Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Karl Einarsson) Fyrst vil jeg geta þess, að þeir tveir nefndarmenn, sem hafa skrifað undir nál. með fyrirvara, hafa ekki gert það vegna þess, að þeir sjeu í raun og veru á móti frv., heldur vegna þess, að þeir álíta það þýðingarlaust eins og nú standa sakir. Jeg tek þetta fram til þess að fyrirbyggja misskilning. En nefndin er á því, eða meiri hluti hennar, að frv. eigi að ganga fram, því að í því sje rjettarbót að hafa föst ákvæði um ríkisskuldabrjef. Stjfrv. fór fram á, að rentufóturinn væri 4 eða 5%, en nefndin leit svo á, að það væru of lágir vextir. Þetta getur altaf verið álitamál, því þess ber að gæta, að afföllin verði ekki of mikil og eins að þau verði þó eitthvað, til þess að gera brjefin útgengilegri, en þó ekki mjög mikil, þar sem um ríkislán er að ræða. Sú skoðun kom einnig fram í nefndinni, að heppilegt væri að hafa brjefin uppsegjanleg, en þó var fallið frá því eftir samtal við hæstv. fjármálaráðh. (MagnJ). Þá vantar í frv. ákvæði um, hvernig fer, ef slíkt brjef glatast, en í því efni má nota reglur þær, sem gilda alment um viðskiftabrjef. Jeg ætla að svo stöddu ekki að fjölyrða frekar um frv., en mun svara athugasemdum, ef þær koma fram. Breytingar nefndarinnar eru á þskj. 72, og skýra þær sig að öðru sjálfar.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Jeg hefi fáu að bæta við ræðu háttv.frsm. (KE). enda er þetta ekki stórmál út af fyrir sig, en getur þó orðið til bóta að hafa lög um þetta, er stundir líða. Brtt. nefndarinnar fer aðallega í þá átt að hækka rentuna, færa svigrúmið upp á við. Mun jeg ekki deila á nefndina vegna þeirrar breytingar, enda verður það auðvitað, að rentan verður á hverjum tíma að vera svo, að brjefin geti haldist nálægt „pari“. Þá er önnur brtt. frá nefndinni. um að vaxtagreiðslur af lánum þessum skuli fara fram tvisvar á ári. Um þetta var ekkert í frv., enda er það ekki aðalatriði. Fyrir ríkissjóð, sem aðra, er það þó haganlegast, að greiðslur fari fram að haustinu. Í apríl er venjulega þrengst í búi. Þá er yfirleitt minni peningaumferð, og mundi það því ekki hafa mikla þýðingu fyrir lánveitendur að fá vexti þá. Annars er þetta fyrirkomulagsatriði, en jeg tel þó víst, að skuldabrjefin mundu seljast eins vel, þótt ekki væru greiddir vextir af þeim nema einu sinni á ári.

Björn Kristjánsson Fyrirvari minn á þskj. 72 á að þýða það, að jeg er í mjög miklum vafa um það, að frv. sje til nokkurra bóta eða nauðsynlegt. Að því er fyrirkomulag skuldabrjefa ríkissjóðs snertir, virðist það eigi nauðsynlegt að setja nein lög um það. Komi stjórn sjer saman um eitt ákveðið fyrirkomulag, þá mundu eftirfarandi stjórnir fylgja því. Jeg tel mjög vafasamt, hvort nokkur not sjeu að því að ákveða vexti af lánum landssjóðs ef til vill löngu fyrirfram. Tel rjettara að ákveða þá í hvert skifti, er Alþingi ákveður að taka lán, sem miðast þá við ástand peningamarkaðsins eins og hann þá verður. Og enginn getur fyrirfram vitað um, hvað skeður næstu ár á fjármálasviðinu. Þá er jeg í mesta vafa um, hvort bera mundi nokkurn árangur að bjóða fram ríkisskuldabrjef, sem greiðast fyrst eftir 25 ár. eins og fjárhagur manna er yfirleitt í landinu. þegar líka allir geta ávaxtað fje sitt í bönkunum á innlánsskírteinum með 41/2–5% og sex mánaða uppsagnarfresti. Af því efnahagur manna yfirleitt er svo þröngur, forðast menn að setja fje sitt fast. Menn t. d. horfa í að binda fje fast á innlánsskírteinum í bönkum í 6 mánuði, þó þeir fái 1/2% hærri vexti. Þannig hafði t. d. Landsbankinn 31. des. 1921 í sparisjóði 181/2 milj. króna, en ekki nema kr. 3330000 í innlánsskírteinum. Þetta liggur í því, að þó sparisjóðsupphæðin sje há, þá eru eigendurnir svo margir, að lítið kemur á hvern. Þetta eru aðalástæðurnar fyrir því, að jeg er í miklum efa um, að frv. þetta sje nokkur rjettarbót. Og jeg held mjer sje óhætt að segja, að hv. 2. þm. S.-M. (SHK) sje á líkri skoðun og jeg um þetta.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Háttv. 2. þm. G.-K. (BK) taldi meðal annars óþarft að setja almenn lög um þetta efni, vegna þess, að stjórnirnar mundu sjálfar skapa sjer reglu um það, sem þær svo fylgdu hver eftir aðra, svo brjefin yrðu í sama móti. En einmitt slík lög sem þessi, er setja fasta reglu um framkvæmdir, sem fram eiga að fara smátt og smátt, hafa einatt verið gefin. Svo er t. d. um símalögin, vegalögin o. fl. Þessi lög, ef samþykt verða, miða því í sömu átt og hin, að setja fasta reglu. Þingið veitir einatt fje og lánsheimildir til ýmsra framkvæmda án þess að setja nokkur ákvæði um það, hvernig fjeð skuli fengið og með hvaða kjörum og eftir hvaða reglu. Og slík lög og heimildir verða eflaust gefin framvegis. Eins og jeg gat um við 1. umr., þá er einmitt gott að hafa fast form fyrir þessum smálánsheimildum, sem einatt eru gefnar til vega, brúa o. s. frv. Það er rjett í aðalatriðunum, að sem stendur yrði ekki um mikla sölu að ræða, enda ekki tilgangurinn að taka nú stór lán, heldur halda því opnu, að verja mætti föstum peningum, svo sem sjóðum og ónotuðum innieignum, til kaupa á þessum brjefum. Eins og jeg gat um við 1. umr., þá álít jeg rjettara að hafa brjefin útdráttarlaus, meðal annars til þess að ekki verði samkepni milli veðdeildar- og ríkisskuldabrjefanna, heldur sje ákveðin aðgreining á þeim.

