Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um orku fallvatna og nýtingu hennar og um breytingu á vatnalögum nr. 15/1923, en flm. með mér að máli þessu eru hv. 4. landsk. þm. Guðmundur Einarsson, hv. 7. landsk. þm. Kristín Halldórsdóttir og hv. 3. þm. Reykn. Kjartan Jóhannsson. Frv. sama efnis var flutt á síðasta þingi, en varð þá ekki útrætt, og ég vísa um rökstuðning fyrir máli þessu að verulegu leyti til allítarlegrar framsögu sem ég flutti hér í hv. Nd. 28. mars s.l. Þó vil ég rekja hér örfá atriði til þess að rifja upp fyrir hv. þdm. um hvað málið snýst í meginatriðum. Með frv. er lagt til að lögfestar verði almennar reglur um eignarrétt að orku fallvatna landsins og nýtingu hennar. Er kveðið á um að orka fallvatna sé eign ríkisins sem eitt hafi heimild til að nýta hana. Frá þeirri meginreglu eru þó gerðar undantekningar sem snúa að virkjunarréttindum og koma fram í 2. gr. frv. Meginundantekningin kveður á um að réttur landeigenda haldist til virkjunar allt að 200 kw. Þeir sem þegar hafa nýtt heimildir sínar til virkjunar á fallvatni halda þeim rétti að sjálfsögðu svo og þeir sem hafa hafið framkvæmdir við slíkt verk. Loks er þeim sem virkjunarheimildir hafa veittur 10 ára aðlögunarfrestur til þess að nýta sér þær heimildir. Þannig kemur fram mikill sveigjanleiki í þessu frv. gagnvart þeim sem þegar hafa fengið heimildir til virkjunar. Enn fremur er í frv. kveðið á um að ráðh. geti veitt leyfi til þess að virkja fallvötn, með þeim skilyrðum sem nauðsynleg þykja, m.a. um uppgræðslu lands í stað gróðurspjalla sem leiða af virkjunarframkvæmdum. Áður en virkjunarleyfi er veitt skal leitað umsagnar Náttúruverndarráðs. Frv. þetta er afrakstur af starfi nefndar sem skipuð var í apríl 1979 af iðnrh. Verkefni hennar var að semja drög að frv. til laga um að virkjunarréttur fallvatna verði þjóðareign. Stefnumörkun um þetta efni var tekin inn í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj., sem mynduð var 1. sept. 1978, en sú stjórn var studd af Alþb., Alþfl. og Framsfl. Áttu fulltrúar frá þessum flokkum sæti í nefndinni, sem frv. mótaði, ásamt sérfræðingum. Nefndin skilaði áliti með bréfi dags. 22. sept. 1981 og fylgir það sem fskj. á eftir grg., en þar segir m.a.: „Nefndin varð ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. nefndarinnar, Árni Reynisson, Bragi Sigurjónsson, Guðmundur Vigfússon og Jakob Björnsson, leggur til að lögfestar verði almennar reglur um eignarrétt á orku fallvatna landsins og nýtingu hennar á þann veg sem rakið er í meðfylgjandi drögum að frv. til laga um orku fallvatna og nýtingu hennar“. Nokkru síðar segir í sama bréfi: „Minni hl. nefndarinnar, Páll Pétursson, sem vegna anna gat ekki setið nema nokkra af fundum nefndarinnar þótt hann fylgdist að öðru leyti með störfum hennar, lýsti sig í grundvallaratriðum ósammála áliti meiri hl. Hann skilar séráliti, sem einnig fylgir bréfi þessu, þar sem hann gerir grein fyrir viðhorfum sínum, en hann leggur ekki fram sérstaka frumvarpstillögu.“ Nál. minni hl. nefndarinnar, hv. alþm. Páls Péturssonar, og lögfræðilegt álit sem því fylgdi er birt sem fskj. með þessu frv. og hv. þm. gerði raunar grein fyrir því við umr. málsins hér fyrr á þessu ári í hv. Nd. Álit meiri hl. fylgir með frv. í heild sem uppistaða í grg., svo og athugasemdir við einstakar greinar. Áður en frv. þetta var flutt á síðasta þingi var gengið úr skugga um að núv. ríkisstj. hygðist ekki taka þetta mál upp með þeim hætti sem gert er í þessu frv. Flm. taka hins vegar undir þá stefnu að sem mest af náttúruauðlindum landsins beri að lýsa sameign þjóðarinnar, þar á meðal réttinn til virkjunar fallvatna, þó með þeim takmörkunum sem fram koma í 2. gr. frv. Því er mál þetta nú flutt við upphaf þings til að láta reyna á hvort ekki sé vilji hér á hv. Alþingi til að lögfesta ákvæði frv., e.t.v. að sjálfsögðu með einhverjum breytingum á einstökum ákvæðum þess í meðferð þingsins. Ég mælti í gær hér í hv. Nd. fyrir öðru frv. um jarðhitaréttindi. Það byggir á sömu viðhorfum og endurspeglast í þessu frv., þ.e. að helstu náttúruauðlindir landsins eigi að vera sameign þjóðarinnar og að löggjafanum beri að marka um það ótvíræða stefnu Ég minnti á það, þegar ég mælti fyrir því máli í gær, að mætir menn, þ. á m. fræðimenn á sviði lögfræði eins og prófessor Ólafur heitinn Jóhannesson og dr. Bjarni heitinn Benediktsson, studdu þá meginstefnu sem fram kemur í þessum málum, þó að þeir hefðu ekki það atfylgi sem skyldi í sínum flokkum við þá stefnumörkun. En ég tel að rökstuðningur þeirra beggja fyrir þessum viðhorfum, sameignarviðhorfum varðandi náttúruauðlindir sem fram koma í lærðum ritgerðum af þeirra hálfu, ætti að vera hv. þm. til umhugsunar í sambandi við þessi mál. Það er von mín að stuðningur við þessa stefnu fari vaxandi bæði innan þings og utan, svo eðlileg sem hún verður að teljast og lýðræðisleg að inntaki. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði máli þessu vísað til hv. iðnn. þessarar deildar.



Herra forseti. Ég verð að játa að ég er mjög hrifinn af því að hv. 1. flm. málsins vísaði til ræðu sinnar í Alþingistíðindum í fyrra. Ég mun hafa sama háttinn á. Ég vísa einungis til þess sem ég sagði þá. Ég vísa enn fremur til þess nál. sem ég stóð að og prentað er hér sem fskj. með frv. og grg. dr. Gauks Jörundssonar um „Eignarnámsákvæði stjórnarskrárinnar og setningu löggjafar er lýsir réttindi til virkjunar vatna ríkiseign.“ Á þeim grundvelli sem þar er lagður vil ég bara, herra forseti, taka það fram að skoðun mín er óbreytt og ég er andvígur samþykkt þessa frv.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka fram að ég álít hina mestu nauðsyn bera til að sett verði löggjöf um þau efni sem hér er um fjallað í þessu frv., sem hv. 5. þm. Austurl. gerði grein fyrir, og einnig það sem hann hafði fram að færa vegna jarðhitaréttinda s.l. mánudag trúi ég að það hafi verið. Þrír lögfræðingar hafa hafið starf á vegum iðnrn. til þess að safna upplýsingum og, í framhaldi af því, að semja frv. til laga um þessi mál, þar sem ég trúi að m.a. efni þeirra frv. sem hér hafa verið lögð fram um þessi efni, bæði af hv. 5. þm. Austurl. og hv. 3. þm. Reykn., verði tekið til rækilegrar meðferðar og reynt að samræma sjónarmiðin. Ég er minnugur afstöðu hv. 2. þm. Norðurl. v. og kann þeim sjónarmiðum að mörgu leyti vel. En ég vildi aðeins upplýsa vegna þessa málflutnings að í undirbúningi er að taka þessi mál hvor tveggju til rækilegrar meðferðar af hálfu ráðuneytisins. Er ég þó ekki með því að segja að nefndir þings eigi ekki að gefa sér tíma til að athuga þessi mál gaumgæfilega og auðvitað að vinna að rannsókn málanna og að reyna að finna á þeim niðurstöðu. Það er ekki verið að upplýsa þetta vegna þess að ég ætli að setja fót fyrir eðlileg vinnubrögð vegna þeirra mála sem þegar hafa verið flutt í þessu skyni.



Herra forseti. Eins og hv. deild er kunnugt er hér alls ekki um nýtt mál að ræða. Þetta mál hefur verið flutt allmörgum sinnum eða ýmsar greinar þess. Það hefur lengi verið á stefnuskrá míns flokks, Alþfl., að vinna að því að landið yrði sameign þjóðarinnar. Í fyrstu voru um það fluttar þáltill. af ýmsu tagi, en hin síðari ár höfum við flutt lagafrv. um ýmsa þætti málsins. Við höfum flutt lagafrv. um sameign þjóðarinnar á hálendinu, þess hluta þess sem ekki finnast ótvíræðar lagaheimildir eða skrifaður bókstafur fyrir að aðrir eigi. Við höfum sömuleiðis flutt frv. til laga - það er ekki heldur nýtt og hafði verið margflutt hér áður í ýmsum myndum af fulltrúum úr fleiri flokkum - um nýtingu jarðvarmans og þá í því formi nú síðast að háhiti yrði sameign þjóðarinnar allrar. Hér hefur hv. 5. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, flutt frv. ásamt ýmsum öðrum, þ. á m. mér, um orku fallvatna og nýtingu hennar og breytingu á vatnalögum, sem lýtur að því að þau auðæfi sem fólgin eru í orku fallvatnanna verði sameign þjóðarinnar. Hvorki í þessu frv. né í öðrum þeim sem flutt hafa verið hin síðari ár, t.d. um jarðvarmann og sameign þjóðarinnar á honum, geta talist mjög harkaleg. Í þeim er aðlögun, ef ég má orða það svo, eins og t.d. í því frv. sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er 1. flm. að og er nú hér til umr. Það merkilega er að þessi frv. hafa yfirleitt hlotið góðar undirtektir meginþorra þm., þ. á m. oft hlotið góðar undirtektir ráðh. T.d. þegar þessi mál voru hér til umfjöllunar s.l. ár, þá hafði hæstv. iðnrh. ákaflega svipuð orð um þau og hann gerði núna. Ég minnist þess að hann lýsti stuðningi við þær hugmyndir sem fram kæmu í ýmsum þessara frv., a.m.k. þeim sem lutu að hans ráðuneyti, svo ég minnist á jarðvarmann, og hann hefur með vissum hætti líka lýst stuðningi hér í dag við það frv. sem hér er til umr. Þetta sama sjónarmið hefur komið fram, eins og ég segi, hjá meginþorra þm. En það gerist líka alltaf að hæstv. ráðh., hvort sem þeir heita A eða B, bæta því við, eins og hæstv. ráðh. gerði í dag, að vitaskuld sé þetta til ítarlegrar athugunar í þeirra eigin ráðuneyti og gefa því svona undir fótinn að vitsmunirnir í ráðuneytinu muni auðvitað vega langtum þyngra en þeir vitsmunir sem fram eru bornir á Alþingi. Hæstv. núv. ráðh. tók það að vísu fram að hann vildi með engum hætti tefja störf þingnefnda. En það hefur verið eins konar verklag hér að ætlast til þess að mál færu á ís ef þau væru til athugunar í ráðuneytum. Nú var hæstv. ráðh. ekki að gera það beinlínis hér, en það hefur legið í því sem sagt hefur verið á undanförnum árum. Það sem er merkilegast í þessu öllu er þó það, að þegar greinilega er mikill meiri hluti á þinginu fyrir málum eins og þessu, þá er afstaða ekki tekin. Það gildir líka um jarðhitafrv. Ég er sannfærður um að það gildir líka um sameign á þeim hluta öræfanna sem er ekki ótvíræð eign einhverra annarra. Hæstiréttur hefur beðið um að sett yrðu lög um það. En samt er afstaða ekki tekin. Það eru óþolandi vinnubrögð hjá þessu þingi, og hefur orðið til þess að tefja framfarir á ýmsum sviðum hjá okkur, að ef einhverjir fáeinir menn, einhver minni hluti er á móti málinu, þá skuli ekki vera nokkur vegur að fá fram afstöðu í þinginu og meiri hlutinn geti ekki komið fram vilja sínum. Við höfum að vísu haft dæmi um það að bundið væri í stjórnarsáttmála að minni hlutinn ætti að ráða, en það er vonandi ekki svo bölvað í því tilviki sem hér er núna. Ég vil að vísu spyrja hæstv. ráðh. hvort verið geti að það sé bundið í stjórnarsáttmála að ekki sé leyfilegt að taka hér skynsamlegar ákvarðanir sem mikill meiri hluti er fyrir.

