Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir til umr., hefur gengið í gegnum Ed., eins og lög mæla fyrir um. Hefur það tekið nokkrum breytingum, en þó engum veigamiklum. Það má segja, að í þessu frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins felist einkum eftirtalin meginatriði: Efling atvinnuveganna skal í framtiðinni byggð á skipulegum áætlunarvinnubrögðum. Er því í frv. að finna allitarleg fyrirmæli um margvíslega áætlanagerð og hagrannsóknir áætlunum til undirbúnings. Áætlanagerð og fjármagnsöflun eru tengd saman hjá einni stofnun, þannig að samræmi og samstarf sé um áætlun, ákvörðun um framkvæmd og fjáröflun og fjármagnsráðstöfun til hennar. Stofna skal til samstarfs margra aðíla um áætlanagerð, sem til þessa hafa haft of litla samvinnu sín á milli. Er þar um að ræða opinberar stofnanir, aðila vinnumarkaðarins, rannsóknar- og vísindastofnanir, lánastofnanir og fleiri aðila. Með slíku samstarfi ætti að vera unnt að fá betri og öruggari yfirsýn yfir þjóðarbúskapinn og forðast margvísleg mistök og óþarfa kostnað. Starfsemi þriggja stofnana, Efnahagsstofnunarinnar, Framkvæmdasjóðs og Atvinnujöfnunarsjóðs, sem eftir frv. á að nefnast Byggðasjóður, er tengd saman í einni stofnun og lögð undir eina stjórn. Mörkuð er eindregin byggðaþróunarstefna, sem byggð skal á sérstakri áætlanagerð, sem gerð skal í samráði við landshlutasamtök sveitarfélaga, verkalýðsfélaga og atvinnurekenda. Byggðasjóður er stórefldur með sérstöku framlagi úr ríkissjóði næstu 10 árin. Auk þess er framkvæmd byggðaáætlunarinnar tryggð með traustum tengslum við fjármagnsöflun til þeirra framkvæmda, sem áætlaðar eru og ákveðnar á hverjum tíma. Framkvæmdastofnun ríkisins getur haft frumkvæði að stofnun nýrra fyrirtækja. Hún getur annazt rannsóknir, áætlanir og annan undirbúning að stofnun þeim, tryggt þeim eðlilegt lánsfé til stofnunar og starfrækslu og samið síðan við aðila atvinnuveganna um að hrinda málinu í framkvæmd. Tekin er upp tiltekin heildarstjórn í fjárfestingarmálum. Sú fjárfestingarstjórn er fyrst og fremst óbein og er fólgin í áætlanagerðinni, skipulagningu fjármagnsöflunar til þeirra framkvæmda, sem forgöngu eiga að hafa, og samræmingu útlána opinberra stofnlánasjóða og þeim viðtæku áhrifum, sem Framkvæmdastofnunin getur haft á allt lánakerfið. Þá getur Framkvæmdastofnunin, ef þörf krefur, sett almennar reglur um, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar. Þetta eru þau höfuðatriði, sem stefnt er að með þessu frv., þau aðalsjónarmið, sem í því felast. Frv. er byggt á málefnasamningi stjórnarflokkanna, en þar segir svo, með leyfi forseta: „ Ríkisstj. einsetur sér að efla undirstöðuatvinnuvegina á grundvelli áætlanagerðar undir forustu ríkisvaldsins. Koma skal á fót Framkvæmdastofnun ríkisins, sem hafi á hendi heildarstjórn fjárfestingarmála og frumkvæði í atvinnumálum. Stofnunin skal gera áætlanir til langs tíma um þróun þjóðarbúsins og framkvæmdaáætlanir til skemmri tíma, þar sem greindar eru þær fjárfestingarframkvæmdir, sem forgang skulu hafa. Stofnunin fari með stjórn Framkvæmdasjóðs ríkisins og annarra þeirra fjárfestingarsjóða, sem eðlilegt verður talið, að falli undir hana. Stofnunin skal hafa náið samstarf við aðila atvinnulífsins um það, hvað unnt sé að gera til að búa í haginn fyrir hverja atvinnugrein.“ Enn fremur segir: „Þær stofnanir og nefndir, sem fyrir eru og gegna skyldum verkefnum og þessi nýja stofnun, verði sameinaðar henni, eftir því sem ástæða þykir til.“ Þetta frv. er í samræmi við þessi fyrirheit málefnasamningsins og miðar að því að koma þeim í framkvæmd. Ég hygg, að naumast sé lengur deilt um gildi margvíslegra áætlanagerða í nútíma þjóðfélagi. Þær eru víðast hvar viðurkenndar sem mikilvægt hagstjórnartæki. Á það í rauninni jafnt við, hverjar svo sem stjórnmálaskoðanir manna eru og hver sem þjóðfélagslegu markmiðin eru, sem keppt er að. Mönnum verður æ ljósara, að mistök vegna þekkingarleysis og skipulagsleysis eða vegna rangra ákvarðana og markmiða geta ekki aðeins skipt sköpum fyrir fyrirtæki, heldur einnig valdið alvarlegum áföllum í efnahagslífi og framfarasókn þjóðarinnar. Þess vegna er það, að háþróuð nútíma þjóðfélög og stórfyrirtæki beita í æ ríkara mæli stöðugri, víðtækri og nákvæmri áætlanagerð til þess að forðast ýmiss konar byrjunarmistök og ná sem fullkomnastri nýtingu allra framleiðsluþátta, jafnt til hagsbóta fyrir einstaklinga og þjóðfélagsheildina. Það segir sína sögu, að engir munu verja hlutfallslega meira fjármagni í margvíslega áætlanagerð, rannsóknir og tilraunir en stærstu, auðugustu og voldugustu auðhringar veraldar, enda þótt þeir séu að öðru leyti reknir eftir ströngustu lögmálum einkaframtaks og gróðahyggju. Svo nauðsynleg sem áætlunarvinnubrögð eru stórþjóðum, eru þau þó enn nauðsynlegri smáþjóð eins og okkur Íslendingum. Smáþjóð með takmörkuð efni á nær öllum sviðum hefur ekki efni á mistökum, sem hægt er að komast hjá með skynsamlegum búskaparháttum. Hún er viðkvæmari fyrir mistökum við uppbyggingu atvinnulífs en stórþjóð með gnægð framleiðsluþátta og margra kosta völ. Hún hefur ekki efni á þeirri sóun, sem felst í tvíverknaði og margverknaði í rannsóknarstörfum, upplýsingasöfnun og áætlanagerð. Þess vegna er þörf á að koma fastara skipulagi á þessi málefni hér hjá okkur en verið hefur. Við eigum að mínu áliti að stefna að skipulegum áætlunarbúskap í framtíðinni. En slíkan skipulegan áætlunarbúskap þarf að byggja á vel gerðum og traustum grunni. Þetta frv., ef að lögum verður, miðar að því að skapa slíkan grunn. En auðvitað þarf ekki að taka það fram hér, að skipulegur áætlunarbúskapur er ekki sama og þjóðnýting. Því verður ekki neitað, að félagshyggju hefur talsvert gætt í okkar þjóðarbúskap. Ég nefni þar t.d. margháttaða starfsemi samvinnufélaganna. Þegar á heildina er litið, verður það þó líklega að teljast einkenni á íslenzku efnahagskerfi og á íslenzkum þjóðarbúskap, að hann hafi í meginatriðum þróazt samkv. lögmálum einkaframtaks og einstaklingshyggju. Og því miður hefur handahófið allt of oft verið áberandi einkenni. Það kannast t.d. allir við, hvernig viðbrögðin hafa verið, þegar vel hefur árað í atvinnugrein um sinn. Þá hafa menn þyrpzt þangað án skynsamlegrar athugunar, fjárfest þar án fyrirhyggju og án tillits til almennra þjóðfélagsaðstæðna. Á slíkum ævintýrum hefur oft orðið snöggur og því miður sorglegur endir. Það er saga, sem er alkunn, og óþarft að tefja tímann með dæmum hér. Því skal ekki neitað, að nokkrar tilraunir, ekki hvað sízt á síðari árum, hafa verið gerðar til skipulags á vissum sviðum og til áætlunarvinnubragða. Og nokkuð hefur verið unnið að áætlunum í tilteknum greinum og á afmörkuðum sviðum. En þessar tilraunir hafa verið nokkuð fálmkenndar og ósamræmdar. Þar hefur ekki hvað sízt á skort að mínum dómi, að framkvæmd áætlana hefur ekki verið nægilega tryggð, vegna þess að áætlanagerðin hefur ekki verið tengd fjármagnsöflun, svo sem þurft hefði að vera. við þessa áætlunargerð hefur þó fengizt nokkur reynsla. Og við höfum þegar á að skipa nokkrum efnilegum mönnum, sem hafa aflað sér þekkingar og öðlazt hafa starfsreynslu á þessu sviði. Og ég vil segja það hér, að það verður lögð sérstök áherzla á að nýta og fá að njóta starfskrafta þessara manna í hinni nýju stofnun. Með þeirri lagasetningu, sem hér er fitjað upp á, er ætlunin að taka mál þessi öll nýjum og fastari tökum en áður, skoða þau meira heildstætt, samræma áætlanagerðir, tengja þær sem mest inn í eina stofnun, undir sameiginlegri stjórn, en hafa þó jafnan náið samráð við þá aðila, sem í hlut eiga hverju sinni. Enn fremur er Lögð rík áherzla á hinn rétta og nauðsynlega grundvöll áætlana, rannsóknirnar. Þær og þekkinguna má sízt af öllu vanta. Það skal skýrt tekið fram, að með frv. þessu er ekki vegið að einstaklingsframtaki. Það er síður en svo ætlunin að leggja fjötur á einkaframtak. Þvert á móti geta rannsóknir og áætlanagerð orðið heilbrigðu einkaframtaki og félagsframtaki ómetanlegur stuðningur. Framkvæmdastofnunin á einmitt að verða aflvaki nýrra fyrirtækja. Hún á að rétta atvinnuvegunum örvandi hönd alveg án tillits til þess, í hvaða formi atvinnureksturinn er. Hún á fyrst og fremst að meta arðsemi og þjóðhagslegt gildi atvinnugreina og atvinnufyrirtækja. Eins og frv. þetta ber með sér og ég hef þegar sagt, er Framkvæmdastofnuninni ætlað það hlutverk að semja áætlanir, bæði áætlanir til langs tíma um þróun þjóðarbúsins og framkvæmdaáætlanir til skemmri tíma, enn fremur landshlutaáætlanir og áætlanir um einstakar atvinnugreinar. Stofnunin á enn fremur að hafa frumkvæði í atvinnumálum. Er rétt, eins og ég vék að áðan, að undirstrika sérstaklega þann þátt í verkefnum hennar. Hann má að mínum dómi ekki falla í skuggann. Henni er sem sagt ætlað að hafa ákveðna forustu í atvinnumálum. Sú forusta getur verið með ýmsu móti, bæði bein og óbein, ef svo má segja. En Lögð er rík áherzla á, að stofnunin hafi jafnan náið samstarf við aðila atvinnulífsins um það, hvað unnt sé að gera til að búa í haginn fyrir hverja atvinnugrein. Enn fremur ber Framkvæmdastofnuninni í samvinnu við landshlutasamtök að stuðla að þróun byggða og atvinnulífs í hverjum landshluta. Verður síðar vikið nánar að hlutverki hennar í sambandi við byggðaþróunina. En af öllu þessu er auðsætt, að það eru margs konar áætlunarverkefni, sem koma í hlut Framkvæmdastofnunarinnar. Samkv. því, sem nú hefur verið rakið, verða áætlanir hvers konar og hagrannsóknir höfuðverkefni Framkvæmdastofnunarinnar og, má segja, hennar frumverkefni. Er sérstök ástæða til að undirstrika gildi og mikilvægi hagrannsóknanna, ekki aðeins sem undirstöðuatriði áætlana, heldur og fyrir mótun þeirrar efnahagsstefnu, sem fylgja á fram á hverjum tíma. Í þeim efnum verður Framkvæmdastofnunin ríkisstj. til ráðuneytis með svipuðum hætti og Efnahagsstofnunin hefur verið. Má sérstaklega benda á, að hagrannsóknadeild annast gerð þjóðhagsreikninga og almennra þjóðhagsáætlana. Verður starfsemi hagrannsóknadeildarinnar skynsamlegum ríkisbúskap og þjóðarbúskap óhjákvæmileg undirstaða. Annað höfuðverkefni Framkvæmdastofnunarinnar verður forsjá tiltekinna fjárfestingarsjóða og lánveitingar úr þeim, samræming lánastefnu og heildarstjórn í fjárfestingarmálum. Það er nokkuð augljóst mál, að samfærsla fjárfestingarsjóða, sem þjóna svipuðu markmiði, á einn stað og undir eina stjórn horfir til hagræðingar. Því ætti að öðru jöfnu að fylgja verksparnaður og minni kostnaður fyrir hið opinbera. Kostir þess fyrir þá, sem eiga erindi við sjóðina, liggja nokkuð í augum uppl. Því fylgir ekki litið óhagræði og kostnaður að þurfa að sækja fyrirgreiðslu til fleiri aðila, að þurfa að þvælast frá einni stofnun til annarrar. Þá píslargöngu hafa margir þurft að ganga og þekkja hana af eigin raun, og þá sögu er óþarft að rekja hér. Mér þykir því líklegt, að margir taki að stefnu til undir það, að æskilegt sé að sameina eða samtengja hina ýmsu lánasjóði, sem settir hafa verið á fót. Kerfið, sem við búum við í þeim efnum, er óneitanlega allflókið, sjóðirnir tiltölulega margír, en sumir smáir og sundurleitir, og stjórn þeirra og starfsemi með mismunandi hætti. En hitt er svo annað mál, að þegar til framkvæmdanna kemur, geta verið á því ýmsir tæknilegir örðugleikar að sameina sjóði, sem e.t.v. eru búnir að starfa um langt skeið. Eins og áður er sagt, er um þetta mælt svo í málefnasamningi stjórnarflokkanna, að stofnunin skuli fara með stjórn Framkvæmdasjóðs ríkisins og annarra þeirra fjárfestingarsjóða, sem eðlilegt verður talið, að undir hana falli. Niðurstaðan hefur orðið sú, að í þessu frv. og að þessu sinni er aðeins lagt til, að Framkvæmdasjóður og Atvinnujöfnunarsjóður, sem eftir frv. á framvegis eins og áður hefur verið sagt, að nefnast Byggðasjóður, verði lagðir undir Framkvæmdastofnunina. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að svo kunni að verða ákveðið síðar, að fleiri lánasjóðir verði fengnir Framkvæmdastofnuninni til forsjár. Mér þykir rétt að gera hér örstutta grein fyrir þeim sjóðum, Framkvæmdasjóði og Byggðasjóði, sem hér er lagt til að falli undir Framkvæmdastofnunina. Og vík ég þá fyrst að Framkvæmdasjóðnum. Framkvæmdasjóður Íslands var stofnaður með Lögum nr. 66 frá 13. maí 1966 um Framkvæmdasjóð Íslands, Efnahagsstofnun og Hagráð. En I. kafli þeirra laga fjallar um Framkvæmdasjóðinn, og er efni þess kafla í sem stytztu máli það, að sjóðurinn tekur við eignum og skuldum Framkvæmdabanka Íslands, sem er lagður niður, og við hlutverki hans í megindráttum. Sjóðurinn lýtur sérstakri stjórn, en Seðlabankinn annast umsjá hans og rekstur og undirbýr fyrir stjórnina áætlanir um lánveitingar. Framkvæmdasjóður veitir fé til opinberra fjárfestingarsjóða og til meiri háttar opinberra framkvæmda, en ekki til einstakra framkvæmda á vegum einstaklinga og félaga. Sjóðurinn hóf sem slíkur starfsemi sína í ársbyrjun 1967, og liggja fyrir reikningar fjögurra ára. Á þessum fjórum árum voru útlán sjóðsins samtals þessi: 1967 170 millj., 1968 272 millj., 1969 602.1 millj., 1970 324.7 millj. Þessi lán hafa í samræmi við lagaákvæði um sjóðinn að langmestu leyti farið til fjárfestingarsjóða eins og Atvinnujöfnunarsjóðs, Fiskveiðasjóðs, Stofnlánadeildar landbúnaðarins, veðdeildar Búnaðarbankans, Iðnlánasjóðs, Verzlunarlánasjóðs, Byggingarsjóðs verkamanna, Ferðamálasjóðs, Byggingarsjóðs ríkisins og Lánasjóðs sveitarfélaga. Til opinberra framkvæmda hefur farið nokkuð og auk þess í annað ósundurgreint nokkrar milljónir, og þó reyndar veruleg fjárhæð á árinu 1969. Í árslok 1970 námu heildarútlán úr þessum sjóði 3499.9 millj. kr., en þá er að sjálfsögðu reiknað með þeim lánum, sem Framkvæmdasjóðurinn yfirtók frá Framkvæmdabanka Íslands. Á sömu tímamótum, eða í árslok 1970, nam höfuðstóll og varasjóðir þessa sjóðs, Framkvæmdasjóðsins, 473 millj. kr., og er þá höfuðstóll Mótvirðissjóðs, sem nam 410 millj. kr., ekki meðtalinn. Atvinnujöfnunarsjóður tók til starfa á árinu 1966 og starfar samkv. lögum nr. 69 frá 12. maí 1966. Með þeim lögum voru úr gildi felld lög um Atvinnubótasjóð frá 1962, en eignir hans runnu til Atvinnujöfnunarsjóðs. Að öðru leyti var stofnfé Atvinnujöfnunarsjóðs framlag úr ríkissjóði, 150 millj. kr., sem greiðast skyldi með jöfnum fjárhæðum árlega á 10 árum, og mótvirðisfé samkv. c- og d-lið 2. gr. laganna, sem nam alls um 78 millj. kr. Auk þess lagði ríkissjóður sjóðnum til SO millj. kr. samkv. fjárlögum 1969. Í Lögunum er Atvinnujöfnunarsjóði lagður til fastur tekjustofn af skattgjaldi áibræðslunnar í Straumsvík. Á árinu 1970, sem var fyrsta árið, sem sjóðurinn naut þessara tekna, námu þær 41.4 millj. kr. Sjóðurinn lýtur stjórn 7 þingkjörinna manna, en er í vörzlu Landsbanka Íslands, sem annast bókhald og daglega afgreiðslu. Hlutverk sjóðsins er að veita lán og styrki til framkvæmda í þeim landshlutum, þar sem brýn þörf er á fjölbreyttara atvinnu- og athafnalífi og skilyrði eru til arðbærra framkvæmda, er séu til þess fallnar að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og koma í veg fyrir, að björgulegar byggðir eða byggðahlutar fari í eyði. Í árslok 1970 var höfuðstóll þessa sjóðs 290 millj. kr., en heildarútlán að meðtöldum skuldabréfum Norðurlandsáætlunar og atvinnumálanefndar ríkisins námu 727 millj. kr. Úr þessum sjóði er yfirleitt um lán að ræða, en þó er heimild til þess að veíta styrki. Ég hef hér yfirlit um lánveitingar og styrki úr sjóðnum á árabilinu 1966–1970. Á árinu 1966 voru veitt 80 lán úr sjóðnum. Á árinu 1967 voru veitt 115 lán, 1968 voru veitt 132 lán, 1969 180 lán og 1970 170 lán. Fyrsta árið, sem þarna var talið, 1966, nam upphæð lána 29.1 millj., 1967 49.4 millj., 1968 62.3 millj., 1969 67.3 millj. og 1970 98.1 millj., eða samtals 306.2 millj. Á þessum 5 árum hafa verið veittir samtals 89 styrkir, að upphæð 22.2 millj. kr. Auk þess veitti sjóðurinn styrki til atvinnumálanefndar Norðurlands, alls 22 millj. kr., á árunum 1966–1969 og til togaraflotans samkv. sérstökum fjárveitingum Alþ. 1969 og 1970 20 millj. kr. hvort ár. Lán sjóðsins eru frá 8 til 12 ára með 6% ársvöxtum. Á árinu 1969 fól ríkisstj. Atvinnujöfnunarsjóði að annast lánveitingu og aðstoð við framkvæmdir í samræmi við tillögugerð í atvinnumálakafla Norðurlandsáætlunar innan ramma þeirrar fjáröflunar, sem ríkisstj. ákvað. Í samræmi við það tók Atvinnujöfnunarsjóður lán hjá Framkvæmdasjóði í þýzkum mörkum, að upphæð 176 millj. kr. Á árunum 1969 og 1970 voru af þessu fé veitt 34 lán, að upphæð 146 millj. kr. Lánin eru með 8% vöxtum, og er meiri hluti þeirra til að flýta opinberum framkvæmdum og endurgreiðist á 2–3 árum, og verður féð þá endurlánað atvinnufyrirtækjum. Önnur lán eru til 8–10 ára. Á árinu 1969 voru samþykkt á Alþ. lög um aðgerðir í atvinnumálum. Með þeim var atvinnumálanefnd ríkisins falið að veita lán og styrki til atvinnuframkvæmda og atvinnuaukningar. Rann starfstími nefndarinnar út í árslok 1970, og tók þá Atvinnujöfnunarsjóður við skuldum, sem til hafði verið stofnað vegna starfsemi nefndarinnar, svo og eignum. Ber sjóðurinn ábyrgð á innheimtu skuldanna og endurgreiðslu þess fjár, sem aflað var. Á þessum tveimur árum úthlutaði nefndin 267 lánum, að fjárhæð 400 millj. kr. En af því hafði ekki verið afgreitt í árslok 1970 nema tæpar 300 millj., 200 millj. erlent lánsfé og 100 millj. innlent. Sum lánin eru til mjög skamms tíma, og verður það fé endurlánað. Þegar ég hafði framsögu fyrir þessu máli í hv. Ed., gaf ég líka örstutt yfirlit yfir helztu fjárfestingarsjóði, sem til eru, en ekki er lagt til að falli undir Framkvæmdastofnunina. En það yfirlit var að sjálfsögðu mjög í ágripsformi, þar sem vikið var að og gerð grein fyrir eigin fé sjóðanna og þeim útlánum, sem til hafði verið stofnað af þeirra hálfu. Ég sé nú ekki ástæðu til að endurtaka það hér og sé ekki ástæðu til þess að ræða frekar um þá sjóði, en þessir sjóðir eru t.d. Fiskveiðasjóður, Fiskimálasjóður, Stofnlánadeild landbúnaðarins, veðdeild Búnaðarbankans, Framleiðnisjóður landbúnaðarins og Iðnlánasjóður, Verzlunarlánasjóður, Atvinnuleysistryggingasjóður, Lánasjóður sveitarfélaga og svo auðvitað Byggingarsjóður ríkisins, sem eingöngu lánar til íbúðabygginga. Ég sé ekki ástæðu til í þessu sambandi að gera grein fyrir skipulagi og starfsemi þessara sjóða, þar sem ekki er lagt til, að þeir séu sameinaðir Framkvæmdastofnuninni. Um suma þeirra kemur slíkt til álita síðar, að fenginni reynslu af stofnuninni, en um aðra kemur slíkt sjálfsagt ekki til álita. Um flesta eða alla þessa sjóði gildir það, að um þá eru sérstök lög, og sumir þeirra eiga sér sérstæðan uppruna og tilteknar fjárhagslegar forsendur. En þó að ekki þyki rétt að svo stöddu að færa neinn þessara sjóða til Framkvæmdastofnunarinnar, þá gildir það um þá alla, að við þá verður stofnunin að hafa náið samstarf, ef vel á að vera. Fyrir því er sérstaklega gert ráð, bæði í 14. og 15. gr. frv. En góður árangur af starfi þessarar fyrirhuguðu stofnunar er ekki hvað sízt undir því kominn, að vel takist til um þetta samstarf, því að það er augljóst mál, að ásamt vandaðri áætlanagerð er samhæft og samvirkt lánakerfi eitt áhrifamesta tækið til að veita atvinnuþróuninni í eðlilegan farveg. Það er og án efa æskilegast, að hægt sé að hafa viðhlítandi vald á fjárfestingunni með þeim hætti, þannig að ekki þurfi að grípa til annarra ráðstafana. En náist ekki fullnægjandi árangur með þeim hætti, er þó stjórn Framkvæmdastofnunarinnar heimilt að setja almennar reglur um, hvers konat framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar. Ég tel ástæðu til að undirstrika, að hér er aðeins um að ræða heimild, ef þörf krefur, til að setja almennar reglur. Það er ástæða til þess, því að ef að vanda lætur, verða einhverjir, sem hrópa: höft, leyfakerfi, skömmtun o.s.frv. En hér er ekki um neitt slíkt að tefla. Hér er ekki verið að taka upp nein höft eða leyfakerfi. Það þarf ekki samkv. þessum væntanlegu lögum að sækja um neitt leyfi til einstakra framkvæmda, hvorki stórra né smárra. Þær almennu reglur, sem hér geta hugsanlega komið til greina, ef ekki skyldi nást það æskilega samstarf við lánastofnanir, sem að er stefnt, eiga ekkert skylt við leyfakerfi og skömmtun, eins og menn kynntust því t.d. á dögum fjárhagsráðs. Ég ætla að láta þessar almennu hugleiðingar um málið nægja, en skal nú gera nokkru nánari grein fyrir frv. í einstökum atriðum. Í I. kafla frv. er fjallað um hlutverk stofnunarinnar og skipulag. Um það segir í 1. gr. með almennum orðum, að Framkvæmdastofnun ríkisins sé sjálfstæð stofnun, sem sé ríkisstj. til aðstoðar við stefnumótun í efnahagsog atvinnumálum. Hún annast hagrannsóknir, áætlanagerð og hefur með höndum heildarstjórn fjárfestingarmála og lánveitingar samkv. því, sem nánar er fyrir mælt í Lögunum. Verkefnin eru svo auðvitað nánar útfærð í II–VI. kafla frv. Framkvæmdastofnunin lýtur yfirstjórn þingkjörinnar sjö manna nefndar. Ríkisstj. skipar formann og varaformann út hópi hinnar kjörnu stjórnarmanna. Um verkefni stjórnarinnar eru fyrirmæli í 3. gr. frv. Auk þess eru ákvæði um vald hennar og verkefni á við og dreif í frv. Um það er engum blöðum að fletta og algjörlega ljóst af frv., að það er hin þingkjörna stjórn þessarar stofnunar, sem tekur þær ákvarðanir, sem mestu varða, samkv. þessu frv. Hún tekur ákvarðanir um áætlanir. Hún tekur ákvarðanir um lánveitingar, hvort heldur er úr Framkvæmdasjóði eða Byggðasjóði. Og hún setur þær almennu reglur, ef til þarf að grípa, um forgangsframkvæmdir samkv. 12. gr. En þó að þessi þingkjörna stjórn fari þannig með ákvörðunarvaldið í þessari stofnun, þá þarf auðvitað að sjá fyrir stjórn á daglegum rekstri stofnunarinnar, því að ekki er gert ráð fyrir því, að stjórnarstarf þessara sjö manna verði neitt fullkomið starf. Og um það eru sett þau ákvæði, að það er þriggja manna framkvæmdaráð, skipað af ríkisstj., sem á að annast daglega stjórn og rekstur stofnunarinnar, að sjálfsögðu í eðlilegu samráði við forstöðumenn deilda. Í 4. gr. eru sérstaklega nefnd nokkur verkefni framkvæmdaráðs, en samkv. eðli málsins verða þau ekki tæmandi talin. Vald framkvæmdaráðsins er auðvitað takmarkað með þeim fyrirmælum, sem fela stjórninni tiltekin verkefni. Það hafa við umr. um þetta mál verið gerðar nokkrar aths. um skipun þessa framkvæmdaráðs, og ég skal þess vegna víkja að því nokkrum orðum, ef það mætti verða til þess að spara tíma, því að ég geri ráð fyrir því, að hér á eftir komi fram aths. um þetta atriði, og er þá jafngott, að ég taki fram sjónarmið mín varðandi það fyrir fram. Ég viðurkenni fúslega, að það getur verið álitamál í þessu falli eins og jafnan endranær, hvernig stjórnkerfi einnar stofnunar skuli upp byggt og hvernig fyrirkomulag skuli hafa á daglegri stjórn í þessari stofnun. Það er auðvitað ekkert óeðlilegt, þó að ýmsum komi í hug, að það væri hægt að hafa þarna einn forstjóra, eins og tíðkast í mörgum opinberum stofnunum. Og það má sjálfsagt færa fram sitthvað því til stuðnings, að svo hefði verið eðlilegt. En ég verð að segja það, að þau störf, sem þarna er um að tefla, eru það umfangsmikil, að ég tel alveg ókleift, að einn maður kæmist yfir þau. Hann mundi því þurfa að hafa fulltrúa sér við hönd, ef það skipulag væri haft að hafa einn forstjóra. Í annan stað er það, að þó að því sé nú svo háttað, eins og ég hef lýst, að ákvörðunarvaldið innan þessarar stofnunar sé í höndum stjórnar hennar, þá er það alveg víst og engin ástæða til að draga fjöður yfir það, að þessir menn verða mjög áhrifamiklir, sem sitja í framkvæmdaráðinu, það verður mjög áhrifamikið starf, sem fylgir því að hafa forstöðu fyrir þessari stofnun. Og það er skoðun mín og hún er ekki aðeins mótuð í sambandi við þessa stofnun, að það sé óheppilegt og það sé óskynsamlegt að láta jafnmikið vald í hendur einum manni. Ég er t.d. algerlega andvígur því almennt, að það sé einn bankastjóri, sem starfi við banka eða aðrar þvílíkar stofnanir. Ég álít, að valdið sé þar svo mikið og svo viðkvæmt og vandmeðfarið, að það sé heppilegra að hafa þar fjölskipað stjórnvald, og það eru rökin fyrir því, að ég hef talið heppilegra að hafa hér þrjá menn, sem fara með þetta starf. Menn hafa verið með getsakir um það, að þarna mundu verða valdir þeir, sem þeir kalla nú pólitíska kommissara. Ég vil gjarna fara örfáum orðum um það. Ég lít svo á af kynnum mínum við stjórnmálamenn, að stjórnmálamenn almennt séu alveg jafn heiðarlegir og menn almennt annars eru. Og ég tel yfirleitt ekkert verra að eiga mál mín undir dómi stjórnmálamanna en annarra manna, og ég tel það mjög óskynsamlegt af þeim, sem í þessari samkomu sitja og hafa valið sér stjórnmálastarf að lífsstarfi, að vera að ala á þeim hugsunarhætti, sem því miður hefur gert of mikið vart við sig meðal þjóðarinnar, að stjórnmálamönnum væri naumast treystandi til þess að taka á málum af fullkomnum heiðarleik, heldur létu þeir ráða oft og einatt annarleg sjónarmið. Ég felli mig ekki við þennan hugsunarhátt. Ég álít, að stjórnmálamenn eða þeir, sem gefa sig að stjórnmálum, eigi að vera hlutgengir hvarvetna til móts við aðra, enda er það sannast sagna, að til þess að fá fylgi til stjórnmálastarfa verða menn að hafa unnið sér traust, og þeir verða að hafa eitthvað til brunns að bera ekkert síður en ágætir og heiðarlegir embættismenn. Ég held, að það sé algerlega óverðskuldað að vera með nokkrar getsakir í garð núv. ríkisstj. um það, að hún muni beita sér fyrir einhverjum pólitískum ofsóknum eða misbeitingu. Þessi stjórn hefur að vísu ekki setið nema skamma hríð, en ég held, að hún verði ekki sökuð um það, að hún hafi í einstökum stjórnarathöfnum beitt pólitískri misnotkun, og ég hef reyndar ekki orðið var við það, þó að sitthvað hafi nú verið um hana sagt, að hún hafi sérstaklega verið sökuð um það. Hitt er annað mál, að auðvitað hefur stjórnin ákveðna stefnu í almennum málum, og hún verður að fylgja henni fram og fylgir henni fram. Og það er einmitt svo með þessa stofnun, að hún á að vera stjórninni til aðstoðar við mótun efnahags- og atvinnumálastefnu stjórnarinnar. Hún á að sjá um framkvæmd þeirrar stefnu. Og það verður hlutverk þessara framkvæmdaráðsmanna að sjá um það að hrinda í framkvæmd þeirri stefnu, sem í þessum efnum er mótuð af ríkisstj. og af hinni þingkjörnu stjórn, þar sem meiri hl. vitaskuld hlýtur að ráða eins og endranær þeirri almennu stefnu, sem tekin verður. Ég hygg þess vegna, að það sé ekkert óeðlilegt að gera ráð fyrir því, að ríkisstj. skipi í framkvæmdaráðið þá menn, sem hún sérstaklega treystir og hún getur litið á sem trúnaðarmenn sína. Og ég held, að störf þeirra manna verði mjög margvisleg og þess háttar, að það saki ekki, þó að þeir hafi dálitla pólitíska innsýn. Ég geri mér t.d. í hugarlund, að það verði nokkuð algengt, að sendinefndir komi frá einstökum landshlutum og héruðum, sem eigi erindi við þessa stofnun, og þá verða það vitaskuld þessir framkvæmdaráðsmenn, sem annast þau skipti. Ég geri líka ráð fyrir því, að það verði hlutskipti framkvæmdaráðsmannanna að hafa fyrst og fremst þau samskipti, sem nauðsynleg eru, og undirbúning að þeim samskiptum, sem nauðsynleg eru, við banka og lánastofnanir. Ég efast ekki um, að heiðarlegir og góðir embættismenn gætu þar staðið í stykkinu. En af reynslu minni verð ég að álfta, að það saki ekki, þegar komið er til viðtals við slíkar stofnanir, að þær viti, að þeir menn, sem við þær tala, hafi nokkurt umboð og styrk á bak við sig. Þetta hef ég viljað taka fram að gefnu tilefni, en annars vil ég líka segja það, að það er algerlega óbundið í þessu frv., hvaða skilyrðum menn þurfa að fullnægja til þess að vera skipaðir í framkvæmdaráð, og því ekkert, sem bindur það, hverjir þar verða skipaðir, enda veit ég ekki á þessari stundu um það, hverjir það starf kunna að hljóta. Ég hef kannske gerzt tiltölulega fjölorður um þetta, en það er af því, að mér finnst hafa gætt talsverðs misskilnings í sambandi við þessi ákvæði, sem framkvæmdaráðið varða. En það er, eins og ég hef sagt, engin fjöður dregin yfir það, að þessir framkvæmdaráðsmenn eru hugsaðir sem sérstakir trúnaðarmenn ríkisstj. Og þess vegna lýsti ég því strax yfir í framsöguræðu í Ed., að ég teldi sjálfsagt, að ráðning þessara manna væri tímabundin og þeir létu af starfi um leið og ríkisstj., og með brtt., sem samþ. var í Ed., er þetta fest í lögin, þannig að það má segja þessum mönnum upp með eins mánaðar fyrirvara. Þetta tel ég eðlilegt. Og þetta er að vissu leyti í samræmi við fordæmi, sem hefur verið skapað, fordæmi, sem núv. stjórnarsinnar stóðu ekki sérstaklega að, en voru heldur ekkert mótfallnir. Það eru ákvæðin í lögum um Stjórnarráð Íslands, þar sem ráðherrum er heimilað að taka sér sérstaka aðstoðarmenn, ráðherraritara, eða hvað sem þeir eru kallaðir, sem eiga að láta af starfi um leið og ráðherrarnir. En það voru núv. stjórnarandstæðingar, sem stóðu fyrir því að setja þessi ákvæði inn. Menn segja kannske, að þarna sé ekki alveg líku saman að jafna, og mér dettur ekki í hug að halda því fram, að þetta sé að öllu leyti sambærilegt. En viss líking er þó í þessu að mínum dómi. Ég vildi taka þetta fram, ef vera mætti, að ég gæti þá sparað mér svar á eftir varðandi þetta málefni. Starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar er skipt niður í þrjár deildir. Svarar sú deildaskipting til þeirra verkefna, sem stofnuninni eru falin, nema hvað heitið lánadeild gefur e.t.v. ekki fullkomlega til kynna verkefni þeirrar deildar. II.