Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bjarni Jónsson Eg leyfi mér að stinga upp á, að þessu máli verði vísað til háskólanefndarinnar, að umr. lokinni.

Framsögumaður (Jón Magnússon) Eg ætla ekki að fara mörgum orðum um þetta frv. að sinni, en mun gera það, ef tilefni gefst til þess síðar. Mál þetta er kunnugt; það hefir áður verið til meðferðar hér á þingi og hefir nú verið athugað af Ed. Eg læt mér því að svo stöddu nægja, að leggja til fyrir hönd nefndarinnar, að málið verði látið ganga til 2. umr.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Það er að margra viturra manna hyggju ilt, að mikið fé fari úr landi voru til erlendra tryggingarfélaga, og nefndin hefir öll skipast að því, að brýna nauðsyn beri til, að sem flest verði félögin hér og að sem mest fé renni í innlendan tryggingarsjóð. Þetta mál er áður kunnugt, því að háttv. forseti deildarinnar og formaður nefndarinnar (Ó. Br.) hefir haldið því fram á undanförnum þingum. Þeir menn, er um málið hafa fjallað, telja þetta nauðsynjamál fyrir skip, fiskiskip og flutningaskip, sökum þess, að það sé einn þáttur af sjálfsögðu starfsviði voru, að flytja sem flest slík félög inn í landið. Læt eg nægja að benda á þessa aðalástæðu, en mun við 2. umr. gera nánari grein fyrir þeim breytingum á frv., sem nefndin telur nauðsynlegar, áður það verði samþykt sem lög. Vil eg svo að eins biðja háttv. deild, að leyfa frv. að ganga til 2. umr.

Pétur Jónsson Þetta frumv. var borið fram í Ed. og samþ. þar. Það er fram komið af því að nauðsynlegt þótti að skerpa hin gildandi lög, til þess að spítalinn yrði betur notaður en er. Hann hefir að undanförnu oftast verið notaður svo sem rúm hefir leyft, en nú eru þar svo fáir sjúklingar, að stofnunin hefir ekki nóg að gera, og sjúklingar þó til fullmargir. Það er vandamál að greiða úr þessu, en nauðsynlegt til þess að vinna fullkominn sigur á þessari hræðilegu sýki og hafa fult gagn af spítalanum. Stofnunin verður jafndýr að heita má, hvort sem fáir sjúklingar eru eða margir. - Þetta hefir komið til íhugunar í fjárlaganefnd og hefir verið borið fram í samráði við hana. Ef til vill væri þó ástæða til að athuga frumv. nánara, og skal eg því leyfa mér að stinga upp á 3 manna nefnd í málið að lokinni þessari umr.

Bjarni Jónsson Eg vil leyfa mér að stinga upp á, að þessu máli verði vísað til mentamálanefndarinnar, að umr. lokinni.

