Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá Ed. og var samþ. þar ágreiningslaust. Sú breyting er gerð hér frá því, sem nú gildir, að í stað þess, að laun forseta voru ákveðin í eldri lögum í ákveðinni krónuupphæð, þá er hér ákveðið í þessum lögum, að launakjör forseta Íslands skuli ákveðin af kjaradómi. Ríkisstj. sýndist það vera eðlileg samræming við þá þróun, sem orðið hefur í ákvörðun launamála frá eldri tíma, og hafði einnig athugað það sérstaklega, að slík afgreiðsla málsins mundi að beztu manna yfirsýn verða fullkomlega í samræmi við það ákvæði stjórnarskrárinnar, sem kveður svo á, að laun forseta skuli ákveðin með lögum. Ég vil því mega vænta þess, að um þetta mál verði ekki ágreiningur hér og leyfi mér að leggja til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., hefur verið afgreitt frá hæstv. Ed. og verið rætt allítarlega á opinberum vettvangi, þannig að ég get mjög stytt mál mitt hér í þessari hv. þd. í þessari framsöguræðu minni um málið. Það er nú þegar kunnugt alþm. öllum og öllum þeim landsmönnum, sem vilja kynna sér þessi mál og hafa átt þess kost að lesa um þau, þó með nokkuð mismunandi hætti væri, í hinum einstöku dagblöðum landsins, auk þess, sem frv. fylgir mjög ítarleg grg., og hv. þm. hefur gefizt kostur á að athuga hana. Afgreiðsla málsins í Ed. var með þeim hætti, að allir, sem til máls tóku um frv., töldu það til bóta, þó að brtt., sem fram voru bornar, miðuðu allar í þá átt, sem okkur sjálfsagt fyndist öllum æskilegt, að almannatryggingar verði hærri og meiri en þær eru í dag og jafnvel meiri en frv. gerir ráð fyrir, þó að menn séu sammála um, að frv. í heild sé til bóta frá því, sem nú er. Aðalbreytingin, sem gerð var í hv. Ed., var sú auk leiðréttinga, sem augljósar voru og nauðsynlegt var að gera, að frv. gerði upphaflega ráð fyrir allverulega mikilli fækkun á sjúkrasamlögum og stærri einingum í því efni en er í dag, og ég mun koma að því ítarlega hér á eftir, hver rökstuðningur var fyrir því. Ég mun því reyna að halda mig við það hér í þessu máli mínu að segja frá upphali þeirra athugana, sem frv. þetta er afleiðing af, og tína fram þau atriði, sem breytt er frá núgildandi lögum um þessi efni. Hinn 28. mal 1970 skipaði heilbr.- og trmrh. nefnd til þess að gera heildarendurskoðun, og var nefndinni falið að hafa samráð og samstarf við einstaklinga og félagasamtök, sem hér eiga hlut að máli. Skyldi nefndin skila áliti svo fljótt sem unnt væri og eigi síðar en svo, að hægt yrði að leggja niðurstöður hennar fram á næsta reglulega Alþ. þar á eftir, eins og hér er nú gert. Í nefndina voru skipaðir í byrjun eftirtaldir menn: Björgvin Guðmundsson, deildarstjóri, Guðjón Hansen, tryggingafræðingur, Ólafur Björnsson, prófessor, Sigurður Ingimundarson, forstjóri, og Hjálmar Vilhjálmsson, ráðuneytisstjóri, sem þá gegndi ásamt sínu starfi í félmrn. ráðuneytisstjórastarfi í heilbr.- og trmrn. í Reykjavík. Hinn 1. sept. 1970 skömmu eftir að Páll Sigurðsson, ráðuneytisstjóri, hafði tekið við ráðuneytisstjóraembætti, tók hann einnig sæti í nefndinni. Á starfstíma nefndarinnar hafa ýmis félagasamtök haft samband við nefndina um einstaka liði frv. svo sem Félag einstæðra foreldra, Sjálfsbjörg, Landssamband fatlaðra, Félagssamtökin Vernd, Samband ísl. sveitarfélaga, bæjarfógetinn á Akureyri og sýslumaðurinn í Eyjafjarðarsýslu, sýslumaðurinn í Húnavatnssýslu og Hallgrímur Vilhjálmsson, starfandi forstjóri við tryggingaumboð bæjarfógetans á Akureyri, Kvenréttindafélag Íslands, Vinnuveitendasamband Íslands og fulltrúar frá Læknafélagi Íslands. Gunnar Möller, forstjóri Sjúkrasamlags Reykjavíkur, var hafður með í ráðum um endurskoðun slysatryggingakaflans sérstaklega, og nefndin fékk einnig álitsgerð þeirra Árna Guðjónssonar, Eyjólfs Jónssonar og Guðjóns B. Baldurssonar varðandi úrskurð ríkisskattanefndar frá 11. mal 1970 um álagningu tryggingagjalda á árinu 1967, og nefndin aflaði sér sjálf álitsgerðar cand. juris Þórðar Eyjólfssonar, fyrrv. hæstaréttardómara, um, hvernig ráðstafa skyldi eignum og skuldum þeirra sjúkrasamlaga, sem lögð kynnu að verða niður samkvæmt frv., og er sú álitsgerð sérprentuð með frv. sem fskj. nr. II. Áður en raktar verða þær breytingar, sem gerðar hafa verið á einstökum gr. eftir köflum, þá verður hér stuttlega skýrt frá meginheildarbreytingum, sem gerðar hafa verið: 1. Frv. gerir ráð fyrir, að allar bætur almannatrygginga hækki um 20% frá því, sem nú er. Þó er gert ráð fyrir, að barnalífeyrir verði hækkaður um 40% og fæðingarstyrkur um rúmlega 13%, en ekki er gert ráð fyrir hækkun fjölskyldubóta. 2. Lágmark elli- og örorkulífeyris er áætlað samkvæmt frv. 70 560 kr., en þó er gert ráð fyrir því, að ávallt komi til uppbót á þennan lífeyri, ef viðkomandi lífeyrisþegi er tekjulaus, og nemi sú hækkun þeirri upphæð, að lágmarksheildartekjur lífeyrisþegans verði ekki undir 84 þús. kr. á ári. Lífeyrisupphæð til hjóna verður með sama hætti ekki lægri en 151 200 kr. 3. Lagt er til, að barnalífeyrisaldur verði hækkaður úr 16 árum í 17 ár og barnalífeyrir verði greiddur með barni látinnar móður, hvort sem hún var gift eða ógift og án tillits til efnahags eða annarra ástæðna. 4. Gert er ráð fyrir, að ekkjubætur verði greiddar í 6 mánuði í stað þriggja, ef ekkja er barnlaus, og í 12 mánuði til viðbótar í stað 9 nú, ef hún hefur fyrir barni eða börnum að sjá. 6. Samkvæmt gildandi lögum er aðalreglan sú, að bótaréttur samkvæmt ákvæðum almannatryggingalaganna í lífeyristryggingu sé bundinn við íslenzkan ríkisborgararétt. Þá er lagt til í frv., að fallið verði frá þessari kröfu, en þess í stað verði bótaréttur bundinn við lögheimili á Íslandi, en ellilífeyrir verði samt greiddur, þótt bótaþegi sé búsettur erlendis. Á móti þessu er gert ráð fyrir, að fjárhæð lífeyris skuli vera í hlutfalli við dvalartíma á Íslandi á gjaldskyldualdrinum. Lágmarksdvalartími til að fá réttindi er þrjú ár, þannig að full réttindi fást eftir 40 ára dvöl. Þannig veitir skemmri dvalartími en þrjú ár engin réttindi til greiðslu, en 20 ára réttindatímabil veitir réttindi til hálfs lífeyris. Þessar breytingar eru gerðar til samræmis við réttindi þeirra þjóða, sem Íslendingar hafa mest samskipti við, og munu þær auðvelda Íslendingum samskipti við þessar sömu þjóðir í tryggingamálum. 7. Veitt er heimild til veitingar örorkustyrks, sem rýmkaður er mjög frá því, sem nú er í lögum. Gert er ráð fyrir, að veita megi styrki vegna sérstaks aukakostnaðar, sem rekja má til örorku, enda þótt viðkomandi hafi eðlileg og venjuleg laun, og enn fremur, að styrki megi veita vegna bæklunar eða vanþroska barna innan 16 ára aldurs, ef um er að ræða mikil útgjöld foreldra vegna umönnunar og annars. Hér er um að ræða gerbreytingu frá því, sem er í núgildandi lögum, þar sem hvergi hefur verið hægt að liðsinna foreldrum vegna þessara barna, en eins og kunnugt er, þá eru auk þeirrar fyrirhafnar, sem foreldrar hafa vegna barnanna, oft veruleg fjárútlát, sem af þeim stafa. 8. Varðandi þá breytingu, sem gerð var á frv. í Ed., voru forsendur þeirrar lagagreinar, þ.e. um að leggja niður eða fækka sjúkrasamlögum, sem um ræðir í, að mig minnir, 37. gr. í upphaflega frv., þær, að reynslan af hreppasamlögum sem tryggingareiningum er löngu orðin sú, að þau séu of lítil tryggingareining. Með breytingu á almannatryggingalögum nr. 83 frá 1967 var lagt til að fela sjúkratryggingar sjúkrasamlaganna héraðssamlögum, en auðsætt er, að stíga verður skrefið til fulls, ef vel á að vera, og gera ráð fyrir hinum stærri tryggingareiningum, eins og í upphaflega frv. var lagt til – og vafasamt er, hvort ekki verður nauðsynlegt að gera ráð fyrir samruna sjúkrasamlaganna í framtíðinni. Það er t.d. talið algerlega ofviða minni sjúkrasamlögum að kosta sjúklinga hingað til Reykjavíkur með hliðsjón af þeim kostnaði, sem fylgir því nú. 9. Skömmu áður en fyrrgreind breyting var gerð á almannatryggingalögunum, þ.e. árið 1967, sem m.a. fól í sér, að meginhluti af ríkisframfærslu sjúkra og örkumla var lagður undir sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunar ríkisins, höfðu verið samþ. lög um fávitastofnanir nr. 53 frá 1967, og var gert ráð fyrir því, að fávitaframfærsla væri áfram ríkisframfærsla og sveitarfélaga. Í þessu lagafrv. er gert ráð fyrir að afnema að fullu ríkisframfærslu fávita, en dvöl þeirra í heilbrigðisstofnunum verði kostuð af sjúkratryggingum eins og önnur sjúkrahúsvist og þá af sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunarinnar. 10. Gert er ráð fyrir, að greiðsluskylda sjúkratryggingadeildar Tryggingastofnunar ríkisins verði enn aukin, hvað snertir vistun sjúklinga á erlendum sjúkrahúsum - allt undir sama eftirliti og gert er ráð fyrir í núgildandi lögum, en með þeirri breytingu, sem hér er lögð til, er gert ráð fyrir, að einnig verði greiddur kostnaður við dvöl, lyf og læknishjálp, sem er nauðsynleg erlendis að lokinni sjúkrahúsvist. 11. Einnig er gert ráð fyrir, að heimilt verði að leggja á sjúkratryggingadeild kostnað, sem verulegur verður vegna veikinda eða slysa utan sjúkrasamlagssvæða, sem viðkomandi sjúkrasamlag er ekki skyldugt til að greiða, og er m.a. hafður í huga kostnaður, sem fólk, sem er á ferðalögum eða í styttri dvöl erlendis, verður fyrir, þar sem það er ekki sjúkratryggt. 12. Samkvæmt gildandi lögum fellur niður lífeyrir bótaþega, ef hann dvelst lengur en einn mánuð á stofnun, þar sem sjúkratryggingar greiða fyrir hann. Í lagafrv. er gert ráð fyrir, að lífeyrir falli niður, þegar vist hefur verið lengri en fjórir mánuðir á s.l. 24 mánuðum. 13. Allmiklar endurbætur eru gerðar á slysatryggingakafla laganna. Þannig er í núgildandi lögum ekki gert ráð fyrir, að slysatryggingar geti tekið til almennra heimilisstarfa, en í frv. er gert ráð fyrir, að heimild verði til að tryggja slík störf, ef þess er óskað. Á sama hátt eru greiðslur slysatrygginga vegna ýmiss konar aukakostnaðar vegna slysa svo sem ferðakostnaðar verulega auknar og fjölmörg ákvæði í sambandi við slysabætur gerð ítarlegrí og skýrari en nú er. Í núgildandi lögum er gert ráð fyrir, að bótaréttur falli niður, ef ástand það, sem bótaréttur er byggður á, stafar af ofdrykkju eða deyfilyfjaneyzlu. Lagt er til, að fallið verði frá þessu sviptingarákvæði, enda gert ráð fyrir því, að hlutaðeigandi fari þá að fullu að læknisráðum og sinni fyrirmælum um þátttöku í þeirri starfsþjálfun og meðferð, sem stuðlað gæti að bættri afkomu hans og búið hann undir nýtt starf að breyttum lífsháttum sínum. Tryggingastofnun ríkisins hefur gert að tilhlutan nefndarinnar áætlanir um hækkanir þær, sem leiða muni af fyrirhuguðum lagabreytingum, á útgjöld lífeyristrygginga, og er þessi áætlun stofnunarinnar þannig: 1. 20% hækkun lífeyristrygginga annarra en fjölskyldubóta, fæðingarstyrkja og barnalífeyris mun kosta um 290 millj. kr. 2. Hækkun fæðingarstyrks úr 13 þús. kr. í 14 700 kr., og er þá miðað við legukostnað á Landsspítalanum, mun kosta 6.5 millj. kr. 3. Barnalífeyrir, sem er 40% hækkun frá gildandi ákvæðum, mun kosta 24 millj. kr., vegna fráfalls móður samkv. 14. gr. frv., 9 millj. kr., vegna aldurshækkunar til 17 ára aldurs úr 16 ára, sbr. 14. gr. frv., 20 millj. kr. 4. Bótahækkun til ekkna samkv. 17. og 18. gr. mun kosta 4.5 millj. kr. 5. Breyting á ekkjulífeyri samkv. 18. gr. mun kosta 15 millj. kr. 6. Lágmarkstrygging elli- og örorkulífeyrisþega mun kosta 85 millj. kr., en rétt er að undirstrika það, að hér er um mjög mikinn áætlunarlið að ræða og erfitt að sjá, hvað hann raunverulega verður af ýmsum ástæðum, sem óþarft er hér upp að telja, og þá sérstaklega, hvað margt fólk kynni undir þennan lið að koma. Aðrir liðir munu kosta 46 millj. kr. Alls eru því þessar hækkanir, sem frv. gerir ráð fyrir, nálægt 500 millj. kr. Niðurfelling almannatryggingagjalds fyrir 16 ára aldursflokkinn nemur með núgildandi iðgjöldum 25.5 millj. kr. - tekjurýrnun, sem innheimta verður með hækkuðum iðgjöldum þeirra, sem eru á aldrinum 17–67 ára. Ég tel, herra forseti, að á þessu stigi málsins sé ekki þörf á að útskýra frv. frekar eins og það liggur fyrir, og mun þá koma að þeim skýringum, sem talið er nauðsynlegt, að fram fari við síðari umr. málsins. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Í útvarpsumr., sem fram fóru hér á hv. Alþ. hinn 29. apríl í fyrra, gerði ég grein fyrir þróun kaupmáttar tryggingabóta s.l. áratug gagnvart algengustu matvörum og sýndi fram á, hversu stórlega hann hefði hrapað. T.d. dugði mánaðarellilífeyrir árið 1960 fyrir 326.6 kg af nýjum fiski, en í fyrra fyrir 138.4 kg, mánaðarfjölskyldubætur með fjórum börnum fyrir 257.4 kg af fiski 1960, en fyrir 62.4 kg í fyrravor. Svipuðu máli gegndi um fjölmargar aðrar nauðsynlegustu matvörur, kjöt, mjólk, smjör, smjörlíki, kartöflur, kaffi o.fl. Augu almennings voru mjög greinilega að opnast fyrir því, hversu hrapallega hafði verið að þessum málum staðið á undanförnum árum, og því var almennt afar illa tekið, að Sjálfstfl. og Alþfl. fengust ekki til að hækka ellilífeyrinn um meira en 6 kr. á dag, samtímis því, sem þeir hækkuðu söluskatt úr 7.5% í 11 %, en yfir stóð ein gjöfulasta vertíð í sögu þjóðarinnar. Alþfl. hafði í áratug tekið þátt í því með Sjálfstfl. að vinna hvers kyns hervirki gegn kjörum hinna lægstlaunuðu í þjóðfélaginu, svo sem með kaupbindingum, gengislækkunum, vísitöluskerðingum og með umbyltingu skattkerfisins í þá átt að stórauka óbeina skatta á kostnað barnafjölskyldna og elli- og örorkulífeyrisþega samtímis því, að fésýslumenn fögnuðu auknu frelsi til umsvifa og álagningar og hvers kyns gróðasöfnunar. Gagnvart öllum þessum aðgerðum í þágu Sjálfstfl. og þeirra, sem betur mega sín í þjóðfélaginu en óbreyttir launamenn, hafði Alþfl. jafnan treyst á það, að hann ætti gamlan og góðan bjarghring til þess að fleyta sér á í gegnum kosningar, þar sem væri trú kjósenda á umhyggju hans fyrir almannatryggingum og varðgæzlu um stöðugt aukið gildi tryggingabóta. En í fyrravor voru augu almennings farin að opnast fyrir þeirri staðreynd, að hver, sem leitaði afreka Alþfl. í mynd árlega aukins kaupmáttar tryggingabóta, kom að tómum kofunum. Það duldist ekki lengur, að íhaldsþjónustan náði einnig til trygginganna. Kaupmáttur bótanna hafði farið lækkandi ár frá ári og var þá fokið í flest skjól um réttlætingu fyrir þátttöku í hvers kyns hermdarverkum viðreisnarstjórnarinnar gegn launafólki. Því nær sem dró bæjarstjórnarkosningum, þeim mun áþreifanlegar varð forustulið Alþfl. vart við þennan dóm, og nú voru góð ráð dýr. Þegar svo var komið, að í stað þess, að það hafði dugað Alþfl. að nefna orðið almannatryggingar til þess að fá jafnvel óánægðustu fylgismenn sína til þess að slá striki yfir ávirðingar flokksins, þá var frammistaða Alþfl. í tryggingamálum orðin ein aðalávirðing hans. Björgunarbeltið gamla, sem forustan hafði trúað á, að héldi flotmagni sínu, þó að ekkert væri fyrir það gert, hafði nú minna flotmagn en ekki neitt og var farið að draga Alþfl. í kaf. Nú voru góð ráð dýr. Það var ekkert hægt að gera til úrbóta úr því, sem komið var, en það var hægt að gefa loforð, og rétt áður en kjósendur fóru inn í kjörklefana, gat Alþýðublaðið skýrt frá því með fimm dálka fyrirsögn í tveimur línum með mynd af hæstv. félmrh., að hann hefði skipað nefnd til þess að endurskoða tryggingalöggjöfina: Eggert lætur endurskoða tryggingarnar stóð þar með risastöfum. Eins og menn muna, var kosið til bæjar- og sveitarstjórna 31. maí 1970, en ef menn lesa upphaf aths. með því frv., sem hér liggur fyrir og er getið í kosningahræðslu Alþfl. fyrir bæjarstjórnarkosningarnar síðustu og nú fætt í kosningahræðslu Alþfl. fyrir alþingiskosningarnar á sumri komanda, þá segir þar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með bréfi, dags. 28. mal 1970, skipaði heilbr.- og trmrh. nefnd til að endurskoða gildandi lög um almannatryggingar.“ Nokkrum línum neðar segir: „... skyldi hún skila áliti svo fljótt sem unnt er ...“ Séu menn þeirrar skoðunar, að þetta mjög svo síðbúna fyrirheit Alþfl. og loforð um bót og betrun hafi í kosningunum haft einhver áhrif í þá átt að draga úr afleiðingunum af athafnaleysi og vanrækslu hans í tryggingamálum undanfarinn áratug, þá verða menn að eftirláta það ímynduninni að meta það, hversu lágt hefði orðið gengi Alþfl., ef það hefði ekki komið fram þremur dögum fyrir kosningar. Svo mikið reyndist fallið þrátt fyrir þessa virðingarverðu tilraun hæstv. ráðh. flokki sínum til bjargar. Það frv., sem hér liggur fyrir, hefur þannig orðið til með allsérstæðum hætti og ber þess nokkur merki. Þegar síðast var skipuð nefnd til þess að endurskoða tryggingalöggjöfina, starfaði hún að endurskoðuninni í tvö og hálft ár. Sá tími, sem nefndin hefur haft til umráða nú, er að mínum dómi allt of stuttur, og það álit kemur reyndar fram hjá einum nefndarmanna - þeim, sem hvað mesta þekkingu hefur á þeim málum, sem endurskoðunin fjallar um. Þótt til mikils hafi verið ætlazt af nefndarmönnum, sem hafa haft þessi mál til endurskoðunar í um það bil 9 mánuði, þá er þó til enn meira ætlazt af hv. alþm. að eiga að kynna sér málið til hlítar, taka endanlegar ákvarðanir og afgreiða frv. á síðustu dögum þingsins, þegar annir vegna afgreiðslu annarra mála eru með þeim hætti, að þm. komast naumast yfir að lesa þau plögg, sem útbýtt er. Endurskoðun tryggingalöggjafarinnar er mikilsverðara mál en svo, að slík vinnubrögð séu sæmandi, og kemur þar enn til, að stjórnarandstöðuflokkarnir hafa enga aðild fengið að nefndinni, sem að endurskoðuninni hefur unnið, en til þess er ætlazt, að þeir setji sig inn í málið frá grunni á örfáum dögum og afgreiði það. Sá háttur hefur verið tekinn upp í vaxandi mæli, að fulltrúar frá stjórnarandstöðunni hafa fengið aðstöðu til þess að fylgjast með endurskoðun laga og athugun mála, t.d. má nefna EFTA-málið og skattalögin. Slíkir starfshættir auðvelda öll vinnubrögð í þinginu, þegar málin koma þar til afgreiðslu, og þannig hefði að sjálfsögðu einnig átt að standa að endurskoðun tryggingalaganna, ekki sízt þegar svo skammur tími gefst til afgreiðslu þess hér í þinginu. Í þessum vinnubrögðum felst vissulega ekki mikil virðing fyrir hlutverki Alþ. og rétti og skyldu þm. til þess að kanna til hlítar þau mál, sem tekin eru til meðferðar og hafa raunveruleg áhrif á afgreiðslu þeirra. Það er ljóst, að undirbúningur þessa frv. er mjög svo ófullnægjandi. Ýmsar till. hafa komið fram hér á hv. Alþ., síðan tryggingalöggjöfin var endurskoðuð síðast, án þess að fást afgreiddar. Engar umsagnir fylgja frá nefndinni um þessi mál á svipaðan hátt og gert var við síðustu endurskoðun. Á veigamiklum þáttum er ekki tekið, en frv. lagt fram fyrir Alþ. síðustu daga þingsins og afgreiðsla frv. í Ed. sýnir ljóslega, að ekki er til þess ætlazt, að þingið geri annað en samþykkja það, sem nefndin leggur til. Afgreiðslan hér á hv. Alþ. er nánast formsatriði. Það er sannast að segja alvarlegt íhugunarefni, hve lengi hv. alþm. ætla að láta bjóða sér slík hlutverk og slík vinnubrögð, eins og hér eru viðhöfð í veigamiklum málum. Þetta frv. nýtur þess, að hér er um að ræða, jafnvel þótt engar lagfæringar fáist á frv., nokkrar endurbætur í málum, sem hvað mest þörf hefur verið á úrbótum í nú um langt skeið og því fullur vilji fyrir hendi til þess, að frv. verði afgreitt fyrir þinglok, þótt vissulega hefði þurft að gefast tími til ítarlegri endurskoðunar og úrbóta. Alþýðublaðið hefur getið þess allmörgum sinnum, síðan þetta frv. var lagt fram, að það marki tímamót í tryggingamálum, þar sem það feli í sér 20% hækkun lífeyrisbóta og 40% hækkun barnalífeyris auk lágmarkslífeyris til tekjulausra, og hefur jafnoft tekið það sérstaklega fram, að í nefndinni, sem undirbjó frv., hafi átt sæti þrír tilteknir menn, sem allir séu í Alþfl. Aðra hefur það ekki nefnt. Nú er það svo, og öllum hv. alþm. er um það kunnugt, að nefndin, þ.e. þessir þrír Alþfl.-menn - aðra tekur víst ekki að nefna - skilaði frv. frá sér á þann veg, að bætur skyldu hækka ekki um 20%, heldur um 10%, og barnalífeyrir ekki um 40%, heldur 20%, svo að þessar tímamótatillögur, sem Alþýðublaðið kallar svo, eru þá alls ekki frá þessari Alþfl.-þrenningu runnar. Hennar till. voru um helmingi minni hækkun. Þegar haft er í huga, hvernig skipun þessarar nefndar er til komin, eins og ég áðan lýsti, og hvers vegna hún skilar af sér einmitt núna, þ.e. að bakgrunnurinn er ekki fyrst og fremst bág afkoma bótaþega, heldur bág staða stjórnarflokkanna í tryggingamálum og þá einkum Alþfl., sem er nú með sinn gamla bjarghring loftlausan, þá virðist ljóst, að nefndin eða þremenningarnir hafa metið stöðu flokkanna á þann veg, að það dygði að hækka bæturnar almennt um 10% og barnalífeyrinn um 20%, en aðrir, sem við till. hafa tekið og kunnugri eru hinu raunverulega ástandi, hafa greinilega annaðhvort talið, að eitthvað skorti á umhyggju þremenninganna fyrir bótaþegum, eða sem miklu líklegra er, að gengi stjórnarflokkanna væri lægra en svo, að þessar litlu bótahækkanir dygðu, og því breytt frv. á þann veg að gera ráð fyrir helmingi meiri hækkun en þessir þrír tilteknu Alþfl.-menn og afgangurinn af nefndinni lögðu til. Um það verður hins vegar ekki sagt með vissu, hvorir þessara aðila, nefndin eða þeir, sem síðar fjölluðu um till. hennar, áður en frv. var lagt fram, fullkomnuðu kosningasvipinn á málinu með ákvæði um, að hæstv. núv. ríkisstj. léti það eftir sér að hækka tryggingabæturnar á pappírnum, en varpaði því yfir á næstu ríkisstj. að sjá um efndirnar eftir næstu áramót. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þetta ákvæði. Það hefur þegar verið gert af hálfu Alþb. í Ed., en þetta ákvæði er næsta athyglisvert og er nokkuð í samræmi við frammistöðuna í tryggingamálum á undanförnum árum. Alþfl. og Sjálfstfl. hafa s.l. áratug látið tryggingabætur rýrna að verðgildi ár frá ári og fellt allar till. um úrbætur. Loks þegar samstarf þessara flokka hefur varað nærri 12 ár, er kastað inn í þingið nú síðustu dagana, sem það starfar á kjörtímabilinu, till. um bótahækkanir, sem eiga að taka gildi fyrst á næsta ári. Aðalrökin fyrir því, að bótahækkanirnar koma ekki til framkvæmda fyrr en á næsta ári, eru þau, að ekki sé áætlað fé á fjárlögum til að greiða þær. Hvers vegna eru þær upphæðir ekki á fjárlögum? Vegna þess að þessir sömu flokkar felldu sjálfir till. um það við afgreiðslu núgildandi fjárl. Því var þá borið við, að ekki væri unnt að taka þessar upphæðir inn í fjárl., vegna þess að till. nefndarinnar væru ekki komnar fram. Nú er ekki hægt að hækka bæturnar á þessu ári, vegna þess að fjárlög voru samþ. án þess að gera ráð fyrir nokkrum till. frá nefndinni. Því er líka haldið fram, að ekki sé stætt á því að hækka bætur og um leið auka greiðslur sveitarsjóða til trygginganna, eftir að fjárhagsáætlanir hafa verið samþykktar. Hvar var þessi umhyggja fyrir sveitarsjóðunum í fyrra, þegar bæturnar voru hækkaðar um 20%, eftir að Alþfl. fékk stóra skellinn í bæjarstjórnarkosningunum? Og hvar var þá gert ráð fyrir þeirri hækkun í fjárlögum ríkisins? Nei, það rekur sig eitt á annars horn í tilraunum hæstv. ríkisstj. til þess að komast hjá því að bæta nú þegar úr þeirri skerðingu, sem orðið hefur á tryggingabótum undanfarin ár. Á undanförnum árum hefur íslenzka þjóðin búið við hagkvæmar ytri aðstæður, mikinn afla og bætt viðskiptakjör: Verðmætasköpunin hefur aukizt verulega, en hve miklu af auknum afrakstri þjóðarbúsins hefur verið varið til þess að bæta kjör þeirra, sem verst eru staddir í þjóðfélaginu, gamalmenna og öryrkja? Sannleikurinn er því miður sá, að samtímis því, sem þjóðartekjur hafa vaxið, hefur kaupmáttur tryggingabóta gagnvart neyzluvörum lækkað. Þegar haft er í huga, að fullur ellilífeyrir og örorkulífeyrir nemur nú 4529 kr. á mánuði, er ljóst, í hve gífurlegu ósamræmi kjör þess fólks, sem hefur þennan lífeyri sér til lífsframfæris, eru við lífskjör þeirra, sem fulla starfsorku hafa, og það er engin afsökun til fyrir þjóð, sem framleiðir svo mikið á hvern mann sem Íslendingar gera, að ætla að skjóta því enn á frest að bæta hér úr, svo að um munar. Hér er ekki spurning um getu þjóðarinnar, heldur um vilja þeirra, sem ráða. Og það er ástæðulaust að mikla fyrir sér þessar hækkunartill. í frv. Jafnvel brezka íhaldsstjórnin er þessa dagana að hækka ellilífeyrinn um allt að rúmlega 20%. Þegar ákvörðun á að taka um tryggingabætur, verður að sjálfsögðu að hafa í huga, að ekki hefur verið talið skorta á getu þjóðarinnar að hækka ekki aðeins frá næstu áramótum, heldur frá síðustu áramótum - stórlega laun þeirra ríkisstarfsmanna, sem hæst eru launaðir fyrir, og veruleg hækkun á launum alþm. á að taka gildi á miðju þessu ári, hvað svo sem fjárl. líður. Það var lengst af regla, að tryggingabætur voru látnar fylgja breytingum á launum opinberra starfsmanna og það þarf enga tímamótabreytingu til, að svo verði gert einnig nú. Hæstv. núv. utanrrh., þáv. hæstv. félmrh., sagði hér á hv. Alþ. 24. okt. 1961, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur verið nokkurn veginn ófrávíkjanleg regla á undanförnum árum, að bótagreiðslur almannatrygginganna hafa verið látnar fylgja launahækkunum, sem orðið hafa ... Nú hefur það einnig orðið nokkurn veginn föst venja, að þessar breytingar hafa verið látnar fylgja þeim breytingum, sem orðið hafa á launum opinberra starfsmanna.“ Og 8. nóv. 1962 sagði hæstv. ráðh. enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur verið regla að undanförnu, að bótagreiðslur almannatrygginganna hafa fylgt launum opinberra starfsmanna að þessu leyti, og þó misjafnlega. Stundum hefur þetta verið miðað við elli- og örorkulífeyrinn einan, en stundum hefur þetta verið miðað við allar bótagreiðslur úr tryggingunum.“ Þetta var reglan, að hækkanir á launum opinberra starfsmanna komu sjálfkrafa einnig á bótagreiðslur. Laun opinberra starfsmanna hafa nú verið hækkuð meira en áður hefur þekkzt. Það þarf því ekkert sérstakt tímamótafrv. sem einhverja sérstaka gjöf til bótaþega og þá með þeim annmörkum af hálfu hæstv. ríkisstj., að hún verði ekki afhent fyrr en á næsta ári. Það er ekki nema lágmarkskrafa þeirra, sem eiga að lifa af bótagreiðslum, að þær hækki nú þegar í ekki minna mæli en laun þeirra opinberu starfsmanna, sem hægara hafa átt með að komast af að undanförnu. Bætur hækkuðu um 5.6% fyrir um það bil ári síðar, um 20% á s.l. sumri og um 8.2% á þessu ári. Það lítur því þannig út, að 20% hækkun elli- og örorkulífeyris þessu til viðbótar sé allnokkur, og sérstaklega er reynt að láta það líta þannig út og mætti ímynda sér, að bæturnar yrðu með þessu orðnar töluvert meira virði en áður var eftir þessa endurskoðun l. og eftir þessa væntanlegu hækkun hafi verið sótt verulega fram á við. En séu bæturnar bornar saman við breytingar á tímakaupi verkafólks frá því, að l. voru síðast endurskoðuð, kemur í ljós, að samkv. fréttabréfi kjararannsóknarnefndar um vísitölu fyrir greitt tímakaup verkamanna er sú vísitala nú 381 miðað við 100, þegar endurskoðunarnefnd hafði 1962 lokið endurskoðun laganna. Ellistyrkurinn var við þá endurskoðun ákveðinn 1523 kr. á mánuði og ætti eftir því að vera í dag 3.81 sinnum 1523 eða 5802 kr. Með þeirri breytingu, 20% hækkun, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, að verði um næstu áramót og kallað hefur verið tímamótabreyting, verður almenni ellilífeyririnn 5880 kr. á mánuði. Það hangir því rétt í því, að með 20% hækkun eftir 5.6% hækkunina, eftir 20% hækkunina og 8.2% hækkunina á einu ári nái elli- og örorkulífeyririnn því að fylgja hækkun á tímakaupi verkamanna. Það er nú allt og sumt, og getur þá hver maður séð, hvað haft hefur verið af bótaþegum á því tímabili, sem á milli liggur og það sannar bezt, hvernig tryggingabæturnar hafa verið látnar rýrna ár frá ári s.l. áratug. Hjá þeim sem engar aðrar tekjur hafa, á svo að koma viðbót, heilar 1120 kr. á mánuði, en þegar metnir eru raunverulegir möguleikar til að lifa af þeim hámarksellilaunum, má segja, að það sé bitamunur, en ekki fjár. Hvort tveggja er í rauninni jafnókleift að lifa af lágmarks- og hámarksellilífeyrinum, ekki sízt þegar á það er litið, að hæstv. ríkisstj. hefur séð um það, að bótaþegar verði að greiða 11% af þessum upphæðum aftur í ríkissjóð í söluskatt af hverjum matarbita, fatnaði, lyfjum og öðru, sem þeir kaupa. Sú tekjuviðbót, sem gamalt fólk var að gera sér vonir um að fá í l. um eftirlaun aldraðra félagsmanna í verkalýðsfélögum, kemur samkv. ákvæðum þessa frv. til frádráttar hámarksellilífeyri og virðist þá hafa verið til lítils barátta forustumanna verkalýðsfélaganna fyrir því að fá þær greiðslur hækkaðar. Sú upphæð, sem þar fæst, kemur til frádráttar ellilífeyrinum og dregur hann niður í lágmarkið. Sama er að segja t.d. um fjölskyldubætur, sem örorkulífeyrisþegar kunna að fá. Þær dragast frá örorkulífeyrinum og færa hann niður. Ég get hins vegar fallist á þá hugsun, að ellilífeyrir og örorkulífeyrir séu hærri til þeirra, sem engar tekjur hafa, þótt ávallt sé spurning, hversu langt á að ganga í þá átt að telja til frádráttar hverja krónu, sem með öðrum hætti er fengin. Þessi afstaða mín byggist á því, að ég hef jafnan verið þeirrar skoðunar, að á meðan við stöndum svo aftarlega sem nú og meðan því marki er ekki náð, að nokkurn veginn sé hægt að lifa af tryggingabótum, þá þurfi það fé, sem á hverjum tíma kann að verða varið til tryggingabóta, fyrst og fremst að renna til þeirra, sem engar aðrar tekjur hafa, í stað þess að dreifast um allt tryggingakerfið án tillits til fjárhagsástæðna. Samkv. frv. er gert ráð fyrir því, að mismunur á hinum almenna elli- og örorkulífeyri og hámarkslífeyri greiðist að 2/5 hlutum af viðkomandi sveitarfélagi og að 3/5 hlutum af Tryggingastofnuninni á sama hátt og nú er gert varðandi uppbætur til þeirra, sem ekki eru taldir geta komizt af án hækkunar. Ég er þeirrar skoðunar, að ýmsar ástæður valdi því, að afnema beri ákvæðin um sérstakar greiðslur sveitarfélaganna á 2/5 hlutum þessara greiðslna, hinna venjulegu uppbóta, sem í gildi hafa verið, og þeirrar sérstöku hækkunar, sem nú er gert ráð fyrir úr 70 560 kr. á ári í 84 þús. kr. á ári, til þeirra, sem engar aðrar tekjur hafa. Um það hefur oft verið rætt, að ekki megi hafa bætur mismunandi háar til einstakra bótaþega miðað við fjárhag þeirra. Bæturnar megi ekki hafa á sér framfærslusvip. Ég er hins vegar, eins og ég áðan sagði, þeirrar skoðunar, að á meðan almennar bætur duga ekki til lífsframfæris, verði að verja hækkunum á fjárveitingum til bótagreiðslna sérstaklega til þeirra, sem verst eru staddir. Það út af fyrir sig að greiða einum hærri bætur en öðrum setur ekki endilega framfærslusvip á tryggingabæturnar. Það, sem hins vegar gerir það miklu fremur, er þetta fyrirkomulag á greiðslu uppbótanna, að hluti þeirra er greiddur sérstaklega af sveitarsjóði og þeir, sem viðbæturnar þurfa að fá, verða að leita til sveitarfélagsins fyrst, ekki trygginganna, til þess að láta það sækja um hækkunina, og með þau mál fara framfærslufulltrúar á viðkomandi stöðum. Þetta tel ég óviðunandi fyrirkomulag. Þessar uppbætur og þær hækkanir, sem nú á að greiða til viðbótar almennum elli- og örorkulífeyri til þeirra, sem tekjulausir eru, eiga að mínum dómi að greiðast með alveg sama hætti og aðrar bætur. Með því að ætla að haga greiðslu þessarar viðbótar á þennan veg er einnig verið að koma óeðlilega miklum hluta þeirra yfir á sveitarfélögin, og vita þó allir hv. alþm., að ríkisvaldið hefur kreppt mjög að þeim með hvers konar greiðsluskyldu að undanförnu. Samkv. aths. með frv. er áætlað, að hækkun úr almennum lífeyri í hámarkslífeyri til tekjulausra muni kosta tryggingarnar 85 millj. kr. á ári. Af þessari upphæð eiga sveitarfélögin að greiða sérstaklega 2/5 hluta eða 34 millj. kr. og síðan sín 18% af hinum hlutanum eins og af öllum öðrum útgjöldum lífeyristrygginganna eða rúmlega 9 millj. kr., þ.e. sveitarfélögin eiga samkv. þessu að greiða rúmlega 43 millj. kr. af þeim 85 millj. kr., sem áætlað er, að sérstök hækkun almenns lífeyris til tekjulausra kosti eða ríflega 50% kostnaðar við aðalskrautfjöður þessa frv., þótt í l. sé almennt gert ráð fyrir, að sveitarfélög greiði 18% af útgjöldum lífeyristrygginga. Í umsögn stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga um þetta frv., þar sem lögð er rík áherzla á getuleysi sveitarfélaganna til að taka á sig aukin útgjöld vegna ákvæða þessa frv., kemur ekki fram, að menn geri sér grein fyrir fjárhagslegum áhrifum á hlut sveitarfélaganna í greiðslum vegna þess sérstaka ákvæðis að telja hækkunina úr almennum lífeyri í sérstakan lífeyri til tekjulausra sem uppbót, sem greidd er að 2/5 hlutum af sveitarfélögunum. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga telur, að samþykkt frv. muni hafa í för með sér tæplega 100 millj. kr. hækkun á framlagi sveitarfélaganna auk hækkunar til sjúkrasamlaga, en mér sýnist, að hækkunin verði um 118 millj. kr. vegna þessarar tilhögunar, að þessi sérstaka hækkun lífeyris til tekjulausra - en það er talið það atriði, sem mest gildi hafi í frv. - er látin lenda á sveitarfélögunum í svo ríkum mæli, að þá viðbót eiga sveitarfélögin að greiða að helmingi, þótt hlutur sveitarfélaga í greiðslum lífeyristrygginga hafi verið 18%. Ég tel, að auk þess, sem hér er sérstaklega gengið hart að sveitarfélögunum til þess að létta byrðinni af öðrum, sem greiða kostnað við almannatryggingarnar og þá einkum af ríkissjóði, þá komi fleira til, sem valdi því að fella eigi algerlega niður ákvæðið um, að sveitarsjóðir greiði 2/5 hluta uppbóta á elli- og örorkulífeyri. Ég minntist áðan á, að þessi tilhögun setur þann framfærslusvip á þessar greiðslur, sem alls ekki á eða þarf að eiga sér stað um greiðslur almannatrygginga. Auk þess veldur þetta ákvæði því, að engin trygging er fyrir því, að allir bótaþegar búi raunverulega við sama rétt til uppbóta, sem heimilt er að greiða fram yfir skylduna til að hækka lífeyri í 84 þús. kr., ef um engar aðrar tekjur er að ræða. Í grg. með till. til þál. um endurskoðun l. um almannatryggingar, sem við fluttum nokkrir þm. Alþb. á síðasta þingi, segir svo um þetta sérstaka atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Sé um greiðslu uppbóta á elli- eða örorkulífeyri að ræða skv. núgildandi lögum, þurfa að vera fyrir hendi till. viðkomandi sveitarstjórnar varðandi hvern einstakan bótaþega, en sveitarfélagið greiðir 2/5 hluta af hækkuninni, en Tryggingastofnun ríkisins 3/5 hluta. Á árunum 1964–1967 að báðum meðtöldum námu hækkanir á ellilífeyri að meðaltali um 5.1% af heildarupphæð ellilífeyris sömu ára, en hækkun örorkulífeyris um 6.7% af heildargreiðslu örorkulífeyris. Orsakir þess, að heimildir til hækkunar á þessum lífeyrisbótum eru ekki að fullu notaðar, svo að á skortir t.d. varðandi ellilífeyri árið 1967 ríflega 20 millj. kr., verða naumast raktar til þess, að fyrir þörfum bótaþega á þessum hækkunum hafi verið að fullu séð. Annars vegar mun koma til skortur fjölmargra bótaþega á vitneskju um heimildir til þessarar hækkunar bóta og hins vegar tregða sveitarstjórna til þess að mæla með hækkunum vegna kostnaðarhluta sveitarsjóðs. Það er t.d. eftirtektarvert, að í sumum umdæmum eru engar slíkar hækkanir greiddar árum saman. Ákvæði núgildandi laga eru miðuð við, að yfirvöld viðkomandi sveitarfélaga hafi nánasta vitneskju um hag þeirra bótaþega, sem sækja um hækkun elli- og örorkulífeyris og þá gert ráð fyrir, að greiðsla sveitarfélagsins á hluta af hækkun bótanna verði til aðhalds. Það er skoðun flm. þessarar þáltill., að mjög skorti á alla upplýsingastarfsemi um rétt hinna tryggðu og ýmsir elli- og örorkulífeyrisþegar missi af rétti sínum til hækkunar bóta vegna skorts á vitneskju um heimildarákvæði laganna. Enn fremur verður naumast talið eðlilegt, að mismunandi afstaða einstakra sveitarstjórna til þess að mæla með hækkunum og óhjákvæmileg tregða við að auka útgjöld sveitarsjóðanna ráði því, hverjir bótaþegar njóti hækkana og hverjir ekki. Það er því till. flm., að athugað verði, hvort ekki er rétt að gera hér skipulagsbreytingu á, þannig að felld verði niður ákvæði um, að sveitarfélög greiði 2/5 hluta hækkana á elli- og örorkulífeyri, en Tryggingastofnunin greiði slíkar hækkanir að fullu. Jafnframt verði stóraukin upplýsingastarfsemi í því skyni að kynna hinum tryggðu rétt sinn, samtímis því að Tryggingastofnunin afli sér í ríkara mæli en nú upplýsinga um hag bótaþega, til þess að unnt sé að auka þann þátt í tryggingastarfseminni, að upphæðir bóta séu miðaðar við fjárhagsástæður bótaþega, þannig að við ákveðnar fjárhagsástæður sé fyrir hendi réttur til sérstakra bóta og til viðbótargreiðslna við grunnbætur.“ Ég tel, að þessi rök öll séu fyrir hendi enn og fella beri niður ákvæðið um greiðslu sveitarfélaga á 2/5 hlutum af uppbót á lífeyri. Ég ætla ekki við 1. umr. málsins að fjalla frekar um einstök ákvæði eða gr. frv. Í Ed. voru af hálfu Alþb. fluttar margar brtt. við frv., sem sjálfsagt verða endurfluttar í þessari hv. d. og þá gerð nánari grein fyrir þeim. Í sambandi við einstök atriði frv. vil ég aðeins minna á þá þáltill., sem ég áðan nefndi og flutt var um næstsíðustu áramót. Þar voru taldar upp ýmsar breytingar á l., sem lagt var til, að nefndinni yrði falið að kanna - atriði, sem sum hafa verið tekin til greina nú eins og það, að Tryggingastofnuninni verði gert að skyldu að annast skipulega upplýsingastarfsemi til að kynna almenningi rétt sinn svo og að barnalífeyrir verði greiddur með barni látinnar móður og enn fremur verði veitt heimild til að greiða örorkustyrk vegna öryrkja undir 16 ára aldri. Ýmis atriði, sem gerðar voru till. um af okkar hálfu, hafa hins vegar ekki verið tekin til greina, eins og t.d. heimild til greiðslu barnalífeyris, ef móðir er öryrki, heimild til greiðslu mæðralauna, fjölskyldubóta og barnalífeyris með börnum til 18 ára aldurs, greiðsla barnalífeyris, ef faðir sætir gæzlu- eða refsivist, greiðsla hærri hluta lyfjakostnaðar og læknishjálpar til elli- og örorkulífeyrisþega en annarra, greiðsla hluta af kostnaði við tannlækningar, ákvæði um, að iðgjaldagreiðslur hefjist fyrst við 18 ára aldur, ákvæði um, að sjúkrasamlög annist umboðsstörf fyrir Tryggingastofnunina, en ekki sýslumenn og bæjarfógetar, ákvæði um stofnun sérstaks tryggingadómstóls. Öll þessi atriði og nokkur fleiri voru tekin fyrir í till. þeirri til þál., sem við þm. Alþb. fluttum á síðasta þingi. Þótt ég hafi áðan rakið aðdragandann að því frv., sem hér liggur fyrir, og deilt á meðferð málsins og frammistöðu stjórnarflokkanna í tryggingamálum, þá er vissulega ástæða til þess að fagna því, þegar sýnd er viðleitni í þá átt, þótt seint sé, að reyna að stöðvast á þeirri braut, að tryggingabætur rýrni stöðugt að verðgildi, eins og átt hefur sér stað í verulegum mæli s.l. áratug. Enda þótt sá stóri annmarki sé á frv., að það á ekki að taka gildi fyrr en á næsta ári, er vissulega ástæða til þess að fagna þeim endurbótum, sem í frv. felast t.d. varðandi barnalífeyri, frá því, sem í gildi er nú, eftir að um alllangt skeið hefur hallað undan fæti um verðgildi tryggingabóta í stöðugt vaxandi dýrtíð undanfarin ár. Ég er að vísu þeirrar skoðunar, að þjóð, sem framleiðir svo mikil verðmæti á hvern þjóðfélagsþegn sem Íslendingar, eigi að gera miklu meiri kröfur til sín í tryggingamálum og um bætt kjör aldraðra og öryrkja en þetta frv. gerir ráð fyrir. Þrátt fyrir svo miklar þjóðartekjur befur jafnan verið viðkvæðið, að fé skorti til þess, að við gætum boðið mannsæmandi kjör því fólki, sem lagði þó grunninn að þeim lífskjörum, sem þeir búa við í dag, sem geta unnið og lagt á sig langan vinnudag til að afla sér lífsviðurværis. Þótt litið sé fram hjá þeirri grundvallarstefnu hæstv. núv. ríkisstj., sem þó veldur mestu um að gera þeim, sem sterkastir eru í þjóðfélaginu, sem bezt kleift að ná til sín sem gróða sem allra mestu af verðmætasköpuninni án þess, að hugsað sé um, hver verður hlutur þeirra, sem minna mega sín og koma ekki til greina í þeirri villtu samkeppni af ýmsum ástæðum, þótt þessu sé sleppt og einungis litið á ráðstöfun ríkisteknanna, eins og þær eru á hverjum tíma, þá er raunin sú, að framlag til tryggingamála, framlag til þess að gera ný átök í málefnum aldraðra og öryrkja og annarra bótaþega, eru látin mæta afgangi. Þegar búið er að veita fé til þess að auðvelda flestum öðrum þjóðfélagsþegnum að njóta lífsins gæða, t.d. með betri vegum og ýmsum framkvæmdum, þá fyrst er spurt, hvort nokkur afgangur kunni að vera til tryggingamála. Þess vegna er niðurstaðan sú, að þegar enn stendur eitthvert lengsta góðæristímabil í sögu þjóðarinnar, að því er varðar fiskafla og afurðaverð, þá er gamalmennum og öryrkjum ætlað á næsta ári eftir samþykkt þessa frv., sem jafnvel hefur verið kallað tímamótafrv., að standa svo til í sömu sporum og við upphaf þessara góðæra og búa við lífeyri, sem er hróplega fjarri því að nægja til lífsframfæris, jafnvel þótt miðað sé við hámarksgreiðslu, sem byggð er á því, að um engar aðrar tekjur sé að ræða. Sá hámarkslífeyrir er t.d. aðeins um 58% af því, sem heimilt er að greiða hv. alþm. í húsnæðiskostnað einan. Þetta viðhorf verður að breytast. Ef þjóðin á að láta nokkuð eftir sér, þá er það það að búa ellilífeyrisþegum og örorkulífeyrisþegum þau kjör, að þeir þurfi ekki að hafa áhyggjur af lífsafkomu sinni. Í stað þess að láta jafnan allar aðrar framkvæmdir og ráðstafanir sitja í fyrirrúmi og athuga síðan, þegar bezt lætur, hvort eitthvað er afgangs til úrbóta í tryggingamálum, þá verður að láta aðra hluti í þjóðfélaginu aðlaga sig þeirri ákvörðun, að elli- og örorkulífeyrisþegar geti lifað af lífeyri sínum, og þeir, sem ráða málum þjóðarinnar, verða að miða ákvarðanir sínar í öðrum málum við það, að þessu marki verði náð á tilteknum stuttum tíma. Því miður hafa ákvarðanir um bótahækkanir undanfarið miðazt við það eitt að láta bæturnar ekki rýrna um of í örri verðbólgu, en ekkert hefur miðað að því marki, að bætur dugi til lífsframfæris. Það frv., sem hér liggur fyrir, gerir því miður ekki ráð fyrir öllu meira en því að bæta upp rýrnun bóta á undanförnum árum - árum einhverra mestu framleiðsluuppgripa í sögu þjóðarinnar, árum, sem vissulega hafa gefið þjóðinni sérstakt tækifæri til þess að ná því marki, sem ég áðan nefndi. Hér er spurningin ekki um getu þjóðarinnar, heldur um vilja þeirra, sem ráða.



