Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta frv. mætti svo góðum undirtektum síðast hér í deildinni, að það fékk öll atkvæði til 2. umr. og engin br.till. var við það gerð. Þetta er merki þess, að háttv. deild hefir geðjast vel að því, enda fylgja samgöngumálanefndir beggja deilda því fram. Markmiðið er að koma skipaferðunum á innlendar hendur, og eins og sjá má á frumv., hefir nefndin hugsað sér til þess tvær leiðir. Fyrri leiðin, sem ætlast er til að reynd verði, er sú, að einstaklingar - það er að segja félag taki að sér strandferðirnar. Það er sem sé skoðun margra, að það fyrirkomulag muni borga sig betur. En ef þetta tekst ekki, þá álitur nefndin að það sé ekki hættulegt, að landið taki þær sjálft að Sér, þótt búast mætti við að arðsvonin kynni að vera heldur minni með því fyrirkomulagi. Eg vona, að háttv. þingm. hafi tekið eftir því, að í nefndarálitinu eru tvær áætlanir, önnur sem nefndin hefir gert, en hin eftir hr. Tulinius. Ef borinn er saman mánaðarkostnaðurinn Við útgerðina í þeim áætlunum, þá sést, að nefndin hefir áætlað hann miklu ríflegri, sem sé 9413,33 kr., en Tulinius, sem reiknar hann ekki nema 5730 kr. Munurinn er nær því 3,700 kr., og á 61/2 mánuði verður hann um 24000 kr. Svo varlega vildi nefndin fara til þess að vera viss um, að áætlunin verði ábyggileg og kostnaðurinn fari ekki fram úr henni. En þrátt fyrir þetta er þó niðurstaðan sú, að með líkum tekjum og að undanförnu, ætti samt að verða tekjuafgangur, samkv. áætlun nefndarinnar, 37,600 kr. á ári. Fyrningargjald er áætlað mjög ríflega, 10%, en vanalegt er að áætla það 5%, og í bréfi Hendriksens, sem mun þó heldur fara lengra en skemra í því efni, er það jafnvel ekki talið nema 5–6 %. Nefndin miðaði þar við það sem tíðkast um fiskikip og þar er síður að miða við 10 ár, en um verzlunarskip aftur á móti við 20 ár, en þá verður gjaldið helmingi minna. Eg sé ekki ástæðu til að segja fleira, meðan engin mótmæli koma fram, heldur læt mér nægja, að vísa til nefndarálitsins.



Eg skal viðurkenna það, að háttv. nefnd hefir hér haft mikið og vandasamt starf með höndum. Annað mál er það, hvort henni hefir tekist að leysa fyllilega úr þeim vanda, og eg verð að segja það, að eg er hikandi í því, að samþykkja sumar af till. hennar Eg er fullkomlega samdóma henni um aðalmarkmiðið, að koma strandferðunum á innlendar hendur, svo fljótt sem auðið er. En um aðferðina til þess er öðru máli að gegna. Eg skal nú fyrst minnast á bending hæstv. ráðh., áhrærandi strandferðirnar, sem var Sú, að millilandaskipin kæmu við á öllum helztu viðkomustöðum kringum land, og svo yrðu flóabátarnir hafðir til Þess, að sigla þaðan á smærri hafnirnar. Þá skilst mér svo, að sérstök atrandferðaskip mættu falla burt. Með því væri fyrirbygt það stórhneyksli, að tvö skip, sem bæði njóta fjárstyrka úr landssjóði, séu keppinautar, þannig, að þau elti hvort annað á röndum kringum landið og fari frá sömu stöðum á sama tíma. Eg skal nú ekki dæma um það, hvort þetta fyrirkomulag kann ekki að öðru leyti að hafa einhverja agnúa. En hina sakna eg, að ekkert skuli standa um þetta í nefndarálitinu. Það var rétt hjá háttv. framsögum., að í nefndarálitinu eru tvær áætlanir, önnur frá háttv. nefnd, en hin frá hr. Tuliniusi. En þó að in síðarnefnda sé að nokkru leyti áætlun, þá er þar svo ógreinilega ruglað saman skýrslu og áætlun, að það verður alt saman lítt ábyggilegt að minni hyggju. Hv. nefnd vitnar þó í þetta, og má sjá, að hún hefir bygt afar-mikið á þessu, sem hún kallar »greinilegar upplýsingar«. Eg er nú ekki á því, að kalla það því nafni, því að þar er jafnvel áætlun um það sem liðið er (1912) og sem svo er bygt á fyrir ókominn tíma. Áætlun á eftir eðli sínu að snerta framtíðina, en ekki það sem reynslan er búin að sýna, og þykir mér þetta því all-undarlegt. Eins og eg sagði áðan, er eg samþykkur markmiði frumvarpsins, og þess vegna er eg meðmæltur 1. gr. þess, um að kaupa hluti í Eimskipafélagi Íslands. Það er beinasti vegurinn til þess að koma strandferðunum á innlendar hendur, sem hingað til hefir ekki getað orðið, af því að ekkert innlent eimskipafélag var til. Nú ætti að vera opinn vegur til þess. En þar sem háttv. framsögum. sagði, að það, að engin br.tilll. væri fram komin, benti á, að einstakir þingmenn myndu samþykkja frumvarpið, eina og nefndin hefir frá því gengið, þá er það ekki þar með sagt. Eg mun samþykkja 1. gr., en ekki 3 inar næstu, um landssjóðsútgerðina. Það er gömul reynsla fyrir því, og alment viðurkend, að margt, sem stjórn lætur gera, vill verða dýrara, en það sem einstakir menn gera, sem eiga eigin hagsmuna að gæta. Og þótt eg hafi mikla trú á því, að rekstur fyrirtækja á landssjóðs reikning gæti borið sig undir vissum kringumstæðum og verið æskilegur, þá lízt mér ekki á hana eftir þessu frv. Æskilegur gæti þannig lagaður rekstur fyrirtækja verið, einkum vegna þess, að þá væri hægt að koma á föstu skipulagi í stað reglulausrar samkepni. Eg veit, að frjáls samkepni þykir hljómfagurt orð, en hvort það er jafnhaldgott og fast skipulag, þegar bæði er litið til reynslunnar og þess, sem búast má við í framtíðinni, - það er annað. Frjáls samkepni getur orðið að því, þegar jafnir eigast við, að sá sem er meiri máttar, geri sér allmikinn skaða til þess að geta eyðilagt hinn og náð sér niðri með stórhagnaði eftir á. Skilyrðið, sem oftast er nauðsynlegt fyrir öllum landssjóðsrekstri á fyrirtækjum, er, að hann hafi einkarétt, Svo að hann þurfi ekki að taka þátt í inni svo kölluðu frjálsu samkepni, sem svo oft tekur meiri og minni gönuskeið. Og þegar verið er að vitna í það, hve vel t. d. póstferðir og símar beri sig, þá verða menn að muna það, að þar hefir landið einmitt einkarétt. Og það væri því óeðlilegra, að landið færi að taka ríkan þátt í samkepninni um strandferðirnar, sem það stendur þar illa að vígi, sérstaklega - eins og bent var á við 1. umr. - af því, að það ræður ekki yfir millilandaferðunum, en að þær séu í sömu höndum og strandferðirnar, væri mikill hagnaður fyrir alla. Fyrir það félag, sem hefði hvorttveggja, væri það sá beini hagur, að þá væri ætíð fenginn viss flutningur handa strandferðaskipunum, með þeim flutningi. sem millilandaskipin færðu þeim. En gagnvart landsmönnum kæmi hagnaðurinn fram í því, að ekki yrðu aukin flutningsgjöld fyrir vörur til neinna staða á landinu með strandferðaskipunum, heldur yrðu þau jöfn fyrir alla. Mig minnir að háttv. framsm. (P.J.) segði það við 1. umr., að honum þætti það ekki nema eðlilegt, að þeir staðir, sem vel er í sveit komið, nytu þess, en útkjálkarnir yrðu að sætta sig við lakari kjör. Eg skoða nú þessa landssjóðsútgerð eins og nokkurs konar samvinnufélagsskap. En það er grundvöllur alls Samvinnufélagsskapar, að allir meðlimir hans skuli hafa sömu kjör, þótt þeir eigi ólíka aðstöðu. Og það getur líka vel átt sér stað án þess að skaða þá, sem betri aðstöðu eiga. Dæmi þess er það, að ef ætti að senda vörur héðan í aðra fjórðunga með hækkuðu flutningagjaldi, þá mætti vel vera, að menn vildu losast við það, með því að fá þær með með öðrum skipum og þau eru til. Þá hefðu strandferðaskipin ekki einu sinni þetta lægra flutningsgjald, og ef þau hafa of lítinn flutning, þá væri skaði að þessari hækkun fyrir báða hlutaðeigendur. Það sýnist reyndar svo á bréfinu frá bráðabirgðastjórn Eimskipafélagsins, sem þar ríki nokkur tregða á því, að félagið taki að sér strandferðirnar, þótt þar séu höfð góð orð. En eg skil ekki í því, að á því geti staðið, ef landið leggur til svo mikið stofnfé, að félagið þurfi ekki sérstaklega að leggja á sig neinar byrðar vegna strandferðanna, og í öðru lagi tekur að sér áhættuna, þannig, að félagið ábyrgist að eins að gefa rétta reikninga. Þá ætti þetta að vera aðgengilegt fyrir félagið, því að allar líkur eru til þess, að strandferðirnar borgi sig betur í höndum félagsins en stjórnarinnar. Í fyrsta lagi af því, að félagið hefir sjálfsagt nokkrar millilandaferðir. Og þótt bráðabirgðastjórnin segi, að ekki sé gerlegt að halda úti 2 strandferðaskipum, en ekki nema einu millilandaskipi, þá ætti ekkert að draga úr afli félagsins til millilandaferða, ef landssjóður leggur nóg fé til strandferðaskipanna. Í öðru lagi er miklu meiri trygging fyrir því, að þekking og framkvæmd verði í lagi hjá félaginu, en stjórninni. Þetta er ekki sagt af neinni tortrygni til hennar, heldur af því, að hún stendur þar vitanlega miklu ver að vigi, að eiga að bera ábyrgð á því, sem hana vantar þekkingu til að annast. Eftir því sem mér skilst á áliti samgöngumálanefndarinnar, þá er þetta fyrirkomulag að eins hugsað til bráðabirgða. En það er einmitt sem bráðabirgðafyrirkomulagi, að eg er aðallega á móti því. Ef hugmyndin er sú, að landssjóður taki sjálfur að sér útgerðina, taki að sér áhættuna og tapið, sem hlýtur að verða töluvert í byrjuninni, í þeirri von, að hann mundi vinna það upp aftur er lengra léti, þá væri það fyrir sig. En ef hann á að sleppa því aftur, þegar þeir menn er með útgerðina hafa haft að sýsla, eru orðnir hygnir af skaðanum og kunna betur með alt að fara, þá er það óumflýjanlegt að landssjóður biði mikinn skaða. Þetta er það sem eg hefi aðallega á móti frumv. Jafnvel þó að eg telji æskilegt að koma fyrat þeirri hugsjón í framkvæmd, að koma skipaferðum kringum landið á innlendar hendur, þá tel eg hyggilegra að bíða við og hafa einfaldara bráðabirgðafyrirkomulag í því trausti, að Eimskipafélag Íslanda geti tekið alt að sér innan skams.



