Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls fór ég fram á það sem frsm. fyrir minni hl. fjhn., að ríkisstj. gæfi nokkrar upplýsingar viðvíkjandi því máli, sem hér liggur fyrir. Þær upplýsingar hafa nú ekki fengizt. Hins vegar sýndi ég þá fram á, þannig að það var ekki hrakið, að sem bein afleiðing af því, að auk þeirra 104 millj. kr. að minnsta kosti, sem ríkið lætur sem framlag eða lán til áburðarverksmiðjunnar, þá er sá hluti af kostnaðinum við aðra virkjun Sogsins, sem gerir það mögulegt að áburðarverksmiðjan verði rekin, að minnsta kosti milli 90 og 100 millj., en eins og ég þá tók fram, þá má auðvitað reikna það á mjög mismunandi hátt, en það er hins vegar sú upphæð, sem hefði ella verið alveg óhjákvæmileg og raunar hærri upphæð fyrir áburðarverksmiðjuna sjálfa, ef hún hefði átt að leggja í eigin raforkuver, og eins væri ekki ósanngjarnt, miðað við það magn, sem áburðarverksmiðjan fær úr Sogsvirkjuninni, að ætla það tæpar 100 millj., sem ríkið verði að leggja í af fjárfestingum fyrr en ella vegna áburðarverksmiðjunnar. Ég kom þá fram með fyrirspurn um það, hvort ríkisstj. væri reiðubúin til að taka þeim afleiðingum af stofnun áburðarverksmiðjunnar og afleiðingum af því að verja eins miklu af orku Sogsins til hennar eins og raun ber vitni um eða samningarnir réttara sagt, - hvort ríkisstj. væri reiðubúin til að taka þeim afleiðingum af þessu að tryggja, að þriðja virkjun Sogsins gæti hafizt nú á næsta ári og yrði lokið 1950. Og ég sýndi fram á, og það veit ég að er álit allra, sem til þekkja, að svo fremi sem ekki verður ráðizt í þriðju virkjun Sogsins, þannig að hún verði tilbúin á árinu 1956, þá megi búast við ýmist mjög miklum rafmagnsskorti í Reykjavík og á Suðurlandsundirlendi, og það vita allir, hvílíkt tjón stafar af honum, eða að Reykjavíkurbær verði að reka varastöðina með útlendri orku, með olíu, og framleiða þannig rafmagn handa Reykvíkingum og fleirum fyrir um þrítugfalt verð við það, sem það ella mundi kosta, ef íslenzkri vatnsorku er beitt. Og þar sem hvort tveggja er auðvitað óviðunandi og þá ekki síður þriðji kosturinn, sem sé sá, að láta áburðarverksmiðjuna fara að draga úr sinni framleiðslu með því að fara að takmarka það rafmagn, sem hún nauðsynlega þarf að fá, þá er eina ráðið að hefja þriðju virkjun Sogsins það snemma, að hún verði til 1956, og þá þarf að hefja nú þegar allar raunhæfar aðgerðir í þessu efni. Nú stendur svo á viðvíkjandi þeim tæknilegu framkvæmdum, að allar þær vélar, sem nú hafa unnið eða verið látnar vinna við hin miklu göng undir Írafoss, eru nú að ljúka og sumpart búnar að ljúka sínu starfi, en eru hins vegar til hér á landi, og mundi vera hægt að beita þeim áfram við þau nýju göng, sem ætlunin mun vera að grafa, þegar efri fossarnir yrðu teknir. Og að öllu leyti væri auðvitað langpraktískast að geta þess vegna haldið áfram með þær vinnuvélar og - að nokkru leyti að minnsta kosti - með þá vinnuhópa, sem æfðir eru orðnir í þessu starfi, sem er mjög erfitt starf og sérstaklega hættulegt, þannig að hægt væri að halda beint áfram strax næsta sumar með þetta. Þá er enn fremur vitanlegt, að til þess að panta vélar og annað slíkt þarf að hafa þó nokkuð langan pöntunarfrest venjulega, það tekur jafnvel upp undir tvö ár að tryggja þetta, a.m.k. í ýmsum löndum. Það var alveg greinilegt t.d. síðast, þegar keyptar voru inn vélarnar, sem nú verða í vetur settar niður í Írafossstöðina, að með því að hafa svo skamman frest eins og þá var settur hvað útboð snerti á vélunum, þá verða menn yfirleitt að kaupa dýrari vélar en ella væri hægt, þannig að ef hafður er nægur fyrirvari, þá er hægt að fá vélarnar ódýrari og jafnvel oft kannske í gjaldeyri, sem aðgengilegri er,heldur en dollaragjaldeyririnn til útvegunar. Þess vegna er það að öllu leyti nauðsynlegt, að auk þess tæknilega undirbúnings, rannsókna og mælinga og jarðborana og slíks, sem þegar er hafinn viðvíkjandi að undirbúa frá hendi verkfræðinganna þriðju virkjun Sogsins, þá sé sá fjárhagslegi undirbúningur látinn fara fram í tíma. Ég kom nú með þá fyrirspurn til hæstv. ríkisstj. við 2. umr. þessa máls, hvort hún hefði hugsað sér að leggja fram á þessu þingi frv. um heimild sér til handa til fjáröflunar fyrir þriðju virkjun Sogsins. Hvað snertir virkjunina sjálfa og hennar framkvæmd, þá hefur ríkisstj. og Reykjavíkurbær eða Sogsvirkjunin heimild til þess í Sogsvirkjunarlögunum, þannig að um virkjunina sjálfa þarf ekki neina frekari heimild en þegar er í lögum. Hins vegar þarf heimild til þess að útvega það fé, sem til þessa þarf. Hæstv. ríkisstj. svaraði ekki við 2. umr. málsins þessari fyrirspurn minni. Hins vegar er það alveg óhjákvæmilegt, að það komi fram á þessu þingi, því að ég tel, að hæstv. ríkisstj. sé mér sammála um það, að það sé ekki heppilegt, ef hjá því verður komizt, að gefa stórar lánsheimildir ríkisstj. til handa út sem brbl. af hálfu hæstv. ríkisstj. sjálfrar. Þess vegna er það vitanlegt, að það er nauðsynlegt að gera nú þegar gangskör að þessu máli á þessu þingi, svo framarlega sem nú á að tryggja heimild ríkisstj. til handa, til slíkrar fjáröflunar, ef verkið á að geta hafizt næsta sumar. Og þeim, sem að slíku ættu að vinna og sjá um útboð og undirbúning og annað slíkt, mundi ekki veita af að vita það nú, á meðan þetta þing stendur yfir, til þess að gera allar þær ráðstafanir, sem gera þarf. Það tekur alltaf nokkra mánuði, eins og vitanlegt er. Þar sem nú þetta frv., sem hér liggur fyrir, um lán til handa áburðarverksmiðjunni, stendur þess vegna í beinu og rökréttu sambandi við nauðsynina á því að koma upp þriðju virkjun Sogsins, þar sem, eins og ég hef sýnt fram á, það að koma áburðarverksmiðjunni upp knýr, á að flýta miklu meira fyrir þriðju virkjuninni, heldur en ella hefði verið nauðsynlegt, og eins og ég hef margtekið fram, þá harma ég það sízt, að ýtt skuli vera þannig á eftír, að virkjað sé fljótar hér á Íslandi, með því, að áburðarverksmiðjan kemst upp. Ég harma það sízt. En það er þó því aðeins sá kostur fylgjandi því, að þessi áburðarverksmiðja sé ekki látin taka rafmagnið frá iðnaðinum og neytendum í Reykjavík og á Suðurlandsundirlendi þeim til stórkostlegs baga og til ógurlegs kostnaðar fyrir Reykjavíkurbæ og þjóðina í heild með því að verða að flytja inn dýrt erlent afl, því að það væri sama sem raunverulega, frá þjóðarhag séð, að ætla að reka verksmiðjuna með afli, sem kostar kannske 30 aura á kílówattstund, þegar áburðarverksmiðjan fær það fyrir í kringum 2 aura. Ég vil þess vegna leyfa mér að flytja hér brtt. við þetta frv., eins og ég lýsti yfir og rökstuddi að nokkru leyti við 2. umr. málsins, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Á eftir 1. gr. komi ný gr., svo hljóðandi: Ríkisstj. er heimilt að taka að láni allt að 90 millj. kr. eða jafnvirði þess í erlendri mynt og endurlána Sogsvirkjuninni upphæðina til framkvæmda á fullvirkjun Sogsins með þeim kjörum, er lánið er tekið, og gegn þeim tryggingum, er ríkisstj. tekur gildar.“ Og í öðru lagi: „Fyrirsögn frv. verði svo hljóðandi: Frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til lántöku til fullvirkjunar Sogsins og vegna byggingar áburðarverksmiðju.