Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hugmyndin um náttúruvernd mun fyrst hafa komið fram meðal náttúrufræðinga. Fyrir aldarfjórðungi var um málið rætt í Náttúrufræðingafélaginu, og fyrir forgöngu þess félags var skipuð nefnd til að semja frv. um náttúrufriðun, friðun sögustaða o.fl. Magnús Jónsson, þáverandi þm. Reykv., flutti þetta frv. á Alþingi 1932, en það hlaut ekki fullnaðarafgreiðslu á því þingi. Á þingi 1934 flutti allshn. Ed. að ósk þáverandi dóms- og menntmrh. annað frv., sem gekk í sömu átt, en það hlaut ekki heldur fullnaðarafgreiðslu á þinginu. Á þingi 1948 var samþ. till. frá Páli Þorsteinssyni og Jóni Gíslasyni með svofelldri ályktun: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa löggjöf um verndun staða, sem eru sérstaklega merkir af náttúru sinni eða sögu.“ Í framhaldi af þessari ályktun fól fyrrv. menntmrh., Björn Ólafsson, þeim Ármanni Snævarr prófessor og dr. Sigurði Þórarinssyni að semja frv. til laga um náttúruvernd. Þegar þeir höfðu lokið því verki, skiluðu þeir frv. í hendur menntmrn. Núverandi hæstv. menntmrh. lagði frv. fyrir hv. Ed. á síðasta þingi. Frv. var þá afgreitt frá þeirri hv. deild með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: „Í trausti þess, að ríkisstj. leiti umsagnar sýslunefnda, bæjarstjórna og Búnaðarfélags Íslands um málið og leggi fyrir næsta þing niðurstöður sínar, að undangenginni endurskoðun á frv., tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Á milli þinga hafa bæjarstjórnir og sýslunefndir og enn fremur Búnaðarfélag Íslands athugað frv. Þegar umsagnir frá þessum aðilum höfðu borizt til menntmrn., fól hæstv. ráðh. höfundum frv. að athuga umsagnirnar og gera breytingar á frv. í samræmi við þær, eftir því sem þurfa þætti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur því fengið mjög mikla athugun og góðan undirbúning. Samkvæmt, frv. skal heimilt að friðlýsa sérstæðar náttúrumyndanir, svo sem fossa, gígi, hella, dranga, svo og fundarstaði steingervinga og sjaldgæfra steintegunda, ef telja verður mikilvægt að varðveita þær sakir fræðilegs gildis þeirra eða þess, að þær séu fagrar eða sérkennilegar, jurtir eða dýr, sem miklu skiptir frá náttúrufræðilegu eða öðru menningarlegu sjónarmiði að ekki sé raskað, fækkað eða útrýmt, friðunin getur ýmist verið staðbundin eða tekið til landsins alls, enn fremur landssvæði, sem mikilvægt er að varðveita sakir sérstæðs gróðurfars eða dýralífs Og loks á að verða heimilt samkv. frv. að friðlýsa landssvæði, sem eru ríkiseign og sérstæð eru um landslag, gróðurfar eða dýralíf, í því skyni að varðveita þau með náttúrufari sínu og leyfa almenningi aðgang að þeim. Stjórn náttúruverndarmála á að verða þannig hagað, að í hverju sýslufélagi skal skipa 3 manna náttúruverndarnefnd. Sýslumaður er formaður nefndarinnar, en sýslunefnd kýs hina nefndarmennina tvo til 4 ára í senn og jafnmarga varamenn. Menntmrh. skipar síðan náttúruverndarráð með aðsetri í Reykjavík til 4 ára í senn. Á það að vera skipað 7 mönnum, forstöðumönnum 3 deilda náttúrugripasafnsins, einum manni með sérþekkingu á búnaðarmálum samkv. till. Búnaðarfélags Íslands og einum manni, sem Ferðafélag Íslands nefnir til, einum verkfræðingi samkv. till. Verkfræðingafélags Íslands og einum embættisgengum lögfræðingi, sem menntmrh. skipar. Menntmrn. hefur svo yfirstjórn náttúruverndarmála. Störf náttúruverndarnefndar verða í því fólgin, að aðili, sem óskar að fá friðað landssvæði, á að snúa sér til náttúruverndarnefndar í héraði með beiðni um það, og greiðir nefndin þá fyrir því, að friðunin komist á. Rísi ágreiningur í héraði um mál, sem varða friðunina, reynir náttúruverndarnefnd að leita samkomulags milli aðila, en fellir úrskurð um málið, náist ekki samkomulag. Náttúruverndarnefnd getur einnig átt frumkvæði að því, að ákveðið sé að friða landssvæði eða jurtir eða dýr, ef hún telur það miklu máli skipta. Komi til þess samkv. úrskurði náttúruverndarnefndar, að bætur verði greiddar, þá fellir náttúruverndarnefnd úrskurð um hæð þeirra bóta. Úrskurðir, sem náttúruverndarnefnd fellir í héraði, skulu síðan lagðir fyrir náttúruverndarráð, og getur það breytt úrskurðum nefndarinnar eða staðfest þá, eftir því sem ráðinu virðist efni standa til. Náttúruverndarráð skal kynna sér eftir föngum náttúruminjar, sem ástæða er til að friðlýsa, og getur ráðið átt frumkvæði að því að stofna til náttúruverndarmáls. Náttúruverndarráð skal enn fremur samkv. frv. semja skrá um náttúruminjar, sem æskilegt er að friðlýsa, og fá á þann hátt heildaryfirlit yfir landið allt um þau verkefni, sem fyrir liggja á þessu sviði. Ef greiða þarf bætur vegna þess, að eigandi lands eða rétthafi verði fyrir tjóni vegna friðunarinnar, verður meginreglan sú samkv. frv., að bæturnar greiðast að 3/4 hlutum úr ríkissjóði, en að 1/4 úr sýslusjóði hlutaðeigandi sýslu, ef það landssvæði, sem friðað er og bæturnar eru greiddar fyrir, liggur í byggð. En ef náttúruminjar, sem á að vernda, eru ofar byggð, greiðir ríkissjóður einn óskiptar bætur. Undantekning frá þessu er þó sú, að ef land er tekið og friðlýst og gert að fólkvangi eða almenningssvæði í því skyni að veita almenningi færi á að njóta náttúrunnar, þá skal ríkissjóður einn greiða bætur, sem af slíkum skiptum kann að leiða. Menntmn. telur tímabært, að þetta frv. verði lögfest. Liggja því til grundvallar fyrst og fremst menningarleg sjónarmið. Sú kynslóð, sem nú býr í landinn, harmar það, hvað þær