Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Þær fréttir svífa um sali þingsins að allir forsetar Sþ., 1. forseti, 1. varaforseti og 2. varaforseti, séu á förum til útlanda samtímis. Ég beini þeirri spurningu til forseta, sem samkvæmt mínum skilningi á að veita brottfararleyfi úr þingsölum, hvort deildarforsetar hafi rætt það sín á milli að verða við slíku, ef af yrði, og einnig hinni almennri spurningu hvort þingmenn megi e.t.v. eiga von á því að allir forsetar þingsins hverfi samtímis til útlanda.

Forseti (Óli Þ. Guðbjartsson) Forseti getur upplýst fyrirspyrjanda, hv. 2. þm. Vestf., um það að forsetar deilda hafa ekki komið saman til úrskurðar í því efni sem fyrirspurnin fól í sér, enda býst forseti ekki við því að það verði á einn eða neinn hátt í þeirra verkahring að fjalla um slíkt. Hins vegar ætti hv. þm. eins og öðrum að vera vel kunnugt um að í næstu viku hefur verið boðaður aukafundur Norðurlandaráðs og það liggur líka fyrir hverjir fulltrúar eru héðan kjörnir til þess fundar. Alþingi hefur ekki breytt þar neinu um enn þá. Þess vegna getur forseti ekki uppfrætt hv. 2. þm. Vestf. frekar um þetta efni. Hins vegar hefur forseti Sþ. þegar tilkynnt um ætlun funda í næstu viku og það ætla ég að öllum sé þegar vitanlegt.

Flm. (Hreggviður Jónsson) Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir frv. til l. um breytingu á lögum um útflutningsleyfi, nr. 4 frá 11. jan. 1988. Flm. eru Hreggviður Jónsson, Ingi Björn Albertsson og Óli Þ. Guðbjartsson. Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp hvað stendur í frv. en það er svohljóðandi: ,,1. gr. 1. gr. laganna orðist svo: Útflutningur hvers konar er frjáls og óháður útflutningsleyfum. Útflytjendur eru þó skyldir að veita utanrrn. þær upplýsingar, sem óskað er, um magn og tegund vara eða vinnu sem seld er til útlanda. Utanrrn. er heimilt að viðurkenna og hafa samvinnu við félög í einstökum atvinnugreinum sem hafa með gæðaflokkun á einstökum vöruflokkum að gera og getur löggilt slík félög. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Frv. þetta er flutt til að draga úr miðstýringu ríkisins. Frjáls útflutningur er forsenda efnahagsframfara og þegar til lengdar lætur skilar hann meiri og betri tekjum í þjóðarbúið en nú er. Það að binda útflutning á vörum leyfisveitingum frá utanrrn. er tímaskekkja og leifar gömlu selstöðuverslunarinnar. Þótt verðfall geti orðið á erlendum mörkuðum vegna offramboðs á stundum er ekki rétt að taka þá ábyrgð og áhættu frá útflytjendum sem ávallt fylgir frjálsum markaðslögmálum. Þegar útflytjendur hafa áttað sig á hvaða lögmál gilda á mörkuðum erlendis munu þeir halda vel á þeim málum. Útflytjendur geta hins vegar sjálfir haft samráð eða félagsskap á milli sín óháð stjórnvöldum. Nú eru allt aðrar forsendur fyrir verslun en fyrst eftir að við fengum hana í okkar hendur. Fjöldi vel menntaðra manna á sviði viðskipta og markaðssetningar er nú í landinu og reynslumiklir kaupsýslumenn sem aðallega eru í innflutningi en gætu vel tekið mun virkari þátt í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar en hingað til. Nauðsynlegt er samt sem áður að halda uppi gæðaeftirliti og má í því sambandi t.d. efla starfsemi eins og Ríkismat sjávarafurða. Gæðaflokkun og gæðamerking á útfluttum vörum mun skila góðum árangri og má í því tilliti taka Japana sér til fyrirmyndar og gæðamerkingu ýmissa frjálsra neytendasamtaka.