Herra forseti. Það er sagt, að Tryggvi Þórhallsson, fyrrv. forsrh. heitinn, hafi haft að orðtaki: Sagan endurtekur sig. Það er ástæða til þess að minna á það, að þetta orðtak er í heiðri haft hér á hv. Alþ. af hæstv. ríkisstj., því að þau vinnubrögð, sem nú eru viðhöfð við afgreiðslu þingmála, minna mjög á vinnubrögðin, sem höfð voru hér í frammi fyrir kosningarnar 1967. Þá þurfti hæstv. ríkisstj. að koma að mörgum málum, og nauðsyn bar til, að þau fengju þá afgreiðslu Alþ. þó að gildistaka þeirra kæmi ekki til fyrr en síðar meir. Ég minnist þess, að ein af þeim l., sem þá voru afgreidd, voru l. um kostnað við skóla í landinu, og það bar brýna nauðsyn til að fresta ekki lagasetningunni, en svo hefur tekizt til með framkvæmdina, að reglugerð þar að lútandi var gefin út nú fyrir einum mánuði eða svo og hluta af l. hefur verið breytt aftur í framkvæmd með nýrri lagasetningu, vegna þess að það var ekki talið fært að framkvæma l. eins og þau voru þá gerð. Hins vegar var það talið fjarri öllu lagi, þegar stjórnarandstaðan gerði tilraun til að benda á, að nauðsyn bæri til að skoða þessa löggjöf betur og geyma hana til haustþingsins, því að þá yrði betra að vinna að lausn málsins og þá gæfist tími til þess að undirbúa það betur. Sama átti sér stað á því þingi með lagabálk eins og hafnalögin. Það þurfti líka að hraða setningu þeirrar löggjafar, en á tímabilinu, sem liðið er síðan, hafa fjármál hafnanna þó verið til verulegrar athugunar svo að segja á hverju ári, og nú hefur einn af þm. stjórnarliðsins, hv. 2. þm. Vestf., séð sig knúðan til að flytja þáltill. um endurskoðun á þessari löggjöf. Þetta sýnir eins og fleira, að mikið hefði verið hagkvæmara, ef farið hefði verið að þessum málum, þ.e. afgreiðslu þeirra, með meiri gætni og festu og Alþ. hefði gefið sér tíma til þess að fjalla um þau. Um afgreiðslu eða vinnubrögð hér á hv. Alþ., mér finnst nú kasta tólfunum - er það að segja, að það getur ekki hjá því farið, að ef svo verður fram haldið, eins og nú hefur verið, þá hlýtur Alþ. að falla í áliti í augum þjóðarinnar, ef slík vinnubrögð eru viðhöfð, að dembt er nokkrum tugum þingmála og það stórum málum inn á þingið síðustu vikurnar, sem það starfar. Ég held, að það væri skynsamlegt, þegar Alþ. tekur til starfa á nýjan leik eftir næstu kosningar, að stjórnmálaflokkarnir reyndu að koma sér saman um að breyta þessum vinnubrögðum, því að það verður að segjast eins og er, að það er mjög erfitt að ná yfir það að geta lesið það, sem fram er lagt í þingmálum nú, svo að nokkru gagni megi vera, hvað þá að það sé nokkur tími til þess að bera breytingarnar á endurskoðuðum lögum saman við gildandi lög, sem er þó hin mesta nauðsyn. Hér er um mjög alvarlegt mál að ræða, og hv. þm. er ekki sama um, hvernig þeir gangs frá löggjöf eins og t.d. tryggingalöggjöfinni. Þetta er löggjöf, sem snertir mjög mikinn hluta þjóðarinnar og m.a. það fólk í landinu, sem helzt þarf stuðnings við og þm. er ekki sama, hvernig frá því er gengið. Það er líka eftirtektarvert í sambandi við þau frv., sem er verið að fjalla um nú, að framkvæmd þeirra á að bíða til næsta árs og þá eiga að vera möguleikar á því fyrir ríkið að greiða allt það, sem greiða þarf vegna þessarar nýju lagasetningar. Ég minnist þess í sambandi við tryggingalöggjöfina, að við fjárlagaafgreiðslu haustið 1969 vegna fjárlaga 1970 fluttum við í minni hl. fjvn. till. um það, að fjárveiting til trygginga yrði aukin vegna ellilauna og öryrkja um 75 millj. kr., sem tryggingaráð svo ráðstafaði síðar. Það var talið, að hér væri um hróplegt ábyrgðarleysi af okkar hendi að ræða, sem að þessari till. stóðum, að ofbjóða svo greiðslugetu ríkissjóðs, að við slíkt væri ekki hægt að una og það væri undarlegt, að menn, sem væru búnir að eiga verulega setu á þingi og starfa að fjárlagaafgreiðslu, skyldu láta sér detta slíkt í hug. En þegar Alþfl. hafði fengið sína eftirminnilegu og verðskulduðu útreið í borgarstjórnarkosningunum hér í Reykjavík, þá voru nógir fjármunir til að hækka tryggingagjöldin um 20%. Að vísu var það of litið miðað við það, sem eðlilegt hefði verið til þess, að tryggingarnar héldu kaupmætti sínum eða héldu í við kauphækkanirnar í landinu, en það sýndi sig, að þá var ekki verið að viðhafa þau raunhæfu vinnubrögð, sem áttu að vera fyrir hendi á hv. Alþ., þegar við í minni hl. fjvn. lögðum til svo sjálfsagða till., sem þá var á ferðinni. Í sambandi við undirbúning þessa máls vil ég geta þess, að ég tek undir það með einum nm., Guðjóni Hansen tryggingafræðingi, sem hann segir um undirbúning að málinu og hvað hann hefði kosið í þeim efnum og ég tel, að þannig hefði átt að afgreiða þetta mál hér á hv. Alþ. nú, en ekki á þann hátt, að hér sé verið að gera heildarendurskoðun á tryggingalöggjöfinni, því að þannig er ekki að málinu unnið. Guðjón Hansen segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í grg. frv. á bls. 33: „Ég hefði kosið, að endurskoðun nefndarinnar á l. um almannatryggingar hefði verið unnin í tveimur áföngum og hefði í hinum fyrri verið fjallað um þær breytingar, sem brýnust þörf er fyrir, en í síðari áfanga betur vandað til afgreiðslu á ýmsum málum en nefndin hefur gert. Skal á það bent, að endurskoðun sú, sem lauk með setningu l. nr. 40 1963, var unnin í þremur áföngum. Nefndin hefur engin skil gert veigamiklum málum, sem fjallað hefur verið um. Má þar í fyrsta lagi nefna breytingu á fjölskyldubótakerfinu, sbr. athugasemdir við 26. gr. frv., í öðru lagi nauðsyn breytinga á ákvæðum um gjaldskyldu og lögheimili, annaðhvort með breytingum á almannatryggingalögum eða l. um lögheimili, og í þriðja lagi hugmynd um tryggingadómstól, er með fljótvirkum hætti skapaði bótaþegum réttaröryggi. Enn fremur hefði að mínu áliti mátt vanda betur til tillögugerðar nefndarinnar, ef nefndin hefði haft rýmri tíma.“ Ég tel, að hér sé um hugvekju að ræða, sem er eftirtektarverð og ekki sízt er það, þegar um þetta fjallar maður, sem hefur góð skil á málinu og hefur unnið að því. Ég held líka, að það beri brýna nauðsyn til að taka mál eins og fjölskyldubæturnar til sérstakrar athugunar. Ég hef lengi haft þá skoðun, að það væri rétt að tengja þennan þátt saman við persónufrádrátt til skatts og það væri eðlilegra að reyna að gera þessi mál einfaldari og þannig minni skriffinnsku í kringum þau en nú er gert. Eins og nú er að farið, er eins mikið í kringum framkvæmd á tryggingamálunum gagnvart fjölskyldubótunum og frekast er hægt að hugsa sér. Með því að tengja persónufrádrátt til skatts saman við tryggingabæturnar og hugsa þau mál í einni heild, væri hægt að breyta þessu að minni hyggju á hagkvæman hátt. Ég held líka, að það verði ekki hjá því komizt að taka til athugunar greiðsluhlutfall einstaklinganna miðað við það, sem það er nú, eftir að hækkun trygginganna er orðin eins ör og raun ber hér vitni um. Greiðsluhlutfallinu hefur ekki verið breytt í tryggingalöggjöfinni, en ég tel, að það sé mál, sem þurfi að taka fyrir í sambandi við raunhæfa heildarendurskoðun. Sama er að segja um sveitarfélögin. Það er ekki hægt að halda áfram á þessari braut án þess að taka þátt þeirra í tryggingakerfinu til sérstakrar athugunar. Mér hefur borizt bréf frá stjórn og framkvæmdastjóra Sambands ísl. sveitarfélaga um þessi atriði, og þar benda þeir m.a. á, að það sé óeðlilegt, að þegar fjallað sé um mál eins og þetta, þá skuli enginn maður vera frá Sambandi ísl. sveitarfélaga í þeirri nefnd, sem undirbýr málið. Það var ekki gert, og þeir segja í þessu bréfi, sem er frá 25. marz, svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ekki var Sambandi ísl. sveitarfélaga gefinn kostur á að eiga aðild að endurskoðun laganna eða að tilnefna fulltrúa í endurskoðunarnefndina, en sambandið hefur árum saman óskað eftir því, að höfð yrðu samráð við samtök sveitarfélaganna, þegar undirbúnar væru breytingar á almannatryggingalöggjöfinni, svo mjög sem hún snertir öll sveitarfélög landsins, þar sem þau eru stór kostnaðarþátttakandi í lífeyris- og sjúkratryggingunum.“ Ég vil vekja alveg sérstaka athygli á þessu, að mér finnst það eðlilegt, að slíkum heildarsamtökum eins og samtökum sveitarfélaganna, sem eru nú orðin allsherjarsamtök fyrir sveitarfélögin í landinu og hafa unnið vel og dyggilega að þeirra málum, sé gefinn kostur á því að tilnefna mann í nefnd, sem endurskoðar þessa löggjöf, og yfirleitt eðlilegt, að þeim sé gefinn kostur á að tilnefna fulltrúa í málaflokka, er þá varða sérstaklega. Þá vil ég benda á það, að í þessu bréfi benda þeir á það, að það sé í raun og veru ekki hægt að ætlast til þess, að sveitarfélögin greiði hærri fjárhæðir í peningum til trygginganna en þau gera nú. Þau hafa ekki fjárhagslega getu til þess, þar sem mörg sveitarfélög hafi orðið að nota allan útsvarsstigann og aðra tekjumöguleika og 20% álag þar á ofan. Þetta styður að því, að í endurskoðun á löggjöfinni í heild um almannatryggingar beri brýna nauðsyn til að taka þennan þátt sérstaklega fyrir og gefa sveitarfélögunum kost á að vera þar með. Þá vil ég í þessu sambandi vekja athygli á því, sem er í samræmi við það, sem ég sagði um vinnubrögð hæstv. ríkisstj. við afgreiðslu á þingmálum eða lagasetningu fyrir síðustu alþingiskosningar, að gildistaka þessara l. er miðuð við 1. jan. 1972. Þá verða til fjármunir að dómi núv. valdhafa til þess að standa undir þeim greiðslum, sem ríkissjóður þarf að leggja þá fram og þeir, sem eiga trygginganna að njóta, þurfa ekki á því að halda að þeirra dómi fyrr en 1. jan. 1972. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja, að í l. um verðstöðvun er gert ráð fyrir því, að þau gildi aðeins til 1. sept. Einn af þm. Sjálfstfl., hv. 10. þm. Reykv., taldi, að sú hugsun væri hrollvekjandi, hvað við tæki eftir 1. sept. Þrátt fyrir það er ekki talið, að það þurfi að þeim að huga, sem ekki hafi þó nema 4900 kr. tekjur á mánuði, eins og þeir hafa nú, er lifa af elli- og örorkulífeyri. Þess vegna er það í samræmi við annað, að hæstv. ríkisstj. ætlar þessu frv. að vera auglýsingaspjöld fyrir sig og sitt lið, en hins vegar á ekki að þurfa um það að hugsa fyrr en um næstu áramót, hvernig fyrir málum verði séð. Það gefur auga leið, að það verður þungt í skauti hjá þeim, sem búa við 4900 kr. tekjurnar á mánuði, þegar skriðan fer aftur af stað eftir 1. sept., en þá er ekki gert ráð fyrir neinum tekjum hjá ríkissjóði til þess að halda þeim niðurgreiðslum áfram, sem upp voru teknar í haust. Þess vegna er þetta mál hugsað eins og verðstöðvunarmálið - sýndarmennska, sem þarf að nota fram yfir kosningarnar, en það raunhæfa á ekki að sýna sig fyrr en að þeim liðnum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að elli- og örorkulaun eru orðin mjög fráleit hér á landi og hafa farið árversnandi, jafnvel þó að á þessu ári hafi verið gert í því að reyna að rétta þau af. Meðal þeirra atriða, sem hafa haft veruleg áhrif á afkomu þess fólks, er á elli- og örorkulaunum þarf að lifa, er sú breyting, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert á tekjustofnum þeim, er ríkissjóður sækir nú tekjur sínar til. Eins og áður hefur verið á bent, þá hefur sú breyting orðið þannig, að tekjur af söluskatti hafa hækkað nærri um 20% frá því 1960, en tollarnir hafa hins vegar lækkað um meira en þessu nemur. Og það, sem er svo eftirtektarverðast í því, er að tollalækkunin á sér fyrst og fremst stað á þeim vörum, sem þeir kaupa, sem meiri hafa fjármuni á milli handa en hinir, sem litla fjármuni hafa. Þess vegna er það svo, að þó að ellilaun hafi hækkað í krónum, þá hefur notagildi þeirra rýrnað m.a. vegna þessarar ráðstöfunar. Þá var það líka eftirtektarvert síðast í gær, þegar verið var að fjalla hér um skattamál, að þrátt fyrir það, að nokkuð hafi áunnizt í því, að frádráttur hjá þeim, sem njóta ellilauna, væri aukinn, þá var samt ekki hægt að komast það langt, að ellilaunin væru undanþegin skatti. Það hefði ekki verið óeðlilegt, þó að það hefði verið gert, og hafa, að því er ég bezt veit, mörg sveitarfélög landsins ekki leyft sér að leggja á ellilaun eða örorku. Þess vegna fannst mér, að þegar hæstv. ríkisstj. lét undan í þessu máli, þá hefði hún gjarnan mátt vera það stórstíg, að upphæðin, sem frá var dregin, væri sú sama og ellilaunin. Um þessa breytingu, sem gerð er nú á ellilaununum og örorkubótunum, er það að segja, að hér er um 1000 kr. að ræða eða tæplega það á mánuði. Það hefði verið mikill munur, ef þessi laun hefðu verið tengd almennu kaupgjaldi og kaupgjaldsvísitölu í landinu, þannig að þau hefðu breytzt sjálfkrafa, um leið og kaupgjaldsvísitalan hefði breytzt. En þessu er nú ekki til að dreifa, heldur er nú aðeins farið inn á þá leið, að ef kaupgjald hækkar í fiskvinnu, þá getur tryggingaráð samþykkt að hækka ellilaunin og örorkubæturnar, en það tekur þó ekki gildi fyrr en að 6 mánuðum liðnum frá því, að þessi kauphækkun átti sér stað. Hér er lítið að gert af hálfu hæstv. ríkisstj., að þeir launþegar, sem minnsta hafa möguleikana, eiga að vera 6 mánuði á eftir hinum með bætur á sínum launakjörum, ef tryggingaráð þá samþykkir það. Annað atriði er svo í þessu frv., sem er að minni hyggju fráleitt. Eitt af því, sem hefur verið talað um í sambandi við tryggingalöggjöfina, er það, að hún bæri ekki svip þess að vera skyld framfærslu- eða fátækrastyrk, eins og hann var áður þekktur. M.a. hefur af þeim sökum ekki verið talið fært að haga fjölskyldubótunum þannig, að tekið væri tillit til tekna. Ég hef litið svo á, að það skipti menn með eitt barn á framfæri og góðar tekjur hverfandi litlu máli, hvort þeir hefðu þessa aura eða ekki, þó að ég hins vegar viti, að þetta getur haft áhrif - ekki sízt fyrir unga fólkið, sem er með sitt fyrsta barn, því að það er oft allt önnur aðstaða hjá því en hjá hinum, sem eru með síðasta barn sitt, en ástæðan til þess, að það hefur ekki verið talið fært að miða þarna neitt við tekjur, er sú, að það hefur þá verið talið bera keim af einhvers konar framfærslu- eða sveitarstyrk. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að lágmark ellilífeyris samkv. 11. gr. verði 70 560 kr., en þó skuli enginn hafa lægri tekjur en 84 þús. kr., sbr. 19. gr., ef hlutaðeigandi aðili hefur ekki meiri tekjur en ellilaununum nemur, þá á að bæta það upp í 84 þús. kr. Nú er það um þessa hækkun að segja, að í fyrsta lagi vil ég segja það, að mér finnst það réttmætt, að ellilaun þeirra og örorkubætur, sem ekki hafa aðrar tekjur, séu hærri en hinna, sem t.d. hafa veruleg eftirlaun úr lífeyrissjóðum eða tekjur af eignum, þannig að þeir hafi verulegar tekjur. Og mér finnst, að sú stefna sé rétt, a.m.k. meðan ekki er talið, að hægt sé að hafa ellilaunin með þeim hætti, að þau séu a.m.k. lágmarkslaun. En ég tel í því sambandi, að ef viðkomandi aðili hefur ekki aðrar tekjur, þá verði að miða ellilaunin og örorkulaunin við lágmarkstekjur til að lifa af. Og það lifir enginn einstaklingur á 84 þús. kr. Það er gersamlega útilokað. Fólk, sem dvelur á dvalarheimilum aldraðra og greiðir þau gjöld, sem nú eru ákveðin, greiðir 126 þús. kr. á ári. Þetta er þó miðað við það, að fólkið búi saman, tvennt eða þrennt í herbergi. Ef þetta eru hins vegar eins manns herbergi, er um meiri fjárhæð að ræða. Þess vegna er útilokað, að þetta fólk geti með þessum ellilaunum komizt nema í 2/3 af því, sem það þarf að greiða með sér. Þá er eftir að sjá fyrir meðalakostnaði, fatnaði og ýmsum smáhlutum öðrum, sem hverjum einstaklingi eru nauðsynlegir. Þess vegna finnst mér, að þessi hækkun sé svo hverfandi lítil fyrir þá, sem hafa eftirlaunin og enga aðra möguleika, að það sé næstum furðulegt, að fyrst farið var inn á þetta atriði á annað borð, þá skuli þetta vera eins raunalega lágt og hér er lagt til. En annað atriði er þó í þessu, sem verkar enn þá verr á mig, og það er það, að þetta er sett upp eins og sveitarframfærsla. Af hækkunum, þessum 14 þús. kr., sem þarna á að bæta við, eru 60% greidd af tryggingunum, en hinn hlutinn af sveitarstjórnunum, og það segir svo í 19. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Tryggingastofnunin ákveður uppbót samkv. gr. þessari að fengnum till. sveitarstjórnar, og greiðist hún að 3/5 af Tryggingastofnuninni, en að 2/5 af sveitarsjóði.“ Hér er algerlega verið að setja þetta upp sem fátækraframfærslukerfi. Það er verið að styðja það fólk, sem ekki hefur möguleika á öðrum tekjum með þeim hætti, að það er alveg fátækraframfærslusnið á því. Og það verkar þannig á mig, að ég get ekki sætt mig við, að það sé réttmætt, að á sama tíma greiði Tryggingastofnunin manni eins og mér, sem á eitt barn innan við 16 ára aldur, 8 þús. kr. vegna þessa barns, en að svo verði að fara í sveitarsjóðinn, ef á að greiða fólki, sem ekki hefur neina aðra tekjumöguleika til að framfleyta sér en ellilaunin. Ég hef ekki tilfinningu né smekk fyrir svona afgreiðslu. Ég uni því ekki, að þannig sé að þeirri kynslóð búið, er nú nýtur ellilauna og meira hefur lagt fram til að skapa nútímaþjóðfélag en nokkur önnur kynslóð áður fyrr. Kynslóð þessi hefur haft metnað til að fara leiðina frá fátækt til bjargálna. Ég uni því ekki, að hún eigi að fara á fátækraframfærslu í ellinni. Hv. Alþ. á ekki að samþykkja það, þó að hæstv. ríkisstj. hafi hugsað sér það. Hér er mikill galli á, og ég harma það mjög, að þetta skuli vera þannig í þessari endurskoðun. Þó segja Alþfl.-menn, að nú sé brotið blað í tryggingamálunum. Ég verð nú að segja það, að ég átta mig ekki á því, hvaða undur eða stórmerki gerast með þessari endurskoðun annað en þetta, enda er það ljóst, að til hennar hefur ekki verið gefinn sá tími, sem nauðsyn bar til, að þyrfti í svo veigamikla löggjöf sem þessi er, eins og fram kemur í því, sem ég las hér upp áðan. En ég verð að endurtaka það, að ég harma þessa grein, eins og hún er hér upp sett, og mér finnst, að það væri nær að hverfa einmitt að því að fjarlægjast þetta mark, sem var áður í eldri löggjöfinni um það, að þegar um sjúklinga, sem dvöldu á heilsuhæli eða dvalarheimili, er að ræða, þá mætti tvöfalda ellilífeyrinn með þeim hætti, að sveitarfélögin veiti 40%, en ef á að fara inn á þetta vegna þess, að tekjur eru ekki meiri en til þess að bæta upp lágmarkstekjur, þá er þetta orðin alger framfærsla, og það hefði verið nær, að breyta hinu en bæta þessu við. Ég hlýt að spyrja í sambandi við það, að lögin eiga ekki að taka gildi fyrr en 1. jan. 1972: Hver verður kaupmáttur ellilaunanna þá? Ef t.d. það sama gerist haustið 1971 og gerðist haustið 1967 eftir kosningarnar með gengisbreytingunni og með því að hætta að greiða niður allt. Hv. þm. muna, hvað þá gerðist. Ef núv. valdhafar héldu völdunum áfram, þá eru allar líkur til, að það yrði eitthvað í svipuðum dúr, því að það sjást engin merki til þess, að það sé nein breyting á. Hver yrði þá kaupmáttur ellilaunanna? Mundi þá 1000 kr. hækkunin á mánuði nægja til þess að halda í við það, sem nú er. Ég er ekki alveg viss um það, þó að ég geti ekki fullyrt um það. Mér er þó nær að halda, að hækkun ellilaunanna muni ekki gera betur en að mæta þeirri hækkunarskriðu. Í sambandi við það ákvæði frv. að hækka barnalífeyrinn um 40% þá tel ég það mjög til bóta, og með kaflanum um ekkjubætur er að minni hyggju stefnt mjög í rétta átt. Það, sem mér finnst hins vegar skorta á í þessu tilfelli, er, að einstæðir feður og einstæðar mæður skuli ekki sitja við sama borð, og það, að einstæðir feður séu álitnir hafa betri aðstöðu til þess að koma börnum sínum áfram en einstæðar mæður er fráleitt. Í því sambandi langar mig til þess að geta þess, að eitt sinn í haust, er ég var að fara á milli Reykjavíkur og Borgarness og hafði útvarpið í bilnum mínum opið og hlustaði á það með öðru eyranu og vel það, þá var þar þáttur, sem heitir A, B, C, og þar voru þessi atriði tekin til meðferðar. Þar var verið að ræða um það, af hverju hlutur karlmannsins væri gerður miklu verri en hlutur konunnar, ef einstæður væri. Niðurstaða þeirra, sem tóku þátt í þessum þætti, var sú, að þetta byggðist á því, að konan væri álitin það mikið minna virði en karlmaðurinn, að það væri ekki talin ástæða til að styðja þá sem einstæðinga í þessu tilfelli eins og kvenmanninn. Það munaði miklu minna um það, þó að konan félli frá. Ég vil ekki taka þátt í því að undirstrika, að þetta viðhorf sé til hjá hv. alþm. Ég tel, að þessara launa eigi einstæðir feður og einstæðar mæður að njóta jafnt, að karlar og konur eigi að sitja við sama borð, hvað foreldralaununum viðvíkur. Það er ekki eðlilegt að mismuna eins og hér er gert, þ.e. að það eigi að greiða konunni mæðralaun, en karlmaðurinn, sem er einstæður, nýtur þar engrar greiðslu vegna barns síns. Ég átta mig ekki á því og vildi gjarnan fá skýringu á því, hvers vegna mönnum dettur í hug, að þetta geti verið svona. Ég hef ekki fundið nein rök fyrir því og ekki heyrt þau heldur og vildi gjarnan heyra það, ef til eru einhver rök fyrir því, á hverju slík ákvörðun er byggð. Mér finnst hún mjög fráleit og eigi ekki að hljóta lagagildi. Eitt atriði til viðbótar í þessu frv., sem ég vildi drepa á, er, að fjölskyldubætur með barni nái upp að 17 ára aldri, og svo hitt, að tryggingagjöld þegar barnið greiðir til almannatrygginga - taki ekki gildi, fyrr en það er orðið 17 ára í staðinn fyrir 16 ára aldur áður. Nú er það svo, að fyrir unglinga í námi, sem flestir unglingar eru í á þessum aldri, þá er þetta veruleg fjárhæð, sem þau þurfa þarna að greiða, og ég hefði nú talið eðlilegra, að þetta væri fært til 18 ára aldurs, þó að þetta sé hins vegar spor í rétta átt. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að sjúkrasamlagsgjaldið greiði börn við I6 ára aldur. Ég hefði talið eðlilegt, að þetta hefði fylgzt að, en ekki væri verið að mismuna, eins og hér er lagt til. Einn kafli í frv., sem fjallaði um sjúkrasamlögin og skipun þeirra í framtíðinni, hefur nú tekið breytingu í hv. Ed. og kemur þess vegna ekki til framkvæmda strax. Um þennan þátt vil ég segja það, að ég held, að það sé rétt að athuga þetta mál gaumgæfilega. Sum hin minni samlög eru það veigalítil, að þau þola ekki það álag, sem einn eða fleiri sjúklingar gætu á þau lagt, og það gæti riðið fjárhag þeirra að fullu. Þegar þannig er komið eins og nú, að rúm á spítala eins og Landsspítalanum kostar yfir árið rúma milljón, þarf nokkuð til að standa undir greiðslum í sambandi við sjúklinga, sem dvelja þar um nokkurn tíma. Auk þess tel ég, að héraðssamlögin og hreppasamlögin hafi ekki fallið eðlilega saman, svo að starfsemi þessara tveggja samlaga muni ekki eiga sér framtíð. Ég held, að það sé ljóst, að það þarf að gera breytingu þar á. Hins vegar er það svo með þessa breytingu sem aðrar, að það getur orkað tvímælis, hvernig hana á að gera. Í frv. var lagt til, að sýslufélögin yrðu þær einingar, sem á væri byggt. Nú er það um þau að segja, að hlutverk þeirra áður fyrr og hlutverk þeirra nú er orðið verulega ólíkt, og að mörgu leyti lit ég svo á, að hlutverk sýslufélaganna eða þáttur þeirra í starfsemi héraðanna sé orðinn margfalt minni en hann var og fari minnkandi og sjúkrasamlög, sem væru tengd sýslufélögunum, falli alls ekki saman við það, sem hentar bezt í sambandi við sjúkrasamlögin. Ég tel, að breytingin, sem ætti að gera á þessu, sé langeðlilegust þannig, að sjúkrasamlögin séu bundin við læknishéruðin. T.d. ef ég tek það svæði, sem ég þekki bezt til, þ.e. Vesturlandskjördæmi, þá getur þetta farið saman eins og í Dalasýslu. Dalasýsla er eitt læknishérað, og aðsetur sjúkrasamlagsins mundi verða í Búðardal, ef það væri eitt í sýslunni eða eitt í læknishéraðinu. Þar fer þetta nákvæmlega saman. Það mundi verða með aðsetur í Búðardal og það næði yfir alla sýsluna hvor leiðin, sem farin væri. Sé hins vegar litið á Snæfellsnessýslu, þá er hún þrjú læknishéruð eða hluti úr þremur, tvö heil og hluti úr því þriðja. Þar yrði aðsetrið í Stykkishólmi, og það hentaði fyrir Stykkishólmslæknishérað. Aftur hentaði miklu betur fyrir Ólafsvíkurlæknishérað, að það væri sjálfstæð eining sem sjúkrasamlag, og í þriðja lagi eru svo tveir syðstu hreppar Snæfellsnessýslu í Borgarneslæknishéraði. Það færi mjög illa á því, að sækja yrði viðskipti vegna sjúkrasamlags alla leið vestur í Stykkishólm eins og yrði, ef að yrði farið, eins og hér var lagt til, að sýslurnar yrðu eitt læknishérað. Um Mýra- og Borgarfjarðarsýslur er svo það að segja, að Borgarnes er læknishérað fyrir hluta af Mýrasýslu ásamt hluta af Snæfellsnessýslu, en Kleppjárnsreykir eru aftur fyrir hluta af Mýrasýslu og hluta af Borgarfjarðarsýslu. Nú geri ég ráð fyrir því, að með hinni nýju læknamiðstöð, sem á að fara að byggja í Borgarnesi, verði aðsetur Borgarneslæknishéraðs í Borgarnesi. Kleppjárnsreykir eru aftur aðsetur læknishéraðs fyrir sveitirnar innan Skarðsheiðar. Sveitirnar sunnan heiðar tilheyra Borgarfjarðarsýslu og mundu verða með, ef héraðssamlagið næði yfir Borgarfjarðarsýslu. Þær eru í læknishéraði með Akranesi, og það væri til óþæginda fyrir þær sveitir að sækja sín viðskipti til Borgarness í þessu tilfelli, þar sem Akranes hentar þeim miklu betur, því að þær eiga sín verzlunarviðskipti við Akranes. Það er þess vegna miklu hentugra, að einmitt viðskiptasvæðin fari saman við læknishéruðin og þau séu grundvöllurinn að þeim breytingum, sem síðar kynnu að verða gerðar á sjúkrasamlögunum. Enn fremur held ég, að með þeirri skipan mála mundi það styrkja þá framkvæmd, sem nú er stefnt að, þ.e. að byggja upp læknamiðstöð fyrir stærri svæði. Þá færi einmitt bezt á því, að sjúkrasamlögin kæmu þar með, því að með þeim hætti væri líka hægt að hagnýta þessa samstöðu til þess að gera þeim léttara í sambandi við ferðalög og fleira, sem langt eiga að sækja. Ég vildi því mjög beina því til þeirra manna, sem um þessi mál fjalla, að taka þetta til athugunar, því að hér er um mál að ræða, sem er ekki sama, hvernig með er farið, og það er mjög fráleitt að minni hyggju, þegar á að fara að breyta um og að nokkru leyti er um nýjung að ræða, ef það á að byggjast á úreltri skipan, sem að nokkru leyti a.m.k. hefur gengið sér til húðar og hentar alls ekki í þessum tilfellum, eins og ég hef þegar sýnt fram á, því að það er ekki eðlilegt, að sýslufundur t.d. Mýrasýslu sé að kjósa í sjúkrasamlagsstjórn fyrir hluta af Snæfellsnessýslu; það er ekki eðlilegt. Og þess vegna finnst mér, að það eigi að taka þetta mjög til athugunar. Ég skal nú, herra forseti, fara að ljúka máli mínu. Hér er um mikið og merkilegt mál að ræða, sem er almennur vilji þm., að sem bezt takist til um löggjöf og framkvæmd á, og ég endurtek það, sem ég sagði hér í upphafi, að miklu hyggilegra hefði verið að gefa sér lengri tíma til þess að halda áfram við hluta af endurskoðuninni á löggjöfinni, en taka aðeins það nú, sem brýna nauðsyn bar til eins og elli- og örorkulífeyrinn, mæðralaunin og slíkt, til meðferðar á þessu þingi, og láta aðra þætti vera í áframhaldandi endurskoðun. Það leynir sér ekki, að ástæðan til þess, að þetta mál er nú keyrt áfram, er einn þáttur í sýndarmennsku hæstv. ríkisstj., og viðleitni hennar til að auglýsa upp ágæti sitt, jafnvel þó að það sé ekki nema í sýndarformi á þessu stigi. Það, sem mestu máli skiptir þó, er það, að áfram verði haldið því verki að endurskoða þessa löggjöf og sníða af henni þá agnúa, sem á henni eru og gera hana heilsteyptari og sterkari til að þjóna þeim tilgangi, sem henni er ætlað að þjóna.