kynslóðir, sem liðnar eru, voru hirðulausar um eyðingu skóganna. Dró það úr fegurð landsins, rýrði gróðurfar þess og gerði það miklum mun verra til búskapar en ella. Af brýnni nauðsyn eru nú gerð stór átök í skógræktarmálum með fjárframlögum af almannafé, og enn fremur er lögð fram mikil sjálfboðavinna í sama skyni til að reyna að bæta það, sem eyðzt hefur, og hefur þó ekki tekizt nema að litlu leyti. Aukin ræktun prýðir landið, jafnframt því að hún eykur hagsæld þeirra, er hennar njóta. En fleira þarf að koma til. Íslenzk náttúra, bæði hin dauða og lifandi, er um margt sérstæð. Landið er strjálbyggt, og til skamms tíma hafa áhöld, sem völ hefur verið á, ekki verið stórvirkari en svo, að framkvæmdir hafa valdið tiltölulega litlum breytingum á yfirborði landsins og náttúrufari þess. En á síðustu árum hefur orðið gerbreyting í þessu efni. Með hinum stórvirku tækjum má á stuttri stund raska jarðlagi og sérkennilegum og fögrum náttúruminjum, ef gálauslega er að farið. Má þegar sjá dæmi slíkra framkvæmda á ýmsum stöðum. Er því fullkomin ástæða til að setja í lög ákvæði, sem ætlað er að girða fyrir spjöll á náttúruminjum og náttúrumyndunum, sem gildi hafa til fegurðar- og skilningsauka á náttúrufari landsins, og að búa svo um eftir föngum, að náttúruminjum sé ekki spillt að þarflausu í sambandi við framkvæmdir og mannvirki. Sama sumarið og íslenzka þjóðin valdi í fyrsta sinn fulltrúa á Alþingi, eftir að það var endurreist, var kvöld eitt í júnímánuði bát hrundið úr vör á Reykjanesi og róið að eyju allfjarri landi. Í þeirri för voru veiddir 2 geirfuglar. Þegar í land kom, létu veiðimennirnir hina dauðu fugla af hendi fyrir nokkra skildinga, en það voru hinir síðustu einstaklingar þeirrar tegundar. Þetta óhappaverk verður aldrei bætt. Geirfuglinn verður ekki vakinn til lífs, hve mikið fé sem í boði væri til þess, en þær fáu leifar fuglsins, sem til eru og geymdar í söfnum í nokkrum löndum, þykja nú svo dýrmætar, að ein eggskurn er metin á þúsundir króna. Þegar svo er um dauðar leifar þessarar tegundar, má af því ráða, hvers virði það væri, ef geirfuglinn hefði fengið að eiga friðland á íslenzku útskeri, hvílíka eftirtekt það hefði vakið, hve mikill menningarvottur það væri talinn, ef þjóðin hefði borið gæfu til þess að þyrma hinum fágæta fugli. Þetta dæmi á að verða til viðvörunar. Fjölbreytt dýralíf og gróðurfar eykur fegurð landsins og gildi þess. Lagaákvæði, sem að því lúta að veita vernd í þessu efni, eru áreiðanlega ekki sett að ófyrirsynju. Íslenzka þjóðin getur notið þess í æ ríkara mæli, að hún á víðáttumikið land og fagurt. Hvert sem farið er, blasir við fjölbreytt landslag og náttúrufegurð. En umgengni manna við náttúru landsins er stundum þann veg, að ástæða er til, að löggjafinn veiti aðhald í þeim efnum. Saga landsins og þjóðarinnar er tvinnuð saman. Orð skáldsins um föðurlandið eru í fullu gildi: „Þú ert allt, sem eigum vér, ábyrgð vorri falið.“ Það er menningarleg skylda, að reynt sé að varðveita fögur landssvæði, að stuðla að góðri umgengni um náttúru landsins, að koma í veg fyrir óþörf tiltæki og ósmekkleg, svo sem að letra auglýsingar og áróðursmál á mannvirki og náttúrumyndanir úti á viðavangi, að friða jurtir eða dýr, sem miklu skiptir frá náttúrufræðilegu eða öðru menningarlegu sjónarmiði að ekki sé raskað, fækkað eða útrýmt. Menntmn. telur, að í frv. þessu felist merkileg nýmæli í íslenzkri löggjöf, og leggur til, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Hér er á ferðinni merkilegt mál, sem lá fyrir Alþ. í fyrra, en fékk þá ekki afgreiðslu. Þetta frv. er um náttúruvernd, er mjög ýtarlegur lagabálkur, 36 gr. og 7 kaflar. Frv. fylgir ýtarleg grg. Í sjálfu sér er það ekki meining mín að fara að gera þetta frv. að sérstöku umræðuefni. En það eru viss atvik, sem valda því samt, að ég vildi gjarnan koma hér á framfæri málaleitan frá félagsskap hér í landinu, Skógræktarfélagi Íslands, sem ég tel að hafi verið algerlega sniðgengið í þessu máli. Í frv. er gert ráð fyrir í 10. gr., að menntmrh. skipi náttúruverndarráð með aðsetri í Reykjavík til fjögurra ára í senn. Er það skipað sjö mönnum, forstöðumönnum þriggja deilda náttúrugripasafnsins, einum manni með sérþekkingu á búnaðarmálum samkv. tillögu Búnaðarfélags Íslands, einum manni, sem Ferðafélag Íslands nefnir til, einum verkfræðingi samkv. tillögu Verkfræðingafélags Íslands og einum embættisgengum lögfræðingi, er menntmrh. skipar án tilnefningar, og er hann formaður ráðsins. Ég álít, að svo fjölmennt ráð sem hér er gert ráð fyrir muni verða allþungt í vöfum og mundi undir vissum kringumstæðum a.m.k. geta orðið til þess að torvelda starfsemi ráðsins frekar en hitt. Þegar þetta mál var lagt fram í fyrravetur, stóð yfir fulltrúafundur skógræktarfélaganna, sem Skógræktarfélag Íslands hafði boðað til. Á þessum fundi var þetta mál allmikið rætt, og komu þar fram ýmsar ábendingar í sambandi við frv., þar sem fulltrúar skógræktarfélaganna töldu, að betur hefði mátt fara á ýmsan hátt en gert væri ráð fyrir í frv. Á aðalfundi Skógræktarfélags Íslands, sem haldinn var á Þingvelli 25. og 26. júní 1955, var svo þetta mál tekið til allrækilegrar umræðu, og var svo hljóðandi till. samþ., með leyfi hæstv. forseta: „Aðalfundur Skógræktarfélags Íslands, haldinn á Þingveili 25. og 26. júní 1955, telur það mikla annmarka vera á frv. því til laga um náttúruvernd, sem lagt var fyrir Alþingi 1954, að nauðsynlegt sé að taka það til endurskoðunar, áður en það er lagt fyrir Alþingi á ný, og leggur fundurinn áherzlu á það, að fulltrúar, tilnefndir af Skógræktarfélagi Íslands, verði kvaddir til samstarfs um þá endurskoðun.