Nei.

Gott. Þá stendur það ekki í veginum. Nú skora ég á hæstv. ráðh., sem hefur þó sýnt þessum málum verulegan skilning bæði hér nú og í fyrra, að leggjast á sveif með þingdeildum og hjálpa til að koma þessum málum í höfn, koma þeim út úr nefndum og fá afstöðu í þinginu um þau, en að þetta liggi ekki svona á reki árum og áratugum saman til stórtjóns fyrir þjóðina og til skammar fyrir ríkið.



Herra forseti. Ég þakka þann skilning, sem fram kom hjá hæstv. iðnrh. á nauðsyn þess að sett verði löggjöf um þessi atriði, enda hlýtur honum að vera sú nauðsyn ljós þar sem hann er starfandi á vettvangi þar sem eignarrétturinn á þessum auðlindum, jarðvarmanum og orku fallvatnanna, skiptir gífurlega miklu máli. Hér er ekki verið að fjalla um einhvern lagabókstaf bókstafsins vegna heldur er hér um að ræða m.a. spurninguna um það, hvernig okkur tekst til um og hvaða möguleika við höfum á hagnýtingu náttúruauðlinda okkar, í þessu tilviki orkulindanna. Ég vænti þess, þar sem þetta mál er nú komið fram í upphafi þessa þings, að við megum bera gæfu til þess, gjarnan í samvinnu við hæstv. iðnrh., að taka á þessu máli í þingnefndum og leitast við að vinna okkur fram úr því, þannig að við fáum hér löggjöf um þessi þýðingarmiklu atriði. Vel getur komið til þess að finna þurfi málamiðlun af eitthvað öðru tagi en lagt er til í þessu frv. og þá ber að líta á það. En eins og hv. 3. þm. Reykn. gat hér um áðan, þá er það orðið gífurlega brýnt af efnahagslegum ástæðum að marka hér skýra stefnu.



Herra forseti. Ég mæli hér með frv. til laga um breytingu á lögum um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, nr. 29 frá árinu 1976, með síðari breytingum. Meðflm. minn í þessu máli er hv. þm. Guðmundur Einarsson. Hæstv. iðnrh. skaut því að mér, um leið og hann heyrði að nú ætti að setja lög á Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, að það væri ekki meiningin að binda með þessu endi með lögum á kjaradeilur heldur að stuðla að því að samkomulag náist um framkvæmd og verklag í vinnudeilum af þessu tagi og til þess m.a. að verkföll dragist ekki á langinn vegna ágreinings um vinnubrögð og formsatriði. Í yfirstandandi kjaradeilu hefur mikið verið rætt um kjaradeilunefnd og verksvið hennar. Um það er fjallað í 26. gr. laga um Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og kjarasamninga þess, en þar segir, með leyfi forseta: „Þótt löglegt verkfall sé hafið er starfsmönnum, sem í verkfalli eru, skylt að starfa svo að haldið verði uppi nauðsynlegri öryggisvörslu og heilsugæslu. Kjaradeilunefnd ákveður hvaða einstakir menn skuli vinna í verkfalli og hún skiptir vinnuskyldu á milli manna. Um laun og kjör þessara manna á meðan á verkfalli stendur skal fara eftir þeim kjarasamningi sem gerður verður að loknu verkfalli“. Í yfirstandandi deilum og reyndar að nokkru leyti einnig árið 1977 hefur þessi lagagrein orðið allumdeild. Það mál sem við hér flytjum er að við 26. gr. bætist tvær nýjar mgr. er orðist svo: „Rísi ágreiningur vegna úrskurðar kjaradeilunefndar geta deiluaðilar, annar hvor eða báðir, kært úrskurðinn til Hæstaréttar er kveði tafarlaust upp fullnaðarúrskurð. Framkvæmd á úrskurði kjaradeilunefndar frestist uns dómur Hæstaréttar er fallinn. Kæru um vanhæfi nefndarmanna í kjaradeilunefnd í einstökum málum ber að skjóta með sama hætti til fullnaðarúrskurðar Hæstaréttar.“ Síðan segir þar að lög þessi öðlist þegar gildi. Herra forseti. Þetta mál er mjög brýnt mál. Þær deilur sem nú standa yfir í þjóðfélaginu valda því að mjög æskilegt væri að þetta mál fengi skjóta afgreiðslu í meðförum þings. Ég skora á hv. alþm. að kynna sér málið og greiða fyrir því, hver með sínum hætti, að það gæti fengið skjóta afgreiðslu. Rökin fyrir því að þetta sé æskileg breyting eru m.a. þessi: Í þeim lögum sem ég hef nú vitnað til er ekki að finna neitt ákvæði er kveði á um að unnt sé að áfrýja úrskurðum kjaradeilunefndar. Í yfirstandandi kjaradeilu hefur berlega komið í ljós að mínu mati að þetta er missmíði á lögunum. Sérstaklega er þetta tilfinnanlegt þegar ágreiningur rís um verksvið nefndarinnar eða vanhæfi einstakra nefndarmanna til að fjalla um viðkvæm deilumál vegna beinna tengsla við hagsmunaaðila. Ég minni á að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja mótmælti hástöfum á sínum tíma slíkum hagsmunatengslum formanns og ef ég man rétt einnig varaformanns kjaradeilunefndar að því er varðaði deilur um framkvæmd verkfalls og verkfallsvörslu í sambandi við millilandaflug. Þetta gerði bandalagið með þeim rökum að formaður kjaradeilunefndar væri um leið löggiltur endurskoðandi Flugleiða og varaformaður hefði gegnt fundarstjórastörfum á aðalfundum Flugleiða. Þarna væri því um bein hagsmunatengsl að ræða og eðlileg réttarvenja ætti að vera sú í dómstólum af þessu tagi að þeir vikju úr sæti þegar um þessi mál var fjallað. Þessum mótmælum var hins vegar eiginlega ekki hægt að sinna með neinum lögformlegum hætti. Í slíkum málum er ekki annarra kosta völ en að höfða mál, t.d. fyrir bæjarþingi. Það tekur hins vegar mörg ár að höfða vefengingarmál fyrir dómstólum og væntanlega er það ekki vilji löggjafans að draga lausn slíkra deilna á langinn eða hindra að samkomulag geti tekist um verklag og vinnubrögð af þessu tagi. Augljóst virðist að þær deilur, sem nú hafa risið um einstaka úrskurði kjaradeilunefndar sem og vanhæfi einstakra nefndarmanna vegna tengsla við hagsmunaaðila, hafi átt sinn þátt í að tefja samningaviðræður um efnisatriði kjaradeilunnar. Málskotsréttur vegna slíkra deilna gæti þess vegna orðið til þess að greiða fyrir samningaviðræðum og flýta lausn kjaradeilna. Þá er á það að líta að skv. stjórnarskrá lýðveldisins er það m.a. hlutverk Hæstaréttar að úrskurða um valdsvið stjórnvalda og takmarka verksvið embættismanna. Þess vegna er þessi brtt. um áfrýjun á úrskurði kjaradeilunefndar til Hæstaréttar flutt. Skv. þingtíðindum var það sjónarmið ráðandi í umr. á Alþingi 1976, þegar þessi lög voru sett, að ákvæði 26. gr. um verksvið kjaradeilunefndar bæri að túlka þröngt. Þannig talar þáv. fjmrh., sem nú er hæstv. viðskrh. og hafði framsögu í málinu, um nauðsynlega öryggis- og heilsugæsluþjónustu. Núv. hæstv. sjútvrh. Halldór Ásgrímsson, sem nú vill túlka hafrannsóknir sem öryggisgæslu, sagði í umr. 1976, með leyfi virðulegs forseta: „Það er því ljóst að fyrir því er séð að nauðsynlegar undanþágur verði veittar til að sinna öryggis-, slysa- og sjúkraþjónustu.“ Af ummælum hv. þm. verður ekki séð að nokkur ágreiningur hafi verið uppi um þetta efni. Með hliðsjón af orðalagi 26. gr. og ummæla frsm. og einstakra þm. skv. þingtíðindum virðist flm. að BSRB hafi mikið til síns máls þegar það nú vefengir einstaka úrskurði kjaradeilunefndar með þeim rökum að nefndin fari út fyrir verksvið sitt. Sem dæmi um slíkan úrskurð má nefna að 25 tollverðir á Keflavíkurflugvelli voru skyldaðar til starfa í krafti orðalagsins um öryggis- og heilsugæslu. Þessir tollverðir fengu fyrirmæli um að starfa við vopnaleit og eiturefnaleit, en áttu hins vegar ekki skv. fyrirmælum að sinna öðrum skyldustörfum við tollskoðun og tolleftirlit. Það leiddi til þess að þeir söfnuðu undirskriftum í mótmælaskyni við þennan úrskurð, m.a. á þeim forsendum að þeim væri ætlað að horfa aðgerðarlaust á að lög um tollskoðun og tolleftirlit væru brotin í mörgum greinum, m.ö.o. þeim væri gert að hylma yfir smygl. Ég vek athygli hv. þm. á að skv. fréttum þessa dagana var haldið fram fullum fetum að smygl væri stundað í stórum stíl. M.a. var forsíðufrétt í blaði, sem ekki er leyfilegt að kalla óopinbert málgagn hæstv. forsrh., þ.e. blaði sem heitir TNT og á ekkert skylt við sprengiefni, þar sem því var haldið fram fullum fetum að eiturlyfjasmygl ætti sér stað þessa daga í stórum stíl og yfirvöld hefðu sýnilega ekki gert sér grein fyrir því hve fljótir þeir aðilar sem þá glæpastarfsemi stunda væru að nýta sér einmitt þennan úrskurð. Ég persónulega og áreiðanlega flestir þm. hér inni höfðum mikla samúð með því sjónarmiði hæstv. sjútvrh. að hafrannsóknir og leit að loðnu sé öryggismál íslensku þjóðarinnar. Mér þótti skemmtilegt að heyra röksemdafærslu hæstv. ráðh. fyrir því að eignavarsla réttlæti það sjónarmið. Ef við eigum eignarrétt í loðnustofninum er hann með verðmætari eignum þjóðarinnar. Mig minnir reyndar að hæstv. ráðh. hafi talið hann verðmætari en handritin, en skal þó ekki fullyrða um það. Þetta er auðvitað gott og gilt sjónarmið hæstv. ráðh. og allir vitum við að loðnuleit og loðnuveiðar eru geysilegt hagsmunamál ekki aðeins sjómanna og útgerðar heldur allrar þjóðarinnar. Enginn maður mundi mæla því mót að góð loðnuvertíð bætir þjóðarhag og er því innlegg í kjaradeilu. Engu að síður verður hún með engu móti út frá einhverju lögfræðilegu sjónarmiði út frá orðalagi 26. gr. flokkuð undir öryggisvörslu og heilsugæslu. Og ef það er rétt að þessi ákvæði hafi átt að túlka þröngt, sbr. umr. sem ég hef vitnað til áður, mundi það sennilega ekki vera auðunnið mál út frá lögfræðilegum bókstaf. Það gætu komið upp fleiri skondin mál. Hér í landi er eins og kunnugt er varnarlið og á að sinna hér öryggisvörslu í þröngum skilningi, þ.e. vera til varnar ef á landið er ráðist. Rök mætti færa fyrir því að hindrun á aðföngum til varnarliðsins gæti því varðað öryggisvörslu þjóðarinnar í þessum skilningi, en þó mundi það kannske vefjast fyrir einhverjum að túlka það svo. Það er að lokum spurning, sem margir launþegar spyrja sig, hvort ríkisvaldið geti í krafti þessara ákvæða um kjaradeilunefnd dregið verkfall opinberra starfsmanna endalaust á langinn með því að veita allar mögulegar og ómögulegar undanþágur langt umfram það sem til var stofnað með lagasetningunni upphaflega, þ.e. með því að kalla alla hluti í víðtækasta skilningi eins konar öryggis- eða heilsugæsluþjónustu. Ég vil vekja athygli á því að verkföll byggjast á neyðarrétti. Verkföll eru seinasta nauðvörn launþega í kjaradeilum. Taumlausar undanþágur fyrir einstaklinga og starfshópa eftir að verkfall er skollið á eru einatt til þess líklegar að draga verkföll á langinn. Harðvítugar deilur um verklag og vinnubrögð hindra deiluaðila í að setjast í alvöru að samningaborði til að ná samkomulagi um efnisleg ágreiningsefni. Á þetta hefur reynt ítrekað í þessari kjaradeilu. Þá nefni ég aðeins, til þess að stikla á stóru, deilurnar sem urðu um millilandaflugið, deilur sem urðu um hafrannsóknir, deilur um afgreiðslu skipa o.s.frv. o.s.frv. Slíkar deilur verður að vera unnt að setja niður með eðlilegum hætti, fá úrskurði í þeim og einmitt til þess að koma í veg fyrir að harðvítugar deilur hagsmunaaðila út af framkvæmd verkfalla verði ekki til þess að torvelda það að alvarlegar umræður fari fram um það sem kjaradeilur eiga að snúast um, þ.e. um kaup og kjör. Ég tel það mikinn galla ef ekki er önnur leið til þess að leysa slík ágreiningsefni en sú að höfða mál fyrir dómstólum þegar vitað er að sú leið tekur mörg ár og getur þar af leiðandi engan veginn staðist. Þetta frv. er þess vegna flutt til að greiða fyrir því að lögformleg leið finnist til þess að kveða upp úrskurði í slíkum deilumálum, báðum aðilum væntanlega til hagsbóta. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta. Ég vek athygli á því að þetta mál er í brennidepli þessa stundina. Það er brýnt að taka afstöðu til þess og ég mun eindregið mælast til þess að málið fái gaumgæfilega athugun og eins skjóta afgreiðslu á hv. Alþingi og unnt er.

Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann sé með tillögu um nefnd.

Ég bið velvirðingar á því. Mér láðist að geta þess að ég tel eðlilegt að þessu frv. verði vísað til félmn.



Herra forseti. Ég vek athygli á því að þegar þessi lög voru sett var frv. til. l. um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja málefni fjh.og viðskn. Mér fyndist geta allt eins komið til álita að vísa málinu til þeirrar nefndar eins og félmn., án þess þó að ég sé neitt að vantreysta félmn. Nd. til þess að meðhöndla þetta mál vel og skynsamlega. Ég er sammála hv. flm. um að það er nauðsyn að endurskoða lögin um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Þau eru frumsmíð og menn voru að prófa sig áfram. Það er eðlilegt að í ljósi reynslunnar taki menn sig til og reyni að sníða af þá annmarka sem menn sjá á slíkri smíði. Það eru fleiri atriði en þetta sem geta komið til skoðunar. Ég hef ekki sannfæringu fyrir því að þessi áfrýjunarréttur til Hæstaréttar sé það sem heppilegast er. Það er hægt að hugsa sér aðrar leiðir út úr þeim vanda sem ég viðurkenni að er fyrir hendi. Kjaradeilunefnd er sett upp þannig að hún á að geta starfað sem óháður dómstóll. Ég held að hugsunin, sem að baki því lá að setja þetta apparat upp, hafi verið góðra gjalda verð. Það er mjög nauðsynlegt að þarna sé einhver úrskurðaraðili sem geti skorið úr um það sem er allra brýnast í heilsugæslu- og öryggisgeiranum og það er spurning hvort kjaradeilunefnd er ekki bær dómari til þess að kveða upp endanlega úrskurði sem deiluaðilar yrðu að sætta sig við. Hitt er annað mál og það er rétt hjá hv. 1. flm., hv. þm. Jóni Baldvini Hannibalssyni, að það eru atriði sem liggja þarna á mörkunum og spurning er hvort kjaradeilunefnd á að fjalla um og út af því hafa spunnist harðar og svæsnar deilur. Mér dettur í hug að það sé hægt að finna eðlilega samskiptaleið ríkisvalds og deiluaðila um atriði sem falla utan verksviðs kjaradeilunefndar. Kjaradeilunefnd hefur kveðið upp efnisúrskurði á þá leið að banna atriði sem hún hafði ekki vald til að leyfa. Mér fyndist eðlilegt að kjaradeilunefnd kvæði upp efnisúrskurði um þau atriði sem falla innan hennar verksviðs, annaðhvort til heimildar eða synjunar. Öðrum gæti hún vísað frá, en þau gætu verið þess eðlis að nauðsynlegt væri að taka þau til nákvæmrar skoðunar og fá um þau úrskurð og þá gæti verið leið að setja upp aðra nefnd eða annan úrskurðaraðila til hliðar við kjaradeilunefnd sem úrskurðaði önnur atriði sem ágreiningur gæti orðið um. Varðandi framgangsmáta þessa máls vil ég vona að verkfall verði leyst áður en Alþingi vinnst tími til að ganga frá lagasetningu um þetta efni, enda er mjög vandasamt, þegar út í kjaradeilu er komið og ekki síst þegar komið er út í svo harða kjaradeilu sem nú er, að setja í lög atriði sem varða beint framkvæmd verkfallsins. Ég held að farsælla væri að við geymdum okkur lagabreytingar um þetta efni þar til verkfallið væri leyst og málsaðilar gætu talað saman sæmilega sáttir. Ég ítreka það sem sagt að ég held að þarna þurfi að breyta lögum eða bæta við þau og endurskoða, en ég hef ekki enn sannfæringu fyrir því að þetta sé nákvæmlega sú leið sem farsælust er þó að sjálfsagt sé að taka hana til athugunar eins og aðrar.



Út af ábendingu hv. síðasta ræðumanns, þá finnst forseta eftir á að hyggja að það kunni nú að vera eðlilegra að þetta mál gangi til fjh.- og viðskn. eins og fordæmi eru fyrir.

Þetta sýnist mér vera álitamál. Ég geri engan ágreining um það vegna fordæmis.

Ég held að einmitt vegna fordæmis sé eðlilegra að þetta gangi til fjh.- og viðskn. Ef hv. flm. hefur ekkert við það að athuga tel ég að það sé till. nú að svo verði.



Herra forseti. Það er eðlilegt að hér á Alþingi komi fram frv. vegna margvíslegs ágreinings sem upp hefur komið vegna verkfalls opinberra starfsmanna og hljóta menn hér á Alþingi að velja því fyrir sér hvaða leiðir séu best til þess færar að búa svo um hnútana að viðskipti ríkisstarfsmanna og ríkisvaldsins geti verið sem best þegar til verkfalls hefur komið, og skal ég ekki rekja það hér að þessu sinni. En ég vil á hinn bóginn leggja á það áherslu að eftir að þessi kjaradeila er afstaðin er nauðsynlegt að taka þau lög. sem um þessi mál fjalla, til gagngerðrar endurskoðunar og endurmats þar sem m.a. hlýtur að koma til álita hvort ástæða sé til að kveða nánar á um verksvið kjaradeilunefndar og hvernig með öðrum hætti skuli haldið á þessum málum. Mér fannst óþarfi af hv. flm. að gefa það í skyn, með óbeinum hætti þó, að kjaradeilunefnd gæti orðið eitthvert verkfæri ríkisvaldsins. Þetta held ég að sé óþarfa áburður. Í kjaradeilunefnd eiga sæti þrír menn skipaðir af BSRB, þrír menn af ríkisvaldi, tveir menn kjörnir af Alþingi og einn skipaður af Hæstarétti. Ég hef enga ástæðu til að ætla annað en þeir menn sem þar sitji reyni að taka efnisafstöðu til þeirra mála sem fyrir dóminn koma án þess að hafa í huga að verða einhverjum til þægðar sérstaklega, hvort sem það yrðu þá opinberir starfsmenn eða ríkisvaldið. Þessi setning í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Spurning er hvort ríkisvaldið geti í gegnum kjaradeilunefnd dregið verkfall opinberra starfsmanna endalaust á langinn“ o.s.frv. o.s.frv., er auðvitað þar sett til þess að reyna að vekja tortryggni í garð þeirra einstaklinga sem eiga sæti í kjaradeilunefnd. Ég veit ekki betur en þetta séu annálaðir heiðursmenn og sé ekki ástæðu til þess að þannig sé talað hér á Alþingi þó svo að þeir menn sem hér um ræðir hafi hér ekki málfrelsi. Þetta vil ég um það segja. Ég vil í annan stað vekja athygli á því að í tillgr. er þessi setning: „Framkvæmd á úrskurði kjaradeilunefndar frestist uns dómur Hæstaréttar er fallinn.“ Þannig hugsa flm. sér að halda á málum ef ágreiningur rísi vegna úrskurðar kjaradeilunefndar. Nú er það svo í lögum að kjaradeilunefnd er skylt að starfa svo að uppi sé haldið nauðsynlegri öryggisvörslu og heilsugæslu. Ég held af þeim sökum að nauðsynlegt sé að hafa regluna öfuga. Ég vil gjarnan heyra af hvaða ástæðum flm. kjósa að hafa þennan hátt á, af hverju þeir tóku ekki hinn kostinn að niðurstaða kjaradeilunefndar skuli gilda uns hæstaréttardómur er fallinn. Ég átta mig ekki alveg á því hvaða tilvik það geti verið sem valdi því að þessi regla er til valin, en ugglaust er þetta að yfirlögðu ráði og vildi ég mjög gjarnan fá að vita hvaða rök standi þá til þess. Einhver efnisrök hljóta að vera fyrir því. Ég vil svo í þriðja lagi leggja áherslu á að það er komið í ljós, ég hygg að það sé samdóma álit þm. og forsvarsmanna opinberra starfsmanna, að lögin um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja þurfa endurmats og endurskoðunar við og ekki síst það ákvæði, að mínu mati, sem skyldar sáttasemjara til að leggja fram sáttatillögu um aðalkjarasamning a.m.k. fimm sólarhringum áður en verkfall skal hefjast. Ég held að það eigi að taka þennan kaleik frá sáttasemjara. Ég held að reynslan af sáttatillögunni í haust sýni okkur að þessi kvöð sáttasemjara varð síður en svo til þess að sættilegra yrði. Þvert á móti olli sáttatillagan því, - fyrst aðdragandi hennar þegar Bandalag starfsmanna ríkis og bæja beitti allri orku sinni til þess að fella sáttatillöguna, síðan sá dráttur sem var meðan talið var o.s.frv., - að eðlilegar samningaviðræður gátu ekki farið fram milli ríkisvaldsins og stjórnar BSRB um lausn kjaradeilunnar og átti sinn þátt í því að þessi kjaradeila varð illleysanlegri en ella. Ég held þess vegna að það sé mjög brýnt þegar á þessu þingi að það verði lagt í mat sáttasemjara sjálfs hvort hann telji skynsamlegt og rétt að leggja fram sáttatillögu áður en til verkfalls komi, honum sé það heimilt, enda sé sáttasemjara heimilt á hvaða stigi deilunnar sem er að leggja fram sáttatillögu sem sé lögð fyrir alla opinbera starfsmenn, en löggjafinn knýi hann ekki til þess að gera það kannske á viðkvæmu augnabliki og þegar slík tillaga verður einungis til þess að ýfa upp þann ágreining sem kannske hefur verið að minnka. Ég tel að þetta sé mjög þýðingarmikið atriði. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, herra forseti. Ég vil aðeins ítreka það, sem sagt var þegar opinberir starfsmenn börðust fyrir verkfallsréttinum á sínum tíma og kom skýrt fram af hálfu BSRB og einnig alþm., að vitaskuld er það grundvöllur þess samkomulags að lög séu haldin í hvívetna af beggja hálfu. Og ég er þess fullviss að það sé rétt, sem framkvæmdastjóri Bandalags starfsmanna ríkis og bæja sagði á fundi sem ég var staddur á í gærkvöldi, að í þessu verkfalli, sem nú er haldið, hafi verkfallsverðir opinberra starfsmanna hvarvetna haldið sig innan ramma laganna og hvergi brotið neitt sem varðar við lög.



