að það muni nokkurn tíma takast, nema einhverjir taki að sér forustuna í því hlutverki og Íslendingar leggi fram nauðsynlegt fjármagn til þess, að þessi starfsemi geti verið unnin sómasamlega.



Herra forseti. Ég þarf ekki að vera margorður í svörum, því að það hefur að heita má ekki margt nýtt komið fram í umr. Hv. fyrirspyrjandi taldi að vísu, að ég hefði ekki skilið eðli málsins nógu vel, ég hafi ekki gert mér grein fyrir því, að verðmætið ferfaldaðist eða jafnvel fimmfaldaðist við vinnsluna, að þetta væri atvinnuaukning og annað þess háttar. En ég verð að segja honum, að ég hef haft allt þetta í huga. Ég veit þetta ofur vel og kannske fullt eins vel og hann. En það er bara ekki á þessu skilningsleysi, sem málið hefur strandað. Málið hefur í bili strandað á því, að það hefur ekki tekizt að selja framleiðsluvöruna. Ég er alveg sammála öllum þeim hv. ræðumönnum, sem hér hafa tekið til máls, um það, að þessi starfsemi er afar æskileg og afar nauðsynleg, en því aðeins er hún möguleg, að okkur takist að selja það, sem framleitt er. Mér hefur skilizt á sumum ræðumönnunum, að það væri ekki mikill vilji hjá ríkisstj. til þess að efla viðskiptin við Austur-Þýzkaland eða austurblokkina yfirleitt. Þetta er mikill misskilningur. Ég hef ekki haft meiri áhuga á því að koma vörunum vestur á bóginn heldur en austur á bóginn, síður en svo. Það gildir mig alveg einu, hvora leiðina varan fer, ef þjóðin fær fyrir framleiðsluna það verð, sem bezt er og bezt mögulegt er hægt að fá. Þessi vara, sem hér er framleidd, er góð, okkur finnst hún góð, og við höfum notið við framleiðsluna aðstoðar sérfræðinga á þessu sviði, m.a. Sigurðar Péturssonar gerlafræðings, sem hefur fylgzt með málinu alveg frá upphafi og lagt á ráð með framleiðslustarfsemina. Við höfum notið aðstoðar norskra sérfræðinga, sem bæði hafa komið hér upp og starfað að framleiðslunni og líka gefið góð ráð. Allt þetta hefur verið gert til þess að reyna að gera framleiðsluna eins góða og mögulegt er. En smekkur manna er misjafn. Ég skal, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa hér upp kafla úr grg. stjórnar síldarverksmiðja ríkisins til mín, dags. núna fyrir nokkrum dögum, en þar segir svo: „Þá höfðu þeir, formaður verksmiðjustjórnar og viðskiptaframkvæmdastjóri, einnig átt tal við verzlunarfulltrúa Austur-Þýzkalands um möguleika á sölu núverandi birgða verksmiðjunnar til Austur-Þýzkalands. Taldi verzlunarfulltrúinn, að áhugi mundi ekki vera fyrir hendi á kaupum á niðurlagðri síld nema þá í sambandi við kaup á fiskimjöli. Jafnframt taldi hann, að bragð af síld þeirri, sem hann hefði fengið sýnishorn af, mundi ekki falla í smekk Þjóðverja, þannig að það virðist eins og það mundi hafa þurft einhverja enn aðra framleiðsluaðferð, til þess að hún félli í þeirra smekk, og sýnilegt, að viðskipti um þessa vöru helgast ekki af því, þó að þeir fái að kaupa hér nokkur hundruð tonn af síldarmjöli í sambandi við söluna á þessu litla magni.