Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Lagafrv. þetta, sem hér er til 1. umr., um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, er flutt til staðfestingar á brbl. nr. 67 frá 9. sept. 1980, um breyt. á lögum nr. 29/1963, um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, með síðari breytingum. Eins og kunnugt er var undirritaður aðalkjarasamningur milli Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og fjmrh. fyrir hönd ríkissjóð 20. ágúst s.l. Samningur þessi var síðan borinn undir atkv. fétagsmanna í BSRB 4. og 5. sept. s.l. og var þar samþykktur. Í tengslum við aðalkjarasamning BSRB var gert samkomulag milti ríkisstj. og bandalagsins um nokkur félagsleg réttindamál opinberra starfsmanna. Meðal þeirra voru ákvæði um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Hinn 8. sept. s.l. var svo undirritað samkomulag sama efnis við Bandalag háskólamanna. Samkv. því samkomulagi, sem ríkisstj. gerði við BSRB og BHM um félagsleg atriði, skyldi gefa út brbl. um nokkur atriði, þ.e. um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, um breytingu á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna og kjarasamninga BSRB. Hér er sem sagt einungis um að ræða einn þáttinn í þessu samkomulagi, sem lýtur að lífeyrissjóðsmálum opinberra starfsmanna. Um einstakar greinar þessa frv. er það að segja, að í 1. gr. þess er lagt til að í stað orðanna „starfsmenn aðildarfélaga bandalagsins“ í 4. gr. laganna komi orðin: starfsmenn Bandalags háskólamanna svo og starfsmenn aðildarfélaga bandalaganna. Með þessari breytingu öðlast starfsmenn Bandalags háskólamanna og aðildarfélaga þess aðild að lífeyrissjóðnum. Starfsmenn BSRB og aðildarfélaga þess hafa um langt árabil átt aðild að sjóðnum og þykir þessi breyting nauðsynleg til samræmis. Í 2. gr. frv. segir að stjórn sjóðsins skuli skipuð sex mönnum. Fjmrh. skipi þrjá stjórnarmenn, stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja skipi tvo stjórnarmenn og stjórn Bandalags háskólamanna skipi einn stjórnarmann. Stjórnin skipi formann úr sínum hópi til eins árs í senn. Skipunartími stjórnarmanna er þrjú ár. Hér er um breytingu að ræða, en stjórn sjóðsins hefur fram að þessu verið skipuð þremur mönnum. Formaður sjóðsins hefur verið skipaður af Hæstarétti, annar stjórnarmaður af fjmrh. og þriðji stjórnarmaðurinn hefur verið skipaður af sjóðfélögum, en í reynd hefur hann verið tilnefndur af stjórn BSRB. Skipunartími núv. stjórnar rennur út um næstu áramót og þótti eðlilegt að ný stjórn tæki þá við. Hér er sem sagt verið að gefa Bandalagi háskólamanna kost á því að eiga aðild að sjóðsstjórninni í fullu samræmi við það, að það verður formlegur aðili að þessum sjóði. Auðvitað hafa starfsmenn innan Bandalags háskólamanna verið í þessum sjóði í reynd, en þeir hafa ekki átt formlega aðild. Samkv. 3. gr. frv. er gert ráð fyrir þeirri breytingu, að sjóðfélagi greiði 4% af launum sínum í iðgjaldi til sjóðsins í stað 4.25% sem hefur verið fram að þessu. Þessi breyting er til samræmis við iðgjaldsskyldu í aðra lífeyrissjóði, en þar er greiðslan 4%. Í 4. gr. frv. er gert ráð fyrir tveimur breytingum: Annars vegar að iðgjaldagreiðslutíminn lengist úr 30 árum í 32 ár og hins vegar að aldursskilyrði til inngöngu í sjóðinn lækki úr 20 árum í 16 ár. Aðildarskilyrði að sjóðnum eru að öðru leyti óbreytt þannig að sumarvinnufólk eða aðrir í tímabundnum afleysingum fá ekki aðild að sjóðnum. Þetta ákvæði, sem ótvírætt er öðrum þræði félagsmönnum BSRB og BHM til óhags, þ.e. að iðgjaldagreiðslutími skuli lengjast, verður að skoða í nánum tengslum við mestu meiri háttar breytinguna sem á þessu frv. er gerð, en hún felst í 6. gr., ákvæðinu um svonefnda 95 ára reglu. Hún er nú endurvakin sem almenn regla fyrir sjóðfélaga, en er nokkuð breytt. Í stuttu máli má segja að efni greinarinnar sé það, að þegar sjóðfélagi hafi náð því að samanlagður lífaldur og þjónustualdur sé 95 ár og hann er orðinn 60 ára að aldri og lætur af störfum eigi hann rétt á lífeyri úr sjóðnum. Sjóðfélagi, sem notfærir sé þessa reglu, skal greiða iðgjald til sjóðsins þar til 95 ára markinu er náð. Lífeyrisréttur hans skal vera 2% fyrir hvert iðgjaldagreiðsluár, en þó ekki meir en 64% að náðu 95 ára markinu. Iðgjaldagreiðsluskyldan fellur niður þegar 95 ára markinu er náð. Lífeyrisrétturinn eykst um 2% fyrir hvert ár frá því að iðgjaldagreiðsluskyldu lýkur og þar til taka lífeyris hefst. Notfæri sjóðfélagi sér eigi þessa heimild áður en hann nær 64 ára aldri skal um iðgjaldagreiðslur