`` Hæstv. forseti. Með þessu frv. er í raun verið að rjúfa síðustu böndin sem bundin voru á dögum einokunarverslunar Dana. Þá voru aðeins valdir herrar sem fengu að flytja út vörur. Nú er að sönnu margfalt rýmra um útflutning og í mörgum greinum útflutningsfrelsi. Samt sem áður verður að afla útflutningsleyfa á nokkrum vörutegundum sem ekki verður séð að þörf sé á að hafa. Eins og frjáls milliríkjaviðskipti örva verkaskiptingu milli þjóða og þar með betra og meira og ódýrara vöruval leiða þau til verkaskiptingar milli einstaklinga á Íslandi og leysa úr læðingi og nýta starfsorku hvers einstaklings betur. Sú menntun, reynsla og þekking sem fjöldi einstaklinga í viðskiptum hefur aflað sér á undanförnum árum er dýrmæt eign sem aðeins nýtist til fullnustu með útflutningsfrelsi. Verðmæti framleiðslu okkar innan einstakra atvinnugreina verður best tryggt með frelsi til athafna. Sú athöfn þýðir og að verðmæti útflutningsvara og útfluttrar þjónustu verður meira og ef til lengri tíma er litið þýðir þetta meiri gjaldeyristekjur. Þar sem þau stjórnvöld sem veita öll útflutningsleyfi eru valin eftir stjórnmálalegum sjónarmiðum fylgja þessu fyrirkomulagi ýmsir gallar sem erfitt er að koma í veg fyrir. Hér má nefna kunningsskap, mútur og hrossakaup. Þetta leiðir einnig af sér jafnvægisleysi og gerir útflutningsverslunina oft óhagkvæma og hætt er við að svartur markaður myndist með neðanjarðarbraski við slíkar aðstæður. Þetta gerir og allan útflutning miklu þyngri í vöfum og hefur ýmsan kostnað í för með sér. Einnig má benda á að í öllum haftakerfum verður sú tilhneiging að hlaða stöðugt utan á sig nýjum takmörkunum og reglum. Ljósasta dæmið er núverandi fiskveiðistefna sem verður æ meiri óskapnaður án þess að með henni sé náð þeim markmiðum að auka fiskveiðarnar og vernda fiskistofna. Stefna fríverslunarmanna hefur eftir síðari heimsstyrjöld getið af sér mestu velsæld fyrir hinn vestræna heim sem sögur fara af og er nú ásamt starfi NATO að orsaka ótrúlega hluti. Hver hefði við lok síðustu heimsstyrjaldar látið sér detta í hug samruna stjórnmálaafla í Evrópu, niðurfellingu landamæra og frjálsan markað innan Efnahagsbandalagsins sem var stofnað 1957? Hverjum hefðu dottið í hug áhrifin af starfi EFTA sem var stofnað 1959? Hér á landi hefur stefnt í rétta átt hægt og sígandi. Frelsi til útflutnings er eina leiðin til að tryggja okkur góða og örugga markaði til frambúðar. Þeir erfiðleikar sem hafa komið upp á frjálsum mörkuðum eins og ferskfiskmörkuðum eru fyrst og fremst afleiðing rangrar fiskveiðistefnu þar sem haftakerfið hefur skekkt útkomuna. Þrátt fyrir frjálst fiskverð og fiskmarkaði hefur ekki tekist að ná þeirri hagkvæmni sem mætti ná vegna þess að útkoman er gerð röng með útflutningsleyfum, kvótum, rangri fjárfestingu, niðurgreiddu bankakerfi og óþörfum afskiptum stjórnmálamanna. Þau einu afskipti af útflutningi sem eru nauðsynleg eru vöruvöndun og eftirlit með gæðum. Í því sambandi er gæðaeftirlit og gæðamerking nauðsyn. Ríkismat sjávarafurða hefur á því sviði unnið gott starf bæði með úttekt á fiskvinnslustöðvum og með eftirliti á gæðum á fiski. Efling á slíkri starfsemi er því nauðsyn og forsenda frjáls útflutnings nú. Því er í frv. gert ráð fyrir að utanrrn. sé heimilt að viðurkenna og hafa samvinnu við félög í einstökum atvinnugreinum um gæðaeftirlit og geti löggilt þau. Hæstv. forseti. Í stefnuræðu forsrh. á Alþingi fyrir nokkrum dögum sagði hann, með leyfi forseta: ,,Í atvinnumálum verður lögð áhersla á hagvöxt og skynsamlega nýtingu sameiginlegra auðlinda þjóðarinnar. Tekið verður í því sambandi fyllsta tillit til byggðasjónarmiða. Byggt verður á athafnafrelsi einstaklinga og félaga og frjálsræði í milliríkjaviðskiptum. Hvatt verður til ábyrgðar eigenda þannig að arðsemissjónarmið ráði ákvörðun.