Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Björn Kristjánsson Eins og jeg gerði ráð fyrir á síðasta fundi þessar hv. deildar, þegar jeg óskaði, að mál þetta yrði tekið af dagskrá, þá hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. við frv. eins og það nú er, og eru þær að finna á þskj. 469. Þá gerði jeg ennfremur ráð fyrir því að bera þessar brtt. mínar undir hv.allshn., og það hefi jeg líka gert, og veit jeg ekki betur en að hv. nefnd hafi óbundin atkv. um þær. En áður en jeg tala um þessar brtt. mínar sjerstaklega, langar mig til að segja fáein almenn orð um málið í heild, með því að það hefir ekki verið gert áður í þessari hv. deild. Eins og kunnugt er, hefir Reykjavíkurkaupstaður bygst á þann hátt, að hver einstaklingur, sem nokkur ráð hefir haft, hefir bygt skýli yfir höfuð sjer. Þá hefir bærinn og bygst eftir lögbundnum reglum eða byggingarsamþyktum, sem gilt hafa á hverjum tíma, og hefir bæjarstjórnin getað hagað byggingarfyrirkomulaginu eftir því, sem henni hefir þóknast á hverjum tíma, og þarf því engum þvingunarmeðulum, svo sem óeðlilegum skattaálögum, að beita í þessu efni, því að með byggingarsamþykt bæjarins er ráðið allri tilhögun bygginga í bænum. Einstaklingarnir, sem hús eiga í bænum, eru því eins og nokkurskonar sjálfseignarbændur í sveit, hver í sínu húsi, og hingað til hefir það verið skoðað sem gæfa bæjarfjelagsins, að sem flestir einstaklingar þess ættu skýli yfir höfuð sjer út af fyrir sig. Að undanförnu hefir hinn fátæki húseigandi í bænum og fengið dálítinn blett til ræktunar, sjer til stuðnings, og goldið bænum hæfilegt og ákveðið gjald fyrir. Fram á stríðsárin höfðu margir fátækir borgarar bæjarins allmikla stoð af lóðum þessum, einkum ef þeir gátu unnið sjálfir að ræktun þeirra. En síðan dýrtíðin óx svo mjög, gjaldmiðillinn fjell í verði og verkalaun öll margfölduðust, hefir þessi ræktun ekki borgað sig, nema hjá þeim, sem sjálfir hafa getað unnið að henni í hjáverkum sínum og notað liðljett heimafólk sjer til aðstoðar. Þetta geta allmargir enn gert og framfleyta sjer og sínum, jafnvel alt til helmings, með þessari ræktun, þegar aðra vinnu er ekki að fá. En þessari stoð eru hinir fátæku hús- og lóðareigendur sviftir, ef frv. þetta nær fram að ganga, einkum ef gjaldstigi þess er svo hár sem ákveðið er í frv. Þess vegna hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. um að lækka hann, þó að jeg hinsvegar sjái, að grundvöllurinn undir frv. er jafnskakkur fyrir því, þó að þær verði samþyktar. Hjer blasir við eigna- og atvinnutjón fyrir hina fátæku húseigendur bæjarins, og þeir eru margir - líklega alt að því helmingur bæjarbúa - ef skattur þessi kemst á, og það því fremur, sem hann er hærri. Og eyðilegging hinna fátæku steðjar að þeim frá tveim hliðum. Fyrst á að leggja á þá margfalt það útsvar, sem niðurjöfnunarnefnd bæjarins hefir talið þá geta mest borið, og þar á ofan á að rýra eignir þeirra svo í verði, að þær geti ekki lengur staðið sem trygt veð fyrir skuldum þeim, sem á þeim hvíla. Og vitanlega kemur gjaldið harðast niður á fátækustu húseigendunum, því að þeir verða að taka hæstu og dýrustu lánin út á eignir sínar. Nú er fjöldi hinna fátækari húseigenda hjer í bænum, eftir því sem mjer er kunnugt, í kaupfjelagi því, sem hjer starfar, og þar af leiðandi í hinni svonefndu allsherjarsamábyrgð, sem nær til allra kaupfjelaga á landinu, sem eru í Sambandinu. Þar með er upphafinn rjettur þeirra eða möguleiki til þess að taka lán í bönkum eða sparisjóðum, nema því aðeins, að þeir fái tryggingar utanfjelagsmanna. Því með samábyrgðinni er settur slagbrandur fyrir það, að einstakur maður, hversu vel efnum búinn sem hann er, geti notað sitt eigið persónulega lánstraust gagnvart lánsstofnunum. Hann verður því að hafa fasteignaveð, ef hann á að geta fengið lán. En með frv. þessu eru fasteignirnar stórfeldar í verði, svo að eigendur þeirra geta ekki heldur notað þær sem tryggingu fyrir láni eins vel og áður. Þessi atriði vil jeg benda á, bæði alment og sjerstaklega í sambandi við þetta mál. Þannig er verið að klípa utan af hinu fjárhagslega sjálfstæði einstaklingsins á öllum sviðum. Og lánsstofnanirnar hafa mist grundvöllinn undan viðskiftum sínum: hinar verðmætu persónulegu tryggingar, sem mikill meiri hluti viðskifta þeirra hefir bygst á, því að vitanlega hafa bankarnir veitt minstan hlutann af lánum gegn fasteignatryggingum, sem þeir hafa veitt, en nú á að kippa verðmæti þeirra í burtu líka. Það er ef til vill allra alvarlegasta hliðin á þessu máli, sú sem að veðhöfunum snýr. Eignirnar verða með frv. þessu svo stórum feldar í verði frá því, sem var þegar lán út á þær voru veitt. Þar er aðalhættan, sem það hefir í för með sjer að ganga þessa braut, nema þá smátt og smátt, eins og jeg hefi áður getið um opinberlega. Og svo þegar eignirnar komast undir hamarinn, sem hætt er við að verði nokkuð oft, þá er ekki líklegt, að margir vilji kaupa, þegar beinu gjöldin, sem hvíla á þeim, eru orðin svo há, en arðurinn af þeim aftur á móti óviss; og því síður vilja menn kaupa þessar fasteignir, þegar hætt er við því, að þegar þingið hefir einu sinni gengið inn á þessa braut, þá sje alveg eins líklegt, að það haldi áfram á henni og afráði að hækka gjald þetta, jafnvel á næsta þingi eða næstu þingum. En óttinn við þetta hefir aftur í för með sjer, að lánsstofnanirnar hætta alveg að þora að lána út á fasteignir, nema þá hverfandi lítið. Mál þetta er hið mesta vandamál og er óhugsandi, að nokkur þingnefnd geti fundið botn í því eða lagað það sem skyldi. Það er líka alt of mörgum málum dembt á allshn. þingsins, sem ómögulegt er fyrir þær að komast yfir, svo að vel fari á, aðrar nefndin hafa aftur á móti mjög lítið að gera. Þyrfti að laga þetta fyrirkomulag, og þetta frv. hefði t. d. þurft að ganga til nefndar, sem hefði haft betri tíma til að rannsaka það. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefir áður miðað hin föstu gjöld af húseignum í bænum við brunabótavirðingu húsanna, eða m. ö. o. við húsverðið sjálft, og þá óbeinlínis við húsaleiguna. Svo var t. d. um sótaragjald, hreinsunargjald o. s. frv. Þessari reglu hefði hún átt að fylgja við samningu þessa frv., enda er henni fylgt víða erlendis, t. d. á Skotlandi, þar sem gjöldin eru miðuð við húsaleiguna, eða arðinn af eigninni, sem er rjettlátast. Hjer er ekki verið að tryggja bænum nýjar tekjur, heldur er verið að breyta gjaldafyrirkomulaginu. Og niðurstaðan hefir orðið sú, að flytja gjöldin af þeim efnuðu yfir á hina fátækari íbúa bæjarins. Vitaskuld hefir þetta orðið óvart, en það er nú svo samt. Þess vegna væri eina rjetta leiðin að vísa málinu nú til stjórnarinnar, svo að lögun fáist á þetta atriði, því að jeg er ekki í nokkrum vafa um það, þó að frv. þetta verði nú að lögum, þá líður ekki á löngu áður en þarf að breyta þeim aftur. Þá kem jeg að brtt. mínum á þskj. 469, og vil jeg gera nokkra grein fyrir þeim og sýna fram á, á hverju þær eru bygðar. Jeg hefi reiknað út 10 dæmi til þess að sýna, hver útkoman verður, ef fasteignagjaldið er ákveðið 0,6%. Það verður yfirleitt sama niðurstaðan, að því leyti, að gjaldið kemur órjettlátt niður, hvort sem það er hátt eða lágt, en skekkjan verður vitanlega ótilfinnanlegri eftir því, sem gjaldið er lægra, og það er meiningin með þessum brtt., að draga nokkuð úr því órjettlæti, sem slíkt frv. sem þetta hlýtur að hafa í för með sjer fyrir gjaldendur Reykjavíkur, ef það verður að lögum. Dæmi þau, sem jeg hefi reiknað út, eru þessi: Í fyrsta dæminu er hækkunin 134,29 kr. frá því, sem áður var. Útsvar mannsins, sem það hús á, er 10 kr. Gjald hans til bæjarsjóðs verður því 13½ sinnum hærra en áður, og allir sjá, hverjar afleiðingar slíkt hlýtur að hafa fyrir hann. Niðurjöfnunarnefndin hefir ekki treyst þessum manni til að borga hærra útsvar en 10 kr., og hann er víst líka alls ekki fær um að greiða meira. Afleiðingin af þessum auknu gjöldum virðist því hljóta að verða sú, að hann missi húsið. Í öðru dæminu, um húsið við Vesturgötu 9, er hækkunin 99,46 kr. Sá maður, sem þar er um að ræða, hefir 700 kr. útsvar. Ef hans gjald ætti að hækka tiltölulega jafnmikið og í fyrsta dæminu, þá ætti hann að greiða rúmar 9000 kr. Allir geta því sjeð, að með þessu hverfur sá grundvöllur, að menn borgi eftir efnum og ástæðum, og sá grundvöllur hverfur því meir, sem gjaldið er hærra, en meining bæjarstjórnar virðist vera að koma öllum gjöldunum yfir á húseigendur, án tillits til þess, hvort þeir eiga í raun og veru nokkuð til. Í þriðja dæminu hækka gjöldin á húsinu um 31,21 kr. Útsvar eigandans er 10 kr., og hækka gjöld hans til bæjarsjóðs því um þrefalt. Annars skal jeg ekki eyða frekar orðum um það. Í fjórða dæminu er hækkunin 34,65 kr. Útsvar mannsins er 10 kr., og gjöld hans hækka því 3½ sinnum. Í fimta dæminu er hækkunin 44,31 kr., og samsvarar því hjerumbil útsvari mannsins, sem er 40 kr. Þar verður því lítil sem engin skekkja, og er það sökum þess, að þar á hlut að máli maður, sem kemst sæmilega af, og hefir því altaf greitt bænum nokkuð hátt útsvar. Í sjötta dæminu er hækkunin 102,29 kr., en útsvar mannsins er 20 kr., og gjöldin fimmfaldast því, og er það illa farið, því þar á hlut að máli bláfátækur maður, sem á lítils úrkosti. Í sjöunda dæminu, sem er um húsið í Hafnarstræti 8, er hækkunin 171,81 kr. En eigandi þess ber 700 kr. útsvar, og það staðfestir það, sem jeg hefi haldið fram, að þetta lækkar gjöldin á efnuðu mönnunum í miðbænum, en hækkar þau á fátæklingunum, sem búa í úthverfum bæjarins. Áttunda dæmið sýnir, að þetta frv. lækkar gjöldin á húsinu í Austurstræti 19 um 20,90 kr. Eigandi hússins ber 3500 kr. útsvar, en ef hann borgaði hlutfallslega eins mikið eins og eigandi hússins, sem nefnt er í fyrsta dæminu, þá ætti hann að borga 47250 kr. Níunda dæmið sýnir, að gjöldin á Nýja Bíó, sem er virt á 147875 kr., hækka aðeins um 30,27 kr., og sýnir þetta best, hvílíkt afskaplegt órjettlæti þetta hefir í för með sjer, sem sje að koma gjöldunum af þeim efnaðri yfir á þá fátækustu. Í tíunda dæminu er hækkunin 253,98 kr., en þar eru margir leigjendur með há útsvör, þar á meðal Gamla Bíó. Jeg skal geta þess, að á þeirri eign hefði gjaldið í raun og veru átt að vera miklu hærra. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þessi dæmi. Jeg hefi viljað sýna þinginu fram á þetta, því mjer finst það hafa gott af að sjá, að hverju stefnir, svo það gangi síður lengra á þessari braut framvegis, en það tel jeg að megi alls ekki gera. Mjer hefði fundist eðlilegast, að þessu máli væri vísað til stjórnarinnar, því mjer finst það þurfa vandlegrar athugunar. Það, sem stefnt er að með þessu, er að mynda hjer sem mest af öreigalýð - búa til öreiga og viljalausa hópsál, sem einstakir menn geti sveiflað í kringum sig að vild sinni til hvers sem vera skal, en slíkt getur ekki haft góðar afleiðingar. Jeg vona því, að þeir, sem ekki unna slíkri stefnu, greiði brtt. mínum atkvæði.

