Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er alllangt síðan við lögðum fram á Alþ. till. til þál. um aðgerðir vegna lausaskulda útgerðarfyrirtækja og vinnslustöðva sjávarafurða. Við flytjum þessa till. ég og hv. 2. þm. Reykn. í samráði við okkar flokksmenn. Till. er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta fram fara athugun á efnahag og lausaskuldum einstaklinga og fyrirtækja, sem útgerð reka og vinnslustöðva sjávarafurða. Að fengnum nauðsynlegum upplýsingum, felur Alþingi ríkisstjórninni að láta semja frumvarp til laga þess efnis, að lausaskuldum útgerðarfyrirtækja og fiskvinnslustöðva verði breytt í föst lán með hóflegum vöxtum. Gerist þess þörf, skulu skuldaskil framkvæmd hjá þeim aðilum, sem óhjákvæmilega hafa þess þörf vegna óhagkvæms efnahagsástands. Löggjöf þessi skal við það miðuð að gera sæmilega reknum útgerðarfyrirtækjum og vinnslustöðvum kleift að starfa áfram á fjárhagslega heilbrigðum grundvelli.“ Það má kannske vera, að sumir álíti, að við hefðum fyrir hönd flokks okkar átt að leggja fram ákveðið frv., en við vitum það ósköp vel, að þó að við í stjórnarandstöðunni, sem erum í minni hl. í þ., komum með frv., þá ná þau yfirleitt ekki fram að ganga. Viðvíkjandi þessum málum hagar því einnig þannig til, að það er í raun og veru ríkisstj. ein, sem getur haft framkvæmd í þessu máli. Það þarf að athuga efnahagsástæður útgerðarfyrirtækja og einstakra manna, sem fást við sjávarútveg og gera sér ljóst, hve mikil nauðsyn er á úrlausn í lánamálum. Að þeim upplýsingum fengnum, þarf að semja lagafrv. um það, hvernig þessu verður fyrir komið. Það er atriði, sem þarf að taka til rækilegrar athugunar, hvort á að stofna sérstakan sjóð til að annast þetta, eða setja þetta í samband við einhvern af þeim sjóðum, sem fyrir eru. Ég hygg, að ef stjórnarflokkarnir vilja samráð hafa við þann flokk, sem við flutningsmenn flytjum þetta frv. fyrir, að þá mun ekki standa á því af okkar hálfu. Það, sem við viljum sérstaklega gera með því að vekja eftirtekt á þessum málum, er að við erum að bjóðast til að vinna að þessu í samráði við stjórnarflokkana, ef þeir óska eftir því. Við lítum á, að þetta sé nauðsynjamál. Við vitum ósköp vel um fjárskort þessara fyrirtækja undanfarin ár. Hann hefur verið mikill og hann minnkar ekki nú, þegar búið er að breyta skráningu krónunnar, þannig að það þarf 50% fleiri krónur til að greiða fyrir sömu vöru, ef hún er flutt inn í landið. Ég veit ósköp vel, að ríkisstj. er þetta ljóst, og til þess benda einnig þær ráðstafanir, sem hún er nú að gera með því að auka útgerðarlánin, en ég held, að þó að útgerðarlánin séu aukin um eitthvað 40%, þá nægi það ekki til þess, að menn geti losað sig við þær skuldir, sem þegar hvíla á einstaklingum og fyrirtækjum, sem fást við þennan atvinnurekstur. Álit okkar er, að um leið og lánum þessum væri komið fyrir, þá fari fram athugun á því - það eru vafalaust einhver fyrirtæki, sem ekki er gerlegt að hjálpa, þau eru svo illa stödd, - en það fari fram athugun á því, hvaða fyrirtækjum er hægt að hjálpa og þá yrðu vextir lækkaðir og lánstíma hagað þannig, að fyrirtækjunum væri gerlegt að reka þessa atvinnu áfram. Það hefur vanalega verið viðkvæðið, þegar við höfum farið fram á meiri rekstrarlán, hvort það er heldur til sjávarútvegs, landbúnaðar eða iðnaðar, að fé væri ekki fyrir hendi. En nú, þegar allir gjaldeyrissjóðirnir eru upp eyddir, breytist viðhorfið svo skrýtilega, að nú á að lána allmiklar fjárhæðir, sennilega 250 upp í 400 þús. kr. meira á bát, en verið hefur. Það út af fyrir sig getur verið réttlátt að auka seðla útgáfuna um leið og kr. er minnkuð að verðgildi, - getur verið eðlilegt, nauðsynlegt og réttlætanlegt, en einhver ráð hefðu átt að vera til að greiða fyrir atvinnuvegunum með rekstrarfé á undanförnum árum meðan gjaldeyrissjóðir voru til, ef það er gerlegt að fjölga kr. núna til útgerðarmanna, þannig að eitthvert viljaleysi hefur valdið því, hvernig að fyrirtækjum hefur verið búið hvað rekstrarfé snertir. Við vitum ósköp vel, að sum frystihús eru alls ekki starfhæf nú. Ég get talið upp þau frystihús og sum eru farin að hefja starf aftur, sem störfuðu ekki um tíma, önnur eru óstarfhæf ennþá. Það er búið að láta dálítið fé til þess að hjálpa frystihúsunum, en engan veginn fullnægjandi. Þar að auki gengur ákaflega seint að fá fyrirgreiðslu. Þetta er í athugun, en sú athugun má ekki standa of lengi, því að fólkið er orðið atvinnulast í þessum byggðarlögum. Ég get t.d. nefnt frystihúsið á Hofsósi. Það er ekkert unnið þar, það hefur enginn haft atvinnu við það í vetur. Það er ekki nóg að veita takmarkaðar fjárhæðir til hlutanna. Það þarf að framkvæma athugun á þessu og það má ekki dragast of lengi. Þessar lausaskuldir eru bæði í bönkum og við einstaklinga, sem sjávarútvegsfyrirtæki eru að fást við nú og það þarf að safna skýrslum um þetta. Þegar þær liggja fyrir, er hægt að fara að vinna að því. Ég vissi, að fyrir áramótin vantaði mikið á, að allir útvegsmenn gætu staðið í skilum við hásetana og þegar tekjur sjómanna eru litlar, eins og þær hafa verið síðastliðið ár, jafnvel 2 undanfarin ár, þá er óhagstætt fyrir sjómenn að fá ekki greitt á réttum tíma eða e.t.v. aldrei, en þetta þarf allt að athuga. Og þó að þessi úrlausn hafi fengizt núna, hækkaðar fjárhæðir í krónutölu, til útgerðarlána, þá er þetta engan veginn fullnægjandi til að rísa undir þeim lausaskuldum, sem þessi fyrirtæki skulda. Ég hygg, að ennþá liggi ekki fyrir neinar ákveðnar skýrslur eða upplýsingar um það, hvernig afkoma sjávarútvegsins hafi verið síðastliðið ár. Ég hef fengið að sjá áætlun, sem gerð var í sambandi við þessa samninga og umræður, sem fóru fram á milli flokkanna, en það náði ekki nema fram á mitt ár og þar voru meira og minna áætlaðar tölur. Ég hygg, að það sé engan veginn hægt að byggja endanlega á þeim. Sérstaklega mun hafa verið meiri bjartsýni viðvíkjandi síldveiðunum, heldur en ástæða reyndist til. Það er ágætt að gera svona skýrslur, en það er bara dálítið vafasamt að lofa þm. ekki að sjá þessar skýrslur. Við eigum að reyna að fylgjast með þessum málum eftir því, sem við getum, en þá þurfum við að fá þau gögn í hendur, sem fyrir hendi eru. Ég veit, að ríkisstj. hefur þetta í sínum höndum, en ég gat ekki fengið þessar skýrslur. Ég fékk að lesa hana og punktaði hjá mér helztu atriðin þessu viðvíkjandi, en það ætti hver einasti þm. að fá að sjá þetta. Þetta er ekkert leyndarmál. Og ef það væri leyndarmál, þá væri hægt að binda það þagnarskyldu. En ef við eigum að vinna að málum af einhverri þekkingu, þá verðum við að fá þær upplýsingar, sem fyrir hendi eru á hverjum tíma, til þess að geta tekið skynsamlega afstöðu til mála. Samkvæmt þessu yfirliti var gert ráð fyrir, að tapið á bolfiskveiðum yrði 368 millj. Af því voru afskriftir, sem ekki var búið að draga frá, um 189 millj. Og þá hefði tapið átt að vera 179 millj., en svo eiga styrkir eftir að dragast frá því. Ég ætla ekki að þreyta ykkur á því að lesa upp hvern lið. Það var t.d. gert ráð fyrir 159 millj. kr. tapi af síldveiðum. Svo eru afskriftir af því 64 millj., þannig að tapið hefði átt að vera 95 millj., en svo á eftir að draga frá styrki. Ég efast ekki um, að tapið hafi verið meira en það. Það var gert ráð fyrir, að saltfiskurinn færi bezt út úr þessu, saltfiskverkunin kæmi út með mjög lítið tap, jafnvel frekar hagnað. Útkoman þar var lakari, heldur en gert var ráð fyrir. Fiskurinn léttist meira og hann fór verr í flokkun heldur en gert var ráð fyrir. Heildartapið hjá sjávarútveginum var gert ráð fyrir, að yrði eitthvað ca. 1.400 millj., afskriftir eitthvað um 600 millj. Svo kæmu styrkir, 300-400 millj. kr. skulum við segja, en þá er ekki ólíklegt, að skuldir útvegsins hefðu, þó að ekki sé reiknað með afskriftunum sem nýjum skuldum, - þá hefðu þær orðið 400-500 millj. Um þetta get ég ekkert fullyrt, því að ég hygg, að enginn hafi í höndunum ennþá nákvæmar skýrslur um þetta. En þetta er ekki ólíklegt, en af því er mér sagt, að hafi verið á annað hundrað millj. í ógreiddum, gjaldföllnum víxlum erlendis fyrir veiðarfæri og það voru hér Japanir upp, sem áttu að fara að ganga að fyrirtækjunum. Ríkisstj. mun hafa hlutazt til um að semja eitthvað um greiðslu á þessu, en það er dýrt að koma svona óreiðu og óorði á eitt þjóðfélag. Það verður farið að selja þeim vöruna dýrar á eftir, þannig að þetta er vandræðamál að geta ekki staðið í skilum með erlenda víxla, bæði fyrir fyrirtækin og þjóðina í heild. Mér þætti ekki ólíklegt, að skuldaaukningin hjá útveginum eða skuldir útvegsmanna og fyrirtækja hefðu aukizt um 400-500 millj. á s.l. ári, mér þætti það ekki ólíklegt, þannig að þið sjáið sjálfir, að þótt það væru látnar 100 millj. í hækkuðum útgerðarlánum, þá nægir það engan veginn til. Það þarf miklu meira. Þetta er ekki pólitískt mál og það er ekki ástæða til að gera það allt of flokkslegt og ég ætla ekki að halda neinar eldhúsdagsumr. yfir ríkisstj. í sambandi við þetta mál. Það á miklu betur við að gera það á öðrum vettvangi. En í þeirra liði veit ég, að er mjög mikill áhugi fyrir lausn á þessum málum. T.d. vildi ég lesa hér upp till., sem flutt var af þeirra eigin stuðningsmanni, sjálfstæðismanni í Keflavík, og hún hljóðar svo: „Aðalfundur útvegsmanna Suðurnesja, haldinn í Keflavík 23.11., beinir þeim eindregnu tilmælum til aðalfundar L. Í. Ú., að lausaskuldasöfnun sjávarútvegsins, sem átt hefur sér stað, sérstaklega á s.l. tveimur árum, verði tekin til sérstakra umr. og aðalfundurinn komi sér saman um ákveðnar till. til lausnar þessa geigvænlega vanda.