Það er að eins östutt athugasemd. Eg vildi lýsa yfir því sem fyrst, að eg er frumv. fylgjandi og tel það í alla staði vel ráðið, sem hér er farið fram á. Um leið vil eg lýsa undrun minni, ef Eimskipafélagi Íslands þykja sér ekki gerðir góðir kostir, þar sem það á að fá helming alls hlutafjárins úr landssjóði, og auk þess þann styrk, sem þarf til þess að láta strandferðirnar bera sig. Strandferðirnar í höndum Íslendinga eru ekki það háskafyrirtæki, að við þurfum að gjalda til þeirra mikið kenslufé, hvort sem stjórnin eða Eimskipafélagið hefir þær með höndum. Það að félögin, sem hafa rekið strandferðirnar, hafi ekki getað látið þær bera sig, er það svo auðsæum göllum að kenna, að úr þeim er enginn vandi að bæta. Eg nefni t. d. þann gallann, að láta hvorn bátinn ganga að eins meðfram helmingnum af ströndinni og mætast á Akureyri, í stað þess að láta þá báða ganga hringinn í kringum landið annan vestur um og hinn austur um, og sjá svo um, að hæfilega langur tími líði á milli þess að þeir koma á hverja höfn. Með þessu nóti yrðu samgöngurnar greiðar, mönnum gert þægilegra að nota skipin, og þá væru öll líkindi til að flutningur og ferðalög færu vaxandi. Eg er fullviss um að Íslendingum verður enginn skotaskuld úr að haga strandferðunum þannig, að þær gera miklu meira en að bera sig, eg nærri treysti mér að gera það sjálfur, þó að eg hafi aldrei fengist við skipaútgerð. Það er alt annað að vera innlendur maður og þekkja til frá fæðingu, hvernig öllu er hér háttað, eða útlendingur, þó að hann aldrei nema hafi náin kynni af viðskiptum landsins. Það er ekki til svo glöggur útlendingur, að hann sjái eins vel og innlendur maður, hvað bezt hentar hér á landi. En því betur sem reynt er að fylgja þörfum landsmanna, því vinsælli verða ferðirnar, og með því eina móti er hægt að láta þær bera sig. Eg trúi því ekki, að Eimskipafélagið haldi áfram að hliðra sér hjá að taka þessu ágæta boði, en ef framkoma þess verður þannig, þá er það ið eina rétta, að landið sjálft taki að sér strandferðirnar. Það stendur á sama, hvort stjórnin eða Eimskipafélagið tekur að sér ferðirnar, því að í báðum tilfellunum verð skipunum stjórnað af mönnum, sem náin kynni hafa af landinu, svo að þeim getur aldrei stórlega mistekist. Þetta yrði þá auðvitað ekki til bráðabirgða, heldur tæki landssjóður að sér strandferðferðirnar fyrir fult og alt. Það mundi sýna sig, að hann tapaði ekki á þeim. Eitt var það sem eg gleymdi áðan. Strandferðaskipin eiga ekki að lesa upp hverja vík og hvern vog hringinn kringum landið. Þar eiga að vera smábátar, sem taka við af strandferðaskipunum. Það má ekki láta annað eins mál og þetta biða ár frá ári. Það er alveg rangt. Það getur verið gott að vera Varfærinn, en þá verður maður að vera varfærinn í fleiru en einn tilfelli. Þegar biðin kostar svo mikið, að hún nemur andvirði strandferðaskips á einu ári, þá er það engin varfærni og því síður fyrirhyggja, að láta það bíða að kaupa það. Eg læt nægja þessa stuttu athugasemd, sem eg hefi nú gert. Ef mér þykir þurfa, þá mun eg koma með nánara yfirlit við 3. umræðu. En eg hygg, að naumast sé þörf á því, því að nefndin hefir að minni skoðun unnið vel og gert rétt í öllu, sem hún hefir gert.