“ Þessi till. hefur þegar verið send hinu háa Alþingi, en til frekari áréttingar hefur Skógræktarfélag Íslands í bréfi, sem sent var Alþingi, bent á nokkur þau atriði í frv., sem helzt þóttu aðfinnsluverð: „Í 10. gr. er kveðið svo á, að sjö menn skuli taka sæti í náttúruverndarráði. Eiga þrír að vera hinir fastskipuðu deildarstjórar náttúrugripasafnsins, þrír tilnefndir af Búnaðarfélagi Íslands, Ferðafélagi Íslands og Verkfræðingafélagi Íslands, en einn á að vera embættisgengur lögfræðingur, tilnefndur af ráðherra. Frá sjónarmiði Skógræktarfélags Íslands og skógræktar ríkisins þykir stórum athugavert, að eigi skuli tekið hið minnsta tillit til þeirra stofnana við stjórn þessara mála. Hér á landi hefur fram farið töluverð náttúruvernd, þótt eigi hafi verið haft hátt um það. Hefur öll sú náttúruvernd farið fram á vegum skógræktar ríkisins og Skógræktarfélags Íslands, þegar frá eru skilin friðun Þingvallar og Dimmuborga í Mývatnssveit, en hin síðasttalda friðun komst á fyrir atbeina Gunnlaugs Kristmundssonar. Verndun einkennilegra staða og einkum gróðurs á slíkum stöðum hefur þegar borið mikinn árangur. Má þar fyrst nefna Þórsmörk, sem nú væri sennilega aleydd af gróðri, ef ekki hefði verið hafizt handa um friðun hennar um 1925. Þá mundi og lítið vera eftir af Botnsskógi í Ásbyrgi, ef skógrækt ríkisins hefði ekki tekið þann stað undir verndarvæng sinn, og sennilega væri töluverður uppblástur jarðvegs orðinn þar, ef ekkert hefði verið að gert. Þá má telja friðun Hallormsstaðarskógar og Vaglaskógar til náttúruverndar svo og friðunina í Þjórsárdal, Skarfanesi og Haukadal, við Hreðavatn, að Stálpastöðum og Þórðarstöðum, svo að fáein dæmi séu nefnd. Flestir þessara staða eru mikið sóttir af ferðafólki á sumrin og öllum opnir sem eins konar þjóðgarðar. Þá er friðun Bæjarstaðaskógar verk Skógræktarfélags Íslands, og upphafið og allt undirbúningsstarfið að friðun Heiðmerkur var unnið af því félagi. Þá hafa héraðsfélög Skógræktarfélagsins mjög víða friðað og verndað einkennilega staði, og er sumt af því ekki síður náttúruvernd en það, sem áður hefur verið talið. Þar sem þessir aðilar eru höfundar að verndun fjölda staða um land allt, hljóta þeir að hafa ýmissa hagsmuna að gæta í sambandi við væntanlega náttúruvernd. Væri ekki síður ástæða til, að þeir ættu sjálfkjörna fulltrúa í væntanlegu náttúruverndarráði, en náttúrugripasafnið. Annars litu ýmsir fundarmenn svo á, að hið væntanlega náttúruverndarráð væri of fjölmennt og stjórn þessara mála yrði allt of þunglamaleg og viðamikil, ef óbreytt yrði frá frv. Í 1. gr. frv., d-lið, er talið heimilt að friðlýsa landssvæði, sem eru ríkiseign og sérstæð um landslag, gróðurfar eða dýralíf, til þess að varðveita þau og breyta þeim í þjóðgarða. Nái slíkt ákvæði fram að ganga óbreytt, virðist svo sem væntanlegt náttúruverndarráð geti með einföldu samþykki tekið hvaða skóglendi sem því lízt undan skógrækt ríkisins og ráðskazt með það að vild sinni. Hér verður að setja einhverjar takmarkanir. Hvergi er minnzt á gálausa meðferð elds í frv., þótt fyllsta ástæða væri til að setja ákvæði um slíkt. Væri ekki óeðlilegt að fella ákvæði um þetta í 3. gr. frv. og þá ekki sízt, hverjum slökkva beri. Undanfarin vor hefur oft hlotizt töluvert tjón af íkveikjum á víðavangi, og oft hefur alveg verið látið undir höfuð leggjast að slökkva slíka elda, þar sem hreppsnefndir eða aðrir aðilar hafa ekki getað komið sér saman um, hver ætti að greiða kostnaðinn. Þetta, sem hér hefur verið talið, er hið helzta, sem aðalfundur Skógræktarfélags Íslands sá ástæðu til að benda á og óska breytinga á. Ýmsir smáagnúar virðast vera á frv., sem skipta minna máli. Í því sambandi má benda á, að 5. gr. um innflutning dýra er svo skilyrðislaus, að leita verður til væntanlegs náttúruverndarráðs, áður en menn flytja inn hænsni, páfagauka eða kanarífugla. Þá mætti og í 6. gr. benda á, að dvöl eða umferð fólks er lítt æskileg á engjum, þótt þær teljist til óræktaðs lands. Þrátt fyrir þetta voru menn á einu máli um, að setja beri lög um náttúruvernd hið fyrsta, en umfram allt þarf að haga slíkri lagasetningu þannig, að framkvæmd laganna verði auðveld og greinar laganna auðskildar hverjum manni.“ Nú vil ég aðeins bæta því við, að mér kemur það mjög einkennilega fyrir, þar sem þetta erindi frá Skógræktarfélagi Íslands hefur legið hér fyrir á skrifstofu Alþingis, að hv. menntmn. skuli ekki hafa kynnt sér þessa afstöðu Skógræktarfélagsins. Ég skal svo ekki orðlengja miklu meira um þetta mál, en vildi mega vænta þess af hæstv. forseta, að hann tæki málið út af dagskrá og gæfi þar með nefndinni tækifæri til að kynna sér þessar ábendingar frá Skógræktarfélagi Íslands, ef verða mætti til þess, að tekið yrði tillit til óska þess um breytingar. Sérstaklega er það eitt atriði, sem ég tel í alla staði ófært í frv., og það er það, að Skógræktarfélag Íslands skuli engan mann eiga að hafa í stjórn náttúruverndarráðs. Ég vil alveg sérstaklega undirstrika það, að ég tel mjög illa farið, ef verður gengið fram hjá jafnstórum og þýðingarmiklum aðila eins og Skógræktarfélag Íslands er og kemur vonandi til með að verða á komandi árum og hlýtur samkv. stefnu sinni og starfi að vinna meir og betur að náttúruvernd en nokkur annar félagsskapur.

