Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. kjörbréfanefndar (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Hæstv. forseti. Kjörbréfanefnd hefur borist eitt erindi, kjörbréf Guðmundar Oddssonar, sem hafði hlotið kosningu sem 2. varamaður Alþfl. í Reykjaneskjördæmi en við breytingar er nú orðinn 1. varamaður Alþfl. í Reykjaneskjördæmi, sem tæki sæti Rannveigar Guðmundsdóttur, 9. þm. Reykn., sem hefur tilkynnt að hún sé á förum á þing Sameinuðu þjóðanna. Kjörbréfanefnd hefur rannsakað þetta kjörbréf og leggur til að það verði samþykkt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Guðmundur Oddsson hefur unnið drengskaparheit að stjórnarskránni og er hann boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Þá hefst umræða utan dagskrár sem fram fer fyrir beiðni hv. 2. þm. Norðurl. e. Umræðan fer fram skv. síðari mgr. 32. gr. þingskapalaga og verður án tímamarka.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka fyrir að fá hér tækifæri til að ræða ögn um atvinnuástandið og víkja að nokkrum atriðum sem fram hafa komið í opinberri umræðu varðandi atvinnulíf hér á landi, bæði nú á síðustu dögum og eins í vor og raunar á þessu ári. Ég tel að það sé mjög brýnt að ræða það vegna þeirrar þröngu stöðu sem við Íslendingar erum nú í. Um leið vil ég þakka þeim ráðherrum sem ég bað að vera viðstadda þessa umræðu fyrir að verða við þeirri beiðni. Hinn síðasta dag októbermánaðar mátti sjá á baksíðu Morgunblaðsins að starfsfólki Slippstöðvarinnar á Akureyri hefði verið sagt upp vegna yfirvofandi verkefnaskorts. Um það fórust formanni Starfsmannafélags Slippstöðvarinnar, Þorsteini Konráðssyni, svo orð í viðtali við blaðamann Morgunblaðsins, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það er alvarlegur hlutur þegar 210 manns er sagt upp á einu bretti og engu er um að kenna öðru en skilningsleysi stjórnmálamanna og ráðamanna sjóðakerfisins. Það hafa yfirleitt verið þrengingar á þessum tíma en ástandið hefur aldrei verið jafnslæmt og nú.`` Tveim dögum síðar kom á forsíðu Dags þriggja dálka fyrirsögn svohljóðandi: ,,Á fjórða hundrað manns á Akureyri sagt upp í október: Berjumst eins og ljón fyrir því að enginn þurfi að hætta, sagði Torfi Guðmundsson hjá Vélsmiðjunni Odda.`` Þann hinn sama dag kom tveggja dálka fyrirsögn í Morgunblaðinu, á Akureyrarsíðu, svohljóðandi: ,,Fata-, vefjar- og skinnaiðnaður: Starfsmönnum fækkaði um 249 á tveimur árum. Samdrátturinn heldur áfram, segir Kristín Hjálmarsdóttir, formaður Iðju.`` Þar segir enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Kristín sagði alvarlegast þegar samdráttur ætti sér stað hjá fyrirtækjum að eldra fólki væri sagt upp störfum, fólki um og upp úr sextugu. Þetta fólk fengi enga aðra vinnu og atvinnuleysisbætur væru greiddar út í 260 daga, þannig að fólkið hefði engar tekjur á tímabili, eða þar til það fengi greiddan ellilífeyri.`` ,,Mér hefur lengi þótt iðnaðurinn vera hornreka í okkar þjóðfélagi og það hefur verulega hallað undan fæti á síðustu árum,,, er haft eftir formanni Iðju, félags verslunar- og skrifstofufólks á Akureyri. Í lok októbermánaðar gat að líta á baksíðu Morgunblaðsins að á þriðja tug starfsmanna Flugleiða hefði verið sagt upp, sem hefur þó verið talið nokkuð sterkt fyrirtæki. Og Árni Gunnarsson, þm. Alþfl., sagði á kjördæmisþingi Alþfl. á Akureyri hinn 31. okt., ef marka má frásögn dagblaðsins Dags, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hann sagði að ástandið væri mun betra á Raufarhöfn sem helgaðist af því að staðurinn væri ekki þjónustumiðstöð í sama mæli fyrir sveitirnar í kring eins og Þórshöfn, Kópasker og Húsavík. Staðreyndin er sú að bakland þessara staða hefur verið að deyja. Ef engin breyting verður á mun þetta bakland hverfa á næstu árum. Þá vaknar sú spurning hvað verði um þéttbýlisstaðina. Allir vita um erfiðleika Presthólahrepps og erfiðleikarnir eru miklir á Húsavík. Þar er mikið viðvarandi atvinnuleysi og umtalsverðir erfiðleikar í rekstri fyrirtækja. Það kenna menn um að hluta til miklum fjármagnskostnaði, sagði Árni Gunnarsson.`` Þetta eru örlagaorð, vil ég segja, hjá þm. Alþfl., sem að vísu hefur áður komist svo að orði að það geti enginn maður með snefil af sómatilfinningu fylgt þessari ríkisstjórn ef hún sjái ekki til þess að fjármagnskostnaður lækki og nú spáir hann því að áframhaldandi óbreytt stefna þessarar ríkisstjórnar muni á skömmum tíma valda því að blómlegar byggðir Suður-Þingeyjarsýslu og Þistilfjörður fari í eyði. Baklandið hverfi og eftir standi þorpin án þeirra viðskiptahagsmuna, án þeirra tengsla sem þau hafa haft við landið í kring --- rótarslitnir vísar meðfram ströndum Norðausturlands, svo áfram sé haldið líkingu þm. Alþfl. Það er fróðlegt að virða fyrir sér yfirlit um atvinnuástandið eins og það birtist í skýrslum vinnumálaskrifstofu félmrn. Fyrsta skýrslan vegna þessa árs hljóðar svo: ,,Í janúarmánuði sl. voru skráðir rúmlega 64 þús. atvinnuleysisdagar á landinu öllu, 37 þús. hjá konum en 27 þús. hjá körlum.`` Enn fremur segir: ,,Skráðum atvinnuleysisdögum fjölgaði í janúar frá mánuðinum á undan um 19 þús. og hafa ekki skráðst svo margir atvinnuleysisdagar í janúarmánuði síðan árið 1984, en þá voru skráðir 84 þús. dagar.`` Að lokum segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Aukið atvinnuleysi á höfuðborgarsvæðinu á því rætur að rekja til almenns samdráttar í atvinnulífinu, fyrst og fremst í ýmsum þjónustugreinum. Miðað við þann mikla fjölda uppsagna sem tilkynntur var þrjá síðustu mánuði ársins 1988 má gera ráð fyrir að ekki séu öll kurl til grafar komin í þessu efni og atvinnuleysi kunni enn að aukast á höfuðborgarsvæðinu.`` Í næsta yfirliti segir: ,,Í febrúarmánuði sl. voru skráðir 57 þús. atvinnuleysisdagar á landinu öllu`` og enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fjöldi skráðra atvinnuleysisdaga hefur ekki verið jafnmikill í febrúarmánuði síðan árið 1984 og að því ári undanskildu þarf að leita aftur til ársins 1969 að jöfnum eða hærri tölum í sama mánuði.`` Í þriðju skýrslunni segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í marsmánuði sl. voru skráðir 54 þús. atvinnuleysisdagar á landinu öllu`` og enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Af þessum tölum má ljóst vera að skráð atvinnuleysi á nýliðnum ársfjórðungi var a.m.k. helmingi meira en eðlilegt getur talist miðað við árstíma.`` Um aprílmánuð segir að þá hafi verið skráðir 39 þús. atvinnuleysisdagar og enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Enda þótt atvinnuástandið hafi tekið breytingum til hins betra í aprílmánuði sl. miðað við mánuðina á undan, eins og fram kemur í tölum hér að framan, var atvinnustigið þó mun lakara nú en í sama mánuði undanfarin ár.`` Og enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: "Atvinnustigið nú hlýtur að vera áhyggjuefni, ekki síst þegar haft er í huga að á þessum árstíma bætast þúsundir skólafólks á vinnumarkaðinn. Það er til marks um að erfiðlega gangi hjá skólafólki að fá sumarvinnu að hjá Ráðningarstofu Reykjavíkurborgar eru umsækjendur nú þrefalt fleiri en á sama tíma í fyrra og hjá Vinnumiðlun námsmanna eru fimm umsækjendur um hvert starf sem í boði er. Víða annars staðar á landinu er ríkjandi óvissa um sumarvinnu skólafólks.`` Þess skal getið að hæstv. forsrh. beitti sér fyrir sérstakri aukafjárveitingu til að mæta erfiðu atvinnuástandi skólafólks eins og þm. er í fersku minni. Um maímánuð segir að þá hafi atvinnuástand verið nær óbreytt frá næsta mánuði á undan, 39 þús. atvinnuleysisdagar á landinu öllu, en skráð atvinnuleysi hafi meira en þrefaldast milli ára. Í júnímánuði er tala atvinnulausra komin upp í 42 þús. og þar segir enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fyrstu sex mánuði yfirstandandi árs voru skráðir 295 þús. atvinnuleysisdagar á landinu öllu. Til samanburðar má geta þess að allt árið 1988 voru skráðir 215 þús. atvinnuleysisdagar og 153 þús. árið 1987.`` Hálft árið í ár, 295 þús. dagar, allt árið í fyrra 215 þús. og allt árið í hittiðfyrra 153 þús. dagar. Í júlímánuði var atvinnuleysi 39 þús. atvinnuleysisdagar og skráð atvinnuleysi þrefalt meira en á sama tíma í fyrra og hafði ekki mælst jafnmikið í júlímánuði þann tíma sem sambærilegar tölur eru til um, en mest hefur atvinnuleysi áður mælst í júlímánuði 1969 1,1% af mannafla, var nú 1,3% af mannafla, meira en nokkru sinni fyrr. Í ágústmánuði voru skráðir atvinnuleysisdagar 41 þús., fjórum sinnum fleiri en á sama tíma í fyrra þegar þeir voru einungis 10 þús. Í septembermánuði voru atvinnuleysisdagar 33 þús. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir nokkra fækkun atvinnuleysisdaga í september sl. frá mánuðinum á undan er skráð atvinnuleysi þrefalt meira en á sama mánuði í fyrra.`` Lengra ná þessar skýrslur ekki en það sem e.t.v. er áhyggjuefni, og ég kem nánar að síðar, er að bæði vinnumálaskrifstofa félmrn. og Þjóðhagsstofnun hafa spáð því að atvinnuleysi muni fara vaxandi í fyrirsjáanlegri framtíð þannig að horfurnar eru sannarlega ekki bjartar. Þjóðviljinn tók saman skýrslu hinn 27. júlí sl. um það hvernig ástandið væri hjá fjölskyldum í landinu, fólki almennt, og fyrirsögn er ,,Atvinnuleysi. Æ fleiri leita fjárhagsaðstoðar. Félagsmálastofnanir uppiskroppa með fé til fjárhagsaðstoðar við einstaklinga. Samdóma álit að miklu fleiri en áður leiti á náðir félagsmálastofnana.`` Sveinn Ragnarsson, félagsmálastjóri Reykjavíkur, lætur þess getið að stofnunin hafi fengið 48 millj. kr. aukafjárveitingu hjá borginni og þó liggi ekki fyrir hvort þessi aukafjárveiting dugi út árið. Eftir honum er haft, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það er vel hægt að leiða getum að því af hverju þessi fjölgun skjólstæðinga stofnunarinnar stafar,,, sagði Sveinn. ,,Fyrir það fyrsta er mun erfiðara ástand á vinnumarkaði en um langt árabil og í ofanálag hefur einnig orðið kjararýrnun, svo sem vegna minni aukavinnu sem gerir það að verkum að fólk á í erfiðleikum með að láta enda ná saman.`` Bragi Guðbrandsson, félagsmálastjóri Kópavogs, lætur þess sérstaklega getið að fólk sé að missa húsnæði í kjölfar atvinnumissis. Guðrún Sigurðardóttir, félagsráðgjafi á Akureyri, segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Þunginn enn meiri en venjulega, meira gengið en venjulega á það ráðstöfunarfé sem við höfum til fjárhagsaðstoðar við einstaklinga. Verður metið hvort farið verður fram á aukafjárveitingu.`` Það gerir svo myndina enn dekkri en hér hefur verið lýst að í sumum fyrirtækjum er það svo að fólk reynir að skipta með sér þeim vinnustundum sem því áskotnast til þess að allir geti þó haldið einhverri vinnu, þeir sem hafa unnið hjá viðkomandi fyrirtækjum. Ekki er myndin fallegri ef horft er á afkomu fyrirtækja og heimila. Hinn 29. okt. sl. var yfirlit í Morgunblaðinu yfir gjaldþrot og greiðslustöðvanir á landsbyggðinni. Þar voru taldir upp 35 staðir sem eiga í slíkum erfiðleikum. Svo að ég grípi niður í þessari löngu og yfirgripsmiklu grein á einum stað, þá segir til að mynda svo um Suðurland, með leyfi hæstv. forseta: ,,Staða atvinnufyrirtækja á Suðurlandi frá Þorlákshöfn til Víkur er misjöfn. Hún mótast mjög af staðsetningu þeirra og starfsemi. Atvinnureksturinn er sveiflukenndastur við ströndina þar sem erfiðleikar eru nokkrir í fiskvinnslu. Þeir liggja svo sem víðar og koma fram í uppboðs- og gjaldþrotabeiðnum hjá sýslumannsembættunum. Í Árnessýslu koma fram að meðaltali tvær slíkar beiðnir á dag, en stór hluti er vegna einstaklinga. Í Rangárvallasýslu má reikna með að þær verði nær 300 á árinu. Ríkjandi kyrrstaða er í atvinnulífi á svæðinu og afturkippur ef eitthvað er. Talað er um að lánardrottnar tapi milljörðum vegna gjaldþrota og greiðslustöðvana úti á landsbyggðinni.`` Það er jafnframt lýsandi fyrir þetta ástand að á sl. ári voru greiddar úr félmrn. vegna ríkisábyrgðar á laun hjá gjaldþrota fyrirtækjum 80 millj. kr. en í ár hafa þegar verið greiddar út 160--170 millj. kr. til um 1600 aðila og stefnir í að greiðslur ríkissjóðs vegna ríkisábyrgða á launum verði um 200 millj. kr. á þessu ári. Það er nauðsynlegt að rifja þetta upp m.a. til þess að sýna fram á að þeir atburðir sem gerðust í Slippstöðinni á Akureyri voru ekki eitthvert einstakt tilefni eins og skilja mátti af þeim ummælum sem höfð voru eftir Jóni Sigurðssyni iðnrh. í útvarpinu 31. dag októbermánaðar, heldur aðeins eitt dæmi af mörgum um það hörmulega ástand sem við búum nú í vegna þeirrar stefnu sem núv. hæstv. ríkisstjórn hefur fylgt í atvinnumálum, gengismálum og fjármálum þjóðarinnar yfir höfuð að tala. Fréttin í Ríkisútvarpinu hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta og ég tel óhjákvæmilegt að lesa hvert einasta orð til þess að ekki vakni sú spurning hvort ég misfari með eða taki úr samhengi: ,,Jón Sigurðsson iðnaðarráðherra segir að undanfarnar vikur hafi hann átt viðræður við forsvarsmenn Slippstöðvarinnar á Akureyri sem sagði upp rúmlega 200 starfsmönnum í fyrradag. Hann segir að staða fyrirtækisins, sem að stórum hluta er í eigu ríkisins, stafi af því að ráðist hafi verið í nýsmíði fiskiskips án þess að gengið hafi verið frá sölu þess í upphafi. Jón Sigurðsson segir að hann hafi verið í sambandi við forustumenn Slippstöðvarinnar. Hann segist hafa heimsótt stöðina í september sl. og fylgst með stöðu hennar um langt skeið. Sl. föstudag hafi hann kallað á sinn fund stjórnarformann hennar, forstjóra og einn stjórnarmann. Fjmrh. og sjútvrh. hefðu einnig setið þann fund. Jón segir að á fundinum hafi verið farið yfir rekstrarstöðu og fjárhagsstöðu Slippstöðvarinnar, en ríkið er stærsti hluthafi í henni. Jón segir að slök fjárhagsstaða stafi af því að þar standi á stokkum nýsmíði sem ekki eigi sér neinn kaupanda. Í hana hafi verið ráðist fyrir um tveimur árum án þess að séð hefði verið fyrir því hvernig verkefnið gæti aflað fyrirtækinu tekna og ekki hafi verið hugað að því hvernig það félli inn í reglur um stjórn fiskveiða og reglur um sölu og skipti á skipum.`` --- Ég endurtek: ,,Og ekki hafi verið hugað að því hvernig það félli inn í reglur um stjórn fiskveiða og reglur um sölu og skipti á skipum.`` Iðnaðarráðherra segir að þetta hafi verið afdrifarík ákvörðun, þ.e. að ráðast í þetta tiltekna verkefni, og nú ríki óvissa um verkefnin fram undan og Slippstöðin treystist ekki til þess að halda mönnum í vinnu. Jón segist vilja freista þess að finna leið til þess að selja skipið án þess að það brjóti í bága við fiskveiðireglurnar og fengið til þess menn frá þremur ráðuneytum. Hann segist hafa áhuga á að leysa vandann en segist ekki geta sagt hvenær né með hvaða hætti málið verður leyst. Ekki heldur segist hann geta fullyrt nokkuð á þessu stigi um það hvort allir starfsmenn Slippstöðvarinnar haldi vinnu sinni. Ljóst sé að Slippstöðin sé mikilvægt fyrirtæki, ekki eingöngu fyrir Akureyringa heldur einnig fyrir allan fiskiskipaflotann.`` Svo mörg eru þau orð og margt í þeim sem ekki aðeins orkar tvímælis heldur hygg ég að óhætt sé að fullyrða að þeir menn, sem þekkja rekstur Slippstöðvarinnar jafnvel og hæstv. iðnrh. segist gera, séu flestir sammála um það að sá maður sem forstjóri var þegar ákvörðun var tekin um að ráðast í þessa nýsmíði, hafi verið þekktur að ýmsu öðru heldur en gönuhlaupum í sínum rekstri. Og ég hygg að ekki einn einasti Akureyringur trúi því að hann hafi ekki hugað að því hvernig hið nýja fiskiskip félli inn í reglur um stjórn fiskveiða eða reglur um sölu og skipti á skipum. Ég lýsi þetta staðlausa stafi. Ég fullyrði að hæstv. iðnrh. viti betur og ég fullyrði að það sé a.m.k. ekki oft sem betur fer sem í opinberum fjölmiðlum sé haft eftir æðstu ráðamönnum þjóðarinnar, --- ja, ætli ég verði ekki að segja önnur eins endileysa og þessi. Nú skulum við rifja upp hvernig ástandið var á árinu 1987, þegar undirbúningur að smíði þessa skips hófst. Á þeim tíma töluðu stjórnarmenn og forstjóri Slippstöðvarinnar við þáv. hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson og þáv. hæstv. fjmrh. Jón Hannibalsson, sem fer með málefni Slippstöðvarinnar. Það er í umboði fjmrh. sem stjórnarmenn Slippstöðvarinnar starfa, þeir sem eru fulltrúar ríkisins, og hefði af þeim sökum auðvitað verið eðlilegt að það hefði verið hæstv. fjmrh. en ekki hæstv. viðskrh. sem kallaði til sín forstjóra, stjórnarformann og stjórnarmann í Slippstöðinni. Kallaði inn á teppi til sín, er sá hljómur sem verið er að gefa í skyn með þessu í stað þess að auðvitað hlýtur hæstv. viðskrh. að bjóða forsvarsmönnum atvinnulífsins hverjum og einum að koma á sinn fund vegna erfiðleika en kallar þá ekki til sín. Slippstöðin á Akureyri heyrir ekki undir hæstv. iðnrh. heldur hæstv. fjmrh. En hvernig var nú ástandið á þessum tíma árið 1987, hæstv. iðnrh.? Ef við tökum t.d. skip eins og Núpinn, að hinu nýja skipi hefði verið skipt út fyrir Núpinn eins og talað hefur verið um. Slíkt skip á sóknarkvóta á árinu 1987, hafði frjálsa sókn í ýsu, ufsa, karfa, grálúðu og úthafsrækju. Þegar kom fram á árið 1988 var búið að setja kvóta á veiðiskip í úthafsrækju, en frjálsar veiðar héldust og haldast enn hjá sóknarskipum í ýsu, ufsa, karfa og grálúðu og ég hygg að svo verði einnig á næsta ári. Hins vegar eru nú uppi raddir um það að strangur aflakvóti verði settur á allar þessar skipategundir. En þær umræður heyrðust ekki og voru ekki á dagskrá þegar ákvörðun var tekin um smíði þess fiskiskips sem ég er að tala um. Ég vil á hinn bóginn rifja upp að á þessu hausti, 1987, sagði ég, bæði hér í ræðustól og eins í ótal greinum sem ég hef skrifað um kvótamálin, að óheppilegt væri að setja reglur um stjórn fiskveiða til jafnskamms tíma og þá var gert eða til þriggja ára vegna þess að það hlyti að valda margvíslegum erfiðleikum í því að gera áætlanir um rekstur útgerðar í landinu, fiskvinnslustöðva og þjónustufyrirtækja við sjávarútveginn. Hinn 2. nóv. sl. hafði Morgunblaðið samband við Sigurð Ringsted, forstjóra Slippstöðvarinnar, og bar undir hann ummæli hæstv. iðnrh. Honum fórust m.a. svo orð, með leyfi hæstv. forseta: ,,Okkar aðalvandamál er ekki þetta óselda skip, heldur það að við höfum ekki verkefni fram í tímann. Ef við hefðum verkefni þyrfti ekki að segja upp fólki. Mér þykir rangt að segja vanda okkar byggjast á óseldu skipi, en ef ekki hefði verið farið út í smíði þessa skips haustið 1987 hefði sú staða sem nú er uppi komið til fyrir tveimur árum. Við þetta skip hefur verið unnið tvo síðustu vetur og því þurfti ekki að grípa til uppsagna,,, sagði Sigurður Ringsted, forstjóri Slippstöðvarinnar hf., vegna ummæla Jóns Sigurðssonar iðnrh. í Morgunblaðinu í gær. Sigurður sagði enn fremur út af innlendum skipasmíðum og skipasmíðastöðvum að þeim væri sjaldnast gefinn kostur á að vera með þegar nýsmíðaverkefni væru boðin út. ,,Ég bendi á,,, sagði hann, að ,,þótt hér væri smíðað eitt skip á 1 1 / 2 --2 ára fresti mundum við ekki stækka flotann. Straumur innfluttra skipa er hins vegar mikill og einungis á þessu ári eru í smíðum í útlöndum skip sem samsvara um 10 ára afkastagetu Slippstöðvarinnar.`` Ég held að nauðsynlegt sé að gera rekstur Slippstöðvarinnar nokkuð að umræðuefni vegna þessara ummæla hæstv. iðnrh. Ekki eru nema 5--6 ár síðan um 300 manns unnu hjá Slippstöðinni á Akureyri. Á þeim tíma, áður og síðar, hafa jafnan verið uppi miklar áhyggjur frá ári til árs um það hvernig hægt sé að tryggja þessum mikla mannafla vinnu yfir dauða tímann þegar minnst er að gera í skipasmíðastöðvum hér á landi. Ef ég fer aðeins yfir söguna get ég rifjað upp að sú ákvörðun var t.d. tekin í Slippstöðinni árið 1978 að kaupa Flakkarann til þess að freista þess að selja hann og grípa til hans yfir dauða tímann til þess að ekki þyrfti að koma til uppsagna. Þessi bátur hefur síðan heitið Sjávarborg, hefur verið í eigu sama aðila og ég veit ekki betur en rekstur hans hafi gengið vel. Ef við rifjum upp þann tíma þegar hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson var iðnrh. munum við eftir því að hann tók ákvörðun um að hafin yrði smíði svokallaðra raðsmíða hér á landi. Tvö slík skip yrðu smíðuð á Akureyri, eitt á Seyðisfirði og eitt í Stálvík --- eitt á Akranesi og eitt í Stálvík, Seyðisfjarðarskipið kom til síðar. Smíði þessara skipa lá niðri alllengi, m.a. vegna þess að óhjákvæmilegt var að taka upp kvóta á fiskiskip á árinu 1984 og ég hygg að við hæstv. sjútvrh. getum vel rifjað það upp í sameiningu að mörg viðtöl fóru fram um það, m.a. milli okkar og þeirra sem sátu í ríkisstjórn á þessum árum, hvernig hægt væri að ljúka þessum skipum og hvaða leiðir ætti að fara til þess að þau fengju aðgang að fiskimiðunum umhverfis landið. Sú ákvörðun var síðan tekin og hún átti m.a. þátt í því að ekki þurfti að segja upp fólki í Slippstöðinni á Akureyri, heldur gat það haldið áfram sinni vinnu. Vinnuöryggið hélst af þeim sökum. Ég rifja upp að á árinu 1984--1985 tókust samningar um endurbætur á því skipi sem nú heitir Freri og brúaði þá bilið fyrir Slippstöðina á Akureyri. Ég rifja upp að á árunum 1985--1986 tókust samningar um svokölluð Kanadaskip sem Slippstöðin vann í alþjóðlegu útboði og ollu því að vinna hélst stöðugt í Slippstöðinni á Akureyri. Það sem var kannski ánægjulegast af þessu öllu saman í sambandi við þau skip var að þrátt fyrir óhagstæða gengisþróun hér á landi og í Kanada tókst að skila þessum verkum með hagnaði. Auk þess tókst að eiga margvísleg önnur viðskipti við Kanadamenn. Þannig seldi t.d. Plasteinangrun á Akureyri fiskkassa til þessara skipa. Á þessum tíma stóðust íslenskir skipasmiðir þannig fyllilega samkeppni á alþjóðamarkaði, bæði varðandi tækniþekkingu og vinnubrögð almennt. Og ég rifja upp endurbæturnar á Sléttbak sem þjónuðu sama tilgangi. Síðan var tekin ákvörðun um að smíða nýtt fiskiskip árið 1987 og ég vil enn lýsa þakklæti mínu við þáv. hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson, að hann skyldi bregðast vel við málaleitan stjórnar Slippstöðvarinnar og veita langlánaleyfi til þess að hægt væri að hefja smíði á þessu skipi hér innan lands eins og hann hefur veitt langlánaleyfi til þess að hægt sé að smíða skip erlendis og eins og hann hefur veitt langlánaleyfi til þess að hægt sé að vera með endurbætur á skipum erlendis. Mér þykir vænt um að hann skyldi ekki hafa hallað á íslensku skipasmíðina að þessu leyti og ég veit að hann sér ekki eftir þessu. Ég vona hins vegar að þegar hann talaði um það að ekki hafi verið hugað að því hvaða reglur giltu um stjórn fiskveiða og hvaða reglur giltu um sölu og skipti á skipum á þeim tíma sem langlánaleyfið var veitt, þá hafi hann ekki átt við það að hann hafi gleymt að kynna sér hverjar væru reglur um stjórn fiskveiða og hverjar væru reglur um skipti og sölu á skipum. Ég vil taka það fram að vinna við hið nýja skip Slippstöðvarinnar á Akureyri hefur gengið vel. Það er búið að afskrifa nýsmíðina verulega eins og áður var gert við raðsmíðaskipin sem þar voru smíðuð og ég veit ekki betur en Slippstöðin hafi fengið mikið hrós fyrir frá öllum aðilum, þannig að ef skipið yrði nú selt á svipuðu verði og útgerðarmenn og samningar stóðu um á síðustu mánuðum mundi Slippstöðin koma slétt út úr því dæmi og það sem meira er, verðið yrði sambærilegt og ekki hærra en á sambærilegum skipum sem hafa verið að koma til landsins. Þetta er auðvitað merki um það að tækni- og verkþekking þeirra Slippstöðvarmanna er mikil og geta þessarar stöðvar til þess að taka að sér mikil verkefni óumdeilanleg. Við skulum ekki gleyma því að skipasmíðar eru verktakastarfsemi. Við getum t.d. gert okkur grein fyrir því að í slíkri starfsemi getur það rekstrarlega komið illa út, hvort tveggja, að hafa of lítið af verkefnum eða of mikið. Oft er það svo og hefur verið á umliðnum árum yfir mesta annatímann að reksturinn hefur ekki skilað arði heldur verið borinn uppi af öðrum mánuðum. Auðvitað fer best á því að hægt sé að sveigja verkefnin að afkastagetunni þannig að jöfn og góð atvinna sé árið um kring og öryggi í rekstri fyrirtækisins. Ég þarf auðvitað ekki að taka fram að við getum ekki vænst þess að hér á landi sé hægt að reka fyrirtæki á borð við Slippstöðina með 200--300 manns án þess að í þeim rekstri sé einhver kjölfesta. Ég held að það sé til of mikils mælst ef einhver maður hér inni ímyndar sér það að til langframa sé hægt að halda úti svo stóru fyrirtæki í skipasmíðum að atvinnuöryggi sé viðunandi fyrir starfsmennina nema hægt sé að grípa inn í skipasmíðarnar til að fylla upp í og vera kjölfesta í slíkum rekstri. Það er enn fremur nauðsynlegt til þess að eðlileg verkþekking geti geymst í fyrirtækinu og til þess að við getum varðveitt þá miklu vöruþróun, verkþróun, tækniþróun, sem verið hefur í skipasmíðum hér á landi. Þar að auki hefur fyrirtæki eins og Slippstöðin auðvitað miklar skyldur við sína viðskiptamenn. En það er ekki aðeins að atriði eins og þessi komi inn í verktakastarfsemi slippstöðvar. Afkoma útgerðar t.d. skiptir mjög miklu máli og mun ég koma að því síðar hvaða álit skipasmíðamenn sjálfir hafa á því atriði. Ég vil á hinn bóginn rifja upp að talið er að eigið fé í sjávarútvegsfyrirtækjum hafi rýrnað um 5--6 milljarða á árinu 1988 og um það sagði hæstv. sjútvrh. enn fremur í svari við fyrirspurn frá hv. alþm. Kristni Péturssyni í vor, með leyfi hæstv. forseta: ,,Miðað við rekstrarskilyrði og verðlag nú í apríl er halli botnfiskveiða og vinnslu áætlaður, miðað við heilt ár, um 900 millj. kr. og má því reikna með að eigið fé rýrni á árinu 1989 að sama skapi miðað við óbreytt rekstrarskilyrði.`` Þessi mál hafa komið nokkuð til umræðu hér í þinginu og það var athyglisvert sem hæstv. ráðherra Hagstofu, Júlíus Sólnes, sagði í umræðu um daginn. Ég skildi ummæli hans svo að þau viðhorf væru innan ríkisstjórnarinnar að íslenskur skipasmíðaiðnaður ætti ekki rétt á sér, en skömmu áður hafði verið viðtal við hann í Degi þar sem hann komst m.a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við komum til með að fara nákvæmlega yfir þessi mál og í það minnsta leita skýringa á þeirri stöðu sem íslenskur skipasmíðaiðnaður er í. Væntanlega setjum við fram einhverjar hugmyndir til úrbóta. Málefni skipasmíðaiðnaðarins hafa ekki verið rædd í ríkisstjórn síðan Borgaraflokkurinn gerðist aðili að henni. Það er engu líkara en að áhrifamiklir menn í ríkisstjórninni ætli sér að láta þennan iðnað lognast út af og telji það jákvætt.`` Það var mjög athyglisvert á þessum fundi Sþ. að ég vakti athygli hæstv. forseta á því að hæstv. forsrh. væri hér í salnum og hefði ekki kvatt sér hljóðs og hefði ekki treyst sér til að dæma um það hvort þeir straumar væru innan ríkisstjórnarinnar að einhverjir ráðherrar þar vildu skipasmíðaiðnaðinn feigan. Ég hygg að það hafi verið undarleg afstaða að þegja undir þessum kringumstæðum vegna þess að sá ráðherra sem ummæli hæstv. hagstofuráðherra hnigu að, hæstv. sjútvrh., var ekki viðstaddur umræðuna og hafði af þeim sökum ekki tækifæri til að bera hönd fyrir höfuð sér. Hv. 3. þm. Norðurl. v. Stefán Guðmundsson gat hins vegar ekki setið undir þessari umræðu án þess að kveðja sér hljóðs og auðvitað var það drengilega gert af honum að taka þannig hanskann upp fyrir ráðherra síns flokks að honum fjarstöddum úr því að hæstv. forsrh. lét sig ummæli hæstv. hagstofuráðherra engu skipta. Það er hins vegar athyglisvert að svo er að skilja sem skipasmíðaiðnaður hafi ekki komið á dagskrá í ríkisstjórn eftir að hæstv. iðnrh. heimsótti Slippstöðina sem hann hafði svo mörg orð um í fréttaviðtali sínu. Það sýnir enn fremur þann mikla dauða eða dofa sem hefur verið yfir þessum málum í þessari ríkisstjórn að hafa að engu þál. sem Alþingi samþykkti á sl. vori. Hv. 3. þm. Norðurl. v. Stefán Guðmundsson var flm. að henni og fjallaði hún um samkeppnisstöðu innlends skipaiðnaðar, en þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Nefndin væntir þess að eftirtalin atriði sem nefnd eru í upphaflegri tillgr. verði höfð í huga við framkvæmd þessarar þál.: 1. Ríkisstjórnin reyni að tryggja það að útvegsmenn og opinberir sjóðir semji ekki um nýsmíði skipa eða viðhaldsverkefni erlendis án undangengins útboðs þar sem innlendir aðilar keppa á jafnréttisgrundvelli við erlendan skipaiðnað, m.a. hvað snertir meðferð tilboða og fjármagnsfyrirgreiðslu. 2. Tilboð verði metin á viðskiptalegum grundvelli áður en lánveitingar eru ákveðnar. 3. Settar verði staðlaðar reglur um útboð veðskilmála og tilboð í skipaiðnaðarverkefnum. 4. Ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að bankar veiti sambærilegar ábyrgðir vegna skipaiðnaðarverkefna innan lands og veittar eru þegar verkefni eru unnin erlendis.`` Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Nefndin telur æskilegt að ríkisstjórnin skili skýrslu um framgang þessarar þál. á haustþingi 1989.`` Í lok októbermánaðar er svo komið að þessi mál hafa ekki verið rædd í ríkisstjórninni, þessari ríkisstjórn sem nú situr, hvað þá að ríkisstjórnin hafi í undirbúningi að gera Alþingi grein fyrir því hvernig henni takist að vinna að framgangi þessarar þál. Ég vil og tel óhjákvæmilegt, hæstv. forseti, að beina þeirri fsp. til hæstv. forsrh. hvort hann muni beita sér fyrir því að farið verði að vilja Alþingis í þessum efnum, hvort hann sé til þess fús að taka skipasmíðaiðnaðinn á dagskrá í ríkisstjórninni og hvort þess sé að vænta að einhverjar aðgerðir verði til þess að styrkja samkeppnisstöðu innlendra skipasmíða. Fátt sýnir betur alvöru þessa máls en sú staðreynd að Félag dráttarbrauta og skipasmiðja er búið að senda frá sér almenna fréttatilkynningu varðandi skipasmíðar nú 2. nóv., lætur ekki við það sitja, heldur sendir sérstakt erindi til alþingismanna og ráðherra hinn 3. nóv. og lætur enn ekki við það sitja, heldur sendir frá sér og sendir hverjum einasta alþingismanni svohljóðandi samþykkt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sambandsstjórnarfundur Málm- og skipasmiðasambands Íslands, haldinn á Egilsstöðum 3.--4. nóv. 1989, skorar á ráðherra samgöngu- og fjármála að tryggja innlendum skipasmíðastöðvum smíð Vestmannaeyjaferju, svo og viðhald og endurbætur á öllum skipum og öðrum mannvirkjum á vegum hins opinbera. Þannig geta stjórnvöld með beinum aðgerðum komið í veg fyrir fjöldaatvinnuleysi málmiðnaðarmanna í landinu.`` Ég vil bæta við þessa samþykkt, hæstv. forseti, að í viðtali sem hæstv. samgrh. átti við sjónvarpsfréttamenn í gærkvöldi kom fram að hugur hans stendur til þess að þessi ferja verði smíðuð hér á landi. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. forsrh. hvort hæstv. samgrh. hafi tekið það mál upp innan ríkisstjórnarinnar og hvernig því hafi verið tekið. Ég held að það sé líka óhjákvæmilegt að minna hæstv. forsrh. á að nú er nýbúið að opna tilboð um verulegar endurbætur á Árna Friðrikssyni, og ég held að óhjákvæmilegt sé að spyrja hæstv. forsrh. hvort það hafi verið rætt innan ríkisstjórnarinnar að tekið verði tilboði þeirrar skipasmíðastöðvar sem lægst var. Ég hygg að það hafi verið Þorgeir og Ellert. Ég fullyrði að verði það gert þurfi ekki að koma til uppsagna hjá þeirri skipasmíðastöð með sama hætti og komið hefur til uppsagna norður á Akureyri og vestur í Stykkishólmi og með sama hætti og Stálvík er nú lokuð. Ég vil líka rifja upp að slippir hafa farið á höfuðið nú á undanförnum missirum og er því þó ekki um að kenna, hæstv. iðnrh., að þessir slippir hafi unnið við það skip sem nú er í smíðum í Slippstöðinni á Akureyri. Í fréttatilkynningu frá Félagi dráttarbrauta og skipasmiðja frá 2. nóv. er rakinn aðdragandi þeirra erfiðleika sem íslenskur skipasmíðaiðnaður stendur frammi fyrir. Þar segir m.a. að í viðgerðum og breytingaverkefnum hafi íslenskar stöðvar staðist harða verðsamkeppni. Þar segir enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nýleg könnun sýnir að á þessu tímabili, þ.e. frá 1983, voru íslenskar stöðvar oftar lægri en erlendar stöðvar í tilboðum í viðgerðar- og breytingarverkefni á alþjóðlegum markaði og hafa því haldið verði niðri íslenskri útgerð til hagsbóta. Á þessu ári hefur samkeppnisstaða verið að færast í betra horf hvað varðar gengisskráningu og er svo komið nú að innlendar stöðvar bjóða nýsmíðar á fyllilega samkeppnishæfu verði miðað við erlendar stöðvar. Tvö nýleg dæmi sanna svo að ekki verður um villst þessa fullyrðingu. Erfiðleikar sem nú blasa við innlendum skipaiðnaði eru fyrst og fremst vegna verkefnaskorts. Endurnýjun flotans fer fram í holskeflum. Veislunni var lokið loksins þegar innlendar stöðvar höfðu fengið betri samkeppnisstöðu. Vegna erfiðleika í sjávarútvegi hefur eftirspurn dregist saman, einnig í viðgerðum og breytingum eldri skipa, eins og fram kemur í hjálögðum upplýsingum.`` Ég hygg að þetta eigi við víðar en í skipasmíðum, að aðlögun gengisins hjá þessari ríkisstjórn hefur gengið svo hægt að þótt nokkuð hafi áunnist nú allra síðustu vikur eru ýmis atvinnufyrirtæki, jafnvel heilar atvinnugreinar, að þrotum komnar. Og það kemur auðvitað ekki á óvart. Þessi ríkisstjórn sem nú situr var mynduð um það haustið 1988 að halda uppi röngu gengi. Hún var mynduð um það að taka upp stórfelldari millifærslur í sjávarútvegi en áður höfðu þekkst. Og við munum eftir því, alþingismenn, að á þessu sumri, þegar brýnt var að koma við nauðsynlegri leiðréttingu á gengi krónunnar, gerðu Alþfl. og ráðherrar Alþfl. lítið úr þessari umræðu og formaður Alþfl. var svo ósmekklegur að kalla það dóp að færa gengið til rétts horfs þannig að íslenskir atvinnuvegir gætu undir því staðið, sagði að það væri efnahagslegur dópismi að hafa gengið í réttu lagi. Við munum einnig eftir því að hæstv. viðskrh. hafði þau orð haustið 1988 að gengisfellingin og sú aðlögun sem þá varð að réttu gengi hefði átt rétt á sér vegna þess að engar hliðarráðstafanir voru gerðar. Það hefur auðvitað margt skrýtið verið sagt um þessi mál, en sannleikurinn er sá að við stöndum nú frammi fyrir meiri kreppu í íslensku atvinnulífi en við höfum staðið lengi frammi fyrir áður sem ég mun víkja nánar að síðar þegar ég hef gert grein fyrir erindi Félags dráttarbrauta og skipasmiðja. Ég bendi aðeins á þetta: Það hefur auðvitað ekki mikla þýðingu að tala um að gengið sé viðunandi rétt í augnablikinu þegar Þjóðhagsstofnun er að reikna út hvað saltfiskurinn standi vel núna í augnablikinu þegar enginn saltar --- rifjar það upp þegar önnur vinstri stjórn sat og grunnskólamál voru til umræðu og fyrrum þingmaður Vesturlands rifjaði réttilega upp, þegar þáv. hæstv. forsrh. var að guma af því að verð væri gott á skreiðinni, að engum heilvita manni dytti í hug að hengja upp skreið á þessum tíma. Það væri þá bara fyrir fluguna. Það sem Félag dráttarbrauta og skipasmiðja bendir á er eftirfarandi: Að auka mismun lána til verkefna innan lands og erlendis. Að tryggja jafnræði í bankaábyrgðum til samræmis við ákvörðun ríkisstjórnar frá 2. sept. 1986. Að auðvelda innlendum stöðvum að taka eldri skip upp í ný. Að tryggt sé að leitað sé eftir tilboðum innan lands og tilboð séu metin á viðskiptalegum grundvelli áður en lánveitingar eru ákveðnar. Hæstv. iðnrh. talar um að hann muni huga að því hvernig það félli inn í reglur um stjórn fisveiða og reglur um sölu og skipti á skipum og hann segist vilja freista þess að finna leið til þess að selja skipið án þess að það fari í bága við fiskveiðireglurnar. Það eru nú aldeilis fréttir ef ráðherra ætlar að reyna að finna leið sem er lögum samkvæmt. Hins vegar get ég bent hæstv. ráðherra á að samkvæmt Fiskifréttum er nú talað um að setja á stofn nýjan úreldingarsjóð sem gæti keypt gömul skip fyrir 1,5 milljarða kr. í byrjun sem svarar til 7 togara eða ígildis þeirra í bátum. Get ég ekki betur séð en þarna sé m.a. kjörleið fundin til þess að koma til aðstoðar íslenskum skipasmíðaiðnaði til að hann geti tekið skip upp í og þannig auðvelda honum það að koma því skipi í verð sem m.a. er á stokkunum norður á Akureyri. Það var erfitt að ræða við hæstv. iðnrh. á síðasta þingi um skipasmíðaiðnaðinn vegna þess að hann vitnaði þá stöðugt í úttekt sem erlent fyrirtæki, enskt fyrirtæki, var að gera á íslenska skipasmíða- og skipaviðgerðaiðnaðinum. Ég hef hér í höndum útdrátt, samantekt helstu niðurstaðna úr þessari athugun, og þar segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta, um tillögur APA um aðgerðir af hálfu ríkisstjórnarinnar: ,,Það sem ekki á að gera: Til langs tíma litið á ekki að veita styrki, þ.e. innleiða ekki styrkjakerfi í iðnaðinn til frambúðar. Það á ekki að taka á sig tap iðnaðarins. Varpið ekki vanda skipaiðnaðarins yfir á sjávarútveginn. Gera þau mistök að viðhalda umframafkastagetu. Auka kvóta skipa smíðaðra á Íslandi. Leyfa frekari aukningu aðstöðu á meðan núverandi ástand varir.`` Með leyfi hæstv. forseta, þetta er svona smásnúið mál á köflum en skilst vonandi. Og áfram heldur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Vanmeta þá staðreynd að eftirspurn eftir nýsmíðum hefur verið metin á grundvelli eftirspurnar sem kemur til af kvótakerfi. Með hliðsjón af 30% umframafkastagetu fiskiveiðiflotans gæti eftirspurn eftir nýsmíði íslenskra aðila minnkað verulega ef ríkisstjórnin minnkaði stærð flotans í það sem þörfin segir í raun til um.`` Og loks: ,,Vanmeta margföldunaráhrif í efnahagskerfinu. Heildarfjöldi starfa í hættu er töluvert meiri en þau sem lúta beint að starfsemi Félags dráttarbrauta og skipasmiðja.`` Þetta er það sem ekki á að gera. Það sem á að gera er þetta: ,,Marka stefnu fyrir iðnaðinn. Íhuga að útvega niðurgreiðslur í skamman tíma til að aðstoða við hagræðingu í iðnaðinum. Viðurkenna að skipasmíða- og skipaviðgerðaiðnaðurinn gegnir stóru hlutverki innan undirstöðu sjávarútvegsins. Aðstoða við mótun nákvæmrar markaðsþróunaráætlunar, áætlunar um bætta framleiðni og hagræðingu. Skipa nefnd til að marka ákveðna stefnu. Útvega fjármagnsaðstoð til endurskipulagningar. Útvega fjárhagsaðstoð fyrir markaðsþróun, framleiðni, aukningu og endurþjálfun. Íhuga að auka lánsfjármagn í 80% af heildarkostnaði við nýsmíðar innan lands [sem að vísu er loforð fyrir í sambandi við nýsmíðina á Akureyri]. Íhuga að setja fulltrúa frá skipasmíða- og skipaviðgerðaiðnaðinum í stjórn Fiskveiðasjóðs. Leyfa 100% bankatryggingar fyrir nýsmíðar hérlendis. Íhuga að flýta fyrirhuguðum pöntunum á nýsmíðum til að minnka núverandi skort á eftirspurn. Hvetja til sameiningar sem leiðar til hagræðingar. Íhuga leiðir til að draga úr afkastagetu á Faxaflóasvæðinu. Útvega styrki til að flytja tæki og búnað til helstu valinna skipasmíðastöðvakjarna.`` Þetta eru þær ábendingar sem koma fram í athugun á íslenska skipasmíða- og skipaviðgerðaiðnaðinum með tilliti til stefnumörkunar og væri fróðlegt að fá upplýsingar um það frá hæstv. iðnrh. hvenær hann muni gefa Alþingi skýrslu um mat sitt á þessari úttekt og hvenær þess sé að vænta að við getum talað um skipasmíðaiðnaðinn á þeim grundvelli sem þessi skýrsla hér markar. Hæstv. forseti. Eins og ég hef gert grein fyrir er það ekki einungis skipasmíðaiðnaður sem á við erfiðleika að etja nú, heldur má segja allur samkeppnisiðnaður hér á landi, og raunar er farið að gæta vaxandi erfiðleika í verslun. Má segja að þessar umræður gangi svo langt að talað er um það meira en í hálfkæringi að mörg af helstu og grónustu fyrirtækjum landsins standi nú svo höllum fæti að búast megi við að til greiðslustöðvunar eða jafnvel gjaldþrota kunni að koma. Skýringin á þessu er auðvitað ekki flókin. Skýringin á þessu er sú að þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til síðan hún kom að völdum, hafi ekki verið almenns eðlis. Það hefur ekki verið gerð tilraun til að marka atvinnuvegunum í heild viðunandi samkeppnisstöðu borið saman við helstu nágrannaríki okkar, helstu samkeppnislönd okkar. Ef við lítum aðeins yfir helstu þjóðhagsstærðir kemur í ljós að landsframleiðsla hefur dregist saman í tvö ár og búist er við að hún dragist saman á næsta ári. Hún var, miðað við vísitölu 100, 118 árið 1987, fór niður í 115 árið 1988, 111 á þessu ári og 109 á því næsta. Það sem er athyglisvert er að á sama tíma og það minnkar sem við höfum þannig til skipta hefur ríkissjóður tekið meira til sín af kökunni, af þeirri landsframleiðslu sem við höfum til skiptanna, af því sem þjóðarbúið hefur til umráða. Þannig kemur fram í yfirliti nokkurra þjóðhagsstærða að einkaneysla dróst saman um 5,7% árið 1988, 6,9% árið 1989 og um 3% er búist við að hún dragist saman á næsta ári. Fjárfesting minnkar um 3,7% á síðasta ári, um 8,9% á þessu og búist er við að hún minnki um 2% á því næsta. Fjárfestingin hefur minnkað svo mikið og er að minnka svo mikið að þeir menn sem eru best inni í atvinnuvegunum hika ekki við að fullyrða að nú sé svo komið að fjárfesting í vélum, tækjum, hugbúnaði og vöruþróun sé orðin hættulega lítil og hljóti það að hefna sín með minnkandi þjóðartekjum síðar meir. En á sama tíma og þetta hefur gerst stendur samneysla í stað í ár, jókst á sl. ári um 2,7% og stendur í stað í ár og búist við að hún standi einnig í stað á næsta ári. Samneyslan er með öðrum orðum að verðgildi sú sama í ár og sl. ár, verður að verðgildi sú sama á næsta ári, um leið og allir aðrir í þjóðfélaginu verða að láta sér nægja minna. Og það alvarlega við þetta er að hæstv. ríkisstjórn hyggst enn þyngja skattana á næsta ári eins og yfirlýst hefur verið og óhjákvæmilegt er að spyrja hæstv. forsrh. um það í þessu samhengi hvort staðið hafi verið við yfirlýsingu sem hann gaf vinnuveitendum skriflega við gerð síðustu kjarasamninga og er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ríkisstjórnin mun taka skattlagningu fyrirtækja til endurskoðunar með tilliti til samkeppnisstöðu þeirra gagnvart erlendum keppinautum. Sérstaklega verður tekið mið af þeim breytingum sem verða innan Evrópubandalagsins. Ríkisstjórnin mun hafa samráð við samtök atvinnurekenda um þessa endurskoðun. Ríkisstjórnin mun við heildarendurskoðun eignarskattsálagningar taka til athugunar álagningu eignarskatta á atvinnufyrirtæki.`` Í umræðum í Ed. tók hæstv. iðnrh. fram, 6. maí sl., að þetta verkefni ásamt öðrum hafi verið verkefni sérstakrar nefndar hvað varðar iðnaðinn sem nú starfi með þátttöku fulltrúa ríkisstjórnarinnar og samtaka atvinnugreinarinnar og fólks sem vinnur við iðnaðinn. Á hinn bóginn hefur það komið fram í ummælum hæstv. fjmrh. hér úr þessum ræðustól nú á þessu hausti við umræður um fjárlagafrv. að ekkert slíkt samráð sé í gangi, að sú niðurstaða sem ríkisstjórnin muni komast að um skattlagningu fyrirtækja á næsta ári verði sú niðurstaða sem fyrirtækin og aðilar vinnumarkaðarins verði að sætta sig við. Þess vegna er þetta spurning mín til hæstv. forsrh.: Er hugsanlegt að hæstv. iðnrh. hafi falið þetta verkefni sérstakri nefnd á vori komanda, hafi e.t.v. kynnt einhverjar tillögur í ríkisstjórninni sem skellt hafi verið skollaeyrum við og hann hafi ekki komist upp með vegna þeirrar stefnu sem Alþb. hefur í skattamálum? Er það virkilega svo að hæstv. forsrh. hafi ekki gert neina tilraun til að standa við þetta bréflega fyrirheit sitt við aðila vinnumarkaðarins? Eða hitt fyrirheitið sem gefið var, að sjávarútvegurinn fengi viðunandi samkeppnisstöðu á þessu ári? Ég spurði hæstv. forsrh. að því í deildinni hvort hann hugsaði sér að sjávarútvegurinn hefði viðunandi samkeppnisstöðu allt þetta ár, til áramóta, á öllum samningstímanum, í einn mánuð, síðustu tvo mánuðina eða kannski bara eina einustu klukkustund eða eina einustu mínútu. Honum fannst þetta bjánalega spurt. Nú er komið fram í nóvember og ekki örlar á grundvellinum fyrir sjávarútveginn. Og boðskapur hæstv. sjútvrh. var ekki fallegur á fiskiþingi þegar hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sjávarútvegurinn hefur átt við mikla rekstrarerfiðleika að etja að undanförnu og fyrirsjáanlegur er aflasamdráttur á næsta ári. Á sama tíma eru allir kjarasamningar lausir og viðræður um skiptingu þjóðarteknanna á næsta leiti. Í ákvörðunum um gengismál og tekjuskiptingu hefur mjög verið gengið á hlut sjávarútvegsins á undanförnum árum. Mikilvæg breyting hefur nú náðst á raungengi krónunnar og þeim ábata verður atvinnugreinin að halda. Kjarasamningum sem raska því raungengi, sem verður um næstu áramót, getur sjávarútvegurinn ekki staðið undir. Nú veit ég ekki hvort ég á að skilja ummæli hæstv. sjútvrh. svo að hann telji ástandið viðunandi í sjávarútveginum eins og það er núna, þegar haldið er uppi stórkostlegum millifærslum til frystingariðnaðar og saltfisksins. Ég býst ekki við að svo sé. En ég vil vekja athygli á því að á sama tíma og hæstv. sjútvrh. talar um það umbúðalaust að þjóðfélagið hafi ekkert svigrúm til launahækkana á næsta ári, jafnvel þótt gengið verði látið síga áfram til áramóta til þess að mæta þeim greiðslum sem nú renna til frystingarinnar og saltfisksins úr Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins, á sama tíma hefur það gerst á þessu ári að frá upphafi til loka árs munu laun hækka um 12% en verðbólga um 25%. Í prósentum talið hækkar verðbólgan meira en helmingi meira á þessu ári heldur en launin. Það er því auðvitað algjörlega út í hött ef einhver ætlar að reyna að halda því fram að vandamál atvinnulífsins nú eins og komið er séu vegna hárra launa í landinu. Það er algjör misskilningur og þeim mun meiri misskilningur sem kemur fram á næsta ár og kaupmáttarrýrnunin heldur áfram. Há laun eru ekki vandamálið núna. Vandamálið núna er verðbólga. Vandamálið eru háir nafnvextir og háir raunvextir sem haldið er uppi með mikilli þenslu á lánamarkaði vegna sívaxandi lánsfjárþarfar ríkisstjórnarinnar. Mikill fjármagnskostnaður sem m.a. kemur til af því að stimpilgjöld á næsta ári verða eftir fjárlagafrv. hærri tala en allur tekjuskattur fyrirtækja í landinu eða tæpir 2 milljarðar kr. Og þó svo að reynt sé að gefa í skyn að staða sjávarútvegsins hafi e.t.v. batnað hjá þeim fyrirtækjum sem gátu haldið sjó undanfarið, og þau eru til allrar hamingju til, þá vitum við að fyrirtækin sem fengu aðstoð Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina kveinka sér nú undan því að þurfa að borga vexti og afborganir af þessum lánum á næsta ári þegar afli minnkar og fjármagnsbyrðin þyngist á nýjan leik. Auðvitað fór þessi ríkisstjórn rangt að. Auðvitað átti að byrja á því að laga rekstrargrundvöllinn og síðan koma til hjálpar með skuldbreytingu þar sem það átti við. Hæstv. forseti. Ég sagði áðan að aðrar atvinnugreinar stæðu frammi fyrir sama vanda og skipasmíðaiðnaðurinn. Um samkeppnisiðnaðinn almennt er það að segja að eftirspurnin datt niður fyrir rúmu einu ári og hefur haldið áfram. Þessi mikli samdráttur í framleiðslu samkeppnisiðnaðar hefur bitnað mjög þungt á sumum fyrirtækjum sem áttu í erfiðleikum fyrir og sum fyrirtæki hafa orðið að segja upp starfsfólki sínu. Eins og nú standa sakir er ekki um önnur ráð að ræða en þau að bæta almenn rekstrarskilyrði atvinnuveganna í heild. Til þess að gera það er nauðsynlegt að losa um gjaldeyrismálin. Það er nauðsynlegt að gengi krónunnar sé rétt skráð en því sé ekki haldið of háu með opinberum styrkjum og millifærslum milli atvinnugreina með því að mismuna atvinnugreinum með þeim hætti. Og síðast en ekki síst er nauðsynlegt að auka svigrúm fyrirtækjanna með því m.a. að draga úr opinberri eyðslu en breyta lögum um skattlagningu fyrirtækja í það horf sem breytt var vorið 1988 þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar var við völd. Og allra síst getur gengið upp að auka þá skattpíningu tekjuskatts sem nú er í landinu og á ekki síst þátt í því að draga úr eftirspurn eins og ég hef hér lýst sem veldur minni veltu í þjóðfélaginu og erfiðleikum hjá fyrirtækjunum. Þennan vanda má allan rekja til þess að ríkið tekur of mikið til sín. Til allrar hamingju eru þó enn til vel rekin fyrirtæki sem standa undir sér. Þau fyrirtæki verður að efla enn til þess að þau geti dregið þann vagn sem lífskjör okkar byggjast á og hjálpa verður öðrum fyrirtækjum til þess að auka eigið fé sitt með skattalegum aðgerðum og með öðrum hætti. Á sama tíma og aðrar þjóðir Evrópu kosta kapps um að auka frjálsræði á öllum sviðum efnahagslífsins, efla markaðsbúskap og samkeppni með það að markmiði að bæta lífskjör almennings hefur vinstri stjórn Steingríms Hermannssonar horfið á vit forneskju í efnahagsmálum sem margsannað er að lamar framtak og dregur úr hagvexti. Það sjáum við glöggt á vaxandi atvinnuleysi og minnkandi kaupmætti, gjaldþrotum fyrirtækja og fjárhagsvandræðum heimilanna í landinu. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að nauðsynlegt er að koma slíkum almennum aðgerðum við, að þegar einstakar atvinnugreinar eins og skipasmíðaiðnaðurinn nú á í höggi við niðurgreidda samkeppni erlendis frá þá verður að mæta því með viðeigandi hætti.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Þótt hafa mætti mjög langt mál um ítarlega og merka ræðu hv. þm. þá skal ég reyna að stytta mitt mál, enda flestu beint til iðnrh. Ég skil vel áhyggjur hv. þm. af atvinnuástandi í ýmsum þjónustu- og samkeppnisgreinum hér á landi, en hins vegar þarf það ekki að koma mjög á óvart. Eins og a.m.k. óbeint kom fram í orðum hv. þm. þá hóf að halla mjög undan fæti á árunum 1987--1988 í þessum iðngreinum. Hann orðaði það svo að dregið hefði mjög úr skipasmíðum eftir þann tíma. Reyndar hef ég oft sagt að fastgengið á árinu 1987 og fram á mitt ár 1988 hafi orðið samkeppnisgreinunum og þjónustugreinunum langtum skaðlegra heldur en sjávarútvegi og fiskiðnaði því að fiskiðnaðurinn naut þó á þessum árum um það bil 15% hækkunar í verðmæti eins og þjóðhagstölur sýna og sanna. Sömuleiðis má vera ljóst að þegar samdráttur hefst í sjávarútveginum eins og verið hefur nú í tæp tvö ár, þá kemur það fyrr eða síðar niður á öllum greinum í hinu íslenska efnahagslífi. En það breytir ekki því að ég tek undir áhyggjur hv. þm. af ástandinu t.d. í skipaiðnaðinum og mörgum þjónustugreinum, og ég vil reyndar taka verslun inn í þá upptalningu, og ríkisstjórnin hefur vissulega um þau mál rætt. Spurningin er hins vegar sú hvort stjórnvöld hafa bolmagn til þess fjárhagslega að ráðast í eins víðtækar björgunaraðgerðir á þessum sviðum eins og gert hefur verið í útflutningsgreinum og mörgum samkeppnisgreinum. Ég þarf ekki að rekja það sem þar hefur verið gert. Menn þekkja það að Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina mun þegar hann lýkur sínum störfum um áramótin hafa skuldbreytt um það bil 5,4 milljörðum kr. og veitt hagræðingarlán fyrir nálægt 1,1 milljarði kr. Sömuleiðis hefur Hlutafjársjóður Byggðastofnunar breytt í eigið fé eða samið um breytingar í eigið fé á ýmsum skuldum fyrirtækja sem hvað erfiðast stóðu sem munu verða eitthvað í kringum milljarð. Ég held að hv. þm. hafi nú hlotið að mismæla sig þegar hann sagði að þessi ríkisstjórn hefði verið skipuð til að halda uppi röngu gengi því að samkvæmt tölum Seðlabankans hefur gengi íslensku krónunnar verið breytt um nálægt 30% frá 28. sept. í fyrra svo að það er nú æðimikið meira en jafnvel hv. þm. taldi nauðsynlegt hér á haustmánuðum í mörgum athyglisverðum ræðum um stöðu atvinnulífsins. Reyndar kemur fram í tölum Seðlabankans að raungengið er núna komið töluvert niður fyrir það sem það hefur verið að meðaltali á þessum áratug, hvort sem er á grundvelli verðlags eða launa, og reyndar komið niður fyrir það sem það var 1987 og nálgast því mjög það sem það var 1986 þegar það var einna lægst. Það er því ekki nokkur vafi á því, og það kemur líka mjög glöggt fram í mati Seðlabankans, að samkeppnisstaða atvinnuveganna núna, útflutningsgreinanna, sé með því betra sem hún hefur verið á þessum áratug. Í þeim viðræðum sem voru við sjávarútveginn við samningana var um það samið að byggt yrði á mati Þjóðhagsstofnunar. Nýjustu tölur Þjóðhagsstofnunar sem eru reyndar enn í ítarlegri skoðun segja að fiskvinnslan eða frystingin sé í plús núna um u.þ.b. 2% ef ég man rétt, frystingin hins vegar í mínus 2% eins og er, en fiskvinnslan í heild með jákvæða stöðu. Erfiðleikarnir eru fyrst og fremst á sviði bátaútgerðar þar sem er mjög mikill halli sem ekki verður leiðréttur með gengisbreytingu. Þvert á móti verka gengisbreytingarnar gegn afkomu á veiðum eins og ég veit að hv. þm. þekkir mjög vel.

