Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við þm. Alþfl. á Alþ. höfum leyft okkur að flytja till. til þál. um setningu löggjafar um jafnrétti kynjanna. Á s. l. ári lagði ríkisstj. norska Verkamannaflokksins fyrir Stórþingið frv. til l. um jafnrétti kynjanna og er það enn til meðferðar í þinginu. Í þessu frv. eru fjölmörg nýmæli varðandi jafnrétti kvenna og karla til viðbótar þeim lagaákvæðum sem gild eru þar í landi og raunar víða um þessi efni, einkum þó um launajafnrétti kvenna og karla. Í frv. eru auk þess ýmis önnur atriði, ýmis nýmæli sem vakið hafa miklar umr., ekki aðeins í Noregi, heldur um gjörvöll Norðurlönd. Það, sem í þessari till. felst, er að Alþ. álykti að fela hæstv. ríkisstj. að láta semja frv. um jafnrétti kynjanna þar sem sé haft mið af ýmsum nýmælum sem einmitt felast í hinu norska frv. Það var á árinu 1961 sem þm. Alþfl. undir forustu Jóns Þorsteinssonar þáv. alþm. fluttu frv. sem varð að lögum um launajöfnun kvenna og karla. Er óhætt að fullyrða að samþykkt þeirra laga markaði tímamót í jafnréttisbaráttu kvenna á sviði launamála. Fyrir þremur árum, 1973, fluttu þm. úr öllum flokkum undir forustu hv. þm. Svövu Jakobsdóttur frv. um Jafnlaunaráð, sem einnig var merkilegt mál. Jafnlaunaráði var m. a. ætlað að hafa raunhæft eftirlit með því að ákvæðum laga um launajöfnuð kvenna og karla yrði fylgt í reynd, en ýmsir töldu að á því væri nokkur misbrestur. Því miður hafa fjárveitingar til Jafnlaunaráðsins verið svo takmarkaðar að það hefur enn ekki getað hafist handa um að starfa af þeim krafti sem ég veit að Jafnlaunaráðið vill að sé í störfum þess. Því miður tókst ekki að fá fram umtalsverða hækkun á fjárveitingum til Jafnlaunaráðsins við afgreiðslu fjárlagafrv. fyrir gildandi ár, en það stendur vonandi til bóta. Það, sem gert er ráð fyrir í þessari till., er að þessi tvenn lög, þ. e. a. s. lög um launajafnrétti kvenna og karla annars vegar og lög um Jafnlaunaráð hins vegar, séu sameinuð í einn lagabálk og auk þess höfð hliðsjón við frv.- smíðina af nokkrum nýmælum sem einkum og sér í lagi felast í hinu norska frv., sem eins og ég sagði áðan hefur vakið mikla athygli, ekki aðeins í Noregi, heldur um öll Norðurlönd. Í till. er sagt í fyrsta lagi, að meginatriði frv. skuli vera að konum skuli í reynd tryggt algert jafnrétti á við karlmenn á öllum sviðum þjóðlífsins og konur og karlar skuli eiga jafnan rétt til vinnu og menntunar. Þá er bent á að nauðsyn sé skýrra og ótvíræðra lagaákvæða um að við ráðningu í störf, flutning milli starfa, skiptingu í launaflokka, veitingu orlofs frá starfi eða uppsögn skuli óheimilt að miða reglur við það, hvort um konu eða karl sé að ræða, og ef bæði karl og kona geti gegnt starfi sé óheimilt að miða auglýsingu við annaðhvort kynið. Það er líka gert ráð fyrir að bannað sé að vinnuveitandi óski þess að væntanlegur starfsmaður sé fremur af öðru kyninu en hinu. Og til þess að tryggja rétt hvors kynsins sem er og í þessu tilfelli þá fyrst og fremst kvenna er gert ráð fyrir því, að umsækjandi, sem fái ekki stöðu sem hann hefur sótt um, geti krafist þess að vinnuveitandi láti honum í té skriflegar upplýsingar um hvaða menntun, reynslu eða aðra hæfni sá umsækjandi hafi haft til að bera sem stöðuna hlaut. Lagaákvæði um þetta efni eru engan veginn ónauðsynleg. Nægir í því sambandi að vitna til þess, að ég hef fyrir satt að það hafi gerst í einu rn. hér að konu, sem hafði háskólapróf og tilskilda menntun til þess að gegna ákveðnu starfi sem hún sótti um, hafi verið synjað um starfið og öðrum veitt það og þau rök höfð uppi, að vísu munnlega, að starfið hentaði ekki konu. Þá er gert ráð fyrir því, að í því frv., sem till. gerir ráð fyrir að samið verði, sé kveðið ótvírætt á um að með sömu launum fyrir sömu vinnu sé átt við allar greiðslur og öll hlunnindi sem vinnuveitandi lætur af hendi og launin skuli ákveðin með nákvæmlega sama hætti hvort sem um er að ræða karl eða konu. Jafnframt er gert ráð fyrir skýrum lagaákvæðum um að konur og karlar, sem starfa hjá sama vinnuveitanda, skuli eiga sama rétt til starfsmenntunar og starfsþjálfunar ásamt orlofi til þess að afla sér slíkrar menntunar og þjálfunar, en um slíkt eru engin ákvæði í gildandi lögum, hvorki lögum um launajafnrétti né lögum um Jafnlaunaráð. Að