“ Þetta er ein af stærstu verstöðvum landsins. Ég veit, að sömu raddir hafa komið frá Vestmannaeyjum og ég býst við, að þetta sé einróma álit þeirra manna, sem við þessi mál fást. Það hafa talað við mig ýmsir menn, sem eiga þjónustufyrirtæki sjávarútvegsins. Þeir segjast ekki fá greiddar skuldir, sem bátarnir séu í við þær. Vélsmiðjur og veiðarfæragerðir geta þess vegna ekki veitt þeim neina þjónustu framvegis, ef skuldir eru ekki greiddar. Þetta skapar óhemju örðugleika fyrir fyrirtækin, þannig að þau eiga mjög erfitt með að koma sínum bátum af stað, ef ekki er greitt út þessu. Ég álít, að það sé búið að dragast of lengi að vinna að þessum málum. Ég skal ekki fullyrða, hvort ríkisstj. er eitthvað farin að vinna í þessu núna, en við vildum fyrir hönd okkar flokks leggja áherzlu á, að eitthvað verði gert í þessum málum, því verði hraðað sem mest og ég er sannfærður um, að ef stjórnarflokkarnir vilja hafa eitthvert samstarf við okkur um lausn þessara mála, þá erum við fúsir til þess. Það er ekki úr vegi að minnast á það hér, að það hafa verið verkföll undanfarið hjá sjómönnum. Ég get gengið inn á, að útgerðarfyrirtækin hafa ekkert skaðazt á því. Þetta er sá tími, sem fiskveiðar gefa ekki mikið fyrir útgerðina. En sjómenn hafa tapað kaupi sínu og þjóðfélagið í heild hefur skaðazt á þessu verkfalli, þó að ekki hefði orðið mikill nettóarður hjá bátunum. Það urðu umr. út af þessum ráðstöfunum fyrir áramótin, ráðstöfunum vegna gengisbreytingarinnar og ráðstöfunum hvað sjávarútveginn snertir í því sambandi - og þá hafði ég framsögu hér fyrir minn flokk í því máli og þóttist tala af hógværð og það var ekki af minni hálfu nein illkvittni í því eða óheilindi, að ég benti stjórnarflokkunum á, að ég teldi óviturlegt að setja þetta ákvæði um 17% inn í frv. Ekki af því, að ég héldi því fram, að bátaútveginum veitti ekki af þessu, heldur hitt, að ég var sannfærður um, að sjómennirnir mundu ekki þola það. Það mundu koma kröfur frá þeim, sem yrðu okkur ekki hagkvæmari og meira að segja óhagkvæmari, heldur en láta gömlu hlutaskiptin haldast, því að þau hafa aldrei verið ósanngjörn á fiskveiðunum. Hásetunum hefur aldrei veitt af sínu kaupi. Ég benti einnig á, að ef nauðsynlegt væri að lækka það við einhverja, þá væri það frekar, að yfirmennirnir gætu komizt af með minna. Og hlutaskiptin hafa verið óhagstæðari og að ýmsu leyti ósanngjarnari á síldarflotanum, sérstaklega gagnvart yfirmönnunum, heldur en á þorskveiðunum. Nú er búið að semja við sjómennina, eftir að semja við yfirmennina og ég hef það ekki í höndunum, hvernig þessir samningar hafa verið. En eftir því, sem mér skilst, eiga útvegsmenn að borga 85-100 kr. í fæði sjómanna á hverjum degi og auk þess á að stofna lífeyrissjóð. Ég býst við, að það verði eitthvað svipað og lífeyrissjóður togaramanna, að sjómenn leggja 4% og útvegsmenn 6%. Ég hef athugað lauslega, hvernig þetta mundi verka fyrir útgerðarmenn og ég álít, að það sé miklu óhagkvæmara en ef þessi 17% hefðu fengið að vera í friði. Og ég held, að ríkisvaldið hafi sjaldan gert gagn með því að fara að blanda sér með löggjöf í kaupgjaldsmálin. Annaðhvort er að hafa þessi launamál frjáls og aðilarnir semji eða þá, að ríkisvaldið taki öll launamálin eins og kommar gera í sínum ríkjum, ákveði kaup allra stétta þjóðfélagsins. Það getur verið álitamál, hvort það á ekki að taka komma sér til fyrirmyndar í því. En að fara að taka einstaka liði út úr og hjá einstaka stéttum og ákveða það sérstaklega með lögum, en hafa hitt allt laust, það er hrein og bein vitleysa. Ég hef athugað, hvernig þetta mun virka. Í fyrsta lagi vil ég benda á, að kauptryggingin hefur verið miðuð við það, að mennirnir gætu lifað nokkurn veginn, þó að þeir hefðu ekki nema trygginguna. Það hefur verið lágmarkskrafa þeirra. Á togveiði– og línubátum hefur þetta yfirleitt látið nærri að vera trygging. Þá skipta þessi 17% engu máli. Á vertíðinni hefur verið talsverður hlutur yfirleitt hjá bátum, sem hefur fengið sæmilega og þá er það fyrst, sem þessi 17% koma til greina til þess að lækka hjá hásetunum. Ég hef slegið þessu upp fyrir bát, sem fiskar fyrir 2 millj., - það er svo misjafn afli hjá bátunum, að það er ómögulegt annað en taka eitthvert meðaltal, - á bát sem fiskar fyrir 2 millj. á vertíðinni, hefði kaup sjómanna lækkað eftir 17% ákvæðinu um 12 þús. kr. Og það álít ég, að sé eiginlega það eina, sem við unnum við þessi 17%, sem gerum út fiskibáta. Við getum haft 12 þús. kr. af hverjum háseta. Ef reiknað er með 10 hlutum, þá hefðu þetta orðið 144 þús. kr. yfir árið, af allri skipshöfninni, sem við hefðum snuðað hana um á fiskveiðum. Og það er alveg óþarfi að vera að því. En hvað verðum við að borga í staðinn? Við verðum að borga fæði í ca. 300 daga. Það gerir á hvern háseta ca. 25 þús. kr. Við verðum að borga 6% af kaupinu hans, sem ég reikna 9 þús. kr. Þá eru komnar 34.500 kr., sem við verðum að borga, en ef við hefðum ekkert verið að hreyfa þessum 17%, hefði það orðið ca. 12 þús., þannig að bátaútvegurinn virðist snuðaður um 22 þús. á hvern háseta eða eftir aflamagni og hásetafjöldanum ca. 200-400 þús. kr. á bát. Það er ekki nóg að semja eitthvað uppi í Efnahagsstofnun af bóklærðum hagfræðingi, slá upp einhverjum tölum, sem eru óframkvæmanlegar. Menn verða að skilja sjómennina. Sjómannshjartað er gott og þeir vita, að okkur gengur illa. Ég hef kynnzt þeim í nokkuð mörg ár og ég hef fundið, að þegar þeir vita, að illa veiðist, þá hef ég alltaf fundið til þess, hvað þeir fara varlega, þegar þeir biðja mig um peninga. En það má ekki svíkja þá og ekki fara aftan að þeim. Þeir reiðast og geta reiðzt illa. En það er ekki af því, að þeir séu að reikna þetta svo nákvæmlega út. Og þeir gerðu miklu meira úr þessu tjóni sínu, heldur en var, hvað fiskveiðarnar snerti, af því að þessi 17% skerðing náði ekki til þeirra nema þá mánuði, sem þeir veiddu umfram tryggingu. En þeir gerðu verkfallið og þeir settu fram sínar kröfur. Það hefur verið hjá þeim mánaðarvinnustöðvun og við erum miklu verr staddir heldur en ef málinu hefði aldrei verið hreyft og engir hagfræðingar hefðu komið nálægt þessum samningum. Ég hef á margan hátt mætur á Jónasi Haralz sem gáfuðum og velviljuðum manni, en þarna skildi hann ekki sjómennina og hann þekkti heldur ekki húsbændur sína, ríkisstj. Það áttu að vera bundnir samningar um þetta. Þeir þorðu ekki að framfylgja þeim. Það þarf kjark til að framkvæma vitleysu ekki síður, en það sem vit er í. Það var látið undan og samningar gefnir lausir. Það þýddi auðvitað, að þetta var gersamlega þýðingarlaust ákvæði. Og svo var haldið þannig á því, að hlutur bátaútvegsins er miklu verri en hann var áður. Togaraútgerðarmennirnir eru búnir að búa við þessa hörmung að hafa þennan lífeyrissjóð í mörg ár og þetta hefur verið einn allra þyngsti liðurinn fyrir þá og átt drjúgan þátt í, að togararnir hafa ekki getað borið sig. Það er ákaflega þægilegt að fara hér upp í ræðustól og halda þar fallega ræðu um, að gamla fólkið hafi allt of litlar tekjur og þeir, sem séu að byggja hús, fái allt of lítil lán. Það geta allir. En hver á að borga þetta? Hver er fær um að borga þetta? Eiga sjómennirnir að gera það? Eiga námsmennirnir að gera það? Útgerðarmennirnir hafa varla að éta. Bændurnir eða þeir, sem talað hafa fyrir þeirra hönd, hafa haldið því fram, að þeir hafi verið rétt tekjulausir. Það er ákaflega skemmtilegt að segja: Gamla fólkið verður að fá miklu meira. Þeir, sem eru að byggja ný hús og koma sér upp heimilum þurfa miklu meiri lán. En það verður bara einhvers staðar að taka þessa peninga. Ég veit ekki betur en námsmennirnir verði að borga í tryggingagjöld ca. 5.000 kr. á ári, sem foreldrar þeirra verða að borga fyrir þá, meðan þeir eru að læra og erfitt er um vinnu, a.m.k. s.l. sumar. Ég get ósköp vel unnað gömlu fólki að fá úr einhverjum lífeyrissjóði. En það verður bara einhvers staðar að taka þetta fé. Það er sjaldan talað um, að menn séu aflögu færir. Nú á að skella þessu á útgerðarmenn í viðbót við allt annað. Það mun reka að því eins og með launaskattinn og aðstöðugjaldið, sem hefur verið lagt á þá, þeir geta ekki borgað þetta. Það er nú undir hamrinum fjöldi af útgerðarfyrirtækjum og bátum, sem ekki hafa getað borgað þessa nýju skatta, sem núv. ríkisstj. hefur lagt á þá. Það er enginn af ráðh. í stólunum, - jú, forsrh. Og þetta liggur óborgað, þannig að það er ekki nóg að leggja á skatta. Það verður að vera hægt að borga þá. Og það verður þannig með þennan blessaðan lífeyrissjóð, sem verið er að koma á, að menn geta ekki borgað í hann. Ef þeir ekki borga í hann þessi 4%, sem haldið er eftir af kaupi sjómannanna, þá er það talinn þjófnaður og þeir eru dæmdir í tugthúsið, eins og okkar ágæta þjóðfélag gerði við einn af þeim mönnum, sem hafði átt mikinn þátt í að auka tækni á síldveiðum. Ég vissi ekki betur en menn væru dæmdir í fangelsi fyrir að hafa ekki staðið skil á greiðslum á opinberum gjöldum, sem þeir hafa átt að borga fyrir sjómennina. Ég efast um, að það hafi verið framkvæmt, því að það er lítil grimmd í réttarfari hér á landi, sem betur fer og e.t.v. of lítil í sumum tilvikum, en það getur endað með því, að allmargir útgerðarmenn verði tugthúsmenn fyrir þennan blessaðan lífeyrissjóð, ekki af því, að ég uni ekki sjómönnum þess að hafa lífeyrissjóð, en það verður bara að borga í hann. Og eru þeir færir um að láta þessi 4%, sem þeir taka af kaupinu sínu? Þeir segja mér, hásetar, sem ég þekki, að þeir hafi varla efni á að borða. Ég hygg, að það sé alveg rétt hjá þeim. Það er hægt að leggja á nýja skatta og semja ný lög, en það verður að vera einhver vegur til að standa undir því. Og allra óhagkvæmast er að búa til nýja skatta, þegar jafnmiklir erfiðleikar eru með atvinnuna og nú er. Það, sem við þurftum að gera og gera sameiginlegt átak í, var að ná greiðslujöfnuði við útlönd. Til þess urðum við að neita okkur um allt, sem við gátum neitað okkur um. Svo gátum við einhvern veginn komið okkur saman um, hvernig við skiptum þessu. Þetta var frumatriði, og hefði það verið gert, þyrftum við ekki að fella neitt gengi. Og hefði ríkisstj. stefnt að því ákveðna marki, hefðu margir í þjóðfélaginu viljað hjálpa henni til, sem ekki tilheyra hennar flokkum. Þetta er frumskilyrði og á þann eina hátt getur gjaldeyririnn orðið öruggur. Við getum aldrei losnað við þá efnahagsörðugleika, sem við erum í og rekstrarfjárskort, nema fólk geti treyst gengi krónunnar, geti treyst því, að þeir peningar, sem við trúum þjóðfélaginu fyrir, séu ekki gerðir verðlausir. Ég efast ekkert um, að ríkisstj. vill vel og ég hef aldrei efazt um hennar góða hjartalag. En það er bara þetta, þeir fara ekki rétta leið. Þeir fara ekki rétt að hlutunum. Og það var þannig með finnska stríðshetju, sem Sveinn hét. Hann hafði gott hjarta, en heilinn var bara ekki nógu góður. Það er þetta, sem er sameiginlegt með þeim ágæta manni og núv. ríkisstj. En ég vona nú, hvað sem því líður, að þó að gert hafi verið mikið axarskaft í lausn þessa máls og til óhagræðis fyrir bátaútveginn, - að fara að læða þessum 17% í frv. var alveg eins og að hella benzíni í glæður í ösku, það myndaðist eldur, sem hefur orðið okkur til óþurftar, sem útgerð rekum, –þá vona ég, að það verði unnið sameiginlega að því að leysa það vandamál, þennan hnút, sem nú er og hvílir á útgerðarfyrirtækjunum, að losa þau við þessar lausaskuldir, því að það er þannig, að það hefur verið hlífzt við að ganga að sumum bátunum. Bæði bankaskuldir og skuldir einstaklinga og þjónustufyrirtækja, það hefur verið hlífzt við því í von um, að lausn fengist á þessu máli. Það er hægt að leysa þetta mál, ef vilji er fyrir hendi og skynsamlega er að því farið án þess að eyða nokkrum gjaldeyri fyrir þjóðina, því að við vitum það ósköp vel, að hann er ekki til. Þetta er hagræðing innan hins innlenda lánakerfis, sem ekki þarf að vera nein gjaldeyrissóun fyrir þjóðina, en veldur því, að hægt er að reka atvinnufyrirtækin á hagkvæmari hátt á eftir og verður þess vegna til hagnaðar fyrir þjóðfélagsheildina. Ég er ekki að tala um, að það verði gerð skuldaskil, þannig að það verði strikaðar út miklar fjárhæðir hjá mönnum. Það er heldur enga ákvörðun hægt að taka um það atriði, fyrr en fyrir liggja glöggar skýrslur eða yfirlit um, hvernig hagur þessara fyrirtækja er, en ég geri mér það ljóst, að það er ekki ólíklegt, að nokkur þeirra séu þannig stæð, að það sé e.t.v. ekki ástæða til þess að reka þau með óbreyttri stjórn áfram. Ég get vel búizt við því, að það þurfi annað hvort að fella niður skuldir eða fá aðra stjórn á þeim. Og það er ekkert óeðlilegt, að það sé þannig í öllum atvinnustéttum í okkar þjóðfélagi.