Þetta er nú algjör misskilningur hjá forsrh.

Misskilningur hvað?

Að útflutningsatvinnuvegirnir ...

Útflutningsatvinnuvegirnir. Ég sagði bátaútvegur. Ég sagði bátaútvegur og veiðarnar almennt, að afkoma þeirra fellur eða versnar með lækkun gengis. Það er enginn að tala um rangt gengi. Það væri gaman að vita hvað hv. þm. telur að þurfi að fella gengið mikið enn. Hann nefndi að vísu engar tölur áðan, en það er best að ég spyrji hann að því. Ég vil leyfa mér að halda því fram að þessi lækkun raungengis hafi tekist mjög vel og ég vísa í tölur Þjóðhagsstofnunar því til sönnunar að eins og um var talað þá er afkoma þessara greina komin upp fyrir núllið að mati Þjóðhagsstofnunar. Hv. þm. ræddi svo sérstaklega um skipaiðnaðinn, enda eru þar miklir erfiðleikar. Ég vek athygli á því að 1986 voru samþykkt í ríkisstjórn á mánuðunum ágúst/september ákveðin tilmæli til sjóða landsins og annarra sem að þessum málum koma og ég ritaði þá bréf þar um, með leyfi forseta, og hljóðaði samþykktin þannig: ,,Opinberum sjóðum verði tilkynntur sá vilji ríkisstjórnarinnar að leita skuli tilboða innan lands um endurbætur og viðhald fiskiskipa og samanburður gerður á slíkum tilboðum og erlendum og þau metin á viðskiptalegum grundvelli áður en lánveitingar eru ákveðnar. Lögð verði áhersla á það við viðskiptabankana að bankaábyrgðir vegna skipasmíðaverkefna innan lands verði sambærilegar við þær sem veittar eru þegar verkefnin eru unnin erlendis.`` Ég skal ekki segja hvort þetta bar tilætlaðan árangur því að á árinu 1987 virðist svo, því miður, sem áhugi sjávarútvegsins á því að láta byggja skip innan lands hafi mjög minnkað. Að sjálfsögðu tengist það því fasta gengi sem hér var haldið á árinu 1987 og fram á 1988. Skipasmíðarnar verða stórum síður samkeppnisfærar við þær aðstæður. Sýndar hafa verið hér í fjölmiðlum m.a. mjög athyglisverðar tölur um þessa þróun. Það er á þessum tíma sem skipasmíðar innan lands falla. Í þessu sambandi, af því að hv. þm. talaði um þær umræður sem urðu hér um þingsköp, það voru þingsköp og ekki efnislegar umræður sem hérna voru sl. fimmtudag. Ég tel afar erfitt að ræða slík mál undir þingsköpum. Hæstv. sjútvrh. hefur hvað eftir annað sagt að íslenskur sjávarútvegur geti ekki borið eða tryggt skipasmíðaiðnaðinum næg verkefni hver sem verðmunur kann að vera innan lands og erlendis og ég trúi nú varla öðru en hv. þm. geti verið sammála því. Það er ekki hægt að leggja það á íslenskan sjávarútveg sem verður að keppa með framleiðsluvörur sínar á erlendum mörkuðum við þær veiðar m.a. sem þá byggja á skipasmíðum við allt annað verð, þannig að vitanlega verður að gera skipasmíðaiðnaðinum kleift að keppa eftir öðrum leiðum. Og af því að hv. þm. nefndi t.d. smíði ferjunnar til Vestmannaeyja, þá, ef ég man þær tölur rétt, var tilboð Slippstöðvarinnar 1600 millj. eða um það bil, tilboð Norðmanna um 1100 og tilboð Pólverja 900. Þetta er að sjálfsögðu gífurlegt umhugsunarefni. Vilja þeir sem nota ferjuna til Vestmannaeyja greiða þennan mun eða á að taka hann úr sameiginlegum sjóðum þjóðarinnar? Ég spyr. Stjórnvöld hafa í gegnum árin fellt niður öll þau gjöld sem hvíla á skipaiðnaðinum þannig að ekki verður því um kennt ef hann er ekki samkeppnisfær. Ég held að sú staða sem er nú upp komin stafi fyrst og fremst af þrennu: Því fasta gengi sem þarna var um tíma. Mikil hækkun í launum varð einnig á þeim tíma. Kaupmáttur jókst um u.þ.b. 25% og sömuleiðis gífurlega mikill fjármagnskostnaður hér innan lands. Fyrst og fremst eru það þessir liðir sem þarf að lagfæra og þeir stefna nú allir í rétta átt. Hv. þm. spurði hvort þessi mál væru á borði ríkisstjórnarinnar. Sannarlega. Þau hafa bæði verið rædd þar og eru til meðferðar hjá þeim ráðherrum sem fjalla um þessi mál og mun verða fjallað um þau á borði ríkisstjórnarinnar.

Sagði þá ráðherra Hagstofu rangt? Hann sagði: Þessi ríkisstjórn var mynduð þegar Borgfl. kom í hana. Hann segir að þessi mál hafi ekki verið rædd í ríkisstjórninni.

Þessi mál eru í meðferð hjá þeim ráðherrum sem með málin fara, þau hafa verið rædd á fundum ríkisstjórnarinnar. Það kann vel að vera að það hafi verið áður en ráðherra Hagstofu kom í ríkisstjórnina en þau verða þar svo sannarlega til umræðu. Hv. þm. spurði hvort aðgerðir væru væntanlegar. Í fyrsta lagi vil ég ítreka það sem samþykkt var 1986 og ganga betur frá því þá en áður að íslenskir bankar og sjóðir framkvæmi það sem þá var samþykkt. Það er í fullu gildi. Í öðru lagi vil ég nefna það að við þurfum að gæta þess betur en við höfum gert að eðlilegir viðskiptahættir séu hér tíðkaðir. Hér hafa verð nefnd fjöldamörg dæmi um t.d. útboð verkefna þar sem erlendir aðilar hafa síðan í gegnum sína umboðsmenn lækkað tilboðsverð á afar óeðlilegan máta að mínu mati. Ég tel að íslenskir bankar og íslenskir sjóðir hljóti að forðast að taka á nokkurn máta, beint eða óbeint, þátt í slíkri starfsemi. Í raun tel ég að sú deild, sem nú er hjá Verðlagsstofnun sem á að fylgjast með því hvort viðskiptahættir séu eðlilegir, þurfi að styrkjast og það mjög mikið og það þurfi að sjálfsögðu að beina þangað sem flestum upplýsingum og kvörtunum um óeðlilega viðskiptahætti. Ég tel að slíkar aðgerðir kunni að bæta nokkuð úr. Hinu er þó ekki að neita að eftir samdráttarskeið í sjávarútvegi, eins og t.d. 1967--1968, þá er æðihætt við því að skipaiðnaðurinn verði þolandinn. Árið 1971, ef ég man rétt, kom ríkisvaldið inn í Slippstöðina sem eignaraðili og nú eru skipasmíðastöðvarnar mikið fleiri og ég vil segja það hér að ég tel afar óæskilegt að svo þurfi að vera á ný. Hv. þm. talaði líka um það að þessi ríkisstjórn haldi uppi ýmsum óeðlilegum höftum og óeðlilegum viðskiptaleiðum í þessu frelsi sem við búum nú í og ég veit að hv. þm. meinar það og einmitt með tilliti til slíks, þá þarf að athuga það mjög vandlega hvað við getum gengið langt í styrkjum t.d. við innlendan iðnað. En ég vil fullvissa hv. þm. um það að þessi ríkisstjórn mun skoða allar leiðir til að koma til liðs við ekki aðeins skipasmíðaiðnaðinn heldur við ýmsar þær þjónustugreinar sem eiga í miklum erfiðleikum. Það verður að draga úr þeim erfiðleikum eins og frekast er unnt, en það mun aldrei verða hægt eftir gífurlega fjárfestingu á árunum 1987--1988 að koma í veg fyrir að mörg fyrirtæki verði jafnvel gjaldþrota. En úr því mun verða reynt að draga eins og frekast er unnt og fyrst og fremst og þá ekki síst með samstarfi --- þetta er ekki hlátursefni, hv. þm. Það eru því miður fjölmargir einstaklingar sem eiga um sárt að binda í þessum málum. Og ef hv. þm. telur það hlátursefni, þá er það rangt.  eða tilraun til að ná samstöðu við banka og sjóði um þessi mjög erfiðu mál. Hins vegar hafa stjórnvöld ekki það fjármagn sem þyrfti til þess að setja í víðtækar skuldbreytingar á öllum sviðum viðskipta og þjónustu. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég hef þegar ítarlega rakið hér hvernig stefnir í rétta átt á fjölmörgum sviðum, alveg sérstaklega á sviði útflutningsgreinanna. Ég hef áður rakið, og kemur það greinilega fram í þjóðhagsáætlun, hvernig stefnir í rétta átt með viðskiptajöfnuð hér á landi í fyrsta sinn í nokkur ár sem er afgangur af vöruskiptum sem verulegu nemur, líklega um 6 milljörðum kr. þegar upp er staðið. Ég hef líka áður farið vandlega yfir breytingar á raungengi sem er náttúrlega gífurlega til hagsbóta fyrir útflutningsgreinarnar og alls ekki verður neitað hvað sem hv. þm. stjórnarandstöðunnar sýnist um það. Ég hef hér líka rakið hvernig náðst hefur betra jafnvægi í peningamálum heldur en áður hefur verið í þessu þjóðfélagi sl. tvö ár eða frá 1986. Það er því allt sem bendir til þess að það verði langtum betri forsendur til að taka á þessum málum nú þegar lokið er þessari aðlögun fyrir sjávarútveginn heldur en áður hefur verið og ríkisstjórnin er ákveðin í að nota þá stöðu sem nú er orðin til að hefja nýja framfarasókn á öllum sviðum atvinnulífsins.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Það þarf ekki að efa það að þingheimur allur deilir áhyggjum með hv. 2. þm. Norðurl. e. af því að atvinnuleysið hefur orðið meira á þessu ári en mörg undanfarin ár. Og okkur er brýn nauðsyn að horfast í augu við það að atvinnuleysi kynni enn að aukast nokkuð á næstu mánuðum. Ég ætla að nefna nokkrar tölur um þetta mál. Fyrstu níu mánuði ársins voru að jafnaði um 2200 manns atvinnulausir sem svarar um 1,6% af mannaflanum. Því er nú spáð að fyrir árið allt verði þetta atvinnuleysi mælt á sama hátt 1,7% af mannafla. Til samanburðar var atvinnuleysið í fyrra 0,6%. Þetta er vissulega vandamál. En ég bið menn þó að hafa í huga að einfaldur hlutfallareikningur eins og sá sem hv. 2. þm. Norðurl. e. fór með hér áðan, sem er vissulega réttur, að þannig megi segja að nú sé atvinnuleysið þrefalt meira en það var í fyrra, þá fer því fjarri að komið hafi til þess fjöldaatvinnuleysis sem ýmsir hafa spáð undanfarin missiri. Það hefur verið og það verður áfram forgangsverkefni þessarar ríkisstjórnar að sporna gegn auknu atvinnuleysi. Það er rangt hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. að ekki hafi verið mótuð heildarstefna til að snúast við þessum vanda. Þessi ríkisstjórn var mynduð til að snúast gegn honum. Við megum heldur ekki líta fram hjá því þegar við skoðum þær breytingar sem orðið hafa á vinnumarkaðnum að undanförnu að þær sýna á vissan hátt þá óhjákvæmilegu aðlögun að breyttum skilyrðum þjóðarbúsins sem varð að eiga sér stað. Þessi aðlögun hefur fyrst og fremst verið fólgin í hægfara en verulegri lækkun á raungengi íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum og aðhaldi í peningamálum og ríkisfjármálum. Þessi aðlögun hefur að ýmsu leyti tekist vel. Ég nefni sem dæmi þær áætlanir Seðlabankans að raungengi krónunnar mælt á mælikvarða verðlagsþróunar á Íslandi og í öðrum löndum var um 13% lægra á síðasta fjórðungi ársins í ár en það var á fyrsta ársfjórðungi í fyrra. Á sama tíma hefur raungengið á mælikvarða launakostnaðar lækkað um næstum því 20%. Þessar tölur um þróun raungengis eru auðvitað til marks um bætta samkeppnisstöðu útflutnings- og samkeppnisgreina. Raungengi krónunnar er nú svipað og það hefur að jafnaði verið á þessum áratug. En auðvitað er líka rétt og heiðarlegt að segja að þessar tölur eru einnig til marks um þverrandi kaupmátt. Það var nauðsynlegt að kaupmáttur minnkaði, það var óhjákvæmilegt, það var ekki tilgangurinn heldur er það því miður leiðin í málinu. Þess vegna verð ég að segja að því miður gengur ekki málflutningur hv. 2. þm. Norðurl. e. upp sem í senn segir: ,,Það var farið allt of hægt í sakirnar með gengið, það átti að fella það miklu fyrr og miklu meira. Kaupið er líka allt of lágt, kaupmátturinn er allt of lítill.`` Ég sé nú ekki hvernig þetta getur gengið upp. Og það eru þessar staðreyndir málsins sem enginn kemst hjá að horfast í augu við hvort sem hann er í stjórn eða stjórnarandstöðu. En þær breyttu samkeppnisaðstæður sem ég hef lýst til hagsbóta fyrir íslenskt atvinnulíf koma m.a. fram í samdrætti í innflutningi og í tölunum um eftirspurn eftir fólki til starfa sem ég nefndi áðan. Samkvæmt könnun Þjóðhagsstofnunar á atvinnuástandi í septembermánuði sl. vildu fyrirtækin í landinu í heild heldur fækka við sig fólki, reyndar mest í verslun og þjónustu hér um suðvestanvert landið, tæplega 400 manns þegar litið er á nettótölurnar. Hins vegar er enn nokkur umframeftirspurn eftir fólki til starfa í fiskvinnslu, tæplega 300 manns. Þetta sýnir á sinn hátt að þær breytingar á verðhlutföllum sem voru tilgangur stjórnarstarfsins hafa orðið og hafa skilað árangri. Varðandi skipaiðnaðinn, en hv. 2. þm. Norðurl. e. gerði hann sérstaklega að umtalsefni, er hverjum manni ljóst að þar þarf ekki hálfs annars klukkutíma ræðu til að segja okkur að þar blasi við alvarlegt ástand vegna fyrirsjáanlegs verkefnaskorts sem m.a. hefur komið fram í því að næstum 400 manns í þessari atvinnugrein hefur verið sagt upp störfum á þessu ári þótt sem betur fer hafi minnstur hluti þeirra uppsagna reyndar enn komið til framkvæmda. En hvað hefur hér gerst? Hyggjum að því. Eins og oft áður er það fyrst og fremst hin mikla sveifla í afkomu sjávarútvegsins og þar með í eftirspurn útvegsins eftir nýsmíði og endurbótum fiskiskipa sem veldur vandræðum erum við vön að kalla það. Þetta skýrir málið, eins og skoðun á tölunum sýnir hverjum þeim sem vill kynna sér þær. Það hefur líka orðið harðnandi samkeppni frá erlendum skipasmíðastöðvum, bæði vegna þess að raungengi krónunnar fór hækkandi um skeið á árunum 1986--1987, en líka af því að margar erlendar ríkisstjórnir velja að styrkja þessa starfsgrein með fé úr ríkissjóði. Á uppgangsárunum í sjávarútveginum, 1986 og 1987, jókst eftirspurn útgerðarinnar eftir nýsmíðum og viðgerðum verulega og það var eins og venjulega að allir vildu fá sínum verkum lokið sem allra fyrst. Þetta þekkjum við öll vel. Á þessum árum fór það saman, eins og oft vill verða þegar vel árar til sjávarins, að raungengi krónunnar hækkaði sem veikti einnig samkeppnisstöðu íslensku skipasmíðastöðvanna beinlínis. Þetta er bakgrunnur þeirra erfiðleika sem við glímum nú við í skipaiðnaðinum. Í umfangsmikilli úttekt á stöðu íslenska skipaiðnaðarins sem breska ráðgjafarfyrirtækið Appledore hefur gert fyrir iðnrn. og Landssamband iðnaðarmanna, athugun sem hv. 1. þm. Reykv., þáv. hæstv. iðnrh., beitti sér fyrir að hafin var --- í þessari athugun, sem lokið var í maí á þessu ári, kemur fram að bestu íslensku skipasmíðastöðvarnar væru vel samkeppnisfærar við erlendar stöðvar ef ekki kæmu til miklir styrkir, einkum til nýsmíða víða í útlöndum. Ég mun víkja að þessu nokkru nánar hér á eftir, en vil minna á að í þessu sambandi er ástæða til að nefna að Evrópubandalagið stefnir nú að því að leggja af þessa styrki innan sinna vébanda og þá væntanlega EFTA-ríkin líka ef þau tengjast Evrópubandalaginu þeim böndum sem nú er að stefnt að hnýta þannig að styrkir sem nú nema yfirleitt um 26% --- reyndar er það reglan innan Evrópubandalagsins að þeir fari ekki fram úr þeirri hlutfallstölu þótt dæmi séu um það í Frakklandi og e.t.v. í öðrum Suður-Evrópuríkjum að þessir styrkir fari upp í 35% --- nú er sem sagt að því stefnt að leggja þá af fyrir árslok 1992. En hvað sem því líður, þá fóru þeir vaxandi á árunum sem ég nefndi. Allt fór þetta saman til þess að verkefnin, sérstaklega nýsmíðaverkefnin, færðust til útlanda í góðærinu til sjávarins. En á þessu ári hefur ásóknin í nýsmíðar og meiri háttar viðgerðir dregist mikið saman í kjölfar versnandi afkomu í fiskveiðum og því miður eru horfur á að enn dragi úr henni á næsta ári. Þetta er kjarni málsins, en ekki það sem hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur kosið að kalla skilningsleysi stjórnvalda. En það er nú eiginlega merkilegt einkenni á hans málflutningi að hann treystir mest á forsjá ríkisins. Ég mun líka víkja að því nánar í minni ræðu.

Þetta voru ummæli formanns Starfsmannafélags Slippstöðvarinnar.

Komum að því síðar, hv. 2. þm. Norðurl. e. Það er ákaflega mikilvægt að reyna að draga reynslulærdóm af þessu, og það veit ég að forveri minn í starfi iðnaðarráðherra vildi gera, og það er: Hvernig eigum við að koma í veg fyrir, hvernig forðumst við sveiflur af þessu tagi í starfsskilyrðum og eftirspurn? Það er baksvið þessarar títtnefndu athugunar Appledore-fyrirtækisins. Ég minni á að í flestu tilliti fara hagsmunir íslensks sjávarútvegs og íslensks skipaiðnaðar saman. Það hefur viljað brenna við í málflutningi hv. 2. þm. Norðurl. e. að hann hafi þarna viljað láta málið bera svip af hagsmunaárekstrum milli þessara greina og fyrirsvarsmanna þeirra. Ekkert gæti verið fjær sanni. Sjávarútvegurinn á mikið undir því að í landinu sé öflugur skipaiðnaður sem geti veitt góða smíða- og viðgerðarþjónustu, því það er auðvitað frá útgerðinni sem skipasmíðastöðvarnar fá sín verkefni. Það er fjarstæðukennt að halda því fram t.d. að hæstv. sjútvrh. hafi beitt sér fyrir einhverju öðru en því sem lýsir sér í þeim orðum sem ég hef hér flutt. Skipasmíðaiðnaðurinn mun hagnast með tvennum hætti á þeim breytingum sem orðið hafa að undanförnu á starfsskilyrðum með lækkandi raungengi krónunnar sem nú koma betur og betur í ljós. Í fyrsta lagi hefur auðvitað batnandi afkoma í sjávarútvegi gert fyrirtækjunum í þeirri grein betur kleift að standa í skilum og panta verkefni frá skipasmíðastöðvunum og í öðru lagi hefur samkeppnisstaða stöðvanna sjálfra batnað gagnvart erlendum stöðvum. Þessa sér reyndar þegar stað í því að á árunum 1988 og 1989 mun verkefnahlutfall innlendu stöðvanna fara mjög hækkandi frá því sem var á árunum 1986 og 1987. En auðvitað er þetta ekki nóg vegna þess að það er samdrátturinn í verkefnunum í heild sem er mesta vandamálið. Ég vil þess vegna og einnig í tilefni af fyrirspurn hv. 2. þm. Norðurl. e. upplýsa það hér að ég mun leggja fram skýrslu til Alþingis um þær athuganir og aðgerðir sem í hefur verið ráðist í framhaldi af ályktun Alþingis í fyrravor og í framhaldi af Appledore-skýrslunni. Reyndar var hafið starf þegar á liðnu sumri. Ég skipaði þá nefnd til þess að gera tillögur um aðgerðir af hálfu hins opinbera til þess að efla innlenda skipasmíðaiðnaðinn. Þessari nefnd er ekki ætlað að skila löngum ritsmíðum um þetta mál. Hún mun skila drögum að tillögum eftir því sem verkefnunum miðar áfram. Hún hefur þegar skilað tillögum um breytt fyrirkomulag á endursmíði notaðra skipa innan lands og skiptum á eldri skipum. Og vegna ummæla hv. 2. þm. Norðurl. e. um það mál og úreldingu skipa sem úr sér gengin eru í okkar fiskiskipaflota, þá vil ég taka það fram að það er heilmikið mál að velja reglur sem tryggja aðgang innlendu stöðvanna að verkefnum. Þar er alls ekki hægt að vísa með neinum einföldum hætti til löggjafarinnar. Þetta er verkefni sem við erum nú með til skoðunar og því miður hafði ekki verið ráðið fyllilega fram úr þegar starfsreglur Fiskveiðasjóðs og þeirra sem ábyrgð bera á því hverjum er leyft að skipta eldra skipi fyrir nýtt eða betra skipi fyrir bilað voru settar. Þetta þarf að skoða vel til þess að hægt sé að koma verkefnum og skynsamlegri nýtingu á okkar fiskiskipastól í hagrænt horf. Því miður hefur sumt í fiskveiðistjórninni orkað gegn því að menn nýttu skipin eins og hyggilegast er og gegn því að menn semdu um þessi verkefni við innlendu stöðvarnar. Endurbætur á þessum reglum, endurbætur á starfsreglum Fiskveiðasjóðs, ekki síst um afgreiðslutíma hans og meðferð mála, endurskoðun á starfsreglum bankanna um bankaábyrgðir vegna endurbóta og nýsmíða á skipum innan lands, eins og hæstv. forsrh. vék hér að, eru meðal þeirra verkefna sem starfshópur á vegum iðnrn. fjallar um. Allar miða þessar tillögur að því að sem mest jafnræði verði með innlendum og erlendum stöðvum hvað varðar fjármagnsfyrirgreiðslu og aðgang að verkefnum. Ég vil láta það koma fram, eins og reyndar kom hér fram í máli hv. málshefjanda, 2. þm. Norðurl. e., að ég hef á mínum starfstíma sem viðskrh. reynt eftir fremsta megni að greiða götu innlendra skipasmíðastöðva varðandi erlendar lántökur til verkefna sinna, en í því felst ekki á nokkurn hátt að þar með sé ríkið eða ráðuneytið að taka ábyrgð á verkefnunum. Í því virðist mér liggja grundvallarmisskilningur hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. á verkaskiptingunni milli fyrirtækja og ríkisvalds. Við komum að því síðar. Hv. 2. þm. Norðurl. e. nefndi hér mörg atriði úr ályktunum Félags dráttarbrauta og skipasmiðja sem eru reyndar öll til skoðunar í nefndinni sem starfar að þessu verki og senn mun verða gerð hér grein fyrir í þinginu, enda eru þar fulltrúar frá þessum samtökum eins og reyndar frá öðrum sem láta sig þessi mál varða. Sama máli gegnir um Appledore-tillögurnar sem hv. málshefjandi las hér líka nokkuð upp úr. Ég vil líka láta þess getið að iðnrn. í samvinnu við Landssamband iðnaðarmanna og fleiri aðila, m.a. Fiskveiðasjóð og Iðnlánasjóð, hefur beitt sér fyrir markaðsátaki fyrir skipasmíðaiðnaðinn og skipaviðgerðirnar innlendu þar sem áhersla verður lögð á að kynna þessa starfsgrein, bæði inn á við og út á við. Þar bind ég vonir við að hægt sé að finna verkefni sem eru arðvænleg. En það er kjarni þessa máls að þessari grein er enginn greiði með því gerður að útvega henni verkefni sem ekki eru í sjálfu sér arðvænleg, sem á endanum verða að greiðast af almannafé. Ég mun á næstunni kynna þetta mál nánar og ætla ekki að hafa um það fleiri orð. En ég vildi nefna það sem tók mikið rúm í málflutningi hv. 2. þm. Norðurl. e., sem eru málefni Slippstöðvarinnar á Akureyri, að ég hef líka sett það í hendur þriggja manna að taka sérstaklega á þeim vanda sem er hið óselda skip, hin óselda nýsmíði Slippstöðvarinnar á Akureyri. Það er ...  Í því sem ég sagði við fréttamann Ríkisútvarpsins og hv. 2. þm. Norðurl. e. var svo greiðvikinn að lesa hér vandlega upp fólst nákvæmlega þetta: Þetta er fjárhagsvandinn en auðvitað er það rétt að vandinn fram á við er verkefnaskorturinn. En það er sama hversu mikið lesið er úr fréttum um þetta mál að Halldóri Blöndal mun vera það vel kunnugt að það voru skiptar skoðanir um það í stjórn fyrirtækisins á sínum tíma hvort í þessa nýsmíði skyldi ráðist á þeim forsendum sem það var afráðið. Og ég kem aftur að því að þótt ég að sjálfsögðu gæfi sem viðskrh. Slippstöðinni á Akureyri heimild til þess að taka erlend lán vegna þessarar framkvæmdar fólst ekki í því nein skoðun á því hvort það væri þessu fyrirtæki hagkvæmt, hvort það gæti selt þetta verk eður ei. Þetta er einfaldlega það sem ég nefndi áðan. Hugsunarhátturinn sem við verðum að varast er að fyrirtækin, jafnvel þau sem ríkið á verulegan hlut í, starfi í þeim anda að ríkið muni bara bjarga þessu eftir á. Það er ómögulegt að skilja orð hv. 2. þm. Norðurl. e. á annan veg en þetta sé hans skoðun. Þess vegna er engin þversögn í því sem kom fram hjá forstjóra Slippstöðvarinnar, Sigurði Ringsted, þar sem hann segir: ,,Aðalvandamálið er ekki hið óselda skip heldur verkefnaskorturinn fram undan.`` En hann gætir þess vandlega að skilja ekki undan að fjárhagsvandi stöðvarinnar stafar ekki síst af þessum óseldu nýsmíðum. Ég vildi líka láta það koma fram að í viðtali við Sigurð Ringsted, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. vitnaði hér mjög til áðan, í fréttabréfi Landssambands iðnaðarmanna sem nýútkomið er, tekur hann skýrt fram að hann telji nú glæðast áhuga og skilning einkum hjá iðnrh. á málefnum skipasmíðaiðnaðarins. Ég nefni þetta nú eingöngu til marks um þann vitnisburð sem hv. 2. þm. Norðurl. e. flutti hér. Við þurfum að reyna að finna lausn á þessu vandamáli sem er að viðhalda góðri skipaþjónustu í landinu fyrir okkar fiskiskipaflota án þess að grípa til styrkja eða ríkisforsjár, þótt auðvitað geti komið upp þau dæmi að það sé óhjákvæmilegt að beita tímabundnum stuðningi. Þá held ég að það sé næsta hæpin ráðstöfun, eins og skilja mátti af málflutningi hv. 2. þm. Norðurl. e. að væri tillaga hans, að takmarka með einum eða öðrum hætti aðgang íslenskra útgerðarmanna, íslenskra útgerða að erlendum skipasmíðastöðvum. Við lifum fyrst og fremst á sjávarútveginum sem á í harðri samkeppni á erlendum markaði. Við höfum engin efni á því að íþyngja okkar sjávarútvegi með því að skylda hann til þess að notfæra sér eingöngu þjónustu innlendra skipasmíðastöðva. Í skjóli slíkrar verndar rís jafnan upp yfirkostnaður og óhagkvæmni í rekstri. Þetta er ekki leiðin fyrir þjóð sem byggir allt sitt á því að geta selt sínar eigin vörur án hafta inn á markaði annarra þjóða. Það var erfitt að skilja þau orð hv. 2. þm. Norðurl. e. að hann vildi mæta með viðeigandi hætti styrkjum erlendra þjóða við sinn skipaiðnað öðruvísi en þannig að hann væri sjálfur að mæla með því að við tækjum hér upp ríkisstyrki. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að það sé vafasamt, svo ekki sé meira sagt, að við tökum upp styrkja- og niðurgreiðslupólitík fyrir innlendan skipaiðnað jafnvel þótt slíkur opinber stuðningur sé stundaður í okkar nágrannalöndum. Spurningin sem við þurfum að svara er sú sem óbeint lá í orðum hv. 2. þm. Norðurl. e.: Hvað er að mæta þessu með viðeigandi hætti? Það er ekki víst og það er reyndar næstum því alveg fráleitt að halda því fram að réttu viðbrögðin séu að etja kapp við ríkissjóði nágrannalandanna með því að fara að styrkja okkar skipaviðgerðir.

Hvað er frystingin styrkt með mörg hundruð milljónum?

Ég vil biðja hv. 2. þm. Norðurl. e. að leyfa ræðumanni að ljúka máli sínu.

Ég kem senn að því, hv. 2. þm. Norðurl. e., ef þú hefur biðlund litla stund. Styrktar eða verndaðar atvinnugreinar standa ekki undir þeim lífskjörum sem íslenska þjóðin gerir kröfu til. Við skulum heldur ekki gleyma því sem ég nefndi hér áðan að það standa vonir til þess að úr þessum opinbera stuðningi erlendis við skipaiðnaðinn muni draga á næstu árum. Stefnan er reyndar sú að hann hverfi í árslok 1992. En jafnvel þótt það verði ekki, mæla öll rök og skynsemi með því að við eigum að þiggja slíkar niðurgreiðslur meðan þær bjóðast. Svo einfalt er nú það. Reyndar er þetta sú stefna sem nágrannar okkar í Noregi hafa ákveðið að hverfa til. Þetta er sú stefna sem margar aðrar grannþjóðir okkar hafa sagt að sé sú eina sem hyggileg er. Undir lok ræðu sinnar kom hv. 2. þm. Norðurl. e. að því sem kannski er kjarni málsins þegar hann fór með nokkur fróm trúarjátningarorð um það að auðvitað væri best að leysa þetta með því að skapa hér almenn rekstrarskilyrði og sem mest frjálsræði í atvinnulífinu. En þrátt fyrir þessar trúarjátningar hvarf hann samt alltaf að ríkisforsjánni og styrkjunum. Það er mikilvægt að gæta að því, eins og kom fram í ræðu hæstv. forsrh., að nú er í sjónmáli að okkur hafi tekist á liðnum 12--13 mánuðum að tryggja helstu útflutnings- og samkeppnisgreinum viðunandi starfsskilyrði og afkomu. Þetta eru svona stóru línurnar í málinu. En það er líka mjög mikilvægt að huga að því sem hv. 2. þm. Norðurl. e. reyndar líka nefndi, að jafna skattalega stöðu íslenskra atvinnufyrirtækja við það sem gerist í löndunum í kringum okkur, sérstaklega með það fyrir augum sem er nú að verða almenn regla í Evrópulöndunum. Það er rétt að á vegum iðnrn. starfar nefnd sem á að vinna að þessu verkefni hvað varðar iðnaðinn. Ég hef reyndar líka kynnt tillögur um það hvernig bæta megi með skattalegum ráðstöfunum stöðu eigin fjár í íslenskum atvinnurekstri. Þetta eru mikilvæg verkefni og það var rétt hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. að minna á þau fyrirheit sem hæstv. forsrh. gaf í bréfi sínu um mánaðamótin apríl/maí til aðilanna á vinnumarkaðinum hvað þetta varðar. En þetta er samt, hv. þm., ekki kjarni málsins. Kjarninn lá í hinu, að nú getum við senn lokið þeim óhjákvæmilega aðlögunarkafla sem staðið hefur frá því í fyrrahaust, horfið frá verðbótagreiðslum úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins sem notið hefur ríkisframlags til þess arna, og horfið að því að skapa þeim rekstrarskilyrði með almennum hætti. Það er auðvitað kjarni málsins. Á næsta ári virðist því miður nauðsynlegt að draga enn úr afla til að vernda fiskstofnana, einkum þorskstofninn. Að vísu vegur þar á móti að hugsanlega gæti verðlag á okkar mikilvægustu útflutningsafurðum farið að hækka, það örlar reyndar á slíkum hækkunum, bæði hvað varðar frystan fisk og saltaðan, en þetta er samt þannig. Hvað sem hv. 2. þm. Norðurl. e. kann að segja um málið, þá hefur stjórnin sett upp jöfnu sem gengur upp. En því miður verð ég að horfast í augu við það að á jöfnunni sem hv. 2. þm. Norðurl. e. setti upp í sínu máli finnst engin lausn og ég veit að hann finnur hana ekki sjálfur. En nú þurfum við að snúa vörn í sókn og efla útflutningsstarfsemina í landinu, þar á meðal iðnaðarstarfsemina. Stefnan í málefnum sjávarútvegsins, sem er um leið leiðin til að tryggja undirstöðu skipasmíðaiðnaðarins, er að þessi höfuðatvinnuvegur skili hámarksafrakstri. En við þurfum líka að auka fjölbreytni í útflutningi, m.a. með aukinni orkufrekri stóriðju. Til þess að þetta verði þá fer það saman að við þurfum að skrá gengið rétt og það er kannski þarfasta verk þeirrar stjórnar sem nú starfar í landinu að hafa tekist það með sígandi hætti --- og sígandi lukka er best.

