Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hinn 9. febr. 1993 var gefið út svohljóðandi forsetabréf: ,,Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda miðvikudaginn 10. febrúar 1993 kl. 13.30. Reykjavík, 9. febrúar 1993. Vigdís Finnbogadóttir. Davíð Oddsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.`` Framhaldsfundir Alþingis hefjast því nú á ný. Hæstv. forseta, hv. alþm. svo og starfsmenn Alþingis býð ég velkomna til þingstarfa og læt í ljósi þá ósk og von að störf okkar megi verða landi og lýð til blessunar.

Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir góðar óskir í garð okkar þingmanna. Ég vil bjóða hv. þm. velkomna til starfa á ný og vona að það hlé sem gert var á störfum Alþingis hafi nýst þeim vel til annarra starfa sem af þeim er krafist en þeirra sem unnin eru á vettvangi þingsins. Forseta er kunnugt um að ófærð og illviðri hafa að einhverju leyti spillt fyrir fundaferðum en þakkarvert er að nú hefur rofað til. Ég vil enn fremur láta í ljós von um að störf okkar til vors verði landi og þjóð til heilla.

Einar Olgeirsson, fyrrv. alþm. andaðist á Hrafnistu í Hafnarfirði sl. miðvikudag, 3. febr. níræður að aldri. Einar Olgeirsson var fæddur á Akureyri 14. ágúst 1902. Foreldrar hans voru hjónin Olgeir bakari þar Júlíusson bónda á Barði á Akureyri Kristjánssonar og Solveig Gísladóttir bónda á Grund í Svarfaðardal Pálssonar. Hann lauk gagnfræðaprófi á Akureyri 1917 og brautskráðist úr Menntaskólanum í Reykjavík 1921. Haustið 1921 innritaðist hann í háskólann í Kaupmannahöfn en dvaldist þar skamman tíma, fór þaðan til háskólanáms í Berlín, nam þar enskar og þýskar bókmenntir og tungumál. Próf tók hann ekki en hvarf heim til Akureyrar 1924. Á árunum 1924--1928 var hann kennari við Gagnfræðaskólann þar, framhaldsdeild sem bjó nemendur undir stúdentspróf. Hann var forstjóri Síldareinkasölu Íslands á Akureyri 1928--1931 og forstjóri Íslensk-rússneska verslunarfélagsins í Reykjavík 1931--1935. Hann var ritstjóri Verkalýðsblaðsins 1935--1936, Þjóðviljans 1936--1941 og 1942--1946 og Nýs dagblaðs 1941--1942. Einnig var hann ritstjóri Réttar, tímarits um þjóðfélagsmál 1926--1941 og 1946--1984 og Verkamannsins, blaðs á Akureyri, 1931--1933. Einar Olgeirsson var ritari Verkalýðssambands Norðurlands frá stofnun þess 1925 og var kosinn formaður þess 1931. Formaður Verkamannafélags Akureyrar var hann 1928--1931. Við alþingiskosningar 1937 var hann kjörinn alþingismaður Reykvíkinga og sat á Alþingi til 1967, á 35 þingum alls. Í upphafi var hann þingmaður Kommúnistaflokks Íslands, því næst Sameiningarflokks alþýðu --- Sósíalistaflokksins og loks Alþýðubandalagsins. Hann var formaður Sameiningarflokks alþýðu --- Sósíalistaflokksins 1939--1968 og formaður þingflokksins 1939--1962. Einar Olgeirsson var forseti neðri deildar Alþingis 1956--1959. Árið 1967 sat hann á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Einar átti sæti í ýmsum nefndum og ráðum. Hann var kosinn í milliþinganefnd um stjórnarskrármálið 1942, var í útvarpsráði 1943--1947, í landsbankanefnd 1944--1955 og í skilnaðarnefnd 1944. Hann var skipaður í þjóðhátíðarnefnd lýðveldisstofnunar 1944. Varaformaður nýbyggingarráðs var hann 1944--1947. Í raforkuráði, síðar orkuráði, var hann 1949--1953 og 1958--1975. Árið 1955 var hann kosinn í atvinnumálanefnd. Í Norðurlandaráði var hann 1957--1963, í bankaráði Landsbanka Íslands 1957--1980, formaður þess 1973--1976, og í Rannsóknaráði ríkisins 1965--1967. Einar Olgeirsson kom heim frá námi í Þýskalandi rúmlega tvítugur, fullur áhuga á umbreytingum í þjóðfélagsmálum. Hann stundaði skólakennslu fyrstu árin, var áhrifamikill lærifaðir og neytti þeirra hæfileika sinna áratugum saman í námsflokkum og leshringum um stjórnmál í þágu flokks síns. Hann gekk til liðs við samtök verkalýðsins, var kvaddur þar til forustu og gekk fram ódeigur í kjarabaráttu og vinnudeilum. Í stjórnmálum var hann ávallt framarlega í flokki. Í hörðum deilum lét hann ekki hlut sinn, hreif áheyrendur með mælsku sinni og sannfæringarkrafti. Hann var áhrifamikill flokksforingi og átti manna mestan þátt í kosningasigrum meðan hann var í fararbroddi. Undir lok síðari heimsstyrjaldarinnar hvatti hann til þess í ræðu og riti að verja stríðsgróða þjóðarinnar til nýsköpunar atvinnutækja sem ný ríkisstjórn dró síðan nafn af. Hann sóttist þó ekki eftir sæti í Nýsköpunarstjórninni, kaus heldur að starfa í nýbyggingarráði að framkvæmd á stjórnarstefnunni. Einar Olgeirsson skrifaði mikið um þjóðfélagsmál, aðallega greinar í blöð og tímarit, en samdi einnig nokkur sjálfstæð rit. Hann var hugsjónamaður og barðist af eldmóði og hörku fyrir þeim málstað sem hann helgaði stjórnmálastarf sitt. Utan baráttunnar var hann ljúfmenni og aflaði sér vinsælda óháð stjórnmálum. Með ævistarfi sínu ávann hann sér öruggt rúm í stjórnmálasögu Íslendinga á tuttugustu öld og hans verður lengi minnst sem atkvæðamikils alþingismanns. Ég vil biðja hv. alþm. að minnast Einars Olgeirssonar með því að rísa úr sætum.

Forseta hefur borist bréf, dags. 9. febr. 1993: ,,Vegna veikinda getur heilbr.- og trmrh. ekki mætt til reglulegrar setu á Alþingi. Í forföllum ráðherra óskar ráðherra eftir að varamaður hans, Pétur Sigurðsson, forseti Alþýðusambands Vestfjarða, taki sæti hans þegar þing kemur saman miðvikudaginn 10. febr. 1993.`` Undir þetta bréf ritar Sighvatur Björgvinsson. Pétur Sigurðsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hann boðinn velkominn til starfa.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti tilkynna að óskað hefur verið eftir að hér fari fram utandagskrárumræða. Hún er að beiðni hv. 9. þm. Reykn., Önnu Ólafsdóttur Björnsson, og er um efndir á loforði ríkisstjórnarinnar um sérstakt fjárframlag til atvinnumála á Suðurnesjum. Umræðan fer fram eftir fyrri mgr. 50. gr. þingskapalaga sem þýðir að það verður hálftímaumræða. Hún hefst kl. 3.30 í dag.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um atvinnuþróun í Mývatnssveit sem flutt er af mér ásamt hv. þm. Kristínu Einarsdóttur. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera úttekt á þróunarforsendum og möguleikum á nýsköpun í atvinnulífi í Mývatnssveit er falli að markmiðum um náttúruvernd á svæðinu. Að úttektinni verði unnið samhliða rannsóknum á áhrifum kísilgúrnáms úr Mývatni á lífríki svæðsisins og fyrstu niðurstöðum skilað og þær kynntar Alþingi fyrir febrúarlok 1993.`` Þetta er tillögutextinn og eins og menn taka eftir er samkvæmt honum gert ráð fyrir því að fyrstu niðurstöður liggi fyrir fyrir lok þess mánaðar sem nú er byrjaður. Ástæðan fyrir því að svo naumur tími er til stefnu er sú að þessi tillaga kom fram snemma á síðasta þingi en það er fyrst í dag sem mælt er fyrir henni. Eins og alþjóð veit og hv. þingheimur að sjálfsögðu er Mývatnssveit þjóðgarðsígildi. Í raun mætti kalla hana þjóðgarðssveit. Það hugtak held ég að ég hafi frá fyrrv. þingmanni og forseta Alþingis, Eysteini Jónssyni, sem var í forustu fyrir lagasetningu um sérstaka verndun Mývatns og Laxársvæðisins en þau lög voru sett árið 1974. Mývatnssveit hefur auk þessarar sérstöku stöðu fengið alþjóðlega viðurkenningu og alþjóðlega stöðu í náttúruvernd með því að flokkast undir Ramsar-sáttmálann um votlendisvernd. Sá sáttmáli var upphaflega gerður 1971 að mig minnir og Íslendingar gerðust aðilar að honum með samþykkt Alþingis 4. maí 1977. Mývatnssvæðið er einstætt á heimsmælikvarða, bæði sakir lífríkis og jarðmyndana. Mývatn hefur þannig gífurlegt alþjóðlegt aðdráttarafl eins og best sést á þeim mikla fjölda ferðamanna sem þangað leggur leið sína. Íslenska ríkið hefur óvenjumiklar skyldur við þetta sveitarfélag og svæðið meðfram Laxá. Því valda ekki síst ákvarðanir sem teknar hafa verið um lögverndun á náttúru svæðisins eins og ég hef þegar drepið á og aðild ríkisins að uppbyggingu atvinnufyrirtækja þar síðustu áratugi einkum Kísiliðjunnar hf. og Kröfluvirkjunar. Uppbygging og rekstur Kísiliðjunnar hf. í Mývatnssveit frá árinu 1967 að telja hefur haft mikil áhrif á byggðarlagið og verið aðalundirstaðan undir fjölgun íbúa frá því sem áður var. Starfsemi verksmiðjunnar hefur frá upphafi verið umdeild og margir hafa haft áhyggjur af að rekstur hennar hefði neikvæð áhrif á lífríki svæðisins. Þær áhyggjur hafa ýtt undir rannsóknir og með lögunum um verndun Mývatns- og Laxársvæðisins var sett á fót sérstök rannsóknastöð við Mývatn. Vissulega ekki vegna Kísiliðjunnar sérstaklega heldur almennt til að afla þekkingar til þess að unnt væri að standa í ljósi vitneskju að verndun svæðisins. Fjölmargar nefndir sérfræðinga hafa starfað á vegum stjórnvalda til að fá sem gleggsta mynd af lífríki Mývatns og til að láta kanna hugsanleg áhrif af starfsemi verksmiðjunnar á það. Í júlí 1991 skilaði sérfræðinganefnd á vegum umhvrn. áliti um ,,áhrif Kísiliðjunnar hf. á lífríki Mývatns`` og í framhaldi af því setti iðnrh. á fót sérfræðingahóp til að móta tillögur um frekari rannsóknir á áhrifum kísilgúrnáms á lífríki svæðisins. Sá hópur skilaði tillögum 25. mars 1992 og í samræmi við þær standa nú yfir rannsóknir á vegum umhvrn. á áhrifum efnistöku af botni Mývatns. Þær rannsóknir, sem gert hafði verið ráð fyrir að lokið væri eða komnar a.m.k. í áfanga um síðustu áramót, eiga að varpa ljósi á þá spurningu hvort og hversu lengi sé ráðlegt að halda áfram kísilgúrtöku af botni Mývatns og þá um leið starfrækslu verksmiðjunnar. Hér er um svo afdrifaríkt mál að ræða fyrir samfélagið við Mývatn að óverjandi er annað en stjórnvöld láti samhliða þessum athugunum kanna möguleika á þróun atvinnulífs og nýsköpun til að tryggja byggð og sjálfbæra þróun í Mývatnssveit. Hugtakið sjálfbær þróun er að verða þekkt í alþjóðlegri umræðu og einnig hér á landi þó menn kunni að greina á um hversu vel hafi tekist um þýðingu á þessu hugtaki. Ef nauðsyn er á því að standa við yfirlýst markmið um sjálfbæra þróun hér á landi á einstökum svæðum þá eru Mývatn og Mývatnssvæðið þar í forgangsröð. Það er jafnframt orðin viðurkennd regla víða um lönd að fyllstu varúðar beri að gæta þá mannleg umsvif eru annars vegar og að meta eigi óvissu náttúruverndinni í vil. Þetta hefur verið kallað varúðarreglan í umræðum. Á henni hvílir m.a. Ramsar-sáttmálinn, eða að minnsta kosti er vísað til hennar í umræðum um markmið Ramsar-sáttmálans sem varðar Mývatnssvæðið, og einnig alþjóðasáttmálinn um fjölbreytni lífríkis sem samþykktur var og undirritaður af hæstv. umhvrh. í Rio de Janeiro í júnímánuði sl. í tengslum við alþjóðaráðstefnu um umhverfisvernd og þróun sem þar var haldin. Það getur þannig varla orkað tvímælis að slíka reglu um varúð beri að virða þegar lífríki Mývatns er annars vegar. Því leggja flutningsmenn þessarar tillögu áherslu á að stjórnvöld komi til liðs við heimamenn nú þegar með þeirri úttekt sem tillagan gerir ráð fyrir. Tillagan var flutt síðla á 115. löggjafarþingi en komst þá ekki til umræðu. Svipuð tillaga, um áætlun um uppbyggingu og eflingu í Mývatnssveit, var flutt á 110. löggjafarþingi en varð þá ekki útrædd. Hún er birt sem fylgiskjal með þessari tillögu til þess að menn geti borið það saman sem þar var lagt til. Fyrsti flutningsmaður þeirrar tillögu var hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon en meðflytjendur aðrir þingmenn Norðurlandskjördæmis eystra. Var þingmannahópur kjördæmisins sérstaklega hvattur til þess á þeim tíma af sveitarstjórn Skútustaðahrepps að standa saman um málið og sækja fast að við það yrði staðið sem þar var lagt til en því miður náði sú tillaga ekki fram að ganga þá. Einnig er að finna sem fylgiskjal með þessari tillögu fréttatilkynningu frá umhvrn. frá 27. mars 1992 um námaleyfi Kísiliðjunnar við Mývatn svo og útdrátt úr skýrslu ráðgjafarhóps um könnun á áhrifum kísilgúrnáms á setflutning í Mývatni og mikilvægi þeirra fyrir lífríki vatnsins. Þetta er gert til þess að bæði hv. þm. og þingnefnd geti áttað sig sem best á stöðu þessa máls. Væntanlegt mun vera innan skamms álit frá þeim hópi sem síðastur var tilkvaddur til að stýra rannsóknum um breytingar á setflutningum í vatninu vegna kísilgúrnámsins og áhrif þeirra á lífríki þess. Það mun hafa verið 21. apríl sl. sem hæstv. iðnrh. endurnýjaði starfsleyfi Kísiliðjunnar, sem gefið var út árið 1986, og gildir þar nú með þeim takmörkunum sem í því eru m.a. varðandi kísilgúrnám til ársins 2001 að ég hef fengið upplýst frá umhvrn. Þannig er verið að vinna að athugun þessara mála. Ég held, virðulegur forseti, að það sé mjög brýnt að jafnhliða þessum athugunum nýti menn tímann af stjórnvalda hálfu til að fara yfir þróunarforsendur og þróunarmöguleika í Mývatnssveit í samvinnu við heimamenn. Öllum er okkur það auðvitað í huga að ekki verði kippt grundvelli undan því samfélagi sem þar er, horft til langrar framtíðar. En það er auðvitað samþætt umhverfinu meira en nokkurs staðar annars staðar og sérstök löggjöf kveður á um verndun þess. Með vísan til þess og að hér er um að ræða mál sem tengist náttúruvernd á svæðinu og að umhvn. Alþingis hefur til athugunar kísilgúrnám í Mývatni og athugun á þeim skýrslum sem þegar fram hafa komið varðandi það mál og væntanlegar eru, virðulegur forseti, legg ég til að að umræðu þessari lokinni verði tillögunni vísað til hv. umhvn. þingsins.