síðustu er gert ráð fyrir því, að tekið verði í það frv., sem við leggjum til að samið verði, ákvæði um að auglýsingar megi ekki vera með þeim hætti, að í ósamræmi sé við grundvallarregluna um jafnrétti kynjanna, né heldur þannig, að það særi siðferðisvitund annars hvors kynsins. En það fer ekki á milli mála að konur eru mjög misnotaðar sem auglýsingatæki á þann hátt, að mjög eðlilegt er að konur telji sér með því sýnd lítilsvirðing, að kyn þeirra sé óvirt með misnotkun á ósmekklegri og ósiðferðilegri misnotkun á kveneðlinu. Þetta er mál sem víða er rætt, ekki aðeins á Norðurlöndum, heldur í Vestur-Evrópu og Ameríku. Mér er að vísu ekki kunnugt um að nokkurs staðar hafi verið tekin í lög ákvæði um þetta efni, enda eru þau eflaust vandsamin, en málið er á dagskrá í öllum siðuðum löndum þar sem mikið kveður að auglýsingum á annað borð. Gildir þetta raunar ekki einvörðungu um misnotkun kveneðlisins í auglýsingaskyni, heldur væri full ástæða til þess að setja almennar reglur um það, með hvaða hætti auglýsingar skuli gerðar, þannig að þær misbjóði ekki heilbrigðum smekk eða heilbrigðri siðgæðisvitund neytenda, burt séð frá því sem nú þegar er bannað, að í auglýsingum megi að sjálfsögðu ekki felast blekkingar, eina og allir hljóta að vera sammála um. Ég vona að þessi till. hljóti góðar undirtektir. Það er nauðsyn á sameiningu þeirra laga sem um það efni gilda sem till. fjallar um, og ég vona að samstarf geti tekist milli allra flokka um að nauðsyn sé á þeirri lagasetningu sem hér er lagt til að undirbúin verði. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. allshn. Sþ.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Í júlímánuði s. l. var ákveðið að láta semja frv. til l. um jafnrétti kvenna og karla. Tilgangurinn var að fella saman í ein lög gildandi ákvæði um þessi efni, taka einnig upp nýmæli og skýrari fyrirmæli til þess að tryggja í reynd jafnrétti og jafnstöðu kvenna og karla. Í félmrn. hefur síðan í fyrrasumar verið unnið að undirbúningi frv., og nokkru fyrir jól lágu fyrir drög að frv. um jafnrétti kvenna og karla. Þá þótti ekki rétt að leggja frv. fram vegna annríkis á þingi. Við samningu frv. hefur verið höfð hliðsjón m. a. af því frv. sem liggur fyrir norska Stórþinginu og hv. 1. flm. þessarar till. minntist á. Ég geri ráð fyrir að þetta frv. verði lagt fyrir Alþ. fljótlega. Ég vil taka það fram, að ég skýrði hv. 1. flm. till. frá þessum undirbúningi lagafrv. áður en hann flutti till. sína.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Ég fagna því að sjálfsögðu, að þessi þáltill. er fram komin, og fagna þeim áhuga á jafnrétti kynjanna sem hún sýnir, og þá má kannske í leiðinni óska hæstv. félmrh. einnig til hamingju með þann áhuga sem hann sýnir með því frv. sem hann boðar. Áður en ég ræði þá till., sem hér er til umr., langar mig til að spyrja hæstv. félmrh. um það ríkisstjórnarfrv., sem mun væntanlegt næstu daga, og þá fyrst og fremst hverjir hafi verið til kvaddir að samningu þess frv. Konur hafa lengi sýnt því áhuga að tryggja jafnan rétt í lögum og tryggja raunar með öðrum hætti að þau lög yrðu framkvæmd. Þannig hefur það gerst í Noregi að jafnlaunaráði var breytt í jafnréttisráð og starfssvið þess víkkað mjög. Ég hef ekki getað aflað mér nægilegra upplýsinga um hvernig þetta hefur reynst. Ég er þó þeirrar skoðunar að við eigum ekki að hætta við þessa baráttu eða sætta okkur við minna en ákvæði um jafnrétti kynjanna í stjórnarskrá, og að því vona ég að við íslendingar munum stefna. Ég vil aðeins fara örfáum orðum um þá þáltill. sem hér liggur fyrir. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, fagna ég því að hún skuli komin fram. Ég verð hins vegar að játa að mér finnst hún ekki alveg nægilega vel unnin til þess að ég geti áttað mig á því, hver fengur yrði að samþykkt hennar, umfram nokkur atriði sem er alveg sjálfsagt að leiða í lög. þar á ég við auglýsingar um vinnu, að starfsauglýsingar megi ekki kyngreina, og þar á ég einnig við auglýsingar sem teknar eru fram í 5. lið, að auglýsingar megi ekki vera með þeim hætti, að í ósamræmi sé við grundvallarregluna um jafnrétti kynjanna, né heldur þannig, að þær særi siðferðisvitund annars hvors kynsins. Þessi atriði er alveg sjálfsagt að taka inn í slíka