Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það eru nú í gildi lög um virkjun Sogsins, frá árinu 1933. Þau lög voru grundvöllur undir þær virkjunarframkvæmdir, sem þá voru fyrirhugaðar við Sogið. Aðalatriði þeirra l. var ákvæði 4. gr. þeirra um heimild fyrir ríkisstj. til þess að ábyrgjast 7 millj. kr., sem verja skyldi til þeirra fyrirhuguðu framkvæmda. Nú eru þær fyrirætlanir, sem þá voru fyrirhugaðar, komnar í verk. Ef þetta frv. verður að l., falla gömlu l. um virkjun Sogsins úr gildi, en þau nýju koma í þeirra stað. Þau nýju verða sams konar grundvöllur undir þær framkvæmdir við Sogið, sem nú eru fyrirhugaðar, eins og eldri l. voru á sínum tíma undir þær framkvæmdir, sem þá voru ráðgerðar. Aðalatriði þessa frv. og meginkjarni eru ákvæði 5. gr., þar sem ríkisstj. er heimilað að takast á hendur fyrir ríkisins hönd ábyrgð á 34 millj. kr. láni til hinna nýju framkvæmda. Þetta frv. var flutt í hv. Nd. og afgr. þaðan og tók þar nokkrum breyt. til samkomulags með mönnum. Iðnn. þessarar hv. d. hefur kynnt sér efni frv. og m. a. borið það saman við eldri lög um virkjun Sogsins, og er n. um það sammála að leggja það til við hv. d., að hún samþ. frv. óbreytt.

Frsm. (Páll Hermannsson) : Herra forseti. Þessi brtt. hefur borizt hingað nú á augnablikinu svo að segja, og ég segi fyrir mig, að ég er ekki fullkomlega búinn að átta mig á, hvaða verkanir hún getur haft. Iðnn. hefur lagt til, að frv. yrði samþ. óbreytt, en þar sem nýjar till. hafa nú borizt, væri betra, að n. fengi tækifæri til að ræða þær. Ég vil því mælast til, að forseti taki málið af dagskrá í dag.



Herra forseti. Ég flyt hér eina brtt. á þskj. 694 um að bæta nýrri gr. inn í frv., þess efnis að heimila fræðslumálastj. að veita barnakennurum, er starfað hafa í 10 ár við kennslu, frí frá störfum í eitt ár á fullum launum til frekara náms, og eru nánari skilyrði greind í brtt. Þannig eiga kennarar að gera nákvæma grein fyrir, hvernig þeir hyggjast að verja árinu, og svo að gefa skýrslu eftir á um notkun tímans. Ef sú skýrsla þykir ófullnægjandi, getur það varðað þá launamissi í eitt ár. Það stendur til að veita kennurum við æðri skóla lausn frá störfum 10. hvert ár, og á þetta að vera skýlaus réttur, sem þeir eiga að fá. Hæstv. kennslumrh. rökstuddi það um daginn, hvers vegna ætti að gera þetta, með því að segja, að alltaf væru breytingarnar í ýmsum kennslugreinum svo miklar, að kennurum væri nauðsyn á að fara til útlanda til að kynna sér þær. Ég er honum alveg sammála um þetta. En ég álít, að hins vegar sé barnakennurum eins mikil nauðsyn á þessu. Þótt þeir kenni ekki sérgreinir og þurfi því eigi svo mjög vísindanáms með, þá er uppeldisstarfið þeim vandasamt, og miklar breytingar gerast í uppeldisfræði, svo og er ævinlega um einhverjar nýjungar að ræða á þeim sviðum, sem barnakennurum er eigi síður nauðsynlegt að kynna sér en kennurum við æðri skóla ýmislegt nýtt á sínum sviðum. Þessi þörf verður æ meiri, þar eð störf barnakennaranna verða vandasamari með degi hverjum, því að heimilin verða æ ófærari til að annast uppeldi barnanna. Því hefur það starf færzt meir og meir yfir á herðar skólanna, og hvílir þá mikið á kennurunum. Þótt ég segi þetta, þá hef ég ekki talið rétt að gera till. um, að barnakennarar eigi kröfu á fríinu 10. hvert ár, þar eð stéttin er fjölmenn. Yrði e. t. v. óbærilegur kostnaður fyrir ríkissjóð, ef horfið væri að því ráði. Ég sé mér því eigi fært að fara fram á meira en að fræðslumálastj. verði veitt heimild til að veita kennurunum þessi fríðindi. Nokkrir efnilegir kennarar fengju þau aðeins, og hófs yrði gætt. Mér finnst, að ekki megi minna vera, sbr. hina æðri skóla, en barnakennarar fái þennan rétt, sem till. fjallar um. Verð ég að segja, að ég tel till. minni mjög í hóf stillt. - Sagt var hér á dögunum í þessari hv. d., að kennarar vildu hafa full laun fyrir að gera ekki neitt. Þetta er auðvitað ekki rétt. Ætlunin er, a. m. k. með minni till. o. fl., að kennarar vinni og vinni erfiða vinnu, þótt þeir fáist eigi beinlínis við kennslustörf. Þessi vinna er í því fólgin að fullkomna sig í ýmsu varðandi uppeldi æskulýðsins. Er það fyrst og fremst gert fyrir þjóðina, en ekki kennarana sjálfa, að þeir geri sig færari um að ala upp æskulýðinn. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meir um þetta. Eins og ég sagði, hef ég reynt að stilla brtt. minni í hóf með því að hafa heimildina. Væri ekki sanngjarnt að hafa á móti þessari till., en þó samþykkja frí til annarra kennara.



