Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Eins og kunnugt er er gert ráð fyrir því í búvörusamningi að niðurfærsla fullvirðisréttar í sauðfjárrækt fari fram í tveimur áföngum, þ.e. haustin 1991 og 1992. Á sl. hausti fór niðurfærsla fullvirðisréttar fyrst og fremst fram með frjálsri sölu til ríkisins en flöt skerðing fullvirðisréttar varð hlutfallslega lítil, sums staðar aðeins fáein prósent og þaðan af minna, jafnvel sums staðar ekki nein flöt skerðing. Nú er hins vegar talið að flöt skerðing fullvirðisréttar geti orðið talsvert miklu meiri og menn hafa verið að nefna tölur upp í 12--15%. Þarf ekki að hafa mörg orð um að það er að sjálfsögðu mjög kvíðvænlegt ef svo fer því að flöt skerðing fullvirðisréttar er mjög óhagkvæm leið til minnkunar fjárstofnsins og mjög sársaukafull leið fyrir bændastéttina. Til þess að draga úr flatri skerðingu haustið 1992, eins og kostur er, var ákveðið í búvörusamningi að ríkissjóður hefði heimild til að kaupa 20% af fullvirðisrétti í hverri sölu á tímabilinu frá 1. sept. 1991 til 31. ágúst 1992. Það hlutfall gæti verið lægra eða ekkert á ákveðnum svæðum sem byggja afkomu sína nær eingöngu á sauðfjárrækt, en sem sagt, heimild til að kaupa 20% af fullvirðisrétti af hverri sölu. Ég hef sterkan grun um að ráðuneytið hafi ekki nýtt sér þessa heimild ýkja mikið og er það miður. 20% kaup ríkisins í þessum viðskiptum hefðu hugsanlega dregið verulega úr því höggi sem yfir vofir á komandi hausti. Einmitt þess vegna var þetta heimildarákvæði sett í búvörusamninginn. En þetta verður að sjálfsögðu best metið þegar hæstv. ráðherra hefur svarað eftirfarandi fyrirspurnum: ,,1. Hversu mikinn framleiðslurétt hefur ríkisstjórnin keypt af bændum síðan 1. sept. sl.? 2. Hversu mikil eru viðskipti milli bænda með fullvirðisrétt orðin síðan þau voru leyfð og hvað veldur því að ríkið hefur ekki nema að litlu leyti nýtt sér rétt sinn til að ganga inn í viðskiptin og kaupa fimmtung réttarins til að draga úr þörf á flatri skerðingu næsta haust? 3. Hversu mikil verður seinni niðurfærsla fullvirðisréttarins á komandi hausti eins og nú horfir og hefur ríkisstjórnin í huga einhverjar ráðstafanir til að draga úr eða auðvelda niðurfærslu?``

Hæstv. forseti. Við fyrstu spurningunni: ,,Hversu mikinn framleiðslurétt hefur ríkisvaldið keypt af bændum síðan 1. sept. sl.?`` er þetta að segja: Síðasta sumar keypti ríkisvaldið fullvirðisrétt af sauðfjárbændum sem nam alls um 1.730 tonnum eða liðlega 95 þús. ærgildum, nákvæmlega 95.111 ærgildum. Þetta er 14,7% af öllum fullvirðisrétti til sauðfjárframleiðslu sem skráður var 31. ágúst sl. Síðan 1. sept. sl. hafa aðeins þrír bændur selt ríkissjóði fullvirðisrétt, samtals 74,3 ærgildi virk og 28,5 ærgildi af óvirkum fullvirðisrétti. Önnur spurning: ,,Hversu mikil eru viðskipti milli bænda með fullvirðisrétt orðin síðan þau voru leyfð og hvað veldur því að ríkið hefur ekki nema að litlu leyti nýtt sér rétt sinn til að ganga inn í viðskiptin og kaupa fimmtung réttarins til að draga úr þörf á flatri skerðingu næsta haust?`` Við þessu er þetta svar: Síðan viðskipti með fullvirðisrétt voru heimiluð hafa 105 aðilar selt rétt en kaupendur eru talsvert fleiri. Salan nemur alls 6.948 ærgildum eða um 126 tonnum. Sumt af þessum selda rétti hefur verið nýtt af kaupendum samkvæmt leigusamningum síðustu 4--5 ár. Hvað varðar rétt ríkisins til að ganga inn í viðskiptin og kaupa 20% af hverri sölu er það að segja að ákveðið var að neyta ekki þessa réttar þegar um væri að ræða sölu til hreinna sauðfjárbúa, þ.e. búa með a.m.k. 80% fullvirðisréttar síns í sauðfé. Þessi ákvörðun var tekin að höfðu samráði við bændasamtökin og í fullri sátt. Rökin eru þau að þeir sem búa eingöngu við sauðfé verða fyrir hlutfallslega mun meiri skerðingu en hinir sem búa blönduðu búi eða nær eingöngu við kýr. Þess vegna þótti sanngjarnt að setja reglur sem stuðluðu heldur að því að laus réttur færðist aftur til sauðfjárbænda. Spurt er: ,,Hversu mikil verður seinni niðurfærsla fullvirðisréttarins á komandi hausti eins og nú horfir og hefur ríkisstjórnin í huga einhverjar ráðstafanir til að draga úr eða auðvelda niðurfærslu?`` Því er til að svara að fullvirðisréttur til sauðfjárframleiðslu er nú alls um 10 þúsund tonn og þar af eru 515 tonn í leigu hjá Framleiðnisjóði. Niðurfærsla næsta haust veltur annars vegar á því hvort eitthvað verður um frjálsa sölu, en á því virðast litlar líkur, og hins vegar á þróun kindakjötsmarkaðarins næstu mánuði. Eins og staðan blasir við í dag eru horfur á að flöt skerðing næsta haust þurfi að vera 15--17%. Það er alveg ljóst að gangi þetta eftir er mjög alvarlegt ástand fram undan í sauðfjárbúskap. Ég hef þegar átt viðræður við forustumenn Stéttarsambands bænda um þessar horfur og mun eiga með þeim fund í næstu viku til að fara yfir stöðuna og meta hvaða möguleikar séu helstir til að milda þau áhrif sem samdráttur framleiðslunnar hlýtur óhjákvæmilega að hafa. Ákvörðun um ráðstafanir sem hv. þm. spyr um liggur ekki fyrir á þessari stundu.

Virðulegi forseti. Hér hafa svo sem vænta mátti komið fram gagnlegar upplýsingar um stöðu sauðfjárræktarinnar í landinu og hver alvara þar er á ferðum. Það hefur ýmsum mönnum reyndar verið ljóst og m.a. af þeirri ástæðu hefur landbn. Alþingis fjallað nokkuð um þessi mál og á fundum sínum hefur hún gengið frá tveimur bréfum til að fá málið í betri umræðu. Annars vegar hefur verið leitað til Ríkisendurskoðunar með ósk um að gerð verði úttekt á kostnaði við slátrun og sölu á kindakjöti sem er og hefur verið óeðlilega hár og stuðlað að því að dregið hefur úr neyslu. Frá hinu bréfinu hefur svo verið gengið nýlega. Það er til hæstv. landbrh. um að gerð verði úttekt á stöðu sauðfjárræktarinnar í landinu og þeim afleiðingum sem kunna að verða vegna þess niðurskurðar sem fyrirsjáanlegur er ef ekkert verður að gert. Þetta þótti mér vert að kæmi hér fram, virðulegi forseti, og þakka ég fyrir að hafa fengið að mæla þessi orð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Þau staðfesta í meginatriðum það sem kemur fram í fsp. Ráðuneytið ákvað að neyta ekki þess réttar sem búvörusamningurinn veitti því og því hefur sáralítið verið keypt, þ.e. aðeins í þremur tilvikum. Það kunna að vera nokkur rök fyrir þeirri ákvörðun sem ráðuneytið tók en þó hygg ég að þyngri rök hefðu verið fyrir því að fara hina leiðna, þ.e. að neyta þess réttar sem búvörusamningurinn veitti. Ég hygg að ef ráðuneytið hefði neytt þessa réttar hefðu bændur í mörgum tilvikum selt ráðuneytinu allan sinn rétt og það hefði getað munað um það. En ráðherrann staðfesti sem sagt að við blasir mjög alvarlegt ástand. Hann taldi jafnvel hina flötu skerðingu vera talsvert miklu meiri en ég gaf í skyn áðan. Ég nefndi 12--15% en hann nefndi töluna 15--17% sem er að sjálfsögðu mjög skuggalegt útlit. Ég get ekki á þessu stigi málsins gert neitt annað en að hvetja ráðuneytið mjög eindregið til þess að gera allt sem í þess vald stendur til að milda áhrif af þeirri miklu skerðingu sem fram undan er. Að öðru leyti þakka ég fyrir.

Hæstv. forseti. Á þessum stutta tíma er ekki hægt að fara mörgum orðum um þetta mikla vandamál en ég vil aðeins undirstrika það sem kom fram hjá hæstv. landbrh. að þetta mál þarf að taka föstum tökum og leita allra leiða til að hægt sé að draga eitthvað úr því sem allt stefnir nú að. Stjórn Búnaðarfélags Íslands hefur ásamt Stéttarsambandi bænda átt viðræður við landbrh. og starfsmenn hans og lagt áherslu á að nú þegar verði reynt að gera sér grein fyrir því hvernig horfurnar eru í reynd og út frá því að vinna sig eitthvað út úr vandanum. Hér er ekki aðeins um gífurlegt áfall fyrir bændur og landbúnaðinn að ræða heldur þjóðfélagið allt ef svo fer fram sem kom fram í tölum hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina og enn fremur hæstv. landbrh. fyrir hans skýru svör. Út af fyrir sig koma þessar tölur, sem hæstv. ráðherra rakti, ekki svo mjög á óvart í ljósi þess búvörusamnings sem gerður var og við erum öll kunnug. Hann fól í sér aðlögun á nokkrum tíma að innanlandsneyslunni á kindakjöti og það gaf auga leið að það mundi leiða til verulegs samdráttar í sauðfjárræktinni. Ég vil hins vegar leyfa mér að hvetja hæstv. landbrh. til að leita allra leiða til þess að milda þau alvarlegu áhrif sem örugglega fylgja í kjölfarið á hverju því sem gert verður til að aðlaga þessa framleiðslu að innanlandsneyslunni. Hvaða leið sem við förum þá verða áhrifin mjög alvarleg eins og fram kom í mati Byggðastofnunar á áhrifum búvörusamningsins á byggðirnar í landinu. Það er ljóst að áhrifin verða mjög alvarleg og ég hygg að það þurfi að grípa til mikilla ráðstafana til þess að milda þessi áhrif. Ég tel að þessar tölur sem hæstv. ráðherra nefndi séu skilaboð til þeirra sem sífellt klifa á því að landbúnaðurinn geri ekkert í sínum málum til að aðlaga sig innanlandsframleiðslunni. Þetta eru ströng skilaboð til þeirra, sem sífellt klifa á þessum áróðri, um að þeir hafi rangt fyrir sér.

Virðulegi forseti. Ég vil benda á í þessu sambandi að forsendur sem menn gáfu sér við gerð búvörusamningsins hafa brostið að hluta. Það liggur nú fyrir að nánast allir sem hafa rétt ætla að nýta sér hann til framleiðslu sauðfjár. Það koma allir inn sem voru með lausa samninga vegna riðuniðurskurðar eða leigu til Framleiðnisjóðs. Það er að hluta til afleiðing af slæmu atvinnuástandi. Það er einfaldlega ekki að neinu öðru að hverfa og af hálfu stjórnvalda er ekki ýtt að nokkru leyti undir bjartsýni til átaka á öðru sviði. Þess vegna verður, ef svo fer fram sem horfir, afleiðingin annað tveggja nema hvort tveggja sé: Stóraukið, dulið atvinnuleysi í sveitum eða hitt að flutningur fólks úr sveitum í þéttbýli mun enn aukast. Þess vegna tek ég undir það að hér er aðgerða þörf.

Virðulegi forseti. Fáir hafa borið jafnmikið lof á þann búvörusamning sem hér er spurt um framkvæmd á og hv. þm. Ragnar Arnalds. Auðheyrt var að honum fannst ekki nægilega skarplega fram gengið af hálfu hæstv. ráðherra við að framfylgja þeim ákvæðum samningsins sem verða til þess að draga úr sauðfjárframleiðslu í landinu og hefði viljað láta ganga skarplegar fram á síðasta ári í því efni. Ég vil aðeins segja það að hér er um gífurlegt vandamál að ræða ef framfylgja á þessum ákvæðum samningsins og ég hvet hæstv. ráðherra eins og hér hefur komið fram hjá fleirum að athuga allar leiðir sem hægt er að fara í þessum efnum en þær verða fyrst og fremst að byggjast á því að greiða fyrir sölu.

Hæstv. forseti. Það er rétt sem hér er sagt að við blasa erfiðar aðstæður í aðlögun sauðfjárframleiðslunnar að innanlandsmarkaði á komandi hausti. Þó er rétt að menn hafi það í huga að hér er á ferðinni seinni niðurfærsla fullvirðisréttarins að greiðslumarkinu sem er ekki endilega það sama og samsvarandi samdráttur í frameiðslu. Ég hygg að það sé alveg ljóst að samdráttur í framleiðslu á milli ára þurfi ekki að vera af þeirri stærðargráðu sem hæstv. ráðherra nefndi og stafar af því að hluti réttarins er ekki virkur í framleiðslu á þessum árum. Ég verð að segja það í ljósi þess sem hér kom fram, sérstaklega með tilliti til þeirra samninga sem kunna að verða gerðir það sem eftir stendur ársins fram að 1. sept., að réttara hefði verið að beita 20% uppkaupareglu ríkisins af meiri þunga eða jafnvel að fullu með hliðsjón af þeim erfiðu aðstæðum sem fram undan eru á næsta hausti. Þó að þar dragi ekki mjög mikið um, þá hefði það þó munað einhverju. Það er auðvitað skammgóður vermir að sleppa því að nýta þann möguleika til að ná einhverjum framleiðslurétti úr umferð þegar fram undan blasir við flöt niðurfærsla réttarins á komandi hausti sem verður þeim mun meiri sem minna hefur náðst úr umferð í frjálsri sölu eða með uppkaupum ríkisins.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst, út af ummælum hv. 4. þm. Norðurl. e. og 3. þm. Norðurl. v., taka fram að það má auðvitað færa skýr rök fyrir því að rétt hefði verið að láta eitt yfir alla ganga, bæði þá sem hafa sauðfjárrækt sem aukabúgrein og hina sem byggja lífsafkomu sína á sauðfjárræktinni. En þegar ákvörðun var tekin um að neyta ekki þess réttar að taka 20% af hverri sölu hjá þeim bændum sem byggðu afkomu sína a.m.k. að 80% á sauðfé var með því verið að reyna að styrkja sauðfjárbyggðirnar í landinu. Það er auðvitað markmið sem er umdeilanlegt og má færa fyrir því almenn rök að það valdi því að kvótinn lendi af þessum sökum í minna mæli en ella til hinna sem eru með blönduð bú. Ég skal ekki um það deila hvernig menn eiga að halda á því. En afskipti af þessu tagi eru auðvitað alltaf umdeilanleg. Við kusum að leggja áherslu á að reyna að styrkja stöðu sauðfjárbænda í þeim niðurskurði sem nú er óhjákvæmilegur. Ég vil í annan stað til að koma í veg fyrir misskilning taka skýrt fram að við erum auðvitað að tala um það að framleiðslan dragist saman um 15--17% ef til flats niðurskurðar kemur hjá einstökum bændum. Það liggur alveg ljóst fyrir og þetta byggist á því, eins og hér kom fram, að hinn ónýtti réttur hefur vaknað til lífsins með ýmsum hætti og þetta byggist líka á því að ýmsir bændur sem eru að hugsa um hætta búskap kjósa að láta réttinn renna til sinnar sveitar frekar en að lenda í almennum uppkaupum ríkisins til að reyna að treysta byggðarlagið. Þessi hugsunarháttur er mjög ríkur hjá bændum og mjög skiljanlegur og auðvitað í anda og í ætt við þeirra atvinnugrein. Eins og ég sagði áðan höfum við ákveðið, forustumenn Stéttarsambands bænda og landbrn., að eiga fundi þegar í næstu viku til þess að fara yfir stöðuna, meta hana og athuga hvaða leiðir hægt er að fara til að reyna að milda þessar aðgerðir sem eru óhjákvæmilegar. Það er búið að taka pólitíska ákvörðun um að kindakjötsframleiðsla miðist við innanlandsmarkað og það verður svo að vera meðan ekki finnst viðhlítandi markaður erlendis en þá er bændum líka frjálst að nota hann hvar sem hann finnst.

Virðulegi forseti. Á þskj. 696 ber ég fram fsp. til hæstv. samgrh. um Lóranstöðina á Gufuskálum á Snæfellsnesi. Ástæður fyrir fsp. eru verulegar áhyggjur sem sjómenn hafa af því að stöðin verði lögð niður en Lóranstöðin á Gufuskálum hefur í langan tíma gegnt mjög mikilvægu hlutverki sem öryggisþjónusta auk þess sem sjómenn hafa nýtt sér lórankerfið til staðsetningar. Fiskimenn leggja mjög ríka áherslu á það að hafa slíkan búnað til þess að geta staðsett sín skip við landið. Auk þess sem lórankerfið er mikilvægt öryggistæki er Lóranstöðin stór vinnustaður í Neshreppi utan Ennis. Þar vinnur allnokkur hópur manna auk þess sem þarna er um töluverð mannvirki að ræða sem ekki liggur fyrir hvað verður um þegar og ef stöðin verður lögð af í árslok 1994 eins og allt bendir til. Af þessum ástæðum hef ég lagt þessa fsp. fyrir hæstv. samgrh.: ,,1. Er afráðið að leggja niður starfsemi Lóranstöðvarinnar á Gufuskálum og hætta þjónustu við skip og báta? 2. Hefur verið tryggt að annað sambærilegt staðsetningarkerfi komi í stað lórankerfisins? 3. Hvernig verða mannvirki og byggingar Lóranstöðvarinnar nýttar ef starfsemi stöðvarinnar verður hætt?``

Hæstv. forseti. Það er einhver misskilningur í sambandi við þetta mál. Það kom í ljós í gær að svarið var ekki tilbúið og ég hafði talið víst að þær upplýsingar hefðu borist forseta og biðst afsökunar á að svo skuli ekki vera.

Þær upplýsingar hafa greinilega ekki komist til skila en hæstv. samgrh. á næsta mál einnig og væntir forseti þess að svar sé tilbúið við þeirri fsp., það er þriðja dagskrármálið.

Það er sama um það að segja.

Nú fór í verra, verður forseta að orði. En þá er ekki annað að gera en fresta svari við þessari fsp. og hefur hæstv. ráðherra beðið fyrirspyrjanda velvirðingar og forseti gerir það einnig því þessi skilaboð hafa ekki komist á leiðarenda og af sömu sökum verður ekki tekið fyrir þriðja dagskrármálið.

Virðulegi forseti. Fsp. sú sem ég ber hér fram fjallar um myndbirtingar af börnum í dagblöðum og ég ber hana undir menntmrh. þar sem hann fer með yfirstjórn barnaverndarmála. Það þarf ekki að segja alþingismönnum það að fjölmiðlar á Íslandi njóta mikils frelsis og eru mjög litlar takmarkanir settar af lögum. Til marks um það má kannski nefna að hugtakið ,,fjölmiðill`` finnst ekki í atriðisorðaskrá íslenska lagasafnsins né heldur hugtakið ,,dagblað``. Þetta er að vissu leyti mikill kostur og sýnir að okkur er annt um frelsið og við viljum að prentmiðlar njóti sem mests frelsis. Þó að þetta sé ekki nefnt í lögum, þá eru þess þó engu að síður dæmi að dagblöð og ritstjórar hafi verið dæmd og líklega hefur það eingöngu verið fyrir meiðyrði í garð einstaklinga. Það má kannski segja í sambandi við þessa dóma, þ.e. að það skuli eingöngu hafa verið dæmt fyrir meiðyrði í garð einstaklinga, að þeir séu til marks um að hið ritaða orð vegur mjög þungt hjá okkur Íslendingum. En myndbirting getur líka verið meiðandi ekki síður en hið talaða eða ritaða orð. Um það hafa menn verið nokkuð sammála og þess vegna hefur það almennt ekki tíðkast að myndir séu birtar í dagblöðum af fólki sem ratað hefur í einhverja ógæfu þó að frá því séu því miður dapurlegar undantekningar. Að undanförnu hafa einstakir fjölmiðlar verið heldur óvarkárir í meðferð sorglegra mála þar sem börn koma við sögu. Finnst mér sem börnum hafi oft og tíðum ekki verið sýnd nægilega mikil nærgætni í þessum málum. Þessir fjölmiðlar hafa haft það sér til afsökunar eða útskýringar að þeir séu með þessum hætti að veita yfirvöldum barnaverndarmála á Íslandi aðhald og það sé í verkahring þeirra og þeirra skylda. En þá hlýt ég að spyrja hvað blað hafi sér til afsökunar sem birtir þriggja dálka útsíðumynd af 9 ára gömlum dreng sem verður fyrir því óláni að stinga jafnaldra sinn með hnífi. Hverjum er verið að veita aðhald með slíkri myndbirtingu? Af hverju fara blöð svona með frelsi sitt og tilfinningar annarra? Ef fólk hér inni veit ekki um hvað ég er að tala, þá er það mynd sem birtist í DV þriðjudaginn 24. mars á baksíðu af þessum litla dreng sem hefur brugðið þar hjólabretti fyrir andlit sér en hann varð fyrir því óláni, 9 ára gamall, að stinga jafnaldra sinn með hnífi. Eins og þið sjáið hefur drengurinn brugðið hjólabretti fyrir andlitið og reyndar gaf DV þá skýringu nýverið í frétt að þar með sé ljóst að andlit barnsins sjáist ekki. En maður getur rétt ímyndað sér hvernig þessu barni líður við þær aðstæður sem þarna eiga sér stað. Lögreglan er komin í fullum skrúða til að taka hann og ljósmyndari er mættur á staðinn til að mynda hann eins og hvern annan stórglæpamann. Hvernig líður þessu barni þegar það sér myndina af sér í blöðunum? Barninu er væntanlega alveg sama hvort það er andlitið sem sést eða ekki. Þetta er hann sem er þarna á útsíðu blaðsins og birt mynd af eins og glæpamanni. Þess vegna spyr ég hæstv. menntmrh. þeirrar fsp. sem birtist á þskj. 656, Ég sé að ég hef ekki tíma til að lesa hana enda hafa þingmenn fsp. fyrir framan sig og því ætti að vera óþarfi að lesa hana upp.

