Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) : Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. allshn. um frv. til stjórnarskipunarlaga um breyting á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Eins og kunnugt er er frv. þetta flutt af þingflokksformönnum öllum þótt á þskj. standi einungis nöfn þeirra þingflokksformanna sem sæti eiga í Nd. eins og eðlilegt er samkvæmt þingsköpum. Nefndin ræddi frv. ítarlega á nokkrum fundum og fór yfir efni þess. Hún fékk til fundar við sig lagaprófessorana dr. Gunnar G. Schram og Sigurð Líndal. Dr. Gunnar G. Schram hefur áður komið að stjórnarskrármálum því hann var um tíma starfsmaður og ritari stjórnarskrárnefndar sem skipuð var haustið 1978 en hún skilaði skýrslu í ársbyrjun 1983. Það er ljóst að fyrirliggjandi frv. er í mörgum greinum byggt á tillögum stjórnarskrárnefndar að því er Alþingi varðar. Er að dómi nefndarmanna mikils virði að þeir prófessorarnir hreyfðu engum mikilvægum andmælum við efnisgreinum frv. né frágangi þess almennt. Samstaða er í nefndinni um afgreiðslu frv. Hún stendur öll að fjórum brtt. sem fluttar eru á sérstöku þskj. Tveir nefndarmanna hafa fyrirvara og munu væntanlega gera grein fyrir þeim hér á eftir. Ég vil þá, herra forseti, fyrst gera stutta grein fyrir þeim brtt. sem nefndin flytur. Fyrsta brtt. er við 3. gr. frv. Hún felur í sér að Alþingi komi saman eigi síðar en 10 vikum eftir að almennar alþingiskosningar hafa farið fram. Með þessu ákvæði gildir þá sami frestur um samkomudag Alþingis eftir almennar alþingiskosningar án tillits til þess hvernig til þeirra er stofnað, hvort sem það er gert með þingrofi eða að kosningar fari fram í lok fjögurra ára kjörtímabils. Þess má geta til fróðleiks að þessi frestur er víða annars staðar miklu styttri, í Danmörku t.d. er hann aðeins tólf virkir dagar. Hugmyndin að baki þessarar tillögu er að ekki líði óhæfilega langur tími frá kosningum og stjórnarmyndun í kjölfar þeirra þar til Alþingi kemur saman á ný. Nýleg dæmi eru kosningarnar 1983 og 1987. Í bæði skiptin leið hátt á sjötta mánuð frá því að þing var kjörið og þar til það kom saman til fyrsta fundar að hausti. Þetta verður að teljast óvenjulega langur tími nú á dögum þegar svo miklar breytingar hafa orðið á starfsemi Alþingis og samgöngur allar og aðstaða þingmanna til þess að rækja þingmannsstarfið er miklu betri. Því er svo við að bæta að margir telja eðlilegt og í samræmi við grundvallarreglur þingræðis að Alþingi komi saman til fundar skömmu eftir stjórnarmyndun til að á það reyni á ný hvort ríkisstjórn hafi stuðning þingsins. Hins vegar vill nefndin leggja áherslu á að með þessu ákvæði er ekki verið að gera meiri háttar breytingar á starfsháttum Alþingis þannig að til einhvers verulegs þinghalds komi að sumri til. Ljóst er að á þetta ákvæði mun að öllu jöfnu fyrst og fremst reyna við reglulegar kosningar sem fara fram að vori. Þá verður Alþingi, ef kosið er um miðjan maí, að koma saman í síðasta lagi síðari hluta júlímánaðar. Vitaskuld gæti það verið miklu fyrr, en mörkin eru þá þessi. Árið 1983 lauk stjórnarmyndun hinn 26. maí svo að þingið hefði þá getað komið saman stuttu eftir það, en stjórnarmyndun 1987 lauk ekki fyrr en 8. júlí og þá voru liðnar 11 eða 12 vikur frá kosningum. Hugsanlegt er að þetta ákvæði hefði þau áhrif að herða dálítið á stjórnarmyndun. Ef hún tekst ekki fyrir lok þessa frests gæti Alþingi eigi að síður komið saman, en því mætti þá fresta þangað til línur skipuðust betur í stjórnmálum. Nefndarmenn eru allir á einu máli um það að ekki væri til bóta að Alþingi færi að starfa að einhverju ráði yfir sumartímann og vil ég vara sérstaklega við því að þetta ákvæði verði túlkað þannig. Hugmyndin er aðeins sú að hér yrði um stutta fundalotu að ræða þar sem ríkisstjórn kynnti stefnumál sín og fengi afgreiðslu á brýnum málum og stjórnarandstaðan gæti komið sjónarmiðum sínum á framfæri. Venjuleg þingstörf biðu hins vegar reglulegs þings, 1. okt. að hausti. Önnur brtt. fjallar um frestun á störfum þingsins og hvernig unnt er að kalla Alþingi saman meðan á þeirri frestun stendur. Hið nýja skipulag Alþingis er samkvæmt frv. þannig að þingstörfum verður frestað að vori þegar þingið hefur lokið venjubundnum störfum en þingi er ekki slitið eins og nú er. Sú frestun gildir væntanlega til loka þingsins, þ.e. til 30. sept. Hins vegar gæti komið til þess að kalla þyrfti Alþingi saman til funda ef brýna nauðsyn bæri til til þess að afgreiða aðkallandi löggjöf. Þess vegna þarf með einhverjum hætti að tryggja að Alþingi geti komið saman þótt slík frestun hafi verið samþykkt. Þetta mætti hugsa sér að gera með tvennum hætti, annaðhvort að Alþingi setti ákveðin skilyrði þegar það samþykkir frestun á þingstörfum með þál., eða þá, eins og nefndin leggur til, að festa í stjórnarskrána ákveðin skilyrði sem nægðu til að unnt væri að kalla Alþingi saman þegar svo stæði á að þingstörfum hefði verið frestað. Þau skilyrði sem nefndin leggur til að komi inn í stjórnarskrána eru í fyrsta lagi að forseti Íslands að tillögu forsrh. geti hvenær sem er kallað þingið saman til funda og í öðru lagi, og það er mikilsvert ákvæði, að meiri hluti alþingismanna hafi rétt til þess að fá þingið saman til fundar. Okkur finnst það sjálfsagður lýðræðislegur réttur að meiri hluti þingsins geti knúið slíkt fram. Með þriðju brtt. er komið til móts við athugasemdir sem bæði komu fram við 1. umr. um málið, m.a. frá forsrh., og athugasemdir sem komu fram frá gestum nefndarinnar, lagaprófessorunum báðum, að sá frestur sem Alþingi hefði til þess að afgreiða staðfestingarfrv. bráðabirgðalaga væri of skammur og talsverð áhætta tekin varðandi afgreiðslu þeirra. Nefndin leggur því til að þessi frestur verði lengdur í sex vikur, en jafnframt er orðalagi breytt þannig að fresturinn miðist nú við þann dag sem Alþingi kemur saman, annaðhvort til reglulegs fundar eða að lokinni þingfrestun. Það er ljóst að ráðherrum er skylt að leggja staðfestingarfrv. fram þegar í upphafi þings, en dragist það verður það ráðherrunum í óhag því skemmri tími verður til