Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta fjárlaganefndar. Kannski kann það að hljóma framandi í upphafi en eins og áður hefur komið fram og allir þekkja er hér nokkuð óhefðbundið ástand þar sem ekki er starfandi ríkisstjórnarmeirihluti og fjárlagafrumvarpið lagt fram af starfandi ríkisstjórn. Áður hefur komið fram hvernig nefndin vann að breytingartillögum í hv. fjárlaganefnd. Ég mun ræða um það sérstaklega síðar. Því rita undir nefndarálitið einungis þeir nefndarmenn sem voru og eru fulltrúar starfsstjórnar flokkanna. Ég geri ráð fyrir að aðrir nefndarmenn fjárlaganefndar eða fulltrúar annarra flokka mæli fyrir eigin nefndarálitum þó svo að það sé okkar ætlan að standa sameiginlega að þeim breytingartillögum sem hér verða fluttar og síðan eftir atvikum að styðja þær í atkvæðagreiðslu og veita síðan fjárlagafrumvarpinu í heild sinni hlutleysi sitt. Virðulegur forseti. Það fer ekki hjá því að þegar verið er að vinna á jafn stuttum tíma og við höfum verið að gera hefur ýmislegt komið upp á í vinnu hv. fjárlaganefndar undanfarna sólarhringa, allt frá því að tæknin væri að stríða okkur og yfir í ónógan tíma til að ígrunda með fullnægjandi hætti ýmis atriði fjárlaganna. Þá vil ég aðvara um að hugsanlega þurfa að koma til einhverjar leiðréttingar á milli umræðna, einfaldlega vegna þeirrar tímapressu og þeirra tækniörðugleika sem við höfum lent í við frágang málsins. Það helgast kannski fyrst og fremst af því að við erum í fyrsta sinn að ræða og afgreiða fjárlög í lagaumhverfi um opinber fjármál sem nýlega hafa tekið gildi. Eins og kom rækilega fram í 1. umr. um fjárlagafrumvarpið mun vafalaust taka einhvern tíma að innleiða nýtt verklag og nýja verkhætti því tengdum. Ég mun fjalla nánar um það í framsögu minni síðar. Gerðar eru breytingartillögur við tekjuáætlun frumvarpsins sem nema 3,8 milljörðum til hækkunar tekna og einnig breytingartillögur við sundurliðun 2, þ.e. fjárheimildir málefnasviða eftir málaflokkum og ráðuneytum sem samtals nema 8,2 milljörðum til hækkunar gjalda. Á rekstrargrunni verða því heildartekjur ársins 775,8 milljarðar, en gjöldin verða 751,6 og er heildarafkoman þar af leiðandi ríflega 24 milljarðar sem er eilítil lækkun frá 1. umr. Útgjöld fjárlagafrumvarps fyrir árið 2017 hækka í heild sinni verulega mikið. Talsverð umræða hefur verið í hv. fjárlaganefnd um þá útgjaldaþróun sem hér er að verða; raunútgjaldahækkun ríkissjóðs nemur tugum milljarða. Það má hafa af því ákveðnar áhyggjur hvert slík þróun leiðir okkur. En við teljum að á ystu brún, eða alla vega 1. minni hluti telur að við séum að komast á ystu brún þeirrar útgjaldaþenslu sem við fjöllum hér um. Hv. fjárlaganefnd hafði það verklag á nú sem er óhefðbundið miðað við fyrri ár - frumvarpið kemur óvenju seint fram vegna alþingiskosninga og hve seint þingið kom saman - að ekki hefur verið hægt að halda í fyrri starfshætti hv. fjárlaganefndar um umfjöllunartíma og umsagnir. Við leituðum því fyrst og fremst til umsagnaraðila sem voru Seðlabanki Íslands og Hagstofan, Ríkisendurskoðun, Samtök atvinnulífsins og ASÍ ásamt Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Það voru þeir gestir sem komu og ræddu við fjárlaganefnd og fylgdu eftir sínum umsögnum og unnu þannig að undirbúningi umræðunnar um fjárlagafrumvarpið. Auk þess varð sú mikla breyting að einungis fáir aðrir aðilar komu til fjárlaganefndar. Við tókum sérstaklega fund með innanríkisráðuneyti og Vegagerð og síðan heilbrigðisráðuneyti og Landspítala. Það er kannski í anda þeirra áherslna sem síðar koma fram í breytingartillögum okkar. Um forsendur þessara fjárlaga og þessa fjárlagafrumvarps er rakið á bls. 2 í nefndaráliti okkar og er í raun sá rammi sem sleginn er utan um fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár, sem er þá í stuttu máli þannig að gangi þær spár eftir verðum við með eitt lengsta samfellda hagvaxtarskeið í nútímahagsögu á Íslandi. Allar greiningar og allar umsagnir sem við höfum haft úr að spila segja að sá hagvöxtur og þessi hagvaxtarsveifla standi ágætlega traustum fótum, hún standi ekki á brauðfótum. En hún þenur ýmis atriði í okkar þjóðhagslega umhverfi út á hin ystu mörk. Við erum farin að sjá verulegan vöxt í einkaneyslu, sjáum á síðustu mánuðum ársins verulega hagvaxtaraukningu sem mældist um 10%, ef ég man rétt. Forsendur fjárlagafrumvarpsins gera ráð fyrir 4,4% hagvexti á árinu 2017. Niðurstaðan fyrir árið 2016 er um 4,8%. Hér er lítið atvinnuleysi. Hér er vaxandi fjárfesting. Fjárfestingin er reyndar verulega tengd stóriðju og ferðaþjónustu ásamt skipum og flugvélum. Vöxtur íbúðafjárfestingar hefur verið allnokkur og var mjög rætt um það í starfi nefndarinnar á hve veikum grunni við byggjum hagspár okkar um íbúða- og byggingarframkvæmdir. Er það kannski einn af þeim þáttum sem við þurfum í vandaðri áætlunargerð að taka miklu fastari tökum, hvernig við getum spáð fyrir um þróun bygginga, hvort sem er atvinnuhúsnæðis eða íbúðarhúsnæðis. Því að eðlilega hafa miklar sveiflur í þeim efnum veruleg áhrif á stefnumótun í ríkisfjármálum. Ég nefndi í upphafi að verklag nefndarinnar hefði verið með óhefðbundnum hætti. Ekki aðeins var þessi stutti tími heldur unnum við líka í fyrsta sinni undir nýjum lögum um opinber fjármál. Ég vil geta þess í upphafi framsögunnar að þá breytingu sem hefur orðið á stefnumörkun fyrir opinber fjármál og undirbúning fjárlaga hafa ekki allir náð að tileinka sér. Þegar ég segi allir ætla ég að reyna að útskýra það. Við höfum fengið á undanförnum árum margar innsendar umsagnir og gestakomur sveitarfélaga og annarra aðila til hv. fjárlaganefndar, en vegna hins breytta verklags þar sem við raunverulega undirbyggjum fjárlagafrumvarp á hverju ári með voráætlun, ríkisfjármálaáætlun sem sett er að vori; sú umræða sem hefur verið að hausti til þessa tíma á miklu frekar heima að vori. Það er kannski eðlilegt að allir átti sig ekki á þeirri grundvallarbreytingu. En ég held að þetta lærist eins og aðrir hlutir, en þetta er hin stóra breyting. Þegar við förum að ræða um ríkisfjármálaáætlun til 4–5 ára að vori, þ.e. þingsályktunartillögu, er grunnurinn lagður þar að þeim stefnubreytingum sem við verðum sammála um að gera á hverjum tíma og fjárlagafrumvarp að hausti á í raun að endurspegla voráætlun og þær áherslur sem þar eru lagðar. Í framtíðinni ætti vinna fjárlaganefndar að hausti fyrst og fremst að snúast um að bera saman samþykkta þingsályktun um ríkisfjármálaáætlun og frávik frá henni sem birtast í fjárlagafrumvarpi. Það er líka annar háttur hafður á um fjárveitingar til einstakra verkefna og stofnana en áður. Nú liggur fjárlagafrumvarpið fyrir sjálfstætt, en síðan er skipting á einstakar stofnanir, málaflokka og málefnasvið í fylgiriti með fjárlagafrumvarpinu. Einnig er það verklag í fyrsta sinni innleitt nú að við greiðum ekki atkvæði um fjárveitingar til einstakra stofnana heldur til málefnasviða. Breytingartillögur hljóða þá upp á hvert málefnasvið fyrir sig. Þetta eru að sjálfsögðu allt hlutir sem eiga eftir að slípast og mótast. Við í hv. fjárlaganefnd höfum rekið okkur á allnokkra annmarka, eða eigum við að segja atriði sem við þurfum að vinna betur með og svara og tileinka okkur í nýjum verkferlum. Það er sannarlega óvenjuleg staða að hafa fjárlaganefnd sem ekki styðst við neinn meiri hluta. Það er kannski líka bara mjög þroskandi fyrir hið háa Alþingi að takast einu sinni á við það. Ég vil aðeins segja um það að þetta er að sönnu mikil áskorun fyrir alla aðila í fjárlaganefnd, en ég held að við getum hvert og eitt okkar sagt að við komum reynslunni ríkari frá þeirri vinnu. Í því ljósi er rétt að taka fram að tillögugerðin sem 1. minni hluti mælir fyrir endurspeglar ekki endilega áherslur þeirra stjórnmálaflokka sem undir hana rita, þ.e. þeirra flokka sem skipa starfsstjórnina sem þá í þessu tiltekna máli virkar sem eins konar minnihlutastjórn. Þær áherslur sem koma fram í breytingartillögum þurfa ekki að endurspegla hina pólitísku áherslu þeirra flokka frekar en annarra sem standa að þessum breytingartillögum. Breytingartillögurnar eru afurð á löngu umræðu- og samningaferli. Mikilvægt er að við höfum það í huga þegar við fjöllum um einstakar breytingartillögur að þarna er búið að taka tillit til ýmissa sjónarmiða, ýmissa áherslna, en að sjálfsögðu er ekki pláss fyrir ýtrustu stefnumál einstakra framboða eða flokka. Ég fullyrði aftur á móti að þær áherslur sem við leggjum í breytingartillögum okkar ríma mjög vel við liðna kosningabaráttu. Í meginatriðum leggjum við til breytingar á fjórum málefnasviðum; vegna heilbrigðismála, samgöngumála, löggæslu og menntamála. Við sem gengum í gegnum kosningabaráttuna á liðnu hausti - ég held að ég megi fullyrða að hvert og eitt framboð hafi mikið talað um áherslur í þeim málaflokkum. Því ber ekki síður að virða að þarna má segja að þjóðin hafi með ákveðnum hætti náð fram ákveðnum breytingum án þess að hafa komið með meirihlutaríkisstjórn til að breyta þar. Ég vil undirstrika að lokum um þetta verklag að þegar menn vilja breyta ríkisfjármálastefnu, þegar menn vilja leggja áherslu á uppbyggingu innviða sérstaklega, heilbrigðis- eða menntamál eða annað, verður meiri hluti hverju sinni að leggja áherslu á að undirbyggja það í fyrsta lagi með ríkisfjármálastefnu, sem er þá stefnuskjal nýrrar ríkisstjórnar sem tekur við völdum hverju sinni og markar í raun leiðina hvernig menn ætla að leggja upp skattapólitík, ríkisfjármálapólitík, á kjörtímabilinu, sem þá undirbyggir hvernig menn ætla að fjármagna einstök verkefni. Ég nefndi áðan að verulegar útgjaldabreytingar eru í breytingartillögum okkar. Í frumvarpinu eru verulega aukin útgjöld. Við ræddum líka talsvert um það í hv. fjárlaganefnd, þ.e. hættuna á þenslu og óheppilegum afleiðingum þess að auka útgjöld með þessum hætti. Ég vil segja að við vorum mjög meðvituð um það verkefni og ábyrgð okkar. Ég held að við getum með sóma sagt að þegar þing er með þeim hætti að leggja fjárlög fyrir næsta ár, með engum meiri hluta, því að það er fyrst og fremst starfsskylda þingsins og þingmanna að hér séu í gildi fjárlög hverju sinni, getum við ekki gleymt þessum áhættuþáttum sem við verðum líka að muna eftir sem eru neikvæðir þættir eins og ofþensla og ofhitnun hagkerfis o.s.frv. Því ber líka að hafa í huga að þær áherslur sem við leggjum í breytingartillögunum eiga að miða að því marki að við kyndum ekki ofþenslubál. Það má hafa á því fjölmargar skoðanir hvernig okkur tekst til í þeim efnum, en ég vildi einungis láta þess getið að við vorum mjög meðvituð um okkar ábyrgð í þeim efnum. Ég segi aftur: Þetta er niðurstaða samninga, ekki með nokkrum hætti stefna nokkurs stjórnmálaflokks sem þarna kristallast. Aðrir stjórnmálaflokkar sem hér eiga aðild að málum munu vafalaust tíunda sínar áherslur en þetta er niðurstaða mikillar umræðu. Ég nefndi þau fjögur áherslusvið sem við gerum sérstaklega að umfjöllunarefni í breytingartillögunum sem eru þá í fyrsta lagi samgöngumál - ég ætla ekki að telja þau upp í röð eftir mikilvægi - en við leggjum til breytingar vegna samgöngumála. Þar erum við kannski fyrst og fremst að leggja þá áherslu á að við þurfum að komast framar í viðhaldi samgöngumannvirkja. Áhersla okkar er á að auka fjármuni til viðhalds samgöngumannvirkja hvort sem það eru, og ekki bara, umferðaröryggismál til lengri eða skemmri tíma, eða hagsmunamál íbúa einstakra byggðarlaga, heldur og líka til að bjarga þeim verðmætum sem við höfum lagt í samgöngukerfið á undanförnum árum. Við leggjum líka fram tillögur um að tryggja að hægt verði að ráðast í næstu stórframkvæmdir í jarðgangagerð, eins og að útboðsferli Dýrafjarðarganga haldi og framkvæmdir geti hafist. Og að hægt sé að semja um smíði á nýrri Vestmannaeyjaferju, Herjólfi, auk annarra mikilvægra samgöngumannvirkja og uppbyggingar þeirra. Ég vil vekja sérstaka athygli á að fjárlaganefnd setur ekki upp í breytingartillögum sínum neinn forgangsröðunarlista um einstakar samgönguframkvæmdir þótt við nefnum þessar stóru framkvæmdir, Herjólf og Dýrafjarðargöng, einfaldlega vegna þess að þegar frumvarpið kom fram urðu mikil viðbrögð við því og ótti fólks við að ekki ætti að standa við að halda þeim framkvæmdum áfram, sem ég vildi allan tímann og reyndi að halda á lofti að hlytu að vera ákveðin mistök. En við erum þá að þétta undir það núna. En áhersla fjárlaganefndar er fyrst og fremst þessi: Að ráðast í samgöngubætur og samgöngumannvirki á forsendum umferðaröryggis og öryggismála í vegakerfinu. Við getum í sjálfu sér tínt til stór verkefni í þeim efnum eins og gatnamót á Reykjanesbraut, hringtorg o.s.frv. Líka að innanríkisráðuneytið og Vegagerðin stilli upp framkvæmdaáætlun sinni þannig að við komumst í að byggja upp vegi sem við höfum beðið lengi eftir og haft lengi á teikniborðinu en hafa þurft að víkja á undanförnum árum vegna ýmissa ástæðna. Einnig hafa vegaframkvæmdir beðið mjög lengi og ekki komist áfram vegna þess að skort hefur framkvæmdaleyfi. Ég nefni sérstaklega Gufudalssveit. Hvort sem við nefnum Dettifossveg eða aðrar vegaframkvæmdir er líka mikilvægt að þegar Vegagerðin raðar upp sínum framkvæmdum að gæta þess að þær valdi ekki því að tilboð í tiltekin verk komi til með að gera þau enn dýrari. Hægt sé að stilla það af með einhverjum hætti. Það er þó þannig samkvæmt upplýsingum okkar að útboð í jarðvegsframkvæmdir hlaupa ekki verulega mikið yfir kostnaðaráætlun. Þetta var um samgönguþáttinn. Við nefnum líka hafnamál og að standa beri við þá samninga sem hafa verið birtir þeim aðilum sem eru í framkvæmdum við einstaka hafnir landsins. Við ætlumst til að um 700 milljónir fari til viðbótar við það sem er í frumvarpinu til hafnamála, endurnýjunar á stálþiljum, sjóvarna og slíkra þátta. Ég verð líka að geta þess að þær tillögur sem við gerum í samgöngumálum, heilbrigðismálum og öðrum málaflokkum fléttast með ákveðnum hætti saman við tillögur sem við gerum til breytinga á fjáraukalögum sem við ræðum síðar í dag. Ég bið hv. þingmenn að skoða það eilítið í samhengi. Einhverjar samgönguframkvæmdir eru vegna þess að áföll hafa orðið, náttúruhamfarir. Við erum líka að bregðast við því. Í heildina, þó að lagðir séu um 4,6 milljarðar í samgöngumál í frumvarpinu, er talan eilítið hærri þegar tekið er tillit til þeirra þátta. Við erum að festa í sessi ljósleiðaraátak sem við höfum unnið að á undanförnum árum og verkefnið Ísland ljóstengt nýtur hér fjármögnunar eins og birt var í voráætlun. Við gerum breytingartillögu vegna löggæslumála. Leggjum til að 400 milljónir fari til að efla löggæslu í landinu. Við þekkjum umræðuna um löggæsluna og mikilvægi þess að lögreglan geti staðið styrkum fótum og að við hefjum aftur uppbyggingarstarf. Við bíðum eftir löggæsluáætlun til lengri tíma. Þess vegna held ég að ótímabært sé að við fastsetjum með hve miklum fjármunum við ætlum að byggja upp löggæsluna á næstu árum en bíðum löggæsluáætlunar með það. En við vekjum athygli á að með fjölgun ferðamanna, vegna þess að við höfum dregið saman í löggæslu hringinn í kringum landið og líka á höfuðborgarsvæðinu, eru hér stór landsvæði sem upplifa ekki öryggistilfinningu, sem mér finnst vera mjög alvarlegt mál. Við leggjum til 100 millj. kr. breytingartillögu vegna starfsemi Landhelgisgæslunnar. Komið hefur fram áður í 1. umr. um þetta frumvarp að óvissa er um tekjur Landhelgisgæslunnar sem hún hefur haft á undanförnum árum. Til viðbótar er 75 millj. kr. framlag í fjárauka til Landhelgisgæslunnar. Í allt fær þá Landhelgisgæslan um 175 milljónir verði tillögurnar samþykktar. Við fjöllum verulega um menntamál í áherslum okkar. Það var niðurstaða fjárlaganefndar að horfa til háskólastarfsemi, breytingartillögu um 1,3 milljarða. Það er rakið í sundurliðun sem fylgir nefndarálitinu hvaða áherslur við leggjum í þeim efnum. En þá ætla ég að segja að það er kannski vandi nýrrar fjárlagagerðar að við nóterum ekki tilteknar upphæðir á tilteknar stofnanir. Þess vegna eru þau verkefni sem hér eru nefnd áhersluatriði. Einnig er lagt til að ráðuneytið sjálft útdeili úr því sem í daglegu tali eru kallaðir pottar. Ráðuneytið getur þá lagt áherslur þar sem nefndin hefur að sjálfsögðu líka rætt, og tillögur í samgöngumálum, menntamálum og heilbrigðismálum höfum við undirbyggt í góðu samstarfi við tiltekin ráðuneyti þannig að við teljum þær faglega sterkar og faglega unnar. Aðeins varðandi menntamálin, háskólastigið og framhaldsskólastigið. Áhersla okkar í breytingartillögunum er á verkmennt í framhaldsskólum og iðnnám, og að við getum nú loksins farið að sækja fram á nýjan leik á því sviði. Á háskólastiginu þekkjum við mörg rekstrarvanda háskólakerfisins. Háskólar eins og aðrar stofnanir hafa þurft að ganga í gegnum niðurskurð á undanförnum árum en hafa hægt og bítandi verið að sækja í sig veðrið á nýjan leik, og hvort sem það eru háskólar á höfuðborgarsvæðinu eða á landsbyggðinni horfum við til þeirra. Við nefnum þá suma, nefnum ekki alla, nefnum t.d. ekki Háskólann á Bifröst sem er sannarlega einn af þeim skólum sem við viljum að horft verði til við útfærslu á þeim fjármunum sem við gerum tillögu um að verði lagðir til háskólastarfsins. Samstaða er um það í hv. fjárlaganefnd að vinna með þeim hætti og horfa til allra háskóla. En að endingu: Við umfjöllun um háskólastigið fjöllum við sérstaklega um Listaháskóla Íslands og rekstrarvanda hans. Við gerum þar breytingartillögu um að þar verði sérstaklega horft til átaks í rekstri hans. Óhjákvæmilegt er að horfa líka til Laugarvatns. Við fjöllum um það sérstaklega í nefndarálitinu að vegna þess að Háskóli Íslands lagði þar niður starfsemi, við þekkjum mörg þá umræðu, því leggjum við fram tillögu um að settir verði peningar til að byggja upp starfsemi á Laugarvatni á nýjan leik. Við ræddum ítarlega um heilbrigðismál. Eins og ég gat um í upphafi framsögunnar fengum við Landspítalann til fjárlaganefndar og við fórum ítarlega yfir rekstrarstöðu spítalans. Við gerum fjölmargar og fjölþættar tillögur til breytinga um fjármögnun heilbrigðiskerfisins sem ekki snúast eingöngu um Landspítalann sjálfan heldur um að undirbyggja aðgerðir sem geta til lengri tíma leyst rekstrarvanda margra heilbrigðisstofnana. Ég bið aftur hv. þingmenn að hafa í huga að við erum líka að flétta þetta saman við fjárauka þessa árs og frumvarp til lokafjárlaga. Með tillögum okkar teljum við að við séum búin að koma heilbrigðisstofnunum landsins upp á núllið sem er mjög mikilvægt að við höfum getað gert á þessu stigi þegar ný opinber fjárreiðulög taka gildi því að þau ein og sér munu verulega breyta aðhaldi í rekstri stofnana og utanumhald. Við erum líka að horfa til landsbyggðarstofnana okkar. Þar hefur safnast upp hali og verið rekstrarvandi á mörgum landsbyggðarheilbrigðisstofnunum, hvort sem við horfum til Suðurlands eða heilbrigðisstofnana á Vestfjörðum. Rétt er að nefna áður en ég lýk umfjöllun um heilbrigðismál að þess var getið sérstaklega, við framlagningu fjárlagafrumvarpsins við 1. umr., að ekki hefði tekist að koma þar inn fjármögnun vegna nýs greiðsluþátttökukerfis. Fjárlaganefnd gerir tillögu um að fjármagna það greiðsluþátttökukerfi en þó með þeirri breytingu sem áður hefur verið rædd, að þau kerfi sem greiðsluþátttökukerfið mun þurfa að notast við, tölvukerfi og gagnagrunnar, verða ekki tilbúin á þeim tíma. Þess vegna frestast innleiðing kerfisins um eina þrjá mánuði sem leiðir aftur til að aðeins minni fjármuni þarf til þess. Þessar tillögur okkar í heilbrigðismálum bætast síðan við mjög umfangsmiklar tillögur sem unnið hefur verið að á árinu sem er að líða, sem breyta verulega starfsumhverfi hjúkrunarheimila og tengjast núna þingmáli er varðar t.d. eftirlaunaskuldbindingar og slíka þætti. Á þessu ári hefur því náðst verulega stór áfangi í að bæta rekstrarumhverfi hjúkrunarheimila. Það er að sjálfsögðu okkar stóra áskorun til skemmri og lengri tíma, að takast á við hækkandi aldur þjóðarinnar. Virðulegi forseti. Ég ætla í sjálfu sér ekki að rekja með ítarlegri ræðu um aðra þætti breytingartillagna okkar en fjalla aðeins um að þar eru að sjálfsögðu fjölmargar minni tillögur, eins og stuðningur við ýmis setur, listastofnanir og menningarstofnanir allt í kringum landið, sem við þurfum að koma í betra horf og þurfum að taka sérstaklega á fyrir næstu fjárlagagerð hvernig við stöndum að. Segjast verður eins og er að þetta er of laust í reipunum hjá okkur, þó svo að ég ætli ekki að segja að það sé á einhvern hátt þannig unnið að þar hafi orðið mistök. En við þurfum að koma því í fastara form. Ég gat þess líka í upphafi að það verða alltaf einhver mistök þegar unnið er hratt á stuttum tíma. Þess vegna er heimildargrein sem við gerum núna breytingartillögu um að hætti að heita 5. gr. eins og er í nýju fjárlagafrumvarpi, heldur fáum við 6. gr. heimildarnafnið aftur. Þá þurfum við að endurskoða hana og aðra þætti milli umræðna. Og það mun leiða af samþykkt annarra þingmála í dag, vonandi, að við þurfum að gera breytingu á fjárlagafrumvarpi fyrir 3. umr., t.d. vegna þess að í frumvarpinu er reiknað með hærri iðgjöldum af launum hins opinbera heldur en niðurstaðan verður verði þingmálið um lífeyrissjóði að lögum. Ég vil að endingu aðeins segja það, og það er ekkert aðeins í því, að starf undanfarinna vikna sem hefur verið mikið og strembið meðal allra flokka er í mínum huga til mikillar fyrirmyndar. Það hefur verið heilt og gott. Í þingnefndinni hefur skapast gott traust milli fólks sem er óskaplega dýrmætt. Ég hef ekki langa þingreynslu. Ég þekki hins vegar alveg átök og pólitískan ágreining. En við þessar aðstæður held ég að þingið hafi sýnt sína bestu hlið og sýnt að það er líka hægt að vinna með þeim hætti. Því þakka ég samnefndarmönnum sérstaklega samstarfið á undanförnum vikum og dögum. Að geta komið þessu á þennan stað, hingað inn í þingsal, í slíkri sátt sem við gerum er ekki verk eins manns, það er verk alls hópsins. Virðulegi forseti. Ég hef lokið framsögu minni.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við fjárlagafrumvarp fyrir árið 2017 sem lagt er fram af starfsstjórn sem situr tímabundið og breytingartillögur þar um. Hér er enginn meiri hluti og því er mjög sjálfsagt og eðlilegt að allir flokkar vinni sameiginlega að einni tillögu. Lagt var upp með það að markmiði að ná samkomulagi og það tókst. Því ber að fagna. Hv. nefndarformaður og flokkarnir sjö voru sammála um, svona að meðaltali, að setja aukið fjármagn í heilbrigðiskerfið, löggæslumál, samgöngur, menntakerfið, og nemur fjárhæðin um 12 milljörðum kr. Áfram er þó afgangur af fjárlögum upp á tæpa 24 milljarða. Áherslur Bjartrar framtíðar í þessu frumvarpi eru að bregðast við bráðavanda í heilbrigðiskerfinu og menntamálum. Vegna þess efnahagsástands sem verið hefur undanfarin ár hefur verið skortur á viðhaldi og nauðsynlegri aukningu fjármuna til ýmissa málaflokka. Sums staðar er komið að þolmörkum en hins vegar má vera ljóst að við þær aðstæður sem nú ríkja verða þingmenn að koma sér saman um málamiðlun og horfa til þess hvar skórinn kreppir helst og til þeirra verkefna sem brýnast er að ráðast í strax. Hvað varðar menntamál eru talsverð vonbrigði að stefnumörkun Vísinda- og tækniráðs fyrir háskólann skuli ekki vera fylgt eftir. Góðu fréttirnar eru samt þær að ráðið vinnur nú að því að útfæra hvernig unnið skuli að markmiðinu áfram og hvernig vinna eigi að því til lengri tíma. Mér skilst að stefnt sé að því að uppfæra stefnu ráðsins út aftur með vorinu, því skapast svigrúm og tækifæri til að leggja línur fyrir fjárlög ársins 2018 með það að markmiði að tryggja gæði og samkeppnishæfni íslenskra háskóla. Með stefnu ráðsins verður þannig kveikt á leiðarljósi fyrir löggjafann til að fylgja og munu fulltrúar Bjartrar framtíðar ekki skorast undan því. Björt framtíð leggur einnig áherslu á að rétta af þann bráðavanda sem háskólarnir standa frammi fyrir og koma til móts við þá aukningu sem skólarnir þurfa. Jafnframt er rétt að lagfæra það ójafnræði sem Listaháskóli Íslands hefur staðið frammi fyrir saman borið við aðra háskóla landsins. Við leggjum áherslu á framlag til framhaldsskóla og þá sérstaklega til þess að styrkja verknám. Í breytingartillögum leggjum við til að aukið sé um 400 milljónir í þann málaflokk, sem er gott. Heilbrigðiskerfið er ein þeirra grunnstoða sem ekki hefur verið sinnt sem skyldi undanfarin misseri. Er þar af mörgu að taka, bæði í hefðbundnum viðhaldsverkefnum fasteigna, tækjakaupum og uppbyggingu þjónustu. Samkvæmt breytingartillögunni sem er lögð hér fram munu framlög til heilbrigðismála aukast um 5,2 milljarða á næsta ári umfram það sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrumvarpi starfsstjórnarinnar. Við núverandi aðstæður verður ekki unnt að leiðrétta og bæta við öllu því sem til þarf en það er hins vegar brýn þörf að taka til gagngerrar endurskoðunar kerfi sem ekki sinnir þeim sem mest þurfa á að halda eins vel og unnt er í samfélagi sem hefur alla burði til. Fulltrúar Bjartrar framtíðar munu ekki láta sitt eftir liggja við það verkefni og leita samráðs fulltrúa annarra þingflokka og þeirra stofnana sem undir kerfið heyra. Ég ætla ekki að fara nákvæmlega í einstaka liði í þessum breytingartillögum, bæði vegna þess að vel hefur verið gerð grein fyrir þeim og einnig af þeirri ástæðu að ég hlustaði á upptöku á ræðum þingmanna frá því í fyrra og þetta eru eiginlega sömu umræður. Hvað varðar samgöngur hefur talsvert vantað upp á að viðhaldi og nauðsynlegri uppbyggingu hafi verið sinnt á sviði samgöngumála. Það dylst engum að talsverða innspýtingu þarf til þess að snúa þeirri þróun við og vinna upp það sem rekið hefur á reiðanum á því sviði. Í breytingartillögu fjárlaganefndar er ætlunin að leggja 5,5 milljarða kr. til málaflokksins umfram það sem þegar var áætlað í frumvarpinu. Alþingi samþykkti nú í haust þingsályktunartillögu til samgönguáætlunar sem felur í sér misræmi milli samþykktrar fjármálaáætlunar og samgönguáætlunar um 15 milljarða kr. árið 2017 og um 13,5 milljarða kr. árið 2018. Alþingi þarf að bæta vinnubrögð sín og gæta þess að samgönguáætlun verði í samræmi við fjárheimildir hverju sinni, enda er það m.a. markmið nýrra laga um opinber fjármál að styrkja fjármálastjórn ríkisins. Við viljum benda á að viðamiklar fjárfestingar í Dýrafjarðargöngum og hvað varðar kaup á nýjum Herjólfi eiga að vera fullfjármagnaðar í langtímafjármálaáætlun og því á ekki að þurfa að koma til kasta Alþingis við að bæta við fjármagni í slíkar framkvæmdir. Þá er einnig mikilvægt að taka tillit til þess að nú þegar hefur skapast þensla á framkvæmdamarkaði, erfiðara er að tryggja framkvæmdir og tilboð sem gerð eru í ýmis verkefni og eru talsvert hærri en kostnaðaráætlanir gera ráð fyrir. Það er því full ástæða til að stíga varlega til jarðar varðandi kostnaðarsamar framkvæmdir til að hleypa ekki frekari þenslu af stað með tilheyrandi verðbólgu sem kemur svo niður á okkur öllum. Þá stöðu þekkjum við allt of vel frá fyrri árum og slíka óstjórn ber að varast. Á þeim tíma sem fjárlaganefnd hefur haft til að koma sér saman um breytingartillögur hefur ýmislegt komið mér á óvart. Mig langar að nefna eitt, sem ég hef svo sem nefnt áður. Ég kallaði eftir yfirliti yfir fjárfestingar ríkisins, fjárfestingar í eigu fyrirtækja ríkisins, fjárfestingu sveitarfélaga, hversu margar íbúðir eru í byggingu í ár, næstu fimm árin, hótelíbúðir í byggingu og aðrar fjárfestingar á áætlun, svo sem atvinnuhúsnæði og slíkt. Sveitarfélögin eru auðvitað komin á fullt, eru að undirbúa úthlutun heilu iðnaðarhverfanna, mikil uppbygging er í atvinnuhúsnæði, íbúðauppbygging í þúsundatali, verið er að byggja íþróttahús, skólahúsnæði og hefja byggingu hjúkrunarheimila. Það er einn Landspítali á teikniborðinu og einhverjar stóriðjur við Keflavíkurflugvöll fyrir tugi milljarða. Það eru gríðarleg þenslumerki í samfélaginu. Það fyllir okkur ekki trausti að þær upplýsingar liggja ekki fyrir samandregnar. Allir eru sammála um mikilvægi þeirra. Ég ætla að leggja mig fram um það á þessu kjörtímabili og finna leið til að draga þær upplýsingar fram á einn stað og gera þær aðgengilegar. Það er ekki einungis mikilvægt fyrir okkur á þingi að fylgjast með þenslumerkjum og framkvæmdum í samfélaginu heldur er það nauðsynlegt fyrir t.d. Samtök iðnaðarins, Seðlabankann, Hagstofuna, Samband íslenskra sveitarfélaga o.fl. sem vilja skoða þessar upplýsingar til að samræma og skoða þenslumerki í hagstjórn okkar. Fjárlagafrumvarpið er stærsta þingmál hvers vetrar og leggur grunn að fjármögnun grunnstoða samfélagsins. Það verður því að teljast svolítið varhugavert og kannski óábyrgt að upplýsingar af þessu tagi liggi ekki fyrir þegar önnur eins útgjöld og framkvæmdir eru lagðar til, sér í lagi vegna 13. gr. laga um þingsköp Alþingis þar sem kemur fram að fjárlaganefnd skuli annast eftirlit með framkvæmd fjárlaga.