`` Nú er spurning mín þessi: Er þetta stefna ríkisstjórnarinnar allrar eða er þetta aðeins stefna hæstv. forsrh.? Styðja allir flokkar ríkisstjórnarinnar frjálsræði í milliríkjaviðskiptum eða eru þetta orðin tóm? Um stefnu Sjálfstfl. þarf ekki að spyrja. Þingmenn hans hljóta að styðja þetta frv. eða svo skyldi maður a.m.k. ætla. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu og óska eftir að frv. verði vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Herra forseti. Aðeins örfá orð í tilefni af flutningi þessa frv. og þeirri framsöguræðu sem við hlýddum á, framsöguræðu 11. þm. Reykn. Hv. þm. spurði: Styðja aðildarflokkar núv. ríkisstjórnar það sem í málefnasamningi stendur um að stefna okkar í milliríkjaviðskiptum sé sú að stuðla að sem mestu frjálsræði í viðskiptum, byggja á grundvallarreglum um fríverslun? Svarið við því er já. Allir aðildarflokkarnir hafa undirgengist þá stefnuyfirlýsingu sem þarna kemur fram. Jafnframt er þess að geta að eitt helsta viðfangsefni stjórnvalda á vettvangi milliríkjaviðskipta á næstu mánuðum, missirum og árum er í því fólgið að laga íslenskt efnahags- og atvinnulíf, grundvallarreglur þess og starfsskilyrði að þeirri þróun sem nú á sér stað á meginlandi Evrópu. Þá er ég að sjálfsögðu að vísa til samræmingar innri markaðar Evrópubandalagsríkja fyrir 1992 og viðræðna og samningaumleitana milli þeirra annars vegar og EFTA-ríkjanna um það að hrinda af stað samstiga þróun í þessu efni. Jafnframt vil ég bæta því við að það er mitt sjónarmið og okkar jafnaðarmanna að um leið og við fögnum þessari þróun í Evrópu í átt til þess að ryðja úr vegi viðskiptahindrunum og stuðla að því að koma með kerfisbundnum hætti á stærri og öflugri markaði meðal Evrópuþjóða og ryðja þar með úr vegi viðskiptahindrunum, þá leggjum við á það áherslu að þessi þróun má ekki verða til þess að hlaða upp nýjum viðskiptahindrunum, nýjum tollmúrum eða stuðla þar með að því að Evrópa vilji á einn eða annan hátt útiloka önnur ríki frá því að njóta ávaxta svipaðrar þróunar. Það er jafnframt stefna þessarar ríkisstjórnar að jafna skilyrði íslenskra atvinnuvega því sem gerist í samkeppnislöndum okkar. Útflutningsleyfakerfi er þess vegna einn af þeim þáttum sem taka ber til endurskoðunar. Í utanrrn. er nú unnið af hálfu embættismanna samkvæmt fyrirmælum ráðherra að heildarathugun á útflutningsmálum okkar með það að markmiði að draga úr vægi raunverulegra útflutningstakmarkana þó að eftirlitshlutverkinu verði sinnt eftir sem áður. Meðan á þeirri athugun stendur og hún hefur ekki leitt til endanlegrar niðurstöðu er ég ekki reiðubúinn til þess fortakslaust að gjalda jáyrði við þessu frv. Það er margt sem verður að athuga í því efni: alþjóðlegar skuldbindingar okkar, áhrifin af því að falla skyndilega og í einu átaki frá slíkum kerfum. Þetta eru hins vegar einungis álitamál en ekki ágreiningur um stefnu. Stefna okkar er sú að auka frelsi í viðskiptum hvar sem því verður við komið og í þeim samningum sem fram undan eru milli EFTA og Efnahagsbandalagsins á seinni hluta árs undir okkar forustu hlýtur það að verða meginmarkmiðið því að hinn innri markaður