Herra forseti. Ég bjóst við, að hv. menntmn. hefði viljað sýna málinu þá umhyggjusemi að halda fund um það milli umr. En það fékkst nú ekki. Því var lýst yfir af hv. 7. landsk. af miklum hroka, að hvorki þyrftu þeir leiðbeininga með né væri þess þörf, að gerðum þeirra yrði breytt. En í svo alvarlegu máli hefði ég óskað, að ábyrgir menn sýndu ekki þvílíkan hroka og hér er gert af þessum hv. þm. - Allar þær till., sem hér eru komnar fram, eru ekki byggðar á neinni gullvægri reglu. Það á að samræma vilja annarra þm. - Það var alveg óviðeigandi, er hv. þm. lét þess getið, að flokkur minn vildi ekki bera ábyrgð á því, sem ég segði hér. Ég tel, að hv. þm. ætti að láta aka sér í hjólbörum út úr hv. d. heldur en láta aka sér í hjólbörum milli deilda. Og ætti þessi hv. þm. og að temja sér meiri háttvísi í umræðum hér og halda sér innan takmarka málsins heldur en vera með persónulegar ýfingar. Ég hef nú leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 691 til umbóta á því, sem hv. frsm. hefur litið yfir í þessu frv. og þótt harla gott. - 1. brtt. mín er við 13. gr., um umorðun á 2. málsgr. þeirrar gr., um að ákvæðin um kennarabústaði nái aðeins til heimavistarskóla. Ríkissjóður hefur til þessa ekki séð sér fært einu sinni að uppfylla skyldur sínar í þessu efni í sambandi við heimavistarskólana. Er því varla þess að vænta, að hann sjái sér fært að bæta við sig nýjum skyldum í þessu efni, sem hann mundi gera, ef frv. væri samþ. óbreytt. Og þó að þetta frv. væri samþ. óbreytt, þá yrði það í þessu tilliti ekki nema pappírsgagn eitt. Þess vegna er ekki ástæða til að samþ. þessi ákvæði frv. óbreytt. Mæli ég eindregið með því, að þessi brtt. mín verði samþ. Þegar ríkissjóður hins vegar er búinn að uppfylla skyldur sínar í þessu efni gagnvart heimavistarskólunum - og að koma upp öllum heimavistarskólunum -, þá er fyrst tími kominn til þess að athuga, hvort á að leggja á hann nýjar kvaðir í þessum efnum. 2. brtt. mín er við 16. gr., um að á eftir orðinu „kennaraprófi“ í fyrri málsgr. komi: „eða hafi aðra sambærilega menntun að dómi fræðslumálastjóra.“ Ég sé ekki, hvers vegna á að útiloka þá menn, sem sambærilega menntun hafa barnakennurum, frá því að mega kenna börnum í barnaskólum, nema það sé gert til þess að ala upp stéttarklíkuskap, til þess að halda við fákænsku í kennarastéttinni, halda henni í því miðaldamyrkri, sem hún er í nú, sbr. orð hv. 7. landsk. þm. við 2. umr. - Ég sé, að á þskj. 695 er flutt brtt. um það, að á eftir orðunum „viðurkenndu kennaraprófi“ í fyrri málsgr. komi: „eða guðfræðiprófi við Háskóla Íslands.“ Mér þykir eðlilegra, að þetta ákvæði standi í 1. eins og ég legg til í brtt. minni. Hins vegar ef meira fylgi er fyrir orðalaginu á brtt. frá hv. þm. S.-Þ. á þskj. 695, get ég fylgt því orðalagi. Því að það verður ekki frambærilegt að neita prestum landsins um að kenna í barnaskólum og bera því við, að þeir séu lakar menntir til þess en yfirborðið af barnakennarastéttinni, a. m. k. enn sem komið er. Það væri því fráleitt að samþ. frv. óbreytt í þessu efni. Við 17. gr. hef ég lagt til, að hún félli niður. Hún er um að ákveða kennslustundafjöldann. Ég álít þetta vera hreint reglugerðaratriði. En ef á að hafa þetta í l., þá álít ég, að þetta ákvæði eigi heima í þeim bálki launal., sem á að fjalla um skyldur embættismanna, en hefur dregizt úr hömlu að semja, þrátt fyrir loforð um að setja þau í l., en ég álít, að þessi ákvæði eigi ekki heima í þessum l. Síðan er brtt. við 24. gr. Ég álít, að það sé rétt, að það