Hæstv. forseti. Spurt er: ,,Telur menntmrh., sem fer með yfirstjórn barnaverndarmála, að birting myndar af barni, sem ratað hefur í mikla ógæfu, eins og átti sér stað í DV þriðjudaginn 24. mars sl., sé á einhvern máta í andstöðu við lög um vernd barna og ungmenna eða önnur gildandi lög?`` Ég svara því með þessum hætti: Ég mun ekki á þessum vettvangi gerast dómari um sekt eða sakleysi ritstjórnar þessa dagblaðs vegna þeirrar myndbirtingar sem hér er til umfjöllunar. Ég get þó sagt það sem mitt mat að myndbirting af þessu tagi er ámælisverð. Vil ég í því sambandi benda á ákvæði 4. gr. núgildandi laga um vernd barna og ungmenna sem kveður á um að þeim sem fjalla um mál barna og ungmenna beri að sýna þeim alla nærgætni. Þá bendi ég enn fremur á ákvæði í siðareglum blaðamanna sem hljóðar svo orðrétt: ,,Blaðamaður vandar upplýsingaöflun sína, úrvinnslu og samsetningu svo sem kostur er og sýnir fyllstu tillitssemi í vandasömum málum. Hann forðast allt sem getur valdið saklausu fólki eða fólki sem á um sárt að binda óþarfa sársauka eða vanvirðu.`` Ég tel ekki að þessara mikilvægu meginsjónarmiða hafi verið gætt við umfjöllun DV um þá ógæfu sem þar er fjallað um. Annar liður fsp. er svohljóðandi: ,,Ef svo er, hvað hyggst ráðherra gera til að koma í veg fyrir að slík myndbirting, eða jafngildi hennar í ljósvakafjölmiðlum, endurtaki sig?`` Ég tel að öll bein afskipti stjórnvalda sem miða að því að hefta umfjöllun fjölmiðla um tiltekin mál séu óskynsamleg og kunni jafnvel að vera í beinni andstöðu við ákvæði stjórnarskrárinnar um prentfrelsi. Engu að síður verða fjölmiðlar að starfa innan ákveðins almenns ramma og sýna af sér þá ábyrgð sem krafist er af þeim. Hér nefni ég refsilöggjöfina, jafnréttislöggjöfina og einnig barnaverndarlöggjöfina og vísa aftur til þeirra ákvæða sem ég vék að í upphafi. Ég get ekki neitað því að umfjöllun fjölmiðla að undanförnu um barnaverndarmál hefur verið afar neikvæð, borið vott um takmarkaðan skilning á aðstæðum barna og til þess fallin að grafa undan því starfi sem opinberir aðilar sinna til verndar börnum og ungmennum. Barnaverndarráð sá ástæðu til þess að kæra tiltekna fjölmiðla fyrir umfjöllun um barnaverndarmál fyrir skömmu og tel ég að sú kæra hafi verið eðlileg. Ég hef hugleitt hvernig rétt sé að bregðast við þeirri tilhneigingu fjölmiðla að gera barnaverndarmál og starf barnaverndaryfirvalda tortryggilegt. Ég mun boða ritstjóra og útvarpsstjóra á minn fund til að ræða þessi mál á næstunni. Þriðji liður fsp. er svohljóðandi: ,,Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að skyldur samfélagsins alls, bæði einstaklinga þess og stofnana gagnvart börnum, verði gerðar skýrari og afdráttarlausari í lögum en nú er?`` Ég hef lagt fram nýtt frv. til laga um vernd barna og ungmenna sem miðar sérstaklega að því að auka réttarvernd barna og gera skyldur samfélagsins gagnvart börnum og ungmennum afdráttarlausari en nú er.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli og jafnframt hæstv. ráðherra fyrir svörin og lýsa ánægju minni með viðbrögð þau sem hann boðaði vegna þessa máls. Þetta minnir okkur á að það er langt frá því að vera búið svo að börnum og málefnum þeirra í okkar löggjöf og stjórnkerfi sem vera skyldi. Þessar umræður ættu m.a. að hvetja okkur til að gera þar bragarbót á. Þá á ég m.a. við afgreiðslu frumvarpa sem liggja hér fyrir þessu þingi um málefni barna, annars vegar tillaga um umboðsmann barna og hins vegar barnaverndarlög. Enn fremur er það svo að á einu sviði enn tel ég að gera hefði þurft fyrir löngu bragarbót. Það er varðandi veika réttarstöðu barna og varðar m.a. samskipti við fjölmiðla. Þar á ég við að vernda börn fyrir innrætandi auglýsingum. Það er eiginlega til skammar að ekki skuli hafa tekist þrátt fyrir tilraunir um 6--8 ára skeið að koma neinum ákvæðum að gagni inn í íslenska löggjöf á þessu sviði. Allmörg ár eru síðan ég hreyfði því máli fyrst á Alþingi með tillöguflutningi og enn sem komið er því miður hafa ekki komist inn í íslensk lög ákvæði sem tryggja réttarstöðu barna fyrir áhrifum af því tagi sem hér um ræðir.

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir þau svör sem hann gaf og þau ágætu viðbrögð sem hann sýndi við fsp. Ég get verið sammála hæstv. ráðherra um að það sé óskynsamlegt að hefta frelsi fjölmiðla og m.a. rakti ég það í mínum inngangi að það hefðu Íslendingar ekki gert og þess vegna væru engin ákvæði um fjölmiðla í íslenskum lögum. Hins vegar verður maður að segja að fyrst fólk er sammála um þetta, þá er það enn þá sárgrætilegra að fjölmiðlar skuli ekki fara betur með frelsi sitt en raun ber vitni í þessum málum. Ráðherra vitnaði til jafnréttislaga og hegningarlaga og að þar væru m.a. ákvæði. Ég kann þau ekki en mig minnir að þau séu eitthvað á þá leið að ekki megi sýna fólki lítilsvirðingu, t.d. konum í auglýsingum eða í myndbirtingu. Mér finnst það álitamál hvort ekki ætti að vera eitthvert sambærilegt ákvæði í lögum varðandi börn. Og ég gerði það að umtalsefni þegar við ræddum lögin um vernd barna og ungmenna hvort þar inn í vantaði ekki eitthvert almennt ákvæði um skyldur okkar allra sem einstaklinga, þó að við séum ekki forsjáraðilar barna, gagnvart börnum, skyldur samfélagsins alls og skyldur stofnana samfélagsins gagnvart börnum. Ég vil beina þeim tilmælum til þeirra sem sitja með mér í félmn. Alþingis að við skoðum það hvort með einhverjum hætti sé hægt að koma því inn í lög um vernd barna og ungmenna því að mér sýnist að full þörf sé á því að gera eitthvað slíkt. Þá vil ég bara vonast til þess að umræða eins og sú sem hér hefur átt sér stað í dag verði til þess að fjölmiðlar, sem ástunda slíkar myndbirtingar eða jafngildi þeirra, hugsi sinn gang og átti sig á því að fólki í samfélaginu er ekki sama um svona hluti.

Virðulegi forseti. Á þskj. 671 er fsp. til menntmrh. um stofnun sjávarútvegsskóla. Í skýrslu sem starfshópur eða nefnd á vegum menntmrh. skilaði af sér í mars á þessu ári um sameiningu og samstarf skóla er gert ráð fyrir slíkum skóla. Ein af þeim tillögum, sem nefndin leggur fyrir ráðherra um sameiningu og samstarf skóla, er sú að Stýrimannaskólinn í Reykjavík, Vélskóli Íslands og Fiskvinnsluskólinn í Hafnarfirði verði sameinaðir í einn skóla, sjávarútvegsskóla. Sagt er í þessu nefndaráliti að það sé í samræmi við tillögu nefndar sem starfaði fyrir nokkrum árum og gerði tillögur um þetta mál en tillögurnar komust þá ekki í framkvæmd. Það sem hér er verið að vitna í er nefndarálit frá því í október 1986 sem kom frá starfshópi er starfaði á vegum þáv. sjútvrh. og þáv. menntmrh. en gert var ráð fyrir í því nefndaráliti að stofnaður yrði sjávarútvegsskóli í Reykjavík sem tæki við hlutverki Stýrimannaskólans, Vélskólans og Fiskvinnsluskólans í Hafnarfirði. Það var gert ráð fyrir því einnig að þessi sjávarútvegskóli yrði sérskóli á framhaldsskólastigi líkt og þeir skólar sem nú eru starfandi í dag en hafa ekkert samstarf eða neina samvinnu eða a.m.k. litla samvinnu sín á milli. Í því áliti var gert ráð fyrir að sjávarútvegsskólinn fengi til umráða húsnæði það sem Stýrimannaskólinn er í og Vélskólinn sem er sama húsnæðið og hið nýja verknámshús sem Fiskvinnsluskólinn í Hafnarfirði hefur til umráða og er nú fluttur í. Í álitinu var einnig gert ráð fyrir því að það yrði kannað mjög rækilega í sparnaðarskyni hvort ekki væri eðlilegt að þessi sjávarútvegsskóli starfaði allt árið um kring í þremur önnum, sumar, vetur, vor og haust. Því miður þegar þessar niðurstöður lágu fyrir urðu hér stjórnarskipti og við tók nýr menntmrh. sem sýndi málinu ekki þann sama áhuga og fyrrv. menntmrh., Sverrir Hermannsson, gerði. Því er nú svo komið að þetta hefur haldið áfram með óbreyttu sniði, skólarnir þrír starfa hver í sínu lagi og með mjög lítið eða ekkert samband sín á milli. Staðreyndin er sú að í þessum skólum er verið að kenna hálfsetnum bekkjum að mörgu leyti sömu námsgreinarnar með ærnum tilkostnaði, lélegri nýtingu kennsluhúsnæðis, lélegri nýtingu tækja og búnaðar sem í skólanum er. Það hefur verið kannað að mjög auðvelt er að koma öllum þessum þremur skólum fyrir í húsnæði því sem Stýrimannaskólinn og Vélskólinn hafa nú til umráða. Því spyr ég hæstv. menntmrh.: ,,Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að Vélskóli Íslands, Stýrimannaskólinn í Reykjavík og Fiskvinnsluskólinn í Hafnarfirði verði sameinaðir í einn sjávarútvegsskóla á framhaldsskólastigi?``

Hæstv. forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi vitnaði til þá skipuðu þáv. menntmrh. og sjútvrh. fjögurra manna starfshóp í janúar 1986 til að gera tillögur um stofnun sjávarútvegsskóla á framhaldsskólastigi. Skilaði þessi hópur áliti í október það sama ár og eins og fyrirspyrjandi vitnaði líka til voru meginniðurstöðurnar þær að stofnaður skyldi sjávarútvegsskóli í Reykjavík sem tæki við hlutverkum Stýrimannaskólans í Reykjavík, Vélskóla Íslands og Fiskvinnsluskólans. Gildandi lögum um sjávarúvegsfræðslu yrði breytt og sett rúm rammalöggjöf sem veitti svigrúm fyrir breytilegt námsframboð í takt við þróun atvinnulífsins og þarfir einstakra greina sjávarútvegsins. Þessi sjávarútvegsskóli yrði sérskóli á framhaldsskólastigi og ætti að heyra undir menntmrn. Aðfararnám að skólanum og nám á einstökum brautum gæti einnig farið fram við aðra framhaldsskóla. Stofnað skyldi sérstakt fræðsluráð sjávarútvegsins skipað fulltrúum hagsmunasamtaka, rannsóknastofnana og ráðuneytis sem verði stefnumarkandi í fræðslumálum sjávarútvegsins. Þarna var líka talað um nýtingu á húsnæði Stýrimannaskólans og líka það að skólinn starfaði árið um kring. Það varð ekki af því í framhaldi af þessari skýrslu að stofnaður yrði sjávarútvegsskóli og kom þar ýmislegt til. Það komu fram mjög mismunandi sjónarmið eftir því sem ég fæ upplýst og auk þess, eins og fyrirspyrjandi gat um, urðu stjórnarskipti þarna skömmu síðar. Í nefndaráliti um hagræðingu í framhaldsskólum, sem skilað var til mín fyrir skömmu, er m.a. fjallað um verkaskiptingu á milli skóla, sameiningu og samstarf. Þar er einkum fjallað um samstarf varðandi innritun og námsframboð en einnig er nefndur sá kostur að sameina skóla og talið koma til greina að kanna sameiningu stýrimannaskólanna í Reykjavík, Vélskóla Íslands og Fiskvinnsluskólans í einn sjávarútvegsskóla. Ég tel þess vegna rétt að taka þetta mál aftur til athugunar og vega og meta hvort þetta sé hyggilegt og hvort það hafi í för með sér hagræðingu og gæti stuðlað að bættri sjómannamenntun í landinu. Þessi skýrsla sem vitnað er til er nú til meðferðar í ráðuneytinu og verður fylgt eftir með beinum tillögum um ýmsa þá þætti sem nefndir eru í skýrslunni. Það er augljóst mál að við þurfum að skoða þetta mál í ljósi þess að ýmislegt hefur breyst frá því að starfshópurinn frá 1986 skilaði sinni skýrslu. Greinilegt er af þessari nýju skýrslu um hagræðingu í framhaldsskólakerfinu að þessar hugmyndir eru enn á kreiki og ég tel rétt að athuga þær nánar og að nýju.

Virðulegi forseti. Ég vil beina því til hæstv. menntmrh. að um leið og þessi athugun á hagræðingu í framhaldsskólakerfinu fer fram verði alveg sérstaklega hugað að því sem mér finnst eðlilegt, að flytja starfsemi þessara skóla sem hér um ræðir, Véskóla Íslands, Stýrimannaskólans í Reykjavík og Fiskvinnsluskólans í Hafnarfirði, út á land. Hér er um að ræða skóla fyrir atvinnulíf landsbyggðarinnar og það er alveg ljóst að mikill meiri hluti nemenda, til að mynda í Fiskvinnsluskólanum, kemur af landsbyggðinni og öll rök mæla vitaskuld með því að skóli af þessu taginu sé staðsettur á landsbyggðinni þar sem hann á heima í nágrenni við atvinnulíf landsbyggðarinnar sem hann á að þjóna. Ég tel að þessir skólar staðsettir á höfuðborgarsvæðinu hafi verið börn síns tíma og núna þegar tilefni þykir til að endurskoða starfsemi skólanna, hvort sem það gerist með því að steypa þeim saman í einn eða með einhverjum öðrum hætti, þá standi full efni til þess að flytja þessa starfsemi út á land og koma henni fyrir þar sem hún á heima.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. menntmrh. fyrir skýr svör og ég er honum þakklátur fyrir að hann skuli taka undir þær hugmyndir sem fram kom í skýrslunni frá 1986. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að margt hefur breyst frá því að skýrslan kom út á sínum tíma en ég held þó að breytingarnar séu þess eðlis að þær styðji enn frekar að komið sé á sjávarútvegsskóla á framhaldsskólastigi. Það er ekki nóg að byggja bara upp háskólastigið og hugsa ekki um grunnmenntunina. Ég held að það sé málinu ekki til framdráttar ef menn byrja á því að karpa um það hvar slíkur skóli skuli vera staðsettur. Auðvitað kemur að mínu viti allt til greina í þeim efnum. Hins vegar held ég að með því fyrirkomulagi, sem er á þessari menntun í dag, þrískiptri í Vélskólanum, í Stýrimannaskólanum og í Fiskvinnsluskólanum í Hafnarfirði, hafi dregið úr aðsókn að skólunum á undanförnum árum. Kennsluhúsnæði er illa nýtt, kennslutæki eru illa nýtt, kennarar, sem ráðnir eru að skólunum, eru að kenna hálfsetnum bekkjum. Á þeim tímum mikils sparnaðar og aðhalds held ég að þetta sé kannski eitt af þeim stærstu verkum sem hægt væri að ráðast í til að spara og hagræða. Og auðvitað hljóta menn í þeirri umræðu allri saman að horfa á það sem fyrir er og sjá að það skólahúsnæði sem er í Reykjavík, sem oft er kallað Stýrimannaskóli Íslands, hentar afskaplega vel til þess að hér sé komið upp öflugum sjávarútvegsskóla á framhaldsskólastigi. Í Hafnarfirði er búið að byggja upp mjög stórt og myndarlegt verkmenntahús fyrir Fiskvinnsluskólann. Það mundi auðvitað nýtast í nánum starfstengslum við sjávarútvegsskóla sem staðsettur væri í Reykjavík. En fyrir alla muni skulum við ekki byrja á því að karpa um hvar slíkur skóli eigi að vera staðsettur því auðvitað er alveg sama hvar hann er. Hann getur auðvitað verið með sín útibú hvar sem er á landinu eins og Stýrimannaskólinn, Vélskólinn og Fiskvinnsluskólinn gera í dag. En ef ætlunin er að huga að því að hagræða og spara þá verða menn auðvitað að nýta það sem fyrir er með sem bestum hætti. En ég ítreka þakkir mínar til hæstv. menntmrh.

Hæstv. forseti. Það er út af fyrir sig ekkert við því að segja þó að menn vilji endurskoða skipulag skólamála á þessu sviði á höfuðborgarsvæðinu að svo miklu leyti sem slík starfsemi er hér og verður hér. Það er hins vegar stórháskalegur málflutningur, sem á alls ekki við í þessu sambandi, að tala um skólann með stórum staf og ákveðnum greini. Svo er ekki og vonandi er það ekki afstaða hv. fyrirspyrjanda að það eigi aðeins að vera einn skóli með stórum staf og ákveðnum greini á þessu sviði í landinu. Ég minni auðvitað á þá starfsemi á þessu sviði sem er t.d. á Eyjafjarðarsvæðinu, á Dalvík og Akureyri. Þar er að mestu leyti þegar fyrir hendi þessi skólastarfsemi og ég vona að ég hafi ekki heyrt rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að hann sé að leggja til að að verði allt saman fært undir einhver útibú stórskóla hér í Reykjavík. Ég bendi á starfsemina í Vestmannaeyjum og víðar. Ég held að það sé alveg rétt, sem hv. 3. þm. Vestf. sagði, að það er auðvitað að mörgu leyti eðlilegt að finna slíkri starfsemi stað úti í sjávarútvegsbyggðunum þar sem þessi atvinnugrein er stunduð. En ég er ekki andvígur því að menn geri tilraunir til að endurskipuleggja það starf á Reykjavíkursvæðinu sem er fyrir hendi á þessu sviði að svo miklu leyti sem það verður starfrækt hér og skynsamlegt er að starfrækja það hér. En þessari útibúastefnu Reykjavíkurdeildar Framsfl. mótmæli ég.

Hæstv. forseti. Síst hef ég á móti því að það sé kannað til þrautar hvaða starfsemi megi flytja út á land héðan af höfuðborgarsvæðinu, hvort sem þar er um að ræða skóla, sérskóla eða aðrar stofnanir, en ég bendi aðeins á í þessu samhengi að þessi umræða kviknar kannski nú að nýju vegna þess að það er verið að gera ákveðnar kröfur til skólakerfisins um aðhald í rekstri og öllum kostnaði. En mönnum hefur dottið í hug áður eins og hér kom fram bæði hjá fyrirspyrjanda og mér áðan að sameina þessa skóla. En eins og ég segi, umræðan núna á sér auðvitað stað vegna þess að nemendum hefur fækkað, einkum í Stýrimannaskólanum. Þessi skóli er afar vel búinn tækjum og ég held að það mundi hafa í för með sér meiri kostnað en við treystum okkur til að leggja í núna að fara að flytja svona stofnun út á land. Auðvitað verður þetta nám stundað að einhverju leyti úti á landi eins og hér hefur komið fram og er þegar gert. En þeir skólar, eins og t.d. á Dalvík, starfa samkvæmt lögunum um framhaldsskóla og það er auðvitað hægt að hugsa sér þetta nám víðar um land. Það er alveg ljóst. Ég tel sem sagt sjálfsagt að athuga hvar úti á landsbyggðinni hægt er að láta í té kennslu í þessum efnum. Ég hef ekki við höndina upplýsingar en er að sjálfsögðu ekkert að rengja þær upplýsingar sem komu fram að mikill meiri hluti nemenda við Fiskvinnsluskólann komi utan af landi. Það er eins með hann að hann er mjög vel búinn, þ.e. verklega hliðin í kennslu Fiskvinnsluskólans býr við mjög góðar aðstæður en hins vegar ekki bóknámshliðin. Það nám fer fram á allt öðrum stað í Hafnarfirði þar sem skólinn er og þarf þess vegna að hyggja að bættum aðbúnaði þess skóla að því er tekur til bóknámsins. Ég vil líka láta þess getið í leiðinni að það á sér þegar stað gott samstarf á milli Vélskólans og Stýrimannaskólans í Reykjavík enda eru þeir nánast í sömu byggingunni.

