Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að kveðja mér hljóðs hér utan dagskrár til þess að bera fram fyrirspurn til hæstv. ríkisstj., vegna þess að stórvirkustu atvinnutæki þjóðarinnar eru nú að stöðvast og hafa nú þegar mörg stöðvazt. Þegar svo alvarlegt ástand hefur skapazt, er það of seinvirk leið að bera fram skriflega fsp. samkv. þingsköpum, því að venjulega líður hálfur mánuður, frá því að slíkar fyrirspurnir eru fram bornar og þar til þeim fæst svarað. Það er ömurlegt ástand, sem nú blasir við mönnum í Reykjavíkurhöfn. Þar liggja nú bundnir 25 togarar við landfestar, og á næstu dögum mun tala þessara fjötruðu fiskiskipa fara yfir 30. Þetta eru atvinnutæki um það bil eitt þúsund sjómanna og enn fleira fólks í landi, ef aflinn er unninn á fiskvinnslustöðvum. Samningafundir milli deiluaðila liggja niðri, og allt virðist vera látið reka á reiðanum um það, hvort nokkur lausn fæst á togaraverkfallinu næstu vikur eða mánuði. Ef verkfallið dregst á langinn, getur svo farið, að yfirmenn skipanna yfirgefi þau ásamt hásetunum, og er þá vandséð, hvað yrði um togaraútgerð hér á landi í næstu framtíð, þó að samningar kynnu að takast um sjálf kjaramálin. Þetta verkfall er skollið á, af því að skotið var skollaeyrum hátt í tvö ár við öllum sanngjörnum kröfum togarasjómanna um bætt kjör. Verkfallið gat engum komið á óvart. Sama óviturlega undanbragðaleiðin í kaupgjalds- og kjaramálum verkafólks er líka að leiða til vinnustöðvana, áður en varir. Vikum saman hafa verkalýðssamtökin beðið eftir svörum ríkisstj. um vaxtalækkanir og aðrar ráðstafanir ríkisvaldsins til aukins kaupmáttar vinnulauna með verðlækkunum. En engin svör hafa fengizt. Og nú er biðtíminn auðvitað liðinn, og þá hljóta hinar lægst launuðu stéttir að fylgja fram kröfum sinum um hækkað kaupgjald. Um önnur úrræði getur naumast verið að ræða. Verkfallahættan vofir því einnig yfir á vinnumarkaðinum í landi. Það er hárrétt, sem aðalmálgagn stjórnarflokkanna sagði í forustugrein á sunnudaginn var, að „að því verður að vinda bráðan bug að bæta í senn kjör launþega og hag atvinnuveganna. Á þessu má enginn dráttur verða,“ sagði blaðið. Og því spyr ég: Hvað hyggst hæstv. ríkisstj. gera til lausnar togaradeilunni? Það er hennar mest aðkallandi vandamál. Ég trúi því ekki, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki gjörhugsað þetta vandamál, og þess vegna tel ég víst, að hún muni vera reiðubúin til að skýra hv. Alþingi frá aðgerðum sínum væntanlegum. Ég get ekki séð, að Alþfl. geti setið áfram í ríkisstj. yfir bundnum togaraflota. Ég fæ ekki séð, að gamall Kveldúlfsforstjóri geti setið sem forsrh. yfir togaraflotanum bundnum, og því síður, að formaður Alþfl. geti setið sem sjútvmrh. yfir fjötruðum togaraflota við bryggjur og sjómönnunum flúnum frá borði vegna óviðunandi lífskjara.



Herra forseti. Það er náttúrlega ekkert nýtt í sögunni, þótt átök verði á milli launþega og vinnuveitenda eða sjómanna og togaraeigenda. Slíkt hefur oft komið fyrir áður, og slíkt heldur sjálfsagt áfram að ske, á meðan frjálsir samningar eru við lýði, sem mér skilst að hv. 4. landsk. þm. telji enga ástæðu til að breyta. En átök þessi, sem orðið hafa á undanförnum árum, hafa verið að því leyti öðruvísi en þau átök, sem nú eiga sér stað á milli togarasjómanna og togaraeigenda, að fyrr á árum var þó einhver von um, að úr væri hægt að bæta af eigin fé atvinnurekendanna. Nú liggur sú staðreynd aftur fyrir, að togaraeigendur hafa á undanförnum árum gert út sín skip með halla og miklum halla, - halla, sem er svo mikill, að það hefur orðið að leita aðstoðar ríkisvaldsins til þess að reyna að bæta úr honum. Það liggur þess vegna í augum uppi, að það er ekki auðvelt að uppfylla kröfur togarasjómanna um hækkun, þegar það liggur fyrir, að skipin eru gerð út, hafa verið gerð út og verða væntanlega gerð út áfram með tapi, ef ekki breytist um aflabrögð. Hins vegar hef ég átt tal og það alveg nýlega við bæði fulltrúa sjómanna og fulltrúa togaraeigenda um gang málsins, og ég vænti þess, að haldið verði áfram til hins ýtrasta að reyna að finna lausn. Mér er það ekki síður ljóst en hv. 4. landsk. þm., hvað við liggur, ef togaraútgerðin stöðvast atveg. En hér liggur nú fyrir í Alþingi frv. til laga um nokkra aðstoð við togaraútgerðina í landinu, en þó að hún verði samþykkt, þá nægir hún aðeins til að greiða nokkurn hluta upp í töpin, sem orðið hafa á árunum 1960 og 1961. Málið er þess vegna allmiklu flóknara, en svo. að það sé hægt fyrir togaraeigendur að ganga skilyrðislaust að þeim kröfum, sem gerðar eru. Það verður þá um leið að finna einhverja aðferð til að auka tekjumöguleika þeirra. Annað og meira hef ég ekki að segja um málið að þessu sinni. Ég vænti, að samningaumleitunum verði haldið áfram, og vonandi tekst að greiða úr því. En ég vil aðeins undirstrika, að lausn þessarar vinnudeilu er kannske erfiðari en lausn nokkurrar annarrar vinnudeilu, sem átt hefur sér stað hér á landi, vegna þess, hve algerlega ómegnugir atvinnurokendurnir og eigendur togaranna eru til að greiða úr þeim kröfum, sem gerðar hafa verið.



Herra forseti. Það er alveg rétt, sem hæstv. sjútvmrh. sagði, að það er ekkert nýtt, að til vinnudeilu dragi milli vinnustéttanna og atvinnurekenda, og þannig er hér ekki um neitt einsdæmi að ræða um þessa deilu. Það er og rétt hjá honum, að mikill halli hefur verið á rekstri togaraflotans að undanförnu, svo að það mun rétt vera, að það er ekki alveg auðvelt að leysa þessa deilu, þegar útgerðarmennirnir sjálfir eru svo lítils megnugir. En einmitt af því, að útgerðarmennirnir eru lítt megnugir þess að leysa deiluna, hefði ég látið mér detta í hug, að það væri augljóst mál, að deilan væri ekki svo líkleg til að leysast af sjálfu sér, nema einhver afskipti ríkisvaldsins kæmu til. Þess vegna fannst mér málið sérstaklega eiga hingað erindi, því að ég þóttist þess fullviss, að hæstv. ríkisstj. hefði horfzt í augu við þennan mikla vanda og gjörhugsað málið og væri e.t.v. búin að komast að einhverri niðurstöðu um úrlausn, sem þá væri sjálfsagt, að hv. Alþingi fengi vitneskju um. Hæstv. ráðh. minnti á tillögu, sem liggur hér fyrir þinginu um að skattleggja bátaflotann til að bæta úr vanda togaranna og þó aðallega til að leysa skuldamál þeirra frá liðnum tíma. En ég segi: Hugsanlegt er, að mennirnir sætti sig við þetta, að bátaflotinn verði skattlagður til hjálpar togurunum, ef þeir væru í gangi. En að ætla sér að skattleggja bátaflotann vegna bundins togaraflota, það held ég að sé ekki líklegt til þess, að þingheimur vilji sætta sig við sem úrlausn, þegar það er þá eingöngu til að leysa skuldamát hins liðna tíma, en ekki til að bæta kjör togarahásetanna, sem geta ekki farið um borð í skipin aftur án þess að fá sín lífskjör bætt. Ég vona enn fremur, að það sé þó a.m.k. orðið ljóst í þessu máli, að tilraunin, sem gerð hefur verið af hendi togaraútgerðarmanna til að hnekkja eða afnema vökulögin, sé ófær leið og menn hljóti að beina huga sínum að öðrum í eiðum. En það hryggir mig sem sagt, að hæstv. ráðh. gat ekki gefið þingheimi neinar vonir um, að nein úrræði væru enn þá í augsýn í þessu mikla vandamáli.