Hagstofuráðherra (Júlíus Sólnes) Virðulegi forseti. Ég held að þessi umræða sem hér fer fram um atvinnumál sé mjög tímabær því það er ekkert launungarmál að það eru ýmsir erfiðleikar í atvinnulífi á Íslandi og sjálfsagt og eðlilegt að taka þá til umræðu á hinu háa Alþingi og reyna að leita leiða til að bæta hér úr. Þegar ríkisstjórnin var mynduð 10. sept. sl. var lögð á það áhersla að unnið skyldi að því að móta nýja atvinnustefnu og reyna að leita leiða til þess að treysta íslenskt atvinnulíf og renna styrkari stoðum undir ýmiss konar atvinnurekstur á Íslandi. Á vegum forsrn. hefur verið skipuð atvinnumálanefnd sem er skipuð fulltrúum atvinnulífsins en það er gert samkvæmt sérstöku samkomulagi sem var gert við aðila vinnumarkaðarins í tengslum við gerð kjarasamninga sl. vor. Þá hefur mér sem ráðherra Hagstofu Íslands verið falið samkvæmt sérstöku erindisbréfi ríkisstjórnarinnar að leiða þá vinnu að móta nýja atvinnustefnu og leita allra leiða til þess að varpa fram nýjum hugmyndum og skilgreina hver eru vandamál íslensks atvinnulífs í dag. Í því skyni hef ég skipað starfshóp mér til aðstoðar til þess að leita nýrra leiða og velta upp nýjum hugmyndum sem gætu komið að gagni við mótun nýrrar atvinnustefnu fyrir Íslendinga. Það má segja að stóra nefndin sé fyrst og fremst með það verkefni að skilgreina rekstrarskilyrði íslensks atvinnulífs en það hefur reyndar komið fram í umræðunum nú þegar að auðvitað er það aðalatriðið að íslenskur atvinnuvegir búi við sambærileg rekstrarskilyrði og samkeppnisstöðu og atvinnuvegur nágrannalandanna. Það er auðvitað alveg ljóst að atvinnufyrirtæki á Íslandi sem byggja afkomu sína á útflutningi og/eða samkeppni við innfluttar vörur eiga sér ekki langra lífdaga auðið nema þau búi við hliðstæð rekstrarskilyrði og sambærileg fyrirtæki erlendis. Þess vegna hlýtur það að sjálfsögðu að verða aðalatriði fyrir stjórnvöld á hverjum tíma að tryggja það að þessi rekstrargrundvöllur og þessi samkeppnisskilyrði séu sem best og sambærileg við það sem gerist í nágrannalöndunum. Nú er það alveg ljóst að við getum ekki reiknað með því að móta nýja atvinnustefnu sem byggir eingöngu á því að innleiða nýjar hugmyndir í atvinnulífinu. Það hlýtur að vera lykilatriði að treysta þá atvinnuvegi sem við höfum fyrir og sem hafa í raun verið aðalatvinnuvegir þjóðarinnar um aldaraðir, þ.e. sjávarútvegur og landbúnaður. Á þeim byggir nú þrátt fyrir allt þjóðlíf á Íslandi, þó svo að það sé að sjálfsögðu kærkomið í hvert sinn sem við finnum nýjar hugmyndir sem geta komið til viðbótar því sem við höfum fyrir. Þess vegna hlýtur það að vera hvað mikilvægast í þessari athugun sem fer fram að rannsaka hver er rekstrargrundvöllur hinna hefðbundnu atvinnugreina, þ.e. sjávarútvegsins og landbúnaðarins. Margir hafa velt því fyrir sér hvort við eigum einhverja framtíð fyrir okkur í matvælaframleiðslu á sviði landbúnaðar. Því miður hefur gengið ákaflega illa að koma landbúnaðarafurðum á markað erlendis. Er þar að sjálfsögðu skýringin sú að landbúnaður á Íslandi á mjög erfitt uppdráttar. Skilyrði til landbúnaðar á Íslandi eru miklu óhagstæðari en gerist í landbúnaðarlöndunum í kringum okkur þar sem veðurfar og gróðurfar er miklu hagstæðara. Það er því út af fyrir sig ekki nema eðlilegt að við eigum erfitt með að keppa við háþróaðan landbúnað nágrannalandanna. Engu að síður búum við yfir ýmsum möguleikum í landbúnaði sem ég held að megi skoða betur og gera að útflutningsvöru. En það getur verið að það þurfi að fara ótroðnar slóðir í þeim efnum og er sjálfsagt að rannsaka allar slíkar leiðir ef þær finnast. T.d. hefur þeim hugmyndum verið varpað fram að það megi reyna að þróa framleiðslu á tilbúnum réttum, þannig að í staðinn fyrir að reyna að selja lambakjötið í heilum skrokkum megi framleiða hér tilbúna rétti, þá væntanlega í samvinnu við stórar erlendar matvæladreifikeðjur, því ég held að við getum gert okkur það ljóst að við Íslendingar munum ekki eiga auðvelt með að koma slíkri framleiðslu á markað í nágrannalöndunum, komast inn á hinn stóra markað Evrópubandalagsins nema við gerum það í samvinnu við þær stóru erlendu matvælakeðjur sem þar eru að verki. Mér hefur verið tjáð að það séu allar líkur á því að það muni líklega myndast aðeins tvö til þrjú risafyrirtæki sem muni annast alla matvæladreifingu á markaði Evrópubandalagsins eftir 1992. Það segir sig því alveg sjálft að ef við ætlum eitthvað að þreifa fyrir okkur þar þá verðum við að gera það í samvinnu við slík fyrirtæki. Alveg sömu sögu er að segja um sjávarútveg. Það má spyrja hvort fiskvinnslan sé komin inn á blindgötu. Hefur eðlileg þróun ekki átt sér stað þannig að í staðinn fyrir að framleiða hér einvörðungu frysta þorskblokk, svo dæmi séu tekin, þá hefði mátt halda lengra og þróa enn fremur tilbúna rétti til útflutnings. Að sjálfsögðu, eins og ég gat reyndar um í upphafi máls míns, eru það rekstrarskilyrðin og samkeppnisskilyrðin sem e.t.v. eru aðalatriðin. Því var það að við myndun stjórnarinnar 10. sept. sl. var lögð á það áhersla að tekin skyldi upp annars konar gengisskráning en hingað til hefur verið viðhöfð, þ.e. að nú skyldi gengið eftirleiðis skráð þannig að tekið sé meira tillit til afkomu útflutningsfyrirtækja og fyrirtækja í samkeppnisiðnaði og hugað að því að viðhalda jákvæðum viðskiptajöfnuði við útlönd. Þetta er dálítið frábrugðið því sem áður hefur gerst því að því miður hefur það verið tilhneiging hér á undanförnum árum að líta á gengisskráninguna sem kaupmáttaratriði. Út af fyrir sig er það vel skiljanlegt að menn vilji reyna að halda sem mest föstu gengi til að vernda kaupmáttinn, en það er alveg ljóst eins og þróunin var á árunum 1987 og fram á mitt ár 1988 að það var algjörlega á kostnað útflutningsframleiðslunnar og þá spyrja menn: Hvernig fara launþegar út úr því að útflutningsatvinnuvegirnir séu lagðir í rúst til þess að vernda kaupmátt þeirra? Ég hef lýst því áður að þetta sé á alþýðumáli kallað að pissa í skóinn sinn. Ég held ég geti endurtekið það að það hlýtur að vera hagsmunamál launþega að hér séu traust og góð fyrirtæki í útflutningsframleiðslu sem hafi viðunandi rekstrargrundvöll. Ef það tekst þá mun launþegum þessa lands vegna vel. Í stjórnarsáttmálanum er enn fremur vikið að því að gert skuli sérstakt átak til að efla íslenskan iðnað og sérstaklega skuli hugað að iðnaði í tengslum við sjávarútveg. Ég er sjálfur ekki í nokkrum vafa um það að þar eigum við mikla möguleika vegna þess að í gegnum tíðina höfum við Íslendingar aflað okkur mikillar reynslu og þekkingar í sjávarútvegi. Ég held að það sé ekkert ofsagt að við Íslendingar búum ef til vill yfir hvað mestri þekkingu á hátæknifiskveiðum og fiskvinnslu. Það er orðið svo víða erlendis að þjóðir, sem lítt hafa sinnt fiskveiðum og sjávarútvegi fram til þessa og eru að hugsa sér til hreyfings á þeim vettvangi, hafa gert sér það ljóst að hingað er hægt að sækja mikla þekkingu og reynslu á þessu sviði. Þess vegna eru nú mjög algengar fyrirspurnir frá löndum víða úti í heimi sem hafa leitað eftir því að fá hlutdeild í þessari þekkingu og þessari reynslu Íslendinga. M.a. er athyglisvert að það er mikil vakning í Arabalöndum, en þau hafa lítt sinnt fiskveiðum og útgerð til þessa. Nú virðist svo vera að Arabalöndin ætli í stórum stíl að halda út í nútíma sjávarútveg, þ.e. nútíma fiskveiðar þar sem beitt verði hátæknifiskveiðiskipum eins og við þekkjum. Þessir aðilar hafa kynnt sér þessi mál mjög rækilega og komist að þeirri niðurstöðu að Íslendingar búi sennilega yfir hvað mestri þekkingu og reynslu á þessu sviði og þess vegna hafa þeir leitað hingað og spurst fyrir um með hvaða hætti þeir geti fengið hlutdeild í þessari þekkingu. Ég tel að hér sé um mjög jákvæða þróun að ræða og sjálfsagt að fylgja því eftir og athuga hvort við getum með einhverjum hætti komið þessari þekkingu á markað erlendis, gert hana að söluvöru. Hér hefur mikið verið fjallað um skipasmíðaiðnaðinn. Út af fyrir sig tel ég og hef reyndar haldið því fram að þróunin nú allra síðustu mánuðina sé með þeim hætti að íslenskur skipasmíðaiðnaður sé aftur orðinn samkeppnisfær og geti keppt við t.d. norskar skipasmíðastöðvar á jafnréttisgrundvelli, jafnvel þótt norsku stöðvarnar séu enn þá ríkisstyrktar. Það mun enn þá vera svo að norska ríkið greiði niður kostnað skipasmíða í Noregi um 20%. Þrátt fyrir þessa niðurgreiðslu tel ég að íslenskar skipasmíðastöðvar geti nú keppt við norskar stöðvar. Verð fer nú mjög hækkandi í öllum skipasmíðastöðvum Evrópu. Þannig hef ég spurst fyrir um það hjá dönskum, norskum og hollenskum skipasmíðastöðvum að verð fer hækkandi nánast mánaðarlega. Það er talað um að orðið hafi um 20--40% verðhækkun á nýjum fiskiskipum í skipasmíðastöðvum í þessum löndum. Á sama tíma hefur orðið veruleg raungengislækkun íslensku krónunnar sem hefur að sjálfsögðu styrkt samkeppnisstöðu íslenska skipasmíðaiðnaðarins þannig að ég er ekki í nokkrum vafa um það að á þessari stundu geta Íslendingar vel keppt við stöðvar í þessum nágrannalöndum okkar. Það kann vel að vera að enn sé hægt að fá tilboð í smíði nýrra fiskiskipa á svokölluðum láglaunasvæðum eins og í Portúgal og Póllandi, sem við getum ekki keppt við, en þá vaknar spurningin hvort gæðin séu viðunandi fyrir íslenskan sjávarútveg. Ég hef haldið því fram að sjávarútvegurinn hafi haft neikvæð viðhorf til íslenska skipasmíðaiðnaðarins og ég hef ekkert breytt þeirri skoðun minni. Ég tel að svo sé, því miður, og það er auðvitað verkefni okkar að ræða við fulltrúa sjávarútvegsins og reyna að breyta þessum viðhorfum. Ég held kannski að þau geti að nokkru leyti verið byggð á misskilningi og það þurfi því að eyða þessum misskilningi. Ef til vill væri möguleiki að gera það með þeim hætti að þessir aðilar töluðu meira saman og ættu fundi um það með hvaða hætti hægt væri að afla sem hagstæðastra og bestra tilboða í nýsmíði fiskiskipa. Eitt sem ég hef mikið velt fyrir mér er að íslenskar skipasmíðastöðvar hefðu getað útvegað útgerðarmönnum mun lægra verð á nýjum fiskiskipum en þeir hafa sjálfir getað aflað með því að leita til stöðva, við skulum segja í Portúgal og Póllandi. Þannig var gerður samstarfssamningur milli skipasmíðastöðvarinnar Stálvíkur í Garðabæ og egypskrar skipasmíðastöðvar í Ismalíu í Egyptalandi, en sú stöð er dótturfyrirtæki Súezskipaskurðarfélagsins og er mjög traust og tæknilega fullkomin. Það verð sem Stálvík býður á nýjum fiskiskipum skv. íslenskum teikningum er langt undir því verði sem íslenskir útgerðarmenn hafa verið að semja um við skipasmíðastöðvar í Portúgal og Póllandi. Ég er ekki í nokkrum vafa um að með því að fara þá leið að fela íslenskum skipasmíðastöðvum að leysa verkefni af hendi sem þær gætu þá látið vinna í samvinnu við slíka skipasmíðastöð erlendis, verkinu yrði stýrt frá Íslandi og öll tæknileg undirbúningsvinna og innkaup á búnaði væri undir íslenskri verkstjórn í hinni erlendu skipasmíðastöð, væri langtum betri kostur heldur en að vaða í blindni til portúgalskra og pólskra skipasmíðastöðva og þurfa svo að horfa upp á þann harmleik sem gerðist hér í sumar þegar skipasmíðastöðvar í Portúgal lýstu því yfir að ef þær fengju ekki 30% hækkun á smíðatíma, þá færu þær hreinlega á hausinn og skipin yrðu aldrei kláruð. Þessu varð Fiskveiðasjóður að kyngja. Það eru svona atriði sem ég vil láta taka til frekari athugunar og ég er ekki í nokkrum vafa um það að það má eyða þessum misskilningi og þessari tortryggni sem ríkir milli útgerðarmanna og fulltrúa málm- og skipasmiðja. Varðandi önnur atriði, þ.e. annan iðnað í tengslum við sjávarútveg, þá hefur þó gerst margt jákvætt á undanförnum árum. Hér hafa risið nokkur myndarleg fyrirtæki sem hafa staðið fyrir nýsköpun í iðnaði í tengslum við sjávarútveg. Nægir þar t.d. að nefna fyrirtæki eins og Marel sem framleiðir tölvuvogir sem vakið hafa athygli um allan heim, fyrirtækið Meka sem framleiðir mjög fullkominn fiskvinnslubúnað sem líka hefur vakið mikla athygli. Þá er lítið fyrirtæki sem nefnist Kvikk, sem hefur þróað hausaskurðarvél sem eftir langa þróun er nú loksins fullbúin og mér er tjáð að hafi verið prófuð núna nýlega. Það hefur tekist að komast fyrir alla barnasjúkdóma sem einkenndu þessa vél í byrjun og við eigum e.t.v. þar mjög merkilegt tæki sem erlendir aðilar gætu haft mikinn áhuga á. Mér er kunnugt um að aðilar í Alaska hafa sóst eftir því að fá að kaupa þessa hugmynd og nýta hana til að kljúfa laxahausa í þeim sjávarútvegi sem þar fer fram og byggist á miklum veiðum á Kyrrahafslaxinum. Eins má minna á fyrirtækið DNG á Akureyri sem framleiðir tölvustýrðar handfærarúllur sem er líka dæmi um nýsköpun í iðnaði í tengslum við sjávarútveg. Ég held að á þessu sviði eigum við mikla möguleika og þarna ber okkur að gera stórt átak, að reyna að skapa þessum fyrirtækjum hagstæðari rekstrarskilyrði og hlúa að þessum atvinnurekstri sem hefur verið að myndast á undanförnum árum. Mig langar svo að koma inn á eitt atriði hér að lokum, en það er peninga- og fjármálarekstur. Það hafa margir aðilar velt því fyrir sér hvort Íslendingar geti átt einhver verkefni á þessu sviði í tengslum við alþjóðlegan fjármálamarkað. Það eru að gerast stórir hlutir á þessu sviði og með nýtísku fjarskiptum og tölvuboðum er í raun og veru orðið nokkuð sama hvar stofnanir á þessu sviði eru staðsettar. Ég verð að segja eins og er að Ísland er kannski landfræðilega séð sérstaklega ákjósanleg miðstöð fyrir fjármálamenn sem hingað vildu koma og t.d. ljúka samningum og öðrum fjármálaviðskiptum. Með því að heimila erlendum bönkum að reka hér skrifstofur sem fengju að ganga frá ýmsum viðskipta- og peningasamskiptum þannig að erlendir aðilar mættu koma hingað til þess að ljúka slíkum samningum, en þessar stofnanir hefðu að öðru leyti ekki nein tengsl við íslenska efnahagskerfið, þá mætti e.t.v. laða hingað mikinn hóp ferðamanna. Það yrði auðvitað að túlka það svo að þeir kaupsýslumenn sem hingað kæmu, bæði frá austri og vestri til þess að ljúka slíkum samningum, kæmu á öllum tímum árs og yrðu kærkomin viðbót við þá ferðamenn sem landið sækja heim að öðru leyti. Þeir sem fyrst og fremst hafa gagnrýnt svona hugmyndir hafa talið að þetta gæti leitt til þess að hingað kæmu vandræðafjármunir, svo sem fjármunir vegna eiturlyfjasölu og glæpastarfsemi. En það er mjög auðvelt að koma í veg fyrir það með einfaldri lagasetningu því að sjálfsögðu þyrfti þessi starfsemi sem önnur að starfa undir íslenskum lögum. Með því t.d. að vera með undantekningarákvæði þess efnis að ef grunur sé á að þeir samningsaðilar sem hingað kæmu til þess að gera slíka samninga ættu yfir höfði sér dóm vegna einhverra afbrota sem þeir hefðu orðið uppvísir að í öðrum löndum, þá yrði upplýsingaskyldu aflétt. Þetta er mér talið af bankamönnum að nægi til þess að hingað mundu aldrei koma þeir fjármunir sem við viljum ekki að gisti landið okkar. En þessi hugmynd er nú aðeins sett hér fram til þess að sýna að það er hægt að velta fyrir sér ýmsum hugmyndum og ýmsum leiðum til þess að auka fjölbreytni í íslensku atvinnulífi og það er náttúrlega það fyrst og fremst sem við eigum að gera hér á hinu háa Alþingi. Við eigum að hjálpast að því öll að velta fyrir okkur nýjum leiðum og nýjum hugmyndum en ekki að vera í þessu stanslausa karpi og níði hver um annan.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Þeir sem sjá og skilja hvernig staðan er í okkar þjóðfélagi í dag hljóta að reyna að kryfja það til mergjar hvaða ástæður eru fyrir því hvernig komið er. Ég held að aðalástæðan sé augljós. Í fyrsta lagi óhóflegur fjármagnskostnaður, í öðru lagi óhóflegur fjármagnskostnaður og í þriðja lagi óhóflegur fjármagnskostnaður, þó að margt annað fleira komi til. Því er haldið hátt á lofti að frelsi á öllum sviðum muni fyrr eða síðar leiða af sér jafnrétti og réttlæti á milli þegnanna. Frelsi í þess orðs fyllstu merkingu eru mikilvæg mannréttindi. En frelsið í okkar landi er fyrst og fremst frelsi fjármagnseigenda. Ef hver einstaklingur hefði það mikla jafnréttiskennd og siðferðisþroska að ganga aldrei á rétt annarra, þá væri þarflaust að setja lög eða reglur. En því er nú ekki þannig varið. Frelsið sem nú er leiðir til þess að lágtekjustéttirnar eru fjötraðar til fátæktar og framleiðslan er blóðsogin. Þetta er það frelsi sem blasir við. Hvað eru frjálsir vextir og hvað hafa þeir leitt af sér? Ég veit ekki betur en frelsið á vöxtum hafi leitt það af sér að í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar tvöfölduðust þeir á nokkrum mánuðum. Við höfum svo heyrt vitnisburðinn. Við höfum heyrt vitnisburðinn alls staðar að. Það eru gjaldþrot og þeir sem eru svo að missa yfirvinnuna núna og hafa barist í bökkum að reyna að standa í skilum geta það ekki lengur. Það er verið að ganga að eignum þessa fólks. Það eru margir að flytja úr landi, ekki vegna þess að þá langi til að flytja úr landi, heldur vegna þess að þeir sjá enga möguleika aðra. Þetta ætti í raun og veru að vera nóg til þess að sýna okkur hvar við þurfum fyrst og fremst að taka á málum. Það er auðvitað margt fleira sem þarf að athuga í okkar þjóðfélagi. Þetta frjálsa útboð á nýsmíði og viðgerðum skipa eins og það er framkvæmt hefur leitt það af sér að um 80% af nýsmíðum eru framkvæmd erlendis. Það að flytja óunninn fisk til útlanda leiðir auðvitað af sér að við erum að flytja vinnuna burtu eins og í hinu tilvikinu og þess vegna er minna sem við höfum til skipta. Eftir því sem við getum meira framkvæmt sjálf til okkar eigin þarfa, hvort sem það er til framleiðslu eða uppbyggingar, er meira til skipta. Við getum komið í veg fyrir atvinnuleysi, að það verði stórfellt. Og hvaða vit er í því að reyna ekki að halda þannig á málum að það sé ekki atvinnuleysi? Og borga svo þessu fólki, sem auðvitað verður að gera, 80% af dagvinnulaunum. Það getur enginn á því lifað, það er annað mál, enginn. Ég held að það þurfi að verða mikil viðhorfsbreyting í þessu landi í því að fara eftir hinni gömlu kenningu að reyna að lifa að eins miklu leyti og það er hægt á eigin framleiðslu. Enn þá eru uppi raddir um að það sé um að gera að flytja inn meira að segja landbúnaðarvörur. Þó er vitað að mikið af þeim vörum sem fluttar eru inn, t.d. grænmeti, er frá löndum sem eru þau menguðustu í Evrópu, eins og t.d. Hollandi. Svíar reyna að forðast þennan innflutning og ef hann er leyfður á annað borð, þá verður það að vera undir alveg sérstöku eftirliti. Það er af mörgum ástæðum sem þarf að fylgjast með þessum hlutum. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir okkur á öllum sviðum, bæði í skipaiðnaði okkar og öðrum atvinnugreinum að halda þannig á málum að vinnan fari ekki frá okkur. Eitt sem þarf að skoða mjög vandlega er hvað má kosta mikið meira að smíða t.d. skip innan lands til þess að það sé samt hagnaður af því fyrir þjóðfélagið. Ég ætla ekki að slá neinu fram um það hvað þetta má vera mikill munur, en hitt veit ég að hann má verða töluverður þegar á allt er litið. Og ekki síst miðað við það að fólkið í þessum greinum sé atvinnulaust og sé jafnvel á atvinnutryggingarbótum. Mér fannst nú að meginhlutinn af ræðu hv. þm. Halldórs Blöndals væri ekki um það að reyna að laga ástandið eða koma með tillögur um það. Kjarninn í hans ræðu var allt annar. En hvar í flokki sem við stöndum verðum við að reyna að ná saman um það að breyta til, meta þessa hluti á annan veg en hefur verið gert. Hvaða vit er í því, svo að ég taki eitt dæmi, að lítið samfélag sem hefur orðið að taka mikil lán á síðustu árum, að fjármagnið taki allt til sín, að framleiðslan eða þeir sem gera út og vinna fiskinn nái ekki endum saman og það sé ekki hægt að borga kaup við slíkar aðstæður, að það skuli vera alltaf þannig og það þyki alveg sjálfsagt. Og ekki eru fjölmiðlarnir að halda öðru fram en það sé sjálfsagt að fjármagnið hafi allt sitt og meira til og það er talað um gamla fólkið og allt það í því sambandi. Hvaða vit er í svona stefnu? Eru menn ekki farnir að sjá það loksins til hvers hún leiðir? Þarf allt að hrynja áður, allt í rúst? Ég fyrir mitt leyti tel að það þurfi að reyna að breyta viðhorfi okkar hvar í stétt sem við erum. Jónas Jónsson sagði fyrir rúmum 70 árum: ,,Eru fátæklingarnir réttlausir?`` Á það ekki við nú, fólkið sem er að flýja land, fólkið sem er að missa íbúðirnar sínar, fólkið sem þarf að vera í tvöfaldri vinnu og dugar ekki samt? Ég veit um þrjár konur sem eru að fara bara í þessari viku með tvö og þrjú börn til annarra landa af því að þær sjá ekki neina möguleika til þess að sjá sér farborða. Konur sem eru neyddar til að fara. Ég gæti þess vegna haldið hér klukkutíma ræðu um ástandið í þjóðfélaginu, t.d. um þá 1200 bækluðu sem biðu um síðustu áramót eftir að komast til aðgerða, sem eru komnir sumir á fjóra fætur en er hægt að hjálpa í flestum tilvikum. Er þetta það jafnrétti sem við viljum? Nei, við þurfum að fara að meta hlutina öðruvísi. Við þurfum að halda uppi atvinnulífi. Við þurfum að líta á hlutina frá þeim sjónarhól að hver okkar flytur á einum, eins og Bólu-Hjálmar sagði, ,,þú flytur á einum eins og ég allra seinast héðan``. Það ættu menn að hafa í huga í sambandi við það misrétti sem við horfum á, sumir ekki sjá og aðrir taka ekki tillit til þess jafnvel þó þeir sjái það.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Ég kýs í þessari umræðu að beina máli mínu að byggðarlögum utan höfuðborgarsvæðisins. Vandamál atvinnulífsins þar eru margþætt og eiga sér djúpar og víðfeðmar rætur sem margir renna ekki augum til þegar ræddur er vandi líðandi stundar.  Á síðustu áratugum hefur orðið alvarleg búseturöskun í landinu og sífelldur straumur fólks frá byggðarlögunum til höfuðborgarsvæðisins, misþungur að vísu en óstöðvandi. Þessi þróun hefur um árabil verið áhyggjuefni fólks, bæði vegna byggðarlaga og borgarinnar því að höfuðborgin hefur staðið frammi fyrir vandamálum af þessum sökum þó að með öðrum hætti sé en í dreifbýlinu. Margar skoðanir hafa verið uppi um hvernig snúa mætti af þessari leið á þann veg sem hagkvæmast væri, bæði í byggðum og borg. Flestir hygg ég að hafi talið að það væri mál málanna að efla og styðja atvinnulíf á landsbyggðinni og einkum að auka fjölbreytni þess. Það var ljóst fyrir löngu að fjölgun nýrra starfa yrði aðallega í þjónustugreinum. Sömuleiðis var ljóst að í okkar miðstýrða samfélagi mundi þessi atvinnuaukning fyrst og fremst koma fram á höfuðborgarsvæðinu sem óhjákvæmilega hlyti að skapa þar aukna og jafnvel óæskilega þenslu á kostnað byggðanna um landið. Ég man ekki hvenær fyrst kom fram slagorðið ,,jafnvægi í byggð landsins``. En a.m.k. 30--40 sl. ár hefur ekki setið ríkisstjórn sem ekki hefur haft í sínum málefnasamningi að efla byggð í landinu og styðja að atvinnuþróun á landsbyggðinni. Þetta eru loforð og þetta eru stór loforð, en hvernig hefur verið staðið við þau? Hvernig halda ríkisstjórnir yfirleitt loforð sín og fyrirheit? Árið 1972 var skipuð nefnd til að kanna staðarval ríkisstofnana og hvaða breytingar kæmu helst til greina í því að flytja ríkisstofnanir frá höfuðborginni út um landið. Nefndin skilaði viðamiklu, vönduðu og greinargóðu áliti fyrir rúmum 14 árum þar sem hún lagði til heildarflutning 25 ríkisstofnana, deildaflutning 12 stofnana, stofnun 36 útibúa frá ríkisstofnunum og eflingu 11 útibúa. Einnig lagði hún til að Alþingi kysi sjö manna flutningaráð til að framkvæma þessar tillögur en það ráð var aldrei kosið. Ekkert var gert með álit og tillögur nefndarinnar, en skv. áætlun hennar átti framkvæmd tillagnanna að ljúka á árinu 1982. Vorið 1984 var skipuð önnur nefnd, svonefnd byggðanefnd þingflokkanna, í kjölfar afgreiðslu Alþingis á frv. um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins, sem ætlað var að leiða til aukinnar valddreifingar og virkara lýðræðis. Nefndinni var ætlað að kanna nauðsyn breytinga á stjórnkerfi ríkis og sveitarfélaga, hvers vegna byggðaröskun hefði aukist á síðustu fimm árum og nýjar áherslur í aðgerðum til byggðajöfnunar og hvort þörf væri á stefnubreytingu stjórnvalda í byggðamálum. Þessi nefnd skilaði einnig áliti þar sem segir m.a. að meginforsenda þess að ná fram markmiðinu um aukið lýðræði og aukna valddreifingu sé að setja á stofn stjórnsýslustig milli ríkis og sveitarfélaga. Fleiri ábendingar eru í skýrslu þessarar nefndar, en hvergi sjást síðan merki þess að tillit hafi verið tekið til þeirra. Þessar tvær nefndir skiluðu merkilegu og vel unnu starfi sem í öllum greinum miðaði að því að losa um þá helfjötra miðstýringar sem landsmenn búa við og efla atvinnuuppbyggingu og þróun vítt um landið. En hvað er síðan gert með niðurstöður og tillögur? Varla nokkur skapaður hlutur sem talandi er um. Aðeins ein ákvörðun hefur verið tekin um flutning ríkisstofnunar. Útibúum banka hefur að vísu fjölgað og Ríkisútvarpið hefur af veikum mætti verið að reisa landshlutastöðvar. Ekki hafa forráðamenn Húsnæðisstofnunar séð ástæðu til að veita landsmönnum þá sjálfsögðu þjónustu að hafa a.m.k. eitt útibú í hverjum landsfjórðungi. Þannig er um fleiri. Þær eru ótaldar nefndirnar sem skipaðar hafa verið til að rannsaka og sinna atvinnu- og byggðamálum. Skýrslurnar eru óteljandi. Pappírsflóðið verður hvorki mælt né vegið né heldur vinnan sem að baki liggur. Því er grátlegt að þess sjái hvergi stað svo að heitið geti að allar þessar skýrslur, allar þessar kannanir, tillögur og vinna séu nýtt í þágu þeirra markmiða sem að var stefnt. Tillögur staðarvalsnefndarinnar stefndu að því að efla búsetu menntaðs og sérhæfðs fólks vítt um landið. Menn sáu fyrir sér aukna grósku í mennta- og menningarlífi í sambandi við það og aukinn fjölda atvinnutækifæra, bæði fyrir heimamenn og fólk sem mundi flytja út á staðina. Það má telja víst að það hefði orðið þjóðinni allri mjög til hagsbóta hefðu tillögur nefndarinnar náð að ganga fram. Auðvitað horfði landsbyggðin til þess að svo yrði og menn litu á þetta sem fyrirheit um aðgerðir sem kæmu landsbyggðinni til góða, en vonir manna brugðust í þessum efnum sem fleirum. Margt hefur breyst síðan tillögur þessar um flutning ríkisstofnana komu fram og sumar þeirra eiga e.t.v. ekki lengur við. En þar sem það er nú svo að ekki færri en tveir hæstv. núverandi ráðherrar áttu sæti í þessari nefnd, og nú sakna ég ráðherra úr salnum, þá vildi ég skora á þá að draga upp nefndarálitið, dusta af því rykið og kanna hvort ekki sé tímabært að koma einhverjum af þessum fornu áhugamálum þeirra til framkvæmda. Þeir lögðu m.a. til að ýmsar af deildum Háskóla Íslands yrðu fluttar út á land. En nú fær nýstofnaður Háskóli Akureyrar þær kveðjur frá hæstv. fjmrh., sem var formaður nefndarinnar, að hann fái ekki fjármagn til að reka sjávarútvegsbrautina sem átti þó að vera meginverkefni hans. Því hef ég rakið þessi mál hér á þessum vettvangi að mér virðist að margt væri með öðrum hætti í atvinnumálum landsbyggðarinnar ef stjórnvöld hefðu þorað á hverjum tíma að taka ákvarðanir samkvæmt tillögum þeirra manna sem þau treystu til að móta þær og setja fram, ef þau hefðu þorað að hafa stefnu í atvinnu- og byggðamálum, þorað að axla þá ábyrgð sem fylgir því að hafa stefnu í þeim málum og framfylgja henni í staðinn fyrir að helga lífdaga sína skammtíma- og bráðabirgðalausnum. Atvinnustefna hefur aldrei verið mótuð hér á landi, byggðastefna ekki heldur. Þess geldur landsbyggðin og við gjöldum þess öll. Við okkur blasir í dag stórkostlegur vandi í atvinnumálum. Útgerðin stendur illa, fiskvinnslan verr og gamalgróin fyrirtæki riða til falls. Málmiðnaðurinn er að hrynja og atvinnuleysi er meira en dæmi eru um í áratugi og fjöldauppsagnir eru fram undan ef ekkert er að gert. Og þá hlýtur maður að spyrja: Hver er stefna hæstv. ríkisstjórnar í málefnum iðnaðarins? Í málefnasamningi hennar stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Unnið verður að því að endurskoða lög og reglur til að búa íslenskum fyrirtækjum starfsskilyrði sem eru sambærileg við það sem samkeppnisaðilar þeirra njóta.`` Auðvitað er nauðsyn að taka á þessum málum og var nú gott að ráðherrar áttuðu sig á því að starfsskilyrði iðnaðarfyrirtækja væru e.t.v. ekki sem best. Hvernig eiga t.d. íslenskar skipasmíðastöðvar að geta keppt við erlend fyrirtæki sem njóta sannanlegra opinberra styrkja og fyrirgreiðslu þegar þeim hefur árum saman verið gert að búa við rangt skráð gengi og enn við okurvexti? Hæstv. forsrh. ætti að minnast þess sjálfur, sem aðrir hafa ekki gleymt, að það var flokkur hans sem stóð að því, í samvinnu við Sjálfstfl. á árinu 1985, að innleiða vaxtafrelsið á Íslandi. Nú fórnar þessi hæstv. ráðherra höndum yfir háum fjármagnskostnaði fyrirtækja og virðist ekki hafa hugmynd um sína eigin hlutdeild í hvernig komið er og skellir svo bara skuldinni á vonda menn í Seðlabankanum. Þetta má nú kalla að axla ábyrgð. Síðan er hæstv. iðnrh. á harða hlaupum út um öll lönd í leit að einhverjum aðilum sem kynnu að vilja reisa hér álver eins og það mundi nú leysa atvinnuvandann til frambúðar. Meðan þessu fer fram eru gamalgróin iðnfyrirtæki að dragast upp vegna þess að stjórnvöld skortir bæði framsýni og þjóðhollustu til að taka í taumana og búa þeim lífvænleg skilyrði í samkeppni við erlend fyrirtæki, þrátt fyrir fögur orð í málefnasamningnum. Þannig er iðnaðarstefna hæstv. ríkisstjórnar í framkvæmd. Ég vil í þessu sambandi vitna í ályktun 43. iðnþings Íslendinga, en þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þjóðhagslega þýðingu iðnaðarins má ráða af því að ef hans nyti ekki við þyrfti meira en að tvöfalda verðmæti útflutningsframleiðslunnar til þess að þjóðin gæti haldið þeim lífskjörum sem hún nú býr við. Verður alls ekki séð að tækifæri til þessa liggi á lausu.`` Þessi tilvitnun sýnir glöggt þýðingu iðnaðarins fyrir okkur sem þjóð og hve mikilvægt er að skilningur ríki á því af hálfu stjórnvalda hvaða aðstæður þarf að búa honum og framkvæma síðan í samræmi við það. Nú á þessum haustdögum glymja daglega í eyrum okkar uggvænlegar fréttir um atvinnumál. Fyrirtæki segja upp starfsfólki vegna ,,hagræðingar í rekstri`` sem þýðir að það kreppir að og þau eru að draga saman seglin. Mörg fyrirtæki, jafnvel heilar atvinnugreinar ramba á barmi gjaldþrots eða eru þegar gjaldþrota. Verkefnaskortur blasir við í ýmsum iðngreinum. Skipasmíðastöðvarnar eru dæmi um það þó að sumar þeirra geti kannski veitt vinnu enn um hríð. Vítt um landið er atvinnuleysi nú þegar umtalsvert og þar eru konur í meiri hluta. Og þá er ekki öll sagan sögð því að mikið dulið atvinnuleysi er meðal kvenna, ekki síst í landbúnaðinum. Tölur sýna að um 40% búa eru svo smá að þau bera aðeins eitt ársverk og hjón reka þó flest búin, þ.e. tveir einstaklingar, og er þá karlmaðurinn oftast talinn fyrir búinu. Þessar konur láta ekki skrá sig atvinnulausar þó þær skorti vinnu og það gera ekki heldur þær konur sem um þessar mundir eru búnar að koma upp börnum sínum og væru tilbúnar að fara út á vinnumarkaðinn en hafa ekki verið þar. Allt ber þetta að sama brunni. Fram undan er fjöldaatvinnuleysi ef ekkert verður að gert. Á þessum haustdögum gerist það líka að hæstv. ríkisstjórn boðar verulega kaupmáttarrýrnun á næsta ári. Atvinnuleysistryggingasjóður er tómur um áramót og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra hvað þeir haldi að það fé endist lengi sem honum er ætlað á næsta ári ef þúsundir manna verða að treysta á hann til framfærslu fljótlega eftir áramót. Ég hef nú rætt nokkuð um málefni landsbyggðarinnar, en ég hef alveg sleppt þeim kapítula hvernig fé hefur verið tekið úr atvinnulífinu þar og flutt á brott. Það ætla ég ekki að ræða að þessu sinni en ég minni á það. Varðandi atvinnumál dreifbýlisins vil ég aftur á móti minna á að það skiptir meira máli en margur gerir sér ljóst að þar hafi konur atvinnu við sitt hæfi. Ef menn ætla að halda sveitum landsins í byggð yfirleitt, þá verða þeir að byggja þar upp atvinnu fyrir konur. Ríkisstjórnin hefur nú skipað tvær nefndir til að skoða uppbyggingu atvinnumála og fjalla um framtíðarstefnumótun. Þetta gerðist núna í haust og stefnan hefur þess vegna ekki verið til þó að við heyrum sagt annað. Steinrunnið hugarfar karlveldisins lýsir sér með ágætum í þessari nefndarskipan. Í 12 manna nefndinni eru einungis karlmenn, en við skipun hugarflugsnefndarinnar svokölluðu höfðu menn þó hugarflug til þess seint og um síðir að nefna til eina konu í 5 manna nefnd. En því hefur verið lýst hér áður að uppbyggingarþörf er jafnvel enn meiri varðandi atvinnumál kvenna. Konur eru ríflega helmingur þjóðarinnar. Hvernig er þeim mönnum varið sem dettur ekki í hug að taka tillit til þessa þegar skipaðir eru starfshópar og nefndir sem eiga að fjalla um atvinnumál og mótun stefnu? Dettur þeim ekki í hug að konur eigi rétt á að koma nærri þeim málum og hugkvæmist þeim ekki að konur hafi þar eitthvað til mála að leggja? Ég er ekki með þessu að kasta rýrð á þá karlmenn sem þarna hafa verið tilkvaddir, en ég ber engan efa um að starf þessara nefnda yrði frjórra og skilaði betri árangri ef konur kæmu þar við sögu. Þeim mundu áreiðanlega detta í hug árennilegri atvinnukostir heldur en álver. Virðulegi forseti. Við höfum heyrt hv. 2. þm. Norðurl. e. gera greinargott yfirlit yfir atvinnuástandið í landinu núna á þessum dögum og myndin er ekki björt. Atvinnuleysi brennur á fjölskyldum og heimilum þessa lands og spurningarnar brenna á allra vörum. Hvernig stendur á þessu? Hvað ætla stjórnvöld að gera? Ég held að orsök ástandsins sé sú að hæstv. ríkisstjórn ræður ekki við verkefni sín og hefur ekki haft neina stefnu í atvinnumálunum eins og kom fram í því að það þurfti að skipa nefndir til að finna þessa stefnu. Það er ekki nóg að hafa uppi fögur orð í stjórnarsáttmálum um að efla og styðja íslenskt atvinnulíf. Það er ekki heldur nóg að prentaður sé þar hástemmdur texti um mikilvægi þess að efla byggðir um landið ef ekkert er gert til að standa við fyrirheitið. Það er ekki nóg að skipa nefnd á nefnd ofan til að skoða atvinnulífið, sérstaklega ekki ef með tillögur þeirra er farið eins og þær sem ég nefndi fyrr. Hæstv. ríkisstjórn þarf að hafa hugfast að tölur um atvinnuleysi eru ekki bara einhverjar tölur á pappír. Á bak við hverja eina einingu í þessum tölum er fjölskylda, kona og börn. Á atvinnuleysistölur verður að líta með þessu hugarfari og minnast þess að þetta fólk ber í brjósti kvíða um framtíð sína. Það fólk sem nú er ýmist atvinnulaust eða horfir fram á atvinnuskort á rétt á að fá skýlaus svör frá hæstv. ríkisstjórn um hvers það megi vænta. Og þau fyrirtæki sem nú eru að falli komin eiga einnig rétt á svörum um það hvort þau megi vænta einhverra þeirra aðgerða sem muni rétta stöðu þeirra. Þau svör hafa ekki heyrst enn í þessari umræðu.

