Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Við munum það, að á s. l. ári var verð á síldarmjöli ákveðið 32 kr. hver 100 kg, en það verð gilti til 1. sept., síðan hækkaði mjölið. Nú í ár verða menn að kaupa mikið síldarmjöl, en hins vegar hafa menn mjög takmarkað húsrúm, og það er útilokað, að menn geti náð öllu því síldarmjöli, sem þeir þurfa, fyrir 1. sept. Ég hef pantað mikið síldarmjöl fyrir það kaupfélag, sem ég veiti forstöðu, en hins vegar veit ég, að það er mjög takmarkað húsrúm og því ekki hægt að taka á móti öllu þessu mjöli fyrir 1. sept. Það er ekki í þessari till. tekið fram, til hve langs tíma þetta verð skuli gilda, en ég ætlast til þess, að það verði ekki eins þröngur stakkur skorinn í þessu efni eins og á s. l. hausti og mönnum verði gefinn kostur á því að fá mjölið með lága verðinu yfir ,lengri tíma heldur en á s. l. hausti.

Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Ég hafði sent hæstv. forseta orð um það, að málið yrði ekki tekið fyrir á meðan ég væri fjarstaddur, en sú orðsending hefur víst fyrirfarizt. Nú er mér sagt, að tveir hv. þm. hafi tekið til máls, en ég býst ekki við, að það geri mikinn baga. Ég skal geta þess sem frsm. þessa máls, að fjvn. er öll sammála um að mæla með því, að þáltill. hæstv. forsrh. verði samþ. og þó með breyt. á einu orði í fyrirsögn hennar. Þó hefur einn nm. komið með brtt., sem hann hefur nú talað fyrir. Við hinir nm. töldum hins vegar rétt að miða greiðslu ríkissjóðs við almennt markaðsverð á síldarmjöli erlendis, en fara ekki eftir hinu margvíslega verðlagi, sem kann að eiga sér stað á erlendum markaði. Þess vegna held ég, að það sé rétt að fara þá leið, sem till. sjálf greinir. Enn fremur tel ég vafasamt, hvort rétt væri að binda sig við ákvæði síldarverksmiðjul. frá 1938. Þar er t. d. ekki gert að skyldu, að síldarverksmiðjurnar afgreiði pantanir fóðurbirgðafélaga og einstakra manna eða verzlana. Þar er einnig talað um það, að pantanir skuli komnar fyrir 30. sept. og greiðsla fyrir 30. nóv. Greiðsludagur ætti ekki að valda neinum erfiðleikum, en ég hygg, að heppilegt geti verið að draga nokkuð á langinn að panta mjölið, ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi. Þess vegna taldi n. ekki rétt að binda sig við ákvæði þau, sem felast í síldarverksmiðjul,, heldur þau, sem felast í aðaltill. Þá telur n. líka rétt, að þeir, sem keyptu gamalt síldarmjöl í vor, sæti ekki hærra verðlagi á gamla mjölinu, sem þeir telja lakara, heldur en þeir, sem nú kaupa nýtt mjöl. Í rauninni hafa þeir sætt lakari kjörum, sem keyptu gamla mjölið, en um það atriði þýðir ekki að deila hér. Þá vill n. beina því til ríkisstj., að hún geri sitt ýtrasta til þess að sjá um, að aðrar verksmiðjur en ríkisverksmiðjurnar láti bændur hafa mjöl eftir því, sem hagkvæmast er með flutning. T. d. gæti síldarverksmiðjan á Seyðisfirði selt bændum á Fljótsdalshéraði mjöl. Það er nauðsynlegt að haga dreifingu mjölsins þannig, að flutningskostnaður verði sem minnstur. Mat þyrfti að fara fram á mjölinu. N. leggur til, að till. á þskj. 2 verði samþ. með þeirri einu breyt., sem í rauninni þyrfti ekki að koma til atkv., því að hún er alveg sjálfsögð.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég held, að það geti tæplega verið rétt að samþ. brtt. hv. þm. Ísaf., því að hún getur valdið misskilningi frekar en hitt. Meining hans í till. um verðið virðist vera þetta : Að það er kunnugt, eftir því, sem ég bezt veit, að það er nokkurt magn af síldarmjöli, sem selt er fyrir hátt verð, og tilgangurinn með till. er sá, að það, sem selt verður til fóðurbætis, þurfi ekki að koma undir þetta hæsta verð. En hins vegar, ef það er svo, að þetta verð, sem um er samið, verður hærra en yfirleitt má gera ráð fyrir, að fáist fyrir síldarmjölið, þá er augljóst, að bað getur valdið deilum, hvað er markaðsverð, og eins þó að till. hv. þm. Ísaf. verði samþ. Þess vegna held ég, að það sé rétt að halda sig við aðaltill. eins og hún er.