“ Það eru þess vegna fleiri erfiðleikar á þessum viðskiptum heldur en menn við fyrsta álit skyldu halda. Í þessu bréfi stjórnar síldarverksmiðja ríkisins er líka lýsing á þeim tilraunum, sem gerðar hafa verið á sölu til Rússlands. Formaður og framkvæmdastjóri skýrðu frá því, með leyfi hæstv. forseta: „Formaður og framkvæmdastjóri skýrðu frá því, að formaður hafi eftir samþykkt verksmiðjustjórnarinnar átt viðtal við verzlunarfulltrúa Sovétríkjanna um möguleika á sölu framleiðslu niðurlagningarverksmiðjunnar á vöruskiptagrundvelli. Svar hefur nú borizt frá Prodentorg, þar sem þeir telja, að þeir hafi ekki heldur áhuga fyrir kaupum á þessum grundvelli. í samtali í morgun við formann og framkvæmdastjóra skýrði verzlunarfulltrúinn frá því, að þar sem þetta væri í þriðja sinn, sem Prodentorg hafnaði kaupum á þessari vöru, teldu þeir tilgangslaust, að þessum viðræðum yrði haldið áfram.“ Þetta sýnir, að það er ekki vegna þess, að það hafi ekki verið leitað eftir þessum sölum, það er ekki vegna þess, að það hafi ekki verið gerðar þær ýtrustu tilraunir, sem hægt var, til þess að reyna að koma þessum sölum í kring, og í því sambandi vil ég benda á, að ég tel það tæplega rétt, sem hér hefur komið fram í umr., að þessar tilraunir hafi ekkert verið annað en kák. Það hefur í þeim samningaumleitunum, sem gerðar hafa verið við stjórnvöld og verzlunarfulltrúa Austurlanda, ef ég má orða svo, verið ítrekað eins og mögulegt er, að kaupin gætu gerzt, en niðurstaðan hefur orðið sú sama. Vitanlega höfðum við líka og höfum haft samband í aðrar áttir og reynt að ná sölum þar, en niðurstaðan hefur orðið svipuð. Hér var sagt áðan, að það væri engin ástæða til þess að selja ekki Austur-Þjóðverjum nokkuð af mjöli, þótt við ættum hjá þeim talsverðar upphæðir. Slíkar sölur færu fram á sama grundvelli til Póllands, til Tékkóslóvakíu og jafnvel annarra landa. En þar vildi ég benda á þann höfuðmismun, sem hér er á og í þessu tilviki, að skuld þessara landa við okkur er ekkert svipuð því eins og skuld Austur-Þýzkalands hefur verið, ekki einasta í dag, heldur undanfarin 4–5 ár, þegar hún aldrei nokkurn tíma úr árinu hefur komizt undir 1/2 millj. dollara. Þá hefur verið hér rætt nokkuð um fyrirkomulag yfirstjórnar fyrirtækisins, og einn hv. þm. vildi líkja stöðu verksmiðjunnar við lítið fósturbarn, sem ætti miður góða stjúpforeldra. Og þar sem sumir ræðumenn hér nálgast nú það að vera í stjúpforeldrastaðnum, þá hafa þeir náttúrlega möguleika til þess að svara fyrir sig að þessu leytinu. En það er mín skoðun, að síldarverksmiðjustjórnin hafi haft fullkominn áhuga fyrir því að beina málum verksmiðjunnar í þá átt, sem æskilegast hefði verið, þ.e.a.s. að koma þeim á það stig, að hægt væri að stækka verksmiðjuna og hefja framleiðslu í stórum stíl. Að því er stefnt, og að því verður að stefna. Og ég vil mjög taka undir það, sem hér hefur komið fram, að það verði ekki hætt á þessu stigi málsins, það dettur engum í hug.

Það eru svo mörg börn á heimilinu, ráðh.