Herra forseti. Við útvarpsumr., sem fóru fram 28. f.m., gerði ég nokkra grein fyrir þessari till., sem nú er fyrir tekin, af því að umr. komu, eins og eðlilegt var, inn á svið það, sem tillagan fjallar um. Nú vil ég, með leyfi hæstv. forseta, minna á till. með því að byrja á því að lesa hana upp. Tillagan er svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj.: 1) Að gera nú þegar fullnægjandi ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir þá stækkun sjónvarpssviðs, sem fyrirhuguð hefur verið, frá Keflavíkurstöð varnarliðsins. 2) Að ganga ríkt eftir því, að af hálfu varnarliðsins sé fullnægt þeim skilyrðum, sem sett voru árið 1954 fyrir sjónvarpsleyfi þess. 3) Að láta ríkisútvarpið hraða ýtarlegri athugun á möguleikum þess, að íslenzka ríkið komi upp vönduðu sjónvarpi, er nái til allra landshluta og sé rekið sem þjóðlegt menningartæki. Áætlanir um stofn- og rekstrarkostnað slíks sjónvarps svo og álit sitt og tillögur um þetta mál leggi stjórn ríkisútvarpsins sem fyrst fyrir Alþingi: Við lögðum fram þessa tillögu, fimm framsóknarmenn, í nóv. í vetur, af því að sannazt hafði þá fyrir skömmu, að hæstv. ríkisstj. hafði af mikilli skyndingu, en þó mjög hljóðlega í apríl s.l. veitt varnarliðinu skilyrðislaust leyfi til þess að fimmfalda kraft sjónvarpsstöðvar sinnar á Keflavíkurflugvelli. Þetta var ótrúleg saga, en reyndist því miður vera sönn saga. Það er sennilegt talið, að fimmföldun sendikrafts stöðvarinnar þýði það, ef útsendingin er hömlulaus, að sjónvarpið geti náð til meira en helmings þjóðarinnar. Við skulum engu moldviðri hleypa upp í sambandi við þessa till., heldur skoða málið blátt áfram og útúrdúralaust. Það kemur t.d. till. ekki við, hvort menn eru á móti dvöl varnarliðsins á Reykjanesskaga eða ekki. Hitt er aðalatriðið, hvort menn telja, að leyfa eigi varnarliðinu að hafa þar sjónvarpsstöð. Ég tel eðlilegt að leyfa varnarliðinu þetta, á meðan það fær að dveljast á Keflavíkurflugvelli, en leyfa það þó því aðeins, að sjónvarpið sé fyrir varnarliðið eitt. Sjónvarpssviðið sé bundið við samningssvæðið, eins og það líka átti að vera, samkvæmt þeim grundvallarsamningum, sem gerðir voru um þessi efni 1954 og 1955 og ég kem að seinna. Hvers vegna ættum við að banna setuliðinu að hafa hér í útlegð sinni sjónvarp sem heimilistæki fyrir sig og rekstur sjónvarpsstöðvar, ef hann er innilokaður örugglega, svo að hann truflar ekki líf okkar sjálfra í landinu? Ég sé engin frambærileg rök fyrir því að neita varnarliðinu um þetta. En vitanlega byggist þetta á því, að sjónvarpsreksturinn sé örugglega einangraður við dvalarsvæði varnarliðsins. Það þótti tiltækilegt að einangra að mestu sjónvarpssviðið 1954 og 1955, síðan hafa skilyrðin til þess að einangra fullkomnazt. Nú er þráðbundið sjónvarp komið á hér og þar, t.d. hjá háskólum vestan hafs. Með þráðbundnu sjónvarpi er óumdeilanlega hægt að takmarka sjónvarpssviðið algerlega við varnarliðssvæðið. Þó að þráðbundið sjónvarp verði dýrara en lausbeizlað sjónvarp, getum við ekki látið slíkt hafa áhrif á afstöðu okkar. Það væri þýlegt að slaka til vegna kostnaðarspursmáls. Fyrir okkur Íslendinga er meira í húfi en til peninga verði metið. Í umr., sem fram fóru í vetur í útvarpssal um sjónvarpsmál út af leyfinu um stækkunarsvið sjónvarpsstöðvar varnarliðsins, notaði próf. Þórhallur Vilmundarson orðið „menningarhelgi“. Það orð hafði ég aldrei heyrt fyrr, en þetta er svo ágætt og vel valið orð, að festa ætti það í málinu. Orðið er í bezta lagi rökrétt og táknrænt, og það er hliðstætt orði, sem hefur huggróna og ljósa merkingu. Þar á ég við orðið „landhelgi“. Hér er um þann alvarlega verknað að ræða að ætla að opna íslenzka menningarhelgi fyrir erlendu varnarliðssjónvarpi skilmálalaust, svo að meira en helmingur þjóðarinnar geti fengið yfir sig andlegan umsköpunarkraft hinnar erlendu þjóðar, sem sjónvarpið rekur og rekur til að láta varnarliðið gleyma leiðri dvöl á útskaga og sætta sig við varðstöðu í hálfsturluðum heimi styrjaldarótta. Hinn geysilega áhrifamátt sjónvarps og talvarps, sem fylgir að sjálfsögðu sjónvarpi, er barnaskapur - eða annað verra - að draga í efa og telja ástæðulaust að óttast. Menningarhelgi lítillar þjóðar, sem þannig er opnuð alla leið inn í barnaherbergið og þar með inn að hjartarótum þjóðarinnar, veitir ekki lengi sjálfsvörn, - hún veitir ekki sjálfsvörn sú helgi. Þjóðtungan er sett í hættu, þjóðarmetnaðurinn, - sjálfstæðisviljinn og heimahugurinn einnig. Svo gálauslega má engin þjóð fara með fjöregg sitt. Mér finnst það helzt líkjast skáldsögu eftir óskiljanlega bölsýnan höfund, að íslenzk ríkisstj. skuli hafa gefið út leyfi fyrir stækkun sjónvarpsstöðvarinnar hjá varnarliðinu. Það er meiri fljótfærnin og skorturinn á því að finna til eins og Íslendingur. Byron sagði, svo sem frægt er: „Maður á auðvitað ekki að gera yfirsjón, en enginn kemst samt alveg hjá því. En það næsta, sem hver maður á að gera“, sagði Byron, „er að reyna að bæta úr yfirsjóninni, og það getur hver maður reynt að gera.“ Þetta er það, sem ríkisstj. á að reyna að gera, að fá stækkunarleyfi sjónvarpsins eftirgefið eða afturkallað. Um það er aðalatriði till., sem hér liggur fyrir. Mér finnst þetta ekki vera nema sanngjörn og sjálfsögð krafa, og ég trúi ekki öðru en leyfishafinn, Bandaríkjastjórn, taki kröfuna til greina, ef Alþ. samþ. hana. Og hvers vegna ætti ekki Alþingi að fallast á þessa tillögu? Mér þætti fróðlegt að heyra svar við þeirri spurningu. Mér þætti skrýtið, ef nokkur gæti haft á móti slíku með rökum. Síðan vitnaðist um stækkunarleyfið, hefur fjöldi manna úr öllum stjórnmálaflokkum látið til sín heyra um þetta mál. Fjöldi áskorana hefur komið fram til ríkisstj. og Alþingis um að afturkalla stækkunarleyfið. Engrar áskorunar minnist ég í gagnstæða átt frá nokkrum mannfundi. Nýlega birtist svo hljóðandi frétt í dagblöðunum frá Rithöfundafélagi Íslands: „Undanfarnar vikur hefur Rithöfundafélag Íslands leitað undirskrifta meðal meðlima sinna og annarra rithöfunda hér í bæ að eftirfarandi áskorun: „Undirritaðir skora hér með á Alþingi og ríkisstj. að afturkalla útgefið leyfi til stækkunar á sjónvarpsstöð Keflavíkurflugvallar. Álftum við fráleitt og Íslendingum ósamboðið, að erlent herlið eða nokkur erlendur aðili hafi aðstöðu til að reka hér sjónvarpsstöð og leiða þannig stórkostlega hættu yfir íslenzka tungu og menningu. Alls hafa 67 rithöfundar skrifað undir áskorunina. Af þeim 71, sem náðst hefur til, eru aðeins 4, sem einhverra hluta vegna hafa ekki kært sig um að undirrita hana: Þetta er frétt frá Rithöfundafélagi Íslands, sem birtist í dagblöðunum. Þessi áskorun frá 67 rithöfundum þjóðarinnar er í fullri samhljóðan við meginefni þessarar þáltill. Það þjóðþing, sem gerði ekkert með álit og áskorun meginþorra aðalrithöfunda þjóðar sinnar í máli sem þessu, væri furðuleg samkunda. Þá vil ég fara nokkrum orðum um 2. lið þáltill., að gengið skuli nú og eftirleiðis ríkt eftir því af hálfu íslenzkra stjórnarvalda, að varnarliðið fullnægi þeim skilyrðum, sem sett voru 1954 fyrir sjónvarpsleyfi þess. Við útvarpsumr. 28. f.m. gerði ég grein fyrir því, hver aðalskilyrðin hefðu verið, og las upp í því sambandi meginmáli bréfs frá valdhöfum Íslands 26. nóv. 1954, þar sem grundvöllur sjónvarpsleyfisins fyrir núverandi stöð var lagður. Þetta er svo sögulega þýðingarmikill grundvöllur, að ég vil leyfa mér að lesa hann einnig upp að þessu sinni. Skilyrðin í þessu bréfi voru: 1) Að nothæfri sjónvarpssendingu verði ekki náð í neinni íslenzkri byggð. Þetta skal prófa af fulltrúum ríkisstj. með góðum sjónvarpstækjum, sem varnarliðið lætur í té. Gæði sjónvarpsins skulu dæmd af íslenzkum fulltrúum. 2) Ef hægt er að ná nothæfri sjónvarpssendingu í íslenzkri byggð og varnarliðið getur ómögulega eytt slíku nothæfu sjónvarpi, skal eigi starfrækja stöðina. 3) Allur kostnaður greiðist af varnarliðinu. Þetta voru grundvallarskilmálarnir, sem ég vitnaði til. Nú skeði það í nefndum útvarpsumr., að. hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, sagði, að ég hefði lesið upp úr skökku bréfi. Hann sagði, að leyfisbréfið hefði ekki verið gefið út fyrr en 7. marz 1955, og vitnaði í bréf frá þeim degi, án þess þó að lesa það. Hér var um vöflur að ræða hjá hv. 5. þm. Vesturl., að vísu var bréfið skakkt miðað við hans afstöðu í málinu. Nótur gengu á milli íslenzku valdhafanna og varnarliðsins. þegar samningurinn um sjónvarpsleyfið var að skapast. Ég tók þýðingarmestu nótuna eða bréfið og las meginmál þess bréfs. Þar var undirstöðuna að finna. Það var þess vegna hið rétta bréf. Nótan eða bréfið frá 7. marz 1955, sem hv. þm. vitnaði til, var framhaldsbréf. Það hljóðaði, með leyfi hæstv. forseta, á þessa leið: „Efni: Sjónvarpsstöð á Keflavíkurflugvelli. 1) Skírskotað er til ýmissa umræðna, er átt hafa sér stað á milli fulltrúa ísl. utanrrn. og varnarliðsins. 2) Varnarliði Íslands er hér með í bili og þangað til annað verður því tilkynnt veitt heimild til að framkvæma tilrauna-sjónvarpssendingar á bandinu 180–186 H–c/s, með því skilyrði, að sjónkraftshámark til sjónvarpsnets fari ekki yfir 50 wött og að sterkustu eða maximum geislum verði beint að radarstöðinni, þ.e.a.s. 345 gráður.“ Á bréfi þessu, ef athugað er og báðir liðir þess teknir með, svo sem skylt er að sjálfsögðu, sést greinilega, hve valdhafarnir fóru á þeim tíma varlega. Í fyrri liðnum er skírskotað til þess, sem fram hafði farið áður, m.a. í bréfinu 26. nóv., þar sem nákvæmast voru fram tekin skilyrðin og höfuðskilyrðin. í seinni liðnum er framkvæmdarleyfið veitt í bili sem tilraun og afturkallanlegt með tilkynningu, hvenær sem væri og út af bæri. Hér er ekki verið að flana fyrirvaralaust að neinu, eins og í apríl 1961, þegar stækkunarleyfið er veitt hömlulaust. Grundvöllur samninga er lagður með bréfi 26. nóv. 1954. Svo líða 3 mánuðir. Þá, 7. marz 1955, er leyft að hefjast handa með tilraun. Viku áður hafði ríkisstj. skipað sem tæknilegan fulltrúa ríkisins í þessum efnum þáverandi yfirverkfræðing pósts og síma, Gunnlaug Briem, núverandi póst- og símamálastjóra. Allt er þetta með glöggum einkennum þess, að fullur vilji var þá til þess að fara varlega og glopra ekki úr höndum sér fjöreggi. Ekki munu fyrsta kastið hafa komið fram kvartanir yfir sjónvarpinu. Dr. Kristinn Guðmundsson, sem var á þessum tíma utanrrh., hætti störfum 1956. Síðan hefur hv. núverandi utanrrh. farið samfleytt með völdin í þessum málum. Honum var svo vel í hendur búið sem ég hef lýst og sannað með upplestri úr bréfum. Talið er, að varnarliðið hafi, þegar fram í sótti, brotið samningana og sjónvarpið náð til íslenzkra byggða. En hæstv. ráðh. hefur ekki tekið í taumana og stöðvað tilraunaframkvæmdina, sem hann gat þó haft aðstöðu til að stöðva með einfaldri tilkynningu, sbr. bréfið okkar hv. 5. þm. Vesturl. frá 7. marz. Það virðist nú einboðið að gera kröfu til, eins og gert er í þáltill., að varnarliðið standi við fyrri samninga. Um það er 2. liður till. En sjónvarpsmál íslenzku þjóðarinnar verður ekki að fullu leyst með því að banna erlendum aðilum sjónvarpsrekstur í landinu nema innilokaðan. íslendingar geta ekki einangrað sig í þessum efnum, enda ekki æskilegt fyrir pá að gera það. Útvarpstækninni hraðfleygir fram. Líkur benda til, að gervihnettir helli bráðum sjónvarpi yfir lönd og álfur. Íslendingar verða, svo fljótt sem þeir með góðu móti geta, að koma sér upp sjónvarpi, sem þeir ráði sjálfir yfir og reki sem menningartæki. Það sjónvarp þarf að ná til allrar þjóðarinnar, ef unnt er. Sjónvarp íslendinga á að vera þjónustutæki íslenzka þjóðlífsins og íslenzkrar menningar. Um það sjónvarp á að leiða hið bezta, sem völ er á erlendis frá, inn í okkar menningarhelgi til að auðga hana. Öll ráð um það sjónvarp eiga að vera í okkar höndum. Þetta er einn þáttur sjálfstæðisbaráttunnar. Landhelgi ver sig ekki heldur sjálf, hana þarf að verja. 3. liður þáltill. er um að undirbúa með fyllstu ráðdeild þennan þátt sjálfstæðisbaráttu okkar. Hinn 8. þ. m. skrifaði skáldið Hannes Pétursson í Vísi grein, er snertir sjóvarpsmálið og leyfið um stækkun sjónvarpsstöðvar setuliðsins. Þar segir hann orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Sagt hefur verið, að maður skyldi vara sig á vinum sínum, og margt er vitlausara en það. Enda þótt við tökum þátt í vörnum Atlantshafsríkjanna með því að ljá Keflavíkurflugvöll amerískum her, á vera hans ekki að koma hér við sögu að öðru leyti. Hann á ekki að hafa með höndum skemmtistarfsemi í landinu. Nærvera hans á ekki að teygja sig inn á annað hvert íslenzkt heimili. Og það er í engu viðspyrna við Atlantshafsbandalagið að hamla gegn því. Við viljum hvorki láta „sovétisera“ né „ameríkanisera“ okkur. Gerist annað tveggja, sama hvort er, lít ég svo á, að Atlantshafsbandalagið hafi brugðizt íslendingum.“ Þetta er skörulega mælt hjá skáldinu. Ég tek undir þessi orð og bæti þeim við framsögn mína með þáltill. Herra forseti. Að svo mæltu leyfi ég mér að leggja til, að till. verði vísað til hv. utanrmn. til athugunar og umsagnar. Umr. sé frestað, meðan á þeirri athugun stendur. Ég vænti, að sú athugun þurfi ekki að taka langan tíma.