Ég held, að það væri hreinlegra að samþykkja brtt. mína, til þess að hæstv. stj. hafi eitthvað að halda sér við í þessu efni. Sé svo, að ekki sé hægt að selja meira magn af mjöli fyrir það verð, sem búið er að ákveða, heldur en það, sem samningar hljóða upp á, þá er það vitanlega ekki markaðsverð fyrir annað en það, sem selst með því verði. Afganginn yrði þá að selja á annan stað einhverju öðru verði, og réttlátt er þá, að það verð gildi, sem hægt er að fá fyrir mjölið annars staðar á hverjum tíma. Það er ákaflega fjarri því, að ég sé með þessari till. að reyna að snuða ríkisstj. Ég tel hins vegar, að um þetta séu ekki nógu skýr ákvæði í þáltill. Út af því, sem hv. frsm. n. sagði, skal ég geta þess, að ég veit satt að segja ekki betur en ég hafi áskilið mér rétt til þess að bera fram brtt. Það er ekki alveg rétt með farið hjá hv. frsm., að n. hafi tekið afstöðu til þessarar brtt. Hún gerði það a. m. k. ekki á þeim fundum, sem ég sat. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um. þetta. Ég mun fylgja þessari till. og treysti því, að hún nái samþykki.



Ég heyrði það á orðum hv. frsm., að hv. n. hefur fjallað um þessa till. Hún hefur lagt áherzlu á að gefa kost á því, að síldarmjölið fáist með þessum kjörum frá fleiri síldarverksmiðjum en ríkisverksmiðjunum eftir því, sem við verður komið. En það er annað atriða sem ég vildi vekja athygli á, og það er það, að gætt verði hagsýni við dreifingu mjölsins. Í því sambandi vil ég beina orðum mínum til hæstv. ríkisstj. og forstöðumanns Skipaútgerðar ríkisins. Ég vil þá beina þeirri spurningu til þessara aðila, hvort ekki mætti koma málum þannig, að strandferðaskip ríkisins hagi ferðum sínum svo, að hentugt verði að flytja þessa vöru til aðalhafna með þeim. Þetta veit ég, að sunnanlands hefði mikla þýðingu. Ég hafði orð á því við fyrri umr. málsins, hvort ekki gæti komið til athugunar, að skip, sem stunda síldveiðar, flyttu síldarmjölið með sér um leið og þau færu til heimkynna sinna. Ég hef bent á þetta sem möguleika, en kunnugir menn segja, að líkur séu til þess, að síldveiðitíma verði svo snemma lokið, að þetta fái illa samrýmzt, t. d. ef líkur væru til að síldarskipin hættu veiðum 6.–12. sept. og flyttu heim með sér farm af síldarmjöli. Hvar er þá geymsla fyrir vöruna eins og nú standa sakir, unz bændur þurfa að nota hana? Þetta er ekki þægilegur tími. Það er þess vegna höfuðnauðsyn, að skip ríkisins fengju áætlun sem næst þeim tíma, er varan yrði sótt, en það yrði eðlilega í sláturtíðinni frá byrjun október og fram eftir þeim mánuði. Ég veit t. d. um þetta hér á Suðurlandi, að fénaður mun einkum fluttur til slátrunar í bifreiðum, og mjölið þá tekið heim á þeim bílum, sem annars færu að heita tómir. Ég hef átt tal um þetta við marga, sem telja þetta hið bezta fyrirkomulag, sem hægt sé að hafa á þessum flutningum. Ef svo tækist til með góðri forsjá, að skip ríkisins flyttu mjölið suður á þessum tíma, svo að taka mætti það að kalla frá skipshlið á flutningabílana, þá væri að þessu mjög mikið hagræði, í stað þess að útvega fyrst geymslupláss og láta bændur síðan þurfa að kaupa sérstaka leigubíla. Ég legg því ríka áherzlu á þetta og skal geta þess hér, að ég hef átt tal við forstjóra Sláturfélags Suðurlands um málið. Ég skal svo ekki hafa lengra mál um þetta. Vil ég aðeins segja að lokum, að þótt reynt yrði í lengstu lög að komast hjá að teppa geymslur, þá yrði þeirra þó þörf, er á liði, því að vitanlega eru ekki allir bændur búnir að ákveða fóðurbætiskaup sín þegar að haustinu. Þess vegna er höfuðnauðsyn að hafa fyrirliggjandi birgðir fram yfir pantanir.

Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Það er rétt hjá hv. þm. Ísaf., að fjvn. tók ekki brtt. hans fyrir á fundi. En eftir því sem mér skildist, þá held ég, að n. telji þó rétt að halda sér við upprunalegu till., en ekki brtt. hv. þm. Ég hef borið þetta atriði undir hvern einstakan nm. eins og mér var skylt, áður en ég lýsti yfir nokkru um skoðun þeirra. Þetta vildi ég leiðrétta, og vona ég, að því verði ekki andmælt. Einnig vænti ég þess, að ekki verði meira vafstur um þetta mál. Þá vildi ég og ítreka það, sem komið hefur fram, að stj. geri bændum svo hægt fyrir um flutningana sem ástæður frekast leyfa.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Það verður að sjálfsögðu, eins og tveir hv. þm. hafa nú óskað eftir, reynt að greiða fyrir flutningi á síldarmjölinu, og er nauðsynlegt, að náin samvinna verði um þetta milli verksmiðjanna og Skipaútgerðar ríkisins. Annars skal ég ekki fara nákvæmlega út í þetta að svo stöddu. Það hefur verið nokkuð um þetta talað, og mun allt gert til þess að greiða flutninginn. Enda er það í allra þágu, eins og skipsrúm er nú, að þessu verði komið sem haganlegast fyrir, svo sem að flutningurinn verði sem stytztur. T. d. get ég sagt það, að þegar er farið að semja við verksmiðjuna á Seyðisfirði um að sjá fyrir mjöli á Austfirðina. Um brtt. hv. þm. Ísaf. vil ég segja, að ég fæ ekki séð, að hún sé flutt af sanngirni. Það er nú þannig, þegar samið er um sölu ákveðins magns af einhverri vöru, að þá kemur ýmislegt til greina, eins og títt er í samningum, ýmsar ívilnanir og tilslakanir. Ef nú hins vegar framleitt er meira en samið var um, þá verður til tvenns konar verð, samningsverð og afgangsverð. Það væri engin sanngirni í, að verksmiðjurnar fengju meira fyrir það mjöl, sem þær selja á innlenda markaðinum, en það, sem þær hafa samið um sölu á til útlanda. Það getur líka orkað tvímælis, hvaða verð sé í rauninni á mjölinu, þegar það er keypt. Þá gæti og orðið flókinn reikningur, hvað hefði verið afhent á þessu verðinu og hvað á hinu. Enn getur og verið óvíst um hið almenna markaðsverð. Nei, það verð, sem bæta á síldarmjölið upp í vegna sölu innan lands til fóðurs, verður að reiknast samkv. meðaltalstölu sölunnar það ár eða tíma, sem um ræðir. Mér virðist þessi brtt. sízt gera málið einfaldara né að verksmiðjurnar eigi heimtingu á því, sem þar um ræðir.



Ég get raunar verið hæstv. atvmrh. þakklátur fyrir að hafa tekið af mér ómak og útskýrt brtt. mína. Það er vitanlegt, að hið almenna markaðsverð þarf ekki endilega að vera samningsverð, heldur verð á opinberum markaði. Þeir, sem annars hafa fengizt við sölu síldarmjöls, vita vel, að jafnan er hægt að vita, hvert er markaðsverð þess. Ég vildi mælast til þess við hæstv. stj., að hún endurskoði ákvarðanir sínar um þetta.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég fæ ekki annað séð en sama meining sé í brtt. og upphaflegu till., og tel því enga ástæðu til að samþ. hana.

Flm. (Helgi Jónasson) : Herra forseti. - Eins og öllum er kunnugt, var lítið flutt inn af bifreiðum árin 1939 og 1940, því að þá var mikill skortur á erlendum gjaldeyri. Var því mikill skortur á bifreiðum hér á landi, þar sem ekki var hægt að bæta í skörðin jafnframt því er eldri bifreiðir slitnuðu. Svo eftir að stríðið skall á, fluttist nokkru meira af bifreiðum til landsins, og var þó strax auðsætt, að eftirspurnin mundi verða meiri en hægt væri að fullnægja, og var því skipuð tveggja manna n. til þess að hafa bifreiðaúthlutun á hendi ásamt forstjóra bifreiðaeinkasölunnar. Þessir menn sömdu till. um það, hverjir skyldu fá bifreiðir þær, sem til landsins fluttust, sem voru aðallega vörubifreiðir, og var till. þeirra oftast fylgt. En þegar fór að koma fram á árið 1942, varð talsverð breyting á þessu, og reyndist það svo, að endanlegt úthlutunarvald var hjá hæstv. ríkisstj., aðallega fjmrn. Fór nú svo, að þeir, sem vildu fá bifreiðir, tóku að sækja fast á fjmrn. En þetta teljum við flm. illa farið, því að við vitum, að fjmrh. er önnum kafinn við önnur störf og getur illa sinnt þessu starfi, enda teljum við það miður vel við eigandi, að hann sé að fást við þetta. Þess vegna förum við fram á, að Alþ. kjósi þriggja manna n., er hafi fullnaðarvald til að ákveða, hverjir skuli fá bifreiðir þær, sem einkasalan flytur inn, og þar á meðal þær, sem nú eru komnar í höfn og munu vera vörubifreiðir flestar. Það er vitað, að undanfarið hefur verið mikið brask með bíla. Þeir, sem fengið hafa nýja bíla, hafa selt gamla bíla, er þeir