Sigurður Eggerz Jeg tók það fram við 2. umr. þessa máls, að það mætti ekki samþykkja brtt. við þetta frv., því það gæti orðið því til falls, þar sem svo mjög er liðið á þingtímann. Bæjarstjórnin þarf nýja tekjuauka; það er ein af aðalástæðunum fyrir, að þetta frumvarp er komið fram. Það er í fullu samræmi við það, sem vjer höfum gert hjer á þinginu. Vjer höfum lagt þunga skatta á landslýðinn, og jeg hygg, að bæjarsjóður Reykjavíkur hafi engu minni þörf fyrir tekjuauka heldur en ríkissjóður. Jeg skal taka það fram, að fyrir þá, sem ekki hafa sett sig mikið inn í þetta mál, er ekki gott að átta sig á útreikningum hv. 2. þm. G.-K. Það má vel vera, ef tekin eru nokkur hús á víð og dreif um bæinn, að sýna megi fram á, að þetta komi hart niður á einhverjum efnalitlum mönnum, en það er svo með hvaða skattalöggjöf, sem er. Það er ómögulegt að komast hjá því, að hún komi hart niður á einhverjum. Annars hjelt jeg, að þetta kæmi langharðast niður á efnamönnunum; að minsta kosti snertir það ekki þá, sem eru svo fátækir, að þeir geta ekki átt neitt hús. Jeg hefi ekki getað gert þá útreikninga, sem nauðsynlegir eru til þess að geta talað með fullri vissu um það, hvernig skatturinn kemur niður. Jeg verð hinsvegar að treysta því, að bæjarstjórnin hafi athugað þessa hlið málsins. Undarlega víkur því og við, að jafnaðarmennirnir, sem sjerstaklega ættu að hafa hag hinna fátækari fyrir augum, eru með frv., en hinsvegar er Byggingarfjelagið andstætt því. Jeg minnist þess í þessu sambandi, að árið 1917, þegar frv. um tekjuskatt var borið fram, þá var mikil andstaða gegn því í þinginu, að árið 1917 yrði skattlagt, og var sjerstaklega því þá borið við, að þetta mætti ekki vegna hinna fátæku. Jeg vildi einnig minna á það, að ef þetta frv. verður samþykt, þá verður minni upphæð, sem þarf að jafna niður á bæjarbúa, og væri þá rjett að taka tillit til þeirra fátæku, sem hart hefðu orðið úti vegna skattsins, í útsvarsniðurjöfnuninni. Jeg vil biðja hv. 2. þm. G.-K. að athuga, hvort hann hafi ekki gleymt þeim allra fátækustu, þegar hann var að íhuga, hversu hart þetta gjald kæmi niður á fátæklingunum. Því eins og jeg tók fram áðan, þá kemur þessi skattur alls ekki á þá. Jeg vil einnig benda hv.þm. á, að brtt. hans lækka aðeins skattinn, en skatturinn kemur niður eftir sama hlutfalli og áður eftir brtt. hans, eða jafnranglátlega og áður eftir hans skoðun. Mjer skilst, að hv.þm. ætti samkv. forsendum sínum að greiða atkvæði gegn frv.