löggjöf. Hins vegar er hér gert ráð fyrir að þessi löggjöf kveði fyrst og fremst á um þrjá þætti, þ. e. a. s. atvinnu og laun, menntun og svo það sem er e. t. v. óskilgreint, en mætti segja í rauninni að félli undir það sem kallaðist siðferðisvitund. A. m. k. fæ ég ekki séð að 5. liður geti fallið undir launaákvæðin eða menntunarákvæðin. Ég hefði gjarnan viljað að þetta hefði verið skýrar greint í þessari þáltill., til þess að sú n., sem fær hana til meðferðar, ætti betra með að átta sig á hvað fyrir flm. vakir. Að hinu leytinu hef ég líka þá gagnrýni fram að færa varðandi þessa þáltill., að mörg ákvæði hennar eru þegar fyrir í lögum og það veit raunar hv. 1. flm. og frsm. Hann tók raunar fram áðan, en meiningin hjá honum er að sameina öll þessi ákvæði í eina heildarlöggjöf. En þá vaknar raunar spurningin, þegar Jafnlaunaráð sjálft er dregið þarna inn í, hvort ætlast sé til þess að Jafnlaunaráð sé sú stofnun sem eigi að tryggja framkvæmd og eftirlit með þessari löggjöf og víkkað þannig verksvið þess eða ætlast sé til þess að einhver ný stofnun komi þarna til og Jafnlaunaráð verði þá eftir sem áður eingöngu með sitt verkefni. Þetta er held ég atriði sem við þurfum að gera okkur grein fyrir. Ég vil fyllilega taka undir þau orð hv. frsm., að Jafnlaunaráð hefur því miður aldrei fengið það fjármagn sem þarf til þess að sinna sem vert væri og eins og ég veit að ráðamenn hefðu gjarnan viljað þeim verkefnum, sem því eru falin samkv. lögum. Sú hækkun, sem Jafnlaunaráð fékk núna við afgreiðslu fjárlaga, var að vísu einhver, þó ekki meiri en svo að fjárveitingin hélt raungildi sínu en var í rauninni ekki um neina raunhæfa hækkun að ræða og því vafasamt hvort Jafnlaunaráði tekst það ætlunarverk sitt að ráða starfsmann, sem er alveg tvímælalaust nauðsynlegt að það hafi. Störf Jafnlaunaráðs eru unnin í hjáverkum af ráðsmönnum og verða þeir að nota tómstundir sínar til þess að vinna þessi mjög svo nauðsynlegu verk. Ég ítreka stuðning minn við þessa þáltill. Ég ítreka það, að ég hefði gjarnan, úr því að þetta mál er til umr. hér, viljað fá meira að vita um það frv. sem hæstv. félmrh. var að boða. Við hefðum þá e. t. v. getað haft ítarlegri umr. um þetta mál hér í dag.



Herra forseti. Ég fagna þessu fram komna frv. og jafnframt boðuðu frv. ríkisstj. Það er mjög ánægjulegt að fleiri en aðeins konur hér á þingi skuli hafa hug á að gera eitthvað í þessum málum. En jafnframt harma ég að hafa ekki fengið eitthvað að sjá um það frv. sem er í undirbúningi hjá hæstv. félmrh. Það hefur mikið verið rætt um norska frv., eins og hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason tók hér fram, en hann tók ekki fram að það hefur ekki allt verið eingöngu jákvætt. Það, sem mig langar að koma á framfæri hér í því sambandi, er að í þeim umr., er farið hafa fram í Noregi, hefur fólk, sem er að berjast fyrir jafnréttismálum, bent á að kannske hefði verið betra að láta ekki semja lagafrv. um jafnrétti kynjanna, heldur hreint og beint um bann við misrétti. Í þeim blaðaskrifum, sem þar hafa verið, hefur verið bent á ákveðin vandkvæði sem fólki þykja fyrirsjáanleg við beitingu þessara laga. Við höfum líka dálitla reynslu af slíkum hlutum hér. Það voru samþykkt hér ágæt lög um Jafnlaunaráð, en það kemur strax fram, þegar á að fara að beita þeim, að á því eru vandkvæði. Því miður hefur framkvæmdin í sambandi við lögin um Jafnlaunaráð ekki reynst eins og menn vonuðust til. Þar er ýmsu um að kenna, t. d. því, að þetta ráð hefur ekki fengið fjárveitingu til þess að halda uppi þeirri starfsemi sem því er ætlað. Í Noregi er líka bent á það, að e. t. v. sé ekki nóg að semja bara lög um jafnrétti kynjanna. Það geti verið nauðsynlegt að veita konum ákveðin, tímabundin forréttindi á meðan aðstaðan er jöfnuð. Og það er líka bent á eitt sem ekki kemur fram í þessari till., en gæti að sjálfsögðu komið fram ef sett yrði n. til að semja slíkt lagafrv., að það sé alveg nauðsynlegt í allri slíkri lagasetningu að gæta þess, að fullt tillit sé tekið til hlutverks kvenna í fjölgun mannkynsins. Það er stór spurning, hvernig verður tryggt að framkvæmd slíkra laga verði framkvæmd í raun, og þá er spurningin, eins og hv. þm. Svava Jakobsdóttir benti á: Hver er það, hvaða aðili, sem hefði eftirlitið ?

