Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sveinn Björnsson Jeg ætla að eins að geta þess, að sú breyting, sem farið er fram á með brtt. 58, raskar að engu leyti efni till., heldur er hún að eins gerð til skýringar orðalaginu og til þess að færa greinina til betra máls. Úr því að jeg stóð upp, vil jeg að eins minnast á brtt. 71, sem fer fram á það, að lögin nái ekki fram að ganga fyr en við næstu aðalkosningar, eða sje frestað um 3 þing. Jeg get ekki sjeð, hvaða ástæða liggur til þess, úr því deildin á annað borð vill veita rjettarbæturnar. Hvaða ástæða er þá til þess að draga það, að þær geti komið að gagni? Jeg skildi svo nefndarmenn, að þeir ætluðust ekki til þess, að þessi dráttur yrði, heldur þvert á móti, að þeir vildu láta þetta ganga fram sem fyrst. Jeg er því að öllu leyti ósamþykkur brtt. 71.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi leyft mjer að koma með brtt. á þgskj. 71, um frestun á framkvæmd þessara laga til þess er almennar kosningar fara næst fram. Þetta er gert með það fyrir augum, að aukakosningin, sem hjer er áformuð, rugli eigi þá skipun, sem verið er að reyna að festa í þinginu, um mál og stjórnarmyndun. Mjer virðist ekkert liggja á að flýta svo mjög framkvæmd á þessu. Jeg er enn þá sömu skoðunar sem jeg var við 2. umr. þessa máls, að Reykjavík fari á engan hátt varhluta af þátttöku í þingstarfinu meðan á þingi sitja 15 þm. búsettir hjer, af 40 þm., og meðan þingið er háð hjer innan vjebanda Reykjavíkur. Jeg lít svo á, að með kosningu 2 fulltrúa í viðbót við þá, sem nú eru hjer, takist ekki að ná því marki, sem stefnt er að við hlutfallskosningu, að veita fámennari flokknum hlutdeild í löggjafar- og stjórnarstarfinu, heldur verði hún að eins til að stækka það djúp, sem nú er á milli flokkanna, verði hrein og bein meiri hluta kosning, eins og sú síðasta, en það væri að bæta gráu ofan á svart, og það virðist mjer í alla staði óheilbrigt. Alt öðru máli er að gegna, hefði átt að kjósa alla í senn. Þá hefði mátt búast við því, að sá minni hluti, sem var við síðustu kosningar, hefði fengið að njóta sín, og að því stefnir brtt. mín. Hvort sem margir eða fáir verða henni fylgjandi, þá er hún eina leiðin að því, að skipa þessu máli sanngjarnlega, nema núverandi þm. Reykjavíkur legðu niður umboð sín þegar, svo allir 4 yrðu jafnsnemma kosnir. Jeg hefi áður haldið því fram, að í þessu máli sem öðrum, er Reykjavík snerta, gæti eigi lítið áhrifa bæjarins á þingið. Þetta virðist mjer augljósast af því, hve margir hafa hjer ljeð frv. stuðning að þessu sinni. 1917 var strokkhljóðið annað. Þá var hjer borin fram till. til þingsályktunar um þingmannafjölgun fyrir Reykjavík, og munu að eins 2 þm. hafa greitt henni atkvæði. Rjettlætiskrafan um þá jafngild og nú, en minna búið að róa. Að lokum nokkur orð til svars skeytum þeim eða hnútum, sem til mín var beint við 2. umr. þessa máls af aðaltalsmönnum þess, þm. Reykv. Jeg get þó að mestu slept að vara háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.). Hann var að finna að öfugmælum hjá mjer, sem hann svo nefndi, og breiða yfir mismæli sín um þekkingarskilyrðin fyrir kosningarrjetti, sem Reykjavík mundi fullnægja öðrum betur, en hann fór svo prúðmannlega með þessi skeyti, að jeg nenni ekki að svara þeim frekar. Dálítið öðru máli var að gegna um háttv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.). Jeg heyrði að vísu óglögt til hans, en andinn var auðþektur, og eigi sjerstaklega vingjarnlegur. Háttv. þm. (Jak. M.) þóttist vera að ganga eftir loforði hjá mjer um stuðning við frv., og átti víst í þessu að liggja mjög djúpsæ skýring á orðum mínum, sem jeg hirði eigi að kljást við. En það stendur stöðugt, sem jeg þá tók fram, að þegar búið er að flytja Alþingi burtu úr Reykjavík og undan áhrifum hennar, og þegar enn fremur er búið að lögfesta það, að kjördæmakosnir þingmenn skuli búsettir í kjördæmum sínum, - þá stendur eigi á mjer að styðja að hlutfallslegri þingmannafjölgun fyrir Reykjavík. Þá var háttv. 3. þm. Reykv., sem líka er nefndur þm. Dala. (B. J.), að sneiða að mjer fyrir samband við forkólfa verkamanna og verkfallsmanna. Þetta virðist býsna óskylt efninu, en hann er oft fremur laus við það, enda eigi sjálfur laus við ill álög. Þessi háttv.þm. (B. J.) var eindregið á móti fjölgun þingmanna fyrir Reykjavík 1917, en nú gaddharður með henni. Í því held jeg að gæti áhrifanna, sem þingmenn búsettir í Reykjavík verða fyrir, svo jeg þó nefni þess eitt dæmi, og svona eru hin illu örlög.

Bjarni Jónsson Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) vitnaði í það, að jeg hefði verið á móti málinu l917,en nú væri jeg með því. Getur hann eigi skilið það, að jeg hafi við nánari yfirvegun sjeð, að jeg hafði ekki litið rjett á málið? Þótt sumir samverkamenn mínir sjeu þverir og óvanir því að fara rjetta leið, þá tel jeg mig ekki skyldan til að fylgja eðli þeirra og athöfnum. Þegar sami háttv.þm. (Sv. Ó.) fór að tala um hnútur, sem jeg hefði átt að kasta að honum, þá kom það í ljós, að hann hafði ekki skilið, að jeg nefndi að eins þann flokk og þann verndaranda, sem haldið hefir hendi sinni yfir honum. Jeg gat ekki betur sjeð en að það væri traustsyfirlýsing til þm. (Sv. Ó.), sem er kunnur að því að vera ekki neitt meinhorn. Jeg ætla ekkert að skifta mjer af því, sem fer milli Sveinanna, en jeg tel ekki fjarri að geta þess, að í gær frjetti jeg eina höfuðástæðu fyrir því, að menn vilja ekki fjölgun þingmanna. Hún var sú, að þinghúsið væri of lítið. Þetta mun vera runnið af því, að 2. þm. Reykv. (Jak. M.) varð að sitja hjer við endann hjá mjer. Sumir hafa litið svo á flatarmálsfræðina, að ekki mundi sem allra heppilegast að láta þm. sitja í skeifu, að fara mætti drýgindalegar með rúmið. Þm. gætu setið í beinum röðum andspænis forseta, og þá mundi háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) geta fundið einhvern blett til að tylla á nýju þingmönnunum. Það virðist líka allheimskulegt að sitja þannig, að ljósið falli frá hægri á suma, á aðra frá vinstri, og beint í augun á sumum, og þetta er því heimskulegra, sem hægt er að ráða bót á því á mjög svo auðveldan og ódýran hátt.

Gunnar Sigurðsson Jeg álít, að það þýði ekki að vera að þvæla þetta mál lengur með umræðum. En jeg vildi samt láta skoðun mína í ljós í þessu máli, áður en frv. er afgreitt hjeðan úr deildinni, og þá sjerstaklega vegna þess, að jeg hefi að nokkru leyti sjerstæða skoðun á þessu máli. Það er sanngjarnt að fjölga þingmönnum fyrir Reykjavík, en það er einnig sanngjarnt að fjölga þeim annarsstaðar á landinu, eins og t. d. háttv.þm. Dala. (B. J.) benti á með brtt., er hann kom fram með við aðra umræðu. Það er því nauðsynlegt að endurskoða alla kjördæmaskiftinguna, og getur Reykjavík því vel beðið eftir, að það verði gert. Enda býst jeg við, að það sje kjósendum í Reykjavík ekki á móti skapi, því flestir munu óánægðir með að fá að eins 4 þingmenn, en búast við fleirum við væntanlega rjettláta kjördæmaskiftingu. Það mælir einnig með því að láta þetta bíða fyrst um sinn, að kjördæmaskiftingin mundi miklu fyr verða framkvæmd, ef Reykjavík fengi enga þingmannafjölgun nú. Það er augljóst, að kjördæmaskipunin, eins og hún er, er nú víða hvar mjög ranglát, og þarf því að breyta henni sem fyrst. Tökum til dæmis Hafnarfjörð. Eins og sakir standa, mun mega telja, að hann ráði úrslitum um bæði þingmannssætin í Kjósar- og Gullbringusýslu. Jafnvægi og sanngirni fengist með því að gera Hafnarfjörð að sjerstöku kjördæmi, og sanngjarnt mundi einnig að skifta Kjósar- og Gullbringusýslu í tvö kjördæmi. Líku máli er að gegna um Árnessýslu. Öll sanngirni mælir með, að sú sýsla fái 3 þingmenn og þá einn fyrir Eyrarbakka og Stokkseyri. Jeg álít, að það sje nauðsynlegt, til að koma meiru jafnvægi og samræmi á meðal atvinnuveganna, að láta stærstu sjávarplássin fá sína þingmenn. Það hefir komið ýmislegt fram í þessum umræðum, sem jeg get ekki fallist á, t. d. það, sem sagt hefir verið um þingmenn kjördæma utan af landi, búsetta í Reykjavík, að þeir drægju taum Reykjavíkurbúa. Jeg hygg þetta eigi vera rjett sem meginreglu; þvert á móti finst mjer ástæða til að ætla, að þeir muni venjulega vera varkárari þegar um hagsmuni Reykjavíkur er að ræða.  (Sv. B.: Heyr!)  . Að minsta kosti er mjer hlýrra til míns kjördæmis, minnar sveitar, þegar jeg er þaðan fjarverandi, en ella.