Virðulegur forseti. Hér er í till. til þál. hreyft mikilvægu málefni sem snertir atvinnuþróun í Mývatnssveit. Mývatnssveit er eins og allir vita mjög sérstætt svæði og náttúruverndarmál þar mikilvægari en nokkurs staðar annars staðar á landinu. Náttúra landsins á þessu svæði er nýtt til atvinnuuppbyggingar í mjög ríkum mæli. Þar er rekin ferðaþjónusta sem byggir fyrst og fremst á þeim náttúrugæðum sem þar er að finna. Þessi tillaga snertir annars vegar þessi þróunarmál almennt, það er að segja náttúru landsins og nýtingu náttúrunnar til atvinnusköpunar og hins vegar starfsemi Kísilgúrverksmiðjunnar sem hefur verið uppspretta atvinnu þar um langan tíma en er nú í mikilli óvissu. Um leið og ég lýsi því yfir að ég fagna þessari tillögu og styð hana þá legg ég áherslu á að unnið verði að því eins hratt og mögulegt er að eyða óvissu um starfsemi Kísilgúrverksmiðjunnar því að starfsemi hennar er mjög mikilvægt fyrir samfélagið við Mývatn og öll óvissa um starfsemi fyrirtækisins skaðar það mjög mikið og er þegar farin að gera það. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að allri óvissu um áhrif á náttúruvernd á þessu svæði verði einnig eytt. Að öðru leyti held ég að þessi tillaga gæti verið gott framlag til þess að fjalla almennt um þróun ferðamála og nýtingu náttúrunnar sem uppsprettu atvinnu á Íslandi. Ég held að sá tími sé liðinn að við getum látið okkur nægja að líta á náttúruna sem auðlind sem við getum nýtt nánast skipulagslaust. Ég held að það séu þó nokkuð miklir möguleikar á því að beina nýtingu náttúruauðlinda á Íslandi fyrir ferðaþjónustu í fastari farveg. Taka á þeim málum í ljósi þess að þessar náttúruauðlindir eru ekki óþrjótandi. Meðferð þeirra skiptir miklu máli um hversu varanleg auðlind þetta getur orðið okkur. Það er nauðsynlegt að huga að því nú þegar hvernig við getum beint nýtingu þessarar auðlindar inn í þann farveg að einmitt á sviði ferðamála verði sjálfbær þróun, að ekki verði gengið á þær auðlindir sem náttúra landsins er.

Hæstv. forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að lýsa mig í nokkrum orðum fylgjandi þessari tillögu. Ég held að það sé brýnt að tekið sé á málum með þeim hætti sem hún gerir ráð fyrir eða á einhvern annan máta og þessu viðfangsefni sinnt. Má segja að þörf sé á því í sjálfu sér burt séð frá núverandi stöðu mála varðandi atvinnufyrirtæki í Mývatnssveit. Aðstæður málsins einfaldlega gera það nauðsynlegt að þarna sé tekið á málum varðandi atvinnuuppbyggingu og þróunarforsendur byggðar og samfélags með mjög sérstökum hætti. Eins og kom fram í máli flm. þá fluttum við þingmenn kjördæmisins fyrir allnokkrum árum síðan skylda tillögu út frá þeim aðstæðum sem þá voru uppi og segja má að séu enn að ýmsu leyti. Í þeirri tillögu var m.a. vitnað til laganna um verndun Mývatns og Laxár og rakið í greinargerð hvað lá að baki lagasetningunni og hver hugsunin var af hálfu þeirra sem að því frv. stóðu á sínum tíma. Þar var réttilega á það minnt að aðstæður í Mývatnssveit eru slíkar að væri þar óbyggt svæði er næsta lítill vafi á því að búið væri að gera Mývatn og nágrenni þess að þjóðgarði eða verndarsvæði með slíkum hætti. En nú eru aðstæður aðrar. Þarna er byggð og þetta sambýli manns og náttúru er þess vegna verðugt verkefni fyrir menn að leysa. Sérstaða Mývatns í hópi íslenskra náttúruperlna er óumdeild. Þess sér m.a. stað í því að svæðið er tilnefnt af hálfu Íslands til Ramsar-sáttmálans, alþjóðlegs sáttmála um verndun votlendissvæða. Það er einnig ljóst að Mývatnssveit og það svæði þjónar geysimiklum tilgangi í íslenskri ferðaþjónustu. Samkvæmt könnun sem gerð var fyrir nokkrum árum síðan var Mývatn og Mývatnssvæðið það nafn einstakt sem langoftast kom upp þegar erlendir ferðamenn voru spurðir um ástæður þess að þeir sóttu Ísland heim eða voru spurðir um hvaða staði á landinu þeir hygðust skoða eða hefðu mestan áhuga á að sjá. Mývatn var þar langefst á blaði og um það vitnar líka geysileg umferð ferðamanna yfir sumartímann. Ég held að það sé ekki í sjálfu sér ástæða til að ræða að öðru leyti núverandi stöðu mála. Hún er mönnum kunn. Innan tíðar verður sjálfsagt niðurstaða fengin í það hver verður framtíð Kísiliðjunnar, sem er langmikilvægasta atvinnufyrirtæki svæðisins en jafnframt það sem vandasamast er að búa um í sambýli við hina viðkvæmu náttúru. Ég segi þess vegna aftur að burt séð frá því hvenær og hverjar sem verða lyktir þess máls, sem vonandi fer nú að draga að, er þörf á því að taka þróunarforsendur atvinnulífs á þessu svæði til sérstakrar skoðunar. Stjórnvöld bera þar miklar skyldur vegna sérstakra laga sem gilda um náttúruvernd á svæðinu og vegna þess að vera eignaraðili að stærstu atvinnufyrirtækjum á svæðinu bæði Kísiliðjunni og Kröfluvirkjun. Það er þess vegna ótvírætt að eðlilegt er að stjórnvöld taki á málefnum þessa svæðis sérstaklega, leggi því stuðning og kosti úttekt af því tagi sem hér er gert ráð fyrir. Ég vona svo að örlög þessar tillögu, sem nú er flutt af tveimur hv. þm. í umhvn., verði ekki þau sömu og áður, að sofna værum svefni á Alþingi, heldur væri mönnum meiri sómi að því að afgreiða hana og reyna að ná um það víðtækri samstöðu að afgreiða tillögu af þessu tagi og hrinda því verkefni úr vör sem tillagan gerir ráð fyrir að unnið verði á næstu mánuðum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og Tómasi Inga Olrich fyrir jákvæðar undirtektir við tillöguna. Ég vil sérstaklega fagna orðum hv. þm. sem ég síðar nefndi, Tómasar Inga Olrich, um stuðning við þetta mál. Ég met það mikils. Hann á sæti ásamt mér í þeirri þingnefnd sem gerð er tillaga um að fái málið til meðferðar og gjörþekkir aðstæður á þessu svæði. Ég er því frekar bjartsýnn á þessari stundu um að þetta mál fái jákvæða afgreiðslu þó að auðvitað muni þingnefnd fjalla um orðanna hljóðan í tillögutexta. Þessi orð tel ég að ég mæli fyrir hönd okkar flm. beggja sem stöndum að þessari till. Ég er líka ánægður að hæstv. umhvrh. og hæstv. iðnrh. eru viðstaddir þessa umræðu. Ábyrgð þeirra beggja er mikil varðandi þetta mál eins og staðan er. Það mun reyna á báða þessa ráðherra og ráðuneyti þeirra og ekki síst náttúrlega umhvrn. í sambandi við framhald mála af þessum toga og þá úttekt sem hér er um að ræða þó auðvitað þurfi atvinnumálaráðuneytin að koma inn í það efni. Nú styttist í það eins og nefnt hefur verið að sá hópur sem nú er að starfi skili áfangaáliti. Ef ég man rétt þá var gert ráð fyrir því að þær rannsóknir sem var lagt upp með á síðasta ári að tillögu sérstakrar ráðgjafanefndar stæðu til ársins 1994 eða ársins 1995. Það er þess vegna langt frá því að einhverjar lyktir séu komnar í þekkingaröflun varðandi svæðið, en auðvitað þarf að meta stöðuna þegar næsta áfanga er náð í þessum efnum og við bíðum og sjáum hvað þá kemur upp á borðið að því er varðar kísilgúrnám í Mývatni. Eins og réttilega hefur verið minnt á er það aðeins einn þáttur mála varðandi atvinnulíf á þessum stað nú. Ég tel langt frá því að Mývetningar þurfi að horfa af einhverri svartsýni öðrum fremur fram á veginn varðandi atvinnuþróun og atvinnumöguleika á þessu svæði. Þar er áreiðanlega unnt að fjölga atvinnutækifærum án þess að það þurfi að rekast á við náttúruverndarmarkmið fyrir þetta svæði. Þetta þarf einmitt hvort tveggja að haldast hönd í hönd á Laxár- og Mývatnssvæðinu öllu.

Virðulegur forseti. Svo er sagt að Mývatn muni vera það vatn á norðurhveli jarðar sem mest hefur verið rannsakað. Engu að síður hefur komið í ljós að ekki er nóg rannsakað og því standa nú yfir, eins og fram hefur komið í þessum umræðum, mjög umfangsmiklar rannsóknir á hugsanlegum áhrifum setflutninganna í vatninu og þeim áhrifum sem þetta nám og sú gryfjumyndun hefur í för með sér. Vonir standa til að áfangaskýrsla um það efni liggi fyrir í næsta mánuði --- sennilega síðari hluta næsta mánaðar. Á þeirri skýrslu verður byggt þegar ákvörðun verður tekin um næstu skref í málinu og þá hugsanlega úttekt eða athugun af því tagi sem hér er nefnd. En ég tek undir það sem hér hefur verið sagt af 1. flm., og raunar fleirum sem til máls hafa tekið, að það er brýnt að eyða þeirri óvissu sem fyrir hendi er varðandi framtíð kísilgúrnámsins í Mývatni. Um það eru mjög deildar meiningar og ætla ég ekki að hafa um það mörg orð hér, svo gjörkunnugt er málið hv. þm. En þar sýnist sitt hverjum og auðvitað er brýnt að fyrir liggi eins óyggjandi niðurstaða og hægt er að fá. Til þess hafa verið fengnir þeir bestu sérfræðingar og sú besta tækni sem við eigum völ á. Annars vildi ég beina því til forseta að hér er um að ræða tillögu um atvinnuþróun í Mývatnssveit. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera úttekt á þróunarforsendum og möguleikum á nýsköpun í atvinnulífi í Mývatnssveit er falli að markmiðum um náttúruvernd á svæðinu.`` Mér sýnist, virðulegur forseti, enda þótt minnst sé á náttúruvernd í þeirri setningu sem ég las, að ekki sé sjálfgefið að þetta mál eigi að fara til umhvn. Raunar hef ég efasemdir um að málið eigi að fara til umhvn. vegna þess að hér er um að ræða úttekt á atvinnuþróun og möguleikum á nýsköpum í atvinnulífi. Auðvitað á allt slíkt hverju nafni sem nefnist og hvar á landinu sem er að falla að markmiðum um náttúru og umhverfisvernd. Ekkert frekar í Mývantssveit en annars staðar þó það sé mjög mikilvægt svæði. Öll nýsköpun í atvinnulífi og þróun í þeim efnum hlýtur og verður að taka mið af þeim forsendum. Ég hef miklar efasemdir um að þetta mál eigi að fara til hv. umhvn. enda þótt flm. eigi sæti þar vegna þess að hér er fyrst og fremst um atvinnumál að ræða.

Vegna athugasemda hæstv. ráðherra um það að vísa þessu máli til umhvn., þá kom það skýrt fram hjá hv. flm. að hann leggur það til og gerði grein fyrir því. Forseti gerir ekki athugasemdir við það en lætur reyna á það í atkvæðagreiðslu ef aðrar tillögur koma fram. Eins og hér hefur komið fram má segja að það sé áhorfsmál hvar þessi tillaga eigi heima.