Virðulegur forseti. Fjárlagagerðin núna fer vissulega fram við óvenjulegar aðstæður þegar ekki er starfandi ríkisstjórn eða meiri hluti í þinginu. Ég vil segja að það er einstaklega ánægjulegt að sjá hvernig þinginu hefur engu að síður tekist að koma saman í þessu mikilvæga máli, ná hér saman um heildstæðar breytingartillögur sem allir flokkar standa að þar sem m.a. er að finna verulega aukna áherslu á heilbrigðismál, menntamál og samgöngumál. Ég held að megi segja að mín reynsla sem nýs þingmanns er afskaplega ánægjuleg af þessu ferli. Vonandi er hér eitthvert verklag sem við getum tileinkað okkur betur framtíðinni þar sem leitað verður aðeins breiðari sáttar um megináherslur í fjárlagafrumvarpi hvers árs. Ég verð þó að segja að æskilegt hefði verið í ljósi þess hvernig við höfum unnið í þessu máli að betri samstaða hefði náðst um örlítið meiri mótvægisaðgerðir í frumvarpinu. Það er alveg ljóst að útgjöld fjárlagafrumvarpsins aukast mjög mikið milli ára og enn er bætt í með þeim breytingartillögum sem við sammælumst um hér. Æskilegt hefði verið að stærri hluti af því hefði verið í formi forgangsröðunar, þ.e. að við hefðum fundið einhvern niðurskurð annars staðar. En það er einmitt í því samhengi sem rétt er að hafa í huga að við erum núna í mikilli efnahagsuppsveiflu. Við sjáum þenslumerkin mjög víða. Það má vissulega leiða að því líkur að við séum við efri mörk þanþols. Það er einmitt þá sem reynir mjög á ríkisfjármálin. Atvinnuleysi er í sögulegu lágmarki, viðskiptahalli hefur verið góður en vöruskiptahalli eykst ansi mikið og hratt á þessu ári og stefnir í á annað hundrað milljarða. Gengi krónunnar hefur styrkst mun meira en góðu hófi gegnir og er þegar farið að sverfa mjög að undirstöðuatvinnugreinum eins og sjávarútvegi og ferðaþjónustu, sem hefur einna helst stuðlað að hinni miklu gengisstyrkingu. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að við gætum okkar. Seðlabanki hefur haldið vöxtum háum vegna þessa þensluástands og vegna óvissu um ríkisfjármál, sem ýtir svo enn og aftur undir frekari styrkingu krónunnar. Ég held að öllum hér sé ljóst að hagvöxtur, drifinn áfram af vexti útflutningsgreina, er gríðarlega mikilvægur fyrir okkur. Það er einmitt það sem hefur verið svo gott við núverandi uppgangsskeið í íslensku efnahagslífi, hversu frábrugðið það er öðrum sambærilegum skeiðum. Við sjáum hagvöxt drifinn áfram af útflutningsgreinunum ár eftir ár eftir ár. Enn getum við sagt að þær paufist áfram þrátt fyrir hátt gengi og standi undir þorra hagvaxtar á þessu ári. Það sem er líka ánægjulegt að sjá er hvernig íslenskir neytendur, heimilin, hafa lært af síðustu efnahagsniðursveiflu og nýtt gott árferði núna til að greiða niður skuldir og styrkja stöðu sína og standa sterkar en árum saman. Sama má segja um íslenskt atvinnulíf sem hefur nýtt þessa miklu uppgangstíma til að styrkja stöðu sína enn frekar. Við stöndum því að mörgu leyti mjög sterk. Það er hins vegar ákveðið áhyggjuefni hversu lítt aðhaldssöm ríkisfjármálin eru við þessar kringumstæður. Það má segja að þar höfum við kannski ekki lært nægilega mikið. Við horfum upp á fjárlög sem auka útgjöld milli ára um eina 70 milljarða kr., eða 10% af frumútgjöldum ríkissjóðs og liðlega það, þrátt fyrir ítrekuð aðvörunarorð aðila um aðhaldssemi í útgjaldaþenslu ríkisins. Þetta er eitthvað sem við verðum að taka til okkar. Þó svo að við í 3. minni hluta hjá Viðreisn stöndum fyllilega að baki þeim breytingartillögum sem hér eru gerðar, sem vissulega auka enn frekar á útgjaldaaukningu, brýnum við enn og aftur mikilvægi þess að við sýnum meira aðhald í þeim efnum. Við gætum þess líka að oft eru tækifæri til hagræðingar á þessum tímum og það sem við hefðum gjarnan viljað sjá meiri merki um í fjárlagavinnunni er enn ríkari áhersla á niðurgreiðslu skulda ríkissjóðs við þessar hagstæðu aðstæður, t.d. með sölu eigna, og þannig yrði dregið úr þeirri gríðarlegu vaxtabyrði sem ríkissjóður býr við og hefur búið við allt frá hruni. Því miður virðist svo vera, samkvæmt gildandi fimm ára fjármálaáætlun, sem við ætlum að búa við þessa vaxtabyrði áfram. Það er í því samhengi sem við tökum þetta frumvarp til umræðu. Við bætum inn frá fyrri umræðu um það bil 10 milljörðum í útgjöld. Mig langar aðeins að fara yfir það í máli mínu á eftir hvers vegna við styðjum þá áherslubreytingu sem þarna er að finna. Það sem mig langar að tæpa á áður en út í það er farið er að við skilum hér fyrstu fjárlögum á grundvelli nýrrar löggjafar um opinber fjármál. Þótt ég sé vissulega að koma að þessari vinnu í fyrsta skipti hef ég fylgst með henni í gegnum árin og ég hefði viljað sjá meiri breytingar, ef ég segi eins og er, í vinnubrögðum og verklagi þingsins. Ég held að við þurfum að draga lærdóm af því hvernig við nálgumst þetta viðfangsefni núna. Það má t.d. gagnrýna að við undirbúning voráætlunar eða ríkisfjármálaáætlunar til fimm ára virðist afskaplega lítil efnisleg umræða hafa farið fram. Það held ég að sé lærdómur okkar fram á veginn. Þar á hin eiginlega fjárlagaumræða að fara fram, gagnvart útgjaldaáætlun til næsta árs. Fjárlög eins og þau koma til þingsins að hausti ættu að taka lágmarksbreytingum til að viðhalda þeirri festu og þeim stöðugleika sem ætlunin er að ný löggjöf skili okkur. Þetta er gríðarlega mikilvægt að við höfum í huga, væntanlega á næsta ári þegar við hefjum umræðu um nýja ríkisfjármálaáætlun. Vinnubrögðin eru því miður dálítið gamalkunnug þrátt fyrir nýja löggjöf. Það verður að minnast á samhljóða samþykkt þingsins á nýrri samgönguáætlun í haust sem fól í sér útgjaldaauka upp á 15 milljarða umfram nýsamþykkta ríkisfjármálaáætlun, sem þingið hafði samþykkt fáeinum vikum fyrr. Hún felur í sér talsvert aðhaldsleysi, talsvert taumleysi við fjárlagagerðina sem við þurfum að bæta úr. Þegar kemur að einstökum áherslum í breytingartillögum þeim sem hér eru lagðar fram er fyrst að nefna heilbrigðismálin, sem eru gríðarlega mikilvægur málaflokkur. Þar eru útgjöld aukin frá 1. umr. upp á um 5 milljarða. Að auki er komið til móts við þarfir ýmissa stofnana í fjárauka. Í heild eru útgjöld til heilbrigðismála aukin um 17 milljarða á milli ára. Það eru nærri 10% af heildarútgjöldum til þessa málaflokks, sem skiptir miklu máli. Við þekkjum öll þær áskoranir sem eru fram undan, hversu mikil þörf er á auknu fjármagni til heilbrigðiskerfisins, bæði til þess að endurreisa það eftir fjársvelti undangenginna ára en ekki síður til þess að takast á við þær áskoranir sem fram undan eru þegar við horfum á öldrun þjóðarinnar og þann kostnað sem henni fylgir. Þarna þurfum við að hugsa til langs tíma. Hér er stigið mjög mikilvægt skref. Það eru veittir umtalsverðir fjármunir til viðbótar til Landspítalans til þess að taka á annars vegar því að styrkja rekstrargrunn spítalans og taka á þeim vandamálum sem þar eru í viðhaldi og fleiri þáttum en ekki síður til annarra stofnana sem geta stutt við spítalann í þeim fráflæðisvanda sem hann glímir við. Er gríðarlega mikilvægt skref tekið þar að mínu viti sem er gott upphaf í málaflokknum. Þetta er málaflokkur sem við eigum eftir að þurfa að styrkja enn frekar á komandi árum, en þetta fyrsta skref rímar ágætlega við þær áherslur sem við hjá Viðreisn höfum haft og lögðum áherslu á í aðdraganda kosninga. Það er þó eitt sem því miður var lítið tekið á í þessu og þarf kannski betri undirbúning. Við hefðum viljað sjá aukið fjármagn lagt til greiðsluþátttöku varðandi geðheilbrigðismál. Það er alveg ljóst að þar verðum við að bæta verulega úr og við höfum allt of lítinn metnað í þeim málaflokki. Við eigum að sjálfsögðu að fella þennan mikilvæga málaflokk undir greiðsluþátttöku ríkissjóðs með nákvæmlega sama hætti og aðra grundvallarþjónustu í heilbrigðiskerfinu okkar. Í okkar huga er þetta sennilega eitt stærsta fjárfestingartækifæri í heilbrigðisþjónustu á Íslandi í dag því að við vitum jú að aukinn metnaður í geðheilbrigðismálum okkar, sér í lagi aukinn stuðningur við ungt fólk sem á við vanda að glíma í þeim efnum, skiptir gríðarlegu máli í framtíðinni og getur sparað ríkissjóði stór útgjöld auk þess að stórauka lífsgæði viðkomandi einstaklinga. Í velferðarmálum er ansi myndarlega tekið á í þessum fjárlögum. Útgjöldin eru hækkuð á heildina litið um nærri 30 milljarða þegar tillit hefur verið tekið til þess að tæplega 17 milljarða útgjöld falla út milli ára vegna leiðréttingarinnar, að henni sé lokið. Hér ber hæst þær breytingar sem samþykktar voru á nýliðnu þingi varðandi almannatryggingar. Það er mjög mikilvægt skref sem Viðreisn styður heils hugar. Það er hins vegar óloknu verki þar hvað varðar öryrkja. Það er mikilvægt fyrir þingið að taka á því á komandi ári og alveg ljóst að okkar bíða aukin útgjöld. En það sem skiptir enn meira máli er að við náum fram ákveðinni hugarfarsbreytingu í baráttu okkar á því sviði, að við leggjum stóraukna áherslu á starfsendurhæfingu, starfsgetumat í stað örorkumats, í takt við þær áherslur sem aðilar vinnumarkaðarins hafa m.a. barist fyrir árum saman. Það er áhyggjuefni að nær 10% fólks á aldrinum 18–66 ára þiggja örorkubætur í dag. Þetta hlutfall hefur þrefaldast á þremur áratugum. Það er gríðarlega kostnaðarsamt fyrir þjóðfélagið en ekki síður gríðarleg lífsskerðing fyrir viðkomandi einstaklinga og við eigum að geta gert svo miklu betur í því að koma í veg fyrir að fólk endi á örorku vegna tímabundinna vandamála. Því miður er það í mínum huga einfaldlega svo að núverandi kerfi okkar í örorkumálum virðist byggt upp til að útskrifa fólk á örorku í stað þess að reyna að koma í veg fyrir að það endi þar og hjálpa því til starfa á nýjan leik. Í menntamálum eru gerðar tillögur um talsverða aukningu útgjalda, alls tæplega 2 milljarða kr. Þar af eru 400 millj. kr. veittar til framhaldsskólastigsins og um 1.200 millj. kr. veittar til háskólastigsins. Þetta eru allt saman mjög brýn verkefni sem eru lögð til. Það veldur mér hins vegar ákveðnum vonbrigðum að við hefðum viljað sjá meiri áherslu á háskólastigið, að við værum að stíga markvissari skref í átt að því markmiði okkar að gera framlög til háskóla á hvern háskólanemanda sambærileg við það sem gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Ég held að afar brýnt sé að við tökum þennan málaflokk fastari tökum á komandi misserum. Í samgöngumálum er verið að bæta inn tæplega 5 milljörðum kr. og verður ekki dregið úr mikilvægi þessa viðfangsefnis. Þar ber hæst að nefna 2,5 milljarða viðbót í viðhald. Ég held að við getum öll verið sammála um að þessi liður hefur verið verulega fjársveltur á undanförnum árum. Með stóraukinni umferð um þjóðvegi landsins samhliða mikilli aukningu í ferðaþjónustu er gríðarlega brýnt að bæta myndarlega í. Þetta snýr að öryggi vegfarenda og er mjög ánægjulegt að sjá svo myndarlegt skref tekið í þessum fjárlögum. Því til viðbótar er ráðist í nokkurn fjölda viðbótarframkvæmda. Ég ætla ekki að gera lítið úr mikilvægi þeirra framkvæmda en þó er rétt að minna á að þetta er kannski ekki heppilegasti tíminn til að bæta svo mikið í nýframkvæmdir, fyrir utan hið augljósa að það er nokkuð ljóst að ríkissjóður fær kannski ekki alveg bestu verð í framkvæmdirnar við núverandi kringumstæður í efnahagslífinu. Að lokum eru lagðar til 400 millj. kr. til viðbótar í tímabundið framlag til löggæslu og 100 millj. kr. í tímabundið framlag til Landhelgisgæslunnar, hvort tveggja brýn verkefni og nokkuð sem við styðjum heils hugar hjá Viðreisn. Fleiri orð ætlaði ég ekki að hafa um þetta.

Herra forseti. Fjárlagafrumvarpið sem hér er til umræðu er ekki hlutlaust plagg. Það er pólitískt plagg, unnið eftir fjármálastefnu og fjármálaáætlun ríkisstjórnar sem missti meiri hluta sinn í síðustu kosningum. En við þær framandi aðstæður sem nú eru á Alþingi þegar þing er starfandi án þess að ný ríkisstjórn hafi verið mynduð hefur fjárlaganefnd Alþingis fjallað um fjárlagafrumvarp 2017. Nefndin ákvað, þar sem enginn skilgreindur meiri hluti er í þinginu sem styður frumvarpið, að freista þess að ná sameiginlegri niðurstöðu svo setja megi fjárlög fyrir árið 2017. Niðurstaðan er sú að fjárlaganefndin náði samstöðu um breytingar á frumvarpinu sem flestar snúa að auknum útgjöldum til heilbrigðismála, menntamála, löggæslu og samgöngumála. Þessar breytingar eru forsenda þess að þingmenn Samfylkingarinnar greiða ekki atkvæði gegn frumvarpinu. Þeir sitja hjá við afgreiðslu frumvarpsins en þingmenn sem standa að starfandi ríkisstjórn veita frumvarpinu væntanlega brautargengi að fyrrnefndum breytingum samþykktum. Ef fjárlaganefndin hefði ekki náð samstöðu og hver og einn flokkur farið fram með sínar breytingartillögur, bæði á gjalda- og tekjuhlið, er erfitt að sjá fyrir sér hvernig ástandið í þingsalnum yrði við þær aðstæður og hver afkoma ríkissjóðs hefði orðið að afgreiðslu lokinni. Samkomulagið er því ábyrgt að því leyti að það tryggir nauðsynlegan tekjuafgang ríkissjóðs og að ákvarðanir Alþingis bitni sem minnst á þjónustu ríkisstofnana, stjórnsýslu og öðrum rekstri sem ríkið kemur að, þrátt fyrir að hér sé ekki búið að mynda nýja meirihlutastjórn. Að mati þingmanna Samfylkingarinnar er nauðsynlegt að mynda nýjan meiri hluta á Alþingi til að gera nýja ríkisfjármálaáætlun sem reisir traustari stoðir undir velferðarkerfið, innheimtir hærri auðlindagjöld og bætir lífskjör venjulegs fólks. Frá hruni haustið 2008 höfum við lagt mikið á okkur til að vinna að efnahagslegum stöðugleika og fyrir hann skiptir öllu máli að ríkisfjármálastefna stjórnvalda og peningamálastefna Seðlabanka Íslands vinni saman að því draga úr hagsveiflum, togi vagninn í sömu átt. Þess vegna er mikilvægt nú þegar vel gengur í efnahagslífinu að afgreiðsla fjárlaganna felur í sér tekjuafgang sem nemur 1% af vergri landsframleiðslu líkt og fjármálastefnan kveður á um. Það var ljóst fyrir samþykkt Alþingis í lok maí að veikleikar fjármálastefnunnar og fjármálaáætlunarinnar væru á tekjuhliðinni og til komnir vegna þess að ríkisstjórnin hafði lækkað ýmsa skatta og gjöld á kjörtímabilinu. Veiðigjöld voru lækkuð umtalsvert, auðlegðarskattur afnuminn og orkuskattur líka. Dregið var úr jöfnunarhlutverki tekjuskattskerfisins og ferðamönnum gefinn afsláttur af virðisaukaskatti. Þá var sérstakur bankaskattur innheimtur sem gekk þó beint til lánastofnana til að niðurgreiða verðtryggð húsnæðislán sumra heimila, mest þó hjá efnamestu skuldurunum. Þetta var gert þó að fjárfestingarþörf sé mikil í samgöngukerfinu og bót á velferðarþjónustu og í skólakerfinu afar aðkallandi. Ekki hefur verið snúið af þessari braut með fjárlagafrumvarpinu og Samfylkingin gagnrýnir harðlega þessa forgangsröðun. Samfylkingin hefur lagt áherslu á að breytingar verði gerðar á sköttum og gjöldum þannig að svigrúm myndist fyrir endurreisn heilbrigðiskerfisins, betri skóla, fyrir samgöngukerfið og löggæslu, einnig fyrir þá sem reiða sig á greiðslur frá Tryggingastofnun og fyrir barnafjölskyldur í landinu. Með þeim breytingartillögum sem fjárlaganefnd stendur öll að baki er fjarri því að allar þessar áherslur Samfylkingarinnar nái fram að ganga. Þær verða hins vegar til þess að Samfylkingin leggst ekki gegn afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins enda mun ríkisstjórn vinna nýja stefnu og gera aðra áætlun sem Alþingi mun taka afstöðu til. Fjárlagafrumvarpið byggir á tveimur þingsályktunartillögum, fjármálastefnunni og fjármálaáætluninni, sem samþykktar voru í ágúst. Frá því að þær voru lagðar fram í lok apríl voru lög samþykkt sem og þingsályktunartillögur sem höfðu í för með sér fjárútlát. Þess vegna er nauðsynlegt að fara í frekari tekjuöflunaraðgerðir en er gert í þessu frumvarpi til að styrkja tekjugrunn ríkissjóðs og til þess að slá á þenslu. Það þarf nauðsynlega að halda aftur af verðbólgu og tryggja gengisstöðugleika. Herra forseti. Staða Landspítalans er með þeim hætti að ástæða er til að hafa áhyggjur af öryggi sjúklinga ef ekki verður bætt hratt úr á næstu árum. Sjúklingum hefur fjölgað vegna hækkandi aldurs þjóðarinnar en uppbygging sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva hefur hins vegar ekki fylgt þeirri þróun undanfarna áratugi. Framlögin sem lögð eru til í fjárlagafrumvarpinu til sjúkrahúsþjónustu munu ekki duga til að halda í horfinu frá því sem nú er og eru því ávísun á mikinn niðurskurð. Við það verður ekki unað enda væri sú niðurstaða í hróplegri mótsögn við ákall almennings og kosningaloforð allra flokka. Fjárlaganefnd gerir breytingartillögur við fjárlagafrumvarp 2017 um aukið fé til reksturs Landspítalans en einnig er brugðist við rekstrarvanda spítalans í fjáraukalagafrumvarpi 2016 vegna ófyrirséðra útgjalda og í lokafjárlögum 2015. Með þeim tillögum auk tillagna sem vinna á útskriftarvanda spítalans telur fjárlaganefnd að ekki þurfi að koma til niðurskurðar á þjónustu spítalans á árinu 2017. Hins vegar er ljóst að ekki verður svigrúm til nauðsynlegrar uppbyggingar og reksturinn verður áfram mjög erfiður. Það er afar slæmt og úr því verður að bæta. Fjórði minni hluti minnir á að mikið hefur verið rætt um stöðu lækna á Íslandi, enda áhyggjuefni að ungir læknar snúi ekki aftur heim að loknu námi. Staða hjúkrunarfræðinga er ekki síður áhyggjuefni. Á næstu þremur árum komast u.þ.b. 700–900 hjúkrunarfræðingar á eftirlaunaaldur. Í staðinn útskrifast aðeins 450 hjúkrunarfræðingar úr námi og margir þeirra munu velja sér önnur störf. Fleiri stéttir, sem konur fylla að mestu, þurfa jafnframt athygli stjórnvalda, svo sem geislafræðingar, sjúkraþjálfarar og líftæknifræðingar. Það þarf að grípa til aðgerða nú þegar og efla háskólana á þessum sviðum og gera ráð fyrir kostnaði sem þessu fylgir í fjárlögum. Fjárlaganefnd leggur sömuleiðis fram tillögur um að styrkja rekstur annarra heilbrigðisstofnana með viðbót á árinu 2017, upphæð vegna ófyrirséðra útgjalda 2016 í fjáraukalögum og í lokafjárlögum 2015. Samtals nema tillögur fjárlaganefndar vegna heilbrigðisþjónustunnar í heild um 5 milljörðum kr., sem kemur til viðbótar til þess að létta undir í rekstri við heilbrigðisþjónustu við það sem stendur í fjárlagafrumvarpinu óbreyttu. Í aðdraganda kosninga var mikið rætt um kostnaðarþátttöku sjúklinga og Samfylkingin hefur talað fyrir því að taka eigi stór og markviss skref í átt til þess að heilbrigðisþjónustan verði með öllu gjaldfrjáls. Greiðsluþátttökukerfi það sem samþykkt var í lok vorþings og á að taka gildi 1. febrúar á næsta ári nær ekki til allrar heilbrigðisþjónustu. Tannlækningar, sálfræðiþjónusta, ferðakostnaður og hjálpartæki falla t.d. utan kerfisins. Æskilegt væri að öll heilbrigðisþjónusta og lyf féllu undir eitt greiðsluþátttökukerfi. Með lögunum var sjúkra-, iðju- og talþjálfun felld undir almenna kerfið sem er sannarlega til bóta. Hámarksgjaldið samkvæmt drögum að reglugerð um greiðsluþátttöku sjúkratryggðra í kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu er hins vegar allt of hátt, einkum í ljósi þess að það nær ekki til alls heilbrigðiskostnaðar. Ódýrari eða gjaldfrjálsri heilbrigðisþjónustu er stundum andmælt með þeim rökum að hún verði misnotuð og tækifæri til að stýra henni með gjaldtökunni glatist. Í því samhengi má benda á að mjög kostnaðarsamt er fyrir samfélagið ef sjúklingar draga það að leita sér lækninga og annarrar heilbrigðisþjónustu. Slík stýring tekur fyrst og fremst til þeirra sem eiga ekki fyrir heilbrigðisþjónustu. Gjaldið stýrir þeim frá því að fara til læknis fyrr en hugsanlega of seint. Þeir sem hafa næg fjárráð þurfa ekki að hugsa sig um tvisvar vegna greiðsluþátttökunnar og gjaldtakan hefur því engin stýrandi áhrif á þá. Í nefndaráliti velferðarnefndar um frumvarp um sjúkratryggingar, sem fjallaði um greiðsluþátttökukerfi einstaklinga í heilbrigðiskerfinu síðastliðið vor, kemur m.a. fram að mat nefndarinnar hafi verið að frumvarpið kallaði á aukið fjármagn vegna nýs greiðsluþátttökukerfis. Nefndin tók fram í nefndarálitinu að hún teldi sig hafa fullvissu fyrir því að auknir fjármunir kæmu með fjárlögum 2017 þannig að almennar hámarksgreiðslur sjúkratryggðra yrðu ekki hærri en 50 þús. kr. á ári. Fjárheimildirnar eru ekki í frumvarpinu. Fjárlaganefnd bregst við þessu og gerir breytingartillögu sem miðast við að enginn greiði meira en 50 þús. kr. í lækniskostnað á ári en gerir jafnframt ráð fyrir við áætlun á kostnaði að frestun verði á gildistöku laganna. Herra forseti. Í fjárlagafrumvarpinu er ekki tekið tillit til afar mikilvægrar þingsályktunar sem er samgönguáætlun. Breytingartillögur við samgönguáætlun voru samþykktar samhljóða af Alþingi og hv. þingmenn höfðu lagst í mikla vinnu við að ná málamiðlunum um betri samgönguáætlun enda veitti ekki af. Hæstv. fjármálaráðherra tók ekki tillit til þess við samningu fjárlagafrumvarpsins að samgönguáætlun var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum fjárveitingavaldsins með breytingartillögum fyrir um 15 milljarða kr. Það er óásættanlegt að framkvæmdarvaldið fari ekki að samþykktum Alþingis. Í frumvarpið vantar því framlög til nauðsynlegs viðhalds og uppbyggingar vega víða um land, til almenningssamgangna og hafnarframkvæmda, til rannsókna og hönnunar jarðganga bæði á Vestfjörðum og á Norðurlandi og til rannsókna á Grynnslum við Hornafjörð svo dæmi séu tekin. Fjárlaganefnd vann breytingartillögur sínar þannig að allt sem Vegagerðin hefur gert skuldbindandi samninga um verður fjármagnað en auk þess verður rúmum 8 milljörðum kr. varið í viðhald vega á árinu 2017. Gerð er tillaga um 4,6 milljarða kr. viðbótarframlag til samgöngumála þar sem 2,5 milljarða kr. framlag er viðhald til vega en jafnframt er aukið í nauðsynlegar vegaframkvæmdir, framkvæmdir við hafnir og sjóvarnir ásamt rekstri flugvalla svo dæmi séu tekin. Þar er leitað í breytingartillögur við samgönguáætlun. Ekki er gert ráð fyrir öllum 15 milljörðunum inn í áætlunina en komið til móts við það sem fjárveitingavaldið hafði áður samþykkt. Barnabætur hér á landi eru orðnar nánast eins og styrkur til fátækra og mjög ólíkar barnabótum annars staðar á Norðurlöndum. Markmiðið virðist vera að barnabætur verði eingöngu stuðningur við tekjulægstu fjölskyldurnar og er þar farið eftir tillögum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um endurskoðun barnabótakerfisins. Sjóðurinn ráðlagði stjórnvöldum að einfalda kerfið og beina greiðslum til lágtekjuheimila með hærra skerðingarhlutfalli miðað við laun. Einnig lagði sjóðurinn til að einstæðir foreldrar fengju ekki hærri greiðslur en sambýlisfólk. Þannig verði einungis greidd ein föst fjárhæð fyrir börn undir 18 ára aldri og aldrei með fleiri börnum en þremur. Slíkt fyrirkomulag þekkist hvergi annars staðar á Norðurlöndum. 4. minni hluti gagnrýnir stjórnvöld harðlega fyrir að taka mið af slíkum ráðleggingum. Það vekur furðu okkar jafnaðarmanna að ríkisstjórnin hafi leitað í hugmyndir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um útfærslu barnabóta þegar beinast liggur við að líta til norrænu ríkjanna. Þar eru bæturnar almennt ekki tekjutengdar og markmið þeirra er að jafna stöðu barnafólks við þá sem ekki eru með börn á framfæri. Ótekjutengdar barnabætur draga jafnframt síður úr sjálfstæði og atvinnuþátttöku kvenna en tekjutengdar bætur. Ungar fjölskyldur á Norðurlöndum munar um stuðninginn sem barnabætur veita og jöfnunarhlutverk þeirra er mikilvægt fyrir samfélagið allt. Barnabótakerfi norrænu ríkjanna er verðug fyrirmynd enda góð reynsla af þeim fyrir börnin og foreldra þeirra. Það þarf að standa við bakið á barnafjölskyldum hér á landi og hækka barnabæturnar þannig að fleiri njóti þeirra. Gert er ráð fyrir því í fjármálaáætlun starfsstjórnarinnar að útgjöld vegna vaxtabóta fari smám saman lækkandi á komandi árum eftir því sem tekjur heimila hækki og skuldastaða batni. Fjárhæðir og frítekjumörk í kerfinu verði hækkuð árlega þannig að heildarframlög til kerfisins haldist óbreytt að raunvirði. Samhliða skuldaleiðréttingunni svokölluðu á síðasta kjörtímabili lækkuðu stjórnvöld vaxtabætur, létu barnabætur tapa verðgildi sínu og gerðu tekjuskerðingar bótanna þar að auki grimmari. Það fólk sem áður féll innan skilgreininga vaxtabóta sér afborganir sínar lækka lítillega en vaxtabæturnar lækka miklu meira. Mörg heimili sitja því eftir með mun minna ráðstöfunarfé en áður. Hugmyndin með vaxtabótum er að auka ráðstöfunarfé þeirra sem eru með lágar tekjur og meðaltekjur og taka þátt í þeim mikla vaxtakostnaði sem lagður er á fólk með þeirri ákvörðun að halda úti minnsta sjálfstæða gjaldmiðli í heimi, íslensku krónunni. Þessu jöfnunartæki vill sú ríkisstjórn sem tapaði meiri hluta sínum í síðustu kosningum smám saman eyða út en það telur 4. minni hluti vera mikið óráð og alls ekki til hagsbóta fyrir fólk með lágar tekjur eða meðaltekjur. Vandi á húsnæðismarkaði fer vaxandi. Ungt fólk kemst ekki úr foreldrahúsum vegna þess að verð á húsnæði og leiguverð er of hátt og lítið framboð er af íbúðum. Fólk sem vill eignast eigið heimili er í vaxandi mæli í samkeppni við fyrirtæki sem veita ferðamönnum gistiþjónustu. Því er algjörlega nauðsynlegt að ráðist verði í byggingu fleiri almennra leiguíbúða en stofnfjárframlög í fjárlagafrumvarpinu gera ráð fyrir. Lágmarkið er að byggja 1.000 almennar leiguíbúðir á ári en til þess þarf að bæta við um 2 milljörðum kr. í stofnfjárframlög á árinu 2017. Í samkomulagi sem gert var í tengslum við síðustu kjarasamninga var samþykkt að veita stofnstyrki fyrir 600 íbúðir á ári. Þess vegna er í fjáraukalagafrumvarpinu gert ráð fyrir viðbótarfjármagni fyrir stofnstyrki þar sem ljóst er að áætlun fyrir árið 2016 stóðst ekki. Ekki er gert ráð fyrir viðbót fyrir árið 2017 í fjárlagafrumvarpinu en 4. minni hluti minnir á og tekur undir að Alþýðusambandið leggur þunga áherslu á að Alþingi tryggi að staðið verði við gefin fyrirheit um framlög til lausnar á húsnæðisvanda tekjulágra heimila. Staða framhaldsskólanna hefur verið erfið undanfarin ár. Mikil hagræðing átti sér stað á framhaldsskólastiginu árin fyrir hrun. Þegar krafa var gerð um aðhald eftir hrun var því sáralitla fitu að skera. Vanda framhaldsskólakerfisins verður að mæta, eins og hann blasir við næstu þrjú skólaárin. Fjárlaganefnd gerir því tillögu um að 400 millj. kr. verði veittar til að bæta rekstrarstöðu framhaldsskóla landsins. Staða háskólanna lítur illa út og ef ekki verða gerðar breytingar munu háskólarnir verða að fækka námsbrautum og/eða fækka nemendum. Viðvarandi fjárskortur mun hafa verulega neikvæð áhrif á vísindastarf, framþróun í atvinnusköpun og samkeppnisstöðu Íslands. Fjárlaganefnd leggur fram tillögur sem koma að einhverju leyti til móts við ákall háskólanna að undanförnu en gera þarf enn betur ef duga skal. Fjölgun ferðamanna veldur ekki aðeins álagi á vegakerfið og heilbrigðiskerfið heldur einnig á löggæsluna í landinu. Afar mikilvægt er að styrkja löggæsluna til að sinna málefnum sem tengjast ferðamönnum og einnig til að gæta öryggis landsmanna. Fjárlaganefnd leggur til að framlög til lögreglunnar verði aukin um 400 millj. kr. Auk þess verði framlög til Landhelgisgæslunnar aukin um 100 millj. kr. Mikilvægt er að arðurinn af auðlindum landsins nýtist til að bæta lífskjör landsmanna og standi undir fjármögnun öflugs velferðarkerfis. Þar þarf að horfa sérstaklega til þess að ríkið innheimti sanngjarna auðlindarentu í sjávarútvegi og orkuvinnslu og innheimti tekjur af ferðamönnum, bæði til þess að standa undir uppbyggingu við ferðamannastaði og öðrum kostnaði vegna komu þeirra, svo sem í heilbrigðiskerfinu, við löggæslu og björgunarstörf og viðhaldi vega. Til að tryggja sanngjarnan arð af auðlindunum verður að horfa til útboðs aflaheimilda, álagningar nýrra raforku- eða umhverfisskatta og afnema undanþágu ferðamanna frá almenna virðisaukaskattsþrepinu. Arðurinn ætti að ganga til sveitarfélaga, í sóknaráætlanir og til heilbrigðiskerfisins og annarrar innviðauppbyggingar sem nýtist landsmönnum öllum enda er auðlindin okkar allra. Ferðaþjónustan er á örstuttum tíma orðin ein af undirstöðuatvinnugreinum þjóðarinnar en enginn heldur almennilega um stjórnartaumana og stýrir þróun hennar eða metur áhrif umfangs hennar, svo sem áhrif á aðrar atvinnugreinar, fasteignaverð og þenslu. Stjórnvöld virðast ófær um að sinna því mikilvæga hlutverki að setja fram stefnu um hvernig hagkvæmast og best er að ferðaþjónustan þróist til framtíðar, meta kostnað við ágang ferðamanna og hvað teljast megi æskilegt rekstrarumhverfi atvinnugreinar í miklum vexti. Ef ekki verður gripið strax um taumana er líklegt að orðspor Íslands sem ferðamannastaðar skaðist, ferðamönnum fækki og fjárfestingar í greininni beri sig ekki með slæmum fjárhagslegum afleiðingum. Á sama tíma og ferðamönnum fjölgar stórkostlega lækka skatttekjur af hverjum og einum þeirra. Greininni er leyft að vaxa með byltingarkenndum hætti og ferðamenn greiða á sama tíma virðisaukaskatt af gistingu og afþreyingu í lægra skattþrepi. Ef horfið væri frá þeirri undanþágu fengjust um 10 milljarðar kr. í ríkissjóð. Við þurfum að stýra þróuninni og skapa ferðaþjónustunni almenn rekstrarskilyrði sem gefa tekjur til viðhalds vega, í heilbrigðisþjónustu og löggæslu. Þannig greiði ferðamenn hærri neysluskatta sem renni til uppbyggingar sem nýtist greininni og um leið íbúum um allt land. Aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili er algjörlega óásættanlegt. Afleiðingarnar eru þær að almenningur ber kostnaðinn en ferðamenn fá afslátt. Á þessum vanda er á engan hátt tekið í fjárlagafrumvarpinu en bíður næstu ríkisstjórnar. Herra forseti. Í ríkisfjármálum er nauðsynlegt að mati Samfylkingarinnar að tempra uppsveiflu í atvinnulífinu en á sama tíma verði heilbrigðis- og velferðarkerfið eflt með markvissum fjármögnuðum aðgerðum. Óvissa og niðurskurður í velferðarmálum er eitt af því sem staðið hefur í vegi fyrir því að skapa sátt um nýja nálgun við gerð kjarasamninga. Að sú sátt takist skiptir ekki bara ríkissjóð máli heldur samfélagið allt, launþega og atvinnurekendur. Það er mikilvægt og sannarlega ástæða til að allir leggi sitt af mörkum til að skapa þá sátt og nálgast nýja vinnu við gerð kjarasamninga. Að lokum, herra forseti, er það auðvitað þannig að undanfarna daga hefur verið svolítið óvanalegt ástand í fjárlaganefnd og fundir langir og strangir. Fólk hefur tekist á en líka lent málum í sátt. Ég vil þakka formanni nefndarinnar fyrir samstarfið og nefndarmönnum öllum. Þetta var snörp og krefjandi lota en henni lauk með sátt og niðurstöðu sem má sætta sig við. En auðvitað gerum við ráð fyrir að ný ríkisstjórn taki upp stefnuna og geri betur.

Virðulegi forseti. Mig langaði að taka undir þakkir hv. þingmanns til formannsins og nefndarinnar allrar fyrir hönd okkar hinna sem ekki áttum sæti í nefndinni. Ég veit og trúi því að þetta hafi verið erfið og mikil vinna en mér finnst mjög ánægjulegt að sjá að henni hafi verið lent á þennan hátt og við séum að afgreiða fjárlögin sameiginlega út úr þessu þingi. Ég þakka fyrir það.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þetta. Ég held að við séum reynslunni ríkari. Auðvitað eru ekki allir glaðir og sú sem hér stendur er ekki ánægð með niðurstöðuna eða tilbúin til að segja að þetta sé nóg og ekki þurfi að gera betur. Það er sannarlega ekki svo. Ég held að okkur líði öllum þannig. En okkur tókst að lenda málinu og það er svolítið afrek.

Forseti. Fimmti minni hluti áréttar þau markmið sem fjárlaganefnd leggur til í sameiginlegri breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið. Nú eru sérstakar aðstæður á þingi, starfsstjórn og enginn skýr meiri hluti. Þrátt fyrir það, eða kannski vegna þess, vann nefndin mjög vel saman og af heilum hug að því að skila af sér breytingum við fjárlagafrumvarpið sem allir gátu sammælst um að væru nauðsynlegar. Minni hlutinn lagði sérstaka áherslu á að nefndin og þingið skilaði af sér fjárlagafrumvarpi sem byndi ekki hendur næstu ríkisstjórnar til þess að geta hafið nauðsynlegar aðgerðir miðað við þær áherslur sem sú ríkisstjórn mundi setja sér. Almennt séð ætti fráfarandi ríkisstjórn að skila af sér fjárlagafrumvarpi sem veitti svigrúm fyrir þá ríkisstjórn sem tekur við til að geta strax látið til sín taka í þeim málefnum sem hún leggur áherslu á. Minni hlutinn telur þetta mjög mikilvægt til þess að það sé samfella úr kosningum í aðgerðir, svo að sú ríkisstjórn sem tekur við þurfi ekki að bíða í heilt ár eftir að hún hefur sett sér fjármálastefnu sína og fjármálaáætlun eftir því að geta farið í þær breytingar sem hún telur nauðsynlegar. Á þann hátt væri hún að vinna eftir stefnu fyrri ríkisstjórnar þrátt fyrir að hafa hlotið annað umboð í kosningum. Aðeins um verklag nefndarinnar. Vegna þess hversu seint fjárlagafrumvarpið var lagt fram á Alþingi sammæltist nefndin um að skila af sér breytingum í nokkrum málaflokkum, heilbrigðismálum, menntamálum, samgöngumálum og löggæslumálum, ásamt því að leggja til breytingar á tekjuáætlun til móts við útgjaldatillögur í framangreindum málaflokkum. Nefndin fékk mjög stuttan tíma - mjög stuttan tíma - til þess að fara yfir umsagnir og til þess að ná einhverri heildarsýn yfir frumvarpið. Þar hjálpuðu þó ný lög um opinber fjármál þar sem efnisleg umræða hafði þegar farið fram um fjármálaáætlun ársins 2017. Nýtt verklag stangaðist hins vegar dálítið á við eldra verklag og í sameiningu urðu framangreind atriði, þ.e. hversu seint frumvarpið var lagt fram, hversu stuttan tíma nefndin fékk til þess að fjalla um frumvarpið og að fjárlagafrumvarp var í fyrsta sinn afgreitt eftir nýjum lögum um opinber fjármál, til þess að meðferð nefndarinnar á frumvarpinu hefði getað verið betri. Þrátt fyrir þessar aðstæður voru nefndarmenn afar lausnamiðaðir og fóru mjög ítarlega yfir umsagnir ráðuneyta og þá málaflokka sem nefndin valdi að leggja sérstaklega áherslu á. Vegna þessara aðstæðna verður enn ríkari ástæða til þess að fylgja eftirliti með framkvæmd fjárlaga mjög vel eftir, eins og er tilgreint sem markmið í 1. gr. laga um opinber fjármál. Það er þeim mun mikilvægara að eftirlitshlutverkinu sé fylgt með þessum fjárlögum vegna þess hve yfirferð þeirra var stutt í meðförum þingsins við þessar aðstæður. Aðeins um aðstæður nefndar. Við tökum við fjárlögum sem eiga að byggja á fjármálaáætlun. Hins vegar voru þau fjárlög 23 milljörðum, eða 3% af útgjöldum ríkisins, umfram fjármálaáætlun. Þar var horfið það svigrúm sem maður hefði haldið að maður gæti tekið við. Það þýddi að við þurftum að grafa eftir tekjum til þess að fjármagna þær breytingar sem við töldum nauðsynlegar til að hægt væri að samþykkja eða hleypa fjárlagafrumvarpinu í gegn. Að lokum endaði sú upphæð í 12,6 milljörðum, sem er þá 1,5% í viðbót af útgjöldum ríkisins. Það var ekki auðvelt verk en einhverra hluta vegna gekk það í núverandi aðstæðum. Þetta var mjög áhugavert, verð ég að segja. Herra forseti. Aðeins um málaflokkana. Varðandi löggæsluna var gerð breytingartillaga á málefnasviði almanna- og réttaröryggis upp á 500 millj. kr. Vegna aukins álags, m.a. vegna fjölgunar ferðamanna, og nauðsynjar þess að hafa virka hálendisvakt, þótti nauðsynlegt að veita meira fé til þessara mála. Þá um samgöngur Nefndin fékk það áhugaverða hlutverk að fjármagna nýsamþykkta samgönguáætlun Alþingis, sem var þá ófjármögnuð, og miðað við þær aðstæður að það var þegar búið að úthluta 23 milljörðum aukalega umfram fjármálaáætlun var þetta mjög áhugavert verkefni. Við lausn á því hafði nefndin til hliðsjónar forgangsröðun Vegagerðarinnar og lagði þar að auki áherslu á viðbótarframlag til viðhalds upp á 2.500 millj. kr. Verkefnin eru mörg og mjög brýn. Nefndin hefði tvímælalaust viljað leggja meira til samgöngumála og verður það verkefni næstu ríkisstjórnar að taka við því verkefni og bæta við. Um menntamál. Samtals leggur nefndin til 1,7 milljarða kr. til viðbótar til framhaldsskóla- og háskólastigsins, 400 millj. kr. til framhaldsskólastigsins til þess að brúa það bil sem annars yrði í rekstri þangað til kerfisbreytingu um styttingu skólaárs lýkur. Samtals eru lagðir 1,3 milljarðar kr. til háskólastigsins til þess að mæta áætluðum rekstrarhalla og til þess að byggja upp tækjakost skólanna sem hafa þurft að fara sparlega í slíkum útgjöldum á undanförnum árum. 5. minni hluti gerir samt almenna athugasemd við það að fjárveitingar fari til þess að styrkja rekstrargrundvöll skóla sem innheimta skólagjöld af nemendum sínum og að verkefni sem nýtast öllum skólum séu eyrnamerkt einum tilteknum skóla. Það þarf að vinna markvisst að því á næstu árum að uppfæra reiknilíkan skólanna sem styrkir rekstrarforsendur þeirra allra. Nefndin lagði mestan tíma í heilbrigðismálin. Langmestur tími fór í vinnu við breytingartillögur um heilbrigðismál en í nýliðnum kosningum lögðu flestir flokkar höfuðáherslu á uppbyggingu heilbrigðiskerfisins. Því markmiði verður ekki náð með þessum fjárlögum en það var einlægur vilji nefndarinnar að heilbrigðisstofnanir hefðu a.m.k. tækifæri til þess byrja á núlli og möguleika á að koma í veg fyrir hallarekstur. Fimmti minni hluti telur, eftir að hafa rýnt í tölurnar og gögnin sem nefndin fékk aðgang að, að því markmiði hafi verið náð. Stofnanir heilbrigðiskerfisins ættu að geta sinnt nauðsynlegri þjónustu við landsmenn án þess að enda í mínus. Það er hins vegar margt sem getur farið úrskeiðis og verður það því verk okkar þingmanna að sinna eftirliti með því hvernig þessum fjármunum sem við leggjum til heilbrigðiskerfisins verður varið. Það er algerlega nauðsynlegt að þeim 500 millj. kr. sem ætlað er til þess að leysa útskriftarvandann verði varið á þann hátt að sjúklingar komist af spítalanum, komist í hjúkrun og nýir sjúklingar komist að. Ef nýir sjúklingar komast ekki að virka hinir peningarnir ekki neitt, hafa ekkert að segja. Þá hefðum við alveg eins getað sleppt þessu. Þetta er gríðarlega mikilvæg keðja af verkefnum sem þurfa öll að takast til þess að þessi fjárveiting skili sér með tilætluðum árangri. Fimmti minni hluti setur sér það lágmark að fjárlög 2017 skiluðu heilbrigðiskerfinu réttum megin við núllið í rekstrarafkomu. Eftir að hafa farið yfir gögn málsins komst 5. minni hluti að því að sú upphæð þyrfti að vera 7,5 milljarðar. Þá upphæð er að finna í fjárlagafrumvarpinu og þeim breytingum sem fjárlaganefnd leggur til við frumvarpið. Þeirri upphæð er skipt á milli nokkurra málefnasviða og málefnaflokka og í sameiningu þurfa margir að ná þeim markmiðum sem sett voru. Mjög lítið þarf út af að bregða til þess að heildarmarkmiðið náist ekki. Píratar verða vægðarlausir í eftirliti með því að þessum fjármunum verði varið á sem skilvirkastan hátt. Ábyrgð framkvæmdarvaldsins í þessu máli er gríðarlega mikil að mati Pírata. Þetta skiptir öllu máli. Þetta eru engir smáræðispeningar sem við leggjum í þetta og það er eins gott að þeim verði varið á skilvirkan og árangursríkan hátt. Um markmið nefndarinnar. Nefndin setti sér þau markmið að skila fjárlögum þar sem heilbrigðiskerfið og menntakerfið þyrfti ekki að þola hallarekstur. Nefndin taldi að breytingartillögur hennar við frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2017 næði því markmiði og að ný ríkisstjórn, hver sem hún yrði, tæki við ásættanlegum rekstri og bætti í eftir áherslum þeirrar ríkisstjórnar. Það var því þannig að allir vildu gera betur, þó á mismunandi sviðum, en nefndin mættist á miðri leið þannig að niðurstaðan varð ásættanleg fyrir alla aðila. Til að ná þessum markmiðum var víða leitað lausna, m.a. í lokafjárlögum fyrir árið 2015 og fjáraukalögum fyrir árið 2016, sem og hvernig afla ætti tekna fyrir þeim útgjöldum sem nefndin lagði til. Stundum stóð ansi tæpt á því hvort samkomulag næðist um sameiginlega breytingartillögu. Lengi framan af, á meðan nefndarmenn voru enn að tjá væntingar sínar, var alls ekki ljóst hvort niðurstaða næðist. Það hefði þýtt sjálfstæðar breytingartillögur frá öllum flokkunum sem hefðu líklega ekki skilað neinum breytingum á fjárlagafrumvarpinu að loknum atkvæðagreiðslum um þær breytingar eða að útgjöld hefðu verið samþykkt en engar tekjuleiðir á móti, jafnvel að fjárlögin hefðu ekki verið samþykkt almennt. Það hefði verið mjög alvarlegt. Fimmti minni hlutinn bindur því vonir við að breytingartillögurnar skipti sköpum við framkvæmd fjárlaga, ekki bara á þeim málefnasviðum sem nefndin einbeitti sér að, heldur að áhrif breytinganna finnist víðar.