þess að afgreiða málið en ella og meiri hætta á því að það falli á tíma. Fjórða og síðasta brtt. sem nefndin flytur felur í sér að reglulegar kosningar til Alþingis megi ekki dragast fram yfir lok kjörtímabils. Þessi tillaga er flutt til að koma í eitt skipti fyrir öll í veg fyrir þær deilur sem oft hafa risið um það hvort heimilt sé að alþingiskosningar fari fram eftir lok kjörtímabils og landið verði með þeim hætti þingmannslaust. Samkvæmt núgildandi ákvæðum stjórnarskrárinnar er að ég hygg ekkert sem bannar að landið verði þingmannslaust um einhvern tíma. Með því ákvæði sem nefndin gerir hér tillögu um ætti þá að vera endanlega tryggt að til slíks kæmi ekki framar því að samkvæmt brtt. eiga alþingiskosningar að fara fram aldrei síðar en fjórum árum eftir kjördag nema einhver óviðráðanleg atvik komi til og beita verði neyðarrétti, eins og dæmi eru raunar um í okkar sögu, þ.e. þegar kjörtímabil Alþingis var lengt á styrjaldarárunum, árið 1941. Jafnframt eru lok kjörtímabils skilgreind nánar í greininni. Sú skilgreining miðar fyrst og fremst að því að kjördagur færist ekki sífellt framar á árið eins og hætta er á meðan ekki eru skýrar reglur um hvenær kjörtímabili lýkur. Vísa ég þá til þeirra umræðna sem um það hafa orðið að undanförnu. Samkvæmt brtt. er ljóst að hafi kosningar farið fram t.d. annan laugardag í maí, þá ættu reglulegar kosningar fjórum árum síðar að fara fram annan laugardag í maí, hvorki fyrr né síðar, því að þann dag lyki kjörtímabilinu. Þetta teljum við að sé til mikilla bóta þótt auðvitað hafi einstakir nefndarmenn áhyggjur af því í hvaða kreppu þetta kjördagsmál er nú og að kjörtímabilinu skuli ljúka svo snemma sem raun er á. Margir, og það á víst fremur við okkur landsbyggðarþingmenn, teldu eðlilegra að kosningar færðust fram á vorið þannig að þetta kæmist í betra horf en verið hefur undanfarið, við síðustu tvennar kosningar, eða þrennar ef svo má segja. Þótt allt hafi nú slarkast af í þeim slag vitum við ekki hvort gæfan verður okkur jafnhliðholl næst. Það er ekki aðeins veðrið og færðin á kjördegi sem skiptir a.m.k. okkur máli sem erum í framboði úti á landi, eins og margir virðast halda, heldur veðurfar þær vikur þegar kosningabarátta og fundaferðalög frambjóðenda standa yfir. Rétt er svo að vekja athygli á því að umboð þingmanna rennur út á kjördegi jafnvel þótt þar skeiki einhverjum dögum frá fjögurra ára markinu eins og það er skilgreint í 31. gr. stjórnarskrárinnar, en þar er sjálft kjörtímabiið ákvarðað. Í upphafi þeirrar greinar segir: ,,Á Alþingi eiga sæti 63 þjóðkjörnir þingmenn, kosnir leynilegri hlutbundinni kosningu til fjögurra ára`` o.s.frv. Þess vegna er ekki ástæða til að skilgreina lengd kjörtímabilsins í þessari grein sérstaklega. Það kemur fram annars staðar í stjórnarskránni. Með þessari grein er einungis verið að tiltaka nánar hvenær kjörtímabilinu lýkur og alþingiskosningar fari fram í síðasta lagi. Ég vil svo vekja athygli á því að samkvæmt frv. og þeim brtt. sem nefndin flytur verður kjördagur annaðhvort við lok kjörtímabils --- við getum kallað það reglulegan kjördag, en að öðrum kosti verður hann ákveðinn með þingrofi. Skiptir þá ekki máli hversu litlu munar frá reglulegum kjördegi. Það yrði ávallt að gera það með þingrofi. Nefndin ræddi nokkra möguleika á að forsrh. ákvæði kjördaginn og hefði til þess dálítið svigrúm án þess að til þingrofs þyrfti að koma. Eftir nokkra athugun féll nefndin frá þeirri leið. En það verður þó forsrh., að formi til forseti Íslands, sem ákveður kjördaginn nema þegar kosið verður á reglulegum kjördegi því að hann hefur þingrofsvaldið og jafnframt þá skyldu að ákveða kosningadaginn í kjölfar þingrofs. Herra forseti. Ég hef þá gert grein fyrir þeim brtt. sem nefndin flytur. Það gafst ekki mikill tími í nefndinni til þess að fjalla um einstakar breytingar á þingskapalögum eins og þau koma fram í drögum að frv. til laga um þingsköp Alþingis sem fylgir stjórnarskrárfrv. Hins vegar ræddi nefndin talsvert þau breyttu viðhorf sem óhjákvæmilega verða eftir afnám deildaskiptingar þingsins. Því er ekki að leyna að margir nefndarmenn, og mjög margir þingmenn raunar líka, hafa áhyggjur af því að réttur minni hluta verði ekki nægilega tryggður eftir að þingið verður ein málstofa. Það er mjög eindreginn vilji í nefndinni og hún vill að það komi skýrt fram að það verði með einhverjum hætti að tryggja rétt minni hlutans í þinginu, bæði rétt einstakra stjórnarandstöðuþingflokka og einstakra þingmannahópa sem í minni hluta eru, t.d. með því að áskilja aukinn meiri hluta fyrir afbrigðum frá þingsköpum þannig að ekki sé hægt að afgreiða þingmál með mjög miklum hraða nema um það sé víðtækt samkomulag. Þetta varðar einkum þá fresti sem gilda frá því að frv. er lagt fram og þar til það er tekið á dagskrá og fresti milli umræðna, að ekki sé vikið frá þeim nema aukinn meiri hluti sé fyrir því í þinginu. Nefndin fagnar því að í þessum drögum að nýjum þingskapalögum er ekki að finna neinar frekari takmarkanir á málfrelsi þingmanna eða ræðutíma þeirra við afgreiðslu formlegra þingmála. Það eru að vísu tillögur um að takmarka umræður utan dagskrár og umræður um þingsköp, en meginatriðið er það að við meðferð almennra lagafrumvarpa hafi þingmenn áfram það málfrelsi sem þeir hafa haft fram að þessu. Þess ber að geta að sumir okkar binda talsverðar vonir við að fyrirkomulag umræðna breytist með þeim nýju ákvæðum sem er að finna í 37. gr. draganna, þ.e. þegar gefinn verður kostur á því fyrir einstaka þingmenn að gera stuttar athugasemdir við ræður þingmanna strax og þær hafa verið fluttar. Það er trú okkar margra að það muni leiða til líflegri skoðanaskipta á þingfundum og til að menn stytti mál sitt og vandi ræður sínar meira en nú er oft og tíðum. Herra forseti. Ég hef þá gert grein fyrir þeim brtt. sem nefndin flytur og þeim áhersluatriðum sem hún vill að komi fram við þessa umræðu. Nefndin tók þá stefnu í starfi sínu að halda sig eingöngu við þær stjórnarskrárbreytingar sem í frv. eru og samkomulag hefur tekist um og starf hennar hefur miðast við það.