Björn Kristjánsson Það er öðru nær en jeg vilji fara að halda langa ræðu um þetta efni, enda er málið smámál. Viðvíkjandi smálánum ríkissjóðs, þá er venjan sú, að hann taki þau í bönkunum, og gefur þá bara út eitt skuldabrjef fyrir þeim. Vera má, að sjóðir keyptu eitthvað af þessum brjefum, en þá mundu þau keppa við veðdeildina á því sviði. En jeg efast mjög um, að þessi brjef yrðu mikið keypt, ef þau verða ekki innleyst fyr en eftir 25 ár. Mjer er þetta mál ekkert kappsmál og því sama um það.

Fjármálaráðherra (MagnJ): Það er rjett, að ríkissjóður hefir einatt tekið lán í bönkunum, og þá gefið eitt skuldabrjef fyrir þeim lánum. En þessi aðferð er betri, sem hjer er farið fram á, því þá þarf lánið ekki að verða fast í bankanum, heldur geta skuldabrjefin fyrir því komið í umferð.

Sigurður Jónsson Háttv. 2. þm. G.-K. hefir nú lýst skoðun sinni á þessu máli í deildinni, og varð hennar að vísu vart innan nefndarinnar. En mjer virðist að hann hugsi sjer nú helst að snúast alveg á móti málinu.  Hæstv. fjrh. (MagnJ) hefir nú fært rök fyrir því, að frv. þetta, ef nær fram að ganga, verði til hægðarauka fyrir stjórnina í smærri og stærri tilfellum. Mjer finst því ekki vert að neita hæstv. stjórn um það, að þetta frv. verði gert að lögum.

Frsm. (Karl Einarsson) Jeg vil mæla með því við deildina, að hún samþykki frv., og vísa í nál. og ástæður fyrir frv.

Flm. (Jón Magnússon) Jeg hefi lítillega minst á þetta mál áður hjer í hv. deild. En skal nú gera nánar grein fyrir því. Nokkrum dögum áður en ráðuneytisskiftin urðu hjer á þinginu í fyrra, hafði jeg frumvarp þetta altilbúið. Jeg mæltist því til þess við þann mann, sem mynda átti hina nýju stjórn, núverandi hæstv. forsætisráðherra, að koma frv. á framfæri. Hann vjekst vel undir það, en það fórst fyrir, að hann gerði það. Jeg hafði lofað einum kennara stýrimannaskólans, Einari Jónssyni, að frv. í þessa átt yrði lagt fyrir Alþingi í fyrra. Því fer frumvarp þetta aðeins fram á að bæta við einu kennaraembætti við stýrimannaskólann, að jeg hafði engu lofað neinum öðrum en Einari Jónssyni. En það stendur eins á um nokkra kennara við fleiri ríkisskóla. Í mentaskólanum eru nú 3 kennaraembætti, eða öllu heldur 4, sem stofnuð hafa verið með samþykki þingsins, án þess þau sjeu enn ákveðin með lögum. Þetta er óheppilegt, bæði fyrir kennarana og fyrir ríkissjóð. Staða kennaranna verður óvissari og tregða á aldursuppbót. Fyrir ríkissjóð verður það dýrara, því að þeir leggja ekki í lífeyrissjóð Kemur það líklega til hans síðar að bæta það upp. Stjórnin vildi láta þingið 1921 taka þetta til meðferðar og ákveða þessi embætti með lögum. Þingmenn viðurkendu líka, að þetta væri rjett, en vildu þó ekki auka við hin lögskipuðu embætti á pappírnum. Fórst þeim, að vísu, þar líkt og strútnum, sem felur höfuð sitt í sandinum, og heldur að hann sjáist þá ekki. Um vjelstjóraskólann gildir og hið sama og um stýrimannaskólann. En mjer þótti það ekki koma til minna kasta nú að hafa frv. þetta víðtækara, - t. d. að taka upp líka mentaskólann með 4 slíka fasta kennara, með leikfimiskennaranum. En það var annað, sem jeg var í dálitlum vandræðum með, og það var launahæðin. Hjer er farið fram á, að launin sjeu ákveðin 2400 kr. og hækki á 3 ára fresti um 200 kr. upp í 3400 kr. og það aðeins af því, að þannig var það í frv. því, er jeg hafði borið fram 1921. Í raun og veru hefði lágmarkið átt að vera 3000 kr., svo sambærilegt væri við aðra skóla á sama reki. T. d. er ekki sanngjarnt, að kennarar við stýrimannaskólann hafi lægri laun en kennarar við kennaraskólann eða gagnfræðaskólann á Akureyri. Að launin voru upphaflega ekki ákveðin hærri, var af því, að með þennan skóla, eins og ýmsa fleiri, var byrjað smátt. Sjerþekking ekki heimtuð svo afarmikil. En með meiri siglingum og skipastól hjer hafa kröfurnar vaxið, og ætti því að ákveða launin við þennan skóla ekki lægri en aðra sambærilega skóla hjer á landi. Jeg veit ekki, hvernig deildin vill fara með frv., en jeg hefi nú gert það, sem jeg get. Jeg vil aðeins bæta því við, að sökum þess, að málið kemur fjvn. afarmikið við, er sjálfsagt, að málinu sje vísað til þeirrar nefndar.