Herra forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hér hafa tekið til máls og skýrt sjónarmið sín Ég vil byrja á að svara tilmælum hæstv. forseta og ábendingum annarra þm. um það hvar rétt sé að mál þetta beri niður í nefnd. Ég hafði sjálfur litið svo á, að lög um stéttarfélög og vinnudeilur ættu með eðlilegum hætti heima í félmn. Mér hefur verið á það bent að áður hafi oft á það reynt, fyrir því séu fordæmi, að frv. til l. um stéttarfélög og vinnudeilur hafi verið vísað til allshn. En hafi fordæmið frá 1976 verið það, að þessi lög hafi verið sett í framhaldi af kjarasamningum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja í fjmrn. og fjmrn. er þar samningsaðili fyrir hönd ríkisins, þess vegna þyki rétt að vísa þessu til fjh.- og viðskn., þá er mér það að meinalausu. Mér sýnist kannske skorta eitthvað á í festu og venjum í þeim efnum. Ég tók eftir því að hv. 2. þm. Norðurl. v. kvaðst ekki að fullu sannfærður um að þetta væri rétta leiðin. Hann tók undir það að sér sýndist af reynslu að hér þyrfti að koma til lagabreyting, en hann var ekki endilega viss um að þetta væri rétta leiðin. Hugsanlegt væri að setja upp aðra nefnd til hliðar við kjaradeilunefnd. Auðvitað kemur slíkt til álita. Ég tek vel út af fyrir sig öllum ábendingum um það. Ég get skýrt frá því að það hvarflaði að mér, þegar þetta mál var undirbúið, að til greina gæti einnig komið að setja reglur um aukinn meiri hluta innan kjaradeilunefndar- hún er skipuð 9 mönnum - þegar úrskurðir hennar væru vefengdir, að þeir væru sem sé staðfestir af 6 manna meiri hluta innan nefndarinnar, sem þýddi þá að það gæti aldrei myndast meiri hluti innan nefndarinnar nema því aðeins að fulltrúar Hæstaréttar hefðu þar oddaatkvæði. Þessi aðferð gæti líka fyllilega komið til greina. Þó dugar hún ekki að öllu leyti. Ef uppi eru háværar kröfur um vanhæfi einstakra nefndarmanna vegna hagsmunatengsla, þá getur nefndin varla verið úrskurðaraðili um sjálfa sig. Ég hvarf því frekar að því ráði í samráði við lögfræðinga að hafa þetta sem málskotsrétt til Hæstaréttar, enda stutt þeim rökum að slíkt sé eðlilegt þegar uppi eru deilur um embættisrök eða takmörk á valdsviði embættismanna. Það er eitt af hlutverkum hans. Ég spurðist fyrir um það meðal lærðra lögfræðinga hvort ekki mætti búast við því, eins og þarna segir, að Hæstiréttur væri til þess bær að kveða upp slíka úrskurði mjög skjótlega og fékk þau svör að það mætti þykja eðlilegt. Ég er hins vegar ekki sannfærður um það að tillagan um að skipa aðra nefnd til hliðar við kjaradeilunefnd leysi málin. Ég sé það ekki í fljótu bragði. Það hefur verið gagnrýnt í yfirstandandi kjaradeilu að kjaradeilunefnd hafi tekið við allt of mörgum málum og látið ógert að úrskurða að þau væru utan hennar verksviðs. Þar með hefur hún farið út í það að túlka hin þröngu ákvæði 26. gr. um öryggisvörslu og heilsugæslu allt of vítt. Þetta hefur án nokkurs vafa kynt undir kolum heitra deilna og orðið til þess að gera nefndinni erfitt um vik í hennar störfum. Hún nýtur ekki að fenginni þessari reynslu þess trausts sem hún þarf að njóta. Um það tjóar ekkert að halda fram einhverri skoðun. Það er staðreynd, ein af staðreyndum málsins að nefndin hefur reynst vera mjög umdeild. Ef litið er á þann fjölda úrskurða, sem frá nefndinni hefur komið, hann skiptir mörgum hundruðum, og síðan litið á það hversu mörgum þeirra hefur verið formlega mótmæli af hálfu BSRB, þá fer ekkert á milli mála að hér er uppi vandamál. Annar aðilinn, BSRB, heldur því fram fullum fetum, og um það snerust deilurnar jafnvel vikum saman, að efnisatriðin hafi nú horfið í skuggann fyrir deilum um verklag og vinnubrögð. Í því efni nægir kannske að vitna til fréttaskýringar í blaði því sem verkfallsdagana gekk undir nafninu TNT. Þar segir, með leyfi forseta: „Verkfall BSRB er að breytast í hörkudeilur um hver úrskurði um það hvaða störf skuli unnin í verkfallinu. Snýst deilan einkum um valdsvið kjaradeilunefndar og telur ríkið að hún sé eini aðilinn sem eigi að úrskurða um hvaða störfum skuli sinnt. Höskuldur Jónsson, ráðuneytisstjóri í fjmrn., hefur t.d. sent út bréf þar sem hann segir að aðeins þeir sem starfi skv. úrskurði nefndarinnar séu undir vinnuréttarákvæðum, aðrir séu ekki tryggðir fyrir slysum eða óhöppum og geti ekki reiknað með launum. BSRB telur hins vegar að kjaradeilunefnd eigi aðeins að úrskurða um öryggis- og heilsugæslu“, eins og reyndar var ríkjandi sjónarmið í umr. hér á þingi þegar lögin voru sett, „en að öðru leyti eigi BSRB sjálft að stjórna sínu verkfalli og nefnd í því skyni verkfallsnefnd BSRB. Þessi deila hefur einnig leitt til þess að BSRB hefur ekki viljað una úrskurðum nefndarinnar og reynir að hindra t.d. flugsamgöngur og að hafrannsóknaskipin láti úr höfn með verkfallsvörslu.“ Þetta nægir til að sýna fram á og rifja upp fyrir mönnum að þessar deilur eru vissulega uppi. Ég held að það sanni ótvírætt að hér er um að ræða vankanta á lögunum og það þurfi að setja undir þennan leka. Það er ótækt ef deilurnar fara að snúast um sjálft verklagið og sjálf vinnubrögðin. Lögunum frá 1976 var ætlað að leysa þennan vanda. Það hefur komið á daginn að þær aðferðir sem þar voru leiddar í lög hafa ekki dugað. Hér þarf þess vegna lagabreytingu til. Ég held að þær leiðir sem til greina komi séu aðallega tvær. Annars vegar sú sem stungið er upp á í þessu frv. til l., sem ég held að sé eðlileg leið og standist að öllu leyti, bæði þegar upp koma deilur um vanhæfni nefndarmanna og deilur um verksvið nefndarinnar. Mér sýnist í fljótu bragði að hugmynd hv. 2. þm. Norðurl. v. dugi ekki til að leysa þessi mál, vegna þess að deilur kynnu strax að rísa um verksvið þeirrar hliðarnefndar sem hann stingur upp á, fyrir nú utan það að deilur um vanhæfni einstakra nefndarmanna leysast ekki með þeim hætti. Hin leiðin gæti hins vegar verið sú, sem ýmsir lögfræðingar bentu á, að leiða í lög regluna um aukinn meiri hluta innan nefndarinnar, þannig að fulltrúi Hæstaréttar væri sá aðilinn sem ævinlega þyrfti til og hefði oddaatkvæði til þess að úrskurður nefndarinnar yrði endanlegur. Þó sýnist mér að sú leið dugi ekki eins vel og sú sem hér er stungið upp á. Ég tók eftir því að hv. 2. þm. Norðurl. v. taldi rétt að geyma þetta mál. Hann lét í ljós þá von að kjaradeilur yrðu nú leystar áður en þetta mál yrði afgreitt frá þingi og eðlilegra væri að þetta yrði tekið til skoðunar þegar um hægist og menn geta sest í meiri sáttatón niður til viðræðna og metið reynsluna af framkvæmd verkfallsins. Þetta eru góð og gild rök að því er varðar það stóra mál, sem ýmsir hafa haft orð á að nú þurfi að endurskoða, stóru spurninguna um það: var því skynsamlega ráðið á sínum tíma að lögleiða verkfallsrétt opinberra starfsmanna og gera breytingar á því? Ég er hins vegar ekkert að fjalla um það mál, heldur einungis lítið mál, sem getur orðið stórt, í framkvæmd verkfallsins og ég tel ekki eftir neinu að bíða með að Alþingi fjalli um það í ljósi nýfenginnar reynslu. Hitt málið kemur vafalaust á dagskrá. Ég vil t.d. vekja athygli á því að fr'á því hefur verið skýrt í blöðum að ein af tillögum stjórnskipaðrar nefndar, sem nú situr og semur frv. til l. um Stjórnarráð Íslands og um stjórnsýslu, sé sú að kjaramálum opinberra starfsmanna allra fyrir ofan - eigum við að segja fulltrúa og upp úr, skuli hagað á þann veg að um þau fjalli kjaradómur. Þessi mál voru kynnt fyrir fulltrúum stjórnarandstöðunnar nú fyrir nokkrum vikum, þ. á m. þetta frv. og það fylgdi að að því væri stefnt að frv. af þessu tagi yrðu lögð fyrir í upphafi þings. Ég mundi nú geyma mér að ræða þá stóru spurningu þangað til t.d. slík mál litu dagsins ljós. Að því er varðar aðfinnslur hv. 2. þm. Norðurl. e. um að það sé ómaklegt með öllu að þau orð heyrist héðan úr ræðustól eða komi fram í grg. að á því sé hætta að kjaradeilunefnd verði verkfæri ríkisvaldsins, eða umdeildir úrskurðir hennar verði til þess að draga verkfall á langinn, þá er því til að svara að það þýðir ekkert að loka augunum fyrir því að þessi ágreiningur er uppi í þjóðfélaginu. Annar deiluaðilinn hefur hvað eftir annað vefengt fjöldann allan af úrskurðum nefndarinnar og haldið því fram fullum fetum í sínu málgagni að nefndin hafi í starfi sínu dregið taum ríkisvaldsins óhóflega, en kvartað undan því að geta ekki náð rétti sínum vegna þess að málskotsréttur er enginn. Þess vegna þýðir ekkert að kvarta undan þessu. Þetta er bara ein af staðreyndum málsins. Hv. þm. bað einnig um skýringar á því hvers vegna flm. vilja hafa þá reglu á hlutunum að framkvæmd á úrskurði kjaradeilunefndar frestist uns dómur Hæstaréttar er fallinn. Svarið við því er mjög einfalt. Hér er verið að reyna að leiða í lög reglur, sem eru óumdeildar og greiða fyrir því að samkomulag geti tekist um aðalatriði máls, en deilurnar leysist ekki upp í úlfúð og illindi um sjálf vinnubrögðin. Ef annar hvor deiluaðili vefengir verksvið kjaradeilunefndar, vefengir einstaka úrskurði eða annað slíkt, þá er það best til friðar fallið að framkvæmd á slíkum úrskurðum frestist þann stutta tíma sem á að líða þangað til endanlegur úrskurður kemur, ella verður um að ræða hættuna á því að framkvæmd á slíkum hlutum verði snúið við, kannske með úrskurði kjaradeilunefndar, og það tel ég að væri ekki vel til fundið. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég ítreka þau fyrri ummæli mín að ég teldi mjög æskilegt að það takmarkaða málefni laganna sem hér er fjallað um, sú tillaga sem hér er gerð til lagabreytingar, verði skoðuð vandlega í nefnd og að ég sé ekki ástæðu til að salta þetta mál eða láta það bíða einhverrar allsherjar endurskoðunar á þessum lögum, sem eðli málsins skv. bíður seinni tíma ef af verður.