Friðjón Þórðarson Virðulegi forseti. Fyrir helgi urðu fjörlegar umræður utan dagskrár um skipasmíðaiðnaðinn, stöðu hans og framtíðarhorfur. Nú er umræðuefnið víðtækara þar sem rætt er almennt um horfur í helstu atvinnugreinum landsmanna. Það er ekki undarlegt þó að slík mál beri á góma í þingsölum þar sem útlitið er vægast sagt skuggalegt á mörgum sviðum. Höfuðverkefni hæstv. ríkisstjórnar er að treysta grundvöll atvinnulífsins, stöðu landsbyggðarinnar og undirstöðu velferðarríkis á Íslandi, að því er segir í málefnasamningi hennar frá 28. sept. 1988. En nú slær haustfölva á hina grænu bók. Þar sem þær umræður sem nú fara fram eru í beinu framhaldi af umræðunum á fimmtudaginn var er ekki úr vegi að ræða nokkuð um skipasmíðarnar og iðnaðinn almennt áður en vikið er að öðrum atvinnuvegum og þeim skilyrðum sem þeim eru búin og boðið er upp á af stjórnvöldum. Bátasmíði er gömul iðngrein hér á landi. Það hefur þótt fara vel á því að þjóð sem á allt sitt undir því að vel aflist gæti sjálf gert við og smíðað skip sín. En nú stendur innlendur skipaiðnaður mjög höllum fæti og fréttir berast af uppsögnum starfsmanna. Á Vesturlandi hefur skipasmíðastöðin Skipavík hf. í Stykkishólmi sagt upp öllum starfsmönnum sínum 35 að tölu. Það hefur verið traust og gott fyrirtæki, nú rúmlega 60 ára að aldri að stofni til. Að undanförnu hafa verkefni þess aðallega verið fólgin í viðgerðum og breytingum auk smíða á tækjum fyrir sjávarútveginn, svo sem skelvinnsluvélum. Nú eru fá og smá verkefni fram undan. Vélsmiðjan Þorgeir og Ellert hf. á Akranesi hefur verið rekin áratugum saman með miklum myndarbrag. Þar hafa mörg skip verið smíðuð og tekist á við stór verkefni. Þar er nú verið að ljúka við smíði nýrrar Breiðafjarðarferju. Horfur þar eru svipaðar og annars staðar í þessari iðngrein þó að ekki hafi enn komið til almennra uppsagna á starfsfólki. Á síðustu árum hafa margir verið uggandi um örlög innlendrar skipasmíði. Þau mál hafa oft verið rædd. Minnst hefur verið á ályktun Alþingis frá 6. maí sl. þar sem ríkisstjórninni er falið að tryggja að allra leiða verði leitað til að efla og bæta samkeppnisstöðu innlends skipaiðnaðar og sporna við því að skipaiðnaðarverkefni fari úr landi. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1990 segir að í framhaldi af þeirri heildarúttekt sem gerð hafi verið á íslenskum skipasmíðaiðnaði hafi nefnd starfað á vegum iðnrn. við að framfylgja þeim tillögum sem þar komu fram um endurskipulagningu þessa iðnaðar. Hér er um hina svonefndu Appledore-skýrslu að ræða frá því í maí 1989 sem fjallar um athugun á íslenska skipasmíða- og skipaviðgerðariðnaðinum með tilliti til stefnumörkunar. Í þessari skýrslu koma fram ýmsar ábendingar og tillögur. Þar er a.m.k. ekki talinn álitlegur kostur að leyfa þessari iðngrein að hnigna, eins og þar er orðað, hvað þá heldur að leggjast niður eða lognast út af og deyja drottni sínum. Nú er 43. iðnþingi Íslendinga nýlokið. Yfirskrift þingsins var að þessu sinni ,,Íslenskur iðnaður --- íslensk framtíð``. Ályktanir þingsins hafa væntanlega verið sendar öllum alþingismönnum til kynningar. Þar er þess getið m.a. að iðnaðurinn hafi vaxið hægar en efni stóðu til og margir gerðu sér vonir um fyrir tveimur áratugum. Iðnaðurinn gegni engu að síður undirstöðuhlutverki í íslenskum þjóðarbúskap. En samkeppnishæfni atvinnulífsins verði ekki viðhaldið nema atvinnulífið tileinki sér nýja tækni, ný vinnubrögð og nýja þekkingu á hverjum tíma. Bent er sérstaklega á þá alvarlegu staðreynd að staða iðnnáms hafi líklega aldrei verið lakari en einmitt nú. Í grunnskólum verði að leggja ríka áherslu á að kynna nemendum atvinnulífið snemma og koma verði í veg fyrir að iðnnám sé blindgata. Með betri menntun tryggjum við betri framkvæmd, segja forustumenn iðnaðarins. Í morgun barst mér í hendur bréf frá Málm- og skipasmiðasambandinu sem ég ætla að flestir alþingismenn hafi fengið í hendur. Þar hljóðar fyrsta málsgrein svo, með leyfi forseta, það er ályktun um atvinnumál: ,,Atvinnuástand og framtíðarhorfur í málmiðnaði eru nú með þeim hætti að þegar í stað þarf aðgerðir í stað orða ef koma á í veg fyrir varanlegt atvinnuleysi með öllu því böli og félagslegu vandamálum sem því fylgir.`` Og síðar í dag barst bréf frá Félagi dráttarbrauta og skipasmiðja. Kafli úr því hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Auk þess aðstöðumunar sem skipaiðnaðurinn býr við miðað við erlendar stöðvar sem bent er á í fréttatilkynningunni er greinilegt að sveiflur í fjárfestingu í útgerð eru eitt stærsta vandamálið. Holskeflur í fjárfestingu þar sem tíu ára fjárfestingu er lokið af á tveimur árum með tilheyrandi verkefnaskorti í kjölfarið er ekki einungis vandamál innlends skipaiðnaðar heldur alls atvinnulífs í landinu, þar á meðal sjávarútvegs. Innlendur málmiðnaður hefur t.d. allt frá aldamótum búið við sveiflur í fjárfestingu í útgerð, fiskvinnslustöðvum, frystihúsum, fiskimjölsverksmiðjum og virkjunum. Stjórnmálamenn geta haft töluverð áhrif á bæði ofangreind atriðin. Það er von félagsins að sú umræða sem nú fer fram í sölum Alþingis sé upphafið að atvinnustefnu sem eigi eftir að snúa þessari óheillaþróun við. Innlendur skipaiðnaður fer ekki fram á annað en jafna samkeppnisaðstöðu. Félagið hefur ítrekað bent á ýmsar leiðir til úrbóta, en viljann til aðgerða hefur vantað.`` Sé horft til annarra sviða atvinnulífsins, svo sem landbúnaðar, þá eru þar þrengingar miklar og vandleyst mál á ferðinni. Og að því er sjávarútveginn varðar, þá hefur ekki hjá því farið að vandi hans hefur verið ræddur að undanförnu, m.a. á nýafloknu fiskiþingi sem fjallaði um stjórnun fiskveiða ásamt mörgum öðrum stórmálum. Út um allt land eru erfið mál á döfinni í öllum helstu atvinnugreinum landsmanna. Víða riðar atvinnurekstur til falls. Fari svo að hann hrynji er byggðinni hætt við hruni í kjölfarið og raunar öruggt að allt fer á einn veg. Sums staðar hefur Byggðastofnun orðið að liði og Atvinnutryggingar- og Hlutafjársjóður hafa skotið út bjarghring --- hvað sem slík björgun dugar lengi, það er annað mál. En vandinn hefur allra síst verið leystur til frambúðar. Takmarkið hlýtur að vera það að móta heilbrigð og traustvekjandi almenn skilyrði sem unnt er að búa við í nútíð og nánustu framtíð. Það er og á að vera keppikefli þeirra stjórnvalda sem vilja láta gott af sér leiða og til sín taka. Virðulegum ráðherrum fer einkar illa að eyða dýrmætum ræðutíma og verðmætum vinnustundum í það að reyna að kenna öllum öðrum en sjálfum sér um hvað eina sem farið hefur úrskeiðis á síðustu tímum. Þeir þurfa umfram allt að hafa þor og getu til að horfa fram á veginn. Það sem miður hefur til tekist er sjálfsagt mörgum að kenna. ,,Við þurfum að stöðva eyðsluna í þjóðfélaginu,,, segir Einar Oddur. ,,Takist ekki að stöðva eyðsluna er óhugsandi að finna megi viðunandi rekstrargrundvöll fyrir framleiðsluna í landinu. Það gerist ekki öðruvísi en að þjóðin öll sem heild nái að sjá hlutina í réttu ljósi og laga síðan að þeim veruleika sem við búum við eins og þjóðirnar í kringum okkur gera.`` Í þessum orðum er mikill sannleikskjarni fólginn. En hvað sem því líður eru úrræðin og úrslitavaldið í höndum hæstv. ríkisstjórnar á hverri tíð. Þar, á þeim bæ, er að sjálfsögðu á margt að líta. Það vannst að vísu óvæntur skyndisigur á verðbólgunni hérna um árið, en því má ekki gleyma að hún var í 25% sl. ár og verður varla lægri að meðaltali á þessu ári. Það verður erfitt að fást við lausn brýnustu efnahagsmála meðan sú ,,bólga`` mælist í tveggja stafa tölu. Hvað um það, þeir sem völdin hafa verða að duga eða láta hendur fallast og gefast upp að öðrum kosti.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. málshefjanda fyrir það að hafa tekið þetta mál upp utan dagskrár. Ástæðan fyrir því var auðvitað sú að það var kominn tími til þess að við ræddum hér í almennri umræðu um atvinnumálin. Ég minni á að hæstv. forsrh. og þó einkum hæstv. fjmrh. höfðu báðir vakið athygli á því að stjórnarandstaðan hefði ekki enn efnt til almennrar umræðu um efnahagsmál, en nú gefst tækifæri til þess. Því miður hagaði því þannig til þegar við héldum fram fundi hér í kvöld að enginn hæstv. ráðherra var viðstaddur og þess vegna varð að fresta fundinum um nokkrar mínútur. Nú hefur hæstv. forsrh. komið hér í salinn og er ég honum þakklátur fyrir það að hann skuli gefa sér tíma til þess að hlýða a.m.k. á hluta þessara umræðna hér í kvöld um þessi mikilvægu mál, en ég hlýt að lýsa yfir söknuði mínum og vonbrigðum með að ekki skuli aðrir hæstv. ráðherrar og þó einkum og sér í lagi þeir sem skiptu sér af umræðunni í dag koma hér til leiks í kvöld þótt ég viti reyndar hvers vegna hæstv. iðnrh. er forfallaður. Til þess að ljúka þeim þætti sem ég fyrst og fremst á erindi við hæstv. forsrh., þótt auðvitað sé það öll ræðan, kemst ég ekki hjá því hér í upphafi að ræða örlítið um það sem hann fjallaði um í ræðu sinni hér fyrr við umræðuna í dag þegar hann sagði frá því að það hefði verið fastgengisstefnan sem hefði verið öðrum greinum en sjávarútveginum erfið vegna þess að sjávarútvegurinn þoldi hækkun á raungenginu vegna hækkunar á afurðum erlendis, allt að 15% á árunum 1986 og 1987. Ég tek undir með hæstv. ráðherra þegar hann segir að þetta gátu aðrar samkeppnisgreinar ekki gert, þar á meðal iðnaðurinn, ekki síst skipaiðnaðurinn en um hann hefur talsvert verið fjallað í þessari umræðu. Vitanlega er rétt hjá hæstv. forsrh. að það hlýtur að vera ákaflega erfitt fyrir þær greinar, sem nutu ekki beinlínis góðs af verðhækkunum á fiskafurðum erlendis, að þurfa að búa við hækkun raungengis en geta ekki sótt hærra verð til útvegsins vegna þess að þær --- ekki síst skipaiðnaðurinn er að verulegum hluta rekinn í samkeppni við erlendan skipaiðnað. En málið er ekki alveg svona einfalt. Ef við skoðum það sem gerðist á þessum árum allt frá 1986 má segja að skipaiðnaðurinn hafi notið þess í talsverðum mæli að góðæri var í sjávarútvegi. Það góðæri gerði það að verkum að ýmsir skipaeigendur létu gera við skipin í meira mæli en áður, létu endurnýja þau og jafnvel byggja ný skip þegar vel gekk. Auðvitað naut skipaiðnaðurinn þess, svo sem kemur fram í öllum upplýsingum, en samkvæmt þeim naut íslenski skipaiðnaðurinn þess verulega. Það var ekki um samdrátt að ræða í greininni fyrr en á yfirstandandi ári og í lok síðasta árs. Ástæðan er sú að umfangið í þessum iðnaði var svipað og árin á undan, en hins vegar var markaðshlutdeild hans, þegar allt er talið með, miklu minni en áður. Á því verðum við að gera skýran greinarmun. Það gerist hins vegar þegar slær í bakseglin í sjávarútveginum að minna verður um verkefni og þá auðvitað kemur í ljós hve illa þessi skipaiðnaður stendur. Nú kem ég að því sem ég vildi gjarnan að hæstv. forsrh. hlustaði á og íhugaði vandlega. Hæstv. forsrh. segir að það hafi verið fastgenginu að kenna hvernig samkeppnisgreinarnar á sínum tíma voru leiknar. Það má út af fyrir sig færa rök fyrir því. Það hefði hins vegar kannski mátt réttlæta fastgengisstefnuna ef og þegar sló í bakseglin hjá sjávarútveginum, hefði vandanum verið mætt með viðeigandi hætti, þ.e. með gengisfellingum strax þannig að raungengið hefði breyst iðnaðinum verulega í vil. Ég minni á að á þeim tíma sem sjávarútvegurinn naut góðærisins var ekkert gert að ráði til þess að koma til móts við íslenskan iðnað, hvorki samkeppnisiðnað né heimaiðnaðinn. En um leið og sló í bakseglin í sjávarútvegi var gripið til þess ráðs að falsa gengi íslensku krónunnar. Ég segi beinlínis að falsa gengi íslensku krónunnar. Það var gert með fyrst og fremst þrennum hætti: Í fyrsta lagi með því að greiða verulega fjármuni inn í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins og borga uppbætur með útfluttum fiski. Í öðru lagi með endurgreiddum söluskatti umfram það sem hægt er að sýna fram á að hefði safnast upp í sjávarútveginum. Og í þriðja lagi með því að greiða 100 millj. kr. úr ríkissjóði í niðurgreiðslur á rafmagni til sjávarútvegsins fyrst og fremst. En allar þessar aðgerðir gerðu það að verkum að gengi íslensku krónunnar var falskt og mældist ekki rétt gagnvart öðrum greinum. Þetta er vitanlega það alvarlega sem þessi hæstv. ríkisstjórn sem nú situr að völdum hefur gert á þessum tíma því að þetta leiddi til þess að íslenski iðnaðurinn, samkeppnisiðnaðurinn gat ekki snúið vörn í sókn á þeim tíma þegar slær í bakseglin hjá sjávarútveginum. Og þetta verður auðvitað hæstv. forsrh. að taka með í reikninginn. Hann getur ekki vikist undan því fyrir sína hönd og ríkisstjórnarinnar að þessi aðgerð þýddi auðvitað, þegar fram í sótti, dauðadóm fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað. Og þegar ég segi skipasmíðaiðnað þá á ég við þann þátt skipaiðnaðarins þar sem um er að ræða nýsmíði eða verulega endurnýjun eða nýsmíði að hluta. Það er einmitt vegna þessa atriðis sem hæstv. ríkisstjórn getur ekki hlaupist undan því að viðurkenna að hún á sjálf beinlínis þátt í þeim vanda sem nú er uppi í íslenskum skipaiðnaði. Þetta vildi ég, virðulegur forseti, að hæstv. forsrh. hlustaði á því að þetta er mjög mikilvægt atriði, ekki eingöngu fyrir skipaiðnaðinn heldur og fyrir aðra þætti íslensku iðnaðarstarfseminnar sem verður að keppa við erlendan iðnað. Vík ég nú að öðrum atriðum sem ekki snerta hæstv. forsrh. heldur fremur aðra hæstv. ráðherra sem því miður eru ekki hér staddir. Ég sé reyndar að hæstv. heilbrrh. hefur gengið í salinn og má kannski segja að það sé vel við hæfi því ekki veitir af því að hafa einhvern sem hefur áhuga á því að það sé meira og betra heilbrigði í þessari grein. En ekki vissi ég að starfsskipting hæstv. ráðherra væri með þeim hætti að þeir sæju helst ástæðu til að senda hæstv. heilbrrh. til að hlusta á þessar umræður, en hæstv. iðnrh. og hæstv. hagstofuráðherra láta hvergi sjá sig.

Hann var ekki sendur. Hann kom bara hér eins og vera ber.

Nú, meira að segja hefur hæstv. heilbrrh. eins og góðum lækni sæmir komið sjálfkallaður þegar hann vissi að þessi iðnaður var í hættu og er ég honum þakklátur fyrir það að hafa fundið þetta upp hjá sjálfum sér. --- Og bætist nú einn garpur við í salinn, hæstv. fjmrh. Býð ég hann velkominn hér með.

Þakka þér fyrir.

Kem ég þá að þætti hans í málinu. Hæstv. fjmrh. lét þess getið þegar hann ræddi um skipaiðnaðinn hér í síðustu viku að allt vandamálið væri arfur frá síðustu ríkisstjórn.

Nei, það sagði ég ekki. Það er rangt með farið.

Ég kem nú að því að hann leiðrétti sig í síðari ræðunni. Ég skal taka það fram strax til þess að hæstv. ráðherra sé nú rólegur undir ræðu minni að í síðari ræðu sinni gat hann þess að raunar hefði síðasti iðnrh. Sjálfstfl., þ.e. sá sem hér stendur, gert eitthvað í málinu, en þá fyrst er hann komst að sem ráðherra og þakka ég honum auðvitað góð orð í minn garð. Sannleikurinn er sá, eins og ég hef þegar rætt og rætt við hæstv. forsrh., að hæstv. núv. ríkisstjórn ber á þessum málum miklu meiri ábyrgð en hún sjálf vill vera láta. Mig langar til þess, virðulegur forseti, að rifja upp nokkur atriði sem ég held að hafi þýðingu fyrir skipaiðnaðinn sérstaklega og varðar það sem hefur verið gert fyrir þennan iðnað á síðustu árum. Í fyrsta lagi vil ég geta þess að í síðustu ríkisstjórn, þeirri ríkisstjórn sem hæstv. fjmrh. ræddi um á sínum tíma, urðu talsverðar umræður um málefni skipaiðnaðarins, einkum og sér í lagi það að erlendar ríkisstjórnir styrkja þennan iðnað í sínum heimalöndum sem gerir það að verkum að íslenskur skipasmíðaiðnaður er ekki samkeppnisfær. Hæstv. iðnrh. sagði í sinni ræðu hér í dag að í raun gætum við ekki keppt við niðurgreiddan iðnað og það var helst á honum að skilja ef hann ekki beinlínis sagði það að við ættum auðvitað að njóta þess að erlendir aðilar styrktu sinn iðnað og við nytum þess vegna beinlínis ríkisstyrkja frá öðrum löndum.  skoðun á þessu máli að þá komi þeir hér í pontu og geri okkur grein fyrir því.  En þá kem ég að einum kjarna málsins --- það eru nú margir kjarnar í þessu máli --- en hann er sá að þegar við fjöllum um landbúnaðarafurðir þá hafa auðvitað verið fluttar inn landbúnaðarafurðir, þar á meðal kjarnfóður og kartöflur, svo ég nefni nú tvo flokka sem menn þekkja mjög gjarna. Og hvernig hefur hæstv. ríkisstjórn brugðist við og Alþingi? Það hefur auðvitað brugðist við með þeim hætti að leggja tolla og gjöld á þennan innflutning. Nú er það svo að í íslenskum tollalögum eru til heimildir til þess að leggja tolla á innfluttan varning þegar ljóst er að slíkur varningur er framleiddur með niðurgreiðslum eða styrkjum erlendis, þ.e. svokallaðir undirboðstollar. Sú heimild hefur hins vegar ekki verið notuð í þessum iðnaði. Það er ástæða til að spyrja að því, og hæstv. iðnrh. sérstaklega sem nú hefur gengið í salinn, hvort hann telji ekki að það hefði mátt leita leiða til að nýta sér þessi lagaákvæði í íslenskum lögum sem leyfa íslenskum stjórnvöldum að leggja á tolla þegar ljóst er að um viðurkennda ríkisstyrki er að ræða til framleiðslu vöru sem flutt er hingað til landsins. Mér þykir leitt, virðulegur forseti, að ég endurtek þá spurningu sem ég kom hér með áðan til annarra ráðherra, en ef hæstv. iðnrh. tekur til máls langar mig til að spyrja hann að því hvort hann telji, og ekki einungis hann, hvort hann sé tilbúinn til þess í nafni ríkisstjórnarinnar að segja hér að þar sem landbúnaðarvörur eru niðurgreiddar erlendis og ljóst að Íslendingar gætu notið þessara ríkisstyrkja þar, hvort ekki sé þá full ástæða til að hefja innflutning landbúnaðarvara til þess að klófesta þá ríkisstyrki sem til þeirrar framleiðslu gengur. Er það skoðun ríkisstjórnarinnar --- ég þarf ekki að spyrja um einkaskoðun ...

Hver er skoðun þingmannsins?

Ég er búinn að lýsa henni. Hefði hæstv. ráðherra komið hér fyrr í salinn þá hefði hann hlustað á mig svara þeirri fyrirspurn frá flokksbróður sínum, hv. formanni þingflokks Alþfl., sem hefur þegar lagt þessa spurningu fram og fengið mjög góð og skýr svör frá þeim sem hér talar. En ég spyr hæstv. ráðherra að því: Fyrst þetta er skoðun ríkisstjórnarinnar að við eigum að njóta ríkisstyrkjanna í skipasmíðaiðnaðinum, er það þá líka skoðun ríkisstjórnarinnar --- ég er ekki að spyrja um einkaskoðun ráðherrans, ég veit hver hún er --- en er það þá líka skoðun ríkisstjórnarinnar að við eigum að njóta þessara ríkisstyrkja sem ganga til landbúnaðarins? Þetta er auðvitað talsvert mál því að á sama hátt og útvegurinn er neytandi skipasmíðaiðnaðarins vilja auðvitað almennir neytendur sem þurfa að borða, og það veit hæstv. ráðherra hvað er, að borða, njóta ríkisstyrkja annarra landa til þess að hafa hér ódýrari matvæli á boðstólum. Ég spurði ekki um einkaskoðun ráðherrans, ég spurði um það hvort þetta væri skoðun hæstv. ríkisstjórnar en hæstv. ráðherra er auðvitað málsvari hennar og talsmaður. Mig langar í örstuttu máli, virðulegur forseti, til þess að fara hér yfir örfá atriði sem snerta önnur þau atriði sem ég hef haft afskipti af varðandi þá grein sem mest hefur verið rætt um, í sambandi við skipaiðnaðinn. Í fyrsta lagi vil ég minnast á það að þegar ég gegndi starfi iðnrh. þá skrifaði ég bréf til sjútvrn. og viðskrn. vegna útboða hérlendis áður en íslenskir bankar og sjóðir með sjálfvirkum hætti veittu ábyrgð eða lánuðu til skipaiðnaðarverkefna erlendis. Ég tek það fram að það kom ekki svar frá sjútvrn. Hins vegar svaraði viðskrn. þessu bréfi og lýsti því yfir að afskipti ráðuneytisins væru nú hverfandi lítil eftir að auglýsing hefði verið gefin út 25. maí 1987 sem ég ætla nú ekkert að vera að rekja hér, það er talsvert langt mál. En síðan segir í lok þessa bréfs: ,,Í mörg ár reyndi viðskrn. að fylgja þeirri reglu að veita ekki heimild til erlendrar lántöku nema áður hefði verið athugað hvort hægt væri að láta slíka viðgerð fara fram hérlendis. Þetta aðhald hefur eflaust komið að einhverju gagni fyrir skipasmíðastöðvarnar enda þótt útgerðarfélög hafi ekki alltaf virt þessa reglu.`` Síðan segir orðrétt: ,,Væntanlega gæti Fiskveiðasjóður veitt innlendu skipasmíðastöðvunum sams konar aðstoð með því að verða við tilmælum þeirra um að veita ekki lán til endurbóta eða meiri háttar viðgerða á skipum erlendis nema verkið hafi áður verið boðið út innan lands.`` Með öðrum orðum: Hæstv. viðskrh., sem á þessum tíma var hæstv. ráðherra Jón Sigurðsson, lýsti þessari skoðun sinni í þessu bréfi, sem reyndar er undirritað af Þórhalli Ásgeirssyni fyrir hans hönd, og þetta er það viðhorf sem hæstv. ráðherra hefur haft í þessum málum að ég tel og vík ég að því síðar, eins og siður er nú að segja í þessari umræðu. Í öðru lagi hafði ráðuneytið á sínum tíma afskipti af breytingum á mælingareglum, send voru bréf til sjútvrn. og samgrn. sem ég ætla ekki að rekja. Í þriðja lagi var spurt um hugsanlegar ívilnanir vegna erfiðleika að framfylgja undirboðstollaákvæðinu, en mér er auðvitað ljóst eins og hæstv. ráðherra að erfiðleikarnir þar að lútandi eru fyrst og fremst vegna þjónustunnar. Það er mjög erfitt að fylgjast með því hvort þjónusta er niðurgreidd erlendis eða ekki þótt það sé tiltölulega auðvelt þegar um nýsmíði er að ræða. Ég ætla heldur ekki að ræða það mál sérstaklega nema um það sé beðið og eftir því leitað. Ég er aðallega að víkja máli mínu til hæstv. fjmrh. til þess að benda á að auðvitað hafði síðasta ríkisstjórn afskipti af þessum málum. Ég minni enn fremur á það að í tíð þeirrar ríkisstjórnar var leitað eftir því að Byggðasjóður fengi 200 millj. kr. til þess að geta bætt við þegar um skipaverkefni væri að ræða. Ég veit að hæstv. viðskrh. man eftir því og man eftir hver hans skoðun var á þessu máli, en hann taldi eðlilegra að sú fyrirgreiðsla og önnur fyrirgreiðsla við skipaiðnaðinn færi í gegnum viðskrn. en ekki í gegnum Byggðastofnun og held ég að ég fari rétt með það mál.

Í gegnum viðskiptabankana.

Í gegnum viðskiptabankana og viðskrn. Ég endurtek: og viðskrn. Þá vil ég minna á að það skip sem hér hefur verið rætt talsvert um og sú skipasmíð var auðvitað tilkomin vegna afskipta þáv. ríkisstjórnar og skal ég axla ábyrgð á þeirri ákvörðun eins og aðrir þeir sem þá ábyrgð bera. En loks --- og það er kannski stóra málið í þessu og ég fagna því nú að hæstv. sjútvrh. gengur í salinn, af því að ég tel að þar hafi verið brotið blað í þróun þessara mála --- það er þetta: Það var í tíð fyrrv. ríkisstjórnar sem ákveðið var að iðnrn. og Landssamband iðnaðarmanna fengju með tilstyrk Byggðastofnunar, Fiskveiðasjóðs, Iðnþróunarsjóðs og Iðnlánasjóðs fyrirtækið AP Appledore til þess að gera úttekt á íslenskum skipaiðnaði. Það var út af fyrir sig ekkert nýtt við það að gerð væri úttekt á skipaiðnaðinum. Það var margoft búið að gera það áður. Það sem var hins vegar nýtt, og ég vil að það komi hér skýrt fram því ég held að það sé ástæða til þess að menn átti sig á þróun mála, var að hæstv. sjútvrh. féllst á það að beita sér fyrir því að annars vegar Fiskveiðasjóður og hins vegar Landssamband útvegsmanna tæki þátt í þessu verkefni. Ég er honum þakklátur fyrir það og ég sé ekki ástæðu til annars heldur en að það komi skýrt fram hér við þessar umræður að í þessu máli tók hæstv. sjútvrh. vel í þessa málaleitan og þar með var brotið blað vegna þess að áður hafði iðnrn. eitt verið að paufast í þessum málum en allir vita að Fiskveiðasjóður heyrir undir sjútvrn. og tollamál og lánamál undir annaðhvort viðskrn. eða fjmrn. Þetta má hæstv. ráðherra eiga þó að í flestum öðrum greinum þegar ég leitaði til hans um þessi mál hafi hann verið staður eins og gamalt hross. Þá má hann þó eiga það að í þessu máli gekk hann fram fyrir skjöldu og féllst á það að vinna að þessu máli sem auðvitað var það eina vitræna. Það var að ná samstöðu milli þessara ráðuneyta þannig að hægt væri að vinna þær tillögur sem fleiri tækju mark á en þeir sem eingöngu væru í iðnaðinum því auðvitað snertir þetta mál útvegsmenn og útgerð í mjög stórum stíl. Ég vil að þetta komi skýrt fram, ekki síst vegna þess að hæstv. ráðherra hefur af samráðherrum sínum verið sakaður um það að vera það afl í ríkisstjórninni sem vilji íslenskan skipaiðnað dauðan. Hann vill hann ekki alveg dauðan, það er rangt, þó hann vilji kannski ekki mikið fyrir hann gera. Þá kem ég að nýjasta þætti þessa máls sem er talsvert nýrri en sá sem ég hef nú verið að rekja. Sl. sumar, nánar tiltekið 6. júlí í sumar skrifaði ég hæstv. iðnrh. bréf. Þá hafði ég heyrt það sem menn hafa verið að ræða hér á undanförnum vikum að í raun og veru væri samkeppnin ekki eðlileg á milli annars vegar íslensku fyrirtækjanna og hins vegar þeirra erlendu sem hafa umboðsmenn hér á landi. Og þá er fyrst og fremst átt við þann iðnað sem er í tengslum við skipasmíðar en ekki skipasmíðarnar sjálfar. Af því tilefni skrifaði ég hæstv. ráðherra bréf, sagðist hafa frétt af því að þál. sú sem samþykkt var á sl. vori, en flm. hennar var hv. þm. Stefán Guðmundsson, hefði verið send frá forsrn. til iðnrn. og verið væri að vinna að málinu þar, og spurði í lok bréfsins til hæstv. iðnrh., og ég held að það sé full ástæða til að þetta komi hér fram, hvernig iðnrn. hygðist taka á vandamálum skipaiðnaðarins með tilliti til þál. og fyrirliggjandi skýrslu, en ljóst er að mörg fyrirtæki bundu miklar vonir við aðgerðir í framhaldi af samþykkt Alþingis. Í bréfi iðnrn., sem dags. er 14. júlí, kemur fram að forsrn. hafði ekki enn þá sent þál. til iðnrn. og það er ekki fyrr en þann dag sem iðnrn. hefur samband við forsrn. til þess að fá þál. hv. þm. Stefáns Guðmundssonar til þess að geta síðan kynnt sér efni hennar, sem hæstv. ráðherra auðvitað þekkti, og unnið að framgangi málsins eins og hv. Alþingi hafði samþykkt. Þetta kemur skýrt fram í bréfi dags. 14. júlí frá iðnrn. sem stílað er til þess sem hér stendur. Í þessu bréfi segir orðrétt, og þar er verið að lýsa skoðunum hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Í umræðum um tillöguna á Alþingi lýsti iðnrh. því yfir að hann teldi ekki rétt að útvegsmenn séu skyldaðir fortakslaust til að bjóða út verk sem þeir þurfa að láta vinna. Slíkt gæti bæði verið kostnaðarsamt og tímafrekt og útvegsmenn hjóti á hverjum tíma að sjálfsögðu að leitast við að velja smíða- og viðgerðaraðila sem veitir þeim bestu og ódýrustu þjónustu.`` Síðar í þessu bréfi segir: ,,Iðnrh. hefur lýst því yfir að hann muni beita sér fyrir því að jafn aðgangur verði að fjármagni hvort sem verkefnið er unnið hér á landi eða erlendis.`` Og þetta er undirstöðuatriði. Síðan er vitnað til umræðunnar á Alþingi og segir orðrétt í bréfinu og er verið að vitna í ræðu hæstv. ráðherra: ,,Ráðherra taldi hins vegar ekki eðlilegt að krafa um bankaábyrgð væri almenn regla þegar skipasmíðastöðvarnar vinna verk fyrir innlenda aðila sem þær þekkja.`` Þetta er orðrétt úr bréfinu. Hérna kem ég að atriði sem skiptir afar miklu máli. Ef erlendur aðili býður í verk, þá fást bankaábyrgðir. Erlendi aðilinn ber enga áhættu. Ef innlendur aðili fær verk, þá segir hæstv. ráðherra: Ef það er nægilegt traust á fyrirtækinu, þá er óþarfi að hafa bankaábyrgð. Nú hefur það gerst, og er til dæmi um það t.d. í Vesturlandskjördæmi svo að ég taki nú bara eitt dæmi sem ég man eftir, að fyrirtæki var vel stætt og lét gera verulegar endurbætur á sínu skipi. Skipið fór á vertíð til Snæfellsness og vertíðin var sú lélegasta sem þar hafði verið um áraraðir. Mjög illa gekk að fá greiðslurnar og þær hafa ekki enn komið allar til þess aðila sem annaðist þetta verkefni. Og ég spyr: Haldið þið að það hafi ekki lent á íslenskum skipaiðnaðarfyrirtækjum það sem hefur verið að gerast og er að gerast á Súgandafirði eða á Patreksfirði? Auðvitað bitnar það á þessum fyrirtækjum. En hvað gerðist þegar Portúgalarnir sendu hingað heim reikning upp á 30% hækkun? Þá gekk allt sjálfvirkt fyrir sig. Það eru svona atriði --- það eru nákvæmlega svona atriði sem menn eru að tala um í þessari grein þegar þeir eru að lýsa óánægju sinni. Það er að það er ekki sama meðhöndlunin eftir því hvort fyrirtækið sem annast verkefnið er hér á landi eða erlendis. Og það sem alvarlegast er er að hæstv. ráðherra finnst ekki að það eigi að vera sömu reglur. Hann hreinlega segir að það þurfi út af fyrir sig ekkert að vera sömu reglur af því að aðilar hér innan lands þekkist sín á milli. En auðvitað vita allir, a.m.k. allir sem hafa einhvern tíma séð sjó og séð fisk að það er svipull sjávaraflinn. Síðan segir orðrétt í þessu bréfi: ,,Þá skal þess getið að iðnrh. hefur gert þá tillögu í ríkisstjórn að iðnrn. fái fulltrúa í stjórn Fiskveiðasjóðs. Með setu fulltrúa ráðuneytisins í stjórn sjóðsins drægi væntanlega úr tortryggni ýmissa aðila skipaiðnaðarins sem stundum hefur sýnt sig við lánveitingar Fiskveiðasjóðs til meiri háttar skipaviðgerða erlendis.`` Og hér staldra ég við. Hér er komið að öðru lykilatriði. Það er það að Fiskveiðasjóður er aðallánasjóður íslenska skipaiðnaðarins. Hann heyrir undir sjútvrn. Í stjórn þess sjóðs eru fulltrúar bankakerfisins, eru fulltrúar sjútvrn., eru fulltrúar fiskvinnslunnar og það eru fulltrúar útgerðarinnar og fulltrúar sjómanna. Nú upplýsist hér að enn á ný hefur hæstv. iðnrh. óskað eftir því í ríkisstjórninni að fulltrúi úr iðnaðinum fái setu í stjórn þessa sjóðs. Það verður ugglaust ekki gert nema með lagabreytingu. Ég spyr: Hver var niðurstaðan í hæstv. ríkisstjórn? Var niðurstaðan sú að tillaga hæstv. iðnrh. var samþykkt? Eða var niðurstaðan sú að henni var hafnað? Þetta verða menn auðvitað að fá að vita því að 14. júlí í sumar lýsir hæstv. iðnrh. því yfir að hann hafi farið þess á leit við ríkisstjórnina að hann eða fulltrúi iðnaðarins hafi aðgang að stjórn sjóðsins sem auðvitað er ákaflega mikilvægt, mikilvægt vegna þess að þar kæmi þá inn aðili sem hefði hagsmuni skipaiðnaðarins í fyrirrúmi og gæti gengið eftir því hvort búið væri að bjóða út verkefni hér á landi áður en þau flytjast úr landi. Þá segir í bréfinu og ég les enn orðrétt, enda hefur þessu bréfi ekki verið haldið sérstaklega á lofti af minni hálfu eða úr því verið birt á opinberum vettvangi. Orðrétt, með leyfi forseta: ,,Viðskrn. hefur skrifað bönkum og sparisjóðum með vísun í þál. og nál. atvmn. Alþingis um að skilyrða fjármagnsfyrirgreiðslu við það að innlendum aðilum verði veitt færi á að keppa um verkefni á jafnréttisgrundvelli.`` Hér staldra ég enn við og spyr hæstv. ráðherra: Hefur eitthvað breyst? Hæstv. forsrh. kom hér í ræðustól í dag og sagði að þessi samþykkt hefði verið gerð 1986. Hann vissi að vísu ekki hvort þetta hefði gengið eitthvað eftir. Og nú spyr ég: Hefur eitthvað gerst eftir að hæstv. viðskrh. skrifaði bönkum og sparisjóðum bréf, sem ég er reyndar með, og bréf það sem er vitnað til var skrifað 14. júlí, sama daginn og þetta bréf til mín er dagsett. En aðalspurningin er auðvitað sú: Hefur eitthvað nýtt gerst? Hefur eitthvað breyst? Hafi eitthvað breyst, þá ber auðvitað að fagna því. Ef það hefur ekki breyst, þá verður auðvitað að spyrja hæstv. ráðherra að því: Var þessi ráðstöfun gagnslaus og til hvaða ráðstafana ætlar þá hæstv. ráðherra að grípa til að tryggja það að hans skoðun nái fram að ganga? Þá held ég hér áfram lestrinum, með leyfi forseta: ,,Þá mun ráðherra skipa nefnd frá aðilum skipasmíðaiðnaðarins til þess að fylgja eftir tillögum þeim og ábendingum sem fram komu í Appledore-skýrslunni. Að lokum vill ráðuneytið vekja athygli á að gert er ráð fyrir að ráðuneytið leggi fyllri skýrslu um þessi mál fyrir Alþingi á haustþingi eins og óskað er eftir í nefndaráliti atvinnumálanefndar.`` Hér lýkur þessum lestri og hæstv. ráðherra hefur reyndar í sinni ræðu í dag gert þingheimi grein fyrir því að þetta muni verða gert og ég fagna því að sjálfsögðu. Ég hef nú nokkuð rætt, virðulegur forseti, um bréfaskipti sem hafa farið á milli mín og ráðuneytisins á sl. sumri af gefnu tilefni, því tilefni sem varð til þess að þessi mál voru tekin upp í síðustu viku af hv. 5. þm. Norðurl. e. Jóhannesi Geir Sigurgeirssyni --- og býð ég hæstv. hagstofuráðherrann velkominn hér í salinn. Hins vegar held ég að kannski sé ástæða til þess nú að líta á stöðuna í dag í þessum iðnaði sem við höfum talsvert verið að tala um. Mér sýnist af mínum kynnum af þessu máli að það sé margt til í því sem kemur fram í skýrslu Appledore-fyrirtækisins um það að of mikil afkastageta hafi verið í íslenskum skipaiðnaði þegar skýrslan var skrifuð. Nú hefur það hins vegar gerst eins og menn vita að sumum stöðvum hefur verið lokað, því miður, og kannski ekki endilega þeim sem átti að loka, en auðvitað þýðir þetta það að afkastagetan hefur minnkað. Hins vegar kemur það rækilega fram, og ég held að það sé stórt atriði í þessu máli, að sérfræðingarnir, sem eru vel að sér og hafa kynnst þessum málum víða um heim, benda á að það þurfi að auka samvinnu á milli fyrirtækjanna og það þurfi að auka sérhæfinguna í fyrirtækjunum. Og þeir benda á, sem ég veit að hæstv. hagstofuráðherra þekkir mjög vel, að það þurfi að koma upp hér á landi fyrirtækjaneti eins og gert er annars staðar, ekki síst nú þegar þau standa frammi fyrir aukinni samkeppni erlendis frá eins og verða mun í Evrópu þegar Vestur-Evrópa verður einn markaður. Appledore-skýrslan segir jafnframt frá því að það hljóti að vera hlutverk opinberra aðila að liðka til við þróun og hagræðingu --- og taki menn nú eftir --- í stað þess að beina niðurgreiðslum til þessa iðnaðar. Og ég vil taka undir það með hæstv. ráðherra að það er engin ástæða til þess í sjálfu sér að niðurgreiða okkar iðnað. En við skulum vara okkur á einu, þ.e. að láta tímann nú líða þar til ríkisstyrkirnir hverfa upp úr 1992, kannski árin þar á eftir, styrkir sem eru á bilinu 20--35% á að giska hjá ýmsum Evrópuríkjum, við skulum ekki bíða svo lengi með okkar aðgerðir að skipasmíðaiðnaðurinn verði dauður á Íslandi þegar hann loksins verður samkeppnisfær vegna þess að ríkisstyrkirnir hafa verið felldir niður. Og hvað á hæstv. ríkisstjórn að gera? Hún á auðvitað að hjálpa til við þróun og hagræðingu í þessari grein án þess að menn fari i kapphlaup um það að kaupa alltaf nýjustu og dýrustu tækin, enda er það alveg út í bláinn því að það eru tæki sem breytast frá einum tíma til annars. En það eru fyrst og fremst þessi atriði sem menn þurfa að takast á við til þess að það standi eftir einhver slíkur iðnaður þegar við verðum samkeppnisfær upp úr 1992. Það er lágmarkið. Ég sakna þess satt að segja að hæstv. iðnrh. skuli ekki hafa komið inn á þetta atriði í sinni ræðu jafnmikilvægt og það er fyrir allt landið, fyrir sjávarútveginn. Ég heyrði hins vegar að hæstv. hagstofuráðherra hafði skilning á þessu atriði, enda hefur hann komið nálægt skipasmíðastöðvum að undanförnu. Ég ræddi það, virðulegur ráðherra, við hæstv. forsrh. áður en aðrir ráðherrar gengu hér í salinn að það þýðir ekkert fyrir hæstv. ríkisstjórn --- og ég vil að hæstv. iðnrh. heyri það --- að hlaupast undan merkjum og segja að það sé ekkert sem hún hafi gert sem í raun og veru hafi valdið þessum iðnaði erfiðleikum vegna þess að hæstv. ríkisstjórn með því að falsa gengi íslensku krónunnar, með því að greiða með útflutningi á fiski, með því að greiða niður rafmagnið, með því að endurgreiða söluskatt umfram þá uppsöfnun sem hægt var að sanna til sjávarútvegsins, þá var auðvitað verið að falsa gengið og gera þessum fyrirtækjum og öðrum fyrirtækjum í iðnaði erfitt fyrir. Og hæstv. ráðherra getur ekki hlaupið frá því að hann ber sök á því og verður að axla ábyrgð af þessu máli eins og aðrir hæstv. ráðherrar í ríkisstjórninni.

Hvenær var markaðshlutdeildin lægst, hv. þm.?

Ég skal fara í gegnum þennan reikning með hæstv. ráðherra ef hann er svo illa að sér að hann þarf að spyrja um þetta. Hefði hann komið hingað á réttum tíma í kvöld, þá hefði hann heyrt svarið við þessari spurningu. Ég lýsti því í upphafi ræðu minnar að það er ekki nóg að tala um markaðshlutdeild því þá verður maður að vita hvað markaðurinn var stór. Ég benti á í upphafi ræðu minnar að 1986 og 1987 þegar mikil uppsveifla var í sjávarútvegi var miklu meira um verkefni og þá hlaut auðvitað markaðshlutdeild íslensku fyrirtækjanna að lækka. Það sem skipti máli var að umfang skipaiðnaðarins á Íslandi minnkaði ekki á þessum tíma. Það minnkaði ekki fyrr en í ár eða í lok síðasta árs og verkefnin detta nánast alveg út á næsta ári. Þetta skýrði ég út því að spurning hæstv. ráðherra er leiðandi og gefur tilefni til þess að hann sé að láta í það skína að vegna þess að markaðshlutdeildin hafi verið lág þegar mest var að gera, þá sé það síðustu ríkisstjórn að kenna. Menn verða að átta sig á því --- og ég veit að hann er svo mikill hagfræðingur og svo mikill stærðfræðingur að það hefur þýðingu í reikningi hve nefnarinn er stór og hve teljarinn er stór. Það veit hæstv. ráðherra, enda gat hann auðvitað sjálfur svarað þessari spurningu ef hann hefði viljað. Svo illa er hann hvorki að sér í reikningi né málefnum iðnaðarins. Ég vil líka láta það koma fram að það mál sem hér er til umræðu er ekkert bundið við Akureyri. Vandamál Akureyringa er, eins og fram hefur komið, það að þeir hafa byggt skip sem þeir hafa ekki getað selt og það er auðvitað stóra vandamál þeirra í dag. En það er ekkert öðruvísi vandamál hjá þeim en öðrum skipaiðnaðarfyrirtækjum, þ.e. það blasir við verkefnaskortur á næstunni vegna þess m.a. sem ég hef lýst og eins vegna hins að þegar niðursveifla verður í sjávarútvegi og slær í bakseglin, þá er minna um verkefni því að menn láta vinna verkefni fyrir sig þegar vel gengur. Ég ætlaði, virðulegur forseti, að rekja hér í þessari umræðu sem á nú að vera um atvinnumál nokkur atriði sem mér finnst full ástæða til þess að rekja þegar maður kemst í tæri við hæstv. ráðherra svo sem eins og þær miklu skattahækkanir sem dunið hafa yfir þjóðina, ekki síst fyrirtækin. Ég hefði meira að segja gaman af því að rifja það upp að hæstv. fjmrh. á sínum tíma, tveimur og hálfum mánuði áður en hann kom í núv. ríkisstjórn, lýsti því yfir, sem til er svart á hvítu í Þjóðviljanum, að efnahagsvandinn á Íslandi væri heimatilbúinn. Það væri enginn ytri vandi. Skilyrðin væru mjög góð. Þetta sagði hann rétt áður en hann kom inn í ríkisstjórnina. Orðrétt sagði hann: ,,Það eru því ekki óhagstæð ytri skilyrði sem skapa hinn mikla efnahagsvanda. Þau eru áfram Íslendingum í hag. Vandinn er algjörlega heimatilbúinn.`` Þetta var tveimur mánuðum áður en hann kom inn í ríkisstjórnina. Síðan hefur hann ekkert gert nema spila þá plötu aftur og aftur, að tala um hinn ytri vanda. Í þessari grein, sem hann skrifaði sumarið 1988, tók hann forvera sinn á beinið og hann kallaði það milljarða mistök í ríkisfjármálum að þá stefndi í talsverðan halla í ríkisfjármálunum. Þá var áætlaður halli reyndar ekki nema nokkur hundruð milljónir, kannski 2--3 milljarðar. Ég spyr ykkur ágætu þingmenn: Hafið þið heyrt hæstv. fjmrh. koma hér upp í pontu og tala um milljarða mistök í ríkisfjármálum núna þegar hann er í fyrsta lagi búinn að leggja á 7 milljarða í nýja skatta, sýnir fjárlagafrv. fyrir næsta ár með þriggja milljarða kr. halla og segir svo svona eins og það sé eitthvert smámál: ,,Ja, það vantar svona u.þ.b. 5 milljarða upp á það að fjárlagadæmið gangi upp á þessu ári. Ég ætlaði reyndar að skila 600 milljóna tekjuafgangi.`` Við munum nú eftir ræðunum hans þegar hann var að belgja sig út af því að nú væri loksins kominn maður við stýrið sem skildi hvað íslensk fjármál væru, 600 milljónir í tekjuafgang. Hefur hann komið hingað upp til að segja okkur hvað tekjuafgangurinn sé mikill? Hefur hann talað um milljarða mistök í ríkisfjármálum? Eða hafa alþýðuflokksráðherrarnir haft kjark til þess að svara fyrir sig og staðið upp og sagt: Jæja, hæstv. fjmrh., nú ert það þú sem ert ráðherra. Þegar hæstv. ráðherra Jón Baldvin var fjmrh. þá kallaði hæstv. núv. fjmrh. hallann milljarða mistök. Hafið þið heyrt hæstv. ráðherra Jón Baldvin eða hæstv. ráðherra Jón Sigurðsson koma hér upp og segja við hæstv. fjmrh.: Hver á þessi milljarða mistök sem við horfum núna upp á? Nei, það eru ekki mistök núna. Það er hinn ytri vandi. Hinn ytri vandi. Efnahagsvandinn, þessi ytri vandi, hann var nefnilega meiri en þeir höfðu gert ráð fyrir. Maður á nú varla orð til að lýsa því hvernig menn geta í raun og veru haldið áfram að starfa sem hæstv. ráðherrar jafnkjaftfullir og þeir eru af fyrri yfirlýsingum. Og svo þora þeir að koma hingað upp í ræðustól og ræða þessi mál eins og ekkert hafi í skorist. Það kalla ég mikinn kjark. Og vissulega verður hæstv. fjmrh. ekki vændur um það að hann sé kjarklaus. Hæstv. ríkisstjórn hefur fyrst og fremst verið í björgunaraðgerðum með þeim hætti sem ég hélt að flestar vestrænar þjóðir hefðu fyrir löngu aflagt. Það eru skuldbreytingar á skuldbreytingar ofan. Með öðrum orðum er ekki verið að fá fyrirtækjunum rekstrarskilyrði, heldur er verið að teygja úr skuldabagganum sem auðvitað þýðir minni greiðslubyrði á ári hverju en fyrirtækin halda áfram að tapa og auka skuldir sínar. Ég ætla ekki að fara að ræða hér um Atvinnutryggingarsjóð eða Hlutafjársjóð, ég hef gert það svo margoft. En það er alveg ljóst að ef ekki rætist meira úr á næstunni og gengið verður verulega hreyft til viðbótar, sem hæstv. forsrh. hefur að vísu lofað að gert verði um áramótin í síðasta lagi, þá safnast auðvitað upp nýjar skuldir. Ég hef þegar rætt um millifærslurnar og þegar menn eru að tala um það að nú sé komin ný gengisstefna þá bið ég menn um að athuga það að enn er gert ráð fyrir því að viðskiptahallinn á yfirstandandi ári verði a.m.k. 8--9%. Og þegar um er að ræða slíkan viðskiptahalla þá er það kannski besta dæmið um það að gengi íslensku krónunnar er rangt skráð, það er eitthvað að.

8--9% af hverju?

Af landsframleiðslunni, vergri landsframleiðslu.

Það er fjarstæða.


             Já, ég biðst afsökunar á þessu, þetta er rétt. Það mun vera innan við 3% ætlaði ég að segja. Sá reikningsglöggi maður sem hér kallar fram í á auðvitað skilið að fá skýr svör. Ég biðst afsökunar á þessum ummælum. Það eru sjálfsagt eitthvað innan við 3% sem eru 8--9 milljarðar, en því var spáð upphaflega að þetta yrðu um 10 milljarðar. Ég biðst afsökunar á að hafa farið rangt með þessar tölur, ekki síst af því að ég veit að það særir jafntalnaglöggan mann og hæstv. iðnrh. sem fyrr hefur kallað fram í þessa ræðu og fengið viðeigandi svör og vonast ég til þess að hann geri sér þetta svar að góðu. Að lokum, virðulegur forseti, vil ég lýsa þeim hugmyndum sem ég tel að hefðu átt að vera grundvöllur í atvinnustefnu. Ég dreg ekki dul á það, og tala þar fyrir Sjálfstfl., að við eigum að nýta okkur lögmál markaðsbúskaparins á sem flestum sviðum. Hv. þm. Stefán Valgeirsson flutti hér í dag ræðu og sagði: Aðalvandamálið í atvinnulífinu er í fyrsta lagi fjármagnskostnaðurinn, í öðru lagi fjármagnskostnaðurinn og í þriðja lagi fjármagnskostnaðurinn. Síðan bætti hann við að vandinn væri frelsinu að kenna. Svona geta nú menn orðið þegar þeir hræðast frelsið. Sannleikurinn er auðvitað sá að fjármagnskostnaður verður ekki til nema fyrirtæki eða einstaklingar skuldi. Og ef um er að ræða hallarekstur dögum saman, vikum saman, mánuðum saman og árum saman þá auðvitað hlaðast upp skuldir og eftir því sem skuldirnar eru meiri þeim mun meiri fjármagnskostnaður. Þetta hljóta allir menn að sjá. Og ef menn ætla sér að fara gegn markaðslögmálunum, t.d. á fjármagnsmarkaðnum, og segja: Nú á bara að stýra vöxtunum, setja þá niður með handafli --- eins og sumum hæstv. ráðherrum hefur dottið í hug að gera, en ríkisstjórnin hefur sem betur fer ekki gert --- þá auðvitað hætta sparendur að spara eða breyta sínum sparnaði úr peningum í eitthvað annað, t.d. í fasteignir, og ný fjárfestingaralda ríður yfir. Menn verða nefnilega að átta sig á því að vextirnir eru afleiðing af þeirri stefnu sem ríkir í efnahagsmálum á hverjum tíma og því ójafnvægi eða jafnvægi sem ríkir á þeim markaði. Þá kem ég að ábyrgð hæstv. fjmrh. Þegar hann kemur hér glaðbeittur upp í pontu, eins og það sé ekkert mál að reka ríkissjóð með verulegum halla, þá skulum við minnast þess að sá hallarekstur verður til þess að ríkið þarf að taka að láni fjármagn, annaðhvort erlendis eða hérlendis. Ef erlendu skuldirnar eiga ekki að aukast úr hófi fram verður að ná þessum peningum á innlendum markaði. Og ef fyrirtækin eru þannig búin að það eru ekki til rekstrarskilyrði til þess að reka fyrirtækin með ágóða, þá þurfa fyrirtækin jafnframt að sækja á þennan innlenda markað. Það er þetta ójafnvægi sem kýlir vextina upp. Þannig að ef einhver fer í grafgötur með það hver beri ábyrgð á háum og jafnvel hækkandi vöxtum þá er það fyrst og fremst einn maður, það er hæstv. fjmrh. og sú hæstv. ríkisstjórn sem hann starfar nú í. Nú kemur auðvitað hæstv. fjmrh. fram fyrir þjóðina og segir: Sjáið þið ríkisskuldabréfin, spariskírteinin, náði ég ekki vöxtunum niður á þeim? Jú, vissulega gerði hann það. Hann gerði það með því að hóta að lækka vextina. Og það gerði hann síðan þannig að áður en hann lækkaði vextina kom fjöldi fólks og keypti sér spariskírteini.