Flutningsmaður (Stefán Stefánsson) Þetta frumv. miðar að því, að verða við eðlilegum og sanngjörnum kröfum safnaðanna, þeim sem sé, að fé kirkna megi ávaxtast í sjóðum, sem hærri vöxtu gefa en hinn almenni kirkjusjóður. Nú er ekki heimilt að ávaxta fé kirkna annarstaðar en í hinum almenna kirkjusjóði, og virðist það mjög svo ófrjálslegt að neyða söfnuðina til þess að nota þann sjóð, þótt völ sé á jafntryggum sjóðum, sem gefa þó töluvert hærri vöxtu. Það var nokkuru öðru máli að gegna, þegar þau lög urðu til, um hinn almenna kirkjusjóð. Þá voru óvíða sparisjóðir í sveitum, en nú síðustu ár hefir talsvert mikið verið gert að því að koma þeim á stofn, og er þá óneitanlega hart og óeðlilegt, að söfnuðirnir megi ekki láta fé kirkna sinna í sína eigin sjóði, þar sem þeir þó eru til hagsmuna sveitamönnum. Auk þess skal eg benda á það, að í frumv. er tekið fram, að eftirlitið sé hjá viðkomandi prófasti og héraðsfundi, sem eg verð að álíta, að gefi næga trygging fyrir því, að fé kirkna sé lánað út með allri gætni. Eg ímynda mér, að háttv. þingdm. sjái, að þetta er eðlileg og sanngjörn krafa frá hendi safnaðanna, og mundi því þessi breyting stuðla að góðri samvinnu milli safnaðanna og kirkjustjórnarinnar. Aftur á móti hygg eg, að það mundi fremur veikja samvinnuna, ef frumv. næði ekki fram að ganga, og kirknafjárins krafist til þess að leggjast inn í hinn almenna kirknasjóð, hversu mikið tap sem það getur orðið fyrir fjárhag hinna einstöku kirkna og jafnvel tilfinnanlegt óhagræði fyrir söfnuðina, sem þó verða að sjá um kirkjuna að öllu leyti. Eg geri ekki ráð fyrir því, að kirknafé væri lagt á sparisjóði annarstaðar en innan sveitarfélaganna sjálfra; þar sem enginn sparisjóður er, mundi það verða lagt í hinn almenna kirknasjóð. Í mínu kjördæmi stendur nokkuð sérstaklega á í þessu efni. Þar hafa þrír söfnuðir tekið að sér umsjón og fjárhald sinna kirkna og álagsfúlga verið greidd til tveggja safnaðanna - einn ekki fengið féð, þótt hann hafi hvað eftir annan óskað að ávaxta það í sparisjóði sveitarinnar - en nú er gengið eftir fénu, til þess að leggja það inn í »hinn almenna kirkjusjóð«. Eg þykist ekki þurfa að skýra háttv. þingdm. frá, hvernig söfnuðirnir una þessu boði kirkjustjórnarinnar, þar sem féð er nú í tryggum útlánum, og engu er hægt um að þoka með peningagreiðslur. Enn er þess að gæta, að annar söfnuðurinn tók við kirkjunni að eins með því skilyrði, að álagsupphæðin 4000 kr. yrði lögð í sparisjóð sveitarinnar. Eg þykist því ekki þurfa að tala frekara um málið að þessu sinni, en óska, að 3 manna nefnd verði skipuð til að athuga það nánara að lokinni þessari umr., og því vísað til 2. umr.

Umboðsmaður ráðherrans (Klemens Jónsson) Af því að eg þekki dálítið til þessa máls. vil eg leyfa mér að gera stutta athugasemd. Landsstjórn og alþing lagði fyrir nokkrum árum mikið kapp á það að koma landssjóðskirkjum af sér og í hendur safnaðanna. En það gekk eigi greitt, því tvívegis að minsta kosti hafnaði Möðruvallaklausturssöfnuður að taka að sér kirkjuna, er þó fór svo að lyktum, að það var samþ. á lögmætum fundi, en með því skilyrði, að fúlga kirkjunnar yrði lögð í sparisjóð Arnarneshrepps og ávöxtuð þar, en landsstjórnin fékk aldrei neitt að vita um þetta skilyrði. Hefði hún fengið vitneskju um það, þá hefði hún orðið að neita því, þar sem hún hafði enga heimild til að gera neina undanþágu frá þeirri lagaskyldu, að ávaxta fé kirkna í hinum almenna kirkjusjóði. En eins víst og þetta er, eins víst er það, að söfnuðurinn hefði aldrei tekið kirkjuna að sér, nema með þessu skilyrði. Af atvikum, sem eg vil eigi fara nánar út í hér var þó féð lagt inn í sparisjóð Arnarneshrepps, en eigi í hinn almenna kirkjusjóð og í sparisjóðnum er þetta fé enn í dag, en nú vill biskup fá það og einnig fé Munkaþverárkirkju, sem mun standa í kaupfélagssjóði í Eyjafirði, inn í kirkjusjóðinn og hyggur hann þá, að ef þetta fé þessara tveggja kirkna næst inn í sjóðinn, þá muni hann vera fær um að lána fé, sem þarf til þess að byggja upp þær kirkjur, er fuku í vetur. Þessar upplýsingar hefi eg álitið mér skylt að gefa og vil jafnframt taka það fram, að hinn nýi biskup er þessu frumv. mótfallinn.

Jón Magnússon Hæstv. umboðsmaður ráðherrans hefir skýrt frá hvernig í frumv. þessu liggi. Og það er augljóst að ef það yrði að lögum, mundi það algerlega tvístra og eyðileggja hinn almenna kirkjusjóð. Mér finst ekki geta komið til mála að setja nefnd í málið, heldur ætti að fella það þegar í stað. Fer líka ekki að verða svo mikið eftir af tíma þingsins, að vert sé að eyða honum að óþörfu.

