Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Eggerz Það er alls ekki ætlan mín að halda langa ræðu að þessu sinni. Frv. þetta kom fram í Nd. frá hæstv. stjórn, og er kryddað bæði einokun og brennivíni. Jeg hefi þegar áður lýst afstöðu minni til þessarar einokunarstefnu stjórnarinnar, þá er kornfrv. hennar var til umræðu hjer í háttv. deild, og þarf því ekki að fara frekar inn á það almenna atriði nú. Jeg skal þó taka það fram, að jeg tel ekki neina vissu fengna fyrir því, að ríkissjóður fái meira í sinn hlut með þessu lagi heldur en með tollunum, sem mætti enda hækka. Það er engum efa bundið, að af þessu hlyti að leiða talsverðan kostnað til húsagerðar, því að eins og kunnugt er, verða vindlar og vindlingar að geymast í jöfnum hita, því þeir þola ekki raka, og yrði því að vanda vel til þeirra húsakynna, sem þeir ættu að geymast í. Þá gæti og vel svo farið, að valið á þeim manni, sem gera ætti innkaupin á vörum þessum, tækist ekki sem best, og myndi það ekki auka hagnaðarvon ríkissjóðs. - Hygg jeg yfirleitt, að slíkar tekjur muni, er til lengdar lætur, reynast óvissari en þær, er fengist geta með tollunum. Auk þess vita allir, að fjárhag landsins er þann veg farið nú, að síst virðist ástæða að stofna til slíks kostnaðar, úr því að oss rekur enginn nauður til. Tel jeg víst, að því fje, sem verja yrði til stofnunar slíkrar verslunar, yrði betur varið á annan hátt. En svo er líka önnur hlið á þessu máli, sem jeg tel ekki varða minstu, en það er bannhlið málsins. Jeg verð að segja það, að mjer þætti það engin furða, þótt bannmenn yrðu ekkert hrifnir af því að vita af víninu í þessum fjelagsskap, enda ljeti það að líkindum. Mjer finst eðlilegast, þar sem áfengi er jafnan skoðað sem lyf og talið til lyfja, að það fylgdi frv. því, til einkasölu á lyfjum, sem fram er komið, en kæmi ekki til greina hjer. Jeg er í engum efa um, að það er hreinasti óþarfi, hve mikið fer af áfengi til iðnaðar. Það er líka auðsjeð á því, hve miklar tekjur eru áætlaðar í frv. af þessari verslun, að það er beint gert ráð fyrir, að traðkað verði bannlögunum í þessu efni - en allir ættu að sjá, hve slíkt er óviðeigandi. Jeg þarf svo ekki að lýsa afstöðu minni til þessa máls frekar að sinni. Jeg er eindregið á móti því; í fyrsta lagi af því, að það er einn angi einokunarstefnunnar, og í öðru lagi af því, að það særir mig sem bannmann að sjá þessar aðfarir stjórnarinnar. Það var annars dálítið skringileg sjón, sem jeg sá í dag í anddyri alþingishússins sjálfs. Það var fullur maður, sem var að staupa sig þar í makindum. Jeg varð í fyrstu dálítið hissa á þessu hátíðahaldi, en datt svo í hug, að maðurinn væri líklega bara að drekka minni stjórnarinnar og þessa frv. hennar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) hefir nú látið uppi skoðun sína á þessu frv., og kemur hún mjer reyndar ekki á óvart, en jeg vil benda honum á það, að jeg var meira „loyal“ gagnvart honum, þegar jeg var formaður fjhn. í Nd. og hann fjármálaráðherra, heldur en hann reynist mjer nú. En um þetta skal jeg ekki fást. Háttv. 2. landsk. (S. E.) segir, að þær muni reynast litlar tekjurnar af þessu frv., þótt fram gangi, en jeg get ekki gengið inn á það. Það hefir sýnt sig, að það er hægt að græða á slíkum verslunum, og jeg er í engum vafa um, að það er ekki síður hægt, þótt reksturinn sje í stórum stíl. Og það er ekki hægt að segja annað en að flest sje til tínt, þegar það er talið til foráttu frv., að stjórnin geti ekki útvegað sjer húsnæði til að geyma tóbak, eins vel og tóbakssalar nú.  (S. E.: Það er hægt, en það kostar peninga)  . Vitaskuld, en það kostar líka peninga hjá þeim, sem nú versla með þessa vöru. Þá talaði háttv. 2. landsk. (S. E.) um það, hve illa gæti farið, ef valið á verslunarstjóranum mistækist. En jeg tel víst, að það yrði ávalt hægt að losna við þann mann, ef svo færi, og ætti það því tæplega að geta orðið mikill hængur á þessu máli. Það er auðsjeð á annari eins röksemdaleiðslu og þessari, að hjer er ekki að ræða um mótstöðu gegn þessari stefnu, heldur er það „pólitík“, sem skaut nú upp höfðinu hjá andstæðing stjórnarinnar. - Það leiðir vitanlega ekki til neinna aukinna fjárgreiðslna erlendis, þótt landsstjórnin taki að sjer þessa verslun og komi þar í stað kaupmanna. Þá mintist háttv.