Framsm. (Valtýr Guðmundsson) Háttv. 1. þm. Skgf. hefir gert nokkrar athugasemdir við álit nefndararinnar, og eru þær náttúrlega mikils verðar að mörgu leyti, en eg held þó, að flest það sem hann tók fram hafi verið tekið til athugunar í nefndinni. Eg held því, að þegar öllu er á botninn hvolft, þá greini hann og nefndina ekki mikið á, þó að svo kunni að út í fljótu bragði af ræðu hans. Að því er það snertir, að of lítið sé sagt um flóabátana í nefndarálitinu, þá getur það verið satt. En eg skal geta þess, að von er á framhaldsnefndaráliti, þar sem það spursmál verður tekið til rækilegrar meðferðar, og mun nefndin koma fram með tillögur þar að lútandi. Það var rétt, sem háttv. þm. (Ól. Br.) sagði, að því þurfti að koma svo fyrir, að flóabátarnir, strandferðaskipin og millilandaskipin tefðu ekki hvert fyrir öðru með því að koma á hafnirnar á sama tíma. Nefndin hefir tekið þetta til íhugunar og er sammála háttv. þm. (Ó. Br.), að nauðsynlegt sé að koma skipaferðunum í samanhangandi kerfi, svo að hvert skipið taki við af öðru. Mun verða gerð nánari grein fyrir þessu í framhaldi nefndarálitsins. Annars hefir nefndin ekki treyst sér til að gera alt, sem gera þarf í þessu efni. Til þess þurfa svo margvíslegar upplýsingar, sem nefndin hefir engin tök á að afla sér. Tillögur hennar eru því engan veginn annað en bráðabirgðatillögur. Hins vegar hefir hún hugsað sér, að þetta mál verði tekið til rækilegrar íhugunar, og hún býst við að það verði gert af stjórnarráðinu. Til þess þyrfti sérstakan mann, er veitti stjórninni ráðunautsaðstoð til þess að rannsaka þetta mál til hlítar. Samgöngumálin á sjó þyrftu að vera undir sérstakri stjórn, engu síður en póstmálin, símamálin og vegamálin. Er von á tillögum frá samgöngumálanefndinni í þá átt. Nefndin hefir líka tekið það til íhugunar, hvort tiltækilegt væri að sleppa stærri strandferðaskipunum og láta nægja að millilandaskipin kæmu í þeirra stað og flóabátarnir tækju síðan við af þeim. Það var megn mótstaða móti þessu í nefndinni. Að því er virtist, þá voru skýr rök færð fyrir því, að ekki væri hægt að komast af án stærri strandferðanna, þó að flóabátarnir væru líka. Þá vill nefndin hafa næstum eins marga og hæstv. ráðherra stakk upp á, og álítur að ekki verði komist af án þeirra, jafnvel þó að stærri strandferða skip verði höfð, eins og hingað til hefir verið. Viðvíkjandi því sem háttv. þm. (Ól. Br.) sagði, að bréf Tuliniusar væri ekki greinilegt og að skýrslan fyrir árið 1912 væri einungia bygð á áætlun, þá er það auðséð, að hann hefir ekki fengið fullkomnar upplýsingar um þetta. Tulinius gefur þó greinilega skýrslu um strandferðaskipið Austra fyrir árin 1910, 1911 og 1912, og þar sem hann gaf þessar upplýsingar alveg afdráttarlaust, þá áleit nefndin, að hún gæti bygt á þeim.  Háttv. 1. þm. Skgf. (Ól. Br.) lét þess getið, að hann gæti samþykt 1. gr. frumvarpsins, en ekki hinar greinarnar þrjár. Þar greinir hann ekki heldur mikið á við nefndina. Hún vill líka stefna að því, að Eimskipafélagið taki að sér strandferðirnar að öllu leyti. En eftir því sem ráða má af bréfinu frá bráða birgðastjórn félagsins, má gera ráð fyrir, að ómögulegt verði að fá félagið til að taka þær að sér, að minsta kosti fyrst um sinn. En úr því að það er tilætlunin, að koma strandferðunum á innlendar hendur, þá gat nefndin ekki séð annað ráð, en að landssjóður tæki þær að sér fyrst um, sinn. Eg veit ekki, hvort háttv. þm. (Ó. B.) getur bent á önnur ráð, ef Eimskipafélagið fæst ekki til þess. En væri svo, þá mundi nefndin fúslega taka þau til íhugunar. Eg heyrði hann ekki benda á annað, en að það yrði að fara saman, að það félag, sem hefði á höndum millilandaferðirnar, hefði líka strandferðirnar, og þess vegna ætti Eimskipafélagið að taka þær að sér. Með því móti fengi það meiri flutning og gæti um leið orðið ódýrara, þar sem aukagjald sparaðist fyrir flutning áfram með strandferðunum. En það var einmitt þetta, sem nefndin hafði fyrir augum. Þess vegna vill hún gefa Eimskipafélaginu svo mikla hvöt til þess, sem unt er, að það taki að sér strandferðirnar með því að leggja til að það fái úr landssjóði helming alls hlutafjárins og ríflegan styrk að auki. Og þegar menn sjá tillögu við fjárlögin, sem er á leiðinni frá meiri hl. nefndarinnar, þá verður mönnum ljóst, að hann vill ganga enn þá lengra til þess að reyna að knýja félagið til að taka að sér strandferðirnar. Þar sem háttv. þm. (Ó B.) leit svo á, að þetta væri að eins ráðstöfun til bráðabirgða, þá er það ekki alveg rétt. Þetta er ekki bráðabirgðaráðstöfun. heldur vararáðstöfun. Hitt, sem tekið er fram í 4 gr. að stjórnin megi leigja skip til bráðabirgða, ef þetta verður ekki fullbúið nógu snemma, það má kalla bráðabirgðaráðstöfun. Annað, sem nefndin leggur til, er einungis til vara, og kemur ekki til greina, ef Eimskipafélagið fæst til að taka að sér strandferðirnar. Það var alveg rétt, sem háttv. þm. tók fram, að landsjóðsútgerð yrði altaf tryggari, ef einkaréttur fylgdi. Það er einmitt einkarétturinn, sem tryggir póstmálin, símamálin og önnur þess konar mál. Hann tók til dæmis, að ef Eimskipafélagið hefði að eina millilandaferðirnar, þá yrðu þeir sem notuðu þær, að borga aukagjald fyrir flutning með strandferðaskipunum frá aðalhöfnunum og til smærri hafna víðsvegar kringum landið. Fyrir þetta mundi félagið oft missa af flutningi, og önnur skip, sem gætu flutt vörurnar beint, mundu ávalt verða látin sitja fyrir. Það er rétt, þetta getur komið fyrir og er óheppilegt. Og það var einmitt þess vegna, að nefndin vildi að Eimskipafélagið hefði líka strandferðirnar. En að veita einkarétt á samgöngum á sjó, er alveg ótækt. Þess vegna má ekki bera þetta saman við póstmálin eða símamálin. Eg held að eg hafi nú svarað flestum athugasemdum háttv. þm. (Ó. Br.). Þær voru, eins og vænta mátti úr þeirri átt, skynsamlegar og bygðar á glöggum athugunum. En eg hygg þó, að þær hafi flestar komið fram í nefndinni og verið talavert íhugaðar þar.