Segðu svo að við þekkjum ekki markaðinn.

Auðvitað þekkir hæstv. ráðherra markaðinn og hann veit nákvæmlega að þetta er rétt sem ég er að segja. Samt ber hann höfðinu við steininn. Ég er ekki að frýja honum vits. Það dettur mér ekki í hug. Ég er bara að benda á að hann ber ábyrgð á þessu. Síðan þegar bréfin eru innleyst núna þá hækkar hæstv. ráðherra vextina um 1% sem er talsvert fyrir þá sem eru að innleysa sína peninga, ná í sína peninga, til þess að þeir kaupi aftur ríkisskuldabréf. Með öðrum orðum: Vextirnir fara upp um 1%. En það sem hann segir aldrei er að í sívaxandi mæli hefur hann verið að ná í peninga með því að selja ríkisvíxla. Og hverjir skyldu vextirnir vera á ríkisvíxlunum? Eru þeir 5% eða 6%? Mér er nær að halda að þeir séu yfir 10%. Yfir 10%. Með öðrum orðum: Hæstv. ráðherra, stærsti lántakandi á íslenska fjármagnsmarkaðnum hefur með stefnu sinni í ríkisfjármálum kýlt vextina upp. Svo kemur einn af stuðningsmönnum hæstv. ríkisstjórnar, hv. þm. Stefán Valgeirsson, og segir: Stærsta vandamálið er fjármagnskostnaðurinn, fjármagnskostnaðurinn og fjármagnskostnaðurinn. Ég get sagt við hann: Stærsta vandamálið er ríkisstjórnin, ríkisstjórnin og ríkisstjórnin. Því það er hæstv. ríkisstjórn sem færir vextina upp. Hæstv. ráðherra fjármála hefur sagt að á næsta ári, og undir það hefur reyndar forsrh. hæstv. tekið, muni allt falla í ljúfa löð, þá verði jafnvægi í íslenskan efnahagsbúskap. Trúa menn þessu? Muna menn hverjar spárnar voru fyrir yfirstandandi ár? Hverjar voru spárnar um verðbólguna á þessu ári? Þær voru 13--14%. Hver er raunin? A.m.k. 21% og líklega frekar 23%. Með öðrum orðum er verðbólgan 7--10% hærri en spáð var. Auðvitað gerist þetta aftur á næsta ári og þeim mun frekar sem það er ljóst að nú á opinberlega að viðurkenna það fyrir fram að reka eigi ríkisbúskapinn með miklum halla. Þetta veit hæstv. ráðherra og þetta veit hæstv. ríkisstjórn. En hún talar ekki um hlutina með þessum hætti því hún vill láta alþjóð halda að hún hafi tök á þessu máli. Ég ætla ekki, virðulegur forseti, að fara yfir mörg önnur mál. Það hefði vissulega verið ástæða til þess að nefna hérna jöfnun starfsskilyrða á milli atvinnugreinanna, ekki síst vegna þess að sú hæstv. ríkisstjórn sem nú situr hefur leyft sér æ ofan í æ að beita sértækum aðgerðum í efnahagsmálum. Það mætti minnast á skattana eins og hv. þm. Halldór Blöndal málshefjandi minntist á og mun á skattlagningu á milli atvinnugreina. Það mætti minnast á sveiflujöfnun í atvinnulífinu, bæði með því að fjölga atvinnugreinum hér á landi, renna fleiri stoðum undir atvinnulífið, eins og t.d. að virkja orkulindirnar og koma upp stóriðju. Það væri gaman að heyra hæstv. fjmrh. fjalla um það hver sé hans skoðun á því. Eða með því að gera það innan fyrirtækjanna með því að leyfa fyrirtækjunum að safna í sjóði á feitu árunum og geyma slíka sjóði til mögru áranna eins og þingflokkur Sjálfstfl. leggur til í fyrirliggjandi frv. sem verða til umræðu síðar í þessari viku. Og loks, eins og hæstv. hagstofuráðherra benti á í dag, má auðvitað auka samstarf erlendra og innlendra fyrirtækja, bæði hérlendis og erlendis, til þess að tryggja betur okkar atvinnulíf á næstunni þegar um harðari samkeppni verður að ræða. Virðulegur forseti. Ég hef nú talað hér í nokkrar mínútur um það mál sem er hér til umræðu utan dagskrár og við höfum verið að fjalla um í dag. Þetta er stórmál sem ég tel að hæstv. ráðherrar og hv. stjórnarþingmenn hljóti að taka þátt í að ræða. Það sem skiptir þó langsamlega mestu máli er að átta sig á einu, og það er kannski kjarnaatriðið, eitt af mörgum, stærsta kjarnaatriðið eins og karlinn sagði, og það er þetta: Ríkisstjórn sem hefur misst traust fólksins, sem hefur ekki tiltrú, sem enginn trúir á, sem hefur tiltrú kannski 25% þjóðarinnar 

Hvað stjórnaði Sjálfstfl. iðnrn. lengi?

Vegna þess að hæstv. ráðherra hefur óskað eftir svörum um það sem fæst í bókum þá skal ég verða við hans tilmælum, sækja þær bókmenntir sem þarf, þannig að hann geti sjálfur flett upp 

En hvað með innlenda iðnaðinn?

Varðandi innlenda iðnaðinn vil ég vísa til ræðu hæstv. fjmrh. sem sagði hér um daginn í umræðunni, eftir að ég hafði komið til umræðunnar, að hann viðurkenndi það að þá hefði verið hafist handa þegar sá sem hér stendur hafi orðið iðnrh. Bara það sýnir þó að a.m.k. einhver af iðnaðarráðherrum Sjálfstfl. hafi staðið sig. Og ég heyri að hæstv. ráðherra kinkar svo ótt og títt kolli að glymur í salnum. Vona ég að þetta svar nægi.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Virðulegur forseti. Ég hafði skilið það svo að hér ætti að fara fram almenn umræða um stöðuna í atvinnumálum, en reyndin hefur orðið sú að hér hefur fyrst og fremst verið talað um skipasmíðaiðnað og þá sérstaklega stöðu eins fyrirtækis, en svo vill til að þetta fyrirtæki er í meirihlutaeigu ríkisins. Ég hafði nú haldið að þeir sem hófu þessa umræðu mundu líta á atvinnulíf Íslendinga í breiðara ljósi og er nánast furðulegt að hefja umræðu utan dagskrár undir þessu nafni. Það hefði þá verið nær að gera það undir öðrum formerkjum. En vera má að það sé vegna þess að umræða hafði áður farið fram utan dagskrár um málefni Slippstöðvarinnar á Akureyri og því hafi verið nauðsynlegt að skipta þar um heiti. En þó er það nú svo að það hefur lítillega verið talað um atvinnumál í breiðara ljósi, breiðara samhengi og hv. þm. Friðrik Sophusson sagði hér áðan að það væri aðalatriðið að núv. ríkisstjórn færi frá, svo hægt væri að fara að gera eitthvað af viti. Það verður hins vegar að krefjast þess af hv. þm., vegna þess að ég skil hann svo að hann sé að bjóða sig fram í verkið eins og eðlilegt er um stjórnmálamann, að hann segi þá eitthvað um það hvernig hann ætli að hafa þetta og hvað eigi að gera. Því ég segi það alveg eins og er að ég botnaði ekki nokkurn skapaðan hlut í ræðu hv. þm. Halldórs Blöndals að því er þetta varðaði og minnti helst á það þegar flokkar hér áður fyrr sem voru í stjórnarandstöðu og töluðu þá mikið um kauprán og kjararán hófu upp rödd sína hér á Alþingi fyrir um svona eins og áratug síðan. En sem betur fer eru þessir flokkar löngu hættir því og kemur á óvart að Sjálfstfl. hefji nú upp sama sönginn. Það sem hv. þm. sagði í stuttu máli var það að verðbólgan væri allt of mikil, gengisbreytingarnar hefðu farið allt of hægt, hefðu átt að vera miklu hraðari, en kaupmáttur launa væri allt of lágur og það ætti að hækka kaupið hið snarasta. Þetta var boðskapurinn. En sagði jafnframt að raungengið hefði ekki lækkað nægilega mikið. Ja, hvað hefur raungengi lækkað? Það hefur lækkað það mikið að það nálgast nú nokkuð og á ekki langt í land að ná meðaltali ársins 1986. Þeir félagar hafa haldið því fram að hér hafi átt að fara mun hraðar. Það má vel vera að það megi færa að því rök og ég get úr af fyrir sig tekið undir það að æskilegt hefði verið að fara hraðar í upphafi, þó sérstaklega á árinu 1987 og á árinu 1988, en þá studdum við sömu ríkisstjórnina, ég og hv. þm. Halldór Blöndal. En aðalatriðið er að ná árangri. Og ég er nokkuð viss um það að ef hraðar hefði verið farið þá hefði raungengið ekki lækkað jafnmikið. En það var nú ekki aldeilis það hljóð í hv. þm. Halldóri Blöndal nú að það ætti að reyna að viðhalda þessu raungengi því hann boðaði það hér í sinni ræðu að nú væri ekkert annað að gera en að hækka kaupið og tók undir með mörgum áróðursmeisturum á því sviði að launin skiptu bara engu máli í okkar þjóðarbúskap. Launin eru nú ekki nema rúmlega 70% af landsframleiðslunni og hafa farið verulega upp á undanförnum árum, hvort sem hv. þm. Halldóri Blöndal líkar betur eða verr. En það gæti verið að þetta væri boðskapurinn sem Sjálfstfl. ætlaði nú að boða í komandi tekjuskiptingu sem fer fram á næsta vetri hér í landinu. Ef svo er þá held ég að hv. þm. Friðrik Sophusson ætti ekki að bjóða sig fram til þess að takast á við verkefnin því ef á að halda uppi slíkum málflutningi þá er það að sjálfsögðu ekkert annað en blekkingar. En hvað um það. Ég næ þessu ekki heim og saman en ég fullyrði að það eru allt önnur og betri starfsskilyrði í dag fyrir íslenskan sjávarútveg en mjög lengi hefur verið. Hitt er svo annað mál að þessi skilyrði mega að sjálfsögðu batna en þau hefðu heldur aldrei náðst nema með starfsemi Atvinnutryggingarsjóðs og þeim miklu skuldbreytingum sem þar hafa átt sér stað og er með ólíkindum að þm. Sjálfstfl. skuli ekki sjá þessar staðreyndir. Hvernig í ósköpunum ætluðu þeir að koma þessum fyrirtækjum fyrir vind án þess að til slíkra skuldbreytinga væri gripið og tímabundinna greiðslna úr Verðjöfnunarsjóði? Þessar greiðslur hafa hins vegar lækkað og munu lækka meira, væntanlega vegna þess að það eru að eiga sér stað lítils háttar verðbreytingar á erlendum mörkuðum. En hér hafa þessi mál ekki fyrst og fremst verið til umræðu heldur málefni skipasmíðaiðnaðarins sem er mikilvægur iðnaður í okkar landi, mikilvægur fyrir atvinnustarfsemi í ákveðnum byggðarlögum og mikilvægur fyrir íslenskan sjávarútveg. Hins vegar verða menn að skilja það að íslenskur sjávarútvegur getur ekki staðið undir sérstökum umframkostnaði vegna þessa iðnaðar en hann verður að sjálfsögðu að njóta sannmælis. Það er ekki íslenskum sjávarútvegi til hagsbóta að það sé verið að bjóða niðurgreidd skip erlendis frá sem m.a. hefur orðið til þess að meiri endurnýjun skipa hefur átt sér stað í sjávarútveginum en nauðsynlegt var. En hér hefur m.a. verið lýst yfir að menn séu undrandi á því að Fiskveiðasjóður skuli hafa hafnað því að fjármagna það skip sem nú stendur nær fullbúið norður á Akureyri. Ég skil ekki þá menn sem tóku ákvörðun um að smíða það skip og enn þá síður skil ég þá menn sem ætluðu sér að smíða tvö slík skip, því það var hið upprunalega plan ráðamanna fyrirtækisins. Ég veit að fyrrv. hæstv. iðnrh. getur staðfest það að mér hefur aldrei litist á þetta plan og er eiginlega furðulegt að láta sér detta í hug að smíða skip fyrir 300 millj. kr. án þess að vita neitt um framhaldið. Ég hélt að menn hefðu fengið nóg af því að ganga í gegnum erfiðleikana í sambandi við raðsmíðaskipin og hvernig þurfti að koma þeim fyrir í veiðunum hér við land og ég hélt að menn hefðu þá reynt að stengja þess heit að gera slíka hluti aldrei aftur. Auðvitað var heldur ekkert vit í því plani eins og að því var staðið á sínum tíma þó bærilega tækist að koma þeim skipum til veiða, en það hefur m.a. orðið til þess að annar hluti flotans þurfti að draga saman veiðar vegna þeirra skipa á sínum tíma. Það er að sjálfsögðu ekki hægt að leysa vandamál þessa skips með því að setja það inn í fiskiskipaflotann án þess að annað skip fari þar út á móti. Sú áætlun sem send var stjórn Fiskveiðasjóðs byggðist upp á því að þetta skip veiddi samkvæmt veiðiheimildum hins fyrra skips, sem átti að fara út á móti, en það eru samtals 518 þorskígildi. Að sjálfsögðu var ekki hægt að borga niður allan kostnað með þeim veiðiheimildum svo gert er ráð fyrir því í fjárhagsáætlun að skipið skili 150 tonnum af frystri grálúðu og tæpum 1000 tonnum af frystum karfa. Þessi veiði er samtals 80% af tekjum þessa skips. Ég skil varla í að nokkur maður sé undrandi á því að Fiskveiðasjóður hafni slíkri beiðni því þarna er gengið út frá því að viðkomandi skip geti þröngvað sér inn í veiðar sem ekki er raunhæft að byggja á og má t.d. geta þess að stórir togarar á norðursvæði hafa heimildir til að veiða miklu minna af karfa en þarna er gert ráð fyrir. Þetta vildi ég nú upplýsa í þessu sambandi því það er að sjálfsögðu ekki maklegt, þó að beri að gagnrýna stjórn Fiskveiðasjóðs eins og aðrar stjórnir sjóða og stofnana hér á landi, þá er ekki maklegt að gera það með þessum hætti. Ég held það væri nær fyrir stjórn Slippstöðvarinnar sem tók þessa ákvörðun á sínum tíma að líta með dálítilli sjálfsgagnrýni á sjálfa sig. Hins vegar er nauðsynlegt að meta með raunhæfum hætti möguleika þessa fyrirtækis til frambúðar. Mennirnir sem tóku þessa ákvörðun á sínum tíma hafa að sjálfsögðu skert möguleika þessa fyrirtækis til langrar frambúðar því ég óttast að mjög erfitt muni verða að selja þetta skip. Hins vegar er það slæmt vegna þess að hér er um að ræða grundvallarfyrirtæki sem tengist íslenskum sjávarútvegi og það er vart hægt að hugsa sér að fyrirtæki sem þetta leggist niður, svo mikilvægt er það sérstaklega í viðhaldsþjónustu við flotann. En bæði eigendur þessa fyrirtækis og aðrir eigendur skipasmíðastöðva verða að átta sig á því að það eru engar líkur á að skipasmíðar verði stundaðar hér á landi fyrir fiskiskipaflotann af nokkrum krafti næstu árin. Ég er líka fullviss um að það verður nánast ekkert unnið við smíði á skipum fyrir Íslendinga á erlendum vettvangi heldur, af þeirri einföldu ástæðu að við þurfum ekki fleiri skip og við eigum þegar of mörg. Við þurfum að breyta okkar fiskveiðistjórnun með þeim hætti að alls ekki fjölgi skipum í flotanum. Það er heldur engin ástæða til þess, þótt einhver skip hverfi úr flotanum, að smíða önnur í þeirra stað. Þetta eru nú staðreyndir málsins og auðvitað verða aðilar að skipuleggja sinn rekstur út frá því en ekki að láta sig dreyma um það að hægt sé að smíða hér skip á lager. Það má vel gagnrýna það að mörg skip hafa verið smíðuð erlendis á undanförnum árum en ég hygg þó að raunhæft sé að halda því fram að innlendar skipasmíðastöðvar hefðu ekki getað tekið að sér mörg af þeim verkefnum þó það hefði verið hugsanlegt í einhverjum mæli. Ég veit ekki betur en að það hafi verið þokkaleg verkefni hjá flestum skipasmíðastöðvanna nú á undanförnum árum og þar hefði ekki verið hægt að bæta miklu við en hins vegar er dauflegt um að litast fram undan og það á við flotann í heild sinni, jafnt innlendan skipasmíðaiðnað og verkefni sem hugsanlega væru unnin fyrir okkur erlendis. Ég vildi nú fyrst og fremst upplýsa þetta en bréf um þetta efni var skrifað sjútvrn. á sl. vori, nánar tiltekið í lok maí, og erindi Slippstöðvarinnar um hugsanlega endurnýjun vegna þessa skips svarað 13. júní. En án þess að ég sé að óska sérstaklega eftir því að hv. þm. Friðrik Sophusson geri betri grein fyrir stefnu flokksins í atvinnumálum sem ég vænti að hann muni gera á síðari stigum því ég er ekki að biðja hér um umræður langt fram eftir nóttu, þá verð ég að lýsa yfir undrun minni á því hvernig þeir ætla að koma þessari stefnu sinni saman. Eftir að ég hafði hlustað á hans ræðu og ræðu hv. þm. Halldórs Blöndals þá botnaði ég lítið í samhenginu en á síðari stigum vænti ég þess að það verði leiðrétt þannig að ég fái skilið hvert þeir eru að fara.

Árni Gunnarsson Virðulegi forseti. Þessi umræða sem hér var hafin í dag, snemma nokkuð, átti að snúast um atvinnumál almennt. Ég mun hins vegar halda mig við þann þáttinn sem hér hefur verið ræddur talsvert, þ.e. skipasmíðarnar og það af mjög gefnu tilefni. Mig langar að leiðrétta nokkur atriði sem hér hafa komið fram og farið hefur verið ranglega með og fjalla um þann vanda sem íslenskur skipasmíðaiðnaður stendur frammi fyrir. Ég vil í byrjun leiðrétta það sem kom fram hjá hv. málshefjanda að hæstv. iðnrh. hefði tekið stjórnarmenn og framkvæmdastjóra Slippstöðvarinnar inn á teppið. Það var á honum að skilja að hæstv. ráðherra hefði beitt þessa menn einhverju valdi og dregið þá inn á skrifstofu til sín til þess að lesa þeim pistilinn. Ég held að það sé best að sagan sé sögð eins og hún er rétt vegna þess að ég þekki hana frá upphafi. Það var ákveðið á stjórnarfundi Slippstöðvarinnar að leita til hæstv. iðnrh. og óska eftir fundi með honum ásamt fjmrh. og sjútvrh. Þessum boðum kom ég til hæstv. iðnrh. og hann leysti þetta mál skjótt og vel. Ég hygg að það hafi liðið þrír eða fjórir dagar frá því að þessi beiðni barst honum þangað til þessir þrír ráðherrar ræddu við tvo stjórnarmenn Slippstöðvarinnar og framkvæmdastjóra. Í annan stað vil ég og get ekki látið hjá líða að leiðrétta það sem hér hefur komið fram eða mér skilist á orðum manna í umræðunni og gat ekki skilið öðruvísi en að íslenskur skipasmíðaiðnaður hefði leitað eftir einhverjum niðurgreiðslum eða opinberum stuðningi við sinn rekstur. Ég kannast ekki við beiðnir af þessu tagi. Ég veit ekki til þess að forustumenn þessa iðnaðar á Íslandi hafi leitað eftir niðurgreiðslum vegna sinnar framleiðslu. Ef svo er þá hefur það farið fram hjá mér og komið einhvers staðar frá þar sem ég ekki þekki til. Ég held einmitt að íslenskur skipasmíðaiðnaður hafi staðið sig ótrúleg vel í þeirri hörðu baráttu sem hann hefur átt í, við samkeppnisiðnað m.a. í Efnahagsbandalagslöndunum, í kommúnistaríkjum þar sem greidd eru lág laun og þessi iðnaður fær ótrúlega háa ríkisstyrki. Það sem skipasmíðaiðnaður á Íslandi hefur farið fram á og beðið um kemur ákaflega skýrt fram í bréfi sem er undirritað af núv. hæstv. forsrh. og ritað var 2. sept. 1986. Þar eru rakin þau fjögur meginatriði sem þessi iðngrein hefur farið fram á og óskað eftir að gert yrði svo hún gæti starfað betur og gert betur við þann iðnað sem nú er að komast á heljarþröm. Í bréfi hæstv. núv. forsrh. segir, með leyfi virðulegs forseta, þetta er skrifað framkvæmdastjóra Sambands málm- og skipasmiða: ,,Með tilvísun til bréfs yðar, dags. 24. júní sl., um viðhald og endurnýjun fiskiskipastólsins hefur ríkisstjórnin á fundi sínum í dag samþykkt eftirfarandi:`` --- Takið eftir: Samþykkt eftirfarandi: ,,1. Opinberum sjóðum verði tilkynntur sá vilji ríkisstjórnarinnar að leita skuli tilboða innan lands um endurbætur og viðhald fiskiskipa og samanburður gerður á slíkum tilboðum og erlendum og þau metin á viðskiptalegum grundvelli áður en lánveitingar eru ákveðnar. 2. Lögð verði áhersla á það við viðskiptabankana að bankaábyrgðir vegna skipasmíðaverkefna innan lands verði sambærilegar og þær sem veittar eru þegar verkefnin eru unnin erlendis.`` Í báðum þessum tilvikum liggur fyrir með þessu bréfi viðurkenning ríkisstjórnarinnar á því að þessi íslenski iðnaður búi við önnur kjör en samkeppnisiðnaðurinn. Í þriðja lagi segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ríkisstjórnin samþykkir að gera ráð fyrir lántökuheimild til Byggðasjóðs eins og verið hefur undanfarin tvö ár þannig að sjóðurinn geti veitt viðbótarlán vegna viðgerðarverkefna hér á landi svo lánin verði 80% af kostnaði. 4. Þess verði farið á leit við Iðnlánasjóð að hann veiti skipaiðnaðinum samkeppnislán til þess að mæta sérstökum undirboðstilboðum eða niðurgreiðslum frá erlendum skipasmíðastöðvum.`` Þetta er ekki óskalisti frá íslenskum skipasmíðaiðnaði, þetta er bréf frá hæstv. forsrh. Alþingi Íslendinga ítrekaði og staðfesti þessa skoðun með þáltill. sem samþykkt var á síðasta þingi. Fyrsti flm. þeirrar till. var hv. þm. Stefán Guðmundsson og í henni koma fram nánast öll þau atriði sem getið er um í bréfi hæstv. forsrh. Að þessu fengnu og með þetta hvort tveggja í huga þá held ég að það hljóti að verða fremur óskiljanlegt, svo ég taki ekki dýpra í árinni, af hverju menn hafa ekki hreyft sig hraðar í þessu máli. Af hverju menn hafa ekki gert betur við þennan iðnað sem nú er að fara fram af hömrunum í eiginlegri merkingu þess orðs.  gagnrýni. Ég hef meira að segja heyrt það frá sumum hv. þm. að það væri ekki hægt að eiga viðskipti við íslenskar skipasmíðastöðvar vegna þess að þær skiluðu verkum sínum allt of seint, allt of illa og væru alls ekki samkeppnisfærar í verði. Þetta er bara alrangt. Þetta er alröng skoðun og því til sönnunar get ég lesið hér upp úr samantekt sem gerð var á síðasta ári, yfirlit yfir 52 íslensk útboð á tímabilinu 1985--1988, hverjir buðu, hvernig tilboðin voru, hverjir voru hæstir og hverjir voru lægstir. Það kemur í ljós við þessa athugun að í 35,7% tilvika eru Íslendingar með lægstu tilboðin á móti 32,8% frá útlendingum. Þar af er t.d. Slippstöðin í sama hlutfalli með lægst tilboð í 44,2% tilvika. Þegar kemur að hæstu flokkunum, hverjir eru með hæst tilboð, kemur óvart í ljós að það eru erlendu aðilarnir sem í langflestum tilvikum eru hæstir. Auðvitað kemur að því í svona umræðu að menn nefni dæmi eins og t.d. útboð vegna Vestmannaeyjaferju og segi eins og hæstv. forsrh. sagði hér í dag: Íslenska tilboðið var upp á 1,6 milljarða, pólska tilboðið var upp á 700 millj. kr. Við þetta er auðvitað erfitt að keppa. En ég get greint hv. þm. frá því að það hefur verið reiknað út í Slippstöðinni á Akureyri að pólska tilboðið, sú upphæð sem þar kemur fram dugar ekki fyrir efniskostnaði. Á þessu geta menn séð við hvað verið er að stríða á þessum vettvangi. Ég get nefnt fjölmargar aðrar tölur og það nýlegar tölur um viðgerðarútboð þar sem íslensku fyrirtækin eru langsamlega lægst og þá spyr maður sig þessarar spurningar: Hvernig stendur á því að íslensku fyrirtækin fá ekki þessi verkefni? Hvernig stendur á því að íslenskir útgerðarmenn sem vilja láta samlanda sína gera við skip sín fá ekki bankaábyrgðir vegna viðgerða hér á landi, en fá þær ef þeir láta gera við erlendis? Ég hefði talið, í þeirri stöðu sem við erum í nú, að með þessu móti værum við að hjálpa öðrum þjóðum til að halda niðri atvinnuleysi, en auðvitað á það að vera á hinn veginn. Við eigum að halda niðri atvinnuleysi í okkar eigin landi. Virðulegi forseti. Ég er í máli mínu ekki að gagnrýna í raun eina ríkisstjórn umfram aðra. Ég held bara að stjórnvöld yfir höfuð á undanförnum árum hafi ekki viljað taka á þessum vanda, m.a. af þeirri ástæðu sem hér hefur verið nefnd, að sveiflurnar í sjávarútvegi á Íslandi eru með þeim hætti að stöðvarnar hafa á stundum haft yfrið nóg að gera, en í annan tíma allt of lítið. Ég vil líka benda á það að í tengslum við þennan iðnað hafa viðgengist afskaplega óheppilegir viðskiptahættir, svo að ég taki ekki dýpra í árinni, m.a. varðandi tilboð. Ég gerði það á fjölmennum starfsmannafundi í Slippstöðinni á Akureyri að lesa upp bréf sem ég hafði undir höndum frá Vélsmiðju Sigurðar Sveinbjörnssonar um það hvernig háttað hefur verið tilboðum þegar íslensk fyrirtæki hafa komið út með lægstu tilboðin, en síðan hefur verið brugðið á það ráð að skjóta inn nýjum tilboðum frá umboðsmönnum erlendra fyrirtækja sem hafa þá gjarnan verið mun lægri en þau íslensku. Svona vinnubrögð verður auðvitað að stöðva og ég treysti því að í þeirri endurskoðun sem hæstv. iðnrh. hefur nú beitt sér fyrir varðandi skipasmíðar á Íslandi verði þetta atriði skoðað sérstaklega. Það verði einnig kannað með hvaða hætti starfsmenn ráðgjafarfyrirtækja starfa gagnvart þessari grein, hvort þeir fara með umboð fyrir erlenda aðila, vélar og tæki sem þeir af bersýnilegum hagsmunaástæðum mundu mæla með í þau skip sem þeir fara með í það og það skiptið. Ég held að það sé rétt, virðulegi forseti, að hér sé farið með nokkrar tölur sem sýna þróun þessara mála á allra síðustu árum. Á árunum 1982--1988 voru 22 skip smíðuð erlendis, og eru þau samtals 9250 rúmlestir að stærð. Á sama tíma voru aðeins 14 skip smíðuð hér innan lands sem er rétt um þriðjungur rúmlestafjölda skipanna sem smíðuð voru erlendis eða 3850 rúmlestir. Frá ársbyrjun 1989 hefur verið samið um smíði á 14 skipum erlendis, samtals 3900 rúmlestir. Þetta er gert á sama tíma og fyrirsjáanlegur er umtalsverður samdráttur í íslenskum skipasmíðum. Og ég fyrir mína parta verð að lýsa talsverðri sök á bæði sjóða- og lánakerfið hérlendis og ég verð að segja það að mér þykir að stjórnvöld hafi látið þessa þróun ganga allt of hratt í þá átt sem við horfum nú til, þ.e. eyðingaráttina. Þetta verður að breytast. Það er auðvitað hárrétt, hins vegar, sem hæstv. sjútvrh. sagði hér áðan að það er ekki fyrirsjáanlegt að hér á Íslandi eða erlendis verði smíðuð mörg skip, fiskiskip fyrir Íslendinga á næstu árum. Hins vegar tel ég mig hafa heyrt þessa setningu einhvern tíma áður. Það eru smíðuð skip erlendis og skipt út skipum fyrir þau, en ég held því miður að það hafi annað gerst um leið og það er einfaldlega það að þrátt fyrir það að skipastóllinn hafi ekki vaxið verulega hafi hins vegar sóknargeta flotans aukist umtalsvert, einfaldlega vegna þess að nýju skipin eru kraftmeiri, tæknilega betur útbúin og geta náð í miklu meiri afla á miklu skemmri tíma en eldri skipin geta. Þetta er líka atriði sem menn verða að hafa hugfast þegar þeir ræða þessi mál. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég vil bara skora á þá hæstv. ráðherra sem hafa með þennan málaflokk að gera, að þeir taki nú rösklega í gömlu taumana og reyni að sjá til þess að þessi iðnaður verði ekki drepinn í dróma eða bara endanlega drepinn. Sums staðar heyrir maður það að ráðamenn hafi áhuga á því að koma þessum iðnaði fyrir kattarnef. Ég vil ekki trúa því fyrr en ég tek á því og ég vil að það verði skilaboð þessarar umræðu, sem hefur snúist að verulegu leyti um skipasmíðaiðnaðinn, skilaboðin til þeirra 400 manna sem sagt hefur verið upp í þessari grein, að þeir megi treysta því að allt verði gert sem unnt er að gera til þess að koma í veg fyrir hrun greinarinnar.

Skúli Alexandersson Virðulegi forseti. Það er nokkuð sérstakt að hv. Alþingi skuli vera búið að ræða hér atvinnumál í --- ætli það sé ekki um 8 tíma án þess að hv. ræðumenn, hv. alþm. og ráðherrar, hafi komist að ráði út fyrir það að ræða aðeins einn þátt íslenskra atvinnumála, þ.e. skipasmíðar, ekki síst þegar við minnumst þess að á fimmtudag í síðustu viku varð hér umræða utan dagskrár um þetta sérstaka mál og hefðu margir haldið að sú umræða hefði átt að nægja að vissu leyti til þess að fjalla um þann þátt íslenskra atvinnumála. Og það er svolítið furðulegt að heyra fulltrúa Sjálfstfl.  Það vill svo til að hér í dag var dreift gögnum frá Félagi dráttarbrauta og skipasmiðja. Hv. 2. þm. Vesturl. las upp úr bréfi frá því félagi. Með þessu bréfi fylgdu líka ansi skemmtileg súlurit, súlurit sem sýna hvernig þróunin hefur verið í þessum iðnaði. Þau sýna að aldrei hefur verið eins mikið unnið fyrir íslenska aðila í erlendum skipasmíðastöðvum en á síðasta ári, þ.e. 1988 þegar hv. 1. þm. Reykv. Friðrik Sophusson var iðnrh. Ég vænti þess að hv. þingmenn hafi lesið þetta bréf og flett upp súluritunum sem því fylgdu. Það kemur sem sagt í ljós að á árinu 1988 er unnið í erlendum skipasmíðastöðvum fyrir tæpar 4000 millj. á vegum íslenskra aðila á sama tíma og unnið er í íslenskum skipasmíðastöðvum fyrir um 2000 milljónir, næstum því tvöföldun sem er unnið á erlendum markaði. Þetta er undir stjórn hv. 1. þm. Reykv. Friðriks Sophussonar. Og er nú ekki nema von að hann ásamt öðrum þingmönnum Sjálfstfl. komi hér upp og býsnist yfir stöðunni í dag. En því miður, það er eins og hv. þm. var einnig að spyrja um: Hefur þetta ekkert breyst? Þetta hefur nefnilega ekkert breyst. Við stöndum því miður í ósköp svipuðum sporum og í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar.

Þm. er ánægður með Stykkishólm.

Ég er alls ekki ánægður með Stykkishólm. Það er langt frá því. En þetta er afleiðing gjörða fyrri ríkisstjórnar fyrst og fremst og þess að núv. ríkisstjórn hefur ekki brotið sig út úr venjum og hefðum fyrri ríkisstjórnar, rekur í þessu tilfelli alveg sömu pólitík og rekin var í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar. Til viðbótar við þetta súlurit, sem ég var að sýna þingmönnum hér og þeir hafa á borðum sínum sjálfsagt flestir, geri ég ráð fyrir að inn í þetta dæmi, inn í þessa stóru súlu, komi ekki allur smábátaflotinn sem fluttur hefur verið inn og fluttur var inn sérstaklega á árinu 1988. Það hefur þó orðið nokkur breyting á árinu í ár. Það hefur minnkað innflutningur á smábátum, en hann var óhóflegur á árinu 1988. Er nú ekki nema von að þessir höfðingjar, bæði hv. 2. þm. Norðurl. e. og 1. þm. Reykv. komi hér upp og haldi langar ræður og tali um atvinnumál, fyrst og fremst út frá stöðu þessa eina atvinnuvegar og býsnist yfir því að hlutirnir hafi ekkert breyst? En svo er nú ekki. Hitt er þó mikið furðulegra að hér skuli vera hafin umræða og búin að standa þann tíma sem ég nefndi áðan og ekki rætt um fleiri þætti íslenskra atvinnumála en þennan eina þátt. Það vantaði þó ekki að hv. 2. þm. Norðurl. e. Halldór Blöndal fengi aðstöðu til þess að auglýsa og boða þessa miklu utandagskrárumræðu sem hann ætlaði að standa hér fyrir í þinginu á þessum degi. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að lesa það sem hv. þm. sagði um hina væntanlegu utandagskrárumræðu sem hann mundi standa fyrir hér í dag og hann tilkynnti þingheimi á fimmtudaginn var við upphaf umræðu um skipasmíðina. Eftir að hann hafði ávítað forseta fyrir það að leyfa ráðherrum að tala heldur lengi, þá segir hann, með leyfi forseta: ,,Ég vil aðeins segja að lokum, hæstv. forseti, að ég þakka fyrir að hafa fengið heimild til þess að tala utan dagskrár á mánudag, [þ.e. í dag] ótímabundið, um ástand í atvinnumálum. Ástæður þess að ég fer fram á þessar umræður eru í fyrsta lagi að hæstv. ráðherrar hafa farið með ósannindi, bæði hér í þingsölum og í samtölum við fréttamenn sem nauðsynlegt er að leiðrétta og ég mun gera á mánudaginn.`` Ég auglýsi nú alveg sérstaklega eftir þessu. Ég varð ekki var við að hv. þm. væri nokkuð að minnast á að ráðherrar hefðu verið að fara með ósannindi. Hann komst ekki frá þessari lokuðu umræðu sinni um skipasmíðaiðnaðinn. Hann nefndi ekki landbúnað, hv. þm. Egill Jónsson, og hann nefndi heldur ekki sjávarútveg. ,,Ástæður þess að ég fer fram á þessar umræður eru í fyrsta lagi að hæstv. ráðherrar hafa farið með ósannindi, bæði hér í þingsölum og í samtölum við fréttamenn sem nauðsynlegt er að leiðrétta og ég mun gera á mánudaginn. Í öðru lagi er ástæðan sú að ráðherrar svara ekki beinum fyrirspurnum sem til þeirra er beint í umræðum t.d. um lánsfjárlög og fjárlög.`` Ég varð ekki var við að hv. þm. nefndi þessa þætti. Hann á sjálfsagt eftir að gera það hér síðar í nótt. ,,Í þriðja lagi vegna þess að hæstv. ráðherrar hafa tekið upp þann sið að vera ekki viðstaddir í þinginu þegar hin þýðingarmestu mál eru til umræðu eins og fjárlög og lánsfjárlög, rétt aðeins sá ráðherra sem málið heyrir undir er við. Því er óhjákvæmilegt að efna til sérstakrar umræðu í Sþ. til þess að kalla þessa ráðherra til svara og þeir ráðherrar sem ég hef óskað eftir að mæti hér kl. 2 á mánudag eru hæstv. fjmrh., hæstv. forsrh., hæstv. iðnrh. og að lokum, þó af öðru tilefni sé en ég hef nú gert grein fyrir, hæstv. sjútvrh. sem ég vil þó taka fram að er mjög til fyrirmyndar í sinni embættisfærslu og í samskiptum sínum við þingmenn.`` Hann nefnir hér þennan hóp ráðherra og ég hef ekki orðið var við að hv. þm. né heldur 1. þm. Reykv. hafi komist út fyrir það að tala um þetta einstaka málefni að öðru leyti en því að hv. 1. þm. Reykv. talaði nokkur orð við fjmrh. um skatta. Þannig er nú komið á Alþingi Íslendinga þegar verið er að tala um atvinnumál að það má ekki tala um það sem skiptir kannski mestu máli. Það er ekki talað um sjávarútvegsmál. Þau eru ekki nefnd á nafn nema aðeins sjútvrh. sem kom hér upp í ræðustól og nefndi þennan undarlega málflutning og kom því að um leið að að hans áliti væri staða sjávarútvegs allt önnur og betri nú en oftast áður. Skyldu nú þingmenn Sjálfstfl. vera sammála þessu? Það hlýtur að vera fyrst þeir sáu ekki ástæðu til, þegar verið er að ræða um atvinnumál, að nefna sjávarútveg á einn eða neinn hátt annan en þann þegar þeir gátu tengt það skipasmíðaiðnaðinum, að skipasmíðaiðnaðurinn ætti í erfiðleikum vegna bágrar stöðu sjávarútvegsins. Það er nú kannski rétt að minna aðeins á hvernig staðan er í sjávarútveginum og vita hvort hv. þm. Sjálfstfl. séu ekki til í að líta á þann þátt að einhverju leyti. Við sáum í DV í dag frétt um það að vanskil í Byggðastofnun á árinu í ár væru komin í 1200 millj. kr. Og þar er fjallað um það hvernig staða sérstaklega sjávarútvegsfyrirtækja hefur orðið meira og meira á þann veg að þau hafa ekki getað staðið við skuldbindingar sínar og stofnun eins og Byggðastofnun orðið að taka á sig stærri og stærri áföll. Þetta er ekki málefni sem Sjálfstfl. telur nauðsynlegt að ræða hér þegar rætt er um atvinnumál. Það var upplýst á fiskiþingi hvernig þróunin væri í sambandi við nýtingu íslensks sjávarafla. Þar var m.a. upplýst að nú væri staðan orðin sú að u.þ.b. 12% af botnfiskafla á Íslandi væru sjófryst. Það væri ekki lengur talin ástæða til að koma með aflann að landi til þess að vinna hann í íslenskum fiskvinnslustöðvum, heldur væri hann sjófrystur og það væri komið upp í þetta stóran hluta af íslenskum botnfiskafla. Sjálfstæðismönnum þykir sjálfsagt ekkert til um þetta og telja það sjálfsagt góða þróun að farið sé með vinnuna frá fiskvinnslustöðvunum út á haf, það sé sem sagt verið að breyta stöðunni í okkar landi á þann veg að það sé jafngott að gera fiskiskip út frá Cuxhaven eða Bremerhaven eða Hull, það megi alveg eins vinna þetta um borð eins og að nota aðstöðu Íslands sem fiskistöðvar í miðjum fiskimiðunum og nýta aflann í landi.  En það er kannski rétt að upplýsa það aðeins hvernig nýting botnfiskaflans okkar er og ég ætla að leyfa mér að lesa hér fyrst úr grein í Þjóðviljanum sem birtist í síðustu viku, með leyfi forseta: ,,Hagnýting fiskafla á síðustu árum hefur verið mjög óhagstæð fiskvinnslunni í landi þar sem sífellt stærri hlutur botnfiskaflans er ýmist sjófrystur eða fluttur óunninn út með gámum. Það er síðan umhugsunarefni hver skipan þessara mála verður í framtíðinni með tilliti til byggðaþróunar, hagsmuna fiskvinnslunnar og ekki síst fiskvinnslufólks.`` Þetta er haft eftir Jónasi Blöndal, skrifstofustjóra Fiskifélags Íslands, á fiskiþingi. Og greinin heldur áfram: ,,Hlutur sjófrystingar og útflutnings í gámum sem tóku til sín óverulegt magn árið 1981 nálgast að vera fjórðungur botnfiskaflans árið 1988.`` --- Heyrið þingmenn. Fjórðungur botnfiskaflans er fluttur út óunninn. ,,Sá hluti aflans sem ekki var settur í hefðbundna landverkun var á síðasta ári alls tæpur þriðjungur aflans en var árið 1981 einungis um 5%. Þetta kemur fram í Útvegi, sem hagdeild Fiskifélags Íslands gefur út. Sú grein fiskvinnslu sem mestur vöxtur var í á síðasta ári var sjófrysting. Það magn af botnfiski sem ráðstafað var á þennan hátt jókst um 67% og voru tæp 85 þús. tonn fryst á hafi úti. Árið 1987 nam sjófrysting rúmum 50 þús. tonnum. Auk þess voru um 10 þús. tonn af rækju fryst um borð. Hlutur sjófrystingar hefur því aukist úr engu árið 1981 í það að vera 12% af heildarbotnfiskaflanum. Meðalvöxtur sjófrystingar á ári hefur því verið um 67%. Ef þessi aukning verður svipuð á næstu árum kemst hagdeild Fiskifélagsins að þeirri niðurstöðu að í ár verði fryst 150 þús. tonn á hafi úti og 250 þús. tonn árið 1990. En heildarbotnfiskafli togara árið 1988 var 410 þús. tonn.`` --- Takið eftir þessari tölu sem gæti verið fryst árið 1990, þ.e. 250 þús. tonn. Það er sama magn og Hafrannsóknastofnun leggur nú til að verði veitt af þorski á næsta ári. Slík er þróunin í þessari atvinnugrein á Íslandi. Það er verið að flytja meginhlutann af fiskvinnslunni annaðhvort á haf út eða til fiskvinnslustöðva erlendis. Þetta er málefni sem Sjálfstfl. þegar hann kemur hér upp á hv. Alþingi eftir að hafa verið utan ríkisstjórnar í rúmt ár og liðið illa, þetta er málefni sem Sjálfstfl. telur ekki ástæðu til þess að fjalla um. Hvar eru nú hugsjónir Ólafs Thors? Hvar eru nú útvegsmennirnir sem byggðu upp Sjálfstfl.?

Við skildum þetta eftir handa þér, hv. ræðumaður.

Ja, ég geri nú ráð fyrir því að fyrirrennarar í forustusveit Sjálfstfl. hefðu aldrei sagt slíka setningu sem þessa að þeir skildu eftir einhverja hluti, og síst af öllu í sambandi við sjávarútveg á Íslandi, fyrir einhverja aðra flokka. Er nú reisnin að minnka enda kannski sumir menn ekki lengur í forustusveitinni? En það er ýmislegt fleira að gerast heldur en þessi þróun í sjávarútvegi og því miður er það nú svo að það er ekki nóg að hlutirnir séu á þann veg sem ég var að lýsa hér í sambandi við þróun fiskvinnslunnar, heldur er þróunin sú þrátt fyrir það að hæstv. sjútvrh. segi að hlutirnir séu hvað bestir nú gagnvart stöðu sjávarútvegsins en hefur lengi verið, þá vil ég nú segja það að þá hefur það oft verið vont ef þeir eru hvað bestir nú. Það er alveg rétt að nokkuð mörg sjávarútvegsfyrirtæki hafa nú betri greiðslustöðu en áður var vegna þess að miklum fjármunum hefur verið ráðstafað til þessara fyrirtækja í gegnum Atvinnutryggingarsjóð og það er hægt að setja upp dæmi um afkomu þessara fyrirtækja og stöðu þessara fyrirtækja á annan máta en gert var áður. En staðreyndin er aftur á móti á hinn veginn að þau fyrirtæki sem ekki nutu fyrirgreiðslu vegna þess að þau höfðu betri stöðu, eða eins og kallað er núna höfðu betri eiginfjárstöðu en þau fyrirtæki sem notið hafa fyrirgreiðslu hjá Atvinnutryggingarsjóði, þau fyrirtæki eru nú að lenda í svipaðri stöðu og atvinnutryggingarsjóðsfyrirtækin voru í í fyrra vegna þess að rekstrarstaða sjávarútvegsins hefur ekki verið bætt svo sem þörf er á. En að sjálfstæðisþingmennirnir nefni það á nafn. Nei, það þarf að koma þingmaður úr stjórnarliðinu til að segja frá því. Þeir hafa ekki kjark eða ekki getu eða ekki vilja til þess að nefna slíka hluti og þá þróun sem á sér stað í sambandi við þennan undirstöðuatvinnuveg okkar. Það er nú svo að við eigum sem betur fer ansi myndarlegt dagblað sem heitir Morgunblað. Oft og tíðum koma í því blaði ýmsar gagnmerkar fréttir og það bendir á ýmsa hluti sem menn hafa ekki tök á að átta sig á, en þá bjargar Morgunblaðið mönnum í þeim tilfellum. Og það gerði það allrækilega sunnudaginn 29. okt. sl. Það birti þá merkilegar upplýsingar um tap á gjaldþrotum í þjóðfélaginu á undanförnum missirum. Ég geri ráð fyrir því að flestir hv. þm. hafi séð þessa grein. Ég var nú með hugann við það þegar ég bað um orðið að lesa svolítið upp úr þessu plaggi, notfæra mér svipaða aðstöðu og hv. 2. þm. Norðurl. e. að lesa hér dálítið upp úr ræðustól á Alþingi, en mér finnst nú vera orðið það áliðið að ég mun sleppa því. En ég held að fáar fréttir hafi upplýst betur hvernig landinu okkar hefur verið stjórnað á undanförnum árum heldur en þessi listi Morgunblaðsins um gjaldþrot hringinn í kringum landið. Við vitum það öll að sú staða að fyrirtæki lendi í gjaldþroti á sér oftast nær nokkurn aðdraganda og geri ég ráð fyrir og veit að svo er um meginhluta þeirra fyrirtækja sem hér eru tínd upp. Hvað segir þetta okkur? Það segir okkur það að á síðustu árum höfum við búið við slíkt stjórnarfar á Íslandi að fyrirtæki í hinum ýmsu greinum hafa farið á þann veg sem Morgunblaðið upplýsir okkur um. Það er fyrst og fremst vegna stjórnarhátta í tíð fyrri stjórnar Steingríms Hermannssonar og í stjórnartíma Þorsteins Pálssonar sem þeir hlutir voru að gerast sem urðu þess valdandi að öll þessi fyrirtæki fóru á þann veg sem Morgunblaðið lýsti fyrir okkur. Er það eitthvað slíkt sem hv. þm. Friðrik Sophusson er að biðja okkur um að láta endurtaka sig þegar hann biður um það að þessi ríkisstjórn sem nú situr fari frá? Ég vona að hugur hans standi ekki að því og það sé af einhverjum öðrum hvötum en þeim að það eigi að endurtaka þessa hryllingsstöðu á nýjan leik þegar sú ríkisstjórn hverfur frá sem nú situr að völdum. Ég gagnrýni aftur á móti þessa ríkisstjórn fyrst og fremst fyrir það að hafa ekki breytt frá fyrri stjórnarháttum, að hafa haldið uppi meira og minna svipuðum stjórnarháttum og ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar stóð að, að hafa staðið að frjálshyggjunni meira og minna, vera með ýmsar tillögur um það að auka frjálshyggjuna jafnvel fram yfir það sem Friðrik Sophusson sem iðnrh. lagði í að gera í sinni stjórnartíð.