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Þessi till. var flutt í desembermánuði s. l., þótt hún vegna anna þingsins þá, einkum í sambandi við afgreiðslu fjárlaga, hafi ekki komist á dagskrá fyrr en nú. Það er rétt sem hæstv. félmrh. sagði í ræðu sinni, að þegar þingflokkur Alþfl. hafði ákveðið að flytja þessa till. og hún var fullsamin, þá bar ég tiltekið atriði í till. og grg. hennar undir starfsmann í félmrn. sem þá sagði mér að ríkisstj. hefði látið semja frv. um jafnrétti kynjanna sem að mörgu leyti væri svipaðs eðlis og norska frv. sem hér hefur verið gert að umræðuefni, og staðfesti hæstv. ráðh. það við mig síðar sama kvöld að slíkt frv. hefði verið samið. Þegar ég hins vegar spurði hvort formleg ákvörðun hefði verið tekin um að flytja frv., þá var sagt, að sú ákvörðun hefði ekki enn verið tekin. Þess vegna þótti okkur í þingflokki Alþfl. engin ástæða til að fresta því eða láta hjá líða að flytja till. Nú gaf hins vegar hæstv. ráðh. þá skýlausu og ótvíræðu yfirlýsingu, - ég vona að ég hafi skilið það alveg rétt, - að frv. yrði flutt, og lýsi ég yfir sérstakri ánægju yfir því.

Flm. (Friðjón Þórðarson) : Herra forseti. Á þskj. 91 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um jarðhitaleit á Snæfellsnesi. Í stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstj. er lögð mikil áhersla á hagnýtingu innlendra orkugjafa hvar sem því verður við komið. Þar er varmaorkan að sjálfsögðu í fremstu röð. Stefna skal að því að koma á fót hitaveitum þar sem aðstæður leyfa, hagnýta jarðvarmann svo sem kostur er, en tryggja öðrum sem fyrst raforku til húsahitunar. Byggðir landsins eru mjög misauðugar af jarðhita. Sums staðar er hann á yfirborði jarðar í heitum hverum og laugum, svo sem víða í Borgarfjarðarhéraði þar sem gífurlega mikill jarðhiti er óvirkjaður. Annars staðar er hann dýpra í jörðu. Mikið skortir á að landið sé fullkannað að þessu leyti. Þó eykst þekking manna á þessu sviði ár frá ári. Talið er að Vesturland búi yfir miklum möguleikum á aukinni nýtingu jarðhita, og er það raunar alveg augljóst. Á Snæfellsnesi hefur nokkur jarðhitaleit farið fram á síðustu árum. Hefur hún verið framkvæmd af starfsmönnum jarðhitadeildar Orkustofnunar að beiðni ýmissa aðila heima fyrir. Jarðhiti hefur fundist á nokkrum stöðum á nesinu, aðallega sunnanfjalls, en hans hefur einnig orðið vart norðanfjalls, og vitað er um jarðhita í Breiðafjarðareyjum. Sérfræðingar þeir, sem kannað hafa þessi mál, hafa komist að orði m. a. á þessa leið: „Það hefur háð jarðhitaleit á norðanverðu Snæfellsnesi hversu skammt alhliða rannsóknir á eiginleikum og dreifingu jarðhita á nesinu eru á veg komnar. Allt þekkt jarðhitavatn á Snæfellsnesi er ölkelduvatn og talsvert frábrugðið heitu vatni á flestum öðrum lághitasvæðum landsins að efnasamsetningu og e. t. v. uppruna. Þá eru kaldar ölkeldur mun algengari á Snæfellsnesi en í öðrum landshlutum.Æskilegt væri að gera heildarkönnun á jarðhita á Snæfellsnesi, líkt og gert hefur verið í nokkrum byggðarlögum sunnanlands og norðan. Slík heildarkönnun byggist á nákvæmri jarðfræðikortlagningu og jarðeðlisfræðilegum mælingum á stórum svæðum umhverfis jarðhitastaði svo og rannsókn á efnainnihaldi heita vatnsins. Að heildarkönnun lokinni er mun kostnaðarminna og öruggara að athuga nánar einstök svæði með tilliti til borana fyrir þéttbýlisstaði og byggðakjarna.