Hæstv. forseti. Mig langar með örfáum orðum að lýsa stuðningi við þessa till. til þál. um atvinnuþróun í Mývatnssveit. Eins vil ég lýsa yfir ánægju með það sem kom fram hjá hæstv. umhvrh. þess efnis að nú styttist í að fyrir liggi skýrsla um rannsóknir á setflutningum í Mývatni og á niðurstöðu þeirrar skýrslu verði byggð áform ráðherra um framtíð kísilgúrverksmiðjunnar á þessum stað. Því það er rétt, sem hefur komið fram hjá að ég held öllum hv. þm. sem hér hafa tekið til máls, að sú óvissa sem nú ríkir í Mývatnssveit um framtíð þessarar verksmiðju er mjög af hinu illa. Þó að ég geri mér fulla grein fyrir því að ráðherra þarf að hafa ákveðnar forsendur við hendina þegar tekin verður ákvörðun um framtíð verksmiðjunnar, þá vil ég að það komi hér fram að því fyrr sem sú niðurstaða liggur fyrir og því fyrr sem ráðherra tekur afstöðu þeim mun betra fyrir þetta sveitarfélag. Ég vil leyfa mér, hæstv. forseti, að minna á eitt sem tengist atvinnumálum í Mývatnssveit þó það tengist kannski ekki beint þessari tillögu. Við afgreiðslu fjárlaga lagði ég fram brtt. við fjárlög þess efnis að varið yrði 5 millj. til þess að starfsemi sem þarna hafði verið gerð tilraun með og er í formi reksturs skólabúða gæti haldið áfram. Því miður náði sú tillaga ekki fram að ganga en þar var um að ræða að geta veitt fimm til sex einstaklingum á þessu svæði atvinnu sem er hreint ekki svo lítið mál í sveitarfélagi af þessari stærð. Þannig eru ýmsir möguleikar á landsbyggðinni sem veita atvinnu. Þó fimm menn séu kannski ekki margir starfsmenn þegar við lítum til fjárlaga í heild sinni þá er það svo sannarlega mikilvægt fyrir sveitarfélag af þessari stærð. Þetta var kannski útúrdúr en þetta rifjaðist upp fyrir mér á meðan ég hlýddi á þessa umræðu. Ég endurtek það að lokum að ég get stutt þessa tillögu en ég vil ekki á þessari stundu tjá mig um í hvaða nefnd hún ætti að fara. Ég vil hugleiða það aðeins frekar ef upp koma fleiri en ein tillaga um það en ég get að mörgu leyti tekið undir sjónarmið hæstv. umhvrh. þess efnis að hér sé verið að fjalla um atvinnumál.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði mér að víkja að því sem kom fram hjá hæstv. umhvrh. og reyndar einnig hjá hv. síðasta ræðumanni að vikið var að þeirri tillögu minni að þetta mál færi til umhvn. Vegna þess sem fram kom um það efni að hér væri um atvinnumál að ræða finnst mér það ekki veikja neitt grundvöllinn að minni tillögu. Ég er satt að segja undrandi á því að menn geri athugasemdir við það, eins og mál eru vaxin í þessari þjóðgarðssveit, Mývatnssveit, að um tillögur sem varða þróunarforsendur í sátt við náttúru svæðisins sé fjallað í umhvn. þingsins. Ég fagna því að hæstv. forseti bendir á að það geti verið álitamál hvert tillaga af þessum toga eigi að fara. Ég vænti þess að ekki þurfi að vera um það ágreiningur. Auk þess benti ég á það í framsögu minni að umhvn. hefur til meðferðar og á sinni dagskrá náskyld efni. Á fund nefndarinnar komu bæði hæstv. umhvrh. og hæstv. iðnrh. til viðræðu um stöðu þeirra mála sem auðvitað varða atvinnuþróun og atvinnumál, í þessu tilviki kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn og hennar starfrækslu. Það sýnir kannski enn þá betur hversu samfléttað þetta er að hér hljóta umhverfisforsendurnar að vera hinn almenni bakgrunnur og það frekar í Mývatnssveit en annars staðar vegna sérstakrar löggjafar um verndun svæðisins. Þetta finnst mér vera gild rök, virðulegur forseti. Jafnhliða vil ég ekki láta hjá líða að þakka hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur fyrir yfirlýstan stuðning við þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér till. til þál. um eftirlit Landhelgisgæslunnar innan 200 sjómílna efnahagslögsögunnar: ,,Alþingi ályktar að skora á dómsmrh. að hann láti fara fram ítarlega athugun á því hve mörg tæki (skip og loftför) Landhelgisgæslan þurfi til að halda uppi fullu eftirliti innan 200 sjómílna efnahagslögsögunnar samkvæmt lögum nr. 41/1979 og 200 sjómílna fiskveiðilandhelgi samkvæmt reglugerð nr. 299/1975. Einnig skal kanna hver viðbótin þurfi að vera verði efnahagslögsagan færð út allt að 350 sjómílum á þeim svæðum sem Ísland á rétt á samkvæmt alþjóðalögum.`` Í greinargerð með tillögunni segir: ,,Eins og bersýnilega hefur komið í ljós að undanförnu má þjóðarbúið ekki við neinum skakkaföllum í efnahagslögsögunni. Efnahagslögsagan er mjög víðfeðm, um 758 þús. ferkílómetrar, eða 7,5 sinnum stærri en landið sjálft. Ekki er úr vegi að líta á þann viðbúnað sem nágrannaþjóðir okkar hafa vegna eftirlits í sínum efnahagslögsögum. Þar má nefna Norðmenn, Englendinga og Dani vegna Grænlands og Færeyja. Ekki þarf að fara mörgum orðum um hvað samkeppnin um fiskinn í höfunum hefur aukist á síðustu árum. Ásókn fiskiskipa við 200 sjómílna mörkin og/eða miðlínur hefur aukist að undanförnu og má þar nefna svæði á Færeyjahrygg, á Reykjaneshrygg, á Dohrn-banka og norðaustur af landinu. Einnig má benda á áhuga Spánverja, Portúgala, Frakka og fleiri þjóða á fiskveiðum í Norðaustur-Atlantshafi. Skip frá öðrum heimsálfum hafa sótt til veiða við mörk efnahagslögsögunnar á undanförnum árum og má þar t.d. nefna skip frá Asíu.`` Eflaust hefur ekki farið fram hjá þingheimi það sem nú er að gerast við 200 mílna mörkin út af Reykjaneshrygg hvar Frakkar hafa mjög sótt í búra án þess að Íslendingar hafi fylgst mjög náið þar með. ,,Eftir að breyting varð á lögum hvað varðar heimildir erlendra fiskiskipa til löndunar á afla í íslenskum höfnum má búast við aukningu á umferð þeirra um efnahagslögsöguna. Einnig er talsverð umferð þeirra fiskiskipa um efnahagslögsöguna sem sækja á Dohrnbanka.`` Það er líka rétt að minna á að ekki er langt síðan Alþingi fjallaði um hugsanlegar veiðiheimildir ríkja innan Efnahagsbandalagsins til veiða hér innan fiskveiðilögsögunnar og kemur því enn frekar til kasta Landhelgisgæslunnar og enn frekar þarf hún að fylgjast með en áður hefur verið gert. Það vekur athygli mína að þegar skoðaðar eru nákvæmar tölur þeirrar breiddar og lengdar hvar fyrirhuguð veiðisvæði þessara skipa eru kemur í ljós að þeir sem hafa þar um samið hafa líklega ekki hugað að því hvernig best væri háttað varðandi eftirlit með þeim skipum sem eiga að veiða innan markanna. Ég mun láta þetta sjókort liggja hér til upplýsingar fyrir þingmenn. Þar kemur greinilega fram að um tvö svæði er að ræða. Annars vegar svæði sem tengist 200 sjómílna fiskveiðilögsögunni og hins vegar svæði við Reykjaneshrygg og Selvogsbanka nokkuð fyrir innan landhelgislínu. Skip þurfa því að sigla nokkuð innan 200 mílna landhelgi áður en á hið eiginlega veiðisvæði er komið. ,,Ekki má gleyma hversu mikilvægt er að halda uppi öflugu eftirliti vegna mengunar sjávar. Ef upp kæmi mengunarslys innan efnahagslögsögunnar og/eða frétt um slíkt gæti það haft alvarlegar afleiðingar fyrir markaði á sjávarafurðum okkar erlendis. Stærð efnahagslögsögunnar við Ísland og þýðing hennar fyrir þjóðarbúið er svo mikil að ekki má hætta á neitt er dregið gæti úr strangri gæslu á auðlindinni.`` Það er ekki langt síðan Landhelgisgæslan tók upp eftirlitsflug varðandi vöktun hafsins úr lofti innan mengunarlögsögu Íslands, en það var 1. jan. Við höfum orðið áþreifanlega varir við þau mengunarslys sem hafa orðið ekki langt frá okkur hvar stór olíuskip hafa strandað með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Það er athyglisvert þegar rætt er um Landhelgisgæsluna hvað menn eru bundnir við það að Landhelgisgæslan sé eingöngu á siglingu innan fiskveiðilögsögunnar og í eftirliti sem byggist eingöngu á því að fylgjast með hvort skip er að veiðum eða ekki. Landhelgisgæslan hefur eins og þingmönnum er kunnugt um séð um eftirlit með okkar eigin skipum. Lítið dæmi um hversu nauðsynlegt það er var þegar Landhelgisgæslan stoppaði íslenskt skip fyrir ekki löngu. Þá kom í ljós að veiðileyfi var ekki um borð. Það var heima hjá útgerðarmanninum gefið út á annan bát með sama nafni. Haffæriskírteinið var ekki um borð. Það var geymt hjá útgerðarmanninum. Bjarghringir voru merktir öðrum bát. Lögskráningu vantaði. Atvinnuskírteini voru ekki um borð. Þjóðernisskírteinið og mælibréf ekki útgefið á sama skipsnafn og ekki vitað hvenær gúmmíbátar voru skoðaðir. Þetta er lítið dæmi um þau afskipti sem Landhelgisgæslan hefur þurft að hafa af skipaflota okkar og af upptalningu minni áðan má sjá að ekki veitir af. Því miður. Þá er til að taka aldur þeirra varðskipa sem nú eru til taks. Þá er fyrst til að nefna okkar nýjasta varðskip sem er orðið 18 ára gamalt. Þá kemur varðskipið Ægir sem er 25 ára og Óðinn 33 ára gamalt. En meðalaldur fiskiskipaflotans núna er rétt rúm 17 ár. Þá er Fokkerflugvél Landhelgisgæslunnar, TF-Sýn, 16 ára og sú þyrla sem mest er notuð komin vel á áttunda árið. Það má ljóst vera að hér er verk að vinna. Ef við Íslendingar ætlum að gæta okkar efnahagslögsögu er vissulega orðið tímabært að tekist verði á við mál sem snerta Landhelgisgæsluna og mótuð stefna í því hvað við ætlum að gera þó ekki sé nema eitt haft til hugar. Ef við ætlum að yngja upp í flota Landhelgisgæslunnar þá tekur það a.m.k. fjögur ár og hafandi í huga hvað aldur varðskipanna er hár miðað við það sem almennt gerist nú er ekki seinna vænna en að þessi vinna fari fljótlega af stað, þ.e. ítarleg athugun á því hve mörg tæki, þ.e. flugvélar og skip, Landhelgisgæslan þarf á að halda í framtíðinni og hvernig við ætlum að gæta lögsögu okkar þá fram líða stundir.

Hæstv. forseti. Ég vil í fyrsta lagi fagna því að hv. flm. eru að hreyfa við þessu máli. Það er þarft og skylt að huga að málefnum Landhelgisgæslunnar og ekkert nema gott eitt um það að segja. Ég held hins vegar að það væri óraunsætt og barnaskapur að ræða þetta málefni án þess að skoða í sömu andrá hvaða starfsskilyrði Landhelgisgælunni eru búin nú um stundir til að sinna sínum verkefnum. Menn geta haft góðar meiningar og flutt ágætar tillögur um nauðsyn þess að skilgreina verkefni Landhelgisgæslunnar og gera á því könnun hversu mikinn tækjakost Gæslan þurfi til þess að sinna sínum verkefnum en það mun auðvitað ekki leysa þann eiginlega og efnislegan vanda sem Gæslan á við að stríða og felst í ónógum fjárveitingum til rekstrar. Við höfum því miður núna á allra síðustu árum og einkum tvö síðustu ár séð mikla afturför þannig að Gæslan hefur orðið að draga verulega saman í rekstri skipakosts síns og þrátt fyrir langan aðdraganda hefur enn ekki tekist að knýja fram ákvörðun um endurnýjun á björgunartækjakosti Gæslunnar. Þá á ég einkum og sér í lagi við þyrlu til björgunarstarfa. Ég held því að eigi þessi tillaga að ná tilgangi sínum þá verði henni jafnframt að fylgja úttekt að því leytinu til hvaða tekjur þarf Gæslan til að sinna sínum verkefnum og auðvitað breytingar á fjárhagsmálefnum hennar í þá átt að hún geti haldið uppi þeim umsvifum og úti þeim rekstri sem til þarf. Annars er þetta því miður, með fullri virðingu fyrir flm., fyrir fram dauðadæmt pappírsgagn ef ekki fylgir með það sem við á að éta, þ.e. þau starfsskilyrði fyrir Landhelgisgæsluna að hún geti sinnt sínum verkefnum. Ég tók það upp í fyrra og spurði hæstv. dómsmrh. um það hvað liði áformum um endurnýjun á skipakosti Gæslunnar. Ég hafði rekið mig á þá staðreynd, eins og hv. síðasti ræðumaður einnig, að skipakostur Gæslunnar er nokkuð að komast til ára sinna, það yngsta nálgast það nú að fylla annan áratuginn. Ég varð þess vegna fyrir nokkrum vonbrigðum með svör hæstv. dómsmrh. Þau voru efnislega á þá leið að það væri ekki komið að því á næstunni að ráðast í endurnýjun á skipakosti Gæslunnar. Ég hafði bundið vonir við það að a.m.k. væri orðið tímabært að hefja undirbúning að slíkum ákvörðunum og gjarnan hefðu menn mátt hafa í huga möguleikana á því að þar gæti orðið um að ræða einhver verkefni fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað. Sama er auðvitað að segja um flugvélakostinn og sérstaklega er það þó björgunarþyrlan, stóra þyrlan, sem orðið er, og reyndar fyrir löngu, brýnt að taka ákvörðun um endurnýjun á. Það mun vera á þessu ári sem sú vél á að fara í viðamikla skoðun og það er alveg ljóst að hún hlýtur að verða úr rekstri svo skiptir mánuðum, bæði vegna lögbundinna eða reglubundinna skoðana, eftirlits og líka vegna bilana sem gerast auðvitað tíðari með aldrinum. Þeir voru allmargir dagarnir t.d. í janúarmánuði sl. sem þyrlan var ekki flughæf og fór hún þó í fjöldamörg útköll. Í öðru lagi vil ég taka undir það, sem nefnt er í þessari till., að það þarf að endurskoða verkefni Gæslunnar að nokkru leyti í ljósi nýrra aðstæðna í landhelgismálum okkar og með breytta sjósókn í huga. Þá á ég sérstaklega við aukna ásókn í fiskimiðin í suður og suðvestur af landinu og má segja bæði auknar veiðar Íslendinga sjálfra á þeim hafsvæðum en ekki síður þó greinilega stóraukna ásókn útlendinga á fiskimiðin suður og suðvestur og jafnvel suðaustur af landinu. Það er t.d. upplýst að allmargir erlendir togarar hafa á sl. ári og í byrjun þessa árs verið að veiðum rétt við 200 sjómílna mörkin suður af landinu. Á hinn bóginn hefur Landhelgisgæslan sárasjaldan svo mikið sem séð þessi skip, hvað þá að skip hafi komist þangað út til þess að vera þar við eftirlit af hálfu okkar. Endrum og sinnum er flogið yfir þetta svæði og þá er það gjarnan svo að þar er talsverður floti erlendra fiskiskipa rétt við íslensku lögsögumörkin. Þarna þarf að verða breyting á. Við þurfum að ná því að sinna þarna betur eftirliti og einnig undirbúa það ef gert verður aukið tilkall til réttinda okkar Íslendinga til hafsvæðanna í þessa átt. Það er einnig enginn vafi á því að aukist sóknin svo sem nú horfir í fiskstofna á þessum slóðum þá kemur að því fyrr eða síðar að takmarka verður þá sókn með einum eða öðrum hætti og stýra sókninni í þessar tegundir. Þær eru væntanlega ekki óþrjótandi frekar en aðrir stofnar og þá kemur til samninga vonandi undir alþjóðlegu eftirliti um nýtingu á þessum auðlindum og þar hlýtur Ísland, eðli málsins samkvæmt, að hafa miklu hlutverki að gegna, annars vegar sem veiðiþjóð og hins vegar virðist liggja í hlutarins eðli að sá aðili sem nærtækast væri að annaðist eftirlit með slíkum veiðum værum við Íslendingar. Að mörgu fleiru er auðvitað að hyggja í okkar landhelgismálum. Ég hef flutt tillögur og fengið reyndar samþykktar hér á Alþingi um að ráðist verði í að styrkja Kolbeinsey, grunnlínupunkt okkar í norðri, sem stækkar íslensku lögsöguna um 9.600 ferkílómetra, hvorki meira né minna, og nú eru um það upplýsingar að Danir hugsi sér til hreyfings og muni jafnvel höfða mál gegn Íslendingum í kjölfar þess að þeir fá niðurstöðu í deilu sína við Norðmenn um miðlínu milli Jan Mayen og Austur-Grænlands. Alþjóðadómstóllinn mun fella dóm í því máli í vetur eða vor og samkvæmt upplýsingum úr dönskum blöðum þá er í undirbúningi nú þegar af hálfu Dana sókn á hendur okkar Íslendinga í kjölfarið á því að lyktir ráðast í deilu þeirra við Norðmenn. Ég held þess vegna að verkefnin séu mörg og full þörf á því auðvitað að fara yfir þau og skilgreina þau og þess vegna væri, ef eitthvað væri, ástæða til þess að breyta þessari tillögu í meðförum þingsins þannig að hún yrði víðtækari, tæki á fleiri þáttum í okkar landhelgismálum og verkefnum okkar Landhelgisgæslu. En hitt verður auðvitað að hafa í huga og þýðir ekkert að horfa fram hjá að allt slíkt eru orðin tóm nema með fylgi það sem við á að éta, þ.e. rekstrarfjármunir til handa Landhelgisgæslunni þannig að hún geti staðið í stykkinu. Það verða hv. stjórnarliðar og þar með talið flutningsmenn að horfast í augu við ef þeir hafa stutt þær fjárveitingar sem gengið hafa til Gæslunnar á þessu ári og hinu síðasta, að þar er svo sannarlega ekki stefnt í rétta átt heldur þvert á móti og ákaflega dapurlegt að sjá í raun og veru hvernig þrengt hefur verið að Gæslunni á síðustu árum, bæði hvað fjárveitingar og auðvitað líka hvað tækjakostinn snertir, en ekkert hefur gerst því miður, ekkert hefur gerst í formi ákvarðanatöku um endurnýjun á tækjakosti, hvorki björgunartækjum, þyrlunnar né skipum.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð hér um en ég vil lýsa því yfir að ég er efnislega hjartanlega sammála því að það þarf að láta fara fram ítarlega athugun á því hve mörg tæki Landhelgisgæslan þarf til að halda uppi eftirliti innan fiskveiðilögsögu okkar. Hins vegar dugar ekki athugun ein og sér heldur þarf líka að fylgja þessu eftirliti eftir og það er kannski þar sem hnífurinn stendur í kúnni --- eða þorskinum. Þar er greinilega, eins og hér hefur komið fram raunar í þessari umræðu, mjög alvarlegt ástand. Við erum ekki í stakk búin til þess að sinna því eftirliti sem við þurfum nú þegar og því miður þá er það að bjóða upp á frekari vanda þar sem við höfum opnað lögsögu okkar fyrir erlendum skipum, fleiri en þessum gömlu belgísku togurum sem áður fengu að vera hér og, þetta hlýtur að sjálfsögðu að þýða það að við þurfum enn að efla þessa gæslu og það hversu vel sem staðið verður að eftirliti um borð. Það mætti raunar hafa langt mál um þann hluta Landhelgisgæslunnar en það er rétt að vekja athygli á því að Landhelgisgæslan var ekki kölluð til viðtals um þann sjávarútvegssamning sem við höfum nýverið illu heilli samþykkt á Alþingi. Hérna á ég við fiskveiðisamninginn á milli Evrópubandalagsins og Íslendinga. Varðandi þyrlumál þá held ég að sú raunasaga sé hér flestum kunn og sem betur fer þá held ég að ég muni það rétt að hv. 1. flm. þessa máls sé jafnframt meðflutningsmaður á því frv. sem nú kemur brátt til umræðu en samkvæmt frv. á að búa svo um hnútana að keypt verði ný öflug þyrla sem við erum fullsæmd af og þar er greinilegt að flm. lætur fara saman vilja til athugunar og athafna. Þetta eru atriði sem mér þykir nauðsynlegt að við höfum í huga við þessa umræðu og ég geri ráð fyrir því að við skoðun í nefnd komi það í ljós að þörfin á slíkri athugun sé brýn og að það sé jafnframt brýnt að búa svo um hnútana að við sitjum ekki uppi með þá aðstöðu, sem við höfum nú, að vera með gjörsamlega vanbúna Landhelgisgæslu, kannski að öðru leyti en því að mannskapurinn þar er mjög vel í stakk búinn til að sinna sínu hlutverki. Við verðum að hafa tækjakost og við verðum að hafa rekstrarfé til þess að hægt sé að vinna að þessu gífurlega mikilvæga máli.