Styður hv. ræðumaður ríkisstjórnina?

Já, hann styður nú ríkisstjórnina. Ræðumaður gerir það.  verri ríkisstjórn þegar Sjálfstfl. mundi fylkja liði með einhverjum öðrum flokkum, einhverjum úr þeirri ríkisstjórn sem núna situr því að sporin hræða, sporin og fréttirnar úr Morgunblaðinu hræða. Til viðbótar við þessa frétt úr Morgunblaðinu ætla ég að sýna hv. þm. eina síðu úr Morgunblaðinu. Ég ætla ekki að fara að lesa hana upp vegna þess að það er orðið áliðið nætur. En þessi síða sem er frá því 3. okt. er eingöngu um nauðungaruppboð í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu. Eingöngu. Þannig er staðan --- og ég endurtek --- þannig er staðan eftir stjórnartíð þeirra herra sem ég var að nefna hér áðan. Þetta er afraksturinn, þetta er það sem þeir eru að bjóða okkur upp á aftur og þetta er það sem þeir þora ekki að tala um. Þeir koma hér upp og þykjast vera að tala um atvinnumál, láta líta svo út að þeir séu þar með einhverjar tillögur og vilji breyta til og vilji gera betri hluti en gerðir eru, en tala hér um afmarkaðan, lokaðan einn þátt íslenskra atvinnumála vegna þess að þeir vita sem er að þeir hafa engar tillögur til að benda á, til þess að breyta um í íslenskri pólitík og íslenskri atvinnupólitík. Meira að segja meginhluti Sjálfstfl. stendur mjög fast að þeirri sjávarútvegsstefnu sem núna ríkir í landinu. Hann hefur staðið mjög ákveðið að því og hann heldur því fram ásamt með sjútvrh. að sú fiskveiðistefna sem við höfum búið við hafi skilað hinum besta árangri þrátt fyrir það að fiskistofnarnir og þá sérstaklega botnfiskstofnarnir og þorskurinn hafi minnkað ár frá ári alveg þveröfugt við það sem spáð var og fiskveiðistefnan átti að stefna að. Hún átti að stefna að því að auka fiskistofnana, gera okkur betur búna í að skapa meiri þjóðarauðæfi. Og fiskveiðistefnan átti líka að vinna að því að flotinn minnkaði. Hann átti að minnka ár frá ári. Hann hefur aftur á móti stækkað ár frá ári. Fiskveiðistefnan átti líka að stuðla að því að íslenskur sjávarútvegur yrði arðbærari, það yrði ódýrara að gera út heldur en áður. Þetta er alveg þveröfugt. Og áfram er staðið að þessari sömu fiskveiðistefnu og áfram leggja menn til, kannski fyrst og fremst þingmenn Sjálfstfl. og fulltrúar Sjálfstfl. í hinum ýmsu atvinnugreinum, að þessari stefnu verði haldið áfram. Þeir koma ekki með neinar tillögur um það að hverfa frá gjaldþrotastefnunni sem þeir stóðu að á undanförnum árum, þeir hrópa bara: Þessi ríkisstjórn þarf að fara frá. En þeir nefna ekki á einn eða neinn hátt hvað skui koma í staðinn eða hverjar breytingar skuli verða á atvinnupólitík í landinu.

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Sú utandagskrárumræða sem nú fer fram varðar einn brýnasta vanda sem nú er við að etja, atvinnumálin, vaxandi atvinnuleysi og hvaða úrbóta er þörf. Vandinn er margþættur og kallar á lausnir, ekki bara eina eða tvær heldur margar. Við horfum upp á að þau verkefni, sem ekki einungis er hægt heldur æskilegt að vinna hér á landi, eru að flytjast úr landi. Skipasmíðarnar sem einkum hefur verið rætt um í þessari lotu eru gott dæmi um þetta en síður en svo hið eina. Í sömu stöðu eru fleiri iðngreinar, t.d. fataframleiðsla og húsgagnasmíði, og það eru aðrar þjóðir ekki síður en við sem framleiða fiskrétti úr dýrmætu sjávarfangi okkar. En auðvitað er ekki hægt böl að bæta með því að benda á annað verra. Og skipasmíðar eru engu betur komnar í öðrum löndum þegar aðrar atvinnugreinar eru þar einnig. Ekki batnar atvinnuástandið með þess konar samfloti. En umræðan í dag hefur óneitanlega verið ærið einsleit. Mig langar þó að minna á þá áherslu sem Kvennalistinn hefur einatt lagt á nauðsyn þess að styðja íslenskan iðnað og tek því undir þessa einsleitu áherslu. Við höfum sýnt fram á að styrkja þarf íslenskan iðnað vegna þess að okkur ber að líta á afleiðingar þess að láta skammtímasjónarmið villa okkur sýn. Við verðum að hafa þá heildarsýn að sjá að atvinna á Íslandi er dýrmæt auðlind. Ef við vanrækjum einhvern þátt í hringrás atvinnulífsins kemur slagsíða á allt hagkerfið. En umræða má ekki bara vera einsleit. Tilgangur minn með því að tengja vanda skipasmíðanna við annan vanda í atvinnumálum er sá að benda á að það má ekki henda sem oft hefur gerst áður að menn gleymi einum vanda meðan þeir glíma við annan. Ég hygg að í umræðunni í dag hafi komið fram flest þau sjónarmið og ýmis þau úrræði sem varða skipasmíðarnar og er það vel, einkum ef góð fyrirheit ganga eftir. Um allt land bíða öflugar skipasmíðastöðvar eftir sómasamlegum verkefnum, ekki skortir aðstöðu, verkþekkingu og reynslu, aðeins verkefni. Aðrar áherslur hafa allt of fáar komið fram og verið allt of almenns eðlis og því langar mig að segja nú skilið við skipasmíðarnar. Ég óttast það mjög að nauðsynlegur hávaði í kringum þetta stórmál í atvinnu þjóðarinnar, mál sem einnig varðar gjaldeyrisstöðu okkar, leiði hugann frá öðrum vanda sem ekki hefur verið hávaði í kringum en er engu að síður alvarlegur og varðar þetta allt saman, stöðu okkar sem sjálfstæðrar þjóðar, atvinnuástandið og gjaldeyrinn. Þessi vandi grefur einnig undan samfélagi okkar. Og þar sem utandagskrárumræðan í dag fjallar um atvinnumál er nauðsynlegt að fjalla einnig um þau mál sem liggja í þagnargildi. Eitt er það mál sem hefur legið allt of mikið í þagnargildi og það er hið dulda atvinnuleysi. Mönnum óar að vonum við hækkandi atvinnuleysistölum, en þessar tölur segja í mesta lagi hálfa söguna. Hinn hluti sögunnar er jafnvel enn uggvænlegri. Hann varðar fólk sem ekki telst atvinnulaust samkvæmt hagtölum, en er jafnótvírætt atvinnulaust fyrir það. Stærsti hópurinn sem hér um ræðir er mjög sennilega heimavinnandi húsmæður sem þurfa eða vilja, og yfirleitt hvort tveggja þurfa og vilja, fara út á vinnumarkaðinn. Þessar konur fá ekkert starf, né heldur atvinnuleysisbætur, vegna þess að þær hafa unnið ólaunuð störf inni á heimilunum, gætt ungra barna, annast aldraða og sjúka. Laun samfélagsins eru þau að ef aðstæður breytast og þessar konur leita út á almennan vinnumarkað eru þær í reynd taldar hafa verið að gera ekki neitt. Það er mat samfélagsins á störfum þeirra. Ástæðurnar sem knýja þessar konur út á vinnumarkaðinn eru af ýmsum toga. Verðlag hækkar. Sífellt verr gengur fyrir almennt launafólk að framfleyta sér á dagvinnulaunum einnar fyrirvinnu og yfirvinnu er mjög óvíða að hafa. Yfirvinnan er neyðarúrræði sem bjargað hefur mörgum fjölskyldum á undanförnum árum. Margir vakna upp við vondan draum og reyna að bjarga því sem bjargað verður með því að bæta við vinnu fjölskyldunnar á móti þeirri vinnu sem tapast hefur. Vandi einstæðra foreldra er þó sýnu alvarlegri, vandi allra mæðranna sem eru einar með börn sín því að það eru auðvitað fyrst og fremst mæður sem við erum að tala um þegar við tölum um einstæða foreldra. Síhækkandi verð brýnustu nauðþurfta knýr þá foreldra út á vinnumarkaðinn sem hafa að eigin ósk eða vegna þess að þeir eiga ekki annarra kosta völ verið heimavinnandi með börn sín og reynt að bjarga sér fyrir horn með alls konar íhlaupavinnu, oftar en ekki utan allra samninga sem verktakar. Hverra kosta á sú móðir völ sem ekki á möguleika á annarri vinnu en svo lágt launaðri að hún nægir ekki einu sinni fyrir niðurgreiddri barnagæslu, sé hún á annað borð fáanleg, húsnæði, fæði og klæðum? Dæmið lítur oftar en ekki svona út: Hún gætir barna sinna heima á daginn, skúrar á kvöldin, vaskar upp á veitingahúsi, pakkar tímaritum eða vélritar heima á nóttunni og fær launin sín gefin upp sem þóknun fyrir verktakastörf. Unglingsstúlkur eða eldri systkini gæta barnanna á meðan. Á vinnumarkaðnum nýtur þessi kona engra réttinda og þegar harðna tekur á dalnum er hún atvinnulaus fyrirvaralaust. Þær háu tölur sem hv. 2. þm. Norðurl. e. nefndi í upphafi umræðnanna í dag er hann fjallaði um aukna þörf á félagslegri aðstoð eru ekki síst tilkomnar vegna dæma eins og þessara. Ég vitna í eitt dæmi um erfiða stöðu fólks í þessari aðstöðu. Dæmið er úr tímaritinu Vinnunni frá í sumar og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,"Ég skil núna af hverju verkalýðsjaxlarnir eru búnir að standa í þessu pexi í áratugi. Ég skildi allt í einu þegar þetta gerðist hvað þeir eru búnir að gefa launþegum, t.d. af öryggi og réttarstöðu upp að vissu marki.`` Þetta sagði Ásgeir Tómasson, fyrrv. dagskrárgerðarmaður á Rás 2 og Bylgjunni, í samtali við Vinnuna, en Ásgeir er einn þeirra launþega er lét tilleiðast til að vinna sem sjálfstæður verktaki þótt hann ynni í raun fullt starf fyrir einn vinnuveitanda. Þetta gekk vel í mörg ár þar til honum var fyrirvaralaust sagt upp störfum í samdráttaraðgerðum fyrirtækisins. Ásgeir var atvinnulaus í fjóra mánuði og á í verulegum fjárhagserfiðleikum vegna þessa, enda átti hann hvergi rétt til atvinnuleysisbóta. Um það leyti er þetta viðtal var tekið hafði honum tekist að semja um skuldir sínar og bjóst við að komast út úr þessu áfalli á um það bil tveimur árum.`` Ekki eru allir eins lánsamir og maðurinn sem hér um ræðir og ég segi ,,lánsamir`` innan gæsalappa. Í því dæmi sem rakið er hér var þó um fjölskyldu að ræða sem hafði tvær fyrirvinnur. Við verðum að horfast í augu við að vaxandi atvinnuleysi einskorðast ekki við eina atvinnugrein eða tvær. Það er ekki svo alvarlegt sem atvinnuleysistölur segja okkur, heldur miklu alvarlegra. Staða þeirra sem nú eru atvinnulausir og ætlast er til að framfleyti sér á lágum atvinnuleysisbótum er óviðunandi. Staða þeirra sem eiga engra annarra kosta völ en að leita til félagsmálastofnana vegna þess að þeir eru ekki einu sinni formlega atvinnulausir er ekki sæmandi siðmenntuðu samfélagi. Atvinnuátaks er þörf. Við verðum sérstaklega að hyggja að konunum sem ganga atvinnulausar. Þær eru stærsti hópurinn á atvinnuleysisskrám. Þær eru án efa fleiri óskráðar en jafnatvinnulausar fyrir það og við verðum að hyggja að þessu svo að það gleymist ekki. Ég sakna þessara vangaveltna, sem ég hef nú komið með, sárlega úr þeirri umræðu sem hér hefur farið fram í dag. Hugmyndir eru þó margar til. Er mönnum ljóst hvaða fjölskyldur það eru sem konur einar framfleyta? Er mönnum ljóst að meðal þeirra eru t.d. 80% fjölskyldna fatlaðra barna? Er mönnum ljóst hvaða atvinnumöguleika þessar konur, fyrirvinnur fatlaðra barna, hafa helst? Vinnu utan hefðbundins kerfis, það er nú svo einfalt sem það er. Ekki eru dagvistarmál fatlaðra barna í betra horfi en dagvistarmál annarra barna. Þetta eru alvörumál, sem og önnur mál sem til umræðu hafa verið hér í dag. Þetta er atvinnuleysi og atvinnuóöryggi ekki síður en það sem helst hefur tekið tíma okkar hér í dag. Við erum að tala um víðtækan vanda. Hyggjum að vandanum öllum og tökum til við að leysa allan þann vanda sem við horfumst í augu við, ekki einungis hluta hans. Til að taka á þeim vanda sem ég hef gert að umræðuefni mínu þarf í fyrsta lagi að verja fé til nýsköpunar í atvinnulífinu. Annars bíður okkar stöðnun og afturför. Því má ekki gleyma að ríkisstyrkir í iðnaði annarra ríkja eru ekki eina ástæðan fyrir þeim yfirburðum sem þær þjóðir hafa stundum í samkeppni við okkur, heldur einnig það að þær leggja margar hverjar mikið fé í nýsköpun, styrkingu og frumkvæði við nýja atvinnusköpun. Þá nýsköpun er m.a. að finna í hugmyndum kvenna víðs vegar um landið og víðs vegar um öll lönd. Með því að hlúa að þeim og byggja upp á þeim trausta grunni sem hyggjuvit kvenna er má áreiðanlega finna nýja möguleika í atvinnulífi okkar sem annarra þjóða. Ekki síður verðum við að gæta vel að réttarstöðu fólks á vinnumarkaði framtíðarinnar. Með nýsköpun skapast alltaf hætta á að í hraða okkar við að finna nýjar leiðir gleymum við því að hyggja að öllum málum, jafnt félagslegum sem efnahagslegum. Ástandið er ekki uppörvandi núna, en síst megum við nú gleyma uppbyggingu þótt mikil orka fari í að halda uppi því sem sýnist vera að hrynja. Við megum ekki gleyma því að umræða um félagsleg málefni og réttindi og skyldur á vinnumarkaði eru óleystur vandi í umræðu um samninga okkar og hugsanlega aðild að innri markaði Evrópubandalagsins með hverjum hætti sem menn hugsa það, en það hefur legið í loftinu að menn líta slíkar hugmyndir mjög hýru auga. Ég held að ekki sé vanþörf á að minna á þessa staðreynd í þeirri umræðu sem nú hefur verið um atvinnuástandið í landinu og treysti því að menn hafi þessar áherslur með í umræðunni í framtíðinni. Vera má að einhverjum þyki ekki við hæfi að benda á viðbótarvanda þegar verið er að ræða vanda skipasmíðanna og annars iðnaðar sem er ærinn. En ekki hverfur vandinn við að horfa fram hjá honum. Gleymum ekki dulda vandanum, heldur tökumst á við hann, lítum ekki fram hjá einni einustu hugmynd. Aðalatriðin eru mörg, ekki eitt.

Eggert Haukdal Virðulegi forseti. Þessi umræða um atvinnumál er í framhaldi af umræðu í síðustu viku um vanda skipasmíðaiðnaðarins, en í þeim iðnaði blasa við stórfelldar uppsagnir og atvinnuleysi og sömu söguna má raunar segja allt of víða úr íslensku atvinnulífi, enda ekki góð ríkisstjórn í landinu. En þegar skyggnst er um og skoðað hvað er að í íslensku efnahagslífi er það vissulega margt, en ekki síst er það vantrúin á öllu sem íslenskt er sem ræður ferðinni um of hjá þeim sem völdin hafa. Og sá hugsanagangur smitar út í þjóðlífið. Í þeirri umræðu segja ýmsir: Við eigum að flytja allt inn erlendis frá, ódýr skip, ódýrar iðnaðarvörur, ódýrar landbúnaðarvörur, jafnvel hætta að draga fisk úr sjó og falla í náðarfaðm Efnahagsbandalagsins og opna fyrir þeim landhelgina. Einu sinni sagði þó skáldið og þau orð eiga enn við: Ef þjóðin gleymir sjálfri sér og svip þeim týnir er hún ber er betra að vanta brauð. Til stuðnings orðum mínum um vantrú ráðamanna á íslenskum atvinnuvegum vil ég nefna meðferðina á hinni ágætu tillögu hv. þm. Stefáns Guðmundssonar um bætta samkeppnisaðstöðu innlends skipasmíðaiðnaðar sem hér hefur verið rædd. Þessi tillaga var samþykkt samhljóða á síðasta þingi. Hv. 2. þm. Norðurl. e. las tillöguna hér í umræðunni svo að ég skal ekki endurtaka hana. En þótt slíkar tillögur séu samþykktar hér á Alþingi hefur framkvæmdarvaldið, ráðherrarnir, ekkert með þær að gera og virða þær einskis. Slíkt eykur ekki virðingu Alþingis og ráðherra frekar en ýmislegt annað sem nú er svo að segja daglega í fréttunum héðan af hv. Alþingi. En í sambandi við tillögu hv. þm. Stefáns Guðmundssonar um skipasmíðaiðnaðinn vil ég vitna í bréf frá vélaverkstæði Sigurðar Sveinbjörnssonar til þingmannanefndar um íslenskan iðnað, ritað í mars sl. Það er gott vitni um ástandið. Með leyfi forseta: ,,Frá upphafi,,, segir fyrirtækið, ,,höfum við framleitt togvindur í yfir 440 fiskiskip og jafnan staðist strangar kröfur sjómanna okkar, enda ávallt samkeppnisfærir, bæði hvað varðar verð og gæði. Á undanförnum árum hefur því miður dregið úr þessari framleiðslu. Ekki hefur dugað að bjóða góða vöru á hagstæðu verði því að erlendir aðilar hafa jafnan boðið hagstæðari lán og lækkað sín verð niður fyrir okkar. Þetta hefur keyrt um þverbak á tveimur síðustu árum þegar hlutverk okkar á þessum markaði hefur helst verið að halda erlendum verðum niðri, sem er gott svo langt sem það nær, en við lifum ekki á því. Á síðasta ári hefur að auki bæst við að Fiskveiðasjóður hefur verið lokaður jafnvel traustustu fyrirtækjum en allt virðist standa á gátt ef um ný skip eða viðgerðir erlendis er að ræða.`` Og í lokin segir fyrirtækið í bréfi sínu: ,,Við teljum okkur hafa stóru hlutverki að gegna við að framleiða vindur og þjóna íslenska fiskiflotanum varðandi vindur. Í þessu máli er e.t.v. það sama uppi á teningnum og oft áður varðandi íslenskan iðnað, en það er hugarfarsbreyting: Veljið íslenskt.`` Svo mörg eru þau orð. Annað dæmi úr iðnaðinum. Til stuðnings orðum mínum um vantrú ráðamanna vil ég geta þess að 1980 var samþykkt þáltill. um innkaup opinberra aðila á íslenskum iðnaðarvörum frá þeim sem hér talar, svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir, í samstarfi við Samband ísl. sveitarfélaga, að fram fari athugun á því eftir hvaða leiðum sé unnt að auka verulega frá því sem nú er innkaup ríkis, sveitarfélaga og stofnana og fyrirtækja þeirra, er leiði til eflingar íslenskum iðnaði, og útboð verði notuð á markvissan hátt til að stuðla að iðn- og vöruþróun í landinu.`` Ef opinberir aðilar vildu ganga á undan með góðu fordæmi, þá hefði samþykkt þessarar tillögu gert gagn, en því er ekki að heilsa að svo sé. Með leyfi forseta, úr grg. þessarar tillögu: ,,Staðreynd er að það er á ýmsum öðrum sviðum sem mögulegt ætti að vera að hafa áhrif á innkaup er varða hag íslensks iðnaðar. Umsvif fjármála ríkis og sveitarfélaga eru mikil í þjóðarbúinu. Auk þess sem útgjöld opinberra aðila hafa bein áhrif á heildareftirspurn í þjóðarbúskapnum getur markviss beiting þeirra reynst mikilvægt tæki til áhrifa á einstakar atvinnugreinar, ekki síst á hagræna og tæknilega framþróun íslensks iðnaðar.`` Og síðar í grg., með leyfi forseta: ,,Flutningsmaður tillögu þessarar vill minna á samþykkt sem gerð var fyrir nokkrum árum í borgarstjórn Reykjavíkur um innlend innkaup, þar sem sú stefna er mörkuð í innkaupum að heimilt sé að taka tilboði innlendra aðila fram yfir erlendra þótt verð hinnar innlendu vöru sé allt að 15% hærra en gæði sambærileg. Flutningsmaður telur nauðsynlegt að slík regla eða svipuð verði tekin upp fyrir öll opinber fyrirtæki og er eðlilegt að slíkt verði metið í tengslum við þá athugun sem hér er lagt til að fram fari.`` Það er um þessa tillögu að segja eins og hina fyrri að hæstv. ráðherrar virða þær lítt. Alþingismenn hafa í dag fengið bréf frá Málm- og skipasmiðasambandinu. Í ályktun frá þeim segir m.a., með leyfi forseta: ,,Uppsagnir 400--500 starfsmanna hjá Stálvík, Slippstöðinni á Akureyri og Skipavík, Stykkishólmi, á sama tíma og verið er að smíða skip erlendis fyrir um tvo milljarða á þessu ári eru ljós dæmi um það aðgerðarleysi sem stjórnvöld hér á landi sýna íslenskri atvinnugrein. Samtök launþega og vinnuveitenda í málmiðnaði hafa um árabil bent á og lagt fram tillögur um jöfnun samkeppnisaðstöðu íslensks málmiðnaðar við erlenda samkeppnisaðila. Þrátt fyrir fögur orð og yfirlýsingar ríkisstjórnar og ráðherra ásamt samþykktum Alþingis hefur nánast ekkert verið gert.`` Málm- og skipasmiðasambandið hefur einnig ályktað að smíði nýrrar Vestmannaeyjaferju, Herjólfs, fari fram innan lands. Sams konar ósk liggur fyrir frá Félagi dráttarbrauta og skipasmiðja. Ljóst er að innlend smíði má vera verulega hærri en erlend og er samt þjóðhagslega hagkvæm. Þetta verkefni, smíði nýs Herjólfs, gætu skipasmíðastöðvarnar í landinu sameinast um. Væri nú ekki rétt fyrir stjórnvöld að athuga þetta? Væri þetta ekki góð byrjun í að hverfa af villu síns vegar? Virðulegi forseti. Þegar menn á landi hér ræða um efnahagsmálavandann og atvinnumálin er þeim gjarnt að segja: Það er verðbólgan sem hér er að verki. Við höfum hátt kaupgjald og dýra peninga vegna verðbólgunnar en ekki verðbólgu vegna hás kaupgjalds og dýrra peninga. Það er undarleg meinloka margra að sjá ekki sambandið þarna á milli. Þó var mönnum a.m.k. í eina tíð ljóst að til var nokkuð sem hét kaupgjalds- og verðlagsskrúfa. Þeim gengur verr að skilja að sama máli gegnir um fjármagn sem vinnu. Þegar vextir hækka samkvæmt lánskjaravísitölu eykst framleiðslukostnaður, þá vöruverð, þá kaupkröfur og svo koll af kolli. Við höfum vaxta- og verðlagsskrúfu. Hún hefur verið í gangi í átta ár og hún er mun öflugri verðbólguvaldur en hin skrúfan og er að leggja atvinnulífið í rúst, sbr. þá umræðu sem hér fer fram. Það stafar af því að sérhver hækkun lánskjaravísitölu kemur fram í hliðstæðri prósentuhækkun allra útistandandi skulda fyrirtækja og heimila. Nú er svo komið í kjölfar gjaldþrota og greiðslustöðvana að við blasir hrun sjóða og jafnvel bankakerfisins vegna vanskilanna. Vanskilin stafa af því að boginn hefur verið spenntur of hátt, lántakendum gert að greiða meira en þeir fá risið undir. Það er unnt að lifa við verðtryggingu peninga með einu skilyrði. Aðra þætti hagkerfisins verður að tryggja líka. Kaupgjald verður að hækka til samræmis svo launþegar geti staðið í skilum og gengi krónunnar verður að leiðrétta mánaðarlega við hverja hækkun lánskjaravísitölu svo að útflutningurinn og samkeppnisiðnaðurinn fái borið sig. Að öðrum kosti fáum við hrun eins og nú er orðið en bestu hagfræðingar sögðu fyrir um það löngu áður. Ef við viljum í alvöru hætta að búa við verðbólgu og þar með taka upp eðlilegt atvinnulíf verður óhjákvæmilega og afdráttarlaust að afnema lánskjaravísitöluna. Þetta mætir mótstöðu einnar stéttar í þjóðfélaginu, þeirra sem hagnast hafa á háum vöxtum og afföllum á verðbréfum á svonefndum gráa markaði. Þar eru eigendur ,,pappírsauðs`` sem Gunnar Tómasson hagfræðingur nefndi svo réttilega. Þeir ríghalda í lánskjaravísitöluna og fast gengi. Eina tilslökunin af þeirra hálfu fæst gegn því að við opnum fjármagnsmarkaðinn sem þeir orða svo, þannig að þeir geti komið pappírsauðnum í erlendan gjaldeyri, verðbréf og fasteignir. Þetta á að gera undir því yfirskini að við þurfum sem fyrst að aðlagast EB. Slíkt írafár, að sameinast EB, átti sér stað í byrjun 7. áratugarins. Þá mælti Bjarni Benediktsson í ræðu 1. desember, sem var útvarpað, á þá leið að eðlilegt væri, með leyfi forseta: ,,að við hikum við að láta EB í té úrslitaáhrif yfir nokkrum þáttum efnahagsins.`` Svo mörg voru orð Bjarna Benediktssonar. Því miður nýtur forustu hans ekki núna en við skulum muna orð hans. En má ekki spyrja, nú þegar við ræðum atvinnuvandamálin, hvað er EB? Það er bandalag nokkurra Mið-Evrópuríkja um sameiginlegan markað sem verndaður er og einangraður með háum tollmúrum. Þar er ekki verið að fjarlægja viðskiptahömlur heimshluta á milli í þágu friðar sem var meginhugsjón eftirstríðsáranna og Alþjóðabankinn var stofnaður til að stuðla að. Þýskaland er öflugasti aðilinn innan bandalagsins og reyndar allsráðandi. Hvernig ætla eigendur pappírsauðsins íslenska að breyta auði sínum í erlendar innstæður þegar enginn gjaldeyrir er til í landinu? Aðeins með einu móti, þ.e. sölu fyrirtækja okkar í hendur útlendinga og afsali á efnahagslegu sjálfstæði. Verðbólga og ranglega skráð gengi eru að eyðileggja ekki aðeins útgerð og fiskvinnslu, heldur allan samkeppnisiðnað okkar, m.a. ullariðnaðinn, svo og annan iðnað sem getur ekki keppt við innfluttar vörur sem keyptar eru með of hátt skráðu gengi. Sama gildir um landbúnaðinn. Nýleg könnun á verði búvara virðist benda til að búvörurnar séu ekki samkeppnisfærar, en þær verða það um leið og rétt gengi er skráð. Þetta vil ég undirstrika og jafnframt að við horfum á það sem íslenskt er í þeim efnum sem öðrum. Því kemur frekari innflutningur landbúnaðarvara ekki til greina. Virðulegi forseti. Þyrfti ekki að snúa sér meira að því að ná fríverslunarsamningi við Bandaríkin heldur en að einblína á EB? Ekki ásælast þau íslenska landhelgi. Mín ráð eru þau að við leggjum ekki á flótta inn í erlent markaðsbandalag, heldur leggjum til atlögu við efnahagsvandann með þjóðarhag einan að markmiði, treystum grunn atvinnuveganna sem stendur undir allri verðmætasköpun og vinnum bug á verðbólgunni. Fyrsta skrefið í þá átt er afnám lánskjaravísitölu, eins og ég hef flutt frumvarp um tvö ár í röð.

Sigríður Lillý Baldursdóttir Ég vil hefja mál mitt á því að þakka málshefjanda. Það er ekki vanþörf á að ræða þessi mál hér en ég vil minna á að á síðasta þingi fóru oft fram umræður um atvinnu- og efnahagsmál utan dagskrár og það var heldur ekki að óþörfu en leiddi því miður lítið af sér. Enn standa þm. hér og reyna að átta sig á atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar en með endurnýjaða ríkisstjórn og nýja ráðherra sem eiga að móta atvinnustefnu erum við litlu nær um hvað nánasta framtíð ber í skauti sér. Samkvæmt nýjum stjórnarsáttmála mun ætlunin að vísu vera sú að fylgja ,,framsækinni atvinnustefnu``, eins og þar segir orðrétt, með leyfi forseta. Það hefði verið fróðlegt að fá að heyra hér í hverju sú stefna er fólgin, en því miður. Í mínum huga hlýtur framsækin atvinnustefna fyrst og fremst að felast í nýjum hugmyndum sem bjóða upp á fjölbreytilega möguleika en taka um leið tillit til mannlífs og umhverfis. Hver er hugmyndaauðgin? Jú, hún birtist okkur fyrst í því að tveir ráðherrar ríkisstjórnarinnar skipuðu sína nefndina hvor til að fjalla um atvinnumál og mótun atvinnustefnu. Það er auðvitað alveg ófært að konum skuli ætluð svo lítil hlutdeild að þessu starfi sem raun ber vitni og reyndar hefur áður komið fram. Stóraukin atvinnuþátttaka kvenna og þörf vinnumarkaðarins fyrir þeirra framlag hlýtur um leið að þýða aukna hlutdeild þeirra í stefnumótun í atvinnumálum og á vinnumarkaðinum almennt og það hefði ríkisstjórn, sem kennir sig við jafnrétti, átt að vita. Vil ég í þessu sambandi minna enn og aftur á fyrirheit hæstv. ríkisstjórnar um að gera sérstakt átak í atvinnumálum kvenna í dreifbýli. Á ráðstefnum okkar í Kvennalistanum um atvinnumál kvenna í dreifbýli hefur verið athyglisvert að heyra hversu hugmyndaríkar og frjóar konur eru og hvernig þær hugsa sér atvinnuppbyggingu sem hefur í fyrirrúmi samvinnu og tillit til aðstæðna kvenna. Það er lykilatriði þegar rætt er um búsetuþróun landsbyggðarinnar að hlustað verði á hugmyndir kvenna og tillit tekið til þeirra. Á landsfundi Kvennalistans fyrir rúmri viku báru konur á Norðurlandi fram þá hugmynd að innan Byggðastofnunar væri komið á sérstakri kvennadeild sem eingöngu beitti sér fyrir því að styðja konur sem vilja skapa sér atvinnu vítt og breitt um landið. Ekki er eingöngu gert ráð fyrir fjárhagslegum stuðningi heldur ekki síður ráðgjöf til að meta hugmyndir og hrinda þeim í framkvæmd. Þessi hugmynd fellur vel að hugmyndum um hið sérstaka átak í atvinnumálum kvenna og munum við kvennalistakonur fylgja henni eftir, eftir þeim leiðum sem færar eru. Sl. fimmtudag var mælt hér fyrir till. þingkvenna Kvennalistans til þál. um nýja atvinnumöguleika á landsbyggðinni og í till. felst að kannað verði á hvern hátt nota megi nýja tölvu- og fjarskiptatækni til að flytja ýmis verkefni stofnana og fyrirtækja út á landsbyggðina. Till. hlaut mjög jákvæðar undirtektir þeirra hv. þm. sem áttu þess kost að sitja fund í Sþ. þennan morgun og urðu mjög góðar umræður um atvinnumál landsbyggðarinnar. Í skýrslu byggðanefndar þingflokkanna kemur fram að á árunum 1981--1984 urðu 3 / 4 hlutar nýrra starfa til á höfuðborgarsvæðinu og á Reykjanesi. Í nýjasta yfirliti vinnumálaskrifstofu félmrn. frá 9. okt. kemur fram ískyggilegt atvinnuleysi víða um landið og alls staðar, að Austfjörðum einum undanteknum, eru konur í meiri hluta atvinnulausra og því ljóst að grípa þarf til sérstakra aðgerða í þágu kvenna. Auk skráðs atvinnuleysis er alltaf nokkuð dulið atvinnuleysi meðal kvenna. Tölur sýna að um 40% búa í landbúnaði eru svo smá að þau bera aðeins eitt ársverk en hjón reka þó flest þeirra, þ.e. tveir einstaklingar, en karlmaður er gjarnan talinn fyrir búinu. Sveitakonur láta ekki skrá sig atvinnulausar og það gera heldur ekki þær konur sem um þessar mundir eru búnar að koma börnum sínu á legg og væru tilbúnar til þess að fara út á vinnumarkaðinn en hafa ekki verið þar. Í yfirliti vinnumálaskrifstofunnar kemur ekki fram aldursgreining hinna atvinnulausu en af tölum um atvinnuleysi á Akranesi, en þar hefur atvinnuástandið verið dapurlegt allt þetta ár, má lesa að af 137 atvinnulausum þar í bæ eru 119 konur og 77 þeirra eru undir 50 ára aldri, þ.e. á hápunkti starfsævinnar. Það er einnig dapurlegt að sjá að nú er svo komið að ungt fólk, innan við tvítugt, stendur frammi fyrir því að fá ekki atvinnu. Þannig eru nú tugir ungmenna á aldrinum 16--20 ára skráðir atvinnulausir á Akranesi. Ég nefni þessar tölur hér til fróðleiks til þess að gera þingheimi grein fyrir að hér er ekki aðeins um að ræða atvinnuleysi eldri kvenna sem jafnvel væru tilbúnar til að hætta vinnu sem oft hefur verið fleygt, heldur er þetta líka orðið vandamál meðal unga fólksins, yngstu árganganna sem koma út á vinnumarkaðinn. Stóraukin atvinnuþátttaka kvenna og breytt staða þeirra í fjölskyldunni skiptir miklu í þróun byggðamála og er löngu tímabært að taka mið af þeirri staðreynd. Þær skjóta því óneitanlega skökku við hugmyndir ríkisstjórnarinnar sem beinast í þá átt eina að auka stóriðju hér á suðvesturhorni landsins. Hún mun væntanlega kosta okkur og börnin í þessu landi ómældar erlendar skuldir vegna virkjana. Hún mun menga hina dýrmætu auðlind sem landið er okkur og hún eykur ekki fjölbreytni atvinnulífsins, hún leysir á engan hátt atvinnumál landsbyggðarinnar og síðast en ekki síst er hún langt frá því að vera liður í því að gera verulegt átak í atvinnumálum kvenna sem karla. Sérstaklega ef til lengri tíma er litið og okkur líðst ekki nærsýni, hvorki í atvinnuuppbyggingu né öðru. Það hefur viljað brenna við í ákefð okkar Íslendinga við að byggja upp nútímaþjóðfélag að við höfum undir forustu stjórnvalda farið offari við uppbyggingu nýrra atvinnugreina. Það má nefna dæmi eins og t.d. loðdýrarækt og nú síðast fiskeldi. Fullyrði ég að við værum betur stödd nú ef varfærni kvenna hefði komið nærri þegar ákvarðanir um stórkostlega uppbyggingu í þessum greinum voru teknar og ýtt var undir fólk að takast á við nýjar greinar án þess að nokkrar kröfur um faglega þekkingu væru gerðar. Ferðaþjónusta er sú hinna nýju atvinnugreina sem einna best hefur tiltekist með og er þar fyrst og fremst að þakka samstarfi og þrautseigju margra þeirra sem að ferðamálum vinna. Hæstv. forsrh. hefur að undanförnu talað fjálglega um alla þá möguleika sem sú atvinnugrein getur gefið okkur. Eru þær yfirlýsingar hans þó í litlu samræmi við langvarandi fjársvelti Ferðamálaráðs sem lögum samkvæmt á að sinna mörgum og mikilvægum verkefnum en hefur þó aldrei fengið hið lögbundna framlag til starfsemi sinnar. Á þessu ári fékk ráðið aðeins um 20% af lögboðnu framlagi sínu og ekki er að sjá á því fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir að geta Ferðamálaráðs til að sinna sínum verkum verði aukin til muna. Þannig vil ég benda á hvernig stöðugt er komið í veg fyrir uppbyggingu í atvinnugreinum sem menn telja sig þó hafa trú á og hafa sýnt getu til að standa á eigin fótum. Ferðamálaráði hefur m.a. ekki verið gert kleift að leggja fé til umhverfismála. Á sama tíma og reynt er að auka ferðamannastrauminn til tiltekinna staða er ekkert gert til þess að koma í veg fyrir varanleg spjöll á náttúrunni vegna aukinnar umferðar. Nú telur bjartsýnisnefndin svokallaða að leggja þurfi 200--300 millj. í ferðamálin ef eitthvað raunhæft ætti að gera. En ef betur væri að málum staðið má ætla að ferðaþjónustan gæti orðið sú atvinnugrein sem helst flýtti fyrir nauðsynlegum samdrætti í landbúnaði. Þegar rætt er um nýja atvinnuuppbyggingu almennt kemur fram greinileg kynskipting. Karlar hugsa í stórum fjárhæðum og taka ekki mark á neinni umræðu um stofnun fyrirtækja nema fjárfestingin velti á tugum eða hundruðum milljóna og þó allra helst stóriðju og þá eru tölurnar í milljörðum. En hár fjármagnskostnaður en ekki laun verkafólks er að sliga íslenska atvinnuvegi eins og hv. 2. þm. Norðurl. e. benti réttilega á hér fyrr í dag. Konum er hins vegar gjarnara að velta fyrir sér litlum fjárhæðum en stórum en margt smátt gerir eitt stórt. Ég er þeirrar skoðunar að hér þurfum við að gefa báðum sjónarmiðum möguleika í atvinnuuppbyggingunni en við verðum alltaf að vera menn og konur til að horfa fram í tímann og meta langtímaáhrif í hvert eitt sinn sem við tökum ákvörðun. Ákvörðun í atvinnuuppbyggingu sem og öðru. Við þurfum hreint ekki að sýna fram á að við séum menn til að koma málum sem stóriðju í höfn og veifa í því sambandi tímabundnum hagvexti. Því gætum að, aukinn hagvöxtur er ekki góður mælikvarði á ágæti framkvæmda því hann metur skammtímabreytingar í efnahagslífinu en ekki þætti eins og mengun umhverfisins eða aukinn annan kostnað vegna framkvæmdanna síðar meir, svo dæmi séu tekin.

