Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) N. hefir fallizt á að mæla með því, að frv. verði samþ. að mestu leyti óbreytt. - Þær breyt., sem n. vill gera á frv., eru veigalitlar. N. leggur þannig til, að hertur fiskur, sem n. er sammála um, að verði útflutningsvara á næstu árum, og þá verður metinn og flokkaður eftir gæðum, verði tekinn með undir þann lið, sem yfirfiskimatsmönnum er ætlað að gefa skýrslu um. Þá virðist n. rétt, að umboðsmönnum ísfiskútflytjenda verði gert að síma Fiskifélaginu auk magnsins einnig verðið, enda hefir Fiskifélagið undanfarið fengið símskeyti um aflasölur togaranna jafnóðum og sala hefir farið fram, og þar jafnan verið getið bæði magns og verðs aflans. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Get ég og að öðru leyti vísað til nál., þar sem gerð er grein fyrir málinu almennt.

Frsm. meiri hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Meiri hl. allshn. leggur til, að frv. verði samþ. með þeirri breyt., að aftan af 1. gr. falli heimildin til að selja jörðina Saurbæ í Eyjafirði. Meiri hl. n. telur óþarft að orða það í þessum l., þar sem til er heimild í 1. nr. 50 frá 16. nóv. 1907, um sölu kirkjujarða. Annars lítur meiri hl. n. svo á, að ekki sé æskilegt, að ríkið láti af höndum þessa jörð, né jarðir sínar yfirleitt, til einstaklinga og leggur því til, að frv. verði samþ. með áðurgreindri breytingu.

Frsm. minni hl. (Garðar Þorsteinsson) Minni hl. n. getur ekki fallizt á þessa brtt.hv. meiri hl., því að hann sér enga skynsamlega ástæðu til að heimila ekki stj. að selja Saurbæ í Eyjafirði fyrir það verð, sem hægt er að fá fyrir jörðina, þar sem samkomulag mun vera um, að Syðra-Laugaland í Öngulsstaðahreppi verði keypt og prestssetur sett þar. Sé ég enga ástæðu til, að ríkið sé að halda í þessa jörð, sem það getur selt á 29 þús. kr., þar sem árlegt afgjald af henni er ekki nema 720 kr., en það nemur 2½% af þeirri upphæð. Ríkið getur ekki haft nema fjárhagslegt tjón af eign þessarar jarðar. Teljum við því rétt að veita ábúandanum færi á að eignast jörðina, úr því að hann telur sér það fært. Væntum við þess, að till. meiri hl. n. verði felld.

Páll Zóphóníasson Ég vil hér bera fram þá fyrirspurn, hversu mikið það rýrir gildi jarðarinnar Syðra-Laugalands, að selt var undan henni nokkurt land til að reisa þar kvennaskóla.

Frsm. meiri hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Það liggja ekki fyrir n. upplýsingar um það, sem hv. 2. þm.N.-M. spurði um. En ég get svarað hv. 8. landsk., frsm. minni hl., því, að ég fæ ekki skilið, hvernig sá ábúandi er gerður, sem vill kaupa jörðina fyrir þetta verð, en á kost á að leigja hana fyrir það verð, sem hv.þm. nefndi. En þó að þetta kunni að vera svo nú, að ábúandinn verði að sæta verri kjörum, ef hann vill kaupa jörðina, þá er engin vissa fyrir því, að svo verði í framtíðinni. Þó að nú kunni að borga sig betur fyrir ríkið að selja jörðina, getur það orðið tap, þegar fram líða stundir. Hefir reynslan orðið sú um sölu kirkjujarða, að hún hefir orðið til lítils hagnaðar fyrir ríkið, en því meiri fyrir kaupendurna. Ætti því ríkið að hætta því að selja sínar jarðir. Hér er a. m. k. engin ástæða til sölunnar. Er það líka lagaleg „tautologi“ að hafa þetta viðlag við 1. gr. frv., þar sem til eru fyrirmæli í l. frá 1907, sem heimila sölu kirkjujarða. Væntanlegur kaupandi er ábúandi á jörðinni og fellur því undir þessi fyrirmæli.

Frsm. minni hl. (Garðar Þorsteinsson) Ég get bent á það, að í Ed. kom fram brtt. við frv., sem fór í þá átt að fella seinni málsgr. aftan af 1. gr. Þessi brtt. var felld með miklum atkvæðamun. Jafnaðarmenn hafa það eins og kunnugt er, á stefnuskrá sinni, að ríkið eignist sem flestar jarðir, og sumir í Framsfl., sem hreinskilnir eru og viðurkenna, að þeir standi nærri þeim, eru þessu fylgjandi. En þó greiddi meiri hl. framsóknarmanna í Ed.atkv. á móti þessari till. Hv. 1. landsk. var hissa á því, að ábúandinn skyldi vilja kaupa jörðina, þar sem hann ætti kost á að leigja hana fyrir það afgjald, sem ég gat um. Ég get skilið, að hann sé hissa á því. En ég get hinsvegar vel skilið, að maður, sem búið hefir þarna í tvö ár, hafi áhuga á að eignast þessa jörð. Maðurinn er duglegur og sæmilega stæður. Jörðin er að vissu leyti erfið, en annars mikil og góð jörð, og í hans höndum verður væntanlega vel frá öllu gengið. Ég vil ekki fara inn á það principmál, sem hér liggur fyrir milli jafnaðarmanna og sjálfstæðismanna. En ég vil benda á það, að jarðir eru yfirleitt betur setnar af eigendum en leiguliðum. Þá má benda á fskj. með frv. frá Jóni Helgasyni biskupi, sem telur heppilegt, að jörðin verði seld, enda getur ríkið ekki haft neinna hagsmuna að gæta með því að halda í eignarréttinn á þessari jörð.

Páll Zóphóníasson Ég vænti þess, að hv.n. athugi fyrir næstu umr., hversu mikið hefir verið selt úr landi þessarar jarðar síðan hún var metin. Sömuleiðis það, að hve miklu leyti vatnsréttur sá, sem jörðinni fylgdi, fylgir henni áfram, og að hve miklu leyti hann hefir verið lagður undir sundlaug þá, sem þar er komin. Hv. 8. landsk. leyfir sér að fara með staðleysu stafi, er hann segir, að ábúandinn vilji fyrir hvern mun kaupa jörðina. Hann segist helzt vilja vera kyrr. Get ég sýnt hv.þm. fram á þetta. En ef á að selja jörðina í hendur öðrum, þá vill hann kaupa hana, enda þótt það sé honum mörgum sinnum verra. En helzt vill hann vera kyrr og búa við sanngjarnt afgjald. Sóknarprestur ábúanda var hér á ferð nýlega, og staðfestir hann þetta. Ég get fengið fleiri heimildarmenn, ef þörf gerist. Hvers vegna skyldi maður vilja kaupa jörðina, sem hann getur leigt fyrir afgjald, er ekki nemur meiru en 2½% árlega af jarðarverðinu, eftir því sem hv. 8. landsk. segir? En e. t. v. er líka eitthvað bogið við þær upplýsingar hans, eins og fleiri.

Frsm. minni hl. (Garðar Þorsteinsson) Hv. 2. þm.N.-M. virðist ekki þurfa mikið tilefni til að komast í æsing. Ætti hann þó ýmsra hluta vegna að halda skapsmunum sínum í því jafnvægi, sem hægt er. Þarf ég engar upplýsingar að sækja til hans, og ætti hann að sanna sitt mál, er hann fer að brigzla mér um, að ég fari með rangt mál. Sveinbjörn Sigtryggsson í Saurbæ hefir talað við mig um þessi jarðarkaup. Bað hann mig um aðstoð við kaupin. Hv. þm. sagði, að honum væri ekkert áhugamál að eignast jörðina. Upplýsir hann þó, að prestur sá, sem hann sagði, að hér hefði verið á ferð, hefði sagt, að honum væri sama, hvort hann keypti jörðina eða leigði hana. Hér liggja því fyrir þrjár misjafnar sögusagnir: Ég segi, að hann vilji kaupa jörðina, presturinn segir, að honum sé sama, hvort hann kaupir eða leigir, og hv.þm. segir, að hann vilji helzt leigja. Nú er það augljóst, að mér og prestinum ber ekki saman, en hv.þm. véfengir ekki sögu prestsins. Ef presturinn ábyrgist, að honum sé sama, hvort hann kaupir jörðina eða leigir hana, hví gat ábúandinn þá ekki sagt við mig, að hann væri fús til að kaupa hana? Ég mótmæli því ekki, að ábúandinn kunni að hafa sagt við hv.þm. bréflega það, sem hann hefir eftir honum, og ég rýk heldur ekki upp með skammir á hann eða brigzla honum um, að hann fari með ósatt mál. Og hann hefir ekki leyfi til að koma með þær slettur, að aðrir segi ósatt, fyrr en hann fer sjálfur með sinn málstað á þingi þannig, að ekki verði véfengt. Ef hv.þm. vill véfengja það, sem ég sagði, að ársleigan væri 2½% af kaupverðinu, getur hann sjálfur reiknað dæmið, en þarf ekki að vera með glósur um, að ég fari þar rangt með. Fyrir skömmu kom hér fyrir lítið mál, þar sem hv.þm. spurði annan þm., hvaðan honum kæmi heimild til að segja það, sem hann hélt fram. Þegar til kom, var svo allt rekið ofan í hv.þm. vil ég því í bróðerni benda honum á, að honum er bezt að haga sér kurteislega hér í d. og hætta að svívirða aðra þm.

Páll Zóphóníasson Ég get ábyrgzt, að ábúandinn vill vera kyrr á jörðinni, helzt alla sína æfi og með erfðafestu, eftir því sem sóknarprestur hans segir. Hitt er annað mál, að ef hann getur ekki fengið það, kysi hann að fá aðstoð góðs lögfræðings til að búa um kaupin. Þegar maður veit nákvæmlega, hvernig málin liggja, hlýtur manni að sárna að heyra farið með rangt mál, eins og mér sárnar æfinlega, þegar ég heyri farið með rangt mál.

1) GTh: Í l. nr. 50 frá 16. nóv. 1907 er að vísu heimild til að selja þessa jörð sem aðrar kirkjujarðir, en þar sem niðurlag 1. gr. frv. verður að skoðast sem tilmæli til ríkisstj. um að selja þessa jörð, greiði ég atkv. á móti brtt. meiri hl. n. og segi nei.

Jón Auðunn Jónsson Ég ætla ekki að ræða þetta mál við þessa umr., en vil óska þess, að sú hv.n., sem fær það til meðferðar, leiti álits bæjarstj. Ísafjarðar um frv. Tilefni frv. er frá Ísafirði, að sagt er, og því er sjálfsagt, að bæjarstj. þar fái að segja álit sitt um það.

Jón Baldvinsson Mér skilst eiginlega, að það muni enga þýðingu hafa að leita umsagnar bæjarstjórnar Ísafjarðar um þetta frv., þar sem svo sérstaklega stendur á, að þessi bæjarstj. er nú sem stendur óstarfhæf. Af því stafa þau vandræði, sem þetta frv. á að bæta úr. En vegna þess, að bæjarstj. mun ekki geta komið sér saman um neitt álit á málinu, er þýðingarlaust að leita eftir því.

Jón Auðunn Jónsson Það má vera, að hv. 4. landsk. vilji komast hjá því að leita álits bæjarstj. á Ísafirði um þetta frv., en ég álít, að það sé þó sú fyrsta sjálfsagða heimild, sem útvega þarf í málinu. Bæjarstj. mun áreiðanlega koma sér saman um álit í málinu, þó þar hafi ekki verið samvinna um kosningu bæjarstjóra.

Ekki um aðra hluti heldur

. Jú, það hefir um ýmsa hluti þar tekizt samvinna, og það hluti, sem ég álít miður hafi farið fyrir bæjarfélagið. En ef ekki á að leita umsagnar bæjarstj. Ísafjarðar um þetta frv. af því að bæjarstj. sé óstarfhæf, þá hygg ég, að nokkuð sama mætti segja um hið háa Alþingi. Það hefir hingað til ekki verið venja að ganga framhjá þeim stofnunum, sem sérstök lög hafa verið sett fyrir. Það er alveg nýtt í sögunni, ef það verður gert nú.

Jón Baldvinsson Ég átti við það, með því að bæjarstj. væri ekki starfhæf, að hún gæti ekki komið sér saman um álit á þessu máli, en ekki það, að einstakir menn í bæjarstj. hefðu ekki vit á málinu. Flokkaskiptingin í þessari bæjarstj. er eins og kunnugt er sú, að þar fæst ekki samvinna um nokkurt mál, þar sem skiptingin er fjórir fjórir og einn, og þessi eini fulltrúi er ófáanlegur til að samþýðast hvorugum jöfnu flokkanna í bæjarstj., svo að ómögulegt er fyrir bæjarstj. að taka ákvarðanir um málefni bæjarins. Ég álít, að það sé eins með bæjarstj., sem þannig er skipuð, og Alþingi, þegar það getur ekki komið sér saman um að mynda stjórn, að þá er það leyst upp og kosið á ný, af því það er ekki starfhæft. Þetta ástand er nú fyrir hendi á Ísafirði, og þó nú fengist í dag álit meiri hl. bæjarstj. Ísafjarðar á þá leið, að þetta frv. ætti ekki að samþ., þá þýddi það ekki annað en að hún vildi láta það ástand, sem er, halda áfram, en það er áreiðanlega ekki það, sem hún vill, eða það, sem yfirleitt er fært að una við. Af þessu er augljóst, að þýðingarlaust er að fara að leita álits þessarar bæjarstj., eins og hv.þm.N.-Ísf. leggur til.