Virðulegi forseti. Ég flyt fsp. til hæstv. menntmrh. Þessari fsp. var dreift fyrir rúmri viku og fjallar um inntöku nýnema í framhaldsskóla og háskóla. Hún hljóðar þannig: ,,Er fullvíst að allir nýstúdentar, sem sótt hafa um skólavist við Háskóla Íslands, geti hafið nám þar næsta skólaár? Verða einhverjar hömlur settar á inntöku nemenda í mennta- og fjölbrautaskóla umfram það sem verið hefur?`` Það er öllum kunnugt að mikil óvissa ríkir nú meðal væntanlegra nýnema við Háskóla Íslands. Stjórnendur skólans hafa látið að því liggja í umræðum að brugðist verði við niðurskurði á fjárveitingu til skólans með því að engir nýnemar hefji þar nám í haust. Slík óvissa er að mínu viti lítilsvirðing gagnvart því unga fólki sem gert hefur áætlanir um nánustu framtíð sína, t.d. með leigu á húsnæði í Reykjavík og umsóknun til lánasjóðsins. Þetta unga fólk veltir nú fyrir sér þeirri spurningu hvort það megi búast við að ganga um atvinnulaust næsta vetur. Gagnvart framhaldsskólunum gilda svipuð sjónarmið að viðbættu því hvernig hinir einstöku skólar munu bregðast við niðurskurði greiðsluáætlunar næsta haust. Engar línur munu verða lagðar af hálfu ráðuneytisins um það hvernig bregðast skuli við. En ýmsar spurningar leita á hugann í þessu sambandi. Á að fækka áföngum sem boðið verður upp á eða jafnvel leggja niður brautir? Á að minnka yfirvinnu kennara? Munu breytingar leiða til lengingar á náminu eða með öðrum orðum seinka námi? Námsfólk okkar hlýtur að eiga rétt á því að fá tæmandi upplýsingar um námsframboð og aðstæður til náms næsta skólaár.

Hæstv. forseti. Ég svara fsp. með þessum hætti: Skrásetning nýrra stúdenta til náms í Háskóla Íslands háskólaárið 1992--1993 fer fram dagana 1.--12. júní nk. Engir hafa því enn sótt um skólavist. Skv. 21. gr. laga nr. 131/1990, um Háskóla Íslands, hefur hver sá sem staðist hefur fullnaðarpróf frá íslenskum skóla, sem heimild hefur til að brautskrá stúdenta, rétt á að vera skrásettur háskólaborgari gegn því að greiða skrásetningargjald. Ég hef ekki í hyggju að svo stöddu að leggja fram frv. til breytinga á lögum um Háskóla Íslands í þá veru að heimila aðgangstakmarkanir að honum. Hins vegar mun væntanlegri þróunarnefnd um Háskóla Íslands verða m.a. falið að fjalla um þetta mál og gera tillögur um breytingar teljist þess þörf. Af framangreindu er ljóst að Háskóli Íslands hlýtur að skrásetja nýnema fyrir háskólaárið 1992--1993 í samræmi við gildandi lög. Svar við seinni spurningu fyrirspyrjanda, hvort einhverjar hömlur verði settar á inntöku nemenda í mennta- og fjölbrautaskóla umfram það sem verið hefur, er það að ekki er ráðgert að setja hömlur á inntöku nemenda í mennta- og fjölbrautaskólum umfram það sem verið hefur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli. Við upplifðum það fyrir áramót og í byrjun ársins að fjármagn var skorið verulega niður til skólakerfisins. Nú segir hæstv. menntmrh. að engin takmörk verði sett á innritun hvorki í háskólum né framhaldsskólum og ég fagna því að það skuli ekki vera fyrirhugað að setja slíkar takmarkanir. En hins vegar er þeirri spurningu ósvarað hvernig skólarnir eiga að mæta þessum niðurskurði. Heldur hæstv. menntmrh. virkilega að það komi ekki niður á kennslu og kennurum? Þeirri spurningu er algerlega ósvarað hér á þingi hvernig verður staðið að þessum niðurskurði. Hvernig kemur hann niður á nemendum því að það mun hann vissulega gera, bæði í háskólanum og framhaldsskólunum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans. Það kom fram í hans máli að engir hefðu sótt um skólavist við Háskóla Íslands. Mér er kunnugt um það, þar sem ég umgengst mikið ungt fólk, að ungt fólk, sem útskrifaðist sem stúdentar á haustönn, um áramótin, og fólk sem hyggst ljúka stúdentsprófi núna með vorinu, hafi þegar sótt um inngöngu í Háskóla Íslands vegna þeirrar óvissu sem hefur verið ríkjandi af því að forsvarsmenn Háskóla Íslands hafa látið að því liggja eins og ég sagði áðan, að kannski yrði brugðist við niðurskurðinum á þann hátt að taka ekki við nýnemum. Ég fagna því að hæstv. menntmrh. hefur eytt þeirri óvissu. Í sambandi við framhaldsskólana er það slæmt fyrir þjóðfélagið að geta ekki boðið fólki upp á öryggi á viðkvæmum tíma í lífi þess. Þess vegna hefði verið gaman að spyrja hæstv. menntmrh. hvort hans skilningur sé sá að framhaldsskólar á Íslandi séu öllum opnir eins og segir í lögum um slíka skóla.

Hæstv. forseti. Já, ég vona að þeirri óvissu sem kann að hafa verið uppi um hvort nýnemar verði skráðir til náms við Háskóla Íslands í haust sé eytt. Sú óvissa kom upp vegna ályktunar háskólaráðs 16. des. sl. þar sem því var lýst yfir að ef fjármagn til háskólans yrði svo naumt skammtað eins og þá var sýnt orðið samkvæmt fjárlagafrv., gæti háskólinn ekki tekið inn nýnema. Háskólinn hefur falið svokallaðri lögskýringarnefnd að fara yfir gildandi lög og niðurstaða hennar er að háskólinn hafi jafnar skyldur við þá sem innritast og þá sem fyrir eru í skólanum og að óbreyttum lögum hljóti háskólinn þess vegna að innrita nýnema á næsta háskólaári þrátt fyrir að minna fé sé til umráða en menn hefðu óskað. Þannig á þessari óvissu að vera eytt þótt háskólaráð hafi í sjálfu sér ekki ályktað um þetta. En háskólarektor hefur lýst þessu yfir í ræðu sem hann hélt fyrir tæplega tveimur vikum, ef ég man rétt, á svokölluðu opnu húsi háskólans sem haldið var í Þjóðarbókhlöðunni þar sem kynntar voru hinar ýmsu námsbrautir. Þessari óvissu á þannig að vera eytt. Varðandi það að tæmandi upplýsingar liggi ekki fyrir um þær námsbrautir í framhaldsskólakerfinu sem í boði kunna að verða á næsta hausti, þá var starfandi nefnd sem ég skipaði hinn 15. jan. sl. sem gera skyldi tillögur um hagræðingu í framhaldsskólum. Sú nefnd skilaði áliti fyrir skömmu eins og ég sagði áðan og lagði þar fram lítið af beinum tillögum en margs konar hugmyndir um hagræðingu í framhaldsskólakerfinu. Í nefndinni sátu fjórir fulltrúar frá Skólameistarafélaginu og fjórir frá menntmrn. Unnið er að úrvinnslu á þessum hugmyndum og tillögum í ráðuneytinu núna og verða ýmsir aðilar kallaðir til. Mjög náið samband er haft við við skólastjóra framhaldsskólanna og haft samband við þá hvern og einn af ráðuneytisins hálfu. Þannig að einmitt nú er unnið að því að vega og meta hvernig koma megi við hagræðingu í hverjum einasta skóla. Þar kemur mjög margt til t.d. samstarf og sameining skóla. Við vorum að ræða eitt atriði áðan, mögulega sameiningu Stýrimannaskólans, Vélskólans og Fiskvinnsluskólans. Það er nokkuð sem gerist auðvitað ekki í einu vetfangi, er kannski meira langtímamarkmið. En fjölmargar slíkar tillögur eru uppi varðandi t.d. námsframboð skóla sem eru á sama svæði, að þeir bjóði ekki allir upp á það sama þar sem eru kannski fáir nemar í hverjum skóla þannig að komið verði mjög nánu og ákveðnu samstarfi á milli skólanna. Þetta á ekki síst við á höfuðborgarsvæðinu, í Reykjavík og Reykjanesumdæmi. Eins og ég sagði eru þessar hugmyndir og tillögur til meðferðar núna í ráðuneytinu. Mér er alveg ljóst að vont er að hafa þessi mál í óvissu mikið lengur og ég hef ástæðu til að ætla að allri óvissu verði eytt á allra næstu dögum eða viku. Ég gleymdi að svara einni spurningu. Hvort það væri álit mitt að framhaldsskólinn væri öllum opinn. Álit mitt er að svo sé. Samkvæmt gildandi lögum er hann opinn.

Virðulegi forseti. Ég er með þrjár fyrirspurnir til menntmrh. og þær varða endurskoðun laga um grunnskóla og framhaldsskóla. Á síðasta kjörtímabili voru samþykkt ný lög um grunnskóla og framhaldsskóla og um þau varð pólitísk samstaða. Nú hefur ráðherra hins vegar séð ástæðu til þess að láta endurskoða þessi glænýju lög og fengið til þess einvala lið með einhliða tilskipun. Það er ekki ætlun mín að lasta það fólk sem á sæti í nefndinni, síður en svo. Þetta er fagfólk sem örugglega kann vel til verka. Það er hins vegar athugunarvert hvernig staðið er að tilskipun í þessa nefnd. Í erindisbréfi nefndarinnar stendur m.a. að nefndinni sé falið að kanna kosti þess að færa grunnskólana alfarið undir sveitarfélögin. Ég hlýt því að spyrja hvernig í ósköpunum standi á því að enginn fulltrúi í nefndinni er frá samtökum sveitarfélaga. Ég ætla einnig að spyrja menntmrh. hvers vegna enginn fulltrúi frá kennarasamtökunum sé í nefndinni. Og varðandi 3. spurninguna vil ég benda á að það eru fleiri skólar, bæði grunn- og framhaldsskólar en þeir sem eru á höfuðborgarsvæðinu. Þeir eru úti um allt land, enn þá sem betur fer. Hvers vegna er aðeins einn fulltrúi utan höfuðborgarsvæðisins í nefndinni?

Hæstv. forseti. Hver er tilgangurinn með endurskoðun laga um grunn- og framhaldsskóla nú? Var ekki þjóðarsátt um þetta mál í fyrravor? Hvað breyttist á einni nóttu sem gerði það að verkum að hæstv. menntmrh. var ekki fyrr tekinn við embætti en hann taldi brýnt að endurskoða þau lög sem hann hafði sjálfur samþykkt með miklum fögnuði fáum vikum áður? Sögur ganga um það að megintilgangur samninga nýrra laga um grunnskóla nú sé að flytja rekstur þeirra alfarið út til sveitarfélaganna. Ef það er tilfellið er vægast sagt ankannalegt að ekki skuli vera neinn fulltrúi frá samtökum sveitarfélaga í nefndinni. Og þegar maður hugsar til þess hve vandi hinna fjölmörgu litlu sveitarfélaga, sem eru að burðast við að reka skóla, er mikill læðist að skólamönnum sú hugsun að skynsamlegt hefði verið að hafa fleiri en einn fulltrúa utan höfuðborgarsvæðisins til að fjalla um þessi mál. Kennarasamtökin höfðu lengi barist fyrir því að fá að tilnefna eigin fulltrúa í slíka nefnd og þeim varð að ósk sinni á síðasta kjörtímabili. Þeir fulltrúar sem samtökin hafa tilnefnt hafa verið valdir án tillits til stjórnmálaskoðana. Þeir hafa fyrst og fremst verið lykilfólk úr uppeldismálaumræðunni innan kennarasamtakanna, fólk sem er með fingurinn á púlsinum. Það var ekki síst fyrir atbeina þessara aðila að málum var svo vel tekið innan samtakanna þegar frv. komu síðan fram. Þau voru í takt við það sem fólk innan stéttarinnar var að hugsa. Það var mikil stjórnviska hjá hæstv. fyrrv. menntmrh. að vinna að málum með þessum hætti og þau vinnubrögð mættu fleiri hæstv. ráðherrar taka sér til fyrirmyndar.

Hæstv. forseti. Mér virðist sú fyrirspurn á nokkrum misskilningi byggð hvers vegna enginn fulltrúi frá samtökum sveitarfélaga og kennarasamtökunum eigi aðild að endurskoðunarnefndinni. Ég lýsti því margoft yfir áður en nefndin var skipuð og eftir að ég var búinn að lýsa því að ég mundi láta fara fram endurskoðun á grunnskóla- og framhaldsskólalöggjöf að ég mundi ekki leita tilnefninga í hana. Þess vegna er það svo að engin hagsmunasamtök hafa tilnefnt fulltrúa í nefndina, hvorki sveitarfélagasamtök, kennarasamtök né aðrir. Þegar listi yfir nefndarmenn er skoðaður má glögglega sjá að í nefndinni situr fólk með margvíslega og víðtæka reynslu. Í henni eru sveitarstjórnarmenn, kennarar, skólastjórar, fræðslustjórar, fólk úr atvinnulífinu, fólk með þekkingu á verk- og starfsnámi auk fólks sem hefur víðtæka þekkingu og reynslu af æðri menntun. Allir þeir sem sæti eiga í nefndinni hafa getið sér gott orð á sínu sviði. Allir hafa þeir víðtæka reynslu af skólakerfinu með einum eða öðrum hætti. Hins vegar er enginn fulltrúi í nefndinni bundinn stefnu eða ákvörðunum hagsmunaaðila vegna þess að hver og einn sem í henni situr er þar vegna þeirrar reynslu sem hann hefur en ekki vegna tilnefningar frá hagsmunaaðilum. Í nefndinni er einn fulltrúi sem búsettur er utan höfuðborgarsvæðisins. Sjónarmið dreifbýlisins eru engu að síður vel kynnt í nefndinni vegna margháttaðrar reynslu ýmissa nefndarmanna af málefnum þess. Þetta er í sjálfu sér nægilegt svar við fyrirspurninni en hjá hv. 8. þm. Reykn. kom mikil samúð með sveitarfélögunum kom í ljós, að þau skyldu ekki eiga aðild að nefndinni og undrast hvers vegna væri verið að endurskoða hina glænýju löggjöf um grunnskólann. Það er út af fyrir sig fagnaðarefni að sveitarfélagasamtökin skulu eiga sér svo góða talsmenn sem þessa fulltrúa Alþb. sem hér hafa talað, sérstaklega þegar tillit er tekið til þess að þegar löggjöfin var sett í fyrra var nákvæmlega ekkert samráð haft við Samband ísl. sveitarfélaga. Mjög var gagnrýnt að í meðferð grunnskólafrv. á þingi í lok síðasta kjörtímabils var ekkert samráð haft. Ástæðan fyrir nauðsyn þess að endurskoða löggjöfina er ekki síst sú að þrátt fyrir góð markmið sem þar eru sett fram og voru ástæða þess að Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu studdi grunnskólafrv., var ekki sagt hvernig ná ætti þessum markmiðum. Þar voru m.a. lagðar mjög þungar skyldur á sveitarfélögin í landinu án þess að útskýrt væri hvernig þau ættu að standa undir þessum auknu skyldum. Sú saga gengur að megintilgangurinn sé að flytja reksturinn yfir til sveitarfélaganna, sagði hv. 8. þm. Reykn. Það er ekki megintilgangurinn. Það er hins vegar ein af mörgum spurningum sem sett er fram í erindisbréfi til nefndarinnar og óskað er svara við hvort skynsamlegt sé að færa grunnskólann alfarið yfir til sveitarfélaganna. Mjög margar aðrar spurningar og hugmyndir eru settar fram í erindisbréfinu sem óskað er eftir að svarað verði. Í erindisbréfinu er jafnframt lögð rík áhersla á að nefndin hafi náið samband og samráð við alla þá sem með einum eða öðrum hætti hafa hagsmuna að gæta varðandi skólann og þeir eru margir. Ég nefni bara þau sem sérstaklega hafa verið nefnd hér, Samband ísl. sveitarfélaga eða sveitarfélögin í landinu yfirleitt og kennarasamtökin. Það er tekið mjög skýrt fram að ætlast sé til þess að nefndin hafi samráð við þessa aðila meðan á starfstíma hennar stendur, ekki aðeins að þessum aðilum sé sent eitthvert fullbúið frv. eða fullbúnar hugmyndir og stillt þannig upp við vegg og sagt að gefa sína umsögn.

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu er ekki nema gott eitt um það að segja að skólamál skuli vera til umræðu. Samt hlýtur sú spurning að vakna hvaða nauðsyn beri til þess að setja á laggirnar svo stóra nefnd sem raun ber vitni til þess að endurskoða grunnskólalögin og framhaldsskólalögin þegar þau eru svo nýlega sett. Þetta er svolítið einkennilegt á þeim miklu sparnaðartímum sem við nú lifum. En í hvítbók ríkisstjórnarinnar, Velferð á varanlegum grunni, segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin mun endurskoða lög um grunnskóla í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga.`` Þegar horft er á erindisbréfið sem nefndin fékk hlýtur sú spurning að vakna hvernig samstarfinu verði háttað. Þegar erindisbréfið er lesið vakna upp margar spurningar um það hver raunverulegur tilgangur þessa nefndastarfs skuli vera, verksvið hennar er gífurlega breytt. Ég spyr hæstv. menntmrh.: Hvernig á þetta samráð að eiga sér stað?

Hæstv. forseti. Málsvörn hæstv. menntmrh. var ákaflega fátækleg þegar hann var að reyna að útskýra það að eðlilegt væri að 17 / 18 hlutar nefndarinnar kæmu af tilteknu landshorni. Þó það sé hinn mætasti maður sem af landsbyggðinni er sprottinn og starfar í nefndinni efa ég að hann sé 17 manna maki jafnvel þótt samanburðurinn sé við Reykvíkinga eða fólk á suðvesturhorninu. Í öðru lagi ætti hæstv. menntmrh. að tala gætilega þegar hann er að ræða um samskipti við sveitarfélögin og bera saman frammistöðu fyrrv. og núv. ríkisstjórnar. Ég held að ríkisstjórn lögregluskattsins, sú ríkisstjórn sem þverbraut lögbundin ákvæði um samráð við sveitarfélögin á sl. vetri, ætti að tala gætilega eða hæstv. ráðherrar hennar. Auðvitað er alveg ljóst að sú stefnumörkun og sú lagasetning sem fór fram í ágætu samkomulagi að lokum í fyrravor og um tókst víðtæk sátt, þar á meðal um þátttöku sveitarfélaganna í að bæta íslenska grunnskólann á 10 ára tímabili. Um það snerist það mál og þar ætluðu bæði ríkið og sveitarfélögin sér nokkurn hlut. Auðvitað mundu sveitarfélögin vera að breyttu breytanda velviljuð í því að reyna að gera íslenska grunnskólann betri. Það er allt annað mál að á niðurskurðartímum þegar verið er að skemma grunnskólann, að ætla þar á ofan að velta auknum byrðum yfir á sveitarfélögin.

