Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum um sakadóm í ávana- og fíkniefnamálum, nr. 29/1986, eins og það kemur frá hv. Ed. Núgildandi lög um sakadóm í ávana- og fíkniefnamálum öðluðust gildi þann 1. júlí 1986. Í 1. gr. þeirra laga er svo kveðið á að fyrir þeim dómstóli skuli reka og dæma opinber mál vegna brota á lögum um ávana- og fíkniefni, nr. 65 frá 1974, vegna brota á 173. gr. a almennra hegningarlaga. Málum sem komið hafa til meðferðar dómstólsins á undanförnum missirum hefur ekki einvörðungu fjölgað, heldur hefur umfang þeirra vaxið verulega. Á þetta einkum við um nokkur mjög umfangsmikil fíkniefnamál þar sem um hefur verið að ræða innflutning og dreifingu á kókaíni en við slíkum brotum liggja þung viðurlög. Eigi verður talið svo að óyggjandi sé að heimilt sé samkvæmt núgildandi lögum að fleiri en einn dómari dæmi mál sem rekin eru fyrir sakadómi í ávana- og fíkniefnamálum og flyt ég því frv. þetta. Það er í samræmi við stefnu stjórnvalda um samfellda, hraða og vandaða málsmeðferð þegar í 1. gr. frv. er lagt til að þegar vafi þyki vera um mikilsverð sönnunar- eða lagaatriði geti dómarinn að fengnu samþykki dómsmrn. ákveðið að slík mál séu dæmd af þriggja manna dómi. Sú breyting varð á meðförum frv. í Ed. að heimild dómarans til að kveðja til setu í dómi með sér tvo dómendur sé háð samþykki dómsmrn. Sambærileg lagaheimild er varðandi Sakadóm Reykjavíkur og skal það skýrt nokkru nánar. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 74/1974, getur ríkissaksóknari kveðið svo á að rannsókn máls og meðferð annaðhvort eða hvort tveggja skuli fara fram í Reykjavík eða annars staðar á landinu þar sem honum þykir best við eiga, enda þótt það skyldi annars sæta rannsókn og meðferð dómara í öðru lögsagnarumdæmi, ef mál er vandasamt eða umfangsmikið. Mál vegna meiri háttar skatta- og efnahagsbrota skulu að jafnaði sæta meðferð í Reykjavík. Þá segir í 3. mgr. sömu greinar að í Reykjavík geti þrír sakadómarar, annaðhvort eftir ákvörðun yfirsakadómara eða eftir boði dómsmrh., farið með mál eftir rannsókn þess og dæmt það í sameiningu, enda þyki vafi vera um mikilsverð sönnunar- og lagaatriði. Í 2. málsl. 1. gr. frv. er fjallað um hæfi þeirra sem kvaddir eru til setu í dómi. Þar er lagt til að viðkomandi sé embættisdómari. Í frv. sem lagt var fyrir Ed. var gert ráð fyrir að auk embættisdómara væri unnt að kveðja til setu í dómi menn sem uppfylltu skilyrði 2. mgr. 2. gr. núgildandi laga, þ.e. til skipunar sem dómari í sakadómi í ávana- og fíkniefnamálum, en í meðförum Ed. var sá hluti ákvæðisins felldur brott. Þá er að lokum í 2. gr. frv. m.a. lagt til að umrædd lagabreyting taki til mála sem þegar eru til meðferðar hjá dómstólnum. Ég legg til, hæstv. forseti, að máli þessu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. að lokinni þessari umræðu.