Jónas Jónsson Mjer finst það mjög óheppilegt, að háttv. 2. þm. G.-K. skyldi koma fram með brtt. við 3. umr. þessa frv., og gera það svo seint, að forseti varð að taka málið af dagskrá vegna þeirra, því eins og kunnugt er, er svo áliðið þingtímans, og það þarf því að flýta þessu máli svo sem unt er, ef það á að ná fram að ganga á þessu þingi. Og þegar þess er gætt, að þessi hv.þm. er mjög vel kunnugur hjer í bæ og hefir skrifað um þetta mál í eitt af dagblöðum bæjarins, og hlýtur því að hafa sett sig mjög vel inn í það - þá virðist það mjög einkennilegt, að hann skuli þurfa að taka sjerstakan frest til þess að koma með brtt. En það tefur fyrir málinu um einn dag, og það gæti vel orðið til þess, að málið dagaði uppi á þinginu, og þá yrði bæjarsjóður af þeim tekjuauka, sem þetta á að veita honum. Jeg vil taka það fram, eins og hv. 1. landsk.þm., að það var ósamræmi í forsendum og niðurstöðu hv. 2. þm. G.-K. og mjer finst alt benda til þess, að hann komi fram með brtt. aðeins til þess að tefja fyrir málinu, svo það nái ekki fram að ganga á þessu þingi. Mjer finst það alveg óhugsandi, að maður, sem hefir jafngóða aðstöðu til þess að setja sig inn í þetta mál og hv. 2. þm. G.-K., þurfi að fá sólarhrings frest til þess að gera lítilfjörlegar brtt. við frumvarpið, og mjer finst hann gera alt of lítið úr hæfileikum sínum með því, enda þótt tekið sje tillit til þess álits, sem aðrir hafa alment á hæfileikum hans. Jeg skal taka það fram, að þegar mentmn. hafði frv. um ljósmæðraskóla til meðferðar, þá benti hæstv. forseti okkur nefndarmönnunum á það, að við mættum helst ekki gera lítilfjörlegar breytingar á því, sökum þess að þá væri hætt við, að það dagaði uppi í hv.Nd. Það var þó aðeins smámál, en þetta er þýðingarmikið mál, og því hættulegra að tefja fyrir því. Jeg vil benda á það, að þetta mál er mjög vel undirbúið. Það munu vera um 10 ár síðan 2 merkir borgarar þessa bæjar, þeir Halldór sálugi Jónsson banka gjaldkeri og Sighvatur Bjarnason bankastjóri, lögðu til, að afgjaldinu af lóðum og húsum væri breytt í fastan skatt. Síðar var málið tekið upp af þeim Sveini Björnssyni, núverandi sendiherra, og Jóni Þorlákssyni, núverandi fjrh., sem er aðalmaðurinn í flokki hv. 2. þm. G.-K., og síðan hefir því verið haldið fram af góðum samherja hv. 2. þm. G.-K., Sigurði Jónssyni barnaskólastjóra, og bæjarstjórnin hefir öll verið að reyna að koma þessu á síðustu 10 árin. Hún hefir hvað eftir annað samþykt frv. þetta, og það í ennþá harðari mynd en það er nú. Það hefir jafnvel verið gert ráð fyrir því, að lóðargjaldið mætti verða alt að því 2%. Og nú hefir bæjarstjórnin öll samþykt þetta frv. Þar hafa allir flokkar verið sammála um að koma því fram. Íhaldsmennirnir í bæjarstjórninni hafa allir samþykt það, að undanteknum einum, og miðflokksmennirnir 2 voru báðir með því, og sömuleiðis allir jafnaðarmennirnir. Það er því auðsætt, að málið er vel undirbúið, og af því hve allir flokkar í bæjarstjórn hafa verið sammála um það, bæði fyrr og síðar, virðist mega draga þá ályktun, að hjer sje um sjálfsagt rjettlætismál að ræða. Mjer finst því, að það væri gerræði að þinginu að neita bæjarstjórninni um að samþykkja þetta mál, sem hún er svo einhuga um að fá framgengt. Og hvaða líkur eru til þess, að þingmenn, sem eru fremur ókunnugir málavöxtum, muni breyta frv. til batnaðar? Til þess að undirstrika enn betur, að hjer er ekki um neina samábyrgðarpólitík að ræða, vil jeg benda á það, að borgarstjóri er ekki flæktur í neinni samábyrgð og stendur mikið nær hv. 2. þm. G.-K. en mjer í slíkum málum. Jeg skal geta þess, að borgarstjóri kom á fund með allshn. og mælti mjög eindregið með frv. þessu. Og mjer finst það undarlegt, ef hv. 2. þm. G.-K. þarf að hafa vit fyrir mönnum eins og Halldóri Jónssyni, Sighvati Bjarnasyni, Sveini Björnssyni og Jóni Þorlákssyni í málum eins og þessum. Það væri líka undarlegt, ef þessi hv. deild teldi sjer fært að eyðileggja mál, sem bæjarstjórnin hefir þrábeðið um og sem raunar allir hafa beðið um, nema fjelag húseigenda. Það fjelag skrifaði þinginu brjef og mótmælti þessu, en þau brjef liggja nú öll í pappírskörfunum undir borðum þingmanna, enda eiga þau ekki annarsstaðar heima, því röksemdir þeirra voru ekki svo veigamiklar. Ef þingið eyðilegði þetta mál, þá væri það hart fyrir það sama þing að horfa á, að sumir efnuðustu menn bæjarins geti flúið út fyrir bæinn og bygt sjer þar „villur“ til þess að komast undan rjettmætum gjöldum til bæjarins. Eða máske er það til þess, að bærinn tapi 6000 kr. útsvari, sökum þess að maður, sem hefir 40 þús. kr. árslaun, flytur út úr bænum, að það á að tefja fyrir málinu. Eða er það vegna ríku togaraskipstjóranna, sem hafa flutt sig fram á Nes, að hjer er verið að tala máli þeirra fátæku? Menn tala um að hækka skatta, en það er hlægilegt vegna þess, að nú er mikið af þessum sköttum lagt á húseignir eftir verði, sem er miklu hærra, brunabótaverði. Húseign, sem er að brunabótamati 47 þús. kr., er eftir fasteignamati 30 þús. Húsaskatturinn myndi mestallur renna til þarfa húseigenda, eða vegna þeirra, til hreinsunargjalds, sótaragjalds o. s. frv. Er nokkurt vit í því, að þingið hindri bæjarstjórnina í að leggja skatta á húseignir svo að nægi fyrir þessum útgjöldum? Það hljóta menn þó að telja ekki ónauðsynlegt að hreinsa skorsteina og verja húsin fyrir bruna. Húseigendum er það aðeins til ógagns, að till. bæjarstjórnar verði feldar. Ef nokkrum yrði það til hagsmuna, væru það helst þeir ríku menn, sem flýja spöl út úr bænum, t. d. suður að Skerjafirði, til þess að komast hjá að borga af hálaunum sínum til bæjarins. Hvers vegna eru lóðirnar í Reykjavík 10 milj. kr. virði? Af því að bærinn er búinn að verja hundruðum þúsunda, og jafnvel miljónum, í strætagerð. Þess vegna eru húsin dýr og lóðirnar svo dýrmætar. Jeg býst við, að hv. 2. þm. G.-K. sje svo kunnugur í bænum, að hann viti, hvað feikimiklu fje var varið til að steinleggja Hverfisgötuna.  Jeg vil nefna nokkur dæmi, til þess að sýna, hvað lítið er hæft í því, að fasteignamatið sje óábyggilegur skattstofn. Húseign Blöndahls kaupmanns hjer í bæ er metin til brunabóta á 67 þús. kr., en til fasteignamats á 30 þús. Húseign N. N. er metin til brunabóta 84 þús., en fasteignamatið er 45 þús. Hús eins af helstu mönnum í Fasteignafjelaginu er metið til brunabóta 48 þús., til fasteignamats 40 þús. Kvennaskólinn í Reykjavík var metinn tugum þúsunda hærra til brunabóta en fasteignamats. Þá er ljóst, að með því að færa gjöldin frá hærra mati yfir á það lægra er í raun og veru verið að hjálpa húseigendum. Það er hlægileg fjarstæða, að fasteignamatið sje ógætilegt, þegar það er alt að helmingi lægra en brunabótamatið, sem gjöld til bæjarins eru nú miðuð við. Hv. flm.brtt. talaði um óeðlilega háa skatta. Húsaskatturinn er nákvæmlega það, sem þarf til að halda húsunum við; lóðarskatturinn hverfur eins og dropi í botnlausa hít vegna götulagninga og viðgerða á þeim. Hv. 2. þm. G.-K. sagði, að þessir skattar kæmu harðast niður á fátæklingunum. En athugum, hvernig þeir skattar eru, sem hv. 2. þm. G.-K. vill leggja á þjóðina. Hvað skyldi matvöru- og fatatollarnir koma hart niður á miljónera, sem hefði t. d. þrjá menn í heimili? Þetta er eins og fylliraftur færi að prjedika bindindi, þegar stórauðugir menn, eins og þessi hv.þm., sem hafa lægstu skattabyrðarnar að bera, vilja ljetta á sjer undir því yfirskyni að bjarga fátæklingum. Og þetta er sami maðurinn, sem hefir komið neysluskattinum á þjóðina, á hin mörgu bök fátæklinganna. - Nýlega hefir hæstv. atvrh. skýrt frá í ræðu, að árleg gjöld á hvern mann í landinu - barnið í vöggu og gamalmennið í kör - sje um 100 kr. En lóðarskattur á heilu húsi má ekki hækka um 100 kr., - húsi, sem fjöldi fólks býr í. Þessi sami hv.þm. er fyrir fáum dögum búinn að leggja blessun sína yfir 20% verðtoll vegna ríkissjóðsins. Hefðum við verið nú undir stjórn Dana og þeir bannað þennan toll, myndi okkur hafa þótt súrt í broti. En slíku valdi vilja sumir beita við Reykjavík, - banna henni nauðsynlega tekjuauka, sem hún vill leggja á sjálfa sig. Þá var dálítill útúrdúr hjá hv.þm. um kaupfjelag Reykjavíkur. Kom ekki skýrt í ljós hjá hv.þm., hvernig samábyrgðin gæti hækkað húsaskattinn og lóðarskattinn. Þarf jeg ekki miklu að svara, af því að við háttv. þm erum svo sammála um samábyrgðina, og hann hefir lagt blessun sína yfir hana hjer í hv. deild, þegar samvinnulögin voru samþykt hjer. Annars finst mjer framkoma hv.þm. í þessu máli sýna það, að hann er að komast í barndóm aftur. Hv. þm. álítur ófært, að málið gangi stórtafalaust gegnum þingið, og treystir ekki hv. deild til að bera ábyrgð á frv. Ef tafið verður fyrir frv. svo dögum skiftir, getur það ekki orðið að lögum á þessu þingi. Annars er þetta mál svo þrautundirbúið af bæjarstjórn Reykjavíkur, að þingið þarf þar engu við að bæta. Þessi dæmi háttv.þm., sem áttu að vera rothögg á frv., voru svo lítilfjörleg, að þó þau væru rjett, mundu þau vega nauðalítið, þegar tillit er tekið til þess, að gjöld að jafnaði á hvern sem er - hvert barn í vöggu - er 100 kr. Hverju skiftir það þá, þótt gjöld af stóreignum hækki um 100 kr.? Háttv. þm. má ekki halda, að í hv.Ed. sjeu tóm börn og hann geti spilað refinn fyrirhafnarlaust. Hverjir skyldu borga 20% tollinn á nauðsynjum? Eru fátækar fjölskyldur hjer í Reykjavík þar undanþegnar? Jeg hygg, að þær athugasemdir, sem hv. 1. landsk. (SE) og jeg höfum gert um málið, sanni, að þeir, sem greiða atkvæði með brtt., sjeu aðeins með því að gera tilraun til að svifta bæinn tekjustofni, sem gæti rjett við fjárhaginn. Frv. gengur í þá átt að hlífa þeim, sem hafa dýrari lóðirnar, en íþyngja hinum. Þess ber að gæta, að Nýja Bíó, sem hv.þm. mintist á, stendur á baklóð, sem ekki er verðmæt, en það fyrirtæki borgar gífurlega hátt útsvar. Ætti nú að fara að leggja lóðarskatt á slík fyrirtæki eftir gróða, yrði úr því tóm vitleysa. Svo að jeg nefni öreigana, - sem hv.þm. taldi sig til áður hjer á þingi, - vil jeg mótmæla, að þetta frv. komi hart við þá. En verði frumvarpið felt, leiðir það til þess, að ekki verður hægt að leggja í kostnað til viðhalds mannvirkjum í bænum. Það er ekki hægt að pína óendanlega þau gjöld út úr fátæklingunum eins og hingað til. Jeg hefi sýnt fram á, að þessi brtt. er óforsvaranleg. Mótstaða gegn frv. er komin fram undir því yfirskyni að verja fátæklingana fyrir órjetti, en það er sannanlegt, að hún er beint runnin frá húsabröskurunum. Þeir eru svo áhrifalausir hjer í bæ, að þeir hafa engum manni komið að í bæjarstjórn. En svo reyna þeir að dansa með hálfa efri deild eða meira, og ef til vill tekst þeim það í dag. En þá er sæmdin ósmá fyrir þá, sem svo eru leiddir.