“ Ég vil lýsa því yfir, að ég mundi ekki hafa komið með þessa till., svo framarlega sem ríkisstj. hefði gefið þá yfirlýsingu við 2. umr. málsins, að hún hefði þetta mál í undirbúningi og ætlaði sér að flytja fram einhverja till. í þessu átt á þinginu, því að ég álít að öllu leyti eðlilegt og æskilegast, að hæstv. ríkisstj. komi sjálf með slíkt, og það er einungis vegna þess, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki fengizt til að svara mjög eðlilegum fyrirspurnum viðvíkjandi slíku, að ég nú kem fram með þessa till. Og svo fremi sem sú yfirlýsing kemur fram frá hæstv. ríkisstj., að hún hafi í undirbúningi að leggja fyrir þetta þing frv. til laga um helmild sér til handa til fjáröflunar, lánsheimildar eða annarrar fjáröflunar, í þessu skyni, þá mun ég með ánægju taka mína brtt. til baka. En ég álít, að það sé alveg óhjákvæmilegt, og ég vil ekki hvað sízt segja það sem þm. Reykv., að ég álít, að það sé alveg óhjákvæmilegt, að Reykvíkingar viti, hvar þeir standa í þessum málum. Það er nógu dýrt og nógu tilfinnanlegt fyrir Reykjavíkurbæ að hafa nú orðið að reka varastöðina - stundum næstum dag og nótt og framleiða daglangt rafmagn úr henni, eins dýrt eins og það er, þó að maður yrði ekki að upplifa það tveim, þrem árum eftir að önnur virkjun Sogsins væri fullgerð, að það væri ekki nema um tvennt að velja, að stöðva meira eða minna áburðarverksmiðjuna eða byrja aftur á því að keyra varastöðina af fullum krafti. Hins vegar er vitanlegt, að um það ástand, sem verður árið 1956 í þessum efnum, þ.e. í vetrarbyrjun 1956, er tekin ákvörðun nú. Það er ákvarðað nú, hvort þá skuli vera aftur rafmagnsskortur í Reykjavík og varastöðin rekin af fullum krafti eða þá þrengt of mikið að áburðarverksmiðjunni, eða hvort þá skuli vera lokið þriðju virkjun Sogsins, sem er hægt, ef ákvörðun er tekin um það nú að útvega fé og síðan tekst að útvega fé til þess að vinna það verk. Ég vil þess vegna eindregið æskja þess, að hæstv. ríkisstj. segi nú til um, hvað hún ætlar sér í þessum efnum. Það er ekki neitt undarlegt, þó að a.m.k. við þm. Reykv. séum nokkuð hugsandi út af þessum málum, og vil ég þá með þessum fyrirvara biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir þessari brtt. minni, af því að hún er bæði of seint fram komin og skrifleg, og ég skal enn fremur geta þess, að ég hefði, síður en svo nokkuð á móti því, af því að þetta er þýðingarmikil brtt. og fjhn., sem ég annars á sæti í, hefur ekki fengið hana til athugunar, að umr. væri frestað og fjhn. fengi tækifæri til þess að athuga þessa till. og enn fremur hæstv. ríkisstj. til þess að athuga, hverju hún vill svara viðvíkjandi þessu máli.

Forseti (SB): Hv. þm. hafa heyrt brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. Hún er skrifleg og of seint fram komin og þarf tvöfaldra afbrigða við.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt af hálfu meiri hl. allshn. eftir ósk nokkurra lögmanna. Það mun vera svo, að það er nokkrum vandkvæðum bundið að uppfylla skilyrði laga um rétt til þess að flytja mál fyrir hæstarétti nú orðið. Í seinni tíð hafa þau skilyrði verið nokkuð þrengd frá því, sem áður var, og er erfitt að uppfylla þau fyrir málfærslumenn, svo að þeir geti öðlazt rétt til að flytja mál fyrir hæstarétti. Hæstiréttur hefur sem sé sett það að skilyrði, að þau ein mál verði tekin gild sem prófmál, að þau séu vandasöm í flutningi og veigamikil og að málfærslumaðurinn flytji einnig málið fyrir undirrétti, m.ö.o., að hann flytji málið fyrir báðum réttum, bæði undirrétti og hæstarétti. Þar sem það er líka skilyrði, að málin þurfi að vera vandasöm í flutningi og veigamikil, þá má fara nærri um það, að þeir, sem þurfa að fá flutning slíkra mála, tryggi sér það þegar fyrir undirrétti, að sá maður, sem flytur það þar, flytji málið einnig fyrir hæstarétti. Verður þess vegna fyrir þá menn, sem ekki hafa öðlazt þessi réttindi, mjög erfitt og vandasamt að uppfylla þetta óhjákvæmilega skilyrði hæstaréttar til þess að geta orðið málfærslumenn við hæstarétt. Ég hygg, að það þurfi ekki að óttast það, að þó að þetta skilyrði sé nokkuð rýmkað og það sé ekki svona miklum takmörkunum háð, þá verði þeir einir menn málfærslumenn fyrir hæstarétti, sem uppfylla önnur skilyrði og hafa mikla möguleika til að láta til sín taka við flutning mála þar. Þess vegna held ég, að það sé á allan hátt bæði sanngjarnt og réttmætt að sýna frjálslyndi í þessum efnum, en ekki binda það svo mjög í viðjar eins og vel getur orðið, ef á að fullnægja þessum skilyrðum réttarins. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um málið, en vil vænta þess, að hv, deild geti á þetta fallizt og afgr. það sem fyrst.



Herra forseti. Ég vildi að gömlum og góðum sið hér á Alþ. gera grein fyrir atkvæði mínu um þetta mál, sem er þess eðlis, að að sjálfsögðu skiptir það ekki flokkum með venjulegum hætti. En ég treysti mér ekki til þess að fylgja því frv., sem hér liggur fyrir. Eins og nokkuð er rakið í grg. fyrir frv., voru upprunalega þau ákvæði í hæstaréttarl., að þeir einir skyldu eiga rétt til þess að flytja mál fyrir hæstarétti, er fengið hefðu 1. einkunn við fullnaðarpróf í lögfræði, auk þess hefðu þeir starfað að lögfræðistörfum ákveðnum, sem nánar eru tilgreind, í 3 ár og loks, að þeir flyttu svo fjögur mál fyrir hæstarétti, þar af a.m.k. eitt opinbert mál, og eftir þá prófraun ætti hæstiréttur að úrskurða, hvort hlutaðeigandi málflutningsmaður hefði öðlazt rétt til þess að flytja mál fyrir hæstarétti. Þessi ákvæði hafa nú verið nokkuð rýmkuð frá því, sem var upprunalega, með því móti að setja engin ákvæði eða tilskilnað um ákveðna einkunn við fullnaðarpróf í lögfræði til þess að mega þreyta prófraun fyrir hæstarétti. Þetta var gert fyrir æðimörgum árum og var nokkuð lengi hér á leiðinni í Alþ., en náði fram að ganga. Nú er farið fram á að afnema prófraunina með öllu, en í stað þess á að vera tiltekið árabil, sem lögfræðingar hafi starfað að ákveðnum lögfræðilegum málefnum, og eftir þann tíma skuli þeir öðlast sama rétt eins og aðrir til þess að flytja mál fyrir hæstarétti. Ég tel talsvert vafasamt að rýmka þetta nú enn meira en þegar hefur verið gert. Og ég tel vafasamt að fella niður þá prófraun, sem verið hefur í l. og menn þurfa að þreyta til þess að fá þau réttindi að flytja mál fyrir hæstarétti. Það verður að athuga á vissan hátt, að hér er um nokkra sérstöðu að ræða, því að vörn og sókn opinberra mála fyrir hæstarétti er talsverður þáttur í störfum hæstaréttarmálaflutningsmanna, og eru þeir að því leyti vissir opinberir sýslunarmenn. Er því ástæða til þess, að settar séu nokkru strangari kröfur um þekkingu þeirra og reynslu í þessum efnum heldur en venjulegra og almennra lögfræðinga. Þar að auki held ég, að það sé reynsla hér í nágrannalöndunum, að það sé sízt til hagsbóta fyrir allan almenning, að það hrúgist of mikið af mönnum til flutnings mála fyrir hæstarétti. Það verða miklu færri mál, sem hver flutningsmaður fær þá með að gera, og jafnvel geta verið dæmi þess, að lögfræðistörf stundi um 10 ára skeið tiltölulega slakir lögfræðingar, sem almennt tekið, eftir því sem var hugsað í upphafi um rétt manna til að flytja mál fyrir hæstarétti, uppfylla ekki þau skilyrði, sem þar þurfa að vera. Ég tel því réttarörygginu í landinu engan greiða gerðan með þessu móti, og ég tel ekki heldur, að almenningi sé gerður neinn greiði með því móti að gera það að verkum, að stórlega fjölgi af sjálfu sér þeim lögfræðingum, sem eigi rétt til þess að flytja mál fyrir hæstarétti. Í Danmörku, þar sem gilda mjög svipuð ákvæði eins og voru upprunalega í hæstaréttarl., er hópur hæstaréttarmálaflutningsmanna mjög takmarkaður, kannske fulltakmarkaður. Reynslan hefur orðið hér á Íslandi sú, að það eru nú milli 20 og 30 lögfræðingar, sem eiga að hafa rétt til að flytja mál fyrir hæstarétti. Tel ég það vera fullkomlega nægilegt fyrir almenning í landinu til þess að eiga þess kost að velja úr nokkuð stórum hóp manna til þess að fara með mál sín fyrir hæstarétti þjóðarinnar og að það sé litill fengur í því að auka þar við. En ég tel líka, að prófið sé nokkuð þýðingarmikið fyrir hæstarétti, því að þá kemur í ljós við meðferð fjögurra mála fyrir réttinum talsvert mikið um hæfni manna til þess að flytja mál fyrir hæstarétti. En úr því fæst á engan hátt skorið, þó að tiltekinn lögfræðingur hafi stundað ákveðin lögfræðistörf, eftir að hann lauk prófi, í 10 ár, hvort hann hefði nokkra hæfni, sem nauðsynleg væri til þess að flytja mál fyrir hæstarétti. Ég vil af þessum ástæðum gera grein fyrir þeirri skoðun minni, að ég treysti mér ekki til þess að fylgja þessu frv. og mun greiða atkv. gegn því.