standi í l., að ráðherra ákveði þóknun til fræðsluráðsfulltrúa og að sú þóknun greiðist úr ríkissjóði. Það var upplýst af hv. frsm., að þetta ætti að greiðast úr sýslusjóði eða bæjarsjóði á viðkomandi stöðum. En nú er vitað, að það hefur verið þrengt að sýslusjóðunum um tekjuöflun, og þeir eru varla færir um nýjar byrðar. Við 29. gr. hef ég lagt til, að bætt verði aftan við gr. nýrri málsgr., svo hljóðandi: „Eigi er heimilt að veita manni skólastjórastöðu eða kennarastöðu gegn einróma mótmælum viðkomandi skólanefndar. Ég ræddi nokkuð um þetta við fyrri umr. málsins. Ég var þá hvað eftir annað af hv. 7. landsk. þm. lýstur ósannindamaður að þeim dæmum, sem ég tók. Hæstv. menntmrh. sneiddi nokkuð nálægt því sama. Ég lagði gögn fram um það, hversu skólanefndir við gagnfræðaskóla hefðu verið kúgaðar í þessu efni, og tel ég óþarft að skapa það ástand í skólamálunum, að skólanefndir segi af sér, eins og þar var gert sem mótmæli gegn þeim ráðstöfunum, sem komu frá fræðslumálastj., enda þótt hægt væri að bræða sig saman, með því að fá aðra menn til þess að taka að sér þessi störf, gegn loforðum frá ráðh., sem hann vildi þó ekki staðhæfa, að staðið yrði við. Og viðkomandi menn kvíða því, að ekki verði staðið við þau loforð. Tel ég ástæðu til að fyrirbyggja slíkt ástand, sem ég hef nú lýst í skólamálunum, ekki aðeins vegna þessara skóla, sem ég hef áður tilfært dæmi úm, heldur vegna fjölda skóla á landinu. - Ég sé, að um þetta atriði hefur komið fram brtt. frá hv. þm. S.-Þ., um 29. gr. frv. Og ef mín brtt. yrði ekki samþ. um þetta atriði, þá gæti ég einnig fellt mig við það orðalag, sem er á brtt. hv. þm. S.-Þ. um þetta atriði, sem er 6. liður á brtt. 695. Í tilefni af brtt. á þskj. 694, frá hv. 1. þm. Eyf., vildi ég taka fram, að mér finnst þessi gr. ekki eiga heima í þessum l. Ég skal ekki mikið ræða þetta atriði efnislega, hvort rétt sé, að barnaskólastjórar fái 10. hvert ár frí. Þó vil ég í sambandi við það leyfa mér að benda á, að kennarar almennt í landinu hafa á hverju ári þriggja mánaða frí og sumir hverjir fimm mánaða frí. En ofan á þetta finnst hv. 1. þm. Eyf. nauðsynlegt að gefa þeim frí allt árið 10. hvert ár.

Aðeins er þetta heimild til þess.

Ég geri ráð fyrir, að hv. 1. þm. Eyf. setji þetta ekki fram eins og blóm fyrir kosningarnar í vor, heldur ætlist til, að þetta verði framkvæmt. En ég bendi á, að slíkt ákvæði sem þetta á hreint og beint heima í þeim kafla launal., sem hér við umr. á síðasta ári var alveg lofað, að gengið skyldi vera frá. Þessi ákvæði eiga heima í þeim l., sem ákveða réttindi og skyldur embættismanna gagnvart þjóðinni. Ég get hins vegar búizt við, að það verði ekki sótt eins fast af embættismannastéttinni, að sett verði lög um skyldur embættismanna við þjóðfélagið, eins og kapp var á það lagt á síðasta ári að koma í gegn launal., sem ákváðu fríðindi þessara manna. En þá er það annarra að reka á eftir því. - Finnst mér þess vegna ekki ástæða til að setja þetta ákvæði í þessi l. Ég mælist þess vegna til þess við hv. 1. þm. Eyf., að hann taki aftur þessa brtt. En geri hann það ekki, vænti ég, að henni verði vísað frá á grundvelli þess, sem ég hef nú sagt.

En hvað um aðra kennara í þessu efni ?

Alveg eins. Ég álít, að þessi ákvæði um frí 10. hvert ár eigi alveg eins að taka út úr öðrum frv. og fara eins með þau ákvæði eins og ég hef lagt til viðkomandi þessu frv. Ég get hins vegar ekki heldur fallizt á, að þetta sé gert fyrir þjóðina, heldur fyrir kennarana. Skal ég þó ekki fara út í það atriði frekar nú.