Frsm. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Ég mæli hér fyrir litlu frv. á þskj. 131 um greiðslujöfnun fasteignaveðlána til einstaklinga, þ.e. breyting á lögum nr. 63 26. júní 1985. Þetta frv. er flutt að beiðni Hagstofu Íslands og í samráði við félmrh. og það er flutt af fjh.- og viðskn. deildarinnar. Í gildandi lögum nr. 63/1985, um greiðslujöfnun fasteignaveðlána einstaklinga, er í 6. gr. kveðið á um ,,launavísitölu til greiðslujöfnunar``. Þessi vísitala skal að jöfnu samsett úr vísitölu atvinnutekna á mann og vísitölu meðalkauptaxta allra launþega. Launavísitala til greiðslujöfnunar er metin mánaðarlega og nýtt til greiðslujöfnunar opinberra húsnæðislána en ekki í öðru skyni. Undanfarin tvö ár hefur ekki verið hægt að reikna þessa vísitölu í samræmi við fyrirmæli laganna þar sem mánaðarlegar áætlanir um vísitölu atvinnutekna og meðalkauptaxta hafa ekki verið tiltækar. Hagstofan hefur því reist vísitölu þessa á áætlunum um breytingar greiddra launa, einkum dagvinnulauna, að teknu tilliti til samningsbundinna breytinga annarra launaþátta. Á sl. vori voru sett almenn lög um launavísitölu, nr. 89/1989. Við umfjöllun málsins í fjárhags- og viðskiptanefndum Alþingis var á það bent af hálfu Hagstofunnar að eftir gildistöku nýrra laga um launavísitölu væri æskilegt að færa ákvæði um gerð launavísitölu til greiðslujöfnunar til samræmis við ný lög um launavísitölu. Hér kemur tvennt til. Annars vegar hefur eins og áður segir ekki verið unnt að fullnægja þeim fyrirmælum um útreikning launavísitölu til greiðslujöfnunar sem fram koma í núgildandi 6. gr. laga nr. 63/1985 og hins vegar er ekki heppilegt að beitt sé mörgum opinberum launavísitölum. Af þessum ástæðum er frv. þetta flutt. Frv. þarfnast ekki sérstakra skýringa, en um gerð hinnar nýju launavísitölu vísast til þeirra skýringa sem fram komu í frv. til laga þar að lútandi (þskj. 361 á 111. löggjafarþingi 1988--89). Forstjóri Hagstofu Íslands, Hallgrímur Snorrason, kom til fundar við fjh.- og viðskn. og gerði okkur nákvæma grein fyrir eðli málsins og nauðsyn þess að frv. yrði flutt og féllst nefndin einróma á að verða við tilmælum hans. Þetta frv. er einnig flutt í samráði við félmrh.

Flm. (Hjörleifur Guttormsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um jarðhitaréttindi. Það er 86. mál þessa þings á þskj. 87. Flm. ásamt mér að þessu máli eru hv. þm. Geir Gunnarsson, Guðrún Helgadóttir og Ragnar Arnalds. Þetta mál hefur komið fram áður á Alþingi en ekki orðið útrætt. Þar sem hér er um stórt og þýðingarmikið mál að ræða freistum við hv. flm. þess að leggja það hér fram aftur og væntum þess að á því verði nú tekið því að nauðsynin til þess að setja heildarlöggjöf um jarðhitaréttindi er enn brýn og hefur þýðing þess raunar vaxið. Meginákvæði þessa frv. koma fram í 1. og 6. gr. frv. þar sem kveðið er á um mörk eignarréttar á jarðhita. Í 1. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Landareign hverri, sem háð er einkaeignarrétti, fylgir réttur til umráða og hagnýtingar jarðhita á og undir yfirborði hennar í allt að 100 metra dýpi. Landeiganda er rétt að bora eftir og hagnýta sér jarðhita með þeim takmörkunum sem lög þessi tilgreina.`` Í 6. gr. segir: ,,Íslenska ríkið á allan rétt til jarðhita sem liggur dýpra en 100 metra undir yfirborði landareigna skv. 1. mgr. 1. gr. Íslenska ríkið á allan rétt til jarðhita sem liggur utan landareigna skv. 1. mgr. 1. gr.