Frsm. (Páll Þorsteinsson) Hv. 4. landsk. þm. hefur lýst hér till., sem borizt hafa þinginu frá Skógræktarfélagi Íslands og snerta þetta mál. Þessar till. hafa ekki verið ræddar eða athugaðar sérstaklega af menntmn. Þær voru ekki sendar n., heldur munu þær hafa verið lagðar fram í erindi hér inni á lestrarsal og höfðu af þeim ástæðum farið fram hjá n. Það hafði farið fram hjá n. að þær lægju fyrir. Ég vil út af þessu benda á það, að þetta er 2. umr. málsins, og ættu að verða tök á því að athuga þessa till. nánar á milli umræðna, þó að 2. umr. yrði lokið og atkvgr. um frv. eftir 2. umr. Annars er það öllum ljóst, sem um þetta mál hafa fjallað, að hér er á ferð nýmæli og erfitt að sjá í öndverðu fyrir öll þau atvik, sem kunna að koma fram í sambandi við framkvæmd þessa máls, og má því búast við, að ef það kæmu fram einhverjir annmarkar á löggjöfinni, þá yrði áður en langir tímar líða að taka lögin til endurskoðunar, og ég held, að það sé miklu eðillegri háttur en að fresta afgreiðslu málsins nú á þessu þingi vegna þess, að einhverjar ábendingar kunna að liggja fyrir um að haga ákvæðum frv. á annan veg. Ég mun að sjálfsögðu verða fús til þess að athuga nánar en orðið er þær till., sem hv. 4. landsk. gerði hér grein fyrir, en í fljótu bragði virðist mér, að þar sé ekki um að ræða mikilvæg efnisatriði. Það er augljóst, að ákvæði 10. gr. frv. um skipun náttúruverndarráðs er sniðið með það tvennt fyrir augum, að ráðið sé skipað sérfræðingum, sem þekkingu hafa á því málefni, sem þeir eiga að fella úrskurð um og veita leiðbeiningar um, og hins vegar að girt sé fyrir það, að ráðið verði svo fjölmennt, að störf þess verði mjög þung í vöfum eða torveld af þeim sökum. En þó að lagt sé til í 10. gr. frv., að náttúruverndarráð verði svo skipað sem þar er fyrir mælt, þá er jafnframt tekið fram, að náttúruverndarráð skuli kveðja sérfræðinga á fundi ráðsins til ráðuneytis, eftir því sem ástæður máls liggja fyrir hverju sinni, svo sem skógræktarstjóra, skipulagsstjóra ríkisins, vegamálastjóra og raforkumálastjóra. Þetta virðist höfundum frv. hafa þótt eðlilegur háttur, þótt þeir hafi ekki treyst sér til þess að láta alla þessa aðila, sem nauðsyn kann að bera til að leita ráða hjá, eiga sæti í náttúruverndarráði og atkvæðisrétt þar, þegar úrskurðir eru felldir.



Herra forseti. Þar sem frsm. hæstv. menntmn. hefur tjáð mér, að von sé á till. frá n. við 3. umr. málsins, sem gangi í sömu átt og hér er um að ræða, tek ég þessa till. aftur til 3. umr. Brtt. 65,2 tekin aftur til 3. umr. 2. gr. samþ. með 19 shlj. atkv. Brtt. 506,1 samþ. með 24 shlj. atkv. - 65,3 kom ekki til atkv. 3. gr., svo breytt, samþ. með 24 shlj. atkv. Brtt. 500,2 samþ. með 23 shlj. atkv. 4. gr., svo breytt, samþ. með 24 shlj. atkv. 5.–6. gr. samþ. með 23 shlj. atkv. Brtt. 521,2 felld með 18:9 atkv. 7.–9. gr. samþ. með 22 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 27 shlj. atkv.



Herra forseti. Menntmn. hefur fjallað um frv. þetta á nokkrum fundum. N. sendi það ýmsum aðilum til athugunar. Umsagnir hafa borizt frá eftirtöldum aðilum: fræðslumálastjóra, Íþróttasambandi Íslands, sambandi ungmennafélaga Íslands, íþróttanefnd ríkisins, Íþróttakennarafélagi Íslands og Íþróttabandalagi Reykjavíkur. Sumir þeir, sem umsagnir hafa sent, gera nokkrar athugasemdir við einstök ákvæði frv., en yfirleitt er frv. þó talið til bóta frá gildandi íþróttalögum, einkum það ákvæði 8. gr., að íþróttamannvirki njóti jafns hundraðshlutastyrks, miðað við stofnkostnað, og geti styrkveiting numið allt að 40%. Um þetta segir svo í bréfi íþróttanefndar ríkisins, með leyfi hæstv. forseta: „Varðandi 8. gr. frv. leyfir n. sér að taka það fram, að hún telur ákvæðið um, að styrkveiting geti numið allt að 40%, mikilvægt, því að með því njóta íþróttamannvirki að lögum sömu viðurkenningar til styrkja og mælt er fyrir um styrkhæfni félagsheimila í 2. gr. laga um félagsheimili. Margoft hefur nefndin sjálf hvað þá snertir, sem byggja íþróttamannvirki, rekið sig á það, að beiðzt er láns og væntanlegt framlag úr íþróttasjóði nefnt sem veð, að forráðamenn lánastofnana hafa tekið það fram, að slík fyrirheit geti þeir ekki tekið sem veð, þar sem íþróttalögin fela ekki í sér neitt þátttökuákvæði í byggingarkostnaði íþróttamannvirkja. Aftur á móti hafa lán fengizt til byggingar félagsheimila samkv. ákvæðum í 2. gr. laga um félagsheimili.“ Menntmn. hefur orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með nokkrum breytingum, og eru brtt. nefndarinnar á þskj. 518. 1. brtt. er um það, að ákveðið verði í lögum, að íþróttafulltrúi skuli starfa í fræðslumálaskrifstofunni, svo sem verið hefur. Þessi brtt. er flutt samkv. eindregnum tilmælum fræðslumálastjóra. Menntmn. þótti rétt að taka þessa ósk fræðslumálastjóra til greina og virtist ástæðulaust að breyta því fyrirkomulagi, sem verið hefur að þessu leyti og virðist hafa gefizt vel. 2. brtt. n. er við 4. gr. Hún er um það að takmarka nokkru meir en gert er í frv. valdsvið íþróttanefndarinnar að því er varðar bein afskipti af hinni frjálsu og almennu íþróttastarfsemi í landinu, þeirri íþróttastarfsemi, sem er í höndum Íþróttasambands Íslands, einstakra sérsambanda og einstakra íþróttafélaga. Í 3. brtt. n., umorðun á 12. gr., felst sú breyting, að öllum heimavistarskólum skuli séð fyrir hæfu húsnæði til íþróttakennslu, en ekki aðeins nýbyggðum heimavistarskólum, eins og í frv. stendur. Aðrar breytingar á þessari frvgr. eru aðeins orðalagsbreytingar, svo sem að í stað orðanna „að temja nemendum þær fimleikaæfingar, sem við verður komið“ komi: að kenna nemendum þær íþróttir, sem við verður komið. 