Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 29 frá 1988, um Kennaraháskóla Íslands. Frv. er flutt í þeim tilgangi að sniðnir verði af framkvæmdalegir agnúar sem hafa komið í ljós í nýlegum lögum um Kennaraháskóla Íslands sem voru sett hér vorið 1988 að því er varðar ákvæði um rektorskjör. Á þessi ákvæði reynir í fyrsta skipti við kosningu rektors Kennaraháskóla Íslands sem fram á að fara í janúar 1991. Um rekstorskjör er fjallað í 3. gr. laganna eins og þau eru nú. Fyrstu þrjár málsgreinarnar kveða m.a. á um kjörtímabil rektors, kjörgengi, hverjir eigi atkvæðisrétt og heimild til endurkjörs. Fjórða málsgreinin er síðan á þessa leið: ,,Sá er rétt kjörinn rektor sem hlotið hefur atkvæði meiri hluta atkvæðisbærra manna, enda hafi minnst tveir þriðju hlutar þeirra, sem atkvæðisrétt eiga, tekið þátt í atkvæðagreiðslunni. Ef enginn fær svo mörg atkvæði skal kjósa að nýju um þá tvo er flest atkvæði fengu og er þá sá rétt kjörinn sem fleiri atkvæði fær enda þótt tveir þriðju hlutar atkvæðisbærra manna hafi þá ekki tekið þátt í atkvæðagreiðslu. Séu atkvæði jöfn ræður hlutkesti. Um tilhögun rektorskjörs skal kveða nánar á í reglugerð.`` Hér er með öðrum orðum áskilið að til að ná kjöri í fyrstu umferð þurfi atkvæði meiri hluta atkvæðisbærra manna auk ákvæðis um þátttöku a.m.k. 2 / 3 hluta sama hóps. Þetta er sama skilyrði og gilti samkvæmt reglugerð skólans frá 1974 en þess er að gæta að samkvæmt þeim lögum sem sú reglugerð studdist við, nr. 38/1971, var rektor kjörinn af mun þrengri hópi en samkvæmt nýju lögunum. Áður var rektor kosinn af skólastjórn þar sem auk rektors, fastra kennara Kennaraháskólans og skólastjóra Æfinga - og tilraunaskólans sátu einungis fáeinir fulltrúar nemenda, en nú eiga allir skrásettir nemendur atkvæðisrétt með tilteknu vægi atkvæða. Það virðist því mjög ströng krafa og líkleg til að gera rektorskjörið óþarflega flókið að áskilja atkvæði meiri hluta atkvæðisbærra manna til að ná kjöri. Sýnist eðlilegra að kveða á um meiri hluta greiddra atkvæða með vísun í 2. mgr. þar sem kveðið er á um vægi atkvæða. Það er og sú skipan sem samkvæmt lögum gildir í Háskóla Íslands. Þetta er í rauninni einfalt frv. um tæknilega leiðréttingu á lögunum um Kennaraháskóla Íslands. Ég tel ástæðulaust að fara um það frekari orðum og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn. og vænti þess að það geti fengið skjóta afgreiðslu í þessari virðulegu deild.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um æskulýðsmál sem er heildarendurskoðun á æskulýðslögunum frá 1970 en í því er gert ráð fyrir ýmsum breytingum frá gildandi lögum. Frv. var lagt fram sem stjfrv. á síðasta þingi en náði þá ekki fullri afgreiðslu. Það er byggt á tillögum nefndar sem ég skipaði 16. des. 1988. Nefndin skilaði tillögum sínum til menntmrh. 21. des. 1989. Þessi nefnd átti einnig að skila tillögum um stefnumótun í íþróttamálum til aldamóta. Hefur hún þegar skilað tillögum um það efni og verður gerð grein fyrir þeim tillögum í einstökum atriðum opinberlega innan skamms. Í upphaflegum tillögum sínum gerði nefndin ráð fyrir að sérstakur æskulýðsfulltrúi ríkisins starfaði áfram. Í þessum tillögum, eins og þær líta hér út, gerir ríkisstjórnin ekki ráð fyrir að þetta embætti verði til áfram og er í frv. lagt til að embætti æskulýðsfulltrúa ríkisins verði lagt niður. Þá gerði nefndin, eins og hún skrifaði tillögurnar, ráð fyrir mörkuðum tekjustofni í æskulýðssjóð. Þeirri tillögu er í raun og veru hafnað en í staðinn er í frv. gert ráð fyrir föstu framlagi í sjóðinn úr ríkissjóði og nemi framlagið 10 millj. kr. á verðlagi janúarmánaðar 1990. Í stað þess kostnaðar, hins vegar, sem ríkið hefur staðið undir við embætti æskulýðsfulltrúa ríkisins er hér lagt til að ríkið veiti æskulýðssamtökunum stuðning sem svarar þeirri upphæð sem áður hefur runnið til þess að kosta embætti æskulýðsfulltrúa ríkisins. En grundvallarbreytingin á þessu frv. frá gildandi lögum, virðulegi forseti, er sú að æskulýðsfélögunum er hér ætlað útslitavald málaflokksins ásamt menntmrh. Þannig er forræðið í raun og veru fært frá ríkinu til félagasamtaka og er það í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar á öðrum sviðum. Það er gert ráð fyrir að skipting verkefna sé afmörkuð þannig að starfsemi ráðuneytisins sé að mestu leyti á vettvangi samstarfs ríkisstjórna og í samskiptum við sveitarfélög eftir því sem við á. Hafa ber í huga að verkaskiptingarlögin munu hafa veruleg áhrif hvað varðar félags - og æskulýðsstarf í sveitarfélögum yfirleitt. Á undanförnum árum hafa tveir meginaðilar, þ.e. Æskulýðssamband Íslands og Æskulýðsráð ríkisins einkum starfað í þessum málaflokki. Fjárveitingar til þessara aðila hafa ævinlega verið heldur lágar. Má í því sambandi nefna að á árinu 1989 var framlagið 1,3 millj. kr. til Æskulýðsráðs ríkisins og 0,5 millj. kr. til Æskulýðssambands Íslands. Það er ljóst að umrætt fjármagn nægir engan veginn til að standa undir blómlegu æskulýðsstarfi. Í frv. er gert ráð fyrir að til verði ein heildarsamtök æskulýðsfélaga í landinu sem gætu þá verið Æskulýðssamband Íslands eða einhver staðgengill þeirra. Í framhaldi af því er komin sú hugmynd að skapa heildarsamtökunum sameiginlega aðstöðu sem yrði eins konar miðstöð æskulýðsfélaga í landinu. Þessi miðstöð mundi þá gegna svipuðu hlutverki og Íþróttamiðstöðin í Laugardal gegnir nú fyrir íþróttahreyfinguna. Hafa ber í huga að um mun minni einingu er að ræða að því er varðar æskulýðshreyfinguna. Með þessu fyrirkomulagi fá félögin því sameiginlegan starfsvettvang og verða vonandi betur í stakk búin til að mæta auknum verkefnum og kröfum sem til þeirra verða gerðar í framtíðinni ef þetta nær fram að ganga. Varðandi gildandi lög um æskulýðsmál frá 1970 er í þessu frv. gert