“ Leyfist mér, herra forseti, að skjóta hér inn stuttri aths. Í síðustu mgr. grg. segir að um erindi þetta hafi verið rætt á aðalfundi sýslunefndar snæfellinga, - snæfellinga með litlum staf. Er það furða þó að þingeyingnum yrði að orði, þegar hann ræddi um afrek vinstri stjórnarinnar, þó heldur vinsamlega: Þó er hart að þurfa að skrifa þingeyingur með litlum staf. - Ég vil bæta því við, að vonandi - og þess sjást nokkur merki - verður nú farið að láta til skarar skríða um endurskoðun og endurbætur á þeim breytta rithætti sem hvolft var yfir þjóðina eins og þrumu úr heiðskíru lofti ekki alls fyrir löngu. Já, það er rétt, sýslunefnd snæfellinga hefur nokkuð fjallað um þessi málefni. Á undanförnum árum hafa fjárstyrkir verið veittir úr sýslusjóði til jarðhitaleitar, m. a. við Laugargerðisskóla í Eyjahreppi. En betur má ef duga skal. Hér er um mikið og kostnaðarsamt rannsóknarefni að ræða. Á hinn bóginn er það mjög brýnt hagsmunamál hverju héraði að fá sem fyrst glöggt yfirlit yfir nýtanlegan jarðhita á svæðinu. Till. þessi er flutt í því skyni að hraða athugunum og framkvæmdum í þessum efnum á Snæfellsnesi. Ég leyfi mér, herra forseti, að óska þess, þegar umr. verður frestað, að máli þessu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Við hv. 5. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson, höfum leyft okkur að flytja till. til þál. um uppbyggingaráætlun fyrir Skeggjastaðahrepp í Norður-Múlasýslu. Till. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta nú þegar hefjast handa um gerð áætlunar um alhliða uppbyggingu í Skeggjastaðahreppi í Norður-Múlasýslu. Áætlunin verði unnin af Landnámi ríkisins í samvinnu við Framkvæmdastofnun ríkisins á grundvelli ítarlegra till. og grg. frá Búnaðarsambandi Austurlands. Áætlunin taki mið af eftirfarandi höfuðatriðum: 1. Landbúnaður í Skeggjastaðahreppi verði efldur með sérstöku átaki með það markmið í huga að koma upp fullnægjandi aðstöðu til búskapar á minnst 16 lögbýlum, svo að þar verði hagkvæm skilyrði til búrekstrar og viðunandi íbúðarhúsnæði. Fjármagnsútvegun í formi óafturkræfra framlaga og lána verði við það miðuð, að ábúendur leggi fram í upphafi allt að 15% heildarkostnaðar. Auk lögboðinna lána og styrkja verði veittir sérstakir styrkir og lán með hagstæðum kjörum. 2. Framkvæmdum þessum verði komið í kring á næstu 5 árum og fjármagnsútvegun og undirbúningur við það miðaður að þær geti hafist sumarið 1976. Ræktun lands og afréttargirðingar skulu hafa forgang í landbúnaðaráætluninni. 3. Sérstök áætlun verði gerð um útgerð og fiskvinnslu með tilliti til eflingar Hafnarþorps. Félagsleg þjónusta verði tryggð og til þess séð, að skortur á íbúðarhúsnæði hindri ekki þá nauðsynlegu þróun þorpsins sem haldast þarf í hendur við uppbyggingu í sveitinni. Tryggt verði sérstakt lánsfé og fjárframlög til framkvæmdanna í þorpinu. 4. Framkvæmd áætlunarinnar skal vera í höndum Landnáms ríkisins og Framkvæmdastofnunar ríkisins í náinni samvinnu við hreppsnefnd Skeggjastaðahrepps og Búnaðarsamband Austurlands.“ Fyrir till. eins og þessari mætti vissulega hafa langa framsögu, þar sem rakin væri hin alkunna saga byggðaþróunar og byggðaröskunar á Íslandi, þar sem dregin væru fram í dagsljósið skýr og ljós dæmi um blómlegar byggðir sem nú eru í eyði, þar sem greint væri frá vanda þeirra sem tæpast standa í dag hvað snertir aðstöðu alla, þar sem spurning um líf eða dauða heilla byggðarlaga væri krufin og orsaka leitað, úrbóta krafist, svo sem um eru ótalin dæmi. Ég hef kosið að hafa þessa framsögu þeim mun styttri sem grg. hennar er ítarlegri, þ. e. ekki frá hendi okkar flm., heldur frá þeim heimaaðilum sem hafa í raun unnið að miklu leyti það verk sem hér er lagt til að Alþ. samþykki raunhæfa framkvæmd á. Áhyggjur af eyðingu byggðar á þessum slóðum eru frumforsendur þeirrar athugunar sem hér er byggt á. Og hér er ekki um athugun eina að ræða. Ákveðnar till. koma í kjölfarið, rökstuddar af þeim aðila sem ég treysti best til að gera till. til úrbóta á þeim grunni sem traustan má telja, þar sem ekki er rasað um ráð fram í neinu. Skeggjastaðahreppur hefur um margt sérstöðu. Hann er á mörkum tveggja kjördæma, Austurl. og Norðurl. e. Samstaða íbúanna með öðrum austfirðingum hefur nýlega verið undirstrikuð rækilega, og skylda okkar sem þm. þessa útvarðar okkar í norðri er vissulega mikil og brýn. Því þykir okkur hv. 5. þm. Austurl., Halldóri Ásgrímssyni, rétt að knýja á málefni þessa fólks með auknum krafti, og að þessari till. okkar standa í raun allir þm. Austurl. heils