áttu áður, við okurverði, en þeir, sem keyptu, hafa orðið að sætta sig við þetta, af því að þeir gátu ekki fengið nýja bíla. Til þess að koma í veg fyrir þetta, leggjum við til, að bifreiðaeinkasalan fái þessar bifreiðir til kaups eftir réttu mati og geti síðan selt þær við hæfilegu verði. Eins og kunnugt er, hefur orðið mikil óánægja með úthlutunina að undanförnu, og vil ég ekki kasta skuldinni á hæstv. fjmrh. einan. En slík úthlutun er mjög vandasöm, og viljum við losa hann við þennan vanda. Ég sé, að fram er komin brtt. á þskj. 88 frá hv. 2. þm. Reykv. (EOl). Hann vill, að Sþ. kjósi 2 menn í þessa n., en þriðji maðurinn sé skipaður af ríkisstj. eftir till. bifreiðastjóra í Rvík, og get ég fyrir mitt leyti vel fallizt á þetta.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég er hv. 1. flm. þakklátur fyrir þá umhyggju, sem hann og hv. meðflm. hans bera fyrir minni velferð, er þeir vilja losa mig við þann vanda, sem hv. þm. minntist á. En um þessa þáltill. er það að segja, að ég skal ekki amast við henni. Þó verð ég að geta þess, að nokkurrar vanþekkingar gætir í grg. till. og eins í ræðu hv. frsm. Hv. þm. segir, að úthlutunin sé að mestu leyti komin í hendur fjmrn., en ég veit ekki betur en n. hafi annazt úthlutunina alla tíð, síðan einkasalan var stofnuð, og var sá háttur ekki tekinn upp fyrst á síðasta hausti. Það er nú auðvitað sjálfsagt að fara eftir till. n., eftir því sem hægt er, en það verður að athuga, að hingað hafa ekki flutzt nærri því nógu margar bifreiðir til þess að fullnægja úthlutun hennar. Frá síðustu úthlutun n. eru liðnir 8 mánuðir, en á þessu tímabili hafa skapazt ýmsar þær aðstæður, sem n. gat ekki séð fyrir eða tekið til greina. T. d. má benda á það, að meira og meira af bifreiðakosti bifreiðastöðvanna hefur komizt í hendur setuliðsins, svo að mörg fyrirtæki hafa komizt í þrot með ökutæki, og verður ekki komizt hjá því að gera eitthvað við þessu. Því hefur reynzt nauðsynlegt að úthluta um 40 bifreiðum utan úthlutunar n. Sumum þessara bifreiða hefur verið úthlutað til opinberra framkvæmda svo sem vegagerða, þar sem mikil vandræði hefðu annars verið á framkvæmd nauðsynlegra starfa. Það má ef til vill segja, að rétt hefði, verið að kalla n. saman til þess að ákveða um þetta, en ég taldi þess ekki þörf. En þetta sýnir þann misskilning, sem fram kemur hjá hv. 1. flm.

Einar Olgeirsson : Ég ætla ekki að tefja umr. með því að fara að ræða bifreiðaúthlutunina, því að það yrði of langt mál, enda skiptir það mestu máli í þessu sambandi að finna réttláta aðferð til bifreiðaúthlutunar. Ég hef þess vegna borið fram till., þar sem gert er ráð fyrir, að bifreiðastjórar fái að ráða nokkru um úthlutunina. Mér finnst ekki nema sjálfsagt, ef skipa á þriggja manna n. til að annast úthlutun þessa, að bifreiðastjórar fái að ráða einum manninum í hana. Meðal bifreiðastjóra hefur, eins og kunnugt er, orðið vart allmikillar óánægju vegna úthlutunarinnar að undanförnu. Ég legg því til, að ríkisstj. skipi þriðja manninn í n. eftir tilnefningu bifreiðastjórafélagsins Hreyfils í Reykjavík, en varamaður þessa þriðja manns sé skipaður eftir tilnefningu Þróttar, félags vörubifreiðastjóra, svo að fulltrúi Hreyfils víki sæti fyrir fulltrúa Þróttar, þegar úthluta skal vörubifreiðum. Þá er í till. ákvæði um reglu þá, sem fylgja skal við úthlutunina, og er ætlazt til, að tveir þriðju hlutar þeirra fólksflutningabifreiða, sem inn eru fluttar, fari til atvinnubílstjóra eða bifreiðastöðva. Ég hef fyrir satt, að þessari reglu hafi verið fylgt áður, og er gott, að n. hafi eitthvað til að styðjast við í þessu efni.

Flm. (Sigfús Sigurhjartarson) : Herra forseti. Ég hef borið fram till. á þskj. 36 ásamt hv. þm. Seyðf., hv. þm. V.-Sk. og hv. 5. þm. Reykv. Þar er farið fram á, að Alþ. heimili ríkisstj. að verja á þessu og næsta ári úr ríkissjóði allt að 250 þús. kr. til þess að stofna drykkjumannahæli. Ég þykist vita, að allir hv. þm. muni vera svo sammála um þetta, að ekki þurfi annað en vísa til grg. fyrir till. Þó vil ég geta þess, að ég hef fengið umsagnir frá sakadómara, lögreglustjóra og landlækni, og eru þeir allir sammála um. það, að þetta sé hið mesta nauðsynjamál. Legg ég svo til, að till. verði vísað til fjvn.

Forseti (GSv) : Þess skal getið, að 4. og 5. dagskrármál eru sama efnis og það, sem nú hefur verið tekið til umr. Það er mælzt til þess, að umr. fari fram um öll þessi mál í einu, ef unnt er, ef það gæti stytt umræðutímann, og skal bent á, að örlögum 3. málsins munu hin tvö að mestu sæta.