Herra forseti. Ég á nú sæti í þeirri n., sem þetta mál mun koma til á eftir þessari umræðu, en þau vinnubrögð voru höfð á, meðan málið var til umræðu í Ed., að n. beggja d. voru kallaðar saman til þess að athuga þetta frv., og fengum við til okkar suma af þeim mönnum, sem voru við að semja frv. og enn fremur forstjóra Tryggingastofnunarinnar. Við ræddum ýmsar greinar þess, sem við óskuðum eftir að breyta, en ég sé það eftir afgreiðslu Ed. á frv., að tiltölulega litið hefur verið tekið inn af þeim brtt., sem við vorum að fjalla um eða óskuðum eftir og bentum á, að nauðsynlegt væri að koma inn í þessa löggjöf. Það var dálítið rætt um það, að þessi lög, ef þau verða samþykkt hér, eiga ekki að taka gildi fyrr en 1. jan. 1972. Og eins og óvissan nú er í efnahagsmálum, þá skildum við ekki margir af okkur, hvaða tilgangi það þjónaði að hespa þetta af, því að svo getur farið, að í raun og veru verði allar þær tölur, sem hér eru settar inn, orðnar úreltar, löngu áður en lögin eiga að taka gildi. Ég sé ekki annað en þetta sé í raun og veru ekkert annað en kosningaföt - blátt áfram ekkert annað. Ég sé engan tilgang nema þá til að breyta þessu, sem hefði verið eðlilegt miðað við það, að opinberir starfsmenn hafa fengið t.d. stórhækkuð sín laun og við höfum sjálfir hér á hv. Alþ. samþykkt launahækkanir til alþm., og augljóst er, að vegna þessa fólks, sem er lægst launað af öllum, hefði ekki síður verið þörf á því að láta þessa löggjöf taka gildi fyrr en ætlazt er til með þessu frv. Ég verð nú að vænta þess, að hæstv. ríkisstj. taki það til athugunar, að ef það er ætlunin að knýja þetta fram, þá ætti fyrst og fremst að láta lögin taka gildi ekki seinna en á miðju ári. Þá skil ég tilganginn, en annars skil ég hann ekki. Eins og hv. síðasti ræðumaður sagði hér áðan, þá vitum við ekkert, hvað tekur við 1. sept.; það veit enginn. Og ég held, að það væri einmitt mál, sem við þyrftum að hugleiða í sambandi við þessa afgreiðslu. Svo er annað, sem hann kom líka inn á, að þessar greiðslur til öryrkja og hinna öldruðu eru ekki bundnar vísitölu, eins og annað kaupgjald er á venjulegum tíma. Það er náttúrlega ekkert kaupgjald nú á verðstöðvunartímanum, en ef þessu tímabili lýkur 1. sept. og allt fer í gang, fær þetta fólk ekki neina hækkun - ekki fyrr en í fyrsta lagi 6 mánuðum eftir, að slíkar hækkanir koma fram. Eitt atriðið, sem komið var dálítið inn á, þegar n. fóru yfir frv., var einmitt það ákvæði, sem hv. síðasti ræðumaður kom inn á, þ.e. að sveitarfélögin tækju 40% á sig af þeirri hækkun, sem á að verða á ellilaununum, þ.e. þegar þeir, sem ellilaunin fá, hafa ekki neinar aðrar tekjur. Við töldum, að þetta væri óeðlileg afgreiðsla, og ég hef orðið var við það í sveitum, þar sem ég þekki bezt til, að fólk, sem hefur litlar tekjur og er í fullri þörf fyrir að fá meira en ellilífeyrinn, sækir ekki um hækkun, vegna þess að það lítur á þessa hækkun sem framfærslu. Ég gæti trúað því, að það yrði þannig með marga, a.m.k. í sveitum landsins, að þeim mundi ekki þykja þetta fyrirkomulag gott af þessari ástæðu, enda er það eðlilegast, ef á að tryggja fólki lágmarkstekjur, sem ég tel sjálfsagt, og þær eiga að vera hærri en þetta er, að það komi frá Tryggingastofnuninni á einhvern hátt, en ekki frá sveitarfélögunum. Ég kom hér í umr. á Alþ. fyrir skömmu inn á þetta einkennilega ákvæði, sem er í l., um það, að ekklar fái ekki barnalífeyri með sínum börnum öðruvísi en að sækja sérstaklega um það, og þetta, sem segir í 16. gr. í l., með leyfi forseta: „Tryggingaráð getur ákveðið, að greiða skuli með börnum ekkils allt að fullum barnalífeyri, ef fráfall eiginkonu veldur tilfinnanlegri röskun á afkomu hans.“ Það fer náttúrlega ekki á milli mála, hvað hér er átt við, að það þurfi svo sem ekki að vera svo tilfinnanleg röskun á afkomu, þótt eiginkonan falli frá. Að vísu er í þessu frv. tekinn upp fullur barnalífeyrir til ekkla eins og ekkjur fá, en þeir fá engin ekklalaun sambærileg við mæðralaun. Ég sé ekki, að það sé í raun og veru nokkur munur þarna á. Ég þekki t.d. mann, sem missti konu fyrir nokkrum árum og er með þrjú börn, og annan, sem er með fjögur börn, og ég sé ekki, að hann sé neitt betur settur en þær ekkjur, sem ég þekki. En eins og þetta frv. er, þá fær kona, sem er með þrjú börn eða fleiri, 67 200 kr. og í raun og veru er ekki hægt að fá annað út úr þessu en það, að löggjafinn eða a.m.k. þeir, sem þetta frv. semja og standa að, meti það enn svo, að það þurfi ekki að vera svo tilfinnanleg röskun á afkomunni, þó að eiginkonan falli frá. Ég kann ekki við þetta ákvæði, og við munum reyna allt, sem við getum til að breyta þessu, þannig að ekklar fái sömu greiðslur og ekkjur fá með börnum sínum. Það er óþarfi að vísu fyrir mig að vera að lengja þessar umr., þar sem þetta frv. kemur í þá n., eins og ég sagði áðan, sem ég á sæti í, en þó ætla ég að taka hér örfá atriði. Það var held ég í fyrra á þ., að ég og félagar mínir komu fram með frv. um breyt. á þessum l. um það, að það yrði greiddur ferðakostnaður sjúklinga og barnshafandi kvenna úr þeim héruðum, þar sem ekki er læknir eða sjúkrahús. Þetta var rætt í n., og ég gat ekki fundið annað en allir hv. nm. hefðu skilning á þessum vanda, sem þarna er við að glíma, og á því óréttlæti, sem þeir verða fyrir, sem hafa ekki lækni eða sjúkrahúsaðstöðu í sínum héruðum, en ég sé það þó, að meiri hl. n. í bv. Ed. hefur ekki treyst sér til að taka upp þessa breyt. Það harma ég og raunar skil ekki, hvernig á því stendur, vegna þess að hér getur ekki verið um svo tilfinnanlegar fjárhæðir að tefla, heldur að leiðrétta þarna aðstöðumun, sem er sýnilegt, að er fyrir hendi, og kemur illa við nokkra einstaklinga í þessum héruðum. Annað atriði var það, sem var nokkuð rætt um, og það var, að tekið yrði upp, að tryggingarnar borguðu einhvern hluta af tannviðgerðum. Það er nú komið fram frv. um það í hv. Ed., flutt af hv. þm. Einari Ágústssyni. Þetta var líka rætt í n., og í raun og veru fannst mér það, að nm. hefðu skilning á þessu, en þó er það svo, að ég sé það, að meiri hl. í hv. n. í Ed. hefur ekki séð sér fært að taka þetta ákvæði upp í l., og harma ég það. Ég hef aldrei kunnað eiginlega við það í þessum l., að það er talað um í þessu tilfelli styrki og bætur. Í augum ýmissa er þetta kannske ekki stórvægilegt atriði, en þetta hefur þó þann blæ, að þetta sé nokkurs konar framfærsla eða ölmusa, og ég held, að það sé ekki meining löggjafans, og það ætti að breyta þessu. Út í það er óþarfi að fara frekar, en ég held, að þessu ætti að breyta. Ég vil svo endurtaka það, að ég sé ekki, að það þjóni neinum tilgangi að lögfesta þetta frv., nema það eigi að taka gildi í síðasta lagi á miðju þessu ári, annars gæti þessi afgreiðsla í raun og veru orðið til einskis, þar sem það þarf, ef allt efnahagslífið fer úr böndum, að breyta þessum tölum á þ., sem yrði háð næsta haust.