ráð fyrir að greinar eins og 5. gr. laganna, um heimild til að stofna æskulýðsnefndir eins eða fleiri sveitarfélaga, falli niður. Grein þessi hefur í raun og veru aldrei verið í gildi. Áttunda gr. gildandi laga, um sumarbúðir og útivistarsvæði, er komin í önnur lög og er einnig óþörf af þeim ástæðum og 10. gr., um stuðning bæjar - og sveitarfélaga við æskulýðsstarf, er einnig felld niður vegna þess að efni hennar er komið í önnur lög. Í nefndinni sem undirbjó þetta frv. áttu sæti Árni Guðmundsson, æskulýðsfulltrúi í Hafnarfirði, formaður nefndarinnar, Hermann Sigtryggsson, æskulýðsfulltrúi á Akureyri, Lovísa Einarsdóttir íþróttakennari, Hólmfríður Garðarsdóttir framkvæmdastjóri, Unnur Stefánsdóttir verkefnastjóri, Jóhanna Leópoldsdóttir skrifstofustjóri, Elís Þór Sigurðsson, íþrótta - og æskulýðsfulltrúi á Akranesi, Alfreð Gíslason sagnfræðingur og Janus Guðlaugsson námsstjóri. Ég tel ekki ástæðu til þess, virðulegi forseti, að fara yfir frv. í einstökum atriðum hér. Með frv. er prentuð sem fylgiskjal kostnaðarumsögn Fjárlaga - og hagsýslustofnunar og vænti ég þess að málið sé þar með nægilega skýrt lagt fyrir til þess að hv. Alþingi geti tekið afstöðu til þess. Ég legg til, virðulegi forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Eiður Guðnason : Herra forseti. Þetta frv. kom nokkuð til umfjöllunar í hv. menntmn. þessarar deildar á síðasta þingi. Þar kom m.a. fram, a.m.k. meðal sumra þeirra nefndarmanna sem stóðu að samningu frv., að ekki liggur fyrir stuðningur þeirra við málið eins og það er hér og nú. Það kemur fram í athugasemdum við frv. að í tillögum sínum hafi nefndin gert ráð fyrir að sérstakur æskulýðsfulltrúi ríkisins starfaði áfram. Og síðan segir, með leyfi forseta: ,,Menntmrh. féllst ekki á þá tillögu og gerir tillögu um að starf æskulýðsfulltrúa verði lagt niður.`` Þar sem ég geri ráð fyrir að þetta muni bera mjög á góma í umfjöllun nefndarinnar um málið spyr ég, og má nú vera að það hafi komið fram í ræðu hæstv. menntmrh. sem ég heyrði ekki alveg alla: Hver er ástæða þess og rökstuðningur þess að hann féllst ekki á þessa tillögu nefndarinnar og gerir frv. að þessu leyti öðruvísi úr garði en nefndin lagði til? Ég held að það mundi kannski greiða fyrir störfum í nefndinni ef það lægi alveg skýrt fyrir hvaða rökstuðningur er að baki þeirri ákvörðun ráðherra að leggja til að starf æskulýðsfulltrúa ríkisins verði lagt niður.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Rökin eru þau að í frv. er gert ráð fyrir að þessi starfsemi flytjist í veigamiklum mæli til æskulýðsfélaganna sjálfra og samtaka á þeirra vegum og það sé óþarfi að ríkið sé með sérstakan starfsmann í þessum málaflokki auk þess sem þess verður að geta að með breyttri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga er sú undirstrikun skýrari af hálfu löggjafans en áður var, að þessi mál eru hjá sveitarfélögunum. Ég er reyndar almennt þeirrar skoðunar að skipan embættismanna í ráðuneyti með þeim hætti sem verið hefur um æskulýðsfulltrúa og reyndar fleiri sé ekki að öllu leyti eðlileg. Ég tel að skipan embættismanna í ráðuneyti eigi að taka mið af stjórnarráðslögunum, þeir séu þá deildarsérfræðingar, deildarstjórar, ritarar, skrifstofustjórar o.s.frv., skv. stjórnarráðslögunum, en taki ekki embættistitla samkvæmt öðrum lögum. Þetta eru aðalröksemdirnar fyrir því að ég féllst ekki á þessa tillögu nefndarinnar. En meginröksemdin er sú að ég tel að þetta eigi að vera hjá æskulýðsfélögunum og í frv. er gert ráð fyrir að þau fái stuðning til þessarar starfsemi sem er sambærilegur við þann kostnað sem lagður hefur verið út vegna embættis æskulýðsfulltrúa ríkisins. Það er hinn hugmyndalegi og pólitíski grunnur á bak við þessa afstöðu mína.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Hæstv. forseti. Frv. til laga um greiðslukortastarfsemi sem ég mæli nú fyrir er árangur af starfi nefndar sem skipuð var í ársbyrjun 1988 til þess að leggja drög að löggjöf um starfsemi á fjármagnsmarkaði, utan viðskiptabanka og sparisjóða. Ég mælti á síðasta þingi fyrir frv. en það hlaut þá ekki afgreiðslu. Frv. er nú endurflutt og er þess vænst að það fái hér skjóta en góða meðferð, einkum með hliðsjón af þeirri ítarlegu umfjöllun sem það fékk hjá þingnefndum á sl. ári. Það hefur ekki fyrr verið gerð tillaga um sérstakan lagaramma fyrir greiðslukortastarfsemina og þess vegna er þetta frv. að öllu leyti nýmæli. Það eru fyrir því margvíslegar ástæður að nú er nauðsynlegt að setja sérstaka löggjöf um þetta efni. Ég ætla þó aðeins að nefna fáein þessi atriði. Greiðslukortanotkun hefur farið stöðugt vaxandi þann áratug sem innlend greiðslukortafyrirtæki hafa starfað og eins og öllum er kunnugt eru greiðslukortin nú mjög mikið notuð í daglegum greiðslum heimilanna. Með aukinni notkun hefur jafnframt komið í ljós að þörf er á að kveða á í lögum um ýmislegt sem tengist notkun þessara korta. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega nefna hvernig haga skuli ýmsum lögskiptum, samskiptum, korthafa og útgefenda kortanna vegna útgáfu greiðslukortsins sjálfs og gerðs samnings um greiðslukortið og framkvæmd hans. Einnig er nauðsynlegt að setja reglur sem mæla fyrir um skaðabótaskyldu korthafa vegna ólögmætrar notkunar kortsins og skaðabótaskyldu útgefanda kortsins að svo miklu leyti sem korthafinn verður ekki gerður ábyrgur fyrir því tjóni sem kann að hljótast af kortaviðskiptum með ólögmætum hætti. Þá er líka nauðsynlegt að setja reglur um lögskipti greiðsluviðtakenda, þ.e. þeirra sem selja korthöfunum eitthvað, vöru eða þjónustu, og taka greiðslu fyrir með ástimplun á kortareikninginn og kortaútgefandans sem annast greiðslumiðlunina. Megintilgangur frv. er að gæta hagsmuna almennings og neytenda í samskiptum við kortafyrirtækin