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt tveimur öðrum hv. þm. till. til þál. um húsnæðismál. Efni till. er, að skorað er á hæstv. ríkisstj. að láta gildandi ákvæði laga um Húsnæðismálastofnun ríkisins um byggingar hagkvæmra, staðlaðra íbúða, sem láglaunafólk í verkalýðsfélögunum hafi forkaupsrétt að með sérstökum lánskjörum, koma til framkvæmda hvarvetna utan höfuðborgarinnar, þar sem brýn þörf er aukinna íbúðabygginga og tryggt er, að þeim skilyrðum, sem lögin setja, verði fullnægt. Till. til þál. efnislega eins og þá, sem hér er flutt, flutti ég hér á hv. Alþ. á s.l. ári, þ.e.a.s. ekki á s.l. þingi, en hún varð þá ekki útrædd, en á síðasta þingi taldi ég mál horfa svo, að líkindi væru til, að látið yrði að margítrekuðum óskum og kröfum verkalýðsfélaganna, sveitarfélaganna og Alþýðusambands Íslands, enda hafði þá félmrn. skipað svokallaðar framkvæmdanefndir byggingaáætlana í nokkrum kaupstöðum, falið þeim í fyrsta áfanga að kanna byggingaþörf á viðkomandi stöðum og gera áætlanir um framkvæmdir. Taldi ég því ekki efni standa til að taka málið upp að nýju, þar sem telja varð, að með þessum ákvörðunum rn. væri í raun gefið sterkt vilyrði fyrir framkvæmdum. Nú er hins vegar alllangt um liðið síðan framkvæmdanefndirnar luku athugunum sínum, a.m.k. nokkrar þeirra, en ekkert bólar heldur á því, að nokkurt fjármagn fáist til framkvæmda, eins og vænzt var. Höfum við flm. því talið nauðsynlegt að kanna vilja hv. Alþ. í þessu máli með flutningi þessarar till. Forsaga þessa máls er í aðalatriðum rakin í grg. með till. og er auk þess svo kunn utan þings sem innan, að ég tel ekki þörf á að rekja hana hér að þessu sinni, en minni aðeins á hin skýlausu loforð frá 1965 til verkalýðsfélaganna í Reykjavík um byggingar 1.250 íbúða á 5 árum með tilteknum lánskjörum til handa þeim, sem framkvæmdanna áttu að njóta. Í annan stað minni ég á lagabreytingu, sem í kjölfarið fylgdi og staðfesti, að hin nýju og hagstæðu lánakjör yrðu ekki Reykvíkingum einum til hagsbóta, heldur láglaunafólki um land allt, þar sem þarfir þess væru sambærilegar, enda raunar um svo sjálfsagt réttlætismál að ræða, að ekki gat verið umdeilt. Það verður ekki annað sagt, að í reynd og framkvæmd hafi hin gefnu loforð og þau sterku vilyrði; sem í löggjöfinni fólust gagnvart láglaunafólki úti um land, orðið mjög á annan veg en vonir stóðu til og að mjög þurfi að færa mál þessi til betri vegar, ef viðunandi eiga að vera og að sumu leyti ekki beinlínis til tjóns fyrir eðlilega og æskilega byggingastarfsemi í landinu. Er þar fyrst til að taka, að loforðin frá 1965 hafa í framkvæmdinni orðið fyrir allmiklu hnjaski, að sumu leyti vafalaust af afsakanlegum ástæðum, en að öðru leyti af orsökum, sem skyldari hljóta að teljast brigðum en efndum. Framkvæmdir hér í Reykjavík við hinar 1.250 íbúðir hafa gengið miklu hægar, en lofað var og verður sýnilega ekki lokið á tilsettum tíma. Verður af því mikið óhagræði og beint fjárhagstjón fyrir þá, sem vænzt geta úrlausnar sinna húsnæðisþarfa í sambandi við þær. Reykjavíkurborg hefur ekki staðið við skuldbindingar sínar, sem voru að taka á sig 1/5 hluta framkvæmdakostnaðar. Er Reykjavíkurborg því raunverulega skuldug við Breiðholtsframkvæmdirnar um marga milljónatugi, hefur aðeins lagt fram um 13 millj. kr. af heildarkostnaði, sem er orðinn um 330 millj. eða var það í október s.l. samkvæmt upplýsingum hæstv. félmrh., sem hann gaf hér á hv. Alþ. 23. okt. s.l. Engin sérstök fjáröflun hefur farið fram vegna Breiðholtsframkvæmdanna, svo sem flestir munu hafa vænzt og raunar hlaut að vera óhjákvæmilegt, að öðru en því, að Atvinnuleysistryggingasjóður hefur lánað til þeirra 30 millj. kr. á árinu 1967 og sömu upphæð á árinu 1968. Afleiðing þessa hefur svo orðið sú, að Breiðholtsframkvæmdirnar hafa hvílt með óbærilegum þunga á starfsemi Húsnæðismálastofnunarinnar, sem hafði til okt. s.l. lagt fram til þeirra 243 millj. kr. af 331 millj., sem heildarkostnaðurinn þá nam. En aðeins 941/2 millj. af þeirri upphæð eru hin venjubundnu lán stofnunarinnar til íbúðakaupenda. Nærri því 150 millj. kr. eða fast að helmingi heildarkostnaðarins er því raunverulega skuld við Byggingasjóð ríkisins, sem svo kemur fram sem illþolanlegur baggi á starfsemi hins almenna veðlánakerfis og torveldar, að það geti svarað lánaþörf húsbyggjenda með fullnægjandi hætti. Mun það láta nærri, eftir því, sem mér sýnist, að ef skuldasöfnun Breiðholtsframkvæmdanna við byggingasjóð verður við lok þeirra hlutfallsleg við það, sem hún er nú, þýði hún lánasamdrátt í veðlánakerfinu, sem nemur lánum til svipaðs íbúðafjölda og byggður verður í Breiðholti á vegum framkvæmdanefndarinnar, þegar þær eru fullgerðar, þannig að niðurstaðan verður því sú, að það verða alls ekki byggðar fleiri íbúðir í landinu þrátt fyrir þessa framkvæmd. Það er þó e.t.v. ekki svo mjög um það að fást, þó að Breiðholtsframkvæmdirnar dragi nokkuð úr öðrum byggingaframkvæmdum í Reykjavík, þó að það hafi tæpast verið ætlun þeirra, sem að samkomulaginu um þær stóðu 1965, enda er ávinningurinn samt augljós, þ.e.a.s. lækkaður byggingarkostnaður vegna stöðlunar og hagstæð áhrif þeirrar lækkunar á íbúðamarkaðinn á höfuðborgarsvæðinu og svo að sjálfsögðu hin tiltölulega hagstæðu lánskjör, sem gert hafa og væntanlega halda áfram að gera nokkrum hluta launafólks unnt að skapa sér viðunandi húsnæði, sem hefði tæpast átt þess kost með öðrum hætti. Hitt er sýnu lakara og ámælisverðara, að svo skuli að þessu máli öllu hafa verið staðið, að óviðunandi mismunun veldur milli íbúa höfuðborgarinnar og þeirra, sem byggja kaupstaði og kauptún úti á landi. Er þar ekki einasta, að skuldasöfnun við byggingasjóð veldur beinum samdrætti í íbúðabyggingum víðsvegar um land, heldur einnig hitt, að láglaunafólki utan höfuðborgarsvæðisins er meinað að njóta þeirra hagsbóta, sem hin nýja skipan lánamála í sambandi við Breiðholtsframkvæmdirnar veitir. Því að eins og ég áður sagði, hefur enn ekkert fé verið veitt eða þess aflað til hliðstæðra framkvæmda annars staðar þrátt fyrir brýnar þarfir og tryggingar fyrir uppfyllingu allra skilyrða, sem fullnægja ber samkvæmt lögunum. Er þessi mismunun enn berari, þegar þess er gætt, að fjár til framkvæmdanna er, eins og nú er háttað, að svo til öllu leyti aflað að hlutfallslega jöfnu um land allt, þ.e.a.s. með launaskatti, sem hvílir jafnt á atvinnurekstri hvar sem er í landinu og skyldusparnaði og iðgjöldum til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Með framkvæmdinni, eins og hún er og hefur verið, er því raunverulega verið að draga í verulegum mæli fé úr hinum dreifðu byggðum og frá fjárvana byggðarlögum til höfuðborgarsvæðisins. Og það er að mínu viti ekki góð byggðastefna. Enginn skilji þó þessi orð mín svo, að ég eða við flm. þessarar þáltill. sjáum ofsjónum yfir framkvæmdunum í Breiðholti. Þeirra var vissulega brýn þörf, og í alla staði var það eðlilegt og sjálfsagt, að slík tilraun og byrjun til skipulegs átaks í húsnæðismálum láglaunafólks væri hafin hér á höfuðborgarsvæðinu, þar sem húsnæðisskortur og húsnæðisokur hafa á undanförnum árum sorfið einna sárast að. En á binn bóginn verður ekki séð, að með nokkru móti verði réttlætt, að til langframa gildi ekki hinn sami réttur í þessum efnum hvar sem er í landinu, enda er nú svo komið, að þarfir verða að teljast jafnbrýnar á íbúðabyggingum a.m.k. allvíða utan höfuðborgarsvæðisins eins og þar. Það er því skýlaust réttlætis– og nauðsynjamál, að heimildarlög um byggingar staðlaðra íbúða með hinum sérstöku lánskjörum til láglaunafólks verði þegar látin koma til framkvæmda með því að útvega fjármagn til þeirra framkvæmdanefnda byggingaráætlunar, sem myndaðar hafa verið og lagt hafa fram sannanir fyrir byggingaþörf á viðkomandi stöðum og uppfyllt verða öll lögbundin skilyrði til annarra, sem það kunna að gera. En þetta verður ekki gert með því einu að halda áfram að þrengja að útlánastarfsemi Húsnæðismálastofnunarinnar á vegum hins almenna veðlánakerfis, eins og gert hefur verið. Þvert á móti þarf að vinna að því að afla sérstaks fjármagns til byggingaáætlananna, helzt svo að unnt væri að greiða skuldir Breiðholtsframkvæmdanna við Byggingasjóð ríkisins hið fyrsta og örva þannig hina almennu byggingastarfsemi, sem nú er að komast í algeran öldudal vegna fjármagnsskorts og stórfelldra hækkana á öllum byggingakostnaði í kjölfar tveggja gengisfellinga. Það er vafalaus þjóðhagsleg nauðsyn að halda byggingastarfsemi sem jafnastri frá ári til árs, en ástandið er þannig nú, að annars vegar blasa við hundruð ef ekki þúsundir af hálfgerðum íbúðum, sem húsbyggjendur ráða ekki við að halda áfram framkvæmdum við vegna vanmáttar lánakerfisins, og stórfelldur samdráttur í byggingarframkvæmdum við byggingar. Á hinu leitinu blasir m.a. við, sem bein afleiðing, stórfellt atvinnuleysi byggingariðnaðarmanna um allt land. Ef hér á ekki að stefna í algert óefni, verður að taka mannalega á vandanum og gera fullnægjandi ráðstafanir, til að byggingariðnaðurinn, svo mikilvægur sem hann hlýtur ávallt að vera og verða í okkar atvinnulífi, geti starfað jafnt og eðlilega. Nú, þegar byggingarkostnaður hefur vaxið svo gífurlega, sem raun ber vitni, en kjör almennings og framkvæmdageta skerzt samtímis, er vafalaust, að bætt lánskjör til bygginga og aukin lánastarfsemi eru grundvallaratriði, ef á að vera unnt að bægja frá atvinnuleysi í þessari starfsgrein og forða þeim háska að þjappa saman byggingarþörf þjóðarinnar, sem síðar leiðir svo til þess, að þessi þörf brýzt fram með margvíslegum skaðlegum afleiðingum fyrir allt efnahagskerfi þjóðarinnar. Í þeim efnum höfum við ærið dýrkeypta reynslu, sem ætti að verða okkur að kenningu. Að öðru leyti læt ég svo nægja, herra forseti, að vísa til grg. okkar flm. með till. og vænti þess, að hv. Alþ. láti með samþykkt hennar í ljós ótvíræðan vilja sinn um það jafnréttis– og nauðsynjamál, sem hér er flutt. Ég legg svo til, að till. verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt þremur hv. þm. till. til þál. um eignakönnun. Till. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta semja og leggja fyrir Alþingi eins fljótt og auðið er frumvarp til laga um eignakönnun. Skal tilgangur frumvarpsins sá að afla sem gleggstrar vitneskju um eignaskiptingu hér á landi og sérstaklega um eignasöfnun af völdum verðbólgu og gengislækkana, svo að síðar sé unnt að nota þá vitneskju til þess að afla fjár til aukins atvinnuöryggis og tekjujöfnunar.“ Fyrir rúmum tveimur árum stóð hæstv. forsrh. í þessum stól og ræddi um efnahagsmál. Hann komst þá m.a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Loks vil ég gefa þá afdráttarlausu yfirlýsingu, að núv. ríkisstj. kemur ekki til hugar að fella gengið. Það er að vísu rétt, að þannig getur staðið á í þjóðfélagi, að það sé nauðsynlegt að fella gengi, eins og dæmin sýna bæði hér og annars staðar. Og það væri auðvitað alveg fásinna, ef ég ætlaði að segja, að aldrei kæmi til mála að fella gengi á Íslandi. Slíkt mun ég ekki segja, einfaldlega af því að ég ræð því ekki og það mundi enginn maður trúa mér. Hitt segi ég, og við það skal ég standa, að ég skal aldrei verða með gengislækkun framar, nema því aðeins, að ráðstafanir verði gerðar til þess, að þeir, sem ætla sér að knýja fram gengislækkun til þess að græða á henni, fái að borga sinn brúsa fyllilega.“ Þetta sagði hæstv. forsrh. fyrir rúmum tveimur árum hér á Alþ. Eftir þessi ummæli er búið að framkvæma tvær gengislækkanir, sem hafa hækkað verðlag á erlendum gjaldeyri um meira en 100%. En ég hef ekki orðið var við þær ráðstafanir, sem hæstv. forsrh. boðaði til þess, að þeir, sem græða á gengislækkun, fengju að borga sinn brúsa fyllilega. Engin slík frv. hafa verið lögð fyrir Alþ., engar slíkar ráðstafanir hafa verið gerðar. Ekkert slíkt fylgdi gengislækkuninni 1967 og ekkert slíkt hefur séð dagsins ljós í sambandi við þá gengislækkun, sem nú er nýbúið að framkvæma. Samt fundust mér þessi ummæli hæstv. forsrh., sem ég vitnaði til áðan, hafa verið mælt af þeirri skapþykkju, sem stundum fylgir ummælum hæstv. forsrh. Maður hefði mátt vænta þess, að hann léti athafnir fylgja eftir slíkum orðum. Allir vita að gengislækkanir eru ákaflega áhrifarík aðferð til að færa til fjármuni í þjóðfélaginu. Og það eru til aðilar í þjóðfélaginu, sem hagnast mjög verulega á gengislækkun, einnig aðilar, sem ekki er ætlun löggjafans að aðstoða. Hér er hópur af mönnum, sem kann að hagnast sérstaklega á verðbólguþróun og aðferð þeirra hefur verið mjög ríkjandi einkenni á efnahagsþróuninni á Íslandi á undanförnum árum. Gildi peninganna hefur ekki verið mikils metið af skiljanlegum ástæðum og því hafa menn keppzt við að reyna að komast yfir fjármuni í bönkum, komast yfir lánsfé og festa það í fasteignum, alveg án tillits til þess oft og einatt, hvort þessar fasteignir hafa verið skynsamlegar eða ekki. Þessir aðilar hafa haft hag af því að magna verðbólguna og þeir hafa unnið að því vitandi vits. Ef verkafólk hefur samið um kauphækkun, hefur henni jafnharðan verið velt út í verðlagið, og síðan hafa útflutningsatvinnuvegirnir eftir tiltekinn tíma komizt í þrot og ríkisstj. talið sig vera að bjarga með enn einni gengislækkun. Hversu stórfelld tilfærsla fólgin er í gengislækkun, má marka af því, að á síðasta ári munu heildarlaun greidd á Íslandi, laun og hlutur sjómanna og aðrar hliðstæðar greiðslur, hafa numið 15-20 milljörðum króna. Talið er, að gengislækkun sú, sem nú var framkvæmd síðast, muni hækka verðlag um 20%, og það er ætlun stjórnarvalda, að fyrir það komi engar bætur. Sem sé, að raunverulegt kaup verði skert um 20%. Þetta jafngildir hvorki meira né minna en 3–4 milljörðum króna, sem eru fluttir frá launafólki til atvinnurekenda, sem sumir þurfa vafalaust á slíkum fjármunum að halda, en aðrir alls ekki. Á sama hátt er gengislækkun hliðstæð tilfærsla á sparifé þjóðarinnar. Hún skerðir sparifjáreign landsmanna, þessar litlu eignir, sem halda uppi bönkum og sparisjóðum á Íslandi. En að sama skapi hækka þær fasteignir, sem eignamenn hafa komizt yfir með aðstoð þessa sparifjár. Krónurnar, sem eignamennirnir hafa fengið að láni til þess að koma sér upp hvers kyns fasteignum, halda áfram að minnka. Þeir borga skuldir sínar með síminnkandi krónum, en ágóðinn verður eftir í fasteigninni. Þetta er þróun sem allir þekkja og stundum verða af þessu dálítið einkennilegir atburðir, eins og fyrir rúmum áratug, þegar lagður var á stóreignaskattur. Í ljós kom, að Einar Sigurðsson útgerðarmaður var talinn vera ríkasti maður landsins og hefur síðan gengið undir nafninu Einar ríki. Það var alkunna, að Einar hafði átt í miklum vanda með atvinnurekstur sinn. Það kom víst út á bókhaldi ár eftir ár, að halli var á fyrirtækjunum. Engu að síður hafði verðbólguþróunin gert það að verkum, að þær eignir, sem hann hafði komizt yfir, voru orðnar svona verðmiklar, að hann var talinn vera ríkasti maður landsins. Eignaaukning í höndum öllu óviðfelldnari fjármálamanna en Einars Sigurðssonar hefur verið ákaflega stórfelld, ekki sízt t.d. í miðborg Reykjavíkur, þar sem smálóðablettir hafa margfaldazt í verði ár eftir ár. Við sáum dæmið núna seinast um litlu lóðina undir Sjálfstæðishúsinu, sem er seld á 16 millj. kr. Á þessu sviði er um að ræða eignaaukningu, sem numið hefur hundruðum og aftur hundruðum millj. kr. á nokkrum árum. Þarna eru aðilar, sem eiga að borga brúsann í sambandi við gengislækkanir, eins og hæstv. forsrh. komst að orði. En þeir eru ekki látnir borga brúsann. Þeir erfiðleikar, sem nú dynja yfir á Íslandi, koma ofan í mjög mikið góðæri, sem stóð árum saman. Þetta góðæri stafaði m.a. af því, að verðið fyrir útflutningsafurðir okkar hækkaði mjög mikið. Hækkunin á útflutningstekjum varð svo stórfelld, að á nokkrum árum áskotnuðust okkur nærri 20 milljarðar kr. á núverandi gengi umfram það, sem orðið hefði í meðalári. Tuttugu milljarðar kr. er engin smáupphæð. Það eru 100 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu. Það er hálf milljón á hverja fimm manna fjölskyldu ofan á þær tekjur, sem voru, áður en þetta góðæri kom. Auk þess var á þessu tímabili bætt stórlega við erlendar skuldir. Við tókum að láni erlendis milljarða og fluttum inn í landið, svo að skuldir okkar núna eru meiri en nokkru sinni fyrr. Og manni er eðlilega spurn: Hvar eru allir þessir milljarðar, sem okkur áskotnuðust vegna bættra viðskiptakjara og við höfum tekið að láni erlendis? Hvar hafa þeir stöðvazt eftir allt þetta veltutímabil? Ekki eru þeir í nýjum togurum, eins og menn vita. Ekki eru þeir í bátum, sem stunda bolfiskveiðar. Ekki eru þeir í þjóðarbókasafni eða listasafni, svo að ég nefni nokkur dæmi. Hluti þeirra hefur vissulega stöðvazt í gagnlegum atvinnutækjum og í nýjum íbúðum, innanstokksmunum, í heimilistækjum og einkabílum. Nokkur hluti launafólks átti um skeið kost á að njóta betri lífskjara en hann hafði notið áður með því að leggja á sig óhemjulega vinnu. En þótt þetta allt væri tíundað af stakri nákvæmni, væri þar aðeins að finna hluta af milljörðum þeim, sem streymt hafa um þjóðfélagið á undanförnum árum. Verulegur hluti hefur lent annars staðar eða hjá forréttindaaðilum í þjóðfélaginu, sem hafa getað hagnazt á þessu ástandi og safnað auði fyrir sig. Slík dæmi þekkja menn allt í kringum sig, t.d. hér í Reykjavík, hvernig verzlunar musterin hafa breytt Reykjavík í eina allsherjar kaupsýslumiðstöð, hvernig svolítill hópur manna hefur getað ástundað hér hliðstætt lúxuslíf og tíðkast í auðugustu þjóðfélögum, hvernig ríkisbankar og einkabankar hafa á nokkrum árum fjárfest upphæð, sem nemur hátt í einn milljarð kr. Samt held ég, að við þekkjum ekki nema hluta af þessari sögu. Hvað skyldi miklum fjármunum hafa verið komið til útlanda á þessu tímabili, þegar frelsið hefur verið ákaflega mikið og lítið eftirlit með því, hvernig farið var með gjaldeyri okkar og hvernig viðskiptasamböndum okkar við önnur lönd var háttað? Í þessu sambandi er raunar fróðlegt að minnast þess, að löngu áður en kom til gengislækkunarinnar síðustu, linnti ekki yfirlýsingum frá hæstv. ráðh. um, að gengislækkun væri yfirvofandi. Vissir aðilar í þjóðfélaginu fengu býsna langan umþóttunartíma og hann hefur vafalaust verið notaður mjög vel. Ég tel, að þetta sé ákaflega veigamikið atriði í þjóðmálaumræðunum, eins og þær eru nú. Þjóðin á heimtingu á að fá að vita, hvar milljarðar þeir, sem streymt hafa um þjóðfélagið, að undanförnu, eru niður komnir. Það er alveg af og frá, að þess sé nokkur kostur að tala um það við verkafólk, sem er með 10 þús. kr. mánaðarlaun, að það eigi að gefa eftir fimmta hluta af þessu kaupi án þess að áður hafi verið framkvæmd undanbragðalaus eignakönnun. Forsenda þess, að hægt sé að ætlast til þess, að launafólk taki á sig byrðar er, að það viti, að það hafi verið lagðar réttlátar byrðar á þá, sem hafa breiðari bök. Þess vegna höfum við flutt þessa þáltill. og ég vil vænta þess, að stjórnarflokkarnir bregðist við henni á jákvæðan hátt, ekki sízt hæstv. forsrh. eftir þau ummæli, sem hann viðhafði fyrir tveimur árum og ég fór hér með í upphafi máls míns. Ég legg svo til, að till. verði vísað til allshn. og umr. frestað.