Herra forseti. Þegar þetta frv. kom fram nú fyrir nokkrum dögum, þá sagði Alþýðublaðið í mikilli fyrirsögn á forsíðu, að frv. markaði tímamót. Nú er það svo að mínum dómi og sennilega margra annarra, að hér sé um nokkuð stórt orð að ræða, þegar talað er um, að eitthvert mál marki tímamót, og ég hygg, að í þessu tilfelli hefði verið heppilegra að nota mildara orðalag en þarna var notað, því að því fer áreiðanlega fjarri, að þetta frv. marki einhver tímamót. Ef svo hefði verið, hefði frv. þurft að geyma veruleg nýmæli, en ég held, að nýmælin í þessu frv. séu sárafá. A.m.k. er alveg víst, að það eru engar grundvallarbreytingar á almannatryggingakerfinu í þessu frv., þannig að það má augljóst vera, að það er nauðsyn að endurskoða fljótlega almannatryggingalöggjöfina, jafnvel þó að þetta frv. nái samþykki og verði að lögum. Ég get ekki stillt mig um að minna í þessu sambandi á ummæli Alþýðumannsins á Akureyri, sem er málgagn Alþýðuflokksins á Akureyri og eitt aðalmálgagn Alþýðuflokksins. Þessi ummæli Alþýðumannsins stinga nokkuð í stúf við risafyrirsögnina í Alþýðublaðinu um, að þarna sé um tímamótaverk að ræða, því að Alþýðumaðurinn segir í leiðara nú fyrir nokkrum dögum: Auðvitað er frv. engin langtímalausn. Ég held, að það sé nokkuð athyglisvert að bera saman þessi tvenns konar ummæli, Alþýðublaðsins annars vegar og Alþýðumannsins hins vegar, og ekki efast ég um, að ummæli Alþýðumannsins séu réttari, enda eru þau viðhöfð nokkrum dögum eftir að frv. var komið fram, eftir að hv. þm. og þ. á m. stjórnarþm., sem standa að Alþýðumanninum á Akureyri, hafa haft aðstöðu til þess að skoða frv. og komast að raun um það, að þarna er alls ekki um neitt tímamótaverk að ræða. Ég get ekki stillt mig um að minnast á það í þessu sambandi, hvert er eitt höfuðmarkmið almannatrygginga. Tvímælalaust er höfuðmarkmið almannatrygginganna að koma á jöfnuði í kjörum manna í þjóðfélaginu. Tilgangurinn er sá að koma á réttlátri tekjuskiptingu og kjarajöfnuði meðal þjóðarinnar, en því miður stenzt þetta frv. ekki slíkar kröfur. Höfundar frv. fara yfirleitt troðnar slóðir, gamlar slóðir, og loka augunum fyrir ýmsum nýjum viðhorfum í sambandi við tryggingamál og nýjum vandamálum, sem menn hafa komið auga á, og sérstaklega finnst mér áberandi, hvað það er augljóst mál, að höfundar þessa frv. hafa lokað augunum fyrir ýmsu því, sem varðar hagsmuni gamals fólks, hinna öldruðu í landinu. Mér virðist, að hagsmunir aldraða fólksins séu metnir á mjög einsýnan hátt og einhliða í þessu frv. Það verður yfirleitt ekki séð, að vandamál aldraðra hafi verið skoðuð, því að tillitið til þeirra er hið sama og lengi hefur viðgengizt. Það er engin tilraun gerð til þess að sjá vandamál aldraða fólksins í nýju ljósi. Höfundar frv. virðast ekki hafa gert sér grein fyrir þeirri staðreynd, ég vil segja þeirri þjóðfélagslegu staðreynd, að ný tegund tekjumismunar upphefst í ellinni. Það má með nokkrum sanni segja, að það sé að myndast eins konar stéttaskipting í ellinni. Annars vegar eru þeir, sem tryggt hafa sér lífeyri úr sérstökum lífeyrissjóðum til viðbótar ellilífeyri almannatrygginganna, sem allir fá, og svo hins vegar þeir, sem verða að láta sér nægja hinn almenna ellilífeyri. Það má með sanni segja, að þarna sé um eins konar stéttaskiptingu að ræða, án þess að ég ætli nokkuð að ofnota þetta orð - stéttaskiptingu, sem í rauninni er kannske ekki ástæða til að gera of mikið úr að öðru leyti. En nú munu e.t.v. ýmsir segja, að þetta sé ekki vandamál, a.m.k. sé þarna ekki um að ræða neitt ranglætismál, því að þeir, sem séu í lífeyrissjóði, séu hinir forsjálu menn, þeir hafi skapað sér aðstöðu með forsjálni sinni í samtökum sínum og auk þess hafi þeir greitt hluta af launum sínum í lífeyrissjóðinn. Þetta er út af fyrir sig rétt á margan hátt, en þó er þetta mjög hæpin kenning, ef nánar er skoðað. Sannleikurinn er sá, að það er eins mikið tilviljun og heppni eins og fyrirhyggja, sem ræður því, hvaða störf menn gera að ævistarfi eða í hvaða starfsstétt þjóðfélagsins menn lenda. Ég held, að það sé hvorki neinn mannamunur eða manndómsmunur, sem ræður því, oft og einatt. En hitt er augljóst, að það blasir við sem þjóðfélagslegt vandamál, að tekjumismunun á ellidögum á sér stað, og það er úr þessu, sem þarf að bæta, og það er um þetta, sem við þurfum að ræða; það er þetta mál, sem við þurfum að atbuga. Það þarf að líta á þetta sem sérstakt vandamál og finna leið til lausnar á því. Ég held, að tryggingalöggjöfin sé kjörinn vettvangur að þessu leyti til þess að bæta úr þessu, og úr þessu á að bæta með tryggingalöggjöfinni eða í gegnum hana. Það er a.m.k. lágmarkið, að einhver viðleitni sé sýnd til þess að draga úr þessum mun. Þess vegna hefði ég talið eins og margir, sem hér hafa talað á undan mér, að það hefði þurft að gera alveg sérstakar breyt. á 11. og á 19. gr. frv., en 19. gr. er efnislega eins og gamla 21. gr. í núverandi lögum. 11. gr. þessa frv. fjallar um ellilífeyri, og hverjir eiga rétt til ellilífeyris. Ég sé ekki, að um neina grundvallarstefnubreytingu sé að ræða í þessari gr. Enn sem fyrr er miðað alfarið og algjörlega við aldur einstaklinga án þess að taka tillit til aðstæðna bótaþega. Enn er byggt á því gamla, þ.e. að líta á bótagreiðslur til aldraðra sem einstaklingslífeyri - raunar í öllum tilfellum. Það er að vísu talað um hjónalífeyri. En hvað er hjónalífeyrir? Hann er í raun og veru einstaklingslífeyrir tveggja persóna lagður saman og skertur um 10%. Það sést bezt á því, að ellilífeyririnn er í öllum tilvikum einstaklingslífeyrir, að hjón fá ekki hinn svokallaða hjónalífeyri fyrr en bæði hafa náð 67 ára aldri. Hann er bundinn við það, að bæði séu orðin 67 ára. En þessi regla, einmitt þessi regla, felur í sér vandamál miðað við okkar þjóðfélagshætti. Það vandamál stendur í sambandi við það fyrst og fremst, þegar hjón eru á misjöfnum aldri - þegar miseldri er með hjónum, og þá alveg sérstaklega, þegar þannig stendur á, að fyrirvinnan, sem yfirleitt er eiginmaðurinn hér í okkar þjóðfélagi enn sem komið er a.m.k., er talsvert miklu eldri og e.t.v. þrotinn að kröftum. Í þessu tilfelli er það oft þannig, að einu heimilistekjurnar eru einstaklingslífeyrir eiginmannsins. Hjónin fá ekki hjónalífeyri, af því að konan er ekki orðin 67 ára. Ég tel, að úr þessu misrétti eigi að bæta og það megi úr þessu bæta á mjög einfaldan hátt einfaldlega með því að greiða hjónunum fullan hjónalífeyri í þessu tilviki, þegar svona stendur á. Ég vildi í þessu sambandi minna á, að við, hv. þm. Jón Skaftason og ég, höfum flutt hér frv. til l. um kjarabætur aldraðra og þar er einmitt að finna ákvæði í þessa átt. Og ég vil einnig minna á, að meðal brtt., sem fram komu hjá minni hl. í Ed., er tillaga, sem gengur í þessa átt. Þessu vil ég leyfa mér að beina til hv. heilbr.- og félmn., sem kemur til með að athuga þetta mál, og vildi ég mælast til þess, að hv. n. tæki þetta atriði til sérstakrar athugunar - alveg sérstaklega. Þá vil ég leyfa mér að minnast á 19. gr., sem að vísu er búið að ræða svo mikið hér áður, að það kann að verða endurtekning á því, sem ég hef að segja um það. En 19. gr. eins og 21. gr. gildandi l. fjallar um uppbætur á elli- og örorkulífeyri. Nú vil ég alls ekki neita því, að það sé gert ráð fyrir breyt. til bóta í þessari gr., eins og hún er nú. Það eru vissar endurbætur gerðar, en þessar endurbætur ná allt of skammt, og mér finnst, að höfuðgalli gr. sé eftir, og það er sá andi, sem svífur þar yfir vötnum. Þetta er sú gr. tryggingalöggjafarinnar, þar sem finna má hvað gleggst tengslin við ómannúðlega fortíð. Það er enn þá gert ráð fyrir þessu ráðslagi og þessu reiptogi á milli Tryggingastofnunarinnar og sveitarfélaganna um framkvæmd ákvæða gr. Það á enn þá að viðhalda skriffinnskunni í þessu máli og því ástandi, sem leiðir hreinlega til niðurlægingar fyrir það gamla fólk, sem neyðist til að leita kjarabóta eftir þessari leið, og tek ég undir það, sem aðrir hafa sagt um þetta atriði. Ég tel, að það hefði átt að gerbreyta þessari gr. - ekki sízt með tilliti til þess að leggja niður allt þetta ráðstefnuhald og allan reipdrátt milli Tryggingastofnunarinnar og sveitarfélaganna um umsóknir bótaþega um uppbætur á lífeyri og hreinlega hætta skiptingunni á milli ríkis og sveitarfélaga. Að sjálfsögðu á að setja um þetta skýrar reglur. Það á að setja um þetta skýrar og almennar reglur og fela Tryggingastofnuninni einni framkvæmd þeirra. Ég býst ekki við, að við, sem höfum mælt hér gegn 19. gr., eins og hún er nú, höfum neina löngun til að rýra vald sveitarstjórna; það er síður en svo. Ekki hef ég neina löngun til þess. En í þessu tilfelli tel ég það réttlætismál og raunar einnig hagkvæmnismál að létta þarna skyldukvöð af sveitarstjórnunum og setja nýjar reglur, sem miða að því að fella niður þessa skiptingu. Og ég vil eins og aðrir, sem hér hafa talað og gert þetta að umræðuefni, alveg sérstaklega beina þessu til hv. heilbr.- og félmn. Herra forseti. Ég sagði hér í upphafi máls míns, að frv. væri í mörgu áfátt, og ég minnti á orð Alþýðumannsins á Akureyri, sem sagði réttilega, að þetta frv, væri ekki langtímalausn. Það er greinilegt, að það þarf að gera á þessu frv. margvíslegar breytingar, ef það á að vera viðunandi. Og það er hugsanlegt, að þn. geti breytt þessu frv. til bóta, enda er það vissulega hægt. Það er hægt að bæta úr ýmsum annmörkum frv., án þess að það hafi nein stóraukin útgjöld í för með sér fyrir ríkissjóð, því að útgjöld ríkissjóðs samkv. þessu frv. eru ekki ákaflega mikil. Heildarútgjaldahækkunin samkv. frv. er 500 millj. kr. Þessar 500 millj. kr. leggjast ekki á ríkissjóð einan. Ríkið tekur á sig 36% af þessu, um 180 millj. kr., sveitarfélögin verða að taka á sig 90 millj. kr. af þessu og atvinnurekendur 70, en bótaþegar sjálfir, hinir tryggðu, almenningur í landinu, tekur beinlínis á sig 160 millj. kr. eða um 32% af þessari upphæð, þannig að það er ekki verið að leggja hér neinar ofsalegar byrðar á ríkissjóð; það eru aðrir, sem bera meiri byrðar en ríkissjóður. Ég vil því benda á það, að ríkið getur tekið á sig stærri hlut í þessu máli, og það getur varið meira fé til þess að endurbæta tryggingakerfið. Alþfl.-menn líta á tryggingamálin sem alveg sérstaka skrautfjöður í sínum hatti, a.m.k. litu þeir þannig á fyrr á árum, og fengu ýmsa til þess að trúa því. En tímarnir breytast. Alþfl. hefur farið með tryggingamálin allan þann langa tíma, sem núverandi valdasamsteypa hefur setið að völdum. Samt skilur Alþfl. þannig við tryggingamálin í lok langs valdaferils, að eitt af aðalmálgögnum flokksins kveður upp þann dóm yfir stefnu flokksins í tryggingamálum, að í henni felist engin langtímalausn.