Eg ætlaði ekki að taka til máls fyr en síðar, en eg sé mig knúðan til að svara nokkrum orðum, ámælum frá þremur háttv. þm. í garð bráðabirgðarstjórnar Eimskipafélags Íslands, fyrir tregðu sem hún sýni, að takast á hendur strandferðirnar fyrir félagsins hönd. Háttv. Í. þm. Skagf. (Ó. Br.) lagði sérstaklega áherzlu á, að sér þætti það undarlegt, að félagið skyldi ekki vilja taka að sér strandferðirnar, þar sem landasjóður ætlaði að leggja svo mikið fé fram til þeirra. Eg vil út af þessu benda á að félagið er enn ekki stofnað. Það vantar fé til þess. Bráðabirgðastjórnin hefir sent erindi til Alþingis um að það veitti fé til þess að hægt væri að setja félagið á stofn, en hún hefir ekki sent neitt erindi um að félagið vildi taka að sér strandferðirnar. Og mér er spurn, hvernig átti hún að gera það, þegar enn er ekki útséð um, hvort hægt er að setja félagið á stofn eða ekki? Í útboðsskjalinu, sem þegar hefir verið sent út um alt land, er það sagt, að væntanlegt félag treysti sér ekki til að takast á hendur atrandferðirnar fyrst um sinn. Eftir þessu skjali hafa menn skrifað sig fyrir hlutum í félaginu. Þjóðinni hefir verið sagt þetta, og hún væntanlega hagað sér eftir því, og þess vegna hefir bráaðabirgðastjórnin enga heimild til að semja um strandferðirnar. Það verður ekki gert fyr en félagið er komið á fót og ný stjórn hefir verið kosin. Nú hefir bráðabirgðastjórnin farið þess á leit við þingið, að það hjálpaði sér til að koma félaginu á stofn. Og hvað gerir svo þingið ? Það anzar þeim málaleitunum engu orði, en býr til þetta frumv. til þess að þröngva strandferðunum upp á félagið, sem enn er ekki til og engin trygging fyrir að verði nokkurn tíma til, vegna þess, að 100 þús. kr. vantar til þess að hægt sé að stofna það. Af þessu, sem eg hefi nú sagt, held eg að öllum hljóti að skiljast, að bráðabirgðastjórnin á ekkert aðkast skilið, þó að hún sé treg til að verða við þessum málaleitunum þingsins. Út í einstök atriði ætla eg mér ekki að. fara. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að strandferðaskipin ættu ekki að lesa upp hvern vog og vik hringinn í kring um landið. En eg verð að segja, að það sé einmitt nauðsynlegt. Fyr eru ekki strandferðirnar komnar í viðunanlegt horf. Allar vörur, og þó sérstaklega kornvörur, líða mikið við umhleðslu og auk þess þarf að tryggja vörurnar í hvert skifti sem skift er um skip. En það, hefir ekki svo lítinn aukakostnað í för með sér. Og loksins þegar varan kemur í smábátana, er ekki hægt að tryggja hana nema fyrir geypiverð, ef það þá, er hægt.



Nefndin segir á. 4. bls., að það virðist sem bátunum. hafi ekki verið reiknað neitt farmgjald af þeim vörum, sem þeir hafa tekið við úr millilandaskipunum og flutt í kring. um landið. Þetta er með öllu. rangt. Bátunum mun hafa verið reiknað um 30% af öllu flutningsgjaldinu; en það mun hafa verið of lítið. Út af bréfi Hendriksens og skýrslu Tuliniusar verð eg að segia, að mér er óskiljanlegt, hvernig nefndin fer að samrýma að Tulinius segir ágóðann af bát unum 30 þús. kr., en hinn tap af þeim 43 þús. kr. Hvernig er hægt að halda fram, að tekjur hafi verið af bátunum undanfarin ár, nema að segja að Hendriksen fari blátt áfram með ósatt mál. En þetta kemur málinu í heild sinni alls ert við. Ef við þurfum að hafa samgöngur, eigum við að kosta þær sjálfir, hvort sem við höfum hag eða skaða af þeim. Við eigum ekki að vera að bregða útlendum félögum um, að þau komi með falska reikninga. Landið þarfnast að við tökum ferðirnar að okkur og þá eigum við að gera það, hvort sem um tap á þeim er að ræða eða ekki. Eg geng að því vísu, að það verði tap á þeim, en það tap á enginn að bera nema við sjálfir.



Eg ætla að eins að gera örstutta athugasemd. Eg skildi ekki vel háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), er hann var að tala um umskipanir. Átti hann við að strandbátarnir yrðu hafðir til þess að fara inn á allar smáhafnirnar!  (Björn Kristjánsson: Já)  . Þar er eg honum ekki sammála. Það er öldungis ókleift að láta strandbát þræða hverja vík, t.d. allar víkurnar inn úr Ísafjarðardjúpi og hvern viðkomustað í Breiðafirði. Með því móti færi heilt sumar í eina einustu ferð. Flóabátar etu því bráðnauðsynlegir.  (Björn Kristjánsson: Það á ekki að taka þá af, sem nú eru)  . Þá skil eg ekki, hvað hann hefir verið að athuga, við mína ræðu,, því að eg talaði að eins um að flóabátar færu það, sem ekkí borgaði sig að láta strandbátana ganga. Hitt veit eg vel, að það getur kostað töluvert að skipa vörum úr einu skipi í annað, en eg hygg að það beri ekki að horfa í þann kostnað. Ef strandbátarnir verða látnir þræða allar vikur, mun fólk alla ekki taka sér far með þeim. Auk þess, hversu rík sem þjóðin væri, gæti hún samt ekki séð um að allir fengju hvað eina jafn-ódýrt, að til að mynda maður, sem býr á Hornströndum fá vörurnar fluttar heim til sín jafnódýrt og maður sem býr í Reykjavík eða einhverjum öðrum hafnarstað. Þótt landssjóður eigi að draga úr ójöfnunum sem mest, þá er honum samt eigi mögulegt að gera alla jafna, enda er eigi hægt að laga misfellur þær, sem leiða af náttúrunni eða eiginleikum landsins. Það sem háttv. þingm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, var margt gott, ef tap er á ferðum, er rétt að landssjóður beri það. Það er rangt, að alikt tap lendi á útlendum eða innlendum mönnum. Hitt, sem hann sagði, að ekki bæri að væna menn um að halla reikningum, þá held eg að það sé engin synd. Er eg í engum vafa um, að Þórarinn Tulinius hefir rétt fyrir sér. Enginn vafi er á því, að skaði félagsins byggist á þeim vitlausa samningi, að flytja vörur úr skipi keppinauts síns fyrir örlitla borgun vildi eg gjarna sá, hvað það hefir kostað að flytja vörur úr skipum þess Sameinaða í kringum landið. Það er hægt að gera svo vitlausar ráðstafanir, að hljótist af mörg þúsund króna skaði. Viðvíkjandi þeirri undrun, sem háttv. 1. þm. G.-K. lét í ljós út af ræðu minni, skal eg geta þess, að upphaflega var ætlast til að félagið yrði eitt um hituna, en ekki gert ráð fyrir tillagi frá landssjóði. Held eg að engin hætta sé á því að menn fari að, kippa að sér hendinni þótt landssjóður leggi til 400.000 kr.  (Björn Kristjánsson: Þingm. gleymir að félagið vantar 100.000 kr. til að geta komist á stofn)  . Það er einmitt það sem eg er nú að koma að Kaupmennirnir eiga að sýna vizku sína hér, þeir hafa hvort sem er ekki gert svo mikið úr minni. Eg mun nú leggja saman upphæðir, þær sem þeir leggja í þetta félag, því að samlagningu kann eg eins vel og þeir. Sjái nú á að þeir viti, hvað til síns friðar heyri; en þótt þessar 100,000 kr. komi ekki frá þeim, munu þær samt koma frá öðrum landamönnum, er þeir sjá að full alvara fylgír þessu máli. Skal eg svo ekki fjölyrða um þetta mál að sinni; held eg að það sem eg sagði í fyrri ræðu minni, hafi verið alveg rétt og ætti nefndin heldur að vera þakklát fyrir það en hitt. Mun eg klappa steininn betur er kemur til 3. umræðu.