4. brtt. n., við 18. gr., er þess efnis, að þar eru einkaréttindi þeirra manna, sem tekið hafa hið almenna íþróttakennarapróf, takmörkuð við íþróttakennslu í skólum. Þetta mun vera nokkurt deilumál innan íþróttahreyfingarinnar, og Íþróttakennarafélagið mun vera þessari breytingu mótfallið. Hins vegar hefur það komið ljóslega fram, að hin almennu íþróttafélög telja óeðlilegt og mjög óæskilegt, að íþróttafélögin sjálf og Íþróttasamband Íslands fái ekki að ákveða, hvaða kennara þau ráða til kennslu í hinum einstöku íþróttagreinum, og að Íþróttakennarafélag Íslands geti bægt frá kennslu á vegum þessara félaga reyndum hæfileika- og kunnáttumönnum í íþróttum vegna þess eins, að þeir hafa ekki útskrifazt úr íþróttakennaraskóla. Í þessu sambandi er á það bent, að t.d. framúrskarandi knattspyrnumaður, sem hefur iðkað þá íþrótt árum saman, verði samkv. ákvæðum frv. óbreyttum ekki ráðinn hjá knattspyrnufélagi til að kenna íþrótt sína, ef um starfið sækti maður með íþróttakennarapróf, en það er veitt eftir almennt íþróttanám í níu mánuði. Sama mundi gilda um t.d. framúrskarandi glímumann. Glímukóngur Íslands ætti ekki að mega kenna glímu, methafi í sundi ekki að kenna sund o.s.frv. Nefndinni sýndist, að mjög þröng stéttarsjónarmið mættu ekki vera þarna algerlega einráð. Verði brtt. n. samþykkt, hafa menn með íþróttakennaraprófi einir rétt til að kenna íþróttir við skólana, en sá réttur nær þá ekki til íþróttakennslu í félögum. 5. og síðasta brtt. menntmn. er sú, að síðasta mgr. 19. gr. falli niður. Sú mgr. virðist óþörf, þar eð efni hennar er áður komið í sömu frvgr., þar sem rætt er um takmörkuð réttindi til leiðbeininga þeirra, sem þar um ræðir. Í þessu frv., eins og frá því hefur verið gengið af þeirri nefnd, sem samdi það, og eins og það kemur nú frá menntmn., er felld niður 16. gr. gildandi íþróttalaga, en efni þeirrar greinar er það, að skólastjórar barnaskóla skuli hafa rétt til að takmarka eða banna nemendum íþróttaiðkanir utan skólanna þann tíma, sem skólar starfa, ef sérstök ástæða þykir til. Þessi 16. gr. gildandi íþróttalaga virðist vera gamalt og nýtt deilumál. Menn greinir allmjög á um það, hvort hafa eigi slíkt ákvæði í íþróttalögunum, og umsagnir þær, sem nefndinni hafa borizt um frv., bera ljósan vott um það, að skoðanir í þessu efni eru mjög skiptar. Um þetta atriði náðist ekki samkomulag í menntmn., og hefur n. í heild því ekki gert neinar brtt. við frv. að þessu leyti. Hins vegar höfum við þrír nm. lagt fram till. þess efnis, að 16. gr. gildandi laga verði tekin upp í frv. Mun 1. flm. þeirrar till., hv. þm. A-Sk. (PÞ), gera grein fyrir sjónarmiði okkar í því efni. Ég fer því ekki frekar út í það mál. Ég hef nú gert hér mjög stuttlega grein fyrir áliti menntmn. Nefndin í heild leggur til, að frv. verði samþykkt með þeim breytingum, sem hún flytur á þskj. 518. Einstakir nm. hafa hins vegar áskilið sér rétt til að flytja fleiri brtt. og fylgja brtt., sem fram kunna að koma.



Íþróttalögin, sem nú eru í gildi, eru frá 1940. Þau voru undirbúin af mþn., sem starfaði á árunum 1938–40. Þegar sú mþn. starfaði, kom fram sú skoðun hjá skólamönnum, einkum hér í Reykjavík, að nauðsyn bæri til að setja ákvæði í íþróttalögin, sem kæmi í veg fyrir, að keppni milli skólanna og íþróttafélaga í bænum ætti sér stað um börnin á barnaskólaaldri. Sigurður Jónsson, þáverandi skólastjóri miðbæjarskólans í Rvík. hafði forgöngu um þetta og færði rök fyrir skoðun sinni með þessum sex atriðum: 1) Það er skaðlegt óþroskuðum börnum, að þau finni, að um þau sé keppt og að þau séu mikilvæg. 2) Útivist barna á síðkvöldum vegna sóknar til kvöldæfinga félaganna er skaðleg heilbrigði þeirra. 3) Æfingar félaganna eru ekki sniðnar við hæfi óþroskaðs barnslíkama. 4) Nemendur vanmeta skólafimleikana og vanrækja þá vegna æfinganna í félögunum. 5) Börnin eru þreytt að morgni eftir æfingar kvöldsins áður og njóta sín ekki við námið. 6) Kennarar skólanna leiðast inn í samkeppni félaganna um börnin, og myndast af því deilur, sem leiða af sér úlfúð innan kennaraliðsins. Þessi rök þáverandi skólastjóra miðbæjarskólans hér í Rvík tók mþn., sem starfaði á árunum 1938–40, til greina og felldi inn í frv., sem hún samdi, grein, þar sem svo er kveðið á, að skólanemendum er óheimilt að stunda íþróttaæfingar í félögum utan skólanna þann tíma árs, sem skólar starfa, nema með leyfi skólastjóra. Íþróttafulltrúinn hefur haft með höndum framkvæmd íþróttalaganna, síðan þau voru sett. Hann er eindregið þeirrar skoðunar, að þessari grein eigi að halda áfram í lögum. Um þetta farast honum þannig orð í grg. með þessu frv., með leyfi hæstv. forseta: „Þegar ég tók við starfi íþróttafulltrúa 1941, lágu hjá menntamálaráðuneytinu kærur á hendur vissum íþróttakennurum skólanna vegna misnotkunar á aðstöðu, sem sé þeirri að draga nemendur inn í sérstök félög. Hér var samkeppnin um börnin og unglinga á ferðinni. Þá er ég tók að vinna að auknum íþróttaiðkunum innan skólanna, varð ég þess áskynja, að skólastjórar voru hræddir um ofæfingu nemenda, ef íþróttanám skólanna væri aukið og félögin gætu eftir sem áður gert tilkall til nemenda, meðan á skólanámi stæði. Ég tók þá þegar að vinna að framkvæmd 16. gr. Sú framkvæmd mæltist illa fyrir meðal forráðamanna íþróttafélaganna, og stafaði það fyrst og fremst af misskilningi, en í greininni felast fyrst og fremst fyrirmæli um samvinnu milli skóla og íþróttafélaga um heill og heilbrigði unglinganna.“ Íþróttafulltrúinn tekur enn fremur fram, að sú hætta á úlfúð og samkeppni um unglinga, sem var til, áður en íþróttalögin voru sett, er enn til, „og tel ég,“ segir íþróttafulltrúinn, „samkvæmt reynslu minni höfuðnauðsyn, að greinin haldist áfram í lögunum sem fyrirmæli um samvinnu milli uppalenda“. Um þetta atriði varð ekki samkomulag í menntmn., eins og hv. frsm. n. lýsti, en við þrír, sem sæti eigum í menntmn., flytjum till. á þskj. 540, þar sem lagt er til, að inn í þetta frv., sem hér liggur fyrir, verði felld ný grein, sem að þessu efnisatriði lýtur, sem ég hef gert að umræðuefni, og er brtt. okkar nákvæmlega samhljóða þeirri lagagrein, sem nú er í íþróttalögunum, en stefnt er að, að felld verði niður með þessu frv., eins og það liggur nú fyrir. Rök okkar fyrir því að bera fram þessa brtt. eru í samræmi við það álit skólamannanna, sem ég hef nú lýst.