Herra forseti. Ég á hér brtt. á þskj. 690. Ég vil vekja athygli á því strax. að það er misprentun í þessum brtt. Fyrri brtt. er við 24. gr., en ekki 25. gr. frv., og síðari brtt. er við 25. gr., en ekki 26. gr. frv., sem er auðsætt, þegar brtt. eru bornar saman við frv. - Þessar brtt., sem ég ber hér fram, eru ákaflega óbrotnar. Það er í brtt. mínum gert ráð fyrir því, að vikið verði frá þeim hætti, sem gert er ráð fyrir í 24. gr. frv. um skipun fræðsluráðs í fræðsluhéruðum. Og sú eina breyt., sem lagt er hér til, að gerð verði frá því, sem nú er, er sú, að fræðsluráðið sé allt kosið af sömu aðilum og nú er gert ráð fyrir í frv., að kjósi alla þeirra nema einn, þ. e. formann, en í frv. er gert ráð fyrir, að borgarstjóri, bæjarstjóri eða oddviti sýslunefndar sé sjálfkjörinn formaður ráðsins. En í minni brtt. er gert ráð fyrir, að fræðslumálastjórnin skipi einn mann úr hópi þessara manna, sem kosnir séu allir samkv. brtt. minni. Þessa breyt. tel ég verulega til bóta. Fyrst og fremst er breyt. sú, sem ég fer hér fram á, mjög í lýðræðisátt, að kjósa allt fræðsluráðið, og þó tel ég það sérstaklega til bóta í þessari brtt. minni frá því, sem nú er í frv., að með því að kjósa mennina alla, þar með form., en hafa hann ekki sjálfkjörinn eins og í frv. er gert ráð fyrir í 24. gr., þá eru a. m. k. miklar líkur til þess, að ég ekki segi vissa fyrir því, að með því fáist í formannssætið menn, sem áhuga hafa á skólamálum og kunnáttu í þeim. En með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir í 24. gr. frv., er ekki nein vissa fyrir því, að svo verði, því að það er vitanlega ekki sjálfgefið, að borgarstjóri eða bæjarstjóri né oddviti sýslunefndar, sýslumaður, sé sérfróður um skólamál eða hafi á þeim sérstakan áhuga, þó að svo kunni oft að vera. Þess vegna hygg ég, að brtt. mín sé mjög til bóta um þetta. Og ég vænti þess, að hún sé svo sjálfsögð og svo samkvæm skoðunum hv. þm. þessarar hv. d., að hún verði samþ. Seinni brtt. fer eiginlega í sömu átt. Það er gert ráð fyrir því í frv., eins og það er nú, að aðeins tveir menn af þremur í skólanefnd skuli kosnir af sveitarstjórn, eða fjórir þar, sem skólanefndirnar eru skipaðar fimm mönnum, en formaður sé síðan skipaður af fræðslumálastjórninni. Ég legg til, að þessir menn séu allir, þrír eða fimm, eftir því hve margir þeir eiga að vera í skólanefnd alls á hverjum stað, kosnir af viðkomandi aðilum, sem í frv. er til tekið, að eigi að kjósa tvo eða fjóra þeirra, en að fræðslumálastjórn skipi svo einn úr hópi þessara þriggja eða fimm manna, þegar búið er að kjósa þá, sem formann n. Það gilda um þetta þau sömu rök eins og fyrri brtt. mína að því leyti, að þetta er að mínu áliti eðlilegra og lýðræðislegra fyrirkomulag en það, sem gert er ráð fyrir samkv. ákvæðum 25. gr. frv., eins og það nú er. Það er langeðlilegast, að hlutaðeigandi stjórnarvöld heima fyrir ráði í þessum atriðum að verulegu leyti og fræðslumálastjórnin hafi það vald, sem gert er ráð fyrir í brtt. mínum, að velja úr þessum 3 eða 5 mönnum þann mann sem formann, sem hún treystir bezt til að hafa forsæti í n. - Ég geri ráð fyrir, að einnig þessi síðari brtt. mín sé þannig, að hv. þdm. geti á hana fallizt, þó að rökin fyrir henni séu kannske ekki alveg eins sjálfsögð og sterk og fyrir fyrri brtt. minni. Þær eiga þó báðar sameiginlegt þetta, sem ég benti á, að þetta fyrirkomulag er að mínu áliti eðlilegra, vegna þess að það er auðsætt, að stjórnarvöldin heima í héruðum og í skólahverfunum eiga fyrst og fremst að ráða þessum málum að þessu leyti. Og valdskipting milli fræðslumálastj. og þessara stjórnarvalda heima fyrir finnst mér eðlileg með þessum hætti. - Sé ég ekki ástæðu til að fara um þessar brtt. fleiri orðum.



Herra forseti. Það er aðeins út af ummælum hv. þm. Barð., sem ég ætla að segja nokkur orð. Ég get ekki fallizt á það, að það sé ekki eðlilegt að samþ. brtt. mína á þskj. 694 og setja þetta ákvæði inn í þetta frv., með því að það má telja alveg víst, að það ákvæði um aðra kennara haldist, sem nú er í frv. þar að lútandi. Það yrði þá að fylgjast að, að þessi ákvæði kæmu gagnvart öðrum kennurum inn í sérstök l. um réttindi og skyldur embættismanna, en það er ekki meiri ástæða til þess að fella þetta niður um barnakennarana en aðra kennara, og það verður ekki heldur gert. Ég mun því ekki taka þessa brtt. aftur. Ég álít, að hún sé meinlaus, þar sem þarna er aðeins um heimild að ræða og ríkisstj. getur haft það í hendi sinni á hverjum tíma að gera ekki meira að því að veita barnakennurum þessi frí en ástæður ríkissjóðs leyfa. Þannig að þó að þetta kæmist inn í l., þá væri það miklu hógværara ákvæði en tilsvarandi ákvæði um aðra kennara, sem beint eiga heimtingu á þessu samkv. ákvæðum annars frv. Að öðru leyti vil ég algerlega mótmæla þeim orðum, sem hv. þm. Barð. hefur leyft sér að hafa um kennarastéttina, þar sem hann talaði um menntunarleysi hennar. Ég veit ekki, hvaðan honum kemur þekking á því að dæma um menntun kennarastéttarinnar. Mér hefur virzt einmitt barnakennarastétt landsins vera sérlega vel mennt stétt og standa fyllilega jafnfætis í því efni öðrum stéttum þessa lands, og þar ekki undan skildir þeir eiginlegu menntamenn. Við vorum svo heppnir Íslendingar, að þegar reglulegur kennaraskóli var hér settur á fót, þá valdist til forstöðu hans ágætismaður. Ég var nemandi hans í æsku, og mér er ánægja af þessu tilefni að taka það fram, að mér finnst það vera bezti maður og merkasti, sem ég hef kynnzt á lífsleiðinni. Og þessi maður mótaði kennaraskólann. Og þar voru fleiri ágætir menn, sem unnu með honum. Og það er alveg áreiðanlegt, að það var svona um kennaraskólann og kennarana þar. Og yfirleitt lengi fram eftir gengu ekki aðrir á þann skóla en þeir, sem höfðu sérstaka löngun til að sinna kennslustarfi, því að ekki var til launanna að slægjast. Launin voru lág, þangað til í fyrra, eins og allir vita. Hvernig kennaraskólinn er nú, skal ég játa, að ég þekki ekki. En mér þykir næsta ótrúlegt, að þar hafi orðið sú breyt., að þessi lýsing hv. þm. Barð. á kennurunum eigi við yngstu kennarana. Ég fullyrði, að hún á ekki við þá eldri kennara yfirleitt, sem gengu á kennaraskólann undir stjórn sr. Magnúsar Helgasonar.