Hálfdan Guðjónsson Eg hefði reyndar getað sparað mér að tala í þessu máli. Öllum er kunnugt, að lög kirkjusjóðsins miða að tveim takmörkum. Í fyrsta lagi að tryggja sem bezt fé kirkna, og í öðru lagi að reyna að hafa sem öflugustan alsherjarsjóð, er styrkja skuli kirkjur þær, er fátækar eru og ekki geta endurbygt sig sjálfar af eigin rammleik. Eg get ekki annað en bent á í þessu sambandi, að nú er farið fram á að landssjóður hlaupi undir bagga með hinum almenna kirkjusjóði og láni fé til þeirra kirkna, er urðu fyrir fokslysunum miklu nú í vetur. Eg tek hiklaust í sama streng og þeir er vilja að frumv. þetta falli strax.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Mér fanst háttv. umboðsmaður ráðherrans hálfvegis gefa í skyn að sá sparisjóður, er sjóður Munkaþverárkirkju er ávaxtaður í, mundi ekki vera nægilega tryggur, svo að féð gæti verið í hættu. En eg get gefið þá upplýsing, að þessi sparisjóður, sem Kaupfélag Eyfirðinga hefir stofnað hefir allar venjulegar sparisjóðstryggingar í bezta lagi, og að sjóði kirkjunnar er víst engin hætta búin þar. Og eg skal bæta því við, að það er nokkuð hart fyrir söfnuði, sem tekið hafa að sér kirkjur, að mega ekki ávaxta sjóð kirkjunnar á þeim stað, þar sem hann gefur beztan ávöxt og vex skjótast, ef sá staður er fulltryggur. Ekki munu kirkjurnar verða ofveglegar fyrst um sinn, þótt fé þeirra sé haldið sem bezt til haga.

Flutningsmaður (Stefán Stefánsson) Háttv. 3 þm. hafa lagt allmikið kapp á, að fella frv. þetta, og segja það ekki þess vert að vera athugað í nefnd. Svona mikið tillit vilja þeir taka til þeirra óska, er bændur bera fram á þingmálafundum, og fela fulltrúum sínum að flytja á löggjafarþingi þjóðarinnar. Það er þó þessum háttv. þm vitanlegt, að sá sparisjóður er háttv. umboðsmaður ráðh. minntist á er einn með tryggustu sparisjóðum í sveitum, svo að hér er ekki um neina fjárhagslega áhættu að ræða, heldur að eins eðlilega ósk viðkomandi safnaðar, eða geta menn ekki fundið, hvað þetta er sanngjörn krafa, þegar söfnuðirnir hafa tekið við umsjón og fjárhaldi kirknanna, tekið þær til eignar og umráða, að þeir þá verði ófúsir á, að senda sjóði þeirra og árlegar tekjur í hinn almenna kirkjusjóð, sem bæði gefur lægri vexti en þeirra eigin sparisjóðir, og sem þeir hafa engin not af að öðru leyti. Menn telja hinum almenna kirkjusjóði það til gildis, að hann veiti lán öllum kirkjum landsins, er þess þurfa. En eg get ekki séð, þótt sú breyting yrði gerð, sem frumv. fer fram á, að sá almenni kirkjusjóður yrði fyrir svo mjög tilfinnanlegum fémissi, að hann ekki gæti samt sem áður lánað fátækum kirkjum til að byggjast upp, og eg get ætlað, að þeir söfnuðir, sem tækju við sjóði sinnar kirkju reyndu að sjá svo um, að þeir ekki þyrftu að leita til hins almenna kirkjusjóðs, þótt aðgerð eða bygging þyrfti að fara fram á kirkju þeirra. Og eg vil ennfremur biðja menn að athuga, hvort svona löguð - mér liggur við að segja - meinbægni, að neita söfnuðum um fult og óskert fjárhald kirkju sinnar, því hún er sannarlega þeirra eign, muni vera í góðu samræmi við venjulegar frelsiskröfur nútímans. Annars er mér óskiljanlegt, hvernig á því hefir staðið að fé þessara kirkna - Möðruvallaklausturs og Munkaþverár - sem hér er aðallega um að ræða, skyldi vera sent héðan úr Reykjavík og norður í land til safnaðanna hafi svo verið til ætlast, að það skyldi sent aftur hér til Reykjavíkur í hinn almenna kirkjusjóð; slíkur riddaragangur er hreint og beint hlægilegur.