Herra forseti. Efni þeirrar till., sem hér liggur fyrir, hefur í rauninni verið rætt mjög ýtarlega fyrir nokkrum dögum á Alþingi við útvarpsumræður, er fram fóru um aðra till. um sama efni. Ég hefði því í rauninni getað verið mjög stuttorður um þessa till. og látið mér nægja að vísa til þess, sem ég hef fyrir nokkrum dögum sagt um þetta málefni hér á Alþingi. En vegna þess, með hverjum hætti hv. síðasti ræðumaður hagaði máli sínu, tel ég óhjákvæmilegt að koma nokkuð inn á málið í einstökum atriðum. Það er bersýnilegt af málflutningi þeirra, sem að þessum till. standa, að þeir leggja þunga áherzlu á, að sjónvarpsleyfi hafi upphaflega verið gefið út til varnarliðsins undir árslok 1954 og þá sett fyrir leyfinu þau skilyrði, s,em gilda hafi átt og gilda enn í dag. Þessi málflutningur er með þeim hætti, að ég get ekki neitað mér um að rifja upp með fáum orðum, hvað það var í raun og veru, sem gerðist í samningunum, sem fram fóru haustið 1954 á milli utanrrn. og varnarliðsins, sérstaklega að því er þetta sjónvarp snertir. Menn minnast þess að sjálfsögðu, að fram að kosningunum 1953, þegar framkvæmd varnarmálanna var í höndum annarra en framsóknarmanna, var af hálfu Framsfl. höfð uppi mjög sterk gagnrýni á framkvæmd málanna. Töldu þeir framsóknarmenn, að flest færi þar illa úr hendi og margrá umbóta væri þörf. Þegar þeir sjálfir tóku við framkvæmd þessara mála haustið 1953, létu þeir það boð út ganga, að nú skyldu miklar breytingar hér á verða. Og snemma á árinu 1964 var stofnað til viðræðna á milli utanrrn. og Bandaríkjamanna um endurskoðun á framkvæmd varnarmálanna. Eitt meginatriði, sem semja átti um í þessum viðræðum, var að loka varnarliðið að sem mestu leyti inni á Keflavíkurflugvelli, þannig að varnarliðsmenn gætu litið út af vellinum farið, og var tilgangurinn sá áð reyna að loka helzt að mestu leyti fyrir samskipti Íslendinga og varnarliðsmanna. Í umr. var farið fram á það af hálfu utanrrn. eða réttara sagt utanrrn. tilkynnti varnarliðinu, að ráðuneytið hefði ákveðið að setja mjög strangar reglur um ferðir varnarliðsmanna út af Keflavíkurflugvelli. Varnarliðið svaraði utanrrn. því til, að það neitaði með öllu að taka við nokkrum slíkum reglum frá utanrrn. Þetta ákveðna svar varnarliðsins varð til þess, að utanrrn. féll mjög snemma á árinu 1954 frá öllum kröfum um, að Íslendingar settu nokkrar reglur sjálfir nm ferðir varnarliðsmanna burt af varnarsvæðinu. Bandaríkjamenn lýstu því hins vegar yfir í þessum viðræðum, að þeir fyrir sitt leyti vildu gera það, sem í þeirra valdi stæði, til þess að koma í veg fyrir, að varnarliðsmenn færu út af varnarsvæðunum nema hið allra minnsta. En öruggustu leiðina til þess að koma slíku til leiðar töldu Bandaríkjamenn vera þá, að búa þannig að varnarliðinu á varnarsvæðinu, að varnarliðsmenn yndu þar hag sínum og leituðu ekki út af svæðinu. Jafnframt sögðu varnarliðsmenn utanrrn., að þeir sjálfir skyldu setja nokkrar reglur um brottför sinna manna út af Keflavíkurflugvelli. Varð niðurstaðan sú, að Bandaríkjamenn settu sér sjálfir nokkrar reglur. Óskum utanrrn. um að fá að birta þessar reglur var hafnað. Óskum utanrrn. um, að það mætti staðfesta reglurnar, var sömuleiðis hafnað; og voru reglurnar trúnaðarmál varnarliðsins, sem lögreglustjórinn í Keflavík fékk þó að vita um, hvernig voru. Allar tilraunir utanrrn. til að setja þessar reglur og öll þeirra stóru orð um, að reglurnar skyldu settar, enduðu í því, að varnarliðið setti sér sjálft reglur, sem voru algert leyndarmál. Hins vegar tókst ágæt samvinna á milli utanrrn, ag varnarliðsins um það að reyna að búa þannig að varnarliðinu, að menn gætu unað hag sínum vel á vellinum, og voru báðir aðilar sammála um það, að ein bezta leiðin til þess að ná góðum árangri í því efni væri, að varnarliðsmenn gætu fengið sjónvarp, sem þeir gætu unað við. Snemma í þessum viðræðum tilkynnti utanrrn. varnarliðinu, að það mundi veita þetta leyfi, en það hefði hug á að binda það því skilyrði, að sjónvarpið sæist ekki út fyrir flugvöllinn. Utanrrn. var þá þegar bent á það, að ekki væri hægt með sæmilegu móti að koma upp sjónvarpi á Keflavíkurflugvelli þannig, að það tæki til varnarliðsins eins, ef vallarmena ættu að geta séð það með nokkurn veginn sæmilegu móti. Og eftir að utanrrn. hafði tilkynnt varnarliðinu um vilja sinn til að gefa leyfið með þessu skilyrði, lét utanrrn. fara fram rækilega athugun á því, hvort hægt væri að takmarka sjónvarpið við völlinn einan. Athuganir sérfræðinga leiddu til þess, að menn sannfærðust um, að ef styrkleiki sjónvarpsins ætti að vera svo takmarkaður, að það sæist ekki utan vallarsvæðisins, gætu menn innan vallarins ekki haft nein not af því. Það var látin fara fram sérstök athugun á því, hvort tiltækilegt væri að hafa þarna lokað sjónvarp, þannig að um samband við það væri að ræða eins og um símasamband. En sérfræðingur utanrrn. komst að þeirri niðurstöðu; að þetta væri ekki tiltækilegt. Og á grundvelli álitsgerðar þessa sérfræðings utanrrn. var fallið frá því að gera þessa kröfu til varnarliðsins, að sjónvarpið væri lokað. Þegar því leyfið var endanlega útgefið til varnarliðsins í marzmánuði 1955, þá voru þau skilyrði ein sett, að stöðin færi ekki yfir vissan hámarksstyrkleika og að hún væri bundin og skyggður væri ákveðinn partur úr hringnum. Formlega leyfið, sem út var gefið, var gefið út af utanrrn. 7. marz 1955, og stendur í því berum orðum, að þetta leyfi er veitt með því skilyrði, að stöðin sé ekki yfir vissan styrkleika og að úr sé skorinn ákveðinn hringur. Tákvæmlega samhljóða leyfi gefur póst- og simamálastjóri út 4. marz 1955. Samkvæmt þessum tveimur leyfum hefur sjónvarpsstöðin á Keflavíkurflugvelli síðan verið rekin. Það umtal og þær umræður, sem fóru fram seinni part sumars 1954 og haustið 1955 um frekari skilyrði í sambandi við sjónvarpsleyfið, - þau skilyrði þótti ekki tiltækilegt að hafa uppi af hálfu utanrrn., þegar sjónvarpsleyfið var gefið út í marz 1955. Allar fullyrðingar þess hv. þm., sem talaði hér áðan, um það, að umtalið og þær bókanir, sem fram fóru í sambandi við viðræður í varnarmálanefnd haustið 1954, - að það, sem þar var sagt, hafi verið skilyrði fyrir leyfinu endanlega, eru algerlega rangar. Sjónvarpsleyfið sjálft, sem sjónvarpið starfar eftir, ber greinilega með sér, hver skilyrðin eru, og þar er ekki vitnað til neins annars en þess, sem í leyfinu sjálfu stendur. Mér kemur það mjög undarlega fyrir sjónir, að því skuli vera haldið fram nú af talsmönnum þeirrar till., sem hér liggur fyrir, að sjónvarpsleyfið hafi verið útgefið haustið 1954 og skilyrðin fyrir leyfinu hafi verið sett þá. Ég býst við, að það séu einhverjir hér inni, sem minnast þess, að haustið 1954 flutti þáverandi. utanrrh. þinginu skýrslu um gang varnarmálanna fram að þeim tíma, og hann flutti sérstaka skýrslu um þær viðræður, sem hann til þess tíma hafði átt í við Bandarfkjamenn um framkvæmd varnarmálanna. Ráðherrann skýrði alveg sérstaklega frá þeim árangri, sem fengizt hafði af viðræðunum, og hvaða breytingar ættu að verða á framkvæmd varnarmálanna og aðbúnaði varnarliðsins samkv. þeim samningaviðræðum, sem þá höfðu staðið yfir. Umræður um þessa skýrslu stóðu að minnsta kosti í tvo daga hér á hv. Alþingi. Formaður Framsfl., Hermann Jónasson, tók einnig þátt í þeim umræðum og lét þess getið, að hann hefði verið einn af samningamönnunum við Bandaríkjamenn. Í öllum þessum umræðum var ekki vikið að því einu orði, að til mála hefði komið í viðræðum við Bandaríkjamenn að veita leyfi til sjónvarpsrekstrar á Keflavíkurflugvelli. Af hálfu utanrrh. og af hálfu formanns Framsfl. var ekki vikið að því einu orði, að Bandarfkjamenn hefðu farið fram á það að fá leyfi til sjónvarpsrekstrar á Keflavíkurflugvelli, hvað þá að slíkt leyfi hefði verið veitt. Nú kemur hv. 1. flm. þessarar till. með nokkra sína flokksmenn með sér á hinni sömu till. og segir okkur, að um það leyti sem utanrrh. Framsfl. og formaður Framsfl. eru að gefa þinginu skýrslu um gang varnarmála, þá hafi þessir tveir heiðursmenn leynt þingið því, að þeir hafi lengi staðið í viðræðum við varnarliðið um það að leyfa því sjónvarp og meira að segja væru jafnvel búnir að gefa leyfið og það með skilyrðum. Ég vil nú spyrja hv. 1. flm. þessarar till.: Segir hann það satt, að það sé virkilega skoðun þeirra framsóknarmanna, að leyfið fyrir sjónvarpi á Keflavíkurflugvelli hafi verið endanlega útgefið haustið 1954, um það leyti eða jafnvel áður en þeir framsóknarmenn eru að gefa þinginu skýrslu um málið? Ef það er rétt, sem i. flm. þessarar till. er að fræða okkur um hér núna, hafa fyrrv. hæstv. utanrrh. og formaður Framsfl. leynt þm. mjög þýðingarmiklum og mikilsverðum upplýsingum, svo að ég segi ekki annað meira. Ég verð að segja, að mér hefði fundizt, að bæði utanrrh. og formaður Framsfl. hefðu átt að skýra þinginu frá því í nóvember 1954, vil umræðurnar, að fram væru komnar óskir um það að veita sjónvarpsleyfi á Keflavíkurflugvelli og að þeir ætluðu sér að veita leyfið, þó að