Flm. (Einar Olgeirsson) : Herra forseti. - Við sósíalistar höfum leyft okkur að flytja hér sömu till. og við fluttum á síðasta þingi óbreytta. Hún miðar að því að fela stj. að gera samninga við verkalýðinn til þess að tryggja framleiðsluna og landvarnarvinnuna. Er við fluttum þessa till. á síðasta þingi, var stefna stj. þveröfug við efni hennar. Sú stefna birtist bezt í gerðardómnum, í stað þess að við vildum samvinnu við verkalýðinn. Nú sé ég, að hér eru komnar fram tvær till. frá tveimur öðrum þingflokkum, sem stefna í sömu átt og okkar till., hvetja til samvinnu við verkalýð tandsins. Þetta sýnir, að hv. Alþ. er nú farið að skiljast, að þjóðinni farnast þá fyrst vel, að verkalýður hennar sé ekki sniðgenginn. Aðeins einn flokkur, Framsfl., hefur enn ekki lært þennan sannleika. Í sambandi við skort á fólki í sveitavinnu, sem þessi flokkur stagast á, vil ég segja það, að það var hægt að bæta úr því á síðasta þingi, ef samið hefði verið við verkalýðinn, í stað þess að sýna honum hnefann. En þetta er ekki enn of seint, þótt seint sé. Verkalýðurinn bauðst beinlínis til þess í fyrra að taka upp þessa samvinnu, sbr. tilboðið frá Dagsbrún. En því var aldrei einu sinni svarað. Að vísu átti stj. þá að hætta við gerðardómsl. Það var eðlileg forsenda fyrir samvinnu. Og nú er svo komið, að sú stj., er tók við í vor, hefur að nokkru farið inn á þá braut að byrja samvinnu við verkalýðinn. Hún hefur látið launahækkanir óátaldar og er nú að afnema gerðardóminn. Þó teldi ég betur farið, ef djarfar hefði verið gengið til verks. Þá hefði aldrei komið til þeirrar vinnustöðvunar við vöruuppskipun, sem nú stendur yfir. Ég drep á þetta til þess að sýna, hversu nauðsynlegt það er, að stj. líti raunhæfum augum á þessi mál og taki tillit til þess, að verkalýðurinn er nú orðinn sterkasta stétt þessa lands. En það er um eitt mál sérstaklega, sem nú greinir á. Ég geri það hér að umtalsefni, þar eð ætlazt er til, að umr. fari fram samhliða um 3 mál. Það er till. frá þremur þm. Sjálfstfl. Í grg. hennar er gengið út frá því, að vinna hjá setuliðinu sé látin mæta afgangi. Það er nauðsynlegt, að tekin sé afstaða til þessarar vinnu hér á þinginu. Sumir vilja telja hana fjandsamlega Íslendingum. Það kom fram hér á síðasta þingi. En ég held, að þessi afstaða sé í mótsögn við stefnu Alþ. frá í fyrra, er það samdi um herverndina við Bandaríkin. Það er ómögulegt að líta svo á, eftir því sem íslenzka ríkið lýsti sérstaklega yfir í þeim samningi, sem það sem frjálst og fullvalda ríki gerði um herverndina, að því sé þessi vinna óviðkomandi. Nú, þegar við svo að segja daglega fáum heimsóknir af þýzkum flugvélum, hlýtur hver maður að sjá, að okkur er það ekki óviðkomandi, hvort varnir landsins eru í sæmilegu lagi eða ekki, hvort nóg er hér af flugvöllum og hvort hægt er að koma fyrir nægilega miklu af tækjum til að verja landið vel. Og það veltur mikið á því fyrir atvinnuvegi okkar og afkomu, hvort hægt er að verja verzlunar- og útgerðarflota okkar, hafnir og annað slíkt fyrir árásum, ef til kæmi. Það er þess vegna svo, að vinnan hjá hinum erlendu herjum hefur beina þýðingu, ekki aðeins fyrir atvinnulíf okkar, heldur beinlínis fyrir sjálfstæði okkar, og það er skylda okkar, sem höfum gert herverndarsamning, að leggja ekki stein í götu þess, að hægt sé að framkvæma þessa vinnu. Hitt gefur að skilja, að við gerum þá kröfu, að framleiðsla okkar sé tryggð, enda ætti það a. m. k. að vissu leyti að vera í þágu þess ríkis, sem við höfum gert herverndarsamning við, að geta keypt framleiðsluvörur okkar, og ég vit geta þess í þessu sambandi, að það er langt frá því, að það sé nokkur þörf á að draga úr nauðsynlegri framleiðslu Íslendinga vegna þess, að nokkurt vinnuafl er sett í landvarnirnar. Það er varið svo miklu vinnuafli í alveg óþarfa vinnu og mikið vinnuafl, sem alls ekki er notað, að það ætti að hafa nægt til þess, sem upp á vantar til framleiðslunnar. Við getum ekki búizt við, að meðan allur heimurinn stendur í stríði og við gerum samning við stórveldi um að taka að sér hervernd hér og gerum kröfu til, að hún sé fullkomin, verði engin röskun í þjóðlífi okkar. Erlendis er það svo, að vinnuafi kvenna er notað í svo stórum stíl, að í fjölda hergagnaverksmiðja, t. d. í Englandi, mun kvenfólkið vera í meiri hl. En við höfum ekki snert á því að tryggja okkur, að vinnuaflið í landinu væri notað. Við höfum ekki snert á því að skipuleggja verzlun okkar, og að svo miklu leyti sem þvingunum er beitt, eru þær alltaf miðaðar við hag milljónamæringanna á móti hagsmunum alþýðunnar. En eins og ég hef tekið fram, er með frjálsu samkomulagi við verklýðssamtökin hægt að gera hvort tveggja með því vinnuafli, sem til er í landinu: láta í té þá vinnu, sem nauðsynleg er talin til landvarnanna, og tryggja alla nauðsynlega framleiðslu, og það förum við fram á, að sé reynt. Ég ætla ekki að hafa þessa framsögu lengri. Ég býst við, að það sé meiri og almennari skilningur nú en áður á því, að gera eigi frjálsa samninga við verkalýðsfélögin. Ég vænti, að máli þessu verði vísað til allshn., ásamt þeim till., sem um þetta mál fjalla.

