Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Magnús Jónsson): Frv. þetta er komið frá hv. Nd. og gekk gegnum þá hv. d., að því er þskj. sýna, ágreiningslaust. Var frv. afgr. óbreytt þar í d., og virðist hafa verið gott samkomulag um það þar, er það stóðst allar breytingar, sem gerðar voru á frv. um verðlagsuppbót starfsmanna og embættismanna ríkisins, sem af gr. var með miklum breytingum. Hv. Nd. hefir því verið mjög eindregin með þessu frv. Fjhn. þessarar hv. d. hefir haft frv. til meðferðar og leggur til, að það verði samþ. óbreytt. Úr því að farið var að ákveða með l. verðlagsuppbót á laun embættismanna og starfsmanna ríkisins, áleit n., að rétt væri að hafa samræmi í þessu og samþ. einnig verðlagsuppbótina fyrir þá menn, er hér ræðir um. Það er náttúrlega spurning, hvort rétt sé yfirleitt að ákveða þetta með l., en ef það er gert, er sjálfsagt að hafa samræmi. Ég skal geta þess, að í Sþ. verður sjálfsagt lögð fram till. um að færa frv. um verðlagsuppbót til embættismanna og starfsmanna ríkisins í hið upphaflega form, og eru líkur til, að hún verði samþ.



Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara. Þegar hv. n. afgreiddi málið, stóð svo á, að um það leyti var verið að afgreiða hér í hv. d. frv. um verðlagsuppbót til opinberra starfsmanna. Og þetta frv. er svipaðs efnis og það frv. í öllum aðalatriðum. Ég er þó í talsverðum efa um það, hvort rétt sé, að löggjöfin fari að svo stöddu að blanda sér inn í samninga, sem í gildi eru milli verzlunarfólks og húsbænda þess. Því skrifaði ég undir nál. með fyrirara, því ég vil hafa óbundnar hendur um málið, þó ég sæi ekki ástæðu til að gefa út sérstakt nál. En auk þess hefir það skeð síðan ég skrifaði undir nál., að hv. Nd. hefir breytt frv. um verðlagsuppbót til opinberra starfsmanna þannig, að þeir, sem hafa 8000 kr. laun eða meira, skuli ekki fá uppbót, og ennfremur er ríkisstj. veitt heimild til að fella niður allar uppbætur, ef fjárhagsástæður ríkisins reynast svo, að það verði nauðsynlegt. Auk þess er nú fyrir hv. þingi frv., sem hefir gengið gegnum þessa hv. d. og er komið nokkuð áleiðis í hv. Nd., um að lækka ýms lögboðin gjöld, ef tekjur ríkisins bregðast fyrirsjáanlega árið 1941, og þar með er heimilað í því frv. að lækka þessa verðstuðulsuppbót um 35%. Það liggur því í augum uppi, að ef þetta frv. verður samþ. óbreytt hér og hitt frv. um verðlagsuppbótina til opinberra starfsmanna, sem hv. Nd. hefir gengið frá, verður samþ. þannig í hv. Sþ., þá á sér stað mikið misrétti í því, hve verzlunarmenn og skrifstofumenn einkafyrirtækja eru þá af löggjafarvaldinu teknir fram yfir þjónustumenn ríkisins. Ég sé ekki, að það hæfi að gera slíkan mun á þessum tveim starfsflokkum, því siður sem ríkið hefir sjálft sérstakar skyldur að rækja gagnvart sínum starfsmönnum, en engar gagnvart verzlunarmönnum fremur hverjum öðrum borgurum í landinu. Hv. 1. þm. Reykv. gat þess að vísu, að hann myndi bera fram brtt. í hv. Sþ. við frv. um verðstuðulsuppbót til starfsmanna ríkisins, í þá átt að koma því í sama horf og samþ. var hér í hv. d. Setjum svo, að sú till. yrði samþ. Þá er samt gerður sá munur á opinberum starfsmönnum