Herra forseti. Við fjöllum um fjárlög sem hafa verið unnin við mjög sérstakar aðstæður og alveg ljóst að ekki verður tekist á við hinar stóru pólitísku spurningar þetta árið, ólíkt því sem við erum vön. Það stafar fyrst og fremst af því að frumvarpið er lagt fram af starfsstjórn sem styðst ekki við meiri hluta hér á þingi og af þeim sökum ákváðu þingmenn að ná samkomulagi um tiltekin stór mál, en vænta þess um leið að þegar nýr pólitískur meiri hluti myndast á Alþingi verði fjallað um hinar pólitísku línur í sérstöku fjáraukalagafrumvarpi árið 2017. Af þeim sökum er margt sem ekki verður fjallað um við afgreiðslu þessa frumvarps. En meginniðurstaðan er að við höfum komist að samkomulagi um mikilvægar viðbætur til heilbrigðismála, menntakerfis og samgöngumála. Ég vil sérstaklega geta þess að hér er líka um að ræða aukið framlag til skatteftirlits og skattrannsókna. Fjárlagafrumvarpið er líka með nýstárlegum brag sem skýrist af því að frumvarpið er núna lagt fram á grundvelli nýrra laga um opinber fjármál, sem tóku gildi 1. janúar á þessu ári. Framsetning skjala er töluvert öðruvísi en verið hefur. Hún veldur því líka að ekki er sérstaklega auðvelt að gera samanburð við fyrri fjárlagafrumvörp, fjárlög eða fjáraukalög, þrátt fyrir að inntak og heildarsvipur þessa frumvarps beri merki fjármálastefnu, áætlunar og efnahagsstefnu ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks sem sat að völdum þegar slíkt var sett, þ.e. bæði áætlunin og stefnan. Stefna sérhverrar ríkisstjórnar varðandi tekjuöflun og útgjöld ríkisins er í senn einkennandi fyrir heildarmarkmið hennar og afmarkandi fyrir samneysluna og sameiginleg verkefni landsmanna. Fjármálastefna, fjármálaáætlun og fjárlög hvers árs eru mikilvægustu stefnumörkunarskjöl stjórnvalda á gildistíma þeirra enda ræðst grunngerð samfélagsins af þeim og á þeim veltur að miklu leyti hvort í samfélaginu ríkir jöfnuður og félagslegt öryggi. Eins og áður segir urðu þau tíðindi við afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins að víðtækara samkomulag tókst með fulltrúum ólíkra og að ýmsu leyti andstæðra stjórnmálaafla um innihald þeirra en að jafnaði hefur náðst þegar fjárlög eru afgreidd með fyrir fram ákveðnum þingmeirihluta sem stendur að baki hverrar ríkisstjórnar. Með því tel ég að þingmenn hafi tekist á við ábyrgð sína gagnvart samfélaginu og stjórnskipulega skyldu því að málamiðlun var nauðsynleg við þessar aðstæður. Og þótt samkomulag tækist er það engum vafa undirorpið að ég hefði kosið að haga mörgu með öðrum hætti og lagt aðrar áherslur í samræmi við stefnu flokksins í fjármálum ríkisins og samfélagsmálum en tök voru á að þessu sinni. En þessar sérstöku aðstæður kalla auðvitað á málamiðlanir allra flokka og eins og áður sagði verður kannski pólitísk umræða að bíða þess að ný ríkisstjórn verði mynduð. Efnahagsástandið hér á landi einkennist af hagvexti og hefur svo verið frá árinu 2011. Yfirstandandi hagvaxtarskeið er með þeim allra lengstu, jafnvel hið lengsta, sem íslenskt samfélag hefur kynnst og enn fremur hefur hagvöxtur verið mjög ör á sumum tímabilum innan þess, svo sem nú undanfarna mánuði eftir nokkurn slaka árið 2014 og fram á árið 2015. Þannig greinir Hagstofan frá því að landsframleiðsla á þriðja ársfjórðungi þessa árs varð 10,2% hærri að raungildi en landsframleiðsla sama ársfjórðungs í fyrra og hefur svo mikill vöxtur ekki sést síðan árið 2007, sem oft er nefnt sem dæmi um eitthvert mesta þensluár síðari tíma. Veltuaukning hefur orðið á mörgum sviðum, svo sem í allri verslun, byggingarstarfsemi og fasteignasölu að ógleymdum rekstri gisti- og veitingastaða. Orsakir hagvaxtar og þenslu er framar öðru að finna í hinni miklu uppsveiflu ferðaþjónustunnar á undanförnum árum. Ferðaþjónustan aflar þjóðarbúinu mikilla gjaldeyristekna og er því hagvöxturinn drifinn áfram af útflutningi, einkaneyslu og fjármunamyndun. Nú er svo komið að ýmis augljós merki gefa til kynna að efnahagsþenslan keyri úr hófi fram og brýnt sé orðið að reisa skorður við henni eigi ekki illa að fara. Áætlanir fráfarandi ríkisstjórnar um ríkisfjármál og stefna í þeim efnum einkenndust af hægri stefnu þar sem slakað var á tekjuöflun ríkisins og stöðugir tekjustofnar ríkissjóðs markvisst rýrðir eða lagðir af. Svo rammt kvað að þessu að á þeim rúmu þremur árum sem kjörtímabil fráfarandi ríkisstjórnar varði afsöluðu stjórnvöld ríkissjóði tekjum upp á 50 til 60 milljarða kr. Það varð heldur ekki til að bæta úr skák að skattkerfisbreytingar sem gerðar voru áttu það sammerkt að koma þeim fyrst og fremst til góða sem búa við góðan efnahag. Skattheimtu ríkisins var með öðrum orðum hagrætt í þágu hinna efnameiri og ríku en á kostnað þeirra sem reiða sig á velferðarkerfið. Fulltrúi Vinstri grænna fellst ekki undir neinum kringumstæðum á forgangsröðun fráfarandi stjórnvalda í skattamálum - hvorki sú sem hér stendur né flokkurinn í heild, ég tel hana í rauninni fráleita við ríkjandi aðstæður í efnahagsmálum og Seðlabankinn hefur tekið undir það þegar talað er um að ríkisstjórnin annars vegar og peningastefna Seðlabankans hins vegar horfi í sína áttina hvor - en telur hana öldungis fráleita við ríkjandi aðstæður í efnahagsmálum. Eins og nú horfir er með öllu tilefnislaust að draga úr skattheimtu heldur ætti miklu fremur að beita sköttum til að draga úr þenslunni og ríkissjóði í heild til þrýstingsjöfnunar í hagkerfinu í stað þess að stuðla að vexti í einkaneyslu eins og gert hefur verið. Í þessu sambandi er ekki hægt að láta undir höfuð leggjast að minnast þess að fráfarandi ríkisstjórn stóð að mjög sérstakri aðgerð til að auka svigrúm til einkaneyslu sem fólst í höfuðstólslækkun verðtryggðra húsnæðislána á kostnað hinnar sameiginlegu tekjuöflunar. Skal þess og minnst að sterkur grunur er um að þessi dæmalausa ráðstöfun hafi fyrst og fremst bætt hag þeirra sem voru vel settir fyrir en ekki hafa enn fengist svör við spurningum sem fyrir alllöngu var beint til stjórnvalda um þessi mál og er það sannarlega ekki traustvekjandi. Sitjandi starfsstjórn hefur takmarkað umboð til stjórnarstarfa og getur ekki tekist á hendur að gera róttækar eða umfangsmiklar ráðstafanir í efnahagsmálum né á öðrum sviðum. Engum getur þó dulist að mikil þörf er fyrir efnahagsráðstafanir sem taka mið af þeim aðstæðum sem nú eru uppi og munu valda knýjandi vanda fyrr en síðar ef ekki verður tekið á þeim af festu. Slíkar ráðstafanir er því miður ekki að finna í fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi. Þessu frumvarpi var útbýtt á Alþingi 6. desember, löngu síðar en við erum vön en það kemur yfirleitt fram í byrjun september eftir að þing hefur verið sett og höfum við yfirleitt haft haustið til að ræða þau mál. Það gerði það að verkum að þjóðhagsspá Hagstofu Íslands fyrir nóvember var lögð því til grundvallar. Höfðu flestir þættir þjóðhagsspár tekið jákvæðum breytingum frá því fyrr á árinu. Í ljósi þess hversu knappur starfstími fjárlaganefndar hefur verið ákvað nefndin að eiga ekki að þessu sinni fundi með fulltrúum einstakra sveitarfélaga og takmarka mjög fundahöld með fulltrúum einstakra stofnana. Einungis fulltrúar frá Landspítalanum og Vegagerðinni komu á fund nefndarinnar ásamt fulltrúum ráðuneyta. Fjárlaganefndarfólk hefur lagt á sig mikið starf við að ná saman um fjárlög á þeim nauma tíma sem til þess gafst. Þetta verkefni var að sjálfsögðu margháttuðum vandkvæðum bundið enda mjög ólík sjónarmið uppi meðal nefndarmanna sem koma úr sjö stjórnmálahreyfingum sem nú eiga setu á Alþingi. Engu að síður tókst að komast að sameiginlegri niðurstöðu, málamiðlun, sem byggist á faglegu og pólitísku starfi nefndarinnar. Samkomulag náðist um það í nefndinni að beina starfi hennar einkum að fjórum umfangsmiklum málefnasviðum; heilbrigðismálum, menntamálum, samgöngumálum og löggæslu- og öryggismálum. Í samræmi við það voru það einkum mál sem falla undir þessa flokka sem rædd voru á fundum nefndarinnar en einstakir fulltrúar hafa að sjálfsögðu gefið sig að öðrum málum einnig eftir því sem tími þeirra og aðrar kringumstæður leyfðu. Það er sannarlega sérstakt að fyrsta fjárlagafrumvarpið með nýju og gerbreyttu sniði kom til umfjöllunar á vettvangi Alþingis við þær aðstæður sem eru. Telja má fullvíst að margir aðilar innan og utan ríkisgeirans hafi ekki áttað sig fyllilega á hinum gagngeru breytingum sem nýju lögin um opinber fjármál hafa valdið á framsetningu fjárlaga og hlutverki þeirra sem er nú mun takmarkaðra en það var áður þar sem stefnumörkun í ríkisfjármálum fer að mestu leyti fram við gerð fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Sú umræða var því miður kannski ekki á þeim nótum þegar þær stefnur og áætlun voru lagðar fram eins og þurft hefði að vera. Þar sem myndun nýrrar ríkisstjórnar hefur enn ekki tekist hefur slík stefnumörkun ekki átt sér stað. Það er hins vegar hlutverk Alþingis, óháð þessu, að samþykkja fjárlög. Þingheimur getur ekki vikist undan þeirri skyldu sinni enda yrði starfsemi ríkisins óðara um leið komin í óefni. Sú sem hér stendur er engu sáttari við fjármálastefnu fráfarandi ríkisstjórnar nú en fyrir síðustu alþingiskosningar. En ég tel að sá árangur hafi náðst í að bæta úr verstu ágöllum hennar að rétt sé við ríkjandi aðstæður að standa að samþykkt breytingartillagna sem miða í rétta átt og greiða götu frumvarpsins. Við lögðum svo sannarlega okkar á vogarskálarnar til að breyta þessu frumvarpi. Við lýsum að sjálfsögðu eindregnum stuðningi við þær breytingartillögur sem lagðar eru fram til að bæta stöðu heilbrigðiskerfisins og menntakerfisins og annars sem hér er undir. Vissulega er ekki allur vandi leystur en þessar viðbætur eru mikilvæg skref til að rétta af slaka stöðu heilbrigðis- og menntastofnana sérstaklega. Þá eru viðbætur til samgöngumála vissulega mikilvægar þó að fjarri sé að þær dugi til að fjármagna samgönguáætlun sem samþykkt var á Alþingi fyrir skömmu síðan. Ákveðnar viðbætur eru lagðar til í skatteftirlit og skattrannsóknir, eins og ég sagði áðan, og er það mikilvægt skref til að taka á þeirri meinsemd sem skattundanskot eru í samfélaginu. Við teljum hins vegar ekki nóg að gert og ég fjalla nánar um það á eftir. Ég ætla aðeins að fara yfir það ásamt fleiru sem við tókum fyrir í nefndinni. Ég get tekið undir að þær breytingar sem gerðar voru á fjárhæðum lífeyris í almannatryggingakerfinu, með lögum um breytingu á lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð og lögum um málefni aldraðra, miðuðu í rétta átt að ýmsu leyti en ég verð þó að benda á að þau ganga allt of skammt í því að tryggja öryrkjum og öldruðum sómasamleg lífskjör. Þetta á sérstaklega við um öryrkja sem hljóta ekki sömu kjarabætur og eftirlaunaþegar og raunar eru kjör þeirra lífeyrisþega sem minnst bera úr býtum engan veginn sæmandi, hvorki fyrir þá né samfélag okkar. Svo ólánlega tókst til við lagabreytingarnar, sem voru samþykktar nú í haust, að munur á kjörum einstæðra og sambúðar- og hjónafólks jókst þeim síðarnefndu í óhag, þ.e. ef þú ert einstæður ertu mun betur staddur því að þetta byggist allt á sérstakri heimilisuppbót sem einstaklingar fá en ekki hjón. Ég tel engin málefnaleg rök styðja það fyrirkomulag og ég tel að við þurfum að bæta úr því. Það er svo sem mörgu enn ábótavant varðandi kjör þessa hóps, þ.e. bæði eldri borgara og öryrkja. Við verðum því að benda á hið augljósa að lífeyrisgreiðslur þeirra eiga að fylgja launaþróun á vinnumarkaði og fjárveitingar til málaflokksins eiga að sjálfsögðu að vera í samræmi við það. Ljóst er að ástandi mála í sjóðakerfi listgreinanna er stórlega ábótavant og margar mikilvægar menningarstofnanir eru undirfjármagnaðar. Gera þarf áætlun um fjölgun listamannalauna og setja nýja sóknaráætlun fyrir skapandi greinar í takt við það sem Bandalag íslenskra listamanna hefur lagt fram. Nokkur umræða varð í nefndinni um stöðu bæði safna og smærri verkefna og ákvað nefndin því að hækka nokkra liði af því tilefni, en þeir rúma aðeins brot af því sem beiðnir voru um. Nefni þar t.d. að undir þessu eru Breiðdalssetur í mínu kjördæmi, Fjallasalir og LungA, svo fátt eitt sé nefnt, en við þurfum, og ég tek undir það sjónarmið, að gera gangskör að því að koma þessu í viðunandi farveg þannig að við sitjum ekki upp með það að einhverjir gangi úr skaftinu. Varðandi skattrannsóknir hefur komið fram að ríkisskattstjóri telur að skattundanskot nemi 80 milljörðum kr. miðað við umsvif í samfélaginu. Fleiri aðilar hafa lagt mat á þessa upphæð og talið hana umtalsvert hærri, eins og kemur fram í nýlegri fræðigrein í Nordic Tax Journal. Skattsvik eru alvarleg meinsemd í samfélaginu. Því er brýnt að styrkja þær stofnanir ríkisins sem fara með skatteftirlit og efla þær til rannsókna og viðbragða við skattsvikum. Enginn vafi er á að það mun skila sér margfalt í auknum tekjum til samfélagsins og bætt skattskil verða einnig til að auka sátt og samheldni. Rétt hefði verið að mínu mati að taka fastar á þessum málum og auka fjárveitingar til þeirra meira en raun er á þótt vissulega beri að fagna þeim viðbótum sem fást í málaflokkinn við 2. umr. Kynbundið ofbeldi snertir sláandi stórt hlutfall kvenna á Íslandi og eru úrræðin sem opinberir aðilar á vegum ríkis og sveitarfélaga búa yfir í engu samræmi við alvarleika málsins. Treysta þarf burði réttarvörslukerfisins til þess að koma lögum yfir kynferðisbrotamenn og tryggja skilvirk úrræði fyrir þolendur kynferðisbrota. Efla þarf menntun fagstétta og allra þeirra sem veita brotaþolum þjónustu og styrkja þarf bæði lögreglu og ákæruvald. Tryggja þarf að fjármagn til málaflokksins dreifist um landið þannig að þolendum verði tryggð viðeigandi úrræði sama hvar á landinu brotið er á þeim. Mér er ljúft að segja að við sáum okkur fært, þ.e. nefndin, að styrkja Aflið sem starfar á Akureyri og sinnir mjög stóru svæði sem vert er að halda til haga og er í rauninni í sams konar starfi og Stígamót á höfuðborgarsvæðinu. Loftslagsmálin og afleiðingar þeirra eru vissulega stærstu úrlausnarefni okkar samtíma. Ábyrg stjórnvöld þurfa að setja sér trúverðuga og metnaðarfulla áætlun um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og standa við hana. Kolefnisgjald er samkvæmt rannsóknum einhver áhrifaríkasta leiðin til að draga úr slíkri losun, en jafnframt er ljóst að gjaldið er of lágt til þess að það hafi tilætluð áhrif. Samkvæmt skýrslu frá OECD er kolefnisgjald á alþjóðavísu um 80% of lágt til þess að hafa tilætluð áhrif til að draga úr útblæstri. Sú hækkun um 10% sem hér kemur til á kolefnisgjaldi er því að mati Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs ekki nægilega há til þess að þjóna markmiðum um samdrátt í losun kolefna. Það er miður að tillaga um það skyldi hafa verið felld áðan. Loftslags- og umhverfismál eru ekki lengur jaðarmálefni, þökk sé einarðri baráttu framsýns umhverfisverndarfólks og framlagi vísinda- og fræðimanna. Ljóst er að við þurfum að efla stöðu þessa málaflokks og styrkja langt umfram það sem gert var á síðasta kjörtímabili. Þetta verkefni verður meðal mikilvægustu úrlausnarefna nýrrar ríkisstjórnar. Ég get ekki látið hjá líða að nefna þegar kemur að umhverfismálum, sem við fjölluðum raunar ekkert um í þessu sameiginlega fjárlagafrumvarpi sem við erum að reyna að fá samþykkt, að þau mál urðu algjörlega undanskilin, því að þetta er auðvitað mikilvægur málaflokkur. Það væri hægt að segja óskaplega margt um hann en ég ætla aðeins að staldra við stöðu hans, þ.e. við þurfum að auka fé til umhverfisrannsókna, við þurfum að auka fé til náttúruverndar og miðlunar upplýsinga almennt um umhverfismál, ekki síst í ljósi aukins ferðamannastraums, því að það veldur þessu mikla álagi. Við þurfum að auka landvörslu og uppbyggingu innviða í þjóðgörðum. Mjög lítil hækkun verður á fjárveitingum til landvörslu og engan veginn nægileg til að bregðast við brýnni þörf og fjölga þarf líka heilsársstöðugildum í landvörslunni í samræmi við þá staðreynd að ferðamenn leggja leið sína um land allt allan ársins hring. Það sama á í rauninni við um löggæsluna. Við þekkjum það álag sem hefur aukist á löggæsluna jafnt og þétt. Stöðnun er í fjölda stöðugilda. Lögreglumenn voru 652 talsins í febrúar 2011, en á sama tíma á þessu ári voru þeir 659. Aukinn ferðamannastraumur um landið allt hefur haft mikið að segja um hið aukna álag, ekki síst í umdæmum sem eru fámenn en fá hundruð þúsunda gesta á ári hverju. Meiri umferð á vegum landsins og skortur á viðhaldi vega síðustu árin veldur fleiri umferðarslysum en áður, með tilheyrandi álagi fyrir lögregluna um land allt. Ég nefni Keflavík sérstaklega í þessu samhengi og bendi á að fjárveitingar til lögregluembættis Suðurnesja hafa ekki verið í neinu samræmi við vaxandi álag í landamæravörslu og öðrum verkefnum á alþjóðaflugvellinum. Einnig þarf að leiðrétta öfugþróun síðustu ára og tryggja að framlög til lögreglunnar verði slík að embættin geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu og boðið starfsfólki sínu upp á góð starfsskilyrði. Þrátt fyrir að auknir fjármunir séu veittir í málaflokkinn í þessu frumvarpi er óralangt í að staðan geti talist ásættanleg. Við þurfum líka að gera miklar úrbætur á rekstrarumhverfi hinna nýju sýslumannsembætta sem hafa verið vanfjármögnuð allt frá stofnun þeirra árið 2015. Þrátt fyrir sameiginlega niðurstöðu fjárlaganefndar um niðurfellingu uppsafnaðs rekstrarhalla að hluta, sem vissulega lagfærir stöðuna, stendur eftir að fjárþörf embættanna er enn ekki rétt metin og munu þau því búa við viðvarandi hallarekstur ef fjárheimildum til þeirra verður ekki breytt. Fjárlagafrumvarpið sem við fjöllum um núna leysir ekki þennan vanda og við blasir að leit að lausn hans verður meðal verkefna þeirra stjórnvalda sem hér komast til valda. Ég held að við getum öll verið sammála um að Ísland á að vera ákjósanlegur staður fyrir ungt fólk til framtíðar. Við þurfum að tryggja barnafjölskyldum góðar aðstæður með stuðningi í formi barnabóta og lengra fæðingarorlofs. Við þurfum að hækka barnabæturnar og draga verulega úr tekjuskerðingu þeirra til jöfnunar á aðstæðum barnafólks. Sú hækkun á þaki sem tók gildi í október sl. er til bóta, vissulega, en lengingin í 12 mánuði ætti að vera forgangsmál og mikilvægt framlag ríkisins í því mikla hagsmunamáli foreldra að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og dagvistunar. Eitt af því sem við tókum fyrir í nefndinni og gerðum sameiginlega tillögu um er samgönguáætlun. Við þurfum auðvitað að fullfjármagna samgönguáætlun til fjögurra ára. Sú samgönguáætlun sem samþykkt var mótatkvæðalaust haustið 2016 fól það í sér að verja skyldi allt að 100 milljörðum til samgöngubóta á gildistíma hennar. Samgöngukerfið hefur verið vanrækt á undanförnum árum að því marki að öryggi vegfarenda er teflt í tvísýnu verði ekki ráðist í nauðsynlegar úrbætur. Við teljum að fjárþörf til þessa málaflokks sé að lágmarki 13 milljarðar í nauðsynlegar nýbyggingar, öryggismál og viðhald á vegum. Álagið á vegakerfið hefur stóraukist með þungaflutningum og stórauknum ferðamannastraumi að auki. Má í sjálfu sér segja að það veki furðu að sú ríkisstjórn sem hér hefur setið í þrjú og hálft ár hafi ekki hafið uppbyggingu í vegakerfinu strax í byrjun síðasta kjörtímabils, þegar fjárhagslegt svigrúm hafði þá þegar myndast. Í rauninni var þetta fyrsta samgönguáætlun fráfarandi ríkisstjórnar sem var samþykkt núna í haust, sem hún náði ekki að koma frá sér fyrr. Það eru vonbrigði fyrir landsmenn að sú þverpólitíska niðurstaða um endurbætur á samgönguáætlun, sem lögð var fram og samþykkt af öllum flokkum í lok síðasta þings, skuli ekki fjármögnuð nema að þriðjungi í fjárlagafrumvarpinu. Það er þó mitt mat að samkomulagið sem náðst hefur um að takast á við allra brýnustu verkefnin í samgöngumálum sé þess eðlis að við getum veitt því brautargengi. Það eru dýrmætar framkvæmdir þar undir, m.a. Dettifossvegur, Herjólfur, Berufjarðarbotn, Dýrafjarðargöng, ásamt þeirri viðbót sem við settum í viðhald, sem er mjög brýnt. Eitt af því sem við höfum rætt lengi og oft er ljósleiðarinn, háhraðatengingarnar. Oft finnst manni þegar talað er um þau mál að ekki séu allir meðvitaðir um hversu léleg hún er mjög víða, jafnvel þótt um sé að ræða þéttbýli þar sem eru fleiri en 500 manns, þar getur verið slök tenging. Átak í ljósleiðaravæðingu, Ísland ljóstengt, hefur staðið yfir. Það miðar að því að unnt verði að tengja um 99,9% lögheimila með heilsársbúsetu og atvinnuhúsnæðis með heilsársstarfsemi með 100Mb/s hraða fyrir lok ársins 2020. Eins og við þekkjum öll er mjög dýrmætt í samtímanum að hafa þetta í lagi. Bæði kemur það til út af einstaklingum sem þangað vilja flytja og búa og svo í rauninni vegna atvinnustarfsemi, því að enginn flytur á staði í dag þar sem léleg tenging er. Nemendur koma jafnvel ekki heim úr skóla um helgar vegna þess að þeir geta ekki unnið í verkefnunum sínum. Mér þykir miður að það viðhorf hefur ríkt í þessu máli að tengja sem flesta en ekki þá sem kannski þyrftu mest á því að halda, þ.e. á fámennum svæðum, þar sem enginn vill í rauninni standa að því að byggja það upp af einkaaðilunum. Við teljum að Ísland eigi að taka þátt í þróunarsamvinnu með myndarlegum hætti og stórauka framlög til málaflokksins til samræmis við markmið Sameinuðu þjóðanna þannig að þau verði 0,7% af vergri landsframleiðslu. Íslensk stjórnvöld styðja þetta markmið í orði en hafa ekki sýnt það í verki því að framlög Íslands eru nú einungis 0,25% af vergri landsframleiðslu. Í janúar 2017 er von á 47 flóttamönnum frá Sýrlandi sem eru hluti af þeim 103 flóttamönnum sem stjórnvöld ákváðu í september 2015 að taka á móti að beiðni Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Ég hef áhyggjur af því að í frumvarpinu er ekki fjármagn til að taka á móti þeim. Við vitum öll að umræddir einstaklingar munu eignast nýtt heimili hér á landi og okkur ber skylda til þess að fjármunir fylgi þeim til sveitarfélaga sem taka á móti þeim. Þetta eru níu fjölskyldur. Þau flytja í þrjú sveitarfélög og sveitarfélögin gera öll ráð fyrir því framlagi. Það verður að ráða fram úr þessu hið fyrsta og gera þeim kleift að taka á móti sýrlensku fjölskyldunum með sama hætti og gert hefur verið hingað til. Ísland hefur ágæta burði til að taka á móti fleira flóttafólki en nú er gert. Hin langvarandi, ömurlega styrjöld í Sýrlandi og stríðsátök víðar í heiminum hafa valdið því að aldrei hafa fleiri verið á flótta í veröldinni en nú. Þessu verðum við að bregðast við, axla ábyrgð okkar í alþjóðasamfélaginu og bjóða hingað umtalsvert fleirum en nú er gert. Við þurfum líka að bæta úr málefnum hælisleitenda hérlendis og jafna aðstæður þeirra og svokallaðra kvótaflóttamanna þegar kemur að aðlögun að samfélaginu eftir að hæli hefur verið veitt. Mikilvægt er að tryggja fullnægjandi framkvæmd nýrra útlendingalaga sem taka gildi nú um áramótin með nægu fjármagni og mannafla. Starfrækja á heilbrigðiskerfið á félagslegum grunni, það er mat okkar Vinstri grænna. Við teljum mikilvægt að hér byggist ekki upp tvöfalt kerfi þar sem hinir efnameiri geta keypt sér læknisþjónustu sem öðrum stendur ekki til boða. Forgangsmál í félagslega reknu heilbrigðiskerfi er að kostnaði sjúklinga sé haldið í slíku lágmarki að hann fæli engan frá því að sækja sér þjónustu. Á árinu 2015 sóttu átta þúsund Íslendingar sér ekki heilbrigðisþjónustu vegna þess að þeir höfðu ekki ráð á því. Hér þurfum við að breyta um stefnu nú þegar. Við þurfum að draga markvisst úr greiðsluþátttöku sjúklinga í þessu skyni, og byrja á börnum, öryrkjum og öldruðum. Því eru það vonbrigði að fresta þurfi greiðsluþátttökufrumvarpinu sem átti að taka gildi 1. febrúar. Mikið ósætti hefur ríkt í samfélaginu vegna hrakandi stöðu heilbrigðisstofnana og heilbrigðisþjónustu á Íslandi og við í Vinstri grænum tökum undir það. Við tökum auðvitað undir kröfu þeirra 86 þúsund einstaklinga sem hafa með undirskrift sinni krafist þess að framlög til heilbrigðismála verði 11% af vergri landsframleiðslu á ári hverju og verði þannig sambærileg við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndunum. Ljóst er að staða Landspítalans er grafalvarleg vegna fjárskorts og hefur svo verið í nokkurn tíma. Þjónustuþörf eykst árlega vegna fjölgunar sjúklinga og breytinga í aldurssamsetningu þjóðarinnar. Í aðdraganda nýliðinna kosninga töluðu stjórnmálamenn einum rómi um að endurreisn heilbrigðiskerfisins væri efsta forgangsmál, en enn lítur út fyrir að landsmenn sjái fram á þjóðarsjúkrahús sem heldur sjó í stað þess að bæta í, þrátt fyrir samkomulag sem náðist á milli flokkanna um aukið fjárframlag. Fjármuni vantar enn til þess að raunveruleg endurreisn geti hafist. Alvarlega stöðu í heilbrigðiskerfinu má auðvitað sjá víðar en hjá Landspítalanum. Heilbrigðisstofnunum á landinu öllu hefur verið sniðinn þröngur stakkur um árabil og telja má augljóst að aðhaldskröfur síðustu ára á stofnanirnar hafi verið of miklar í ljósi þröngrar stöðu þeirra nú. Ekki er nóg að gert í tillögum frumvarpsins til að þessum mikilvægu hornsteinum velferðar í héraði sé tryggður eðlilegur rekstrargrundvöllur, þótt ánægjulegt sé að samstaða hafi náðst um einhver skref í þá átt. Varðandi háskólana þekkjum við fjársvelti þeirra og alvarlega stöðu. Öflug háskólamenntun er mikilvægasta leiðin til að tryggja hagsæld til framtíðar, atvinnuuppbyggingu sem byggist á frumkvæði og nýsköpun einstaklinga. Við þurfum að taka markviss skref í átt að því að framlög á hvern háskólanema nái sem fyrst meðaltali OECD og í kjölfarið verði þau hækkuð þannig að Ísland standi jafnfætis öðrum Norðurlöndum í takt við samþykkta stefnu Vísinda- og tækniráðs. Rektorar allra háskólanna á Íslandi hafa sameinast um yfirlýsingu um undirfjármögnun háskólanna og áhyggjur sínar af stöðunni og tekur Vinstri hreyfingin – grænt framboð undir þær áhyggjur. Hvað varðar framhaldsskólana teljum við mikilvægt að þeir verði aftur öllum opnir, ekki aðeins þeim sem eru yngri en 25 ára. Við þurfum að auka framlög með hverjum nemanda án þess að horfið sé til aðgerða sem eru fjöldatakmarkanir í reynd. Við þurfum að tryggja faglegt sjálfstæði framhaldsskólanna og gera minni skólum úti á landi kleift að hafa fjölbreytt námsframboð. Við þurfum líka að sjá til þess að þeir skólar sem hafa tekið að sér að reka framhaldsdeildir, nefni ég t.d. Þórshöfn og Vopnafjörð sem eru undir Laugaskóla, að þeim verði tryggt fjármagn til þess að geta haldið áfram. Vopnafjörður er t.d. aðeins með samþykkt til vorsins. Þá dettur deildin niður verði ekkert að gert. Ég tel að við höfum landað því í þessu samkomulagi okkar. Við þurfum samt sem áður að huga vel að því þegar fram í sækir að þurfa ekki að takast á við slíkt á ári hverju, heldur að þetta sé tryggt inn í grunn þeirra skóla sem halda utan um þær deildir. Að lokum, forseti, vil ég að segja að til að ná þessu öllu saman voru gerðar breytingar á þremur lagabálkum, þ.e. fjárlögum, fjáraukalögum og lokafjárlögum. Til að geta mætt þeim kröfum sem þessir sjö flokkar settu fram náðist sem betur fer að skerpa aðeins á því og gera örlítið betur en lagt var af stað með. Ég vona svo sannarlega að þeir sem taka hér við sjái að gera þarf svo miklu betur, ekki bara í þeim málaflokkum sem við í nefndinni tókumst á við heldur miklu víðar í samfélaginu. Ég treysti því, sama hvaða ríkisstjórn verður við völd, að svo muni verða.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni, flutningsmanni 6. minni hluta fjárlaganefndar, kærlega fyrir ræðuna sem var mjög yfirgripsmikil. Það er hægt að taka undir mjög margt sem hv. þingmaður ræddi af verkefnum sem eru brýn og mikilvæg fyrir samfélagið. Það er svolítið sérstakt að koma aftur inn í þingið og upplifa nýjar aðstæður sem veita líka um leið ákveðin tækifæri. Ég vil sérstaklega fagna því hvernig þingið tekur á ábyrgan hátt á fjárlögunum. Það fá ekki allir allt það sem þeir hefðu viljað sjá, það er einfaldlega þannig, en við reynum þó, allir flokkar, að efna þau mál sem sameinuðu okkur og það eru ekki síst heilbrigðismálin sem allir flokkar lofuðu að reyna að bæta í. Ég fagna því að verið er að taka ákveðin skref þar og ekki síður í menntamálunum, sem skiptir mjög miklu. Ég vil hvetja þann menntamálaráðherra sem verður hér vonandi eftir einhverjar vikur til þess að marka skýra stefnu þannig að framlög miðað við hvern nemanda innan háskólastigsins verði svipuð eða samanburðarhæf og í nágrannaríkjum. Ég tók eftir því að hv. þingmaður ræddi m.a. þær skattahækkunartillögur og fleiri tillögur sem voru í svonefndum bandormi, kom aðeins inn á það. Ég vil undirstrika að í þeim bandormi var eitt og annað sem við í Viðreisn vildum gjarnan ræða og hægt er að taka undir, hvort sem við tölum um ákveðin gjöld innan ferðaþjónustunnar eða hvað, en við teljum mikilvægt að það verði gert á heildstæðum grunni. Ég vil spyrja hv. þingmann, af því að ég hjó eftir því að í engum þeirra tillagna sem koma af hálfu Vinstri grænna var rætt um auknar álögur á sjávarútveginn eða aukin gjöld á sjávarútveg: Er það stefna af hálfu Vinstri grænna eða er það kannski yfirsjón af þeirra hálfu að ætla ekki sjávarútveginum að borga aukið gjald fyrir aðganginn að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tek undir með henni, eins og ég sagði áðan finnst mér þetta gríðarlega mikilvægt og tíðindi í sögu þingsins takist okkur ætlunarverk okkar. Ég ætla ekki að segja að þetta verði í eina skiptið sem við gerum það því að ég vona að við eigum eftir, ekki endilega að upplifa svona ástand en vinna miklu meira í þverpólitísku samkomulagi. Ég ítreka og rifja oft upp þegar við unnum útlendingalögin í þverpólitísku samstarfi og afgreiddum þau á þingi. Mér finnst það segja að við getum þetta, hvort sem það er ríkjandi meiri hluti eða minni hluti. Mér finnst gott að heyra að hv. þingmaðurinn tekur sem fyrrverandi menntamálaráðherra undir það sjónarmið að framlögin til háskólanna eigi að vera samanburðarhæf. Varðandi tillögur okkar í tekjumöguleikum núna er svo sannarlega ekki allt undir, það er alveg ljóst, ekki frekar en hjá öðrum. Lágmarksbreytingar voru lagðar fram og við höfum, eins og hv. þingmaður eflaust veit, lagt fram tillögur um að taka af auðlindagjöldum, bæði í sjávarútvegi og eins í orkugeiranum, og teljum fullt tilefni til að það sé gert, að sjálfsögðu skynsamlega. Það er enginn að tala um að fara í ofurtökur sem verða þess valdandi að eitthvað fari á hliðina, en við erum að sjálfsögðu nú sem endranær fylgjandi því að þeir aðilar sem hafa afnot af auðlindum okkar greiði fyrir það sanngjarnt gjald. Svo er það okkar að meta hvað við teljum sanngjarnt.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég skil það þannig að menn ætli sér líka að skoða sjávarútveginn. En ég verð að segja að það kom mér örlítið spánskt fyrir sjónir þegar ég sá allar tillögurnar um mögulegar skattahækkanir að ekki var litið sjávarútvegsins og þeirra kerfisbreytinga sem við m.a. í Viðreisn viljum sjá gerðar að einhverju leyti í sjávarútvegi. Við höfum sagt það skýrt og klárt að við teljum að sjávarútvegurinn eigi að borga aukið afgjald til þjóðarinnar vegna aðgangs að sameiginlegri auðlind. Ég vil undirstrika aftur að að mínu mati var mjög margt sem kom fram í góðri ræðu hv. þingmanns. Í ljósi vinnubragða hér á þingi get ég tekið undir margt sem kom til að mynda fram á síðasta þingi. Menn sammæltust um samgönguáætlun. Það kann vel að vera að hægt sé að gagnrýna það að menn hafi farið offari, m.a. út af kosningum, það bara gerist, það er gömul saga og ný. En þetta eru mikilvægar breytingar sem við þurfum að skoða, þ.e. innan samgöngumálanna, í tengslum við uppbyggingu ferðaþjónustunnar og skoða það heildstætt. Það tel ég mikilvægt, m.a. með tilliti til umræðunnar um komugjald, um gistináttagjald, við í Viðreisn höfum talað um bílastæðagjöld, virðisaukaskapandi gjöld, til þess að reyna að skoða ferðaþjónustuna heildstætt. Er hv. þingmaður ekki sammála mér um að til þess að byggja upp fagmennsku í kringum ferðaþjónustuna þurfum við að tengja sem flesta þætti? Ég vil fagna sérstaklega aukinni innspýtingu í löggæsluna, sem þarf svo sannarlega á henni að halda. En allt þetta skiptir máli, efling löggæslunnar, styrking samgöngumannvirkja og það að taka aukin gjöld með einhverjum hætti af ferðaþjónustunni, til stuðla að enn öflugri ferðaþjónustu og öflugri atvinnugrein, því að ferðaþjónustan er alveg ótrúleg eins og hún er í dag og það hvernig greinin hefur byggst upp á jafn skömmum tíma. Það er alveg ótrúlegt hvað við Íslendingar höfum áorkað innan þessarar spennandi atvinnugreinar.