Flm. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Ég vil fyrst leyfa mér að geta þess út af orðum hæstv. forseta við næsta dagskrárliðinn á undan (till. um vinnuafl í framleiðsluþarfir), að það var ekki ástæða til að taka til umr. till. þá, sem nú er til umr., bæði af því, að hún fjallar um mörg fleiri atriði en till., sem nú var vísað til allshn., og af því að ekki er heldur viðeigandi, að þrjú mál séu rædd í einu, þó að skyld séu. Ég vil þá, svo að mest sé í samhengi við það mál, sem hér var rætt á undan, víkja að 2. tölul. till. á þskj. 14. Hann fjallar um samninga við verklýðssamtökin, um miðlun á vinnu við verklegar framkvæmdir og samræmingu kaups og kjara þeirra manna, er vinnuna stunda. Till. á þskj. 12 og 27 fjalla að verulegu leyti líka um það sama, og þar sem við flm. erum allir sammála um, að brýna nauðsyn beri til að semja við verklýðssamtökin, þarf ég ekki að rökstyðja það sérstaklega. Ég vil taka það fram, að ég tel sjálfsagt, ef slíkir samningar komast á, að það væri tekið til athugunar um leið, hvernig bezt mætti beina vinnuaflinu til hinna mismunandi starfsgreina, og kemur þá til álita það atriði, sem varð ágreiningur um hér áðan, nefnilega hervarnavinnan. Í till. okkar Alþflm. er það tekið fram, að við óskum eftir samkomulagi að því, er varðar framleiðslustörfin og verklegar framkvæmdir, en þar í getur falizt vinna bæði hjá ríkinu, einstaklingum og varnarhernum. Það þarf ekki að fara út í það, hvort það sé æskilegt eða ekki, að íslenzkir verkamenn vinni að landvörnunum. Við vitum, að þeir gera það, og við verðum að gera ráð fyrir, að eitthvað hljóti að verða leitað eftir íslenzkum starfskröftum til framkvæmda á mannvirkjum, og svo framarlega sem verkamenn hafa ekki atvinnu við annað, sem þeir kjósa heldur að vinna að, munu þeir leita í landvarnarvinnuna eins og hverja aðra vinnu, sem er sæmilega borguð. Það er ekki ljóður á ráði neins manns, þó að hann vinni að landvörnunum hér, einkum ekki eftir að við höfum gert samning við vinsamlegt stórveldi, og ég vil taka undir með hv. flm. till. á þskj. 12. að okkur hér skiptir það óendanlega miklu, hvernig varnirnar eru. Því að mikið er undir því komið, hvernig úrslitin verða í hildarleiknum sjálfum, og er það svo auðsætt mál, að úr því hér eru hervarnir og þær framkvæmdar eftir samningum við íslenzkt löggjafarvald og framkvæmdarvald, er okkur næsta nauðsynlegt, að þær hervarnir séu sem sterkastar og beztar, og ætti sízt að harma það, þótt íslenzkur verkalýður taki þátt í að styrkja, efla og bæta þessar hervarnir. Ég mun ekki ræða þetta atriði nánar, en það, sem fyrir okkur flm. þessarar till. vakir, er að nokkru leyti hið sama og stefnt er að með till. á þskj. 12 og 27, og vænti ég, þar sem við erum sammála um aðalkjarna málsins, að samkomulag geti náðst um viðunandi lausn á því. Í 2. tölul. er vikið að öðru atriði, þ. e., að samræmdur sé aðbúnaður og kjör þeirra, sem þessa vinnu stunda, og er það sjálfsagt að reyna að gera framkvæmdir til þess að samræma kjör og aðbúnað manna sem vinnu stunda í mismunandi atvinnugreinum. Við getum ekki búizt við því, að verkamenn séu viðbúnir því að fara á þennan staðinn eða hinn við verri kjör en þeir ættu kost á annars staðar. Það verður að gera athuganir á því, á hvern hátt sé hægt að gera framkvæmdir, sem miði að því að gera vinnuaflið fúsara til að fara á þá staði, þar sem þess er mest þörf. Það er eitt af því, sem verður að athuga í sambandi við atvinnumálin yfirleitt, að styðja að því, að aðbúnaður manna á mismunandi vinnustöðvum verði sem sambærilegastur, svo að þær ástæður hamli því ekki, að menn leiti frekar til eins staðar en annars, þar sem nauðsynlegt er að fá vinnu á báðum stöðunum. Læt ég svo útrætt um 2. liðinn, en vil óska, að till. verði vísað til allshn. Sþ., og teldi rétt, að n. athugaði, hvort ekki væri hægt að sameina í eitt till. á þskj. 14, 12 og 27, því að það er aðalatriðið, að samkomulag náist um merg málsins. Þá skal ég með nokkrum orðum víkja að 1. tölul. Þar er farið fram á, að stjórnin leiti samninga um kaup og kjör í allri þeirri vinnu, sem framkvæmd er af ríkinu eða stofnunum þess. Það er einn þátturinn í því, sem við Alþflmenn teljum nauðsynlegt