hans og lífeyri fara eftir hinni almennu reglu um lífeyri. Það, sem ég hef nú sagt, er sem sagt stærsta breytingin sem felst í þessu frv. Eins og menn vita var 95 ára regla af þessu tagi í gildi um tæplega hálfrar aldar skeið, en helsta breytingin á hinni gömlu 95 ára reglu, sem nú er tekin upp, er sú, að sjóðfélagi getur í engum tilvikum farið á lífeyri fyrr en hann hefur náð 60 ára aldri og hámark lífeyrisréttar að náðu 95 ára markinu verður nú 64% í stað 60% áður. Í 7. gr. er gert ráð fyrir að felld verði úr lögum skipting eftirlauna í 21 flokk frá 1.6% upp í 2% fyrir hvert iðgjaldaár. Í staðinn ávinnast 2% fyrir hvert ár hjá öllum. Ákvæðið, eins og það er nú, er reyndar orðið úrelt, en breytingin hefur gildi gagnvart nokkrum sjóðfélögum sem áunnu sér minna en 2% fyrir hvert iðgjaldagreiðsluár á árunum 1963–1970. Í 8. gr. er gert ráð fyrir þeirri breytingu, að hafi sjóðfélagi gegnt hærra launuðu starfi eða störfum í a.m.k. 10 ár fyrr á sjóðfélagatíma sínum skuli miða lífeyrinn við hæst launaða starfið, enda hafi hann gegnt því í a.m.k. 10 ár. Sambærilegt ákvæði hefur verið í gildi í Lífeyrissjóði barnakennara um alllangt skeið. Ákvæði þetta getur haft gildi gagnvart þeim starfsmönnum sem gegna ábyrgðarmiklum störfum, en vilja taka við léttari störfum og þá lægra launuðum, en fram að þessu hefur það þýtt að lífeyrir þeirra skertist þá einnig. Ég tel að þetta ákvæði sé vissulega mjög mikilvægt fyrir starfsmenn ríkisins, en það er engu síður mikilvægt fyrir ríkið, vegna þess að það hefur verið afskaplega óþægilegt að menn, sem kannske hafa tapað starfsorku sinni og gegna mikilvægum störfum í þjónustu ríkisins, hafa haldið dauðahaldi í þessa stöðu, þó þeir væru orðnir óhæfir til að gegna henni, vegna þess að menn hafa verið að hugsa um hver yrði lífeyrir þeirra. Hér er sem sagt opnað fyrir það, að hafi menn gegnt slíkum stöðum í 10 ár geta þeir fengið lífeyri í samræmi við það þegar lífeyrisaldri er náð, jafnvel þótt allra seinustu árin hafi þeir gegnt starfi sem hefur verið lægra launað. Í 9. gr. frv. er einnig nýmæli, því að samkv. því skal vaktavinnufólk, þ.e. þeir sjóðfélagar sem hafa vinnutíma sem hreyfist með reglubundnum hætti, fá rétt til sérstaks viðbótarlífeyris úr Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, enda sé þeim skylt að greiða iðgjald af vaktaálagsgreiðslum til sjóðsins. Sama gildir reyndar einnig um næturverði og það starfsfólk sem hefur vinnuskyldu eingöngu á næturnar. Sjóðfélaginn skal greiða 4% af vaktaálagi í iðgjald og launagreiðandinn 6%. Gert er ráð fyrir að þeir sjóðfélagar, sem unnið hafa vaktavinnu á undanförnum árum, eigi rétt á að kaupa sér hinn sérstaka viðbótarlífeyrisrétt fyrir slíka vinnu, þó ekki lengra aftur í tímann en til ársbyrjunar 1974. Hér er um ákveðið réttlætismál að ræða að því leyti, að menn hafa kannske verið vaktavinnumenn um margra áratuga skeið og þá er auðvitað óeðlilegt að eftirlaun þeirra miðist ekki við hin raunverulegu laun þeirra hvað þetta áhrærir og að fullt tillit sé tekið til þess að raunveruleg laun þeirra hafi verið þetta há vegna vaktavinnunnar. Í 10. gr. frv. er að finna heimildarákvæði til stjórnar sjóðsins. Í þeim tilvikum, sem sjóðfélagi lætur ekki eftir sig maka, en einstæð móðir hans eða ógift systir hans eða annar ógiftur aðili hefur sannanlega annast heimili hans um árabil fyrir andlát hans, þó eigi skemur en í fimm ár, er stjórn sjóðsins heimilt að greiða hlutaðeigandi makalífeyri svo sem um ekkju eða ekkil væri að ræða. Þetta er fyrst og fremst sanngirnismál sem fallist hefur verið á. Á sama hátt er sjóðsstjórn heimilt að greiða sambýlismanni eða sambýliskonu lífeyri ef sjóðfélagi lætur eftir sig barn innan 18 ára aldurs sem hann hefur átt með hinu eftirlifandi. Einnig er sjóðsstjórn heimilað að greiða sambýliskonu eða sambýlismanni lífeyri í 24 mánuði þótt ekki sé fullnægt skilyrðum um sambúðartíma eða ef sambúðaraðili er 50% öryrki eða meira. Slík heimildarákvæði eru nú orðin allalgeng, t.d. í lögum um Lífeyrissjóð sjómanna, og gert er ráð fyrir sams konar ákvæði í frv. um söfnunarsjóð lífeyrisréttinda. Að lokum er í 11. gr. frv. mjög mikilvægt ákvæði fyrir ríkissjóð, en þar er tekið upp það nýmæli að lífeyrissjóðurinn á að ávaxta a. m. k. 30% af heildarútlánum sínum í verðtryggðum skuldabréfum ríkissjóðs í því skyni að vöxtum og verðbótum af þessum 30% heildarútlánanna verði varið til að standa undir verðtryggingu lífeyrisgreiðslna úr sjóðnum eftir því sem þessar tekjur hrökkva til. Greiðslur ríkissjóðs vegna verðtryggingar lífeyrisins munu minnka að sama skapi. Þetta má segja að sé fyrsta skrefið í því að draga úr tvöfaldri verðtryggingu Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, en í samkomulagi því, sem gert var bæði við BSRB og BHM og er grundvöllur þessarar lagasetningar, var gert ráð fyrir að viðræður um aðrar breytingar á ábyrgð ríkissjóðs á lífeyrisgreiðslum yrðu teknar upp þegar fyrir lægju niðurstöður af úttekt á stöðu lífeyrissjóða ríkisstarfsmanna sem tryggingafræðingur vinnur nú að. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta lagafrv., enda býst ég við að flestum sé kunnugt um efni þess og það komi þeim ekki á óvart því að þetta var mikilvægur liður í samningum ríkisins við opinbera starfsmenn. Ég læt þessi orð nægja og leyfi mér að leggja til að að lokinni þessari umr. verði þessu máli vísað til fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 3 1. febr. 1980, um tímabundið olíugjald til fiskiskipa, sbr. lög nr. 11 11. apríl 1980. Ég vil segja það í upphafi, að það er mér ekki gleðiefni að þurfa að mæla með hækkun olíugjalds, eins og fram kemur í 1. gr. þessa frv., úr 2.5% í 7.5% miðað við fiskverð. Ég tel að ýmsu leyti að þessi leið til að standa undir hluta mikils olíukostnaðar sé óeðlileg. Hér er miðað við aflamagn eða aflaverðmæti. Við getum kallað það að miðað sé við fjölda fiska, en ekki við raunverulega olíunotkun. Ég gerði mér vonir um það, þegar olíugjaldið var s.l. vor lækkað í 2.5%, að takast mætti að snúa smám saman af þessari leið og finna aðra. Í því skyni starfar á vegum sjútvrn. nefnd sem í eru fulltrúar sjómanna og útvegsmanna og formaður frá Þjóðhagsstofnun. Því miður hefur ekki enn tekist að ná samkomulagi um aðra leið. Ég vil þó leyfa mér að fullyrða að nm. sé öllum ljóst að að því þurfi að stefna. En málið er ákaflega viðkvæmt og mjög mikilvægt að mínu mati að um það geti orðið samkomulag þannig að ekki verði breytt frá þessu fyrirkomutagi í annað í ósátt annars hvors þessara aðila. Ég hef ekki séð mér annað fært en að mæla með hækkun olíugjaldsins af þeim ástæðum sem fram koma í aths. við þetta lagafrv. Eins og þar kemur fram hefur verð á gasolíu hækkað í júlí s.l. og 9. okt. og er nú 210 kr. hver lítri eða hækkun um 35.3% frá því í júní. Verð á svartolíu hefur hækkað um 22.9%. Þessi hækkun veldur útgjaldaauka hjá útgerðinni sem er um það bil 5% og á því mjög verulegan þátt í hallarekstri útgerðarinnar sem að mati Þjóðhagsstofnunar var fyrir hækkun orðinn um 10%. Að sjálfsögðu er í þessu sambandi nauðsynlegt að gera sér grein fyrir rekstrarhorfum og mun ég fara yfir það að nokkru leyti. Eins og ég sagði var útgerðin að mati Þjóðhagsstofnunar rekin með um 10% halla fyrir fiskverðsákvörðun. Til að mæta þeim halla með fiskverðshækkun einni saman hefði orðið að hækka fiskverð um u.þ.b. 18–20%. Það var talið ófært og því farin sú leið að hækka fiskverðið um 8%, en olíugjaldið í 7.5%, eins og frv. gerir ráð fyrir. Með frv. fylgir tafla sem sýnir rekstraryfirlit veiða eftir þessa hækkun. Þar kemur fram að brúttóhagnaður af veiðum er talinn á ársgrundvelli vera um 10 milljarðar kr. Að vísu verður nettóhalli þar sem afskriftir eru ákaflega miklar, sérstaklega af nýrri skipum, en engu að síður taldi fulltrúi útgerðar þetta eftir atvikum viðunandi og greiddi atkv. með þessari breytingu. Í sambandi við fiskverðsákvörðun og reyndar vikurnar og mánuðina áður hefur verið sleitulaust unnið að því að reyna að koma fiskvinnslunni á jákvæðan grundvöll. Að mati Þjóðhagsstofnunar var fiskvinnslan rekin með halla mestan hluta ársins og hefur borið nokkuð á milli mats Þjóðhagsstofnunar og mats fiskvinnslunnar sjálfrar. Þjóðhagsstofnun telur að fiskvinnslan hafi verið rekin með u.þ.b. 5.1% halla, en fiskvinnslumenn hafa talið að hallinn væri nokkru meiri, telja þar einkum bera á milli vanmat á vaxtakostnaði fiskvinnslunnar. Í fiskvinnslunni hafa upp á síðkastið orðið töluverðar breytingar. Í fyrsta lagi hefur framleiðslusamsetning fiskvinnslunnar færst í hagkvæmara horf en áður var. Í upphafi sumarsins var fiskvinnslan neydd til þess, vegna sölutregðu í Bandaríkjunum að auka verulega framleiðslu á blokk, en draga úr framleiðslu á flökum, en þetta var bætt til bráðabirgða með auknum greiðslum úr Verðjöfnunarsjóði sem námu 20 kr. á hvert pund. Nú hefur þessi framleiðslusamsetning breyst til hins eldra hlutfalls. Metur Þjóðhagsstofnun að sá bati nemi um 1.8% af rekstrarverðmæti fiskvinnslunnar, en frá þessu dregst að sjálfsögðu sú uppbót sem