Herra forseti. Það er vafalaust megintilgangur trygginga í nútímaþjóðfélögum, að hinir verst settu í þjóðfélaginu búi við viðunandi lágmarkslífskjör. En ef við lítum á tryggingalöggjöfina íslenzku, eins og hún er nú, þá hygg ég, að við verðum flestir sammála um það, að það sé fjarri því, að íslenzka tryggingalöggjöfin fullnægi á nokkurn sómasamlegan hátt þessu hlutverki. Það var einhver, sem sagði það hér áðan í umræðum, að þetta frv. væri hugsað sem kosningaföt fyrir ríkisstj. Ég get nú illa ímyndað mér, að hún ætli að klæðast svona flíkum fyrir kosningar. Þetta verða ekki skjólgóð kosningaföt.  Ósköp og skelfing er það ljótt á afar gömlu fati að bæta svart með grárri bót gengur næst gati. Og þær fara ekki mikið betur á tryggingalöggjöfinni í heild sumar bæturnar, sem þarna er slett á flíkina upphaflegu. Þetta er eins og að bæta svart með grárri bót og ófullnægjandi með öllu. Jónas Guðmundsson; fyrrv. ráðuneytisstjóri í félmrn. og fyrrv. alþm. Alþfl., lét þau fleygu orð frá sér fara nýlega í blaðagrein, sem m.a. birtist í Morgunblaðinu og hefði nú raunar átt að birtast í Alþýðublaðinu líka, finnst mér - ef hún hefur ekki gert það, þá eru það einhver mistök - að það væri nánast guðlast að tala um velferðarþjóðfélag á Íslandi og það væri vafasamt, að það væri hægt að tala hér um framfærsluþjóðfélag. Þessi ummæli um almannatryggingarnar á Íslandi hefðu sómt sér ákaflega vel í stjórnarblaðinu, Alþýðublaðinu, því að þessi ummæli eru sönn. Þau er engin fyndni og ekkert háð; þau eru sannleikur. Þetta er dómur hans um ástand tryggingamálanna á Íslandi í fyllstu alvöru. Það er ekkert verið að yfirdrífa í þessu. Margsinnis hefur það verið sagt og endurtekið, að það sé nú eiginlega engin stéttaskipting á Íslandi. Hér sé mikið jafnaðarþjóðfélag; það séu eiginlega engir ríkir og engir fátækir. Fátækt sé ekki til á Íslandi. En þetta eru ekki nándar nærri eins sönn orð og þau, sem Jónas Guðmundsson sagði og ég hafði eftir honum hér áðan. Þetta er ekki rétt. Það er bæði til auður í einstakra manna eign og ömurleg fátækt á Íslandi því miður - fátækt, sem tryggingakerfið bætir ekki úr á neinn viðunandi hátt. Lítum bara á það, hvort það muni vera aðeins örfáir einstaklingar á Íslandi, sem búa við fátækt. Það væri ánægjulegt, ef svo væri, og þá væri hægt að bæta úr því, ef þeir væru bara fáir. En tökum þá bara verkamannastéttina. Ef ein fyrirvinna er í fjölskyldu og á að framfæra hana á 15 þús. kr. mánaðarlaunum, sem hann fær fyrir að vinna 8 stundir á dag alla virka daga, þá fullyrði ég, að þar er ekki búið við auðsæld; þar er fátæktin nálægt garði. Það getur ekki hjá því farið, hversu vel sem á er haldið. Og það gildir um nálega alla verkalýðsstéttina, almenna verkafólkið, verkamenn og verkakonur, iðnverkafólkið. Og þetta gildir um fleiri stéttir. Láglaunaverzlunarfólkið er þarna lítið eða ekki betur sett. Og þarna er um mikinn fjölda að ræða, sem áreiðanlega býr neðan við mörk fátæktar. En það eru til fleiri, sem sannanlega búa við ekki aðeins fátækt, heldur nánast að segja örbirgð. Og það er tvímælalaust gamla fólkið og öryrkjarnir, því að því er ætlað að lifa af tæpum 5 þús. kr. á mánuði. Hvað segið þið um það alþm.? Kunnum við þá list? Getum við ætlað nokkrum að framfleyta sér á 5 þús. kr. á mánuði? Ég held það ekki. Ég held, að við skiljum lítið í því, hvernig það gerist. Væri það nokkuð úr vegi, að við hugleiddum, við hvaða lífskjör ekkjur og einstæðar mæður búa? Það sama gildir um fjöldamarga einstaklinga í þjóðfélaginu og allir þeir, sem ég nú hef nefnt - það eru nokkrir tugir þúsunda manna - búa við fátækt og sumir við örbirgð, sem er alveg ástæðulaust í okkar auðuga þjóðfélagi - þjóðfélagi, sem opinberar alþjóðlegar skýrslur segja um, að hér búi þjóð, sem sé ein af 10–12 tekjuhæstu í heiminum miðað við mann. Þar er um misskiptingu að ræða. Margir hafa langt umfram það, sem þeir hala nokkra þörf fyrir, og aðrir hafa hvorki til hnífs né skeiðar. En það er þetta, sem á að laga. Það er þetta, sem á að breyta. Þetta á að fyrirbyggja með fullkominni tryggingalöggjöf og slíka tryggingalöggjöf höfum við full efni á að hafa í gildi hjá okkur. Þetta, sem ég nú hef sagt, sýnir það og sannar, að það var mikilla umbóta þörf varðandi tryggingalöggjöfina. Það var þörf á að gerbreyta henni og fullkomna hana. Endurskoðun hefur að vísu farið fram. Lagt er til að bæta um ýmislegt smálegt, en samt eru umbæturnar með öllu ófullnægjandi. Það hefur víst verið ætlun hæstv. ríkisstj. að láta það ekki fara úr böndum, hvernig tryggingalöggjöfinni yrði breytt, því að um það var vandlega séð, að nálægt endurskoðunarverkinu kæmu engir aðrir en útvaldir trúnaðarmenn stjórnarflokkanna, Sjálfstfl. og Alþfl., og svo með þeim ráðuneytisstjóri í rn. Eru nú tryggingamál þess eðlis, að það séu líkur til þess, að það hefði nokkurt tjón hlotizt af því, þó að menn úr öðrum stjórnmálaflokkum hefðu komið nálægt endurskoðuninni? Ég held ekki. Ég held, að það sé enginn grundvöllur fyrir því að líta á þetta mál sem þröngt flokksmál, sem eingöngu trúnaðarmenn stjórnarflokkanna eigi að fjalla um, þegar verið er að hugleiða og móta umbætur á slíkri viðtækri löggjöf, sem snertir meiri hluta þjóðarinnar. Ég held, að það hefði verið hyggilegra líka upp á afgreiðslu málsins á hv. Alþ. að láta framkvæma þessa endurskoðun á hlutlausum breiðum grundvelli með þátttöku allra stjórnmálaflokkanna á Alþ. En hér var líka bent á það, að það hefði ekki verið úr vegi, að fulltrúar frá Sambandi ísl. sveitarfélaga hefðu komið þar nálægt. En það var ekki heldur gert. Það var of rúmt. Eða skyldi nokkrum manni hafa dottið önnur eins fjarstæða í hug og það, að einhverjir fulltrúar fyrir öryrkja eða aldrað fólk eða einhverja tegund lífeyrisþega hefðu átt að taka þátt í endurskoðuninni, þ.e. þeir, sem eiga fyrst og fremst að búa við löggjöfina? Ég hefði talið, að það hefði verið full ástæða til að athuga, ef ekki var hægt að trúa neinum úr stjórnarandstöðuliðinu fyrir að taka þátt í endurskoðuninni, hvort ekki hefði mátt velja einhverja fulltrúa frá þeim, sem við tryggingarnar eiga að búa. En það var ekki heldur gert. Það voru bara hálaunamenn úr „stjórnarapparatinu“, sem nutu þess trúnaðar að framkvæma þessa endurskoðun - að vísu mætir og ágætir menn, en þeir hafa lítil skilyrði til þess að líta á málið frá sjónarmiði þeirra tryggðu, sem tryggingalöggjöfin ætti að veita fullkomnast öryggið. Það virðist svo sem þeir, sem endurskoðuðu löggjöfina, hafi ekki haft alveg frjálst taumhald, að þeir hafi ekki alveg verið sjálfráðir að því, hvaða grundvallarþætti tryggingamálanna þeir tækju til meðferðar í endurskoðuninni, því að eins og lesið var upp hér áðan, þá kvartar einn nm., sem vann að endurskoðuninni - tvímælalaust sá færasti þeirra, sérfræðingur í tryggingamálum - yfir því, að ekki hafi fengizt aðstaða til að taka til meðferðar mjög þýðingarmikil atriði tryggingamála og þau séu þess vegna utan þessarar endurskoðunar, og telur upp síðan, hvaða svið hann hefði talið æskilegt að fara inn á - mikilsverð tryggingasvið. Það er gefinn hlutur, að þetta hefði n. getað gert, ef hún hefði haft bara frjálsræði til þess. En það hefur einhvers staðar verið kippt í spottann, þannig að þessi mikilsverðu tryggingasvið voru ekki tekin með í endurskoðunina, og tryggingafræðingurinn sá ástæðu til að bera sína umkvörtun fram í sjálfu plagginu varðandi þessi atriði. Það hefur verið talað um það, að það sé til bóta í þessu frv., að unglingar upp að 17 ára aldri þurfi nú ekki að borga iðgjald. Áður hafði markið verið um 16 ár. Jú, það er óneitanlegt, að þetta er skárra, en er yfirleitt nokkurt vit í því að vera að heimta tryggingaiðgjöld af unglingum, sem eru við nám, sem eru í skóla, hvort sem þeir eru 16, 17, 18 eða 19 ára? Ég sé bara ekki nokkurt vit í því að vera að slíku. Og efast ég um, að þarna eigi nokkurt aldursmark við, a.m.k. innan við tvítugt, heldur sé það bara tekið fram í tryggingalöggjöfinni, að iðgjöld séu ekki tekin af unglingum, sem eru við skólanám. En að láta sig muna um svona og geta samt flaggað með svo lítilli lagfæringu - svo lítilli, eða hundstunga finnur varla, það er það, sem er eiginlega einkennið á þessu öllu saman. Yfirleitt má segja það, að allar till. um hækkanir bóta séu tvímælalaust ófullnægjandi með öllu, þó að þær ættu að taka gildi í dag, sem er nú ekki. Jú, ellilífeyrir og örorkubætur eiga að hækka á sínum tíma. Það er gefið fyrirheit um það, að þær hækki úr 4900 kr. á mánuði í 5880 - um 20%. Já, hvernig skyldi aldraða fólkinu ganga að framfleyta sér á 5880 kr. á mánuði? Svolítið skár en á 4900, en eins og margvikið hefur verið hér að af öðrum ræðumönnum, þá er engin vissa fyrir því, að kaupmáttur 5880 kr. verði meiri á þeim drottinsdegi, þegar þessi tryggingalöggjöf á að taka gildi í ársbyrjun 1972, en 4900 kr. núna, og það efa ég sannarlega, að það verði um aukinn kaupmátt að ræða á þeim degi. Þegar formönnum stjórnarflokkanna barst í hendur frv. ríkisstj. um tryggingalöggjöfina, þá var þó lausnin ekki þessi. Nei. Þá var gert ráð fyrir því, að ellilífeyrir og örorkubætur hækkuðu um 10%, en það hefur þó einhverjum fundizt það of smátt skammtað, og það er komið upp í 20% miðað við gildistöku að þessu ári liðnu. Þetta er allt of lágt. Ef við ættum að vera með ellilífeyri og örorkubætur eitthvað í námunda við það, sem er í okkar nágrannalöndum - það á íslenzka þjóðfélagið að geta gert, ef það hefur bara sannan skilning á tryggingamálum og tilgangi þeirra - þá þyrfti ellilífeyririnn að vera rétt yfir 10 þús. kr. eða um það bil 2/3 af launum ófaglærðs verkamanns. Þá gætum við fyrst sagt, að við værum með tryggingalöggjöf, sem byggi að gamla fólkinu og öryrkjum með svipuðum hætti og gert er hjá nágrannaþjóðum okkar, og við erum ekki verr settir en svo, að það ættum við að geta gert, og við eigum ekkert minna upp að inna þeirri kynslóð, sem nú er um sjötugt og fæddist um aldamótin síðustu, í íslenzku þjóðfélagi fyrir það verk, sem hún hefur skilað, en nágrannaþjóðir okkar. Hér hefur verið byggt upp þjóðfélag frá grunni úr frumstæðu bændaþjóðfélagi í þróað nútímaþjóðfélag með verkum þessa fólks, og umbunin er þetta í allri velsældinni, sem það hefur lagt grunninn að. Sumir þættir trygginganna eru óbreyttir, aðrir liðir hækka þarna um 13% rúm, ellilífeyririnn og örorkubæturnar um 20% og einn tryggingaþátturinn um 40%. Ég held, að það hefði verið almest þörf á því að hækka ellilífeyrinn og örorkubæturnar meira en nokkurn annan þátt. Um það má kannske deila. Vissulega er full þörf á hækkun á þeim tryggingaþætti, sem hækkaði um 40%, svo að varla er þar heldur um ofrausn að ræða. Ljótur ljóður finnst mér það á þessu frv., ef það er rétt, sem mér sýnist, að viðbótartrygging aldraðra, sem er verið að móta og koma á fyrir tilstuðlan verkalýðshreyfingarinnar, er eiginlega tekin aftur með þessu frv. Þeir, sem þá fá viðbótartryggingu, fá aftur klipið af, sem því nemur, þannig að þeir standa í sömu sporum. Ég vona, að þetta verði leiðrétt og mundi gleðjast mikið, ef þetta er á misskilningi byggt. En þetta finnst mér ekki ná nokkurri átt. Það var þannig hugsað, að ellilífeyrir aldraðra í verkalýðshreyfingunni væri í viðbót við það, sem tryggingakerfið gæfi á hverjum tíma. Og ef því er rift, þá er tilgangurinn með því samkomulagi við ríkisvaldið orðinn harla lítils virði og raunar tekinn aftur. Ef við svo gerum samanburð við aðra, við launastéttirnar í landinu, og berum hækkun tryggingabótanna saman við þær breytingar, sem hafa orðið í launakerfi opinberra starfsmanna með hæstv. ríkisstj. sem samningsaðila annars vegar við borðið, þá kemur það í ljós, að það eru ekki háar bætur, sem hinir lægstlaunuðu og þeir, sem trygginganna njóta, hafa fengið miðað við þær hækkanir, sem embættismennirnir hafa fengið. Nei, ekki hlutfallsleg hækkun, ekkert í þá átt. Það er hægt að nefna dæmi um það, og það er það almenna, held ég, að hækkun bótanna sé svona 1/30 hluti af hækkun hálaunaðs embættismanns, 1/30 hluti af þeirri hækkun, sem hálaunaður embættismaður hefur fengið. Það eru mörg dæmi þess, að embættismennirnir fengu í sambandi við þessa nýju samninga 30 þús. kr. hækkun á mánaðarlaunin sín, tvenn verkamannslaun brúttó í kauphækkun. Bótaþegunum, ellilífeyris- og örorkulífeyrisþegunum, er ætlað tæpt þúsund í hækkun. Þarna er ójafnt skipt; það verð ég að segja. Og við alþm. erum sjálfir að lagfæra okkar laun og sníðum þar ekkert smátt, skerum ekkert við nögl, af því að við erum að samhæfa okkur því launakerfi, sem ríkisstj. var nýbúin að ganga frá við embættismannastéttirnar. Og um það má deila, hvort við gerðum þar rétt, þ.e. að fella okkur þar inn í kerfið, eins og gert var, en sannarlega má um það deila, og það er ekkert óeðlilegt, að menn beri saman það hækkunarhlutskipti, sem bótaþegarnir fá móts við okkur alþm. Og það er heldur ófagur samanburður. Sumir kynnu kannske að segja, og það hefði verið eðlilegt, að hækkun bótanna í tryggingalöggjöfinni hefði verið eitthvað nálægt meðaltalshækkun embættislauna - eitthvað nálægt því, að það yrði ekki hallað á þá verst settu í lagfæringunni, að það nálgaðist meðaltalið. En það er svo fjarri því. Meðaltalshækkunin er milli 40–50% hjá embættismannakerfinu samkv. samningum ríkisstj. við BSRB. Og það eru hækkanir, sem eiga að koma til framkvæmda strax, en ekki að ári liðnu. Það er sama, hvernig maður veltir þessu fyrir sér. Maður kemst að þeirri niðurstöðu, að lagfæringarnar, sem hérna er gefið fyrirheit um og standa á pappír, séu smávægilegar, hvert sem maður litur til samanburðar. En það, sem er minnst höfðinglegt við þessar umbætur, sem nefndar eru í frv., er það, að núverandi hæstv. ríkisstj. vísar bara á næstu ríkisstj., gefur ávísun á næstu ríkisstj. vegna þessara umbóta. Það er ekki fyrr en á árinu 1972, sem þessar lagfæringar eiga að koma til framkvæmda. Og það rennur mikið vatn til sjávar þangað til. Er ekki innstæða til fyrir þessari ávísun? Kannske það væri ástæða til þess að láta Seðlabankann athuga það, hvort þetta er nú gúmmítékki. Það skyldi þó aldrei vera. Það hefur ekki verið upplýst, svo að ég viti, að nokkur innstæða sé til fyrir þessu. Ég held, að þarna sé um falska ávísun að ræða. Það er ekki vitað til, að ríkissjóður hafi þarna neitt fé til þess að innleysa ávísunina með. Ég slæ því föstu, að þetta sé ekki eins og það ætti að vera. Það má fyllilega búast við því, að það verði einhverjar breytingar í launamálum á næsta hausti, eftir að verðstöðvunartímabilinu lýkur. Ég gæti ímyndað mér, að þar sem samningar renna út 1. sept. þá væri nýtt kaupgjald samkv. nýjum samningum komið í gildi ekki síðar en 1. okt. 1971, og miðað við þá gerbreytingu, sem orðið hefur fyrir tilstuðlan núv. hæstv. ríkisstj. á launamálum opinberra starfsmanna, ríkisembættismanna, þá má búast við því, að það verði talsverð hækkun á launum verkamanna á næsta hausti. En er þá til fé til þess að bæta lífeyrisþegunum og öðrum bótaþegum almannatrygginganna þá dýrtíð, sem þá heldur innreið sína, og tryggja þeim, að þeirra bætur úr tryggingunum fylgist með hækkuðum launum verkafólks? Nei, það er víst engin von til þess. Það er líka eitt snilldarákvæðið í frv. Frv. gerir alls ekki ráð fyrir því, að bæturnar hækki, þó að laun verkafólks hækki - ekki samtímis. Mér skilst, að það sé svo haglega um það búið, að ef launahækkun yrði hjá almennu verkafólki 1. okt., þá yrði ekki hækkun á bótum hjá almannatryggingunum fyrr en 6 mánuðum síðar, þ.e. mér reiknast til, að það sé 1. apríl 1972. Þær hækkanir, sem yrðu á almennum launum verkafólks, kæmu ekki bótaþegum trygginganna til góða fyrr en 6 mánuðum síðar miðað við 1. okt., þ.e. 1. apríl 1972. Það er gefið fyrirheit um, að þær hækkanir bóta, sem gert er ráð fyrir í frv., gangi í gildi 1. jan. 1972, en bæturnar fylgi með hækkun á launum verkafólks. Það kemur ekki til mála fyrr en hálfu ári síðar. Þetta finnst mér líka vera lítið höfðinglegt; það verð ég að segja. Því miður tók frv. litlum breytingum í hv. Ed. Það er skýrt frá því í örstuttu nál., að nm., sem endurskoðuðu frv., hafi rætt við heilbr.- og félmn. Ed. og þeir hafi skýrt frá, hvaða breytingar væru á frv., og nm. hafi spurt um fjölmörg atriði, en síðan segir: „Meiri hl. n. mælir með samþykkt frv., en einstakir nm. áskilja sér þó rétt til þess að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma.“ Þar með búið. Og þær eru ekkert margar brtt., sem þeir sáu ástæðu til þess að aðhyllast, en þær voru bornar fram í Ed. margar og sumar veigamiklar, en fundu fæstar náð fyrir augum meiri hl. Ekki að tala um, að hlustað væri á neinar till. til hækkunar á bótunum almennt, t.d. að því er snerti ellilífeyri og örorkubætur, eða á till. til þess að fyrirbyggja, að ellilífeyrir aldraðra hyrfi sem viðbótarlífeyrir, en sú till. var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ný nýtur elli- eða örorkulífeyrisþegi bóta samkv. lögum um eftirlaun til aldraðra í stéttarfélögum, og skulu þau laun hans þá ekki skerða rétt hans til framangreindrar hækkunar.“ Eftir því sem ég veit bezt, var þessi sjálfsagða till. felld og þykir mér það mjög miður, því að þar er í raun og veru verið að svíkjast undan skuldbindingum, sem hæstv. ríkisstj. hefur þó áður á sig tekið. Þetta átti að vera viðbótartrygging og á að vera það. Ég hef áður vikið að því, hversu fáránlegt mér þykir að fella till. eins og þessa: „Nemendur 17–20 ára, sem stunda nám eigi skemur en 6 mánuði á ári, eru einnig undanþegnir gjaldskyldu.“ Þetta fékkst ekki fram. Eða sjálfsögð till. eins og þetta - a.m.k. hefði mátt ætla, að einhverjir dreifbýlismenn úr stjórnarliðinu hefðu viljað á hana hlusta. Hún er svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú er hérað sjúkrahúss- og læknislaust, og skal þá Tryggingastofnun ríkisins greiða nauðsynlegan ferðakostnað fyrir sjúklinga og barnshafandi konur.“ Eftir því sem ég veit bezt, fékkst till. ekki samþykkt. Þetta hefði þó verið óumdeilanlegt sanngirnismál, þegar svo stóð á eins og í till. sagði, að hérað væri sjúkrahúss- og læknislaust og í ekkert hús að venda annað en taka á sig flutning sennilega til Reykjavíkur. Eða þá till. um það, að þeir, sem gert hafa sjómennsku að ævistarfi og stundað sjómennsku í 35 ár eða lengur, skyldu öðlast fullan rétt til lífeyris, þegar þeir næðu sextugsaldri, og ef maður hefði stundað sjómennsku sem aðalstarf í 40 ár, fengi hann tvöfaldan ellilífeyri, þegar hann yrði sextugur. Í þessari till. var einnig lagt til, að fullur ellilífeyrir yrði einnig greiddur ekkjum, þegar þær yrðu sextugar. Þessi till. hefur fengið hljómgrunn; og hún verður ekki stöðvuð til lengdar, en það hefði verið sómi að því fyrir Alþ. að líta nú til sjómannastéttarinnar á þennan hátt, sem kostaði ekki of fjár að samþykkja, að þeir fengju ellilífeyri fyrr en aðrir samkv. tryggingakerfinu - 7 árum fyrr, því að þeir eru flestir slitnir menn, áður en þeir eru orðnir sextugir og hafa þar að auki unnið slík þjóðnytjastörf, að þetta væri ekki of mikil umbun, við meiri háska en flestir aðrir fjarri heimilum sínum, og má fleira til telja sem rök, sem öllum er augljóst: Nei, þessi till. var hvorki tekin með af endurskoðunarnefndinni né á hana fallizt, þegar hún var borin fram í hv. Ed., né heldur á hugmyndina um tryggingadómstól, sem virðist þó hafa vakað í hug endurskoðunarnefndarinnar líka, en var lögð til hliðar. Það er hugmynd, sem áreiðanlega verður samþ. fyrr eða síðar, og ég veit ekki, hvort það hefði þurft að kosta nokkurt fé, en mér skilst þó, að hún hafi verið felld líka. Hér var á það bent af einum eða fleiri ræðumönnum í kvöld, að það hefði átt að bæta við skyldu til þess að sjá um tannlækningar á kostnað trygginganna, og víst hefði það verið mikilsvert menningaratriði, að slíkt hefði verið tekið inn í tryggingarnar. En svo var borin fram líka takmarkaðri till. um þetta á þá Íund, að tannlækningar yrðu að 1/4 hlutum greiddar, þegar þær teljast bein heilsufarsleg nauðsyn - auðvitað að dómi sérfræðinga, lækna. Þetta væri þó skref í áttina, væri veruleg umbót á löggjöfinni og æskilegt, að hún hefði fengizt samþykkt. En ég held, að hún hafi líka verið felld. Það, að frv. eigi ekki að ganga í gildi fyrr en i. jan. 1972, er furðulegt. Til hvers er verið að bera það fram? Hver skilur það? Hver getur skýrt það? Það er ekki til þess að sýnast. Það er til þess að afhjúpa sig sekan um svívirðilegt athæfi og ekkert annað. Að vera að flagga með því, að þeir séu að samþykkja umbætur á tryggingalöggjöfinni, en svo eigi hún að leggjast í geymslu niðri í skúffu eða uppi á hillu marga mánuði án Þess, að nokkur maður fái nokkurn eyri af þessum lögfestu umbótum. Það verða engin kosningaplögg úr þessu. Ef þeir hafa ekki annað til að skýla sér í kosningunum, hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsmenn, þá koma þeir fram fyrir kjósendur sem striplingar. Ákvæðið, sem ýmsir hafa minnzt á í umr. um gamla fólkið, sem er neytt til þess að fara á sveitina, er ákvæði, sem ég ráðlegg hæstv. ríkisstj. að nema burt úr frv., því að þeir vita vafalaust ekki, hvaða alda rís út af þessu eina atriði. Það er einmitt enn þá lifandi í vitund gamla fólksins á Íslandi, hvað það þýddi að fara „á sveitina“ og yrði þeirri mynd brugðið upp nú fyrir fólki, að ef það eigi að geta fengið greiðslur til þess að dvelja á elliheimili, þá verði það að fara á sveitina til þess. Þetta mun opna blóðuga und í brjósti margra, þegar þeim verður það kunnugt. Og það er ég alveg viss um, að þetta eitt, þótt ekkert væri annað við þetta frv., mun verða til þess, að það verður ekki mikið skjól að þessu frv. sem kosningafötum. Ég vil að sjálfsögðu þakka gráu bæturnar á svörtu fötin, því að svo kalla ég þær umbætur, sem í þessu frv. felast, en ég held, að þær ættu að vera samlitari fötunum og þær ættu að skýla betur götunum, sem blöstu við á tryggingalöggjöfinni og göptu við allra sjónum. Ég treysti því, að sú n., sem fær málið til meðferðar í þessari hv. d., loki ekki alveg eins augum og eyrum fyrir þeirri umbótaþörf, sem er augljós varðandi þetta frv., og taki betur á til þess að lagfæra það en gert var í Ed. Það er ekki takandi í mál að hampa þessu frv. sem umbótum á tryggingalöggjöfinni. Til þess gengur það allt of skammt á öllum sviðum, og það er hlálegt að breyta ekki lokaákvæðinu um gildistökuna. Auðvitað ætti þetta frv. að enda á hinu hefðbundna: „Lög þessi taka þegar gildi“, og það hefur engum, sem tryggingabóta eiga að njóta, dottið annað í hug en það, að afgreiddi Alþ. breytingar á tryggingalöggjöfinni, þá tækju þær gildi þegar í stað. Þó væri hægt að hugsa sér sem varatill., að löggjöfin tæki gildi 1. júlí, á miðju þessu ári eða til þrautavara, að löggjöfin tæki gildi 1. sept., þegar hrollvekjan skellur yfir, sem Ólafur Björnsson hefur lýst fyrir okkur.



Herra forseti. Umr. þessum er nú senn að verða lokið, áður en málið fer til hv. heilbr.- og félmn. Ég ætla þó að leyfa mér að fara um það örfáum orðum. Umr. þær, sem hér hafa farið fram, hafa frekar einkennzt af rabbtón að mínum dómi en markvissum ádeilum á frv. og efni þess, því að margt má um þessi mál segja og að sjálfsögðu margar till. flytja eða ræða um og bera í munn sér fram yfir það, sem drepið er á í þessu frv. Það virðist vera augljóst að verið hafi full ástæða til að láta endurskoða þessi l., ef dæma má eftir 80. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir, að ekki færri en 18 l. falli úr gildi við samþykkt þess. Þá er ekki heldur hægt að mæla gegn því, að til þessarar endurskoðunar hafi valizt hinir mætustu menn. Að vísu var að því vikið hér áðan, að gjarnan hefði fulltrúi Sambands ísl. sveitarfélaga mátt vera í þessari endurskoðunarnefnd, enda mála sannast, að sveitarfélögin hafa ákaflega mikið um mál þessi að segja og þau mæða þungt á þeim á margan veg. En eins og segir í aths., þar sem getið er helztu breyt., er því ekki að neita, að þær horfa yfirleitt til bóta miðað við þá löggjöf, sem í gildi er nú. Það er þá fyrst 20% hækkunin. Annað má nefna, að ekkjubætur eru hækkaðar, gert ráð fyrir heimild til greiðslu mæðralauna til fósturmóður o.fl. Þessi atriði eru talin í 12 liðum, sem öll eða flest horfa til mikilla bóta. Að vísu er lagt til í þessu frv. - og það er atriði, sem nokkuð er um deilt - að hreppasjúkrasamlögin verði lögð niður, en í staðinn komi sjúkrasamlag í hverju sýslufélagi. Það má vafalaust færa góð og gild rök fyrir þessari breyt. frá almennu tryggingasjónarmiði. Bent er á, að stækkun sjúkrasamlaga frá því, sem nú er, virðist nauðsynleg, að mörg sjúkrasamlaga þeirra, er nú starfa, séu of lítil, sjúkratilfelli séu fá og jafnvel aðeins eitt slíkt tilfelli geti verið fjárhag þeirra um megn, dreifing áhættunnar í smáum tryggingareiningum verði einatt of lítil, markmið allra trygginga sé einmitt það að dreifa áhættunni sem mest eða a.m.k. svo mikið, að iðgjöld þau, sem greiða verður, verði hinum tryggðu bærileg án þess, að fjárhag þeirra sé stefnt í voða. Allt er þetta í góðu gildi miðað við hið almenna tryggingasjónarmið. Einnig eru hugleiðingar Þórðar Eyjólfssonar, fyrrv. hæstaréttardómara, birtar sem fskj. með frv. og fjalla um það efni, þegar sjúkrasamlög eru sameinuð, hvernig fari þá um eignir þeirra, eignaskiptingu og annað. Að sjálfsögðu eru þær hu leiðingar í góðu gildi, en það þarf meira til. Ég hygg, að um þetta málefni gildi nokkuð svipað og um hugmyndina um sameiningu sveitarfélaga. Því máli erum við ekki ókunnugir hér í hv. d. Það er ýmislegt fleira, sem þarf að taka til greina, en þessar bláköldu staðreyndir, sem nú hefur verið minnzt á. Þess vegna held ég, að það sé ekki hyggilegt að taka svona djúpt í árinni, eins og gert er í frv., þ.e. að skera öll hreppasjúkrasamlög niður við trog. Ég held, að fara þurfi gætilega að við það mál. Ég minnist þess, að fyrir nokkrum árum fór fram könnun á þessum málum um allt land. Mun þá mikill meiri hl. sjúkrasamlagsstjórna hafa lagzt gegn því, að þetta yrði tekið upp sem almenn regla. Hins vegar hefur heimild til þess lengi verið í almannatryggingalöggjöfinni, en mun vera litt notuð. Ég viðurkenni fyllilega þau rök, sem þarna liggja til grundvallar, eða þessa tilhneigingu, en tel þó, að þarna þurfi að finna einhvern milliveg til þess að gera þessi ákvörðun móttækilega fyrir þá, sem henni eiga að lúta. Það hefur að sjálfsögðu verið talsvert rætt hér um framfærslusjónarmið og tryggingasjónarmið og annað slíkt og að sjálfsögðu eiga ákvæði l. að vera gerð svo úr garði, að framfærslusjónarmiðið sé ekki haft á oddinum - a.m.k. þannig, að áberandi sé. Það hefur verið rætt talsvert mikið um þá erfiðleika, sem einstæðir feður og einstæðar mæður eiga við að búa í þessum efnum. Skal ég sízt úr því draga og ekki nema gott, að ræðumenn beri sér þau efni í munn, einkum ef full og góð meining fylgir. En það hefur aftur minna verið rætt um málefni heimilanna og hjónanna. Þó vita allir, að hjón fá ekki nema 90% hvort um sig af fullum einstaklingslífeyri. Ég veit þó ekki betur, en þau verði að greiða að fullu dvöl sína á hæli, þegar þau eru orðin það öldruð, að þau geta ekki lengur haldið heimili. Þá er krafizt af þeim hvoru um sig fullra gjalda fyrir dvölina þar. Finnst mér, að líka mætti minnast á ástæður þeirra. Það hefur verið rætt hér um ýmislegt varðandi heppilegri umdæmaskiptingu, t.d. að sjúkrasamlög bæri frekar að miða við læknishéruð en sýslufélög. Einn ræðumanna hafði á orði hér áðan eitthvað í þá átt, að hlutverk sýslufélaga væri nú margfalt minna en áður var, ef ég hef heyrt rétt. Væri þess vegna frekar ástæða til að miða þessi mörk við læknishéruð. Það er nú mála sannast, að mörk sýslufélaga eru yfirleitt í mjög föstum skorðum og því varhugavert að meta það ekki sem skyldi. Einnig er það tvímælalaust, að á sýsluskrifstofurnar og sýslurnar hafa hlaðizt mikil störf á þessu sviði. Sem umboðsmenn trygginganna hafa sýslumenn og þeirra starfsfólk unnið mikið að þessum málum frá upphafi vega. Þau verkefni hafa stöðugt farið vaxandi. Hitt er svo alveg rétt, að það er ekki sama, hvernig um svona mál fer. Það er allt of mikilvægt til þess, að menn láti sig það litlu eða engu skipta. Þess vegna væri að sjálfsögðu hægt að ræða mikið og margt um þetta frv., og eins og ég hef bent á, stefnir það í rétta átt án þess kannske að marka veruleg kapítulaskipti eða þáttaskil. Það hefur verið talað um falskar ávísanir og sýndarmennsku í þessu efni. Sumir vilja hafa fölsku ávísanirnar eða gúmmítékkana sem hæsta og er það stefna út af fyrir sig, ef því er haldið fram. Ég tel, þegar á allt er litið, að þetta frv. sé miklu meira en sýndarmennska. Það er áfangi á þróunarbraut tryggingamála hér á landi, en í áfangastað er að sjálfsögðu jafnan hægara að dæma um þá leið, sem lögð er að baki, en brekkuna fram undan.