–IV. kafli frv. fjallar svo um þessar deildir. II. kafli frv. fjallar um hagrannsóknir. Er hann kaflanna minnstur fyrirferðar, aðeins ein gr., 6. gr., en af því má auðvitað ekki draga þá ályktun, að þar sé um eitthvað þýðingarminni þátt að ræða, heldur stafar það af hinu, að eðli málsins samkv. er ekki hægt að hafa svo mörg orð um það efni í lögum. Í 6. gr. segir, að hagrannsóknadeild annist nauðsynlegar rannsóknir til undirbúnings áætlanagerða stofnunarinnar, svo og gagnasöfnun og skýrslugerð um framkvæmd áætlana, sem gerðar hafa verið og samþ. af ríkisstj. Hagrannsóknadeild annast auk þess gerð þjóðhagsreikninga og almennra þjóðhagsáætlana. Skulu áætlanir gerðar til langs tíma um þróun þjóðarbúsins. Deildin annast enn fremur þær hagfræðilegu athuganir fyrir ríkisstj., er hún kann að óska eftir. Hún getur annazt hagfræðilegar athuganir fyrir Seðlabankann og aðra opinbera aðila, eftir því sem um semst. Ákvæði þessi þurfa ekki skýringar við umfram það, sem áður er sagt, en þó vil ég segja það, að ég hef skilið þessi ákvæði á þá lund, að það væri í þeim alveg nægileg heimild fyrir ríkisstj. til að leita þeirrar aðstoðar og þess ráðuneytis hjá hagrannsóknadeild, sem hún telur þörf á, alveg með sambærilegum hætti og ríkisstj. hefur leitað til Efnahagsstofnunarinnar og hagrannsóknadeildar þeirrar, sem þar hefur verið sett upp. III. kafli frv. fjallar um áætlanadeild. Segir þar m.a., að deildin geri áætlanir um uppbyggingu og þróun mikilvægustu atvinnugreina og um heildarþróun atvinnulífsins. Felst í þessu m.a., að deildin á að gera iðaþróunaráætlun, áætlun um þróun landbúnaðar o.s.frv. Enn fremur á deildin að gera áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs víðs vegar um land með það fyrir augum að skapa landsmönnum öllum fulla atvinnu og eðlileg lífsskilyrði og stuðla að heilbrigðri byggðaþróun. Þarna eru ný og skýr ákvæði um byggðaáætlanir. Fjármögnun framkvæmda samkv. slíkum áætlunum er með öðrum fyrirmælum frv. og eflingu Byggðasjóðsins tryggð, svo sem kostur er. Það er mikil breyting frá því, sem verið hefur, þótt reynt hafi verið að útvega fjármagn til einstakra byggðaáætlana, jafnóðum og þær hafa legið fyrir, en allt hefur það þó verið óvissu háð fyrít fram. Framkvæmdastofnunin gerir áætlanir fyrir ráðuneyti og opinberar stofnanir um framkvæmdir ríkisins og aðrar opinberar framkvæmdir, eftir því sem um semst. Ég vil í þessu sambandi taka það sérstaklega fram, að ekki er með þessu frv. ætlunin að gera neina breytingu á því fyrirkomulagi, sem hér hefur komizt á, um áætlanir á vegum einstakra opinberra stofnana. Slík áætlanagerð heldur áfram með sama hætti og verið hefur, eins og vegáætlun, rafvæðingaráætlun, hafnaáætlun o.s.frv., en að sjálfsögðu geta þessar opinberu stofnanir leitað aðstoðar hjá Framkvæmdastofnuninni ef þeim lízt svo, eins og þær reyndar hafa gert til Efnahagsstofnunarinnar, en áætlanagerð fyrir þessa aðila á vegum Framkvæmdastofnunarinnar á því aðeins að koma til greina, að svo semjist um á milli Framkvæmdastofnunarinnar og þess opinbera aðila eða opinberu stofnunar, sem hlut á að máli. Í 10. gr. eru ákvæði um það samráð og samvinnu, sem deildinni ber að hafa við aðra aðila um gerð áætlana, sem ég hef áður rakið, t.d. við gerð byggðaáætlunar samráð við sveitarfélag og landshlutasamtök, verkalýðsfélög og atvinnurekendur í því byggðarlagi. Í 11. gr. er þýðingarmikið ákvæði, þar sem segir, að áætlanir skuli sendar ríkisstj. til samþykktar, og hún geri síðan Alþ. grein fyrir þeim. En til viðbótar því var gerð sú breyting í Ed., að við var bætt: „ Ríkisstj. skal gefa Alþ. árlega skýrslu um starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins“, sem er vitaskuld alveg sjálfsagt ákvæði. Framkvæmdastofnunin á að fylgjast með framkvæmd þeirra áætlana, sem ríkisstj. hefur samþykkt. Það er lítið gagn að áætlunum, sem verða aðeins pappírsgagn. Er með þessum ákvæðum reynt að koma í veg fyrir, að slíkt geti átt sér stað. IV. kafli laganna fjallar um lánadeild. Þar er að finna mörg mikilvæg ákvæði og alger nýmæli, sem nokkuð hefur verið vikið að áður. Ég bendi á 12. gr., þar sem segir, að lánadeild vinni að því að samræma útlán allra opinberra stofnlánasjóða og skipuleggja fjármagnsöflun til framkvæmda með sérstöku tilliti til þeirra framkvæmda, sem forgang þurfa að hafa samkv. áætlunum stofnunarinnar. Deildin fylgist með fjárhag allra opinberra fjárfestingarsjóða og gerir tillögur um fjáröflun til þeirra, eftir því sem þörf krefur. Um þær almennu reglur, sem setja má um forgangsframkvæmdir, hefur áður verið rætt. Einnig hefur áður verið gerð nokkur grein fyrir þeim ákvæðum 13. gr., sem fjalla um arðsemisútreikninga og rannsókn á þjóðhagslegu gildi nýrra atvinnugreina, svo og því frumkvæði, sem lánadeildin getur átt, að stofnun nýrra fyrirtækja. Skal ég þess vegna ekki fjölyrða um það hér frekar. Í 14. gr. segir, að lánadeildin taki við umsóknum um lán úr Framkvæmdasjóði og Byggðasjóður annist athugun þeirra. Áður en lánveiting er samþykkt, skal lánadeildin reyna að tryggja með samningum við aðra fjárfestingarsjóði og lánastofnanir, að nægilegt stofnfé fáist og eðlileg rekstrarfyrirgreiðsla fáist hjá viðskiptabanka, en ég held, að það sé mikil þörf á þessu ákvæði. Það held ég, að reynslan sýni. Í 15. gr. segir, að framkvæmdaráð skuli hafa náið samstarf við stofnlánásjóði og viðskiptabanka í því skyni að samræma sjónarmið þessara aðila og aðgerðir til eflingar íslenzku efnahags- og atvinnulífi. Ákvæði 16. gr. um bókhald sjóðanna og vörslu þurfa ekki nánari skýringar við, en á það skal þó bent, að aðalreglan er sú, að handbært fé Framkvæmdasjóðs og Byggðasjóðs skuli geymt í Seðlabankanum, og er það að nokkru leyti frávik frá því, sem nú gildir, eins og kom fram, þegar ég gerði grein fyrir sjóðunum áðan. Það er þó heimiluð undantekning frá því í þessari gr., sem ég sé ekki ástæðu til að fara að rekja. Í 17. gr. er mælt, að stjórn Framkvæmdastofnunarinnar skuli leita eftir samningum við stjórnir Iðnþróunarsjóðs og Atvinnuleysistryggingasjóðs, lífeyrissjóða og tryggingarfélaga um samvinnu þessara sjóða og félaga við stofnunina varðandi lánveitingar. Ég hygg, að flestir geti verið sammála um, að þörf sé á samstarfi á þessu sviði. Eins og ljóst er af því, sem hér hefur verið sagt, og ákvæði IV. kafla frv. bera með sér, er Framkvæmdastofnuninni ætlað að beita sér fyrir samræmdri lánastefnu og skynsamlegri fjárfestingarpólitík, ekki með valdboði, - það undirstrika ég, - heldur með frjálsum samningum og samvinnu við þá aðila, sem um þau efni hafa mest að segja. V. kafli frv. fjallar um Framkvæmdasjóð Íslands. Eru þau ákvæði samhljóða núgildandi fyrirmælum um Framkvæmdasjóð Íslands, og er raunar gert ráð fyrir því og byggt á því alveg skýrt, eftir breytingu, sem gerð var í Ed., að þetta er sama stofnunin og áður, Framkvæmdasjóður Íslands. Sé ég ekki ástæðu til að ræða þau ákvæði sérstaklega, en visa til þeirra upplýsinga, sem ég gaf áður um Framkvæmdasjóð Íslands. Í VI. kafla frv. eru svo ákvæði um Byggðasjóð. Eru þau ákvæði að miklu leyti sniðin eftir fyrirmælum núgildandi laga um Atvinnujöfnunarsjóð. Þó eru þar nokkur nýmæli, sem ásamt öðrum ákvæðum frv., sem þegar hafa verið rakin, renna stoðum undir mun ákveðnari og skilvirkarí byggðastefnu en áður. Þar skiptir þó mestu máli hið stóraukna framlag til Byggðasjóðs. Samkv. 2. tölul. 28. gr. skal Byggðasjóður fá framlag úr ríkissjóði, að upphæð 1000 millj., sem greiðist með jöfnum fjárhæðum á næstu 10 árum. Þar sem hér er um óafturkræft framlag að ræða, sem ber vexti sjóðnum til handa, er auðsætt, að verulegur höfuðstóll getur safnazt. Og þetta framlag kemur til viðbótar öðrum tekjum sjóðsins, samkv. 28. gr. Starfsgrundvöllur sjóðsins verður því vitaskuld hér eftir allur annar en áður. Með þeim auknu fjárráðum sjóðsins ætti að vera hægt að gera stórátak í byggðamálunum. Þess er þörf, en í lánveitingum sjóðsins og úthlutunum úr honum má ekkert handahóf ríkja. Það þarf að byggja á traustum athugunum og áætlunum, og að því er stefnt í þessu frv. Því var bætt inn í Ed., sem vitaskuld hefði átt sér stað í framkvæmdinni, þótt það hafi ekki verið berum orðum tekið fram, og er í samræmi við þær venjur, sem hafa skapazt, án neinna lagafyrirmæla, að stjórn Byggðasjóðs skal jafnan hafa samráð við viðkomandi landshlutasamtök sveitarfélaga við ráðstöfun fjár úr sjóðnum, eftir því sem við verður komið. Það er áreiðanlega þörf, þrátt fyrir þá viðleitni, sem átt hefur sér stað, á stóru átaki í byggðamálunum, því að það þarf ekki aðeins að stöðva þá öfugþróun, sem þar hefur átt sér stað, heldur þarf að snúa straumnum við. Það er alveg í samræmi við stefnu ríkisstj. að leggja höfuðáherzlu á þessi mál. Ég skal að svo stöddu ekki hafa fleiri orð þar um. Um hin ýmsu ákvæði í VII. kafla frv. þarf ég ekki að tala. Þau þurfa ekki skýringar við, að ég held. Ég hef þá gefið stutt yfirlit yfir efni frv. í megindráttum og skal nú fara að ljúka mínu máli. Það er að sjálfsögðu svo, eins og getið er um í aths. þeim, sem frv. fylgja, að reynslan kann að leiða í ljós, að þörf sé á einhverjum endurbótum og breytingum á þessari fyrirhuguðu löggjöf. slíkt er ekki nema það, sem oft á sér stað. Ég vil sérstaklega vekja athygli á þeim atriðum, sem bent er á í aths., að síðar muni trúlega koma til skoðunar, þótt ekki hafi að svo stöddu þótt hægt að setja um þau lagaákvæði. Þau eru sérstakt samstarf við vísinda- og rannsóknastofnanir, sem að vísu eru þó viss ákvæði um í frv., samstarf við viðskiptadeild og að Framkvæmdastofnunin geti tekið að sér í framtíðinni ýmis þau störf, sem nú er venja að fela nefndum að vinna. Ég vil alveg sérstaklega leggja áherzlu á síðast talda atriðið, þá hugmynd, að Framkvæmdastofnunin geti e.t.v. síðar leyst af hólmi ýmsar nefndir, sem venja hefur verið að grípa til við ýmsar kannanir og undirbúning mála. Ég held fyrir mitt leyti, að það væri æskileg þróun. Það má segja, að í málefnasamningi stjórnarflokkanna sé nokkuð vikið að því, þar sem segir svo: „Þær stofnanir og nefndir, sem fyrir eru og gegna skyldum verkefnum og þessi nýja stofnun, verði sameinaðar henni, eftir því sem ástæður þykja til.“ Í því efni hefur að svo stöddu ekki verið gengið lengra en raun ber vitni, en að mínum dómi verður síðar að huga að því í fullri alvöru, hvort ekki sé rétt að ganga lengra í þá átt. Ég vil svo að lokum enn á ný leggja á það áherslu, að með þessari væntanlegu lagasetningu er ekki verið að taka upp neitt hafta- eða leyfakerfi. Staðhæfing um slíkt á sér enga stoð í frv. Það getur hver og einn gengið úr skugga um með því að fara nákvæmlega í gegnum frv. og lesa það orði til orðs. Þessari lagasetningu er ekki ætlað að leggja neinn fjötur á einkaframtak. Þvert á móti er að því stefnt að leysa það úr læðingi, örva það og styðja með margvíslegri fyrirgreiðslu. Á það auðvitað ekki síður við um félagsframtak og fyrirtæki, sem opinberir aðílar eiga hlutdeild í. Með þessari lagasetningu er stefnt að því að byggja atvinnuþróunina á skipulögðum vinnubrögðum í stað handahófs. Með þessari lagasetningu er stefnt að samhæfðu og samvirku útlánakerfi lánastofnana, byggðu á frjálsu samkomulagi fyrir tilstuðlan Framkvæmdastofnunarinnar. Störf sín að eflingu atvinnuvega og þróun íslenzkra byggða á Framkvæmdastofnunin samkv. þessari löggjöf að vinna í nánu samstarfi við aðila atvinnulífsins og landshlutasamtökin. Með þessum lögum er stórauknu fjármagni beint til Byggðasjóðs. Á því er brýn,þörf, eins og nú stendur á. Með þessari löggjöf er stefnt að því að veita þeim framkvæmdum forgang, sem nauðsynlegastar eru fyrir þjóðarheildina og hverja atvinnugrein og bezt búa í haginn fyrir framtíðina. Með þessari lagasetningu er stefnt að því að láta hugkvæmni og þekkingu njóta sín á Íslandi, og með þessari lagasetningu er stefnt að því að leiða atvinnuvegina og eflingu atvinnulífsins til öndvegis á Íslandi. Það á að ganga fyrir öllu öðru. Og ef þau mál eru í lagi hér á landi, þá kemur annað margt á eftir, næstum því, að segja má, af sjálfu sér. Samkv. þessum lögum kemur ein stofnun í stað þriggja, sem fyrir voru. Herra forseti. Ég legg svo til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur nú lokið við að flytja eina þá meinlausustu og sakleysislegustu ræðu, sem ég hef lengi heyrt, um eitt viðurhlutamesta mál, sem þingið hefur lengi haft til meðferðar. Ég undanskil að vísu kapítulana um kommissarana, en ég mun koma að því síðar. Mín fyrstu viðbrögð við þessu frv. komu fram hér í Alþ., löngu áður en frv. var útbýtt, en ég leiddi skoðanir mínar af sjálfum stjórnarsáttmálanum, hvað ætla mætti að af honum leiddi. Það var um miðjan október, að hæstv. forsrh. gerði grein fyrir stjórnarsáttmálanum, og þá sagði ég um það mál, sem við nú erum um að fjalla, eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Menn horfa með kvíða fram á skipulagðan áætlunarbúskap, sem svo hefur verið kallaður. Við eigum eftir að sjá þetta blessaða frv. um fjárfestingarstofnunina.“ „En það á ekki að skammta neitt. Það hefur aldrei komið til greina“, sagði hæstv. forsrh., „að stefna að hafta- og skömmtunarkerfi, það á aðeins að raða framkvæmdum.“ Það má kalla þetta ýmsum nöfnum, það má vera með orðaleik í þessu sambandi, en ef á að raða þessu á undan öðru og hinu á undan hinu o.s.frv., mundi þá ekki vera anzi skammt til þess, að það kæmi að því að skammta einum fyrsta sætið, næsta manni annað sætið, þriðja manni þriðja sætið og svo koll af kolli. Þetta gera menn, þegar menn hafa ekki trú á því, að frjálsræðið í þjóðfélaginu ráði bezt við þetta sjálft og einstaklingarnir viti sjálfir bezt, hvernig þeir eigi að fara að með þeim takmörkunum, sem einstaklingsfrelsinu að sjálfsögðu hljóta á hverjum tíma að vera settar. En hæstv. forsrh. sagði líka athyglisverð orð: „Það á að setja á laggirnar skipulag, það á að setja á laggirnar skipulag, sem þjóni sem bezt markmiðum ríkisstj.“ Þetta er einmitt það skipulag, og í stjórn þessa skipulags eiga svo einhverjir pólitíkusar að hafa völdin, náttúrlega ríkisstj. í toppinum, og það á að þjóna sem bezt markmiðum ríkisstj. Þetta eru ær og kýr sósíalismans og ær og kýr vinstri stjórnar, sem setzt hefur við völd hér á Íslandi, en af þessu hafa Íslendingar fengið nóg. Þetta voru mín orð á þeim tíma. En þegar þessu frv. var úthýtt hér í þinginu laust eftir miðjan nóvembermánuð, þá lét ég hafa eftir mér nokkur orð í Morgunblaðinu á opinberum vettvangi um málið, og ég vil einnig leyfa mér að minna á þau. Ég sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta geysimikla opinbera bákn er algerlega þarflaust frá mínu sjónarmiði og betur séð fyrir verkefnum þess með þeim hætti, sem verið hefur. Þetta er auðvitað ekki þarflaus stofnun frá sósíalistísku sjónarmiði, þar sem pólitísk stofnun hefur með höndum heildarstjórn fjárfestingarmála eða pólitískar stofnanir. Hér er mjög mikið vald í peningamálum falið pólitískri forsjá valdhafa og umboðsmanna þeirra, en það hlýtur óhjákvæmilega að hafa ófyrirsjáanleg áhrif á athafnafrelsi einstaklinga og þróun atvinnumála. Þetta er bákn, sem á að ráða efnahagsstefnu ríkisstj., sem hún hefur ekki enn getað gert sér sjálf grein fyrir.“ Ég skal nú víkja að ýmsum einstökum atriðum þessa máls, sem ég hygg, að muni styðja nokkuð þær staðhæfingar, sem ég hef áður haft um málið og vitnað til, og í því sambandi er einnig mjög knýjandi nauðsyn að leggja fyrir hæstv. forsrh. ýmsar spurningar í þessu máli til þess að uppiýsa eða ryðja úr vegi þokunni, sem er á mörgum mikilvægum ákvæðum í þessu frv., þar sem enginn í raun og veru fær fyrir séð, að hverju er verið að stefna. Í 1. gr. frv. segir svo, að Framkvæmdastofnun ríkisins skuli hafa með höndum heildarstjórn fjárfestingarmála og lánveitingar samkv. lögum þessum. Um það segir einnig í aths. svo, og ég vil taka það sérstaklega upp, með leyfi forseta: „Til frekari glöggvunar skal bent á nokkur meginatriði, sem fram koma í þessu frv. og teljast mega að miklu leyti nýmæli: 1) Ákveðið er að tengja saman í eina stofnun áætlunargerð og öflun fjármagns þannig, að samræmi og samstarf sé um áætlun og ákvörðun um framkvæmd og fjáröflun og fjármagnsráðstöfun til hennar.“ Það er nýmæli, að þessi stofnun á að hafa með höndum fjármagnsráðstöfun, lánamálin og það miklu meira en nokkurri stofnun af þessu tagi hefur áður verið falið. Fjárhagsráð var minnzt á hér, og hæstv. forsrh. bað mig um að láta mér ekki detta í hug, að það ætti að fara að setja upp eitthvert ráð í líkingu við fjárhagsráð með skömmtunum og leyfakerfi o.s.frv. Honum hefur verið mjög annt um að láta menn ekki setja þessa stofnun neitt í samband við hið gamla og góða og vinsæla fjárhagsráð. Fjárhagsráð gat gefið út leyfi fyrir hvers konar fjárfestingum, það er rétt, innflutningsleyfi og gjaldeyrisleyfi, en með þessi leyfi þurfti að fara í fjármálastofnanir, og það gat oft og tíðum strandað á því, hvort viðkomandi maður, sem hafði leyfið, gat komið framkvæmdinni á grundvelli leyfisins í gegn sjálfur, vegna þess að fjárhagsráðið hafði ekki úthlutað honum peningum í leiðinni, lánum. Nú þarf ekki að sækja um leyfi til þess, því að lánið fylgir með, fjárveitingarvaldið, fjármagnsvaldið í ríkari mæli en nokkru sinni í einni stofnun. Þeir þóttu hafa mikið vald keisararnir hér í gamla daga í Rússlandi, en vald keisaranna, einveldi þeirra, var barnaleikur hjá því valdi, sem fulltrúar kommúnistanna hafa haft í Sovétríkjunum á undanförnum árum. Það er vegna þess, að kommúnistarnir í Sovétríkjunum sölsuðu undir sig allt fjármálavaldið í þjóðfélaginu. Þeir hafa getað úthlutað landsins gæðum og miklum auðæfum hinna miklu Sovétríkja eftir sinni eigin vild. Þar eru kommissararnir ekkert blávatn. Hvet eru takmörkin, leyfist mér að spyrja, fyrir fjármálavaldi þessarar stofnunar? Hún á að hafa með höndum leyfaveitingar samkv. lögum þessum. Það verður að reyna að gera sér grein fyrir því, hversu langt nái það fjármálavald, sem þessi stofnun hefur. Engin grg. hefur fengizt fyrir því, ekki minnsta grg. Ég spyr: Hvað er gert ráð fyrir, að Framkvæmdasjóður hafi mikið fé til ráðstöfunar á næstu 5–10 árum? Hvað er gert ráð fyrir, að Byggðasjóður hafi mikið fé til ráðstöfunar á næstu 10 árum? Við höfum enga áætlun fengið um þetta. Hins vegar er hæstv. forsrh. að segja okkur það, sem allir þm. vita, hve miklu Framkvæmdasjóður hafi úthlutað af lánum á undanförnum árum og hve miklu Atvinnujöfnunarsjóður hafi úthlutað af lánum og hve miklu atvinnumálanefnd ríkisins hafi úthlutað af lánum. Þetta liggur allt saman fyrir í gögnum, sem hv. alþm. hafa aðgang að, en hvað er áætlað, að hér sé verið um að tefla? Það hlýtur að vera í höfði hæstv. forsrh. eða a.m.k. í tösku hans, áætlanagerð um þetta. Þeir menn, sem vilja leggja svo mikið upp úr áætlanagerðum, hljóta að hafa áætlað eitthvað um áætlanirnar fyrir fram, Ég óska eftir því, að við fáum á þessum fundi upplýsingar um þetta. Menn sjá þá dálítið betur, hve mikið vald þessari stofnun, sem hér er um að ræða, er falið. Ég minni á það, að þegar Iðnþróunarsjóðurinn var lögfestur hér á Alþ., þá lá fyrir grg. um Iðnþróunarsjóð, áætlun um ráðstöfunarfé sjóðsins, eigin fjármunamyndun og annað fé sjóðsins á 25 ára tímabili, svo að menn vissu hér, hvað um var að ræða. Það er nokkuð mikið fé að ætla 100 millj. á ári til Byggðasjóðsins, og ég gleðst yfir því, að hann er aukinn, en á 10 ára tímabili geta nú 100 millj. árlega orðið minni en þær eru í dag. Það er kunnugt, að höfuðtekjur þessa sjóðs eru og verða tekjurnar frá álverinu í Straumsvík. Þær eru á næsta ári áætiaðar, þegar verksmiðjan er fullbyggð, um 100 millj. kr., og á skömmum tíma fara árlegar tekjur af framleiðslugjaldi áibræðslunnar upp í um 250 millj. kr. Þetta eykst allt saman, er þar safnast saman framlög ríkisins og þessi framlög, vaxtatekjur stofnunarinnar. Hvað verður þetta mikið frá ári til árs, þó að maður biðji nú ekki um meira en upplýsingar um næstu 10 ár? Nei, hún á ekkert að gera þessi stofnun nema að vera til leiðbeiningar og sjá um, að stefna ríkisstj. sé framkvæmd. Þetta er allt saman saklaust og meinleysislegt, og það á enginn að þurfa að hræðast neitt skömmtun eða höft eða valdbeitingu o.s.frv. Má ég aðeins lesa upp hérna 12. gr. frv.? „Lánadeild vinnur að því að samræma útlán allra opinberra stofnlánasjóða og að skipuleggja fjármagnsöflun til framkvæmda með sérstöku tilliti til þeirra framkvæmda, sem forgang þurfa að hafa samkvæmt áætlunum stofnunarinnar.“ Hvað skyldi þetta vera mikil gomma samanlagt, sem þarna á að samræma og afla fjár til? „Hún fylgist með fjárhag allra opinberra fjárfestingarsjóða ...“ Má ég spyrja hæstv. forsrh.: Hvað felst í þessu „að fylgjast með“, að þessi stofnun eigi að fylgjast með fjárhag allra opinberra fjárfestingarsjóða, hvað felst í því? Og svo á hún að gera tillögur um fjáröflun til þeirra. Síðan kemur 3. málsgr., sem nú er orðin breytt eftir meðferðina í Ed., en þar segir svo: „Lánastofnanir og opinberir sjóðir veita Framkvæmdastofnuninni almennt yfirlit um lánveitingar til fjárfestingar og framkvæmda eftir nánari reglum, sem stjórn Framkvæmdastofnunarinnar setur. Stjórn stofnunarinnar getur að fengnu samþykki ríkisstj. sett almennar reglur um, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar. Skulu þá lánastofnanir og opinberir sjóðir haga lánveitingum í samræmi við það.“ M.ö.o. þá á þessi stofnun samkvæmt þessu, - eða er það ekki rétt skilið, - að geta stýrt lánveitingum allra sjóða opinberra stofnana, sparisjóða jafnt sem annarra. Er þetta rétt skilið? Þetta er ekkert smáræðis vald, sem þessi stofnun hefur, og hún á að geta gefið fyrirmæli, sem leiða til þess, að lánastofnanir allar og opinberir sjóðir hagi lánveitingum í samræmi við það. Gera mennirnir sér almennilega grein fyrir, hvað í þessu felst? Svo koma þeir og tala um það með sakleysissvip, að hér sé í raun og veru ekki neitt um að vera. Og svo kemur þessi ágæta setning, sem áreiðanlega verður minnisvarði þeirra, sem sömdu þetta frv. og leggja frv. fram, hæstv. ríkisstj.: „Engri stofnun er þó skylt að veita lán, sem hún telur ekki eðlilega tryggð.“ Mikið var, mikið var! Þær eiga bara að lána, alla lánastofnanir landsins, eftir fyrirmælum þessarar stofnunar, en þó eru þær ekki skyldugar, ef þær telja, að lánið sé ekki tryggt. Mikið hefur málið hér verið vandlega athugað og sett makalaust vel undir lekann, að lánastofnanir fari nú ekki að lána, án þess að geta tryggt lánið! Þetta er nýmæli í lögum og nýmæli, sem verður ekki til mikils sóma fyrir hæstv. forsrh. Nei, hið pólitíska eðli þessarar stofnunar er algerlega áberandi. Menn hafa í sjálfu sér ekkert á móti því, að settar séu upp hinar og þessar stofnanir ríkisins, en þá ætlast maður til þess, að þær séu hlutlausar stofnanir og að borgararnir séu jafnir fyrir lögunum og jafnir fyrir ákvörðunum og valdi stofnananna. En þegar stofnun er komið á samkv. þeirri löggjöf, sem um hana er sett, svo rammpólitísk eins og þessi Framkvæmdastofnun, þá er verið að mismuna þegnunum í þessu þjóðfélagi, og við vitum það, að þeim verður mismunað. Hæstv. forsrh. sagði: „Það munu koma sendinefndir utan af landi til þessara kommissara, og það er jafngott, að menn viti þá, að það eru menn, sem hafa umboð og styrk á bak við sig.“ Almenningur í þessu landi og borgararnir, sem eiga að koma og tala við þessa menn, eiga að vita það, að þetta eru kóngsins menn, sem þeir eru að tala við. Það er betra fyrir þá að hafa sig hæga. Í 4. gr. er talað um þriggja manna framkvæmdaráð. Ég hef nú sjaldan heyrt talað um ráð, þar sem sitja þrír menn, á íslenzkri tungu. Oftast tölum við um ráð, þar sem meiri söfnuður er saman kominn. Aftur á móti er talað um stjórn, þar sem eru sjö menn, í 2. gr. Væri nú ekki betra að hafa þetta öfugt, að það væri framkvæmdaráð sjö manna, sem væri samkv. 2. gr., en framkvæmdastjórn þetta þriggja manna ráð? Eða eru menn orðnir svo forhertir að þurfa endilega að hafa rússneska málvenju og kalla þetta sovét, sbr. Sovétríkin, Ráðstjórnarríkin, sovét skal það heita. Þá erum við komnir að kommissörunum, og þar þótti nú hæstv. forsrh. betra að setja fyrir fram undir lekann eða að reyna að gera það. Og hann taldi, að þessir menn mundu hafa svo mikið að gera, - það væri svo geysilega viðamikið þetta starf, - að það gæti enginn einn maður verið slíkur jöfur, að hann réði við það, og það þyrfti að setja þrjá menn í þetta að sínum dómi, alveg eins og t.d. bankana. Nú er það rétt, fyrst á þetta er minnzt, að í ríkisbönkunum eru yfirleitt þrír menn. En það hefur verið yfirleitt grundvallarregla, að þessir bankastjórar væru þannig frá pólitísku sjónarmiði, að stjórn og stjórnarandstaða hefðu þar sína fulltrúa, einmitt til þess að geta undirstrikað það gagnvart almenningi, að hér væri um hlutlausar bankastjórnir að ræða. Þetta er náttúrlega allt öðruvísi skipað en bankastjórn í ríkisbönkum, ef hún á að vera skipuð bara af fulltrúum eða pólitískum aðilum, sem eru þekktir stjórnmálamenn eða fylgjendur þeirra flokka, sem á hverjum tíma eru við stjórn svo að ég held, að það hafi nú verið ákaflega óheppilegt að vera að vísa í sjálfu sér til þeirra. Auðvitað sannar brtt., sem gerð var við 4. gr. í Ed., hið pólitíska eðli kommissaranna, og hæstv. forsrh. var svo hreinskilinn að játa það, að þetta væru pólitískir menn og ættu að vera pólitískir umboðsmenn ríkisstj., en það er bætt inn þeirri málsgr., að framkvæmdaráð megi leysa frá störfum með mánaðar fyrirvara, að þeir eigi að koma og fara eins og pólitísku ráðherrarnir, þessir pólitísku kommissarar. Það er ágætt, og ég viðurkenni og virði þá hreinskilni, sem í því felst af hálfu hæstv. forsrh., að viðurkenna þetta. En þá á hann ekki að vera með þá skinhelgi í leiðinni að tala um, að þarna verði engin pólitík á ferðinni, það verði ekki, þó að þetta séu pólitíkusar. Við þekkjum þetta nú, þótt ekki væri nema pólitík Framsfl. frá árunum 1930–1940. Það var nú ekkert smávegis pólitískt ranglæti, sem beitt var þá af fulltrúum þáv. ríkisstj. í svipaðri stofnun, sem hér er verið að tala um, eða með svipuðu kerfi, og þá voru þeir alls ráðandi. Það stefndi allt að einu marki, að efla og styrkja Sambandið og draga úr styrkleika einkaframtaksins, sérstaklega á sviði verzlunarinnar á þeim árum, og þar náði ríkisstj. stórkostlegum árangri, því að velta Sambandsins jókst að sama skapi og velta einstaklingsins minnkaði á þessum árum. En þetta voru menn, sem vissu alveg, hvað þeir voru að gera. Þeir höfðu viðurkennt, að þeir væru stjórnmálamenn. Skúli Guðmundsson heitinn, hann var stjórnmálamaður. Hann var nokkuð seigur líka og harðdrægur flokksmaður, og það var ekki bara hér í þingsölunum, sem hann var það. Það var hann einmitt líka, þegar hann fór með opinber málefni, eins og hann gerði á þessum árum. Ef hæstv. forsrh. væri sjálfum sér samkvæmur og vildi hafa þetta í líkingu við það, sem væri með bankana, þá ætti hann að tryggja nokkurn veginn, að einn af þessum kommissörum a.m.k. væri mjög sterkur stjórnarandstæðingur. Þá hallaðist ekki á um það, að bæði stjórn og stjórnarandstaða gæti vitað, hvað þessir þrír menn sýsla, þegar þar að kemur. Það getur verið að hæstv. ráðh. hugsi sér það, og við biðum þá og sjáum, hvað setur. Í 13. gr. frv. segir, að lánadeildin geti átt frumkvæði að stofnun nýrra fyrirtækja. Má ég spyrja hæstv. forsrh., hvað felist í þessu? Það stendur í gr., að hún láti vinna nauðsynlegar áætlanir og undirbúningsstörf og leiti síðan samvinnu við aðra aðila um að koma fyrirtækinu á fót, en getur hún komið fyrirtæki á fót án samvinnu við aðra aðila? Felst í þessu ákvæði, að þessi stofnun geti stofnað fyrirtæki ein út af fyrir sig? Þetta er atriði, sem ástæða væri til að fá upplýst. Í 14. gr. segir: „Nú verður ákveðið með viðeigandi breytingum á lögum um aðra opinbera stofnlánasjóði að fela Framkvæmdastofnun ríkisins umsjá þeirra, og skulu þeir þá starfræktir í lánadeild með sérstöku reikningshaldi.“ Hvað þýðir þetta? Má ég spyrja hæstv. forsrh.: Eru uppi ráðagerðir um það að fela stofnuninni umsjá fleiri fjárfestingarsjóða? Í öðru lagi má ég spyrja: Hvað þýðir „að fela stofnuninni umsjá fjárfestingarsjóðs“, hvað þýðir það? Þá segir í 16. gr.: „Lánadeildin getur, ef hagkvæmt þykir, haft vörzlu og bókhald þeirra sjóða, sem eru í umsjá Framkvæmdastofnunar ríkisins.“ Samkv. þessu þýðir m.ö.o. ekki það að hafa umsjá sjóða að hafa vörzlu og bókhald þeirra, en hvað þýðir „að hafa umsjá þeirra“? Þetta vildi ég gjarnan fá upplýst. Í aths. segir um þetta: „Enn fremur er í gr. gert ráð fyrir að Framkvæmdastofnuninni verði síðar fengin umráð fleiri fjárfestingarsjóða en þetta frv. gerir ráð fyrir.“ Þá er ekki orðið umsjá lengur notað til skýringar á gr., sem umsjáin er í. Hvað þýðir „að hafa umsjá eða umráð sjóðanna“? Er það það sama? Og hvað felst í því, þar sem fyrir liggur, að ekki felst í því að hafa vörzlu og bókhald þeirra, eða er þetta kannske opið í báða enda? Þá kem ég að bákninu í heild, sem ég orðaði svo. Hvaða áætlanir liggja fyrir um stærð eða starfsmannaþörf þessarar stofnunar, sem hér hefur verið sett á laggirnar, við skulum segja bæði brúttó og nettó, þ.e. hvað er gert ráð fyrir, að stofnunin þurfi á miklu starfsmannaliði að halda og hvaða mundi sparast þá hjá öðrum stofnunum vegna þessa starfsmannahalds? Um þetta hljóta að vera einhverjar hugleiðingar hjá hæstv. ríkisstj., og það er mjög nauðsynlegt fyrir okkur þm., áður en við tökum afstöðu til málsins, að fá einhverjar vísbendingar um þetta. Eiga að vinna þarna 10–20 manns eða 100 manns eða 200 manns? Ríkisstj. hefur frá því hún var stofnuð, sett á laggirnar nefndir, sem í munu vera um 50 manns, í langflestum tilfellum pólitískir fylgismenn stjórnarinnar, varla í nokkru tilfelli stjórnarandstæðingar, nema eftir tilnefningu annarra aðila. Í Stjórnarráði Íslands voru fyrir nokkrum árum um 100 manns, ef ég man rétt. Þessir nefndarmenn eru um helmingurinn af stjórnarráðinu. Á þetta að vera álíka stórt bákn og stjórnarráðið, eða á það að vera helmingi stærra en stjórnarráðið? Hverju gera menn ráð fyrir í þessu sambandi? Mig langar svo enn fremur að spyrja: Hver er áætlaður rekstrarkostnaður stofnunarinnar svona fyrstu árin, ég geri nú ekki ráð fyrir, að það geti náð langt aftur í tímann, kannske búast menn ekki við, að hún verði svo langlíf, þessi stofnun, en fyrstu árin, t.d. kjörtímabilið? Hæstv. forsrh. talar um það, að hér sé verið að sameina þrjár stofnanir í eina. Þetta á víst að skiljast svo fyrir þá, sem eru nógu einfaldir, að hér sé nú verið að spara. Rekstrarkostnaður Framkvæmdasjóðs mun hafa verið um 5 millj. kr. á s.l. ári og Atvinnujöfnunarsjóðs eitthvað svipað og Efnahagsstofnunarinnar innan við 10 millj. kr. Þetta er nú það, sem verið er að sameina. Búast menn við, að þetta nægi til rekstrarkostnaðar þessarar stofnunar, þessar 15 millj. króna, eða hvaða áætlanir hafa menn gert sér í þessu sambandi? Og ég segi enn, að þeir, sem eru svona gírugir í að gera áætlanir, hljóta að hafa áætlað þetta. Við fáum væntanlega að heyra það, áður en þessum fundi lýkur. Meginpartur af ræðu hæstv. forsrh. fjallaði um áætlanagerð, og það er rétt, að ég víki svolítið að því máli. Það verður kannske endurtekning á því, sem mönnum hefur verið ljóst um þessi mál, eins og margt var endurtekning á því í ræðu hæstv. forsrh., sem mönnum var áður ljóst, en allt þetta tal um áætlanagerð og nauðsyn áætlana, sem hefðu betra skipulag, hjá hæstv. forsrh. er ekkert annað en til að breiða yfir, því að áætlanagerðir hafa verið hér í ríkum mæli framkvæmdar og í vaxandi mæli á undanförnum árum. Ef hæstv. ríkisstj. fannst nauðsyn til þess að endurbæta þær, sem ég efast ekki um, að þörf sé á, og auka þær, þá er það gjörsamlega vandalaust á grundvelli þeirrar löggjafar, sem fyrir hendi er, algjörlega vandalaust. Það, sem sagt hefur verið um áætlanagerð í sambandi við þetta frv., er að þessu leyti alveg út í hött. Öllu takmarki hæstv. ríkisstj. um áætlanagerðir var hægt að ná á grundvelli gildandi laga og með því þá að efla stofnanir eins og Efnahagsstofnunina og hagrannsóknadeild hennar og aðrar stofnanir, sem að þessu vinna. Þar af leiðandi kemur þetta í raun og veru ekki þessu máli við og réttlætir ekki þetta frv. Eiginlega var langlengstur hluti ræðunnar um það að réttlæta frv. á grundvelli þess, hve mikil þörf væri á áætlanagerð. Það er líka talað mikið um þetta í sjálfu frv. og grg. Það er talað um eflingu atvinnuveganna með skipulegum áætlunarvinnubrögðum, skipulegum áætlunarvinnubrögðum! Það er nú gott, að þau séu skipuleg. Ég veit ekki, hvernig óskipuleg áætlunarvinnubrögð eiga að vera. Það er sagt, að stefnt sé að því, að íslenzkur þjóðarbúskapur þróist í framtiðinni með skipulegum hætti. Mér finnst nú nóg, að hann þróist, ef hann þróast með einhverjum hætti. Í ræðu fulltrúa ríkisstj. og skrifum stuðningsblaða hennar hefur einnig mikið verið um áætlanir talað og áætlanagerð sem eins konar allra meina bót. Í frv. sjálfu og aths. við það er þó hvergi að finna neina skilgreiningu á því, hvað áætlanagerð sé né hvernig eigi að beita henni, hvergi. Það er ekki stafur fyrir því. Hér hefur oft verið reynt að beita áætlanagerðum í þjóðarbúskap okkar, en af litlum efnum, eins og kunnugt er, á fyrri árum og þá oftast til kvaddir einstakir sérfræðingar í það og það skiptið. Þetta hefur auðvitað, eins og eðlilegt er, ekki gefið mjög góða raun. Hins vegar er réttilega á það bent, að það hefur þróazt mjög í hinum vestræna heimi áætlunarbúskapur á síðari árum innan ramma einkaframtaks og kapítalisma, eins og hæstv. forsrh. vék að, og sérstaklega benti hann á, að engir legðu jafnmikið fé í áætlanagerðir eins og mestu auðhringarnir í heiminum. Hann þekkir nú sennilega eitthvað betur til þeirra en við ýmsir hinna. Ég get vel trúað því, að það sé eitthvað til í þessu, að þeir leggi mikið í að áætla sínar framkvæmdir. Það er auðvitað eðlilegt, og það gerir í raun og veru hver maður í sínum eigin heimilisbúskap. Þá eru menn alltaf með meiri og minni áætlanir um það, hvað sé fram undan og hvað sé rétt að gera, og hvert fyrirtæki, þótt lítið sé, er með áætlanir. Oft eru miklar áætlanir gerðar í hugum ágætra einkaframtaksmanna, án þess að þær séu nokkurn tíma settar á pappír. Af þessu hafa menn líka m.a. dregið þær ályktanir, að það væri æskilegra að hafa meiri áætlanagerð á opinberum vettvangi en verið hefur. Að þessu hefur ýmislegt hnigið á undanförnum árum. Það var einmitt fyrrv. ríkisstj., sem lagði fram áætlanagerð um þjóðhags- og framkvæmdaáætlun, þá fyrstu frá 1963–1966, og þá gerði hæstv. forsrh., Ólafur Thors, mjög glögga grein fyrir því, hver væri tilgangurinn með þessari áætlanagerð og hvaða tilgangi hún ætti að þjóna. Síðar hefur þetta verið áréttað mörgum sinnum, og hingað hafa verið kvaddir í tíð fyrrv. ríkisstj. sérfræðingar frá Alþjóðabankanum og fleiri erlendir sérfræðingar til þess að vinna að áætlanagerð, norskir sérfræðingar t.d., sem hófu starfsemina við Vestfjarðaáætlunina, og fyrrv. fjmrh., Magnús Jónsson, gerði mjög ítarlega grein fyrir því hér fyrir tveim eða þremur árum, á hvern hátt hefði þá að undanförnu verið unnið að áætlanagerð á Íslandi og hvaða áætlanagerð teldist að mati sérfræðinga og ríkisstj. vera heppilegust. Á síðari árum hafa þessar áætlanir haldið áfram mjög mikið. Ef þetta allt væri talið upp, sjá menn, að áætlanagerð hefur bara verið geysimikil