Eg stend aðallega upp til að minnast á það sem sagt hefir verið um þessa 6 flóabáta, er mér eru eignaðar tillögur um. Vildi eg skýra frá því, að eg hefi ekki komið með neina sérstaka uppástungu um þetta efni. Það sem eg hefi látið í ljós, stendur í sambandi við tilboð frá Bergenska félaginu. Hugsaði eg að það mætti nota með því móti að setja ferðirnar í samband við báta, sem flyttu vörur inn á hverja vík, annað hvort fleiri eða færri. En þetta er að eina varatillaga og getur því ekki talist mitt »prógram«. Í sambandi við þetta get eg tekið fram sem mína skoðun, að strandferðirnar muni: aldrei borga sig, ef höfð eru til þeirra stór skip, Sem fari inn á hvern vog, án tillits til þess hvort nokkuð er þar að gera eða ekkert. Norðmenn eru að hverfa frá því, að láta strandferðaskipin ganga inn á smáhafnir. Álít eg að það ætti að breyta svo til, að strandferðaskipin kæmu ekki á smáhafnirnar eða þá að minsta kosti ekki nema að þau hefðu. þangað eitthvert erindi, þegar annað hvort um fólksflutning eða vöruflutning væri að ræða, Þetta er það atriði, sem eg get kallað mína tillögu í málinu. Bergenska tilboðið og það sem etendur í sambandi við það, er til vara, ef það bregzt, sem aðallega er til ætlast, og var það skoðun mín, að það gæti aldrei skaðað, að hafa vaðið fyrir neðan sig og fleiri leiðir að vísa á, ef á þarf að halda. Eg lýsti yfir því við 1. umr., að eg er sammála nefndinni um, að siglingarnar eigi að verða innlendar svo fljótt sem unt er, ekki einungis strandferðirnar, heldur og millilandaferðirnar. En eg get ekki álitið að við séum miklu nær í því, þótt þetta frv. nefndarinnar verði samþykt. Í fyrstu grein er landstjórninni að vísu veitt heimild til að kaupa hluti í Eimskipafélagi Íslands, en eins og háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) tók fram, er ekki mikið í það varið meðan félagið er ekki til og engin vissa fengin um að það verði til, þar eð enn vantar yfir 100.000 kr. til þess að það geti orð ið stofnsett. Hitt atriðið, að grípa megi til landssjóðaútgerðar, er ekki nýtt í frumvarpinu. Árið 1895 voru samþykt lög um að landssjóður mætti kaupa eða leigja gufuskip og halda því úti. Árið 1897 var samþykt að fresta framkvæmd þeirra um stundarsakir, og árið 1903 var framkvæmdinni loks frestað um óákveðinn tíma. Þessi lög eru aldrei feld úr gildi. Hvenær sem landstjórnin vill, getur hún keypt skip eftir þessum lögum; auðvitað þarf hún að sækja um féð til þingsins, en annað heldur ekki. En hvers vegna hefir þessi heimild ekki verið notuð siðan 1895? Ekki af því, að menn hafi ekki verið sömu skoðunar og nú um siglingarnar. Það hefir ávalt verið brennandi áhugi á því í landinu að siglíngarnar yrðu innlendar. En ástæðan er sú, að menn hafa verið sannfærðir um að áhættan væri of mikil, búist við svo miklum fjárhagslegum skelli, að landssjóði væri ekki fært að bera hann. Nú vill nefndin gefa í skyn, að það sé ástæðulaus hræðsla, að landssjóður muni tapa á þessu fyrirtæki, það muni jafnvel vera stór gróðavegur. Um þær röksemdir skal eg ekkert segja annað en það, að eg er persónulega sannfærður um að þær ná engri átt. Upplýsingar, þær sem nefndin hefir fengið, eru ekki réttar. Kostnaðurinn er meiri en hún gerir ráð fyrir. Auk þess má búast við því að tekjurnar yrðu minni í byrjun en nefndin ætlast til, því landssjóður gæti orðið fyrir samkepni af hálfu þeirra félaga, sem hingað til hafa haft siglingarnar á hendi og ef til vill vildu ekki hætta strax. Þó að þetta frv. verði samþykt, get eg ímyndað mér að svo kunni að fara, að menn álíti réttast að fresta framkvæmd þess eins og fyrri daginn. Það er langt frá að eg sé á móti frv., eg get samþykt allar greinarnar, en eg álít það ekki eins mikilsvert nýmæli og hv. framsögum. Það bætir að vísu ef til vill dálítið úr skák, að eftir því sem hann sagði, á að veita stjórninni aðstoð við undirbúning málsins. En sú aðstoð verður þá að vera góð og betri en eg í augnablikinu get hugaað mér að fáanleg sé.



Eg er samgöngumálanefndinni þakklátur fyrir það sem hún hefir gert í þessu máli. Nú er þó fenginn grundvöllur til að ræða málið á. Aftur á móti er álitamál, hvort alt, sem hún hefir gert í þessu máli, er óaðfinnanlegt, enda er heldur ekki við því að búast. vegna staðhátta hljóta allar samgöngur hér á landi að verða dýrar í samanburði við efnahag þjóðarinnar; það er því eigi við því að búast, að úr samgöngumálunum ráðist vel á örstuttum tíma. Það er eitt atriði, sem eg held að nefndin hafi verið nokkuð bjartsýn á. Hún heldur því fram, að strandferðir með tveim skipum geti borið sig jafnvel þegar í atað, meira að segja geti orðið hagnaður að þeim. Eg álít að varla sé hægt að reka þær nema ræð talaverðum fjárframlögum úr landssjóði. Það þarf að minsta kosti ekki að ganga gruflandi að því, að enginn hagnaður mundi verða við útgerðina. Þá kem eg að því, sem aðallega kom mér til að standa upp. Eg álít nefnilega mikið vafamál, hvort rétt sé að vera að hugsa um 2 skip til strandferðanna. Eg álit, að 1 skip mundi nægja fyrst í stað til þess að annast ferðirnar, ef niðurstaðan yrði sú í þinginu að styrkja flóabátana til þess að halda uppi reglulegum ferðum. Réttara fyrst mér vera, að styrkja flóabátana sæmilega, því þá þurfa strandferðaskipin ekki að koma á eins margar hafnir. Með því móti ættu ferðirnar að geta borið sig. Hitt er ekki líklegt, að þær beri sig nokkurn tíma meðan skipin þurfa að krækja inn á hverja Vík. Eg nefni þetta að eins til þess að benda háttv. nefnd á, hvort henni fyndist ekki rétt að taka þetta til íhugunar. Eg hefi hugsað mér, að flóabátarnir mundu þurfa sex: á Faxaflóa, á Breiðafjörð, á Vestfirði og Strandirnar, að nokkru leyti á Húnaflóa, á Eyjafjörð, sem þá gengi milli Sauðarkróka og Raufarhafnar, á Seyðisfjörð, sem ætti að ganga milli Fáskrúðafjarðar og Langaness. Um það, á hvern hátt að helzt yrði bættar samgöngur á suðausturströndinni, er eg ekki viðbúinn að tala í þetta sinn, til þess vantar mig kunnugleika, enda eru hér aðrir menn, sem færir munu um að leggja eitthvað til máls um það. En eins og eg þegar hefi sagt, eru þetta að eins lauslegar bendingar. Aðalatriðið fyrir mér er sú spurning, hvort ekki megi spara annað strandferðaskipið. Eg skal ekki tefja tímann meira í bráð, en að eins biðja háttv. nefnd að taka þetta til íhugunar.