Herra forseti. Þetta frv. um utanríkisþjónustu Íslands var afgreitt í allshn. og mælir n. einróma með því, að frv. verði samþ., en hins vegar áskilja einstakir nm. sér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt., sem fram hafa verið bornar eða fram verða bornar við frv. Frv. um utanríkisþjónustu Íslands var lagt fyrir síðasta Alþ. og var þá til meðferðar í allshn. Nd., og hún átti þá viðræður við allmarga aðila út af þessu frv. og komu þá í ljós allmiklir annmarkar á því frv. Varð það því að ráði, að frv. var ekki afgreitt úr n. frá síðasta þingi, en það var sent hv. utanrmn. til umsagnar, auk annarra þeirra aðila, sem þá voru boðaðir á fund allshn., en í sumar var frv. endursamið af þm. úr utanrmn. og ráðuneytisstjóra utanrrn. Og eins og þeir sömdu frv., þá liggur það hér fyrir Alþ. Það hefur fengið afgreiðslu í Ed. Þar var gerð sú smávægilega breyting á 3. gr. frv., að „yfirstjórn utanríkismálanna“ var breytt í: yfirstjórn utanríkisþjónustunnar. Að öðru leyti var ekki gerð breyting á frv. við meðferð þess í Ed. Hér í Nd. hafa verið fluttar brtt. við frv., sem allshn. sem slík hefur ekki tekið afstöðu til, og hafa nm. óbundnar hendur í sambandi við afstöðu sína til þeirra brtt., sem liggja fyrir á þskj. 621 og 626. En áður en ég lýk máli mínu, þá vil ég taka fram, þar sem ég hef flutt, gerzt meðflutningsmaður að brtt. á þskj. 621, að þar er lagt til, að 13. gr. frv. orðist eins og segir í brtt. eða þannig: „Fjárlaga- og hagsýslustofnunin skal fylgjast með rekstri sendiráða og ræðismannsskrifstofa og sjá um, að þar sé gætt fyllstu hagkvæmni og sparnaðar. Eftirlitsmaður skal öðru hverju heimsækja sendiráð og ræðismannsskrifstofur.“ Ég fyrir mitt leyti tel, að samkv. 3. gr. frv. sé auðvitað yfirstjórn utanríkismála eðli málsins samkvæmt hjá utanrrn. og það hefur eftirlit með því, að lögum og reglugerðum um framkvæmd utanríkismálanna sé framfylgt og ráðuneytisstjóri þess rn., hann sér um daglegan rekstur þess ásamt öðrum starfsmönnum, sem til þess eru skipaðir. Hitt finnst mér vera í samræmi við annað með fjárlaga- og hagsýslustofnunina, að hún hafi einnig eftirlit með þessari tilteknu grein ríkisþjónustunnar og ríkisfyrirtækjanna, eins og öðrum í sambandi við gerð fjárlaga og sömuleiðis, að hún sjái um, að þar sé gætt fyllstu hagkvæmni og sparnaðar. Þetta er gert í fjölmörgum öðrum greinum, og ég tel það ekki á nokkurn hátt eiga að mæta andstöðu frá utanrrn., þótt það nái einnig til þeirrar löggjafar, sem nú er sett um utanríkisþjónustu Íslands. Ég tel því ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri, en ég endurtek það, að allshn. mælir með samþykkt frv., en hefur ekki sem slík tekið afstöðu til þessara brtt., sem fyrir liggja.



Herra forseti. Ég flyt á þskj. 626 brtt. við þetta frv. ásamt hv. þm. Sigurvin Einarssyni. Brtt. eru tvær og sú fyrri felur það í sér, að í lögin um utanríkisþjónustu Íslands verði tekin upp ákvæði um samskipti utanrrn. og Alþ., að þar verði fyrirmæli um það, að haft verði samráð við utanrmn. Alþ. um allar meiri háttar ákvarðanir í utanríkismálum, að fært sé í lögin aðild þingflokkanna að sendinefnd Íslands á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og að árlega skuli hæstv. utanrrh. gefa Alþ. skýrslu um störf rn. Ég flutti þessa till. einnig í fyrra, þegar frv. lá hér fyrir í annarri gerð, og þá fékk ég bréf frá einum virtasta starfsmanni utanrrn., Agnari Klemenz Jónssyni, sem nú er sendiherra í Noregi, þar sem hann benti mér á, að hann teldi, að þessi brtt. bryti í bága við kerfi frv., hún ætti frekar heima í þingsköpum, þessi ákvæði ættu frekar við í þingsköpum en í lögum um utanrrn. Nú má vel segja, að þetta sé formlega rétt. Engu að síður tel ég það vera algera nauðsyn, að það verði felld í lögin um utanríkisþjónustu Íslands ákvæði, sem tryggja það, að rn. hafi eðlilegt samráð við Alþingi Íslendinga. Við höfum af því reynslu í mörg ár, að ákvæði þingskapa um tengslin við þetta rn. voru þverbrotin. Og eftir þá reynslu þá finnst mér það vera óhjákvæmileg öryggisráðstöfun, að þetta sé sett í l. um sjálft rn. Við skulum einnig minnast þess, að þetta rn. er í sjálfu sér miklu sjálfráðara um öll sín mál en nokkurt annað rn. á Íslandi. Önnur rn. verða að bera undir Alþ. flest, sem gert er, smátt eða stórt. Hér er jafnvel fjallað um það við sex umr. í báðum deildum Alþ., hvort selja megi eitthvert eyðibýli, sem enginn hefur raunverulega áhuga á. En utanrrn. getur tekið hinar mikilvægustu ákvarðanir, án þess að það sé nokkru sinni borið undir Alþ. Og þessi skipan er algerlega óeðlileg. Alþ. á að fjalla um utanríkismál á sama hátt og önnur mál, og þau ákvæði, sem þarna er gert ráð fyrir, þau mundu tryggja þessi tengsl, að minni hyggju, betur en gert hefur verið, og raunar hefði ég talið, að það mætti gera það með mun fleiri ákvæðum heldur en þarna eru lögð til, en engu að síður tel ég, að þessi ákvæði þarna mundu stuðla að því, að þetta eðlilega samráð yrði milli rn. og Alþ. og að Alþ. tæki raunverulega ákvarðanir um stefnuna í utanríkismálunum, einnig um ýmis framkvæmdaratriði, sem skipta verulegu máli. Önnur till., sem við erum þarna með, fjallar um það eitt, að ákvarðanir um sendiráð og fastanefndir hjá alþjóðastofnunum skuli teknar að fengnu samþykki Alþ., þegar tekin eru upp sendiráð á nýjum stöðum eða nýjar fastanefndir. Þetta gerist ekki það oft, að þetta mundi taka neinn óeðlilegan tíma, og einnig með þessu móti væri tryggt eðlilegt samráð milli rn. og Alþ.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. allshn. fyrir afgreiðsluna á þessu máli, sem í aðalatriðum er sú, að hún leggur til, að frv. verði samþ., en áskilur að vísu, að nefndarmenn geti haft frjálsar hendur um fylgi eða andmæli gegn till., sem fram kunna að koma. Málið hefur verið afgreitt í Ed. og kemur þaðan með einni lítilli orðalagsbreytingu, en að öðru leyti var það samþ. óbreytt eins og það lá fyrir. Frv. hefur fengið afgreiðslu í tveim n. þingsins, bæði í allshn. og í utanrmn., enda hefur utanrmn. mótað verulega þær breytingar, sem gerðar hafa verið á frv. á s.l. þingi. Um þær brtt., sem hér liggja fyrir, vildi ég þó fara nokkrum orðum. Fyrsta eða fyrri brtt., frá hv. 6. þm. Reykv. og 1. þm. Vestf., er í tveimur liðum og fyrri liðurinn aftur í 3 undirliðum. Í fyrstu brtt. fyrri liðsins segir, að um allar meiri háttar ákvarðanir í utanríkismálum skal rn. hafa samráð við utanrmn. Alþ., bæði meðan Alþ. er að störfum og milli þinga. Í þingsköpum segir um þetta atriði: „ Utanrmn. starfar einnig á milli þinga, og skal rn. ávallt bera undir hana utanríkismál, sem fyrir koma milli þinga.“ Ég tel í þessu vera nægilega tryggingu fyrir því, að mál verði borin undir utanrmn., bæði á meðan þingið situr og eins á milli þinga. Það hefur sjálfsagt komið fyrir, að það hefur ekki verið haft samráð í öllum atriðum við utanrmn. á tímabili, en hins vegar vil ég fullyrða, að þetta hefur verið venjan og þetta á að vera venjan og ég er 100% samþykkur henni, en þó einhvern tíma hafi brugðið út af því, þá getur sjálfsagt brugðið út af því þótt þetta sé lögfest, þó það standi í þingsköpum. Ég sé lítinn eða engan mun á því. En sem sagt, þetta er ákveðið í þingsköpum og ber auðvitað utanrrn. að fara eftir því, og það tel ég mig hafa gert til þessa. Þá segir í 2. brtt. í fyrri liðnum, að sendinefnd Íslands á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna skal skipuð af ráðh. til eins árs í senn, og skulu þingflokkarnir hafa rétt til að tilnefna einn fulltrúa hver í n. Ég er ekki viss um, að það sé heppilegt að lögfesta þetta. Þetta hefur orðið föst venja hin síðustu ár, það hafa verið tilnefndir fulltrúar bæði til Sameinuðu þjóðanna og annarra alþjóðastofnana, sem utanrrn. tilnefnir menn í, að það skuli borið undir þingflokkana, hverjir sendir skuli vera, og það eru nú þeir fimm menn, sem við eigum kost á að senda á fund Sameinuðu þjóðanna án þess að borga fyrir þá fargjöld og annað þess háttar. Þeir eru fimm og flokkarnir eru orðnir 5 hér á þinginu. Ef það skyldi nú bætast einn flokkur við og flokkarnir verða 6, hvernig á þá að fara að? Á að láta þann flokk, sem hér hefur einn eða tvo fulltrúa á þingi, við skulum segja tvo, og svo kemur kannske 6. flokkurinn með 2 fulltrúa, hvað á að gera, á þá endilega að binda sig við, að allir þessir flokkar skuli fá einn fulltrúa, þó við eigum ekki kost á nema 5 fulltrúum með venjulegum hætti? Ég held þess vegna, að það sé alveg óþarfi að samþykkja þessa brtt. Við getum gert þetta, eins og við höfum gert nú, og ef einhver breyting verður á, þá vona ég, að það verði hægt að gera þá breytingu með samkomulagi við þingflokkana og þannig verði það mál leyst. Þriðji hluti þessarar fyrri brtt. hljóðar svo: „Árlega skal ráðh. gefa Alþ. skýrslu um viðhorf ríkisstj. til utanríkismála og um störf íslenzku sendinefndarinnar á þingi Sameinuðu þjóðanna, ásamt rökstuddri grg. um afstöðu Íslands til einstakra mála á þinginu.“ Þetta hefur verið leitazt við að gera tvö síðustu árin og í þriðja skipti nú. Ég held því, að það sé alveg óþarft að lögfesta, að þetta skuli gert. Þetta hefur verið gert með góðu samkomulagi við alla aðila og ég tel þess vegna, að það sé ekki endilega nauðsynlegt að lögfesta þetta. Önnur brtt. er við 4. gr., sem lagt er til að verði 5. gr. og orðist þannig: „Hafa skal sendiráð, fastanefndir hjá alþjóðastofnunum og ræðisskrifstofur á þeim stöðum erlendis, þar sem slíkt er álitið nauðsynlegt til gæzlu á hagsmunum Íslands.“ Þetta er óbreytt frá því, sem er í frv. Og viðbótin er: „Ákveða skal með fotsetaúrskurði, að fengnu samþykki Alþ., á hvaða stöðum skuli hafa sendiráð og fastanefndir hjá alþjóðastofnunum.“ Ég held nú, að það dugi þessi ákvæði, sem eru í 4. gr. frv. Þar segir orðrétt, held ég, shlj. eins og fyrri hl. brtt. er, en síðan segir: „Um ákvarðanir samkv. þessari grein skal hafa samráð við utanrmn.“ Forsetaúrskurður skal líka viðhafður, svo að breytingin er eingöngu sú, að í staðinn fyrir utanrmn. kemur Alþ. Og mér finnst nú, að það sé kannske dálítið þungt í vöfunum, að leita alltaf til Alþ., þegar ákveða skal um sendiherra eða fulltrúa hjá alþjóðastofnun, heldur væri fullkomlega nægilegt að leita til utanrmn., sem er að störfum allt árið. Það er ólíkt hægara. Hitt er þyngra í vöfunum að leita til Alþ., sem ekki situr. Við höfðum eða tókum í sumar sem leið ákvörðun um sendiherra í nokkrum löndum og ég tel, að það hefði þá orðið að bíða þangað til nú, ef átt hefði að leita til Alþ. um þessa ákvörðun. Þá er brtt. frá hv. 6. landsk. þm. og fleirum um breytingu á 13. gr. Í 13. gr. segir, eins og í frv. stendur, að heimilt er að fela embættismanni utanrrn. að vera sérstakur eftirlitsmaður sendiráða og ræðisskrifstofa. Skal eftirlitsmaðurinn fylgjast með rekstri sendiráða og ræðisskrifstofa og sjá um, að þar sé gætt fyllstu hagkvæmni og sparnaðar. Eftirlitsmaðurinn skal öðru hverju heimsækja sendiráðin og ræðisskrifstofur. En brtt. segir, að 13. gr. skuli orðast svo: „Fjárlaga- og hagsýslustofnunin skal fylgjast með rekstri sendiráða og ræðismannsskrifstofa og sjá um, að þar sé gætt fyllstu hagkvæmni og sparnaðar. Eftirlitsmaður skal öðru hverju heimsækja sendiráð og ræðismannsskrifstofur.“ Ég veit ekki, hvort það er nauðsynlegt eða eðlilegt að gera þessa breytingu. Það eru fjöldamargar ríkisstofnanir, sem reka starfsemi, víðtækari jafnvel heldur en utanrrn. hefur með að gera, án þess að nokkur eftirlitsmaður sérstakur frá fjárlaga- og hagsýslustofnuninni komi þar til eftirlits. Mér finnst eins og með þessu sé utanrrn. að nokkru leyti sett undir eftirlit stofnunarinnar. Stofnunin getur hvenær sem er krafizt upplýsinga og lítið eftir fjárreiðum utanrrn., en eðlilegast er, að manni úr utanrrn., sem þekkir til þeirra starfa, sem sendiráðunum eru ætluð, sé falið að líta eftir, og þannig mun það vera í þeim löndum, þar sem ég þekki til a.m.k., að það er sendimaður eða eftirlitsmaður frá utanrrn., sem framkvæmir það eftirlit, sem með höndum er halt. Hinu er ég á engan hátt á móti, að fjárlaga- og hagsýslustofnunin komi líka og skoði þá hliðina á starfseminni, sem snertir fjárútlát og meðferð fjár hins opinbera. Það er eðlilegt og sjálfsagt, en til þess þarf engin lög, hún getur gert það án þess. Mín niðurstaða er sú, að ég tel, að þessar breytingar allar séu í fyrsta lagi óþarfar og að sumu leyti kannske ekki heppilegar, og ég legg þess vegna til, að þær verði felldar.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hæstv. utanrrh. gerði að umtalsefni brtt. þá, sem ég flyt ásamt hv. þm. Sigurvin Einarssyni. Og hæstv. ráðh. var í sjálfu sér ekki efnislega andvígur þessum till. Hann taldi hins vegar óþarfa að lögfesta þær, vegna þess að framkvæmdin væri þessi núna. Ef við færum nú að taka upp þann hátt við lagasmíð á Íslandi að fella út það, sem óþarfi væri að lögfesta, vegna þess að það væri verið að gera það í verki um sömu mundir og lögin eru gerð, þá mundi nú lagasmíði okkar geta orðið miklu einfaldari en hím er. Við leggjum oft í það vinnu að lögfesta atriði, sem allir eru sammála um og sem eru þannig í framkvæmd, þannig að í sjálfu sér eru þetta engin rök fyrir því. Ég get talið upp margar greinar í frv. sjálfu, sem eru þess eðlis líka, að það má segja, að það sé óþarfi að setja þær í lög. Það eru fjölmargar greinar í þessu frv., sem eru þannig. En tilgangurinn með flutningi þess arna var, eins og ég sagði áðan, að styrkja tengslin milli Alþ. og utanrrn., og á þessu tel ég vera mjög mikla þörf. Ég held, að það sé mikil nauðsyn, að Alþ. taki það sem miklu alvarlegra verkefni en það hefur gert að fjalla um utanríkismál og taka þátt í ákvörðunum um þau efni. Ég get fallizt á eina aths. hæstv. ráðh. við till. okkar, það atriði, þegar hann benti á, að þarna stendur, að þingflokkarnir skuli hafa rétt til að tilnefna einn fulltrúa hver í n. Þetta gæti hugsanlega komið einkennilega út. Ef hér skyldi nú fjölga smáflokkum, þá gæti þetta orðið býsna mikill fjöldi. Ég er alveg sammála hæstv. ráðh. um þetta, og ef þar fengist samstaða um að taka einhverja slíka breytingu inn, þá mundi ég mjög gjarnan vilja breyta þessu þannig t.d., að það væru þingflokkar þeir, sem sæti eiga í utanrmn. eða eitthvað svoleiðis, þannig að tryggt væri, að þarna væri um að ræða flokka, sem hefðu einhvern umtalsverðan styrk á Alþ. Íslendinga. Og ég mundi vilja taka þátt í því að breyta þessu orðalagi, ef Alþ. féllist á að taka ákvæði um þessi atriði inn í frv. Um síðari till., sem hæstv. ráðh. gerði að umtalsefni, sagði hann, að þarna væri aðeins um það að ræða, að við legðum til, að þetta væri borið undir Alþ. í staðinn fyrir, að í lögunum er gert ráð fyrir samráði við utanrmn. Samráð við þm. er auðvitað allt annað en ákvörðun, sein tekin er á þingi. Við leggjum til, að Alþ. sjálft taki ákvörðun um þessi atriði, og eins og ég sagði áðan þá gerist þetta ekki það oft, að þetta þurfi að vera neitt óhagræði fyrir rn.



Herra forseti. Frv. þetta fjallar um sérfræðilega aðstoð fyrir þingflokka og er flutt af einum þm. úr hverjum núv. flokki þingsins. Efni þess er það, að í framtíðinni skuli greiða þingflokki tiltekna lágmarksfjárhæð og að auki ákveðna upphæð fyrir hvern þm. til að kosta sérfræðilega aðstoð fyrir þingflokkinn og þm. hans við þingstörf. Gert er ráð fyrir því, að utan flokkaþm. fái sömu upphæð og greidd er hverjum þm. þingflokks. 2. gr. kveður svo á, að á fjárl. skuli hverju sinni ákveða, hve miklar upphæðir skuli renna til þingflokkanna í samræmi við þetta frv., ef að I. verður. Þá er í 3. gr. skilgreint, hvað þingflokkur er, þ.e. samtök tveggja eða fleiri þm., sem eru fulltrúar stjórnmálaflokks, sem hefur komið á fót landssamtökum. Síðari gr. fjalla um ýmis tæknileg atriði, og vil ég sérstaklega benda á 6. gr., sem hermir, að formenn þingflokka skuli árlega senda forsetum þingsins grg. um ráðstöfun þess fjár, sem þeir veita móttöku skv. I. þessum, eftir nánari reglum, sem forsetar setja. Í ákvæði til bráðabirgða er gert ráð fyrir, að á þessu ári skuli varið 3.4 millj. kr. í þessu skyni, en það mundu verða um 200 þús. kr. til hvers þingflokks og síðan 40 þús. kr. til hvers þm., eins og segir í grg. Með þessu máli mundi Alþ. fara inn á nýjar brautir, það hæfi fjárhagslega aðstoð til þingflokka. Þess er þó að minnast, þegar mál þetta er íhugað, að hér er Alþ. ekki að brjóta upp á nýjung, ef miðað er við önnur lönd, heldur að taka upp ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar í mismunandi mæli - og sums staðar allmiklum - í svo til öllum nágrannalöndum okkar. Ég skal ekki orðlengja um það hér, hvers vegna þjóð eftir þjóð hefur farið inn á þessa leið, en hitt er hverjum manni ljóst, sem hér situr, að pólitísk starfsemi hefur með hverju ári orðið flóknari óg erfiðari, svo að tilkostnaður hefur orðið meiri og meiri, og þörfin fyrir sérfræðilega aðstoð hefur farið vaxandi með hverju ári. Ég geri ráð fyrir því, að öllum hv. alþm. sé ljóst, að vandamál geta verið jafnmörg og jafnflókin í litlu þjóðfélagi eins og stóru. Ef þörf er að leita nokkurra frekari röksemda fyrir því, að Alþ. eigi að fara inn á þá braut, sem frv. leggur til, bið ég menn að lita yfir þingstörfin undanfarnar vikur og íhuga, hvernig þau eru í þinglok að þessu sinni. Svo hefur að vísu verið á flestum þingum áður, en reynslan nú er okkur óneitanlega nærtæk. Ég vil geta þess, að þótt frv. komi seint fram, á það sér langan aðdraganda. Viðræður hafa farið fram, að ég hygg, í nokkur misseri milli stjórnenda þingflokkanna eða fulltrúa þeirra um þetta mál, þ.e. hvort rétt sé að taka það upp og hvernig rétt sé að haga því. Frv. var samið af fulltrúum allra þingflokkanna, og verður því ekki annað sagt, en hæstv. Alþ. hafi þegar gefizt mjög gott tækifæri til þess að íhuga málið og fjalla um frv., áður en það komst á það stig, að samkomulag næðist um að flytja það. Tel ég, að þetta sé allgóður grundvöllur undir því, að óskað er eftir hraðri afgreiðslu, þannig að frv. geti orðið að l. á þeim fáu dögum, sem eftir eru til þingloka. Herra forseti. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég mun greiða atkv. með því, að þessu frv. á þskj. 714 um sérfræðilega aðstoð fyrir þingflokka verði vísað til 2. umr. og til fjhn. Hitt vil ég láta koma fram, að mér er efni þess ekki geðfellt og mér er ekki geðfellt að undirstrika flokksmennskuna og flokksræðið á þann hátt, sem gert yrði með þessu frv., ef að l. yrði. Ég viðurkenni það, að þörf geti verið á sérfræðilegri aðstoð fyrir þm., en mín skoðun er sú, að þeirri aðstoð yrði bezt fyrir komið á þann hátt að efla skrifstofu Alþingis, sem starfar í þágu þingsins og þingmanna, og koma þar upp t.d. í tengslum við skrifstofuna sérstakri upplýsingadeild fyrir alþm., þar sem þeir gætu látið afla fræðilegrar vitneskju um þau mál, sem fjallað er um í þinginu hverju sinni. Þetta vil ég láta koma fram, en skal að öðru leyti ekki fjölyrða um þetta mál.