þm. (S. E.) á bannhlið málsins, í sambandi við drykkjurút, er hann kveðst hafa sjeð. En þar er jeg hræddur um, að háttv.þm. (S. E.) hafi yfirsjest í ályktun sinni, því að mjer finst líklegast, að maðurinn hafi fremur verið að drekka minni háttv.þm. (S. E.) en stjórnarinnar, úr því að hann sýndi honum flöskuna, en henni ekki. Háttv. þm. (S. E.) vildi að áfengi væri talið til lyfja og látið fylgja frv. um einkasölu þeirra. Það sem vakti fyrir mjer í þessu efni, var það, að áfengi er sumpart notað til lyfja, sumpart til eldsneytis og sumpart til iðnaðar. Það er því alls ekki rjett að telja það alt meðal lyfja. Auk þess sje jeg ekki betur en að það ætti að vera styrkur fyrir bannmenn, að stjórnin tæki alla vínpöntun í sínar hendur. Annars vissi jeg ekki um lyfjafrv., þá er þetta frv. var í undirbúningi. Það er annars fjarri því, að hægt sje að bera þessa einkasölu saman við einokunina gömlu, eins og sumir eru svo oft að stagast á. Þetta á ekki í neinu sammerkt við hana. Hún var til orðin fyrir kúgun erlendra ríkja, en sú einkasala, sem hjer er um að ræða, er til orðin af fúsum vilja landsmanna sjálfra. Annars álít jeg, að ekki sje ástæða til að fara frekar út í þetta frv. nú, en jeg vil að eins að lokum endurtaka það, að ef jeg hefði verið form. fjhn., þá hefði jeg ekki talið rjett að standa upp og andmæla frv. á þessu stigi málsins.

Sigurður Eggerz Hæstv. fjrh. (M. G.) hóf ræðu sína með því að kvarta um, að jeg hefði reynst minna „loyal“ gagnvart sjer en hann gagnvart mjer áður, er jeg skipaði hans sess og hann minn. Jeg fæ nú ekki sjeð, að það sje hægt að leggja loyalitets-mælikvarða á það, sem hjer er um að ræða. Jeg er á móti þessu frv. stjórnarinnar, af því að jeg álít það skaðlegt þjóðinni, og get jeg ekki sjeð, að þetta sje neitt undrunarefni, þó að þingmenn, í þessu sem öðru efni, fylgi sannfæringu sinni. Yfirleitt hefir mjer ekki verið brugðið um „unloyalitet“ í garð andstæðinga minna, og jeg hygg, að ekki sje heldur nein ástæða til þess nú. Allra síst finst mjer það sitja á hæstv. fjrh. (M. G.) að vera margorður um þetta efni, því að jeg man ekki betur en að hann snerist varla mjög „loyalt“ við máli einu, sem var á döfinni, þegar jeg var fjármálaráðherra, og kallað var Öskjuhlíðarfarganið. Þá hafði stjórnin veitt nokkrum fátækum mönnum atvinnu við grjótnám, og nam hallinn á vinnunni 40000 kr., og var auk þess ekki hægt að sjá fyrir í byrjun, að kostnaðurinn yrði nokkur, enda má vera að salan á grjótinu hafi farið svo á endanum, að ekkert tap hafi orðið á henni. Þá skrifaði hæstv. fjrh. (M. G.), þá skrifstofustjóri, nefndarálit um þetta efni, þar sem stjórninni var mjög legið á hálsi fyrir framkvæmdir sínar í þessu efni. Aftur á móti verð jeg að segja það, að mjer finst jeg hafa verið vonum vægari í garð þessarar hæstv. stjórnar. Jeg hefi látið fjöldann allan af axarsköftum hennar óátalin. - Hefir hæstv. fjrh. (M. G.) heyrt nokkuð til mín um húsið við Geysi? Hefir hann nokkurn tíma heyrt mig minnast á hrossakaupin og fleira af því tagi?  (M. G.) fór að minnast á „loyalitet“. Annars get jeg vel skilið það, og virt til vorkunar, þótt hæstv. forseti vilji ógjarna láta angra stjórnina. Nú er hæstv. fjrh. (M. G.) einnig kunnugt um, að jeg hefi altaf staðið á móti einokun. Þar við bætist svo, að jeg tel mjög vafasamt, að nokkur gróði verði á þessum rekstri. Valið á manninum gæti ávalt mishepnast, og þá of mikið í húfi, er alt er á eins manns hendi. Hvað snertir umyrði hæstv. fjrh. (M. G.) um húsið, þá er það ekki svo að skilja, að ekki sje hægt að koma upp viðunandi húsakynnum, en það kostar peninga. Ef landsverslunin á að verða einkasali á tóbaki, þá þyrfti að reisa bæði stór og vönduð hús til þeirrar vörugeymslu, og gæti það vel orðið tilfinnanlegur kostnaður. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekar inn á þetta mál nú.