Lárus H. Bjarnason Háttv. þm. Ak. (M. Kr.) hefir tekið fram mest af því sem eg ætlaði að segja. Eg lét það í ljós þegar á þingi 1903, og hefi haldið þeirri skoðun fram síðan, að rétta stefnan í samgöngumálum á sjó, væri, að ætla flóabátum sem mest starf, en strandferðaskipunum að eins að koma á 1–2 staði í hverjum flóa. Mér skilst sem háttv. samgöngumálanefnd ætlist til að strandferðaskipin verði tvö, hvort sem Eimskipafélag Íslands eða landsjóður eigi að kosta útgerðina, en er víst að strandferðaskipið þurfi að vera nema eitt, ef horfið væri að því að fjölga flóabátum og styrkja þá svo, að hrykki hverjum flóa? Eg held t. d., að það mundi vera nóg að hafa einn eða tvo viðkomustaði við Breiðafjörð og líkt mun ástatt um aðra flóa á landinu. Viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þingm. Skagf. (Ól. Br.) sagði, að haganlegast væri að millilandaflutningur og strandflutningur væri í höndum sama félaga af því að þá sparaðist umhleðslugjald, þá er það að vísu rétt, en tæplega framkvæmanlegt, því ekki verður girt fyrir það, að fleiri félög flytji vörur hingað, enda væri það ekki æskilegt, þótt hægt væri. Eg vildi annara leyfa mér að stinga upp á því við hæstv. forseta og háttv. framsögum., hvort ekki mætti fresta 3. umr. um þetta mál, þangað til að lokið er 3. umr. fjárlaganna hér í deildinni, svo að einnig fjárlaganefndinni gefist koatur á að athuga það, áður en það yrði útrætt hér. Eg mun ekki taka fasta afstöðu til máleins nú við þessa umr., en að sjálfsögðu styðja það með atkvæði mínu til 3. umr. Annars finst mér undirtektir samgöngumálanefndarinnar undir umsókn Eimskipafélagsins um styrk dálítið undarlegar. Nefndin vill veita því háan styrk, en binda þá aftur þeim bagga að annast strandferðirnar. Það er með öðrum orðum svarað í vestur, þótt spurt væri í austur. Nefndin hefði mátt segja af eða á um umsókn félagsins. Raunar þarf ekki að furða sig á því, þó að eitthvað kynni að vera athuga við tillögu nefndarinnar, því að starfstími hennar hefir verið naumur, enda málið gersamlega óundirbúið af stjórninni. Eg vona, að nefndin fallist á að fresta 3. umr. þangað til 3. umræðu fjárlaganna er lokið, þá er eg fyrir mitt leyti ánægður í bráðina.

(Ólafur Briem: Eg vildi að eins gera stutta athugasemd við það sem hv. 1. þm. G -K. (B. Kr.) sagði. Eg get sem sé ekki séð, að okkur ástæða væri til þeirrar ofanígjafar, sem hann beindi að mér. Eg sagði ekki neitt í garð Eimskipafélagsins eða bráðabirgðastjórnarinar, er gæti skilist sem ásökun. Þó að eg gæti þess, að félagið væri tregt til að sinna strandferðum, þá féll ekki eitt orð í þá átt að sú tregða væri óréttmætt. Bráðabirgðarstjórnin var í sínum fylsta rétti að færast undan því að sinna strandferðunum, og hún hefir meira að segja fært ástæður fyrir þeirri undanfærslu. Eg er algerlega samþykkur bráðabirgðastjórninni um, að strandferðirnar hafa hingað til verið þeim félögum fremur til byrði, sem hafa haft þær á hendi, enda hefir þetta verið alment álitið. Samgöngumálanefndin virðist hugsa annað, því að hún telur þessar ferðir þvert á móti gróðavænlegar. Þó að þess megi vænta, að sú komi tíðin, að siglingar umhverfis landið beri sig, þá tel eg varúðarvert, eins og nú er ástatt, að gera sér mjög glæsilegar gróðavonir af þeim. Að þessu leyti þykir mér samgöngumálanefndin hafa gengið alt of langt í því að gylla þetta fyrirtæki, með því að allar öfgafullar gyllingar vekja vonbrigði eftir á. Þegar leggja á út í slíkt fyrirtæki, er tilgangslaust að vera að gylla það fyrir sér á allar lundir, miklu nær að hugsa sem svo, að líklegt sé að menn þurfi að leggja eitthvað í sölurnar til þess að koma því í framkvæmd.

Halldór Steinsson Háttv. 1. þm. (G.-K. (B. gr.) Sagði, að samgöngumálanefndin hefði ekkert gert til þess að koma Eimskipafélaginu á fót, og háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) samsinti því. Eg skal nú ekki, hvernig háttv. þm. fara að koma með þessa fjarstæðu. Nefndin kom fram með þá uppástungu, að leggja félaginu til 400,000 kr. og svo 60,000 kr. til félagsins á hverju ári, til þess að halda uppi strandferðum og 40,000 kr. ári til millilandaferðanna Nefndin hefir því tekið mjög vel í málið og miklu betur en hægt var að búast við, og get eg því ekki betur séð, en að félagið geti vel gengið að þessum kostakjörum, og það færi að fara af því mesti þjóðræknisblærinn ef það gerði það ekki.