Herra forseti. Ég skal aðeins hafa fá orð um þetta frv. við framsögu þess nú. Niðursuðuiðnaður féll undir iðarn. um áramótin 1969 og 1970. Frá þeim tíma hef ég töluvert orðið var við erfiðleika þessarar verksmiðju og var það fljótt ljóst, að það bæri nauðsyn til þess að koma málefnum hennar fyrir með öðrum hætti, en verið hefur að undanförnu. Hún hefur lifað í skjóli Síldarverksmiðja ríkisins og því erfiðara hefur verið um vik, sem Síldarverksmiðjurnar sjálfar hafa þurft að horfast í augu við meiri erfiðleika. Það var þess vegna stofnað til þess á s.l. ári að athuga nánar aðstöðu þessa fyrirtækis og með hverjum hætti væri hægt að koma því á sjálfstæðan grundvöll fjárhagslega og rekstrarlega. Það hefur verið svo, að lengst af hefur verksmiðjan verið rekin með tapi og stundum miklu. Ég held, að hún hafi aðeins einu sinni skilað einhverjum hagnaði vegna gengisbreytinga, þegar hráefni var keypt á hagstæðara verði vegna þess og hægt var að selja vörurnar á hækkuðu verði í erlendum gjaldeyri. Á hitt ber hins vegar að líta, að málið hefur mikla þýðingu fyrir atvinnulif á Siglufirði og svo ætti aðstaða einnig að verða betri og er þegar ljóst, að hún er nokkru betri, en áður til þess að selja niðursuðuvarning á erlendan markað eftir inngöngu okkar í EFTA og það hefur þegar komið í ljós við sölusamninga, sem gerðir hafa verið á þessu ári. Ég tel þess vegna, að það ætti að vera hægt innan ramma þessarar löggjafar að koma fyrirtækinu á sjálfstæðan rekstrarlegan og fjárhagslegan grundvöll og vinna að því ötullega, að það geti orðið héraðinu eða Siglufirði og íbúum þess til hagsbóta atvinnulega séð um leið og að sjálfsögðu væri þá þjóðhagslega hagkvæmt að eiga slíkan verksmiðjurekstur, sem gæti skilað arði í útflutningsverðmætum. Ég hef kosið að skipa þessu með þeim hætti, sem í frv. greinir, innan ramma hlutafélaga. Það hefur mörgum stundum fundizt, að jafnvel væri til þyngsla, hversu mikið af ríkisfyrirtækjum væri á Siglufirði og ég tel líka alveg nauðsynlegt, að ef á að endurvekja slíkt fyrirtæki og skapa því sjálfstæða tilveru og rekstur, að það sé fyrir hendi áhugi og vilji einstaklinga eða samtaka einstaklinga til þess að vera með í því að reisa fyrirtæki þannig og gera það þannig úr garði, að það geti rekstrarlega séð verið rekið á hagkvæmum grundvelli bæði atvinnulega og fjárhagslega. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð til þess að tefja ekki þingtímann og leyfi mér að leggja til, herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Mig langar til að segja nokkur orð um frv. það, sem hér liggur fyrir til umr. á þskj. 678, en það er frv. til l. um stofnun hlutafélags til að reisa og reka niðursuðu– og niðurlagningarverksmiðju á Siglufirði. Frv. þetta gerir ráð fyrir því, að niðursuðu– og niðurlagningarverksmiðjan á Siglufirði verði á næstu haustmánuðum lögð niður, - ég held, að þau orð eigi hér við, - lögð niður sem ríkisfyrirtæki og við fyrirtækinu taki hlutafélag, sem yfirtaki reksturinn. Heimilt er ríkissjóði skv. 2. gr. frv. að leggja fram af fé ríkissjóðs allt að 30 millj. kr. eða jafnvirði þeirra í erlendri mynt og að kaupa af Síldarverksmiðjum ríkisins verksmiðjuhús, vélar og áhöld, sem nú eru notuð við rekstur síldarniðursuðu verksmiðjanna. Þessar eignir á ríkissjóður að leggja fram sem hluta af framlagi sínu. Ríkissjóði er svo heimilt að greiða eignir þessar Síldarverksmiðjum ríkisins með skuldajöfnuði. Við fyrstu sýn virðist það allglæsilegt, að ríkissjóði sé heimilað að leggja fram allt að 30 millj. kr. í beinan rekstur. En þegar betur er að gáð, minna þessar millj. ofurlítið á nýju fötin keisarans, því framlag ríkissjóðs á ekki að vera í gallhörðum peningum, nema ef vera kynni að litlu leyti. Framlög ríkissjóðs til stofnunar hlutafélagsins eiga að vera andvirði vélanna, sem fyrir hendi eru, andvirði verksmiðjuhúss og ef til vill fleiri húsa, sem eru þegar byggð, og andvirði lóða, sem eru í eigu ríkisins og ekki má gleyma áhöldum verksmiðjunnar, sem kaupa á og leggja fram sem hlutafé. Ég vil ekkert fullyrða um og get það ekki, hve hátt söluverð yrði á þessum eignum úr vinstri ríkisvasanum í þann hægri. En upphæðin yrði matsverð, ef ekki næst samkomulag umráðamanna þessara ríkisvasa. Kunnugur maður hefur látið í ljós við mig, að umrætt verðmæti skipti tugum millj., e.t.v. þremur og þá fer nú að verða litið eftir af 30 millj. kr. framlagi ríkissjóðs sem blóðgjöf til hins nýja hlutafélags. Þegar þetta er vitað, er það furðulegt að rekast á setningu í 1. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að ríkisframlagið geti jafnvel orðið í erlendri mynt. Fyrst er ríkisframlagið takmarkað við 30 millj. kr., síðan á ríkissjóður að leggja fram vélar, áhöld, lóðir og hús, sem verður verulegur hluti framlagsins, ef ekki allt, svo er talað um, að jafnvirði hlutafjárframlags ríkissjóðs megi leggja fram í erlendri mynt. Í 5. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til samvinnu um stofnun hlutafélagsins skal ríkisstj. heimilt að kveðja hvers konar aðila, sem áhuga hafa á fyrirtækinu. Skulu þeir aðilar og íslenzka ríkið vera fullgildir stofnendur að félaginu án tillits til ákvæða 2. mgr. 4. gr. l. nr. 77 1921, um hlutafélög. Tala stofnenda skal og óháð ákvæðum 1. málsl. þeirrar mgr.“ Síðan segir í þessari 5. gr.: „Við stofnun félagsins skal gefa Siglufjarðarkaupstað kost á hluttöku með framlagi, sem svarar a.m.k. 20% á móti framlögum ríkisins og annarra stofnenda, ef um er að ræða eða veita honum forkaupsrétt um tiltekinn tíma að samsvarandi hluta af því hlutafé, sem ríkissjóður er skrifaður fyrir.“ Þegar litið er til baka yfir rekstur Niðursuðu- og niðurlagningarverksmiðjunnar á Siglufirði, blasir þetta við: Fyrirtækið hefur greitt Siglfirðingum milljónir króna í vinnulaun á liðnum árum og afstýrt háskalegu árstíðabundnu atvinnuleysi að nokkru, en það hefur hins vegar ekki skilað hagnaði. Það hefur ekki heldur frá sjónarmiði ríkisrekstrar í heild - eða ég lít svo á málið - verið rekið með tapi, sem margir halda fram og nú síðast hæstv. forsrh. Að vísu sýna niðurstöðutölur reikninga það og því tapi hefur verið haldið á lofti, en ég minni á, að þetta fyrirtæki hefur greitt millj. kr. í útflutningsgjöld og tollgreiðslur til ríkisins, svo að þegar a11t er uppgert, þá mun ekki vera um tap að ræða. Sem sagt ríkisfyrirtæki það, sem hér er á dagskrá, er eitt hið þarfasta í landinu. Það hefur stutt tugi heimila á erfiðum tímum og ég leyfi mér að halda því fram, að það hafi ekki bakað ríkissjóði í heild skaða, en það malar hins vegar ekki gull á annan hátt. Þegar þetta er haft í huga, spyr ég og sjálfsagt fleiri, sem lesa 5. gr. frv., hvaða aðilar hafi áhuga á hlutafélagsstofnun um þessa verksmiðju, eins og nú standa sakir. Í niðurlagi greinarinnar er heimilað að gefa Siglufjarðarkaupstað kost á hluttöku með framlagi, sem svarar a.m.k. til 6 millj. kr. En þeim, sem eru kunnugir fjárhag Siglufjarðarkaupstaðar, finnst þetta ákvæði vera fjarstæða og mér finnst það. Hvaðan á Siglufjarðarkaupstaður að taka í dag 6 millj. kr. til að leggja í fyrirtæki, sem er til á staðnum og er nú í fullum gangi, eins og kallað er, stofnsett af ríkissjóði og rekið af ríkissjóði, í húseignum ríkissjóðs, með vélum, sem enginn á annar en íslenzka ríkið? Sú var tíðin að ríkissjóður rak síldarfyrirtæki sín á Siglufirði með milljónahagnaði, tugmilljóna króna hagnaði. Þá datt engum hæstv. ráðh. í hug að stofna hlutafélag um þann rekstur og bjóða Siglufjarðarkaupstað þátttöku í rekstrinum. Það hvarflaði ekki að nokkrum einasta ráðh. Þvert á móti stöðvaði ríkisvaldið Siglfirðinga á sínum tíma í að byggja upp síldarverksmiðju sína á velgengis árum síldarverksmiðjanna í landinu. Hefði það ekki verið gert, hefði síldarverksmiðjan Rauðka verið skuldlaus í dag, í staðinn fyrir að liggja mánuðum og árum saman undir hamrinum. Það er lengi búið að bíða eftir breytingum á lögum um Niðursuðu- eg niðurlagningarverksmiðju ríkísins. Fæstum hefur dottið í hug, að þegar þær loksins kæmu, yrðu þær eins og raun ber vitni á þskj. 678. Ég er á móti þessu frv. og tel rétt að gera grein fyrir þessari afstöðu minni nú við 1. umr. þessa máls. Ég er á móti því, að þetta ríkisfyrirtæki verði lagt niður og því breytt í hlutafélag, sem enginn veit hvern enda fær, því að í 7. gr. eru útgöngudyr fyrir ríkisstj., hverjir svo sem hana skipa á næstu árum. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt skal að selja þau hlutabréf, sem ríkissjóður eignast í hlutafélaginu, öll eða að hluta, eftir því sem ríkisstj. ákveður hverju sinni.“ Skýrari geta útgönguákvæðin ekki verið. Ríkissjóður getur á næsta ári eða árum, ef stjórn landsins sýnist svo, verið laus allra mála um rekstur þessa fyrirtækis, sem það rekur í dag á Siglufirði, að mínum dómi hallalaust. Nú kunna margir að spyrja: Hvers vegna á ríkissjóður ekki að vera laus við að reka Niðursuðu- og niðurlagningarverksmiðjuna og hví má ríkisvaldið ekki koma þessu fyrirtæki yfir á herðar fjárhagslega vanmáttugs bæjarfélags og aðila, sem áhuga hafa á fyrirtækinu, svo notað sé orðalag úr 1. mgr. 5. gr. frv.? Það er ósköp eðlilegt, að svona sé spurt. En mitt svar er þetta: Ríkisvaldið á að mínum dómi ekki að gera þetta. Það á að sjá sóma sinn í að reka þetta fyrirtæki áfram til að minnka árstíðabundið atvinnuleysi á Siglufirði. Síldarverksmiðjur ríkisins, sem eru eign ríkisins, eins og nafnið ber með sér, eignuðust bróðurpartinn af beztu sjávarlóðum á Siglufirði 1930 og síðar. Þær byggðu þar þrjár stórar síldarverksmiðjur á staðnum og keyptu þá fjórðu. Fólk víða að af landinu flykktist í hundraðatali til Siglufjarðar, m.a. til Síldarverksmiðja ríkisins, vann þar og setti sparifé sitt í húseignir á staðnum. Þar greiddi þetta fólk gjöld sín til bæjarins, sem byggði síðan upp myndarlega skóla, sjúkrahús, rafveitu, vatnsveitu, hafnarbryggju, gatnakerfi o.fl., o.fl. Þegar síldin hvarf og sýndi sig ekki meir norðanlands, sat þetta fólk fyrst og fremst uppi með sárt enni og bæjarfélagið með tóman kassa. Þess skal hér getið, að stjórn Síldarverksmiðja ríkisins og ríkisstjórnir, sem hafa setið, frá því að síldarleysið skall á, hafa gert sitt til að mæta vaxandi vanda fyrirtækisins og fólksins. Breytt var stórri mjölskemmu S.R. í hraðfrystihús, en það hefur veitt fjölda manns vinnu og margnefnd Niðursuðu– og niðurlagningarverksmiðja var sett á stofn og hefur gert sitt gagn á liðnum árum, þó að rekstur hennar hafi verið gagnrýndur og á stundum bæði af mér og öðrum. Ég endurtek það, að það er mín skoðun, að þessi verksmiðja og rekstur, sem þar fer fram, á að vera áfram rekin af ríkinu, en það þarf að setja ný lög um þetta fyrirtæki. Það þarf að fá sérstaka stjórn og sérstakan fjárhag. Að því mun ég víkja við 2. umr. þessa máls, ef til þess gefst tækifæri.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki að flytja neina kosningaræðu við þessar umr., en ég leyfi mér að segja um síðustu ræðu, að þetta er hin aumasta kosningaræða, sem ég hef lengi heyrt flutta fyrir máli rétt fyrir kosningar og sannast að segja finnst mér nú bara sárt til þess að vita, að hér skuli hafa talað einn af forstjórum ríkisfyrirtækis. Það á einskis virði að vera að fá hlutafjárframlög, ef þau eru í fasteignum og vélum, ef þau eru ekki bara í beinhörðum peningum. Sumum þykja nú fasteignir og vélar ekkert minna virði, en beinharðir peningar. Við 2. umr. gæti hv. þm. gjarnan lagt fram brtt. um það, að hlutafjárframlagið væri ekki lagt fram í erlendri mynt. Það eru auðvitað smámunir, sem menn geta haft gaman af að fetta fingur út í. Það væri hægt að leiðrétta það. Það á að vera eitthvað einkennilegt við það að stofna hlutafélag um fyrirtæki, sem er í fullum gangi. Í hvernig fullum gangi er þetta ríkisfyrirtæki? Það var eitt mitt fyrsta verk, á fyrstu mánuðunum eftir að þetta fyrirtæki féll undir iðnrn., að útvega því lán, 3 eða 4 millj. kr. úr ríkissjóði, sem áttu að borgast að haustinu, til þess að það gæti unnið á s.l. ári. Það lán er ógreitt enn þá. Ríkið hefur aflað því þess, sem það er nú að vinna úr. Ekkert ríkisfyrirtæki er svona rekið. Ekki fékk þessi hv. þm., sem er forstjóri ríkisfyrirtækis, ríkiskassann til að reka fyrirtækið og ég veit ekki til þess um önnur ríkisfyrirtæki. Þau verða að bjarga sér sjálf, ríkisfyrirtækin. En það er engin mynd á því fyrirtæki, sem á að reka þannig, að það á að setja því stjórn til þess að geta bara gengið í ríkissjóðina. Það á að reyna að koma þessu fyrirtæki á heilbrigðan grundvöll og ég álít, að aðstaða til þess sé fyrir hendi nú meiri en nokkru sinni áður og ríkið á með þeirri aðstöðu, sem það þarna hefur, að hjálpa til þess, að ríkisfyrirtæki geti verið án nokkurs halla. Þetta er einmitt það, sem ég vona, að hlutabréfin verði það mikils virði, að ríkissjóður geti farið hallalaus út úr þessu og aðilar sjái sér hag af því, annað hvort Siglufjarðarbær, einstaklingar eða félag einstaklinga, að kaupa hlutabréfin. En með því að láta þetta hjakka áfram í gamla farinu, eins og verið hefur, þá er þetta engu líkt, því það er ekkert ríkisfyrirtæki, sem þannig er rekið. Það þarf ekki að setja lög um það, að það þurfi að skipa einhverja sérstaka stjórn til þess að ganga suður til Reykjavíkur til að fá peninga úr ríkissjóði, til að reksturinn geti haldið áfram, því það hefur verið gert, án þess að nokkur stjórn væri yfir þessu fyrirtæki önnur en stjórn Síldarverksmiðja ríkisins. Mér finnst anzi hart af mönnum, sem áður hafa verið hér fulltrúar á Alþ. fyrir þetta hérað, Siglufjörð og Norðurl. v., að rjúka hér upp með of forsi og skömmum, þegar verið er að reyna að koma atvinnufyrirtæki, sem er mikils virði að geti gengið, á réttan kjöl. Þetta fyrirtæki á að hafa borgað svo og svo mikil útflutningsgjöld og þess vegna sé alveg sama, hvernig fyrirtækið er. Ekkert af þessum útflutningsgjöldum fer í ríkissjóð. Ég hefði að sjálfsögðu tekið því mjög vel, ef menn hefðu viljað breyta einhverju í þessu frv., sbr. ákvæðið um hlutabréf í erlendri mynt og það hefur ekki staðið á mér. Eins hefði ég vel getað átt viðræður við hv. þm. og aðra um einhverja aðra skipan á málum í þessu frv., eins og öllum frv., eins og eðlilegt er. En hitt þykir mér hart, eingöngu vegna þess að kosningar eru fram undan, að fá bara skammir, þegar verið er að reyna að koma svona fyrirtæki á heilbrigðan grundvöll.



Herra forseti. Mér þykir það mjög leitt, að um þetta mál skuli spinnast deilur á síðustu dögum þingsins. Ég hafði vonazt til þess, að frv. þetta næði fram að ganga. En vel kann svo að fara vegna þeirrar andstöðu, sem komið hefur fram af hálfu 5. þm. Norðurl. v., að ekki verði unnt að koma frv. fram. Mér er ljóst, að um það eru skiptar skoðanir, hvort heppilegra væri, að þetta fyrirtæki væri hreint ríkisfyrirtæki eða í formi hlutafélags, eins og hæstv. ráðh. hefur lagt til. Ég tel þó ýmislegt styðja þá skoðun, að heppilegra sé, að þetta fyrirtæki sé í formi hlutafélags og skal færa rök fyrir því, án þess að ég beinlínis vilji taka afstöðu til þess, hvort formið sé heppilegra. Rökin fyrir því, að betra sé, að fyrirtækið sé í hlutafélagsformi, eru t.d. þau, að ríkið leggur þarna fram óafturkræft framlag, það leggur fram hlutafé, eitt mesta hlutafé í fyrirtæki á Íslandi - þau eru sjálfsagt teljandi á fingrum annarrar handar þau fyrirtæki, sem hafa 30 millj. kr. hlutafé. Þegar fyrirtækið tæki til starfa í þessu formi, yrði það ekki eingöngu skuldlaust, það ætti allar sínar fasteignir og vélar, heldur líka vafalaust talsvert lausafé, vegna þess að ég tel ekki undir neinum kringumstæðum, að þessar eignir verði metnar á 30 millj. kr. Venjulega er það svo í íslenzkum atvinnurekstri, að eigið fé er e.t.v. 20–30% af heildarfjármagni, en lánsfé 70-80%. Miðað við það hlutfall ætti þetta fyrirtæki að geta fengið lánað á eðlilegan hátt - eftir venjulegum lánaleiðum - hvorki meira né minna en t.d. 70 millj. kr. til stórfelldra endurbóta og uppbyggingar og gæti þá lagt út í margháttaðan annan rekstur en þann, sem nú er þar, t.d. vinnslu á grásleppuhrognum og ýmiss konar vinnslu aðra. Eins og ég sagði áðan, þá er það kannske ekki aðalatriðið, hvort þetta fyrirtæki sé í hlutafélagsformi eða ríkisrekið. Hitt er aðalatriðið, að fyrirtækið verði styrkt fjárhagslega og það á að gera með þessu frv. mjög rausnarlega, vil ég segja og það á að vera hægt að tryggja öruggan og góðan rekstur þessa fyrirtækis með þeim hætti, sem ráðh. hefur hér lagt til. Ég hef leitazt við það nú s.l. daga að ná samkomulagi um, að þetta frv. næði fram að ganga, m.a. við hv. 5. þm. Norðurl. v. Því miður hefur hann ekki verið til viðræðu um það að gera breyt. á frv. T.d. orðaði hann, að það væri óeðlilegt, að ríkissjóður hefði heimild til að selja hlutabréf sín síðar. Honum var boðið, að sú málsgr. yrði niður felld og aðrar breyt. gerðar, eftir því sem þurfa þætti. En ég harma það sem sagt, að þetta frv. virðist ekki ætla að ná fram að ganga á þessu þingi. Það má segja, að það sé kannske ekki eins alvarlegt, vegna þess að fyrirtækið hefur nú verkefni fram á haust til að vinna úr þeirri síld, sem það þegar á. En vissulega hefði verið hægt að undirbúa meiri rekstur á vetri komanda og næsta ári, ef þetta fyrirtæki hefði haft yfir svo miklum fjármunum að ráða sem frv. gerir ráð fyrir, þ.e.a.s. að vera algjörlega skuldlaust, þegar það hæfi starfsemi, hefði verulega sjóði af eigin fé og ætti þá alla lánamöguleika eftir. Þetta hefði verið geysilega mikill ávinningur, og vona ég, satt að segja, að einhver ráð verði að koma frv. fram.



Herra forseti. Það er af því að ég á sæti í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, sem hafa stýrt þessu fyrirtæki, að ég vildi gjarnan segja hér örfá orð og segja álit mitt á því, hvernig ég tel skynsamlegast að leysa þetta mál Niðurlagningarverksmiðjunnar. Þessi niðurlagningarverksmiðja hefur verið rekin um nokkurra ára skeið og þar hefur farið fram talsverð starfræksla, eins og hér hefur komið fram - verið upplýst. Miklar tilraunir hafa verið gerðar til að selja vörur hennar erlendis, en með nokkuð misjöfnum árangri, en þó með þeim árangri, að starfræksla hefur heldur vaxið og nú hefur tekizt að selja á fleiri mörkuðum en áður, eins og þegar hefur verið upplýst. Fer fram á þessu ári mesta starfræksla, sem þarna hefur átt sér stað. Þessi verksmiðja mun teljast vel búin að vélum og tækjum sem niðurlagningarverksmiðja, ekki sem niðursuðuverksmiðja, heldur sem niðurlagningarverksmiðja. Meðan Síldarverksmiðjum ríkisins vegnaði vel fjárhagslega, vantaði þessa verksmiðju ekki rekstursfé og það var hægt að útvega þau tæki, sem til þurfti. En síðan Síldarverksmiðjur ríkisins komust í algjört fjárþrot, sem allir þekkja, hefur það háð þessari verksmiðju að vera bundin við Síldarverksmiðjur ríkisins. Stjórn Síldarverksmiðja ríkisins hefur gert till. um það og gerði meira að segja till. um það fyrir nokkrum árum, að setja þessari verksmiðju sérstaka stjórn, blanda ekki stjórn hennar inn í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins. Okkur fannst sjálfum nokkur hætta á því, að hún yrði út undan, þegar hún væri aukaverkefni á vegum Síldarverksmiðja ríkisins. Enn fremur finnst okkur, að þessi verksmiðja hafi ekki fengið í bankakerfinu það rekstursfé, sem hún með réttu hefði átt að fá og m.a. hafi mætt allt of mikið á hæstv. ríkisstj. að útvega fé. Verksmiðjan hafi ekki fengið þá fyrirgreiðslu í bönkum, sem hún hefði átt að geta fengið nálega vélrænt, að okkar dómi. Ég tel, að það væri skynsamlegt að setja nýja löggjöf um niðurlagningarverksmiðju á Siglufirði í þá stefnu, að ríkið héldi áfram að reka verksmiðjuna á sínum vegum, en henni væri ætlað nokkurt viðbótarfjármagn í aukinn stofnkostnað og rekstur, sem hún þarf á að halda og hún þannig efld fjárhagslega og fengin sérstök stjórn. Þetta tel ég, að ætti að vera í nýju frv. um Niðurlagningarverksmiðju rúkisins. Ég tel, að það séu ákaflega sterk rök fyrir því, að ríkið reki a.m.k. eina slíka verksmiðju. Það er geysilega margt ógert í tilraunaskyni í niðurlagningu og niðursuðu, mjög margt og ég hef ekki trú á því, að það sé á færi einstaklinga eða verksmiðju, sem væri rekin eingöngu með peningasjónarmið fyrir augum, að gera þær tilraunir, sem þarf. Ég tel því nauðsynlegt, að ríkið reki a.m.k. eina myndarlega verksmiðju í þessari grein og ég álit, að Siglufjörður eigi það inni hjá þjóðarbúinu, að réttmætt sé að sá staður sé valinn til að efla slíkan iðnað. Álít ég, að það eigi að halda áfram með þennan rekstur, gera hann sjálfstæðan og hlynna að honum fjárhagslega. Það má í raun og veru segja, þó margt hafi gengið öðruvísi en menn hafa viljað, þá sé búið að skapa þarna nokkuð góðan grundvöll til þess að byggja á. Það er að vísu nokkuð takmarkað enn, sem hægt er að taka þarna fyrir, en það er mjög miklu auðveldara að byggja ofan á það, sem fyrir er nú, og taka t.d. upp nýjar greinar og eins og hv. síðasti ræðumaður gat um, þyrfti að færa starfræksluna út. Ég óttast það mjög, að kasti ríkið þessari verksmiðju frá sér á þá lund, sem mér finnst nánast þetta frv. gera ráð fyrir og setji hana hálfgert á hrakhóla, geti farið illa. Það er algjör óvissa um, hvernig þetta verður, ef farið verður svona að og ég tel það ekki skynsamlegt, heldur eigi hreinlega að hlynna að Niðurlagningarverksmiðju ríkisins. Menn geta haft um þetta mismunandi meiningar, eins og hér hefur komið fram. Þetta er mín skoðun og ekki sízt byggð á því, að ég tel alveg óhjákvæmilegt, að ríkið reki eitt fyrirtæki af þessari gerð, mest til að hafa með höndum með öðru tilrauna- og brautryðjandastarf. Það verður aldrei hægt að koma nægilegum skriði á niðurlögnina, nema ríkið hjálpi til á þá lund. Það er einnig hjálp við einkaatvinnureksturinn, að ríkið taki að sér að ryðja þannig brautirnar. Það var okkar reynsla, þegar hraðfrystiiðnaðurinn var byggður upp, að þannig væri skynsamlegt að fara að. Síðar, þegar meiri skriður væri kominn á mörg og stór fyrirtæki, gæti komið til greina að breyta til. Ég sé ekki, að það ætti neitt að þurfa að tefja málið að snara sér í að breyta frv. út frá þessu sjónarmiði, sem ég var að nefna.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja hér við 1. umr. þessa máls. Ég er algerlega andvígur þeirri stefnu, sem fram kemur í þessu frv., þar sem gert er ráð fyrir því, að Niðurlagningarverksmiðju ríkisins á Siglufirði verði breytt í hlutafélag. Ég tek undir þá skoðun, sem hér hefur komið fram, að það sé full þörf á því, að ríkið ræki eitt fyrirtæki af þessari tegund, vegna þess m.a. að hér hlýtur að vera um brautryðjandarekstur að ræða í mjög þýðingarmikilli atvinnugrein. Og ég tel mjög litlar líkur til þess, að hlutafélag af þeirri gerð, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., geti tekið að sér slíkt verk. Mér sýnist líka , að verði farið eftir því, sem gert er ráð fyrir í frv., þá verði Niðurlagningarverksmiðjan á Siglufirði skilin eftir í miklum vandræðum. Það er greinilegt, að aðalframlagið, sem á að koma frá ríkinu, er í formi þess að leggja fram það húsnæði og þær eignir, sem verksmiðjan hefur haft til þessa frá Síldarverksmiðjum ríkisins. Það sem kann að verða umfram það, er í fullkominni óvissu, hversu mikið verður og þó að rætt sé um að veita verksmiðjunni allt að 10 millj. kr. ríkisábyrgð, þá er það varla meira, en gert hefur verið á beinan eða óbeinan hátt til þessa og hefur þó verksmiðjan verið í talsvert miklum vanda, eins og kunnugt er. Ég verð að segja, að mér þykir þetta frv. koma einkennilega seint fram á þessu þingi. Það er búið margsinnis áður að gera fsp. hér á Alþ. um það, hvort ekki sé von á frv. af hálfu ríkisstj. um þetta efni og fyrirheit höfðu verið gefin um það hér fyrir löngu. En svo kemur fram frv. og þá í þessum búningi hér á síðustu dögum þingsins. Mér þykir alveg einsýnt, að ríkisstj. hafi varla ætlazt til þess, að þetta mál næði fram að ganga á þessu þingi. Það má kannske segja, að það skipti ekki ýkjamiklu máli, miðað við uppbyggingu frv., því það er beinlínis gert ráð fyrir því í þessu frv., að stofnun þessa nýja hlutafélags skuli fara fram á þessu ári og verða lokið, eins og segir í frv., fyrir árslok. Næsta þing gæti því í rauninni allt eins fjallað um þetta mál, miðað við það, sem ráðgert er í þessu frv. Þá er þess einnig að geta, að það hafa ekki komið hér fram upplýsingar um það, að neinn aðili hafi verulegan hug á því að gerast hluthafi á móti ríkinu til þess að reka þessa verksmiðju. Ef eitthvað slíkt hefði legið fyrir um einhvern þann aðila, sem hefði verið virkilega líklegur til þess að tryggja rekstur fyrirtækisins, þá gat þetta fyllilega komið til greina, ekki hvað sízt fyrir þá, sem lifa í þeirri trú, að ríkið eigi ekki að annast rekstur á neinum fyrirtækjum, heldur þurfi að koma öllum ríkisfyrirtækjum yfir í form hlutafélaga. Á meðan það liggur ekki einu sinni fyrir, að það sé neinn aðili til, sem óskar eftir því að taka þátt í að reka fyrirtækið á þessum grundvelli, þá sýnist mér, að með þessu sé hreinlega stefnt að því að leggja þetta fyrirtæki niður eða láta það vera áfram í þeirri óvissu, sem það hefur verið í. Ég tók eftir því, að hæstv. ráðh. lagði nokkra áherzlu á þá gr. frv., sem um það fjallar, að ríkið geti síðar selt sín hlutabréf. Hann lagði á það nokkra áherzlu, velti því vissulega fyrir sér, að ríkið kæmist hallalaust helzt af öllu út úr þessum rekstri. Það er enginn vafi á því, að eins og þetta mál er flutt hér, þá ber það þess merki, að það sé efst í hugum þeirra, sem með málin fara af hálfu ríkisstj., að reyna að losa sig úr þessum vandræðarekstri. En ég álít, að það eigi að taka þannig á þessum málum, að það eigi að snúast mannlegar við og takast á við þann vanda, sem þarna er við að glíma og það eigi að koma þessu fyrirtæki sæmilega til lífs, því það er enginn vafi á því, að þetta fyrirtæki á rétt á sér, það er hægt að reka það og þetta fyrirtæki getur verið þjóðhagslega þýðingarmikið. Ekki skal standa á mér að taka þátt í því að reyna að breyta þessu frv. á þann hátt, sem að gagni mætti koma og vinna að því, að það geti fengið hér endanlega afgreiðslu á þessum fáu dögum, sem eftir eru af þinghaldinu. En afstaða mín til þessa frv. er samt sem áður skýr, að ég er á móti því formi, sem hér er gert ráð fyrir. Ég mundi leggja til, að ríkið yrði áfram eigandi að verksmiðjunni, henni yrði hins vegar sett sérstök stjórn og ríkið ákvæði að leggja fyrirtækinu til í eitt skipti sæmilega álitlega fjárhæð, svo vonlegt sé, að það geti í rauninni annazt þann rekstur, sem það á að hafa með höndum. Þetta er í meginatriðum afstaða mín til þessa máls.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. svaraði ræðu minni á þá lund, að sú ræða, sem ég hefði flutt, væri sú aumasta kosningaræða, sem hann hefði heyrt. Nú vil ég upplýsa hæstv. forsrh., að ég er ekki í kjöri til alþingiskosninga næsta vor.  Ég skammast mín ekkert fyrir mína ræðu, sem ég flutti hér áðan, - ekki neitt. Hæstv. forsrh. sagði, að það hefði verið skammaræða. Það var svo langt frá því. Ég efa það ekki, að frv. var samið af hans rn. skv. því, sem hann telur rétt. Sem formaður Sjálfstfl. hefur hann sagt sínum kjósendum, að það eigi að fækka ríkisfyrirtækjum. Ég er ekki að álasa honum fyrir það, en það er ekki þar með sagt, að aðrir þm. séu á sama máli. Nei það er, eins og ég sagði áðan, grundvallar skoðanamunur hjá okkur í þessu efni. Ég rakti það, hvað Síldarverksmiðjur ríkisins hefðu fengið í sinn hlut, þegar bezt gekk á síldarárunum, allt frá 1930 til 1943 og það er rétt, sem hv. 1. þm. Austf. sagði, er hann komst svo að orði, að Siglfirðingar ættu þetta inni hjá ríkisvaldinu og það finnst mér líka og ég held, að það sé ekki verið að binda neina hræðilega bagga upp á ríkishestinn og þó að hæstv. ráðh. segði réttilega, að féð, sem borgað er í útflutningssjóð, færi ekki til ríkisins, fer það samt til þarfa Íslendinga og þegar allt er tekið með í uppgjörið, bæði tollar og útflutningsgjöld, þá held ég, að sé ekki um stórkostlegan halla á þessu fyrirtæki að ræða og það sé engin þörf á því að fara að breyta því í hlutafélag. Ég veit ekki betur en það hafi verið búið að semja annað frv. um niðurlagningarverksmiðjuna. Og það eru fleiri, en framsóknarmenn eða fleiri en ég, sem eru á móti þessu frv. Ég veit ekki betur, - það getur verið, að ég fari ekki alveg rétt með, en aðalforingi Sjálfstfl. á Siglufirði, bæjarstjórinn, sé á móti þessu. Ekki er það af kosningaástæðum. Og ég veit ekki betur en fjöldi Siglfirðinga sé á móti því að breyta þessu úr ríkisrekstri. Þó ekki hafi vel gengið, þá óttast þeir um framtíð þessa fyrirtækis við breytinguna og það muni ganga verr. Ég er ofurlítið kunnugur hjá norsku útgerðarfyrirtæki - eða var það, sem rak verksmiðju í Noregi. Það var fyrirtæki B. Johannessens. Það komu síldarleysisár í Larvík. Hundruð manna höfðu flutzt þangað til að vinna í verksmiðjum B. Johannessens, síðan kom síldarleysið og hvað sagði forsvarsmaður einkaframtaksins í Noregi? „Við verðum að gera eitthvað fyrir þetta fólk. Við auglýstum eftir vinnuafli. Það fluttist til í Noregi og byggði upp sín hús hér. Sparibækurnar þess eru þessi heimili hér í Larvík.“ Og B. Johannessen byggði upp skipasmíðastöð fyrst í smáum stíl og síðan stærri, sem hefur tryggt stöðuga atvinnu fólkinu í Larvík, þegar síldin hefur brugðizt. Þetta sögðu þessir norsku útgerðarmenn. Þeir sögðu: „Við höfum skyldur við fólkið.“ Ég hef ekkert sagt annað, en það í minni ræðu, þó léleg hafi verið, að ríkisvaldið í dag, núv. ríkisstj., hefur skyldum að gegna við verkafólkið, sem flutti úr öðrum byggðarlögum til Siglufjarðar og byggði upp húsin sín þar og á þau þar. Hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson komst þannig að orði, að hann teldi það ekki mjög alvarlegt, þó frv. dagaði uppi á þessu þingi. Ég er honum alveg sammála. Ég held, að það sé alveg nauðsynlegt, að það dagi uppi á þinginu. Ég hef áður hér í þessum ræðustól lýst rekstri Sigló–verksmiðjunnar og ég skal ekki endurtaka það, en verksmiðjan hefur ekki fengið það fjármagn, sem hún hefur þurft og það þarf frekari skipulagningu á rekstri hennar. Ég vil leyfa mér að skora á hæstv. forsrh. að endurskoða afstöðu sína og ríkisstj. og láta ríkið reka þetta fyrirtæki áfram í eign ríkisins undir sérstakri stjórn og útvega því rekstrarlán, langtímalán, sem nú er mikið talað um, þannig að það geti orðið sannkölluð blóðgjöf og fyrirtækið geti byggt upp verulegt atvinnulíf á Siglufirði og dregið úr árstíðabundnu atvinnuleysi þar.