Frú forseti. Mér fannst hæstv. ráðherra í rauninni ekki svara fyrirspurnunum. Spurt var hvers vegna ákveðið hefði verið að hafa ekki fulltrúa frá samtökum í nefndinni. Hann sagði ekkert hvers vegna, það væri fróðlegt ef hann gæti skýrt það betur. Mér fannst líka athyglisvert að hann lýsti því yfir að gagnrýnt hefði verið harðlega að ekki hefði verið haft samráð við sveitarfélögin á síðasta þingi. Samt er nákvæmlega sama leið farin og ekki haft samráð við sveitarfélögin. Þetta finnst mér svolítið sérkennilegt. Hins vegar er vafalaust rétt að íhuga þarf mjög vandlega hvort sveitarfélögin eigi að hafa vaxandi áhrif á málefni skólanna þar sem við lög um verkefnaskiptinguna vantaði mjög á að skýrt væri kveðið á um hvernig þeim málum yrði háttað.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að hafa vakið máls á þessu því að það er í hæsta máta mjög óeðlilegt að nú eigi að endurskoða grunnskólalögin sem svo víðtæk sátt var um á síðasta ári. Við sem störfum úti í skólanum verðum mjög vör við hvílíkt óöryggi það skapar, bæði meðal foreldra, nemenda og kennara að nú skuli eiga að umbylta þessum lögum sem margir voru sammála um að væru til mikilla bóta. Ég vil minna þá umræðu sem hefur farið fram á þinginu í þessari viku um aðbúnað barna og ungmenna og menntmrh. hefur lýst sig sammála því að hann sé alls ekki góður hér á landi. Samt vill hann skera svona mikið niður til grunnskólans og skaða starf hans með nýskipan þessarar nefndar. Varðandi tilnefningu í nefndina þá tek ég undir það sem síðasti ræðumaður sagði. Ekki hafa ekki komið fram skýringar á því hvers vegna ekki var leitað tilnefninga í nefndina og hvernig voru þessir aðilar valdir í nefndina fyrst ekki var leitað eftir tilnefningu fra hagsmunasamtökum. Var kannski farið í félagaskrá ákveðinna stjórnmálaflokka?

Virðulegi forseti. Það eru greinilega fleiri en ég sem hafa áhyggjur af nefndinni og hvernig hún er valin. Ráðherra talaði um það áðan og lýsti ágæti þessa fólks og það væri í nefndinni vegna eigin ágætis. Ég lýsti líka yfir því að þetta væri ágætisfólk og þetta væri fagfólk á sínu sviði og vissi nákvæmlega hvað það væri að gera. Hins vegar talaði ég um að fólk vantaði í nefndina og óeðlilegt er að tilnefningin komi frá ráðherranum og að þetta lið skuli vera svona einvala. Kannski getum við kennt fólkið við einhvern ákveðinn stjórnmálaflokk eins og áðan var sagt. Ráðherrann talaði áðan um það hversu góða talsmenn sveitarfélaga Alþb. átti. Ég vil benda ráðherranum á það að ég er sveitarstjórnarmaður utan af landi og vissulega hlýt ég þá að hafa áhyggjur af því þegar á að skoða kosti þess að færa grunnskólana alfarið undir sveitarfélögin. Sveitarstjórnarmenn hljóta þá að vera hræddir við að hafa engan fulltrúa í þessu liði sem á að kanna þessa kosti. Því er mjög eðlilegt að við gerum athugasemd við það og í sveitarstjórnum um allt land er rætt hvað nefndin er að gera. Ég vil í lokin skora á ráðherrann að gefa nú línuna út í skólana hvernig eigi að mæta niðurskurðinum. Auk þess að vera sveitarstjórnarmaður er ég líka starfsmaður í grunnskóla úti á landi og nú er verið að undirbúa skólastarf næsta árs og auðvitað þarf niðurskurðurinn að vera samræmdur á milli allra skóla í landinu. Ég hef t.d. heyrt talað um að sumir skólar séu að velta því fyrir sér hvort eigi að taka alfarið einn bekk af. Þá er stundum nefndur 6 ára bekkurinn, sem er nýbúið að gera að skyldu, en þá þyrfti að samræma það, t.d. um allt land. Því vil ég skora á ráðherrann að ýta við því fólki sem á að gefa línuna um þennan niðurskurð ef það er ekki hann sjálfur sem gerir það.

Hæstv. forseti. Ég svaraði þessum fsp. á þskj. alveg beint en ég get vel bætt við ef það sem ég sagði hefur ekki skilist. Hv. þm. Pétri Bjarnasyni þótti vanta í svar mitt hvers vegna hefði ekki verið óskað tilnefningar. Ég hélt að það hefði komið raunverulega fram í svarinu þar sem ég sagði að enginn fulltrúi sæti í nefndinni bundinn af stefnu eða ákvörðunum hagsmunaaðila og mér þótti það til bóta. Það er mitt mat að ekki sé verið að binda aðila í slíkri nefnd fyrir fram við stefnu sem er mótuð með misjöfnum hætti hjá hinum ýmsu samtökum sem hafa samskipti af skólamálum án þess að ég ætli að fara nánar út í það. Út af fyrir sig er freistandi að ræða hvaða nauðsyn bar til að sett skyldi á laggirnar svona stór nefnd eins og hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir sagði. Það kallar á lengri tíma en ég hef hér til umráða en ég held að engum dyljist að ýmislegt þarf að kanna í íslenska skólakerfinu. Ég held að það sé alveg ljóst og við höfum reyndar þegar átt nokkra umræðu í þinginu um það. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir las upp kafla í hvítbókinni þar sem getið var að endurskoðun skyldi fara fram í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga. Það verður einfaldlega gert þótt ekki hafi verið beðið um tilnefningu á fulltrúa í nefndina þaðan. Ég bendi á í því samhengi að í nefndinni sitja valinkunnir sveitarstjórnarmenn og ég nefni nú bara tvo líka sem hafa lengi verið fulltrúar Sambands ísl. sveitarfélaga í ýmsum nefndum sem varða skólamálin, Björn L. Halldórsson, fulltrúi skólaskrifstofu Reykjavíkur, og Ingimundur Sigurpálsson, bæjarstjóri í Garðabæ. Ég get líka nefnt ýmis nöfn sem eiga að tryggja að skilningur sé á hagsmunum landsbyggðarinnar þótt ekki sé nema einn nefndarmaður búsettur úti á landi, Trausti Þorsteinsson, fræðslustjóri í Norðurl. e. Ég er búinn að nefna Björn Halldórsson og Ingimund Sigurpálsson. Ingimundur var áður bæjarstjóri úti á landi. Ég nefni formann nefndarinnar, Sigríði Önnu Þórðardóttur, sem lengi var í sveitarstjórnarmálum á Vesturlandi og ég gæti nefnt fleiri. Ég gæti nefnt skrifstofustjóra skólamálaskrifstofu ráðuneytisins, Sólrúnu Jensdóttur, sem vegna starfa sinna er gerkunnug þörfum skólanna úti á landsbyggðinni og fleiri gæti ég vafalaust nefnt þannig að ég tel vel séð fyrir hagsmunum landsbyggðarinnar í nefndinni. Hv. 4. þm. Suðurl. talaði um að það væri óeðlilegt að endurskoða lög sem svo víðtæk sátt varð um. Ekki er ætlunin að afnema þau ákvæði laganna sem svona víðtæk sátt varð um sem oft og tíðum hefur verið látið liggja að í umræðunni. Í erindisbréfinu til nefndarinnar er tekið beint fram að ekki sé ætlast til þess og þar er t.d. nefnt markmiðið um einsetinn skóla, um skólamáltíðir og annað slíkt. Með þessari endurskoðun er ekki ætlunin að raska við slíku. Það er beinlínis tekið fram. Fulltrúar í nefndina voru valdir að höfðu samráði við mikinn fjölda manna. Ekki var farið í félagaskrár ákveðinna stjórnmálaflokka og ef einhver er hér inni sem veit alveg nákvæmlega um stjórnmálaskoðanir hvers manns þá væri það út af fyrir sig fróðleikur fyrir mig vegna þess að ég segi það alveg fullum fetum að mér er ekki kunnugt um stjórnmálaskoðanir allra þeirra sem sitja í nefndinni. En ég þekki mætavel stjórnmálaskoðanir sumra þannig að ég kann því afskaplega illa þegar sagt er í ræðustól á Alþingi að þessir menn hafi verið valdir eftir félagaskrá tiltekins stjórnmálaflokks. Það er það sem er verið að segja og það er beinlínis rangt nema þeir sem svona tala vilji væntanlega setja stimpil Sjálfstfl. á hvern einasta mann sem situr í nefndinni. Ég mundi auðvitað fagna því ef þeir væru allir meðlimir í Sjálfstfl. eða kjósendur hans. En ég hef grun um að svo sé ekki, því miður. En það réði sem sagt ekki vali mínu heldur ráðleggingar hinna mætustu manna á því að fá til starfa í nefndinni hið besta fólk og það tel ég að hafi tekist. Ég vænti góðs af starfi nefndarinnar.  Aðeins í lokin vegna áskorunar frá fyrirspyrjanda um að ráðherra gæfi línuna til skólanna um það hvernig ætti að standa að sparnaði vil ég aðeins ítreka það sem ég hef áður sagt að þetta er mjög svo í höndum fræðslustjóranna varðandi grunnskólann. Svo vill til að fræðslustjórar landsins eru á fundi í Reykjavík núna og ég ætla einmitt að hitta þá að loknum þessum fundi og þar verða þær ákvarðanir kynntar sem þarf að taka í ráðuneytinu sjálfu. Ég vona að það liggi fyrir eftir þann fund til hvaða aðgerða verði gripið af hálfu ráðuneytisins og þar á ég við að ákvörðun verði tekin um hver verði skerðing á vikulegum kennslutíma.

Virðulegi forseti. Varnarliðið á Keflavíkurflugvelli hefur um fjögurra áratuga skeið verið langstærsti atvinnuveitandi og um leið langstærsti kaupandi að vörum og þjónustu Suðurnesjamanna. Það er í raun risi á vinnumarkaði Suðurnesja og hefur ætíð fengið allan þann mannafla sem það þarfnast í krafti stærðar og stöðugleika umfram fyrirtæki heimamanna sem starfa í áhættusömum og sveiflukenndum rekstri við fiskveiðar og fiskvinnslu og þjónustu við þær greinar. Þar af hefur leitt að önnur atvinnustarfsemi á Suðurnesjum hefur oft átt undir högg að sækja um vinnuafl og það ástand hefur átt drjúgan þátt í að framtak og vöruþróun í öðrum greinum atvinnulífs hefur lengst af átt erfitt uppdráttar. Afleiðingin er að á Suðurnesjum er nú ekki til að dreifa atvinnustarfsemi sem er þess megnug að taka við svo miklum mannafla sem losnar við hraðan samdrátt í umsvifum varnarliðsins. Allt frá 1974 og fram á síðustu ár hafa umsvif þess í framkvæmdum, rekstri og þjónustu allri þarfnast nálægt 2.000 íslenskra starfsmanna, þar af um 1.100 hjá varnarliðinu sjálfu og um 600 hjá ýmsum verktökum. Hæst launuðu starfsmenn varnarliðsins og Íslenskra aðalverktaka búa að vísu utan Suðurnesja, þ.e. á höfuðborgarsvæðinu. En nú í meira en tvö ár samfellt hefur varnarliðið ekki ráðið í störf sem losna nema finnist starfsmaður bandaríska varnarmálaráðuneytisins. Skilyrði sem augljóslega bitna á Íslendingum. Á sl. hausti hófust uppsagnir og fleiri uppsagnir eru enn að líta dagsins ljós og enn og þráfaldlega heyrast fregnir um væntanlegar uppsagnir. Með samdrætti í framkvæmdum, í viðgerðum og endurbótum bygginga og almennu mannahaldi hefur nú frá hausti 1990 orðið umtalsverð fækkun starfsmanna við umsvif varnarliðsins eða nær 200 manns. Mest hjá varnarliðinu sjálfu en á sama tíma hefur þar aðeins fækkað um nær 40 bandaríska starfsmenn. Á sama tíma og Íslendingar, ekki síst Suðurnesjamenn, glíma við mikinn samdrátt í sjávarútvegi og fiskvinnslu og standa því frammi fyrir hörðustu og lengstu atvinnukreppu síðari tíma sökum ástands fiskstofnanna. Þegar innt hefur verið eftir upplýsingum um fyrirætlanir þessa risa á vinnumarkaði Suðurnesja, sem er fábreyttur, hefur orðið fátt um svör en fluttar gamalkunnar ræður um að varnarstöðin gegni enn sem fyrr mikilvægu hlutverki, jafnvel enn mikilvægara en áður. En risinn er augljóslega að dragast saman og ég inni nú utanrrh. eftir því hversu hratt og hversu langt hann mun ætla að ganga, hverjar munu fyrirætlanir hans, hvort hann ætli að mismuna Íslendingum og bandarískum starfsmönnum sínum. Ég orða fsp. mína til hæstv. utanrrh. á þennan veg: ,,Hvað hyggst ráðherrann gera til að bæta samskipti varnarliðsins á Íslandi og íslenskra starfsmanna þess og eyða óvissu þeirra um atvinnuöryggi sem skapast hefur að undanförnu?``

Virðulegi forseti. Hv. þm. spyr hver áform séu uppi til þess að eyða óvissu um atvinnuöryggi íslenskra starfsmanna varnarliðsins sem og hvað unnt sé að gera til þess að bæta samskipti varnarliðsins við starfsfólk sitt. Ég vil byrja á að vísa til þess að í skýrslu minni til Alþingis sem var nýlega til umræðu var rækilega að því vikið að þessi mál eru mikilli óvissu undirorpin og við Íslendingar hljótum að búa okkur undir það að umsvif varnarliðsins minnki á alveg næstu árum. Það á bæði við um umsvif varnarliðsins sjálfs að öllum líkindum sem og um framkvæmdir í þágu þess. Þessi mál eru þess eðlis að þau eru utan valdsviðs íslenskra stjórnvalda að verulegu leyti og þarf ekki að orðlengja um það. Óvissan er tilkomin vegna jákvæðrar þróunar í heiminum í kringum okkur og er bein afleiðing af minnkandi hernaðarumsvifum, afleiðing af því að það er dregið stórlega úr fjárveitingum til varnarmála, fyrirhuguðum breytingum á varnarviðbúnaði og varnarstefnu vestrænna lýðræðisríkja. Allt mun þetta hafa bein áhrif á okkur. Það sem er efst á dagskrá hjá íslenskum stjórnvöldum er tvennt: Annars vegar að fá úr því skorið innan stjórnar Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins að framkvæmdaáform sem eru innan framkvæmdaáætlunar til nokkurra ára verði staðfest og ekki verði horfið frá þeim. Það varðar þá fyrst og fremst framkvæmdir sem yrðu unnar á vegum Aðalverktaka og undirverktaka þeirra á næstu árum. Það mál er enn í óvissu. Íslensk stjórnvöld hafa tekið það upp mjög ákveðið við alla samstarfsaðila okkar. Þannig hef ég nýlega skrifað bréf um þetta efni, bæði til varnarmálaráðherra Noregs og Bretlands. Málið er á dagskrá í stjórn Mannvirkjasjóðs. Þar hefur m.a. stjórnarfólki sjóðsins verið boðið hingað til lands til þess að kynna sér málin og til viðræðna en því miður er það svo að þau eru enn í óvissu. Ákvarðanir hafa ekki fengist teknar og m.a. tengist þetta enn aukinni óvissu vegna óska bandarískra stjórnvalda um það að samstarfsaðilarnir innan Atlantshafsbandalagsins auki framlög sín vegna kostnaðar af þessum framkvæmdum, þ.e. efli hina evrópsku stoð samstarfsins. Hinn þátturinn lýtur að sjálfsögðu að starfsmannahaldi varnarliðsins hér. Þar hefur verið í gildi svokölluð ráðningarfrysting frá því í janúar 1990. Hún er eingöngu í því fólgin að ekki er ráðið aftur í störf þeirra íslenskra starfsmanna sem láta af störfum af hvaða ástæðum sem er. Þess skal getið að víðast hvar þar sem bandarískar varnarstöðvar eru samkvæmt slíkum samningum í Evrópu og annars staðar í heiminum hafa þær ýmist verið lagðar niður eða þar er um að ræða mjög verulega fækkun. Það hefur ekki orðið í okkar tilviki. Reyndar er það nú svo að á seinustu mánuðum hefur ráðningarbanninu verið aflétt að hluta, þ.e. að veittar hafa verið undanþágur frá því þannig að í upphafi janúar 1991 voru 1.033 íslenskir starfsmenn hjá varnarliðinu. Þeim hafði fækkað niður fyrir 950 en þeir eru nú 970, þ.e. það hefur verið ráðið aftur í þessi störf. Að því er varðar spurningu um frekari breytingar, er vitað að uppi eru óskir um það af hálfu varnarliðsins að auka verkútboð á tilteknum þáttum þar sem sjónarmið íslenskra stjórnvalda er náttúrlega það að það fólk sem sinnt hefur þessum verkum verði endurráðið og þá til innlendra verktaka sem munu sinna þessum störfum, viðhalds- og þjónustuþáttum, í auknum mæli. Að lokum, virðulegi forseti. Eins og tilkynnt var í umræðunum um skýrslu utanrrh. þá er boðað að ég mundi nú fljótlega skipa sérstaka nefnd til þess að kanna hvort tveggja út frá íslenskum hagsmunum, þær breytingar sem eru að verða á varnarsamstarfinu og þá jafnframt að taka upp viðræður við bandarísk stjórnvöld til þess að báðir aðilar gangi út frá sömu forsendum og til þess beinlínis að semja um það að þessi minnkun umsvifa fari fram með þeim hætti í samræmi við ákvæði varnarsamningsins og í samræmi við íslenska hagsmuni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svör hans og vænti þess að þau muni leiða til þess að starfsmenn, sem hafa talið sig búa við óvissu og raunar virðingarleysi að nokkru, muni þar eiga bættan hag að þessu leyti. Ég vil taka fram að ég hef átt samtöl við forstöðumann varnarmálaskrifstofu utanrrn. og starfsmenn varnarliðsins, þar á meðal fólk sem ég vann með fyrir fáum árum, og ég tel mig hafa orðið varan við ákveðna hluti sem ég tel verulega alvarlega. Það virðist vera að varnarliðið hafi á prjónunum að fela hermönnum viðgerðarstörf sem íslenskir starfsmenn hafa unnið til þessa vitandi að það fer í bága við okkar samkomulag, þ.e. samkomulag ríkjanna tveggja um hefðir og venjur í þessum samskiptum. Það virðist líka ætla að knýja fram styttan opnunartíma flugbrautanna á Keflavíkurflugvelli sem við höfum notað til samgangna við önnur þjóðfélög. Það virðist nú þegar nota hermenn til að vinna hreinlætisstörf sem íslenskir starfsmenn hafa annast til þessa og það virðist vera að auka ráðningar fjölskylduliðs hermanna til starfa sem íslenskir starfsmenn hafa unnið. Það virðist nú þegar vera að leggja niður vinnustaði þar sem Íslendingar hafa eingöngu unnið og fela verkefnin Bandaríkjamönnum, jafnvel hermönnum. Það virðist þegar hafa metið samskiptin við íslensk stjórnvöld þannig að þar sem viðbrögð þeirra hafa verið takmörkuð á síðustu árum sé vel þess virði að láta reyna á og reyna að komast eins langt og komist verði eða þar til íslensk stjórnvöld bregðist hart við og þá megi semja en alltént muni nást fram breytingar á þessum samskiptum. Ég tel þetta, ef rétt er skilið, alvarlegt og tel nauðsynlegt að ráðherra eigi viðræður við okkar samstarfsþjóð og fái fram upplýsingar svo að starfsmenn hennar hér geti búið við annaðhvort vissu um það sem fram undan kann að vera eða vitneskju um þær breytingar sem líklega verða.