Efnahagsbandalagsins kallar á að við hröðum þessari aðlögun í okkar efnahagsstarfsemi, þar með talin útflutningsstarfsemi, að þeim viðskiptaháttum sem þar er verið að móta. Hitt er svo rétt að taka skýrt fram að það eru vissir þættir í okkar utanríkisviðskiptum sem eðlis síns vegna kalla á sérstöðu eða sérstök viðbrögð af okkar hálfu. Ef spurt væri hvaða rök væru fyrir því víðtæka útflutningsleyfakerfi sem við enn búum við mundu menn tilfæra sérstaklega: Í fyrsta lagi sérstöðu markaða í hinum lokuðu hagkerfum sem við eigum umtalsverð viðskipti við og þá á ég einkum við Sovétríkin og Austur-Evrópu þar sem hingað til hafa gilt aðrar reglur um viðskipti en tíðkast í vestrænum ríkjum. Þetta kann að vera að breytast, en enn sem komið er er sú breyting fyrst og fremst í orði fremur en á borði. Sama máli gegnir um ýmsa hefðbundna markaði okkar í Suður-Evrópu, sérstaklega að því er varðar saltfisk. Þeir hafa hingað til lotið ákveðnum reglum ríkisfyrirtækja. Þá hef ég einkum í huga Portúgal. En að öðru leyti er um að ræða kvóta, nokkuð flóknar reglur um kvóta, þannig að við erum í þessum tilvikum tilneyddir að taka tillit til þeirra viðskiptahátta sem í þessum löndum ríkja og gæta þess að skaða ekki okkar eigin hagsmuni með því að víkja frá þeim. Í annan stað höfum við skuldbundið okkur til þess samkvæmt Bókun 6 í fríverslunarsamningi Íslands og Efnahagsbandalagsins frá árinu 1972, sem kom til framkvæmda 1976, að fullnægja skilyrðum um viðmiðunarverð Efnahagsbandalagsins á þeim fisktegundum sem njóta fríðinda. Þetta er meginskýringin á því hvers vegna útflutningsleyfakerfi hefur verið beitt til þess að hafa stjórn á framboði á ferskum fiski á uppboðsmarkaðina í Bretlandi og Þýskalandi. Þar er fyrst og fremst um að ræða skuldbindingu fyrir utan það að reynslan kenndi okkur á tímabilum þegar um mikið offramboð hefur verið að ræða að þar höfðu fyrirtækin, einstaklingarnir, atvinnufyrirtækin, hegðað sér óskynsamlega og það var ekki hvað síst til þess að bregðast við því og fyrir þrýsting utan að sem til þess var gripið að frumkvæði stjórnvalda. Spurningin er hins vegar sú hvort þessu megi koma fyrir á annan hátt án aðildar eða frumkvæðis ráðuneytis og það er auðvitað einn af þeim þáttum sem eru í endurskoðun eins og ég vék að áðan. Þá er þess í þriðja lagi að geta að kvótakerfi er viðhaft af hálfu Efnahagsbandalagsins t.d. varðandi útflutning á lambakjöti og það sama á við um sum önnur EFTA-ríki sem kallar á að við virðum það ef við viljum njóta þeirra fríðinda sem því fylgja að öðru leyti. Loks hefur verið hreyft þeim rökum að eftirlit með gjaldeyrisskilum vegna útflutnings kalli í sumum tilvikum á slík leyfakerfi þó þau rök geti undir engum kringumstæðum talist vega þungt. Herra forseti. Ég hef í stuttu máli gert grein fyrir afstöðu minni og ríkisstjórnarinnar út frá málefnasamningi hennar til þessa frv. Ég dreg það saman í eina setningu: Það er ekki ágreiningur um það meginmarkmið, þá stefnumörkun að við eigum eins og aðrar grannþjóðir okkar að stuðla að sem víðtækustu frelsi í viðskiptum og halda þannig á málum að við njótum tollfrjáls aðgangs að mörkuðum og veita það á móti. Við höfum hins vegar af sögulegum ástæðum búið við margvíslega ríkisíhlutun í þessu efni sem nú er til endurskoðunar, en sú endurskoðun tekur sinn tíma og henni þarf að ljúka áður en kveðið er upp úr með svo afdráttarlausum hætti um það að við víkjum frá því kerfi sem við nú búum við.