Forsrh. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Ég skal reyna að lengja ekki mikið þessar umr. Það var þetta með skipasmíðastöðina í Larvík. Það var ekki ríkisfyrirtæki, það var hlutafélag eða e.t.v. einkafyrirtæki, eins og verið er að tala um að setja upp hérna. En hver er það, sem leggur fram stærsta hlutinn, nema ríkið, sem finnur skyldu sína til að koma til aðstoðar á erfiðum tímum og gerir það með því. Það er alveg rétt túlkað hjá hv. þm. Eyjólfi K. Jónssyni, að það er einmitt með þessu móti, með því að koma fyrirtækinu á fjárhagslega sjálfstæðan grundvöll, með því að leggja því til eignirnar, að það getur aftur fengið lánsfé, sem það hefur átt erfitt með að fá. Og hvílíkur munur er nú þetta, að það á að leggja þarna fram 30 millj. kr., lóðir, hús og tæki, til þessa hlutafélags og síðan á að ábyrgjast fyrir það 10 millj. Það getur farið í bankana og fengið sér rekstrarlán út á þetta og það er eitthvað annað en það, sem veslings hv. 4. þm. Austf. þarf að standa í fyrir sitt hlutafélag, niðursuðuverksmiðjuna þar.

Ég ætla að biðja þig að kalla mig ekki vesaling

. Út af þessum aths. vil ég taka það fram, að þetta var sagt í vinsamlegri merkingu. Þess vegna segi ég það, að ég tel þetta á misskilningi byggt, að það, að hér sé um hlutafélag að ræða sýni, að þannig eigi það ekki að vera. Það hefur dugað vel á Norðfirði, bæði með niðursuðuverksmiðju, sem er að fara þar í gang og einnig með önnur fyrirtæki þar. Og oft er það svo, að formið skiptir ekki öllu máli. Það er oft þannig, að það veltur mest á einstaklingunum, sem starfa við þetta, hvort sem þeir eiga fyrirtækin eða eiga að stjórna þeim fyrir aðra, hluthafa eða ríki. Það er rétt, að það er ekki vitað um neina væntanlega hluthafa, en ég hef haft þá trú, að þegar byggt er upp fyrirtæki eins og þetta með slíku framlagi og með þeim möguleikum, sem eru á markaðnum, að það væri ekkert óhugsandi, að menn hefðu áhuga á að gerast hluthafar í þessu fyrirtæki. Það reynir auðvitað á það. Ég mun gera það, sem í mínu valdi stendur til þess að skipuleggja þetta væntanlega fyrirtæki í því formi, sem frv. segir til um, ef það nær lögfestingu. Og það reynir svo á það á næsta þingi, ef það ekki fær lögfestingu núna. Sjálfur hef ég trú á því, að þetta fyrirtæki geti með þeim ramma, sem því er sniðinn í þessu frv., orðið blómlegt fyrirtæki og mikils virði, bæði fyrir fólkið á staðnum, staðinn sjálfan, Siglufjörð og þjóðfélagið í heild. Þótt nokkuð hafi kastazt í kekki milli manna hér um þetta frv., þá er auðvitað aðalatriðið, hvað verður um sjálfan reksturinn þarna. Ég hygg, að það megi nokkuð dæma það af þeim afskiptum, sem ég hef haft af þessu fyrirtæki, hver skoðun mín er á áframhaldi slíks rekstrar á Siglufirði. Ég ætla ekki að fara að rekja það, en það hefur verið mitt áhugamál, að fyrirtækið kæmist á sjálfstæðan og heilbrigðan grundvöll. Ég hef álitið, að það væri bezt gert með þessum hætti. Hv. þm. Jón Kjartansson talaði um, að það hefði verið til annað frv. Það er alveg rétt. Ég hef látið útbúa í rn. fleiri valkosti, þegar mínir embættismenn hafa verið að undirbúa og stilla upp hlutunum. Og það er auðvitað rétt hjá honum líka, að það er mín ákvörðun að taka þennan valkost, sem hér er, að hafa þetta fyrirtæki í hlutafélagsformi. Um afstöðu bæjarstjóra Siglufjarðar veit ég ekki. Ég veit heldur ekki til þess, að hv. þm. hafi umboð til þess að lýsa því yfir fyrir hönd bæjarstjórans, að hann sé á móti þessu frv. Það kæmi mér mjög á óvart.



Herra forseti. Það hefur gætt nokkurs hitaslæðings í þessum umr., eins og menn hafi fengið dálítinn „feber“. En þetta skeður nú ekki oft á Alþ., svo það er ekki ástæða til að sakast um það. Ég heyrði hv. þm. Jón Kjartansson flytja hér ræðu sína áðan, að vísu af nokkrum ákafa og sannfæringarkrafti, fannst mér, eins og jafnan þegar hann talar um mál Siglfirðinga og ekki gat ég fundið, að mikið væri athugavert við flutning eða efni ræðu hans. En ég tók eftir því, að þegar hæstv. forsrh. tók til andsvara, þá sagði hann það m.a., að þetta hefði verið skammaræða, sem væri ómaklegt, þegar ríkisstj. ætlaði að gera gott og gera vel við eitt fyrirtæki og tryggja því öruggan rekstursgrundvöll, að þá fengju menn skammir fyrir. Þetta er gamla sagan um það, að laun heimsins eru vanþakklæti og er ekkert undarlegt, þó hæstv. ráðh. verði stundum að komast í kynni við þá reynslu. Það er svo algengt. Og góðverkið er nú þetta, að það á að leggja niður ríkisfyrirtæki og gera það að einkafyrirtæki. Þetta kann að vera „prinsip“-mál hjá hæstv. ráðh. og ríkisstj., að gera slík góðverk, en það eru aðrir, sem telja þetta ekki heyra undir hugtakið góðverk, heldur, getur það verið heldur til hins verra og rangt frá sjónarmiði ýmissa annarra, að leggja niður ríkisfyrirtæki og trúa einstaklingum fyrir þeim. Og svo mikið er víst, að það var hugsað sem hjálp fyrir Siglfirðinga á sínum tíma, að ríkið rétti fram hönd til hjálpar í atvinnulífi þeirra með stofnun þessa ríkisfyrirtækis og ég á því bágt með að skilja, að það geti verið hjálp til þeirra líka að kippa hendinni að sér og svipta þá þeirri ríkisaðstoð, sem þeir hafa notið við rekstur þessa fyrirtækis, sem hefur verið þáttur í atvinnulífi bæjarins og bæjarbúa. Ég þarf ekki að fjölyrða um það, að ég er alveg andvígur því, að þetta ríkisfyrirtæki verði lagt niður og framtíð þess stofnað í nokkra óvissu með því að gera það að hlutafélagi, þar sem frv. tryggir engan veginn, að svo yrði að fyrirtækinu búið, að það yrði styrkari stoð í siglfirzku atvinnulífi undir því rekstrarformi. Ef hægt væri að sannfæra mig um það, að svo yrði og að ákvæði væru um það í frv., að vandi fyrirtækisins yrði leystur svo myndarlega, jafnframt því sem það yrði gert að einkafyrirtæki, að það risi betur undir sínu hlutverki, þá skyldi ég að þessu leyti skipta um skoðun. En ég sé ekkert það í frv., sem tryggir það, að þetta einkafyrirtæki eigi að verða svo úr garði gert, að það geti betur leyst það hlutverk af hendi en ríkisfyrirtæki, ef það nyti þá viðhlítandi aðstoðar af hendi ríkisins. En ég er þeirrar skoðunar, að ríkið hafi vangert við þetta fyrirtæki og að því miður hafi stjórnarform þess átt nokkurn þátt í því, að því hefur ekki vegnað svo vel sem skyldi við að leysa sitt hlutverk. Það er vitað, að það eru margvíslegir risavaxnir erfiðleikar á vegi niðursuðufyrirtækja og niðurlagningarfyrirtækja í landinu. Þetta er atvinnugrein, sem við erum að þróa með okkur og erum á byrjunarstigi með og þar er við risavaxna erfiðleika að ræða, svo risavaxna, að það hefur öllum gengið misjafnlega, jafnt einkarekstri sem opinberum rekstri, sem við þetta hafa fengizt og þarf ekki að nefna annað en erfiðleikana við markaðsöflun, sem engir komast yfir, nema því aðeins að varið sé stórkostlegum fjárhæðum til þess að yfirstíga þá erfiðleika og þar ættu ríkinu að vera fleiri vegir færir en einstaklingum með takmarkað fjármagn. Ég er þeirrar skoðunar, að það hafi verið óheppilegt að hafa Niðurlagningarverksmiðjuna á Siglufirði undir stjórn Síldarverksmiðja ríkisins og að hún hafi löngum verið þar olnbogabarn. Ég þekki til sams konar fyrirkomulags með tvö ríkisfyrirtæki og ég er alveg viss um það, að þar hefur sama sagan gerzt, að annað þeirra hefur orðið útundan og verið af stjórn hins fyrirtækisins litið á stjórnarskyldurnar við minna fyrirtækið sem aukastarf. Hefur þó verið þar minna í húfi og minni vandi á ferðum heldur en með stjórn niðursuðuverksmiðju. Ég held, að það eigi að halda áfram rekstri Niðurlagningarverksmiðju ríkisins á Siglufirði sem ríkisfyrirtækis og ríkisstj. eigi að hlutast til um það, að þetta ríkisfyrirtæki fái viðunandi og nauðsynlega fyrirgreiðslu í bankakerfinu eða því séu útveguð nægileg rekstrarlán til þess að geta staðið myndarlega að öllum sínum rekstri. Ég held, að það sé ekkert slíkt atvinnuástand á Siglufirði nú, að það sé rétti tíminn til þess, að ríkið kippi að sér hendinni með rekstur þessa fyrirtækis. Það kæmi mér mjög á óvart, ef það að skipta um rekstrarform þessa fyrirtækis gerði nokkurt kraftaverk, svo að fyrirtækið stæði betur undir sínu eigin hlutverki. Ég held, að það sé oftrú á einkarekstrinum, sem þar væri þá á bak við. Ég held jafnvel, að því verði ekki haldið fram, að það sé rekstrarformið, hvorki ríkisrekstur né einkarekstur, sem ráði örlögum, heldur það, hvernig að fyrirtækinu er búið, hvort því er sinnt, svo sem vera ber. Og það held ég að ríkisvaldið hafi nokkuð vanrækt. Skoðun mín er sem sé sú, að þetta frv., eins og það er lagt fram nú undir þinglok, skipti engum örlögum, hvort það nær fram að ganga eða sofnar svefninum langa. Ég held, að ekkert fari úr skorðum við það og það væri gott, að það yrði athugað betur, áður en hlaupið yrði frá því að starfrækja þetta fyrirtæki sem ríkisfyrirtæki. Og ég tek alveg undir þær skoðanir, sem hér hafa komið fram, að það sé lágmark, að ríkið hafi veg og vanda af einu niðursuðu- eða niðurlagningarfyrirtæki í landinu. Einstaklingarnir hafa alveg næga möguleika til að spreyta sig á þessu verkefni, ef þeim finnst það vera sér viðráðanlegt eða girnilegt til gróða. Mér finnst það gegna furðu, hversu lítt er vandað til búnings þessa frv., þar sem ekki er, einu sinni haft rétt heitið á fyrirtækinu, eins og það er samkv. lögum. Eftir því, sem ég man bezt, þá heitir það ekki Niðursuðuverksmiðja ríkisins á Siglufirði heldur Niðurlagningarverksmiðja, en bæði í fyrirsögn og í 2. gr. frv. er heiti fyrirtækisins ekki einu sinni haft rétt, svo mikið hefur legið á að koma þessu máli inn í þingið, í málasyrpuna, sem hér flóir yfir alla bakka. Í sambandi við það vildi ég nú gjarnan segja, að oft hefur verið málaflóð á A1þ. undir lokin, en aldrei þó, held ég, eins og nú og hefði ég þó talið, að ríkisstj. og hennar menn ættu ekki að auka á þetta flóð og skapa hér starfsöngþveiti. Það mundi nægja, að stjórnin væri eingöngu með þau mál á ferðinni, sem hún að vandlega athuguðu máli hefði komizt að niðurstöðu um, að væri knýjandi nauðsyn að koma fram núna í þinglokin. En þetta sýnir í raun og veru, að hæstv. ríkisstj. hefur enga stjórn á störfum þingsins og á þar einna gildastan hlut í sjálf, að hér fari allt úr böndum um afgreiðslu mála. Það er engin þingleg afgreiðsla á stórmálum, sem mögulegt er að koma hér við, eins og hér er nú um að ræða kapphlaup um að kasta fram stórmálum og lagabálkum til afgreiðslu. Það er hreint og beint eingöngu treyst á það, að ríkisstjórnarflokkarnir hafi afl til þess að knýja málin fram, hvort sem nokkurt tóm gefst til þess af stjórnarliðinu eða öðrum að gaumgæfa málin eða kanna þau og slíkt er ekki nein þingleg starfsaðferð, heldur ekki til annars en vansæmdar fyrir Alþ. Þessu máli t.d. er kastað hér inn alveg að óþörfu í málaflóðið. Það er enginn, sem kemur hér og rökstyður, að það sé nauðsynlegt, að þetta verði að lögum. Þannig tekur þetta tíma frá nauðsynlegri athugun annarra mála, sem á að knýja fram og þarf að knýja fram. Hv. frsm. gat þess áðan, að hann teldi ekki miklu máli skipta, þó að málið dagaði uppi á þessu þingi og er það vel, að hann 1eggi ekki áherzlu á það, að þingtímanum sé eytt frá öðrum nauðsynlegri málum til að fjalla um það. Þetta er nóg af minni hendi til að marka afstöðu mína og míns flokks til þessa máls. Ég tel, að í þessu tilfelli sé engin nauðsyn að hverfa frá ríkisrekstri til einkarekstrar og mun þess vegna, ef þetta mál sýnir sig aftur í þingsölunum, greiða atkv. gegn því.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki að blanda mér í þær deilur, sem hér hafa verið. Ég held, að það sé auðvelt að leysa þetta mál, ef einhver vilji er fyrir hendi. Vitanlega er hægt að laga frv. smávegis, ef á þarf að halda og ég hnýt sérstaklega um það hér, að iðnrn. á að skipa þriggja manna n., sem á að semja við ráðh. sjálfan eða ríkisstj. og vinna að stofnun hlutafélagsins og semja um verð á þeim húsum og vélum, sem ætlazt er til, að niðurlagningarverksmiðjan, eða hvaða nafn sem hún fær, kaupi. Mér finnst það dálítið einkennilegt að eiga að tilnefna þá menn, sem eiga að semja við aðilann, sem tilnefnir þá. Það væri eðlilegra, að Alþ. kysi þessa menn. Það er einnig það, að ég álít, að það sé miklu betra, að þetta séu ekki eingöngu menn úr stjórnarliðinu. Það er ekki þar með sagt, að ráðh. skipi menn eingöngu úr sínum flokkum, en þeir hafa a.m.k. vald til þess. Viðvíkjandi því að stofna hlutafélag og Siglufjarðarbæ sé gefinn kostur á að eiga allt að 20%, þá hef ég ekki beinlínis neitt við það að athuga. Mér er alveg ljóst, að Siglufjarðarbær á engar, 6 millj. til að leggja í þetta. En þarna er ekki um neina skilyrðislausa kröfu að ræða, heldur er bænum aðeins gefinn kostur á hluttöku með framlagi, sem svarar 20%. Mér finnst eðlilegt, að Siglufjarðarbær ætti einhvern hlut, svo að hann hefði a.m.k. atkvæðis- og tillögurétt. Ef hlutafélag verður stofnað, þá hafa þessir menn rétt til að kjósa stjórn, skilst mér, það verður sjálfsagt eins og með önnur hlutafélög og ég get ekki séð, að það sé nein ástæða til að ætla, að fyrirtæki verði verr rekið, þó það verði hlutafélag og sérstök stjórn fyrir því. Nú er ómögulegt að fullyrða um, hvernig menn veljast til þessarar stjórnar. En eðlilegast fyndist mér, að stjórnin yrði skipuð að meira eða minna leyti heimamönnum á Siglufirði. Mér fyndist ekkert óeðlilegt, þó að borgarar á Siglufirði vildu vera þátttakendur þarna, svo þeir hefðu tillögu– og atkvæðisrétt á fundum, því það er mikilsvert fyrir bæjarfélagið, að fyrirtækið sé rekið skynsamlega. Og ég efast ekkert um, að ríkisstj. vilji vinna að því, að svo megi verða. Ég ber enga tortryggni í hennar garð viðvíkjandi því. Og þó að þetta sé gert hlutafélag, þá er ekki þar með sagt, að það þurfi ekki einhvern tíma að leita til ríkisstj. um fyrirgreiðslu við lánútveganir og annað þess háttar. Ég hef ekki ástæðu til að ætla það, hvaða ríkisstj. sem verður, - þessi ríkisstj. verður að sjálfsögðu ekki eilíf, - að hún vinni eigi að því, að leyst sé úr þeim nauðsynlegu verkefnum, sem fyrir kunna að koma. Þetta frv. fer eigi í nefnd, sem ég á sæti í og þess vegna vildi ég vekja athygli á þessum atriðum. En ég skil ekki, ef vilji er fyrir hendi, að það megi ekki leysa þetta mál, enda lýsti ráðh. því yfir, að hann væri reiðubúinn að fallast á breytingar og ég geri frekar ráð fyrir því, ef frv. verður breytt dálítið, þá muni ég greiða atkv. með því.



Herra forseti. Ég tel þau ummæli hv. 9. þm. Reykv., að verið væri undir forustu iðnrh. að kippa að sér hendinni varðandi þetta fyrirtæki, mjög ómakleg og vil vekja á því sérstaka athygli, að síðan hæstv. forsrh. tók við yfirstjórn þessa fyrirtækis, hefur hann sinnt því mjög vel og leitazt við að greiða hag þess á einn veg og annan. Það var fyrir hans tilstuðlan, sem tókst að tryggja hráefni til vinnslu út þetta ár eða svo til. Að vísu mætti gjarnan hafa fleira starfsfólk við verksmiðjuna og hafa þar enn þá meiri vinnslu, en ég held, að hv. þm. viti eins og allir aðrir, að það var ekki sízt fyrir tilstuðlan hæstv. forsrh., sem þetta tókst og að bjartara er fram undan um rekstur þessa fyrirtækis nú en áður, eins og raunar hv. þm. Eysteinn Jónsson tók hér fram, er hann sagði, að aldrei hefði litið eins vel út með hráefni og rekstur fyrirtækisins eins og nú. En samt sem áður er mjög mikil þörf á því að efla þetta fyrirtæki enn og það verulega. Ég mundi telja, að það ætti að efla það svo, að allt að 200 manns gætu starfað þar, a.m.k. á þeim tímum þegar litil atvinna er á Siglufirði. Til þess þarf að fá þessu fyrirtæki öruggan rekstrargrundvöll og verulegt fjármagn, fyrst og fremst eigið fjármagn, en ekki lánsfé, eins og menn eru hér alltaf að tala um, að það eigi að hlaða miklum 1ánum á þetta fyrirtæki. Auðvitað verður aðstaðan til reksturs þessa fyrirtækis miklu betri, ef það fær fjárframlag, án þess að þar sé um lánsfé að ræða. Og það má e.t.v. segja, að það væri ósanngjarn samkeppnisgrundvöllur, sem þetta fyrirtæki starfaði á t.d. við fyrirtæki hv. þm. Lúðviks Jósefssonar, hlutfélag hans, vegna þess að það fyrirtæki verður að standa undir vöxtum og afborgunum af öllum sínum lánum, en þarna á að leggja fyrirtækinu til allt stofnfé, ekki eingöngu húsnæði og vélar, heldur verulegar fjárhæðir í peningum, því að ég geri ekki ráð fyrir, að nokkrum detti í hug, að þessar eignir verði metnar á 30 millj. kr. En ég vil sérstaklega leggja áherzlu á, að það er mjög ómaklegt að saka hæstv. forsrh. um það, að hann hafi ekki sinnt vel þessu fyrirtæki og gert það, sem í hans valdi hefur staðið til þess að greiða hag þess. Það hefur hann einmitt gert, og eftir að hann tók við yfirstjórn þessara mála, varð loksins bjartara fram undan.



Herra forseti. Ég vil bera það algerlega til baka, að ég hafi í ræðu minni verið með nokkrar ásakanir á hæstv. forsrh. Það er meiri viðkvæmnin hjá stuðningsmönnum ríkisstj. að vera að búa sér það til, að það sé verið að vanþakka og ráðast á ráðherrana og ríkisstj., þó ekki sé hið minnsta tilefni til.  En úr því að ég þurfti að koma og andmæla þessu, vil ég einmitt segja það í tilefni af fyrstu ræðu forsrh., þegar hann harmaði það, sagði að sér þætti það sárt, að forstjóri ríkisfyrirtækis hefði leyft sér að tala eins og hv. þm. Jón Kjartansson leyfði sér að tala - ég verð að segja það, að ég samþykki það ekki sem alþm., að hæstv. ríkisstj, geti fyrirskipað einum eða öðrum skoðanir á Alþ. eða lagt fram kvaðir á forstjóra ríkisfyrirtækja eða opinbera starfsmenn, að þeir megi ekki tala eins og þeim býr í hug. Og það er alger misskilningur, ef hæstv. forsrh. þarf að harma, að ríkisforstjórar leyfi sér að hafa hér málfrelsi sem aðrir þm. Og þetta vil ég segja, að ég harma, að hæstv. forsrh. skuli láta á því bera hér á Alþ., að menn hafi hér ekki allir jafnt skoðanafrelsi, hvort sem þeir eru í þjónustu ríkisins eða annarra.