Virðulegi forseti. Við höfum orðið vitni að því á undanförnum missirum að hæstv. utanrrh. hefur farið í ferðalög til Ameríku til að reyna að fá eitthvað meira að gera fyrir fólkið sem hefur unnið fyrir herinn. Ég er út af fyrir sig ekki að koma hér til þess að deila á það starf sem fólk hefur innt þar af hendi en hitt ætla ég að deila á að íslensk stjórnvöld virðast berja höfðinu við steininn og ekki vilja viðurkenna það eða gera sér grein fyrir því almennilega að þessi atvinnustarfsemi er á undanhaldi og við því þarf að bregðast, ekki með því að betla störf hjá ameríska hernum, heldur með því að skapa ný störf fyrir það fólk sem hefur unnið á vegum hersins. Það verða ekki sköpuð fleiri ný störf handa Íslendingum að óbreyttu hjá hernum á Keflavíkurvelli eða í þjónustu við hann.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi hlítir ekki í þessum umræðum að segja: Ég hef upplýsingar um að áform séu uppi um að eitthvað sé að gerast. Ég vil taka það skýrt fram að því er varðar starfsmannahald varnarliðsins, að þá reyndi fyrst og fremst á þessa svokölluðu ráðningarfrystingu. Það er staðreynd að íslenskum stjórnvöldum hefur tekist að fá undanþágur frá þessari ráðningarfrystingu og það er eina dæmið sem þekkt er að því er varðar varnarstöðvar Bandaríkjanna hér á Vesturlöndum. Í annan stað hefur Bandaríkjamönnum verið haldið stíft og ákveðið við ákvæði varnarsamningsins. Þeim hefur ekki verið látið líðast að ráða bandaríska hermenn eða bandaríska ríkisborgara í störf sem Íslendingar áður gegndu. Þetta á við um öll þau störf sem eru innan fjárlaga, þ.e. sem kostuð eru af almannafé og heyra undir viðeigandi ákvæði varnarsamningsins. Hitt er rétt að þegar um er að ræða þjónustustarfsemi varnarliðsmanna sjálfra, sem rekin er sem sjálfseignarstofnanir og fyrir þeirra eigið fé, getum við ekki beitt viðurlögum eða ákvæðum varnarsamningsins. Ég vil taka skýrt fram að það er ranghermi hvaðan sem það er komið að utanrrh. hafi farið einhverja betliferð til Bandaríkjanna af þessu tilefni. Það hefur hann alls ekki gert. Hitt er auðvitað rétt að við verðum auðvitað sem íslensk stjórnvöld að búa okkur undir það og okkar fólk að þarna verði á næstu árum verulegar breytingar og því verður ekki fram haldið að íslensk stjórnvöld hafi ekki sinnt því. Þá minni ég á í fyrsta lagi samningagerðina sem lengi hefur verið í undirbúningi við Atlantsálaðilana um byggingu álvers á Keilisnesi. Það er ekki við íslensk stjórnvöld að sakast að ytri kringumstæður hafa þýtt að þeim áformum hefur verið frestað. En auðvitað var það stór þáttur í undirbúningi þeirra áforma að þar kæmi til starfsemi sem leysti atvinnuleysisvandamál á þessu svæði. Annað dæmi má nefna af mörgum dæmum. Það er undirbúningur að stofnun fríiðnaðarsvæðis á Keflavíkurflugvelli og margvíslegur undirbúningur að því að nýta Keflavíkurflugvöll betur. Þar vega mest áformin um fríiðnaðarsvæðið. Að því hefur verið unnið kappsamlega af samstarfshópi þriggja ráðuneyta. Fyrir liggur nú þegar, sem reyndar var rætt um í gær, mjög ítarleg áfangaskýrsla um það mál. Þar er í gangi sérstök könnun sem beinist að því að laða erlenda samstarfsaðila til þess að stofnsetja þar fyrirtæki og skapa störf. Enn mætti nefna einn þátt samninganna um Evrópska efnahagssvæðið sem augljóslega mundi auka mjög hlut Keflavíkurflugvallar í fraktflutningi á unnum sjávarafurðum frá Íslandi. Þótt fæst af þessum málum sé nú þegar í höfn, þá hefur verið skipulega að því unnið að mæta þeim vanda sem kynni að skapast við minnkandi umsvif varnarliðs og samdrátt í varnarliðsframkvæmdum einmitt á þessu svæði. Ég vísa því á bug hvort heldur er að þarna hafi verið farinn einhver bónar- eða betlivegur að bandarískum stjórnvöldum. Af hálfu íslenskra stjórnvalda er verið að búa sig undir að þarna verði breytingar en með þeim hætti að leggja á það áherslu að búin verði til arðvænleg störf í staðnn.

Hæstv. forseti. Á undanförnum árum hafa áhyggjur manna um allan heim farið vaxandi vegna mengunar frá herstöðvum. Það má segja að nánast hvarvetna þar sem farið hefur verið fram á rannsókn á mengunarþáttum í grennd við herstöðvar hafi komið fram mengun og sums staðar af mjög alvarlegu tagi. Nærtækustu dæmin eru frá Þýskalandi en þar eru nú þekkt meira en 300 svæði þar sem hættuleg efni hafa farið niður í jarðveg og hefur þurft að verja gríðarlegum fjárhæðum til úrbóta. Svipaðar upplýsingar hafa komið frá Guam, Suður-Kóreu, Mið-Ameríku og Filippseyjum auk þess sem um þessar mundir er gengið hart fram í hreinsun þessara eiturefna úr jarðvegi víðs vegar í Bandaríkjunum og hefur Bandaríkjastjórn stofnað sérstakan sjóð til að fjármagna þessar aðgerðir enda er nú talið að þarna verði um þúsund milljarða kostnað að ræða, þúsund milljarða Bandaríkjadala. Nú hefur það gerst að í sambandi við málshöfðun landeigenda á Heiðarfjalli gegn bandarískum stjórnvöldum hefur komið í ljós þetta plagg sem undirritað er fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands og varnarliðsins og vil ég leyfa mér að lesa 1. gr., með leyfi hæstv. forseta. Hún er svohljóðandi: ,,Varnarliðið afhendir hér með ríkisstjórn Íslands svæði H2 á Langanesi (H2-Site Langanes). Ríkisstjórn Íslands afsalar sér hér með fyrir sína hönd og allra íslenskra ríkisborgara öllum kröfum gegn Bandaríkjum Norður-Ameríku eða embættismönnum þeirra eða fulltrúum, öllum kröfum sem kunna að stafa af komu þeirra til eða notum þeirra af þessu landsvæði eða hverjum þeim endurbótum sem á því hafa verið gerðar.`` Og þá vaknar spurningin: Hefur verið samið í þessum dúr um eitthvað fleira? Og spurningin sem ég ber hér undir hæstv. utanrrh. fyrir hönd 9. þm. Reykv., Auðar Sveinsdótttur, er því svohljóðandi: ,,Hefur íslenska ríkið afsalað sér skaðabótarétti vegna grunnvatnsmengunar í Keflavík og nágrenni með vatnsveitusamningi við bandaríska herinn?``

Virðulegi forseti. Utanrrn. og yfirstjórn Atlantshafsflota Bandaríkjanna undirrituðu samkomulag 17. júlí árið 1989 um lausn á grunnvatnsmengun sem fram hafði komið í Keflavík, Njarðvík og á flugvallarsvæðinu. Aðdragandi þess máls var sá að fram höfðu farið og staðið yfir í alllangan tíma ítarlegar rannsóknir á orsökum þessarar mengunar og umfangi. Niðurstaða þessara rannsókna varð sú að ekki væri óyggjandi, þar á meðal að mati ríkislögmanns, að einn aðili væri valdur að skaðanum. Fremur en láta á það reyna fyrir dómstólum var samið um þetta mál og þann samning tel ég vera til mikillar fyrirmyndar einmitt að því er varðar lausn á slíkum mengunarvandamálum og á samskiptum þessara aðila. Samningurinn var um það einfaldlega að reist var sérstök ný vatnsveita fyrir Suðurnes og um það samið að kostnaður við byggingu vatnsveitu og dreifikerfis upp á 9 millj. dollara eða 540 millj. ísl. kr. var greiddur af bandaríska varnarliðinu en vatnsöflunarkerfi og rekstur veitunnar síðan afhentur sveitarfélögum. Fulltrúar sveitarfélaga á Suðurnesjum áttu aðild að þessu máli frá upphafi, bæði að því er varðaði rannsóknirnar og samningsniðurstöðuna. Og þegar þessu verki var lokið var lýst yfir mikilli ánægju af hálfu sveitarstjórnarmanna á Suðurnesjum með þessa farsælu lausn. Í viðbæti við varnarsamninginn um réttarstöðu varnarliðsins og um eignir þess, þá er það svo að íslenska ríkið á endurkröfurétt fyrir 85% af tjóni á eignum, lífi og limum Íslendinga sem úrskurðað er að varnarliðið sé orsakavaldur að. Sé um að ræða tjón þar sem menn í liði Bandaríkjanna og íslenskir þegnar eiga báðir sök skulu Ísland og Bandaríkin hvort um sig greiða helming tjónsins. Þetta hefði kannski verið það ákvæði sem orðið hefði að fylgja ef ekki hefði samist um það með öðrum hætti. Réttaráhrif samningsins frá 17. júlí 1989 eru þau að íslenska ríkið á ekki endurkröfurétt á hendur Bandaríkjunum, bæturnar eru þegar fram lagðar í formi nýs vatnsbóls og nýrrar vatnsveitu. Samningurinn breytir þó í engu þeim bótarétti sem íslenskir ríkisborgarar eða fyrirtæki kunna að eignast á hendur íslenska ríkinu, samkvæmt viðbætinum við varnarsamninginn, vegna skaðaverka sem sannanlega væru rakin til varnarliðsins. En þetta mál var það rækilega rannsakað að við teljum ekki á því nokkrar líkur að til þess komi. Að því er varðar mál sem hv. fyrirspyrjandi nefndi hér og varðar Heiðarfjall, þá vil ég aðeins taka fram eftirfarandi: Upphaflega var kröfum beint að íslenskum stjórnvöldum af hálfu landeigenda en síðan sneru landeigendur sér með sína kröfugerð á hendur bandarískum stjórnvöldum. Auk varnarmálaskrifstofu hafa um það mál fjallað ríkislögmaður og umhvrn. Ágreiningur er um að sönnuð sé megun vegna fyrrum varnarstöðvar. Einnig hefur komið upp ágreiningur milli umhvrn. og landeigenda um sýnatöku á fjallinu. Þetta mál verður á dagskrá utanrmn. þar sem fulltrúar utanrmn. munu gera rækilega grein fyrir málsatvikum.

Virðulegi forseti. Mig langar til þess að bæta aðeins inn í þessa umræðu. Margir voru ekki hér í nótt þegar umræður fóru fram um varnarliðið og þá ógn sem okkur stafar af óþverranum sem frá því kemur. Þá kom einnig fram í umræðum um það mál að upplýsingum væri haldið leyndum og farið hefði verið í launkofa með það hversu hættuleg efni væru í jarðvegi og grunnvatni á þeim svæðum þar sem herinn hefur aðstöðu. Svo kom líka fram í umræðunni hvort þetta væri pólitískt mál og hvort herstöðvarsinnar væru að halda þessu leyndu og herstöðvaandstæðingar væru að rífa þetta mál upp. Ég vil bara benda þeim á það sem hafa boðið þessum gestum að vera hjá sér að passa upp á það að við verðum ekki gestirnir að lokum sem verðum að biðjast afsökunar. Það yrði herstöðvarsinnum kannski til framdráttar að þeir fengju herinn til þess að þrífa upp eftir sig svo að hann væri ekki eins óvelkominn og raun ber vitni.

Hæstv. forseti. Hér er hreyft stóru máli sem því miður er enginn tími til að ræða efnislega í þessu knappa formi. Ég vil þó segja að svör hæstv. utanrrh. komu ekki á óvart. Þau eru samkvæmt venju tilraun til að breiða yfir þessi mál eins og framast er kostur. Því miður er það jafnan hið ömurlega hlutskipti íslenskra yfirvalda, sem með utanríkismálin og samskipti við þessa aðila fara, að reyna að breiða yfir það sem úrskeiðis hefur farið í samskiptum við þá. Auðvitað er enginn vafi á því að hér er stóralvarlegt mál á ferðinni og með ólíkindum ef einhverjir embættismenn í utanrrn. hafa tekið sér það vald í hendur að færa yfir á íslenska ríkið skaðabótaskyldu vegna umhverfisslysa sem e.t.v. gætu mælst fremur í milljörðum kr. ef bæta ætti fyrir þau eða reyna að bæta fyrir þau eins og dæmin sanna erlendis frá. Hreinsun á jarðvegi af því tagi sem gæti þurft að fara fram á Suðurnesjum og jafnvel víðar í landinu er óheyrilega kostnaðarsamt verkefni. Maður hlýtur að spyrja sig að því hvort ekki sé nauðsynlegt að fram fari ítarleg opinber rannsókn á öllum þessum málum og spurningunni um réttarstöðu einstakra embættismanna til að gera slíka samninga bæði varðandi Heiðarfjall og Suðurnes.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svörin og ég verð að segja að ekki líður mér betur eftir að hafa hlustað á það sem hann hafði hér fram að færa. Það er sem sagt svo að einhverjir örfáir hafa setið einhvers staðar í leynibyrgi og gert samning um það að við ættum að drekka, alveg þar til sl. haust, stórlega mengað vatn og búa til æviloka við þá mengun sem var sýnd á þeim kortum sem ég lagði fram í gær og eru frá bandaríska hernum, hvorki meira né minna. Þar var bara um tvö efni að ræða sem þeir könnuðu. Þeir könnuðu bara bara TCE-mengun í grunnvatni og PCE-mengun í grunnvatni. TCE fannst á öllu þessu útbreidda svæði og ljósgráa svæðið á kortinu er allt saman svæði þar sem um mengun er að ræða. Þeim mun alvarlegri sem mengunin er eftir því verður svæðið dekkra, undir 3 eða 4 millj. kr. fjárfestingu okkar inn í framtíðina er ástandið svartast eins og dæmin sanna. Ég verð nú að segja að mér finnst það stórlega alvarlegt mál ef það hefur verið samið til framtíðar um að ekkert skuli gert í þessum málum annað en byggja eitt vatnsból þó að það hafi auðvitað fyrir löngu verið orðið brýnt.

Virðulegi forseti. Hér gefst ekki tími til að ræða þetta mál í neinum smáatriðum en ég leyfi mér að fullyrða að þær staðreyndir og upplýsingar sem fyrir liggja um málið gefa ekki tilefni til þeirra ýkju- og öfgakenndu sleggjudóma sem hér hafa verið kveðnir upp. Að því er varðar vatnsmengunina á Suðurnesjum, þá er hún svo sannarlega ekkert leyndarmál. Þetta er mál sem átti sér mjög langan aðdraganda. Við kvöddum til alla okkar hæfustu sérfræðinga til að stýra þeim rannsóknum. Þær stóðu yfir mjög langan tíma og það var óyggjandi niðurstaða að um mengun var að ræða en hins vegar var, þar sem þetta hafði átt sér stað í langan tíma, ekki hægt að mati hinna færustu sérfræðinga að slá neinu föstu um að orsakavaldurinn væri aðeins einn. Ég endurtek að ég tel að samningarnir sem gerðir voru af hálfu íslenska ríkisins í þessu tilviki séu dæmi um góðan vilja beggja aðila og ekki síst varnarliðsins sjálfs til að bæta fyrir mengun sem óumdeilanlega var, a.m.k. að hluta, á þess ábyrgð og í staðinn fyrir að lasta það ættum við að fagna því. Og ég vil reyndar geta þess að þegar hin nýja vatnsveita var loksins opnuð voru mörg hundruð Suðurnesjamanna þar viðstaddir sem þekktu þetta mál í þaula. Það hefur verið rætt víða í sveitarstjórnum á Suðurnesjum og í blaðakosti Suðurnesjamanna og ekki heyrst ein einasta óánægjurödd. Að því er varðar Heiðarfjall, þá er það nú einfaldlega svo að þar hafa rannsóknir farið fram. Þar er auðvitað forræðið fyrir því faglega af hálfu umhvrn. Engin rök er hægt að færa fyrir því að af hálfu utanrrn. sé reynt að hylma yfir mál af þessu tagi, því fer fjarri. Ég vísa því alveg á bug.

Virðulegi forseti. Það hefur verið fróðlegt að hlusta á þessa umræðu og þá sleggjudóma og dylgjur sem hér hafa komið fram. Sem Suðurnesjamaður vil ég flytja sérstakt þakklæti til utanrrh. og utanrrn. fyrir það hvernig að málum var staðið varðandi vatnsból Suðurnesjamanna. Þar var mjög myndarlega að verki staðið og brugðist skjótt við. Þar var engu leynt. Suðurnesjamenn hafa sjálfir fagnað því hvernig að málum var staðið, sveitarstjórnarmenn hafa fagnað því mjög og þau úrræði eða þær úrbætur sem áttu sér stað eru á þann veg að vatnsbólum Suðurnesjamanna er ekki lengur hætt vegna þess að vatnið er tekið allt annars staðar en á þessum hugsanlegu mengunarsvæðum. Það er líka fróðlegt að heyra í umræðunni hér, sem svokallaðir herstöðvaandstæðingar standa fyrir, á hversu lágu plani andstaða er gegn því að Íslendingar taki þátt í vörnum vestrænna þjóða, taki þátt í og styðji að Ísland verði varið land.

Virðulegi forseti. Mér finnst ástæðulaust að kalla það sleggjudóma og dylgjur þó að menn hafi áhyggjur af mengun vegna hersins sem hefur haft hér aðsetur í mörg ár. Ég sé ekki að ástæða sé til þess að menn svari því með þeim hætti þegar vakin er athygli á mjög alvarlegum málum sem menn vita kannski ekki enn þá og örugglega ekki hve alvarleg geta verið. Ég tel að menn eigi að taka því með stillingu og koma af stað rannsóknum á þessum málum. Ég verð að segja að mér þykja menn af Suðurnesjum ansi lítilþægir ef þeim finnst að það hafi verið einhvers konar góðgerðarstarfsemi frá hendi hersins að gefa þeim tækifæri til að drekka hreint vatn að nýju.

Virðulegi forseti. Umræður vegna fsp. um mál, sem er í sjálfu sér eðlilegt, hafa orðið sérkennilegri eftir því sem á hefur liðið. Ég skal reyna að upplýsa hvernig málið lítur út frá sjónarhóli venjulegs Suðurnesjamanns. Um árabil hefur staðið yfir rannsókn á mengun í vatnsbólum okkar syðra og í ljós hefur komið, eins og hér var sagt frá, að mengunar gætir. Athugunin beindist að nokkrum efnum sem kunna að vera mengandi og í ljós kom að það er olíumengun þar sem vatnsból Njarðvíkinga og Keflvíkinga stóðu. Það er vitað um olíutjón hjá varnarliðinu og hjá venjulegum íslenskum íbúum. Handan götunnar, beint á móti nýlegu pósthúsi Keflvíkinga og Njarðvíkinga, varð fyrir allnokkrum árum skaði. Þar sprakk olíugeymir með tugþúsundum lítra. Hann var íslenskur. Hugsið þið ykkur. En hins vegar liggja fyrir traustar upplýsingar um að vatnsbólasvæði þetta og svæði sem nú er notað séu ekki samtengd. Þessar upplýsingar eru taldar einhverjar nákvæmustu sem vitað er um á íslenskum vatnsbólum og geri aðrir betur. Þau eru talin þekktustu vatnsból á landinu, bæði hvað varðar samgang á milli vatnstökusvæðanna og það hversu ungt vatnið er eða gamalt og hvaða efni hafa farið niður.

Hæstv. forseti. Alþjóðasamningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 15. nóv. 1989. Hæstv. þáv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, undirritaði síðan samning þennan fyrir Íslands hönd á ráðstefnu um málefni barna í New York í septemberlok 1990. Alþjóðasamningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna er kerfi reglna sem ýmsar þjóðir heimsins samþykkja að setja inn í lög sín. Fyrir hinu háa Alþingi liggja nú á þessu þingi ýmis lög er varða réttindi barna. Nægir að nefna lög um vernd barna og ungmenna, frv. til barnalaga og frv. til laga um umboðsmann barna. En öll þessi lagasetning er meira og minna háð og byggð á þessum sáttmála sem hér um ræðir um réttindi barna. Þar er tekið á ýmsum atriðum, svo sem að öll börn eigi meðfæddan rétt til lífs og öllum ríkjum beri að tryggja þeim fullan þroska. Einnig að börn séu ekki skilin frá foreldrum sínum nema að sá aðskilnaður sé ákveðinn á faglegum forsendum og teljist vera til framdráttar barninu. Öllum ríkjum ber að auðvelda sameiningu fjölskyldna með því að leyfa ferðalög einstaklinganna milli landa og í alþjóðasamningum gildir sú höfuðregla að foreldrar annist börn sín og ber öllum ríkjum að aðstoða þá við að fullnægja uppeldisskyldum sínum. Ýmis fleiri ákvæði eru í þessum merka samningi svo sem að öllum ríkjum beri skylda til að sjá foreldralausum börnum fyrir hæfilegu uppeldi og öllum fötluðum börnum fyrir rétti til sérstakrar meðferðar, menntunar og umsjár. Síðan eru í þessum samningi ýmis atriði sem varða vinnuþrælkun barna, herskyldu og annað slíkt, afnám misréttis vegna kynferðis og kynþátta o.s.frv. Hér er því um hinn merkasta sáttmála að ræða og sjálfsagt að Íslendingar staðfesti hann fyrir sitt leyti þar sem ég tel að sjálfsagt sé að líta til þessa sáttmála þegar endanlega verður gengið frá þeim lagafrumvörpum sem nú liggja fyrir hinu háa Alþingi. Ég hef því leyft mér, hæstv. forseti, á þskj. 677 að beina þeirri fsp. til hæstv. utanrrh. hvað tefji staðfestingu á sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna sem undirritaður var af Íslands hálfu 26. jan. 1990. Hér held ég raunar að sé um misskilning embættismanna að ræða. Það var sannarlega í septemberlok 1990 sem sáttmálinn var undirritaður af Íslands hálfu. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær má búast við að lögð verði fram till. til þál. um staðfestingu samningsins?