Ég sé, að í þessari till. til rökstuddrar dagskrár er minnzt á skipaútgerð ríkisins og ferðaskrifstofu ríkisins, en hins vegar held ég, að það sé áreiðanlegt, að þessar stofnanir séu alls ekki nefndar í frv., sem hér liggur fyrir, og virðist mér því dagskráin að nokkru leyti út í hött, og ég sé ekki, að með atkvgr. um þetta frv. sé verið að taka neina afstöðu til þeirra stofnana. Með þessari athugasemd segi ég nei.



Það virðist svo sem hv. þm. Framsfl. hafi ekki fylgzt rétt vel með í þeim umr., sem fram hafa farið um þetta mál, og þeim sé þess vegna ekki ljóst, að hér er verið að greiða atkv. nm stefnu. Enginn þeirra hefur mótmælt því, að það væri algert samræmi á milli þeirra þriggja stofnana og þeirra örlaga, sem þarna er um að ræða. Þess vegna er þessi dagskrá góðum rökum studd, og þess vegna segi ég já við henni.



Herra forseti. Þetta frv. er, eins og öllum þm. er ljóst, mjög mikill lagabálkur og fjallar um mál, sem raunverulega er fyrst og fremst fyrir sérfræðinga að fjalla um, þar sem er meðferð einkamála í héraði. Það hefur verið vaninn hingað til á þingi, þegar svona stórir og miklir lagabálkar, sem varða eins mikið réttindi manna og réttarfar í landinu, hafa verið lagðir fram, að þeir hafa ekki verið afgreiddir á fyrsta þingi, sem þeir hafa legið fyrir, og um stóra lagabálka, sem núverandi hæstv. dómsmrh. hefur lagt fram, og hann hefur lagt fram allmarga lagabálka í sinni tíð, hefur hann venjulega getið þess, að hann óski ekki sérstaklega eftir því að fá það mál fram undirelns á því þingi, þannig að mönnum gæfist betri kostur til þess að athuga það. Ég álít, að þessu máli sé þannig háttað, þar sem verið er að breyta að ýmsu leyti réttarvenjum, sem staðið hafa síðustu 20 ár, að ekki sé rétt að afgreiða þetta mál á þessu þingi, og ég vildi, ef hæstv. dómsmrh. hefði verið viðstaddur, beina þeirri ósk til hans, að þessu máli væri ekki fram haldið. Ég sé það, að hv. n. hefur líka raunverulega verið á þeirri skoðun, að þetta mál þyrfti að fá nokkru lengri athugun, því að hún gerir þá brtt. við þessi lög, að þau skuli ekki öðlast gildi fyrr en 1. júlí 1957, m.ö.o., að þessi lög skuli ekki öðlast gildi fyrr en eftir að það Alþingi, sem á að koma saman í síðasta lagi í haust, í október, hafi starfað og lokið störfum. Ég sé ekki ástæðu til þess að taka þannig fram fyrir hendur þess komandi Alþingis um lög, sem eiga fyrst að öðlast gildi eftir að það hefur starfað. Hv. n. gerir þessa brtt. sína út frá því sjónarmiði, að lögmenn og dómarar þurfi að kynna sér þennan nýja lagabálk, og það er alveg réttilega hugsað. En ef nú lögmenn og dómarar, sem hafa þó þægilegasta aðstöðu til þess að kynna sér þetta, þurfa meira en heilt ár til þess að kynna sér þetta, hvað þá um almenning, sem ekki hefur haft nein tækifæri til þess að kynna sér þetta eða leggja neinn dóm þarna á? Er ekki eðlilegt, að almenningur og hans fulltrúar á Alþingi fái tækifæri til þess til næsta þings að kynna sér þetta mál? Það er alveg réttilega hugsað hjá hv. n., að þetta er það erfitt, það margbrotið og það flókið mál, að meira að segja lögmenn og dómarar þurfa að hafa eitt ár til þess að kynna sér þetta, áður en það komi til framkvæmda, og þeir mundu vissulega, þar sem vafalaust yrði þá Þessi lagabálkur í aðalatriðum samþykktur eins og hann er, hafa tækifæri til þess að kynna sér þetta frv., þó að það yrði ekki afgreitt nú. Ég álít þess vegna, að það væri mjög heppilegt, að almenningur fengi líka þetta sama tækifæri og málið væri ekki afgreitt nú. Viðvíkjandi þeim einstöku breytingum, sem þarna eru gerðar, - og efast ég ekki um, að margar þeirra séu til bóta, - þá er þarna ein breyting, sem ég vil vekja athygli á, að almenningur og alþm. mættu gjarnan fá tækifæri til þess að íhuga betur. Það er sú breyting gerð með þessum lögum, að það er erfiðara að höfða mál, og hæstv. dómsmrh. sagði í sinni framsögu, að þetta væri gert til þess að hindra menn í því að ráðast illa undirbúið og máske að ófyrirsynju í málshöfðanir, sem kosta þá fé, og það er náttúrlega mjög vel hugsað gagnvart almenningi. En það er annað, sem leiðir um leið af þessu. Þetta þýðir aukin völd dómara, sem á að leiðbeina þarna um og segja til um og krefjast, að stefnuyfirlýsing sé mjög nákvæm, og aukin afskipti lögfræðinga. Ég efast um, að þetta sé að öllu leyti rétt, a.m.k. mundi ég ákaflega gjarnan vilja hafa meiri tækifæri en við þegar höfum haft til að athuga þetta mál og ræða það við bæði ólögfróða menn og aðra, og spurningin, sem þarna liggur fyrir, er þessi: Hvernig hagar fyrir mönnum um að leita réttar síns? Það er vafalaust ekki tilgangurinn með þessu að gera mönnum erfiðara að leita réttar síns, en það er samt verið að gera mönnum erfiðara að fara í mál. Hins vegar hlýtur þjóðfélagið að miða við það að reyna að gera mönnum auðveldara að ná rétti sínum. Ég verð að segja, að ef t.d. hefði verið sett upp sú stofnun í sambandi við þetta, að það fólk, sem þyrfti að fara í mál, gæti fengið ókeypis upplýsingar hjá lögfróðum mönnum um slíkt áður, þá mundi líta þó nokkuð öðruvísi út um að gera allríkar kröfur til manna um, að stefna væri vel undirbúin. Nú er það svo, að það er allstórt fjárhagslegt mál að leggja út í málshöfðanir, og satt að segja væri alveg jafnréttlátt af þjóðfélaginu að veita mönnum ókeypis undirbúning lögfróðra manna, sem segja þeim til um, hvort sé ráðlegt fyrir þá að fara í mál, og ráðleggja þeim af beztu samvizku um þetta, eins og ríkið nú lætur til sín taka um að ráðleggja mönnum á ýmsan hátt í sambandi við sjúkdóma og annað slíkt. Hins vegar hefur sú þróun orðið nú í þjóðfélaginu, að málshöfðanir, málsmeðferð, öll lögsókn er orðin að - ja, mér liggur við að segja verzlunarfyrirtæki. Þetta er gert að næstum því einkabraski og reynist oft mjög dýrt, og þrátt fyrir ágæti lögfræðingastéttarinnar er a.m.k. spursmál, hvort ekki þarf þar þó endurbóta við, þannig að almenningur eigi betri aðgang að því að ná til lögfróðra manna og geta náð rétti sínum án þess að stofna sér í stór fjárútlát í þessum efnum. Ég tek eftir því, að hér hefur verið leitað umsagnar nokkurra aðila. Nokkrir þeirra aðila hafa svarað, þó ekki allir, og þó eru það bara þeir lögfróðu aðilar, sem spurðir hafa verið. Mér finnst almenningur ekki hafa þar með haft það tækifæri, sem hæstv. dómsmrh. einmitt venjulega hefur gefið, þegar lagðar eru fram svona miklir lagabálkar, sem þingmenn jafnvel sjálfir, þeir sem ekki eru beinlínis lögfræðingar, eru ef til vill ekki sérstaklega fróðir í. Ég held, að það væri að öllu leyti heppilegast, að við fengjum tækifæri til þess að athuga þetta betur og að hv. nefnd vildi athuga það, hvort þetta mál mætti ekki fá að hvíla sig. Sérstaklega mundi ég vilja beina þeirri ósk til hæstv. dómsmrh. sökum þess, að hann hefur venjulega tekið mjög vel í það, þegar um þessa stóru lagabálka hefur verið að ræða, að láta slík mál bíða til næsta þings. Þetta er það, sem ég vildi segja viðvíkjandi þessu máli.