Friðjón Þórðarson : Herra forseti. Allshn. hefur fjallað um þetta frv. til stjórnskipunarlaga eins og hér hefur verið gerð grein fyrir. Ég hef undirritað nál. með fyrirvara. Ég vil þó taka skýrt fram að ég er sammála þessu frv. í meginatriðum. Ég fagna því að nú stendur til að gera Alþingi að einni málstofu og vona að það verði til bóta. Ég vona að sá ótti sumra hv. þm. sé ástæðulaus að það verði til að skerða málfrelsi manna, en ég tel mjög mikilvægt að allir þingmenn njóti málfrelsis í ríkum mæli. Á hinn bóginn tel ég að sumir mættu gjarnan stytta mál sitt stöku sinnum. Ég hef leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 640 ásamt hv. 5. þm. Vesturl. Það má segja að sú brtt. lúti ekki að neinu stóru atriði í þessu máli. En þó er það yfirlýst af þeim sem það flytja að þeir hreyfi aðallega nokkrum meginatriðum sem hægt var að ná samstöðu um. Þess vegna finnst mér óþarfi að vera að hrófla við þeim greinum sem að mínum dómi mega vel standa lengur óbreyttar. Brtt. fjallar um að 14. gr. þessa frv. falli brott. En 14. gr. lýtur að breytingu á 47. gr. stjórnarskrárinnar en þar segir, eins og mönnum er kunnugt: ,,Sérhver nýr þingmaður skal vinna eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni, þegar er kosning hans hefur verið tekin gild.`` Flytjendur þess frv. sem hér er til umræðu leggja til að orðin ,,eið eða`` falli út og telja að eiðvinningin sé úrelt og fara um það mörgum fögrum orðum. Ég leyfi mér að andmæla þessu og færi þau rök fyrir máli mínu að þetta ákvæði hefur í fyrsta lagi staðið í stjórnarskrá okkar frá upphafi óbreytt til þessa dags. Í öðru lagi að hin ágæta stjórnarskrárnefnd sem vann fyrir nokkrum árum mest og best að endurskoðun stjórnarskrárinnar hreyfði ekki við þessari grein til breytinga. Í þriðja lagi vil ég benda á að í 10. gr. stjórnarskrárinnar er sambærilegt ákvæði þar sem segir að forseti vinni eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni. Á þetta líta hv. flytjendur með velþóknun og telja sjálfsagt að það standi áfram. Ég ætla að það sé almennt talið að eiður og drengskaparheit hafi í hvívetna sömu þýðingu að lögum svo að þess vegna má líta á þetta frá ýmsum hliðum. Ég ætla ekki að lengja mál mitt mjög mikið um svona stutta brtt. en bendi þeim sem kynnu að hafa áhuga á þessum málum og vildu lesa sér til um þau á rit dr. jur. Páls Sigurðssonar prófessors um þróun og þýðingu eiðs og heitvinningar í réttarfari. Þetta er nokkuð mikið rit. Ég get líka bent á það mönnum til upplýsinga að þessu máli hefur verið hreyft á Alþingi áður, m.a. var það á Alþingi 1909, að ég ætla, að borið var fram þingmannafrv. til laga um eiða og drengskaparorð. Flm. þess voru Jón Þorkelsson og Benedikt Sveinsson. Það frv. varð síðar að lögum 1911. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar en ég tel að 47. gr. stjórnarskrárinnar megi að ósekju standa óbreytt þar til heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar hefur farið fram og alþingismenn geta litið á málin í heild með góðri yfirsýn.

Ingi Björn Albertsson : Hæstv. forseti. Það mál sem hér er til umræðu er breyting á stjórnskipunarlögum. Við 1. umr. lýsti ég yfir ákveðnum efasemdum um ágæti þessa máls, sérstaklega hvað varðar þær breytingar að færa Alþingi í eina málstofu. Ég verð að segja eins og er að í rauninni er ég enn á báðum áttum. Eftir umfjöllun í nefnd, sem hefur verið góð og þar hefur verið vel unnið, og eftir að hafa hlustað á mæta menn eins og prófessorana Gunnar G. Schram og Sigurð Líndal hef ég ákveðið að leggjast ekki gegn málinu og stend því að því með öðrum nefndarmönnum ásamt þeim brtt. sem nefndin flytur. Ég ætla hins vegar ekki að fjalla neitt um þær, ég tel að hv. frsm. hafi gert það mjög skilmerkilega. Mínir fyrirvarar sneru fyrst og fremst að breytingunni yfir í eina málstofu og fyrir því að verja rétt minni hlutans. Það kom nokkuð til umræðu í nefndinni hvernig mætti verja rétt minni hlutans og komu þar upp ýmsar hugmyndir sem ber að taka til greina þegar frv. um þingsköp verður rætt í framhaldi af þeim breytingum sem kunna að verða hér og vil ég aðeins fá að tæpa á þeim. Einn var sá liður sem mér þótti nokkuð athyglisverður og vel þess virði að fylgja eftir. Hann var sá að minni hlutinn eða stjórnarandstaðan fengi formennsku í nefndum þingsins sem færi þá eftir þingstyrk flokkanna. Þetta tel ég vel athugandi og menn ættu að færa sig yfir á þessa braut og hætta því að vantreysta mönnum þó þeir séu ekki endilega í stjórnaraðstöðu í það og það skiptið. Megináhyggjur mínar varðandi það að fara í eina málstofu er það að málfrelsi verði skert. Ég er smeykur um að framtíðin muni bera það í skauti sér nema fast og ákveðið verði tekið á málum strax. Ég vil því að sett verði tímamörk á hvenær umræður megi fara fram eftir framlagningu mála til að þar megi hafa í huga einhvern ákveðinn dagafjölda, hvað sem hann yrði mikill, tveir, þrír eða fjórir dagar, en það verði að setja þarna ákveðna reglu um. Sama á við um nefndastörf, að mál fari til nefnda eftir hverja umræðu og að ákveðinn tími verði að líða á milli umræðna áður en næsta umræða geti farið fram. Þar má hugsa sér hið sama og í hinu dæminu að þar sé um einhvern ákveðinn dagafjölda að ræða. Einnig að hugsanlegt sé að fara þess vegna yfir í fjórar umræður ef með þarf. Hv. frsm. kom inn á aukinn meiri hluta fyrir því að veita afbrigði frá þingsköpum. Undir það tek ég og tel að hann ætti að vera verulega aukinn, ekki minni helst en 3 / 4 hlutar. Það má reyndar geta þess að prófessor Sigurður Líndal kom inn á það í heimsókn sinni til nefndarinnar að 30. gr. stjórnarskrárinnar er í rauninni úrelt. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Forseti veitir, annaðhvort sjálfur eða með því að fela öðrum stjórnvöldum, undanþágur frá lögum samkvæmt reglum, sem farið hefur verið eftir hingað til.`` Prófessorinn benti á þessa grein sem úrelta grein og upplýsti nefndina um það að hér væri átt við reglur sem giltu fram til ársins 1874. Þannig er sú grein algerlega úrelt og ætti í raun að falla út. Hæstv. forseti. Eins og ég hef sagt voru mínar áhyggjur fyrst og fremst þær að keyrt verði yfir minni hlutann, eins og við höfum upplifað undir þessari ríkisstjórn, að áfram verði lögð fram mál á síðustu stundu og þau keyrð í gegn með afbrigðum. Því hef ég sett þessa fyrirvara sem ég hef lauslega tæpt á. Ég sé það alveg fyrir mér að með því að fara í eina málstofu verði langar umræður, um frv. sérstaklega, og hægt muni sækjast. Því muni það leiða fljótlega til þess að krafist verður skerðingar á málfrelsi. Þegar ég er að tala um málfrelsi þá er ég að tala um ræðutíma, ekki það að menn hafi ekki tjáningarfrelsi heldur það að ræðutími megi ekki skerðast. Þetta tel ég afar mikilvægan punkt og að menn verði að sameinast um að halda vörð um þetta. Ég hef lýst þessu sem eina vopninu í hendi stjórnarandstöðu og það vopn má ekki slá úr hendi hennar. Það er reyndar með þessum fyrirvörum sem ég styð þetta mál. Ég vil aðeins í lokin segja það varðandi þá brtt. sem ég stend að með hv. þm. Friðjóni Þórðarsyni og hann hefur gert ágæta grein fyrir að hv. eða ekki hv., jú, kannski hv. lagaprófessor Sigurður Líndal, kallaði þetta afhelgun þjóðfélagsins.