Jónas Jónsson. Herra forseti. Ég hef borið fram hér fáeinar brtt. við frv. og vildi minnast lauslega á þær. Annars vil ég taka það fram fyrst, að hinar mörgu brtt. frá hinum ýmsu hv. þm., sem fram háfa komið hér við frv., stefna, að ég hygg, allar til betri vegar. Sýnir það raunverulega það, sem mátti búast við, að þetta frv. er ekki nógu vel undirbúið. Því að það mátti nærri geta, þegar hv. þdm., án þess að vera í n., geta komið fyrirvaralítið með gagngerðar brtt., sem miða til bóta á frv., þá er það af því, að þjóðin hefur fengið of lítið tækifæri til að sinna þessu máli áður en það er borið fram: Og þó að ég sé ánægður með þessar brtt., þá finnst mér þær þrátt fyrir það sanna, að þetta frv. ætti ekki að fara út úr þinginu að þessu sinni, heldur vera stofn að nýju frv., þegar þjóðin hefur tíma til að átta sig á þessum málum. Ég vil þá minnast á það, sem gert er ráð fyrir í frv. viðkomandi fræðsluskyldunni í sveitum, að það megi skella henni á um börn 8, 9 og 10 ára. Ég vil breyta þessu þannig, að fólkið skuli ráða sjálft, hvort það kemur börnum sínum fyrir til náms. Ef fólkið vill koma börnum sínum fyrir þannig, þá getur það það. En ef það vill kenna þeim sjálft heima, þá vil ég, að það geti haft þau heima og látið þau læra þar. Ég held, að nægilegt aðhald í þessu efni sé till. námsstjóra. Mínar brtt. miða að því að gera ekki skólagönguna allt of langa, af því að það lítur út fyrir, að það sé verið að lama þrótt hinnar ungu kynslóðar með of miklum innisetum og bóknámi. Þá er brtt. við 9. gr. frv. En í þeirri gr. eru ákvæði, sem geta farið mjög á móti vilja þeirra, sem hlut eiga að málum. T. d. í Suður-Þingeyjarsýslu er yfirleitt í sveitum heimakennsla og farkennsla, og ekki nema á fáum stöðum, þar sem fólkið hugsar til þess að byggja heimavistarskóla, og enn síður að byggja þá með þeim hætti, sem hér er gert ráð fyrir, fyrir margar sveitir sama skólann. Ég tek til dæmis, að Bárðardalur og Mývatnssveit og Reykjadalur, allar þessar sveitir mundu gera verkfall, kennsluverkfall, ef ætti að taka börnin og senda þau til fjarlægra staða frá heimilinu, af því að þessar sveitir og margar aðrar hafa getað annað því. Þess vegna hef ég lagt til, að niðurlag greinarinnar orðist svo : „enda samþykki hlutaðeigandi fræðsluráð og skólanefndir skiptinguna.“ Þá er ekki hægt að bræða saman sveitir á þann hátt, sem ráðgert er í frv. Þá er aftan við 13. gr. fellt inn nokkurt nýmæli, sem skýrir sig raunar sjálft. Börnin eru svo mikinn hluta ársins í þessum skólum, en samt er í stærri bæjum og kaupstöðum mikill sægur af börnum, sem verða að hírast heima allt sumarið, á götunni, því að foreldrarnir hafa ekki getað komið þeim í sveit. Og þó að komið yrði upp sumarheimilum, eins og komið hefur verið upp með, þá er það mjög óheppilegt, þó að koma megi börnunum fyrir í sveit, að þar er ekkert starf fyrir þau, engir bátar, engar skepnur, og því kem ég með nýmæli á þá leið, að ríkið greiði hálfan stofnkostnað sumarheimila fyrir börn í bæjum, á þann hátt, að tekið sé tillit til þessa stóra atriðis, að börnin hafi eitthvað til þess að una við, búpening, báta o. s. frv., og að reynt verði að koma þessu þannig fyrir, að það verði sem líkast því, sem barnið á að venjast að heiman, og börnin fái þannig tækifæri til að neyta starfsorku sinnar eftir því, sem þau hafa áhuga og þrótt til. Sumarheimili, sem rekin væru af bæ eða ríki gætu haft geysimikla þýðingu, ef þetta atriði kæmi til. Það þyrftu ekki endilega að vera stórbú, heldur væri það aðalatriði, að þarna væru allar tegundir íslenzkra húsdýra, og þarf ég ekki að segja hv. þm., hve nauðsynlegt það er fyrir börnin að vera með húsdýrum, því að það er oft þeirra hálfa líf. Þá hef ég lagt til, að í viðbót við kennarapróf, þá sé guðfræðipróf látið gilda, og er ég einnig samþykkur till. hv. þm. Barð. um, að það sé nokkuð víðara, og álít, að þetta sé allt að stefna í rétta átt hjá .okkur. Mér þykir reynslutími skólastjóra og kennara helzt til stuttur og álít, að ekki fáist öruggur mælikvarði á hæfni þeirra á jafnskömmum tíma. Þess vegna hef ég lagt til, að þessi reynslutími sé 4 ár. Þá kem ég að kennslustundunum, en þar er allt að komast í mestu óreiðu hjá okkur. Það er nú orðið þannig hjá okkur, að