Forsætisráðherra (SE): Það er alveg rjett, sem hv. 4. landsk.þm. (JM) sagði, að hann hafi mælst til þess, að jeg flytti frv. á þingi. En jeg bað mentmn. að taka það að sjer og greiða fyrir því, og þótt það væri ekki fyr en seinna, þykist jeg á engan hátt hafa vanefnt orð mín. En það er alveg rjett, að kennararnir við mentaskólann eru sumir á fjárlögum og alt laust um stöður þeirra, en jeg hefi ekki borið fram frv. um laun þeirra af því, að úr því, sem kornið er, hygg jeg, að rjett sje að bíða þangað til sjeð verður í hvaða horf skólinn kemst.

Jónas Jónsson Mjer er kunnugt um vissa hlið þessa máls, því að annar kennarinn, sem þetta frv. er borið fram vegna, hefir kent við samvinnuskólann. Hann mintist á það við mig á götu í gær, að sjer fyndust launin ónóg og óviðunanleg, og hefði hann í hyggju að skrifa til þingsins um það. Mjer er ekki ljóst, hvernig stendur á, að það virðist vera venja að mynda embætti að þinginu fornspurðu. það er mjög órjett aðferð og gæti auðveldlega leitt út á hálar brautir. Ef það er rjett, að það sjeu 4 kennarar með venjulegum launum við mentaskólann, án samþyktar þingsins, hefir töluvert mikið verið gert að þessu. Jeg skil ekki vel, hvað hv. 4 landsk. (JM) heldur, að þessar 2 nefndir, er hann nefndi, hafi með málið að gera. Jeg vonast a. m. k. eftir, að hann greini þá frá, hvernig hann hugsi sjer verksvið mentamálanefndar.

Flm. (Jón Magnússon). Það hefir hingað til verið venja að vísa til allshn. frumvörpum um embætti, hvernig sem á embættunum stendur. Það má t. d. nefna það, að frv. um biskupsembættið er í allshn. í hv.Nd. Mál t. d. um skipulag skóla ganga til mentmn. Það er víst, að fáist ekki uppbót á launum þessara 2 kennara við stýrimannaskólann, fæst enginn hæfur maður í þær stöður. Jeg gerði ráð fyrir, að ef eigi fæst að samþykkja hærri laun en frv. ræðir um, mundu kennararnir fá uppbót í fjárlögunum. Það ætti að vera óþarft að taka það fram einu sinni, að uppbót sú, sem hinn lögmælti kennari við stýrimannaskólann þegar hefir fengið á launum sínum, skuli haldast eftir sem áður. En í sambandi við það taldi jeg sjálfsagt, að málið gengi til fjvn. Hvað snertir embætti við mentaskólann, þá voru þau víst stofnuð um 1910 tvö þeirra og stóðu í fjárlögunum, þegar launalögin komu; var ætlast til, að þau fjellu undir þau, en svo varð ekki. Það eru föst aukakennaraembætti, sem eru launuð samkv reglum í launalögunum. Það er öðru máli að gegna með leikfimiskennarann. Hann má beinlínis telja ráðinn af þinginu. Jeg legg áherslu á, að hvernig sem með mál þetta verður farið, þá verður að stilla svo til, að kennararnir við stýrimannaskólann fái sömu launakjör sem við aðra sambærilega skóla, því að ekki er hægt að ætlast til að kennarar þessir uni öðru. Það var rjett, sem hæstv.forsrh. (SE) sagði, að jeg hefði haft nægan tíma til að bera frv. fram sjálfur, en jeg gerði það ekki af því, að jeg hafði fengið loforð hæstv. ráðh. um að bera það fram. Auðvitað var ekki ætlast til, að hann tæki neina ábyrgð á því. Viðvíkjandi mentaskólanum fyndist mjer ein breyting geta sparað nokkuð, og hún er sú, að hafa lærdómsdeildina ekki skifta í mála- og stærðfræðideild. En það væri enginn sparnaður að þrengja aðganginn að skólanum, því að það leiddi af sjer, að þingið neyddist til að setja á stofn sjerstakan gagnfræðaskóla. Jeg vona, að hv.fjvn. taki svo í málið, að kennarar stýrimannaskólans, og þá sjerstaklega Einar Jónsson, megi vel við una.