Matthías Á. Mathiesen : Herra forseti. Út af fyrir sig hef ég ýmsar skoðanir í sambandi við það frv. sem hér er til meðferðar. En ég veit að hér er um að ræða samkomulagsfrumvarp sem menn hyggjast láta ganga fram og það vonandi gerist svo. Hér eru hins vegar fjórar brtt. fluttar á þskj. 639. Ég er efnislega sammála þremur þeirra, hefði kosið að óbreytt væri, og helst hefði ekki verið lengur heimild til bráðabirgðalagaútgáfu með tilliti til þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað í þjóðfélaginu og met að það hefði verið óþarfi. En ég kom hér í ræðustólinn aðeins til að spyrja frsm. allshn., hv. 3. þm. Austurl., hvort ekki er rétt skilið hjá mér að fjórða brtt., eins og hún er orðuð, er ekki annað en staðfesting á þeirri skoðun sumra þingmanna að kosningar hefðu átt að fara fram á þessu ári laugardaginn 27. apríl. Ef ég skil rétt er hér verið að tala um að upphaf og lok kjörtímabils miðist við sama vikudag í mánuði, talið frá mánaðamótum, miðað við fjögurra ára kjörtímabil og kosning, miðað við þetta ákvæði, fari því fram 27. apríl í ár eins og fjölmargir hafa skýrt, lögskýrt kosningadagsákvörðun og venja hafði skapast, m.a. þegar síðast var kosið fyrir fjórum árum síðan og ef ég man rétt árin 1963, 1967 og 1971 þó að vísu réði þingrof í einu tilfelli dagsetningu.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég hef verið hlynntur mörgu af því sem hér er gerð tillaga um í þessu frv. Það á alveg sérstaklega við ákvæðið um að Alþingi verði í einni málstofu enda verði starfshættir þingsins sniðnir að því. Það skiptir auðvitað miklu máli hvernig kveðið verður á um þingsköp Alþingis í sambandi við þá breyttu tilhögun en það er mál sem er ekki hér sérstaklega til ákvörðunar. En þessi fyrsta meginbreyting, að deildaskipting verði afnumin, er breyting sem að ýmsu öðru gefnu er tvímælalaust til bóta og mun væntanlega verða mörgum ljóst eftir að sá háttur hefur verið upp tekinn. Ég er einnig samþykkur því að fastur samkomudagur þingsins verði 1. okt., heldur fyrr en verið hefur, og að Alþingi starfi allt árið að formi til þannig að hægt sé að boða menn til fundar hvenær sem er. Þessu tengist það ákvæði sem varðar setningu bráðabirgðalaga. Það hefur áður komið fram af minni hálfu að ég hefði viljað ganga mun lengra til að þrengja að setningu bráðabirgðalaga heldur en hér er gert. Í rauninni er eina breytingin sem það varðar að taka þarf afstöðu til bráðabirgðalaga á þingi sex vikum eftir að reglulegt þing kemur saman, hafi bráðabirgðalög verið sett í þinghléi eftir að þinginu hefur verið frestað samkvæmt eigin ákvörðun. En ég hefði talið eðlilegt að ganga lengra og það eru ýmsir fleiri sem eru þeirrar skoðunar, þó ekki hafi verið samstaða um það og því er sú breyting ekki gerð. Við skulum vona að sú umræða sem fram hefur farið um setningu bráðabirgðalaga og sá möguleiki að kveðja Alþingi saman sem er samkvæmt þessu frv. verði til þess að bráðabirgðavaldi verði ekki misbeitt af framkvæmdarvaldinu eins og ég held að megi finna mörg dæmi um og sum nýleg. Varðandi kjördaginn sem fjallað er um hér hef ég hins vegar ýmsar athugasemdir að gera. Ég tel það skipta miklu að alþingiskosningar fari sem oftast fram á tilsettum tíma, á ásættanlegum tíma, eins og menn reyndu að lögfesta hér fyrir nokkrum árum með því að annar laugardagur í maímánuði, ef ég man rétt, yrði kjördagur fyrir alþingiskosningar, 11. maí ef kosið yrði samkvæmt þeim ákvæðum nú. En það er kjördagurinn á undan sem er leiðandi um þetta og eftir að lögum var breytt um kjördag hafa menn aldrei komist á þessa dagsetningu og frekar verið að fjarlægjast hana. Ég hefði í rauninni viljað taka þetta mál með allt öðrum hætti en aðaltillagan fjallar um, þ.e. að festa kjörtímabilið sem fjögur ár. Það er stundum kallað norska kerfið vegna þess að Norðmenn hafa búið við það fyrirkomulag að þingrof er ekki mögulegt, kjörtímabilið er ákvarðað fjögur ár og samfellt og það er skipan sem ég hefði viljað reyna hér á Íslandi en um það er ekki tillaga hér. Þá hefðu menn ekki verið í þeirri óvissu hvenær til þingkosninga kæmi og þá þyrftu flokkarnir að koma sér saman um landsstjórnina, skipan ríkisstjórnar og þingbundinnar stjórnar innan ramma kjörtímabilsins án þess að hafa möguleika á þingrofi. En látum það vera. Nú er þingrofsvaldið hér áfram og þá getur það auðvitað alltaf breyst með ákvörðun um þingrof, hvenær kosið er og það eru litlar líkur á því í rauninni að menn komist þar samkvæmt þeim ákvæðum sem hér eru í einhverja óskastöðu miðað við árstíma og alþingiskosningar. Þó hefði nú mátt reyna að stilla saman þetta frv. hér og ákvörðun um alþingiskosningar með ákvörðun frv. til laga um viðauka við lög um kosningar til Alþingis sem liggur hér fyrir deildinni, 358. mál, sem kveður á um að kosið skuli laugardaginn 20. apríl 1991. Það er hægt að breyta þeirri dagsetningu, menn geta fært sig yfir á 11. maí með kjördaginn. Ég tel að það væri engin goðgá að gera það og reyna að koma sér inn á þessa dagsetningu. Það er margt sem mælir með því, ekki síst með hliðsjón af því frv. sem hér er til umræðu, þannig að menn óttist ekki að það sé verið að taka upp þann sið að lengja kjörtímabilið, eins og stundum er talað um. Ég held að menn mundu nú lifa það af að þingmenn hefðu ekki umboð hér í nokkra daga, frá 25. apríl til 11. maí. Það er líka önnur aðferð sem mætti beita til þess að færa kjördag inn á lögfestan dag, ekki með því að lengja kjörtímabilið heldur með því að stytta kjörtímabilið. Hafi þing verið rofið, segjum að hausti, þá yrði kjörtímabilið sem því svarar styttra, það yrði kosið á ákveðinni dagsetningu, eftir þrjú ár og ákveðna daga, á meginkosningadegi. Ég spyr hvort nefndin hafi fjallað um þann möguleika til þess að binda hér meginreglu varðandi kjördaga. Við skulum nú ætla að þingrof verði ekki reglan þó að enginn viti um það hvernig á því valdi verður haldið í framtíðinni. Af hverju eru menn að tala um þetta? spyrja menn kannski. Það er vegna þess, eins og kom fram hjá hv. frsm. nefndarinnar hér áðan, að það eru ekki sömu aðstæður á landinu til þess að starfa að félagsmálum og málefnum sem tengjast þingkosningum og undirbúningi þeirra. Menn búa þar við misjafnar aðstæður hvað varðar samgöngur og snjóþyngsli. Það er ekki bara einhver fyrirsláttur landsbyggðarþingmanna að norðan, austan eða af Vestfjörðum að þetta er mælt, þetta er veruleg hindrun fyrir eðlilegum undirbúningi og eðlilegu kosningastarfi og þar með eru það kjósendurnir sem eru fyrst og fremst þolendur að þessu sem þátttakendur í því lýðræðislega ferli sem þingkosningar eru. Það skiptir máli að jafnaði, eins og veðri er háttað á Íslandi, hvort kosið er í apríl eða í maí og munar þar um hverja viku. Þess vegna held ég að menn ættu að koma sér niður á það a.m.k. núna innan meginramma þessa frv., vilji menn ekki breyta meira í það horf sem ég hef hér verið að benda á, t.d. með því að stytta kjörtímabil verði þingrof, að stíga nú það skref að ákvarða kjördaginn á þeim degi sem menn komu sér niður á fyrir nokkrum árum eða öðrum degi í maímánuði sem kjördegi fyrir komandi alþingiskosningar. Virðulegur forseti. Það mætti margt fleira um þetta mál segja. Ég fagna því hins vegar að þetta frv. er hér fram komið og tel að þær breytingar sem þar er verið að leggja til lofi góðu, svona aðalbreytingarnar, þó ég geri hér mjög ákveðnar athugasemdir við þetta atriði er snertir ákvörðun kjördags og hefði vissulega viljað sjá ýmis atriði með öðrum hætti, m.a. afnám réttar til að setja bráðabirgðalög og að kjörtímabil væri fest fjögur ár og þingrofsréttur afnuminn, þá eru það mínar hugsanir og ekki tillögur sem samstaða er um hér á Alþingi nú, og því ætla ég ekki að fara fleiri orðum um þær, en vona að menn nái saman um afgreiðslu þessa máls nú á þinginu.