Herra forseti. Ég held að engum geti blandast hugur um, að fenginni reynslu af þeirri vinnudeilu sem staðið hefur nú milli ríkisins annars vegar og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hins vegar, að fara þurfi fram endurskoðun á því máli öllu. Að sjálfsögðu getur verið um að ræða misjafnlega miklar breytingar sem þar þarf að gera, en ég er þó sammála hv. 1. flm. og frsm. þessa máls að það sé nauðsynlegt að þetta verði gert og það sem allra fyrst. Ég held að það væri öllum aðilum fyrir bestu. Það er ómögulegt að búa við það að gífurlega mikill ágreiningur sé um það hvort í þessu tilfelli kjaradeilunefnd hefur farið margoft út fyrir sitt verksvið í úrskurðum eða ekki. Ég tel að það hljóti að vera til hins betra að hér verði gerð á breyting, þar sem báðir aðilar geta skotið ágreiningsmálum, að því er varðar úrskurði kjaradeilunefndar í þessu tilfelli, til Hæstaréttar eins og hér er lagt til. Ég held að það hljóti öllum að vera ljóst sem eitthvað þekkja til framgangs vinnustöðvunar, vinnudeilna, að miklu skiptir að haldið sé þannig á málum að allt sé gert sem hægt er til þess að menn sannfærist um að eðlilega sé farið að hlutum og með gát til þess að koma í veg fyrir margháttaðan misskilning, sem vissulega getur orðið uppi þegar, eins og er í þessu tilfelli, aðeins einn aðili ákvarðar endanlega. Og það sýnist mér vera skv. lögum einvörðungu að því er varðar öryggismál. Ég held líka að það hafi sýnt sig, muni ég rétt og fari ég rétt með, að t.d. rannsóknaskipið Árni Friðriksson eða Bjarni Sæmundsson hefði farið í rannsóknaleiðangra hefði verið sótt um undanþágu til verkfallsnefndar BSRB. Þá hefði verið hægt að gæta þess öryggis varðandi loðnustofninn sem hæstv. sjútvrh. hefur um talað. En mér sýnist öll þróun í þessari deilu hafa verið á þann veg, að stjórnvöld hafi beinlínis vísað öllu til kjaradeilunefndar, öllu, og nánast lagt við því bann að beiðnir um undanþágu færu til gagnaðila ríkisins sem er BSRB. Ég held að slíkt fyrirkomulag kunni ekki góðri lukku að stýra. Ég tel mig a.m.k. hafa einhvers staðar heyrt það, ég þori ekki að nefna stund eða stað eða úr hvaða átt, að sú yfirlýsing hafi komið frá forsvarsmönnum BSRB að hefði verið sótt um undanþágu fyrir rannsóknaskipið til þeirra, þá hefði hún verið veitt. Ég man ekki betur. Og þar með hefði verið hægt að losa formann BSRB undan þeirri kvöð að vera um borð í hafrannsóknaskipi æðimarga klukkutíma svo að hann hefði getað sinnt öðrum mikilvægari verkefnum. Þetta dæmi sýnir að það er full nauðsyn á því að hægt sé að skjóta ágreiningsatriðum í svo alvarlegu og viðkvæmu máli sem framkvæmd vinnudeilu er til aðila til úrskurðar. Og eins og hv. þm. Jón Baldvin benti hér á hefur það komið mjög oft fram hjá forsvarsmönnum BSRB að þeir telja að kjaradeilunefnd hafi farið út fyrir sitt verksvið. Ég er því þeirrar skoðunar, þó að ég viðurkenni nauðsyn á því að fram fari endurskoðun á lögunum sem heild, að þetta sé svo augljóst að því verði að breyta og færa til annars vegar en það nú er. Og ég sé ekki, a.m.k. enn sem komið er, neina aðra leið eða annan aðila sem líklegri sé til að úrskurða í þessu máli en sá sem þarna er gert ráð fyrir, sem er Hæstiréttur. Ég vildi aðeins, herra forseti, láta þetta álit mitt í ljós. Ég vil hins vegar bæta því við í lokin að ég tel það nánast af og frá að mál af þessu tagi fari til fjh.- og viðskn. Þetta er ekkert fjh.- og viðskn.-mál, það er víðs fjarri því. Mér finnst eðli málsins skv. að málið eigi að fara til félmn. Mér finnst það alveg ótækt að málum sé vísað til hinna og þessara nefnda að geðþóttaóskum hinna og þessara hv. þm. Eðli málsins á að ráða því til hvaða nefndar málið fer, en ekki ósk einhverra tiltekinna misviturra þm., þm. sem hafa misjafnlega þunga vigt í ráðum hér á hv. Alþingi. Ég bið hæstv. forseta að taka það til greina að mér finnst alveg ótækt að þetta mál fari til fjh.- og viðskn. Að mínu áliti á það efnislega heima í félmn. Nd.



Herra forseti. Flm. þessa lagafrv. benda á að í lögum um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja sé ekki að finna neitt ákvæði sem kveði á um að unnt sé að áfrýja úrskurðum kjaradeilunefndar. Þeir séu m.ö.o. endanlegir. Telja flm. þetta missmíði á lögum og að jafnvel geti svo farið að ríkisvaldið geti gegnum kjaradeilunefnd dregið verkfall opinberra starfsmanna endalaust á langinn með því að veita allar mögulegar og ómögulegar undanþágur. Hvernig sem þetta ákvæði kann að reynast nú, að þessir úrskurðir séu endanlegir, þá held ég að mér sé óhætt að fullyrða að það var upphaflega sett til þess að hraða lausn mála. Tilgangur þess var að greiða fyrir hraðari og greiðari lausn mála. Það er vitað að málskotsrétt er næstum útilokað að nýta öðruvísi en svo að hann tefji málin að einhverju leyti. Ég átti sæti í kjaradeilunefnd af þessu tagi þegar hún hljóp fyrst af stokkunum og vann í henni um skeið. Ég man það vel að við nm. litum svo á að það þyrfti að kveða upp skjóta úrskurði í þessum efnum, næstum því kveða þá upp á stundinni á vettvangi, enda man ég ekki eftir öðru en það gengi allvel á þeirri tíð. Úrskurðarefni þau sem þá bárust kjaradeilunefnd voru yfirleitt þess eðlis að það var um að gera að kveða úrskurðina upp strax. Ég man að við líktum þessu á þeim tíma stundum við starf dómara á knattspyrnuvelli, sem venjulega þarf að úrskurða samstundis, en hefur ekki langan tíma til að velta málum fyrir sér. Hitt er svo annað mál, að það má vel vera að þetta ákvæði laganna þurfi að endurskoða eins og fleiri ákvæði þeirra og ætla ég ekki að setja fótinn fyrir það. En á þetta atriði vildi ég einungis benda. Ég ætla það öruggt að við setningu laganna hafi þetta ákvæði verið haft svo til þess að hraða lausn mála.