Magnús Jónsson Af því að ég heyri, að hv. 4. landsk. er fulltrúi flm. frv. hér í hv. d., vildi ég gjarnan fá hjá honum skýringu á því, hver væri íslenzka þýðingin á annari greininni í frv. Ég hefi nú setið við að lesa hana undir umr., en ómögulega getað komizt að, hvert efni hennar væri. Ég vildi, með leyfi hæstv. forseta, mega lesa hana upp, svo hv.þdm. geti heyrt, að það er ekki hlaupið að því að skilja hana: „Nú hefir í kaupstað, þar sem kosinn er bæjarstjóri, eigi náðst meiri hluti bæjarfulltrúa fyrir kosningu bæjarstjóra, þannig að bæjarstjóri sé í andstöðu við meiri hluta bæjarstjórnar -“. Það er bæjarstjóri, bæjarfulltrúa, bæjarstjórnar, bæjarstjóri. Ég hefi aldrei heyrt annan eins samsetning á æfi minni. Ég þykist vita, að eitthvað sé meint með þessari grein, og ef maður vissi það fyrirfram, getur skeð, að maður gæti skilið það, sem meint er, en annars lítur þetta út eins og nokkurskonar talæfing eins og „Stebbi stóð á Strönd“ - til þess að æfa mann í að bera fram óþægileg orð. En af því ég þykist vita, að eitthvað sé meint með gr., vildi ég biðja fulltrúann að þýða hana fyrir mig á dönsku, ef ekki vill betur til.

Jón Baldvinsson Mér skilst, að aðfinnslur hv. 1. þm. Reykv. byggist á því, að honum þyki of oft nefndur bæjarstjóri og bæjarstjórn í gr. Það þykir honum spaugilegt, að þessi orð skuli koma fyrir einum fjórum sinnum í gr. Ég get ekki annað séð en að efni gr. sé einmitt skýrara fyrir það, að orðin sjálf eru tekin upp hvað eftir annað, heldur en að vísa til þeirra með öðrum orðum. Efni gr. er á þá leið, að þegar bæjarstjórn er óstarfhæf og getur ekki komið sér saman um bæjarstjóra, sem hefir fylgi meiri hl. í bæjarstjórn, þá geti atvmrh. fyrirskipað nýjar bæjarstjórnarkosningar. Ég sé ekki annað en að þetta sé vel skiljanlegt í gr., jafnvel þó að bæjarstjóri og bæjarstjórn séu nefnd fjórum eða fimm sinnum.

Jón Pálmason [óyfirl.]: Við 2. umr. þessa máls virtist mér koma fram upplýsingar, sem gera það vafasamt hvort rétt muni vera að samþ. þessa heimild. Það er tvennt, sem taka þarf til athugunar í sambandi við þetta mál. Í fyrsta lagi, að það hefir áreiðanlega áhrif, hvort fyrirtækið starfar áfram, hvort það verður keypt eða ekki, og hvort hægt er að reka þar verksmiðja eða ekki á ríkisins kostnað. Við 2. umr. upplýstist ekkert um það, hvort fyrirtækið yrði lagt niður, jafnvel þótt eigendaskipti yrðu ekki. Ef það er ekki víst, að það verði lagt niður, þá sýnist mér ekki ástæða til þess, að ríkið kaupi það. Í öðru lagi virðast allar upplýsingar benda í þá átt, að eigendur vilji losna við fyrirtækið, vegna þess að það hefir ekki borgað sig undanfarin ár, og þeir búast við, að það muni ekki svara kostnaði að reka það áfram. Ég vil vekja athygli á því, að það hefir komið fram hjá einum hv. ræðumanni, að það gengi mjög illa að fá nægilegt síldarmagn til þess að vinna úr í verksmiðjunni. Frá þessu sjónarmiði finnst mér ekki liggja þau gögn fyrir, sem geti gert það eðlilegt, að þingið samþ. þessa heimild til kaupanna. Þeir, sem bera fullt traust til ríkisstj., treysta því, að hún geri engin kaup, nema hún afli sér upplýsinga því viðvíkjandi, sem gera kaupin nauðsynleg, en við, sem berum takmarkað traust til hennar í þessu efni, æskjum fullkominna upplýsinga, sem við teljum nauðsynlegar til þessara kaupa. Fyrirtækið er boðið fyrir 35 til 40 þús. kr., en áætlað er, að til þess að koma því í stand þurfi töluvert á annað hundrað þús. kr. Hér virðist vera um fyrirtæki að ræða, sem er í slæmu ásigkomulagi. - Þetta vildi ég taka fram við þessa umr. málsins, til þess að skýra það út. Ef ekki koma nýjar upplýsingar um málið, mun ég greiða atkv. á móti þessari heimild.

Finnur Jónsson Ég sé ekki ástæðu til þess að ítreka það, sem ég sagði við 2. umr. málsins. Hinsvegar sé ég ástæðu til þess að benda hv.þm. A.-Húnv. á umsögn frá verksmiðjustjórn ríkisins, sem fylgir áliti sjútvn. í þessu efni. Það er mín skoðun, að þótt þessi heimild verði samþ., þá sé það í sjálfu sér engin traustsyfirlýsing á núv. stj. A. m. k. lítur hv.þm. Vestm. ekki svo á, að hans atkvgr. í málinu og hans till. sé nein traustsyfirlýsing til ríkisstj. Hv. sjútvn. leggur eindregið til, að heimildin sé gefin, vitanlega í því trausti, að hér sé um viðskiptaatriði að ræða, og að ríkisstj. sú, sem við völd situr, noti þessa heimild eingöngu, ef það sýnist vera rétt, sem stj. síldarverksmiðjunnar á Siglufirði hefir lagt til, að hagkvæmt sé fyrir ríkissjóð, að þessi verksmiðja sé starfrækt.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Ég hefi ekki miklu að bæta við það, sem ég sagði við 2. umr. þessa máls. Ég vil þó minnast á það, út frá því, sem hv.þm. Ísaf. sagði, að álit verksmiðjustj. er í sjálfu sér engin rök fyrir því, að rétt væri að kaupa þessa verksmiðju. Þeir segjast álíta það rétt. En þau rök, sem þeir bera fram, eru flest á móti því, að verksmiðjan sé keypt. Þeir benda á, að það muni a. m. k. þurfa ferfalt eða fimmfalt fé til þess að setja hana í stand við það, sem hún kostar. Þetta eru andmæli gegn þessu. Þeir upplýsa það líka, að mjög misjafnlega gangi að fá efni til þess að bræða úr. Þeir telja, að þetta geti verið hagkvæmt, þegar síld er á þessum slóðum, en óhaganlegt, þegar síld er stopul. Ríkið ætti því ekki að setja fé í stofnsetningu þessarar verksmiðju. Það er heldur varhugavert að setja mikið fé í þetta án þess að athuga, hvort ríkið myndi ekki græða meira á því að setja fé í verksmiðju á öðrum stað. Ég vil vekja athygli á því, sem ég hefi áður minnzt á, að það er alveg órannsakað, hvað þær verksmiðjur, sem nú eru til, og þær, sem til verða fyrir næstu síldarvertíð, geta leyst mikið af hendi, hvort líkur eru til þess, að þær hafi nóg verkefni til þess að vinna úr, og hvort hyggilegt sé fyrir ríkið að spilla fyrir sínum eigin rekstri með því að auka verksmiðjurnar fram yfir það, sem verkefnið, sem vinna á úr, leyfir. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á því, hversu kynlegt það er, að á sama þingi skuli koma fram krafa um að kaupa og auka að miklum mun verksmiðju á afskekktum stað, þar sem engin rannsókn liggur fyrir um það, að hún muni nokkurn tíma borga sig, og jafnframt kemur fram till. um að banna öllum að byggja síldarverksmiðjur eða auka við þær, sem til eru. Slíkar kröfur hljóta að benda í þá átt, að þeir menn, sem bera þær fram, álíti hættu á, að verksmiðjurnar verði of margar og of stórar. Vitanlega er hægt að ganga of langt í því að veita fé í þá hluti, ef það er langt fram yfir það, sem atvinnureksturinn hefir þörf fyrir. Verksmiðjufjöldinn á að takmarkast af þörf. Þær eiga að vaxa upp fyrir þörfina. Það er engin ástæða til þess að rengja, að það, sem boðizt hefir af síld til bræðslu undanfarið, er ekki meira en 60% af því, sem þessar verksmiðjur gætu unnið úr. Það hefir verið bent á, að mikið sé til af síldveiðiskipum, sem gætu farið að stunda síldveiði, en rekstur síldveiðiskipa hefir alls ekki borgað sig, ef þau hafa einungis veitt í verksmiðju. Þau hafa líka þurft að veiða síld til söltunar. Nú er þegar byrjað að byggja höfn við beztu síldarmið landsins, við Húnaflóa austanverðan. Ég er viss um, að í sambandi við þá hafnargerð kemur síldarsöltun. Það er enginn sjómaður því mótfallinn, að þar muni vera hægt að framleiða beztu vöru til söltunar, til þess að krydda og yfirleitt til þess að verka á þann hátt, sem venja er um útflutta síld í tunnum. Ég álít hyggilegt að bíða og sjá, hvort ekki verður skynsamlegra að auka við þær verksmiðjur, sem fyrir eru. Ég sé ekki heldur, fyrst þessi verksmiðja hefir verið starfrækt hingað til, eftir því sem síld hefir fengizt, neina sérstaka ástæðu til þess, að ríkið kaupi hana. Hún verður sennilega rekin næsta sumar, ef síld fæst til þess, og jafnvel þótt ríkið kaupi ekki. Þess vegna vænti ég þess fastlega, að hv.þdm. hlaupi ekki að því að afgr. þetta mál, sem er enn sem komið er svo lítið rannsakað.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Hér er rætt um það, að samþykkt till. þeirrar, sem hér liggur fyrir, lýsi annaðhvort trausti eða vantrausti á ríkisstj.Hv. þm. Ísaf. taldi víst, að mitt fylgi við þessa heimild stæði í sambandi við traustsyfirlýsingu á stj. af minni hálfu. Ég get ekki séð, að þetta komi neitt sérstaklega því máli við, sem hér er um að ræða. Það var deilt um það í fyrra viðvíkjandi Flateyrarverksmiðjunni, hvort gefa ætti ríkisstj. heimild til þess að kaupa hana. Endirinn varð sá, að þingið veitti heimildina, en stj. notaði hana ekki. Hinsvegar var verksmiðjan rekin í sumar fyrir ríkisins reikning. Ég hefi ekki orðið var við annað en það, sem ég sagði þá, að það væri ekkert ómögulegt fyrir yfirstjórn síldarverksmiðju ríkisins á Siglufirði að geta beint einhverjum hluta af veiðiskipaflotanum jafnvel suður á bóginn til Flateyrar, til þess að losna við síldina. Það hefir ekki ávallt verið hægðarleikur fyrir skipin að fá fljóta afgreiðslu við verksmiðjurnar. Þess vegna hefir mér virzt maður verða að taka nokkuð sérstaka afstöðu til þessa rekstrar, sem nú orðið er að miklu leyti kominn í hendur ríkisins, þannig að gengið sé út frá því, að síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði hafi betri aðstöðu til þess að bera fram álit í þessum málum. Hún fær tilboð frá skipunum, togurum, vélbátum og línunveiðurunum, um innlagningu í verksmiðjuna. Þess vegna er betri aðstaða til þess að skipta niður afhleðslu flotans en ella hefði verið. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er sýnilega borið fram vegna þess, að fólkið á Raufarhöfn, sem hefir haft talsverða atvinnu vegna rekstrar verksmiðjunnar á Raufarhöfn, óskar eftir, að rekstur verksmiðjunnar komist á tryggari grundvöll. Það er skýrt frá því í grg., að sá, sem nú á þessa verksmiðju, hafi í rauninni eignazt hana gagnstætt vilja sínum. Firmað, sem á verksmiðjuna nú, ætlaði sér ekki upphaflega að reka síldarbræðsluverksmiðju á Íslandi, heldur hefir þetta firma, sem er hlutafélag í Bergen, eignazt hana vegna skuldaviðskipta sinna við upphaflegan eiganda verksmiðjunnar. Þegar þetta er athugað, og eins líka hitt, að aðburður af síld er misjafn á ári hverju, þá er sýnilegt, að þetta stendur völtum fæti, og atvinna fólksins á Raufarhöfn er því mjög stopul og léleg. Þetta skilst mér vera ástæðan, fyrst og fremst, fyrir því, að farið er fram á, að ríkisstj. sé heimilað að bæta þessari verksmiðju við það kerfi af síldarverksmiðjum, sem hún hefir með höndum. Ég álít mikilsvert atriði, að þetta litla þorp og afkomumöguleikar þess séu tryggðir eins og unnt er, og einkum og sér í lagi sumarvinnan, sem er talsverð, ef rekstur síldarverksmiðjunnar þar á staðnum er öruggur. Mér finnst ekki vert að gera ráð fyrir því, að á Raufarhöfn eigi að vera stór og fullkomin verksmiðja. Mér finnst ekki sjálfsagt að gera ráð fyrir því, en vil þó ekki, sökum þekkingarskorts á rekstri síldarbræðsluverksmiðja yfirleitt, taka neitt af í þessu efni. Það gæti komið til mála, ef ríkið keypti verksmiðjuna, að það tæki hana eins og hún er og ynni úr svipuðu magni og hún gerir, þegar bezt lætur, án þess að leggja mjög mikið í tilkostnað til hennar. Aðrir, sem mælt hafa með þessu máli, hafa rætt um það, hvort við hefðum traust á hæstv. stj. eða ekki. Ég fyrir mitt leyti get sagt það, að ég ber það traust til hvaða ríkisstj. sem er, enn sem komið er, að ég treysti henni til þess að taka tillit til þess, sem fram kemur við afgreiðslu mála hér á þingi, og ganga ekki framhjá því, sem þar er lagt til. Nú er það kunnugt, að hér er um gamlar vélar og gömul hús að ræða. Þess vegna er rétt, ef ríkisstj. ætlar að kaupa þau af hinum norsku eigendum, að það verði gert eftir mati óvilhallra manna og að mat á vélum og húsum sé á undan gengið. Ég vil leggja áherzlu á þetta fyrir mitt leyti. Deildin sker úr því með atkv. sínum, hvort stj. eigi að fá þessa heimild eða ekki. Meiri hl. sjútvn. hefir tekið þá afstöðu, sem kemur fram í nál. og hefir þegar verið lýst.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég mun greiða atkv. gegn þessu frv., eins og ég greiddi í fyrra atkv. gegn kaupum ríkisins á Flateyrarverksmiðjunni. Ég tel það ranga aðferð, að ríkið kaupi verksmiðjur úr eign einstaklinga og komi þannig rekstrinum yfir á ríkið. Væri nokkur ástæða til að ætla, að verksmiðja þessi hætti störfum að öðrum kosti, gæti verið rétt, að ríkið gengi í kaupin. En ég veit ekki til þess, að nokkrar líkur séu til, að eigandi verksmiðjunnar ætli sér að hætta rekstri hennar. Hitt er mjög líklegt, að hann vilji selja verksmiðjuna, og gerir það vafalaust, ef heimildin verður veitt. Hér er því verið að gera leik að því að velta kostnaði yfir á ríkið, og það er því fráleitara, sem hér er um verksmiðjuræfil að ræða, sem þarfnast myndi dýrra og stórkostlegra endurbóta, ef hún á að verða til frambúðar. Ég hefði viljað heyra færð sterkari rök að því en gert hefir verið, að verksmiðjan ætlaði sér að hætta störfum, áður en svona till. er borin fram. En hóti verksmiðjueigandinn hinsvegar að hætta, ef ekki verði af kaupunum, er vandinn ekki annar en sá, að beita þeirri aðferð, sem höfð var við Flateyrarverksmiðjuna, að taka hana eignarnámi.