Virðulegi forseti. Spurt er: Hvað dvelur að sáttmál Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna verði formlega staðfestur á hinu háa Alþingi? Svarið við því er þetta: Fyrst var þessi sáttmáli til ítarlegrar athugunar hjá dómsmrn. þar sem ástæða þótti til að kanna sérstaklega hvort nauðsyn væri að beita annarri löggjöf samkvæmt skuldbindingum sáttmálans. Eftir því sem mér er tjáð varðaði það einkum og sér í lagi spurningar um áfrýjunarrétt til æðra stjórnvaldsstigs í barnaverndarmálum. Sú athugun tók nokkurn tíma en henni er lokið. Jafnframt hefur verið unnið að því að þýða þennan mikla sáttmála og því verki er einnig lokið. Það sem þá dvelur lokaafgreiðslu málsins er mikið annríki þjóðréttarsérfræðings utanrrn. sem nú er önnum kafinn við að undirbúa hina gagnmerku heimsráðstefnu í Ríó og hefur verið síðasta mánuð af þeim sökum í New York og er nú á Grænlandi. Mér er tjáð að það sé áætlað tveggja daga verk að ljúka þessu og þannig er ekki útilokað að unnt sé að leggja sáttmálann á íslensku máli ásamt þáltill. fyrir hið háa Alþingi fyrir þinglok.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir greið og góð svör en verð hins vegar að lýsa áhyggjum mínum yfir þeim mannafla sem hann hefur yfir að ráða. Ekki dreg ég í efa að Guðmundur Eiríksson sé hinn mætasti starfsmaður en tæplega er hægt að ætlast til þess að hann einn og sjálfur sjái um öll samskipti ráðuneytisins við aðrar þjóðir. Ég mundi því vilja mælast til þess og skal reyna að beita mér fyrir því í hv. fjárln. að ráðuneytið fái að hafa yfir að ráða lágmarksmannafla. En ég tel að það sé afar mikilvægt að þáltill. verði lögð fram á þessu þingi. Það er Alþingi til sóma ef tekst að afgreiða á þessu þingi þau lagafrumvörp sem hér liggja nú fyrir um málefni barna og var tími til kominn að þeim málum væri sinnt af einhverri alvöru. Ég vil því biðja hæstv. ráðherra að leita sér aðstoðar til að hægt sé að ganga frá þessu máli ef það er ekki nema tveggja daga verk, þýðingu lokið og öllum ítarlegum athugunum. Það hlýtur því að vera leysanlegt að ganga frá þáltill. sem lögð yrði fram á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst leiðrétta að hinn ágæti þjóðréttarfræðingur er ekki sá starfsmaður utanrrn. sem sér um samskipti við önnur ríki. Hins vegar er hann eini þjóðréttarfræðingurinn í þjónustu ráðuneytisins. Í annan stað kom það fram í mínu svari að fagleg umfjöllun um þetta mál fór fram í dómsmrn. og það var þar sem könnun fór fram á því hversu samningurinn samræmdist íslenskum lögum. Að því er varðar tilboð hv. þm. um að bjóða fram krafta sína til að fjölga starfsmönnum utanrrn. þá vil ég taka skýrt fram að í ljósi ástandsins í þjóðfélaginu almennt þykir mér vænt um að heyra þetta en það boð er hér með afþakkað. Ég tel að það sé hægt að reka íslenska utanríkisþjónustu með ágætum með þeim mannafla sem hún hefur og væri jafnvel hægt á sparnaðartímum að gera það með eitthvað færra fólki.

Virðulegi forseti. Árið 1975 voru samþykkt ný lög á Alþingi um fóstureyðingar, kynlíf og barneignir eftir allmiklar umræður og nokkrar deilur í þjóðfélaginu. Hluti þeirra laga, eins og nafnið gefur til kynna, snýst um það að auka beri fræðslu almennt í þjóðfélaginu um kynlíf og barneignir og þá ekki síst til þess að draga sem allra mest úr fóstureyðingum. Eftir því sem árin liðu þótti ýmsum sem lögunum væri illa framfylgt og því gerðist það eftir að Kvennalistinn fékk fyrst konur á þing árið 1983 að þær tóku að hreyfa þessu máli og inna hæstv. ráðherra eftir því hvernig gengi að fræða Íslendinga um þessi mikilvægu málefni. Þar kom að Kvennalistinn flutti þáltill. árið 1987 sem var samþykkt þá um vorið. Tillagan var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrrh. að efla verulega fræðslu um kynferðismál meðal almennings með það að meginmarkmiði að koma í veg fyrir ótímabærar þunganir og hindra útbreiðslu sjúkdóma. Sérstök áhersla skal lögð á að upplýsa fólk á aldrinum 15--19 ára um kynlíf og getnaðarvarnir.`` Eins og fram kemur í þessari tillögu hafði það gerst í millitíðinni að sjúkdómurinn eyðni fór því miður að gera vart við sig hér á landi og það ýtti ekki síst undir það að tekið yrði af alvöru á þessum málum. Það má greina þessa fræðslu í tvennt. Það er annars vegar sú fræðsla sem fer fram innan skólanna og beinist fyrst og fremst að ungu fólki og síðan er sú hliðin sem snýr að almenningi og á þá ekki síst við um varnir gegn eyðni og öðrum kynsjúkdómum. Ég sé að hæstv. heilbrrh. hefur látið dreifa hér fræðsluefni og ég þakka fyrir það og líklega veitir ekki af. Ég vil beina eftirfarandi spurningum til hæstv. heilbrrh.: ,,1. Hvernig er staðið að fræðslu og ráðgjöf fyrir almenning um kynlíf og barneignir, samanber lög nr. 25/1975 um þau efni? 2. Hvað hefur ráðherra gert til að efla fræðslu og ráðgjöf um kynlíf og barneignir, samanber samþykkt Alþingis um þau efni frá 19. mars 1987?``

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fsp. Það er nokkuð langt síðan fsp. af þessu tagi hefur komið hér fram í sölum Alþingis. Síðast var það á fyrsta kjörtímabili sem ég átti hér sæti á árunum 1974--1978. Þá svaraði hæstv. þáv. heilbrrh., hv. núv. 1. þm. Vestf., sambærilegri fsp. með þeim hætti sem ég tel að sé orðinn nokkuð hefðbundinn, þ.e. með því að upplýsa þingmenn um hvaða fræðsluefni gefið hafi verið út í þessu sambandi og hef ég haldið mig, með leyfi hæstv. forseta, við þann hátt sem hæstv. fyrrv. heilbrrh. markaði í svari sínu þá. Fyrsta spurningin er: Hvernig er staðið að fræðslu og ráðgjöf fyrir almenning um kynlíf og barneignir? Síðla árs 1986 var ráðinn sérmenntaður hjúkrunarfræðingur við landlæknisembættið til að taka að sér verkefni tengd fjölskylduáætlun. Þessi verkefni voru mjög viðamikil þar sem bæði þurfti að huga að ýmsum þáttum varðandi kynfræðslu í skólum og fjölkylduáætlunarþjónustu í landinu. Í upphafi var lögð áhersla á að bæta fræðslu um alnæmi fyrir almenning. Í því sambandi var skipulögð fræðsla um alnæmi á öllum stærstu vinnustöðum, bæði í Reykjavík og á landsbyggðinni og enn fremur var safnað gögnum erlendis frá. Þá hefur hlutverk viðkomandi hjúkrunarfræðings m.a. verið að veita ráðgjöf um útgáfu fræðslugagna, þ.e. þeirra bæklinga sem hér liggja fyrir. Ég vil þó vekja athygli hv. alþm. á því að þegar þessi fsp. kom síðast fram fyrir hartnær 20 árum lá eiginlega allt það fræðsluefni fyrir sem hér liggur enn frammi og þar hefur aðeins bæst við einn bæklingur eða svo á öllum þessum tíma og finnst mörgum sjálfsagt ekki mikið. Aðrir bæklingar á vegum embættisins eru bæklingar um kynsjúkdóma, alnæmi og bæklingur fyrir ferðamenn. Varðandi fjölskylduáætlun þótti nauðsynlegt að skoða stöðu þeirrar þjónustu erlendis og var skrifað víða eftir upplýsingum. Einnig var leitað upplýsinga um stöðu þessara mála á heilsugæslustöðum hér á landi. Í því sambandi var gerð könnun á fjölskylduáætlunarþjónustu og hvernig heilbrigðisstarfsfólk var undir það búið að veita fræðslu og ráðgjöf. Niðurstöður sýndu að langoftast var veitt fræðsla um getnaðarvarnir, tíðahvörf og kynsjúkdóma en sjaldnar um fóstureyðingu, kynlífsvandamál og kynlífsheilbrigði. Það eru aðallega læknar ásamt hjúkrunarfræðingum sem veita þessa þjónustu og hún er mest veitt í tengslum við almenn heilsugæslustörf. Í framhaldi af þessu hefur verið unnin skýrsla fyrir landlæknisembættið sem fjallar um hugmyndafræði fjölskylduáætlunar, fjölskylduáætlun erlendis og alþjóðasamstarf í því sambandi og að lokum settar fram margvíslegar tillögur til úrbóta sem m.a. koma fram í heilbrigðisskýrslu, fylgiriti 1990 nr. II bls. 48--61 og 63--64. Þessi skýrsla var gefin út í apríl 1990 og m.a. send til helstu heilbrigðisstofnana og til Alþingis þannig að þessi skýrsla er tiltæk á bókasafni og má að sjálfsögðu einnig fá hana hjá landlæknisembættinu og í heilbrrn. Myndaður hefur verið vinnuhópur til að vinna handbók fyrir starfsfólk heilsugæslustöðva um fræðslu og ráðgjöf varðandi fjölskylduáætlun. Þessi vinnuhópur mun ljúka störfum á þessu ári. Í þeirri handbók eru teknir fyrir eftirfarandi þættir: viðtöl og ráðgjöf, kvenskoðun, getnaðarvarnir, ófrjósemisaðgerðir og fóstureyðingar. Í upphaflegri skipulagningu í kynfræðslu í skólum var lögð áhersla á samstarf við menntmrn. Árið 1987 var skipuð fjögurra manna samstarfsnefnd heilbr.- og trmrn. og menntmrn. til að vinna að heilbrigðisfræðslu í skólum. Aðalhlutverk nefndarinnar hefur verið að bæta fræðsluefni varðandi kynfræðslu. Við lok ársins 1988 voru gefin út leiðbeiningarrit um kynsjúkdóma fyrir þá sem annast kynfræðslu í skólum, þ.e. um alnæmisvarnir fyrir efstu bekki grunnskóla og framhaldsskóla. Samhliða hafa verið haldnir ýmsir fundir t.d. með fulltrúum Námsgagnastofnunar, skólayfirlækni menntmrn., kennurum og skólahjúkrunarfræðingum, um kynfræðslu og auk þess leitað álits þeirra á kynfræðsluefni sem stuðst er við í bandarískum skólum og stendur til að þýða og staðfæra. Á vormissiri 1990 var tilraunaútgáfa þessa námsefnis tilbúin og ber hún heitið ,,Kynfræðsluefni, lífsgildi og ákvarðanir``. Var þá haldinn dagslangur kynningarfundur með skólahjúkrunarfræðingum og kennurum frá sjö skólum landsins sem tóku þátt í tilraunakennslunni. Í lok hennar var gerð könnun á árangri á vegum Háskóla Íslands, þ.e. námsbrautar í hjúkrunarfræði og menntmrn. og er sú könnun tiltæk í báðum þessum ráðuneytum. Að lokinni tilraunakennslu var haldinn annar dagslangur vinnufundur með kennurum og skólahjúkrunarfræðingum til að skoða árangur kennslunnar og hvað betur mætti fara. Þorvaldur Örn Árnason námsstjóri hefur gert grein fyrir aðalatriðum þessarar tilraunakennslu. Að alls konar fræðslu og upplýsingarstarfi varðandi alnæmi hefur auk þess verið unnið af hálfu landlæknisembættisins. Einnig er spurt hvað ráðherra hefði gert til að efla fræðslu og ráðgjöf um kynlíf og barneignir. Eins og fram kemur í svari landlæknisembættisins sem ég hef hér stuðst við hefur fræðsla og ráðgjöf um kynlíf og barneignir verið mikil frá árinu 1986 þegar sérstakur hjúkrunarfræðingur var ráðinn til starfa hjá embættinu til þessa verkefnis. Um aðrar sérstakar aðgerðir í framhaldi af samþykkt Alþingis frá 19. mars 1987 hefur ekki verið að ræða.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir þessi svör og þá fræðslubæklinga sem hann hefur dreift. Ástæða þess að ég spurðist fyrir um þessi mál er auðvitað ekki sú að ég hafi ekki hugmynd um að ýmislegt er verið að gera í þessum málum heldur tel ég að það sé mjög nauðsynlegt að alþingismenn og stjórnvöld fylgist vel með þessum efnum vegna þess að þetta er eitt þeirra sviða þjóðlífsins og mannlífsins þar sem stöðug fræðsla þarf að fara fram vegna þess að auðvitað eru alltaf að koma nýir og nýir hópar til vits og þroska og stjórnvöld þurfa stöðugt að vera vakandi vegna ýmissa sjúkdóma sem stinga upp kolli og breiðast út og það vita auðvitað allir sem hér eru að sjúkdómurinn eyðni er eitt stærsta heilsuvandamál sem við er að stríða í okkar heimi í dag. En spurningin sem vaknar eftir þær upplýsingar sem hafa komið fram er auðvitað sú hvort þessi fræðsla og útgáfustarfsemi sem á sér stað skilar þeim árangri sem til er ætlast. Ég vona svo sannarlega að svo sé en það væri auðvitað fróðlegt að fá fram mat á því hvort þetta er nægjanleg fræðsla og hvort hún skilar okkur þeim árangri að þessi mál séu með viðunandi hætti.

Virðulegi forseti. Á þeim stutta tíma sem ég hef til umræðu til að svara þessari umfangsmiklu fyrirspurn get ég að sjálfsögðu ekki nema rétt drepið á það allra helsta. Hins vegar er staðreynd að mjög mikið af könnunum hefur átt sér stað, bæði á árangri alnæmisfræðslu og eins á því tilraunanámsefni sem menn hafa verið með í sambandi við kynfræðslu í skólum. Ég er t.d. með í höndunum könnun á alnæmisfræðslu í grunnskólum sem eru niðurstöður landlæknis um árangur þessarar fræðslu, hvað hún hefur náð til margra og hvaða árangri hún hefur skilað um aukna þekkingu. Þetta var kynnt á fréttamannafundi hjá landlæknisembættinu þann 27. nóv. í haust. Ég er enn fremur með fjölskylduáætlun í íslensku heilbrigðiskerfi í fylgiriti úr heilbrigðisskýrslum sem mér er mikil ánægja að afhenda fyrirspyrjanda. Auk þess er sjálfsagt að afla annarra gagna sem til eru í ráðuneytinu um þann mikla árangur sem orðið hefur af þessari fræðslu því að árangurinn hefur bæði orðið mikill og fræðslan miklu meiri en fólk gerir sér kannski grein fyrir.

Virðulegi forseti. Engum dylst að það eru verulegir erfiðleikar í fjármálum íslenska ríkisins og af þeim sökum hafa stjórnvöld talið nauðsynlegt að draga saman seglin á mörgum sviðum. Eðli máls samkvæmt er slíkur samdráttur oftar en ekki umdeildur og sársaukafullur. Það er rætt um að til að ná endum saman í heilbrigðiskerfinu og til að ná þeim niðurskurði sem stjórnvöld telja óhjákvæmilegan þurfi e.t.v. að grípa til aðgerða á borð við lokun deilda, fækkunar á starfsfólki á sumum stofnunum auk annars samdráttar. Þess vegna er eðlilegt að menn reyni að finna leiðir til sparnaðar og hagræðingar sem hafi sem minnstar breytingar í för með sér á hefðbundinni þjónustu heilbrigðiskerfisins. Einn af þeim þáttum sem menn horfa til þegar rætt er um leiðir til sparnaðar í heilbrigðiskerfinu er sá kostnaður sem hið opinbera mun samkvæmt ákvæðum í samningum þurfa að greiða vegna ferðalaga lækna sem starfa á sjúkrahúsum. Mér finnst það satt að segja ótækt og ósanngjarnt, svo ekki sé meira sagt, að á tímum sem þessum þar sem aðhalds er þörf í ríkara mæli en áður þá skuli þetta fyrirkomulag vera við lýði. Þess vegna tel ég tímabært, virðulegi forseti, að þetta verði tekið til gagngerðrar endurskoðunar. Ekki síst vegna þess hef ég óskað svara frá hæstv. heilbrrh. við eftirfarandi spurningum: ,,1. Hvaða reglur gilda um greiðslur á ferðakostnaði lækna? 2. Hve miklum upphæðum er varið samanlagt til þessa þáttar á hverju ári? 3. Hver er hámarksgreiðsla til hvers læknis? 4. Njóta einhverjar aðrar starfsstéttir heilbrigðisgeirans svipaðra hlunninda?``

Herra forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fsp. hans og ég er honum alfarið sammála um að tímabært er að endurskoða þessi mál. Fyrsta fyrirspurn hv. fyrirspyrjanda hljóðar svo: ,,Hvaða reglur gilda um greiðslur á ferðakostnaði lækna?`` Þar lít ég svo á að hann eigi við þær reglur sem samið var um sérstaklega við lækna um ferðakostnað vegna samningsbundinna námsleyfa en á almennum ferðum innan lands eru læknar á sömu kjörum eins og allir aðrir opinberir starfsmenn. Þessi samningur var gerður í tíð hv. þáv. fjmrh. Ragnars Arnalds til þess að leysa ákveðin launavandamál í kjaradeilu lækna. Þá var samið við þá um tilteknar námsleyfisferðir á kostnað hins opinbera sem er þannig að sérfræðingar á sjúkrahúsum og heilsugæslulæknar hafa samið um að fá greitt hálfs mánaðar námsleyfi árlega og aðstoðarlæknar sem hafa starfað samfellt eitt ár á sömu sjúkradeild eiga rétt á sjö daga námsleyfi, t.d. að fara á ráðstefnu þar sem þeir gera grein fyrir ákveðnu rannsóknarverkefni. Gert er ráð fyrir því sem almennri reglu að læknar taki námsleyfi sitt árlega, en þeir hafa heimild til þess ef atvinnurekandi samþykkir að sameina tveggja ára námsleyfi og taka 30 daga annað hvert ár í stað 15 daga á hverju ári. Eldra námsleyfi en tveggja ára leyfi firnist hins vegar. ,,2. Hve miklum upphæðum er varið samanlagt til þessa þáttar á hverju ári?`` Um 485 læknar á sjúkrahúsum og heilsugæslustöðvum eiga rétt á námsleyfi árlega. Læknar fá greidda fulla dagpeninga í 15 daga samkvæmt ferðareglum fjmrn. og auk þess námskeiðsgjald að hámarki 400 Bandaríkjadollarar. Meðalfargjald er um 60--70.000 kr. vegna hverrar ferðar en þó getur það verið misvísandi vegna þess að í sumum tilvikum getur verið um allháan ferðakostnað að ræða. ,,3. Hver er hámarksgreiðsla til hvers læknis?`` Gera má ráð fyrir því að meðalgreiðsla til hvers læknis sé um 300.000 kr. en þá eru ekki talin með þau laun sem læknar fá auk þess greidd í námsferðum sínum þannig að það er óhætt að bæta þeim við. Enginn sérstakur hámarkskostnaður er greiddur í þessu sambandi annað en reynt hefur verið að hámarka fargjald og hámarkskostnaðurinn miðast að sjálfsögðu við 15 daga dvöl eða 30 daga dvöl annað hvort ár. Ekki er langt frá því að menn gætu ætlað að þetta gæti verið allt að 600.000 kr. sem einstakir læknar gætu fengið í greiðslur, vegna ferðakostnaðar, dagpeninga og launagreiðslna á meðan á þessum ferðum stendur. Ef menn taka þann kostnað allan þá gæti ég trúað að þetta væru í kringum 300 millj. á ári. Ef menn taka hins vegar aðeins útgreiddan kostnað, þ.e. ferðakostnað og dagpeninga þá eru þetta trúlega í kringum 145.000 kr. á ári. Hér eru því um viðbótargreiðslur til hvers læknis að meðaltali um 300.000 á ári vegna námsleyfisins en auk þess fá þeir laun greidd í þessu námsleyfi eins og frá var sagt. Engar aðrar starfsstéttir heilbrigðisgeirans fá hlunnindi af þessu tagi en í samningum nokkurra heilbrigðisstétta eru heimildarákvæði um námsleyfi og þá stjórnun sjúkrastofnana sem taka afstöðu til styrkja til starfsmanna miðað við fjárhagsgetu stofnunarinnar hverju sinni. Ég vil aðeins taka það fram í þessu tilviku að það hafði gerst eftir að þessir samningar voru gerðir að fyrrv. ráðherrar höfðu heimilað yfirlæknum á sjúkrastofnunum nokkuð rýmri ferðakjör en þarna var samið um, þannig að yfirlæknar höfðu möguleika á því að taka sér nokkuð lengra námsleyfi en þarna er um að ræða, jafnvel þó svo að það sé ekki samningsbundið. Þeir hafa ekki samningsbundin betri kjör en aðrir læknar. Eitt af því sem ég hef gert í heilbrrn. er að skrifa til Læknafélags Íslands og stjórna heilsugæslustofnana og tilkynna að þessi ákvörðun fyrrv. heilbrrh. sé dregin til baka þannig að yfirlæknar á sjúkrastofnunum hafi ekki rétt til þess að fá lengri námsleyfi eða betri kjör vegna námsleyfisferðar en er í gildandi samningum við lækna. Til þess að breyta þessu frekar þarf hins vegar að sjálfsögðu að breyta kjarasamningum við lækna sem nú standa yfir.