kennslustundirnar, sem að jafnaði hefur verið álitið að ættu að vera 50 mínútur og 10 mínútna hlé, eru farnar að styttast og komnar niður í 40 mínútur, og sumir tala um 30 mínútur. Ég held það sé rétt að láta slag standa með það, hvort menn vilja halda áfram með að stytta kennslustundirnar, kannske niður í sama sem ekki neitt, eða hvort menn vilja hafa þá reglu, sem lengi hefur verið í gildi og gefizt hefur vel, að hafa 50 mín. í kennslustund. Hér í bænum er þessi ruglingur óþægilegur fyrir tímakennara, sem ganga úr einum skóla í annan og reka sig á þessi mismunandi kerfi. Við 30. gr. er gerð sú breyt., að ef meiri hluti skólanefndar og fræðsluráðs mælir með umsækjanda, veitir fræðslumálastjórn honum stöðuna. Svo hefur komið till. frá hv. þm. Str., sem gengur nokkuð lengra, og tel ég hana vera til bóta. Við 36. gr. hef ég gert þá breyt., að urðið „átthagafræði“ falli burt, sem er alveg gagnslaust, og enn fremur, að á eftir orðinu „Íslandssögu“ í 2. mgr. komi mannkynssögu. Ég hef oft furðað mig stórkostlega á því, að ekki skuli vera kennd mannkynssaga í barnaskólum. Að hugsa sér það, að börnin skuli kúldast í barnaskólunum í mörg ár og læra mjög lítið í raun og veru. Aðalhættan í þessum skólum er sú, að krakkarnir þreytist á því, að alltaf er verið að japla á þessu saman. Og ég sé ekki, hvaða vit er í því, að börnin eigi ekki að geta lært mannkynssögu alveg eins og t. d. Íslandssögu. Og það er sannarlega ekki lítils um vert, þegar hver einasti maður á okkar landi fær í gegnum útvarp fréttir frá öllum löndum heims, þar sem stöðugt verður að byggja á sögulegri þekkingu. Ég held því, að það sé forheimskandi í meira lagi að gera ekki ráð fyrir, að börnin læri neitt nema sína eigin sögu. - Varðandi námsgreinarnar þótti mér réttara, í staðinn fyrir „eitt erlent mál,“ að setja „ensku“. Það hefur komið í ljós, hvað fólk hér á auðvelt með að læra ensku. Það er t. d. ánægjulegt að heyra, þegar maður kemur í búðir í Reykjavík, hve vel afgreiðslufólkið talar ensku, og sýnist þá ekki vera ástæða til að taka upp mál einhverrar lítillar þjóðar, sem aðeins gæti fleytt manni í því eina landi. Þá vildi ég mæla með brtt. minni við 37. gr. Í henni felst vernd, sem ég álít, að veita þurfi börnum móti þeirri misbeitingu, sem viðgengst um allt land. Börn eru rifin upp í skammdeginu eldsnemma og beinlínis þrælkuð. Ég ætla að tilfæra hér eitt dæmi frá ágætri heimild. Góðvinur minn gisti á sveitabæ, þar var 10 ára drengur, sem fór hér í barnaskóla. Hann varð að vakna klukkan 7 á morgnana, paufast í fötin sín, fá sér einhverja hressingu og fara svo út í myrkrið áleiðis í skólann. Það er varla hægt að hugsa sér meiri heimsku og skeytingarleysi. Þess vegna hef ég lagt til, að börn innan 12 ára megi ekki senda í skóla í skammdeginu fyrr en ratljóst er orðið. Þá er brtt. við 38. gr., og legg ég þar til, að skólar í kaupstöðum, sem reistir verða með styrk úr ríkissjóði samkv. l. þessum, skuli vera gerðir fyrir 300 börn í mesta lagi. Sjá allir, hvað það er mikil fjarstæða að taka þessa litlu vesalinga og hrúga þeim saman í of litlum vistarverum, því að börn eru viðkvæmar verur. Það er því ábyrgðarhluti að kakka þeim saman í svona stórum skólum, og getur haft hinar verstu afleiðingar fyrir heilsu barnanna. - Þá kem ég að annarri breyt., sem ég legg til, að gerð verði við þessa sömu gr., og vil fara um hana nokkrum orðum. Hér í Rvík höfum við innan skamms 4 stór kvikmyndahús og þjóðleikhús í viðbót, þ. e. 5 slíkar stofnanir, sem standa meira eða minna auðar allan daginn. Ég álít, að í þessum húsum í Reykjavík eigi að reyna að kenna marga hluti mörgum stórum hópum af börnum. Og sannleikurinn er sá, að sú kennsla hér í Rvík, sem mótar börnin, fer fram í kvikmyndahúsunum miklu frekar en í skólunum. Og ef menn athuga, hvað mikið börn í bænum vita um kvikmyndaleikara og allt, er lýtur að kvikmyndum, sem þau hafa lært af kvikmyndum eða lesið um í leikarablöðum, er auðséð, að einmitt væri heppilegt til þess að auka áhuga þeirra að láta kennslu að miklu leyti fara fram á kvikmyndasviðinu. Ég teldi það einmitt mjög heppilegt, að kennsla í ýmsum bóklegum greinum, svo sem landafræði, náttúrufræði og sögu, færi fram í kvikmyndahúsum, með skuggamyndum, kvikmyndum og