Björn Kristjánsson Þessi ræða gefur mjer tilefni til að segja fáein orð. Hv. 1. landsk.þm. (SE) byrjaði með því að benda á, að bæjarsjóður þyrfti tekjur. Jeg hefi ekki sjeð, að með þessu frv. væri verið að skapa bænum nýjar tekjur, nema að því leyti að ná í fáeina menn utanbæjar. En frv. stefnir aðeins að því að breyta tekjufyrirkomulaginu. Mjer er ekki um neinar nýjar tekjur að ræða móts við t. d. 20% tollinn fyrir ríkissjóð. Hann gat þess ennfremur, að skattarnir legðust ójafnt á. Ef grundvöllurinn er rjettur, þarf það alls ekki að vera. Aftur á móti eru það tollarnir, sem eru lagðir á mjög af handahófi, og koma því misjafnt niður. Hv. þm. sagði, að bæjarstjórnin hefði haft þetta mál lengi á prjónum, og er það rjett. En hún hefir ekki grafið djúpt í því eða rannsakað það til nokkurrar hlítar. Það var sagt, að sósíalistar hefðu athugað málið. Jeg veit ekki til, að sósíalistar hafi neinum fjármálamanni á að skipa hjer; þeir forðast þá mest af öllum, sem einhverja þekkingu hafa á fjármálum. Þeir hafa sína ákveðnu pólitík, og hún er sú, að gera þessa sjálfseignamenn, húseigendurna, að öreigum.

