Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf þar sem tilkynnt er: 1. Á fundi félmn. var Kristín Ástgeirsdóttir kjörin formaður nefndarinnar og Siv Friðleifsdóttir varaformaður. 2. Á fundi sjútvn. var Steingrímur J. Sigfússon kjörinn formaður nefndarinnar og Árni R. Árnason varaformaður. 3. Á fundi allshn. var Sólveig Pétursdóttir kjörin formaður nefndarinnar og Valgerður Sverrisdóttir varaformaður. 4. Á fundi umhvn. var Ólafur Örn Haraldsson kjörinn formaður nefndarinnar og Gísli S. Einarsson varaformaður.

Borist hefur bréf sem hljóðar svo: ,,Með vísan til 3. mgr. 55. gr. laga um þingsköp Alþingis leyfi ég mér að óska þess fyrir hönd þingflokks Samtaka um kvennalista að umræðutími við 1. umr. um frv. til fjárlaga verði tvöfaldur vegna mikilvægis málsins. Kristín Halldórsdóttir.`` Fallist hefur verið á þessa beiðni. Verður ræðutími þar af leiðandi tvöfaldur.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1997. Þetta er annað frv. núv. ríkisstjórnar og hið sjötta sem ég legg fram á hinu háa Alþingi. Í ræðu minni mun ég fyrst fara nokkrum orðum um efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar eins og hún birtist í þessu fjárlagafrv. Síðan nefni ég nokkrar ástæður fyrir því af hverju það er mikilvægt að ná jafnvægi í ríkisfjármálum. Þá mun ég fara yfir helstu áhersluatriði fjárlagafrv. og gera grein fyrir þeim árangri sem náðst hefur í ríkisfjármálum að undanförnu. Loks langar mig að vekja athygli á nokkrum atriðum er varða framtíðarhorfur okkar, hvert stefnir, hvaða markmið eru brýnust og hvaða leiðir þarf að fara til að ná þessum markmiðum. Íslenskt efnahagslíf hefur nú rétt úr kútnum eftir langvinnt erfiðleikatímabil. Síðustu tvö ár var hagvöxtur hér á landi svipaður og í helstu samkeppnislöndum og á árinu 1996 eru horfur á að hagvöxtur verði meiri hér en í nokkru öðru OECD-ríki, að Írlandi undanskildu. Á næsta ári er útlit fyrir að hagvöxtur verði svipaður og í nálægum löndum. Hér hefur því ótvírætt þokast í rétta átt eins og forsrh. benti réttilega á í utandagskrárumræðum í gær. Nokkuð skyggir á að aukinn hagvöxt má í ríkari mæli rekja til aukinna þjóðarútgjalda en innlendrar verðmætasköpunar. Mestu munar um neysluútgjöld heimilanna en þau hafa hækkað mun meira en nemur auknum kaupmætti ráðstöfunartekna. Skýringin liggur í umtalsverðri útlánaaukningu bankakerfisins til einstaklinga og þar með meiri skuldsetningu heimilanna. Þetta ásamt aukinni fjárfestingu hefur leitt til þess að afgangur á viðskiptajöfnuði í samfellt þrjú ár hefur nú snúist í halla. Þá hefur einnig gætt tilhneigingar til aukinnar verðbólgu á þessu ári þótt hún sé enn á svipuðu stigi og í nágrannalöndunum. Ég tel afar mikilvægt að sporna við þeirri þróun. Nýlegar aðgerðir Seðlabankans miða að því að auka aðhald í peningamálum og draga þannig úr þenslu í efnahagslífinu. Jafnframt er mikilvægt og í reynd eitt brýnasta verkefni stjórnvalda að treysta stöðu ríkisfjármála og varðveita þann stöðugleika sem náðst hefur í verðlags- og gengismálum á undanförnum árum. Aðeins þannig er unnt að treysta samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs enn frekar en orðið er og skapa skilyrði til varanlegs hagvaxtar og bættra lífskjara. Þetta er nú sem fyrr kjarninn í efnahagsstefnu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Nú kunna einhverjir að spyrja hvers vegna jafnvægi í ríkisfjármálunum sé svona mikilvægt. Ég vil því fara nokkrum orðum um mikilvægi þessa markmiðs. Ýmis veigamikil rök eru fyrir því að traust staða ríkisfjármála eigi að vera forgangsverkefni íslenskra stjórnvalda. Reyndar eru þau rök ekki bundin við íslenskar aðstæður því að um þau er almenn samstaða á alþjóðavettvangi. Þannig hafa helstu skilaboð alþjóðaefnahagsstofnana til stjórnvalda um alllangt skeið verið að nauðsynlegt sé að nýta uppsveifluna í efnahagslífinu til að treysta stöðu ríkisfjármála og renna með því styrkari stoðum undir efnahagsbatann. Ég vil í þessu samhengi vísa til nýlegra umræðna og samþykkta á ársfundi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins en hann var haldinn í síðustu viku. Á fundinum var lögð sérstök áhersla á nauðsyn aðhaldssamrar stefnu í ríkisfjármálum til að treysta stöðugleika í efnahagsmálum og efla atvinnulífið. Þær áherslur komu ekki einungis fram í formlegum samþykktum ársfundarins heldur einnig í ræðum ráðherra og annarra fulltrúa stjórnvalda á fundinum. Ástæðan fyrir samstöðu ráðamanna, hvar í flokki sem þeir standa, er einfaldlega sú að menn eru almennt sammála um að þessi stefna sé forsenda fyrir aukinni velferð og bættum lífskjörum almennings. Slík viðhorf eiga einnig við hér á landi. Á sama hátt og leitað var til ríkissjóðs þegar erfiðleikar steðjuðu að atvinnulífinu er nú afar brýnt að nýta efnahagsbatann til að skila ríkissjóði með afgangi. Það er öruggasta leiðin til að tryggja áframhaldandi stöðugleika í efnahagsmálum, efla hagvöxt og bæta lífskjör heimilanna. Af þessu leiðir að ekki eru rök fyrir því að slaka á aðhaldi í ríkisfjármálum að svo stöddu. Þvert á móti má færa gild efnahagsleg rök fyrir hinu gagnstæða, þ.e. að auka aðhald enn frekar. Íslensk hagsaga geymir of mörg dæmi um lausatök í hagstjórn þegar vel árar. Afleiðingin hefur ávallt verið þensla, verðbólga, gengisfellingar og versnandi lífskjör almennings. Ég hygg að flestir séu sammála um að falla ekki í þá gryfju á nýjan leik. Jafnvægi í ríkisfjármálum er enn mikilvægara fyrir þá sök að viðskiptaafgangur hefur snúist í halla. Í því felst að við eyðum meiru en við öflum. Afgangur á ríkissjóði vegur á móti þeirri umframeyðslu og stuðlar því að stöðugleika í efnahagslífinu. Enn fremur er rétt að hafa í huga að samfelldur hallarekstur ríkissjóðs undanfarin tólf ár hefur leitt til verulegrar skuldasöfnunar en hún er í reynd ávísun á skattahækkanir eða frekari niðurskurð útgjalda í framtíðinni. Ég tel afar mikilvægt að snúa þróuninni við og fara að greiða niður þær skuldir sem hafa hlaðist upp mörg undanfarin ár. Jafnframt er rétt að hafa í huga að þótt skuldastaða ríkisins sé lægri í hlutfalli við landsframleiðslu hér á landi en víða annars staðar vega erlendar skuldir mun meira hér á landi. Í þessu felst ákveðin hætta, ekki síst fyrir okkar fámenna þjóðfélag. Ég vil einnig benda á að hallalaus fjárlög eru ekki loka\-áfangi í átt til jafnvægis í ríkisfjármálum því að utan fjárlaga standa ýmsar skuldbindingar sem ríkissjóður hefur tekið á sig, einkum í lífeyrismálum, en einnig í áföllnum en ógreiddum vaxtagjöldum. Næsta verkefni í ríkisfjármálum er að jafna þessi met þannig að rekstur ríkissjóðs standi undir öllum gjöldum og skuldbindingum sem á honum hvíla. Til að ná þeim markmiðum þarf ríkissjóður að skila umtalsverðum afgangi á næstu árum. Þetta má líka orða á þann veg að með þessu fjárlagafrumvarpi sé stefnt að jafnvægi í ríkisbúskapnum miðað við svokallaðan greiðslugrunn en það er hin hefðbundna uppgjörsaðferð fjárlaga. Því næst þurfi að ná jafnvægi á rekstrargrunni en það er sú aðferð sem birtist í ríkisreikningi þar sem auk greiðsluhreyfinga á fjárlagagrunni er tekið tillit til þeirra skuldbindinga sem falla á ríkissjóð á hverju ári án þess að þær hafi áhrif á greiðslur viðkomandi árs. Þriðji áfanginn er síðan að skila nægilega miklum afgangi á rekstri ríkissjóðs til að unnt verði að greiða niður þær skuldir og skuldbindingar sem safnast hafa upp á undanförnum árum og áratugum. Ég vil í því samhengi nefna að ég mun á næstunni leggja fram á Alþingi frv. um fjárreiður ríkisins. Í því eru lagðar til róttækar breytingar á uppgjöri ríkisins en þær miða meðal annars að því að varpa ljósi á öll umsvif ríkisins með gleggri hætti en nú er gert, þar á meðal allar skuldbindingar. Það frv. var reyndar lagt fram á síðasta þingi en hlaut þá ekki afgreiðslu. Aukin vaxtabyrði er óhjákvæmileg afleiðing þráláts hallareksturs og skuldasöfnunar. Tölurnar tala sínu máli. Frá árinu 1985 nemur samanlagður halli ríkissjóðs rúmlega 100 milljörðum króna eða 8--9 milljörðum króna að jafnaði á ári. Hallareksturinn hefur verið fjármagnaður með lánum bæði innlendum og erlendum. Af því leiðir að vaxtagreiðslur ríkissjóðs hafa smám saman verið að aukast og nema nú 13--14 milljörðum króna á ári hverju. Vaxtagjöld ríkissjóðs eru þar með orðin næststærsti einstaki útgjaldaliður fjárlaganna. Sem dæmi má nefna að vaxtagjöldin nema hærri fjárhæð en fer úr ríkissjóði til skólahalds í landinu og svipaðri fjárhæð og fer í rekstur sjúkrahúsanna á Akureyri og í Reykjavík. Loks er mikilvægt að nýta þann meðbyr sem er í efnahagslífinu til að treysta stöðu ríkissjóðs varanlega. Með því er búið í haginn fyrir framtíðina í tvennum skilningi. Annars vegar með því að greiða niður skuldir ríkisins og koma í veg fyrir skattahækkanir á næstu árum. Hins vegar er ekki síður mikilvægt að treysta stöðu ríkisfjármála meðan uppsveiflan varir og skapa svigrúm til að mæta áföllum eða andbyr í efnahagsmálum síðar. Sagan kennir okkur að óvarlegt sé að gera ráð fyrir að góðæri haldist um aldur og ævi og hyggilegra sé að hafa vaðið fyrir neðan sig. Herra forseti. Fjárlagafrumvarpið endurspeglar megináherslur efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar. Gert er ráð fyrir afgangi á fjárlögum ársins 1997 eftir samfelldan hallarekstur allt frá árinu 1985. Þetta markmið er í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Framsfl. Fyrsta skrefið í átt til jafnvægis var stigið með afgreiðslu fjárlaga ársins 1996. Þar var stefnt að því að helminga rekstrarhalla ríkissjóðs frá fyrra ári og benda síðustu áætlanir til þess að það gangi eftir og reyndar gott betur. Ég tel ástæðu til að benda á að undanfarin ár hafa afkomuáætlanir fjárlaga staðist betur en áður. Þegar horft er til síðustu þriggja ára, þ.e. frá og með árinu 1994, sýnir afkoma ríkissjóðs betri niðurstöðu en gert hafði verið ráð fyrir í fjárlögum eða sem nemur 2 milljörðum króna samanlagt á þessu tímabili. Til samanburðar má nefna að á árunum þremur 1989, 1990 og 1991 varð halli ríkissjóðs 20 milljörðum, ég endurtek 20 milljörðum meiri samanlagt en fjárlög gerðu ráð fyrir. Þetta segir ákveðna sögu um hve afkomuáætlun fjárlaga er orðin áreiðanlegri en áður var. Gangi áform þessa fjárlagafrumvarps eftir mun ríkissjóður í fyrsta skipti í hálfan annan áratug greiða niður skuldir sínar eða um 2,3 milljarða króna. Jafnframt lækka skuldir ríkissjóðs í hlutfalli við landsframleiðslu annað árið í röð. Þessi lækkun endurspeglast í lækkun heildarskulda hins opinbera, þ.e. þegar sveitarfélög eru meðtalin, úr 55,5% af landsframleiðslu 1996 í rúmlega 53% á árinu 1997. Til þess að ná markmiði fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 1997 þarf að beita verulegu aðhaldi á útgjaldahlið. Gert er ráð fyrir að heildarútgjöld ríkissjóðs á árinu 1997 verði 124,3 milljarðar króna. Þótt þessi fjárhæð sé heldur hærri en fjárlagatalan fyrir árið 1996 reiknað á sambærilegum grunni, þ.e. á föstu verðlagi og að teknu tilliti til flutnings grunnskólans til sveitafélaga, felst í þessum áformum um það bil 2,5% lækkun útgjalda að raungildi frá áætlaðri útkomu 1996. Lækkunin kemur einkum fram í útgjöldum til rekstrar, viðhalds og fjárfestingar en jafnframt tekst að halda tilfærsluútgjöldum nær óbreyttum milli ára. Helstu breytingar á gjaldahlið auk flutnings grunnskólans til sveitarfélaga eru áform um breyttar áherslur í rekstri fjölmargra ríkisstofnana. Stórstígar framfarir í samgöngum og fjarskiptum gefa færi á að stækka þjónustusvæði einstakra ríkisstofnana og þannig um leið fækka stofnunum. Jafnframt verða stofnanirnar færari um að sinna hlutverki sínu. Þessar breytingar munu einnig skila sér í lægri útgjöldum, einkum þegar frá líður, en að vissu marki þegar á árinu 1997. Tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins markast af þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að auka ekki skattbyrði. Heildartekjur ríkissjóðs árið 1997 eru áætlaðar 125,4 milljarðar króna. Samhliða fjárlagagerðinni hefur verið unnið að ýmsum umbótum í skattamálum. Unnið er að heildarendurskoðun á tekjuskatti einstaklinga og ýmsum bótagreiðslum, meðal annars með það fyrir augum að draga úr svonefndum jaðaráhrifum. Ýmis atriði í álagningu skatta á fyrirtæki eru einnig til skoðunar. Ríkisstjórnin hefur þannig ákveðið að álagning tryggingagjalds á fyrirtæki verði samræmd milli atvinnugreina í áföngum og hugmyndin er að fyrsti áfangi komi til framkvæmda á næsta ári. Enn fremur er unnið að frekari breytingum á vörugjöldum í samræmi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar fyrr á þessu ári. Um næstu áramót kemur einnig til framkvæmda skattlagning vaxtatekna og samræmd skattlagning fjármagnstekna, en lög þessa efnis voru samþykkt á Alþingi síðastliðið vor. Fleiri atriði eru til skoðunar þótt þau verði ekki tíunduð hér. Batnandi afkoma þjóðarbúsins nú er um margt frábrugðin fyrri uppsveiflum í íslensku efnahagslífi þar sem hún verður ekki rakin sérstaklega til sjávarútvegs. Allt frá miðjum síðasta áratug hefur íslenskt efnahagslíf gengið í gegnum miklar skipulagsbreytingar. Lykilorðið í þessari þróun er aukið frelsi í viðskiptum, jafnt með vörur, þjónustu og fjármagn. Á flestum sviðum hefur hömlum verið aflétt og höftum, boðum og bönnum verið ýtt út af borðinu. Auk þess hefur af hálfu stjórnvalda verið gripið til ýmissa aðgerða til að laga rekstrarskilyrði atvinnulífsins að því sem gerist í helstu samkeppnislöndum okkar. Þessi þróun hefur skapað nýjar forsendur fyrir atvinnulífið í landinu. Auknu frelsi fylgir vaxandi samkeppni inn á við sem út á við. Fyrirtækin hafa því þurft að taka sér tak, hagræða og endurskipuleggja reksturinn. Þessar breytingar, ásamt auknum stöðugleika í efnahagslífinu, meðal annars vegna hófsamra kjarasamninga, hafa lagt grunninn að öflugra atvinnulífi. Árangur þessara aðgerða er nú smám saman að koma í ljós. Tekist hefur að koma verðbólgu niður á svipað stig og í samkeppnislöndunum. Jafnframt hefur gengi íslensku krónunnar verið stöðugt. Síðustu þrjú ár hefur verið afgangur á viðskiptajöfnuði eftir þrálátan og nær samfelldan hallarekstur áratugum saman. Þannig tókst að stöðva erlenda skuldasöfnun þjóðarbúsins. Þá hafa vextir lækkað verulega frá því sem áður var en það stuðlar að aukinni fjárfestingu fyrirtækja og léttir vaxtabyrði heimila. Í kjölfarið hefur hagvöxtur tekið við sér og störfum á vinnumarkaði fer nú aftur fjölgandi. Atvinnuleysi hefur því minnkað og kaupmáttur heimilanna hefur aukist á nýjan leik. Allt eru þetta jákvæðir þættir í efnahagslífinu sem mikilvægt er að treysta betur, ekki síst með hliðsjón af horfum um viðskiptahalla á ný á þessu og næsta ári. Margt hefur áunnist í ríkisfjármálum undanfarin ár. Þannig má nefna að á árinu 1996 eru í fyrsta sinn síðan 1984 horfur á að afkoma ríkissjóðs, að frátöldum vaxtagjöldum og vaxtatekjum, verði jákvæð. Þessi mælikvarði á afkomu ríkissjóðs er notaður til að sýna hvernig meginstraumarnir í ríkisfjármálum eru að þróast. Þetta er umtalsverður árangur og sýnir að verulega hefur þokast í rétta átt í ríkisfjármálum að undanförnu. Aðhald í ríkisrekstri hefur verið eflt, meðal annars með markvissari fjárlagagerð. Þá hefur verið unnið að ýmsum skipulagsbreytingum til að nýta sem best þá fjármuni sem varið er til heilbrigðis- og menntamála. Flutningur grunnskólans til sveitarfélaga ásamt sérstöku viðbótarframlagi úr ríkissjóði og ný lög um framhaldsskólann mun í senn styrkja almenna grunnmenntun á næstu árum og það fyrrnefnda efla sveitarfélögin til að fást við ný verkefni. Enn fremur hefur verið unnið að nýskipan í ríkisrekstri með auknum útboðum, sameiningu stofnana og þjónustusamningum. Mörg ríkisfyrirtæki hafa verið seld og öðrum breytt í hlutafélög með sölu síðar í huga. Skattkerfið hefur verið endurskoðað með það fyrir augum að skapa atvinnulífinu hér á landi sambærileg rekstrarskilyrði og í öðrum löndum. Auk þess hefur skatteftirlit verið hert. Öll þessi atriði horfa til framfara og renna styrkari stoðum undir ríkisfjármálin. Það stuðlar aftur að öflugra atvinnulífi og betri meðferð á almannafé. Árangur efnahagsstefnunnar hefur ekki einungis skilað sér í traustari stöðu atvinnulífsins og bættum kjörum almennings heldur einnig í hagstæðari lánskjörum erlendis. Fyrr á þessu ári ákváðu tvö af virtustu fjármálafyrirtækjum heims, Standard & Poor's og Moody's, sem sérhæfa sig í að meta lánshæfi einstakra ríkja, að hækka lánshæfiseinkunn Íslands. Þessi ákvörðun var rökstudd með tilvísun til þess mikla árangurs í efnahagsmálum sem traust og ábyrg hagstjórn hér á landi undanfarin ár hefur skilað. Þessi árangur hefur þegar leitt til betri lánskjara ríkissjóðs erlendis og mælist einnig á alþjóðlegan mælikvarða með því að Ísland er meðal fjögurra Evrópuríkja sem nú í dag uppfylla öll fjögur skilyrði um þátttöku í myntbandalagi Evrópu, en þau lúta að verðbólgu, vöxtum, afkomu og skuldastöðu hins opinbera.  Ég vil í þessu samhengi stuttlega rifja upp þær breytingar sem orðið hafa á íslenskum fjármagnsmarkaði að undanförnu, meðal annars fyrir atbeina stjórnvalda. Á þeim fimm árum sem liðin eru frá því að ég tók ákvörðun um að láta bjóða verðbréf ríkissjóðs út á innlendum markaði án nokkurra skilyrða hefur margt áunnist. Vextir breytast nú í takt við markaðsaðstæður hverju sinni í stað þess sem áður var þegar vöxtum var stýrt með handafli. Þróunin síðustu mánuði sýnir þetta glöggt. Framan af árinu fóru vextir lækkandi þrátt fyrir aukin útlán til heimila og fyrirtækja. Þetta má einkum rekja til lægri vaxta á verðbréfum ríkisins. Að auki hefur verulega dregið úr lántökum hins opinbera, bæði ríkisins, opinberra fyrirtækja og sveitarfélaga. Allt eru þetta merki um að íslenskur verðbréfamarkaður sé að styrkjast og verða ráðandi um vaxtamyndun Ábyrgð peningamálayfirvalda hefur smám saman verið að vaxa. Skýrasta dæmið er nýleg ákvörðun Seðlabankans um að hækka vexti í viðskiptum hans við bankana og aðgerðir til að þrengja að lausafjárstöðu þeirra. Ég tel þessar aðgerðir afar eðlilegar því að þenslumerkin eru til staðar eins og ég hef áður vikið að. Með þessu er bankinn að gefa til kynna að frekara aðhald sé nauðsynlegt. Virðulegi forseti. Með þessu fjárlagafrumvarpi er stigið mikilvægt skref í átt til jafnvægis í ríkisfjármálum. Afar mikilvægt er að fylgja áformum frv. um aðhald og sparnað í útgjöldum fast eftir. Þannig er unnt að tryggja að sá tekjuauki sem efnahagsbatinn skilar komi fram í afgangi á fjárlögum á næsta ári. Með þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til undanfarin ár, meðal annars ýmsum skipulagsbreytingum í heilbrigðis- og menntamálum, nýskipan í ríkisrekstri, markvissari fjárlagagerð og aukinni ábyrgð stjórnenda og aðgerðum sem eru í undirbúningi, verður staða ríkisfjármála treyst enn frekar. Í greinargerð með frv. er vikið að ýmsum helstu verkefnum og áhersluatriðum í ríkisfjármálum á næstu missirum. Ég mun stikla á örfáum þessara atriða í örstuttu máli. Áfram verður aðhald í ríkisútgjöldunum. Í því sambandi er rétt að benda á að á næsta ári verður rekstur sjúkrahúsa, framhaldsskóla, rannsóknastofnana, sýslumannsembætta og skattstofa tekinn til skoðunar. Í öðru lagi er nú unnið að tekjuskattslagabreytingum með það að augnamiði að lækka jaðarskatta. Ég vil taka það fram að reyndar hafa verið stigin ákveðin skref í þessa átt með ákvörðun um skattfrelsi lífeyrisiðgjalda launþega og breytingum á útreikningi barnabóta til tekjulægri fjölskyldna. Þá má einnig nefna að álagning fjármagnstekjuskatts mun skila auknum tekjum á árinu 1998 og það gefur einnig færi á lækkun annarra skatta. Samkeppnisstaða atvinnulífsins hefur verið styrkt og að því þarf að vinna áfram. Í því sambandi vil ég nefna til sögunnar að fjmrn. hefur látið útbúa skýrslu sem unnin var af aðilum utan ráðuneytisins og jafnframt var nýlega haldin ráðstefna á vegum viðskrn. og fjmrn. þar sem fengnir voru erlendir og innlendir sérfræðingar til þess að fjalla sérstaklega um þessi mál og segja frá því hvað er helst að gerast annars staðar í þessum mikilvægu málum. Niðurstaðan er sú að besta aðferðin til þess að styrkja samkeppnisstöðu atvinnulífsins hér sé að auka samkeppni sem allra víðast, líka á þeim sviðum þar sem ríkið sinnir nánast öllum störfum. Við munum halda áfram að vinna að umbótum í ríkisrekstri. Þar verða m.a. stofnanir sameinaðar, boðin út starfsemi áfram og ríkisfyrirtæki seld þar sem það á við. Enn sem fyrr mun verða lögð á það áhersla að það gerist með þeim hætti að samkeppni sé tryggð jafnframt. Meginreglan verður auðvitað sú að þau verkefni sem hægt er að fela öðrum en ríkinu verði þeim falið þótt ríkið beri auðvitað ábyrgð á rekstrinum eftir sem áður. Þá verður því verkefni haldið áfram að marka stefnu í ríkisfjármálum til nokkurra ára í senn. Lífeyrismálin eru í endurskoðun eins og getið er um í greinargerð frv. og haldið verður áfram að vinna að starfsmannastefnunni en lögunum um starfsmenn ríkisins var breytt á síðasta þingi. Enn á eftir að gera nokkrar breytingar á því frv. eins og boðað var á síðasta þingi og mun það frv. sjá dagsins ljós og verða lagt fram á Alþingi síðar í þessum mánuði. Þar að auki vil ég geta þess eins og ég sagði ítrekað við lok síðasta þings að ætlunin er að starfsmenn ríkisins fái aukna möguleika á að hækka í launum eftir hæfni og ábyrgð og sveigjanleiki í vinnutíma verði aukinn og mun verða tekið upp samráð við forustumenn starfsmannafélaga ríkisins þegar um þessi mál verður fjallað. Ég á von á því að það verði á næstunni enda er ekki hugmyndin að taka þennan hátt upp fyrr en að loknum kjarasamningum á næsta ári. Þá vil ég minnast á það að unnið verður áfram að sölu ríkisfyrirtækja. Þegar spurt er um hvaða fyrirtæki það séu má benda á að á næsta ári er stefnt að sölu hlutabréfa í Skýrr hf., Áburðarverksmiðjunni hf. og Sementsverksmiðjunni hf. Ég vil benda á að á næsta ári verður Þjónustumiðstöð ríkisverðbréfa lögð niður og verkefni hennar að mestu flutt til verðbréfafyrirtækjanna og þá hefur ríkisstjórnin lagt áherslu á að breyta rekstrarformi bæði ríkisviðskiptabankanna og fjárfestingarlánasjóðanna. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að eyða löngum tíma í stefnumörkun í ríkisfjármálum til nokkurra ára. Um það má einnig lesa í greinargerð með frv. en auðvitað er ljóst að nú er nauðsynlegt þegar verðbólgan byrgir okkur ekki lengur sýn að við horfum lengra fram á tímann en við erum vön og undirbúum framtíðina með öðrum hætti en gert hefur verið. Þótt við náum jafnvægi í ríkisfjármálunum nú og jafnvel þótt við skilum afgangi á næstu árum mun hægt ganga að lækka skuldastöðu ríkisins. Þannig er gert ráð fyrir því í langtímaáætluninni að fram til aldamóta lækki heildarskuldir ríkisins úr 48% af landsframleiðslu í 40%. Þannig mun þetta ganga ef áætlanir um hagvöxt og útgjöld og tekjur ríkisins standast. Virðulegi forseti. Hér að framan hef ég einkum fjallað um megináherslur fjárlagafrv. og efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar, m.a. í ljósi þess árangurs sem náðst hefur að undanförnu. Þótt margt hafi áunnist í ríkisfjármálum á undanförnum árum er mikilvægara að horfa til framtíðar en fortíðar. Ég tel ástæðu til að staldra hér aðeins við og ræða sérstaklega um velferðarkerfið og þann vanda sem að því steðjar. Mér finnst eins og margir telji að aðgerðir ríkisstjórnar til að stemma stigu við gríðarlegri útgjaldaaukningu til velferðarmála beri vott um mannvonsku af verstu gerð og jafnvel einsdæmi sé horft til þess sem gerist hjá öðrum þjóðum. Þetta er auðvitað alrangt. Þvert á móti eru þessi mál í brennidepli efnahagsumræðunnar hjá flestum ef ekki öllum nágrannaríkjum okkar. Eitt mikilvægasta viðfangsefni stjórnmálanna hér á landi sem og í flestum nágrannaríkjunum er að verja velferðarþjóðfélagið. Staðreyndin er einfaldlega sú að stjórnvöld, jafnt hér á landi sem annars staðar, t.d. í velferðarþjóðfélaginu Svíþjóð, telja sig knúin til róttækra aðgerða til þess að verja velferðarkerfið. Eðlilega hafa margar þessara aðgerða fallið í grýttan jarðveg. Fólki finnst að verið sé að kippa stoðum undan þeirri þjónustu sem það telur sig eiga að fá. Auðvitað hafa sérhagsmunir einnig mótað afstöðu margra, sérstaklega þeirra sem telja sig eiga rétt á tiltekinni opinberri þjónustu og kæra sig jafnvel kollótta um hver borgar brúsann. Þótt flestir geri sér grein fyrir vanda velferðarþjóðfélagsins er óhætt að fullyrða að skilningur á nauðsyn aðgerða og eðli þeirra sé öllu takmarkaðri. Um leið og stjórnvöld setja fram hugmyndir um aðhalds- og sparnaðaraðgerðir koma margvíslegir hagsmunahópar fram á sjónarsviðið og benda á aðrar leiðir til að ekki verði snert við málaflokkum sem þeim eru kærir. Þetta er út af fyrir sig skiljanleg afstaða. Stjórnvöld þurfa hins vegar að skoða málin í víðara samhengi, ekki frá sjónarhóli eins tiltekins hagsmunahóps heldur með hagsmuni þjóðarinnar allrar að leiðarljósi. Hér þarf í mörgum tilvikum að breyta hugarfari viðkomandi aðila. Stjórnvöld geta ekki og mega ekki láta undan öllum óskum og kröfum um ný og aukin útgjöld til ákveðinna hópa heldur líta lengra fram í tímann og meta áhrif tiltekinna aðgerða með hliðsjón af hagsmunum þjóðarinnar í heild. Menn kunna að spyrja: Er einhver ástæða til þess að grípa til róttækra aðhaldsaðgerða til varnar velferðarkerfinu? Þessu svara ég hiklaust játandi. Undanfarin ár hafa orðið miklar breytingar sem hafa valdið því að útgjöld til velferðarmála hafa vaxið ört. Í fyrsta lagi hafa orðið verulegar framfarir í kjölfar nýrrar þekkingar og tækninýjungar. Þessar breytingar koma m.a. fram í sífellt betri lyfjum sem ráða bót á margvíslegum sjúkdómum öflugar en áður. Jafnframt hefur ör tækniþróun í læknavísindum stuðlað að betri læknaþjónustu. Í kjölfarið hefur læknisaðgerðum fjölgað. Í öðru lagi hefur aldurssamsetning íslensku þjóðarinnar breyst þannig að aldraðir eru nú hlutfallslega fleiri en áður. Samhliða hefur þörfin fyrir hjúkrun og aðhlynningu aukist. Þessar breyttu aðstæður skýra að verulegu leyti aukin útgjöld til velferðarmála að undanförnu og kalla um leið á viðbrögð stjórnvalda og ný vinnubrögð því að flestir viðurkenna að varanleg lausn felst ekki í auknum fjárveitingum, aukinni skuldsetningu eða skattheimtu. Til að verja velferðarkerfið og auðvelda nýjungar verðum við að laga okkur að hinum fjárhagslegu takmörkunum og tryggja réttindi og velferð almennings með skýrum leikreglum og ákveðinni verkaskiptingu. Umfram allt þarf að ýta undir ráðdeild og sparnað sem fólk getur notið á ævikvöldi sínu. Þótt útgjöld til velferðarmála hafi aukist mikið á undanförnum árum, jafnt hér á landi sem annars staðar, stöndum við um margt betur en aðrar þjóðir. Hér má t.d. nefna að íslenska þjóðin er tiltölulega ung í samanburði við margar aðrar þjóðir. Þannig er hlutfall þeirra sem eru 65 ára og eldri af fólki á vinnufærum aldri mun lægra en annars staðar eða um 15%. Samsvarandi hlutfall hjá flestum öðrum Evrópuþjóðum er 20--25%. Til viðbótar þessu er atvinnuþátttaka karla og kvenna hér á landi með því mesta sem þekkist. Hins vegar er ljóst að miklar breytingar eru fram undan. Hlutfall aldraðra mun hækka mjög ört á sama tíma og þannig dregur úr atvinnuþátttöku. Margt bendir því til þess að vinnandi Íslendingum á bak við hvern lífeyrisþega muni fækka úr sjö í innan við þrjá á næstu 30 árum. Þessi þróun mun að öllu óbreyttu kalla á stóraukin útgjöld til velferðarmála á sama tíma og þeim fækkar hlutfallslega sem þurfa að standa undir þessum auknu útgjöldum. Það er fróðlegt í þessu samhengi að skoða ummæli Göran Persson, sænska forsætisráðherrans, í blaðaviðtali þegar hann var hér í opinberri heimsókn fyrir skömmu. Þar fjallar hann einmitt um vandamál velferðarríkisins í Svíþjóð og telur að með aðhaldsaðgerðum sænsku ríkisstjórnarinnar í velferðarmálum hafi tekist að koma í veg fyrir stórslys eins og hann orðar það. Jafnframt bendir hann á að ekki sé hægt að byggja velferðarþjóðfélag á lántökum. Orðrétt segir hann, með leyfi hæstv. forseta: ,,Velferð verður að byggjast á framleiðslu fyrirtækja og getu landsmanna til að greiða skatta, ekki á viðskiptavild í bönkum.`` Og síðar segir hann: ,,Við verðum alltaf að spyrja hvort kerfið sé uppbyggt þannig að það hvetji fólk til að vinna, hvort það stuðli að réttlátri tekjudreifingu, hvort það standist bæði hallæri og góðæri, hvernig jafnvægið er milli eigin framlags manna og þess sem kemur úr opinberum sjóðum.`` Einnig er fróðlegt að líta til umræðna á ársfundi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í síðustu viku. Í ræðu sinni lagði framkvæmdastjóri samtakanna, Michel Camdessus, áherslu á nauðsyn þess að aðildarríki samtakanna gripu til aðgerða í því skyni að skapa svigrúm til að mæta vaxandi útgjaldaþörf til velferðarmála og menntamála. Þetta yrði aðeins gert með því að gera velferðarþjónustuna markvissari og tryggja þannig þeim einstaklingum örugga þjónustu sem mest eru þurfandi. Stjórnvöld þyrftu að huga vandlega að breytingum á grundvallarskipulagi jafnt velferðarkerfisins sem menntamála, ekki láta nægja að taka á einstökum þáttum í einangrun. Ég get tekið heils hugar undir þessi sjónarmið, enda eru stjórnvöld víða um heim sammála um að róttækra aðgerða sé þörf, hvar í flokki sem þau standa, eins og sést best af því að stjórnvöld í Þýskalandi, Frakklandi, Danmörku og Finnlandi, til að nefna nokkur nálæg lönd, hafa þegar eða eru í þann veginn að grípa til aðgerða á þessu sviði. Það eru hins vegar engar töfralausnir til. Stjórnvöld verða einfaldlega að taka á vandanum. Það dugar ekki að stinga höfðinu í sandinn og láta sem engin vandamál séu á ferðinni. Ég tel afar mikilvægt að víðtækur skilningur ríki á nauðsyn aðgerða á þessu sviði. Þótt stjórnvöld beri vitaskuld ein ábyrgð á sjálfum aðgerðunum verður að vera um þær almenn samstaða til þess að þær skili árangri. Það er verkefni okkar stjórnmálamanna að tryggja þessa samstöðu. Þær aðgerðir sem stjórnvöld hafa gripið til miða að því að treysta velferðarkerfið. Það gengur einfaldlega ekki upp að láta sem ekkert sé og halda áfram að byggja upp velferðarkerfi og þjónustustig sem fær ekki staðist nema í nokkur ár. Með því erum við einungis að velta vandanum yfir á komandi kynslóðir. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar miða að því að mæta þessum aðsteðjandi vanda. Með auknu aðhaldi og ráðdeild er leitast við að fyrirbyggja stórkostlegan niðurskurð og samdrátt í þjónustu við aldraða í framtíðinni. Jafnframt er mikilvægt að auðvelda þeirri kynslóð sem nú er á vinnumarkaði að spara og leggja til hliðar, meðal annars í lífeyrissjóðakerfinu, svo að hún geti staðið undir stærri hluta velferðarkerfis framtíðarinnar en ella. Það er einnig ástæða til að undirstrika að þrátt fyrir margvíslegar aðhaldsaðgerðir á undanförnum árum hafa útgjöld ríkisins til velferðarmála ekki minnkað eins og glöggt má sjá af samanlögðum framlögum ríkisins til heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis og félagsmálaráðuneytis. Þetta sýnir í raun umfang vandans. Ef ekkert væri að gert færu útgjöldin vaxandi ár frá ári. Stjórnvöld standa þannig frammi fyrir því að meta hvort réttlætanlegt sé að halda að sér höndum og hækka skatta til að mæta aukinni útgjaldaþörf eða grípa til aðhaldsaðgerða. Hér er því fárra góðra kosta völ. Ríkisstjórnin hefur valið þá leið að taka á vandanum. Ekki láta fljóta að feigðarósi. Það má gagnrýna þá afstöðu. En þá verður að benda á aðrar leiðir. Hvernig vilja menn bregðast við? Vilja þeir hækka skatta? Vilja þeir spara annars staðar? Og þá hvar? Mín skoðun er sú að þjóðin verði að vinna að tveimur verkefnum samtímis til að tryggja sem best afkomu og velferð heimilanna á næstu árum. Annars vegar þarf að sjá til þess að fólk á vinnufærum aldri geti aflað meiri tekna til að standa undir kostnaði við að annast framfærslu barna, afla húsnæðis, greiða námslán og spara án þess að því finnist að skattalögin refsi því með of háum jaðarsköttum. Hins vegar þarf að tengja saman lífeyrissjóða- og lífeyristryggingakerfið þannig að þeim, sem eru ekki lengur á vinnualdri eða eru ófærir um að stunda atvinnu, sé tryggður nægilegur lífeyrir. Um þessi verkefni þarf að takast sátt --- sátt milli kynslóða --- til að undirbúa þær óumflýjanlegu breytingar sem verða á aldurssamsetningu þjóðarinnar á næstu árum og áratugum án þess að stofna í hættu samhjálparhugmyndum velferðarþjóðfélagsins. Herra forseti. Ég hef í ræðu minni gert grein fyrir markmiðum efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og mikilvægi þess að ná jafnvægi í ríkisfjármálum. Einnig hef ég lagt áherslu á nauðsyn þess að hverfa frá þrálátum hallarekstri og skuldsetningu komandi kynslóða. Efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar miðar að því að styrkja undirstöður atvinnulífsins enn frekar á næstu árum til að tryggja næga atvinnu og standa straum af sameiginlegum kostnaði velferðarþjóðfélagsins. Traust staða ríkisfjármála og jafnvægi í utanríkisviðskiptum gegna hér lykilhlutverki. Hvort sem okkur líkar betur eða verr er staðreyndin einfaldlega sú að með hallarekstri mörg undanfarin ár hefur ríkissjóður safnað miklum skuldum. Þótt það kunni að vera réttlætanlegt um skamma hríð og við sérstakar aðstæður er alveg ljóst að hvorugt á við núna þegar hagvöxtur er með mesta móti. Þess vegna mæla öll rök með því að efnahagsbatinn sé nýttur til þess að treysta stöðu ríkissjóðs þannig að tekjur hrökkvi í fyrsta lagi fyrir öllum útgjöldum og í öðru lagi sé unnt að grynnka á skuldum ríkissjóðs og þar með lækka vaxtagreiðslur í framtíðinni. Það er ekki réttlætanlegt að ætlast til þess að næstu kynslóðir borgi fyrir áframhaldandi skuldasöfnun þegar betur árar. Á undanförnum árum hefur náðst víðtækt samkomulag í þjóðfélaginu um kjarasamninga sem hafa í senn stuðlað að auknum stöðugleika í efnahagslífinu og jafnframt tryggt kaupmátt launafólk betur en ella hefði orðið. Erfiðleikar í íslensku efnahagslífi í lok síðasta áratugar og upphafi þess níunda leiddu til samdráttar í tekjum þjóðarbúsins og atvinnuleysis og skertu því óhjákvæmilega lífskjör fólks um sinn. Með samstilltu átaki launafólks, vinnuveitenda og stjórnvalda tókst hins vegar að koma í veg fyrir alvarlega kollsteypu í efnahagslífinu. Af hálfu stjórnvalda var meðal annars gripið til skattalækkana og aukinna útgjalda til framkvæmda. Ég tel að þróunin á síðustu missirum þar sem verulega hefur rofað til í efnahagsmálum staðfesti að sú þjóðarsátt sem ríkt hefur á sviði kjaramála undanfarin ár hafi verið farsæl. Þannig eru að spretta upp öflug fyrirtæki í ýmsum nýjum greinum atvinnulífsins. Jafnframt eru framkvæmdir hafnar við stóriðju á ný eftir nær tveggja áratuga hlé. Þessi þróun hefur þegar skilað sér í auknum þjóðartekjum og nýjum störfum. Í kjölfarið hefur dregið úr atvinnuleysi og kaupmáttur launa hefur aukist. Ég tel afar mikilvægt að áfram verði haldið á þessari braut og svigrúm vegna batnandi árferðis í efnahagsmálum verði skynsamlega nýtt til þess að koma í veg fyrir kollsteypur. Það kann að vera hollt að líta til þess sem er að gerast meðal annarra þjóða í þessu efni. Oft er mikið rætt um Danmörku. Hvað er að gerast þar? Efnahagslíf þar í landi er almennt talið standa vel, jafnvel með því besta sem gerist í Evrópu. Engu að síður er yfirlýst markmið stjórnvalda að halda launahækkunum í skefjum þannig að þær verði minni en hjá helstu samkeppnislöndum þeirra. Af hverju er þetta talið nauðsynlegt? Jú, vegna þess að ella versnar samkeppnisstaða atvinnulífsins og þar með dregur úr atvinnu og atvinnuleysi eykst. Ég vil einnig vísa í afar athyglisvert samkomulag sem var nýlega gert milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins í Írlandi. Þar er kveðið á um þriggja ára kjarasamninga með launahækkunum sem miða að því að styrkja samkeppnisstöðu írsks atvinnulífs. Auk þess er gert ráð fyrir að stjórnvöld beiti sér fyrir margvíslegum aðgerðum til þess að treysta stöðu atvinnulífs og launafólks um leið og lögð er áhersla á trausta stöðu ríkisfjármála. Þessi tvö dæmi, frá Danmörku og Írlandi, sýna svo ekki verður um villst hve mikilvægt er talið að fara varlega í sakirnar og forðast að stofna stöðugleikanum í hættu. Nú má enginn skilja mig þannig að ég sé að tala gegn launahækkunum í næstu kjarasamningum. Öðru nær. Sem betur fer eru fyrirtækin nú almennt betur í stakk búin en oft áður til að hækka laun án þess að verðbólgan fari úr böndunum. Þróunin undanfarin tvö ár ber þessu glöggt vitni en á þeim tíma hefur kaupmáttur heimilanna aukist um 8--9%. Þá er verið að tala um ráðstöfunartekjur þegar búið er að taka tillit til skatta. Okkur ber hins vegar að gæta þess eins og nágrannar okkar og keppinautar í öðrum löndum gera að í komandi kjarasamningum verði tekið mið af þeim efnahagslega ramma sem markast af aukningu þjóðartekna. Þannig má koma í veg fyrir að verðbólgan fari aftur á skrið en hún leikur þá verst sem minnst mega sín. Mestu máli skiptir að þjóðartekjur haldi áfram að vaxa og stuðli þannig að fjölgun nýrra starfa. Reynslan ætti að kenna okkur að sígandi lukka er best. Virðulegi forseti. Að svo mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjárln.

Herra forseti. Hæstv. fjmrh. skaut sér fram hjá því að ræða ýmis áform og aðgerðir ríkisstjórnarinnar í ræðu sinni um fjárlagafrv. þegar hann talaði um velferðarkerfið. Ég má því til með, þó að ég komi hér í stólinn beint á eftir, að nota andsvarsformið til að fá svar við eftirfarandi spurningu: Er hæstv. ráðherra sammála þeirri fullyrðingu að vaxtatekjur skerði tekjutryggingu margra eldri borgara frá og með 1. sept. sl. og þar af leiðandi verði að hluta um að ræða tvísköttun vaxtatekna eldri borgara? Getur verið að þetta sé á sama tíma og verið er að ræða um að treysta velferðarkerfið?

Virðulegi forseti. Hv. þm. spurði spurninga sem var svarað þegar fjárlög yfirstandandi árs voru til umræðu, í desember í fyrra. Þá var samþykkt á hinu háa Alþingi að fara þá leið sem hv. þm. benti á en frestað þar til 1. sept. vegna þess að þá lágu fyrir skattframtöl sem gáfu upplýsingar um tekjur fólks á sl. ári. Hugmyndin er sú og er auðvitað einföld þegar á hana er horft að tekjur, hverju nafni sem þær nefnast, skerði með sama hætti eða svipuðum tryggingar frá Tryggingastofnuninni þannig að ekki sé gerður verulegur munur á því hvort fólk fær tekjur af hlutabréfum, skuldabréfum eða fjármagni sem það á í bönkum og hinu að fólk hafi tekjur af vinnu við venjuleg störf í atvinnulífinu eins og að grafa skurð eða vinna í Sementsverksmiðju ríkisins, svo ég taki tvö dæmi. Þessi aðgerð fjallar fyrst og fremst um það. Ég hélt satt að segja að menn áttuðu sig á því að það væri ekki eðlilegt að sumar tekjur, tekjur þeirra sem jafnvel hafa getað safnað verulegum fjármunum eða eignast verulega fjármuni í bönkum eða í hlutabréfum eða skuldabréfum, ættu að hafa önnur og minni áhrif en tekjur sem fólk hefur með öðrum hætti. Um þetta hélt ég að væri gott samkomulag. Satt að segja sögðu ýmsir stjórnarandstæðingar í fyrra að þeir teldu þetta vera eðlilegt ef á síðasta þingi yrðu samþykkt lög um fjármagnstekjuskatt. Þau lög hafa nú verið samþykkt og taka gildi um næstu áramót.

Herra forseti. Fjármagnstekjuskattslögin voru þvinguð í gegn með meiri hluta ríkisstjórnarinnar. Þau voru sett í gegn gegn vilja stjórnarandstöðunnar sem var öll á móti. 
            

Þetta er rangt.

Ég spyr því enn: Er það ekki rétt að þetta eru einu þjóðfélagsþegnarnir, lífeyrisþegar sem hafa vaxtatekjur, sem þurfa að greiða skatt, skerðingu á lífeyrisgreiðslum eða tvísköttun á tímabilinu frá 1. sept. til 1. jan.? Ég veit ekki um annan þjóðfélagshóp sem þarf að greiða skatta af þessum tekjum. Ég ítreka þessa spurningu og vonast eftir svari. Þetta er eini hópurinn sem þarf að greiða þessa skatta.

Virðulegi forseti. Ég ætla að ítreka það að hér er ekki um skatta að ræða. Hér er um það að ræða að tekjur, þessar tekjur eins og aðrar tekjur, skerði tryggingabætur sem koma úr ríkissjóði. Það er ekki skattur. Það stendur sem ég sagði fyrr að menn verða að átta sig á því að áður var gerður munur á því hvaðan tekjurnar komu. Svo kemur hv. þm. og ber sér á brjóst, nýkominn úr sumarfríi, og segir: ,,Stjórnarandstaðan var á móti fjármagnstekjuskattinum.`` Ég ætla að minna hv. þm. á það að fulltrúi Alþfl. sat í nefnd sem komst að samhljóða niðurstöðu og var sammála um að leggja fjármagnstekjuskattinn á. Svona geta menn gleymt jafnvel á einu sumri.

Hæstv. forseti. Ég byrja á að taka undir með hv. þm. Gísla S. Einarssyni um þá réttmætu gagnrýni að lífeyrisþegar séu látnir bera byrðar af fjármagnstekjuskatti öðrum fremur. Ég vil taka undir þá réttmætu gagnrýni sem hann kom með og þá ábendingu að stjórnarandstaðan þegar á heildina er litið var mjög andvíg þessari skattlagningu. En það var fróðlegt að heyra hæstv. fjmrh. leggja að jöfnu í ræðu sinni niðurskurð til velferðarmála á Íslandi annars vegar og í Svíþjóð hins vegar. Staðreyndin er að sjálfsögðu sú að hér er ekki um sambærilegar stærðir að ræða, ekki sambærilegar efnahagsstærðir, ekki sambærilegar þjóðhagsstærðir, og félagslega eru áhrifin engan veginn sambærileg. Það sem ég vildi spyrja hæstv. ráðherra um --- og ég tel að það sé mjög mikilvægt að það komi fram strax í upphafi umræðunnar --- er hvort ég hafi heyrt það rétt að ekki verði gengið frá reglum sem skuli gilda um viðbótarlaun í launakerfi hjá starfsmönnum ríkisins fyrr en að loknum kjarasamningum. Ég minni hæstv. fjmrh. á að þessar reglur hafa hingað til gengið undir ákveðnu vinnuheiti. Það vinnuheiti er kjarasamningar. Það er undarlegt ef það á ekki að ganga frá kjarasamningum fyrr en að loknum kjarasamningum. Ég held að það sé nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. skýri mál sitt betur. Að lokum, hæstv. forseti. Það var fróðlegt að heyra hæstv. fjmrh. Íslands tala um nauðsyn þess að stofna til þjóðarsáttar á Íslandi. Hann vitnaði til Danmerkur og Írlands um hversu vel hefði tekist til þar. Hér talaði einn af oddvitum ríkisstjórnar sem keyrði hvert lagafrv. á fætur öðru í gegnum þingið gegn vilja verkalýðshreyfingarinnar. Í því fjárlagafrv. sem hér hefur verið lagt fram er opnað á frekari valdstjórn. Hér segir t.d., með leyfi forseta, á bls. 227 í fjárlagafrv. að fjmrh. er gefin heimild til að leggja niður tímabundið eða til lengri tíma starfsemi ríkisstofnana. Honum er heimilt að leggja niður starfsemi ríkisstofnana. Er ekki nauðsynlegt við upphaf umræðunnar að fá nánari skýringar á því hvað hér er átt við? Hvers konar valdstjórn er hér verið að opna á, hæstv. forseti?

Virðulegi forseti. Þegar vitnað var til Svíþjóðar var það gert vegna þess að verið var að benda á nauðsyn þess að við borguðum velferðarkerfið með fjármunum sem við höfum tiltæka í dag en tækjum þá ekki að láni. Það eiga þessar þjóðir sammerkt að hafa þurft á undanförnum árum að reka ríkissjóð með halla sem þýðir að m.a. velferðarkerfið er rekið fyrir lánsfé. Slíkt gengur ekki upp. Þá spurði hv. þm. hvort það væri virkilega meiningin að geyma svokölluð viðbótarlaun þar til eftir kjarasamninga. Hugmynd mín er sú að það eigi að gera. Ég tel að það sé skynsamlegt. Ég ítreka það sem ég hef sagt fyrr í ræðunni og sagði í fyrra að ég tel einnig eðlilegt að um þessi mál verði haft samráð við forustumenn starfsmanna ríkisins. Ég ítreka það hér og nú og það sé meira virði að gera það heldur en að flýta þessu ákvæði, enda minni ég hv. þm. á að hann og margir aðrir þingmenn voru mikið á móti þessu ákvæði þannig að ég trúi því ekki að hv. þm. sé að koma hingað upp og biðja mig um að flýta því sem hann var mest á móti. Í þriðja lagi er það rétt að við sjálfstæðismenn höfum og reyndar ríkisstjórnin öll stutt þjóðarsátt. Meira að segja þegar Sjálfstfl. var í stjórnarandstöðu í upphafi árs 1990 tók hann ábyrgt á málum og sagði: ,,Við styðjum þjóðarsátt. Við styðjum sátt milli launþega, vinnuveitenda og ríkisins til að ná verðbólgunni niður.`` Það gerðum við í stjórnarandstöðu og þetta gerðu flestir. Það var hins vegar áberandi hverjir sátu eftir. Einn þeirra var hv. þm. Ögmundur Jónasson og samtök hans, BSRB.

Hæstv. forseti. Ég held að hæstv. fjmrh. þurfi að skýra nánar hvað hann á við. Hvenær var það sem BSRB og sá sem hér stendur stóðu eftir þegar boðað var til eða reynt að stuðla að þjóðarsátt í landinu? Ég vil minna hæstv. ráðherra á að ríkisstjórnin hefur meinað stórum hluta launamarkaðarins að koma að tillögusmíð þegar öðrum samtökum eða hluta vinnumarkaðarins hefur verið opnuð slík leið. Ég vil t.d. benda á í því efni varðandi fjármagnstekjuskattinn að þar áttu fulltrúar opinberra starfsmanna enga fulltrúa og komu þar hvergi að máli þannig að ég held að hæstv. ráðherra þurfi að skýra nánar hvað hann á við. En varðandi viðbótarlaunin, þá er það rétt að ég var andvígur þeim og á meðal annarra margra þingmanna andvígur þessu ákvæði laganna, en ég tel mjög mikilvægt að frá þessum málum verði gengið hið allra fyrsta. Ítrekað höfum við í sumar, fulltrúar launafólks, farið fram á það við ríkisstjórnina, farið fram á það við fjmrh. að hann geri grein fyrir því hvaða hugmyndir hann hefur í þessum efnum. Ef hann er tilbúinn að semja um þessi efni þá er nauðsynlegt að upplýsingar þar að lútandi komi fram hér og nú.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. að fjármagnstekjuskattsfrv. var undirbúið af öðrum aðilum en \mbox{BSRB.} Það er hárrétt. Að því máli komu hins vegar fulltrúar bæði VSÍ og ASÍ. Varðandi viðbótarlaunin þá er það líka ætlan mín að unnið verði að því sem allra fyrst. En ég hygg að það sé raunsætt að álíta að það verði ekki hægt að koma því kerfi á fyrr en eftir að kjarasamningum lýkur og þá geri ég auðvitað ráð fyrir því að þeim kjarasamningum ljúki sem allra fyrst eða um eða upp úr áramótum. Dragist það hins vegar fram eftir ári, sem auðvitað gæti gerst og hefur oft gerst áður, þá lítur málið auðvitað öðruvísi við.

En verður um þetta samið?

Það verður ekki um þetta samið. Þetta eru lög og heimildin er hjá ráðherra og einstökum aðilum eins og fram hefur komið og við höfum margoft rifist um, gerðum í allan fyrravetur. En það verður haft samráð við forustumenn starfsmanna ríkisins  Varðandi fjármagnstekjuskattinn þá var ekki bara haft samráð við aðila vinnumarkaðarins heldur bókstaflega sömdu þeir ásamt öðrum frv. sem lá fyrir og var samþykkt á síðasta 

Hæstv. forseti. Ræðan sem hér var flutt vekur kannski mesta athygli fyrir það sem ekki var í henni sagt. T.d. minntist hæstv. fjmrh. ekki einu orði á niðurskurðinn til menntamála og það sem þar er að gerast. Hins vegar var nokkuð athyglisvert að hlusta á hugleiðingar hans um framtíðina og framtíð velferðarkerfisins þótt ekki væri ég sammála öllu því sem þar kom fram. En það er heldur óvenjulegt að menn séu aðeins að líta til framtíðar úr þessum ræðustól. Það er tvennt sem mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra um. Það er annars vegar setning sem er að finna í ræðu hans og er reyndar að finna einnig óbreytta í sjálfu fjárlagafrv. á bls. 232, þar sem sagt er að uppi séu ,,áform um breyttar áherslur í rekstri fjölmargra ríkisstofnana með hliðsjón af stórstígum framförum í samgöngum og fjarskiptum og samkeppni við einkaaðila. Líkt og á einkamarkaði munu þjónustusvæði stækka og stofnanir verða færari til að sinna hlutverki sínu þótt þeim fækki.`` Ég spyr hæstv. fjmrh.: Hvað þýðir þetta? Hvaða áform eru uppi um fækkun ríkisstofnana og breytt hlutverk sem ráðast m.a. af samgöngum og fjarskiptum? Í öðru lagi langar mig að vekja athygli á því að í mínu pósthólfi í dag var að finna stjórnsýsluendurskoðun á Húsnæðisstofnun ríkisins, skýrslu frá Ríkisendurskoðun og þar er m.a. bent á hina slæmu stöðu Byggingarsjóðs verkamanna. Þar segir m.a. með leyfi forseta: ,,Sé tekið mið af stöðunni í lok síðasta árs og jafnframt að útlánum sjóðsins yrði hætt nema að því er varðar endursöluíbúðir stefnir í að eigið fé hans verði upp urið skömmu eftir aldamót miðað við 5% vexti á lántökum. Séu eignir og skuldir núvirtar benda útreikningar til að nú vanti um 4--5 milljarða kr. í sjóðinn.`` Ég vil spyrja hæstv. fjmrh.: Hvers vegna er ekkert á þessu tekið núna? Ætla menn virkilega að stefna Byggingarsjóði verkamanna áfram í algert óefni?

Virðulegi forseti. Varðandi menntamálin fyrst skal það tekið fram að við teljum okkur vera að efla menntun í landinu og menningu á næsta ári með fjárlögunum. Í fyrsta lagi lætur ríkið sveitarfélögunum í té heimanmund með grunnskólanum sem nemur 300--400 millj. kr. Þá leggur ríkið fram 265 millj. kr. árlega næstu fimm árin til skólaframkvæmda til að tryggja einsetningu grunnskólans. Ég minni á ný lög um framhaldsskólann sem koma að fullu til framkvæmda árið 2000. Það er aukið námsframboð á háskólastiginu. Um er að ræða fjarnám, leikskólakennaranám, nám í matvælafræði við Háskólann á Akureyri. Loks fara 260 millj. kr. til aukins framlags vegna vísindasamstarfs á vegum Evrópubandalagsins sem er stórkostleg hækkun og gefur mikla möguleika. Þegar minnst er á stofnanir á bls. 232, þá er hér átt við stofnanir eins og skólastofnanir, sýslumenn, sjúkrahús og skattstofur svo ég nefni dæmi. Hugmyndin er sú að reyna að fækka stofnunum. Það þýðir ekki endilega að þjónustan hverfi á stöðunum heldur að stofnununum fækki þótt vinnustöðvarnar séu kannski jafnmargar og áður. Um Byggingarsjóð verkamanna skal það tekið fram að á sínum tíma töldum við okkur hafa náð utan um hann. Ég man eftir því þegar ég kom í fjmrn. 1991, að þá voru þau mál í miklum ólestri. Það sem ákveðið var að gera var að hafa fullt samræmi á milli útlána og þess sem ríkissjóður lagði fram á hverjum tíma. Nú hefur það hins vegar gerst að byggingarsjóðnum hefur vegnað illa af margvíslegum ástæðum, m.a. þeim að það hefur reynst erfitt að koma íbúðum út og það eru stórkostlegar skuldir sem hafa safnast hjá sveitarfélögunum við sjóðinn. Það er hugmynd félmrh. að taka sérstaklega á þessu máli og ég hygg reyndar að sú stjórnsýsluendurskoðun sem nú liggur fyrir verði ágætur grundvöllur til þess að gera breytingar að þessu leyti og mörgu öðru leyti hjá Húsnæðisstofnun ríkisins.