og við þá sem taka við greiðslum með kortum, að tryggja nauðsynlegt eftirlit með þessari starfsemi og yfirleitt að reyna að tryggja að þessi farvegur greiðslumiðlunar sé skýrt mótaður í landslagi viðskiptanna. Það er nauðsynlegt að setja lagaramma vegna þessarar starfsemi, m.a. vegna samanburðar við aðra greiðslumiðlun og lánastarfsemi sem fram fer á vegum þeirra stofnana sem fyrir voru á fjármagnsmarkaðinum þegar kortin komu til sögunnar. Það má líka líta á þetta frv. sem einn þátt í aðlögun efnahags- og fjármála á Íslandi að aðstæðum í Evrópu sem nú taka miklum breytingum. Frv. sem ég mæli hér fyrir er að hluta byggt á erlendum fyrirmyndum. Við gerð þess hefur einkum verið höfð til hliðsjónar dönsk löggjöf og svo ekki síst samþykkt tilmæli Evrópubandalagsins til aðildarríkjanna varðandi greiðslumiðlun. Ég mun þá, virðulegi forseti, víkja að einstökum þáttum frv. og mun fara fljótt yfir sögu tímans vegna, enda hefur þetta frv. áður verið kynnt hv. þingdeild. Í I. kafla frv. er að finna ákvæði um gildissvið laganna, skilgreiningu helstu hugtaka og vísa ég til þingskjalsins um þau efni. Í II. kafla frv. er lagt til að kortaútgefendur skuli hafa skráð firma eða útibú á Íslandi. Jafnframt er í 4. gr. áskilið að kortaútgefanda sé skylt að tilkynna um öll meginatriði greiðslukortastarfseminnar og hvernig hún skuli fara fram. Í III. kafla frv. er lagt til að eftirlit með greiðslukortastarfsemi verði í höndum Verðlagsstofnunar og kemur þetta fram í 5. gr. frv. Það er auðvitað ljóst að mjög mörg ákvæði þessa frv. eru fyrst og fremst byggð á sjónarmiðum um neytendavernd en Verðlagsstofnun og viðskrn. hafa nú um nokkurt skeið haft vaxandi afskipti af þeim málaflokki. Þá er þess að gæta að kostnaður vegna greiðslukortamiðlunar hefur eða getur haft áhrif á verðmyndun. Mér virðist því eðlilegt að fela Verðlagsstofnun framkvæmd á ákvæðum frv. Sumir þættir greiðslukortastarfseminnar eru þó í höndum innlánsstofnana en eftirlit að því leyti mun að sjálfsögðu fara fram af hálfu bankaeftirlitsins í samræmi við ákvæði laga um banka og sparisjóði. Í IV. kafla frv. er að finna ýmis almenn ákvæði varðandi greiðslukortastarfsemina. Þannig er í 7. gr. mælt fyrir um ýmis atriði sem réttmætt þykir að kortaútgefandinn upplýsi áður en samningur er gerður milli hans og korthafans um útgáfu greiðslukorts. Í 8. gr. er lögð til sú meginregla að útgáfa greiðslukorta skuli ávallt byggð á viðskiptatrausti umsækjandans um greiðslukortið, ekki annarra aðila. Þetta er mjög mikilvægt ákvæði eins og hv. þingdeildarmenn munu sjá. Þannig gerir frv. ráð fyrir að aðeins í undantekningartilfellum verði aðrir en korthafinn krafðir um ábyrgð á úttekt samkvæmt greiðslukortasamningi. Sú tilhögun er reyndar líka í samræmi við þá viðskiptahætti sem tíðkast almennt erlendis um gerð samninga um greiðslukort. Tryggingarvíxlar, útgefnir eða með ábyrgð annarra en greiðslukortahafa, hefur hins vegar verið aðalreglan við gerð greiðslukortasamninga á Íslandi hingað til eins og hv. þingdeildarmönnum er vafalaust kunnugt. Jafnframt er hér í frv. kveðið skýrt á um rétt þriðja aðila til þess að afturkalla ábyrgð sem hann kann að hafa veitt áður, til að mynda ef aðstæður gerbreytast eða ef forsendur fyrir áður veittri ábyrgð af hans hálfu teljast brostnar að öðru leyti. Ég þarf ekki að hafa um það mörg orð að sú aðferð sem hér hefur verið höfð við útgáfu kortasamninga á ábyrgð annarra en korthafa hefur valdið margvíslegum vandræðum og komið mörgum fjölskyldum og einstaklingum í mikil greiðsluvandræði. Í 9. og 11. gr. frv. er að finna ýmis ákvæði sem ætla verður að tryggi betur rétt þeirra sem nota greiðslukortin. Í 12. gr. er svo að finna heimildarákvæði fyrir ráðherra til að ákveða hámarksgjald sem kortútgefanda er heimilt að krefja greiðsluviðtakandann um, þ.e. kaupmenn og aðra þá sem selja vöru og þjónustu og taka við greiðslu frá almenningi með greiðslukorti. Með því að gera þessa tillögu er þetta ákvæði sett og tekið undir sjónarmið sem fram hafa verið flutt, bæði af Neytendasamtökunum og Kaupmannasamtökunum, þ.e. að freista þess að stuðla að því að kostnaður af notkun greiðslukortanna verði lagður á korthafana, þá sem kortin nota, en ekki aðra viðskiptavini verslana og að hann komi þannig ekki fram almennt í hærra vöruverði, en á árinu 1989 er t.d. talið að greiðslur félagsmanna í Kaupmannasamtökunum til greiðslukortafyrirtækjanna hafi numið tæpum 400 millj. kr. Spurningin er hvernig best er að jafna þessum kostnaði niður. Á hann að koma á alla þá sem skipta við verslanir og þjónustuaðila eða eingöngu þá sem nota kortin? Í V. kafla er svo að finna skaðabótareglur sem kveða á um skaðabótaskyldu korthafa vegna ólögmætrar notkunar á greiðslukortinu. Þar er ráðherra fengin heimild til þess að ákveða með reglugerð hámark þeirrar bótafjárhæðar sem korthafa kann að vera gert skylt að greiða ef ekki er um að ræða tjón sem korthafinn hefur valdið með ásetningi eða stórfelldu gáleysi eins og nánar er kveðið á um í 13. gr. frv. Til dæmis um sambærilegar fjárhæðir, en ég tek fram að í þessu frv. er ekki sett föst slík fjárhæð, má nefna að í Danmörku eru þessar skaðabótaskyldufjárhæðir að hámarki um 5000 danskar kr., þ.e. um 47.500 kr. miðað við núgildandi gengi. Með þessu ákvæði er betur tryggt en nú er að svipaðar reglur gildi um ábyrgð korthafa þegar tilkynnt er um að greiðslukort hafi t.d. týnst. Í 13. gr. er einnig lagt til að kortútgefandi beri ábyrgð á því tjóni sem telja má að falli undir eðlilega rekstraráhættu sem greiðslukortastarfseminni fylgir, nema tjónið verði rakið til saknæmra athafna greiðsluviðtakenda. Eins og hv. þingdeildarmenn heyra er þetta samskiptanet, þessi þríhyrningur korthafans, útgefanda kortsins og greiðsluviðtakandans, kannski eitt