hugar. Í grg. með till. segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Hnignun búskapar og alvarleg hætta á eyðingu byggðar eru þær höfuðorsakir, sem jafnt heimaaðilar og við flm. höfum að leiðarljósi og valda því framar öðru að hart þarf við að bregða. Þar að auki er hér um samtengda þætti að ræða, sem varða annars vegar öryggisleysi í litlu þorpi, atvinnu- og félagslegt, og hins vegar núverandi stöðu sveitarinnar sem að liggur, en búskap hefur hnignað þar mörg undanfarin ár. Brýnustu verkefnin koma fram í tillögugerðinni sjálfri, átak í uppbyggingu sveitarinnar sem felst í áætlun um minnst 16 lögbýli þar sem búskaparaðstaða yrði viðunandi, og efling þorpsins á Höfn, þar sem bætt hafnaraðstaða yrði aðalþátturinn ásamt átaki í húsnæðismálum. Í þessu sambandi skal sérstök áhersla lögð á tvennt: 1) Sveitin er af kunnugustu mönnum talin einkar vel fallin til sauðfjárbúskapar þar eð landgæði og landrými fara saman í ríkum mæli. 2) Rétt við bæjardyrnar eru fengsæl fiskimið, en um sumarútgerð eina er að ræða sakir ónógrar hafnaraðstöðu. Þetta fámenna sveitarfélag skilar í dag tugmilljónum í þjóðarbúið, þó að aðstæður allar séu svo erfiðar sem raun ber vitni. Þótt um verulega aðstoð yrði að ræða í formi lánsfjár og beinna styrkja mundi fjármagnið skila sér margfalt á fáum árum. Fyrir liggja greinargóðar upplýsingar um ástand mála nú og ákveðnar till. til úrbóta, sem okkur þykir rétt að komi fram á Alþ. að meginstofni.“ Þeir tveir höfuðþættir, sem till. er byggð á, eru annars vegar lendbúnaðarþátturinn, en í fskj. er saga hans og þróun og framtíðasýn rakin af héraðsráðunautnum á Austurlandi, Páli Sigbjörnssyni, á þann hátt, að betur verður ekki gert. Hinn þátturinn varðar þorpið að Höfn í Bakkafirði. Þar búa að vísu fáir, en framleiðsla þar á mann mun með eindæmum og gjaldeyrisverðmætið eftir því, sem á var minnt áðan. Það væri mikið glapræði ef þessi fengsælu fiskimið fengju ekki í auknum mæli að skila arði til íbúanna einmitt á þessum fámenna stað og um ,leið í þjóðarbúið sjálft. Til þess að svo megi verða þarf framkvæmdir, fyrst og fremst í hafnarmálum, en þar mun torveldastur róðurinn, því að oft hefur heyrst að hafnarframkvæmdir, jafnvel minnstu úrbætur, ættu engan rétt á sér. Meira að segja hefur því heyrst fleygt á vissum æðri stöðum að besta ráðið væri að flytja þessar fáu hræður burt, til þá auðvitað betri hafnar. Það virðist oft auðvelt að ganga á snið við staðreyndir eins og þær, hver tugmilljónaverðmæti eru þarna dregin á land við þær frumstæðu aðstæður sem þó eru þar í dag og aðeins koma að gagni að hluta, þ. e. a. s. vegna þess að það er aðeins yfir tiltölulega skamman tíma ársins. Við leggjum því áherslu á það, að hafnarmálin verði skoðuð ítarlega í þessari áætlun sem forsenda að viðgangi og eflingu þorpsins. En til þess þarf samfélagslegt sérátak, - átak sem, eins og við segjum, kostar fjármuni, en fjármuni, sem við höfum trú á að muni skila sér margfalt til baka, og fjármuni, sem þetta fólk á svo sannarlega fullan rétt á. Nú er einmitt verið að gera nokkurt átak varðandi fiskvinnsluna. Von okkar er sú, að þar standi ekki á eðlilegri aðstoð þótt okkur sé ljóst að hér er um byrjunaráfanga að ræða. Hin félagslega þjónusta á stað sem þessum er auðvitað í algeru lágmarki og íbúarnir í þéttbýlinu mundu hiklaust telja að hún væri alls engin. En þó er rétt að benda á að sveitarstjórn hefur ýmislegt gert í átt til þess, t. d. nú með byggingu tveggja leiguíbúða sem er stórátak í þessu byggðarlagi fámennisins og hefur raunar orðið erfitt, svo erfitt að bjartsýnin ein hefur byggt á stundum. Við leggjum á það sérstaka áherslu að uppbygging þorpsins atvinnulega og félagslega verði skipulögð í tengslum við uppbyggingu blómlegrar sveitar. Hér er um nauðsynlegt samhengi að ræða, enda er hreppurinn að sjálfsögðu félagsleg heild. Af því að ég minntist á húsnæðismálin áðan, þá er fullljóst að á því sviði þarf að gera sérátak þar sem samfélagið