Herra forseti. Það er mikið verk að kynna sér frv., sem er í 300 greinum, og ég verð að viðurkenna, að mér hefur ekki unnizt tími til þess að athuga þetta mál svo sem skyldi. En það er eitt atriði, sem ég vil gera hér að umtalsefni. Í 36. gr. frv. segir, að þar sem einn dómari situr í dómi, skuli jafnan vera einn þingvottur, en svo sem segir í aths. með frv., þá er nú ákveðið í lögum nr. 85 frá 1936, að þingvottar skuli vera tveir, þar sem dómari situr einn í dómi. Hér er sem sagt lagt til, að í stað þess, að þingvottar eiga nú að vera tveir, þurfi framvegis ekki að vera nema einn þingvottur. Ég vil leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hv. n., sem athugaði þetta mál, hvort hún hafi sérstaklega rætt um þessa breytingu og hvort n. líti svo á, að rétt sé að gera þessa breytingu á lögunum. Mér sýnist, að það geti verið nokkurt vafamál, úr því að það hefur þótt rétt að hafa þingvotta tvo að undanförnu, að þá sé ástæða til að breyta nú til og láta nægja aðeins einn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég taldi mig þurfa að segja hér í tilefni af því, sem þeir ræðumenn hafa sagt, sem hér hafa talað um þetta mál. Hv. 4. landsk. þm. (GJóh) ræddi um það, að eðlilegra hefði verið að bíða eftir umsögn Lögmannafélags Íslands um mál þetta, en þetta frv. var, eins og ég tók fram í gær, sent til umsagnar þess aðila. Ég fellst alveg á það, að það hefði verið miklu æskilegra, að borizt hefði álit frá þessum aðila, en n. var búin að bíða svo lengi eftir umsögn þess félagsskapar, að ég a.m.k. fyrir mitt leyti taldi ekki hægt að gera það lengur. Ég man ekki betur en að málið hafi verið sent til umsagnar þess félags 3. nóv. s.l. Þá hafa hér komið fram raddir um, hvort æskilegt væri að leggja með öllu niður sáttanefndir, þ.e.a.s. að vísa málum ekki fyrir sáttanefndir áður en stefna er gefin út í þeim. Ég vil nú ekki ræða þetta atriði mikið, en mitt álit er þó, að réttara sé að hafa þessa tilhögun á, en vil aðeins vísa til nokkurra setninga, sem þeir aðilar, sem samið hafa þetta frv., segja um þetta atriði í grg. með frv.: „Eins og löggjöf vorri er háttað nú, getur sækjandi máls í bráðræði rokið til, gefið út sáttakæru og síðan dómstefnu, að lítt athuguðu máll. og eru málaferli, þrátt fyrir ákvæði laga um sáttir, allt of tíð um fánýt málsefni og smámuni til stórkostlegs tjóns bæði fyrir einstaklinga og þjóðfélag. Er nú svo komið, að dómstólar sjá eigi fram úr og fá eigi með viðhlítandi hraða afkastað öllum þeim aragrúa mála, sem til þeirra er stefnt, og er fjöldi dóma hér á landi orðinn eins mikill og hjá margfalt stærri þjóðum. Af þessu er auðsætt, að eigi verður ráðin bót á því ástandi, sem nú ríkir í þessum efnum, með lagningu mála til sátta fyrir sáttanefndir. Samkv. frv. er því horfið að því ráði að afnema sáttaumleitan fyrir sáttanefndum, en hins vegar er tilætlunin að reyna aðrar leiðir. Fyrsta leiðin er sú að setja hverjum þeim aðila, sem hyggst höfða mál, þau skilyrði fyrir málshöfðun, að hann rannsaki eða kynni sér rækilega málstað sjálfs sín og þau sönnunargögn, er hann getur teflt fram, áður en hann höfðar mál.“ Þetta leyfði ég mér hér að lesa upp og vil nú leita samþykkis hæstv. forseta eftir á fyrir því. Ég get engu bætt við það, sem þeir fróðu og færu menn hafa sagt um þetta atriði hér í grg. með frv., en geri mál þeirra að mínu máli hvað þetta snertir. Bæði hv. 4. landsk. þm. og hv. 2. þm. Reykv. véku að því, hvort ekki mundi það felast í frv., að mönnum væri gert erfiðara fyrir að höfða mál. Ég held fyrir mitt leyti, að því sé alls ekki þannig farið. Að vísu er undirbúningur undir mál gerður nokkru flóknari en verið hefur fram að þessu og strangari kröfur gerðar til samningar stefnu og til þess að aðilar hafi yfirleitt gert mál sitt rækilega úr garði, en ég held, að hins vegar verði þær strangari reglur, sem gerðar eru til að byrja mál, aðeins til þess að fækka málum um fánýt efni, en alls ekki sé öllum almenningi gert erfiðara fyrir að ná rétti sínum með þeim. Hv. 2. þm. Reykv. ræddi um það hér, hvort eðlilegt væri, að þetta mál yrði afgreitt hér á þessu þingi. Ég fyrir mitt leyti tel ekki neitt mæla gegn því, a.m.k. vil ég benda á, að það væri algerlega óstætt á því fyrir þá n., sem hafði málið til meðferðar, að afgreiða það ekki frá sér með nefndaráliti.