Virðulegi forseti. Það hefur þegar komið fram í þessari umræðu, m.a. hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, að við teljum að þessi tillaga sem hér er flutt af þeim hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni og Eyjólfi Konráð Jónssyni sé mjög athyglisverð, brýn og þörf. Því ber vissulega að fagna að þessir tveir þingmenn Sjálfstfl. hafa flutt tillögu sem miðar að því að efla starfsemi Landhelgisgæslunnar og þarf ég í sjálfu sér litlu við það að bæta. Ég held að það sé mjög mikilvægt að sú starfsemi sé fest í sessi. Ástæðan fyrir því hins vegar að ég kvaddi mér hljóðs er sú að í fyrirsögn þskj. kemur fram að þetta sé till. til þál. um eftirlit Landhelgisgæslunnar innan 200 sjómílna efnahagslögsögunnar. En síðan segir í texta till., og ég er því alveg sammála: ,,Einnig skal kanna hver viðbótin þurfi að vera verði efnahagslögsagan færð út allt að 350 sjómílum á þeim svæðum sem Ísland á rétt á samkvæmt alþjóðalögum.`` Þann tíma sem ég hef setið í utanrmn. á þessu kjörtímabili og hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson sat þar, þá fylgdist ég af athygli með þeim röksemdum sem hann setti fram um réttindi Íslendinga til efnahagslegra áhrifa í lögsögunni utan við 200 mílurnar. Á vegum utanrmn., þegar hv. þm. var formaður hennar, var gefin út sérstök greinargerð með kortum þar sem þessi réttindi voru útskýrð. Því miður er það þannig að af hálfu framkvæmdarvaldsins hefur á undanförnum árum verið lítill áhugi á að fylgja þessum réttindum eftir. Nú er það svo að hér fyrir nokkuð löngu átti ég einnig samvinnu við hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson um réttindi Íslendinga við Jan Mayen. Þegar við komum að því máli fyrir röskum áratug síðan þá var það líka þannig að innan framkvæmdarvaldsins var mjög lítill áhugi á þeim réttindum. Satt að segja var það þannig að sérfræðingar utanrrn. og jafnvel þáv. utanrrh. höfðu ekki mikinn áhuga á því að halda til streitu réttindum Íslendinga á því svæði. Án þess að ég ætli að rekja þá sögu hér þá var frægur samningafundur þar sem fulltrúar Norðmanna, utanríkisráðherra og sjávarútvegsráðherra, komu hingað til lands með fríðu föruneyti og ýmsir þáverandi sérfræðingar íslenska ríkisins og starfsmenn á vettvangi framkvæmdarvaldsins virtust vera reiðubúnir að ganga þá til samninga. Hins vegar voru það fulltrúar þingsins, m.a. hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson og við fleiri, sem komu í veg fyrir það að það var gert og málstað Íslendinga var haldið til streitu sem lyktaði svo með því að Íslendingar fengu viðurkenningu á réttindum við Jan Mayen. Nú hefur það gerst í þinghléinu að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hefur með réttu vakið athygli á því að Íslendingar ættu margvísleg réttindi utan 200 mílnanna. Hvað gerist þá? Þá kemur hæstv. sjútvrh. og segir í viðtölum að það sé alls ekki, það sé bara misskilningur að Íslendingar eigi þar réttindi. Og prófessor við háskólann sem við og við er að vinna einhver verk fyrir ráðuneytin kemur í fjölmiðla og segir líka að það sé misskilningur að Íslendingar eigi þar nokkur réttindi. Ég vil segja við hæstv. sjútvrh.: Þetta er gáleysistal í ráðherranum. Ráðherrann getur ekki leyft sér að taka þátt í því að skerða möguleika Íslendinga til þess að sækja fram á þessum réttindagrundvelli með því að lýsa þessu yfir opinberlega sem að sjálfsögðu er þýtt af sendiráðum erlendra ríkja sem þarna eiga líka hagsmuni og verður örugglega notað þegar þar að kemur gegn hagsmunum Íslands. Ég vil því eindregið í tilefni af þessari till. mælast til þess að hæstv. sjútvrh. hagi þannig orðum sínum fljótlega að hann dragi í land frá fyrri fullyrðingum um það að Íslendingar eigi þarna ekki neinn rétt. Ég tel reyndar mjög brýnt að á vettvangi þingsins verði hafist handa um það að knýja á um þessi réttindi. Það er nefnilega þannig ef maður skoðar sögu landhelgisbaráttu Íslendinga að það hefur nánast ætíð verið þjóðþingið sem hefur knúið á, ekki framkvæmdarvaldið, ekki sérfræðingarnir í utanrrn., ekki þeir sem hafa verið í vinnu hjá ráðherrunum, þeir hafa yfirleitt verið notaðir til að draga úr. En hvort sem við förum í 12 mílurnar, 50 mílurnar eða 200 mílurnar eða hafréttarsáttmálann þá var það sveit manna í þinginu, og einn þeirra situr enn, hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, hinir eru horfnir af þingi, sem ávallt var í fararbroddi um að knýja á um það að réttindi Íslendinga yrðu sótt. Það er sérkennilegt að núv. formaður utanrmn., hv. þm. Björn Bjarnason, skuli ekki vera viðstaddur þessa umræðu, sýnir kannski áhugaleysi hans á þessu máli þótt hann sitji yfirleitt nokkuð vel í umræðum í þinginu, því í ljósi þeirrar umræðu sem hér hefur orðið af hálfu hæstv. sjútvrh. og sérfræðinga sem vinna fyrir ráðuneytin þá er mjög brýnt að Alþingi hefist nú þegar handa um að réttindi Íslendinga utan 200 mílnanna verði sótt og staðfest. Ég mun þess vegna beita mér fyrir því í utanrmn. þegar hún kemur saman til fundar, væntanlega næsta mánudag, að þessi mál verði þar tekin upp og það verði gert að viðvarandi viðfangsefni utanrmn. að knýja á um það að sækja þessi réttindi. Ég vona að hæstv. sjútvrh. og aðrir ráðherrar verði þá reiðubúnir til samstarfs við okkur í þeim efnum. Það mál er ekki einfalt og við sjáum á hagsmunagæslu Breta t.d. á hafsvæðinu milli okkar og þeirra að þeir gera sitt ýtrasta til að tryggja rétt sem við teljum að þeir eigi ekki. Nauðsynlegt er að leggja bæði mannafla, pólitíska vinnu og fjármuni í að tryggja réttindi Íslendinga á þessu svæði. Ég fagna því að þessi tillaga hefur komið fram hér. Hún getur vonandi orðið okkur tilefni til að taka þessi mál upp. Ég tel eðlilegt að hún verði líka tekin til meðferðar í utanrmn. sem og annarri nefnd þingsins sem henni verði vísað til þannig að menn geti hér í sameiningu tekið á því merka máli sem hér er hreyft.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. flm. þessarar till. fyrir að hreyfa þessu máli. Það er vissulega svo að það er full ástæða til þess að Alþingi fjalli um Landhelgisgæsluna, hlutverk hennar og tækjakost. Það er rétt sem hér hefur komið fram að tækjakostur Landhelgisgæslunnar er kominn nokkuð til ára sinna, bæði skipakostur og flugvélakostur. Hins vegar er á það að líta að skip Gæslunnar eru í mjög góðu ásigkomulagi og eru góð og hentug sjóskip. Eigi að síður er ástæða til að huga að þessu efni á hverjum tíma. En það er einnig rétt sem hér hefur komið fram að í umræðum um þetta efni á síðasta þingi lýsti ég því sem afstöðu ráðuneytisins að það hefði sem forgangsverkefni kaup á nýrri björgunarþyrlu sem kæmi á undan kaupum á nýjum varðskipum. En að öðru leyti var undirbúningur þess máls ekki á nokkurn hátt ákveðinn. Það er svo að hlutverk Landhelgisgæslunnar hefur verið að breytast og er með öðrum hætti nú en þegar við tókum sem virkastan þátt í baráttunni fyrir útfærslu landhelginnar og í landhelgisstríðinu. Gæsluhlutverkið er með öðrum hætti nú og þjónustuhlutverk Gæslunnar mun fara vaxandi, einkanlega að því er varðar björgunarmálin. Þess vegna var tekin um það ákvörðun að endurskoða lög og skipulag Gæslunnar og sérstök nefnd hefur unnið að því á undanförnum mánuðum að endurskoða lögin og skipulag Gæslunnar og gera tillögur um það hvernig Gæslan starfi á komandi árum í ljósi nýrra aðstæðna. M.a. er það hlutverk þessarar nefndar að kanna hvort hagkvæmt þyki til að treysta bæði það hlutverk sem Gæslan hefur með höndum í dag og eins almannavarnir í ríkinu að Almannavarnir ríkisins falli saman við Landhelgisgæsluna. Þess er að vænta að á vormánuðum skili þessi nefnd áliti. Í eðlilegu framhaldi af því þegar hlutverk Landhelgisgæslunnar hefur verið afmarkað með nýrri löggjöf er mjög eðlilegt að metið verði hvern tækjakost Landhelgisgæslan þurfi að hafa á komandi árum í ljósi nýrrar skilgreiningar á hlutverki og starfi nefndarinnar. Þess vegna fagna ég því að þessu máli er hreyft hér. Það er eðlilegt áfangaverkefni næst á eftir því að setja hér nýja löggjöf. Vegna orða hv. 8. þm. Reykn., þar sem hann með útúrsnúningum á ummælum mínum og rangfærslum hóf hér umræður um réttindi okkar utan 200 mílna lögsögu, þá vil ég fyrst segja það við hv. þm. að ummæli hans hér í þinginu um þetta efni eru að sjálfsögðu þýdd og lesin erlendis og þegar hv. þm. snýr út úr ummælum ráðherra um þessi efni þá getur það skaðað málstað Íslands. Og ég ætla að biðja hv. þm. að gæta orða sinna þegar hann heldur áfram umræðum um þessi efni.

Þá þarf ráðherrann . . .