Jón Pálmason [óyfirl.]: Mér er það ljóst, að full þörf er á að stuðla að því á allan hátt, að atvinnumöguleikar fólksins verði sem tryggastir. En mér finnst ekki enn hafa komið fram neinar þær upplýsingar, sem réttlæti þá heimild, sem frv. fer fram á. Það, sem fyrst verður að spyrja um í þessu máli, er þetta: Eru líkur til þess, að fyrirtækið verði lagt niður, þótt það verði áfram í eigu sömu manna og nú? Engin rök hafa verið færð fyrir því. Engin rök hafa verið færð fyrir því, að ríkið myndi græða á þessum verksmiðjukaupum. Hv. frsm. meiri hl. talaði í þessu sambandi um Flateyrarverksmiðjuna. Það er með öllu vafasamt, hvort sú heimild hefir orðið til nokkurs happs, enda myndi hún eflaust hafa verið rekin, þótt ríkið hefði ekki blandað sér í það mál. Í því máli, sem hér liggur fyrir, virðist það fyrst og fremst vera hagsmunaatriði fyrir eigandann að losna við verksmiðjuna, fremur en fyrir ríkissjóð að kaupa hana. Út af því, sem hv.frsm. meiri hl. sagði um traust og vantraust á stj., vil ég taka það fram, að auðvitað er það ekki bundið við þetta mál. En þó vil ég benda á það, að ef óþarft skyldi reynast við nánari rannsókn að kaupa þessa verksmiðju, þá treysta þeir, sem ljá þessu máli fylgi sitt, stjórninni til að gera það ekki, ef upplýsingar ganga því í gegn. Ég fyrir mitt leyti get ekki sýnt stj. það traust og mun því greiða atkv. á móti heimildinni.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það hefir verið sýnt fram á, að þær ríkisverksmiðjur, sem fyrir eru, þurfi a. m. k. 10 togara afla til þess að starfræksla verði með svipuðu móti og undanfarið, og gætu þó verksmiðjurnar tekið á móti meiri afla en þær hafa gert, og myndu gefa betri arð, ef þær fengju hann. Og auk þeirra verksmiðja, sem þegar eru fyrir, er í byggingu á Siglufirði ný síldarverksmiðja, vönduð og stór, sem á að geta framleitt jafnmikið og stærri verksmiðjan. Aflinn mætti því aukast um 20%, en á því finnst mér mikill vafi, eins og horfur eru nú, að síldveiði verði meiri næstu ár en undanfarið. Ég vil benda á þetta til þess að sýna fram á það, að frekari framkvæmdir í byggingum síldarverksmiðja eru því óþarfar eins og stendur, og geta jafnvel verið skaðlegar. Annar þeirra hv.þm., sem flytja þetta frv., hefir líka sagt, að gerðar muni verða ráðstafanir á þessu þingi til þess að hindra, að fleiri verksmiðjur verði reistar, og það er að mínu áliti alveg rétt. En úr því að rétt þykir að takmarka fjölda síldarverksmiðjanna, því er þá verið að gefa heimild til að kaupa þessa verksmiðju? Annars vil ég benda á, að til eru í 2. gr. ákvæði, sem gefa ríkinu forkaupsrétt að síldarverksmiðjum, og þau eru alltaf til. Ef á annað borð þykir heppilegt og nauðsynlegt að hafa síldarverksmiðju á Raufarhöfn, þá vil ég benda á, að eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja um ástand gömlu verksmiðjunnar, virðist vera miklu nær að byggja þar nýja verksmiðju heldur en að fara að lappa upp á gamlan verksmiðjugarm, þar sem viðgerð kostar fjórum sinnum meira en verksmiðjan sjálf. Ég hefi viljað benda á þetta til að sýna, að líkur eru til þess, að þær síldarverksmiðjur, sem þegar eru til, séu þess fullkomlega umkomnar að taka á móti allri þeirri síld, sem líklegt er, að veidd verði á næstu árum, og gætu þó tekið á móti 20% meira án þess að auka rekstrarkostnað sinn að nokkrum mun.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það má vel vera, að það sé „teoretiskt“ rétt hjá hv.þm. V.-Húnv., að þær síldarverksmiðjur, sem þegar eru til geti tekið á móti allri þeirri síld, sem aflast eða líklegt er að aflist. En þetta er erfitt í framkvæmd, eins og það ber ljósastan vottinn um, að þrátt fyrir hinar stóru verksmiðjur á Siglufirði hefir verið ákvarðað að reisa nýja verksmiðju við Húnaflóa, og margt bendir til þess, að ekki sé síður þörf á að reisa slíka verksmiðju austan við Siglufjörð. Það hefir komið í ljós við þessar umr., að andstæðingar frv. eru ekki á einu máli um afstöðu eiganda verksmiðjunnar á Raufarhöfn. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að engin ástæða væri til þess að ætla, að eigandinn hætti við verksmiðjurekstur, en hv.þm. A.-Húnv. taldi öll rök hníga að því, að eigandinn vildi losna við verksmiðjuna. Sannleikurinn mun vera sá, að eigandinn vill selja verksmiðjuna fyrir það verð, sem hann telur, að hann geti verið ánægður með. En við, sem erum í nefndinni, höfum einmitt lagt áherzlu á það, að heimildin verði ekki notuð eingöngu til að verða eiganda verksmiðjunnar til geðs, og að stjórnin aðgæti vel, hvers virði eignirnar eru, áður en hún kaupir þær. Að því er snertir aðstöðuna gagnvart Norðmönnum, er enginn vafi á því, að praktískara er, að verksmiðjan sé í höndum íslenzka ríkisins en norsks manns, eins og nú er. Þess er getið í grg. frv., að norsk skip, sem nú leggja þar síld upp til bræðslu, fá forréttindi, enda hefir verksmiðjan hingað til aðallega skipt við norsk skip.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Það er alger misskilningur hjá hv.þm.N.-Þ., að nokkur hafi verið að tala um það, að hér ætti að fara að bæta nýrri síldarverksmiðju við. Allir vita, að sú verksmiðja, sem hér um ræðir, er þegar til. Ég ræddi ekki málið frá því sjónarmiði, heldur eingöngu sem hagsmunamál ríkisins. Ég skil ekki, að hv.þm. séu þess sinnis yfirleitt, að þeir telji ekki fjárhagslegu hliðina neins virði fyrir ríkið. Það væri merkilegt um menn, sem margir hverjir hafa verið hér ár eftir ár að vega það í lófa sér, hvort þeir ættu að líkna hálfnöktum og þurfandi fátækum stúdent einhversstaðar úti í löndum með 500 eða eitt þús. kr., ef þeir hinir sömu teldu gersamlega óviðkomandi þessu máli, hvort þau nokkur hundruð þús., sem ríkið fleygir í þetta, komi nokkurn tíma aftur. Hingað til hefir hlutverk þingsins aðallega verið talið það, að hugsa um fjárhag ríkisins, af því að hann stæði í talsvert nánu sambandi við fjárhag þjóðarinnar. Það er laust við það, að þetta mál sé mér nokkurt kappsmál frá því sjónarmiði, hvort Raufarhöfn geti haft verksmiðju eða ekki. Enda geng ég út frá og þykir langeðlilegast, að verksmiðjan verði rekin þarna áfram. Það er aðeins um að ræða, hvort ríkið eigi að kaupa þessa verksmiðju með miklum fjárútlátum, í stað þess að halda sig að þeim stöðum, sem sannreynt er, að liggja vel við veiðum. Það er vitanlega alls ekki lítilsvert atriði að þarna er nokkur hópur manna, sem á allmikið undir því, að þessi rekstur haldi áfram. En hann hefir nú haldizt undanfarin ár, og mér þykir líklegt, að eigandinn vilji ekki láta niður falla reksturinn, því að hann hefir að sjálfsögðu veitt nokkurn hagnað. En ef nú til þess kæmi, þætti mér heldur ekki ólíklegt, að það fólk, sem þarna á heima, fengi einhvern atbeina til þess að geta látið verksmiðjuna halda áfram. Ég man ekki, hver hv.þm. það var, sem taldi, að ég hefði ómaklega gert lítið úr röksemdafærslu verksmiðjustjórnarinnar. Ég sagði, að rökstuðningur þeirra verksmiðjustjóranna hefði einmitt að ýmsu leyti verið rök gegn því, að ríkið ætti að leggja í kaupin, og þetta er alveg satt. Þau rök eru þessi, að verksmiðjan, sem á að kosta 40 þús. kr., geti ekki haldið áfram að starfa svo að viðunanlegt sé fyrir ríkið sem eiganda, nema lagt sé fram a. m. k. ferfalt eða jafnvel fimmfalt verð hennar til þess að klastra við hana. Þetta eru áreiðanlega mótrök, ef það skiptir nokkru, hvort ríkinu er látið blæða um stórfé eða ekki, - en ég geng sem sé út frá, að það skipti máli. Að lokum vil ég leggja áherzlu á það, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að það hefir mikla þýðingu, hvort þessi heimild verður samþ. eða ekki, -einmitt af þeim ástæðum, sem hann tók fram. Úr því að þessi heimild er til, mun eigandinn að sjálfsögðu nota hana sem ástæðu til að klemma ríkið til kaupanna. Við höfum enga ástæðu til að ætla hann það flón, að hann sjái ekki leik á borði, að með því að neita að starfrækja og neita að leigja verksmiðjuna knýr hann ríkið til að kaupa hana. Það var minnzt á Sólbakkaverksmiðjuna. Hún var íslenzk eign, meira að segja átti ríkið sjálft hana óbeinlínis. Samt leyfði þetta fyrirtæki sér að nota sér sína aðstöðu til að gera tilraun til að pína ríkið til að kaupa verksmiðjuna. Það ráð var tekið að taka hana eignarnámi til leigu. Hvað mundi þessi útlendi borgari þá gera, sem í raun og veru kærir sig fremur lítið um þennan rekstur? Ég þekki þá illa bónþægð hæstv. stjórnar við sína fylgismenn, ef hv.þm.N.-Þ. getur ekki fengið hana til að fórna nokkrum tugum þúsunda króna til að friða fyrir honum í kjördæminu. Ég geng þess vegna út frá því sem sjálfsögðum hlut, að ef heimildin verður samþ., muni ríkið kaupa verksmiðjuna; eins og ég geng út frá því sem hér um bil vissum hlut, að verksmiðjan verði starfrækt eftir sem áður, af eiganda eða leigjanda, þó að ríkið samþ. ekki þessa heimild.