Frú forseti. Ég tek undir að við eigum að gera heildstæða áætlun, sem hefur ekki tekist þrátt fyrir þann aukna ferðamannastraum sem við höfum búið við, það þarf einhvers konar fagmennsku. Í þessu fjárlagafrumvarpi fær Stjórnstöð ferðamála fjármuni og henni eru ætluð verkefni sem Ferðamálastofa, sem er opinbera apparatið, hefur verið með á hendi, verkefnin eru allt í einu tekin og sett í Stjórnstöð ferðamála sem er ekki opinber heldur bara rekstrarfélag. Mér finnst það mjög sérkennilegt. Ég nefndi það í nefndinni að ég teldi að við hefðum átt að taka mark á því sem þar kom fram. Varðandi samgöngumálin. Ég er ekki sammála því að farið hafi verið offari þegar samgönguáætlun var samþykkt. Það hafði komið fram samgönguáætlun áður sem var örlítið hærri en sú sem var svo lögð fram síðast. Þegar hæstv. innanríkisráðherra var spurð hvers vegna sú áætlun væri lægri þá taldi hún að þetta væri það besta sem hún gæti fjármagnað. Svo kom í ljós þegar ríkisfjármálaáætlun kom fram að það vantaði á þriðja milljarð upp í þáverandi samgönguáætlun. Þegar ríkisfjármálaáætlun kom fram var hún ekki í takt við samgönguáætlun sem hafði þegar komið fram, upp á tæpa 3 milljarða. Síðan bæta þingmenn við vegna þess að áætlunin var svo ótrúlega léleg að það var eiginlega ekki boðlegt að hafa hana eins og hún var. Ég tek undir það, við höfum talað fyrir komugjöldum og mér finnst bílastæðagjöld vel þess virði að við skoðum þau og auðvitað eigum við að skoða þetta heildstætt. Svona í lokin, af því að því var hvíslað að mér, þá eru sérstök lög um veiðigjöld. Þau koma því ekki fyrir í bandormi og er ekki breytt nema í lögum um veiðigjöld. Það þarf þá að taka þau fyrir á einhverjum tilteknum tímapunkti í tengslum við fiskveiðiárið.

Hæstv. forseti. Ég verð að byrja á því að segja að síðustu dagar og vikur hafa verið afar lærdómsríkar. Fjárlaganefnd hefur fundað sleitulaust undir mikilli tímapressu við fordæmalausar aðstæður. Í fyrsta lagi erum við með starfsstjórn enn sem komið er. Sú staða flækir málin töluvert og gerir það að verkum að fjárlögin eru ekki stefnumótandi í raun. Stefnumótun bíður næstu ríkisstjórnar og nefndarmenn urðu að taka tillit til þess í sinni vinnu. Í öðru lagi erum við í fyrsta sinn að vinna fjárlög út frá nýsamþykktum lögum um opinber fjármál. Þingmenn eru ekki þeir einu sem þurfa að setja sig inn í nýtt vinnulag heldur einnig stofnanir, ráðuneyti og aðrir aðilar sem að borðinu koma. Það er reyndar mín skoðun og okkar flestra að þetta vinnulag sé mun betra til framtíðar litið. Ný lög um opinber fjármála krefjast þess að gerðar séu ríkisfjármálaáætlanir til fimm ára. Stofnanir þurfa að gera sínar áætlanir til þriggja ára og ég gæti alveg séð það fyrir mér í framtíðinni að sá tími lengdist í fimm ár. Áætlanir þessar gera það að verkum að fyrirsjáanleiki í áætlunargerð verður meiri, meiri agi og meira gagnsæi. Fyrir okkur þingmenn tel ég að fyrirkomulagið muni auðvelda okkur fjárlagagerð í framtíðinni. Í því samhengi langar mig til að benda á að nú fer meginstefnumótun fjárlaga fram á vorin þannig að ef menn vilja koma að sínum áherslum, hvort sem um er að ræða forstöðumenn stofnana eða samtaka, þingmenn eða aðra er rétt að gera það á þeim árstíma, ekki í lok desember. Ein af þeim praktísku breytingum sem verða með þessu á störfum hv. fjárlaganefndar er að nefndarmenn þurfa ekki lengur að setja ákveðnar upphæðir í breytingartillögum inn á ákveðnar stofnanir heldur á liði sem ráðuneytin skipta síðan niður eftir þörfum. Nefndin hefur því ekki beint úthlutunarvald en hefur auðvitað eftir sem áður töluverð áhrif á skiptinguna með því að leggja áherslur sínar fram í ræðu og riti sem eru auðvitað lögskýringargögn. Á þessu nýja fyrirkomulagi eru auðvitað kostir og gallar en ég tel að kostirnir vegi mun þyngra. Virðulegi forseti. Framlagt frumvarp til fjárlaga er ansi bólgið ef svo má að orði komast og á sama tíma eru víða merki um hitnun í hagkerfinu. Við sitjum líka með vanfjármagnaða samgönguáætlun upp á 15 milljarða og greiðsluþátttökukerfi fyrir rúmlega 1 milljarð. Allir flokkar töluðu fyrir uppbyggingu innviða í kosningabaráttu sinni fyrir fáum vikum. Megináhersla allra flokka var á menntakerfið, samgöngukerfið og heilbrigðiskerfið. Vandinn við gerð fjárlaga var þessi: Við viljum byggja upp innviði, við viljum ekki auka þenslu í hagkerfinu og við erum með bólgið fjárlagafrumvarp sem mætir samt ekki kröfum allra. Tíminn sem þingmenn hafa til að klára fjárlög er nánast enginn þannig að samstaða verður að nást. Nákvæmlega þetta höfum við verið að glíma við. Ekki auðvelt verkefni, en gerlegt. Að þessu sögðu ætla ég að vinda mér í að fjalla um breytingartillögur nefndarinnar. Við lögðum eins og fyrr segir megináherslu á uppbyggingu og styrkingu innviða okkar. Löggæslan og Landhelgisgæsla Íslands eru mikilvægar stoðir í samfélaginu. Þar er mikil þörf á auknum fjármunum. Ég hef heyrt stórar tölur í því sambandi og veit að þær eru ekki úr lausu lofti gripnar. Um þessi mál skapaðist talsverð umræða í nefndinni. Niðurstaðan varð að lokum sú að bæta 400 milljónum við tímabundið framlag til löggæslu. Framlagið bætist við tæplega 600 millj. kr. raunaukningu í frumvarpinu en því er ætlað að koma til móts við aukið álag, m.a. vegna fjölgunar ferðamanna. Ástæða þess að nefndin komst ekki að samkomulagi um að bæta frekari fjármunum í málaflokkinn að þessu sinni er að á næstunni kemur fram löggæsluáætlun. Í henni er lagt mat á stöðu löggæslunnar og framtíðaruppbyggingu sem næsta ríkisstjórn mun væntanlega nota við gerð ríkisfjármálaáætlunar. Varðandi Landhelgisgæsluna gerum við tillögu um 100 millj. kr. tímabundið framlag til málaflokksins. Tilgangurinn er að koma til móts við væntanlegt tekjutap Gæslunnar þar sem líklegt er að verkefni hennar á vegum Frontex dragist saman. Í fyrra námu sértekjur stofnunarinnar um 1,4 milljörðum kr. Svo kann að fara að tekjutapið verði minna en menn óttast og það væri auðvitað best ef svo yrði. Þess ber að geta að í frumvarpi til fjárlaga kemur fram á bls. 241 að stefnt skuli að fjölgun áhafna á varðskipum, þyrlum og flugvélum Landhelgisgæslunnar í samræmi við Landhelgisgæsluáætlun 2017–2021 svo tryggja megi viðunandi þjónustu og öryggi í löggæslu, eftirliti, leit og björgun í hafinu umhverfis Ísland og í úthafinu. Gert er ráð fyrir að hefja endurnýjun á þyrluflota Landhelgisgæslunnar árið 2019 samkvæmt fjármálaáætlun ríkisins. Virðulegi forseti. Samgöngumálin voru rædd mjög ítarlega í nefndinni og greind með aðstoð Vegagerðarinnar. Það verður að segjast eins og er, ef ég á að vera alveg hreinskilin, að ég bjóst ekki við að nefndin næði sameiginlegri lendingu í þessum málaflokki, sérstaklega þar sem okkur vantaði 15 milljarða inn í fjárlög til að fara eftir samþykktri samgönguáætlun. En nefndarmenn náðu samkomulagi að lokum og samtals gerum við tillögu um að setja 4,6 milljarða framlag til samgöngumála, auk fjármuna sem fara í samgöngumál í fjáraukalögum. Við vitum öll að viðhaldi vega um land allt hefur verið verulega ábótavant í mörg ár. Á sama tíma hefur fjöldi ferðamanna aukist með tilheyrandi umferð, bæði um þjóðvegi og tengivegi. Slíkt ástand kallar á aukið fjármagn til málaflokksins. Í umræðunni um samgöngumál ræddum við m.a. um áhyggjur af því að slíkar framkvæmdir myndu auka þenslu enn frekar í hagkerfinu. Ég tel að við þyrftum að gera nákvæmari greiningar á áhrifum samgönguframkvæmda á efnahagslífið, sérstaklega með tilliti til einstakra landshluta, því ekki er saman að jafna hvar framkvæmdir eru gerðar og um hvers konar framkvæmdir er að ræða. Þetta þurfum við að greina mun betur. Eitt af þeim verkefnum sem út af stóð í fjárlögum voru Dýrafjarðargöng, auk Herjólfs og hafnarframkvæmda. Að auki fengu nefndarmenn lista yfir ýmsar framkvæmdir sem búið var að skuldbinda. Við vorum sammála um að setja þessi verkefni á oddinn auk umtalsverðrar innspýtingar í viðhald vega um land allt, 2,4 milljarða. Að auki var samkomulag um framkvæmdir eins og t.d. að flýta gerð hringtorga á Reykjanesbraut fyrir ofan Reykjanesbæ en þar hafa orðið tvö banaslys á þessu ári. Þeim framkvæmdum er einfaldlega ekki hægt að seinka. Hið sama gildir um Reykjaveg í Bláskógabyggð, rannsóknir á Grynnslunum í Hornafirði, Dettifossveg, Skagastrandarveg og fleiri framkvæmdir. Virðulegur forseti. Góðir skólar og góð menntun ættu að vera okkur öllum metnaðarmál þar sem það er lykill okkar að framtíðinni. Þá á ég við menntun í víðum skilningi. Við höfum lengi talað fyrir að við viljum styrkja stöðu iðn- og verkmenntunar á Íslandi. Þrátt fyrir það höfum við ekki staðið okkur sem skyldi í að styrkja verknámið sérstaklega, þrátt fyrir að framlög til framhaldsskóla hafi aukist jafnt og þétt hin síðari ár. Í tillögum okkar nú leggjum við fram 400 millj. kr. tímabundið framlag til framhaldsskólanna og markmið þess er m.a. að styrkja verknám almennt. Háskólastigið þarf að styrkja og við gerum tillögu um 1,3 milljarða sem fara til háskóla og rannsókna á háskólastigi. Við skiptum framlaginu í potta til að koma til móts við þarfir háskólanna. Um 400 milljónir eiga að fara til endurnýjunar á búnaði og aðrar 400 milljónir eiga að styrkja rekstrargrunn skólanna. Þar vil ég sérstaklega nefna Bifröst sem á við verulegan rekstrarvanda að glíma sem og Listaháskóla Íslands. 60 milljónir eru síðan ætlaðar til fræðsluneta og símenntunarstöðva eins og t.d. Fræðslunets Suðurlands og Austurbrúar. Matvælaframleiðsla er einn af vaxtarsprotum okkar hér á landi. Garðyrkjuskólinn á Reykjum í Ölfusi gegnir þar afar mikilvægu hlutverki. Húsakostur skólans er hins vegar í verulega slæmu ásigkomulagi, svo slæmu að Fasteignir ríkisins telja sig ekki geta tekið við þeim fyrr en byggingarnar hafi verið lagfærðar og komið í ásættanlegt ástand. Þess vegna ákváðum við að gera ráð fyrir 70 millj. kr. framlagi til endurbóta á húsnæði skólans og ég fagna því alveg sérstaklega. Annað verkefni sem mér er kært og kemur fram í tillögum nefndarinnar er 30 millj. kr. framlag til Rannsóknarmiðstöðvar Háskóla Íslands á Laugarvatni. Um er að ræða mótvægisaðgerð sem lofað var þar sem íþróttakennaranám var lagt niður við skólann sl. vor. Skólinn hefur í áratugi verið ákveðinn hornsteinn samfélagsins þarna. Í vor, þegar fyrirséð var að íþróttakennaranám yrði lagt niður á Laugarvatni, var stór íbúafundur haldinn með ráðherra, sveitarstjórnarfólki og fulltrúum Háskóla Íslands, auk þingmanna. Fulltrúi Ungmennafélags Íslands tók til máls á fundinum og sagði að UMFÍ hefði áhuga á að stofna lýðháskóla á Laugarvatni að danskri fyrirmynd, en þau hafa kynnt sér slíka starfsemi nokkuð vel. Alþingi hefur samþykkt þingsályktunartillögu um lýðháskóla og ég vil nota tækifærið hér og leggja áherslu á að þingið ætti að fylgja því máli vel eftir. Við vitum öll að menntakerfið okkar hefur ákveðna galla. Við þurfum meiri sveigjanleika, meiri fjölbreytni og í því eru fólgin afar spennandi tækifæri. Stofnun lýðháskóla á Íslandi væri t.d. liður í að bjóða upp á fleiri valmöguleika fyrir ungt fólk til að sækja sér menntun. Umræðan um lýðháskóla og stefnu okkar í þeim málaflokki kom upp í fjárlaganefnd á fundi sem við áttum með fulltrúum menntamálaráðuneytisins. Í framhaldi af þeim fundi var ákveðið að leggja til sérstakt fjármagn til þarfagreiningar á þessum málaflokki innan ráðuneytisins. Ég er sannfærð um að þarna eru sóknarfæri sem við eigum að nýta. Frú forseti. Næst langar mig til að ræða eilítið um heilbrigðiskerfið og tillögur nefndarinnar hvað úrbætur varðar á því sviði. Útgjöld til heilbrigðismála í heildina á tímabilinu 2014–2016 verið aukin um 38,5 milljarða sem er 16% raunaukning. Framlög til Landspítalans hafa t.d. aukist frá árinu 2013 um ríflega 30%. Í framlögðu fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2017 er gert ráð fyrir enn frekari aukningu á rekstrarframlögum til heilbrigðismála, þar af auknum framlögum til styrkingar á rekstri sjúkrahúsa og heilsugæslu hátt í 4 milljarða kr. og 1,5 milljarða vegna nýs rammasamnings um rekstur hjúkrunarheimila, samtals 7,3 milljarðar kr. Þetta er umtalsverð aukning, eins og sjá má af tölunum, en nefndin komst samt sem áður að þeirri niðurstöðu að þörf væri á að auka framlög til heilbrigðismála enn frekar. Áður en lengra er haldið vil ég segja að þegar við tölum um heilbrigðiskerfið erum við ekki bara að tala Landspítalann og starfsemi hans. Landspítalinn okkar er hátæknisjúkrahúsið okkar sem þarf að geta tekið við okkar veikasta fólki, greint flóknustu tilfellin og gert erfiðustu aðgerðirnar. Þessa stoð þurfum við svo sannarlega að passa upp á en ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér finnst umræðan snúast að of miklu leyti eingöngu um Landspítalann. Við þurfum að horfa á kerfið í heild sinni, allar einingar þess, eins og heilsugæslu, heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni, heimahjúkrun, sjúkraflutninga og hjúkrunarheimili, svo eitthvað sé nefnt. Allt þetta þarf að virka vel og virka vel saman. Við höfum hingað til horft á þessa hluta heilbrigðiskerfisins út frá of þröngu sjónarhorni. Það er okkar ábyrgð að gæta þess að allir hafi aðgang að góðri heilbrigðisþjónustu um land allt og það er líka okkar ábyrgð að fara vel með fé ríkissjóðs. Það er ekki málið að auka stöðugt framlag til heilbrigðismála heldur að nýta fjármunina á réttum stöðum. Þá þurfum við að horfa til skilvirkni heilbrigðiskerfisins og bera það saman við skilvirkni annarra heilbrigðiskerfa. Í því samhengi þarf að taka mið af land- og lýðfræðilegum þáttum sem hafa áhrif á þörf landsmanna fyrir heilbrigðisþjónustu. Velferðarráðuneytið fékk ráðgjafarfyrirtækið McKinsey til að vinna fyrir sig úttekt á starfsemi Landspítalans, rekstrarhagkvæmni hans og framleiðni vinnuafls á spítalanum. Að auki er í skýrslunni fjallað um nýtingu fjármuna og gæði veittrar heilbrigðisþjónustu og samspil Landspítalans við aðra hluta heilbrigðiskerfisins, þar á meðal heilsugæsluna og sérfræðilækna á eigin stofum. Niðurstöður skýrslunnar eru afar áhugaverðar og ég bendi áhugasömum endilega á að kynna sér innihald hennar en hana má finna á heimasíðu velferðarráðuneytisins. Við þurfum að skoða þessa hluti vandlega því að það er augljóst að við stöndum á tímamótum. Ég legg því áherslu á að skýrsla McKinsey verði nýtt til framfara en ekki stungið í skúffu. Þörf er á að gera verkáætlun út frá henni og vinna skipulega að því að bæta heilbrigðiskerfið okkar. Í lokaniðurstöðum skýrslu McKinsey segir m.a., með leyfi forseta: „Þrátt fyrir aðdáunarverða frammistöðu á síðustu árum er ekki allt eins og best verður á kosið í íslenska heilbrigðiskerfinu. Það skortir skýrari verkaskiptingu milli hinna ýmsu veitenda heilbrigðisþjónustunnar og sömuleiðis stjórntæki sem gera kleift að stýra þróuninni. […] Nú þegar verið er að auka framlög til heilbrigðismála á Íslandi hefur skapast einstakt tækifæri til að takast á við þessi vandamál og tryggja að íslenska heilbrigðiskerfið veiti gæðaþjónustu á öllum sviðum á hagkvæman hátt.“ Frú forseti. Verkefnið sem við eigum fyrir höndum er viðamikið en ég veit að samstaða er um að bæta heilbrigðiskerfið. Slík samstaða getur skilað okkur ansi langt. Fjárlaganefnd gerir tillögu um að leggja til viðbótar um 2 milljarða inn í sérhæfða sjúkrahúsþjónustu en sú viðbót mun að mestu bætast við fjárveitingar til Landspítalans. Þar af fer um 1 milljarður til reksturs og 1 milljarður til endurbóta og viðhalds á húsnæði spítalans. Að auki eru 100 milljónir ætlaðar til að styrkja göngudeildarþjónustu og almennan rekstur Sjúkrahússins á Akureyri. Fráflæðisvandi Landspítalans hefur verið mikið til umræðu en það er sá vandi sem skapast þegar ekki er hægt að senda fólk heim af spítalanum þar sem það á ekki völ á heimahjúkrun eða vist á hjúkrunarheimili. Það er mun dýrara að hafa fólk inniliggjandi á spítalanum og þess vegna er mjög aðkallandi að við leysum fráflæðisvanda spítalans sem fyrst með nauðsynlegum aðgerðum. Við gætum líka minnkað fráflæðisvandann með því að nýta kragasjúkrahúsin, þá á ég við Akranes, Selfoss og Suðurnes, betur á þessu sviði sem og til einfaldari aðgerða, t.d. til að stytta biðlista í aðgerðir. Nefndin fékk fulltrúa Landspítalans á sinn fund sem og fulltrúa velferðarráðuneytisins til að greina þörfina og hvernig mætti koma sem best til móts við hana. Í framhaldinu var ákveðið að leggja fram tillögur um að bæta t.d. 150 millj. kr. framlagi til heimahjúkrunar hjá heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu og einnig er gert ráð fyrir 700 millj. kr. framlagi til hjúkrunar- og dvalarrýma. Þar af eru 500 millj. kr. ætlaðar til reksturs heimila og 200 millj. kr. til átaks við að breyta fjölbýlum á hjúkrunarheimilum, sem sagt tví- og þríbýlum, í einbýli. Flest fjölbýli á hjúkrunarheimilum eru fyrst og fremst í Stykkishólmi og á Hornafirði. Gerð er tillaga um að aðrar heilbrigðisstofnanir sem veita almenna sjúkrahúsþjónustu fái samtals 415 millj. kr. tímabundið framlag. Þar má t.d. nefna Heilbrigðisstofnun Suðurnesja sem lenti á árum áður í gríðarlegum niðurskurði. Þó að framlög til stofnunarinnar hafi aukist aftur hin síðari ár hefur þjónusta við ferðamenn vegna umferðar um flugstöðina aukist verulega. Á flugstöðvarsvæðinu starfa þúsundir manna sem að hluta til búa ekki á svæðinu en þurfa samt sem áður þjónustu hjá heilbrigðisstofnuninni. Íbúum á svæðinu hefur einnig fjölgað gríðarlega upp á síðkastið eða um 8%, og útlit er fyrir enn frekari fjölgun samhliða umfangsmiklum framkvæmdum vegna flugstöðvar og ýmiss konar iðnaðarstarfsemi, svo eitthvað sé nefnt. Framlög til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja í frumvarpinu voru ekki í samræmi við aukna þjónustu og þörf á svæðinu og úr því þurfti að nauðsynlega að bæta. Hið sama gildir um Heilbrigðisstofnun Suðurlands. Sú stofnun á við verulegan rekstrarvanda að etja sem er að stórum hluta til kominn þegar Heilbrigðisstofnun Vestmannaeyja var sameinuð starfseminni. Henni fylgdi mikill skuldahali sem erfitt hefur verið að vinna á. Suðurlandið er mikið ferðamannasvæði. Erlendir ferðamenn fara þar um en á svæðinu eru líka fjölmennar sumarhúsabyggðir sem draga að sér mikinn fjölda fólks sem þarf að sjálfsögðu heilbrigðisþjónustu. Íbúafjöldinn á svæðinu segir lítið til um raunverulega þjónustuþörf. Hæstv. forseti. Ég sé að ég er langt komin með ræðutímann og ætla að fara stytta mál mitt en ég vil að lokum segja þetta: Það er ekki sjálfgefið að fjárlaganefnd hafi náð að afgreiða fjárlög í sátt út úr nefndinni. Allir þurftu að kyngja hlutum sem þeir áttu erfitt með, í nafni sátta og samkomulags. Ég er stolt af því að hafa fengið að taka þátt í þessari vinnu og þakka félögum mínum í nefndinni kærlega fyrir afar ánægjulegt samstarf. Formaður nefndarinnar, Haraldur Benediktsson, á sérstakan heiður skilinn fyrir sitt framlag og ég hef engar áhyggjur af því að hann ofmetnist við þetta hrós.

Hæstv. forseti. Það hefur verið afar fróðlegt að sitja í fjárlaganefnd þennan stutta tíma, þennan stubb, og við tekið til starfa við þessar skrýtnu aðstæður en það er hollt fyrir okkur öll að þurfa að horfast í augu hvert við annað og reyna að skilja hvað býr að baki þeim sjónarmiðum sem hver og einn fulltrúi úr mjög ólíkum flokkum sem tekið hafa sæti á þingi halda fram. Við náðum að klára verkefnið. Það eru ákveðin tímamót í því fólgin vegna þess að við hefðum á hverjum einasta fundi getað hætt við og reynt að fara einhverjar aðrar leiðir. Ég verð því að segja að það er ánægjulegt að við komumst alla þessa leið. Ég vil byrja á því, svo ég gleymi því ekki, að þakka nefndarmönnum í fjárlaganefnd fyrir mjög gott samstarf og þá sérstaklega formanni og varaformanni nefndarinnar, þeim hv. þm. Haraldi Benediktssyni og hv. þm. Oddnýju Harðardóttur. Hefði forysta nefndarinnar ekki haft trú á verkefninu frá upphafi værum við eflaust ekki hér í dag. Hæstv. forseti. Við áttum okkur á því að við störfum við sérstakar aðstæður. Hér leggjum við fram tillögur sem þýða mikla útgjaldaaukningu fyrir ríkissjóð og þar af leiðandi skattgreiðendur sem við megum ekki gleyma í allri þessari umræðu. Við verðum að gæta að því að halda okkur innan þeirra viðmiða sem ný lög um opinber fjármál setja okkur og helst að gera eilítið betur í að greiða niður skuldir o.s.frv. Það verður næstu ríkisstjórnar að meta þær breytingar sem þarf að gera, bæði á skattkerfinu og á þeim málaflokkum sem heyra undir hvert og eitt ráðuneyti. Það sem við erum að reyna að gera með breytingartillögum okkar er að setja meira fjármagn í stóra málaflokka og stýra þeim þannig að þeir nýtist sem best. Hér er um ákvörðun fyrir eitt ár að ræða. Reynt var að stilla breytingartillögunum þannig upp og setja þær í slík verkefni að aðallega væri horft til þess að hér er um einskiptisákvörðun þingsins að ræða. Síðan vitum við að mikið verkefni bíður þeirrar ríkisstjórnar sem mun væntanlega einhvern tíma taka við stjórnartaumunum í þessu landi. Við vonum það að minnsta kosti. Ágæti forseti. Við erum einnig fulltrúar ákveðinna kjördæma. Mig langar að fara í stórum dráttum yfir helstu málefnin sem varða mitt kjördæmi, Suðurkjördæmi. Það er ánægjulegt að taka þátt í að klára stór verkefni. Nú horfum við fram á að hægt verði að skrifa undir samning um smíði nýs Herjólfs, verkefni sem hefur verið í gangi frá því fyrir hrun og ég hóf fyrst afskipti af þegar ég var sveitarstjóri í Rangárþingi eystra þegar höfn var okkur öllum að óvörum staðsett niðri í fjöru í því ágæta sveitarfélagi. Hófst þá undirbúningur að gerð hafnar og ferju sem enn stendur yfir vegna þess að framkvæmdin er tvíhliða, það var ljóst frá upphafi að bæði þyrfti nýja höfn og nýja ferju sem gæti átt gott aðgengi inn í höfnina. Hér tryggjum við að hægt verði að smíða þá ferju. Við þekkjum öll hversu mikilvægt það er fyrir hvert samfélag að hafa góðar samgöngur og hér tryggjum við Vestmannaeyingum góðar samgöngur til framtíðar. Ég er afskaplega ánægð að sjá það stóra verkefni komast í höfn. Við bætum, eins og aðrir hv. þingmenn úr fjárlaganefnd hafa komið inn á, miklu inn í samgöngumálin. Við tókum umræðu um samgönguáætlun fyrir kosningar sem auðvitað er bólgnari en þær tillögur sem nú líta dagsins ljós og niðurstaðan verður í fjárlagafrumvarpinu. En við höldum okkur við að ná að klára þau verkefni sem þegar hefur verið samið um. Við getum talað þar um undirbúning á næsta áfanga í tvöföldun Suðurlandsvegarins. Við getum talað um Reykjaveginn sem hefur verið margfrestað að klára, um Biskupstungnabrautina og Stopp-verkefnið svokallaða á Suðurnesjum þar sem samfélagið allt kom saman og krafðist þess að við myndum, vegna umferðaröryggis, tryggja ákveðnar breytingar á Reykjanesbrautinni. Það er ánægjulegt að samkomulag varð og alger samstaða um það í fjárlaganefnd að greiða úr því verkefni. Stundum finnst manni að þegar verið er að setja saman samgönguáætlun eigi umferðaröryggismál að vera í raun það stærsta og það eina sem menn eiga að ræða þar. Það er ekki alltaf þannig en að sjálfsögðu eru mikilvæg sjónarmið líka höfð í hávegum þar. En við verðum að tryggja að fólkið okkar geti ekið um í eins öruggu umhverfi og hægt er. Við höfum líka talað um það í samræmi við samgönguáætlun að auka fjármagn til viðhalds vega. Þetta er atriði sem hefur verið margrætt í þingsal. Dregið hefur verið úr fjárveitingum til viðhalds vegakerfisins frá því um hrun með sjáanlegum afleiðingum. Ofan á það hefur bæst aukin umferð, fjöldi túrista. Við verðum einfaldlega að bæta þarna í. Hér er verið að gera það. Inn í það verkefni kemur breikkun einbreiðra brúa sem eru afskaplega margar, sérstaklega á Suðausturlandi. Ég vonast til að við sjáum öll og finnum fyrir þeim breytingum sem þetta aukna fjármagn kemur til með að þýða fyrir vegakerfi landsins. Það fylgja því ýmis verkefni að taka á móti fjölda erlendra ferðamanna. Löggæslan, sérstaklega á Suðurlandi, hefur haft í mörgu að snúast. Á síðasta ári var ákveðið að setja ákveðið fjármagn í hálendiseftirlit sem var tímabundin ráðstöfun sem féll úr gildi fyrir næsta ár og var ekki í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2017. Samhljómur var um það í fjárlaganefnd að bæta í löggæsluhlutann og var sérstaklega tekið fram um það framlag sem kom til vegna ferðamanna og fór til tveggja embætta á Suðurlandi og Norðurlandi til þess að annast hálendiseftirlit að áhugi væri á því í nefndinni að það verkefni héldi áfram. Það er afskaplega gott. Því til viðbótar eru pottar inni í ráðuneytinu sem ráðuneytið mun síðan sjá um að færa yfir á embættin. Eins og margir hafa minnst á í dag stendur smíði löggæsluáætlunar yfir og hún verður höfð að leiðarljósi í því hvernig það allt saman verður gert. Nýtt fyrirkomulag sem fylgir lögum um opinber fjármál þýðir að við verðum að gera hlutina aðeins öðruvísi en venjulega. En við höfum hér verkefni sem við höfum tekið inn í þingsal á hverju einasta ári í fjárlagagerðinni vegna þess að þau hafa ekki ratað inn í tillögur ráðuneytanna. Eitt slíkt verkefni er ART-verkefnið á Suðurlandi. Við í fjárlaganefnd leggjum til enn eina ferðina að fjármagn verði sett í það verkefni. Ég legg til að ráðuneyti velferðarmála taki þetta verkefni til sín og sjái til þess að það verði fjármagnað á fjárlögum þannig að við þurfum ekki á hverju einasta ári að standa í þessum sal, öll sammála um þetta verkefni, alltaf, allir flokkar, svo eru kosningar og það eru aftur allir þingmenn sammála um þetta verkefni. Af hverju í ósköpunum þurfum við alltaf að vera að þræla þessu í gegn á þingi? Þetta er alveg óþolandi. Með lögum um opinber fjármál á þetta ekki að þurfa að gerast svona. Auðvitað er það svo að sumir embættismenn hafa ekki áhuga á þessu verkefni. En þingið hefur áhuga á því. Þingið vill að það verði varanlegt. Eigum við ekki að heita því öll sem eitt að þetta verði í síðasta skiptið sem við þingmenn kjördæmisins ásamt öðrum áhugasömum þingmönnum um þetta mál þurfum að standa í þessum stól og tala fyrir tillögu um að setja það inn á fjárlög? Þetta er fáránlegt. Að því sögðu ætla ég að vera aðeins glaðari og jákvæðari og ég er mjög glöð með að hérna sé alltaf stuðningur við þetta verkefni, ég ætla ekki að skamma þá sem gera vel. Við höfum í gegnum tíðina talað svolítið um háskóla og sameiningu háskóla. Þegar lítil eining rennur inn í stóra einingu, hvað gerist þá? Þá verður litla einingin oft svolítið út undan. Við erum með eitt slíkt dæmi og eina slíka fjárveitingu í tillögum okkar. Hún varðar Reyki. Garðyrkjuskólinn á Reykjum rann inn í Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri á sínum tíma. Húsnæðið þar er ónýtt. Í vetur gerist það að þakið fýkur af og gerðar eru einhverjar bráðabirgðaviðgerðir. Við í þinginu þurfum að setja inn sérstaka fjárveitingu til þess að hægt sé að fara í neyðarendurbætur á húsnæðinu. Það er mjög miður að við þurfum að gera þetta, þetta á auðvitað að vera inni í fé skólans. Ég vonast til þess að búið verði þannig um hnútana að við getum tryggt að fólk geti verið þarna við kennslu og störf og nám án þess að vera í hlífðarbúnaði vegna leka og að við tryggjum að vel verði búið að skólanum. Ég tel að við þurfum í þessu samhengi að taka þá umræðu hvort Garðyrkjuskólinn á Reykjum eigi að fara undan Landbúnaðarháskólanum á Hvanneyri. Ég hvet okkur sem erum í salnum og þingmenn Suðurkjördæmis að beita okkur fyrir að skoða það með opnum huga hvort þessum hluta skólans sé betur borgið undir annarri yfirstjórn. Þetta er auðvitað ekki háskólanám. Á sínum tíma þegar skólinn færðist þarna undir var ég í stjórn Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga og við veltum því fyrir okkur hvort betra væri og lægi betur við að skólinn væri einfaldlega í samstarfi og undir Fjölbrautaskólanum á Suðurlandi. Ég tel að við þurfum að taka umræðu um það að nýju. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir ræddi aðeins um verkefnið á Laugarvatni. Þar erum við með annað dæmi þar sem lítil eining fer undir stóra, í þessu tilviki Íþróttakennaraskóla Íslands sem fór á sínum tíma undir Kennaraháskólann og síðan undir Háskóla Íslands. Háskóli Íslands tók á síðasta ári ákvörðun um að færa íþróttakennaranámið til Reykjavíkur, ákvörðun sem við þingmenn Suðurkjördæmis börðumst gegn og töldum óvandaða. Við töldum ekki fullreynt að styrkja námið á Laugarvatni sem hafði verið vistað þar við góðan orðstír í áraraðir en við lutum í lægra haldi í þeirri baráttu. Í þeim viðræðum var ákveðið og handsalað og undirrituð viljayfirlýsing um að styrkja starfsemi háskólans á Laugarvatni með því að koma þar á fót rannsóknarsetri. Hér tryggjum við fjármagn til þess að það verði að veruleika. Ég hvet Háskóla Íslands til þess að standa myndarlega að verkefninu og síðan eigum við ekki að þurfa að standa hér að ári að tryggja fjármagn í þetta aftur. Þetta verkefni á að vera hluti af rekstri háskólans og háskólinn á að sýna metnað í að sinna því vel. Ég hvet skólann til þess. Það var mikið áfall fyrir Suðurland og fyrir uppsveitirnar þegar þessi ákvörðun lá fyrir. Okkur ber einfaldlega skylda til að hlúa vel að þessu framtíðarfyrirkomulagi. Við höfum rætt svolítið um dýpkunarframkvæmdir í höfnum. Það var búið að gera áætlanir um ýmsar framkvæmdir og undirrita samninga. Við tryggjum fjármagn til að hægt verði að klára það allt saman. Eitt af stærstu verkefnunum gagnvart okkur íbúum Suðurlands er auðvitað Þorlákshöfn. Við heyrðum fréttir af því í vikunni hvaða áhrif breytingarnar á höfninni hafa. Millilandasiglingar eru að hefjast frá Þorlákshöfn sem eru auðvitað bundnar þeirri forsendu að hægt verði að klára höfnina. Ég veit ekki hvort það vita það allir hér en Þorlákshöfn var á sínum tíma samstarfsverkefni Sunnlendinga allra. Þetta er höfnin okkar allra, þó að ég sé úr Landeyjunum þar sem var ekkert hægt að sigla fyrr en Landeyjahöfn kom til að vera, þá voru sveitarfélög um allt Suðurland sem settu fjármagn í að byggja höfnina í Þorlákshöfn vegna þess að hún nýtist okkur öllum. Þetta er okkar sameiginlega atvinnusvæði og við fögnum því að starfsemin þar blómstrar og þróast í enn fleiri áttir. Við tökum ákveðin verkefni í fjáraukanum er varða náttúruhamfarirnar sem urðu á þessu ári. Ég ætla að fjalla um það í ræðu síðar í dag. En það er mikilvægt að líta á þetta allt í samhengi. Ég myndi segja að við værum með tillögum okkar í fjárlaganefnd að bregðast við öllum þeim bráðavanda sem við vitum af í okkar ágæta kjördæmi. Heilbrigðismálin eru mál sem kosningarnar síðustu snerust að talsverðu leyti um. Hér eru tillögur um innspýtingu þar. Það er vel. En auðvitað er ljóst að til framtíðar litið verðum við að sjá til þess að eftirlitsaðilar með öllum þeim fjármunum sem fara inn í heilbrigðismálin séu til staðar og hafi tæki og tól til að sinna störfum sínum vel. Þótt það sé ekki stærsta tillaga okkar í nefndinni í fjármunum talið er það stór tillaga til framtíðar, við lið 32.10, þar sem við gerum tillögur um 30 millj. kr. tímabundið framlag sem er ætlað að efla eftirlitshlutverk landlæknisembættisins og Sjúkratrygginga Íslands vegna samninga við einstök hjúkrunarheimili. Við verðum að vita hvað við erum að kaupa fyrir skattfé almennings og hafa með því eftirlit að það sé allt saman gert með þeim hætti sem við, verkkaupinn, viljum. Það er alveg ljóst að við þurfum að styrkja stofnanir okkar. Ég held að það sé rétt munað hjá mér að fjárveitingar til heilbrigðisráðuneytisins sjálfs hafi t.d. lækkað um 500–600 milljónir frá því um hrun og þar af leiðandi minnkar getan til þess að hafa eftirlit og yfirsýn yfir þetta risastóra heilbrigðiskerfi okkar og okkar stærsta útgjaldalið á fjárlögum. Við viljum laga þetta. Ég fagna því að öll nefndin var sammála um að setja aukna fjármuni í slíkt eftirlit. Við eyðum afskaplega miklum fjármunum í þetta kerfi, viljum að það sé gott, en viljum líka vita hvað er að gerast fyrir peningana sem við setjum í þetta. Ágæti forseti. Það hefur verið mikil reynsla að fara í gegnum þetta ferli og maður var ekkert alltaf bjartsýnn á að þetta myndi ganga alla leið. En ég vonast til þess að við í þessum sal náum að samþykkja frumvarpið fyrir jól.