af stærstu hagsmunamálum heimilanna um þessar mundir, einfaldlega af því hversu hátt hlutfall greiðslna fyrir daglegar þarfir fer fram með þessum hætti. Það er tilgangur frv. að gæta hagsmuna neytenda í þessum samskiptum, fyrst og fremst, en auðvitað reyndar einnig almennra hagsmuna þeirra, að það sé eftirlit með þessari sívaxandi grein greiðsluviðskipta, og reyndar neytendalána, því eins og allir þekkja er algengt að fram fari lán, neyslulán, með því að greiða fyrir hluti með raðgreiðslum sem skráðar eru í kortareikning einstaklinga. Í 14. gr. frv. er að finna hlutlæga ábyrgðarreglu sem leggur ábyrgð á herðar kortaútgefanda vegna tjóns sem rakið verður til rangrar skráningar viðskiptanna, mistaka við útreikning eða annarra tæknilegra mistaka. Í 4. mgr. 14. gr. er jafnframt svo ákveðið að sönnunarbyrði fyrir því að ástæðurnar sem ég nefndi eigi ekki við skuli hvíla á kortaútgefandanum. Þetta er mjög mikilvægt ákvæði og verður vafalaust umdeilt og hefur reyndar í meðferð málsins á þingi á sl. vetri sætt gagnrýni af hálfu kortafyrirtækjanna. Í VI. kafla er að finna sérreglur um skráningu og meðferð upplýsinga sem kortaútgefandinn skráir. Að því leyti sem ekki er að finna sérreglur í þessu frv. um meðferð og skráningu persónuupplýsinga fer að sjálfsögðu um þau mál samkvæmt almennum lögum eins og reyndar segir berum orðum í 17. gr. frv. Í VII. kafla frv. er að finna reglur um málsmeðferð samkvæmt ákvæðum frv. og viðurlög við brotum. Lagt er til að yfirstjórn með málefnum er varða greiðslukortastarfsemina verði í höndum viðskrh. og Verðlagsráðs, en framkvæmd eftirlitsins verði, eins og ég nefndi áður, í höndum Verðlagsstofnunar. Þá er að finna í þessum kafla ákvæði um þau úrræði sem Verðlagsstofnun eru fengin, telji stofnunin að ákvæði frv. séu ítrekað brotin, en að öðru leyti fer um meðferð slíkra mála að hætti opinberra mála. Í VIII. kafla frv. er að finna skýringarreglu í 23. gr., að hvaða leyti megi víkja frá þeim skilyrðum sem sett eru í þeim greinum frv. sem þetta ákvæði tekur til. Í 24. gr. er t.d. að finna ákvæði um reglugerðarheimild handa ráðherra varðandi skiptingu kostnaðar samkvæmt 12. gr. frv. ef um er að ræða alþjóðlega greiðslukortastarfsemi. Loks er svo í ákvæði til bráðabirgða lagt til að starfandi kortaútgefendum verði gefinn þriggja mánaða frestur til að uppfylla ákvæði frv. um tilkynningar til Verðlagsstofnunar, sbr. 1. tölul. í ákvæði til bráðabirgða. Í 2. tölul. ákvæðisins er gert ráð fyrir að kortaútgefendur endurnýi samninga sína við korthafa í samræmi við ákvæði frv., ef það verður að lögum, eftir því sem þeir falla úr gildi, en almennt er það reglan nú að samningar milli kortaútgefenda og korthafa séu endurnýjaðir árlega. Að mínu áliti er ekkert því til fyrirstöðu að ákvæði frv. geti að fullu verið komið til framkvæmda innan 15 mánaða frá gildistöku eins og þetta ákvæði gerir ráð fyrir. Virðulegi forseti. Ég hef nú í stuttu máli gert grein fyrir meginatriðum þessa frv. og tel ekki þörf á að hafa þau orð öllu fleiri að sinni, ekki síst vegna þeirrar ítarlegu umfjöllunar sem málið fékk á fyrra þingi. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sem er 69. mál Ed. á þskj. 71. Frv. hefur tvívegis áður verið lagt fyrir Alþingi en ekki náð fram að ganga. Sl. vor þegar frv. var lagt fram öðru sinni náðist um það víðtæk samstaða og voru gerðar á því nokkrar breytingar við meðferð málsins í Nd. Þannig breytt var frv. afgreitt með samhljóða atkvæðum til Ed. og var það afgreitt þar til nefndar og fékk þar einnig umfjöllun. Vegna anna í þingflokki í vor tókst Ed. ekki að ljúka umfjöllun um frv. og þess vegna er það endurflutt. Þar sem ég hef tvívegis áður fylgt frv. úr hlaði og gert grein fyrir því mun ég að þessu sinni einungis gera grein fyrir helstu breytingum frá núgildandi jafnréttislögum sem leiðir af samþykkt frv. en frv. er flutt núna eins og það var afgreitt samhljóða frá Nd. 1. Lagt er til að hinu tvíþætta hlutverki Jafnréttisráðs verði skipt þannig að skipuð verði sérstök kærunefnd jafnréttismála sem eingöngu hafi það hlutverk að fjalla um kærur sem berast nefndinni og fylgja þeim eftir fyrir dómstólum. Með þessum hætti getur Jafnréttisráð einbeitt sér að því að gegna öðrum verkefnum, svo sem að vera stefnumótandi í jafnréttismálum, sinna rannsóknaskyldu, fræðslu og fleira. 2. Í frv. er skýrara ákvæði um skipan jafnréttismála í stjórnkerfinu. Kveðið er á um að félmrh. fari með jafnréttismál. Ástæðan fyrir þessari breytingu er sú að samkvæmt núgildandi lögum er stjórnskipuleg ábyrgð ráðherra á jafnréttismálum mjög óljós. Sama gildir um stöðu Jafnréttisráðs í stjórnkerfinu. Forsenda markvissra vinnubragða á þessu sviði er eins og á öllum öðrum að ábyrgð og skyldur séu ljósar. Á þessu er tekið í frv. 3. Samkvæmt frv. er félmrn. heimiluð ráðning jafnréttisráðgjafa sem starfi í náinni samvinnu við Jafnréttisráð. Með þessu ákvæði er komið til móts við óskir sem fram hafa komið um þetta efni, m.a. á Alþingi, þar sem tvívegis hafa verið lagðar fram þingsályktunartillögur um að ríkisstjórninni verði falið að ráða jafnréttisráðgjafa. Í greinargerðum með þingsályktunartillögunum hefur verið bent á að þrátt fyrir lagaákvæði um jöfnuð kvenna og karla séu konur verr settar en karlar á flestum sviðum þjóðlífsins. Bent er á að konur séu í miklum meiri hluta í láglaunastörfum og að meðallaun þeirra hafa farið lækkandi undanfarin ár í samanburði við laun karla. 4. Í upphaflega frv. var lagt til að beitt yrði öfugri sönnunarbyrði í þeim kærumálum sem kærunefnd jafnréttismála berast. Í þessu fólst að sá sem veitir stöðu eða ræður starfsmann verður að sýna fram á með verulegum líkum að þar hafi kynferði ekki ráðið vali á starfsmanni. Í því frv. sem nú er lagt fyrir Alþingi er gert ráð fyrir að telji einhver rétt á sér brotinn skuli atvinnurekandi sýna kærunefnd jafnréttismála fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar ákvörðun hans. Þessi breyting þýðir að öfug sönnunarbyrði skuli einungis gilda fyrir kærunefnd en ekki í dómsmálum um jafnréttismál. 