Gísli Guðmundsson [óyfirl.]: Það hefir verið farið um það nokkrum orðum af hv.þm. V.-Húnv. og líka hv. 6. þm. Reykv., að þessi verksmiðja á Raufarhöfn mundi vera nokkuð dýr, og er miðað við þá upphæð, sem stj. síldarverksmiðju ríkisins áætlaði, að þyrfti til að gera verksmiðjuna þannig úr garði, sem hún teldi æskilegt. En ég vil þá benda á í þessu sambandi, að mér virðist þetta ekki vera. Eftir því, sem ég veit bezt, hefir síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði, sú sem nú er starfandi, kostað nær 1½ millj. kr. Sú verksmiðja á að bræða 2400 mál á sólarhring. Hér er um að ræða það álit, að verksmiðjan á Raufarhöfn kosti 200 þús. kr. með viðgerð. Er henni ætlað að bræða 600 mál á sólarhring. Þegar ég ber saman þetta tvennt, afköst ríkisverksmiðjunnar á Siglufirði og afköst þessarar verksmiðju, og hinsvegar kostnað við verksmiðjuna á Siglufirði og áætlaðan kostnað við þá á Raufarhöfn, þá get ég ekki séð, að um dýrt fyrirtæki sé að ræða hjá ríkinu. Annars verð ég að líta þannig á út af ummælum hv. 6. þm. Reykv., að þótt ríkið oft og tíðum verði að skera við neglur sér styrki, t. d. til einstakra manna, sem rétt gæti verið að hjálpa, þá verði það að sitja fyrir, sem miðar að því að styðja atvinnulífið í landinu og koma í veg fyrir atvinnumissi fjölda manna. Og út af ummælum þessa hv.þm. vil ég upplýsa það, að ég tel ekki nokkrar minnstu líkur til þess, að menn á Raufarhöfn hafi nokkur ráð til þess að geta eignazt þessa verksmiðju. Þarna er yfirleitt aðeins um að ræða mjög fátæka verkamenn, sem ekkert hafa fyrir sig. Hv. 6. þm. Reykv. virtist vera með ugg nokkurn út af því, að ef þessi heimild yrði veitt ríkisstj., myndi hinn erlendi eigandi geta notað hana til þess að knýja ríkisstj. til að kaupa verksmiðjuna fyrir ósanngjarnt verð, með hótun um að hætta rekstri hennar. En hann benti á ráðið við því, þar sem hann minntist á Sólbakkaverksmiðjuna og hvernig þar fór. Þarf ég ekki að svara því frekar, þar eð hv.þm. hefir gert það sjálfur.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Óþarft var af hv.þm. Vestm. að rangfæra orð mín eins og hann gerði þegar hann taldi, að þröngt myndi verða fyrir dyrum hjá síldarverksmiðjunni á Siglufirði ef bæta ætti við 20 togurum til afgreiðslu þar. Ég hefi aldrei gert ráð fyrir, að þessi aukni togarafloti á síldveiðum losaði allur á Siglufirði. Ég hafði tekið fram, að hinar verksmiðjurnar, sem væru að koma, gætu tekið við miklu, og að Siglufjarðarverksmiðjan gæti bætt við sig fram yfir það, sem hún hefir haft hingað til. Ég nefndi Sólbakkaverksmiðjuna. Hún getur bætt við sig 40-50 þús. málum frá því, sem var síðastl. sumar; og það nemur a. m. k. afla þriggja togara. Enn hefi ég ekki nefnt, að síldarbræðslustöðin á Hesteyri mun geta bætt við sig a. m. k. 40 þús. málum frá því, sem var síðastl. ár. Það eru alltaf þrír togarar í viðbót. Ég nefndi og síldarverksmiðjuna, sem verið er að reisa á Reykjarfirði. Ekki er neinn vafi, að hún getur tekið afla úr a. m. k. 8 togurum. Þarna eru komnir 14 togarar handa þessum verksmiðjum, sem eru utan Siglufjarðar. Og þá eru ekki nema 6 togarar, sem ætti að bæta við hina nýju verksmiðju á Siglufirði. En það er ekki nokkur vafi á, að til þess að þær síldarverksmiðjur, sem eru á Siglufirði, skili hæfilegum arði, verða þær að bæta við sig meiru en afla úr 6 togurum. Þeir mega ekki vera færri en 8-10. Og ef einhverjir örðugleikar eru á að losa úr þessum skipum þarna, verður að greiða úr og gera þeim það mögulegt. Því að vitanlega er það hringlandi vitlaust fyrirkomulag að reisa verksmiðju í viðbót þar, sem er hægt að afgr. nógu mikið fyrir verksmiðjuna að vinna úr. Það eru tvennskonar sjónarmið, sem verður að taka, þegar um er að ræða kaup eða byggingu síldarverksmiðja. Fyrst og fremst hagsmunir fyrirtækisins sjálfs, að ekki sé óhæfilega mikið lagt í kostnað og byggðar of margar síldarverksmiðjur. Hitt eru aftur á móti hagsmunir síldveiðenda sjálfra, að ekki verði of lítið um verksmiðjur, svo að þeir geti afsett allan sinn afla. Þarna verður að komast sem næst meðalhófinu, til þess að fullnægt sé þörfum þessara tveggja aðilja, en á hagsmuni hvorugs hallað. Ég skal taka það fram út af ummælum hv. 6. þm., Reykv., að ég tel enga hættu á, þótt heimild sé gefin, að ríkið yrði knúð til að kaupa verksmiðjuna, því að það eru ekki líkur fyrir þeirri aukning á útgerð í náinni framtíð, að hinar verksmiðjurnar fái nægilegt verkefni. Ég skal svo ekki fjölyrða meir. En ég hefi talið mér skylt að segja frá því, sem ég hefi hugmynd um, að það mun ekki vera þörf á því að fjölga ríkisverksmiðjum frá því, sem nú er ákveðið, og jafnvel þótt hætta sé á, að verksmiðja þessi hætti störfum. Síldarútvegurinn bjargast fullkomlega á annan hátt. Hitt skal játað, að ég hefi litið hér fyrst og fremst á hagsmuni ríkisfyrirtækja þessara, en þó tekið fullt tillit til þarfa síldveiðenda, þegar ég áætla, að hægt sé að bæta við allt að 20 togurum á síldveiðar og fullnægja þeim þó í þessu efni. En það eina, sem gæti mælt með því að kaupa verksmiðjuna, ef hún hætti að starfa, er vitanlega það, að til hagsbóta sé fyrir síldveiðendur að geta sett upp síld á þessum stað, en þurfa ekki að fara til Siglufjarðar. Það þýðir ekki að vefja þetta mál flóknum rökum. Þetta er að sjálfsögðu eina frambærilega ástæðan. En væri þá ekki hyggilegra að byggja þarna hreinlega verksmiðju, sem fullnægt gæti í framtíðinni, sem væri þá það stór, að hún gæti borið sig betur í framtíðinni heldur en líkur væru til, að þessi geti gert með þeirri umsetningu, sem hún hefir? Þegar verið er að tala um, að þessi verksmiðja sé ekki dýrari en dr. Pauls'-verksmiðjan, þá er það aðeins fjarstæða. Hún kostaði 310 þús. kr. og vinnur úr 1440 málum á sólarhring. Hv. þm. Ísaf. þarf ekki að hrista höfuðið, því að þetta er rétt. Og þegar það er borið saman við kaup á þessari verksmiðju á 200 þús. kr., sem bræðir aðeins 600 mál, þá er sjáanlegur munur þar á. Ég get fært full rök fyrir því, ef það verður vefengt, að verksmiðjan á Siglufirði bræðir það, sem ég tiltók. Ég get líka fært fullar sönnur á, að ríkisverksmiðjan á Siglufirði, sem á að geta unnið úr 2300 málum á sólarhring, hefir aldrei fengið fullnægjandi verkefni. Og nýja verksmiðjan á að bræða 2400 mál á sólarhring. Og með því að reikna henni aðeins sama verkefni eins og hin hefir haft undanfarið, þá hefi ég samt sem áður komizt svo hátt í að áætla aukning skipaflotans. En það er sjáanlega rúm fyrir afla enn fleiri skipa.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Eins og sjá má af þskj. 212, eigum við hv. 4. landsk. hér litla brtt. við þetta frv., sem ekki ætti að þurfa að valda ágreiningi. Er þar aðeins farið fram á, að þeim mönnum, sem skipaðir hafa verið starfsmenn á varðskipunum, verði tryggt starf þann tíma, sem skipunarbréfið hljóðar um, þó því aðeins, að landið hafi sín eigin skip til landhelgisgæzlu og björgunarstarfs. Ef afgr. verða ný lög, sem breyta launum og öðrum kjörum skipshafnanna, mun mega líta svo á, að skipunarbréfin falli úr gildi. Flest munu þau vera gefin út 1931 og gilda til 6 ára; þó geta einhver þeirra verið nýrri. Hér er ekki farið fram á annað en að þessir menn, sem búnir eru að vera í þjónustu ríkisins, gangi fyrir öðrum svo lengi sem skipunarbréfið gildir. Ef skipum fækkar, verður vitanlega að segja starfsmönnum upp, en till. miðast ekki við það, heldur að ekki sé breytt um skipshöfn, jafnvel þó breytt væri um skip. Nú munu ekki nærri allir stýrimenn eða skipstjórar hafa skipunarbréf. Till. er borin fram eftir ósk stýrimannafél.

Magnús Guðmundsson Ég óskaði eftir við 2. umr. að fá yfirlit yfir, hver útgjaldaauki yrði að því að samþ. frv. Þetta hafa hv.flm. ekki upplýst, en mér sýnist, að hann muni nema um 30 þús. kr. á öllum skipunum, ef ráða ætti í þau samkv. frv. Það kann að vera, að hv. stuðningsmönnum stj. sýnist þetta ekki muna miklu, en mér finnst það talsverð upphæð. Mér virðast laun þessara manna ekki heldur svo lág, að ástæða sé til þess að hækka sum þeirra eins mikið og frv. ráðgerir. 1. vélstjóri mun hafa um 6900 kr., en gæti samkv. frv. komizt í hærri laun en hæstaréttardómarar. Sama er að segja um skipstjóra. Þeir hafa nú 8600 kr., en mundu fá 10600 kr. eftir frv. og komast hærra en ráðh. Mér finnst lítið samræmi í því, ef stjórnarflokkarnir ætla að samþ. þetta, en fella jafnframt niður dýrtíðaruppbót af öllum launum, sem fara yfir 4000 kr., því mér skilst, að flestir starfsmenn skipanna verði fyrir ofan 4 þús. Ég ætla ekki að greiða atkv. um frv., en mun lofa stjfl. að hafa heiðurinn af því, hvað þeir gera við það. Ef til vill verður það svo athugað á eftir. Brtt. þeirra hv. 4. þm. Reykv. og 4. landsk. á þskj. 212 er ekki til bóta. Ég benti á við 2. umr., að skipunarbréfin mundu vafalaust vera í fullu gildi sinn ákveðna tíma, og ætti að fella þau áður úr gildi, væri rétt að láta ganga dóm um það eftir launalögum. Í brtt. er ekki gert ráð fyrir, að það eigi að tryggja mönnum sama starf, þó breyt. yrði gerð, heldur aðeins eitthvert starf. Ég hefði kunnað bezt við að láta fara um þetta eftir því, sem lög standa nú til, enda sé ég ekki ástæðu til annars.

Magnús Guðmundsson Mér þykir gott að heyra, að hv.þm. S.-Þ. er kominn á þá skoðun, að þörf hafi verið á vegna fjárhags ríkissjóðs að draga úr landhelgisgæzlunni. Batnandi manni er bezt að lifa, en margar eru skammagreinarnar, sem hann hefir skrifað um mig af því að ég dró úr gæzlunni. Nú mælir hann sjálfur með þessari ráðstöfun minni. Till., sem hv.þm. sagði að lægi fyrir fjvn., get ég ekki séð, að komi neitt þessu máli við. Það er auðvitað, að héruðin, sem að byggingu björgunarskútnanna standa, hafa talið þörf fyrir þær, hvert á sínu svæði og munu þau því áreiðanlega vilja hafa íhlutun um rekstur þeirra. Annars býst ég ekki við, að ríkið geti í náinni framtíð haldið úti þremur varðskipum. - Ég vil svo aðeins endurtaka það, sem ég hefi áður sagt um þetta frv., að mér finnst vera farið þar of hátt í launagreiðslum. Ég ætla að sjá samkvæmnina í þessu launamáli hjá stjórnarfl., og mun því ekki greiða atkv.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Hv. l.þm. Skagf. drap á tvö atriði, sem sérstaklega skipta máli. Skal ég víkja nokkrum orðum að hvorutveggja. Hvað það snertir, að frv. hafi í för með sér launahækkun til handa starfsmönnum varðskipanna, vil ég endurtaka það, sem ég hefi áður sagt um þetta, en aðeins undirstrika það, að ég tel það ekki sæmandi fyrir ríkið að borga lægri laun en einstaklingar gera, fyrir vinnu, sem sízt er betri eða skemmtilegri. Á það er einnig að líta, að um flesta embættismenn, er í landi vinna, er það svo, að þeir hafa allskonar störf með höndum utan hjá og geta með því móti komið launum sínum á það stig, sem hæfilegt má þykja. Hinsvegar hafa sjómennirnir ekkert nema sín föstu laun og eru útilokaðir frá að geta skapað sér slíkar aukagetur. Þetta eitt atriði út af fyrir sig myndi réttlæta það að hafa laun þeirra hærri en annara starfsmanna ríkisins. Ennfremur kemur það til greina, að embættismenn í landi hafa vissu fyrir að halda embættum sínum á meðan þeir hafa heilsu til að gegna því.

Sérstaklega ráðh.

. Rétt er það, að þetta nær ekki til þeirra.

Sem betur fer!