`` Í 11. gr. frv. er sérstakt ákvæði sem varðar sveitarfélög, en greinin er svohljóðandi: ,,Sveitarfélag, sem á land á jarðhitasvæði við gildistöku laga þessara, skal hafa forgangsrétt til jarðhitarannsóknarleyfis og jarðhitaleyfis skv. 9. og 10. gr. á landi sínu og vera undanþegið leyfisgjaldi.`` Í 8. gr. er kveðið á um forgangsrétt þeirra sem nýta nú þegar jarðhitasvæði, gert ráð fyrir því að þeir hinir sömu hafi forgangsrétt til frekari borana og hagnýtingar jarðhitans á því jarðhitasvæði til sama fyrirtækis. Í III. kafla frv. eru ákvæði sem snerta sérstaklega meðferð jarðhitasvæða og náttúruvernd í því samhengi. Þetta má segja að séu meginefni þessa frv. og þau eru vissulega mjög ákvarðandi og það er mjög gild stefnumörkun sem í þeim felst. Í núgildandi löggjöf er helstu ákvæði um jarðhita að finna í 9. og 10. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, og í orkulögum, III., V. og VII. kafla. Í ákvæðum vatnalaga er á því byggt að hverir og laugar fylgi landareign þeirri sem hver eða laug er á en nokkrar takmarkanir eru á umráðaréttinum. Ákvæðin í orkulögum sem vitnað var til leystu af hólmi lög nr. 98/1940, um eignar- og notkunarrétt jarðhita, en í 1. gr. þeirra laga sagði að landareign hverri fylgdi réttur til umráða og hagnýtingar á hverum og laugum sem á henni eru, þó með takmörkunum þeim sem lög þessi tilgreina, eins og þar segir. Í grg. við I. kafla frv. er nánar rakið hvernig núgildandi ákvæði birtast varðandi jarðhitaréttindi. Það hafa, herra forseti, verið gerðar margar atrennur að því að setja heildarlöggjöf um jarðhitaréttindi eða um ákveðin svið varðandi jarðhita, svo sem um háhitasvæði. Það er rakið á bls. 5--6 í grg. með frv. hverjar þessar meginatrennur eru. Sú saga nær ekki skemur en til ársins 1937 og að þessu máli hafa komið menn hverra nöfn Íslandssagan geymir og hafa látið mjög að sér kveða á liðinni tíð, m.a. hér á Alþingi. Þar á meðal var dr. Bjarni Benediktsson sem stóð að máli sem hann flutti á Alþingi árið 1945 og vitnað er til á bls. 6 í grg., en þetta mál varðaði eignar- og notkunarrétt jarðhita. Þar var lagt til að jarðboranir er ná dýpra en 10 metra megi ekki framkvæma án leyfis ráðherra sem skuli synja leyfis ef hætta kynni að vera á því að með jarðborunum væri spillt hagnýtingu jarðhita á eign annars manns en þegar er hafin eða hagnýtingu síðar meir. Í frv. var ekki ákvæði um bætur, enda segir m.a. í grg. með þessu frv. dr. Bjarna Benediktssonar: ,,Hér er aðeins um almenna takmörkun á eignarréttinum að ræða, sem löggjafarvaldinu er heimilt að setja, þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins.`` Í þessu frv. dr. Bjarna var því lagt til að unnt væri að svipta landeiganda rétti til hagnýtingar jarðhita neðan 10 metra dýpis ef hætta kynni að vera á því að það spillti byrjaðri eða væntanlegri hagnýtingu jarðhita á landi annars manns. Dr. Bjarni Benediktsson taldi þetta almenna takmörkun eignarréttar sem heimil væri án bóta. Ég tel þýðingarmikið að draga fram viðhorf þessa stjórnmálamanns og fræðimanns á sviði löggjafar þegar rætt er um þetta mál hér. Dr. Ólafur Jóhannesson skrifaði ritgerð sem fylgdi stjfrv. til jarðhitalaga sem lagt var fram á Alþingi 1957 og það frv., sem hét frumvarp til laga um jarðhita, kvað á um rétt landeiganda til umráða og hagnýtingar jarðhita og um rétt ríkisins til umráða og hagnýtingar jarðhita. Þar voru sett fram ákvæði ekki ósvipað og kemur fram í þessu frv. M.a. var í 8. gr. þess frv. að finna svohljóðandi ákvæði, með leyfi forseta: ,,Ríkið á allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita, sem liggur dýpra eða sóttur er dýpra en 100 metra undir yfirborð jarðar.