Hæstv. forseti. Varðandi Byggingarsjóð verkamanna, þá var bent mjög sterklega á það við afgreiðslu fjárlaga í fyrra að þarna væri vandi sem þyrfti að taka á og hann er enn til staðar. Ég vil taka undir að það er mjög nauðsynlegt að taka á þessu máli. Þarna stefnir í óefni. Varðandi fækkun stofnana, þá hefur hæstv. ráðherra hér með upplýst hvað þarna er átt við sem er ekki annað en það sem reyndar er nefnt í sjálfu fjárlagafrv. Ég vil þó rifja upp að það hefur gengið afar þunglega á undanförnum árum að ná fram slíkum breytingum og vil ég heita ráðherra stuðningi mínum hvað ýmislegt varðar í þeim efnum því að það er alveg greinilegt að við Íslendingar þurfum að taka á okkar yfirbyggingu þó það þurfi auðvitað að vega og meta hvar á að skera niður. Ég hef ekki tíma til þess að fara út í menntamálin en ég vil þó minna á að í fjárlagafrv. er að finna mjög sársaukafullan niðurskurð hjá framhaldsskólanum. Ég held að það kunni ekki góðri lukku að stýra að taka einn þátt út úr og skera á einum stað en auka á öðrum. Þarna þarf að ríkja samræmi og niðurskurðurinn í framhaldsskólunum kemur að sjálfsögðu niður á háskólamenntun síðar meir.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins ítreka það sem ég sagði um menntamálin að í frv. er ekki einungis verið að tala um niðurskurð heldur er einnig um að ræða verulegan útgjaldaauka til viss hluta skólakerfisins og ég held að að öllu samanlögðu sé nokkuð vel haldið á menntamálunum í þessu frv. Þá vil ég í lokin einungis þakka hv. þm. fyrir það að lýsa yfir stuðningi við þau markmið frv. að reyna að draga nokkuð úr yfirbyggingunni þannig að meiri fjármunir verði til annarra þarfa sem við þurfum auðvitað að sinna líka. Ég er hv. þm. þakklátur fyrir hennar stuðning.

Herra forseti. Að gefnu tilefni vil ég geta þess að ég hef ekki fengið neitt lengra sumarfrí en hæstv. ráðherra. En við höfum nú hlýtt á boðskap hans. Hann boðar fjárlagafrv. með tekjuafgangi fyrir árið 1997. Því ber að sjálfsögðu að fagna. Það hefur ekki gerst fyrr í hans tíð. Ef til vill má vonast til þess að hann komi til þeirra sem þurfa betri kjör. En þegar farið er ofan í kjölinn á frv. kemur ýmislegt í ljós sem skyggir á þá áætlun sem frv. gerir ráð fyrir. Sá árangur sem gert er ráð fyrir að ná er m.a. 1,5 milljarðar í tekjuafgang. Eðlilegt er og rétt að menn lýsi ánægju sinni með þetta atriði. En þegar málin eru skoðuð betur hljóta að renna á menn tvær grímur þegar stilla má upp tekjuafgangi nákvæmlega á móti tekjuskerðingum til ellilífeyrisþega og öryrkja upp á 120 millj., skerðingu í Framkvæmdasjóð fatlaðra upp á 255 millj. og samdrætti í húsnæðiskerfinu upp á einn milljarð. Þetta er sama upphæð og hæstv. ráðherra ætlar að vera með í tekjuafgang. Aldraðir bótaþegar verða að þola meiri kjaraskerðingu en nokkrir aðrir þjóðfélagsþegnar í formi skerðingar á bótum, með aukinni kostnaðarþátttöku við lyfjakaup og einnig með skerðingum sem komu til framkvæmda 1. sept. og til viðbótar fá þeir sem einhverja aura hafa lagt til hliðar á sig fjármagnstekjuskatt um næstu áramót. Mér finnst lítið til reikningskúnsta fjmrh. og hans meistara koma þegar þessu ljósi er varpað á gerðir þeirra. Það er skuggalegt að það má lesa með berum orðum í framlögðu frv. að hagvaxtaraukninguna má rekja til aukinna þjóðarútgjalda, mestmegnis til skuldasöfnunar heimilanna. Skýra má 5,5% hagvöxt að nokkru leyti með því að í trú á góðærið hafa margir fengið sér far á 1. klassa á hringekju verðlagsþróunar í von um betri tíð í samræmi við góðærisumræðu á liðnu ári. Skuldaaukning heimilanna er um 11,5% frá júní 1995 til júní 1996. Hugsanlegt er að skuldaaukning heimilanna verði nálægt 20% á árinu 1996 ef það er notað í heild sinni sem viðmiðun. Þetta tel ég vera alvarlegt mál. Ég veit ekki hvort það er eftirsóknarvert þegar þetta er skoðað að Ísland sé í hópi OECD-ríkja þar sem hagvöxtur er mestur. Staða okkar er þannig að skuldir ríkisins eru nálægt því að vera helmingur þjóðarframleiðslunnar. Það er stefnt að lækkun þessa hlutfalls og ber að fagna því ef það gengur eftir. Menn vonast eftir eða setja sér það mark að útgjaldaaukning verði aðeins um 2,5%. Þótt ekki séu markmiðin háleit má samt fagna þessum áformum. Hagvöxtur á árinu 1996 er áætlaður 5,5% sem er hátt hlutfall og á árinu 1997 er gert ráð fyrir 2,5% hagvexti. En það vekur áhyggjur að hagvöxtur er áætlaður að hluta vegna enn aukinnar skuldaaukningar heimilanna þar sem búast má við æ fleiri gjaldþrotum og hörmungum í fjölskyldunum í kjölfar skuldsetninganna. Með öðrum orðum, hvernig í ósköpunum ætlar ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, hæstv. forsrh., að reka Ísland hf. ef hún ræður ekki við að stjórna í góðærinu og vorinu sem hefur verið boðað í sífellu síðasta ár? Fyrirmælin má lesa beint og á milli línanna í fjárlagafrv. 1997 um að launahækkanir verði ekki meiri en 3,5%. Herra forseti. Ég tel að menn verði að stjórna af hógværð í þessu tilliti. Láglaunastéttirnar verða að fá umtalsverðar kjarabætur og það verður að koma í veg fyrir að launaskrið fari upp um allan launastigann. Það getur e.t.v. verið að unnt sé að ræða um tiltölulega lága prósentutöluhækkun ef nógu mikið fer til þeirra lakast settu og nógu lítið til þeirra með hæstu launin. Herra forseti. Flutningur grunnskóla frá ríki til sveitarfélaga er málefni sem er ástæða til að geta um sem eðlilegan gjörning í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Ég hef þá skoðun að rétt sé að flytja verkefni til sveitarfélaganna í eins miklum mæli og mögulegt er eftir góðan undirbúning. Eðlilegur tekjuflutningur þarf að fylgja með og athuga þarf gaumgæfilega tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga þegar tilflutningur verkefna á sér stað. Ég lýsi yfir áhyggjum af fækkun kennslustunda, sem er um 3% að meðaltali, til nemenda. Vel má vera að menn geti hagrætt þannig að kennslumagn skili sér til nemenda þrátt fyrir þessa fækkun kennslustunda en ég tel að ástæða sé til að skoða það mjög vel hvernig til tekst eftir þetta fyrsta ár. Ég hefði gjarnan viljað sjá í frv. einhverjar áherslur sem hvetja til sameiningar sveitarfélaga. Þjónusta af hálfu sveitarfélaga er mjög mismunandi þó öllum beri þeim skylda til að veita hana. Nauðsynlegt er til að efla sveitarstjórnarstigið, jafna tekjur með sameiningu samliggjandi sveitarfélaga sem eru með mismunandi tekjur og ófullkomið þjónustustig. Alvarlegasta atriðið í þessu fjárlagafrv. er að ekki er tekið á því hvernig stöðugri aukningu kostnaðar í heilbrigðisþjónustunni skuli mætt, svo sem af lyfjum. Stefna hæstv. ríkisstjórnar í heilbrigðismálum er heldur ekki ljós. Á þessu ári, 1996, er reiknað með 2,7 milljarða halla á ríkissjóði. Þar af er hallinn af heilbrigðismálum um það bil 1.400 millj. kr. Aukin fjárþörf vegna sjúkratrygginga er um 900 millj. kr. sem skýrist að verulegu leyti af tilflutningi kostnaðar frá sjúkrahúsunum til Tryggingastofnunar ríkisins. Samkomulagið um verkaskiptingu sjúkrahúsanna í Reykjavík hefur í för með sér viðbótarfjárveitingu sem nemur 430 millj. kr. til þeirra. Þrátt fyrir þetta samkomulag kemur í ljós að grípa á til harðari aðgerða en nokkru sinni fyrr og má í því sambandi vitna til tilflutnings vistmanna á Arnarholti. Í dag og á morgun er boðað til harkalegra lokunaraðgerða á deildum Sjúkrahúss Reykjavíkur um lengri og skemmri tíma á komandi mánuðum og árum. Hverjar verða svo afleiðingarnar? Afleiðingarnar verða lengri sjúkrabiðlistar, meiri lyfjakostnaður, aukin útgjöld Tryggingastofnunar og heildarniðurstaðan er þjóðhagslega óhagkvæm. Ég tel að sterkar líkur séu á því að umtalsverða upphæð vanti til heilbrigðismála, a.m.k. einn milljarð, ef mæta á þeirri knýjandi nauðsyn sem er til staðar í málaflokknum og í uppsöfnuðum vanda. Það er e.t.v. unnt að finna stjórnunarlegan árangur í frv. í efnahagsmálum. Auknar tekjur eru grunnurinn að framlagningu frv. án halla. Aðgerðir til að tryggja stöðugleika voru unnar í samstjórn Alþfl. og Sjálfstfl. á síðasta kjörtímabili. Sitjandi ríkisstjórn nýtur þeirra verka. Í því liggur árangurinn. Auknar tekjur ríkisins eru vegna ytri aðstæðna ásamt aukinni skattheimtu í formi þjónustugjalda, hagstæðum skilyrðum í sjónum og mikilli sókn á úthafsveiðisvæðin. Herra forseti. Ég nefndi lyfjakostnað fyrr í máli mínu. Þjóðin, sem eldist hratt, hefur þurft meira af lyfjum ár frá ári. Samt ætla menn að lækka lyfjakostnað um 400 millj. kr. Hvernig ætlar hæstv. ríkisstjórn að framkvæma það? Dettur nokkrum svar í hug? Meiningin er að gera það með útboðum, aukinni samkeppni í lyfjainnflutningi og sölu lyfja með samningum. Hefði einhverjum dottið í hug að Framsfl. ætti eftir að nota þessa möguleika, flokkurinn sem barðist gegn auknu frelsi og samkeppni í lyfjasölu og lyfjainnflutningi? Hann ætlar núna að ná inn 400 millj. á þessum grundvelli. Þetta er kannski undir leiðsögn hæstv. fjmrh. En útfærslan er ekki sjáanlega í frv. Þau eru orðuð í frv. einhvern veginn á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Stefnt er að því að settar verði nýjar reglur um verðlagningu lyfja með greiðsluþátttöku trygginga.`` Svo mörg eru þau orð, herra forseti. Enga nánari útfærslu er að finna í frv. nema að fyrirhugað er að ráðast í gæða- og kostnaðarkynningu fyrir lækna sem vísa á lyf og gefa út nýja lyfjalista sem greiðsla almannatrygginga miðast við. Hverju á það svo að skila? Ég spyr. Til viðbótar við þetta eru áform um að lækka tannlæknakostnað um 80 millj. með hertu eftirliti eins og stendur orðrétt. Með öðrum orðum, enn á að takmarka kostnaðarþátttöku ríkisins við tannviðgerðir og í þessu felst að mínu mati einnig ásökun á tannlækna um misnotkun. Ein alvarlegasta breytingin í efnahagslífinu frá fyrra ári er aukinn viðskiptahalli vegna aukinnar neyslu. Spá um að jafnvægi náist ekki fyrr en um aldamót gefur tilefni til að brýna stjórnvöld til að gá vel að sér. Í fjárlagafrv. er að finna ýmislegt forvitnilegt sem er sett fram en ekki er mikið um skýringar við þau orð. Því vil ég spyrja hæstv. fjmrh. með leyfi forseta: Hvað er átt við í kaflanum um samkeppnisstöðu atvinnulífs á bls. 235 í frv. með orðunum: ,,Einnig eigi að opna fyrir erlendar fjárfestingar og auka sem mest frelsi í viðskiptum, ekki síst innflutning.`` Hvers konar innflutning er um að ræða? Eru það landbúnaðarafurðir sem átt er við? Einnig spyr ég: Hvar á að opna fyrir erlendar fjárfestingar? Er það t.d. í sjávarútvegi? Ef svo er þá ber að fagna því. En ég spyr um þetta. Hvað er átt við með orðunum, með leyfi forseta: ,,Reynt verði eftir megni að skapa markaðsaðstæður í ríkisrekstri, t.d. með þróun innri markaðar og þjónustugjöldum.`` Fróðlegt væri að fá svar við því hvað þetta ber með sér. Því ber að fagna að menn telja sig vera að stjórna á þeim grundvelli að jafnvægi verði náð í ríkisfjármálum með stöðugleika. Þingflokkur jafnaðarmanna vill ekki kollsteypur. Þingflokkur jafnaðarmanna vill nýta efnahagsbatann skynsamlega. Þingflokkur jafnaðarmanna mun vinna gegn því að verðbólgan fari aftur á skrið. Það eru betri aðstæður en á undanförnum átta árum til að ná árangri í meðferð ríkisfjármála. En það virðist vera sem svo að vandinn ætli að vaxa ríkisstjórninni yfir höfuð og eru ýmis þenslueinkenni sjáanleg eins og ég hef áður nefnt í ræðu minni. Af því höfum við áhyggjur í þingflokki jafnaðarmanna. Herra forseti. Ríkisstjórnin verður að hafa áhrif um að mæta kröfum þeirra sem lökust hafa kjörin og bæta þau verulega. Ríkisstjórnin verður í samráði við aðila vinnumarkaðarins að setja hömlur á að launaskrið berist upp allan launastigann. Ég lýsi því yfir að ég mun styðja slíkar aðferðir ef menn hafa í sér döngun til alvörustjórnunar á þessu sviði. Ég fullyrði að þörf er á að setja hömlur á launaskrið til að koma í veg fyrir verðbólgu en fyrst þarf að lyfta lægstu laununum verulega og gefa einstaklingunum, hvernig svo sem þeir eru settir, möguleika á að lifa af lágmarkslaunum eða lágmarksbótum sem nægja til nauðþurfta, þ.e. fyrir fæði, fyrir húsnæði, fyrir fatnaði og fyrir öryggisbúnaði, svo sem síma, útvarpi og sjónvarpi. Lágmarkslaun duga ekki fyrir þessum liðum. Herra forseti. Þessi umræða um frv. til fjárlaga er sett upp þannig að stjórnarliðar hafa verið með í undirbúningi og umræðum um frumvarpssmíðina eins og eðlilegt er og hafa fjallað meira og minna um einstaka liði frv. á undanförnum vikum. Stjórnarandstaðan hefur haft frv. undir höndum eina helgi og er því ólíku saman að jafna hvað menn hafa góðan tíma til undirbúnings fyrir umræðuna. Ég tel mjög athugandi að frv. sé til skoðunar í a.m.k. 10 daga fyrir 1. umr. þannig að tími gefist til þess fyrir fjárln. að fara nákvæmlega yfir grundvallaratriði og breytingar á milli ára. Slík vinnubrögð gætu flýtt meðferð frv. á Alþingi. Frv. fer til frekari umfjöllunar fjárln. að lokinni 1. umr. Ástæða er að sjálfsögðu til að ræða einstaka liði frekar en við sjáum til þegar fram líður hvernig á þeim málum verður tekið. Ég má til með, herra forseti, að fagna því að horfur í atvinnumálum eru betri en búist var við. Þó má lítið út af bera í þeim málum. Ég minni á að núna þegar kvótaárið er nýhafið er verið að segja upp fiskvinnslufólki, t.d. í kjördæmi hæstv. félmrh., svo að tugum skiptir en á sama tíma var verið að veita atvinnuleyfi fyrir 70 útlendinga í gær. Það er staðreynd að það eru 555 mönnum færra á atvinnuleysisskrá núna en á sama tíma fyrir ári. Ef ég man rétt er reiknað með að eðlileg fjölgun á vinnumarkaði sé um það bil 1.500 manns á ári. Alvarlegustu atriðin varðandi atvinnuleysið hér á landi er langtímaatvinnuleysi. Fjöldi atvinnulausra hefur ekki verið í vinnu árum saman. Það er, herra forseti, mjög alvarlegt. Það er mjög alvarlegt. Í þjóðhagsspá er gert ráð fyrir svipuðum sjávarafla og á árinu 1997. Vitaskuld er reiknað með aukningu á þorskafla af heimamiðum. En hverjar, hæstv. ráðherra, eru áætlanir um afla af Flæmska hattinum, af Reykjaneshrygg og úr Smugunni? Þessum spurningum beini ég til hæstv. fjmrh. og ég reikna með að hann svari nú þegar á eftir. Í spá sem gerð var 1996 var gerð grein fyrir tekjum af sjávarafla af þessum umræddu veiðisvæðum. Hversu mikill afli er í tekjugrunni ríkissjóðs af þessum svæðum? Herra forseti. Því ber að fagna eins og kom áðan fram í ræðu hæstv. fjmrh. að frv. um fjárreiður ríkisins verður lagt fram á næstu dögum. Stjórnarandstaðan var á síðasta þingi reiðubúin að greiða fyrir umræddu frv. eins og það var þá. En af einhverjum ástæðum sáu stjórnarflokkarnir einhver rök fyrir því að draga þetta mál til baka. Ég tel að það verði að gera enn meiri breytingar til batnaðar í meðferð ríkisfjármála. Ég vona að frv. beri það með sér að það fái góða afgreiðslu á okkar virðulega Alþingi. Ástæða er til að rekja frekar ýmislegt af því sem er sett fram í þessu frv. Með leyfi forseta, vil ég spyrja hæstv. fjmrh. hvað átt er við í lið 1.4 á bls. 233 þegar sagt er: ,,Lykilorðið í þessari þróun er aukið frelsi í viðskiptum, jafnt með vörur, þjónustu og fjármagn. Á flestum sviðum hefur hömlum verið aflétt og höftum, boðum og bönnum verið ýtt úr af borðinu.`` Hver eru helstu bönnin sem eftir standa og koma í veg fyrir betri afkomu ríkissjóðs? Ég vil gjarnan fá að heyra svör við þeirri spurningu sem ég tel ákaflega mikilvæga. Á bls. 235 segir, með leyfi forseta: ,,Mikilvægasta verkefnið er að lækka ,,jaðarskattana``, bæði sjálft tekjuskattshlutfallið og ,,jaðaráhrif`` ýmissa bótagreiðslna.`` Hver eru áformin, hvernig ætla menn að ná þessu fram? Eru tillögur þar að lútandi tilbúnar? Ég spyr einnig um þetta. Gaman er að velta fyrir sér orðalagi á þessu frv. Kannski rétt að geta um það að sagt er að reynslan ætti að kenna okkur að sígandi lukka sé best. Fer það sem sígur ekki niður? Það sem stígur fer upp. Það er spurning hvernig á að orða þetta. Þetta er svolítið kátlegt orðalag. Það má líka velta fyrir sér ýmsu öðru í orðalagi þessa ágæta frv. Hér stendur m.a.: ,,Síðast en ekki síst hefur vöxtur í lántökum ríkisins dregist verulega saman.`` Vöxtur í lántökum ríkisins hefur dregist verulega saman. Skondið orðalag. Hvað er átt við með þessu? Þær jukust um 4,4% á helmingi þessa árs samanborið við 8,4% á sama tíma í fyrra. Það er ýmislegt í þessu frv. sem skilst kannski en er kátlegt. Herra forseti. Ég vonast eftir svari nú þegar ég lýk máli mínu við þeim spurningum sem ég hef beint til hæstv. fjmrh. Ég er sannarlega ósáttur við að ráðherra sá sér ekki fært að vera við allan tímann meðan ég átti við hann orðastað. Spurningum mínum var fyrst og fremst beint til hans.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi gefst ekki tækifæri til þess í stuttu andsvari að svara öllum þeim spurningum sem fram komu en það verður að sjálfsögðu gert í síðari ræðu minni í dag. Ég vil fyrst segja að þegar minnst er á Framkvæmdasjóð aldraðra er minna sem gengur til rekstrar úr þeim sjóði á næsta ári en í ár. Þegar litið er til orðsins ,,innflutnings`` á bls. 235 stendur það auðvitað eins og nokkurs konar hortittur einn og sér. Þetta skýrði ég í framsöguræðu minni. Það sem fyrst og fremst er átt við er frelsi í viðskiptum, bæði innan lands og á milli landa. Innflutningur gæti þess vegna átt við landbúnað eins og aðrar vöru ef í það er farið til að gleðja hjarta hv. fyrirspyrjanda. Þegar skapa á markaðsaðstæður, innri markað --- innri markaður ætti nú að vera alþýðuflokksmönnum kær, það er sama hugtak og notað er í Evrópusambandinu --- er átt við að menn greiði með einhverjum hætti fyrir viðskipti sem eiga sér stað á milli stofnana með þjónustugjöldum þannig að það komi fram hver raunverulegur kostnaður er. Varðandi það hvað sé inni í grundvelli tekna og gjalda í þjóðhagsáætlun er að finna upplýsingar um það, sem ég hef ekki tíma til að fara í, en ég get bætt við vegna spurningarinnar um viðskiptamálin að það má benda á bls. 233 þar sem rætt er um árangur efnahagsstefnunnar. Varðandi aflabrögð er það ekki fjmrn. sem metur hvaða afli er í pokanum heldur er það Þjóðhagsstofnun. Við byggjum auðvitað á þjóðhagsspám Þjóðhagsstofnunar eins og við höfum gert á undanförnum árum. Upplýsingar um það er að finna í þjóðhagsyfirliti.

Herra forseti. Ég þakka fjmrh. fyrir að koma upp og svara örlitlu af þeim spurningum sem ég setti fram. Ég get lýst því yfir að mér heyrist að við séum nokkuð sammála um hvað orðið frelsi merkir. Ég tel að það sé grundvallaratriði að hér ríki frelsi í viðskiptum. Það kom fram í orðum hæstv. ráðherra að svo er. Það er fátt um svör við þeim alvarlegri spurningum sem lúta að kjörum almennings. Það eru almenn svör sem koma í því efni og kannski ekki hægt að ætlast til að þau verði fleiri á þessari stundu. En fjárlagafrv. ber með sér að það er stefna hæstv. ríkisstjórnar að launahækkanir skuli ekki verða meiri en 3,5%.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi vil ég segja að það er misskilningur af hálfu hv. þm. að það sé ákveðið í fjárlagafrv. að launahækkun verði ekki nema 3,5%. Eins og mjög glögglega kemur fram í þjóðhagsáætlun Þjóðhagsstofnunar er það tilbúin tala. Hún er fundin út með þeim einfalda hætti að aflað er upplýsinga hjá alþjóðastofnunum og erlendum ríkisstjórnum um það hvernig kaupgjald og verðlag þróast í þeim löndum. Síðan er sett niður sú tala sem gerir viðskiptalega og samkeppnislega stöðu Íslands jafna á næsta ári og hún er í ár. Það er talan 3,5%. Þetta er ekki flóknara en það. Í þessari tölu felst engin yfirlýsing um það hvað eigi að greiða í laun á næsta ári umfram það sem gerist á yfirstandandi ári. Vegna þess að hv. þm. sagði að ég hefði ekki svarað spurningunni um skuldastöðu heimilanna eða um heilbrigðismálin og það sem varðaði almenning þá er það rangt. Ég fjallaði í ræðu minni fyrr í dag mjög ítarlega um þessi mál. Ég hef auðvitað áhyggjur af því eins og hv. þm. --- ég heyrði að hann sagði að við værum sammála um margt --- hversu miklar skuldir hafa hlaðist upp hjá heimilunum. Það eru ýmsar ástæður fyrir því. En um leið og það er sagt þá megum við ekki heldur gleyma hinu að í lífeyrissjóðunum eru að hlaðast upp miklar eignir sem þetta sama fólk á. Yfir því ber að gleðjast. Varðandi það hvort vanti 1 milljarð í heilbrigðismálin þá efast ég um að það sé rétt. Ég tel að ef við lítum sameiginlega á félagsmálin og heilbrigðismálin hafi ekki verið sá niðurskurður sem menn tala oft um í þessum málaflokkum, sem betur fer. Loks varðandi aflahorfur þá byggir Þjóðhagsstofnun ef ég man rétt á svipuðum aflabrögðum á næsta ári og í ár.

Herra forseti. Það fór eins og ég átti von á að það yrði viðurkennt að það væri um ákveðna vöruflokka að ræða sérstaklega í innflutningi og var getið um hér áðan. En varðandi vöntun í heilbrigðiskerfinu sný ég ekki til baka með það að það liggur fyrir 400 millj. kr. gat sem þarf að bæta frá 1996. Það liggur fyrir að einhvers staðar á bilinu 500--600 millj. er vöntunin í heilbrigðiskerfinu þar að auki. Þannig að ég hef hvergi séð nein rök fyrir því að þessi tala sem ég set fram sé röng. Ég tel að þetta sé rétt tala upp á 1 milljarð sem vantar inn í heilbrigðiskerfið. Ef hægt er að sýna mér fram á að það sé rangt þá fagna ég því. Ég fagna því ef það er lægri tala en þetta.

Herra forseti. Eins og gefur að skilja mun ekki gefast svigrúm til þess hér við 1. umr. að fara djúpt ofan í einstaka þætti frv. enda stutt síðan það var lagt fram. Ég mun hins vegar taka á nokkrum atriðum en fara frekar í einstaka þætti síðar í umræðum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Framsfl. er fullyrt að framfarasókn þjóðarinnar sé að hefjast. Undirstöður velferðar verði styrktar, áhersla verði nú lögð á samheldni þjóðarinnar, aukna samvinnu vinnuveitenda og launþega, aukna samvinnu dreifbýlis og þéttbýlis. Þar er því líka lofað að vegur menntunar og rannsókna verði aukinn enda séu það forsendur nýsköpunar í atvinnulífi. Við munum að ríkisstjórnin ætlaði að sjá til þess að landsmenn geti gengið bjartsýnir og með reisn yfir í 21. öldina. Meginmarkmiðin í stefnu ríkisstjórnarinnar eru svo talin upp í 23 punktum í stefnuyfirlýsingunni. Sum þeirra hafa reyndar verið efnd en önnur ekki. Þannig hefur hæstv. ríkisstjórn t.d. efnt það loforð að endurskoða vinnulöggjöfina, sællar minningar, að breyta lánstíma húsnæðislána og tekið hefur verið upp samstarf við aðila vinnumarkaðarins um endurskoðun á skattkerfinu með það í huga að lækka jaðarskatta þótt tímaáætlanir virðist ekki ætla að standast í þeim efnum og árangur þar með ófyrirséður. En það er líka fjölmargt sem hefur ekki verið efnt í loforðaflaumi ríkisstjórnarinnar og ýmislegt sem beinlínis hefur verið unnið gegn. Þar get ég nefnt sem dæmi ný lög um almannatryggingar, það að endurskoða kosningalöggjöfina með það í huga að hún verði einfaldari og tryggi jafnara vægi atkvæða milli kjördæma, að ekki sé minnst á hina metnaðarfullu áætlun um að vinna í samstarfi við þjóðkirkjuna og aðra kristna söfnuði að því að efla jákvæð áhrif trúarlífs með þjóðinni. Það hefur lítið farið fyrir því. Það fór líklega ekki fram hjá neinum að á þingsetningardaginn afhentu fulltrúar ungliðahreyfinga stjórnmálaflokkanna formönnum flokkanna erindi þar sem krafist var endurskoðunar á kosningalöggjöfinni með jöfnun atkvæðisréttar í huga. Það væri áhugavert að vita hvort ríkisstjórnin hefur lagt drög að þessari vinnu og þá hvernig meiningin sé að haga undirbúninginum. Það gefur að skilja að það er mikilvægt að haft sé víðtækt samráð um slíka breytingu og þá á ég ekki aðeins við á meðal stjórnmálaflokka heldur einnig sé haft samráð t.d. við óháð félagasamtök og aðra sem vilja stuðla að virkara og betra lýðræði. En áfram með stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og það sem ekki hefur verið efnt. Þar er stærsti bletturinn líklega stefna stjórnarinnar í menntamálum. Í stefnuyfirlýsingunni gefur að líta göfug fyrirheit um að tryggja öllum jafnt tækifæri til náms án tillits til efnahags og búsetu. Þar segir, með leyfi forseta, að ríkisstjórnin stefni að því ,,að tryggja öllum tækifæri til náms án tillits til búsetu og efnahags. Þörfum einstaklinga fyrir endurmenntun og fullorðinsfræðslu verður sinnt.`` Síðar segir: ,,Framhaldsskólar verða efldir, ekki síst starfsnám og verkmenntun. Unnið verður áfram að uppbyggingu og þróun Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri og listnáms á háskólstigi. Öflugt rannsókna- og þróunarstarf er forsenda framfarasóknar í íslensku atvinnulífi. Nýta verður sem best fjármagn sem varið er í því skyni og tryggja að bæði nýjar og hefðbundnar atvinnugreinar eigi jafnan aðgang að rannsóknafé. Lög og reglur um Lánasjóð íslenskra námsmanna verða endurskoðuð.`` En hvað hefur ríkisstjórnin svo gert til að tryggja öllum tækifæri til náms án tillits til efnahags og búsetu? Hvað hefur hún gert til að efla framhaldsskólana eða til að efla rannsókna- og þróunarstarf? Jú, hún hefur lagt síauknar fjárhagslegar byrðar á nemendur í skólunum. Væntanlega í því skyni að tryggja öllum tækifæri til náms án tillits til efnahags. Hún hefur lagt á álögur í formi innritunargjalda og efnisgjalda. Nú á að bæta enn við gjaldið vegna endurtekningar prófa í framhaldsskólum. Samkvæmt frv. er þetta gert, ég vitna beint í það eins og þetta er orðað í frv.: ,,Er þetta gert í þeirri von að gjaldtakan leiði til markvissari innritunar og auðveldi skipulagningu á kennslu fremur en til útgjalda nemenda``. Ég get ekki skilið það öðruvísi en svo að þetta gjald muni leiða til útgjaldaaukningar fyrir nemendur enda virðist ekki gert ráð fyrir öðru en að nemendur greiði þetta gjald sjálfir. Það er ótrúleg trú sem ríkisstjórnin hefur á mætti peningastjórnunarinnar í þessum efnum. Gjaldið á að leiða til markvissari innritunar en ekki útgjaldaaukningar nemenda. Líklega hefur ekki verið gerð könnun á því hvers vegna nemendur þurfa að endurtaka próf. Það er að mínu mati ólíklegt að slík gjaldtaka mundi leiða til þess að nemendur mundu síður innritast í skólana. Auk þess sem hver maður sér að hún bitnar verst á þeim sem þurfa á aðstoð að halda til að komast í gegnum námið. Það er undarlegt markmið í sjálfu sér að stefna að því að fólk innriti sig síður í skóla ef ríkisstjórnin á annað borð vill auka veg menntunar. Svona vinnubrögð eru fráleitt til þess fallin að gefa sem flestum tækifæri til að mennta sig og enn á ný sýnir ríkisstjórnin að hún vill veg almennrar menntunar í landinu, ég ítreka almennrar menntunar í landinu, ekki mikinn. Niðurskurður til framhaldsskólanna ber þess merki enda lýsti hæstv. forsrh. því í stefnuræðu sinni um daginn að nú væri komið að framhaldsskólunum, þar væri eitthvað að hafa í niðurskurði og auknum álögum. Framlög til sérkennslu lækka um 6,1 millj. kr. en skýringin í frv. er sögð vera tilfærsla framlaga á tiltekna skóla. Því miður hefur mér ekki gefist ráðrúm til að skoða þetta frekar og fá útskýringar á þessu enda skammur tími frá því að frv. var lagt fram. Ég lýsi hér með eftir skýringum á þessu atriði ef viðstaddir hæstv. ráðherrar gætu útskýrt nánar í hverju þetta felst. Þá væri enn fremur áhugavert að vita hvar endurskoðun á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna stendur en eftir því sem best er vitað hefur nefnd starfað að þeim málum ansi lengi eða á annað ár. Mér er sagt að nefndin hafi ekki komið saman í þrjá mánuði og skýringin sem helst er gefin í þeim efnum er sú að Sjálfstfl. hafi ekki lagt fram svör sín við tillögum framsóknarmanna í nefndinni um endurgreiðslubyrðina og um samtímagreiðslurnar sem er mál málanna í endurskoðun laganna um Lánasjóð ísl. námsmanna. Eftir því sem ég best veit lögðu framsóknarmenn fram sínar tillögur í þeim efnum í vor. Það er eðlilegt að nefndin hafi lítið að tala um ef ekki eru þessi grundvallaratriði um endurskoðunina. Ég vil því óska eftir að hæstv. menntmrh. geri grein fyrir hugmyndum sínum um framhald nefndarstarfsins. Er litið svo á að nefndin hafi lokið starfi sínu? Er hún búin eða er meiningin að hún verði látin ljúka störfum með einhverri alvöruendurskoðun á þessum lögum? Getum við átt þess von að það verði einhverjar breytingar á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna og þá fyrst og fremst hvort breytinga sé að vænta varðandi endurgreiðslubyrðina og samtímagreiðslurnar? Telur ráðherrann það þjóna markmiðum um jafna möguleika allra til náms, án tillits til búsetu og efnahags sem lagt var upp með í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, að endurgreiðslubyrðin sé sú sem hún er í dag eða um 10--13% af ráðstöfunartekjum meðalnámsmanns með meðallán eftir þeim upplýsingum sem ég hef? Að þeir sem eru með námslán á bakinu þurfi að hafa 30% hærri tekjur til að geta staðið undir húsnæðiskaupum af sambærilegri íbúð eins og samtök námsmanna og reyndar Húsnæðisstofnun hefur bent á? Er það kannski skoðun hæstv. menntmrh. að námsmenn eigi að sníða sér stakk eftir vexti eins og hann sagði um háskólann í sumar og frægt er orðið? En á meðan ráðherrann og Sjálfstfl. gerir upp við sig stefnuna í þessum málum bíða námsmenn í óvissu um framtíð sjóðsins og þar með um sína eigin framtíð. Ég vil víkja aðeins að málefnum Þjóðarbókhlöðunnar. Hún er opin milli kl. 8.15 og 19.00 virka daga aðra en föstudaga en þá er henni lokað kl. 17.00. Á laugardögum er opið milli kl. 10.00 og 17.00. Hún er hins vegar lokuð á sunnudögum. Námsmenn nota gjarnan helgar og kvöld til að lesa og fletta upp í heimildarritum, enda veitir ekkert af að nýta tímann, utan hins hefðbundna vinnutíma, til að ná þokkalegum árangri einkum ef um krefjandi nám er að ræða eins og yfirleitt er, alla vega varðandi háskólanám. Er gert ráð fyrir því að mögulegt sé að hafa Þjóðarbókhlöðuna opna á þeim tíma sem námsmenn þurfa á að halda, þ.e. um kvöldin og um helgar, eða er kannski reiknað með því að stúdentar haldi áfram dósasöfnun til að standa undir opnunartíma stofnunarinnar? Eftir því sem mér sýnist í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir auknum sértekjum vegna gjaldtöku fyrir ákveðna þætti í þjónustu safnsins svo sem heimlán, ljósritun og tölvunotkun og nú þegar hefur kostnaðinum verið vísað á nemendur. Það verður að segjast eins og er að einkar hjákátlegt er að ekki skuli vera unnt að hafa þetta stolt þjóðarinnar og þetta mikla þarfaþing, sem Þjóðarbókhlaðan er, opið á þeim tímum sem þörfin er mest. Þá er það háskólinn. Í fjárlagafrv. er viðurkennt og er það í sjálfu sér stefnubreyting af hálfu ríkisstjórnarinnar að fjárveitingar þurfi að stýrast af fjölda námsmanna við skólann og ég vil fagna því og taka fram að ég tel þá stefnubreytingu sem hefur orðið varðandi háskólann jákvæða. Framlögin til Háskóla Íslands virðast dekka það nauðsynlegasta sem á vantaði þannig að ekki þurfi að skera niður til kennslu og námskeiða. Það er mjög ánægjulegt og rétt að fagna því að hæstv. menntmrh. skuli hafa snúið af þeirri braut að telja það einkamál Háskóla Íslands að hann geti ekki haldið sér innan þess ramma sem honum er settur eins og skilja mátti af máli hans í sumar þegar fjárhagsvandi Háskóla Íslands var ræddur. Ég vil víkja aðeins að húsnæðismálum. Í fjárlagafrv. segir að ríkisstjórnin hafi markað þá stefnu að sveitarfélögin taki alfarið að sér fjármögnun húsaleigubótakerfisins gegn því að ríkið taki yfir önnur verkefni sem ríki og sveitarfélög hafa kostað sameiginlega hingað til. Því miður býr fólk við mjög misjafnan kost að þessu leyti eftir því hvar á landinu það býr og efast ég stórlega um að þessi leið sé hin rétta. Hún virðist aðeins auka á mismuninn milli byggðarlaga og er því alls ekki í takt við það sem ríkisstjórnin lofaði í upphafi stjórnarsamstarfsins --- að stuðla að aukinni samheldni þjóðarinnar og samvinnu milli þéttbýlis og dreifbýlis. Nýverið samþykkti borgarráð Reykjavíkur fyrir sitt leyti að greiðslum vegna húsaleigubóta yrði haldið óbreyttum frá því sem nú er vegna ársins 1997. Jafnframt var lögð áhersla á það á fundi borgarráðs að stjórnvöld framlengi gildistíma húsaleigubótanna um eitt ár þannig að framtíð bótanna sé tryggð á meðan lögin verða endurskoðuð frá grunni. Þá segir um þetta í fréttatilkynningu frá borgarráði í Morgunblaðinu í dag, með leyfi forseta: ,,Félagsmálaráð Reykjavíkurborgar telur óásættanlegt að ríkisstjórnin hafi áform um að sveitarfélögin taki yfir húsaleigubótakerfið án þess að fyrir liggi útreikningur á kostnaði hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, af húsnæðiskerfinu í landinu. Útreikningurinn sé alger forsenda þess að hægt sé að ná samkomulagi um að leggja núverandi kerfi niður og semja um nauðsynlega tekjustofna til sveitarfélaga komi til yfirtöku.`` Eftir því sem ég hef komist næst hefur þetta samkomulag ekki verið gert að efni til en ég vil biðja hæstv. fjmrh. að gera grein fyrir á hvaða stigum sú vinna er. Liggur eitthvað fyrir í þeim efnum og hver er ætlun ríkisstjórnarinnar? Skuldabyrði heimilanna í landinu eykst samkvæmt þeim upplýsingum sem í fjárlagafrv. eru gefnar og hafa verið staðfestar annars staðar frá. Ríkisstjórnin virðist helst kenna þar um óhóflegri eyðslu. Mjög víða í ráðherrakaflanum er vitnað í það að þjóðin sé að eyða um efni fram og sé mjög slæmt og svona megi ekki gera. En er þetta svo einfalt að íslenska þjóðin sé óforbetranleg í fjármálum? Að hún kunni ekki að fara með peninga? Getur ekki verið að nú sé einfaldlega nóg komið? Að ekki verði lengur gengið á almennt launafólk sem hefur hert sultarólina of mikið á undanförnum árum í nafni stöðugleika? Þjóðin hefur nefnilega sýnt mikla ábyrgð á undanförnum árum. Hún hefur haldið aftur af kaupkröfum og verkalýðshreyfingin hefur unnið í þeim anda. En þessi ríkisstjórn ætlaði að laga skuldastöðu heimilanna og eitt af úrræðunum, sem hæstv. ríkisstjórn taldi vera í þá veru að lagfæra greiðslustöðu heimilanna, var að setja lög um fjárhagslega aðstoð vegna nauðasamninga. Þetta var harðlega gagnrýnt af stjórnarandstöðunni í fyrra sem raunhæft úrræði og ekki síst á þeirri forsendu að þarna væri aðeins gert ráð fyrir því að aðstoða fólk við að greiða skiptakostnað, þ.e. að fjármagnið rynni beint til lögmanna en ekki til fólksins sjálfs sem þyrfti á aðstoðinni að halda. Skipuð hefur verið nefnd til að meta umsóknir um réttaraðstoðina og fjárveiting vegna þessa er samkvæmt fjárlagafrv. áætluð um 10 millj. kr. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann viti hversu margar umsóknir hafa borist á grundvelli þessa úrræðis. Getur hann staðfest af eða á hvort þarna hafi verið um úrræði að ræða sem virkilega eru til hagsbóta fyrir fólk sem á í greiðsluerfiðleikum? Sækir fólk virkilega í þetta úrræði? Ég leyfi mér að halda, alla vega þangað til afsannað hefur verið, að ekki hafi margar umsóknir borist því ég tel þetta úrræði ekki raunhæfan kost í þeim vanda sem fólk á við varðandi greiðslustöðu heimilanna. Fjármagnstekjutenging lífeyristrygginga er annað umdeilt atriði sem hæstv. ríkisstjórn hefur afrekað að koma í gegn. Samkvæmt frv. skila þessar aðgerðir 140 millj. kr. viðbótarsparnaði við það sem áætlað var eða um 80 millj. en alls gerir þetta um 220 millj. kr. sem hæstv. ríkisstjórn hefur nú haft af lífeyrisþegum og bótaþegum eftir því sem ég kemst næst samkvæmt frv. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá fjmrn. og frv. virðist staðfesta, er meiningin að hækka lífeyristryggingarnar um 2% vegna verðlagsbreytinga en eins og kunnugt er var ákveðið í fyrra að afnema tengingu við almennar launahækkanir á ýmsum bótagreiðslum og fór víst ekki fram hjá neinum í umræðunni um fjárlögin síðustu. Nú sýnist manni að gert sé ráð fyrir 3,5% svigrúmi til launahækkana en eins og hæstv. fjmrh. benti á er ekki tekin ákvörðun um það í fjárlagafrv. og ég held að enginn hafi haldið því fram að ákvörðun væri tekin um það hversu launahækkanir ættu að vera miklar í fjárlagafrv. en þetta er það svigrúm sem ríkisstjórnin telur að rúmist innan eðlilegra marka öðruvísi en hér verði um einhverja kollsteypu að ræða eftir því sem manni skilst. Eftir þessu sýnist mér að skerðingin fyrir bótaþegana sé nú þegar áætluð 1,5%, eftir því sem ég best fæ séð og ég vil enn og aftur biðja hæstv. fjmrh. að leiðrétta ef þetta er einhver misskilningur en mér sýnist þetta vera svona eftir því sem frv. gerir ráð fyrir. Það er af ýmsu fleiru að taka í frv. sem ekki verður komið við nú enda gefst tækifæri til þess síðar. Ég vil aðeins í lokin gera efnahagsstefnu hæstv. ríkisstjórnar að umtalsefni eða öllu heldur mat hæstv. ríkisstjórnar á efnahagsstefnunni og hvernig til hafi tekist. Sjálfumgleðin er þar alls ráðandi og menn hreykja sér mikið af efnahagsbatanum. Það er líka mjög mikilvægt að reyna að tryggja afkomu ríkissjóðs. Sennilega eru allir sammála um það en menn greinir kannski á um leiðir að því marki. Stundum talar ríkisstjórnin eins og hún sé boðberi nútímalegra vinnubragða og horfi til framtíðar á meðan stjórnarandstaðan hugsi aðeins um að eyða og hafi engin úrræði til að skapa efnahagslegar forsendur fyrir velferðarþjóðfélagið. Þessu hefur verið mótmælt en ríkisstjórnin heldur áfram og nú síðast í utandagskrárumræðunum um lífskjörin og fjölskylduna sem Alþb. og óháðir stóðu fyrir í gær. Ég vil af þessu tilefni benda á að í nýútkominni skýrslu sem Útflutningsráð hefur gefið út í tilefni af væntanlegu málþingi er vitnað aðeins í stefnuskrá eins stjórnmálaflokks og það er Alþb. Það er ekki vitnað í stefnuskrá hins nútímalega, hins nýnútímalega öllu heldur, Sjálfstfl. eða Framsfl. en báðir telja sig boðbera nútímalegra vinnubragða og hinna réttu lausna í málefnum ríkisins. Ritið sem ég er að vitna til ber yfirskriftina ,,Útflutningur --- hvað er fémætt í framtíðinni?`` og er ætlað sem umræðugrundvöllur að málþingi sem Útflutningsráð stendur fyrir á næstunni. Þar er vitnað í fjölda rita um hagstjórn en aðeins eina pólitíska stefnuskrá sem er útflutningsleið Alþb. og reyndar er vitnað í hana á fleiri stöðum en einum. Þar er vitnað til þess vanda sem stjórnvöld standa frammi fyrir af því að viðskiptajöfnuður er nú aftur orðinn óhagstæður og velt er vöngum yfir hlutverki stjórnmála í því skyni að auka útflutning. Í ritinu er bent á mikilvægi heildarstefnu varðandi útflutning og að minnkun viðskiptahalla og breyting hans í jákvæðan viðskiptajöfnuð með auknum útflutningi sé meðal brýnustu verkefna í hagstjórn Íslendinga á næstu árum. Á þann hátt má skapa tekjuafgang í viðskiptum við útlönd sem nota mætti til að greiða niður erlendar skuldir. Lögð er áhersla á mikilvægi menntunar til að auka samkeppnishæfi þjóðarinnar í samanburði við aðrar þjóðir og ítrekað að niðurskurður ríkisútgjalda veiki ekki þær undirstöður sem nauðsynlegar eru til útflutningsaukningar framtíðarinnar eins og menntun og nýsköpun. Í þessu riti segir einnig, með leyfi forseta: ,,Flatur niðurskurður hefur tíðkast af hálfu ríkisins á undanförnum árum í samdrætti ríkisumsvifa. Engri forgangsröðun hefur verið beitt og ekkert hugsað um hvar skera megi niður og hvar ekki. Dæmi um þetta er niðurskurðurinn í skólakerfinu þar sem flati niðurskurðurinn bitnar mest á verknámi þar sem í raun þyrfti að auka fjárframlög því að verknámið er hlutfallslega dýrara en annað nám.`` Ég get tekið undir ýmislegt af því sem kemur fram í þessum ágæta umræðugrundvelli sem Útflutningsráð hefur gefið út og reyndar er margan fróðleiksmolann að finna í bókinni, ekki aðeins úr útflutningsleið Alþb. heldur er þar sótt víðar fanga. Það er nefnilega rétt að ítreka að það eru vaxtarbroddar víða í íslensku atvinnulífi og vil ég þar taka eitt dæmi. Árið 1990 var útflutningur á íslenskum hugbúnaði nánast enginn. Síðan eða á síðustu sex árum tæpum hefur hann vaxið hröðum skrefum og var nú árið 1996 tæpur milljarður kr. Með sama áframhaldi gæti verið um einhvern mesta vaxtarbrodd til framtíðar í íslensku atvinnulífi að ræða. Í hugbúnaði er enginn kvóti. Þar er efniskostnaður óverulegur og verðmætasköpun mikil ef vel tekst til. Lykillinn er hins vegar menntun og aftur menntun og þar hefur ríkisstjórnin stórlega brugðist íslensku þjóðinni. Framtíð hennar verður ekki tryggð án þess að menntun sé verulega þungur áhersluþáttur í samfélagslegum verkefnum. Að lokum, herra forseti. Í frv. til fjárlaga hefur margoft verið varað við kollsteypu í tengslum við komandi kjarasamninga og ég vil reyndar taka dýpra í árinni en að tala um viðvaranir. Mér finnst nánast stundum vera um að ræða hótanir til láglaunafólks um að fari verðbólgan á skrið verði þeir verst úti sem minnst mega sín og þessi orð ítrekaði hæstv. fjmrh. í ræðu sinni en þetta kemur líka fram í efnahagskafla frv. Áætlað er að 3,5% launahækkun rúmist innan þeirra marka sem ríkisstjórnin telur möguleg án þess að um kollsteypu verði að ræða en það gefur líka auga leið að það verður að leiðrétta lægstu launin. Það hlýtur hver heilvita maður að sjá. Hæstv. fjmrh. er væntanlega sammála því að 49 þús. kr. laun eru ekki til þess að lifa af og 3,5% hækkun á slík laun eru smáaurar. Nú er þetta er vissulega viðfangsefni aðila vinnumarkaðarins. Það er viðfangsefni samtaka launafólks að setja fram kaupkröfur í þessum efnum og þætti mér fróðlegt að heyra hvort hæstv. ríkisstjórn sjái fyrir endann á þessari stöðu láglaunafólks. Telja menn svigrúmið geta skapast á næstu árum eða næstu áratugum? Með öðrum orðum, hvenær getur fólk farið að krefjast mannsæmandi launa á Íslandi?

Herra forseti. Vegna fyrirspurnar um nefndastarf við endurskoðun á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna þá er sú nefnd enn þá að störfum og ég á von á því að hún skili af sér innan tíðar. Menn hafa skipst þar á skoðunum og verið er að leita leiða til þess að koma til móts við þau sjónarmið sem hæst hefur borið og þá sérstaklega kröfur varðandi endurgreiðslu lána. Framlagið til Þjóðarbókhlöðunnar hækkar á milli ára um 15,6 millj. kr. eins og kemur fram í fjárlagafrv. þannig að tekið er á málefnum hennar og stuðlað að því að hún geti bætt starfsemi sína. Um það hvenær hún verður opin eða hvort þessir fjármunir dugi til þess að gerbreyta þeim tíma sem hún er opin ætla ég ekki að fullyrða enda er það stjórnenda hennar að taka ákvarðanir um það en fjárframlög til Þjóðarbókhlöðu eða Landsbókasafns Íslands -- Háskólabókasafns eru aukin um 15,6 millj. kr. Ekki er um lækkun að ræða á framlögum til sérkennslu heldur tilfærslu á fjármunum af almennum lið yfir á einstaka skóla eins og Menntaskólann við Hamrahlíð, Kennaraháskóla Íslands og Menntaskólann í Kópavogi en þessar fjárveitingar ráðast að sjálfsögðu af þeim nemendum sem stunda nám í skólunum og þurfa á sérkennslu að halda. Ég vek einnig athygli hv. þm. á því að það flyst fé til Iðnskólans og Borgarholtsskóla vegna niðurlagningar á framhaldsdeild í Réttarholtsskóla þannig að verið er að ráðstafa þessum fjármunum á annan hátt en gert hefur verið og það er það sem er þarna um að ræða en ekki lægri fjárveiting. Um endurinnritunina og það sem stendur um hana í greinargerð frv. vil ég segja að það á við rök að styðjast því að hér er um endurinnritun að ræða og spurningin er um það hvaða nemendur haldast í námi og hvernig þeir nýta námstíma sinn. Það er ekki um að ræða að þeir þurfi að borga þetta gjald nema þeir hafi farið út úr skólanum eða séu að endurtaka áfanga eða próf. Þess vegna má reikna með því vonandi að heimild til að innheimta þetta gjald verði einnig til þess að menn taki tillit til þess að nýta tímann betur og ekki þurfi að grípa til endurinnheimtunar. Á því byggist þessi röksemdafærsla sem fram kemur í greinargerð með frv.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin og skýrðist ýmslegt í svari hans. Ég vildi þó sérstaklega gera athugasemd við það sem snýr að Þjóðarbókhlöðunni. Rétta framlagið hækkar og mér var fullkunnugt um það en eftir því sem mér sýnist á skýringum í fjárlagafrv. hækkar það fyrst og fremst vegna meiri rekstrarkostnaðar við húsið en áætlað var. Spurning mín sneri að því, þ.e. felst að einhverju leyti í þessu að það standi til að húsið geti verið opið á kvöldin og um helgar eða er þessi rekstrarkostnaður, sem þarna var gert ráð fyrir, vegna einhverra annarra hluta? Ég get ekki séð að gert sé ráð fyrir lengri afgreiðslutíma og það var fyrst og fremst það sem ég hafði áhuga á að vita. En mér sýnast vera aðrar skýringar í frv. um þetta. Hæstv. menntmrh. segir að nefndin um endurskoðun á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna sé enn að störfum. Ég hafði heyrt að hún hefði ekki komið saman í þrjá mánuði. Ég ítreka spurningu mína um það hvort það sé rétt eða er eitthvað að gerast í þessum málum sem bendir til þess að það geti komið niðurstaða á næstunni? Ég veit að námsmenn eru margir orðnir mjög langeygir eftir niðurstöðu í þessu mjög svo viðamikla máli.

Herra forseti. Ég kom því ekki að í fyrra andsvari mínu að ég tel að það sé rangt með farið þegar sagt er að fjárlagafrv. endurspegli andúð á menntun. Auðvitað má betur gera. Ég tek undir það með hv. þm. að menntun á að vera forgangsmál við ráðstöfun á opinberum fjármunum. En fjárlagafrv. almennt endurspeglar alls ekki neina andúð á menntun og hvað sem líður umræðum um framhaldsskólana þá kemur fram að á milli ára hækka þó framlögin um 37 millj. kr. En nemendafjöldinn veldur því að um raunhækkun kann ekki að vera en það er alls staðar á öllum sviðum reynt að auka framlög og útgjöld til menntamála. Það kemur fram í greinargerð með frv. að varðandi Landsbókasafni Íslands -- Háskólabókasafnið er m.a. um rekstrarkostnað húsnæðis að ræða sem tekið er tillit til en það kemur einnig fram að samkvæmt lögum um safnið er gert ráð fyrir að hluti af fjárveitingum til Háskóla Íslands renni árlega til safnsins samkvæmt sérstöku samkomulagi þess við skólann. Það er þetta samkomulag sem ég tel að sé mjög brýnt að knýja fram að verði gert og það á m.a. að taka til þess hvernig safnið er opið. Það eru einkum óskir háskólastúdenta sem valda því að menn eru að tala um að safnið eigi að vera opið á öðrum tímum en þjóðarbókasöfn almennt og það er sá vandi sem menn standa frammi fyrir og eru að þreifa sig áfram í rekstri þessa safns, hvernig er hægt að sameina Landsbókasafn annars vegar og háskólabókasafn og það veiti þá alhliða þjónustu bæði almenningi og stúdentum sem þarf að vera. Ég tel að samkomulag milli háskólans og safnsins sé mjög brýnt til þess m.a. að skýra þetta og koma til móts við óskir í því efni.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt að reyna að nýta tímann. Í fyrsta lagi vegna húsaleigubótakerfisins teljum við að komið sé nokkuð gott samkomulag á milli ríkisstjórnarinnar og Sambands sveitarfélaga um það að fresta því máli um eitt ár. Það þarf að endurskoða lögin í haust samkvæmt gildandi lögum en eftir ár munu sveitarfélögin taka yfir húsaleigubótakerfið en ríkið taka yfir verkefni á móti. Þetta var m.a. rætt 27. sept. á fundi formanns og framkvæmdastjóra Sambands sveitarfélaga, fjmrh. og félmrh. Í öðru lagi var minnst á kaupmátt, einkaneyslu og eyðslu heimilanna. Hér er einungis um það að ræða sem má sjá í opinberum gögnum. Kaupmáttur hefur aukist um 8--9% á yfirstandandi ári og síðasta ári samtals. Sem dæmi má nefna að tvö ár, árin 1989 og 1990 þegar flokkur hv. þm. var við stjórn, held ég að kaupmátturinn hafi rýrnað um 12% svo ég hafi samanburð á milli ára. Einkaneyslan hefur hins vegar aukist um 12% á sama tíma og kaupmáttur ráðstöfunartekna hækkaði um 8--9 og það er það sem er áhyggjuefnið. Spurningunni um fjárhagslega aðstoð og rekstraraðstöðuna get ég því miður ekki svarað en skal reyna að afla upplýsinga. Þetta er auðvitað nýtt fyrirkomulag, tók gildi á miðju ári. Varðandi lífeyristryggingar og laun skal tekið fram að launatalan er alger áætlunartala. Þetta er mál sem er að þróast og við erum að skoða og það verður líklega ekki fyrr en í desember sem við getum tekið endanlega ákvörðun um það sem stendur í fjárlagafrv. Það er rangt að tala um flatan niðurskurð einfaldlega vegna þess að sífellt er verið að forgangsraða. Á Landspítalanum er t.d. núna verið að bæta við glasafrjóvgun. Það er verið að bæta við barnaskurðlækningum svo ég nefni dæmi um mál þar sem menn eru að forgangsraða, taka inn ný verkefni. Svo tala menn alltaf um flatan niðurskurð. Loks, virðulegi forseti, um það hvenær almenningur, láglaunafólkið megi búast við launahækkunum. Búast má við launahækkunum þegar ríkisstjórn og stjórnmálamenn hafa skapað skilyrði fyrir atvinnulífið með þeim hætti að það geti skilað þeim launum sem við sækjumst eftir. Að því miðast öll starfsemi ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er gott að heyra að samkomulag sé í höfn um húsaleigubæturnar um að fresta málinu í eitt ár og ég vona svo sannarlega að það takist að tryggja framtíð þessa úrræðis áður en farið er út í að breyta lögunum. Hvað varðar kaupmáttinn geri ég mér fyllilega grein fyrir því að þarna er um að ræða opinberar tölur og engar sérstakar fullyrðingar frá ríkisstjórnarinnar hálfu. En það er nú einu sinni svo að stór hluti þjóðarinnar hefur það skítt og bíður eftir stórlega auknum kaupmætti. Sama þótt hann hafi aukist samkvæmt opinberum upplýsingum á undanförnum mánuðum eða árum þá vantar fólk peninga. Þá er ég að tala fyrst og fremst um þá lægst launuðu. Við vitum það. Ég held að það mæli enginn á móti því. Varðandi lífeyristryggingar og laun þá sé ég það sem hæstv. ráðherra bendir hér á að þarna er um áætlun að ræða, þessi 3,5%. En er þá ekki samkvæmt því um áætlaða skerðingu að ræða hvað varðar bótaþegana upp á 1,5% miðað við það sem þeir hefðu fengið ef þeir hefðu fylgt almennri launaþróun? Er það ekki rétt skilið hjá mér? Það er þetta fyrst og fremst sem ég vildi fá svar við. Að lokum. Þetta skapar skilyrði fyrir atvinnulífið. Það er vissulega rétt. Það þarf að skapa skilyrði fyrir atvinnulífið til þess að hægt sé að hækka launin. En nú virðist sem ýmislegt hafi verið gert til þess að skapa skilyrði fyrir atvinnulífið og ég þarf ekki að fara að rifja það upp. Það er ýmislegt í formi skattalagabreytinga og annars sem hefur verið gert til þess að skapa skilyrði fyrir atvinnulífið og nú eru fyrirtæki farin að sýna hagnað. En enn er stigið ofan á launafólkið með einhverjar verulegar hækkanir og sú lína kemur frá ríkisstjórninni eða frá stjórnvöldum. Hún kemur að því leyti til að á meðan stjórnvöld segja: Það er svigrúm fyrir x% launahækkun, þá munu kjarasamningaviðræður mótast að miklu leyti út frá þessari yfirlýsingu. Og þó að það sé ekki hæstv. ríkisstjórn alfarið sem ráði því hvernig þessi tala er fengin, þá hefur þessi tala að sjálfsögðu heilmikið að segja í komandi kjarasamningum. En spurningin var bara sú: Hvenær telur hæstv. ráðherra að skilyrðin hafi skapast fyrir atvinnulífið?

Herra forseti. Það er aðeins örstutt. Varðandi kaupmátt láglaunafólksins held ég að af þessu tilefni sé kannski athyglisverðast að beina sjónum sínum að því hvað er að gerast í verkalýðshreyfingunni. Ég er sannfærður um það að á meðan samflot átti sér stað var það besta tryggingin fyrir því að þeir sem voru með lægstu launin fengju meira en hinir. Þetta gerðist í samningum að undanförnu með svokölluðum eingreiðslum og ég óttast það nú að þeir sem betur mega sín, hafa sterkari aðstöðu, muni nú nota tækifærið til þess að vinna það upp sem þeir telja að þeir hafi tapað og það muni því miður geta gerst á kostnað þeirra verst settu nema fullt samráð sé verkalýðsmegin eins og atvinnurekendamegin. Þetta svar á kannski einnig við um bótaþegana vegna þess að á undanförnum árum hefur það varðað bótaþegana miklu hvernig samið var um eingreiðslur fyrir þá sem lægst höfðu launin. Við verðum að bíða og sjá, a.m.k. fram í desember, hverju fram vindur og taka þá endanlega á þessum málum, en í frv. er þetta núllstillt, þ.e. það er stillt á verðbólguna, bótagreiðslurnar eru stilltar þannig að kaupmátturinn er sá sami á næsta ári og þessu ári á liðunum um bætur. Varðandi skatta skal ég vera stuttorður. Eins og ég hef margoft sagt tel ég að aðalmálið á næstunni í skattalagabreytingunum sé að koma til móts við þarfir láglauna- og millilaunafólks sem er að berjast við það að ala upp börn, koma sér upp húsnæði, greiða námsskuldir og þarf að auki að leggja til hliðar til þess að eiga eitthvað þegar að ævikvöldi kemur. Það verður best gert eð því að draga úr jaðaráhrifum skattkerfisins. Af því að ég á þrjár sekúndur eftir skal ég svara spurningu sem áður kom fram um nauðasamningana: Umsóknir sem hafa borist munu vera átta. Sex eru óafgreiddar, ein er afgreidd jákvætt og ein neikvætt.