Virðulegur forseti. Það er örstutt athugasemd og ein fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. Þau fjögur ár sem ég starfaði í heilbrrn. sem aðstoðarmaður fyrrv. heilbrrh. heyrði ég aldrei þess getið að yfirlæknar stofnana hefðu sérkjör. Þess vegna vildi ég gjarnan fá að heyra það frá hæstv. heilbrrh. á grundvelli hvaða reglna að slíkar heimildir hafa verið veittar. Það væri fróðlegt að fá það hér inn á þingið til umræðu hvaða upphæðir þarna er um að ræða umfram þá kjarasamninga sem þessi ákvæði eru lögð til grundvallar í. En af því að hæstv. ráðherra vitnaði til þess í tíð hvaða fjmrh. þetta ákvæði hefði komið inn í kjarasamningana, það var í tíð fyrrv. hæstv. fjmrh. Ragnars Arnalds, þá er gott að hafa það líka í huga að þá var formaður samninganefndar ríkisins núv. aðstoðarmaður utanrrh., þannig að ef menn vilja líta á þetta sem fortíðarvanda, þá ættu menn aðeins að skoða hvar sá fortíðarvandi hefði verið skapaður. Á sama tíma held ég að sé rétt hjá mér, (forseti hringir.) virðulegi forseti, ég er rétt að ljúka máli mínu, þá hafi einnig komið inn í þá kjarasamninga níu tíma heimild til sérfræðinga að stunda starf sitt á eigin stofu utan sjúkrastofnana.

Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hv. fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra, sem eru þingflokksformaður og ráðherra Alþfl., hvort þetta mál muni ekki hafa verið tekið upp í þingflokki Alþfl., því að hér kemur fram að þetta er sameiginlegt áhugamál þeirra og hvar málið hafi þá strandað í kerfinu fyrst þeir sjá ástæðu til þess að taka það upp með þessum hætti í þingsölum.

Virðulegi forseti. Hér hefur komið fram í svari hæstv. ráðherra að u.þ.b. 485 læknar njóta þessara vildarkjara sem þýðir að u.þ.b. 300.000 kr. launauppbætur eru greiddar til þeirra á ári og mestu greiðslur geta farið upp í 600.000. Þar að auki fá viðkomandi læknar laun greidd. Í þriðja lagi hefur ráðherrann upplýst það hér að yfirlæknar hafa fengið greiðslur fyrir lengra námsleyfi og líka hefur komið fram að þessar greiðslur eru í heimildarleysi. Þess vegna vil ég taka undir þá fsp. sem hv. þm. Finnur Ingólfsson beinir hér til ráðherrans varðandi þetta. Mig langar síðan líka til þess að spyrja ráðherrann hvort ekki sé alveg rétt skilið hjá mér að þessar tekjur eða hlunnindi eru ekki taldar fram til skatts og mig langar líka til að spyrja hvort að hann telji að starfsemi sjúkrahúsanna mundi líða fyrir ef þessar sjálfvirku greiðslur yrðu lagðar af. Mig langar líka til þess að fá svar við því hvort hann telji nokkra sanngirni í því að læknar fái þetta en engar aðrar sérmenntaðar stéttir sem starfa á sjúkrahúsunum.

Virðulegi forseti. Ég held að þær upplýsingar sem hæstv. heilbrrh. kom fram með sýni það alveg og undirstriki að hér er ekki um að ræða hefðbundin leyfi til námsdvalar. Hér er greinilega um að ræða ákveðna uppbót á kjör og ég hygg að það þurfi að líta á það þannig og ég hygg að það þurfi að leggja mjög mikla áherslu á það í viðræðum við lækna að það beri að líta á þessar greiðslur sem þarna eru inntar af hendi, sem hlaupa á hundruðum millj. kr., sem beina uppbót á kjör. Auðvitað er líka alveg ljóst að af þeim tölum sem hæstv. ráðherra kom fram með að meðalferðakostnaður er til að mynda ekkert í samræmi við það sem maður sér að verið er að auglýsa á almennum ferðamarkaði sem venjulegt fólk sækist eftir. Hér er greinilega fylgt þeirri gömlu reglu að þegar þriðji aðilinn borgar þá þarf lítið að huga að því hver kostnaðurinn er. Ég vil enn fremur vekja athygli á því að fyrir þinginu liggur þáltill. sem verður vonandi rædd innan tíðar sem lýtur að því að taka til umfjöllunar sérstakar vildargreiðslur til starfsfólks sjúkrahúsanna vegna leikskóla og fróðlegt væri að skoða þessi mál öll í samhengi.

Virðulegi forseti. Sjálfsagt er að upplýsa það að eitt af því fyrsta sem við skoðuðum í heilbrrn. þegar að því kom að verulega þurfti að draga úr fjárframlögum var þessi kostnaður við námsferðir lækna. Svo vill til að þar erum við að tala um svipaðar fjárhæðir og Alþingi treystir sér til þess að ráðstafa til framkvæmda við öll sjúkrahús og heilsugæslustöðvar á Íslandi utan Reykjavíkursvæðisins og Akureyrar. Þetta eru því engir smá fjármunir sem menn eru að tala um. Niðurstaða þeirra athugana var þessi: Hér er um samningsbundnar greiðslur að ræða þannig að ráðherra og Alþingi geta ekki einhliða ákveðið að breyta þeim eða lækka. Þetta er hluti af kjarasamningi sem gerður hefur verið og auðvitað er möguleiki á því hjá ríkinu að framlengja ekki slík ákvæði kjarasamnings. Ég hef komið því á framfæri við samninganefnd ríkisins að ég óski eftir því að þessi þáttur kjarasamninga lækna verði endurskoðaður í þeim samningaviðræðum sem nú standa yfir. Í annan stað lét ég athuga sérstaklega hvort unnt væri af heilbrigðisyfirvöldum að takmarka eitthvað þessar greiðslur og hvaða möguleika við hefðum á því. Þá kom það fram að yfirlæknar á sjúkrastofnunum hefðu rýmri námsfríðindi en samið er um í kjarasamningi við Læknafélag Íslands og mér var skýrt svo frá að það væri með heimild í bréfi frá fyrrv. heilbrrh. Ég var ekkert að rekast í því, virðulegi forseti, hvaða fyrrv. heilbrrh. það var. Ég tek því eins og gullvægum sannindum sem hv. þm. Finnur Ingólfsson sagði áðan að þessi gjörningur hefði ekki gerst á sl. fjórum árum. Um það get ég ekkert fullyrt. Mér var bara sagt að þetta væri með heimild frá ráðherra. Þessa heimild dró ég til baka og skrifaði sérstakt bréf um það til Læknafélags Íslands þar sem ég vakti athygli á þessari framkvæmd og með því að draga þessa heimild til baka þá var ég ekki að mínu áliti að brjóta samning við læknafélagið. Undir það tóku þeir. Þeir lýstu því yfir að þeir teldu að þetta væri ekki samningsbrot þar sem ekki væri um þetta samið. Nokkur lækkun á þessum kostnaði hefur því átt sér stað. Ég ítreka að það er auðvitað rétt og skylt og ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka þessi mál upp og vekja athygli á þeim, því að það er ekkert smáræði að inn í kjarasamningi einnar heilbrigðisstéttar skuli vera svona ákvæði sem kostar ríkissjóð álíka mikið fé á ári eins og menn treysta sér til að verja til stofnkostnaðar allra heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa utan Reykjavíkur og Akureyrar. Hér er um álíka mikið fé að ræða, sennilega heldur meira en menn eru nú með harmkvælum að reyna að skera niður í útgjöldum ríkisins til sjúkrahúsa í Reykjavík. Það er því ekkert óeðlilegt við það að vakin sé athygli á þessu. Hv. 6. þm. Norðurl. e. spurði hér áðan af hverju þingmaður Alþfl. væri að taka þetta mál upp hér, hvort þetta mál hefði strandað einhvers staðar í kerfinu? Málið strandar einfaldlega á því að hér er um kjarasamningamál að ræða sem menn verða að taka upp við kjarasamningaborðið en ekki við ríkisstjórnarborðið því að ríkisstjórn og Alþingi ráða ekki við þetta nema gerðar séu breytingar á kjarasamningi um þessi efni. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi svarað þeim fsp. sem til mín var beint. Ég ítreka það að ég var ekkert að leita uppi í hvaða gjörningi hvaða fyrrv. heilbrrh. þessi framkvæmd hefði fundið stoð um að ívilna yfirlæknum meira en öðrum. Mér fannst það skipta minna máli, hitt skipti meira máli að sá gjörningur yrði dreginn til baka og það hef ég gert.

Virðulegur forseti. Ég var því miður ekki hér inni þegar þessar umræður hófust eða þessi fsp. var borin fram sem hér er til umræðu og heyrði því ekki svar hæstv. ráðherra. Ég vil aðeins láta það koma fram að í tíð fyrrv. heilbrrh. var einnig skoðað hvaða möguleikar væru á því að draga úr þessum mikla kostnaði sem ég heyri að er til umræðu. Hvaða möguleika hæstv. heilbrrh. og reyndar einnig hæstv. fjmrh. hefðu til að draga úr slíkum kostnaði og komumst við þá að þeirri sömu niðurstöðu og ég heyri að núv. hæstv. ráðherra hefur komist að. Hér er um samningsbundið ákvæði að ræða sem ekki verður hróflað við öðruvísi en með kjarasamningsgerð eða við samningaborðið. Varðandi það að einhverjar breytingar hafi verið gerðar til rýmkunar í tíð fyrrv. ríkisstjórnar kannast ég ekki við. Ég vil þó ekki fullyrða að það kunni ekki að hafa verið í einhverjum tilvikum um eitthvert einstakt mál að ræða sem hefur komið til umfjöllunar og e.t.v. verið fallist á. En alls ekki almenn regla, það leyfi ég mér að fullyrða.

Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 662 til hæstv. heilbr- og trmrh. um endurgreiðslur á tannréttingakostnaði. Fsp. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hvenær má vænta þess að það fólk, sem á kröfur á Tryggingastofnun ríkisins vegna tannréttingakostnaðar og á að fá þær greiddar samkvæmt ákvæði til bráðabirgða IV í lögum nr. 1/1992 (bandormi), fái greiðslur í hendur?`` En þannig er að samkvæmt þeim lögum átti Tryggingastofnun ríkisins að auglýsa fyrir 15. febr. 1992 með áberandi hætti eftir þeim aðilum sem töldu sig eiga rétt á endurgreiðslum samkvæmt framansögðu og var viðkomandi gert að senda inn umsóknir fyrir 15. mars 1992 á sérstöku eyðublaði sem stofnunin hefur látið í té. Að öðrum kosti félli þessi réttur niður. Greiðslum samkvæmt þessu bráðabirgðarákvæði skal ljúka eigi síðar en 31. des. 1993 eins og ég skil lögin. Nú er mér ekki kunnugt um á hversu áberandi hátt var auglýst af hálfu Tryggingastofnunar ríkisins en mér er hins vegar kunnugt um að það hafa borist 4.500 umsóknir. Þessir einstaklingar velta því að sjálfsögðu fyrir sér hvenær þeir muni fá greiðslur í hendur. Hvort það verður greitt á síðasta mögulegum degi, þann 31. des. 1993, og eins það hvort tekið verður tilliti til verðlagsbreytinga frá því að krafan varð til. Þá veltir maður því einnig fyrir sér um hversu háar upphæðir hér er að ræða og hversu mörgum starfsmönnum Tryggingastofnun ríkisins þarf að bæta við til að sinna þessu verkefni. Þó það komi ekki fram í minni fsp. þá væri forvitnilegt að fá að heyra það hjá hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað sjálfsagt að svara öllum fsp. hv. þm. En það er náttúrlega ekki við því að búast ef menn bæta mjög mörgum spurningum við sínar skriflega fluttu fsp. þegar þeir mæla fyrir henni þannig að ráðherra hefur ekki haft aðstöðu til að afla þeirra upplýsinga sem hann þarf að fá til að geta svarað þeim fsp. fullkomlega sem menn bera fram munnlega með þeim hætti. Þá geta menn að sjálfsögðu ekki átt von á því, virðulegi forseti, að ráðherra geti svarað öllum slíkum spurningum á stað og stundu. Ég mundi gjarnan vilja svara öllum þeim fyrirspurnum sem hv. fyrirspyrjandi bætti við en mér var bara ekki kunnugt um þær fyrr en hún mælti fyrir sinni skriflegu fsp. og mitt svar miðast því fyrst og fremst við hana. Í fyrsta lagi eru nú komnar inn 4.500 umsóknir en þær bárust flestar í síðustu viku fyrir skilafrestinn sem var 15. mars. Giskað er á að meðaltalskostnaður á hvern sjúkling verði um 215 þús. kr. og meðalmeðferðartími verði um 2 1 / 2 ár. Hér er því um að ræða heildarkostnað upp á 967 millj. kr. Sé gert ráð fyrir að Tryggingastofnun ríkisins greiði að meðaltali 50% er hlutur Tryggingastofnunar ríkisins um 480 millj. kr. Hafi eyðublöðin frá Tryggingastofnun verið rétt fyllt út er mjög auðvelt að flokka sjúklinga eftir þeim og nægir þá fyrir tryggingayfirtannlækni að skoða eingöngu hluta af tilfellunum nánar vegna vafaatriða og eftirlits. Allir almennir tannlæknar sem hafa annast tannréttingar, og er talsvert um að þeir geri það, hafa fyllt út eyðublöðin á fullkominn hátt. Hins vegar hefur enn komið í ljós þrátt fyrir allt sem á undan er gengið að sérfræðingar í tannréttingum hafa ekki fyllt út eyðublöðin nema að hluta. Nota þeir þannig svokölluð ICD-númer í stað flokkunartöflu eyðublaðanna en tannskekkju er ekki hægt að flokka nákvæmlega eftir þeim númerum. Þrátt fyrir afskipti landlæknis af málum þessara tannlækna fyrr í vetur þar sem landlæknir gerði þeim grein fyrir því að það væri lagaskylda allra lækna, þar á meðal tannlækna, að láta í té upplýsingar og vottorð um verk sín til heilbrigðisyfirvalda og þrátt fyrir að ljóst væri að svo gæti farið að þeir misstu starfsréttindi sín ef þeir skiluðu ekki þeim skýrslum til heilbrigðisyfirvalda sem heilbrigðisyfirvöld krefja þá um hafa þeir ekki virt niðurstöður landlæknis. Ég mun að sjálfsögðu ræða við landlækni að nýju en ég bendi á að ef þetta verður enn til að tefja afgreiðslu málsins þá bitnar það á sjúklingum þessara lækna. Það sem við höfum gert til að hraða málinu er það að ég hef fallist á að ráðið verði --- eða mæla með því við tryggingaráð --- að ráðinn verði aðstoðartannlæknir til að hjálpa tryggingayfirtannlækni til að vinna þessi flokkunarstörf þannig að reynt verði að hefja þegar í stað flokkun á þeim umsóknum sem ágreiningur er um hvort séu nægilega skýrar af hálfu tannréttingalæknanna. Ljóst er að deilan við þessa menn, sem ég sem ráðherra fékk í arf frá fyrrv. hæstv. heilbrrh. sem hafði staðið í löngu stímabraki og stappi við þessa menn, hefur bakað sjúklingum ómæld vandkvæði. Nú loksins hillir undir lausn á vandamálinu og sjúklingar eygja nú endurgreiðslumöguleika eftir nánast 2 1 / 2 árs bið. Hitt er alveg ljóst að ég mun láta reyna á það til þrautar hvort þessi hópur heilbrigðisstarfsmanna ætlar að vanvirða þá lagalegu skyldu sem þeim ber að uppfylla að fylla út þau vottorð og þær skýrslur, sem heilbrigðisyfirvöld krefja, eða hvort þeir ætla að láta hætta á það að heilbrigðisráðherra noti úrslitavald sitt og taki af þeim starfsréttindi.

Virðulegur forseti. Í frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum fyrir árið 1992, í ákvæði þar til bráðabirgða, var gert ráð fyrir því og í umsögn fjármálaskrifstofu fjmrn. að rúmlega 600 umsóknir lægju þegar fyrir hjá einstaklingum um endurgreiðslur á þessum tannréttingakostnaði. Í umsögn fjmrn. er gert ráð fyrir því að þessum umsóknum geti fjölgað um helming og því geti heildarkostnaður numið um 240 millj. kr. og ef, eins og heilbrrh. lýsti hér áðan, 50% yrði greitt af honum þá væri það í kringum 120 millj. kr. Nú liggja fyrir 4.500 umsóknir sem þýðir að tæplega 1 milljarð kr. á að greiða út eða heildarkostnaður er í kringum 1 milljarður kr. sem þýðir ef 50% reglan er notuð að þarna er um 500 millj. sem út yrðu greiddar. Þetta undirstrikar auðvitað það sem menn héldu fram í umræðu um ráðstafanir í ríkisfjármálum í janúar að fjárlögin og allar þessar aðgerðir sem þar var verið að gera eru algerlega óraunhæfar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en ég verð þó að segja að mér fannst hann ekki svara þessari þó einu spurningu sem ég lagði fram á þinglegan hátt, um það hvenær fólkið mætti búast við að fá þessar greiðslur í hendur. Hann talaði mikið um vandamálið með tannlæknana og þeir skiluðu ekki vottorðum sem þarf til að Tryggingastofnun ríkisins greiði út viðkomandi upphæðir. Ég vil því endurtaka þá spurningu: Er það meiningin að greiða þetta allt saman þann 31. des. 1993, og þá með verðbótum væntanlega, eða á að mjatla þessu smátt og smátt út úr stofnuninni eftir að vottorð hafa borist? Ég get tekið undir það með ráðherranum að ekki er ánægjulegt að eiga við það ef sumir tannlæknar neita að skila gögnum sem nauðsynleg eru í þessu sambandi en eftir þeim upplýsingum sem ég hef þá eru nú líka margir tannlæknar sem ætla að standa sig í því og veita þessi vottorð. Það er annað sem þessu tengist sem er forvitnilegt að vita um. Ég skal viðurkenna að sú fsp. er ekki borin fram á þinglegan hátt þannig að ráðherrann þarf ekki að svara henni frekar en hann vill eða hann hefur þekkingu til. En nú er það svo með suma þessara sjúklinga að þeir þurfa að fara í skurðaðgerðir í tengslum við tannréttingarnar. Hvernig er tekið á þeim málum núna þegar lýtalækningadeild er ekki að störfum? Þetta er mál sem mér leikur líka forvitni á að vita um og þessi spurning kemur bara upp núna í sambandi við þetta mál. En eins og ráðherrann tók fram þá ber honum ekki skylda til að svara þeim spurningum sem ekki hafa verið lagðar fram áður.

Virðulegi forseti. Það er ekki rétt að ekki séu gerðar lýtalækningaaðgerðir með sama hætti og gerðar hafa verið þó svo að sé búið að taka ákvörðun um að loka sérstökum gangi fyrir lýtalækningasjúklinga um ákveðið tímabundið skeið. Í staðinn eru þeir lýtalækningasjúklingar sem eru til meðferðar vistaðir á öðrum deildum. En aðgerðirnar eiga sér stað engu að síður, þar á meðal þessar tannaðgerðir sem hv. þm. spurði um. Hins vegar hefur komið fram hugmynd um það hjá örfáum einstaklingum að fyrir þessar aðgerðir sé greitt og innheimt hjá Tryggingastofnun ríkisins, jafnvel þó svo þær séu gerðar á Landspítalanum, á sjúklingum sem liggja þar inni. Það verður ekki samþykkt. Það er meira en nóg af tvöföldum greiðslum í þessu kerfi þó svo það bætist ekki við. En það er mesti misskilningur ef menn halda að það sé eitthvert uppihald eða einhver stöðvun á þessum aðgerðum. Þær halda áfram og lýtalækningadeildinni hefur ekki verið lokað, þeim gangi hefur verið lokað þar sem lýtalækningasjúklingarnir hafa verð lagðir sérstaklega inn, en þeir eru nú lagðir inn og vistaðir á öðrum deildum Landspítalans og er það smámál hjá öllum öðrum vandamálum sem eru þar miklu stærri. Hvenær þessar greiðslur hefjast? Ég get ekki svarað því upp á dag, það er alveg ljóst. Það á eftir að fara yfir þessar umsóknir. Hins vegar er komin heimild til að auka við starfslið hjá Tryggingastofnun ríkisins. Eftir því sem tryggingayfirlæknir upplýsir mig um þá munu þeir, hann og aðstoðartannlæknirinn, geta afgreitt á milli 10 og 20 umsóknir á hverri klukkustund þannig að þetta á ekki að vera mjög mikið vandamál. Eftir því sem ég best veit verður hver umsókn afgreidd og greidd fyrir sig þannig að fjárhagsleg afgreiðsla þeirrar umsóknar sem afgreidd er í þessum mánuði verður ekki dregin til ársloka þó svo einverjar aðrar umsóknir þurfi að bíða þann tíma. Það er alveg rétt að sú áætlun sem lögð var fram hér fyrr á þessu þingi þegar ekki var vitað um fjölda umsókna tók auðvitað mið af því sem þá var vitað. Enginn mannlegur máttur gat þá sagt fyrir um hversu margar þessar umsóknir yrðu. En ég býst við að hv. þm. Finnur Ingólfsson minnist þeirra orða minna sem ég lét þá falla að þessi átök við tannréttingalæknana og þessi langi biðtími sem fólk hefði orðið fyrir þar sem fólk m.a. hélt að sér höndum um að sækja um aðgerðir vegna auglýsinga frá heilbrrn. þar um, þessi tími og þessi töf yrði ekki til þess að það bitnaði á sjúklingunum. Við það hefur að fullu verið staðið þrátt fyrir að hv. þm. drægi þá í efa að við það yrði staðið. Hins vegar veit ég náttúrlega ekkert fremur en hann hversu margar umsóknir af þessum 4.500 verða afgreiddar jákvætt. Ég er alveg sannfærður um að sumar af þessum umsóknum hljóta ekki náð fyrir augum tryggingartannlæknanna. En hljóti þær allar náð fyrir þeirra augum og séu allar réttmætar er kostnaðurinn af þeirri stærðargráðu sem ég var að tala um. Virðulegi forseti. Ég ítreka að þessi hópur tannlækna, tannréttingalæknarnir, eru einu læknarnir í heilbrigðiskerfinu sem hafa neitað að skila tilskildum vottorðum um verk sín til heilbrigðisyfirvalda. Hvernig halda menn að ástatt væri í heilbrigðiskerfinu ef t.d. heilsugæslulæknar eða sjúkrahúslæknar neituðu að skila til heilbrigðisyfirvalda skýrslum á eyðublöðum sem heilbrigðisyfirvöld láta í té um þau verk sem þeir eru að vinna? Hvers konar ástand héldu menn að væri þá á sjúkrahúsum og heilsugæslustöðvum ef þessar heilbrigðisstéttir brygðust við eins og tannréttingalæknarnir gera? Það eru tólf einstaklingar sem eiga þarna í hlut. Það skal ég taka fram og ég veit að ég hef þar fullan stuðning forvera míns í embætti að tólf tannréttingalæknar brjóta ekki niður það heilbrigðiskerfi sem við höfum byggt upp sem grundvallast á því að heilbrigðisstéttirnar virði lög og reglur samfélags okkar og skili þeim vottorðum um verk sín til heilbrigðisyfirvalda sem heilbrigðisyfirvöld krefjast. Fyrr mun ég svipta þá starfsleyfi en ég samþykki það og það vald hef ég í minni hendi.