Sveinn Ólafsson Jeg hafði ekki ætlað mjer að lengja umræðurnar, en það var þessi skáldlega fluga hv.þm. Dala. (B. J.), um þrengslin í þingsalnum, sem kom mjer til að standa upp. Um það, hvað hv.þm. (B. J.) hefir heyrt um þessi þrengsli, skal jeg ekki segja, en það er víst, að jeg hefi hvorki á það minst sjálfur nje heyrt einu orði á það minst af öðrum fyr en nú, enda er þetta hugarfóstur bersýnilega til orðið í skáldheila hv.þm. Dala. (B. J.) og sver sig greinilega í ætt við mörg önnur systkini sín. Hv. þm. (B. J.) var að bregða mjer um sinnaskifti eða hughvörf einhver. Ekki skal um það fást, enda ekki svo, sem goðsögn sje, þótt frá honum komi. En út af því vil jeg leyfa mjer að benda á þær sennilegustu ástæður fyrir sinnaskiftum háttv.þm. frá 1917, er hann hervæddist mót fjölgun þm. í Reykjavík, þeirri, sem hann nú mælir fastast með. Honum mun vera farið að leiðast að ganga á gaddinum vestur í Dölum og uggvænt orðið um hagleysi þar, en hins vegar snapaseigt hjer í Reykjavík og eigi ólíklegt, að hjer yrðu hnjótar fyrir hann, er vorsultur eykst vestra, og er þá rjett lýst jafnhyggnum manni, er hann teflir eigi öllu í tvísýnu útigangs. Þá vil jeg snöggvast víkja að orðum, sem fjellu hjer hjá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Hann taldi mestu nauðsyn á að aðgreina sjávarhjeruð og sveita við væntanlega og nýa kjördæmaskipun. Þessu hefir oft verið slegið fram, og af mörgum, og líta margir svo á, að þetta sje heillaráð til að skapa öllum jafnrjetti um fulltrúaval. En jeg hygg þetta að eins til hins verra og álít, að nákvæm skifting á þessu bygð leiddi fremur til að stækka djúpið milli sjávarmanna og sveitamanna en að brúa það. Í mörgum hjeruðum hagar svo til, að sömu mennirnir stunda bæði sjávarútveg og landbúnað, og veit jeg ekki, hvernig hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) vill skifta, þar sem svo er ástatt. Jeg hygg, að slík breyting myndi vekja sundurlyndi og stjettaríg, en ekki eyða þeim óheillagestum.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg vil að eins gera stutta athugasemd. Jeg vil ekkert segja sjerstakt fyrir hönd nefndarinnar, því jeg álít nefndarmenn alveg óbundna um atkvæði sitt. Brtt. á þgskj. 58 er í þá átt, að færa til betra máls, og verður því að sjálfsögðu samþykt. Viðvíkjandi brtt. á þgskj. 79, þá vildi nefndin ekki leggja til, að kosningunni yrði frestað, en annars hefir hver nefndarmaður óbundið atkvæði um þetta. Jeg ætla ekki að neinu leyti að blanda mjer inn í þær umr., sem nú hafa fram farið, því mjer finst þær ekki hafa snert málið sjálft svo mikið, en vildi að eins segja, að hver sem kjördæmaskiftingin framvegis verður, þá þykist jeg vita, að hún muni verða bygð á þeim rjettmætum kröfum, sem unt verður að taka til greina.

Bjarni Jónsson Jeg vil biðja háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) að minnast þess, að jeg bygði ekki neitt af því, sem jeg hefi sagt, á ályktun, heldur á staðreyndum. Jeg bygði það sem sje á því, sem verndarandi háttv.þm. og aðrir, sem nær honum standa, höfðu sagt um rúmleysið, en ekki á hv.þm. sjálfum. Annars þakka jeg hv.þm. (Sv. Ó ) fyrir það, sem hann hefir sagt um útiganginn bæði í Dalasýslu og Reykjavík, en mjer er ekki þörf að gjalda honum í sömu mynt, með því mjer er ekki kunnugt um útiganginn á Austfjörðum. En það veit jeg, að hv.þm. (Sv. Ó.) hefir ekki orðið feitur á hnjótunum hjer, því hann hefir ávalt orðið að flýta sjer heim, þegar hann hefir verið búinn að dvelja hjer lítið eitt.

Gunnar Sigurðsson Jeg get ekki verið samdóma hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um, að ekki sje rjett að skifta kjördæmunum eftir sjávarútvegi og sveitabúskap. Jeg hefi áður bent á Kjósar- og Gullbringusýslu í þessu sambandi; þar er Hafnarfjörður svo langfjölmennastur allra sveita í kjördæminu, að í raun og veru geta kjósendur þar ráðið kjöri beggja þingmanna kjördæmisins. Sama má segja um Árnes-sýslu, að því er Stokkseyri og Eyrarbakka snertir. Í slíkum sjávarkauptúnum eiga kjósendur vitanlega mun hægra um vik að sækja kjörfundi, enda er reynslan sú, að í slíkum kauptúnum nota stundum alt að því helmingi fleiri atkvæðisrjett sinn en til sveita, og geta kauptún þessi því haft meiri áhrif á kosningar kjördæmanna en þau eiga sanngjarna kröfu á. Eina lækningin við þessu er að skilja stærstu kauptúnin frá og gera þau að sjerstökum kjördæmum. Kauptúnin mundu auk þess una því best, og í mínum augum ætti það að hafa góð áhrif á samvinnuna á milli sjávarþorpa og landbúnaðarsveita Ummæli hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um það, að sum hjeruð stundi bæði sjávarútveg og kvikfjárrækt, og að þeim hjeruðum mundi erfitt að skifta, koma ekki til greina, þar sem það verða, eftir minni hyggju, að eins hin stærstu sjávarþorp, sem til tals munu koma sem ný kjördæmi. Jeg vil ljúka máli mínu með þeirri ósk, að þinginu auðnist sem fyrst að koma á rjettlátari kjördæmaskipun en nú er.

Jakob Möller Jeg vona, að háttv. deild fari ekki að orðum hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) um það, að samþykkja brtt. hans um að fresta framkvæmd þessara væntanlegu laga um þingmannakosning í Reykjavík. Mjer finst það ærið nóg, ef hv. deild, eins og hann, viðurkennir það fullum fetum, að Reykjavík eigi rjett á að fá 6 þm., en lætur hana svo ekki fá nema 4, þó ekki verði farið að stela af bænum tveim atkv. næstu 3 þingin. En ef hv.þm. (Sv. Ó.) ber svo mjög fyrir brjósti hag minni hlutans í bænum, sem hann lætur, þá hefði hann átt að minnast þess, sem jeg sagði um mál þetta við síðustu umræðu, á annan hátt og bera fram tillögu um, að þingmenn bæjarins yrðu 6. Mig furðar á framkomu hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), því jeg hefi heyrt það ábyggilega eftir honum haft, að Reykjavík ætti rjett á að fá 6 þingmenn, eða að minsta kosti 4. Raunar heyrði jeg þennan sama hv.þm. segja á fyrsta umræðufundinum, sem hann talaði á, að hann gæti verið óhlutdrægur í því máli, sem þá var til umræðu, og má af því ráða, að hann geti ekki verið óhlutdrægur í öllum málum, og í þessu máli mun hann af einhverjum ástæðum ekki geta verið það. En það er algerlega ástæðulaust að láta Reykjavík bíða eftir rjettmætri fjölgun þingmanna þangað til ný kjördæmaskipun er komin á, því að hvernig svo sem verður farið með kjördæmaskiftinguna við endurskoðun, þá getur það engin áhrif haft á Reykjavík, með því að henni verður aldrei skift eftir landbúnaði og sjávarútvegi, nje nokkur hluti hennar lagður undir önnur kjördæmi. Hv. þm. er gagnslaust að vera að finna upp slíkar átyllur til að afsaka sig fyrir samvisku sinni og öllum óhlutdrægum mönnum, og væri sæmra að horfast í augu við sjálfa sig og sannleikann. Um aðalástæðu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) fyrir brtt. hans, þá sem sje, að þessir 2 menn, sem yrðu kosnir til viðbótar, gætu ruglað þá flokkaskiftingu, sem hann segir að nú sje verið að festa með nýrri stjórnarskipun, er það að segja, að ef sú festa er ekki meiri en svo, að ekki þyrfti annað til að raska henni, þá virðist ekki miklu fyrir að fara. Og að minsta kosti verð jeg að efast um, að það varði svo miklu, þótt hún raskaðist eitthvað, að betra væri að láta Reykjavík bíða 3 þing eftir fullnægingu þessa hæfilega rjettlætis, sem þingið virðist nú tilleiðanlegt til að skamta.