og verslunarmönnum, að heimild er til að lækka uppbót hinna fyrrnefndu um 35%, en hinir eiga, samkv. frv., að fá fulla uppbót, eins og starfsmenn hins opinbera fá, ef heimildin til lækkunar verður ekki notuð. Meðan svona stendur og áður en séð er, hvernig fer um hitt frv. í hv. Sþ., get ég því ekki greitt atkv. með þessu frv., og ekki nema á því fáist þær breyt., að samræmis sé gætt gagnvart opinberum starfsmönnum. Það má reyndar segja, að opinberir starfsmenn séu ekki að bættari, þó að verzlunarmenn fái ekki uppbót, og að það komi fram nokkurskonar illgirni í því að vilja ekki stuðla að því. að þeir fái uppbótina, þó að opinberum starfsmönnum lánist það ekki. En bæði má telja víst, að flestir verzlunarmenn fái uppbót án lagasetningar, og svo finnst mér það svo mikið ósamræmi, ef bæði frv. verða samþ. eins og þau liggja nú fyrir, að það sé ekki hv. þingi samboðið. Því tel ég heppilegt, ef halda á fleiri fundi hér í hv. d., að fresta þessari umr. eða hafa a. m. k. ekki 3. umr. strax, og sjá heldur, hvernig hitt frv. fer. Ætti þá við 3. umr. að gera þá brtt. við frv. þetta, að hafa þar aðeins eina gr., er ákvæði, að verzlunarmenn og skrifstofumenn skyldu hafa verðstuðulsuppbót ettir sömu reglum og starfsmenn ríkisins, sem væri einfaldast. Væri þá komið samræmi um afgreiðslu þessara tveggja mála, og með því eina móti tel ég frambærilegt að ganga frá þessu máli.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég er einn af þeim, sem eru mótfallnir þessu frv- Ástæðurnar, sem ég færi fyrir því„ eru þær, að þó að við höfum sett l. um kaup verkamanna og starfsmanna ríkisins, þá virðist gegna nokkuð öðru máli um verzlunarfólk. Það er ekki svo að skilja. að það eigi ekki að fá sínar réttarbætur, sem ég býst við, að það hafi venjulega fengið með samningum við vinnuveitendur. En allir vita, að kaupgjaldsmál verkamanna eru viðkvæmt og almennt vandamál, sem miklar deilur hafa staðið um lengi, vegna þess. hverjar afleiðingar afstaða þeirra í þeim málum getur haft fyrir þjóðfélagið og stundum orðið hættulegar framleiðslunni. Ríkið hefir því um langan tíma látið sig þessi mál miklu varða. Auk þess var kaup verkamanna oft svo lágt, áður en verklýðssamtökin komu til, að ríkið greip þar oft inn í til leiðréttingar. Löggjöfin greip þar inn í til þess að sjá um að verkamenn hefðu ekki svo lágt kaup, að þeir liðu. Ég vildi aðeins benda á þetta atriði, en annars mun hv. þm. kunnugt um þetta. Það er þess vegna ekkert nýtt mál, þó að löggjöfin láti sig þessi mál skipta, bæði vegna þess, að stéttin var ekki þess megnug að halda fram sínum rétti, og jafnframt vegna þjóðfélagsins sjálfs, til þess að það geti haldið áfram sinni göngu, og við vitum, hvaða afleiðingar það mundi hafa, ef framleiðslan stöðvaðist. En nú hafa nýir tímar fært hingað meira og vaxandi atvinnuleysi, og við höfum reynt að setja unt þetta löggjöf, sem okkur virðist vera sanngjörn fyrir báða aðila Það er þess vegna mjög eðlilegt, þó að þjóðfélagið láti sig þessi mál skipta og setji um þau lög, þegar þörf krefur. Ég er þó alis ekki að mæla með því að setja löggjöf um kaupgjald verkamanna, nema þegar þörf krefur. Ég er dálitið