. Já, ég get tekið undir það með hv. 4. landsk.þm. - Þá vil ég einnig benda á það, að embættismenn í landi hafa fullt af möguleikum til þess að „hækka í tigninni“ og komast í betri stöður. Héraðsdómarar geta orðið hæstaréttardómarar o. s. frv. En slíkt kemur ekki til greina fyrir sjómennina. Stýrimennirnir á varðskipunum geta engar vonir gert sér um að verða skipstjórar. Þeir verða að sætta sig við að vera stýrimenn alla æfi. Og það er jafnvel ekki svo, að þeim sé tryggt það, því að eins og hv.þm. S.-Þ. drap á, getur að því rekið, að fækka verði skipunum við landhelgisgæzluna - og þá verður að segja nokkrum af þessum mönnum upp atvinnunni og reka þá út á gaddinn. Að því er skipunarbréfin snertir skal ég ekki deila við hv. 1. þm. Skagf. um þau. Hann er lögfræðingur og ber þar af leiðandi betra skynbragð á þessa hluti. En ég bar þetta atriði einmitt undir lögfræðinga, og þeir sögðu mér, að þar sem hér væri um árslaunamenn að ræða, væri grundvellinum kippt undan stöðum þeirra með nýju launafyrirkomulagi. Till. okkar hv. 4. landsk.þm. er einmitt borin fram til þess að tryggja þessum mönnum áfram vinnu hjá ríkinu, a. m, k. á meðan ríkið ræður yfir þessum skipastól. Ég vil einnig benda á það í þessu sambandi, að á meðan ríkið heldur uppi strandferðum kringum landið, er einmitt gott fyrir það að geta gripið til þessara manna, til þess að leysa þá af hólmi, sem eru í fríum eða frá vinnu af einhverjum öðrum ástæðum. Ella yrði að taka nýja menn, ef ekki er hægt að grípa til þessara. Að lokum vil ég aðeins skjóta því til hv. 1. þm. Skagf., að þegar launamálið í heild sinni verður hér til umr., mun ég hafa mína skoðun á því, hvar eigi að lækka og hvar ekki að lækka. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að hv.þm. S.-Þ. - Ég lít svo á, að það sé ekki tímabært að fara að ræða hér framtíðarskipulag landhelgisgæslunnar. Sú hugmynd, sem hv.þm. varpaði hér fram, er ekki ný. Ýmsum hefir dottið hún í hug áður. En þótt hér sé um hugsanlega leið að ræða, er þetta þó ekki nægilega athugað, og ýmsir agnúar á framkvæmdinni, eins og þetta er hugsað. Getur þar margt komið í veginn. Eins og björgunarskútan hér við Faxaflóa t. d. hefir verið hugsuð, er ekki hægt að sameina þetta tvennt: landhelgisgæzlu og björgunarstarfsemi. Ef það á að gera, verður að hafa annað form á henni en ráðgert hefir verið. Þá er og annað, sem hér kemur til greina og er það, að ekki er víst, að Slysavarnafélag Íslands, sem þetta mál heyrir undir, vilji afsala sér þannig yfirráðum, yfir björgunarskútunni. Þá kemur og það enn til, að skútan verður ekki byggð fyrr en nægilegt fé hefir safnazt í því skyni, og ennþá vantar töluvert á, að svo sé. Samkv. lauslegri áætlun verður rekstrarkostnaður björgunarskútunnar um 50 þús. kr., og er sú áætlun miðuð við, að skútan verði eingöngu notuð við björgunarstarfsemi. Ef jafnframt á að nota hana til gæzlu, verður kostnaðurinn meiri, það eyðist meira af brennsluefni og ennfremur þarf meiri mannskap. Það er mín skoðun, að erfitt verði og að framkvæma þessa sameiningu. Það verður erfitt að koma því við að láta sama skipið starfa að björgunarstarfsemi við strendur landsins og jafnframt hafa landhelgisgæzluna með höndum. - Ég vildi aðeins drepa á þessi atriði vegna ræðu hv.þm. S.-Þ., en ég sé ekki ástæðu til að fara frekar út í málið á þessu stigi þess. Hér er og um mál að ræða, sem ekki verður ráðið til lykta á þessu þingi, heldur verður athugun á því að fara fram milli þinga. Verður vel að vanda til framtíðarskipulags þessara mála og vandlega að athuga, hvernig þeim verði bezt fyrir komið, svo að almenningur í landinu megi vel við una.

Jónas Jónsson Ég vildi aðeins leiðrétta misskilning, sem fram kom í ræðu hv. 1. þm. Skagf. Hv. þm. taldi, að hann hefði orðið að þola krítík af minni hendi fyrir yfirstjórn landhelgismálanna, og er þetta rétt. En það er misskilningur, að sú krítík hafi staðið í sambandi við þann sparnað, sem hv.þm. neyddist til að framkvæma. Og þó var sá sparnaður, sem hægt er að þakka hv.þm. í þessum efnum, tiltölulega lítill, af því að skipunum var ekki lagt upp. Það kann að mega virða það til betra vegar fyrir hv.þm., að hann gerði þetta ekki út frá því sjónarmiði, að hér hafi verið um dýrtíðarráðstöfun eða atvinnubætur að ræða, og sýnir þetta þá, að hv.þm. hefir gott hjarta, en hitt er annað mál, að þessi ráðstöfun var ekki eins góð fyrir ríkissjóðinn.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Ég get ekki orða bundizt út af brtt. þeirri, sem hér hefir verið útbýtt á þskj. 212. Og þó er ég sammála flm. þessarar till., því að ég geri ráð fyrir, að þeir vilji með till. tryggja þeim mönnum, sem ráðnir hafa verið til starfa á varðskipunum, vinnu á skipunum til loka ráðningartímans, svo framarlega sem skipin verða notuð áfram til þeirrar starfsemi, sem þeim er ætlað. En orðalag þessarar till. er svo klaufalegt og álappalegt, að ég sé ekki, að fært sé að samþ.till. eins og hún liggur fyrir. Fyrri hl. till. er svo orðaður, að ef hann er lesinn út af fyrir sig, verður ekki annað séð en að hann geti náð til allra þeirra, sem hafa skipunarbréf til einhvers starfa. Má að vísu segja, að sambandið við gr. geri það ljóst, við hvað er átt, og að þetta sé að því leyti útúrsnúningur, en ég fæ ekki séð annað en að ástæðulaust sé að hafa svo almennt orðalag á till. Síðari hl. till. er mér algerlega óskiljanlegur, enda held ég, að það verði ekki kallað íslenzka, sem þar getur að lesa. Ég geri ráð fyrir því, að flm. eigi við það í síðari hl. till., að skip þau, sem ríkið á nú, verði notuð áfram til landhelgisgæzlu og björgunarstarfs, en ég efast um, að heimilt sé að skilja till. svo. Þar sem talað er um „landsins eigin skip“ í till., getur það nánast átt við öll skip, sem hér á landi eru skrásett, en það mun þó varla vaka fyrir hv.flm. Ég vil því leyfa mér að bera fram svo hljóðandi skrifl. brtt. við brtt. á þskj. 212: „Tillgr. orðist þannig: Þeim mönnum, sem ráðnir hafa verið til starfa á varðskipunum, skal þó tryggð vinna á þeim til loka ráðningartímans, enda noti ríkið skipin til landhelgisgæzlu eða björgunarstarfsemi“.

Magnús Guðmundsson Hv. þm. S.-Þ. finnst heldur lítið til um þann sparnað, sem ég hefi komið til leiðar í rekstri varðskipanna. Þessi sparnaður minn er þó um 250 þús. kr. á ári. miðað við kostnaðinn við útgerð varðskipanna síðasta árið, sem hv.þm. fór með þessi mál sem dómsmrh. Spái ég því, að hv.þm. eigi eftir að láta sér annt um minni upphæðir en milljónarfjórðung áður en afgreiðslu fjárl. verður lokið að þessu sinni. Þá vildi ég skjóta einu orði að hv.frsm. Hann sagðist hafa það eftir lögfræðingum, að breytingar á launafyrirkomulagi starfsmanna varðskipanna mundu hafa í för með sér brottfall starfssamninganna. Þetta nær auðvitað engri átt. Dettur víst engum í hug, að öll embætti á landinn myndu verða laus, þó að launalögunum væri breytt, eins og yrði bein afleiðing af þessu.

Forseti (EÁrna): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 2. þm. Rang. og þar sem þarf afbrigði frá þingsköpum til þess að till. megi komast að, vil ég bera það undir deildina.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Hv. 2. þm. Rang. þótti till. okkar illa orðuð. Skal ég ekki hafa á móti því, að till. verði orðuð betur. Aðeins vil ég færa það fram okkur flm.till. til afsökunar, að þeir, sem óskuðu eftir, að við bærum till. fram, fengu okkur hana í hendur þannig orðaða, enda munu skipunarbréfin vera með þessu orðalagi. - Skal ég lýsa yfir því, að ég felli mig vel við brtt.hv. 2. þm. Rang. og tel sjálfsagt að samþ. hana.

Þorsteinn Þorsteinsson N. sú, sem kosin var á síðasta þingi til þess að athuga laun starfsmanna ríkisins og gera till. til samræmingar á þeim, er nú langt komin störfum og mun bráðum leggja till. sínar fyrir þingið. N. hefir tekið til athugunar laun sumra þeirra starfsmanna, sem nefndir eru í þessu frv., og þar sem ég geri ráð fyrir, að tekið verði tillit til till.n., verður það aðeins til bráðabirgða, ef farið verður að breyta launum þeirra nú. Sé ég ekki, að ástæða sé til þess að vera að hlaupa í slíkar breytingar á launalögunum, og mun ég því greiða atkv. á móti frv.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Sjútvn. hefir haft þetta mál til meðferðar og samþ. að leggja til, að það gangi fram. Hér þarf ekki að fara út í nein rök að því, hversu nauðsynlegt sé að skerpa eftirlit með verkun fisks og mati hans. Það var gert við 1. umr. málsins, og svo hefir líka ýmislegt það að borið í seinni tíð, sem gerir nauðsynlegt að viðhafa einhverjar skynsamlegar ráðstafanir til þess að bæta úr matinu. Sá maður, sem á að hafa þetta starf með höndum, sem um ræðir í frv., hefir vitaskuld ákaflega mikið vald og mikla ábyrgð. Og n. vill sérstaklega benda á það, að það þarf mjög að vanda val á matsstjóra. Hann verður bæði að hafa góða þekkingu á fiskverkun og helzt líka nokkra þekkingu á verzlun með fisk. Nú hefir það komið til, sem ekki virðist neitt fjarri, að haldin yrðu árleg námskeið fyrir fiskimatsmenn til þess að mennta þá í sinni grein. Þá lægi náttúrlega næst, að matsstjórinn stæði fyrir þess háttar námskeiði. Í 1. gr. frv. er talað um það, að matsstjóri skuli setja fiskimatsmönnum og yfirfiskimatsmönnum reglur til þess að vinna eftir. En n. þótti ekki nægilega skýrt kveðið á um það, að fiskimatsmönnum skyldi skylt vera að fara eftir því, sem matsstjóri leggur til. Þess vegna hefir n. lagt til eina brtt., sem prentuð er með nál. á þskj. 197, sem sé þá, að bætt verði við 1. gr. 4. málsgr., þar sem segir, að matsstjóri setji fiskimatsmönnum reglur: „Skylt er öllum fiskimatsmönnum og yfirfiskimatsmönnum að hlýða fyrirskipunum matsstjóra að því er starf þeirra snertir“, þ. e. við mat og útskipun, frágang í skipi og þar að lútandi. - virðist mér svo ekki ástæða til að fara fleiri orðum um frv. að svo komnu.

Ólafur Thors Ég vil leyfa mér að þakka hv. sjútvn. fyrir góðar undirtektir í þessu máli. Út af þeirri brtt., sem n. flytur á þskj. 197, vil ég segja það eitt, að ég tel fyrir mitt leyti, að frv. kveði nægilega skýrt að í þessum efnum. En að till. er fram komin, sýnir nú hinsvegar það, að aðrir líta öðruvísi á, og þar með er sjálfsagt að samþ. hana, því að hún raskar á engan hátt efni frv.