Virðulegi forseti. Á þskj. 672 er fyrirspurn til heilbrrh. um líffæraflutninga frá Íslandi til annarra landa. Til skamms tíma hefur skort hér lög um heimildir einstaklinga til að gefa samþykki sitt fyrir því að nema á brott líffæri eða lífrænt efni úr líkama viðkomandi einstaklings við dauða. Á þessu varð breyting í febrúar 1991 þegar Alþingi samþykkti lög um brottnám líffæra og krufningar. Mikill skortur er á líffærum hjá þeim stofnunum erlendis sem standa í slíkum líffæraflutningum. Þess vegna hafa læknar erlendis og sjúkrastofnanir fylgst mjög náið með því hvernig við Íslendingar höfum hugsað okkur að koma þessum hlutum fyrir og sérstaklega hafa þeir læknar erlendis sem stundað hafa líffæraflutninga á Íslendingum fylgst mjög náið með hvernig við ætlum að standa hér að. Nú er eitt ár síðan að allar lagaheimildir fengust fyrir því að slíkir líffæraflutningar gætu átt sér stað. Í þessu sambandi vil ég vitna í viðtal í Dagblaðinu 28. mars sl. við séra Jón Baldvinsson, sjúkrahúsprest í London, þar sem hann er að fjalla um þá erfiðleika sem skapast hafa vegna þess að þessir líffæraflutningar hafa enn ekki átt sér stað frá Íslandi. Þar segir séra Jón orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ég hef verið í sambandi við heilbrigðisyfirvöld og lækna heima vegna þessa og allir höfðu góð orð um það. Við sendum nauðsynlegar upplýsingar heim og nú er ár liðið og ekkert hefur gerst. Mér hafa verið gefnar tölur um þá sem hefði verið möguleiki að taka líffæri úr og samkvæmt þeim eru það tíu manns. Líffæri úr einum manni geta gagnast þremur þannig að þarna var hægt að bjarga mörgum, segir Jón.`` Því vil ég spyrja hæstv. heilbr.- og trmrh.: ,,1. Hvað veldur því að flutningar á líffærum hafa enn ekki hafist frá Íslandi til annarra landa þrátt fyrir að allar lagaheimildir séu fyrir hendi?`` Nú skil ég vel tíma tekur að koma slíkum samningum á og þeir samningar þarfnast undirbúnings. Hæstv. heilbr.- og trmrh. má ekki skilja það sem svo að einhverjar ásakanir felist í þessari fyrirspurn minni að ekki hafi verið vel að verki staðið. Fyrirspurnin er fyrst og fremst sett fram til að afla sem gleggstra upplýsinga um það hvenær megi vænta að af þessum líffæraflutningum geti orðið. Þá hef ég það í huga að í þeirri blaðagrein sem ég vitnaði í hér áðan segir séra Jón frá reglugerð sem sett hefur verið í Bretlandi þar sem verið er að flokka þá sem þurfa á þessari þjónustu að halda, annars vegar í forgangsröð þar sem Bretarnir eru á fyrsta klassa, þegna EB-þjóðanna á öðrum klassa og síðan aðrar þjóðir á þriðja klassa og í þeim hópi erum við Íslendingar auðvitað. Þannig að ég skil mjög vel að það þurfi að vanda þennan undirbúning eins og kostur er. Því spyr ég hæstv. heilbr.- og trmrh.: ,,2. Hvenær má búast við að slíkir líffæraflutningar hefjist?``

Virðulegi forseti. Lög um brottnám líffæra voru afgreitt frá Alþingi 6. mars 1991 og reglur um skilmerkingu dauða voru settar af heilbrrh. 1. júlí 1991. Í lok maí 1991 skipuðu læknar á Borgarspítala, Landakotsspítala og Landspítala nefnd um brottnám líffæra og ígræðslu líffæra. Nefndin hafði eftirfarandi hlutverk: 1. Að kanna við hvaða erlenda aðila ætti að hafa samstarf um málið. 2. Hvernig skipuleggja mætti líffæratöku. 3. Hvaða vandkvæði væru á að flytja líffæri úr landi. 4. Hvaða kostnaður er í þessu sambandi og hver ætti þá að bera hann. 5. Hvenær hugsanlegt væri að líffæraígræðslur færu fram hér á landi. Þessi nefnd læknaráðanna skilaði tillögum sínum 9. jan. sl. Niðurstaða nefndarinnar er í stuttu máli þessi: 1. Ekki er hægt að gera ráð fyrir líffæraígræðslum hér á landi að svo stöddu. 2. Gera eigi samkomulag við eina erlenda ígræðslumiðstöð um brottnám ígræðslulíffæra og ígræðslulíffæra í íslenska sjúklinga. 3. Að svo stöddu verði það Reykjavíkurspítalarnir þrír sem leggðu til líffæri. 4. Lögð er áhersla á almenningsfræðslu um brottnám líffæra til ígræðslu og fræðslu til starfsfólks frá þeim sjúkrahúsum þar sem brottnámið fer fram. 5. Ekki er mælt með útgáfu gjafakorta af hálfu heilbrigðisyfirvalda. 6. Talið er nauðsynlegt að einum manni verði falið það hlutverk að standa að undirbúningi líffæratöku þegar slíkt kemur til greina. 7. Talið er nauðsynlegt að brottnám líffæra til ígræðslu sé jafnan borið undir héraðslækni vegna hugsanlegrar réttarkrufningar. 8. Nefndin kannaði möguleika til samninga við fimm ígræðslusjúkrahús, þ.e. Rigshospitalet í Kaupmannahöfn, Rikshospitalet í Ósló, Sahlgrenska sjukhuset í Gautaborg, Akademiska sjukhuset í Uppsölum/Huddinge sjukhuset í Stokkhólmi, National Heart & Lung Institute - Royal Brompton og Kings College Hospital í London. Nefndin skrifaði öllum þessum sjúkrahúsum og óskaði upplýsinga um fjölda ígræðslna, árangur, biðtíma og kostnað. Að fenginni skýrslunni og eftir viðræður við aðila á ríkisspítölum varð það að ráði að tveir læknar á ríkisspítölunum, sérfræðingur í hjartasjúkdómum og sérfræðingur í nýrnasjúkdómum, heimsæktu þær stofnanir sem helst þóttu koma til greina í London og Gautaborg. Læknarnir hafa skilað mér skýrslu nú fyrir nokkrum dögum og varð niðurstaða þeirra sú að vænlegast mundi að reyna að ná samningum við sjúkrahúsið í Gautaborg og fara nú fram könnunarviðræður um slíkan samning. Skrifstofustjóri í heilbrrn. fór til viðræðna við sjúkrahúsmenn í Gautaborg um þessa hluti. Verði gerður samningur við aðila á Norðurlöndum hefur verið staðfest, sem er meginatriði málsins, að þeir sjúklingar sem bíði eftir líffærum í London standi á biðlistum sínum þar en verði jafnframt færðir inn á biðlista í Gautaborg að teknu tilliti til þess tíma sem þeir hafa beðið. Sjúkrahúsið í Gautaborg er því reiðubúið að gera samkomulag við Íslendinga um það að í fyrsta lagi njóti íslenskir ígræðslusjúklingar sama réttar og sænskir varðandi bið á þessum sjúkrahúsum og í öðru lagi að þeir sjúklingar íslenskir sem hafa beðið eftir ígræðslu, sumir þeirra bíða úti í London og aðrir bíða heima, fái biðtíma sinn viðurkenndan eins og þeir hefðu allan tímann verið á biðlista hjá hinum sænsku aðilum. Þetta er auðvitað lykilatriði í málinu. Við í heilbrrn. erum að skoða uppkast að slíkum samningi. Áður en ég geng frá honum vil ég ræða málið frekar við forsvarsmenn þessara þriggja sjúkrahúsa, formenn læknaráða þar og þá lækna sem með þessi mál hafa unnið og ég reikna með því að hægt verði að ganga frá málinu á fáum vikum. Það er rétt sem hv. þm. Finnur Ingólfsson tók fram hér áðan að það kom í ljós við ferð umræddra lækna og viðræður þeirra, t.d. við þá aðila í London sem fengist hafa við ígræðslur líffæra þar, að í tvö ár hafa þar verið þær reglur í gildi að í fyrsta lagi má ekki græða í aðra en Breta líffæri úr Bretum, þannig að ekki er heimilt að græða líffæri sem fengin eru í Bretlandi í aðra en Breta. Í öðru lagi þá er forgangsröðun þar þannig að í algjörum forgangshópi eru breskir þegnar, hvort sem um er að ræða líffæri sem fengin eru í Bretlandi eða annars staðar frá. Í öðrum forgangshópi eru þegnar Evrópubandalagsins og í þriðja forgangshópi, virðulegi forseti, eru þegnar annarra ríkja svo sem Íslands. Bresku aðilarnir geta ekki breytt þessu þrátt fyrir beiðni okkar og þeir geta ekki gefið okkur neinar hugmyndir um það eða tryggingu fyrir því hvað íslenskir líffæraþegar þurfi að bíða lengi eftir líffæraígræðslu í Bretlandi. Ég held að þessar niðurstöður, sem komu um sumt mjög á óvart, hafi e.t.v. riðið baggamuninn um að það virðist vera einróma niðurstaða þeirra sem um hafa fjallað að réttast sé og skynsamlegast fyrir okkur að reyna að gera samninga við sjúkrahúsið í Gautaborg um þessi mál, að teknu tilliti til þeirra sjónarmiða sem ég hef lýst hér áðan um hvernig þeir bjóðast til að meðhöndla Íslendinga eins og sænska ríkisborgara og með hvaða hætti þeir sjúklingar sem beðið hafa eftir ígræðslu á Íslandi og annars staðar geta öðlast forgang á biðlistum við þetta sjúkrahús.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. fyrir skýr og greinargóð svör. Það er þó eitt sem kemur upp í huga minn þegar ég sat undir svarinu: Verður þannig gengið frá í þessum samningi við sjúkrahúsið í Gautaborg að á þeim tíma er búast má við að Svíar gangi inn í Evrópubandalagið munum við í framtíðinni njóta sama réttar og Svíar í þeirri forgangsröð sem þarna yrði um að ræða? Ég treysti þessum orðum heilbrrh. og sérfræðinga hans um mat á því hvaða sjúkrahús sé skynsamlegast að velja til samstarfs í þessum efnum en ég spyr: Hver er árangurinn hjá þessu sænska sjúkrahúsi í samanburði við sjúkrahúsið í London sem við höfum verið í mestu sambandi við og samskiptum við á undanförnum árum í þessari líffæraígræðslu?

Virðulegi forseti. Spurt var hvort hugsanleg aðild Svía að Evrópubandalaginu muni hafa einhver áhrif á þennan samning. Það mál hefur ekkert verið skoðað. Engin slík vandkvæði hafa komið upp í viðræðum við hina sænsku aðila þannig að hvorki við né þeir hafa séð neina meinbugi af þessu tagi á þeim samningi sem fyrir liggur. Í öðru lagi hefur það verið skoðað um árangurinn og eftir því sem þeir aðilar sem um þetta fjalla af hálfu heilbrrn. og umræddra þriggja sjúkrahúsa segja þá er hann fyllilega samanburðarhæfur. Þannig að þeir telja ekki nema síður væri að það sé verið að velja verri kost með samningi við sjúkrahúsið í Gautaborg heldur besta kostinn sem okkur Íslendingum bjóðist. Ekki voru allir þeirrar skoðunar þegar sú könnun hófst en allir virðast vera þeirrar skoðunar eftir að umrædd könnun hefur farið fram.

Virðulegi forseti. Sl. vor voru samþykkt ný lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla á Alþingi, en í 12. gr. þeirra laga segir, með leyfi forseta: ,,Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka skulu þar sem því verður við komið sitja sem næst jafnmargar konur og karlar og skal ávallt á það minnt þegar óskað er tilnefningar í hlutaðeigandi stjórnir, nefndir og ráð.`` Þegar þessi lög voru sett var nokkuð hert á þessu ákvæði frá fyrri lögum. Skoðun mín er sú að þar hafi ekki af veitt því þegar við horfum á þær upplýsingar sem fyrir liggja um hlut karla og kvenna í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum ríkisins má ljóst vera að þar er hlutur kvenna mjög fyrir borð borinn. Samkvæmt því sem fram kemur í þáltill. sem liggur fyrir þinginu frá hæstv. félmrh. var hlutur kvenna í stjórnum, ráðum og nefndum á vegum ríkisins árið 1990 16,6% en á sama tíma er hlutfallið í Noregi 36%. Það er því augljóst að við erum langt á eftir þeim þjóðum sem við berum okkur jafnan saman við þegar þessi mál eru skoðuð. Nú geta menn spurt sig hvort það skipti alltaf máli að tala karla og kvenna sé með sem jöfnustum hætti þar sem um slík ráð og nefndir er að ræða. Ég vil svara því játandi. Máli skiptir að konur séu þar sem ákvarðanir eru teknar, ákvarðanir sem snerta líf okkar allra og ekki getur talist annað en eðlilegt að hlutföll kynjanna séu með sem jöfnustum hætti nánast hvar sem er í okkar þjóðfélagi. Miklar breytingar eiga sér stað varðandi starfsval og nánast hvert einasta svið sem við lítum á í þjóðfélaginu og það er og verður eðlilegt að konur komi þar að. Því vil ég leita eftir svörum hjá hæstv. félmrh. um það hvernig hún hyggist fylgja eftir 12. gr. jafnréttislaganna og bið hana að svara eftirfarandi fsp.: ,,Hvernig hyggst félagsmálaráðherra sjá til þess að 12. gr. jafnréttislaganna, nr. 28/1991, verði framfylgt þannig að tala karla og kvenna ,,í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka`` verði sem jöfnust?``

Virðulegi forseti. Í till. til þál. um framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna sem lögð hefur verið fyrir Alþingi er í kafla um starfsmannamál ríkisins að finna ákvæði um hlut kvenna í nefndum, stjórnum og ráðum. Ríkisstjórninni er þar falið að ná því markmiði að hlutur kvenna í nefndum á vegum ríkisins verði 30% í lok gildistíma áætlunarinnar. Hér er átt við heildarþátttöku í nefndum á vegum hvers ráðuneytis en ekki miðað við 30% í hverri nefnd. Þegar leitað er eftir tilnefningu við skipan í opinbera nefnd verði framvegis óskað eftir nafni karls og konu þannig að markmiði þessu verði náð. Jafnréttisráð taki árlega saman tölfræðilegt yfirlit um hlutfall kynjanna í nefndum, stjórnum og ráðum. Ég vil nota þetta tækifæri og minna á það að þegar frv. til nýrra laga um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla var lagt fyrir Alþingi árið 1989 var lagt til að fara svokallaða tilnefningarleið, þ.e. að svokallaðir tilnefningaraðilar tilnefndu tvo, konu og karl, og að við skipan skuli þess gætt að skipting milli kynjanna verði sem jöfnust. Nefndin rökstuddi tillögu sína um nauðsyn þess að lögfest yrði formleg leið til að ná markmiðum um sem jafnasta stöðu kvenna og karla í opinberum ráðum og nefndum. Þessi till. náði ekki fram að ganga á Alþingi en ákvæðið var þannig: Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka skulu þar sem því verður við komið, setja sem næst jafnmargar konur og karla og ávallt á það minnt þegar óskað er tilnefningar í hlutaðeigandi stjórnir, nefndir og ráð. Með framkvæmdaáætluninni sem ég greindi frá fyrr í máli mínu, sem ég vænti að verði afgreitt á yfirstandandi þingi, væri hins vegar farin sú leið sem upphaflega stóð til að farin yrði til að tryggja sem jafnastan hlut kvenna og karla í nefndum og ráðum. Þess má geta að svokölluð tilnefningarleið sem fram kemur í þessari þál. var lögfest í Danmörku árið 1985. Það ár var hlutur kvenna í nefndum 12,7% en var kominn í 38% árið 1990. Í skýrslu Jafnréttisráðs, Hlutur kvenna í opinberum nefndum, stjórnum og ráðum í apríl 1990, kom fram að konur voru þá 16,6% nefndarmanna í opinberum nefndum. Sambærileg tala frá 1987 var 9,4%. En opinberum nefndum er skipt í tvo hópa. Annars vegar eru nefndir sem eru kosnar af Alþingi. Þar var hlutur kvenna í apríl 1990 15% en var 9% 1987. Hins vegar eru verkefnanefndir, en þar var hlutur kvenna í apríl 1990 17%, var 11% 1987. Hlutur kvenna hefur því aukist töluvert á þessu tímabili. Benda má á jafnréttisáætlanir ráðuneyta sem tóku flestar gildi um áramót 1988--1989. Í öllum var tekið fram að stefnt skuli að jafnari hlut kvenna og karla í nefndum og ráðum á vegum viðkomandi ráðuneyta. Það skyldi gert með því að minna sérstaklega á skyldur stjórnvalda hvað varðar jafnrétti kynjanna og með tilvísun til 12. gr. laganna. Þessar áætlanir ná til næstu áramóta og þá er ætlunin að gera úttekt á þessu atriði sem og öðrum er varða jafnréttisáætlanir. Hvað varðar nefndir á vegum sveitarstjórna var að koma út ný skýrsla hjá Jafnréttisráði, Verkaskipting kvenna og karla í sveitarstjórnum, en þar kemur m.a. fram að konur eru 30% fulltrúa í nefndum, stjórnum og ráðum stóru sveitarfélaganna. Sú tala endurspeglar nokkuð vel hlutfall þeirra í sjálfum borgar- eða bæjarstjórnum sem er núna rétt 32%. Þann 8. maí verður síðan haldinn fundur á vegum Jafnréttisráðs með fulltrúum frá jafnréttisnefndum sveitarfélaga. Þar verður m.a. farið í möguleika jafnréttisnefndar til að hafa áhrif á tilnefningar viðkomandi sveitarfélaga í opinber ráð og nefndir og þannig fylgt eftir ákvæðum 12. gr. jafnréttislaganna. Ég vænti þess að ég hafi svarað fsp. hv. þm.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin. Augljóst er að ýmislegt er verið að gera í ráðuneyti hennar eins og vera ber. Þetta er mjög þarft mál og ég efast ekki um að nauðsynlegt er að hafa reglur um þessi mál, við erum einfaldlega ekki lengra komin. Vandinn er sá hvernig á að fylgja þeim eftir. Mér líst vel á að alltaf séu tilnefnd karl og kona þannig að þeir sem skipa í viðkomandi ráð og nefndir eigi þá nokkurra kosta völ og það sé þá alla vega ekki hægt að skjóta sér á bak við það að það finnist ekki konur til að gegna viðkomandi störfum sem eru röksemdir sem oft heyrast. En auðvitað er ástæða til að hafa áhyggjur af ákveðnum geirum samfélagsins og þá dettur mér í hug t.d. bankastjórnir. Þetta eru virki þar sem karlveldið stendur föstum fótum og dyrnar eru býsna lokaðar. Þarna er auðvitað ekki bara um það að ræða að hafa reglur og fylgja þeim eftir heldur þetta sem við erum auðvitað alltaf að reka okkur á aftur og aftur að það þarf líka að breyta hugarfari. Ég vil því þakka svörin og hvetja ráðherrann til frekari dáða í þessum efnum.