`` Og í 9. gr. þess frv. var kveðið á um að engum væri heimilt að bora eftir jarðhita niður fyrir 100 metra dýpi né ráðstafa eða hagnýta jarðhita nema til kæmi sérstakt leyfi ráðherra. Í grg. með þessu frv. er vitnað til ritgerðar prófessors Ólafs Jóhannessonar. Niðurstöður hans voru þær að þrátt fyrir að réttur landeigenda til umráða og hagnýtingar jarðhita á landi sínu sé, að því er virðist, litlum skorðum bundinn að núgildandi lögum þá megi setja honum ýmis takmörk með nýrri löggjöf ef ástæða þykir til. Hann segir enn fremur að það sé sanngjörn regla og í samræmi við eðli máls að sérstök náttúruauðæfi, sem enginn einstakur hefur átt þátt í að skapa, séu sameign þjóðarinnar allrar. Það er ekki lítils virði að hafa álit þessara fræðimanna í lögum fyrirliggjandi þegar fjallað er um ákvæði af því tagi sem það frv. sem ég mæli hér fyrir hefur að geyma. Í IV. kafla grg. með frv. er fjallað sérstaklega um eignarréttarviðhorfin og með tilliti til ákvæða stjórnarskrárinnar. Niðurstaðan, eins og greint er frá í þessari grg., er sú að með ákvæðum frv. þessa sé einungis verið að setja eignarréttinum almenn takmörk. Ekki verði séð að stofnast hafi til eignarréttar að jarðhita djúpt í jörðu sem girði fyrir að almenni löggjafinn geti mælt fyrir um umráða- og hagnýtingarrétt til handa ríkinu á jarðhita sem ekki hefur verið virkjaður og er neðan 100 metra dýpis í landi sem er háð einkaeignarrétti. Í niðurlagi grg. segir um þetta frekar: ,,Um rétt ríkisins til að setja reglur um meðferð jarðhita utan einkaeignarlanda og neðan við 100 metra dýpi undir einkaeignarlöndum má vísa til dóms Hæstaréttar 19. febr. 1981, um eignarrétt að botni Mývatns utan netlaga, og dóms Hæstaréttar 28. des. 1981, um eignarrétt að Landmannaafrétti. Í báðum tilvikum var einkaeignarréttarkröfum landeigenda hafnað, en kveðið á um rétt handhafa ríkisvaldsins til að setja reglur um yfirráð, meðferð og nýtingu náttúruauðæfa þessara.`` Herra forseti. Eins og ég gat um í upphafi máls míns er veruleg nauðsyn á að marka almenna stefnu um umráða- og nýtingarrétt jarðhita í landinu. Jarðhitinn er ein af auðlindum þjóðarinnar. Jarðhiti djúpt í jörðu er eðlilegt að talinn verði almannaeign, sameign þjóðarinnar. Það eru auðæfi sem engir einstaklingar hafa átt þátt í að skapa. Vöntun á almennum ákvæðum um þessa auðlind standa nú þegar og hafa um skeið staðið í vegi fyrir eðlilegum rannsóknum á þessari auðlind. Það er alveg ljóst að rannsóknir geta leitt til verulegra krafna varðandi verðmæti lands, varðandi bætur fyrir land og það er mjög brýnt að löggjafinn taki loks á þessu máli og setji um það leiðbeinandi reglur, almennar reglur eins og hér er gert ráð fyrir samkvæmt frv. Þetta frv. mótast af því viðhorfi, sem við alþýðubandalagsmenn og margir fleiri höfum mælt fyrir, að auðlindir þjóðarinnar eigi að líta á sem sameign og það hefur hlotið stuðning manna í öðrum stjórnmálaflokkum óháð því hvar þeir flokkast í hinu pólitíska litrófi eins og fram hefur komið í mínu máli. Ég sé ekki ástæðu til þess, virðulegur forseti, að fara fleiri orðum um mál þetta nú á þessu stigi við þessa umræðu nema tilefni gefist til hér síðar við umræðuna, en mæli með því að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. iðnn. deildarinnar.