Jón Ólafsson Ég kann ekki við að láta þetta mál fara svo frá þessari umr., að ég fari ekki um það nokkrum orðum. - Þetta er gamall kunningi frá 1927, og var þá drepið í þessari hv. deild. Ég hefi nú verið að velta fyrir mér, hver ástæða væri til þess, að nú væri þetta frv. komið fram enn á ný og menn fylgdu því nú af móði, þar sem allar þær ástæður eru óraskaðar, sem voru fyrir hendi 1927, að öðru leyti en því, að nú er komin einkasala á fiski. En það hafa líka komið fram á fisksölunni - eins og allir máttu búast við - allir þeir gallar, sem einkasölu jafnan einkenna. Allir, sem við hana skipta, sérstaklega utanlands, finna að öllu og reyna að gera kröfur frá öllum hliðum. En þegar menn svo ætla að bæta úr, athuga þeir lítið, hvað þeir eru að gera. Mönnum dettur nú í hug að setja á þetta fyrirkomulag einhverja húfu til að punta upp á. En sannleikurinn er sá, að reynslan hefir sýnt okkur svo mikið, að það er sjáanlegt, að þessi matsstjóri getur ekki komið því til leiðar, sem hann á að annast. Það þýðir ekki að ætlast til, að einn matsstjóri fyrir Ísland geri góða vöru og óaðfinnanlega handa viðskiptamönnum. Í mörg ár hefir okkur farið aftur í meðferð á fiski. Við getum ekki boðið eins goða vöru eins og 1911 og áður, þegar við höfðum færafisk nær því eingöngu, og að öðru leyti betri meðhöndlun á fiskinum frá fyrstu hendi. Það ætti að koma fram frv. um að gæta þess, að þeir, sem fyrst meðhöndla fiskinn, komi með góða vöru að landi og yfirleitt spilli fiskinum ekki með illri meðferð. Það er ekki til neins að setja menn til þess að meta vonda vöru, þeir bæta hana ekkert, en vinza venjulega eitthvað úr henni í nr. 1, þó ekki sé efni fyrir hendi til þess um einn einasta fisk. Mér er ekki fullljóst, hvort það á að sameina þetta matsstjórastarf fiskifulltrúastarfinu á Spáni. Hann hefir á síðari árum komið til Íslands og haldið fundi með matsmönnunum og skýrt þeim frá þeim misfellum, sem fram hafa komið. Nú er þessum nýja matsstjóra ætlað að taka þetta verk af fiskifulltrúanum, sem talið er, að ekki hafi haft of mikið að sýsla þarna suður frá. Ef til vill ætlast hv.flm. til, að þessi störf verði sameinuð. Það mætti a. m. k. ætla, að svo væri, úr því þeir stinga upp á, að matsstjórinn fari suður á Spán og haldi síðan fundi með matsmönnunum hér heima og kenni þeim heppilegustu aðferðir við matið. Ég held, að sameining þessara embætta gæti vel komið til mála. Ég býst við, að þó sendur væri maður út um land til þess að lita eftir matinu, þá hefði það ekkert að þýða upp á matið í sjálfu sér. Það er ekki til í einum manni sú þekking og glöggskyggni og aðrir hæfileikar, sem til þess þyrftu að sjá um a. m. k. fjórar mismunandi fiskverkunaraðferðir úti um allt land svo að hvergi yrðu mistök á. Það má ekki búast við því, að einn maður geti séð um, að þeim reglum, sem hann setur, sé fylgt um allt land, þar sem reynslan hefir sýnt, að yfirumsjónarmenn í hverjum landsfjórðungi hafa ekki getað komið í veg fyrir, að svo og svo mikið kæmi á markaðinn af illa verkuðum fiski í öðrum númerum en hann á að vera. Ég er alveg á sömu skoðun og ég var 1927, að hér sé aðeins að ræða um toppfígúru, sem ekki mundi koma að nokkru minnsta gagni. Það er það eina, ef Spánverjar eru mjög óánægðir með matið, að þá mætti hugsa matsstjóra til að reyna að þóknast þeim, og er ekki óhugsandi, að nýr matsstjóri, eða yfirleitt hvaða hreyfing sem kemst á þetta mál. mundi gefa matinn meira traust, a. m. k. fyrst í stað, heldur en hefir sýnt sig, að það hefir haft síðan við tókum upp fisksölunefnd til þess að hafa yfirráð yfir sölu alls fiskjarins. Ég vil spyrja hv.flm. og þá, sem með málið hafa farið, hvort það sé meiningin að sameina fiskifulltrúaembættið á Spáni þessu matsstjórastarfi og þar með spara nýtt embætti, eða hvort þessi nýi starfsmaður á að vera bæði suður á Spáni í kringum fiskifulltrúann og svo hér heima að kenna fiskimatsmönnunum og taka þannig af fiskifulltrúanum það, sem verið hefir hans aðalstarf.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Mér kemur ekki á óvart þó hv. 1. þm. Rang. vilji ekki álíta, að hann hafi með öllu himin höndum tekið, þó þetta frv. verði samþ., enda er ég honum sammála um, að margt standi til bóta í fiskimatinu, þrátt fyrir það, þó matsstjóri yrði skipaður. Það er alveg rétt hjá hv.þm., að áreiðanlega ræður það mestu um, hvort við getum gert okkar skyldu í þessu efni, að sjómenn og útgerðarmenn og þeir, sem að fiskinum vinna yfirleitt, geri allir sína skyldu. Það væri því hrein fásinna að ætla sér að kasta allri sinni áhyggju upp á matsstjórann; það mundi sízt verða til að bæta það ástand, sem nú er. En þrátt fyrir það álít ég þetta frv. til þrifa og spor í rétta átt. Það mun vera ástæðulaust fyrir mig að fara að deila við hv. 1. þm. Rang. um þetta; við höfum gert það áður hér í d. Svo fannst mér, þegar við unnum saman að athugun fiskimatslaganna í mþn. 1931, að við vera að færast nær hver öðrum í trúnni á þetta mál. Þó ég viðurkenni, að hann hafi rétt fyrir sér að því er snertir kjarna málsins, þann kjarna, að það eru sjómennirnir og útgerðarmennirnir sjálfir, sem verða að finna til sinnar ábyrgðar í þessu efni, þá virtist hann mér sammála um það, að þetta væri a. m. k. mjög miklum erfiðleikum bundið að tryggja með löggjöf. Við ræddum um það í mþn., hvort tiltækilegt mundi vera að reyna að skapa öryggi með því að láta meta fiskinn upp úr skipunum. En ég held við höfum báðir kiknað undir því að leggja þann aukakostnað á sjávarútveginn, sem slíku mati mundi fylgja, sérstaklega miðað við hið núv. lága verðlag á fiskinum. Urðum við ásáttir um að freista enn að leita öryggis í því, að slæm meðferð á fiskinum á frumstigi, strax þegar hann kemur upp úr sjónum og er blóðgaður, þveginn og saltaður, hún hefndi sín í lægra verðlagi, sem kæmi fram við hið endanlega mat, þannig að illa meðfarinn fiskur lenti í 2. og 3. flokki, í stað 1. flokks. Það er eðlilegt, að þetta geti valdið nokkrum ágreiningi, og mér finnst það mjög að vonum, að hinn reyndi sjávarútvegsmaður, hv. 1. þm. Rang., velti nú þessari spurningu fyrir sér enn á ný, þegar það er að koma æ skýrar í ljós, hversu fiskimatinu er ábótavant hjá okkur og að það er í hnignun, en ekki framför. Út af fyrirspurn hv.þm. um það, hvort tilgangur flm. sé sá, að sameinað verði þetta fiskimatsstjórastarf og fiskifulltrúastarfið í Suðurlöndum, skal ég upplýsa, að svo er ekki.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Ég þarf litlu við það að bæta, sem hv. 1. flm. frv. hefir sagt. Þó að ég sé mjög sammála mörgu af því, sem hv. 1. þm. Rang. hefir sagt hér, þá var það nú einróma álit okkar í sjútvn., að það væri ekki rétt að leggjast á móti því, að gerð sé þessi tilraun til þess að koma matinu í betra horf, sem sé að skipaður verði maður til að hafa yfirlit með matinu, sem til þess þætti hæfur og hefði fulla siðferðislega ábyrgð á því, hvernig matið er framkvæmt um landið. Það er að vísu rétt, að sá maður hefir ekki aðstöðu til þess að dvelja langdvölum á þeim stöðum, þar sem fiskur er metinn. Samt sem áður efast ég ekki um, að ötull maður og greindur á þessu sviði, sem hefði þann lagalega rétt, sem hér á að veita, til þess að leiðbeina fiskimatsmönnum og útgerðarmönnum og veita þeim áminningar þegar þörf krefur, mundi hafa talsverð áhrif í þá átt að bæta úr því ástandi, sem nú ríkir. Ég greip hér ofan í umr., sem urðu um þetta mál á þinginu 1927, þar sem hv. 1. þm. Rang. lagði líkt til málanna og nú. Ég rak mig þar á, að hv. 1. þm. Rang., og ég held fleiri, sem þó voru á móti fiskimatsstjórastarfinu á því þingi, tala um það, að ferð ákveðins fiskimatsmanns til Vestmannaeyja hafi borið árangur. Það er að segja, að þar í Eyjum hafi meðferð fiskjarins batnað við það, að þessi fiskimatsmaður - ég held héðan frá Faxaflóa - fór þangað til að leiðbeina mönnum og koma betra lagi á fiskimatið. Ég bendi á þetta sem örlítið dæmi því til sönnunar, að þó fiskimatsstjóri geti ekki orðið staðbundinn á neinum einum stað á landinu, þá er ekki annað líklegt en að hann geti í mörgum tilfellum haft bætandi áhrif á fiskimatið. Það er hverju orði sannara hjá hv. 1. þm. Rang., að það getur enginn fiskimatsstjóri gert góða vöru úr fiski, sem sjómenn eða þeir, sem taka við fiskinum úr þeirra hendi og verka hann, hafa gert slæman. Það getur enginn breytt skemmdum fiski í góðan fisk. En hinsvegar eru strangar matsreglur öflugasti krafturinn til þess að knýja framleiðendurna, frá þeim fyrsta til hins síðasta, til að vanda vöruna. Ef við fáumst ekki til að vanda vöruna þegar hert er á matinu og við vitum, hvað við liggur, þá sé ég ekki, að auðvelt sé að koma þessu í lag. A. m. k. sé ég ekki, að löggjöfin geti gengið að þessu á annan veg, því þó farið væri að lögbjóða, að svona og svona ætti að fara með fiskinn, þá mundi því ekki fremur verða hlýtt heldur en reglum fiskimatsmannanna, sem verið er að setja bæði í ræðu og riti. Það langáhrifaríkasta er það, hver útkoman verður á matinu hjá hverjum einstökum manni, og það knýr hann helzt til vöruvöndunar. Ég hefi verið að spyrja sjálfan mig að því að undanförnu, síðan opinberar urðu þessar stórkostlegu misfellur á fiskimatinu, sem mér skilst, að stjórn fisksölusamlagsins hafi gert opinskátt um á fiskiþinginu, hvernig á því stendur, að stjórn fisksölusamlagsins hefir getað vitað um þetta ástand og þó ekki gert neina verulega gangskör að því að fá úr því bætt. Það er allt í einu skýrt frá margra mánaða gömlum misfellum, og því fylgir ekki annað en svona almenn ábending til allra framleiðenda um að vanda vöruna. Ég veit ekki, hvað mikið er leggjandi upp úr áliti fiskiþingsins á svona málum, og ég skal ekki leggja neinn dóm á það, hvað mikið málið hefir verið athugað þar. Það var a. m. k. flutt þar, og ég sé af því, sem birt hefir verið í blöðunum, að fiskiþingið hefir hallazt mjög að því að skipa matsstjóra á svipaðan hátt og gert er ráð fyrir í þessu frv. Þetta þing sækja sjávarútvegsmenn víðsvegar af landinu, og þeim hefir þá líka dottið þessi leið í hug. Hv. þm. G.-K. hefir svarað fyrirspurn hv. 1. þm. Rang. um það, hvort ætlazt væri til, að matsstjórastarfið væri sameinað fiskifulltrúaembættinu á Spáni. Málið hefir nú ekki verið flutt fram þannig, að til þess væri ætlazt, að þessi tvö embætti yrðu sameinuð. Hinsvegar er ekki óhugsandi, að það gæti komið til mála, að maður, sem er búinn að dvelja árum saman í neyzlulöndunum, þekkir mörg tilfelli um umkvartanir og á hvaða rökum þær hafa verið byggðar, og hefir mikla þekkingu á, hvernig farið er með fiskinn hér heima, hefði einmitt góð skilyrði til þess að skipa sæti fiskimatsstjóra. En hvað sem því liður, þá er það víst, að það er ákaflega mikið vandaverk og ábyrgðarmikið starf, sem fiskimatsstjóranum er ætlað að hafa með höndum. Og hvað sem því líður, hvort þessi ráðstöfun er hin rétta, eða það er eitthvað annað, sem gera þarf til þess að vanda betur fiskinn og hækka hann aftur í áliti, þá er það víst, að við Íslendingar höfum ekki efni á að liggja lengi undir því óorði, sem er að komast á einmitt okkar fiskimat. Þetta kveður við úr öllum áttum. Norðmenn, sem urðu á sínum tíma að senda hingað menn til þess að læra að meta fisk, eru nú, að því er sagt er, mjög að komast fram úr okkur í því verki. Og Færeyjafiskurinn er nú álitinn miklu betri vara á útlenda markaðinum heldur en sá íslenzki. Svona er nú komið, að við, sem vorum taldir upphafsmenn að vandaðri fiskframleiðslu, erum nú orðnir þeir þriðju í röðinni, eða hver veit hvað. Ég ætla ekki að fara að deila um það við hv. 1. þm. Rang., hvort þessi ráðstöfun, sem hér er verið að efna til, er hin eina rétta, fyrr en hann eða aðrir, sem hafa á móti henni, leggja beinlínis með brtt. eitthvað annað til málanna.