Herra forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um fjárlagafrumvarpið sem hér er til 2. umr. og nota líka tækifærið til að gera stuttlega grein fyrir helstu atriðum eins og þau horfa við okkur í Viðreisn. Það eru sannarlega ákveðin þáttaskil í íslensku efnahagslífi nú þegar þetta fjárlagafrumvarp er til afgreiðslu. Annars vegar horfum við upp á að eftir mörg mögur og aðhaldssöm ár í kjölfar slæmrar efnahagskreppu eru nú tækifæri til að auka í með batnandi hag ríkissjóðs. Hins vegar blasir sú sýn við að ef ekki er varlega farið gæti þetta fjárlagafrumvarp ýtt um of undir þenslu í þjóðfélaginu og þar, frú forseti, hefur ekki enn fennt í þau spor sem við viljum varast. Áherslur okkar í Viðreisn eru í grófum dráttum þær að við teljum ytri aðstæður þannig að mikil þörf sé á aðhaldi í ríkisfjármálum. Þó viljum við skapa svigrúm til að bæta í ríkisútgjöld á nokkrum stöðum, fyrst og fremst í heilbrigðis- og menntamálum, í anda þess sem við lögðum áherslu á í aðdraganda kosninga. Það er ljóst að það er víða kominn tími til fjárfestingar eftir mögur ár á hinum ýmsu sviðum þjóðfélagsins, í innviðauppbyggingu eins og mikið var rætt um í aðdraganda kosninga og það af öllum flokkum. Eins var það samdóma álit að þar þyrfti ekki síst að huga að heilbrigðiskerfinu okkar. Það er margt jákvætt að segja um það ferli sem hér hefur verið unnið eftir og því verið lýst og gott að sjá skref í þá átt að huga að agaðri vinnubrögðum við vinnslu fjárlaga, langtímahugsun þar sem áherslan er á stöðugleika og hallalausan ríkisrekstur. En þrátt fyrir væntingar um ný vinnubrögð og þann ávinning sem af þeim má vænta stingur hér sem fyrr í augu hve gríðarlegan vaxtakostnað íslenska ríkið ber af skuldum sínum. Það hefur náðst eftirtektarverður árangur undanfarið í að greiða niður skuldir, en á sama tíma stöndum við enn frammi fyrir þeirri staðreynd að vaxtakostnaður íslenska ríkisins er sá hæsti í Evrópu, umtalsvert hærri en landa sem eru mun skuldugri en við erum í dag. Þótt skuldastaða ríkissjóðs sé orðin þokkaleg fara um 10% af öllum tekjum ríkisins í að greiða vexti af skuldum. Þetta misræmi milli skuldastöðu og afborgana hlýst af háum vöxtum sem íslenska ríkið, rétt eins og fyrirtæki og heimili í landinu, er dæmt til að greiða við núverandi aðstæður. Það eru þannig ekki aðeins íslenskir neytendur sem gjalda fyrir háa vexti hér á landi með því að greiða fyrir heimili sín margfalt á við það sem gerist í nágrannalöndum okkar, íslenska ríkið er í sömu sporum varðandi lán sín og greiðslur af þeim. Og hverjir borga svo á endanum brúsann? Jú, það eru auðvitað íslenskur neytendur, t.d. í formi þess að minna en ella verður til af fjármagni í hina margumtöluðu og mikilvægu innviðauppbyggingu. Frú forseti. Ég get ekki látið hjá líða að nefna sérstaklega þetta atriði sem lýtur að hinum gríðarlega vaxtakostnaði okkar, sem staðfestir hversu sárlega við Íslendingar þurfum á trúverðugri peningamálastefnu að halda með minni sveiflum í hagkerfinu og stöðugri gjaldmiðli. Það er óskandi að fyrir umræðu næstu fjárlaga að ári hafi eitthvað áunnist í þá veru. Með trúverðugri peningamálastefnu væri líka frekar á vetur setjandi fyrir ríkissjóð, fyrirtæki og einstaklinga og heimili með áætlanir um tekjur sínar og útgjöld. Ég tek sem dæmi fréttaflutning af þeim erfiðleikum sem styrking krónunnar veldur helstu útflutningsgreinum okkar. Til áréttingar langar mig að vitna í talsmann eins okkar umsvifamestu ferðaþjónustufyrirtækja í frétt um áhrif styrkingar krónunnar á fyrirtæki í ferðaþjónustu, með leyfi forseta: „Við viljum auðvitað vera í ferðaþjónustu, en okkar aðalverkefni er í raun spákaupmennska, að reyna að sjá fyrir gjaldeyrisþróunina.“ Ég nefndi í upphafi og mig langar að koma á framfæri helstu sjónarmiðum Viðreisnar varðandi það stóra verkefni sem afgreiðsla þessa fjárlagafrumvarps er. Í fyrsta lagi má þar nefna varðandi útþenslu ríkisins að ef við lítum fram hjá stöðugleikaframlagi banka og leiðréttingunni, sem verða seint talin til reglulegra liða í fjárlagafrumvarpi, þá sést að aukning milli ára er 60 milljarðar kr., eða 36 milljarðar kr. umfram launa- og verðlagsþróun. Sú upphæð gefur okkur aukningu upp á 9% og að teknu tilliti til leiðréttingar vegna verðlags er aukningin tæp 7%. Fyrir utan árin illræmdu 2006–2009 var breytingin árið 1998–1999 á pari við þetta, eða um 6,5%. Því til viðbótar er verið að kynna hreina aukningu upp á tæpa 11 milljarða kr. inn í fjárlögin. Því til viðbótar er verið að setja um 2 milljarða kr. í samgöngumálum og heilbrigðismálum inn í fjáraukann. Það er langt frá því ætlun mín að mótmæla þeirri viðbótaraukningu, enda tel ég að fjármagninu sé vel varið á þeim stöðum sem tilgreindir hafa verið. Ég vil hins vegar benda á mikilvægi þess að við gleymum okkur ekki við að búa til útgjaldamynstur sem ekki er hægt að standa við þegar harðnar á dalnum aftur. Stöðugleiki og sjálfbærni hljóta að vera okkur leiðarljós. Við eigum alltaf að vanda okkur við fjárlagagerð. Nú er enn ríkari ástæða en oft áður til að stíga varlega til jarðar. Eins og margoft hefur komið fram er Alþingi í fyrsta skipti að vinna með fjárlög sem sett eru á grundvelli þeirrar ríkisfjármálaáætlunar til fimm ára sem ætlað er að tryggja langtímahugsun, stöðugleika og fyrirsjáanleika, ekki síst yfir stjórnarskipti. Frú forseti. Í ljósi þessarar stöðu og þeirrar tímapressu sem við erum óneitanlega undir var lögð rík áhersla á það í fjárlaganefnd að breið samstaða næðist um afgreiðslu frumvarpsins úr nefnd. Þó að áherslur einstakra flokka séu ólíkar í þeim efnum er ánægjulegt að sjá að þær breytingartillögur sem eru til umræðu lúta aðallega að stórauknum útgjöldum frá því sem fyrst var lagt fram til heilbrigðis- og menntamála auk samgöngumála og löggæslumála. Viðreisn styður þær áherslubreytingar í frumvarpinu þó að breytingartillögur hefðu að okkar mati jafnframt mátt styðja við aðhald ríkisfjármála í ljósi stöðunnar í efnahagslífinu. Útgjaldaaukningin sem lögð er fram í breytingartillögum við fjárlagafrumvarpið skiptist, eins og fram hefur komið, í grófum dráttum í 4,5 milljarða kr. til heilbrigðisþjónustunnar, einkum til sjúkrahúsþjónustu um land allt, í leiðir til að mæta fráflæðisvanda - sem ég verð að segja að er afskaplega ljótt orð, ekki síst þegar það er notað til að ræða þjónustu heilbrigðiskerfisins við aldrað fólk og langveikt, þetta var innskot, við reynum að breyta því - til tækjakaupa, bætingar í rekstrargrunn sjúkrahúsa, eflingar sjúkraflutninga og í viðhald bygginga Landspítala – háskólasjúkrahúss. Auk þessa sem hér er talið upp var tæpur 1 milljarður kr. veittur til heilbrigðismála almennt, þar af 700 millj. kr. til Landspítala – háskólasjúkrahúss í fjáraukalögum fyrir árið 2016. Viðreisn styður þessar áherslur heils hugar og ég vil jafnframt árétta mikilvægi þess að uppbygging heilbrigðiskerfisins verði forgangsverkefni. Ég vil bæta því við að persónulega sakna ég þess að sjá ekki ákveðið fjármagn eyrnamerkt geðheilbrigðismálum barna og unglinga, en mér skilst að nefndarmönnum hafi þótt tíminn til að vinna tillögur þar að lútandi of skammur. Ég treysti því að málinu verði haldið vakandi og allt kapp verði lagt á að bregðast við þeim vanda sem sannarlega blasir við þar. Menntamálin fá aukið fjármagn upp á 1,6 milljarða kr. Þar af fara 400 millj. kr. til framhaldsskólanna, einkum fyrir verkmenntun, og háskólastarfsemi og nýsköpun fá 1,2 milljarða kr. Hér vil ég sérstaklega, virðulegur forseti, benda á að framlög til háskólanna eru í frumvarpinu lítið aukin á milli ára. Þrátt fyrir viðbótarframlag upp á 1,1 milljarð kr. er ljóst að styrkja þarf rekstrargrunn háskólanna frekar. Tillögur þar að lútandi er ekki að finna í núgildandi fjármálaáætlun til næstu fimm ára þótt vitað sé að framlög til háskólastigsins, mælt á hvern nemanda, séu mun lægri hér á landi en í þeim ríkjum sem við helst berum okkur saman við og yfir höfuð í þeim ríkjum sem í kringum okkur eru. Við í Viðreisn teljum brýnt að menn sammælist um að marka skýra stefnu til úrbótar í þessum málum. Núverandi staða er óásættanleg. Loks er í breytingartillögum að finna 4,6 milljarða kr. aukningu til samgöngumála auk þeirra 900 millj. kr. sem gert er ráð fyrir í fjárauka. Þeim fjármunum er ætlað að fara í nýframkvæmdir en ekki síst í viðhald á legi og landi. Hér er ekki efast um mikilvægi viðbótarfjármögnunar í þessa málaflokka. Þá styðjum við í Viðreisn heils hugar 500 millj. kr. viðbótarfjármagn til löggæslu og landhelgisgæslu. Virðulegi forseti. Sú útgjaldaaukning sem lögð er til í breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið rímar ágætlega við þær áherslur sem Viðreisn kynnti í aðdraganda kosninga. Jafnhliða tillögum um útgjaldaaukningu umfram fyrirliggjandi ríkisfjármálaáætlun kynntum við tillögur að fjármögnun og miðuðu þær tillögur að því að lýsa því hvernig ríkisfjármálin gætu litið út í lok kjörtímabilsins að því gefnu að Viðreisn kæmi áherslum sínum á framfæri í ríkisstjórn og yrði þar helst ráðandi. Eins og gangurinn hefur verið í stjórnarmyndunarviðræðum undanfarið er ekki útséð um það enn að svo geti orðið. Tími kraftaverka er jú að renna upp. Að öllu gamni slepptu erum við í Viðreisn nokkuð sátt við þær breytingartillögur sem hér hafa verið kynntar. Útgjaldaukningin er á pari við áherslur okkar, eins og ég hef nefnt. Að einhverju leyti hefðum við viljað sjá forgangsröðunina aðra sem og fjármögnunarleiðir, en eins og nefnt hefur verið ítrekað er um að ræða samvinnuverkefni margra og um margt ólíkra flokka við sérstakar aðstæður. Sem slíkt er það býsna ágætt og full ástæða til að þakka nefndarfólki í fjárlaganefnd fyrir sína miklu og góðu vinnu.

Frú forseti. Ég ætla að hafa örfá orð um fjárlagafrumvarpið eins og það lítur núna út eftir samvinnu manna í hv. fjárlaganefnd. Eins og hefur komið klárlega fram hjá þeim fulltrúum hv. fjárlaganefndar sem hafa talað eru þetta mjög sérstakar aðstæður. Hér er leitast við að ná samstöðu um nauðsynlegustu útgjöld. Það er ekki endilega verið að takast á við hinar stóru, pólitísku línur eða spurningar í frumvarpinu heldur reynt að ná samkomulagi um tiltekin stór mál. Um leið væntum við þess að þegar pólitískur meiri hluti myndast væntanlega á þingi verði tekist á við annars vegar efnahagsástandið og hins vegar þau mál sem ekki eru leyst í breytingum fjárlaganefndar. Þau eru auðvitað fjöldamörg. Ég vil nota tækifærið í upphafi og segja að það er mikilvægt að í staðinn fyrir að gefast upp fyrir því verkefni sem blasti við þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram, auðvitað mun seinna en venjulega, og fara einfaldlega í það að leggja til útgreiðsluheimildir úr ríkissjóði er reynt að takast á við stærstu málin. Ég nefni þau mál sem hér eru undir, heilbrigðismál, menntamál, samgöngumál og nokkrar aðrar breytingar sem lagðar eru til í samkomulagi. Þó vil ég segja að það er áhyggjuefni á meðan pólitískur meiri hluti hefur ekki myndast á þinginu hvernig við ætlum að takast á við þenslumerkin í hagkerfinu sem síðasti ræðumaður hér á undan mér, hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, kom aðeins að í ræðu sinni. Við sjáum öll merki um þenslu og ofhitnun sem við þurfum að taka mark á. Við höfum séð öll varúðarmerki á lofti. Innflutningur er meiri en útflutningur þó að ferðaþjónustan bæti það aðeins upp með jákvæðum þjónustujöfnuði. Við erum með talsverðar launahækkanir á markaði á sama tíma og ráðist hefur verið í skattalækkanir. Verð á húsnæði hækkar langt umfram verðlag. Það eru ýmis þenslumerki. Við þurfum að hlusta. Ég tel að það hljóti að vera verkefni annaðhvort nýs pólitísks meiri hluta sem væntanlega verður myndaður eða í það minnsta Alþingis að setja saman aðgerðaáætlun um hvernig við ætlum að takast á við þensluna í byrjun næsta árs. Það tel ég vera ákveðið forgangsverkefni. Ég gerði að umræðuefni í gærkvöldi í umræðum um tekjuöflun að hægt er að nýta skattkerfið til þess. Það er líka hægt að nýta aðrar leiðir. En aðalmálið er að draga þarf úr peningamagni í umferð og fjármagna útgjöld með ábyrgum hætti. Til þess er hægt að beita ábyrgri tekjuöflun á borð við þá sem við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum lagt til. Vandinn er sá að á sama tíma blasir við mikil þörf á uppbyggingu. Þrátt fyrir aukaframlag sem hér er lagt til, og ég styð að sjálfsögðu eindregið, til samgöngumála svo dæmi sé tekið, er samgönguáætlun sem samþykkt var fyrir nokkrum vikum, tveimur mánuðum líklega, ekki fullfjármögnuð. Allir hv. þingmenn þekkja stöðuna í þeim málaflokki og er ágætlega gert grein fyrir henni í nefndaráliti hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur þar sem hún nefnir þau brýnu verkefni sem bíða okkar. Hér hefur talsvert mikið verið rætt um heilbrigðismálin. Þau eru þingmönnum ofarlega í huga. Við horfum til þess að hefja þarf uppbyggingu á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Þar er miðja íslensks heilbrigðiskerfis sem skiptir máli fyrir alla landsmenn, ekki bara þá sem búa á suðvesturhorninu. Við þurfum að ná sátt um hvernig við ætlum að standa að uppbyggingu, ekki bara nýs húsnæðis fyrir Landspítala – háskólasjúkrahús sem á að rísa við Hringbraut heldur líka hvernig við ætlum að byggja upp starfsemina, gera þær breytingar sem þarf að gera og bent hefur verið á í umræðum. Við þurfum einnig að ná sátt um hvernig við ætlum að tryggja viðunandi framlög. Það breytir því ekki að byggja þarf líka upp aðra þætti. Ég nefni að sjálfsögðu heilsugæsluna sem þarf að verða í raun og sann fyrsti viðkomustaður. Það eru fleiri hér sem ég hygg að muni ræða heilbrigðismálin þannig að mig langar sérstaklega að ræða menntamálin. Ákveðin viðbót er lögð til í menntamál í breytingartillögunum. Hún nær ekki því sem rektorar háskólanna hefðu viljað sjá fara til háskólastigsins. Það er gríðarlegt áhyggjuefni að í raun má segja að lítið hafi gerst hvað varðar fjármögnun háskólastigsins undanfarinn áratug. Hér hefur verið nokkuð skýr stefna mörkuð og ítrekuð nú síðast 2014 af Vísinda- og tækniráði, þar sem hæstv. ráðherrar hæstv. ríkisstjórnar sitja við borðið, um að framlög á hvern nemanda eigi að ná meðaltali OECD-ríkjanna. Samkvæmt yfirlýsingu frá rektorum háskólanna sem barst okkur þingmönnum fyrir örfáum dögum vantar 8 milljarða upp á að ná þessu meðaltali. Það vantar 16 milljarða til að ná meðaltali Norðurlandanna þegar kemur að framlagi á hvern nemanda. Þetta hlýtur að vera okkur öllum mikið umhugsunarefni. Þegar við lítum til fjárfestingar í menntun skilar hún sér að sjálfsögðu margfalt til baka. Ef við lítum til þess atvinnulífs sem við viljum byggja upp til framtíðar er það væntanlega atvinnulíf sem við viljum að byggist á hugviti, þekkingu, nýsköpun. Það atvinnulíf mun ekki byggjast upp nema í kringum öfluga háskóla. Þannig er það. Við höfum séð það byggjast upp í kringum þá háskóla sem við eigum, þaðan höfum við séð okkar nýsköpunarfyrirtæki koma fram. Þau hafa verið sprotar í þessu umhverfi. Það er eiginlega sama hvert er litið, til hvaða geira, þarna verður til það þekkingarmiðaða atvinnulíf sem allir flokkar, held ég, hafa á stefnuskrá sinni og snýst einmitt um aukna verðmætasköpun sem okkur verður svo tíðrætt um. Ef við vanrækjum grunninn, stöndum ekki almennilega að honum, munum við ekki auka þau verðmæti með sama hætti og við gætum gert. Þó að ég styðji að sjálfsögðu heils hugar þá aukningu sem hér er lögð til til skóla- og menntamála, aðallega til háskólanna en þó að einhverju leyti til framhaldsskólanna líka, þurfum við að gera miklu betur í þeim efnum og horfa á þessa fjármuni ekki sem útgjöld heldur fjárfestingu. Það er stundum talað eins og við getum í raun og veru ekki látið neitt af hendi rakna til velferðar eða menntamála nema efnahagurinn og atvinnulífið sé traust. En að sama skapi segi ég: Ef við byggjum ekki undirstöðurnar, velferðarkerfið og menntakerfið, mun efnahagurinn og atvinnulífið ekki vera traust. Þetta er ekki spurning um hvað kemur á undan heldur er þetta spurning um víxlverkun. Þess vegna kalla ég eftir því að sú stefnumörkun sem hefur verið samþykkt, eins og ég segi af ráðherrum hæstv. ríkisstjórnar í Vísinda- og tækniráði, verði að veruleika. Við þurfum að horfa til þess að við leggjum bæði aukna fjármuni í háskólastigið en líka til skipulags þess stigs þannig að þeir fjármunir nýtist sem best. Mig langar að nefna nokkur mál sem ég lít svo á að bíði frekari pólitískrar umræðu þar til við tökumst á við væntanlegt frumvarp til fjáraukalaga á árinu 2017. Það eru ýmsir málaflokkar sem kalla á að við horfum til lengri tíma. Ég hef nefnt hér áður umhverfismálin í tengslum við breytingartillögur í tekjuöflun, sérstaklega landvörsluna. Með auknum fjölda ferðamanna er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að efla heilsárslandvörslu, hvort sem er á friðlýstum svæðum eða á öðrum vinsælum ferðamannastöðum. Uppbygging í ferðamálum snýst ekki bara um einhverjar framkvæmdir með hamar og nagla á lofti heldur líka rekstur svæðanna. Þar skiptir landvarslan lykilmáli. Mig langar líka að nefna menningarmálin sem við tökum í raun afskaplega lítið á í frumvarpinu. Þar held ég að við séum stödd á sama stað og í menntamálunum. Ég lít svo á að útgjöld til þessa málaflokks megi líta á sem fjárfestingu. Þar höfum við séð að menning er ekki bara mikilvæg sjálfrar sín vegna, hún er líka atvinnuskapandi. Fyrir utan að gera lífið skemmtilegra hefur hún efnahagslegt gildi. Þar hefur um nokkurra ára skeið verið boðuð sóknaráætlun á sviði skapandi greina. Ég held að það hafi verið gert fyrst 2013. Ég hef enn ekki séð þá sóknaráætlun líta dagsins ljós, því miður, þótt hún hafi verið boðuð af núverandi starfsstjórn. Þarna finnst mér við hafa misst af og týnt tækifæri á undanförnum árum, tækifæri til þess að ráðast í sókn á þessu sviði. Það er nátengt menntamálunum. Þess vegna fagna ég því sem kemur fram í áliti fjárlaganefndar, að sérstaklega eigi að huga að stöðu Listaháskólans þegar kemur að framlögum til háskólastigsins. Listaháskólinn hefur vissulega verið olnbogabarn í íslenska háskólakerfinu. Það skiptir máli að við tökum alvarlega þá ákvörðun sem var tekin á sínum tíma, þá góðu ákvörðun, að stofna listaháskóla. Þar skiptir í senn máli að reksturinn sé tryggður, að við tryggjum líka að þar sé hægt að stunda rannsóknir eins og á öðrum fræðasviðum háskólanna og það þarf líka langtímasýn þannig að við sjáum þann skóla komast undir eitt og sama þak eins og að hefur verið stefnt. Það steytti á skeri í hruninu en er tímabært að setja niður framtíðarsýn um. Ég vil nefna eins og gert er í nefndaráliti hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur mál sem kannski er ekki mikið rætt þegar við ræðum stóru málin hér heima. Það er þróunarsamvinna. Við tókumst talsvert á um þróunarsamvinnu á síðasta þingi þegar Þróunarsamvinnustofnun var lögð niður og gerð að deild í utanríkisráðuneytinu. Þá var því miður ekki lögð fram ný áætlun um framlög til þróunarsamvinnu. Þau hafa því miður verið skorin niður og áætlun um framlög til þróunarsamvinnu hefur ekki verið fylgt eftir. Þar kemur Ísland skammarlega út, leyfi ég mér að segja, í alþjóðlegum samanburði. Þegar við lítum á stöðu okkar í samfélagi þjóðanna, ríkidæmi þjóðanna, þegar við lítum til þess hvernig vöxturinn hefur verið hér á landi á undanförnum árum og þegar við horfum á þörfina í þeim löndum sem við höfum stutt við og hafa nýtt þá fjármuni sem við höfum veitt í þessi verkefni til þess að byggja sig upp og hjálpa sér sjálf, þá er það auðvitað skammarlegt að við leggjum í þessi verkefni 0,25% af vergri landsframleiðslu en markmið Sameinuðu þjóðanna er 0,7% af vergri landsframleiðslu. Hér var búið að samþykkja áætlun á þarsíðasta kjörtímabili með öllum atkvæðum nema einu um það hvernig við ættum í það minnsta að stefna að þessu markmiði, ekki hvernig við ætluðum að ná því markmiði, upp á 0,7%, heldur stefna að því. En því miður er það svo að við höfum í raun færst fjær markmiðinu en hitt. Við skulum hafa í huga að þessi framlög eru ekki þensluhvetjandi, nema annars staðar í heiminum þar sem virkilega er þörf á aukinni þenslu. Þegar við ræðum þá stöðu sem er í heiminum í dag, ræðum flóttamannafjöldann og helmingur þessara flóttamanna er börn á flótta, ræðum það fólk sem er á flótta, ýmist undan stríði og hörmungum eða fátækt og erfiðum aðstæðum heima fyrir, þegar við horfum á þá þróun sem er fram undan í loftslagsmálum í heiminum, þá fyrirséðu þróun þar sem við vitum að fjöldi fólks mun þurfa að yfirgefa heimili sín og fara á flótta, ætti það að vera okkar metnaðarmál að auka framlögin og hjálpa þessu fólki að byggja sig upp þannig að það geti tekist á við þann vanda sem við vitum að er fram undan. Það hafa velflestar nágrannaþjóðir okkar gert með því að auka framlög sín upp í markmið OECD. Meira að segja Bretar gerðu það undir hægri stjórn í miðri kreppu, fóru upp í markmiðið 0,7%. En við sitjum enn í 0,25%. Maður er nú oft dapur yfir ýmsu sem gerist í pólitíkinni en þetta er eitt af því sem gerir mig a.m.k. hvað daprasta. Frú forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara í frekari upptalningu á málaflokkum. Það mætti æra óstöðugan ef haldið yrði áfram með það. Sú umræða bíður og ég vil segja að lokum að það er mikilvægt að við höfum náð á þessum stutta tíma a.m.k. sátt um að við viljum setja ákveðnar viðbætur í stóra málaflokka sem ég vona að muni skipta máli. Það skiptir máli að við séum líka með þann sameiginlega skilning að við eigum fjöldamörg verkefni eftir sem bíða okkar við aðrar kringumstæður. Sú umræða bíður en ég tel að þessi lending sé þó miklum mun betri en að hafa ráðist í einfaldar útgreiðsluheimildir. En ég segi það líka að stærsta verkefnið fram undan, að ég tel, er að takast með sannfærandi hætti á við stöðuna í efnahagskerfinu því að til þess að við getum staðið að allri þeirri uppbyggingu sem við erum sammála um, hvort sem er í heilbrigðismálum, menntamálum, nú eða að veita aukna fjármuni til þróunarsamvinnu, þá þurfum við að sjálfsögðu að reka ábyrga efnahagsstefnu og vera pólitískt reiðubúin að ráðast í aðgerðir til að glíma við þensluna. Við vitum öll sem hér erum að þær aðgerðir eru ekkert endilega líklegar til pólitískra vinsælda. En þær skipta samt sem áður máli til þess að hér verði hægt að halda sjó og að við lendum ekki í annarri kollsteypu en tryggjum um leið að við hlúum að innviðunum. Því vil ég segja að lokum: Hvað sem fólki kann að finnast um margháttaða tekjuöflun held ég að undan henni verði ekki komist á næstu árum ef við ætlum að ná þessum markmiðum. Það kann vel að vera eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kallaði eftir í andsvari, hún saknaði tillagna í ítarlegu tillöguplaggi okkar Vinstri grænna hér fyrr í dag um auðlindagjald. Ég tek undir með henni. Ég held að það sé tilvalið tækifæri til að takast á við það í janúarmánuði hvernig við ætlum að sjá til þess að aukinn arður af auðlindinni renni til samfélagslegra verkefna. En burt séð frá því held ég að við stöndum frammi fyrir því verkefni að við munum þurfa að grípa til aðgerða til þess að takast á við þessa stöðu í efnahagsmálum. Ég held að þá verði ekki síður mikilvægt að reyna að skapa einhverja sátt í þinginu um aðgerðir sem dugi til þess að forða okkur frá hrakförum á hinu efnahagslega sviði.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir fína ræðu. Ég þarf að fara að skoða þetta allt saman hjá mér en ég er efnislega sammála mjög mörgu sem hefur komið fram af hálfu Vinstri grænna hér í dag, hvort sem þeir hafa verið að tala um heilbrigðismál eða menntamál. Í þessu andsvari mínu og næsta ætla ég að einblína svolítið á vinnubrögð en ég kem fyrst að menntamálunum. Ég tek undir að við eigum að setja okkur þessi markmið, setja okkur skýra stefnu um hvernig við ætlum að auka framlög á hvern nemanda þannig að við náum OECD-ríkjunum, vonandi árið 2020 og síðan er hægt að láta sig dreyma að við náum Norðurlandatakmarkinu 2022, 2023 með ábyrgri fjármálastefnu. Ég held að við verðum að setja okkur slík markmið. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um skipulag háskólastigsins. Ég vona að ég hafi skilið hv. þingmann rétt og þá er ég sammála honum um að við þurfum að horfa til skipulags háskólastigsins, annars vegar í þá veru að velta fyrir okkur hvort hægt sé bæði að dýpka og auka samvinnu og hugsanlega sameina háskóla, og það er mín spurning, hvort hv. þingmaður sjái slíkt fyrir sér, og hins vegar að við skoðum leiðir sem m.a. forsvarsmenn háskólanna hafa verið að tala um, og það er náttúrlega pólitísk spurning sem við þurfum að taka í samvinnu og á vettvangi með háskólunum, en það er hvernig við höfum aðganginn að háskólunum. Ég held að það sé mikilvægt að við höfum hann sem opnastan. En eftir stendur að t.d. annars staðar á Norðurlöndunum er ákveðin takmörkun á aðgangi að háskóla. Fyrir vikið eru framlög á hvern nemanda hærri. Umsóknir í sænsku háskólanna 2008 minnir mig voru 130 þúsund. Það komust síðan 68 þúsund manns inn í sænsku háskólana. Það er önnur aðferðafræði á Norðurlöndunum en hér heima. Ég held að það hafi verið mjög mikilvægt eftir hrunið að við skyldum opna háskólana, auðvelda fólki aðgengi að námi. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Hún spurði um sameiningar háskóla. Sjálf hef ég verið þeirrar skoðunar að samstarf háskóla í öllu falli sé mjög mikilvægt og ég kom til að mynda á verkefni á sínum tíma í ráðuneyti menntamála sem var samstarfsnet hinna opinberu háskóla. Hugsunin á bak við það var að gera allt samstarf auðveldara og þar með að leggja í raun og veru upp með að auðveldara væri fyrir þessa skóla að kenna t.d. saman, halda saman utan um kennslu í námsgreinum í ljósi þess að við erum með sjö háskólastofnanir sem sumar hverjar kenna sömu fögin. Ég vil meina að það hafi verið mjög góð reynsla af þessu samstarfsneti þótt hún hafi ekki orðið í fyrstu, þ.e. fólk hafði áhyggjur af að þetta tæki of langan tíma og annað slíkt. En það sem mér hefur verið tjáð a.m.k. seinna meir er að fólk telji þetta hafa verið mikilvægan grunn að auknu samstarfi, hafa skapað tækifæri og leitt til aukinnar hagræðingar að sumu leyti, t.d. í stoðþjónustu, þegar kemur að tölvukerfum og öðru slíku. Þá komum við að því sem hv. þingmaður nefndi einnig. Þegar við berum okkur saman við Svíþjóð er samræming og samstarf þar miklu meira, t.d. þegar kemur að innritun nemenda. Ég hef orðað þá hugsun þegar ég hef átt þess kost að eiga samtöl við háskólafólk á undanförnum árum að mjög mikilvægt sé að stjórnvöld og háskólasamfélagið eigi ákveðið samtal um það hvaða skipulag við sjáum á aðgangi nemenda t.d. í ákveðnar greinar, á ákveðin fræðasvið. Í Svíþjóð er til að mynda ákveðinn fjöldi nemenda á tilteknum sviðum. Það er ekki algerlega óheft eftir vilja nemenda. En þetta er viðkvæm spurning. Stóra málið í því tel ég vera að ef einhverjar slíkar breytingar verða, verða þær að vera í mjög góðu samstarfi. Þetta getur aldrei orðið einhliða ákvörðun stjórnvalda.

Frú forseti. Ég er að mörgu leyti sammála því sem kom fram í svari hv. þingmanns. En ég held að það verði óhjákvæmilegt að líta, líka í samvinnu við háskólana, til frekari og markvissari samvinnu og ekki síður sameininga, eins og m.a. erlendir ráðgjafar lögðu til árið 2009 í svonefndri Taxell-skýrslu. Ég vil líka taka undir það sem kom fram í ræðu hv. þingmanns áðan og fagna sérstaklega áherslu á Listaháskóla Íslands. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að málefni Listaháskólans sem er ótrúlega verðmætur í íslenskri háskólaflóru verði tekin enn fastari tökum en hefur verið gert á umliðnum árum og fagna því sérstaklega. Ég er komin núna að mínu seinna erindi, varðandi vinnubrögðin. Mér finnst, eins og ég kom að áðan, gaman og áhugavert og ákveðin lífsreynsla að sjá hvernig þingið vinnur núna saman í gegnum fjárlögin og hvernig fjárlaganefnd hefur með miklum sóma unnið að því og flokkarnir hafa gefið ákveðinn afslátt af sínum sérkennum til þess að koma fjárlagafrumvarpinu í gegn með ábyrgum hætti. Það er að vissu leyti ákveðin nýlunda. Mig langar til að sjá framhald á svona vinnubrögðum, á því að þingið tali meira saman. Mig langar að spyrja hv. þingmann sem er hokin af reynslu þrátt fyrir ungan aldur: Ef hún fer í ríkisstjórn, við vitum náttúrlega ekkert hvernig þær aðstæður eru í dag, hvernig sér hún nýja ríkisstjórn vera í samvinnu og samstarfi við þingið? Hvernig sér hv. þingmaður það ná fram að ganga að breyta vinnubrögðum bæði innan þings en líka í samstarfi framkvæmdarvalds og löggjafarvalds?