Halldór Steinsson Jeg geri ráð fyrir, að þessu máli verði vísað til fjárhagsnefndar; en þar sem hjer er um tvö óskyld efni að ræða, einkasölu á tóbaki og áfengi, þá vil jeg vekja athygli þeirrar nefndar, sem væntanlega fjallar um málið, á því, hvort ekki muni nauðsynlegt, að hún taki það þegar til athugunar, og vinni að því að skilja þessi tvö efni að. Nú er komið fram annað frv. um einkasölu á lyfjum, og tel jeg því rjettast, að fjhn. skili áfenginu þangað, sem það á rjettilega að vera - nefnilega til lyfjanefndar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg þarf ekki að vera langorður, því að háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) hefir ekki í ræðu sinni farið neitt inn á efni málsins, en var að tala eitthvað um hrossakaup og húsbygging við Geysi, og ætla jeg ekki að svara því. Eitthvað mintist þó háttv.þm. (S. E.) á, að reisa þyrfti stórhýsi til að geyma í tóbakið, og þann kostnað, sem því fylgdi. Jeg sje nú ekki betur en að möguleikar ættu að vera á því að fá hús leigð til þessa, engu síður en handa landsverslun öll stríðsárin og hingað til.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Eins og hv. deild er kunnugt, var á Alþingi 1914 samþ.þál. um að skora á stjórnina að semja frv. til laga um hlutafjelög. Jeg var þá ráðherra, og þegar jeg fór utan það ár, sneri jeg mjer til manns, sem jeg vissi, að hafði sjerþekkingu á þessum málum Magnúss Jónssonar núverandi prófessors við Háskólann, og bað hann að semja frv. til laga um hlutafjelög. Jeg bað hann að hafa frv. eins einfalt og hann sæi sjer fært. Þá var skömmu síðar skift um stjórn, og veit jeg ekki frekar um hvað stjórnir þær, er eftir komu, gerðu í málinu. En þegar jeg var orðinn fjármálaráðherra og fór utan 1918, afhenti Magnús Jónsson mjer frv. til laga um hlutafjelög, er hann hafði samið. Að það frv. var ekki lagt fyrir þingið kom af því, að atvinnumálaráðherra fjekk það eigi nógu snemma í hendur. Nú hefir stjórnin tekið mál þetta upp af nýju, en ekki tekið upp frumvarp Magnúss Jónssonar, heldur er frv. það, er hjer liggur fyrir, að miklu leyti þýðing dönsku hlutafjelagslaganna frá 1917. - Dönsku lögin höfðu fengið mjög rækilegan undirbúning og verið undirbúin í nefnd, er mun hafa verið skipuð mönnum með sjerþekkingu, áður en málið kom fram í þinginu. En þrátt fyrir það var þeim breytt mikið í þinginu. Jeg vil taka það fram, að jeg álít óhugsandi, að þingmenn geti athugað svona frv. ítarlega; það tekur lengri tíma en svo, að ætlast verði til þess. Og það er langt frá því, að nefndin hafi haft nægan tíma til að rannsaka frv. þetta eins og skyldi. Til þess hefði nefndin þurft að hafa tök á því, að rannsaka ítarlega erlendan rjett í þessu efni, en þetta hefir ekki verið hægt nema að litlu leyti. Nefndin er sammála stjórninni um þörf á lögum um hlutafjelög. Það eru engin almenn ákvæði til um þetta efni; aðeins á víð og dreif í löggjöfinni ákvæði um einstök hlutafjelög. Nefndin er ekki í neinum vafa um, að allmikil bót er að þessu frv. Hitt er annað mál, að reynslan ein sker úr því, hvort nokkur ákvæði eru í frv., sem ofaukið er eða leggi bönd á viðskiftalífið, og eins mun hún sýna, hvort þörf er á fleiri ákvæðum. Þörfin fyrir