Já, það má vel vera, að stjúpforeldrarnir í stjórn síldarverksmiðjanna eigi nokkuð marga krakkana, en í þessu tilfelli er þó ekki að mínu viti annað að gera á þessu fyrsta stigi, þegar framleiðslan er svona lítil og einföld eins og hún er í dag, heldur en að skipuleggja söluherferð, og það er vissulega ekki meira verkefni en það, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins ætti ekki að vera ofvaxið að gera það, því að hún fer ekki sjálf að leita eftir mörkuðum, og sú nýja stjórn, sem e.t.v. yrði sett yfir fyrirtækið, fer ekki sjálf að leita að mörkuðum. Það, sem þær eiga að gera, er að koma skipulagi á sölutilraunirnar, og þegar búið er að koma því skipulagi á, eiga aðrir að framkvæma verkið, og hvort það er framkvæmt undir stjórn Síldarverksmiðja ríkisins eða enn annarri stjórn, það sé ég ekki að hafi neina úrslitaþýðingu. En mér finnst ýmislegt annað benda til þess, að það sé heppilegra á þessu stigi málsins að láta stjórn síldarverksmiðjanna fara með málið. Það er ekki svo mikið verk út af fyrir sig, eins og málum er nú háttað, að síldarverksmiðjustjórnin ráði ekki við það, aðrir eins garpar og þar eru í stjórn. Hv. 4. þm. Reykn. lagði hér orð í belg að lokum og sagði, eða mér virtist hann vilja láta liggja að því, að ef ríkisstj. vildi ekki sérstaka stjórn á fyrirtækinu, þýddi það, að hún vildi ekki láta því í té neitt fé. Þetta tvennt þarf alls ekki að fara saman. Ríkisstj. getur vel hugsað sér það, - og náttúrlega er það fyrst og fremst Alþingi þá, sem á að gera það, - að leggja féð til handa þeirri nýju verksmiðju til markaðsöflunar eða rekstrar, ef með þarf. En að það sé bundið við það, að ný stjórn fari með fyrirtækið, það sé ég ekki að þurfi að vera neitt skilyrði. Það getur alveg eins gert, þó að stjórn síldarverksmiðja ríkisins fari með málið. Og að einu leyti finnst mér, að það sé m.a. miklu heppilegra, að það sé stjórn síldarverksmiðjanna, og það er vegna þess, að stjórn síldarverksmiðjanna er svo stórt fyrirtæki, að hana munar ekki nokkurn skapaðan hlut um það að leggja þessu fósturbarni sínu svolítið lið með framlagi, ef á þarf að halda. Þar sem umsettir eru margir tugir millj., jafnvel hundruð millj. á ári, skiptir það að mínu viti sáralitlu máli, þó að hún léti þessu unga og vanmegnuga fyrirtæki nokkra fyrirgreiðslu í té, og ég er nærri viss um, að það væri hægt að fá samþykkt meiri hl. Alþingis hér fyrir því, ef á þyrfti að halda. Hvað vakti fyrir ríkisstj. 1960? spurði hv. 4. þm. Reykn. Það vakti fyrir henni þá, þegar þetta fyrirtæki var sett á stofn, að gera tilraun með það í fullri alvöru, hvort tækist að hefja þessa starfsemi í landinu með góðum árangri. Það er rétt, sem hér hefur verið sagt, tilraunin er í tvennu lagi. Það vitum við allir. Hún er í fyrsta lagi í því fólgin að kanna, hvort hægt sé að framleiða góða vöru, og síðan í öðru lagi, hvort það sé hægt að afla þeirra markaða, sem nauðsynlegir eru. Hið fyrra hefur tekizt, vil ég meina, hið síðara hefur ekki tekizt. En það, að þetta hafi ekki tekizt enn, og það, að stjórn síldarverksmiðja ríkisins var falið að halda áfram málinu, þýðir ekki, að það verði hætt við tilraunina. Henni verður vissulega haldið áfram, og ég hef þá trú, að þá muni takast fyrr eða síðar, þótt við öfluga hringa sé að etja í þessu efni, að koma okkar vöru á markaðinn, því að við höfum ýmis skilyrði til þess að geta keppt við þá. Ég held ekki, að það hafi verið miklu meira, sem ég þarf að svara. Ég vildi aðeins undirstrika það, að ég tel, að hér sé um mjög merkilega tilraun að ræða. Hún er að vísu ekki löng. Hún hefur staðið í tvö ár, frá því í marz 1961 og fram á árið 1963 og lítils háttar eftir það. En niðurstaðan af þessari tilraun er sú, að varan er góð, en sölumöguleikana vantar, og þá verðum við að finna. Ég álit, að það sé möguleiki til þess að finna þá, og ef ég get lagt nokkurn hlut að því, að þessar tilraunir með söluna geti haldið áfram, þá skal ekki á því standa, að ég reyni að leggja þeim lið.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau ummæli hv. 4. Þm. Reykn. o.fl. þm., sem hér hafa talað um þetta mál, að það þarf að leggja fram fé til að bera kostnað við markaðsöflun fyrir þessar nýju vörur frá verksmiðjunni á Siglufirði. Það þarf að senda ötula menn suður og austur og vestur í heim til að kynna vöruna og reyna að selja hana, og ég vil skora á hæstv. ríkisstj. að leggja fram nauðsynlegt fé í þessu skyni. Hún getur vafalaust fengið sérstaka heimild frá Alþingi til þess, ef hún telur þess þörf. Fyrr en þetta hefur verið gert, lagt fram þetta nauðsynlega fjármagn til markaðsöflunar, hefur sú tilraun, sem hér var byrjað á fyrir nokkru, ekki verið gerð nema að nokkru leyti.