En sannleikurinn í þessu máli er sá að við höfum litið svo á að hafréttarsáttmálinn, eins og hann er í dag, sé ófullkominn og tryggi hagsmuni okkar ekki nægjanlega. Við eigum vissulega ákveðin réttindi samkvæmt hafréttarsáttmálanum. Fyrst og fremst eru það hafsbotnsréttindi en ekki fiskveiðiréttindi. Á það hefur oft verið bent í þessum umræðum að botnréttindin sjálf hafa verið grundvöllur frekari framþróunar í alþjóðarétti og ég dreg ekki í efa að svo geti farið. Með vissum hætti er ríkjum lögð á herðar sú skylda að stjórna veiðum utan lögsögumarka en öll ákvæði þar að lútandi eru ófullkomin og einkanlega á því sviði þurfum við miklu skýrari alþjóðlegar samþykktir. Þess vegna er sáttmálinn ekki fullkominn að okkar áliti, gefur ekki þann rétt sem við þurfum á að halda, til að geta stjórnað veiðum utan lögsögumarkanna. Ég veit að hv. þm. gerir sér fulla grein fyrir því að við höfum ekki í dag rétt til að beita varðskipum utan lögsögumarkanna. Við höfum unnið að þessum málum af kappi. Við höfum átt þar samleið með mörgum öðrum þjóðum. Einkanlega þó Kanadamönnum sem hafa verið í sérstökum átökum við Evrópubandalagið vegna veiða utan lögsögumarka. Við studdum þann málatilbúnað sem þeir höfðu uppi á undirbúningsfundum umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í New York fyrir tæpu ári síðan og höfum verið mjög fýsandi þess á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að það yrði hafinn undirbúningur að ráðstefnu um þessi málefni. Höfum verið þar í hópi fimm forusturíkja, strandríkjanna, um að knýja á um frekari alþjóðlega vinnu á þessu sviði. Á vori komanda er ráðgerð ráðstefna á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í þessu efni þar sem við munum beita okkur af fullu afli fyrir því að vinna áfram að þessum réttindamálum og enn fremur á undirbúningsfundi þeirrar ráðstefnu sem haldin verður á næstunni. Þannig hefur verið unnið af fullum krafti af okkar hálfu á undanförnum mánuðum að þátttöku okkar í alþjóðlegu samstarfi á þessu mikilvæga sviði og til að tryggja aukin réttindi okkar. Við eigum mjög mikilla hagsmuna að gæta í úthafinu og það er mikil og brýn þörf á því að koma stjórn á veiðar utan lögsögumarka og við höfum unnið kappsamlega að því að tryggja okkar réttindi betur og leita alþjóðlegs samstarfs í þessu efni og munum gera það á næstunni.

Virðulegi forseti. Síðustu setningarnar í ræðu hæstv. sjútvrh. voru í góðu lagi. Þar var hann að lýsa því yfir að nauðsynlegt væri að sækja þennan rétt og það yrði gert af kappi o.s.frv. Þeim orðum ber að fagna. En fyrri parturinn í svari hans við ummælum mínum var hins vegar á þá leið að telja hér upp í löngu máli að Íslendingar gætu ekki þetta og Íslendingar gætu ekki hitt. Ég var að fara fram á það hér að ráðherrann hefði sókn í sínum málflutningi í þessu máli, þegar hann talaði opinberlega um málið, hvort sem væri við fjölmiðla eða hér á Alþingi þá færi hann með nauðsyn þess að Íslendingar sæktu þann rétt að stjórna þessum veiðum og túlkuðu það sem er óljóst í hafréttarsáttmálanum alveg skýrt sér í hag. Það væri óskandi að ráðherrann fylgdi áfram þeim blæ sem var á hans lokaorðum hér. Þá munum við standa með honum í því. Hins vegar held ég að það sé ofsagt að það hafi verið unnið að þessum málum af kappi. Ég vil minna á það að lítið hefur heyrst af viðræðufundum við Breta og Íra um hagsmuni okkar á þessu svæði. Lítið hefur heyrst af sameiginlegum fundum okkar með Færeyingum og Dönum til að sækja okkar rétt. Það væri a.m.k. mjög fróðlegt ef hæstv. utanrrh. og hæstv. dómsmrh. hafa beitt sér fyrir slíkum fundum á síðustu 12--18 mánuðum. Ég hef ekki orðið var við það. Það hefur ekki verið gefin skýrsla í utanrmn. um slíka fundi. En úr því að hv. þm. Björn Bjarnason er kominn hér í salinn þá vil ég nota þetta tækifæri til að ítreka að það ágæta merki, sem fyrirrennari hans í formannssæti í utanrmn. hélt á lofti í þessari réttindabaráttu, verði ekki látið niður falla og utanrmn., í tilefni af þessari till. sem hér er flutt, taki nú þegar við að fylgja fram þessum réttindum eins og gert var ítarlega og oft í umræðum hér fyrr á árum.

Frú forseti. Kjarni þessa máls er sá að við höfum haldið á þessum málum út frá ýtrasta rétti sem við eigum. Við teljum hann hins vegar ekki fullnægjandi og höfum þess vegna tekið mjög virkan þátt í því að vinna að því á alþjóðavettvangi að treysta okkar stöðu betur en gert hefur verið. Það þjónar hins vegar engum tilgangi og þjónar ekki okkar hagsmunum að halda því fram að við höfum meiri rétt en við höfum í raun og veru. Óskhyggjan ein hjálpar okkur ekki í því efni. Það þýðir ekki að halda því fram að við getum sent varðskip út fyrir 200 mílur og rekið skip þaðan eða tekið þau í okkar vörslu ef við höfum ekki þann rétt að alþjóðalögum. En við höfum ákveðin réttindi, við þurfum að vinna að meiri réttindum, og það sem skiptir máli er að menn standi saman um að vinna á þeim grundvelli.

Virðulegur forseti. Því miður er það nú þannig að hæstv. sjútvrh. dró til baka þann sóknartón sem var í lokin á fyrri ræðu hans. Nú sá hann ástæðu til að koma hér upp og segja að óskhyggjan ein dygði ekki. Hér er ekki verið að tala um óskhyggju, hér er verið að tala um málstað og réttindi Íslands og sókn, hæstv. ráðherra, í þeim efnum. Það eru til margar ræður hér í sögu landhelgismálsins um ráðherra og forustumenn sem voru úrtölumenn og sögðu að óskhyggjan dygði ekki. Forustumenn Alþfl. og kannski einhverjir úr Sjálfstfl. En t.d. utanrrh. Alþfl. fyrir 1971 talaði líka um að óskhyggjan um 50 mílur dygði ekki. Við hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson og ég hlustuðum á ýmsar ræður um að óskhyggjan um réttindi Íslendinga á Jan Mayen svæðinu dygði ekki. Við höfum heyrt margar svona ræður --- að óskhyggjan dugi ekki. Íslendingar hafa aldrei náð neinum rétti í landhelgismálinu á grundvelli slíkra ræðuhalda. Ég vona að hæstv. sjútvrh. hugsi þetta mál mjög rækilega eftir þessa umræðu hér. Skoði það vel og rækilega og gangi síðan í sveit með okkur hinum um að gera réttindakröfur okkar og hagsmunatúlkun okkar á hafréttarsáttmálanum að grundvelli stjórnarstefnunnar í þessum málum. Það var hins vegar athyglisvert að hann treysti sér ekki til að segja neitt hér um viðræður við Breta og Íra á síðustu 12--18 mánuðum í þessum réttindamálum Íslendinga á hafsvæðinu milli Íslands og þessara landa. Eða um nánari útfærslu á samstöðu okkar með Færeyingum og Dönum í að sækja rétt sem Bretar og Írar eru að taka sér á þessu svæði. Er kannski skýringin á því sú að núv. hæstv. dómsmrh. og núv. hæstv. utanrrh. hafi látið þá réttindasókn liggja?

Frú forseti. Ástæðan fyrir því að við höfum náð svo miklum árangri sem raun ber vitni í því að færa út landhelgina og verja þann rétt okkar er nú fyrst og fremst sá að þessi þjóð hefur borið gæfu til að standa saman. Menn hafa ekki verið með brigslyrði hvort heldur þeir hafa verið í stjórn eða stjórnarandstöðu. Menn hafa ekki verið að nota þessi mál í hefðbundnum pólitískum átökum hér innan lands af því að menn hafa gert sér grein fyrir því að því aðeins gætum við náð okkar réttindum að menn stæðu saman. Þess vegna vísa ég þessum ummælum og umfjöllun hv. 8. þm. Reykn. á bug. Það þjónar ekki íslenskum hagsmunum að snúa út úr ummælum manna eins og hann hefur gert hér í þessari umræðu og fara ranglega með. Það sem skiptir máli er að fylgja eftir ákveðinni stefnu í þessu efni þar sem ýtrustu kröfur um okkar réttindi eru gerðar. Það hefur verið gert á undanförnum árum, það hefur verið gert í tíð þessarar ríkisstjórnar, og verður gert á næstunni. Um það eigum við að sameinast en ekki að vera að freista þess að koma einhverjum hælkróki hver á annan, þó það geti verið freistandi í innanlandsátökum, af því að sameiginlegir hagsmunir þjóðarinnar krefjast þess að menn standi saman í þessu efni.

Virðulegur forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að taka undir málflutning tillöguflytjenda og nefna það sjónarmið mitt að mér virðist að okkar hagsmunir í hafinu, hvort sem er á grunnslóðinni eða innan lögsögunnar og í úthafinu utan hennar séu svo miklir og margbrotnir að við hljótum á öllum tímum að vera tilbúnir og telja okkur nauðsyn að skoða vel og gaumgæfilega burði, búnað og aðstöðu Landhelgisgæslunnar sem fer með gæslu þessara hagsmuna. Ég tek undir að hennar búnaður og burðir séu skoðaðir. Við þurfum að móta okkur stefnu og langtímaáætlun um framkvæmd þess sem hún þarfnast þannig að hún geti rækt það hlutverk sitt sem best og eins og okkur sýnist þurfa. Það er rétt að hlutverk hennar hefur breyst á umliðnum árum frá því að við stóðum í harðri baráttu við grannþjóðir okkar. En það breytir því alls ekki að við höfum þessara hagsmuna að gæta. Ekki hvað síst þeirra sem fram eru að koma með vaxandi þunga, mengun sjávardjúpsins, mengun á fiskimiðum er hugsanlega skammt undan og það er eitt af þeim verkefnum sem Gæslunni hefur verið fengið í vaxandi mæli, auk þess sem hún fer með löggæslu og eftirlit á öllum miðunum. Hún hlýtur að gera það út fyrir fiskveiðilögsöguna þegar okkar sjómenn taka þar til starfa og við treystum Landhelgisgæslunni öðrum fremur til að tryggja öryggi sjómanna okkar hvort sem er upp í landsteinum eða utar. Ég tek, virðulegur forseti, undir þessa till. og vænti þessa till. og vænti þess að hún megi draga fram í dagsljósið upplýsingar um burði og getu Gæslunnar eins og þeir eru núna og áætlanir okkar sjálfra og ákvarðanir um það hverjir þeir verði á næstu árum.

Hæstv. forseti. Mig langar að gera hér grein fyrir þeim sjónarmiðum sem ég hef tekið þátt í að móta varðandi þau markmið sem ég tel að Landhelgisgæslan eigi að vinna að í framtíðinni. Eins og sjútvrh. og dómsmrh. gat um hér áðan í umræðunni þá er nefnd að vinna að endurskoðun á lögum um starfsemi Gæslunnar. Mér finnst rétt í þessari umræðu að upplýsa það hvað skipstjórnarmenn almennt á Íslandi hafa lagt til að yrði verkefni Landhelgisgæslunnar til framtíðar og leyfa þeim þingmönnum sem eru hér við umræðuna að vita af þeim markmiðum sem við höfum látið frá okkur fara. Þau hljóða á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Að hafa með höndum almenna löggæslu og eftirlit á hafinu umhverfis Ísland, jafnt innan sem utan landhelgi og innan fiskveiði-, efnahags- og mengunarlögsögu, einnig á þeim hafsvæðum sem Íslendingar hafa hagsmuna að gæta og samræmast alþjóðalögum og milliríkjasamningum. Að fara með ábyrgð og yfirstjórn leitar- og björgunarþjónustu við sjófarendur á hafsvæðinu umhverfis Ísland í samvinnu við innlenda og erlenda aðila. Landhelgisgæslan skal veita hjálp við björgun manna úr sjávarháska eða á landi svo sem að annast aðkallandi sjúkraflutninga, flutninga á sjúkraliði. Landhelgisgæslan skal aðstoða eða bjarga bátum og skipum sem kunna að vera strönduð eða eiga í erfiðleikum á sjó. Að annast tilkynningaskyldu vegna erlendra skipa samkvæmt íslenskum lögum og alþjóðasamningum í umboði samgrh. Að veita afskekktum stöðum eða byggðarlögum nauðsynlega hjálp eða aðstoð þegar eðlilegar samgöngur bregðast af ófyrirsjáanlegum orsökum, svo sem vegna hafíss, snjóalaga, ofviðris eða annarra náttúruhamfara sem og annarra óviðráðanlegra orsaka. Að hafa með höndum fiskveiði- og veiðarfæraeftirlit á hafi úti og í höfnum og fylgjast með aflamagni innlendra og erlendra skipa í umboði Fiskistofunnar og hafa einnig með höndum eftirlit með lax- og silungsveiðum í sjó. Að sjá um sjómælingar og taka þátt í haf- og fiskirannsóknum svo og öðrum vísindastörfum. Einnig þátttaka í hafís- og veðurathugunum, geislamælingum til sjós eftir því sem kann að verða ákveðið hverju sinni. Að tilkynna, fjarlægja og gera reköld skaðlaus, tundurdufl, sprengjur eða aðra huti sem sjófarendum eða almenningi getur stafað hætta af. Sjófarendum og almenningi ber að tilkynna um slíka hluti til Landhelgisgæslunnar. Að annast á hafi úti eftirlit með framkvæmd laga og reglna um haffærni skipa, skyndiskoðun búnaðar og skipsskjala, lögskráningu sjómanna, eftirlit og/eða brot með tilkynningu til Siglingamálastofnunar ríkisins og viðkomandi lögskráningarstjóra. Að aðstoða við framkvæmd almannavarna, almenna löggæslu á landi, tollgæslu, við aðkallandi flutninga á hjúkrunarliði, sjúklingum með skipum og/eða loftförum.`` Þetta er ekki lítil upptalning á þeim verkefnum sem hagsmunasamtök yfirmanna hafa talið að Landhelgisgæslan ætti að takast á við í framtíðinni. Þess vegna tel ég mjög brýnt að sú nefnd sem er að vinna að athugun á framtíðarfyrirkomulagi og skyldum Landhelgisgæslunnar vinni hratt og ljúki störfum sem fyrst. Vissulega má um það deila hvernig á að standa að endurnýjun og skipulagi á tækjakosti Landhelgisgæslunnar. En því er ekki að leyna og hefur greinilega komið fram í umræðunum og kemur fram í tillögunni að skipin eru orðin gömul og það þarf að huga að endurnýjun þeirra. Í því sambandi langar mig að vekja athygli á því að ég tel að við hönnun á nýju varðskipi eigi ekki eingöngu að hugsa til þess að þau séu með þeim hætti sem þau eru í dag heldur að þau séu einnig búinn þannig að þau geti stundað tilraunaveiðar. Þau geti tekið tog og framkvæmt veiðieftirlit með þeim hætti og þau geti líka komið inn í fiskirannsóknir á svæðum þar sem ástæða þykir til þannig að þetta verkefni og nýting skipanna verði sem mest og möguleikar þeirra verði sem mestir. Ég get ekki annað en lýst þeirri skoðun minni að ég tel að sá dráttur sem hefur orðið á framkvæmd þess að kaupa nýja björgunarþyrlu, þar sem það hefur komið inn í þessa umræðu, sé okkur til vansa og að það mál verði að leysast á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Upptalning hv. 1. þm. Vestf. á starfsemi Landhelgisgæslunnar hefur eflaust ekki farið fram hjá neinum, bæði þeim verkefnum sem hún sinnir nú þegar og þeirri þjónustu við land og þjóð sem við sjáum að verði í framtíðinni lögð á herðar Landhelgisgæslunnar. Það er kannski líka rétt að undirstrika eitt. Það er sú mikla aðstoð sem Landhelgisgæslan hefur veitt hinni dreifðu byggð þá veður eru válynd og náttúruhamfarir hafa orðið. Enn fremur hefur hún flutt fólk á milli hinna dreifðu byggða hvar samgöngur hafa nánast legið niðri nema sjóleiðin ein hefur verið valkostur fyrir fólk til að komast milli byggðarlaga hvort sem er vegna veikinda eða af öðrum ástæðum. Fyrir hönd okkar flm. þakka ég öllum þeim sem hér hafa tekið til máls og þakka fyrir jákvæðar undirtektir við tillögu okkar. Ég er þess fullviss að þingheimur gerir sér grein fyrir mikilvægi Landhelgisgæslunnar og þess að hún megi eflast og dafna og sinna þeim verkefnum sem við ætlumst til að hún sé reiðubúin til á hverjum tíma. Ég legg til, virðulegi forseti, að þessari þáltill. verði vísað til allshn., en tel ekki óeðlilegt að hún komi einnig til sjútvn. og utanrmn.