Flm. (Hjörleifur Guttormsson) Herra forseti. Það frv. sem ég mæli hér fyrir um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins er 140. mál þessarar deildar á þskj. 144. Flm. að þessu frv. eru auk mín hv. þm. Geir Gunnarsson, Guðrún Helgadóttir og Ragnar Arnalds. Frv. þetta kveður á um skv. 1. gr. að íslenska ríkið sé eigandi allra auðlinda á og í hafsbotninum utan netlaga og svo langt til hafs sem fullveldisréttur Íslands nær samkvæmt lögum, alþjóðasamningum eða samningum við einstök ríki. Auðlindir samkvæmt lögum þessum taka til allra ólífrænna og lífrænna auðlinda á og í hafsbotninum. Í öðrum greinum þessa frv. er kveðið á um hvaða takmörk eru sett við leit að efnum til hagnýtingar og gert ráð fyrir að til þess þurfi skriflegt leyfi iðnrh. og einnig að sami ráðherra, þ.e. iðnaðarmála, veiti heimildir til að taka eða nýta efni af hafsbotni. Leyfi af þessu tagi er gert ráð fyrir að sé bundið við ákveðin svæði. Þá er kveðið á um heimild til að sett verði nánari reglugerð um ákvæði og framkvæmd laganna, svo og um brot við lögunum. Í bráðabirgðaákvæði er gert ráð fyrir því að þeir sem við gildistöku laganna taka efni af eða úr hafsbotni skuli innan sex mánaða sækja um leyfi samkvæmt ákvæðum 4. gr. frv. Þetta frv. hefur áður verið flutt hér á Alþingi. Upphaflega kom það fram sem stjfrv. 1982, en það var undirbúið af nefnd sem starfaði á vegum iðnrn. á því ári. Sama nefnd hafði á hendi skipulagningu og ráðgjöf um hagnýtar hafsbotnsrannsóknir og starfaði um nokkurra ára bil á vegum iðnrn. Meðal þeirra sem komu að undirbúningi þessa máls var Benedikt Sigurjónsson, fyrrv. hæstaréttardómari. Þetta mál var lagt fram á Alþingi í stjórnartíð dr. Gunnars Thoroddsens. Meðal þeirra sem sátu í þeirri ríkisstjórn var prófessor Ólafur Jóhannesson, þá utanrrh., og hann mælti sérstaklega með því að frv. af þessu tagi yrði flutt og hlyti samþykki. Málið fékk nokkra meðferð hér á Alþingi í ársbyrjun 1983, en starfstími þess þings var knappur þar eð þing var rofið fyrr en venja er til og var þá lagt til af þingnefnd og samþykkt að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar, eins og þar sagði ,,til skjótrar en ítarlegrar athugunar hæfustu sérfræðinga``. Nefndin lagði áherslu á að skynsamleg skipan þessara mála yrði fundin sem skjótast og málið lagt fyrir næsta þing, eins og sagði í áliti nefndarinnar. Það hefur hins vegar ekki verið nein teljandi hreyfing á þessu máli síðan á vegum ríkisstjórna og því kemur þetta frv. nú enn fram hér sem þmfrv. Hæstv. núv. iðnrh. hefur greint mér frá að hann hefði áhuga á þessu máli en sérstakur undirbúningur hafi ekki farið fram vegna þess á vegum ríkisstjórnarinnar og því gerir hann ekki athugasemdir við að málið sé hér fram lagt á Alþingi. Við skulum vænta þess að þær undirtektir af hálfu ráðherra verði til þess að greiða götu málsins hér í þinginu. Í grg. með frv. er frá því greint m.a. að þótt settar hafi verið lagareglur um fullveldisrétt Íslands yfir hafsbotninum skorti reglur um eignarrétt og nýtingarrétt að auðlindum sem þar kunna að finnast, a.m.k. á svæðum utan netlaga. Í grg. er einnig gefið yfirlit um helstu rannsóknir sem fram hafa farið á hafsbotninum umhverfis Ísland en þær rannsóknir eru vissulega skammt á veg komnar. Lítið er um það að hagnýt efni hafi verið numin af hafsbotni. Það eru