Herra forseti. Það er nokkuð víst, og ég get eiginlega fullyrt það, að ekki eru allir sammála hæstv. fjmrh. í því að samflot sé besta leiðin fyrir láglaunafólk. Ég dreg einfaldlega þá ályktun af þeim kröfum sem fulltrúar láglaunafólks, láglaunahópanna, hafa lagt fram á undanförnum vikum. Þvert á móti hafa einmitt láglaunahóparnir frekar ýtt á að draga sig út úr samflotinu vegna þess að þeir vilja meina að það hafi ekki skilað láglaunafólkinu. En það væri hægt að hafa langar umræður um þetta eitt og sér. Varðandi bótaþegana sagði hæstv. fjmrh. að þeir væru núllstilltir miðað við verðbólgu þannig að kaupmáttaraukningin væri í raun og veru óbreytt. Það staðfestir það sem ég hélt að skerðingin er 1,5% miðað við það sem áætlað er að almenn launaþróun verði. 

Herra forseti. Það er út af fyrir sig ánægjuefni að hér skuli vera lagt fram frv. sem gerir ráð fyrir hallalausum fjárlögum á næsta ári og raunar ekki aðeins hallalausum heldur með rúmlega 1 milljarðs afgangi. Það er nýlunda og mikil viðbrigði frá undanförnum áratug eða rúmlega það þar sem við höfum verið að fást við hallatölur upp á marga milljarða á ári hverju. Ég hef ekki síður en hæstv. fjmrh. og margir fleiri alltaf horft með sárum söknuði eftir þeim gríðarlegu fjármunum sem farið hafa til greiðslu vaxta og afborgana af lánum, en þessi upphæð er nú áætluð um 13,5 milljarðar á næsta ári samanborið við 13,8 milljarða á þessu ári. Í þeirri upphæð vega þungt afborganir lána vegna Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar sem mikil átök stóðu um fyrir nokkrum árum og hefur orðið okkur þungur baggi. Á næsta ári þarf að greiða tæplega 1,5 milljarða af lánum vegna byggingar þessarar flugstöðvar sem ofan í kaupið þarfnast stækkunar og breytinga sem áætlað er að kosti rúmlega hálfan milljarð á næsta ári og 800 millj. þegar upp er staðið. Sem sagt: 2 milljarðar þar á næsta ári. Mér er engin launung á því að ég hefði heldur viljað sjá þá fjármuni renna til annarra verka. Flugstöð Leifs Eiríkssonar er vissulega um margt glæsilegt hús, falleg bygging, en hún er fyrst og fremst minnisvarði um óráðsíu og eyðslu um efni fram eins og margsinnis var sýnt fram á á sínum tíma. En sú gjörð verður ekki aftur tekin og enn um sinn má þjóðin súpa seyðið af þeirri glæframennsku, ef svo má orða, sem dugði okkur einu sinni ekki til þess að fá nógu stórt hús. Tæpum áratug eftir byggingu þess þarf að ráðast í umfangsmiklar breytingar og stækkun svo það fái gegnt hlutverki sínu svo viðunandi sé. Það er svo merkilegt að hæstv. ríkisstjórn hefur fullan skilning á þeirri þörf nokkrum mánuðum eftir að farið var að tala um hana, þar sem aftur á móti ekki hefur komist inn hjá henni að við Sjúkrahúsið á Egilsstöðum vantar sárlega skýli fyrir sjúkrabifreiðar, skýli sem beðið hefur verið um árum saman og er áætlað að kosti um 7 millj. kr. En ríkisstjórnin hefur ekki haft jafnmikinn skilning á þeirri þörf og því sem blasir við í málefnum Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Ég nefni þetta svona til samanburðar og sem dæmi um skilning og skilningsleysi um forgangsröðun og um mat á nauðsyn framkvæmda. Ég nefni Flugstöð Leifs Eiríkssonar vegna þess að hæstv. ráðherrar hafa ákaft höfðað til ábyrgðar almennings og látið að því liggja að hún sé töluverð á skuldasöfnun undangenginna ára. Staðreyndin er auðvitað sú að persónulegur metnaður og minnisvarðastefna á kostnað almennings á þar drjúgan hlut að máli. En það breytir ekki því að allir hljóta að vera sammála um nauðsyn þess og mikilvægi að reka ríkissjóð án halla og helst með afgangi svo unnt sé að lækka skuldabyrði ríkissjóðs. Það er hins vegar álitamál hversu raunhæfar þær forsendur eru sem lagðar eru til grundvallar niðurstöðutölunum í þessu frv. og þá með hliðsjón af niðurstöðum þessa árs þar sem t.d. hagvöxtur á árinu sem er að líða er talinn verða um 5,5% en í spá fyrir árið 1997 er hann áætlaður 2,5%. Ég held að það sé varlega áætlað og að auknar fjárfestingar á þessu ári muni skila sér í meiri hagvexti á næstu árum heldur en hér er gert ráð fyrir. En það er eðli slíkrar spámennsku að fara varlega og það er út af fyrir sig ágætt. Á móti þeirri trú minni að það verði væntanlega meiri hagvöxtur en hér er spáð kemur líka að spá um launaþróun er heldur ekki líkleg til að standast svo að hugsanlega vegur þetta hvort á móti öðru. En spá um 3,5% launahækkanir getur varla staðist. Kjarasamningar eru lausir hjá meiri hluta alls launafólks um næstu áramót og það er mikil skammsýni að halda að það muni ekki fylgja fast eftir kröfum um verulegar kauphækkanir eftir að hafa borið meginþunga þeirra byrða sem nauðsynlegar þóttu til þess að skapa og koma á stöðugleika og festu í efnahags- og atvinnulífi landsmanna. Víst hafa kjörin verið að batna, svona að meðaltali a.m.k., en fyrr mátti líka vera. Það hefur sorfið verulega að fólki á meðallaunum og þar undir og hagur þessa fólks hefur ekki batnað svo um muni. Menn mega ekki gleyma að ýmis kostnaður hefur komið til á síðustu árum sem hefur komið mjög illa við lágtekjufólk og fólk með meðaltekjur og slíkur kostnaður er ekkert inni í myndinni þegar verið er að tala um ráðstöfunartekjur. Þar er ekki tekið tillit til aukins kostnaðar vegna skólagöngu, lyfja- og lækniskostnaðar, sem hefur verið að falla til að undanförnu, svo og þjónustugjalda af ýmsu tagi. Slík gjöld eru alveg fyrir utan þetta en hafa svo sannarlega aukið vægi í útgjöldum heimila og einstaklinga. Ríkisstjórnin heldur áfram á þeirri braut og mætti nefna ýmis dæmi um það í frv. Ég nefni eitt þó að það hafi verið til umræðu áðan hjá síðasta ræðumanni, hv. 12. þm. Reykv. Það er vísað til þess á bls. 292 í frv. að brottfall úr framhaldsskólum eða endurtekning prófa sé talin óeðlilega mikil. Það er ætlunin að taka 1.500 kr. gjald af nemendum sem endurtaka próf og sagt að þetta sé gert í þeirri von að gjaldtakan leiði til markvissari innritunar og auðveldi skipulagningu kennslu fremur en til útgjalda nemenda, eins og hæstv. menntmrh. ítrekaði áðan. Það er sagt að með hliðsjón af því að endurinnritun er jafnan meiri í áfangaskólum en bekkjaskólum sé áætlunin miðuð við 2.500 kr. á nemanda í áfangaskólum en 1.000 kr. í bekkjaskólum. Víða leynist matarholan og spurning hvort hér er ekki alveg eins verið að setja fótinn fyrir nemendur sem eiga erfitt með nám af einhverjum orsökum eins og það að tryggja markvissa innritun, eins og það er orðað. Um þetta þarf reyndar sérstaka lagaheimild og þar með sérstaka umfjöllun sem tæpast verður á lágu nótunum. Og vegna svars hæstv. menntmrh. við fyrirspurn hv. 12. þm. Reykv. minni ég á að tekjur vegna endurinnritunar eru áætlaðar 32 millj. kr. svo það er augljóslega reiknað með þó nokkrum tilfellum þar sem nemendur þurfa að draga upp veskið. Aukaútgjöld af þessu tagi eru ekki með í dæminu þegar reiknaðar eru út ráðstöfunartekjur sem sagðar eru sívaxandi um þessar mundir. Það er deginum ljósara að launafólk hlýtur að sækja sinn rétt af fullum þunga og allir viðurkenna í raun að slíkar kröfur eru réttmætar. En auðsjáanlega vildu stjórnvöld ríkisfjármála helst vera laus við þetta suð, það sýna ýmsar athugasemdir í greinargerð með frv. til fjárlaga og ýmis orð hafa verið látin falla sem bera þess vitni, athugasemdir eins og að ,,mikilvægt sé að nýta efnahagsbatann skynsamlega og forðast kollsteypur`` sem væntanlega lesist: forðast launahækkanir. Það er talað um að ,,leggja sitt af mörkum til að koma í veg fyrir að verðbólgan fari aftur á skrið`` sem aftur lesist væntanlega: sem minnstar launahækkanir, og fleira í þessum dúr. Enn og aftur er hinn almenni launamaður kallaður til ábyrgðar. Tengt þessu er atvinnustigið í landinu en af þeim vettvangi eru bæði sæmilegar fréttir og vondar fréttir. Skráð atvinnuleysi hefur minnkað á þessu ári með auknum umsvifum og þar með fjölgun starfa og spáð er þróun í sömu átt á næsta ári. Vondu fréttirnar eru hins vegar þær hversu hægt gengur að draga úr atvinnuleysi meðal kvenna. Það eru að vísu ekki nýjar fréttir fyrir okkur kvennalistakonur a.m.k. sem höfum ár eftir ár reynt að knýja á um einhverjar alvöruaðgerðir til að taka á þessum vanda. Það er staðreynd að atvinnuleysið hefur komið miklu verr niður á konum en körlum. Það er hreinlega alþjóðlegt fyrirbæri, þó að hér sé ekki gengið svo langt að senda konur heim og skipa þeim að hylja andlit sitt og hætta að mennta sig eins og gerist í sumum löndunum nú um stundir, enda vita menn þótt því sé ekki haldið hátt á lofti að stóraukin atvinnuþátttaka kvenna hefur haldið uppi auknum hagvexti síðustu ára þrátt fyrir allt. En konur verða fremur en karlar fyrir barðinu á atvinnuleysi. Atvinnuleysi kvenna mældist t.d. 6,3% að meðaltali fyrstu sjö mánuði þessa árs, en hins vegar 3,7% meðal karla. Þetta stafar m.a. af því að nýir atvinnukostir hafa dregið að sér vinnuafl karla miklu fremur en kvenna og stjórnvöld virðast bara harla sátt við það eða a.m.k. koma ekki auga á nein úrræði. Auðvitað gætu þau, ef þau vildu, t.d. lagt áherslu á að laða að fjárfesta í ferðaþjónustu og þar með verið bæði umhverfisvænni og kvenhollari en þau eru með áherslum sínum á stóriðju. Engin teikn eru þó á lofti um áherslubreytingar í þessum efnum og forsendur af þessu tagi virðast fjarri hugarheimi hæstvirtra ráðherra. Í greinargerðinni koma fram miklar áhyggjur af aukinni einkaneyslu og enn og aftur finnst manni að verið sé að senda almenningi svolítið tóninn, fólk kunni ekki fótum sínum forráð, það safni skuldum og eyði um efni fram og einhvern veginn finnst mér liggja í orðanna hljóðan að þetta fólk hafi ekkert með hærra kaup að gera. Það eyði því bara og sói og auki viðskiptahallann með allri þessari einkaneyslu. Reyndar er í greinargerðinni fallist á þá augljósu staðreynd að þessi aukna einkaneysla stafar að talsverðum hluta af því að fólk hefur hreinlega haldið að sér höndum í þrengingum síðustu ára og þess vegna hafi hlaðist upp allnokkur endurnýjunarþörf eins og ég held að það sé orðað hér einhvers staðar, t.d. í sambandi við bíla og heimilistæki. Það má heldur ekki gleyma því að þessi neysluaukning skilar auknum tekjum í ríkissjóð og er reyndar meginorsök fyrir betri útkomu ríkissjóðs á þessu ári og auðveldar áætlanir um jöfnuð á næsta ári eða jafnvel afgang. Þannig eru alltaf margar hliðar á sama teningnum og fátt er svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott. Mér finnst satt að segja óþarflega mikil áhersla á þetta atriði og eins og verið sé að segja fólki að það eigi ekki að fá hærri laun því að það eru tæplega ráð til að hamla gegn einkaneyslu ef hún er svona hættuleg önnur en þau að halda niðri launum og hafa hæfilegt atvinnuleysi eins og stundum er sagt. Innflutningshöft eru varla inni í myndinni. Þau tilheyra liðinni tíð. Nú er hins vegar keppikeflið ,,að auka sem mest frelsi í viðskiptum, ekki síst innflutning`` eins og segir, með leyfi forseta, á bls. 235 í greinargerðinni og gengur það nú svolítið þvert á allar yfirlýsingarnar um hinn vonda viðskiptahalla. Í þeim punktum sem tíundaðir eru á bls. 234--236 um helstu áhersluatriði í ríkisfjármálum er sitthvað fleira að finna sem þarfnast nánari skýringa og verður okkur vonandi ljósara eftir umfjöllun í hv. fjárln. Eitt áhersluatriðið er það að stefnt er að betri og markvissari þjónustu með færri en öflugri stofnunum og ætlunin er að taka sérstaklega til skoðunar rekstur sjúkrahúsa, framhaldsskóla, rannsóknastofnana, sýslumannsembætta og skattstofa og klykkt út með því að með breytingunum eigi að nýta þá möguleika á hagræðingu sem ný tækni og bættar samgöngur gefa. Nú má vel vera að sumt af þessu sé öldungis þaulhugsað og undirbúið en ég leyfi mér þó að efast um það. Reyndar veit ég að svo er ekki og að í fæstum tilvikum er t.d. um nokkurt samráð að ræða við heimamenn, hvað þá að nokkrar áætlanir séu til um skipan mála eða hverju sú skipan eigi að skila, fjárhagslega, stjórnunarlega eða faglega. Við getum tekið sem dæmi Hússtjórnarskólann á Hallormsstað, skóla sem á sér langa og merka sögu og kostar ríkissjóð satt að segja sáralítið, þar sem nemendur greiða allan efniskostnað. Það er auðvelt að fletta því upp, mig minnir að það sé í kringum 6 eða 7 millj. kr. sem áætlað er að leggja til skólans á næsta ári, en þyrfti að vera um 10 millj. kr. ef ætlunin væri að reka hann allt árið. Ég efa stórlega að tillögusmiðir hafi grænan grun um hvað fram fer í þessum skóla en áreiðanlega getur hv. formaður fjárln. og reyndar fleiri hv. fjárlaganefndarmenn upplýst hæstv. menntmrh. um það. Hann lýsir hins vegar þeim vilja sínum að hætta starfsemi skólans í núverandi mynd og afhenda hann Menntaskólanum á Egilsstöðum. Sá skóli hefur að vísu ekki nokkurn áhuga á því að fá enn eitt húsið fjarri höfuðstöðvum en hann situr nú uppi með húsakynni Eiðaskóla og svikin loforð um nægilegt fé til að endurnýja það húsnæði og koma því í nothæft form. Skólahúsið á Hallormsstað þarfnast einnig sárlega viðhalds og forráðamenn þar vissu ekki annað en til þeirra hluta væri ætlað söluandvirði skólastýrubústaðar sem var um 6,3 millj. kr. Ekki bólar á efndum þess og þannig er því miður oft í samskiptum ríkis og stofnana að ríkið stendur ekki við sitt ef það mögulega kemst hjá því og viðkomandi stofnun veslast upp hægt og bítandi þangað til hægt er að halda því fram að hún sé ekki á vetur setjandi. Þetta dæmi um Hússtjórnarskólann á Hallormsstað þarf aðvitað að skoða betur og sama er að segja um aðra skóla sem lenda undir niðurskurðarhnífnum, Hússtjórnarskólann í Reykjavík, Framhaldsskólann á Húsavík, Framhaldsskólann á Laugum, Framhaldsskólann á Nesjum í Austur-Skaftafellssýslu og fleiri. Hæstv. menntmrh. gengur hér fram eins og læknir sem gefur lyf við einhverri meinsemd án þess að hirða um hliðarverkanir og kannski verður heilsan hreint ekkert betri að meðferð lokinni, heldur bara öðruvísi. Mér er t.d. fullkunnugt um að forsvarsmenn Laugaskóla hafa lagt fram mótaðar tillögur um breytingar á rekstri skólans og kennslutilhögun sem mundi breyta miklu um framtíð og rekstur skólans. Hæstv. menntmrh. sér hins vegar ekkert annað en sameiningu við Framhaldsskólann á Húsavík þótt fáir aðrir sjái hagkvæmni þess, heldur miklu fremur kostina við að hafa þessa skóla hvorn með sínu móti. Þarna á Laugum eru mikil húsakynni og mjög góðar aðstæður til að reka góðan heimavistarskóla, að ekki sé minnst á mikilvægi hans fyrir byggðina á staðnum. Sama er að segja um Framhaldsskólann á Nesjum í Austur-Skaftafellssýslu. Fjárln. var á ferð um þetta svæði í ágúst sl. og þótt heimamenn þar töluðu um vegaframkvæmdir og hafnarframkvæmdir líkt og alls staðar er til umræðu þá fór ekkert á milli mála hvert var áhersluatriði númer eitt, tvö og þrjú. Það var að framhaldsskólinn þeirra væri styrktur og efldur vegna þess að ekkert skipti meira máli en það að hlúa að æskunni í heimabyggð og bjóða upp á menntunarkosti þar eftir því sem unnt væri. Við hljótum því að kalla eftir eitthvað haldbærari rökum en af því bara í þessum efnum. Það er full ástæða til þess að skyggnast nánar á bak við ýmsa fleiri punkta í þessum kafla greinargerðarinnar, svo sem í sambandi við nýskipan í ríkisrekstrinum og áherslu á skilvirkari þjónustu ríkisins sem aðallega virðist eiga að felast í því að skapa markaðsaðstæður í ríkisrekstri eins og það er orðað. Það er t.d. ætlunin að einkavæða eftirlitsmælingar og beinar þjónusturannsóknir og þá er kannski eins gott að gæta vel að því að ekki verði vegið að grunnrannsóknum sem alltaf hljóta að verða á hendi ríkisins. Ég held að ég skilji þá við þennan markmiðskafla og snúi mér að öðrum þáttum. Það er orðið ljóst, eins og reyndar fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna fullyrtu við afgreiðslu fjárlaga ársins í ár, að bæði tekju- og gjaldahlið fjárlaga voru stórlega vanmetnar. Heildartekjurnar á yfirstandandi ári verða væntanlega um 5 milljörðum kr. meiri en áætlað var en útgjöldin nær 4 milljörðum kr. hærri. Tekjurnar eru meiri vegna aukinnar veltu í þjóðfélaginu, meiri veltu en gert var ráð fyrir. En aukning útgjalda frá áætlun fjárlaga stafar að langstærstum hluta af því að útgjöld sjúkrahúsa og sjúkratrygginga vegna lyfja, læknisþjónustu og fleira munu fara nær 1,5 milljörðum umfram fjárlög. Með öðrum orðum hefur ekki náðst sá sparnaður sem stefnt var að og var í reynd fullkomlega óraunhæfur. Þetta er nákvæmlega sama sagan og mörg undanfarin ár. Það eru sett markmið um niðurskurð og sparnað svo hundruðum milljóna skiptir en niðurstaðan er sú sama. Við munum auðvitað hvernig þessi mál gengu fyrir sig við afgreiðslu fjárlaganna í lok síðasta árs þegar menn höfðu ekki tillögur um leiðir fyrr en á, ekki bara á elleftu stundu heldur á tólftu stundu. Svona vinnubrögð eru auðvitað ótæk, en þau munu virðast eiga að halda áfram í sama dúr. Á bls. 273 er gefið svokallað heildaryfirlit útgjalda og skýrt í örstuttu máli hver séu veigamestu einkenni gjaldahliðar frv. Þar segir m.a.: ,,Í þriðja lagi tekst að halda tilfærsluútgjöldum óbreyttum milli ára, en útgjöld til almannatrygginga á árinu 1996 verða nálægt einum milljarði kr. umfram fjárlög en á næsta ári er stefnt að því að ná þeim slaka að mestu til baka.`` Hvernig menn ætla að fara að því er mér gjörsamlega óskiljanlegt. Á kaflanum um tryggingamál sem hefst á bls. 322 er þó ekki mikið að græða. Það er enn einu sinni rætt um lækkun lyfjakostnaðar, m.a. með gæða- og kostnaðarkynningu fyrir lækna og það á að spara á óútskýrðan hátt kostnað vegna rannsókna og röntgengreiningar. Fleira er tínt til en vantar kjöt á beinin og að fenginni reynslu hef ég ekki trú á að það sé allt saman til fullmótað. Ekki hef ég þó á móti sparnaði á þessum sviðum, síður en svo, að því tilskildu að ekki sé enn og aftur seilst í vasa neytandans sem því miður gæti svo sannanlega orðið raunin. Fremst í þessum kafla um tryggingamálin er rétt að vekja athygli á því að gert er ráð fyrir að bætur almannatrygginga hækki um 2% eins og reyndar kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns en eins og menn muna ákvað meiri hluti Alþingis að afnema tengingu bóta við launaþróun og hér sjáum við afleiðingarnar af því, afleiðingar sem margir óttuðust og bentu á á sínum tíma. Hér er gert ráð fyrir 2% hækkun bóta um leið og reiknað er með að launin hækki þó að meðaltali um 3,5%. Ég hef þegar spurt út í þetta atriði og svarið var að hækkun bóta væri miðuð við verðlagsþróun sem þýðir einfaldlega að kjör bótaþega eiga yfirleitt ekki að batna heldur standa í stað og nákvæmlega þetta óttuðust menn sem afleiðingar af fyrrnefndri aftengingu. Nú eru þessar bætur ákveðnar í fjárlögum án tillits til launaþróunar og niðurstaðan er versnandi hagur bótaþega. Ég ætla ekki að hafa neitt fleiri orð um þetta en vísa aðeins til orðaskipta hæstv. ráðherra og hv. síðasta ræðumanns hér áðan. Ég tek líka eftir því í töflu á bls. 323 að framlag vegna fæðingarorlofs er áætlað óbreytt frá þessu ári og leiðir það þá hugann að þeirri endurskoðun sem sagt hefur verið að standi yfir á lögum um fæðingarorlof. Ég hélt m.a. að sú endurskoðun væri unnin með það fyrir augum m.a. að auka hlut karla, gera körlum kleift fremur en áður að taka fæðingarorlof og eiga þannig réttmætan hlut í umönnun ungra barna sinna. Hvernig það mætti gerast án aukins fjármagns er erfitt að skilja nema ætlunin sé að skerða hlut kvenna og það er einmitt það sem margir óttast. Af þessu tilefni óska ég eftir því að hæstv. fjmrh. upplýsi stöðu þessa máls og hvaða áhrif hann telur að það hafi á framlag ríkisins til greiðslna í fæðingarorlofi. Herra forseti. Ég fer að ljúka máli mínu. Ég vil ítreka það sem ég sagði í upphafi að ég er sammála því markmiði að ríkissjóð beri að reka án halla og helst með afgangi og það ætti að vera hægt þó við höfum enga olíu eins og frændur okkar í Noregi sem njóta rekstrarafgangs á fjárlögum sínum sem nemur fjórföldum fjárlögum íslenska ríkisins. En við getum ekki ,,treyst`` til lengdar á aukna veltu og tekjur af eyðslusköttum sem grunn undir jafnvægi milli tekna og útgjalda eða til þess að fá afgang til þess að standa undir greiðslu vaxta og afborgana af skuldum vegna eyðslu fyrri ára. Það er ekki nógu góður grunnur. Við verðum að styrkja stoðir tekjuöflunarkerfis ríkisins og efla það m.a. með auðlindagjaldi og hugsanlega umhverfisgjöldum sem verður þó að tengja úrbótum í umhverfismálum, aðgerðum gegn mengun og fleira í þeim efnum. Við þurfum einnig að forgangsraða betur á útgjaldahlið fjárlaga. Menntamál, heilbrigðisþjónusta og félagsleg þjónusta á að hafa algeran forgang. Sömuleiðis vil ég nefna löggæslu og baráttu gegn ofbeldi og glæpum. Menningarmál hljóta alltaf að þurfa verulegan stuðning ríkisvalds. Umhverfismál skipta höfuðmáli fyrir framtíð lands og þjóðar, ekki síst til uppbyggingar atvinnulífs í framtíðinni. Þar er margt ógert sem ekki er hægt að vísa til einkaaðila. Hins vegar eiga atvinnuvegirnir sjálfir að standa undir þeirri þjónustu sem þeir þurfa á að halda.  Ég veit raunar að menn eru að reyna að taka á ýmsu því sem ég hef nefnt, m.a. að draga úr kostnaði vegna þjónustu við atvinnuvegina. Mér virðist reyndar sú viðleitni að draga úr kostnaði við hin ýmsu verkefni einkennast fyrst og fremst af nokkuð einstrengingslegri trú annars vegar á hagkvæmni sameiningar eða samreksturs stofnana sem hv. 14. þm. Reykv. styður með ráðum og dáð eftir því sem ég heyrði áðan og hins vegar trú á samkeppni eins og kemur fram í hugmyndum um útboð á rannsóknum í orkugeiranum og margt fleira mætti nefna. En um leið og reynt er að spyrna við fótum á ýmsum sviðum er það umhugsunarefni að margvíslegur kostnaður vegna erlendra samskipta vex og vex og mér virðist menn láta það yfir sig ganga nánast viðnámslaust. Það fjölgar sífellt í starfsliði á erlendri grundu. Húsnæði er keypt og byggt fyrir tugi milljóna. Ferðalög vegna fundahalda aukast mikið ár frá ári og sífellt eykst kostnaður hér á landi vegna þessara auknu samskipta. Menn hafa ekki undan að þýða samninga og reglugerðir og kosta til þess stórfé og sífellt þarf að koma til móts við kröfur erlendis frá í hinum og þessum atriðum sem eru bundin samningum og reglugerðum. Skýrasta dæmið um slíkan kostnað vegna erlendra samskipta eru gríðarlegar upphæðir sem það kostar ríkissjóð að huga að aðild Íslands að Schengen-samstarfinu. Kostnaður vegna þessa er áætlaður hvorki meira né minna en 55 millj. kr. á næsta ári og við erum ekki einu sinni komin með aðild að þessu samstarfi heldur aðeins áheyrnaraðild. Sú aðild verður vafalaust staðreynd og að henni er stefnt en þá vantar inn í þessa tölu, þ.e. 55 millj. kr., sem ætlað er til þessa starfs á næsta ári, þá vantar enn þá inn í þá tölu þær breytingar sem gera þarf á Flugstöð Leifs Eiríkssonar beinlínis vegna Schengen-samstarfs og þær breytingar eru sannarlega fyrirhugaðar samanber áformin um stækkun og breytingar upp á 523 millj. kr. á þessu ár og meira síðar eða samtals um 800 millj. kr. að því er ætlað er. Sá kostnaður er auðvitað alls ekki allur vegna Schengen en þar er um verulega upphæð að ræða. Nú er ég ekkert að tala gegn þessu samstarfi þó að ég sé ekkert sannfærð um brýna nauðsyn þess að taka þátt í því. Ég bendi aðeins á þetta dæmi sem nokkuð lýsandi fyrir þau miklu útgjöld sem það kostar okkur að vera fullgildir aðilar í samfélagi þjóðanna og ég vil benda á og leggja áherslu á að í þessu efni eigum við að fara með gát og vita a.m.k. svona nokkurn veginn til hvaða kostnaðar er verið að stofna hverju sinni.

Herra forseti. Hv. þm. vék að endurinnritunargjöldunum og ég vil upplýsa það að ekki er stefnt að því að þau verði hærri en 1.500 kr. en þar sem er talað um tekjur allt að 32 millj. kr. er líka litið til þeirrar hagræðingar sem menn vona að þessi ráðstöfun hafi í för með sér, ekki einungis að þetta verði innheimt heldur að þetta leiði til hagræðingar í skólakerfinu og markvissrar innritunar og markvissara starfs sem er vissulega þörf á á framhaldsskólastiginu eins og þeir vita sem best þekkja til þar. Varðandi Hússtjórnarskólann á Hallormsstað vil ég láta þess getið að það er alls ekki frumleg hugmynd að sameina hann skólanum á Egilsstöðum. Sú hugmynd hefur komið fram fyrir löngu og hefur lengi verið á döfinni að velta því fyrir sér hvernig það væri best gert. Við höfum sett okkur þau markmið með fjárlagafrv. að miða við skóla sem eru með færri nemendur en 80 ef við teljum að þeir væru betur komnir sem hluti af stærri heild og þar á meðal Hússtjórnarskólinn á Hallormsstað. Varðandi byggingarframkvæmdir og byggingarmál hans er ljóst að ráðist verður í að nýta sér það söluandvirði þeirrar húseignar sem var seld til þess að gera skólahúsið betra, til þess að bæta það og bæta við það. Að því verki verður unnið á næsta ári ef allt gengur eftir eins og byggingarnefnd hefur lagt upp með þannig að það kemur mér á óvart ef Egilsstaðaskóli er andvígur því að taka þetta verkefni að sér. Varðandi fjárhagsmál hans og sameiningu Eiðaskóla tel ég að frá því hafi verið gengið með viðunandi hætti. Þessi atriði vildi ég láta koma fram vegna ræðu hv. þm. og þeirra atriða sem hann nefndi í máli sínu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir viðbrögð hans. Hann sagði að ekki væri stefnt að því að endurinnritunargjöldin næmu hærri upphæð en 1.500 kr. á nemanda en það hlýtur þá að vera eitthvað rangt skráð í greinargerð með fjárlagafrv. því að efst á bls. 293 er þessi setning: ,,Með hliðsjón af því að endurinnritun er jafnan meiri í áfangaskólum en bekkjarskólum er áætlun miðuð við 2.500 kr. á nemanda í áfangaskólum en 1.000 í bekkjarskólum.`` Ég hef kannski eitthvað misskilið þessa setningu. Um upplýsingar hans um breytingar á stöðu Hússtjórnarskólans á Hallormsstað vil ég aðeins segja að hann telur að skólar með færri nemendur en 80 séu betur komnir sem hluti af stærri heild. Það getur verið álitamál og ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort með því sé hann að líta til faglegra þátta eða fjárhagslegra. Ég er ekki sannfærð um að það hafi sparnað í för með sér, t.d. með því að leggja Hússtjórnarskólann á Hallormsstað undir Egilsstaðaskóla. Við verðum líka að taka með í reikninginn að slík sameining hefur í för með sér ferðakostnað og fleira sem vegur kannski býsna þungt á móti þeim sparnaði sem hugsanlega fæst í stjórnunarkostnaði. Ég hef aðrar upplýsingar en hæstv. ráðherra um afstöðu Egilsstaðaskóla en ég skal ekkert fullyrða um hvorar eru réttar.

Herra forseti. Í greinargerðinni sem hv. þm. vitnar til stendur: ,,Ætlunin er að taka 1.500 króna gjald af nemendum sem endurtaka próf``. Það hámark er sett eins og stendur. Hins vegar þegar áætlun er gerð og menn velta fyrir sér hvað þetta kann að gefa í hagræðingu og tekjur er miðað við þann kostnað sem þarna er getið. En ekki er stefnt að hærri gjaldtöku í þessu skyni en 1.500 krónum en hitt eru síðan forsendur sem menn gefa sér þegar þeir reikna út hugsanlegar tekjur af þessu m.a. af því að áfangakerfið er dýrara en bekkjakerfið. Það eru þær forsendur sem hv. þm. var að lesa en gjaldið verður ekki hærra en 1.500 krónur. Um stöðu hússtjórnarskólans og þessara minni skóla er það í senn faglegt mat og einnig stjórnsýslulegt mat sem stjórnar því að menn ræða um sameiningu þessara skóla. Ég hef hvergi lagt til að Laugaskóli verði sameinaður skólanum á Húsavík. Ég hef hins vegar hvatt til að skólarnir á Norðurlandi taki upp meira samstarf og hef haldið fund með skólameisturunum og mun einnig ræða frekar við þá því ég tel, og þeir eru að mínu mati sammála mér um það, að aukið samstarf skólanna bæði á Norðurlandi og einnig á Austurlandi muni styrkja stöðu framhaldsskólanna. Ég tala nú ekki um gildi þess ef það leiðir til hagræðingar og betri nýtingar á opinberum fjármunum. Það sem hv. þm. gerði einnig að umtalsefni varðandi Laugaskóla er að gildistala þess skóla er færð til samræmis við ýmsa aðra skóla úti á landsbyggðinni og unnt er að færa fyrir því rök að innan þeirra marka ætti skólinn að geta veitt þá menntun sem forsvaranleg er miðað við að hann starfar á framhaldsskólastigi.

Herra forseti. Aðeins í sambandi við orð hæstv. ráðherra um Laugaskóla og framhaldsskólann á Húsavík. Hann kvaðst ekki hafa lagt neins staðar til að Laugaskóli sameinaðist framhaldsskólanum á Húsavík og það má rétt vera en aðgerðir í þessum efnum geta vissulega leitt til að skólahald skerðist svo mjög að það gefi stjórnvöldum tilefni til að fullyrða og ganga út frá því að slíkur skóli sé ekki á vetur setjandi þegar búið er að þrengja svo að honum í framlögum að hann geti ekki starfað sjálfstætt lengur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að lýsa ánægju minni með að hv. þm. skyldi lýsa yfir stuðningi við meginmarkmið frv. að reka ríkissjóð með einhverjum tekjuafgangi eins og nú stendur á í okkar þjóðfélagi. Í öðru lagi er ég ósammála hv. þm. þegar hann ræðir um Flugstöð Leifs Eiríkssonar --- að hún sé þungur baggi. Ég held að allir sem þekkja þetta mál og ég hélt nú satt að segja að hv. þm. sem er fyrrv. formaður Ferðamálaráðs hefði hugleitt það öðruvísi en virtist koma fram í hans orðum. Það er auðvitað nauðsynlegt að greiða þessa byggingu því hún hefur í sjálfu sér fært okkur tekjur sem hefðu ella ekki komið. En við höfum hins vegar svikist um það árum og áratugum saman að greiða þessa byggingu, tekið fjármunina sem hafa orðið til og sett þá í annað, þar á meðal í flugvelli og ýmsa starfsemi annars staðar á landinu. Nú er svo komið að við getum ekki lengur horft fram hjá þessu. Þetta þarf að borga og þess vegna er ekkert óeðlilegt að á því sé tekið enda heyrði ég að hv. þm. skildi það mætavel. Það var aðallega gjörðin að byggja stöðina á sínum tíma sem virtist fara fyrir brjóstið á henni. Það gefst ekki tækifæri til þess nú að ræða um atvinnuleysi og atvinnuþátttöku kvenna. Það hefði verið gaman af því að gera það við betra tækifæri. Ég vil einungis nota þennan tíma andsvarsins til að segja frá því að nefnd sú sem starfar að fæðingarorlofsmálum hefur ekki enn lokið störfum sínum. Dögg Pálsdóttir, formaður nefndarinnar, hefur sagt mér að hún vinni nú að upplýsingasöfnun. Ég veit að eitt af því sem nefndin hefur sérstaklega rætt er einmitt feðraorlof en á meðan lögum hefur ekki verið breytt þá er ekki ástæða til að taka kostnað við slíkt upp í fjárlagafrumvarp.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir viðbrögð hans við ræðu minni. Ég held að hann hafi eitthvað misskilið mig í sambandi við Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Ég var út af fyrir sig ekki að gagnrýna að húsið hefði verið byggt heldur var ég að ýja að því áliti mínu, sem margsinnis kom fram á sínum tíma, að ég taldi mjög mikla sóun í sambandi við þá byggingu. Það var ekki gætt fyllsta hagræðis og sparnaðar í þeim efnum. Þessi bygging hefur fært okkur tekjur, sagði hæstv. ráðherra. Það hefði að sjálfsögðu hvaða flugstöðvarbygging sem var gert þó hún hefði verið ódýrari og ég sé ekki að þetta komi að miklu leyti við mínu starfi sem fyrrv. form. Ferðamálaráðs því ekki koma ferðamenn hingað til Íslands til þess eins að horfa á þessa fallegu flugstöð. Ég varð fyrir vonbrigðum með að fá ekki nánari upplýsingar um hvernig staðan er varðandi endurskoðun á lögum um fæðingarorlof en ég skil vel að ekki skuli vera hægt að gera ráð fyrir auknum framlögum til þess máls fyrr en búið er að ganga frá nefndaráliti og gera tillögur um hvernig þessu verði varið. Ég hefði auðvitað vonast til að þau mál hefði borið á góma í ríkisstjórninni þannig að við fengjum einhverjar upplýsingar um það núna.

Herra forseti. Þau þáttaskil hafa orðið að fjárlög eru lögð fram með rúmlega 1 milljarðs tekjuafgangi eftir að gert hafði verið ráð fyrir hallarekstri um árabil. Síðast var hagnaður á ríkissjóði árið 1983 og halli síðasta áratugar er orðinn yfir 100 milljarðar kr. Þetta hefur leitt til þess að vaxtabyrðin er orðin annar stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs á eftir heilbrigðis- og tryggingamálum eins og oft hefur verið rakið í þessari umræðu. Hins vegar er þetta staðreynd sem farin er að verða það augljós, eftir umræður síðustu ára, að allir sjá að þetta getur ekki gengið til lengdar, enda heyri ég á yfirlýsingum talsmanna stjórnarandstöðunnar í umræðum um málið að samstaða er um markmið fjárlaga, að skila hallalausum fjárlögum. Ég vil hins vegar undirstrika að ekki er sopið kálið þó í ausuna sé komið og hlutverk Alþingis og fjárln. í umboði þingsins er að fara yfir frv., ígrunda forsendur þess og útfæra einstök atriði eins og nefndinni er ætlað að gera. Ég mun því kjósa við 1. umr. málsins að hafa nokkur almenn orð um ríkisfjármálin en ég fæ tækifæri til að ræða um einstök verkefni við 2. umr. málsins þegar fjárln. hefur lokið vinnu sinni, þ.e. að fjalla um frumvarpið fyrir 2. umr., en það starf hennar er þegar hafið eins og hefð er fyrir. Ég gat þess að bærileg samstaða er um hallalaus fjárlög. Hins vegar heyrist oft í umræðum um þessi mál að forgangsröðunin sé ekki rétt, ríkisstjórnarflokkarnir séu með niðurskurði að brjóta niður velferðarkerfið o.s.frv. Ég hef fylgst nokkuð náið með því, á fimm ára starfsferli mínum í fjárlaganefnd, hvað viðmælendur nefndarinnar telja forgangsverkefni þ.e. það verkefni sem þeir eru að tala fyrir hverju sinni í sínum heimsóknum. Þessi afstaða er auðvitað skiljanleg. Sú starfsemi sem ríkisvaldið leggur fjárveitingar til eru yfirleitt nauðsynleg verkefni og það er skiljanlegt að ábyrgðarmenn þeirra verkefna haldi þeim fram af kappi. Hins vegar eru velferðarmál af ýmsu tagi langsamlega stærsti hlutinn af útgjöldum ríkissjóðs. Velferðarmál eru í raun forgangsverkefni í ríkisfjármálum og svo hefur verið um margra ára bil. Heilbrigðis- og tryggingamál, félagsmál og menntamál kalla á útgjöld upp á 76,1 milljarð kr. af 125,4 milljarða kr. útgjöldum þessa fjárlagafrv. Vaxtakostnaðurinn til viðbótar nemur 13,5 milljörðum kr. Það er alveg ljóst að markmiðinu um hallalaus fjárlög verður ekki náð nema með aðhaldi í þessum þáttum en það aðhald mun, ef vel tekst til, leiða til að undirstöður velferðarkerfisins verða treystar með minnkandi skuldasöfnun og minnkandi vaxtabyrði. Hið vandasama í þessum efnum er að veikja ekki það öryggisnet sem við viljum að þjóðfélagið búi þeim sem minnst mega sín. Með fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að halda aftur af útgjaldaaukningunni en frv. er fráleitt niðurskurðarfrumvarp í þessum efnum. Hv. 12. þm. Reykn. kom áðan inn á þessa forgangsröð og hv. þm. nefndi hvað hann vildi hafa í forgangi. Það voru menntamál, félagsmál, heilbrigðismál, menningarmál og umhverfismál ef ég hef náð þessu öllu niður, en síðan að þetta yrði á kostnað þjónustu við atvinnuvegina. Þetta er málefnaleg umræða eins og þingmannsins er von og vísa. Ég vil taka fram í þessu sambandi að þetta gengur ekki upp. Verulega hefur verið dregið úr þjónustu við atvinnuvegina á síðustu árum m.a. með útgjöldum til landbúnaðarins. Það er sá málaflokkur sem hefur lækkað mest á undanförnum árum. Verið er að vinna í anda þeirrar stefnumörkunar að atvinnuvegirnir sjái sem mest um sig en hins vegar hefur ekki verið hjá því komist að verja fé m.a. til að mynda nýja varnarlínu í landbúnaði. Oft heyrist sú skoðun að einhver ákveðin starfsemi ríkissjóðs sé það mikilvæg að hún eigi að hafa algjöran forgang og nægilegar fjárveitingar, eins og það er orðað. Ég get ekki tekið undir þá skoðun að einhver þjónusta eða starfsemi hins opinbera sé þess eðlis að hún þurfi ekki neitt aðhald eða skoðun á því hvort hún sé veitt með hagkvæmum hætti eða ekki. Ég hygg einmitt að endurmat á starfsemi hins opinbera geti oft og tíðum orðið til að efla viðkomandi starfsemi og tryggja hana í sessi. Það er nú einu sinni svo á tímum hraðfara breytinga eins og nú að starfsaðferðir og skipulag sem einu sinni þótti gott og gilt úreldist. Þannig er það með ríkisstofnanir alveg eins og þá starfsemi sem rekin er af einkaaðilum. Endurmat getur falist í því að skilgreina markmið með þjónustunni upp á nýtt og leggja mat á hvernig skal ná þeim markmiðum með sem mestri hagkvæmni. Auðvitað er sú starfsemi sem kostuð er af ríkissjóði, ekki síst í heilbrigðis- og tryggingamálum og málefnum fatlaðra, einstaklega viðkvæm fyrir umræðum um breytingar og endurmat á starfseminni. Það breytir ekki þörfinni í þessu efni. Það er auðvitað langt í frá að allar skipulagsbreytingar á þessum vettvangi séu gerðar af illum hug til þeirra sem þjónustunnar eiga að njóta. Starf fjárln. hefur á undanförnum árum beinst mjög að stórum málaflokkum á borð við heilbrigðis- og menntamál og það verður engin breyting á því núna. Svo mun vissulega verða nú. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir skipulagsbreytingum í framhaldsskólakerfinu. Í fjárln. munum við auðvitað fara vel yfir faglegar forsendur þessara fyrirætlana með fulltrúum menntmrn. Því hefur verið haldið fram að sameining yfirstjórnar og aukin samvinna þessara skólastofnana leiði til öflugri skóla. Við munum að sjálfsögðu fara vel yfir þau rök sem menntmrn. færir fram með tillögum sínum um framhaldsskólana því þeir hafa verið hér sérstaklega til umræðu og málefni einstakra skóla. Heilbrigðismálin og sjúkrahúsin hafa tekið mikinn tíma okkar fjárlaganefndarmanna. Ég hef lesið það í blöðum frá ábyrgum aðilum í heilbrigðiskerfinu að það sé svo mikið af landsbyggðarmönnum í fjárln. að þeir leggi það sérstaklega fyrir sig að skera niður sjúkrahússtarfsemi í höfuðborginni. Það er auðvitað víðs fjarri að svo sé. Auðvitað hefði ég ekki tekið þetta alvarlega nema vegna þess að þetta kom frá ábyrgum aðilum í læknastétt sem héldu þessu fram í blaðagreinum. Það hefur verið svo undanfarin ár að fjárframlög til sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu hafa aukist meira en fjárframlög til sjúkrahúsa úti á landi. Hins vegar á ekki að vera í slíkum samanburði. Það eru vissulega skýringar á því að ýmis hátækni sem er á þessu svæði í sjúkrahúsum er dýr. Það er stöðugt viðfangsefni og afar erfitt viðfangsefni að halda utan um útgjaldaaukninguna í þeirri miklu starfsemi sem er á þessu sviði hér. En auðvitað leggur fjárln. sem heild sig í það verkefni af bestu samvisku að fara yfir þessi mál og gera sér grein fyrir forsendum eins og hægt er. Ríkisvaldið er stór atvinnurekandi á höfuðborgarsvæðinu og það er einnig stór atvinnurekandi víða um landsbyggðina. Það verður þó breyting á þessu að nokkru með mikilli tilfærslu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga sem tekur gildi á næsta ári að fullu og tók gildi um mitt ár nú með flutningi grunnskólans. Þar gerist fjöldi ríkisstarfsmanna starfsmenn sveitarfélaga. Það verður mjög fróðlegt að fylgjast með framvindu þessa máls. Auk þess verður mjög fróðlegt að fylgjast með afdrifum verkefna sem hafa verið falin tilraunasveitarfélögum, m.a. á Höfn í Hornafirði og á Akureyri, svo dæmi séu nefnd. Framvindan í þessum málum getur vísað leiðina til frekari tilfærslu verkefna. Ég er þeirrar skoðunar að það sé jákvæð þróun að flytja fleiri þætti opinberrar þjónustu til sveitarfélaganna. En til þess verða sveitarfélögin vissulega að eflast og stækka enda er nokkur þróun í þeim efnum nú og umræða um sameiningu sveitarfélaga er mjög mikil á landsbyggðinni um þessar mundir. Ég er þó þeirrar skoðunar að það eigi ekki að rasa um ráð fram í þessum verkefnaflutningi. Þetta er þróun sem komin er í ákveðin farveg en henni á þó að fylgja eftir. Með því að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga á sér stað valddreifing í þjóðfélaginu sem ég tel vera af hinu góða, þ.e. að forræðið í þessum málum færist nær fólkinu. Ég vil aðeins víkja að tekjuhliðinni áður en lengra er haldið. Því er ekki að neita að tekjuaukning vegna aukinna umsvifa í þjóðfélaginu og þeirrar staðreyndar að hjól atvinnulífsins eru farin að snúast hraðar, ef svo má segja, léttir róðurinn við að ná markmiðum fjárlaga. Það er spáð hagvexti og það er spáð auknum umsvifum á næsta ári. En það veldur vissulega áhyggjum hve þáttur einkaneyslu er stór í aukningunni. Það hefur verið reynt að láta að því liggja að við stjórnarliðar höldum því fram að þessi aukning á einkaneyslu sé láglaunafólki að kenna. Því fer auðvitað víðs fjarri. Það hefur enginn haldið því fram að láglaunafólk í þjóðfélaginu beri ábyrgð á þessari aukningu. Mér dettur ekki í hug að halda því fram. Hins vegar er það svo að ekki eru allir í þjóðfélaginu lágt launaðir. Það er staðreynd að þeir sem eru hærra launaðir lifa stundum um efni fram. Aukning í neyslu er mjög fljót að taka við sér. Mér er t.d. sagt hjá hinni nýju Ráðgjafarþjónustu heimilanna að ekki sé ætíð samband á milli lágra launa og greiðsluerfiðleika fólks. Fólk með hærri laun geti ekki síður lent í greiðsluerfiðleikum. Ég er ekki að gera lítið úr erfiðleikum láglaunafólks, langt því frá. Hins vegar er alrangt að við stjórnarliðar höfum haldið því fram að láglaunafólk beri ábyrgð á aukinni einkaneyslu í þjóðfélaginu og að það lifi um efni fram. Auðvitað má spyrja sem svo hvort við þessar aðstæður sé ekki lag til að auka enn þá við á tekjuhliðinni og auka skatta. Svar mitt við því er nei. Ég held að jaðarskattar í þjóðfélaginu séu orðnir það háir að þeir séu farnir að íþyngja mörgum, t.d. þeim sem eru að byrja búskap eða koma sér upp þaki yfir höfuðið og leggja á sig meiri vinnu þess vegna. Það geti beinlínis latt fólk við tekjuöflun. Það hefur verið hafin vinna á vegum ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna til að kanna þessi mál og skapa svigrúm til lækkunar í þessum efnum eða snúa til baka á þessu sviði. Ég tel það jákvætt. Ég tel ekki fært að auka tekjurnar til að auka útgjöld, ekki við þær aðstæður sem nú eru, en ég tel að nú eigi að ná jafnvægi í ríkisfjármálum. Ef það tekst ekki nú við þessar aðstæður er algerlega borin von að það takist. Hins vegar er einn þáttur á tekjuhliðinni sem mér er hugleikinn og það er að ná inn þeim sköttum sem ríkið á rétt á. Það er ljóst að að herða þarf róðurinn í þessum efnum. Það er nokkuð um tvöfalt siðferði í þessum málum. Menn gagnrýna harðlega og oft með réttu aðhald og niðurskurð til ýmissa mála ríkissjóðs en mér finnst oft vera dálítil linka í umfjöllun fjölmiðla, t.d. um hvernig skattar skila sér þegar skattskráin kemur fram. Umfjöllunin er nánast um það hvað fólk hefur í tekjur frekar en hvernig bæði fólk og fyrirtæki skila sköttum sínum. Ég vil sérstaklega nefna virðisaukaskattinn í þessu efni. Þó fjáraukalagafrv. komi ekki til umræðu hér fyrr en síðar var það lagt fram í dag. Þar kemur enn fram staðfesting á því að tekjur af virðisaukaskatti hækka minna en almenn velta í þjóðfélaginu. Gerð er grein fyrir þessu í fjáraukalagafrv. en áætlaðar tekjur 1996 hækka um 14,3% en tekjur af virðisaukaskatti hækka aðeins um 0,4% eða um 180 millj. kr. Vantar þarna stórlega upp á að þetta fylgi veltuaukningunni í þjóðfélaginu. Þetta er umhugsunarefni og það þarf að fara vel yfir þær ástæður sem liggja þarna að baki. Hlutverk ríkisvaldsins er eitt mesta ágreiningsefni í stjórnmálaumræðu samtíðarinnar og hefur svo ávallt verið. Stefna flokks míns hefur ávallt verið sú að ríkið skuli tryggja grundvallarstarfsemi í samfélaginu en það eigi ekki að fást við starfsemi í samkeppni við einkaaðila. Það sé einnig réttlætanlegt að ríkið semji við einkaaðila um að sinna verkefnum með þjónustusamningum sem og að reka starfsemi eigin stofnana með aðferðum samningsstjórnunar svo dæmi sé tekið. Slíkar ráðstafanir verða þó að byggja á rækilegri úttekt á þeirri starfsemi sem á sér stað, umfangi hennar og markmiðum með henni. Þjónustusamningar eða útboðsstarfsemi sem byggja ekki á skýrum grunni að þessu leyti eru verri en engir. Ríkið vill oft verða í almennri umræðu ópersónulegt afl sem fáir hafa samúð með. Því stjórna þeir aðilar sem í almennu tali eru nefndir ,,þeir``. Að ,,þeir`` hafi gert þetta og ,,þeir`` hafi gert hitt. Ríkissjóður er þó hvorki stærri né minni en skattgreiðendur gera hann, hann er það sem skattgreiðendur láta af mörkum. Verkefnaflutningar til sveitarfélaga, þjónustusamningar, samningsstjórnun og að fela einkaaðilum að annast starfsemi ríkisins sem er samkeppnisstarfsemi, eru tæki til þess að draga markalínur um einstaka starfsþætti ríkisvaldsins. Skýrar markalínur og markmið fyrir opinbera starfsemi eru einnig mikið hagsmunamál fyrir launafólk sem hjá ríkinu vinnur sem og fyrir fjárveitingavaldið. Með því að línur eru skýrar vita ríkisstarfsmenn fremur hvar þeir standa. Fjárlög hverju sinni eru áætlun um útgjöld ársins. Það er nauðsynlegt að þau séu gagnsæ og skýr og sýni umfang opinberrar starfsemi og að aukaútgjöld séu aðeins vegna atvika eða útgjaldatilefna sem voru ófyrirséð þegar fjárlög eru samþykkt. Það hefur verið þróun til batnaðar í þessum efnum en það má auðvitað betur gera. Hér hefur verið til meðferðar og var í fyrra frv. um fjárreiður ríkissjóðs sem er ætlað að bæta skipulag þessarar starfsemi og marka hreinni línur milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds í þessum efnum. Það er ætlunin að leggja þetta frv. á ný fyrir nú í vetur eða nú á næstunni og vonandi verður það afgreitt á þessu þingi. Það er mikil nauðsyn á því að samskipti ríkisstjórnar og Alþingis séu í föstum og ákveðnum skorðum og ákveðnar reglur gildi. Það er t.d. nauðsyn á því að fjárln. séu kynnt þau áform sem eru um aukaútgjöld, að henni séu kynnt þau tilefni sem upp koma á vegum framkvæmdarvaldsins þannig að hún standi ekki frammi fyrir gerðum hlut, að hún fái upplýsingar um þær forsendur sem að baki liggja ákvörðun ríkisstjórnar. Þetta er auðvitað hægt að ræða nánar þegar þetta frv. kemur fyrir og eins varðandi umræður um fjáraukalög sem verða hér innan tíðar. Í fjárlagafrv. eru hin svokölluðu heimildarákvæði. Ætlað er 200 millj. kr. til að standa straum af þeim, 6. greininni, en ég lýsi þeirri skoðun minni að það er æskilegt að spara frekar þessi opnu ákvæði heldur en að fjölga þeim. Ég vil nefna að það er nauðsyn á því að kanna ýmsa þætti opinberrar starfsemi til þess að fyrir ýmssi grundvallarstarfsemi sé séð og það sé frekar reynt að spara í yfirstjórninni og einfalda hana ef það mætti verða til þess að halda aftur af útgjöldum og efla þá ýmsa grundvallarþjónustu sem ekki er hægt að vera án. Á þessum forsendum hefur nefnd á vegum stjórnarflokkanna m.a. verið að fjalla um sýslumannsembættin í landinu með tilliti til þess hvort breyttar aðstæður í þjóðfélaginu gera það að verkum að það megi fækka þeim embættum. En það er að mínu dómi skilyrði að þjónustan sé veitt, þessi grundvallarþjónusta sem embættin veita á þeim stöðum þar sem þau eru og að ávinningurinn af sparnaði sem af þessu hlýst sé notaður til þess t.d. að efla þá grundvallarstarfsemi sem löggæslan í landinu er. Þessi nefnd hefur ekki lokið störfum enn þá og það er ekki gert ráð fyrir sparnaði eða breytingum vegna þeirra starfa í þessu fjárlagafrv. en ég vildi eigi að síður nefna þetta því þetta er dæmi um verkefni sem þarf að vinna að og athuganir sem þurfa að vera í gangi um sparnað í yfirstjórn í opinberum rekstri. Ég vil ljúka máli mínu með því að segja það eitt að mesta hættan í efnahagsmálunum nú er fólgin í því að verðbólgan fari af stað á ný. Það yrði mjög slæmt, ef svo má að orði komast og er þá ekki sterkt að orði kveðið, fyrir efnahag fólksins í landinu ef að svo skyldi fara. Ríkisvaldið verður að leggja sitt af mörkum til þess að svo verði ekki og það tæki sem ríkisvaldið hefur í höndunum til þess er að sýna aðhald í opinberum útgjöldum. Ég tel að í þessu fjárlagafrv. sé það reynt án þess að neinar kollsteypur séu teknar og markmið þess sé að koma í veg fyrir að verðbólgan í landinu rjúki upp á ný. Það yrði slæmt fyrir láglaunafólkið í landinu. Það yrði slæmt fyrir þá sem skulda og þurfa að greiða af sínum skuldum og það yrði ekki síður slæmt fyrir fyrirtækin í landinu sem þurfa að standa í alþjóðlegri samkeppni, m.a. við nágrannalöndin sem hafa verðbólgustig um og innan við 2%. Efnahagskerfi okkar er orðið hluti af efnahagskerfi vestrænna ríkja og aðhald í ríkisfjármálum er eitt af þeim tækjum sem við þurfum og getum beitt til þess að vera samkeppnisfærir á þeim vettvangi. Ég tel að við höfum tækifæri til þess nú að ná árangri í þessum efnum og mun því ljúka máli mínu við 1. umr. málsins.

Virðulegi forseti. Mér fannst athyglisvert við þessa ræðu hv. form. fjárln. sem gekk til kosninga undir kjörorðinu: Fólk í fyrirrúmi, skyldi nánast ekki hafa nein orð um þann niðurskurð sem er í frv. til velferðarkerfis fólksins. Hv. þm. hafði þó hér áður fyrr mikið um það mál að segja þegar hann var í stjórnarandstöðu, þegar boðaður var einhvers staðar niðurskurður. Þó var efnahagsástandið þá verra en nú er og ríkissjóður verr staddur. Ég spyr hvort hv. þm. hafi ekkert að segja um það að verið er að eyðileggja hér Framkvæmdasjóð fatlaðra og lögbundin framlög sem hann á að hafa og eru um 420 milljónir eru skorin niður um 165 milljónir. Það er verið að stefna Byggingarsjóði verkamanna í gjaldþrot með miklum niðurskurði á þessu og næsta ári til sjóðsins. Það er verið að þrengja að atvinnulausum. Og ég spyr: Er verið að rýra kjör þeirra með því að það er boðað að herða eigi útlánareglur um 128 milljónir og ný viðfangsefni sett á sjóðinn sem ríkissjóður hefur fjármagnað sérstaklega áður eins og starfsmenntun og atvinnumál kvenna? Og ég spyr hann um sjúkrahúsin. Hefur hv. þm. ekkert um það að segja að það stefnir í sama uppnám þar á næsta ári eins og þessu? Hæstv. heilbrrh. virðist lítið hafa um það að segja vegna þess að hún virðist hafa verið í ársleyfi á tunglinu þegar hún núna er að kalla til forustumenn Ríkisspítala og spyrja þá hverju sæti þessi niðurskurður sem nú er á sjúkrahúsunum. Og hvað með niðurskurðinn til menntamála sem boðaður er og aukin þjónustugjöld, að ekki sé talað um það að ekki er boðuð ein einasta aukin króna til átaks í fíkniefnamálum, en þó eru boðaðar ýmsar tillögur sem eigi að hrinda því í framkvæmd.

Herra forseti. Hv. 13. þm. Reykv. nefndi nokkur atriði og taldi mig ekki hafa mikið um þau að segja. Ég tók það fram í upphafi ræðu minnar að ég mundi hafa almenn orð um þetta frv. nú en mundi koma að málum nánar við 2. umr. Ég get eigi að síður sagt nokkuð um þau atriði sem hún nefndi. Ég tel að það sé alveg víðs fjarri að verið sé að eyðileggja Framkvæmdasjóð fatlaðra. Það er verið að setja hluta af framlögum til hans í rekstur og allt framlagið sem er reiknað til hans í fjárlögunum fer í framkvæmdir en hinu er deilt út á verkefni sem stjórn framkvæmdasjóðsins útlhlutaði til áður. Það er því alveg víðs fjarri að svo sé. Það er ekki reiknað með því að taka upp þjónustugjöld í heilbrigðiskerfinu og varðandi sjúkrahúsin, m.a. hér í Reykjavík, þá er nýlega búið að ganga frá samningi um aðgerðir þar á milli fjmrn., heilbrrn. og Reykjavíkurborgar. Það er reiknað með því að sjúkrahúsin í Reykjavík fái um 400 milljónir á aukafjárlögum. Það er reiknað með því að vinna áfram að þessum málum á næsta ári þannig að það er víðs fjarri að fullyrðingar hv. þm. um að mínir flokksmenn og ég þar á meðal séu ekki að hugsa um fólk í þessu fjárlagafrv. Við erum að reyna að stýra málum á þann veg að þetta kerfi verði ekki brotið niður í framtíðinni með skuldasöfnun og vaxtagreiðslum. Hv. þm. kannast við öll þessi mál síðan hann var ráðherra þannig að þetta er ekkert ný barátta.