Virðulegur forseti. Á þskj. 258 er birt sú till. til þál. sem ég mæli fyrir. Flm. auk mín eru þau Salome Þorkelsdóttir, Árni M. Mathiesen, Sigríður A. Þórðardóttir og Ingi Björn Albertsson. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela samgrh. að láta nú þegar hefja undirbúning að tvöföldun Reykjanesbrautar frá Hafnarfirði að Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Lögð verði ný akbraut við hlið hinnar gömlu þannig að Reykjanesbraut verði fullkomin hraðbraut með aðskildum akstursstefnum og tveimur akreinum til hvorrar áttar.`` Tillaga af þessu tagi hefur verið flutt fjórum sinnum fram að þessari eða samfellt á Alþingi frá 1987. Endurtekinn tillöguflutningur ber þess merki að flm., og raunar fleiri sem hafa tjáð sig um efnið, telja mjög brýnt að bæta öryggi umferðar og vegfarenda á Reykjanesbrautinni. Reykjanesbraut er sérstæð meðal þjóðvega landsins. Hún tengir höfuðborgina við eina alþjóðaflugvöllinn í áætlunarflugi milli landa og liggur gegnum þrjá af fjölmennustu kaupstöðum landsins. Nær allir ferðalangar til og frá landinu fara um flugvöllinn og um Reykjanesbraut til allra annarra landshluta, innlendir sem erlendir. Ferð um Reykjanesbrautina er þess vegna bæði fyrstu og síðustu áhrif á minningar um dvöl á Íslandi. Um brautina fara miklir flutningar bæði að og frá flugvellinum svo og að og frá atvinnusvæðinu á Suðurnesjum sem er eitt af öflugustu sjávarútvegssvæðum á landinu. Allar fyrirætlanir, bæði á Suðurnesjum og í öðrum landshlutum, um aukinn útflutning fullunninna ferskra sjávarafurða beint á neytendamarkað í Evrópu eða á önnur markaðssvæði munu auka mikilvægi brautarinnar því að lausn þess er fólgin í flutningi um flugvöllinn. Það er í sjálfu sér ekkert ómögulegt að slíkir flutningar eigi sér stað. Flutningar á hráefni milli landshluta eru nú daglegir viðburðir nær allan ársins hring. Brautin eins og hún er í dag var lögð á árunum 1963--1965. Hún er því að verða 30 ára gömul. Það má því segja að hún sem slík hafi slitið barnsskónum og vel það. Hún var þá svar við mjög brýnni þörf vegna mikillar og þungrar umferðar um gamlan og lélegan malarveg. Með lögn slitlags urðu tímamót með aukinni flutningsgetu, greiðfærari umferð og bættu öryggi. Þar með urðu straumhvörf í samskiptum íbúanna á Suðurnesjum og höfuðborgarsvæðinu, vaxandi samskiptum atvinnufyrirtækja og atvinnulífsins og má segja að allt síðan hafi gætt nokkurs samruna vinnumarkaðarins á þessum tveimur svæðum. Árangurinn varð öflugra atvinnulíf á Suðurnesjum. Það mátti vel greina á næstu árum á eftir og hefur að sjálfsögðu staðið síðan. Á sama árabili var millilandaflug okkar flutt til Keflavíkurflugvallar enda var hann þá og enn síðan einn af best búnu flugvöllum við norðanvert Atlantshaf. Síðan hefur gætt þess, sem ég nefndi áðan, að nær allir farþegar sem koma til landsins, erlendir og innlendir, fara um ekki aðeins flugvöllinn heldur einnig Reykjanesbraut. Hún er að sjálfsögðu sem slík þjóðvegur allra landsmanna, ekki eingöngu Reyknesinga eða Suðurnesjamanna. Ég nefni aftur þau áhrif sem hún hefur á minningar ferðamanna um komu og dvöl á Íslandi. Öryggi á Reykjanesbrautinni ræður miklu um hvernig þeir minnast Íslands. Ég hef sjálfur kynnst þeim áhrifum á ferðalanga sem ég hef átt leið með eða kvatt á flugvellinum og verð að segja að þau áhrif eru ekki alltaf mjög skemmtileg. Bættar samgöngur eru mjög mikilvægar til að tengja enn betur atvinnulíf á höfuðborgarsvæðinu og Suðurnesjum. Rétt er að benda á að ábendingar um úrræði við slæmu atvinnuástandi þar hafa þar til nýlega eingöngu verið fólgnar í því að Suðurnesjamenn geti sótt atvinnu til Reykjavíkur eða höfuðborgarsvæðisins. Það gerist í dag, fer vaxandi og krefst meira öryggis í umferðinni og meiri flutningsgetu. Í dag fara á milli endimarka þessarar brautar, milli þessara svæða, nærfellt 1.000 manns daglega til vinnu fyrir utan alla aðra sem leið eiga um. Bættar samgöngur eru auk þess mikilvægar vegna byggðaþróunar á Suðurnesjum, vegna væntalegrar aukinnar nýtingar alþóðaflugvallarins og flugstöðvarinnar. Þær eru lykilatriði í að framkvæma hugmyndir sem við höfum lengi átt um að nýta flugvöllinn betur en áður til að mynda með tollfrjálsu iðnaðarsvæði, með svæði fyrir raunveruleg alþjóðaviðskipti. Það ítrekar þörfina nú að fram undan er að taka í notkun nýtt og stórt flugskýli Flugleiða þar sem starfsmenn Flugleiða munu annast ekki aðeins eftirlit og viðhald á eigin vélum heldur einnig á flugvélakosti annarra aðila. Við höfum lengi gert okkur vonir um að ferðaþjónusta muni aukast um land allt ekki síst á Suðurnesjum og þess eru sæmileg merki. Þó er þess að geta að fjölgun ferðamanna virðist nú um stundir ekki mikil. Þá verður að geta þarfa atvinnulífs á Suðurnesjum. Þar hefur sjávarútvegurinn sjálfur dregist saman en aðrar atvinnugreinar, sem hefði mátt ætla að yrðu öflugri, hafa ekki reynst færar um að taka við vaxandi fjölda starfsfólks. Það hefur aftur leitt til vaxandi umferðar um brautina vegna atvinnusóknar frá Suðurnesjum til höfuðborgarsvæðisins sem ég hef minnst á áður. Enn skortir á að óvenjuleg aðstaða á Suðurnesjum til að flytja út sjávarafurðir og aðrar afurðir hafi verið fyllilega nýtt. Ástæður þess má að sumu leyti rekja til þess að brautin hefur ekki fengið þær umbætur í öryggi og flutningsgetu sem hún þarfnast. Flestar hugmyndir um aukna atvinnu í þessum landshluta byggja á því að umferð verði aukin um Reykjanesbrautina. Hvenær svo sem verður af byggingu næstu stóriðju á Íslandi er næsta víst að það verður á Suðurnesjum. Það eitt mun stórauka umferðina. Ástandið er þannig nú að umferðin eykst nokkuð, sérstaklega þó flutningaumferð. Þær upplýsingar liggja fyrir frá Vegagerð ríkisins að um Reykjanesbraut fer nær tvöfalt meira af þungaflutningum en um aðra þjóðvegi og meira en tvöfalt meira af olíuflutningum af ýmsu tagi. Ef við berum saman óhöpp og slys við sambærilegan þjóðveg sem er Suðurlandsvegur, þá kemur í ljós að á Reykjanesbraut eru óhöpp og slys meira en tvöfalt það sem er á Suðurlandsvegi. Það hefur líka komið sérstaklega fram við athugun að slys í þessum óhöppum eru enn þá meiri á Reykjanesbraut en á Suðurlandsvegi og hafa sérfræðingar Vegagerðarinnar og Umferðarráðs rakið það til sérkenna í landslaginu við brautina sjálfa sem verður til þess að við öll óhöpp eru meiri líkur á slysum og meiri líkur á skemmdum á ökutækjum. Umferð um Reykjanesbraut er að einu leyti mjög ólík umferð um aðra þjóðvegi. Það er hversu mikil næturumferðin er og að hún er öll tímabundin, bundin við upphaf vinnudags, brottför flugs eða upphaf starfsvaktar. Það er álit Vegagerðar ríkisins að almennt muni umferð 8--10 þús. bíla á sólarhring vera fjárhagsleg undirstaða arðsemi slíkra framkvæmda sem hér um ræðir. Það er án tillits til hlutfalls þungaflutninga og án tillits til þjóðhagslegs kostnaðar af óhöppum og slysum. Mínar athuganir á þessu tvennu segja mér að á Reykjanesbraut ætti bílafjöldi sem skilyrði að vera miklu lægri en 8--10 þús. Bílafjöldi þar er núna á áttunda þúsundið. Ef nefna má tölur um þann mannfjölda sem notar Reykjanesbraut þá er íbúafjöldi á Suðurnesjum nú um 15.000, auk varnarliðsins önnur 5.000, auk þess eru nærfellt 1.000 manns sem sækja atvinnu til Suðurnesja frá höfuðborgarsvæðinu, en flugfarþegar um Keflavíkurflugvöll eru um 700 þús. á ári eða jafnmikið og um alla aðra flugfelli landsins samanlagt. Það sem mér sýnist þó skipta mestu, virðulegur forseti, er öryggi umferðar og vegfarenda um Reykjanesbraut. Mér finnst skipta máli að við setjum okkur það markmið að óhöpp og slys á mönnum í umferð á Reykjanesbraut verði ekki meiri en um aðra sambærilega þjóðvegi. Til þess þarf að bæta verulega ástandið frá því sem nú er. Nú er unnið við að lagfæra brautina, en þeim aðgerðum öllum á að ljúka síðar á þessu ári. Það er álit Vegagerðar ríkisins að þær aðgerðir dugi ekki til að bæta öryggi umferðar. Til að svo megi verða þurfi tvöföldun brautarinnar.

Virðulegur forseti. Umræður um atvinnuleysi á Suðurnesjum eru að verða fastur liður í starfi Alþingis síðan núv. ríkisstjórn tók við. Ástæðan er augljós. Ástand atvinnumála þar er hreint út sagt ömurlegt og hefur ekkert batnað þrátt fyrir endalausar umræður og fyrirheit um að nú eigi að taka til hendinni og bæta úr því ófremdarástandi sem er í atvinnumálum á þessu svæði. Það er staðreynd að hvergi á landinu er atvinnuleysi verra. Einkum er atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum uggvænlegt. Í desember var það 14% og hafði þá verið um og yfir 10% í sextán mánuði samfellt. Ástandið fer enn versnandi að sögn eins sveitarstjórnarmanns sem ég spjallaði við í morgun. Það er út af fyrir sig alvarlegt vegna þess að ég hafði haldið að þar væri eitthvað að byrja að snúast. Það mátti marka það alla vega á vonum og væntingum ýmissa er koma nálægt verkalýðsmálum þar. Ríkisstjórnin hefur réttilega verið krafin um aðgerðir vegna hins alvarlega ástands í atvinnumálum á landinu öllu og einnig um sértækar aðgerðir þar sem ástandið er verst. Framan af ferli Viðeyjarstjórnarinnar var öllum aðgerðum hafnað og það þótt rekja mætti hluta vandans til aðgerða ríkisstjórnarinnar, t.d. er hún kaus að skrúfa upp vexti í upphafi ferils síns. Markaðurinn átti víst að kippa öllu í lag. Það gerði hann ekki. Enda hefur ríkisstjórnin í seinni tíð látið í það skína að hún sé reiðubúin að grípa til sérstakra aðgerða til að bæta atvinnuástandið og gumar mjög af öllum þeim milljörðum sem hún ætli að leggja til atvinnumála. En þar var ekkert að hafa nema nýju fötin keisarans. Framlagið mikla til vegamála, sem aldrei var framlag heldur flýting á framlögum, var skorið hressilega niður áður en búið var að koma því á blað. Niðurskurð á skýjaborgum held ég að einn ágætur fjárlaganefndarmaður hafi kallað þessi dæmalausu vinnubrögð. Hvernig varð það svo með 500 millj. sem ríkisstjórnin vísar einatt á til úrlausnar ríkisins í atvinnumálum á Suðurnesjum? Það er ekki að heyra að stjórnvöld ætli að leggja til eyri þar. En ég vona að sjálfsögðu að það verði hrakið hér á eftir. Sveitarfélögin eiga að leggja fram 200 millj. og það ætla þau að standa við þótt staða þeirra margra hljóti að vera þröng eftir tekjumissi í kjölfar hins mikla atvinnuleysis. En ríkisframlagið upp á 300 millj.? Það er bara allt í plati. Það stóð víst aldrei til að það kæmi annars staðar frá en frá hlutafélagi, Aðalverktökum. Til að bæta gráu ofan á svart var eina framlag ríkisstjórnarinnar í þeim efnum að skipa ekki stjórnarmann frá Suðurnesjum þegar þar losnaði sæti nýverið þrátt fyrir fjölda áskorana þar um og þrátt fyrir að á sama tíma þætti ekki gerlegt að skipa heimamann í stjórn Sementsverksmiðjunnar. Sveitastjórnarmenn á Suðurnesjum hafa verið þungorðir í garð ríkisstjórnarinnar og telja sig svikna. Þeir telja sig hafa fengið fyrirheit um meira en einhverjar 300 millj. frá Aðalverktökum. Í Dagblaðsfrétt 27. jan. sl. er haft eftir Drífu Sigfúsdóttur, forseta bæjarstjórnar Keflavíkur og Kristjáni Pálssyni, bæjarstjóra í Njarðvík og formanni SSS, að Suðurnesjamenn hafi alltaf reiknað með einhverjum peningum frá ríkisstjórninni og allt að 500 millj. kr. Þau vísa til yfirlýsingar sem fram hafi komið á fundum með ráðherrum á Suðurnesjum. Það er einnig ljóst að ummæli hæstv. forsrh. í sjónvarpsþættinum ,,Tæpitungulaust`` þann 20. jan. sl. hafi verið túlkuð sem fyrirheit um að ríkið hygðist leggja fram sérstakt framlag til atvinnumála á Suðurnesjum í stað þess að vísa bara á Aðalverktaka. Í þættinum komst hæstv. forsrh. svo að orði, með leyfi forseta: ,,Við flytjum stóra peninga frá neyslunni eða almenningi í sátt við aðila vinnumarkaðarins frá fyrirtækjum til almennings.`` --- Hér hygg ég að hafi verið um mismæli að ræða og það sé öfugt, en hæstv. ráðherra getur borið um það. Ég held tilvitnun áfram: ,,Eins og ég segi stóra peninga, á fimmta milljarð kr. Við setjum í atvinnuskapandi vinnu og aðgerðir beina peninga sem eru á þriðja milljarð kr. Það eru vegaframkvæmdir, það eru peningar sem fara á Suðurnes, það eru rannsóknapeningar, það eru 500 millj. frá sveitarfélögum. Þetta er nálægt 3 milljörðum kr. Þarna ertu komin með 7 millj. kr. Menn tala um að leggja 4 milljarða kr. fram sem sjávarútvegurinn á að endurgreiða á löngu árabili til að endurskipuleggja og úrelda þau fyrirtæki sem erfiðust eru í sjávarútvegi. Þarna ertu komin með 11 milljarða kr.`` Þetta er eitt af því sem hefur vakið mönnum vonir. Hefur heyrst að Byggðastofnun hafi neitað einstökum fyrirtækjum um fyrirgreiðslu út á þessi fyrirheit. Augljóst er af fyrstu úthlutun úr Atvinnuleysistryggingasjóði að Suðurnesin eru þar ekki með. En ekkert bólar á framlagi til atvinnumála á Suðurnesum. Allt er mjög óljóst um hlut Aðalverktaka. Hvenær á það framlag að koma, ef það þá kemur? Í hvers konar verkefni er því ætlað að fara? Er það skilyrt eða almennt framlag? Mun því verða varið til sérstakra aðgerða vegna gífurlegs atvinnuleysis kvenna? Svo má áfram spyrja en spurningin sem brennur á vörum er sú sem þessi umræða dregur heiti af: Hyggst ríkisstjórnin leggja eitthvað af mörkum til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum eða ekki? Hvernig hyggst ríkisstjórnin efna þau loforð sem sveitarstjórnarmenn þar suður frá telja sig hafa fengið?