hlutafjelagslög er, eins og jeg sagði áðan afarmikil. Hlutafjelögum hefir fjölgað sjer allmikið síðustu árin, og mörg hin þörfustu fyrirtæki hjer á landi eru stofnuð með hlutafjelögum. Má þar til nefna botnvörpungaflotann, sem að mestu leyti er reistur og starfræktur af hlutafjelögum. Skal jeg svo minnast á nokkur helstu ákvæði frv. og brtt. þær, er nefndin hefir gert. Frv. er í 8 köflum. I. kafli frv. er aðallega skýring á hugtakinu hlutafjelag. Aðaleinkenni hlutafjelaganna er, að hluthafarnir ábyrgjast ekki skuldbindingar fjelagsins með öðru en því hlutafje, er þeir leggja fram. Þeir vita því altaf, hvað áhætta þeirra er mikil í fjelaginu. Þetta veldur því, að menn eru fúsari til að leggja fje í hlutafjelög heldur en að binda sig við persónulega ábyrgð, þar sem öllum eigum þeirra getur verið hætt, ef illa fer. Einmitt vegna þess að um persónulega ábyrgð er ekki að ræða í hlutafjelögum, þá hefir með þeim reynst unt að safna nægilegu fje til þess að koma stórfyrirtækjum á stað, sem komið hafa oft að miklu gagni. II. kafli er um starfrækslu hlutafjelaga. Þar er ákveðið, að stofnsamning skuli gera er hlutafjelag er myndað, og fyrirskipað hvað í þeim samningi skuli greina. Skal þar tekið fram heiti og heimilisfang fjelagsins, tilgangur þess, hversu mikið hlutafje sje ákveðið, kostnaður af stofnun fjelagsins o. s. frv. Alt er þetta ákveðið til þess að tryggja þá, er fje kynnu að leggja í fjelagið. Og í sama skyni er gert hið opinbera útboð, sem ákveðið er í 7. gr. frv., þegar almenningi er gerður kostur á að skrifa sig fyrir hlutum í fjelögum. Að vísu er heimilt, að stofnendurnir leggi sjálfir alt hlutafjeð fram, og fer þá auðvitað engin auglýsing fram. Og fram hjá auglýsingunni sýnist mega komast, með því að bjóða út fje í þrengri hringum, en í Danmörku, þar sem samkonar ákvæði gilda og hjer er farið fram á, er tilhneigingin til þess að skýra þetta ákvæði sem þrengst og láta hið opinbera útboð fara sem oftast fram. Í stjórnarfrv. stendur, að stofnendur hlutafjelags megi ekki vera færri en 3. Nefndin leggur til, að sú tala verði færð upp í 5. Það ef að vísu álitamál, hvaða takmark skuli sett í þessu efni. T. d. er tala stofnenda í dönsku lögunum ákveðin 3 minst, en í sænsku lögunum 5, og í frv. því, er Magnús Jónsson hefir afhent, er talan ákveðin 5, eins og nefndin fer fram á. Í stjórnarfrv. er og ákveðið, að hver hluthafi leggi fram 500 kr. hlut minst, þegar um 3 hluthafa er að ræða, sem stofna hlutafjelag. Þessu hefir nefndin breytt og leggur til, að aðalupphæð hlutafjárins sje 2000 krónur minst, en þykir ekki ástæða til að heimta að hluthafarnir leggi jafna upphæð hver í þessu tilfelli fremur en öðrum. Í III. kafla eru ákvæði um skrásetning hlutafjelaga. Er leitast við að gera ákvæðin um skrásetningu sem óbrotnust. IV. kafli laganna er um hlutafje, hlutabrjef o. fl. Nefndin hefir gert breytingu við 24. gr. í þessum kafla. Þar stendur, að hluthafafundur einn geti heimilað stjórninni að auka hlutafje. Jeg hefi átt tal við einn mann, sem mjög er kunnugur hlutafjelögum. Hann leit svo á, að hyggilegt væri, að stjórnin mætti undir vissum kringumstæðum auka hlutafjeð. Nefndin hefir farið miðlunarleið í þessu og tekið upp