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil aðeins minna á það, sem jeg tók fram áðan, að jeg hafi afhent mentmn. málið til fyrirgreiðslu.

Flm. (Jónas Jónsson) Þessu frv. hefir verið útbýtt fyrir nokkrum dögum, og hafa þingmenn því eflaust kynt sjer það. Meiri hluti þjóðarinnar hefir um mörg undanfarin ár óskað, að hjer yrði algert aðflutningsbann á áfengi. Það hefir ekki lánast sem skyldi. Mikið vín hefir verið flutt inn í landið, og í bráðabirgðalögunum frá síðasta þingi er leyfður innflutningur í stórum stíl. Allar líkur eru til, að þau lög muni verða framlengd um nokkur ár. Ef þær ytri kringumstæður, sem valda afnáminu, breytast, mundi þjóðin lögleiða bannið aftur. Það er ómögulegt að líta á afnám bannsins öðru vísi en sem verslunarmál. Þeir, sem mest hafa barist fyrir afnáminu, telja sig hafa gert það til að bjarga fiskmarkaðinum, en ekki til að afla landsjóði tekna af víni, og þó að landinu áskotnist einhver arður af vínversluninni, þá var það þó ekki tilgangurinn í fyrstu. Það vakir fyrir flestum að stemma stigu, svo sem unt er, fyrir ofdrykkjunni, og vjer bannmenn óskum einhverra ráðstafana, sem hindra slíkt, eins og líka kemur fram í þessu frv. Fyrir 3 mánuðum fjekk jeg ástæðu til að tala um þetta mál á almennum kjósendafundi í Árnessýslu, þar sem jeg kom fram með þá hugmynd að nota gróðann af áfengisversluninni, sumpart til að vinna á móti vínbölinu og sumpart til að efla andlega og líkamlega menningu í landinu. Þótt meðal þeirra kjósenda, sem á mig heyrðu, hafi eflaust verið nokkuð skiftar skoðanir, þá tóku flestir vel undir þessa tillögu. Í frv. eru tvö aðalatriði; 1 að búa svo um hnútana, að tekjurnar af vínversluninni verði ekki til að festa vínbölið í landinu, 2 að láta vínið svo sem unt er vinna á móti sjálfu sjer, þ. e. þeirri úrkynjun, vesaldómi og spillingu, sem hlýtur að fylgja í kjölfar þess. Jeg hygg, að það beri að dæma frv. út frá þessum atriðum. Þeir verða á móti því, sem vilja festa vínið í landinu, og sömuleiðis þeir, sem eru andvígir framförum í almennri mentun, íþróttum, listum og vísindum. Jeg kem þá að einstökum greinum frv. Viðvíkjandi 1. gr., að alt það, sem kemur inn fyrir áfengisverslun, t. d. ágóði, sektir, tollar o. s. frv., renni í þennan sjóð, er það að segja, að það getur ekki komið til mála að gera þetta fje að almennum eyðslueyri. Mjer hefir nýlega verið bent á það af einum hv.þm., að ef þetta frv. nær fram að ganga, yrði það, að því er snertir tolltekjurnar, brot á lántökusamningum, sem gerðir hafa verið við aðra þjóð. Jeg ætla þá að taka það fram, að ef ekki stæði á öðru, myndi jeg sætta mig við, þótt tolltekjurnar gengju ekki í sjóðinn, meðan samningar um enska lánið eru óbreyttir. það er gert ráð fyrir 3 manna stjórn til að ráðstafa arðinum, og verða þeir menn valdir úr aðalflokkum þingsins. Væri það ávinningur, þar sem af því mundi leiða til fastari stefnu í málinu heldur en ef landsstjórnunum, sem flestar verða skammlífar, yrði falið að ráðstafa fjenu. Viðvíkjandi 1. liðnum er það að segja, að meðan sú ráðstöfun, sem nú er um vínverslun, stendur, eru aðeins tveir vegir, sem löggjafarvaldið getur farið til að halda ofdrykkjunni í skefjum. Hið fyrra er, að menn megi ekki vera ölvaðir á almannafæri og sæti annars sektum. Hitt ráðið er að fræða ungu kynslóðina um skaðsemi áfengisins, og lækna þá, sem fallnir eru. Áfengissjóðurinn á að vera einskonar landvarnarfyrirtæki. Fje hans á að verja til að auka þekkingu á skaðsemi áfengis og efla bindindi, og að hinu leytinu til að styrkja eftirlit í áfengismálum, bæði gagnvart smyglurum og drykkjumönnum. Þess er mikil þörf. Það er sorglegur sannleiki, að Íslendingar eru drykkfeld þjóð að eðlisfari, svo að bæði má telja skömm og skaða að. Þá kem jeg að hinum fjórum liðunum. Þeir eru meira nýmæli. Þeir eru annars eðlis. Áfengissjóðurinn á að glíma við áfengissýkina sjálfa. Hinir síðari þættir eru beinlínis til að auka andlega og líkamlega menningu landsins. Hafið brýtur niður ströndina á sumum stöðum, en myndar aftur lönd annarsstaðar, þar sem fyr var sjór. Meðan áfengið spillir heilsu og manndómi Íslendinga, vegna fisksölunnar á Spáni, má ekki minna vera en að þetta dýrkeypta fje myndi aftur land, sem bætur fyrir spjöll þau, sem niðurbrjótandi áhrif áfengisins valda í þjóðlífinu. Hugmyndin er sú, að nota þetta tilviljunarfje, sem ríkissjóði áskotnast á þennan hátt, til þess að auka alþýðumentun í landinu og hærri menningu á ýmsum sviðum. Fyrir nokkrum árum var stofnaður hjer sjóður, sem ber nafn Eggerts Ólafssonar, sem var fyrsti brautryðjandi íslenskrar náttúrufræði. Sjóður þessi hefir stöðugt vaxið undir vernd okkar helstu náttúrufræðinga, svo sem Þorvalds Thoroddsen, Stefáns Stefánssonar, Bjarna Sæmundssonar og Helga