Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutnm. (Karl Einarsson) : Jeg skal ekki verða fjölorður um þetta mál nú við þessa umr., enda vona jeg að hv. deild taki því vel og leyfi því að ganga til umr. Hjer er að vísu ekkert stórmál á ferðinni, en þó er það talsvert þýðingarmikið. Hjer er ekki farið fram á að baka landssjóði neinn tilfinnanlegan kostnað; hjer á ekki að setja neitt stórembætti á laggirnar; en ef frv, yrði að lögum, þá kynni það að geta forðað klasískum fræðum frá því að falla algjörlega í gleymsku og dá hjer á landi. Jeg skil ekki annað en að allir stúdentar frá latínuskólanum gamla hljóti að viðurkenna, að latínunámið hafði hina mestu þýðingu fyrir mentun þeirra og þroska. Stærðfræðin var líka þýðingarmikil að því leyti, en latínan var það ekki síður. Margir munu geta sannað það, að skilningur þeirra á íslenskri tungu varð miklu næmari eftir að þeir höfðu fengið kynni af latneskri málfræði. Í þetta sinn skal jeg ekki fara fleirum orðum um málið, en að eins leyfa mjer að vísa til fylgiskjalsins. Jeg vona að málið fái að fara til 2. umr. og að 3 manna nefnd verði skipuð til að athuga það að þessari umr. lokinni.

Guðmundur Björnsson : Jeg heyri menn tala um, að þetta sje nytsemdarmál, þó að það sje ekki stórmál, - að það sje sjálfsagt að samþykkja þetta frv., bæði vegna þess, að það sje þarflegt og vegna þess, að það hafi engan eða lítinn kostnað í för með sjer. Jeg get nú ekki verið þessu samdóma; jeg lít svo á, að hjer sje stórmál á ferðinni. Jeg var einn af þeim mönnum, sem vann að því að koma háskólanum á laggirnar; jeg átti þátt í löggjöfinni um stofnun hans og starfsvið, og fjekk því tækifæri til þess að hugsa háskólamálið rækilega. Það, sem menn í upphafi urðu að gjöra sjer ljóst, var þetta, í hvaða átt Háskólinn ætti að stefna. Upphaflega var það að eins tilgangurinn að steypa saman þessum þremur embættismannaskólum, sem áður voru til. En þó varð það ofan á, að þar að auki var bætt við kenslu í íslenskum fræðum og heimspekin greind frá guðfræðinni. Aðrar nýjungar voru ekki gjörðar. - En þeir, sem nokkuð hugsuðu fram í tímann, voru að bollaleggja hverjum námsgreinum ætti að bæta við næst. Um það voru að vísu skiftar skoðanir. En það vil jeg segja, að það gengur óhæfu næst, að Alþingi fari að skifta sjer af þessu máli, án þess að það hafi áður verið rækilega íhugað, hvað Háskólann vanhagar mest um. Er það gríska og latína? Eða eru ef til vill aðrar mentir þarflegri og notadrýgri ? Þetta vil jeg biðja nefnd þá, er væntanlega verður skipuð, að íhuga vandlega. Vjer verðum enn fremur að hafa það hugfast í þessu máli, að við getum ekki sökum efnaskorts fengið alt það, sem við óskum. Vjer getum því miður ekki komið oss upp svo fjölskrúðugum háskóla sem stórþjóðirnar. Og einmitt þess vegna verðum við að hugsa vandlega um hvert spor, sem við stígum í þessu máli, - og þess vegna er hjer um stórmál að ræða. Hjer er að velja um tvær stefnur. Eigum vjer að hneigjast að málfræðisvísindunum og bæta við latínu og grísku, og þar á ofan svo ef til vill arabísku og sanskrit? Eða eigum vjer að taka upp nytsemdarstefnuna og reyna að efla náttúruvísindin og reynsluvísindin, svo sem fremst er kostur? Í því sambandi vil jeg að eins leyfa mjer að benda á það eitt, að flest ung og upprennandi þjóðfjelög leggja aðaláhersluna á hin nýju vísindi. Áður en jeg sest niður, vil jeg taka það fram, að mjer finst hörmung að hlusta á, að latína og gríska sjeu taldar fremstar allra tungna. Það er skömm, að nokkur maður, sem íslenskt mál mælir, skuli láta sjer þau orð um munn fara.

Framsögum. (Sigurður Stefánsson) : Nefndin hefir í áliti sínu leitast við að gjöra nokkurn veginn ljósa grein fyrir skoðun sinni á málinu. Jeg sje því ekki ástæðu til að fjölyrða um það. Mjer er heldur ekki neitt kappsmál, að það komist fram á þessu þingi. Sú er ástæðan til frumvarpsins, að mjer og ýmsum þykir, eins og nú á stendur, stefnt í óvænt efni með þekking á forntungunum, grísku og latínu. Aðalspurningin í þessu efni er sú, hvort Íslendingar eigi að fella sig við, að gríska og latína hverfi algjörlega úr námsgreinatölu í skólum vorum og skólamentun. Nefndinni dylst eigi, að ærin vandkvæði verða á kenslu og á námi ýmsra fræðigreina, t. d. læknisfræði, náttúrufræði, sagnfræði og guðfræði, ef þekkingin á forntungunum týnist. Jeg skal nú ekkert fullyrða um, að hverju gagni þetta frumvarp kemur. En meðal yngri mentamanna hófst í vetur hreyfing í þessu máli, sem hjelt því fram,. að eigi hefði verið stefnt í rjetta átt með þeirri breyting, er gjörð var fyrir nokkurri árum á kenslugreinum í lærða skólanum, og þetta frumvarp er í samræmi við þá hreyfingu. Með því að setja þessa kenslu á stofn vill nefndin engan veginn koma í veg fyrir, að kensla í reynsluvísindum verði tekin upp við háskóla vorn, og hún telur enga hættu á að þetta frv. hindri það, þótt það verði að lögum. Tildrögin til þessa frv. eru deildinni kunn. Það sjest á þingskjali 110 þar sem prentað er brjef frá nefnd, er stúdentafjelagið kaus í vetur í þetta mál. Það er ekki eingöngu hjer á landi að risin er hreyfing í líka átt og hjer. Það kveður líka allmikið að henni í öðrum löndum. Margir mikilsverðir lærðir mennhafa vakið máls á, að eftirsjá sje í að forntungurnar eru horfnar úr skólunum. Og það eru ekki eingöngu málfræðingar sem halda þessu fram. Læknisfræðingar hafa kvartað yfir því, að nám í sinni grein. gengi tregara, af því að nemendurna vatnaði latínukunnáttu, og að árangurinn yrði minni fyrir það í sögukenslu við háskólann í Kaupmannahöfn er nú farið að kenna latínu. Þekking stúdenta frá mentaskólanum í latínu mun vera heldur lítil. Jeg hefi heyrt, að einn íslenskur stúdent hafi ekki vitað, af hverju orðið „senatus“ var komið. En nú er það svo kunnugt, að ekki þarf um það að fjölyrða, að fjöldi orða, sem mjög eru notuð í ýmsum vísindagreinum, er kominn úr latínu, og að þau verða ekki skilin, nema menn hafi þekking á þeirri tungu. Jeg var ekki mikill hvatamaður þess, að háskóli vor væri stofnaður. Jeg áleit, að það mál gæti beðið nokkuð enn. En úr því að hann er nú kominn, vil jeg að hann sje meira en „punt“ eitt. Við verðum að hlynna að honum eftir mætti, reyna að varna því, að hann verði að eins nafnið eitt, og þetta frv. er spor í þá átt.