Árni Johnsen Virðulegi forseti. Spegilmyndin af ástandi efnahagsmála og atvinnulífsins í landinu í dag er í skötulíki. Spegilmynd slæms ástands, sívaxandi vonleysis fólks um árangur úr hendi þeirra stjórnarherra sem búa við eindæna óvinsældir fólksins í landinu. Ríkisstjórnin sjálf er agalaus og endalausar yfirlýsingar út og suður, eitt í dag og annað á morgun, hafa stórlega dregið mátt úr þjóðfélaginu í heild. Í nær öllum byggðum landsins er illu heilli uppgjafartónn í fólki, bæði forsvarsmönnum heimila og atvinnulífs, vonbrigði og sár reiði í garð núv. ríkisstjórnar. Um tveggja áratuga skeið hef ég farið æðioft á hverju ári um flestar byggðir landsins og nú bregður við tón sem maður hefur aldrei heyrt fyrr. Aldrei svo almennt vonleysi eins og í dag og það er illt mál. Yfirlýsingar um þjóðargjaldþrot, árásir á ákveðin byggðarlög sem berjast markvisst til árangurs, gróusögur úr öllum áttum og glasaglaumur úr hófi hefur ært landsmenn meira en nokkru sinni fyrr í nútímaþjóðfélagi. Þegar rætt er um atvinnustöðu í landinu þá er vert að minnast á þann fádæma atburð þegar sjálfur hæstv. forsrh., fyrr á þessu ári, réðist á íbúa eins byggðarlags, Vestmannaeyja, með þeim orðum að Vestmanneyingum væri nær að greiða skuldir sínar heldur en að fara vítt um land og kaupa skip. Vestmanneyingar hafa skilað meira dagsverki en svo að þeir eigi skilið slík ummæli af hendi sjálfs hæstv. forsrh. Það er víst að Vestmanneyingar skulda ekki meira en aðrir landsmenn í þjóðarbúinu í dag. Því eru slík ummæli hin versta gróusaga. Og forsrh. bætti um betur. Fyrir nokkrum dögum sagði hann á fundi að nú væru það fleiri byggðarlög sem æddu um efni fram, æddu um efni fram og væru í bátakaupum þegar þau ættu að vera að gera allt annað. Stefnan virðist sem sagt sú hjá hæstv. forsrh. að menn eigi að vera allir jafnaumir í því þjóðfélagi sem hann hefur nú stýri á. Verst er þó e.t.v. sú mismunun sem stjórnarherrarnir leggja á heimilin og atvinnufyrirtækin í landinu. Það er spegilmynd af atvinnulífi þjóðarinnar í dag sú staðreynd að fjöldi gjaldþrots- og uppboðsbeiðna hefur slegið öll fyrri met eins og minnst var á hér fyrr í dag í umræðunni og tekin voru dæmi af Suðurlandi. Það er vissulega svört mynd að í Rangárvallasýslu einni skuli vera 300 uppboðsbeiðnir á þessu ári. Og þar ræðir jöfnum höndum um bændur og búalið, þéttbýlisfólk og fyrirtæki. Í þessu rótlausa þjóðfélagi undir ríkisstjórn sem er svo lánlaus að geta hvorki talið kjark né þor í þjóðina er illt að hafa stjórnarherra sem sýna hroka og yfirgang sem lýsir sér best í ógnvekjandi skattaáþján þar sem hið opinbera kerfi á að hafa allt á þurru en atvinnufyrirtækin, heimilin og fólkið í landinu eru gólftuskurnar í þessu óskemmtilega dæmi. Það er ekki glæsileg atvinnusaga sem býr þar að baki. Sífellt fleiri landsmenn sem eiga við fjárhagslegan vanda að stríða láta gossa í gjaldþrot. Stolt og virðing fyrir rétti og skyldum er á undanhaldi og eins og almenningur gafst á sínum tíma upp við það á verstu verðbólgutímum að fylgjast með hækkun nauðsynjavöru, eins og t.d. kaffi flokkast undir, þá hefur fólkið í landinu gefist upp við það nú að fylgjast með endalausum vitleysum ríksstjórnarinnar. En eitt skilur þó þorri allra landsmanna og það er að þessi ríkisstjórn er ekki nauðsynjavara, hún er sannarlega eitthvað sem þorri landsmanna vill ekki búa við. Enda hefur ríkisstjórnin valdið gengisfalli á íslensku þjóðlífi með hrökkálshætti sínum. Þetta eru stór orð en þau standa. Í umræðunni hér í dag hefur verið minnst á einstaka þætti atvinnulífsins, m.a. skipasmíðaiðnaðinn sem á nú mjög í vök að verjast en skiptir vissulega miklu máli í íslenskum þjóðarbúskap bæði með tilliti til nútíðar og framtíðar. Þar er verk að vinna og verk sem þarf að snúast við og taka á eins myndarlega og unnt er, en það er ekki auðleyst mál, það er jafnauðséð og margt annað sem við fjöllum um. Það er hins vegar furðulegt hvernig væntanlegt nýtt fólksflutningaskip milli lands og Eyja, Herjólfur, hefur komið inn í þessa umræðu. Það er eins og það sé allt í einu ástæða til þess að smíða nýjan Herjólf af því að það er atvinnuleysi í skipasmíðaiðnaðinum í landinu. Alþingi Íslendinga hefur þrívegis samþykkt lánsfjárlög vegna nýsmíði Herjólfs og um nær tveggja ára skeið hafa ráðherrar tafið framgang þess máls. Nýr Herjólfur er ekki á borðinu vegna þess að ekki sé þörf fyrir hann, nýr Herjólfur verður að koma vegna þess að núverandi skip er úrelt, óöruggt og ekki boðlegt í þeirri umfangsmiklu starfsemi sem á sér stað á sjóleiðinni milli lands og Eyja þar sem 60 þús. farþegar fara á milli árlega. Málið er einfalt, núverandi Herjólfur er úreltur. Það er löngu tímabært að smíða nýtt skip. Menn hafa gælt við það hér í umræðunni á hæstv. Alþingi að það sé hægt að smíða þetta skip innan lands. Það er engin skipasmíðastöð hér innan lands sem getur smíðað skip eftir þeirri teikningu sem búið er að hanna og leggja mikla vinnu í af færustu sérfræðingum og unnið hefur verið að um nokkurra ára skeið. Það er enginn slippur sem tekur upp það skip sem hér er um að ræða. Eða á kannski að smíða lítið skip af því að það er atvinnuleysi í skipasmíðaiðnaðinum í landinu? Ekki trúi ég að menn gangi svo langt. Það er hins vegar ugglaust mögulegt að smíða skrokk þess skips sem teikningar liggja fyrir að erlendis og flytja hann hingað heim ef mönnum þykir það fýsilegur kostur og vinna síðan innréttingar og önnur verk innan skips sem hægt er að vinna hér heima. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að íslenskir iðnaðarmenn mundu leysa það verk vel af hendi. En þá kemur að peningahliðinni og það er kannski stór þáttur í dæminu sem menn verða að horfast í augu við. Það er mikill munur á hinu íslenska tilboði sem er upp á tæpar 1700 milljónir en ekki 1600 eins og hér hefur verið fjallað um í dag og svo þeim norsku og hollensku tilboðum sem eru um 1000--1200 millj. kr., það eru miklir peningar í mismun sem þar um ræðir. Það er talað um erfiðleika í skipasmíðaiðnaði vegna þess að það eru slæm tíðindi úr þeirri átt þessa dagana. En almennt atvinnuleysi veður áfram í borg og bæ til sjávar og sveita í ýmsum þjónustugreinum og iðnaði vegna þess að núv. ríkisstjórn hefur gert þjóðarlíkamann máttvana með slælegum tökum við stjórn þjóðarskútunnar. Skipasmíðaiðnaðurinn er aðeins afmarkaður þáttur í þessu dæmi, Herjólfur er líka afmarkaður þáttur í atvinnudæmi og þjónustudæmi. En þess verður að krefjast að ráðherrar í ríkisstjórn, hæstv. ráðherra samgöngumála og hæstv. ráðherra fjármála, taki af skarið eins og þeir hafa umboð til til þess að heimila nú þegar samning um smíði nýs Herjólfs. Það er einnig krafa um atvinnuréttindi í því byggðarlagi sem á að njóta þjónustu þess skips sem um ræðir. Lengur er ekki við unað, þolinmæði fólks er á þrotum yfir slíkum eindæma vinnubrögðum sem minna helst á uppdráttarsýki. Einn afmarkaðan atvinnuþátt má nefna í þessu dæmi þegar við fjöllum um atvinnulífið í landinu. Það eru verktakasamtökin sem hafa aflað sér mikillar reynslu og þekkingar á löngu árabili þar sem miklar framkvæmdir hafa verið í landinu. En það er eins og stjórnvöld virðist vilja þessi samtök, þessa reynslu, feiga með áformum um virðisaukaskatt á alla þætti verktakavinnunnar í stað söluskatts á vélavinnu eins og nú er. Hitt er ekki síður alvarlegt hvernig stjórnvöld auka á samdráttinn í lægðum eins og nú ganga yfir vegna heimatilbúins vanda þeirra sem ráða ríkjum. Hæstv. forsrh. réðst fyrir nokkrum mánuðum á stjórnendur Reykjavíkurborgar fyrir það að standa í miklum framkvæmdum á stórum mannvirkjum í Reykjavík. Taldi það til skammar fyrir land og þjóð að slíkar framkvæmdir stæðu yfir. Nokkrum mánuðum seinna áttaði hæstv. forsrh. sig á því að það vantaði vinnu í landinu og gaf þá út þá yfirlýsingu að hugsanlega mundi ríkisstjórnin standa að því að skapa aukin atvinnutækifæri með opinberum framkvæmdum. Úr því hefur að vísu ekki orðið en ugglaust hefur athafnasemi stjórnenda Reykjavíkurborgar létt róðurinn í þessu efni með þeim glæsilegu og spennandi byggingum sem nú eru byggðar á vegum borgarinnar. Það er eins og fyrri daginn að það hvorki gengur né rekur í stjórn landsins. Það eitt gerist að það miðar aftur á bak í flestu. Vissulega gera menn góða hluti en þegar á heildina er litið þá er þjóðarlíkaminn sífellt meira og meira máttvana. Í þessari umræðu hefur verið vikið að gámaútflutningi og hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði að með ferskfiskútflutningi væri minna til skiptanna þegar upp væri staðið. Málið er ekki svo einfalt. Þótt vissulega sé ástæða til þess að skoða til hlítar hvernig eigi að stýra afla og vinnslu á Íslandsmiðum, bæði með tilliti til markaðar heima og heiman, þá er það bláköld staðreynd að aðalatvinnuvegur Íslands, útvegur og fiskvinnsla, býr við morkinn grundvöll og það er engin tilviljun orðtakið: Neyðin kennir naktri konu að spinna. Menn í þessum atvinnuvegi verða og neyðast til þess að hugsa fyrst um afkomu sinna tækja, sinna skipa, sinna fyrirtækja og reyna að láta þau halda velli því að hagsmunir þeirra og þess fólks sem vinnur hjá þeim fara saman í þessu efni. Fjármagnskostnaður í þessari höfuðatvinnugrein er svo mikill að engu er líkt. En um hvað snýst gámaútflutningurinn? Hann snýst um peninga og aftur peninga, peninga og möguleikann að lifa af. Það er ástæða til þess að nefna aðeins dæmi um hvað ferskfiskútflutningurinn vegur þungt í útgerð skips sem stundar slíkan útflutning. Á trollbátum sem hafa flutt út afla á þessu ári, hefði meðalskiptaverðið verið 40 kr. hér heima, meðalskiptaverðið úti 80 kr. 100% munur. Þá er búið að taka út allan kostnað bæði við útflutning og sölu. Björg VE er dæmigerður gámabátur, nýr bátur, dugmikill skipstjóri og áhöfn. Verðið hjá Björgu í meðalskiptum varð 78 kr. í sumar erlendis, en hefði verið 40 kr. ef allur aflinn hefði farið í 1. flokk hér heima, og það fer ekki allur afli á einum bát í 1. flokk. Gandí er annar dæmigerður gámabátur, með 38 kr. skiptaverð hér heima, 82 kr. úti. Það er ekki að furða þótt menn freisti þess að fara þá leið í sölu sinna afurða. Nú er talað um Björgu VE sem bát sem landi öllum sínum afla erlendis. Það er hins vegar staðreynd að Björg hefur frá því hún kom til landsins landað tæplega 30% af aflanum hér heima. þó svo það væri vissulega kannski meira spennandi að selja þann afla erlendis. En neikvæður áróður á þessum vettvangi hefur veikt ýmsa þætti í útgerðarrekstrinum og nú er svo komið að það rísa upp heildsalar hér og þar sem selja útflutningsleyfi og útdeila þeim fyrir peninga. Menn í útgerð í sjávarplássum landsins þurfa jafnvel að leita til Egilsstaða til þess að kaupa útflutningsleyfi fyrir sinn fisk, til einhverra manna sem hafa fengið úthlutað leyfum til þess að ráðskast með og braska með. Útflutningsleyfið hefur verið selt fyrir upp í 50 þús. kr. Utanrrn. úthlutar þessum leyfum. Aðilar sjávarútvegsins fá í engu að vita hvert leyfin fara. Þetta er eitt af leyndarmálum utanrrn., óþolandi hráskinnsleikur, sem ætti að leggja af nú þegar og hæstv. ríkisstjórn ætti að sjá sóma sinn í að taka á. Margoft hefur formaður Landssambands ísl. útvegsmanna, Kristján Ragnarsson, bent á þessa veilu, þessa skömm. En í engu bregðast stjórnarherrar við og sukkið og svínaríið heldur áfram. Það er verið að búa til milliliði sem eru faldir á bak við tjöldin, milliliði sem grípa inn í veika rekstrarstöðu útgerðarinnar og ástunda brask sem er fyrir neðan virðingu íslensks þjóðlífs. Enginn fær að vita hvert leyfin eru veitt frá hinu háa íslenska utanrrn. Eðlileg umboðslaun fyrir sölu af einum gámi, góða sölu, gætu verið 25--30 þús. kr. Í fyrsta lagi ættu þessi umboðslaun að fara beint til þeirra sem eru að flytja út fiskinn, ekki einhverra heildsala sem er verið að smíða hér og þar um landið. Í öðru lagi er óþarfi að búa til kerfi þar sem menn geta farið að okra og braska með þessi leyfi. Það er grundvallaratriði þegar rætt er um stöðu atvinnulífsins í landinu að skapa eðlilegan grundvöll fyrir höfuðatvinnuveginn sem og aðra atvinnuvegi til þess að menn geti haft eðlilega viðmiðun og eðlilega samkeppni heima og heiman. Með eðlilegum grundvelli mundi minnka það vandamál sem er vissulega í því fólgið að flytja fisk í miklum mæli óunninn til annarra landa. Það er mikil fjárfesting í okkar landi sem nýtist ekki nema að takmörkuðu leyti með þessari aðferð og því er þeim mun meiri ástæða til þess að taka á en ella. Ýmsir stjórnarsinnar hafa kvartað undan því í umræðunum hér í dag að stjórnarandstæðingar hafi ekki lýst nógu miklu svartnætti í íslensku þjóðlífi. Vitna skal til hv. þm. Skúla Alexanderssonar. En auðvitað er það að æra óstöðugan að taka í stuttum ræðum á því dapra andrúmi sem ríkisstjórnin veldur í þjóðfélaginu. Mál er að linni, mál er að þessi ríkisstjórn fari frá völdum. Hún er heltekin doða sem dregur mátt úr íslensku þjóðlífi, mátt úr íslensku atvinnulífi sem þessi umræða snýst um.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með og hlusta á þessa umræðu sem hér hefur farið fram í allan dag og þá sérstaklega að hlusta á þá hæstv. ráðherra sem hér hafa talað. Ég tók eftir því í máli hæstv. hagstofuráðherra, sem nú leiðir starf um mótun nýrrar atvinnustefnu í landinu, að hann boðar okkur nýja stefnu í landbúnaðarmálum. Hann boðaði aukna framleiðslu og aukinn útflutning á landbúnaðarafurðum sem að vissu leyti er gott og ég get tekið undir og hef sjálfur viðrað svipaðar hugmyndir, en ég saknaði þess að heyra álit landbrh. á þessum nýju hugmyndum því að eins og menn vita, þá er hans stefna í landbúnaðarmálum allt önnur. Hún er sú að draga framleiðsluna niður í það sem innanlandsmarkaður þarfnast. Við heyrðum einnig hæstv. iðnrh. lýsa nýrri stefnu í þá veru að nýta okkur niðurgreiðslur annarra þjóða varðandi skipaiðnaðinn. Þá má allt eins spyrja líka hvort þetta eigi ekki við um aðrar atvinnugreinar og taka þá aftur sem dæmi landbúnaðinn sem ég tel nú að hafi verið hugðarefni þeirra alþýðuflokksmanna um langan tíma. Þannig hefur margt komið hér fróðlegt fram og er spurning hvað kemur út úr þeirri vinnu sem hæstv. hagstofuráðherra leiðir um mótun nýrrar atvinnustefnu sem gárungar kalla dönsku nefndina og velta svona fyrir sér hvaða tungumál sé talað á fundum þar. Það er einnig einkennilegt að heyra hæstv. hagstofuráðherra lýsa því yfir að að hans mati verði skipasmíðaiðnaður undirstöðuatvinnugrein á Íslandi innan fárra ára og stangast það verulega á við raunhæft mat sjútvrh. á þessum iðnaði. Ég sakna þess að hafa ekki heyrt, alla vega ekki þann tíma sem ég hef verið hér í salnum og hef ég þó setið hér mestan hluta dagsins, rætt um aðrar atvinnugreinar og er ég þá kannski einna helst með verslun og þjónustu í huga þar sem verulegur vandi er nú á ferðinni og verið að segja upp fólki í stórum stíl, fyrirtæki að loka, verslanir að loka, fyrirtæki, verslanir og heimili að verða gjaldþrota og fólk að missa eignir sínar. Um þennan þátt fjallar enginn, alla vega enginn af ráðamönnum þjóðarinnar. Engu að síður lýsti hæstv. forsrh. því yfir hér um daginn þegar verið var að ræða skattlagningu á skrifstofu- og verslunarhúsnæði, undir nákvæmlega þeim lið lýsti ráðherrann því yfir að mestur vandi í íslensku atvinnulífi í dag væri einmitt í verslun og þjónustu á nákvæmlega sama tíma og hann var að leggja til að framlengdur yrði skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði. Auðvitað átti hann að nota tækifærið þegar hann gerir sér svona vel grein fyrir stöðu þessara atvinnuvega og í það minnsta lækka þennan skatt, þó allra helst að fella hann niður því að þarna er skattur sem mismunar atvinnugreinum mjög. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. viðskrh. hvort að hans mati komi ekki til greina að taka á þessari skattlagningu og ef ekki að fella hana niður, þá alla vega að lækka hana eitthvað. Það málefni sem hefur verið hér mest til umræðu í dag er eðlilega málefni skipasmíðaiðnaðar, enda er það mjög á döfinni í þjóðfélaginu um þessar mundir. Það er upplýst að búið er að segja nú þegar upp um 400 manns og förum við ekki varhluta af því í því kjördæmi sem ég er kjörinn á þing fyrir, þ.e. Vesturlandi, þar sem öllu starfsfólki Skipavíkur í Stykkishólmi hefur verið sagt upp og mér er tjáð að í farvatninu getið svipað verið á döfinni hjá Þorgeiri og Ellert á Akranesi. Alla vega sér það fyrirtæki ekki fram á mikil verkefni á næstu vikum. Iðnrh. furðaði sig á því að frsm. þyrfti hér 1 1 / 2 tíma til að fjalla um stöðu skipasmíðaiðnaðar á landinu. Ég furða mig aftur á móti á því að frá 10. september, þegar þessi stjórn var sett á laggirnar, og fram að 28. október hefur staða íslensks skipasmíðaiðnaðar ekki verið rædd í ríkisstjórninni. Það hlýtur að vera mjög alvarlegt mál. Það kom berlega fram í viðtali sem haft var við hæstv. hagstofuráðherra í Degi laugardaginn 28. okt., en þar segir hann, með leyfi forseta: ,,Málefni skipasmíðaiðnaðarins hafa ekki verið rædd í ríkisstjórn síðan Borgaraflokkurinn gerðist aðili að henni.`` Þetta mál var ekki rætt í heila tvo mánuði. Nú getur iðnrh. náttúrlega leiðrétt, ekki mig, heldur hagstofuráðherra ef þetta er rangt. Á síðasta þingi var til umræðu þáltill., flutt af hv. 3. þm. Norðurl. v. Stefáni Guðmundssyni, sem bar yfirtitilinn ,,Bætt samkeppnisstaða innlends skipaiðnaðar``. Þar vil ég fá að vitna í hæstv. viðskrh., iðnrh. Jón Sigurðsson, þar sem hann sagði undir þessum lið í þessari umræðu, með leyfi forseta: ,,Ég talaði hér í umræðunni fyrr, sem að vísu er nokkuð langt um liðið, um efni þeirrar þáltill. sem hér liggur fyrir hv. þingi og ætla ekki að orðlengja um það, en vildi eingöngu segja það að ég legg þar mesta áherslu á að veita innlendum skipasmíðaiðnaði jafna aðstöðu hvað varðar útvegun fjármagns vegna meiri háttar endurbóta á skipum.`` Nú leikur mér forvitni á að vita, hvað gerði ráðherrann til að jafna þessa aðstöðu? Ég held áfram, með leyfi forseta: ,,Nú sjást þó merki þess að hlutur innlendra skipasmiðja í viðgerðum sé að aukast að nýju.`` Ég spyr enn: Hvað gaf þetta til kynna? Hvaða merki voru það sem ráðherra sá sem gáfu það til kynna að viðgerðir mundu aukast að nýju? Annað hefur komið í ljós. Og enn held ég áfram, með leyfi forseta: ,,Það kemur mjög glöggt fram í athugun sem gerð hefur verið á því máli. Að vísu er það rétt að vegna breyttra aðstæðna í sjávarútvegi verða minni verkefni bæði til nýsmíða og meiri háttar endurbóta hjá íslenska fiskiskipaflotanum á árinu 1989 heldur en var á undanförnum árum, en það er mjög greinilegt að hlutur innlendu stöðvanna fer vaxandi í þessu og ég mun fyrir mitt leyti gera það sem ég get til þess að sú þróun haldi áfram.`` Og ég verð að spyrja enn einu sinni: Hvað var það sem gerði það svo greinilegt að hlutur stöðvanna mundi fara vaxandi? Hvað hefur breyst svona mikið, hvað hefur villt ráðherranum sýn? Hvar fór hann út af veginum? Hvar fór hann út af sporinu? Ég vil vekja athygli á því að þessi umræða fór fram, ekki í fyrra og ekki í hittiðfyrra, hún fór fram á þessu ári. Það eru aðeins 7 mánuðir, 8 mánuðir síðan þessi umræða fór fram. Hvað hefur breyst svona mikið í íslensku þjóðfélagi að þessi fagra framtíðarsýn og þessi fögru loforð sem hæstv. ráðherra gaf 9. febrúar, að við þau hefur ekki verið hægt að standa? Hæstv. forseti. Það er búið að ræða hér mikið um stöðu atvinnumála í landinu, en eins og ég sagði fyrr, mest um skipasmíðaiðnaðinn og ég tel það eðlilegt í þeirri stöðu sem nú er uppi. Það er hins vegar ljóst að atvinnuleysi eykst hér verulega og hefur sennilega aldrei verið eins slæmt, alla vega síðustu fjöldamörg árin, eins og farið hefur verið yfir hér í dag. Ég vildi gjarnan fá að nota þetta tækifæri og inna ráðherra iðnaðarmála eftir þeirri hugmynd eða þeirri umræðu sem er í gangi núna m.a. uppi á Akranesi um þilplötuverksmiðju sem hugsanlegt er að þar geti verið reist. Verði af því er það náttúrlega mikil búbót og hagur fyrir Akraneskaupstað að fá slíkt atvinnutækifæri á staðinn og virðist ekki veita af eins og málum er háttað í dag. Ég saknaði þess, hæstv. forseti, að fá ekki svar við eða heyra ekki sjútvrh. útlista sína skoðun á ummælum hæstv. hagstofuráðherra um skipasmíðaiðnaðinn þar sem hann fullyrti hér eða staðhæfði úr þessum ræðustól að sjútvrh. vildi þennan iðnað feigan. Ég hefði gjarnan viljað fá hreint og klárt svar við því hvort ríkisstjórnin er klofin í þessu máli eða ekki því að ef marka má ummæli hagstofuráðherra, sem ég hef nú tekið fullt mark á fram að þessu, þá hlýtur það að vera rétt. En hæstv. iðnrh., sem nú er eini hæstv. ráðherrann sem situr hér fund, mun e.t.v. gera tilraun til að svara þessu. Hæstv. forseti. Ég held að ég þurfi ekki að bæta meiru við þessa umræðu og læt því máli mínu lokið.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ég efndi til þessarar umræðu í því skyni að athuga hvort hægt væri að knýja fram óyggjandi svör frá hæstv. ráðherrum við einstökum spurningum. Nú er komið í ljós að eftir stendur sama óvissan og áður. Ekki getur það verið svo að tveir ráðherrar segi báðir satt þegar þeirra fullyrðingar stangast á. Enn er það svo að hæstv. forsrh., sem hér er fjarstaddur, flutti langa ræðu án þess að svara einu einasta orði þeim beinu fyrirspurnum sem til hans var beint. Hið sama er raunar að segja um hæstv. sjútvrh. sem flutti undarlega þulu hér áðan sem sýndi að honum var ekki sama orðið og má raunar segja að honum sé mikið í mun, þessum skapríka manni, ef hann heldur að hann með einhverjum hætti geti gert íslenskar skipasmíðar tortryggilegar. Mátti vel skilja það á máli hans að hann teldi það mikinn óþarfa að efna til þeirrar umræðu sem við höfum nú átt hér í dag og á þessari kvöldstund, utandagskrárumræðu um atvinnuástandið, þegar svo háttar til skv. nýjasta yfirliti um atvinnuástand sem vinnumálaskrifstofa félmrn. hefur sent frá sér, svo að mér sé kunnugt, og dagsett er 9. okt. sl., að fjöldi skráðra atvinnuleysisdaga svari til þess að 1516 manns hafa að meðaltali verið á atvinnuleysisskrá í 5 mánuði, en það jafngildir 1,1% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði í mánuðinum, en 0,4% á sl. ári. Ef ég man þær tölur rétt sem hæstv. iðnrh. fór með hér áðan, þá hefur atvinnuleysi á þessu ári verið 1,6%, er það rétt munað? og stefnir í 1,7%. Jafnframt kom fram hjá hæstv. iðnrh. að hann staðfestir það mat Þjóðhagsstofnunar og vinnumálaskrifstofu félmrn. að atvinnuleysi muni fara vaxandi, við séum ekki komnir ofan í öldudalinn, og skyldi maður ætla að a.m.k. hæstv. forsrh. sæi sóma sinn í að vera viðstaddur umræður af þessu tagi. Það var líka eftirtektarvert að hér tóku til máls fjórir hæstv. ráðherrar. Einn þeirra, hæstv. iðnrh., talaði um það með sjálfsánægju að atvinnuleysi væri þó ekki jafnmikið í landinu og svörtustu spár hefðu sagt, en gleymdi á hinn bóginn því að fólksflutningar frá Íslandi hafa verið meiri en um langt árabil og væri fróðlegt að sjá hvernig þær tölur litu út, ef bætt yrði við atvinnuleysistölurnar því fólki sem hefur orðið að flýja land vegna þess að það hefur ekki fengið atvinnu hér á landi við sitt hæfi. Aðrir ráðherrar, ekki forsrh., ekki sjútvrh. og ekki hinn nýi atvmrh., hæstv. hagstofuráðherra, sáu ástæðu til þess að gera atvinnuástandið að umræðuefni með einu einasta orði. Meira að segja hæstv. sjútvrh. var svo ósvífinn að segja, eftir að ég hafði farið hér með tölur atvinnuleysis alla mánuði ársins, þær tölur sem fyrir lágu frá janúarmánuði til september og jafnan hafði komið í ljós að ástandið var verra en á sl. ári, ýmist þrefalt eða fjórfalt meira atvinnuleysi en sl. ár, að segja að ég hafi efnt hér til umræðu á fölskum forsendum og mér hefði verið nær að tala um að þessi umræða væri um skipasmíðar. Ekki snerti hann nú meir þessi umræða um hið bága atvinnuástand sem er hér á landi. Hitt þótti mér næsta undarlegt að þessi hæstv. ráðherra, sem kýs að vera fjarverandi og má vera að hægt sé að hnippa í hann þó síðar verði, skuli ekki hafa svarað þeirri beinu spurningu sem ég beindi til hans hér við umræðurnar, hvort hann teldi að samkeppnisstaða sjávarútvegs væri viðunandi hér á landi. Ég man ekki hvort hann sagði að ég hefði ekki minnst á sjávarútveg. Hitt man ég að hv. þm. Skúli Alexandersson, 4. þm. Vesturl., hafði ekki hlustað á mína ræðu þar sem ég varði löngum kafla einmitt til þess að ræða stöðuna í sjávarútveginum og það samhengi sem er milli skipasmíða og sjávarútvegs og gekk svo langt að vitna til ræðu, boðskapar sjútvrh. á fiskiþingi þar sem hann segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Mikilvæg breyting hefur nú náðst á raungengi krónunnar og þeim ábata verður atvinnugreinin að halda. Kjarasamningum sem raska því raungengi sem verður um næstu áramót getur sjávarútvegurinn ekki staðið undir.`` Þessi ummæli mín tók hæstv. sjútvrh. svo að ég væri kominn í flokk einhverra vondra manna sem héldu því fram að ríkisstjórnin hefði brugðist þeim loforðum sem hún gaf vinnumarkaðinum á sl. vori þegar hún stóð fyrir kjarasamningum við opinbera starfsmenn. Þegar hún gekk fram fyrir skjöldu, tók ráðin af aðilum vinnumarkaðarins og markaði sérstaka launastefnu sem hún sagði að hið opinbera gæti staðið undir, en síðan kæmi það í hlut aðila vinnumarkaðarins að semja um þau laun sem atvinnuvegirnir gætu staðið undir. Var svo að skilja, a.m.k. þegar ráðherrarnir töluðu stundum, að þeir ætluðust til þess að fólk úti á hinum almenna vinnumarkaði sætti sig við önnur og lakari kjör en gerist á hinum opinberu stofnunum. En það vill svo til að það er ekki aðallega ég sem hef gert þessi mál að umræðuefni hér í þingsölum. Sá maður er varaforseti Alþýðusambands Íslands, kunnur verkalýðsleiðtogi frá Vestfjörðum, hv. 3. þm. Vestf. Karvel Pálmason, sem við umræður um lánsfjárlög í Ed. krafðist þess að umræðunni yrði frestað til þess að hann gæti rekið ofan í hæstv. fjmrh. þau ósannindi sem hann hefði farið með og rakið lið fyrir lið þau svik sem ríkisstjórnin hefði sýnt í sambandi við þau fyrirheit sem hún gerði við kjarasamningana á sl. vori. Morgunblaðið hefur þessa umræðu eftir honum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það er sama hvað menn ryðja upp úr sér af tölum, þá er það budda hins almenna launamanns sem segir til um stöðu mála. Karvel benti á að vinur væri sá er til vamms segði og því hikaði hann ekki við að segja að skattar væru um of og ríkisstjórnin hefði ekki staðið við loforð sín við launþega um kaupmátt launa. Almenningur mun kveða upp sinn dóm, sagði Karvel, og bætti því við að oft þegar menn væru komnir á toppinn þekktu þeir ekki sinn vitjunartíma. Ætti það við um ríkisstjórnina.`` Þessi eru ummæli varaforseta Alþýðusambands Íslands og ég man ekki hvort hann viðhafði þau ummæli í hinni sömu ræðu að hann hefði aldrei lofað þessari ríkisstjórn stuðningi. A.m.k. fór það ekki dult að traust hans á ríkisstjórninni væri mjög þverrandi og ekki til þess að byggja á. Svo mikið er a.m.k. víst. En það er kannski eðlilegt að hv. þm. blöskri. Ef við tökum hækkun launa frá upphafi til loka árs eins og ég gerði hér áðan, þá nemur sú hækkun 12% á þessu ári, er spáin. Spáð er að verðbólga verði 25%. Hæstv. forsrh. sagði hér í þessum ræðustól áðan og var montinn yfir að gengi krónunnar hefði fallið um 30% síðan í september í fyrra. Það þýðir, ef rétt er með farið, að erlendur gjaldeyrir hefur á þessu sama tímabili hækkað um 42,9%. Nú hygg ég að vísu að hæstv. forsrh. fari ekki rétt með. Ég hygg að hann ruglist á tölum eins og stundum áður. Ætli það sé ekki nær lagi að gengið hafi fallið um 25% eða svo. Ég hef það ekki hjá mér. En hitt liggur ljóst fyrir að gengisfellingin hefur verið veruleg og þótti mér vænt um að heyra það hjá hæstv. viðskrh. að hann taldi það nú helst sér til gildis í sínum ræðustól áðan að hann hefði mjög beitt sér fyrir því að gengið hefði fallið síðan þessi ríkisstjórn var mynduð. Hæstv. forsrh. talaði um fast gengi á árunum 1987 og fram eftir ári 1988. Ég og viðskrh. vitum báðir að hæstv. forsrh. fer þar með rangt mál. Við vitum báðir tveir, ég og viðskrh., að gengið var fellt um 6% í febrúarmánuði 1988. Við vitum báðir að gengið var fellt um 10% í maímánuði 1988 og við vitum að þá var gefin heimild til þess að gengið mundi síga um 3% til viðbótar. Við vitum meira að segja líka báðir tveir að það var Alþfl. og hæstv. viðskrh. sem stóðu gegn því í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar að sú gengisheimild væri notuð en um leið og nýja ríkisstjórnin var mynduð fór hæstv. viðskrh. og þáv. hæstv. utanrrh. fram á það við Seðlabankann að þetta gengissvigrúm yrði notað af Seðlabankanum áður en ný ríkisstjórn yrði mynduð. Á þessum tíma féll gengið með öðrum orðum um tæp 20%. Ég býst við að hæstv. viðskrh. hafi haft það í huga, þegar hann talaði áðan um það hvað sér hefði tekist vel að fella gengið síðan, að hann hefði of seint skilið þann sannleik sem fólst í stefnumörkun okkar sjálfstæðismanna, bæði vorið 1988 og eins um haustið, að óhjákvæmilegt væri að leiðrétta gengisskráninguna. Með öðrum hætti væri óhugsandi að komast að þeirri niðurstöðu að rétt sé að fella gengið --- eigum við að nota tölu forsrh.? --- um 30% síðan, miðað við þær almennu launahækkanir sem hafa orðið á þessu tímabili og miðað við þær breytingar sem hafa orðið á stöðu atvinnuveganna á þessu tímabili. Spurningin er auðvitað þessi: Hvers vegna miðar ekki hæstv. viðskrh. raungengið við þann tíma þegar hann var viðskrh. síðustu mánuðina í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar þegar hann talar um óskastöðuna? Mér þykir slæmt að hæstv. forsrh. skyldi ekki hafa svarað þeirri spurningu nema út í hött hvort rétt væri hjá hæstv. hagstofuráðherra að málefni skipasmíðaiðnaðarins hefðu ekki verið rædd í ríkisstjórninni síðan hún var mynduð til loka októbermánaðar, hvað sem síðan hefur verið. Þetta er athyglisvert, líka í ljósi þess að hæstv. hagstofuráðherra lýsti því hér yfir í dag, í þessum stól, að það væri búið að fela honum atvinnustefnu innan þessarar ríkisstjórnar. Þar með er auðvitað búið að fela honum um leið að marka stefnuna í málefnum skipasmíðaiðnaðarins og má kannski segja að það sé eina vonin fyrir skipasmíðaiðnaðinn eftir að hæstv. iðnrh. var svo smekklegur að segja áðan að við Íslendingar ættum að þiggja styrki, erlenda ríkisstyrki, til útgerðarinnar. Við ættum ekki að reyna að standa á bak við íslenska skipasmíði, en meðan okkur gæfist kostur á því að fá 26--36% ríkisstyrk hjá þjóðum Efnahagsbandalagsins ættum við að þiggja það. Ég vil minna hæstv. iðnrh. á það að þegar hæstv. forsrh. skrifaði aðilum vinnumarkaðarins bréf í tengslum við kjarasamningana á sl. vori var tekið sérstaklega fram að það ætti að tryggja stöðu íslenskra útflutningsatvinnuvega, og það er ekki hægt að líta á skipasmíðarnar öðruvísi. Það sannaði sig m.a. í sambandi við Kanadaskipin og í sambandi við þá tækniþekkingu sem verið er að tala um að íslenskar skipasmíðastöðvar geti flutt úr landinu. Ég hygg að hæstv. iðnrh. sé mér sammála um það að það sé of þröng skilgreining að segja að íslenskur skipasmíðaiðnaður sé ekki útflutningsiðnaður. En ef átti að tryggja íslenska skipasmíðaiðnaðinum samkeppnisstöðu, hvernig getum við þá fallist á það um leið að rekstrarskilyrðin eigi að vera allt önnur? Eða gleymdist að segja í bréfinu að það ætti að tryggja íslenskum útflutningsatvinnuvegum, öðrum en skipasmíðaiðnaði, eðlilega samkeppnisstöðu við þessar greinar í erlendum löndum? Það má vel vera að það sé hugsun ráðherrans. A.m.k. kom það fram hjá hæstv. sjútvrh. hér áðan að hann hafði allt á hornum sér um það að hægt yrði að nota það fiskiskip sem nú er í smíðum í Slippstöðinni fyrir norðan, en hann tók ekki alveg fyrir það að hann væri til í það að leyfa smíði fiskiskipa erlendis á sama tíma og þetta skip er í Slippstöðinni norður á Akureyri. Það er stolt atarna fyrir íslenskum atvinnuvegum, að horfa upp á atvinnuleysið, ráðast gegn stjórn Slippstöðvarinnar fyrir það að hún skyldi hafa heimilað smíði skipsins á árinu 1987, eins og hæstv. sjútvrh. gerði, en segja síðan í lokaorðum sinnar ræðu að hann hefði ekki séð annað en að sæmileg atvinna hafi verið í íslenskum skipasmíðastöðvum og ekki hefði verið hægt að bæta þar við verkefnum. Hvernig getur hann gert hvort tveggja í senn, að ráðast að þeim mönnum sem samþykktu verkefnin en hrósa sér svo sem stjórnmálamanni af því á eftir að ekki kom til uppsagnar í Slippstöðinni fyrir einu eða tveimur árum? Þetta er auðvitað spurning sem hann verður að svara og ég hefði knúið svara við ef hann hefði verið hér í kvöld. Hið sama er að segja um raðsmíðaskipin. Það var atvinna vegna þeirra, af því að þau voru hér. Þess vegna kom ekki til uppsagna í Slippstöðinni. Og ég hygg að bæði hæstv. iðnrh. og hæstv. sjútvrh., ef maður talar við þá í ró og næði, báðir þessir menn muni samþykkja það að ógjörningur er með öllu að halda uppi svo stórri, svo fullkominni og tæknilega vel útbúinni stöð sem Slippstöðin á Akureyri er ef hún á ekki að fá burðarverkefni eins og skipasmíðar þegar að kreppir. Í þeirri skýrslu sem hið enska ráðgjafarfyrirtæki Appledore samdi fyrir iðnrh. er varpað fram einni spurningu, að hætta skipasmíðum. Um það segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Frammi fyrir skorti á pöntunum, lélegri fjárhagsstöðu og harðri samkeppni er þetta vissulega möguleiki á Íslandi ...`` --- Ja, svo stendur þetta, herra forseti. --- ,,og gæti gerst að einhverju leyti vegna ,,eðlilegra`` markaðsafla ef ekkert er gert til þess að endurskipuleggja iðnaðinn. Þetta er þó ekki álitinn álitlegur kostur fyrir Ísland vegna eftirgreindra ástæðna: Sjávarútvegurinn þarfnast lágmarksþjónustu sem þarf að vera tiltæk á staðnum. Það tap kunnáttu og tækni sem fylgir mundi verða til tjóns fyrir litla eyþjóð sem reiðir sig mjög mikið á fiskiflota sinn. Atvinnutækifærum mundi fækka mjög mikið og vandamálið vegna flutnings vinnuafls til Reykjavíkur mun aukast. Það mun hafa óhagstæð áhrif á vöruskiptajöfnuðinn að öll vinna við flotann verði að gerast erlendis. Mat APA hefur sýnt að iðnaðurinn á möguleika á að verða samkeppnishæfur með endurskipulagningu. Þegar alls er gætt er því álitið að það sé ekki álitlegur kostur fyrir Ísland að leyfa iðnaðinum að hnigna.`` --- Ég endurtek: ,,að leyfa iðnaðinum að hnigna.`` Nú er spurning: Telur hæstv. iðnrh. að iðnaðinum hnigni ef Slippstöðinni á Akureyri er lokað, þegar búið er að loka Slippstöðinni í Stykkishólmi, þegar Stálvík er lokuð, þegar við horfum fram á það að Þorgeir og Ellert hafa ekki verkefni þegar þeirri nýsmíði er lokið sem nú er verið að vinna að? Og ég ítreka þá spurningu sem ég kom með hér fyrr í dag: Hefur það verið rætt innan ríkisstjórnarinnar að þær endurbætur sem boðnar voru út vegna Árna Friðrikssonar verði unnar hér á landi og lægsta íslenska tilboðinu tekið? Það þýðir lítið að tala um einhverja spillingu í sjávarútvegi af þeim sökum, að útvegsmenn muni kappkosta að kaupa ný og ný skip ef skipasmíðaiðnaður er niðurgreiddur eins og hæstv. sjútvrh. gerði. Eða vill kannski hæstv. iðnrh. frekar þiggja ölmusuna hina erlendu og segja upp fólkinu á Akranesi? Er það hugmyndin? Er það það sem á að gera? Ég tók eftir því að Árni Gunnarsson, hv. 3. þm. Norðurl. e., fann að því að ég skyldi hafa talað um að hæstv. iðnrh. hefði kallað forstjóra Slippstöðvarinnar, stjórnarformann og stjórnarmann inn á teppið. Hann sagði að stjórn Slippstöðvarinnar hefði að fyrra bragði óskað þess við hæstv. iðnrh. að fá að ræða við hann um ástandið í skipasmíðaiðnaðinum og ástand Slippstöðvarinnar sérstaklega. Í frétt Ríkisútvarpsins var þetta öðruvísi. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Jón Sigurðsson segir að hann hafi verið í sambandi við forustumenn Slippstöðvarinnar. Hann segist hafa heimsótt stöðina í september sl. og fylgst með stöðu þess um langt skeið. Sl. föstudag hafi hann kallað á sinn fund stjórnarformann hennar, forstjóra og einn stjórnarmann.`` Þetta verður ekki skilið öðruvísi, hæstv. iðnrh., en svo að frumkvæðið hafi verið hans, iðnrh., hann hafi fylgst með rekstri Slippstöðvarinnar um nokkurt skeið og séð ástæðu til þess að kalla stjórnarmenn fyrir sig og forstjóra Slippstöðvarinnar. Hæstv. iðnrh. er smekkmaður á íslenskt mál og ég veit að hann finnur að ég hef rétt fyrir mér, en ekki get ég fundið að því þótt hæstv. iðnrh. leiðrétti sig og lýsi því hér yfir að hann hafi ætlað að segja annað en hann sagði. ( Viðskrh.: Hver segir að ég hafi sagt þetta, Halldór minn? Þetta er ómerkilegur orðhengilsháttur og ekki sæmandi þingmanni hér.) Hæstv. ráðherra sagði: ,,Hver segir að ég hafi sagt þetta? Þetta er ómerkilegur orðhengilsháttur og ekki sæmandi þingmanni hér.`` Kannski ég megi þá aftur spyrja: Er þessi setning ekki heldur höfð eftir hæstv. iðnrh.? Með leyfi hæstv. forseta: ,,Í hana hafi verið ráðist fyrir um tveim árum án þess að séð hefði verið fyrir því hvernig verkefnið gæti aflað fyrirtækinu tekna og ekki hafi verið hugað að því hvernig það félli inn í reglur um stjórn fiskveiða og reglur um sölu og skipti á skipum.`` Sagði hæstv. iðnrh. þetta?

Þetta er staðreynd í málinu.

Er þetta staðreynd í málinu? Gengur hæstv. iðnrh. svo langt að segja að ég hafi sagt ósatt um þetta atriði? Gengur hann svo langt?

Ég sagði: Þetta eru staðreyndir málsins.

Eru þetta staðreyndir málsins? Það verður náttúrlega fróðlegt að bera þeim starfsmönnum Slippstöðvarinnar sem unnu að undirbúningi þessa skips þessa kveðju hæstv. iðnrh., að þeir hafi ekki hugað að reglum um stjórn fiskveiða og með hvaða hætti mætti skipta út skipi, og hann ætlar að standa við það. Ég skal láta kanna hitt, hæstv. iðnrh., uppi í Ríkisútvarpi, hvort Ríkisútvarpið hafi farið rangt með ummæli ráðherrans. Ég mun láta gera það, biðja hæstvirtan fréttamann að hlusta nú á segulbandið og athuga hvort hann hafi farið rétt með ummæli ráðherrans, líka varðandi hitt atriðið. Ég veit að þetta eru ósannindi og ég sagði, hæstv. forseti, þgar ég bað um þessa umræðu að ég mundi biðja um hana vegna þess að ráðherrar færu með ósannindi og þeir hafa gert það. Hæstv. fjmrh. sagði hér við umræður um fjárlög að engin nefnd starfaði að því að vinna að breytingu á skattalögum í samræmi við yfirlýsingu hæstv. forsrh. í vor. Hæstv. iðnrh. segir að þessi nefnd sé til og segir að hún hafi starfað. Og þá langar mig að spyrja hæstv. iðnrh. hvort nefndin sem hann talaði um sé búin að skila hæstv. fjmrh. tillögum um breytingar á skattalögum í samræmi við yfirlýsingu forsrh. um það í vor að skattareglur hér yrðu sambærilegar við það sem gerist í löndum Efnahagsbandalagsins. Ég veit ekki hvort ég man rétt síðan í maí. Mig minnir að hæstv. iðnrh. hafi þá notað orðið ,,fljótlega``. Nú kannaðist hæstv. fjmrh. ekkert við þetta. Hann sagði að talsmenn vinnuveitenda mundu bara standa frammi fyrir því sem ríkisstjórnin ákvæði. En er hæstv. iðnrh. búinn að skila þessum tillögum til hæstv. fjmrh.? Veit hæstv. fjmrh. hvað iðnaðurinn er að hugsa? Var það kannski niðurstaða þessarar nefndar, hæstv. iðnrh., að búið er að leggja hér fram á Alþingi frv. um það að gjalddagi launaskatts skuli vera einu sinni í mánuði? Í grg. er sérstaklega talað um að með þessu sé verið að liðka fyrir ríkissjóði, þetta bæti hag ríkissjóðs en bitni á iðnaðinum í landinu sem launaskattinn greiðir eins og hæstv. ráðherra veit. Var þetta samþykkt í nefndinni eða er þetta á móti þeim hugmyndum sem komu í nefndinni? Er ekki hægt að fá já eða nei við því hvort þessi nefnd hæstv. iðnrh. hefur sent hæstv. fjmrh. blað um það hvernig hún vilji breyta lögum um tekjuskatt? Það er komið fram í október, nóvember meira að segja, og skattalögin eru óðum að berast á borð þingmanna. Er ekki einu sinni hægt að segja já við því að fjmrh. hafi séð þetta blað? Ekki nei? Hæstv. forsrh. fer undan í flæmingi ef hann er spurður. Er hægt að fá svar við því hvort hæstv. iðnrh. hefur rætt málefni skipasmíðaiðnaðarins í ríkisstjórn eftir að þessi ríkisstjórn var mynduð? Hvor segir satt, ráðherra Hagstofu eða forsrh. um þau mál? Vill ekki hæstv. iðnrh. upplýsa okkur hér, með jái eða neii, hvort málefni skipasmíðaiðnaðarins hafi verið rædd í ríkisstjórninni, og þá hvenær, eftir að þessi ríkisstjórn var mynduð? --- Ekki orð. Stundum grípur hæstv. iðnrh. fram í. Hann er ekki alltaf sannheilagur í þeim efnum, en nú vill hann ekkert segja. Gallinn við þetta er auðvitað sá, sem maður hefur áður orðið var við, að þó að ráðherrar séu þannig staðnir að því að vilja ekki svara knýjandi spurningum hafa þeir komist upp með það gagnvart fjölmiðlum að þeir láta kyrrt liggja ef svarið kemur ekki í þingsölunum. Það verður fróðlegt að fylgjast með því hvort fjölmiðlar muni knýja þessa menn til sagnar um það, eins og við reynum hér í þingsölum, hvað sé rétt í þessu máli. Það verður fróðlegt að sjá það. Aðhald í ríkisfjármálum, segir hæstv. iðnrh. Hann hafi gert tvennt gott: Hann hafi lækkað gengið og hann hafi sýnt aðhald í ríkisfjármálum. Í hverju er þetta aðhald fólgið? Hv. þm. Karvel Pálmason segir að skattarnir séu of háir. Við vorum að fá fjáraukalög á borðið til okkar. Ég held að það hafi verið fyrir helgina. Næstu helgi á undan fengum við á borðið til okkar nýtt frv. til lánsfjárlaga vegna ársins 1989. Á þessari einu viku hefur hallinn á ríkissjóði aukist um litlar 100 millj. kr. og rúmlega það, á einni viku. Og ef við lítum á t.d. samneysluna, þá fer hún vaxandi í þessu þjóðfélagi á sama tíma og kaupmáttur rýrnar, á sama tíma og fyrirtækin hafa minna fyrir sig að leggja. Hæstv. iðnrh. sagðist telja að við, sem vorum í stjórn Slippstöðvarinnar fyrir tveim árum, hefðum unnið í þeim anda að láta ríkið koma og bjarga fyrirtækinu eftir á. Og hæstv. iðnrh. segist hafa kynnt sér rekstur Slippstöðvarinnar. Veit hæstv. iðnrh. hversu mikið fé er bundið hjá Slippstöðinni á Akureyri vegna þess að útvegsmenn geta ekki greitt fyrir þær viðgerðir og endurbætur sem þar hafa farið fram á þessu ári? Veit hann hversu mikið er útistandandi? Gerir hann sér grein fyrir því hversu illa sjávarútvegurinn er staddur hér á landi, þeim gífurlegu greiðsluerfiðleikum sem hann stendur frammi fyrir? Ef hann gerði það má myndi hann ekki segja eins og hann sagði: ,,Það er þetta eina verk sem veldur þessum erfiðleikum.`` Auðvitað bindur þetta verk fé fyrir Slippstöðinni, en staða hennar var mjög góð og hún var rekin með hagnaði á sl. ári þó svo skipið hafi verið afskrifað um 60 millj. kr. En hversu mikið fé skyldi vera útistandandi? Fleiri en einn maður í skipasmíðaiðnaði hefur sagt við mig að það sé undarlegt þegar ráðamenn séu að segja: Af hverju vararðu þig ekki á útgerðarmönnunum? Þú ættir að þekkja þá, þú ættir að vita hvernig þeir standa. En málið er ekki svona. Góð fyrirtæki fyrir einu ári, fyrir tveimur árum standa nú höllum fæti og eru í erfiðleikum með að sjá og annast um nauðsynlegasta viðhald. Hæstv. sjútvrh. hafði það eftir mér að ég hefði sagt að launin skiptu ekki máli í þessu þjóðfélagi. Þetta var rangt haft eftir, enda var hann miður sín. Það sem ég sagði var: Þegar búið er að skerða kjörin eins og gert hefur verið sl. tvö ár, þá er ekki hægt að segja lengur að launin séu vandamál í þessu þjóðfélagi. Vandamálin eru verðbólgan, vandamálin eru ríkisstjórnin og skattarnir og vandamálin eru hinir háu nafnvextir og háu raunvextir sem hér er haldið uppi vegna þeirrar miklu þenslu sem er á launamarkaði vegna lánsfjárþarfar ríkissjóðs eins og ég minntist á í minni fyrri ræðu. Það er raunar slæmt að hafa ekki hæstv. sjútvrh. hér, sú umræða verður að bíða betri tíma. Ég ætla að minnast að lokum á eitt atriði, hæstv. forseti, og það eru þau ummæli hæstv. sjútvrh. að hann skilji ekki þá menn sem ákváðu að smíða skipið í Slippstöðinni. Hann sagði að sér hefði aldrei litist á það plan og sagði að þeir sem tóku þessa ákvörðun hefðu skert möguleika fyrirtækisins til langrar framtíðar. Svo mörg voru þau orð. Mér finnst það mikil hreysti þegar horft er á atvinnuástandið í landinu, þegar íhugað er hversu margir eru atvinnulausir hér að eina misfellan sem sjútvrh. sá var sú að þegar allt önnur ríkisstjórn var við völd, spár um þorskstofna komandi var tiltölulega mjög góð, bjartsýni ríkti í landinu, þá skyldu menn láta sér detta í hug að hægt væri að halda uppi fullri atvinnu í Slippstöðinni á Akureyri. Auðvitað get ég tekið undir með sjútvrh. og sagt: Ef maður hefði vitað hvað biði íslenskrar þjóðar, þá er vafasamt að ráðist hefði verið í þessa framkvæmd frekar en margar aðrar sem gert hefur verið því allt er það heldur niður á við sem gerist hér í efnahags- og atvinnumálum upp á síðkastið. Þó er þetta versta lexía núna þegar hæstv. sjútvrh. dauðadæmir þetta skip, en lætur jafnframt í það skína að til mála komi að skip verði flutt inn erlendis frá. Þó hann hafi ekki verið að hrósa því, þá hélt hann þó þeim möguleika opnum. Í fréttatilkynningu frá Félagi dráttarbrauta og skipasmiðja sem dags. var 2. nóv. segir í niðurlagi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Félagið hefur ítrekað bent á leiðir til að jafna aðstöðu skipaiðnaðarins, svo sem að auka mismun lána til verkefna innan lands og erlendis, að tryggja jafnræði í bankaábyrgðum til samræmis við ákvörðun ríkisstjórnarinnar frá 2. des. 1986, að auðvelda innlendum stöðvum að taka eldri skip upp í ný. --- Ég endurtek: að auðvelda innlendum stöðvum að taka eldri skip upp í ný. --- Að tryggt sé að leitað sé eftir tilboðum innan lands og tilboð séu metin á viðskiptalegum grundvelli áður en lánveitingar eru ákveðnar. Félagið hefur jafnan talað fyrir daufum eyrum ráðamanna. Hér er um fullkomið alvörumál að ræða og síðustu tíðindi sýna að skjótra aðgerða er þörf.`` Enginn þeirra ráðherra sem hér hafa talað í dag hefur léð máls á því að innlendum stöðvum verði auðveldað að taka eldri skip upp í ný. Á sama tíma er það viðurkennt að erlendar skipasmíðastöðvar í löndum Efnahagsbandalagsins fá 26--36% ríkisstyrk. Umræðan í þjóðfélaginu nú snýst um það að við eigum að aðlagast hinum evrópska markaði og við eigum að fara eftir leikreglum þess markaðar. Við Íslendingar erum fámenn, lítil þjóð. Við getum ekki vænst þess að við getum hvarvetna verið samkeppnishæfir við það besta sem gerist í þessum löndum. Skýringin á innflutningi á t.d. kökubotnum erlendis frá er sú að þeir eru miklu ódýrari í framleiðslu í hinum stóru verksmiðjum erlendis en í okkar litlu brauðgerðum þar sem sami maðurinn verður að einbeita sér að margvíslegum brauð- og kökutegundum samtímis. Á mörgum, ótalmörgum öðrum sviðum getum við ekki vænst þess, þessar fáu hræður, að við stöndum erlendri samkeppni snúning og allra síst núna þegar ástandið í atvinnuvegum er þannig að fjárfesting í búnaði, tækjabúnaði og hugbúnaði, í vöruþróun er undir lágmarki. Ég veit satt að segja ekki hvernig þeir menn sem glaðast tala um hinn sameiginlega markað hugsa sér Ísland. En við eigum að búast við því að við þolum hvað sem er hér, að við eigum að vera með eitthvert frelsi innan okkar landamæra sem engum erlendum mönnum dettur í hug að hafa í sínu landi. Ég segi, hæstv. forseti, það er ekki ofrausn þótt reynt sé að auðvelda innlendum skipasmíðastöðvum að taka eldri skip upp í ný. Það er ekki ofrausn þótt brugðist sé við óeðlilegri, erlendri samkeppni með viðeigandi hætti. Ég viðurkenni að skipasmíðaiðnaðurinn hefur marga menn í þjónustu sinni og ég viðurkenni að við erum þar að tala um mjög háar tölur. Eigi að síður blasir við að í smærri iðngreinum hafa verið veitt sérstök samkeppnislán með vildarkjörum hjá útflutningssjóði. Skipasmíðaiðnaðurinn var talinn of stór fyrir þennan sjóð. Það dugir ekki að segja í öðru orðinu: Við viljum viðhalda þessum iðnaði til þess að íslensk skip, þegar þau þurfa á að halda, geti fengið þá þjónustu sem best er í veröldinni. Það dugir ekki að setja niður á pappír að verkþekking í fiskiskipaiðnaði hér á landi sé meiri en víðast annars staðar, ef við höfum ekki kjark til þess að nýta okkur þessa þekkingu og leyfa þeim mönnum sem búa yfir henni að spreyta sig á nýjum verkefnum. Ég tók eftir því að ráðherra Hagstofu talaði um að það ætti að koma í hlut íslenskra skipahönnuða, verkfræðinga, að stjórna verkum í skipasmíðastöðvum erlendis þar sem vinnuafl er ódýrara. Ég segi á hinn bóginn að okkur sé nauðsynlegt að standa vörð um járnsmíða- og vélsmíðaiðnað okkar Íslendinga sem stendur nú svo höllum fæti að smiðjur í þessari iðngrein hafa margar orðið gjaldþrota á umliðnum mánuðum og í ýmsum þeim sjávarplássum þar sem fyrir nokkrum árum voru lífleg verkstæði eru nú lokaðar dyr. En þetta getum við auðvitað ekki gert nema við viðurkennum sérstöðu skipasmíðaiðnaðarins og göngum til þess verks með opnum hug að rétta hlut hans. Þetta er ekki aðeins spurning um það hvað hæstv. ráðherra finnst og þetta er ekki spurning um það hvað hæstv. ríkisstjórn finnst. Alþingi hefur sagt vilja sinn í þessu máli með þál. frá sl. vori. Það mun vitaskuld reyna á það hér á Alþingi hvort hæstv. ráðherra standi við það að koma því í verk sem honum hefur verið falið. Það má vel vera að nauðsynlegt kunni að vera að taka málið upp aftur með öðrum hætti, ég skal ekki fortaka það. En hitt er alger misskilningur ef hæstv. ráðherra heldur að hann komist upp með það og ríkisstjórnin komist upp með það að aftur líði tveir mánuðir án þess að skipasmíðaiðnaðurinn sé ræddur í ríkisstjórn Íslands. Sumir alþm. sem styðja þessa ríkisstjórn, hæstv. forseti, hafa brugðið á það ráð að skamma ríkisstjórnina af og til í fjölmiðlum og hér inni í þingsölum svona til þess að þvo hendur sínar. Einn þessara manna er Guðmundur G. Þórarinsson, hv. 10. þm. Reykv. Í sjónvarpsviðtali í kvöld sagði hann að þeir menn sem rækju fiskeldisstöðvar hefðu verið veiddir í gildru á sl. sumri þegar þeir voru hvattir til þess að ala þau seiði sem ekki var markaður fyrir erlendis og leggja í þann kostnað sem fylgdi því. Nú sagðist hann búast við að hrun yrði í þessari atvinnugrein vegna þess að ríkisstjórnin hefði ekki staðið við þau fyrirheit sem hún hefði gefið. Því miður er þetta allt of víða svona. Kannski er það vegna þess að ríkisstjórninni er eins farið og hv. 3. þm. Vestf. Karvel Pálmasyni. Hún trúir ekki lengur á að hún geti rétt við atvinnuástandið hér á landi. Hún horfir fram á vaxandi atvinnuleysi. Hún gerir sér grein fyrir því að hún hefur brugðist þeim loforðum sem hún gaf launþegahreyfingunni á sl. vori og hennar síðasta hálmstrá nú er að launþegar þessa lands sætti sig við það að lífskjörin haldi áfram að versna á næstu mánuðum vegna þess að þeir óttist atvinnuleysið svo mjög að þeir muni sætta sig við kjaraskerðinguna. Þannig er ástandið hjá þessari félagshyggjustjórn. Hjá þeirri ríkisstjórn sem á sl. hausti talaði hæst og mest um það að hér yrði gróandi þjóðlíf, blómstrandi atvinnulíf, batnandi lífskjör. Á sama tíma og hvarvetna í nálægum löndum, meira að segja í Austur-Þýskalandi, blaktir fáni frelsisins við hún er íslenskt atvinnulíf drepið í dróma aukinna ríkisafskipta sem krystalliserast í þeim ógnvænlegu millifærslum opinbers fjár sem lýsa sér í því að frystiiðnaðurinn hefur verið greiddur niður á þessu ári. Ef hæstv. sjútvrh. hefði verið hér inni, þá hefði ég spurt hann: Er það nú öldungis víst að ríkisstjórnin ætli að fella niður styrkinn til frystiiðnaðarins á næsta ári? Ef hann mundi segja já, þá mundi ég aftur spyrja: Staðan í saltfisknum er erfiðari. Saltfiskurinn þarf á því að halda að greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði renni áfram til hans. En óstjórnin síðustu missiri hefur verð slík að það er búið að éta upp sjóði hans. Skýringin á dauðanum í atvinnulífinu er sú að úr ríkissjóði voru greiddar uppbætur til frystingarinnar í gegnum Verðjöfnunarsjóð frystiiðnaðarins og samtímis voru sjóðir saltfisksins opnaðir upp á gátt og nú er búið að eyða þeim. Hefur ríkisstjórnin í hyggju að koma til móts við saltfiskiðnaðinn á næsta ári, ef staða hans verður áfram erfið með sama hætti og komið hefur verið til móts vð frystinguna og greiða honum úr ríkissjóði uppbætur til þess að sú vinnsla geti gengið?