Virðulegi forseti. Á fundi sínum 13. okt. sl., ákvað ríkisstjórnin að setja á fót starfshóp til að fjalla um atvinnuástand á Suðurnesjum og leiðir til úrbóta. Atvinnuleysi hefur verið þar mjög mikið eins og menn vita þó það hafi ekki vaxið núna á milli mánaða sem neinu nemur og reyndar minnkað nokkuð á stórum stöðum. Í þennan starfshóp voru skipaðir ráðuneytisstjórarnir í forsrn. og iðn.- og viðskrn. ásamt fulltrúum frá Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum. Af hálfu sambandsins voru tilnefndir Ellert Eiríksson bæjarstjóri, Keflavík, Jón Gunnarsson oddviti, Vogum, og Eðvarð Júlíusson, bæjarfulltrúi í Grindavík. Á aðalfundi Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum í lok október var ítarlega rætt um atvinnumál á Suðurnesjum m.a. á grundvelli ályktana og greinargerða um einstaka þætti þessa máls. Nefndin kynnti sér þessi gögn og átti fundi með fulltrúum nokkurra starfshópa sem höfðu fjallað um atvinnumál á vegum sambandsins og með fulltrúum verkalýðsfélaga og atvinnurekenda á Suðurnesjum. Það fór ekki milli mála að mönnum þótti mestu máli skipta í þessu sambandi að treysta það atvinnulíf sem fyrir er á svæðinu og að uppbygging tengdist sem mest starfandi fyrirtækjum á svæðinu. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar 23. nóv. um aðgerðir í efnahags- og atvinnumálum segir m.a.: ,,Varið skal 500 millj. kr. til aðgerða í atvinnumálum á Suðurnesjum í samstarfi sveitarfélaga, Íslenskra aðalverktaka og annarra fyrirtækja.`` Í framhaldi af þessari yfirlýsingu voru þessi mál rædd í stjórn Sameinaðra verktaka, sem er einn þriggja eigenda Íslenskra aðalverktaka. Stjórnin gerði sérstaka samþykkt um málið sem kynnt var í nefndinni. Samkvæmt henni eru Sameinaðir verktakar tilbúnir að standa að því að Íslenskir aðalverktakar leggi fram fé í formi hlutafjár eða annars eigin fjár til arðsamra fjárfestingakosta, samanlagt allt að 300 millj. kr. Einnig er lagt til að hugsanleg þátttaka Íslenskra aðalverktaka í atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum eigi sér stað með beinni og milliliðalausri þátttöku Íslenskra aðalverktaka í viðkomandi fyrirtækjum fremur en í gegnum sérstakan sjóð eða fjárfestingarfélag. Stjórn Íslenskra aðalverktaka hefur samþykkt tillögur Sameinaðra verktaka um 300 millj. kr. til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum. Á undanförnum árum hefur Íslenskum aðalverktökum borist fjöldi beiðna um þátttöku í fyrirtækjum eða hugmyndir um verkefni. Á vegum fyrirtækisins er nú verið að fara yfir þessi mál og önnur sem upp hafa komið að undanförnu. Þetta mun allt taka nokkurn tíma enda nauðsynlegt að vanda undirbúning vel til þess að árangur náist. Sveitarfélögin hafa einnig samþykkt að þau leggi til um 200 millj. kr., líklega á vegum sameiginlegra fyrirtækja þeirra. Þetta er í undirbúningi. Einnig er verið að undirbúa samstarf Aðalverktaka og sveitarfélaganna í þessum málum. Nú virðist hafa myndast góð samstaða heimamanna, sveitarfélaga og fyrirtækja, og Aðalverktaka um framgang málsins. Verulegum fjármunum verður ráðstafað til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum og það verður að frumkvæði heimamanna. Það er á þeirra ábyrgð að skipuleggja þau verkefni og efla þau fyrirtæki sem geta staðið undir varanlegri atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum. Af þessum orðum sést að ríkisstjórnin hefur staðið við þær yfirlýsingar sem hún gaf. Fullyrðingar um annað fá ekki staðist. Því hefur aldrei verið haldið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar að það hafi staðið til að það kæmu bein peningaframlög úr ríkissjóði í þessa 500 millj. kr. ,,púlíu``. Það lá alltaf ljóst fyrir hvernig hún yrði mynduð. Hins vegar kom fram að vegna framlags Íslenskra aðalverktaka til þessa verkefnis væri ljóst að arður sá sem gert hafði verið ráð fyrir að fyrirtækið greiddi í ríkissjóð mundi minnka. Að því leyti til mundi ríkissjóður með óbeinum hætti leggja fjárframlag til þessara framkvæmda. Ég tel miklu skynsamlegra að haga útdeilingu þeirra fjármuna sem Íslenskir aðalverktakar og sveitarfélögin leggja fram til þess að stuðla að aukinni vinnu á Suðurnesjum með þeim hætti sem þarna er lagt til en að stofnaður verði sérstakur sjóður í því skyni. Um það er sátt við aðilann sem á að leggja fram peningana, Aðalverktaka, og ég lít þannig á að það sé einnig sátt við heimamenn á svæðinu. Meginatriðið er því ekki, eins og ég hygg að hafi vakað fyrir málshefjanda, að hefja pólitíska umræðu um þetta mál núna. Þetta mál er komið í réttan farveg og heimamenn munu hafa mest um það að segja í hvaða farvegi málið verður framvegis.

Virðulegi forseti. Áhugi hæstv. ráðherra um atvinnumál á Suðurnesjum er mikil sorgarsaga. Það áhugaleysi staðfestist enn á ný í svari hæstv. forsrh. Ætli það sé ekki u.þ.b. ár síðan sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum óskuðu eftir að hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. kæmu í heimsókn á Suðurnes til að ræða þennan atvinnuvanda. Þeir fóru þangað. Þar gerðu sveitarstjórnarmenn þeim grein fyrir því að mikill vandi væri í atvinnumálum á Suðurnesjum. Þá sagði hæstv. forsrh. að hann væri algerlega andvígur sértækum aðgerðum fyrir Suðurnes. Það yrðu engar sértækar aðgerðir fyrir Suðurnes. Þannig leið tíminn að aðgerðaleysið setti svip á afstöðu ríkisstjórnarinnar. Nú er það ekki þannig að ríkisstjórnin telji aðgerðaleysið vænan kost á öllum sviðum. Það er t.d. athyglisvert að hún gat á einum eða tveimur sólarhringum í fyrra ákveðið framkvæmdir í vegamálum upp á í kringum 2 milljarða. Og hún gat á einni helgi hér í nóvember ákveðið viðamikið ,,prógramm`` í efnahagsmálum. Þá þurfti ekki marga mánuði. En þegar kemur að atvinnumálum á Suðurnesjum gerist aldrei neitt raunhæft. Það hefur ekki heldur gerst enn, hæstv. forsrh. Það er rangt hjá forsrh. að það hafi aldrei verið gefið í skyn að þessir peningar kæmu frá ríkisstjórninni. Það var oft gefið í skyn, m.a. á fundi þar sem við vorum ýmsir sem hér erum í salnum. Hæstv. menntmrh. meira en gaf það í skyn að eitthvað mundi koma frá ríkissjóði, a.m.k. neitaði hann því alls ekki. Mér vitanlega liggur ekki ljóst fyrir enn hvernig á að verja þessum fjármunum sem koma frá Íslenskum aðalverktökum eða hverjir eigi að taka ákvarðanir um það. Það hefur ekkert verið tilkynnt um það enn. Og ef hæstv. forsrh. getur upplýst það í umræðunum hver á að taka ákvörðun um ráðstöfun þeirra 300 millj. sem eiga að koma frá Íslenskum aðalverktökum þá væri það a.m.k. áfangi í þessari, því miður, miklu sorgarsögu um afskiptaleysi ríkisstjórnarinnar varðandi atvinnuleysið á Suðurnesjum.

Virðulegi forseti. Ég hef út af fyrir sig fáu við það að bæta sem hv. frsm. í þessari umræðu sagði um loforð ríkisstjórnarinnar. Þau liggja skjalfest fyrir. Þau liggja fyrir í þingskjölum m.a. En ég hlýt að þakka hæstv. forsrh. út af fyrir sig fyrir það að hann hefur staðfest það svo ekki verður um villst að það er alls ekki ætlun ríkisstjórnarinnar að standa við nein af þessum loforðum. Hvernig gat hæstv. forsrh. heitið því á sínum tíma þegar hann kynnti efnahagsráðstafanir hér að 200 eða 300 millj. kr. kæmu frá sveitarfélögunum? Hvernig gat hann lofað því? Hvernig gat hann tilkynnt það í efnahagsráðstöfunum ríkisstjórnarinnar? Við skulum segja að hann hefði getað gert það fyrir hönd ríkisaðildar að Aðalverktökum. En það skildu allir þá yfirlýsingu svo að það kæmi úr ríkissjóði. Það væri tryggt fjármagn úr ríkissjóði í þessu skyni. Þá töluðu Suðurnesjamenn um að sjóðurinn mundi vera 1 milljarður því þeir ætluðust til að 500 millj. kæmu frá ríkissjóði. Það þarf ekkert að tala um þetta meira. Það liggur ljóst fyrir og menn þurfa ekki að deila um það lengur að það var aldrei ætlunin að standa við þessi loforð, því miður. En ýmsu fleiru hefur verið lofað og mig langar að nota tækifærið og spyrja: Hvað líður hástemmdum hugmyndum um að stofna til fríiðnaðarsvæðis í Keflavík og í tengslum við Keflavíkurflugvöll? Ég hygg að a.m.k. hæstv. iðnrh. ætti að geta upplýst það. Það var haldinn sérstakur fundur á Suðurnesjum og þetta var kynnt. Erlendur maður var hafður með og það voru miklar hugmyndir og gefin út skýrsla. Hvað líður þessu? Ég held að þessar hugmyndir séu nokkuð athyglisverðar og það væri mjög fróðlegt fyrir okkur og Suðurnesjamenn að vita hvað líður þeirri vinnu sem þá átti að setja af stað. Ég veit að það var skipuð einhver nefnd. Hvað hefur hún unnið? Hvenær má gera ráð fyrir að þarna komi niðurstöður? Tíminn leyfir ekki að rekja fjölmargt fleira sem hefur verið nefnt í þessu sambandi. Kominn er tími til að ríkisstjórnin bretti upp ermar og fari að taka þátt í því að byggja upp atvinnulífið en ekki rífa það niður.

Frú forseti. Hv. þm. hinn 7. og 8. frá Reykn. fara hér með staðleysur þegar þeir halda því fram að ríkisstjórnin hafi ekki sýnt atvinnumálum Suðurnesja áhuga og hafi ekki staðið við sín fyrirheit. Sannleikurinn er sá að ríkisstjórnin hefur sýnt atvinnumálum Suðurnesjamanna mikinn áhuga. Hún hefur líka sýnt hann í verki. Eins og kom fram í máli hæstv. forsrh. hefur ríkisstjórnin staðið við þau fyrirheit sem Suðurnesjamönnum voru gefin. Íslenskir aðalverktakar munu verja 300 millj. kr. til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum. Sveitarfélögin munu leggja þar á móti 200 millj. kr. í sama skyni. Þessir aðilar munu hafa með sér samvinnu og samráð um þessar aðgerðir. Þetta er að sjálfsögðu í fullu samræmi við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 23. nóv. um aðgerðir í efnahags- og atvinnumálum en þar var sagt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Varið skal 500 millj. kr. til aðgerða í atvinnumálum á Suðurnesjum í samstarfi sveitarfélega, Íslenskra aðalverktaka og annarra fyrirtækja.`` Að sjálfsögðu er árangur af þessu starfi enn ekki farinn að skila sér í aukinni atvinnu. En menn merkja aukinn áhuga og trú á Suðurnesjum á nýsköpun í atvinnulífinu á svæðinu og aukna bjartsýni hjá forsvarsmönnum starfandi fyrirtækja þar. Hér koma að sjálfsögðu líka til álita þær almennu aðgerðir í þágu atvinnulífsins, lækkun skatta, horfur um lækkun vaxta og bætt rekstrarskilyrði almennt sem mun bæta hag fyrirtækjanna jafnt á Suðurnesjum sem annars staðar á landinu. Það er ástæða til að benda á að það sem hér skiptir máli er að undirbúa jarðveginn þannig að þúsund rósir blómstri í atvinnulífinu þar eins og annars staðar. Þær blómstra ekki af opinberu handafli einu saman. Ráðuneyti iðnaðar- og viðskiptamála hafa aðstoðað ýmsa athafnamenn á svæðinu við að undirbúa atvinnuskapandi aðgerðir á þessum sviðum. Af þeim málum er enn of snemmt að segja beinar fréttir. En þar eru víða góðir möguleikar til skjótrar atvinnuuppbyggingar sem liggja m.a. í samvinnu í fiskvinnslunni, sem liggja m.a. í máltíðaframleiðslu Flugleiða fyrir alþjóðaflugfélög, sem liggja m.a. í því að nýta aðstöðuna við flugvöllinn á margvíslegan annan hátt og skapa grundvöll fyrir ferðamannaiðnað á Suðurnesjum. Allt þetta verður meðal þess sem kemur til álita þegar 500 millj. verður varið.