á undanförnum árum. Þegar framkvæmdaáætlunin er Lögð fram 1963, er verið að tala um og vinna að langtímaáætlunum um samgöngumál og menntamál á vegum Efnahagsstofnunarinnar og hlutaðeigandi rn. Það er gerð byggðaáætlun fyrir Vestfirði, Norðurland og Austfirði og gerð athugun og áætlun um þróun einstakra atvinnugreina á vegum Efnahagsstofnunarinnar. T.d. voru gerðar mjög víðtækar áætlanir um þróun iðnaðarins hér á landi. Í fyrsta lagi var gerð úttekt á iðnaðinum árið 1969, áður en við gengum í EFTA, þ.e. hvernig staða iðnaðarins væri þá. Síðan voru samin iðnþróunaráform, þ.e. áætlun um þróun iðnaðarins á Íslandi á þessum áratug á grundvelli þeirrar úttektar, sem fram hafði farið á iðnaðinum árið 1969. Þessi iðnþróunaráform hefur ríkisstj. undir höndum, og allir alþm. hafa fengið þau. Samt sem áður var það nú eitt af stefnuskráratriðum ríkisstj. að gera iðnþróunaráætlun næstu ára. Það hefði þá frekar átt að orða það þannig, að það ætti að endurskoða hana, ef menn hafa þá lesið hana og talið þörf á því að endurskoða hana, en hún liggur fyrir, ítarleg áætlun um iðnþróunina í landinu á næstu 10 árum. Það hafa verið gerðar svo á síðustu árum fyrir utan það, sem ég hef minnzt á, samgönguáætlanir. Samgönguáætlunin, sem gerð var á árunum fyrr, er m.a. undanfari að áætlun um hraðbrautir, sem gerð hefur verið. Það hefur verið haldið áfram áætlunum á sviði menntamála, og hún hefur farið að mestu leyti fram í menntmrn. sjálfu. Það hefur verið lokið við áætlun um þróun Háskóla Íslands. Gerð hefur verið áætlun um þróun iðnaðarins, eins og ég sagði. Sennilega mun lokið nú víðtækri upplýsingasöfnun og athugun, sem miðar að endurskoðun stefnunnar í landbúnaðarmálum og hugsanlegri áætlanagerð þar. Það hefur verið gengið frá Norðurlandsáætlun og samgönguáætlun fyrir Austfirði. Og aftur er hafið starf við Vestfjarðaáætlunina. Svo verðum við að hafa það líka í huga, að miklar framfarir áttu sér stað í undirbúningi opinberra framkvæmda, eftir að lög um þetta efni voru sett hér nýlega á Alþ. í tíð fyrrv. ríkisstj. Það er svo alkunnugt, að bæði bankar og stofnlánasjóðir hafa tekið upp alveg ný vinnubrögð á undanförnum árum í þessu sambandi með gerð áætlana fram í tímann með ítarlegri og miklu meiri kröfum en áður til fyrirtækja um gerð rekstraráætlana af þeirra hálfu og hagkvæmnisáætlana fram í tímann. Ég held, að það sé alveg óvefengjanlegt, að á siðasta áratug og ekki sízt á síðari hluta hans hafa orðið alveg sérstakar framfarir, - þar er varla hægt að bera það saman við nokkuð áður, - í áætlanagerð hér á landi. En þessar áætlanir eru byggðar á traustum grunni stig af stígi og þær felast í því, að margir aðilar, bæði opinberir aðilar, lánastofnanir og fyrirtæki, hafa tekið að beita áætlanagerð og samræmt sínar áætlanagerðir og ákvarðanir. Það væri auðvitað hægt að segja margt og miklu meira um þetta atriði, en ég skal ekki tefja tímann á því nú. En ég vil aðeins benda á þetta til þess að sýna það, að mikill hluti af ræðu hæstv. forsrh. um áætlanagerðir, sem sé verið að stofna til með þessu frv., er alveg út í hött. Fyrir hendi er möguleikinn til allrar þessarar sömu starfsemi án þess að samþ. væri þetta frv., sem hér er um að ræða, sem felur í sér allt annað og miklu meira en áætlanagerð. Það er auðvitað valdbeitingin, sem er það hættulega við þetta frv., og sem við eigum eftir að standa frammi fyrir, nema því aðeins að hæstv. forsrh. standi við það að ráða við þá menn, sem með honum starfa og sem vitað er um að vilja ofríki ríkisvaldsins sem mest og afskipti ríkisvaldsins sem mest. En ef hann segir, að þetta frv., ef að Lögum verður, verði til að styrkja einkaframtakið í landinu, þá skulum við bíða og sjá, þegar hæstv. forsrh. setur hnefann í borðið og tryggir slíkan framgang þessara mála. Ég tel, að það sé glapræði að leggja Efnahagsstofnunina niður, hreinasta glapræði. Hún hefur áunnið sér almennt traust. Hún heyrir undir forsrn. Efnahagsstofnunina á að stórefla í því formi, sem hún er, en nú í stað þess á að gera hana að deild í stofnuninni. Maður verður að fara að kalla þetta Stofnunina. Það er eins og þetta sé orðin einhver ný persóna í þjóðfélaginu þessi stofnun. Hæstv. forsrh. talaði alltaf um stofnunina. Þetta er eins og einhver persónugervingur sósíalismans á Íslandi. Hæstv. forsrh. gerir sér ekki grein fyrir því, hvað hann er að gera. Enginn veit, hvað átt hefur, fyrr en misst hefur. Hæstv. forsrh. eru efnahagsmál e.t.v. ekki mjög hugleikin. Því meiri þörf er honum á Efnahagsstofnuninni í eigin rn. Með því móti mundi hann geta forðazt það hlutskipti, sem forsrh. landsins má ekki henda, að vera hnoðaður eins og brauðdeig í höndum annarra manna, sem stefna að og gegna allt öðru hlutverki en að auka vegsemd hæstv. forsrh., formanns Framsfl. Þetta ætti honum að vera ljóst. Smjörþefinn af slíku hlýtur form. Framsfl. að hafa fundið í síðustu alþingiskosningum. Honum getur tæpast verið rótt innanbrjósts, þegar hann lítur yfir val týndra liðsmanna Framsfl. í kosningunum. Hann gæti þegar sagt við kommúnistana í ríkisstj. svipað og rómverskur tignarmaður sagði forðum: „Fáðu mér aftur hersveitirnar mínar.“ Hvarflar það að formanni Framsfl., að báknið, stofnunin, sé líkleg til þess að skila honum aftur týnda liðinu? Nei, nátttröllið glottir. Það getur hæstv. forsrh. verið viss um. Fyrirheit okkar stjórnarandstæðinga í upphafi þings var það, að við vildum hafa ábyrga stjórnarandstöðu, og við höfum staðið við það fyrirheit. Þess vegna höfum við lagt okkur alla fram, bæði í sambandi við þetta mál og önnur, að brjóta þau til mergjar. Þó að þessi viðleitni okkar hafi ekki borið árangur enn þá, þá munum við halda því áfram. Við munum leggja okkur alla fram að fá samþykktar breytingar til bóta á þessu frv., en megi ekki lagfæra neitt í þessari hrákasmið fyrir ofríki og valdbeitingarhneigð meiri hl. á Alþ., þá munum við vissulega greiða atkv. á móti þessu frv. Það væri þá bezt geymt undir grænni torfu. Þá ætti það að breyta um nafn og nefnast frv. til l. um Framkvæmdastofnun ríkisstj., en ekki Framkvæmdastofnun ríkisins. Að lokum vil ég segja þetta: Mér segir hugur um, að margir þeirra þm., sem nú kunna að ljá þessu frv. lið, e.t.v. af misskilningi, og gera sér ekki grein fyrir, hvað í því getur falizt, muni síðar, og það fyrr en varir, óska þess, að þeir hefðu ekki gengið til þessa leiks.



Herra forseti. Þetta frv. er fyrsta meiri háttar frv. um efnahagsmál, sem hæstv. ríkisstj. flytur. Það fjallar um efni, sem er öllum jafnaðarmönnum hugstætt, áætlanagerð og skipulag framkvæmda, bæði opinberra framkvæmda og framkvæmda einkaaðila. Frv. grundvallast á þeirri stefnu, sem hefur verið í reynd hér á landi á undanförnum árum og raunar í nær öllum vestrænum ríkjum, að áætlanagerð sé nauðsynleg skynsamlegri hagstjórn. Að vísu eru orðin áætlun og áætlanagerð notuð í óljósri merkingu í frv., og er að því skaði. En einmitt þess vegna er ástæða til þess að hefja umr. um frv. á því að gera nokkra grein fyrir, hvað eðlilegt er að láta felast í þessum orðum. Áætlanagerð er hagstjórnaraðferð til þess að beita á samræmdan hátt þeim tækjum, sem ríkisvaldið hefur yfir að ráða til þess að ná þeim markmiðum, sem stefnt er að í efnahagsmálum til langs tíma litið, en auk áætlanagerðar í þessum skilningi þarf ríkisvaldið að ráða yfir hagstjórnartækjum og stofnunum til að fást við vandamál liðandi stundar. Þegar ákveðin er skipan hagstjórnarstofnana og hagrannsóknastofnana, þarf að hafa bæði þessi sjónarmið í huga, en mér virðist, að því, hvernig fjalla skuli um efnahagsvandamál líðandi stundar, sé ekki gaumur gefinn í frv. Gera má ráð fyrir, að almennt samkomulag sé um það, hver vera skuli markmið hagstjórnar bæði líðandi stundar og til langs tíma, þ.e. að þau skuli vera fyrst og fremst full atvinna og ör hagvöxtur samfara jafnvægi í efnahagsmálum og réttlátri tekjuskiptingu. Það er misskilningur, að áætlanagerð byggist á beitingu sérstakra tækja til þess að ná tiltækum markmiðum. Hún grundvallast á beitingu þeirra tækja, sem fyrir hendi eru, til þess að ná þeim markmiðum, sem æskileg eru talin. Áður fyrr töldu ýmsir fylgismenn áætlanagerðar, að hún væri ekki möguleg, nema ríkisvaldið annaðhvort ætti mikilvæg atvinnutæki eða hefði a.m.k. vald til að segja atvinnurekendum fyrir verkum. Andstæðingar áætlanagerðar voru sömu skoðunar. Þeir byggðu andstöðu sína einmitt á því, að áætlanagerð hlyti að fylgja ríkisrekstur eða mikið vald ríkisins yfir atvinnulífinu. Þessar skoðanir eru nú taldar úreltar af hagfræðingum og stjórnmálamönnum á Vesturlöndum. Þess vegna er áætlanagerð hætt að vera verulegt deiluefni á stjórnmálavettvangi. Áætlanagerð er beitt í víðtækum mæli í vestrænum löndum, enda hefur samstaða aukizt mjög um þau markmið, er stefna ber að í efnahagsmálum, og mönnum er í vaxandi mæli orðið ljóst, að áætlanagerð er skynsamlegt tæki í sókn að því marki. Víðast hvar á Vesturlöndum er um svo nefnt blandað hagkerfi að ræða, þ.e. að rekstur fyrirtækja er ýmist í höndum einkafyrirtækja, samvinnufyrirtækja eða opinberra aðila. Áætlanagerð í slíkum hagkerfum hefur borið mikinn og góðan ávöxt. Í ríkustum mæli hefur áætlanagerð verið beitt í Frakklandi, Hollandi og í Noregi, og hlýtur það að vekja athygli, að í þessum Löndum hafa ólíkir stjórnmálaflokkar verið við völd. Engu að síður hafa þeir allir beitt áætlanagerð í ríkum mæli og orðið vel ágengt. Í Austur-Evrópulöndum hefur áætlanagerð verið beitt í sambandi við allsherjar þjóðnýtingu og áætlanagerð verið rígskorðuð, miðstýrð og henni fylgt valdboð. Meðal þeirra, sem til þekkja og hlutlausum augum líta á málin, er enginn ágreiningur um það, að hagstjórn hefur tekizt mun verr í Austur-Evrópu en í Vestur-Evrópu. Ástæðan er m.a. sú, að hin vestræna tegund áætlanagerðar hefur sýnt mikla kosti fram yfir hina austrænu tegund hennar. Er sú reynsla jafnaðarmönnum, sem fyrstir settu fram kenninguna um frjálsa og lýðræðislega áætlanagerð, mikið ánægjuefni. En það er ekki aðeins, að áætlanagerð sem viðurkennd hagstjórnaraðferð sé sótt í hugmyndaheim jafnaðarstefnunnar. Enn mikilvægara er hitt, að fljótlega eftir heimsstyrjöldina síðari hlaut það almenna viðurkenningu, að það væri skylda ríkisvaldsins að sjá svo um, að full atvinna væri í þjóðfélaginu, að hagvöxtur væri ör og jafnvægi í efnahagsmálum, þótt menn héldu að sjálfsögðu áfram að deila um, hvernig þjóðartekjum væri réttlátast skipt. En þessi stefna var einnig sótt í hugmyndaheim jafnaðarstefnunnar. Flokkar, sem áður höfðu verið hægrisinnaðir og andstæðir öllum afskiptum ríkisvalds af atvinnulífi, viðurkenndu nauðsyn þess, að viss ríkisafskipti væru nauðsynleg til þess, að þessum markmiðum yrði náð, og um leið, að áætlanagerð væri eitt þeirra tækja, sem hagkvæmt væri að beita í því skyni. Hér var í raun og veru um að ræða byltingu í hugsunarhætti um efnahagsmál. Þessi bylting, sem ýmsum er ekki enn svo ljós sem skyldi, er ein meginorsök þess, hversu mjög hefur dregið úr raunverulegum ágreiningi um stjórn efnahagsmála í vestrænum löndum á undanförnum áratugum: Þótt nýir flokkar komi til valda, fylgja þeir stefnu í efnahagsmálum, sem er svipuð þeirri, sem fylgt var áður, ef þeir eru skynsamir, framfarasinnaðir og frjálslyndir. Hins eru auðvitað mörg dæmi, að nýjar stjórnir hafi gert ótal óskynsamlegar og varhugaverðar ráðstafanir, en ekki vegna þess, að ekki hafi verið hægt að gera betur, heldur af hinu, að þær hefur skart þekkingu eða reynslu. Upphaf áætlanagerðar hér á landi má rekja til skipulagsnefndar atvinnumála, sem ríkisstj. Hermanns Jónassonar kom á laggirnar 1934. Í skipunarbréfi nefndarinnar, sem Haraldur Guðmundsson atvmrh. skrifaði, er augljóst, að starfi nefndarinnar var ætlað að vera upphaf að áætlanagerð á Íslandi í nútímaskilningi, og var leitað ráða hjá einum helzta hagfræðingi Svía í því sambandi. Því miður tókst þó ekki að hefja slíka áætlanagerð, þar eð reynslan sýndi, að ekki voru fyrir hendi nægilegar upplýsingar um efnahagsmál, sem grundvalla mætti haldgóða áætlanagerð á. Þá voru t.d. engir þjóðhagsreikningar til. Þetta var ekkert einsdæmi um Ísland. Áætlanagerð í nútímaskilningi var hvergi tekin upp fyrr en að styrjöldinni lokinni. Skipulagsnefnd atvinnumála vann hins vegar merkilegt rannsóknastarf og safnaði nýjum upplýsingum, sem hagnýttar voru við stjórn efnahagsmála. Nýbyggingaráð, viðskiptaráð, fjárhagsráð og innflutningsskrifstofa fengust ekki heldur við áætlanagerð í nútímaskilningi. Verkefni þessara stofnana var að beita innflutnings- og gjaldeyrishöftum og fjárfestingareftirliti. Það er því miður útbreiddur misskilningur, að slíkt eigi eitthvað skylt við áætlanagerð, en svo er alls ekki. Allar þessar stofnanir beittu sér að vísu fyrir nokkrum rannsóknum í efnahagsmálum, og þær hafa eflaust reynt að koma við einhvers konar áætlunum við leyfisveitingar sínar. En öllum mun nú ljóst, að sem áætlanagerð mistókst starfsemi þessara stofnana, enda ekki við öðru að búast, þar sem engar upplýsingar voru fyrir hendi um þjóðarframleiðslu, fjárfestingu og neyzlu, enda er engin skýrsla um áætlanagerð til frá þessum árum. Gerðar voru og á sínum tíma svo nefndar 10 ára áætlanir um þróun landbúnaðar og rafveitingu. Hér var þó ekki um áætlanagerð að ræða í þeim skilningi, sem nú er lagður í það orð, enda voru þessar áætlanir ekki byggðar á athugunum á almennri efnahagsþróun né gerðar í samræmi við áætlanir á öðrum sviðum efnahagslífsins. Áætlanagerð í nútímaskilningi hófst á Íslandi, er ríkisstj. Ólafs Thors fékk um það samkomulag við ríkisstj. Einars Gerhardsen í Noregi á miðju ári 1961, að hingað kæmu til starfa tveir starfsmenu norska fjmrn. og einn starfsmaður norska iðnrn. Þeir höfðu þá nýlokið störfum við undirbúning að norskrí þjóðhagsáætlun fyrir árin 1962–1965. Um svipað leyti var starf hagdeildar Framkvæmdabankans að gerð þjóðhagsreikninga komið það langt áleiðis, að hægt var að nota þá reikninga sem grundvöll áætlana. Ýmsir erfiðleikar reyndust á því brautryðjendastarfi, sem hinir norsku sérfræðingar hófu hér í samvinnu við íslenzka sérfræðinga, en þegar Efnahagsstofnuninni hafði verið komið á fót, var þráðurinn tekinn upp að nýju, seint á árinu 1962. Niðurstaðan varð fyrsta heildaráætlunin, sem gerð var um þjóðarbúskap Íslendinga, þjóðhags- og framkvæmdaáætlun ríkisstj. fyrir árin 1963–1966, og var hún lögð fyrir Alþ. í apríl 1963. Síðan hefur Efnahagsstofnunin haldið áfram starfi að ýmiss konar áætlanagerð. Er hér um að ræða samningu árlegra áætlana um opinberar framkvæmdir og fjáröflun til þeirra og sérstakar áætlanir á sviði samgöngumála og menntamála. Hafa þessar áætlanir verið gerðar í samvinnu við Seðlabanka og rn. Má í því sambandi nefna samgönguáætlun fyrir Vestfirði, en framkvæmdum samkv. henni er þegar lokið, atvinnumálaáætlun fyrir Norðurland, sem jafnframt felur í sér athugun á grundvallaratriðum í sambandi við mótun byggðastefnu, og loks er nýlokið samgönguáætlun fyrir Austurland. Skynsamleg áætlanagerð í þjóðarbúskap hlýtur ávallt að byggjast á tvennu: Annars vegar samningu heildaráætlana af hálfu ríkisvaldsins og hins vegar áætlanagerð hinna einstöku eininga atvinnulífsins, fyrirtækja, fyrirtækjasamtaka, sveitarfélaga og annarra þeirra aðila, sem framkvæmdir hafa með höndum. Árangur áætlanagerðarinnar er undir því kominn, að áætlanir eininganna séu vel gerðar og heildaráætlanir séu rétt byggðat á grundvelli þeirra. Erfiðleikarnir á áætlanagerð á Íslandi hafa reynzt þeir, að áætlanagerð eininganna hefur ekki verið nógu traust, og á það bæði við opinbera aðila og einkaaðila. Þess vegna hefur samning heildaráætlana verið erfiðleikum bundin. En mikið hefur þó áunnizt og mikið gagn hlotizt af þeirri áætlanagerð, sem starfað hefur verið að. En brýnasta verkefnið í íslenzkri áætlanagerð nú er að stuðla að traustari áætlanagerð á einstökum sviðum en átt hefur sér stað. Við höfum þegar öðlazt nokkra reynslu í hinu, að semja heildaráætlun, ef steinarnir, sem bygginguna á að hlaða úr, eru rétt höggnir. Höfundum þessa frv. virðast ekki hafa verið þessi atriði nægilega ljós. Þá hafa verið gerðar áætlanir á sviði atvinnumála af hlutaðeigandi rn. í samvinnu við Efnahagsstofnunina. Er hér aðallega um að ræða ítarlegar athuganir og áætlanir um þróun iðnaðarins, er unnar voru í sambandi við aðild Íslands að EFTA, og skýrslu um iðnþróunaráform, er gengið var frá í maí 1971. Þá hefur nefnd á vegum landbrn. og Efnahagsstofnunarinnar í fyrsta sinn gert athuganir samkv. ítarlegum gögnum um þróun og viðhorf í landbúnaði, er myndað geta grundvöll fyrir stefnumótun og áætlanagerð í þessari grein. Þá hefur Efnahagsstofnunin í samvinnu við verðlagsráð sjávarútvegsins og samtök í þeirri grein á síðastliðnum 6 árum komið á fót ítarlegu upplýsingakerfi um afkomu sjávarútvegsins, sem verið hefur og hlýtur að verða grundvöllur stefnumótunar og áætlanagerðar á því sviði. Ég sagði áðan, að hugtökin áætlun og áætlanagerð væru í frv. notuð í óljósri merkingu. Verkefni hagrannsóknadeildar er kallað áætlanagerð, og verkefni áætlanadeildar er að semja áætlanir, að því er segir í frv. Hér er þó um mjög ólík verkefni að ræða, en ekki kemur fram, að höfundum frv. sé þetta ljóst. Öll áætlanagerð er tilraun til þess að draga úr óvissu um framtíðina. En óvissan er af tvennum uppruna. Annars vegar er óvissan af ytri toga spunnin. Hún á rót sína að rekja til þess, að enginn getur séð fyrir aflabrögð, veðurfar, verðlag erlendis o.s.frv. Þá er eðlilegt, að ríkisvaldið annist það verkefni að draga upp líklega mynd af því, sem verða mun í þessum efnum, og gera þá e.t.v. ráð fyrir ýmsum möguleikum. Ríkið á einnig að veita þá þjónustu að draga upp samræmda mynd af heildarfyrirætlunum í þjóðfélaginu til að kanna, að hve miklu leyti þær eru framkvæmanlegar og hvaða leiðir eru til þess að greiða fyrir framkvæmd vissra markmiða. Það er slík áætlanagerð, sem er hlutverk hagrannsóknastofnana. Slíkar áætlanir eru til almenarar leiðbeiningar við hagstjórn og ákvarðanir í efnahagsmálum, bæði fyrir opinbera aðila og einkaaðila. Hins vegar er óvissan fólgin í því, að enginn einn ákvörðunaraðili í þjóðfélaginu getur vitað, hvað annar ætlast fyrir. Þegar um blandað hagkerfi eins og hið íslenzka er að ræða, er nauðsynlegt fyrir ríkið að mynda sér skoðun um, hvað það sjálft vilji hafast að. Miðað við tiltekna skoðun á því, hvað aðrir geri, þá er ríkisvaldið að taka ákvörðun um framkvæmdir. Það getur einnig haft viss áhrif á það, hvernig einkaaðilar taka því, þ.e.a.s. hverjar verði framkvæmdir þeirra. Þá þarf að gera sér heildarmynd af því, sem verða mundi án afskipta ríkisins, og athuga, hvaða leiðir séu tiltækar til þess að koma því til leiðar, að einkaaðilar breyti fyrirætlunum sínum. Þetta er ákvarðandi áætlanagerð. Það er slíkt verkefni, sem áætlanadeild Framkvæmdastofnunarinnar er falið. Það er í raun og veru allt annars eðlis en verkefni hagrannsóknadeildarinnar. Það er spádómur, hitt er ákvörðun. Það er í raun og veru algerlega óeðlilegt að fela sömu stofnun þessi tvö ólíku verkefni. Ég segi ekki, að það geti undir engum kringumstæðum komið til greina, enda má segja, að hlutverk Efnahagsstofnunarinnar hafi verið á hvoru tveggja sviðinu, en henni hefur aldrei verið ætlað annan en að undirbúa ákvörðunaráætlanir. Valdið hefur verið í höndum ríkisstj. og Alþ. Í þessu frv. er Framkvæmdastofnuninni hins vegar fengið vald, eins og ég mun koma nánar að síðar. Hún verður pólitísk stofnun. Þess vegna er algerlega óeðlilegt að hagrannsóknastarfið og sú spádómsáætlanagerð, sem tengd er því, sé á hennar vegum. Reynslan af starfi Efnahagsstofnunarinnar er einmitt sú, að þau tengsl, sem verið hafa milli þessara tveggja tegunda áætlanagerðar, hafa reynzt óheppileg. Eðlilegast hefði verið að greina þessa starfsemi í sundur, - það er skoðun allra þeirra, sem að þessum málum hafa unnið, - sem í frv. eru hins vegar tengd enn þá nánari böndum en áður. Líklegasta skýringin á þessu er sú, að höfundar þessa frv. geri sér ekki grein fyrir því, hvað hér er um að ræða. Hitt er augljóst, að höfundarnir hafa annaðhvort ekki talað við þá, sem nú vinna að þessum málum, eða ekkert tillit tekið til skoðana þeirra. Það, sem nú hefur verið sagt, lýtur að nytsemi áætlanagerðar og nauðsyn þess að gera sér grein fyrir því, að hlutverk áætlanagerðar getur verið misjafnt, og þá, hvað það er. Ákvæði frv. eru ekki ljós hvað þetta efni snertir, og stefnan er ekki rétt. Engu að síður er sú meginstefna frv. rétt að viðhalda áætlanagerð á Íslandi, en ég vil vekja athygli á því, að í frv. eru engin nýmæli að þessu leyti. Í gildandi lögum um Efnahagsstofnun, Framkvæmdasjóð og Atvinnujöfnunarsjóð og opinberar framkvæmdir eru ákvæði um áætlanagerð. Þetta frv. er því ekkert brautryðjandafrv. um áætlanagerð á Íslandi. Sú braut hefur þegar verið rudd á undanförnum áratug. En eins og við er að búast, voru fyrstu sporin ekki fullkomin. Á núverandi skipulagi hafa reynzt gallar, sem nauðsynlegt er að bæta úr. Starfað hafa tveir sjóðir, sem veitt hafa fé til framkvæmda, sem grundvallaðar hafa verið á áætlanagerð, Framkvæmdasjóður og Atvinnujöfnunarsjóður. Þessi skipting á sér sögulega skýringu, en hún er óeðlileg. Framkvæmdir skiptast ekki í byggðaframkvæmdir og aðrar framkvæmdir. Allar framkvæmdir eru framkvæmdir fyrst og fremst. Þess vegna er eðlilegt að sameina Framkvæmdasjóð og Atvinnujöfnunarsjóð undir eina stjórn, eins og gert er í þessu frv. Það er meginkostur þess, að það skuli gert. En því miður eru á frv. veigamiklir ágallar. Hinni nýju Framkvæmdastofnun eru ætluð fimm verkefni. Henni er ætlað að vera ríkisstj. til aðstoðar um stefnumótun í efnahagsmálum. Henni er ætlað að annast hagrannsóknir. Hún á að semja framkvæmdaáætlanir. Hún á að hafa með höndum heildarstjórn fjárfestingarmála, og hún á að annast lánastarfsemi. Öllum þessum verkefnum er nú sinnt, en af ýmsum aðilum. Nú er eðlilegt, að sú spurning vakni, hvort ekki sé þá einmitt rétt, að stjórnkerfið sé gert einfaldara með því að fela einni stofnun þetta allt þá. Hafa verður í huga, að hér er um svo ólík verkefni að ræða, að það krefst ólíkrar sérþekkingar og sérstaks skipulags að fjalla um hvert þeirra. Það er eitt að vera ríkisstj. til ráðuneytis í efnahagsmálum. Til þess þarf ekki aðeins þekkingu í efnahagsmálum, heldur einnig reynslu á sviði efnahagsmála og stjórnmála. Það er annað að annast hagrannsóknir. Þar mega engin stjórnmálasjónarmið koma til greina. Niðurstaða rannsóknanna verður að vera algerlega hlutlaus og geta notið fyllsta trausts alls almennings og t.d. aðila vinnumarkaðarins. Í þessu sambandi er rétt að vekja sérstaka athygli á, að samkv. frv. er það ekki hagrannsóknadeildin, sem á að vera ríkisstj. til ráðuneytis í efnahagsmálum, eins og Efnahagsstofnunin er nú samkv. gildandi lögum, heldur á hagrannsóknadeildin aðeins að annast hagfræðilegar athuganir, sem ríkisstj. kann að óska eftir. Það að semja framkvæmdaáætlanir krefst sérþekkingar, sem er á höndum tiltölulega fárra manna, eins og nú háttar. Þá er Framkvæmdastofnuninni falin heildarstjórn fjárfestingarmála. Hér er um stjórnmálavald að ræða, mjög mikilvægt vald. Öll verkefni stofnunarinnar nema þetta eru tekin frá öðrum stofnunum, sem nú starfa samkv. lögum. Þetta verkefni er tekið úr höndum Alþ. og ríkisstj. Auðvitað hefur Alþ. og ríkisstj. nú vald til heildarstjórnar í fjárfestingarmálum. En með þessu frv. er þetta vald tekið úr höndum Alþ. og ríkisstj. og falið Framkvæmdastofnun ríkisins. Ég efast um, að þm. hafi gert sér þetta nógu ljóst. Að síðustu er stofnunin lánastofnun. Engum ætti að þurfa að blandast hugur um, að til þess þarf annars konar reynslu og þekkingu en til ráðgjafarstarfsemi, hagrannsókna eða áætlanagerðar. Þótt hér sé um ólík verkefni að ræða, getur ýmislegt mælt með því í litlu þjóðfélagi eins og hinu íslenzka, að ein stofnun hafi með öll þessi verkefni að gera, en þá verður að sjá fyrir heilbrigðri verkaskiptingu innan stofnunarinnar, sjá henni fyrir því, að aðilar með nauðsynlega sérþekkingu fjalli hver um sitt verkefni, og nú er spurningin: Er í frv. gert ráð fyrir þessu? Hér er komið að meginatriðinu, sem finna verður þessu frv. til foráttu, og það atriði er sannarlega alvarlegs eðlis. Frv. gerir ráð fyrir því, að stjórn allra þessara ólíku þátta sé í höndum þriggja manna, sem ríkisstj. skipar. Samkv. 4. gr. á ríkisstj. að skipa þriggja manna framkvæmdaráð, sem annast daglega stjórn allrar stofnunarinnar, allrar stofnunarinnar. Þessir þrír menn eiga m.ö.o. að vera daglegir yfirmenn ráðgjafarstarfsemi, hagrannsókna, áætlanagerðar, heildarstjórnar fjárfestingarmála og lánastarfsemi, sem nemur milljörðum kr. á ári. Ég býst ekki við, að nokkrum þremur mönnum hafi nokkru sinni áður á Íslandi verið ætlað annað eins verkefni. Verkefni ríkisstj. er auðvitað meira en þetta, en ráðh. eru þó sjö. Auðvitað eru til ofurmenni, og þeir gera ótrúlega hluti, en ég hef ekki frétt af slíkum þremur ofurmönnum á Íslandi, að þeim sé ætlað það verkefni, sem hinu þriggja manna framkvæmdaráði stofnunarinnar er ætlað. Að vísu stendur í frv., að þeir eigi að leggja verk sín fyrir sjö manna þingkjörna stjórn stofnunarinnar, sem taki endanlegar ákvarðanir. Þegar þeir hafa samið áætlanir sínar, þegar þeir hafa komizt niður á lánveitingar úr Framkvæmdasjóði og Byggðasjóði, eiga þeir að leggja þetta fyrir fulltrúa Alþ., sem er endanlega valdíð. En allir, sem minnstu þekkingu hafa á framkvæmd slíkra mála, vita, hver raunin er. Þingkjörin sjö manna stjórn hefur sáralitla aðstöðu til þess að taka raunverulegar ákvarðanir um svo margbrotin mál sem hér er um að ræða. Þau eru miklu flóknari og margbrotnari en svo, að hægt sé að ætlast til þess, að t.d. þm., sem sæti ættu í stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, geti haft nokkra heildarsýn yfir þau viðfangsefni, sem við er að fást. Þeir gætu auðvitað kynnt sér einstök mál og haft afskipti af þeim, en heildaryfirsýn er ómöguleg. Hún getur aðeins orðið í höndum fastra starfsmanna eins og framkvæmdaráðsins. Þess vegna verður raunverulega heildarvaldið í höndum þeirra. Ef svo ætti ekki að vera, liggur beint við að spyrja, hvers vegna framkvæmdaráðið sé pólitískt skipað og eingöngu fulltrúum ríkisstj. Af hverju fær stjórnarandstaðan enga aðild að framkvæmdaráðinu? Eða hvers vegna má stjórn deildanna þá ekki vera í höndum embættismanna án framkvæmdaráðsins, sem er eingöngu fulltrúi ríkisstj., ef raunverulegt vald á að vera í höndum hinnar þingkjörnu stjórnar? Hæstv. forsrh. játaði það skýrt í ræðu sinni hér áðan, að hinir þrír framkvæmdaráðsmenn muni verða mjög áhrifamiklir og völd þeirra og áhrif muni verða mjög mikil, þótt hann legði áherzlu á að úrslitavaldið væri í höndum sjö manna yfirstjórnarinnar, en í orðum hæstv. ráðh. fólst þó skýr játning á því, að hér væri þremur mönnum fengið alveg óvenjulegt vald í íslenzku stjórnkerfi. Hann taldi þá gagnrýni, sem komið hefur fram á skipun framkvæmdaráðsins, eiga rót sína að rekja til þess, að menn hefðu vantraust á stjórnmálunum. Þetta bendir auðvitað til þess, að ætlunin er, að framkvæmdaráðsmennirnir verði stjórnmálamenn. Gagnrýni mín og flokksmanna minna á skipun og tilvist framkvæmdaráðsins byggist engan veginn á því, að við teljum stjórnmálamenn verri eða óhæfari menn til að gegna vandasömum störfum en embættismenn. Það, sem við gagnrýnum, er, að þremenningarnir eiga að vera skipaðir samkv. frv. einhliða af ríkisstj. Stjórnarandstaðan hefur þar ekkert að segja. Hæstv. forsrh. jafnaði þessu við bankana, en einmitt bankarnir eru dæmi þess, að séð hefur verið fyrir valdajafnvægi. Ekki er aðeins bankaráð sérhvers banka skipað þannig, að þar eiga sæti fulltrúar meiri hl. og minni hl. á Alþ. hverju sinni, heldur hefur verið um það þegjandi samkomulag allra stjórnmálaflokka á Íslandi, að eðlilegt sé, að allir flokkar skuli eiga ítök í daglegri stjórn bankanna, þ.e. varðandi skipun bankastjóra. Það hefur verið þegjandi samkomulag um þetta. Það er lýðræðisleg hugsun, sem þar liggur að baki, að allir flokkar, bæði þingmeirihluti hverju sinni og þingminnihluti hverju sinni, skuli eiga aðild að daglegri stjórn bankanna, þ.e. skipun manna í bankastjórastöður. Ég nefni þetta vegna þess, að hæstv. ráðh. gaf beint tilefni til. Þar hefur verið virt hin lýðræðislega hugmynd um valdajafnvægi. Í þessu frv. er lýðræðisleg hugmynd um valdajafnvægi hunzuð með þeim hætti, að gert er ráð fyrir því, að þessir mjög svo valdamiklu menn, svo að orð hæstv. ráðh. séu notuð, skuli einvörðungu vera fulltrúar ríkisstj. eða þingmeirihluta, en þingminnihluti skuli þar ekkert hafa um að segja. Það er ómótmælanlegt, að raunverulegt vald í þessari stofnun yrði í höndum þriggja manna framkvæmdaráðsins, sem verður skipað einvörðungu fulltrúum ríkisstj. Svo langt er m.a.s. gengið, að sérfræðilegir forstöðumenn einstakra deilda eiga hvorki að hafa daglega stjórn deilda sinna með höndum né að ráða starfsfólk, hvað þá að gera tillögur um rekstrar- og starfsáætlanir stofnunarinnar sjálfrar. Ef ríkisstj., - og á þetta legg ég sérstaka áherzlu, - felldi niður ákvæðin um þessa pólitísku fulltrúa sína í stjórn stofnunarinnar og fæli fulltrúum Alþ. raunverulegt æðsta vald yfir henni, en embættismönnum daglega stjórn deilda, yrði mál þetta allt annars eðlis en það er samkv. þessu frv. Fyrirhugað vald þessara þriggja manna er svo einstætt í íslenzku þjóðfélagi, að fyllsta ástæða er til að beina þeirri fsp. til hæstv. ríkisstj., hvernig hún hugsi sér að ráðstafa þessu valdi. Þessir þrír menn þurfa að búa yfir geysilegri þekkingu og reynslu. Ég geri ekki ráð fyrir, að ríkisstj. hugsi sér að auglýsa eftir mönnum með þekkingu og reynslu í þessum efnum, en hvernig ætlar hún að velja þá? Ráðh. eru valdir af flokkum, sem tekizt hafa á í almennum kosningum, og eru yfirleitt úr hópi manna, sem öll þjóðin þekkir, en nú eiga ráðh. einir að velja þessa valdamiklu menn í landinu. Þjóðin hlýtur að spyrja: „Hvernig verður valið, hverjir verða þeir?“ Í 12. gr. frv. segir, að stofnun geti sett almennar reglur um, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar. Það er æskilegt, að slíkar reglur séu til. Sérhver góð lánastofnun setur sér í raun og veru slíkar reglur, og ríkið sjálft setur sér þær í fjárlögum. En eigi að setja almennar reglur, sem eiga að gilda fyrir alla, á Alþ. eitt eða ríkisstj. í umboði þess að setja þær eða að veita tilteknar heimildir til að setja slíkar reglur, eins og t.d. er gert í seðlabankalögunum. Það er fráleitt að fela einni stofnun almennan, óskilgreindan yfirráðarétt yfir öllum öðrum stofnunum í þjóðfélaginu á tilteknu sviði. Skilgreina verður, hvað séu almennar reglur. Er það t.d. almenn regla, að frystihús á Austurlandi skuli hafa forgang umfram aðrar framkvæmdir í landinu? Eða að fjósbyggingar á Vestfjörðum skuli hafa forgang? Samkv. ákvæðum frv. gæti Framkvæmdastofnunin sett slíkar reglur, sem allar lánastofnanir yrðu að hlýða. Þegar þetta er lagaákvæði um jafn mikilvægan hlut og þann að heimila stofnun að setja reglur, sem allir opinberir sjóðir og allar lánastofnanir eiga að hlýða, er lágmarkskrafa, að lagaákvæði séu ekki hættulega losaralega orðuð. Heildardómur minn um þetta frv. er sá, að ég fagnaði, að það staðfesti, að núv. ríkisstj. víll halda áfram þeirri áætlanagerð, sem tekin hefur verið upp á undanförnum áratugum. Ég tel frv. marka það framfaraspor, að Framkvæmdasjóður og Atvinnujöfnunarsjóður séu sameinaðir undir einni stjórn. Auk þess stefnir frv. að því að samhæfa opinbera áætlanagerð í ríkara mæli en nú á sér stað. Hins vegar tel ég það stórkostlega háskalegan annmarka á frv., að raunverulegt vald yfir stofnun, sem á að hafa með höndum ráðgjafarstörf við ríkisstj., hagrannsóknir, áætlanagerð, heildarstjórn fjárfestingarmála og víðtæka lánastarfsemi, skuli falið þremur pólitískum fulltrúum ríkisstj., sem enginn veit enn, hverjir verða. Það er ekki gott, ef ekki er hægt að stiga tvö spor fram á við, án þess að stíga jafnframt þrjú spor aftur á bak. Það er einnig talið æskilegt, að hagrannsóknir yrðu ekki í verkahring þessarar stofnunar, sem er í eðli sínu pólitísk stofnun, heldur yrðu þær faldar sérstakri hagrannsóknastofnun, hliðstæðri Hagstofu Íslands. Herra forseti. Þar sem ég á sæti í þeirri n., sem væntanlega fær málið til meðferðar, mun ég þar leita skýringa á ýmsum atriðum, sem ég tel ekki nógu ljós í frv., og ræða þau nánar við 2. umr.



Herra forseti. Hér á undan mér hafa nú talað tveir höfuðtalsmenn hv. stjórnarandstöðu, hinnar nýju stjórnarandstöðu, sem notar hvert einasta tækifæri til þess að lýsa yfir því, að hún sé hörð, ábyrg og málefnaleg. Ég man ekki betur en hv. 1. þm. Reykv. lýsti yfir því undir lok sinnar ræðu, að þannig væri nú hin nýja stjórnarandstaða á Íslandi, hún væri hörð, ábyrg og málefnaleg. Ég hefði nú getað skilið þessi orð, ef hv. þm. hefði mælt þau í byrjun ræðu sinnar, en það var býsna mikill kjarkur að nefna þau í lok þeirrar ræðu, sem hann flutti hér í dag. Þessi hv. stjórnarandstaða, sem lýsir sér á þá leið, sem ég hef nú vikið að, á nú ekki óskipt mál í öllum greinum. Það var að vísu þannig í upphafi, þegar skipt hafði verið um hlutverk og ný ríkisstj. hafði verið mynduð og við fengum nýja stjórnarandstöðu, að þá leit svo út, a.m.k. um tíma, að þarna yrði algjör samfylgd, líkt og verið hafði í ríkisstj., að Sjálfstfl. og Alþfl. hrokkuðu þetta algerlega hlið við hlið í stjórnarandstöðunni. Það var ekki annað að sjá svona fyrsta kastið. Síðan tók þetta dálítið að breytast og hefur verið að breytast meira og meira, eftir því sem á hefur liðið, á þá lund, að hv. Alþfl.-menn hafa gert greinilegar tilraunir til þess að móta nokkuð sjálfstæða stefnu í ýmsum þeim málum, sem hér hafa verið til meðferðar að undanförnu, en að því er virðist, ætla þeir ekki að halda því áfram að vera bergmál Sjálfstfl. í einu og öllu. Það var þess vegna með nokkurri eftirvæntingu, sem ég beið þeirrar ræðu, sem nú hefur verið flutt hér, ræðu formanns Alþfl., þegar hann tekur nú hér til starfa að nýju, og ég beið hennar með eftirvæntingu vegna þess ekki sízt, að ég hafði gert ráð fyrir, að af henni mætti draga nokkrar ályktanir um það í fyrsta lagi, hvert væri mat hans á þeim tilraunum, sem þeir flokksfélagar hans hafa greinilega gert upp á síðkastið til þess að móta nokkuð sjálfstæða stefnu í stjórnarandstöðu sinni, mat hans á því, hvort hann ætlaði að styðja slíka víðleitni eða hvort hann ætlaði að kippa í spottann og beita áhrifum sínum til þess, að Alþfl. skokkaði áfram við hliðina á Sjálfstfl. Ég tel nú, að ræðan hafi ekki gefið neitt fullnaðarsvar við þessu. Hún sveiflaðist nokkuð til. Hann telur sig e.t.v. bundinn af því, að þeir félagar hans hér, a.m.k. í Ed., hafa tekið í verulegum atriðum jákvæða afstöðu til þess máls, sem hér er til umr., enda þótt þeir gagnrýni viss atriði og hafi borið fram brtt. við ýmis og sum veigamikil atriði málsins. Því býst ég við, að afstaða hans kunni að hafa mótazt nokkuð af þessu. En einkum þegar á leið ræðuna, þá virtist mér nú, að það væri greinileg hneigð hjá hv. þm. til þess að slá dálítið t og láta ekki Alþfl. dragast of mikið aftur úr í stjórnarandstöðunni. En þó sýndist mér alltaf öðru hverju, að það væri nú einhver hneigð til þess að skoða hug sinn dálitið, áður en hleypt væri alveg á skeið í þessu efni, og það tel ég vissulega góðs vita, og ég lít því þannig á , að í þessu efni sé, eins og stundum er orðað hér í seinni tíð, Alþfl. opinn í báða enda. Það er söguleg staðreynd, sem ég held, að þurfi ekki að fara um mörgum orðum, að á seinni áratugum höfum við átt eitt stjórnarandstöðutímabil, sem hefur skorið sig algerlega úr. Á síðustu áratugum, hygg ég, að það tímabili. þegar Sjálfstfl. var einn í andstöðu við vinstri stjórnina 1956–1958, sé sérstakt að þessu leyti. Þá gat þessi flokkur sýnt, hvað hann meinti þá a.m.k., með þeim orðum, sem hann viðhefur nú og talar um málefnalega og harða stjórnarandstöðu. Ég held, að það sé hreint og beint orðin söguleg staðreynd, sem þarf ekki að rökstyðja mörgum orðum, en er þó mjög auðvelt að gera, ef ástæða þykir til, að þessi stjórnarandstaða, stjórnarandstaða þessa ábyrga og málefnaauðuga flokks, hún hafi verið sú ábyrgðarlausasta og óbilgjarnasta, að ég segi ekki ósvífnasta, sem þekkzt hefur í íslenzkri stjórnmálasögu síðustu áratuga. Ég ætla að minna á þessa sögulegu staðreynd, þótt ég sjái ekki nú ástæðu til að fjölyrða um þetta, nema sérstakt tilefni gefist til. Ég hef orðið þess var nú á seinni árum, m.a. nú í sambandi við þau stjórnaskipti, sem urðu s.l. sumar, að margir ágætir sjálfstæðismenn voru, og þeir játa það ýmsir, óánægðir með þessa stjórnarandstöðu á vinstristjórnarárunum eða árangurinn af henni. Þeir voru e.t.v. ekki óánægðir með það, að sú stjórn átti ekki langa lífdaga. Það er önnur saga. Ég hygg, að það hafi ekki verið fyrst og fremst hin harða og óbilgjarna stjórnarandstaða, sem átti mestan þátt í því, að hún varð ekki langlíf, heldur ýmsar aðrar ástæður og þá ekki sízt innri ástæður hjá þeirri ríkisstj. Þess hefur orðið vart, að á seinni tímum líta margir ágætir sjálfstæðismenn þannig á, að á þessum tímum hafi Sjálfstfl. ekki háð stjórnarandstöðu af því tagi, sem skynsamleg og heppileg gat talizt. Þess vegna heyrði maður það oft eftir kosningar í sumar og tók það jafnvel trúanlegt, þegar maður las það í blöðum og heyrði það mælt af munni ýmissa ágætra talsmanna þessa flokks, að nú ætlaði Sjálfstfl., að manni skildist, að læra af hinni gömlu reynslu. Nú ætti stjórnarandstaðan að verða hörð að vísu, en þó fyrst og fremst málefnaleg. Og hvernig hefur þetta nú tekizt? Ég ætla ekki að hafa um það hér mjög mörg orð. Ég ætla að láta nægja að vitna til örfárra atriða, en þó alveg sérstaklega til málflutningsins í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, því að enda þótt umr. hér í þessari hv. d. séu nú aðeins nýlega byrjaðar og eigi sjálfsagt eftir að standa alllengi enn, þá hefur heyrzt eitt og annað, sem um það mál hefur verið sagt í hv. Ed., auk þess, sem komið hefur um það efni í blöðum þeirra sjálfstæðismanna. Ég held, að það sé u.þ.b. mánuður síðan ég las það í viðtali, sem eitthvert blað átti við hæstv. félmrh., að hann væri ekki sérstaklega uppnæmur gagnvart hinni hörðu stjórnarandstöðu. Blaðið spurði hann, hvernig honum litist á stjórnarandstöðuna, og hann svaraði eitthvað á þá leið, að þótt hún hafi boðað það, að hún yrði bæði hörð og málefnaleg, þá hafi hún hvorugt verið. Ég held, að hann hafi orðað þetta þannig, að hún hafi fram að þessu verið bæði öfgafull og grútmáttlaus. Ég held, að þetta sé nokkuð góð lýsing, þegar átt er við stjórnarandstöðu þeirra hv. sjálfstæðismanna fram að þessu, svona í megindráttum, með undantekningum kannske. Í fyrstu kynni maður að halda, að það gæti ekki verið fullt samræmi milli þess, að stjórnarandstaða sé bæði öfgafull og grútmáttlaus, en þegar betur er að gáð, þá er þar í rauninni ekkert misræmi á milli, því að hörð gagnrýni á vitanlega ekkert skylt við þær margvíslegu öfgar, sem hv. sjálfstæðismenn hafa tamið sér í sambandi við flestar umr. um þau mái. sem ríkisstj. hefur haft á prjónunum fram að þessu, og þá dóma þeirra um nærri allt, sem ríkisstj. gerir, sem þeir telja illt og óhafandi. Ég hét því að fara ekki langt út í þessa sálma, en get þó ekki látið hjá líða að minna á örfá atriði, áður en ég kem að þeim málflutningi, sem í frammi er hafður, sérstaklega í sambandi við það mál, sem hér er til umr. Það er í rauninni einkennandi í sambandi við öll þau stærri mál, sem hér hafa verið á dagskrá frá því að núv. ríkisstj. var mynduð, að þeir hv. sjálfstæðismenn hafa haft uppi alls konar þjark og þref um svo að segja alla skapaða hluti, sem ríkisstj. hefur unnið að. Ég ætla aðeins að minna á það, sem þeir, - ég held, að það sé a.m.k. þrír hv. formenn Sjálfstfl., fyrsti, annar og þriðji, hafa staðið að hér í sambandi við þingmál nú að undanförnu. Það er ekki ástæða til að rifja fleira upp. Ég ætla að minna á það, að þegar ákvörðun var tekin af núv. hæstv. ríkisstj. um, að Ísland skuli styðja aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum, þá var það fyrsti formaður flokksins, hv. 1. þm. Reykv., sem hafði þar alla forustu í þeim málatilbúnaði, sem er svo kunnur, að honum þarf ekki að lýsa. Það þarf aðeins að minna á hann. Síðan þegar kom til þess að ræða hér um það ákvæði stjórnarsáttmálans, að fram skuli fara endurskoðun hins svo nefnda varnarsamnings, þá var það annar formaður flokksins, hv. 2. þm. Reykv., borgarstjórinn í Reykjavík, sem hafði þar forustu, og hann er fyrsti flm. þeirrar till. um það mál, sem fræg er orðin að endemum. Þriðja málið, sem ég aðeins nefni hér í framhjáhlaupi, er svo landhelgismálið. Ég hef áður fagnað því, að þar hefur orðið veruleg og mjög mikilvæg og ánægjuleg breyting á stefnu þeirra sjáifstæðismanna frá því í fyrra, þegar þeir þorðu í hvorugan fótinn að stiga og vildu, að því er virtist, ekkert gera í málinu, til þess, sem þeir leggja þó til nú, og fagna ég henni enn. En það var hins vegar ýmislegt í málatilbúnaði og málflutningi þeim, sem hv. þriðji formaður flokksins, hv. 5. þm. Reykv., viðhafði hér í ræðum sínum um það mál, sem gera má ýmsar athugasemdir við, en þó fagna ég þeirri meginbreytingu, sem þar hefur orðið á stefnunni, en ýmislegt ergelsi var þar eins og gengur og er ekki ástæða til að erfa það. Þessum þremur formönnum hv. Sjálfstfl. fylgdi svo mikið lið og frítt, sem jafnan geysist fram á völlinn, þegar mikils þarf við, og ég á nú von á því, að þeir komi hér hver á fætur öðrum í kvöld og kannske fram eftir nóttunni, eftir því sem ástæða þykir til, og skal ég ekki sakast um það og tei, að það hljóti að verða ánægjulegt á þann málflutning að hlýða. Þar koma fram ýmsir vaskir hásetar, og munu þeir vafalaust fylgja sínum þremur foringjum fast eftir. Þá skal ég nú víkja án frekari formála um hina, sem kom nú hér af dálitið gefnu tilefni frá hv. 1. þm. Reykv., að vísu ekki lengur konunglegu, en hina virðulegu stjórnarandstöðu, að því máli, sem hér er til umr. Það er eins með það og kannske ekki síður með það en þau mál önnur, sem ég hef nefnt hér, að þar hafa þeir hv. sjálfstæðismenn ekki flest, heldur allt á hornum sér. Maður heyrði óminn af því handan úr Ed., maður heyrði það hér hjá hv. 1. þm. Reykv., og ég á nú von á því, þegar Morgunblaðið okkar fer að koma út aftur, að þá verði nú eitthvað sungið og kveðið þar um það, að þetta frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins sé alveg voðalegur hlutur. Það er sem sagt verið að gera hér tilraun til þess að vekja hræðsluöldu meðal almennings. Það er verið að reyna að vekja hér upp í sambandi við þetta mál hvers konar gamla drauga. Það er hvað eftir annað af þeim hv. talsmönnum Sjálfstfl. í ræðu og riti í sambandi við þetta mál talað um höft og bönn, leyfa veitingar og biðraðir og allt, sem nöfnum tjáir að nefna og mönnum hefur þótt heldur hvimleitt og leitt úr fortiðinni. Það er alveg rétt, að það er margur, sem minnist þeirra tíma, þegar hér var langvarandi kreppa og gjaldeyrisskortur, ekki aðeins árum, heldur áratugum saman, og þá voru hér í gildi margvísleg höft og bönn, af ástæðum, sem a.m.k. eru skiljanlegar, þegar þess er gætt, að þá var gjaldeyrisskorturinn slíkur, að það var útilokað að verða við nema litlum hluta þess, sem menn vildu gera með þann gjaldeyri, sem aflaðist. Ég ætla ekki að rekja þessa sögu í löngu máli og heldur ekki afskipti þeirra hv. sjálfstæðismanna af þessum málum í gamla daga, og væri þó e.t.v. ástæða til í sambandi við þetta mál. Aðeins skal ég á það minna, að þegar þeir eru að reyna að vekja upp þessa gömlu drauga, vekja upp þessi mál, sem vitanlega eiga ekkert skylt við það, sem hér er á ferðinni, þá eru það svo sem engir alsaklausir englar í sambandi við höft og boð og bönn, sem eru að tala. Það er sá flokkur, sem einna lengst og einna ákveðnast barðist fyrir eða stóð fyrir ýmsum þeim höftum og bönnum, sem þótti óhjákvæmilegt að hafa á þeim tímum, sem þarna er um að ræða, og mér finnst satt að segja, að það ætti að vera óþarfi, en þó sýnist mér, að það geti verið þörf á því, að t.a.m. ég standi hér upp og neiti að trúa þessu og fullyrði, að það sé enginn fótur fyrir því, að þeir ágætu menn, sem stóðu fyrir alls konar innflutningshöftum og fjárhagsráði og öðru, þeir ágætu sjálfstæðismenn, sem það gerðu á sínum tíma, hafi mismunað mönnum, að þeir hafi farið svívirðilega með sitt vald og þar fram eftir götunum, eins og stundum er verið að dylgja um, e.t.v. ekki enn í þessari hv. d. í sambandi við þetta mál, og vonandi á það ekki eftir að verða, en það hefur verið dylgjað um það í blöðum, og maður hefur heyrt svona ávæninginn af því, að svona hafi þetta nú almennt verið. Þetta hafi verið allt spillt og rotið. Ég vil mótmæla þessu, og ég tel, að þeir ágætu menn, sem þarna áttu hlut að máli, eigi ekki, hvort sem þeir eru lífs eða liðnir, slíkan dóm skilið. Nei, ég held, að það þýði ekkert að reyna að æsa til hræðslu fólks með því að benda áslíka hluti eins og innflutningsskrifstofur, eins og fjárhagsráð eða aðrarslíkar stofnanir, sem hér þótti óhjákvæmilegt að hafa fyrir alllöngu síðan við allt aðrar aðstæður en nú eru eða verið hafa á síðari tímum. En það er verið að ala á þessu hvað eftir annað. Það er verið að reyna að hræða fólk meðslíkum hlutum, og þess vegna þótti mér ástæða til að minnast á þetta hér. Hæstv. forsrh. hefur í framsöguræðu sinni fyrir þessu máli hér í dag gert atriðum þess hverju á fætur öðru það rækileg skil, að það þarf í sjálfu sér ekki neinu við að bæta, og m.a. tel ég, að hann hafi í mjög hógværu máli svarað því alveg fullkomlega og sýnt fram á það, að með þessu frv. er siður en svo verið að stefna að neinu nýju skömmtunarráði eða neinni nýrri úthlutunarstofnun leyfa og fríðinda, eins og ýmsir leyfa sér þó að fullyrða. Þetta er því tilhæfulaust, og því miður bendir það ekki til annars, þegar þessu er haldið sýknt og heilagt fram, þrátt fyrir það þótt hægt sé að benda á frv., að þeir menn, sem þessu halda fram, ætli sér að hræða og blekkja fólk, og það er aldrei fallegur hlutur. Ég skal játa það og tek þar undir með þeim, sem á það hafa bent, ekki sízt úr hv. Alþfl., þ. á m. hv. 7. þm. Reykv., sem talaði hér áðan, að í þessu frv. eins og í flestum mannanna verkum er sitthvað sem tvímælis orkar, og sjálfsagt sitthvað, sem hægt er að færa til betri vegar og möguleikar eru á að færa til betri vegar. Enda þótt þetta viðamikla frv. sé að vísu hér í síðari d., þá er ekki við öðru að búast en það fái sína eðlilegu meðferð í þessari hv. d. og kunni að taka hér einhverjum breytingum. Og ég skal játa það einnig, sem hefur komið fram hjá þeim hv. Alþfl.- mönnum, að mjög mikið er undir framkvæmdinni komið, eins og jafnan þegar um stór mál er að ræða, og það er vitanlega sjálfsagt að líta á það, hverju hægt sé að breyta í þessu frv. til að tryggja betur þá meginstefnu, sem það byggist á, og til þess að afmarka, þar sem þess þykir við þurfa, og sýnt hefur verið fram á með rökum, að þyki við þurfa, starfssvið þeirra meginstofnana, sem þarna er um að ræða. Þetta er vitanlega verkefni Alþ. að fjalla um, og enda þótt tími kunni að þykja naumur, ef ætlunin er að ljúka þessu máli ásamt fleiri stórum málum fyrir jólaleyfi, þá verður Alþ. að sjálfsögðu að fá hæfilegan tíma til þess að vinna aðslíku stórmáli sem þessu, og ég mun a.m.k. ekki taka þátt í að flýta því á neinn óeðlilegan hátt. Ég vil svo án þess að fara langt út í einstök atriði þessa frv., það hefur þegar verið gert, aðeins lýsa því, að ég tel, að meginstefnan, sem þar er mörkuð, sé rétt. Það má e.t.v. segja eins og hv. 7. þm. Reykv., að það séu ekki ákaflega mörg alger nýmæli í sjálfu sér í þessu frv., en það er þó tilraun til þess að byggja á nokkru fastari hátt og færa í ákveðnara form ýmislegt, sem fengizt hefur verið við vissulega nú um allmörg undanfarin ár, auka það og gera það nokkru markvissara, ef auðið yrði, en það e.t.v. hefur verið. Ég vil lýsa yfir því fyrir mína hönd, og ég hygg, að ég megi gera það fyrir hönd míns flokks, að með þessu frv. er ekki að okkar dómi að því stefnt að leggja aukna fjötra á atvinnulífið í landinu eða möguleika aðila til atvinnuuppbyggingar né að koma á neinum þeim ríkisafskiptum, sem geti talizt truflandi eða óeðlileg í sambandi við atvinnuuppbyggingu í landinu. Það er þvert á móti megintilgangur frv. að okkar viti og okkar dómi að tryggja með meiri hagkvæmni, ef auðið reynist, slíka atvinnuuppbyggingu. Kjarni frv. er með öðrum orðum sá að reyna að tryggja það, eftir því sem hægt er með löggjöf, að efling íslenzkra atvinnuvega geti orðið með sem skipulögðustum hætti og að þar verði viðhöfð sem hagkvæmust vinnubrögð, og það er reynt að ná til allra aðila atvinnulífsins til samvinnu um þetta meginverkefni. Til þess að tryggja þetta meginverkefni eftir föngum er í frv. lögð áherzla í fyrsta lagi á mjög aukna áætlanagerð frá því, sem verið hefur. Hún er að vísu góðra gjalda verð og hefur verið að þróast, en það er ætlunin að auka hana verulega og efla, bæði við skammtímaáætlanir og áætlanir til langs tíma. Jafnframt er verið að reyna að koma á, að því er við teljum, eðlilegum og alls ekki hættulegum tengslum milli þeirra aðila, sem semja slíkar áætlanir, ríkisvaldsins og svo þeirra, sem hafa með fjármögnun slíkra framkvæmda að gera, þ.e. koma á eðlilegum tengslum milli þessara aðila á þann hátt, að það geti orðið íslenzku atvinnulífi til eflingar, en ekki til niðurdreps, eins og stundum er látið að liggja. Það er ætlunin, að þessi tiltölulega mjög frjálsu tengsl verði þarna hjá einni stofnun. Þetta er mergurinn málsins, hvað sem sagt er, þegar menn hafa allt á hornum sér, eins og þeir hv. sjálfstæðismenn gera nú í sambandi við hvert það mál svo að segja, sem ríkisstj. flytur. Í rauninni hélt ég, að það væru ekki svo mjög miklar deilur um það, að auka þyrfti og efla þá áætlanagerð, þau áætlanavinnubrögð og þau rannsóknavinnubrögð, sem hafa verið viðhöfð í vaxandi mæli á undanförnum árum. Það játa í rauninni allir, að þetta er bráðnauðsynlegt í hverju nútíma þjóðfélagi og ekki aðeins í hverju þjóðfélagi, heldur í hverju nútímalegu fyrirtæki. Slík vinnubrögð eru vitanlega það, sem tímarnir hafa kallað á, og það er vegna margvíslegrar reynslu af skipulagsleysinu og af því að vita ekki, hvar atvinnuvegirnir standa og hvar einstök fyrirtæki standa, sem menn hafa meira og meira farið inn á þetta svið og það er vitanlega ekki verið að hverfa til fortíðarinnar, þótt efld sé og aukin slík starfsemi, áætlunarvinnubrögð í ríkum mæli, það er síður en svo. Það er það sem nútíminn krefst. Hitt getur svo vitanlega verið deiluefni og er ekkert óeðlilegt við það, þótt þeir hv. fulltrúar Sjálfstfl., sem telja sig og eru nú margir hverjir fulltrúar þeirra, sem hafa með margvislegan atvinnurekstur í landinu að gera, að þeir hafi kannske aðrar skoðanir en við ýmsir á því, hver eigi að vera áhrif hins opinbera á heildarþróunina, t.d. í sambandi við fjárfestingu og atvinnuuppbyggingu. Um þetta geta á algerlega eðlilegan hátt verið skiptar skoðanir, og það er engin ástæða til að kvarta yfir rökræðum um slíkt. Þær eru vitanlega eðlilegar og í alla staði æskilegar. Ég hygg þó, að þrátt fyrir það, að þeir hv. sjálfstæðismenn bendi oft á það, að of mikil ríkisafskipti séu óæskileg, þá telji þeir alveg útilokað, að þau séu lítil eða engin nú á tímum, en allir telja, að þau séu að vissu marki óhjákvæmileg í nútíma þjóðfélagi. Spurningin er því aðeins, hversu mikil þau eigi að vera og með hverjum hætti. Það hefur í sambandi við þetta frv., eins og ég áður sagði, verið þyrlað upp nokkru moldviðri, og það er verið að reyna að koma því inn hjá fólki, að með þessu frv. sé stefnt að ýmsu, sem þar er alls ekki að finna og ekki nokkur leið að finna, þótt leitað sé með logandi ljósi. Það er verið að ræða hér um pólitíska skömmtunarstjóra, pólitíska kommissara o.fl., sem ég skrifaði hér, - upp undir blaðsíðu, ýmsar ágætar setningar eftir hv. 1. þm. Reykv. Hann ræddi hér mjög um Stofnunina með stórum staf. Þetta væri persónugervingur sósíalismans á Íslandi, og þarna væri nátttröllið farið að glotta og þar fram eftir götunum. Þetta voru ýmsar skemmtilegar og líflegar setningar, en ég verð nú að segja í sambandi við þessa svona heldur léttu tilraun hans til þess að bregða upp einhverri hryllingsmynd í sambandi við þetta, að ég held, að þetta verki ekki. Ég held, að það sé ekki ástæða til þess, að menn séu að láta svona. Í sumum tilfellum, ekki hjá þessum hv. þm. nú, heldur í sumum þeim skrifum, sem þegar hafa orðið um þetta mál, eru lýsingarnar á áhrifum þessarar Framkvæmdastofnunar orðnar svo ógnþrungnar, að ég býst við því, að ýmsir þeir, sem taka slíkt trúanlegt, ýmsir ákaflega hrekklausir og ágætir sjálfstæðismenn, sem trúa eðlilega því, sem foringjar þeirra segja, og því, sem blaðið þeirra heldur fram, séu að verða dálítið líkt settir og Páll skáld Ólafsson í Heydalakirkju forðum. Það var, þegar klerkurinn var að predika hvað harðast og hótaði einna ákafast með verri staðnum, þá kvað Páll þessa ágætu vísu, og þið hv. alþm. þekkið sjálfsagt vísuna flestir eða mættuð gjarnan kunna hana: Að heyra útmálun helvítis hroll að Páli setur. Ég er á nálum öldungis um mitt sálartetur. Ég vona, að þessi hryllingsmynd, sem þeir hv. sjálfstæðismenn hafa þegar brugðið upp og eiga sjálfsagt eftir að betrumbæta nokkuð, verði ekki svona mögnuð, að menn verði nú öldungis á nálum um sitt sálartetur. Hitt virðist þeirra ætlun, að það verði margur Pállinn á nálum um afkomu sína og allan hag, vegna þess að vondir menn, sem leggja margvísleg vélabrögð með þessu frv., ætli að kollsteypa þessu öllu. En ég fullyrði, að það er ekkert slíkt á ferðinni. Þetta eru bara Grýlusögur í nútímastíl. Það er liður, að því er virðist, í þeirra aðferð sjálfstæðismanna að halda uppi harðri og málefnalegri stjórnarandstöðu. En ég verð þá að segja, að enn hefur það sannazt, sem ég vitnaði til og hafði eftir hæstv. félmrh., að hingað til hefur sú stjórnarandstaða hvorugt verið. Ég skal svo á þessu stigi máls ekki hafa öllu fleiri orð um þetta frv. eða málflutning þeirra hv. stjórnarandstæðinga, sem hér hafa talað. Ég á sæti í þeirri n., sem fær frv. til meðferðar, og get þá komið á framfæri þeim aths., sem ég kann að hafa við það að gera, og tekið þar afstöðu líka til þeirra aths., sem fram hafa komið. Ég vil að lokum aðeins segja þetta: Það, sem er meginatriði þessa máls, er, að sem fullkomnust áætlanagerð og sem brotalausust framkvæmd þess, sem skynsamlegt er talið í atvinnuuppbyggingarmálum, sé tryggð, eftir því sem hægt er af opinberri hálfu. Það er í rauninni krafa tímans í nútíma þjóðfélagi. Það er hvarvetna lögð áherzla á áætlanagerð, sem byggð er á rannsóknum, á sem allra flestum sviðum. Það er e.t.v. hvergi meiri þörf á slíkum vinnubrögðum en hjá smáþjóð, sem alls staðar sér blasa við stórfelld verkefni á sviði atvinnuuppbyggingar, sem þarf að vinna að. Og hvarvetna skortir fjármagn til þess að vinna að hinum nauðsynlegustu málum. Við höfum þess vegna ekki efni á því að sóa of miklu í skipulagsleysi, þar sem bæði fjármagn og vinnuafl kann að fara til spillis. Við þurfum í vaxandi mæli að stefna að skipulegum áætlunarbúskap, en þó í frjálslegum ramma, þar sem megináherzla er lögð á leiðbeinandi og styðjandi aðgerðir, ef svo má að orði komast, fremur en þvingunarráðstafanir. Og ég held, að þegar grannt er skoðað, þá geti það frv. til laga um Framkvæmdastofnun ríkisins, sem hér er til umr., þrátt fyrir ýmsa þá ágalla, sem á því kunna að vera og hægt kann að vera að sníða af, a.m.k. suma hverja, lagt grundvöll að þeirri þróun, sem hér þarf að verða í þessum efnum. Og það er þess vegna síður en svo, að frv. þetta sé nein hrollvekja, eins og þeir hv. sjálfstæðismenn eru að reyna að telja mönnum trú um, heldur er hér um að ræða tilraun og það mjög ákveðna tilraun til þess að beita nútímalegum vinnubrögðum áætlanagerðar við atvinnuuppbyggingu á Íslandi.



Herra forseti. Það fór ekki hjá því, að ég undraðist svolitið málflutning hv. siðasta ræðumanns, Gils Guðmundssonar, 4. þm. Reykn. Hann fór að upphefja hér almennar stjórnmálaumr. og ræða um stjórnarandstöðu og önnur eldhúsdagsmál, að því er mér fannst. Ég ætla ekki að gera miklar aths. við þennan málflutning hv. þm., en ég man ekki eftir því, þó að ég verði að játa, að það er ekki svo langt síðan ég fór að fylgjast náið með stjórnmálum, að fyrrv. stjórnarandstaða flytti hér á Alþ. neinar sérstakar ástarjátningar til fyrrv. ríkisstj., en það má vel vera, að svo hafi verið, þótt ég hafi ekki fylgzt með því. Það var skemmtilegt að heyra hv. þm. stiga í vænginn við Alþfl. Formaður hans hafði hér lýst því skilmerkilega, að því er mér skildist, að hann teldi, að þessi mjög svo merka löggjöf, sem hv. stjórnarsinnar segja, að felist í frv., væri bara algerlega óþörf, og það væri hægt að framkvæma hér áætlanagerð, þó að frv. yrði aldrei að lögum. Þess vegna fannst mér nú þessi vissa ástarjátning til Alþfl. vera svolítið órökstudd í þessu máli. Ég þarf aðeins að gera eina aths. við ræðu hæstv. forsrh. Þar er af mörgu að taka, en ég vil aðeins taka hér eitt atriði út úr. Hann sagði, að byggt væri á málefnasamningi ríkisstj. í sambandi við þetta frv. Ég lít svo á, að þarna hafi hæstv. forsrh. hallað að nokkru leyti réttu máli. Í þessum margfræga stjórnarsamningi stendur m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Í tengslum við Framkvæmdastofnun ríkisins skal starfa sjóður undir sérstakri stjórn, sem veiti fjárstuðning til þess að treysta sem bezt eðlilega þróun í byggð landsins.“ Hér er í mjög mikilvægu efni vikið algerlega frá helgum stjórnarsamningnum, eins og hann virðist vera í hugum hv. stjórnar sinna. Ég lít svo á, að þetta sé mjög þýðingarmikið atriði, og hefði talið, að það hefði verið mikil bót á þessu frv., ef þessi sjóður hefði fengið að vera undir sérstakri stjórn, þar sem hann á við mjög sérstök verkefni að glíma. Ég þykist tala þar af nokkurri reynslu og er þar á öndverðum meiði við formann Alþfl., en hann komst einhvern veginn þannig að orði, að sér fyndist þetta vera ein bezta gr. frv., að sameina Framkvæmdasjóð og Byggðasjóð. Þar er ég algerlega á öndverðri skoðun og þykist tala þar af nokkurri reynslu. Frv. það til l. um Framkvæmdastofnun ríkisins, sem hér liggur fyrir hv. Nd. ásamt breytingum Ed., er mjög viðamikið mál, sem mun, ef að lögum verður í óbreyttu formi, hafa víðtæk áhrif á íslenzkan þjóðarbúskap þann tíma, sem ákvæði þessi verða í gildi. Það fer ekki á milli mála, að mesta athygli veki við frv., að með því er ætlað að koma á fót sérstakri stofnun með allsérstæðri pólitískri stjórn, sem vinni að mótun og framkvæmd stefnunnar í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar, eins og segir í aths. frv. Stofnunin á að vera sjálfstæð, þótt hún sé laustengd við forsrn., ef svo mætti að orði kveða. Það er opinhert leyndarmál, að þrír pólitískir umboðsmenn stjórnarflokkanna eiga að fara með daglega stjórn stofnunarinnar. Hæstv. forsrh., sem ber stjórnskipulega ábyrgð á stofnuninni gagnvart Alþ. og ríkisstj., fær við hlið sér þrjá pólitíska umboðsmenn. Slíkir umboðsmenn hafa, eins og kunnugt er, í íslenzkum bókmenntum verið nefndir Umbar, en ýmsir aðrir hér hafa kallað þá kommissara hér í sölum Alþ. Ég skal nú ekki segja um það, hvort væri meira réttnefni á þessum ágætu mönnum. Það hlýtur einnig að vekja mikla athygli, að í umr. hefur komið fram, að stofnuninni er ætlað, að því er virðist, að annast framkvæmd stefnunnar í efnahagsog atvinnumálum þjóðarinnar, og hér eftir ætti því miklu fargi að vera létt af Alþ. og ríkisstj. sjálfri. Án efa eru þetta ein þýðingarmestu verkefni, sem í lýðræðislandi eru einmitt falin þessum aðilum. Með þeim breytingum á lögum, sem stefnt er að með þessu frv., er hv. Alþ. að framselja mikinn hluta þessa valds til sérstakrar stofnunar, sem er í annarlegum og óbeinum tengslum við hið eiginlega löggjafar- og framkvæmdavald, sem þjóðin hefur falið Alþ. og ríkisstjórn. Í frv. er gert ráð fyrir því, að Framkvæmdastofnun ríkisins móti og framkvæmi, eins og ég sagði áðan, stefnuna í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar með svo nefndri heildarstjórn fjárfestingarmála. En hún er, að því er séð verður, talin felast í hagrannsóknum, áætlanagerð og útvegun fjármagns með valdboði til þeirra framkvæmda, sem forgang skuli hafa hverju sinni. Þetta er það, sem helzt má lesa út úr frv., en hvergi er þó gerð tilraun til þess að gera Alþ. grein fyrir því kerfi hagrannsókna, áætlanagerða og stjórnar fjárfestingarmála, sem upp á að taka. Um þa8 er allt á huldu og orðalag mjög óljóst í þessu frv. En þau verkefni og valdsvið, sem frv. fjallar um, eru sem hér segir: Hagrannsóknir, áætlanagerð um framkvæmdir, bæði er varðar einkaaðila í atvinnurekstri og opinbera aðila, svo og fjármagnsútvegun til þeirra. Allt þetta á að setja undir pólitíska stjórn með þeim hætti, sem áður er lýst, og úr á að verða heildarstjórn fjárfestingarmála í landinu, mótun og framkvæmd stefnunnar í efnahagsmálum þjóðarinnar. Ég vil nú fara nokkrum orðum um þau verkefni, sem Framkvæmdastofnun ríkisins eru ætluð með frv., og gera grein fyrir því, hvernig mér virðist, að hún muni leysa þau af hendi, að því er hægt er að sjá af frv. Þá er þar fyrst til máls að taka, að hagrannsóknir felast fyrst og fremst í upplýsingaöflun og vísindalegri úrvinnslu staðreynda efnahagslífsins, hvort sem þær eru góðar eða slæmar. Þær beinast og að því að gera sér rökstudda grein fyrir framtíðarhorfum efnahagsmálanna, eftir því sem unnt er og fyrri reynsla bendir til. Flestar ríkisstjórnir í veröldinni beita þessum aðferðum til þess að fá vitneskju um heildarþróun efnahagsmálanna hverju sinni og einstakra þátta þeirra. Þær óska líka eftir ráðgjöf þeirra aðila, sem annast slíkar hagrannsóknir, um, hvað þeim finnist hverju sinni þurfa að gera til að viðhalda heilbrigðu efnahagslífi. Það þurfa því að vera bein tengsl milli hagrannsóknastofnunar og ríkisstjórnar, ef vel á að vera, og slík stofnun þarf að hafa frumkvæði að því að gera viðkomandi ríkisstj. viðvart um framvindu efnahagsmálanna. Í augum uppi liggur, að höfundum frv. hefur ekki verið ljós þessi nauðsyn á sjálfstæði hagrannsóknastofnunar og frumkvæði hennar. Í fyrsta lagi er komizt svo að orði, þar sem ræðir um hagrannsóknadeild í frv., með leyfi hæstv. forseta: „Deildin annast þær hagfræðilegar athuganir fyrir ríkisstj., sem hún kann að óska eftir.“ Í stað þessa hefði átt að kveða svo að orði, að umrædd deild annaðist að eigin frumkvæði athuganir á þeim þáttum efnahagslífsins, sem nauðsynlegt er talið hverju sinni, og eigi jafnframt að vera ráðgefandi fyrir ríkisstj. í efnahagsmálum. Í annan stað er svo hinn mikilvægi þáttur í stjórn efnahagsmála, sem er starfsemi hagrannsóknadeildar, settur undir stjórn pólitískra umboðsmanna stjórnarflokkanna. Hér er um nánast hlægilega ráðstöfun að ræða, þar sem umrædd stofnun hlýtur að vera strangvísindaleg og á að vera í sem allra beinustum tengslum við ríkisstj. og þá fyrst og fremst við forsrh. og fjmrh. Þessi ráðstöfun er þó ekki bara hlægileg, heldur hlýtur hún að vekja margvíslega tortryggni í garð þessarar stofnunar, vegna þess hvernig í pottinn er búið með stjórn hennar, og þar með valda stórkostlegum skaða fyrir stofnunina sjálfa og þjóðarheildina. Einn veigamesti gallinn á þessu frv. er því sá, þegar frá eru talin ákvæðin um hina pólitísku umboðsmenn og völd þeirra, að hagrannsóknadeildinni skyldi þröngvað inn í Framkvæmdastofnunina. Fyrir því hef ég fært rök hér áður. En einnig ber á það að líta, að það er gersamlega óþarft að hafa þennan hátt á. Hagrannsóknadeildin hefði eftir sem áður, þótt hún væri sjálfstæð, getað látið Framkvæmdastofnuninni allar þær upplýsingar í té, sem óskað hefði verið eftir, og raunar hefði starf hennar í því efni verið miklum mun auðveldara, eins og þeir hljóta að sjá og skilja, sem snefil hafa af reynslu og þekkingu á þessu sviði. Annað verkefni, sem á að fela hinni miklu Framkvæmdastofnun ríkisins, er hvers konar áætlanagerð. Engin tilraun er þó gerð til þess í frv. að skilgreina, við hvað sé átt með áætlanagerð né heldur, hvernig umræddri stofnun heimilast að beita áætlanagerð sem stjórntæki. Ummæli hæstv. forsrh. hér áðan um, að allítarleg ákvæði séu í frv. um áætlanagerð, eru því vægast sagt lítt skiljanleg. Sú furðulega þokuhugsun, sem gægist alls staðar í gegnum gr. frv., er fjalla um áætlanagerð, birtist einna átakanlegast í 1. mgr. 10. gr., en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Framkvæmdastofnunarinnar ákveður, í hvaða röð skuli unnið að áætlanaverkefnum og hver vera skulu markmið og forsendur hverrar áætlunar.“ Í þessu felst eftir orðanna hljóðan, að stofnunin á ekki að hafa efnahagslegar og félagslegar staðreyndir sem forsendur áætlanagerðarinnar, sem hún á að gera og framkvæma, heldur á hún að gefa sér bæði markmiðin og forsendurnar að vild. Ég held, að hv. alþm. Björn Pálsson, mundi kalla þetta orðalag djúpviturlegt, en menn geta svona rétt gert sér í hugarlund, hvað er bitastætt í áætlunum, sem byggjast á tilbúnum forsendum þeirra, sem verkin vinna, og einkum ef þar er um pólitíska aðila að ræða. Að sjálfsögðu felst áætlanagerð ekki sízt í því að kanna til hlítar allar aðstæður, sem fyrir hendi eru á því sviði, sem áætlunin nær til. Ef gerð er áætlun um byggingu skóla í ákveðnu kjördæmi, þá þarf fyrst að kanna, hvernig ástatt er í þessu efni. Menn gefa sér ekki einfaldlega þær forsendur, að þar séu 10 skólar með samtals 100 kennslustofum. Eftir að könnun hefur farið fram á öllum aðstæðum, er reynt að gera sér grein fyrir framkvæmdaþörf á tilteknu árabili. Tillögur um úrbætur hljóta að verða í samræmi við þetta. M.ö.o. felst áætlanagerð öðru fremur í því að kanna raunverulegar aðstæður á því sviði, sem áætlanagerðinni er ætlað að fjalla um, og leitast við að sjá fyrir, hvernig þær aðstæður muni breytast á áætlunartímabilinu, og hvernig við því skuli brugðizt. Þannig er t.d. um svo nefndar byggðaáætlanir. Við gerð þeirra er tímafrekast og erfiðast að gera sér sem nákvæmasta grein fyrir ástæðum og eðli byggðavandans í hverjum landshluta. Að nauðsyn þess að vinna að könnun á ástæðum fyrir byggðavandanum er þó hvergi vikið í frv. E.t.v. eiga umboðsmennirnir að geta sér til um, hver hann er, í samræmi við það orðalag, að þeir eigi að gefa sér forsendur áætlananna. Nú er sannast sagna, að flestir muni einhuga um áætlanagerð, sem varðar opinberar framkvæmdir. Hv. alþm. þekkja það af eigin reynslu, bæði af fjárlagagerð og gerð annarra áætlana, sem Alþ. hefur á sinni könnu, að vandinn er sá að geta leyst sem bezt úr þörfum fyrir framkvæmdir miðað við ríkjandi aðstæður og takmarkað fjármagn. Hv. alþm. vita líka, að þetta verkefni verður ekki leyst þrátt fyrir góðan vilja fjvn., nema til komi raunsæjar og skynsamlegar áætlanir einstakra ríkisstofnana sjálfra og síðan samræming á fyrirætlunum þeirra í heild, eftir því sem fjárhagsleg geta er til og Alþ. ákveður hverju sinni. Um þetta held ég að menn séu algerlega sammála, hvar í flokki sem þeir eru, og því víl ég fjalla nokkru nánar um þessa tegund áætlanagerðar. Fjárlög eru öðrum þræði framkvæmdaáætlun til eins árs. Við gerð þeirrar áætlunar er fylgt þeim vinnubrögðum, að tillögur koma frá hverri ríkisstofnun fyrir sig um fjárveitingar. Við endurmat á þeim og til samræmingar og aðhalds fer fjárlaga- og hagsýslustofnun fjmrn. yfir þessar tillögur, gagnrýnir þær og samhæfir. Þær tillögur, sem eru í eðli sínu margar framkvæmdaáætlanir, koma síðan fyrir fjvn., sem gerir tillögur til Alþ., og Alþ. tekur síðan ákvörðun um, hvernig hin endanlega áætlun verður í ríkisbúskapnum fyrir viðkomandi fjárlagaár. Ég held, að flestir geti orðið sammála um, að tæknileg gerð fjárlaga hefur sífellt farið batnandi með ári hverju, þótt auðvitað sé enn þá hægt um að bæta. Þessi þróun á rætur að rekja til þess, að áætlanir einstakra stofnana og rn. hafa stórbatnað, ekki sízt með tilkomu fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar. En ég vil biðja menn að hafa það ríkt í huga, að þessi áætlanagerð byrjar, ef svo mætti segja, neðan frá. Hún kemur ekki sem valdboð að ofan. Áherzlu ber líka að leggja á, að sjálf áætlanagerðin er skýrt afmörkuð frá því að taka ákvörðun og sjá fyrir fjármagnsútvegun. Einstakar ríkisstofnanir annast frumáætlanagerðina með aðstoð fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar, en Alþ. tekur ákvarðanir og sér um fjármagnsútvegun. Þótt sá almenni skilningur sé fyrir hendi um þau vinnubrögð í opinberri áætlanagerð, sem ég hef gert hér að umtalsefni, verður ekki séð af frv., að gert sé ráð fyrir slíkum vinnubrögðum í áætlanagerð fyrir opinbera aðila. Engu er líkara en að mikill hluti ákvörðunarvalds Alþ. eigi að færast til stofnunarinnar. Þetta er að vísu mjög óljóst eins og mörg ákvæði í frv., en það vekur furðu, að hvergi er minnzt á samstarf við fjárveitingarvald Alþ. né fjárlaga- og hagsýslustofnunina né heldur vikið að lögum um opinberar framkvæmdir. Á hinn bóginn er vikið að því, að Framkvæmdastofnunin geti gert áætlanir fyrir einstök rn. Einnig er stofnuninni heimilað að veita vaxtalaus lán, eða jafnvel óafturkræf framlög til opinberra framkvæmda, sem jaðrar við, að henni sé veitt beint fjárveitingarvald. Það er jafnvel enn þá óljósara, hvað átt er við t frv. um áætlanir um uppbyggingu og þróun atvinnugreina, bæði í einstökum byggðarlögum og á landinu öllu. Er átt við áætlanir, sem hvetja og örva einstaklinga og félög til athafna, eða er átt við áætlanir, sem felast í því, að hið opinbera taki verulega aukinn þátt í beinum atvinnurekstri, en takmarki með ýmsum hætti svigrúm einstaklinga til atvinnuumsvifa? Sannleikurinn er sá, að áætlanavinnubrögð geta leitt til hvors tveggja, eftir því hvernig á er haldið. Það er hægt með þeim að hvetja og örva einstaklinga til þess að gera sem heild rétta hluti á réttum tíma, þannig að hagur hvers og eins og þjóðarbúsins í heild batni. En það er líka hægt að lama það frumafl og framtak einstaklinga og félagasamtaka þeirra, sem er undirrótin að örum framförum, með áætlunarvinnubrögðum, ef þau eru byggð á valdboði fárra pólitíkusa að ofan. Því fer það einfaldlega eftir því, hvernig á er haldið, hvort áætlanagerð, hagrannsóknir og heildarstjórn fjárfestingarmála, sem eru falleg hugtök í sjálfu sér í flestra hugum, leiða til hvatningarkerfis, sem virkjar frumorku og framkvæmdavilja í þjóðfélaginu, eða nauðungarkerfis, sem þröngvar kosti þjóðfélagsþegnanna, lemur þá suma til hlýðni við opinbert vald, en aðra ekki. Því miður verður ekki ráðið af frv., hvernig ætlunin er að beita áætlanagerð sem stjórntæki. Hugtakið er með öllu óskilgreint og orðalagið svo óljóst, að ýmist segir, að heildarstjórn fjárfestingarmála felist í áætlanagerðinni eða áætlanagerð í heildarstjórn fjárfestingarmála. Sá grunur hlýtur þó að gera vart við sig, svo að vægilega sé til orða tekið, vegna pólitískra skoðana þeirra, sem hér eru að verki, að þau vinnubrögð verði ekki til örvunar athafnalífi einstaklinga og félagasamtaka, heldur þvert á móti. Þriðja meginverkefnið, sem Framkvæmdastofnuninni er falið, er stjórn Framkvæmdasjóðs og Byggðasjóðs. Hið síðara atriði er í rauninni brot á hinum helga stjórnarsáttmála, eins og ég vék hér að í upphafi máls míns. Í stjórnarsáttmálanum er skýrt kveðið á um þetta. Ákvæðið mun hafa verið komið inn í sáttmálann að ósk framsóknarmanna, en aðsópsmesti stjórnarflokkurinn vildi annað, og þá varð auðvitað að beygja sig eins og jafnan áður, jafnvel þótt brot væri á sáttmálagerðinni. Auk stjórnar stofnunarinnar á Framkvæmdasjóði og Byggðasjóði er henni falið víðtækt og gerræðislegt vald yfir öðrum sjóðum og lánastofnunum í landinu, m.a.s. sparisjóðum og innlánsdeildum kaupfélaga. Þar er orðalagið ekkert hálfkák, þegar tryggja á völd hinna pólitísku umboðsmanna, svo sem sést á 3. mgr. 12. gr. frv. Niðurstaðan af því, hvernig Framkvæmdastofnun ríkisins geti sinnt framangreindum þrem meginverkefnum sínum samkv. frv., er því sú, að hagrannsóknir í landinu verði settar í eins konar spennitreyju með því að færa þær inn í stofnunina. Ákvæðin um áætlanagerð eru svo þokukennd og ónákvæm, að enginn getur sagt, hvernig þeim verkum reiðir af, en völd hinna pólitísku umboðsmanna eru á hinn bóginn ótvíræð, og í raun réttri er það eina mikilvæga atriðið, sem frv. felur í sér sem nýmæli frá núgildandi lögum. Ég hef nú tíundað nokkra stórgalla þessa frv., sem hér er til umr. Til þess þó að verða ekki sakaður um að fjalla hér einungis um hinar dökku hliðar frv., þá vil ég leyfa mér að lokum að ræða hér nokkuð um þau nýmæli, sem sagt er, að séu í frv., að því er segir í aths. þess. Þar segir fyrst, með leyfi hæstv. forseta: „Ákveðið er að tengja saman í eina stofnun áætlunargerð og öflun fjármagns þannig, að samræmi,og sámstarf sé um áætlun og ákvörðun um framkvæmd og fjáröflun og fjármagnsráðstöfun til hennar.“ Hér er út af fyrir sig um að ræða virðingarverða hugsun, en gallinn er sá, að samræming og samstarf um áætlanir og fjáröflun til þeirra er ekki nýmæli hér á landi. Sem dæmi vil ég nefna gerð byggðaáætlana í Efnahagsstofnuninni og samstarf hennar við fjárfestingarsjóði og ríkisvald um fjáröflun til þeirra, svo og starfsemi Seðlabankans. Einnig vil ég sérstaklega benda á starfsemi svo nefndra atvinnumálanefnda, sem nutu aðstoðar Efnahagsstofnunarinnar um víðtækt samstarf, til þess að umsækjendur um lán, sem hefðu í för með sér atvinnuskapandi framkvæmdir, gætu fengið heildarúrlausn sins vanda, þótt fjármagnið kæmi úr tveimur eða þremur stofnlánasjóðum. Ég get hiklaust lýst yfir þeirri skoðun minni hér, að tímabært sé nú eftir þá reynslu og þá góðu og gagnlegu þróun, sem orðið hefur í þessum efnum, að setja nánari reglur um samstarf stofnlánasjóðs og lánastofnana um fyrirgreiðslu við einstök fyrirtæki. Þetta átti að minni hyggju hins vegar að gera með samstarfi, en ekki valdboði. T.d. hefði verið nægilegt, að Framkvæmdastofnunin réði yfir fjármagni Framkvæmdasjóðs, sem að meginhluta er lánað öðrum stofnlánasjóðum, til þess að auðvelda samninga við viðkomandi sjóði og auka áhrifavald stofnunarinnar á ráðstöfun fjármagns almennt. Annað nýmæli, sem sagt er, að sé í þessu frv., er svo, með leyfi hæstv. forseta, - ég les bara fyrstu setningarnar: „Ákveðið er að tengja saman og efla samstarf margra aðila um áætlanagerð, sem til þess hafa haft of litið samstarf sin á milli. Er hér um að ræða opinberar stofnanir, aðila frá atvinnuvegunum, rannsóknar- og vísindastofnanir, lánastofnanir og fleiri aðila.“ Í þessu orðalagi er beinlínis viðurkennt, að áðurnefndir aðilar hafi haft samstarf sín á milli, þótt hér sé svo komizt að orði, að það hafi verið of lítið. Hér er því alls ekki um nýmæli að ræða. Þriðja nýmælið er svo: „Ákveðið er, að stofnunin framfylgi byggðaþróunarstefnu með sérstakri áætlanagerð. Jafnframt er þessi áætlanagerð með sérstökum hætti tengd mjög traustum böndum við fjármagnsöflun til þeirra framkvæmda, sem áætlaðar eru og ákveðnar eru á hverjum tíma. Fjármagn Byggðasjóðs er stóraukið.“ Það er staðreynd, sem ekki verður fram hjá gengið, þótt núv. stjórnarflokkar séu allir af vilja gerðir, að Atvinnujöfnunarsjóður, svo að notað sé orðalag hér í aths. frv., hefur framfylgt byggðaþróunarstefnu með sérstakri áætlanagerð. Að þetta sé nýmæli, sem upp eigi að taka með frv., er því ekki bara hálfsannleikur, heldur er beinlínis hér hallað réttu máli. Um þá fullyrðingu, að fjármagn Byggðasjóðs sé stóraukið, er það að segja, að núv. hæstv. fjmrh. lagði fyrir siðasta Alþ. ásamt nokkrum framsóknarmönnum frv. til l. um Byggðajafnvægisstofnun ríkisins. Sú stofnun átti að fá allar tekjur Atvinnujöfnunarsjóðs eins og svo nefndur Byggðasjóður, en ekki bara 100 millj. kr. á ári í 10 ár frá ríkissjóði, heldur 2% af tekjum ríkissjóðs, skýrt tekið fram, í fyrsta skipti árið 1972. Samkv. því ætti ríkissjóður að leggja, að því er mér skilst, Byggðasjóði til nálægt 300 millj. kr. á næsta fjárhagsári og auðvitað hækkandi framlög, eftir því sem fjárlög kynnu að hækka. Mér er því spurn. Er hæstv. fjmrh. ánægður með þetta orðalag, að fjármagn Byggðasjóðs sé stóraukið? Mundi hann fylgja brtt. frá mér núna, sem orðaðist eins og í hans eigin frv. frá síðasta þingi? Varla yrði það talið óábyrgt af núv. stjórnarandstöðu að flytja slíka brtt. nú. Fjórða nýmælið orðast svo, með leyfi forseta: „Framkvæmd þessarar byggðastefnu er svo að auki tryggð með sérstökum tengslum við landshlutasamtök sveitarfélaganna, bæði að því er varðar áætlanagerð og kostnað landshlutasamtakanna af því starfi.“ Um þessa aths. frv. er mér nær að halda, að einhverjir þeir, sem lagt hafa hönd að undirbúningi þessa frv., viti mætavel, að framkvæmd byggðastefnu hefur verið tryggð með tengslum Atvinnujöfnunarsjóðs og Efnahagsstofnunar við landshlutasamtök sveitarfélaga. Þetta er því ekki frekar nýmæli en þau, sem á undan eru talin. Fimmta svo nefnda nýmælið orðast svo: „Framkvæmdastofnun ríkisins getur átt frumkvæðið að stofnun nýrra fyrirtækja, annazt rannsóknir, áætlanir og annan undirbúning að stofnun þeirra, tryggt þeim eðlilegt lánsfé til stofnunar og starfrækslu og samið síðan við aðila atvinnuveganna um að hrinda málinu í framkvæmd.“ Eins og aths. í frv. er orðuð, felst ekki í henni nýmæli. Það væri ekkert því til fyrirstöðu fyrir Atvinnujöfnunarsjóð að hafa þannig frumkvæði um stofnun fyrirtækis að láta athuga arðsemi hugmyndar að nýju fyrirtæki og fá hana fullskapaða í hendur einhverjum, sem vildi koma því á fót og reka slíkt er þó ákaflega vandmeðfarið fyrir opinberan aðila, vegna þess að ábyrgð hans á framtið fyrirtækisins er þá orðin óþægilega mikil, a.m.k. ef illa fer. Aftur á móti hafa ýmsar opinberar stofnanir kannað í samstarfi grundvöll fyrirtækja, sem einstaklingar eða félög hafa átt hugmynd að. Í þessu felst því ekki nýmæli, eins og þessi aths. er orðuð, en hér mun átt við, að Byggðasjóður getur átt hlut í fyrirtækjum, og það ákvæði tel ég, að eigi rétt á sér, en er jafnframt mjög vandmeðfarið í framkvæmd. Sjötta svo nefnda nýmælið, sem talið er, að sé í þessu frv., orðast svo: „Stjórnarandstöðuflokkunum er tryggð eðlileg aðild að stjórn stofnunarinnar, og eiga þeir þess því kost að fylgjast náið með störfum hennar og hafa aðstöðu til áhrifa á framþróun og gang mála.“ Út af þessu nýmæli vildi ég nú sagt hafa, að það er athyglisvert, að ekki er minnzt einu orði á það hvaða aðstaða stjórnarflokkunum er tryggð með frv., en það er, eins og áður segir, meginefni frv. og höfuðtilgangur. Stjórnarandstaðan hefur alltaf átt aðgang að Efnahagsstofnuninni og hagráði, þannig að hún hefur jafnan haft tiltækar upplýsingar til þess að móta stefnu sína í efnahagsmálum, þótt því miður hafi orðið harla klén stefnumörkun út úr því á undanförnum árum. Sjöunda nýmælið orðast svo: „Stefnt er að því, að Framkvæmdastofnunin hafi með tímanum á að skipa sem hæfustu liði sérmenntaðra manna með nána þekkingu á efnahagskerfi og atvinnulífi þjóðarinnar, er orðið geti hvaða ríkisstj., sem með völd fer, að liði við mótun stefnu í efnahags- og atvinnumálum.“ Ég verð nú að segja það, að mér finnst þetta nýmæli næstum því skemmtilegt, þegar það kemur frá þeim aðilum, sem hér um ræðir. Núv. stjórnarflokkar réðust sem kunnugt er oftsinnis með offorsi að fyrrv. ríkisstj. fyrir það skrifstofubákn, sem Efnahagsstofnunin var í þeirra augum. Nú er bara stefnt beint að því, eftir því sem hér er tíundað, að safna miklu og fríðu liði sérmenntaðra manna í Framkvæmdastofnun ríkisins. Einhverjum kann líka að koma í hug, að núv. ríkisstj. gumaði mjög af því, þegar hún samdi sinn fræga stjórnarsáttmála, að þar hefðu ekki komið nærri neinir sérfræðingar. Þar hefði brjóstvitið eitt verið látið duga, en það er ágætt, þegar menn sjá að sér, og vonandi er svo um trú hæstv. ríkisstj. á sérfræðingum, að hún trúir þeim betur, eftir þessum aths. að dæma. Þá eru upptalin þau nýmæli, sem hæstv. ríkisstj. telur, að hún stefni að með margnefndu frv. Í ljós kom, að þau hefðu eiginlega átt að vera átta. Það gleymdist sem sé aðalnýmælið um umboðsmenn stjórnarflokkanna og hin ógnþrungnu völd þeirra. Hin sjö reyndust við athugun alls ekki vera nýmæli utan það eitt að safna fríðu liði sérfræðinga í hina miklu stofnun. Útkoman er því sú, þegar málið er hrotið til mergjar lið fyrir lið, að eftir stendur pólitískt miðstjórnarbákn, sem hæglega er hægt að nota jafn hastarlega og fjárfestingarleyfi og höft, ef svo er að málum staðið, en þau vinnubrögð eru, eins og kunnugt er, ákaflega hjartfólgin þeim, sem nú sitja við æðstu völd í landinu.



Herra forseti. Hæstv. 4. þm. Reykn., hæstv. forseti þessarar d., flutti allóvanalega ræðu hér áðan og í allt öðrum tón og með allt annarri framsetningu en hann er vanur. Hann talaði lítið um það frv., sem hér er á dagskrá, hann minntist á Kínamálið, varnarmálin og landhelgismálið við þessar umr. Það getur út af fyrir sig verið afsakanlegt vegna þess, að ég er ekki viss um, að hv. þm. sé í hjarta sínu svo hrifinn af þessu frv., vegna þess að sögur hafa farið af því, að hann vilji vera sanngjarn og sé það í eðli sínu. En hv. þm. var að tala um stjórnarandstöðuna. Hann gerir sér vonir um, að stjórnarandstaða Alþfl. verði nú ekki upp á marga fiska, hún geti nú linazt smátt og smátt. En það er stjórnarandstaða Sjálfstfl., sem hv. þm. gerði að umtalsefni. Hann minntist á stjórnarandstöðu Sjálfstfl. 1956 til 1958 og lét orð að því liggja, að það hefði nú eiginlega verið vegna þessarar stjórnarandstöðu, að vinstri stjórnin gafst upp á miðju kjörtímabili, en ég vil upplýsa hv. þm. um það og aðra, sem kynnu að hafa sömu skoðun og hann, að vinstri stjórnin gamla féll á eigin verkum, en ekki vegna þess, að stjórnarandstaða Sjálfstfl. hefði verið svo hörð og óábyrg. Við sjálfstæðismenn gerum okkur grein fyrir því, hvaða ábyrgð fylgir því að vera í stjórnarandstöðu. Þess vegna var það, að formaður Sjálfstfl. lýsti yfir því, að Sjálfstfl. mundi fylgja ábyrgri stjórnarandstöðu og hóflegri. Það höfum við gert í þessa mánuði, sem hæstv. ríkisstj. hefur starfað, og það hefur Sjálfstfl. alltaf gert. Nú var eins og hv. þm. væri að kvarta undan því, að stjórnarandstaðan væri eiginlega ekki nógu hörð, en það breytir ekki afstöðu okkar. Við gerum okkur fulla grein fyrir því, hvernig stjórnarandstaða á að vinna, og hún á að vera ábyrg. Við gerum okkur grein fyrir því, að það er sjálfsagt, að núv. stjórn hafi vinnufrið, ef hún vill vinna vel. En alþm. eru bundnir við sannfæringu sína, og þegar ein ríkisstj. flytur frv. til l., sem stefna að óheillavænlegu ástandi í þjóðfélaginu, þá erum við skyldugir til þess að vera á móti því. Hv. 4. þm. Reykn. talaði um það, að við í stjórnarandstöðunni hefðum verið á móti öllu, sem núv. ríkisstj. hefur flutt hér á hv. Alþ. Það er nú ekki svo ýkja margt enn, sem hæstv. ríkisstj. hefur borið fram hér, og ekkert af því er gott. En ég vil segja hv. 4. þm. Reykn., að hvenær sem núv. stjórn kemur með gott mál. þá munum við sjálfstæðismenn fylgja því. En það bar annað við hjá fyrrv. stjórnarandstöðu, hv. framsóknarmönnum og Alþb.-mönnum, þegar fyrrv. ríkisstj. kom með góð mál, en þá var fyrrv. stjórnarandstaða ætið á móti eða sat hjá, sagði já, já og nei, nei, og það er hægt að nefna mörg stórmál, sem fyrrv. ríkisstj. bar hér fram og lögfesti, sem fyrrv. stjórnarandstaða var á móti, en sér nú, að skakkt var að vera á móti, sér eftir því að hafa tekið skakka afstöðu. Ég vil gjarnan trúa því, að það hafi verið sannfæring fyrrv. stjórnarandstöðu, að það væri rétt að vera á móti þeim frv., sem ríkisstj. flutti, en voru til heilla fyrir þjóðfélagið. Ég ætla þá ekki að fara fleiri orðum um ræðu hv. 4. þm. Reykn., ég get alveg búizt við því, að næst þegar þessi þm. flytur ræðu, verði hún betri og uppbyggilegri en þessi ræða var. Það hefur verið mikið rætt um þetta frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins og ítarlega farið út í ýmis atriði frv. af þeim sjálfstæðismönnum, sem hér hafa talað. Þess vegna er ekki nauðsynlegt, að ég eyði löngum tíma í það að ræða efni frv. ítarlega, en ég vil eigi að síður árétta það og vekja athygli á því, hvernig þetta frv. er í raun og veru og hvernig það getur orðið til skaða í þjóðfélagi okkar. Það getur, ef að lögum verður, orðið til þess að hindra þá framfara- og uppbyggingarstefnu, sem fyrrv. stjórn markaði. Það getur orðið hemill á framfarabrautinni. Það getur orðið til þess að draga úr framkvæmdum og minnka atvinnuna í landinu, eins og haftastefnan gerir alltaf. Hæstv. forsrh. talaði um það hér í dag, að það væri meiningin með þessu frv. að vinna að því að snúa þeirri öfugþróun við, sem verið hefur með því, að fólk flytur til Reykjavíkur eða Faxaflóasvæðisins utan af landi. Ég er sannfærður um, að hæstv. forsrh. vill vinna að því, að þróunin verði jákvæð og eðlileg í þjóðfélaginu, og ég minnist þess, að þegar fyrri vínstri stjórnin var sett á laggirnar, þá sagði þáv. forsrh. eitthvað svipað og núv. forsrh., og einnig hann vildi vel, þótt hann réði ekki við gang mála. Á þessum tveimur árum, sem fyrri vinstri stjórnin starfaði, var málið þannig, að það voru 1100 manns, sem fluttu utan af landi til Reykjavíkur, en tvö árin næst á undan 739 manns. Það var vitanlega of mikið. En vinstri stjórnin fyrri sneri ekki þróuninni við. Á hennar tíð jókst fólksflutningurinn utan af landi til Reykjavíkur, og ég spyr nú: Dettur nokkrum manni í hug, að þetta frv., ef það verður lögfest, leiði til þess, að fólkið stöðvist frekar úti á landi? Er það leiðin að draga allt vald fjármála og atvinnumála saman í einn punkt hér í Reykjavík? Hæstv. forsrh. sagði í dag: „Það munu koma sendinefndir utan af landi til viðtals við framkvæmdaráðið.“ Það er enginn vafi á því, að menn munu reyna að fara til Reykjavíkur og fá úrlausn mála, en mig minnir, að hæstv. forsrh. og flokksmenn hans hafi oft talað um það, að þörf væri á að dreifa valdinu þannig, að hinir ýmsu landshlutar hefðu meiri möguleika eftirleiðis en hingað til til þess að byggja sig upp og auka atvinnu í hinum ýmsu stöðum. Þetta frv., sem hér er um að ræða, verður mikið ríkisbákn og kostnaðarsamt. Eigi að síður minntist forsrh. hæstv. á það í dag, að það gæti orðið sparnaður af því, en hæstv. forsrh. á eftir að svara fsp. hv. 1. þm. Reykv. um það, hvað þetta muni kosta. Ég reikna ekki með því, að hæstv. forsrh. geti gefið svar við því. Ég reikna með því, að hæstv. forsrh. hafi hugmyndir um, að kostnaðurinn við þetta stóra bákn muni stóraukast frá því, sem verið hefur, en að hann hafi ekki nákvæmar tölur þar um. Þetta bákn á að hafa sjö manna stjórn, sem kosin er af Alþ. Með því á þetta að líta sæmilega út í augum manna, en þegar betur er að gætt og frv. er lesið ofan í kjölinn, þá kemur það alls staðar fram, að það er þriggja manna ráðið, sem á að vera stóri aðilinn í þessari stofnun, en stjórnin litli aðilinn, sem hefur það hlutverk að samþykkja þær till., sem þriggja manna ráðið leggur fyrir stjórnina. Þannig mun það verða í reyndinni, og þess vegna er það, að það á að velja þriggja manna ráðið eins og kunnugt er, það á að verða pólitískt, og hæstv. forsrh. sagði hér í dag: „Þetta framkvæmdaráð á að sjá um að framkvæma stefnu ríkisstj.“ Það á að sjá um að framkvæma stefnu ríkisstj. Það fer með valdið raunverulega, þótt sjö manna stjórnin komi saman á fund til þess að samþykkja með meiri hl. En þessi pólitíska þriggja manna stjórn á að vera geðþekk hæstv. ríkisstj. Stjórnarandstaðan á þar engan hlut að og getur ekki átt samkv. yfirlýsingum hæstv. forsrh., þar sem hann fullyrðir, að þessir þrír menn eigi að vera að skapi hæstv. ríkisstj. að koma stefnu hennar í framkvæmd. En hv. stjórnarsinnar kalla þetta réttlæti. Þeir kalla þetta sanngirni að útiloka helming þjóðarinnar og kannske meiri hluta hennar, sem líklegt er nú orðið, frá áhrifum í þessari stærstu fjármála- og atvinnustofnun landsins. Ég segi nú, að um leið og þetta er ranglæti og ósanngirni, þá er þetta óskynsamlegt, vegna þess að hér á landi verður slíkt ranglæti ekki þolað til lengdar, sem betur fer. Hæstv. forsrh. minntist á bankana. Það hefur verið rætt hér um það af mörgum, að þetta sé að vissu leyti sambærilegt, enda þótt bankarnir verði smástofnanir miðað við það, sem Framkvæmdastofnunin verður. En það þykir sjálfsagt, að bankastjórarnir í ríkisbönkunum séu frá hinum ýmsu stjórnmálaflokkum, en ekki aðeins fulltrúar þeirrar ríkisstj., sem á hverjum tíma situr. Það, sem verst er í sambandi við þetta, og það er sama, hvað sagt er af hæstv. ríkisstj. eða stjórnarstuðningsmönnum um þessa stofnun, er það, að það er stór hætta á því, að Framkvæmdastofnunin verði í raun og veru almenn skömmtunarskrifstofa með alræðisvaldi yfir mestum hluta þess fjármagns, sem til framkvæmda er ætlað á hverjum tíma. Þegar á að raða framkvæmdum og ákveða, í hvaða framkvæmdir skuli ráðizt, þá er verið að ákveða það, hverjir skuli lifa og fá fjármagn til framkvæmda og hverjir ekki skuli fá það, og er þá talað um annað en skömmtun í þessu sambandi? Hæstv. forsrh. talaði um það í dag, að nauðsynlegt væri að auka samræmingu og hagræðingu í þessu sambandi og samstarf stofnana. En er það nú ekki alveg ljóst, að samstarf stofnana verður í rauninni miklu minna en það hefur verið? Framkvæmdastofnunin verður ekki samstarfsaðili við aðrar stofnanir, heldur verður Framkvæmdastofnunin ráðandi aðili, sem segir fyrir verkum að austrænni fyrirmynd. En hæstv. forsrh. sagði í dag, að það væri nú alls ekki meiningin, að Framkvæmdastofnunin ætti að skipa fyrir, heldur ætti hún að taka upp samninga við hina ýmsu aðila, við sjóði og aðra aðila, sem peninga hefðu. En ég spyr: Ef samningar takast nú ekki, hvað skyldi þá verða? Skyldi þá ekki Framkvæmdastofnunin nota sér þann rétt, sem hún hefur lögum samkv. og skipa fyrir og sýna klærnar, efast nokkur um það? Það getur vel verið, að undir þeim kringumstæðum sé alltaf unnt að ná samningum, ef stofnanirnar vita það, að ef þær ekki semja góðfúslega, þá verði fjármagnið tekið með illu. Því býst ég við, að flestir vilji heldur semja og semja þá undir slíkri pressu en láta taka allt af sér á annan hátt. Ég tel það mjög slæmt í þessu sambandi, að Efnahagsstofnunin verður deild í Framkvæmdastofnuninni og að forstöðumaður hennar verði ráðalaus deildarstjóri og undirmaður þessa pólitíska framkvæmdaráðs. Efnahagsstofnunin er hlutlaus aðili, og í stjórn Efnahagsstofnunarinnar sitja nú fulltrúar frá Hagstofu Íslands, fjmrn., Seðlabanka Íslands og Framkvæmdasjóði. Eigi að siður er því haldið fram, að samstarf vanti á milli þessara stofnana. Hagráð er skipað fulltrúum atvinnuveganna, en það á að leggja niður. Efnahagsstofnunin hefur haft náið samstarf við hagráð. Efnahagsstofnunin hefur átt formann í Framleiðnisjóði landbúnaðarins og formann nefndar, sem landbrh. skipaði 1969 til athugunar á skjölum landbúnaðarins og hvort heppilegt væri að endurskoða ýmsa þætti hans. Efnahagsstofnunin hefur átt fulltrúa í Rannsóknaráði ríkisins og formann í verðlagsráði sjávarútvegsins og hefur unnið mikið og gott starf á öllum þessum sviðum, en nú á að gera Efnahagsstofnunina að deild í Framkvæmdastofnuninni, og hún skal lúta fyrirskipunum frá þessu þriggja manna framkvæmdaráði. Skýrslur frá Efnahagsstofnuninni hafa ekki verið rengdar, enda hafa þær verið vel unnar, og af því að nú er verið að tala um Efnahagsstofnunina, þá vil ég minna á, að hæstv. félmrh. sagði hér í ræðu um daginn, að hæstv. ríkisstj. hefði samþ. að senda öllum alþm. greinargerð og skýrslu þá, sem samninganefndirnar hafa haft um búnaðarmálin. En þar sem þessi grg. er ekki enn komin, þá vil ég biðja hæstv. forsrh. að reka nú á eftir því, að það verði framkvæmt, sem hæstv. ríkisstj. hefur samþ. Ég vil einnig nota tækifærið og endurtaka það, sem ég sagði hér í ræðu um daginn, að bæði ég og flestir hv. alþm. óska eftir því að fá þær grg. og skýrslur, sem hæstv. ríkisstj. notaði í júlímánuði s.l., áður en hún var mynduð, og byggði skoðanir sínar á í sambandi við það, sem hún lofaði launþegum í landinu. Hún byggði loforð sitt um 20% kaupmáttaraukningu, lengingu orlofs og styttingu vinnuvikunnar á skjölum, sem hæstv. ríkisstj. fékk til athugunar, og að áliti hæstv. ríkisstj. var staða atvinnuveganna það góð, að það væri óhætt að lofa þessari kaupmáttaraukningu og þeim fríðindum, sem ég áðan nefndi. Til fróðleiks fyrir alþm. er nauðsynlegt, að þeir fái þessi gögn, vegna þess að enn eru vinnudeilurnar ekki leystar, og alþm. þurfa að vera sem fróðastir í þessum efnum. Ég veit, að hæstv. forsrh. verður við þessari áskorun minni, ekki sízt vegna þess, að margir hv. alþm. munu taka undir þessa áskorun. Þegar ég segi það, að vinnudeilurnar eru ekki leystar, þá er það ljóst, að skipin eru bundin í höfn eitt af öðru, og það er ljóst, að ef nú verður gerður sérsamningur við Gutenberg með hærri launum, sem samræmast ekki því, sem áður hefur verið samið um, þá greiðir það ekki fyrir endanlegum samningum, - þessum sérsamningum, sem á að vera búið að semja um fyrir 15. jan. Ég segi þetta hér, því að flestir hafa áhyggjur af því, ef deilurnar leysast ekki, eins og allir fögnuðu því, að allsherjarverkfalli var afstýrt. Það hefur verið rætt hér um, hver verkefni Efnahagsstofnun hefur haft, hagrannsóknir og annað slíkt, og unnið fyrir ríkisstj. á hverjum tíma, og hún gefur út álitsgerðir, sem byggt hefur verið á, bæði atvinnulega og efnahagslega. Það á að sameina Framkvæmdasjóð og Atvinnujöfnunarsjóð samkv. þessu frv., og er það vitanlega alger óþarfi, og ég tel, að það sé eðlilegt, að sérstök stjórn sé fyrir hvorum þessara sjóða. Báðir þessir sjóðir hafa starfað að því að veita lán til atvinnuuppbyggingar víðs vegar um landið. Rekstrarkostnaður þessara sjóða hefur verið tiltölulega lítill. Það á að breyta nafninu á Atvinnujöfnunarsjóði og kalla hann Byggðasjóð. Er það nú eitthvað betra nafn? Ég held ekki. Ég held, að nafnið Atvinnujöfnunarsjóður sé í rauninni miklu betra, m.a. vegna þess, hvert verkefni sjóðsins hefur verið og hvernig hann hefur starfað. Atvinnujöfnunarsjóður hefur veitt lán og styrki til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi og til þess að efla atvinnu í landinu, og Atvinnujöfnunarsjóði hafa verið tryggðir fastir tekjustofnar, sem aukast með hverju ári, sem liður, m.a. frá álbræðslunni. Með þessu frv. sýnist mér sýndarmennskan vera ofarlega, m.a. með ýmsum nafnbreytingum og einnig því, þegar talað er um samræmingu og að vinna betur að áætlanagerð og öðru því, sem þetta frv. fjallar um. Ég held, að þetta frv. sé með öllu óþarft, til þess að unnt sé að vinna að áætlanagerð á hverjum tíma, eins og sjálfsagt er að gera, og eins og ég áðan sagði, þá getur það orðið til þess að hefta framkvæmdir og draga úr hinum nauðsynlegu ráðstöfunum, sem alltaf þarf að gera til þess að tryggja fulla atvinnu í landinu. Pólitískt framkvæmdaráð hefur, að því er virðist, samkv. frv. ótakmarkað vald til þess að raða umsóknunum, að ákveða það, hverjir fái fjármagnið og hverjir fái það ekki. Hæstv. forsrh. sagði hér í dag, að það væri alls ekki meiningin með þessu frv., að mönnum eða fyrirtækjum yrði mismunað. Ég trúi því alveg, að hæstv. forsrh. meini þetta og að hann ætlist ekki til, að þannig verði unnið, en það er bara hætt við, að hæstv. forsrh. fái því ekki ráðið, hvernig framkvæmdin verður í einstökum atriðum. Það hefur verið minnzt á það hér í dag, að áður hafi verið pólitískar skömmtunarnefndir, og ég ætla ekki að endurtaka það. En við, sem erum komnir nokkuð til ára okkar og höfum reynt þetta, vitum, að það var hlutdrægni og óréttlæti í framkvæmd þessara úthlutana, sérstaklega á árunum 1932–1939. En nú á að lögfesta haftakerfí með þessu frv., og ég er hræddur um, að þetta haftakerfi verði til þess að hindra frjálst framtak, hindra að það geti notið sín, og að þessi höft, þótt í nýju formi séu, muni hindra og binda þá orku, sem um skeið hefur verið aflgjafi mikilla framfara í landinu. Ég er hræddur um, að stofnunin geti orðið dragbítur á ýmsar framkvæmdir, og af því geti leitt atvinnuleysi og samdrátt á mörgum sviðum. Auðvitað er það ekki meining stjórnarflokkanna, að þetta verði svo, en ef einstaklingsframtak og félagaframtak fær ekki að njóta sin, þá er svo mikil orka bundin, sem leiðir til þess, að þeir, sem skammtað er og fá fjármagn úr hinum stóra sjóði, duga ekki einir til þess að hafa á hendi allar þær framkvæmdir, sem þurfa að vera á hverjum tíma, til þess að atvinnuuppbygging geti verið með eðlilegum hætti. Ég er sannfærður um, að almenningur í landinu mun harma það, ef nú verður vikið af þeirri framfaraleið, sem fyrrv. ríkisstj. markaði og verið hefur ráðandi í landinu síðustu 11–12 árin. Það er enginn vafi á því, að síðustu 11–12 árin eru mesta framfaratímabil, sem yfir þessa þjóð hefur komið, og nú er kunnugt, að atvinna er mikil í landinu með því að vinna að þeim málum, sem fyrrv. ríkisstj. undirbjó eða ekki var lokið við, þegar stjórnaskiptin urðu. En með því að hefta framtak einstaklinga og félaga, með því að neita um fjármagn, sem eðlilegt er, að við fengjum, með því að íþyngja atvinnuvegunum með sköttum, eins og sagt er, að hæstv. ríkisstj. ætli að gera með frv., sem lagt verður fram bráðlega, þá er hætt við samdrætti. Atvinnureksturinn hefur nú tekið á sig kauphækkanir, styttingu vinnuviku og lengingu orlofs. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um það, hvort þar hafi verið of langt gengið, en víst er um það, að ef atvinnuvegunum verður íþyngt um of með sköttum og margs konar álögum, þá leiðir það af sér samdrátt og hindrar nýjar framkvæmdir og uppbyggingu, og það getur leitt til alvarlegs atvinnuleysis. Almenningur í landinu óskar eftir því að hafa stöðuga atvinnu, og sú stefna, sem fyrrv. ríkisstj. markaði, hefur tryggt, að svo mætti verða. En nú á að fara að víkja út af þeirri leið með því að lögfesta þetta frv., sem hér um ræðir og getur orðið til vandræða og stöðvunar á því, sem nauðsynlega þarf að halda áfram að vinna að. Ég talaði hér um mikið vald framkvæmdaráðsins, og það er haft eftir einum manni, sem hefur gert sér vonir um að verða einn af þremur í ráðinu, að frá næstu áramótum verði hann einn af mestu valdamönnum landsins. Það er enginn vafi á því, að þessir þrír menn, hverjir sem þeir verða, verða einhverjir valdamestu menn landsins. Þeir verða næstum því valdameiri en ráðh. Þeir verða miklu valdameiri en bankastjórar ríkisbankanna, vegna þess að þeim er gefið miklu meira vald. Þeim er gefið svo mikið vald með því, að þeir geta ákvarðað, að bankarnir og aðrar lánastofnanir láti af hendi svo og svo mikið fjármagn á hverju ári til framkvæmda, sem framkvæmdaráðið ákveður. Það var þess vegna, sem einn bankastjóri sagði fyrir stuttu: „Ef þetta verður lögfest í því formi, sem það nú er, þá verður lítið varið í það að vera bankastjóri.“ Það getur vel verið, að hann segi af sér. Í hv. Ed. var gerð tilraun til þess að breyta frv. Sjálfstæðismenn fluttu till. um það, að forstöðumenn deilda skipuðu framkvæmdaráð. Það hefði orðið ólíkt annar svipur á þessu frv., á lögum um Framkvæmdastofnun, ef það hefði orðið. Þá hefðu forstöðumenn deildanna ekki verið niður lagðir, eins og gert verður, ef frv. verður samþ. óbreytt, og þá væri forstöðumönnum deildanna gefið það vald, sem þeir hafa unnið til að hafa. Ég vil nú, vegna þess að hæstv. forsrh. vill vera sanngjarn, fara fram á það við hann, að hann láti athuga það rækilega í hv. fjhn., hvort ekki sé nú sjálfsagt að bæta frv., að laga það nokkuð, með því að till. eins og sú, sem sjálfstæðismenn fluttu í Ed., verði samþ. hér í hv. Nd. Þá kæmi allt annar svipur á þetta mál, enda þótt stórir gallar væru á því eigi að síður, og enda þótt ég mundi ekki treysta mér til að fylgja því, teldi ég, að það yrði síður skaðlegt og til óheilla fyrir þjóðina, ef það yrði þó lagfært að þessu leyti.



Herra forseti. Hér er nú til umr. í hv. d. stjfrv. til l. um Framkvæmdastofnun ríkisins. Að þessu frv. hefur verið unnið mikið hér í Reykjavík milli þinga, og ég hef ekki nema að litlu leyti fylgzt með undirbúningi þess. Eigi að síður sýnist mér, að ég muni vilja styðja þetta mál, þó að ég kynni að hafa viljað einhver atriði í frv. á annan veg en þau eru. Þetta frv. mun vera talið eitt af stærstu málum þessa þings, þó að fundarsóknin nú í kvöld gefi það kannske ekki til kynna, en hv. stjórnarandstæðingar og þá aðallega hv. sjálfstæðismenn hafa gagnrýnt það nokkuð, bæði í hv. Ed. og í dag í þessari hv. d. Ég, hef hlýtt á þessa gagnrýni þeirra með athygli, en mun þó ekki gera hana verulega að umræðuefni í þessari ræðu, enda munu sjálfsagt aðrir svara henni og hafa þegar gert. Ég hef alltaf haft nokkurn áhuga á áætlanagerð, og það er nú m.a. af þeim ástæðum, sem ég legg hér orð í belg, en Framkvæmdastofnun ríkisins, sem gert er ráð fyrir að stofna með lögum samkv. þessu frv., er einmitt ætlað það annað aðalhlutverk að gera áætlanir af ýmsu tagi og þá einkum í sambandi við atvinnulíf landsmanna. En henni er ætlað meira en það eitt að gera áætlanir. Henni er líka fengið í hendur, a.m.k. að einhverju leyti, afl þeirra hluta, sem gera skal, aflið til þess að láta áætlunina verða að veruleika, með því að fá henni nokkurt vald og nokkra fjármuni til ráðstöfunar, þó að lýsingar hv. ræðumanna sumra hér í dag á þessu afli stofnunarinnar hafi verið nokkuð orðum auknar. Það er engin nýlunda, að gerðar séu tilraunir til áætlanagerðar hér á landi og þá ekki sízt áætlanagerðar á sviði atvinnulífs og efnahagsmála. Það er langt síðan byrjað var að gera slíkar áætlanir á vegum Alþ. og ríkisstj. Segja má, að frá öndverðu hafi á Alþ., síðan það fékk löggjafarvald, verið gerð áætlun, sem var að vísu aðeins annað hvert ár fyrst í stað, þ.e. fjárlög ríkisins, sem eru áætlun um tekjur ríkissjóðs og gjöld og hvernig fjármunum verði varið úr ríkissjóði. Nú í seinni tíð er hér á Alþ. öðru hverju gerð vegáætlun svo kölluð, sem er um öflun fjármuna til vegagerðar og hvernig þessum fjármunum skuli varið. Fyrir Alþ. er líka lögð öðru hverju eða á að vera samkv. lögum hafnaáætlun, sem raunar hefur ekki sama gildi sem vegáætlunin, þ.e. ekki lagagildi, en er gerð til fjögurra ára eins og vegáætlunin. En eins og hér var sagt í dag, þá má telja, að skipulagsnefnd atvinnumála, sem skipuð var á árinu 1934 af þáv. ríkisstj., sé upphaf að áætlanagerð á vegum ríkisins fyrir utan þær sérlegu áætlanir, sem ég hef nefnt hér áðan, sem þingið gerir. Það var vikið að þessari nefnd hér í ræðu í dag, og eins og þar var sagt, þá var gert ráð fyrir því, að hún framkvæmdi áætlanir eins og þyrfti, en það varð ekki mikið úr því. Að vísu gaf þessi áætlananefnd út mikið og merkilegt nál., þar sem voru margvíslegar skýrslur og hugleiðingar um ýmsa þætti atvinnulífsins, og að hennar tilhlutun voru nokkur lagafrv. samin hér á Alþ. Ég man t.d. eftir lögum um skipulag á landflutningum, þ.e. sérleyfislöggjöfinni, um flutningabifreiðaferðir um landið, um sameiningu póstmeistara- og landssimastjóraembættisins, sem þá var gerð, og lögum um hin svo kölluðu rekstrarráð ýmissa ríkisstofnana, sem þá voru sett og síðar afnumin. Þessi þrenn lög, man ég, að runnin voru undan rifjum skipulagsnefndar atvinnumála. Ég minnist þess, að laust eftir 1940 eða um það bil þá var skipuð mþn. í raforkumálum, og henni var ætluð áætlanagerð á takmörkuðu sviði, þ.e. að gera áætlun um rafvæðingu landsins, og hún gerði það. Það var gerð áætlun um rafvæðingu landsins laust eftir 1940 af þessari nefnd, og sú áætlun var þá í höndum þingmanna. Í þeirri nefnd, held ég, að fyrst hafi komið fram hugmyndir um allsherjar rafvæðingu í sambandi við tengingu allra raforkuvera í landinu, sem nú aftur í seinni tíð er nokkuð komin á dagskrá. Formaður þessarar nefndar var hinn landskunni hugsjónamaður á sviði raforkumála, Sigurður heitinn Jónasson, sem eins og kunnugt er átti manna mestan þátt í því að hrinda í framkvæmd fyrstu virkjun Sogsins. Veturinn 1942–43 var hér á Alþ. samþ. ályktun, sem vera má, að sé nú í gleymsku fallin. Þá geisaði heimsstyrjöldin enn, og ályktun, sem Alþ. samþykkti, var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að kjósa fimm manna mþn. til að gera áætlanir og tillögur um framkvæmdir í landinu, þegar stríðinu lýkur og herinn hverfur á brott. Í tillögunum verði að því stefnt, að þær framkvæmdir, sem veita skulu atvinnu fyrst í stað, verði jafnframt undirstaða að aukningu atvinnurekstrar og framleiðslu í landinu. Nefndin skal enn fremur gera tillögur um fyrirkomulag á stóratvinnurekstri í landinu og afskipti ríkisvaldsins af þeim málum. Lögð verði áherzla á, að skipulag atvinnurekstrarins tryggi sem bezt, að stórfyrirtæki séu rekin með almenningshag fyrir augum og að þeir, sem að honum vinna, beri úr býtum endurgjald fyrir störf sín í samræmi við afkomu atvinnurekstrarins. Nefndin skal starfa í samráði við aðrar nefndir eða stofnanir, sem falin kann að verða athugun á atvinnuvegum landsmanna eða einstökum starfsgreinum, og fylgjast sem bezt með starfsemi hliðstæðra nefnda, sem skipaðar hafa verið erlendis.“ Þessi ályktun var gerð hér á hinu háa Alþ. á öndverðu ári 1943, og þessi áætlunarnefnd, sem átti að gera áætlun um framkvæmdir og atvinnurekstur eftir stríð, var skipuð og tók til starfa. En starfstími hennar varð ekki langur, því að á næsta ári eða á árinu 1944 urðu stjórnarskipti í landinu, og við tók stjórn sú, sem nefndi sig nýsköpunarstjórn haustið 1944, og sú ríkisstj. lagði niður þá nefnd, er skipuð hafði verið samkv. ályktun Alþ., og skipaði aðra nýja, nýbyggingaráðið, sem nefnt var í umr. hér í dag. Nýbyggingaráð var stjórnskipuð nefnd, og því var ætlað nokkuð sérlegt hlutverk. Á stríðsárunum höfðu safnazt miklar innistæður bankanna erlendis í erlendum gjaldeyri. Ég hygg, að þessar innistæður, sem Íslendingar áttu þá í erlendum bönkum, hafi numið um 600 millj. kr. á þáv. gengi. Það var á þeim tímum, þegar gengi dollarans var innan við 10 kr., nokkuð mikið innan við 10 kr., og nú mundi þessi upphæð gjaldeyrisins teljast í nokkrum þúsundum milljóna íslenzkra króna. Það var m.a. hlutverk nýbyggingaráðs að ráðstafa verulegum hluta af þessum innistæðum, þó ekki öllum, heldur nálega helmingnum eða 300 milljónum. Nýbyggingaráði var ætlað, ef ég man rétt, a8 ráðstafa 300 millj. af gjaldeyrisinnistæðunum til uppbyggingar atvinnulífsins, og það gerði það. Það úthlutaði eða skammtaði atvinnugreinunum þennan gjaldeyri til ýmissa hluta, margra nytsamlegra og einnig annarra, sem ekki voru kannske eins nytsamlegir. En meðal þess nytsamlega var það, að keyptir voru til landsins nokkuð margir togarar og einnig vélbátar. En nýbyggingaráði var með lögum ætlað annað hlutverk, sem var að gera áætlanir á ýmsum sviðum atvinnulífsins. Ég hygg, að slík áætlun hafi verið gerð í nýbyggingaráði, en hún kom aldrei fram, var ósýnileg eins og Vestfjarðaáætlunin, sem hér hefur stundum verið talað um og aldrei hefur komið fyrir augu þm. eða almennings, var þannig ósýnileg áætlun. Næst gerist það svo í þessum málum, að á árinu 1947 var fjárhagsráð stofnað. Og fjárhagsráð var starfandi fram undir árslok 1953, eða um 6 ára skeið líklega. Hér hefur nú verið minnzt á fjárhagsráð nokkuð í umr. og stundum í fremur niðrandi tón. Ég tel, að fjárhagsráð hafi unnið að ýmsu leyti gott verk, verið nauðsynlegt á sínum tíma og að það sé ekki ástæða til þess að tala um fjárhagsráð sem eitthvert sérstakt víti til varnaðar í efnahagsmálum, siður en svo. Ég hygg, að bæði sá maður, sem var allan þann tíma formaður fjárhagsráðs, og einnig aðrir, sem þessari stofnun réðu, hafi verið menn, sem vildu vinna verk sin vel, og gerðu það að mörgu leyti. En fjárhagsráði var ekki ætlað að gera langtímaáætlanir. Eigi að síður voru margar áætlanir gerðar í fjárhagsráði. Þær voru yfirleitt til stutts tíma, bæði fjárfestingaráætlanir og gjaldeyrisáætlanir. Á árinu 1956 var skipuð atvinnutækjanefnd, sem svo er nefnd, og sú nefnd starfaði fram til ársloka 1960, ef ég man rétt. Í þeirri nefnd var gerð áætlun um aukningu atvinnutækja í bæjum og þorpum á Norður-, Austur- og Vesturlandi. Sú áætlun var ekki birt, en hún var send þáv. ríkisstj. Atvinnutækjanefnd var einnig falið það af ríkisstj. að gera áætlun um hafnagerð á Íslandi fyrir næsta áratug samkv. ályktun, sem Alþ. hafði samþ. um það efni, og þessi hafnagerðaráætlun var gerð. Hún hefur, eða það, sem fram kom þar bæði í sambandi við upplýsingar og tillögur, orðið undirstaða undir ýmsu því, sem unnið hefur verið á þessu sviði síðan. Til hennar er m.a. nokkuð vitnað í þeirri grg. til hafnagerðaráætlunar, sem lögð var fyrir Alþ. fyrir þremur árum. Í tíð fyrrv. ríkisstj. var svo Efnahagsstofnuninni komið á fót, og sú áætlanagerð, sem hún hefur staðið fyrir, hefur hér verið mikið rædd. Og á þessu tímabili hafa einnig komið til sögunnar hinar svo kölluðu landshlutaáætlanir, sem hafa verið á vegum Efnahagsstofnunarinnar. Um þá fyrstu, sem þar kemur við sögu, Vestfjarðaáætlunina, er nú eiginlega það að segja, sem ég minntist á hér áðan, að það er í raun og veru ósýnileg áætlun. Hún var aldrei lögð fram hér á Alþ., hún var ekki afhent þm., hún var hvergi birt, en var til, að því er maður hefur heyrt, í vasabókum einhverra frambjóðenda, sem sögðu frá henni á fundum, og ég minnist þess, að núv. hæstv. félmrh. skýrði frá því á fundi hér á Alþ. fyrir tveim eða þrem árum, að hann hefði spurzt fyrir um það í Efnahagsstofnuninni, hvort hann sem þm. Vestf., - auðvitað átti hann ekkert meiri rétt á því sem þm. Vestf. en aðrir þm., en hann spurðist fyrir um þetta sem þm. Vestf.,- gæti fengið að sjá þessa áætlun. Hann skýrði frá því, að sér hefði þá vetið sagt, að í raun og veru væri þessi áætlun ekki til. En hvort sem hún hefur verið til eða ekki, þá var hún nú á þennan hátt, sem ég nú segi, ósýnileg áætlun. Það mun réttast að orða það þannig, en ekki neita með öllu tilveru hennar. En sem betur fór komu peningar úr erlendum sjóði í hafnir og vegi og flugvelli á Vestfjörðum, hvernig svo sem áætlunin um það hefur í raun og veru verið. Næsta skrefið í þessum byggðaáætlunum fyrir utan hina ósýnilegu Vestfjarðaáætlun var svo Norðurlandsáætlunin, sem svo hefur verið nefnd. Ég sé ástæðu til að tala um hana. Hún er mér dálitið nákomin, af því að ég er fulltrúi fyrir hluta af Norðurlandi hér á Alþ. En Norðurlandsáætlun var birt, það sem kallað hefur verið Norðurlandsáætlun, þannig að ég yrði hennar var, kom einna fyrst fram á aðalfundi Fjórðungssambands Norðlendinga, fjórðungsþingi, sem við köllum hann, sem haldinn var á Sauðárkróki 1969. Þetta var allmikið verk í tveimur bindum vélrituðum, sem Efnahagsstofnunin hafði samið, og samþingismaður minn, hv. 5. þm. Norðurl. e., mun hafa unnið nokkuð að henni fyrir Efnahagsstofnunina. Í fyrra bindinu, sem heitir Mannfjöldaþróun á Norðurlandi, var rætt um mannfjöldaþróun. Það er fræðirit, vísindalega unnið, um fólksfjölgun og fólksfækkun í fjórðungnum og reiknað út í prósentum á ýmsan hátt, hvernig þetta hafi breytzt á öldinni, sem er að líða, og er hið merkasta rít út af fyrir sig. En áætlun er þetta nú ekki beinlínis. Hitt bindið bar titilinn Atvinnumál á Norðurlandi, og það voru skýrslur, líka mjög fróðlegar og nákvæmlega unnar um atvinnulífið á Norðurlandi, um bátafjölda og fjölda iðnaðarfyrirtækja og framleiðslumagnið o.þ.h. á hinum einstöku stöðum, en þetta svo lagt saman, þannig að ástandið í fjórðungnum sæist í heild. Einnig voru í þessu fróðlegar ritgerðir og hugleiðingar um það, hvað hægt væri að gera til þess að koma í veg fyrir útstreymi fólks úr Norðurlandi. En mér fannst þetta nú ekki beinlínis vera áætlun. Þetta er fremur grg. fyrir áætlun, það held ég, að hefði nú verið réttnefni. Eiginlega tel ég því, að atvinnumálaáætlun fyrir Norðurland hafi engin verið gerð. En hitt er rétt, að það var aflað fjár úr útlendum sjóði til þess að lána atvinnufyrirtækjum á Norðurlandi, og Atvinnujöfnunarsjóði var falið að úthluta þessu fé, og Fjórðungssamband Norðlendinga fékk um það nokkurn tillögurétt, hvernig þessu fé yrði úthlutað. En áætlun taldi ég þetta í raun og veru ekki vera. Ég tel, að landshlutaáætlun á svíði atvinnulífsins verði að tilgreina það, hvað framkvæma skuli og hvernig og hvar, annað sé ekki áætlun. Hitt eru ritgerðir og hugleiðingar, hugvekjur, svona svipað eins og ritverk skipulagsnefndar atvinnumála var á sínum tíma, sem kallað var „Rauðka“. Síðan var svo farið að vinna að Austfjarðaáætlun um samgöngumál, og þessi áætlun var gerð í fyrra. Hana hef ég séð, ég held jafnvel, að henni hafi verið útbýtt hér á þingi, þó er ég nú ekki viss um það. Þessa áætlun hef ég undir höndum, og þetta er raunveruleg áætlun um samgöngubætur á Austurlandi, þar sem gerðar eru tillögur um það, hvað gera skuli og hvar, og áætlað, hvað það muni kosta. Nú er svo byrjað fyrir nokkru að vinna að samgöngumálaáætlun fyrir Norðurland á vegum Efnahagsstofnunarinnar. Það hefur verið dálítið rætt um það hér í þessum umr., hvað áætlun sé í raun og veru, hvernig áætlanir eigi að vera. Það er nú svo á vorum tímum, að menn deila um merkingu orða. Þegar ég var að ræða um áætlanagerð fyrir 2–3 árum við einn af færustu hagfræðingum landsins, sagði hann mér sem sinn skilning á þessu, að hagfræðingar gerðu mun á tvenus konar áætlunum, tveim tegundum af áætlunum. Annars vegar það sem hann kallaði líkindaáætlanir, en líkindaáætlun er það að reyna að spá, hvað muni gerast, ef þjóðfélagið gerir ekkert sérstakt umfram það, sem gert hefur verið, til þess að breyta þróuninni. Það er líkindaáætlun. Líkindaáætlanir eru til þess fallnar, eins og hv. 7. þm. Reykv. orðaði það í dag, að draga úr óvissunni. Hann sagði um áætlanir almennt, að þær væru gerðar til þess að draga úr óvissunni, og það er rétt, að allar áætlanir eru gerðar til þess að draga úr óvissu, og líkindaáætlanirnar eru gerðar til þess eins í raun og veru. En svo er til önnur tegund af áætlunum, sem eru framkvæmdaáætlanir, eða það, sem ég vildi leyfa mér að kalla skapandi áætlanir. Skapandi áætlun hefur það hlutverk fyrst og fremst umfram það að draga úr óvissunni kannske að hafa áhrif á framtíðina. Framkvæmdaáætlun er skapandi áætlun, er gerð öðrum þræði til að hafa áhrif á framtíðina. Líkindaáætlun hefur ekki nein teljandi áhrif á framtíðina, nema sem af því leiðir að draga úr óvissunni. En framkvæmdaáætlun gerir ráð fyrir því beinlínis, að reynt sé að hafa áhrif á gang mála, áhrif á framtíðina, skapa framtíð öðruvísi en hún hefði ella orðið. Það er nú það, sem mér skilst, að vaki fyrir ríkisstj. með þessu frv., að gerðar verði slíkar áætlanir. Það verði ekki aðeins gerðar líkindaáætlanir, heldur einnig framkvæmdaáætlun, skapandi áætlun, og þar að auki fái sú stofnun, sem gerir áætlanirnar og mótar, aðstöðu til þess að geta komið þeim í framkvæmd að einhverju leyti. En það þýðir ekki mikið að gera framkvæmdaáætlanir eða skapandi áætlun, ef ekki er jafnframt séð fyrir því, að hægt sé að framkvæma hana. Þá verður sú áætlun pappírsblað eitt, og við höfum meira en nóg af pappír í þessu landi. Ég sagði það áðan, að Framkvæmdastofnunin ætti að hafa þetta tvenns konar hlutverk, að gera áætlanir og að henni væri einnig að nokkru leyti veitt afl til að framkvæma það, sem gera skal. Og hæstv. forsrh. hefur í mjög ítarlegri og gagnmerkri framsöguræðu, sem hann flutti hér í dag, í raun og veru gefið Framkvæmdastofnuninni erindisbréf, sem ég geri ráð fyrir, að eftir muni verða farið. Hins vegar er það svo, að þessari stofnun er ekki ætlað neitt sérstakt hlutverk í gjaldeyrismálum þjóðarinnar, eins og nýbyggingaráð hafði og fjárhagsráð hafði, og ég verð nú að segja það sem mína persónulegu skoðun og á mína ábyrgð eingöngu, að ég tel, að það sé full þörf á því í þessu þjóðfélagi, að til sé einhver stofnun, sem hefur eftirlit með meðferðinni á gjaldeyri landsmanna. Ég held, að það sé a.m.k. margra manna mat í þessu landi, þótt við höfum Seðlabanka, eins og hv. þm. skaut hér fram, að gjaldeyri þjóðarinnar, sem erfiðismennirnir afla með súrum sveita á landi og sjó, hafi í seinni tíð og sé enn oft og tíðum nokkuð gáleysislega varið, og þar mætti ýmislegt betur fara. En í þessu frv. er sem sagt ekkert um þau mál, og það er ekki von, að svo sé, jafnvel þótt menn sæju nauðsyn þess. Því veldur haftagrýlan. En haftagrýlan er eins konar forynja, sem spákaupmenn mögnuðu fyrir löngu handa sjálfstæðismönnum, og ævinlega fer hún fyrir liði þeirra í kosningum og á baráttutímum. Og þótt vinstri flokkar hér á landi telji sig róttæka og skelegga, - þeir hafa haft orð á því um sjálfa sig, að þeir séu það, - þá vill það fara svo, að þeir kikna í hnjáliðunum öðru hverju, þegar sjálfstæðismenn etja fram haftagrýlunni sinni. En haftagrýlan hefur reynzt sjálfstæðismönnum, eins og segir í Snorra-Eddu, „ein geysihagleg geit“ oft og tíðum, en ekki ævinlega, því að þegar þannig hefur verið ástatt, að sjálfstæðismenn hafi verið í ríkisstj. og sjálfir þurft að beita þessum svo kölluðu höftum, þá hefur gamla grýla stundum gert þeim sjálfum óleik, a.m.k. þeim fulltrúum þeirra, sem hafa átt að framkvæma þessa nauðsynlegu hluti, eins og frægt varð um fjárhagsráð. Sjálfstæðismennirnir þar áttu ekki sjö dagana sæla, því að þótt þeir væru þar í umboði flokks og valdamanna, þá sótti gamla grýla að þeim bæði daga og nætur, þannig að þeim var sjaldan rótt út af því, og þessi stofnun var að síðustu lögð niður, af því að grýla varð svo ægileg í margra augum. Ég held nú, að þessi haftagrýla, þó að hún hafi verið nokkuð hentug fyrir sjálfstæðismenn, hafi unnið allmikið tjón í þessu landi með því að rugla dómgreind margra manna og skapa fordóma gagnvart nauðsynlegum ráðstöfunum, og læt ég útrætt um það. En í sambandi við gjaldeyrismálin og haftagrýlu þá verð ég nú að segja það, að ég held, að hv. sjálfstæðismenn þurfi ekki að óttast það, að framkvæmdaráðið, sem gert er ráð fyrir í frv., muni stofna til þjóðnýtingar eða ríkisrekstrar á atvinnutækjum hér á landi. Ég held, að það sé mjög fjarri því, að það sé nokkur hætta á því, að þetta ráð stofni til allsherjar ríkisrekstrar á atvinnutækjum.  Þegar ég tala um kommúnista, þá á ég ekki við Alþb., það er annar flokkur. En af því að ég var að tala um afstöðuna til ríkisrekstrar, þá minnist ég þess vel, - ég er nú kominn þó nokkuð á efri ár og búinn að vera hér á þessu sviði lengur en margir aðrir, sem hér sitja, - þegar Kommúnistaflokkurinn var stofnaður hér. Þá vorum við nýbúnir að koma upp einu myndarlegu ríkisfyrirtæki hér á Íslandi, sem ríkið átti og rak í anda hinnar gömlu stefnu Alþfl., og það voru Síldarverksmiðjur ríkisins. Ég man það, að á fyrstu árum hins nýja Kommúnistaflokks voru þeir mjög gagnrýnir á þetta fyrirtæki, og þeir kölluðu Síldarverksmiðjurnar ríkisauðvald, og ríkisfyrirtæki kölluðu þeir ríkisauðvald, og að þeirra dómi var það auðvald alls ekki betra en annað auðvald, nema siður væri. Það er víst alveg óhætt að fullyrða það, að þeir, sem útlendingar kalla kommúnista, eru ekkert sérstaklega fylgjandi ríkísrekstri í því þjóðfélagi, sem við búum í. Þeir eru fylgjandi því austur í Sovétríkjum og Kína, þar sem eru öðruvísi þjóðfélög, en þeir eru ekki fylgjandi því hér, ekki formælendur ríkisrekstrar hér. Og þá eru eftir SF. Þeir eru frjálslyndir, og þeir eru líka vinstri menn, þeir eru þetta hvort tveggja, þó að það sé ekki alltaf það sama, en að öðru leyti hafa þeir helzt talið sig vera sósíaldemókrata, ef eitthvað væri. - Hvað sagði hæstv. ráðh:? - Jafnaðarmenn, það eru þeir nú ekki. Það mundi nú vera auðvelt að láta þá bera járn upp á það, þ.e. prófa það, hvort þeir væru jafnaðarmenn. Jafnaðarmenn eru nú yfirleitt ekki hér í þessu landi, og það er víst ákaflega lítið um þá í heiminum. Það er ákaflega lítið um það fólk í heiminum, sem í raun og veru vill, að allir menn séu jafnir, allir hafi jöfn laun t.d. Nei, það er víst ekki svo mikil hætta á því, að SF fari að heimta það, að þessi sæla Framkvæmdastofnun komi á allsherjar ríkisrekstri hér á landi. Hins vegar má vel vera, að þessari stofnun auðnist að koma upp einhverjum fyrirtækjum á vegum ríkisins eða að ríkið verði þátttakandi í einhverjum atvinnufyrirtækjum, og ég tel hreint ekkert út á það að setja, þó að svo verði. Það stendur í þessu frv., og einhverjir voru hér í dag að setja út á það, að lánadeildin geti átt frumkvæði að stofnun nýrra fyrirtækja samkv. ákvörðun stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar. Láti hún þá vinna nauðsynleg áætlunar- og undirbúningsstörf og leiti síðan samvinnu við aðra aðíla um að koma fyrirtækinu á fót. Einhver af hv. ræðumönnum hér í dag var ákaflega hræddur við þetta og var að reyna að koma upp sérstakri grýlu út af þessu ákvæði, en ég held, að þetta ákvæði sé alveg nauðsynlegt, og ég teldi miklu verr farið, ef þetta yrði fellt niður úr frv. Í kaflanum um Byggðasjóð stendur, að sjóðsstjórninni sé heimilt, ef sérstaklega stendur á, að gerast fyrir hönd sjóðsins meðeigandi í atvinnufyrirtæki, sem hún telur nauðsynlegt að koma á fót eða að starfrækja í samræmi við tilgang sjóðsins og þarfir viðkomandi byggðarlags. Þetta er í VI. kaflanum, um Byggðasjóð. Þetta ákvæði tel ég líka alveg nauðsynlegt. Það getur staðið svo á á ýmsum stöðum, að það sé nóg af vinnufúsum höndum, en einstaklinga vanti bolmagn til þess eða annað það, sem til þess þarf, að gangast fyrir stofnun atvinnufyrirtækja. Við vitum, hvað er að gerast, þeir, sem hafa opin augun, og hvað hefur verið að gerast í sambandi við fólksflutningana á undanförnum áratugum, því að það var ekki eingöngu undir viðreisnarstjórn, sem fólk hefur flutzt milli landshlutanna, það var byrjað áður. Það, sem m.a. veldur þeim, er það, að ýmsir af þeim mönnum úr einstökum byggðarlögum, sem hafa fjármagn eða sérstaka hæfileika til þess að standa fyrir atvinnurekstri eða yfirleitt það, sem kallað er að koma sér áfram í stærri stíl, flytja hingað suður á höfuðborgarsvæðið. Höfuðborgarsvæðið hefur alveg sérstakan sogkraft fyrir slíka menn, menn sem hafa reynslu. Það er boðið í þá menn, sem hafa reynslu í atvinnurekstri. Stundum standa þá hinir einstöku staðir, kauptún eða þorp, uppi með nógar vinnufúsar hendur, en það vantar menn til að gangast fyrir því, að stofnað sé til atvinnurekstrar, og þá er það alveg bráðnauðsynlegt, að einhver aðili geri þetta, hvort sem það er nú ríkið eða Framkvæmdastofnunin, sem er gert ráð fyrir, eða landshlutasamtök. Það er ekki nóg að hjálpa þeim, sem hjálpa sér sjálfir, þó að gamalt máltæki segi eitthvað á þá leið, að þeim verði alltaf hjálpað, sem hjálpa sér sjálfir. Það er ekki nóg. Það þarf að hjálpa þeim, sem ekki hjálpa sér sjálfir, en samt er hægt að hjálpa. Það er kannske einn aðalmunurinn skulum við segja, á hægri og vinstri stefnu. Það eru til menn, sem segja: Við skulum hafa til reiðu áætlanir og fjármagn og allt, sem til þarf, handa þeim, sem stofna atvinnufyrirtæki og koma því á fót, en ekkert handa hinum. En það þarf fleira að koma til, a.m.k. sums staðar. Ég ætla að leyfa mér í sambandi við þetta að fara örfáum orðum um VI. kafla frv. Það er sá kafli, sem fjallar um Byggðasjóð. En áður en ég kem að því, ætla ég að minnast á eitt atriði, sem ég hef skrifað hér hjá mér og komið hefur fram hjá hv. sjálfstæðismönnum í umr. Þeir hafa talað töluvert mikið um kommissarana eða Umbana, sem þeir nefna svo, þessa þrjá framkvæmdaráðsmenn, sem gert er ráð fyrir. Ég ætla ekkert að leggja til þeirra mála, skal ekkert ræða um það, hvort það hefði e.t.v. mátt koma því fyrir á annan hátt með þetta framkvæmdaráð og stjórn, en ég vil aðeins leyfa mér að benda á það, að í stofnuninni á nú að vera sjö manna stjórn, sem kosin verður á Alþ. Það verður væntanlega rétt mynd af öllu þessu sameinaða flokkaveldi, sem Alþ. er nú á tímum. Það var bent á það, líklega af hæstv. forseta hér, að þetta væn svona í bönkunum, að þar væru bankaráð og svo þrír bankastjórar, sem svöruðu til framkvæmdaráðsmannanna. Þá sagði einhver af ræðumönnum þeirra hv. sjálfstæðismanna, að hér væri ólíku saman að jafna, því að bankastjórarnir væru venjulega bæði úr stjórnarherbúðum og stjórnarandstöðu. Hér mundu framkvæmdaráðsmennirnir að líkindum verða stjórnarmenn eingöngu. En það er annar munur á bankastjórum og stöðu þeirra og þessum framkvæmdaráðsmönnum og stöðu þeirra. Bankastjórar ráða almeunt einir lánaveitingum, því að yfirleitt eru einstakar lánveitingar ekki bornar undir bankaráðið, heldur taka bankastjórarnir ákvörðun um þær. Það er ekki nema í sérstökum tilfellum og þegar um almennar reglur er að ræða, sem einstakar lánveitingar eru bornar undir bankaráð. Ég sé nú ekki betur en að hérna í þessu frv. sé gert ráð fyrir því, að framkvæmdaráðið geri aðeins tillögur um lánveitingar. Þessar tillögur séu svo bornar undir stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, og hún samþykki einstakar lántökur. Ég get ekki skilið frv. öðru vísi. Samkv. 3. gr., 5. og 6. lið, þá fer hún með stjórn Framkvæmdasjóðs Íslands og með stjórn Byggðasjóðs, sem heyrir undir þessa stofnun, en í 5. gr. er framkvæmdaráðinu ætlað að gera tillögur um einstakar lánveitingar. Þessar tillögur á að bera undir stjórnina, og ég vænti, að þeim, sem gagnrýnt hafa þetta, verði hughægra, þegar þeir gera sér grein fyrir því, að þannig er þetta í frv., eða ég get ekki annað séð en það sé svona. En þá vildi ég leyfa mér, eins og ég sagði áðan, að koma að VI. kaflanum, um Byggðasjóð, og e.t.v. var það aðalástæðan til, að ég kvaddi mér hljóðs, að ég vildi gjarnan gera þann hluta frv. að umræðuefni, þótt mér hins vegar hafi orðið nokkuð skrafdrjúgt um önnur atriði í frv. Eins og hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði hér í kvöld, hafa framsóknarmenn flutt á mörgum undanförnum þingum frv. til l. um Byggðajafnvægisstofnun ríkisins og sérstakar ráðstafanir til að stuðla að verndun og eflingu landsbyggðar og koma í veg fyrir eyðingu lífvænlegra byggðarlaga. Þetta frv. höfum við flutt hér á þingi nokkuð oft, og það hefur atvikazt þannig, að það hefur alltaf komið í minn hlut að standa hér í þessum stól einu sinni á hverju þingi, til þess að mæla fyrir þessu frv. Ég gæti trúað, að ég væri búinn að gera það sex eða sjö sinnum, og þess vegna hefði hv. þm., sem beindi þeirri spurningu til hæstv. fjmrh., auðvitað vel getað spurt mig, hvort ég gæti sætt mig við þennan kafla, eins og hann væri, eftir að hafa flutt þetta frv. Ég verð að segja það eins og er, að ég hef talið undanfarin ár, að það þyrfti að setja á fót öfluga stofnun, sem hefði yfir mjög verulegu fjármagni að ráða, til þess að reyna að stöðva þann straum, sem legið hefur úr byggðum landsins hingað inn á höfuðborgarsvæðið. Til þess þyrfti sérstaka stofnun og mikið fé, og við höfum lagt það til, að auk þess sem Byggðajafnvægissjóður, sem við nefndum svo, tæki við fjármagni Atvinnujöfnunarsjóðs, þá fengi hann ákveðinn hundraðshluta af ríkistekjum ár hvert. Þetta var hugsað sem verðtrygging framlagsins frá ríkinu til Byggðajafnvægissjóðs. Það væri eins hægt að binda þetta við vísitölu. Þetta er aðferð til verðtryggingar. Alveg eins og kaup er verðtryggt með vísitölu, eins ætluðum við að verðtryggja Byggðajafnvægissjóðinn og tekjur hans með þessu ákvæði. Ýmislegt af því, sem í þessu frv. stóð, hefur, verið tekið upp í VI. kafla þessa frv., en þar er ekki gert ráð fyrir því, að Byggðasjóður sé sérstök stofnun, heldur lúti hann stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins. Ég kem að því aftur, en það var í raun og veru ekki um annað að ræða, þegar við fluttum okkar frv., en að ætla sjóðnum að hafa sérstaka stjórn, því að stofnun sem Framkvæmdastofnun ríkisins var þá ekki til. Ég kem að því aftur með stjórn sjóðsins. Nú vil ég segja það eins og það er, að þó að mér þyki það gott, að Byggðasjóður er efldur, svo sem hér er gert ráð fyrir, bæði með lánsheimildum með ríkisábyrgð, allverulegum, og með 100 millj. kr. framlagi á ári í 10 ár, þá hefði ég kosið, að það væri meira. Ég hefði talið, að það þyrfti að efla þennan sjóð mun meira en þarna er gert. Og ég vil leyfa mér að benda á það, að fyrir 14 árum, þegar hér var vinstri stjórn eins og nú, voru á fjárlögum ríkisins veittar 15 millj. kr. til atvinnuaukningar á Norður-, Austur- og Vesturlandi. Hvers konar upphæð var þetta þá? Því geta menn áttað sig á með því að gera sér grein fyrir því, að þá var fjárlagatalan 700 millj. Nú er fjárlagafrv. upp á 14 þús. millj. og hækkar sjálfsagt til muna, þannig að ef maður lítur á það, þá er þetta ekki mjög hátt. Sumir segja að vísu, að hér hafi ýmislegt skeð síðan slík fjárframlög voru samþ. til atvinnuaukningar á Norður-, Austur- og Vesturlandi. Atvinnujöfnunarsjóðurinn, sem á að renna inn í Byggðasjóðinn, hafi fengið allar tekjurnar af álverinu í Straumsvík. Og þær nema um 100 millj. kr. Þetta segja menn. En þá gleyma menn því, að það hefur fleira gerst. Hér á höfuðborgarsvæðinu hefur verið stofnað til fjárfestingar upp á 10–15 þús. millj. kr. a.m.k. í sambandi við Búrfellsvirkjun og þetta margumtalaða álver í Straumsvík. Og ég hef alltaf litið svo á, að þeim tekjum, sem Atvinnujöfnunarsjóði voru fengnar með lögunum frá 1965, hafi verið ætlað að vega á móti því, að til svo gífurlegrar ójöfnunar í fjárfestingu landsins er stofnað. Og ég hygg, að það hafi ekki veitt af því. Við getum þá sleppt því úr dæminu, bæði þessum tekjum af álverinu og álverinu sjálfu og allri þeirri fjárfestingu, sem í sambandi við hana var. Við getum gert það, sleppt því úr dæminu. Hins vegar er ég ekki í neinum vafa um það, að þessi feikilega fjárfesting og stóriðja, sem komið hefur verið upp hér við bæjarvegg höfuðborgarinnar, hefur miklu meiri áhrif til þess, að hin óhagstæða þróun í fólksflutningum heldur áfram, en þær tekjur hafa til að vega á móti, sem Atvinnujöfnunarsjóður fékk. Hv. 1. þm. Sunnl., Ingólfur Jónsson, var með tölur hér í dag og vildi telja, að það hefði dregið úr þessum fólksflutningum af landsbyggðinni, eða úr þeim hlutum landsbyggðarinnar, sem fjarlægastar eru höfuðborginni, í seinni tíð, og var að bera saman tvö tveggja ára tímabil, ef ég man rétt, og má vel vera, að þær tölur séu réttar. En þá er ekki gætt að því, að fólksfjölgunin nú allra síðustu árin hefur ekki orðið eingöngu í Reykjavík, heldur alveg eins mikil þar sem kalla má útborgir Reykjavíkur, á Seltjarnarnesi, í Kópavogi og í Garðahreppi og í Hafnarfirði í sambandi við álverið. Þetta er nú allt að vaxa saman og verða ein stór borg, sem komin er nokkuð mikið yfir 100 þús. íbúa. Það var mér kennt, þegar ég var unglingur, að væru stórborgir kallaðar, sem hefðu meira en 100 þús. íbúa. Ég hefði gjarnan viljað það og sjálfsagt við, sem staðið höfum að flutningi frv. um Byggðajafnvægisstofnun ríkisins, að ríflegra hefði verið til tekið, að meiri rausn hefði fram komið í till. hæstv. ríkisstj. um eflingu Byggðasjóðsins. Ég skil það hins vegar vel, að ríkisstj. hefur í mörg horn að líta, það munum við sjá af afgreiðslu fjárlaga. Eigi að síður álit ég, að hér hefði átt að koma meira fé til. Og ekki mun ég hika við það á komandi tímum, ef mér endist til þess líf og heilsa og einhver seta hér á Alþ., að reyna að stuðla að því, að hér komi meira til. En þegar maður vill koma fram máli, sem litlar undirtektir fær, og er orðinn langþreyttur á því að tala fyrir daufum eyrum, þá taka menn gjarnan því, ef það býðst, að koma fram málinu í áföngum. Ég lit svo á, að við séum hér að koma fram frv. okkar um Byggðajafnvægisstofnun ríkisins í áföngum og að þetta sé fyrsti áfanginn. Ég ætla að segja hv. samþm. mínum, hv. 5. þm. Norðurl. e., sögu, af því að hann er nýr hér á Alþ. Hann er búinn að sitja hér í rúman mánuð, og ég er nú búinn að vera hérna í rúm 30 ár og hef orðið vitni að ýmsu hér, sem honum, eðlilega, er ókunnugt um. Hv. þm. er þm. fyrir Sjálfstfl. Hann var kosinn á þing fyrir hann og hefur nú eiginlega verið töluvert áhugasamur sjálfstæðismaður, siðan ég kynntist honum fyrst. Hann var kosinn á þing fyrir Sjálfstfl. Ég minnist þess ekki, að í þessi sjö ár, sem ég hef verið að bisa við það ásamt öðrum þm. mörgum að reyna að koma fram þessu frv., að því hafi nokkurn tíma verið lagt liðsyrði af þm. Sjálfstfl. Ég minnist þess ekki. (Gripið fram Í.) Lögin um Atvinnujöfnunarsjóð eru frá árinu 1966, og ég er búinn að skýra frá því, hvernig á því stóð, að það frv. var borið fram og gert að Lögum. Og ég ætla um leið að skýra frá því, sem gerðist árið áður, árið 1965. Það er ákaflega fróðleg saga fyrir þennan hv. þm. og reyndar fyrir alla nýja þm., sem ekki voru þá hér í Alþ. Þá var frv. okkar um Byggðajöfnunarsjóð vísað til hv. fjhn. í þessari d., og meiri hl. í n., sem voru hv. stjórnarliðar þáv., frsm. var úr Sjálfstfl., gerði það að tillögu sinni, að málinu yrði vísað frá með rökst. dagskrá. Og rökstuðningurinn var í því fólginn, að nægilega vel væri séð fyrir málefnum landsbyggðarinnar, því að sett hefðu verið lög um Atvinnubótasjóð. Tekjur hans voru 10 millj. á ári og ekkert annað samkv. þeim lögum. Þá var það viðhlítandi úrlausn í málefnum landsbyggðarinnar. Og þegar maður hefur átt þessu að mæta, svona undirtektum, frá þeim, sem ráðandi voru, þá kannske bregður manni ekki eins mikið við, þótt ekki sé boðið upp á nema fyrsta áfanga á lengri leið. Nú er það samt svo, að gjarnan vildi ég að því stuðla, að þessi kafli yrði nokkuð endurbættur, og ég vil sérstaklega segja það, að ég hafði allverulegan áhuga fyrir að takast mætti að koma í framkvæmd því atriði stjórnarsamningsins frá í sumar, þar sem gert var ráð fyrir, að Byggðasjóður hefði sérstaka stjórn. Það var gert ráð fyrir því þar. Nú hefur ekki af því orðið, að lagt sé til, að sjóðurinn fái sérstaka stjórn, heldur er honum ætlað að lúta hinni almennu stjórn Framkvæmdastofnunarinnar. Og nú er það svo, að af því að ég, eins og sakir standa, treysti hæstv. ríkisstj., þá treysti ég því einnig, að hún skipi þá menn til forustu í Fram; kvæmdastofnuninni, sem muni hafa landsbyggðarsjónarmiðin nokkuð ríkt í huga. Og ef það tekst, þá er náttúrlega ekki mikill munur á því, hvort það er sérstök þingkjörin stjórn fyrir Framkvæmdastofnunina og önnur þingkjörin stjórn fyrir Byggðasjóðinn. Alveg eins og einhver hv. sjálfstæðismaður sagði hér réttilega, verður árangurinn af Framkvæmdastofnuninni, - ég held, að þetta hafi verið í Ed., - að mjög miklu leyti undir því kominn, hvaða menn veljast til forustu. Um það veit ég ekkert frekar en aðrir hv. þm., hverjir þeir verða, en mun veita því athygli, þegar að því kemur, og mín trú á gagnsemi Framkvæmdastofnunarinnar mun mjög miðast við það, hvernig til tekst um skipan forstöðumanna þar. En ef það mætti takast að velja Byggðasjóðnum stjórn á annan hátt, þ.e. stjórn, sem ekki væri endilega þingkjörin, þá gæti það haft þýðingu, og það mundi ég telja æskilegt. Ég hef þar alveg sérstaklega í huga landshlutasamtökin. Ég hef lengi haft trú á því, að eitt helzta úrræðið til þess að leysa landsbyggðarvandamálin væri það, að landshlutarnir yrðu sjálfstæðari en þeir eru nú, að þeir fengju takmarkað sjálfstæði innan ríkisheildarinnar. Og það er ákaflega margt, sem mundi leiða af því. En það er eins og með sumt annað, að það ljá þessu of fáir eyru. Það er margt, sem mundi leiða af því. Menn eru að ræða um, hvernig standi á þessum mikla sogkrafti höfuðborgarinnar að fólkið flyzt þangað og fjarar út í öðrum landshlutum. Þegar menn eru að tala um það, þá kemur víst margt til. Það er fyrst og fremst náttúrlega atvinnulífið. Það þarf að efla það, og það er rétt, að það er undirstaðan að þessu öllu. Það eru líka skólarnir, það þarf fleiri skóla, það er stór þáttur. Það þarf betri heilbrigðisþjónustu. Það er stór þáttur líka. En það er eitt, sem sjaldnar er talað um, og það er valdið. Valdið er sá segull, sem ævinlega og alls staðar hefur dregið að sér fólk, dregið að sér það fólk, sem er á einhverju svíði til forustu fallið eða til forustu hneigt. Og ef við kæmum upp sjálfstæði í landshlutunum, ef við kæmum upp fylkjunum, sem oft hafa verið nefnd og tillögur hafa verið fluttar um hér á Alþ., og raunar miklu fyrr af fjórðungssamböndunum gömlu, á Austur-, Vestur- og Norðurlandi, þá mundu myndast þar valdamiðstöðvar. Valdamiðstöðvar mundu draga að sér þetta fólk, sem ég var að nefna, menntafólk, sérmenntað fólk. Og um leið og landshlutunum væri gefin einhver stjórnarfarsleg aðstaða, þá væri líka ýmislegt annað leyst, sem við höfum verið í vandræðum með, t.d. raforkumál. Nú eru menn að basla við að flytja tillögur um Austurlandsvirkjun og Norðurlandsvirkjun og Vesturlandsvirkjun og eitt og annað. En hvernig eiga þessi virkjanafyrirtæki að verða til, þegar sú stjórnarfarslega heild, sem ætti að standa á hak við, er ekki til? Þetta var nú kannske útúrdúr, en miðar samt að því, sem ég ætla mér að segja hér, að ég teldi ávinning að því, ef hægt væri að setja yfir Byggðasjóðinn stjórn, sem skipuð væri með öðrum hætti en stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, ekki þingkjörin og ekki eingöngu stjórnskipuð. Í þessari stjórn ættu samtök landshlutanna að eiga hlutdeild. En ég hygg, að ekki sé með öllu tímabært nú á þessu þingi að gera tillögur um að skipa slíka stjórn, m.a. af því, að það þarf að gerast með samkomulagi við landshlutasamtökin, og þau eru mörg. Þau þyrftu að vera saman um að tilnefna menn í stjórnina. Og til þess að landshlutasamtökin njóti sín og séu ekki alltaf að framleiða pappírsgögn, - það er nú ekki allt pappírsgögn, en að verulegu leyti verða þetta pappírsgögn, - þá vantar þá stjórnarfarslegu aðstöðu, sem þau þyrftu að hafa. Um þetta veit ég, að hv. 5. þm. Norðurl. e., samþm. minn, er mér sammála. En niðurstaðan af þessum bollaleggingum mínum er sú, að ég ætla nú að leyfa mér að leggja fram brtt. við 33. gr. frv., sem fjallar um stjórn Byggðasjóðs, og gera það nú þegar við þessa umr., en óska eftir því, að henni verði frestað til 2. umr. að sjálfsögðu, - enda getur hún samkv. þingsköpum ekki komið til atkvgr. við 1. umr., - til þess að hv. n., sem málið fær til meðferðar, geti tekið hana til athugunar. Og till. er þess efnis, að þegar samkomulag verði um það milli ríkisstj. og landshlutasamtaka, þá hafi ríkisstj. heimild til þess að skipa sjóðnum sérstaka stjórn. Og þá fái sú stjórn þá heimild til lántöku með ríkisábyrgð, sem stjórn Framkvæmdastofnunarinnar er fengin samkv. frv. Það er fleira, sem ég hefði gjarnan viljað koma með till. um í sambandi við þetta frv., en tíminn er naumur, og ýmislegt veldur því, að það þarf að hraða þessu frv. Það eru ýmis mikilvæg mál, sem þarf að leysa og bíða eftir því, að Framkvæmdastofnunin komist á fót. Og þetta er mál. sem er eitt af málefnum stjórnarsamningsins, sem um er samið í meginatriðum milli stjórnarflokka, eins og gerist og allir þm. þekkja, og verður ekki nema að takmörkuðu leyti breytt. Það er aðeins ein önnur brtt., sem ég vil leyfa mér að koma hér á framfæri. Hún er reyndar við 29. gr. og er um það, að eitt af hlutverkunum, sem þessi stofnun á að hafa með höndum, sé sérstaklega að koma í veg fyrir, að lífvænlegar byggðir fari í eyði. Það má vera og ég geri nú ráð fyrir því, að það megi túlka það svo, að þetta felist í frv. með öðru orðalagi. En ég tel, að það yrði samt til bóta, að það yrði orðað á þennan hátt. Og vil ég nú ljúka ræðu minni með því að afhenda hæstv. forseta þessar brtt.