Jón Ólafsson Það er ekki meining mín að leggjast af kappi á móti þessu máli, þó ég bendi á ýmislegt, sem mér þykir athugavert við það og ég byggi á sömu rökum og 1927. Ég sé ekki, að neitt hafi breytzt síðan að öðru leyti en því, að verzluninni er nú hagað á þann veg, að kaupendurnir geta nú snúið sér til eins aðila, sem þeir vita, að hefir vald yfir allri sölunni og óskorað vald til að bæta þeim upp hvern þann skaða, sem þeir þykjast hafa orðið fyrir vegna óvandaðrar vöru. Ég er viss um, að það ber meira á þessum umkvörtunum vegna þess, að salan er nær öll á einni hendi. Áður gátu seljendurnir sagt: Það erum ekki við, sem svíkjum ykkur; við höfum keypt vöruna í þessu ástandi og verið sviknir. - En nú segja kaupendurnir: Þið hafið ekki verið sviknir af öðrum, en þið svikið okkur, og þið verðið að gera svo vel og bæta okkur upp skaðann, þar sem þið ráðið yfir allri framleiðslunni. - Þetta hefir komið því inn hjá mönnum, að nú þurfi endilega að hefjast handa um að bæta eitthvað úr. En það er ekki hægt að bæta úr með því að bæta einum yfirmatsmanni við. Það sýnir m. a. eitt dæmi frá síðastl. sumri. Einn af okkar beztu fiskimatsmönnum, Jón Magnússon, hefir umsjón með fiskimati hér við Faxaflóa, á Eyrarbakka og Stokkseyri og öðrum sjóþorpum hér í grennd. Hann hefir fengið ágætt orð á sig fyrir sitt starf. En hvað skeður? Úr einu sjóplássinu í hans umdæmi kemur sú vandræðavara, sem var gersvikin að öllu leyti. Þetta er það, sem ég held fram, að sé ekki hægt að fyrirbyggja, að geti komið fyrir. Því þó í frv. standi, að matsstjóri eigi að fylgjast með verkun fiskjarins frá því hann er veiddur og þangað til hann er kominn í skip til útflutnings, þá er það ofætlun hverjum manni að sjá við því, að nokkursstaðar sé óvandvirkni, þar sem verið er að vinna við fiskinn. Það kemur ekki til mála, að einn maður geti litið eftir fiskmatinu um allt landið, þar sem reynslan hefir sýnt, að beztu menn geta ekki litið eftir því svo öruggt sé í tiltölulega litlu umdæmi. Þessi matsstjóri á að halda fundi með matsmönnum landsins. Þetta hefir fiskifulltrúinn á Spáni gert nú undanfarin ár, og frá síðasta fundinum liggja fyrir reglur um það, hvernig eigi að meta fiskinn á hinum ýmsu stöðum á landinu. Þá á matsstjórinn að fara til Spánar og kynna sér kvartanir þeirra, sem við skiptum við, og þær kröfur, sem þeir vilja gera til matsins. Þessu finnst mér nú að verði létt af matsstjóranum með starfi fiskifulltrúans, enda myndi það kosta allt of mikið fé og tíma, ef menn væru á Spáni að kynna sér þessi atriði. Þessum manni, þ. e. matsstjóra, mundi tæplega endast allt árið til að líta á fisk í öllum þeim mörgu húsum, aðeins einu sinni, þótt hann væri hér öllum stundum, hvað þá ef hann ætti að vera með annan fótinn suður á Spáni. Þar að auki sé ég ekki, að þessi fiskifulltrúi á Spáni hafi annað að gera en annast þessa hlið matsins, að koma með þær umkvartanir, sem fram koma, og leiðbeina mönnum í því að fyrirbyggja, að sömu gallar komi fyrir aftur. Hv. þm. Vestm. benti á það, að ég hefði talið fiskimatsmanninn, sem fór til Vestmannaeyja um árið, hafa gert töluvert gagn, og hygg ég, að hann fari þar rétt með. En það lá nú raunar ekki í öðru en því, að hann kom mönnum þar ofan af þeim leiða sið að brúka rotið salt frá fyrra ári í fiskinn. Reynslan hefir oft og einatt sýnt, að það er hér um bil sama, þó að maður hafi laklegan fisk, þá fer sá hinn sami ekki að sama skapi mikið í hina lægri flokka. Þetta kemur til af því, að mannlegt auga er ekki svo glöggt, að það sjái hin ýmsu smálýti og litgalla. Reynslan í þessu efni er oftast sú, að sá fiskur, sem fer í aðra flokka en þá, sem hann að réttu lagi ætti að vera í, er látinn í betri tegundir en hann á skilið. Þessum galla er ekki hægt að bæta úr með því að sami maður, sem á að vera umsjónarmaður með fiskverkun innanlands, fari utan til þess að kynna sér kröfur neytenda um verkunina, þegar menn, sem stöðugt hafa verið innan sama umdæmis hér heima, hafa ekki getað komið þar á samræmi í þessu efni. Hv. þm. Vestm. sagðist ekki vilja taka það til greina, sem ég hefi sagt á móti frv., fyrr en um þetta kæmi brtt. frá mér við frv. Ég vil ekki segja, að ég sé alveg á móti þessu frv. Mér finnst aðeins ekki tekið með því réttum tökum á málinu. Það er sjálfsagt að sýna nokkra viðleitni til að bæta úr þeim göllum, sem á eru um meðferð og mat á fiski, en ég álít, að með frv. þessu náum við ekki þeim tilgangi, og þá m. a. vegna þess, að matsstjóra er með frv. ætlað svo víðtækt verksvið, að óhugsandi er, að hann komist yfir helming þess, þar á meðal að skera úr öllum ágreiningi, sem upp kann að rísa út af mati. Þær eru langar strendur lands vors og tafsamt ferðalag meðfram þeim. Er því ekki hægt fyrir einn mann að skera alstaðar úr um slíka hluti. Það hefir verið einróma álit n. að leggja með þessu máli, og það er ekkert út á það að setja, að því sé tryggður framgangur. Má vel vera, að málið sé gott til þess að slá ryki í augu þeirra, sem kaupa fisk af okkur, og að frv. með því móti komi að óbeinu gagni, þ. e. að þeir sjái, að eitthvað er verið að hugsa um málið og reyna að bæta úr, - þó að okkur hinsvegar hafi ekki tekizt að byrja á þeim endanum, sem við áttum að byrja á.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég vil forðast eftir megni að vekja upp gamlar deilur um þetta mál. En í tilefni af því, sem hv. 1. þm. Rang. sagði, þykir mér rétt aðeins með örfáum orðum að rifja upp það, sem lá til grundvallar skoðunum á þessu máli á Alþ. 1927. Hann og fleiri mætir menn voru þá þeirrar trúar, að við mundum betur ná þeim tilgangi að bæta úr fyrirliggjandi þörf um betri fiskverkun á annan hátt en með því að skipa matsstjóra, fyrst og fremst með því að efla aðstöðu yfirfiskimatsmanna til að afla þekkingar á fiskverkun og koma henni í framkvæmd. Ég ætla nú ekkert að rifja upp úr þeim umr. annað en það, sem við flm. þessa máls þá töldum til ágætis því, sem hv. 1. þm. Rang. nú hefir gagnrýnt. Vil ég með leyfi hæstv. forseta, lesa umræðukafla um þetta í Alþt. frá 1927, C. bls. 1098: „Við ætlumst til, að skipaður verði fiskimatsstjóri fyrir allt landið, og sé hann launaður af ríkissjóði. Hann skal hafa fulla þekkingu á allri meðferð fiskjar, frá því hann er veiddur og þar til hann er fullverkaður til útflutnings. Hann skal kynna sér eftir föngum kröfur neytenda og ferðast árlega til aðalneyzlulandanna í því augnamiði, alla jafna að vetrarlagi, en að sumrinu fer hann sem víðast um verstöðvar og sýnir mats- og yfirmatsmönnum, hvernig verka skuli fiskinn, svo að hann fullnægi síðustu kröfum neytenda. Vel gæti og komið til mála, að matsstjórinn héldi námskeið fyrir mats- og yfirmatsmenn, og sýnist ekki ósanngjarnt, að þessir menn stæðust verklegt próf, áður en þeir öðlast réttindi til fiskimats. Á þennan hátt vinnur matsstjóri að því að auka þekkingu matsmanna á starfi sínu og samræma matið. Annar og aðalþátturinn í starfi matsstjórans er eftirlitið með mats- og yfirmatsmönnum. Skal hann hafa vakandi auga með starfi þeirra, og skulu yfirfiskimatsmenn skipaðir eftir till. hans. Matsstjórinn hefir og æðsta úrskurðarvald í öllu því, er fiskimatið snertir, og skulu mats- og yfirmatsmenn sæta boði hans og banni í þeim efnum. Að þessu sinni hirði ég ekki að draga upp skýrari mynd af því, er fyrir sjútvn. vakir, en vænti, að hv.þdm. hafi skilizt, að við teljum þrennt nauðsynlegt til þess að sæmilegt öryggi fáist um fiskimatið. Í fyrsta lagi haldbetri þekkingu matsmanna á starfi sínu. Í öðru lagi stöðugt eftirlit með því, að þeir inni af hendi störf sín eftir því sem þeir hafa bezt vit á, og í þriðja lagi, að matsmannahernum verði skipað höfuð, er hafi æðsta vald í öllum ágreiningsatriðum. Í fæstum orðum: Nefndin heimtar fræðslu, aðhald og vald. Hv. andstæðingar hafa nú aðeins komið auga á eina hlið þessa máls, þ. e. a. s. nauðsynina á að auka þekkingu matsmanna. Að því marki stefna bæði till. um utanfarir þeirra og fundahöld, því á fundunum er matsmönnum ætlað að menntast fyrir fræðslu stéttarbræðra sinna, og þá væntanlega fyrst og fremst þess, er síðast hefir farið utan. Ég skal nú leiða rök að því, að einnig þessu marki ná hv. andstæðingar fyrr og betur, ef þeir fylgja okkur nefndarmönnum. Ég skal þá byrja með að ráðast á sterkasta vígi andstæðinganna. Þeir munu halda því fram, að yfirmatsmönnum sé nauðsyn á því að fara utan, svo að þeir megi sjá og heyra kröfur neytenda. Í þessu hafa hv. andstæðingar okkar nokkuð til síns máls. En þó er þeim hentast að halda varlega á þessu. Í fyrsta lagi bendi ég á, að sjútvn. hefir ekkert um það sagt, að hún ætlist til, að slíkar ferðir falli með öllu niður, en þar næst leiði ég athygli að höfuðatriðinu, með því að biðja hv.þdm. að fylgja mér út í veruleikann, athuga matið eins og það er nú í framkvæmdinni. Hverjir meta fiskinn? Undirmatsmenn. En hvað gera þá yfirmatsmenn? Leggja matsmönnum lífsreglurnar, segja fyrir og sýna, hvernig meta skuli fiskinn. En nú er það einmitt yfirmatsmaðurinn, þ. e. a. s. sá, sem leiðbeinir, sem hv. andstæðingar vilja mennta, en ekki þann, sem matið framkvæmir, undirmatsmanninn. - Hvaða játningu höfum við nú lokkað út úr hv. andstæðingum okkar með þessu? Í fyrsta lagi þá, að þeir meta mest kunnáttu þess, sem leiðbeinir, og í öðru lagi, að af slíkri kunnáttu er auðvelt að miðla öðrum. Eða með öðrum orðum, að betri er matsstjóri, sem fer árlega til neyzlulandanna, en yfirmatsmenn, sem þangað fara tíunda hvert ár. Því að hann menntast betur og getur miðlað yfirmatsmönnum, á sama hátt og þeir miðla undirmatsmönnum nú. Mönnum þykir kannske, að ég eigi ósannað, að matsstjórinn verði betur menntaður en yfirmatsmenn. En mér þykir augljóst, að úr því að gagnsemi utanfarar er viðurkennd, hljóti sá að standa betur að vígi, sem fer árlega, en hinn, sem aðeins fer tíunda hvert ár. Og í þessu sambandi vil ég benda á það, að yfirmatsmenn, sem ætlað er að fara utan tíunda hvert ár, fara margs á mis í för sinni, sem fellur í skaut þess, sem vanur er ferðalögum og kunnugur orðinn, eins og matsstjórinn mundi verða. Hinir fyrri eru alla jafna máttlausir og vinafáir í ókunnu landi, skylduræknir, en þeirri stundu fegnastir, er lagt er af stað heim. Matsstjórinn aftur á móti lærir málið, kynnist smátt og smátt höfuðfiskinnflytjendum. Í hvert skipti, er hann kemur til neyzlulandanna, tekur hann upp þráðinn þar, sem hann sleppti honum, hverfur að starfinu þar, sem það féll niður. Hann heilsar fornkunningjunum, þakkar þeim fyrir síðast og spyr nýrra tíðinda. Á skömmum tíma kynnist hann nýjungunum, frá því hann síðast var á ferðinni, kveður og fer. - Hann fær á skömmum tíma margfalt meiri fræðslu en fiskimatsmenn mundu geta öðlazt á löngum tíma. Svona mikill er aðstöðumunurinn. Það yrði því vafalaust ríkissjóði miklu ódýrara, að matsstjóri færi árlega utan en þótt yfirmatsmenn færu annaðhvert ár. Þetta veit ég, að allir skilja, sem fundið hafa mun þess, að fara sjaldan utan, og hins, að vera þar tíður gestur. Okkur nefndarmönnum sýnist því, að með matsstjóranum sé skapaður lifandi tengiliður á milli framleiðenda og neytenda, stöðugur boðberi á milli kröfu neytandans og þeirrar viðleitni, sem framleiðandinn æfinlega í eiginhagsmunaskyni hlýtur að vera reiðubúinn til að sýna til að fullnægja henni. Okkur sýnist þetta vera hægasta leiðin til að flytja inn þá þekkingu, sem nauðsynleg er til að geta flutt út þá vöru, sem neytandinn óskar, en að því verðum við Íslendingar að keppa, ef við eigum ekki að verða undir í bardaganum við áhugasama keppinauta.“ Þetta hefi ég nú framfært til rökstuðnings því, að matsstjóri standi vel að vígi um að afla sér þekkingar á kröfum neytenda til fiskverkunar. Sömu rök eru færð fyrir því, að með aukinni þekkingu sé betur séð fyrir vandaðra mati heldur en við eigum nú við að búa. Að öðru leyti vil ég aðeins koma með aths. út af því, sem hv. 1. þm. Rang. sagði áðan, að það er alveg rétt hjá honum, að skipun matsstjóra skapar ekki fullkomið öryggi fyrir því, að matið fari svo úr hendi sem nauðsynlegt er. Ég hefi alltaf viðurkennt það, að við megum ekki láta undir höfuð leggjast að gera einnig aðrar nauðsynlegar ráðstafanir þessu til tryggingar. Samt sem áður er það skoðun mín, að þetta öryggi yrði verulega aukið, ef matsstjóri yrði skipaður til viðbótar því fyrirkomulagi, sem nú er. Það eru ekki sterk rök hjá hv.þm., sem hann færir fram til afsönnunar ágæti þessa fyrirkomulags, að það hafi komið fyrir, að ljóður hafi orðið á ráði undirfiskimatsmanna, eins og skeð hefir um mat á fiski á Stokkseyri. Þetta eru ekki rök, segi ég, af því að afleiðingin af þessari rökfærslu yrði óhjákvæmilega sú, að í raun og veru væri ástæðulaust að vera að kosta til mats á fiski. Góður yfirmatsmaður getur ekki afstýrt því, að lélegt mat á fiski geti komið fyrir. Mönnum getur skotizt, þó skýrir séu, á meðan enginn okkar er alveg laus við að geta mistekizt. Ef við þess vegna ætluðum að fara að rökræða málið út frá þessu tilfelli, þá sýnist mér, að við mundum geta fljótt komizt inn á þá braut, að halda því fram að afnema matið með öllu. Ég hefi leitazt við að tala um málið þannig að ræða mín yrði ekki til ýfinga. Hv. 1. þm. Rang. talaði með talsverðri sanngirni um málið og sagði m. a. og réttilega, að ekki mætti kasta öllum áhyggjum vegna fiskimatsins upp á matsstjóra.