Jónssonar. Sjerstaklega hefir hinn síðastnefndi lagt mikið á sig fyrir sjóð þennan. Tilgangur sjóðs þessa er að styðja íslenskar náttúrufræðisrannsóknir, svo sem Carlsbergssjóðurinn gerir í Danmörku. Ef þessi sjóður fær styrk af fje því, sem hjer um ræðir, þá losnar ríkissjóður við fjárframlög til hans, en annars verður ekki hjá því komist að styrkja hann af opinberu fje í framtíðinni. Þá kem jeg að öðrum liðnum, að veita Þjóðvinafjelaginu nokkurn styrk af fje þessu til að gefa út á íslensku úrvals fræði- og skemtanabækur í ódýrum útgáfum. Jeg get verið fáorður um hugmynd þessa, því að áður hefir alkunnur gáfu- og lærdómsmaður, prófessor Sigurður Nordal, skýrt hana. Við erum, sem kunnugt er, lítil þjóð með einangrað mál, og getum því ekki fylgst með í bókmentastraumum umheimsins, því að við skiljum ekki kenslulaust mál annara þjóða. Ef við værum fæddir í enskumælandi löndum, gætum við fengið svo að segja hvaða klassískt ritverk sem er fyrir 1 krónu í „Every Man's Library.“ En okkar gáfufólki er nálega bönnuð önnur fræðsla en sú, er okkar fáskrúðugu bókmentir veita. Jeg veit, að forseti Þjóðvinafjelagsins, dr. Páll E. Ólason, er mjög hugsandi um þetta efni. Hann hefir skrifað Alþingi beiðni um, að það veitti Þjóðvinafjelaginu styrk til að gefa út nokkrar bækur á ári. Mundi þá vera valið til útgáfu ágætustu bókmentaverk heimsins, svo sem bækur eftir Tolstoj, Selmu Lagerlöf, Björnson o. fl. Að sama skapi yrðu gefnar út fræðibækur, sem einstakir forleggjarar þyrðu ekki að gefa út vegna kostnaðar. Jeg veit, að þessi hugmynd er í fullu samræmi við vilja stjórnar Þjóðvinafjelagsins og einnig í samræmi við vilja meginþorra allra kjósenda, því að ef nokkurt sameiginlegt einkenni er á hinni íslensku þjóð, þá er það hungur eftir að lesa góðar bækur. Og jeg fullyrði, að þessi liður yrði til þess að tendra ljós þekkingarinnar, svo að segja á hverju heimili í landinu. Þá er þriðji liðurinn, um það að verja nokkrum hluta þessa fjár til þess að kaupa listaverk af ýmsum listamönnum. Um þennan lið vil jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum. Jeg skal þá fyrst geta þess, að það er merkilegt, hvað við eigum nú marga og góða listamenn. Það er merkilegt, að þjóð, sem ekki telur nema 100 þús. manns, skuli eiga á sama mannsaldrinum tvo menn eins og Einar Jónsson og Ásgrím Jónsson. Og í nánd við þá standa allmargir aðrir listamenn, þótt ekki sjeu þeir jafnsnjallir. En það er spá mín og trú, að þetta standi ekki lengi. Tökum t. d. Hollendinga. Á endurreisnartímabili þeirrar þjóðar áttu þeir hvern snillinginn öðrum meiri, og þá voru gerð í Hollandi mörg þúsund ágætra málverka, sem nú fylla listasöfn allra stærri menningarborga í Evrópu og Bandaríkjunum. En síðustu tvær aldirnar finst þar nálega ekkert af góðri list. Jeg býst við því, að það fari eins fyrir okkur og Hollendingum, ef við misskiljum okkar vitjunartíma og gerum listamönnum vorum ókleift að njóta sín hjer, með því að svelta þá. Jeg veit af í einu húsi hjer 6 eða 7 málverkum, sem kostuðu um 4–5 þúsund frá málarans hendi, Ásgríms Jónssonar. Þessi málverk fara burtu úr landinu eftir nokkra mánuði, og koma ef til vill aldrei aftur. Þetta er ómetanlegt tjón fyrir landið. Erlendis lifa listamennirnir á því að selja einstökum mönnum verk sín. Hjer er sá markaður of þröngur. Menn eru hjer ekki svo efnum búnir, að þeir geti keypt mikið af listaverkum, því verður landið sjálft að kaupa, eða engin list getur þrifist hjer. Þá kem jeg að síðasta liðnum, um að verja hálfum ágóðanum til þess að koma upp nauðsynlegum alþýðuskólum til sveita og styrkja tvær íþróttastöðvar, aðra við Reykjavík, hina í snjóahjeruðum norðan- eða austanlands. Þetta er mjög stórt atriði. Unga fólkið sækir nú svo mjög úr sveitunum til Reykjavíkur, að til vandræða horfir, bæði með húsnæði og atvinnu. Þetta aðstreymi til Reykjavíkur er að miklu leyti fólgið í því, að unga fólkið á ekki í annað hús að venda til náms. Og þegar það er einu sinni komið til bæjarins, þá langar það meira til að ílengjast þar. Við þetta tapa sveitirnar starfskröftum, og auk þess legst mikill kostnaður á sveitabændur við að kosta börn sín til náms í Rvík. Því verður óhjákvæmilegt að byggja alþýðuskóla í sveitunum, til þess að unga fólkið geti aflað sjer þar hentugrar, ódýrrar mentunar. Við það skapast aflstöðvar út um hinar dreifðu bygðir landsins. Þess vegna er fje, sem varið er til slíkra hluta, engan veginn fleygt í sjóinn. Það hefir ekki verið hægt að ljúka við skólahúsbygginguna á Eiðum sökum fjeleysis, en það er góður skóli og ódýr. Á Suðurlandsundirlendinu vantar tilfinnanlega skóla fyrir um 100 manns. í Dalasýslu er góður skóli með ágætum kenslukröftum, en líður af fjárskorti. Á Vestfjörðum má nefna skólann á Núpi, sem hefir