Eiríkur Einarsson Jeg vil með fáum orðum gera grein fyrir atkvæði mínu. Mjer finst, að rjettast væri að fella frv. þetta, eins og það er nú fram komið, og láta þingmannafjölgunina í Reykjavík verða samferða gagngerðri endurskoðun kosningalaga og kjördæmaskipunar landsins alls, sem full ástæða er til að hraða sem mest, en eigi er unt að koma í framkvæmd að þessu sinni. Hvers vegna að taka Reykvíkinga hjer eina út úr heildinni? Ósamræmi núgildandi laga um kjördæmaskipun er tilfinnanlegt fyrir fleiri en þá. Má þar til nefna fyrst og fremst Árnessýslu, sem eigi liggur síður á að fá leiðrjettingu mála sinna í þessum efnum en Reykvíkingum. Verður í því sambandi að taka til greina, hver þjóðarstórvirki eiga að framkvæmast þar í austursveitum nú á nálægum tíma, ef alt fer með feldu, og á jeg þar fyrst og fremst við starfrækslu fossanna, stórbúnað og fólksfjölgun, sem maður hlýtur að vænta þar, ef nokkursstaðar á landinu. Þessi almenna endurskoðun kosningalaga og kjördæmaskipunar er eigi þesskonar Grettistak, að Alþingi fái ekki valdið því, nema því að eins, að fyrst sje búið að fjölga þingmönnum fyrir Reykvíkinga um eina 2 eða 4. Óþarft fyrir aðra, sem eiga, ekki síður en Reykvíkingar, sanngirniskröfu á þingmannafjölgun, að vera að sækjast eftir eftirkaupum við þá um fleiri fulltrúa. Best að veitast þar að málum sameiginlega til sameiginlegrar leiðrjettingar strax á næsta reglulega Alþingi, en ekki að vera að taka sig út úr núna.

Gunnar Sigurðsson Það var að eins örstutt athugasemdt Hv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.) þótti það undarlegt, að jeg skyldi vera á móti þessu máli nú, en ástæðan er sú, eins og jeg reyndar hefi tekið fram áður, að jeg álít, að ef þetta frv. fer í gegn á þessu þingi, þá verði það til þess að seinka fyrir almennri breytingu á kjördæmaskiftingunni. Þar sem hv.þm. (Jak. M.) gaf það í skyn, að mjer gengi hlutdrægni til um þetta mál, þá fellur það um sjálft sig, ef menn athuga það, að fái Reykjavík 5–6 þm., eins og þm. Reykv. halda eðlilega fram, en engin breyting verði á öðrum kjördæmum landsins, þá er það beint ranglæti við önnur kjördæmi, er rjett eiga á fjölgun eftir sama hlutfalli. Hvað snertir tillit til verkamanna, þá álít jeg vafasamt, hvort þeir koma nokkrum að með þessu móti, en það er leitt, ef jafnfjölmennur flokkur sem verkamenn eru nú orðnir hjer á landi fá engan fulltrúa inn á þing. Rjettlátast og sanngjarnast er það tvímælalaust að láta eitt yfir alla ganga um kjördæmaskipunina, og breyta henni sem fyrst.

Sveinn Björnsson Háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) gerði grein fyrir atkvæði sínu, en hann var ekki á fundi þegar þetta mál var til 2. umr. Þar voru ástæður þær, sem hann kom með, útræddar. Hins vegar finst mjer ekki rjett að draga þingmannafjölgun Reykjavíkur upp á spádóma, sem má ske hafa við lítið að styðjast. Jeg held, að ekkert samhengi þurfi að vera á milli væntanlegrar breytingar alment á kjörskipun og þessa frv. Það er hægt að fjölga þm. hjer án þess að kjördæmaskiftingin raskist nokkuð. Jeg hygg það ekki vera rjett, að menn hjer í Reykjavík sjeu mjög óánægðir með að fá að eins 4 þingmenn; en annars snertir það ekki skoðun mína, því þingmenn eru ekki ætíð skyldir að fara að vilja kjósendanna, heldur eftir sannfæringu sinni. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) færði fram 2 ástæður gegn frv. þessu. Önnur var stórpólitísk og þess efnis, að þetta myndi trufla þá stjórnar- og þingskipun, sem nú væri verið að festa. Jeg á bágt með að trúa því, að hæstv. forsætisráðh. (J. M.), sem hefir nú lagt fram þetta frv., hefði lagt til, að það gengi strax í gildi, ef hann hefði sjeð nokkra hættu á, að þing- og stjórnarskipun mundi raskast. Hin minni pólitíska ástæðan er, að minni hluti kjósenda hjer í bænum væri beittur ranglæti, ef þetta gengi fram nú. En jeg hygg, að það sje augljóst, að sá minni hluti yrði ekki betur settur, þótt fjölgun þm. yrði dregin fram að næstu reglulegum kosningum. Verkamenn fá ekkert frekar sinn fulltrúa inn með því móti að fresta öllu, nema síður sje. Jeg óska þess, að nú verði eftir þessa miklu umr. bundinn endir á þetta mál, og vona því, að brtt. verði ekki samþykt.

Magnús Kristjánsson Það er nú búið að þvæla svo mikið um þetta mál, að mjer finst ekki á það bætandi, og vil jeg því ekki tefja umræðurnar, en að eins gera grein fyrir atkv. mínu. Jeg greiði brtt. á þgskj. 71 atkv. mitt. En úr því að um hlutfallskosningu er að ræða, finst mjer ekki rjett að vera að kjósa þm. kjördæmisins í mörgu lagi. Annaðhvort greiði jeg því brtt. á þgskj. 71 atkv. mitt, eða þá jeg greiði atkvæði á móti frv., nema ef hv.þm. Reykv. vildu gefa yfirlýsingu um það, að þeir myndu láta af þingmensku, og kosið yrði með hlutfallskosningu í einu um alla þingmennina. En það býst jeg ekki við að hv.þm. vilji. Annars kemur fram misrjetti, sem jeg vil ekki eiga þátt í að skapa.

Þorleifur Guðmundsson Jeg vildi að gera stutta grein fyrir atkvæði mínu. Sje það rjett, að Reykjavík eigi að fá 2 þm. í viðbót, þá er ekki rjett að hamla því, að hún fái þá þegar í stað. Nú eru alvarleg mál á döfinni, og sje það viðurkent, að Reykjavík eigi að hafa þá hlutdeild í málum þjóðarinnar, sem þetta frv. fer fram á, þá á hún að fá hana áður en þau mál eru tekin til meðferðar. Jeg mun því greiða atkv. með frv. eins og það liggur fyrir.