Frú forseti. Ég tel hv. þingmann ekki síður hokna af reynslu en þá sem hér stendur. Hún veit eins og ég að það getur oft verið þrautinni þyngra að ná saman á þingi. Við höfum séð að það hefur ekki verið létt verk núna. En sérstakar aðstæður hafa gert að verkum að allir hafa verið reiðubúnir í slíkt samtal. Þess vegna hef ég stundum vitnað til reynslu minnar af því að vera í minnihlutastjórn um stutt skeið og svo aftur um stutt skeið þótt það væri ekki endilega með vilja gert. Sú reynsla gerði að verkum að ég fór að horfa öðrum augum á það. Ég man að hv. þingmaður var þá í stjórnarandstöðu en reyndist eigi að síður mjög góður samstarfsaðili þegar kom að málum sem þá heyrðu undir allsherjar- og menntamálanefnd. Það getur verið góður lærdómur fyrir þá sem fara með framkvæmdarvaldið á hverjum tíma að þurfa að eiga samtal við þingið um mál til að koma þeim í gegn. Það gerir að verkum að málin verða alls ekki nákvæmlega eins og maður sjálfur hefði viljað hafa þau en þau verða kannski ekkert verri fyrir vikið til lengri tíma litið. Þetta ætti auðvitað líka að vera hægt í tilfelli meirihlutastjórnar ef hinn pólitíski vilji væri til staðar. En hins vegar sjáum við að meirihlutaræðið hefur verið óskaplega ríkt ef við horfum til þingsögunnar, þ.e. að taka málin í gegn með meiri hluta af því að það er hægt og af því að hitt tekur jú alltaf miklu lengri tíma og þá eru málin ekki nákvæmlega eins og maður sjálfur vill hafa þau. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni um þetta vinnulag, það að þurfa að eiga samtal milli flokka hlýtur í fyrsta lagi yfirleitt að gera málin betri fyrir allan almenning þó að þar eigi sér stað ákveðnar málamiðlanir, sérstaklega ef um er að ræða grundvallarbreytingar á kerfum eins og við höfum stundum séð keyrðar hér í gegn í miklu offorsi í gegnum meirihlutaræði.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2017 en áður en ég held áfram máli mínu langar mig að þakka hv. þingmönnum í fjárlaganefnd fyrir þá miklu vinnu sem þeir hafa lagt á sig undanfarna daga til að landa þessu stóra máli. Tíminn hefur verið afar skammur til þessa verks en ástæðu þess þekkjum við. Í fyrsta lagi langar mig að nefna að í frumvarpinu fyrir árið 2017 er áfram byggt á þeim grunni sem lagður hefur verið með hallalausum fjárlögum undanfarin þrjú ár. Afkoma ríkissjóðs hefur batnað ár frá ári eftir að sjálfvirk skuldasöfnun var stöðvuð með fjárlögum ársins 2014 og er fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2017 það fjórða í röð þar sem gert er ráð fyrir hallalausum rekstri ríkissjóðs. Undanfarið hefur verið unnið að því að greiða niður skuldir ríkissjóðs og þannig lækka þær afborganir sem ríkið þarf að standa straum af á ári hverju. Það skiptir gríðarlega miklu máli að ná niður skuldum ríkisins til að búa til svigrúm fyrir meiri innviðauppbyggingu og þar má m.a. nefna heilbrigðiskerfið, velferðarkerfið, menntakerfið og samgöngukerfið. Við getum vel deilt um hvort fara hefði átt hægar í að borga niður skuldir og setja meira inn í innviði landsins. Það var þó stefnan að borga hratt niður skuldir, skila hallalausum fjárlögum, ná stöðugleika og viðhalda honum en gleymum því þó ekki að samt sem áður var forgangsraðað til heilbrigðis- og velferðarmála á síðasta kjörtímabili. Virðulegur forseti. Mig langar í þessari stuttu ræðu minni að ræða nokkur atriði sem hv. fjárlaganefnd hefur unnið að í störfum sínum undanfarna daga. Ég ætla að byrja á að ræða útgjöld til heilbrigðismála en eins og ég sagði að framan var forgangsraðað til heilbrigðismála síðasta kjörtímabil. Hins vegar var fjárþörfin orðin gríðarlega mikil inn í kerfið eftir langvarandi niðurskurð til fjölda ára. Þá er ég ekki að skella skuldinni á einn eða neinn en þetta hafði verið svona til fjölda ára. Það er því þannig að þrátt fyrir að forgangsraðað hafi verið til heilbrigðismála er þörfin enn til staðar. Eins og ég segi hefur stærstur hluti af því fjármagni sem farið hefur til heilbrigðismála runnið til Landspítala enda stór og mikilvæg stofnun sem sinnir stóru og miklu hlutverki. Það er samt svo að horfa þarf á kerfið í heild sinni og þá þörf og það hlutverk sem landsbyggðarheilbrigðisstofnanir hafa að gegna og hvaða hlutverki hjúkrunarheimili víða um landið hafa að gegna og horfa á málið í samhengi. Það er nauðsynlegur hluti af því að létta álaginu af Landspítalanum að gefa meira til landsbyggðarstofnana og hjúkrunarheimila víða um landið og vinna m.a. þannig að þeim fráflæðisvanda sem er til staðar á Landspítalanum. Í breytingartillögum fjárlaganefndar er gefið í þau útgjöld fjárlaga 2017 sem ætluð eru til heilbrigðismála og er það vel gert. Reyndar kemur það einnig fram í frumvarpi til fjáraukalaga að verið sé að horfa á kerfið í heild sinni. Verið er að styrkja hjúkrunarheimili, auka í til Landspítala, heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni og einnig er verið að klippa rekstrarhalla af ákveðnum stofnunum. Ég ætla þó að fagna því verulega núna að í þessum breytingartillögum er fjármagn til að fara loksins í 1. áfanga í breytingum á hjúkrunarheimilinu í Stykkishólmi. Til lengri tíma mun það hafa afar jákvæð áhrif á rekstur stofnunarinnar og einnig jákvæð áhrif á mönnun deilda og auk þess mun betri áhrif á aðstöðu heimilismanna og starfsmanna. Öll viljum við hafa gott heilbrigðiskerfi og viljum því hið besta. Við viljum öll bæta kerfið. Í þessu samhengi langar mig að minnast á mikilvægi þess að stefnumótun eigi sér stað í heilbrigðismálum. Þar þarf að horfa til landsins alls, skilgreina hvaða þjónustu eigi að veita á Landspítala, hvaða þjónustu eigi að veita hjá sérfræðingum úti í bæ og hvaða þjónustu eigi að veita á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni. Í þessari stefnumótun skal horfa til aldurssamsetningar íbúa, fjarlægðar, samgangna og ýmissa annarra þátta. Slíka vinnu ætti að vinna í samráði við þá sem vinna í greininni og þekkja til aðstæðna. Auk þessa væri æskilegt að setja inn í heilbrigðisáætlun hvernig stjórnir heilbrigðisstofnana væru skipaðar, þ.e. að hver starfsstöð hafi fulltrúa í stjórn stofnunarinnar. Ég vil líka lýsa ánægju minni með að fjármagn sé sett í greiðsluþátttöku sjúklinga. Ég starfaði í hv. velferðarnefnd á síðasta kjörtímabili en það mál fór í gegnum nefndina og þingið. Innan nefndarinnar átti sér stað gríðarlega mikil samvinna að því að finna lausn á málinu. Allir nefndarmenn lögðu mikið á sig til að finna lausnina. Þetta eru mikilvæg skref sem stigin voru, að enginn borgi meira en 50.000 á ári fyrir læknisþjónustu og hér erum við að koma til móts við þá langveiku og alvarlega veiku sjúklinga sem margir hverjir hafa þurft að glíma við háan kostnað vegna veikinda. Eins og ég segi eru þetta mikilvæg fyrstu skref og í framtíðinni er vert að setja fleiri þætti heilbrigðisþjónustunnar undir greiðsluþátttökuna, eins og sálfræðikostnað, tannlækningar og aukinn kostnað við ferðir sjúklinga til læknis, sérstaklega til þeirra sem þurfa að fara um langan veg og margar ferðir á ári. Frú forseti. Næst langar mig að ræða örlítið um samgöngumálin. Ég verð að fagna því að hv. fjárlaganefnd náði Dýrafjarðargöngum til baka inn í fjárlög. Afar mikilvægt var að ná þeim inn í fjárlögin því að miklar vonir eru bundnar við þau áhrif sem göngin munu hafa, m.a. á atvinnulíf á fjörðunum. Það var því mikið reiðarslag þegar kom í ljós að eingöngu var gert ráð fyrir 300 milljónum í verkefnið á næsta ári en þetta hefur verið lagfært og eiga nefndarmenn í öllum flokkum miklar þakkir skildar fyrir verkefnið. Auk þessa er Skagastrandarvegur í fjárlögum fyrir næsta ár og fagna ég því jafnframt, auk allra samgöngubóta sem settar eru inn í breytingartillögur hv. fjárlaganefndar, en auðvitað viðurkennir maður að við hefðum gjarnan viljað sjá aukið fjármagn - meira, hver vill það ekki? - eins og t.d. í tengivegi en þetta er niðurstaðan og ég get þakkað enn og aftur fyrir það. Mig langar að ræða framlög til menntamála en undanfarin ár hefur verið farið í talsverðar breytingar á menntakerfinu okkar, m.a. með styttingu framhaldsnáms. Auk þess hefur fjármagn verið aukið á hvern nemanda í framhaldsskólum landsins en við þurfum að halda áfram að auka við þannig að við náum þeim viðmiðum sem við viljum bera okkur saman við, OECD og síðar meir Norðurlöndin. Í breytingartillögum hv. fjárlaganefndar er verið að setja talsvert fjármagn inn í skólana. Verið er að auka fjármagn inn í verknámsskóla, m.a. til tækjakaupa, og auk þessa er verið að setja inn fjármagn til Háskólans á Bifröst, en sá skóli hefur átt við rekstrarörðugleika að stríða undanfarin ár og verið er að styrkja stöðu hans með aukainnspýtingu. Það skiptir sveitarfélagið gríðarlegu máli og það öfluga starf sem unnið er á Bifröst, bæði í staðnámi og fjarnámi, og mun eflaust hafa áfram þau jákvæðu áhrif á sveitarfélagið og það starf sem unnið er á Bifröst. Jafnframt er verið að auka fjármagn til Hóla og er það vegna fráveitumála. Virðulegur forseti. Aukið fjármagn er sett í löggæslumálin og það er ánægjulegt því að tryggja þarf lögreglu nægilega góð starfsskilyrði til að hún geti sinnt þeim fjölmörgu verkefnum sem að henni snúa um land allt allan ársins hring. Drög að nýrri löggæsluáætlun fyrir Ísland liggur fyrir þar sem tekið er á öryggisstigi, þjónustustigi, mannaflaþörf og fjárveitingum en ljúka þarf gerð þessarar löggæsluáætlunar án tafar, vinna í samræmi við hana og gera þarf ráð fyrir niðurstöðum löggæsluáætlunar í ríkisfjármálaáætlun næstu ríkisstjórnar. Auk þessa verð ég að minnast á ákveðið verkefni sem sinnt er í Gamla sjúkrahúsinu á Ísafirði. Þetta verkefni er undir fjárlagaliðnum Þjóðskjalasafn en samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2017 eru útgjöld til safnsins rúmum 26 milljónum hærri í ár en þau voru síðasta ár. Ég vona að Þjóðskjalasafnið haldi því mikilvæga starfi áfram sem sinnt er á Ísafirði og hafi byggðasjónarmið í huga við úthlutun fjármuna og verkefna sem sinnt er frá safninu. Auk þessa get ég ekki lokið máli mínu án þess að ræða þætti sem eru inni í fjárlögum fyrir árið 2017. Auknar húsnæðisbætur, framlag til uppbyggingar á almennum leiguíbúðum og verulega aukið fjármagn til almannatrygginga. Þar eru settir inn verulegir fjármunir til að hækka laun eldri borgara sem eru með heimilisuppbót upp í 280 þús. kr. um áramótin og 300 þús. kr. um þarnæstu áramót. Þessi hækkun er í samræmi við lægstu laun og sama má segja um öryrkja sem eru með sérstaka framfærsluuppbót, þeir fá sömu hækkun. Ég verð þó að geta þess í þessari ræðu að nýsamþykktar kerfisbreytingar ná eingöngu til aldraðra og það þýðir frítekjumörk allra tekna upp á 25 þús. kr. á mánuði og á móti er krónu á móti krónu skerðingu hætt, launaflokkar almannatrygginga sameinaðir og ein skerðingarprósenta á móti. Þessi kerfisbreyting á sér ekki stað hjá öryrkjum því að ekki náðist sátt um það milli Öryrkjabandalagsins og ríkisins. Vona ég að sú sátt náist sem fyrst svo mikilvægar kerfisbreytingar nái fram að ganga hjá öryrkjum eins og öldruðum. Það þarf þó að vera sátt um þær milli aðila og ríkja traust. En á meðan þær kerfisbreytingar hafa ekki farið í gegn halda öryrkjar sömu frítekjumörkum og hafa verið en halda þarf áfram að gefa í málaflokkinn, eins og gert er nú og gert hefur verið allt síðasta kjörtímabil. Að lokum vil ég segja að við Framsóknarmenn viljum fara í kerfisbreytingar í skattamálum og því sem snýr að barnabótum og vaxtabótum. Við töluðum fyrir því í kosningabaráttunni sem fram fór fyrir stuttu. Hins vegar þurfa þær kerfisbreytingar tíma og eins og við töluðum um í kosningabaráttunni þarf að stofna samráðshóp sérfræðinga sem útfærir tillögurnar og teljum við það skynsamlega leið til að vinna málið vel og á heildstæðan hátt. Tillögurnar snúa að minni álögum á millistétt, að þeir sem miklar hafa tekjurnar borgi hærri skatta og að barnabætur verði stórauknar og séu eyrnamerktar börnunum en ekki foreldrum. Þessi vinna þarf að fara í gegnum ákveðið ferli áður en settar eru fram tillögur um það hér í þinglegri meðferð og vinna málið á heildstæðan hátt í samvinnu við sérfræðinga. En nú fer ég að ljúka máli mínu, eins og ég sagði hér að ofan vil ég þakka hv. þingmönnum í fjárlaganefnd fyrir þeirra miklu vinnu. Ég veit að um málamiðlunarfjárlög er að ræða. Allir þurftu að gefa eitthvað eftir en þetta eru fjárlög sem eru unnin við sérstakar aðstæður. Það er starfsstjórn sem leggur fjárlagafrumvarpið fram og því enginn eiginlegur meiri hluti á þingi. Því ber að fagna að það hafi tekist og eiga allir hv. nefndarmenn þakkir skildar. Samvinnustefnan borgar sig oft og tíðum og hún getur svo sannarlega skilað árangri.

Frú forseti. Á grundvelli nýrra laga um opinber fjármál var lagt upp með að treysta umgjörð opinberra fjármála og innleiða meiri aga í áætlunargerð með áherslu á langtímastöðugleika í efnahagslífinu. Og þó svo að við séum í 2. umr. fjárlaga, þegar frumvarpið hefur einungis verið í þinglegri meðferð í rétt rúmar tvær vikur, verður að koma fram í upphafi máls míns að fjárlaganefnd hefur heilt yfir unnið mikið og gott starf undir mjög svo óvenjulegum kringumstæðum. Aðalatriðið er að öll meginmarkmið ríkisfjármálaáætlunarinnar frá því síðasta vor halda. Áfram er gert ráð fyrir afgangi á fjárlögum sem nemur allt að 1% af landsframleiðslu. Áfram er gert ráð fyrir niðurgreiðslu skulda ríkissjóðs á næsta ári í takt við áætlanir um skuldaviðmið. Og áfram er gert ráð fyrir vexti og eflingu grunnþjónustunnar og auknum fjárfestingum í mikilvæga samfélagslega innviði, eins og samgöngur. Öll þessi grundvallaratriði ríkisfjármálanna, sem eru undirliggjandi í því frumvarpi sem hér um ræðir, sýna fram á svo ekki verður um villst að við erum á réttri leið, við fetum okkur örugglega fram veginn. Það er annað sem verður að hafa í huga í þessari umræðu, þær efnahagsaðstæður sem nú eru uppi í þjóðfélaginu. Efnahagslífið markar þann ramma sem fjárreiður hins opinbera verða að rúmast innan. Aðstæður núna eru um margt ákjósanlegar og flestir hagvísar benda í rétta átt. Við erum líka með frumvarp til fjárlaga þar sem tekjur ríkisins milli ára aukast mjög mikið samhliða miklum vexti í útgjöldum á eiginlega öllum sviðum. Hér er lítil verðbólga, hagvöxtur er verulegur og kaupmáttaraukning almennings hefur verið töluverð á undanförnum misserum. Til viðbótar eru erlendar skuldir þjóðarbúsins eiginlega orðnar engar og það er myndarlegur afgangur í viðskiptum okkar við útlönd. Þetta eru allt saman mjög jákvæð tíðindi. Þó að vegurinn fram undan sé tiltölulega beinn og breiður bíða okkar vissulega ýmsar áskoranir, rétt eins og aksturinn verður þeim mun erfiðari eftir því sem hraðinn á bifreiðinni eykst. Vaxtastigið í landinu er hátt, framleiðsluspenna er í hagkerfinu í kjölfar verulegra launahækkana að undanförnu og sterkt gengi krónunnar setur verulegan þrýsting á alla framleiðslu í landinu. Þessu öllu til viðbótar, frú forseti, er órói á vinnumarkaði sem sést kannski einna best á því að verkfall sjómanna hefur nú staðið yfir í eina viku. Það eru grafalvarleg tíðindi og verkfallið mun fljótlega valda samfélaginu ómældu tjóni og hefur þegar valdið margvíslegum búsifjum um land allt. Með þessi viðvörunarmerki fyrir framan okkur er ekki í boði að við förum nú að missa tökin á ríkisfjármálunum. Ég heyri í þessari umræðu marga ágæta hv. þingmenn koma hingað upp og fjalla um hvar þurfi að bæta í, auka útgjöld, hvar þurfi að efla þetta og auka hitt. Ég held satt best að segja að það sé enginn liður í fjárlagafrumvarpinu, ef marka má umræðuna, sem ekki virðist liggja óbættur hjá garði. Þetta er alveg örugglega hárrétt. Ég ætla ekki að mæla gegn því að örugglega þurfi að setja meira fé í góð málefni á öllum sviðum. Ég vara hins vegar við því að við förum fram úr okkur og eyðum um efni fram. Ef við þenjum útgjöld ríkisins viðstöðulaust á sama tíma og tekjurnar hækka munum við lenda í miklum ógöngum þegar tekjurnar dragast saman. Þær munu á einhverjum tímapunkti í framtíðinni dragast saman, það mun slakna á framleiðsluspennunni í hagkerfinu. Sér í lagi verða vandræðin mikil ef uppgangstímabilið sem við búum við núna er ekki nýtt til að greiða niður skuldir ríkisins. Sem betur fer erum við á þeirri áætlun, að greiða niður skuldir ríkisins og við þurfum að halda því áfram. Svo telja sumir að lausnin á öllu saman sé að hækka skatta, auka tekjurnar, berjast fyrir meiri peningum, eins og einn hv. þingmaður sagði fyrr í dag. Það þurfi bara að hækka skatta nægjanlega mikið svo hægt verði að gera allt fyrir alla. Tiltölulega einfalt mál. Ég segi: Það er einn hængur á þeirri lausn, eitt sem er að þeirri stórkostlegu lausn - hún virkar ekki. Hún virkar ekki svona. Hærri skattar draga úr verðmætasköpun í þjóðfélaginu og það leiðir á endanum til þess að tekjur ríkisins minnka. Við höfum nú þegar, því miður, enn of háa skatta á fólk og fyrirtæki. Nú þegar eru umsvif hins opinbera í hagkerfinu veruleg, sérstaklega ef við horfum til að mynda til hlutfalls af landsframleiðslu. Ef við göngum lengra þrengjum við einfaldlega að framleiðslunni, þrengjum að atvinnulífinu. Það dregur líka úr samkeppnishæfni atvinnulífsins og alþjóðlegum viðskiptum og það endar hreinlega á þann veg að við verðum fátækari fyrir vikið. Hvað er þá til ráða til að mæta öllum þessum kröfum um að auka, stækka, efla og bæta? Við förum ekki að stórauka útgjöldin að vild, umfram það sem þegar hefur reyndar verið lagt upp með í nefndaráliti fjárlaganefndar. Við getum heldur ekki hækkað skatta til að auka tekjurnar því að það leiðir í rauninni til þess að tekjurnar minnka. Það sem er til ráða er einfaldlega að fylgja þeirri stefnu sem hefur verið mörkuð, kemur m.a. fram í ríkisfjármálaáætlun frá því síðasta vor og þetta fjárlagafrumvarp byggir á, sem er að bæta hægt og rólega, stig af stigi, afkomu ríkissjóðs, greiða niður skuldirnar, draga þannig úr vaxtagjöldum og þannig myndum við frekara svigrúm til að bæta rekstur ríkisins og mæta fjárfestingarþörfinni. Slík ábyrgð í ríkisfjármálum stuðlar þannig einna best að stöðugleika í efnahagslífinu, ýtir undir raunverulega framleiðniaukningu og frekari verðmætasköpun. Þetta er sú forsenda sem þarf að liggja til grundvallar til að við getum haldið áfram að byggja upp velferðarkerfið. Svo er það annar kafli, frú forseti, í þessari umræðu, þ.e. hvernig við ráðstöfum því fé sem ríkissjóður hefur yfir að ráða. Hvernig eigum við að forgangsraða takmörkuðum fjármunum? Þær breytingartillögur frá hv. fjárlaganefnd sem liggja fyrir gefa okkur góða vísbendingu um hvernig hægt er að ná breiðri samstöðu um forgangsröðun innan þess svigrúms sem taldist skynsamlegt að ráðstafa. Tillögurnar frá hv. fjárlaganefnd miða heilt yfir að því að efla löggæslu, menntakerfið, samgöngur og síðast en ekki síst heilbrigðiskerfið. Samhliða er gripið til tiltekinna ráðstafana á tekjuhliðinni og dregið er úr framlögum í öðrum þáttum. Ég tel að nefndin hafi unnið vel og haft réttu atriðin að leiðarljósi. Ég vil líka nefna, tek það sérstaklega fram, þegar við ræðum um forgangsröðun á takmörkuðum fjármunum að við höfum ávallt í huga að sameiginlegir sjóðir okkar landsmanna verða að nýtast öllum landsmönnum hvar sem er á landinu, að fólki sé ekki mismunað eftir búsetu þegar kemur að því að veita grunnþjónustu ríkisins eða styrkja mikilvæga samfélagslega innviði. Þetta á við málaflokka eins og ég kom inn á áðan, samgöngur, menntamál og heilbrigðismál. Af þeim sökum er ánægjulegt að sjá að samstaða er um mikilvægar framkvæmdir, eins og Dýrafjarðargöng sem er mjög mikilvæg framkvæmd, ekki bara fyrir Vestfirðinga heldur landsmenn alla, treystir búsetuskilyrði og treystir öll skilyrði fyrir frekari atvinnuuppbyggingu sem kemur öllum landsmönnum til góða. Ég nefni líka uppbyggingu hjúkrunarheimila og styrkingu á heilbrigðisþjónustu víðs vegar um landið, viðbótarframlag til löggæslu og menntastofnana, eins og framhaldsskóla og háskóla, sem og nýrra verkefna á því sviði, t.d. starfsemi lýðháskóla og annarra rannsóknarverkefna. Þetta er mikilvægur þáttur í því að treysta búsetuskilyrði og styðja við atvinnuuppbyggingu víðs vegar um landið. Að lokum, stundum er haft á orði að munurinn á milli vinstri og hægri manna sé sá að vinstri menn vilji að ríkið sé svo öflugt að það geti gert allt fyrir alla á meðan kannski hægri menn óttast einmitt að svo öflugt ríki geti auðveldlega tekið allt af fólki. Það má kannski heimfæra þetta að einhverju leyti upp á umræður um fjárlagafrumvarpið og kannski hugmyndafræðilegan afstöðumun milli þingmanna. Hættan er nefnilega sú að ef við föllum í þá freistni að ætla að gera allt fyrir alla verður það allt saman hrifsað jafnskjótt af fólki vegna efnahagslegs óstöðugleika og kjararýrnunar sem er óumflýjanleg. Þær aðstæður sem eru uppi núna í ríkisfjármálum, á vinnumarkaði og í efnahagslífinu í heild eru með þeim hætti að þær setja verulegan þrýsting á okkur þingmenn að afgreiða fjárlög næsta árs af skynsemi og ábyrgð. Ég tel að frumvarpið eins og það liggur fyrir nú miði ágætlega að því.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka nefndarfólki í fjárlaganefnd fyrir vinnu þess við afgreiðslu á breytingum á fjárlögum fyrir árið 2017 enda vann nefndarfólk í fjárlaganefnd vinnuna við einstakar pólitískar aðstæður. Eins og við vitum er fjárlagafrumvarp alla jafna pólitískasta plagg hverrar ríkisstjórnar og þrátt fyrir að við búum við þær einstöku aðstæður að í þinginu er hvorki stjórnarmeirihluti né minni hluti er þetta fjárlagafrumvarp vissulega pólitískt þrátt fyrir að það sé lagt fram af starfsstjórn sem styðst ekki við meiri hluta á Alþingi. Hér er vissulega að finna efnahagsstefnu fráfarandi ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks því að fjármálastefna, fjármálaáætlun og fjárlög hvers árs eru, eins og ég sagði, mikilvægustu, pólitískustu stefnumörkunarskjöl stjórnvalda hvers tíma og áhersla viðkomandi ríkisstjórna sem sker úr um hvort í samfélaginu ríki jöfnuður og félagslegt öryggi. Það er vissulega fagnaðarefni við þessar aðstæður að þingmenn hafi náð samkomulagi um að þoka útgjaldabreytingum í stór þjóðþrifamál. Meginniðurstaðan hér er sú að tekist hefur samkomulag um mikilvægar viðbætur til heilbrigðismála, menntakerfis og samgöngumála. Ég þakka fjárlaganefndarfólki fyrir að ná þeirri sátt um áherslur. Ég vil líka þakka sérstaklega fyrir það að sátt náðist um aukið framlag til skatteftirlits og skattrannsókna sem mikil krafa hefur verið uppi um í samfélaginu og ekki að ósekju í kjölfar upplýsinga sem fram komu í Panama-skjölunum. Með því samkomulagi meðal fulltrúa ólíkra og að ýmsu leyti andstæðra stjórnmálaafla í fjárlaganefnd um innihald breytingartillagna fjárlaganefndar sýndu þingmenn að við erum tilbúin til að gangast við ábyrgð okkar gagnvart samfélaginu og málamiðlun var nauðsynleg við ríkjandi aðstæður. Að sjálfsögðu nær vinna fjárlaganefndar og samkomulag innan hennar um meginatriði í helstu málaflokkum ekki yfir ýtrustu kröfur og megináherslur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem hefði kosið að leggja sterkari og afdráttarlausari áherslur í samræmi við stefnu flokksins í fjármálum ríkisins og samfélagsmálum en tök voru á að þessu sinni. En hér hafa allir flokkar þurft að gefa eftir sínar ýtrustu kröfur og sérstakar aðstæður kalla á málamiðlanir allra flokka. Það er óskandi að þegar ný ríkisstjórn verður mynduð muni sú ríkisstjórn sýna kjark, dug og þor til að taka myndarlegar ákvarðanir í mest aðkallandi málaflokkunum er varða hag okkar allra, jafnan rétt hvers og eins til bestu hugsanlegu þjónustu þegar kemur að heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu og velferðarkerfinu en ekki síst þegar kemur að loftslagsmálunum og umhverfismálunum, þróunarsamvinnu og í málefnum flóttamanna. Ég get ekki látið þess ófreistað að benda á nokkur vonbrigði sem finna má í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2017. Það er til að mynda aðkallandi þörf fyrir faglegri viðbrögð við þeirri þenslu sem ríkir nú í íslensku efnahagskerfi. Fáum getur dulist að knýjandi þörf er fyrir alvöruefnahagsráðstafanir sem taka mið af þeim miklu og skýru þenslumerkjum sem nú eru uppi í hagkerfinu og munu valda ómældum vanda ef ekki verður tekið á þeim af festu. Það mun hægja verulega á hagvextinum á næstu árum samkvæmt efnahagsspá Hagstofunnar sem birt var í nóvember sl. Og við sjáum víða skýr og sígild þenslumerki, þaninn fasteignamarkað, spennu á vinnumarkaði og stóraukinn innflutning sem birtist í tæpum 100 milljarða vöruskiptajöfnuði á þessu ári sem umfangsmikil þjónustuviðskipti ferðaþjónustunnar vega upp. Fleiri merki valda áhyggjum, eins og það að grundvöllurinn fyrir lægri verðbólgu skýrist að stærstum hluta af lækkandi olíuverði og hrávöruverði á heimsvísu. Við þessar viðkvæmu aðstæður reynir á ábyrga stjórn ríkisfjármála. Stór, ef ekki stærsti, hagstjórnarlegi ábyrgðarhluti þeirra sem stýra munu ríkisfjármálunum á næstu árum er ekki bara að greiða samviskusamlega niður skuldir ríkissjóðs, heldur að gera allt sem hægt er til að mynda eins mikinn afgang af ríkissjóði til að geta staðið undir þeim ábyrgðarverkefnum sem falla á ríkið sjálft. Þau verkefni snúast um að stýra nauðsynlegum fjármunum okkar inn í forgangsmál okkar allra, sem eru heilbrigðismál, menntamál, velferðarmál, samgöngumál og umhverfismál. Því miður er ekki að finna ráðstafanir til að slá á þensluna með afgerandi hætti í fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi. Svo er það, líkt og undirrituð hefur bent á áður, að stóru málin er varða ekki bara okkur öll hér á landi heldur ábyrgð okkar á alþjóðavísu, loftslagsmálin og umhverfismálin eru verulega vanrækt í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2017. Ábyrg stjórnvöld þurfa nefnilega að setja sér trúverðuga og metnaðarfulla áætlun um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, og ekki bara það, heldur þurfa ábyrg stjórnvöld að standa við áætlunina með viðunandi fjárútlátum sem eru í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar okkar á borð við hið sögulega Parísarsamkomulag. Það er ekki nóg að halda fallegar ræður og texta, heldur þarf kné að fylgja kviði og það þarf að merkja fjármuni til að fylgja eftir alþjóðlegum skuldbindingum. Í nýlegri skýrslu OECD frá árinu 2014 um árangur Íslands í umhverfismálum kemur fram að kolefnisgjald og skattar á bensín, dísilolíu og olíu til upphitunar eru almennt lægri hér á landi en annars staðar á Norðurlöndum. Og í enn nýrri skýrslu OECD er kolefnisgjaldið á alþjóðavísu um 80% of lágt til þess að hafa tilætluð áhrif til að draga úr útblæstri. Staðan í umhverfismálum hér á landi er þannig að mikilvægt er að auka fé til umhverfisrannsókna, náttúruverndar og miðlunar upplýsinga um umhverfismál. Það er miður að loftslagsmálin og umhverfismálin hafi ekki verið meðal þeirra málasviða sem samkomulag varð um að leggja áherslu á í starfi fjárlaganefndar núna, í desember 2016. Því er alveg ljóst að loftslags- og umhverfismálin eru meðal mikilvægustu úrlausnarefna nýrrar ríkisstjórnar og óskandi að sú ríkisstjórn sem taka mun við völdum leggi meiri áherslu á þá mikilvægu málaflokka en gert er í núverandi fjárlagafrumvarpi. En aftur að því samkomulagi sem náðist og þeim málefnasviðum sem þar náðist samstaða um, þ.e. heilbrigðismálin, menntamálin, samgöngumálin og löggæslu- og öryggismálin. Í þeim málaflokkum má finna veigamestu breytingar fjárlaganefndar og er það vel. Vinstri hreyfingin – grænt framboð lýsir eindregnum stuðningi við þær breytingartillögur sem lagðar eru fram til að bæta stöðu heilbrigðiskerfisins og menntakerfisins. Hér er vissulega ekki allur vandi leystur en þessar viðbætur eru mikilvægt skref til að rétta af aðkallandi vanda heilbrigðis- og menntastofnana. Eins og við vitum öll hefur því miður ríkt mikið ósætti í samfélaginu vegna hrakandi stöðu heilbrigðisstofnana og heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Tekur Vinstri hreyfingin – grænt framboð undir kröfu þeirra 86.000 einstaklinga sem hafa með undirskrift sinni krafist þess að framlög til heilbrigðismála verði 11% af vergri landsframleiðslu á ári hverju og verði þannig sambærileg við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndunum. Í málefnum heilbrigðisþjónustunnar vegur fjárþörf og bág staða Landspítalans þar afar þungt og því eru aukin fjárframlög til þjóðarsjúkrahússins í breytingartillögum fjárlaganefndar til bóta þó að ekki séu þau nægileg til að mæta að fullu þeirri knýjandi þörf sem stjórnendur spítalans hafa haft uppi. Þjóðarsjúkrahúsið heldur því sjó í stað þess að bæta í. Fjármuni vantar enn til að raunveruleg uppbygging geti hafist. Varðandi aðrar heilbrigðisstofnanir og framlög til þeirra er vissulega ekki nóg að gert í tillögum fjárlaganefndar þótt ánægjulegt sé að samstaða hafi náðst um einhver skref í þá átt. Þegar kemur að viðbótum í skólamálin er vissulega hægt að fagna því að bætt er við fjárframlögum til skólakerfisins alls, bæði framhaldsskólastigsins og háskólastigsins og er það vel. Hins vegar þarf að taka markvissari skref í átt að því að framlög á hvern háskólanema nái sem fyrst meðaltali OECD og í kjölfarið verði þau hækkuð þannig að Ísland standi jafnfætis öðrum Norðurlöndum í takt við samþykkta stefnu Vísinda- og tækniráðs. Vonast ég enn á ný til þess að ný ríkisstjórn geri betur en sjá má í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2017 sem og í breytingartillögum fjárlaganefndar þótt góðar séu. Varðandi málefni framhaldsskólanna er mikilvægt að framhaldsskólar verði aftur opnir öllum, ekki aðeins þeim sem yngri eru en 25 ára. Auka þarf framlög með hverjum nemanda án þess að horfið sé til aðgerða sem eru fjöldatakmarkanir í reynd. Tryggja þarf faglegt sjálfstæði framhaldsskólanna og gera minni skólum úti um allt land kleift að hafa fjölbreytt námsframboð. 400 milljónir sem fjárlaganefnd bætir við í tillögum sínum eru vissulega bót í máli til að ná þeim markmiðum en gera þarf betur. Þegar kemur að viðbótum til samgöngumála upp á 4,5 milljarða eru þær vissulega mikilvægar þó að fjarri sé að þær dugi til að fjármagna samgönguáætlun sem samþykkt var á Alþingi fyrir skömmu. Þörfin er vissulega brýn til að gera betur þegar kemur að nauðsynlegu viðhaldi og nauðsynlegri uppbyggingu vegakerfis landsins sem hefur mátt þola fjársvelti með tilheyrandi hættum á tímum aukins álags á vegakerfið um allt land. Þar hefur aukinn ferðamannastraumur um landið haft sitt að segja um hið aukna álag, ekki síst í fámennum umdæmum sem fá hundruð þúsunda gesta til sín á ári hverju. Meiri umferð á vegum landsins og skortur á viðhaldi vega síðustu árin veldur einnig fleiri umferðarslysum en áður, því miður, með tilheyrandi álagi fyrir lögregluna um allt land. Það er því afar brýnt að fjármagna að fullu samgönguáætlun til fjögurra ára, sem Alþingi samþykkti mótatkvæðalaust haustið 2016, sem fól í sér að verja skyldi allt að 100 milljörðum kr. til samgöngubóta á gildistíma hennar. Það er mat fulltrúa Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að fjárþörf til þessa málaflokks sé að lágmarki 13 milljarðar. Það er þó mat okkar að samkomulagið sem náðst hefur um að takast á við allra brýnustu verkefnin í samgöngumálum nú sé þess eðlis að unnt sé að veita því brautargengi. Því ber líka að fagna að ákveðnar viðbætur eru lagðar til í skatteftirlit og skattrannsóknir sem er, eins og áður segir, mikilvægt skref í að taka á þeirri meinsemd sem skattundanskot eru í samfélaginu. Því er brýnt að styrkja þær stofnanir ríkisins sem fara með skatteftirlit og efla þær til rannsókna og viðbragða við skattsvikum. Rétt hefði verið að taka fastar á þessum málum og auka fjárveitingar enn meira til þeirra en raunin er, þótt vissulega beri að fagna þeim viðbótum sem fást í málaflokkinn í 2. umr. Íslenska ríkið á að taka þátt í þróunarsamvinnu með myndarlegum hætti og stórauka framlög til málaflokksins til samræmis við markmið Sameinuðu þjóðanna þannig að þau verði 0,7% af vergri landsframleiðslu. Íslensk stjórnvöld styðja þetta markmið í orði en sýna það ekki í verki því að framlög Íslands eru nú einungis 0,25% af vergri landsframleiðslu og hækkun sem stefnt er að til ársins 2021 er óveruleg. Við þurfum að hverfa frá stefnu metnaðarleysis í þeim málaflokki og gera mun betur á tímum þegar Sameinuðu þjóðirnar hafa uppi sögulegt ákall til þjóða heims um að gera betur þegar kemur að mannúðaraðstoð á tímum mikilla stríðsátaka og veðurbrigða á borð við ógnvænlega þurrka, vatnsskort og uppskerubrest sem þýðir gríðarlega fólksflutninga sem varla eru fordæmi um áður í mannkynssögunni. Í þessum efnum þurfum við hér á landi svo innilega að standa plikt okkar þegar kemur að framlagi á alþjóðavísu. Okkur ber siðferðileg skylda til að leggja okkar af mörkum sem siðmenntuð og efnuð þjóð. Í janúar 2017 er von á 47 flóttamönnum frá Sýrlandi sem eru hluti af þeim 103 flóttamönnum sem stjórnvöld ákváðu í september 2015 að taka á móti að beiðni Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Það veldur verulegum áhyggjum að í fjárlagafrumvarpið vantar fjármagn til móttöku þeirra. Umræddir einstaklingar munu eignast nýtt heimili hér á landi og því ber nauðsyn til að þeim fylgi tilteknir fjármunir til þeirra sveitarfélaga sem fá þá til sín. Fjölskyldurnar sem koma eru níu talsins og flytja í þrjú sveitarfélög sem öll gera ráð fyrir þessu framlagi. Ráða verður fram úr því máli hið fyrsta og gera sveitarfélögum kleift að taka á móti sýrlensku fjölskyldunum með sama hætti og gert hefur verið hingað til. Bæta þarf úr málefnum hælisleitenda hérlendis og jafna aðstæður þeirra og svokallaðra kvótaflóttamanna þegar kemur að aðlögun að samfélaginu eftir að hæli hefur verið veitt. Mikilvægt er að tryggja fullnægjandi framkvæmd nýrra útlendingalaga sem taka gildi nú um áramótin með nægu fjármagni og mannafla. Það er ósk mín, virðulegi forseti, og ég held ég geti fullyrt að ég tali fyrir munn margra félaga minna í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, að ný ríkisstjórn geri betur en sjá má í fjárlögum fyrir árið 2017 í ýmsum málaflokkum er snerta okkur öll, en um leið fagna ég þeirri samstöðu um bætingu í nauðsynlega málaflokka í þeim skrefum og ákvörðunum sem tekin voru af nefndarfólki í fjárlaganefnd. Því styð ég þær breytingartillögur sem gerðar voru af hálfu þess og óska þess svo að ný ríkisstjórn bæti um betur.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu. Ég get tekið undir það að fjárlögin eru mun betri eftir að samkomulag náðist um að bæta í á ýmsum mikilvægum stöðum. Mig langar samt að spyrja þingmanninn af því að ég upplifi það og hef heyrt frá öðrum þingmönnum, sér í lagi nýjum þingmönnum, að þeim finnst mjög óþægilegt hvað við erum að taka óupplýstar ákvarðanir. Ég óttast mjög að þarna vanti liði. Það er t.d. hvorki gert ráð fyrir nægilegu fjármagni til kvótaflóttamanna né virðist vera nein almennileg stefna um hversu mörgum við ætlum að taka á móti. Það hefur borist neyðarkall frá fjöldamörgum stofnunum og aðilum sem hafa unnið að því að gera samfélag okkar betra fyrir viðkvæmustu hópana okkar. Mig langar þar af leiðandi að spyrja hv. þingmann hvernig hægt sé að leiðrétta þau mistök sem er vitað að eru nú þegar í þessum fjárlögum út af hraðanum. Það hefur náttúrlega aldrei gerst nema kannski fyrir einhverjum áratugum síðan að fjárlögum hafi verið hraðað svo í gegnum Alþingi að ekki vinnist tími til þess að taka á móti ábendingum á formlegan hátt eða taka á móti gestum og fá ábendingar um hvað mætti betur fara, hvað þá fara almennilega yfir það í nefndinni.

Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tek undir orð hennar og gagnrýni á þennan málshraða, en eins og ég sagði áðan þá búum við við einstakar pólitískar aðstæður og vinna í fjárlaganefnd sem alla jafna tekur um einn og hálfan til tvo mánuði er hér unnin á tveimur vikum undir miklu álagi og á miklum hraða. Eins og ég gat um í upphafi var lögð á það áhersla að reyna að ná sátt um stóru málaflokkana, þ.e. heilbrigðismálin, velferðarmálin, menntamálin og svo samgöngumálin. Ég tek undir orð hennar um að við hefðum viljað sjá meira gert í öðrum málaflokkum. Ég kom inn á það varðandi þróunarsamvinnu og mannúðaraðstoð að við þurfum svo sannarlega að gera miklu betur en kveður á um í fjárlögum fyrir árið 2017. Mér finnst það hreinlega skammarlegt hvernig íslenska ríkið stendur sig í þessum efnum. Mér finnst skammarlegt að við skulum ekki auka við þróunarsamvinnuframlag okkar þegar um er að ræða sögulegt ákall Sameinuðu þjóðanna til allra þjóða heims um að auka mannúðaraðstoð sína vegna stríðsátaka, þurrka og fólksflutninga. Við stöndum ekki okkar plikt í alþjóðlegu samstarfi þegar kemur að þessu. Varðandi flóttamenn og hælisleitendur þá tek ég líka undir orð þingmannsins um að við þurfum að bregðast við. Við þurfum að axla ábyrgð okkar í alþjóðasamfélaginu þegar kemur að móttöku hælisleitenda, ekki bara móttöku heldur málefnum útlendinga yfir höfuð. Við þurfum að bjóða hingað umtalsvert fleirum en nú er gert. Við þurfum að auka fjármuni í þennan málaflokk. Ég vonast innilega til þess að ný ríkisstjórn, hvenær sem hún verður mynduð, muni gera mun betur í þeim málaflokki en nú er gert.

Forseti. Ég þakka fyrir svarið. Auðvitað vonar maður einlæglega að ný ríkisstjórn muni bæta og laga það sem augljóslega hefur farið mjög aflaga í þeim fjárlögum sem hér koma fram. Því miður er það reynsla mín á þingi að vonin fleytir manni ekki langt, því oft hefur maður orðið fyrir djúpstæðum vonbrigðum með hvað fyrirheitin sem oft eru notuð í aðdraganda kosninga virðast gleymast fljótt. Ég hef t.d. mjög miklar áhyggjur af stöðu margra eldri borgara og öryrkja. Við höfum fengið áköll frá þessum hópum um að gera ákveðnar lagfæringar, en það virðist ekki hafa tekist að bregðast við því ákalli núna. Ég óttast mjög út af hraðanum sem er á fjárlagafrumvarpinu sem og fjáraukalögum að það muni líða of langur tími þangað til brugðist verður við ákallinu frá þessum hópum. Nú er það líka þannig að ekki tókst að ná samkomulagi um tekjuöflun af því að ekki er nægur tími og því borið við að ekki sé hægt að fara í slíkar aðgerðir þegar svo stuttur tími er fram að áramótum. En auðvitað er hægt að fara í þannig aðgerðir og leggja til að þær taki gildi síðar. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að verið sé að nota nákvæmlega sama orðalag og alltaf er gert hérna, það sé verið að fara einhvern veginn fram hjá sannleikanum til þess að koma sér undan því að segja hlutina eins og þeir eru. Það kom mér verulega á óvart að sjá viðhorfin sem kristölluðust í umræðunni um fjáröflunina áðan eða tekjuöflunarleiðir. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvað hún telji að 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi orð. Ég er kannski vonbetri en hv. þingmaður sem segir að vonin fleyti manni ekki langt. Ég vil hins vegar halda í vonina. Það er nú ein ástæðan fyrir því að ég stend hér í þessum ræðustól og bauð mig fram til verka hingað á þetta þing, það er að ég vil halda í vonina um að hægt sé að breyta hlutum til hins betra.

… fjárlögin.

Já, ég er bara að tala almennt. Hv. þingmaður kom inn á kjör aldraðra og öryrkja. Það er vissulega þannig að mörgu er enn ábótavant varðandi kjör aldraðra og öryrkja. Stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er að lífeyrisgreiðslur aldraðra og öryrkja eigi að fylgja launaþróun á vinnumarkaði og fjárveitingar til málaflokksins eigi vera í samræmi við það. Varðandi tekjuöflunarleiðir vil ég líka benda á að í þessu fjárlagafrumvarpi, sem er hið pólitíska plagg Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins, kristallast í raun og veru sú staðreynd að núverandi starfsstjórn gaf frá sér tekjumöguleika upp á tæpa 50–60 milljarða sem búið er að áætla. Fyrir þá peninga hefði verið hægt að gera ansi margt, ansi margt af því sem hv. þingmaður minntist á. Ég er enn þá vongóð. Ég er enn þá vongóð um að við getum fundið tekjuleiðir til þess að bæta í þá málaflokka sem hv. þingmaður minntist á og ég er henni sammála um að við þurfum að gera betur í.

Virðulegur forseti. Þegar ég stíg í ræðustól Alþingis hinu fyrsta sinni erum við komin langt á veg í umfjöllun um fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2017. Það kveður við kunnuglegan tón í umræðunni, það vantar fé til ýmissa stórra og smárra verkefna. Nú háttar svo til, eins og komið hefur fram, að fjárlagafrumvarp er kynnt við óvenjulegar aðstæður og það að samþykkja fjárlög fyrir komandi ár er því talsverð prófraun fyrir kjörna fulltrúa á Alþingi. Velferðarmálin eru og hafa verið eitt af aðalsmerkjum okkar jafnaðarmanna, umbætur fyrir almenna borgara. Það á vitaskuld við um fleiri stjórnmálaflokka sem eiga það sammerkt að fyrir síðustu kosningar lofuðu þeir allir að hefja nýtt tímabil aukinnar uppbyggingar á innviðum samfélagsins, ekki síst í mennta- og heilbrigðismálum. Því verður ekki neitað að heilbrigðisþjónustan hefur látið á sjá undanfarin ár og við höfum enn ekki náð vopnum okkar eftir efnahagshrun. Þó hefur verið leitast við að styrkja rekstur helstu stofnana. Ekki síst hefur verið litið til Landspítala sem er mikilvægasta heilbrigðisstofnun landsins sem við treystum mjög á. Þar starfar fólk af gríðarlegum metnaði við stöðugt uppbyggingarstarf, en oft við þrengri kost en það sjálft kýs. Við stefnumótun ber að hafa í huga að heilbrigðismál eru afar flókin og margsamsett og það að skilja gangverk stórra stofnana eins og Landspítalans er ekki heiglum hent. Virðulegur forseti. Í nýlegri skýrslu sem unnin var fyrir atbeina velferðarráðuneytis og birt í september sl., oft kennd við McKinsey, var lagt mat á nokkra þætti íslenskrar heilbrigðisþjónustu og kastljósinu beint að Landspítala, rekstrarhagkvæmni, framleiðni, kostnaðarlegum þáttum í samanburði við erlend sjúkrahús o.fl. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir drap á efni skýrslunnar fyrr í umræðunni. Í stuttu máli kom í ljós að Landspítalinn stóð af sér þyngsta erfiðleikatímabilið frá árinu 2008, bæði hvað varðar gæði þjónustunnar og starfsemi almennt, og þar unnu starfsmenn þrekvirki - en það reyndi verulega á. Þá er í skýrslunni einnig dregið fram að reksturinn sé síður en svo óhagkvæmari en á sænskum samanburðarsjúkrahúsum. Í skýrslunni er einnig bent á atriði sem betur mættu fara í starfseminni og með hagkvæmari hætti, jafnvel fyrir kerfið í heild. Þar má nefna samsetningu í starfsmannahaldi, göngudeildarstarfsemi spítalans, hvernig staðið er að útskriftum, framlegð og samskipti við aðrar stofnanir í heilbrigðiskerfinu, verkefni sem eru auðvitað sífelld viðfangsefni stjórnenda. Það sem þó er undirstrikað í samantekt McKinsey, og mér finnst standa upp úr og vera leiðarstef, er það álit skýrsluhöfunda að stefnumótun skorti fyrir Landspítala og íslenska heilbrigðisþjónustu sem eina heild. Sú vinna mun þó vera hafin í ráðuneyti. Það heilræði er gefið í skýrslunni að nú, þegar sjái til sólar í hagkerfi okkar, sé brýnt að setja sér stefnu áður en farið er að veita fé í auknum mæli og með ómarkvissum hætti inn í heilbrigðiskerfið að nýju. Þarna liggur hin stóra áskorun fyrir landið allt og þar er hlutverk Landspítala mikilvægt því að þetta er þjóðarsjúkrahús sem gegnir hlutverki sínu vel en í ljósi nýrra tíma, nýrrar tækni, er þörf á nýjum skilgreiningum sem svara kalli tímans. Vandað og gegnsætt kostnaðarmat, kostnaðargreining fyrir allar heilbrigðisstofnanir, er hluti af brýnum umbótum. Enginn fer í grafgötur um - og það vil ég undirstrika - að Landspítalinn býr nú við þrengri fjárhag en stjórnendur telja ásættanlegt og gefa jafnvel til kynna að hætta sé á að spítalinn geti ekki að óbreyttu gegnt sínu lögbundna hlutverki. Orð stjórnenda eru tekin alvarlega en niðurstaða fjárlagafrumvarps endurspeglar getu Alþingis til að bæta rekstrarumhverfi Landspítala. Baráttumál Samfylkingarinnar í þessum efnum náðu ekki fram að ganga nema að hluta. Til þess hefði þurft að bæta við meiri fjármunum til starfsemi Landspítalans og annarra heilbrigðisstofnana. Heilbrigðisþjónusta er veitt víðar á Íslandi en á Landspítala, því megum við ekki gleyma. Við eigum vel búnar heilbrigðisstofnanir í öllum landsfjórðungum sem hafa búið við erfiðan niðurskurð á síðustu árum, síst minni en Landspítali. Þær bera harm sinn flestar í hljóði en eru gríðarlega mikilvægar einingar í sínu héraði og vinna að fjölbreytilegum og mikilvægum verkefnum en erfiðleikar þeirra rata síður í eyru fjöldans. Tengsl þessara stofnana við tvö sjúkrahús landsins, Landspítala og varasjúkrahús Íslands, Sjúkrahúsið á Akureyri, er þeim lífsspursmál og McKinsey-skýrslan bendir á að formgera ætti þau tengsl og samstarf með skýrum hætti. Þá er einn af allra mikilvægustu þáttum heilbrigðisþjónustunnar ótalinn sem er grunnþjónustan, heilsugæslan sem við ættum raunar að gefa meira rými í umræðunni. Þessi mikilvægi hlekkur á að vera styrkasta stoð heilbrigðisþjónustunnar í landinu en stendur því miður höllum fæti, bæði á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni. Fullvissa er um að mikill vilji er af hálfu heilbrigðisráðherra að byggja upp heilsugæsluna að nýju. Sú endursköpun kostar ný úrræði og aukna fjármuni. Starfið í heilsugæslu er í senn ábyrgðarmikið og gefandi, þar eiga sér stað breytingar og þróun í verklagi og vinnubrögðum og vaxandi flóra fagfólks myndar öflug teymi í starfi sínu. Markmiðið er að í heilsugæslunni geti hver fjölskylda í nærumhverfi sínu fengið góða úrlausn á sínum almenna heilsufarsvanda, hvort sem er til sálar eða líkama. Forvarnastarf og mikilvæg lýðheilsuverkefni eru meðal þess sem heilsugæslan beitir sér fyrir en það eru þeir þættir sem ráða e.t.v. mestu um það hvernig okkur reiðir af heilsufarslega þegar til lengdar lætur. Góð heilsugæsla og skólar ráða líka talsverðu um búsetu fólks og jafnvel hvernig byggð þróast í okkar ágæta landi sem við höfum fylgst með rísa af krafti úr fjárhagslegum öldudal. Já, virðulegur forseti, við ræðum gjarnan af miklum tilfinningahita um heilbrigðismál og það er ekki óeðlilegt. Þetta er málaflokkur sem hittir okkur öll beint í hjartastað, stundum í orðsins fyllstu merkingu. Þetta tengist grunnstoðum tilverunnar, lífinu sjálfu, og nú eygjum við tækifæri með nýrri ríkisstjórn til að sækja fram og bæta það sem miður hefur farið í heilbrigðismálum, marka skynsamlega stefnu og auka fjárframlög. Íslenskt samfélag hefur getu til að búa betur að mikilvægum velferðarmálum. Við höfum nefnilega búið við einstaka efnahagslega velsæld um skeið eftir undangengin stóráföll. Sjávarútvegur hefur gengið fádæma vel og útgerð dafnað og skilar fyrirtækjum góðum arði. Ferðaþjónusta þenst taumlítið út, en aflar verulegra tekna. Vel á aðra milljón gesta koma til landsins allt árið. Gistirými er þannig um jól og áramót víða uppurið. Verslun og viðskipti blómstra og verklegar framkvæmdir aukast stig af stigi og mikil eftirspurn er eftir fólki, íslenskar hendur duga ekki til. Eðlilega er spurt í bland hvort þessi þjóð sé ekki hamingjusöm og glöð, hvort allir uni sér ekki vel og hafi nóg fyrir sig, að barnafjölskyldur búi við farsæld og öryggi, uppeldis- og skólastofnanir blómstri í starfi sínu, búið sé með sóma að þeim sem lokið hafa löngum starfsdegi, öryrkjar fái að halda mannvirðingu sinni með viðunandi afkomu, löggæsla sé trygg og örugg og aðrir opinberir innviðir, samgöngumannvirki og heilbrigðisþjónusta, viðunandi eða jafnvel framúrskarandi. Virðulegur forseti. Því miður finnast fúnar spýtur allt of víða, eins og kom nöturlega fram í skýrslu Barnaheilla sem kynnt var fyrir viku. Fjöldi Íslendinga býr við skort. Það er dökkur blettur á íslensku samfélagi að landsmenn þurfi í þúsunda tali reglulega að leita á náðir hjálparstofnana til að afla sér matar, ekki bara fyrir jól. Látum það ekki hverfa úr hugskoti okkar að yfir 6.000 börn á Íslandi búa við fátækt og enn fleiri eru talin vera í áhættuhópi. Það eru m.a. þessi börn sem taka munu þátt í að móta samfélagið í framtíðinni - og hvað ætli þeim finnist um réttlætið? Virðulegur forseti. Við sitjum 63 þingmenn á Alþingi. Það ættu ekki einu sinni að finnast 63 fátæk börn á öllu Íslandi. Það ættu engin börn að vera fátæk á Íslandi og það er á þessum vettvangi, á Alþingi Íslendinga, sem við getum breytt, bætt kjör og aðbúnað þeirra sem búa við skarðan hlut. Um það gáfum við loforð fyrir kosningar, allir stjórnmálaflokkar. Þetta er hægt, við höfum efni á því og á það skulum við einblína og sameinast um á kjörtímabilinu sem er fram undan, að stuðla að auknu réttlæti og sanngirni fyrir alla okkar þegna.

Herra forseti. Ég vil fá að beina orðum mínum í hliðarsalinn. Ég veit að það tíðkast ekki að veita andsvör við jómfrúrræðum. Ég vona að hv. þm. Guðjón Brjánsson fyrirgefi mér þann óleik. Ég held reyndar að ég sé ekki að gera honum óleik. Við erum Akureyringar báðir tveir, ágætisfélagar á þeim stutta tíma sem við höfum unnið hér saman. Hv. þingmaður minntist á geðheilbrigðismál. Ég hef orðið þess áskynja að í hans hópi eru geðheilbrigðismál sérstaklega mikilvæg. Strax á fyrsta degi þings var lögð fram þingsályktunartillaga, þar sem hv. þm. Guðjón Brjánsson var á meðal flutningsmanna, um geðheilbrigðisþjónustu í framhaldsskólum. Mér er málið nokkuð skylt af þeirri ástæðu að minn starfsferill undanfarin 18 ár hefur verið í íslenskum framhaldsskólum. Ég hef horft upp á allt of mörg efnileg ungmenni verða andlegum kvillum að bráð og hverfa frá námi. Það er þyngra en tárum taki að sjá á eftir efnilegu fólki. Því vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann sjái fyrir sér að það gæti verið skynsamlegt að geðheilbrigðisstarfsmenn Landspítala – háskólasjúkrahúss væru skyldaðir 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir andsvarið. Það er rétt, þetta hefur verið áhyggjuefni í mörg ár, sálfræðiþjónusta og geðheilbrigðisþjónusta almennt í heilbrigðiskerfinu. Á heilsugæslustöðvum erum við að feta fyrstu skrefin í þessu almennt með því að á síðasta ári voru veittar heimildir til þess að ráða sálfræðinga í heilsugæsluna. Við verðum þess áskynja í þeim sveitarfélögum þar sem framhaldsskólar eru starfandi að áhyggjur skólastjórnenda eru miklar af háu brottfalli nemenda. Þessi tímamót í lífi ungs fólks, jafnvel þau umskipti að fara úr grunnskóla yfir í framhaldsskóla, eru mikill umbrotatími. Þetta eru mjög erfið viðfangsefni sem skólarnir hafa brugðist við með ýmsum hætti, sumir hafa jafnvel í sínum erfiðleikum breytt stöðum námsráðgjafa í einhvers konar sálfræðiþjónustu, en þetta er mikilvægt atriði. Varðandi það hvort við getum skyldað Landspítalann til þess að gera þetta þá hugnast mér það nú ekki. Ég held að við getum ekki skyldað Landspítalann til þess. Ég held hins vegar að eitt af hlutverkum þjóðarspítalans, það þurfum við að formgera betur, sé að veita öllu landinu þjónustu, á forsendum landsbyggðarinnar og í nærumhverfi íbúanna. Þetta hefur verið gert í nokkrum mæli, mest þó með óformlegum hætti, en ég held að við ættum að formgera þetta. Ég held að það komist ekki á þetta lag nema við gerum þetta í góðu samkomulagi við Landspítala.

Virðulegur forseti. Mig langar að bæta aðeins í ágæta umræðu um fjárlög fyrir árið 2017 og ræða sérstaklega um þessa óvenjulegu stöðu sem við erum í, að bæði erum við að leggja fram fjárlög sem starfsstjórn leggur fram með mjög stuttum fyrirvara, talað er um embættismannafjárlög, þ.e. að miklu leyti strípuð fjárlög miðað við fjármálastefnu fráfarandi ríkisstjórnar. Þingið hefur haft sérstaklega stuttan tíma til að vinna með þessi fjárlög og í raun miklu minni aðkomu að fjárlagagerðinni en við erum vön. Á sama tíma höfum við verið með þing án skýrs meiri hluta, þ.e. ekki hefur verið skilgreind stjórn og stjórnarandstaða. Við sjáum það helst í því að nefndarálitin sex eru öll minnihlutanefndarálit. Þar af leiðandi hafa allir flokkarnir sjö á þingi og allir fulltrúarnir í fjárlaganefnd þurft að koma sér saman um breytingartillögur á fjárlögunum og fallast á málamiðlun, finna lausn sem enginn er himinsæll með, en allir geta nokkurn veginn sætt sig við. Ótrúlegt en satt erum við komin hingað 22. desember og komin í 2. umr. um fjárlögin. Þetta er að mörgu leyti sögulegt. Mig langar aðeins að tala um þetta út frá því að með nýjum lögum um opinber fjármál og þeirri nýju aðferðafræði með fjármálaáætlun til nokkurra ára fram í tímann erum við að brjóta í blað í fjárlagaumhverfi íslenska ríkisins og í íslenskri pólitík. Ég þekki þetta ágætlega úr sveitarstjórnarmálunum þar sem þau ár sem ég starfaði í borgarstjórn Reykjavíkur vorum við að feta vinnu eftir nýjum sveitarstjórnarlögum og fjármálareglum þar sem verið var að kalla eftir miklu skýrari og stífari áætlunargerð og undirbúningi í vinnunni og í fyrsta skiptið verið að setja þá skyldu á sveitarfélögin að leggja fram þriggja og fimm ára áætlanir. Það sem við sjáum núna í fjárlagavinnunni sem við höfum kannski, ég hef alla vega heyrt það á sumum ræðumönnum hér í dag, verið fullfljót að eigna skömmum tíma og því að ekki væri skýr meiri hluti, en við sjáum afleiðingar þeirra vinnubragða í því að fjárlaganefnd og störf þingsins í nokkrar vikur eða mánuði fyrir lokaumræðu um fjárlög hafa minni áhrif á uppbyggingu fjárlaga og þá stefnumörkun sem felst í fjárlögunum. Fjárlögin eru á endanum einhver skýrasta stefnumörkun ríkisins um hvernig fjármunum verður varið og þar af leiðandi hvernig verkefnum er forgangsraðað og þau unnin. Mig langar eiginlega, virðulegi forseti, að fagna þessu óskaplega. Mér þykir merkilegt að upplifa það á Alþingi að sjá slíka gerbreytingu á vinnulagi þó svo að við séum auðvitað að gera þetta í fyrsta skipti og læra á hlaupunum. Sú aðferðafræði að leggja fram fjármálaáætlun til fimm ára þar sem í raun er mörkuð stefna í málaflokkunum, mörkuð stefna í forgangsröðun á milli málaflokka án þess að farið sé niður í smáatriðin og verið að úthluta krónunum hingað og þangað, niður í smæstu verkefni, það eru vinnubrögð sem flest lönd sem við miðum okkur við eru fyrir löngu búin að taka upp og eru til fyrirmyndar. Þetta er aðferðafræði sem eykur á fyrirsjáanleika, á gagnsæi og á öryggi í skipulagningu og betri aðkomu. Þetta er nokkuð sem við Íslendingar erum að læra. Okkur hefur gengið illa að setja stefnu í málum. Við erum, kannski skiljanlega af sögunni hérna á eyju á norðurhjaranum, vön því að bregðast við síbreytilegum aðstæðum. Við erum alltaf að fiska þegar færi gefst, bjarga heyi inn áður en óveður kemur o.s.frv. Sá ósiður hefur fylgt okkur áfram jafnvel í jafn flókin og viðamikil verkefni og ríkisfjármálin. Það verður að segjast eins og er að íslenskt efnahagslíf, öldugangur gengis íslensku krónunnar í gegnum tíðina, ofsaleg rússíbanareið góðæris á móti hallæri í íslensku efnahagslífi, hefur svo sem ekki kennt okkur annað en að þetta sé ágætisaðferðafræði, þ.e. að láta dálítið reka á reiðanum og redda okkur eftir því hvers konar viðbrögð eiga við. En þetta er ekki leið til að reka efnahagskerfi, ekki leið til að skipuleggja efnahagslíf. Við höfum reynt og rembst við að breikka grunn íslensks efnahagslífs. Þegar ég var ungur maður var fiskútflutningur alger grunnforsenda velsældar á Íslandi, um og yfir tveir þriðju af útflutningsverðmætum Íslendinga. Góð eða slæm ár í þorskgengd við landið höfðu öll áhrif á hvort hér væri almennilega bjart í efnahagslífinu eða ekki. Við höfum til allrar hamingju náð að skjóta fleiri stoðum undir efnahagslífið, fjölbreyttari stoðum. Við erum sennilega að upplifa núna með þeirri stórkostlegu sprengingu í ferðamannaiðnaðinum nýtt skeið þar sem við upplifum ofgnótt af gjaldeyri en ekki skort. Þetta á eftir að hafa stór áhrif á efnahagslífið á næstu árum. En á sama tíma skipuleggjum við það ekkert. Við höfum ekki tekið stóra pósta eins og ferðaþjónustuna, nýsköpunariðnaðinn, tækniiðnaðinn, þessar nýju stoðir íslensks efnahagslífs, við höfum ekki breiða stefnumörkun með breiðri og skýrri aðkomu í þeim málaflokkum. Fyrir vikið erum við alltaf dálítið að redda okkur fyrir horn og bregðast við aðstæðum. Ég vona, og þess vegna sagði ég áðan að ég fagnaði ógurlega þessum breytingum, að lög um opinber fjármál, sú nýja aðferðafræði um fjármálaáætlun, um lengri áætlunargerð, muni gera okkur kleift að skipuleggja betur íslenskt efnahagslíf og skipuleggja verkefnin betur. Þetta á við um stóru málaflokkana sem einokuðu að miklu leyti alla umræðu í kosningabaráttunni, sem voru fyrst og fremst heilbrigðiskerfið en síðan menntakerfið, málefni ungs fólks. Allir flokkar voru sammála í kosningabaráttunni. Hvar sem maður kom voru allir kollegar manns sammála um að það þyrfti að blása í sérstök átök í heilbrigðiskerfinu og menntakerfinu, að horfa þyrfti sérstaklega á málefni ungs fólks og framtíðarinnar, í atvinnusköpun, húsnæðismálum, stöðugleika þegar kom að fjármálum og tengist umræðunni um gengismálin o.s.frv. En það verður að segjast eins og er að við erum samt enn þá föst í því að taka gömlu fjárlögin, horfa á útgjöldin þar, sirka plús og mínus, finna hvar er skortur og reyna að fylla í og síðan er, því miður, enn tilhneiging hjá okkur þingmönnum að reyna að bjarga hlutum jafnvel niður í smæstu einingar til að bjarga einhverjum verðugum verkefnum sem við vitum af eða okkur hefur sérstaklega verið bent á. Við höfum enn ekki lært þau nýju vinnubrögð sem við erum byrjuð að stíga inn í. En mikið afskaplega er samt ánægjulegt að vera hér og taka þátt í að leggja fram fjárlög sem, þó svo að enginn sé fullkomlega sáttur við þau, eru þó lögð fram í samkomulagi um tillögur. Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að lengja þennan fund sérstaklega. Mig langaði bara til að koma aðeins inn á þá breytingu sem er að verða. Hún er ekki bara vegna þess að við erum í þessari óvenjulegu aðstöðu, að vera með stuttan tíma í fjárlagavinnunni og vinna án skýrs stjórnarmeirihluta. Þetta eru stærri tíðindi en svo. Þau eru mikið fagnaðarefni. En á sama tíma brýni ég fyrir okkur, kæru samþingmenn, að við þurfum að vanda til verka og vera með galopin augu um hvernig við vinnum í þessu nýja umhverfi. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún var um margt áhugaverð. Ég tek eftir að hv. þingmaður talar um ný vinnubrögð við þessa fjárlagagerð, og ég tek undir með hv. þingmanni að núna erum við að vinna þessa vinnu á miklum hlaupum og óþarflega miklum að mínu mati. Mér finnst einmitt eins og við séum akkúrat núna að redda okkur fyrir horn og redda okkur fyrir jólahorn þar sem við virðumst ætla að arka af stað í jólafrí, helst í dag, í stað þess að skoða almennilega hvað raunverulega felst í þessu samkomulagi. Því að ég þori að veðja nokkrum skildingum að allir þeir sem hér sitja og munu greiða atkvæði með eða á móti þessu máli munu ekki vita fullkomlega um hvað þeir eru að greiða atkvæði. Ný vinnubrögð, vissulega. En nú vaknar efi um hvort rétt sé að málum staðið. Hvort við séum raunverulega með þessu svokallaða þverpólitíska samkomulagi að ná fram öllu því sem við teljum okkur vera að ná fram. Mér finnst við ekki hafa skoðað þetta nógu vel og tryggt nógu vel, sérstaklega rekstrargrundvöll Landspítalans. Því vil ég spyrja hv. þingmann: Er hann viss um að fjárlagafrumvarpið muni duga til þess að tryggja að Landspítalinn þurfi ekki að ráðast í niðurskurð? Til þess að tryggja að Landspítalinn þurfi ekki að byrja að segja fólki upp störfum eftir áramót?

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Til að byrja með vil ég taka undir með hv. þingmanni að vissulega eru þau nýju vinnubrögð, sem ég var að fagna, vissulega erum við að vinna þetta hratt. Við erum að vinna hérna fjárlög, ekki bara á styttri tíma en sennilega nokkurn tíma áður eða alla vega í áratugi heldur líka á nýjan hátt sem gerir vinnuna erfiðari. Það gerir að verkum að já, vissulega eru hlutirnir alveg örugglega ekki jafn skýrir og þeir mættu vera. Og eins og ég tók fram í ræðunni, þessi nýja aðferðafræði, að vinna fjárlög byggð á fjármálaáætlun sem er til að byrja með sú fyrsta sem ríkisstjórn hefur gert og þar af leiðandi ný vinnubrögð þegar fjármálaáætlunin sjálf er lögð fram, hvað þá vinnan að byggja fjárlög á slíkri aðferðafræði, við erum að gera það í fyrsta skipti líka og við erum að bregðast við því á þinginu á sérstaklega stuttum tíma. Ég vil bara taka undir að það væri auðveldara að hafa lengri tíma. Ég vil meina að tímamörkin fyrir okkur séu ekki falin í neinu samkomulagi um þinglok fyrir jól heldur eru tímamörkin fyrst og fremst áramót sem eru eftir örfáa daga, þannig að þrátt fyrir að við værum hér meira og minna fram að áramótum værum við að vinna hlutina miklu hraðar og á styttri tíma en venjulega. Varðandi seinni hluta spurningarinnar, um fjárframlög til Landspítalans – háskólasjúkrahúss, verð ég að viðurkenna að ég sit ekki í fjárlaganefnd og geri mér fulla grein fyrir að úthlutanir til spítalans eru naumari en hefur verið talað um að sé þörf á. En þó hef ég ekki annað en þau orð fulltrúa í 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er oft sagt að vika sé langur tími í pólitík. Núna eigum við um það bil viku eftir af þessu annars frekar slappa ári, 2016. Í ljósi þess að við erum öll að læra ný vinnubrögð og flest hver hér inni, eða alla vega meiri hluti okkar, eru nýliðar á þingi, og svo háttar líka til að allir þingmenn sem hér sitja, eldri og reyndari, eru líka að læra ný vinnubrögð með þessari fjárlagagerð, finnst hv. þingmanni þá ekki tilefni til þess að taka aukadagana sem við eigum fram að áramótum til að fara „grundigt“ í gegnum það fjárlagafrumvarp sem við höfum fyrir framan okkur til að gulltryggja að við séum ekki að gera einhver mistök einfaldlega af því að við erum öll nýliðar að fjalla um þetta fjárlagafrumvarp?

Virðulegur forseti. Sá sem hér stendur er einn af þeim þingmönnum sem vita ekkert betra en að vera hér í þinghúsinu og þingsalnum. Ég myndi persónulega fagna því að vera hérna sem lengst. Ég er hins vegar ekki alveg viss um að það myndi endilega ná tilætlaðri niðurstöðu, eða öllu heldur er ég ekki viss um að það myndi breyta vinnubrögðum svo mjög. Þrátt fyrir að vika sé langur tími í pólitík þýðir það tæplega að við munum öll læra allt fjárlagafrumvarpið utan að eða rýna það eitthvað sérstaklega meira til gagns en nú þegar hefur verið gert, á stuttum tíma vissulega. En ég veit að unnin hefur verið mjög góð vinna. Þó svo að flest, ja, við erum að setja met, er það ekki? í nýliðun á Alþingi, þá vitum við og höfum séð þær vikur eftir að þingið kom saman að þessir nýliðar eru bara býsna vel valdir. Ég 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni Óttari Proppé áhugaverða ræðu. Ég er einn af þessum illræmdu nýliðum hér í sal og velti fyrir mér heilbrigðismálum sérstaklega. Heilbrigðismálin eru þau mál sem þorri Íslendinga setti í forgang fyrir síðustu kosningar. Ég er ekki frá því að atkvæðum fólks hafi verið ráðstafað eftir því hvernig loforð flokkarnir gáfu í þeim málaflokki. Á heimasíðu Bjartrar framtíðar stendur, og nú ætla ég að biðja hv. þingmann að útlista þetta örlítið fyrir mér: „Opnum meira fyrir fjölbreytileg rekstrar- og þjónustuform í velferðarkerfinu og ólíka skólastarfsemi“ - ég er reyndar ekki að spyrja um hana núna, fyrst og fremst velferðarkerfið - „nýjar hugmyndir svo fólk hafi meira val, sem er gott fyrir alla.“ „Skandinavar hafa verið að gera þetta, með góðum árangri. Og athugið:“ - Ég biðst forláts, virðulegur forseti, ég fer hér með beinar tilvitnanir og gleymdi að biðja um leyfi fyrir því. - „Aukin fjölbreytni í rekstri, nýjar lausnir, merkir ekki að aðgangur fólks að þjónustunni eigi ekki að vera áfram jafn. Það er lykilatriði.“ Nú eru blikur á lofti. 

Forseti minnir hv. ræðumenn á að virða tímamörk.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum, sem segja má að hafi að sumu leyti svarað andsvarinu sjálfur með því að lesa upp stefnu Bjartrar framtíðar, eða hluta hennar, í rekstri í heilbrigðiskerfinu þar sem hann minnist réttilega á að Björt framtíð hefur verið jákvæð gagnvart fjölbreyttu rekstrarformi í heilbrigðiskerfinu. En svo ég útskýri þetta betur: Það er ekki laumuleg leið til að ljúga í gegn alræmdri og ískaldri einkavæðingu í kerfinu heldur þvert á móti, við teljum að fjölbreytni í rekstrarformi og þjónustu í heilbrigðiskerfinu eins og í öðrum kerfum sé mikilvæg, ekki bara til að bjóða upp á val heldur líka ákveðna samkeppni í mismunandi formum. Við þekkjum í velferðar- og heilbrigðiskerfinu fjölmörg dæmi um mismunandi rekstrarform. Bestu dæmin eru kannski í heimi öldrunarþjónustu, fyrirtæki eins og Grund og Hrafnista, sjálfseignarstofnanir hafa reynst vera mjög heilladrjúg aðferðafræði í velferðarþjónustu og heilbrigðiskerfi. Hins vegar vil ég taka fram því að það kom ekki fram í þeim hluta stefnumörkunar Bjartrar framtíðar sem þingmaðurinn las upp, að það er skýrt í heilbrigðisstefnu Bjartrar framtíðar að við teljum að velferðarþjónusta eigi ekki að vera rekin í gróðaskyni. Björt framtíð stendur ekki fyrir og stefnir ekki að og þrýstir ekki á um aukna einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu í gróðaskyni, bara svo það sé skýrt.

Herra forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa farið yfir tímamörkin áðan. Ég þakka hv. þm. Óttari Proppé fyrir skýr og greinargóð svör. Eins og ég minntist á áðan í andsvari við jómfrúrræðu hv. þm. Guðjóns Brjánssonar eru geðheilbrigðismál mér hugleikin fyrir ýmsar sakir, ekki bara hjá ungu fólki heldur hjá fullorðnu fólki. Nú hefur einn úr okkar þingliði, Gunnar Hrafn Jónsson, farið í veikindaleyfi vegna þunglyndis. Sem betur fer er slíkur sjúkdómur ekki lengur neitt feimnismál og er það vel. Ég spyr hv. þm. Óttar Proppé og bið hann um örlitla útlistun á stefnu Bjartrar framtíðar í geðheilbrigðismálum.

Virðulegur forseti. Ég þakka áhuga á stefnu Bjartrar framtíðar en vegna tímahraks bendi ég hv. þingmönnum, og öðrum sem fylgjast með, á heilbrigðisstefnu Bjartrar framtíðar sem er á heimasíðu flokksins. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er stórkostlega jákvæð breyting hvað geðheilbrigðismál eru orðin sjálfsagður hluti af heilbrigðiskerfinu og umræðu um heilbrigði. Hins vegar hef ég einhvern tíma gantast með að við þurfum í pólitísku samhengi að viðurkenna að bæði sál og tennur eru hluti af líkamanum. Þetta er hluti af því sem ég ræddi í ræðu minni, við þurfum breiða stefnu í heilbrigðismálum yfir höfuð. Við þurfum að horfa á málaflokkinn allan frá upphafi. Hluti af því er að leggja meiri áherslu á lýðheilsu, á heilsugæsluna o.s.frv. 

Herra forseti. Ég þakka fyrir góða ræðu hjá hv. þingmanni. Það vakti mig þó til umhugsunar, eins og gerst hefur nokkrum sinnum áður í þessari umræðu allri, umræða um ný vinnubrögð við gerð ríkisfjármála. Nú er það svo að ríkisfjármál eru eitt það alpólitískasta sem er samið og þróað og samþykkt á hverju þingi. Í þeim kemur fram stefna þingsins ekki síður en ríkisstjórnarinnar fyrir næstkomandi ár. Þar koma fram allar þær hugmyndir sem skipta máli hvernig samfélagið mun hegða sér á því komandi ári. En með þessum nýju vinnubrögðum er búið að taka alla pólitíkina á vissan hátt út úr dæminu og fela ráðuneytunum miklu meira vald en hefur verið. Því langar mig að spyrja hv. þm. Óttar Proppé hvort það fyrirkomulag komi honum á óvart, hvort þetta skili nú þegar jákvæðum pólitískum niðurstöðum eða hvort þetta taki vald frá þinginu án þess að skila okkur neinni aukinni skilvirkni og bættum vinnubrögðum í staðinn. Í því samhengi hugsa ég til annars máls sem er alveg gríðarlega pólitískt, þ.e. stefna í gjaldeyrismálum, og vísa ég til ágætisbókar eftir gríska hagfræðinginn Yanis Varoufakis, sem var fjármálaráðherra þar í landi, en bókin heitir And the Weak Suffer What They Must? eða Hinir veiku þola hvað þeir þurfa. Þar rekur hann skaðann sem hefur orðið af afpólitíseringu gjaldmiðilsstefnu.

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Þegar ljóst var að kosningum yrði flýtt og kosið yrði að hausti voru margir þingmenn, og ég þar með talinn, sem höfðu miklar áhyggjur af því hvað þetta myndi þýða í sambandi við vinnu við fjárlög. Þá kynnti ég mér m.a. þá aðferðafræði sem er viðhöfð í Noregi þar sem alltaf er kosið að hausti og fjárlög eru meira og minna tilbúin frá fyrra þingi og hafa verið unnin pólitískt með aðkomu allra flokka, þannig að það er pólitískur undirbúningur fyrir fjárlögin sem síðan eru unnin mjög hratt á nýju þingi eftir kosningar. Auðvitað erum við á nýjum stað að því leytinu til að fjármálaáætlun, sem er vissulega sú fyrsta lögð fram af fráfarandi ríkisstjórn og er þar af leiðandi kannski að miklu leyti pólitískt barn fráfarandi ríkisstjórnar, en umræðan um fjármálaáætlun er pólitísk. Hún er með þátttöku þingsins alls. Slík vinnubrögð ættu að þýða breiðari aðkomu allra flokka í þinginu, ekki að smáatriðum eins og við erum vön þar sem þingmenn hafa hreinlega verið að lesa niður lista um möguleg verkefni í brúargerð til dæmis, sem hafa verið sett niður í röð eftir kjördæmum og menn hafa verið að velja þessa brú fram yfir aðra, heldur í stefnumörkuninni um hvernig brýr eigi að vera eða á hvaða svæðum sé mest þörf á uppbyggingu í brúm. Ég held því að sumu leyti að svona stífari og strangari vinnubrögð séu ekki endilega merki um að hlutirnir verði afstjórnmálavæddir heldur sé hreinlega verið að færa aðkomu stjórnmálanna á annan stað. Gleymum því ekki að ráðuneytin eru auðvitað verkfæri stjórnmálanna. 