fékkst úr Verðjöfnunarsjóði þannig að nettóbatinn er um 1%. Einnig hafa orðið þær breytingar, að birgðastaða fiskvinnslunnar hefur gerbreyst á undanförnum mánuðum. Vegna sölutregðu í Bandaríkjunum og mikillar framleiðslu á fyrri hluta ársins söfnuðust miklar birgðir í frystihúsum, eins og hv. þm. er að sjálfsögðu kunnugt. Til að mæta þeim erfiðleikum var ákveðið að hækka afurðalán í 85% úr 75%. Birgðastaðan hefur nú gerbreyst og er að mati fiskvinnslunnar komin í eðlilegt horf. Að sjálfsögðu lækka þá viðbótarlánin í áföngum og er gert ráð fyrir að þau færist í sitt fyrra horf á þessum mánuðum, þ.e. í okt., nóv. og desember, en þetta hefur haft veruleg áhrif til að bæta stöðu fiskvinnslunnar. Auk þessa hefur á árinu verið gripið til ýmissa annarra aðgerða til að létta undir með fiskvinnslunni. Ég nefni lækkun tolla á vissum fjárfestingarvörum fiskvinnslunnar, lækkun vaxta hjá Fiskveiðasjóði úr 5.5% í 4.25% og nú síðast samkomulag sem gert var við Seðlabankann um endurgreiðslu á nokkrum hluta greiðslu útflutningsatvinnuveganna af gengistryggðum lánum. Sú endurgreiðsla nemur samtals 3.6 milljörðum kr. og er hlutur frystingarinnar, sem staðið hefur lakast, um 2 milljarðar kr. Að teknu tilliti til þessa telur Þjóðhagsstofnun að rekstur fiskvinnslunnar að meðaltali, eins og það er reiknað, sé í jöfnuði miðað við dollaragengið 552 kr., en ríkisstj. tók þá ákvörðun í septembermánuði að láta gengið síga hratt til að ná slíkri stöðu fiskvinnslunnar. Í Verðlagsráði greiddi annar fulltrúi fiskvinnslunnar atkv. með breytingu olíugjaldsins með þeirri bókun að hann gerði ráð fyrir gengi um 552 kr. á dollara og að endurgreiðsla gengistryggðra afurðalána miðist við 7–8% gengisbreytingu. Var miðað við 8% þegar upp var gert. Hinn fulltrúi fiskvinnslunnar sat hjá við afgreiðsluna. Hins vegar greiddu sjómenn atkv. gegn þessari breytingu í Verðlagsráði og andmæltu því að olíugjald yrði hækkað. Að sjálfsögðu er, þegar olíugjald er hækkað, tekið meira af óskiptu og því hlutur sjómanna nokkuð skertur. Hér er þó ekki nema um tiltölulega lítinn hluta að ræða af heildarframleiðsluverðmæti báta- og togaraflotans. Ég skil mætavel afstöðu sjómanna, fyrst og fremst með tilliti til þess, að þessi leið er vafasöm, eins og ég rakti í upphafi máls míns. Ég vil hins vegar leyfa mér að halda því fram, að miðað við 8% fiskverðshækkun sé hlutur sjómanna tekjulega sæmilega tryggður. Sjómenn hafa gjarnan borið fiskverð saman við kauptaxta í landi, og rétt er það, að þá hefur hlutur þeirra orðið heldur rýrari. Miðað við 100 1974 féll hann 1978 niður í 92, en hefur síðan verið frá 92 upp í 97, en eftir fiskverðsákvörðunina núna 93. Ég verð hins vegar að segja að mér finnst eðlilegri samanburður vera á tekjum sjómanna annars vegar og tekjum verkamanna og iðnaðarmanna hins vegar. Sjómenn eru ekki á tímakaupstaxta og því erfitt að bera saman við hann. Ef þannig er borið saman hefur hlutur sjómanna batnað gagnvart verkamönnum frá 1974 úr 123 í 153 eftir síðustu fiskverðsákvörðun og gagnvart iðnaðarmönnum úr 108 í 137. Einnig gefur Þjóðhagsstofnun upp samkv. lauslegri áætlun um breytingar tekna sjómanna á botnfiskveiðum, verkamanna og iðnaðarmanna að hlutur sjómanna gagnvart verkamönnum hafi batnað um 22% frá 1974 og gagnvart iðnaðarmönnum um 24%. Ég vil hins vegar taka það skýrt fram, að í þessum bata felst að sjálfsögðu mikil vinna sjómanna og í mörgum tilfellum of mikil, þannig að slíkur samanburður er alls ekki heldur einhlítur. Vinna verkamanna og iðnaðarmanna er að vísu oft mikil, en samanburður á því er mjög erfiður. Í þessum bata felst hins vegar jafnframt mikil fjárfesting útgerðarinnar í miklu stórtækari skipakosti og allri nýrri tækni til að afla fisks og ekki óeðlilegt að tekið sé tillit til slíks. Afli hefur þess vegna stóraukist, og það er staðreynd að tekjur sjómanna hafa aukist. En ég hygg að segja megi að a.m.k. í sumum tilfellum hafi vinnuálag jafnframt aukist, t.d. þegar togarar eru að verki og fá mikinn afla á stuttri stundu. Hér er því um að ræða breytingu sem ríkisstj. taldi nauðsynlegt að gera miðað við aðstæður og þar sem reynt er að rata bil beggja og tryggja um leið sæmilega tekjuaukningu sjómanna, en rekstrargrundvöll útgerðar og fiskvinnslu. Ég vil að gefnu tilefni í Nd. taka það fram, að áður en þessi ákvörðun var tekin átti ég viðræður við alla aðila að Verðlagsráði, að sjálfsögðu við oddamann, sem upplýsti mig vel um allt sem var að gerast þar, og einnig alla fulltrúa í Verðlagsráði. Ég frétti á skotspónum að í sjútvn. Nd. hefði annað komið fram. Ég bað því Ólaf Davíðsson, oddamann, að upplýsa, hvernig þessu var háttað, og fékk frá honum svohljóðandi yfirlýsingu, þar sem hann segir, með leyfi forseta: „Að beiðni þinni skal tekið fram, að á fundum yfirnefndar Verðlagsráðs sjávarútvegsins, er fjallað var um almennt fiskverð frá 1. okt. s.l., kom fram að þú hefðir átt viðræður við fulltrúa sjómanna, útgerðar og fiskvinnslu í yfirnefndinni á meðan verðákvörðun var þar til umfjöllunar. Ég hafði milligöngu um að boða suma fulltrúa á þinn fund. Þar á meðal kom ég boðum til Ingólfs Ingólfssonar, fulltrúa sjómanna í yfirnefndinni, um fund með þér.