undrandi yfir því, að sem áframhald af hinni sjálfsögðu lögfestingu á kaupgjaldi starfsmanna ríkisins og greiðslu dýrtíðaruppbótar í samræmi við það, sem gert var í síðustu styrjöld, þá skuli nú vera farið að seilast inn á þá braut að setja yfirleitt lög um kaupgjald. Ég vil benda á það, að hér er farið inn á nýtt atriði, og þetta hlýtur að ýta undir það, sem ekki getur talizt eðlilegt, að kaupgjaldsmálin skuli vera ákveðin með 1. Ef fara á að setja löggjöf um kaup verkafólks, án þess að knýjandi nauðsyn beri til þess, þá verður gefið fordæmi til þess að lögfesta allt kaup í landinu. jafnvel þó að vel ári. Ég get ekki séð, að þörf sé á að lögfesta kaup verzlunarfólks, því eins og ég benti á áðan, má búast við, að það fái sína launauppbót greidda eftir samkomulagi. Það má líka benda á, að margt af þessu fólki er sæmilega launað, og tiltölulega betur launað en starfsmenn ríkisins. Það er því tæplega þörf á að ákveða kaup verzlunarstéttarinnar með lögum, ef ekki er sýnd ósanngirni af hálfu vinnuveitenda, og er ástæðulaust fyrir ríkið að fara að grípa þarna inn í af þessum tveim meginástæðum. Þetta fólk er sæmilega launað, og ég hygg, að samkomulag máist um kaupgjald. þar sem ekki hefir skorizt í odda um þetta. Ég álit þess vegna, að mikið vafamál sé að ganga inn á þá braut, sem stungið er upp á í þessu frv., og afleiðingin hlýtur að verða sú, að setja yrði l. um tekjur fleiri borgara í þessu þjóðfélagi. Ég býst við, að benda mætti á margar stéttir þjóðfélagsins, þar sem ástæða væri til að setja lög um laun þeirra á þessum erfiðu tímum, bæði fyrir þá sök, að þetta hafi verið gert hjá verzlunarfólki, og eins vegna þess, að þeim hafi ekki verið sýnd meiri tilhliðrunarsemi heldur en verzlunarstéttinni. Nú hefir verið sett löggjöf um kaupgjald opinberra starfsmanna, sem er eðlilegt, og undir vissum kringumstæðum hefir einnig verið sett löggjöf um kaup verkamanna, sem er líka eðlilegt, þegar sérstaklega stendur á. En ef nú á að fara út fyrir þetta tvennt og setja l. um kaup verzlunarfólks, þá er komið út fyrir þá almennu reglu, sem hér hefir gilt. Ég er því þessu frv. algerlega mótfallinn og álit, að með samþykkt þess yrði gengið inn á mjög varhugaverða braut, sem skapaði mjög illt fordæmi um löggjöf í kaupgjaldsmálum.



Herra forseti! Þetta mál kemur mér mjög undarlega fyrir sjónir. Ég hefi alltaf haldið, að meginstefna Sjálfstfl. væri að hefta sem minnst allt athafnafrelsi, láta sem flest vera frjálst og lofa athafnalifinu að njóta sin í þjóðfélaginu. Láta duglega manninn, sem getur náð betri samningum en hinn við t.d. fólk sitt, njóta þess o.s.frv. En nú skilst mér, að einn af þeirra þm., sem hefir staðið mjög framarlega í sínum flokki, hafi skipt um skoðun og vilji láta lögákveða í þinginu, hvað menn eigi að fá fyrir sína vinnu, og þar með skerða mjög verulega athafna- og samningafrelsi manna. En ég hefi ekki ennþá séð till. um, hvernig tryggja skuli, að framleiðendur geti borgað hið háa kaup. vafalaust hafa þeir hugsað líka um þá hlið málsins. Þetta verður aðeins fyrsta sporið í allsherjarskipulagi, og ég skoða þetta frv. sem tilkynningu frá Sjálfstfl. um það, að nú sé hann