Herra forseti. Vegna ræðu hv. 8. landsk. þm. vil ég leyfa mér að segja hér nokkur orð út af þessu máli, ef það mætti vera til nokkurra skýringa fyrir þá hv. þm., sem e.t.v. ekki þekkja þetta mál, sem vonlegt er, út í æsar. Það kann að vísu að virðast svo í fljótu bragði, að það líti mjög eðlilega út, eins og hv. 8. landsk. hélt hér fram, að það væru til nægilega margir hæstaréttarlögmenn til þess að fara með þau mál, sem almenningur þyrfti að sækja fyrir þeim rétti. En þetta er að sjálfsögðu ekki nema önnur hlið málsins. Það er einnig annað atriði, sem verður að taka til greina, og það er réttur þeirra manna, sem hafa búið sig undir það með fullri heimild að geta rækt einnig þessi störf. Ég vil leyfa mér að benda á það, að eins og málum er háttað nú með laganám, þá er venjulegt nám í lagadeild háskólans 6 ár. Að því námi loknu hafa lögfræðingar þó engin réttindi til málflutnings. Þeir verða að byrja á því að ljúka fjórum prófmálum svo kölluðum fyrir undirrétti. Þau prófmál verða þeir að sækja í hendur starfandi héraðsdómslögmanna eða hæstaréttarlögmanna og eiga það algerlega undir þeirra vinsemd, hvort þeir vilja láta þá hafa prófmálin eða ekki. En þarna er þó ekki nema hálfnaður sigurinn, því að engu að síður, þó að menn hafi leyst þessa prófraun af hendi, þá hafa þeir engan rétt til þess að sækja eða verja mál fyrir aðaldómstóli landsins, hæstarétti. Og þar verður þrautin enn þá þyngri, vegna þess að í flestum tilfellum gengur lögfræðingum sæmilega að fá prófmál fyrir undirrétti, en eins og sakir standa nú, þá má segja, að það sé að verða algerlega útilokaður sá möguleiki, að nýir menn bætist í stétt hæstaréttarlögmanna. Ég skil það ósköp vel út af fyrir sig, að hæstaréttarlögmenn telji, að það sé engin ástæða til þess að vera að fjölga mönnum í þeirri stétt. En það verður nú einnig að horfa á sanngirnis- og réttlætisatriðin í þessu máli. Hv. 8. landsk. sagði, að það væri eðlilegt að hafa prófraun fyrir hæstarétti, vegna þess að það sannaði hæfni manna til málflutnings. Þetta er ekki nema að mjög litlu leyti rétt, vegna þess að meginatriðin, sem fram koma í málflutningi, og meginreglurnar, sem um það gilda, eru að verulegu leyti þær sömu fyrir hæstarétti og undirrétti. Og ef menn hafa lokið prófraun sinni fyrir undirrétti og ef menn þar að auki hafa flutt jafnmikinn fjölda mála og hér er gert ráð fyrir, þ.e.a.s. 30 mál, þá er það áreiðanlegt, að þeir menn hafa fullkomlega þekkingu á öllum málflutningsvenjum, sem vita þarf til þess að geta flutt mál fyrir hæstarétti. Sannleikur málsins er líka sá, sem hv. þm. er e.t.v. ekki kunnur, að það eru ýmsir hæstaréttarlögmenn, sem hafa fengið þau réttindi, sem alls ekki stunda venjulegan málflutning. Þeir hafa fengið þessi réttindi með flutningi fjögurra mála að vísu, en þeir hafa mjög lítinn annan praksís. Það hefur einhvern veginn viljað þannig til, meira og minna af tilviljun, að þessir menn hafa komizt yfir veigamikil mál, e.t.v. aðstöðu sinnar vegna á ýmsan hátt, hæstiréttur hefur viðurkennt þau sem prófmál, þessir menn hafa fengið sína hæstaréttarlögmannsgráðu. En svo eru aftur aðrir menn, sem hafa stundað lögfræðistörf fyrir undirrétti í fjöldamörg ár, en hafa aldrei fengið mál, sem hæstiréttur hefur viðurkennt það veigamikil, að þau væru hæf til þess, að þau væru þreytt sem prófraun fyrir hæstarétti. Það er ekki langt síðan hæstiréttur setti þá reglu, að enginn fengi að nota sem prófmál fyrir hæstarétti annað mál en það, sem hann hefði sjálfur flutt fyrir undirrétti. Það var bent á það hér af hv. frsm. allshn., að þetta skilyrði stefndi í raun og veru að því að útiloka, að neinn héraðsdómslögmaður gæti fengið hæstaréttarlögmannsréttindi, vegna þess að staðreyndin er sú, og það er ekkert undarlegt, að sá aðili, sem þarf að láta flytja fyrir sig veigamikið og vandasamt mál, sem líklegt væri til þess, að hæstiréttur mundi meta það gilt til prófraunar þar, vill oftast nær, að sami málflutningsmaður flytji málið fyrir bæði undirrétti og hæstarétti. Og ef það liggur nokkurn veginn ljóst fyrir frá byrjun, að málið muni fara fyrir hæstarétt, þá fer viðkomandi aðili í svo að segja öllum eða í öllum tilfellum með þetta mál til starfandi hæstaréttarlögmanns. Með þessari reglu hæstaréttar er því í rauninni búið að loka algerlega stétt hæstaréttarlögmanna. Þetta er kjarni málsins. Og það er þetta, sem er orsök þess, að þetta frv. er hér flutt. Héraðsdómslögmenn eru ekki að mæla sig undan eðlilegum prófraunum, en þeir mæla sig undan þeim órétti, úr því að þeir hafa farið í gegnum sitt lögfræðipróf, leyst þau verkefni, sem þeir þurfa að leysa til þess að fá lögmannsréttindi, að þá séu þeir um alla framtið útilokaðir frá því að fá að flytja mál fyrir æðsta dómstóli landsins, því að það eru yfirleitt þau mál, sem mestu máli skipta. Hv. 8. landsk. sagði, og það er rétt, að þessi próf voru fyrst í stað höfð og hafa verið höfð til þessa, en það liggur nokkurn veginn í augum uppi, að eftir því sem hópur hæstaréttarlögmanna verður stærri, eftir því verður erfiðara að fá mál, sem hæf séu til flutnings. Það voru engir erfiðleikar fyrir fyrstu hæstaréttarlögmennina að fá prófmál. Það voru engir menn til þess aðrir að flytja þessi mál, og þeir fengu auðveldlega prófmál í hendur. Nú hins vegar, eins og ég sagði, er þessi möguleiki algerlega að verða úr sögunni. Hv. 8. landsk. sagði, að það væri ekki til að auka réttaröryggið í landinu að fjölga málflutningsmönnum fyrir hæstarétti. Ég er honum alveg sammála um það, að það getur verið full ástæða með hliðsjón af þeim mikilvægu störfum, sem lögmenn þurfa að sinna og það engu síður héraðsdómslögmenn, en hæstaréttarlögmenn, - það er ekkert minna atriði fyrir réttaröryggið, að hagsmuna fólks sé gætt fyrir undirrétti, - að setja jafnvel strangari kröfur, en nú er um lögmenn og að haft verði strangara eftirlit með því, að þeir ræki sín störf sómasamlega, en það á ekki að fara þá leið að útiloka menn, sem gætu verið mjög vel færir til þessara starfa, en vernda hins vegar áfram hóp manna, sem réttindin hefur fengið, enda þótt sumir þeirra séu miklu siður hæfir til þess að hafa þessi réttindi með höndum. Það er til að skapa hættu fyrir réttaröryggið í landinu. Það mælist enginn lögmaður undan því, að það séu settar einhverjar hömlur og reglur um eftirlit með stéttinni í heild til að tryggja það, að í henni væru jafnan starfandi hæfir menn, en það á ekki að einoka aðstöðu örfárra manna alveg burtséð frá því, hvort þeir hafa betri hæfni en aðrir, en útiloka svo aðra, hversu góðir hæfileikamenn sem þeir annars eru. Sú breyting, sem hér er farið fram á, á að vera fullkomin trygging fyrir því, að ekki veljist í stétt héraðsdómslögmanna nema menn, sem hafa fulla þekkingu á málflutningi og hafa góðan praksís. Það mætti auðvitað hugsa sér prófraun bæði fyrir undirrétti og hæstarétti, en það yrði þá bara að framkvæma það á annan hátt. Það mætti hugsa sér, að hæstaréttarlögmenn yrðu látnir þreyta próf, en það yrði þá að vera á þann hátt, að annaðhvort útvegaði hæstiréttur þeim mál eða þá beinlínis væru tilbúin mál, eins og er á lögfræðiprófi, sem útbúin væru fyrir lögmennina til þess að kanna það, hvort þeir hefðu fullkomna þekkingu á málflutningi. Ef hæstiréttur hefði farið þá leið, þá var ekki svo mikil hætta á því, að um slíka einokun yrði að ræða eins og nú er reyndin á orðin með þeim aðferðum, sem hæstiréttur hefur haft og hann hefur að vísu á sett án þess, að beinlínis