Herra forseti. Ég þakka hv. 5. þm. Reykv. og meðflm. hans að þessu frv. fyrir að hreyfa þessu máli. Hér er á ferðinni stórmál sem varðar samskiptareglur í viðkvæmum og erfiðum vinnudeilum. Í grófum dráttum má segja að möguleikarnir í þessum efnum séu fjórir. Í fyrsta lagi sá að til sé kjaradeilunefnd, eins og nú er gert ráð fyrir í lögunum, sem hafi endanlegt úrskurðarvald. Rökin fyrir því að hafa kjaradeilunefnd með þeim hætti sem nú er gert ráð fyrir eru vafalaust þau sem hv. 1. þm. Vesturl. gat hér um áðan, að hún væri fljótvirk. Hér þyrfti að kveða upp úrskurði skjótt og skýrt. Annar möguleikinn er sá sem lagður er til hér, að um verði að ræða áfrýjunarrétt þannig að niðurstaða kjaradeilunefndar sé ekki endanleg. Í þeim efnum eru þá til ýmsir möguleikar varðandi það hver það er sem á endanlega að úrskurða. Einn möguleikinn er Hæstiréttur eins og hér er lagt til. Annar möguleikinn er auðvitað félagsdómur. Og þriðji möguleikinn er önnur nefnd eins og hv. þm. Páli Pétursson nefndi hér áðan. Félagsdómur fer með deilumál í almennum kjaradeilum. Í 44. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur segir svo, með leyfi forseta: „Verkefni félagsdóms er: 1. Að dæma í málum, sem rísa út af kærum um brot á lögum þessum og tjóni, sem orðið hefur vegna ólögmætra vinnustöðvana. 2. Að dæma í málum, sem rísa út af kærum um brot á vinnusamningi eða út af ágreiningi um skilning á vinnusamningi eða gildi hans. 3. Að dæma í öðrum málum milli verkamanna og atvinnurekenda, sem aðilar hafa samið um að leggja fyrir dóminn, enda séu a.m.k. þrír af dómendunum því meðmælir.“ Mér sýnist að út af fyrir sig mætti í þessum efnum skoða 1. tölul. 44. gr., hvort hann gæti átt við í þessum efnum, og mér finnst sjálfsagt að sú nefnd sem fær málið til meðferðar velti því fyrir sér. Gallinn hins vegar við það að setja þetta mál í félagsdóm og í Hæstarétt er auðvitað einfaldlega sá að það yrði vafalaust um að ræða mikið málaflóð hjá þessum stofnunum ef þær ættu að vera hinn endanlegi úrskurðaraðili. Ég geri ráð fyrir því að í heitum kjaradeilum, eins og þeirri sem nú stendur yfir, mundu mál þróast þannig að flestum eða öllum málum yrði vísað til lokastigs, þ.e. Hæstaréttar eða félagsdóms. Þess vegna er ég ekki alveg 100% viss um að sú hugmynd sem hér er nefnd sé sú rétta. Ég er ekkert að gera lítið úr hugmyndinni, en ég er bara að velta hér upp atriðum til umhugsunar sem þingið þarf að skoða í þessari stöðu. Ég hef nefnt tvo möguleika varðandi þessi mál. Annar er kjaradeilunefnd sem hefur endanlegan úrskurð. Hitt er áfrýjunarréttur til ákveðinna stofnana. Þriðji möguleikinn er svo aukinn meiri hluti sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson benti hér á áðan. Ég sé í sjálfu sér ekki að það breyti mjög miklu. Það kann að vera að hægt sé að koma við einhverju slíku ákvæði, en ég er ekki viss um að það breyti mjög miklu. Ég er sérstaklega ekki viss um að kjaradeilunefnd yrði í raun og veru neitt minna umdeild þó að það væri aukinn meiri hluti sem ætti að kveða upp úrskurði í málum. Þess vegna sækir það auðvitað að manni hvort ekki er eðlilegast í stöðu eins og þessari að segja sem svo: Þegar atvinnurekandinn, þ.e. ríkið, þarf á því að halda að láta vinna verk, koma út skipum svo að ég nefni dæmi, eða láta gera annað, og færir fyrir því gild rök, þá beinir hann umsókn sinni einfaldlega til verkfallsstjórnar BSRB, eins og gert er í hinum almennu kjaradeilum. Atvinnurekendur í hinum almennu kjaradeilum beina umsókn um undanþágur til viðkomandi verkfallsstjórna og ég held að við eigum að taka það til umhugsunar hvort þetta er ekki það eðlilega fyrsta stig í málinu. Ef hins vegar verkfallsstjórn synjar og viðkomandi er óánægður með þá niðurstöðu, þá er auðvitað hugsanlegt að kjaradeilunefnd eða önnur slík stofnun taki við. Ég held m.ö.o. að vandinn í sambandi við kjaradeilur opinberra starfsmanna núna stafi fyrst og fremst af því, að menn eru að sumu leyti að reyna að fara aðrar slóðir við framkvæmd vinnudeilnanna en gengur og gerist á hinum almenna vinnumarkaði. Í þessum efnum bera menn það fyrir sig að opinberir starfsmenn sinni öryggisvörslu og heilsugæslu o.s.frv., og þar verða auðvitað að gilda sérstakar reglur, það er alveg ljóst. En þegar þeim reglum sleppir, þá held ég að farsælast sé fyrir alla aðila að að öðru leyti fari þessi mál eftir hinum almennu lögum um stéttarfélög og vinnudeilur. Í lögunum um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja frá 1976 er aftur og aftur vísað til félagsdóms og hinna almennu laga um stéttarfélög og vinnudeilur. Það er skoðun lögfræðinga í vinnurétti og annarra lögfræðinga, sem hafa litið á þessi mál og farið vandlega yfir þau, að þegar lögunum frá 1976 um kjarasamninga opinberra starfsmanna sleppir, þá taki við hin almennu lög um stéttarfélög og vinnudeilur. Ég held að nauðsynlegt sé að þau sjónarmið sem ég hef hér nefnt fái að koma hér fram. Hér er um að ræða flókið mál en ekki einfalt. Ég tel eðlilegt að þegar Alþingi tekur afstöðu í þessu máli sé leitað umsagnar allra aðila, m.a. BSRB en einnig hinna almennu verkalýðsfélaga. Þar er um að ræða fjöldamörg markatilvik á milli hinna almennu verkalýðsfélaga og opinberra starfsmanna, einmitt við framkvæmd kjaradeilna, þar sem þarf að tryggja betri vinnubrögð svo að ekki komi til átaka, misskilnings eða óþæginda vegna þess að reglur séu óljósar. Ég tel einnig að þegar um mál eins og þetta er að ræða sé mjög nauðsynlegt að reynt sé að tryggja um það sem besta pólitíska samstöðu. Ég tel þess vegna að ef menn ætluðu sér að fara út í að endurskoða lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna, þá verði náttúrlega að kalla til fulltrúa þeirra, en líka sem flestra stjórnmálasjónarmiða, því að það er eitt af höfuðatriðunum í okkar þjóðfélagsgerð allri að sæmilegur friður ríki um vinnureglur af þessu tagi. Og það er þess vegna sem lögin um stéttarfélög og vinnudeilur, þó gölluð séu, hafa staðið óbreytt í nærri fimmtíu ár í meginatriðum, vegna þess að menn hafa ekki viljað rífa þau upp í ágreiningi. Ég held að það sjónarmið, sem liggur þar á bak við af hálfu löggjafans á undanförnum áratugum, sé skynsamlegt sjónarmið. Ég held að það sé í raun og veru háskasamlegt ef jafn mikilvægur þáttur í okkar stjórnskipun eins og lög um vinnudeilur er rifinn upp í hörðum pólitískum ágreiningi. Ég held að það séu hættulegt og geti dregið dilk á eftir sér á mörgum öðrum sviðum. Ég neita því ekki að ég teldi það varasamt að lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna yrðu endurskoðuð undir forustu núverandi fjmrh. Ég tel að reynslan af honum sé svo slæm í þessu efni að ekki sé hægt að trúa fjmrn., eins og það er núna, fyrir því að fara með forustu um þessi mál. Ég tel þess vegna, ef þarna á eitthvað að gerast, að það verði í fyrsta lagi að gerast í góðri samvinnu við stéttarsamtökin, en í öðru lagi eigi að leita eftir annarri leið en þeirri að fjmrn. hafi um þetta forustu. T.d. gæti komið til greina að Alþingi sjálft tæki mál af þessu tagi upp. Ég dreg svo ekkert úr því, herra forseti, að því verði flýtt að kanna þetta mál rækilega sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson mælti hér fyrir áðan. Og ég læt mér það í sjálfu sér í léttu rúmi liggja hvort það fer í félmn. eða fjh.- og viðskn. Ég held að það sé ekki til nein löggilt skoðun á því. En fordæmið er fjh.- og viðskn. þó að eðli málsins segi félmn. vegna þess að lögin um stéttarfélög og vinnudeilur t.d. hafa verið í félmn. En fordæmið er örugglega fjh.- og viðskn., það er alveg skýrt, þannig að ég mundi greiða atkv. með till. um fjh.- og viðskn. ef ekki kæmi annað fram.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Vestlendinga rifjaði upp fyrir þingheimi hvað fyrir mönnum vakti á sínum tíma þegar lögin um kjaradeilunefnd voru sett. Tilgangurinn var sá að setja niður deilur um vinnubrögð og verklag og flýta fyrir lausn mála. Ég get hins vegar fullsannað að þessi tilgangur, góður sem hann var, hafi ekki náðst og það rifjaði upp fyrir manni að það er nú hvorki meira né minna en heil stjórnmálakenning til um það að flest það sem fyrir mönnum vakir, góðviljuðum mönnum, eigi það fyrir sér að snúast upp í andstæðu sína. Ég rifjaði svo upp fyrir hæstv. dómsmrh. að tilgangur góðviljaðra manna með rússnesku byltingunni var sá að leysa Sovétmenn undan oki og áþján, en hefur snúist upp í þá skondnu afleiðingu að reisa tugthúsmúr utan um Sovétþjóðirnar og gerðist á tiltölulega skömmum tíma. Góður vilji engva gerir stoð ef framkvæmdin verður öll á annan veg. Ef þessi tilgangur hefði náðst hefðu ekki risið slíkar deilur um hlutverk nefndarinnar. Hlutverk hennar er mjög þröngt skilgreint í lagatextanum. Hún á að úrskurða um öryggisgæslu og heilsugæslu. Mér virðist einsýnt að mjög margir úrskurðir nefndarinnar í þessari deilu fái ekki staðist svo þrönga lagaskýringu. Engum blöðum er um það að fletta að miklar deilur hafa risið og ég er ekki í nokkrum vafa um að þær hafa kynt undir illdeilum og tafið fyrir lausn mála. Þess vegna er þetta frv. flutt. Þegar menn spyrja hins vegar hvort aðrar leiðir komi til greina, þá hefur þegar verið nefndur möguleikinn á að setja upp aðra nefnd sem ég fæ ekki séð að leysi málið. Í annan stað hefur hv. 3. þm. Reykv. lýst fjórum möguleikum. Í fyrsta lagi óbreyttu ástandi, sem ég tel ekki gott. Í öðru lagi áfrýjunarrétti, sem ég legg til, en hann nefnir þá til félagsdóm. Vissulega kæmi það til álita, en mér sýnist reynslan benda til þess að það sé allt of mikill dráttur á úrskurðum félagsdóms. Málum var skotið til félagsdóms sem upp komu í þessari deilu, þ.e. þeirri miklu deilu sem varð strax í upphafi kjaradeilunnar um hvort rétt lög eða kjarasamningar mæltu fyrir um að laun skyldu greidd út jafnvel þótt verkfall væri eða ekki, og félagsdómur hefur eftir langa mæðu vísað því máli frá en ekki úrskurðað í málinu. Þar er ég að tala um málskot Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar eða BSRB, hvort heldur var hinn formlegi málskotsaðili. Það kann hins vegar að vera að það sé galli á þessari lausn, sem hér er stungið upp á, ef það reyndist rétt, sem hv. 3. þm. Reykv. taldi líklegt, að af mundi hljótast endalaust málaflóð þannig að Hæstiréttur yrði kaffærður í slíkum málum. Hvort það er líklegt skal ósagt látið. Það fer nokkuð eftir því hvernig þessi ágæta kjaradeilunefnd starfar. Þessar umr., sem hér fara fram, og þessi tillöguflutningur mætti vafalaust verða nm. umhugsunarefni vegna þess að ljóst er að nefndinni hefur ekki lánast að starfa þannig á grundvelli laganna að það vekti ekki deilur. En ef menn teldu að þetta væri líkleg afleiðing vil ég árétta að menn skoði rækilega hina leiðina, sem nefnd hefur verið, um hinn aukna meiri hluta. Eins og menn taka eftir er nefndin samansett af níu aðilum og hugmyndin um aukinn meiri hluta byggist þá á því að enginn meiri hluti deiluaðila myndist í nefndinni án þess að fulltrúar Hæstaréttar hefðu þar oddaatkvæði. Sú leið, sem hv. 3. þm. Reykv. lagði til, að þarna yrði ákveðið millistig, þ.e. málum yrði einfaldlega vísað til verkfallsnefndar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og ef þeirra úrskurður yrði vefengdur eða þeirra leyfi ekki fengist fyrir nauðsynlegum störfum væri því vísað til nefndarinnar, virðist mér vissulega að styðjist við hefðir á hinum almenna vinnumarkaði. Hins vegar er ég ekki sannfærður um ágæti þeirrar leiðar og tel reyndar fyrir fram vonlaust að sú leið fengi meirihlutafylgi hér á þingi og allra síst ef reynt væri að afgreiða þetta mál með skjótum hætti. Um endurskoðun vil ég það segja að öðru leyti að komi það mál upp hér á þingi býður það væntanlega síns tíma, en það er kannske ástæða að gefnu tilefni að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. forsrh., sem er ekki hér í salnum, hvenær sé að vænta þeirra lagafrv. sem stjórnskipuð nefnd hefur í undirbúningi um breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands, um stjórnsýslu og um kjaradóm opinberra starfsmanna. Það er ekkert launungarmál, eins og ég sagði áðan, að þessi frv. voru kynnt fulltrúum stjórnarandstöðunnar síðsumars með þeim ummælum að það væri ásetningur ríkisstj. að flytja slík mál hér í upphafi þings. Eitt þessara mála var um að breyta þeim lögum sem hér hafa verið til umr., þ.e. lögunum um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, með þeim hætti að um kjör allra ríkisstarfsmanna, sem gegna starfi fulltrúa eða svokölluðum háttsettari störfum, færi framvegis eftir úrskurði kjaradóms. Ég vil leyfa mér af þessu tilefni að spyrjast fyrir um það: Hefur þessi nefnd lokið störfum? Hefur hún skilað þessum lagafrv. til þingflokka stjórnarsinna eða til ríkisstj.? Hefur ríkisstj. tekið afstöðu til þessa máls? Og er þess að vænta að ríkisstj. leggi fram á hinu háa Alþingi slík lagafrv.? Það er spurt að gefnu tilefni og mér þætti vænt um ef einhver hér inni úr röðum ráðh. - það er víst engin ráðh. undir þessum umr. eða áhrifamanna úr hópi stjórnarliða, t.d. eins og hv. þingflokksformaður, 2. þm. Norðurl. v., upplýsti eitthvað um það eða hv. 1. þm. Suðurl. sem af sumum hefur hér á hinu háa Alþingi verið titlaður annar forsrh.