Herra forseti. Ég hef lagt hér fram fjórar spurningar; sem allar snerta Keflavíkurflugvöli og herstöð Bandaríkjamanna: „1) Hversu margir bandarískir hermenn eru nú hér á landi, og er það rétt, að fækkað hafi verið í herliðinu að undanförnu? 2) Hvaða tegundir flugvéla eru hér staðsettar á vegum Bandaríkjahers, og til hvers eru þær ætlaðar? 3) Hafa flugvélar með kjarnorkuvopn haft aðsetur eða viðdvöl á Íslandi? 4) Hvaða mannvirki á Keflavíkurflugvelli eru eingöngu til hernaðarnota?“ Þessar spurningar þarfnast ekki mikilla skýringa af minni hendi, enda er um einfalt og sjálfsagt mál að ræða. Ef vel væri og ef hæstv. utanrrh. hegðaði sér yfirleitt eins og starfsbræður hans í öðrum löndum gera, mundi hann flytja slíka skýrslu á Alþingi eins og hér er beðið um á hverju einasta ári og það að eigin frumkvæði. En úr því að hæstv. utanrrh. hefur ekki séð ástæðu til að veita slíkar upplýsingar óumbeðinn, er óhjákvæmilegt, að einhver spyrji. Þær upplýsingar, sem hér er beðið um, eru nauðsynlegar hverjum þeim manni, sem vill íhuga gildi herstöðvanna og rökræða um málið á opinberum vettvangi. Bæði þeir, sem telja einhverja vörn í hersetunni, og líka allir hinir, sem telja vernd hersins aðeins ömurlegan skrípaleik, þurfa á þessum upplýsingum að halda. Þessar spurningar, sem ég hef hér lagt fram, eru allar það almenns eðlis, að þær eiga ekki að geta verið leyndarmál. Þjóðin á heimtingu á að fá að vita um allar staðreyndir þessa máls, allar almennar staðreyndir, svo að hún geti dæmt um, hvenær eigi að hætta þessum skrípaleik, sem kallaður er varnir landsins. Sú ósvinna hefur lengi tíðkazt hjá hæstv. utanrrh., að farið er með utanríkismál þjóðarinnar eins og einkamál eða fjölskylduleyndarmál ráðh., og einu fréttirnar, sem Íslendingar fá af herstöðvunum, koma yfirleitt úr erlendum blöðum. Loks má minna á, að aldrei ráðfærir hæstv. utanrrh. sig við utanrmn., þegar eitthvað nýtt er á döfinni í hernámsmálunum. Þetta furðulega pukur er að sjálfsögðu óþolandi í lýðræðisríki, enda þekkjast ekki slík vinnubrögð í nokkru nálægu landi. Í von um, að hæstv. utanrrh, sé mér sammála um, að hin fyrri vinnubrögð séu forkastanleg, hef ég leyft mér að bera fram þessar fjórar spurningar.



Herra forseti. Hv. þm., sem var að ljúka máli sinu, hefur borið hér fram fjórar spurningar viðkomandi vörnum landsins. Það, sem um er spurt, er ekki annað en atriði, sem oft og mörgum sinnum áður hefur komið fram opinberlega, og hver og einn, sem hefur augun opin, getur séð svörin við sumum eða flestum spurningunum fyrir framan sig daglega. Engu að síður tel ég sjálfsagt og er mér sönn ánægja að endurtaka hér það, sem sennilega flestir hv. alþm. vita og hafa vitað lengi. Í fyrsta lagi er spurt, hversu margir bandarískir hermenn séu hér á landi og hvort fækkað hafi verið í herliðinu að undanförnu. Eins og málum nú er skipað, dveljast hér að jafnaði rúmlega 3 þús. varnarliðsmenn. Þessi tala er hins vegar nokkuð breytileg vegna flutninga varnarliðsmanna til og frá varnarstöðvum á Íslandi. Varnarliðsmenn dveljast hér aðeins um takmarkaðan tíma, og breytist því heildartala þeirra lítillega eftir því, hvort þeir, sem taka eiga við varnarstöðvum á Íslandi, koma á undan eða eftir þeim, sem láta af störfum hverju sinni. Að undanförnu hefur engin breyting verið á fjölda bandaríska varnarliðsmanna hér á landi önnur en sú, sem leiðir af