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Þetta er orðin nokkuð löng umræða. Ég mun þó leitast við að svara, þótt með fáum orðum hljóti að verða, ýmsu af því sem til mín hefur verið beint. Hv. 1. þm. Reykv. Friðrik Sophusson nefndi nokkur atriði í sínu máli. Fyrst spurði hann um það hvort ekki kæmi til greina að setja ,,dumping``-toll á erlendar skipasmíðar fyrir íslenskan sjávarútveg. Ég svara því þannig að það komi ekki til greina, jafnvel þar sem bersýnilegt er að niðurgreiðsla eða styrkur hafi fylgt hinni erlendu smíði. Hvers vegna er það? Það er af því að íslenskur sjávarútvegur er í samkeppni við erlendan sjávarútveg sem nýtur aðgangs að skipasmíðum á þessum kjörum. Sjávarútvegurinn er í samkeppni. Hann er okkar lifibrauð og ég man ekki betur en hv. 2. þm. Norðurl. e., málshefjandinn hér í dag hafi fyrir æðimörgum stundum síðan einmitt nefnt það sem eitt af því sem mestu skiptir. Um það er ég honum sammála. Við þurfum að tryggja sjávarútveginum samkeppnisstöðu. Það gerum við ekki með því að leggja toll á innflutning á nauðsynjum hans, skipum eða viðgerðum á þeim. Ég man reyndar ekki til þess á þeim tíma sem hv. 1. þm. Reykv. var iðnrh. að hann hafi lagt þetta til, enda nefndi hann það í ræðu sinni að þetta kynni að verða eitthvað erfitt í framkvæmd. Hliðstæðan, samjöfnuðurinn, sem hv. 1. þm. Reykv. gerði í máli sínu var sú hvort ekki væri þá rétt að við nytum landbúnaðarniðurgreiðslna frá útlöndum með sömu rökum. Þarna á ekki það sama við. Landbúnaðurinn er ekki í beinni samkeppni við erlendan landbúnað. Það þekkir hv. þm. mætavel. Kannski væri hægt að hugsa sér að sú samkeppni væri eitthvað beinni. Ég bendi líka á, sem öllum er vel kunnugt, að Íslendingar njóta reyndar niðurgreiðslna, útflutningsbóta á kornvöru og ýmsum landbúnaðarvörum sem hér eru ekki framleiddar þegar þær eru keyptar frá svæði Efnahagsbandalagsins. Hins vegar er hér ólíku saman að jafna og ég veit að þessi spurning hv. þm. var, eins og honum er títt, ræðubragð, mælskubragð en ekki efnisleg spurning. En við ræðum hér mikið alvörumál og ég tel það ekki sæmilegt að blanda slíkum hlutum saman eins og reyndar hefur því miður orðið vart í máli hv. málshefjanda, 2. þm. Norðurl. e., að þótt hann hreyfði hér mikilvægu máli, þá hafi hann stundum notað helst til léttvægar aðferðir og rök í sínum málflutningi. Hv. 1. þm. Reykv. nefndi réttilega að hann hefði sýnt --- að mínu áliti lofsverðan --- áhuga á málefnum skipaiðnaðarins með því að skrifa viðskiptaráðuneyti og sjávarútvegsráðuneyti á sínum tíma og reyndar iðnrn. í sumar bréf um málefni skipaiðnaðarins. Því bréfi var svarað eins og hann tíundaði hér vandlega. Hann rifjaði upp að Byggðastofnun hefði verið veitt sérstök heimild til erlendrar lántöku til þess að greiða fyrir innlendum skipaviðgerðum. Reyndar er nú aðdragandi þess máls miklu lengri en svo að það hafi gerst í iðnrh.-tíð hv. 1. þm. Reykv. Ég man ekki betur en þetta hafi staðið lengur og m.a. var á það minnst í bréfi sem hér hefur verið vitnað til í umræðunni sem hæstv. núv. forsrh. Steingrímur Hermannsson skrifaði í septemberbyrjun árið 1986. Ég hafði, eins og upp var rifjað, þá skoðun að til greina kæmi að líta á aðra tilhögun um þessa fjárútvegun til skipaiðnaðarins og þá fyrst og fremst með því sjónarmiði að það yrði honum hagfelldara að ætla öðrum að miðla fénu, t.d. viðskiptabönkunum. Ég sannfærðist um það af viðtölum við þm. sem láta sig málið varða, m.a. hv. 2. þm. Norðurl. e. Halldór Blöndal, og forustumenn Byggðastofnunar og það sem mestu máli skiptir, forustumenn skipaiðnaðarins að það fyrirkomulag að veita viðgerðalánin um reikninga Byggðastofnunar væri það sem einfaldast og heppilegast væri. Þess vegna hefur þetta verið svo, bæði í fyrra og verður, ef lánsfjárlög verða samþykkt eins og tillaga er um hér í þinginu, nú einnig á næsta ári. Hv. 1. þm. Reykv. rifjaði upp að hann hefði beitt sér fyrir skýrslugerð breska ráðgjafarfyrirtækisins Appledore og sjútvrh. hefði tekið þátt í því og beitt sér fyrir þátttöku lánasjóða sjávarútvegsins. Það var rétt og skynsamlegt af hv. 1. þm. Reykv. að rifja þetta upp og ég tek það fram að ég er honum alveg sammála um að það var mikilvægt að fá sjávarútveginn til samstarfs í málinu. Það samstarf hefur staðið síðan og ég mun lýsa því að nokkru hér á eftir hvernig ég hyggst reyna að standa að því þegar ég kem að fleiri atriðum í máli hv. 1. þm. Reykv. Hv. 1. þm. Reykv. hélt því fram að ég sæi ekki þörfina fyrir bankaábyrgðir með sömu reglum fyrir innlendar skipaviðgerðir og smíði eins og þegar um erlendar skipasmíðar væri að ræða fyrir innlendar útgerðir. Þetta er alls ekki rétt lýsing á því sem ég hef fram fært í málinu. Ég hef lýst því yfir að ég vilji beita mér fyrir því að jafn aðgangur verði að fjármagni, hvort sem skipaiðnaðarverkefnin eru unnin hér á landi eða erlendis. Ég hef líka bent á það varðandi ábyrgðirnar að það sé óeðlilegt að innlendir aðilar, sem hafa verið í traustum viðskiptasamböndum, fari að gera kröfur um bankaábyrgðir upp úr þurru og taka fyrir þau gjöld því að auðvitað mundu þau leggjast á viðskiptin. Þetta er þarflaust þegar ekki er viðskiptaleg ástæða fyrir því. Hins vegar legg ég á það mikla áherslu, og m.a. hef ég gert það í bréfaskrifum mínum til lánastofnana, að bankar og fjárfestingarsjóðir mismuni ekki sínum viðskiptavinum eftir því hvort um verkefni innan lands eða utan er að ræða. Hv. 1. þm. Reykv. spyr hvað þessu líði, hverju hafi fengist framgengt. Ég ætla nú ekki að miklast af því að þarna hafi orðið mikill árangur. Þó vona ég, og þá kem ég aftur að samstarfi því sem tekist hefur við aðila í iðnaðinum og við þá vil ég hafa gott samstarf, að fylgt verði eftir ábendingum Appledore-skýrslunnar. Starfshópur er að verki í því máli og hefur m.a. fjallað um bankaábyrgðirnar. Ég hyggst fylgja því eftir en eingöngu þannig að ekki sé verið að leggja ónauðsynleg ábyrgðargjöld á íslenskan sjávarútveg og um það veit ég að hv. 1. þm. Reykv. er mér sammála. Ég þekki til skipasmíðastöðva og skipaviðgerðarstöðva sem þekkja suma af sínum viðskiptavinum svo vel að þeir segja: Ég vil ekki eiga peninga hjá nokkrum manni frekar. Eigum við að fara að gera það að almennri reglu að það verði tekið bankaábyrgðargjald af manni eða fyrirtæki sem alltaf hefur staðið í skilum bara af því að ríkið vilji hafa það svoleiðis? Ég ætla ekki hv. 1. þm. Reykv. að hann hafi átt við þetta þó það hafi mátt skilja hans orð á þann veg. Það kom mjög glöggt fram í máli hv. 1. þm. Reykv. að hann er þeim sammála sem halda því fram að afkastagetan í skipaiðnaðinum sé of mikil. Það verður auðvitað bersýnilegra þegar litið er á verkefnin fram undan. Þau eru einfaldlega minni af því að íslenskur sjávarútvegur er nú að koma út úr enn einni endurnýjunaröldunni eftir góðæri í sjávarútvegi og horfir fram á minnkandi verkefni. Það er ekki verkefni stjórnvalda og ekki skynsamlegt viðfangsefni að skaffa skipasmíðaverkefni hvað sem slíkri sveiflu líður, hvað sem eftirspurninni líður. Sem betur fer hafa stjórnvöld ekki skipunarvald yfir íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum til þess að segja þeim að kaupa bara skipin hvort sem þau þurfa á þeim að halda og borga fyrir þau það sem þarf. Ef það er stefnan, þá stefnum við beint til Póllands --- ,,fyrir breytingarnar``. Ég kem þá að máli hv. þm. Árna Gunnarssonar. Hann rifjaði réttilega upp bréf hæstv. núv. forsrh. Steingríms Hermannssonar frá því í september 1986. Í því bréfi var getið fjögurra atriða, sem öll eru enn til athugunar, um það að þess verði freistað að leita tilboða í verk áður en lánveitingar eru ákveðnar. Ég minni í því sambandi á svar viðskrn. frá árinu 1988 við erindi iðnrh., sem þá var 1. þm. Reykv., um það að nú væri eðlilegra að slíkt aðhald og trygging fyrir sanngjarnri samkeppni við innlendan iðnað kæmi frá Fiskveiðasjóði. Þetta er enn mín skoðun. Þess vegna er það einmitt æskilegt að fá fulltrúa frá iðnaðinum í stjórn þessa sjóðs. Það er enn mín tillaga m.a. af því að ég tel að með endurskipulagningu á bankakerfinu og þar á meðal þeim bönkum sem standa að stjórnum í þessum sjóðum, bæði Iðnlánasjóði og Fiskveiðasjóði, þurfi hvort sem er að breyta þessari stjórnarskipan, m.a. af því að um næstu áramót hefur göngu sína ný lánastofnun, Íslandsbanki hf., þar sem búið er að stokka upp spilin og þegar af þeirri ástæðu verður nauðsynlegt að endurskoða skipun stjórnar í Fiskveiðasjóði. Það er kannski ástæðan fyrir því að þarna hefur ekki fengist niðurstaða enn. Ég held því alls ekki fram að það sé sammæli í ríkisstjórninni um það að þetta eigi að verða eins og ég hef lagt til. Hins vegar segi ég skýrt hvert sé mitt álit í málinu og mun tala fyrir því. Annað atriði sem rifjað var upp úr bréfi forsrh. var áhersla lögð á það að bankaábyrgðir væru sambærilegar fyrir innlend og erlend viðskipti. Ég er hér algerlega sammála. Spurningin er, hvað er sambærilegt og hvað eru sömu aðstæður? Það er þess vegna sem í þessum orðum felst svarið við því sem kom fram hjá hv. 1. þm. Reykv. Í þriðja lagi var nefnd lántökuheimild til Byggðastofnunar eða Byggðasjóðs til þess að tryggja 80% lánahlutfall við innlend verkefni. Það hlutfall hefur reyndar nú í sumum tilfellum farið hærra eða upp í 85% á þessu ári fyrir tilverknað bæði þings, Byggðastofnunar og reyndar að tillögu fleiri aðila. Í fjórða lagi voru svo nefnd samkeppnislán sem Iðnlánasjóður ætti að veita þegar mæta þurfi undirboðstilboði. Nú spyr ég og hlýt að gera það: Þau tvö ár sem liðu frá því í byrjun september 1986 þar til í lok september 1988 fór Sjálfstfl. með iðnaðarmálin. Líklega fór sá flokkur með viðskiptamálin líka á þessum tíma og fjármálin; hvers vegna gerðist ekkert á þessum tíma sem telja verður nokkuð langan, tvö ár, á þeim tíma sem breytingarnar urðu í skipaiðnaðinum og við þekkjum vel? Finnist hv. málshefjanda, 2. þm. Norðurl. e., tveggja mánaða tími langur, þá hlýtur honum að finnast óskaplega langt, heil eilífð, að tvö ár líði án þess að nokkuð gerist í málinu. Þetta eru eðlilegar spurningar. Ég tel að það hafi fyrr á þessu ári nokkuð áunnist í öllum málunum fjórum vegna þess að hreyfing í þeim verður þó á þessu ári, m.a. á grundvelli skynsamlegrar undirstöðu sem lögð var af hv. 1. þm. Reykv., þáv. iðnrh., með því að kveðja til Appledore skýrslugerðarmennina. Þetta er ekki sagt af því að ég vilji sakast við menn um liðna tíð eða orðna hluti. Þetta bara er svona. Og af því að hér hefur verið á orði haft hvort rætt hafi verið meira eða minna í ríkisstjórninni um málefni skipaiðnaðarins, þá vil ég taka það fram að ég hef að sjálfsögðu átt viðræður við félaga mína í ríkisstjórninni um skipaiðnaðinn þótt þau mál kunni ekki að hafa verið formlega á dagskrá ríkisstjórnarfunda, enda er það ekki mælikvarði á athafnasemi ríkisstjórna heldur það starf sem fram fer á vegum ráðuneytanna. Eins og kunnugt er er ríkisstjórnin ekki fjölskipað stjórnvald. Það fór einmitt mjög vel á því hjá hv. 3. þm. Norðurl. e. Árna Gunnarssyni að rifja upp þessi bréfaskipti frá árinu 1986. Það var líka rétt sem kom fram hjá honum að skilaboðin frá þessari umræðu hér í þinginu eigi að vera þau að allt sé gert sem unnt er að gera til þess að koma í veg fyrir hrun skipaiðnaðarins. Hins vegar verðum við að miða við þau verkefni sem fyrir liggja, en ekki einhver gerviverkefni. Endurskipulagning á iðnaðinum, aukið samstarf, fyrirtækjanet, eins og hv. 1. þm. Reykv. nefndi, eru lausnir sem líta þarf á og verður líka gert, m.a. í starfi þeirra manna sem ég hef kvatt til til þess að leggja á ráðin um það hvernig best sé að fylgja ábendingum Appledore-skýrslunnar. Og þar er reyndar fjallað um öll þau atriði sem nefnd voru í ályktun Félags dráttarbrauta og skipasmiðja sem hv. 2. þm. Norðurl. e., málshefjandinn, hefur vitnað hér til a.m.k. tvisvar ef ekki þrisvar sinnum. Það er líka gott vegna þess að þetta eru nokkurn veginn sömu atriðin og voru í bréfinu góða sem til er vitnað frá því í september 1986. Ég skil vel óþolinmæði þeirra manna sem telja að það þurfi að laga þessar aðstæður. En ég skil ekki hversu góða biðlund og þolinmæði þeir sýndu, þessir sömu menn, þessi tvö löngu ár og spyr um það hvað valdið hafi. Hv. 5. þm. Vesturl. spurði hvort ekki kæmi til greina að endurskoða skattinn á skrifstofu- og verslunarhúsnæði, m.a. með tilliti til þess að atvinnuástand væri nú einna lakast í verslunar- og þjónustugreinum, ekki síst hér um suðvestanvert landið. Ég tek það fram að ég hef verið talsmaður þess að þessi skattur verði lækkaður, jafnvel lagður af í tengslum við þá endurskoðun sem fram þarf að fara á eignarskattlagningu í landinu og skattlagningu tekna af eignum. Þessi skattur, eins og réttilega var nefnt af þm., mismunar atvinnugreinum. Hann var reyndar lækkaður í vor frá því sem áformað var með fjárlögum. Ég vil láta líta á þetta að nýju en tek það auðvitað fram að ég er hér ekki að tala fyrir hönd fjmrh. þótt honum sé fullkunnugt um þessa skoðun mína. Hv. 5. þm. Vesturl. spurði og vitnaði til umræðna sem fram fóru hér í þinginu í des. 1988 og í febrúar á þessu ári og að ég hefði þar talað um jafnan aðgang að fjármagni. Hvað hefði verið gert? Ég vil nefna nokkuð af því sem gert hefur verið. M.a. var lántökugjaldinu aflétt. Þá var fjárútvegun til Byggðastofnunar vegna innlendra viðgerðarverkefna mjög rífleg. Það fé hefur ekki allt verið nýtt, heimildin hefur ekki verið fullnýtt eins og hv. 2. þm. Norðurl. e. getur vafalaust sagt deili á. Ástæðan er auðvitað sú að verkefnin hafa ekki verið eins mikil og menn töldu í upphafi og þá kem ég að því sem hv. 5. þm. Norðurl. v. spurði um og lýtur að því sem ég hafði nefnt um áramótin síðustu, líklega hef ég gert það bæði í desember og febrúar, að hlutur innlendra stöðva í skipaiðnaðinum hafi farið vaxandi. Það er rétt. Í viðgerðunum sérstaklega, en þær hafa reyndar minnkað mjög mikið. En svo að ég taki nokkrar tölur þá getum við séð að viðgerðirnar, þá er ég að tala um meiri háttar endurbætur, ekki hefðbundið viðhald skipa, námu samanlagt á verðlagi ársis 1988 2435 millj. árið 1987. Af þessu var framkvæmt innan lands fyrir 1160 millj., erlendis fyrir 1275 millj. Á þessu ári, 1989, er áætlað að endurbæturnar samtals, meiri háttar endurbætur, nemi 1030 millj. Af því sé unnið innan lands fyrir 760 millj., erlendis fyrir 270 millj. Þarna hefur hlutfall innlendra skipasmiðja í lækkandi framkvæmdamagni, einkum endurbótum, aukist verulega. Í nýsmíðinni hafa innlendu stöðvarnar haldið sínum hlut allvel undanfarin ár. Ég nefni sem dæmi tölur um það að 1986, alltaf er þetta á sama verðlagi, ársins 1988, nam nýsmíði innan lands 520 millj., 1987 620 millj., 1988 830 millj., 1989 500 millj. eða álíka mikið og var 1986. Nú er ég að tala hér í beinum tölum um framkvæmdir og umsvif. Það verður að skoða þessa hluti eins og þeir eru og þegar menn vita hvað eitt myndarlegt skip kostar, sjá þeir hvað það eru litlar sveiflur í þessum tölum. Það sem nú veldur áhyggjum er það sem fram undan er. Við sjáum nú ekki fram á nema kannski 280--300 millj. kr. verkefni fyrir árið 1990. Ég ætla ekki að fullyrða nú að það verði svo lítið. Þetta eru hins vegar þær tölur sem menn hafa fengið með því að leggja saman pantanabækurnar hjá stöðvunum og meta þær til einnar tölu. Þær spár eru ekki alltaf réttar. Og það er líka rétt, eins og kom fram hér í máli hv. 2. þm. Norðurl. e., að það þarf að líta á verkefnin og m.a. á möguleikana til þess að auðvelda innlendum smiðjum að taka eldri skip upp í ný. Það er eitt af því sem ég legg mikla áherslu á að þannig verði um hnúta búið að það verði alls ekki hægt að halda því fram að það sé erfiðara fyrir innlendu smiðjurnar að veita þessa þjónustu. Þetta nefni ég sem dæmi. En auðvitað komumst við aldrei fram hjá því að það eru verkefnin sjálf, uppsprettan í sjávarútveginum, eftirspurnin eftir endurbótum og nýsmíðum, og endurbæturnar eru veigameira verkefnið, sem ráða gengi þessarar greinar. Þess vegna er mikilvægast að tryggja hag sjávarútvegsins. Hv. 5. þm. Vesturl. spurði um önnur atvinnutækifæri á Vesturlandi. M.a. nefndi hann þilplötuverksmiðju og hugsanlegt samstarf við Sementsverksmiðjuna í því máli. Það mál er nú enn á miklu frumstigi. Þó vil ég taka það fram að ég hef beitt mér fyrir því að samband komist á milli Sementsverksmiðjunnar og breska fyrirtækisins Butler, sem hefur áhuga á því að kanna kosti þess að framleiða þilplötur úr vikurblöndu hér á landi. Ég tel það mjög áhugavert að kanna það hvort Sementsverksmiðjan geti tekið þátt í því eða dótturfyrirtæki hennar, Sérsteypan, sérstaklega ef kostur er á því að nota sement í stað gips í fylliefnið í plöturnar. Ekki ætla ég neitt að fullyrða um það fyrir fram hvort úr þessu verkefni verði, en ég hef gert mitt til þess að tengja þessa aðila saman og m.a. rætt um hugsanlega bankafyrirgreiðslu í því sambandi við breska viðskiptabanka. Þetta er hins vegar fyrst og fremst málefni sementsverksmiðjunnar og ég hygg að hv. fyrirspyrjandi, 5. þm. Vesturl., fylgist glöggt með málinu á þeim vettvangi. Ekki vil ég segja fleira um málið í bili og um staðsetningu á slíkum vinnustað held ég að sé betra að segja færra en fleira. Ég kem þá að máli hv. 2. þm. Norðurl. e. í síðari umferð í hans málflutningi. Hv. þm. rifjar enn upp gengisbreytingaferil á árinu 1988, telur það skjóta skökku við að ég haldi því nú fram að það sé meðal þarfra verka þessarar stjórnar að hafa tekist að lækka raungengið með sígandi hætti án þess að það ylli afturkasti á vinnumarkaðnum. Ég stend enn við það að ég tel að það hafi verið hið þarfasta verk. Hann telur að ég eða viðskrn. á þeim tíma hafi staðið í vegi fyrir því að 3% heimild til gengisbreytingar, sem veitt var vissulega af þessu viðskrn. vorið 1988, væri nýtt þá um sumarið. Má ég minna hv. 2. þm. Norðurl. e. á það enn á ný að það sumar var að störfum nefnd á vegum forsrh., formanns Sjálfstfl., 1. þm. Suðurl., sem m.a. hafði það á sinni tillöguskrá og kannski efst á henni, og eftir því sem maður hlaut að skilja lengst af í þökk þess sem var verkbeiðandinn, tillögur um að fara niðurfærsluleið. Til þess að halda þeirri leið opinni sem var fram haldið af hæstv. þáv. forsrh. og ýmsum stuðningsmanna hans var það auðvitað alveg hreint ófært að fara að lækka gengið rétt á meðan mennirnir væru að setja þetta saman. Svo kom að því að menn greindi á um ýmsa hluti um haustið, sem ég ætla nú annars ekki að fara að rifja hér upp. Ég segi bara ósköp blátt áfram að meðan bjargvætturinn frá Flateyri og hans samverkamenn voru að bjástra við það að teikna niðurfærsluleiðina hefði það auðvitað ekki verið þarflegt verk að fella gengið rétt á meðan. Hins vegar var það að mínu áliti óhjákvæmilegt og var enda gert að beita þeirri heimild þegar sú hnapphelda var af. Ég minni á að í framhaldi af þeirri ákvörðun, sem var reyndar tekin og framkvæmd 28. sept. 1988, voru gerðar breytingar á gengisskráningunni fram eftir vetri eins og vel er kunnugt og þá erum við komin inn á það ár sem hér hefur mest verið um rætt og ég ætla ekki að rifja upp frekar. En ég verð þó að segja það að ég tel það litlum tilgangi þjóna að rifja upp slíkar gárur í stjórnmálaþróuninni og tel það í raun og veru vera að drepa málum á dreif þegar við stöndum frammi fyrir mikilvægum verkefnum eins og við gerum nú. Ég hirði ekki um að eiga orðastað við hv. 2. þm. Norðurl. e. þegar hann segir að það sé ráðist gegn stjórn Slippstöðvarinnar á Akureyri af hálfu ríkisstjórnarinnar og ráðherra hennar. Ég hef átt gott samstarf við forustumenn Slippstöðvarinnar, mun eiga það áfram og þarf ekki milligöngu hv. 2. þm. Norðurl. e. til þess að tala við það fólk. Ég tel það fjarstæðu þegar hv. 2. þm. Norðurl. e. heldur því fram og leggur það til til að styðja skipaiðnaðinn að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki sem nú þurfa á öllu sínu að halda til þess að ná landi --- og um það mat er ég honum sammála --- eigi að hafa það af sér að leita hagstæðustu verða í nýsmíðar eða viðgerðir. Hv. 2. þm. Norðurl. e. er svo ósmekklegur að kalla þetta að þiggja ölmusu. Ég tel þetta einfaldlega vera búmennsku og það er búmennska ekki eingöngu fyrir hvert fyrirtæki heldur líka fyrir þjóðarbúið allt. Það verður að harma það að í svo mikilvægu máli skuli hv. 2. þm. Norðurl. e. viðhafa svo lágkúrulegan málflutning. Þá kem ég að máli þingkvenna Kvennalistans. Þær minntu okkur á það, bæði hv. þm. Málmfríður Sigurðardóttir 7. þm. Norðurl. e., hv. 10. þm. Reykn. Anna Ólafsdóttir Björnsson og hv. 18. þm. Reykv. Sigríður Lillý Baldursdóttir, að atvinnuleysistölur eru ekki neinar venjulegar hagtölur. Þegar við erum að tala um atvinnuástandið erum við í reynd að tala um sjálfa kvikuna í þjóðlífinu. Á bak við tölur um hvern atvinnulausan mann á skránni eru mannleg örlög. Þessu megum við aldrei gleyma. Við höfum á þessu landi átt því láni að fagna um alllangt árabil að vera að mestu laus við böl atvinnuleysisins. Við erum enn blessuð með því að hafa hér miklu, miklu minni atvinnuvanda en í flestum nálægum ríkjum. Þetta er ekki nóg til þess að við látum sem okkur komi ekki þessi vandamál við. Við þurfum að bægja atvinnuleysinu frá með öllum tiltækum ráðum. Í dag og kvöld hafa skipasmíðarnar mikið verið teknar sem dæmi. Þeir sem við þær starfa eru flestir raunsæir menn sem skilja það vel að þeim er enginn greiði gerður með því að skapa þeim gerviverkefni. Ég vil hins vegar vinna með þeim og geri það og mun gera til að finna leiðir til þess að tryggja þessari mikilvægu starfsgrein arðvænleg verkefni með samstarfi, endurskipulagningu eins og hér hefur mikið verið nefnt og með því að skapa þeim í hvívetna sanngjarna starfsaðstöðu. Ég vil að endingu taka undir það sem kom fram hjá hv. 18. þm. Reykv. þegar hún sagði, Það þarf að horfa fram í tímann og meta langtímaáhrif okkar ákvarðana þegar hugað er að atvinnuuppbyggingu í landinu. Hún nefndi þar umhverfisáhrif af hugsanlegri nýrri atvinnustarfsemi og það er vissulega mjög mikilvægt sjónarmið. Hins vegar tel ég að þeim góðu þingkonum Kvennalistans skjöplist þegar þær tala gegn stóriðju af því að hún sé ekki í samræmi við þeirra skilning á atvinnustarfsemi og sé ekki til þess fallin að auka þátttöku kvenna í atvinnulífinu sem þær minna okkur jafnan á að sé sérlega mikilvæg og um það þarf engum blöðum að fletta. Misskilningur þeirra í málflutningi liggur fyrst og fremst í því að sjá ekki að efling stóriðju á grundvelli orkulindanna t.d. er í þágu kvenna jafnt sem karla og allra landsins barna og viðbót við útflutningstekjurnar hvaðan sem hún er runnin virkar eins og seytluveita á engi og græðir og glæðir aðra starfsemi í þjóðarbúskapnum. Það er slík hugsun, slík langtímahugsun sem við þurfum að fá inn í okkar atvinnumálaumræðu og hafi þessi umræða hér í þinginu í dag, svo löng sem hún er orðin, ýtt mönnum eitthvað í þá átt, þá er það vel.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Mér féll það mjög vel að hæstv. iðnrh. skyldi hafa lýst því yfir að hann vilji beita sér fyrir því að innlendum skipasmíðastöðvum verði auðveldað að taka eldri skip upp í ný sem eru í smíðum hér á landi. Ég met þessa yfirlýsingu mjög mikils og fullyrði að einmitt þetta atriði var haft í huga þegar ákvörðun var tekin um það á árinu 1987 að efna til þeirrar nýsmíði sem er í Slippstöðinni á Akureyri. Ég vek athygli á því að hæstv. iðnrh. tók mjög skýrt fram hér áðan að erfiðleikar skipasmíðaiðnaðarins stöfuðu að verulegu leyti af þeim erfiðleikum sem eru í íslenskum sjávarútvegi, sem er auðvitað laukrétt og skýrir þá litlu fjárfestingu sem nú er í endurbótum og meiri háttar viðhaldi á fiskiskipastólnum sem ég fullyrði að í einstökum tilvikum sé of lítill, en á hinn bóginn er það líka rétt að nauðsynlegt er að fækka skipum þannig að það getur einnig haft sína kosti. Ég þarf náttúrlega ekki að útskýra að sú gengisumræða sem hér hefur farið fram hefur orðið til vegna ummæla forsrh. En hitt er rangt ef ég man rétt, nú væri fróðlegt að fletta upp og gá hvor man betur, þá man ég ekki til þess að sú nefnd, sem hæstv. iðnrh. vitnaði til á sl. sumri og kennd var við Einar Flateyring, hafi orðið til á vordögum og starfað allt sumarið. Sú nefnd var skipuð í ágústmánuði ef ég man rétt. Og áður en það varð hafði verið látið á það reyna í ríkisstjórninni hvort samkomulag næðist um það að láta gengið síga um þessi 3% sem við vorum að tala um áðan. Þessi orðaskipti urðu einu sinni milli mín og hæstv. iðnrh. í Ed. og ég skoraði þá á hann að hafa þessi ummæli eftir þegar þáv. hæstv. forsrh. væri viðstaddur og hlýt að gera það enn. Ég veit ekki hvort hv. 1. þm. Reykv. Friðrik Sophusson var viðstaddur þegar þetta gerðist, en þarna stangast á fullyrðingar. Það er alveg ljóst að gagnvart okkur sjálfstæðismönnum var það ljóst að á þessum tíma vildi Alþfl. ekki nýta þetta svigrúm og er auðvelt að sýna fram á ótal tilvitnanir í blöð og yfirlýsingar bæði formanns Alþfl. og, ja, ég skal ekki segja viðskrh. en a.m.k. formanns Alþfl. frá þessum tíma. 

Þá leiðrétti ég það.

Þá leiðréttir hann það.

Í byrjuðum júlí.

Endaðan júlí, um mánaðamótin júlí/ágúst. Ég skal ekki segja hvort það var, það er hægt að finna dagatalið. Í öðru lagi er það ekki rétt að ég hafi í minni ræðu hér áðan talað um að hæstv. iðnrh. hafi skammað núv. stjórn Slippstöðvarinnar. Hins vegar sagði ég að bæði hann og hæstv. sjútvrh. hafi viðhaft ummæli sem séu óþingleg og ég vil ítreka það og endurtaka.

Fjarstæða.

Iðnrh. segir að það sé fjarstæða, já. Það er líka rangt hjá iðnrh. að ég hafi sagt að sjávarútvegur mætti ekki njóta bestu kjara. Athugasemd mín beindist að þeim ummælum hæstv. iðnrh. í dag að hann talaði þá um að við ættum að þiggja niðurgreiðslur í öðrum löndum á skipasmíðaiðnaði og gaf engan kost á því að hann vildi með neinum hætti koma til móts við þarfir skipasmíðaiðnaðarins nú, hins íslenska og þá nýsmíði sem hér er verið að vinna að. Þess vegna er ég mjög þakklátur hæstv. iðnrh. fyrir að hann skuli hafa sýnt skilning á því að ekki er hægt að halda uppi þeim öfluga skipasmíðaiðnaði sem er hér á landi nema honum verði gefinn kostur á nýsmíði með því að hæstv. iðnrh. hefur lýst því yfir að það eigi að gefa íslenskum skipasmíðastöðvum kost á því að taka önnur skip upp í. Það er talað um sambærilega stærð. Tel ég í rauninni að þetta mál hljóti að vera unnið. Ég vil ekki trúa því að hæstv. sjútvrh. standi á móti vilja iðnrh. í þessu efni og vænti þess að ekki þurfi lengi eftir því að bíða að ríkisstjórnin muni tilkynna með hvaða hætti hún kemur til móts við óskir skipasmíðaiðnaðarins að þessu leyti.

Friðrik Sophusson Virðulegi forseti. Það er nokkuð liðið á fundartímann, komið fram yfir miðnætti og vel það. Ég skal ekki gerast langorður. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann gaf við fyrirspurnum er ég beindi til hans. Það eru aðeins örfá atriði fyrst sem ég vildi gera athugasemdir við. Ég veit ekki hvort ég á að vera að skipta mér af umræðum um þær gárur sem áttu sér stað í stjórnmálum fyrir nokkrum árum er við sátum saman í ríkisstjórn, ég og hæstv. ráðherra. En það er rétt sem hér hefur komið fram að það var skilin eftir opin heimild fyrir Seðlabankann, að sjálfsögðu þá með ...

Hver skyldi hafa veitt hana?

Það var ríkisstjórnin,  Það sem er miklu alvarlegra og upp úr stendur er hitt að hæstv. ráðherra, og það nefndi hann ekki í sinni ræðu, stóð að því að falsa gengi íslensku krónunnar þegar hann tók við embætti iðnrh. í nýrri ríkisstjórn með því að fallast á það að færa til fjármuni til sjávarútvegsins sem lent hafði í erfiðleikum og þar með að breyta starfsskilyrðum samkeppnisiðnaðarins í landinu. Og það er auðvitað ein af ástæðunum fyrir því að íslenskur iðnaður stendur illa eða stóð illa á sínum tíma og stendur jafnvel illa enn vegna afleiðinga af þessu, ekki síst vegna þess að hann hafði ekki fengið neinar bætur þegar best gekk hjá sjávarútveginum á sínum tíma og það hlaut að koma iðnaðinum illa. Í öðru lagi vil ég gera athugasemd við málflutning hæstv. ráðherra þegar hann segir að það sé ræðubragð að hafa nefnt landbúnaðinn við hliðina á niðurgreiðslum í sambandi við innflutning á fiskiskipum og hugsanlega tolltöku samkvæmt heimildum í lögum. Það eina sem mér gekk til var að benda á að þetta er sambærilegt og rök hæstv. ráðherra ná ekki lengra en svo að hann bendir á að landbúnaðurinn eigi ekki í samkeppni við landbúnað annars staðar. Það er ósköp einfalt að koma því heim og saman. Við skulum t.d. taka kartöflurækt og innflutning á kartöflum, kjúklinga, egg og svínakjöt. Það er ekkert einfaldara en að koma því þannig fyrir. Það sem ég var að benda á í minni ræðu ... ( Viðs krh.: Eruð þið ekki að verða þarna sammála, hv. 2. þm. Norðurl. e. og þú og hv. 4. þm. Austurl.?) Ef hæstv. ráðherra heldur að ég hafi verið að ræða það út frá þeim forsendum, þá er það misskilningur. Ég ræddi þetta vegna þess að hæstv. ráðherra tók þannig til orða að honum fyndist sjálfsagt að þiggja niðurgreiðslur frá erlendum ríkisstjórnum. Og þegar hann rökstuddi þetta síðan sagði hann að það væri vegna þess að sjávarútvegurinn íslenski starfaði í alþjóðlegri samkeppni. En hann athugar það ekki að íslenskir launþegar og íslenskir neytendur eru líka í alþjóðlegri samkeppni og það er ein meginástæðan fyrir því að fólk flytur úr landi að vöruverð er hærra hér og laun fara lækkandi, þannig að það má halda því fram að neytendur og launþegar séu líka á samkeppnismarkaði. Hæstv. ráðherra þarf því að endurskoða röksemdir sínar dálítið, a.m.k. áður en hann ætlar sér að flytja þessa ræðu aftur. Það breytir hins vegar ekki því og ég get sagt það við hæstv. ráðherra að ég tel að niðurgreiðslur af hálfu íslenska ríkisins til þessa iðnaðar komi ekki til greina, en þá kem ég kannski að því sem ég held að hafi vantað í ræðu hæstv. ráðherra og átti a.m.k. að vera fyrirspurn af minni hálfu. Ég ræddi það nokkuð í minni ræðu, og það er það sem kemur fram í skýrslu Appledore, að í stað niðurgreiðslna komi stuðningsaðgerð frá íslenska ríkinu til þess að ná fram hagræðingu og þróun í greininni til þess að hægt sé að undirbúa það sem að kemur 1992, að þessar styrktaraðgerðir erlendra ríkisstjórna til iðnaðar í þeirra löndum falli niður, að þá sé hægt að grípa til þessa iðnaðar hér en hann er nauðsynlegur fyrir sjávarútveg okkar og þjóðarbúskap. Ég á ekki von á því að hæstv. ráðherra svari hér og nú þeirri fyrirspurn hvort hann ætli að beita sér fyrir þessu, en ég læt mér nægja að benda á að hæstv. ráðherra hefur lofað að leggja fram ítarlega skýrslu um þetta mál á haustþinginu, þ.e. annaðhvort í þessum mánuði eða þá í þeim næsta, og ég vonast til að í þeirri skýrslu verði hugmyndir ráðherrans um þetta efni, enda er það mjög mikilvægt. Loks að allra síðustu vil ég einungis benda á vegna umræðna um þá eilífð sem svo var nefnd á árunum 1986--1988 að það kemur mjög glögglega fram í tölum sem hæstv. ráðherra nefndi og enn fremur í þeim súluritum sem hv. 4. þm. Vesturl. lýsti hér í sinni ræðu að íslenskur skipasmíðaiðnaður hafði nóg verkefni á árunum 1986, 1987 og 1988. Hins vegar hefur það gerst, sérstaklega er varðar skipasmíðarnar og meiri háttar endurbætur, að verkefnastaðan hefur gjörsamlega breyst á yfirstandandi ári og því er spáð að hún muni enn versna á því næsta. Þetta er kannski meginskýringin á því hvers vegna ekki var gripið til mikilla aðgerða á þeim tíma jafnvel þótt mönnum væri þá ljóst að hlutfallið af heildarverkefnunum hefði farið lækkandi. Ég vil hins vegar þakka ráðherranum það sem hann hefur sagt varðandi það sem gert var í sambandi við Appledore-verkefnið og þá sérstaklega það að reynt sé að sameina kraftana í sjávarútvegi og iðnaði til þess að ná fram viðunandi lausn á þessu máli og ég tek undir það með ráðherranum að það er mjög mikilvægt að slíkt samstarf haldi áfram því að þessar tvær atvinnugreinar eiga samleið og verða að starfa saman ef við ætlum að halda áfram að vera þjóð sem lifir á sjávarútvegi á næstu árum. Að svo búnu tel ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta hér. Ég hef ekki beint neinni fyrirspurn til ráðherrans en vænti þess að það atriði sem ég nefndi sérstaklega, um þróunar- og hagkvæmnisaðstoðina, verði lýst þegar skýrslan kemur fram á haustþinginu sem lofað var.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Við lok þessarar umræðu vil ég bara taka það fram vegna þess sem fram kom hjá hv. 1. þm. Reykv. að það er ætlun mín að taka á þessum þætti í ábendingum Appledore-skýrslunnar og að sjálfsögðu er það ásetningur minn og þeirra manna sem með mér starfa að þessu verkefni að leita allra þeirra leiða, þar með þeirra sem hv. 1. þm. Reykv. rifjaði upp úr Appledore-skýrslunni, til þess að íslenskur skipaiðnaður standi sæmilega þegar að því kemur að samkeppnisstaða hans verður jöfnuð með því móti sem heppilegast er, nefnilega að grannþjóðir okkar leggi af sína styrki og niðurgreiðslur, en meðan þeir eru staðreynd í lífinu, þá verðum við að búa við hana.