5. Nefndin, sem endurskoðaði núgildandi jafnréttislög, gerði það að tillögu sinni í upphaflegri gerð frv. að nefna skuli tvo, karl og konu, þegar tilnefnt er í nefndir, stjórnir og ráð á vegum ríkis og sveitarfélaga. Við skipunina skyldi þess síðan gætt að hlutfall kynjanna verði sem jafnast. Ekki tókst samstaða um þessa breytingu við meðferð málsins hér á hv. Alþingi. Hins vegar er nú lagt til að þegar óskað er tilnefningar í stjórnir og ráð verði ávallt á það minnt að í þeim skuli sitja sem næst jafnmargar konur og karlar. 6. Ákvæði er í frv. um heimild til þess að dæma miskabætur, en dómstólar hafa komist að þeirri niðurstöðu að slíka heimild sé ekki að finna í núgildandi jafnréttislögum. Hér er því um nýmæli að ræða í frv. 7. Þá nefni ég mjög mikilvægt ákvæði í 17. gr. frv. Er þar kveðið á um að félmrh. leggi fyrir Alþingi áætlun um jafnréttismál til fjögurra ára í senn í formi þáltill. Áætlun Jafnréttisráðs og áætlanir einstakra ráðuneyta og stofnana í jafnréttismálum verði síðan felldar inn í þessa heildaráætlun. Lagt er til að áætlun þessi verði endurskoðuð á tveggja ára fresti. Benda má á það nýmæli í frv. að gert er ráð fyrir að einstök ráðuneyti og stofnanir semji áætlanir í jafnréttismálum. Með þessum hætti er Alþingi gefinn kostur á að taka virkan þátt í að móta stefnuna í jafnréttismálum. Þar sem Jafnréttisráði er ætlað breytt hlutverk frá gildandi lögum er verkefnisgrein ráðsins að nokkru leyti breytt. Annars vegar er kveðið á um það í 2. tölul. greinarinnar að endurskoða eigi stefnumarkandi áætlun ráðsins á tveggja ára fresti. Hins vegar er lagt til að 8. tölul. 15. gr. gildandi laga, sem fjallar um ábendingar við brotum, verði felldur undir verksvið kærunefndar jafnréttismála. Auk framangreindra verkefna samþykkti félmn. Nd. Alþingis nokkrar aðrar breytingar á verkefnum Jafnréttisráðs eins og þeim var lýst í fyrri gerðum frv. Nd. samþykkti að í 7. tölul. skuli kveðið á um það verkefni ráðsins að taka til rannsóknar, að eigin frumkvæði eða annarra, stöðu kvenna og karla. Einnig samþykkti deildin að bæta nýjum tölulið við greinina þar sem kveðið yrði á um að haldið skuli jafnréttisþing á a.m.k. þriggja ára fresti. Í áliti félmn. kemur fram að gert er ráð fyrir að ráðherra setji nánari ákvæði í reglugerð um skipulag og hlutverk þingsins. Nefndin tekur þó fram í ályktun sinni að eðlilegt sé að verkefni slíks þings séu ráðgjafar - og umsagnarstörf á sviði jafnréttismála fyrir Jafnréttisráð, ekki síst vegna aðildar ráðsins að mótun jafnréttisáætlunar. Um leið gæti þingið orðið vettvangur almennrar umræðu um jafnréttismál og uppspretta og farvegur nýrra hugmynda um þau mál. Nefndin telur jafnframt eðlilegt að aðild að þinginu eigi auk Jafnréttisráðs fulltrúar jafnréttisnefnda, stjórnmálaflokka og fulltrúar félagssamtaka er láta sig jafnréttismál varða. Virðulegi forseti. Ég vil geta þess að frv., eins og því hafði verið breytt í meðförum Nd., var sent Jafnréttisráði til umsagnar í sumar. Í umsögn ráðsins segir m.a. að ráðið telji miður að mörg ákvæði upphaflega frv. hafi verið felld niður í meðförum Alþingis, t.d. tillaga um að lögfesta svonefnda tilnefningarleið þegar tilnefnt er í stjórnir, nefndir og ráð. Jafnframt lýsir ráðið yfir furðu sinni á því að ekki skuli vera samstaða meðal þingmanna um að lögfesta reglur um sönnunarbyrði í jafnréttismálum sem taki til meðferðar þeirra mála, bæði á stjórnsýslustigi og fyrir dómstólum. Jafnréttisráð vekur athygli á því að þetta gerist á sama tíma og verið sé að yfirfara íslensk lög og reglugerðir með tilliti til reglna Evrópubandalagsins. Ráðið telur hins vegar að frv., eins og það liggur fyrir eftir afgreiðslu félmn. Nd. Alþingis, sé spor í rétta átt. Í frv. sé gert ráð fyrir að lögfesta nýtt fyrirkomulag í framkvæmdaáætlun hins opinbera og gert sé ráð fyrir skýrri lagaheimild til þess að dæma bætur. Enn fremur er lagt til að sérstakri nefnd verði falin meðferð kærumála, svo að nokkur dæmi séu tekin um nýmæli frá núgildandi lögum. Jafnréttisráð telur því æskilegt að frv. verði lögfest í núverandi mynd, þ.e. eftir afgreiðslu Nd. Alþingis í vor. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla frekar um frv., enda fékk það ítarlega umfjöllun á síðasta þingi. Þó að ég hefði viljað sjá mörg ákvæði í þessu frv. á annan veg en það er lagt fram nú, þá hef ég valið þá leið að leggja frv. fram í þeirri mynd sem Nd. afgreiddi það. Fulltrúar allra flokka á þingi stóðu að afgreiðslu frv. með þeim hætti og taldi ég það rétt í þeirri von að um það gæti tekist samstaða hér á Alþingi að lögfesta frv. í þessari mynd. Ég vil, virðulegi forseti, í lokin einungis láta í ljós þá von að þetta frv. fái skjóta afgreiðslu á Alþingi þannig að ný jafnréttislög geti tekið gildi sem allra fyrst. Ég vil leggja til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Eins og kom fram í máli hæstv. félmrh. er þetta frv. ekki nýtt af nálinni. Það komst til nefndar hér í hv. deild á síðasta þingi en tími vannst ekki til þess að afgreiða það. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara um það mörgum orðum. Ég vildi aðeins taka undir orð hæstv. félmrh. að ég sé ekki að frv. þurfi að fá langa umfjöllun vegna þess að fjallað hefur verið um það fyrr. Hv. þingdeildarmenn ættu að þekkja efnisatriðin, enda er þetta frv. samkomulagsmál, eins og reyndar kom fram í máli hæstv. ráðherra. Ég vildi aðeins taka undir þau orð hennar að ég vænti þess að hægt verði að afgreiða þetta frv. nokkuð fljótlega.