Jakob Möller Mjer kemur á óvart samblástur sá, sem nú virðist hafinn á móti þessu máli, nú við lok 3. umr. þess. Háttv. þm. standa upp hver af öðrum og lýsa því yfir, að þeir vilji drepa frv. Mjer finst hv.þm. nokkuð seinir að finna til misrjettisins, sem þeir nú tala svo mikið um. Jeg benti á það við 2. umr., að ef fjölgunin yrði ekki meiri en nú er ráðgert, þá væri óvíst, að minni hlutinn, sem fram kom við síðustu kosningar hjer í bænum, gæti komið að nokkrum þm., jafnvel við reglulegar kosningar, og þeir hv.þm., sem nú virðast bera hag þess minni hluta mest fyrir brjósti, hefðu þess vegna átt að samþykkja fjölgunina þegar í stað, eins og farið var fram á í stjórnarfrv. En þá fundu þeir ekkert til misrjettis, en rjettlætistilfinning þeirra hefir ef til vill skerpst þessa daga, sem síðan eru liðnir, og blossar nú svo upp, að þeir vilja helst bana frv., til að fyrirbyggja ranglæti! Hún er alleinkennileg, framkoma þessara hv.þm. Fyrst eru þeir mótfallnir stjórnarfrv., af því að fjölgunin sje þar sett of mikil, en þegar þeir hafa komið því til leiðar, að þingmannatalan var lækkuð, þá eru þeir alveg andvígir frv., af því að nú sje fjölgunin ekki nægileg! Jeg vona, að þeir hv.þm., sem talað hafa í þessa átt, verði einir um slíka framkomu, því jeg tel hana óheiðarlega og ósæmilega, og ástæður þeirra fyrirslátt og ekkert annað. Kjördæmaskipunin í heild kemur þessu máli ekkert við, en þó vona jeg, að menn sjái, að fjölgun þingmanna í Reykjavík hlýtur að flýta fyrir bótum í öðrum kjördæmum. Reykjavík er hagur að því, að kjördæmaskipunin sje rjettlát, og betra er að hafa 4 atkv. á þingi en 2, til þess að fá rjettlætinu fullnægt, og auk þess ýtir bótin, sem Reykjavík hefði þá fengið, undir þingið um að unna öðrum kjördæmum sama rjettar.

Eiríkur Einarsson Mjer þótti háttv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.) taka óþarflega hvast í málabjölluna, þó að við hefðum orðið til að andmæla þessu frv. Við viðurkennum, að Reykjavík hefir fullan rjett til þessarar fjölgunar, ef rjettlátleg þingmannafjölgun ætti sjer stað einnig annarsstaðar. En við álítum, að það sje ekki eins aðkallandi fyrir Reykjavík út af fyrir sig og haldið hefir verið fram af þeim, er fylgja frv. Þegar bætt er úr á einum stað, þá verður að athuga kjördæmaskipunma í heild. Það þýðir ekki að berja það blákalt fram, að þetta tvent eigi ekki saman. Svo er og á það að líta, að það er fleira en talan ein, sem þarf breytingar við. Það er svo margt í kosningalögunum, sem athuga þarf; þar er margt svo loðið og óskýrt, að nauðsynlegt er að draga skarpar línur. Háttv. þm. Dala. (B. J.) sýndi fram á, hvar þörfin væri mest, og benti hann á, að bæta þyrfti við þingmanni austanfjalls, og svo mun öllum finnast, er athuga það mál með nokkurri sanngirni, að eigi yfirleitt við að fjölga þingmönnum, þá verði Suðurlandsundirlendið efst á baugi. Það er talað um, að Reykjavík þurfi að hafa nægilega marga fulltrúa þegar fossamálin koma til meðferðar, og er það rjett. En því verður ekki neitað, að Árnesingar þurfa engu síður að eiga þar fult atkv., því þeir eiga mest undir því, hvort þeim málum reiðir sómasamlega af eða ekki. Það er því í alla staði heppilegt, að málið verði tekið fyrir í heild, enda er allur selflutningur óviðkunnanlegur, þegar hann gerist ekki nauðsynlegur. Háttv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.) lagði þungan dóm á okkur, sem andmælum frv., án þess þó að geta sýnt fram á, að ástæður okkar hefðu ekki við rök að styðjast, og get jeg ekki tekið mjer það nærri, meðan hann getur að engu leyti hnekt ástæðum þeim, er við höfum fram að færa.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg ætla ekki að lengja umr., en jeg vil þó fara nokkrum. orðum um misskilning, sem kom fram í ræðu háttv. 1. þm. Árn. (E. E.). Hann vitnaði í háttv.þm. Dala. (B. J.) um þingmannafjölgun í Árnessýslu. En hv.þm. Dala. (B. J.) átti ekki við það, eins og hv.þm. (E. E.) skildi það. Háttv. þm. Dala. (B. J.) kom fram með till. sínar til þess að koma jafnvægi á atvinnuvegina og fulltrúa þeirra á þingi, en hann er háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) ósammála á öðrum sviðum, og þá sjerstaklega á því, sem hv.þm. (E. E.) talaði um. Háttv. þm. Dala. (B. J.) benti líka á það, að þingmannafjöldi ætti ekki að miðast við kjósendafjölda, og er það rjett. Kjördæmaskipun okkar er ekki bygð á kjósendafjölda, heldur hefir verið litið svo á, að hvert hjerað ætti kröfu til að hafa sjerstakan fulltrúa, hversu fáment sem það væri. Bæjarfjelögin eru hliðstæð og ættu því ekki að standa betur að vígi, en þó leit nefndin svo á, að taka bæri eitthvert tillit til þess mikla fjölda, sem í Reykjavík er, og þá væri hæfilegt, að hún hefði 4 fulltrúa. Þó að þetta frv. yrði að lögum, þá ætti það ekki að standa í vegi fyrir því, að kjördæmaskipunin yrði endurskoðuð í heild, heldur miklu frekar að ýta undir það, eins og bent hefir verið á.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg býst við að verða mjög stuttorður um frv. við þessa umr., sem er framhald 1. umr., og vænti þess líka, að litlar umr. verði um málið fyr en við 2. umr. Jeg skal að eins gera stuttlega grein fyrir þeirri breytingu, sem fjárhagsnefnd hefir komið fram með, á þgskj. 52. Nefndin taldi nauðsynlegt að banna útflutning á gulli, en um óinnleysanlegleik seðla var nefndin ekki alveg á einu máli, hvort það væri nauðsynlegt, ef þetta atriði hefði ekki staðið í beinu sambandi við útflutning á gulli. En nefndinni þótti auðsætt, að erfitt mundi að koma í veg fyrir útflutning á gullinu, ef seðlarnir væru ekki gerðir óinnleysanlegir; nefndinni þótti ekki tryggilegt að banna útflutninginn eingöngu. Það eru svo margir vegir til að flytja út gull, þótt það sje bannað. Hjer er, eins og menn vita, ekkert tolleftirlit, og altaf fleiri og færri menn, sem hafa löngun til að brjóta lögin, ekki síst þegar það getur staðið í sambandi við hagsmuni sjálfra þeirra. Þetta gull, sem hjer er í landinu og Íslandsbanki hefir til umráða, er svo lítið, að það mundi ekki geta orðið til neins stórhagnaðar, nema þá að örfáir menn hefðu flutt það út, en það gæti síðar komið í bága við hagsmuni þjóðarinnar. Af þessari ástæðu er það, að nefndin hefir getað fallist á, að seðlar Íslandsbanka væru gerðir óinnleysanlegir um tíma. En óinnleysanlegleiki seðlanna getur auðvitað haft illar og skaðvænlegar afleiðingar, en út í það skal jeg ekki fara mikið, en að eins benda á það, að ef seðlarnir fengjust ekki innleystir og Íslandsbanki og Landsbankinn þyrftu að flytja út verðmæti fyrir ríkið, og ef Íslandsbanki gæti ekki flutt fyrir Landsbankann, þá myndi svo fara, að seðlarnir íslensku mundu ekki seljast fyrir nafnverð. Þá kæmi fram gengismunur, sem yrði til stórtjóns, ef vjer flytjum meira inn en út, og auk þess þurfum vjer að borga svo margt annað, svo að það mundi að öllu athuguðu verða oss til stórtjóns, en fyrir það hefir nefndin viljað girða með brtt., sem er á þgskj. 52. Nefndin hefir átt tal við báðar bankastjórnirnar, en árangrinum af því samtali verður ekki skýrt frá hjer, við þessa umr., en eins og bent er á í nál., tjáði Íslandsbanki sig fúsan til að yfirfæra fyrir Landsbankann, eftir því sem hann gæti, og þótt nefndin hafi ekki fengið beina yfirlýsingu um, að bankinn vildi ávalt gera það eða gæti það, þá hygg jeg, að ekkert muni verða því til fyrirstöðu á meðan nokkurn veginn standast á innflutningur og útflutningur; breytingin yrði þá fyrst, þegar þetta tvent stæðist ekki lengur á, en vjer vonum, að það verði ekki í bráð, og lítið spor í áttina er það frv., sem hjer kemur síðar til umr. Að vísu má segja, að með því að gera seðla óinnleysanlega sje framið gerræði gagnvart öllum þorra einstaklinga. Það getur vitanlega orðið þeim til fjárhagslegs tjóns, en það yrði þá helst á þann veg, að þeir töpuðu á gengismun, en á meðan millifærslur geta fengist er þeim ekki þörf á gulli, og til gjaldmiðils hjer innanlands þarf þess ekki, og þegar litið er á, hve gullið er lítið, gæti vel komið fyrir, að landsstjórnin þyrfti að taka þetta gull í sínar hendur, og sá nefndin því ekki annað fært en að leggja til, að þessi bráðabirgðalög yrðu samþ., en þó með þeirri breytingu, að ríkissjóður og Landsbankinn þyrftu ekki að komast í hættu fyrir það, á meðan þeir gætu fengið millifærslur hjá Íslandsbanka.