Virðulegi forseti. Ásakanir hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar og Steingríms Hermannssonar í garð ríkisstjórnarinnar um að hún hafi sýnt atvinnulífi á Suðurnesjum afskiptaleysi eru bæði ósmekklegar og úr lausu lofti gripnar. Staðreyndin er sú að ríkisstjórnin hefur haft frumkvæði að því að 500 millj. verður varið til atvinnuskapandi aðgerða á Suðurnesjum í nýjum atvinnutækifærum. Málshefjandi virðist leggja til grundvallar sínum málflutningi að hún hafi misskilið ríkisstjórnina og þær fyrirætlanir sem hún hafði uppi um að styðja atvinnulíf á Suðurnesjum og að hún hafi búist við að ríkisstjórnin legði fram meira en raun ber vitni. Ég get ekki séð neinn grundvöll fyrir þessum misskilningi. Ef þingmaðurinn hefði fylgst með fjárlagaafgreiðslunni hefði hún séð þar mætavel hvaða framlög renna úr ríkissjóði á yfirstandandi ári. Ég tel hins vegar eðlilegt að stórt fyrirtæki á svæðinu sem er að missa markað fyrir sína starfsemi, eins og Íslenskir aðalverktakar, noti þá fjármuni sem þeir hafa yfir að ráða til að fjárfesta á sínu atvinnusvæði og skapa þar atvinnutækifæri og vaxtarmöguleika í framtíðinni, bæði fyrir starfsmenn sína og fyrirtækið sjálft. Það liggur því í hlutarins eðli að ríkið sem helmingseigandi í fyrirtækinu hafi þar eitthvert frumkvæði og leiti samstöðu við sameignaraðila sína um það hvernig þessum fjármunum verður varið. Ég sé ekki neina ástæðu til að tortryggja það á þessu stigi málsins að staðið verði við það sem um hefur verið rætt og það komi Suðurnesjum og atvinnulífi þar til góða.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu atvinnuleysi á Suðurnesjum. Atvinnuleysi er þó mjög mikið um allt land og fer vaxandi. Skráning félmrn. er ekki marktæk og þarf að breyta um aðferðir til að sýna hið rétta í þessum málum hér á landi. Réttar tölur munu vera nálægt 9 þús. manns nú í janúar en ekki 6--7 þús. eins og skráningin segir til um. Hér er verið að herma upp á ríkisstjórnina þau loforð að styðja sérstaklega við Suðurnes í sambandi við atvinnuuppbyggingu. Þær 500 millj. kr. sem ríkisstjórnin lofaði í nóvember eru ekki enn komnar í ljós. Ríkisstjórnin talar að vísu um að 200 millj. kr. eigi að koma frá sveitarfélögum og 300 millj. kr. frá Íslenskum aðalverktökum. Hvernig ætlar hún að ráða því að þessar 300 millj. frá Aðalverktökum og 200 millj. kr. frá sveitarfélögunum fari sérstaklega í það sem ríkisstjórnin hafði hugsað sér að byggja upp atvinnulíf á Suðurnesjum með? Einnig er vitað að atvinnuleysi meðal kvenna er mjög mikið á Suðurnesjum. Íslenskir aðalverktakar eru áreiðanlega ekki að hugsa sérstaklega um atvinnusköpun fyrir konur. Þar er engin kona í stjórn svo ég viti til. Ég geri ráð fyrir að þeir hugsi frekar um að byggja upp atvinnu fyrir það fólk sem þeir hafa haft í vinnu hjá sér og það er að meiri hluta til karlar. Það er að sjálfsögðu gott að karlar á Suðurnesjum hafi atvinnu ekkert síður en konur en atvinnuleysi kvenna hefur verið mjög viðvarandi og enn meira heldur en karla. Og ég vil leggja áherslu á það að þetta er ekki það fyrsta sem þessi ríkisstjórn, sem þarna lofar sérstöku framlagi til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum, er að svíkja eða fara fram hjá að efna, vegna þess að hún hefur einnig lofað sjávarútvegsfyrirtækjunum að bæta þeim upp þá skerðingu sem þau hafa orðið fyrir og hún hefur ekki enn þann dag í dag staðið við þau loforð.

Hæstv. forseti. Það er hverju orði sannara að atvinnuleysi á Suðurnesjum er geigvænlegt og hið mesta í landinu. Tölur eins og til að mynda sjást þar yfir atvinnuleysi kvenna eru óumdeilanlega þær hrikalegustu sem við höfum séð á Íslandi yfir atvinnuleysi einstakra hópa eða á einstökum landsvæðum síðan í kreppunni miklu fyrir meira en hálfri öld. Það er því ekki nema eðlilegt og tímabært að gengið sé eftir efndum eða ótvíræðum loforðum og yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Ég held að enginn maður hafi skilið það svo að ríkisstjórnin hafi fengið sérstaklega umboð til þess að lofa framlögum sveitarfélaga í þessu skyni. Sveitarfélög á Íslandi hafa undanfarin ár verið einfær um það sjálf að ákveða hversu mikið þau gætu lagt af mörkum til atvinnuuppbyggingar á sínum svæðum. En ég hlýt, hæstv. forseti, við þetta tækifæri að vekja athygli á því að víðar er við alvarlegan vanda að glíma í atvinnumálum. Atvinnuleysi í landinu öllu er nú a.m.k. 5% og í Norðurl. e., því kjördæmi sem ég kem úr, er staðan lítið skárri en á Suðurnesjum því að þar er atvinnuleysi á milli 7--8%. Á Akureyri er og hefur lengi verið við mjög alvarlegan atvinnuleysisvanda að glíma og hefur þó það bæjarfélag að ýmsu leyti haft forustu um það að grípa til atvinnuskapandi verkefna og m.a. í samstarfi við Atvinnutryggingarsjóð mótað ákveðna stefnu í þeim efnum. Bæjarfélagið hefur líka á undanförnum árum lagt óhemjulegt fjármagn í atvinnuuppbyggingu eða til að halda gangandi atvinnustarfsemi á svæðinu og hefur ekki þurft til þess sérstaka hjálp frá ríkisstjórn í formi yfirlýsinga. Við hljótum auðvitað að krefjast aðgerða gagnvart atvinnuleysi. Aumingjaskapur ríkisstjórnarinnar er átakanlegur og þar breytir engu um þó að álmálaráðherrann bregði sér í hlutverk garðyrkjumanns og ætli núna að undirbúa akur fyrir eitt þúsund rósir þar sem áður átti að spretta eitt stykki álver. Um leið og ég tek undir réttmætar óskir og kröfur um að ríkisstjórnin standi við orð sín gagnvart Suðurnesjamönnum, þá hlýt ég að krefjast þess að önnur svæði á landinu þar sem við hliðstæðan vanda er að glíma fái sambærilega úrlausn.

Frú forseti. Atvinnuástand á Suðurnesjum er skelfilegt og ég minni á að það er verra en nokkru sinni fyrr. Ég vil líka að það komi fram að það hefur verið viðvarandi atvinnuleysi á svæðinu alveg frá því upp úr 1980 og þá var það að heimamenn, verkalýðsfélög og íbúarnir kröfðust þess mjög að hafnar væru sértækar aðgerðir í því skyni að ráða við atvinnuleysisdrauginn. Þá var mynduð ríkisstjórn upp úr 1980 og hún gerði sér málefnasáttmála og inn í þann málefnasáttmála var sagt að það ætti að gera sérstakt átak í atvinnumálum á Suðurnesjum. Og hvar haldið þið, hv. þm., að þeir hafi sett þessa setningu? Þeir settu þessa setningu undir kaflann um utanríkismál. Þeir vissu ekki betur um mannlífið á Suðurnesjum, þeir vissu ekki betur um það að fólk lifði þar og hrærðist. Þeir héldu að þetta væri utanríkismál. Nú hafa þeir frétt að það er innanríkismál, atvinnumálin á Suðurnesjum, og ber málflutningur þeirra þess vitni núna úr þessum ræðustól. Vegna þess að þeir hafa frétt þetta að atvinnumál á Suðurnesjum eru innanlandsmál, þá er það mjög eftirtektarvert að nú þegar ríkisstjórn í fyrsta sinn beitir sér fyrir sértækum aðgerðum fyrir Suðurnesin þá er framlag þeirra helst að agnúast út í það og segja: Af hverju kemur þetta ekki? Af hverju kemur þetta ekki? 
             Ég vil upplýsa að það er unnið að því á öllum vígstöðvum að bæta atvinnuástandið á Suðurnesjum og það verður staðið við þau fyrirheit sem ríkisstjórnin hefur gefið og það verður gert í samráði og samvinnu við heimamenn. Frumkvæði heimamanna skiptir afar miklu máli í þessum efnum. Ég vil geta þess að lokum að svo lítur út fyrir núna vegna þess að loðna hefur fiskast og loðnufrysting er að hefjast að um 130 manns fái atvinnu af því næstu daga. Það er samkvæmt upplýsingum formanns Verkalýðs- og sjómannafélags Keflavíkur.

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér ástæða til þess að taka til umræðu ástand sem er mjög slæmt rétt eins og atvinnuástandið á Suðurnesjum. Þar er það langverst á landinu og hefur verið lengi. Mikið atvinnuleysi þar er því miður orðið viðvarandi. Það er hins vegar eðlisbreyting á viðfangsefninu og þessi eðlisbreyting hefur lýst sér vel í því að tök þeirra sem úr ættu helst að bæta hafa verið heldur óviss. Það er kannski rétt að nefna í þessu samhengi það sem fyrri ræðumaður nefndi, hvernig fyrri ríkisstjórn ætlaði sér að taka á málinu með því að fella það undir utanríkismál og hver er þá okkar þáttur í atvinnu í utanríkismálum. Þetta hlýtur að vera umhugsunarefni að það eru þeir sömu sem telja að nú sé ekki gengið vaskmannlega til leiksins. Við erum þó nýlega búnir að taka þátt í að samþykkja fjárlög með um það bil og ríflega tíunda hluta til atvinnuskapandi aðgerða, ríflega tíunda hluta. Ég hef ekki séð slíka hluti á fjárlögum síðustu ára. Það er rétt að aðgerðir þessarar ríkisstjórnar hafa að mestu verið almennar og þessar aðgerðir í fjárlögum eru það allar. En frumkvæði ríkisstjórnar í þessu máli hefur verið nauðsynlegt því að ekki fyrr en nú hefur þetta fyrirtæki sem ríkið á stóran hlut í gerst þátttakandi í uppbyggingu atvinnu á Suðurnesjum, ekki fyrr en nú. Fjárfestingarnar þess hafa allar til þessa verið í öðru fólgnar og að mestu leyti í öðrum landshlutum. Þetta fyrirtæki er hins vegar einstætt á Suðurnesjum og við þekkjum öll að hvaða leyti það er en einmitt þarna er dregið fram að frumkvæði ríkisstjórnar skiptir höfuðmáli til þess að fyrirtækið og stjórnendur þess ræði atvinnulífið í kringum fyrirtækið.

Virðulegi forseti. Því miður hef ég ekki misskilið neitt og það er augljóst að hér á ekkert að gera þrátt fyrir þau fyrirheit sem bæði ég og aðrir geta staðfest að lágu svo sannarlega laus á tungu hér fyrr í vetur og sveitarstjórnarmenn telja sig hafa fengið loforð sem hafa verið svikin. Samstarf sem byggir á því að aðrir leggja eitthvað til, fyrirtæki sem byggir á hernum eða jafnvel sveitarfélög skili framlagi en ríkisstjórnin og ríkið ekki neinu, það er auðvitað ekki nokkurt samstarf og ekkert til að guma af fyrir ríkisstjórnina í því efni. Það er líka sagt að aðgerðir taki tíma. Það er ekki eins og þetta ástand hafi orðið ljóst í gær heldur er miklu lengra síðan eins og raunar sumir stjórnarþingmenn hafa nefnt og það er verið að drepa þessu máli á dreif eina ferðina enn en það er ekki hægt. Málið er í nefnd og það er heldur ekki hægt. Ég sé ekki betur en yfirlýsing sem samþykkt var samhljóða á fundi stjórnar Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum þann 17. sept. sl. sé í fullu gildi og ég styð þá yfirlýsingu frá sveitarstjórnarmönnum, en í þessari ágætu yfirlýsingu segir, með leyfi forseta: ,,Stjórn SSS mótmælir harðlega hvernig ríkisstjórn Íslands gengur fram hjá Suðurnesjum við niðurröðun framkvæmda um landið til að mæta vaxandi atvinnuleysi. Hvorki er beint verkefnum til Suðurnesja eða reynt að mæta mjög miklu atvinnuleysi kvenna. Áherslur ríkisstjórnarinnar beinast að því er virðist fyrst og fremst að því að leysa vanda verktaka og að vegabótum annars staðar en á Suðurnesjum. Stjórn SSS krefst þess að ríkisstjórnin taki mál Suðurnesja sérstaklega fyrir og komi í framkvæmd verkefnum á Suðurnesjum sem bæti atvinnuástandið þar.`` Það er kannski huggun harmi gegn að aðrir hafi verið sviknir líka en það er léleg huggun fyrir Suðurnesin.

Virðulegi forseti. þetta er afskaplega undarleg og sérkennileg umræða. Menn segja hér að það sé allt til í þingtíðindum sem hafi verið lofað í þessu máli og fullyrða síðan að eitthvað annað hafi verið sagt heldur en við höfum haldið fram. Reiði þá slíkir aðilar fram þau þingtíðindi sem sanna það. Þeir geta það ekki því að því var lofað, auðvitað eftir óformlegar viðræður við sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum og við fulltrúa Aðalverktaka, að þannig skyldi þetta framlag verða 500 millj. og því var lýst yfir í mínu svari að stjórn Aðalverktaka og sveitarfélög hafa samþykkt þessar 500 millj. þannig að eftir þessa umræður stendur, og það verður málshefjandi að sitja uppi með, að allt sem lofað var hefur verið efnt. Það er ekki hægt að færa fram neitt til þess að hrekja þá fullyrðingu. Það er ekki hægt að vera með fullyrðingar um að sumir hafi sagt og sumir hafi heyrt og einhver hafi gefið í skyn. Það er ekki frambærilegur málatilbúnaður hér á Alþingi.