Guðrún Helgadóttir Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa því yfir að ég get ekki stutt þetta frv. einfaldlega vegna þess að ég tel að það sé afar hæpið að nokkuð það sé í því sem heitir frelsi í viðskiptum sem hugsanlega getur verið nokkurri þjóð til góða. Einnig þótti mér vanta í málflutning hæstv. utanrrh. hér áðan alla skilgreiningu á því um hvað hann var að tala. Hvað eiga menn við þegar þeir tala um frelsi í viðskiptum? Varla frelsi til þess að flytja út ónýta vöru sem ekkert gerir nema að skaða viðskiptamöguleika Íslands á erlendri grund. Ég tel nefnilega að við þurfum að hafa miklu strangari reglur um útflutning og raunar innflutning líka. Það þýðir ekki að fólk megi ekki flytja út og inn það sem það óskar svo fremi sem gæði vörunnar séu tryggð. Og það held ég að sé aðalatriði málsins. Mig langar til að biðja hæstv. ráðherra að hlýða á mál mitt sem skal ekki verða langt. Það sem ég var að segja var það að ég vil gjarnan heyra hver er skilgreiningin á því sem ráðherrann kallaði áðan ,,frelsi í viðskiptum``. Það getur ekki verið frelsi til að flytja út ónýta vöru eins og oft hefur verið gert. Og það getur heldur ekki verið neitt frelsi í viðskiptum að flytja inn ónýta vöru. Ég held nefnilega að það þurfi að hafa miklu strangari reglur um út- og innflutning í þessu landi. Ráðherrann minntist á Efnahagsbandalagið og ég held að ég verði að minna hæstv. ráðherra á að hér hafa orðið alls kyns stórslys vegna þekkingarleysis embættismanna á reglum Efnahagsbandalagsins. Nægir að minna á niðurlægjandi meðferð sem Íslendingar urðu fyrir vegna flutnings hvalkjöts sem bannað var að flytja um lönd Efnahagsbandalagsins á tveimur síðustu árum. Annað hef ég hnotið um í sambandi við ónákvæma vinnu þess sama ráðuneytis. Ef ég skil það rétt að upplýsingar Hagstofu um útflutning byggist á útflutningsleyfum, sem ég held að hljóti að vera, þá hefur margsinnis komið í ljós þegar við viljum fletta því upp hvað hefur verið flutt út, að þær upplýsingar sem í Hagtíðindum er að finna eru rangar. Vörur eru ekki rétt nefndar. Vinnubrögð á borð við þetta held ég að séu stórhættuleg öllum viðskiptasamböndum Íslands og annarra þjóða. Ég get verið sammála ráðherranum um að auðvitað eiga menn að hafa frelsi til að framleiða vöru ef hún er góð og ef hún er þjóðinni til sóma. Ef hún er það ekki eiga menn ekki að hafa frelsi til að flytja hana út. Þess vegna held ég að það sem okkur Íslendinga vanti sé miklu strangara gæðamat, bæði á út- og innflutningi. Þá fyrst getum við farið að tala um frelsi í viðskiptum. En þetta mat verður auðvitað að byggjast á þekkingu. Þetta á ekki að vera skrifborðsvinna manna sem sitja og horfa á skýrslur með skriflegum upplýsingum, heldur verður að byggja upp gott og heilbrigt vörueftirlit í landinu. Og auðvitað verður ráðuneytið líka að hafa á að skipa mönnum sem þekkja alþjóðlegar reglur um viðskipti og viðskiptahömlur. Þessu vildi ég koma á framfæri.