Hafa þeir þá tælt borgarstjórann!?

. Hv. 1. landsk. (SE) gat þess, að skatturinn kæmi ekki niður á alla, og er það alveg rjett. Hann á að koma niður á húseigendur í þessu tilfelli. Þess hærri sem skatturinn er, því misjafnara kemur hann niður eða ranglátari verður hann. Grundvöllurinn verður þá ekki sá, að greiða útsvörin eftir efnum og ástæðum, heldur lagt þyngst á þá - eins og jeg sannaði með dæmunum - sem minst eiga. Þetta, sem jeg hefi vikið að, var aðalkjarninn í ræðu hv. 1. landsk. Verð jeg að segja, að af öllum ræðum, sem jeg hefi heyrt til hv. 1. landsk., hefir hann farið þetta gætilegast í sakirnar; enda hefði hann fyrst þurft að rífa niður rök mín, en það treystist hv.þm. auðvitað ekki til að gera. Þá sný jeg mjer að hv. 5. landsk. (JJ). Jeg bjóst við, að hann myndi bera fyrir sig rök í þetta sinn, í stað stóryrða, en venjulega verða stóru orðin hans nokkuð innantóm. Fyrst fann háttv.þm. það mjer til saka, að jeg hefði komið of seint með brtt. Það er rjett hjá hv.þm., að jeg er gamall og farinn að kröftum, og þess vegna ekki eins liðugur í snúningunum eins og þeir yngri. Brtt. kom svo seint af því, að jeg hafði ekki tíma nje kringumstæður til þess fyr að koma með hana og að rökstyðja hana. En nú er hún komin og tveir háttv. andmælendur hafa ekki getað hrakið hana. Þá sagði hv.þm., að verið væri að svifta bæinn tekjum. Jeg segi nei. Aðeins er verið að breyta skattafyrirkomulagi. Röksemdir hv.þm. voru m. a. þessi fáu dæmi um það, að ekki næðist í menn, sem flyttu út á Seltjarnarnes. Þessi skoðun, að flytja útsvörin yfir á fasteignirnar, kom fram fyrir nokkrum árum, en jeg veit ekki betur en að hún sje horfin nú úr hugum flestra hugsandi manna. En sósíalistar hafa tekið upp þessa stefnu. Furðar mig ekkert, þótt hv. 5. landsk. sje henni fylgjandi, þar sem vitanlegt er, að hann fyllir þeirra flokk og þeirra stefnu í öllum málum. Jeg er alls ekki að lá hv.þm., þó að hann sje sósíalisti, eða jafnvel kommúnisti, einungis að hann vilji kannast við það. Jeg get alveg virt skoðanir kommúnista, ef þeir hafa hreinskilni og þor til að kannast við, hvert þeir stefna. En hv. 5. landsk. kannast aldrei beinlínis við það en hefir hinsvegar heldur ekki neitað því, að hann fylgdi stefnu kommúnista. Og verkin sýna merkin. Þá sagði hv.þm., að allir vitrir menn fylgdu þessari skattastefnu, en meðan þau 10 dæmi, sem jeg nefndi, eru ekki vefengd, þýðir ekkert að vitna til þessara stórmenna, sem háttv.þm. er altaf að tönglast á. Og svo lengi sem dæmi þessi verða ekki hrakin, get jeg vel fallist á það, sem háttv.þm. sagði, að jeg hefði vit fyrir öllum þeim, sem þeirri stefnu fylgja. Þá margtók háttv.þm. það fram, að það væri sama og fella málið að samþykkja brtt. mínar, en þetta er ekki rjett; því er í engan voða stefnt með því, þótt það væri vitanlega hið eina rjetta, og bærinn tapaði engu í við það, nema ef telja skyldi um eins árs skeið nokkrum þús. kr. frá þessum skipstjórum, sem fluttir eru fram á Nes, og bankastjórum, sem fluttir eru suður undir Skerjafjörð og hv.þm. er altaf að tala um. En jeg held nú, að bærinn hvorki stæði nje fjelli með því. Jeg sagði, að hið eina rjetta væri að leggja þessi gjöld á eftir brunabótavirðingu eignanna, en ekki eftir fasteignamati, og eftir þeirri leigu, sem af þeim fæst. Þetta taldi háttv. 5. landsk. vera hina mestu fjarstæðu. En hann gætir ekki að því, að sótaragjald og hreinsunargjald er einmitt lagt á brunabótavirðinguna eins og hún var fyrir 1917, en síðan er dregið frá brunabótavirðingunni 30% af húsum, sem síðar voru bygð, svo að ekki er lagt á nema 70% af brunabótavirðingunni á þeim húsum. Þá sagði þessi sami háttv.þm., að nauðsyn bæri til að leggja gjaldið á í þessu formi vegna götulagninga. En þetta er ekki rjett, því að göturnar hafa verið lagðar hingað til, þó að gjald þetta hafi ekki verið komið á, og munu verða lagðar jafnt hjer eftir, þó að það komist ekki á. Þá sagði hann ennfremur, að rjett væri að sameina gjöld þau, er um ræðir í frv. Þetta er aldrei nema satt, ef það er gert á rjettum grundvelli, og er jeg á sömu skoðun og hann um það, að það yrði kostnaðarminna, ef fleiri gjöldum yrði slengt saman í eitt. Þá taldi hann, að fasteignamatið væri rjett. En það fer nú eftir því, hvernig á það er litið. Jeg sagði, að jeg teldi það mat eitt rjett, sem bygt væri á þeim arði, sem eignin gæfi, og á því mati eiga skattarnir að byggjast, en ekki á skuldum gjaldendanna. Þá fór hann að blanda inn í þetta vörutollinum og sagði, að þar hefði jeg ekki hugsað um, þótt gjöldin kæmu ekki sem rjettlátast niður. Þessu er því til að svara, að fyrst og fremst geta tollar aldrei komið eins jafnt niður og skattar á fasteign, ef rjettilega eru á lagðir, og í öðru lagi kemur það þessu máli ekkert við. Annars mun jeg áreiðanlega vera kominn undir græna torfu, þegar þessi vörutollslög ganga úr gildi; svo lífseig munu þau verða. Þá talaði hann einnig um, að það væri ósamræmi hjá mjer, að jeg greiddi atkvæði með verðtollinum. Þetta er rjett. En háttv.þm. gætir þess ekki, að þetta er aðeins bráðabirgðatollur, sem gilda á til ársloka 1925 og samþyktur var einungis fyrir hina knýjandi þörf, sem ríkissjóður hefir á því að fá tekjuauka. Jeg játa því, að hann sje að mörgu leyti ranglátur, en hjer má segja, að nauðsyn brjóti lög, og fyrir hina miklu tekjuþörf ríkissjóðs fylgdi jeg honum, þar sem ekki var þá í annað hús að venda. En annars er hann ekkert sambærilegur við það mál, sem hjer er um að ræða, því það er beinlínis fyrirkomulagsatriði, sem um er að ræða í bæjargjaldafrumvarpinu, eins og margtekið er fram. Þá kom háttv.þm. með það, sem hann hefir svo oft komið með áður í Tímanum, án efa 10–20 sinnum; en það var, að jeg hefði samþykt samvinnulögin. Þó nú svo hefði verið, að jeg hefði samþykt þau, sem ekki var, því að jeg greiddi ekki atkvæði við 3. umr., þá getur verið fyllilega rjettmætt að vera á móti þeim nú, eftir að komið er í ljós, hversu rjettindi þau, sem lög þessi veittu, hafa verið vanbrúkuð. Þau lög ættu því nú að vera afnumin. Annars var það svo við 2. umr. málsins hjer í deildinni, að jeg sá, að allir fylgdu því. Gat jeg því ekki einn skorist úr leik eða farið að gera ágreiningsatkvæði. Vildi sem sagt gefa deildinni tækifæri til þess að átta sig á málinu betur til 3. umr. Þá sagði háttv.þm., að jeg hefði verið að áfellast nefndina. Þetta er ekki satt; jeg var beinlínis að afsaka hana, fyrir því að hún gat ekki grafið sig inn í málið sem þurfti, og því ekki skilið það sem skyldi. En vitanlega skilur hv. 5. landsk. það aldrei, fremur en annað, þó að hann hefði fleiri ár til þess að grafa sig inn í það. Þá talaði hann um, að þessi gjöld væru misjöfn; Nýja Bíó borgaði t. d. hátt útsvar. En þetta er ekki rjett, það borgar ekki nema 680 kr., eða minna en jeg.