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Aðeins nokkur orð. Ég vil lýsa stuðningi mínum við það sem hér hefur náðst samstaða um varðandi breytingar á stjórnarskipunarlögunum. Þó ég hefði viljað sjá þetta frv. öðruvísi þá finnst mér mikilvægt að það hafi náðst sú samstaða um þó þau atriði sem hér koma fram. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram, og hef reyndar sagt áður, að ég tel mjög mikilvægt að ekki verði skert málfrelsi manna við það að Alþingi starfi í einni málstofu. Það er mjög mikilvægt og verður að taka það sérstaklega fyrir þegar þingsköp verða endurskoðuð. Það kemur auðvitað langverst niður á stjórnarandstöðu ef það verður gert. Það er oft eina tæki stjórnarandstöðunnar til að lýsa andstöðu sinni á málum að geta skýrt mál sitt hér óheft og þess vegna er mjög mikilvægt að málfrelsi verði ekki skert við endurskoðun þingskapa. Ég tel eðlilegt að til þess að afbrigði séu samþykkt hér þurfi aukinn meiri hluta en ekki einfaldan eins og nú er til þess að það sé ekki hægt að ganga yfir minni hlutann og keyra mál hér í hraðferð í gegnum þingið án þess að um það sé samstaða. Ég tel einnig mikilvægt, eins og fram kemur reyndar í greinargerð með frv., að mál séu tekin til nefndar milli umræðna þannig að meira ráðrúm gefist til skoðunar á málinu. Ég er mjög óánægð með það að ekki hafi náðst samstaða um að afnema algjörlega heimild ríkisstjórnarinnar til setningar bráðabirgðalaga. Ég vek athygli á því að þingkonur Kvennalistans fluttu hér í upphafi þingsins, það er 2. mál þessa þings, frv. sem gerði ráð fyrir afnámi heimildar ríkisstjórnarinnar til setningar bráðabirgðalaga og þykir mér mjög miður að ekki hafi náðst samstaða um að fella það ákvæði úr stjórnarskránni. Ég tel þó til bóta það sem náðst hefur samstaða um hér, að Alþingi muni sitja allt árið, og geri þar af leiðandi ráð fyrir að ekki þurfi lengur að nota þá heimild sem þó er eftir í stjórnarskránni um setningu bráðabirgðalaga, heldur muni Alþingi vera kallað saman þar sem ekkert á að vera því til fyrirstöðu með stuttum fyrirvara. Ég hefði einnig talið eðlilegt að það ákvæði hefði komið hér inn í að ráðherrar sitji ekki jafnframt sem þingmenn heldur að varamenn verði kallaðir inn ef þingmenn gerast ráðherrar. Um það hefur ekki orðið samstaða en mér hefði þótt eðlilegt að taka það skref einnig. Þó að ég hefði viljað sjá þetta frv. öðruvísi tel ég það þó skref í áttina og mun því styðja það.

Stefán Valgeirsson : Herra forseti. Það hefur náttúrlega komið hér fram í umræðum að þær breytingar sem hér er lagt til að gerðar verði eru breytingar sem samkomulag náðist um. Jafnvel þeir sem flytja þetta mál hefðu viljað hafa sumt á annan veg og koma fleiru hér inn. En þar sem samkomulag var um aðeins þetta þá varð þetta nú niðurstaðan. Ég gat þess við 1. umr. að ég óskaði eftir því að sú hv. nefnd sem hafði þetta mál til meðferðar kannaði það þar sem ég taldi að það væri samkomulag um þær breytingar á stjórnarskipunarlögum sem umboðsmaður Alþingis hefði ritað forsetum Alþingis fyrir tveimur árum, hvort nefndin mundi a.m.k. ekki ræða það. Ég reyndi í þessari nefnd að koma því að en þeim fannst að það ætti að bíða eftir endanlegri skoðun á stjórnarskránni, hvort sem það tekst nú á þessari öld eða þeirri næstu. En ég spurði um þetta fyrst og fremst vegna þess að ég stend í þeirri trú, þó að ekki væri tekið undir þetta af formönnum þingflokkanna, að það væri í sjálfu sér samkomulag um þessi málefni og því ekkert að kanna. Ég lít svo á í sambandi við útgáfu bráðabirgðalaganna að það sé búið að hindra það og sé ekki nema í algjörum undantekningartilvikum sem slíkt sé leyfilegt að gera miðað við það að alltaf er hægt að kalla saman þingið ef þessar brtt. verða samþykktar og engin afsökun nema eitthvað sérstakt gerist. Ég vil bara benda á það, sem kannski sumum finnst ólíklegt, t.d. ef það færi að gjósa hérna á Reykjanesi eða eitthvað þess háttar. Í öðrum tilvikum, það yrði að vera svo mikil ástæða að það væri hægt að segja að það væri ekki hægt að kalla þingið saman, það yrði að bregðast við áður. Þetta ræddi ég í þessari nefnd sem um þetta fjallar og þetta flytur og ég held að sumir af þeim mönnum hafi verið mér sammála í þessu máli. Eitt er svo aftur undarlegt sem ég lýsti minni skoðun á, og raunar kemur ekki beint fram í þessu frv., og það er kosningadagurinn. Það er alveg furðulegt að það skyldi verða sett upp sú staða að annaðhvort yrði kosið 11. maí eða 20. apríl. Það var eins og það bæri búið að týna 27. alveg út úr dagatalinu. Ég tel enga afsökun fyrir því að hæstv. forsrh. velji þennan dag. Ég viðurkenni hins vegar að það er á hans valdi. En ég fyrir mitt leyti mótmæli þessari gerð hér og nú. Það er engin ástæða til þess og ég vil taka undir það sem hefur komið hér fram, m.a. hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, að eftir því sem fyrr er kosið að vorinu er tekin áhætta um veður í mörgum kjördæmum. Það eru engin rök fyrir því að færa þetta til 20. apríl. Það eru rök fyrir því að kjósa ekki 11. maí miðað við það að þá eru þarna sextán dagar sem þingmenn hafa ekki sitt umboð. Ég ætla að verða við þeim tilmælum hæstv. forseta að stytta mál mitt en ég vil að þetta komi hér fram og vil endurtaka mína spurningu: Var þetta athugað, var samstaða um þetta? Það er sérstaklega það sem ég vil vita vegna þess að ég mun reyna með einhverjum hætti á næsta þingi að taka upp þennan kafla þó það sé ansi önugt að gera það vegna þess að það þarf að kjósa á milli að slíkt komi til greina, en ég hef nú flutt aðra brtt. við stjórnarskrána sem mundi þá ekki koma til, þá yrði þjóðaratkvæðagreiðsla við næstu kosningar um breytinguna.