Virðulegi forseti. Ég tók eftir því að hv. þm. kom sér hjá því að tala um að framlög til átaks gegn ávana- og fíkniefnum eru óbreytt þó boðaðar séu úrbætur í því efni þannig að þær eru marklausar miðað við fjárlögin. Hann kom sér líka hjá því að tala um aukin þjónustugjöld í menntamálum og hvernig er verið að rífa niður menntakerfið. Og varðandi Framkvæmdasjóð fatlaðra þá stend ég við það að verið sé að eyðileggja hann vegna þess að forsenda fyrir því að fjármagn var tekið úr Framkvæmdasjóði fatlaðra til reksturs var að hann hefði óbreytt framlag af erfðafjárskatti. Og varðandi Atvinnuleysistryggingasjóðinn þá var heldur ekki rætt um hann en þar virðist sem verið sé að þrengja að kjörum atvinnulausra. Og það þarf auðvitað nánari skýringa við sem hv. þm. nefnir þegar hann vill halda því fram að ekki sé verið að stefna sjúkrahúsrekstrinum í uppnám aftur á næsta ári, vegna þess það eru boðuð óbreytt framlög til stóru sjúkrahúsanna frá fjárlögum þessa árs þó að að þeir hafi fengið viðbótarfjármagn til þess að bjarga sér á þessu ári. En ég fullyrði að það nægir hvergi til þess að rekstri stóru sjúkrahúsanna sé ekki stefnt í uppnám.

Herra forseti. Mér er ljúft að koma inn á þau mál sem mér gafst ekki tími til að svara í fyrra svari mínu við andsvari hv. þm. Það er náttúrlega víðs fjarri að verið sé að rífa niður menntakerfið í landinu. Það er verið að auka framlög til grunnskólans með heimanmundi til sveitarfélaganna. Það er verið að hækka framlög til háskólanna og það er verið að leita leiða til skipulagsbreytinga í framhaldsskólakerfinu þó að þar eigi að sýna aðhald. Það er mikil öfugmæli að verið sé að rífa niður menntakerfið í landinu með þessu. Hvað varðar fíkniefnamálin, þau alvarlegu mál, þá á hv. þm. auðvitað að muna, því að þingmaðurinn er mikill áhugamaður um þennan málaflokk sem eðlilegt er, að á síðasta ári voru lagðir fjármunir í svokallaðan forvarnasjóð sem stóreykur fjármagn til þessa málaflokks og gert er ráð fyrir að svo verði einnig á þessu ári. Hvað varðar Atvinnuleysistryggingasjóð þá er atvinnuleysi sem betur fer að minnka og það á að vera svigrúm 

Virðulegi forseti. Fyrir síðustu alþingiskosningar sögðum við sjálfstæðismenn að það blasti við betri tíð í okkar þjóðlífi. Eftir erfiðar aðgerðir á undanförnum árum bæði í efnahags- og ríkisfjármálum, undir forustu hæstv. forsrh., Davíðs Oddssonar, getum við vissulega sagt enn þá að það blasi við betri tíð, og því ber auðvitað að fagna, og þess sjást merki í því fjárlagafrv. sem við erum að fjalla um við 1. umr. Í stjórnarsamstarfi við Alþfl. og síðan Framsfl. hefur Sjálfstfl. lagt ríka áherslu á aðhald í ríkisfjármálum og úrbætur í ríkisrekstrinum. Sú stefna hefur með öðrum orðum leitt til þess að hagvöxtur hefur aukist, dregið hefur úr atvinnuleysi, vextir hafa lækkað og verðbólga er svipuð því sem lægst þekkist meðal viðskiptaþjóða okkar. Eins og segir í frv. til fjárlaga sem hér er til umræðu, í kaflanum sem oft er kallaður ráðherrakafli: ,,Íslenskt efnahagslíf hefur tekið stakkaskiptum á undanförnum árum. Í stað glundroða hefur komið stöðugleiki.`` Fjárlagafrv. endurspeglar megináherslur í þeirri efnahagsstefnu sem stjórnarflokkarnir fylgja. Mikilvægasta atriði þeirrar stefnu er að afgangur verði á fjárlögum árið 1997 eftir samfelldan hallarekstur allt frá árinu 1985. Með því eru kjör almennings best tryggð, með því að ná jöfnuði í ríkisfjármálunum og með því að reka ríkissjóð með afgangi. Til þess að ná markmiði um hallalaus fjárlög þarf að beita aðhaldi áfram og umfram annað að halda endurskipulagningu í ríkiskerfinu áfram sem leiði til betri og bættari hátta hjá stofnunum og þeim ríkisfyrirtækjum sem kostur er á. Stjórnmálamenn þurfa vissulega sterk bein til að snúa frá hallarekstri ríkissjóðs til þess að ná tekjuafgangi en að mínu mati þurfa stjórnmálamenn enn sterkari bein til að standa gegn því að ríkissjóður sé rekinn hallalaus og helst með tekjuafgangi. Með auknum tekjum ríkissjóðs er vissulega freistandi að auka framkvæmdir eða draga úr kröfum um hagræðingu og skipulagsbreytingar sem leiðir til lægri útgjalda. En stefnan hefur verið mörkuð og fjárlagafrv., eins og það liggur hér frammi, gerir ráð fyrir að ríkissjóður verði rekinn með afgangi á næsta ári. Engu að síður þarf Alþingi að taka fjárlagafrv. til rækilegrar skoðunar og skoða alla þætti þess svo tryggt verði að samstaða náist um þær aðgerðir og ákvarðanir sem fjárlagafrv. felur í sér. Það er hlutverk fjárln. að fara yfir frv. og kalla til fundar nefndarinnar þá fjölmörgu sem fara með stjórn stofnana ríkisins og meta áhrif frv. og þeirrar lagasetningar sem því fylgir. Virðulegi forseti. Ég mun í þessari umræðu fara yfir nokkra þætti sem fram koma í frv. og ég tel að þurfi að skoða sérstaklega og er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir við meðferð fjárlagafrv. í hv. fjárln. Það kemur fram í fjárlagafrv. að fyrirhugaðar eru breytingar og endurskoðun á tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs. Auk þess kemur fram að lögð er áhersla á að bæta samkeppnisstöðu atvinnulífsins. Þar má nefna að í undirbúningi er að endurskoða og gera breytingar á tekjuskattskerfinu og bótakerfinu með það að markmiði að draga úr þungum jaðarskattsáhrifum. Þetta er afar mikilvægt atriði sem lögð verður áhersla á og þarf að skoða áhrifin af og líta yfir þá möguleika sem eru til þess að bæta úr án þess að skerða um of tekjur ríkissjóðs. Í annan stað er nefnt að gert sé ráð fyrir breytingum á tryggingagjaldinu, að samræma tryggingagjaldið. Ég tel að þarna þurfi að fara varlega, það þurfi að skoða allar hliðar þess og reyna að tryggja að með breytingum á tryggingagjaldinu verði sjávarútvegi ekki íþyngt um of þó ég geri mér fyllilega grein fyrir því að uppi eru kröfur frá ESA um að þarna fari fram samræming á tryggingagjaldinu þannig að ekki sé gert upp á milli atvinnugreina. En ég tel að skoða þurfi þennan þátt mjög vandlega áður en gengið er til þess að jafna tryggingagjaldið eins og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Gjaldahlið frv. er auðvitað fyrirferðarmesta viðfangsefnið þegar kemur til kasta þingsins og starfa í fjárln. Heildarútgjöld samkvæmt fjárlagafrv. eru 124,3 milljarðar kr. og er mjög athyglisvert að á föstu verðlagi er gert ráð fyrir því að útgjöld lækki um 2,5% á milli áranna 1996 og 1997. Þegar hagvöxtur er jafnmikill, svo ánægjulegt sem það nú er og á ekki að þurfa að vera vandamál, er ekki óeðlilegt að litið sé til þess að það geti verið nauðsynlegt að draga úr fjárfestingu ríkisins og þess vegna er það að frv. gerir ráð fyrir því að reynt verði að halda aftur af fjárfestingum á vegum ríkisins vegna þess að vitað er að framkvæmdir bæði við Hvalfjarðargöng og álver, sömuleiðis margvísleg fjárfesting atvinnulífsins í sjávarútvegi og annarri atvinnustarfsemi, er töluverð og verður á næsta ári. Þess vegna er talið eðlilegt og frv. gerir ráð fyrir því að haft sé hóf á fjárfestingu á vegum ríkisins. Engu að síður þarf að gera sér grein fyrir því við afgreiðslu fjárlaga hvort sú fjárfesting dreifist óeðlilega í landinu. Hvort þær miklu fjárfestingar sem eru vegna stóriðjuframkvæmda og vegaframkvæmda hér á suðvesturhorninu geti leitt til þess að aðrir landshlutar verði svo hart úti að ekki sé viðunandi. Á þetta þarf að líta að sjálfsögðu og bregðast við. Það er okkar hlutverk hér í þinginu að yfirfara og yfirvega þessa þætti og bregðast þá við með þeim hætti sem við teljum nauðsynlegt. Eins og fram hefur komið í umræðunni og hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir og lesa má í frv. er gert ráð fyrir margvíslegum skipulagsbreytingum hjá ríkisstofnunum. Að undanförnu hefur verið á vegum ríkisstjórnarinnar unnið að tillögugerð um skipulagsbreytingar í ýmsum þáttum ríkisrekstrarins. Þar hafa verið nefnd sjúkrahús, framhaldsskólar, skattstofur, rannsóknastofnanir, löggæsla og sýslumenn, svo enn og aftur sé farið með þessa þulu. Ég tel að það sé óhjákvæmilegt að líta til stofnana ríkisins með það í huga að endurskipuleggja starfsemi þeirra og starfssvæði og að það sé ekkert óeðlilegt þó að auðvitað þurfi að gæta sanngirni og gæta þess að raska ekki um of fyrirvaralítið starfsemi slíkra stofnana en þar starfar fólk sem þarf að taka tillit til. Auk þess þarf við slíka endurskipulagningu að gæta þess að það gerist ekki að verkefnin færist til milli landshluta og í því sé breytingin aðallega fólgin. Þessa þarf að gæta og við hér í þinginu þurfum að fara mjög vandlega yfir það og mun það verða gert í hv. fjárlaganefnd. Eins og fram kemur í fjárlagafrv. hefur ársverkum hjá ríkinu fjölgað um 600 á milli áranna 1995 og 1996. Það er gert ráð fyrir að ársverkum fjölgi, reyndar minna, eða um 0,5% á milli áranna 1996 og 1997. Með margvíslegri löggjöf er gert ráð fyrir að stofnanir séu settar á laggirnar og vegna samstarfs og samninga við aðrar þjóðir þurfum við að leggja til mannafla til að sinna því sem ríkinu er gert að sinna. Þess vegna er út af fyrir sig ekki óeðlilegt að ársverkum fjölgi. Hins vegar er nauðsynlegt að gæta hófs og sjá til þess að það fjölgi ekki um of. Það má t.d. vekja athygli á því að það hefur nánast verið hálfgert náttúrulögmál að á vegum umhvrn. fjölgi starfsmönnum. Það má kannski segja að það sé ekki óeðlilegt með svo ungt ráðuneyti að þar sé sú þróun. Ég held að þar sé býsna vel haldið á málum. Það má hins vegar ekki verða náttúrulögmál að einstök ráðuneyti eða einstakar stofnanir geti fyrirhafnarlítið sýnt fram á nauðsyn þess að fjölga starfsmönnum. Gott dæmi kannski um þennan vöxt er það að með svokölluðu Schengen-samkomulagi gerumst við áheyrnaraðilar að því samstarfi. Eins og komið hefur fram í þessari umræðu kostar það býsna mikið, áheyrnaraðildin ein kostar ríkissjóð 55 millj. kr. Það er vonandi að af því starfi verði árangur fyrir okkur. Ég er út af fyrir sig ekkert að efast um það. Eitt ætla ég að nefna í þessari umræðu. Það er tilfærsla grunnskólans til sveitarfélaganna. Sú aðgerð hefur heppnast býsna vel. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu er hins vegar gert ráð fyrir því að ríkissjóður leggi til 265 millj. kr. til jöfnunarsjóðs og að jöfnunarsjóður leggi til sérstakar 135 millj. kr. til viðbótar vegna stofnkostnaðar, þ.e. að vegna einsetningar skólans og vegna tilfærslunnar sé gert ráð fyrir því að sveitarfélög með fleiri en 2.000 íbúa geti fengið sem stofnframlag við byggingu grunnskóla allt að 20% svokallaðs norm-kostnaðar. Þegar frv. um færslu grunnskólans var til umræðu hér í þinginu vakti ég athygli á því að þarna er um nýmæli að ræða, þ.e. að ríkissjóður skuli leggja stærstu sveitarfélögunum í landinu til fjármuni vegna uppbyggingar grunnskólans. Þetta var liður í því samkomulagi sem gert var við sveitarfélögin. En ég tel að það sé óhjákvæmilegt að félmrh., um leið og þetta er gert, skoði breytingar á reglugerðum um jöfnunarsjóð þannig að alveg eins og komið er til móts við sveitarfélögin sem eru með fleiri en 2.000 íbúa, að þá verði jafnframt komið til móts við sveitarfélögin sem eru með 800--2.000 íbúa vegna þess að mér sýnist að ekki sé síðri þörf á viðbótarstuðningi við þau sveitarfélög en við stóru sveitarfélögin. Þetta vil ég nefna hér, virðulegi forseti, vegna þess að þetta er mjög brýnt mál. Sveitarfélögin og sveitarstjórnarmenn hafa mikinn metnað til þess að byggja grunnskólann vel upp og þess vegna þurfa þeir mjög víða að leggja verulega fjármuni til uppbyggingar grunnskólabygginganna en hafa e.t.v. ekki þá fjármuni til þess að standa að því sem þarf og ég veit það reyndar. Þess vegna nefni ég þetta og tel að hæstv. félmrh. þurfi að taka málið til sérstakrar skoðunar um leið og í framhaldi af því að fjárlög verða afgreidd. Annað er varðar fræðslumálin sem ég vildi nefna við þessa fyrstu umræðu um fjárlög að ég deili nokkrum áhyggjum með öðrum hv. þm. sem hafa nefnt það að þegar við höfum sett nýja löggjöf um framhaldsskólana þá þurfum við auðvitað að gæta þess að byggja framhaldsskólann upp. Hæstv. menntmrh. hefur gert grein fyrir því í andsvörum hvernig staðið verður að skipulagsbreytingum. Uppi eru hugmyndir um skipulagsbreytingar innan framhaldsskólans til að ná fram tilteknum sparnaði. Það er allt gott um það að segja. En ég tel að við afgreiðslu frv. í fjárln. þurfi að líta til þess hvort það sé ásættanleg niðurstaða sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir hvað varðar fjárveitingar til framhaldsskólans og huga að því hvort þar þurfi að gera breytingar. Ég er ekki að leggja það til en ég tel að við þurfum að ganga til þessa verks alveg fullviss um það hvaða afleiðingar þessi sparnaður hefur. Samkvæmt fjárlagafrv. er gert er ráð fyrir að í stofnkostnað framhaldsskólans fari 675 millj. kr. til bygginga. Þar af eru bundnir samningar upp á 447 millj. kr. auk þess sem 50 millj. kr. eru ætlaðar til skólamannvirkja á Laugarvatni. Það leiðir til þess að einungis eru 177 millj. kr. til nýframkvæmda. Gert er ráð fyrir viðhaldsframkvæmdum í framhaldsskólanum upp á 184 millj. kr. En það kemur fram í greinargerðinni með fjárlagafrv. að það er mat menntmrn. að 2 milljarða kr. þurfi til þess að sinna bráðnauðsynlegu viðhaldi við skólamannvirki. Þetta vakti sérstaka athygli mína. Ég tel að áður eða jafnframt því sem teknar verða ákvarðanir um nýbyggingar þurfi að gera mjög rækilega úttekt og áætlun um það hvernig við ætlum að tryggja að hægt verði að reka þau skólamannvirki sem þegar hafa verið byggð með því viðhaldi sem þau hafa fengið. Það er alveg ljóst að mjög margar byggingar eru illa farnar og viðhaldi þeirra hefur verið ábótavant eins og kemur fram í þessari tölu sem ég nefndi. Ég tel að það sé alveg nauðsynlegt að skoða mjög rækilega hvernig staðið verður að viðhaldsverkum í framhaldsskólanum. Það hefur komið fram í þessari umræðu að framlög til Byggðastofnunar eru ætluð á næsta ári 190 millj. en eru á þessu ári 218 millj. kr. Jafnframt kemur fram í fjárlagafrv. og í fjáraukalagafrv. sem var dreift í dag að gert er ráð fyrir því á fjáraukalögum að leggja 140 millj. kr. til Byggðastofnunar til sérstakra verkefna til að styrkja atvinnulífið á sunnanverðum Vestfjörðum og til þess að styrkja þau svæði sem harðast verða úti vegna samdráttar í sauðfjárframleiðslunni. Ég vil vekja athygli á þessari tillögu úr fjáraukalagafrv. fyrir árið í ár. Það er nauðsynlegt að skoða tillöguna um framlög til Byggðastofnunar á næsta ári í ljósi þessarar aðgerðar. Þannig að þó þar sé um nokkra lækkun hjá Byggðastofnun að ræða þá held ég að það þurfi að gera sér grein fyrir þessari aðgerð. Talandi um nauðsyn þess að styrkja þau svæði sem hafa orðið hart úti vegna samdráttar í sauðfjárframleiðslu þá held ég að það sé nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því hvaða leiðir eru færastar til að styrkja eða efla atvinnulífið í sveitunum og í kringum landbúnaðinn. Það er auðvitað út af fyrir sig ekki auðvelt viðfangsefni. En ég tel að það hvernig bændaskólarnir bæði á Hólum og á Hvanneyri hafa verið byggðir upp á síðustu árum eigi og geti verið leið til þess að styrkja atvinnulífið í sveitunum vegna þess að á vegum þessara skóla hefur bæði verið staðið fyrir endurmenntunarnámskeiðum og ýmiss konar námskeiðum til að auðvelda fólki sem stundar landbúnaðarstörf að taka upp nýbreytni eða styrkja stöðu sína á vinnumarkaði í gegnum það sem skólarnir bjóða upp á. Ég vil nefna þetta hér, virðulegi forseti, vegna þess að ég tel að það þurfi að standa vörð um þessar skólastofnanir sem lið í því að bregðast við erfiðum aðstæðum í sveitunum. Ég hefði getað sagt margt um heilbrigðismálin í þessu fjárlagafrv. en ég tel að ekki sé ástæða til að hafa mörg orð um þau við 1. umr. Það verður viðfangsefni okkar í hv. fjárln. að fara ofan í þau mál. Það hefur verið unnið mjög eindregið að því að reyna að finna lausn á rekstrarvanda stóru sjúkrastofnananna. Það verður að koma í ljós hver niðurstaða verður af þeim samningum sem hafa verið gerðir þar, hver reynslan verður af þeim út þetta ár. Þess vegna ætla ég ekki að fara nánar ofan í heilbrigðismálin við þessa umræðu enda gefst nægt tækifæri til þess í fjárln. og síðan við 2. og 3. umr. Varðandi samgöngumálin vil ég vekja athygli á því sem kemur fram í fjárlagafrv. á bls. 342, vegna þess að stundum hefur heyrst að menn hefðu áhyggjur af því að dregið yrði úr framlögum til vegamála. Auðvitað er ég talsmaður þess að reynt verði að leggja eins mikla fjármuni til uppbyggingar vegakerfisins og nokkur kostur er. En það þarf að haga þeim framlögum í samræmi við stöðu ríkisfjármálanna í heild. Ég tel að sú upphæð sem er ætluð til vegamála, tæpir sjö milljarðar, sé ásættanleg þó að auðvitað væri hægt að eyða meiri peningum, það fer ekkert á milli mála. En ég vil vekja athygli á því að á árunum 1988--1997, eins og fram kemur í töflu á bls. 342 í fjárlagafrv., hafa verið settir fjármunir til vegagerðar umfram lögbundnar tekjur upp á 1,5 milljarða. Þegar við erum að fjalla um fjárfestingar á vegum ríkisins verðum við að líta yfir lengri tíma en eitt ár. Við megum ekki festast í þessu eilífa viðfangsefni okkar, fjárlagaárinu. Við verðum að líta í það minnsta yfir kjörtímabil. Í þessari töflu kemur þetta fram og ég vil vekja sérstaka athygli á því. Hins vegar er gert er ráð fyrir að lagðar verði 567 millj. til hafnamála. Ég held að við þingmenn þurfum að gera okkur grein fyrir að mjög hröð þróun er í uppbyggingu skipastólsins. Stærri skip hafa verið að koma og útgerðarhættir eru að breytast að ýmsu leyti. Við þurfum e.t.v. að standa fyrir meiri hafnarframkvæmdum en við höfum gert ráð fyrir. Ég er ekki að segja að þessir fjármunir dugi ekki á næsta ári en ég vil vekja athygli á þessu. Ég tel að vinna þurfi mjög ákveðið að því að gera áætlun í hafnamálum til lengri tíma og að Alþingi samþykki hafnaáætlun en það hefur aldrei verið gert. Tillögur að hafnaáætlun hafa verið lagðar fram en engin hefur verið samþykkt. Þessu vildi ég koma á framfæri og nefna við 1. umr. Einn er sá liður í fjárlagafrv. sem ég vil vekja athygli á en það eru framlög til Orkusjóðs. Gert er ráð fyrir að til Orkusjóðs gangi 30 millj. kr. og ég vil fagna því sem segir í grg. með frv. að Orkusjóði sé falið nýtt verkefni sem er að standa fyrir orkusparnaðaraðgerðum vegna húshitunar. Ég tel að þarna sé mjög mikilvægt verk að vinna og við hæfi að fela Orkusjóði þetta verkefni og ég vænti þess að þær aðgerðir hefjist sem fyrst á næsta ári og geti borið einhvern árangur. Umræður um fjárlagafrv. eru ekki alltaf mjög miklar um B-hluta stofnanir. Ég ætla samt að gera undantekningu hvað það varðar og nefna eina ágæta stofnun sem er í B-hluta en það eru Rafmagnsveitur ríkisins. Rafmagnsveitur ríkisins hafa mikla sérstöðu meðal orkufyrirtækjanna. Rafmagnsveiturnar eru í eigu ríkisins að öllu leyti. Þær sjá um orkudreifingu í mesta dreifbýlinu þar sem kostnaðurinn við orkudreifinguna er hvað mestur og verðið á orkunni til notenda frá Rafmagnsveitunum er hæst meðal orkufyrirtækjanna, að mér sýnist af gögnum sem ég hef undir höndum. Samkvæmt B-hlutanum í fjárlagafrv. er engu að síður gert ráð fyrir að ekki verði halli á rekstri Rafmagnsveitnanna. Afkoman bendir til þess að ekki verði hægt að lækka orkuverð nema einhverjar aðrar aðgerðir komi þar til. Ég vil, virðulegi forseti, vekja athygli á þessu um leið og ég vík út frá þeirri venju minni að nefna ekki fyrirtæki í B-hlutanum. Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir nokkra þætti fjárlagafrv. fyrir árið 1997 en ég mun fá tækifæri til að fara nánar yfir það í umfjöllun fjárln. Ég vil að lokum leggja áherslu á markmið okkar sjálfstæðismanna, að leiða þessa ríkisstjórn út kjörtímabilið. Þennan tíma þurfum við að nýta til að halda áfram því mikilvæga umbótastarfi sem ríkisstjórnin stendur fyrir. Ég vænti þess að afgreiðsla fjárlaga fyrir næsta ár verði mikilvægur liður í því umbótaverki.

Herra forseti. Í ræðu hæstv. fjmrh. áðan vitnaði hann í blaðaviðtal við sænskan fyrrv. starfsbróður, núv. forsætisráðherra Svía, Göran Persson og þau orð sem hann hafði eftir þessum fyrrum starfsbróður sínum með mikilli velþóknun hljóðuðu svo, með leyfi forseta: ,,Velferð verður að byggjast á framleiðslu fyrirtækja og getu landsmanna til að greiða skatta, ekki á viðskiptavild í bönkum. Við verðum alltaf að spyrja hvort kerfið sé uppbyggt þannig að það hvetji fólk til vinnu, hvort það stuðli að réttlátri tekjudreifingu, hvort það standist bæði hallæri og góðæri, hvernig jafnvægið er milli eigin framlags manna og þess sem kemur úr opinberum sjóðum.`` Mér heyrðist hæstv. fjmrh. gera þessi orð að sínum og vitnaði í þau með nokkurri velþóknun og ég get tekið undir það með honum. Hér er nefnilega hreyft spurningum sem varða umræðuefnið í dag, sem er efnahagsstefna ríkisstjórnar og það hvernig fjárlagafrv. er úr garði gert til að bera þá efnahagsstefnu fram. 1. umr. um fjárlög á að vera um efnahagsstefnuna en ekki um einstaka stofnanir eða einstaka fjárveitingar til einstakra verkefna. Það er allt haustið til þess að ræða þau mál í nefnd og síðar. Úr því hæstv. fjmrh. vitnar með slíkri velþóknun í þessi orð hlýtur hann að hafa spurt sjálfan sig meðan vinnan stóð yfir að setja fjárlagafrv. saman, við gerbreytt efnahagsskilyrði eftir að góðærið var gengið í garð, spurninga eins og þessara: Er hann að leggja til að fram sé haldið með skattkerfi sem hvetur fólk til vinnu? Er skattkerfið okkar vinnuhvetjandi? Eða er það kannski orðið svo gallað að það hafi færst úr lagi á samdráttarskeiðinu, hvort sem það var af illri nauðsyn eða ekki, að það sé orðið stórlega vinnuletjandi? Er það ekki mjög alvarlegt mál ef svo er? Var ekki öll umræðan fyrir síðustu kosningar sú, að allir stjórnmálaflokkar lofuðu að draga úr jaðaráhrifum annars vegar tekjuskattskerfisins og hins vegar bótagreiðslna og það væri forgangsmál að breyta því? Mig minnir það. Hvernig stendur á því að hæstv. fjmrh., sem bráðum hefur setið á stól fjmrh. lengst flestra manna og haft nægan tíma til að móta stefnu, leggur enn úr vör með nýtt fjárlagafrv. fyrir árið 1997 við gerbreyttar efnahagslegar forsendur? Hann er enn með þetta kosningaloforð á smíðaborðinu. Það er enn verið að segja að unnið sé að þessu. Hefði ekki verið æskilegt að hæstv. fjmrh. hefði boðað ákveðið og kynnt, um leið og hann lagði þetta fram, að á vandamálinu yrði tekið? Það er knýjandi nauðsyn vegna breyttra ytri aðstæðna og við vitum að samdráttarskeið hefur snúist í góðæri. Það er aukin eftirspurn í þjóðfélaginu. Stórkostlegar framkvæmdir og fjárfestingar eru fram undan og mun reyna á að þessi gildra launþega sem þeir eru læstir inni í, jaðaráhrif tekjuskattskerfisins, kemur í veg fyrir að þeir geti í raun og veru --- til að orða þetta réttilega, þeir eru lattir en ekki hvattir til að leggja fram aukið vinnuframlag. Hæstv. fjmrh. hlýtur að hafa spurt sig að því hvort fjárlagafrv. og stuðningsfrv. þess stuðli að réttlátri tekjudreifingu. Sérstaklega hlýtur það að hafa verið honum ofarlega í huga þegar þess er gætt að fram undan eru kjarasamningar, líka við gerbreyttar aðstæður. Á undanförnum þrengingaárum hefur kaupmáttur launa dregist mjög saman. Stuðst var við þau rök að hart væri í ári. Þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur drógust saman. Nú hefur það snúist gersamlega við. Við erum með mestan hagvöxt innan OECD-ríkja, fyrir utan eitt, á þessu ári og hagvaxtarhorfur tiltölulega vænlegar og jafnvel meira en það ef fjárfestingaráform í orkuvinnslu, orkusölu og stóriðju upp á 40 milljarða ganga eftir. Verkalýðshreyfingin er að undirbúa kröfugerð. Örlög fjárlagafrv. og efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar munu að verulegu leyti ráðast af því hvernig tekst til um samkomulag stjórnvalda og verkalýðshreyfingarinnar um skiptikjörin, þ.e. um hina réttlátu tekjudreifingu. Hvað er það sem hæstv. fjmrh. leggur til að sé gert til að koma til móts við launþega í góðærinu og stuðla að réttlátari tekjudreifingu? Þriðja atriðið sem Göran Persson nefndi sem mælikvarða á það hvort efnahagsstefnan væri haldbær eða ekki var það: Stenst hún í hallæri og góðæri? Hæstv. fjmrh. fór miklum viðurkenningarorðum í ræðu sinni um þann árangur sem hefði náðst í tíð fyrri ríkisstjórna á samdráttarskeiðum og öfugt við hæstv. forsrh., sem yfirleitt getur ekki tekið sér í munn ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar frá 1988--1991 öðruvísi en að hallmæla henni eða gera lítið úr verkum hennar, tek ég það svo að hæstv. fjmrh. sé í þeim texta að viðurkenna þá staðreynd að það var í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem þjóðarsáttarsamningar tókust og það var í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem tókst að koma verðbólgu á Íslandi niður í eins stafs tölu frá því sem hún hafði verið ein aðalmeinsemd í efnahagslífi okkar áratugum saman. Hæstv. ráðherra komst að orði á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Batnandi afkoma þjóðarbúsins nú er um margt frábrugðin fyrri uppsveiflum í íslensku efnahagslífi, þar sem hún verður ekki rakin sérstaklega til sjávarútvegs.`` Í þessari tilvitnun verður náttúrlega sannleiksgildið að rúmast í orðinu ,,sérstaklega`` því að að sjálfsögðu er góðærið núna að verulegu leyti borið uppi af uppsveiflu í sjávarútvegi en ég tek undir það að vísu að það er ekki einhlít skýring. Samt sem áður er það hluti af skýringunni og að vissu leyti nokkur hætta á að þetta geti endað í dæmigerðri, hefðbundinni uppsveiflu sem alltaf hefur endað í kollsteypu hingað til í efnahagssögu okkar á lýðveldistímanum. Svo ég vitni áfram í orð hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Allt frá miðjum síðasta áratug hefur íslenskt efnahagslíf gengið í gegnum miklar skipulagsbreytingar. Lykilatriðið í þessari þróun er aukið frelsi í viðskiptum jafnt með vörur, þjónustu og fjármagn. Á flestum sviðum hefur hömlum verið aflétt og höftum, boðum og bönnum verið ýtt út af borðinu. Auk þess hefur af hálfu stjórnvalda verið gripið til ýmissa aðgerða til þess að laga rekstrarskilyrði atvinnulífsins að því sem best gerist í helstu samkeppnislöndum. Auknu frelsi fylgir vaxandi samkeppni inn á við og út á við. Fyrirtækin hafa því þurft að taka sér tak, hagræða og endurskipuleggja rekstur. Þessar breytingar ásamt stöðugleika í efnahagslífinu hafa lagt grunninn að öflugara atvinnulífi. Árangur aðgerðanna er nú smám saman að koma í ljós.`` Þetta er góður vitnisburður þegar við lítum til baka að þrátt fyrir allt hafi tekist óvenjulega vel með hagstjórn á Íslandi á lengsta krepputímabili okkar á lýðveldistímanum, þ.e. eftir stríð, frá haustmánuðum 1987 og fram til þessa dags eða fram á þetta ár. Það má að sjálfsögðu mörgu bæta við lýsinguna á þeim aðgerðum en ég er sammála hæstv. fjmrh. um að tekið hafi verið á vandanum með þeim hætti að árangur náðist, traustur árangur sem má byggja á til framtíðar öfugt við það sem áður hefur gerst á svipuðum samdráttarskeiðum fyrr. Og hvað var það sem skiptir máli? Það voru algerlega ný vinnubrögð og ný hugsun í samskiptum stjórnvalda og verkalýðshreyfingar með þjóðarsáttasamningunum, það er rétt. Það var lagður grundvöllur þá að því að kippa verðbólgunni niður og reyna heldur að byggja upp kaupmátt smám saman á grundvelli samkeppnishæfs atvinnulífs. Það var mikið gert til þess að bæta skilyrði fyrirtækjanna sem Göran Persson nefndi til sögunnar og fjmrh. vitnaði til. Við byggjum ekki velferðarríki og velferðarþjónustu nema því aðeins að við byggjum á framleiðslu fyrirtækja og þau fyrirtæki verða að vera samkeppnishæf. Hvernig var það gert? Það var t.d. gert með því að standa þannig að gengisskráningu að raungengi væri hagstætt, að fyrirtæki í útflutningsgreinum og samkeppnisgreinum væru samkeppnisfær. Það var gert með því að lækka stórlega skatta á fyrirtækjum. Það var gert með því að leggja af aðstöðugjaldið á sínum tíma sem var skattur af því tagi að hann tók ekki tillit til afkomu heldur veltu. Það var gert með því að lækka tekjuskatta fyrirtækja. Þetta var mjög óvinsæl ráðstöfun á sínum tíma en hún var gerð til þess að byggja upp traust atvinnulíf á samdráttarskeiðum. Það er komið á daginn að þessi efnahagsstefna hefur skilað árangri því að um leið og úr rættist fóru fyrirtækin að skila umtalsverðum hagnaði og niðurstöðutölur frá aðalfundum fyrirtækjanna núna á undanförnum missirum sýna að það hafa orðið stórkostleg umskipti til hins betra í afkomu fyrirtækja. Þau voru knúin til þess að mörgu leyti að laga sig að því á erfiðleikatímabilinu að geta ekki byggt framtíð sína eingöngu á því að stóri bróðir, ríkisvaldið, sem hafði ekkert aflögu kæmi þeim til hjálpar. Það hefur orðið mikil hagræðing, það hefur orðið mikil endurskipulagning o.s.frv. Og það er annað. EES-samningurinn, eins og mun koma á daginn þegar menn líta á það mál úr nokkurri sögulegri fjarlægð, skipti sköpum um að stuðla að aðlögun íslensks þjóðfélags frá verðbólgusamfélagi yfir í nokkurn veginn normalt samkeppnishæft þjóðfélag. Hann var ekki bara samningur um bætt viðskiptakjör og bættan markaðsaðgang fyrir sjávarútveginn. Hann var í raun miklu víðtækari samningur. Hann varðar ekki bara vöruviðskipti, þjónustuviðskipti, fjármagnsviðskipti heldur einnig vinnumarkað, samkeppnisreglur. Í kjölfar hans hafa orðið þvílíkar breytingar á íslenskri löggjöf, þar með talið hin merka löggjöf um samkeppnismál og Samkeppnisstofnun sem af því leiddi, þannig að hann hefur haft víðtæk áhrif í þá átt að draga úr einokun og fákeppni í íslensku þjóðfélagi, að gefa íslensku atvinnulífi kost á að starfa á grundvelli samræmdra samkeppnisreglna. Samningurinn er dínamískur, síbreytilegur og hann hefur þessi áhrif enn. Hann hefur þessi áhrif líka á félagsmálasviðinu og mun gera í vaxandi mæli. Á sama tíma var það einkum að frumkvæði ráðherra Alþfl. í þessum ríkisstjórnum og þá ekki síst þeirra sem sátu í viðskrn. að vinna að grundvallarbreytingum í þá átt að stuðla að auknu frelsi og aukinni samkeppni í viðskiptum. Það var gert með endurskipulagningu að hluta til á íslensku bankakerfi með uppbyggingu á nýjum fjármagnsmörkuðum og í samræmi við þessa stefnu og athyglisvert að það er ekki í fyrsta sinn sem það gerist að það er að frumkvæði Alþfl., Jafnaðarmannaflokksins, sem slíkar breytingar eru gerðar á atvinnulífinu. Því miður náðu þær breytingar, svo róttækar sem þær voru, ekki nægilega langt vegna þess að enn í dag er það svo að íslenskt efnahagslíf og íslenskt þjóðfélag ber í allt of ríkum mæli einkenni þess að vera hneppt í viðjar einokunar, fákeppni, forréttinda hinna fáu, ekki hvað síst og þar á meðal ríkisforsjár og ríkisstuðnings í atvinnulífinu, ekki síst að því er varðar ýmsar grundvallarstærðir atvinnulífsins. Það á að sjálfsögðu við landbúnaðarkerfið. Það á því miður í vaxandi mæli við um grundvallarstærðir, höfuðauðsuppsprettu og aðalatvinnuvegar þjóðarinnar í sjávarútvegi sem lýtur í allt of miklum mæli skömmtunarvaldsstjórn ríkisins. Það á við í orkubúskap okkar, það á við að verulegu leyti í ríkisbanka- og sjóðakerfi, að við búum við ónóga samkeppni, of mikla ríkisforsjá, of mikla einokun og erum að því leyti með annars konar þjóðfélagsgerð en samkeppnisþjóðir okkar. Það er athyglisvert að ekki hefur náðst nægur árangur í að breyta þessu. Það tókst ekki þrátt fyrir góðan vilja okkar jafnaðarmanna í seinustu ríkisstjórn, einfaldlega vegna þess að ofurvald sérhagsmuna sem eru tengdir þessum atvinnuvegahagsmunum eru svo ríkir í Sjálfstfl. og þeir eru náttúrlega líka mjög ríkir í samstarfsflokki þeirra nú enda er komið á daginn að það hefur lítið sem ekki miðað í breytingaátt í núverandi stjórnarsamstarfi. Ég nefni þessi grundvallaratriði vegna þess að hæstv. fjmrh. vakti sjálfur máls á því að mælikvarðinn á það hvort stefnt er í rétta átt er einmitt þessi. Er verið að búa til skattumhverfi sem hvetur fólk til vinnu, til þess að leggja sig fram um verðmætasköpun og tekjuöflun? Svarið við því er nei. Því miður er svo komið að það eru höfuðeinkenni og helsti galli á íslenska skattkerfinu að það er orðið vinnuletjandi, það hefur nánast þær afleiðingar að fólki eru bjargir bannaðar, einkum lág- og millitekjufólki, einkum barnafjölskyldum sem eru skuldugar og hafa hátt útgjaldastig. Þeim er ekki gert greiðlegt að vinna sig út úr skuldum beinlínis vegna þess hvernig þær eru meðhöndlaðar í jaðaráhrifum skattkerfisins. Tekjudreifingin í þjóðfélaginu er ekki nægilega réttlát og það eru staðreyndir að hlutur fjármagnsins hefur verið að aukast, hlutur launþega í landinu hefur verið að minnka og launamismunurinn hefur verið að vaxa. Þau jaðaráhrif sem nefnd hafa verið til sögunnar stuðla beinlínis að því vegna þess að sá hluti vinnuaflsins, sem á mesta möguleika á vinnumarkaðinum gagnvart vinnuveitendum sínum, getur beinlínis gert kröfu um það að aukið vinnuframlag verði þeim einnig bætt, þ.e. hærri skatta sem leiða af auknu vinnuframlagi séu bætt í launum og fyrirtækin ganga að því og greiða raunverulega hærri skatta í formi hærri launa, taka á sig þann kostnað ef um er að ræða eftirsótt fólk á vinnumarkaði. Jafnvel þetta atriði stuðlar að auknum launamun á sama tíma og lífskjarasamanburðurinn hefur leitt í ljós á sl. vetri með allri þeirri umræðu sem þá varð að taxtalaun og dagvinnulaun Íslendinga eru orðin með þeim hætti að þau hrökkva ekki til framfærslu fjölskyldu og að láglaunafólkið á Íslandi er orðið dæmt til þess í þessu kerfi, í þessu launakerfi og þessu skattkerfi að reyna að ná endum saman með vinnutíma sem er allt að þremur mánuðum lengri á ári en gerist meðal grannþjóða okkar þannig að tekjudreifingin á Íslandi er ekki réttlát. Hún stefnir ekki í rétta átt og í þessu fjárlagafrv. sakna ég þess að hæstv. fjmrh. er ekki að leggja fram tillögur og úrræði eða boða stefnu sem tekur á þessum málum. Það finnst mér satt að segja glæfralegt vegna þess að úr því að það er ekki gert einmitt nú þegar við stöndum frammi fyrir allsherjarkjarasamningum við gerbreytt skilyrði eftir samdráttarskeiðið og í nýju góðæri er það fyrsta skilyrðið til þess að stjórnvöld geti náð árangri að þau leggi fram efnahagsstefnu, fjárlagafrv., skattafrv. sem eru þess eðlis að þau sannfæri ekki bara forustumenn launþega heldur launþega í landinu um að hugur fylgi máli, að það sé alvara í því af hálfu ríkisstjórnarinnar og stjórnvalda að gera hvort tveggja, að breyta skattkerfinu í þá átt að það verði vinnuhvetjandi en ekki letjandi, að vinna gegn óréttlátri tekjudreifingu, að stuðla að réttlátari tekjudreifingu og að sýna fram á að þessi efnahagsstefna verði haldbær, ekki aðeins eins og hún reyndist vera í hallærinu, heldur að hún þoli líka góðærið. Jafnvel um þann punkt hvort hún þolir góðærið eru miklar efasemdir uppi í þjóðfélaginu. Ég vildi gjarnan að ég gæti staðið í þessum ræðustól og óskað hæstv. fjmrh. til hamingju með það að hann hafi með þessu frv. valdið kaflaskiptum í stjórn ríkisfjármála vegna þess að hann hefur í fyrsta sinn í áratug lagt fram frv. um rúmlegan milljarð í tekjuafgang. Satt að segja var fyrir löngu kominn tími til að það gerðist og reyndar minni ég á að við seinustu fjárlagaafgreiðslu lögðum við jafnaðarmenn fram tillögur um það að við ættum að gera það þá þegar. En því miður er þetta sennilega of gott til þess að vera satt, einfaldlega vegna þess að þetta hvílir á of veikum forsendum. Hvað er það sem skýrir tekjuafganginn? Jú það er að aukin umsvif, aukin velta, aukin einkaneysla, aukinn innflutningur, aukinn halli á viðskiptum við útlönd þar sem umsnúningurinn er mjög mikill, á annan tug milljarða á skömmum tíma, skapar ríkissjóði tekjur sem gerir hæstv. fjmrh. kleift að segja: Hér er einn milljarður og rúmlega það í tekjuafgang en það er tekjuafgangur sem beinlínis er innheimtur af þenslunni. Jafnframt er meginmarkmið hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnarinnar að draga úr þessari þenslu. Takist honum að draga úr þenslunni er þessi tekjuafgangur fyrir bí. Í því er þversögnin fólgin vegna þess að þenslan skilar tekjuafganginum. Hæstv. fjmrh. sagði í ræðu sinni áðan í þessum merka kafla um árangur efnahagsstefnunnar að efnahagsstefnan hefði stuðlað að lækkun vaxta. Það var svo á tímabili en því miður ekki lengur vegna þess að það var einfaldlega mat Seðlabankans að þensluáhrifin væru orðin það mikil að gripið var til vaxtahækkunar og vaxtamunurinn hér á landi á skammtímalánum er orðinn 3% í samanburði við viðskiptalönd sem er gríðarlegur munur. Skilaboðin frá Seðlabankanum voru þau að þessi vaxtahækkun væri nauðsynleg m.a. vegna þeirrar óvissu sem ríkti um það hvort ríkisfjármálastefnan héldi og vonir manna um lækkun vaxta eru því bundnar að fjárfestar og aðrir hafi trú á forsendum þessa fjárlagafrv. Ég er því miður hræddur um að trú manna á því að hér séu einhver kaflaskipti sé svo veik að vonin um vaxtalækkun í kjölfar fjárlagafrv. vegna aukins aðhalds í ríkisfjármálum sé hvorki hér né þar. Ég lýsi þess vegna vonbrigðum mínum með það og ég tel að fjárlagafrv. sé raunverulega á svo veikum forsendum annars vegar á þessu leyti og svo hins vegar að því leyti að það vanmetur innbyggðan útgjaldaauka í ýmsum kerfum, sannanlega í heilbrigðiskerfinu. Ég held því að þetta sé fremur sýnd veiði en gefin og þykir miður. Ég ætla ekki að halda því fram að ekki hafi náðst talsverður árangur að mörgu leyti í stjórn ríkisfjármála á undanförnum árum og þar á meðal í tíð hæstv. fjmrh. Það væri fjarstæða að halda því fram. Á löngum tíma hefur margt gerst sem horfir til bóta. Ég tek eftir því að stuttbuxnadeildin hjá íhaldinu sem nú er tekin við slagorði hæstv. fjmrh. sem hann hefur skilið eftir, þ.e. ,,Báknið burt``, er öðru hverju að stríða hæstv. fjmrh., kalla hann í Kringluna með heilan kassa af gerviseðlum til þess að minna hann á uppsafnaðan hallarekstur ríkissjóðs úr fjármálaráðherratíð hans, þ.e. þessa 100 milljarða eða svo ef við lítum áratug til baka. Ég geri svo sem ekki mikið með þessa stríðni. Ég geri ráð fyrir því að ef hæstv. fjmrh. væri svona 30 árum yngri en hann er hefði hann gert þetta sjálfur. Að minnsta kosti var hann holdgervingur á sínum tíma slagorðsins um báknið burt en situr nú yfir þessu bákni og hefur setið í fimm ár með þessum árangri. Hallarekstur, ekki bara á hans tíð heldur á ártugnum, 100 milljarðar og vaxtagreiðslur, vaxtaskattur til útlendinga er næsthæsti útgjaldaliður fjárlaga. Það verður samt sem áður að segjast eins og er að það voru uppi háværar kröfur á samdráttartímanum um það að ríkisfjármálum yrði beitt til þess að reyna að stuðla að því að halda uppi atvinnu og það er í samræmi við ágætar sósíaldemókratískar hagfræðikenningar, sem ég hef enn í heiðri þótt frjálshyggjuhagfræðingar geri það ekki, að það sé réttlætanlegt á samdráttarskeiði að sætta sig við hallarekstur og lántökur til þess að fleyta sér yfir erfiðleika. Það er að vísu sá galli á að við höfum fallið í þá freistni að leita mest á erlenda markaði, m.a. vegna þess að það hafa einfaldlega verið til skamms tíma betri kjör á erlendum lánum. Það þýðir að þegar að góðærinu kemur, þegar kemur að endurgreiðslunni, rennur vaxtaskattur í kistu lánardrottna okkar í útlöndum en hann er ekki greiddur til lánardrottna innan lands og á því er auðvitað reginmunur. Þótt árangur í ríkisfjármálum á Íslandi á krepputímanum hafi að sumu leyti í alþjóðlegum samanburði verið býsna góður, þá er þetta mesti veikleikinn, að við erum dæmd til þess á næstu árum að greiða af góðærinu kúfinn í skatt til útlendinga, vaxtaskattinn, en ef við hefðum getað fjármagnað þennan hallarekstur innan lands, þá hefði hann a.m.k. haldið áfram í okkar hagkerfi og á því er auðvitað mikill munur. Herra forseti. Ég spurði áðan og spyr með Persson: Er sú stefna sem hér er verið að boða líkleg til þess að verða haldbær í góðæri? Sérstaklega vegna þess að nú er það meginverkefni hæstv. fjmrh. að byggja upp traust almennings í landinu, og launþegahreyfingarinnar sérstaklega, á því að svo sé. Kjarasamningarnir fara fram með eftirfarandi sem forsendur: Launþegar eru búnir að ganga í gegnum langt erfiðleika- og þrengingaskeið. Það hefur reynst vera svo eins og hagfræðingar mundu orða það, að sveigjanleikinn í launakerfinu íslenska hefur verið mikill vegna þess að kaupmáttarfallið varð strax mjög mikið með samdrætti þjóðarframleiðslu og þjóðartekna. Nú er góðærið á öðru ári og verið að setja Evrópumet í hagvexti og vel má vera að sá hagvöxtur haldi áfram ef hinar miklu fjárfestingar upp á 38--40 milljarða verða að veruleika. Hættan á þenslunni er mikil eins og sést á því hversu snögg umskiptin eru yfir í gríðarlegan viðskiptahalla eftir þriggja ára jákvæðan viðskiptajöfnuð, en sínum augum lítur hver á silfrið. Batnandi afkoma fyrirtækjanna, allt sem búið er að gera fyrir fyrirtækin í bættum rekstrarskilyrðum, samkeppnishæfni, lækkun skatta o.s.frv. og síðan hins vegar sú staðreynd sem eftir stendur af umræðu sl. árs að því er varðar kjör launþega á Íslandi, að þeir eru orðnir hluti af láglaunahagkerfi þar sem framfærslan byggir raunverulega á vinnuþrældómi og þeir eru læstir inn í það kerfi með óréttlátu skattkerfi. Hér er komin ríkisstjórn sem er enn með gömlu klisjuna um að framhaldið byggist á því að þessir hinir sömu aðilar ástundi sjálfsgagnrýni, spenni beltin, stilli kröfum sínum í hóf o.s.frv. þar sem aftur á móti menn segja: Það er kominn tími til að taka á þessum vandamálum, ekki með neinum kollsteypum eða tillögum sem fela í sér stökkbreytingar, en það er kominn tími til í góðærinu að fá að sjá það af hálfu stjórnvalda hvernig þau ætla að tryggja að góðærið haldi, fari ekki yfir í óðaverðbólgu. Og hvernig ætla þau að tryggja það að nú þegar meira er til skiptanna þá verði það gert sem gera þarf til þess að stuðla að réttlátari tekjuskiptingu? Ef menn ekki gera það þá er næsta víst að launþegahreyfingin á Íslandi eigi ekki aðra útgönguleið en beita afli samtaka sinna til þess að taka það sem henni er neitað um af ósanngirni þegar þannig er á málum haldið. Það var ekki traustvekjandi hjá núv. hæstv. ríkisstjórn hvernig hún stóð að málum varðandi fjármagnstekjuskattinn. Fjármagnstekjuskattur var réttlætismál og fjármagnstekjuskattur átti líka að vera til þess að stuðla að aukinni tekjujöfnun og auknu réttlæti í tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu. Útfærsla ríkisstjórnarinnar gekk þvert á þessar grundvallarreglur. Ég veit alveg hvert svar hæstv. fjmrh. er. Það er hið sama og hann nefndi hér áðan: Ja, ég gerði ekkert í þessu, þetta var skrifað af fyrrv. forseta ASÍ, Ásmundi Stefánssyni, með stuðningi verkalýðsforustunnar. Mér var bara rétt þetta sisvona. Staðreyndin er hins vegar sú og það er best að segja hverja sögu eins og hún er: Sennilega er það rétt að verkalýðsforustan á Íslandi var véluð og blekkt í þessu máli. Á sínum tíma féllst hún nefnilega á þessa útfærslu með 10% flatan skatt, en hún var þá ekki meðvituð um það að hún ætti að kaupa það því verði að það yrði massíf lækkun á sköttum á arði og söluhagnaði þessara 10% ríkustu aðila þjóðfélagsins sem eiga helminginn af öllum sparnaði í þjóðfélaginu. Niðurstaðan er sú hin sama hvernig sem þetta var tilkomið. Þetta er ekki gott útspil í aðdraganda nýrra kjarasamninga í góðæri þar sem menn spyrja: Er verið að stíga skref fram á við í átt til aukins réttlætis í tekjuskiptingu? Það er ekki traustvekjandi heldur að hæstv. fjmrh. skuli ekki nú --- hann hefur haft nógan tíma til þess að undirbúa það --- koma fram með frv. þar sem hann sýnir fram á það hvernig hann ætlar að leysa lág- og millitekjuhópana, skuldugu barnafjölskyldurnar út úr vítahring jaðarskattaáhrifanna sem letur þá frá vinnu og kemur í veg fyrir að þessar fjölskyldur geti með auknu vinnuframlagi sótt sér aukinn hlut í góðærinu. Það er ekki traustvekjandi að ekkert skuli vera gert á þessum sviðum í framhaldi af öllum þeim umræðum sem urðu um skýrslu forsrh. um tekjusamanburðinn milli Íslands og annarra Norðurlanda. Herra forseti. Ég vék að því hvað gert var á samdráttartímanum til þess að létta undir með fyrirtækjunum. Þá var brugðist við. Skattar lækkaðir mjög verulega, gengið skráð þannig að samkeppnishæfni þeirra var stórbætt. Það hefur skilað árangri. En þá spyr ég: Var ekki kominn tími til, hæstv. fjmrh., þegar umskiptin eru orðin og árangurinn liggur nú fyrir, að líta svolítið betur á það hvað skattgreiðendur á Íslandi eru að gera í þágu atvinnulífs sem á að standa á eigin fótum, sem á að vera samkeppnisfært, sem skilar nú umtalsverðum hagnaði? Hefði ekki mátt líta svolítið á þær umtalsverðu fjárhæðir sem lagt er til að halda áfram í fjárlagafrv. til þess að létta undir með fyrirtækjunum í landinu? Hvað er ég að tala um? Ég er ekki bara að tala um þá staðeynd að við erum enn að verja 6 milljörðum kr. til þess að halda uppi ekki bara landbúnaðinum á Íslandi heldur stoðdeildarkerfinu í kringum landbúnaðinn sem er ekkert annað en byrði á þeirri atvinnugrein, en engu að síður byrði á skattgreiðendum. Var ekki kominn tími til þess í ljósi batnandi afkomu útgerðarinnar í landinu, stórbatnandi afkomu sem m.a. byggist á því að hún fær skammtað af ríkissjóði réttinn til þess að hirða fiskveiðiarðinn af auðlindanýtingunni, var ekki kominn tími til að draga svolítið úr þeim milljörðum kr. sem skattgreiðendur borga fyrir þær þjónustustofnanir sem eru að þjónusta sjávarútveginn? Hefði ekki mátt taka eitthvað af þessum fjárhæðum til þess með sýnilegum og ábyrgum hætti að sannfæra launþega á Íslandi um að það væri verið að nota fjárlagafrv., fjárlagatækið til að stuðla að þessum markmiðum sem Göran Persson er að lýsa og hæstv. fjmrh. tók undir með, ekki aðeins að kerfið skuli vera vinnuhvetjandi heldur stuðla að réttlátari tekjudreifingu og sýna fram á það að kerfið sé haldbært í góðæri ekkert síður en hallæri? Vegna þess að aðgerðum af slíku tagi hefði vissulega verið vel tekið af hálfu launþega. Þær hefðu verið sýnilegt tákn um vilja til þess, alveg eins og að létt var undir fyrirtækjunum í hallærinu, að gera eitthvað til þess að viðurkenna rétt þeirra sem verst hafa farið út úr þrengingaskeiðinu um að nú sé kominn tími til af hálfu ríkisvaldsins í gegnum skattkerfið og í gegnum tilfærslurnar að létta undir með þeim. Ef þetta hefði verið gert eða öllu heldur af því að það er ekki búið að afgreiða þetta frv., ef hv. Alþingi ber gæfu til að halda þannig á málum að slíkir hlutir verði gerðir, þá er allt annað fyrir fulltrúa ríkisvaldsins að setjast að samningaborði með fulltrúum launþega en að óbreyttu. Það er alltaf svo við umræður um fjárlög að ríkisstjórn, stjórnarmeirihluti segir: Það þarf stundum að gera ýmislegt fleira en gott þykir. Ytri kringumstæður hafa neytt okkur til þess að draga saman seglin, draga úr útgjöldum, beita aðhaldssemi, sparnaði. Stjórnarandstaðan stendur síðan upp og leikur sína rullu um að það sé verið að rífa niður velferðarkerfið og rífa niður menntakerfið eða eitthvað svona. Orðaleppar án merkingar og innihalds. Þannig hefur umræðan löngum verið hér fram og aftur, því miður. Staðreyndirnar eru auðvitað þær að umræðan snýst ekki um þetta. Það er ekki verið að rífa niður velferðarkerfið á Íslandi út af fyrir sig. Það hefur ekki verið að gera það á undanförnum árum. Tölurnar tala sínu máli um það að við verjum í stórum dráttum gríðarlegum fjárhæðum í velferðarkerfið. Og ég nota ekki þau orð að það sé verið að rífa niður menntakerfið, jafnvel núna, þótt ég sé ósammála mörgum af þeim tillögum sem hér er verið að flytja á því sviði. Umræðan á ekki að vera á þessum nótum. Ef menn spyrja: Hvað er það sem ég er svona óánægður með að því er varðar þetta fjárlagafrv. og þá stefnu sem það boðar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar? Þá segi ég: Þetta frv. er þess eðlis að það stuðlar ekki að réttlátari tekjuskiptingu. Það þýðir að þetta frv. er ekki líklegt til þess að greiða fyrir samkomulagi um réttláta skiptingu þjóðartekna í kjarasamningum. Þetta frv. er þess vegna líklegt að óbreyttu til þess að auka hættuna á því að við verðum fórnarlömb ofþenslu og töpum þeim árangri sem byggður var upp með erfiðismunum á samdráttarárunum. Og þetta frv. er þannig úr garði gert að ég hef ekki trú á því að það standist góðærið eins og við þó náðum allgóðum árangri í hallærinu. Það er vegna þess að látið er undir höfuð leggjast að taka á nauðsynlegum kerfisbreytingum. Þetta frv. er með öðrum orðum metnaðarlítið og felur í sér allt of litlar breytingar í ljósi þess hve mikil umskipti og breytingar hafa átt sér stað í okkar þjóðfélagi. Það er ekki lengur hægt að bera því við að hæstv. fjmrh. hafi ekki haft nægan tíma til þess. Menn verða að umbera hann fram á næsta ár, þar næsta ár, áform hans séu góð. Hann vilji út af fyrir sig hugleiða margar þessar breytingar eftir því sem fram líða stundir. Hann hefur bara haft nógan tíma. Staðreyndin er nefnilega sú að það er innbyggt í núverandi stjórnarflokka að ítök þess fámenna en fjárhagslega gríðarlega öfluga hóps, sem í vaxandi mæli er búinn að tryggja sér undirstöðuítök í öllum höfuðatvinnuvegum þjóðarinnar --- þessir hagsmunahópar, þessir tiltölulega fámennu sérhagsmunahópar sem hafa makað krókinn að undanförnu og hætta er á að geri það enn fremur í góðærinu hafa svo sterk ítök í þessum flokkum að það er ekki pólitískur vilji til fyrir því að gera þær breytingar sem þarf að gera til þess að stuðla að þjóðarsátt um réttlæti í tekjuskiptingunni. Það er nákvæmlega þetta sem menn eiga við þegar þeir vísa til þeirrar sögulegu reynslu að það versta sem getur hent Íslendinga sé það þegar þessir tveir flokkar ná saman í ríkisstjórn. Það er rangt sem hefur verið haldið fram að eftir hrun SÍS-veldisins sé þetta nú með allt öðrum hætti. Það er heldur ekki rétt að það hafi orðið slíkar breytingar, aðallega að frumkvæði okkar jafnaðarmanna, að nú sé orðið svo mikið frelsi og samkeppni í þjóðfélaginu að þetta sé hættulaust, eins og t.d. forsrh. hefur reynt að tína til sjálfum sér til málsbóta áður en hann gengur á landsfund Sjálfstfl. til að verja þessa framsóknarstjórn. Því miður vantar hugmyndir, það vantar kjark og það vantar pólitískan vilja í þetta fjárlagafrv. til þess að gera þær breytingar sem gera þarf til þess að stuðla að réttlæti í tekjuskiptingu, til þess að gera kerfisbreytingar varðandi undirstöðuatvinnuvegina, til þess að draga úr einokun, fákeppni og forréttindum hinna fáu, til þess að stuðla að aukinni samkeppni sem er að sjálfsögðu sú leið sem við eigum að fara í framtíðinni ef við ætlum að halda til jafns við aðrar þjóðir. Þetta er í höfuðatriðum mín gagnrýni á fjárlagafrv. og það má kannski segja að lokum að ég hef lúmskan grun um að hæstv. fjmrh. sé mér að mörgu leyti sammála. Ég minni t.d. á að hann hefur oftar en einu sinni reynt að beita sér fyrir því að viðurkennd yrði sú grundvallarregla, kostunarreglan svokallaða, að fyrirtækin í landinu, atvinnuvegirnir, leggi fram og kosti þá þjónustu sem almannavaldið, skattgreiðendur, lætur þeim í té, a.m.k. við eðlilegar kringumstæður þegar vel árar. Það mundi þýða t.d. að því er varðar sjávarútveginn að hann kostaði sjálfur í formi veiðileyfagjalds eða með öðrum hætti að mínu mati 2,5 milljarða kr. Hæstv. fjmrh. hefur engan stuðning í flokki sínum fyrir þessu af því að sérhagsmunavaldið hefur þar öll tögl og hagldir, því miður.