Það er þá bara meiri öreigi!

. Að jeg hafi sagt, að fasteignamatið væri falsað, er ekki rjett, því að jeg hefi aldrei haldið því fram, heldur, að það væri bygt á skökkum grundvelli; þeim grundvelli, sem ekki væri rjett að leggja skatta á eftir. Annars finst mjer þær ástæður, sem komið hafa fram gegn brtt. mánum, svo veigalitlar og ljettvægar, að jafnrjett, ef ekki rjettara, sje að samþykkja þær eftir en áður. Vænti jeg því, að hv. deildarmenn greiði þeim atkvæði sín.

Jónas Jónsson Það var ekki alveg rjett, sem hv. 2. þm. G.-K. (BK) sagði.  Þá sagði hv.þm., að síðan 1917 hefði verið dregið 30% af brunabótavirðingunni við skattaálagninguna. En þetta er tómur misskilningur, eins og alt annað hjá honum. Það, sem hann mun vera að rugla um þarna, er það, að af þeim húsum, sem metin voru fyrir 1917, hefir verið borgað 3‰, en af þeim húsum, sem metin hafa verið síðan, 2‰. Þetta rugl um 30% frádrátt er ekkert nema staðleysa. Þetta var hjerumbil öll uppistaðan í ræðu hans. Annars komst hann jafnilla frá öllu. Þá vildi hann halda því fram, að engir nafnkendir menn stæðu bak við frv. þetta. Þrátt fyrir það, þó margsannað sje, að margir af þektustu mönnum bæjarins hafa staðið að því bæði fyr og síðar. Og hverjir báru það fram nú? Jón Ólafsson framkvæmdarstjóri og núverandi borgarstjóri, hvortveggja þaulreyndir Íhaldsmenn. Hvað skyldi maður halda, þegar menn eins og Jón Ólafsson, einn af mestu auðmönnum þessa bæjar, bera fram slíkt frumvarp, og það ennþá harðara en það, sem liggur fyrir hjer? Er hægt að draga þá ályktun, að það sjeu aðeins bolsevikkar, sem aðhyllast þessa skoðun? Jeg held ekki. En eftir þessu eiga þá jafnaðarmenn að vera svo harðsnúnir, að þeir hafa ekki aðeins snúið bæjarstjórninni, heldur og einnig allshn.Nd., neðri deild mestallri og síðast allshn. þessarar deildar, og þar á meðal hv.þm. Seyðf. (JóhJóh). Ef nú jafnaðarmenn hafa svona mikið vald hjer, að þeir geta tekið kapítalistana, snúið þeim á sína skoðun og yfir höfuð látið þá gera alt eftir sínum geðþótta, þá eiga þeir sannarlega rjett á, að farið sje eftir tillögum þeirra. Og jeg fyrir mitt leyti tel mjer meiri heiður í því að vera talinn með svona duglegum mönnum heldur en þó jeg fengi kross hjá háttv. 2. þm. G.-K., sem er í krossanefndinni og mjög natinn við þá virðulegu útdeilingu, enda hjegóminn þar hæfilegur veitandanum. Þá játaði hv.þm., að ekki væri skaði skeður, þó að frv. næði ekki fram að ganga að þessu sinni, og þó að þeir efnuðu menn, sem flýja út úr bænum, af því að þeim þykja gjöldin of há, kæmust þá eitt árið enn undan að greiða skatt þennan. Það lítur því út fyrir, að hann hugsi alveg eins mikið um hagsmuni bæjarins eins og hag „öreiganna“ á Vesturgötu. Annars byrjaði háttv.þm. ræðu sína með mjög hreinskilnislegri játningu, þar sem hann játaði, að hann væri orðinn mjög ellilamaður og að honum hefði ekki unnist tími til að koma með þessar einföldu brtt. sínar fyr en í gærkvöldi, þrátt fyrir það, þó að hann hafi haft ærið langan tíma til undirbúnings. Jeg vil nú beina því til háttv.þm., hvort ekki sje athugavert fyrir hann, sem sökum elli sinnar og þar af leiðandi andlegrar og líkamlegrar hrörnunar þarf svona langan tíma til að koma með jafnlítilfjörlegar brtt. og þessar eru, að vera að tefja fyrir stórmáli, sem vel er undirbúið af honum yngri og færari mönnum. Og jafnframt vil jeg vekja athygli hans á því, hvort þessi hrörnun hans muni ekki vera þess eðlis, að viðurhlutamikið sje fyrir hann að vera að skifta sjer af stórmálum og sitja á þingi. Út af því, sem hann var að tala um samábyrgðina, vil jeg taka það fram, að hann var með að lögfesta hana, og ber því til eilífðar sögulega, lagalega og siðferðilega ábyrgð á henni. Samábyrgðin, sem áður var komin undir vilja fjelagsmanna, er nú gerð að föstu skilyrði í samvinnufjelögum með atfylgi hv. 2. þm. G.-K. Er nú ekki ástæða til að halda, að hv.þm. hafi skilið þessi mál betur 1921 en nú, þegar hann svo bersýnilega er farinn að ganga í barndómi, og jafnvel játar það sjálfur? En hafi ekki svo verið, þá getur hann gefið sjálfum sjer utan undir í hegningarskyni það sem eftir er æfinnar. Hafi hann nú á rjettu að standa, hefir hann 1921 skemmilega svikið sinn málstað, er hann rjetti upp „putann“ hjer í þessari hv. deild og lögfesti samábyrgðina.