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) : Herra forseti. Ég þakka ágætar umræður um þetta mál og það nál. sem liggur fyrir. Það var beint til mín af hv. þm. a.m.k. tveimur spurningum sem ég vil leitast við að svara. Hv. 1. þm. Reykn. spurði eitthvað á þá leið hvort fjórða brtt. sem nefndin leggur til fæli það ekki í sér að það hefði verið rétt að kjósa 27. apríl í vor. Því er til að svara að það er ekki út af fyrir sig lagður neinn dómur á það heldur er þessi tillaga gerð til að taka af allan vafa. Ef þessi lög hefðu verið komin í gildi þá hefði ekki þurft að koma til þessara álitamála eða deilu og það hefði ekkert verið því til fyrirstöðu að kjósa 27. apríl þó að þingmenn hefðu þá verið umboðslausir í tvo daga eins og er nú raunin á. Brtt. er gerð til þess að taka af allan vafa um þetta. Hv. 2. þm. Austurl. ræddi hér um kjördag sem ég reyndar kom að lítillega í minni framsöguræðu. Ég ætla að geyma mér umræðu um það mál. Það liggur fyrir frv. um kjördag þar sem þessi mál verða tekin til nánari umræðu. Mín skoðun stendur óbreytt, eins og ég sagði í framsöguræðunni, að ég tel að það sé hentugast að kjósa síðar á vorin heldur en raun verður á núna. En ég ætla ekki að orðlengja það frekar né taka upp umræður um kjördag við þessa umræðu. Ég gat þess í framsöguræðunni að frv. hefði verið meðhöndlað á þann hátt í nefndinni með tilliti til þess að þarna er um samkomulagsmál að ræða og nefndin tók mið af því að taka þau mál inn sem samkomulag væri um og það var samkomulag um útgáfu bráðabirgðalaga og ákveðin niðurstaða í þeim efnum sem nefndin hróflaði ekki við nema frestinum sem er til þess að afgreiða þau þegar þing kemur saman. Hv. 6. þm. Norðurl. e. beindi til mín spurningu varðandi mannréttindakafla stjórnarskrárinnar og bréf umboðsmanns Alþingis. Það varð ekki úr að nefndin tæki þessi mál fyrir af ástæðum sem ég hef þegar rakið, það var ekki samkomulag um að taka fleiri atriði inn í þessar stjórnarskrárbreytingar. Ég reyndi að ná til umboðsmanns Alþingis varðandi þessi mál. Ég náði ekki til hans vegna þess að hann er ekki á landinu um þessar mundir. Hins vegar vil ég geta þess að það eru vandkvæði á því að umboðsmaður Alþingis láti þingnefndum í té álitsgerðir. Það hefur þó líklega átt sér stað í einu tilfelli í Ed. þar sem málið snerti lög um stjórnsýsluna sem varðar hans starfssvið. En það mál sem hv. 6. þm. Norðurl. e. flutti er enn þá til meðferðar í allshn. Nefndin hefur ekki lokið um það umræðu eða tekið endanlega ákvörðun um afgreiðslu þess, en það var ákveðið að taka það ekki efnislega með í umræðuna um þetta mál sem snertir nær eingöngu starfsemi þingsins og þingkosningar. Ég vona að ég hafi svarað því sem fram hefur komið við umræðuna og þakka aftur fyrir góðar undirtektir og málefnalegar umræður um þetta mikilvæga mál.

Ólafur G. Einarsson : Herra forseti. Sem formaður þeirrar nefndar sem undirbjó þetta mál vil ég þakka hv. allshn. fyrir röska og vandaða afgreiðslu á málinu og formanni nefndarinnar fyrir skýra framsögu fyrir brtt. og því starfi sem unnið var í nefndinni. Það eru aðeins örfá atriði sem mig langaði til að koma inn á og ég hef fengið tilefni til vegna ummæla sem hér hafa fallið. Í fyrsta lagi varðandi brtt. sem hér er flutt af hv. þm. Friðjóni Þórðarsyni og Inga Birni Albertssyni á þskj. 640, um að 14. gr. frv. falli brott, en þar er eins og ljóst er gert ráð fyrir að eiðvinning nýrra þingmanna falli brott úr stjórnarskrárákvæðinu. Eins og ég held að hafi komið fram í máli fyrri flm. till. er þetta ekki eitt af veigameiri atriðunum í þessu máli, en hann sagði í sinni ræðu að það væri rökstuðningur okkar fyrir brtt. að við teldum að eiðvinningin sé úrelt. Hv. þm. Friðjón Þórðarson sagði að þetta ákvæði hefði staðið í stjórnarskránni frá upphafi. Það er vissulega rétt og það er einmitt það sem staðfestir þá röksemdafærslu okkar að ákvæðið sé úrelt vegna þess að eiðvinningin hefur ekki verið viðhöfð. Ég þekki í raun og veru engin dæmi þess, án þess að ég hafi nú látið fara fram neina vísindalega könnun á því, en það eru ekki þekkt dæmi þess að nýir þingmenn hafi unnið eið að stjórnarskránni og þess vegna er þetta ákvæði úrelt að okkar mati og það er ástæðan fyrir því að þessi tillaga okkar er flutt. Hv. þm. sagði jafnframt að eiður og drengskaparheit hefði sömu þýðingu að lögum og það er alveg rétt. Það gerir það líka að drengskaparheitið ætti að nægja. Eins og ég sagði er þetta ekki eitt af veigameiri atriðunum og ég legg ekki neina höfuðáherslu á þetta, hvorki til né frá, en mun hins vegar ekki greiða þessari brtt. atkvæði. Hv. þm. Ingi Björn Albertsson minntist hér nokkuð á rétt minni hlutans sem hann vill tryggja og undir það tek ég mjög ákveðið að við eigum að gera það sem best við getum og það mun koma sérstaklega fram í þingskapalögunum, kemur að nokkru leyti fram í þeim tillögum að nýjum þingskapalögum sem fylgja sem fylgiskjal með þessu frv. og eiga að sjálfsögðu eftir að fá miklu meiri meðferð áður en það verður lagt fram sem sérstakt frv. sem verður væntanlega ekki fyrr en á næsta þingi. Það hefur reyndar komið fram hér hjá fleirum að menn óttast að málfrelsið verði skert. Það hefur komið fram hjá okkur flm. frv. að það eru engar fyrirætlanir uppi um að það verði gert. Alls ekki. En við sem nú sitjum á þingi getum auðvitað ekki tryggt það um alla framtíð að málfrelsi verði ekki skert. Það kunna að koma fram tillögur um það einhvern tíma síðar á Alþingi en þær tillögur eru alla vega ekki uppi núna. Ég hef sagt það áður og tek undir með hv. þm. Inga Birni Albertssyni að það þarf að fylgja mjög ákveðið þeim tímamörkum sem sett verða frá því að mál er lagt fram og til þess tíma að það verði tekið fyrir og einnig að fylgt verði þeim tímamörkum sem gilda milli umræðna og að afbrigði frá þessum ákvæðum verði ekki veitt nema með auknum meiri hluta. Undir þetta tek ég. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson ræddi hér nokkuð um kjördaginn og var ósáttur við það, ég held að ég hafi skilið það rétt, að ekki væri tekið ákveðnar á því máli þannig að nú þurfum við að kjósa í apríl. Hv. þm. nefndi það sérstaklega að um þetta væri rætt vegna hinna misjöfnu aðstæðna sem eru á landinu. Það þarf auðvitað ekkert um það að ræða, ég held að allir þingmenn séu því sammála að kjördagur í maí sé heppilegri heldur en kjördagur í apríl. Það eru áreiðanlega allir sammála um það. Menn verða hins vegar að átta sig á því að við höfum ekki frjálst val um að ákveða kjördag einhvern tímann og einhvern tímann eftir að fjögurra ára kjörtímabili er lokið. Og eins og reyndar kom fram í máli hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar er ekki hægt að tryggja það að kjördagur verði ætíð í maí eða júní, eða hvaða dag sem við viljum velja, nema með því að upphefja þingrofsréttinn alveg. Það kom fram hér við 1. umr. þessa máls að um það var ekki samstaða í nefndinni sem undirbjó frv., að fara yfir í þetta svokallaða norska kerfi, en meðan við höfum þennan þingrofsrétt þá er auðvitað ekki hægt að tryggja það að ætíð verði kosið í einhverjum tilteknum mánuði. Þetta eru nú þær einföldu staðreyndir. Það er heldur ekki eðlilegt að fara að ræða um kjördaginn núna, það er sérstakt dagskrárefni hér. Það er komið frv. til laga um viðauka við lög um kosningar til Alþingis, 358. mál, þar sem talað er um 20. apríl. Og ég tek undir með hv. þm. Stefáni Valgeirssyni að ég skil ekki hvers vegna það var ekki hægt að velja 27. En ég geymi mér frekari umræðu um það mál þar til það kemur hér sérstaklega til meðferðar. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson nefndi líka í sambandi við kjördaginn sem er ráðgerður núna, 20. apríl, hvers vegna það sé ekki hægt að fara yfir í 11. maí og ákveða það þá með lögum. Án þess að ég ætli að fara að ræða það sérstaklega núna þá held ég því fram að það sé ekki hægt. Við getum ekki ákveðið það með lögum hér á Alþingi að kjósa 11. maí. Ég skal hins vegar ekki leggja dóm á það hvort forsrh. hefur vald til þess að ákveða þennan kjördag. Hann taldi sig hafa þetta vald og ef hann hefur það þá getur hann alveg eins valið hann eins og 20. apríl. En frekari umræður um þetta ætla ég að geyma mér þangað til síðar. Ég vil svo líka aðeins taka undir það sem ég held að hafi komið fram í máli hv. þm. Stefáns Valgeirssonar um bráðabirgðalagaréttinn. Ég sé það fyrir mér að þessi réttur verði ekki notaður nema í hreinum undantekningartilvikum þegar við höfum breytt þessum ákvæðum þannig að auðveldara er en áður að kalla þingið saman til fundar og hefja strax störf að afgreiðslu þeirra mála sem bíða en þurfa ekki að fara að kjósa í nefndir og kjósa forseta þingsins sem tekur einn eða tvo daga. Ég vil svo aðeins að lokum segja það að þær breytingar á störfum þingsins, sem leiða af þessum stjórnarskrárbreytingum, sjáum við svo sem ekki allar fyrir í dag, þær koma fram í hinum nýju þingskapalögum sem hljóta að fylgja og samþykktar verða þá á næsta þingi. Ég sé fyrir mér ýmsar veigamiklar breytingar á starfi þingsins sem leiða af stjórnarskrárbreytingunni og svo sem einnig aðrar sem ég vona að komi til um leið. Ég nefni þar atkvæðagreiðslukerfi, sem við höfum rætt um að verði sett upp til þess að auðvelda hér allar atkvæðagreiðslur og flýta þeim, og fleira mætti nefna sem rætt hefur verið í sambandi við atkvæðagreiðslur til þess að þær taki skemmri tíma. Ég sé líka fyrir mér forsætisnefnd þingsins öðruvísi skipaða heldur en nú. Það liggja ekki fyrir neinar endanlegar tillögur um það þó að gert sé ráð fyrir í þessu fylgiskjali að nýjum þingskapalögum að varaforsetar verði fjórir. En það á eftir að ræða það betur hvernig þeir verði kosnir. Ég hef sagt það áður og get ítrekað það að ég tel eðlilegt að þar hafi stjórnarandstaða rétt til áhrifa en sé ekki upp á náð og miskunn stjórnarflokka komin eins og hún er nú, hver sem hún er. Það er einfaldlega orðið samkomulag, má segja kannski hefð eftir 20 ár, að stjórnarandstaða fái fyrri varaforseta. Nú breytist það auðvitað og þess vegna þarf að setja um þetta skýrar reglur. Ég sé það líka fyrir mér sem kom fram í máli hv. þm. Inga Björns Albertssonar að þingflokkar fái formennsku í nefndum þingsins eftir þingstyrk, sem þýðir með öðrum orðum að stjórnarandstaðan hafi möguleika á formennsku í einhverjum nefndum þingsins, eftir þá ákveðnu samkomulagi, hafi hún til þess þingstyrk. Ég er sannfærður um að það mun leiða til meiri samvinnu um þingstörfin og meiri ábyrgðar hvers þingflokks á þingstörfunum og þar að auki svo virkara starfs hér í þinginu. Herra forseti. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, en ég ítreka þakkir mínar fyrir góðar undirtektir við þetta frv.

Frsm. heilbr.- og trn. (Guðmundur G. Þórarinsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. heilbr.- og trn. um frv. til laga um brottnám líffæra og krufningar. Í nál. segir: ,,Nefndin hefur fjallað ítarlega um frv. Á fund nefndarinnar komu Björn Björnsson prófessor, Páll Ásmundsson yfirlæknir og Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri. Umsagnir bárust frá biskupi Íslands, Prestafélagi Íslands, Læknafélagi Íslands, læknaráði Landakotsspítala, læknaráði Borgarspítala, landlækni, læknaráði Landspítala, Árna Kristinssyni yfirlækni, guðfræðideild Háskóla Íslands, læknadeild Háskóla Íslands, Rannsóknastofnun Háskóla Íslands í siðfræði, Hjúkrunarfélagi Íslands og Félagi háskólamenntaðra hjúkrunarfræðinga. Nefndin er sammála um að flytja nokkrar brtt. við frv. en engin þeirra breytir efni þess verulega. Brtt. koma fram á þskj. 612. Í fyrsta lagi er lagt til að líffæragjafa sé tryggður réttur til að ráðfæra sig við annan lækni en lækni þess sem þiggur líffærið. Í öðru lagi er lagt til að sömu læknar og staðfesta andlát skuli meta hvort brottnám líffæra geti haft áhrif á niðurstöður réttarkrufningar ef framkvæma þarf. Í þriðja lagi leggur nefndin til að skýrt verði kveðið á um að réttarkrufningar falli ekki undir ákvæði þessara laga um krufningu, enda af öðrum toga spunnin. Ákvæði um réttarkrufningu eru í 7. gr. laga nr. 42/1913, um mannskaðaskýrslur og rannsókn á fundnum líkum, sbr. reglugerð nr. 24/1936 og 106. gr. laga nr. 74/1974, um meðferð opinberra mála, þótt hugtakið réttarkrufning sé ekki notað í lögunum. Hins vegar er hugtakið notað í reglugerð nr. 24/1936 þar sem er að finna leiðbeiningar um réttarlæknisskoðun á líkum. Að lokum leggur nefndin til að læknir hins látna, sbr. orðalag í 3. mgr. 5. gr. frv., verði látinn meta hvort líkur séu til að réttarkrufningar verði krafist.`` Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með breytingum þeim sem ég hef nú gert grein fyrir og liggja fyrir hv. þingi á þskj. 612.

Frsm. heilbr.- og trn. (Guðmundur G. Þórarinsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. heilbr. - og trn. um frv. til laga um ákvörðun dauða. Nefndin hefur fjallað ítarlega um frv. Á fund nefndarinnar komu Björn Björnsson prófessor, Páll Ásmundsson yfirlæknir og Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri. Umsagnir um þetta frv. bárust frá biskupi Íslands, Prestafélagi Íslands, Læknafélagi Íslands, læknaráði Landakotsspítala, læknaráði Borgarspítala, landlækni, læknaráði Landspítala, guðfræðideild Háskóla Íslands, læknadeild Háskóla Íslands, Rannsóknastofnun Háskóla Íslands í siðfræði, Hjúkrunarfélagi Íslands og Félagi háskólamenntaðra hjúkrunarfræðinga. Í umsögnum komu fram nokkrar athugasemdir við hvernig staðið yrði að setningu reglna, sbr. 4. gr. frv., en ekki voru gerðar efnislegar athugasemdir við sjálfa greinina. Nefndin er sammála um að öryggi felist í því að skipuð verði fastanefnd fagfólks sem málið varðar. Fastanefndin mundi fylgjast með framþróun mála á því sviði sem hér um ræðir og gerði jafnframt tillögur til breytinga á reglugerð ef þurfa þætti. Einnig ítrekar nefndin nauðsyn þess að öllum bestu rannsóknum, sem völ er á í landinu, verði beitt til þess að ákvarða heiladauða. Nefndin er sammála um afgreiðslu málsins og leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt.