sammála Alþfl. í því efni, að lögin skuli ákveða, hvað hver maður ber úr býtum fyrir sína vinnu. Ég vænti þess, að sé þetta misskilningur hjá mér, þá verði það leiðrétt, og vona ég þá, að í ljós komi, hve langt er komið bandalagi milli þeirra og kommúnista, sem flest vilja þjóðnýta. En ég hryggist yfir þessari stefnubreytingu flokksins og vil ákveðið óska þess, að hún verði skýrð hér undir umr., en það láðist 1. þm. Reykv. alveg að gera. Hv. 1. þm. Reykv. benti á það sem sönnun fyrir því, að hér væri gott mál á ferðinni, að frv. hefði gengið óbreytt gegnum Nd. og margir þm. hefðu þar fylgt því. Ég held, að þetta sé misskilningur hjá hv. þm., því að 1. gr. var breytt í Nd. og et til vill einhverju fleiru. Það kemur líka fyrir, að mál ganga óbreytt gegnum þingið, af því að þau eru svo lítils virði, að menn hafa ekki viljað eyða tíma í þau. Ég hugsa, að vegna þeirrar ástæðu hafi frv. þetta ekki tekið meiri breytingum í Nd. en raun ber vitni um. Frv. er í alla staði vanhugsað, og vil ég benda á ýmislegt, sem sannar það álit mitt. Ég geri ráð fyrir, að frv. skipti launamönnum í flokka og ákveði dýrtíðaruppbótina fyrir hvern flokk tilsvarandi við frv. um launauppbót starfsmanna ríkisins. Eins og það frv. var, þegar það fór frá okkur, var þar tekið fram, að ekki skyldi veita uppbót á ókeypis húsnæði. En hér er ekkert um þetta sagt. Nú skal ég taka nokkur dæmi úr lífinu og spyrja hv. 1. þm. Reykv., hvernig hann vilji heimfæra þau undir þetta frv. Norður í landi er kaupmaður, sem á stórt tún, og búðarmaðurinn fær afnotaréttinn af túninu sem kaup fyrir sína vinnu. Hvernig á að borga uppbót af þessu? Það er ákaflega algengt, þegar út fyrir bæinn hér kemur, að Verzlunar- og skrifstofufólk fær ókeypis húsnæði sem hluta af sínu kaupi. Um þetta er ekki einn stafur í þessu frv. Það er heldur ekkert óalgengt úti um landið, að verzlunarfólk fæðir sig sjálft, en er látið hafa fæðispeninga upp í kaupið, en hér er ekki minnzt á þetta. Margt fólk úti um landið hefir framleiðslu jafnhliða starfi sínu, og um þetta er ekki einn stafur hér. Oft vinnur verzlunarfólk á fleiri en einum stað og fær kaup greitt frá fleiri, en hjá embættismönnum skal uppbótin þá reiknuð af laununum samanlagt. Í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir neinu slíku. Frv. er sannkallað hrákasmíði, og er ómögulegt að samþ. það á þessum grundvelli, án þess að gerbreyta því. Það er þess vegna svo langt frá, að Alþ. eigi að samþ. þetta frv., heldur á að fella það sem fyrst. Frv. mun vera samið af einhverjum manni á einhverri skrifstofu, sem aldrei hefir komið út fyrir sína eigin skrifstofu, né séð út yfir sinn litla verkahring. Honum hafa ekki verið kunnar þær „variationir“, sem eru á kaupgreiðslu þessa fólks úti um landið, þar sem því er borgað á ýmsa vega. Og hann hefir ekki reynt að kynnast því, þótzt vita allt bezt sjálfur. Það bezta, sem gert verður við þetta frv., er að drepa það, og þeir, sem vilja láta það ná fram að ganga, verða að taka sér tíma og gerbreyta því, ef það á að vera frambærilegt fyrir Alþ. og ekki verða þeim til skammar, er bera það fram, eins og það óneitanlega hefir nú orðið hv. þm. Snæf.