Sigurður Eggerz Það gladdi mig, er háttv. 2. þm. G.-K. (BK) sagði, að jeg hefði talað stillilega um þetta mál, því að fyrir mjer er það ekkert hitamál. Það er ekki rjett hjá hv.þm., að hjer sje ekki um neitt tekjuaukafrv. að ræða. Því að hjer er einmitt um tekjuauka að ræða þar sem 2. liður frv. mun gefa um 60–70 þús. kr. tekjur. Og ástæðan fyrir því, að það er fram komið, er alveg hin sama, sem liggur til grundvallar fyrir tekjuaukafrv. ríkissjóðs, sem sje tekjuþörf bæjarsjóðs. Mjer hefir verið skýrt frá, að því er snertir a-lið í brtt.hv.þm., um að í stað 0,8% komi 0,6%, að yrði hún samþykt, þá myndi skatturinn ekki nægja fyrir sorphreinsun, salernahreinsun, sóthreinsun og útrýmingu rottna. Að jeg benti á, að jafnaðarmennirnir í bæjarstjórninni voru með frv. þessu, var af því, að jeg taldi það undarlegt, að sá flokkur væri með því, ef það væri til að auka sjerstaklega skatta á þeim fátæku. Og ennfremur væri það undarlegt, ef hinir efnuðu húseigendur berðust af krafti fyrir því, ekki sín vegna, heldur vegna annara gjaldenda. Mjer finst ótvírætt, að þetta frv. miði að því að íþyngja hinum efnuðu með skatti, og það er auðvitað, að til þeirra verður altaf að fara, þegar útvega þarf háa skatta. Jeg vil leyfa mjer að benda hv.þm. (BK) á það, að sje frv. eins og það liggur fyrir í eðli sínu ranglátt og gjöldin komi rangt niður, þá breyta breytingartillögur hans því ekki. Hví hefir hv.þm. ekki með brtt. sínum reynt að bæta úr ranglæti frv., heldur aðeins gert tilraun til þess að drepa það? Hv. þm. má ekki furða sig á því, þó að jeg hafi ekki haft tíma til þess að rannsaka þau dæmi, sem hann hefir komið með, því að slíkt grípur svo víða inn og útheimtir mikinn tíma, en þar sem bæjarstjórnin hefir haft þetta mál svo oft til meðferðar, þá er varla trúlegt, að hún hafi hrapað að því eða haldi því til streitu, ef grundvöllur þess væri ranglátur. Annars hefir verið bent á það, að frv. var fyrst borið fram af borgarstjóra, Jóni Ólafssyni og Þorvarði Þorvarðssyni, og hafði þannig stuðning allra flokka bæjarstjórnarinnar. Frv. var ekki borið fram af kommúnistum eða jafnaðarmönnum, heldur af öllum flokkum. Treysti jeg mjer ekki til að vera á móti þessum tekjuauka fyrir bæinn, þar sem þessi breyting hefir svo eindregið fylgi sjálfrar bæjarstjórnarinnar. Og þó að einhverjir gallar kunni að vera á frv., þá má geta þess, að útsvarsfyrirkomulagið, eins og það hefir verið hingað til, hefir ekki verið nein fyrirmynd að rjettlæti. Til þess að hægt sje að jafna rjettlátlega niður, þurfa menn að vera gagnkunnugir högum manna, en á það mun oft bresta, enda mjög örðugt að koma því við. Benda útsvarskærurnar, sem eru ótal margar árlega, til þess, að menn sjeu ekki allskostar ánægðir með rjettlæti niðurjöfnunarinnar. Jeg get því ekki verið á móti frv. fyr en jeg hefi heyrt meiri rök gegn því. Jeg álít, að það skifti svo miklu máli fyrir bæinn að fá þennan tekjuauka, að ekki sje forsvaranlegt fyrir menn að leggjast á móti frv. Jeg vænti því, að hv.flm. taki brtt. sínar aftur, þar sem hætt er við því, að þær verði frv. að falli, ef þær verða samþyktar.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg held, að ekki sje ástæða til, og jafnvel varhugavert, að lækka húsaskattinn frá því, sem hann er nú settur í frv., 8‰ af fasteignamati, vegna þess, að húseigendur eiga jafnframt að losna við ýms gjöld, sem nú hvíla á húseignunum, er munu nema fast að því eins miklu og húsaskatturinn. Nokkru öðru máli er að gegna með lóðarskattinn; hann er enn í frv. miklum mun hærri en núverandi lóðargjald og lagður á eftir alt öðrum mælikvarða en nú er gert. Það getur því verið mikið álitamál, hve hár hann á að vera, og auðvitað varlegast að hækka hann sem minst meðan ekki er sjeð, hvernig hann kemur niður. Jeg treysti mjer því ekki til að greiða atkvæði með 1. lið brtt.hv. 2. þm. G.-K. á þskj. 469, en mun greiða atkvæði með 2. og 3. lið. Það er auðvitað ekki annað en fyrirsláttur eða grýla að halda því fram, að það sje sama og að fella frv. að samþykkja þannig lagaðar breytingar á því. Tíminn er nógur til þess, að það geti gengið fram, jafnvel þótt sá ágreiningur yrði á milli deildanna, að það þyrfti að fara í sameinað þing, og hv.þm. Reykv. munu sjá um, að það nái fram að ganga í hv.Nd. og dagi þar ekki uppi. Jeg leyfi mjer að vænta, að hæstv. forseti beri upp liði till. á þskj. 469 hvern fyrir sig.

Sigurður Eggerz Jeg vildi aðeins skjóta því til hæstv. stjórnar, hvort hún geti sagt nokkuð um það, hvenær þingi muni lokið. Ef það á ekki eftir að standa nema viku ennþá, þá sjá allir menn, að tími verður ekki nægur til að afgreiða frv., ef það á eftir að fara til hv.Nd. og svo í sameinað þing.

Forsætisráðherra (JM): Jeg get ekkert um það sagt, hvenær þingi slítur. Það hefir ekkert verið um það ákveðið enn og fer það eftir atvikum. Annars geri jeg ráð fyrir, að hæstv. forseti Sþ. (JóhJóh) viti, hvernig störfum þingsins er komið, og hann hefir sagt, að tíminn verði nægur til þess að afgreiða þetta mál, þó að það fari í Nd. og sameinað þing.

Björn Kristjánsson Hv. 1. landsk. (SE) hjelt því fram, að hjer væri ekki um tekjuhækkun að ræða, þar sem þau gjöld falli í burtu, er borgast eiga með 0,6%. Jeg hefi sýnt fram á það með dæmum mínum, að hækkunin kemur fram alstaðar nema í einu tilfelli, og getur því ekki komið til mála, að ekki sje um hækkun að ræða, þó að till. sje samþykt. Hv. þm. hjelt því fram, að málið væri vel rannsakað, en jeg hefi sýnt fram á það, að svo er ekki. Hvað það snertir, að öll bæjarstjórnin hafi samþykt frv., þá skal jeg taka það fram, að jeg átti tal við Jón Ólafsson bæjarfulltrúa eftir að grein mín um málið kom í Morgunblaðinu, og kvaðst hann hafa verið á móti frv. af sömu ástæðu og jeg, en að hann hafi verið borinn ofurliði í málinu af sósíalistum. Ennfremur hefir Pjetur Halldórsson, sem er einn af mætustu mönnum í bæjarstjórninni, skrifað á móti málinu, og er því ekki rjett að segja, að öll bæjarstjórnin hafi verið með frv. Aðrir hv.þm. hafa minst á það, að framgangi málsins sje ekki hætta búin, þó brtt. mínar sjeu samþyktar, og vænti jeg því, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja þær.