Nokkrir þm. hafa haldið því fram, að nefndin hafi ekki gert neitt til að koma Eimskipafélaginu á fót. Þeir segja, að hún hafi einungis hugsað um, að koma strandferðunum á það. Þetta er, vægast sagt, ekki rétt, því að nefndin hefir einmitt borið það fyrir brjósti, að félagið gæti komist á fót, en hún hefir jafnframt reynt að koma með tillögur um, að strandferðirnar kæmust í viðunanlegt horf. Nefndin hefir lagt til, að landssjóður taki 400 þús. kr. hluti í félaginu. Þetta er ekki gert að öllu leyti vegna strandferðanna, því að það væri of mikið. Ef þingmenn vilja nú líta á nefndarálitið, þá sjá þeir, að þar er áætlað, að ef út í landssjóðsútgerð væri lagt, þá mætti fá 160 þús. kr. að láni, en 250 þús. kr. fengjust með því að setja skipin að veði. Eimskipafélagið gæti því farið eins að og þá er auðsætt að ríflega er tekið til að áætla 300 þús. kr. til strandferða. Nefndin leggur líka til að félaginu séu ætlaðar 100 þús. kr. til þess að koma á fót millilandaferðum. Það er því fyllilega uppfylt beiðnin um það fé, sem félagið fór fram á. Auk þess á félagið að fá 40 þús. kr. á ári til þess að halda millilandaferðunum við. Félagið íslenzka fær því sama styrk sem það »sameinaða« hefir nú, það . fær 60 þús. kr. úr landssjóði og 40 þús. kr. úr ríkissjóði. Ef að »sameinaða« getur haldið ferðunum uppi án þess að skaðast á þeim, þá ætti »Eimskipafélagið« líka að geta það. Eg trúi því heldur ekki, að »sameinaða« héldi áfram með ferðirnar, ef það græddi ekki á þeim. Það gerir það áreiðanlega ekki að gamni sínu. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði ekki rétt, er hann sagði, að strandbátunum hefðu verið reiknaðar tekjur af vörum með millilandaskipunum. Eg vil benda háttv. þingmanni á bréfið frá Þórarni Tulinius, bls. 8. . . Eg get ekki séð neina ástæðu til að rengja það sem þar stendur. Háttv. sami þingmaður vitnaði í skýrslu hr. Hendriksens. Eg vil ekki byggja eins á henni eins og Tuliniusar, því að það er víða auðsýnilega farið þar með rangt mál. Þar er til dæmis reiknaður kostnaður við strandferðirnar alt árið. Það er auðvitað, að fyrninguna á ekki að reikna nema fyrir þann hluta ársins, sem skipin sigla. Líka kostuðu skipin öll ekki nema 37.5 þús. í stað 500 þús., sem þar er reiknað. Það er því auðsýnilegt, að skýslan er röng, svo að ekki er hægt á henni að. byggja. Eg er fyllilega samþykkur háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) um það, að hvernig sem fer, þá lendir skaðinn jafnan á oss. Það þarf enginn að hugsa sér það, að nokkurt útlent félag, hvorki Sameinaða gufuskipafélagið né annað, taki að sér strandferðirnar sér til skaða. Um það get eg verið samþykkur hæstv. ráðherra, að strandferðirnar beri sig aldrei með því laginu, að skipin séu látin elta upp hvern vog og vik. En hvernig stendur á því? Það er svo til komið, að þingið hefir verið að káka við áætlanir og hver þingmaður þá teygt sinn skika. Við þetta hefði þingið aldrei átt að eiga, heldur stjórnin átt að hafa það með höndum. En stjórnin hefir jafnan gert sér alt of lítið far um undirbúning þessa máls, aldrei komið með ákveðnar tillögur, heldur látið þingið algerlega skipa þessu máli, og því hefir alt farið í handaskolum. Þessu þarf að breyta og getur það haft áhrif á, hvort tap eða gróði. verði að strandferðunum. Eg vona það, að ráðunautur, sá sem ætlast er til að stjórnin taki sér, safni svo upplýsingum, að hægt verði að kippa málinu í haganlegra horf en áður. Hæstv. ráðherra sagði, að vér þyrftum engin ný lög um þetta efni; út af því vil eg benda honum á, að lögin um eimskipsútgerð landssjóðs giltu að eins um millilandaferðir. Hæstv. ráðherra sagði; að vér hefðum aldrei viljað nota þau lög, vegna þess að vér hefðum ekki treyst oss til að bera skellinn. En sú ástæða er ekki rétt; vér höfum ekki notað þau af því, að vér höfum ekki átt völ á neinum manni til þess að veita útgerðinni forstöðu. Og vitanlegt er það, að tapið lendir ætíð á oss, því að þegar in útlendu félög tapa, heimta þau landssjóðstillagið hækkað. Háttv. þm. Ak. (M. gr.) hélt því fram, að alt af mundi verða tap að strandferðunum. Það er satt, svo lengi sem tekjur og útgjöld standast eigi á án tillags úr landssjóði, en það tap verðum vér að bera. Sami hv. þingmaður sagði, að nefndin hefði verið of bjartsýn í áætlun sinni um tekjur og útgjöld. Þar hefir þó nefndin aðallega bygt á reynslunni. Eg vil benda á, að útgjaldaáætlun nefndarinnar er talsvert hærri en hr. Tuliniusar, og einkanlega vil eg þó benda á, hve henni ber vel heim við útgjalda áætlun bráðabirgðastjórnar ins fyrirhugaða íslenzka Eimskipafélags. Áætlun þess félags er í fyrstu samin af fagmönnum hér heima og síðan prófuð í Þýzkalandi og viðar. Þegar þessar áætlanir eru bornar saman, eru þær að kalla eins. Skip ins fyrirhugaða ísl. Eimskipafél. verða stærri en strandferðaskipin, eyða meiri kolum og ganga auk þess alt árið. Eftir áætlun nefndarinnar er inn árlegi rekstrarkostnaður 61186 kr., en eftir áætlun ina fyrirhugaða eimskipafélaga 132 þúsund krónur. Ef þeirri upphæð er deilt með 2, er útkoman 66 þúsund kr., og munar þá ekki miklu um. En áætlun Eimskipafél. er margprófuð. Sami háttv. þingmaður og háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) skutu því til nefndarinnar að íhuga, hvort oss mundi ekki nægja eitt strandferðaskip í sambandi við flóabáta. Nefndin hefir athugað þetta og komist að þeirri niðurstöðu, að ekki væri hægt að komast af með færri en 2 strandferðaskip og auk þess flóabáta svo kallaða. Þessir háttv. þingm. halda, að komist verði af með 6 flóabáta í sambandi við eitt strandferðaskip. Eg vil benda á, að bátarnir eru nú 6 og vili nefndin fjölga þeim upp í 9, þannig að 1 gangi um Fagaflóa, 2 um Breiðafjörð, 2 um Ísafjarðardjúp og Húnaflóa, 1 um Eyjafjörð, Skagafjörð og Þingeyjarsýslu, 1 milli Vestmanneyja og Víkur, 1 milli Vestmanneyja Rangársands og Stokkseyrar, og loks 1 um Austur-Skaftafellsaýslu. Nú ríður á að fá allar þessar ferðir og báta í eitt kerfi, svo að þær komi að gagni. Þessu er ókleift að skipa nú. Það verður að bíða tillagna frá stjórninni, eftir nákvæma rannsókn; þar með ætti og að rannsaka, hverir vera skuli viðkomustaðir skipanna. Nefndin hefir fengið upplýsingar um það að á sumum stöðum, sem skipin koma ekki á, sé miklu meira flutningsmagn og því meiri nauðsyn að skipin komi á heldur en auma staði, sem eru áætlunarstaðir, svo er t. d. um Suðureyri í Súgandafirði o. fl. Þetta hefir einn maður í nefndinni tekið að sér að rannsaka eftir landhagsskýrslunum. En það er svo margt fleira, sem rannsaka þarf í sambandi við þetta mál, og verður stjórnin að gera það. Eg er samþykkur háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.), að bezt sé talið að geyma 3. umr. þessa máls, þangað til fjárlögin eru á enda kljáð.



Eg álít ósæmilegt aðkast, það sem hr. Hendriksen hefir orðið fyrir hér í deildinni frá sumum háttv. þm. Hann hafði ekki ætlað að gefa innlegg í þessu stríði, en lét þó tilleiðast að fá nefndinni í hendur skýrslu, þá sem prentuð er sem fylgiskjal með nefndarálitinu eftir beiðni, sem eg flutti fyrir einn háttv. þingm. úr samgöngumálanefndinni. Eftir ummæli háttv. framsögum. (V. G.) við 1. umr. þessa máis, skrifaði hr. Hendriksen mér ítarlegt bréf og sagðist geta sannað fyrnefnda skýrslu sína í hverju atriði. Það bréf er nú í höndum formanns samgöngumáianefndarinnar í Ed., landlæknis Guðm. Björnssonar, og mun háttv. framsögum. (V. G.) hafa kynt sér það. Mér finst ekki viðkunnanlegt að gera þessum heiðursmanni þær getsakir hér í þingsalnum að ástæðulausu, að hann gefi ranga skýrslu. Hann hefir miklu betri tök til þess að vita ið rétta í þessu efni en hr. Tulinius, sem farinn er úr stjórn félagsins. Eg sakna þess meðal annars hjá hv. nefnd, að þar er ekkert áætlað um daglegan kostnað við skipsútgerðina, sem smám saman verður. Það er ekki nóg, að hafa skipaskrokkinn. Það þarf að mála skipið, fá verkfæri, akkeri o. s. frv. Þetta sé eg ekki, að nefndin hafi tekið til greina.