ekki væri búið að ganga frá því. Mér hefði fundizt, að þeir hefðu átt að skýra frá þessu. En hins vegar kemur mér ekki til hugar að saka þá um, að þeir hafi sagt rangt að því leyti, að þeir hafi þá verið búnir að gefa leyfið, eins og hv. 1. flm. þessarar till. vill halda fram, því að leyfið lá þá alls ekki fyrir. Ég hef getið um það mjög ýtarlega áður, að ástæðan fyrir því, að Bandaríkjamenn þurftu nú að fá leyfi til að endurbyggja þessa sjónvarpsstöð sína og hafa hana nokkru stærri en áður, er eingöngu sú, að stöðin er orðin svo slitin og úr sér gengin, að rekstur hennar getur stöðvazt á hverri stundu. Þess eru ekki tök að fá stöð, sem er af jafnlitlum styrkleika og núverandi stöð, því að þær fyrirfinnast ekki. Sú minnsta stöð, sem talið er að hægt sé að fá í staðinn fyrir þessa stöð, er sú stöð, sem þegar hefur verið leyfð. Það er algerlega rangt, sem flm. þessarar till. eru að reyna að halda hér fram, að hin nýja stöð muni ná svo og svo miklu lengra út en núverandi stöð hefur gert. Það er upplýst af sérfræðingum og m.a. vottað af póst- og símamálastjóra, að hin nýja stöð mun varla ná meira en innan við 10 km lengra en núverandi stöð nær. Styrkleikinn verður meiri á flugvallarsvæðinu sjálfu og allra nánasta nágrenni þess, en langdrægi stöðvarinnar eykst ekki um meira en innan við 10 km þrátt fyrir stærðina. Hér er um svo óverulega stækkun að ræða, að mér finnst það hefði ekki getað komið til mála að taka af sjónvarpið á Keflavíkurflugvelli eingöngu vegna þessarar stækkunar. Það er samróma álit allra, sem við þessi mál hafa fengizt, að stöðin hafi haft ómetanlega þýðingu í þá átt að halda varnarliðsmönnum rólegum og kyrrum innan varnarsvæðisins, og það er skoðun allra, sem um þessi mál hafa fjallað, að slíkt mundi ekki hafa tekizt, ef sjónvarpsstöðin hefði ekki verið. Og ef nú ætti að fara að leggja sjónvarpsstöðina niður eða gera aðrar ráðstafanir, sem því eru hliðstæðar, þá tel ég, að þar væri mikill skaði unninn að þessu leyti. Þeir, sem að þessari till. standa, hafa hvað eftir annað látið orð að því liggja, að þetta mál hafi ekki verið undir þingið borið, áður en það var afgreitt nú af utanrrn., og sé þar nm vanrækslu að ræða af hálfu ráðuneytisins. Ég hef áður bent á það, að þetta er ekki mál, sem ber að leggja undir Alþingi, og sérstaklega hef ég vakið athygli á því, að þegar leyfi var upphaflega gefið út til að stofna sjónvarpsstöðina, þá var það mál ekki borið undir Alþingi, - og það sem meira er, sú ríkisstj., sem fjallaði um sjónvarpsleyfið í upphafi, skýrði þjóðinni alls ekki frá því, að neitt sjónvarpsleyfi hefði verið gefið. Þvert á móti, eins og ég minntist á hér áðan, þá stóðu yfir umræður í tvo daga á hv. Alþingi, þar sem utanrrh. og formaður Framsfl. voru að gefa þinginu skýrslu um gang varnarmálanna um það leyti, sem sjónvarpsmálið var á dagskrá, og hvorugur þeirra minntist á það einu orði, að neitt hefði verið um það mál talað. Ég verð að segja, að mér finnst það harla mikil kaldhæðni, að þeir, sem staðið hafa að sjónvarpsleyfinu á Keflavíkurflugvelli í upphafi og haldið á því máli eins og raun ber vitni um og sérstaklega gagnvart Alþingi, skuli nú vera að deila á mig fyrir að hafa gefið þetta leyfi út án þess að hafa haft samráð við Alþingi um það. Og sérstaklega vil ég taka það fram, að leyfið hafði ekki fyrr verið gefið út en frá því var skýrt, og engin leynd var á því, að leyfi hafði verið gefið út til þess að stækka sjónvarpsstöðina. Frásögn um það kom í dagblöðunum hér í Reykjavík um mjög svipað leyti og varnarliðið fékk sjónvarpsleyfið í hendur. Mér þykir ekki rétt að skilja svo við till. þá, sem hér liggur fyrir, að ég ekki bendi á, að ef samþykkja ætti 2, tölul. þessarar till., eins og hann liggur fyrir, þá segir sú samþykkt í rauninni ekki nokkurn skapaðan hlut. Þar segir, að ganga eigi ríkt eftir því, að af hálfu varnarliðsins sé fullnægt þeim skilyrðum, sem sett voru árið 1954 fyrir sjónvarpsleyfi til þess. Eins og ég hef upplýst, voru engin skilyrði sett haustið 1954 fyrir sjónvarpsleyfinu. Og ef ætti að fara að ganga eftir einhverjum skilyrðum, sem þá voru sett, þá eru það skilyrði, sem ekki voru til, og engin skilyrði urðu endanlega til um þetta, fyrr en leyfið var gefið út í marz 1955.



Herra forseti. Það er áberandi, að því er mér virtist, hvað veikar voru varnir hins rökvísa hæstv. utanrrh. í þessu máli. Mér hefur virzt það oft vera íþrótt líkast, hvað hann er góður varnaraðili, þó að veik sé aðstaða, en svo veik er aðstaða hans í þessu máli, að jafnvel bregzt honum þar gáfan, hún hrekkur ekki til. Hann virtist vilja ræða um það sem aðalatriði, hvernig hefði verið ástatt, þegar upphaflegt sjónvarpsleyfi var veitt, og hann virtist jafnvel gefa í skyn, að þar hefði verið illa á málum haldið. En hins vegar vill hann þó færa í aukana það leyfi, sem veitt var, og hafa það fyrir grundvöll í sínu starfi. Hann virðist byggja t.d. sérstaklega á því, að ekki hefðu fyrirfundizt möguleikar á því að inniloka sjónvarp 1954–55 og þess vegna hefði verið gefið út leyfi, eins og það var orðað 7. marz 1955, en hleypur yfir það, að nú eru skilyrði fyrir hendi til þess að inniloka sjónvarp, tæknilega fullkomin skilyrði og reynsla um það víða. Annars virðist mér það einkennilegt, að hæstv. ráðh. vill koma því á mig að hafa sagt það, að sjónvarpsleyfið hafi verið gefið út í nóv. 1954, hafi þá verið formlega veitt. Ég las þó upp í ræðu minni áðan endanlega leyfisbréfið frá 7. marz 1955, en sýndi jafnframt fram á, að grundvöllurinn fyrir því leyfi var lagður í nótu frá 26. nóv. 1954. Hæstv. ráðh. sagði, að ekkert væri nema leyfið í bréfinu frá 7. marz 1955. En ég las þó upp bréfið, sem er í tveim liðum, í íslenzkri þýðingu, og ég hef það hér í höndum á frummálinu í þessum tveim liðum, og ef hæstv. ráðh. vill rengja það, sem ég hef sagt um, að vitnað hafi þar verið til þess, sem áður hafði verið rætt í málinu, þá þykir mér hann ganga nokkuð langt. En það gerði hann þó raunar í ræðu sinni. En ég vil gjarnan gefa honum tækifæri til þess að leiðrétta það. Grundvöllurinn fyrir leyfinu var lagður í nótum milli rn. og varnarliðsins. Sú nóta, sem er efnismest, er nótan frá 26. nóv., þess vegna las ég hana og þess vegna er vitnað í hana í till. En þyki nú einhverjum, að það væri formlegra að vitna við afgreiðslu málsins í bréfið frá 7. marz 1956, þá er auðvelt að laga það í n., en ég hef lagt það til, að málinu verði vísað til nefndar. Hæstv. utanrrh. vildi láta liggja að því, að þeir, sem fóru af Íslands hálfu með málin 1954, hefðu uppgefizt á því að gera kröfur til varnarliðsins um sjónvarpstakmörkun vegna þess, að tæknilegur möguleiki hafi ekki verið fyrir hendi, og einnig skildist mér vegna þess, að svo torveldlega hefði gengið með samkomulag um útivistarleyfi varnarliðsmanna utan vallarins. Ég veit ekki betur, eftir því sem mér hefur verið sagt, en að frá þeim málum hafi verið gengið vorið 1954, eða nokkrum mánuðum áður en sá samningagrundvöllur var lagðir um sjónvarpið. sem kemur fram í bréfinu, sem ég hef mest vitnað til, frá 26. nóv. 1954. Þess vegna álit ég, að þetta tvennt hafi ekki blandazt saman. Hæstv. ráðh. lýsti þessum málagangi nú þannig, eins og varnarliðið hefði algerlega farið, sinna ferða að því er snertir reglurnar um útivistir utan vallarins hjá setuliðinu, og hann sagði: Varnarliðið setti sjálft reglur, sem voru algert leyndarmál. - Ég veit ekki betur en þessar reglur hafi verið niðurstaðan af viðræðum, kannske nokkuð erfiðum og ströngum, sem áttu sér stað milli stjórnvalda og þeirra, sem fóru með þessi mál fyrir hönd varnarliðsins. Og að kalla það algert leyndarmál, eins og hæstv. utanrrh. gerði, stenzt ekki, m.a. ekki af því, sem hann sagði sjálfur, vegna þess að hann sagði, að lögreglustjórinn í Reykjavík hefði fengið þessar reglur. Þetta sýnir aðeins það, hvað málsvörnin er veik, að jafnvel fatast þessum slynga varnarbaráttumanni, með því að hann kallar það algert leyndarmál, sem lögreglufulltrúi veit. En auðvitað vissu reglurnar miklu fleiri. Það skiptir satt að segja ekki ýkjamiklu máli, hvað liðni tíminn ber í skauti sínu, þegar við erum að ræða um það, sem á að gilda fyrir framtíðina. Þegar við erum að ræða sjónvarpsstækkunina, þá skiptir það framtíðina mestu máli. Og það er skylda okkar að finna bót á því, að um þetta sjónvarp setuliðsins, sem öllum kemur saman um, - ja, ég veit ekki um hæstv. utanrrh., - að sé mjög hættulegt fyrir íslenzka menningu, ef það nær inn á íslenzk heimili, séu settar þær reglur, sem binda það algerlega sem dvalarsvæðistæki. Og þegar svo er komið, að háskólabæir erlendis hafa lokað sjónvarp, þá er engin ástæða að segja lengur, að það sé ekki hægt að þráðbinda þetta sjónvarp, og það er engin ástæða til þess fyrir þá, sem fara með málin fyrir hönd Íslendinga, að telja, að það eigi að hlífa Bandaríkjunum við því að leggja í þann kostnað, sem slíku sjónvarpi fylgir. Ég tel þess vegna, að það eigi að afturkalla þetta hömlulausa leyfi, sem veitt var til stækkunar