Jón Ólafsson Það ætti nú máske ýmsum öðrum að vera annara um þetta en mér. En úr því að þingið fjallar um þetta, vildi eg að eins segja fáein orð. Mér hefir skilist það tilgangur hins almenna kirkjusjóðs, að bæta kirkjur þær, er hrörlegastar væri og lána fé til að byggja nýjar. Eg vil nefnd í málið, af því að mér finst frv. styðja hag þeirra kirkna, er söfnuðirnir sjálfir annast.

Umboðsmaður ráðherrans (Klemens Jónsson) Það er ekki rétt, að eg hafi mælt á móti nefnd í málið. Eg skýrði einungis málið, og sagði frá áliti biskups um það. Háttv. flutnm. tók það fram, að sér þætti undarlegt, að landstjórnin skyldi afhenda téð, þar sem svona á stæði, án þess að hafa tryggingu fyrir því, að það rynni í hinn almenna kirkjusjóð. Þetta er rétt. Eg er sjálfur hissa á, að stjórnin skyldi gera þetta. Viðvíkjandi fé Munkaþverárkirkju, þá hefi eg ekki sagt, að það væri í ótryggum sjóði, þar sem það væri í kaupfélagssjóði, eg ímynda mér þvert á móti, að það sé í tryggum sjóði, en eg sagði, að það væri ekki í réttum sjóði, hinum almenna kirkjusjóði, og því verður eigi hnekt. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) fanst tilgangi kirkjusjóðsins misboðið, ef menn mættu ekki vaxta fé sitt hvar sem væri. Það finst mér ekki; úr því til er almennur kirkjusjóður, sem er skyldur að lána fé út til að bæta og byggja upp kirkjur, þá er það líka eðlilegt, að fé kirkna renni í þennan sjóð með þessum tilgangi. Auk þess eru þetta bein lög, svo allar ræður um þetta eru í rauninni óþarfar.

Flutningsmaður (Stefán Stefánsson) Háttv. umboðsmaður ráðh. (Kl. J.) vill ekki að málið komist fram á þessu þingi og lýsti yfir því, að ekki væri meiningin, að fé þetta hefði átt að leggjast í annan sjóð, en hinn almenna kirkjusjóð, en eins og eg hefi áður tekið fram er þetta mjög undarleg og óviðfeldin aðferð, ekki sízt þegar þess er gætt, að engin bending kom þá jafnframt í þá átt frá kirkjustjórninni, og féð verið átölulaust í sparisjóðnum nú um mörg undanfarin ár.

Jón Magnússon Eg vil að eins taka það fram, að þótt hv. deild vildi eyða tíma til þess að skipa nefnd í þetta mál og ræða það, þá þykir mér ólíklegt, að gagn verði að því. Eg get varla trúað því, að hv.Ed.samþ. slíkt frv. sem þetta. Ef það yrði að lögum, hlyti það að þýða afnám hins almenna kirkjusjóðs. Það má ekki einblína á það, þótt einhverjir sjóðir kunni að gefa hærri vexti en kirkjusjóður gefur, því að þá eru það ekki eins tryggir sjóðir. Enn fremur gerir frv. ekki ráð fyrir neinu verulegu eftirliti með fénu, en það yrði þó að vera, og yrði þá dýrt að setja upp eftirlit um alt land. Að mínu áliti á þetta mál að falla við þessa umr., því að samþ. lög fyrir einstök tilfelli, er ekki ráðlegt, nema brýna nauðsyn beri til.

Jón Ólafsson Það er ekki rétt hjá háttv.þm. Vestm. (J. M.) að frv. geri ekki ráð fyrir eftirliti. Eg ætla þó ekki að tala um það, en víkja orðum mínum að umboðsmanni ráðh. (Kl. J.), er hann sagði, að það væri ósanngjarnt að taka fé þessara kirkna og setja það í kirkjusjóð, og heldur ekki ráðlegt að breyta lögunum. Af þessum ástæðum álít eg að þörf sé að setja nefnd í málið, til þess að athuga, hvort ekki mætti ráða fram úr því á heppilegan hátt. Eg mæli því með, að nefnd verði sett í málið.