ákvæði sænsku laganna, þar sem stjórnin má bjóða út hlutafjárauka, með væntanlegu samþykki aðalfundar. Vel getur komið fyrir, að stjórnin eigi kost á góðum kaupum á t. d. húsum eða lóðum, og langt sje til aðalfundar. En vanti peninga, þegar svo stendur á, getur verið heppilegt að heimila henni að bjóða út fjeð, því þá er það til að liðnum frestinum, ef hluthafafundur samþykkir það, en neiti hluthafafundur, þá hefir enginn við það mist í neins rjettar. Brtt. nefndarinnar við 26. gr. eru flestar orðabreytingar og sumpart leiðrjettingar á skökkum tilvitnunum. Það er því engin ástæða til að fara frekari orðum um þær. Í þessum kafla er ákvæði um, að hlutafjelag má ekki taka hlutabrjef sjálfs sín eða bráðabirgðaskírteini til tryggingar. Hjer var einu sinni rætt mikið um það, að eitt hlutafjelag veitti lán út á hlutabrjef sín. Hefir það þótt óhyggilegt að heimila fjelögunum það, því það getur orðið til þess, að hlutafjelögin, þegar hallar undan fæti, leitist við að halda verðbrjefunum óeðlilega háum, þannig að menn fái rangar hugmyndir um hag þeirra, en slíkt ber að varast. Í 29. gr. frv. er ákvæði um, hvernig fara eigi að, ef bráðabirgðaskírteini eða hlutabrjef glatast, og á þá að fá það ógilt með dómi, lögum samkvæmt. Nefndinni hefir verið bent á, að þetta væri of örðug leið, en hún hefir ekki sjeð sjer fært að gera breytingu á þessu ákvæði, því ef stjórnir fjelaganna mættu gefa út ný brjef í vissum tilfellum, fyrir þau glötuðu, þá væri sumum fjelögum að vísu trúandi til þess, en yfirleitt væri of lítil trygging í því að leggja þetta vald í hendur fjelaganna. Þá kem jeg að V. kafla, sem er um stjórn, hluthafafjelagsfundi og fleira. Við þennan kafla er fyrsta brtt. nefndarinnar, töluverð efnisbreyting. Hún snertir það, hve mikið gildi hlutabrjef hafa fyrir hluthafa, þegar til atkvæða kemur. Í dönsku lögunum gilda þau ákvæði, að atkvæði er fyrir hvern hlut; ræður því sá maður öllu, sem flesta hlutina á. Frá þessu ákvæði má þó gera undantekningu í hlutafjelagslögunum. Brtt. nefndarinnar fer í þá átt, að enginn hluthafi geti ráðið meiru en 1/5 hluta samlagðra atkvæða í fjélaginu. Sams konar ákvæði og þetta er í sænsku lögunum. Hins vegar leit nefndin svo á, að ef þetta ákvæði væri eigi sett, gætu þeir, sem völdum vildu ná í fjelaginu, keypt svo og svo mörg hlutabrjef, til þess að ráða svo afli atkvæðanna. Nefndin leit svo á, að samskonar ákvæði og þetta þyrfti að vera, til þess að koma í veg fyrir, að slíkt gæti komið fyrir. Þar sem líka er gengið út frá því í dönsku löggjöfinni, að fjelagið sjálft geti gert samskonar takmarkanir, ef því sýnist. Þá er 5. brtt. nefndarinnar við 33. gr. frv. í stjórnarfrv. segir svo: „Ef fjelag á sjóð eða sjóði, ætlaða til að vinna upp tap, má nota þá til þess, enda þótt tekjuafgangur verði á reikningsárinu“. Með öðrum orðum, ef reikningshalli er, þá má ekki borga út úr sjóðnum. Sumstaðar hafa verið stofnaðir sjóðir, með það fyrir augum, að hægt sje að borga prósentur af hlutafje, ef illa gengur. Nefndin hefir því gert brtt. um, að stofna megi sjóð til tryggingar greiðslu bankavaxta af hlutunum, þegar illa gengur. Þetta er hvöt fyrir fjelögin að stofna sjóði þegar vel gengur, sem óneitanlega er