og eðlilegt, að leitað sé sem mest samstarfs við verkalýðssamtökin yfirleitt og ekki sízt á þeim erfiðu tímum, sem nú ganga yfir landið, og einn af þeim aðilum, sem hvað helzt á að semja við, eru menn, sem vinna í opinberri vinnu. Þessir menn búa við mesta ófremdarástand, hvað launakjör snertir. Launin eru talsvert mismunandi í vegavinnu, brúarvinnu, símavinnu og við vitabyggingar og oft svo mismunandi á hinum ýmsu stöðum, að ekki er hægt að halda uppi framkvæmdum á einum stað, þótt það sé hægt á öðrum, þar sem þær eru ekki eins aðkallandi. Það hefur farið svo um þessa vinnu eins og aðra, eftir að gerðardómurinn komst á, að það hefur skapazt mikið misræmi um kaup og kjör. Mér er kunnugt um, að flokkur, sem vinnur að vegavinnu í nánd við Reykjavík, hefur nýlega fengið samkomulag við vegamálastjóra um allmiklar kjarabætur. Það varð talsverð kauphækkun og vinnudagurinn styttur niður í 8 stundir. En það munu ekki vera nema tiltölulega fáir hópar, sem hafa gert þetta. og það er víst, að menn á Norður-, Austur- og Vesturlandi eiga eins heimtingu á að fá viðurkenndan 8 stunda vinnudag og þeir, sem vinna á Suðurlandi. En þessir verkamenn hafa brotið ísinn, og umboðsmaður ríkisins hefur gert þennan samning. Að vísu er þetta falið með því að bóka það öðruvísi en það er í raun og veru, því að bókhald vegamálaskrifstofunnar sýnir 9–10 stunda vinnudag, eins og áður var, þótt ekki sé unnið nema í 8 stundir. Þannig hefur ísinn verið brotinn, og svo þarf að gera á fleiri stöðum. Ég álít, að ríkið eigi að leggja stund á það að vera fyrirmyndaratvinnurekandi og greiða verkamönnum sínum viðunandi kaup, jafnframt því sem þeir búi við viðunandi kjör og hafi góðan aðbúnað. Ég hygg svo, að ég þurfi ekki að gera nánari grein fyrir þessum 1. tölul., en geng út frá því, að kaupgjaldið verði samræmt og komið verði á 8 stunda vinnudegi. Ég vík þá að 3. liðnum, um undirbúning tvenns konar löggjafar: um 8 stunda vinnudag og um vinnuvernd. Fyrir mörgum árum hefur 8 stunda vinnudagur verið leiddur í lög víða um lönd, og þeir, sem þekkja sögu verkalýðshreyfingarinnar, vita, að fyrir um ½ öld hófust 1. maíhátíðahöld verkamanna einungis eða aðallega á því, að heimtaður var 8 stunda vinnudagur. Nú þurfa verkalýðssamtökin ekki að hafa kröfugöngur til þess að heimta 8 stunda vinnudag, því að hann er víða í lög leiddur, en Ísland er eitt af þeim fáu ríkjum, sem engin lög hefur um þetta efni. Vinnumáladeild Þjóðabandalagsins safnaði ýtarlegum skýrslum um vinnutíma víða um lönd og vinnuafköst í sambandi við vinnutíma. Yfirleitt sýndu skýrslurnar það, að stytting vinnudagsins niður í 8 stundir, eða jafnvel styttri vinnutími, minnkaði ekki afköst verkamannanna. Og við nákvæma skýrslusöfnun hefur það komið í ljós, að vinnuafköst verkamannanna minnka ekki, þótt vinnutíminn sé hóflegur. Ég vil benda á þetta til athugunar fyrir þá sem hafa sérstök atvinnurekendasjónarmið, en þeir ættu að láta sér nægja með það, að afköstin minnka ekki, þótt vinnutíminn sé styttur. Það þarf ekki að tala um það, hve ánægjulegt það er fyrir verkamennina að geta haft stuttan vinnudag, en geta samt látið jafnmikið eftir sig liggja. Ég vil taka það fram, að í ýmsum atvinnugreinum er svo háttað, að ekki er hægt að koma við 8 stunda vinnudegi. Að öðru leyti skírskota ég til till. og grg. Síðasti liður till. er um vinnuvernd, þ. e. alls konar eftirlit á vinnustöðvum, eftirlit með vélum o. þ. h. Víða um lönd er þetta eftirlit með vélum fyril löngu komið í fullkomið form. Hér á landi er mjög lausleg löggjöf um þetta eftirlit, og hygg ég, að lítið eða ekkert hafi verið framkvæmt af þessu eftirliti í seinni tíð. En það er nauðsynlegt, að þetta eftirlit sé framkvæmt, til þess að draga úr áhættu verkamannanna við þá vinnu, sem væri þeim hættuleg, ef ekki væru gerðar sérstakar öryggisráðstafanir. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa till. okkar á þskj. 14, en óska, að henni verði vísað til allshn., og vil skjóta því til n., að 2. tölul. okkar till. og hinar tvær till., sem ég nefndi áður, verði teknar til athugunar samtímis, og munum við allir flm. geta sameinazt um till., og það því fremur, sem fyrir okkur vakir í höfuðatriðunum það sama.