Virðulegi forseti. Hv. þm. flutti hér ágæta og skörulega ræðu eins og fyrrv. fjmrh. sæmir og ég get tekið undir það sem hann sagði, um margt var ég sammála honum, þó ekki allt. Sumt verður að geymast til síðari tíma. En það eru tvö atriði sem ég vil nefna í andsvari. Annars vegar er hin réttláta tekjuskipting og skattbreytingar, hitt atriðið snýr að þenslu sem bjargar fjárlagahallanum og býr til afgang. Varðandi tekjuskiptinguna og skattbreytingar þá stendur það í stjórnarsáttmálanum --- og það er vinna í gangi sem verður skilað nú um áramótin og hún gengur út á það að koma í veg fyrir verstu jaðaráhrifin í skattkerfinu. Og af hverju eru þessi áhrif svona mikil? Það er vegna þess að við höfum á undanförnum árum og áratugum verið að setja tekjutengingar inn í skattkerfið yfirleitt alltaf í nafni félagslegs réttlætis. Nú er þetta félagslega réttlæti orðið að gildru sem við verðum að losa okkur út úr og ég er sammála hv. þm. um það. Það stendur hins vegar eftir sem áður gagnstætt því sem mátti skilja á hv. þm. að tekjudreifingin hér þegar allt er meðtalið er allt öðruvísi og miklu jafnari en við sjáum alls staðar annars staðar. Hann getur ekki nefnt mér eitt einasta land þar sem tekjudreifingin er jafnari en hér. Í öðru lagi um þensluna og hverju hún bjargar. Leyfið mér að rifja aðeins upp. Ég ætla að nefna tvö ártöl, árin 1988 og 1989. Ég vel þau með vilja. Í fjárlögum 1988 var gert ráð fyrir afgangi, það er ekki lengra síðan. Hver var hallinn? 7 milljarðar. Árið 1989: Afgangur 1.200 millj. Hallinn 6 milljarðar. Árið 1988 var viðskiptahallinn meiri en í ár og gert er ráð fyrir á næsta ári. Samt sem áður tókst ekki betur til. Ég rifja þessi dæmi upp vegna þess að hér talaði maður sem þá var fjmrh. en segir nú að það vanti hugmyndir, kjark og pólitískan vilja. Ég staðhæfi: Árangurinn nú verður meiri en þá.

Herra forseti. Mín svör eru mjög stutt. Það er alveg óþarfi að hafa mörg orð um kosningaloforðin frá því fyrir kosningarnar 1995, þar sem allir lýstu því yfir að það væri forgangsmál að draga úr þessum jaðaráhrifum tekjuskattskerfisins. Það var snemma árs árið 1995. Ég endurtek: Hæstv. fjmrh., hæstv. ríkisstjórn hefur haft nægan tíma, aðstöðuna og valdið til þess að gera það. Þeir hafa ekki gert það. Þeir segja enn: Við erum að vinna að því. Í aðdraganda kjarasamninga hefðu niðurstöður þeirrar vinnu átt að liggja fyrir núna að mínu mati. Hæstv. fjmrh. rifjaði upp sögulegar staðreyndir frá 1988 og 1989. Og hverju lýsa þessar staðreyndir? Þær lýsa því að þau umskipti sem verða í hagkerfinu í heild eru algerlega ráðandi fyrir örlög fjárlagafrumvarpa fjármálaráðherra, hver sem hann er hverju sinni. Menn geta lagt af stað með góð áform, en þegar umskiptin verða eins og þau urðu frá hausti 1987 fram á árið 1988, sem menn voru mjög seinir að átta sig á, þá enduðu þau í þessum tölum. Það sem ég er að segja er það að umskiptin sem við nú erum í, frá samdrætti til góðæris, eru gríðarlega mikil og það getur þess vegna einmitt í ljósi þessarar reynslu farið eins, hæstv. fjmrh., nema menn læri af reynslunni.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi vil ég taka það fram að undirbúningur breytingar á tekjuskattskerfinu er í mjög eðlilegum farvegi og að því máli koma aðilar vinnumarkaðarins. Alveg eins og hv. þm. nefndi er mjög mikilvægt að þeir séu með í þessari vinnu og ég efast ekki um eitt andartak að jafnaðarmenn munu með okkur stuðla að því að vel fari, bæði í þessu tiltekna máli og eins þegar kemur að því að kjarasamningar verði gerðir rétt eins og sjálfstæðismenn gerðu þegar þeir voru utan stjórnar 1990 og studdu þjóðarsáttina. Það er mikilvægt að stuðningur og skilningur sé út fyrir stjórnarsamstarf á hverjum tíma. En ég minni á að að þessu er unnið og það er þegar búið að taka fyrstu skrefin, þau voru tekin í ár og reyndar í fyrra þegar lækkaðir voru tekjuskattar vegna iðgjalda til trygginganna. En varðandi það sem hv. þm. sagði síðan um fyrri árin, þá er það allt saman satt og rétt, við deilum ekki um það. Og ég tek undir það með honum, og ég er sammála honum í því eins og kannski svo fjölmörgu öðru sem hann hafði að segja í dag, að það skiptir máli að læra af reynslunni og það á ég kannski betur með að gera en flestir aðrir vegna þess að ég hef haft langan tíma til þess að átta mig á því um hvað þessi fjármál snúast.

Virðulegi forseti. Það er laukrétt að hæstv. fjmrh. hefur haft langan tíma til að læra og sem gamall skólameistari, þá kemur það upp í hugann að menn eiga að ljúka stúdentsprófi á fjórum árum að meðaltali, hraðferð þrjú ár. Fimm ár er eiginlega fyrir þá sem eru dálítið tregir. Sannleikurinn er sá að það er haft fyrir satt með Breta að það að vera stillt upp fyrir aftökusveit hjálpar mönnum mjög til þess að einbeita huganum. Kosningar eru aftökusveitir pólitíkusa. Kosningaloforðin voru gefin 1995. Nú er kannski helst til langt í kosningar. Það mundi hjálpa mönnum til þess að einbeita sér betur.

Herra forseti. Þetta voru um margt mjög fróðleg skoðanaskipti sem hér fóru fram um grundvallarforsendur fjárlagafrv. Ég held að það sé að mörgu leyti áhugavert og þarft að menn ræði við 1. umr. málsins um þetta á þeim forsendum en það bíði síðari umræðna að fjalla kannski um einstök atriði í smáatriðum. Hér er verið að ræða grundvöll hinnar opinberu efnahagsstefnu á komandi ári og þetta mál er auðvitað nátengt afkomu og horfum í þjóðarbúskapnum, stefnu í efnahags- og peningamálum o.s.frv. Ég ætla að ræða lítillega um tekjuhlið frv. og gera það út frá þeim forsendum sem upp eru lagðar í sjálfu frv. en vitna minna í forsætisráðherra Svíþjóðar sem af einhverjum ástæðum hefur orðið einn aðalræðumaðurinn hér í dag. Í hann er vitnað fram og til baka bæði af hæstv. fjmrh. sem gerir þá sænska sósíaldemókrata að spámönnum sínum í þessum efnum og að sjálfsögðu stóð ekki á formanni Alþfl. að taka undir þetta og vitna hér dögum oftar í Göran Persson. Ég get tekið undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Jóni Baldvini Hannibalssyni en ekki Göran Persson, að þegar farið er yfir tekjuforsendur fjárlagafrv. og þeirrar stefnu sem þar birtist, þá veldur það auðvitað vonbrigðum að sjá að hér eru ekki tímamót á ferðinni í neinum skilningi þess orðs öfugt við það sem reynt hefur verið að halda fram. Því hefur verið slegið upp sem miklum tíðindum og miklum tímamótum að nú væri lagt fram frv. sem gerði ráð fyrir tekjuafgangi ríkissjóðs í fyrsta sinn um langa hríð og þá er eðlilegt að menn spyrji: Í hverju felast þá þau miklu tímamót? Hvar koma þau fram í efni frv.? Hvar koma þau fram í tekjuforsendum? Hvar koma þau fram í þeirri skattastefnu sem frv. byggir á? Staðreyndin er sú að þar er ekki um neinar breytingar að ræða af einu eða neinu tagi. Frv. boðar ekki neinar breytingar sem tíðindum sæta hvað varðar tekjuöflun ríkissjóðs á næsta ári og skýringin á tekjuafganginum er ósköp einfaldlega sú að veltuaukning, eyðsluaukning í þjóðfélaginu á þessu ári er framreiknuð sem forsenda tekna á næsta ári, án fyrirvara, og útkoman verður sú að á pappírnum kemur út afgangur upp á 1 milljarð kr. Á pappírnum því það er sýnd veiði en ekki gefin. Auðvitað vekur margt athygli líka um það hvernig þessar tekjur dreifast og hverjir eiga þá að bera þær byrðar. Það er t.d. mjög merkilegt að fyrirtækin, þrátt fyrir þá afkomu sem þau hafa verið að sýna á síðustu missirum, skuli samkvæmt forsendum frv. eiga að leggja minna af mörkum, heldur minna en á síðasta ári eða í besta falli svipaða upphæð, að þau skuli á þessu mikla veltuári, árinu 1995, ætla að reynast samkvæmt áætlun skila heldur minna en fjárlög ársins sjálfs gera ráð fyrir. Þar skakkar líklega hundruðum milljóna sem nemur því hvað tekjuskattur fyrirtækja eða lögaðila verður lægri á árinu heldur en fjárlög gera ráð fyrir á sama tíma og tekjuskattur einstaklinga vex um 3 milljarða og er stærstur hlutinn af tekjuauka upp á 5 milljarða sem þarna eru á ferðinni. Ég óttast það því miður, herra forseti, að þessar forsendur séu ekki eins traustar og hæstv. fjmrh. og margir fleiri vilja vera láta. Ef það er til að mynda skoðað hvernig stærstu tekjupóstarnir eru framreiknaðir eða lagðir til grundvallar áætlaðri álagningu á árinu 1997 kemur í ljós að gert er ráð fyrir því að virðisaukaskattur skili 3 milljörðum meira á árinu 1997 en hann gerir á þessu ári eða aukist um 6,9% sem er talsvert umfram áætlaðan hagvöxt eða vöxt í efnahagslífinu almennt, langt umfram áætlaðan vöxt landsframleiðslu eða þjóðartekna á næsta ári. Og hver ætti þá að verða skýringin á því til þess að þetta standist? Hún getur þá ekki orðið önnur en sú, að fjmrn. reikni með því að eyðsla eða velta muni enn aukast, virðisaukaskattsskyld velta í þjóðfélaginu muni enn aukast á næsta ári og það verulega og það umfram vöxt efnahagslífsins. Ég vara við þessum forsendum.  Það mátti öllum vera ljóst að þegar loksins eitthvað rofaði til í okkar efnahagsbúskap og menn fengju a.m.k. vonir um að heldur bjartara væri fram undan þá mundi tiltekin eyðsluhrina ganga yfir í þjóðfélaginu. Það liggur algerlega í hlutarins eðli. Þar var um að ræða uppsafnaða þörf fjárfestinga og endurnýjunar af ýmsu tagi, t.d. á heimilisbifreiðum, sem menn hafa ekki getað ráðist í mörg undanfarin ár. Og svo verða menn gapandi hissa á að bílainnflutningur taki eitthvert stökk upp á við við þessar aðstæður. Það lá í hlutarins eðli að mínu mati að slíkt mundi gerast. Reyndar þarf talsvert til að halda í horfinu hvað varðar t.d. meðalaldur á þeim tækjum. Ég er þess vegna ekki jafnsannfærður um það og höfundar fjárlagafrv. að tekjuliðir eins og virðisaukaskattur, bifreiðagjöld og jafnvel tekjuskattur einstaklinga muni gefa þá aukningu á næsta ári sem hér er reiknað með og eru forsendur þess að á pappírnum er skilað afgangi upp á 1 milljarð króna. Því miður liggur mér við að segja, því það væri betur að svo væri. Það er líka ástæða til að minna á að þessi veltuaukning birtist í einum mjög neikvæðum þætti sem er viðskiptahalli. Hún er að mestu leyti tekin að láni erlendis og hún er líka tekin að láni frá heimilunum vegna þess að skuldaaukning heimilanna heldur áfram á þessum mánuðum samkvæmt tölum úr bankakerfinu og nemur reyndar rúmlega vextinum á viðskiptahallanum eða versnandi viðskiptajöfnuði, þ.e. þeim hluta sem skýra má með aukinni neyslu heimilanna þegar frá eru dregnar fjárfestingar. Hvort tveggja eru þetta mjög neikvæð teikn sem ástæða er til að taka fullt mark á. Þau eru samt framreiknuð í forsendum fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Með öðrum orðum, hæstv. ríkisstjórn byggir sína efnahagsstefnu á því að áframhaldandi viðskiptahalli verði og þá væntanlega líka skuldasöfnun heimilanna til að fjármagna hann af þeirra hlut. Það er líka athyglisvert hvernig tekjuskatturinn dreifist á einstaklingana og lögaðilana eins og ég kom að áðan. Samkvæmt áætlun fyrir þetta ár er gert ráð fyrir að tekjuskattur einstaklinga skili tæpum 25 milljörðum kr., 24,9 í stað 21,8, sem fjárlög gera ráð fyrir eða rúmlega 3 milljörðum að auki. Tekjuskattur fyrirtækja eða lögaðila skili hins vegar einungis 4,4 milljörðum í staðinn fyrir 4,6 eða heldur lægri tölu en fjárlög gera ráð fyrir. Hvort tveggja er tínt til sem skýring í forsendum fjárlagafrv. eða greinargerð að fyrirtækin hafi nýtt sér uppsöfnuð eða geymd töp og hafi nýtt sér þær heimildir til flýtifyrninga sem eru í skattalögum. Og maður hlýtur að spyrja sig að því: Er samt sem áður ætlun hæstv. ríkisstjórnar að hafa þau göt opin áfram eins og á þessu ári þannig að við horfum upp á að fyrirtækin jafnvel lækki framlag sitt til ríkissjóðs, greiði minni tekjuskatt af hagnaði sínum í góðærinu á sama tíma og skattbyrðin þyngist til mikilla muna hjá einstaklingum? Það dapurlegasta, herra forseti, að mínu mati er þó það sem var gert að nokkru umtalsefni áðan og er spurningin um umbætur í skattkerfinu sem snúa að svonefndum jaðarsköttum eða jaðaráhrifum. Það er eitt af þessum tískumálum sem mikið er búið að tala um en lítið hefur verið gert í. Það er alveg rétt sem kom fram hjá síðasta ræðumanni að þetta stóð upp úr hverjum manni fyrir síðustu alþingiskosningar að grípa yrði til einhverra ráðstafana, þetta gengi ekki svona o.s.frv. En hæstv. fjmrh. leggur fram fjárlagafrv. sem gerir ekki ráð fyrir neinum úrbótum í þessu efnum á næsta ári. Það verður a.m.k. ekki séð að það komi fram í tekjuáhrifum ríkissjóðs að stemma eigi stigu við jaðaráhrifum sem að sjálfsögðu hlyti með einum eða öðrum hætti að koma fram t.d. í meiri bótagreiðslum vegna þess að dregið væri úr jaðaráhrifum. Nú ættu að vera aðstæður til þess ef marka má góðærið og batann, sem hæstv. ríkisstjórn í öðru orðinu gerir mikið úr, að taka þá skref í þessum efnum. Staðreyndin er sú að brýnna verður með hverju árinu sem líður að taka á vandamálinu vegna þess að það er að koma inn enn ein ný tekjutengingin af mjög miklum þunga einmitt á þessum árum. Hún kemur til með að gera stöðu þessa hóps sem á í hlut enn verri en nokkru sinni fyrr en það eru stórhertar tekjutengdar endurgreiðslur námslána. Fyrri ríkisstjórn Davíðs Oddssonar vann það afrek að gera breytingar á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna 1992 þar sem settar voru inn alveg fáheyrðar tekjutengdar endurgreiðslukröfur ofan á öll jaðaráhrifin sem fyrir voru. Það er hollt fyrir formann Alþfl. að minnast þess, hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, að hann sat í þeirri ríkisstjórn.

Ég man það vel.

Já, og man þetta vel. Og hvernig kemur þetta saman við allt talið um að jaðaráhrifin séu að verða svo brjálæðisleg að á þeim verði að taka? Menn hefðu betur séð það fyrir 1992. Við því var varað þá að eitt af því sem gerði endurgreiðslukröfurnar fráleitar væru viðbótarjaðaráhrifin sem þær kæmu til með að hafa ofan á tekjutengdar barnabætur, vaxtabætur eða húsaleigubætur o.s.frv.

Lofað var að endurskoða í ljósi reynslunnar innan tveggja ára.

Lofað var að endurskoða í ljósi reynslunnar innan tveggja ára. Það er réttlætingin sem hér er fram færð. Við skulum aðeins fara yfir það hvernig þetta kemur út fyrir það unga fólk sem nú er að ljúka námi og er að hefja endurgreiðslur. Fyrstu hóparnir eru að hefja endurgreiðslur á grundvelli kerfisins frá 1992 og gera það í vaxandi mæli á komandi missirum. Það liggur í hlutarins eðli, ekki satt? Síðan er liðin nokkurn veginn ein háskólanámstíð. Tekjutengdi hlutinn nemur 5% af --- hverju? Af brúttótekjum og hækkar eftir fimm ár í 7%. Og hvað þýða 5% eða 7% af brúttótekjum? Það þýðir í fyrra tilvikinu 9--10% af ráðstöfunartekjum og í seinna tilvikinu 11--12% þannig að sá hópur með þessari viðbótartekjutengdu byrði er settur í þá stöðu að eiga að taka upp undir eins og hálfs mánaðar ráðstöfunartekjur í greiðslu bara á þessum þætti. Þannig getur það komið út. Þetta er hrein geðveiki. Fyrir geta auðveldlega verið 60--65% jaðaráhrif hjá þessum hópum áður en kemur að námsláninu. Ef við segjum að í hlut eigi þriggja barna fjölskylda, tveggja til þriggja barna fjölskylda sem liggur á þessu tekjubili þar sem jaðaráhrif gagnvart tekjutengdum barnabótaauka verða virk. Um er að ræða fjölskyldu sem hefur fest kaup á húsnæði og er með fullar vaxtabætur sem skerðast um 6% af tekjum og síðan barnabætur vegna fyrsta barns um 6%, annars barns 5%, þriðja barns 4%. Og leggi menn þetta saman og bæti svo við þessum brjálæðislegu endurgreiðslum námslánanna fá þeir út að slíkar fjölskyldur halda eftir í besta falli fimmtu hverri krónu á tekjubilinu u.þ.b. 120--200 þús. á mánuði í fjölskyldutekjur. Hvers konar staða er það fyrir fólk að reyna að vinna sig út úr erfiðleikunum? Staðreyndin er sú að um þetta hafa menn talað og talað en ekkert gert. Ég kalla það ekki ráðstafanir sem voru gerðar í fyrra þó að prósenturnar gagnvart barnabótaaukanum væru lækkaðar úr 7% í 6% og 6% í 5%. Þau áhrif eru nánast hverfandi. Á þessu eru til ósköp einfaldar tæknilegar lausnir og þarf ekkert að þvæla þessu máli í endurskoðunarnefndum ár eftir ár. Það er yfirklór, hæstv. fjmrh., vegna þess að það tæki færustu embættismenn ráðherrans ekki nema tvo tíma að semja snyrtilegar tillögur um breytingu á lögum um tekju- og eignarskatt sem gerðu það að verkum að auðvelt yrði að útfæra tæknilega einfaldar ráðstafanir til að setja þak á þennan jaðarskatt. Fyrir þinginu liggur frv. flutt af mér og öðrum þingmönnum Alþb. og óháðra um einmitt slíka aðgerð --- að sett verði inn í tekjuskattslögin ákvæði um þak á jaðarskatt eða jaðaráhrif. Þar eru margar leiðir færar og lengi má velta fyrir sér hver er besta tæknilega útfærslan í slíkum efnum. Ég nenni ekki í þá þrætu. Hún er ástæðulaus vegna þess að ekki er ástæða til að ætla að það vefjist fyrir mönnum að finna útfærslu sem sæmileg sátt getur verið um. Það sem hér er lagt til er mjög einfalt, að sem bráðabirgðaaðgerð, þangað til heildarendurskoðun á tekjuáhrifum og tekjuskattskerfinu er lokið, verði haft bráðabirgðaákvæði í lögum um tekju- og eignarskatt sem feli í sér að samanlögð áhrif, þ.e. að útreikningi tekjutengdra þátta og bótaliða verði þannig háttað að samanlagt hlutfall álagðra skatta og skerðingar bótaliða fari ekki yfir 55%. Punktur. Og það er mjög einfalt mál. Þetta má t.d. gera með því að forgangsraða bótaliðunum til að ákveða hverjir séu skertir eða í hvaða röð þangað til komið er að þessum mörkum.  Ég minni, herra forseti, aftur á það frv. sem liggur fyrir um þetta mál og leyfi mér að vekja á því athygli þó að það sé ekki hér á dagskrá. Ég minni líka á að þetta mál er ekki nýtt. Það er rangt að athygli hafi verið vakin á þessu í fyrsta skipti eða það hafi komist upp á yfirborðð í aðdraganda síðustu alþingiskosninga. Strax snemma á síðasta kjörtímabili gerði ég jaðarskattamál ítrekað að umtalsefni. Ég varaði við því á hvaða braut menn væru að fara með sívaxandi tekjutengingu bótaliðanna þegar vaxtabætur voru teknar upp og meiri hluti barnabótanna var færður yfir í hinn tekjutengda barnabótaauka. Og það er líka rangt sem hæstv. fjmrh. sagði áðan að menn séu fyrst og fremst í þessum tekjutengingarógöngum vegna þess að þeir hafi ætlað að ná fram einhverju félagslegu réttlæti. Það er bara rangt, hæstv. fjmrh. Aðalástæðan er sú að tekjutengingin hefur verið sparnaðaraðgerð af hálfu ríkisstjórna sem hafa verið að skera niður og þá hefur tekjutengingin verið notuð sem aðferð til þess að draga úr útgjöldum til barnafjölskyldna með því að færa sífellt stærri og stærri hluta yfir í hinn tekjutengda hluta barnabótaaukans og hafa minna og minna eftir í grunnbarnabætur. Og með því gerist það að það skattalaga hagræði sem barnafjölskyldur í landinu áttu að breyttu breytanda að hafa umfram hinar, hverfur. Það drukknar í þessari tekjutengingu. Verður því þó ekki á móti mælt að framfærslubyrði barnafjölskyldna án tillits til tekna er meiri heldur en hinna sem ekki eiga börn og það var ætlunin að hafa skattkerfið þannig að það endurspeglaði þennan veruleika. En þessi útfærsla er að drekkja því og sama má auðvitað segja um vaxtabæturnar og aðra slíka þætti. Aðalógöngurnar eru þó auðvitað þær að á stuttu árabili lenda menn í því að margir tekjutengdir þættir verða virkir samtímis og leggjast hver ofan á annan. Menn eru með tekjutengdan barnabótaauka, menn taka upp tekjutengdar vaxtabætur og menn herða tekjutengdar endurgreiðslur námslána. Mörkin eru svipuð, þ.e. tekjutengingin verður virk á svipuðu tekjubili í öllum tilvikum. Þar með myndast sá fáránlegi skattstigi sem er á Íslandi að prósentan er langhæst á miðlungslaunum eða undir miðlungslaunum en lækkar síðan þegar menn hækka í launum. Auðvitað er þetta hrein geðveiki. Það ætti hvergi að sjást á byggðu bóli að tekjuskattsstigi sé þannig. Það þyrfti helst að vera hægt að bregða upp glærum af þessu, herra forseti. Þetta er þannig viðfangsefni að menn þurfa helst að sjá þetta á mynd.

Já. Það hefði verið gott.

En tekjuskattsstiginn íslenski er sem sagt svona og fer svo aftur lækkandi með hækkandi tekjum ef við lítum á þetta svona og sýnum hæstv. fjmrh. Hann kannski hefur séð þessa mynd áður.

Já, já.

Já. Og er þetta einhver glóra að tekjuskattsbyrði manna skuli lækka, herra forseti, þegar komið er upp í einhver tiltekin laun? Það léttist á mönnum skattbyrðin eftir því sem launin hækka. Ég hef hvergi nema á Íslandi séð svona útfærslu á einu kerfi.  Auðvitað væri hægt að hugsa sér, til þess að vega upp á móti slíkri tekjutengingu sem getur átt fullan rétt á sér innan hóflegra marka, að menn væru með fjölþrepa tekjuskattsálagningu þannig að hátekjuþrep tækju við ofan við þau mörk þar sem tekjutengingin hverfur út og að hann sé a.m.k. jafnhár á hæstu laun en ekki lægri heldur en á miðlungslaun eða þar fyrir neðan eins og þetta er í dag. Þá yrði tekjuskattsstiginn eins og hann á auðvitað að vera. Þetta sjá auðvitað og skilja allir menn og það þarf ekki að fjölyrða um það hvílík þvæla þetta ástand er eins og það er í dag. Ég vona, herra forseti, að nú megi treysta því í ljósi góðra orða hæstv. fjmrh. hér að fjárlagafrv. verði ekki afgreitt, að álagning tekjuskatts fyrir næsta ár, árið sem fer í hönd, verði ekki afgreidd öðruvísi en tekið verði á þessu jaðarskattsmáli. Það er algerlega sjálfstætt útfærsluatriði hvort við viljum gera það þannig að það verði ríkissjóði að kostnaðarlausu eða ekki og ég er til í þann leiðangur að við skoðum þá hvers konar tekjuöflun og hvers konar álagningu við útfærum á móti þeim tekjum sem ríkissjóður kann að missa í gegnum lægri jaðaráhrif á lágtekju- og miðlungstekjuhópana. Það er ósköp einfaldlega útfærsluatriði. Það er spurning um pólitíska ákvörðun hvort við viljum þá breyta tekjuskattsálagningunni í heild sinni með hærri prósentu eða með hærra hátekjuþrepi eða með einhverjum öðrum slíkum ráðstöfunum til þess að útkoma ríkissjóðs verði nettó og þessum galskap sem þarna á sér stað á tilteknu tekjubili gagnvart tilteknum hópum linni. Við getum ekki horfst í augu við þetta lengur eins og þetta er. Ég minni enn og aftur á að það sem gerir það nú enn brýnna en fyrr að taka á þessu máli, en það er unga fólkið sem er að koma úr námi og að hefja endurgreiðslur námslána með þeirri hroðalegu endurgreiðslubyrði og tekjutengingu sem þar er á ferðinni. Það dæmi gengur ósköp einfaldlega ekki upp. Ég skora á þá hér sem hafa efasemdir að verða sér úti um frænda eða kunningja sem er í þessum sporum, er að ljúka námi --- flestir eiga slíka geri ég ráð fyrir --- er að hefja endurgreiðslur á námslánum, er með börn á framfæri, er nýlega búinn að reyna að koma sér upp húsnæði og er á einhverjum svona miðlungstekjum sem opinber starfsmaður. Fari menn í gegnum slíkt dæmi og sýni fram á að það geti yfir höfuð gengið upp. Niðurstaðan mun verða sú að það gerir það ekki. Og það mun síst af öllu verða Lánasjóði ísl. námsmanna til góðs að hafa þetta ástand svona óbreytt því að það mun ósköp einfaldlega skila sér í stórauknum vanskilum á komandi árum ef svo heldur sem horfir. Síðan, herra forseti, ætlaði ég að ræða lítillega annan efnisþátt þessa máls og hverfa þá frá tekjuhliðinni og spurningunni um álagningu skatta yfir að menntamálunum. Og ég fagna því sérstaklega að hæstv. menntmrh. er í salnum. Það má segja kannski um menntunina svipað og jaðarskattana að hún er mál sem er mikið talað um. Það er mikið talað um gildi menntunar. Þær eru ófáar og fallegar sunnudagsræðurnar sem haldnar eru um það hversu mikilvægt sé fyrir þjóðina og framfarasókn hennar í bráð og lengd að efla menntun. Í því liggi framtíðin og besta fjárfestingin og guð má vita hvað. Og síðast á menntaþinginu sínu var hæstv. menntmrh. að tala um þetta. En hvað gerist svo hér? Hér kemur fjárlagafrv. þar sem eitt skólastig er alveg sérstaklega tekið fyrir, að vísu með þeim sérkennilegu rökum sem hæstv. forsrh. viðhafði að það væri vegna þess að það væri ekkert meira af hinum að hafa. Hæstv. forsrh. var svo penn að hann útskýrði þetta einfaldlega svona að það væri ekkert meira af háskólanum að hafa og þess vegna yrði að ráðast á framhaldsskólann. Ég vil fá hæstv. menntmrh. hér til að útskýra fyrir okkur hvar, inn í þetta samhengi um gildi menntunarinnar, um bestu fjárfestinguna, um framtíðina, niðurskurðurinn á framhaldsskólunum kemur í öllu góðærinu. Þetta er þannig að framhaldsskólastigið sem slíkt í heild sinni fær nánast óbreytta krónutölu í fjárlagafrv. Það er sagt í greinargerðinni, með leyfi forseta: ,,Heildarframlag til framhaldsskóla er áætlað 5.258 millj. kr., sem er hækkun um 37 millj. kr. frá fjárlögum líðandi árs.`` En í töflu á sömu blaðsíðu er að vísu sagt að í fjárlögunum séu þetta 5.257 millj. en í frv. 5.258 og er þarna eitthvert misræmi á ferð sem hæstv. fjmrh. kann vafalaust að skýra. Annars vegar er gert ráð fyrir hækkun upp á tæpa milljón, hins vegar hækkun upp á 37. Þeir snillingarnir í fjárln. eiga líka eftir að fara yfir á hvorum staðnum prentvillan er, enda ekki stórt mál því að það skiptir satt best að segja litlu hvort þarna er á ferðinni aukning upp á 0,1% eða 0,7%. Það breytir ekki miklu þegar það er haft í huga að fjárlögin eru almennt reiknuð upp með um 2,5% hækkun eða eitthvað í nágrenni við það og það vantar þá hér gagnvart framhaldsskólunum. Hjá þeim er skert sem því nemur sem reiknað er með að verðlagið hækki í landinu á næsta ári, ekki satt, úr því að þeir eru með sömu krónutölu. En skerðingin felst líka í raun og veru að mestu í því að nemendum á að fjölga um 2,4%. Það er að vísu einhvers staðar sagt að 19 millj. eða eitthvað svoleiðis séu ætlaðar í það. En það þarf ekki flókinn útreikning til að sýna að það dugar væntanlega skammt á móti fjölgun nemenda upp á eitthvað af þessari stærðargráðu. Það þarf líka að hafa það í huga að framhaldsskólinn hefur verið að breytast á síðustu árum, t.d. hvað varðar skólasókn, hvað varðar þann fjölda úr hverjum árgangi sem fer í framhaldsskóla eða er í framhaldsskóla. Hæstv. menntmrh. hefur gefið út mikla tölfræðihandbók. Hann hefur yfirtekið að hluta verkefni Hagstofunnar og gefið út tölfræðihandbók um menntun og menningu. Þar kemur m.a. fram í töflu að hlutfallsleg skólasókn árganga á framhaldsskólastigi á árunum 1978--1994 hefur vaxið upp undir 20% t.d. fyrir nemendur á 16 ára aldri, úr 70 og upp í upp undir 90%. Þetta þýðir heilmikla breytingu á þeim veruleika sem menn standa frammi fyrir í framhaldsskólastarfinu. Með öðrum orðum að langstærstur hluti, yfirgnæfandi hluti ungmenna á þessum aldri er að reyna að ljúka framhaldsskólanámi, þar með taldir þeir sem kannski eiga erfiðast um vik og þurfa á meiri stuðningi að halda. Þetta gerir verkefni framhaldsskólanna erfiðara og meira krefjandi. Er verið að koma til móts við það í þessum áherslum sem hæstv. menntmrh. leggur? Það held ég ekki. Svo um nokkur einstök atriði í þessu sambandi. Fyrst um þá rausn eða reisn sem er yfir því hjá hæstv. menntmrh. að ætla að slá af hússtjórnarskólana, hússtjórnarfræðsluna í landinu. Ætli hv. þm. Jón Kristjánsson sé ekki hreykinn af því að verða í hópi þeirra manna sem greiða með því atkvæði að einn sögufrægasti hússtjórnarskóli landsins á Hallormsstað þar sem margir góðir menn hafa fengið uppeldi sitt verði sleginn af? Eða hússtjórnarskólinn hér í Reykjavík? Og hefði ég þó haldið að það mundi ekki ríða baggamun þó að þessir skólar fengju að halda áfram, þetta nafn fengi að vera til, þetta merka skólastig sem margt gott og mikilvægt mætti um segja. Þó verð ég að segja, herra forseti, að mér finnst taka alveg gjörsamlega steininn úr í þessum efnum hvað varðar útkomu eða áherslur hæstv. menntmrh. eða ríkisstjórnarinnar í málefnum framhaldsskólanna þegar kemur að þremur litlum framhaldsskólum á landsbyggðinni. Að hæstv. ráðherra skuli leggja áherslu á að níðast alveg sérstaklega á þremur litlum framhaldsskólum á landsbyggðinni. Það skil ég ekki. Það finnst mér ómerkilegt. Og að það skuli vera gert án þess að nokkur rökstuðningur af einu eða neinu tagi sé færður fram í greinargerð frv. um það mál er hneyksli því að ef menn sjá ástæðu til þess að skera niður framlög til starfsemi um t.d. 20%, bara sisvona upp úr þurru eins og hér er gert eða lagt til, þá skulda menn a.m.k. einhverjar skýringar á því. Það er mikill vaðall í greinargerðinni um framhaldsskólastigið upp á hátt á þriðju blaðsíðu sem sjálfsagt hefur verið samið í menntmrn. og faxað þaðan niður í fjmrn. Nema þeir séu nettengdir. Það kann að vera.

Upp í fjmrn.

Eða upp í fjmrn. Fyrirgefðu, hæstv. fjmrh. Auðvitað er það upp á við. Þeir eru vel tölvuvæddir eins og kunnugt er í menntmrn. og hafa kannski bara sent þetta á línu. En örugglega hafa þeir lesið yfir textann eða ég geri ráð fyrir því að hann sé ekki í mótsögn við vilja hæstv. menntmrh., þ.e. skýringarnar á fjárveitingu til framhaldsskólastigsins. En svo merkilega vill til að um þessar þrjár stofnanir sem sérstaklega er níðst á þarna er ekki eitt einasta orð. Er þetta þó þannig að Framhaldsskólinn í Austur-Skaftafellssýslu sem fékk þó 30 millj. á þessu ári á að fá 24. Þar er skorið niður um rúm 20% ef ég hef reiknað rétt. Framhaldsskólinn að Laugum í Reykjadal er með á fjárlögum 33,7 en á að fá 27,6 samkvæmt frv., skorið niður um 18% og framhaldsskólinn á Húsavík sem er ungur skóli í uppbyggingu og var með 52 millj. á þessu ári, á að fá 44,3. Þar er skorið niður um 15%. Hver eru rökin? Hver er stefnan, hæstv. menntmrh., í málefnum þessara skóla eða framhaldsnáms á landsbyggðinni og í hinum dreifðu byggðum almennt? Ég tel það hneyksli ef hæstv. menntmrh. á að komast upp með það að leggja svona hluti til öðruvísi en fyrir því séu færð rök og það sé sett í samhengi við einhverja stefnu eða einhverjar ákvarðanir sem þarna eru á ferðinni. Niðurskurður af þessu tagi þar sem sérstaklega er níðst á einstökum aðilum innan sviðs eins og framhaldsskólastigið er, gengur ekki upp á þennan hátt. Og öll ósköpin sem á að hafa upp úr krafsinu með því að hamast á þessum þremur litlu framhaldsskólum í dreifbýlishéruðum í landinu, hvað er það? Það er eins og þrjár drossíur handa utanrrn. Það er allt og sumt því innan við 20 millj. kr. eða svo eiga þarna að sparast. Er það akkúrat þarna sem mest nauðsynin er að ná út peningum af þessari stærðargráðu? Ég vona, herra forseti, að við fáum á því skýringar frá hæstv. menntmrh., eða þá þess vegna frá hæstv. fjmrh., hvernig þetta falli inn í skólastefnu og menntastefnu ríkisstjórnarinnar, hver sé þá stefna hennar t.d. varðandi framhaldsnám á landsbyggðinni almennt. Er það skoðun hæstv. menntmrh. að fólkið sem býr í dreifbýlinu þurfi ekki á framhaldsnámi að halda? Er bara sóun að halda uppi kennslu á framhaldsskólastigi yfirleitt nema hér í Reykjavík og kannski á fáeinum vel völdum stórum stöðum annars staðar í landinu? Búa þarna einhverjir annars flokks þegnar sem eiga ekki rétt á þjónustu af þessu tagi? Nú er spölur í næsta framhaldsskóla frá Höfn í Hornafirði úr Austur-Skaftafellssýslu. Ekki fara menn heiman að og heim á degi hverjum til framhaldsnáms ef það verður rústað niður á því svæði. Sama má að sjálfsögðu segja um Þingeyjarsýslur þó að út af fyrir sig mætti færa fram rök fyrir því að þar mætti skipulag framhaldsnáms vera markvissara þar sem starfa tveir sjálfstæðir framhaldsskólar á afmörkuðu svæði. Þá er það allt annað mál. Það er til þess að taka á því með öðrum hætti en þessum að koma svona fram við menn. Ég mótmæli, herra forseti, þessari framkomu við starfsfólkið í þessum skólum. Ég mótmæli þessari aðför að framhaldsnámi og þessum byggðarlögum og ég mótmæli síðast en ekki síst þessari framkomu við nemendur sem horfast þarna í augu við það, hafandi þegar innritað sig í nám í þessum skólum, að það verði kannski að skera niður kennslumagn um nokkurn veginn sama hlutfall og fjárveitingarnar sem hér eiga í hlut. Hvers konar framkoma er það t.d. við nemendur sem þegar hafa innritað sig og hafið nám á þessum stöðum að ætla að koma aftan að þeim með þessum hætti? Það er löðurmannlegt. Ég trú því ekki að þessi niðurskurður nái fram að ganga og treysti því algerlega að þessu verði breytt í meðförum þingsins enda væri allt annað meiri háttar hneyksli, herra forseti. Tíma mínum er senn lokið enda hafði ég í sjálfu sér fyrst og fremst hugsað mér að ræða þessi tvö meginmál, herra forseti. Hæstv. samgrh. er ekki hér til staðar en það hefði út af fyrir sig verið því miður tilefni til að fara enn einu sinni yfir þá dapurlegu útkomu sem sá málaflokkur fær og er að verða regla en ekki undantekning. Því miður er á ferðinni verulegur niðurskurður framlaga til mikilvægustu þátta samgöngumála eins og vegamála og flugmála en það gefst tóm og tækifæri til að ræða betur síðar, herra forseti, bæði þegar þau mál sérstaklega verða á dagskrá og eins við síðari umræður um fjárlagafrv.

Virðulegi forseti. Það er einkum tvennt sem mig langar til þess að veita andsvar við. Það er í fyrsta lagi tekjur af virðisaukaskatti og ef tími gefst til nokkur orð um jaðaráhrif tekjuskattskerfisins. Á bls. 265 og 266 í greinargerð þess frv. sem hér er til umræðu er rætt um virðisaukaskattinn. Ef menn lesa þennan texta og skoða töflur á bls. 266 kemur í ljós að virðisaukaskatturinn hefur á yfirstandandi ári ekki skilað þeim tekjum sem menn héldu. Menn hafa leitað skýringa og skýringarnar eru nefndar efst á bls. 266 en þær virðast liggja í því að fjárfestingar hafi orðið meiri en gert var ráð fyrir í frv. yfirstandandi árs. Það hefur leitt til þess þegar fjárfestingar verða meiri að frádrátturinn í virðisaukaskattinum verður meiri og tekjurnar urðu minni á yfirstandandi ári en efni standa til. Við teljum að hér sé um töf að ræða sem ætti að skila sér á næsta ári í auknum mæli vegna þess að þá ættu fjárfestingarnar að skila meiru af sér og ef ekki verður sami vöxtur í fjárfestingum á næsta ári eins og yfirstandandi ári ættu virðisaukaskattstekjurnar að vaxa meira en aðrar tekjur almennt á næsta ári. Þetta er skýringin, engin önnur. Þetta kemur mjög glögglega fram í frv. og vonandi skilur hv. þm. þetta því að ég veit að hann er glöggur mjög. Spáð er að vöxtur einkaneyslunnar á næsta ári verði 3,5%. Það kemur fram. Það eru forsendur sem þetta byggir á þannig að það byggir ekki á einhverri gífurlegri einkaneyslu umfram það sem þar kemur fram. Varðandi jaðaráhrifin minni ég á að þrátt fyrir það að ekki sé hægt að lesa út úr frv. einhverjar breytingar á skattalögunum er hægt að gera slíkar breytingar og þær að taka gildi þótt niðurstöður teknanna séu þær sömu og koma fram í frv.

Herra forseti. Þetta voru út af fyrir sig alveg réttmætar ábendingar hjá hæstv. fjmrh. Þetta kemur fram í greinargerð frv. og það var í sjálfu sér ekki það sem ég var aðallega að vara við að menn tækju mark á því að þarna virtist vera um þessa töf að ræða. Ég held út af fyrir sig að það séu alveg eðlilegar skýringar að það hafa verið miklar fjárfestingar og það hefur myndast mikill innskattsstofn til frádráttar, sérstaklega hjá fyrirtækjum. En eftir sem áður er gert ráð fyrir að bæði umsvifin eða veltan, bæði að þessu leyti og eins gagnvart einkaneyslunni verði þessi sem ég var að gera sérstaklega að umtalsefni. Til að mynda er gert ráð fyrir að einkaneyslan aukist um 3,5% ofan á þá aukningu sem er í ár. Það er sérstaklega sú forsenda sem ég vara við. Ég er ekki búinn að sjá það nema menn geri hér þeim mun betri kjarasamninga og fái umtalsverðar kauphækkanir að það reynist þegar á hólminn er komið forsendur fyrir langvarandi aukningu eða einkaneyslustigi af því tagi sem við erum þar að tala um sem endurspeglaðist þá til að mynda í auknum bílainnflutningi og öðru slíku. Það verður reynslan auðvitað að leiða í ljós en ég tel a.m.k. ef maður ber saman t.d. skuldastöðu heimilanna nú við það sem var á síðasta uppsveiflutíma, 1986--1987 eða fram á árið 1988 sem oft er tekið til samanburðar, þá sé að einu leytinu til mjög ólíku saman að jafna og það er þessi mikla skuldaaukning heimilanna sem er bitur veruleiki sem við verðum að horfast í augu við.

Virðulegi forseti. Ég held að við séum nokkuð sammála um þessa hluti, ég og hv. þm. Ég hefði átt að bæta því við vegna þess að hv. þm. minntist á það í máli sínu að flýtifyrning hefði haft þýðingu í þessum efnum. Það er rétt en það var tímabundin aðgerð og henni er lokið. Nú er það ekki flýtifyrning sem hvetur fyrirtækin til fjárfestinga. Þetta var aðgerð sem á ættir að rekja til kjarasamninga sem gerðir voru í ágætri samstjórnartíð okkar hv. 9. þm. Reykv. og þeirri aðgerð er lokið þannig að það skýrir þetta enn frekar. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um jaðaráhrifin en ég bendi á að eftir að fjármagnstekjuskatturinn hefur verið lagður á skapast svigrúm til þess að gera breytingar í tekjuskattsmálum, þar á meðal vegna þess t.d. að skattafsláttur vegna hlutafjárkaupa er ekki jafnbrýnn og áður þegar skattur af arði hefur verið lækkaður niður í 10% og ég tek það fram að ríkisstjórnin hefur ekki endanlega tekið af skarið um það hvernig hún vill dreifa þeim tekjum sem koma bæði af því og eins af fjármagnstekjuskattinum en mér finnst vera eðlilegt að nefna þar til sögunnar bæði tekjuskattinn og eignarskattinn. Þá mætti í leiðinni hugsa sér breikkun eignarskattsstofnins og lækkun á fyrningum. Þetta þarf auðvitað að ræða og ég held að það sé ekkert óeðlilegt og óvanalegt við það að þær umræður eigi sér stað um svipað leyti og verið er að gera kjarasamninga í landinu og skal ég ekki hafa fleiri orð um það.

Herra forseti. Ég held að þetta hafi verið mjög merkileg skilaboð sem var verið að læða út til okkar að um þetta væri upplagt að semja. Auðvitað er það ein ágæt aðferð sem oft hefur verið notuð til þess að ná fram réttlætismálum að verkalýðshreyfingin hefur sett kröfur um slíkt á oddinn og ekki skal standa á mér að leggja í það vinnu ásamt með öðrum sem kæmi þá til kasta Alþingis að lögfesta slíkt  Ég vil gjarnan mega taka hæstv. fjmrh. á orðinu og taka undir með honum. Það er að sjálfsögðu rétt að þó að fjárlög séu afgreidd með tilteknum tekjuforsendum breytir það ekki því að Alþingi hefur löggjafarvaldið og getur gripið inn í og breytt álagningu tekjuskatts eða útreikningi eða greiðslum bóta og slíkt er hægt að gera hvort sem er við áramót eða jafnvel síðar. Náist ekki önnur betri niðurstaða fyrir þessi áramót skora ég á hæstv. fjmrh. að láta skoða það að setja einhverjar skorður á jaðaráhrifin með eftiráuppgjöri til bráðabirgða á meðan önnur og varanlegri lausn er útfærð. Það er auðveld og einföld leið tæknilega og mönnum er þar a.m.k. ekkert að vanbúnaði. Ég tek svo undir það með hæstv. fjmrh. að það eru hlutir sem varða skattlagningu fyrirtækjanna sem þarf auðvitað að skoða. Það getur ekki verið svo að við teljum það eðlilega þróun að skattgreiðslur fyrirtækjanna lækki í bullandi góðæri eins og nú er að gerast, að tekjuskattsgreiðslur fyrirtækja séu lækkandi núna við þessar aðstæður, að vísu að einhverju leyti af tímabundnum ástæðum vegna flýtifyrninga en ég held að reglurnar um töpin séu kannski stærri orsakavaldur, gömul töp sem fyrirtækin geta geymt sér í fimm ár og búa sér jafnvel til hagnað, búa til hagnað með ýmsum aðferðum sem ég ætla ekki að fara út í að ræða hér til þess að nýta töpin og fá svo afskriftir á móti á komandi árum. Þetta er ómögulegt kerfi, hæstv. fjmrh., og við verðum að breyta því.

Herra forseti. Ég hef áður í dag fjallað um hússtjórnarskólana. Það er rangt að það sé verið að slá þá af. Það er verið að gera þá að hluta af öðrum skólum og er það ekki nýjung að menn hugsi um þá leið til þess að styrkja starfsemi þeirra skóla eða það starf sem innan þeirra er. Varðandi þá þrjá litlu framhaldsskóla sem hv. þm. gerði að umtalsefni vil ég geta þess að hér er um að ræða tilfærslu á vegum ráðuneytisins innan þeirra gildistalna sem ráðuneytið notar vegna útreiknings á kostnaði við skólahald. Þessir skólar voru í flokki með Iðnskólanum í Reykjavík og Iðnskólanum í Hafnarfirði, sem eru dýrustu skólarnir og fá mest fé á nemanda, en þeir eru vegna þess hvernig námi er háttað í þessum skólum færðir í flokk með Menntaskólanum á Laugarvatni, Menntaskólanum á Egilsstöðum, Fósturskóla Íslands og Þroskaþjálfaskóla Íslands. Námið í þessum skólum er innan við 10% verknám þannig að það eru fyrir því fullgild rök að mati ráðuneytisins að breyta gildistölunni og laga hana að því starfi sem er unnið innan skólanna. Varðandi kostnað við framhaldsskólann og þær tölur sem nefndar eru vil ég nefna hér tölur, samanburð framlaga til framhaldsskóla árið 1996--1997 á verðlagi fjárlaga 1996. Á árinu 1996 er varið 226.900 kr. á nemanda í framhaldsskóla. Samkvæmt fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að varið verði 220.600 kr. og ef það er á verðlagi hvors árs um sig var það í fyrra 226.900 en í ár 227.900 á nemanda sem rennur á hvern nemanda í framhaldsskólum.

Herra forseti. Ég vona nú að hæstv. ráðherra sinni skyldum sínum með þeim hætti að hann flytji okkur hér ræðu og fari þar yfir þau atriði sem ég spurði um og innti eftir og komu eðlilega ekki fram í stuttu svari hans eins og um samhengi þessara ákvarðana við stefnuna í málefnum framhaldsskólans og þá sérstaklega náms á framhaldsskólastigi í hinum dreifðu byggðum. Og að bera það fram sem svar að hér sé um að ræða tilfærslu innan ramma gildistalna sem ráðuneytið notar, punktur. Hvers konar svar er það? Halda menn að menn séu einhverju nær á Höfn, á Laugum eða annars staðar? Heldur ráðherra að mönnum sé einhver huggun í því að vita að 20% niðurskurður skýrist af tilfærslu innan ramma gildistalna sem ráðuneytið notar? Þetta er ekki frambærilegt, herra forseti. Það er auðvitað ekki hægt að koma þannig fram við menn að segja bara við þá: Heyrðu, því miður vinur, þið voruð færðir þarna til innan ramma gildistalna sem ráðuneytið notar og það þýðir 20% niðurskurð á ykkur. Punktur, sisvona. 

Herra forseti. Þessar svokölluðu gildistölur eru grundvallartölur sem menn hafa komið sér saman um sem starfa í skólunum og ráðuneytinu um það hvernig á að haga fjárveitingum til skólanna þannig að það er ekkert léttvægt og ekki unnt að draga það í efa að þær séu byggðar á haldgóðum forsendum. Spurningin er hins vegar þessi: Er það nám sem er boðið í þessum skólum þess eðlis að þeir eigi að vera í sama flokki og t.d. Iðnskólinn í Reykjavík og Iðnskólinn í Hafnarfirði eða með þeim skólum sem ég taldi, þ.e. Menntaskólanum á Laugarvatni, Menntaskólanum á Egilsstöðum, Fósturskóla Íslands og Þroskaþjálfaskóla Íslands? Það eru fagleg sjónarmið sem þarna koma til álita og eins og náminu er háttað í þessum skólum, þá er hægt að færa fyrir því haldgóð rök að þeir geti veitt kennslu innan þessa fjárhagsramma. Ég viðurkenni að stökkið er stórt og menn geta dottið niður ef þeir leggja of mikið undir þegar þeir taka slíkt stökk. En það er vel hægt að mínu mati að starfrækja skólana innan þessa ramma og það er ástæðulaust með öllu að gera lítið úr þessum gildistölum. Þær verða lagðar til grundvallar. Það eru m.a. svipuð sjónarmið sem Háskóli Íslands vill að lögð séu til grundvallar þegar nám er metið í þeim skóla. Þetta eru viðurkenndar reiknireglur þegar menn eru að veita fé til skóla. Það er sjálfsagt að alþingismenn kynni sér hvað þarna býr að baki en samkvæmt nýju framhaldsskólalögunum ber menntmrh. að gefa út reglugerð sem byggir á slíku reiknilíkani og slíkum útreikningum. Það þarf að meta hvern einasta skóla og hvernig hann kemur út miðað við slíkt líkan. Þetta eru starfsreglur. Ef hv. þm. hefur ekki vitað það þá verð ég að upplýsa hann um það. En fyrir þessu eru alveg fullgild rök og það þarf ekki að draga í efa að menn hafi velt þessu fyrir sér.

Herra forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að ég er ekki sannfærður þó að mér sé sagt að þessar gildistölur séu grundvallartölur. Það er bara ekki skýring sem dugar mér langt. Og að þetta snúist einfaldlega um að það verði að ákveða bara vélrænt hvort þessir skólar fylgi Iðnskólanum eða Menntaskólanum á Laugarvatni.  Ef hæstv. menntmrh. er tekinn á orðinu og þá er hann að reyna að segja okkur að í raun og veru hafi þessir skólar haft 20% of mikið miðað við eðli þess náms sem þar fer fram. Hvers konar rekstur hefur þetta þá verið undanfarin ár? Er verið að segja að þarna hafi verið sóun sem sé hægt bara að kippa út sisvona? Þetta gerist ekki svona, hæstv. menntmrh., að ekki með ...

Þetta gerist svona.

Það á að gerast svona, sem sagt. Þetta er stjórnunarstíllinn sem hæstv. menntmrh. vill innleiða í menntakerfinu, þessi vélræni hugsunarháttur gildistalnanna. Innan ramma gildistalna hins heilaga ráðuneytis suður í Reykjavík skulu menn sitja og standa í þeim framhaldsskólum sem fá að halda lífi úti á landsbyggðinni. Ég verð að segja alveg eins og er að ég undrast enn meir eftir því sem þessi orðaskipti lengjast við hæstv. menntmrh. Og geðleysi þeirra stjórnarþingmanna sem ætla að skrifa upp á þetta má mikið vera. 

Virðulegi forseti. Fjárlagafrv. 1997 markar söguleg kaflaskil. Það eru söguleg kaflaskil vegna þess að fjárlögum er nú skilað hallalausum. Það eru ekki söguleg kaflaskil vegna þess að slíkt hafi ekki gerst áður, heldur af þeirri ástæðu að þessi árangur er ekki tilviljanakenndur heldur byggir hann á styrkri og traustri fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar þó svo sannarlega skuli viðurkennt að gott árferði hjálpi þar verulega til. Við getum þess vegna vænst þess að þessi árangur í ríkisfjármálum sé ekki árangur eins árs heldur sé hér fyrsta ár af mörgum sem munu leiða af sér svipaða niðurstöðu, hallalaus fjárlög og þar með svigrúm til margra þeirra verka sem við viljum helst og best vinna í íslensku þjóðfélagi. Með aðhaldi í ríkisrekstri hefur þetta markmið náðst auk þess sem margvíslegri hagræðingu hefur verið beitt í ríkiskerfinu og stöðugleika haldið í peningamálum á hverju sem hefur gengið. Slíkt mun ekki aðeins skila sér hjá íslenskum atvinnuvegum, heldur mun það einnig skila sér í aukinni sókn og vilja erlendra aðila til þess að koma hingað með fjárfestingu. Og um leið og við fögnum því, þá hljótum við líka að fagna því að íslenskir aðilar, íslenskt athafnalíf, íslensk fyrirtæki munu standa betur og eru tilbúnari til þess að eiga í samkeppni við erlenda aðila eða taka þátt í samstarfi við þá með góðum árangri fyrir land og þjóð. Það er augljóst mál og þýðir ekki annað en viðurkenna það að þessi árangur hefur að sjálfsögðu ekki náðst án þess að færa fórnir. Þau eru fjölmörg málin sem við hefðum gjarnan viljað leysa en ekki er hægt að verða við að svo stöddu, ef því markmiði átti að ná að skila hallalausum fjárlögum. En traust efnahagslíf íslensku þjóðarinnar er að sjálfsögðu forsenda þess að við náum slíkum árangri þegar lengra er litið. Traustur fjárhagur mun án efa koma í veg fyrir skuldasöfnun og veðsetningu komandi kynslóða og traustur fjárhagur mun sömuleiðis verða til þess að við getum viðhaldið því velferðarkerfi sem við viljum. Það er afdráttarlaus afstaða mín að ég vil ekki taka þátt í því á uppgangstímum að skila tapi á ríkissjóði. Með slíku framhaldi verður ekki aðeins um gjaldþrota efnahagsstefnu og háska fyrir sjálfstæði þjóðarinnar að ræða, heldur yrði það velferðarkerfi gjaldþrota sem við öll viljum svo gjarnan verja og við gætum ekki orðið við öllum þeim góðu óskum sem fram eru settar og náð markmiðum okkar á því sviði. Það er grundvallaratriði í afstöðu minni til fjárlagagerðar á þessu kjörtímabili sem ég sit að hægt verði þegar fram í sækir að skila árangri í ríkisfjármálunum til lausnar á mörgum góðum viðfangsefnum. En jafnvel á aðhaldstímum hljótum við að spyrja grundvallarspurninga. Við hljótum að spyrja grundvallarspurninga um þau atriði sem við ekki viljum raska og hvar við viljum ekki skera niður, jafnvel þó svo við viljum beita aðhaldi. Ég vil nefna tvennt sem mér er í huga. Annars vegar eru það þeir sem allra verst eru settir og minnst mega sín í okkar samfélagi. Það er svo sannarlega til fólk á Íslandi sem er sjúkt og fátækt og á mjög erfitt með að bjarga sér. Þetta fólk á sömuleiðis mjög erfitt með að bera hðnd fyrir höfuð sér. Því á að hlífa. Við höfum efni á að hlífa þessu fólki. Við eigum að taka fé annars staðar en hjá því og ekki þrengja kost þess. Hitt atriðið sem ég vildi nefna er menntun. Þegar við horfum til heimila okkar, okkar sjálfra og barnanna okkar finnum við að menntunin er eitt það atriði sem við viljum síst taka frá þeim. Allt viljum við fremur láta frá okkur heldur en að skerða rétt barna okkar til náms. Ég hef verið talsmaður þess að stilla niðurskurði í menntamálum í hóf og raunar hefðum við mátt hugsa það að skera þar ekki niður, heldur leita fanga annars staðar í ríkisfjármálunum. Ég ætla ekki að flytja hér neina hátíðarræðu eða sunnudagsræðu, en minna þó á það sem öllum er ljóst að menntunin er grundvallaratriði í framtíð okkar. Hún er lykilatriði í sjálfstæðisbaráttu landsmanna, sjálfstæðisbaráttunni síðari þar sem tekist verður ekki aðeins á um efnahagslegt sjálfstæði, sjálfsákvörðunarrétt eða annað sem tekist var á um í sjálfstæðisbaráttunni fyrri. Hún snýst um fólk. Ef við höfum ekki vel menntað fólk og tækifæri fyrir það í landinu okkar þá munum við glata þessu fólki og það mun þess vegna leiða til mikils ófarnaðar. Þessari sjálfstæðisbaráttu lýkur seint eða aldrei vegna þess að við þurfum og höfum ákveðið að standa í nánum samskiptum og samkeppni við aðrar þjóðir. Þess vegna verðum við að taka þátt í því af fullri getu og glata ekki fólkinu okkar um leið og við metum hvað er okkur mikils virði, hverju við viljum halda og hverju við viljum deila með öðrum þjóðum. Við þekkjum öll svar gömlu ævintýranna hvað þessi mál snertir. Þegar ungir menn fóru að heiman og vildu leita gæfunnar eða jafnvel Búkollu sjálfrar, merkasta grips í kotinu, þá spurðu þeir: Hvar á ég að leita? Þá var sagt við þá: Það verður þú að segja þér sjálfur. En það var eitt sem ekkert kot neitaði sonum sínum um og það var nesti og nýir skór. Við skulum ekki svipta okkar unga fólk nesti og nýjum skóm og senda það þannig út í þann fjölþjóðlega heim sem það á í vændum. Við skulum búa því hinar bestu aðstæður í menntamálunum. En ungt fólk á að sjálfsögðu að axla sína ábyrgð í þeim efnum. Það er ekki hægt að setja stöðugt kröfur til þjóðfélagsins og óska eftir því að þar fáist allt, heldur verður ungt fólk að leggja sitt af mörkum á móti og taka þar með ábyrgð á lífi sínu, hamingju og menntun. Svo sannarlega hefur náðst góður árangur í ríkisfjármálunum og það má segja að með honum höfum við komist upp á brekkubrúnina. En hver sá sem stendur á brekkubrún kemst að því að bekkan er að baki en fjallið er fram undan. Og hvert er það fjall sem við höfum nú fram undan þegar brekkan er að baki? Fjallið er að sjálfsögðu það að standa við þau fyrirheit sem menn vænta í velferðarmálum og menntamálum. Stuðningur við aðhald í ríkisfjármálum og árangur í efnahagslegum ávinningi hlýtur að mótast af þeirri grundvallarafstöðu að við getum orðið við þeim sjálfsögðu kröfum sem uppi eru í þjóðfélagi okkar í velferðar- og menntamálum. Það kom fram í ræðu hv. þm. Sturlu Böðvarssonar, varaformanns fjárln., að þau eru mörg verkefnin sem við viljum skoða. Ég vil eins og hann beina örfáum orðum til fjárln. og óska eftir því að hún skoði þau efni í vinnu sinni. Þar vil ég nefna menntamálin eins og hv. þm. gerði og þær aðhaldsaðgerðir sem nú koma fram í framhaldsskólunum og bitna mjög á skólum á landsbyggðinni. Hér er gengið nokkuð ákveðið að skólunum og vil ég að það sé skoðað mjög rækilega hvort ekki megi ná árangri með aðhaldi í menntamálum öðruvísi en með þeim tillögum sem þar hafa komið fram. Ég hef bent á að hugsanlega mættu einhverjar opinberar framkvæmdir hvort sem það væri þá í menntamálum eða annars staðar en læt fjárln. bíða eftir að skoða þau efni eftir mínum ábendingum eða annarra sem væru tilbúnir til slíks starfs. Í ágætri ræðu hv. þm. Sturlu Böðvarssonar gat hann um jafnvægi milli landshlutanna og benti á að mikil þensla er á suðvesturhorninu og framkvæmdir af ýmsu tagi sem gætu gert það að verkum að aðrir landshlutar sætu við lakara borð í þeim efnum. Ég vil á sama hátt einnig benda á að hér í Reykjavík eru margvísleg verkefni sem ekki eru síður umhugsunarefni. Sérstaklega vil ég af þessari ástæðu benda á úrbætur í málefnum fatlaðra sem svo sannarlega hafa orðið að bíða um alllangt skeið í Reykjavík. Fram til 1980 hagaði svo til að þjónusta í málefnum fatlaðra var fyrst og fremst veitt svo að gagni væri á Akureyri, í Reykjavík og á Sólheimum í Grímsnesi. En frá 1980 hefur uppbyggingin verið mjög öflug víða úti um land enda var kominn tími til. Án þess að ég vilji nefna einstök verkefni vil ég vekja athygli fjárln. á því að verulega þarf úr að bæta á höfuðborgarsvæðinu og að í fjárlagafrv. nú er ætlað að um 25% af fjárframlögum ríkisins komi til Reykjavíkur. Það eru 372 millj. og til Styrktarfélags vangefinna 218 millj., samtals 590 millj. af 2 milljörðum og 314 millj. þannig að um 25% af fjárframlögum ríkisins fara til Reykjavíkur. Þó vitum við að þar eru 40% landsmanna. Meginatriðið er þó ekki það að bítast um milli landshluta eða málaflokka. Meginatriðið er að við erum að ná sögulegum árangri með eflingu á traustum fjárhag ríkisins, hallalausum fjárlögum, hagkvæmum rekstri og fyrirhyggju. Stuðningur við þessar aðgerðir tengist þeirri von að árangurinn skili sér á margvíslegan hátt í góðum verkum á sviði velferðar- og menntamála jafnhliða því sem við treystum atvinnulíf okkar til lengri framtíðar.