kemur inn í í ríkara mæli en annars staðar, a. m. k. hvað varðar skipulag og byrjunaruppbyggingu. Ef menn kynnu að spyrja hvert vit væri í þessu, þá vísa ég þeim hinum sömu enn á það tugmilljóna framlag sem gæti orðið margfalt við breyttar og betri aðstæður. Um þjóðhagslegan ávinning er því engin þörf að deila. Hann verður of ótvíræður til þess. Spurningin er aðeins um að aðhafast eitthvað áður en um seinan verður. Ef mönnum þykir ósamræmi hjá okkur tillögumönnum í því að fela heildarverkefnið Landnámi ríkisins, þá yrði þessi þáttur, þ. e. a. s. höfnin og það sem lýtur að þorpinu yfirleitt, það yrði sá hluti verksins sem áætlanadeild Framkvæmdastofnunar sæi um, svo sem kemur fram í tillgr. sjálfri. En því er Landnám ríkisins sett hér inn sem eðalaðili málsins, að enn brýnna er þó verkefnið sem að landbúnaðinum lýtur, enda þar búið að vinna meira verk og skipulegra en varðandi hitt. Eyðing sveitarinnar vofir nefnilega yfir. Sómaklerkurinn séra Sigmar Torfason, oddviti þeirra, sem býr góðu búi á prestssetrinu, segir hér um mestu hættuna að ræða sem að byggðarlaginu steðjar. Hins vegar kveður hann þar á engan vafa, að eyðing sveitar leiði að sér annað og meira. Í köflum, sem eru í fskj., er ástand rakið og áætlun gerð varðandi landbúnaðinn. Ég minni aðeins á niðurstöðuna á bls. 7, töflu VI, þar sem fram kemur að það vanti í raun og veru fjármagn varðandi það að koma landbúnaðaráætluninni í framkvæmd, 36 millj. Það er að vísu nokkuð mikið fé og auðvitað hafa þessar tölur hækkað nokkuð frá því að þessi áætlum var gerð, en þær eru þó hvergi nærri svimandi á okkar mælikvarða í dag, síst þegar haft er í huga hvað í húfi er. Miklar deilur hafa átt sér stað um meginatriði þessa máls, þ. e. a. s. framtíð og réttmæti landbúnaðar í þessu landi yfirleitt. Það er furðulegt að svo skuli vera, en engu að síður bláköld staðreynd. En svo langt hefur þetta tal oft gengið, að svo hefur verið að skilja, að ein brýnasta aðgerð okkar íslendinga væri að leggja búskap og bændastétt niður. Fram hjá þessum staðreyndum verður að vísu ekki gengið, og við tillögumenn gerum okkur þess ljósa grein, að mörgum finnst hér um sóun að ræða, að þessi þáttur till. e. t. v. og e. t. v. till. öll sé óráð hið mesta. Þeir um það. Ekki skulum við neita því, að ýmislegt er á annan veg í landbúnaði okkar en ætti að vera. En við bendum þá jafnframt á, að svo mun vera um flestar eða allar atvinnugreinar okkar, að ekki sé minnst á þau óarðbæru störf sem margir þeirra stunda, sem mest hafa hneykslast á íslenskum landbúnaði. Við þykjumst vita, að hér á Alþ. muni ekki vera um þá að ræða sem svo hugsa, svo að það er óþarft að hafa hér um langt mál. Í framhaldi af töflu VI segir svo í grg. Páls Sigbjörnssonar orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Sú framkvæmdaáætlun, sem sett er upp hér að framan, er talsvert kostnaðarsöm og krefst allmikils fjármagns í lánum og styrkjum úr opinberum sjóðum. Því er eðlilegt að ýmsar spurningar vakni þegar farið verður að taka ákvörðun um það, hvort ástæða sé til að koma áætluninni í framkvæmd. Hér skal minnst á nokkur atriði sem svara þarf í því sambandi. Spyrja má t. d.: Er nauðsynlegt að byggja upp svo margar jarðir til að halda byggðinni við? Aldrei verður hægt að setja fram ákveðna og óumdeilanlega tölu býla sem þurfi að vera í byggð til að félagsaðstaða í sveitinni verði bærileg. Augljóst er þó, að tala fullgildra bænda má ekki fara neitt að marki niður fyrir þetta lágmark til að félagsaðstaða verði sæmileg, t. d. með smalamennsku og margt fleira. Með þetta mikilli byggð væri og mestur hluti landkosta sveitarinnar hóflega nýttur. Ein eyðijörð stór og góð er þó ekki tekin með og fleiri minni. Ef litið er á aðstöðu bænda í Skeggjastaðahreppi, sem lagt hafa fram ævistarf sitt og fjármuni til að skapa sér skilyrði til atvinnu og búsetu, kemur fram að þeir sitja nú uppi með aleigu sína gagnslausa og verðlausa ef þannig fer sem horfir, að byggðin