þá helst möl og sandur sem byggingarefni, en nokkuð hefur verið rannsakað um útbreiðslu slíkra efna og vissulega má einnig nefna nám á skeljasandi sem tekinn hefur verið fyrir Sementsverksmiðju ríkisins á Akranesi um langt árabil og er auðvitað verðmætt og þegar hagnýtt jarðefni. Í grg. með frv. er yfirlit um rannsóknir sem tengjast setlögum á hafsvæðum umhverfis Ísland með tilliti til hugsanlegra kolvetna sem þar gætu fundist. Þær rannsóknir hafa staðið yfir fyrst og fremst frá árinu 1978 að telja þegar fyrstu bergmálsdýptarmælingar voru gerðar. Verulegu mælingarnar voru gerðar á svæðum fyrir norðan land og rannsóknir hafa einmitt beinst að svæðunum úti fyrir Norðurlandi og norðaustur af landinu sérstaklega. Í Flatey á Skjálfanda var sumarið 1982 boruð sérstök kjarnahola til rannsókna á setlögum sem er að finna úti fyrir Mið-Norðurlandi og frekari rannsóknir hafa farið fram á þessu setlagasvæði og hafa þær gefið betri mynd af því, þykkt setlaga og jarðlagagerð. Þá er í grg. og í fylgiskjölum með frv. gefið yfirlit yfir rannsóknir sem fram hafa farið samkvæmt ákvæðum samkomulagsins um Jan Mayen svæðið, en samningur um það var gerður milli Íslands og Noregs 22. okt. 1981 og gekk í gildi ári síðar. Einnig hafa farið fram rannsóknir á svæðum sem ekki eru ótvírætt undir yfirráðum Íslendinga enn sem komið er, hinu svonefnda Hatton-Rockall svæði þar sem Danir og Íslendingar hafa staðið sameiginlega að rannsóknum á setlögum. Ekki hafa komið neinar ótvíræðar niðurstöður úr þessum rannsóknum, en þó má benda á að niðurstöður rannsóknanna á Jan Mayen svæðinu hafi veitt vísbendingar sem tákna að nokkrar líkur eru taldar á olíumyndun á því svæði. Eins og hér hefur verið greint er lítið vitað um auðlindir á hafsbotninum við Ísland. Ekki er útilokað að þar kunni að finnast verðmæt efni sem unnt væri að hagnýta. Það er því brýn nauðsyn að setja sem fyrst lagareglur um það hvernig háttað skuli eignarrétti að þessum auðlindum og nýtingu þeirra. Það er engum vafa undirorpið að mati flutningsmanna að ríkið sem slíkt er eigandi að auðlindum þeim er á hafsbotni kunna að finnast og ræður yfir nýtingu þeirra. Það er í samræmi við viðurkenndar skoðanir einnig í nágrannalöndum okkar. Hér hefur verið valinn sá kostur með frv. þessu að setja almenn lög um þetta efni þar sem ákveðnar eru meginlínur í stefnu þeirri sem tekin er. Um einstök svið hagnýtra rannsókna og vinnslu mætti síðar setja ákvæði í lögum eða með reglugerðum eftir því sem þurfa þykir, m.a. um umhverfisvernd. Í því sambandi legg ég sérstaka áherslu á það að ef til hagnýtingar kæmi, ef nýtanlegar auðlindir fyndust, t.d. olíulindir, þarf auðvitað að fara fram mjög ákveðið og strangt mat á kröfum sem gerðar yrðu varðandi hugsanlega hagnýtingu slíkra efna á íslenskum hafsvæðum. Við samningu frv. hefur m.a. verið höfð hliðsjón af fyrirkomulagi og löggjöf sem Norðmenn hafa sett í þessum efnum, en eins og kunnugt er þá er mikið um hagnýtingu jarðefna á norskum hafsvæðum, á hafsbotni undir norskum hafsvæðum, ekki síst olíunám. Virðulegur forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla frekar um frv. í framsögu við 1. umr. en vísa til grg. með frv. og 11 fylgiskjala sem prentuð eru með því og snerta mál þetta. Ég legg til að að lokinni umræðu um frv. verði því vísað til hv. iðnn. þessarar deildar.