Herra forseti. Ég samþykki þau rök að markmiðið sé ekki að stuðla að einhverju kjördæmapoti eða þess háttar sem er vissulega ein afleiðinga þess að umræðan um fjárlög sé tekin niður á þetta mjög smágerða og fíngerða stig sem hefur verið fram að þessu. En þó finnst mér einhvern veginn eins og þessi stóru atriði, þessir stóru pottar, sem verið er að sýsla með núna skili okkur ekki endilega nógu mikilli stjórn yfir þeirri umræðu sem hér fer fram. Ég spyr hv. þingmann: Er þetta stig nægilega gott? Myndi hv. þingmaður vilja sjá stærri eða smærri einingar í fjárlagavinnu næsta árs?

Virðulegur forseti. Ég vil kannski ekki taka svo djúpt í árinni að segja að ég deili áhyggjum með hv. þingmanni en ég er sammála því að við þurfum að þroska og þróa þessi vinnubrögð. Við erum að taka upp ný vinnubrögð við mjög sérstakar aðstæður. Við þurfum auðvitað að þróa þau þannig að þingmenn og þá helst þingheimur allur, ekki bara lítill hluti þingheims eða stjórnarliða, hafi enn betri og dýpri sýn inn í málin. Ég er algerlega sammála því. Hins vegar held ég, af því að þingmaðurinn spurði í fyrra andsvari um bók gríska fjármálaráðherrans, sem ég hef því miður ekki lesið en kynnt mér aðeins speki hans, að málið sé ekki síst að hafa skýra, afmarkaða og gagnsæja ramma um vinnubrögð en ekki tilraunakennd vinnubrögð. Ég er nógu hundgamall til að muna eftir pólitískri stýringu bankakerfisins á Íslandi. 

Herra forseti. Fjárlög hvers árs mynda í raun grunn fyrir þá umræðu sem mun eiga sér stað í samfélaginu næsta árið. Séu fjárlögin góð verða samræðurnar í samfélaginu góðar. En við vitum að það er ekki alltaf hægt að vinna góð fjárlög. Margt getur komið upp á sem skaðar þá vinnu, hvort sem það er pólitískt eða efnahagslegt. Efnahagsöflin geta gert væntingar stjórnmálamanna um að ríkið starfi vel óraunsæjar. Þó svo að fólk vilji gjarnan geta gert betur í ýmsum hlutum er það ekki endilega alltaf hægt. Sömuleiðis geta slæmar aðstæður í samfélaginu sem eru ekki af efnahagslegum toga gert að verkum að möguleikarnir verða ekki jafn góðir, það geta verið alls konar aðstæður, hvort sem það eru fólksflutningar, stríðsrekstur eða annað. Stundum er þó hægt að gera vel. Nú er staðan nokkurs konar millistaða. Það hefur sýnt sig að hægt er að gera vel á sumum sviðum ríkisfjármála. Það er vel hægt að ná miklum árangri í stórum og veigamiklum málum, mörgum hverjum sem allir flokkar sem buðu sig fram til Alþingis settu í forgang. En því miður stendur þetta fjárlagafrumvarp ekki nægilega vel á sumum sviðum. Það er niðurskurður í ýmsu. Sum mikilvæg verkefni eru ekki framlengd. Það er ekki lagt fullt afl í t.d. heilbrigðismál, samgöngumál og ýmislegt fleira. Lítið er gert fyrir öryrkja, aldraða, fólk sem er að reyna að mennta sig. Í rauninni er staðan afturhaldsstaða í besta falli og sett í bakkgír að öllum líkindum.  Staðan er hreinlega þannig að innviðir landsins eru að grotna niður. Það er að hluta til vegna þess að viðhaldið hefur verið mjög takmarkað undanfarin ár. Það skýrist fyrst og fremst af hruninu og þeim aðhaldsaðgerðum sem var farið í þá en sömuleiðis vegna aukins straums ferðamanna til landsins sem nú telja um 2 milljónir, eða 1,7 milljónir er nær lagi. Og auðvitað sækja ferðamenn hingað vegna þess að náttúran er afskaplega falleg. Hún væri sennilega enn þá fallegri ef vegirnir okkar væru ekki sú dauðagildra sem þeir eru. Hringinn í kringum landið eru tugir einbreiðra brúa og vegaxlir eru afskaplega litlar mjög víða. Og það var síðast í kvöld sem þurfti að kalla út þyrlu Landhelgisgæslunnar til þess að sækja fólk sem hafði lent í bílslysi úti á landi. Að sjálfsögðu þurfum við það sem er að gerast í hagkerfinu út af ferðamönnunum til þess að geta haldið uppi þeim heilbrigðisstofnunum sem við þurfum og til þess að reka þetta land. Þar hefur einnig vantað svolítið upp á. En sumt er þó gott. Það er afskaplega margt sem kemur vel út í fjárlagafrumvarpinu og sömuleiðis hafa þær breytingartillögur sem komu fram í gegnum þá sátt sem myndaðist í fjárlaganefnd verið mestan part afskaplega góðar. Þá vil ég helst nefna aukningu á framlögum til skatteftirlits sem nemur 47,5 millj. kr. Sú fjárhæð gerir skattstjóra kleift að halda áfram auknu vettvangseftirliti með fyrirtækjum sem kunna að vera að svindla með einhverjum hætti. Þetta er í rauninni ekki aukning á fjármagni til skattstjóra heldur er ekki skorið niður um 47,5 milljónir frá síðasta ári, svo því sé haldið til haga. Í raun er staðan á núlli. Eða svo ég leiðrétti mig strax voru það 37,5 milljónir á síðasta ári. Þetta er því aukning en varla sem nemur vísitöluhækkun. Sömuleiðis er afskaplega gott að búið er að finna til peninga, um það bil 400 millj. kr., til að efla löggæslu. Þegar við erum með þessa stórskaðlegu vegi og þá auknu umferð sem er víða um land, sérstaklega í mínu kjördæmi en ekki síður í öðrum kjördæmum landsins, þarf hreinlega aukna löggæslu til þess að geta séð vel um þá sem ferðast um landið og hjálpað þeim þegar þörf er á. 400 milljónir eru vissulega góð aukning í það og sömuleiðis 100 milljónir í viðbót til Landhelgisgæslunnar. Það er fleira sem er gott, en 4,5 milljarðar kr. í samgöngumál er ekki alveg nógu gott þar sem samþykkt var samgönguáætlun fyrir þinglok upp á 13,2 milljarða kr. Betur má ef duga skal í þeim efnum. Það er bætt lítillega í háskólana, um 1 milljarð, sem er afskaplega gott. Það er verið að auka sérhæfða sjúkrahúsþjónustu um 2,15 milljarða en að vísu er þar kannski atriði sem þyrfti að kanna nánar í frumvarpinu, það er ekki allt sem sýnist þar. Það er einnig dálítil viðbót í heilbrigðiskerfinu, vonandi dugar hún til þess að ná núlli en ég kem að því á eftir. Þetta er því ekki þannig að frumvarpið sé algerlega glatað, herra forseti. Staðan er eiginlega frekar sú að við gerum næstum því nógu vel til þess að geta verið á núlli en ekki mikið meira en það. Mér er spurn hvort það sé það sem við viljum gera í þessu samfélagi, að reka hlutina þannig að fólkið í landinu rétt slefi í gegnum stöðuna hverju sinni. Þegar við fórum af stað í fjárlagavinnuna lögðu Píratar í þá vinnu að sækja og taka saman upplýsingar frá öllum heilbrigðisstofnunum úti um allt land, sækja upplýsingar sem víðast hjá stofnununum sjálfum, um hvað þyrfti til að tryggja lágmarksþjónustu. Lágmarksþjónustu, ekki einhverja fíleflda glansþjónustu með sérstökum hamingjutilbrigðum, herra forseti, heldur bara að manna stöður og kaupa tæki og hafa hentugt húsnæði þannig að fólk þurfi ekki hreinlega að deyja eða þola rosalega skerta þjónustu vegna þess að ekki eru til peningar til að gera það sem þarf. Þetta finnst mér vera lykilatriðið. Ef við ætlum að halda uppi góðu samfélagi eru nokkur lykilatriði sem við þurfum að huga að. Fyrsta atriðið er að við ætlum að byggja samfélag um fólk en ekki peninga, eins og ég hef nefnt áður í þessum ræðustól. Þá kemur næsta spurning: Hvernig tryggjum við fólki gott líf? Gerum við það með því að lækka skatta? Stundum. Hækka þá? Stundum. En fyrst og fremst þurfum við að veita þá þjónustu eða tryggja að þjónusta sé til staðar til þess að fólk geti komist lifandi frá þessu eins lengi og hægt er og að fólk sé starfhæft í þann tíma sem það er á lífi, koðni ekki niður vegna lífsstílssjúkdóma, geðraskana eða hvers kyns heilsufarstaps. Það er held ég eitt lykilatriðið. Auðvitað þurfum við fleira til þess að samfélagið gangi. Við þurfum góðan mat, þurfum heilbrigt hagkerfi til þess að sjá um dreifingu allra auðlinda okkar. Í rauninni er rekstur samfélagsins stærra og heimspekilegra mál en ég ætla út í hér. En við eigum öll rétt á fullnægjandi heilbrigðisþjónustu og eigum öll að hafa jafnan aðgang að henni. Það eru grundvallarmannréttindi. Að lokum á að tryggja að heilbrigðisþjónusta og nauðsynleg lyfjakaup séu gjaldfrjáls. Og við í Pírötum segjum gjaldfrjáls, ekki bara vegna þess að okkur langi til þess að hafa einhvers konar „fríkeypis“ aðkomu að öllu og enginn þurfi að gera neitt, heldur vegna þess að líkurnar á því að fólk geti gert eitthvað gagnlegt í sínu lífi aukast þegar það þarf ekki að skrimta, þarf ekki að þola skerðingu á mannvirðingu og mannréttindum hreinlega vegna þess að það hefur ekki efni á að fara á sjúkrahús. Til þess að þetta gangi er ekki nóg að byggja fínasta sjúkrahús í heimi heldur þarf réttan aðbúnað og það þarf vel menntað heilbrigðisstarfsfólk sem getur starfað á góðum kjörum og á skynsamlegan hátt en er ekki ofkeyrt vegna vinnuálags. Svo hefur ekki verið undanfarið, enda hefur verið rosalegur fólksflótti, spekileki hefur það verið kallað þegar margt af hæfasta fólki landsins, að öllum öðrum ólöstuðum, flýr land ef það mögulega getur. Og vissulega eru margir sem geta ekki …  
            

Ekki tveggja manna tal.

Það hefur verið spekileki og margir hafa farið úr landi. Það hefur leitt til þess að staðan er kannski verri en hún þyrfti að vera. Þess vegna er ágætt að líta til þess sem stendur í drögum stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá, með leyfi forseta: „Öllum skal með lögum tryggður réttur til að njóta andlegrar og líkamlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er, þ.m.t. réttur á heilnæmu umhverfi, fersku vatni og ómenguðu andrúmslofti. Öllum skal með lögum tryggður réttur til aðgengilegrar, viðeigandi og fullnægjandi heilbrigðisþjónustu.“ Þar kem ég inn á geðheilbrigði sem hefur kannski verið mikið talað um en hefur vantað svolítið í umræðuna um það hvernig við höldum heilbrigðiskerfinu á núlli. Heilbrigðiskerfið hefur verið í miklum mínus hvað það mál varðar. Geðheilbrigði er eitt brýnasta viðfangsefni okkar tíma og stjórnvöld þurfa að gera mun betur í að styðja við að geðheilbrigðisþjónusta verði gjaldfrjáls. Sérstaklega er mikilvægt að ungmenni með geðrænar raskanir fái viðeigandi og fullnægjandi aðstoð. Þess vegna höfum við talað um að það sé mjög mikilvægt að við tökum sálfræðiþjónustu inn í sjúkratryggingakerfið en líka vegna þess að geðlyf eru oft afskaplega dýr, svo ekki sé talað um rosalega flókin, það tekur stundum margar tilraunir að finna geðlyf við hæfi fyrir fólk. Það þarf að tryggja að þessi lyf séu með öllu gjaldfrjáls, alltaf, ekki bara stundum niðurgreidd eftir því hvað maður hefur eytt miklum peningi á árinu. Ég gæti svo sem haldið áfram lengi um þetta, það er margt annað sem kemur til, tannheilsa og fleira. En það er kannski ekki nauðsynlegt að orðlengja það. Mikilvæga atriðið er fyrst og fremst að staðan í samfélaginu er miklu betri núna en hún var fyrir nokkrum árum. Margir hafa flúið land, margir hafa eins og ég sjálfur komið aftur, sumir í von um að hlutirnir væru orðnir betri, aðrir í þeim tilgangi og með það að markmiði að gera hlutina betri svo aðrir geti komið og búið hér. En það þarf að vinna miklu betur að þessum hlutum. Vandamálið við fjárlagafrumvarpið og breytingartillögurnar við það er að það vantar slatta í þær. Í frumvarpið vantar 5,3 milljarða kr. í Landspítala – háskólasjúkrahús til að hægt sé að reka það án þess að til niðurskurðar komi. Það sem vantaði var að einhverju leyti fundið til í breytingartillögum fjárlaganefndar en þær hækkanir duga ekki til að ná upp í þessa upphæð. Hérna kemur að kjarnapunktinum. Samkvæmt talnanna hljóðan er þetta nægur peningur en það vantar samt enn 2,2 milljarða upp á að það stemmi. Það liggja 2,2 milljarðar í lið sem heitir Sjúkrahús, óskipt. Þar af eiga 600 millj. kr. að fara í svokallað DRG-kerfi sem gengur út á að bæta skilvirkni í heilbrigðiskerfinu. En þessi liður, Sjúkrahús, óskipt, var ekki til nema í mýflugumynd árið 2015 þar sem hann hljóðaði upp á 67 millj. kr. en árið 2016, á þessu fjárlagaári, óx hann úr 67 millj. kr. í 1,2 milljarða. Á næsta ári, með þessum fjárlögum, er gengið út frá því að þessi liður hækki enn frekar, upp í 2,2 milljarða kr. Það er kannski vel, nema hvað að þessi liður er hugsaður til þess að styrkja sjúkrahúsarekstur, en þessir peningar hafa samt aldrei skilað sér til Landspítalans. Því er kannski vert að spyrja hvert peningarnir hafi farið og hvert aukningin um milljarð eigi að fara. Það þykir nokkuð líklegt að þessir peningar, fyrst þeir fara ekki til Landspítalans, ég hef ekki fengið sundurliðun á því hvert þeir hafa farið, fari líklega í t.d. einkarekin sjúkrahús sem er kannski ætlað að afgreiða einföld tilfelli og hirða ágóðann en vísa öllum flóknari málum á Landspítalann sem fær nú þegar samkvæmt fjárlagafrumvarpinu ekki næga peninga til að geta staðið undir sínu. Það að liðurinn skuli hafa hækkað um milljarð milli ára án þess að neinn hafi gert athugasemd við það og að það vanti samkvæmt þessu 2 milljarða í Landspítalann til að koma í veg fyrir niðurskurð veldur mér rosalega miklum áhyggjum. Jafnvel þó að þessir peningar væru færðir til strax þá þyrftum við að ganga út frá því, þá þyrfti Landspítalinn að ganga út frá því - það er rosalega mikill kliður í salnum, afsakið, ég á erfitt með að halda einbeitingu. Það er erfitt fyrir Landspítalinn að gera ráð fyrir að þessir 2,2 milljarðar skili sér endilega á réttan stað og þá kemur til niðurskurðar ef 2,2 milljarðar undir liðnum Sjúkrahús, óskipt verða ekki færðir til með viðunandi hætti áður en fjárlagafrumvarpið er samþykkt. Ég vona að þingið hafi möguleika á að sýna þann þroska að laga þetta vandamál áður en til raunverulegs niðurskurðar kemur á Landspítalanum. Ef við höfum ekki þann þroska veit ég ekki til hvers við erum hérna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy ræðu sem hann flutti hér snöfurmannlega eins og við var að búast. Mig langar að spyrja hann aðeins út í þann hluta fjárlaga sem snýr að landbúnaðarmálum. Nú varð uppi fótur og fit í sumar þegar nýr búvörusamningur var samþykktur. Ekki voru allir sáttir við hann. Ekki heldur þeir sem að honum eiga beina aðkomu, allir bændur. Það var misjafnt eftir því hvaða búskap þeir stunda. Ég vil spyrja hv. þingmann hvaða hugmyndir hann hafi um aðgerðir til að styðja við bakið á garðyrkjubændum. Nú er það grænn atvinnuvegur, svo vægt sé til orða tekið. Því þætti mér athyglisvert að heyra í hv. þingmanni, ekki síst í ljósi þess að nú hefur verið ákveðið að veita 100 milljónir í sérstakt söluátak til að koma íslensku lambi ofan í útlenska maga. Því þætti mér gott að heyra nokkur orð frá hv. þingmanni um afstöðu hans til þessara mála.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Þetta er mjög áhugavert mál. Mér þykir afskaplega gaman að hugsa til garðyrkjubænda. Ég er sérstakur áhugamaður um uppbyggingu svokallaðra kálvera sem myndu þá vera nokkurs konar stóriðja í grænmetisrækt. En það er margt sem þarf að gera til að bæta aðbúnað garðyrkjubænda, ekki síst það að tryggja betri matvælamerkingar, að upprunastaður sé skýr en ekki jafn óskýr og hann er í dag. En líka að fullnægjandi og viðunandi næringargildi og þess háttar komi fram. Það er hitt sem snýr miklu frekar að fjárlögunum, að þar mætti gera betur í því. Það kemur kannski til kasta okkar á þinginu þegar búvörusamningar verða endurskoðaðir, að fara hreinlega í að niðurgreiða rafmagnskostnað til garðyrkjubænda töluvert meira en hefur verið gert. Enda er töluvert meiri rafmagnsframleiðsla á landinu en þörf er á raunverulega, alla vega uppsett geta. Ef við færum í þá vegferð að ákveða að þjóðhagslegir hagsmunir séu af því að hafa góðan mat gætum við fengið ágætisniðurstöðu í því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir ræðu hans. Það var einkar áhugavert að hlusta á það sem hann hafði að segja um heilbrigðiskerfið og líka jákvætt, þar sem ég hef kannast við hv. þingmann í nokkuð mörg ár, að sjá hversu fljótur hann er að tileinka sér áratuga gömul vinnubrögð í fjárlagavinnunni. En það sem ég hef áhuga á að fá að heyra aðeins betur frá hv. þingmanni er hvernig hann sér fyrir sér að leysa þau vandamál sem hv. þingmaður fór í gegnum í ræðunni. Margir þeirra sem sinna t.d. geðheilbrigðisþjónustu eru sjálfstætt starfandi sérfræðingar, sálfræðingar og geðlæknar. Telur hv. þingmaður að það sé þá besta leiðin til að leysa það að auka fjárveitingu til Landspítalans? Eða væri ástæða til þess frekar að setja sálfræðiþjónustu undir greiðsluþátttökukerfið, þannig að það væri þá réttara að eyrnamerkja þá fjármuni sjúkratryggingum til að hægt væri að stuðla að því? Og telur hv. þingmaður ekki rétt að það séu sjálfstætt starfandi sérfræðingar, sem mætti nefna að séu þá í einkarekstri, sem sinni þeirri mikilvægu þjónustu? Síðan stoppa ég eilítið við áhersluna sem snýr að Landspítalanum. Nú er hv. þingmaður með mikil og náin tengsl fyrir Suðurkjördæmi. Ég veit að þar hafa íbúarnir mjög kallað eftir því að fá aukna fjármuni og bæta heilbrigðisþjónustuna á því svæði. Þar eru öflugar og góðar stofnanir sem hafa verið að sinna síauknum verkefnum sem tengjast m.a. fjölgun ferðamanna og vilja að sjálfsögðu halda áfram að sinna íbúunum vel. Mér skildist að m.a. væri ætlunin að nýta þá fjármuni til að forgangsraða 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra fyrir afskaplega góðar spurningar. Það er kannski réttast að hugsa þetta út frá þeirri forgangsröðun, svo ég taki seinni spurninguna fyrst, sem hefur legið fyrir hjá landlækni. Að fyrst skuli miða að því að byggja upp heilbrigðisstofnanir úti á landi og svo heilsugæslur úti um allt land, ekki bara úti á landi heldur líka á höfuðborgarsvæðinu, og taka síðan í þriðja stað Landspítalann – háskólasjúkrahús. En auðvitað þurfa þessir hlutir að eiga sér stað nokkurn veginn samtímis. Heilbrigðisstofnunin á Höfn í Hornafirði, svo maður tali um Suðurkjördæmið, er rosalega vel rekin en skilaði því miður 14 milljarða kr. halla á síðasta ári. Það má gera miklu betur í þessum hlutum þó svo að verið sé að vinna rosalega góða vinnu á Höfn. Hvað varðar geðheilbrigðismálin er það svolítið flókið en ég held að ég vilji ganga út frá því að þeir peningar fari fyrst og fremst í sjúkratryggingar til þess að styðja þá sálfræðinga sem nú eru sjálfstætt starfandi frekar en að taka það allt saman inn í opinbera kerfið. Fyrst og fremst vegna þess að sú hefð hefur skapast. Kannski er með tíð og tíma hægt að byggja þetta betur inn í opinbera heilbrigðiskerfið, en það ætti að vera hægt að gera þetta alla vega til bráðabirgða með því að nota það kerfi sem til er fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil taka fram að það eru fleiri góðar heilbrigðisstofnanir í Suðurkjördæmi en akkúrat á Höfn, þótt hún sé mjög fín þar. Hægt er að nefna heilbrigðisstofnanirnar í Reykjanesbæ, á Selfossi og í Vestmannaeyjum sem hafa verið að kalla eftir auknum fjármunum. En er hv. þingmaður að segja, og hafi haldið því fram í ræðu sinni, að ekki ætti að nýta þá fjármuni til þess að efla þær stofnanir svo þær geti sinnt verkefnum sínum, heldur aðeins eyrnamerkja aukna fjármuni sem snúa að spítalaþjónustu á Landspítalanum? Því að ég gat ekki skilið hv. þingmann öðruvísi en að hann væri að segja að það væri fyrst og fremst hans skoðun að þeir peningar ættu að vera eyrnamerktir Landspítalanum. Að hvaða leyti myndi það þá leysa t.d. þær ábendingar sem hafa komið fram frá McKinsey og landlækni um að mikilvægt sé að horfa til heilsugæslunnar, horfa til þess að byggja upp heimahjúkrun og hjúkrunarheimili, annars vegar að leysa innflæðisvandann og hins vegar fráflæðisvanda hjá Landspítalanum til að draga úr álagi á þeirri mikilvægu og stóru stofnun okkar?

Frú forseti. Ég ætlaði alls ekki í máli mínu að gera lítið úr öðrum góðum heilbrigðisstofnunum á Suðurlandi eða annars staðar á landinu. En það sem ég kom kannski fyrst og fremst inn á í ræðu minni var að 2,2 milljarða virtist vanta í Landspítalann til að hann gæti staðið á núlli. En það er rétt, það þarf töluvert meiri peninga í heilbrigðisstofnanir og heilsugæslustöðvar á Suðurlandi. Er það því afskaplega mikið gleðiefni að í samkomulaginu sem náðist í fjárlaganefnd er úthlutað meiri peningum til HSU, sem er afskaplega góð stofnun og gengur vel með hana. Það er kannski ekki markmiðið að vera að fara út í miklar eyrnamerkingar, en við verðum alltaf að tryggja að stofnanir fái nógu mikla peninga til sín hverju sinni til að geta sinnt þeirri þjónustu sem þörf er á.

Virðulegi forseti. Það er gaman að því að það kom fram að hér eru margir nýir þingmenn en það er rétt að menn eru fljótir að læra. Maður hlýtur að standa agndofa gagnvart þeim hæfileika mannsheilans að tileinka sér aldagamlar hefðir hratt. Mig langar fyrst að spyrja hv. þm. Smára McCarthy að einu sem ég tók sérstaklega eftir í ræðu hans. Hann nefndi að flokkur hans hefði sérstaklega kallað eftir hugmyndum um fjárþörf hjá heilbrigðisstofnunum um allt land. Þá velti ég fyrir mér hvort þingmaður hafi ekki áhyggjur af því að með því að fókusera svona mikið á þennan eina málaflokk muni koma svör þaðan um að þar sé fjárþörf en ekki koma sambærileg svör frá stöðum sem ekki er leitað til. Leiðir það ekki til þess að þessi málaflokkur sem margir taka eftir og fylgjast með fái fjárframlög í samræmi við þá athygli sem hann fær en kannski ekki í samræmi við þá raunverulegu hlutfallslegu þörf sem ætti að skipta kökunni miðað við fjárlögin? Í okkar norræna kerfi erum við með ákveðið vald sem ráðherrar hafa, ekki einungis framkvæmdarvald heldur einnig frumkvæðisvald þegar kemur að lagasetningu, og í tilfelli fjármálaráðherra frumkvæðisvald þegar kemur að gerð fjárlaga. Það er ákveðið kerfi í þessu. Það er tillögugerð þar sem fulltrúar viðkomandi ríkisstofnana skila sínum hugmyndum og fá til baka eitthvert „feedback“, einhverja viðspyrnu. Síðan eiga sérfræðingar innan ráðuneytisins að fara yfir þessar tillögur. Spurningin er þessi: Telur þingmaðurinn að við værum með betra fjárlagafrumvarp í heild sinni ef allir flokkar færu hver fyrir sig í þá vinnu og kæmu síðan hingað frekar en að það væri meiri fókus á betri vinnu innan ráðuneytisins?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni góða spurningu. Ég verð eiginlega að svara henni neitandi. Ég tel að svona vinna, að fara í að sækja upplýsingar frá hverri stofnun fyrir sig, sé í rauninni neyðarúrræði. Þetta neyðarúrræði kemur til af því að mjög snemma í fjárlagaferlinu var uppi sú spurning hvort þær fjárveitingar sem voru til umræðu væru nægar til að sinna því sem þyrfti til að gera vel. Þegar við fórum á stúfana og spurðum hreinlega að því sem, eins og ég segi, er ekki það sem við vildum helst gera komumst við að sjálfsögðu að því að samkvæmt stofnununum sjálfum var það kannski ekki. Mönnum ber ekki endilega saman um hvaða leið sé best að fara en eitt af mikilvægustu stefnumálum Pírata fyrir kosningarnar, sem nú eru afstaðnar, var að byggja upp gott heilbrigðiskerfi á landinu. Þetta var þá þegar orðið áherslumál hjá okkur og mikilvægt fyrir okkur að taka mjög vel á þessum málaflokki þó að það sé alveg klárlega rétt hjá hv. þingmanni að það er fullt af öðrum málaflokkum sem má alls ekki gleyma í þessu samhengi og það er alls ekki ætlun okkar að gera það.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna í dag sem hefur verið mjög góð og mikilvæg. Hjá mörgum ræðumönnum hefur komið fram góður skilningur á að við erum að fást við flókna úrlausn, umfangsmikla úrlausn á stóru þingmáli við mjög óvenjulegar aðstæður, en í sjálfu sér er ekki hægt að fela sig á bak við óvenjulegar aðstæður að við tökum góðar og upplýstar ákvarðanir um hvað við erum að gera og hvað við viljum undirbyggja. Við höfum rætt heilmikið í dag um samgöngur og ýmis mikilvæg mál. Flestir hv. þingmenn hafa sagt að við viljum meira, viljum komast hraðar áfram og menn hafa lagt fram hugmyndir um aðra fjármögnun og slíka hluti. En við erum komin á þennan stað í umræðunni um fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár sem hefur skilað okkur mjög góðri niðurstöðu, að mér finnst, í þessari umræðu. Mig langar, virðulegi forseti, að rekja það aðeins hvernig við unnum í hv. fjárlaganefnd að því að undirbyggja tillögugerðina eins og t.d. á sviði heilbrigðismála, vegna þess að heilbrigðismálaflokkurinn er náttúrlega óskaplega stór, umfangsmikill og margþættur, og það skiptir máli að við förum ekki með tilviljanakenndum hætti inn í hann. Þess vegna nutum við þess að ráðuneyti málaflokksins, þ.e. hagdeild heilbrigðisráðuneytisins, vann með okkur að tillögugerð að því að greina stöðuna og undirbyggja þær aðgerðir sem við viljum grípa til. Við áttum líka mjög góðan fund með stjórnendum Landspítalans. Á þeim fundi færði Landspítalinn fram mjög gild rök fyrir málflutningi sínum og áhyggjum sem við metum mikils og við urðum að mörgu leyti sammála þeim sjónarmiðum sem Landspítalinn lagði þar fram, tókum þær áfram og unnum það síðan með ráðuneytinu. Ég vil bara undirstrika það hér. Við höfum stig af stigi reynt að vinna okkur til niðurstöðu í málinu. Tillögur okkar eru margþættar. Tillögur okkar eru ekki bara um aukafjármuni inn í Landspítala sisvona, vegna þess að við höfum líka ágæta, góða og vandaða greiningu sem unnin var að frumkvæði þeirrar fjárlaganefndar sem áður var, þ.e. McKinsey-skýrslu sem sagði: Við getum ekki með tilviljanakenndum hætti lagt fjármuni inn í heilbrigðiskerfið. Þetta var bakgrunnurinn að því sem við gerðum. Við fléttum þetta saman í tillögugerð sem er í fjárlagafrumvarpinu, í fjáraukanum og síðan í lokafjárlögum, vegna þess að við erum á þeim tímamótum núna að fjárlaganefnd sem vann að þessum tillögum vill koma heilbrigðisstofnunum á núll. Það er markmiðið okkar. Núll í þeim skilningi að menn komist í það umhverfi að mæta nýjum fjárreiðulögum með góða og sterka stöðu. Heilbrigðisstofnanir allt í kringum landið, litlar og stórar, hafa margar verið að strögla. Öðrum hefur gengið mjög vel og hafa tekið mjög myndarlega á sínum málum, eins og þær allar hafa gert. Það er því ásetningur og einlægur vilji fjárlaganefndar að ekki verði niðurskurður á Landspítalanum til þess að draga saman í grundvallarþjónustu á nýju ári. Við erum ekki að flytja tillögurnar um að svo verði. Það er skilningur okkar að með þessari undirbyggingu og tillögugerð séum við komin á þann stað að til þess komi ekki, nema þá að einhver óvænt áföll verði eða óvæntir atburðir sem keyra það þá þannig út að slíkt verði, og þá verðum við að sjálfsögðu að bregðast við. Fjárlaganefnd hver sem hún verður, þetta er allt svolítið bráðabirgðaástand hjá okkur núna, mun á nýju ári fylgja þeirri áætlun mjög fast eftir og vakta þær áætlanir og þau plön sem gerð eru og bregðast þá við ef út af bregður frá þeim skilningi fjárlaganefndar. Það verður hlutverk okkar. Ég held að á þessum tíma, þegar allt þingið stendur saman að þessari tillögugerð, sé frábær tímapunktur til að einsetja sér þau markmið. Virðulegi forseti. Ég get ekki annað sagt en að umræðan í dag, vinnan í fjárlaganefndinni, hafi verið mjög uppbyggileg og skilað okkur á góðan stað. Þingið, og þjóðin sem kaus sér þetta þing, ekki síst út af einlægum ásetningi sínum um að bæta heilbrigðiskerfið á nýjan leik og fara aftur að byggja upp og sækja fram, sé komið á stallinn sem við ætlum að byggja upp frá. Það er megintilgangur tillögugerðar okkar og við hann ætlum við að standa. Ég þakka fyrir góða umræðu, virðulegi forseti.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. formann fjárlaganefndar þannig að það sé alveg ljóst og komi fram hérna það sem við ræddum um og vorum að semja okkur niður á, að þetta væri ekki núll, þetta væri alla vega ekki niðurskurður og ef til kæmi að við hefðum rangt fyrir okkur út frá þeim upplýsingum sem við höfum og Landspítalinn myndi þurfa að fara í einhvers konar niðurskurð, reka fólk o.s.frv., þá myndi fjárlaganefnd bregðast við. Við vorum að ræða það áðan á fundi að þetta væri okkar skilningur. Ég ítrekaði það við formanninn í hliðarherbergi með öðrum þingmanni og vildi bara að það kæmi alveg skýrt fram í ræðustól að þetta er það sem við erum að tala um. Ef Landspítalinn eða aðrar heilbrigðisstofnanir þurfa að fara í einhvern niðurskurð, að reka fólk eða minnka þjónustuna, þá getur fjárlaganefnd komið inn og brugðist við með aukafjárlögunum til þess að svo þurfi ekki að vera.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Ég var að lýsa því áðan að við hefðum unnið þessa tillögu stig af stigi. Við höfum séð þær áætlanir sem er hægt að byggja á tillögum okkar um að ekki komi til niðurskurðar. Komi til niðurskurðar þá var ekki verið að segja fjárlaganefnd satt. Við því hlýtur fjárlaganefndin að bregðast ef sú staða kemur upp. Við meinum alveg það sem við segjum. Tillögur okkar fjármagna ákveðinn stað sem við viljum komast á. Ráðuneyti málaflokksins hefur sagt: Já, við munum koma okkur réttum megin við strikið í þessum efnið, það mun ekki koma til niðurskurðar. Ef það bregst síðan eftir tvo eða fjóra daga þá hljótum við að þurfa að bregðast við því eða nýr stjórnarmeirihluti ef hann verður kominn til eða hvernig sem það verður. En þetta er einlægur ásetningur þingsins sem stendur sameiginlega að tillögugerð fyrir fjárlög árið 2017. Fyrir mér myndi ekki skipta nokkru máli hvaða meiri hluti það væri vegna þess að við ætlum að komast þangað.

Forseti. Ég kem hérna nýr inn og inn í fjárlaganefnd og verð vitni að mjög fjölbreyttum hópi fólks sem byrjar að vinna saman dálítið á taugum, en ásetningurinn var mjög skýr. Það var einlægur vilji nefndarinnar, skref fyrir skref eins og hæstv. formaður nefndarinnar segir, að heilbrigðisstofnanir hefðu a.m.k. tækifæri til að byrja á núlli og möguleika til að koma í veg fyrir hallarekstur. Ekki minni þjónusta, það er það sem við gengum út frá. Ég vil ítreka það að ég tel, eftir að hafa rýnt í allar tölur og gögn, að þetta sé hægt. Það er margt sem getur farið úrskeiðis. Það eru verkefni sem gætu ekki heppnast eins vel og við búumst við. Við getum brugðist við því. Ég tel að markmiðinu hafi verið skilað. Við verðum sem þing að nýta lög um opinber fjármál eins og þau hafa verið sett gríðarlega vel hvað varðar eftirlitshlutverkið til að passa að fjármunum sé varið á sem skilvirkastan og ábyrgastan hátt fyrir alla landsmenn. Þetta eru jú peningarnir þeirra. Mig langar til þess að þakka nefndinni fyrir mjög góða samvinnu og gríðarlega lærdómsríkt ferli á þessum stutta tíma og ítreka orð hæstv. formanns: Við erum að koma okkur á núllið, það er markmiðið. Það verður ekki niðurskurður og við verðum að bregðast við ef út af því bregður.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Hann rammar þetta mjög vel inn. Við fáum verkfæri með nýjum lögum um opinber fjármál og hefði ég haft til þess betri tíma fyrr í dag eða ekki sóað ræðutíma mínum í að tala um eitthvað annað þá hefði ég líka viljað tala um það hvernig fjárlaganefndin ætlar að stilla upp eftirlitshlutverki sínu á nýju ári samkvæmt þessum nýju lögum. Ég held að það hvernig við ætlum að vinna geti orðið mjög spennandi verkefni vegna þess að lögin eru mjög skýr um það hvernig stofnanir eiga að haga sínum málum, hvernig ráðuneytin eiga að haga sínum málum. Fjárlagafrumvarpið hefur líka að geyma varasjóði málaflokka o.s.frv., þannig að í því er líka ákveðinn sveigjanleiki. Ég get ekki annað sagt en að ég sé alveg sammála því sjónarmiði sem hv. þingmaður kemur með í sínu andsvari, við eigum að nýta okkur þau tæki sem löggjöfin hefur látið okkur í hendur.

Forseti. Ég vil ítreka að það hvernig hæstv. formaður nefndarinnar hefur talað í lokaræðu sinni hefur einkennt störf nefndarinnar og endurspeglar hvernig við unnum á mjög málefnalegum nótum. Allir, hver einn og einasti flokkur, teygðu sig mjög langt í að ná sátt. Ég ætla ekkert að draga úr því. Það er gott að ítreka hversu merkilegt þetta var í rauninni. Það var stungið upp á atriðum í nefndinni sem gerðu að verkum að það bara datt andlitið af mér, ég hefði ekki búist við því frá viðkomandi flokksmanni því það var ekki eitthvað sem maður hefði búist við miðað við flokkspólitíkina. Menn teygðu sig það langt í því að reyna að ná sáttalausn. Það þurfti ekki að grípa til þeirra ráða sem kannski var ánægjulegt fyrir viðkomandi, en það að hæstv. formaður nefndarinnar, sem ég er að tala um hérna, sýndi þá viðleitni setti í raun tóninn fyrir þessa vinnu.

Virðulegi forseti. Það er kannski úr vöndu að ráða að svara svona ræðu. En ég tek undir sem hv. þingmaður sagði. Við komum náttúrlega hver úr sinni áttinni og unnum á stuttum tíma mikið verk. Ég ætla ekki að hafa neinar samlíkingar í þeim efnum. Hér lögðu allir gjörva hönd á plóg. Þetta er niðurstaðan. Ég held að það hafi verið, eins og ég sagði í framsöguræðu minni í dag, ágætlega þroskandi fyrir þingið að standa frammi fyrir því verkefni að hafa ekki starfandi meiri hluta og þurfa að takast á við þetta stóra mál. Hingað til hefur alla vega ekki neitt annað komið í ljós. En ég tek undir orð hv. þingmanns og þakka gott samstarf.