Hálfdan Guðjónsson Það er misskilningur hjá hinum háttv. flutnm. (St. St.) að fé úr kirkjusjóði sé lánað gegn svo lítilli tryggingu, að það tapist stundum hjá kirkjunum. Eg hygg að mér sé óhætt að fullyrða, að aldrei sé lánað úr þeim sjóði nema gegn fullri tryggingu í eignum kirknanna, og þegar prestar hafa tekið lán til að byggja kirkjur, þá hefir það oft verið, að tekjur kirkjunnar hafa ekki þótt nægilegt veð fyrir láninu. Hafa þeir þá að auki orðið að setja veð í tekjum prestakallanna og þannig rýrt tekjur sínar að mun. Hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði að ekki mundi vera erfitt að hafa eftirlit, því menn mundu vera varfærnir; eg er þó viss um það, að slíkt eftirlit sem með þyrfti gæti vakið talsverða óánægju, og verði frv. samþykt, þá dregur það þann dilk á eftir sér, að endalaust hringl kemst á kirkjuféð - menn hendast með það úr einum sjóðnum í annan, eftir því hvar vextir eru hæstir í það og það sinn. Um kirkjusjóðinn getur ekki verið að tala lengur.

Jón Jónsson (S.-Múl.): Eg tel rétt, eftir því sem þetta mál er til orðið, að vísa því til skattanefndar þeirrar, er kosin hefir verið hér í deildinni, að umr. lokinni.

Framsögumaður (Stefán Stefánsson) Þar sem þetta frumv., er nú til frh. 1. umr., sé eg ekki ástæðu til að ræða það frekar á þessu stigi málsins, en óska, að því verði vísað til 2. umr.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Það var árið 1579, að konungur gaf út lagaboð um það, að allar kirkjur skyldu eignast biblíur, sem þá var verið að gefa út, en þær voru dýrar í þá daga, kostuðu 10 rd., sem var mikið fé á þeirri tíð, og kirkjum því biblíukaupin erfið. Þess vegna var það, að biskupinn á Hólum gaf ýmsum fátækari kirkjum biblíuna. Hálskirkja í Fnjóskadal var ein af þeim kirkjum, sem Guðbrandur biskup gaf biblíu, og var það skrifað framan á hana með sjálfs hans hendi að þessa biblíu gæfi hann kirkju hins heilaga Péturs postula á Hálsi, og mælti hann svo um, að hún skyldi æfinlega kirkjunni fylgja. Biblían var að öllu hin sæmilegasta og bundin af list og prýði. Þessi menjagripur hafði um langan aldur legið á altari kirkjunnar á Hálsi og bundin við það með járnfesti, og þar var biblía þessi kyrr enn, þar til eftir síðast liðin aldamót, og sómdi sér vel í sínu spennuslegna, hvíta skinnbandi. Get eg um þetta borið af eigin sjón; var það að mig minnir 1901, að eg sá biblíuna, og er það hið langfallegasta eintak, sem eg hefi nokkru sinni séð af þeirri bók, enda hafði þá verandi biskup landsins (Hallgrímur Sveinsson) lagt svo fyrir, að þessum menjagrip skyldi ekki farga frá kirkjunni. Stjórnarnefnd Landsbókasafnsins gerði nokkru síðar ráðstafanir til þess að fá bókina í bókasafn landsins - það á raunar nokkur eintök, en ekkert eins fallegt. Nefndin hafði því 1903 samþykt að kaupa bókina og hét biskup að láta prestinn um það vita. En sama sumar hafði presturinn, sem þá var á Hálsi, - eg hirði ekki um að nefna hann; álít hann ekki syndugri en marga aðra í Galíleu, eftir því sem hér hefir farið um kirknafé, - farið með biblíuna niður á Akureyri, á veitingahús þar, og lét hana liggja þar til sölu fyrir útlendum ferðamönnum, og þar keypti þessi enska kona, Mrs. Bannon, hana fyrir £ 18. Henni var raunar sagt síðar, að ekki hefði verið heimilt að selja þennan grip, af því að það væri óafhendanleg eign heilagrar kirkju, og hefi eg spurt, að þá hafi alveg dottið ofan yfir hana, er hún heyrði, að svona væri farið með helga dóma kirkjunnar hér á landi. Presturinn fékk að vísu áminningu, en hver hærri víti hann varð að þola - veit eg ógerla. Eg hefi fengið að vita, hvar kona þessi væri niður komin, og það með, að hún mundi verða fús að láta bókina af hendi, ef þess yrði óskað, og að hún aldrei mundi hafa keypt þessa bók, hefði hún fyrir fram vitað, hvernig á henni stóð. Nú er langt liðið nokkuð síðan þetta gerðist. Ekki sýnist þó vera úrhættis um þetta efni enn, og má enn rétta það, er aflaga hefir farið í þessu efni. Bæði er það, að gripurinn er góður og sárt af honum að sjá, en þó er sárari svívirðingin, að svo skuli geta farið um kirkjugripi vora. Þann ræktarleysis- og háðungarblett verðum vér að þvo af oss og sýna það, að vér þolum ekki lengur, að dýrgripir heilagrar kirkju skuli liggja til sölu á veitingahúsum og vér á þann hátt missa þeirra. Eg veit að mörgum muni minnisstætt, að fyrir 50 árum var hurðin forna frá Valþjófsstað flutt héðan af landi burt, þrátt fyrir það, að biskup landsins þá, (Helgi Thordersen) hafði stranglega bannað prestinum að farga þessum dýrindisgrip frá kirkjunni. Nú er sá dýrgripurinn á dönsku safni, og þangað kominn löglaust og heimildarlaust. Og háðungin batnar ekki við það, að á seinustu árum Péturs biskups varð mönnum það ljóst og hreyfðu því, að hurð þessi væri í heimildarleysi komin í forngripasafnið danska, en ætti hér að vera. Hvað gerðu þeir góðu dönsku safnaherrar þá? Þeir sendu okkur kopíu af hurðinni, og þá ósvífni lét landsstjórn vor þá, stiftsyfirvöld og safnamenn vorir sér lynda! Hér getur nú ekki verið um kopiu að ræða, enda ætti það ekki að vera ofætlun fyrir hina nýju stjórn að gera gangskör að því að ná í þessa stórmerkilegu bók.