þessum tilflutningi: Í öðru lagi er spurt um, hvaða tegundir flugvéla séu hér staðsettar á vegum Bandaríkjahers og til hvers þær séu ætlaðar. Á Keflavíkurflugvelli eru staðsettar á vegum varnarliðsins herflugvélar, sem eingöngu eru gerðar til varna, flutningavélar til flutninga á varningi og fólki og björgunarflugvélar. Eins og allir þeir, sem í kringum flugvöllinn búa og flugvélagerðir þekkja, vita, er tegund þessara flugvéla, sem hér eru, það eru Lockhead, Consteilation, Neptune, Delta, Douglas DC-3 og DC-4. Í þriðja lagi er spurt um, hvort flugvélar með kjarnorkuvopn hafi haft aðsetur eða viðdvöl á Íslandi. Þessari spurningu hef ég oft svarað áður, m.a. hér á hv. Alþingi. Hér eru engin kjarnorkuvopn og hafa ekki verið. Í fjórða lagi er spurt um, hvaða mannvirki á Keflavíkurflugvelli séu eingöngu til hernaðarnota. Mannvirki þau, sem varnarliðið hefur látið gera á Keflavíkurflugvelli samkv. varnarsamningnum frá 1951, svo og mannvirki þau, sem varnarliðið tók við, er það kom hingað, eru til afnota fyrir varnarliðið vegna varna landsins. Af sumum þessara mannvirkja hafa Íslendingar þó einnig afnot, m.a. vegna flugsins.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir einkar skýr og stuttorð og góð svör. Ég vil aðeins undirstrika það, sem ég sagði hér áðan, að í öllum umr, um þessi mál er mjög nauðsynlegt að hafa réttar og sannar upplýsingar fyrir hendi. T.d. er það óhjákvæmilegt fyrir þá þm., sem hafa kannske í huga tillöguflutning í sambandi við hernámsmálin, en hér virðist ekki hafa verið neinu sérstöku að leyna, og þakka ég þess vegna fyrir þessi skýru svör. Í sambandi við 3. liðinn, þ.e.a.s.: hafa flugvélar með kjarnorkuvopn haft aðsetur eða viðdvöl á Íslandi? vil ég taka það fram, að ég skal að vísu játa, að mér þóttu svör ráðh. ekki vera algerlega fullnægjandi varðandi þennan lið. Að vísu fullyrðir hann, að kjarnorkuvopn séu ekki hér staðsett og hafi ekki verið það. En hitt er annað mál, að í erlendum blöðum hefur hvað eftir annað komið fram, að Keflavíkurflugvöllur væri notaður sem varalendingarflugvöllur fyrir flugvélar, sem bera kjarnorkuvopn. Ég þarf varla að taka það fram, að í þessu efni er ég ekki neitt „átoritet“ og get ekkert um það rætt, en ég vil aðeins spyrja að því, ef ég hef skilið ráðh. nógu vel, hvort það sé óhugsandi, að flugvélum með kjarnorkuvopn sé leyft að lenda hér og flugvöllurinn sé þannig notaður sem varalendingarvöllur fyrir flugvélar, sem borið geta kjarnorkuvopn. Að öðru leyti þakka ég ráðh. fyrir skýr svör við þessum spurningum, sem ég taldi nauðsynlegt að fá svör við, og þakka fyrir.



Herra forseti. Svar mitt að því er kjarnorkuvopnin varðaði var algert. Það átti bæði við það, að hér hefðu kjarnorkuvopn ekki verið staðsett og ekki heldur í farartækjum, sem hér hafa farið um. Af hálfu ríkisstj. hefur aldrei verið gefið neitt leyfi til þess, að hér væru staðsett eða flutt um kjarnorkuvopn. Það hefur aldrei verið farið fram á neitt slíkt, og eftir því sem við getum fylgzt með og eftir því sem við erum fullvissaðir um, hefur slíkt aldrei átt sér stað. Ég vil mjög vara hv. þm. við að festa trúnað á það, sem hann kann að sjá um þetta í vissum erlendum blöðum. Það er sennilega mestmegnis komið frá fólki á Íslandi, sem er mjög óábyggilegt og óáreiðanlegt í þessum efnum, og ætti hv. þm. að gjalda varhug við að trúa slíku bæði utanlands og innan.