Flm. (Guðmundur H. Garðarsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um lífeyrisréttindi hjóna en meðflm. er Salome Þorkelsdóttir. Í 1. gr. frv. segir svo, með leyfi forseta: ,,Ellilífeyrisréttindi hjóna, sem áunnist hafa meðan á hjónabandi stóð, skulu teljast hjúskapareign þeirra. Við slit á fjárfélagi hjóna við skilnað skulu þau ellilífeyrisréttindi, sem áunnust meðan hjónabandið stóð, skiptast jafnt milli þeirra.`` Frv. sama efnis var lagt fram af flm. í Ed. á síðasta þingi en náði ekki fram að ganga. Það er því endurflutt á grundvelli sömu forsendna og þá. Ég vil, virðulegi forseti, fara nokkrum orðum um það hvað felst í frv. því það er ekki víst að allir geri sér grein fyrir því um hvaða mannréttindaatriði hér er að ræða, þ.e. hversu stórt það er í sniðum, bæði út frá sjónarmiði viðkomandi einstaklinga sem og með tilliti til fjármuna. Eins og nú er háttað eru ellilífeyrisréttindi beinlínis tengd þeirri persónu sem aflað hefur tekna og greitt af þeim iðgjald enda þótt önnur eignamyndun af tekjum hjóna teljist hjúskapareign þeirra og henni sé skipt við slit hjúskapar. Eðlilegt er að litið sé á öflun ellilífeyrisréttinda sem eignamyndun sem aðilar hafa stuðlað að með ákveðinni verkaskiptingu. Það verður að teljast réttlætismál að litið sé á þessa eignamyndun sem sameiginlega eign hjóna. Auk þess hefur þetta þann kost að tekjuöflun hjóna hefur ekki áhrif á myndun ellilífeyrisréttinda þeirra, þ.e. að ekki skiptir máli hvernig hjón hafa valið að skipta með sér störfum og tekjuöflun heimilisins. Þetta er gífurlega þýðingarmikið atriði, sérstaklega hvað varðar eiginkonu, þar sem t.d. um mörg börn er að ræða og konan bundin af því að annast heimilið í áratugi. Þá getur það gerst og gerist því miður við skilnað að konur, sem eru á aldrinum milli fimmtugs og sextugs og lenda í skilnaði eftir að hafa skilað af sér miklu og góðu ævistarfi við uppeldi og umönnun barna, standa uppi raunverulega réttindalausar á sama tíma sem makinn, eiginmaðurinn, gengur frá búi og börnum og heldur öllu sínu gagnvart eftirlífeyrisréttindum. Í þessu felst þvílíkt ranglæti að það er fullkomlega tímbært að þessu sé breytt og þá sérstaklega með tilliti til þess að samkvæmt lögum eru allir landsmenn sem starfa úti á hinum almenna vinnumarkaði skyldaðir til að vera aðilar að lífeyrissjóði. Slík aðild að söfnunarsjóðum lífeyriskerfisins hefur það í för með sér með iðgjaldagreiðslum fólks í sjóðina í áratugi að þar myndast raunverulega mesta eign viðkomandi einstaklinga á langri starfsævi. Þessi eign er skilyrt, eins og hv. þm. vita, og felur í sér verðmætan tryggingarrétt að starfsævi lokinni. Það er því sjálfsagt og eðlilegt að hjón líti á þennan rétt sem sameiginlega eign rétt eins og aðrar eignir. Ég mun ekki fjölyrða frekar um þetta, virðulegi forseti, en legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og fjh. - og viðskn.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Ég þarf nú reyndar ekki að hafa mörg orð um þetta litla frv. hér. Eins og fram kemur er ég meðflm. að frv. Ég vildi aðeins árétta það sem kom fram í máli 1. flm., hv. 14. þm. Reykv., að hér er um mikið réttlætismál að ræða og ekki kannski síst vegna þess að það eru einmitt húsmæður sem hafa verið heimavinnandi, kannski allan sinn starfstíma í því hlutverki, sem lenda helst í erfiðleikum af þeim ástæðum sem frv. fjallar um. Þær eiga ekki í mörg hús að venda þegar þær sitja eftir með sárt ennið og lífeyrisrétturinn er farinn burt af heimilinu með maka vegna skilnaðar. Ég get ekki séð að það eigi að þurfa að vera flókið mál að leiðrétta þetta. Þess vegna legg ég ríka áherslu á að þetta mál fái góða og skjóta umfjöllun í þeirri nefnd sem fær það til meðferðar.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Herra forseti. Ég kem hér einungis til þess að lýsa yfir fyllsta stuðningi við þetta ágæta mál. Það lætur kannski lítið yfir sér við fyrstu sýn en ég hygg að flm., hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson og Salome Þorkelsdóttir, hafi gert nægilega grein fyrir því. Við vitum um hvað þetta mál fjallar. Þetta er réttlætismál sem hefði auðvitað átt að vera í löggjöf Íslands fyrir lifandi löngu og ber að harma að það var ekki. Nú er þó tími til að bæta hér um. Ég tek undir orð hv. þm. Salome Þorkelsdóttur um að því beri að hraða sem allra mest gegnum þessa hv. deild og vonandi þingið allt. Það er ekki vansalaust að láta þetta liggja í láginni. Það er auðvitað svo að það er einmitt þetta fé sem helst af öllum fjármunum, af því að það er þó sparifé, þó lítið hafi kannski farið fyrir því í verðbólgu og dýrtíð, það er þó þetta fé sem mest nauðsyn er á fyrir makann að fá við skilnað, þann sem eftir situr, kannski með tvö börn o.s.frv., eins og hefur verið lýst. Þetta eru þó enn þá raunverulegir fjármunir en hitt aflaféð hefur mestallt hjá flestum farið í að framfleyta heimilinu meðan hjónin voru í hjúskap.