Sveinn Björnsson Jeg hjó eftir því hjá hv.frsm. (J. A. J.), að gullforði sá, sem Íslandsbanki hefir hjer á landi, væri mjög lítill. Mjer finst að þó það væri ekki annað en til upplýsingar fyrir hv. þingdeild í þessu sambandi, væri æskilegt að fá meiri upplýsingar um þetta atriði, og vildi jeg því beina þeirri spurningu til fjárhagsnefndar, hve mikill gullforðinn er, saman borið við seðla þá, sem eru í umferð, og ef hann er minni en ætlast er til, hve mikill mismunurinn er.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg get ekki svarað fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) öðruvísi en svo, að vjer höfum ekki rannsakað gullforða Íslandsbanka, en eftir upplýsingum þeim, sem vjer höfum fengið, held jeg að hann sje eitthvað 700,000–1,000,000,  (Atvinnumálaráðh. S. J.: Já, það mun láta nærri)  , en það er fyrir utan verksvið nefndarinnar að rannsaka það. En af því að hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) hefir gefið mjer ástæðu til að standa hjer upp aftur, vil jeg geta þess, að þetta mál gæti komið fyrir hv. þingdeild í sambandi við önnur mál, t. d. seðlaútgáfurjett Íslandsbanka, en ekkert hefir enn komið fram þess efnis, að þetta frv. mætti ekki ræða alveg sjálfstætt.

Sveinn Björnsson Jeg vil að eins benda á, að mjer finst það dálítið bundið við óinnleysanlegleik seðlanna, því að mjer finst, að því meiri sem gullforði bankans væri, því aðgengilegri yrði óinnleysanlegleiki seðlanna.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Það, sem mjer varð að orði áðan, að gull bankans væri mjög lítið, átti auðvitað að skiljast í sambandi við gjaldmiðil til útlanda. Nefndin hefir ekki rannsakað gullforða bankans hjer og ekki heldur aðrar tryggingar hans, en þar sem hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) var mjer samdóma áðan, vil jeg geta þess, að það gladdi mig. Jeg var nefnilega ekki fullviss í þessu efni.

Þorleifur Guðmundsson Það er að eins til þess að lýsa yfir því, að jeg lít ekki algerlega eins á þetta mál og hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.), sökum þess, að mjer virtist eftir því sem hann taldi, að það væri fremur þægilegt fyrir bankann, að seðlarnir væru gerðir óinnleysanlegir, því þá gæti hann notið þeirra lengur. En þó svo sje, finst mjer sjálfsagt að banna útflutning á gulli, og er þá sjálfsagður óinnleysanlegleiki, sem nú stendur, þó lítið sje til af því fyrirliggjandi í landinu. Og engu síður þó að kæmi til þess, að það þyrfti að taka til gullsins til að kaupa vörur fyrir, þá er að sjálfsögðu enn þá meiri nauðsyn til að stöðva útflutning á því. Jeg veit ekki, hvað gullið er mikið, því fjárhagsnefndin fjekk mjög óljósar upplýsingar um það, enda lá það ekki fyrir henni að rannsaka það. Jeg álít því, að það geti ekki breytt skoðun neins manns á því, að nauðsynlegt sje að stöðva útflutning gullsins, að það sje svo lítið, heldur þvert á móti enn þá meiri ástæða til þess.

Forseti: Í sambandi við fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) skal jeg leyfa mjer að benda á, að lögð hefir verið fram á lestrarsalinn skýrsla frá herra Jóni Dúasyni, sem varðar mjög þetta mál. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. hafa fest sjer það í minni, þegar jeg las upp í fundarbyrjun skrá yfir fram lögð skjöl, og skal jeg í því sambandi benda á, að skýrsla þessi er ítarleg og efnismikil, og því æskilegt, að hv.þm. kynni sjer hana.

Hákon Kristófersson Jeg á brtt. á þgsk. 69., og liggja til þess sjerstakar ástæður, að hún hefir ekki komið fyr fram. Jeg held, að hennar vegna sje óþarfi að setja málið í nefnd, en ef hv. deild lítur svo á, þú mun jeg heldur taka till. aftur en tefja málið. Till. er flutt eftir ósk eiganda þeirrar jarðar, sem till. getur um, og hafa samskonar beiðnir ávalt verið veittar áður, og eins vona jeg að nú verði gert.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Ástæðan fyrir því, að fjárhagsnefnd flytur þetta frv., er sú, að eigi mun minni ástæða fyrir oss en ýmsar aðrar þjóðir að óttast það, að á næstu tímum verði flutt svo mikið inn af vörum, að skuldir safnist, vegna þess, að ekki fæst nægilega mikið fyrir útfluttar vörur. Það er hreyfing uppi um að takmarka innflutning með ýmsum þjóðum, og ef ástæða er til þess með Norðmönnum og Svíum, þá virðist ekki síður ástæða til þess fyrir oss, því gengi danskrar krónu er lægra en norskrar og sænskrar, en við þurfum að versla við England og Ameríku, en þeirra peningar eru í háu verði. Þetta er fjárhagshlið málsins. En það eru líka aðrar hliðar. Við höfum lítinn skipakost og erum í vandræðum með að fá flutning til landsins. Skipin eru fá, og auk þess má búast við, eins og nú stendur, að þau verði að sæta töfum vegna kolaleysis og sóttvarna. Það er því nauðsynlegt að fara eins vel með skiprúmið og unt er og láta nauðsynjavörur sitja fyrir, en nú er svo, að mikið af skiprúminu er fylt óþarfa varningi. Af þessum ástæðum meðal annars er frv. fram komið. Jeg veit, að Eimskipafjelag Íslands lítur það ekki illu auga, og bankarnir telja þess fulla þörf. Að vísu gætu þessar stofnanir hindrað þetta eitthvað sjálfar, en þó þykir þeim þægilegra að hafa lög til að styðjast við. Baukarnir eiga líka erfitt með að neita um lán, því oft getur verið rangt skýrt frá um það, til hvers á að nota peningana, og svo er ómögulegt að neita þeim, sem eiga inni. Það var í fyrstu meiningin að takmarka þessa heimild við glysvarning, en við nánari athugun sá nefndin, að hún varð að byggja á breiðari grundvelli, og getur stjórnin ákveðið, hvað teljast megi óþarfa varningur. Nefndinni þótti rjett að treysta stjórninni til þessa og takmarka ekki um of með flokkun og upptalningum. Það er líklegt, að þetta hafi kostnað í för með sjer, ef heimildin verður notuð, en nefndinni vex það ekki í augum og telur því fje vel varið, því að það vita allir, sem nokkuð til þekkja, að vjer flytjum mikinn óþarfa inn, og ef afleiðingar þessa frv. verða þær, að slíkur innflutningur verði að nokkru takmarkaður, telur nefndin ekki til ónýtis barist.

Eiríkur Einarsson Jeg vildi láta þá skoðun mína í ljós, að jeg get vel felt mig við það, að stjórnin hafi heimild til að takmarka og banna innflutning á óþörfum varningi. En jeg vildi láta það í ljós, að jeg álít frv. of þröngskorðað. Það getur stafað hætta af of miklum innflutningi á fleiri vörutegundum en þeim, sem vanalega eru kallaðar óþarfar. Það getur einnig flust svo mikið inn af nauðsynjavörum, að þær megi að nokkru leyti teljast óþarfar. Jeg álít þetta nauðsynjamál, og því vildi jeg, að sjerstök nefnd yrði skipuð til að hafa eftirlit með öllum innflutningi til landsins. Hún ætti að afla sjer upplýsinga um, hvað mikið þyrfti af hverri vörutegund, og hve mikið fyrirliggjandi, og hindra það, að meira flyttist inn en þyrfti. Sumar vörur, sem annars teljast nauðsynlegar geta blátt áfram orðið plága vegna of mikils innflutnings, og get jeg nefnt sem dæmi kaffi með Dönum. Það er orðið þar svo mikið, að til vandræða horfir. Það má því teljast óþarfavarningur hjá Dönum, þótt yfirleitt sje það ekki kallað svo. Eins getur farið hjer, og getur vel verið, að svo sje þegar um ýmsan varning, þótt mjer sje ekki kunnugt um það. Á þetta þarf að leggja hömlur, en það verður ekki gert nema með sjerstakri nefnd, er sje sterk og vel skipuð. Landið er að fyllast af óþarfa. Það eru ekki nauðsynjar, sem blasa við manni úr búðargluggunum hjerna, heldur sælgæti og allskonar pjatt og glingur, og blöðin þegja því dyggilegar yfir þessu, því meir sem auglýst er. Það, sem frv. fer fram á, er því sannarlega orð í tíma talað. En jeg vil, að þetta nái lengra. Jeg álít, eins og jeg hefi tekið fram, að best væri að skipa sjerstaka nefnd til þess að sjá um, að lögunum verði framfylgt. Jeg hygg, að stjórninni sje ofvaxið að annast þetta eftirlit. Það er og dálítið vafamál að fleiru leyti en hjer hefir verið nefnt og krefur nákvæmrar athugunar, hvað á að teljast nauðsynjavara. Á þessum tímum ætti að eins að flytja þær vörutegundir til landsins, sem eru nauðsynlegar. Eigi því frv. í þessa átt að koma að nokkrum notum, þarf innflutningsbannið að ná lengra eða vera rýmra en frv. bendir til, og hins vegar öflug innflutningsnefnd að vera skipuð til þessa eftirlits, ef þetta á að verða meira en pappírsheimild, er enginn fer eftir.