Herra forseti. Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum í þetta frv., sem hér liggur fyrir, því þannig vill til að ég sit bæði í hv. fjh.- og viðskn. sem varaformaður og er formaður félmn. deildarinnar. Málið kemur því til minna kasta á öðru stigi. Ég svara ekki spurningum frá hv. síðasta ræðumanni, en tel mér þó skylt að leiðrétta það sem kom fram í máli hans og varðar félagsdóm. Þannig er að BSRB stefndi, fyrir hönd Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar, Reykjavíkurborg fyrir að greiða ekki út laun. Ástæðan fyrir því að BSRB gerði það ekki í sínu nafni er einfaldlega sú, að kveðið er á um það í lögum frá 1954 að borga skuli ríkisstarfsmönnum út fyrir fram, en slík ákvæði eru ekki til í lögum um bæjarstarfsmenn eða borgarstarfsmenn, heldur byggir það á kjarasamningi og félagsdómur tekur aðeins slík atriði til meðferðar. Um þetta var ágreiningur milli lögmanna, eins og fram hefur komið, hvort félagsdómur ætti með þetta mál að fara. Úrskurður félagsdóms var á þá leið að hafna frávísunarkröfu Reykjavíkurborgar, en kveða upp efnisdóm í málinu. Þetta segi ég til að það komist til skila sem rétt er í því máli. Hitt er svo annað mál, að það er alveg hárrétt, sem bent var á og kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, að þetta tekur sinn tíma. Staðan í málinu er sú nú að farið er fram á að fá upp efnisdóm í þessu máli, en nú þegar hafa allir starfsmenn Reykjavíkurborgar fengið greidd laun því í nokkra daga komu þeir til vinnu aftur og verkfallinu var frestað þannig að sá efnisdómur hefur í raun og veru ekki þýðingu að sinni nema fordæmisgildi. Málið er því æðiflókið þegar það er skoðað með tilliti til allra þátta málsins. Það sem ég vil segja um það frv. sem hér er til umr. og er góðra gjalda vert er að það hlýtur að þurfa að skoða fleiri ákvæði laganna en þetta eina, þ.e. 26. gr., og er eðlilegt að sú n. sem fær þetta til meðferðar geri það. Þetta hafa aðrir hv. þm. bent á í sínum ræðum. Ég vil þó benda á að í grg. með frv., sem lagt var fram á þingi þegar þessi lög voru sett, kemur í ljós að þetta frv. byggir á samningi. Um 26. gr. laganna segir svo, með leyfi forseta, í grg.: „Hér er gert ráð fyrir að verkfallsrétti verði þau takmörk sett að öryggi og heilsu fólks verði ekki stefnt í hættu. Upptalning á þeim störfum,. sem hér um ræðir, getur ekki orðið tæmandi og er því sérstakri nefnd falið að ákveða hvaða störf þurfi að vinna og skipta vinnuskyldu á einstaklinga innan viðkomandi starfshópa.“ Þetta er reyndar öll grg. með 26. gr. laga um kjarasamninga Bandalags starfsmanna ríkis og bæja sem verið er að gera tillögu um breytingu á. M.ö.o.: það var alltaf ráð fyrir því gert að kjaradeilunefnd túlkaði lögin rúmt og ég held að það hafi ekki nokkrum manni dottið í hug annað. Ég býst við því að það hafi verið forsenda þess að fallist var á verkfallsrétt á sínum tíma að kjaradeilunefnd hefði endanlegt úrskurðarvald í þessum efnum og þarf að vinna hratt og vel. Ég hef nú eins og hv. þm. Friðjón Þórðarson setið í kjaradeilunefnd að nafninu til. Sem betur fer stóð þannig á þegar ég sat í nefndinni að aldrei urðu verkföll þannig að ég lenti ekki í þeim ósköpum að þurfa að vera úrskurðaraðili. Mér skilst að þeir séu daga og nætur að úrskurða. Ég hef því ekki reynslu af starfi nefndarinnar sem slíkur, en ég held að það fari ekki milli mála að alltaf hafi verið gert ráð fyrir því að um rúma túlkun var að ræða og þetta væri endanlegur úrskurður. Það var raunar forsenda þess að um þennan víðtæka verkfallsrétt yrði að ræða. Þá kem ég að því sem ég held að skipti máli fyrir þessa umr., en það er að mér sýnist hreinlegast að leysa þetta mál, sem er vissulega erfitt viðureignar, með því að löggjafinn taki af skarið um það með miklu ákveðnari hætti en gert er í lögunum hverjir eigi að vinna þrátt fyrir verkfall. Reyndar er upptalning í lögunum í nokkrum liðum. Ég tel hins vegar einsýnt að hjúkrunarstéttir og löggæslumenn, jafnvel tollgæslumenn allir, alveg eins og Landhelgisgæslan, eigi að vinna í verkfalli eða m.ö.o. að missa sinn verkfallsrétt. Þetta er mín persónulega skoðun einfaldlega vegna þess að þessir aðilar vinna alltaf í verkföllum og það er enginn ágreiningur um það í sjálfu sér. Það er hins vegar afar óeðlilegt að þessir hópar geti tekið þátt í atkvæðagreiðslu um sáttaboð sáttanefndar, sem skylt er að leggja fram þegar búið er að boða til verkfalls, því þessir hópar geta útlátalaust sent aðra í verkfall. Það er jafnframt óeðlilegt að þeir hafi atkvæðisrétt í þessum málum þegar hugsað er út frá þessu sjónarmiði. Með þessu er verið að viðurkenna staðreyndir. Það hefur engin nefnt það í þessari umr. né heldur nokkurs staðar annars staðar að hjúkrunarfólk og löggæslumenn eigi ekki að starfa í verkfalli. Þá er miklu betra að þetta fólk hafi ekki verkfallsrétt eins og t.d. Bandalag háskólamanna og fjöldamargir aðrir opinberir starfsmenn, eins og tilgreint er í þessum lögum. Ég er ansi hræddur um að í verkalýðsfélögum væri ástandið harla skrítið ef við vissum það fyrir fram, t.d. í verkfalli Verkamannafélagsins Dagsbrúnar, að þriðjungur færi aldrei í verkfall, en væri alltaf á launum, allt verkfallið á nýjum launum - takið eftir: á nýjum launum - og hefði fullan atkvæðisrétt um það að geta sent alla hina í verkfall og láta þá berjast fyrir kjörunum. Ég nefni þetta vegna þess að ég tel ósköp eðlilegt að það hefur komið upp ágreiningur um kjaradeilunefnd. Löggjafinn á auðvitað að höggva á þennan hnút, eins og hann getur. Eitt skynsamlegasta ráðið sem ég sé er að viðurkenna staðreyndir sem allir eru sammála um. Eftir sem áður geta þessir aðilar haft samningsrétt eða þá hlotið að gegna kjaradómi, eins og margir aðrir gera. Mér sýnist að sú leið hafi ekki verið óheppilegri fyrir þá, a.m.k. launalega séð, sem þurfa að hlíta kjaradómi. A.m.k. hefur ásókn verið harla mikil undanfarin ár í það að komast í náðarfaðm kjaradóms, eins og við þekkjum a.m.k. sem sitjum í hv. fjh.- og viðskn. Nd.

Grunsamlegur áhugi.