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Ég held að það sé ástæða til þess að fulltrúar fleiri flokka en þess sem hér hafa þegar talað láti í ljós álit sitt á þessu máli. Það vill svo til að fyrir fáeinum dögum, nánar tiltekið á mánudag í síðustu viku, átti ég einmitt tal við einstakling sem hefur góð laun og er í öflugum lífeyrissjóði og hefur starfað í sínu starfi sjálfsagt í ein 30 -- 35 ár. Hann færði þetta í tal við mig og spurði hvers vegna í ósköpunum þessu hefði ekki verið breytt því að hann sagði: Ef við hjónin skildum og ég kvæntist aftur, félli síðan frá, þá ætti mín fyrri kona engan rétt sem hefur deilt með mér súru og sætu í 30 -- 35 ár. Og hann sagði: Þetta getur ekki átt að vera svona. Ég var honum alveg sammála en mundi þá ekki í svipinn að þetta mál var hér komið fram. Ég ætla ekki að hafa um það fleiri orð. Það er í rauninni óskiljanlegt að þessu skuli ekki hafa verið breytt fyrir langalöngu vegna þess að þetta getur haft í för með sér slíkt himinhrópandi ranglæti að það tekur engu tali. Þess vegna fagna ég því að breyting í þessa átt skuli hér fram komin og þykir í rauninni miður að eiga ekki frumkvæðið að þessu sjálfur. En það er auðvitað sama hvaðan gott kemur. Aðalatriðið er að þessi breyting nái fram að ganga vegna þess, og ég endurtek það, að þetta er sannarlega mikið réttlætismál. Það má kannski gera athugasemdir við orðalag hér, en það er ekki mergurinn málsins. Mergurinn málsins er sá að sú hugsun sem í þessu felst nái fram að ganga. Ég fæ ekki séð að það geti verið neinir annmarkar, tæknilegir eða af öðrum toga, sem komi í veg fyrir að þetta mál fái fljóta og greiða afgreiðslu í hv. fjh.- og viðskn. þessarar deildar og í þessari hv. deild. Ég mun a.m.k. beita mér fyrir því að svo geti orðið.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Það mál sem hér er komið fram er raunverulega málefni sem ég var að ýja að um daginn þegar hv. 4. þm. Reykn. misskildi hvað ég var að tala um. Það var einmitt þetta mál sem ég var að benda á að væri réttlætismál sem þyrfti að gæta vandlega að. Eigi að síður er það svo að allt orkar tvímælis, líka þetta. Það getur nefnilega komið upp sú staða að hjón hafi búið saman í langan aldur og skilið og svo hafi eiginmaðurinn gifst aftur, fyrri kona hans dáið og síðan deyr maðurinn og þá stendur seinni konan, sem hugsanlega er líka gömul og þreytt kona, með afskaplega skertan hlut. Þar af leiðandi álít ég að sú nefnd sem tekur þetta mál fyrir þurfi að fjalla mjög vandlega um þetta og sjá út hvernig hún getur séð við slíkum lekum sem þessum. Þannig er með fleiri hliðar þessa máls. En í heild lít ég svo á að það sé mesta réttlætismál að sú sem hefur deilt kjörum með þeim sem réttindi hlaut eigi að ganga að þeim eftir sem áður eftir skilnað. En svona geta málin verið snúin. Ég vildi bara benda á að þarna gæti lífeyrisréttur manns orðið að engu eða fast að því.

Guðmundur Ágústsson : Virðulegi forseti. Þetta mál kom fyrir á síðasta þingi og fékk nokkra umræðu í hv. fjh. - og viðskn. Ég man eftir því að ég hafði nokkrar efasemdir um hvort það væri rétt að hafa sérstök lög um þetta atriði. Ekki það að ég væri ósammála hugmyndinni, mér finnst hugmyndin mjög góð, en þannig er að í lögum frá 1922 um fjármál hjóna, að mig minnir í 2. mgr. 17. gr., er einmitt fjallað um óljós réttindi sem eiga að skiptast á milli við skilnað. Ég man eftir dómi sem gekk um þetta atriði. Það var þegar kona skildi við flugmann nokkurn og ágreiningur kom upp um hvernig ætti að skipta lífeyrissjóðsgreiðslum en flugmenn greiða miklu hærri lífeyri en almennir launþegar. Og þá minnir mig að niðurstaða Hæstaréttar hafi verið eitthvað á þá leið að það sem var greitt aukalega skiptist á milli hjónanna en það sem félli undir almennu ákvæðin væri réttur eiginmannsins. Ég mælist til þess þegar þetta mál kemur fyrir í hv. fjh.- og viðskn. að við skoðum mjög gaumgæfilega lögin um fjármál hjóna og athugum hvort það væri ekki rétt að færa þetta þar undir frekar en að setja í sérstök lög. En ég lýsi þeirri skoðun minni að ég er hjartanlega sammála þeirri hugsun sem hér kemur fram og raunar finnst mér að þetta atriði hefði átt að koma miklu fyrr í lög, eins og fleiri ræðumenn hafa talað um hér. En þetta er það sem ég staðnæmist við út af því að það verður eiginlega, að mínu viti, að hafa allt í sömu lögunum, þegar um skilnað er að ræða, þannig að það væri hægt að taka þetta allt inn í skilnaðaruppgjör á milli hjóna.

Valgerður Sverrisdóttir : Hæstv. forseti. Ég vil, eins og fleiri hv. þm. hafa gert, lýsa stuðningi við þetta mál. Mér sýnist að hér sé um stórkostlegt réttlætismál að ræða og jafnréttismál jafnframt. Ég get tekið undir þær efasemdir sem komu fram hjá hv. 5. þm. Reykv. um að það megi vera að þetta ákvæði falli betur inn í önnur lög. Það verður eflaust skoðað í meðferð nefndar. En ég vildi bara að það kæmi fram að mér finnst vera hér um mikið réttlætis- og jafnréttismál að ræða sem ég styð.