Pjetur Ottesen Jeg álít fyrir mitt leyti, að yfirleitt sje það mjög varhugavert, að löggjafarvaldið fari inn á þau svið, sem snerta persónu- og athafnafrelsi einstaklingsins, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. En hjer virðist það þó blasa beint við, að reynt sje að hamla móti þeim háska, að flutt sje, eins og nú er ástatt, um of inn í landið allskonar óþarfavara og í svo ríkum mæli, að vjer getum ekki flutt til vor þær vörutegundir, sem oss ríður mest á, vegna þess, að skiprúmin eru fylt af allskonar skrani. Þetta er mjög hættulegt, einkanlega á þessum tímum. Auðvelt hefði verið að flytja t. d. meira af matvöru frá Ameríku en gert var, áður en dollarinn steig svo í verði, sem nú er raun á orðin, ef skiprúmin hefðu ekki verið fylt af allskonar skrani og óþarfa. Undir þetta mætti að vissu leyti telja hinn geipilega innflutning af bifreiðum síðastliðið sumar. Á jeg þar ekki við vöruflutningabifreiðarnar, en eins og fólksflutningabifreiðar eru notaðar hjer í bænum að mjög miklu leyti, er fullkomlega rjettmætt að telja þær með þeim vörum, sem rýma hefðu átt fyrir öðrum nauðsynlegri. Jeg álít því nauðsynlegt, að hjer sje hafist handa. Það er vitanlegt, að stjórnin þarfnast að einhverju leyti aðstoðar, til þess að annast eftirlitið. En hins vegar er jeg ekki trúaður á þessar nefndarskipanir. Vjer höfum haft slíkar nefndir á stríðsárunum á hverju strái. Gagnsemi þeirra hefir leikið mjög á tveim tungum. Jeg er því ekki mótfallinn, heldur tel sjálfsagt, að stjórnin taki sjer nauðsynlega aðstoð til að framfylgja þessum lögum, en hygg, að vel megi komast hjá að setja á laggirnar eitthvert nefndarbákn í þessu augnamiði. En það, sem kom mjer sjerstaklega til að standa upp, eru orðin í frv.: „ef stjórnin notar þetta.“ Jeg álít sjálfsagt, að hún noti heimild þá, sem frv. inniheldur, og það strax, og geri eitthvað til þess að koma í veg fyrir innflutning á óþarfavöru, svo að lögin verði ekki einungis dauður bókstafur, eins og oftar hefir viljað við brenna.

Jakob Möller Jeg get byrjað þar, sem háttv.þm. Borgf. (P. O.) endaði. Þingið hefir gefið út óþarflega mörg lög, sem stjórnin hefir ekki farið eftir. Jeg lít svo á, að þetta frv. sje fram komið til þess að neyða menn til að spara. Það er gott og blessað. En jeg minnist þess jafnframt, að stjórninni var falið að hafa eftirlit með verði hjá heildsölum, og hefi jeg ekki orðið þess var, að hún hafi sint því minstu vitund, hvernig þeir hafa selt vörur sínar. Það er harla lítils vert að setja allskonar reglur eða lög, ef ekkert er gert til þess að framfylgja þeim. Menn mega ekki gera sjer falskar vonir um árangur þessa frv., t. d. að slíkt innflutningsbann geti haft áhrif á myntverðið, þó að það hafi ef til vill vakað fyrir einhverjum, og frv. sje jafnvel ef til vill fram komið fyrir þann misskilning. Þó að innflutningurinn yrði takmarkaður, mundi það ekki hafa nein áhrif á verðlag gjaldeyrisins, dönsku krónunnar, sem vjer notum sameiginlega með Dönum. Í því efni lútum vjer sömu lögum og Danir, en verslun vor við útlönd svo örlítil í samanburði við ríkisviðskifti Dana, að slíkar ráðstafanir af vorri hálfu væru alveg þýðingarlausar. En þetta gæti miðað til sparnaðar, og það álít jeg gott. Því hefir verið hreyft, að skipuð yrði sjerstök nefnd til þess að annast um framkvæmd þessara laga. En jeg verð að lýsa yfir því, að jeg er nefndarskipun mótfallinn. Hjer getur ekki verið um annað að ræða en að banna innflutning á óþörfum vörum. Nauðsynjavörur koma þar ekki til greina. Um þær er svo háttað, að þarfirnar ákveða innflutninginn, og kemur því ekki til greina, að neina nefnd þurfi til að meta það, hvað mikið þurfi af þeim. Mynd sú, sem háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) var að mála á vegginn, af ástandinu í Danmörku, þarf engan að hræða, því að hún á ekki við hjer. Þó að Danir hafi flutt of mikið inn af ýmsum nauðsynjavörum síðasta ár, og eigi því miklar birgðir óseldar af kaffi o. fl., þá eru alveg sjerstakar ástæður til þess. Þessi mikli innflutningur Dana kemur til af því, að þeir hugðust mundu geta selt ógrynni af slíkum vörum til Þýskalands og annara landa Mið-Evrópu, þegar fullur friður væri kominn á. Hingað mundi enginn fara að flytja vörur í því skyni. Hv. þm. (E. E.) heldur þó ekki, að menn fari að „spekúlera“ í því að senda t. d. kaffi til Grænlands? Hjer verður að eins um það að ræða að banna innflutning á ákveðnum vörutegundum, og það getur stjórnin gert án þess að hafa nokkra nefnd til aðstoðar.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg þarf ekki að vera margorður, þar sem málið hefir fengið góðar undirtektir. Háttv. 1. þm. Árn. (E. E.) ljet það á sjer skilja, að rjett væri að fara lengra í takmörkun innflutnings en frv. ætlast til. En á þetta get jeg ekki fallist. Hins vegar verð jeg að geta þess, að það er álitamál, hvað er þörf vara og hvað óþörf. Jeg lít svo á, að þegar flutt er of mikið inn af vörunni, sje hún óþarfavara, og fellur hún þá hjer undir. Um orðin „ef stjórnin notar þau“ er það að segja, að ekki er ætlast til, að stjórnin láti lögin ónotuð. En nefndin getur ekki skipað henni að nota þau. Jeg skal ekki eyða frekari orðum að því, hvort nauðsynlegt væri að skipa sjerstaka innflutningsnefnd til þess að annast eftirlitið. Eitt er víst, að stjórnin verður að fá einhverja aðstoð; en jeg hygg, að best sje að láta hana eina um það, hvernig þeirri aðstoð verður fyrir komið. Ekki var ætlast til, að frv. þetta hefði áhrif á gengi myntarinnar. Verslun vor er svo lítil í hlutfalli við verslun Dana, að til þess getur ekki komið, og var fjárhagsnefndin í engum vafa um þetta.