Jónas Jónason Jeg vildi aðeins leyfa mjer að leiðrjetta villu, sem slæddist inn í athugasemd háttv. 2. þm. G.-K. Hann hjelt því fram, að Jón Ólafsson bæjarfulltrúi væri ekki með þessu frv. Það er að vissu leyti rjett, en þó með dálítið einkennilegu móti. Jóni fanst sem sje frv. ekki ganga nógu langt. Í stað þess að bæjarstjórn gerir ráð fyrir 80 aurum af hverjum 100 kr. í lóðargjaldi, þá gerði hann ráð fyrir 2 krónum. Að því er snertir Pjetur Halldórsson, þá tók jeg það fram í fyrri ræðu minni, að 1 af bæjarfulltrúunum væri frv. andvígur. Ef lagt er svo mikið upp úr einum manni, þá virðist mjer, að leggja verði nokkuð mikið upp úr hinum 15, sem lagt hafa til hvað eftir annað, að slíkt fyrirkomulag kæmist á, og meðal þeirra manna var faðir þess eina fulltrúa, sem nú hefir lagst á móti málinu, og var hann síst ómerkari maður en niðji hans.

Eggert Pálsson Mál þetta snertir eingöngu Reykvíkinga og ekki aðra. Er augsýnilegt, að það er töluvert hitamál hjer innanbæjar. Hv. 2. þm. G.-K. (BK) hjelt því fram í ræðu sinni, að breytingin á þessu gjaldi mundi koma mest niður á fátæklingum bæjarins. Benti hann, því til sönnunar, meðal annars á eitt dæmi, sem sje, að á manni, sem hefði 10 kr. útsvar, hækkaði gjaldið um 134 kr. Maður þessi virðist óneitanlega, eftir útsvarinu að dæma, vera í flokki fátæklinga bæjarins, þótt hann kunni eigi að vera í flokki þeirra allra fátækustu. Hv. 1. landsk.þm. (SE) hjelt því hinsvegar fram, að með því að breyta gjaldinu þannig, þá yrðu þeir allra fátækustu betur úti en ella. Þetta getur ekki verið rjett. Þeir allra fátækustu bera vitanlega ekkert útsvar, og geta þar af leiðandi ekki grætt við breytinguna. Hinsvegar ber þess að gæta, að við þetta aukna húsa- og lóðargjald hlýtur húsaleigan að hækka, og það kemur niður á þeim fátækustu, sem verða að leigja sjer húsnæði. Það er í raun og veru ekki okkar utanbæjarmanna að kveða upp dóm um það, hvor málstaðurinn er rjettari eða hagkvæmari. En hinsvegar, úr því að við erum til þess kallaðir að leggja dóm á málið, þá finst mjer skynsamlegra fyrir okkur að fara varlega í sakirnar. Jeg gat þess við 2. umr. málsins, að jeg hefði skrifað undir nál. með þeim fyrirvara, að ef till. kæmi fram um að lækka gjaldið, þá myndi jeg greiða henni atkvæði. Jeg lít sem sje þannig á, að ef reynslan sýnir Reykvíkingum, að þeir hafi hitt á heppilega leið með þessu gjaldi, þá megi altaf hækka það, en ef hún aftur á móti leiðir hið gagnstæða í ljós, þá er hægra að bæta úr vandanum og sleppa gjaldinu aftur, því lægra sem það hefir verið sett í byrjuninni. Held jeg því, að best sje að greiða brtt. atkvæði. Hvort það verður málinu að fótakefli, að þær verða samþyktar, fer eftir því, hvernig hv.Nd. tekur í málið. Ef hún vill, að málið nái fram að ganga þrátt fyrir brtt., þá er henni það innan handar að koma því í gegn; en vilji hún láta breytingarnar á frv. verða því að falli, þá er það hennar sök.

Sigurður Jónsson Hv. 1. þm. Rang. (EP) tók það fram, að best væri að fara varlega í máli þessu. En ágreiningurinn er þá um það, hvað sje að fara varlega í þessu efni. Finst mjer, að hv. 1. þm. Rang. hafa haft málið svo lengi til athugunar, að hann ætti að vera einráðinn í því, ásamt okkur hinum utan af landi, að fara ekki beint á móti vilja bæjarstjórnarinnar um málið. Tel jeg, að það sje að fara varlegast að samþykkja frv. eins og hv.Nd. hefir þó breytt því frá því, sem það kom frá bæjarstjórninni. Jeg er því á móti brtt., þar sem engar líkur eru til, að frv. gangi í gegnum þingið að þessu sinni, ef þær verða samþyktar.

Eggert Pálsson Jeg ætla ekki að tala langt mál, hvorki með nje móti till. En mjer er ekki vel ljóst, við hvað er átt með orðinu „slysatryggingar“. Við vitum, að orðið „slys“ er notað hjer í mismunandi merkingu. Það er kallað slys, ef menn meiða sig eða missa limi, en það er líka nefnt slys, ef menn farast t. d. voveiflega. Jeg veit ekki, hvort hjer er átt við annað þessara tilfella eða bæði. Ef till. á einnig við líftjón, þá er hjer og um líftryggingar að ræða - og það vildi jeg helst, að almenn líftrygging kæmist á, ef þess væri kostur. Hinsvegar er mjer ekki heldur fullljóst, hvað felst hjer í till., í orðinu „almenn“, hvort hjer er átt við alla landsmenn jafnt eða ekki. Eftir því, hvernig á að skipa nefndina, þá virðist orðið aðallega ná til verkamanna, og þá einkum við sjávarsíðuna, þar sem Alþýðusamband Íslands á að tilnefna annan manninn, en fjelag botnvörpuskipaeigenda hinn. En, sem sagt, mjer finst till., eins og hún hjer liggur fyrir, ekki vel skýr; en vel má vera, að hún hafi verið skýrð nægilega í hv.Nd.; það er mjer ekki kunnugt um. Annars er jeg ekki með þessum orðum að hafa neitt á móti till., og býst við því, að hún gangi til 2. umr.

Sigurður Eggerz Jeg geng út frá því, að með orðinu „almenn“ sje átt við það, að tryggingarnar skuli ná til allra landsmanna. Annars er mál þetta svo merkilegt, að ekki er nema sjálfsagt, að þingið sinni því, svo sem kostur er á.

Sigurður Jónsson Eftir því sem orðið „alment“ er alment notað, þá nær það til allra jafnt. Vil jeg því halda því fram, að eftir því, sem venja er til að nota orðið í löggjöf okkar, þá nái till. til allra landsmanna. Að vísu er það svo, að eftir því, hvernig skipa á nefndina, mætti jafnvel ætla, að hún ætti aðeins að semja lagafrv. um slysatryggingar fyrir ákveðna stjett manna, en minn skilningur er sá, að tryggingamar eigi að ná til allra landsmanna.