Herra forseti. Góður árangur efnahagsstefnunnar kemur betur og betur í ljós. Við umræðuna hefur komið fram að stefnan hefur skilað traustari stöðu atvinnulífsins í landinu og almennt bættum kjörum. Dæmið var reiknað rétt og sameiginlegt átak landsmanna að reka verðbólguna af höndum sér og treysta stöðugleika í verðlags- og gengismálum hefur gjörbreytt stöðunni til hins betra. Fyrirtækin hafa náð sér allvel á strik. Þau hafa bætt skuldastöðu sína, þ.e. greiða niður skuldir og sama gildir á þessu ári um sveitarfélögin. Staða þeirra fer yfirleitt einnig batnandi með minnkandi skuldum og um leið nokkuð auknu svigrúmi til fjárfestinga. Kaupmáttur hefur vaxið. Hann hefur aukist um tæp 10% á þessu og síðasta ári. Þó að staða heimilanna hafi ekki lagast að sama skapi er ástæðan sú að einkaneyslan vex langt umfram kaupmáttaraukninguna og er það vissulega áhyggjuefni. Við tölum í þessu sambandi um hag heimila, hag heimila sem grunneininga þjóðfélagsins og sem þarf að styrkja og hlúa að. Neyslan hefur aukist hratt og neyslugjöldin vaxa hröðum skrefum. Afleiðingin er sú að jákvæður viðskiptajöfnuður undanfarinna þriggja ára hefur snúist í halla á seinni hluta þessa árs. Erlendar skuldir þjóðarbúsins fara því aftur vaxandi. Fólki er að sjálfsögðu heimilt að ráðstafa fjármunum sínum eins og það kýs en í þessu fer þó saman, og það ber að hafa hugfast, hagur heimila og hagur þjóðarheimilisins. Skynsemi þarf að ráða í fjárreiðum á báðum sviðum. Við verðum að hugsa um þjóðarhag af ábyrgð eins og væri um okkar beinu hagsmuni að ræða. Eftir langvarandi aðhald eygir fólk batnandi tíð og bjartari tíma en varlega þarf að fara eigi það ekki að verða villuljós. Ef skuldir heimila vaxa að einhverju ráði er afar hætt við því að kaupmáttaraukningin fari öll í vexti og allur almenningur standi í þeim sporum að efnahagsbatinn skili sér ekki vegna skuldabyrða. Menn verða sérstaklega að huga að þessu. Herra forseti. Vert er að undirstrika að árangur undanfarinna ára í efnahagsstjórn hefur skilað sér í bættum lánakjörum erlendis. Í fjárlagafrv. kemur fram, og einnig í ræðu hæstv. fjmrh., að tvö af virtustu fjármálafyrirtækjum heims, sem meta lánshæfi þjóða, ákváðu á árinu að hækka lánshæfieinkunn Íslands. Þau rökstyðja ákvörðun sína með því að traust og ábyrg hagstjórn hafi tekið við á Íslandi. Þetta er gífurlega mikilvægt atriði og skilar sér til allra. Ríkissjóður nýtur betri lánskjara. Mörg af lánunum sem tekin hafa verið á undanförnum áratugum eru með breytilega vexti og þeir hafa sem sagt lækkað upp á síðkastið. Verðbótaþáttur skuldanna fer mjög lækkandi. Þetta er einmitt árangurinn sem ekki sést í fljótu bragði af þeirri styrku efnahagsstjórn sem hefur tekið við. Byrðin af erlendu lánunum léttist þar sem efnahagsstjórnin er traust og trúverðug í augum umheimsins. Því má segja að styrk efnahagsstjórn færi okkur tvöfaldan ávinning, aukinn kaupmátt og betri kjör á lánum okkar erlendis. Til marks um stórbætta efnahagsstöðu Íslands í samningaviðræðunum um nýtt álver er reiknað með því að fyrirtæki, sem nú er sérstaklega í umræðunni, komi inn á almennum forsendum um starfsskilyrði að verulegu leyti, einnig hvað varðar skattalega meðferð. Talsverð breyting hefur orðið á þessu frá fyrri tíma. Herra forseti. Þótt gott sé að horfa stundarkorn á það sem áunnist hefur og hugsa til þess að þjóðarhagur fari batnandi er margt ógert. Fram undan er að endurskoða og lækka jaðarskattana, tekjutenginguna og allt það sem hefur virkað sem hemill á dugnað og einstaklingsframtak. Margt fólk er í þeirri stöðu að geta ekki bætt við sig vinnu sem skili því einhverju í aðra hönd. Tekjutengingin og jaðarskattar hafa vinnuletjandi áhrif. Það svarar ekki kostnaði að leggja á sig aukna vinnu og er það nýtt á Íslandi og þarf að hverfa út aftur. Allt of margir eru í þessari stöðu. Jaðaráhrif tekjuskattskerfisins eru alvarlegur galli á skattalögunum og þola ekki mikla bið eftir leiðréttingu. Ég tek undir með þeim sem hafa látið orð falla um málið og hvet til skjótra lagfæringa á skattkerfinu. Við erum sammála um það, flest eða öll, að afkoma þjóðarbúsins fer batnandi vegna sameiginlegs átaks fólksins í landinu. Gerður hefur verið traustur grunnur, jarðvegur sem hagvöxtur sprettur upp af. Yfir því hljóta allir að geta glaðst enda þarf sífellt meira fé til velferðarkerfisins. Aldursskiptingin breytist, aldurinn hækkar hlutfallslega og velferðarkerfið tekur meira til sín. Það er líka staðreynd að velferðarkerfið fær meira til ráðstöfunar ár frá ári þótt annað sé stundum látið í veðri vaka. Flestar vestrænar þjóðir hafa átt í meiri erfiðleikum en við Íslendingar með að verja sín velferðarkerfi. Flest löndin hafa orðið að lækka framlög til heilbrigðiskerfisins hlutfallslega og til velferðarmála yfirleitt. Hitt vegur einnig þungt að aldursskiptingin hjá þeim er óhagstæðari mörgum hverjum með tilliti til fólks á vinnumarkaði. Við höfum hins vegar haldið í horfinu og vel það, hækkað framlögin en höfum reynt að sporna gegn útþenslu kerfisins. Herra forseti. Fram undan er mikil vinna í meðferð fjárlaganefndar á frv. Þjóðin mun vonandi fylgjast með framgangi frumvarpsins og það er vel. Jafnframt þarf í sífellu að endurmeta velferðarkerfið, skoða það í kjölinn og grunninn og gerð þjóðfélagsins, hvernig við byggjum það upp, hvernig við viljum byggja það upp og hvert við viljum að það stefni. Þar eru margar brennandi spurningar sem ekki mega vera langt undan í starfi þjóðþingsins. Spurningar um uppbyggingu atvinnuveganna, endurnýjun þeirra í sjávarútvegi, landbúnaði, iðnaði og þjónustu. Jafnframt þarf að huga að þeim spurningum meðan verið er að vinna við frumvörpin. Hvernig er hægt að njóta t.d. þekkingar og reynslu eftirlaunaþega lengur en nú er í stað þess að starfsævin styttist og fólki finnist það vera afgangs þegar það eldist, ekki lengur þörf fyrir reynsluna, þekkinguna, kraftana. Og hvernig er hægt að styrkja ungt fólk til virkari þátttöku en þróunin er þ.e. að störfin sem ungu fólki yfirleitt bjóðast eru minni háttar en áður voru. Minnkandi ábyrgð sem ungt fólk fær að axla í störfum sínum og það er vissulega atriði sem þarf að hyggja að. Virk þátttaka, vitund um það að allir eru jafnmikilvægir og þörf er fyrir krafta allra, sameinaðan vilja og kraft landsmanna til að bæta þjóðfélag okkar á öllum sviðum. Þetta þurfum við að hafa hugfast. Herra forseti. Ég flyt þessi orð almennt við upphaf umræðu um fjárlagafrv. Ég vil taka undir orð hv. þingmanna um mikilvægi menntunar, að vel þurfi að skoða þróun framhaldsskólanna og hvort þær fjárhæðir sem til þeirra er varið dugi. Ég hef áhyggjur af því að menn hafa ýmist talað um dreifbýlið eða þéttbýlið. Menntun þarf að vera hvarvetna þannig að fólk sitji við sama borð eða eigi þess kost að komast að sama borði. Í því efni dettur mér í hug að nauðsynlegt sé að hækka framlag til jöfnunar á námskostnaði ekki síst ef framhaldsskólum fækkar eða að lengra verði á milli þeirra. Ég hef einnig áhyggjur af húsnæðisþörf sumra skólanna og mér er ofarlega í huga heimavistarhúsnæði fyrir Fjölbrautaskólann á Sauðárkróki þar sem vandræðaástand hefur skapast. Um tillögur á fjáraukalögum sem gerðar eru um framlag til Byggðastofnunar er ekkert nema gott eitt að segja. Þau framlög eru nauðsynleg, að mínum dómi. Í framhaldinu þarf að spyrja hvað frekar sé hægt að gera og hvaða stuðningi beita til að treysta atvinnulífið í hinum dreifðari byggðum landsins og einhvern tímann í náinni framtíð verður þing og þjóð að taka skýrar stefnumarkandi ákvarðanir um hvernig byggðin eigi eða skuli þróast í landinu og hver sé vilji þjóðarinnar í því efni. Beinir styrkir til framleiðslu búvara verða sjálfsagt ekki í framtíðinni grundvöllur byggðastefnu enda tel ég það óeðlilegt og svo er einnig um aðrar undirstöðuatvinnugreinar. Því þarf ný tök á byggðamálum í náinni framtíð. Herra forseti. Ég vona að frv. til fjárlaga fyrir árið 1997 verði afgreitt í fyllingu tímans sem ásættanleg niðurstaða.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns óska eftir að hæstv. fjmrh. sé viðstaddur umræðuna. Ef forsetinn mundi vilja gera ráðstafanir til þess yrði ég mjög þakklátur. Herra forseti, ég skil það svo að fjmrh. sé á leiðinni.

Já. Það ber að skilja svo að kallað hefur verið eftir honum.

Herra forseti. Ég sé að hæstv. fjmrh. er kominn í salinn og vissi ég að hann væri ekki langt undan þar sem hans fyrsta og stærsta mál er til umræðu. Ég vil í upphafi máls míns geta nokkurra atriða í tengslum við fjárlagafrv. sem ég tel vera af hinu góða. Ég tel það sem sagt er um lækkun erlendra skulda, bæði í fjárlagafrv. og það sem hefur komið fram, vera mjög ánægjulegan hlut. Ég hef lengi litið á lækkun erlendra skulda sem eitt mikilvægasta efnahagslegt markmið okkar og fjárlagafrv. hjálpar til við það markmið eins og reyndar fjölmargir aðrir þættir í þjóðlífinu. Ég hef sömuleiðis ástæðu til að ætla að fjárlagafrv. byggi á góðri áætlanagerð, betri áætlanagerð en oft áður. Það gera að vísu þær aðstæður í þjóðfélaginu því við búum við mun minni verðbólgu en á árum áður. Mér sýnist á ýmsu varðandi fjárlagafrv. að vinnubrögðin við gerð þess hafi farið batnandi undanfarin ár og eftirlit með ráðuneytum og stofnunum sé að mörgu leyti vel á veg komið miðað við það sem fyrr þekktist. Fjármálaráðuneytið er miðað við ráðuneyti almennt vel mannað að mati flestra sem hafa kynnst stjórnsýslunni. Ég tel sömuleiðis jákvætt að þeirri stefnu er haldið áfram í þessu fjárlagafrv. að skuldfæra lífeyrisskuldbindingar B-hluta stofnana. Þetta er nokkuð sem var byrjað á 1993 og var rétt stefna. Henni er hér haldið áfram og ég teldi mjög æskilegt ef fjmrh. gæti upplýst í umræðunni meira um fyrirhugaðar breytingar á lífeyrissjóðum opinberra starfsmanna en þess máls er getið í málaskrá ríkisstjórnarinnar, ef hann gæti dregið nú við 1. umr. fjárlagafrv. einhverjar útlínur í því máli því að þetta er eitt það mikilvægasta sem menn koma til með að glíma við hér á haustdögum. Er hér á ferðinni mikilvæg kerfisbreyting eða er um að ræða lagfæringu á gömlu slitnu kerfi? Ég veit það ekki en ég teldi brýnt að fjmrh. upplýsti um það efni. Annað atriði sem ég vil telja þessu frv. til tekna tengist atvinnuástandi. Við skulum horfast í augu við það að atvinnuástand hér er að mörgu leyti betra en er í nágrannalöndunum og við höfum ekki búið við þau vandræði sem við þekkjum frá næstu löndum. Þó svo að atvinnuleysi sé vitaskuld ekki viðunandi þá eigum við samt að horfast í augu við að okkar vandi varðandi þann þátt er minni en flestra annarra. Hins vegar blasir við okkur viðbótarvandi sem við höfum ekki getað tekið á enn þá sem er svokallað langtímaatvinnuleysi og vantar nú úrræði í þeim efnum eins og margt annað í þetta fjárlagafrv. En það gefst betra tækifæri til að ræða það mál. Þá tel ég tvö önnur atriði vera jákvæð við frv. og þá umgjörð sem það mótar. Það eru í fyrsta lagi stóriðjumál, þær framkvæmdir og þau umsvif sem tengjast stóriðjumálum, bæði virkjanamál og nýir verksmiðjusamningar. Vitaskuld eigum við að líta á þetta með jákvæðum huga og fagna því að þarna séu umsvif í þjóðarbúinu sem koma okkur öllum til tekna. Síðasta atriðið sem ég vil nefna varðandi fjárlagafrv. og ég tel jákvætt er að það er bæði stefna frv. og hæstv. fjmrh. ef ég hef skilið hann rétt, að ekki standi til að næstu kjarasamningar verði gerðir á kostnað ríkisins. Ég vildi mjög gjarnan að fjmrh. gæti farið um það nokkrum orðum hvort að þetta sé ekki réttur skilningur hjá mér á fjárlagafrv. sem hann leggur hér fram því að menn hafa margoft upplifað það við kjarasamningsgerð að á lokastigi er snúið upp á handlegginn á fjmrh., oftast af hans meðráðherrum --- forsrh. hefur nú verið hvað drýgstur við þá iðju --- og síðan hefur þetta kallað á nokkurra milljarða útgjöld úr ríkissjóði til að loka kjarasamningum eins og heitir. En ég skil það svo að það sé ekki fyrirhugað að gera það í þetta sinn. Ég fagna því ef menn standa við þá stefnumörkun en ég vildi mjög gjarnan heyra hvort að þessi skilningur minn sé réttur á þessu efni. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt við svona umræðu, og þess vegna byrja ég mína ræðu á því, að telja upp nokkra þá þætti í fjárlagafrv. sem tengjast því sem við stjórnarandstæðingar eigum að líta með jákvæðum huga á. Við eigum kannski ekki alltaf að draga fram það neikvæða, í sjálfu sér er af nógu að taka við við þetta fjárlagafrv. Ég vil benda í fyrsta lagi á það þegar verið er að tala um opinber umsvif að hæstv. fjmrh. og ríkisstjórarflokkarnir tala eins og Ísland sé að sökkva í opinber umsvif. Þetta er fráleitt. Ef opinber umsvif eru borin saman við það sem gengur og gerist í nágrannalöndunum. Skattbyrði hérlendis er um 31% af landsframleiðslu en meðaltalið í OECD er 39% þannig að opinber umsvif hér eru mun minni sem sést líka á því að útgjöld hins opinbera hér eru talin vera um 40% af landsframleiðslu en eru um 60% á Norðurlöndunum. Vitaskuld er ekki hægt að alhæfa út frá þessum tölum en þær segja okkur þó það að opinber umsýsla hér á landi er miklum mun minni en í nágrannaríkjunum og menn eiga þá líka að tala út frá aðstæðum hér á landi en ekki út frá stöðunni í nágrannalöndunum sem eiga mjög mörg við önnur verri vandamál að glíma. Þess má geta sem kemur skýrt fram í þessu frv., og þar er engin lausn á ferðinni, að búist er við að 15 milljarða halli verði á viðskiptajöfnuði á næsta ári. Það eru engin úrræði í fjárlagafrv. um hvernig eigi að bregðast við þessu. Þetta er líklega alvarlegasta efnahagsvandamál sem við eigum við að etja nú um þessar stundir vegna þess að þetta eykur ekki einungis skuldir okkar erlendis og hefur alvarlegar efnahagslegar afleiðingar hér á fjármálamarkaði heldur er þetta mjög hættulegt í þeirri gengisstefnu sem menn hafa almennt verið sammála um að reyna að viðhafa hin síðari ár, þ.e. að verjast gengisbreytingum eða gengisfalli krónunnar til að mæta kostnaðarhækkunum innan lands eða halla á viðskiptum við útlönd. Ég hef verulegar áhyggjur af þessum þætti efnahagsmála og hef ekki komið auga á nein úrræði hjá hæstv. fjmrh. eða hæstv. ríkisstjórn til að bregðast við þessu máli. Það er sömuleiðis ámælisvert að mínu mati þegar fjmrh. og aðrir forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar einblína á jöfnuð í ríkisfjármálum eins og það sé trúaratriði. Þetta er orðið trúaratriði hjá þeim. Þetta er þráhyggja að mínu mati vegna þess að þó svo að ríkisfjármálin skipti miklu máli efnahagslega þá skiptir miklum mun meira máli í hvað skatttekjunum er varið og hvort verið sé að verja því skynsamlega sem tekið er inn á vegum hins opinbera en það eru um 125 milljarðar. Það skiptir miklu meira máli en hvort einn milljarður sé í afgang eða tvo milljarða vanti. Efnahagslega skiptir það miklu meira máli. Hæstv. fjmrh. hefur gert jöfnuðinn og þennan eina milljarð sem hann leggur fjárlögin upp með í tekjuafgang, og ég ætla ekkert að gera lítið úr, að aðalatriði í efnahagsstjórninni. Þetta er rangt. Þetta er ekki rétt. Það er ekki rétt með farið að jöfnuður í ríkisfjármálum skipti svona miklu máli efnahagslega vegna þess að útgjaldaliðirnir hafa miklu meiri áhrif á hagstjórnina en hvort menn séu akkúrat á núlli í ríkisbókhaldinu eða ekki. Svo ég rifji það aðeins upp, herra forseti, þá eru það ekkert mörg tæki sem stjórnvöld hafa til að hafa áhrif á efnahagsstjórn til skamms tíma. Á sviði peningamála sem Seðlabanki hefur nú mest umsjón með eru möguleikar á að hafa áhrif á vexti eða gengi sem eru sín hliðin hvor á sömu myntinni. Við sáum einmitt aðgerðir í því efni hjá Seðlabankanum nú um daginn, alveg réttmætar aðgerðir að mínu mati sem var gripið til við vissar aðstæður. Hitt tækið sem við höfum eru ríkisfjármálin og það er það frv. sem við erum að ræða um hér, þ.e. hvort útgjöld og tekjur standist á hjá ríkinu eða hvort það sé tekjuafgangur eða mikill halli á útgjöldum ríkisins. Halli á útgjöldum ríkisins er vandamál sem flest nágrannalönd okkar hafa átt við að etja og hefur verið viðvarandi vandamál hér á landi. Hins vegar vil ég benda á í sambandi við ríkisfjármálin að það eru tvær hliðar á því máli. Annars vegar er sú leið sem ríkisstjórnin hefur farið, þ.e. að lækka útgjöldin, að einblína á útgjöldin. En það er önnur hlið á rekstrarreikningi ríkisins og það eru tekjurnar. Þar hafa menn ekki gefið gaum að uppstokkun í skattkerfinu og í tekjuöflun ríkisins og er þar hægt að benda á marga þætti varðandi skattamálin sem ég ætla að koma að síðar. En ríkisstjórnin hefur ekki orðað neitt um að gera endurskoðun á tekjum ríkisins, jafnvel að auka tekjur ríkisins. Það er hægt að nefna ýmsa þætti sem þar væri hægt að færa til betri vegar vegna þess að jöfnuður í ríkisrekstri getur alveg eins orðið með því að auka tekjur eins og með því að lækka útgjöld og ekki hvað síst hjá þeim þjóðum sem hafa mjög lítil opinber umsvif eins og á við um Ísland. Menn verða að skoða ríkisfjármálin í alþjóðlegu samhengi en ekki út frá þessu sama þrönga sjónarhorni og ríkisstjórnin. Ég hef áhyggjur af því að hin gamaldags og miðstýrða starfsmannastefna og umgjörð um starfsmannamál ríkisins sem var afgreidd á síðasta þingi í óþökk ekki bara stjórnarandstöðunnar heldur allra stéttarfélaganna á vinnumarkaðinum, að þessi starfsmannastefna eða nýi rammi um starfsmenn ríkisins eigi eftir að koma ríkisvaldinu í koll á næstu árum. Þetta var vond löggjöf eins og við bentum á sem þar var afgreidd og ég held að fjmrh. sé nú kannski að komast að því smátt og smátt að það hefði verið betur hlustað á eitthvað af þeim varnaðarorðum sem við höfðum um þetta efni. Þetta frv. er eins og fyrri frv. hæstv. fjmrh. Það eru engar kerfisbreytingar í stóru ráðuneytunum, engar. Það er alveg augljóst þegar þeirri stefnu er ýtt á flot að skera niður útgjöld, þá staðnæmast menn vitaskuld við tvö stærstu ráðuneytin, það er að segja heilbr.- og trmrn. og menntmrn. Það eru engar kerfisbreytingar á ferðinni í þessum ráðuneytum. Það er engin forgangsröðun í umfjöllun um þessi mál í fjárlagafrv. Þar ræður ríkjum hugsunarlaus eða hugsunarlítill sparnaður. Það er farið í útgjaldaliði síðasta árs og skoðað hvort ekki er hægt að skera niður um 5% eða nokkur prósent. Það er ekki settur upp sá forgangslisti sem vitaskuld er nauðsynlegur ef menn ætla að mæta ríkisfjármálum á þennan hátt, til að mynda að ákveða hvaða þjónustu á ekki að veita og hvaða þjónustu á að styrkja af hálfu ríkisins. Þessi ríkisstjórn gengur út frá því að það eigi að veita sömu þjónustu og að reyna að gera það á ódýrari hátt. Það er í sjálfu sér ekki slæmt markmið ef það væri ekki búið að reyna það hér í mjög mörg ár, að viðhalda sömu þjónustu en á ódýrari hátt. Ég fullyrði það, herra forseti, að það er búið að hagræða til að mynda innan heilbrigðiskerfisins og innan menntakerfisins þannig að ekki verður betur gert. Og þegar ég segi betur gert þá er vitaskuld hægt að finna einstaka þætti, svo er alltaf. En aðalmálið er að við erum farin að spara á þessum sviðum meira til skamms tíma sem kemur niður á okkur ef við lítum aðeins lengra fram á veginn. Það er ámælisvert, herra forseti, að ekki skuli þá vera tekist á við kerfisbreytingar í þessum liðum og forgagnsraðað öðruvísi. Heilbrigðismálin hafa mjög verið til umræðu. Það hefur verið bent á það bæði í umræðunni í dag og í umræðunni í fyrra að þetta fjárlagafrv. eins og reyndar það síðasta, er gert þannig úr garði að til þurfa að koma aukafjárveitingar til heilbrigðismála á næsta ári. Það liggur nokkuð í augum uppi. Ég fullyrði að heilbrigðiskerfi okkar er gott og það er ódýrt og það er verið að ná sambærilegum árangri við það sem gerist annars staðar hvað varðar heilsugæslu og öryggi sjúklinga. En nú getum við spurt okkur: Erum við að bruðla í þessu kerfi? Hvernig er alþjóðlegi samanburðurinn, hæstv. ráðherra? Það er þannig að við erum að eyða til heilbrigðimála rétt rúmum 8% af landsframleiðslunni. Af 24 OECD-ríkjum erum við í 13. sæti. Þannig að við erum ekkert að eyða og eyða og eyða í heilbrigðiskerfinu eins og vitleysingar. Við erum ekkert að því. Sama er í menntamálunum. Útgjöld til menntamála eru u.þ.b. 5% af landsframleiðslu og þar erum við í 12. sæti af 17 OECD-ríkjum. Þessar tölur koma beint út nýrri tölfræðibók menntmrn. sem var dreift hér fyrir nokkrum dögum. Það er greinilegt að þarna erum við heldur ekkert að eyða og spenna eins og vitleysingjar miðað við aðrar þjóðir því það er réttur mælikvarði að taka landsframleiðsluna, verðmætasköpunina og skoða opinber útgjöld í hlutfalli af henni. Þetta sýnir okkur að það eru engin efnahagsleg rök fyrir þráhyggju ríkisstjórnarinnar um að skera og skera og ráðast á ríkisreksturinn vegna þess að okkar umsvif og útgjöld eru mun minni en flestra annarra þjóða. Þessi setning, þar sem segir: ,,Fjárfesting í menntun borgar sig þegar til lengri tíma er litið`` eru orðin tóm. Menntmrh. hefur viðhaft þessi orð um nokkra hríð. Þau endurspeglast hins vegar ekki í fjárlagfrv. því vitaskuld kemur menntastefna stjórnvalda fyrst og fremst fram í fjárlagafrv. Hún kemur ekki fram á einhverjum glansþingum sem haldin eru í Háskólabíói eða hvar sem þau eru haldin. Hún kemur fram í fjárlögum. Þar birtist menntastefna ríkisstjórnarinnar og það er alveg ljóst hver hún er. Þar er áframhaldandi stöðnun á ferðinni. Ekkert er gert með þá sókn sem menn töluðu um, reyndar allir flokkar, fyrir síðustu kosningar. Mér finnst þetta mjög miður. Stundum er talið að hæstv. núv. menntmrh. sé líklega sá ráðherra ríkisstjórnarinnar sem er mest ofmetinn. Ég hef haldið það um nokkra hríð því hann talar þannig um menntamál að menn geta verið honum býsna sammála en þegar á reynir hefur hann ekkert gert í málaflokknum frá því hann tók við störfum, ekki nokkurn skapaðan hlut. Því menntastefnan endurspeglast bara í einu og það er sóknin á fjárlögum í þennan málaflokk. Sú sókn hefur ekki verið fyrir hendi, því miður. Við getum sömuleiðis sagt, þegar við tölum um fjárlagafrv., að ekki sé tekið á neinum kerfisbreytingum. Það er ekki breyttur stafkrókur í landbúnaðarmálunum. Það er enn þá verið að setja um sex milljarða í slakt og ónýtt landbúnaðarkerfi. Þetta eru ekki bara fullyrðingar stjórnarandstæðings um landbúnaðarmál, ég gæti nú talað lengi um þau, heldur get ég bent á tvær staðreyndir í málinu. Matarverð hér á landi er með því hæsta sem gerist í Evrópu og stuðningur við landbúnað hér á landi er einn sá almesti í Evrópu. Samkvæmt síðustu tölum var aðeins eitt ríki, Sviss, sem fékk meiri stuðning við landbúnaðarmál, en okkar stuðningur er u.þ.b. 50% meiri en stuðningur Evrópusambandsins við landbúnaðarmál. Þá sjá menn út í hvers konar fen Íslendingar eru komnir. Þarna örlar ekki á nokkurri einustu uppstokkun, hæstv. fjmrh. Þessir hlutir eru látnir algjörlega afskiptir meðan reynt er að spara enn frekar í þeim tveimur stóru málaflokkum sem ég nefndi áður. Vegamál eru einn sá málaflokkur, sem ég vil gera að umtalsefni og í fara 7 milljarðar á fjárlögum. Við erum öll það gömul, herra forseti, sem hér sitjum að við getum léttilega hugsað 20--30 ár til baka. Við sjáum hvílíkt stórvirki hefur verið unnið í vegamálum hér á landi á þessum tíma. Þetta mikla átak var að mörgu leyti nauðsynlegt En að við skulum enn þá halda áfram að verja til vegamála þetta háum upphæðum á hverju einasta ári. Mér skilst að það sé eina málefnið sem rætt sé um í þingflokki Sjálfstfl. þegar rædd eru fjárlög, þá sé bara talað um vegamál. Það sé eini málaflokkurinn sem þingmenn Sjálfstfl. skiptast á skoðunum um og ekki hafi farið sögur frá þingflokki sjálfstæðismanna um aðra pólitíska umræðu en þá hvort ekki sé hægt að auka fjárveitingar til vegamála. Það heyrist ekki sú rödd sem ég er að tala um --- að vara við þessum miklu útgjöldum. Sá maður sem léti slíkt heyrast yrði gerður útlægur um leið úr þeim þingflokki. Þetta er viðkvæmt mál. Þetta er líka viðkvæmt mál innan míns þingflokks. Vegavinalobbíið eða vegagerðarvinirnir á Alþingi eru sterkasti hagsmunahópurinn. Það er svo merkilegt að þó að hér séu fimm þingflokkar, og það eru sagðir vera bændahagsmunir, iðnaðarhagsmunir, sjávarútvegshagsmunir, menntamálahagsmunir og eitthvað þess háttar, þá er einn málaflokkur sem á sér flesta formælendur á hinu háa Alþingi og það eru vegagerðarvinirnir. Þetta fer í gegnum alla flokka. Í mínum þingflokki eru menn sem eru mér mjög ósammála að vekja máls á þessu. Ég tel að þessar upphæðir verði að skoða í samhengi. 7 milljarðar til vegamála --- við erum að eyða í alla framhaldsskólana 5,3 milljörðum, í allar rannsóknir og alla háskóla fara 3,5 milljarðar. Þetta eru mjög háar tölur. Ég held að við höfum gert stórvirki í vegamálunum á síðustu tveimur áratugum. Ég spyr mig: Er ekki orðið mál að linni? Alltaf er sagt að þetta séu fjárfestingar sem borgi sig. Ég efast um það. Ég hef ekki séð, hæstv. fjmrh., þá útreikninga þegar hver etur upp eftir öðrum hvort sem það er í þingsölum eða annars staðar: Ja, þessi vegarspotti er nú þjóðhagslega hagkvæmur. Þær litlu arðsemisáætlanir sem ég hef séð frá Vegagerðinni benda ekki til að þar séu útreikningar eins og best verður á kosið. En látum það vera. Ég segi fyrir mig, herra forseti, að ég vildi gjarnan eyða 1 milljarði minna í vegamál og 1 milljarði meira í menntamál. Ég mundi gjarnan vilja eyða 1 milljarði minna í vegamál og 1 milljarði meira í heilbrigðismál. Þetta kalla ég forgangsröðun. Það getur vel verið að það sé dauðasök í íslenskri pólitík að tala svona. Það eiga allir að vilja meiri og meiri vegi. En við megum ekki hugsa svona þegar við erum að tala um þá þætti sem skipta máli til framtíðar og þegar við höfum gert stórátak í þessum efnum. Þetta er nákvæmlega sá málaflokkur sem við getum eytt endalaust í. Við getum eytt endalaust í vegi vegna þess að alltaf er hægt að betrumbæta þá. Það er annar málaflokkur sem við getum líka eytt fé í endalaust og allir vita hver er. Það eru hafnir. Það er endalaust hægt að bæta við fjárveitingar í hafnir. Ekki höfum við verið að auka flutninga til og frá landinu eða flytja afla til og frá landinu en við höfum aukið mjög fjárveitingar til hafna undanfarin ár. Ég held að það sé þó betra að setja í hafnarmannvirki, því við erum kannski komin skemur áleiðis með þau heldur en ýmsar vegaframkvæmdir. Ég held að við séum mjög aftarlega á merinni hvað varðar flugvallaframkvæmdir. Þar höfum við ekki verið með þessa tuttugu ára framkvæmdagleði eins og verið hefur í sambandi við vegamál. Þetta kalla ég forgangsröðun, herra forseti. Ég er kannski að snerta hér á heilögu efni en mér er farið að blöskra svo þær upphæðir sem settar eru í þennan málaflokk á sama tíma og við erum að spara um of í hinum stærri málefnum. Einnig má benda á, herra forseti, varðandi skattamálin að við erum með tiltölulega lága skatta hérlendis miðað við önnur lönd. Áhyggjuefnið í skattkerfinu er fyrst og fremst millitekjufólkið sem við höfum e.t.v. gleymt í skattaumræðunni hin síðari ár. Eitt hugtak í þessari umræðu er notað rangt, þegar jafnvel hæstv. fjmrh. og fleiri eta hver upp eftir öðrum og tala um jaðarskatta. Jaðarskattar eru skattar sem menn borga af viðbótartekjum sínum. Menn rugla þessu hugtaki við það þegar tekjur aukast þá gliðnar vitaskuld það öryggiskerfi sem við höfum byggt upp í þjóðfélaginu. Öryggiskerfið er byggt upp á þann hátt að ef fólk hefur lágar tekjur fær það bætur. Þessar bætur geta t.d. verið barnabætur eða aðrar bætur. Þessar bætur minnka vitaskuld þegar tekjurnar aukast. Þá megum við ekki segja að þetta sé skattlagning, þarna séu jaðarskattarnir allt í einu farnir að virka. Það er rangt. Við getum talað um þetta, eins og stundum hefur verið gert, sem jaðaráhrif. Það er alla vega betra hugtak heldur en jaðarskattar. En þegar öryggisnetið gliðnar eðlilega með hækkandi tekjum eigum við ekki að segja að við séum að skattleggja fólkið í landinu. Það er rangt. Við eigum ekki að nota það orðalag í sambandi við skatta því við erum með nógu háa jaðarskatta samt sem áður, t.d. viðbótarskattinn, 42% upp í 47%. Það er nokkuð há skattprósenta sérstaklega vegna þess að hún kemur nokkuð hart á millitekjufólk sem við þurfum að huga betur að. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. tveggja spurninga um þetta efni. Hann upplýsti að nefnd væri að vinna að tillögum um endurbætur á skattkerfinu og að það mundi hugsanlega koma fram frv. í vetur um það efni. Í nefndinni eru væntanlega embættismenn og fulltrúar stjórnarflokkanna og hagsmunaaðila. Ég veit ekki til að stjórnarandstaðan komi nokkuð að þessari endurskoðun á skattamálum. Ég bendi honum á það fræga fordæmi að stjórnarandstaðan var höfð með í ráðum þegar fjármagnstekjuskatturinn var undirbúinn. Hún átti alla vega aðild að nefndinni. Ég vildi mjög gjarnan fá að vita, án þess að ég ætli að blanda þeirri frægu nefnd inn í þetta mál, af hverju stjórnarandstaðan er ekki kölluð til í sambandi við þetta efni. Af hverju eru aðilar vinnumarkaðarins kallaðir til í hvert einasta skipti þegar kemur að skattamálum? Satt best að segja er ég búinn að fá alveg nóg af áhrifum aðila vinnumarkaðarins á löggjöf á Íslandi. Það á við um skattamál eins og aðra þætti. Ég held að menn ættu aðeins að fara að hugsa betur um leikreglurnar í þjóðfélaginu um hagsmunagæslu, hagsmunavörslu og hagsmunaárekstra. Það er e.t.v ekki hægt að fara mikið út í það við þessa umræðu. Annað sem hæstv. fjmrh. lét hafa eftir sér í viðtali við blaðið Tíund, sem er starfsmannablað embættis ríkisskattstjóra, að ég held. Þar ræddi hann um þá möguleika að breikka skattstofn og lækka prósentur. Þetta var ekki útfært í hans huga. Þetta er hugmyndafræði sem ég hef hugsað mikið um og margir fleiri. Þetta er reyndar ekki alveg ný hugmynd. En ég vildi gjarnan heyra hvort þarna sé eitthvað á ferðinni hjá hæstv. ráðherra sem vert er að varpa fram í umræðuna eða eru þetta, eins og oft vill verða, hugleiðingar um hvað betur mætti fara í framtíðinni? Spurning mín er sú hvort þarna sé að vænta einhverra breytinga á hinu háa Alþingi. Ég bendi á varðandi ríkissjóðshallann að menn verða líka að huga að tekjunum. Ef við tökum samanburð við landsframleiðslu þá skila fyrirtæki á Íslandi einna minnstum sköttum til samfélagsins af öllum ríkjum í Evrópu. Þetta er staðreynd. Fyrirtæki á Íslandi búa í skattaparadís. Og ekki ætla ég að hafa á móti því þegar menn notuðu það sem aðferð til að leysa úr ákveðnum vandamálum þ.e. að færa til skattbyrðina í þjóðfélaginu til að örva atvinnu og styrkja fyrirtæki. Sú stefna átti rétt á sér á þeim tíma. En ég spyr hæstv. fjmrh.: Ætlar hann að láta fyrirtæki á Íslandi búa í miklu hagfelldara skattumhverfi heldur en í nágrannalöndunum? Hvers konar stefna er það? Við erum á sama tíma að skirrast við að leggja nauðsynlegt fjármagn í t.d. menntakerfi eða í heilsugæslu, allt hlutir sem koma til með að kosta okkur mikið í framtíðinni ef við gætum ekki að því að hafa eðlileg framlög til þeirra þátta. Hæstv. fjmrh. þekkir það afskaplega vel því hann flutti ræðu á ráðstefnu um samkeppnisstöðu og flutti þar ræðuna sem hann á eftir að flytja á landsfundi Sjálfstfl. Hann var að æfa sig og flutti hana ágætlega. En það sem kom fram, reyndar ekki í ræðu hæstv. ráðherra, heldur í alþjóðlegum samanburði varðandi samkeppnisstöðu Íslands, að þar erum við í 18. sæti af 24 OECD-ríkjum. Við erum alls staðar í þessum samanburði næstum því neðstir í bekknum. Þetta er yfirleitt þannig að samanburðurinn er nokkurn veginn eins og fjöldi í bekkjardeild, svona 20--24 ríki tekin saman, þ.e. eiginlega öll Evrópuríkin. Við erum venjulega í 15.--20. sæti. Í málaflokknum um framlög til rannsókna- og þróunarstarfsemi, sem er mjög mikilvægur og hefur ekki breyst nokkurn skapaðan hlut í tíð núv. menntmrh., erum við í 17. sæti af 20 af OECD-ríkjum. Það vita allir sem nenna að hugsa um efnahagsmál og ríkisfjármál að framlög til rannsókna- og þróunarstarfsemi er eitt það mikilvægasta sem til er í hagstjórn hverrar einustu ríkisstjórnar. Flestar ríkisstjórnir reyna að hugsa aðeins fram yfir eitt eða tvö ár. Við erum um árabil búin að vera einna aftast á merinni varðandi þennan þátt. Auðvitað kemur þetta fram í lakari lífskjörum og veikari stöðu, bæði fyrirtækja og einstaklinga um þessar mundir. Það sem er e.t.v. versti samanburðurinn á alþjóðlegum mælikvarða, af því að ég vil skoða Ísland á alþjóðlegum mælikvarða, er framleiðnin, þ.e. hverju við erum að ná út úr framleiðsluþáttunum. Þetta snýr að fyrirtækjum á Íslandi. Þar erum við í 21. sæti af 24 OECD-ríkjum. Ég held að það séu Grikkland og Tyrkland sem eru fyrir neðan okkur. Framleiðni er ekkert annað en það sem fyrirtæki er að ná út úr framleiðsluþáttum, það geta verið fjárfestingar, það getur verið vinnuafl, það getur verið hráefni, það er hvað sem við getum nefnt, en það er framleiðnin sem stendur undir launakjörum í hvaða landi sem er. Og þetta er ástæðan fyrir því að launakjör hér á landi eru með því lægsta sem þekkist í Evrópu, a.m.k. hvað viðvíkur taxtalaunum. Þetta veit hæstv. fjmrh. Hann veit það að fyrirtæki á Íslandi eru með einna lægstu framleiðni, eru lélegust í bekknum af öllum fyrirtækjum í Evrópu. Og þá spyrjum við okkur: Hvar er sóknin til að breyta þessu? Því ég er alveg viss um að hæstv. fjmrh. tekur undir með mér að launahækkanir og kaupmáttaraukning og lífskjaraaukning verður að byggjast á framleiðniaukningu. Hún kemur ekki hér einhvern veginn ofan af himnum. Það þarf að skapa verðmætin. Það þarf að skapa þannig aðstæður að þessi verðmæti verða til. Það örlar ekki á einu einasta atriði í þessu fjárlagafrv. sem tekur á þessum þætti. Ekki neitt. Þessi atriði gera það að verkum að um þetta frv. má segja að það er ekkert hugsað til langs tíma. Frv. er kannski nákvæmlega það sem það er, frv. til fjárlaga fyrir árið 1997. Það er ekkert hugsað fyrir 1998 eða 1999. Það örlar ekki á neinum breytingum sem mundu horfa til framfara fyrir komandi ár og reyndar ýmislegt í því sem ætti ekki að vera fyrir árið 1997. Það má nefna marga þætti sem við tökum ekki á sem eru nauðsynlegir, þar sem við þurfum beinlínis að auka útgjöld til að bæta lífskjörin í framtíðinni, verðum að gera það. Ég hef nefnt menntamálin, það eru hlutir í heilbrigðismálunum sem við verðum að taka á vegna þess að annars vaxa þau okkur yfir höfuð. Það eru vissar kerfisbreytingar sem við þurfum að gera þar, en menntamálin eru mjög mikilvæg vegna þess að þau er líka í alþjóðlegum samanburði. Þau eru einmitt sá málaflokkur sem allar þjóðir leggja hvað mesta áherslu á og við gerum ekkert í þessum málaflokki, ekki neitt, nema einhver orð sem í reynd eru einskis virði. Orð eru ódýr, mjög ódýr. Og svo er ekki neitt í þessum þætti sem ég nefndi áðan: framleiðni, hvaða aðgerðir koma fram í þessu fjárlagafrv. sem mundu auka framleiðni hér til framtíðar og þannig standa undir bættum lífskjörum. Það er ekki neitt um slíka þætti þannig að sýn þessarar ríkisstjórnar, herra forseti, er ekki til langs tíma. Það eru engar kerfisbreytingar í þessu frv. Þetta frv. er íhaldssamt. Þetta er gamaldags frv. Þetta er ósköp hefðbundið frv. Áætlunargerðin er þó að mörgu leyti betri og skýrari en oft áður, en það er engin sókn, herra forseti, í þessu frv. til nýrrar aldar. Þetta frv. er í stíl við ríkisstjórnarstefnuna, það er íhaldssöm framsóknarhyggja.

Virðulegi forseti. Hv. 11. þm. Reykn. flutti hér um margt ágæta ræðu og vil ég leyfa mér að nefna tvennt sem kom fram í henni og vekja athygli hv. þm. á. Í fyrsta lagi talaði hann um rannsóknir. Ég er alveg sammála honum um að eitt það allra mikilvægasta í uppbyggingu þjóðfélagsins og framtíðarhugsuninni sem á auðvitað að koma fram og kemur fram í fjárlagafrv. eru rannsóknir. En það er nú þannig að við höfum hér merka stofnun sem heitir Háskóli Íslands og hlýtur að vera sá aðili í íslensku þjóðfélagi sem þarna á að hafa forustu. Ég vildi spyrja hv. þm. af því að ég veit að hann þekkir nokkuð vel til á þeim bæ: Telur hann að stefnumörkunin og forustan sem háskólinn hefur haft á sviði rannsókna sé viðunandi? Og telur hann að þeim fjármunum sem háskólinn hefur yfir að ráða til rannsókna sé varið með viðunandi hætti? Ég hef haldið því fram, reyndar ekki í þessum stól, að Háskóli Íslands sé með allra verst reknu stofnunum sem íslenska ríkið ber ábyrgð á og væri ágætt að fá umsögn rekstrarhagfræðingsins um það. Í annan stað nefndi þessi ágæti hv. þm. nýja línu sem lögð er frá hinum nýja þingflokki jafnaðarmanna, þ.e. gagnvart vegamálum, og ég vildi fá tækifæri til þess að ræða þau mál kannski síðar við hv. þm. en það var mjög athyglisvert og umhugsunarvert það sem hann sagði um að við legðum of mikið til vegamála. Um það væri mjög skemmtilegt að taka smáumræðu við hinn nýja þingflokk jafnaðarmanna.

Herra forseti. Varðandi fyrri spurningu hv. þm. um Háskóla Íslands og rannsóknir, þá komu mér ummæli hans mjög á óvart þegar hann segir að hann meti að Háskóli Íslands sé ein af verst reknu stofnunum sem ríkið hafi í umsýslu sinni. Ég ætla ekkert að gera lítið úr skoðunum hv. þm. Ég þekki þetta nokkuð af eigin raun, ég hef kennt við háskólann, ég hef verið deildarforseti við eina af deildum háskólans og öll sú reynsla sem ég hef af Háskóla Íslands bendir til hins gagnstæða. Auðvitað getur þar eins og annars staðar verið farið betur með fé, en ég fullyrði að Háskóli Íslands er mjög vel í stakk búinn til þess að stunda rannsóknir, gerir það mjög myndarlega eftir því sem hann hefur fjárráð til. Þetta er eitt af því sem er mjög gagnrýnisvert og ég hef gagnrýnt og fleiri að þegar skorið er niður til háskólamenntunar eins og hefur verið gert miðað við þann nemendafjölda sem sífellt hefur aukist, þá kemur það niður á rannsóknum við Háskóla Íslands. Nú er það svo að rannsóknir eru, herra forseti, yfirleitt alls staðar stundaðar í tengslum við háskóla. Við erum að vísu með 14 skóla hér á landi sem eru á háskólastigi en við erum einungis með einn háskóla, og það er Háskóli Íslands, sem er svokallaður rannsóknarháskóli, þ.e. þar eru stundaðar rannsóknir og líka kennsla í fræðum eftir fyrsta háskólapróf. Ég veit að hv. þm. þekkir þetta, þetta skapar Háskóla Íslands þá sérstöðu í okkar menntakerfi sem við verðum að hlúa að og getum ekki gert öðruvísi en með fjármunum. Og ég fullyrði það að niðurskurður eða vöntun á fjárframlögum til Háskóla Íslands á undanförnum árum hafa kostað það að við höfum verið að missa mjög góða vísindamenn til útlanda til starfa. Þetta hefur komið bæði niður á kennslu og rannsóknum. Því koma mér þessi ummæli hv. þm. mjög á óvart. Ég fullyrði það og vonast til að geta skýrt það betur fyrir honum að afstaða hans er ekki byggð á rökum. Ég geri mér fulla grein fyrir því að þetta þarf að ræða í betra tómi en Háskóli Íslands er fyllilega fær um að stunda rannsóknir eins og vel á að vera. Hvað varðar vegamálin tók ég það skýrt fram að það mundu vafalítið vera öðruvísi skoðanir um þetta mál í öllum þingflokkum, þar á meðal mínum þingflokki. Ég var að lýsa mínum persónulegu skoðunum varðandi vegamál. Það var enginn misskilningur varðandi það efni. Þingflokkur jafnaðarmanna hefur ekki fjallað um vegamál neitt sérstaklega, en ég veit að mjög margir þingmenn í þeim flokki eru jafnmiklir vegavinir og hv. þm. Sturla Böðvarsson en ég hvet hann samt til þess að hugsa um þetta sem ég nefndi.

Virðulegi forseti. Ég átti alveg von á því að hv. þm. legðist í vörn fyrir Háskóla Íslands og við gætum vafalaust tekið nokkrar umræður um það. Það er skiljanlegt að hann vilji ekki viðurkenna það þó hann sé að gagnrýna að rannsóknir séu of litlar á vegum íslenska ríkisins, að rannsóknir séu ekki stundaðar nægjanlega og við leggjum ekki nægilega mikla fjármuni til þeirra, en segi samt sem áður að allt sé gott í háskólanum þar sem rannsóknirnar eiga helst að vera stundaðar og forustan á að vera fyrir rannsóknastarfseminni. Þetta eru hin venjulegu viðbrögð manna sem vilja verja sitt. Það er bara þannig. Ég vil hins vegar biðja hv. þm. um það að skoða nú rækilega, fara í huganum um deildir háskólans og velta fyrir sér með hvaða hætti rannsóknirnar eru stundaðar þar, hvernig þær eru skipulagðar og hvernig framlag einstakra prófessora til rannsókna nýtist. Ég veit að við getum ekki hér í andsvörum lokið þessari umræðu, en ég hef miklar efasemdir um stjórnun Háskóla Íslands. Ég tel að þar þurfi að verða á bragarbót og tel að það sé afar mikilvægt fyrir okkur vegna þess að Háskóli Íslands er geysilega mikilvæg stofnun og við verðum að treysta að þar sé vel að verki staðið. Það varðar mjög miklu fyrir okkar litla þjóðfélag. Því miður get ég ekki rætt þetta nánar í andsvörum, en vonandi gefst tækifæri til þess, e.t.v. við 2. umr. fjárlaga.

Herra forseti. Ég held að ég hafi sagt að allt mætti betur fara, þar á meðal rannsóknir við Háskóla Íslands. Vitaskuld getur verið að eitthvað megi betur fara í einstökum deildum og hjá einstökum prófessorum. Það er alls staðar þannig í lífinu. En ég tala út frá minni reynslu og minni þekkingu, eftir að hafa starfað í háskólanum og þekki þannig nokkuð vel bæði til fjárveitinga, skipulags háskóla hér á landi og erlendis, og ég fullyrði að það er mjög vel að þessum hlutum staðið við Háskóla Íslands. Það sem frekar háir þar eru fjárveitingar. Hins vegar tek ég gagnrýni hv. þm. Sturlu Böðvarssonar mjög alvarlega og ég held að Háskóli Íslands hafi það verk að vinna að upplýsa þjóðina og þingmenn um hvað hann er að vinna að, að hvaða rannsóknum, með hvaða hætti því að ég tek undir það sem hv. þm. sagði að við þurfum að vera vissir um að þarna sé vel að verki staðið. Ég á ekkert annað markmið en það sé vel að verki staðið að rannsóknum við Háskóla Íslands. Mín trú og mín reynsla segir mér að svo sé, en ég þarf að geta sýnt skilmerkilega fram á það til að aðrir trúi því, kannski ekki ég úr þessum stól heldur þá Háskóli Íslands á öðrum vettvangi. Af því að ég veit að hv. þm. hefur mikinn áhuga á rannsóknum og fjárframlögum og endurskipulagningu á því vil ég geta þess að hv. þm. lagði fram á síðasta þingi frv., sem sennilega ekki margir tóku eftir og ég man ekki hvort mælt var fyrir, en það var um ákveðnar endurbætur á skattalöggjöf til að örva rannsóknir og þróunarstarfsemi í íslensku atvinnulífi. Ég var að skoða þetta frv. um daginn og ég vildi óska eftir því að hv. þm. mundi endurflytja það mál vegna þess að þar er tekið á ákveðnum merkum þætti í sambandi við rannsóknir. Þannig tek ég ábendingum hv. þm. alvarlega vegna þess að ég veit að honum er umhugað um að vel sé staðið að rannsóknum og þróunarstarfsemi, en samt sem áður, tölurnar sem ég nefndi tala sínu máli og þar vorum við í þessu 17. sæti af 21 og það er áhyggjuefni sem við kannski getum orðið sammála um að reyna að leysa.

Virðulegi forseti. Ég mun koma að nokkrum atriðum í síðari ræðu minni seinna í kvöld, einkum þeim sem lúta að fyrirspurnum hv. þm. til mín, en ég vil gera örfáar athugasemdir. Í fyrsta lagi sagði hv. þm., sem er jafnframt eða var prófessor í hagfræði við Háskóla Íslands, að það nálgaðist að vera trúaratriði að ná jafnvægi í ríkisfjármálunum, og það skipti miklu meira máli hvernig fjármununum væri varið. Þá skipti ekki máli hvort hallinn væri einhver eða afgangurinn einhver. Þetta er rangt. Það sem skiptir langsamlega mestu máli, og þess vegna er samstaða um það um allan heim, hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, í Evrópubandalaginu og hvar sem við komum þar sem umræða fer fram um þessi mál, að ná jafnvægi í ríkisfjármálunum því ef það næst ekki og sérstaklega við skilyrði eins og eru hér, þá fer sífellt stærri hluti kökunnar sem er til skiptanna í að greiða niður vexti --- einhvern tíma skuldir --- og minna til þess að ráðstafa þannig að sífellt verður minna og minna til ráðstöfunar. Þess vegna eru þetta ekki nein trúarbrögð. Þetta er bara einfaldur sannleikur sem ég hélt að hv. þm. vissi og skildi og það kom mér satt að segja á óvart að heyra hann flytja svona ræður. Það er ekki í fyrsta skipti sem hann gerir það því að þessu hefur hann haldið fram áður. Hann hamrar síðan eins og sumir á því að það sé flatur niðurskurður og gamaldags og engin forgangsröðun en sannleikurinn er sá að víða í frv. er bent á nýja þjónustu sem verið er að bjóða upp á, bæði í heilbrigðiskerfinu og í menntamálunum. Svo spyr hann hvort við séum við að eyða eins og vitleysingar í heilbrigðiskerfinu og svarar: Nei, því að við eyðum álíka miklu að meðaltali og í nágrannalöndunum. Sannleikurinn er sá að við eyðum mjög miklu opinberu fé til heilbrigðismála, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess hve þjóðin er ung. Þetta hefur verið kannað og verið sagt frá því þegar við leiðréttum töluna miðað við það hve fáir eru aldraðir hér á landi að við eyðum mjög háu hlutfalli af opinberu fé en ég skal taka undir það að sem betur fer er því vel varið.

Herra forseti. Ekki veit ég hvort við eigum að hefja kennslustund í ríkisfjármálum. Við getum kannski gert það. Ég reyndi að draga fram í ræðu minni að aðalatriðið varðandi ríkisfjármál er í hvað við eyðum fjármununum því að það er það sem endurspeglast inn í hagkerfið, hvort það leiðir til vaxtar í hagkerfinu eða hvort það leiðir til samdráttar eða óráðsíu í því sem við höfum úr að spila. Þetta er aðalatriðið í öllum ríkisfjármálunum og þetta er það sem hæstv. fjmrh. glímir við á hverjum einasta degi. Hann veltir fyrir sér í hvaða málaflokka hann ætlar að eyða þessum 125 milljörðum. Þetta er aðalatriði í ríkisfjármálum. Vitaskuld er æskilegt að jöfnuður sé í ríkisfjármálum. Hæstv. fjmrh. þarf ekki að kenna mér neitt um hin neikvæðu áhrif í hagkerfinu af að búa við halla í ríkisrekstri. Í fjárlagafrv. er ekki tekið á neinni kerfisuppstokkun. Ef hæstv. fjmrh. heldur að eitthvert gagn sé í því fyrir hagkerfið að eyða í landbúnaðarmál mörgum milljörðum meira en allar nágrannaþjóðirnar í rangt kerfi og slæma uppbyggingu og að það hafi ekki neikvæð áhrif á hagkerfi okkar þá fer hann villur vegar. Menn eiga að velta fyrir sér með hvaða hætti þessum fjármunum sé varið. Það er ekki aðalatriðið og hæstv. fjmrh. veit að það skiptir ekki efnahagslega höfuðmáli hvort það er plús einn eða mínus tveir. Hins vegar er jákvæður rekstur í ríkisfjármálum mjög sterk skilaboð til annarra aðila í hagkerfinu ef það er stutt með aðgerðum í peningamálum eins og hefur verið gert að hluta til hjá núv. ríkisstjórn. Að því leyti til eru ríkisfjármálin í jafnvægi mjög mikilvægt markmið í efnahagsstjórn. En að líta á þetta út frá því sjónarmiði sem ríkisstjórnin gerir og einblína bara á jöfnuð, jöfnuð, jöfnuð án þess að skoða samsetningu útgjalda og tekna er ekki góð efnahagsstjórn.

Herra forseti. Ég ítreka að í öllum rekstri hlýtur að skipta mestu máli að safna ekki upp skuldum þannig að menn þurfi síðar meir við verri skilyrði að greiða bæði niður skuldirnar og borga jafnframt sífellt fjármagnskostnaðinn af þessum skuldum. Mér finnst hv. þm. hafa gert of lítið úr þessu með því að kalla þetta trúaratriði. Ekki er nokkur einasti vafi á því að þetta er mikilvægasta atriðið. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að auðvitað skiptir máli hvernig fjármununum er varið. Á því hefur verið tekið á undanförnum árum. Vegna þess að hv. þm. nefndi landbúnaðarmálin sérstaklega er kannski ástæða til þess að láta það koma fram að Íslendingar hafa á undanförnum fjórum til fimm árum tekið þannig á landbúnaðarmálunum að aðrar þjóðir hafa ekki gert eins. Samdráttur útgjalda til landbúnaðarmála hefur verið um 40% á undanförnum árum og það er allgóður biti og áfram verður haldið. Fulltrúar landbúnaðarins og bændur hafa að sjálfsögðu tekið fullan þátt í þessu þannig að það er verið að taka á svokölluðum strúktúrvandamálum í íslensku þjóðfélagi. Það er ekki gert með byltingu. Það er gert hægt og rólega til þess að við þurfum ekki að fara í gegnum kollsteypur. Við höfum tekið á málefnum Lánasjóðs ísl. námsmanna. Í stað þess að safna þar upp óreiðuskuldum var tekið á því máli og svona má lengi telja. Við eigum auðvitað mörg verkefni eftir. Á þessum málum hefur hins vegar verið tekið. En stærsta strúktúrvandamálið í opinberum rekstri var auðvitað sjálfur hallinn á ríkissjóði, það hljótum við þó að vera sammála um. Það var stærsti vandinn og við erum að reyna að ráða bót á þeim vanda í frv. og vonandi tekst okkur að halda því áfram. Ég held að að öðru leyti séum við kannski nokkuð sammála. Eins og ég sagði áðan mun ég koma að öðrum þáttum sem voru mjög mikilvægir í ræðu hv. þm. og mun geyma mér það þar til í síðari ræðu.