á stöðinni, og þó að hæstv. utanrrh. segi, að þessi stækkun skipti litlu máli, þá eru til fróðir menn í þessum efnum, sem segja allt annað. Og víst er það, að eins og nú standa sakir, þá er jafnvel þessi stöð, sem utanrrh. sagði að væri nú sama sem ónýt, svo sterk, að hún teygir sig hingað til Reykjavíkur. Það má vera, að það sé af því, að hún sé ekki í sama ástandi og hún var, þegar hún var sett upp, að því leyti, að það hefur ekki verið staðið við þann samning að skyggja fyrir útsendingargeislana, eins og ætlazt var til. Flogið hefur fyrir, og ég hef það raunar eftir manni, sem fylgist nokkuð vel með í þessum málum, að sá skermur, sem settur var upp - og nefndur hefur verið á vissan hátt í þessu bréfi - til þess að skyggja af, hann sé úr sögunni, hann hafi í fárviðri laskazt og ekki verið settur upp aftur. Ef það er rétt, hefur hæstv. utanrrh. sannarlega verið þar illa á verði, ef skermurinn hefur verið látinn falla niður fyrir fullt og allt. Mér liggur við að halda, eftir því sem hæstv. utanrrh. talaði, að hann hafi þá skoðun, að það skipti ekki máli, þó að hersjónvarpið komi inn í það, sem ég vil kalla menningarhelgi Íslands. Þetta minnti mig, þegar hann var að tala, hvernig hann hagaði orðum, á frásögnina í Paradísarheimt Halldórs Kiljans, - minnti á það, hvernig konuvesalingurinn í Hlíðum undir Steinahliðum tók því, þegar Björn hinn ríki kom með stóð sitt og beitti túnið. Hún sagði eitthvað á þá leið: „Hann Björn minn borgar fyrir sig.“ Hún gerði meira en að lána honum túnið. Hún átti líka dóttur, sem hún lét þjóna honum til sængur. Það er líka hliðstætt einhverju, sem gerist í þessum málum hjá okkur. Svo fóru nú þarna leikar, að því er túnið snertir, - ég ætta ekki að tala um hitt, - að þegar bóndinn Steinar kom heim að Hlíðum, þá var túnið komið í örtröð, algerlega í örtröð, garðarnir hrundir og þetta, sem var heimilinu dýrmætast, töðuvöllurinn, var orðið hagi „fyrir ókunnugt fé. Ég vil vænta þess af hæstv. utanrrh., að hann skoði hug sinn, áður en hann vinnur að því að gera íslenzka menningarhelgi að nokkurs konar haga fyrir annarlega þjóð. Og ég vil vænta þess, að þó að honum hafi e.t.v. ekki fallið allt, sem ég hef sagt um forsögu þessa máls, þá styðji hann að því, að till. verði samþ., og vinni, meðan hans starfstími er á þessu sviði, ötullega að því að tryggja íslenzka menningarhelgi fyrir hersjónvarpinu á Keflavíkurflugvelli. Og mér finnst ekkert lítilmótlegt í því fyrir hann - síður en svo - að reyna að bæta úr því, sem mistekizt hefur. Það er skylda hvers manns að gera það, og það vex hver maður af því að gera það.



Herra forseti. Það mátti glöggt heyra af niðurlagi ræðu hv. þm., að hann er enn haldinn sínum móðuharðindahugleiðingum, og verð ég að harma það, hvað honum sækist batinn seint. Hv. þm. vill enn halda því fram, að fyrir sjónvarpsleyfinu á Keflavíkurflugvelli séu önnur og frekari skilyrði en þau, sem fram koma í leyfisbréfunum sjálfum í marz 1955. Virðist hann gera tilraun til að finna þessum fullyrðingum sínum stað með því að lesa sjálf leyfisbréfin með mjög undarlegum hætti. Hann talar um, að leyfisbréfin vitni í nótur og vitni í bréf, sem á milli hafi farið áður. Þetta er algerlega rangt. Í sjálfum leyfisbréfunum er hvergi vitnað í neinar nótur eða nein bréfaskipti. Leyfisbréf utanrrn. frá 7. marz 1955 hefst á því, að sagt er, að vitnað sé til ýmissa viðræðna í varnartnálanefnd um sjónvarp á Keflavíkurflugvelli. Þetta er tölul. nr. 1. Síðan kemur töluliður nr. 2, og í honum segir, að varnarliðinu sé hér með heimilað að reka í tilraunaskyni sjónvarpsstöð á Keflavíkurflugvelli, með því skilyrði, að stöðin sé ekki yfir ákveðinn styrkleika og að skorinn sé viss partur úr hringnum. Skilyrðin eru talin upp í bréfinu sjálfu. Þetta er leyfisbréfið og það eina, sem fyrir liggur. Á þessu er sjónvarpsreksturinn byggður. Allt annað eru hreinar blekkingar, fals og útúrsnúningur af hálfu þessa hv. þm., og er næsta furðulegt, að hann skuli vera að reyna að halda slíku fram, þegar til þess er hugsað, hvaða mynd hann bregður upp af utanrrh. Framsfl. og fyrrv. form. Framsfl. með þessum fullyrðingum sínum. Þessir menn, dr. Kristinn Guðmundsson og Hermann Jónasson, gáfu Alþ. báðir tveir skýrslu í nóvembermánuði 1954 um gang varnarmúlanna til þess tíma. Þeir skýrðu ýtarlega frá öllum þeim umr., sem farið höfðu fram milli utanrrn. og varnarliðsins um breytingar í sambandi við aðgerðir varnarliðsins á Íslandi. Þeir töldu upp allt, sem um hafði verið rætt, og skýrðu frá öllum þeim breytingum, sem þeir voru búnir að ganga frá samkomulagi um. Hvorugur þeirra minnist einu einasta orði á það, að sjónvarp hafi verið rætt eða farið hafi verið fram á sjónvarpsleyfi. Nú kemur þessi hv. þm. hér og segir okkur, að þá daga, sem utanrrh. Framsfl. og form. Framsfl. eru að gefa þingheimi skýrslu um varnarmálin, þá eru þessir tveir heiðursmenn búnir að lofa varnarliðinu því, að það skuli fá sjónvarp, þeir eru búnir að setja fyrir því viss skilyrði, en þeir, þessir tveir þm., leyndu Alþ. þessum upplýsingum. Þegar hv. 1. flm. þessarar till. er að staðhæfa, að leyfið hafi verið gefið út eða því hafi verið lofað og skilyrðin verið sett haustið 1954, þá er hann þar með að gera þessa tvo menn, dr. Kristin Guðmundsson og Hermann Jónasson, að heldur undarlegum persónum í augum Alþ. En sem betur fer eiga þessir menn ekki skilið þá meðferð, sem þessi hv. þm. er að gera tilraun til að veita þeim hér, vegna þess að leyfið hafði ekki verið gefið út eða lofað, eins og hann þó vill halda fram. Það ætti að vera alveg ástæðulaust að deila um skilyrðin fyrir þessu sjónvarpi. Leyfið er svo skýrt og afdráttarlaust, að um það verður ekki villzt. Hv. þm. minntist á það, að lokaða sjónvarpið hefði komið til sögunnar, síðan sjónvarpið á Keflavíkurflugvelli hófst. Þetta er algerlega rangt. Lokaða sjónvarpið var komið til sögunnar þá, og það hefur engin breyting orðið á því á þeim tíma, sem liðinn er síðan Keflavíkursjónvarpið kom. Utanrrn. lét athuga það haustið 1954, eins og ég hef margsagt, hvort hægt væri að koma þarna við lokuðu sjónvarpi eða ekki. Og niðurstöður þeirrar rannsóknar voru þær, að utanrrn. hafði þá kröfu ekki í frammi, það sá ekki ástæðu til þess. Á þessu máli hefur engin breyting orðið síðan þetta var gert. Það er dálítið broslegt að hlusta á hræsnina í þessum hv. þm., þegar hann er að tala um, að ég hafi látið Bandaríkjamenn ráðast inn í menningarhelgi Íslendinga með því að leyfa þeim stækkunina á sjónvarpinu á Keflavíkurflugvelli og ekki einu sinni haft fyrir að skýra þinginu frá þessu. Þetta segir þessi þm., á sama tíma sem hann er að fræða okkur um það hér, að fyrrv. form. flokks hans og fyrrv. utanrrh. flokks hans hafi upphaflega opnað dyrnar, boðið Bandaríkjunum inn í þessa menningarhelgi, og eftir að þeir voru búnir að gera þetta, hafi þeir leynt þingið og þjóðina því og það enda þótt þeir hafi staðið í a.m.k. tveggja daga umr. hér á Alþ. til þess að gera grein fyrir sínu máli í þessu sambandi. Ég vildi nú vænta þess, að þessi hv. þm. ræddi eitthvað við þessa ágætu flokksmenn sína um það, hvernig þeir hafi leikið menningarhelgi íslendinga, og ef hann vill halda því fram enn þá, að leyfinu hafi verið lofað haustið 1954, þá krefji hann þá um svör við því, hvers vegna þeir leyndu Alþ. því haustið 1954 í umr., að þeir væru búnir að opna þessa menningarhelgi Íslendinga. Ég vildi gjarnan mælast til þess, að þessi hv. þm. legði þetta ómak á sig. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara inn á fleiri atriði þessa máls.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja þáltill. á þskj. 428 um byggingarannsóknir, sem fjallar um það, að Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta nú þegar koma til framkvæmda ákvæði 77.