“ Ingólfur Ingólfsson er þarna sérstaklega nefndur því að menn skildu ummæli hans í nefndinni svo, að hann hefði, eins og hv. þm. orðaði það í Nd., fyrst frétt um þessa ákvörðun í fjölmiðlum. Þetta er, vil ég leyfa mér að segja, vonandi mikill misskilningur því að ég átti fund með Ingólfi Ingólfssyni föstudaginn 3. okt. kl. 14.00, mjög athyglisverðan og fróðlegan fund, þar sem hann upplýsti mig um það m.a., að hann hefði þegar 1974 haft hugmyndir um að fara aðra leið en olíugjaldsleiðina. Um það var rætt hvort unnt væri að fara yfir í að mæla olíu eftir mæli, en ég var Ingólfi Ingólfssyni sammála um að það yrði alls ekki gert á skömmum tíma. Þar sem hér var um ákaflega viðamikið mál að ræða og mér ekki ljúft að þurfa að flytja kallaði ég einnig á formann Sjómannasambands Íslands, Óskar Vigfússon, og ræddi við hann þriðjudaginn 7. okt. að morgni dags, kl. 8.30, um þetta mál. Ég átti að sjálfsögðu einnig fund með fulltrúum fiskvinnslunnar og með fulltrúa útgerðarmanna. Ég vil jafnframt taka það fram, að þann tíma, sem ég hef verið í embætti, hef ég átt fjölmarga fundi með fulltrúum sjómanna, bæði í stærri hóp og minni, um mál sem eru þeirra hagsmunamál, t.d. um fiskveiðistefnu, og hefur það samráð að mínu mati verið mjög mikilvægt og ánægjulegt. Ég hef sérstaklega rætt iðulega við formann Sjómannasambands Íslands og formann Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, sem er Ingólfur Falsson, og þess vegna e.t.v. ekki eins oft við Ingólf Ingólfsson, fyrrv. formann. Mér þótti því leitt þegar slíkt kom fram í nefndinni og tel ástæðu til að nefna það hér svo að hv. nm., sem fá málið til umfjöllunar, þekki það fyrir fram. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. Ég vona að mér hafi tekist að lýsa því, hvernig þessi ákvörðun varð til. Ég hef lagt á það áherslu að finna þarf aðra leið til að standa undir olíukostnaði. Menn hafa nefnt í þessu sambandi að greiða hann úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Ég hef ekki á móti því. Ef menn treysta sér til að afla tekna til slíkra sjóða er ég sannarlega tilbúinn að athuga það. Hins vegar hef ég átt sjálfur fund með þeirri nefnd sem ég nefndi í upphafi míns máls og fjallar um breytingar á hlutaskiptareglum. Ég hef lagt á það mikla áherslu að hún reyni að hraða störfum. En ég er alveg sammála því, sem kom fram hjá öllum í þeirri n., að það mætti ekki þvinga fram. Ég vona að takast megi að fikra sig út úr þessu við næstu fiskverðsákvörðun, mun leggja á það áherslu, og þá takist að finna leið sem verði til þess að þeir, sem halda um stýrið, spari olíu, sem yrði þá að sjálfsögðu til að auka hlut bæði sjómanna og útgerðarmanna. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég hef til þessa verið á því, að olíugjaldið til fiskiskipa ætti rétt á sér og þá fyrst og fremst sem viðurkenning á auknum olíukostnaði og eins auknum útgerðarkostnaði. En ég vil leyfa mér að átelja hið mikla hringl sem verið hefur með þetta gjald á þessu ári. Mér finnst satt að segja að sjómenn eigi við nóga óvissu að búa. Það er vissulega sannleikur, að þeir eiga ekki á vísan að róa. Það er stöðugt verið að hefta möguleika þeirra til sjálfsbjargar. Þeim er skammtaður afli og skammtað hvenær þeir mega fara á sjó, og þessu er orðið í flestum tilvikum miðstýrt og ekki óeðlilegt við þær aðstæður sem nú hafa skapast. En ég held, að við þurfum á einhvern hátt að sameinast um að finna olíugjaldi nýjan farveg með þeim hætti að hvetja sjómenn til aukins sparnaðar og aðhalds bæði í eyðslu olíu og veiðarfæra. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðh., að hann telur að fiskvinnslan í landinu sé nú rekin hallalaust. Þetta er nokkuð sem ég get ekki tekið undir. Ég tel að fiskvinnslan sé nú rekin með allt að 6% halla. Það hefur aldrei tekist að fá viðurkenndan aukinn og vaxandi vaxtakostnað fiskvinnslunnar, og eins og hitt, að mér finnst menn loka augunum fyrir því, að við höfum á undanförnum árum stefnt að því að gera fiskvinnsluna að verksmiðjuframleiðslu. Rekstur fiskveiðiskipanna, togaranna og frystihúsanna er svo samtengdur að ekki er auðvelt að sveifla vinnslunni frá einni grein til annarrar. Tökum tillit til landshluta eins og Vestfjarða. Þar hafa verið byggð gífurlega vönduð og góð frystihús sem eru rekin sem verksmiðjur. Alveg sama gerist á Norðurlandi býst ég við í flestum tilvikum. Þetta eru mjög myndarleg fyrirtæki, en þau hafa flest byggt sig þannig upp að ekki er auðvelt að sveifla fyrirtækinu frá frystingu yfir í skreið og saltfiskvinnslu. Lagt hefur verið í gífurlega fjárfestingu, mikið af vélum og búnaði sem eingöngu er ætlað til frystingar. Fólkið í byggðarlögunum ætlast til að hafa atvinnu af fyrirtækjunum, og við vitum að saltfisk- og skreiðarvinnsla skapar ekki nálægt því eins mikla vinnu og frysting. Þess vegna eiga menn ekki eins auðvelt og menn vildu vera láta með að breyta til í fiskvinnslunni. Ég held að ekki verði í framtíðinni ætlast til þess, að heil atvinnugrein verði rekin með hinn svokallaða „núllpunkt“ fyrir augum. Það verður að ætla henni einhvern möguleika til ágóða í framtíðinni, og við verðum að muna það, þegar við erum að ræða þessi mál, að fyrirtækjum sveifla menn ekki í kringum sig eins og sópi nú á tímum.



Herra forseti. Ég tek heils hugar undir það með hv. þm., að menn þurfa að sameinast um að finna aðra leið en olíugjaldið til að standa undir olíukostnaði útgerðarinnar og einmitt, eins og hann sagði og ég hygg að ég hafi sagt í minni framsögu, leið sem leiðir til olíusparnaðar. Ég verð hins vegar að segja að það er ekki aldeilis svo, að þetta olíugjald hafi verið stöðugt árin tvö. Í mars 1979 var olíugjaldið 2.5%, í júní 1979 var það ákveðið 7%, í júlí 1979 var það ákveðið 15%, en þar af 3% til hlutaskipta, svo að við getum sagt að það hafi verið 12% fram hjá hlutaskiptum, í okt. 1979 9%, í febr. 1980 5% og í apríl 1980 2.5%. Það hefur því aldrei verið eins lengur en eitt fiskverðstímabil. En þetta er ákaflega eðlilegt, vegna þess að hækkanir á olíu hafa verið breytilegar frá einu tímabili til annars og því hefur olíugjaldið verið notað sem eins konar öryggisventill. Það tel ég vera eðli olíugjaldsins og er því hlynntur að þannig sé með það farið. Þm. hafa ekki til þessa gert við það aths. Ég rakti áðan þá miklu hækkun sem hefur orðið á olíu núna, þ.e. yfir 30%, og því var talið nauðsynlegt, því miður, eins og ég sagði, að hækka olíugjaldið að þessu sinni. Ég get einnig tekið undir það með hv. þm., að ákaflega vafasamt er að reka fiskvinnsluna í núllpunktinum eins og gert hefur verið árum saman. Það er ekki fært. Hins vegar þarf fyrst að komast í núllið áður en komist verður í plúsinn, og að því hefur verið unnið í sumar. Ég verð að lýsa undrun minni yfirkví, sem hv. þm. sagði um 6% halla fiskvinnslunnar. Ég hef ekki heyrt slíka tölu fyrr. Sjálfir hafa fiskvinnslumenn sagt að þarna bæri 2% á milli Þjóðhagsstofnunar og fiskvinnslunnar. M.a. af þeirri ástæðu lagði ég til við Þjóðhagsstofnun að endurgreiðsla af gengishagnaði yrði ekki tekin með í útreikninga Þjóðhagsstofnunar, en það er rúmlega 1%, og á það var fallist svo að það mætti jafna að einhverju þennan ágreining um vaxtabyrðina. Ég veit ekki hvort hv. þm. átti við stöðu fiskvinnslunnar eftir síðustu grunnkaupshækkun eða fyrir.  Sjálfsagt er að þessu verður að mæta. Það er engin leið önnur til en að mæta því. Við getum ekki rekið fiskvinnsluna með halla. Ég trúi því ekki, að þeir menn, sem kynntust því í sumar að fiskvinnslan stöðvaðist eða var við að stöðvast, skilji ekki að í veg fyrir slíkt verður að koma. Um það hefur þegar verið fjallað í ríkisstj. og ráðstafanir verða gerðar til að leiðrétta þann mun sem þarna er á orðinn. Ég vil jafnframt taka undir það með hv. þm., að ekki er hægt að ætlast til þess, að fullkomið frystihús, eins og hann nefndi, á Vestfjörðum geti sveiflast á milli frystingar og saltfisks. Það dettur engum manni í hug. En ég vek athygli á því, að þorsk- og botnfiskaflinn hefur aukist verulega undanfarin ár. Þorskfiskaflinn var um 360 þús. lestir í fyrra, en verður nú að öllum líkindum nálægt 400 þús. lestum, svo að frystihúsin hafa fengið meiri afla úr að vinna og ættu því síður að þurfa að sveiflast á milli ef frystingin er a.m.k. arðbær. Sömuleiðis hygg ég að sjómenn geti fagnað því að hafa meiri þorskafla til að bera á land en þeir hafa áður haft og það bæti afkomu þeirra. Ég