Herra forseti. Með samkomulagi því, sem gert var í júní 1964 milli ríkisstj., vinnuveitenda og verkalýðshreyfingarinnar, var því heitið, að komið skyldi á kerfisbreytingu íbúðalána, þannig að tryggt verði fjármagn til þess að veita lán til ákveðinnar tölu íbúða á ári og verði loforð fyrir lánum veitt fyrir fram. Fyrstu árin verði þessi lán ekki færri en 750 og lánsfjárhæð á hverja íbúð ekki lægri en 280 þús. kr. Þessi tala skyldi við það miðuð, að tryggð verði bygging 150 íbúða á ári, en síðan færi hún smáhækkandi í samræmi við áætlanir um þörf fyrir nýjar íbúðir. Á árinu 1965 var í sambandi við kjarasamninga aftur gert samkomulag um húsnæðismál milli ríkisstj. og verkalýðsfélaga. Þá var ákveðið, að hefja skyldi byggingu íbúða í Reykjavík samkvæmt áætlun. Þeir félagsmenn í verkalýðsfélögum, sem keyptu þessar íbúðir, skyldu eiga kost á allt að 80% láni út á verðmæti íbúðanna. Gert var ráð fyrir, að veitt yrðu lán úr Byggingarsjóði ríkisins út á þessar íbúðir, er samsvöruðu lánum, sem aðrir húsbyggjendur fá úr sjóðnum. Að öðru leyti skyldi ríkisstj. útvega fjármagn til framkvæmdanna eftir öðrum leiðum. Í yfirlýsingu, sem gefin var út um þetta efni 1965, segir svo berum orðum m. a.: „Samið verði við Atvinnuleysistryggingasjóð um lánveitingar út á þessar íbúðir, er komi til viðbótar lánum frá húsnæðismálastjórn. Í samningum þessum sé tryggt, að lán út á þessar íbúðir geti orðið a.m.k. til 33 ára, það er 3 afborgunarlaus ár, en endurgreiðsla á 30 árum.“ Síðan segir: „Að öðru leiti séu kjörin hin sömu og á lánum húsnæðismálastjórnar.“ Nú eru framkvæmdir samkvæmt þessari byggingaráætlun nokkuð langt á veg komnar. Það var að gefnu tilefni á fyrri hluta þessa þings flutt hér af hendi hv. félmrh. grg. um þessar framkvæmdir og kostnað við þær, eins og hann var orðinn að ég ætla í okt. s.l. haust. Þá kom í ljós, að gert var ráð fyrir, að fyrsta áfanga framkvæmdanna samkvæmt þessari áætlun yrði lokið á árinu 1969 og þá yrðu fullgerðar 335 íbúðir og heildarkostnaður, þegar þessi grg. var flutt, sem ég vitna hér til, var orðin 331 millj. kr. Nú er það svo, eins og fram kom í sambandi við annað mál, sem rætt var á þessum fundi, að í framkvæmdinni hefur Byggingarsjóður ríkisins lagt fram miklu meira fé til Breiðholtsbygginganna en nemur því, sem samsvarar venjulegum íbúðalánum til íbúðabyggjenda. Það er rétt að gera sér grein fyrir því, að hámarkslán samkvæmt hinu almenna veðlánakerfi er tiltekið í krónutölu. Ég hygg, að nú sé þeirri almennu reglu fylgt, að hámarkslán út á venjulega íbúð sé 380 þús. kr., en til viðbótar því geti þeir, sem eru aðilar að verkalýðsfélögunum, fengið 75 þús. kr., sem er svo kallað verkalýðslán. Samkvæmt þessu er þá algjört hámarkslán út á eina íbúð úr hinu almenna veðlánakerfi 455 þús. kr. Hámarkslán út á íbúðirnar, sem reistar eru samkvæmt áætluninni í Breiðholti, eru ekki tiltekin í krónum, heldur sem prósentur eða hlutfall af heildarbyggingarkostnaði. Það kom fram í grg. félmrh. á fyrri hluta þessa þings, að íbúðir þessar væru misjafnlega dýrar, bæði eftir stærð þeirra og gerð. Hinar ódýrustu eru taldar kosta 767 þús. kr., en þær, sem kosta mest, 1 millj. 490 þús. kr. Og þegar við lítum á heildartölurnar, að hér er um að ræða 335 íbúðir, sem eiga að kosta 331 millj. samtals, þá er meðalverð hverrar íbúðar allt að 1 millj. kr. Hámarkslán, 80% af því, er vitanlega miklu hærri fjárhæð, en hið almenna veðlánakerfi lánar hinum almenna húsbyggjanda. 80% af allt að 1 millj. nema þá um 800 þús., sem lánsféð á að geta numið. Það er að minni hyggju þessi mismunur, sem í öndverðu var ætlað að jafna með sérstökum lánum frá Atvinnuleysistryggingasjóði eða sérstakri fjáröflun af hendi ríkisstj. til þessara framkvæmda. En það hefur í framkvæmdinni, - ég vil endurtaka það, - farið svo úr hendi, að Byggingarsjóður ríkisins hefur verið látinn bera miklu þyngri byrðar í þessu sambandi, heldur en honum var ætlað. Það mun nema allt að eða um 150 millj. kr., sem fest hefur verið af fé Byggingarsjóðs ríkisins í þessu skyni. Þessi framkvæmd, eins og hún hefur farið úr hendi, veldur því, að lánamöguleikar hins almenna veðlánakerfis skerðast að sama skapi. Það er afar tilfinnanlegt fyrir hinn almenna húsbyggjanda og það veldur honum bæði óþægindum og auknum kostnaði, að hið almenna veðlánakerfi geti ekki afgreitt lán nokkurn veginn eftir því, sem byggingunni miðar áfram. Þessu veldur m.a. sívaxandi verðbólga, sem hefur þau áhrif að þyngja byrðar húsbyggjandans, ef framkvæmdin dreifist á mjög langan tíma. Hins er líka að gæta, að það eru mjög þungbærir vextir, sem margir verða að bera af lausaskuldum, sem þeir stofna til í þessu sambandi. Till., sem hér er til fyrri umr., er þannig með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að afla fjár vegna framkvæmda samkvæmt áætlun um byggingar í Breiðholti í Reykjavík, eftir því sem þörf krefur, til viðbótar lánum Húsnæðismálastofnunarinnar til íbúðakaupenda og eigin framlögum þeirra. Jafnframt endurgreiði framkvæmdanefnd byggingar áætlunarinnar Byggingarsjóði ríkisins það fé, sem hann hefur varið til framkvæmdanna í Breiðholti umfram venjuleg íbúðarlán, enda úthluti húsnæðismálastjórn þessu fjármagni eftir reglum hins almenna veðlánakerfis.“ Í þessari till. felst raunverulega ekki annað en það, að framkvæmdinni verði hagað í samræmi við yfirlýsinguna frá 1965, þar sem berum orðum segir, að það skuli veitt lán frá Atvinnuleysistryggingasjóði til viðbótar lánum frá hinu almenna veðlánakerfi. Og nú er kunnara en frá þurfi að segja að atvinna er mjög af skornum skammti víða um land og veldur það auknum erfiðleikum hjá fjölda manna. Í því skyni hafa verið settar á fót atvinnumálanefndir, sem þegar eru teknar til starfa. Það hefur þegar komið fram frá þeirra hendi, að eitt af því, - kannske eitt af því fyrsta - sem komi til greina til þess að auka atvinnu, sé að auka framlög til íbúðalána og örva íbúðabyggingar til þess að færa þannig nokkurt líf í atvinnu á mörgum stöðum. Ég tel, að með hliðsjón af þessu sé þessi till. mjög tímabær, því að það mundi vissulega auka fjármagn það, sem hið almenna veðlánakerfi gæti lagt af mörkum nú á næstu vikum og mánuðum, ef framkvæmd yrði færð í það horf, sem við leggjum til með þessari till. Það hafa verið ákveðnar tvær umr. um þessa till. Ég legg til að lokum, að henni verði vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Það er út af fyrir sig alveg rétt, sem fram kom hér hjá hv. frsm. þessarar till., hv. 2. þm. Austf., að Húsnæðismálastofnunina og Byggingarsjóð ríkisins skortir mjög fé. Húsnæðismálastofnunin hefur heimild til þess að lána margvísleg lán. Í fyrsta lagi almenn húsnæðismálalán, í öðru lagi viðbótarlán til fólks, sem er innan verkalýðshreyfingarinnar, - 75 þús. kr. lán til viðbótar - og í þriðja lagi eru lánuð sérstök lán til þeirra, sem fá lán úr lífeyrissjóðum, sem eru lægri, en hin almennu húsnæðismálalán. Þá getur sjóðurinn eða stofnunin ennfremur lánað til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis og til sveitarfélaga til byggingar leiguíbúða. Hann getur lánað og lánar til byggingaráætlana eins og þeirrar, sem hér hefur sérstaklega verið gerð að umtalsefni, þar sem lánveitingarnar eru 80% eða reyndar má nú segja, að þær séu í upphafi 90%, þar sem 5% eiga að borgast á ári tvö fyrstu árin eftir afhendingu. Og það má þess vegna auðvitað rökstyðja það, að þegar húsnæðismálastjórn veitir lán einhverrar sérstakrar tegundar eins og þessi, sem ég hef talið upp, verði það til þess að rýra möguleika húsnæðismálastjórnar til þess að lána öðrum. Það er auðvitað alveg ljóst, þar sem stofnunina skortir mjög fé. Þess vegna er út af fyrir sig hægt að segja, að það, sem lánað hefur verið til byggingaráætlunar í Breiðholti hefðu aðrir getað fengið, ef hún hefði ekki þurft að lána þangað og þannig má segja um allar þessar lánategundir, sem ég nefndi hér. Hv. flm. vitnaði til þeirrar yfirlýsingar, sem ríkisstj. gaf út í júlímánuði 1965, þar sem stofnað var til þessara byggingaráætlana og þar sem hann sagði, að samið yrði við Atvinnuleysistryggingasjóð um lánveitingar út á þessar íbúðir, sem komi til viðbótar lánum frá húsnæðismálastjórn. Þetta stendur í yfirlýsingunni. Ég hef oft spurt þá menn, sem um þessi mál fjölluðu, áður en þessi yfirlýsing var gefin, hvað hefði verið meint með þessu, hvort þarna hefði verið átt við það, að húsnæðismálastjórn veitti venjuleg húsnæðismálastjórnarlán að viðbættum þessum verkalýðslánum, sem eru 75 þús. kr. á íbúð eða hvort meiningin væri, að það fjármagn, sem þyrfti umfram þetta, þar sem lánið væri svo hátt, ætti að koma annars staðar að, frá Atvinnuleysistryggingasjóði eða einhvers staðar annars staðar frá. Um þetta hef ég reyndar aldrei fengið nokkur skýr svör. Út af fyrir sig má kannske skilja þessa yfirlýsingu á þann veg, að þetta hafi verið hugsunin, en þeir menn, sem að þessu stóðu og um þessi mál sömdu, áður en yfirlýsingin var gefin út, treysta sér samt sem áður ekki til að fullyrða um það, segja bara, að þetta hafi kannske ekki verið athugað sem skyldi, menn hafi ekki hugsað sem skyldi út í þetta þá. Aðalástæðan til þess, að ég stóð hér upp, var ekki sú að fara að rekja hér þennan þátt yfirlýsingarinnar og hvernig ætti að skilja hann, heldur var það annað atriði, sem mér fannst á skorta, að kæmi fram hjá hv. þm., og það er lagasetningin í árslok 1965, sem er beinlínis gerð í framhaldi af þessari yfirlýsingu og það eru lög, sem samþ. voru á Alþ. 15. des. 1965, og fjalla um breyt. á lögum frá 10. maí 1965 um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Þar segir meðal annars í 3. gr. þessara laga, þar sem verið er að rekja, hvers konar lánveitingar húsnæðismálastjórn megi veita. Þar er í 2. gr., sem komin er, minnzt á þessar sérstöku íbúðir, sem á að byggja samkvæmt byggingaáætlunum, og svo segir í 3. gr. „Láglaunafólk í verkalýðsfélögum skal hafa forkaupsrétt á íbúðum þeim, sem byggðar eru samkvæmt 3. málsgr. 3. gr. þessara laga og er heimilt að veita meðlimum verkalýðsfélaga lán til kaupa á íbúðunum, sem nemur 4/5 hlutum af verðmæti íbúðar og skal þá telja gatnagerðargjald með verðmæti íbúðanna.“ Ég vil sérstaklega benda á þetta ákvæði, að þarna er það undirstrikað, að húsnæðismálastjórn hefur fullkomna lagaheimild til þess að lána 80% lán út á þessar íbúðir. Hún hefur fullkomlega lagalega heimild til þess samkvæmt þessu ákvæði,og þess vegna hefur húsnæðismálastjórn, þegar hún veitti þessi lán, ekki gert annað en það, sem henni var fullkomlega heimilt að lögum. Þar sem húsnæðismálastjórn hefur hins vegar ekki nægilegt fjármagn undir höndum, má auðvitað alltaf deila um, hvort hún hefði átt að veita þessi lán eða einhver önnur. Mér finnst þess vegna skjóta nokkuð skökku við, að flytja um þetta þáltill., því að eftir eðli málsins finnst mér, að það hefði legið nær, að flm. hefðu flutt frv. til breyt. á þessum ákvæðum laga um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Það er fyrst og fremst þetta, sem olli því, að ég stóð hér upp, að mér fannst hv. frsm. ganga fram hjá þessu atriði, að samkvæmt gildandi lögum sem ég held, að enginn ágreiningur hafi verið um hér í þinginu og hv. frsm. hafi greitt sitt atkv. með, ef ég man rétt, að þá er þetta fullkomlega lögum samkvæmt, að Húsnæðismálastofnun hefur veitt 80% lán út á íbúðirnar í Breiðholti.