mjög heppilegt. Við VI. kafla, sem er um fjelagsslit o. fl., hefir nefndin gert aðeins smá orðabreytingar. Við VII. kafla, sem er um erlend hlutafjelög, hefir nefndin gert litlar breytingar. Þar er sagt, að hlutafjelög, sem heimili eiga erlendis og lögleg eru samkvæmt landslögum, megi starfa hjer á landi undir samsvarandi skilyrðum sem annara ríkja þegnar, eða menn heimilisfastir erlendis. Í dönsku lögunum er ríkisborgararjettur skilyrði fyrir því, að geta orðið hluthafi í dönsku fjelagi. En nefndin hefir eigi tekið hjer upp samskonar ákvæði, því að hún býst við, að mjög bráðlega verði samin íslensk atvinnulöggjöf, og þar verði þetta, meðal annars, tekið fram. Á þessari löggjöf er að sjálfsögðu hin mesta þörf. Við VIII. kaflann, sem er um refsingu fyrir brot og fleira, hefir nefndin gert brtt. við 60. gr., sem hún ætlar að taka aftur við þessa umr.Brtt. þessi gengur í þá átt, að borgun til lögreglustjóra fyrir störf þau, er honum eru falin í lögum þessum, fari eftir ákvæðum laga um aukatekjur ríkissjóðs. Nefndin ætlast því til, að þessi gjöld sjeu tekin út úr lögum þessum og sett inn í aukatekjulögin. En þar telur nefndin, að eigi að safna saman öllum aukatekjum landssjóðs, bæði þessum aukatekjum og t. d. aukatekjum samkvæmt skrásetningarlögum, sem nú eru ekki í aukatekjufrumvarpi stjórnarinnar. En ef háttv. fjárhagsnefnd sjer sjer ekki fært að taka þetta til greina, þá býst jeg við, að nefndin falli frá brtt. algerlega. En fyrir næstu umræðu mun allsherjarnefndin ræða málið við fjárhagsnefndina. Yfirleitt er hjer um mjög merkilegt mál að ræða, sem þörf hefði verið að rannsaka mjög ítarlega, en sökum þess, að þörfin er svo brýn fyrir lög þessi, að lengri frestur er óheppilegur, þá leggur nefndin til, að frv. þetta verði samþykt, með þeim breytingum, sem hún ber fram.

Sigurður Hjörleifsson Kvaran Jeg er enginn kunnáttumaður á þessum sviðum, og skal því ekki hætta mjer út í langar umræður. Jeg vil þá fyrst og fremst geta þess, að mjer finst eigi hafa verið færð nægileg rök fyrir því, að rjett sje að breyta því ákvæði 4. gr. frv., að stofnendur skuli eigi vera færri en þrír. - Get jeg því eigi fallist á þá tillögu nefndarinnar, að þeir skuli vera minst 5. Því að af þeirri breytingu leiðir af sjálfu sjer, að slíta verður hlutafjelagi, ef hluthafar verða færri en 5. Jeg hefi engin fullgild rök heyrt fyrir því, að þetta sje rjett, því í okkar fámenna þjóðfjelagi væri miklu fremur ástæða til að velja lægri töluna. Þá get jeg og eigi fallist á, að rjett sje að breyta ákvæðum 4. gr. um hluthafaframlögin. Í frv. stjórnarinnar er ákveðið, að stofnendur skuli hver um sig leggja fram 500 kr. En eftir brtt. nefndarinnar eiga stofnendur að leggja fram 2000 kr. alls. Þetta er töluvert annað, og mjer sýnist full ástæða til að ákveða, hvað hlutabrjef megi vera lægst. Og get jeg því eigi skilið, hvers vegna nefndin leggur til, að hlutafjelag megi stofna, ef stofnendur leggi aðeins fram alls 2000 kr., því fjelög, sem stofnuð eru með mjög lágum hlutum - t. d. 10 kr. hlutum - hafa stundum, eða jafnvel oft, reynst fjárglæfrafyrirtæki. Af þessum ástæðum hefi jeg helst tilhneigingu til að greiða atkvæði með greininni eins og hún er í frv.