Það er grunsamlegur áhugi. Ég tek undir orð hv. 3. þm. Reykv. Að lokum vil ég nefna eitt atriði til viðbótar sem ég held að skipti máli fyrst verið er að ræða um hvernig eigi að breyta þessum lögum. Það er ákvæði 21. gr. laganna þar sem segir, með leyfi forseta: „Hafi verkfall verið boðað skal sáttanefnd leggja fram sáttatillögu um aðalkjarasamninga a.m.k. fimm sólarhringum áður en verkfall skal hefjast“ o.s.frv. Það er skylda sáttasemjara og þeirra manna sem hann kallar til sáttanefndarinnar að leggja fram sáttatillögu sé búið að boða verkfall. M.ö.o.: til þess að knýja fram sáttatillögu er auðvitað boðað verkfall. Í þessu verkfalli, sem nú er yfirstandandi, gerðist það að málinu var vísað til sáttasemjara og það var ósk BSRB að málið gengi til sáttasemjara áður en fjmrh. fékk þær kröfur í sínar hendur. Daginn áður var farið til sáttasemjara og hann beðinn að taka málið að sér. Síðan þróuðust mál þannig að það var boðað verkfall. Sáttasemjari hann skal samkv. lögunum leggja fram sáttatillögu hversu vitlaust sem það kann að vera á þeim tíma, og er ég þá ekki að dæma þetta verkfall sérstaklega, heldur eingöngu að benda á að það er eðlilegt fyrir forustumenn BSRB sem vilja auðvitað fá fram sáttatillögu, að knýja hana fram og eina leiðin til að gera það er að boða verkfall og hleypa þar með skriðunni af stað. Í þessu, sem ég sagði nú, felst engin áfellisdómur gagnvart einum eða neinum, heldur er ég aðeins að benda á að lögin, eins og þau eru orðuð, leiða til þess að við hljótum, ef mikið ber á milli, að þurfa ætíð að semja í verkfalli. Það er skaðlegt fyrir alla þjóðina. Undir það hafa allir tekið, líka forustumenn þeirra sem eru í verkfalli, að það á að reyna að koma í veg fyrir verkfall. En þetta ákvæði gerir það að verkum að verkföll verða nánast ekki umflúin. Ég bendi á þetta atriði vegna þess að verið er að ræða um ýmis ákvæði í þessum lögum. Ég tel, þar sem ég hef nú trú á því að samningar takist í þessari kjaradeilu innan tíðar, að Alþingi eigi að taka sér tíma í vetur og kanna með hverjum hætti hægt er að skýra þessi lög betur, þannig að þær leikreglur, sem gildi um verkföll, verði ákveðnari og skýrari og leiði ekki til óþarfa árekstra. Ég er tilbúinn til þess fyrir mitt leyti að taka þátt í þeirri vinnu, hvort sem hún verður á vegum hv. félmn. eða hv. fjh.- og viðskn. þessarar deildar.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 42 frá 23. mars 1983, um Landsvirkjun. Flutningsmaður ásamt mér að þessu máli er hv. 7. landsk. þm. Kristín Halldórsdóttir. Efni þessa frv. kemur fram í 1. gr., en hún er svohljóðandi: „Við 13. gr. laganna bætist ný málsgrein, sem verði 4. málsgr. og hljóði svo: Verð á raforku samkvæmt orkusölusamningum til langs tíma við iðjuver þau, sem um er getið í 3. málsgr. þessarar greinar, má ekki vera lægra en sem nemur 65% af verði á raforku til almenningsrafveitna samkvæmt gjaldskrá Landsvirkjunar á hverjum tíma.“ Þetta var tilvitnun í 1. gr. frv. Ákvæði til bráðabirgða er svo orðað: „Við endurskoðun gildandi samninga um orkusölu til langs tíma milli Landsvirkjunar og iðjufyrirtækja, sem nota meira en 100 millj. kwst. á ári, skal tekið mið af ákvæðum laga þessara.“ Frv. sama efnis var flutt á síðasta þingi, en þó hefur orðalagi verið hnikað til í ákvæðum til bráðabirgða með tilliti til samninga sem fram hafa farið, endurskoðun á samningum um orkusölu til stóriðju, svo og í skýringum við það ákvæði. Í grg. með þessu frv. segir í upphafi, með leyfi forseta: „Gífurlegur munur er nú hérlendis á raforkuverði til stóriðju annars vegar og almenningsveitna hins vegar og hefur hann farið hraðvaxandi á undanförnum árum. Þá áformar núv. ríkisstj. að gera nýja orkusölusamninga við erlenda aðila jafnframt því sem unnið er að endurskoðun eldri samninga. Ljóst er að gildandi lagaákvæði hafa ekki tryggt eðlilega kostnaðarskiptingu af raforkuframleiðslu milli stórnotenda og almenningsveitna. Hefur það leitt til þess að almennir raforkunotendur, jafnt heimili og atvinnurekstur, bera óeðlilega mikinn hluta af framleiðslukostnaði raforkunnar í landskerfinu. Því er nauðsynlegt að löggjafinn marki um það almenna stefnu hver vera megi hámarksmunur á verði milli þessara viðskiptavina Landsvirkjunar. Við stefnumörkun frv. um þetta efni er stuðst við sérfræðilegt mat innlendra aðila og einnig höfð hliðsjón af því sem tíðkast erlendis hjá raforkuframleiðendum sem að meginhluta vinna orku með vatnsafli. Ákvæði frv., ef lögfest verða, fela það í sér að lágmarkssamræmi verði í verðlagningu á raforku til stóriðju annars vegar og til almenningsveitna hins vegar. Það hlutfall, sem hér er gert ráð fyrir að fest verði í lög sem lágmark, á að tryggja að ekki sé unnt að velta afleiðingum af óhagkvæmri raforkusölu til stóriðju yfir á almenningsveitur, þ.e. almenna notendur og atvinnurekstur sem ekki kaupir raforku samkvæmt sérsamningum.“ Miðað við núverandi tekjuþörf Landsvirkjunar og það markmið að raforkuverð til núverandi stóriðjufyrirtækja sé að lágmarki 17–18 mill (eða millidalir) yrði orkuverð til almenningsveitna samkv. ákvæðum frv. að hámarki 26–27 mill á kwst. Það þýddi að orkuverð til almenningsveitna gæti lækkað um nálægt 30% frá núverandi verði (37 mill) án þess að afkoma Landsvirkjunar versnaði. Miðað við áætlað kostnaðarverð raforku frá nýjum virkjunum er ljóst að raforkuverð til nýrrar stóriðju þarf að vera a.m.k. 20 mill og verðlagning til almenningsveitna mundi þá ákvarðast með hliðsjón af því. Þannig felst í ákvæðum frv. þessa mikilvæg neytendavernd og aðhald að stjórnvöldum varðandi verðlagningu á raforku til stóriðju nú og í framtíðinni. Gert er ráð fyrir að fella lagaákvæðið samkvæmt 1. gr. þessa frv. inn í 13. gr. laga nr. 42/1983, um Landsvirkjun, sem ég vísa til, en þar er að finna varnagla sem ekki hafa nægt hingað til til að tryggja hagsmuni almenningsveitna og viðskiptavina Landsvirkjunar með viðhlítandi hætti. Það álit innlendra sérfræðinga, sem hér hefur verið vitnað til, birtist í grg. sem unnin var af starfshópi á vegum iðnrn. og var skilað með skýrslu í júlí 1982 þar sem fjallað var um þessi efni, hvert væri eðlilegt lágmarkshlutfall á raforkuverði frá stórkaupendum annars vegar með tilliti til verðlagningar á raforku til almenningsveitna hins vegar. Meginniðurstaða þessa starfshóps, sem í áttu sæti Finnbogi Jónsson, þá deildarstjóri í iðnrn., en nú framkvæmdastjóri Iðnþróunarfélags Eyjafjarðar, Gunnlaugur Jónsson, deildarstjóri Orkustofnunar, Jóhann Már Maríusson, yfirverkfræðingur hjá Landsvirkjun, en nú aðstoðarforstjóri Landsvirkjunar, og Kristján Jónsson rafmagnsveitustjóri ríkisins - meginniðurstaða þeirra var sú, með leyfi forseta, að „að öllu samanlögðu má reikna með því að stóriðjan (8000 stunda nýtingartími og 220 kv. afhendingarspenna) eigi að greiða orkuverð sem nemur a.m.k. 65% af heildsöluverði til almenningsveitna (5000 stunda nýtingartími og 132 kv. afhendingarspenna).“ Þetta er þeirra niðurstaða eftir að hafa fjallað um stöðu þessara mála hér innanlands og þróun hérlendis og það sem tíðkast erlendis. Í öllum þeim tilvikum þar sem vatnsafl er meginuppistaða í raforkuframleiðslu er þetta hlutfall a.m.k. sem þessu nemur og yfirleitt til verulegra muna hærra hvað snertir greiðslur stóriðjunnar. Í landi eins og Bandaríkjunum er raforkuverð það sem stórnotendur greiða í mörgum tilvikum mun hærra en raforkuverð sem almenningsveitur greiða viðkomandi orkuveitum. Það er staðreynd sem ég held að sé umhugsunarefni fyrir. hv. þdm. og ástæða til að taka tillit til við afgreiðslu þessa máls. Í grg. með frv. er vísað til þess hvernig mál hafa staðið gagnvart stærsta orkukaupanda hérlendis, þ.e. ÍSAL, og ég leyfi mér að vitna til þess sem þar segir um það efni: Í fyrsta lagi er þess getið í grg. að ef væri fylgt núverandi gjaldskrá Landsvirkjunar eins og hún lítur út í orkusölunni til ÍSALs, þá væri hlutfallið sem stórnotenda eins og ÍSAL væri ætlað að greiða 67%, en svo er nú ekki í reynd vegna sérsamninga. Það samkomulag um raforkuverð sem samningamenn íslensku ríkisstjórnarinnar gengu frá við Alusuisse í London 9. okt. 1984 felur í sér verð á bilinu 12.5 til 18.5 millidali á kwst. með tengingu við álverð. Miðað við núverandi álverð gefur þetta samkomulag aðeins lágmarksverðið 12.5 millidali sem svarar til þess að umrætt hlutfall verður aðeins um 33%. Ég vek athygli á þessu: ekki 65% heldur aðeins um 33% að óbreyttu verði til almenningsveitna. Almenningsveiturnar greiða þannig þrisvar sinnum hærra verð á orkueiningu en stóriðjan þegar miðað er við lágmarksverðið sem fæst samkvæmt hinum endurskoðaða raforkusamningi við Alusuisse. Í reynd greiðir svo innlendur iðnaður, fiskvinnsla og almennur iðnaður, 6–8-falt hærra raforkuverð en hin erlenda stóriðja nema þá að viðkomandi gjaldskrár verði lækkaðar í framhaldi af þeim samningum sem staðið hafa yfir að undanförnu. Herra forseti. Ég vísa að öðru leyti til grg. sem fylgir þessu frv. Ég vek athygli á því, áður en ég lýk máli mínu, að í Bandaríkjum Norður-Ameríku var samningsbundið verð til stóriðju til álvera. í norðvesturfylkjum Bandaríkjanna hækkað í 27.7 millidali í fyrra. Það hafði verið mikill þrýstingur hjá kaupendum á það að fá þetta verð lækkað og þeir nutu um skeið í fyrra verðsins 11.2 millidalir fyrir afgangsorku. Núna alveg nýlega, frá 1. sept., knúðu álverin orkuveituna til að lækka um sex mánaða skeið raforkuverðið úr 27.7 millidölum í 22.3 millidali og á það aðeins að gilda um sex mánaða skeið, enda haldi álverin uppi fullri framleiðslu fullum orkukaupum frá viðkomandi veitu. Ég vek athygli á þessari staðreynd, sem þarna liggur fyrir, og við skulum bera hana saman við það raforkuverð sem hér stendur til að semja um að lágmarki við hið erlenda fyrirtæki Alusuesse, 12.5 millidali. Það er ólíku saman að jafna. Herra forseti. Ég vísa að öðru leyti til grg. með þessu máli og legg til að því verði vísað til iðnn.