Herra forseti. Í meira en áratug hefur verið rætt hér á landi um að stofna lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn og ekki hefur aðeins verið rætt um málið. Það hafa einnig verið framkvæmdar víðtækar athuganir í því sambandi. 1964 var t.d. Haraldi Guðmundssyni, fyrrv. forstjóra Almannatrygginga, falið að semja álitsgerð um, hvort ekki væri tímabært að setja löggjöf um almennan lífeyrissjóð, sem allir landsmenn, sem ekki eru nú þegar aðilar að lífeyrissjóðum, geti átt aðgang að, eins og stóð í bréfi ríkisstj. Haraldur skilaði skýrslu haustið 1965 og segir þar svo um niðurstöðu sína, með leyfi hæstv. forseta: „Það er fullkomlega tímabært að setja löggjöf um eftirlaunasjóð og eftirlaunatryggingu fyrir allt vinnandi fólk til viðbótar við gildandi lífeyristryggingar. Eftirlaunin séu miðuð við fyrri vinnutekjur og starfstíma, kaupmáttur þeirra tryggður og upphæð þeirra ákveðin með það fyrir augum, að ellibæturnar, þ.e. lífeyrir og eftirlaun samtals, nægi til þess að afstýra tilfinnanlegri kjaraskerðingu að loknu ævistarfi. Jafnframt lít ég svo á, að samtímis þessari lagasetningu þurfi að gera breytingar á gildandi lífeyristryggingum, svo að þær verði hæfilegur grundvöllur og undirstaða eftirlaunatryggingarinnar og lágmarksbætur við hæfi.“ Þetta varð niðurstaðan af þessari rannsókn Haralds Guðmundssonar, en síðan er liðið hálft fjórða ár. Þn. hefur starfað að undirbúningi málsins, en enn hefur ekkert frv. séð dagsins ljós. Enn virðist málið ekki vera komið á ákvörðunarstig svo að ég viti. Hins vegar hefur reynslan sannað æ betur, að það tryggingakerfi, sem nú er í landinu, er gersamlega óviðunandi orðið. Meiri hluti aldraðs fólks verður að sætta sig við stórfellda skerðingu á lífskjörum sínum um leið og starfsævinni er lokið og raunar við lífskjör, sem eru algerlega ósæmandi þjóðfélagi okkar. Raunin er einnig sú, að almannatryggingarnar hafa dregizt aftur úr. Þær hafa ekki fylgzt með hinni almennu efnahagslegu þróun í landinu. Og við höfum einnig dregizt aftur úr þróuninni annars staðar á Norðurlöndum. Bæturnar hér eru miklum mun lægri, en þær eru hjá grannþjóðum okkar. Ég held, að ellilaun á Íslandi nái ekki helmingi af ellilaunum í Danmörku, eins og nú er komið. Verðbólgan hefur bitnað mjög harkalega á öldruðu fólki, sérstaklega vegna þess að verðhækkanir á brýnustu nauðsynjum, þar á meðal matvælum, hafa verið meiri en meðalverðhækkanir, þannig að þegar hér eru flutt frv. um að hækka slíkar greiðslur í hlutfalli við vísitölu, - eitt slíkt frv. liggur nú fyrir þinginu, - þá er þar um raunverulega skerðingu að ræða, vegna þess að nauðþurftartekjurnar eru notaðar til þess að kaupa þær vörur, sem hækka meira, en meðaltalið hefur hækkað. Þetta hefur verið reynslan um langt árabil, þannig að kaupmáttur þessara ellilauna og annarra slíkra greiðslna hefur farið sífellt lækkandi. Að undanförnu hefur þetta vandamál einnig magnazt af öðrum ástæðum. Atvinnuskorturinn og atvinnuleysið á Íslandi hefur leitt til þess, að gömlu fólki hefur verið sagt upp störfum öðrum fremur. Það hefur verið háttur íslenzkra verkamanna að vilja vinna meðan þeim entist þrek, en nú er svo komið, t.d. hér í Reykjavík, að þess er varla nokkur kostur fyrir sjötugan mann að fá vinnu. Hér er um að ræða verulegt félagslegt vandamál, en einnig fjárhagslegt. Þessir menn eru dæmdir til að búa við lífskjör, sem eru eins og ég sagði áðan algerlega vansæmandi fyrir þjóðfélagið. Áhuginn á almennri lífeyristryggingu hefur farið mjög vaxandi að undanförnu. Opinberir starfsmenn hafa lengi búið við þetta kerfi, en á undanförnum árum hafa margir starfshópar komið sér upp sérstökum lífeyrissjóðum. Þeir skipta orðið mörgum tugum núna og það kerfi er áreiðanlega ekki haganlegt fyrir þjóðfélagið að halda uppi aragrúa af smáum lífeyrissjóðum. Það væri miklu skynsamlegra að fella þetta saman í eitt samfellt kerfi. Verkalýðshreyfingin hefur sýnt þessu máli vaxandi áhuga á undanförnum árum, gert um það samþykktir á þingum sínum og raunar hefur það komizt inn í kjarasamninga aftur og aftur, nú seinast í sjómannadeilunni, eins og menn vita, þannig að þetta mál er alltaf að verða brýnna og brýnna. Fsp. mína ber ég fram til þess að vita, hvernig málið er nú á vegi statt hjá hæstv. ríkisstj., hvort það er komið á ákvörðunarstig, auk þess sem ég vildi nota þetta tækifæri til þess að hvetja hæstv. ríkisstj. til þess að hraða þessu máli sem allra mest.



Herra forseti. Ef gera ætti þessari fsp. viðhlítandi skil, yrði ég að fara langt út fyrir þann umræðuramma, sem ætlazt er til í fsp.–tíma Alþ. og sé á þessu stigi ekki ástæðu til að gera það, en vil um leið skýra frá því, að ég er reiðubúinn til þess að láta hv. fyrirspyrjanda í té skriflega allar þær upplýsingar, sem ég hef um málið og skal gera það, ef það er hans vilji og ósk. Að öðru leyti er svar mitt þetta: Með bréfi rn., dags. 6. apríl 1966, var skipuð 5 manna n, til að semja frv. til l. um almennan lífeyrissjóð. Þingflokkarnir tilnefndu sinn manninn hver í n., en formaður var skipaður án tilnefningar og er Sverrir Þorbjörnsson forstjóri 'Tryggingastofnunar ríkisins formaður n. Aðrir nm. eru þessir: Erlendur Vilhjálmsson deildarstjóri, Guðjón Hansen tryggingafræðingur, Hannibal Valdimarsson alþm. og Ingvar Gíslason alþm. N. hefur ekki enn lokið störfum. Samin hafa verið drög að frv. með grg., sem ég ætla, að séu til athugunar hjá stjórnmálaflokkum þeim, sem fulltrúa eiga í n. Drög þessi hafa verið rædd all ítarlega í n. Einstakir nm. hafa enn ekki tekið afstöðu til einstakra atriða í þessum frv.–drögum og um skeið í haust féllu fundahöld í n. niður vegna sjúkdómsforfalla formanns. Um þessar mundir eru fundahöld að hefjast að nýju í n. og er þess að vænta, að þá muni ljósara um afstöðu einstakra nm. til málsins. Að öðru leyti ítreka ég svo boð mitt um að láta hv. fyrirspyrjanda í té allar upplýsingar, sem ég hef um málið, ásamt þeim frumvarpsdrögum, sem þegar hafa komið frá nefndinni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. Ég ætlaðist ekki til þess, að hann færi að rekja í einstökum atriðum, hvernig þetta mál er á vegi statt og ég mun færa mér í nyt tilboð hans um að fá að skoða þau gögn, sem nú eru tiltæk. Það, sem fyrir mér vakti, var að fá vitneskju um það, hvort þetta mál væri komið á ákvörðunarstig eða ekki. Og eins og svar hans bar með sér, er málið ekki enn þá komið á ákvörðunarstig. Sú n., sem að því hefur unnið, hefur ekki enn þá lokið störfum og innan ríkisstj. virðist ekki vera um neina ákvörðun að ræða. Þetta finnst mér býsna athyglisvert atriði, m.a. vegna þess, að á flokksþingi Alþfl. s.l. haust voru samþykkt eins konar skilyrði í 8 liðum um þátttöku Alþfl. í ríkisstj. með Sjálfstfl. Þingið taldi nauðsynlegt, að eftirfarandi atriði yrðu þættir í væntanlegum efnahagsráðstöfunum, sagði í samþykkt þingsins, og þar er 3. liður svo hljóðandi með leyfi hæstv. forseta: „Ákvörðun um að stofnaður verði lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn eftir tiltekinn tíma og að allmannatryggingar verði efldar.“ Og síðan segir svo í ályktuninni í áframhaldi af þessu, með leyfi hæstv. forseta: „Ef tekið verður tillit til þessara meginsjónarmiða, telur flokksþingið, að Alþfl. eigi að standa að þeim ráðstöfunum á þessu hausti, sem nauðsynlegar reynast til þess að leggja grundvöll að nýrri eflingu atvinnulífsins“ o.s.frv. Og enn fremur segir svo: „Náist samstaða milli stjórnarflokkanna um þessi meginatriði og önnur úrræði, sem Alþfl. getur fellt sig við, vill flokksþingið, að núverandi stjórnarsamstarfi verði fram haldið.“ Þannig setti þetta þing Alþfl. ráðherrum sínum skilyrði, fól þeim þá skuldbindingu að tryggja í sambandi við samninga um áframhaldandi stjórnarsamvinnu, að tekin yrði ákvörðun um að stofna lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. Það voru raunar fleiri skilyrði, sem voru í þessari stjórnmálaályktun Alþfl. Fyrsta skilyrðið var að tryggja öllum vinnufærum fulla atvinnu. Menn vita, hvernig við það hefur verið staðið allt til þessa, þegar atvinnuleysingjar á Íslandi eru orðnir hátt á 6. þúsund. Ég hafði satt að segja vænzt þess, að Alþfl. mundi reyna að koma fram einhverju af þessum skilyrðum, sem sett voru af flokksþinginu í haust. Og enda þótt n. hafi ekki lokið formlegum störfum sínum, hefði verið hægt fyrir ríkisstj. að taka um það formlega ákvörðun og tilkynna hana á þingi, að það væri ætlun ríkisstj. að láta setja lög um lifeyrissjóð fyrir alla landsmenn eftir tiltekinn tíma. Ég hygg, að undirbúningi þessa máls sé það langt komið, að það þurfi ekki að dragast mjög lengi enn þá að koma þessu máli í höfn.