haft stórmikil áhrif vestra, en á við þröng kjör að búa. Í Suður-Þingeyjarsýslu hefir verið myndaður sjóður til skólastofnunar með frjálsum samskotum sýslubúa, og þar er ekkert kjördæmismál, sem fólki er hjartfólgnara en einmitt þetta. Nú hafa ill forlög hagað því svo til, að landið fær tje í ríkissjóð, sem það bjóst ekki við að fá, fje, sem safnast fyrir sölu á áfengi. Það kemur til vor eins og 30 silfurpeningarnir forðum til Gyðinganna, sem þeir vörðu til að kaupa fyrir grafreit handa erlendum mönnum. Nú ættum við að fara að dæmi hinna vísu Gyðinga, og festa ekki þetta Rínargull, sem hefir í sjer fólgið beiskt eitur, í almennum eyðslueyri, heldur verja því á þann hátt, sem í frv. segir, minnugir þess, hversu hinir vitru Gyðingar fóru að undir svipuðum kringumstæðum. Þá er eftir einn liður, um íþróttastöðvarnar. Jeg hefi talað um íþróttastöð í Reykjavík í sambandi við annað mál, og þarf því ekki að endurtaka það hjer. En það er ekki nóg að hafa íþróttastöð í Reykjavík, heldur verður að hafa aðra í einhverjum af snjóahjeruðum landsins, þar sem lögð yrði stund á vetraríþróttir, svo sem skíðaferðir og skautahlaup. Það er eitt atriði sameiginlegt um þá eyðslu, sem hjer er farið fram á, að hún fer öll í hluti, sem hafa varanlegt gildi, fasteignir til menningarbóta, skólahús, fræðibækur, listaverk og íþróttastöðvar. Það er líka sjálfsagt, þegar um svona tilviljunarfje er að ræða. Jeg býst við því, að eftir nokkur ár verði algert bann komið hjer á aftur. Hvar stöndum við þá, ef ágóðinn af vínversluninni er orðinn óhjákvæmilegur liður í fjárlögum landsins. En ef við verðum þá búnir að byggja 7–8 alþýðuskóla og íþróttastöðvar, þá er það varanleg eign, sem stendur og hefir fullkomið gildi, þó að fjáraflinn hætti með endurkomu bannlaganna. Jeg hefi heyrt það talið lýti á þessu frv., að óheppilegt sje að kljúfa ríkissjóð í margar deildir. En þá má minnast þess, að nú förum við að njóta góðs af því, að þm.N.-Ísf. (SSt) kom því til leiðar fyrir nokkrum árum, að myndaður var sjóður nákvæmlega með sama fyrirkomulagi, landhelgissjóðurinn. Hann er myndaður af sektum, sem inn koma fyrir ólöglegar veiðar í landhelgi, og á að verja honum til að byggja strandvarnarskip. Nú er bráðum hægt að fara að byggja skipið, og það er því að þakka, að fje þetta var lagt í sjerstakan sjóð, en ekki notað sem eyðslufje. Þetta hliðstæða dæmi ætti að ýta undir hv.þm. að fara eins að hjer. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta að sinni. Jeg legg til, að máli þessu verði vísað til mentmn., því að hjer er um menningarmál að ræða. Jeg legg þó ekki kapp á það, en hugsunarrjett er, að það á þar heima.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg var að bíða eftir því, að hæstv. stjórn tæki til máls. Hjer er um stórt mál að ræða, og bjóst jeg því við, að hún ljeti eitthvað til sín heyra Sjerstaklega átti jeg von á því, að hæstv. fjrh. (MagnJ) ljeti sig ekki vanta við þessar umræður, því að hjer ræðir um að taka mikið fje undan yfirráðum þingsins og skerða með því fjárstofn þann, sem þingið á að verja til þarfa landsins. Jeg saknaði þess í ræðu hv.flm. (JJ), að hann gerði grein fyrir því, um hve mikið fje hjer er að ræða. Víst er um það, að það er mikið fje. Tollurinn mun nema 365 þúsundum. Maður hefir heyrt ýmsar tölur um hagnaðinn af áfengissölunni. Jeg hefi heyrt, að hagnaðurinn muni vera um 200 þús. kr. nú þegar. Jeg veit ekki, hvort það er satt, en ástæða er til að flm. hefði gert nokkra grein fyrir þessu. Auk þess mun sektarfje nema nokkru, og andvirði fyrir óleyfilega innflutt vín. Við skulum gera ráð fyrir, að öll upphæðin verði 700 þús. kr., þá kemur spurningin: Höfum við efni á að missa þetta fje? Jeg skal ekki bera á móti því, að æskilegt væri að geta stutt þessar stofnanir. Það vilja allir. En fyrst verðum við að vita, hvort nokkuð er til í vasanum, áður en við förum ofan í hann til að gefa úr honum; það verður þingið að gera hjer. Jeg get ekki dulist þess, að það munu verða skiftar skoðanir um það, hvort nú eigi að verja 20% af þessu fje, eða 140 þús. til bindindissjóðs. Jeg bar fram á síðasta þingi að veita 5000 kr. í sama skyni, en það fjekst ekki, en var fært niður í 3000 kr. Því er kynlegt að búast við, að þingið verði svona stórtækt nú. Eftir þessu frv., ætti að leggja hjer árlega til náttúrufræðisiðkana 70 þús., til þess að koma út skemtibókum 70 þús., til þess að kaupa listaverk 70 þúsund. Já, það væri gaman að vera ríkur, en að hinu er minna gaman, að látast vera ríkur, en vera fátækur. Jeg ætla ekki að halda langa ræðu á móti þessu, jeg vildi ósköp gjarnan styrkja alt þetta, en þetta frv. er svo fáránlegt, í þeirri mynd, sem það nú er, að jeg á ómögulegt með að greiða því atkv. til 2. umr. Jeg óska nafnakalls um frv.