Flm. (Guðmundur H. Garðarsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið undir efni þessa frv. þó að það komi að vísu fram hjá einstaka þingmönnum að hugsanlegt sé að gera þetta í gegnum aðra lagasetningu, eins og kom fram hjá hv. þm. Guðmundi Ágústssyni og hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur. Það er auðvitað alveg rétt að það sem skiptir hér höfuðmáli er það að efnisatriði þessa frv. komist í höfn með þeim hætti að því réttlæti verði fullnægt sem við leitum eftir í þessu máli. Ég hef af fyrir sig ekkert við það að athuga. Hins vegar hlýt ég að leggja áherslu á að ekki verði farið að gera þessi mál flóknari af tæknilegum ástæðum í meðferð þingsins því það er mjög brýnt að lög sem þessi verði samþykkt sem fyrst. Því miður eru hjónaskilnaðir orðnir mjög tíðir á Íslandi eins og víða annars staðar í hinum vestræna heimi þannig að þetta er að verða mjög alvarlegt vandamál, sérstaklega fyrir þær eiginkonur sem ekki hafa getað starfað úti á hinum almenna vinnumarkaði og öðlast þar einhver lífeyrisréttindi en hafa hins vegar þurft að sinna sínum heimilum á besta tíma síns æviskeiðs. Síðan standa þær frammi fyrir því, komnar á efri ár, eftir að eiginmaðurinn hefur öðlast sín réttindi eftir 30 -- 40 ára starf úti í atvinnulífi eða annars staðar, þá er það orðið of algengt að þeir yfirgefi eiginkonur, skilji við þær og skilji þær einnig eftir réttindalausar. Við vitum allir hv. þm. hversu illa er búið að þeim sem ekki hafa öðlast lífeyrisréttindi í gegnum almannatryggingakerfið þannig að það er ekkert ofmælt þótt sagt sé að það verði að skipta upp þessum rétti milli hjóna. Hv. þm. Eiður Guðnason, 3. þm. Vesturl., tók undir og studdi þetta frv. en varpaði fram þeirri hugmynd, eða réttara sagt lét í ljósi þá skoðun, hvort það væri hugsanlegt að það væru einhverjir annmarkar á því að koma þessu í framkvæmd. Það vill svo til að ég er í stjórn eins lífeyrissjóðs sem er mjög fjölmennur og mál þessa eðlis sem hér um ræðir kom upp fyrir rúmu ári. Þótt ekki sé gert ráð fyrir því í reglugerð lífeyrissjóða núna þá er það tæknilega framkvæmanlegt að fylgja þeirri meginreglu sem kemur fram í þessu frv. í lífeyrissjóðunum. Það er ekkert í lögum sem bannar það, ef það er samkomulag milli hjóna sem skilja, að sá háttur skuli viðhafður að skipta þessum réttindum milli þeirra. Það er ekkert í íslenskum lögum sem bannar það né í reglugerðum sjóðanna. Það var þannig að þegar Lífeyrissjóður verslunarmanna stóð frammi fyrir þessu máli fyrir rúmu ári, þá var fjallað um það á þeim grundvelli að eiginmaður í þessu tilviki óskaði eftir því að sú kona sem hann hafði verið kvæntur í tæplega 30 ár öðlaðist helminginn af sínum réttindum. Það var samþykkt í stjórn þessa lífeyrissjóðs og fjmrn., sem fjallar um málefni sjóðanna, gerði ekki athugasemd við það. Þannig að þetta er mjög framkvæmanlegt, eins og nú háttar í dag, ef báðir aðilar eru sammála og stjórnir sjóðanna fallast á þetta. Hins vegar er rétturinn ekki skýr og það hafa komið upp mál, t.d. í sambandi við skilnað opinbers embættismanns þar sem eiginkona fór fram á það að hún öðlaðist hlut af réttindum hans. Því máli var vísað frá af hálfu hins opinbera, þ.e. í þessu tilviki dómsmrn. Þess vegna er það að við flytjum þetta frv., við viljum fá þetta ótvírætt inn í íslenska löggjöf að konan njóti þessa sama réttar. Hv. þm. Guðrún Halldórsdóttir drap á það að við það að maður, sem hefði langa starfsævi að baki, kvæntist að nýju mundi ný eiginkona öðlast minni réttindi. Ef við gefum okkur það, til að einfalda málið, að hér gæti verið um að ræða 55 eða 60 ára gamlan mann með mikil opinber lífeyrisréttindi og hann skildi við konu sem hann var búinn að búa með í 30 -- 35 ár, giftist síðan annarri yngri, þá hlýtur sú kona náttúrlega að gera sér grein fyrir því að hún getur ekki gengið inn í eignarbú þeirra hjóna með sama hætti eins og sú sem fyrir var. Þannig að mér finnst það ekki óeðlilegt að hin nýja eiginkona yrði að sætta sig við það að hennar lífeyrisréttindi yrðu þá eitthvað minni, eins og nú háttar til. Ég held að við megum ekki líta þannig á að sá sem hefur skilað góðri starfsævi, hvort sem það er eiginkona eða aðrir, eigi að vera í víkjandi stöðu fyrir því sem er, ég vil segja öðruvísi og kannski afbrigðilegt miðað við þær siðvenjur og réttindi sem við höfum viljað tryggja fólki almennt í gegnum ævina. Ég lít þannig á að lífeyrisréttindi séu nákvæmlega eins eignamyndandi réttindi og það þegar hjón í sameiningu eignast hús, búslóð, sparifé o.s.frv. Og við skilnað þá skiptist það jafnt milli hjóna. Sama á að sjálfsögðu að gilda um þau réttindi eða þá fjármuni sem hjónin eða makinn hefur lagt inn í lífeyrissjóð. Ég legg áherslu á það að þetta mál nái fram að ganga á þessu þingi. Þetta er réttlætismál, þetta er mannréttindamál og því miður hefði þetta mál átt að vera komið fram hér á hinu háa Alþingi fyrir löngu síðan. Ég vil því, virðulegi forseti, leggja áherslu á að frv. fái skjóta afgreiðslu hér í Ed. jafnframt því sem ég þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið undir það að þetta réttlætismál nái fram að ganga.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Hæstv. forseti. Hv. 14. þm. Reykv. lagði út af orðum mínum og virtist ekki alveg hafa skilið hvað ég átti við. Það sem ég átti við var það að hugsanlega gæti lífeyrisréttur manns orðið að engu, þ.e. ef fyrri konan hefði fallið frá og maðurinn væri kannski búinn að vera giftur seinni konunni stuttan tíma og félli síðan frá sjálfur, þá væri enginn sem fengi þessi lífeyrissjóðsréttindi. Það var bara þetta sem ég var að benda á, að það þyrfti að setja undir þennan leka, alls ekki það að seinni kona ætti að hljóta meiri réttindi heldur en fyrri kona, síður en svo. Ég álít að málið í heild sé réttlætismál. Það er bara þessi smáleki sem þarna gæti verið og ég álít að nefndin þurfi að fjalla um þetta og velta vöngum yfir hvernig megi koma þessu fyrir, ef það er hægt að hindra það. Ég er ekki einu sinni viss um að það sé hægt.

Unnar Þór Böðvarsson : Hæstv. forseti. Hér er á ferðinni að mér sýnist réttlætismál og ég vil lýsa yfir að ég hlýt að styðja það. Ég hefði gjarnan viljað geta lýst því yfir fyrir minn flokk, Alþb., að það styddi þetta en þar sem þetta mál hefur ekki verið rætt að mér áheyrandi í þeim þingflokki þá get ég að sjálfsögðu ekkert þar um sagt, en ólíklegt þykir mér annað en það fái brautargengi þar. Ég vil bara segja að ég held að við verðum að treysta þeirri nefnd sem um þetta fjallar til þess að laga þetta frv., ef þar er eitthvað sem stangast á við réttlæti, það réttlæti sem flm. ætlast greinilega til að náist með þessari lagasetningu. Ég held að það væri sóun á tíma okkar hér að vera að ræða það mikið lengur, ég vil einungis að þarna náist hin fyllstu réttindi, hvort sem það er fyrir mann eða konu, aftur á bak eða áfram, eiginlega hvernig sem málið snýst.