*Brynjólfur Bjarnason: Það var mjög fróðlegt að heyra ræðu hæstv. forsrh. um þetta mál, sem nú er til umr. Hann sagði, að óþarfi væri að setja löggjöf um verðlagsuppbót á laun starfsmanna í verzlunum og skrifstofum, og til þessa frv. lægju allt aðrar ástæður en til laga, sem sett hafa verið um launakjör verkafólks, og þau lög hafi verið sett af brýnni nauðsyn. Hvers vegna var nauðsynlegt fyrir þjóðfélagið að setja þessi þvingunarlög um laun verkafólksins, sem gert var með gengisskráningarlögunum? Það var vegna þess, að ef þau hefðu ekki verið sett, gátu verkalýðsfélögin með frjálsum samtökum komið því til leiðar, að verkamenn fengju launauppbót í samræmi við dýrtíðina. Þess vegna bar nauðsyn til að setja þessi lög, því að verklýðsfélögin voru nógu sterk til þess að ná rétti sínum og fá fulla launauppbót. Þau voru beinlínis sett til þess að lækka kaup verkalýðsins, sem hafði nógu sterk samtök til að tryggja sér góða afkomu. En það er ekki nauðsynlegt að gera þetta frv. að l. vegna þess, að verzlunarfólkið hefir ekki nógu sterk samtök til þess að fá þau launakjör, sem því ber. Ég tel þetta mjög lærdómsríkt fyrir verzlunarfólkið, sem hefir tæplega nógu sterk samtök, þegar sagt er við það: Þið fáið enga launauppbót, en þegar þið eruð orðin svo sterk, að við ráðum ekki við ykkur, þá fáið þið uppbót, til að koma í veg fyrir, að þið bætið kjör ykkar enn meir. verzlunarfólkið mun læra af þessu, sérstaklega ef frv. yrði fellt. Annars er allt skraf um, að með þessu frv. sé verið að setja löggjöf um að ákveða kaupið, þannig að ekki megi semja um annað, algerlega út í loftið. Það er ekki einn stafur um, að ekki megi semja um hærri laun, þó að lögbinda eigi dýrtíðaruppbótina. Þess vegna var það algerlega út í bláinn sagt hjá hv. 1. þm. N.-M., þegar hann var að tala um, að hér sé verið að hefta hið frjálsa framtak. Það er dálítið einkennileg hans afstaða til þessa máls. Hann vill ekki láta þjóðfélagið grípa hér inn í, þar sem ekki er verið að skerða athafnafrelsi nokkurs manns. Aftur á móti var hann samþykkur gengisskráningarlögnnum, þar sem gengið er freklega á allt athafnafrelsi, í beinni mótsögn við stjórnarskrá landsins. Annars vildi ég gera fyrirspurn til hv. frsm. um það, hvernig skilja beri þetta frv. Það var rætt um það í Nd., hvort skilja bæri þetta frv. þannig. að launauppbótin næði til allra þeirra, sem eru í þjónustu verzlunarfyrirtækja, og þar með líka til forstjóranna. Einnig hvort átt sé við forstjórana, þar sem talað er um starfsmenn í verzlunum og skrifstofum. Eftir því, sem mér hefir verið sagt, var því haldið fram í Nd., að svo væri ekki. Ég vil því gera þá fyrirspurn til hv. frsm., hvernig hann litur á þetta mál. Sé svo, að forstjórar eigi að vera þarna með, sé ég ekki annað en nauðsyn beri til þess að breyta verðlagsuppbótinni í samræmi við frv. það, sem liggur fyrir um launauppbót starfsmanna ríkisins. Ég tel sjálfsagt að samræma þessi tvö frv., og eins og hv. I. þm. Eyf. talaði um, þá álít ég æskilegt, að afgreiðsla þessa máls verði látin bíða, þar til hitt frv. hefir fengið fullnaðarafgreiðslu. Komi ekki neinar till. fram við þetta frv., sem samræma það við frv. um launauppbót starfsmanna ríkisins, þá mun ég bera fram slíkar till.