Björn Kristjánsson Jeg ætlaði að tala um 4. gr., en felst nú á að hafa hana eins og hún er. Þá vil jeg víkja að 4. brtt. nefndarinnar, sem er við 31. gr. frumvarpsins. Jeg er að vísu ánægður með hana, en kann illa við, hvar hún er skeytt inn í. Mjer finst hún eiga að koma inn á eftir orðunum: „Afl atkvæða ræður á hlutafjelagsfundum, nema öðruvísi sje kveðið á í samþyktum“, en á undan orðunum: „Samþykki allra“ o. s. frv. - Jeg mun svo greiða atkvæði með 4. gr. óbreyttri. En hinsvegar lít jeg svo á, að það eigi að gera mönnum sem ljettast fyrir að komast hjá persónuábyrgðinni og undir hlutafjelagsverndina.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Um brtt. við 4. gr. er það að segja, að nefndin leggur ekki mikla áherslu á það, hvort minsta tala stofnenda verður ákveðin 3 eða 5. í dönsku hlutafjelagslögunum eru 3 stofnendur lágmarkið, en í sænsku lögunum 5. Yfirleitt virðast nú sænsku lögin fullkomnari. - Þá er um hluthæðina. Hvort sem 3 eru eða 5, þá er ekki brýn ástæða til, að allir leggi jafnt fram, heldur má ákveða lágmark hlutafjár, eins og nefndin leggur til að gert verði með brtt. 235,1. En vitanlega gæti komið til athugunar að taka til lágmark hlutar, og mun nefndin athuga það til 3. umr. Ef þrír menn geta verið fjelag, þá stenst ekki vel ákvæðið um, að enginn megi fara með meira en einn fimta atkv. Með því væri þá girt fyrir, að atkvæði væru greidd fyrir meira en 3/5 hlutafjárins. Annars sje jeg enga ástæðu til að binda sig við töluna 3. Ef um holla hugmynd er að ræða, þá fer varla hjá því, að fá megi 5 menn í fjelag. Háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) talaði um að 2. liður brtt. á þskj. 257, við 31. gr., mundi fara betur annarsstaðar en þar, sem bent er til. Þetta er alveg rjett athugað hjá háttv.þm. (B. K.). Nefndin ætlaðist einmitt til, að þessi orð kæmu inn í 2. málsgrein, á undan orðinu „Samþykki“. Jeg vona, að hæstv. forseti geti borið það svo upp og skoðað hitt sem prentvillu.

Forseti (G. B.) Jeg hefi ekkert á móti að það sje leiðrjett þann veg.

Sigurjón Friðjónsson Jeg sje ekki, að neitt sje unnið við að láta töluna 3 standa í 4. grein, í stað þess að setja 5. Og líka verður að athuga það, að ef brtt. við 33 gr. yrði samþ., en 3 stæðu óbreyttir í 4. gr., þá mundi af því leiða, að fjelagi yrði að slíta þegar í stað aftur, ef það væri stofnað af þremur, nema því aðeins, að viðbót fengist. Um flutning brtt. við 31. gr. er það að segja, að nefndin ætlaðist til að hún kæmi inn þar sem frsm. sagði. En það varð að samkomulagi hjá mjer og skrifstofustjóra að setja hana á eftir greininni, þareð okkur fanst hún koma ólögulega við inni í miðri gr. Annars skiftir þetta ekki miklu máli.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Nefndin ætlaðist til, að brtt. kæmi þar inn, sem jeg gat um.

Frsm. (Sigurjón Friðjónsson) Nefndin hefir lagt á móti því, að þetta frv. verði samþ., og ber einkum fyrir sig fjárhagsvandræðin, sem yfir standa. Um þetta var nefndin öll einhuga. Að öðru leyti litu nefndarmenn nokkuð ýmsum augum á málið. Jeg lít svo á, að margt muni nú slæðast í gegnum þingið, sem síður skyldi en þetta. En í sjálfu sjer er það ekki nóg ástæða til þess að greiða frv. atkv. Enda er það svo, að þótt fjárhagsástæðan vegi mikið í mínum augum, þá bætist það og við, að jeg er hneigður til að líta svo á, að fremur beri að fækka prestum en fjölga. Störf þeirra hafa verið minkuð nú á síðari árum; meðal annars hefir barnafræðslunni að mestu verið ljett af þeim. Jeg get nokkuð um þetta borið af kunnugleika í sveitum, og þar virðist mjer prestar gætu haft miklu meiri störf en nú er. Fyrir því lít jeg svo á, að hægt sje að komast af með færri presta, en tel þá rjett að launa þá svo vel, að þeir gætu gefið sig við starfi sínu óskiftir.