Eiríkur Einarsson Jeg vildi að eins segja nokkur orð í sambandi við ræðu hv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.). Jeg vil geta þess, í sambandi við það, sem þm. (Jak. M.) sagði um gengið, að jeg mintist ekki á þýðingu frv. á það. En það er ljóst, að við gætum vel sökt okkur í þann verslunarmunað og innflutningsafglöp, að haft gæti mikil áhrif á verðgildi peninga þeirra, er við notum, dönsku krónuna. Einnig ber þess að gæta, að ef flutt væri inn of mikið af einhverri vörutegund, gæti það haft áhrif gagnvart oss, ef peningagengið fjelli aftur. Hann sagði t. d. um kaffið, að birgðir þær, sem safnað var í Danmörku, hafi verið fluttar til Þýskalands. Auðvitað er engin hætta á slíku hjer. Vjer þurfum ekki að gera ráð fyrir því, að stórsalar viði að sjer í því skyni. En sumir þeirra kaupa hvern þann varning, sem berst þeim í hendur og auðfengnastur er, eða mest þörf á í augnablikinu. En það ber nauðsyn til að koma í veg fyrir, að þeir flytti of mikið inn af hálfnauðsynlegri og óþarfri vöru, og ekki óþarflega mikið af neinni vöru. Heyrst hefir jafnvel, að erlendar vörur hafi verið fluttar hjeðan til útlanda, t. d. Danmerkur, og mundi vera hægt að nefna þess dæmi, ef þyrfti. Hv. þm. Borgf. (P. O.)sagði, að nefndarskipun ljeti vel í eyrum, en gagnið af henni mundi verða lítið. Bar hann þar fyrir sig nefndirnar, sem sátu á stríðsárunum. Jeg verð samt að halda því eindregið fram, að nefndarskipun sje heppileg og nauðsynleg í þessu sambandi, og á jeg þar við sterka nefnd, en ekki ónýta. Ef nefndin verður nægilega sterk, eru miklar líkur til, að hún muni gera eitthvert gagn, og án slíkrar nefndar er frv. þetta ónýtt.

Sveinn Ólafsson Jeg er hlyntur hugmyndinni, sem liggur til grundvallar fyrir frv. þessu. En mjer er ekki ljóst, hvernig þetta verður framkvæmt, og síst ef sjerstök nefnd á að ákveða, hvað þarf á hverjum stað. Jeg held, að frv. sje ekki sem heppilegast orðað. Jeg hygg, að ágreiningur geti orðið um það, hvað sje nauðsynjavara, eða að minsta kosti er þar opin leið til ágreinings. Jeg held, að hyggilegra væri að orða þetta svo, að takmarka skuli eða banna innflutning á þeirri vöru, sem stjórnin teldi nauðsynlegt að takmarka eða banna innflutning á. En jeg hygg, að þetta verði svo erfitt, að ekki komi að neinu gagni. Innflutningsnefnd hjer í Reykjavík mundi verða sú miðstöð, sem þetta gengi gegnum. En jeg held, að fólk úti um land sje búið að finna smjörþefinn af slíkum innflutningsnefndum og óski ekki eftir framhald af því tægi. Úr því á að skipa þessum málum með aðstoð sjerstakrar nefndar, treysti jeg mjer ekki til að fylgja frv.

Þorleifur Guðmundsson Jeg álít, að svo mikil nauðsyn sje á, að hafist sje eitthvað handa í þessum efnum, að jeg vona, að deildin sjái sjer fært að samþykkja frv. þetta nú. Þeir neyðartímar geta komið, að nauðsynlegt sje að hindra aðflutning á óþarfavöru. Jeg skal ekki rekja nánar nauðsynina á lögum sem þessum. Það hefir hv.frsm. (M. G.) gert. Jeg ætlaði að minnast á önnur atriði. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hjelt, að hjer yrði erfitt um framkvæmdir. Það getur verið. Þó vona jeg, að komandi stjórn sjái sjer fært að hafa umsjón með þessu, þótt ekki hafi hún sjerstaka nefnd sjer til aðstoðar. Lögreglustjórarnir, sem eru töluvert kunnugir því, hvað flutt er inn, mundu geta gefið leiðbeiningar. Jeg vona því, að deildin sjái sjer fært að samþykkja frv. En svo vildi jeg minnast á annað atriði. Það eru bifreiðarnar. Það kveður oft við, að þær sjeu óþarfavara. Jeg er á annari skoðun. Eins og vjer vitum, eru ástæðurnar svo á landi voru, að hestar eru svo dýrir og fóður þeirra í því geipiverði, að mörgum er lítt kleift að nota þá. Þeir eru þar að auki miklu seinni í förum. Hrossahald er því nú orðið hrein og bein byrði. Hjer koma bifreiðarnar því að góðu haldi. Þetta hefi jeg talið mjer skylt að benda á, og vildi jeg, að stjórnin tæki einmitt þetta atriði til íhugunar.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það eru að eins örfá orð í sambandi við ræðu hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Þó að skipuð yrði nefnd til að hafa eftirlit með innflutningnum, þá mundi hún verða á alt annan veg en innflutningsnefnd sú, sem hjer starfaði stríðsárin. Hjer mundi að eins verða bannaður innflutningur á tiltölulega fáum vörutegundum. Því verður alls ekki neitað, að það eru ýmsar vörutegundir, sem nauðsynlegt er að takmarka innflutning á. En þetta verða þó varla svo margar vörutegundir, að fyrirkomulagið þurfi að verða hið sama sem átti sjer stað á stríðsárunum.

Flm. (Stefán Stefánsson) Jeg sje ekki þörf á því að fara mörgum orðum um þetta mál. Bæði var það til umræðu á síðasta þingi, og auk þess fylgdi þá skýrsla frá 149 kjósendum í Ólafsfirði um málið. Þessi skýrsla er mjög glögg, og með því að fá glöggar skýrslur um málið geta hv.þm. best sjeð, við hvaða kjör Ólafsfirðingar eiga að búa í þessu efni; jeg hefi því tekið helstu ástæðurnar, sem þar eru tilfærðar, upp í greinargerðina fyrir frv., en vil þó geta þess, að um 600 manns búa í Ólafsfirði, og að mikill fjöldi þessara manna býr í sjálfu kauptúninu. Það verður því talsvert mikið fyrir þann lækni að gera, sem sest þar að, því að það er öllum kunnugt, að þegar margir búa saman á einum stað, er miklu meira fyrir lækni að gera þar heldur en þegar sami fólksfjöldi býr dreifður um stórt hjerað. Ferð til næsta læknisseturs, Dalvíkur, kostar alt að 100 krónur. Það er því auðsætt og eðlilegt, að fátækt fólk kynoki sjer við að leggja í slíkar ferðir nema í alvarlegustu tilfellum, og þó að þaðan sjeu margar ferðir farnar eftir lækni, þá er ekki full sönnun fyrir, hve mikil þörf læknis er þar. En þegar það getur auk þess borið við, að stundum sje alveg ómögulegt að ná til læknis, þá geta allir hv.þm. sjeð, hve óþolandi það er, að þá sjeu allar bjargir bannaðar. Í gildandi fjárlögum eru Ólafsfirðingum ætlaðar 1500 kr. til þess að geta haft lækni þarna hjá sjer, en nú munu meðallæknislaun vera nokkuð á 7. þús. krónur; þeir þyrftu því að greiða úr eigin vasa yfir 5 þúsund krónur, til þess að geta notað þennan styrk. Þeir hafa mörgum sinnum lýst yfir því, að þeir geti ekki lagt þetta fje til, og hygg jeg, að enginn muni furða sig á því, þótt fátækt sveitarfjelag geti það ekki, Jeg vil svo leyfa mjer að óska þess, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar, svo að það verði tekið þar til meðferðar ásamt öðrum samkynja málum, sem þangað eru komin.

Flm. (Sveinn Björnsson) Jeg vil taka það fram, að jeg og hv. meðflm. mínir flytjum þetta frv. samkvæmt tilmælum nokkurra manna hjer í Reykjavík, og flytjum það eins og það kom fyrir. Jeg vil fyrir mitt leyti ekki segja, að jeg vilji gera öll þess orð að mínum, en taldi sjálfsagt að flytja frv., til þess að koma þessu merkilega máli fyrir þingið. Jeg skal vera stuttorður; vona, að hv. deild leyfi þessu máli að ganga áfram og síðan til fjárhagsnefndar. Það, að jeg vil greiða fyrir þessu máli, á rót sína að rekja til þess, að jeg er sannfærður um, að ef hjer kæmi upp nýr banki, einkabanki, myndi það í fyrsta lagi verða mjög heppileg samkepni við hina bankana, og auk þess væri full nauðsyn á aukinni peningaveltu til ýmsra starfa. Eins og menn vita, hefir öll viðskiftavelta aukist mjög mikið hjer, framleiðslan aukist stórkostlega. Viðskiftaveltan frá fyrri árum er ekkert í samanburði við það, sem hún er nú. Þegar sú ástæðan er komin í viðbót, annaðhvort að auka starfsfje eldri hlutabankans, eða stofna nýjan, og þegar talað er um annaðhvort af þessu tvennu, held jeg, að menn hljóti að komast að þeirri niðurstöðu, að hyggilegra væri að stofna nýjan banka. Það, sem ágreiningur getur orðið um, er það, að kann ske verði ekki farið fram á hæfileg hlunnindi, en jeg vil þá benda á, að það stendur meðal annars, að skattfrelsið þyrfti ekki að standa lengur en á meðan samskonar rjettindi Íslandsbanka giltu, sem mun vera um 12–13 ár enn þá. Vona jeg svo, að nefndin taki þetta til athugunar. Skal jeg svo ekki lengja umr. um það að sinni, en ef nefndinni þykir ástæða til að bera sig saman við stjórnarnefnd hlutafjelagsins, til að komast að niðurstöðu um það, að þessi bankastofnun komist á fót með samkomulagi, og ef nefndin þá vildi gera einhverjar kröfur um hlunnindi frá hálfu hins opinbera, þá gæti hún gert það, og væri æskilegt, að það yrði áður en lengra er komið málinu hjer á þingi