sé nokkur lagaheimild fyrir hæstarétt til að gera slíkt. Ég tel nú ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta að sinni. Ég vildi aðeins láta þessar skýringar koma fram til þess að vekja athygli hv. þdm. á því, hvað raunverulega hefur gerzt í sambandi við þær reglur, sem fylgt hefur verið um val hæstaréttarlögmanna. Það er áreiðanlegt, að þær reglur tryggja ekkert hæfari menn til málflutnings fyrir hæstarétti. Þær geta að vísu lokað stéttinni, en þær eru beinlínis ranglæti, vegna þess að þær útiloka unga lögfræðinga, sem hafa farið út í þetta nám með fullum áhuga og fullri ábyrgðartilfinningu á þeirri skyldu, sem þeir taka sér á herðar síðar, eftir að þeir hafa hlotið sín eðlilegu réttindi. En að það skuli ekki vera nóg fyrir þá að ljúka sínu 6 ára námi, ljúka sinni prófraun til almennra lögmannsstarfa, heldur skuli þeir vera hálfa ævina að berjast við að fá réttindi til þess að flytja mál fyrir æðsta dómstóli landsins, er ranglæti, sem ég tel, að ekki sé með nokkru móti hægt að halda í, og þess vegna vil ég mjög vænta þess, að þessi hv. deild sjái sér fært að stuðla að því, að þetta ranglæti verði leiðrétt.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð, því að ég ætla ekki að endurtaka neitt af því, sem ég sagði áðan, og sé ekki ástæðu til þess að leggja út í neinar langar eða harðar deilur við hv. 2. þm. Eyf. út af þessu máli. Þó vildi ég segja það, að það er mín reynsla út af því, sem hann sagði varðandi hæstaréttarlögmennina, að það eru yfirleitt þeir málflutningsmenn hér í Reykjavík, sem hafa bæði á undan og eftir að þeir tóku próf fyrir hæstarétti haft einna mest með málflutning allra lögfræðinga að gera hér í bænum. Og ég hygg, að það séu ekki margir, þó að þeir finnist, sem tekið hafa próf fyrir hæstarétti og hafa þá lagt málflutninginn á hilluna, ekki stundað hann nema að litlu leyti, nema þeir menn, sem kunna að hafa breytt um og hætt alveg við málflutning. En ég vil bara að lokum til viðbótar því, sem ég sagði áðan, benda á það, hvort hv. allshn. vildi nú ekki og teldi nú ekki rétt að senda hæstarétti þetta mál til umsagnar, því að ég hygg, að hæstiréttur væri dómbærastur til þess að segja álit sitt um þetta, og það mætti treysta því, að álit hans væri út frá því sjónarmiði eingöngu, að það veldust sem beztir og öruggastir menn til þess að flytja mál fyrir réttinum. Og þótt nú sé komin 2. umr. málsins, þá vildi ég skjóta því til hv. allshn., hvort hún vildi ekki leita umsagnar hæstaréttar um þetta mál.



Herra forseti. Samgmn. hefur ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þessa frv. Við í meiri hl. n. leggjum til, að frv. verði samþ., en tveir nm. vilja hins vegar láta fella frv., og hafa þeir skilað séráliti um það. Svo sem frá er skýrt í nál. beggja nefndarhluta, þá leitaði samgmn. umsagnar bæði ferðaskrifstofanna þriggja hér í bænum og einnig Sambands veitingahúsa- og gistihúsaeigenda um frv. Umsagnir bárust frá ferðaskrifstofunum öllum, en hins vegar ekki frá Sambandi veitingahúsa- og gistihúsaeigenda. Svo sem vænta mátti, voru umsagnir ferðaskrifstofanna ekki allar á einn veg. Ferðaskrifstofa ríkisins mælti á móti því, að frv. yrði samþ., en hinar tvær ferðaskrifstofurnar mæltu með því og töldu óeðlilegt, að ríkið ræki ferðaskrifstofu, sem hefði algera einokun á móttöku erlendra ferðamanna eins og nú er í l. um Ferðaskrifstofu ríkisins. Bentu þær jafnframt á það, að slíkt skipulag mundi ekki tíðkast hér í neinu nágrannalandi og þó að ríkið ræki ferðaskrifstofur víða, þá væri þeim ferðaskrifstofum fyrst og fremst ætlað að sinna upplýsingastarfsemi um landið á erlendum vettvangi, en ekki beinlínis því verkefni, sem ferðaskrifstofa ríkisins hefur tekið sér hér. Í l. um ferðaskrifstofu ríkisins er henni veitt einkaaðstaða til þess að sinna móttöku erlendra ferðamanna. Það er þó tekið þar fram, að heimilt sé ráðh. að leyfa erlendum ferðaskrifstofum, sem áður hafa starfað hér á landi, að hafa umboðsmenn hér á landi og setja þá reglur um starfssvið þeirra og eftirlit með starfsemi þeirra. Samkvæmt l. er því gert ráð fyrir því, að víssar undanþágur séu frá þessum einkaréttarákvæðum varðandi ferðaskrifstofuna og nái svoleiðis undanþáguheimildir til erlendra ferðaskrifstofa, sem hafi hér umboðsmenn. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir, að það megi veita undanþágu innlendum ferðaskrifstofum, sem ekki eru aðeins umboðsmenn fyrir erlendar ferðaskrifstofur, heldur starfa hér sjálfstætt. - Meiri hl. n. hefur talið þessa skipun mála óeðlilega, og úr því að ráð er fyrir því gert, að undanþágur séu veittar, og undanþágur munu hafa verið veittar, þá sé í alla staði óeðlilegt að leyfa ekki öðrum aðilum, sem ýmsir hefðu jafnvel enn betri aðstöðu til þess að sinna móttöku erlendra ferðamanna og mynduðu með sér samtök um það, að annast slíka fyrirgreiðslu. Það væri í raun og veru mjög eðlilegt, að ýmsar stofnanir hér á landi, sem einkum sinna verkefnum, sem eru í nánu sambandi við erlendar ferðamannaheimsóknir, hefðu t. d. með sér samstarf um rekstur ferðaskrifstofu, sem vel væri hugsanlegt, og á ég þar við aðila eins og t. d. flugfélögin, Eimskipafélag Íslands, Samband veitingahúsa- og gistihúsaeigenda og ýmsa fleiri, þar sem hægt væri að tengja þetta starf saman á mjög eðlilegan hátt. En ferðaskrifstofa ríkisins getur hins vegar haft það verkefni, sem henni var upphaflega aðallega ætlað, og það er að kynna landið erlendis, sjáum útgáfu bóka og bæklinga um landið og þannig að vekja athygli á því og glæða ferðamannastraum hingað, en að ferðaskrifstofan hafi síðan ein heimild til að veita móttöku þessum ferðamönnum, sem hingað koma, telur meiri hl. óeðlilegt og ekki heppilegt skipulag. Því hefur verið hreyft af framkvæmdastjóra Ferðaskrifstofu ríkisins, að ef einkaréttur ferðaskrifstofunnar að þessu leyti yrði afnuminn, þá mundi það hafa í för með sér stóraukinn rekstrarhalla á Ferðaskrifstofu ríkisins, og virðast það vera meginröksemdirnar gegn því, að þetta frv. nái samþykki. Ég hygg, að í þessu sé æði mikill misskilningur, vegna þess að reyndin mun vera sú, að Ferðaskrifstofa ríkisins hefur ekki haft sérlega miklar tekjur af móttöku erlendra ferðamanna, heldur liggja hennar megintekjur á öðrum sviðum, þannig að þó að dragi eitthvað úr því starfi hennar, þá ætti það ekki að skapar neina sérstaka hættu á því, að rekstrarhalli hennar ykist að mun. Það er nú satt að segja dálítið einkennilegt, að það skuli þurfa að vera mikill rekstrarhalli á ferðaskrifstofu ríkisins, ef aðrir aðilar telja sér fært og telja sig hafa möguleika til að reka ferðaskrifstofur hallalaust. Það er því sameiginleg skoðun nm. meiri. hl., að það sé rétt að samþ. þetta frv. með hliðsjón af því ástandi, sem ríkjandi er í þessum málum. Hins vegar óskar einn nm., hv. 2. landsk. þm., sérstaklega tekið fram - svo sem nál. greinir - að fylgi sitt við málið byggist ekki á, neinni andstöðu við Ferðaskrifstofu ríkisins, hann telji eðlilegt, að hún hafi sömu starfsemi áfram og hún hefur haft, en aðrir nm. í meiri hl. telja aftur mjög vel geta komið til greina að athuga, hvort ekki sé eðlilegt að breyta starfsháttum ferðaskrifstofunnar og jafnvel að leggja ferðaskrifstofuna niður, þó að þeir telji ekki tímabært á þessu stigi og í sambandi við þetta mál að gera till. um það. Það er því sem sagt till. meiri hl. n., að umrætt frv. um að afnema einkarétt Ferðaskrifstofu ríkisins til móttöku erlendra ferðamanna verði samþ.