er satt að segja nokkuð bjartsýnn að þessu leyti eftir síðustu spádóma Hafrannsóknastofnunar. Þar virðist ekki sú vá fyrir dyrum sem áður var talin. Hafrannsóknastofnun telur í bréfi, sem ég hef fengið fyrir nokkru, að óhætt sé að reikna með 400 þús. tonna þorskafla á ári og samt muni hrygningarstofn þorsksins styrkjast, en þetta eru að sjálfsögðu allt aðrar upplýsingar en við höfðum áður. Ég bíð nú eftir lokahugmyndum Hafrannsóknastofnunar. Ég hef óskað eftir því að hún gefi upp þróun þorskstofnsins miðað við ákveðinn afla á ári í 5 ár, þannig að menn geti þá valið á milli leiða til þeirrar þróunar sem menn vilja hafa. Þetta er jákvætt bæði fyrir útgerð og fiskvinnslu. Að öðru leyti þarf ég ekki að gera aths. Ég stóð ekki síst upp til þess að taka undir það með hv. þm., að bæði þarf að finna aðra leið út úr olíugjaldinu og vitanlega verður rekstrargrundvöllur frystihúsanna að vera tryggður.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um vitamál, sem er á þskj. 58. Frv. um þetta er nú flutt óbreytt í þriðja sinn, en það var fyrst lagt fyrir Alþingi haustið 1978 og síðan aftur haustið 1979, en varð í hvorugt skiptið útrætt. Aðdragandi þessa máls er sá, að samgrh. skipaði haustið 1974 þriggja manna nefnd til að endurskoða lög frá 1933 um stjórn vitamála og vitabyggingar og semja nýtt lagafrv. um þessi efni. Nefndin lauk störfum í árslok 1976 og lagði fram tillögur til nýrra vitalaga. Frv. var síðan vandlega yfirfarið af starfsmönnum samgrn. og nokkrar breytingar á því gerðar. Með þessu frv. er gert ráð fyrir að ýmis eldri lög og reglugerðir falli úr gildi, sem flest eru orðin úrelt og ekki eru í samræmi við breytta tíma og ný viðhorf, en elstu lög um vitamál, sem nú eru í gildi, eru frá árinu 1899, þ.e. lög um afhendingu lóða til vitabygginga o.fl. Í lögunum frá 1933, sem áður er getið og fjalla um stjórn vitamála og vitabyggingar, fjallar I. kaflinn um stjórn vitamála. Kaflinn er nú að verulegu leyti úreltur. Meginuppistaða laganna er upptalning á þeim vitum sem byggja skyldi, en á þeirri tæpu hálfu öld, sem síðan er liðin, hafa flestir þeir vitar verið byggðir, sem þar er getið, eða aðrir á nálægum stöðum sem koma í þeirra stað. Eins og kunnugt er hafa orðið róttækar breytingar á útgerðarháttum og tækni á þessu tímabili og hefur það einnig stuðlað að því að þessi meginkafli laganna er orðinn úreltur. Í gildandi lögum og reglum eru mörg ákvæði óljós um hlutverkaskiptingu og ábyrgð við gerð og rekstur vita og sjómerkja. Í frv. er reynt að gera þeim málum slík skil að fullkomlega sé ljóst hver skuli annast og bera ábyrgð á hinum mismunandi legundum sjómerkja. Um vitagjald hafa gilt sérstök lög, nú lög nr. 61 frá 29. maí 1972. Þegar gjaldið var sett á var það þýðingarmikill tekjustofn, enda var mikill hluti vitakerfisins byggður upp fyrir fjármuni sem urðu til af vitagjaldinu. Vitagjaldið hefur hins vegar ekki hækkað til jafns við verðbólgu og er raunar orðið gagnslaus tekjustofn. Þannig er gert ráð fyrir í fjárlagafrv. fyrir næsta ár að tekjur af vitagjaldi verði 18 millj. kr. Því er gert ráð fyrir því í frv., að vitagjaldinu verði að nokkru breytt, þannig að það komi jafnat niður á notendum vitakerfisins, og auk þess sé það ákveðið í reglugerð í stað laga til þess að auðveldara sé að halda gjaldinu eðlilegu. Gert er ráð fyrir því í frv., að vitagjaldinu sé einvörðungu varið til rekstrar og endurbóta á vitakerfinu og með tilliti til þess sé komið á fót nefnd vitamálastjórn og rn. til ráðleggingar um það, hvernig gjaldinu skuli varið. Aðilar að nefndinni eru jafnframt notendur vitanna og um leið greiðendur vitagjaldsins. Þeir fá þannig aðild að ákvarðanatöku varðandi notkun gjaldsins. Er með því stefnt að því, að fénu verði varið á sem hagkvæmastan hátt. Með frv. í heild er stefnt að því að breyta gömlum og úreltum lögum o$ fá á þau nýtt form sem fellur að breyttum tímum. Ég vona að þessi orð mín hafi sannfært hv. þm. um að það er sannarlega kominn tími til að breyta vitalögunum, sem eru orðin eins gömul og ég hef rakið, a.m.k. í ákveðnum þáttum. Ég vil taka það fram, að ég legg ekki á það neina úrslitaáherslu að frv. fari í gegn eins og það er nú orðið. En ég legg hins vegar á það áherslu, að frv. um vitamál verði afgreitt á þessu þingi, og ég leyfi mér að vona að sú n., sem fær málið til meðferðar, skoði það í því ljósi og geri þá breytingar ef henni sýnist nauðsynlegt. Ég vil síðan, herra forseti, að lokinni þessari umr. leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgn.



Herra forseti. Enn mæli ég fyrir frv. í þessari hv. deild og nú frv. til l. um breyt. á lögum um útflutningsgjald af sjávarafurðum, nr. 5 13. febr. 1976, og er það þskj. 79. Núverandi útflutningsgjald er 5.5% af fob-verðmæti útfluttra sjávarafurða og er það nær almenn regla. Í eldri lögum um útflutningsgjald - fyrir breytingu á sjóðakerfi sjávarútvegsins 1976 - var heimilað að draga frá fob-verðmæti saltsíldar ákveðna fjárhæð vegna umbúðakostnaðar. Það er ekki óeðlilegt þar sem umbúðakostnaður er mikill hluti af framleiðsluverðmæti saltsíldar, en að sjálfsögðu, eins og hv. þm. vita, eru þessar umbúðir innfluttrar og síðan fluttar út aftur. Þessi heimild var notuð t.d. á árinu 1975. Við sjóðakerfisbreytinguna var þessi heimild felld niður, enda var útflutningsgjald þá lækkað og reynt að afnema sem flest sérákvæði. Síldarsöltun hefur algera sérstöðu, eins og ég rakti áðan, og þykir því rétt að flytja nú frv. um niðurfellingu þessa gjalds að þessu sinni. Þetta er forsenda fyrir þeirri verðákvörðun sem samkomulag varð um á milli kaupenda og seljenda. Ég taldi ekki annað fært en að fallast á þetta samkomulag, enda eru forsendur mjög sterkar fyrir því, að þetta sé gert. Kostnaður við hverja tunnu og einkum kostnaður við sérstök hjálparefni, svo sem krydd og sykur, hefur hækkað verulega frá því í fyrra, úr því að vera 10 þús. kr. í um 15600 kr. fyrir hver 100 kg innihalds í tunnu. Jafnframt er lagt til að gerð verði samsvarandi breyting og gerð var í fyrra með lögum nr. 101/1979 til lækkunar á útflutningsgjaldi til þess að greiða fyrir síldveiðum og síldarsölu á þessari vertíð, einkum ediksöltuðum síldarflökum eða söltuðum síldarflökum sem verkuð eru á svipaðan hátt. Þessi síldarflök eru seld til Efnahagsbandalagslanda, fyrst og fremst til Vestur-Þýskalands, en þar hefur orðið sú þróun upp á síðkastið að tollur hefur verið lagður á útfluttar síldarafurðir frá löndum utan Efnahagsbandalagsins. Enginn tollur var innheimtur fyrst, síðan 3% og nú 5% þannig að með þeim tolli reynist ógerningur að ná því verði sem um hefur verið samið við seljendur. Ég vil jafnframt geta þess, að því miður eru á þessum markaði mjög miklar blikur á lofti nú. Þar eru kröfur um enn meiri hækkun á unnum síldarafurðum. Rætt er um toll frá 7.5% í 20%. Um þetta hefur verið rætt við hæstv. viðskrh., sem mun taka þessi mál til meðferðar í viðræðum við Efnahagsbandalagið um slík tollamál. Þarf ekki að taka fram að hækki tollur svo er nokkurn veginn örugglega girt fyrir sölu á saltaðri síld til Efnahagsbandalagslanda. Önnur ástæða, sem mér þótti nauðsynlegt að taka tillit til þegar ég ákvað að leggja fram umrætt frv., er sú staðreynd að sala á síld nú virðist ýmsum vandkvæðum bundin. Að vísu hafa náðst betri samningar um saltsíld en menn gerðu sér vonir um, fyrst við Svía og síðan við Rússa. Þar er selt fyllilega það magn sem menn gera ráð fyrir að unnt verði að vinna. Hins vegar er sala á frystri síld erfiðleikum háð og alger óvissa um þá sölu. Sölustofnanir hafa ekki getað gefið upp ákveðið magn til frystingar. Þetta er vandamál sem hlýtur að koma til umfjöllunar næstu daga, því þá verður að fullu saltað upp í þá samninga sem tekist hefur að gera um sölu á saltaðri síld. Af þessari ástæðu þótti mér jafnframt nauðsynlegt að stuðla að því að selja mætti ediksaltaða og sérverkaða síld til Vestur-Þýskalands. Herra forseti. Að þessum orðum sögðum og lokinni þessari umr. legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.