Umboðsmaður ráðherra (Klemens Jónsson) Eg skal votta með háttv. flutnm. (J. Þ.) að þetta eintak af Guðbrands-biblíu var hið prýðilegasta að ytra útliti. Eg sá það oft á Akureyri, er það lá þar frammi til sýnis sem hver annar söluvarningur, hverjum, er kom inn á veitingahúsið. Það er enginn vafi á, að þessi biblía hefir verið seld í algerðu heimildarleysi. Það geta því allir verið sammála um, að tilgangur flutningsmanns (J. Þ.) með þessa þingsályktunartillögu sé góður; hitt er annað mál, hvort hægt sé að ná bókinni aftur, eða hvort ekki sé á því svo miklir erfiðleikar, að það sé ógerandi. Háttv. flutnm. (J. Þ.) kom ekki með neitt ráð, eða benti á neitt úrræði í þessu máli, en ef hann telur það svo auðvelt, sem ætla má of orðum hans, þá hefði hann átt að benda stjórninni á einhverja auðvelda leið. Ef til vill hefir hann trúað stjórninni bezt til að finna heppilega leið í þessu máli  (Jón Þorkelsson: Já!)  og skal eg þá leyfa mér að skýra frá þeim ráðum eða leiðum, sem eg tel að fara megi í máli þessu. Fyrsta leiðin er sú, að stjórnin hér snúi sér til dönsku utanríkisstjórnarinnar, og hún svo aftur til sendiherra Dana í Lundúnum, sem með diplómatískri málaleitun mundi reyna að fá erindi þessu framgengt. Þessa leið má auðvitað fara, þótt hún hins vegar sé næsta umsvifasöm. En fari nú svo, að hlutaðeigandi kona vilji ekki skila biflíunni, henni annað hvort skipast hugur, er hún sá, hvílíkur dýrgripur biflían væri, eða þá bókin sé komin í annara hendur og þeir vilji ekki af henni láta - hvað þá? Þá er sú leið ekki að neinu gagni. Önnur hugsanleg leið væri það að senda mann til Lundúna gagngert til að hafa uppi á bókinni. Það væri nú reyndar nokkuð kostnaðarsamt, og ef honum færi á sömu leið, að viðkomandi vildi ekki láta bókina af hendi, þá værum vér engu nær að svo búnu. Gangi þetta alt ekki sjálfviljuglega, eru því engin önnur úrræði en höfða mál. Er það þá, vil eg leyfa mér að spyrja háttv. flutnm., meining hans að höfða eigi mál út af þessu? Það verður líka örðug leið, því eg skal leyfa mér að geta þess, að í fyrsta lagi er öll málssókn og málflutningur í Englandi afardýr, svo að það mundi hafa mikinn kostnað í för með sér, því að byrja yrði á því að leggja fram svo og svo stóra upphæð, sem tryggingarfé handa stefnda, ef málið tapaðist, en svo er í öðru lagi þess að gæta - og það er aðalmergurinn í þessu máli - að það er mjög tvísýnt, að mál þetta ynnist fyrir enskum dómstólum, Eftir íslenzkum og dönskum lögum mundi krafa sú ná fram að ganga, en eftir þýzkum og frönskum lögum er eignarrétturinn mjög takmarkaður með tilliti til seinni góðtrúa kaupenda; þannig missir eigandi rétt sinn til afturkröfu, ef lausnarfé er selt við opinbert uppboð eða á markaði, og kaupandi er í góðri trú; hversu það er eftir enskum lögum, er mér ekki algerlega kunnugt, en það er þó fyrirfram ekki ólíklegt, að þau í þessu líkist fremur þýzkri og franskri löggjöf en norrænni, en ef svo er, þá er málið tapað, því að það er eftir enskum lögum en ekki íslenzkum, að málið yrði dæmt, og þar sem það verður upplýst, að bókin hefir legið til sölu vikum saman á opinberum veitingastað, þá er ekki ólíklegt, að hin góðkunna heiðurskona, sem keypti biblíuna, eða erfingjar hennar, eða síðari kaupendur geri það gildandi, að svofeld sala líkist sölu á uppboði eða markaði, og dómstólarnir fallist á þá skoðun. Vilji konan aftur á móti skila bókinni góðfúslega, þá þarf eigi svona hátíðlega þingsályktun, nóg að leiða athygli stjórnarinnar að því. Þegar málið þannig er rakið út í yztu æsar, er það fyrirsjáanlegt, að árangurinn muni ekki verða fjarska mikill. Þó að tillaga þessi verði samþykt, þá er þó líklegast, að hún nái ekki tilgangi sínum. Eg vil því leyfa mér að spyrja háttv. flutnm. (J. Þ.) hvort hann ekki er fús til - eftir að hafa fengið þessar upplýsingar - að taka tillöguna aftur.