Herra forseti. Ég get tekið undir flest af því, sem hv. fyrirspyrjandi hefur sagt um þetta mál. Ég tel mjög eðlilegt, að þessi fsp. hafi komið fram. Hins vegar er staða mín í þessu máli sú, að ég er í þeirri n., sem vinnur að því að semja frv. um almennan lifeyrissjóð samkv. þál. og ákvörðun ráðh. og þess vegna ætla ég ekki á þessu stigi að hefja neinar almennar umr. um þetta efni. Í aðalatriðum og í öllu, sem máli skiptir, er það rétt, sem hæstv. ráðh, hefur haft um störf n. að segja. En ég vil aðeins bæta því við, að nefndarstörf voru hafin í haust og nokkrir fundir haldnir og við vorum komnir allvel á veg með mörg atriði í sambandi við samningu frv., þegar formaður n., Sverrir Þorbjörnsson, veiktist og það hefur orðið til þess að tefja störf n. Þetta tók hæstv. ráðh. réttilega fram, en ég vil líka undirstrika þetta. Og sem sagt, þess er að vænta, að n. taki nú aftur til starfa, enda eru þm. allir komnir saman, sem í n. eru og ég verð að segja fyrir mína parta, að ég tel, að þetta mál sé af n. hálfu komið það langt á veg, að það sé engan veginn ómögulegt, að hægt verði að skila áliti, áður en þessu þingi lýkur, þ.e.a.s. ef ríkisstj. gerir okkur ekki þann greiða að rjúfa þing sem allra fyrst. En fari svo, að þing dragist fram á vorið, þá þykir mér hins vegar mjög líklegt, að það ætti að vera hægt að leggja slíkt frv. fyrir þingið, ef vel yrði að málinu unnið til vors.



Herra forseti. Ég veit ekki, hvaðan það kemur hv. síðasta ræðumanni að tala um, að það ætti að gera honum sérstakan greiða með því að rjúfa þing. Það má vel vera, að það sé eitthvað í sambandi við bankastjórastöðu Landsbankans eða eitthvað annað, sem við þurfum endilega að gera það fyrir hans sérstöku hönd að rjúfa þing. Kannske á að ráða þeim málum annars staðar en hér innan sala Alþ. Það er mál, sem þeir þurfa frekar að ræða í sínum hópi heldur en hér meðal okkar, enda förum við ekki út í það, því að annað mál er á dagskrá. Það, sem ég vildi aðeins koma að, er áhugi hv. fyrirspyrjanda á þessum sameiginlega lífeyrissjóði allra landsmanna. Ég minnist þess, að fyrir nokkrum árum náði stærsta verkalýðsfélag landsins samningum um lífeyrissjóð, en einmitt þessi hv. þm., sem hefur nú borið fram fsp., flokksmenn hans og önnur handbendi eyðilögðu það fyrir þeim mönnum, sem þá börðust fyrir því og höfðu náð samningum um þessi fríðindi og réttindi, sem ég tel vera sjálfsögð. Það er ekkert launungarmál, að eitt höfuðmálið í þeirri erfiðu kjaradeilu, sem hefur staðið yfir meðal sjómanna og útvegsmanna, er deilan um lífeyrissjóð. Ég held hins vegar, að ekki fari dult, að samningar hafa náðst um þetta mál. En við sjáum á þessu dæmi og öðrum í sambandi við lífeyrissjóðina, sem hafa orðið til á undanförnum árum í frjálsum samskiptum launþega og vinnuveitenda, að þeir hafa orðið til vegna samninga. Þeir hafa orðið til vegna þess, að launþegarnir hafa fórnað ákveðnum kröfum gegn því að mynda slíka sjóði. Og ég vil eindregið, að það komi fram í þinginu og það komi til þeirrar n., sem fer með þetta mál, að það er ekki sama, hvernig verður haldið á þessu máli. Ef allt í einu á að steypa þessu í einn sjóð, eins og mér virðist, að sumir menn álíti, verður að fara með gát. Þetta kom jafnvel fram í þessari yfirlýsingu ríkisstj. á sínum tíma, sem ég hef ýmsa fyrirvara við, einfaldlega út af þessu, að við höfum margir hverjir barizt fyrir því árum saman og jafnvel fórnað okkar kröfum í launþegafélögunum til þess að ná þessum kjarabótum fram, sem við teljum þó, að komi kannske of seint fram fyrir marga. Við teljum, að við höfum verið að fórna þarna ákveðnum hlutum og við teljum alls ekki rétt, að um leið eigi á einhverju ákveðnu ári að flytja þetta til allra annarra, sem hafa tekið sitt í beinum krónukröfum og fengið það í sínum launum á undanförnum árum, meðan við höfum orðið að binda þetta í þessum sjóðum, sem verðbólgan hefur vissulega verið að eyðileggja á undanförnum árum. Og það höfum við vissulega, sem höfum barizt fyrir lífeyrissjóðum í verkalýðsfélögunum, orðið að sætta okkur við. Um leið og við höfum viljað stuðla að því, að þessi samtök, sem hafa staðið að þessu, söfnuðu í sjóði, hefur þetta rýrnað vegna verðbólgunnar. En þar fyrir utan er ég mjög hlynntur því, að áfram verði haldið á þessari braut. Það hlýtur að verða þjóðfélaginu fyrir beztu, að einhverjir launþegar geti leyft sér að taka af sínum launum til þess að setja í slíka sjóði, en ég vil beina því til þeirra manna, sem hafa með þetta mál að gera, að það er ekki jafneinfalt og virðist koma fram í ræðum sumra, sem tala um þetta mál, að það sé beinlínis hægt að segja: Við skulum setja lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. Ég spyr og hef spurt áður: Hvar standa þá þeir lífeyrissjóðir, sem fyrir eru? Hvað á að segja við þá menn, sem hafa á annan tug ára tekið á sig þær kvaðir að byggja upp stóra og mikla sjóði, sem nú eru til mikils gagns? Reyndar ekki fyrir þá sjálfa, heldur fyrir þjóðfélagið í heild, og þar á meðal minnist ég þess, að ríkisstj. og fleiri aðilar hafa ákveðið og samþykkt að taka af þessum sjóðum til úthlutunar í almenna veðlánakerfið fyrir húsbyggjendur. Þessir menn hafa safnað þessu fé, sem ég tel þeirra eign. Mín ástæða til þess að koma hér upp er aðeins að benda á þetta atriði, að það eru fyrir hendi í dag sjóðir, sem aðilar hafa komið sér saman um í frjálsum samningum. Þeir eiga þá og það á ekki að vera grundvöllur fyrir því, að Alþ. eða aðrir geti leyft sér að taka þessa sjóði til sinnar ráðstöfunar. Það á heldur ekki að vera hægt, þegar kemur að því að semja væntanlegt frv. um almennan lífeyrissjóð, að ganga fram hjá því, að þarna eru frjálsir samningar, sem áttu sér stað á sínum tíma og eignamyndun þeirra aðila, sem að þeim samningum stóðu.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi gat þess í sinni frumræðu, að flokksþing Alþfl. hefði gert um þessi mál mjög ítarlega ályktun og ég efast ekki um, að hann hafi lesið hana rétt upp. En hann taldi þann ágalla á þessu máli, að ríkisstj. hefði ekki fyrir fram tekið formlega ákvörðun í málinu og lýst því yfir, að lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn skyldi stofnaður. Fyrst og fremst hefur ríkisstj. lýst yfir, að hún vildi að þessu vinna. Þær yfirlýsingar liggja fyrir, en ég tel það með öllu ólýðræðisleg vinnubrögð, að ríkisstj. taki ákvörðun, fyrr en fyrrgreint nál. liggur fyrir. Það eru eðlileg vinnubrögð, að n. fái að athuga málið, kryfja það til mergjar og gera sínar till. Það er síðan hlutverk ríkisstj. að taka afstöðu til nál., þegar það liggur fyrir. Annað væri rangt að farið og í alla staði ólýðræðislegt. Ég tel þess vegna þau vinnubrögð, sem ríkisstj. hefur haft í þessu máli, þau einu réttu og eðlilegu, en þau vinnubrögð, sem hv. fyrirspyrjandi virðist vilja hafa, vera röng og óeðlileg.



Herra forseti. Ég hef borið fram fsp. til dómsmrh. og er hún prentuð á þskj. 188. Fyrirspurnin er í 2 tölusettum liðum og hljóðar þannig: „l. Hvað hyggst dómsmrh. gera viðvíkjandi kæru, sem honum hefur borizt frá nokkrum starfsmönnum á Litla-Hrauni um meint misferli forstöðumanns vinnuhælisins, Markúsar Einarssonar? 2. Er það álit fangelsisnefndar, sem skipuð var og falið að rannsaka þessi mál, að lausn þeirra sé fengin með því, að Sigurði Kristmundssyni bryta vinnuhælisins hefur verið sagt upp starfi án nokkurra viðhlítandi skýringa?“ Þessi fsp. er fram borin vegna eindreginna og ítrekaðra tilmæla frá nokkrum mönnum austan fjalls og eru sumir þeirra starfsmenn við vinnuhælið á Litla-Hrauni, sem raunar er nú réttara að nefna fangelsið á Litla-Hrauni, þar sem heita má, að vinna fyrir fanga þar sé að mestu úr sögunni. Eins og fsp. ber með sér, kærðu nokkrir starfsmenn vinnuhælisins, undir forystu yfirgæzlumannsins Magnúsar Péturssonar, forstjórann, Markús Einarsson, fyrir meint misferli í starfi. Þetta mun hafa verið snemma á s.l. ári. Dómsmrn. fól þá stjórnarnefnd hælisins að kanna mál þetta. Stjórnarnefndin mun hafa yfirheyrt menn þá, er undirrituðu kæruna, enn fremur ræddi hún við aðra starfsmenn og ýmsa fanga og skilaði síðan skýrslu um athuganir sínar til dómsmrn. Mál þetta hefur orðið að talsverðu hitamáli austur þar, bæði meðal starfsmanna og ýmissa annarra, sem næstir búa við vinnuhælið og telja sig allkunnuga högum og háttum þar. Hafa myndazt um þetta mál ýmsar sögur og sagnir, sem ég hef að vísu ekki hent neinar reiður á, en óvissan um niðurstöðu á rannsókn þeirri, sem gerð var í sambandi við kæruna, hefur aukið á alls konar getgátur og orðasveim um þetta mál. Í málinu virðist ekki annað hafa gerzt opinberlega en það, að bryta hælisins, Sigurði Kristmundssyni að nafni, sem var einn af þeim, sem undirrituðu kæruskjalið, var sagt upp starfi frá síðustu áramótum og að því er bezt er vitað, án þess að um nokkurt sakarefni hafi verið getið. Telja sumir, sem um þetta hafa rætt, að þarna sé saklaus maður látinn víkja í hefndarskyni. Ekki legg ég neinn dóm á þetta, en ég geri ráð fyrir því, að maður þessi leiti réttar síns eða aðrir þá fyrir hans hönd, þar sem ég hygg, að hann telji uppsögnina ekki gerða með þeim hætti, sem eðlilegur er og jafnvel löglegur. Ef það reynist rétt, þá getur það orðið ríkisstj. alldýrt í skaðabótum til umrædds manns. Ég hef fengið að sjá afrit af bókun stjórnarnefndar hælisins um framburð manna þeirra, er n. yfirheyrði út af þessari kæru. Þykir mér þar kenna margra grasa og ekki af allra beztu tegund. Eftir að hafa séð það plagg, þóttist ég ekki geta undan því skorazt að bera fsp. fram, úr því þess var eindregið óskað. Ég er einn þeirra mörgu manna, sem telja, að fangelsismál okkar Íslendinga séu í ófremdarástandi og þau mál þurfi skjótra úrbóta. Í því máli ætla ég engar sakir að bera á einn eða neinn, hvorki ráðh. né þingflokka. En ég tel, að það sé ekki nóg fyrir menningarþjóð að eiga sæmilega refsilöggjöf, eins og ég hygg að Íslendingar eigi. Það velti ekki minna á því, að meðferð sakamanna sé eðlileg og til séu vel búin fangelsi með góðri stjórn, helzt sérmenntaðra og vel hæfra manna. Um langt skeið hefur verið allóróasamt í kringum þá stofnun, sem rekin er á Litla-Hrauni og forstjórarnir margir hverjir þar hafa ekki orðið mosavaxnir í starfi. Jarðir voru lagðar undir vinnuhælið í þeim tilgangi, að fangar fengju verkefni við búskap og framleiðslu búvara, sem gæti með vinnu fanganna orðið til að létta kostnað ríkisins við dvöl þeirra þar. Nú hafa allir nautgripir, sem á þessu búi voru, verið seldir, en þar er eftir eitthvað af hrossum og er þarna sennilega um 200 fjár. Garðrækt er lítil sem engin, þrátt fyrir ágæt skilyrði til slíks á þessum stað. Gæzlumönnum hefur mjög verið fjölgað frá því, sem áður var og kostnaður við það mjög aukizt. Þarna eru geymdir stórglæpamenn og unglingar, sem hafa a.m.k. sumir ekki nema tiltölulega smávægileg afbrot á samvizkunni. Þetta hlýtur að vera mjög óheppilegt fyrir unglinga og þá, sem vera má, að hægt væri að fá til að bæta ráð sitt. Að mínum dómi má þjóðfélagið ekki haga refsingu og geymslu afbrotamanna á þann hátt að hafa saman stórafbrotamenn og þá, sem ungir eru og líklegir gætu verið til betrunar. Við þá síðarnefndu þarf aðrar aðferðir að minni hyggju og koma þarf í veg fyrir, að þeir læri af hinum eldri, sem ekki hefur tekizt að betrumbæta. Þess vegna þurfa þeir að vera í einangrun eins og smitberar, sem taldir eru vegna sýkingarhættu þurfa að vera í sóttkví. Ég veit, að það er enginn öfundsverður af því að stjórna stofnun eins og á Litla-Hrauni er rekin, eins og hún er upp byggð, en það á ekki að afgreiða það sem eitthvert pukursmál, þegar starfsfólk þar þykist þurfa að finna að stjórn stofnunarinnar. Slíkar aðfinnslur eru varla gerðar að tilefnislausu og ég held, að það hafi aldrei fyrr skeð, að starfsmenn hælisins hafi talið sig þurfa að kæra forstjórann. Með spurningu þeirri, sem hér er fram borin, er tilraun gerð til þess að fá kærumálið á Litla-Hrauni upplýst og hvað dómsmrh. hefur raunverulega þegar gert í þessu máli eða hyggst munu gera. Ég vil einnig í sambandi við þau fáu orð, sem ég hef sagt um fangelsismálin almennt, bæta því við, að mjög væri æskilegt, að hæstv. dómsmrh. vildi eitthvað upplýsa, hvað ríkisstj. hugsar sér að gera í fangelsismálum og hvenær vænta má framkvæmda í samræmi við lög nr. 18 frá 15. marz 1951 um ríkisfangelsi og vinnuhæli. Framkvæmd þeirra laga er áreiðanlega brýn nauðsyn.