Herra. forseti. Eins og fram hefur komið af þeim nál., sem út hafa verið gefin um þetta mál, frv. til l. um breyt. á l. um Ferðaskrifstofu ríkisins, þá kemur það fram, að n. hefur ekki orðið alveg á eitt sátt um afgreiðslu málsins. Frsm. meiri hl., hv.. 2. þm. Eyf., hefur nú gert grein fyrir afstöðu. meiri hl., sem leggur til, að frv. verði samþ. Við sem erum í minni hl., ég og hv. þm. Dal., höfum gefið út sérstakt nál. á þskj. 256 og prentað þar með sem fskj. bréf frá forstjóra Ferðaskrifstofu ríkisins, sem færir þar allmikil rök fram á móti frv. Við, sem erum í minni hl., lítum þannig á, að aðsókn erlendra ferðamanna hingað til landsins sé ekki svo mikil, að þarna geti verið verkefni fyrir fleiri ferðaskrifstofur til að greiða fyrir. þeim mönnum. Það hefur verið í umr. um þetta mál nokkuð bent á það, að meðal annarra þjóða mundi þetta vera algerlega frjálst, en þar tel ég vera dálitið öðru máli að gegna, þar sem fjöldi ferðamanna er mikill og í þessu starfi er mjög mikið verkefni. Hér á landi hjá okkur er það nú svo, að aðsókn ferðamanna til landsins er enn þá mjög lítil, þótt við vonum, að hún geti orðið meiri með tíð og tíma, til tekna fyrir landið. En enn sem komið er er aðsókn ferðamanna lítil, og virðist ekki vera þar verkefni fyrir marga. Nú sem stendur er það Ferðaskrifstofa ríkisins, sem hefur nokkurs konar einkarétt á þessari fyrirgreiðslu. Þó er það nú svo, að önnur ferðaskrifstofa til, mun hafa undanþágu og sinna þessu starfi líka, og virðist okkur, að það sé alveg nægilega fyrir þessu séð á þann hátt, að þessar tvær ferðaskrifstofur geri það. Ef fyrirgreiðsla erlendra ferðamanna væri gefin frjáls öllum og það yrðu fleiri aðilar, sem gæfu sig að því og við það vildu fást, þá virðist okkur, að skiptingin á þessu stafi hlyti að verða til þess, að enginn hefði neitt upp úr því, sem máli skipti, og jafnframt mundi það verða til þess, að ríkið yrði að leggja ferðaskrifstofu ríkisins til nokkru meira fé heldur en ella væri, þar sem ekki virðist vera neinn ágreiningur um það, að eftir sem áður ætti ferðaskrifstofan að hafa á hendi upplýsingastarfsemi og landkynningu, svo sem hún hefur haft. Það er okkar álit, að ef móttaka erlendra ferðamanna færi að einhverju leyti eða kannske að öllu leyti úr höndum ferðaskrifstofunnar, þá missti hún - eins og ég hef sagt - við það allmiklar tekjur, sem ríkissjóður yrði að bæta henni upp á annan hátt til starfsins. Í öðru lagi er það, að ég get ekki séð neina ástæðu til þess, að fyrirgreiðsla fyrir erlendum ferðamönnum yrði betur af hendi leyst, þó að einhver fjöldi manna færi að fást við það starf, heldur yrði jafnvel síðri. En af því að við erum á byrjunarstigi sem ferðamannaland og viljum auka okkar afskipti þar af, þá tel ég, að það sé mjög mikil ástæða til, að móttaka erlendra ferðamanna takist vel, því að það er enginn vafi, að svo fyrst getum við látið okkur detta það í hug, að hingað sæki erlendir ferðamenn og eyði sínu skemmtiferðafé hér hjá okkur, og svo bezt getum við búizt við því, að það komist eitthvað áleiðis, að móttakan sé í fullu lagi. En eins og núna standa sakir, þá tel ég meiri líkur fyrir því, að móttaka erlendra ferðamanna verði í góðu lagi, ef fáir aðilar fást við móttöku erlendra ferðamanna, og sérstaklega ber ég mjög gott traust til ferðaskrifstofunnar til að inna það starf sæmilega af hendi. - Þetta eru nú þær aðalforsendur, sem við í minni hl. höfum fyrir því, að við leggjum til, að frv. verði fellt.



Herra forseti. Það væri í raun og veru ástæða til þess í sambandi við þetta mál að rifja upp nokkuð sögu þess, en ég mun nú ekki eyða í það mjög miklum tíma. En þó er óhætt að segja það, að þetta mál var hér á sínum tíma talsvert baráttumál á Alþ., og var Ferðaskrifstofu ríkisins komið á, þegar sat að völdum samstjórn Framsfl. og Alþfl. á árunum 1934–38, en þáverandi stjórnarandstaða beitti sér mjög hart gegn þessu máli. Ég sé nú ekki ástæðu til þess, a. m. k. ekki enn sem komið er, að rifja upp þá sögu. Hún er mörgum mönnum kunn, sem enn þá eiga setu á þingi. En maður hefði varla við því búizt, að einn af hv. þm. úr þeim flokki, sem upprunalega barðist mjög skelegglega ásamt samstarfsflokki sínum hér á Alþ., mundi nú hefjast handa um að flytja frv. það, sem fyrir liggur. Hitt eru engin undur, þó að hv. Sjálfstfl. að verulegu leyti í samræmi við sína fyrri afstöðu fallist á till. þessa hv. þm. En ég ætla ekki heldur að fara neitt út í það mál að athuga, af hvaða ástæðum þessi hv. þm. hafi nú séð sig knúinn til þess að flytja það frv., sem hér liggur fyrir og mér skilst að vissu leyti brjóta í bága við það, sem hans eigin flokkur hefur fram haldið um skipulag þessara mála á undanförnum árum. En einhverjar ríkar ástæður hljóta það að vera, þegar hann sker sig út úr sínum eigin flokki um þetta mál. Ef til vill getur hann sérstaklega skýrt það hér í umr., hverjar þær ástæður eru. En þó að sleppt sé nú baráttusögunni um stofnun Ferðaskrifstofu ríkisins, þá liggur nær að athuga það atriði, hver reynsla hefur fengizt af rekstri þessarar stofnunar og hvort sú reynsla beri til þess, að breyta eigi um skipulagshætti og taka upp nýjan sið varðandi móttöku erlendra ferðamanna alveg sérstaklega. Ég vil mjög taka undir það með hv. þm. V-Sk., að ég hygg, að allir þeir, sem til þekkja, hafi komizt að raun um það, að ferðaskrifstofa ríkisins hafi verið ágætlega rekin og það hafi verið hennar gæfa, að hún hefur haft fyrir forstöðumann mjög áhugasaman mann og hæfan. En það er sannast sagna, að örlög slíkra fyrirtækja eins og þeirra, sem stofnað er til af almannavaldinu, fara að verulegu leyti eftir því, hvaða menn veljast til forustunnar, hvort þeir hafa vilja, skilning og hæfni til þess að veita fyrirtækjunum forstöðu og séu trúaðir á það, að fyrirtækin sjálf hafi þjóðfélagslega mikla og góða þýðingu. En ég held, að það sé alveg óhætt að segja, að núverandi forstöðumaður ferðaskrifstofu ríkisins hafi leyst störf sín af hendi á þann veg, að með rökum verði ekki fundið að starfsemi hans. Og ég held, að það megi einnig slá því föstu, að Ferðaskrifstofa ríkisins hafi aflað sér mjög mikilla vinsælda, ekki einungis innanlands, þar sem mikið hefur verið til hennar leitað, bæði í sambandi við sérleyfisferðir og orlofsferðir, heldur er mér einnig kunnugt um það, að ferðaskrifstofa ríkisins hefur áunnið sér mikið og gott álit og þakklæti fjölda erlendra ferðamanna, sem við stofnunina hafa skipt. Munu skipta mörgum tugum eða hundruðum þau bréf, sem stofnunin hefur fengið í þakkarskyni fyrir þá fyrirgreiðslu, er hún veitti erlendum ferðamönnum, er leituðu hingað til Íslands. Og þessi ferðaskrifstofa hefur gert meira. Hún hefur verið það eina, sem gert hefur verið hér á landi, svo að verulegu máli skipti, til þess að auglýsa Ísland út á við sem ferðamannaland, til þess að vekja athygli á sögu landsins, á fegurð landsins og á því, hversu margt sé raunverulega hingað