Jón Ólafsson Út af ummælum h. umboðsmanns ráðherra (Kl. J.) um »vindikations«reglur í enskum lögum, skal eg leyfa mér að geta þess, að samkvæmt enskri löggjöf er »vindikations«rétturinn takmarkalaus. Réttur hlutaðeigandi mundi því geta sótt að lögum þann sem hefði biblíuna með höndum, þótt hann hefði keypt hana í góðri trú.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) gaf góðar upplýsingar um ákvæði þau, er gildi á Englandi um endurkröfurétt (reclamation) jafnframt því sem hann þykist vita, að óþarfi sé hér að fara í mál, þó ekki sé óhugsandi að það gæti unnist. Alt af er að vísu hægt að hefja málaþrætur, en betra er þó um leið að sjá sér veg til að komast út úr þeim. En eg ætlast ekki til þess, að hér þurfi að koma til neinna málssókna. Annað mál er það, að eg vorkenni stjórninni ekki, þó að hún verði að hafa dálítið fyrir þessu máli, því að bæði er málefni þetta svo vaxið, að vansalaust er ekki að láta það kyrt, og svo er bókin sjálf þess virði, að nokkuð sé haft fyrir að fá hana aftur. Skilvísir menn hafa sagt mér, að þessi kona muni alls ekki hafa ætlað sér að selja bókina, enda hafi hún vitað, hvernig hún var að henni komin, og að hún muni fús að láta nefnda bók af hendi aftur. Hana hafi jafnvel stanzað á ræktarleysinu, sem lýsti sér í því að gera slíka hluti að verzlunarvöru. En vegir til þess að fá bók þessa aftur, virðast geta verið margir, meðal annars láta biskup landsins gera ráðstafanir til að ná bókinni. Líka mætti blátt áfram gera mann eftir henni. Mig minnir að Gunnlaugur Pétursson eða einhver annar skýr og skilmerkilegur maður hafi sagt mér, að hann vissi, hvar kona þessi ætti nú heima. Annars er ekki mjög líklegt, að hún hafi flutt sig búferlum síðan 1903. Það er ekki mjög líklegt, að kona, sem hefir efni á að gefa 324 kr. fyrir eina bók, búi á flækingi. - Ekki ósennilegt, að hún búi í sínu eigin húsi í Lundúnaborg. En þótt svo væri að hún hefði flutt sig, þá er til bók, sem Englendingar kalla Directory - ef eg kann að nefna það -, en það er »vegvísir« eða »bæjarskrá«, og mætti líklega finna konu þessa eftir þeirri leiðbeining. Önnur eins bók og Guðbrandsbiblía er sómi og höfuðprýði bókmenta vorra. Og þetta eintak hennar er gersemi, sem þjóðbókasafn vort verður að ná að geyma. Eg get þess vegna ómögulega - svo eftirlátur sem eg annars vildi af persónulegum ástæðum vera við hinn hæstvirta umboðsmann ráðherrans (Kl. J.) - að verða við þeim tilmælum að taka tillögu þessa aftur. - Enda veit eg, ef eg gerði það, að hún mundi jafnharðan verða tekin upp af öðrum þingmönnum. Eg get heldur ekki séð, að nein óþægindi geti af till. stafað fyrir landsstjórnina. Þó að ekkert væri annað en sómatilfinningin, þá ætti hún að vera ein ærin til þess að knýja menn til þess að láta þetta mál ekki afskiftalaust. Það er engin þarfleysa að reka af sér það háðungarorð, að kirkjur landsins, musteri guðs meðal lýðsins, sé »óstraffað« gerðar að sölubúð og ræningjabæli, og að gersemar kirkjunnar hér sé hafðar á boðstólum angurlaust á skytningum og í drykkjukrám landsins fyrir hvern ferðalang, sem kaupa vill. Kirknaránið hefir nú um mörg ár geisað svo óskaplega yfir þetta land, að það virðist mál komið að gera því ofurlítinn farartálma eftirleiðis, og kenna mönnum, að það verði ekki látið alveg afskiftalaust framvegis.