Herra forseti. Ég skal að mestu leyti leiða hjá mér ræðu hv. fyrirspyrjanda, sem að minnstu leyti kom þessari fsp. við, en svara fsp., eins og ætlazt er til í fsp.–tíma. Hvað ráðuneytið hugsar sér að gera í fangelsismálum er ekki á dagskrá hér, en ég get aðeins af þessu gefna tilefni upplýst, að þau mál hafa verið til ítarlegrar athugunar á liðnu hausti innan rn., fjárveitingar til fangelsismálanna voru auknar við 3. umr. fjárl., eins og hv. þm. er kunnugt um, og ég hef undir höndum ítarlega áætlunargerð um aukningu fangelsisrýmis og væntanlegar aðgerðir í þeim efnum. Ég mun ekki nota fsp.–tímann til þess að víkja að því. Það hefur margsinnis verið yfir því kvartað, að við ráðh. værum of langorðir um þessar fsp. og færum út í önnur mál. Ég mun ræða þau mál innan ríkisstj. og þegar ákvörðun innan hennar hefur verið tekin, sé ég ekkert því til fyrirstöðu í öðru sambandi að gera hv. Alþ. grein fyrir því. Um fsp. vil ég segja þetta: Forstöðumaður vinnuhælisins hefur ekki verið kærður. Hins vegar barst dómsmrn. með bréfi, dags. 20. marz 1968, kvörtun yfir framkomu og hegðun forstöðumannsins. Bréf þetta var undirritað af 6 af 17 starfsmönnum vinnuhælisins að Litla-Hrauni og einum fyrrverandi starfsmanni. Meðferð þessa kvörtunarbréfs og niðurstaða rn. er rakin í bréfi, dags. 13. des. 1968, sem sent var stjórnarnefnd vinnuhælisins, forstöðumanni hælisins og Magnúsi Péturssyni gæzlumanni fyrir hönd þeirra, er báru kvörtunina fram. Niðurstaða rn. og þar með ráðh. er sú, að ekki sé ástæða til frekari aðgerða vegna kvörtunarbréfsins frá 20. marz 1968. Um 2. lið fsp., þar sem spurt er: „Er það álit fangelsisnefndar, sem skipuð var og falið að rannsaka þessi mál, að lausn þeirra sé fengin með því, að Sigurði Kristmundssyni, bryta vinnuhælisins, hafi verið sagt upp starfi án nokkurra viðhlítandi skýringa?“ Um þennan lið fsp. vil ég segja þetta: Hæpið virðist að spyrja ráðh. um álit tiltekinna aðila með þeim hætti, sem hér er gert. Hv. alþm. gætu sennilega nálgazt slík viðhorf annarra aðila, eins og hér er spurt, með ekki minni varfærni en rn. og má vera, að eitthvað slíkt búi á bak við þennan fsp.–lið hv. þm. Engu að síður hefur fulltrúi dómsmrn. óskað umsagnar fangelsisnefndar um álit hennar samkv. þessum lið fsp. Formaður stjórnarnefndar vinnuhælisins svarar á eftirfarandi hátt í bréfi til dómsmrn. dags. 3. febrúar s. l.: „Í rannsókn þeirri, er n. á sínum tíma framkvæmdi vegna kærumála á hendur forstjóra vinnuhælisins, kom aldrei til tals ráðning á matsveininum né vinna hans á staðnum sem slík og hefur n. engin afskipti haft af uppsögn hans né fyrri ráðningu.“



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að hafa svarað fsp. þeirri, sem ég bar fram, svo langt sem hans svör ná. Á þeim var yfirleitt ekki mikið að græða. Ég hef séð álitsgerð fangelsisnefndar og ég sé það á því, sem þar er og því, sem ráðh. sagði, að það er mikið ósamræmi á milli álitsgerðarinnar og niðurstöðu rn. Ég hygg, að fangelsisnefndin hafi ætlazt til frekari aðgerða í þessu máli og að kærur þær, sem þarna voru bornar fram, eða kvartanir yrðu sumar hverjar teknar alvarlega og teknar til greina, en það er ekki hægt að segja, að hafi verið gert. Ég játa, að það er erfitt að ræða þetta mál hér og ég mun ekki gera það frekar. En ég tel alveg nauðsynlegt, að hæstv. dómsmrh. hafi sjálfur nokkru meira eftirlit með þessum stað. Hann mætti gjarnan taka sér til fyrirmyndar fyrirrennara sinn í embættinu, núv. hæstv. forsrh. Þegar hann var dómsmrh., veit ég það með sannindum, að hann kom oft sjálfur á þennan stað og leit þar eftir og það veitti ábyggilega visst aðhald í þessari umræddu stofnun. Ég vil upplýsa, að mér þykir það líka ákaflega leiðinlegt, að fyrrverandi forstjóri, ágætur maður, Guðmundur Jóhannsson, var búinn að koma þarna á fót merkilegu fyrirtæki, sem voru vinnuskálar fyrir fangana, þar sem þeir gátu unnið að smíðum. Tóku þeir að sér merkileg verkefni fyrir skólana hér, sem sé að smíða skólahúsgögn. En nú hefur þessi starfsemi algerlega verið lögð niður og mér er sagt af kunnugum, að verkfærin séu týnd. Ég álít, að þarna þurfi miklu meiri og nákvæmari gætur á að hafa af hálfu hins opinbera og það sé nauðsynlegt að hafa þarna á staðnum verkefni fyrir fangana. Búskapurinn hefur að mestu leyti verið lagður niður. Jarðirnar, sem lagðar voru undir vinnuhælið, eru þó vel fallnar til búskapar á margan hátt, t.d. til garðræktar, sem er gott verkefni fyrir fanga. Innivinna á veturna er nauðsynleg og þessir vinnuskálar, sem þarna var búið að koma upp, sýndu merkilegan árangur og ef það er ekki tilraun til þess að bæta afbrotamenn að láta þá vinna að hagnýtum störfum, þá veit ég ekki hvað það er, sem hægt er að nota til þess að bæta þá. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta núna. En ég veit, að það er mikil ólga út af þessu máli í næsta nágrenni við vinnuhælið. Sjálfur skal ég játa, að ég er ekki kunnugur á þessum stað og hef ekki gert mér tíðar ferðir þangað, raunar aldrei komið þar.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir góðar ráðleggingar varðandi eftirlit á Litla-Hrauni, en eins og ég sagði, þá eru fangelsismálin og fyrirkomulag þeirra annað mál og verður að ræða þau frekar síðar. Hv. fyrirspyrjandi segir, að hann hafi séð álitsgerð stjórnarnefndar vinnuhælisins og hún sé mjög í ósamræmi við niðurstöður rn. Ég vil aðeins segja, að álitsgerð stjórnarnefndarinnar er send rn. og hún er fyrir utan yfirheyrsluna, sem henni fylgir, á þremur vélrituðum síðum. Þessi álitsgerð var mjög gaumgæfilega yfirfarin í dómsmrn. og henni svarað í ítarlegri grg., þar sem rn. kemst að þeirri niðurstöðu, að ekki sé tilefni til frekari aðgerða í þessu máli, en í því felst ekkert um það, að álitsgerð n. sé í ósamræmi við niðurstöðu rn. og ég hef ekki heyrt orð um það frá nefndinni, að hún sé óánægð með niðurstöðu rn. eða óski annarra aðgerða af hálfu rn. heldur en þetta bréf, dags. 16. des., gefur tilefni til, - ekki orð. Svo var aðeins eitt atriði, sem ég hefði kannske átt að víkja að í upphafi, en hv. þm. viðhafði þau orð, að það ætti ekki að fara með þessi mál eins og pukursmál, sem hér hefðu komið upp. Þetta hefur nú ekki verið meira pukursmál en það, að Morgunblaðið birti um þetta á útsíðu heilmiklar frásagnir fréttamanns frá sér og rn. svaraði því með yfirlýsingu og leiðrétti með henni margar missagnir og misskilning, sem voru í þessari fréttaklausu Morgunblaðsins og þar fyrir utan sendi rn. öllum dagblöðunum yfirlýsingu í sambandi við þetta mál. Hér hefur þess vegna sannarlega ekki verið um nokkurt pukursmál að ræða. Í sambandi við yfirlýsinguna eða fréttagreinina í Morgunblaðinu vil ég láta þess getið, að 10 af 17 starfsmönnum vinnuhælisins á Litla-Hrauni sendu rn. yfirlýsingu, þar sem þeir lýsa því yfir, að fyrrnefnd grein sé þeim með öllu óviðkomandi og þeir vilji ekki vera neitt við hana riðnir né önnur slík blaðaskrif, eins og þar stendur. Ég hygg, að það sé rétt til getið hjá hv. fyrirspyrjanda, að það sé nokkrum vanda bundið að stjórna vinnuhæli eða fangelsi eins og hér um ræðir. Mér er alveg ljóst, að skrif eins og því miður komu fram í Morgunblaðinu um þetta mál eru ekki fallin til þess að bæta úr skák, en út í þá sálma skal ég ekki frekar fara og takmarka mál mitt við það, sem nú hefur verið sagt í sambandi við svar við þessari fsp.