-79. gr. laga um landnám, ræktun og byggingar í sveitum frá 28. maí 1957 um byggingarannsóknir með það að markmiði, að í senn fáist ódýrari og hagkvæmari gerð útihúsa í sveitum, þar sem hægt er að koma við meiri vinnutækni við bústörf heldur en nú viðgengst. Þau ákvæði, sem hér er rætt um, eru svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Landbrh. skipar 5 manna n., er hafi það verkefni í samvinnu við teiknistofu landbúnaðarins að gefa sem ákveðnastar leiðbeiningar um hagkvæmustu gerð bygginga á sveitabýlum og þá sérstaklega peningshúsa. N. lætur rannsaka verð og gæði húsa, sem nú eru til eða reist verða, með tilliti til þess, að með því fáist grundvöllur undir öruggari leiðbeiningarstarfsemi í byggingarmálum sveitanna. Í n. skulu vera forstöðumaður teiknistofu landbúnaðarins, yfirdýralæknir, nautgriparæktarráðunautur og sauðfjárræktarráðunautur Búnaðarfélags Íslands og einn maður, er landbrh. skipar í n. án tilnefningar. Landbrh. ákveður, hver skuli vera formaður n: Auk þess er í 79. gr. ákvæði um það, að n. megi ráða sér sérfræðing til aðstoðar við ýmis störf, og enn fremur, að kostnaður við störf n. skuli greiðast úr ríkissjóði. Þegar þessi ákvæði höfðu verið samþ. á Alþingi eða stuttu eftir það, þá var það ákveðið af þáv. landbrh. að skipa þessa n., og fór sú skipun fram 6. febr. 1958. Til viðbótar við þá 4 sérfræðinga, sem um er rætt í 1., að skuli vera í n., var skipaður í n. Sveinbjörn Jónsson byggingameistari, en Halldór Pálsson ráðunautur var skipaður formaður n. N, hóf störf sín í marz 1958, og á því ári hélt hún alls sex fundi og næstu árin á eftir nokkra fundi. Ég hef fengið frá ritara þessarar n. útdrátt úr því, hvernig n. vann eða hugsaði sér að vinna, og þau helztu verk, sem hún taldi nauðsyn á að gerð yrðu, og ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa nokkur atriði úr þessari skýrslu. N. ákvað að byrja á því að kynna sér gerð og fyrirkomulag peningshúsa á ýmsum stöðum á landinu með tilliti til búnaðarhátta og veðurfars eða sjá, hvað þar kynni að vera til fyrirmyndar og eftirbreytni og hvað til viðvörunar. Í þeim tilgangi var ferðazt um flest héruð landsins, svo sem hér segir: Árið 1958 var ferðazt um í 2 daga í Árnessýslu og fjós og fjárhús og fleiri byggingar skoðaðar á 14 bæjum. Önnur ferð var gerð til Norðumlands, og voru þá einkanlega skoðuð fjárhús, en aðrar byggingar eftir því sem tími vannst til. Komið var á 44 býli í þeirri ferð milli Langaness og Borgarfjarðar, flest þó í Þingeyjarsýslu. Árið 1959 var síðari hluta vetrar ferðazt um Húnavatnssýslur báðar og skoðuð peningshús, meðan féð var á gjöf, alls á 13 býlum. Önnur ferð var farin snemma vors um Árnes- og Rangárvallasýslu og þar aðallega skoðuð básafjós með rimlaflórum. Var í þeirri ferð komið á átta býll. Þá var einnig um hvítasunnu sama ár ferðazt um Fljótsdalshérað og einkum skoðaðar sambyggingar peningshúsa, þar sem mjólkurframleiðsla er samhliða sauðfjárbúskap. Árið 1960 skoðuðu formaður og ritari fjós og fjárhúsbyggingar á 7 bæjum í Dalasýslu, og formaður skoðaði fjárhús á nokkrum bæjum í Strandasýslu sama ár. Auk þess leituðust nm. við að kynna sér byggingar hver í sínu lagi á embættisferðum sínum um landið. Eitt af þeim verkefnum, sem n. taldi í upphafi að hún hlyti að hafa afskipti af, voru rannsóknir á byggingarefnum ýmiss konar, enda nauðsynlegt og viðurkennt, að ekki sé skynsamlegt að nota önnur efni til bygginga en þau, sem hafa viðunandi varanleika og ná því takmarki, sem gera verður kröfur til, en á þetta hefur mjög skort, svo sem víða má sjá dæmi um. Átti n. í upphafi um þetta tal við landbrh., framkvæmdastjóra rannsóknaráðs, iðnaðardeild atvinnudeildar og stjórn Búnaðarbankans. Enda þótt allir þessir aðilar viðurkenndu nauðsyn úrbóta í þessum efnum, vantaði fjármagn, og varð n. sammála um að stuðla að úrlausn þessara mála. Á árinu 1959 varð Búnaðarbankinn við óskum n. um 80 þús. kr. framlag til rannsókna á malar og sandnámum í þeim héruðum, þar sem erfiðast er um steypuefni. Hefur iðnaðardeild atvinnudeildar háskólans séð um þessar rannsóknir í samráði við forstöðumann teiknistofu landbúnaðarins og í samvinnu við verkfræðinga vegamálastjórnar. Voru árið 1959 einkum gerðar athuganir í Mýrasýslu og Vestur-Húnavatnssýslu, og aðstoðuðu byggingarfulltrúar og byggingarnefndir hver á sínum stað við þessar rannsóknir, sem gáfu góða raun. Hefur þessum rannsóknum síðan verið haldið áfram á vegum iðnaðardeildarinnar með fjárframlagi frá Búnaðarbankanum. N. hafði frá upphafi líka áhuga á því, hvaða gerðir bygginga væru heppilegastar, bæði með tilliti til byggingarkostnaðar og fyrirkomulags. Má í því sambandi nefna grindafjós í samanburði við básafjós, einangrun fjárhúsa eða ekki, fóðrun og þrif sauðfjár á grindum, borið saman við þrif þess í fjárhúsum af öðrum gerðum. N. ákvað að byrja með samanburðartilraunir á þrifum sauðfjár og hafði undirbúið það mál við bændur, sem voru í þann veginn að hefja byggingu fjárhúsa. Beiðni um fjárveitingu til þeirra var þó synjað og varð ekki úr framkvæmdum. Ég hef hér drepið á örfá atriði úr þessum útdrætti úr starfsskýrslu þessarar n., sem skipuð var, sem sýnir það, að starf hennar var mjög fjölþætt. Það var bæði um það að -rannsaka byggingarefni og gerðir bygginga og hvernig skepnur þrifust við mismunandi skilyrði og enn fremur um það, hvernig hægt væri að fá hagkvæmar byggingar og góðar til þess að vinna í þeim. En það kom fljótt í ljós, að n. fékk ekki það fjármagn til síns starfs, sem hún taldi nauðsyn til bera og hún hafði þörf fyrir, til þess að árangur gæti orðið af vinnu hennar, og það fór svo, að eftir margendurteknar og ítrekaðar tilraunir til þess að fá fjárframlög í þessu skyni, bæði af hennar sjálfrar hálfu og af hálfu landnámsstjóra og hæstv. landbrh., þá lagði n. niður störf sín og síðasti fundur hennar var haldinn 16. jan. 1961, og það má telja, að þetta hafi eingöngu verið vegna fjárskorts til þessarar starfsemi. Það verður ekki um það deilt, að mikil þörf er á því, að þetta starf verði unnið. Það er mikil byggingarþörf í sveitum á hverjum tíma, og eftir því sem fjármagnsþörf er meiri til bygginga, þeim mun meiri nauðsyn er á því, að gerð séu átök til þess, að byggingarnar verði eins ódýrar og hagkvæmar og frekast er kostur. Það er talið, að það muni vera hægt að lækka byggingarkostnað með nýjum byggingaraðferðum og með nýjum byggingarefnum. Í því sambandi hafa komið fram ýmsar nýjungar mjög athyglisverðar. M.a. hefur fyrirtæki, sem er að hefja starfsemi hér í Reykjavík og heitir Byggingariðjan, nú hug á því að framleiða ný byggingarefni eða svokallaða strengjasteypu, sem yrði notuð í því skyni að koma upp útihúsum í sveitum m.a. Þetta fyrirtæki telur, að með þeirri byggingaraðferð mundi vera hægt að lækka byggingarkostnaðinn verulega, kannske allt að 20%, og líka kunni að vera hægt að fá hagkvæmari byggingar, ef teknar væru upp nýjungar, sem till. hafa komið fram um í þessu sambandi. Það virðist því vera eðlilegt að styðja þá viðleitni, sem fram kemur í þessu efni eins og ýmsum öðrum, og fá úr því skorið, hversu hagkvæmt þetta er, og reyna að stuðla að því, að bændur taki upp þær nýjungar, sem reynast vel og hafa í för með sér minni kostnað en nú er við gerð bygginga. Þá er mikið rætt um nauðsyn þess að fá hagkvæmari gerð bygginga í sveitum en tíðkazt hefur nú um skeið, m.a. talað um rimlafjós og rimlabásafjós og aðra staðsetningu eða skipulagningu á milli hinna einstöku bygginga, þannig að hægt væri að koma við meiri vélavinnu, notkun rafmagns og annars þess háttar við bústörfin og skepnuhirðinguna. Það hafa komið líka þar mjög athyglisverðar till., sem æskilegt er að verði reyndar, en það má gera ráð fyrir því, að það sé ofvaxið einstökum bændum að leggja í slíkar tilraunir, og þess vegna ekki nema eðlilegt, að ríkisvaldið sjálft taki að sér að leggja fé til þess, að þessum tilraunum verði haldið áfram eða þær teknar upp að nýju. Það er mjög þýðingarmikið atriði fyrir okkur Íslendinga eins og aliar þjóðir að tileinka okkur hina nýjustu tækni og vísindi á öllum sviðum. Það mun hjálpa framþróun í okkar þjóðfélagi meir en flest annað, ef við höfum skilning á því og reynum að tileinka okkur nýjungarnar eins og aðrar þjóðir. En allt slíkt kostar fjármuni. Allar rannsóknir kosta mikla fjármuni, og eins og ég sagði, þá er ekki hægt að ætlast til þess, að einstök fyrirtæki eða einstakir bændur leggi fé í slíkar rannsóknir, heldur verður að gera ráð fyrir því og gera kröfur til þess, að þjóðfélagið sjálft kosti þær, að þjóðfélagið í heild nýtur arðsins, sem fæst af öllum slíkum rannsóknarstörfum. Íslenzkur landbúnaður er sérstaklega fjárfrekur, og þess vegna er alveg sérstök ástæða til þess að reyna að draga úr, ef kostur er, fjármagnsþörf hans með því að tileinka sér nýjungar á þessu sviði, og ég hef þá trú, að ef unnið er skipulega að þessu, þá kunni að vera hægt einmitt að draga sérstaklega úr fjárþörf hans með þessum hætti, og þess vegna er það, sem ég flyt þessa till., að ég tel þörf á því, að þarna verði úr bætt. Ég vil því mælast til þess, hæstv. forseti, að þessari till. verði vísað til fjvn. og umr. frestað.