Herra forseti. Örstutt. Ég bendi á að ég hóf mína ræðu á því að fagna lækkun erlendra skulda. Ég lít mjög alvarlegum augum á það að safna skuldum erlendis en menn gera það líka með öðrum hætti en í gegnum ríkissjóð. Ég bendi á að sennilega hefur eitt erfiðasta vandamál í hagkerfi okkar ekki verið ríkissjóðshallinn heldur rangar fjárfestingar sem hafa m.a. endurspeglast á árum áður vegna þess að við bjuggum ekki við raunvaxtakerfið. Við höfum nýlega skýrslu þar sem greinilega komu fram rangar fjárfestingar. Þessar fjárfestingar, sem hafa kannski ekki skilað allar arði í íslenskt þjóðarbú, eru flestar fjármagnaðar með erlendum lánum. Við þurfum að átta okkur á því, hæstv. ráðherra, að það er ekki bara ríkissjóður sem skiptir máli í hagkerfinu, það eru fjölmargir aðrir þættir sem hafa áhrif á erlenda skuldastöðu okkar og ekki hvað síst fjárfestingar opinberra og einkaaðila sem hafa að mörgu leyti mörg undanfarin ár því miður ekki verið í réttum farvegi. Þetta kostar jafnmikla vexti í útlöndum og þegar ríkissjóður er ekki rekinn með afgangi en ég endurtek það að það er samsetning útgjalda og tekna sem skiptir máli en vitaskuld er jöfnuður í ríkissjóði mjög mikilvægt markmið ásamt öðrum í hagstjórn.

Herra forseti. Þær umræður sem ég hef hlýtt hér á hafa verið merkilegar fyrir margra hluta sakir. Mér fannst sérstaklega skemmtilegt að hlusta á hv. þm. Sturlu Böðvarsson og Ágúst Einarsson takast á um vegamál og minnti mig á lengsta orð sem ég lærði í skóla sem var vegavinnuviðhaldsverkfærageymsluskúr. Mig langar að taka til máls um fjárlagafrv. og í umfjöllun minni ætla ég ekki að fara í einstaka liði heldur fara almennum orðum um þá stefnu sem birtist í frv. Ég tek fram að ég er ekki í fjárln. en hef samt áhuga á því að taka til máls í örfáum orum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar kemur fram að eitt af meginmarkmiðum hennar er að minnka halla ríkissjóðs, m.a. til þess að verja velferðarkerfið til framtíðar. Þetta markmið er afar mikilvægt. Fjárlög næsta árs sýna að tekist hefur að snúa ríkisfjármálum til betri vegar. Tekjur umfram gjöld eru samkvæmt fjárlagafrv. 1 milljarður og er hér í fyrsta sinn síðan 1985 afgangur á fjárlögum. Þetta er að sjálfsögðu afar jákvætt. Íslenska þjóðin getur ekki leyft sér til lengar að safna skuldum. Tölurnar tala þar sínu máli. Í ár er íslenska ríkið að borga um 13 milljarða í vexti vegna skulda og næsta ár er áætlað samkvæmt fjárlagafrv., sem við erum að fjalla um, að vaxtagreiðslur verði 13,5 milljarðar. En þessi upphæð er hærri en sú upphæð sem varið er til alls skólahalds í landinu. Fyrir nokkru reiknaði Þjóðhagsstofnun út ýmsar hagfræðistærðir vegna áætlunar ríkissjóðs í ríkisfjármálum. Fyrirsjáanlegt er að mæta þarf auknum gjöldum m.a. vegna fjölgunar ellilífeyrisþega, aukinnar ásóknar í skólakerfið, dýrari lyfja og tækjakostnaðar í heilbrigðiskerfinu og ef ekki væri beitt neinum aðhaldsaðgerðum vegna framangreindrar þenslu yrði að stórhækka skatta til þess að mæta þessum útgjaldaauka. Reiknað hefur verið út að það þyrfti að hækka tekjuskatta ef ekkert yrði að gert úr 42% í 50% en slíkar skattahækkanir eru að sjálfsögðu ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar. Framsfl. sagði mjög skýrt við síðustu kosningar að ekki bæri að hækka skatta. Það ætti frekar að stefna að lækkun skatta, sérstaklega á seinni hluta kjörtímabilsins, ef tækist að halda uppi sæmilegum hagvexti á kjörtímabilinu. Staðan er núna þannig að verði þeim aðhaldsaðgerðum beitt sem ríkisstjórnin hefur ákveðið þannig að ríkissjóður fari að skila afgangi, muni skuldir ríkissjóðs lækka úr 48% af landsframleiðslu í 40% um aldamótin. Komandi kynslóðir þurfa þannig ekki að óttast miklar skattahækkanir ef þessari þróun verður við haldið og þetta er að sjálfsögðu afar jákvætt fyrir ungt fólk. Sem betur fer er vaxandi skilningur á þessu sjónarmiði gagnvart skuldasöfnun og sá skilningur er ekki síst hjá ungu fólki sem gerir sér grein fyrir vandanum. Þetta sjónarmið verða ábyrgir ríkisstjórnarflokkar að hafa að leiðarljósi þó að það væri að vísu mun þægilegra og áreynsluminna að leiða þjóðina áfram á braut skuldasöfnunar. Slík þægileg og áreynslulaus leið er alls ekki ásættanleg. Það að vilja geta allt fyrir alla gengur ekki. Slík undanlátssemi yrði að lokum til þess að ekkert yrði eftir handa neinum. Ef þannig yrði á málum haldið mundi velferðarkerfið að sjálfsögðu sligast undan verðbólgu og háum vöxtum og það má sjá fyrir sér að í versta falli gæti sjálfstæði þjóðarinnar verið í hættu ef við mundum safna gífurlegum erlendum skuldum. Lántökur fyrri ára eru núna að birtast okkur í formi aðhalds í ríkisfjármálum og það má segja að þessar gífurlegu vaxtagreiðslur sem við erum núna að inna af hendi séu timburmenn þess tíma. Í bæklingi um stefnu ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum og ber heitið ,,Frá hallarekstri til tekjuafgangs`` og var nýlega dreift í hús er ein tala sem mér þykir ansi óhugguleg en hún staðfestir hvað vaxtagreiðslurnar hafa verið magnaðar sem þjóðin hefur verið að greiða. Í bæklingnum kemur fram að á tímabilinu frá 1985--1996 eða á um 10 árum hafa vaxtagreiðslur ríkissjóðs numið um 110 milljörðum. Þetta er óhugnanleg tala. Með aðhaldi í ríkisfjármálum eins og birtist í fjárlagafrv. er stuðlað að því að viðhalda stöðugleikanum svokallaða, þ.e. að halda niðri vöxtum og lágri verðbólgu, og það er að sjálfsögðu fjölskyldunum og heimilunum mjög mikilvægt í landinu. Maður spyr sig eftir að hafa hlustað á umræður: Vill einhver innleiða óstöðugleikatímabil í efnahagslífinu? Varla. Stöðugt efnahagsástand þar sem vextir eru lágir og verðbólga lítil gerir fyrirtækjum líka kleift að blómstra og minnka þannig atvinnuleysið. Atvinnuleysi hefur einmitt minnkað. Það er núna um 4% og á árinu 1996, á þessu ári, er gert ráð fyrir því að 3.000 ný störf skapist og þau 12.000 störf sem Framsfl. stefndi að að yrðu til fyrir aldamótin munu skila sér og sennilega gott betur. Hæstv. félmrh. lýsti því einmitt í gær að hafa þurft að veita um 70 atvinnuleyfi fyrir Pólverja vegna þess að það vantar fólk til starfa í fiskvinnslu. Það er svo sem gott og gilt. Að minnsta kosti er mjög jákvætt að atvinnuleysið minnkar því að atvinnuleysið er mikið þjóðfélagsböl sem á sér margar dökkar hliðar, sérstaklega fyrir líf þeirra fjölskyldna sem í því lenda til lengri tíma litið. En hvað með kaupmáttinn? Hann var ræddur talsvert í gær. Meðal annars vegna stöðugleika í efnahagsmálum hefur kaupmáttur verið að aukast. Kaupmáttur ráðstöfunartekna mun aukast um 8--9% á árunum 1995--1996 samkvæmt spám og það er tvöfalt meiri kaupmáttaraukning en búist er við að jafnaði í Evrópulöndum OECD á þessum umræddu tveimur árum. Það er einnig mjög athyglisvert að samkvæmt spám Þjóðhagsstofnunar mun kaupmáttur aukast um 15--16% frá árinu 1995 til aldamóta. Það er að sjálfsögðu mjög jákvætt að sjá fram á svona mikinn kaupmáttarauka. Jaðarskattaáhrif hafa einnig minnkað að undanförnu og nefnd er að skoða frekari lækkun jaðarskatta, en það kom einmitt fram í umræðunum áðan. Það er einnig hugsanlegt að fjármagnstekjuskatturinn svokallaði sem m.a. var komið á í samstarfi við verkalýðshreyfinguna, við fulltrúa ASÍ sem skilaði ekki séráliti heldur samþykkti þá leið sem farin var, að sá tekjuauki sem kemur inn í gegnum fjármagnstekjuskattinn verði notaður í skattalækkanir að einhverju leyti. Þrátt fyrir allt svartsýnistalið sem við hér inni höfum mátt heyra frá sumum stjórnarandstæðingum í kvöld, þá eru staðreyndirnar þær að lífskjör á Íslandi eru almennt mjög góð. Auðvitað er alltaf hægt að benda á fólk sem hefur það ekki nógu gott og það er að sjálfsögðu okkar hlutverk að bæta úr því. En almennt eru þó lífskjör góð á Íslandi. Í mjög athyglisverðri grein eftir Stefán Ólafsson, prófessor og forstöðumann Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands, sem birtist í Morgunblaðinu sl. sunnudag, 6. október, er lýst niðurstöðum lífskjarakannana á Íslandi og annars staðar. Í niðurstöðum greinarinnar segir Stefán Ólafsson, með leyfi forseta: ,,Þegar á heildina er litið benda niðurstöðurnar til þess, að lífsgæðin á Íslandi séu áþekk því sem best þekkist á Vesturlöndum. Það eru hins vegar ekki rök fyrir því að slá slöku við í lífsgæðakapphlaupinu og framfaraleitinni, enda er af nógu að taka fyrir þá sem vilja bæta velferð þjóðarinnar.`` Í greininni er einnig lýst hvað ólíkir einstaklingar skilgreina lífsgæðin ólíkt. Varpað er fram afar athyglisverðum spurningum sem við Íslendingar spyrjum okkur allt of sjaldan. Spurningarnir eru t.d. þessar: Hvort skiptir meira fyrir lífsgæðin að búa í góðu húsnæði eða hafa miklar frístundir? Hvort skiptir meira máli fyrir lífsgæðin að hafa meiri kaupmátt til einkaneyslu eða lifa lengur? Hvort skiptir meira máli fyrir lífsgæðin að hafa hærra kaup eða minna atvinnuleysi? Hvort skiptir meira máli fyrir lífsgæðin að hafa hærra menntastig þjóðarinnar eða minni launamun milli þjóðfélagshópa? Hérna eru afar athyglisverðar spurningar bornar fram sem við hugsum trúlega allt of lítið um að svara. Þessar spurningar eru því mjög áleitnar. En ein er sú spurning sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa spurt sjálfa sig að og svarað. Sú spurning er svona: Hvort er skynsamlegra fyrir þjóðfélagið að viðhalda stöðugleika í efnahagsmálum eða ekki? Svarið liggur að sjálfsögðu í því fjárlagafrv. sem við erum að fjalla um. Sú stefna sem birtist í framlögðu fjárlagafrv. og er svarið við þessari spurningu er að sjálfsögðu að það er skynsamlegra að viðhalda stöðugleikanum.

Virðulegi forseti. Stjórnarandstaðan hefur sýnt fram á það í dag að það er ekki mjög merkilegur boðskapur sem þetta fjárlagafrv. flytur okkur. Að minnsta kosti flytur þetta fjárlagafrv. okkur ekki neinn nýjan boðskap og örugglega ekki neinn fagnaðarboðskap fyrir heimilin í landinu. Það er vissulega jákvætt og undir það hafa allir tekið sem talað hafa hér í dag að það er jákvætt að hafa tekjuafgang. Það er jákvætt að hagvöxtur sé áætlaður 2,5% á næsta ári þó það sé minna en á þessu ári og það er auðvitað jákvætt að verðbólga sé hófleg og útlit fyrir að erlendar skuldir þjóðarbúsins lækki á næsta ári. En við getum líka spurt okkur þá hvernig þessi tekjuafgangur er fenginn. Hann skýrist að verulegu leyti af auknum umsvifum í þjóðfélaginu og meiri tekjum ríkissjóðs. Spurning er hvort þessi tekjuauki, þessi tekjuafgangur sem fjárlagafrv. sýnir standi ekki á mjög veikum grunni. Ég hygg að það hafi verið sýnt fram á það í dag með ýmsum hætti að tekjuhlið fjárlagafrv. standi á mjög veikum grunni. Það hefur verið bent á að það er mjög mikil fjárvöntun og það kemur reyndar fram í þessu fjárlagafrv. að því er varðar sjúkrahúsin á næsta ári og því hefur enginn stjórnarliða neitað í þessum ræðustól. Því var haldið fram í dag að vöntunin á fjármagni til sjúkrahúsanna á næsta ári væri einn milljarður. Þó að hæstv. fjmrh. tæki ekki undir það að hann væri svo hár, þá neitaði hann alls ekki að um mikinn tekjuskort væri að ræða á sjúkrahúsunum á næstu árum. Þannig skildi ég hans orð. Þetta er aðeins eitt dæmi. Það er líka alveg ljóst að ekki verður hjá því komist að taka á stöðu Byggingarsjóðs verkamanna eins og ég mun koma að síðar í mínu máli. En hann er enn skorin niður við trog að því er varðar ríkisframlög og hefur verið sýnt fram á í stjórnsýslulegri endurskoðun Ríkisendurskoðunar að með því áframhaldi stefnir sjóðurinn beint í gjaldþrot. Þetta eru einungis tvö dæmi um það á hve veikum grunni þessi tekjuafgangur raunverulega stendur En hvernig er þessi ávinningur í þjóðarbúskapnum fenginn sem stjórnarliðar hafa rætt um í dag? Ég held að við þekkjum það öll hér inni og þurfi ekki að hafa um það mörg orð. Við þekkjum að það er fyrst og fremst launafólkið sem hefur borið hitann og þungann af því að hér hefur ríkt tiltölulega góður stöðugleiki á liðnum árum. Launafólk hefur þurft að bera þetta með miklum skattatilfærslum frá fyrirtækjum til launafólks. Niðurstaðan er eins og hv. þm. Ágúst Einarsson kom inn á áðan að fyrirtækin hér á landi búa við mjög lága skatta miðað aðrar þjóðir innan OECD og reyndar má segja að fyrirtækin búi við skattaparadís. Við þekkjum það líka að þessi ávinningur hefur náðst með verulegum niðurskurði á velferðarkerfi fólksins. Það hefur líka verið sýnt fram á það að umsvifin í velferðarkerfinu eru ekki mikil hér samanborið við annars staðar. Og þessi ávinningur hefur náðst með lágum launum. Það er auðvitað það alvarlegasta sem kannski er ekki mikið tekið á eða rætt um í fjárlagafrv. Það eru lægstu launin, sultarkjörin, sem eiga stóran þátt í því að fyrirtækin sýna hagnað hér og er það sú framtíðarsýn sem við viljum sjá að við séum fyrst og fremst samkeppnisfær við aðrar þjóðir vegna lágra launa sem við bjóðum okkar fólki. Og það hefur líka verið sýnt fram á að fyrirtækin hér á landi sýna minnstu framleiðslu eða minnstu framleiðni eða með því minnsta hjá OECD-þjóðunum. Samt er það svo að Ísland er sett á bekk með sjö ríkustu þjóðum heims. Hvernig kemur þetta niður varðandi tekjuskiptinguna í heild í þjóðfélaginu? Stöndum við frammi fyrir því og höfum gert á mörgum umliðnum árum án þess að taka á því? Þar berum við auðvitað öll ábyrgð sem höfum átt sæti í ríkisstjórn, að tekjuskiptingin, bilið milli ríkra og fátækra, hefur farið vaxandi í þjóðfélaginu og fátækt og stéttarskipting er staðreynd sem ekki verður fram hjá litið. Þess vegna er það sorglegt að núna þegar við erum að sigla inn í góðæri --- ríkisstjórnin tók við því búi að þetta er annað árðið í röð sem við búum við bata í efnahagsmálum þó að launafólkið virðist ekki sjá það í sinni buddu --- þá er það sorglegt við þetta frumvarp, eins og reyndar hefur komið fram í dag og verður aldrei of oft sagt, að það er engin ný hugsun í því, engar kerfisbreytingar, engin uppstokkun, engin ný sýn í atvinnumálum, engar breytingar boðaðar í sjávarútvegi og engin uppstokkun í landbúnaði. Það væri fróðlegt að fá við þessa umræðu afstöðu fjmrh. til veiðileyfagjalds sem hefur verið sýnt fram á að geti skilað a.m.k. til lengri tíma litið umtalsverðu fjármagni inn í ríkissjóð. Það hefur verið sýnt fram á að til lengri tíma litið gæti það átt verulegan þátt í því að við gætum lækkað verulega skatta á fólki þannig að það er fyllsta ástæða til þess að heyra afstöðu hæstv. fjmrh. til þess máls. Ég sagði áðan að ein meginástæða þess að ríkissjóður skilar tekjuafgangi er að það er enn einu sinni og það líka í efnahagsbata, verið að þrengja að heimilunum í landinu og velferðarkerfinu. Mér finnst alveg ótrúlegt hvað þessi ríkisstjórn er ósvífin í því að ganga alltaf lengra og lengra í því efni að ráðast á velferðarkerfið. Mér fannst keyra úr hófi við síðustu fjárlagagerð hvernig ríkisstjórnin sveifst einskis og hafði alveg sérstakan markhóp að ráðast á sem voru aldraðir og öryrkjar. Hann var langur listinn sem við fórum yfir við fjárlagagerðina í fyrra yfir það hvernig ráðist var að kjörum aldraðra og öryrkja, enda er stór hluti aldraðra og öryrkja mjög illa staddur hópur í þjóðfélagi. Mig minnir að það hafi verið í 12 eða 13 þáttum, bæði í heilbrigðismálunum og félagsmálunum sem ráðist var sérstaklega á þennan markhóp. Ég veit ekki hvað hann hefur sérstaklega gert ríkisstjórninni, þessi markhópur aldraðra og öryrkja. Og það var ekki stoppað þar vegna þess að enn er haldið áfram við fjárlagagerðina nú. Ég ætla að víkja að örfáum atriðum sem snerta velferðarkerfið. Ég hefði síðan, virðulegi forseti, aðeins viljað fara inn á vaxtamálin í lokin. En ég vil nefna örfá atriði sem varða velferðarkerfið og er full ástæða til þess að hafa áhyggjur af og benda fjárln. á að skoða sérstaklega til þess að reyna að fá ríkisstjórnina af villu síns vegar um hvernig hún heldur þar á málum. Það hefur verið sýnt fram á það í stjórnsýslulegri endurskoðun að það er fyrst og fremst um það að ræða hvert Byggingarsjóður verkamanna stefnir nú vegna niðurskurðar í ríkisframlögum. Í skýrslunni sem við höfum fengið hefur komið fram að á tímabilinu 1986--1995 námu ríkisframlög samtals um 6,6 milljörðum kr. á núgildandi verðlagi. Á þessu ári, yfirstandandi ári, er áætlað að framlögin nemi 400 millj. kr. og hafa þau þá lækkað um rúm 60% að raungildi frá því sem þau voru hæst á árinu 1992. Það er því ljóst að fjárframlögin, skerðingin á ríkisframlaginu á verulegan þátt í þessu. Það er líka sýnt fram á í þessari skýrslu að eigið fé sjóðsins hafi haldist nokkuð stöðugt að raungildi og þar er tafla, súlurit sem sýnir að eigið fé hafi haldist stöðugt að raungildi alveg frá árinu 1989 þegar var farið að taka af festu á málefnum þessa sjóðs og fram til ársins 1994. Þá byrjar eigið fé að minnka og mjög verulega árið 1995. Það er sýnt að það mun enn minnka á þessu og næsta ári vegna þess að Ríkisendurskoðun miðar við 400 millj. kr. framlög þegar hún segir að sjóðurinn stefni á gjaldþrot um aldamótin eða eftir aldamótin og að fjárvöntunin sé 4 milljarðar kr. En fjárvöntunin er enn meiri og það hlýtur að stefna fyrr í gjaldþrot ef miðað er við 300 millj. kr. ríkisframlag á næsta ári. Ég beini orðum mínum sérstaklega til hæstv. fjmrh. af því að ég hef ekkert orðið vör við að hæstv. félmrh. hafi sérstaklega áhyggjur af því að verið sé að kippa stoðunum undan Byggingarsjóði verkamanna. En meðan ég sat með hæstv. fjmrh. í ríkisstjórn, hafði hæstv. fjmrh. áhyggjur af því og við tókum sameiginlega á þessu máli. Það var lögð í það mikil vinna að fara í ýmsar skipulagsbreytingar á framkvæmdinni í félagslega kerfinu, t.d. það að taka niður mjög rekstrarkostnað stofnunarinnar. Það var farið út í það að minnka fjárveitingar, þ.e. leyfileg hámarksstærð félagslegra íbúða var minnkuð. Hún var 170 fermetrar árið 1996 en var minnkuð 1989 niður í 130 fermetra og leyfilegur byggingarkostnaður var lækkaður um 5% og svona gæti ég haldið áfram. Það var farið út í það að opna fyrir og hvetja til þess að frekar yrðu keyptar inn eldri íbúðir í kerfið o.s.frv. Þetta skilaði allt nokkrum árangri. Þegar ég var félmrh. og hæstv. fjmrh. sat þá líka í stól fjmrh. lágu til grundvallar sameiginlegir útreikningar frá Seðlabanka, félmrn. og fjmrn. hvað þyrfti í ríkisframlag til að sjóðunum yrði ekki stefnt í hættu. Þegar ég skildi við í ráðuneytinu, lá fyrir að eiginfjárstaða sjóðsins var mjög traust miðað við þetta ríkisframlag sem var á árinu 1994 955 millj. Það hafði þá lækkað um sennilega 100 millj. frá því sem útreikningarnir gáfu til kynna, en þá hafði líka félagslegum íbúðum fækkað um 100. Það er eins og Framsfl. megi ekki koma nálægt þessum byggingarsjóðum vegna þess að þegar þeir hættu með félmrn. árið 1987, þá lá fyrir skýrsla frá Ríkisendurskoðun sem sagði að Byggingarsjóður ríkisins stefndi ekki í 4 miljarða kr. mínus þá, heldur var um að ræða tugi milljarða greiðsluþrot sem sjóðurinn stefndi í á mjög skömmum tíma. Nú þegar breytt var um kúrs 1987 varðandi Byggingarsjóð ríkisins, þá sýnir þessi skýrsla að Byggingarsjóður ríkisins stendur mjög traustum fótum og það gerir húsbréfadeildin líka. En um leið og Byggingarsjóður verkamanna kemst í hendurnar á framsóknarmönnum aftur þá endurtekur sig sama sagan og við fáum skýrslu frá Ríkisendurskoðun um að sjóðurinn stefni í gjaldþrot. Ég held það verði ekki hjá því komist að taka á þessu máli og ég er sannfærð um að hæstv. fjmrh. hefur fullan hug á því. En ég óttast þó að hæstv. fjmrh. vilji frekar gera það með hækun vaxta eða helst að stoppa útlán fremur en setja nauðsynleg ríkisframlög inn í þennan sjóð. Ég held að þessi mál hljóti að verða til umræðu við fjárlagagerðina vegna þess að á þeim verður að taka. Jafnvel þó dregið hafi verið úr útlánum eins og félmrh. stendur að, þá er ekki nægilega dregið úr þeim miðað við það að tryggja fjárhagsstöðu sjóðsins ef menn vilja horfa á það á annað borð, miðað við hve mikið er skorið niður í ríkisframlaginu. Það er því ljóst að þessi skýrsla sem við höfum fengið sýnir okkur ljóslega að verið er að grafa alvarlega undan félagslega íbúðakerfinu. Framkvæmdasjóð fatlaðra bar aðeins á góma í dag og þar er allt á sömu bókina lært vegna þess að í það virðist stefnt að verið sé að eyðileggja Framkvæmdasjóð fatlaðra. Þegar sjóðurinn tók við ákveðnum hluta af rekstrarkostnaði í þessum málaflokki þá var það raunverulega samkomulag í síðustu ríkisstjórn og það var sett inn í fjárlögin þá að við það væri miðað að ef þessi sjóður ætti að einhverju leyti að fjármagna rekstur, þá yrði tryggt að hann fengi óskertar tekjur af erfðafjárskatti sem nú eru 420 milljónir. Nú eru einungis 165 milljónir settar inn í sjóðinn þannig að um 255 milljónir renna í ríkissjóð. Ég held að þetta sé mjög alvarleg staða vegna þess að þó að ekki sé verið að skera niður reksturinn núna þá fer framkvæmdageta sjóðsins mjög minnkandi og það mun koma fram í stöðnun í uppbyggingu á málefnum fatlaðra núna á næstu árum og í lengingu biðlista. Varðandi Atvinnuleysistryggingasjóð þá er verulega minna fjármagn látið til hans á næsta ári en á þessu. Að hluta til skýrist það af heldur minni áætlun um atvinnuleysi eða 0,2% sem eru um 130 millj. kr. En það eru líka boðaðar hertar úthlutunarreglur og undir hatti upp á 128 millj. kr. Nú væri fróðlegt að fá að vita hvað hér er á ferðinni. Hvað á að gera með þessum hertu úthlutunarreglum? Á að þrengja að kjörum atvinnulausra eða hvernig er hugmyndin að ná inn þessu fjármagni? Það sem líka er ástæða til þess að hafa áhyggjur af eru tveir fastir liðir sem ég hélt að væri nokkurn veginn sátt um í þingsölum. Það er annars vegar starfsmenntun í atvinnulífinu. Um hana var sett löggjöf fyrir nokkrum árum og hefur verið veitt einum 50 eða 60 millj. kr. til sem hefur haft mikið gildi fyrir starfsmenntun í landinu, ekki síst fyrir ófaglærða. Nú er ekkert fjármagn lagt í starfsmenntun í atvinnulífinu heldur er þessi liður settur undir Atvinnuleysistryggingasjóð og hann virðist eiga í framtíðinni að fjármagna þennan mikilvæga þátt fyrir launafólk og sérstaklega ófaglærða fólkið. Ég er ekki svo viss um að starfsmenntun í atvinnulífunu sé trygg með slíkri kerfisbreytingu og hljótum við að ræða það eitthvað þó síðar verði. Sama gildir um atvinnumál kvenna. Það eru ekki miklir peningar sem hafa farið í atvinnumál kvenna. Þetta hafa þó verið um 20 milljónir kr. Og ég veit að þeir sem hafa kynnt sér hvernig það fjármagn hefur nýst vita að það hefur sýnt sig að það hefur skilað sér mjög vel til atvinnuuppbyggingar sem konur hafa farið út í þó hér sé ekki um ákaflega mikla fjármuni að ræða. Mér finnst það vera ótryggt í fjárlögunum þó þetta sé sett undir Atvinnuleysistryggingasjóð og kannski undir hælinn lagt hvað miklu fé verður veitt í þennan málaflokk. Í heild tel ég, fyrir utan minna atvinnuleysi upp á 130 milljónir, að þá sé niðurskurðurinn raunverulega um 200 millj. kr. sem hlýtur þá að eiga að nást með hertum úthlutunarreglum. Það hefur mjög mikið verið rætt hér um menntamálin í dag og það er kannski hinn alvarlegi boðskapur í fjárlagafrv. að það er stöðnun í menntamálum. Framtíðarfjárfesting þjóðarinnar er fólgin í því að við höfum skilning á menntamálunum og veitum til þess nauðsynlegt fjármagn. Þær þjóðir sem við berum okkur saman við --- ef við tölum t.d. um Norðurlandaþjóðirnar --- veita 6--7% af sinni landsframleiðslu til menntamála meðan við veitum um 4% og erum þar neðst af OECD-ríkjum á bekk með Grikklandi og Tyrklandi. Samkeppnisfærni okkar hlýtur að byggjast á því að við höldum í við aðra varðandi menntun og uppbyggingu þar. En þar ríkir algjör stöðnun eins og fram kemur í þessu fjárlagafrv. Það er verið að boða aukna gjaldtöku líka í framhaldsskólanum, þrengingar á lánasjóðnum og raunverulega er alger stöðnun. Mér finnst það svolítið grátlegt að á sama tíma og þetta gerist þá hefur hæstv. menntmrh. geð í sér að halda einhverja glansráðstefnu um framtíðarfjárfestingu þjóðarinnar. ,,Hún byggir á menntun``, segir hæstv. fjmrh. en það kemur hvergi fram í fjárlögunum. Og meira að segja nemendum, sem höfðu auðvitað sitt til málanna að leggja í menntamálum, var úthýst á þessari ráðstefnu. Um heilbrigðismálin hefur mikið verið rætt í dag og kannski er litlu við það að bæta en þó væri fróðlegt að vita hvort hæstv. heilbrrh. sé í húsinu.

Forseti upplýsir að hæstv. heilbrrh. er í húsinu, já.

Þá væri kannski ágætt að hæstv. heilbrrh. kæmi í salinn. Lokaorð mín snúa að hæstv. fjmrh. líka. Ég er nú rétt að ljúka minni ræðu þannig að það væri gott að setja hann að minnsta kosti í viðbragðsstöðu. 
            

Og fjmrh. líka, já.

Ég ætla á meðan ég bíð eftir þessum hæstv. ráðherrum að víkja að því fjármagni sem fer í áfengis- og fíkniefnamál sem við ræddum mjög mikið á síðasta þingi. Allir, frá öllum flokkum, voru sammála um það hér að það þyrfti að gera verulegt átak í því efni, gegn þessum mesta bölvaldi þjóðarinnar. Menn voru með ýmsar tillögur á borðum og hæstv. dómsmrh. hefur haft nefnd í vinnu hjá sér sem hefur sett fram ýmsar gagnlegar tillögur og er boðað að þær verði lagðar hér fram á þessu haustþingi. En þær kosta líka verulegt fjármagn og það er óbreytt framlag undir dómsmrn. í ávana- og fíkniefnamál, einungis 2,9 milljónir. Ég gat ekki séð hærri tölu. Í dag þegar ég spurði hv. form. fjárln. um þennan lið þá vísaði hann í forvarnasjóðinn. Mér finnst það hálfbillegt af hv. form. fjárln., vegna þess hvernig þessi forvarnasjóður var settur á. Hann var settur á þegar við vorum að afnema einkarétt Áfengisverslunarinnar af áfengissölu. Þá kom þessi forvarnasjóður upp. Hann var ekki sérstaklega stofnaður vegna þeirra tillagna sem nú liggja á borðinu og eiga að koma hérna inn í þingið til þess að taka á þeim málum. En þetta verður auðvitað að skoða sérstaklega. Nú sný ég mér að hæstv. heilbrrh. sem hefur sagt að ekki séu boðuð nein ný þjónustugjöld í heilbrigðiskerfinu. Það stendur í greinargerð fjárlagafrv. að gerðar séu meiri kröfur til öflunar sértekna í þessu frv. Þar sé ég pósta eins og hækkun dómsgjalda sem ég fæ sennilega engin svör við vegna þess að hæstv. dómsmrh. heiðrar okkur ekki með nærveru sinni. En það væri fróðlegt að vita hvort verið er að hækka varðandi dómsgjöldin. Er það varðandi nauðungarsölurnar eða þau miklu gjöld sem ríkið leggur á þá sem skulda? Það er á þriðja milljarð króna sem ríkið skattleggur skuldug heimili í landinu. Það er engin viðleitni sýnd í því að ríkið losi nú aðeins tak þessarar skattaklóar sinnar af heimilunum í landinu varðandi þessar gjaldtökur sem birtast fólki er fær gluggaumslögin inn um bréfalúguna í formi þinglýsinga og stimpilgjalda og nauðungarsölugjalda ýmiss konar. Ég spyr hæstv. fjmrh. fyrst dómsmrh. er ekki hér: Hvað felst í þessari hækkun dómsgjalda? Er ekki nóg komið af þeim álögum sem settar eru á skulduga einstaklinga með stimpilgjöldum, þinglýsingargjöldum og alls lags gjöldum sem nema á milli 2 og 3 milljörðum króna? Er engin ástæða til þess að minnka þessa skattlagningu, losa þessa skattakló fjmrh. af skuldugum heimilum í landinu? Er verið að boða nýjar álögur varðandi þessi dómsgjöld? Ég spyr um það. Í lokin sný ég mér að hæstv. heilbrrh. og spyr: Er heilbrrh. sáttur við það fjármagn sem er á fjárlögum til sjúkrahúsrekstrarins á næsta ári? Og telur hún að sjúkrahúsin --- þá er ég að tala um stærstu sjúkrahúsin á landinu --- geti haldið óbreyttri þjónustu miðað við það framlag sem þau fengu á fjárlögum á síðasta ári og miðað við það viðbótarframlag sem kom núna um mitt ár? Því hefur verið haldið fram í ræðustól hér í dag að það vantaði hundruð milljóna og meira að segja nefnd talan einn milljarður á næsta ári, til þess að sjúkrahúsin geti haldið áfram að veita óbreytta þjónustu. Ég spyr ráðherrann um það. Og ráðherrann hlýtur að hafa farið ofan í þessi mál. Ég viðurkenni að það vakti nokkra furðu mína að ráðherrann skyldi þurfa að kalla forstöðumenn þessara sjúkrahúsa á sinn fund í dag til þess að biðja þá um að skýra niðurskurð sem að forstöðumenn spítalanna hafa verið píndir út í. Ég hélt að hæstv. ráðherra væri kunnugt um þennan niðurskurð. Mín spurning er því þessi: Mun fjármagnið sem er hér á fjárlögum til sjúkrahúsrekstrarins duga á næsta ári? Eða vill hæstv. heilbrrh. fá liðstyrk stjórnarandstöðunnar við það að reyna að fá, núna við fjárlagaafgreiðsluna, meira fjármagn inn í sjúkrahúsreksturinn svo að hægt sé að reka þau eðlilega? Það er búið að skera það mikið að þarna verður ekki lengra gengið. Ég held að allir viðurkenni það sem hafa skoðað þessi mál. Það er verið að tala um 650 millj. kr. sparnað í sjúkratryggingum og að megninu af sparnaðinum eigi að ná í lyfjum. Það er verið að tala um endurskoðun á greiðsluhluta almannatrygginga. Það eru boðaðar einhverjar nýjar reglur. Ég spyr ráðherrann og það er sanngjarnt að ætlast til að ráðherrann svari þessu: Er nokkuð verið að boða hér hækkun á greiðsluhluta sjúklinganna í lyfjum? Það á að ná 400 millj. kr. af sparnaðinum með því að endurskoða reglur um greiðsluhluta almannatrygginga. Er nokkuð verið að boða hér hækkun á greiðsluhluta sjúklinga í lyfjum? Síðan eru það tannréttingar. Þar er verið að tala um að heimildir til endurgreiðslu á kostnaði verði endurskoðaðar. Er verið að íþyngja heimilunum sem þurfa að fara með börn sín í tannréttingar? Á að íþyngja þeim meira en gert hefur verið í því efni? Ráðherrann hlýtur að vita hvað er á bak við þá setningu í fjárlögum að það eigi að endurskoða endurgreiðsluheimildina vegna tannréttinga. Síðan er talað um að gjaldskrá vegna blóðmeina- og meinefnarannsókna sjúkrahúsa og einkarekinna rannsóknastofa verði endurskoðuð. Hvað þýðir þetta? Eru þetta aukin þjónustugjöld eða þýðir þetta eitthvað annað? Þetta hlýtur að hafa einhverja merkingu, hæstv. ráðherra. Ráðherrann skuldar þingheimi að upplýsa um þau atriði sem hér er spurt um. Ráðherrann hefur sagt: Það felast ekki nein þjónustugjöld í heilbrigðiskerfinu. Ég spyr hér um ákveðin atriði sem ég vil fá svör við. Er t.d. verið að auka greiðslur fólks vegna röntgenþjónustu sem mér fannst kannski geta falist í þessu? Herra forseti. Það sem er náttúrlega að sliga heimilin í landinu og út af fyrir sig atvinnureksturinn líka eru háir vextir. Ég verð að segja það að þegar maður skoðar vextina hér á landi í samanburði við víða annars staðar þá er mjög erfitt að átta sig á því af hverju vaxtastigið er svona hátt hér á landi. Vegna þess að það munar engu smáu á milli Íslands og annarra landa. Ég er hér með töflu frá Seðlabankanum og hún miðast við vextina eins og þeir eru nú í október í einum tólf löndum. Hvernig eru þeir t.d. á þriggja mánaða ríkisvíxlum? Þá eru þeir, miðað við 2,2% verðbólgu hér á landi, 7,11% á þriggja mánaða ríkisvíxlum. Í löndunum sem við berum okkur saman við eru vextirnir þetta 3, 4 eða 5%. Svo ég taki t.d. Svíþjóð þar sem verðbólgustigið er það sama, 2,2%, en vextirnir á ríkisvíxlunum 4,77%. Hér eru þeir 7,11%. Þannig mætti rekja óteljandi dæmi. Við erum með langhæstu vextina af þessum 12 löndum sem eru hér á blaði og munar þar miklu. Það er sama þó við tökum 12 mánaða ríkisvíxla, þeir eru langhæstir á Íslandi, 7,85% á meðan Danmörk er með svipaða verðbólgu og við en vextirnir þar eru 3,85% eða helmingi lægri. Ef við lítum á fimm ára ríkisskuldabréf þá er alveg það sama upp á teningnum. Núna í október eru vextirnir 8,89% miðað við 2,2% verðbólgu og í Svíþjóð og Noregi, þar sem líka er miðað við 2,2% verðbólgu, eru þeir liðlega 6%. Ef við tökum raunávöxtun á verðtryggðum ríkisskuldabréfum þá er heldur minni munur. Þar eru Ísland, Bretland og Svíþjóð tekin. Ísland er að því er varðar tíu ára bréf með 5,60%, Bretland 3,57% og Svíþjóð 5%. Það er því alveg sama hvar maður ber niður að því er varðar lántökurnar að vextirnir eru langt, langt fyrir ofan það sem gerist í löndunum í kringum okkur. Maður trúir því varla í því umhverfi sem við erum í að enn var verið að hækka vextina núna nýlega. Það er þetta og verðtryggingin á fjárskuldbindingunum sem er að sliga heimilin í landinu. Enda hef ég lagt hér fram fyrirspurn til viðskrh. og bíð eftir að hann svari því hvort ríkisstjórnin hafi engin áform um að hraða því að aflétta verðtryggingunni eða afnema hana alveg frá því sem var ákveðið hér fyrir að mig minnir einu ári síðan. Það eru þessi mál sem þarf að taka á sem eru að sliga heimilin í landinu. Það er náttúrlega eitthvað mikið að hér varðandi verðtrygginguna þegar það var upplýst t.d. í sumar að hækkun á kartöflum ein og sér jók skuldir heimilanna um 500 millj. á ári. Það er alltaf verið að tala um skuldaaukningu heimilanna en 500 millj. af henni var vegna hækkunar á kartöflum. Þannig að þetta er mál sem þarf að fara ofan í miklu betur en gert er. Það er svo himinhár og hrópandi mismunur á vöxtum hér á landi og annars staðar að á því verður að taka. Það verður líka að fara að kafa ofan í þessa verðtryggingu, að hafa hér verðtryggingu á lánum áfram miðað við það að við höfum gengið í gegnum stöðugleika. Ef ríkisstjórnin hefur einhverja trú á því að þessi stöðugleiki haldi áfram þá hlýtur hún að skoða það alvarlega að fara út í að afnema verðtryggingu, a.m.k. hraðar heldur en hún hefur áætlað.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir spurði hér nokkurra spurninga. Hún spurði um forvarnasjóð sem áætlað er 55 millj. kr. á næsta ári en áætlaðar voru 50 millj. kr. á yfirstandandi ári. Ríkisstjórnin er nú um þessar mundir að ljúka við að vinna að sameiginlegu forvarnaátaki varðandi fíkniefni. Hv. þm. spyr einnig um þjónustugjöld. Það er rétt sem kom fram í hennar máli að það eru ekki boðuð ný þjónustugjöld í heilbrigðiskerfinu. Hún spyr um tannréttingar og tannlækna sem er áætlað að spara um 80 millj. kr. á næsta ári. Sparnaðurinn felst fyrst og fremst í því að á yfirstandandi ári hefur verið að greiða gamla reikninga, suma tveggja og upp í þriggja ára gamla. Þeir reikningar berast okkur ekki á næsta ári, við erum að hreinsa upp gamlar skuldir. Síðan er áætlað að samræma gjaldtöku í tannréttingum. Það er mikill mismunur á gjaldtöku innan þessa sviðs. Hv. þm. spyr einnig um sjúkrahúsrekstur og spyr um sjúkrahúsin hér á Reykjavíkursvæðinu og tók sérstaklega fyrir þá umræðu sem undanfarna daga hefur staðið yfir um Sjúkrahús Reykjavíkur. Eins og menn muna er aðeins rúmur mánuður síðan Sjúkrahús Reykjavíkur fékk aukafjárveitingu upp á 230 millj. kr. til rekstursins og yfir 100 millj. kr. til nýframkvæmda. Þessi aukafjárveiting átti að duga til að halda óbreyttum rekstri þetta ár og undirbúa samhæfingu sjúkrahúsanna sem mun hefjast á næsta ári. Ef við náum þeirri samhæfingu sem boðuð er í frv. þá náum við verulegri hagræðingu allt upp í 340 millj. kr. Ég á eftir að svara hv. þm. varðandi lyfin. Við tökum sérstaklega á innflutningi lyfja og erum um þessar mundir að semja við apótekara varðandi afslátt til Tryggingastofnunar á lyfjakostnaði.

Virðulegur forseti. Heldur fannst mér nú svörin óljós. Ef ráðherrann kemur ekki hér upp og mótmælir því þá lít ég svo á að það eigi ekki að fara út í að hækka greiðsluhluta sjúklinga í lyfjum. Það eigi ekki að fara út í neinn aukinn kostnað fyrir heimilin varðandi tannréttingar. Ráðherrann talar um að samræma gjaldtöku en að ekki sé verið að auka tannréttingakostnað hjá einstaka heimilum í landinu. Það sé ekki verið að fara út í þjónustugjöld að því er varðar gjaldskrá fyrir blóðmeina- og meinefnarannsókna o.s.frv. Þetta lít ég á að liggi fyrir ef ráðherra mótmælir því ekki. Varðandi sjúkrahúsin þá kemur mér það mjög á óvart, herra forseti, ef heilbrrh. er ánægður með þær upphæðir sem fram koma á fjárlögum vegna þess að ég held að það liggi alveg ljóst fyrir, og hæstv. mun þá sjá það síðar við afgreiðslu fjárlaga ef henni er það ekki ljóst núna, að það vantar hundruð milljóna á næsta ári inn í sjúkrahúsreksturinn miðað við að við þurfum ekki að skera niður enn frekar þjónustu frá því sem er. Ég lít svo á að ráðherrann sé þá sáttur við þau framlög sem eiga að fara til sjúkrahúsrekstursins á næsta ári og það furðar mig mjög.

Herra forseti. Mér fannst hv. 13. þm. Reykv. halda nokkuð undarlega ræðu. Hún byrjaði skynsamlega og viðurkenndi í upphafi að það væri jákvætt að reka ríkissjóð hallalaust en síðan venti hv. þm. heldur fokkunni. Hefði hv. þm. ráðið gjaldahlið þessa fjárlagafrv. þá er ég hræddur um að það væri ekki frv. í jafnvægi. Það var bókstaflega sama hvar hún drap niður það var hvergi eytt nógu miklu. Ég lít ekki á að þessi fjárlög séu nein niðurskurðarfjárlög og það voru fjárlögin í fyrra ekki heldur. En þetta eru aðhaldssöm fjárlög. Félmrn. er með svipaðar fjárhæðir og á fjárlögum þessa árs. Þetta á ekki við um einn geirann, þ.e. það á ekki við um málefni fatlaðra. Til málefna fatlaðra fara á næsta ári á milli 90 og 100 millj. kr. meira heldur en á árinu sem er að líða. Það er sannarlega ekki af okkar hálfu ráðist á öryrkja eða fatlaða. Þar er ekki um neinar skerðingar að ræða. Talan á Framkvæmdasjóði fatlaðra er lægri heldur en á fjárlögum ársins í ár. Það er rétt athugað hjá hv. þm. en hlutirnir eru bara nefndir sínum réttu nöfnum. Þessar 165 millj. fara allar til framkvæmda. Rekstrarþátturinn er tekinn út sem Framkvæmdasjóður fatlaðra hefur verið látinn bera. Varðandi erfðafjárskattinn --- þó einu sinni hafi ekki veitt af öllum erfðafjárskattinum í Framkvæmdasjóð fatlaðra þá þarf það ekki að vera svo um aldur og ævi og erfðafjárskatturinn gefur meira ár frá ári. Það er alls ekki um það að ræða að það sé einhver stöðnun í málefnum fatlaðra. Varðandi Byggingarsjóð verkamanna, sem hv. þm. gerði að umtalsefni, er auðvitað deginum ljósara að áður en langt um líður þarf að grípa til einhverra ráðstafana gagnvart Byggingarsjóði verkamanna. Hv. þm. lét eftir sig stórgallað húsnæðiskerfi, þó sérstaklega félagslega kerfið. Það var auðvitað sýnt strax í hennar ráðherratíð að Byggingarsjóður verkamanna mundi lenda í erfiðleikum þegar húsaleigubæturnar voru greiddar á kostnað Byggingarsjóðs verkamanna. Hv. þm. var í ráðherratíð sinni búinn að gera félagslega kerfið að vandræðakerfi, ekki kerfi fyrir tekjulítið fólk. Það er orðið óvinsælt, því miður. Ég tel að við þurfum að sinna félagslegum húsnæðismálum miklu betur en hefur verið gert á undanförnum árum og hef í huga að beita mér fyrir breytingum á því þannig að það nýtist þeim sem það á að hjálpa. Það er stórminnkuð ásókn núna í félagslega kerfið. Það er nú einn þátturinn í því að til þess er varið minna fé í ár heldur en hefur verið stundum áður. Þegar lán til kaupa á fyrstu íbúð voru hækkuð úr 65% í 70% þá stórminnkaði ásóknin í félagslega kerfið. Í ár var úthlutað 230 íbúðum, ef ég man rétt, í félagslega kerfinu en nú í september var einungis byrjað á eitthvað í kringum 100 íbúðum. Mér finnst að staða Byggingarsjóðs verkamanna sé ekki verulegt áhyggjuefni. Ég sé annað betra ráð heldur en að hækka vextina og ég sé annað betra ráð heldur en að fara að leggja honum fé á fjárlögum. Mér finnst afar einfalt að sameina bara byggingarsjóðina og ég vil vinna að því. Byggingarsjóður ríkisins er með mjög sterka efnahagsstöðu og þolir það vel að taka upp félagsskap við við Byggingarsjóð verkamanna. Um Atvinnuleysistryggingasjóð er þess fyrst að geta að atvinnuleysi fer minnkandi sem betur fer. Þegar ég kom í félagsmálaráðuneytið var atvinnuleysið 7%, en nú hljóðar spáin upp á að það muni vera 3,2% í september, endanlegar tölur liggja ekki fyrir enn þá, því miður, og gera ekki fyrr en um miðjan mánuð. En  Það er líka áformað að endurskoða lögin um Atvinnuleysistryggingasjóð og það er ekki til að þrengja hann að einhverju marki. Það er líka rétt að geta þess að í fjárlögum 1996 var létt 250 millj. af Atvinnuleysistryggingasjóði vegna eftirlauna aldraðra. Starfsmenntun í atvinnulífinu á að vera tryggð á næsta ári þó að hún sé færð með þessum hætti í frv. og ekkert síður heldur en á þessu ári. Og atvinnumálaframlag til kvenna er að sjálfsögðu tryggt og á vísum stað en það eru sömu upphæðir og voru í fjárlögum ársins í ár. Það er samkomulag um það að húsaleigubætur verði með óbreyttu sniði á næsta ári en það er orðið samkomulag við forustumenn Sambands íslenskra sveitarfélaga um að sveitarfélögin taki alfarið við húsaleigubótunum 1. janúar 1998. Við þurfum að nota tímann og endurbæta lögin um húsaleigubætur áður en sveitarfélögin taka við þeim.  Það er rétt að geta þess líka að það er orðið samkomulag við formann og framkvæmdastjóra Sambands íslenskra sveitarfélaga um að stefna að því að sveitarfélögin taki alfarið við málefnum fatlaðra 1. janúar 1999. Lögin um málefni fatlaðra munum við endurskoða á þinginu í vetur. Málefni fatlaðra eru reyndar nú komin í reynslusveitarfélagaverkefninu til tveggja sveitarfélaga og það gefur mjög góða raun. Ég held að þessum málaflokki sé vel fyrir komið hjá sveitarfélögunum og vænti þess að þeir sem þjónustunnar eiga að njóta fái betri þjónustu fyrir ekki meira fé heldur en ef það væri á vegum ríkisins. Hv. þm. gerði að umtalsefni vímuefnavandann og ég er alveg sammála hv. þm. um það að þar er um mikinn vanda að ræða. Hvað varðar minn málaflokk þá er rétt að geta þess að nýlega var opnuð meðferðarstöðin Stuðlar í Grafarvogi og sú stöð er tekin til starfa. Það er mjög mikilvæg stofnun og ég held að það sé mikið framfaraspor í þessu efni. Það hefur verið ákveðið að opna, væntanlega á Norðurlandi eystra, meðferðarheimili fyrir unga fíkniefnaneytendur á næsta ári. Það er hugsanlegt að við verðum að verja meira fé til fíkniefnamála. Það er seinni tíma verkefni en mér finnst að það geti legið í loftinu að við verðum að leysa það með einhverjum öðrum hætti. En ákvarðanir hafa ekki verið teknar. Ég hef áhuga fyrir samvinnu við sveitarfélög um að taka verulega fast á þessum fíkniefnavanda. Ég veit að Reykjavíkurborg hefur það líka, einkanlega með tilliti til grunnskóla. Það er ægilegt ef fíkniefnaneysla er orðin að verulegu vandamáli í grunnskólum borgarinnar eða í grunnskólum skulum við segja og ég tel að það dugi engin vettlingatök og það geti vel átt rétt á sér að gera einhverjar sértækar ráðstafanir í því efni. Herra forseti. Ég hefði auðvitað getað gert við fjárlagagerðina tilögur um eitt og annað til hækkunar. Það er alltaf hægt að hugsa sér að gera meira og gera betur en ég held að þetta dugi prýðilega og félmrn. og undirstofnanir þess eigi að geta komist prýðilega af með það sem skrifað er í fjárlögin og get lýst því yfir vegna orða sem hér féllu hjá hv. 13. þm. Reykjavíkur að ég er prýðilega ánægður með hlut félmrn. í þessu fjárlagafrumvarpi og ég legg mjög ríka áherslu á að það verði afgreitt þannig að ekki verði halli á ríkissjóði á næsta ári.

Virðulegi forseti. Ég held að það breyti litlu varðandi stöðu Byggingarsjóðs verkamanna hverju hæstv. ráðherra heldur hér fram. Ég held að tölurnar tali sínu máli í þessari skýrslu sem við höfum fengið. Ríkisframlagið hefur verið frá 1991--1995 um og yfir 1.000 millj. en síðan segir í skýrslunni að það hafi orðið stökkbreyting þegar ráðherrann tekur við og þá fer það úr 955 niður í 400 og síðan enn aftur á næsta ári niður í 300. Það er því ekki nema 1 / 3 af því sem það var þegar hæstv. ráðherra tók við og ráðherrann hlýtur að sjá hvaða afleiðingar það hefur. Hann leggur mikið upp úr hallalausum fjárlögum en hann er greinilega að setja skuldir þessa sjóðs yfir á framtíðina og hefur engar áhyggjur af því. Varðandi það að umsóknum í félagslega kerfinu hafi fækkað, þá eru til á því alveg ákveðnar skýringar. Það er verið að reyna að hræða fólk leynt og ljóst frá þessu kerfi. Það er verið að tala um að íbúðirnar standi auðar, þær eru þó ekki nema 200 af 10.000 og kannski upp undir helmingurinn af þeim á Vestfjörðum og á því eru skýringar sem ekki vinnst tími til að rekja hér. Hver er greiðslubyrðin í húsbréfakerfinu, þó að lánin séu um 70%, sem ráðherrann telur að komi í staðinn? Útborgun þar eru um 2 milljónir af íbúð sem kostar 6,7 milljónir en ekki nema 670 þús. hjá Byggingarsjóði verkamanna og greiðslubyrðin miklu minni af þeim lánum sem sjóðurinn veitir. Þannig að það er bara barnalegt að halda því fram að þetta sé ekki kostur fyrir láglaunafólk og furðulegt að ráðherrann sé að halda öðru fram. Varðandi Atvinnuleysistryggingasjóð þá nefndi ráðherrann ekki hvað væri verið að gera með því að herða úthlutunarreglurnar. Er verið að rýra eitthvað kjör atvinnulausra? Og ég spyr ráðherrann, að gefnu tilefni frá síðasta þingi, hvað hefur hann skoðað á þessu sumri varðandi það að rýmka reglur fyrir bændur, trillukarla og vörubílstjóra?

Herra forseti. Það er nú þetta með ríkisframlagið til Byggingarsjóðs verkamanna. Ekki fann ég upp á því að taka 400 millj. af fjárveitingum Byggingarsjóðs verkamanna til þess að færa yfir í húsaleigubætur. Það var ekki gert í minni ráðherratíð.

Það var ekki gert, það eru 100 milljónir.

Það voru  Það er ekki verið að rýra kjör hinna atvinnulausu. Ég tel að ekki sé eðlilegt að gera það vegna þess að sú fjárhæð er í sjálfu sér ekki há sem greidd er. Hins vegar vænti ég þess að innan fárra daga geti ég lagt fram frv. um breytingar á Atvinnuleysistryggingasjóði. Hvað varðar bændur og einyrkja þá er nefnd að störfum sem ég vona að skili innan fárra daga áliti og væntanlega á þá lund að stofna sérstakan sjóð fyrir einyrkja.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á að þetta svar sem hæstv. ráðherra gaf um bændur og vörubílstjórana var nákvæmlega sama svar og hann gaf fyrir rúmu ári þegar hann var spurður að þessu --- að nefnd væri að störfum. Ég held að þetta sé ekki svo flókið mál. Þetta var ekki svo flókið þegar hæstv. ráðherra sem óbreyttur þingmaður var að kalla eftir leiðréttingum fyrir þessa hópa um atvinnuleysistryggingar. Þá var þetta ekki flókið mál. En nú er þetta búið að vefjast fyrir ráðherranum í meira en ár. Mér finnst gaman að heyra að ráðherrann og hans flokkur, sem barðist hvað mest á móti húsbréfakerfinu á sínum tíma, telur það nú mjög gott og það sé orðið svo gott að meira að segja sé hægt að vísa öllu fólkinu í félagslega íbúðakerfinu yfir á húsbréfakerfið. Þetta er fagnaðarefni og mikil meðmæli með húsbréfakerfinu eins og skýrsla sýnir, sem við höfum farið í gegnum, að stendur mjög traustum fótum. Ég yrði mjög hrædd við það ef ráðherrann ætlar að reyna að laga fjárhagsstöðu Byggingarsjóðs verkamanna með því að steypa saman Byggingarsjóði ríkisins og Byggingarsjóði verkamanna. Vegna þess að þegar Framsfl. kom nálægt Byggingarsjóði ríkisins á einu ári, 1986--1987, stefndi hann honum hraðfara í gjaldþrot svo tugum milljarða skipti. Ef hann ætlar núna að hrófla eitthvað við þessum sjóði, sem stendur mjög traustum fótum samkvæmt þessari skýrslu, og blanda fjárhagserfiðleikunum sem hann hefur búið til í Byggingarsjóði verkamanna, með svo skertum fjárlögum eins og hér eru lögð fram, þá væri ég hrædd um að hann stefndi honum einnig beinustu leið í gjaldþrot. Í tengslum við Atvinnuleysistryggingasjóðinn verður grannt fylgst með því hvort verið sé að rýra kjör atvinnulausra í úthlutunarreglunum og ég tel nauðsynlegt að það liggi fyrir áður en fjárlögin verða afgreidd.

Herra forseti. Ég get fullyrt að áður en fjárlög verða afgreidd verði líka búið að afgreiða breytingar á lögunum um Atvinnuleysistryggingasjóð. Það er alveg rétt varðandi einyrkjana að lengri tíma hefur tekið en ég vonaðist eftir í vor að koma þessu fram og vona að það takist á haustþinginu. Auðvitað hefur húsbréfakerfið sína kosti. Það er greitt í viðskiptum og það hefur sína kosti. Varðandi þráhyggju hv. þm. í garð fyrrv. félmrh. Alexanders Stefánssonar, þá ætla ég ekki að fara að skattyrðast við hana um verk hans sem félmrh. Ég tel að hann hafi verið ágætur félmrh. og sinnt sínu starfi vel. En ef ég gæfi mig út í orðaskipti við hv. þm. um það efni mundum við sjálfsagt þurfa að jagast hér í alla nótt. Byggingarsjóður verkamanna fór ekki allur á hliðina bara við að ég kæmi í ráðuneytið. Það var búið að skekkja hann ansi mikið áður en ég kom þangað.