leiksýningum, eftir því sem aðstaða leyfir. Og ég álít, að þessu megi vel við koma. Ég skal nefna eitt dæmi, sem er til skýringar þessu. Ég hef sjálfur reynt að semja kennslubók í Íslandssögu, sem þótti betri en bók sú; sem áður var notuð, og ég hélt, að hún væri mjög gagnleg. En samt sem áður finnst mér hún ekki hafa borið eins mikinn árangur og vera þyrfti. Ég tek t. d. atburð eins og siðaskiptin. Það er sama, hvernig einhver maður skrifar um þau og lýsir mönnum eins og t. d. Ögmundi biskupi og Jóni Arasyni. Það mundi aldrei verða eins eftirminnilegt fyrir börn eins og ef siðabótinni væri breytt í leikrit, sem börnin sæju sjálf. Hver sæmilegur kennari ætti að geta breytt sögu í leikrit, þannig að saga landsins og kannske vissir þættir úr mannkynssögu líka væru kenndir með slíkum hætti. Börnin mundu hafa ákaflega gaman að slíkum skýringum. Og að t. d. leikhús komi hér með 300 sætum, - hvort ekki er nýsköpun í því, ef kenna mætti slíka stóra hluti þar. - Þá hef ég lagt til í þessari sömu grein, að ekkert barn megi stunda nám í barnaskóla meira en 7 mánuði ár hvert. Því að ég sé ekki minnstu ástæðu til þess að halda börnum lengur við nám. Má á það minna, að aðalhættan fyrir börnin er einmitt fólgin í námsþreytu, og Íslendingar hafa löngum unað því illa að hanga í skólum fram á vor. Af sömu ástæðum hef ég lagt til þá breyt. við 39. gr., að skipta skuli námstímanum í heimavistar- og heimangönguskólum á þann veg, að ekkert barn sé lengur en 3½ mánuð í skóla. Ef foreldrar geta ekki kennt börnum sínum að lesa, er einmitt heppilegt að hafa skóla á vorin fyrir slík börn. En ég álít, að börn eigi aldrei að vera meira en 7 mánuði í skóla. Þá hef ég að síðustu lagt til ákvæði til bráðabirgða og lagt á það áherzlu, að fengnir séu prestar til að taka að sér kennslu og kennslueftirlit barna í sveitum, þar sem því verður við komið. Ég vil benda á í þessu sambandi, að með þeim launum, sem nú er farið að borga prestum og kennurum, eru engar líkur til, að undir þessu verði staðið til lengdar; að hafa t. d. prest, sem sjaldan messar og lítið hefur að gera, en fólkið vill þó hafa, eða kennara, sem hefur kannske tiltölulega fá börn. Ég fer nú ekki ýtarlega út í það hér, heldur vil ég aðeins tryggja þennan möguleika, en sýnist, að þó að það verði ekki gert strax, þá muni að því koma, áður en langt um líður, að ráða verði fram úr þessu öðruvísi, og þá muni koma hér að þessu sama, að semja verði við prestana um að vera kennarar líka. Ég er því ekki fylgjandi, að það verði gert að beinni lagaskyldu, heldur verði samið við prestana. Ég hef hér svo eina skrifl. brtt., sem ég ber fram við 36. gr., þar sem talið er upp, hvað börn í eldri deild skuli læra. Við 2. málsgr. gr. bætist : „Enn fremur skal kenna börnum rétt rím í sambandi við helztu íslenzka bragarhætti.“ Með þessu er ekki meiningin að gera öll börn að skáldum. En það lítur helzt út fyrir, að ljóðagáfan sé að þorna upp í landinu, og er það rakið til ofþreytu og leiðinda, sem börn fá á skólabókunum. Nú held ég, að það sé ekki verulegur vandi fyrir greindan kennara að kenna að ríma. Það er ekki neinn skáldskapur. Og ég vil taka til dæmis mann, sem nýlega er dáinn og var frægur fyrir tvennt: annað það, að hann var einhver mesti bókmenntafræðingur okkar, en svo var hann líka manna bezt að sér í skáldskap. Þessi maður var Guðmundur Finnbogason. En þessi maður, sem var miklum hæfileikum gæddur, var ekki skáld og reyndi ekki að yrkja nema að gamni sínu. Þegar hann var miðaldra, tók hann fyrir að læra að yrkja sléttubönd og gerði það svona eins og gengur og gerist, án þess auðvitað að nokkurn tíma yrði úr því neinn skáldskapur. Nú hugsa ég mér þetta þannig, að kennarar við þessa skóla reyni að kenna börnunum að þekkja í sundur aðalatriðin og svo að geta sett saman vísur, þó að það sé ekki neinn skáldskapur, þannig að rétts ríms og rétts forms sé gætt. Og þessu til stuðnings vil ég benda á, að í gamla daga var það gamall og góður siður að þreyta ljóðakeppni og kveðast á, þó að ekki séu dæmi til, að það hafi verið neinn skáldskapur. En það var talin mikil íþrótt og hjálpaði mönnum, sem urðu góð alþýðuskáld, að skólast, því að þarna fengu þeir ágæta æfingu í að fást við rím og ýmsar bragþrautir.