fari í auðn. Sama er að segja um þá sem þorpið á Bakkafirði byggja. Þessi þróun er á engan hátt sök þess fólks sem þarna býr, heldur eru það breyttir þjóðfélagshættir sem valda, en þó fyrst og fremst vanræksla þjóðfélagsins að veita þarna félagslega þjónustu til jafns við það sem annars staðar hefur verið gert. Það er ekki mikill munur á aðstöðu þessa fólks og þess sem misst hefur sitt í náttúruhamförum. Viðurkennt hefur verið að þjóðfélaginu beri að bæta því fólki tjónið, sem fyrir slíku verður. Að síðustu skal svo minnt á byggðastefnuna sem nú er mjög höfð á orði og jafnvel einn liður í yfirlýstri stefnu núv. ríkisstj. Hér er mjög gott tækifæri til að sýna hana í verki. Það byggðarlag, sem hér um ræðir og nú stendur höllum fæti, hefur fram til þessa fengið ákaflega smáar upphæðir af framkvæmdafé þjóðarinnar. Þrátt fyrir það hafa verið framleidd þar mjög mikil verðmæti, mest úr sjó, en þó einnig talsvert af landbúnaðarvörum. Náttúruskilyrði eru þarna góð, bæði til sjós og lands, en til þess að hægt sé að nýta þau þarf að skapa íbúunum viðhlítandi aðstöðu, félagslega og atvinnulega, sem krefst eðlilega nokkurrar fjárfestingar.“ Hér gæti ég lokið mínu máli og. vitnað í þessa niðurstöðu svo og annað sem kemur fram í hinn glögga og fróðlega fskj. Páls Sigbjörnssonar sem í raun og veru hefur undirbúið þessa till. í hendur okkar flm., en aðeins örfá orð að lokum. Ég hygg að ýmsum þyki sem um hæpið fordæmi kunni að vera að ræða. Lögð er til séráætlun um tiltölulega lítið verkefni, fámennan útskaga, sem sumir hugsa e. t. v. að best sé geymdur eins og er og þar með í raun gleymdur. En við minnum á í grg. að svipuð átök hafa áður verið gerð eða eru í framkvæmd til stöðvunar byggðareyðingar og skipulegs uppbyggingarstarfs. Nægir að minna á Inndjúpsáætlun og viðhald byggðar á Hólsfjöllum og Efrafjalli í því sambandi. Auk þess bendum við á að hina viðtæku gagnasöfnun og ítarlegu tillögugerð, sem þegar liggur fyrir, og sérstaklega hið mikla starf Páls Sigbjörnssonar héraðsráðunautar Búnaðarsambands Austurlands þarf og á að nýta sem fyrst. Því er lögð áhersla á að áætlunargerð hefjist nú þegar hjá þeim tveimur opinberu stofnunum sem nú eiga að taka við niðurstöðum að heiman. Mér hefur borist til eyrna frá sérfræðingum að galli sé á gjöf Njarðar,. galli sé á þessari tillögugerð um áætlun. Víst vissum við flm. að gallalaus var hún ekki, En hitt óraði okkur ekki fyrir, að gallinn væri sá, að hún væri of fullkomin hvað snertir landbúnaðinn og því of lítið að gera fyrir sérfræðingana. En svona eru þeir sumir hverjir blessaðir, og mannlegt er það að telja það eitt gott sem frá þeim sjálfum kemur. Við hins vegar - með fullri virðingu fyrir öllum sérfræðingum - teljum þetta aðalstyrk till. og erum sannfærðir um að engir geta hér nánar og betur um fjallað en heimamenn sjálfir og sá maður sem gleggsta yfirsýn hefur varðandi allan landbúnað á Austurlandi, þar með talinn landbúnað í þessari nyrstu sveit fjórðungsins. Að lokum leggjum við þunga áherslu á 4. lið till., þ. e. a. s. að framkvæmdin skuli vera í náinni samvinnu við hreppsnefnd Skeggjastaðahrepps og Búnaðarsamband Austurlands. Við hefðum gjarnan viljað snúa honum hreinlega við, en vafalaust er hér þó um réttari framkvæmd að ræða, þ. e. að framkvæmdin skuli þó vera í höndum Landnámsins. og Framkvæmdastofnunarinnar. En við leggjum engu að síður mikla áherslu á að þessi samvinna verði viðhöfð, og æskilegast væri að heimaaðilar réðu hér verulega ferðinni. Að endingu þetta: Byggðamál eins og þetta hlýtur að eiga miklu fylgi að fagna hér á Alþ., og við treystum því að málið nái fram að ganga nú á þessu þingi. Ef við svæfum mál eins og þetta og aðhöfumst ekkert, horfum upp á eyðingu áður blómlegrar byggðar, þá svæfum við og slævum fleira. Þá er okkur ekki alvara, þá er byggðastefnan ekki okkar mál í raun. Við flm. viljum a. m. k. trúa öðru. Ég vil svo, herra forseti, leggja til að þessu máli verði vísað til hv. atvmn.