Herra forseti. Rökin fyrir því, að rétt sé að banna hnefaleik, koma að mestu fram í grg. frv. Ég vil þó leyfa mér að bæta þar við nokkru. Að slys af hnefaleikum eru enn ekki algeng hér á landi, má vafalaust fyrst og fremst þakka því, hvað litlum vinsældum þeir hafa átt hér að mæta. Óbeinlínis má þó rekja allmargar líkamsárásir til þess, að árásarmennirnir hafa lært eða æft hnefaleik. Erlendis, þar sem hnefaleikakeppni er algeng, eru dauðsföll og önnur slys af hnefaleik tíð. Erlendir læknar, einkum þeir, sem hafa fylgzt með og kynnzt hnefaleikum og áhrifum þeirra á þá, sem iðka þá eitthvað að ráði, hafa á undanförnum árum skrifað talsvert um þá hættu, sem er samfara og fylgir stöðugt þessum ljóta leik. Ég hef þýtt lauslega nokkur ummæli úr nýjustu greinum, sem ég hef séð um þetta efni. Þau eru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: Læknir í Bandaríkjunum segir, að meðal hnefaleikamanna sé algengur sjúkleiki, sem kallaður hefur verið af læknum „áverkageðveiki“ eða „heilasýki af áverka“. Sjálfir tala sjúklingarnir um að vera „höggdrukknir“.Er það langbezta og ljósasta nafnið. Þessi læknir rannsakaði þennan sjúkdóm um tveggja ára skeið, bæði með því að skoða og tala við hnefaleikarana sjálfa og leitaði sér auk þess þeirra upplýsinga, sem hann gat, hjá aðstandendum þeirra og hjá þeim, sem taka að sér að sjá um og dæma hnefaleik. Helztu einkenni eru: Viðbragðsflýtir minnkar, fótaburðurinn verður stirðari og þunglamalegri, sjúklingunum finnst þó, að allt sé í lagi. Þeim liður ágætlega og finnst, að þeir hafi aldrei verið betur á sig komnir. Þeim gengur þó verr en áður í keppni, en finna alltaf einhverjar afsakanir fyrir því aðrar en sjúkleikann, sem þeir venjulega gera lítið úr eða vilja ekki viðurkenna. Sumir þessara manna hafa þó vit á að hætta, áður en lengra er komið, en aðrir halda áfram. Þá bætast við fleiri einkenni. Gangurinn verður reikull, röddin drafandi, þeir missa vald á tilfinningum sínum o. s. frv. Talið er, að meira en helmingur þeirra, sem taka þátt í opinberri hnefaleikakeppni í 5 ár, þ. e. í 30–60 kappleikjum, verði fyrir breytingum á tilfinningalífi og geðheilsu, sem er augljós þeim, sem þekkja þá. Nokkrir verða fyrir svo mikilli geðtruflun, að þeir verða að fara í geðveikrahæli. 1954 skýrðu tveir Bandaríkjalæknar frá krufningu 5 hnefaleikara, sem létu lífið í New York. Þeir töldu, að bein orsök dauða þessara manna hefði verið höggið, sem þeir fengu á hnakkann við að falla meðvitundarlausir í gólfið vegna rothöggs, er þeir fengu í keppni. Til þess að minnka þá hættu er nú farið að setja gúmmí eða annað þvílíkt undir strigann á gólfinu eða byggja sérstaklega gert gólf á pallinum. Ólíklegt er þó, að slíkt dugi, því að þegar höggunum rignir á höfuð hnefaleikara, er sennilegt, að eitt eða fleiri hitti, eftir að hann hefur misst meðvitund. Er þá hætt við, að fallið verði þungt og hann geti komið illa á höfuðið. Ég ætla ekki að rekja hér frásagnir af sjóndepru eða blindu, sem jafnvel unglingar hafa hlotið af hnefaleikum, þótt af nógu væri að taka. Enskur skurðlæknir segir, að bæði í Englandi og sumum ríkjum Bandaríkjanna sé stöðugt verið að herða á kröfunum um heilsufar keppenda og gera hnefaleikareglur strangari til þess að reyna að minnka hættuna á alvarlegum slysum. Hann bætir þó við: Það er engin regluleg vörn til við höggum, sem eru vísvitandi hnitmiðuð til þess að lenda með sem mestu afli á viðkvæmustu staði á andliti eða annars staðar á höfðinu. - Sumir halda, að högg, sem greitt er með hnefaleikaglófum, sé hættuminna en högg greitt með óvörðum hnefa. Þetta er hinn mesti misskilningur. Það er einmitt hægt að greiða fleiri og þyngri högg með glófanum. Hann er vörn fyrir hendi þess, sem höggið greiðir, sem annars væri hætt við að brotnaði og gæti því væntanlega ekki greitt fleiri þung högg í það skiptið. Glófinn er hins vegar alls ekki vörn fyrir höfuð þess, sem verður fyrir högginu. Nú kann einhver að segja, að menn geti meiðzt eða beðið bana við iðkun margra íþrótta, sem engum detti í hug að banna. Það er alveg rétt. En ég verð að segja, að það er mikill munur á því, hvort t. d. skíðamaður teflir of djarflega, mistekst og meiðir sig eða hvort takmarkið er beinlínis að berja andstæðinginn, helzt svo, að hann liggi eftir meðvitundarlaus í blóði sínu eða a. m. k. hálfruglaður skríðandi á blóðvellinum. Stundum er því haldið fram, að nauðsynlegt sé að kenna hnefaleika, svo að hægt sé að beita kunnáttunni í sjálfsvörn. Gallinn er bara sá, að árásarmenn fara sjaldnast eftir hnefaleikareglunum, hirða síður en svo um, að fórnarlamb þeirra hafi jafna aðstöðu til leiks, og bíða ekki eftir því, að merki sé gefið til þess að hefja árásina. Hitt er algengara, að þeir noti barefli frekar en hnefaleikaglófa. Auk þess er talið, að glímumönnum sé tiltölulega auðvelt að ráða niðurlögum hnefaleikara, og á það við jafnt um íslenzka glímu og japanska. Þess vegna er miklu skynsamlegra að kenna þær íþróttir til sjálfsvarnar. Það er að verða æ almennari skoðun lækna um allan heim, að hnefaleikar séu alltaf stórhættulegir og eigi engan rétt á sér. Ég veit þó ekki til, að hnefaleikar hafi verið bannaðir með öðrum þjóðum. En ég tel, að okkur væri sómi að því að ríða þar á vaðið, og veit, að meðal erlendra lækna mundi það vekja athygli á okkur sem menningarþjóð og vera tekið til fyrirmyndar. Ég vil að lokum leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.