Frsm. iðnn. (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nál. iðnn. um frv. til laga um einkaleyfi. Það er 133. mál þessarar deildar. Nál. er að finna á þskj. 631. Það er svohljóðandi: ,,Nefndin hefur fjallað um frv. á mörgum fundum og fékk á sinn fund til viðræðna um það Gunnar Guttormsson, Ómar Grétar Ingvarsson og Rán Tryggvadóttur frá iðnrn., Gunnar Örn Harðarson tæknifræðing, Jón Arnalds borgardómara, Hrafn Bragason, formann réttarfarsnefndar, Árna Vilhjálmsson, formann Samtaka áhugamanna um vernd eignarréttar á sviði iðnaðar, Árna Reynisson og Gunnlaug B. Daníelsson frá Félagi ísl. stórkaupmanna, Sindra Sindrason frá Pharmaco, Kristján Sverrisson frá Glaxo, Davíð Lúðvíksson og Bjarna Þór Jónsson frá Félagi ísl. stórkaupmanna, Friðrik Kristjánsson og Birki Árnason frá Omega Farma, Ottó B. Ólafsson og Guðbjörgu Eddu Eggertsdóttir frá Delta hf. Þá bárust nefndinni umsagnir um frv. frá Félagi ísl. stórkaupmanna og frá Glaxo. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með fáeinum breytingum sem flutt er tillaga um á sérstöku þingskjali. Í brtt. er annars vegar um að ræða breytingu á gildistökuákvæði og hins vegar brottfall og breytingu á tilvísun til annarra laga.`` Þetta er gert á Alþingi 12. febr. 1991 og undirritað af öllum nefndarmönnum í hv. iðnn. án fyrirvara.

Guttormur Einarsson : Virðulegi forseti. Af þessu tilefni vil ég nota tækifærið og fagna því að ný lög um einkaleyfi eru að líta dagsins ljós hér á Íslandi. Það er langt um liðið síðan Íslendingar fengu sín einkaleyfislög sem eru í gildi og satt best að segja eru þau með öllu úrelt. Má þar nefna sem dæmi atriði er varða alþjóðleg samskipti okkar varðandi skráningu einkaleyfa og ýmis þau ákvæði sem okkur ber að uppfylla til að geta slegist í hóp þeirra þjóða sem hafa þá samvinnu með sér. Mér varð ljóst að nokkur styrr var um einstök ákvæði í hinum nýju lögum en sé nú að þau hafa fengið farsæla úrlausn. Hitt setur að mér nokkurn ugg þegar það nú upplýsist að til skrafs og ráðagerða við hv. iðnn. hafa verið kallaðir ýmsir aðilar en, sem vekur athygli mína og hugsanlega annarra, að þar voru ekki boðaðir á fund hagsmunaaðilar sem kannski fyrst og fremst eiga allt undir því að vönduð einkaleyfislöggjöf sé í gildi á Íslandi. Hér vitna ég til félagsskapar sem heitir Félag ísl. hugvitsmanna, félagsskapar þeirra manna sem fást við nýjungar og þurfa á réttarvernd að halda eins og þeirri sem lög þessi boða. Það er einkum athyglisvert vegna þess að hið hv. Alþingi og fjvn. hefur í verknaði viðurkennt þessi félagssamtök með því að veita þeim styrk á síðasta ári og að því er ég best veit hefur í hyggju að gera það núna að nokkru leyti. Allt um það mun ég ekki, sem og aðrir sem hafa fengist við málefni hugvitsmanna, láta mér úldna í hjarta þó þarna hafi verið sneytt um að eiga orðastað við hugvitsmenn og lýsi enn og aftur að lokum fögnuði yfir því að mál þetta skuli komið á svo góðan rekspöl.

Sólveig Pétursdóttir : Hæstv. forseti. Mig langar til þess að gera stuttlega grein fyrir því, þar sem ég átti sæti í hv. iðnn. sem er að mæla fyrir þessu nál., að það álitaefni kom upp í þessu máli hvort ætti til að koma breyting á 75. gr. þessa frv. í sambandi við svonefndan aðlögunartíma. En í 2. mgr. segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Ekki er hægt að veita einkaleyfi fyrir læknislyfjum fyrr en fimm árum eftir gildistöku laga þessara. Einkaleyfi má þó veita fyrir sérstakri aðferð við tilreiðslu slíkra efna.`` Það komu athugasemdir varðandi þennan árafjölda, fimm ár, frá ýmsum fulltrúum heildsala sem vildu stytta þennan tíma eða jafnvel fella þetta ákvæði út úr frv. Nefndin fékk hins vegar fulltrúa frá Félagi ísl. iðnrekenda og þeirra fyrirtækja sem stunda framleiðslu læknislyfja og enn fremur þykir mér rétt að benda athugasemdir frá Félagi ísl. iðnrekenda á á bls. 109 í fskj. með frv., en þar segir m.a.: ,,Ljóst er að aðlögunartími á hinum Norðurlöndunum hefur verið fimm til tíu ár.`` Þarna er verið að ræða um gildistöku laganna hvað varðar einkaleyfi á læknislyfjum. ,,Þetta hefur verið ákveðið þrátt fyrir að í Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi sé öflugur lyfjaiðnaður sem hefur bolmagn til nýþróunar lyfja. Þessi iðnaður hefur vaxið upp á löngum tíma og hefur náð að dafna í skjóli velvilja heilbrigðisyfirvalda í þessum löndum og að nokkru leyti í skjóli ófullkominnar einkaleyfalöggjafar á tiltölulega litlum mörkuðum. Íslenskur lyfjaiðnaður er ung grein sem hefur verið að skjóta rótum á síðustu árum. Þrátt fyrir að iðnaðurinn hafi náð nokkurri fótfestu á markaðnum er það allt að því óhugsandi að hann geti stundað nýþróun lyfja þar eð kostnaður sem því er samfara er afar hár.`` Íslenskur lyfjaiðnaður getur því einungis framleitt svokölluð samheitalyf, þ.e. lyf sem upphaflega hafa verið þróuð og markaðssett erlendis. Engu að síður kemur fram í þessum athugasemdum að það sé rétt að veita þennan aðlögunartíma, fimm ár, og segir í lok bréfsins: ,,Í ljósi ofangreindra atriða telur Félag ísl. iðnrekenda eðlilegt og mjög mikilvægt fyrir íslenskan lyfjaiðnað að hann fái sanngjarnan aðlögunartíma líkt og hinar Norðurlandaþjóðirnar hafa haft, þar sem markaðsöflun fyrir lyf erlendis er afar tímafrek og kostnaðarsöm.`` Það kom enn fremur fram hjá þeim fulltrúum sem mættu á fund nefndarinnar að þessi framleiðsla hentaði einkum vel fyrir fámennar þjóðir og var sérstaklega bent á Dani í því sambandi sem hafa náð mjög langt á þessu sviði og hafi á síðasta ári, ef ég man rétt, flutt út lyf fyrir um það bil 60 milljarða. Nefndarmönnum þótti því rétt að fallast á þau sjónarmið að veita þennan aðlögunartíma, þ.e. þau fimm ár sem 75. gr. gerir ráð fyrir. Ég vildi einungis koma þessum athugasemdum hér að, virðulegi forseti.