Jón Ólafsson Hv. þm. G.-K. komst í raun og veru að sömu niðurstöðu og ég um nauðsyn á að fylgjast með kröfum fiskineytenda. En nú höfum við fiskifulltrúa á Spáni, sem fylgist með í þessu efni. Hann hefir komið 3-4 sinnum heim og haldið fundi með fiskimatsmönnum til þess að láta þá njóta þekkingar sinnar á þessum málum. Og það hefir borið þann árangur, sem ég býst við, að hv.þm. G.-K. meini með 1. gr. frv., að þurfi að nást með skipun matsstjóra, og sem hv.þm. átti við er hann sagði, að matsstjóri mundi flytja þekkingu inn í landið, þ. e. þekkingu á kröfum neytenda um verkun fiskjar í landinu. Þarna finnst mér, að við höfum mann, sem ætti að geta gegnt þessu fræðslustarfi um fiskverkun. Þá er þetta víðtæka verksvið, sem matsstjóri á að hafa hér heima, og valdið, sem á að gefa honum. Ef til vill verður eitthvert gagn að því að skipa matsstjóra með slíku verksviði og valdi, á þann hátt, að þessi maður færi að hugsa einbeittara um það, hvaða leiðir hægt sé að fara til að ráða bót á því ástandi, sem nú er í þessu efni. En það er alls ekki hann, sem getur ráðið bót á þessu. Þar þurfa aðrir að koma til, ef svo er komið sem hv.þm. Vestm. virtist halda fram, að fiskur okkar sé 3. flokks vara. Við höfum að mörgu leyti vanrækt að skipa fyrir um veiðiskap, til þess að fá þetta lagað. Það er auðvitað fyrsta skilyrðið fyrir góðri fiskverkun, að við fiskveiðarnar sé allrar vandvirkni gætt um meðferð og verkun fiskjarins. M. a. horfi ég í kostnaðinn við að stofna til þessa matsstjóraembættis. Við höfum nú fiskifulltrúann suður á Spáni, sem ég álít, að geti að öllu leyti gegnt starfi því, sem þessum matsstjóra er ætlað að gegna. Ég álít því, að fiskifulltrúastarfið og matsstjórastarfið megi sameina í einni og sömu persónu. Hvort þessi eða hinn maðurinn ætti að gegna því, skiptir ekki máli í þessu sambandi, að því tilskildu, að það sé enginn hæfur maður til starfsins. En ef einn maður á að hafa svo mikið verksvið um leiðbeiningar í meðferð fiskjar víðsvegar á landinu, ásamt öðru því, sem honum er ætlað, þá getur það verk aldrei orðið annað en kák. Til þess hefir einn maður ekki nægilegan tíma eða þekkingu.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það var nú ekki beinlínis það, sem ég sagði, að fiskur okkar Íslendinga væri 3. flokks vara á markaðinum, heldur sagði ég það, að við, í stað þessa að vera hinir fyrstu, þá værum við hinir þriðju í röðinni af þeim þjóðum, sem flytja fisk til Suðurlanda, eftir vörugæðum. Nei, ég vil biðja hv. 1. þm. Rang. að taka eftir því, að það var ekki mín meining, að okkar fiskur væri yfirleitt 3. flokks vara. Ég vil gjarnan hlýða hans og annara góðra manna ráðum og leggja mitt lið til þess, að við gætum náð aftur því sæti í þessu tilliti, sem við höfðum um eitt skeið. Þótt að því liggi engin ein örugg leið, gæti það þó tekizt. Fiskframleiðsla okkar er nú orðin þannig, að fiskurinn berst að á tiltölulega mjög skömmum tíma, og vandvirkni um meðferð hvers einstaks fiskjar ekki eins mikil og var oft áður, á meðan minna var aflað. Þá gátu menn fremur nostrað við fiskverkunina eftir vild. Þá var það rétt, sem hv. 1. þm. Rang. sagði um matið. Matið er í framkvæmdinni mikið álitamál. Það mun víðast vera framkvæmt þannig, að sami maður, sem látinn er fara til 2 fiskeigenda, og ef annar hefir góðan fisk, en hinn yfir höfuð illa verkaðan, þá framkvæmir fiskimatsmaðurinn matið þannig relativt, að sá, sem hefir illa verkaðan fisk, fer tiltölulega betur út úr því. Þetta verður þannig, að það mun mjög oft vera svo, að matsmaður, sem kemur að slæmum fiski, sem hann er óánægður með, flokkar þó fiskinn þannig, að fiskinn, sem hann þar af getur bezt forsvarað, lætur hann í 1. flokk og svo hitt tröppu af tröppu í flokka eftir gæðum. Á sama hátt fer matsmaðurinn með fisk þess manns, sem hefir vel verkaðan fisk. Hann flokkar hann líka þannig relativt. En niðurstaðan af þess háttar mati getur orðið sú, að það, sem lendir í 1. flokki hjá þeim, sem hefir yfirleitt illa verkaða fiskinn, er samskonar fiskur og lendir í 2. flokki hjá þeim, sem hefir yfirleitt vel verkaða fiskinn. Ég veit ekki, hvort það hefir komið til tals á fiskiþinginu, hvort nokkur leið sé að því að „standardisera“ þessa vöru, þannig, að setja fastar reglur fyrir því, hvernig eigi að flokka hana, t. d. hvernig 1. flokks línufiskur eigi að vera, hvernig 2. flokks fiskur o. s. frv. Við Íslendingar erum ákaflega langt frá því marki að hafa fiskflokkunina standardiseraða. Mér þætti fróðlegt að vita, hvort hv. 1. þm. Rang. er þeirrar skoðunar, að það væri ráðlegt að gera eitthvað í þessu efni. Og ef svo er, þá væri málið honum þess vert, að þetta væri athugað. Þetta mundi, ef að framkvæmd yrði, koma ákaflega miklu samræmi á fiskimatið. Því að nú er það þannig, að mikill munur er á meiningu sjálfra fiskimatsmannanna um það, hvernig fiskur eigi að vera í 1., 2. og 3. flokki. Það væri ef til vill réttast að halda námskeið eða skóla fyrir fiskimatsmenn til að veita þeim staðgóða þekkingu á þessum hlutum, sem mundi án efa leiða til meiru samræmis um fiskimatið. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. talaði um sameining starfs fiskifulltrúans á Spáni við nokkuð af því starfi, sem matsstjóra er ætlað að hafa á hendi samkv. frv., verð ég að segja það, að þetta hefir ekki sérstaklega verið athugað í sjútvn. Hinsvegar tel ég víst, að ef einhverjar brtt. koma fram við frv. um þetta atriði eða önnur, þá muni n. vera fús til þess að ræða þau mál við þá, sem brtt. kynnu að flytja, og yfir höfuð mun n. vera fús til að ræða allt, sem snertir frv. í heild sinni og gæti orðið til þess að bæta úr fiskimatinu. Það er rétt hjá hv. 1. þm. Rang. að því er snertir starf fiskifulltrúans á Spáni, að viðhorfið er allt öðruvísi nú um fisksölu okkar Íslendinga þar syðra heldur en það var áður en fiskifulltrúastarfið var stofnsett. Þá var verzlunin með fiskinn þar frjáls og fiskútflytjendur höfðu hver sinn umboðsmann. En allur almenningur í landinu hafði engan sérstakan fyrir sig. eins og nú á sér stað, til þess að kynna sér markaðshorfur. Þá var miklu brýnni þörf á því að hafa slíkan fulltrúa heldur en nú, þegar verzlunin með fisk á Spáni er svo að segja öll komin á eina hönd hér hjá okkur og innflutningur á fiski á Spáni svo mjög takmarkaður sem hann er nú. Það mun þó ekki vera hyggilegt, að við höfum engan erindreka á Spáni a. m. k. hluta úr árinu, jafnvel miðað við ástandið, sem nú er. Ég endurtek það, að ef hv. 1. þm. Rang. vildi eiga tal við n. um þetta mál, þá fullyrði ég, að hún muni vera fús til að ræða við hann brtt. við frv.

Flm. (Þorsteinn Þorsteinsson) Þetta frv. er breyting á vegalögunum, sem við hv. 10. landsk. berum fram í samráði við hv.þm. Snæf. Þegar siðast var gerð breyt. á vegalögum landsins, 1933, fór svo, að þessi vegur varð útundan og var ekki tekinn í þjóðvegatölu. Þessi vegarspotti, sem við förum fram á nú að verði gerður að þjóðvegi, er yfir 60 km. á lengd og liggur sunnan við Hvammsfjörð út Hörðudal og Skógarströnd áleiðis til Stykkishólms. Ég vil taka það fram, að fallið hefir niður endirinn á greininni. Þar á að standa, til Stykkishólmsvegar, en ekki til Stykkishólms, eins og auðvitað er. Vegur þessi liggur um allþéttbýl héruð, yzt er Miðbæli, þá Hörðudalur, síðan tekur við þéttbýlasti hluti Skógarstrandar og svo Helgafellssveit. Á þessum vegi vantar víða brýr, sem þarf að setja á næstu árum, en víða er leiðin þannig frá náttúrunnar hendi, að ekki þarf að leggja nema spotta og spotta, en sjálfgerður vegur á milli. Mér hefir fundizt rétt að hefja vegagerðina frá Vesturlandsvegi, bæði fyrir það, að þar er þéttbýlla, og svo auk þess er erfiðasti parturinn kringum Álftafjörð. Ég tel, að á þann hátt fáist fljótar bílasamband við sveitirnar heldur en ef byrjað væri hinumegin frá. Hvað Dalasýslu snertir, þá hefir hún nú svo langa sýsluvegi í samanburði við íbúatölu, að sýslusjóður getur ekki sinnt öllum þeim vegum eins og þarf. Vona ég því, að Alþ. bregðist vel við og taki í þjóðvegatölu þann veg, sem mest þörf er á, með því líka að þessi verur hefir um langt skeið verið þjóðvegur í raun og veru, þó hann nyti ekki styrks úr ríkissjóði. Ég vil svo að lokum óska þess, að frv. fari til 2. umr. og samgmn.

Flm. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Það hafa víst fleiri þá sömu sögu að segja og hv.þm. Dal., að sýslusjóðir eigi erfitt með að leggja vegi og halda við vegum. Hefir því í seinni tíð mikið verið að gert að koma ýmsum vegum í tölu þjóðvega, og fer frv. það, sem nú liggur fyrir, í þá átt. Þó frv. þetta sé lítið fyrirferðar, hefir það nokkuð mikið efni að geyma, því það kostar sjálfsagt nokkuð að laga þá vegi, sem um er að ræða. Fyrsti vegurinn er Hellusandsvegur frá vegamótum austan Fróðárheiðar um Breiðavík til Hellusands. Með því að leggja þennan veg frá veginum kringum Snæfellsnesið fengist sjálfsagt öruggt vegasamband fyrir þetta kauptún, sem hefir nú um 600 íbúa. Þar er mikið um fiskafurðir, og kæmi það sér því vel bæði fyrir sveitirnar og kauptúnið að fá þetta vegasamband. Ég býst við, að fyrsti hluti vegarins verði nokkuð dýr, þar vantar einnig brýr, en parturinn kringum jökulinn er mjög ódýr. Ég tel, að þennan veg verði að leggja hið allra fyrsta að mögulegt er, því hann mun gera mikið gagn og verður auk þess sennilega vetrarvegur, a. m. k. nothæfur mestan hluta ársins. Í raun og veru er Fróðárheiðarvegur ekki nema sumarvegur, og hefði sjálfsagt verið betra að leggja veginn í kringum nesið til Hellusands í fyrstu, heldur en yfir Fróðárheiði, en nú er búið að gera þann veg, og síðast í sumar var unnið við hann, en sú leið er áreiðanlega ekki lengi fær fram eftir vetrinum. Það er víða í Snæfellsnessýslu erfitt með samgöngur. Annar vegurinn í frv. er Grundarfjarðarvegur frá Stykkishólmsvegi um Helgafellssveit til Grundarfjarðar. Þetta er sjálfsagt nokkuð erfið vegarlagning, en ég álít samt, að hann eigi að leggja jafnskjótt og ríkissjóður hefir fé til þess. Grundarfjarðarbúar eru afskekktir og illt yfir landið að komast. Það er kannske ekki fullrannsakað, hvar þessi vegur ætti að liggja. Þessvegna er í frv. sagt „um Helgafellssveit“. Það hefir aðeins komið til mála að gera brú yfir örmjóan fjörð þarna á leiðinni, Hraunsfjörð, en við það styttist vegurinn mikið. En þetta er ekki fullrannsakað. Þá er hér um svipaða till. að ræða og hv.þm. Dal. flytur um Skógarstrandarveg, og get ég látið við það sitja, sem hann hefir sagt. Ég álít, að þarna þurfi ekki nema eitt frv. að. samþ., og mun hv. samgmn. sennilega athuga möguleikana fyrir því að fella þau saman. Þá er Heydalsvegur, frá Stykkishólmsvegi um Heydal að Bíldhóli á Skógarströnd. Þetta er mjög stutt leið. Mér er sagt, að þarna sé snjólaust langt fram á vetur, og jafnvel allan veturinn. Þessi stutti vegur hefir mjög mikla þýðingu fyrir Skógstrendinga, og hefir þegar nokkur hluti vegarins verið ruddur. Ég geri ráð fyrir, að margar þessar vegagerðir verði framkvæmdar á þann hátt, að vegirnir verði ruddir, eins og víða á sér stað hér á landi, þar sem verið er að koma héruðum í akvegasamband. Síðar, þegar ástæður leyfa, verður svo bætt um þessa vegi. Þá er hér í frv. Köldukinnarvegur, sem hv.þm. S.-Þ. er nú kunnugri en ég. Ég tel víst, að vegur þessi sé nauðsynlegur og að hann sé kominn hér í frv. af sömu ástæðu og hinir, sem sé þeirri, að sýslan eigi erfitt með að leggja fé til hans. Ég geri ráð fyrir, að þetta frv. fari til hv. samgmn., og treysti henni til að athuga vel allt, sem mælir með þessu frv. Ég mælist því til þess, að frv. verði vísað til samgmn.