Bjarni Jónsson Jeg ætlaði mjer ekki að halda langa ræðu um þetta málefni, en jeg verð þó að segja, að mjer finst í allmikið ráðist. Ef hjer væru einhverjir þeir menn, sem óska að setja upp banka hjer, þykir mjer nær liggja að gefa banka landsins þau rjettindi, því að vel má, ef það þætti betur við eiga, breyta honum í hlutabanka. Jeg vildi helst víkja þeirri spurningu til hinnar nýju stjórnar, en jeg sje því miður ekki hinn væntanlega atvinnumálaráðherra hjer inni, - hvort henni mundi það ljúft, að þetta væntanlega fjelag geti þegar fengið þau hin sömu rjettindi og landsins eigin bankastofnun hefir. En hins vegar mætti það kann ske þykja of mikið af mjer, manni með jafnlitla fjármálaþekkingu, að vilja ekki auka veltufje manna hjer í landinu, því að sjálfsagt á ekki að taka fje úr sparisjóði Landsbankans til að stofna með þennan nýja banka eða afla honum rekstrarfjár með þeim hætti, eða hvað? Jeg ætla að flytja frv. um heimild til að gera Landsbankann að hlutabanka, og er það að eins ókomið. Það er ekkert sjerstakt, að einstaklingar eigi hluti í þjóðbönkum erlendis. Bankinn er undir stjórn ríkisins, og menn fengju þar sömu hlunnindi fyrir fje sitt og þeir myndu fá í hinum nýja banka. Þar að auki yrði það landsmönnum eins gagnlegt eins og að setja nýjan banka á stofn. Jeg þori að segja, að það hefði verið hyggilegra áður að stækka Landsbankann en að fá útlendinga til að setja slíkan seðlabanka sem Íslandsbanka á stofn. Og ef það hefði verið hyggilegra áður, þá er það hyggilegra nú, að styrkja stofnun, sem landið á sjálft, en að styrkja aðra til að keppa við stofnun landsins. Jeg þykist gera öllum rjett, þegar jeg kem fram með þessa till. mína. Ætla svo ekki að fjölyrða meira.

Jakob Möller Háttv. þm. Dala. (B. J.) hefir að nokkru leyti tekið af mjer ómakið, því jeg ætlaði að koma fram með líka till., en jeg hefði þó mælt fram með henni nokkuð á annan veg en hann. Það er mikið talað um það, hvernig eigi að auka starfsfje Landsbankans. Hann hefir sama og ekkert rekstrarfje, og ef hann með tímanum á að taka að sjer seðlaútgáfuna, þá verður að afla honum fjár á einhvern hátt. Best hygg jeg að mundi vera að afla fjárins innanlands að sem mestu leyti, og þá helst á þann hátt, að gera Landsbankann að hlutabanka að nokkru leyti. En ef þessi nýi banki yrði settur á stofn, þá virðist sú leið lokuð. Nýi bankinn verður frekar gróðafyrirtæki, og einstakir menn því fúsari að leggja fje sitt í hann. - Jeg er samdóma hv. 1 þm. Reykv. (Sv. B.) um, að það væri út af fyrir sig æskilegt að fá 3. bankann. Mjer finst hafa borið tilfinnanlega lítið á samkepni milli bankanna. Hvers vegna hafa útlánsvextir hækkað án þess að innlánsvextir hafi hækkað? - Bankarnir drýgja tekjurnar á ýmsan hátt, enda er gróðinn afskaplegur. Mjer finst ekki ósanngjarnt, að þeir, sem leggja fje í bankana, njóti gróða þeirra betur en þeir gera. - En það, sem þó mestu varðar, er að finna einhverja leið til að efla Landsbankann. Jeg geri ekki ráð fyrir, að þetta frv. eða frv. hv.þm. Dala. (B. J.) nái fram að ganga á þessu þingi. En málið má ekki lognast þannig út af, og þetta þing verður að gera einhverjar ráðstafanir til þess að halda því vakandi. Nú er hugsanlegt, að hinn fyrirhugaði nýi banki yrði stofnaður, þó að hann fái engin hlunnindi að þessu sinni, og verður þá að hafa gætur á því, hvort þeirri leið til að efla Landsbankann, að gera hann að hlutabanka, er ekki þar með lokað. En sú leið væri þó enn opin, að sameina þennan fyrirhugaða nýja banka og Landsbankann síðar, ef samkomulag gæti tekist um það. Gæti það þá verið æskilegt, að bankinn yrði stofnaður sem fyrst, en nefndin, sem mál þetta fær til meðferðar, yrði þá að leita máls á því við forgöngumenn fyrirtækisins. Eins og bent hefir verið á, eru það margir aðalfjáraflamenn landsins, sem standa fyrir hinum nýja banka og eru það að vísu meðmæli, en á hinn bóginn augljóst, að rekstrarfje bankans verður þó aðallega tekið út úr hinum bönkunum, sem fyrir eru. Fjármagn bankanna mundi því varla aukast mikið við stofnun nýja bankans, og landinu yrði ekki mikill bagi að því, þó að stofnunar hans yrði að bíða eitt ár. Og vil jeg að lokum brýna það fyrir háttv. nefnd, að hafa Landsbankann í huga, þegar hún fer að ræða þetta mál.

Flm. (Sveinn Björnsson) Jeg ætla síst að draga úr þeirri nauðsyn, sem er á að Landsbankinn verði efldur En heppilegra tel jeg þó, að til sje 3. bankinn, sem einkabanki. Jeg á þar við, að það sje dálítið áfátt með rekstur beggja bankanna, að þeir hafi ekki fylgst með tímanum, og að viðskiftin sjeu ekki eins greið og nútíminn krefst. Vanti nýjan vönd að sópa til hvatningar þeim gömlu um umbætur. Jeg held, að það sje æskilegt, að því valdi í viðskiftalífinu, sem óumflýjanlega fylgir bönkunum, þegar þeir eru fáir, eins og hjer, verði dreift meira. Jeg held auk þess, að það sje rjett á takmörkum, að bankarnir geti annað þeim viðskiftum, sem eru, og því væri æskilegt að fá bætt úr því. Dýrtíðin hefir gert það að verkum, að peningaþörfin hefir aukist; get jeg nefnt í því sambandi, að húsabyggingarþörfin er tilfinnanleg í Reykjavík, og jeg efast um, að bankarnir geti fullnægt því. Jeg fer ekki fram á það, að Alþingi búi til hengingaról á Landsbankann. Jeg geri ráð fyrir, að Alþingi fari ekki lengra en það álítur fullkomlega forsvaranlegt. En svo nauðsynlegt er það í mínum augum að fá þriðja bankann, að jeg vona, að hv. deild stuðli að því. Þó þetta frv. nái ekki fram að ganga á þessu þingi, þá er þó altaf unnið við að málið hefir verið tekið til íhugunar á þessu þingi. Á seinni árum hefir engin ákveðin uppástunga komið um þetta efni.

Bjarni Jónsson Jeg vildi að eins láta í ljós þá skoðun mína, að jeg er ekki ýkjatrúaður á, að 3. banki bæti mikið úr þeim göllum á viðskiftalífinu í landinu, sem hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) talaði um. Jeg hefi sjeð fleiri en 3 menn ganga í fjelag, til að bæta sinn eigin hag. En Landsbankinn á að vera svo sterkur, að hann geti haldið því niðri. Það er saga að segja frá því, þegar jeg kom fyrst í bankaráð Íslandsbanka. Jeg spurði, hvers vegna vextir væru svo háir. Þeir í Íslandsbanka svöruðu því, að það væri vegna Landsbankans, því að hann þyrfti að nota svo mikið erlent lánsfje og gæti því ekki staðist samkepnina, nema með svona háum vöxtum. Jeg gerðist ekki ánægður og fór í Landsbankann og spurði, hvort þetta væri satt, og svarið var játandi. Það þyrfti því að gera Landsbankann svo voldugan, að hann gæti haft þau áhrif, sem hinn nýi banki á að hafa.