Herra forseti. - Till. sú til þál. um ráðstafanir til að tryggja íslenzku bjargræðisvegunum vinnuafl, sem fyrir liggur, er borin fram vegna þeirrar staðreyndar, að skortur er á vinnuafli í landinu, fyrst og fremst til landbúnaðarframleiðslunnar, en einnig við sjávarútveginn hefur orðið vart við verulegan skort á því, að hægt sé að manna fullkomlega skipin til veiða. Við flm. höfum aflað okkur upplýsinga frá Fiskifélagi Íslands, og það er auðséð af þeim, að um samdrátt er að ræða í útgerðinni á Suðvesturlandi. Á öðrum stöðum er ekki um áberandi skort á vinnuafli að ræða, en hefur þó gert vart við sig. En verst er ástandið í landbúnaðinum, af því að fólk leitar þaðan mjög til annarrar vinnu. Samkv. upplýsingum í grg. till. okkar hefur verið unnt að sinna aðeins örfáum umsóknum frá bændum um liðstyrk til landbúnaðarstarfa. Þó að hlutfallið milli þeirra beiðna, sem hægt var að fullnægja, og þeirra, sem komu, sé 300:1000, er ástæða til að ætla, að mörg hundruð fleiri bændur skorti vinnuafl, þar eð ráðningarstofan varð að láta í veðri vaka, að þýðingarlaust væri að senda beiðni um aðstoð hennar í þessum efnum. Það er því vá fyrir dyrum, og því auðsærri sem á slíkum tímum er sérlega rík nauðsyn á því, að matvælaframleiðslan dragist ekki saman. Auk þess er öllum ljóst það öfugstreymi, að bjargræðisvegirnir afrækist á meðan fólkið flýr til starfa, sem ekki skapa þjóðinni verðmæti. Ég kem þá að fyrri mgr. þáltill., að hafnir verði samningar við verklýðsfélögin til að reyna að draga úr hinni óheillavænlegu þróun málanna, sem ég hef lýst. Það er vitað, að verkalýðsfélögin eru sá aðili, sem miklu getur ráðið í samvinnu við ríkisstj. og önnur yfirvöld um það, að vinnuaflið verði réttilega hagnýtt, og ég vil taka undir þau ummæli hv. síðasta ræðumanns, að það hefði betur fyrr verið gert. Hitt er ég honum ósammála um, að jafnhliða framleiðslustörfunum beri að líta á landvarnarvinnuna sem nauðsynlegar framkvæmdir fyrir Íslendinga. Hv. þm. taldi, að við hefðum tekizt á hendur skyldur, þegar samið var um herverndina. Ég hygg, að eitt meginatriðið í þessum samningi við hið erlenda herveldi hafi verið það, að þjóðinni yrði tryggð vernd, án þess að hún sjálf þyrfti að leggja svo að sér, að bjargræðisvegir hennar biðu hnekki. Það er á það drepið í þáltill., að jafnframt því sem samninga sé leitað við verklýðsfélög, e. Alþýðusambandið og aðra aðila, leiti ríkisstj. stuðnings Búnaðarfélags Íslands, Fiskifélags Íslands o. s. frv. Ég hygg, að þetta sé sjálfsagt og nauðsynlegt. Þessir aðilar hafa vitneskju um fjölmargt, sem nauðsynlegt er að styðjast við. Þeim er ljósust þörfin. Ég sé ekki, að ástæða sé til að láta miklu fleiri orð fylgja till. okkar hv. 5. landsk. og hv. 11. landsk. Ég legg áherzlu á tvö atriði, sem þáltill. ræðir um að ríkisstj. hefji samninga við verklýðsfélögin og að hún njóti stuðnings allra þeirra samtaka, sem hér eru nefnd, til þess fyrst og fremst að tryggja íslenzku atvinnulífi vinnuafl, en ekki til dauðra framkvæmda í þágu erlends herveldis. Þannig lítur þjóðin á það, þó að hún hafi óskipta samúð með þeim málstað, sem það herveldi berst fyrir, sem hér hefur her í landi. En hún lítur fyrst og fremst á það, að hún þarf að sigra sjálf á sinum innri vígstöðvum. Ég vil óska, að þessari till. verði vísað til allshn.