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Ég geri ráð fyrir því, að allir hv. þm. séu sammála um það, að byggingarannsóknir og rannsóknir í þágu landbúnaðarins séu nauðsynlegar og að það megi miklar fjárhæðir spara, ef rétt og skipulega er unnið að þeim málum. En það er ekki víst, og það er alls ekki eðlilegt, að menn séu sammála um það, hvaða leiðir ber að fara til þess að vinna að þessu marki. Hér hefur verið vitnað í n., sem var skipuð skv. lögum frá 1957, byggingarnefnd, sem átti að vera leiðbeinandi um hagkvæmar byggingar og gera till. um ódýrari byggingar en verið hefur. Ég komst í snertingu við þessa n., og ég er viss um það, að n. vildi vinna, það voru mætir menn í henni, en það kom í ljós strax á fyrsta ári, að það veganesti, sem henni var veitt úr ríkissjóðnum, var allt of lítið, til þess að hún gæti látið nokkuð verulega að sér kveða. Á árinu 1958 hélt n. 6 fundi, eins og sagt var hér áðan, og ferðaðist nokkuð um landið, kynnti sér byggingar og ýmsar framkvæmdir í landinu og gerði sér áreiðanlega ljóst, að margt mátti betur fara en fer. Nú er það svo, að á vegum Búnaðarbankans er teiknistofa, sem hefur verið leiðbeinandi um langt skeið og unnið landbúnaðinum að því leyti mikið gagn, og það hefur komið til tals að færa út verksvið teiknistofunnar og á vegum hennar væru gerðar vissar framkvæmdir og athuganir, sem n. var ætlað að vinna, því að sannleikurinn er sá, að til þess að vinna þetta verk vantar ekki nefnd manna, heldur fjármagn, og af því að fjármagnið vantar, þá þarf að standa að því á sem ódýrastan hátt og nota þau: tæki og þá aðstöðu, sem fyrir hendi er, í stað þess að vera að koma af stað nýju bákni og nýrri nefnd. Þetta segi ég, þótt ég viti það, að í þessari n., sem byrjaði að starfa, voru góðir og gegnir menn, sem vildu vel. En fjárveitingavaldið mun hafa hugsað sem svo, að aðstaðan væri fyrir hendi, ef hún væri nýtt: teiknistofa Búnaðarbankans, byggingarfulltrúar í flestum héruðum landsins og margir þeirra verkfræðingar. Þetta vitanlega á að nota sem allra bezt og vinna að því, eins og hér var sagt áðan, að rannsaka, á hvern hátt megi draga úr byggingarkostnaði og notfæra sér tækni og þekkingu, eftir því sem mögulegt er. Og ég hygg, að með því að sameina nú þetta, byggingarfulltrúana í sveitunum, sem margir eru verkfróðir menn, og bæta að einhverju leyti aðstöðuna í teiknistofunni, þá megi þetta verk vinnast, með því líka að vera í nánu sambandi við iðnaðardeild atvinnudeildar háskólans í sambandi við rannsóknir á byggingarefnum o.s.frv. Og það kemur vitanlega ekki til greina, að einstakir bændur séu að gera tilraunir í þessu skyni. Það er vitanlega allt of kostnaðarsamt. Bændur verða að leita til þessara stofnana, og þeir, sem málum ráða, þurfa að beita sér fyrir því, að sú aðstaða, sem fyrir hendi er, verði hagnýtt, og hygg ég þá, að það megi ná því marki, sem að er keppt, með ef til vill kostnaðarminni hætti en þótt sú aðferð væri notuð, sem fyrirhuguð var með l. 1957, að fá nefnd manna til starfa í þessu efni. Það skal fúslega víðurkennt, að það var vel meint með þessari lagasetningu, en að athuguðu máli mun hitt vera kostnaðarminna, að bæta aðstöðuna frá því, sem hún er, í þeim stofnunum, sem þegar er yfir að ráða.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að spyrjast fyrir um það, samkv. þingsköpum, hvernig hæstv. ríkisstj. hafi leyst verkfræðingadeiluna, að því er snertir ýmsar ríkisstofnanir og þörf þeirra fyrir verkfræðinga í þjónustu sinni. Þar hef ég sérstaklega spurt um verkfræðingaþörf vitamálaskrifstofunnar, vegamálaskrifstofunnar og landssímans, og þætti auðvitað vænt um að fá upplýsingar um, hvernig þessi mál standa að því er fleiri ríkisfyrirtæki snertir, sem eiga að hafa á hendi framkvæmdir, sem ríkisvaldið hefur á prjónunum. Ég tel, að þessi fsp. liggi alveg augljóslega fyrir og þurfi engar málalengingar um hana að hafa, en hins vegar svo mikið í húfi, að þessi mál hafi fengið einhverja viðunandi lausn með nægum sérfræðingum í þjónustu þessara framkvæmdafyrirtækja ríkisins, og því fannst mér ástæða til þess að óska vitneskju um það.



Herra forseti. Fsp. á þskj. 435 er í fjórum liðum, eins og hv. þm. munu sjá, og er sérstaklega spurt um fjórar ríkisstofnanir, hvernig ástatt er hjá þeim vegna þeirrar deilu, sem uppi hefur verið við verkfræðingana. Ég tel, að þessum fsp. verði bezt svarað með því að lesa upp svör viðkomandi stofnana, bréf frá forstöðumönnum þeirra. Og ég hygg, að svörin séu nokkuð tæmandi, sem þar koma fram. Vegamálastjóri skrifar: Liður 1: Hefur vegagerð ríkisins tekizt að ráða nógu marga verkfræðinga í þjónustu sína eftir lausn verkfræðingadeilunnar, til þess að hægt sé fullkomlega að anna tæknilegum undirbúningi áformaðra verklegra framkvæmda á vegum vegagerðarinnar? Svar: Spurningunni er hægt að svara neitandi. Í fyrsta lagi er verkfræðingadeilan ekki leyst, þó að verkfalli verkfræðinga hafi verið aflýst. Verkfræðingar hafa ekki fengizt til að fastráða sig hjá vegagerðinni fyrir þau launakjör, sem boðin eru, en vegagerðinni er ekki heimilað að ráða til sín verkfræðinga á þeim kjörum, sem þeir krefjast. Í öðru lagi voru hjá vegagerð ríkisins fyrir verkfall starfandi, auk vegamálastjóra og yfirverkfræðings, 5 verkfræðingar, sem ráðnir voru samkv. ráðningarsamningum Stéttarfélags verkfræðinga. Heimilt hefur verið um nokkurra ára skeið að ráða 7 verkfræðinga á þessum kjörum, en sökum almenns skorts á verkfræðingum hefur eigi tekizt að fá þann fjölda verkfræðinga til starfa þrátt fyrir brýn og aðkallandi verkefni. Eftir að verkfalli verkfræðinga var aflýst, hefur aðeins tekizt að ráða 3 verkfræðinga til vegagerðarinnar og þá aðeins til lausnar fastákveðinna, takmarkaðra verkefna á ákvæðisvinnugrundvelli. Þessir þrír menn geta aðeins leyst brýnustu verkefni við þær framkvæmdir, sem vinna á í ár, og mun þess vegna vera hægt að framkvæma í ár það, sem fyrirhugað er, en nauðsynlegur undirbúningur undir framkvæmdir næsta árs, það er óséð, hvernig með það tekst, nema þá að hægt sé að gera viðtækari nýja samninga í ákvæðisvinnu til lausnar því, svo sem gert hefur verið. Þá er önnur spurning: Hve margir fastráðnir verkfræðingar eru í þjónustu vegagerðar ríkisins nú? Svar: Tveir verkfræðingar, vegamálastjóri og yfirverkfræðingur. Þriðja spurning: Hver eru launakjör fastráðinna verkfræðinga? Svar: Vegamálastjóri tekur laun samkv. III. flokki launalaga. Núv. mánaðarlaun eru 9475.73 kr. Yfirverkfræðingur tekur laun samkv. IV. flokki launalaga, núverandi mánaðarlaun kr. 8755.29. Fjórða spurning: Hve margir verkfræðingar voru í þjónustu vegagerðar ríkisins fyrir verkfall verkfræðinga? Það var nú reyndar áður búið að segja, en svarið er: Auk vegamálastjóra og yfirverkfræðings voru starfandi fimm verkfræðingar, sem ráðnir voru samkv. samningum Stéttarfélags verkfræðinga. Ég hygg, að þetta svar vegamálastjóra sé tæmandi varðandi þá stofnun. Þá kemur svar raforkumálastjóra: Með vísun til viðtals við ráðuneytisstjóra um fsp. Hannibals Valdimarssonar á Alþingi um lausn verkfræðingadeilunnar og verkfræðingaþörf ríkisins og ríkisstofnana, leyfi ég mér að svara fsp. þannig, að því er tekur til raforkumálaskrifstofunnar: Það er fyrsta spurning, en hún er: Hefur ríkisstofnuninni tekizt að ráða nægilega marga verkfræðinga til þess að vinna nauðsynleg störf? Svarið við því er nei. Önnur spurning: Hve margir fastráðnir verkfræðingar eru í þjónustu þessarar stofnunar? Svarið er: 4. Og þriðja spurning: Hver eru launakjör hvers um sig? Jakob Gíslason raforkumálastjóri laun 9476 kr. á mánuði. Eiríkur Briem rafmagnsveituveitustjóri 8755 á mánuði. Guðmundur Marteinsson rafmagnseftirlitsmaður 8090 kr. á mánuði. Eðvarð Árnason deildarverkfræðingur 9513 á mánuði. Í launum Eðvarðs er innifalin föst yfirvinna, sem hann hefur lengi haft, 1391 kr. á mánuði. Þá er það fjórða spurning: Hve margir verkfræðingar voru í þjónustu þessarar stofnunar hverrar um sig fyrir verkfall? Í þjónustu hjá raforkumálastjóra voru 19 verkfræðingar, þar af 17 á föstum launum. áður en verkfræðingaverkfallið hófst, auk þeirra, sem taldir eru hér að ofan. Til viðbótar má geta þess, þótt ekki sé um það spurt, að síðustu mánuði hafa ýmsir verkfræðingar unnið fyrir okkur einstök verk í ákvæðisvinnu. Og þess skal getið, að þrátt fyrir hinn mikla verkfræðingaskort er ekki útlit fyrir annað en að unnt verði að vinna samkvæmt áætlun að framkvæmdum á þessu ári. Þá er landssíminn. Skrifstofustjóri landssímans svarar á þessa leið: Það er fyrsta spurning: Hefur ríkisstofnuninni tekizt að ráða nægilega marga verkfræðinga í þjónustu sína? Því svarar stofnunin neitandi. Og önnur spurning: Hve margir fastráðnir verkfræðingar eru nú í þjónustu landssímans.? Svarið er: 2 verkfræðingar. Og þriðja spurning: Hver eru launakjör þeirra hvers um sig? Svarið er: Samkvæmt launalögum, þ.e. í V. og IV. launaflokki. Og fjórða spurning: Hve margir verkfræðingar voru í þjónustu þessarar stofnunar, áður en verkfræðingaverkfallið hófst? Svarið er: 8. Og svo er það vitamálastjóri. Hann hefur einnig svarað, eins og hér segir: Á undanförnum árum hefur verið stöðugur skortur á tæknimenntuðum mönnum við stofnunina, þótt þar hafi verið starfandi 5–6 verkfræðingar. Fleiri hafa ekki verið fáanlegir þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Í upphafi verkfalls Stéttarfélags verkfræðinga hættu 3 þeirra störfum, og hafa því aðeins 2 verið starfandi og þar af annar mikill sjúklingur. Síðan verkfallinu lauk, hefur verið reynt að ná samkomulagi við verkfræðingana, en ekki tekizt. Tveir þeirra eru þó í þennan mund að hefja störf í ákvæðisvinnu við sérstök verkefni, en um fastráðningu er ekki að ræða. Er því að sjálfsögðu mikil þörf fyrir fleiri verkfræðinga til starfa nú, þar sem mikil og aðkallandi verkefni liggja fyrir. En nokkuð hefur það bætt aðstöðu stofnunarinnar, að á seinustu tveim árum hefur verið mikið unnið að 10 ára áætlun um hafnargerðir og því til nokkru gleggra heildaryfirlit yfir væntanlegar framkvæmdir en ella, en að sjálfsögðu er eftir að vinna mikið úr þeim gögnum. 