Jónas Jónsson Jeg hefi ekki miklu við að bæta, þrátt fyrir ræðu hv. 2. þm. S.-M. (SHK). Hann lagði til, að frv. yrði ekki látið ganga til 2. umr. Samt kom hann ekki með nein rök gegn því, hvorki frá sjónarmiði bannmanna eða almennra hagsmuna. Hingað til mun þessi hv.þm. (SHK) hafa haldið sig vera bannmann. Að líkindum hefir hann þá haft ákveðna skoðun um, að áfengisnautn sje óheillavænleg landi og þjóð Honum hlýtur enn fremur að vera kunnugt um, að inn í bannlandið hefir nú á síðustu tímum borist allmikið fje, bæði fyrir leyfilega og óleyfilega vínverslun. Þetta fje vil jeg að sje notað til varnar gegn áfenginu og menningarleysinu í landinu, meðan það flýtur í landssjóðinn. Þegar bannið kemur aftur, hverfur þessi tekjulind, og um leið nokkuð af þeirri nauðsyn, sem nú gerir óhjákvæmilegar sjertakar ráðstafanir móti þjóðarúrkynjun. Enn fremur gerði hann ráð fyrir, að jeg ætti að leggja fram áætlun um þessar tekjur. Var þess krafist af Sigurði Stefánssyni, er hann myndaði landhelgissjóðinn, að hann segði fyrir, hve mikið fje kæmi fyrir sektir árlega? Víst ekki. Enginn skynsamur maður heimtar áætlun, þegar svona stendur á. En 1913 gleypti þingið við hugmyndinni, af því að það sá, að hún var góð. En eins og kunnugt er, er sjóður þessi nú bráðum orðinn svo stór, að fyrir hann má kaupa skip til landhelgisgæslu. Þetta hefði hv.þm. (SHK) ekki átt að vera vorkunn að sjá. En það er nú svona, þegar menn skortir á um hyggindi. Að öðru leyti var hv.þm. (SHK) í allmiklu ósamræmi við sjálfan sig. Hann sagði, að ríkissjóður mundi líklega ekki mega missa þetta fje, og saknaði fjármálaráðherra til þess að gefa sjer upplýsingar, sem hann játar óbeinlínis, að sig skorti kunnugleika til að dæma um. Eðlilegasta skýringin á því, hvers vegna hann vill steypa víngróðanum beint í daglegu eyðsluna, er það, að hann mun reka minni til fjáraukalaganna fyrir 1920–21, þar sem hans stjórn, og þar með hann sjálfur, hafa gengið svo greypilega frá landssjóði, eins og þjóðinni er nú kunnugt. Viðvíkjandi sumum meginatriðum í ræðu minni fór þessi hv.þm. (SHK) með meinleg ósannindi. Hann telur, að jeg hafi viljað, að þjóðvinafjelagið gæfi út fyrir þetta fje tómar skemtibækur. Jeg sagði fræði- og skemtibækur jöfn um höndum. Jeg geri ráð fyrir, að hann þekki þá ensku fyrirmynd, sem jeg tók, „Every Mans Library,“ sem gefið hefir í út mörg hundruð af bestu skáldritum og fræðibókum heimsins í ákaflega ódýrum útgáfum. Jeg veit, að einmitt slík fræðibókaútgáfa myndi hafa geysimikla þýðingu fyrir almenna menningu hjer á landi. Og svo mikla trú hefi jeg á þýðingu slíkrar útgáfu, hversu hún mundi stækka sjóndeildarhring kjósenda, að jeg vil fullyrða, að eftir að þvílík útgáfa hefði starfað í svo sem 20 ár, myndi alveg vonlaust fyrir hvaða frambjóðanda sem væri, að ætla sjer að vinna þingsæti hjer á landi, ef hann stæði á sama menningarstigi og hv. 2. þm. S.-M. (SHK).