Ég á hér brtt. á þskj. 696, og lýtur hún eingöngu að einni gr. frv., þeirri þrettándu. Hún er á þann veg, að á eftir orðunum „en þrjá fjórðu hluta stofnkostnaðar heimavistarskóla“ í fyrstu málsgr. komi : og skólastjórabústaða í heimangönguskólum. Þessa brtt. flyt ég vegna þess, að mér þykir sanngjarnt, að þessir hærri fjárstyrkir nái einnig til skólastjórabústaða í heimangönguskólum. Eins og frv. ber með sér, er ætlaður lægri styrkur til stofnkostnaðar heimangönguskóla en heimavistarskóla, og er hlutfallið ½ móti 3/4. Látum svo vera, þó að þetta ákvæði standi. Hér er miðað við það, að heimangönguskólarnir séu minni byggingar og þar af leiðandi ódýrari, en auk þess kemur ekki til greina, að börn búi í heimangönguskólunum, svo að þar verður ekki eins þungu hlassi að velta hvað kostnað snertir. En hins vegar ber einnig á það líta, að það kemur að einhverju leyti til greina, þegar deilt er um heimavistarskóla og heimangönguskóla, að þar, sem aðstæður eru yfirleitt beztar og stærri héruð, verður um heimavistarskóla að ræða. En aftur á móti þar, sem er meira strjálbýli og minni sveitarfélög og aðstæður allar yfirleitt verri til þess að ná því takmarki, sem skólunum er ætlað að ná, þá finnst mér að verði að taka það til greina og láta, þar sem svo stendur á, stofnkostnað skólaíbúða njóta hærra styrks. Mér finnst þetta samræmingaratriði, sem eigi alla sanngirni með sér. Það er nú svo, að í heimangönguskólum, þar sem um skólastjóra er að ræða og vantar íbúðir, ef um er að ræða fjölskyldumenn, sem óhjákvæmilegt er að láta hafa þak yfir höfuðið, þá getur þetta orðið nokkuð strembið og til verulegrar tafar að fylgja málinu á eðlilegan hátt eftir. Ég veit að vísu, að þetta er fjárgjaldaauki fyrir ríkið. En það eitt út af fyrir sig ætti ekki að verða þess valdandi, að þm. verði á móti till. minni, því að hún miðar að því að reyna að koma þessu þannig fyrir, að það, sem eftir sanngirni og vegna nauðsynjar skuli greiða af ríkinu, það verði gert í samræmi hvað við annað. Ég vona, að þessi orð mín nægi til fylgis við till., að þau séu á það góðum rökum reist og sýni það mikla sanngirni, að ég vænti þess, að hv. d. sjái sér fært að ljá till. atkv. sitt. Ég vil svo geta þess að síðustu, að menntmn., sem ég á sæti í, hefur óbundna afstöðu með öllu til þessarar till. minnar.

Forseti (StgrA) : Mér hefur borizt skrifleg brtt. frá hv. þm. S.-Þ. við þetta frv., sem hér liggur fyrir, 36. gr. þess. Við aðra málsgr. bætist : „Enn fremur skal kenna börnum rétt rím í sambandi við helztu íslenzka bragarhætti“. Mun ég nú leita afbrigða um þessa brtt.

Flm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Herra forseti. Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, er hvorki stórt né sérstaklega efnismikið. Það er aðeins ofurlítil tilraun til þess að leiðrétta dálítið laun hreppstjóra landsins. Það er, eins og mörgum er e. t. v. kunnugt, Þannig, að þeir hreppstjórar, sem eru í litlum hreppum, hafa föst laun 100 kr. á árí. Og þó að dálitlar uppbætur séu á þessu, þá eru þetta varla teljandi laun, og þessir menn eru tiltölulega lægst launaðir af öllum mönnum á landinu. Þess vegna höfum við flm. þessa frv. farið þessa leið, að leggja til að hækka jafnt laun allra hreppstjóra, þannig að þeir, sem eru lægst launaðir, fái jafnháa launauppbót eins og hinir, sem hærra eru launaðir. Og hygg ég, að það sé réttlátt, því að hlutfallslega hafa þeir betri aðstöðu, sem eru í stærri hreppum, einkum í kauptúnum. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja meira um þetta frv., en vil biðja hv. þd. að vísa því til 2. umr. og hv. fjhn.