10 ára áætlunin var að miklu leyti unnin í aukavinnu, og kom því sú vinna ekki sem beint álag á verkfræðinga stofnunarinnar, auk þess sem einn maður var ráðinn til þeirra verka sérstaklega. Með því vinnuafli, sem mér hefur tekizt að ná samkomulagi við, vona ég, að hægt verði að sinna þeim verkefnum, sem fyrir liggja, á svipaðan hátt og á undanförnum árum, þrátt fyrir verkfræðingafæðina. Hinir tveir gömlu fastráðnu verkfræðingar vinna samkv. gömlu ráðningarsamningunum, er giltu fyrir verkfall Stéttarfélags verkfræðinga, enda sögðu þeir aldrei upp starfi og þess ekki krafizt af stéttarfélaginu, að þeir legðu niður störf. Ég hygg, að þessi svör forstöðumanna þessara ríkisstofnana, sem sérstaklega er spurt um, svari því, sem spurt hefur verið um, og er þess vegna ekki ástæða til þess að fara nánar út í það. Ég geri ráð fyrir, að hv. þingmenn viti, að verkfræðingum var boðin kauphækkun, 13.8%, eins og öðrum, en þeir vildu ekki ganga að því. Þeim var enn fremur boðið það, að þeir gætu hækkað að fullu eftir 4 ára starf í staðinn fyrir 10 ára starf áður, og gilti þetta sem mikil hækkun fyrir þá yngri, fyrir byrjendur. En verkfræðingar létu sér þetta ekki nægja, og þess vegna hafa samningar ekki tekizt, og veldur það vitanlega talsverðum erfiðleikum, en þó ekki meiri en svo, að unnt verður á þessu ári a.m.k. að vinna áfram eftir þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir hans svör. Spurningunum hefur fengizt svarað alveg eins og til var ætlazt. Tilgangurinn með fsp. var einungis sá að fá staðreyndir upplýstar í þessu máli, hvernig þessi mál stæðu og hvort þarna væri mikill vandi á ferðum, sem gæti orðið til þess að stöðva eða draga úr verklegum framkvæmdum ríkisins á árinu 1962. Því miður eru svörin á þann veg, sem ég bjóst við, að málin hafa ekki leystst, hafa ekki fengið neina lausn. Þessar stofnanir allar hafa nú, að mér skilst, ekki neina verkfræðinga í þjónustu sinni, nema forustumenn fyrirtækjanna og yfirverkfræðinga við þeirra hlið, og að öðru leyti hafa svo fyrirtækin í hreinni neyð orðið að ráða til sín verkfræðinga til þess að inna af hendi allra nauðsynlegustu störf í akkorði, og akkorðstaxtinn er auðvitað miðaður við frambornar kröfur verkfræðinganna. Og að því leyti sem neyðin rekur menn til að kaupa þeirra vinnuafl þarna í þessum fyrirtækjum, þrátt fyrir bannið um að semja við þá, það rekur ríkisstj. til að semja við þá um kröfurnar í raun og veru. Ég er dálítið undrandi á því, ef það er alveg rétt, að það komi ekki að neinum baga á árinu 1962 í sambandi við framkvæmdir ríkisins hjá stofnun, sem hafði 19 verkfræðinga í þjónustu sinni fyrir verkfræðingadeilu, og svarar fyrstu spurningunni neilandi um það, að tekizt hafi að ráða nokkra verkfræðinga í staðinn, og hefur nú ekki nema forstöðumennina og aðstoðarmenn þeirra til verkfræðilegra starfa. Það er að vísu vitað mál, að verkfræðilegur undirbúningur framkvæmda er alltaf nokkuð á undan framkvæmdunum sjálfum, og má vera, að eitthvað bjargist á því, sem búið var að undirbúa af verkfræðingunum, áður en deilan hófst. En þá er a.m.k. alveg horfzt í augu við það, að á næsta ári hlýtur þessi vandi að verða mjög ískyggilegur fyrir ríkið og þessar ríkisstofnanir, ef ekki hefur tekizt að ráða verkfræðinga í þjónustu þessara og annarra fyrirtækja, áður en þessu ári lýkur. Það er því sýnilegt, að að lausn þessa máls verður að vinna, og sýnir þetta það, sem raunar allir vissu, að launamál jafnvel einnar hæst launuðu stéttar landsins. verkfræðinganna, er óleyst og er mikið vandamál. Mér er og sagt, að svipað vandamál sé nú risið að því er snertir náttúrufræðinga, og alkunnugt er um hina láglaunuðu kennarastétt, að hún mun vera í þann veginn að segja upp störfum, vegna þess að hennar launakjör eru óviðunandi. Og þannig virðist heildarmyndin blasa við, að það séu ekki aðeins hinir lægst launuðu verkamenn á Íslandi, sem telji launakerfið sprungið og ekki við það starfandi, flýja heldur úr landi, heldur þurfi að taka þetta allt saman til gagngerðrar endurskoðunar, og því verra sé við það að fást sem hæstv. ríkisstj. snúi blinda auganu lengur að þessum vanda. Ég sé ekki betur en þessi svör hafi upplýst það, að þessi mál eru algerlega óleyst og hljóta fyrr eða síðar, ef ekki á næstu mánuðum, þá a.m.k. á næsta ári, að valda stöðvun í opinberum framkvæmdum ríkisins.



Herra forseti. Það er ekki rétt, sem hv. fyrirspyrjandi sagði, að ég hefði talið, að verkfræðingaskorturinn mundi ekki valda neinum baga. Það var einmitt það, sem ég sagði, að hann mundi valda nokkrum baga, en ekki þó verða til að hindra, að það væri unnt að framkvæma það, sem fyrirhugað væri á þessu ári. Það var þetta, sem ég sagði. Hv. þm. harmar það, að ekki hefur verið samið við verkfræðingana, og í því felst það þá, að hann harmar, að það hefur ekki verið gengið að þeim kröfum, sem þeir gerðu. En hverjar voru kröfurnar? Kröfurnar voru þær að fá 17 þús. kr. í mánaðarlaun fyrir byrjendur og 22 þús. kr. fyrir hina eldri á mánuði. Þetta er ágætt að fá upplýst, að formaður Alþýðusambands Íslands harmar, að það hefur ekki verið gengið að þeim kröfum, sem verkfræðingarnir gerðu á þessum grundvelli. Svo vil ég aðeins mótmæla því, sem hv. þm. fullyrti, að vitanlega hafi verið samið um kröfurnar, fyllstu kröfur, þegar samið var um verk í ákvæðisvinnu. Ég vil leyfa mér að mótmæla því. Það var samið við verkfræðingana um nokkur atriði í ákvæðisvinnu, og það er ekki samningur, ef gengið er algerlega að kröfum annars aðilans. Ég geri ráð fyrir því, - vegna þess að það felst ekki í fsp. hv, þm., þá hef ég ekki kynat mér þetta nægilega vel, - en ég geri ráð fyrir því, að duglegir verkfræðingar geti haft meira en mánaðarkaup út úr þessari ákvæðisvinnu, ef þeir vinna vel, og ég geri ráð fyrir því, að samningarnir í ákvæðisvinnunni geti verið hagkvæmir fyrir báða aðila, bæði fyrir vinnuveitandann og verktakann, þótt ekki hafi verið gengið nálægt því að kröfunum, sem gerðar voru.



Herra forseti. Ég leyfi mér að bera fram fsp. á þskj. 435 til hæstv. félmrh., svo hljóðandi: „Hvað hefur félmrn. gert til undirbúnings löggjöf um fæðingarorlof eða fyrirgreiðslu því máli, sem vísað var til þess með samþykkt Alþingis 16. marz 1961? Er þess að vænta, að rn. leggi frv. fyrir Alþingi um málið á þessu þingi? Íslenzkar ríkisstj. hafa um nokkurt árabil viðurkennt réttmæti fæðingarorlofs með því að heimila þau til handa konum, sem eru fastráðnir ríkisstarfsmenn. Einstaka verkalýðsfélög hafa þegar fengið þau viðurkennd í kjarasamningum sínum og öll verkalýðsfélög munu hafa hug á því. Nokkuð mun það og viðgangast, að einkafyrirtæki veiti konum, sem hjá þeim starfa, leyfi með fullum launum um hæfilega langan tíma vegna barnsburðar. Loks má geta þess, að fyrir liggur samþykkt frá þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um þriggja mánaða fæðingarorlof, og er þeim þjóðum, sem eru aðilar að þeirri stofnun, - en svo sem kunnugt er, er Ísland í þeirra hópi, - ætlað að fullgilda þá samþykkt. Að þessu öllu athuguðu er ljóst, að fyllilega er tímabært, að samræmd verði aðstaða íslenzkra kvenna, sem eru launþegar, með löggjöf um þetta efni, enda var það yfirlýstur tilgangur meiri hl. heilbr.- og félmn., sem gerði till. um að vísa því frv., sem um þetta efni var flutt hér í hv. d. í nóv. 1960, til ríkisstj., svo sem fram kemur í fsp. En þar sem allmjög er nú liðið á þingtímann og enn hefur ekkert komið frá hendi hæstv. ríkisstj. um málið, þótti mér rétt að grennslast um framgang þess, og vænti ég glöggra og greiðra svara frá hæstv. félmrh.



Herra forseti. Spurt er: „Hvað hefur félmrn. gert til undirbúnings löggjöf um fæðingarorlof eða fyrirgreiðslu því máli, sem vísað var til þess með samþykkt Alþingis 16. marz 1961? Og í öðru lagi: „Er þess að vænta, að rn. leggi frv. fyrir Alþingi um málið á þessu þingi?“ Eins og fyrirspyrjandi gat um, var lagt fram á Alþ. rétt fyrir áramótin 1960-61 frv. til l. um fæðingarorlof. í þessu frv. var gert ráð fyrir, að allar konur, sem taka laun fyrir vinnu sina, skuli eiga rétt á orlofi vegna barnsburðar, og til þess að standa straum af framkvæmd þessara laga skuli mynda sjóð í vörzlu Tryggingastofnunar ríkisins og að tekjur sjóðsins skuli vera iðgjöld greidd af öllum aðilum í landinu, sem hafa launþega í þjónustu sinni. Þessu frv. var vísað til ríkisstj. Af því að hér er um að ræða mjög skylt mál tryggingamálum almennt og gert ráð fyrir, að Tryggingastofnun ríkisins hafi með framkvæmd þess að gera og innheimti gjöldin til sjóðsins á svipaðan hátt og önnur tryggingagjöld eru innheimt, þá var málinu vísað til mþn., sem endurskoðar almannatryggingarnar, og hefur hún málið nú til meðferðar. Vegna þess að hún hefur ekki skilað áliti, get ég svarað síðari hluta fyrirspurnarinnar þannig, að þar sem nú liður mjög á starfstíma Alþingis, þá geri ég ekki ráð fyrir, að frv. komi fram á þessu þingi um málið, heldur verði það látið bíða endanlegrar afgreiðslu mþn.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans.