Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



S.l. föstudag skýrði dagblaðið Tíminn frá því, að aðfaranótt laugardagsins hefði götulögreglan komið að húsi einu hér í bænum og krafizt inngöngu, þar sem hún taldi sig hafa vissu fyrir því, að hermenn á Keflavíkurflugvelli stunduðu saurlifnað með íslenzkum stúlkum í húsinu og hefðu fengið þar herbergi á leigu til frjálsra afnota. Þar eð lögreglumennirnir gátu ekkí sýnt skilríki, er heimiluðu þeim að fara inn í húsið til rannsóknar, neytti húsfreyjan heimilisréttar og meinaði þeim inngöngu. Lögreglumennirnir stöldruðu hins vegar við á gangstéttinni fyrir utan, og skömmu síðar komu nokkrir bandarískir hermenn út úr húsinu í fylgd með íslenzkum stúlkum. Blaðið skýrði frá því, að lögreglan hefði staðfest, að frásögn þessi af atburðinum væri sannleikanum samkvæm. Það hefur að vísu lengi verið altalað mál, að hermenn af Keflavíkurflugvelli dveldu hér í bænum heilu næturnar, ef þeim byði svo við að horfa. En þarna hefur það sem sé verið staðfest af sjálfri lögreglunni. Fyrir nokkrum árum var mikið talað um reglur, sem þáv. utanrrh. hafði sett um ferðir hermanna til Reykjavíkur og dvalir þeirra hér í bænum. Að vísu fengust þær reglur aldrei birtar opinberlega, en eftir því sem næst varð komizt, voru þær á þá leið, að hermennirnir skyldu aðeins hafa leyfi til að fara til bæjarins tvisvar í mánuði og þá því aðeins, að þeir hefðu sótt um leyfi til þess sérstaklega. Enginn hermaður skyldi dveljast það lengi í bænum, að hann væri ekki aftur mættur á herstöðinni í síðasta lagi kl. 10 að kvöldi, nema á miðvikudögum, munu þeir hafa haft leyfi til að dveljast hér í bænum tveim klukkustundum lengur, eða þannig að þeir væru mættir á herstöðinni aftur kl. 12 á miðnætti í síðasta lagi. Enginn hermaður skyldi sem sagt nokkru sinni hafa leyfi til að dveljast næturlangt hér í Reykjavík. Víst er um það, að eftir að þessar reglur voru settar, breyttist ástandið mjög til hins betra, hermenn sóttu miklu minna til bæjarins, og þar með dró úr þeirri spillingu, sem fylgdi heimsóknum þeirra hingað. En með nýjum ráðherrum koma nýir siðir, og nú er svo að sjá sem allar hömlur í þessum efnum séu úr sögunni. Eftir þær upplýsingar, sem nú liggja fyrir, staðfestar af sjálfri lögreglunni, hljóta menn því að spyrja: Hefur núv. utanrrh, afnumið þær reglur um ferðir hermanna til Reykjavíkur og dvöl þeirra í bænum, sem settar voru fyrir nokkrum árum? Eða eru þær reglur enn í gildi og hermennirnir þar með staðnir að þeirri ósvífni að virða þær að vettugi ? Er hæstv. utanrrh. ekki staddur í húsinu? Ég vildi mælast til þess, að hann yrði beðinn að mæta hér, ef nokkur tök eru á, vegna fyrirspurnar, sem ég vil leggja fyrir hann. Ég hef reynt að afla mér upplýsinga um þetta hjá þeim aðila, sem hlýtur að vera þaulkunnugur málinu, en það er svonefnd varnarmáladeild. En ég hef því miður ekki haft erindi sem erfiði. Ég hringdi í deild þessa í fyrradag og bað um að fá að tala við formann varnarmálanefndar, en stúlkan sagði mér, að hann væri á fundi suður á Keflavíkurflugvelli. Þá fékk ég samband við fulltrúa hans, en hann sagðist engar upplýsingar geta gefið mér að svo stöddu, enda væri hann á fundi. Ég hafði orð á því, að það gæti varla tekið mjög langan tíma að veita mér lauslegar upplýsingar um þær reglur, sem gilda um ferðir hermanna til Reykjavíkur, en maðurinn svaraði því þá til og spurði, hvort menn ættu ekki rétt á að fá fundarfrið, ég gæti reynt að hringja aftur um 5-leytið. Svo hringdi ég aftur um 5-leytið, og þá sagði stúlkan mér, að fulltrúinn væri farinn á annan fund í utanrrn. Í gær hringdi ég svo aftur og spurði nú enn um formann varnarmálanefndar, og stúlkan sagði mér, að hann væri aftur farinn á fund suður á Keflavikurflugvöll. Þá gafst ég upp við að eltast við þessa önnum köfnu fundarsetumenn og ákvað að snúa mér með eftirgrennslanir mínar beint til ríkisstj. hér á Alþingi. - Eru nokkrar upplýsingar komnar um utanrrh.?  Það mætti tala langt mál um þá spillingarhættu, sem okkur Íslendingum stafar af hinum bandarísku herstöðvum, og enn lengra mál um þá lífshættu, sem okkur stafar af því. Ég mun þó ekki fara ýtarlega út í það atriði að þessu sinni. En ég vil leggja áherzlu á það, að eins og nú háttar um hernaðartæknina, getum við Íslendingar ekki verið öruggir um áframhaldandi þjóðartilveru okkar, um áframhaldandi líf okkar, nema friður haldist í heiminum. Afstaða okkar til herstöðva hlýtur þess vegna að mótast af því, hvort við teljum, að þær efli málstað friðarins eða veiki hann. Okkur ber því umfram allt að afla okkur þeirrar þekkingar, sem gerir okkur kleift að svara rétt þessari spurningu: Hvað horfir til friðar í heiminum? Gera nú ekki allir Íslendingar sér sérstakt far um að finna hið rétta svar við þessari spurningu eða a.m.k. þeir, sem bera mesta ábyrgð, stjórnmálamennirnir? Nei, því miður er ekki svo að sjá. Furðumargir íslenzkir stjórnmálamenn hafa tekið upp þann háttinn að svara þessari spurningu með því að vitna í hina og aðra hershöfðingja úti um heim. Þeir láta sem sé stríðsmenn svara fyrir sig um frið. Maður er nefndur Lauris Norstad. Á undanförnum árum hafa myndir af þessum manni birzt svo oft í málgögnum þriggja íslenzkra stjórnmálaflokka, að vafamál er, hvort myndir af helztu flokksforingjum hafi birzt þar oftar, og áreiðanlega ekki myndir af forseta vorum né biskupi, enda er hér á ferðinni helzti heimildarmaður umræddra blaða um það, hvað til friðar horfl í heiminum. En hver er Lauris Norstad? Mér þætti gaman að vita t.d., hve mikið þingmenn þessara stjórnmálaflokka, sem gera sér svo títt um þennan mann, vita raunverulega um hann. Mig grunar sem sé, að sumir þeirra viti næsta fátt um hann. Eða hefur hann t.d. getið sér eitthvert sérstakt orð fyrir gáfur, þannig að menn geti skilyrðislaust treyst skoðunum hans varðandi það, sem sé mannkyninu fyrir beztu? Hætt er við, að spekingurinn Bernard Shaw hefði a.m.k. dregið það í efa, en hann hélt því fram sem kunnugt er, að hæfilegur gáfnaskortur væri frumskilyrði þess, að menn gætu orðið miklir hershöfðingjar. Mig grunar sem sé, að sumir hv. þm. þeirra stjórnmálaflokka, sem gera sér svo títt um þennan mann, viti bókstaflega ekkert um hann annað en það, að hann er yfirhershöfðingi Atlantshafsbandalagsins. En það er líklega alveg nóg. Af því að hann er yfirhershöfðingi Atlantshafsbandalagsins, hlýtur hann að geta sagt okkur, hvað til friðar horfi í heiminum, hvað sé mannkyninu fyrir beztu. Og hvernig vill nú Lauris Norstad skipa málum í heiminum? Hann vill ekkert draga úr vígbúnaði. Hann vill ekki banna kjarnorkuvopn. Hlutleysi einstakra þjóða í átökum stórveldanna er eitur í hans beinum. Hann vill auka vígbúnað. Hann segist ekki munu hika við að láta kasta kjarnorkusprengjum á andstæðinga sína að fyrra bragði, ef í það færi. Hann opnar aldrei sínar einbeittu varir á opinberum vettvangi án þess að ala á úlfúð og hatri í heiminum. Hann hótar sem sé öllu illu í nafni friðarins. Þetta er sem sé sá maður, sem málgögn þriggja íslenzkra stjórnmálaflokka auglýsa að staðaldri sem óskeikulan páfa í ægilegustu vandamálum mannkynsins. En þessar skoðanir hershöfðingjans eru raunar í fullu samræmi við eðli málanna. Það er eðlilegt, að einbeittur hershöfðingi hneigist gegn afvopnun. Afvopnun er í augum hershöfðingja það sama og veiðarfæraskortur í augum útgerðarmanns. Ég er meira að segja sannfærður um það, að í augum margra hershöfðingja er friður það sama og misheppnuð vertíð í augum útgerðarmannsins. Fátt er því eins háskalegt og að treysta hershöfðingja skilyrðislaust fyrir tilveru sinni, og þess vegna finnst mér það vægast sagt voðalegt til að vita, hve mikil dýrð stendur um þennan Lauris Norstad í umræddum málgögnum íslenzkra stjórnmálaflokka. Og sérstaklega hefur mér fundizt átakanlegt, þegar Tíminn, sem telur sig vera málgagn íslenzkra bænda, túlkar skoðanir hans eins og einhverja æðri speki. Það er kannske af því, að ég á sérstaklega erfitt með að koma auga á það samband, sem gæti verið á milli hagsmuna þessa hershöfðingja og friðsamra íslenzkra bænda. Kannske stafar það líka af rómantísku viðhorfi til hinnar gömlu bændastéttar, sem löngum átti á að skipa glæsilegustu forsvarsmönnum heilbrigðrar skynsemi á Íslandi. Þegar framsóknarmenn láta Lauris Norstad segja sér, hvað til friðar horfi í heiminum, þá finnst mér það álíka og þeir létu t.d. hv. þm. G-K. segja sér, hvernig efla beri samvinnuhreyfinguna á Íslandi. Þeir eru sem sé báðir fulltrúar hinnar skefjalausu frjálsu samkeppni, hvor á sínu sviði, Lauris Norstad og Ólafur Thors. Ég vil þó biðja þann síðarnefnda afsökunar á samlíkingunni, því að mér er kunnugt um af gamalli reynslu, að hann elur í brjósti ýmsar mjög hlýjar tilfinningar til mannfólksins yfirleitt, tilfinningar, sem ég er hins vegar hræddur um að næsta lítið fari fyrir í brjósti hins fyrrnefnda. En hvað um það. Við mundum aldrei spyrja hv. þm. G-K., hvernig efla bæri samvinnuhreyfinguna á Íslandi, og við eigum ekki heldur að spyrja Lauris Norstad að því, hvað horfi til friðar í heiminum. Spyrjum heldur hv. þm. G-K., hvað gera skuli til að koma af stað skefjalausri samkeppni í viðskiptalífi Íslands og ganga þar með af samvinnuhreyfingunni dauðri, og hann mundi kunna hið rétta svar. Spyrjum Lauris Norstad að því, hvernig efla beri stríð, en ekki frið, og hann mun einnig svara rétt. Í því efni gætum við sem sé örugglega treyst svörum beggja, einfaldlega vegna þess, að við værum að spyrja tvo fagmenn út úr þeirra eigin fagi. Alger sigur samvinnuhreyfingarinnar á Íslandi mundi aftur á móti tákna valdaleysi fyrir hv. þm. G-K, og raunar líka að vissu leyti atvinnumissi, svo að ekki sé talað um persónulegan álitshnekki, og auðvitað mundi hann eiga mjög erfitt með að sætta sig við slíkt. Alger sigur friðarins í heiminum mundi hafa mjög svipaðar afleiðingar fyrir Lauris Norstad. Og samkvæmt þessu móta báðir afstöðu sína, hinn fyrrnefndi til samvinnuhreyfingarinnar og hinn síðarnefndi til friðarins. Þetta vildi ég sérstaklega vona að framsóknarmenn hugleiddu sérstaklega vel, áður en þeir taka aftur til að vitna í Lauris Norstad. En það eru fleiri menn, en Lauris Norstad og aðrir hershöfðingjar, sem hafa orðið til þess að svara opinberlega spurningunni um það, hvað til friðar horfi í heiminum, og komizt að nokkurri annarri niðurstöðu, og vil ég nú nota síðari hluta þessarar ræðu minnar til þess að vekja athygli á nokkrum þeim staðreyndum, sem slíkir menn benda á. Maður er nefndur Bertrand Russel. Hann hefur að vísu aldrei borið herklæði, enda aldrei notið neinnar sérstakrar virðingar hjá því fólki, sem metur menn eftir því, hve margar stjörnur þeir skarta með á öxlum sér. Hins vegar hefur hann hlotið Nóbelsverðlaun fyrir heimspekirit sín, svo að varla verður dregið í efa, að þetta sé sæmilega greindur maður. Það skal tekið fram til að fyrirbyggja hugsanlegan misskilning, að Bertrand Russel er brezkur jarl, en ekki ótíndur kommúnisti. Russel hefur nýlega sent frá sér bók, sem hann nefnir „Common Sense and Nuclear Warfare“ Heilbrigð skynsemi og kjarnorkuhernaður. Hann víkur þar m.a. að afleiðingum þeirrar kjarnorkustyrjaldar, sem Lauris Norstad segist ekki mundu hika við að hefja, ef í það færi, og segir svo orðrétt: „Sumir álíta, að helmingur af íbúum jarðarinnar mundi lifa hana af. Sumir álíta, að það yrði aðeins fjórðungurinn. Enn aðrir álíta, að hvert einasta mannsbarn á jörðinni mundi farast af völdum hennar. En það er ekkert höfuðatriði, þegar tekin er afstaða til málsins, að koma sér niður á, hver möguleikinn sé líklegastur, því að víst er, að heimurinn yrði að aflokinni kjarnorkustyrjöld ekki sá, sem ráðamenn mundu óska sér hann, hvorki í Moskva né Washington. Í bezta falli mundi byggja hann bjargarvana fólk, vitstola af hungri, undirlagt af drepsóttum, svipt öllum möguleikum til að nota sér þægindi vélaiðnaðar og samgöngutækja, ófært um að starfrækja nokkra menningarstofnun, fólk, sem mundi á skömmum tíma hrapa niður á stig þekkingarsnauðra villimanna.“ En er þá nokkur hætta á slíkri styrjöld? Já, segir Russel, hættan er ægileg. Og hún stafar af hinu vitfirringslega vígbúnaðarkapphlaupi. Báðir aðilar hafa byggt upp hernaðarkerfi sitt með það fyrir augum að geta tafarlaust svarað hugsanlegri skyndiárás óvinarins, og þessi vígbúnaður gæti valdið því, að fyrir einhverja slysni, sem skilin yrði sem árás, skylli á kjarnorkustyrjöld. - Hann segir orðrétt: „Þar sem gert mun ráð fyrir, að stórveldi, sem legði út í kjarnorkustyrjöld, mundi byrja á því að eyðileggja stjórnarsetur óvinarins, leiðir af sjálfu sér, að ekki mun ætlazt til, að undirforingjar bíði skipana frá höfuðstöðvunum, heldur hefji án tafar gagnráðstafanir samkvæmt fyrir fram gerðri áætlun. Kjarnorkustyrjöld kynni því að blossa upp þá og þegar, jafnvel þó að hvorugur aðilinn áformaði hana. Bilun í radarkerfi gæti t.d. orðið orsökin. Einhver háttsettur hershöfðingi, sem sturlaðist skyndilega af völdum taugaáfalls, gæti einnig hrundið af stað kjarnorkustyrjöld. Enn ein hættan og jafnvel sú alvarlegasta mun verða fyrir hendi, þegar mörg lönd hafa fengið vetnissprengju. Þá mundi verða mögulegt fyrir litla þjóð, þar sem að völdum sætu ábyrgðarlausir ofstækismenn, að gera kjarnorkuárás, sem skilin yrði sem árás á stórveldi og mundi þá hleypa af stað heimsstyrjöld, áður en hið sanna um upptökin yrði leitt í ljós. Af öllu þessu sést, að núverandi ástand heimsmála og enn frekar ástand, sem skapast mun, þegar fjöldi ríkja hefur eignazt vetnissprengjur, eins og nú er allt útlít til að verða mun, felur í sér ægilega hættu, sem mundi minnka til stórra muna, ef samkomulag næðist um afvopnun.“ Þetta segir Bertrand gamli Russel. Hann vill sem sé efla friðinn með því að draga úr vígbúnaði og það jafnvel þó að sjálfur Lauris Norstad segi, að ekki sé vit í öðru, en auka vígbúnað. Hann vill láta banna kjarnorkuvopn, þó að Lauris Norstad segi það nauðsynlegt fyrir friðinn og Atlantshafsbandalagið, að hægt sé að veifa þeim. Og hann er líka fylgjandi hlutleysi einstakra þjóða í átökum stórveldanna, telur allt slíkt þýðingarmikið spor í rétta átt. Honum er það sérstakt kappsmál, að komið verði á því hlutleysisbelti í Evrópu, sem góðir menn víða um lönd vinna nú ötullega að. Endanlegt takmark hans er alger afvopnun undir eftirliti alþjóðastjórnar, sem síðan hefði það hlutverk að fyrirbyggja allt styrjaldarbrölt og tryggja varanlegan frið í heiminum. Og Russel er býsna bjartsýnn, þrátt fyrir allt, trúir ekki öðru, en takmarkinu verði náð, til þess hljóti að vera fyrir hendi nógu mikið af heilbrigðri skynsemi hjá báðum þeim aðilum, sem nú takast á um völdin í heiminum. Í því sambandi segir hann orðrétt: „Hugsazt getur, að til séu þeir Bandaríkjamenn, sem helzt mundu óska þess, að í heiminum væru engir Rússar. Og það getur líka hugsazt, að til séu þeir Rússar, sem helzt mundu óska þess, að í heiminum væru engir Bandaríkjamenn. En hvorki Bandaríkjamenn né Rússar mundu geta óskað þess, að í heiminum væru hvorki Bandaríkjamenn né Rússar. Og þar sem gera má ráð fyrir, að í stríði milli Bandaríkjamanna og Rússa yrði báðum útrýmt, þá hlýtur það að vera sameiginlegt hagsmunamál þessara tveggja þjóða, að friður haldist.“ Russel gerir ýtarlega grein fyrir því, hvernig ná megi lokatakmarkinu með traustum og varanlegum heimsfriði, en hér verður ekki farið nánar út í það. Ég vildi sem sagt aðeins vekja athygli á nokkrum sjónarmiðum eins þeirra mörgu ágætismanna, sem berjast fyrir friði í heiminum og eru á öndverðum meið við Lauris Norstad og önnur slík átrúnaðargoð íslenzkra stjórnmálamanna. Það er hægur vandi fyrir þessa hv. stjórnmálamenn að kynnast þessum sjónarmiðum nánar. Þessi bæklingur Russels, „Common Sense and Nuclear Warfare“, hefur t.d. fengizt í bókabúðum hér. En ef hann skyldi vera uppseldur eða á einhvern annan hátt óaðgengilegur fyrir alþingismenn, þá lýsi ég mig hér með reiðubúinn til að þýða hann eða a.m.k. helztu kaflana úr honum og láta fjölrita og fá þá siðan endurgjaldslaust í hendur þeim stjórnmálamönnum, sem kynnu að hafa áhuga á, gegn því skilyrði, að þeir tækju þá með sér í kosningaleiðangra sína í vor og vitnuðu þá a.m.k. ekki sjaldnar í heimspekinginn Russel, en hershöfðingjann Norstad, þegar þeir víkja ræðum sínum að því, hvað til friðar horfi og farsældar í heiminum. Að vísu talar Russel ekki sérstaklega um stöðu okkar Íslendinga í þessum járngráa heimi. En sá, sem les bækling hans, þarf ekki að vera í vafa um, hvað hann mundi segja, ef hann beindi máli sínu til okkar sérstaklega. Og hann mundi segja allt annað, en Lauris Norstad. Hann mundi ráðleggja okkur Íslendingum að losa okkur sem fyrst við hinn bandaríska her, eins og gert er ráð fyrir í tillögu þeirri, sem hér liggur fyrir. Og hann mundi jafnvel ráðleggja okkur að fara úr því stríðsfélagi, sem við erum nú aðilar að, og skipa okkur að nýju í sveit með hlutlausum þjóðum. Hann mundi sýna fram á, að þannig gæti íslenzka þjóðin látið mikið að sér kveða á alþjóðavettvangi sem mannasættir og friðflytjandi, í stað þess að vera það, sem hún er nú, viljalaust verkfæri þeirra afla, sem hyggjast leysa hvern vanda með nýjum og nýjum vetnissprengjum. Í stuttu máli: þessi aldni heimspekingur mundi segja okkur Íslendingum þann sannleik, að okkur ber siðferðileg skylda til að efla samvinnuhreyfingu friðarins í heiminum gegn hinni frjálsu samkeppni styrjaldarafla.



Herra forseti. Mér er nú kunnugt um, að það er mjög liðið á fundartímann í dag, en á hinn bóginn er mér áhugamál, að þessi till. komist til n. til skoðunar, og mun ég því stytta mjög mál mitt um till. fyrir hönd okkar flm. Till. fjallar um að skora á ríkisstj. að útvega 150 millj. kr. lán, er notað verði til ræktunarsjóðs, fiskveiðasjóðs, raforkusjóðs og í hafnarframkvæmdir. Þannig er málum háttað, að undanfarið hefur ræktunarsjóður lánað mikið fé út á byggingar, útihúsabyggingar bænda og ræktun. Hann hefur nokkra fasta tekjustofna, ef svo mætti segja. Þannig fær hann árlega frá Framkvæmdabankanum talsvert mikið af lánsfé. En þær föstu tekjur, ef þannig mætti taka til orða, sem sjóðurinn hefur, hrökkva þó skammt til þess að verða við eftirspurn eftir þessum lánum, eins og hún hefur verið undanfarið og gera má ráð fyrir að hún verði framvegis. Þess vegna hefur orðið á hverju ári að útvega verulegt fé til viðbótar í sjóðinn, til þess að lánveitingar ekki strönduðu. Hefur þetta ýmist verið gert með því, að ríkið hefur lagt fram fé, ef ríkissjóður hefur verið aflögufær, eða þá að útvegað hefur verið lánsfé sérstaklega, hafi ríkissjóður ekki haft fé aflögu. Nú er ekki hægt að sjá fyrir nokkra möguleika á því, að ríkissjóður hafi fé aflögu, öðru nær, - og þess vegna stingum við upp á, að lánsfé verði útvegað til ræktunarsjóðs á þessu ári, eins og greinir í ályktuninni. Um fiskveiðasjóð má svipað segja og ræktunarsjóð. Hann hefur nokkra fasta tekjuliði, en þeir hrökkva ekki heldur nándar nærri til þess að verða við lánum út á endurnýjun véla í fiskibátunum og til þess að lána út á nýja fiskibáta til endurnýjunar bátaflotanum, hvað þá heldur til aukningar skipastólnum. En vitaskuld verður á hverju ári ekki aðeins að endurnýja bátaflotann, heldur einnig að auka hann sífellt, eins og raunar hefur orðið á síðustu árum. Því er augljóst, að ef ekki á að verða stöðvun á lánveitingum í fiskveiðasjóði, þarf að útvega þeirri stofnun líka á þessu ári allmikið fjármagn, og stingum við upp á, að honum sé útvegað jafnmikið viðbótarfé og ræktunarsjóði, 30 millj. kr. Undanfarið hefur verið varið stórfé til raforkuframkvæmda. Þannig var á síðasta ári varið rúmum 100 millj. kr. í þessu skyni og árið áður stórfé. Ef halda á áfram með tíu ára áætlunina með eðlilegum hraða, þá þyrfti, að því er mér skilst, að verja á þessu ári, ef sæmilega væri, um 80 millj. kr. eða svo til nýrra raforkuframkvæmda. Á fjárlögum er gert ráð fyrir rúmlega 25 millj. kr. framlagi til raforkumálanna úr ríkissjóði. Sjá því allir, að það hrekkur skammt til þess að halda uppi framkvæmdum í sambandi við rafvæðingu dreifbýlisins, ef fylgja á þeirri áætlun, sem gerð hefur verið af raforkumálastjórninni. Það er augljóst, að þótt það fé yrði lagt fram, sem ráðgert er á fjárlögum, mundi það hrökkva skammt til þess að halda uppi eðlilegum hraða á rafvæðingunni. Við stingum upp á því, að í þessu skyni verði aflað 30 millj. kr. lánsfjár, og er þá miðað við, að sú fjárveiting, sem er á fjárlögum, verði að sjálfsögðu ekki skert frá því, sem er gert ráð fyrir í fjárlagafrv., og mætti þá e.t.v. gera ráð fyrir því, að með öðru fé, sem hægt væri að útvega í innlendum bönkum, gætu orðið talsvert miklar framkvæmdir í raforkumálum á þessu ári, máske langt til, að hægt væri að fylgja þeirri áætlun, sem raforkumálastjórnin hefur gert. En þó mundi það sennilega ekki verða hægt alveg, þótt óskert væri haft féð á fjárl. og 30 millj. kr. aflað í raforkusjóð af erlendu lánsfé. Hér kemur einnig til greina, að það er verulegur og vaxandi rekstrarhalli á rafmagnsveitum ríkisins, og ég man ekki betur, en rekstrarhallinn sé áætlaður á þessu ári allt að 15 millj. kr. Og ef engar ráðstafanir er hægt að gera til þess að minnka þann rekstrarhalla, þá mun hann éta upp bróðurpartinn af þeirri fjárveitingu, sem gert er ráð fyrir núna á fjárlögunum, þessum 25 millj. kr. Þá minnka framkvæmdamöguleikarnir að sama skapi, ef þannig fer. Það er því alveg augljóst, að ef nokkur von á að verða um nokkrar verulegar framkvæmdir í raforkumálum, mun sízt af því veita, að útvegaðar verði þessar 30 millj. kr. að láni erlendis, sem hér er stungið upp á, í þessari þáltill. Loks vil ég minna á hafnargerðirnar, sem er stórfellt mál, sem undanfarið hefur verið oft minnzt á hér á hæstv. Alþingi. Nokkuð hefur verið unnið að hafnargerðum víðs vegar og má segja talsvert. En mörg stór verkefni eru í takinu í hafnarmálunum, og þau eru þannig vaxin, að það miðar ákaflega lítið í þeim verkum með því að notfæra sér aðeins það fé, sem hægt er að fá á fjárlögum og svo með lántökum innanlands. Menn hafa haft áhuga fyrir því á undanförnum missirum, að það væri fengið útlent fé í hafnargerðirnar, og stafar það blátt áfram af því, hversu margt annað hefur verið í takinu undanfarið. Auk þess sem aflað hefur verið fjár í ræktunarsjóð, fiskveiðasjóð og raforkusjóð erlendis frá, þá hefur verið aflað fjár til áburðarverksmiðju, sementsverksmiðju og Sogsvirkjunar, svo að nokkur mjög stór dæmi séu nefnd. Af þessum ástæðum hafa hafnargerðirnar ekki komizt að undanfarið, í sambandi við erlendu lántökurnar. En þar sem búið er nú að sjá fyrir þeim erlendu lánum, sem mögulegt er að fá til Sogsvirkjunarinnar, og búið að sjá alveg fyrir fjárþörf sementsverksmiðjunnar, þá sýnist tími kominn til þess, að hafnargerðirnar komi verulega með í sambandi við næstu erlendu lántökur, og stingum við upp á því, að í þessar framkvæmdir séu ætlaðar 60 millj. kr. Við höfum sett það ákvæði í þáltill., að það verði síðan ákveðið í samráði við Alþingi, hvernig lánsfénu til hafnargerða verði varið. Þar er vitaskuld um stórmál að ræða, hvernig skipta skuli niður því aukalánsfé, ef svo mætti kalla þetta fjármagn, sem útvegað yrði í þessu sambandi, og fer ég ekki út í það núna við þessa framsögu, en vísa til þessa ákvæðis í ályktuninni, að okkur flm. sýnist það sjálfsagt, að þar sé Alþingi með í ráðum um, hvernig svo miklu fé yrði varið. Geri ég fastlega ráð fyrir því, að allir séu sammála um það. Við flytjum þessa þáltill. til þess að láta í ljós vilja okkar um það, hvað gera ætti í þessum málum, og byggjum þessa þáltill. sumpart á vitneskju okkar um þann undirbúning, sem fyrrverandi ríkisstj. hafði haft í lánamálunum, því að þar voru uppi fyrirætlanir um lántöku að fjárhæð, sem greinir í þessari þáltill., og menn höfðu hugsað sér, að lánsfénu yrði varið í þessu skyni, sem þarna greinir, þó að ekki væri búið að ganga endanlega frá tillögum um skiptingu á því lánsfé. Við teljum líka alveg eðlilegt, að gerð sé um það þingleg ákvörðun, hvaða framkvæmdir skuli njóta lánsfjárins, og þá einnig með sérstöku tilliti til þess, að lánsheimildir munu ekki vera til nægilega miklar nú þegar í lögum, til þess að svo stórt lán sé tekið. Hér er ekki gerð till. um lánsheimild í þessu skyni, en við mundum að sjálfsögðu vilja eiga þátt í því, að nauðsynlegar lánsheimildir verði veittar í framhaldi af samþykkt slíkrar þáltill. eins og hér er ráðgerð, og einnig verða til viðtals um það að breyta þáltill. í það horf, að hún yrði lánsheimild, að svo miklu leyti sem það við athugun kæmi í ljós, að lánsheimildir vantaði. Ég mun svo ekki hafa fleiri orð til framsögu þessu máli, þótt það sé mjög stórt og mikilvægt, vegna þess, eins og ég sagði, að mér er það mesta áhugamál eða okkur flm., að það geti komizt til hv. fjvn. til skoðunar, og vil ég leyfa mér að leggja til, að því verði vísað til nefndarinnar.

Utanr.- og fjmrh. (Guðmundur Í. Guðmundsson): Herra forseti. Á s.l. hausti leitaði fyrrv. ríkisstj. eftir láni í Bandaríkjunum að upphæð 6 millj. dollara. Var fyrirætlunin að nota þetta lán fyrir ræktunarsjóð, fiskveiðasjóð, raforkusjóð og til hafnarframkvæmda. Við lánbeiðnina var þessu fé þó ekki skipt á milli þessara sjóða, og ekki lá þá fyrir nein áætlun um lánsfjárþörf eða fjárþörf þessara sjóða yfirleitt. Það var vel tekið í þessa lánbeiðni, en jafnframt var þess óskað, að gerð væri nánari grein fyrir því, til hvers ætti að nota lánið, til hvaða sjóða það ætti að fara og hver væri raunveruleg fjárþörf hvers sjóðs og þá sérstaklega hver væri lánsfjárþörf þeirra. Núv. ríkisstj. hefur unnið að því að undirbúa þetta mál, og er það komið alveg á lokastig að fá uppgjör frá þessum sjóðum og áætlanir um fjárþörf þeirra á árinu 1959 og jafnvel lengra fram í tímann. Þetta lán verður ekki tekið, eins og kunnugt er, án þess að fyrir hendi sé sérstök heimild í lögum til að taka það. Nú stendur hins vegar þannig á, að ríkisstj. hefur enga handbæra lántökuheimild. Ríkisstj. mun því snúa sér til fjvn., strax og lokið er við þessar áætlanir, og leggja þær fyrir n, og óska eftir, að stjórninni verði fengin lántökuheimild. Það er að sjálfsögðu eðlilegt, að í lántökuheimildinni sé gerð grein fyrir því, til hvers lánið á að fara, enda er það forsenda fyrir því, að lánið fáist, að lánveitanda sé gerð grein fyrir því. Ríkisstj. getur því ekki og vill ekki ráðstafa þessu láni, án þess að fyrir liggi afgreiðsla á því máli hér á hæstv. Alþingi, og ég get alveg tekið undir það með hv. 1. þm. S-M., að það er ekki heppilegt að halda uppi þeim hætti, sem áður var á hafður, að ríkisstjórnir skipti þessu láni að verulegu leyti án þess að bera slíkt undir Alþingi. Mun ríkisstj. því nú að sjálfsögðu hverfa að því ráði.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja tillögu þá til þál., sem útbýtt hefur verið á þskj. 331, en till. þessi felur í sér í fyrsta lagi, að rannsókn verði látin fara fram á því, hvort ekki sé mögulegt að hagnýta betur en gert er íslenzka farskipaflotann, sérstaklega með tilliti til sparnaðar á þeim gjaldeyri, sem nú fer árlega til greiðslu á leigu erlendra farskipa. Í öðru lagi, leiði slík rannsókn í ljós, að með bættu skipulagi megi hagnýta lestarrúm íslenzku skipanna betur, þá verði komið á fastri skipan þeirra mála, er tryggi sem fyllsta hagnýtingu flotans, enda beri skipafélögin sjálf kostnað af slíkri starfsemi. Nauðsyn ber til að draga úr hinum gífurlega gjaldeyrisaustri, sem á undanförnum árum hefur verið á þennan hátt varið til erlendra aðila, en þær upphæðir munu skipta tugum eða hundruðum millj kr. S.l. ár, sem er þó talið eitt með þeim útgjaldalægstu í þessum efnum, voru yfirfærðar af bönkum rúmar 28 millj. kr. í frjálsum gjaldeyri. Í upphæð þessari er þó ekki meðtalin leiga á rússnesku olíuflutningaskipi, sem þó var einnig í förum á árinu. Þegar nú annars vegar er svo mjög rætt um að spara hinn frjálsa gjaldeyri og svo hins vegar vitað um algera endurnýjun alls íslenzka farskipaflotans ásamt stórfelldri aukningu á rúmlestafjölda hans, þá er ekki að undra, þó að ýmsar spurningar vakni í hugum manna um slíka ráðstöfun hins dýrmæta gjaldeyris okkar. Hefur útflutningur okkar aukizt svo gífurlega, að hin stórfellda aukning farskipaflotans megi sín lítils til þess að anna þörfum þjóðarinnar? Vissulega hefur útflutningur okkar stóraukizt með tilkomu stærri og afkastameiri fiskiflota, en áður og svo einnig að stórlega hefur dregið úr siglingum togaranna með eigin afla til erlendra hafna. En þegar vitað er um, að okkar farskip sigla oft lítið lestuð, að ekki sé talað um ólestuð til erlendra hafna, þá verður enn óskiljanlegri nauðsyn þess, að slíkum ógnarfjárhæðum skuli samt sem áður varið til erlendra leiguskipa í hörðum gjaldeyri til útflutnings íslenzkra afurða. Hvað útflutningi hins hraðfrysta fisks líður, þá munu ekki teljandi brögð að því, að hann hafi verið fluttur út með erlendum leiguskipum, en þegar kemur að saltfiskafurðunum, verður hlutfallið milli íslenzkra og erlendra skipa næsta óhugnanlegt. Samkvæmt nákvæmum upplýsingum, sem ég hef aflað mér um útflutning þessara fiskafurða á árinu sem leið og ég er að sjálfsögðu fús til að láta þeirri nefnd í té, sem málið fær til meðferðar, þá er hlutfallið einn á móti fjórum erlendu skipunum í vil. Í þessum upplýsingum, sem ég hef undir höndum, er greint nákvæmlega frá um magn hverrar ferðar og brottfarardag hvers skips um sig. Nánar tilgreint fluttu íslenzk skip 6.060.057 kg af fiski til erlendra hafna á s.l. ári. Á sama tíma fluttu erlend leiguskip íslenzkar foskafurðir til erlendra hafna, sem námu 24.683.949 kg. Af þessu sést, að erlendu skipin hafa flutt út aðeins betur, en fjórum sinnum meira magn, en íslenzku skipin af þessum afurðum. Fyrir þennan óhugnanlega mismun á útflutningi ásamt einhverjum innflutningi greiðir þjóðin hátt í 30 millj. kr. út úr landinu í hörðum gjaldeyri. Á starfsárum hins svonefnda fjárhagsráðs, er mér sagt, að einn af starfsmönnum þess hafi annazt þau stör,; sem gert er ráð fyrir í 2. mgr. þessarar þáltill. Hafi hann haft um það samvinnu við skipafélögin og hafi sú samvinna gengið með ágætum. Í þessari till. minni er lagt til, ef rannsókn leiðir í ljós, að mögulegt verði að leiðrétta ríkjandi vansæmdarástand þessara mála, þá verði komið á föstu skipulagi slíkrar leiðréttingar, er skipafélögin beri sjálf kostnaðinn af. Það ættu ekki að vera fjárútlát, sem horfandi væri í, miðað við þá ágóðavon, sem hlýtur að liggja í betri hagnýtingu skipanna og betri samvinnu skipanna um að koma slíkri hagnýtingu í framkvæmd. Það, sem styður þá skoðun mína, að ekki sé í þessum efnum gætt nægjanlegrar fyrirhyggju eða sem fullkomnasts skipulags á fermingu skipanna er, að af fyrrnefndum upplýsingum er ljóst. að til hinna suðlægari landa, sem mest kaupa t.d. af saltfiski, virðast íslenzku skipin ekki hafa haft neina fasta áætlun, sem útflytjendur gætu byggt á. Eitt augljósasta dæmið frá s.l. ári er Portúgal. Þangað flytja erlend skip 11.017.400 kg fisks, en íslenzk skip komu þar ekki. Til Spánar flytja erlend skip 1476.350 kg. Þar koma heldur ekki íslenzk skip með fiskafurðir. Til Grikklands siglir eitt íslenzkt skip með aðeins 363.150 kg af fiski, en 5 erlend skip sigla á sama tíma til þessa lands með 2.431.800 kg af íslenzkum fiskafurðum. Hér eru aðeins tekin þrjú dæmi af mörgum úr fyrrnefndum athugunum, sem benda til þess, að góð samvinna skipafélaganna undir forustu þess aðila, sem þau sjálf kysu til starfans, gæti dregið úr notkun erlendra leiguskipa og þannig sparað gjaldeyri og aukið hagnýtingu hins glæsilega íslenzka farskipaflota. Samþykki Alþingi, að sú athugun fari fram, sem till. þessi felur í sér, tel ég rétt, að einnig fari fram athugun á hagnýtingu strandferðaflotans, án þess að dregið verði þar úr nauðsynlegri þjónustu við hinar dreifðu byggðir landsins. Þær sögur, sem fara af því, að 1–3 strandferðaskip komi til sama staðar á sama sólarhring, hvert með sinn smáskammt varnings, en svo líði aftur á móti óeðlilega langur tími, þangað til skip sést, bera vissulega ekki vitni um góða nýtingu strandferðaflotans. Til þess að taka af öll tvímæli um slíkar sögusagnir er vissulega einnig þörf á athugun þeirra mála, þó að ekki gæti þar erlendra leiguskipa. Ég treysti því að, að þessum fáu upplýsingum fengnum geti hv. alþm. orðið mér sammála um, að nauðsyn beri til, að opinber forusta verði viðhöfð um rannsókn þessara mála með það fyrir augum, að úr verði bætt og till. fái fljóta og góða afgreiðslu. Að lokum legg ég svo til, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Svo sem kunnugt er, hefur af hálfu ríkisvaldsins um hver áramót nú að undanförnu verið gerður sérstakur samningur við útveginn um hans rekstrargrundvöll fyrir það ár, sem þá fór í hönd. Þetta var einnig gert nú um áramótin. En þó er sá munur á þeim síðasta samningi og þeim, sem gerðir voru a.m.k. tvö næstu ár þar á undan, að ekkert hefur legið fyrir til þessa um fiskverð það, sem fiskkaupendur ættu að greiða til útvegsmanna, þegar þeir taka á móti aflanum eða þegar þeir greiða eða þegar þeir gera upp við þá. Af þessu hefur hlotizt hinn mesti bagi, þannig að verð það, sem fiskvinnslustöðvar greiða til útvegsmanna nú, er ákveðið af stöðvunum sjálfum og mismunandi hátt á ýmsum stöðum eða þá greiddar eru beinlínis einhverjar áætlunarupphæðir, sem enginn veit enn þá, hverjar endanlega eiga að vera. Á undanförnum árum mun það hafa verið svo, að Landssamband ísl. útvegsmanna hefur f.h. útvegsbænda gert samning um það við Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og sjálfsagt fleiri fiskkaupendur eða fiskverkunaraðila, hvað ætti að vera útborgunarverð þeirra til bátaútvegsmanna, og mun ríkisstj. hafa sett sinn stimpil á það samkomulag. Hins vegar hefur ekki komið til þess nú, að L.Í.Ú. hafi gert samninga við fiskverkunaraðilana um þetta, og má það eiga einhvern þátt í þeim drætti, sem orðið hefur hér á, að bátaútvegsmenn eru eða hafa verið mjög óánægðir með það verð, sem í þeirra hlut hefur komið á undanförnum árum, og hafa þeir bent m.a. á það, að þar sem fiskverkun hefur farið fram á félagslegum grundvelli, hafa fiskvinnslustöðvarnar sannarlega getað greitt nokkru hærra verð, a.m.k. sums staðar, til bátaútvegsmanna, heldur en hið almenna verð hefur verið. Þannig hefur t.d. einn verkunaraðili i Vestmannaeyjum greitt þeim bátaútvegsmönnum, sem höfðu samskipti við hann, allt að 16 aura verðbætur á hvert kg af þorski, slægðum með haus, og önnur vinnslustöð á þeim stað hefur greitt 5 1/2 % í uppbætur á innlegg til bátaútvegsmanna, og ekki er nema eðlilegt, að slíkar staðreyndir sem þessar komi fram í verðákvörðun til útgerðarmannanna sjálfra. Nú er sem sagt komið undir vertíðarlok og ekkert fiskverð hefur verið ákveðið til bátanna, enn þá. Þetta veldur hinum mestu óþægindum, og fyrir því hef ég gert hér fyrirspurn til ríkisstj. um það, hvaða verð skuli gilda i þessum efnum. Mér sýnist einnig í samningi þeim, sem gerður var af ríkisstj. hálfu um rekstrargrundvöll útvegsins við Landssamband ísl. útvegsmanna, að þar sé gert skilyrði um það í 15. lið þess samnings, að ríkisstj. samþykki skiptin á þeim verðbótum, sem útgerðinni eru greiddar. Í 15. lið segir sem sagt, með leyfi forseta: „Verðbætur bátaútvegsins úr útflutningssjóði verði greiddar í gegnum L.Í.Ú., eins og verið hefur, en samtökin skipti upphæðunum milli útvegsmanna eftir reglum, sem sjútvmrh. samþykkir.“ Ég vildi einnig spyrja um það, hvort sjútvmrn, hefur samþykkt einhverjar reglur um þetta, auk þess sem ég vænti þess, að hæstv. ráðh. svari því, hvaða fiskverð eigi að gilda, eða ef ekki er búið að ganga frá ákvæðum um þetta, hvernig standi þá samningar um þetta og hvenær megi vænta þess, að á þessi mál verði komið skipulagi.



Herra forseti. Þessi fsp. hv. 2. landsk. þm. er í tvennu lagi og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „1) Hefur ríkisstj. samþykkt skiptingu þá á verðbótum bátaútvegsins, sem um ræðir í 15. lið samnings ríkisstj. um rekstrargrundvöll útvegsins við Landssamband ísl. útvegsmanna frá s.l. áramótum? 2) Hvaða fiskverð ber fiskkaupendum að greiða bátaútvegsmönnum samkv. þeim samningi?“ Mér þykir rétt að svara síðari liðnum fyrst. Með bréfi sjútvmrh., dags. 5. jan, s.l., var staðfest samkomulag, sem náðst hafði milli ríkisstj. og Landssambands ísl. útvegsmanna um starfsgrundvöll bátaútvegsins á árinu 1959. Í þessu bréfi var tekið fram, á hvern hátt fiskverð og uppbætur til báta skuli ákveðið fyrir línubát á vetrarvertíð við Faxaflóa. Gert var ráð fyrir, að tilkynning um fiskverðið yrði gefin út, þegar frv. til l. um breyt. á l. nr. 33 1958, um útflutningssjóð o.fl., yrði orðið að lögum, en frv. þetta lagði ríkisstj. fram í hv. Nd. í janúarmánuði s.l. En eins og hv. fyrirspyrjanda mun vera kunnugt, hefur þessu frv. aðeins verið vísað til hv. fjhn. þessarar deildar og setið þar fast síðan. En eftir að þetta samkomulag, sem ég gat um í upphafi, var gert í janúarmánuði, hófust, eins og venja hefur verið undanfarin ár, samningaumleitanir milli Landssambands ísl. útvegsmanna og fiskvinnslustöðvanna um fiskverð og skiptingu fiskuppbóta og ýmisleg framkvæmdaatriði, allt á þeim grundvelli auðvitað, að gengið var út frá því, að lögin um útflutningssjóð, sem lögð hafa verið fyrir Alþingi, yrðu samþykkt í því formi, sem þau hafa nú verið lögð fyrir í. En þessar samningatilraunir báru ekki þann árangur, að báðir aðilar hefðu getað komið sér fyllilega saman, og óskuðu þeir þess vegna, að fulltrúar ríkisstj. reyndu að miðla málum. Ég fyrir mitt leyti bar fram þá ósk við báða aðila, bæði sölusamtök hraðfrystihúsanna og við Landssamband ísl. útvegsmanna, að þeir freistuðu til hins ýtrasta að skipta þessum bótum, án þess að til úrskurðar ríkisstj. þyrfti að koma, vegna þess að ég taldi eðlilegt, að aðilarnir gætu komið sér saman um, hvernig bótunum yrði skipt, eins og gert hefur verið að undanförnu, og ég lagði líka til, að reglurnar um úthlutunina yrðu látnar gilda áfram. En eftir að ljóst var, að samningar gætu ekki tekizt milli þessara aðila og afgreiðsla frv. hefur dregizt svo mjög sem raun er á í hv. Nd. Alþingis, þá ákvað ríkisstj. að gera út um þetta mál nú nýlega og skrifaði Landssambandi ísl. útvegsmanna svo hljóðandi bréf: „Í bréfi rn. til Landssambands ísl. útvegsmanna, dags. 5. jan. s.l., er tekið fram, á hvern hátt fiskverð og uppbætur til báta skuli ákveðið á grundvelli rekstraráætlunar fyrir línubát á yfirstandandi vetrarvertíð í Faxaflóa. Gert var ráð fyrir, að tilkynning um fiskverðið yrði gefin út, þegar frv. til l. um breyt. á l. nr. 35 1958, um útflutningssjóð o.fl., yrði orðið að lögum og samningar hefðu tekizt á milli Landssambands ísl. útvegsmanna og fiskvinnslustöðvanna um verðið. En þar sem afgreiðsla frv. á Alþingi hefur dregizt og fullt samkomulag hefur ekki náðst milli fiskseljenda og kaupenda, vill rn. með skírskotun til 1. mgr. 7. gr. l. nr. 33 1958, um útflutningssjóð o. fl., ákveða eftirfarandi: Að verð á línufiski, þorski, skuli vera kr. 1.57 á kg og á öðrum fiski samkv. meðfylgjandi lista. Er þá miðað við, að af 80% útflutningsbótum fái vinnslustöðvarar 48.3% og bátaútvegsmenn 31.7%. Verð á óslægðum fiskí eða óslægðum þorski skal vera 1.36 á kg sbr. meðfylgjandi lista. Af þeim 24 aurum á kg, sem gert er ráð fyrir að greitt sé vinnslustöðvunum fyrir fisk, sem veiðist á tímabilinu 15. maí til 31. des. 1959, skal bátaútvegsmönnum greitt 7 aurar á kg. Verð á flatfiski skal vera eins og tilgreint er á meðfylgjandi lista.“ Þetta hefur fulltrúum vinnslustöðvanna verið tilkynnt, svo að þetta liggur fyrir af hálfu ríkisstj. sem lágmarksverð á fiski. En eins og kunnugt er, þá er ákvæði l. um þetta efni þannig, að ríkisstj. skuli hafa heimild til að setja á fiskinn visst lágmarksverð, sem vinnslustöðvarnar skulu greiða bátaútvegsmönnum, til þess að þeir eigi aðgang að þeim bótum, sem lögin ákveða. En vitaskuld er hér aðeins um lágmarksverð að ræða og annað ekki, og það er það, sem í þessu felst af hálfu ríkisstj. og hefur alltaf gert. Þetta hygg ég nú að skýri, hvers vegna það hefur dregizt þetta lengi að ákveða verðið, í fyrsta lagi vegna þess, að aðilarnir hafa ekki komið sér saman til fulls um skiptinguna, og í öðru lagi vegna þess, að lögin um útflutningssjóð hafa ekki verið afgreidd. Ég skal taka fram, að n. sú, sem vann að samningum við útvegsmennina og bæði er skipuð fulltrúum frá öllum stjórnmálaflokkum og þeim sérfræðingum, sem við höfum beztum á að skipa í þessum málum, hefur unnið að útreikningum þessara talna og hún hefur verið einhuga í afgreiðslu málsins á þessum grundvelli, og rn. hefur staðfest þeirra till., eins og þær hafa frá n. komið. Í fyrra lið fyrirspurnarinnar er vísað til 15. liðs samnings ríkisstj. um rekstrargrundvöll útvegsins eða 15. liðs í bréfi, sem skrifað var útvegsmönnum, eftir að samkomulag hafði náðst um þessi mál í janúar, og ég held, að það sé rétt, að ég lesi þennan lið upp, með leyfi hæstv. forseta, en hann hljóðar svo: „Verðbætur bátaútvegsins úr útflutningssjóði verði greiddar í gegnum L.Í.Ú., eins og verið hefur, eftir reglum, sem sjútvmrh. samþykkir.“ Þessar reglur, sem farið hefur verið eftir, eru samdar í tíð fyrrv. ríkisstj., og það hafa engin tilmæli komið til mín um breytingu á þessum reglum, og þess vegna hefur ekki verið farið út í það að leggja til, að á því fyrirkomulagi verði höfð nein breyting frá því, sem verið hefur.



Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör, sem hann hér hefur gefið, og jafnframt vil ég fagna því, að það virðist annaðhvort vera komið, - mér var nú ekki alveg ljóst, hvort það væri þegar komið til viðkomandi aðila, bréf stjórnarvaldanna, sem úrskurðar lágmarksverð til fiskseljenda, eða hvort það er ekki komið í þeirra hendur.  Tölulega, hvort sá úrskurður sé réttlátur eða hvort honum sé áfátt, skal ég auðvitað ekki ræða hér, enda nefndi hæstv. ráðh. hér aðeins fáar tölur úr því plaggi. En til þess hefði ég viljað mega mælast við hæstv. ráðh., að hann gæfi Alþingi kost á því að fá með einhverjum hætti á skjölum upplýsingar um það, hvert þetta lágmarksverð er á einstökum fisktegundum eða á einstökum gæðaflokkum af fiski. Ég vil aðeins benda á það, ja, svona eins og endurskoðendur ríkisreikninganna segja stundum: til athugunar framvegis, að það er býsna seint, sem þessi úrskurður er gefinn. Ég vil með þessum orðum ekki leggja neinn dóm á það, hvort þær ástæður, sem hæstv. ráðh. færði hér fyrir því, að ekki er fyrr frá þessum málum gengið, séu að öllu frambærilegar eða ekki, en það er býsna bagalegt, að þessi ákvæði um verð á fiski milli útvegsmanna og þeirra, sem fisk kaupa af þeim, skuli ekki vera til fyrr, en hér hefur raun á orðið, og alveg sérstaklega þar sem mér skilst, að enn sé hugsanlegt, að til samninga komi um þetta fiskverð, þar sem úrskurður ríkisvaldsins er ekki alger, heldur er hann um lágmarksverð.



Herra forseti. Það var aðeins í tilefni af ummælum, sem hér féllu. Mér fannst það liggja í orðum hæstv. forsrh., að hér væri í rauninni farið samkvæmt venju, sem áður hefði verið í þessum efnum. Hann hefði dregið það í lengstu lög að kveða upp úrskurð um það, hvaða fiskverð fiskkaupendur eða hraðfrystihúsin fyrst og fremst ættu að greiða bátunum fyrir nýjan fisk, nú á þessari vertíð, af því að hann hafi vænzt þess, að þeir kæmu sér saman um þetta, eins og áður hefði verið gert. En ég vil benda á, að að þessu sinni hafa verið höfð alveg gerólík vinnubrögð í þessum efnum við það, sem áður var: Þannig hafði verið frá samningum gengið alltaf áður, að strax í upphafi vertíðar var alveg frá því gengið sem grundvallaratriði í samningunum, hvaða verð frystihúsin eða fiskkaupendur ættu að greiða bátunum út, og síðan, hvaða viðbótaruppbótarprósentu bátarnir ættu að fá í sinn eigin hlut til útdeilingar í gegnum Landssambandið til einstakra báta. Það var sem sé grundvöllur samninganna, að sagt var við frystihúsaeigendur: Þið fáið tilteknar útflutningsuppbætur á útfluttar afurðir ykkar gegn því skilyrði, að þið greiðið bátunum tiltekið verð út strax og að þeir fái síðan tiltekinn hluta af útflutningsprósentunni. En núna var þessu hagað á gersamlega annan hátt. Nú er aðeins samið um þetta allt í einu lagi til útvegsmanna, jafnt fiskkaupara sem báta, og það er sem sagt fyrst nú, þegar komið er að vertíðarlokum, að það er ráðizt í að ákveða, hvaða verð frystihúsin eiga að borga bátunum á vertíðinni út fyrir hvert kg af fiski. Og það er vitanlega með öllu óþolandi fyrir bátaútvegsmenn að gera út báta sína mánuð eftir mánuð, þurfa að ganga sem beiningamenn til frystihúsanna og biðja um að borga eitthvað tiltekið út á fiskkíló, en þeir hafa engin plögg í höndunum um það, hvaða verð frystihúsunum ber að borga bátunum. Það er sem sé fyrst núna, þegar komið er að lokum vertíðar, að þetta er ákveðið, og þá er ákveðið, að frystihúsin eiga að borga fyrir nýjan fisk, miðað við þorsk, kr. 1.57 á kg. Það er auðvitað gott, að þetta skuli vera ákveðið nú. En ég tel, að hér hafi í rauninni tekizt mjög illa til og klaufalega í þessum efnum. Og í rauninni undrast ég það þó allra mest, að fulltrúar bátanna, sem áttu að gæta hagsmuna þeirra í samningunum, skuli hafa gengið þannig frá samningum að þessu sinni að hirða ekki um það í upphafi, að þeir ættu neitt ákveðið útborgunarverð, en ættu það allt undir ákvörðun allt annarra aðila síðar, hvernig skiptin yrðu. Ég skal svo ekki heldur segja um það, ég dreg það í nokkurn efa, að það sé fullkomlega pottþétt, að þeir, sem keypt hafa fisk frá áramótum og fram að þessum tíma, séu raunverulega fullkomlega skyldir til þess að borga það verð, sem nú fyrst er upp kveðið um. Það þurfti ekki að bíða eftir samþykkt breytinga á lögum um útflutningssjóð, eldri lög voru í gildi um þetta, og þetta var í rauninni eðlilegt grundvallaratriði f samningunum um áramót, en var þá gengið fram hjá því illu heilli, og ber vitanlega að koma í veg fyrir það við næstu samninga.



Herra forseti. Ég hef nú ekki mörgu að svara. En út af aths. hv. 2. landsk. þm. um að fá upplýsingar inn í skjöl Alþingis, þá skal ég leitast við að verða við þeirri ósk, þannig að þau geti legið hér fyrir í einhverju formi fyrir þá, sem þetta vilja kynna sér. Hv. 2. þm. S-M. taldi, að hér hefði illa og klaufalega til tekizt, eins og hann orðaði það, og mátti raunar vel skilja, hvað hann meinti með því, að hér hefði skort hans öruggu handleiðslu. Skal ég ekki fara í neinn mannjöfnuð við hann út af því. En ég held, að það sé ekki hægt að kenna þeim, sem um þessi mál hafa fjallað, um, hvernig þetta hefur farið eða hvernig þetta hefur dregizt. Drátturinn hefur fyrst og fremst orðið vegna þess, að þeir aðilar, sem talið var í upphafi að mundu auðveldlega geta komið sér saman um þessi mál, bátaútvegsmennirnir annars vegar og verkendur aflans hins vegar, hafa eftir langvarandi tilraunir ekki komið sér saman, og munaði þó að mínu viti ekki mjög miklu. En eins og ég lagði áherzlu á hér áðan, þá er nú hér um að ræða lágmarksverð og hefur alltaf verið, og mér er kunnugt um það, að eftir þessu lágmarki eða lágmarksverði hefur ekki alltaf verið farið að undanförnu, heldur hafa ýmsar viðbótargreiðslur farið fram umfram það lágmarksverð, sem ákveðið hefur verið, þannig að það hafa getað verið ýmis óviss atriði um málið, þó að þetta lágmarksverð hafi legið fyrir á prenti sem falleg tala. Það hefur ekki allt verið ákveðið með því. Mismunurinn á vinnubrögðum í þetta skipti og að undanförnu er sá, að þetta samkomulag um lágmarksverðið var ekki ákveðið jafnhliða og samningarnir voru gerðir við aðilana af ríkisstj., en talið var þá, að þetta mundi geta gengið tiltölulega auðveldlega fyrir sig, þó að raunin hafi nú reyndar orðið önnur á undir lokin. Ég sagði við þessa aðila báða, að ég vildi fyrir mitt leyti komast hjá því að fella úrskurð í málinu, því að ég vildi ekki, að sú regla yrði innleidd, að skiptingin yrði framkvæmd af ríkisstj., heldur að aðilarnir sjálfir með samkomulagi kæmu sér saman um hana. En það dugði ekki til, og þá var ekki um annað að ræða en að grípa til úrskurðar. Úrskurðurinn hefur verið gerður og frá honum gengið.



Herra forseti. Dagblöðin í dag segja enn á ný frá leiðum atburðum í sambandi við lögbrot Breta hér á landi. Ég hef hér með mér blað ríkisstj., sem - með leyfi hæstv. forseta - skýrir þannig frá þeim atburðum, sem ég ætla aðeins að minnast á: „Herskip hindraði töku togarans, sem var 3.5 mílur frá landi. - Í gærkvöld kom varðskipið Óðinn að brezka togaranum Swanella frá Hull að ólöglegum veiðum um 3.3 sjómílur undan Snæfellsnesi. Varðskipið setti út dufl hjá togaranum, sem var á leið út, og reyndist hann vera 3.5 sjómílur frá landi. Stóð þarna í þófi um stund, þar sem varðskipið skaut nokkrum aðvörunarskotum að togaranum. Stöðvaði hann loks för sína, en aðrir brezkir togarar reyndu að hindra Óðin í að komast að Swanella. Að lokum kom herskipið Scarborough á vettvang og hélt að duflinu. Mældu herskipsmenn legu duflsins og töldu samkv. mælingum sínum, að það væri rúmlega hálfri sjómílu utar, en mælingar Óðins sýndu. Meinaði herskipið Óðni að halda áfram töku togarans og skipaði honum að halda áfram veiðum. Þar sem veður var erfitt, hvasst og skyggni misjafnt, var varðskipið Ægir sent Óðni til aðstoðar, og bar mælingum Ægis saman við mælingar Óðins á duflinu. Stóð í þessu þófi þarna í gærkvöld, er blaðið fór í prentun, en málið átti að afhendast utanríkisráðuneytinu í morgun til meðferðar.“ Samkv. þessari skýrslu blaðs ríkisstj. liggur það fyrir, að tvö af íslenzku varðskipunum telja sökudólginn hafa verið aðeins 31/2 mílu frá landi og þar af leiðandi innan þeirrar gömlu 4 mílna línu, sem Bretar a.m.k. í verki höfðu sætt sig við. Þetta er, ef ég man rétt, í þriðja sinn, sem slíkur atburður kemur fyrir. Ég hygg, að það hafi verið 13. nóv., sem annar enn höstuglegri atburður var á döfinni, því að þá var sökudólgurinn aðeins 21/2 mílu frá landi. Ég leyfði mér þá að kveðja mér hljóðs utan dagskrár til að ræða það mál. Ég mun hafa verið allbituryrtur, en ekki að mínu viti umfram það, sem efni stóðu til. Ég hef engan áhuga fyrir að endurtaka þau ummæli, sem ég þá hafði um slíkt atferli, en vísa til þess, sem ég sagði. Ég vil nú leyfa mér í tilefni af þessum atburði að spyrja, hvað það er, sem hæstv. utanrrh. hefur aðhafzt í málinu. Og ég vil, af því að ég ætla ekki að fjölyrða um þetta, taka það alveg skýrt fram, að ég tel alls ekki nægilegt að halda áfram nótusendingum, þar sem verið er að mótmæla þessu, vitandi það, að Bretar virða okkur ekki svars. Mér finnst það vera farið að minna á það, þegar þeir eru að brjótast út af Litla-Hrauni og settir inn aftur og fara svo, þegar þeim sýnist, og hlæja að okkur. Ég veit ekki nema það sé farið að brosa að því í London, að hæstv. utanrrh., virðulegur maður og alkunnur Bretavinur eins og ég, sendir mótmæli, en er aldrei virtur raunverulegs svars, þannig að það sé neitt tekið tillit til hans orða. Það getur ekki gengið þannig til langframa. Ég vil þess vegna leyfa mér að fara fram á, að utanrrh. - helzt nú þegar - kalli saman utanrmn., svo að við getum rætt þetta mál, og ég tel, að nótusendingar nægi ekki. Það þarf meiri aðgerðir. Ég leyfi mér að minna á, að Sjálfstfl, hefur hvað eftir annað borið fram óskir um vissar og ákveðnar aðgerðir og þá fyrst og fremst það, að ríkisstj. Íslands krefjist þess, að kallaður sé saman fundur æðstu manna NATO og Bretar þar kærðir. Það getur vel verið, að Bretar beri enn þá meiri virðingu fyrir öðrum utanríkisráðherrum og öðrum ríkisstjórnum og annarri stjórnarandstöðu, en fyrir ríkisstj. á Íslandi og stjórnarandstöðunni á Íslandi, og það er óreynt mál, hvað upp úr því kann að hafast. En það verður ekki tekið mjög hátíðlega til langframa, að utanrrh. láti nægja að senda þessar nótur og komi svo og tilkynni Alþingi, eins og vant er: „Ég er ekki virtur svars.“ Ég minni enn á þær aðgerðir eða þær tillögur, sem Sjálfstfl. æ ofan í æ hefur borið fram, um leið og ég lýsi því yfir, að komi fram aðrar tillögur, sem við teljum að séu líklegar til árangurs, þá erum við auðvitað til viðtals um þær. Ég leyfi mér að lokum að endurtaka ósk mína til hæstv. utanrrh. um það, að hann kveðji saman fund utanrmn. tafarlaust, þar sem við getum rætt um þetta mál og þar sem við sjálfstæðismenn munum bera fram óskir um, að gerðar séu gagngerðari ráðstafanir en þær, sem hafa sýnt sig að gera ekkert gagn.

Utanr.- og fjmrh. (Guðmundur Í. Guðmundsson): Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða hér efnislega það, sem hv. þm. G-K. hafði um þetta mál að segja; það verður að bíða síns tíma. En vegna fsp. hans þykir mér rétt að taka fram, að mér barst skýrsla landhelgisgæzlunnar um þetta mál þó nokkru fyrir hádegið í dag. Sú skýrsla hefur verið til athugunar í utanrrn. Ég sneri mér, þegar eftir að ég hafði litið yfir skýrsluna, til form. utanrmn. með erindi um það, að fundur yrði kallaður saman í n., og form. utanrmn. er nú að athuga í samráði við mig um hentugan tíma til að halda þennan fund í nefndinni. Á þessu stigi málsins sé ég ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta.



Fyrir nokkrum dögum skeði atburður, sem virðist hliðstæður þeim, sem nú hefur átt sér stað, að taka brezks togara innan 4 mílna landhelginnar var hindruð af brezkum herskipum og farið með togarann í herskipavernd til Bretlands. Ég gerði þá fsp. um málavexti í því sambandi og hvað stjórnin hefði aðhafzt eða hugsað sér að aðhafast. Hæstv. utanrrh. sagði, að þá hefðu verið send mótmæli, og þá var atburðurinn nýskeður, þannig að hann hafði ekki fengið svar, Síðan hefur ekki verið gefin nein skýrsla um þetta mál, og ég vil leyfa mér af þessu tilefni að spyrjast fyrir um, hvort það hafi alls engu verið svarað þeim mótmælum eða þeirri kröfu, sem þá var gerð um, að togarinn yrði afhentur til Íslands. Um þetta mál hefur hæstv. utanrrh. ekki gefið skýrslu, síðan þessi fsp. kom fram af minni hendi þá. Enn fremur skilst mér, að það muni ekki hafa verið haldnir fundir í utanrmn. um, hvað væri rétt að gera út af því atviki. Nú bætist þetta atvik við, sem hér hefur verið frá greint, og vil ég strika undir það, að svo mikil nauðsyn sem var á því að taka þá upp fundarhöld í utanrmn. um það, hvað ætti að aðhafast, þá er þó hálfu brýnni nauðsyn að gera það nú, þegar þetta atvik hefur við bætzt. Við höfum ekki haft þann hátt á í Framsfl. að gera till. um það á Alþingi fram að þessu, hvað gera skuli í tilfellum eins og þessum, þótt þau hafi komið nokkur fyrir, og það er vegna þess, að við höfum talið þá aðferð bezta fyrir þjóðina að, að þessu máli væri unnið þannig, að það ætti sér stað samráð á milli þingflokkanna, áður en till. væri yfir höfuð varpað fram, um hvaða aðferðir skuli við hafa. Það fari fram samráð á milli flokkanna um það, hvað heppilegast sé að gera, til þess að reyna að koma því þannig fyrir, að sem minnst komi fram af till., sem eru ekki teknar til greina, en um það, sem kemur fram, sé samkomulag og því fylgt eftir af öllum. Þannig mundu mestir möguleikar til þess, að það hefði veruleg áhrif út á við. Og enn leggjum við áherzlu á þessa starfsaðferð og á það, að einmitt í utanrmn. mætist þingflokkarnir til þess að ráðgast um, hvað rétt sé að gera og hvað þeir geti staðið saman um, sem gæti haft áhrif til þess að losa um þann hnút, sem orðinn er í þessum viðskiptum við Breta út af þeirra margendurtekna ofbeldi í okkar garð. Ég vil því mjög taka undir það, að þessi fundarhöld verði tekin upp í utanrmn., og spyrjast fyrir um, hvort sú þögn, sem hefur verið um hitt málið, sem ég gerði fyrirspurn um um daginn, þýði, að ekkert hafi gerzt í því síðan.

Utanr.- og fjmrh. (Guðmundur Í. Guðmundsson): Herra forseti. Eins og ég skýrði frá á fundi hér fyrir nokkru á hæstv. Alþ. í sambandi við fyrirspurn frá hv. 1. þm. S-M., var ekki tími til að hafa samráð við utanrmn., áður en gera þurfti ráðstafanir í sambandi við ólöglegar veiðar brezks togara fyrir sunnan land á miðvikudaginn fyrir páska. Ég varð þess vegna að gera ráðstafanir þá þegar án þess að geta rætt málið við utanrmn. og bar fram við Bretastjórn mótmæli okkar og kröfur. Síðan þetta gerðist er alllangur tími liðinn, og formlegt svar hefur ekki borizt við þeirri orðsendingu og engir þeir hlutir gerzt í sambandi við okkur, sem hægt er að fara með hér. Að því er varðar þann atburð, sem gerðist í gær, þegar annar brezkur togari var staðinn að ólöglegum veiðum út af Snæfellsnesi, þá er það eins og ég áður sagði: Ég fékk skýrsluna um það í hendur nú skömmu fyrir hádegi, og þegar eftir að ég hafði lesið skýrsluna, sneri ég mér til formanns utanrmn. með ósk um, að við ræddum málið í utanrmn. og bærum þar saman ráð okkar um, hvað heppilegast yrði að gera. Ég held, að eins og þetta mál allt horfir við og eins og margsinnis hefur komið fram hér á Alþingi í sambandi við atburði eins og þessa, þá sé nauðsynlegt, að flokkarnir beri saman ráð sín innan utanrmn. og reyni að finna þau ráð, sem þeir eru sammála um að haldbezt séu og traustust, til þess að við megum halda okkar rétti og ná okkar kröfum og málstað fram. Ég vænti þess, að fundurinn í utanrmn. verði haldinn nú mjög fljótlega. En eins og ég þegar hef skýrt frá, er formaður n. í samráði við mig að athuga um, hvaða bezta tíma er hægt að hafa til þess með hliðsjón af öðrum störfum, sem hér þarf að vinna að.



Herra forseti. Út af því stórmáli, sem hér var rætt áðan utan dagskrár, vil ég taka undir það, að okkur gagni lítið að senda nótu á nótu ofan og mótmæli. Ég held, að Alþingi verði að fjalla um málið og gera ályktun um landhelgismálið, og ég er nú að komast á þá skoðun, að það sé lítt viðunandi fyrir íslenzka þjóð að vera í bandalagi með árásarþjóð, sem er ekki í neinum smáatriðum að ýfast við okkur, heldur traðkar hvað eftir annað á sjálfstæði þjóðarinnar og virðir það einskis. En það var ekki um þetta mál, sem ég ætlaði að ræða utan dagskrár, það var um annað. Það var um hlutleysi ríkisútvarpsins, og orðum mínum í sambandi við það ætlaði ég að beina til hæstv. menntmrh., sem er æðsti yfirmaður ríkisútvarpsins. Að vísu lít ég nú orðið svo á, að hugtakið „hlutleysi ríkisútvarpsins“ sé orðið að háðglósu í vitund almennings. Það var svo árum saman, var orðið að fastri venju, að Alþýðusamband Íslands fékk að ráða dagskrá ríkisútvarpsins, ekki aðeins kvölddagskrá þess á alþjóðahátíðisdegi verkalýðsins, 1. maí, heldur einnig síðdegisdagskrá útvarpsins og þ. á m. barnatímanum 1. maí. Þetta gekk svo árum saman, og held ég, að flestum beri saman um, að þessar dagskrár voru með myndarbrag og ollu engum styr, svo að ég viti til. Samt sem áður varð það svo, að þessi réttur var tekinn af Alþýðusambandinu og það látið deila aðstöðu með tveimur öðrum aðilum í kvölddagskrá ríkisútvarpsins 1. maí, þ.e.a.s., þangað var sendur fulltrúi frá ríkisstj., fulltrúi frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og þriðja fulltrúa frá Alþýðusambandi Íslands gefinn kostur á að taka þátt í kvölddagskrá með flutningi ávarps. Þannig var búið að bola Alþýðusambandinu út úr dagskrá 1. maí á þann hátt, að það tók þátt í þessari dagskrá að einum þriðja hluta. Í fyrra þótti rétt að reyna að fá leiðréttingu á þessu, því að þá hafði fulltrúi frá verkalýðsflokki, Alþýðuflokknum, orðið formaður útvarpsráðs og því talið mjög líklegt, að alþýðusamtökunum yrði nú ekki synjað um að ráða dagskrá útvarpsins 1. maí. Um þetta var útvarpsráði skrifað bréf, en því var synjað. Rökstuðningur fyrir synjuninni var það, að útvarpsráð væri nú að hætta að leyfa nokkrum félagssamtökum að ráða sjálf dagskrá einu sinni á ári á hátíðisdögum sínum, það væri orðið svo margt af þessu og útvarpsráð væri að taka fyrir þetta, og þá skildist manni, að það ætlaði ekki að ráðast á garðinn þar, sem hann væri lægstur, það ætlaði að byrja á Alþýðusambandinu með þessa bragarhót - þessa neitun. Nú hefði ekkert verið við þessu að segja, ef það hefði verið sannleikur. En þetta var lygi, hrein lygi, eins og kom í ljós. Öll félagssamtök, sem um þetta hafa beðið, svo að vitað er, hafa á s.l. ári flutt dagskrá í útvarpið, ráðið henni sjálf og engin breyting þar á orðið. Og það er það ljóta við það: neitunin í fyrra var rökstudd með ósannindum. Það var fyrirsláttur með öllu, að þarna væri verið að breyta um venjur. Þessi afgreiðsla útvarpsráðs í fyrra mæltist mjög illa fyrir, synjun á beiðni Alþýðusambandsins um að ráða kvölddagskrá 1. maí. Mótmæli bárust frá fjölda verkalýðsfélaga út af þessu, og menn í Öllum flokkum utan samtakanna voru einnig hneykslaðir á þessu og töldu, að verkalýðssamtökin ættu rétt á því að njóta sama réttar í útvarpinu og önnur félagssamtök. Þetta mál var svo rætt á Alþýðusambandsþinginu í haust, og tóku ýmsir til máls um þetta og létu allir í ljós vanþóknun sína á því, að ríkisútvarpið skyldi neita í fyrra Alþýðusambandinu um að ráða kvölddagskrá á hátíðisdegi verkalýðsins 1. maí. Um þessa afstöðu útvarpsráðs var gerð einróma samþykkt á þingi Alþýðusambandsins í haust, og sú samþykkt var, með leyfi hæstv. forseta, svo hljóðandi: „26. þing Alþýðusambands Íslands, haldið í Reykjavík dagana 25. 29. nóv. 1958, mótmælir harðlega þeirri ákvörðun útvarpsráðs að meina fjölmennustu stéttasamtökum landsins, Alþýðusambandi Íslands, að flytja útvarpsdagskrá sína í ríkisútvarpið 1. maí t.d., á hátíðis- og baráttudegi verkalýðsins. Jafnframt samþykkir þingið eindregna áskorun til yfirstjórnar útvarpsins um, að stjórn Alþýðusambandsins verði framvegis falið að undirbúa og skipuleggja hátíðadagskrá útvarpsins 1. maí.“ Þetta var ályktun Alþýðusambandsþingsins. Nú hefur það gerzt síðan í fyrra, að samstarf hafði hafizt milli verkalýðsflokkanna í landinu, Alþfl. og Alþb., um stjórn Alþýðusambandsins næstu 2 ár, og skipa Alþýðuflokksmenn og Alþýðubandalagsmenn að jöfnu trúnaðarsæti í miðstjórn sambandsins. Var það sammæli allra í miðstjórn Alþýðusambandsins að fara þess enn á ný, einmitt í krafti þeirrar ályktunar, sem Alþýðusambandsþing hafði gert, á leit við útvarpsráð, að nú fengi Alþýðusambandið að ráða dagskrá 1. maí í þetta sinn. Framkvæmdastjóri Alþýðusambandsins, Alþýðuflokksmaðurinn Óskar Hallgrímsson, ritaði því útvarpinu bréf um þetta þann 23. marz s.l. og fór fram á þetta í nafni sambandsins. Það bréf er í allri sinni hæversku á þessa leið, með leyfi forseta: „Samkvæmt einróma samþykkt 26. þings Alþýðusambands Íslands, sem fram för í Reykjavík dagana 25.–29. nóv. 1958, leyfum vér oss hér með að fara þess á leit við háttvirt útvarpsráð, að Alþýðusambandi Íslands verði gefinn kostur á tíma í kvölddagskrá útvarpsins 1. maí n.k. til flutnings á efni, er snertir sögu verkalýðshreyfingarinnar og 1. maí hátíðarhaldanna. Geti útvarpsráð efnislega fallizt á að verða við þessum tilmælum, munum vér að sjálfsögðu senda yður nánari tillögur um efni og aðra tilhögun dagskrárinnar. Leyfum vér oss að vænta heiðraðs svars yðar við fyrsta tækifæri. Virðingarfyllst, Óskar Hallgrímsson. Til útvarpsráðs, Reykjavík.“ Þarna var beðið um það að fá að flytja þætti úr sögu verkalýðshreyfingarinnar, það er bannefni í ríkisútvarpinu, og um 1. maí hátíðarhöldin og boðið, að dagskráin skyldi send útvarpsráði, svo að það gæti gengið úr skugga um, hvernig hún væri, og lagt blessun sína yfir hana, hafnað henni eða strikað út úr henni. Nokkrum dögum seinna fékk Alþýðusambandið svo hljóðandi bréf frá ríkisútvarpinu, með leyfi forseta: „Bréf yðar, dags. 23. marz s.l., lá fyrir fundi útvarpsráðs í gær til fullnaðarafgreiðslu, og var tilmælum yðar hafnað. Samþykktí útvarpsráð, að kvölddagskrá 1. maí skyldi vera með sama sniði og verið hefur undanfarin ár: 1) Að ávörp flytji félmrh., forseti Alþýðusambands Íslands og formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. 2) Að útvarpið sjái sjálft um efni kvöldsins að öðru leyti. Þetta er yður hér með tilkynnt. Virðingarfyllst, Andrés Björnsson. Til Alþýðusambands Íslands.“ Erindi Alþýðusambandsins var synjað. Þeir ætla að ráða því sjálfir, hvernig hagað er hátíðadagskrá 1. maí í nafni alþýðusamtakanna, og hefur enginn beðið þá um. Það, sem furðu vekur, er einkum það, að á þessum sama fundl, sem erindi Alþýðusambandsins var synjað, var samþykkt að velta Landssambandi hestamanna heimild til þess að hafa kvölddagskrá í útvarpinu. Nokkrum dögum áður hafði útvarpið heimilað samtökum um vestræna samvinnu að flytja kvölddagskrá í útvarpinu um 10 ára afmæli Atlantshafsbandalagsins. Það var hægt að leyfa. Og hestamönnum var hægt að leyfa að hafa dagskrá. Búnaðarsamtökin hafa líka átt mjög greiðan aðgang að útvarpinu og haft þar dagskrá oftar en einu sinni og fasta útvarpsþætti, og fagna ég því og tel fyllstu ástæðu til. En þá hefðu líka verkalýðssamtökin átt að eiga rétt á svipaðri aðstöðu. Ég held, að það sé óhjákvæmilegt að vita þetta, því að þetta er hlutdrægni, en ekki hlutleysi. Þetta er að mínu áliti óþolandi móðgun við alþýðusamtökin í landinu og því verra, að formaður útvarpsráðs, Alþýðuflokksmaðurinn, skuli eiga þar höfuðsök á, eins og nú verður skýrt frá. Það er vitað, að atkvæðagreiðsla um erindi Alþýðusambandsins fór á þann veg, að sjálfstæðismennirnir Sigurður Bjarnason og Þorvaldur Garðar Kristjánsson greiddu að sjálfsögðu atkv. á móti því, að verkalýðssamtökin fengju að halda hátíðlegan 1. maí m.a. með því að ráða dagskrá í útvarpinu. Ég undrast það ekkert. Hins vegar greiddu atkvæði með því Björn Th. Björnsson listfræðingur og Þórarinn Þórarinsson ritstjóri Tímans. Þar stóðu jöfn atkvæði, 2:2. Hver gat skakkað leikinn? Hver gat ráðið úrslitum? Það gat Alþýðuflokksmaðurinn, formaður útvarpsráðs, Benedikt Gröndal, en gerði það ekki, sat hér niðri í þinghúsi og hringdi upp á fund í útvarpinu, að þeir yrðu að afgreiða málið að sér fjarverandi. Hans atkvæði vantar. Rödd formanns útvarpsráðs, Alþýðuflokksmannsins Benedikts Gröndals, vantar við afgreiðslu þessa máls. Enn þá hefur aðeins minni hluti útvarpsráðs tjáð sig andvígan þessu máli. Það vantar að vita um það, hvort Benedikt Gröndal er með þeim minni hluta og skapar þannig meiri hluta um að neita Alþýðusambandinu um þennan rétt. Ég álít því, að honum beri að kalla saman fund aftur í útvarpsráði og láta þar koma í ljós, hvort hans atkvæði fellur jákvætt með erindi Alþýðusambandsins eða neikvætt með atkvæðum Sigurðar Bjarnasonar og Þorvalds Garðars Kristjánssonar. Fyrir tveim dögum eða svo hringdi svo skrifstofustjóri útvarpsráðs eða útvarpsins á skrifstofu Alþýðusambandsins til mín og lét sig hafa það, þ.e.a.s. hann á enga persónulega sök á því, að biðja forseta Alþýðusambandsins að taka nú þátt í því að fylla upp í eitthvert gat í dagskrá ríkisútvarpsins 1. maí, eftir að ríkisútvarpið hafði smánað Alþýðusambandið með því að synja því um sama rétt og önnur félagssamtök njóta. Ákaflega smekklegt! Ég þakkaði auðvitað fyrir gott boð, bar mína neitun undir meðstjórnendur mína, bæði Alþýðuflokksmenn og Alþýðubandalagsmenn í miðstjórn Alþýðusambandsins, og voru allir á einu máli um, að það kæmi ekki til mála, að Alþýðusambandið færi að rimpa í nein göt á þeirri dagskrá, sem ríkisútvarpið óbeðið ætlar að flytja 1. maí. Ég hygg, að það mundu vera fá félagssamtök í landinu, sem létu bjóða sér það, að ríkisútvarpið setti saman hátíðadagskrá fyrir þau, nema þau væru þá alveg getulaus til þess að gera það sjálf. En þetta á að bjóða Alþýðusambandi Íslands. Ég held, að það væri sæmst fyrir ríkisútvarpið að taka orðin „Alþýðusamband Íslands“ inn á bannorðaskrá sína með dansi og gera samþykkt um það í útvarpsráði: Alþýðusamband Íslands má ekki nefna í útvarpinu, a.m.k. ekki 1. maí. - Það væri eitthvert vit í því hjá þeim. Við Alþýðusambandið eru þeir hræddir á einhvern hátt, og sjálfsagt er það samviskubitið frá launaárásinni í vetur, sem að einhverju leyti á sinn þátt í því, að ekki mátti hleypa Alþýðusambandinu í útvarpið í þetta sinn. Það samvizkubit skil ég ósköp vel. En það átti ekki að koma fram á svona lubbalegan hátt eins og nú er orðin raunin á. Nú vil ég spyrja hæstv. menntmrh., því að hann er önnur silkihúfa uppi yfir formanni útvarpsráðs og getur ráðið í þessu máli, - ég spyr hann: Er það með vitund og vilja hæstv. menntmrh. (GÞG), æðsta yfirmanns ríkisútvarpsins, að Alþýðusambandi Íslands er nú í annað sinn synjað um rétt til þess að ráða dagskrá í ríkisútvarpinu 1. maí? Ef það er með hans vitund og vilja, þá veit maður það, að þá hefur Alþýðuflokksmaðurinn Benedikt Gröndal, formaður útvarpsráðs, lagzt þar gegn verkalýðssamtökunum og yfirmaður hans, hæstv. menntmrh., þá gert það líka. En ef hæstv. menntmrh. er þessu framferði andvígur, þá segi ég: Getur hann ekki og vill hann ekki gripa þarna í taumana? Það er enn þá nálega hálfur mánuður til stefnu, hægt enn þá að koma saman útvarpsdagskrá. Vill hann grípa þarna í taumana og knýja það í gegn, beita sínu ráðherravaldi til þess, að verkalýðssamtökin í landinu njóti sama réttar og önnur félagssamtök í þessu landi? Eða vill hann skipa sér í raðir andstæðinga verkalýðssamtakanna, að því er þetta mál snertir? Það er þessi fsp., sem ég vil gjarnan fá svarað af sjálfum hæstv. menntmrh., og þess vegna gerði ég ráðstafanir til, að hann yrði hér viðstaddur. Ég vænti mér einskis frekar af útvarpsráði sjálfu, þó að enn þá standi það svo, að það er minni hluti útvarpsráðs, sem stendur að neituninni. Formaður útvarpsráðs hefur ekki enn þá talað. Hann hefur smokrað sér hjá því að greiða atkvæði, en gat þar ráðið úrslitum, og það er allri þjóðinni augljóst.



Herra forseti. Hv. 7. þm. Reykv. (HV) og forseti Alþýðusambandsins flutti hér alllanga ræðu. Í þeirri ræðu skorti ekki á ásakanir, svívirðingar og aðra slíka hluti. En það var mjög mikill skortur á því, að hv. þm. í fyrsta lagi segði rétt og ýtarlega frá því, sem gerzt hefur, því að frásögn hans af þessu máli var með þeim endemum, að hann velur nokkur atriði úr, sem honum þóknast, til þess að geta svívirt Alþfl. og Alþýðuflokksmenn, - það er tilgangurinn, - en sleppir öðru, sem honum líkar ekki. Þegar ég kom fyrst í útvarpsráð, hafði það tíðkazt um nokkurt árabil, að útvarpið biði þeim þremur aðilum, sem hann skýrði frá, forseta Alþýðusambandsins, forseta Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og félmrh., að tala að kvöldi 1. maí, en síðan hafði útvarpið sjálft séð um dagskrá kvöldsins að öðru leyti. Um þetta urðu deilur í fyrra, fyrsta skipti sem ég var þarna í sambandi við þetta, og Alþýðusambandið óskaði þá aftur eftir því að fá að sjá um dagskrá kvöldsins. Þá fór eins og hann talaði um, og blandaðist ýmislegt í það, sem ég mun ekki ræða hér, nema tilefni gefist til. Út af þeirri fullyrðingu hv. þm., að það hafi verið lygi hjá útvarpinu, að það væri að reyna að draga úr kvölddagskrám félaga, þá vil ég benda honum á það, að útvarpið er búið að reyna árum saman að draga heldur úr því, að einstök samtök sjái um heil kvöld dagskrárinnar. Þessi viðleitni hefur enn ekki borið mikinn árangur, en það hefur verið reynt að byrja fyrst og fremst á þeim félagssamtökum, sem eru mjög umdeild og hætta er á að brjóti hlutleysi útvarpsins. Vegna þess að hann segir, að öll önnur félagssamtök hafi fengið slíka dagskrá og hér hafi verið rökstutt með ósannindum, vil ég benda honum á önnur samtök, sem eins stendur á um og fengu ekki sína dagskrá s.l. ár í fyrsta skipti í sögu útvarpsins, og það eru verzlunarmannasamtökin, sem vön eru að sjá um frídag verzlunarmanna. Ég vil segja honum það, að þessi samtök misnotuðu í hittiðfyrra svo kvölddagskrá sína, aðallega á hans kostnað, því að hann var þá félagsmálaráðherra með verðlagsmál, og einmitt af þessum sökum beitti ég mér fyrir því, að þessi samtök fengju ekki að sjá um verzlunarmannafrídaginn framar, og þau fengu það ekki s.l. ár. Þar er meðferð alveg nákvæmlega hliðstæð því, sem Alþýðusambandið fékk. Nú kemur að 1. maí í ár, og þá gerist það, sem hann greinir frá, að skrifstofustjóri eða framkvæmdastjóri Alþýðusambandsins skrifar útvarpinu og óskar eftir því, að Alþýðusambandið fái að sjá um kvöldið. Nú vil ég benda hv. þingmönnum á það, sem kom greinilega í ljós í ræðu 7. þm. Reykv., að Alþýðusambandið vill bola samtökum opinberra starfsmanna út úr þessu kvöldi. Það vill fyrirbyggja, að haldið verði áfram þeirri venju, að félagsmálaráðherra fái að tala þetta kvöld. Hlutleysið, sem Hannibal Valdimarsson, hv. 7. þm. Reykv., er að berjast fyrir, er á þann hátt, að það á að útiloka þessi fjölmennu samtök, opinbera starfsmenn, og Alþýðusambandið á að fá að vera þarna eitt. Ég er mótfallinn því að hrekja samtök opinberra starfsmanna frá þessu kvöldi. Þegar bréf Alþýðusambandsins kom til umræðu í útvarpsráði, samdi ég till. og lagði fram um það, hvernig afgreiða skyldi þetta erindi, og till. mín var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Dagskrá 1. maí verði svo: 1. Útvarpið bjóði félagsmálaráðherra, forseta Alþýðusambandsins og forseta BSRB að flytja ávarp. 2. Alþýðusambandi Íslands verði boðið að sjá um 60 mínútna hátíðadagskrá, er háð verði samþykki útvarpsráðs eftir venjulegum reglum.“ Þessa till. flutti ég í útvarpsráði. Hún miðar að því að varðveita það hlutleysi, sem búið er að koma á með hefð, með því að lofa fleiri, en Alþýðusambandinu einu að tala, lofa opinberum starfsmönnum líka að tala. Þessari venju vildi ég halda, og ég vildi ekki láta kommúnistana í Alþýðusambandinu og aðra, sem þeirra erinda ganga, komast upp með það að hrekja opinbera starfsmenn burt af þessu kvöldi. En þegar þessu atriði væri að minni hyggju fullnægt með þessum þremur venjulegu ávörpum, þá taldi ég eðlilegt, að Alþýðusambandið mætti sjá um, eins og það óskaði eftir, dagskrá að öðru leyti, þar sem fram kæmi, eins og þeir óska í bréfi sínu, efni úr sögu verkalýðshreyfingarinnar. Þessi mál voru rædd á þremur fundum útvarpsráðs. Ég vildi afgreiða þau á fyrsta fundinum. Hinir fulltrúarnir voru ekki tilbúnir, óskuðu eftir fresti. Ég vildi afgreiða málið á öðrum fundinum. Hinir fulltrúarnir í útvarpsráði óskuðu eftir fresti. Það var þá þegar komið fram á öðrum fundi, að þrír útvarpsráðsmenn voru andstæðir efninu í minni tillögu, að Alþýðusambandið fengi að sjá um 60 mín. dagskrá á eftir þessum erindum. Vegna þess að atkvæðagreiðslan var ein eftir og fyrir lá afstaða manna, þá taldi ég, að útvarpsráð ætti að afgreiða þetta erindi, þó að ég gæti ekki mætt á þessum þriðja fundi. Það sýnir, hvernig þessi hv. þm. fer með sannleika málsins, að hann nefnir ekki þessa tillögu, sem ég flutti um afgreiðslu á erindi Alþýðusambandsins, rétt eins og hún væri ekki til. Nú kom fram brtt. frá Sigurði Bjarnasyni útvarpsráðsfulltrúa, sem var þannig, að seinni liðurinn í minni till., að Alþýðusambandið fengi að sjá um 60 mínútna hátíðadagskrá, skyldi breytast þannig, að útvarpið sjálft sæi um dagskrána að öðru leyti. Af þessu er augljóst, að atkvæðagreiðslan, sem sker úr um það, hvort Alþýðusambandið fær það, sem það biður um, er atkvgr. um þessa tillögu. Þegar kom að þeirri atkvgr., var brtt. Sigurðar, sem gerbreytti efnislega seinni liðnum í minni tillögu, samþykkt með þrem atkv. gegn einu, eins og augljóst var af fyrri fundum að afstaða manna var. Sjálfstæðismennirnir tveir og framsóknarmaðurinn greiddu atkvæði á móti þessu, Björn Th. Björnsson greiddi atkvæði með því, og mitt atkvæði skipti þarna ekki máli. Þetta var allt vitað fyrir fram, og þessu varð ekki breytt, enda reyndist það vera nákvæmlega eins og komið hafði fram á fundunum þar á undan. Ég sé því ekki betur en sú afstaða, sem ég hef tekið í útvarpsráði, byggist á því tvennu: í fyrsta lagi að tryggja hlutleysið, sem útvarpinu er lögboðið, með því að tryggja opinberum starfsmönnum, þeim stóru samtökum, rétt til að koma þarna líka fram og sýna svo Alþýðusambandinu þann sóma, sem það á skilið sökum stærðar og stöðu, að það fengi að öðru leyti að sjá um dagskrá kvöldsins. En það voru fulltrúar Sjálfstfl. tveir og fulltrúi Framsfl., sem breyttu þessari tillögu minni svo, að þetta varð ekki, og ég skil ekki, hvernig á að skilja það, að hv. 7. þm. Reykv. skuli beina öllum sínum svívirðingum gegn mér í sambandi við þetta mál, þegar þetta liggur svo augljóslega fyrir. Það er bara hið venjulega pólitíska þvarg. Hann langar til þess að ráðast á Alþýðuflokksmenn og skaða þá, og hann má svo sannarlega gera það mín vegna, ef hann hefur eitthvert gagn af því. Það er verið að tala hér um hlutleysi útvarpsins, en krafan, sem maðurinn, sem vill þetta hlutleysi 1. maí, leggur fram, er sú að bola burt stórum og öflugum samtökum vinnandi manna í landinu. Þetta er hlutleysið, sem verið er að heimta. Í sambandi við það, hvernig dagskrá þennan dag kann að verða hverju sinni, þá var það svo í fyrra, að útvarpsráði var kunnugt um, að Alþýðusambandið hafði ætlað að biðja Sverri Kristjánsson sagnfræðing um að flytja erindi eða eitthvert efni um sögu 1. maí, og hann hafði búið sig eitthvað undir það. Útvarpið spurði Sverri, hvort hann vildi flytja þetta efni í dagskrá útvarpsins sjálfs þetta kvöld. Nei, það mátti ekki. Það er ekki efnið, sem þessir menn hafa áhuga á, heldur hið pólitíska brölt í kringum það. Það er viðurkennt mál. að langar dagskrár í kvöldútvarpi, sem ýmis samtök sjá um, jafnvel hestamannasamtök, eru hlutir, sem þurfa að breytast með öðru í útvarpsdagskránni, og auk þess hefur smám saman verið unnið að því í fyrsta lagi að stytta slíkar dagskrár og í öðru lagi að reyna að láta útvarpið sjálft yfirtaka mikið af þessu. Þetta gengur hægt. Það var byrjað fyrir nokkrum árum á 1. maí og var búið að vera án verulegrar deilu um nokkurt skeið þangað til í fyrra, og í fyrra var nákvæmlega sama gert með verslunarmannafrídaginn, einmitt vegna þess, að þeir menn, sem um hann sáu fyrir verzlunarmannasamtökin og heildsalasamtökin, höfðu brotið hlutleysi útvarpsins með árásum á þennan sama 7. þm. Reykv. Og þakkirnar fyrir að reyna dálítið að rétta við þessa hluti eru eins og við erum búnir að heyra hér að þessu sinni. Ég harma það, að þessi hv. þm. skuli ekki geta farið nokkurn veginn rétt með það, sem gerðist í útvarpsráði. Og ég vil endurtaka það, að það má sjá í fundargerðum útvarpsráðs, þar sem till., sem fram komu í málinu, eru bókaðar og þar sem afgreiðsla á þessum tillögum er bókuð, að það er ekki mín sök, ef í fyrsta lagi hlutleysi útvarpsins þetta kvöld er ekki varðveitt og í öðru lagi Alþýðusambandinu þar að auki gefinn kostur á því að sjá um hátíðadagskrá, sem það væri mjög vel sæmt af.



Herra forseti. Ég vil aðeins, þó að ég ætli mér ekki að flytja hér langt mál, vekja athygli hæstv, forseta á því, að úrskurður hans um það, að þeir, sem á eftir tala, skuli ekki fá að tala nema 5 mínútur, styðst ekki við nein ákvæði þingskapa, og ég tel mér ekki skylt að fylgja honum nákvæmlega. Ég mun ræða málið í eins stuttu máli og mér er unnt, en tel ekki ástæðu til þess að láta brjóta þingsköp á mér í þessu efni. Mér virðist, að stórt mál, sem umræður voru hafnar um í upphafi þessa fundar, nefnilega landhelgismálið, hafi verið dregið á lægra stig, en því ber með því, að hv. 7. þm. Reykv. (HV) byrjar að pexa hér um það, hvort hann eigi að fá að sjá um sjálfstæða dagskrá í útvarpi á tilteknum degi eða hvort ríkisútvarpið sjálft megi fylgja margra ára venju í þessu efni. Ég segi, að mér finnst stórt mál hafa verið dregið niður á lægra stig, en því ber með þessu pexi hv. 7. þm. Reykv. En þar sem hann hefur farið með mjög villandi upplýsingar um það mál, sem hann hóf hér umr. um, og ég er nokkuð við það riðinn, þá sé ég mér ekki fært annað en gefa nokkrar upplýsingar í málinu. Það er rétt, sem hv. 5. landsk. þm. (BG) upplýsti, að mörg undanfarin ár hefur sá háttur verið á hafður, að hátíðisdags verkalýðsins hefur verið minnzt á þann hátt í ríkisútvarpinu, að útvarpið hefur boðið forseta Alþýðusambands Íslands, forseta Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og félmrh. að flytja ávörp í tilefni dagsins. Í öðru lagi hefur útvarpið einnig í því skyni að minnast hátíðisdags verkalýðsins flutt sjálft dagskrá, vanalega í kringum klukkutíma, þar sem sögu verkalýðshreyfingarinnar hefur verið minnzt og dagsins á annan þann veg, sem bezt hefur þótt fara, og oft verið haft samráð við samtök verkalýðsins um þessa dagskrá og um það ríkt, að því er mér er bezt kunnugt, hið bezta samkomulag. Kvartanir hafa ekki borizt um það frá hlustendum, að hátíðisdegi verkalýðsins væru ekki gerð góð skil með þessum hætti. Þvert á móti hefur útvarpinu þótt takast vel, náttúrlega misjafnlega vel, eins og gerist með slíkar dagskrár, en yfirleitt hefur dagsins þótt vel og virðulega minnzt og nokkur dagamunur gerður um ýmislegt skemmtiefni, sem einnig hefur verið tengt sérstaklega hátíðahöldum hátíðisdags verkalýðsins. Þetta skipulag var komið í nokkuð fast form á s.l. ári. Þá kom upp ósamkomulag um það, hvernig dagsins skyldi minnzt. Stjórn Alþýðusambands íslands, sem þá var skipuð einlitum flokksmönnum hv. 7. þm. Reykv., vildi ekki una við það fyrirkomulag, sem gilt hafði á undanförnum árum um þetta, krafðist þess, að sér yrði selt sjálfdæmi um allt tilhald í útvarpinu á þessum degi. Útvarpið vildi ekki verða við þessari kröfu, og má hver sem er lá útvarpsráði, að það vildi ekki setja þessi hátíðahöld í útvarpinu í hendurnar á jafnhlutlausum manni og hv. 7. þm. Reykv., sem talaði mikið um það áðan, hversu gersamlega hlutlaus stofnun ríkisútvarpinu bæri að vera. Niðurstaðan varð því sú, að hátíðahöldin á s.l. ári féllu niður. Hv. 5. landsk. þm. tæpti aðeins á því hér áðan, hver var raunveruleg ástæða þess, að Alþýðusambandið stöðvaði þessi hátíðahöld á s.l. ári, en sagði þó ekki greinilega frá því. En ég tel, að það sé rétt, að ástæðan komi fram, vegna þess að það vita einnig margir fleiri um það og margir hv. þm. líka. Raunverulega ástæðan var sú, að það ríkti ágreiningur meira að segja innan hinnar einlitu stjórnar Alþýðusambands Íslands og það meira að segja milli forseta Alþýðusambandsins og varaforseta Alþýðusambandsins. Meginástæðan var sú, að forseti Alþýðusambandsins, Hannibal Valdimarsson, og varaforseti Alþýðusambandsins, Eðvarð Sigurðsson, gátu ekki komið sér saman um, hvað ætti að segja á hátíðisdegi verkalýðsins í fyrra. Þeir voru gersamlega ósammála um afstöðuna til efnahagsmálanna, sem þá var í burðarliðnum, og þeir treystu sér hreinlega ekki til þess að koma fram fyrir þjóðina í útvarpi 1. maí og tala annar í vestur og hinn í austur. Þetta er raunverulega ástæðan fyrir því, að hv. 7. þm. Reykv. lét koma til þess ósamkomulags við útvarpsráð, sem varð til þess í fyrra, að hátíðahöldin féllu niður, og sá háttur, sem á hafði verið hafður undanfarin ár, var látinn niður falla, að útvarpið annaðist sjálft um sérstaka hátíðadagskrá, en forsetar þeirra samtaka, sem ég nefndi áðan, ásamt félmrh. héldu ræðu. Ég tel rétt, að þetta komi fram hér, þannig að það skýri nokkuð, hvernig á því stóð í fyrra, að til þessa ósamkomulags kom.  
             Ég mun stytta mál mitt, herra forseti, og ekki þreyta þolinmæði hæstv. forseta um of. En ég vænti þess, að hann synji mér ekki um það að halda áfram enn um skeið og rekja nokkuð frekar atriði þessa máls. Ég hef gert grein fyrir aðdraganda þess ósamkomulags, sem nú ríkir í útvarpsráði um það, hvernig háttað skuli hátíðahöldum 1. maí. Ég vil þá í stuttu máli segja, að það er gersamlega ósatt, sem hv. 7. þm. Reykv. segir, að synjað hafi verið um það af útvarpsráði, að hátíðisdags verkalýðsins 1. maí yrði minnzt í útvarpinu. Þvert á móti, það hefur í fyrsta lagi verið samþ. að bjóða forseta Alþýðusambands Íslands að flytja ræðu í kvölddagskrá útvarpsins ásamt félmrh. og formanni Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Í öðru lagi hefur verið samþ. samkv. brtt. frá mér, sem einnig var samþ. af fulltrúa Framsfl. í ráðinu og hinum fulltrúa Sjálfstfl., að útvarpið verji til viðbótar þessum ávörpum, sem ég fyrr nefndi, einni klukkustund til dagskrárefnis í tilefni 1. maí. Þetta er sannleikurinn í málinu, að útvarpsráð hefur samþ. að opna útvarpið samkv. venju fyrir ávörpum forseta launþegasamtakanna og félmrh. og í öðru lagi boðið upp á klukkutíma dagskrá. Ég skal ekki fjölyrða um þetta, vegna þess að ræðutími minn er þrotinn. En ég vil segja það, að það situr illa á hv. forseta Alþýðusambandsins, hv. 7. þm. Reykv., að tala um hlutleysisbrot af hálfu útvarpsins í sambandi við Alþýðusambandið undir forustu hans. Ég man ekki betur, en það hafi verið Alþýðusamband Íslands undir forustu hans, sem gerðist aðili að stofnun stjórnmálaflokks, og enn fremur má á það benda, að áður en útvarpið tók þann hátt upp, sem nú hefur verið hafður á um skeið í þessum efnum, var hlutleysi þess oft harkalega brotið af hálfu þeirra manna, sem stjórnuðu því. Ég þyrfti raunar að svara mörgum fleiri atriðum í ræðu hv. 7. þm. Reykv., en skal ekki þreyta frekar þolinmæði hæstv. forseta. En ég vil segja það í tilefni af því, sem 5. landsk. þm. sagði, að hinir fulltrúar útvarpsráðs, þ.e.a.s. aðrir en hann og fulltrúi kommúnista í útvarpsráði, hefðu óskað eftir fresti á afgreiðslu á bréfi Alþýðusambandsins, að við fulltrúar Sjálfstfl. og ég hygg einnig fulltrúi Framsfl. töldum, að áður en útvarpsráð tæki endanlega ákvörðun í málinu, bæri að ræða við framkvæmdastjórn Alþýðusambandsins og stjórn þess um það, hvort ekki gæti tekizt samkomulag um málið, um fyrirkomulag hátíðahaldanna. Þetta var ekki gert eða a.m.k. fékk útvarpsráð engar upplýsingar um það, að nokkuð hefði komið upp úr því. Það má vera, að eitthvað hafi verið þreifað fyrir sér um það, en niðurstaðan varð sem sagt engin. Ég skal svo ljúka máli mínu með því að segja, að því fer víðs fjarri, að við fulltrúar Sjálfstfl. í útvarpsráði viljum setja fót fyrir það, að haldið sé á verðugan hátt upp á hátíðisdag verkalýðsins 1. maí. Við teljum þvert á móti, að þessum stóru og áhrifamiklu samtökum beri réttur til þess eins og mörgum öðrum að fá að halda upp á hátíðisdag sinn í útvarpinu. En við viljum tryggja það, að þessara hátíðahalda sé þannig minnzt, að ekki séu þverbrotnar þær reglur, sem útvarpið hefur sett sér um hlutleysi, og tryggja það, að hátíðahald dagsins veki ekki stórkostlega óánægju einnig meðal mjög mikils hluta þess fólks, sem innan verkalýðshreyfingarinnar starfar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir að hafa komið og þvegið hendur sínar frammi fyrir þingheimi. Það er algengt, að svo sé gert, og hans afsökun er sú, að hann sé ekki skyldugur til að skipta sér af þessu. Hitt mundi þó vera nær sanni, að hann mun hafa vitað af því, að útvarpsráð hafði þetta mál til meðferðar á þremur fundum, og þá hefði skoðun hans getað komið til greina sem valdamanns, ef hann hefði verið á bandi alþýðusamtakanna. Hv. 5. landsk. þm. (BG) var mikið niðri fyrir, talaði um, að ég hefði flutt á sig ásakanir og svívirðingar og fyrir mér hefði eingöngu vakað að svívirða Alþfl.-menn. Það er fjarri lagi. Það er einungis sú staðreynd, sem liggur til grundvallar, að það er Alþfl.-maður, sem er formaður útvarpsráðs, og þess vegna kemst ég ekki hjá því að beina því að honum, að hann gat ráðið úrslitum um afgreiðslu á erindi Alþýðusambandsins, en gerði það ekki. Þetta eru engar svívirðingar, og það er ekki gert til þess að hengja neinn saklausan. Þarna er sökudólgurinn, og hann verður að taka því, hann er Benedikt Gröndal, Alþýðuflokksmaður, formaður útvarpsráðs. Deilan spratt í fyrra, sagði hann. Ég upplýsti, að það hefði verið venja áður, að Alþýðusambandið hefði fengið að ráða dagskrá 1. maí, ekki aðeins kvölddagskrá, heldur einnig síðdegisdagskrá. En svo komst sú venja á, að Alþýðusambandið var látið deila dagskránni með tveimur öðrum aðilum. Við það vildi það ekki fúslega sætta síg, taldi von um leiðréttingu á þessu, þegar Benedikt Gröndal var orðinn formaður útvarpsráðs, og bar þá fram sitt mál um það og fékk synjun, endurnýjar þetta nú, þegar Alþýðusambandsþing hafði vítt fyrri afstöðu útvarpsráðs, skoraði á útvarpsráð að heimila alþýðusamtökunum að hafa dagskrá þennan dag, og Alþýðuflokksmaðurinn Óskar Hallgrímsson bar þetta mál fram í mjög hæversklegu bréfi, sem bauð upp á það, að ef við fengjum játandi svar, þá skyldu drög að dagskránni send útvarpsráði,svo að útvarpsráð gæti lagt blessun sína yfir málið. Hér kemur svo formaður útvarpsráðs og segir: Samtökum verzlunarmanna var heimilað í fyrra að hafa dagskrá, og þau brutu hlutleysi útvarpsins gagnvart mér. - Ég hef aldrei orðið þess var, ekki hef ég kvartað undan því. Ég tel, að það væri alveg sams konar vanvirða og svívirða af útvarpsráði að synja verzlunarmannasamtökunum í landinu um að hafa dagskrá einu sinni á ári, þegar það getur leyft hverjum öðrum félagssamtökum sem er að hafa slíka dagskrá. Þá var formaður útvarpsráðs gramur yfir því, að ég hefði ekki nefnt till., sem hann hefði kastað inn í þetta mál. Mér er sagt, að sú till. hafi aldrei komið til atkvæða. Formaður útvarpsráðs hefur áreiðanlega gert sér grein fyrir því, í hvaða röð þessar till. kæmu til atkvæða. Ég skýrði frá meginniðurstöðu málsins. Hún var sú, að erindi Alþýðusambands Íslands var borið undir atkvæði. Það var fellt með 2 atkv. gegn 2. Formaður útvarpsráðs var fjarverandi, en gat og hefði helzt átt að vera nærverandi og hefði getað lagt atkvæði sitt á vogarskálina með Alþýðusambandinu, ef hann hefði verið maðurinn til, en það var hann ekki. Þetta er meginatriði málsins. Hann vék að Sverri Kristjánssyni sagnfræðingi og sagði, að hann hefði átt að flytja þætti um sögu verkalýðshreyfingarinnar. Þetta er rétt. Hann vildi ekki gera það, eftir að Alþýðusambandið hafði verið smánað með synjun. Svo segir formaður útvarpsráðs, að menn vilji ekki taka þátt í þessu, nema þeir fái, að taka þátt í pólitísku brölti. Þeir vilja ekki taka þátt í því með því að vera að hjálpa útvarpsráði til að smána verkalýðssamtökin. Það verða menn að skilja. Eina játningu gerði hv. formaður útvarpsráðs. Það var, að þeir hafa verið að reyna að draga úr því, að einstök félög og félagasamtök fengju að hafa dagskrá, en það hefði ósköp lítið gengið með það. En þetta var rökstuðningurinn fyrir synjuninni í fyrra, og var ekkert annað en fyrirsláttur. Ég lýsi það svo alger ósannindi og líklega vísvitandi ósannindi hjá vini mínum, Sigurði Bjarnasyni, hv. þm. N-Ísf., að í fyrra hafi ríkt ágreiningur milli mín og Eðvarðs Sigurðssonar um það, hvað ætti að túlka í 1. maí dagskránni. Það er alger tilbúningur hans. Ef það er ekki hans eigin tilbúningur, þá hefur hann fengið það frá einhverri Gróu á Leiti. Þá sagði hv. þm. N-Ísf. í sinni ræðu, sem hann fékk ekki að hafa eins langa og hann vildi, að hann væri allur af vilja gerður, að verkalýðssamtökin fengju að hafa virðulega dagskrá 1. maí. Ég tek þetta svo, að það hafi verið alveg í misgripum, að hann rétti upp höndina á móti erindi Alþýðusambands Íslands, og vænti ég þá, að það standi ekki á honum að gera það á annan veg næst, þegar hann á kost á því. - Svo þakka ég forseta fyrir. Forsrh. (Hermann Jónasson): Herra forseti. Ég hef á ríkisráðsfundi í dag beðizt lausnar fyrir mig og ráðuneyti mitt. Forseti Íslands hefur beðið ráðuneytið að gegna störfum fyrst um sinn, og hafa ráðherrar að venju orðið við þeirri beiðni. Fyrir lá, að hinn 1. des. átti að taka gildi ný kaupgreiðsluvísitala, sem fól í sér 17 stiga hækkun. Til þess að koma í veg fyrir nýja verðbólguöldu, sem af þessu hlaut að rísa, óskaði ég þess við samráðherra mína, að ríkisstj. beitti sér fyrir setningu laga um frestun á framkvæmd hinnar nýju vísitölu til loka mánaðarins, enda yrðu hin fyrrgreindu 17 vísitölustig þá greidd eftir á fyrir desember, nema samkomulag yrði um annað. Leitað var umsagnar Alþýðusambandsþings um lagasetningu þessa samkvæmt skilyrði, sem sett var fram um það í ríkisstj. Alþýðusambandsþing neitaði fyrir sitt leyti beiðni minni um frestun. Boðaði ég þá ráðherrafund að morgni laugardags 29. nóv., en þar náðist ekki samkomulag um stuðning við frv. Af þessu leiddi, að hin nýja kaupgreiðsluvísitala kom til framkvæmda um mánaðamótin, og ný verðbólgualda er þar með skollin yfir. Við þessu er svo því að bæta, að í ríkisstj. er ekki samstaða um nein úrræði í þessum málum, sem að mínu áliti geti stöðvað hina háskalegu verðbólguþróun, sem verður óviðráðanleg, ef ekki næst samkomulag um þær raunhæfu ráðstafanir, sem lýst var yfir að gera þyrfti, þegar efnahagsfrumvarp ríkisstj. var lagt fyrir Alþingi á t.d. vori.



Herra forseti. Það er ekki að ástæðulausu, að minnzt er á þetta mál hér á hv. Alþ. nú. Við erum búnir að horfa á það æði lengi, að Bretar hafa að engu þau lög og reglur, sem gilda eiga hér á Íslandi. Þeir hafa tekið upp þann sið að ætla sjálfir að halda uppi lögreglustörfum hér við Ísland, senda hingað vopnuð herskip, sem eiga sjálf að vaða inn í íslenzka landhelgi og kanna, hvort þau telji, að þeirra þjóða skip hafi brotið lög eða reglur hér eða ekki. Hér er auðvitað um alveg einstæða lítilsvirðingu á sjálfstæðri þjóð að ræða, svo að fá dæmi munu vera um slíkt. Þetta erum við nú samt sem áður búin að horfa á og þola nú um langan tíma æ ofan í æ. Það hafa verið uppi háværar raddir, bæði hér á Alþ. og með þjóðinni almennt, um það, að Íslendingum væri það ekki sæmandi að standa aðgerðalausir, eins og þeir hafa gert, gagnvart slíkum yfirtroðslum. Ég vil taka það fram, að ég tel - eins og hér kom í rauninni fram hjá hv. þm. G-K. næsta hlægilegt að halda áfram að senda til Breta slíkar mótmælaorðsendingar, eins og gert hefur verið til þessa. Það er ómögulegt annað, en allir útlendingar eða a.m.k. allir Bretar brosi að okkur aumkunarbrosi fyrir slíkar athafnir, á sama tíma sem allir landsmenn vitanlega fyllast réttlátri gremju yfir því, hvernig á málunum er haldið. Ég tel fyrir mitt leyti, að það sé orðinn allt of langur tími, sem liðið hefur í þessum efnum, án þess að við gripum til þeirra ráða, sem tekið mundi verða eftir. Ég tel líka, að þetta mál sé þess eðlis, eins og nú er komið, að það eigi að vera málefni Alþ. Það á ekki að fara neinar bakdyraleiðir með það og skjóta því án frekari athugunar til nefndar, sem um alllangan tíma er búin að þvæla þessum málum fyrir sér. Ég vil benda á það, að á dagskrá þessa fundar er einmitt till. um það, að í sambandi við þessar yfirtroðslur Breta taki Alþingi sjálft af skarið og láti til sín heyra í málinu. Það er vitanlega hið eina viðeigandi svar, sem nú á að gefa í tilefni af þessum endurteknu árásum þeirra, þ.e. að Alþingi samþykki hér fyrir sitt leyti áskorun á ríkisstj. um að kalla nú þegar sendiherra okkar heim frá Bretlandi og vísa brezka sendiherranum úr landi. Við skulum sjá, um leið og fréttin bærist út um þetta, hvort Bretar héldu áfram slíkum yfirtroðslum eins og þeir hafa gert í íslenzkri fiskveiðilandhelgi að undanförnu. Ég efast ekkert um, að slíkt mundi vekja heimsathygli og þeir mundu skelfast við það. Þeir vitanlega halda áfram að troða hér yfir okkur, á meðan þeir finna, að við erum ekki menn til þess að láta til okkar heyra á neinn hátt. Ég býst við því, að þá þætti tilefni til þess hjá háum herrum að kalla saman fund í NATO og ræða þar um það alvarlega ástand, sem væri að skapast á Íslandi vegna aðgerða Breta og vegna mótaðgerða Íslendinga. Ég býst við því, að þá þyrfti að kalla þar saman fund og ræða, hvað gera skyldi. Það er alveg öruggt mál, að engin þjóð í heiminum, sem eins hefði staðið á fyrir og okkur Íslendingum í þessu tilfelli, hefði tekið í mál að láta sendiherra sinn sitja í því ríki áfram, sem slíkar ofbeldisaðgerðir hefði í frammi gagnvart hinum aðilanum. Ekkert land í heiminum hefði gert þetta. Allir hefðu brugðizt þannig við - og höfum við ótal dæmi um slíkt - að kippa heim sendiherra í mótmælaskyni. Við getum vitanlega tekið upp okkar stjórnmálasamband við Breta aftur, þegar þeir vilja umgangast okkur eins og sjálfstæða þjóð. En á meðan þeir virða okkar sjálfstæði ekki að neinu og troða yfir okkar löglega rétt hér, eigum við líka að svara fyrir okkur á þann hátt, sem tekið verður eftir. Ég vil því í tilefni af þessu benda á það, að hið eina eðlilega svar, sem við getum gefið á þessu stigi málsins, er einmitt að samþ. þá till., sem hér er á dagskrá, um að kippa okkar sendiherra heim frá London og vísa þeim brezka héðan úr landi.