að sækja fyrir þá menn, sem vilja hleypa heimdraganum og létta sér upp á skemmtiferðalögum eða á annan hátt til annarra 1anda. Sú barátta eða sú málafylgja ferðaskrifstofunnar, sem fólgin er í því að auglýsa Ísland á þann veg, sem hún hefur gert, bæði með bæklingum, bréfum, auglýsingum, kvikmyndum og sölu minjagripa og á allan annan hátt, hefur verið mikil landkynning fyrir íslenzku þjóðina, og ég hygg, að sú landkynning hafi heppnazt ágætlega og beinlínis vegna hennar hafi margir til Íslands leitað, og það sem betra er, ekki á neinn hátt verið blekktir af heimsókninni til Íslands. Þetta mikla brautryðjandastarf ferðaskrifstofu ríkisins hefur haft geysilega þýðingu, en það hefur ekki getað náð tilgangi sínum af þeirri ástæðu, er forstöðumaður ferðaskrifstofunnar bendir á í umsögn sinni um frv., sem hér er prentuð sem fylgiskjal með nál. á þskj. 256. Það er annað atriði alveg sérstaklega, sem gerir það að verkum þann dag í dag að það er örðugra en ætti að vera að koma hingað, svo að vel sé, miklum útlendum ferðamannastraumi, og það er fyrir þær sakir alveg sérstaklega, að skortur er hér mjög tilfinnanlegur á hæfilegum hótelum, vistlegum, en ekki of dýrum, að minnsta kosti sumum hverjum, fyrir útlenda ferðamenn, sem leita til landsins. Og ég held það væri meiri þörf fyrir Alþ. að beita sér að því að reyna að bæta úr þeim vandkvæðum heldur en reyna nú að veikja aðstöðu ferðaskrifstofu ríkisins og á þann veg þakka henni ágætt starf unnið fyrir þjóðina á undanförnum árum. Ég held, að það hefði verið miklu viðkunnanlegra fyrir flm. þessa frv. og aðra áhugamenn um það að fá útlenda ferðamenn til landsins að koma með einhverja skynsamlega og framkvæmanlega till. til þess að bæta úr hinum mjög mikla hótel- eða gistihúsaskorti, sem hér er í landinu og hindrar það, að hingað geti komið ferðamenn eins og gæti ella orðið. Þegar nú því er slegið föstu, - og ég vona, að enginn vilji draga það í efa, - að ferðaskrifstofa ríkisins hefur verið prýðilega rekin, að hún hefur áunnið sér vinsældir innanlands og utan, þá hljóta menn að spyrja: Hvaða ástæður út frá almennu sjónarmiði og þjóðarhag geta þá legið til þess, að það eigi að svipta hana þeim réttindum, sem hún hefur haft áður að íslenzkum lögum? Ef það hefði komið upp rökstuddur kurr um rekstur stofnunarinnar og ef menn hefðu getað sýnt það svart á hvítu, að hún hefði ekki verið rekin á þá lund, sem í upphafi var til ætlazt, og á þann veg, sem bezt skyldi, þá hefði getað verið eðlilegt að veita öðrum aðilum aukið tækifæri til að vinna að sömu málefnum og Ferðaskrifstofa ríkisins hefur unnið að og var stofnuð til þess að vinna að. En þegar því ekki er til að dreifa, verður óhjákvæmilega að leita spurningunni svars á öðrum vettvangi. Hvers vegna er þetta fram komið, og hagur hverra manna getur verið við það bundinn, að ferðaskrifstofan verði þannig svipt þeim rétti, sem til er ætlazt með frv.? Ég held, að það geti varla verið hagur íslenzkra ferðamanna, sem leita eftir aðstoð við orlofsferðir og á annan hátt um ferðalög. því að þeir menn eiga þess nógan kost nú með Ferðaskrifstofu ríkisins, með hinni nýju ferðaskrifstofu, sem h/f Orlof rekur, og með ferðafélögunum, sem stofnuð hafa verið víðs vegar um land, að njóta fegurðar landsins í hagnýtum og tiltölulega ódýrum ferðalögum. Þá er aðeins spurningin þetta: Eru það útlendingar, sem mundu frekar koma til landsins, mundu fá betri þjónustu og mundu auka meir hróður Íslands, ef skipt yrði nú um skipulag á ferðaskrifstofunni á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í frv. því, sem hér liggur fyrir? Í raun og veru get ég svarað þeirri spurningu þegar neitandi, að það geta engar frambærilegar ástæður verið fyrir hendi um það, að það séu líkur til þess, að útlendir ferðamenn mundu frekar leita til landsins, þó að þessir skipulagshættir væru upp teknir. Og ég held, að það sé enn þá minni ástæða til þess að ætla, að fyrirgreiðsla fyrir þá yrði betri, ódýrari og heppilegri með því móti, að fleiri aðilar eða einstaklingar settu sig sérstaklega niður til þess að reyna að fá útlendinga hingað til landsins. Forstöðumaður ferðaskrifstofunnar hefur í álitsgerð sinni bent réttilega á það, að áður en ferðaskrifstofan kom til skjalanna, þegar ekkert skipulag var á þessum málum, þá voru það nokkrir einstaklingar, eins konar spákaupmenn í því að græða á útlendum ferðamönnum, sem kepptu hver við annan um það að ná í ferðamennina og veita þeim fyrirgreiðslu með það fyrir augum að hafa sem allra mest upp úr þeim í eigin vasa. Ég varð ekki var við það hér, áður en ferðaskrifstofan kom til, að þeir einstaklingar, sem tóku að sér og vildu hafa með höndum að taka á móti útlendum ferðamönnum, gerðu neitt að ráði í þá átt að auglýsa Ísland erlendis sem ferðamannaland, að hæna útlenda ferðamenn að Íslandi, svo að þeir kæmu þangað í stríðum straumum. Og enn síður álít ég, að hægt sé að færa fyrir því frambærileg rök, að hinir útlendu ferðamenn, sem til landsins leituðu áður en ferðaskrifstofan kom til skjalanna, hafi verið þakklátari fyrir þá fyrirgreiðslu, sem þeir fengu hér, heldur en hjá Ferðaskrifstofu ríkisins. Ég held, að það sé engin ástæða til þess að ætla það. Ég mundi því telja, að rökin fyrir þessu málefni séu harla einkennileg. Ég get sagt, eins og ég sagði áðan, að ég skil þau vel út frá vissum sjónarhóli Sjálfstfl., sem telur, að einstaklingar eigi að eiga þess allan kost að ná í eigin vasa í atvinnurekstri sem allra mestu og að löggjöfina eigi ekki við það að miða að skipuleggja atvinnureksturinn á þann hátt, að hann verði sem hagnýtastur, heldur eigi einstaklingarnir að sjá um það, að sjálfsögðu með þá höfuðhugsun að leiðarljósi að fá sem mest upp úr krafsinu. En ég skil það ekki heldur vel, að fulltrúi íslenzkra kommúnista í n. skyldi nú falla inn á þessa linu hinnar frjálsu samkeppni Sjálfstfl. Mætti hann þó vera minnugur, þar sem hann hefur ferðazt til Rússlands, að þar mun vera ferðaskrifstofa, sem heitir „Inturist“, og ég held, að það sé ekki sérstaklega mikil ástæða til að ætla, að á því verði breyt., á meðan ríkir það stjórnarkerfi í Rússlandi, sem nú er. Ég veit ekki, - kynni þó að geta skilið það, ef djúpt væri kafað, - hvers vegna flokkur hv. þm. telur nú ástæðu til þess að leggja sérstaklega lag sitt í þessu máli við þann flokk, sem hefur það sér til gildis að vernda hagsmuni einstaklinganna í atvinnurekstri yfirleitt, hvað sem viðkemur sérstaklega hag fjöldans og almennings. Hæstv. forseti hefur gefið mér vinsamlega vísbendingu um það, að nú muni fundi lokið, en ég hafði ekki alveg lokið máli mínu og mundi því vilja halda því eilítið áfram, þegar málið verður tekið fyrir að nýju. [Frh.]

Forseti (SB): Ég bið hv. þm. afsökunar á, að ég þarf að trufla hann í ræðu hans, en það er vegna þess, að fyrirhugað er ferðalag þingmanna úr bænum á ákveðnum tíma. Umr. um 5. dagskrármálið er frestað og það tekið út af dagskrá.