Forsætisráðherra (SE): Jeg vil aðeins gefa þær upplýsingar, að ágóðinn af vínsölunni, síðan hún byrjaði, er nú þegar orðinn um 270 þús. kr. Annars ætla jeg ekki að fara að ræða þetta mál, að svo stöddu, en vil aðeins geta þess, að ef sjerstakar ráðstafanir ætti að gera um þetta fje, en á því munu nú varla ráð, þá teldi jeg því best varið til þess að koma upp landsspítalanum.

Jón Magnússon Jeg ætla ekki að tala um þetta mál nú, en vil aðeins taka það fram, að það var rangt hjá hv.flm. (JJ), að tolltekjurnar væru veðsettar. Fyrir því má vel leggja þær í sjóðinn. Og þótt þær væri veðsettar, sem ekki er, þá væri það samt ekki því til fyrirstöðu, að þær færi í þennan sjerstaka sjóð, því að hvað skyldi það svo sem vera betra áð þessu leyti, að tekjunum væri eytt jafnóðum.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran það hefir þegar verið upplýst, að fje það, er hjer er um að ræða, er meira en jeg gerði ráð fyrir. Þegar tekjur þessar hafa numið í 6 mánuði fullum 270 þús. kr., má gera ráð fyrir, að þær verði yfir árið eigi minna en 1/2 milj. kr. Er því hjer um allmikla fjárhæð að ræða. Annars sje jeg ekki ástæðu til að deila um þetta mál nú við 1. umr. nje svara þeim hnífilyrðum, sem til mín voru send. En vil þó benda á, að jeg tel eigi siður þörf á að byggja landsspítala og Klepp, eins og að stofna þá sjóði, er hjer er farið fram á. Líka finst mjer full ástæða til þess að hafa Klepp í góðu lagi, ef mörg frv. þessu lík skyldu koma fram.

Flm. (Jónas Jónsson) Viðvíkjandi því, er hæstv.forsrh. (SE) sagði, að frekar væri ástæða til að byggja landsspítala og Klepp en stofna sjóð þann, er frv. mitt fer fram á, er það að segja, að jeg hefi líka hugsað um byggingu þessara sjúkrahúsa. En af vissum ástæðum ekki komið með tillögur í þá átt enn þá. Það er gert ráð fyrir, að landsspítalinn kosti 3 milj. kr., og í honum sjeu 150 rúm, eða helmingi fleiri en nú eru í Landakoti og erlent fjelag hjálpar okkur um. En ef frv. mitt nær fram að ganga, myndi 20 þús. manna njóta heilsubóta af sundhöllinni árlega, og allur þorri landsmanna njóta góðs af bókaútgáfunni, svo að jeg nefni ekki aðra liði hennar, sem sama má segja um. Jeg vænti því, að hæstv. ráðherra sjái, að frv. mitt er bygt á öðrum og víðari grundvelli. Út af því, sem hv. 4. landsk.þm. (JM) sagði, skal jeg taka það fram, að jeg hefi lesið skjalið um veðsetningu tollteknanna, og jeg býst við, að jeg skilji ensku eins vel og hann og að líkindum dálítið betur, en get þó ekki komist að sömu niðurstöðu og hv.þm. (JM). Annars býst jeg við, að síðar verði frekari ástæða til að tala um veðsetninguna. Háttv. 2. þm. S.-M. (SHK) skal jeg hjálpa til þess, að Kleppur verði bygður sem fyrst, án tillits til þess, hve margir þingmenn eru nú þegar á því stigi, að þeim kæmi vel að eiga þar athvarf.