Herra forseti. Lagt hefur verið fram frv. til fjárlaga fyrir árið 1997. Þetta er fjárlagafrv. með hallalausum ríkisrekstri og er það vel. Vonandi standast allar forsendur frv. þannig að þetta verði útkoman þegar upp er staðið en því miður hef ég grun um að ýmislegt geti raskað þeim forsendum eins og komið hefur fram í máli manna í dag. Afborganir lána vega allt of þungt í ríkisrekstrinum og alvarlegt er að skila til afkomenda okkar og framtíðar miklum ríkisskuldum og að greiða svo háar afborganir lána eins og við gerum í dag. Við getum talað um ábyrgðarleysi eða allt að því siðleysi að velta vandanum áfram til komandi kynslóða hvað varðar ríkishalla til margra ára. Mikilvægt er að sýna aðhald í ríkisrekstri en það er ekki sama hvernig að aðhaldinu og niðurskurðinum er staðið. Eftir samdráttarskeið sem hefur verið undanfarin ár er mikilvægt að fara varlega í að draga saman í þjónustunni við þá sem minna mega sín. Atvinnuleysi og skuldasöfnun heimila hafa sett spor á marga fjölskylduna. Velferðarkerfið þarf að verja eða það þjónustustig sem það hefur verið á á undanförnum árum. Í máli hæstv. fjmrh. kom fram að fólk gengi að því sem vísu að það ætti rétt á ákveðinni þjónustu. Þegar ákveðinni þjónustu hefur verið komið á eða byggð upp hlýtur að teljast eðlilegt að fólk gangi að þeirri þjónustu vísri og eigi rétt á þeirri þjónustu. Því ber að fara ákaflega varlega í að koma á mjög sérhæfðri þjónustu sem þjónar fáum einstaklingum og er dýr, bæði með því að koma henni á og í rekstri. Þegar einu sinni er búið að koma á þeirri þjónustu er mjög erfitt að draga í land og draga til baka. Við breytingar eða niðurskurð á þjónustunni þarf að meta hvort sparnaður leiði af aðgerðinni þegar á heildina er litið. Lokanir deilda á sjúkrahúsunum í lengri eða skemmri tíma hafa velt kostnaði yfir á Tryggingastofnun ríkisins, sveitarfélögin og ekki síst yfir á heimilin. Heildarlyfjakostnaður hefur lítið sem ekkert lækkað, jafnvel staðið í stað. Töluverð vinna hefur verið lögð í að ná kostnaðinum niður en þegar upp er staðið hefur hann frekar aukist. Á sama tíma og fólki er bent á, einstaklingum sem taka inn lyfin, læknum sem vísa á lyfin, lyfsölu sem selja lyfin að velja ódýrustu lyfin, er orðið frjálsræði í lyfjasölu og framboð á lyfjamarkaðnum er orðið miklu meira en áður og frekar verið að ýta lyfjum að einstaklingum en að draga í land. Ég styð þær sparnaðarleiðir að draga úr vægi sérhæfðrar heilbrigðisþjónustu svo dæmi sé tekið og þess í stað að byggja upp sterkara net heilsugæslu í landinu og félagslegrar þjónustu sveitarfélaganna. Við niðurskurð verður að taka tillit til byggðasjónarmiða ef þingmenn hafa áhuga á að halda byggð sem víðast í landinu. Niðurskurður einstakra embætta vegur misþungt eftir eðli embættanna og stöðu byggðanna eða svæðanna sem embættin hafa þjónað. Nefna má sem dæmi stöður yfirdýralækna. Þær eru mikilvægar í dreifbýlinu og sveitarfélögum um nær allt land. Ef stöður yfirdýralæknaembættanna verða lagðar niður á grundvelli samkeppnisaðstöðu við sjálfstætt starfandi dýralækna er eins víst að mörg héruð verða nú eða í framtíðinni án starfandi dýralækna þar sem rekstrargrundvöllur fyrir sjálfstætt starfandi dýralækna er helst í nálægð þéttbýlisstaðanna og munar þá mest um þjónustu við gæludýrahald bæjarbúa. Fækkun stöðugilda ríkisfyrirtækja á höfðuðborgarsvæðinu hefði ekki sömu áhrif og niðurskurður einstakra embætta úti á landi. Má þar nefna stöður yfirdýralækna, sýslumannsembætta og löggæslu. Niðurskurður til framhaldsskólanna er einnig byggðapólitísk ákvörðun. Fólksfækkun hefur verið viðvarandi í flestum fjórðungum, þ.e. fyrir utan höfuðborgarsvæðið og fækkunin hefur á sumum svæðum orðið svo mikil að mætti tala um byggðaröskun. Íbúar þessara svæða, svo og sveitarstjórnarmenn, hafa einna helst litið til nýsköpunar í atvinnulífinu og til eflingar menntun í fjórðungunum til að snúa þróuninni við og því hefur niðurskurður framlaga til framhaldsskólanna mun víðtækari áhrif en á skólareksturinn einn og sér. Niðurskurðurinn hefur áhrif á lífskraft íbúanna, á metnað þeirra, áhrif og von til bjartari framtíðar og öryggi til menntunar barnanna og til mannlegrar viðurkenningar þ.e. að eiga rétt á ákveðinni þjónustu og vera metinn að verðleikum, vera ekki annars flokks þjóðfélagsþegn. Sem dæmi um framhaldsskóla má nefna Menntaskólann á Egilsstöðum sem tók við rekstri Alþýðuskólans á Eiðum fyrir ári. Eftir þetta eina ár hafa komið í ljós ýmis vandkvæði í rekstrinum, erfiðleikar vegna skorts á raunverulegu rekstrarfé og eins vegna þess að ekki hefur fyllilega verið staðið við greiðslur til viðhalds annars skólans, þ.e. Alþýðuskólans á Eiðum. Þetta óöryggi sem hefur skapast við skólahaldið vegna þessara aðgerða, sem vonandi fara vel og efla skólann þegar til lengri tíma er litið, hefur dregið úr skólahaldinu nokkurn mátt. Síðustu boðanir í fjárlagafrv. hafa komið mönnum á óvart, þ.e. þær aðgerðir að draga úr fjárframlögum til Hússtjórnarskólans á Hallormsstað og síðan í framhaldinu að fella þann skóla undir menntaskólann miðað við stöðu skólans í dag, valda mönnum áhyggjum sem eðlilegt er. Hússtjórnarskólinn á Hallormstað hefur verið að eflast og vaxa. Mikil aðsókn er að þeim skóla og hann hefur verið stolt okkar á Héraði og veitt góða þjónustu og við höfum öll áhuga í mínu byggðarlagi á að hlúð verði að þeim skóla hvort sem hann verður áfram starfandi sem sjálfstæður skóli eða færður undir menntaskólann eins og til stendur. En forsendan er sú að nægilegt rekstrarfé fáist til skólahaldsins. Samrekstur menntaskólans, eins og hann hefur verið, með þessum tveimur fjarlægu skólum er erfiður með tilliti til heimavistar og fjarlægðar. Þess vegna er erfitt að nota einhverja staðla eða grunnstaðla eins og hér hefur verið bent á. Það þarf að líta á sérstöðu þessa skóla og annarra skóla sem til stendur að breyta starfseminni hjá. Skólahald menntaskólans er einn af þeim grunnum sem við byggjum á þ.e. að geta menntað okkar unga fólk upp menntaskólastigið og að það eigi þarna öruggan aðgang að skólunum. Það er ekki nóg að nægilegt framboð sé af húsnæði, góðum kennurum og skólastofum sem að vísu vantar, heldur þarf orðstír skólans að vera slíkur og metnaður, bæði frá skólanum og frá menntmrn. í garð þessa skóla að unga fólkið vilji sækja í heimabyggð en ekki fara í burtu. Grunnskólinn er nú alfarið rekinn af sveitarfélögunum og þetta er eitt stærsta verkefni sem flutt hefur verið frá ríki til sveitarfélaganna. Það á eftir að koma í ljós á þessu fyrsta starfsári hvernig rekstrargrundvöllurinn er, en ég tel mikilvægt að skoða af fullri ábyrgð þær niðurstöður sem liggja fyrir eftir þennan fyrsta vetur, hvernig reksturinn er, hvort nægilegu fé hefur verið varið til skólanna, þannig að þeir standi undir þeim kröfum sem gerðar eru í grunnskólalögunum í dag og sérstaklega þá rekstrargrundvöll minnstu skólanna og þeirra sem reknir eru af sveitarfélögum með íbúafjölda frá 1--2 þús. Í sveitarfélögum af þeirri stærðargráðu, með íbúafjölda frá 1--2 þús. eru tekjur oft litlar, en kröfurnar orðnar jafnmiklar og þetta væri sveitarfélag með 5--15 þús. íbúa. Flutningur ríkisfyrirtækja frá höfuðborginni út á land er viðkvæm aðgerð og það þarf að standa vel að þeim flutningum. Því verður að setja almennar reglur um flutning ríkisstofnana svo að friður sé um flutninginn og að öryggi starfsmannanna sé tryggt. Það er hægara að fela sveitarfélögunum eða fyrirtækjum úti á landsbyggðinni einstök verkefni heldur en að fara út í að flytja ríkisfyrirtækin og það er hægt að gera miklu meira af því heldur en hefur verið gert fram að þessu. Með því að flytja ákveðið verkefni eru fyrirtæki styrkt bæði með verkefnum og ekki síður með aukinni þekkingu sem við þurfum sérstaklega á að halda til þess að vera svo samkeppnisfær í að fá til okkar ný atvinnutækifæri. Heildarniðurskurður í vegaframkvæmdum kemur til með að bitna harkalega á framkvæmdum úti á landi því að þeim stórframkvæmdum sem nú eru í gangi í vegamálum hér á höfuðborgarsvæðinu er ekki nærri lokið og miðað við þann niðurskurð sem boðaður er til vegamála er ljóst að aðrar nýframkvæmdir verða skornar niður. Það má flokka mig með þeim þingmönnum sem eru í vegavinafélaginu því að það er ekki bara á Vestfjörðum sem vegir eru lélegir eins og hefur verið lýst yfir af æðstu embættum að heldur þarf hreinlega að klára að byggja upp hringveginn. Það er af því sparnaður og það er af því byggðaröryggi, og er hægt að nefna mörg dæmi því til sönnunar, en vilji menn endilega hafa einhverjar hagkvæmnistölur þá er mjög auðvelt að reikna það út líka. Meira að segja hvað varðar þann fiskflutning sem fer um þjóðvegi landsins er hægt að reikna hvað bundið slitlag mundi lækka kostnað við hvert kíló á fiski í þessum flutningum fram og til baka. Svo væri það annað mál að ræða um fiskflutninga á þjóðvegum landsins. En það eru aðrar stórframkvæmdir en vegaframkvæmdir áætlaðar á höfuðborgarsvæðinu sem eru það stórar í sniðum og fjárfrekar að þær munu hafa áhrif á byggð í landinu. Það er gefið mál að fólk mun líta til þeirra atvinnutækifæra sem hér bjóðast og hefur það enn frekar áhrif á byggðarþróun. Einhverjar markvissar aðgerðir verða að koma frá ríkisvaldinu til þess að sporna þar á móti. En hvar á að fá fjármagn til að halda uppi sama þjónustustigi eða komast hjá niðurskurði í mikilvægum málaflokkum? Ein leið, hæstv. fjmrh., væri að taka á skattsvikum, bæði hjá einstaklingum og fyrirtækjum. Aðrar leiðir ætla ég ekki að nefna til viðbótar. Það hefur verið bent á nokkrar í dag, en ég held að ástæða sé til að ítreka þessa leið enn og aftur.

Virðulegi forseti. Það var einu sinni talað um sjálfshól í þessu samfélagi sem einleik á glansmynd. Hér hefur verið flutt þetta gamalkunna tónverk á glansmynd af talsmönnum ríkisstjórnarinnar og það er sérstaklega athyglisvert að hlusta á t.d. ræður þingmanna Framsfl. sem eru ekki búnir að sitja í ríkisstjórn nema eitthvað á annað ár, held ég, og þeir hafa þegar byrjað að þakka sér fyrir nýju starfstækifærin sem hafa orðið til á þessum tíma og þakka sér fyrir þann mikla árangur í ríkisfjármálum sem þeir telja að þeir hafi náð. Ég veit satt að segja ekki, herra forseti, hverju svona málflutningur á að þjóna. Á hann að þjóna því að reyna að berja kjarkinn í hina vansælu liðssveit Framsfl. sem innst inni sér eftir því að hafa myndað þessa stjórn með Sjálfstfl. eins og gert var vorið 1995, þegar fyrir lá að það var unnt að mynda stjórn félagshyggjuflokkanna? Af hverju er það sem ágætir og greindir og prýðilegir þingmenn Framsfl. tala eins og það hafi algerlega skipt um á öllum sviðum um leið og þeir komu upp í Stjórnarráð? Þetta eru sömu menn, eins og hæstv. iðnrh., sem fyrir einu og hálfu ári fluttu vægt til orða tekið, með leyfi forseta, dómadagspredikanir um að allt væri að fara þangað sem er eiginlega óímunnberanlegt samkvæmt þingsköpum. Núna hefur allt lagast. Atvinnutækifærum fjölgar stöðugt þannig að Framsfl. óttast það mest að þau verði of mörg miðað við kosningaloforðin. Það er helsti höfuðverkur Framsfl. um þessar mundir. Jafnvægið í ríkisfjármálum, það er allt Framsfl. að þakka ef tekst að ná því. Og ég endurtek, hæstv. forseti: Hvað veldur því að framsóknarmenn reyna að telja sér og öðrum trú um það að þetta sé í raun allt þeirra verk sem er jákvætt en allt sem kann að vera neikvætt er verk einhverra annarra? Mér fannst t.d. hv. þm. Siv Friðleifsdóttir alveg ótrúlega vel prógrammeruð, ef ég má nota það orð, með leyfi forseta, fyrr í kvöld þar sem hún hældist um á hæl og hnakka yfir því hvað framsóknarmönnum hefði tekist margt og mikið í þessari ríkisstjórn. Staðreyndin er hins vegar sú, hæstv. forseti, að framsóknarmenn hafa verið í þessari ríkisstjórn eins og þægir embættismenn í vinnu hjá Sjálfstfl. Eins og þægir embættismenn, flatneskjan uppmáluð á flestum sviðum nema þegar kemur að hæstv. félmrh., sem af og til bregður fyrir sig skemmtilegum hlutum og snertur af því heyrist stundum í hæstv. heilbrrh. Að öðru leyti er þetta svipurinn hjá Framsfl., þetta er eins og embættismannastjórn, sá hluti ríkisstjórnarinnar sem er í Framsfl. Þeir sem stjórna eru hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. Förum aðeins yfir hvað það er sem menn eru að hæla sér af. Það er í fyrsta lagi að búið sé að ná þessum mikla árangri í ríkisfjármálum, hallalaust fjárlagafrv. er lagt fram og það er talað um það sem einhvern gríðarlegan árangur og ávinning ríkisstjórnarinnar. Þetta er fölsun. Það hefur ekkert verið gert af hálfu ríkisstjórnarinnar sem stuðlar að þessum hallalausu fjárlögum. Ekki neitt, bókstaflega ekki neitt. Eins og fram kom heyrði ég nýlega í sjónvarpsviðtali við hv. 5. þm. Vestf. að hér er að mörgu leyti um að ræða hluti sem koma annars staðar að. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1996 segir svo á bls. 26, með leyfi forseta: ,,Á tekjuhlið er nú gert ráð fyrir allt að 3--3,5 milljörðum kr. meiri tekjum en í fjárlögum ársins sem skýrist að mestu af betri efnahagshorfum en reiknað hafði verið með.`` Og síðan segir, með leyfi forseta, á sömu síðu: ,,Á fjárlögum A-hluta ríkissjóðs fyrir árið 1996, sem er á greiðslugrunni, var gert ráð fyrir 4 milljarða kr. tekjuhalla, eða ríflega helmingi minni tekjuhalla en árið 1995.`` Veruleikinn er með öðrum orðum sá, og það er vottað af Þjóðhagsstofnun, að því er fyrst og fremst um að þakka að það eru almennt séð betri efnahagshorfur í þjóðfélaginu en menn höfðu gert ráð fyrir áður. Og þessar almennu efnahagshorfur eru ekki ríkisstjórninni að þakka eins og ég get reyndar rakið og mun rekja aðeins nánar í ræðunni. Það er því nauðsynlegt fyrir talsmenn stjórnarflokkanna að gera sér grein fyrir því að þeir eru að blekkja sjálfa sig a.m.k. með því að halda fram málflutningi af því tagi sem þeir hafa gert hér í kvöld og í dag, einkum sumir talsmenn Framsfl. Þar er það átakanlegast að hlusta á ræðuhöld af þessu tagi. Hvar eru nýju störfin sem verið er að tala um? Það er verið að tala um 1.500 manns sem bætist við. Hvar er þessi hópur? Hann er að sjálfsögðu út um allt þjóðfélagið. En þar er m.a. um það að ræða að menn gera ráð fyrir því t.d. þegar horft er á ný störf fram til aldamóta að við bætist um 7% á ári í tekjur af erlendum ferðamönnum á næstu árum. Þetta er í þjóðhagsáætlun. Það er gert ráð fyrir því að útflutningurinn á ári aukist almennt um 3,5% og talsverður hluti af því er ál þegar kemur fram undir aldamótin. Og það er gert ráð fyrir því þegar kemur fram undir aldamótin að talsverður hluti af batanum sem menn eru að horfa á fram í tímann sé vegna aðeins batnandi viðskiptakjara á nýjan leik. Það kemur líka í ljós hvar batinn er á þessum tíma sem menn eru núna að horfa í á milli áranna 1995 og 1996. Hvar er hann? Hann er í sjávarútveginum. Þar eru menn að tala um bata í heildartekjum upp á um það bil 7%, 7% í sjálfum sjávarútveginum á milli áranna 1995 og 1996. Og það er verið að tala um það að útflutningsverð á áli hafi hækkað um 16,5% og muni halda áfram að hækka til ársins 1997 um 16,5%. Er það ríkisstjórninni að þakka? Er það Framsfl. að þakka að verð á áli hækkar? Með leyfi forseta, allt þetta tal og þessi einfeldningslega uppsetning er ekki við hæfi af jafnmætum mönnum og mörgum þeim þingmönnum, aðallega Framsfl., sem hafa borið þetta fyrir sig. Veruleikinn er sem sagt þessi: Það eru utanaðkomandi aðstæður, m.a. í sjávarútveginum, í ferðamannaiðnaðinum og í álinu m.a. sem hafa gert það að verkum að hér eru menn að tala um fleiri atvinnutækifæri. Það hefur ekkert með það að gera að þessir þægu fimm embættismenn Framsfl. hafa verið í vinnu uppi í Stjórnarráði hjá íhaldinu núna í eitt og hálft ár. Það kemur málinu ekkert við. Hv. þm. Ágúst Einarsson sagði að þessi bati hefði náðst þrátt fyrir ríkisstjórnina. Það getur vel verið að það sé rétt og ég væri út af fyrir sig til í að fara aðeins yfir það. En það er alla vega alveg ljóst að hún hefur ekkert til að hælast af í þessu efni. Ekki neitt. Og þess vegna taldi ég nauðsynlegt núna í lok umræðunnar að greina það aðeins hvað hér er á ferðinni. Það hefur ekkert gerst af hálfu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Það eru ytri aðstæður sem leiða það af sér að störfum fjölgar og fjárlagafrv. er í jafnvægi. En hvort fjárlögin verða í jafnvægi ætla ég svo að tala um á eftir. Það dreg ég stórlega í efa eins og þetta dæmi er sett upp. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1997, sem hefur verið lögð fram með fjárlagafrv. og stefnuræðu forsrh., er prýðilega farið yfir þessa hluti, m.a. fjármunamyndunina á árunum 1995, 1996 og 1997. Það er ekki síst hún sem er að aukast dálítið. Milli áranna 1995 og 1996 eykst fjármunamyndunin um u.þ.b. 20 milljarða kr. Það er þó nokkuð, hún fer úr u.þ.b. 70 í 90. Hvar er þetta? Það er í fyrsta lagi í fiskveiðum, úr 2,1 milljarði í 5,4 milljarða kr. Í öðru lagi er það vinnsla sjávarafurða úr 3,2 milljörðum í 4 milljarða kr. Síðan er það ál í 7 milljarða kr. á árinu 1996 og 7 milljarða kr. á árinu 1997. Síðan eru hækkanir á rafvirkjunum og rafveitum sem eru afleiðing af ákvörðunum sem hafa verið teknar á iðnaðarsviðinu og ég mun koma að á eftir. Þá er nokkur hækkun á verslunarhúsnæði og skrifstofuhúsnæði, um u.þ.b. 700 millj. og svo er veruleg hækkun á liðnum tölvur og skrifstofubúnaður, hækkun upp á u.þ.b. 1 milljarð kr. Svo er hækkun á samgönguliðnum sem skýrist ekki síst af þeim framkvæmdum sem þar eru og hafa verið í gangi. Allir sjá, hæstv. forseti, að ekkert af þessu er þannig að núverandi ríkisstjórn hafi ráðið úrslitum um það. Ekki neitt, bókstaflega ekki neitt. Það er alveg sama hvernig menn lesa þessa hluti, það er ekkert þeim að þakka. Hér er um að ræða veruleika, staðreyndir sem eru þjóðinni að þakka, m.a. því hvernig hún hefur tekið á sínum efnahagsvandamálum á undanförnum árum.

Það er að vísu eitt starf í Lúxemborg sem er ríkisstjórninni að þakka.

Það er á árinu 1997. Ég ætla aðeins að víkja að álinu, sem er það sem menn ætla aðallega að hæla sér af, það er álið, ég sé það á öllu, það er stækkunin í Straumsvík. Menn eru að gera sér vonir um það að geta stækkað Grundartangaverksmiðjuna kannski. Það lítur aðeins lakar út með það en búist var við, en það gæti farið að hreyfast. Og menn eru líka að tala um að byggja verksmiðju fyrir fyrirtækið Columbia Ventures Corporation ef samningar takast þar. Um það veit enginn neitt í dag. En er þetta Framsfl. alveg sérstaklega að þakka --- eða kenna ef menn vilja horfa þannig á það, að þetta er að koma? Hver er veruleikinn í þessum málum? Veruleikinn að því er varðar stækkun Ísals er fyrst og fremst sá að menn virkjuðu Blöndu í ótíma og lágu með magn af ónothæfri raforku í stórum stíl sem ekkert fékkst fyrir og gátu þess vegna notað til að beita fyrir eigendur Ísals í þessu sambandi. Hver er veruleikinn í sambandi við stækkunina á Grundartanga eða Columbia Ventures Corporation? Af hverju geta hugsanlega náðst samningar þar? Er það Framsfl. að þakka? Hefur Framsfl. eitthvað sérstaklega með það að gera að það er til Nesjavallavirkjun? Ég veit satt að segja ekki betur en Framsfl. hafi verið þverari í því máli heldur en flestir aðrir stjórnmálaflokkar og er þá langt gengið og þá man ég meira að segja eftir mínum flokki. Þannig er uppsetning mála af þessu tagi eins og menn gera hér auðvitað algerlega út í hött. Hún er barnaskapur, hún er vitleysa og hún afvegaleiðir stjórnmálaumræðuna því að stjórnmálaumræðan á að snúast um alvörustaðreyndir. Síðan kemur það upp, hæstv. forseti, að þessi árangur í ríkisfjármálum sé svona vegna þess að menn hafi náð því að spara svo mikið. Og eins og menn vita höfum við alþýðubandalagsmenn verið þeirrar skoðunar að það væri sjálfstætt efnahagslegt keppikefli að ná jafnvægi í ríkisfjármálum. Við sýndum það m.a. þann tíma sem við fórum með þessi mál, t.d. þegar hv. þm. Ragnars Arnalds var fjmrh. Við höfum lagt mjög mikla áherslu á það að tryggja jafnvægi í ríkisfjármálum. Við teljum það pólitískt mikilvægt, efnahagslegt keppikefli. En við teljum að það eigi ekki að ná því með því að skrúfa beddana undan gömlu fólki og henda því út á götu. Okkur er með öðrum orðum ekki sama hvernig það er gert, en við teljum mikilvægt að freista þess eins og kostur er. Ég held að það sé ómögulegt að neita því að í þau skipti þegar við höfum verið í ríkisstjórnum höfum við haldið þannig á málum með ábyrgum hætti í okkar málflutningi, en ábyrgðin getur ekki bara verið gagnvart því að sýna jöfnuð í tölum. Ábyrgðin er líka gagnvart gamla fólkinu sem verið er að henda út úr Arnarholti þessa dagana svo ég nefni dæmi. Tökum einn þáttinn sem búið er að fjargvirðast hér um í hverri einustu fjárlagaumræðu í sex ár, það eru lyfin. Ég hef ekki tölu á öllum þeim reglugerðum sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gaf út í sambandi við lækkun á lyfjakostnaði. Það mátti heita eiginlega bara nokkurn veginn regluleg útgáfa. Einu sinni í viku eða svo mátti heita víst að kæmi reglugerð frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni um að lækka lyfin. Það vill svo til að um síðustu helgi var ég fenginn til þess að tala um lyfjamál á fundi lyfjafræðinga austur í Hveragerði og þá fór ég að fara yfir þessa hluti og mig eiginlega rak alveg í rogastans. Því það kemur á daginn, hæstv. forseti, að lyfjakostnaðurinn hefur haldið áfram að hækka mjög verulega. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1997 er gert ráð fyrir því að lyfjaútgjöld Tryggingastofnunar ríkisins verði 3.600 millj. kr. en yrðu að óbreyttu --- hvað? 4.000 millj. kr. Og það er algjörlega opin ávísun og í raun algjörlega óljóst hvernig menn ætla að ná niður þessum mun úr 4.000 í 3.600 millj. kr. Nú er ég ekki að segja það hér, hæstv. forseti, að þetta sé létt verk. Ég er ekki að því. Þannig háttar til, og birtar hafa verið um það rannsóknir, að gera megi ráð fyrir því miðað við reynslu undanfarinna ára að lyfjakostnaður hækki á hverju ári vegna nýrra lyfja og vegna breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar, um 13%, segir lyfjasérfræðingur heilbrrn. En í sumum löndum, t.d. í Danmörku, eru menn stundum að tala um að þessi tala sé varla undir 15% þannig að ef við værum komin í það að vera með lyfjakostnaðinn upp á 4.000 milljónir, þá værum við að tala um að þessi hækkun, bara þessi sjálfvirka hækkun, væri á ári upp á hálfan milljarð, sem er gríðarlega há og erfið tala. Hæstv. fyrrv. heilbrrh. kaus þá leið að fara fyrirskipanaleiðina í þessu efni og hann fór illa að heilbrigðisstéttunum. Hann gerði það. Ég get ekki neitað því að mér fannst hann gera það og ég held að það sé almennt mat manna þó að menn séu fljótir að gleyma, sem betur fer fyrir hann, og ég held ég hafi jafnvel séð þess getið í einu blað að menn sakni hans og þá er nú langt gengið, en svona er nú lífið. Það er kannski það eina sem stjórnmálamenn geta stundum huggað sig við að þjóðin sé gleymin. En veruleikinn er sá að það hefur ekki tekist að ná þessu niður. Á árinu 1990, ef ég man rétt, voru útgjöld til lyfjamála 2.600 millj. kr. Segjum að síðan hafi orðið u.þ.b. 20% verðlagshækkanir og miðað við það ættu útgjöldin að vera núna í kringum 3.100 millj. kr. Veruleikinn er sá að á næsta ári yrðu þau að óbreyttu 4.000 millj. kr. eða 28% hærri en þetta og það segir þó ekki alla söguna, því miður, hæstv. forseti, vegna þess að það er búið að hækka stórkostlega lyfjakostnaðarhlutdeild almennings. Og ef við tökum lyfjakostnaðarhlutdeild almennings með inn í þetta dæmi, þá er raunkostnaður á lyfjum, hækkunin frá 1990--1997 sennilega í kringum 55%. Það er hrikaleg tala. Hún er bæði kostnaðaraukning Tryggingastofnunar ríkisins og hún er líka hækkunin á hluta sjúklinganna, en hlutur þeirra hækkaði á síðasta kjörtímabili úr 18% í 32% og bara það eitt og sér gerir um það bil 800 millj. kr. eða tæplega 80% hækkun. Hér er því um hrikalegan hlut að ræða. Og þá segi ég við hæstv. fjmrh.: Ég dreg það í efa að þið náið þessum 400 millj. sem þarna er verið að tala um. Vegna þess að ég sé ekki að hlutirnir séu settir niður með skýrum hætti. Ég er ekki að hvetja til þess að sá reglugerðakækur sem tíðkaðist í síðustu ríkisstjórn verði tekinn upp aftur, þessi vikulegi reglugerðakækur, heldur er ég að hvetja til þess að farið verði öðruvísi í málin. Það er sem sagt ljóst að u.þ.b. 200 millj. af þessari hækkun eru væntanlega vegna nýrra lyfja miðað við þær formúlur sem notaðar eru. 200 eru væntanlega vegna þess að þjóðin er að eldast og viðbótin er vegna þess að um er að ræða raunverðhækkun á lyfjum sem hefur gengið yfir um langt árabil. Það er alveg ljóst að þessi innbyggða hækkun á lyfjaverði er ekki í skattgreiðsluvilja landsmanna. Það er ekki innbyggð hækkun í skattagleði þjóðarinnar. Við getum verið misjafnrar skoðunar á því. Ég er sjálfsagt skattaglaðari en hæstv. fjmrh. en í það heila tekið lendum við með þessa hluti á ákveðnum stað og það er greinilegt að skattavijinn eykst ekki í takt við lyfjakostnaðinn. Það er alveg greinilegt, hvað sem öðru líður. Þess vegna er flókið að taka á þessum málum en á þeim verður að taka. En menn mega ekki grípa til annarra ráðstafana í heilbrigðismálum, og þá kem ég að núv. hæstv. heilbrrh., sem hækka lyfjareikninginn og það eru lokanirnar. Það liggur fyrir að lokanirnar, aðallega á hjúkrunardeildunum og hjá gamla fólkinu, hafa hækkað lyfjareikninginn. Það sem ég er að hvetja til í sambandi við lyfin og önnur heilbrigðismál er að menn horfi á þetta í samhengi. Við þingmenn Alþb. og óháðra flytjum t.d. tillögu um það að lækka og fella niður heilsugæslugjöldin sem slík. Ég er ekki viss um að það þýði í raun mikinn kostnaðarauka vegna þess að ég geri ráð fyrir því að á sama tíma mundu sérfræðingaútgjöldin minnka. Þarna styðjumst við við reynslu sem fékkst í ríkisstjórninni þegar Guðmundur Bjarnason, hæstv. ráðherra, var heilbrrh. að þá gafst þessi aðferð nokkuð vel. Við viljum að horft sé á þetta allt í heild og þá held ég að það komi árangur og sparnaður líka, m.a. í lyfjamálunum. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að fara að ræða það í einstökum atriðum hvernig við gætum hugsanlega tekið á eða mætt vandamálum eins og þeim gríðarlegu breytingum sem eru að verða á lyfjunum að mörgu leyti. Lyfjameðferð með lyfinu interferon kostar ægilegar fjárhæðir. Hver á að taka ákvörðun um að stoppa þær fjárhæðir? Hver á að taka ákvörðun um að lækka þær fjárhæðir? Í okkar heilbrigðislögum stendur að allir landsmenn eigi rétt á bestu heilbrigðisþjónustu sem völ er á. Í raun og veru standa mál þannig að ekki einu sinni heilbrrh. gæti neitað því að lyfið interferon yrði notað á sjúklinga ef læknar viðkomandi teldu það óhjákvæmilegt þannig að þarna stöndum við frammi fyrir gríðarlega flóknum hlutum. Eins er það með mörg nýju lyfin eins og menn þekkja sem hafa kynnst aðeins rekstri sjúkrahúsanna, t.d. Ríkisspítalanna. Þar hefur það komið fyrir aftur og aftur og þrátt fyrir mjög stranga áætlanagerð að menn hafa lent í því að komið hafa inn ný lyf sem hafa hleypt upp rekstrarreikningi Ríkisspítalanna --- á einu ári man ég eftir fyrir fáeinum árum upp á einar 20 millj. kr., það var lyf sem hentaði sérstaklega vel við meðferð á nýburum. Þannig mætti lengi telja. Málið er því flókið og ég er ekki að gera lítið úr því heldur er ég að segja að ég tel að þessi 400 millj. kr. ásetningur í fjárlagafrv. sé skot út í loftið, það sé ekkert á bak við það og þess vegna sé ekki hægt að tala um að þar sé um að ræða öruggar tölur. Annað sem ég ætla að nefna, hæstv. forseti, sem ég tel að sé ekki stórt en sýni ótrúlegt óraunsæi í sambandi við áform um tekjuöflun og það eru tillögurnar um sértekjur í framhaldsskólum. Hafa hv. þm. flett upp í greinargerð fjárlagafrv. á bls. 293? Samkvæmt því sem þar kemur fram á að taka inn í sértekjur í framhaldsskólum 304,2 millj. kr., hækka það um 36,8 millj. kr. Það er ansi mikil hækkun hjá þessum hópi sem er í framhaldsskólunum og hún er tilfinnanleg. Við þekkjum dæmi þess og þeir sem þekkja forustumenn framhaldsskóla vita að stundum er mjög erfitt fyrir fjölskyldurnar að borga þessa peninga. En það kemur í ljós á bls. 293 að ríkisstjórnin ætlar að ná sér í 30 millj. kr. með því að leggja 1.500 kr. á hvert endurtekningarpróf. Hún ætlar að taka 2.500 kr. fyrir hvert endurtekningarprófið í áfangakerfinu og 1.000 kr. í bekkjakerfinu. Ef menn kynntu sér hvernig hlutum er hagað í áfangakerfinu, þá finna menn það fljótlega út að þetta er algerlega óframkvæmanlegt, fyrir utan það náttúrlega að vera að gera nemendur almennt að skattstofni, þá er þessi leið vitlaus. Það er því algjörlega útilokað að þessir peningar náist inn sem eru að vísu ekki há upphæð en þeir eru dæmi um að það vantar í dæmið hjá hæstv. ráðherra fjármála. Þriðja dæmið sem ég nefni svo að síðustu, hæstv. forseti, er sjúkrahúsin í Reykjavík. Allt þetta ár, 1996, hefur heilbrrh. staðið í stríði við fjmrn. um það að fjmrn. viðurkenndi staðreyndir í sambandi við rekstur sjúkrahúsanna í Reykjavík. Og það var ekki fyrr en komið var fram í ágústmánuð að fjmrn. lét undan og samþykkti 500 millj. kr. og það hefur enginn upplýst mig um það enn þá af hverju fjmrn. sá allt í einu ljósið í ágúst en ekki miklu fyrr vegna þess að þessi upphæð lá fyrir allt árið 1996. Nú er greinilega stefnt inn í árið 1997 með nákvæmlega sama vanda á sjúkrahúsunum í Reykjavík. Það er augljóst. Og ég spái því að þegar kemur fram á árið 1997 muni hæstv. heilbrrh. reyna að fá fjmrh. til að sjá ljósið í þessu máli og ég vona að henni takist það fyrr en á árinu 1996. Raunin er sú að sú aðstaða sem stjórn Sjúkrahúss Reykjavíkur var sett í í þessu máli var algjörlega hrakleg. Með þessum tveimur dæmum, hæstv. forseti, annars vegar um lyfin og hins vegar um Sjúkrahús Reykjavíkur tel ég mig hafa sýnt fram á það og fleiri dæmi gæti ég tínt til en þau eru minni, að í heilbrrn. vanti sennilega í kringum 1.000 millj. kr. Ég hef einnig aðeins skoðað menntmrn. og að því er varðar þessa tegund af gjaldtöku, þá er um að ræða óraunsæjar forsendur sem ég nefndi áðan, en það er lítil upphæð. Mér sýnist að í grófum dráttum geti menn ímyndað sér að gjaldamegin sé um að ræða gat sem er a.m.k. talsvert á annan milljarð kr. Þess vegna er ekki allt sem sýnist. Þess vegna er glansmyndin ekki sú sem hæstv. fjmrh. hefur reynt að draga upp, sem hann hefur kennt þingmönnum Framsfl. og einum og einum þingmanni Sjálfstfl. að trúa á. Það kemur í ljós að það er engin innstæða fyrir þessum predikunum hæstv. fjmrh. Svo bætist eitt við: Það eru kjarasamningar í haust. Það er óhjákvæmilegt að menn geri sér grein fyrir því að þeir kjarasamningar verða ekki leiddir til lykta án þess að Alþingi og ríkisstjórn komi þar til skjalanna. Við alþýðubandalagsmenn höfum bent á margar leiðir í þeim frumvörpum um lífskjör og málefni fjölskyldunnar sem við höfum lagt fram að undanförnu. Þarna er um að ræða stórverkefni sem eru þess eðlis að þegar þetta er tekið, annars vegar kjarasamningarnir og hins vegar götin í áætlanagerðinni í heilbrrn., svo ég nefni ekki fleira, og mér sýnist augljóst að hér sé um að ræða glansmynd sem ekki skili því sem hún þarf að skila til þjóðarinnar. Framtíðin er björt, segja þeir framsóknarmenn. Þeir eru búnir að sitja í ríkisstjórn í 18 mánuði og þeir eru búnir að breyta þessu öllu. Þeir eru búnir að fjölga mikið atvinnutækifærum, framsóknarmennirnir. Þeir eru búnir að ná mikið niður hallanum á ríkissjóði, framsóknarmenn. 

Virðulegi forseti. Það líður væntanlega senn að lokum þessarar umræðu sem hefur staðið lengi dags, enda er komið fast að miðnætti. Mig langar til þess að ræða um örfá atriði sem hafa komið fram í umræðunum og ég tel ástæðu til að minnast á. Ég hef þó reynt eins og endranær í umræðum um fjárlög eftir að þingsköpum var breytt að svara nokkrum atriðum jafnóðum og tel það til bóta fyrir umræðuna að það sé gert til þess að meiri samfella myndist í rökræðunum, viðræðum okkar hér á hinu háa Alþingi en að ekki komi öll svör í lokin. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir ræddi um atvinnuleysi kvenna og ég held að það sé vissulega þess virði að leiða aðeins hugann að því máli og reyndar atvinnuleysinu almennt. Auðvitað gefst ekki tækifæri til þess í þessari umræðu að tæma þetta umræðuefni, en það er full ástæða til að benda á að líklega hefur atvinnuþátttaka kvenna aldrei verið meiri hér á landi en einmitt nú. Hins vegar hefur atvinnuleysi verið mikið, einfaldlega vegna þess að konur í atvinnuleit, eins og það heitir, því að aðrir eru ekki á atvinnuleysisskrá eða eiga a.m.k. ekki að vera á atvinnuleysisskrá, eru miklu fleiri en áður. Það er með öðrum orðum meiri vilji til þess en nokkurn tíma áður að fara út á vinnumarkaðinn og auka enn atvinnuþátttöku kvenna. Þetta er umhugsunarefni fyrir okkur og þetta þarf að kanna og satt best að segja hefur nokkuð verið kannað hvaða konur eru á atvinnuleysisskrá og hvað veldur því að þær eru miklu fleiri á skránni en karlmenn. Hér gefst ekki tækifæri til að fara ofan í það mál, en ég hygg að það sé fullt efni til þess og að skoða þetta með hliðsjón af öðrum bótakerfum samfélagsins. Það mál hefur verið skoðað nokkuð, um þetta hefur verið rætt og ritað. Ég minnist þess að nýlega var skrifað um þetta í blaðið Vísbendingu og þar á meðal af framkvæmdastjóra Hjúkrunarfræðingafélags Íslands, Vigdísi Jónsdóttur, sem skrifaði ágæta grein um kenningar um þau efni hvers vegna launamunur væri á milli kynjanna og vék þá að þessu máli á þann hátt sem ástæða er til að benda á. Í fjmrn. höfum við einnig tekið saman upplýsingar um atvinnuþátttöku og atvinnuleysi kvenna og ég er tilbúinn til þess hvenær sem er að ræða það frekar þegar tilefni gefst til því að mín skoðun er sú að þegar til lengri tíma verður litið muni sú aukna menntun sem konur sækja í nú skila sér í jafnari launum, jafnvel þótt enn um sinn virðist það koma fram og kemur fram mjög rækilega að konur með meiri menntun hafi lægri laun heldur en karlar með minni menntun. Um þetta hefur mikið verið rætt, ekki einungis hér á landi heldur í blöðum sem gefin eru út ytra, þar á meðal nýlega í breska blaðinu The Economist sem gerði verulega úttekt á þessu máli og ég held að það sé fyllilega ástæða til að halda því til skila og ræða það á hinu háa Alþingi á næstunni. Því að þetta er mikilvægt mál, hvernig við stillum saman bótakerfi hér á landi, ekki einungis atvinnuleysisbótakerfi heldur einnig fæðingarorlof og fleira sem skiptir konur og karla að sjálfsögðu máli og ætla ég ekki frekar að ræða það hér, en nefndi þetta aðeins vegna þess að hv. þm. gerði það að umtalsefni að atvinnuleysi kvenna væri enn talsvert og talsvert meira en atvinnuleysi karla. Mín skoðun er sú og það er ekki sagt með neinni sérstakri meiningu heldur einungis til þess að benda á það sem ég hygg að sé staðreynd að það sé mjög erfitt að draga verulega úr atvinnuleysi kvenna frá því sem nú er miðað við það kerfi sem við búum við. Þá á ég við það að taka verður tillit til þess að stór hópur kvenna sem er á atvinnuleysisskrá eru konur sem eru ekki í fullum störfum og taka ekki fullar atvinnuleysisbætur. Hv. þm. ræddi um ferðalög sem kostuð væru af opinberum aðilum og það ber vissulega að taka undir að þau eru dýr og hafa færst í aukana, ekki síst vegna aukinna samskipta Íslands við önnur ríki, m.a. vegna Evrópska efnahagssvæðisins, en einnig vegna þess að Íslendingar telja að þeir þurfi á frekari og greiðari samskiptum á að halda kannski vegna þess að þeir hafa ákveðið að standa a.m.k. enn um sinn utan Evrópubandalagsins. Það sem kannski vekur athygli og fæstir tala um hér er að þessi kostnaður hefur líklega langmest aukist á hinu háa Alþingi. Ég er ekki að gagnrýna það í sjálfu sér en bendi á það því að það virðist enginn úr hópnum hafa sérstakan áhuga á því að vekja athygli á þeirri miklu aukningu sem hefur orðið á utanlandsferðum alþingismanna. Þá ræddi hv. þm. um Schengen-samstarfið og eins og réttilega kom fram hjá hv. þm. hefur ekki verið tekin ákvörðun um það hvort við verðum aðilar að þessu samstarfi í framtíðinni, en við höfum ákveðið að taka þátt í undirbúningsstarfseminni og af þeirri háu upphæð sem hún nefndi að við þyrftum að kosta til á næsta ári eru 20 millj. sem ganga beint til stofnkostnaðar sem er kostnaður sem ekki kemur fyrir nema einu sinni og varðar upplýsinga- og tölvukerfi vegna þess arna. Að öðru leyti er það síðan stór kostnaðarliður að okkur er skylt að greiða hærra kostnaðarhlutfall í þessu undirbúningsstarfi en við erum vön í samstarfi við aðrar þjóðir eins og t.d. Norðurlandaþjóðirnar. En við vonumst til þess að áður en endanleg ákvörðun liggur fyrir verði það tekið með í reikninginn að við erum margfalt smærri heldur en framlag okkar til sameiginlega verkefnisins er þessa stundina. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, sem er reyndar ekki lengur viðstaddur í kvöld, sagði að víða vantaði samkeppni í íslenskt efnahagslíf og í því sambandi benti hann á landbúnaðarkerfið, sjávarútveginn og fleiri þætti. Ég ætla ekki að ræða það sérstaklega en ég kemst ekki hjá því vegna þessa að benda á að einmitt um þessar mundir er að ljúka starfi nefndar sem starfar á vegum iðnaðarráðuneytisins um orkubúskapinn þar sem má gera ráð fyrir hugmyndum sem eru verulega frábrugnar því kerfi sem við þekkjum í dag og þar sem lagt verður upp úr meiri samkeppni. Til þess að gleðja hv. þm., sem er mikill áhugamaður um frjáls viðskipti og samkeppni, hygg ég að hugmyndir í þessum mikilvæga búskap, orkubúskapnum, verði til umræðu á næstu vikum. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, eins og reyndar hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, ræddi nokkuð um vexti og þann vaxtamun sem hefur orðið hér á landi og í nágranna- og viðskiptalöndum okkar. Það er rétt að til skamms tíma voru vextir hér nokkru lægri en t.d. í Svíþjóð. Skýringarnar eru auðvitað þær að í Svíþjóð voru meiri erfiðleikar í efnahagslífinu en komu fram hér á landi sem urðu þess valdandi að vextir á tímabili í Svíþjóð voru þeir allra hæstu í Evrópu. Mér finnst ástæða til að nefna það í umræðunni við hverju við getum búist á næstu missirum í þessum efnum. Nú er það svo að efnahagslíf á Íslandi er í allt annarri stöðu en efnahagslíf nágrannaþjóðanna. Mismunurinn er fólginn í því að hér á landi er ekki sparnaður, hér á landi er viðskiptahalli. Þess vegna er miklu auðveldara að ná tökum á ríkisfjármálunum en nokkurn tíma í nágrannalöndum okkar eins og ég gat rækilega um í upphafsræðu minni hafi það farið fram hjá einhverjum í salnum. Annars staðar horfir þetta allt öðruvísi við. Ef við lítum til Evrópubandalagsins er það þannig í flestum ríkjum bandalagsins að um verulegan sparnað almennings er að ræða en ekki eyðslu, ekki einkaneyslu eins og hér er um að ræða, sparnað og viðskiptaafgang vegna þess að þessar þjóðir óttast að ný kreppa muni ríða yfir. Þeir eru ekki vanir því, það er ekki hluti af þeirra menningu ef svo má að orði komast, að gera út á gróðann fyrir fram eins og Íslendingar eru þekktir fyrir. En hvaða þýðingu hefur þetta fyrir vextina? Jú, það má búast við að ríkisstjórnir innan Evrópubandalagsins muni á næstu missirum fara fram á það með einum eða öðrum hætti við seðlabanka þessara þjóða að lækka vextina verulega til að framkalla eftirspurn og þannig freista þess að ná niður ríkissjóðshallanum til þess að þeir geti staðist þær kröfur sem þeir hafa sjálfir sett sér í Maastricht-samkomulaginu. Ef þetta gerist með þessum hætti, sem er auðvitað ekki alveg öruggt, getum við búist við að vextir í nágrannalöndum okkar verði talsvert lægri en hér á landi á næstu missirum. Það þýðir ekki að vextir muni hækka hér, þeir gætu lækkað en vaxtamunurinn, munurinn á vöxtum sem hér er boðið upp á, bæði innláns- og útlánsvöxtum að sjálfsögðu og vextir sem bjóðast annars staðar, það verður ákveðinn munur vegna þess að það er ólík staða í efnahagslífi okkar annars vegar og þeirra hins vegar. Þetta er athyglisvert og við þurfum að hafa auga á þessu og við þurfum einnig að fylgjast með því sem er algjör nýjung að eftir að lánshæfismatsfyrirtækin gáfu okkur betri einkunn en áður hefur athygli erlendra fjárfesta beinst að Íslandi, þ.e. þeirra fjárfesta sem eru að kaupa skuldabréf vegna þess að vextir eru hærri hér en annars staðar. Ef viðskipti verða frjáls með slík bréf leitar slíkt viðskiptafrelsi í ákveðið jafnvægi þegar fram líða stundir. Af hverju er ég að flytja þessa ræðu hér og nú? Það er vegna þess að þetta er eitt af því sem hefur breyst hér á landi. Við búum með öðrum orðum ekki lengur einir, höfum ekki lokuð landamæri lengur, heldur höfum við opnað fyrir fjármagnsflutninga til og frá landinu og getum ekki lengur brugðið fyrir okkur þeim tækjum sem við gátum gert fyrir nokkrum árum. Við verðum að nota ný tæki sem eru þá fyrst og fremst peningamálalegs eðlis og svo fjármálalegs eðlis, þ.e. að ná hallanum á ríkissjóði, skila tekjuafgangi til að hamla gegn hættulegum áhrifum viðskiptahallans og umframeyðslunnar. 
             Hv. þm. Ágúst Einarsson flutti ræðu og ég vil þakka honum fyrir fyrri hluta ræðu hans. Þar kom hann sem er mjög sjaldgæft af stjórnarandstöðuþingmönnum að mörgum atriðum sem eru jákvæð í frv. og nefndi þau og þar á meðal hve nauðsynlegt það er að greiða niður erlendar skuldir. Erlendar skuldir ríkissjóðs eru hættulega miklar að mínu áliti. Þegar viðskiptahalli verður erum við í raun að auka skuldir þjóðarinnar sem við höfum þó verið að greiða niður á undanförnum tveimur til þremur árum. Enn á ný undirstrikar þetta það verkefni okkar sem við erum einmitt að fást við í ríkisfjármálunum, þ.e. að skila ríkissjóði með afgangi. Hv. þm. spurði síðan um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna. Ég vil segja frá því hér að það er starfandi nefnd á vegum fjmrn. undir forustu Steingríms Ara Arasonar að þessum málum. Ég á von á því að síðar í mánuðinum skili nefndin niðurstöðu sinni. Auðvitað er það ekki öldungis víst en ég á von á því þannig að ríkisstjórnin geti fjallað um tillögurnar. Vonandi gerist það í framhaldi af því að frv. verður flutt á Alþingi. Í nefndinni eiga sæti fjórir fulltrúar opinberra starfsmanna. Þetta eru vissulega mál sem snerta kjör þeirra mjög mikið. Þess verður að gæta að sæmileg eða góð samstaða náist um niðurstöðuna. Ég get ekki hér og nú farið að lýsa einstökum atriðum í tillögunum sem þarna er verið að vinna að en get þó sagt að tillögurnar munu væntanlega byggjast á því að nýir starfsmenn ríkisins búi við annað kerfi en þeir sem nú eru starfsmenn. Það gæti þó verið opið þannig að eldri starfsmenn gætu eignast aðild að nýja kerfinu. Aðalatriðið er að í nýja kerfinu eru réttindin jafngild því sem er í núgildandi kerfi og ríkið mundi leggja inn í sjóðinn greiðslur sem ætlað er að standi undir skuldbindingum sjóðsins fram í tímann en það er mjög erfitt núna af ástæðum sem ég ætla ekki að fara frekar út í. Þetta þýðir ekki síst að væntanlega yrði greitt af öllum launum en ríkið yrði þá að greiða meira en 6% inn í sjóðinn til að samtímagreiðslur stæðu undir skuldbindingum. Ég ætla ekki að fara frekar út í þetta. Þetta eru tillögur sem auðvitað geta breyst. En af því að hv. þm. spurðist fyrir um þetta tel ég það skyldu mína í framhaldi af því að leggja fram hallalaust frv. að ráðast á þann halla sem er reikningshalli ríkissjóðs og kemur fram í því að við erum að safna upp skuldbindingum í Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna og við erum að safna skuldum sem eru vegna þess að vextir falla á okkur sem þarf ekki að greiða í ár en safnast upp og þarf að greiða í framtíðinni og koma ekki fram á greiðslugrunni fjárlagafrv. en ýta enn undir það að okkur sé brýn nauðsyn á því að loka ríkissjóði með tekjuafgangi. Hv. þm. ræddi síðan um vegamál og ég ætla ekki að þreyta menn á þeirri umræðu. Hún var þó að mínu mati merkileg. Það er ekki oft sem þessi sjónarmið heyrast í Alþingi og fáir eru svo kjarkaðir að þeir þori að taka upp í sig eins og hv. þm. Ég vil þó nefna af þessu tilefni og þá væntanlega til að styðja nokkuð sjónarmið hv. þm. og af því að hann minntist á ráðstefnu sem haldin var á vegum fjmrn. og viðskrn. eða iðnrn., að einmitt þar var rætt um hve hættulegt getur verið að beina hagfræðilega í macro-hagfræði, ef ég má orða það þannig, sjónum að fjárfestingum eins og þær séu allar jafngildar til að skapa framtíðarstörf. Það er nefnilega ekki þannig. Sumar fjárfestingar eru lakari en aðrar. Það er það sem ég vildi sagt hafa og styður kannski þá kenningu sem hv. þm. var með hér. Í staðinn vilja ýmsir hagfræðingar stokka upp hugtakið fjárfesting þegar það er notað í þessum tilgangi og bæta við hugtakið fjárfestingar sem óáþreifanlegum fjárfestingum sem eru til í þjóðfélaginu en eru ekki merktar sem fjárfestingar. Dæmi um þetta er t.d. hugbúnaður í tölvur sem öll fyrirtæki í landinu og ríkið þar með taka inn sem venjulegan rekstur en er í raun og veru óáþreifanleg fjárfesting því með því að vinna með þennan hugbúnað erum við að byggja upp mikla fjárfestingu í því fólki sem vinnur við þetta. Til viðbótar erum við að búa til rannsókna- og þróunarverkefni fyrir hugbúnaðariðnaðinn. Íslendingar ákváðu að leggja ekki skatta á vélbúnað vegna tölva. Það er kannski fyrst og fremst þess vegna sem Íslendingar hafa náð betri tökum en flestallar ef ekki allar þjóðir í heiminum á tölvutækninni. Í þessu felst auður sem mælist ekki þegar verið er að mæla fjárfestingarhlutfall frá einum tíma til annars. Þetta þurfum við að hafa í huga því okkur er svo gjarnt að taka fjárfestinguna úr micro-hagfræðinni innan úr fyrirtækjunum þar sem spurningin er skattalegs eðlis um það hvort það eigi að gjaldfæra hlutinn á einu ári eða mörgum árum og segja: Þessi fjárfesting sem er kölluð fjárfesting í bókhaldi fyrirtækjanna hlýtur að skila sér í störfum í framtíðinni.  Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir ræddi um veiðileyfagjaldið. Ég held að ég geymi mér það þar til síðar að ræða það frekar en bendi á að gert er ráð fyrir því í fjárlagafrv. og sagt frá því, að samræmt verði tryggingagjald sem þýðir auðvitað að þeim mismun sem verið hefur á atvinnugreinum hingað til verður eytt og sjávarútvegurinn hefur verið í lægra þrepinu þannig að þetta ætti a.m.k. að gleðja hjörtu þeirra sem eru harðastir í því að skattleggja sjávarútveginn meira en hann er skattlagður. Um Byggingarsjóð verkamanna ætla ég að vera fáorður. Hv. þm. er ekki viðstaddur. En ég bendi á að á bls. 30 í stjórnsýsluendurskoðunarskýrslunni um Húsnæðisstofnun ríkisins er fjallað um það mál sem hún gerði að umtalsefni og þar er svarað þeim spurningum sem hún bar upp og þau ræddu hér, hæstv. núv. félmrh. og hún. Hún spurðist fyrir um hækkun dómsmálagjalda. Ég get upplýst hana um að ætlunin er að þau hækki í takt við verðlagshækkanir frá því að þau voru hækkuð síðast og þær aukatekjur sem munu fást inn af því fara til þess að standa undir auknum kostnaði við starfsemi sem fellur undir dómsmrn. Hv. þm. Þuríður Backman flutti tölu sem átti fullt erindi að sjálfsögðu. En hún ræddi um eitt atriði sem voru skattsvik. Það voru hennar lokaorð að það þyrfti að taka á skattsvikum. Ég er henni að sjálfsögðu sammála um það. Ég vil þó og kemst ekki hjá því að benda á að hér á landi hefur ekki í annan tíma verið tekið jafnfast á skattsvikum en einmitt nú, bæði með eftirliti sem við köllum svo sem fer fram á vegum skattstofanna þar sem velt er við framtölum þeirra sem telja fram, en einnig með rannsóknum sem við köllum þegar skattrannsóknarstjóri leitar uppi þá sem ekki eru í skattkerfinu en ættu að vera í skattkerfinu, þ.e. að þeim sem koma ekki fram í okkar skattkerfi en eru í neðanjarðarhagkerfinu. Að þessu tvennu hefur verið unnið undanfarin ár meira og betur en nokkurn tíma fyrr. Hv. þm. Svavar Gestsson, síðasti ræðumaður, ræddi um sjúkrahúsin í Reykjavík og sagði að við værum að skilja eftir sama vandamálið og í fyrra. Það er rangt. Af hverju er það rangt? Það er rangt vegna þess að í samningum á milli Reykjavíkurborgar og ríkisins er gengið út frá því að Sjúkrahús Reykjavíkur starfi á næsta ári við þau skilyrði sem koma fram í fjárlagafrv., að því gefnu að sjálfsögðu að það gangi eftir sem þar er og þeim var fyllilega ljóst að hverju var gengið þegar samningurinn var gerður. Landspítalinn eða Ríkisspítalarnir fylgdust einnig með þessu starfi og verða að búa við það sama þannig að í raun og veru er staða málsins nú sú að við höfum núna í upphafi þings gert samkomulag um það hvernig þessir hlutir eiga að vera, en höfum því miður stundum áður vaðið dálítið út í óvissuna. Ég rifja það upp fyrir hv. þm. að sl. vor stóð ég í þessum ræðustól og sagði að við værum tilbúnir til að leggja sjúkrahúsunum í Reykjavík meiri fjármuni þá þegar, ef fyrir lægju tillögur um varanlegan sparnað í rekstri sjúkrahúsanna í Reykjavík. Nú liggja þær tillögur fyrir og það er ætlun allra, þar á meðal Reykjavíkurborgar, að fara að þeim tillögum og vinna eftir þeirri áætlun sem liggur fyrir. Að lokum, virðulegi forseti, langar mig til þess að minnast á það sem kom fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni þar sem hann sagði að við værum að bregða upp glansmynd. Það kann vel að vera. Ég býst við að sú mynd sem birtist af ríkisfjármálunum sé meiri glansmynd heldur en oftast áður. En það hefur mjög glöggt komið fram í þessum umræðum í dag að það sem veldur því að okkur tekst að loka ríkissjóði hallalausum er viðskiptahallinn og það er dyggð og nauðsyn þegar þannig stendur á að skila ríkissjóði með afgangi. Í raun og veru --- og þar getur hann ekki sannfært mig né ég hann --- þá skiptir það kannski ekki endanlega mestu máli hvort ástæðan fyrir batanum séu ytri aðstæður eingöngu eða hvort það eru t.d. aðgerðir, bæði gamlar og nýjar, vegna þess að við tókum á fiskveiðimálunum, vegna þess að við tókum á skattamálunum, vegna þess að við lögðum okkur fram um að hafa efnahagslegan stöðugleika o.s.frv. o.s.frv. Sjálfsagt er það blanda af hvoru tveggja og allra síst ætla ég að gera lítið úr ytri aðstæðum. Aðalatriði málsins er að við verðum þegar það stefnir samkvæmt spádómum Þjóðhagsstofnunar í tæplega 15 milljarða viðskiptahalla á næsta ári sem verður skattlagður og mun kannski skila ríkissjóði 3--4 milljörðum, þá ber okkur auðvitað að nota þá fjármuni til að reyna að skila afgangi. Það hljóta allir menn að sjá. Stundum áður hefur það ekki tekist. Á árinu 1991 þegar ég tók við í fjmrn. höfðu verið slík lausatök það árið á ríkisfjármálunum að viðskiptahallinn stefndi á yfir 20 milljarða á verðlagi ársins í ár og ríkissjóðshallinn á sama tíma var um það bil 15 milljarðar þegar búið var að reikna hann upp til verðlags ársins í ár. Það var óstjórn, lausatök, m.a. vegna þess að þáv. hæstv. ráðherra stóð í því alveg fram að kosningum að hafa opið lánsfjárlagafrv. sem var eins og aukafjárlög þannig að öll mál voru í tómri tjöru og vitleysu. Okkur hefur þó tekist að ná tökum á þessum málum þannig að nú þegar viðskiptahallinn er þó umtalsvert minni en á árinu 1991, þá stefnir í að afgangur sé á ríkissjóði og það gerist þrátt fyrir það að vaxtagreiðslur ríkissjóðs séu talsvert hærri en þær voru 1991.

Er forsetinn erlendis?

Af því að hv. 5. þm. Vestf., Kristinn H. Gunnarsson, kallar fram í hvort forsetinn sé erlendis og á þá væntanlega við forseta lýðveldisins, þá held ég að svo sé ekki. Mér skilst að hann hafi komið heim í dag. En það er ekki verið að ræða um forseta lýðveldisins hér. Það er verið að ræða um fjármálaráðherratíð þess sem nú gegnir því starfi og hefur ekki með það starf að gera. Það hverfur engin saga við það að menn verði forsetar lýðveldisins. Þeir voru til fyrir þann tíma og ég er ekki að gagnrýna hann. Ég tel að hann hafi reynt af öllum mætti á þeim tíma, árið 1991, að standa af sér allar freistingar. En það hafa verið ýmsir samstarfsaðilar hans, bæði í hans eigin flokki og öðrum flokkum sem hafa legið í honum og reynt að fá fjármuni út úr lánsfjárlögum, fjármuni sem hefðu átt að vera í ...  Ég ætla ekki að hætta mér frekar inn á þessar brautir, heldur einungis segja að það getur vel verið, virðulegi forseti, að því sé haldið fram að þetta sé eingöngu ytri aðstæðum að þakka. Vissulega höfum við bent á það í þessum umræðum að þetta sé líka hagstjórn stjórnvalda að þakka. Það er sama hverju er haldið fram. Það er ein niðurstaða. Niðurstaðan er sú, ef frá er talinn hugsanlega einn maður sem ég held þó að styðji þetta, að í umræðunni í dag hafa yfirgnæfandi langflestir tekið undir það meginmarkmið sem við höfum lagt áherslu á og það er að við þessi skilyrði í íslensku efnahagslífi er bráðnauðsynlegt að skila ríkissjóði með tekjuafgangi á næsta ári. Ég þakka fyrir.