Herra forseti. Þetta mál hefur tvívegis verið flutt í hv. Ed., í bæði skiptin af mér og hv. 4. þm. Reykv. (HG). Nú er þetta mál flutt af öllum þm. Alþfl. í þessari hv. d. og þannig flutt í þriðja sinn. Aðalhugsunin, sem liggur að baki þessa frv., er sú að freista þess að taka atvinnuleysisvandamálin nokkuð öðrum tökum en gert hefur verið til þessa. Meginefni frv. er túlkað í 1. og 2. gr. þess. Er þar gert ráð fyrir, að ríkið sjálft geri út ekki færri, en fjóra togara af þeirri stærð og gerð, sem að áliti reyndustu útgerðarmanna séu heppilegastir taldir til þess hlutverks að afla hráefnis á heimamiðum fyrir hraðfrystihús og önnur fiskiðjuver, sem nú eru illa hagnýtt, vegna þess að þau vantar hráefni. Ég hygg, að flestir útgerðarmenn, sem um þessi mál hafa hugsað, séu sammála um, að þegar togurunum er ekki ætlað að sækja veiðar á fjarlæg fiskimið og ekki heldur ætlað það hlutverk, sem nýsköpunartogurunum er ætlað öðrum þræði, nefnilega að vera flutningaskip aflans til annarra markaðslanda, þá henti bezt, að hér séu 200–300 tonna skip valin til þessa hlutverks. - Í 2. gr. frv. er svo tekið fram, hvert sé höfuðmarkmið þessarar fyrirhuguðu ríkisútgerðar á togurum. Og höfuðmarkmiðið er sem sé það, að reynt verði að jafna atvinnuna í kaupstöðum og kauptúnum landsins með því móti að láta togara þessa leggja afla einkum þar á land, sem atvinnuleysi gerir vart við sig, þannig að brýn þörf sé aukinnar atvinnu, og þar sem svo háttar til, að fiskvinnslutæki séu til á staðnum, sem ekki hafi verkefni að vinna; m. ö. o., að þeim sé ætlað að leggja afla þar á land, sem vinnuafl er ónotað og þjóðfélagið á fast fé í illa notuðum atvinnutækjum. Í 3. gr. frv. er svo gert ráð fyrir því, og er það í sparnaðarskyni, að stjórn togaraútgerðar ríkisins verði falin stjórn síldarverksmiðja ríkisins og að framkvæmdastjóri síldarverksmiðjanna verði einnig framkvæmdastjóri togaraútgerðarinnar. Með þessu móti ætti að vera hægt að spara verulegt fé í stjórnarkostnaði og framkvæmdastjórakostnaði og einnig skrifstofuhaldi, þar sem líklegt má telja, að ekki þyrfti neitt aukið mannahald hjá ríkisverksmiðjunum, þó að starfsliði þeirra væri ætlað að taka þetta hlutverk einnig að sér. Í 4. gr. er svo tekið fram, að þessum togurum sé einnig ætlað að afla ríkisverksmiðjunum hráefnis, þannig að rekstrartími þeirra geti orðið nokkru lengri en nú er og þannig bætt afkomumöguleika þeirra, þó þannig, að ekki sé misst sjónar á höfuðhlutverki hinna ríkisreknu togara, sem sé að jafna atvinnuna í landinu. Ég sé ekki ástæðu til að gera efni 5., 6. og 7. gr. að umræðuefni. Þær greinar skýra sig að öllu leyti sjálfar. Eins og ég hef þegar gert grein fyrir, þá er þetta frv. tilraun í þá átt að taka atvinnuleysisvandamálin öðrum tökum, en gert hefur verið til þessa. Menn eru búnir að fá reynslu af því, að atvinnubótavinna, sem framkvæmd er af bæjar- og sveitarfélögum, venjulegast með ríkisaðstoð, með framlögðu fé úr ríkissjóði, vill oft og tíðum skila litlum arði, þó að menn hins vegar séu líklega sammála um, að hún sé þó tiltækilegri úrlausn í atvinnuleysisvandamálunum heldur en að taka hið atvinnulausa fólk hreint og beint á framfærslu hins opinbera. Það er þó vitað, að ekkert verðmæti kemur upp í framfærslueyrinn. En atvinnubótavinnan hrekkur skammt. Og þá er spurningin: Hvernig á að sjá fyrir því fólki, sem ekki á þess kost að leggja fram vinnuorku sína í þjónustu þjóðfélagsins og verður þannig vanmegnugt þess að sjá fyrir sér og sínum? Það eru ekki áhyggjur af þessum málum þar, sem nægur skipastóll er og næg atvinnutæki í landi, nema því aðeins að afli bregðist gersamlega, en aflatregða undanfarinna ára hefur víða valdið því, að það er fjarri því á ýmsum stöðum, að nægilega margir vélbátar séu í rekstri til þess að fullnægja í fyrsta lagi atvinnuþörf viðkomandi staðar og í öðru lagi til þess að þeir geti með þeim lélegu aflabrögðum séð fiskvinnslustöðvum viðkomandi staðar fyrir hráefnum til vinnslu. Og þá gerist það, að fólkið gengur vitanlega atvinnulaust og stórkostleg atvinnutæki eru ónotuð. Á öðrum stöðum er ekki hægt að bjarga því við að afla fiskiðnaðarfyrirtækjunum hráefnis með vélbátaútgerð, vegna þess að það er orðið svo langsótt á fiskimið, að það er ekki unnt að ná til aflans með vélbátum. Þá hefur á nokkrum stöðum verið bætt úr þessu með kaupum togara, sem annaðhvort einstaklingar eða einstök bæjarfélög hafa keypt og rekið. Menn gerðu sér vonir um, að nýsköpunartogararnir mundu bæta úr atvinnuleysisvandamáli þeirra staða, sem þeir fóru til, en þær vonir hafa að verulegu leyti brugðizt víðast hvar. Rekstri þeirra hefur verið hagað þannig, eins og alkunnugt er, að þeir hafa flutt aflafeng sinn á erlendan markað sjálfir, gersamlega óunninn, og þannig skapað mjög litla atvinnu í landi. Það er fullyrt, að þeir eigi ekki annars kost, því að lánastarfsemi bankanna sé hagað á þann veg, að þeir fái ekki nægilegt rekstrarfé til þess að geta átt sjálfir aflafeng sinn, legið með hann í fleiri eða færri mánuði og kostað vinnslu hans. Hins vegar fá þeir greitt út í hönd andvirði aflans, ef þeir sigla með hann á erlendan markað. Það virðist ekki, að hæstv. ríkisstj. hafi getað haft þau áhrif á stefnu bankanna í þessum málum, að hægt yrði að beita nýsköpunartogurunum almennt sem atvinnusköpunartækjum í sambandi við fiskiðjuverin, en það hefði vitanlega verið það langsamlega æskilegasta og leyst vandamál þeirra staða, þar sem slíkir togarar eru gerðir út. Það getur ekki heitið, að það sé nema einn kaupstaður á Íslandi, sem hefur notað nýsköpunartogarana til öflunar hráefnis fyrir hraðfrystihúsin og hefur með því móti gerbreytt atvinnuástandi þess kaupstaðar, en þetta er Akraneskaupstaður. Aðrir telja sig ekki geta þetta og bera aðallega fyrir sig, eins og ég áður sagði, rekstrarfjárskortinn. Það hafa því orðið erlendir verkamenn, en ekki íslenzkir, sem hafa fengið vinnu við afla þessara íslenzku skipa, en atvinnuleysið aftur blómgazt á Íslandi samtímis. Það er afar hætt við því, að það verði svo í næstu framtíð, að nýsköpunartogararnir verði að nokkuð miklu leyti látnir sækja afla á fjarlæg mið og fara með hann óunninn til markaðslandanna. Það verða því ekki byggðar sterkar vonir á því, að þeir bæti úr atvinnuleysisvandamálinu umfram það, sem þeir hafa gert núna á seinustu árum, sem er allt of lítið, eins og ég hef tekið fram. Þá hefur verið stungið upp á því, og þeirri skoðun virðist vaxa fylgi frá ári til árs, að Íslendingar kaupi sér nokkra togara af smærri gerð, en nýsköpunartogararnir eru, ekki stærri en 200–300 tonna skip, og geri þá beinlínis út með það fyrir augum, að þeir leggi aflann á land á ýmsum stöðum eftir atvinnuþörf og verkefnaþörf fiskiðjuvera. Ef þessi skip væru keypt af einstaklingum og rekin af þeim, þá yrði verkefni hvers slíks skips aðeins það að bæta úr atvinnuþörf og fullnægja fiskvinnslumöguleikum einhvers eins staðar. Sama yrði niðurstaðan, ef þeir yrðu keyptir og reknir sem bæjarfyrirtæki. Það er því ekki af prinsipástæðum, sem við flm. þessa frv. leggjum til, að þessir togarar verði reknir af ríkinu, heldur af hinu, að þeir gegni því hlutverki að leggja afla á land, kannske á 2–3 höfnum norðanlands í einni veiðiför og svo kannske á 2–3 höfnum vestanlands í annarri veiðiför og ef til vill afla á 2–3 Austfjarðahöfnum í þeirri þriðju. Þessu er ekki hægt að koma fyrir, nema því aðeins að þetta séu skip, sem séu eign ríkisins, undir stjórn manna, sem valdir væru af ríkinu til þess að leysa þetta þjóðfélagslega vandamál hinna ýmsu staða, sem ríkið vitanlega hefur skyldur við. Það er af þessum ástæðum og þessum ástæðum einum, sem við í þessu frv. leggjum til, að ríkisrekstrarfyrirkomulagið sé viðhaft. Við getum ekki séð, að hin önnur rekstrarform, einstaklingsrekstur eða bæjarútgerð, geti átt þarna við, svo að skipin næðu þeim tilgangi sínum, sem markaður er í þessu frv. Ég get upplýst það, að í skýrslum þeim, sem atvinnumálanefnd ríkisins hefur nú fengið frá mörgum bæjarfélögum og kauptúnum, þar sem lagðar hafa verið fram till. frá sveitarstjórnum og atvinnumálanefndum viðkomandi staða, hefur mjög víða verið till. um það, að þar þyrfti að leggja afla á land úr togurum þann tíma ársins, sem ekki sé hægt að stunda fiskveiðar á þeim vélbátaflota, sem á stöðunum sé. Sumir þessir staðir hafa ekki hafnarskilyrði til þess að geta afgreitt nýsköpunartogara, en hefðu hins vegar hafnarskilyrði til þess að geta afgreitt togara, sem væru ekki stærri en 200–300 tonn. Sumir þessara staða eru þannig settir með hraðfrystihúsakost, að þeir gætu ekki tekið við svo stórum farmi sem nýsköpunartogararnir koma með úr einni veiðiför, en gætu hins vegar ráðið við farm smærri togara, sem þess vegna hefðu styttri útivíst hverju sinni og kæmu með minni aflafeng í einu. Að þessu tvennu leyti mundu smærri togarar miklu betur fullnægja þeim skilyrðum, sem eru fyrir hendi, einkanlega í kauptúnunum, og leysa betur þetta vandamál heldur en unnt væri nema með stórkostlegum umbótum, stækkun fiskiðjuvera og umbótum á hafnarmannvirkjum, ef nýsköpunartogurunum væri ætlað að leysa vandann. Þá er það svo með ýmis hinna smærri kauptúna, að þar eru kannske ágæt skilyrði meira en helming ársins til þess að afla fisks á smærri vélbátum og sjómannastéttin þar hæfir nokkurn veginn þeim vélbátaflota, sem til er. Ef nú væri fenginn togari í svona kauptún og ætti að manna hann út þaðan og hann væri í einkaeign eða bæjarrekstri, þá má búast við, að fyrst í stað sköpuðust af því vandkvæði, að meginþorri sjómannanna færi á togarann og vélbátaflotinn stæði svo mannlaus eftir, og drægi þannig úr framleiðslugetu þess flota, sem fyrir er, og það væri hvergi nærri gott. Hitt hentaði þá betur, að ríkistogari kæmi þar að landi þann hluta ársins, sem vélbátaflotinn væri ekki í gangi, og legði þar afla á land til þess að skapa atvinnumöguleika fyrir verkafólkið á landi. Það kom t. d. fram í sambandi við togaramál Húsvíkinga. Þeir gerðu grein fyrir því, að það væri mjög þýðingarmikið fyrir þá að halda úti vélbátunum, sem þar væru, vor og sumar og fram á haust, en eftir að komið væri fram í októbermánuð, væri engin leið að ná á fiskimiðin með vélbátunum, sem þar væru staðsettir, fyrr en aftur kæmi fram í marz- eða aprílmánuð, og á þessum tíma væri þess vegna staðbundið atvinnuleysi í Húsavík og þyrfti að vera hægt að leggja togaraafla þar á land. Það yrði vissulega miklu minni röskun í þessu kauptúni með því móti, að sjómennirnir af vélbátaflotanum færu ekki á togara, sem ætti þar heima, heldur héldu áfram sínum atvinnuvegi 7–8 mánuði ársins, en atvinnulífinu væri séð borgið eða því veitt nauðsynleg aðstoð með því, að lagður væri á land aflafengur ríkisrekins togara yfir vetrarmánuðina. Þannig eru margir staðir, að það þarf að fá verkefni fyrir hraðfrystihúsin og verkefni fyrir atvinnulaust fólk yfir vetrarmánuðina. Á öðrum stöðum þarf að sinna þessu hlutverki yfir sumarmánuðina. T. d. á Vestfjarðahöfnunum ýmsum skapast atvinnuleysistímabil jafnaðarlega yfir sumarmánuðina. Þá fá hraðfrystihúsin ófullnægjandi hráefni frá vélbátum þar vestur frá. Meginhluti vélbátaflotans hefur þá oftast nær verið á síldveiðum í öðrum landshluta og ákaflega rýr atvinna oft hjá fólkinu, sem eftir er í kauptúnunum vestanlands, einmitt á sumrin. Þannig gæti hlutverk ríkisrekins togara skipt um stað nokkuð eftir árstíðum. - togarinn fullnægt sínu hlutverki yfir vetrarmánuðina í einum landshlutanum og á sumrin eða á vorin í öðrum. Ég hef með því, sem ég hef nú sagt, gert í fyrsta lagi grein fyrir meginefni frv. og í öðru lagi rætt það, hvers vegna við teljum, að þessir togarar þurfi að vera ríkisins eign, þegar þeir eru að inna það almenna þjóðfélagslega hlutverk af hendi að koma í veg fyrir atvinnuleysi, hvar sem það gerir vart við sig í landinu. Í þriðja lagi hef ég reynt að gera grein fyrir því, hvers vegna þeir komi að almennari notum, en jafnvel hinir stóru og fullkomnu nýsköpunartogarar okkar og hvernig þeir falli betur inn í það atvinnulíf, sem á vissum tímum árs er í kauptúnum og sjávarþorpum og togaraútgerðin, sem ætti að bæta úr atvinnuleysisástandinu vissan tíma árs, mætti þá ekki trufla eða raska, og hef komizt að þeirri niðurstöðu, að þessu öllu verði bezt náð með því, að ríkið ráðist í að kaupa ekki færri, en fjóra 200–300 tonna dieseltogara og geri þá út með þetta hlutverk fyrir augum. Ríkið hefur ekki getað komizt hjá því á undanförnum árum að verja milljónum til þess að hlaupa undir bagga með kaupstöðum og kauptúnum vegna atvinnuleysis, og hefur því verið varið ýmist til styrktar við vélbátaútgerð ellegar til þess að framkvæma miður arðsama atvinnubótavinnu. Ég mundi vilja gera mér vonir um það, að ef ekki tækist svo lánlega til, að slík útgerð nýtízku skipa, sem þannig ættu að vera ódýrari í rekstri, en hinir eldri togarar, gæti verið rekin hallalaus, þá mætti þó a. m. k. gera sér vonir um það, að halli þeirra yrði ekki meiri en þeim fjárfúlgum nemur, sem þjóðfélagið hefur nú á undanförnum árum varið til þess að reyna að draga úr atvinnuleysinu, þegar það hefur skapazt og verið komið í algleyming, og þó ekki tekizt nema að sáralitlu leyti að bæta úr því. Það er ömurlegt að horfa upp á það framvegis eins og hingað til. að atvinnufyrirtæki, sem annaðhvort einstaklingar eða sveitarfélög eru búin að binda of fjár í, séu lítt eða ekki notuð og fólkið atvinnulaust allt í kringum þessi fyrirtæki. Mér virðist og okkur flm. þessa frv., að það væru miklu ánægjulegri afskipti af þessum málum fyrir ríkisstj. á hverjum tíma að bæta úr þessu hvoru tveggja með myndarlegum aðgerðum heldur en að vera sífellt að leggja fram stórfé í þessu skyni, án þess að geta þó nokkurn tíma ráðið við atvinnuleysisvofuna, sem alltaf skýtur upp kollinum frá ári til árs þrátt fyrir þá viðleitni, sem sýnd hefur verið af hendi ríkisins í því formi, sem gert hefur verið til þessa. Ég vil vona, að vilji hv. þm. til þess, að ríkisvaldið geri myndarlega tilraun til þess að fyrirbyggja atvinnuleysi með þessum hætti, sem hér er lagt til, fái góðar undirtektir og frv. verði afgr. á þessu þingi. Þm. eru vissulega búnir að fá góðan tíma til þess að átta sig á þessu máli, þar sem málið er nú flutt í þriðja sinn og viðhorfið hefur á þeim tíma vissulega breytzt í þá átt, að þörfin er brýnni, nú en nokkru sinni fyrr. Atvinnuleysið er alvarlegra nú en það hefur verið nokkru sinni fyrr, a. m. k. nú í mörg ár. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði, þegar þessari umr. lýkur, vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.