Herra forseti. Það er búið að ræða þetta mál allítarlega. E.t.v. er það ekki óeðlilegt, að stjórnarandstæðingar hafi ýmislegt við þetta að athuga. Hins vegar hygg ég, að ótti þeirra sé að ýmsu leyti ástæðulaus. Ég er ekki í vafa um það, að ef þetta frv. verður að lögum, þá getur það orðið til góðs. En það er ævinlega undir framkvæmdinni komið, hvernig svona hlutir reynast. Og aðalatriðið er því, að þetta sé framkvæmt á réttan hátt, þessi stofnun verði rekin vel og viturlega. Ég álít, að það sé ekki hægt að hafa hlutina eins og þeir hafa verið síðastu tvö árin. Það er ekki hægt að reka Atvinnujöfnunarsjóð á þann hátt, sem hann er rekinn. Lánin hafa verið veitt af þingkjörnum mönnum, sem hafa ekki gefið sér tíma til að athuga nægilega, hvernig með féð er farið, sem hefur verið lánað. Og Framkvæmdabankinn var fluttur upp í Seðlabanka, og við vitum ósköp vel, hve erfitt er að ná sambandi við þessa bankastjóra Seðlabankans. Menn hafa orðið að bíða hér í fleiri daga og svo fyrir einhverja milligöngu fengið að hafa tal af þessum mönnum, því að þeir hafa ýmislegt annað að gera. Það var ekki til að gera það auðveldara fyrir þá, sem lán þurftu að fá úr Framkvæmdasjóðnum, að flytja hann upp í Seðlabanka. Það átti að vera til hagræðingar. Það má vel vera, að það hafi verið ódýrari rekstur á honum. En þessar ráðstafanir eiga líka að vera til hagræðingar og geta orðið það, ef rétt er með alla hluti farið. Ég hef því lýst yfir því, þrátt fyrir það, að ég sé ekki að öllu leyti ánægður með allt í þessu frv., að ég muni þó greiða atkv. með því, því að þótt eitthvað sé við lögin að athuga í byrjun, og það kemur oftast í ljós með reynslunni, þá á að vera hægt að laga það. Hv. sjálfstæðismenn hafa mikið talað um, að þarna verði einhliða pólitísk stjórn. Virðist liggja í orðunum, að þeir óttist, að á þeim verði níðzt. Ég hef ekki trú á því, að það verði gert. Það er yfirleitt ekki viturlegt. Sturla Bárðarson var vitur maður, og er hann leiddi Snorra einu sinni heim frá lauginni, hafði hann yfir kviðling. Þeir voru að tala um, að Snorri ætti valdamikla tengdasyni og Sturla kvað: Eiguð áþekkt mægi orðvitr sem gat forðum, - ójafnaðr gefskjafnan illa, - Hleiðrar stillir. Ég held satt að segja, að ríkisstj., sem misnotar vald sitt, hvort það er í útlánum eða öðru, tapi á því, en ekki þeir, sem verða fyrir óréttinum. Ég hef þá trú á hæstv. forsrh., að hann muni ekki leggja það til við þá stofnun, sem hann hefur yfir að segja, að hún misnoti vald sitt. Ég held satt að segja, að hann sé of vitur maður til þess og lífsreyndur. Hv. stjórnarandstæðingar hafa nú ráðið í 12 ár, og við höfum verið í minni hl. Ég held, að þeir hafi ekki haft neinn sérstakan áhuga á því, að við værum í meiri hl. í þessum lánastofnunum. Við höfum ekki verið að halda hér hrókaræður um, að það væri níðzt á okkur pólitískt. Ég held, að þeir hafi verið í meiri hl. í Landsbankanum. Þeir hafa bara kunnað vel við, að við hefðum engan bankastjóra í Búnaðarbankanum. Ég held, að þeir hafi ráðið yfir Framkvæmdabankanum. Eini bankinn, sem þeir ekki hafa meiri hl. í, er Útvegsbankinn, þar sem stjórnarliðar hafa verið í meiri hl. Stjórnarandstaðan hefur yfirleitt reynzt mér betur en mínir eigin flokksmenn í lánastofnunum. Þegar ég yfirgaf Landsbankann, fékk ég ekki að hafa viðskipti við Útvegsbankann, því að þetta bankakerfi hjá okkur er eins og var hjá einokunarkaupmönnunum. Þeir ákveða það, Útvegsbankinn og Landsbankinn, hvernig þeir eiga að skipta útgerðarmönnunum á milli sín, og þar verða þeir að vera, hvernig sem við þá er gert. Ég kunni þessu illa, því að ég er alinn upp eins og frjáls maður, og fór til Magnúsar Jónssonar og spurði, hvort hann vildi ekki taka mig í viðskipti. Það var velkomið, og ég hef aldrei þurft að setja þar neina tryggingu nema mitt eigið nafn. Þannig hafa þeir reynzt mér bezt. Hins vegar hafa sjálfstæðismenn sagt mér það, að það hafi engir menn reynzt þeim eins vel í Landsbankanum og Útvegsbankanum eins og framsóknarmenn. Það sé langtum betra að fara til þeirra en sinna eigin manna. Það hafa ýmsir sjálfstæðismenn sagt mér þetta, svo að þetta virðist vera algild regla. Ég held satt að segja, að þroskaðir menn telji það ekki framaveg eða ávinning stjórnmálalega að beita menn órétti. Ég tel óviturlegt af mönnum að vilja einhliða ráða yfir lánastofnunum. Þetta á að vera sjö manna stjórn, til þess að allir flokkar geti átt þar fulltrúa. Ég geri ráð fyrir, af því að við erum í meiri hl. núna, sem styðjum ríkisstj., að það verði fjórir frá okkur og þrír frá hinum. Þetta er alveg hliðstætt, bara ofurlítið snúið við því, sem verið hefur, þ.e. við höfum fjóra menn, en þeir hafa haft það í Atvinnujöfnunarsjóði. Það hefur verið ágætt samkomulag hjá þeim, og þeir hafa aldrei afgr. neitt nema með shlj. atkv. Við höfum nú fengið að vita af því úti í kjördæmunum, að þeir hafa ráðið hlutunum. g er hræddur um, að þeim hafi nú skilizt það í kjördæminu mínu, að Eyjólfur vinur minn Konráð hefði eitthvað að segja í þessum Atvinnujöfnunarsjóði. Ég hef heyrt meira að segja, að fyrir norðan Öxnadalsheiðina hafi verið látið liggja að því, að Magnús réði þar nokkuð miklu. Ég er ekkert að lá þeim þetta, þeir voru í meiri hl., og ég hef heldur aldrei verið að bera það á þá, að þeir hafi misnotað vald sitt. Þeir hafa komið vel og drengilega fram við okkur þessi l2 ár, sem þeir hafa ráðið yfir þessum fjármunum, og það eru engar líkur til, að við séum þeir ódrengir að fara að vinna að því, að þeir verði órétti beittir, þó að við séum í eins atkvæðis meiri hl. í þessari stjórn, ég hef ekki trú á því. Meira að segja veit ég um hæstv. sjútvrh., að hann er mjög greiðvikinn við pólitíska andstæðinga og hugsar um þá eins og sína menn. Vel get ég farið til hans og beðið hann að gera mér greiða, ég ætti ekkert bágt með það, alveg eins og til minna flokksmanna og ekkert síður. Sjálfstæðismenn eru samt hræddir við þetta. Hinu held ég fram, að það sé ekki hægt að reka Atvinnujöfnunarsjóðinn eins og verið hefur. Við getum tekið t.d. Slippstöðina á Akureyri. Það er verið að leggja á borðin hjá okkur skýrslu um fjögurra ára rekstur. 60 millj. kr. tapi er skýrt frá. Hvaða vit er nú í þessu að hafa ekki eftirlit með stjórn slíkra fyrirtækja? Það má einnig nefna sútunina á Sauðárkróki. Það er ekki nokkur vafi á, að það hefði átt að undirbúa það mál betur en gert var. Þessir menn, sem þurfa að stjórna þessu, þurfa að gera fleira en að ákveða upphæðina, sem á að lána. Það verður að fylgjast með þessum fyrirtækjum. Það er ekki nóg að lána tugi millj. í eitthvert fyrirtæki. Það þarf að sjá um, að það sé einhver til þess að stjórna því. Það er hárrétt hjá hv. 1. þm. Norðurl. e., að yfirleitt aðhyllast Íslendingar ekki þjóðnýtingu, meiri en þörf er á, eða ríkisrekstur, en hitt er annað mál, að þegar einstaklingarnir í byggðunum hafa ekki bolmagn til þess að afla atvinnutækja, hafa ekki fjármagn til þess eða getu á einhvern hátt, þá verða ríki og bæjarfélög að hlutast til um, að þetta sé gert, ef fólkið á ekki að flytja frá þessum stöðum. Ég álít, að það sé ekkert við það að athuga, þó að þessi stofnun eigi einhvern hluta í fyrirtækjunum. En það er mikið við það að athuga að lána stórfé án þess að fylgjast með, hvernig því er varið, og sjá um, að þeim fyrirtækjum sé vel stjórnað, sem féð er lagt í. Það eitt er ærið verkefni. Það eru ýmis atriði í frv., sem ég hefði óskað, að væru á annan hátt, og frv. var breytt ofurlítið í Ed., en yfirleitt ekki atriðum, sem skipta miklu máli. Ég sé ekkert við það að athuga, og það er á engan hátt árás á núv. ríkisstj., þó að orðalagi sé eitthvað breytt í n. Þetta er frv., sem þrír flokkar standa að, og vitanlega er ómögulegt að koma fram slíku máli þannig, að allir séu ánægðir með allt, sem í því er. Í 1. gr. er sagt um þessa stofnun, að hún eigi að hafa með höndum heildarstjórn fjárfestingarlána og lánveitingar samkv. lögum þessum. Þarna virðist mér vera óþarflega fast að orði kveðið. Hv. 1. þm. Reykv., fyrrv. bankamálaráðh., talaði um, að þetta væri ægilegt vald, sem fylgdi þessu þriggja manna framkvæmdaráði. Ég er ekki sammála þessu, því að ég sé ekki annað en þetta virðulega ráð sé nú fyrst og fremst í þjónustu þessarar virðulegu stjórnar, og þessi framkvæmdastjórn er undir stjórn ríkisstj. og á að framkvæma vilja hennar. Og svo á að leggja ákvarðanirnar fyrir þingið, a.m.k. skýra þinginu frá þeim. Ég sé ekki annað en hér séu þjónar þjónanna, og fyrrv. landbrh., hv. 1. þm. Sunnl., var nú að nefna, að einhver af þessum þremur væntanlegu herrum hefði verið að tala um, að hann yrði með voldugustu mönnum landsins. Ég get ekki skilið, hvernig hann á að verða það. Hann hefur yfir sér þrefaldan hring af húsbændum. Ég sé ekki annað en hann sé þarna þjónn þjónanna. Ég hefði enga ánægju af að vera í þessu embætti. Það er áreiðanlegt, að það gefur engin sérstök völd, og svo má segja þeim upp með mánaðar fyrirvara, ef á þarf að halda, og uppnefna þá og skamma þar að auki. Ég sé ekki, að þetta sé eftirsóknarvert starf. Mig mundi ekki langa til að vera í þessu embætti. Ég segi það eins og er. Ég held, að þarna sé of fast að orði kveðið, að hafa með höndum heildarstjórn fjárfestingarmála og lánveitingar samkv. lögum þessum. Ég sé ekki annað en þarna ætti frekar að tala um að gera tillögur um heildarstjórn fjárfestingarmála, því að það er það vitanlega, sem þetta ráð á að gera. Það á að gera tillögur til stjórnarinnar. Og svo skilst mér, að það eigi a.m.k. að skýra Alþ. frá þessu, þannig að þarna væri réttara að segja minna. Þá er það þessi þriggja manna stjórn eða ráð, sem fer í taugarnar á stjórnarandstöðunni. Ég fyrir mitt leyti teldi hagkvæmara, að það yrði einn framkvæmdastjóri. Hann gæti tekið á móti þeim, sem kæmu að biðja um fyrirgreiðslu í stofnuninni, og haft yfirstjórn á hlutunum, og þeir, sem væru ráðnir við þessa stofnun fyrir utan hina þingkjörnu stjórn, yrðu ráðnir eftir hæfni, en ekki eftir stjórnmálum. Þá gætu þessir menn starfað undir hvaða stjórn sem væri, það þyrfti ekki alltaf að vera að hrekja þá burt, því að það er réttilega tekið fram hjá 1. þm. Reykv. og fleirum hér, að menn geta unnið fullkomlegal heiðarlega, þó að þeir séu ekki pólitískt sammála þáim manni, sem er yfirmaður þeirra í þetta og hitt skiptið. Við höfum margfalda reynslu fyrir því. Hvaða magni dettur t.d. í hug að fara að skipta um ráðuneytisstjóra í fjmrn., þó að skipt sé um fjmrh., ef það er á annað borð vel hæfur maður! Það væri mikil heimska að gera slíkt. Fyrir mitt leyti teldi ég það hagkvæmara að hafa einn mann, sem hefði yfirstjórn á stofnuninni og ég held, að stjórn stofnunarinnar gengi betur á þann hátt. Og svo yrðu menn ráðnir eftir hæfni í deildirnar, þeir eðlilega ynnu sín daglegu störf í stórum dráttum eftir þeim fyrirmælum, sem gefin væru, og svo væri það lagt fyrir stjórn stofnunarinnar og ríkisstj. Í stjórn stofnunarinnar verða, eins og ég hef áður talað um, þrír menn frá stjórnarandstöðunni og fjórir frá stjórnarliðinu. Ef einhver ósómi gerist þarna, ættu þremenningarnir að hafa kjark og einurð til að segja þjóðinni frá því, að þarna væri um hlutdrægni að ræða og rangindi. Satt að segja hefur mig grunað, að þessi regla þeirra að vera alltaf sammála í Atvinnujöfnunarsjóði undanfarið hafi að einhverju leyti stafað af því, að þeir hafi ekki óskað eftir „krítiskri“ endurskoðun á verkum sínum, það væri bezt fyrir alla að hafa þetta svona í friði. Ég er ekkert að hæla því, að það sé ráðlegt að hafa allt of mikinn frið, en a.m.k. ættu þeir að hafa fullkomna aðstöðu til þess, stjórnarandstaðan, að finna að, ef til þess er ástæða. Þá er sagt í 10. gr.: „Stjórn Framkvæmdastofnunarinnar ákveður, í hvaða röð skal unnið að áætlanaverkefnum og hver vera skulu markmið og forsendur hverrar áætlunar.“ Þetta er ekki rétt. Það er ekki eingöngu stjórn Framkvæmdastofnunarinnar, sem ákveður þetta, heldur ríkisstj. Ég vildi því, að þarna yrði ekki eins fast að orði kveðið og það yrði sagt: Stjórn Framkvæmdastofnunarinnar gerir tillögur um það til ríkisstj., í hvaða röð unnið skuli að verkefnum. Það væri eðlilegra og réttara. Þá er í 11. gr.: „Áætlanir skulu sendar ríkisstj. til samþykktar, og gerir hún Alþ. grein fyrir þeim.“ Samkv. þessu virðist mér, að það þurfi ekki að leita samþykkis Alþ. Ég tel, að þarna sé a.m.k. um vafaatriði að ræða. Réttara væri að fá samþykki Alþ. fyrir þessum áætlunum, þarna sé ekki verið að ganga fram hjá þinginu. Við höfum oft verið að finna að því, eða ég a.m.k. og fleiri í okkar liði, þegar það vald var tekið af Alþ. að skrá gengi krónunnar og ákveða vexti. Það vald var fengið Seðlabankanum, en í raun og veru var það lagt í hendur ríkisstj., því að hún ræður yfir Seðlabankanum, og ríkisstj. vildi óáreitt hafa þetta vald í sínum höndum. Þarna væri e.t.v. réttara að hafa: og leggur ríkisstj. þær fyrir Alþ. til endanlegrar samþykktar. Um þetta má deila. Má vera, að núv. ríkisstj. vilji, að ekki sé leitað samþykkis Alþ. fyrir þessu. En ég mundi kunna betur við hitt, að Alþ. samþykkti þetta. Þá er 12. gr., sem mikið er búið að tala um, en þar segir: „Engri stofnun er þó skylt að veita lán, sem hún ekki telur eðlilega tryggð.“ Vitanlega eru það allmikil liðlegheit af ríkisstj. að skylda bankana ekki til að lána, ef engin trygging er. Það er þó ekkert til að skemma að hafa þetta. En ef ég ætti að sjá um framkvæmd á þessu máli, þá óskaði ég ekki eftir, að orðalag greinarinnar væri eins og er í 12. gr., en hún hljóðar þannig: „Framkvæmdastofnunin getur sett almennar reglur um, hvers konar framkvæmdir skuli hafa forgang umfram aðrar. Skulu þá opinberir sjóðir og lánastofnanir haga lánveitingum í samræmi við það.“ Í fyrsta lagi þá er þetta ekki á valdi Framkvæmdastofnunarinnar, þar eð ríkisstj. er yfir hana sett, og það ætti þá frekar að vera ríkisstj., sem hlutaðist til um þetta við lánastofnanirnar, ef á þyrfti að halda. Ef ég ætti að stjórna þessari stofnun, þá vildi ég heldur, að það yrði orðað á vægari hátt og væri þannig, að Framkvæmdastofnunin leitaði samstarfs við aðrar lánastofnanir, en ekki, að þetta væri skilyrðislaust húsbóndavald. Ég held, að þetta sé dálítið hæpið. Bankarnir eru sjálfstæðar stofnanir, og það er dálítið hæpið að láta þessa menn fá þetta vald. Ég er ekki að efast um, að þetta verða góðir menn, hálfgerðir viðvaningar í atvinnumálum, eins og gerist og gengur, en ég efast ekkert um, að það verði góðir menn, því að við höfum lítið af slæmum drengjum hér innan veggja. En ef ég væri í þeirra sporum, vildi ég heldur orða þetta á annan hátt en gert er þarna. Síðasta setningin er vitanlega meinlaus. Það skemmir ekkert, þó að það eigi ekki að lána tryggingarlaust. Þá er Í6. gr.: „Lánadeild getur, ef hagkvæmt þykir, haft vörzlu og bókhald þeirra sjóða, sem eru í umsjá Framkvæmdastofnunar ríkisins.“ Mitt álit er, að þetta sé það stór stofnun, þó að ég álíti eigi, að þeir hafi marga milljarða til umráða árlega, því að mikið af þessum lánum er bundið, þannig að hreyfanlikinn er ekki mikill. En ég álít, að stofnunin eigi skilyrðislaust að hafa bókhaldið og innheimtuna, því að satt að segja jaðrar víð, að lán sé ekki takandi hjá Atvinnujöfnunarsjóði, ef Landsbankinn á að innheimta það. Lengi var nú Björn Ólafsson frammámaður hjá þeim í Landsbankanum að innheimta, og hann hafði mikla ánægju af að rukka. Ég vildi ekkert skulda Atvinnujöfnunarsjóði, ef Landsbankinn ætti að innheimta. En það segir nú hver fyrir sig í því efni. Ég held, að þetta séu aðalatriðin. Í 22. gr. segir þó: „Framkvæmdasjóði Íslands er heimilt að fengnu samþykki ríkisstj. að taka lán til starfsemi sinnar, bæði innanlands og erlendis. Ríkissjóður ábyrgist allar skuldbindingar Framkvæmdasjóðs Íslands.“ Þarna er gengið fram hjá því, að Alþ. heimili lán eða ábyrgðir. Ég hef nú ekki kynnt mér það lagalega, hvort það muni vera löglegt.  Þetta eru þau atriði, sem ég vildi leyfa mér að benda á. Ég bað um orðið, vegna þess að það er yfirleitt ekki til neins að koma með brtt., eftir að n. er búin að skila áliti. Ef ekki næst einhver samstaða í n. um það, þá tekst ekki að fá fram breytingar, þess vegna hef ég bent á þessi atriði við l. umr. Þó að þessi atriði, sem ég hef nú vakið athygli á, verði ekki samþ., þá mun ég greiða atkv. með frv., því að ég tel, að þetta geti orðið til bóta. Ég sé ekkert við það að athuga, þó að fleiri sjóðir verði sameinaðir þessari stofnun, ef henni er vel og viturlega stjórnað. Þetta eru orðnir óteljandi sjóðir, og það er betra að hafa þetta sem mest á einni hendi. Ég efast ekkert um, að ef eitthvað kemur í ljós, þegar farið er að starfrækja þessa stofnun, sem er óhagkvæmt, þá muni þeim lagaákvæðum verða breytt. Það er öllum ríkisstj. ljóst, að það borgar síg ekki að liggja undir réttmætum ásökunum fyrir hlutdrægni eða rangindi, þannig að ég hygg, að stjórnarandstaðan þurfi ekkert að óttast, að það verði níðzt á þeim, enda væri þeim þá illa launuð mildi og réttsýni, sem þeir hafa sýnt okkur í stjórnarandstöðunni undanfarið.



Herra forseti. Það er nú ekki ástæða til þess fyrir mig á þessu stigi málsins að fara að lengja hér umr. Það hefur komið fram, sem ekki hefur komið neinum á óvart, að það eru skiptar skoðanir um þetta frv. Sjálfstæðismenn hafa lýst andstöðu sinni við það. Viðslíku er ekkert að segja. Það er engin ný bóla, þó að stjórnarandstæðingar samþykki ekki frv., sem frá stjórninni koma. Að sjálfsögðu er heldur ekkert við því að segja, hvernig þeir hyggja upp málflutning sinn eða hvaða ástæður þeir færa fram fyrir mótstöðu sinni við þetta frv. Ég get að vísu ekki fallizt á það, hvernig þeir byggja þennan innflutning upp. Þegar um er að ræða tilgang þessarar stofnunar, stjórnendur hennar, starfsaðferðir, þá vilja þeir ekki byggja á orðum frv. Þeir vilja ekki byggja á yfirlýsingum mínum eða annarra um það, hver meiningin sé með þessu, heldur finna þeir það út, að þrátt fyrir þetta búi eitthvað á bak við þarna. Þeir segja, að þrátt fyrir allt eigi að innleiða höft með þessu, það eigi að ná fram þessari samræmingu í lánastefnu með valdboði o.s.frv. o.s.frv. Um þetta þýðir auðvitað ekkerrar að pexa. Þeir trúa þessu vafalaust, og við getum ekki gefið,þeim aðra trú. En úr þessu verður reynslan einfaldlega að skera, hvort okkar orð standa eða hrakspár þeirra rætast. Það hafa komið hér fram fsp. til mín, og ég skal leitast við að svara þeim með örfáum orðum. Hv. 1. þm. Reykv. spurðist fyrir um það, hvert yrði ráðstöfunarfé þessara sjóða, sem lagðir eru undir stofnunina á næstunni. Ég reyndi einmitt í minni framsöguræðu að gera grein fyrir þessum sjóðum, Framkvæmdasjóðnum og Atvinnujöfnunarsjóðnum, hvert það fé væri, sem þeir hefðu nú undir höndum, og hverjar tekjur þeim væru ætlaðar. Það er enginn nýr tekjustofn ætlaður til handa Framkvæmdasjóðnum, en Atvinnujöfnunarsjóðnum er hins vegar ætlaður nýr tekjustofn. Ég ætlaði, að það mundi verða auðvelt fyrir þm. að átta sig á því, hvert ráðstöfunarfé þeirra yrði að þessu leyti. En hitt er mér ljóst, að auðvitað er ekki öll sagan sögð með því, vegna þess að báðir þessir sjóðir hafa heimild til lántöku. Og þá greinir okkur kannske á um það, okkur hv. 1. þm. Reykv., hvernig eigi að nálgast þetta spursmál. Mér skildist á honum, að hann teldi, að það væri eðlilegt, að það væri gerð einhver áætlun nú um það, hvert mundi verða ráðstöfunarfé þessara sjóða eitthvað fram í tímann, á næstu árum. Ég álít, að það sé út í bláinn að vera að gera slíka áætlun. Það er önnur áætlun, sem ég tel, að þurfi að gera. Það er áætlun um það, hvað á að framkvæma, og það eru þær áætlanir, sem stjórn þessarar stofnunar er ætlað að gera. Þá kemur í ljós, hver fjárþörfin verður, og þá verður það viðfangsefni, sem leysa þarf af stjórn þessarar stofnunar, stundum með atbeina Alþ., að útvega það fé, sem til þarf. Það er þörfin, sem á að segja til um það, hvert ráðstöfunarfé þessara sjóða verður á næstunni fyrst og fremst. Það er auðvitað ekki alltaf víst, að það sé hægt að fullnægja allri þeirri þörf, sem kallar að. En það hlýtur að vera markið. Þá spurði sami hv. þm., 1. þm. Reykv., hvernig bæri að skilja 13. gr., þar sem segir, að stjórn Framkvæmdastofnunarinnar geti átt frumkvæði að nýjum fyrirtækjum, og spurði hann sérstaklega: „Getur hún stofnað ný fyrirtæki ein út af fyrir sig?“ Þessu er nú einfalt að svara, að það getur stjórn Framkvæmdastofnunarinnar alls ekki gert að mínum dómi. Það er gert ráð fyrir því, eins og segir þarna í 2. mgr. 13. gr., að „lánadeildin getur átt frumkvæði að stofnun nýrra fyrirtækja samkv. ákvörðun stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar. Lætur hún þá vinna nauðsynleg áætlunar- og undirbúningsstörf og leitar síðan samvinnu við aðra aðila um að koma fyrirtækinu á fót.“ En það er sem betur fer þannig, að það eru margir menn, sem hafa áhuga á því að stofna ný fyrirtæki, hafa hugkvæmni og vilja til þess, stundum fjármagn, en oft ekki. En þá held ég, að það sé til mikils hagræðis fyrir slíka menn að geta átt aðgang að stofnun sem þessari og látið hana athuga hreinlega, hvort vit er í að setja slíkt fyrirtæki á stofn eða ekki, eða m.a. það, og fengið hana til þess að gera ýmsar áætlanir og vinna undirbúningsstörf í sambandi við það.  (Gripið fram f: Það hefur verið gert í stórum stíl.)  Það hefur verið gert, en ég mundi nú ekki segja í stórum stíl, en nokkuð hefur verið að því gert. En einnig getur Framkvæmdastofnunin tekið þetta beinlínis upp hjá sjálfri sér, annaðhvort af því að hún fær augastað á því, að þarna og þarna á þessum stað sé ástæða til að setja upp fyrirtæki, eða það sé ástæða til að setja upp fyrirtæki í þessari og þessari atvinnugrein, eða þá af því, að það er vakin athygli hennar á þessu af einhverjum öðrum, og þá getur hún látið vinna þessi nauðsynlegu undirbúningsstörf. En alltaf í öllum tilfellum er gert ráð fyrir því, að hún leiti samvinnu við aðra aðila um að setja fyrirtækið á fót. En það getur verið, að hún eigi þá ekkert í þessu fyrirtæki, eftir að það hefur verið stofnað. Hitt getur líka verið, og ég vil alls ekki útiloka það, að hún geti átt einhvern hlut í þessu fyrirtæki, a.m.k. til að byrja með. Ég tel mig þekkja það mikið til á ýmsum stöðum, að það væri mikil nytsemi að því, að hægt væri að styðja við bakið á þeim mönnum, sem eru að reyna að brjótast í því að koma af stað fyrirtækjum með þessum hætti. Og reyndar er þetta ekki með öllu fordæmalaust, eins og hv. þm. var að segja. M.a. Framkvæmdasjóðurinn, sem ég veit, að hv. 1. þm. Reykv. er formaður fyrir, hefur, - væntanlega með fullnægjandi lagaheimild, ég læt það liggja á milli hluta, - tekið að sér fyrirtæki og rekur, að ég bezt til veit, þannig að það væri nú ekki einu sinni fordæmalaust, þótt þessi stofnun setti á stofn upp á eigin eindæmi og ræki fyrirtæki, en það er henni ekki ætlað að gera.  Þá spurði hv. sami þm. um það, hvað fælist í 2. mgr. 14. gr. um þá ráðagerð, sem þar er, að fleiri sjóðir en þeir, sem til eru teknir í þessum lögum, verði lagðir undir Framkvæmdastofnunina, og hann spurði, hvað fælist í því, og það skil ég svo, að hann hafi verið að spyrja um það, hvernig því yrði háttað. Ég held, að það sé einfalt mál, að það kemur ekki til þess, að aðrir sjóðir, fjárfestingarsjóðir, verði sameinaðir Framkvæmdastofnuninni, eða það er nú ekki rétta orðið, sameinaðir, heldur settir undir hennar stjórn nema með lagaheimild, því að þessir sjóðir eru flestir stofnaðir eða allir, að ég hygg, beint eða óbeint með lagaheimild, og um þá flesta eða alla gilda sérstök lög. Þess vegna kemur ekki til þess, að það verði gerð breyting á í þessu efni, nema með samþykki Alþ., og það, hvort það kemur nokkurn tíma til þess eða ekki, verður fyrst og fremst komið undir því, hver reynslan verður af þessari nýju fyrirhuguðu stofnun, hvort menn telja það ráðlegt, eftir að reynsla er komin á starfsemi hennar, að setja fleiri sjóði undir hennar stjórn. Þá spurði hv. þm. um það, hver verða mundi starfsmannafjöldi þessarar stofnunar og hver yrði rekstrarkostnaður hennar. Það er þessi hugsun, sem býr mjög í brjósti þeirra, og uggur um það, að hér verði um eitthvert óttalegt bákn að ræða. Ég held, að það sé ástæðulaus uggur. Ég skal hreinskilnislega játa, að ég get ekki alveg svarað þessari spurningu. Það fer auðvitað eftir atvikum og því, hver framvindan verður. Ég get bara sagt það, að ég hef gert ráð fyrir því, að á næsta ári verði ekki nein, ekki a.m.k. nein veruleg starfsmannaaukning hjá þessari stofnun. Ég hef gert ráð fyrir því, að það yrði ekki. Ég hef hugsað mér, að hún tæki við þeim starfsmönnum, sem í þessum stofnunum starfa nú, eða a.m.k. að þeim verði gefinn kostur á því að starfa áfram hjá þessari stofnun. Hitt er svo annað mál, sem rétt er að víkja að hér, að það hefur verið talað um, að Efnahagsstofnunin hafi ekki getað sinnt öllum þeim áætlunum, sem henni hefur verið ætlað að gera. Það er ekki af því, að vilja hafi skort hjá Efnahagsstofnun til þess, það er ekki af því, að þeir menn, sem þar hafa starfað, hafi ekki verið hæfileikum til þess búnir. Það er einfaldlega af því, að það hefur verið mannekla hjá Efnahagsstofnuninni, og það var æ ofan í æ borið fram hér á hv. Alþ., t.d. þegar við þm. Norðurl. v. vorum að ganga eftir Norðurlandsáætlun, að töfin, sem á því varð, stafaði af manneklu. Það getur sumpart stafað af því, að það hafi ekki verið og séu ekki fáanlegir þeir menn, sem hafa þá sérþekkingu til að bera, sem þarf til að vinna í þessari stofnun, eða það hefur kannske stafað af því, að menn hafa ekki viljað kosta meira fé til hennar. Það verður auðvitað að laga sig nokkuð eftir því, hver verkefni stofnunar sem þessarar reynast vera, þegar til framkvæmdanna kemur, og ef það sýnir sig, að sá mannafjöldi, sem nú starfar í þessum stofnunum, ræður ekki við þessi verkefni með viðunanlegum hætti, þá verður auðvitað að reyna að bæta starfskröftum við. Ég býst tæpast við því, að nokkur hv. alþm. telji það eftir, þegar þar að kemur. Ég get auðvitað ekki heldur neitt fullyrt um það, hver verða muni rekstrarkostnaður við þessa stofnun langt fram í framtíðina, en eins og ég sagði, geri ég ekki ráð fyrir því, að hann fari á þessu næsta ári mikið fram úr þeim tölum, sem hv. 1. þm. Reykv. nefndi, en það verður m.a. komið undir þeim ákvörðunum, sem stjórn þessarar stofnunar tekur, sem allir þingflokkar munu eiga fulltrúa í. Ég hygg, að hv. þm. hafi verið meira að spyrja um það til gamans en í alvöru, hvað fælist í 2. mgr. 12. gr., hvað fælist í því „að fylgjast með“. Ég held, að það þurfi nú varla að gefa nokkrar skýringar á því. Ég held, að það sé ljóst svona eftir almennri málvenju, hvað í því felst. Hún á auðvitað rétt á því að fá upplýsingar um fjárhag þessara sjóða, og ef þær upplýsingar gefa til kynna, að þá vanti fé til þeirra hluta, sem þeir eiga að þjóna, þá er það hlutverk stjórnar þessarar stofnunar að reyna að bæta þar úr, gera tillögur um fjáröflun til þessara sjóða. Hv. 1. þm. Reykv. var að spyrja um það, hvað fælist í því að raða framkvæmdum, og það var reyndar kannske nokkuð svipuð spurning, sem kom fram hjá hv. 7. þm. Reykv., sem spurði um það, hvað væru almennar reglur og hvort þar undir félli það að byggja fjós á Vestfjörðum eða hraðfrystihús á Austurlandi. Nei, það er auðvitað ekki það, sem um er að ræða. Það, sem um er að tefla, er t.d. það, að þessi stofnun er til þess, ef til þarf að taka, en alltaf áður en til slíks kemur, áður en það kemur á dagskrá, þá á hún að reyna með samningum við þessar stofnanir að leysa málin. T.d. er það verkefni fram undan að endurbæta og endurbyggja frystihúsin í landinu. Ég gæti hugsað mér, að hún tæki ákvörðun um það og setti almennar reglur um það, að það verkefni ætti að sitja fyrir við lánveitingar, eða það mark, sem við höfum líka sett, að það ætti að auka fiskiskipastólinn um svo og svo mikið. Hún gæti sett almennar reglur um það, að lán til slíks skyldu ganga fyrir, en auðvitað ekki að binda þetta við einstaka landshluta eða því um líkt. Það eru ekki almennar reglur að mínum dómi. Hv. 1. þm. Reykv. var að bera saman fjárhagsráð og Framkvæmdastofnunina og taldi, að því væri ekki að öllu leyti saman að jafna, því að þessi stofnun ætti, að mér skildist, að verða enn þá valdameiri en fjárhagsráð hefði verið, og nefndi dæmi því til sönnunar. Hann sagði sem svo, að hjá fjárhagsráði gátu menn fengið leyfi til þessa og þessa, en þeir voru litlu bættari, eða voru ekki alltaf bættari, þótt þeir fengju leyfið í hendur. Þeir þurftu að labba niður í banka og það gat vel verið, að þar væri þeim neitað. Þetta má til sanns vegar færa hjá hv. þm. Það er einmitt munur á fjárhagsráði og Framkvæmdastofnuninni að þessu leyti, verulegur munur. Það er sá munur á þeim stofnunum, sem hafa fengizt við áætlanir áður, að hér er þetta hugsunin að tengja saman áætlanagerðina, ákvörðunartöku um framkvæmdir og fjáröflun, þannig að þegar menn hafa fengið ákvörðun hjá þessari stofnun, þá þurfa þeir ekki að vera að velkjast milli annarra stofnana til þess að fá þessari framkvæmd komið á. Svo skilur okkur auðvitað á, og við höfum mismunandi viðhorf til þessara hluta, og við því er ekkert að segja. Auðvitað viljum við allir, að uppbygging atvinnulífsins þróist, en ég held, að ég hafi tekið nokkuð rétt eftir, að hv. þm. sagði eitthvað á þá lund, - hann var svona að tala heldur með lítilsvirðingu um skipulag, - að sér fyndist nóg, ef hún þróaðist með einhverjum hætti, ekki endilega með skipulögðum hætti. Þetta er mergurinn málsins. Þarna skilur á milli. Við teljum, sem að þessu frv. stöndum, að það eigi að reyna að hafa áhrif á framvinduna með áætlunum, koma framvindunni í ákveðinn farveg með því að velja leiðir og markmið, en láta það ekki alveg ráðast, hver framvindan verður. Um þetta skal ég svo ekki fjölyrða frekar. Það er svo annað í þessum málflutningi, að mér hefur virzt vera dálítil þversögn að því leyti til, að margir ræðumenn hafa verið að gera að sumu leyti lítið úr þessari stofnun og sagt, að í þessu kerfi væri ekki um neitt brautryðjendahlutverk að ræða. Áætlanir hefðu verið gerðar áður, og þetta væri eiginlega ekkert nýtt, væri ekkert nýmæli. Samt sem áður eru þeir nú á móti því. Það skil ég ekki vel. Hitt skil ég aftur á móti ákaflega vel, að það geta verið algjörlega skiptar skoðanir um skipun framkvæmdaráðsins, það er mjög eðlilegt. Ég hef sagt það hér áður, að auðvitað getur verið álitamál, hvort það ætti að vera einn forstjóri fyrir þessu eða þetta þriggja manna ráð. Hinu held ég, að verði ekki með sanngirni haldið fram, að hægt sé að ætlast til þess, að ríkisstj. velji til forstöðu í svona stofnun mann, sem hún ekki treystir til þess að fara með framkvæmdarvald, en það verður að gera nokkurn greinarmun á því, hvort um er að ræða meðferð framkvæmdarvalds eða ákvörðunartökuna, sem yfirleitt er í höndum stjórnar stofnunarinnar, eins og margsýnt hefur verið fram á. Við höfum ekki, að ég tel, yfirleitt beitt neinni pólitískri rangsleitni eða pólitísku ofríki, og ég bendi t.d. á það fordæmi, sem við höfum gefið í störfum Alþ., þar sem stjórn þess er nú skipuð frá öllum flokkum, og það á vissulega að vera svo líka í þessari stofnun, að stjórn hennar á að vera skipuð þannig.  Hv. 7. þm. Reykv. þarf ég nú annars ekki að svara. Hann benti á það, að hér væru einhver hugtök notuð, sem ekki væru nægilega ljós, og ég skal vel fallast á það, að það séu einhver hugtök, sem ekki standast stranga gagnrýni fræðimanna, og það má þá sjálfsagt betrumbæta síðar, en ég tel ekki ástæðu að öðru leyti til þess að svara því, sem hann sagði. Hann var mjög jákvæður gagnvart meginstefnu þessa máls, þótt hann teldi fram ýmsa annmarka á þessu frv., en lét því annars ósvarað, hvort hann mundi láta þá annmarka ráða eða hver áhrif hann mundi láta þá annmarka hafa á afstöðu sína til þessa frv. Ég hafði skrifað niður nokkur atriði, sem hv. 1. þm. Sunnl. kom hér fram með, og spurningar, sem hann bar fram. Hann er nú ekki hér viðstaddur, svo að ég sleppi því að fara út í það og geymi það heldur til 2. umr. að koma því á framfæri, og ég skal þá ekki þreyta hv. þm. á því að fara nánar út í þetta og ekki fara að ræða almennt þá gagnrýni, sem hér hefur komið fram. Það er hægt að gera allt eins við 2. umr.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þau svör, sem hann veitti við fsp. mínum. Ég tel mig eiga mikið vantalað við hæstv. forsrh., ekki sízt vegna þessarar síðustu ræðu hans hér. Ég bjóst sannast að segja ekki við því, að hann mundi í þessari ræðu gefa tilefni til þess, að hægt væri að halda áfram löngum umr. Ég hef skilið það svo, að ríkisstj. legði áherzlu á, að þetta mál gengi til n. Ég hef hlutazt til um, að sjálfstæðismenn hafa fallið frá orðinu hér í kvöld, og ég mun ekki ræða þetta mál núna á þessum vettvangi meir, en ég vil lýsa því yfir, að við munum að sjálfsögðu fylgja þessu máli til n.

Forseti (GilsG): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 9. des. 1971. Þar sem ég mun ekki geta sótt þingfundi á næstunni vegna sjúkrahúsdvalar, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþ. að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Norðurlandskjördæmi vestra, Eyjólfur K. Jónsson ritstjóri, taki sæti á Alþ. í forföllum mínum. Pálmi Jónsson, 5. þm. Norðurl. v.“ Eyjólfur K. Jónsson hefur áður tekið sæti á þessu þingi og hefur því rannsókn á kjörbréfi farið fram. Hann tekur nú sæti 5. þm. Norðurl. v., og býð ég hann velkominn til starfa.