Jón Magnússon Fulltrúa ráðherrans (Kl. J.) þótti ógerlegt að greiða atkvæði með þessari tillögu, og eg segi að fyrir mína persónu ætla eg fúslega að greiða atkv. gegn henni, því mér finst að með samþykt hennar sé verið að gabba bæði þing og þjóð, og á þann hátt er mönnum bægt frá að snúa sér beint til stjórnarráðsins, sem þó eðlilegast er. Eg veit ekki, hvað flutnm. (J. Þ.) hefir verið að hugsa, er hann fór að koma fram með þessa tillögu. Hún er svo innihaldsrýr, að mig stórfurðar á því, að hann skyldi láta slíkt koma inn á alþingi. Það virðist vera kominn tími til að setja eftirlitsmenn, er væri falið á hendur að hafa gætur á, að alskonar meiningaleysu sé ekki hrúgað inn á þingið, að eins til að tefja tímann.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Ef ætti að fara að setja menn til að hafa eftirlit með því, er prenta á hér á þinginu, þá veitti ekki síður af að gæta að því, að þingmönnum héldist ekki uppi að tala hér á þingi svo af engu efni og engum röksemdum, sem hinn háttv.þm. Vestm. (J. M.) nú gerði. Honum þótti meðal annars málið svo smávaxið, að það hefði ekki verið þess vert, að það kæmi fram hér á þingi. En hvers virði er þjóðarsóminn og þjóðarheiðurinn? Hvenær verður hann of dýru verði keyptur? Eg spyr svo, af því að eg lít á þetta mál frá þeirri hlið, og þá sýnist mér málið stórvaxið, og h. þm. ekki vera upp úr því vaxinn að eiga við það á þingi hér. Þingmanninum þótti það vera að ganga fram hjá stjórnarráðinu að koma með þetta mál nú inn á þing. Þessi orð þingmannsins komu mér mjög á óvart einmitt frá honum. Hann hefir sjálfur um mörg ár verið einn af æztu vörðum hinnar íslenzku kirkju, og einn af yfirvörðum allra þjóðmenja landsins, og í samfleytt sex ár hefir honum verið kunnugt um þetta mál, og þó hefir hvorki hann né stjórnarráðið hrært legg né lið til þess að fá á því neina leiðréttingu. Það situr því ekki sem bezt á þessum háttv. þingmanni að tala um, að óþarfa afskiftasemi komi hér fram. Hér er ástæða til að láta ekki afskiftalaust. Hitt var og miður heppilegt, sem þm. sagði, að eg hefði sem landsskjalavörður átt að láta mál þetta til mín taka. En eg skal fræða hann á því, að sem landsskjalavörð varðar mig þetta mál einkis - skjalasafnið er hvorki bókasafn né fornmenjasafn -, en sem þingmann varðar mig það mikils, og eg álít skyldu mína að skifta mér af því hér.