Pétur Jónsson Hæstv. ráðherra tók það fram, að heimildarlög um, að landssjóður tæki að sér samgöngur á sjó væri ekki ný. Það er satt, enda er það ekki vert, að fara að hnotbitast um frægðina fyrir þá hugmynd. En eg vil taka það fram, að það er nýtt, að landið taki fult vald á strandferðunum ásamt millilandaferðum og skipi þeim í fast kerfi. Svo virðist sem forkólfar ina fyrirhugaða íslenzka Eimakipafélags eigi upptökin að slíkri hugmynd, og hún hafi verið gripin á lofti um land alt, og það er víst, að þá hugmynd hafa menn miðað við, meira en svo kallaðan prospectus félagsins, þegar þeir hafa verið að reyta af sér 25 kr. og 50 kr. hluti til félagsins. Þetta vil eg sagt hafa til að festa þá skoðun, að það er þessi hugmynd, þessi stórhugur, sem vakin er til lífsins. Það hefir verið minst á, að álitamál væri, hvort strandferðaskipin skyldu vera tvö, eða að eins eitt í sambandi við smábáta. Eg álít nú, að þótt samgöngumálanefndin sé á þeirri skoðun, að vér komumst ekki af með minna en tvö strandferðaskip, og þótt svo standi í frumvarpinu, að skipin séu tvö, ekki lakari en t. d. »Austri« og »Vestri«, þá þarf þetta ekki að binda til skaða hendur Eimskipafél. Íslands, ef það tekur að sér strandferðirnar. Eg býst tæplega við, að horfið verði frá því að hafa slík strandferðaskip tvö. En þetta þarf ekki að vera því til fyrirstöðu, þó Eimskipafélagið komist að þeirri niðurstöðu, að heppilegast sé að fjölga smábátunum, því þá má láta þessi atærri strandferðaskip taka að sér millilandaferðir jafnframt. Eg sé ekkert á móti þessu, enda hefir það fyrirkomulag verið haft um eitt fjárhagatímabil, og hefir einn af helztu kafteinum ins Sameinaða sagt mér, að það hafi reynst miklu hagkvæmara fyrir útgerðina. Þetta atriði þarf auðvitað rannsóknar við eins og auðvitað alt, sem þessu máli viðvíkur, hvort sem stjórnin hefir framkvæmdirnar á hendi eða Eimskipafél. Íslands.



Eg er þeirrar skoðunar, að bezt færi á því, að millilandaferðir og strandferðir séu í sambandi hvað við annað. Það er ekki víst, að ef félögin eru tvö, fái annað flutning hjá hinu. Auk þess fylgir sá ókostur því að flytja vörur úr einu skipi í annað, að vörunum er hætt við skemdum. Þetta var eitt með öðru, sem fundið var að Thorefélaginu. Þess vegna álít eg mikið unnið við það, að strandferðaskipin komi við í útlöndum í hverri ferð, enda mun það vera bezti bitinn í atrandferðaútgerðinni, líkt og háttv. þm. S. Þing. (P. J.) tók fram. Þegar fiskur er sendur, er nauðsynlegt að láta hann óhaggaðan, þangað til hann er kominn alla leið þangað sem hann á að fara, og svo er um fleiri vörur. Með þessu lagi hygg eg ekki, að vér getum komist af með færri en 2 strandferðaakip. Eg get ekki fallist á það hjá háttv. framsögum. (V. G.), að skýrsla hr. Tuliniusar sé réttari en hr. Hendriksens. Eg álít hvoruga nákvæma, og þó sízt hr. Tuliniusar. Ef hann hefir haft reikningana við höndina, hvað þarf hann þá að gizka á? En hann segir sjálfur, aðhann hafi ekkí reikninga við hendina. Eg hygg, að hr. Hendriksen hafi haft betri tök á að gefa rétta skýrslu heldur en sá, sem ekki hefir nauðsynleg skjöl við hendina. En hvað sem því líður, þetta raskar ekkert minni skoðun: Vér eigum að taka að oss strandferðirnar, hvort sem vér töpum á þeim eða ekki.



Eg hafði ekki hugsað mér að taka til máls, vegna þess að eg hélt ekki að þetta frumv. mundi sæta þeim andmælum, sem raun er á orðin. Frumvarpið gengur í þá stefnu, sem fer mest að óskum landsmanna. Og ef litið er til þingmálafundagerðanna, þá er altaf helzta krafan, alstaðar, að lagi sé komið á strandferðirnar og samgöngurnar yfir höfuð. Menn hafa fundið þar einna sárasta þörfina, vegna þess, hve samgöngurnar eru nú óþjálar og örðugar, að minsta kosti á mörgum atöðum. Það hafa verið skiftar skoðanir um það, hvort það væri rétt, að landssjóður sjálfur tæki að sér strandferðirnar, ef Eimskipafélagið fengist ekki til þess. En frá mínu sjónarmiði er það ekkert vafaspursmál, að landið á að gera það. Heppilegast væri auðvitað, ef hægt væri að koma því við í sambandi við Eimskipafélagið og það þá nyti hlunninda og ríflega styrks úr landssjóði, en fáist það ekki, þá verður að hefjast handa til þess að landið taki strandferðirnar sem fyrst að sér. Mér dettur ekki í hug, að lands sjóður fái beinan gróða af því. En það er ekki aðalatriðið. Óbeinlínis græðir þjóðin mikið meira við það, að ferðirnar komist í hagkvæmara horf en nú er. Eg vildi því óska að stjórnin fylgdi fast fram hugmyndinni í 2. og 3. gr.; að lögin verði ekki neitt pappírsgagn, heldur komist ákvæði þeirra í framkvæmd. En aðallega knúðu mig til að standa upp ummæli háttv. þm. Ak. (M. Kr.), sem hélt því fram, að heppilegast mundi vera að hafa að eins eitt strandferðaskip með fáum viðkomustöðum, en hafa flóabáta til þess að flytja vörurnar frá aðalstöðunum. Eg hefi ekki mikla trú á að þetta gæti orðið til blessunar fyrir landið í heild sinni. Eg er hræddur um, að þetta skip mundi að eins koma við á þeim stöðum, sem millilandaskipin koma við á nú og mundi að eins fjölga skipaferðum á þeim stöðum, þar sem nægar samgöngur eru fyrir. Það mundi því lítið bæta úr skák fyrir afskektari plássin. Eg held að ekki verði komist hjá 2 strandbátum líkum Austra og Vestra. Háttv. þm. hélt, að hægt væri að koma lögun á þetta með flóabátum. En þess ber að gæta, sem tekið hefir verið fram, að við höfum þessa flóabáta, eins marga og háttv. þm. gerir ráð fyrir nú, og samt hafa 2 strandferðaskip nóg að gera og fullnægja naumast þörfum landsmanna. Hitt er annað mál, að eg efa ekki, að hægt væri að koma sambandinu milli flóabáta og atrandferðaskipa mikið betur fyrir en nú er. Háttv. þm. byrjaði á Faxaflóanum og þræddi svo firðina vestur og norður um alt að Fáskrúðsfirði - þar strandaði hann. Viðvíkjandi Suðurlandi og samgöngunum þar, sagðist hann treysta járnbrautinni. Það er nú gott og blessað, en eg er hræddur um, að það eigi langt í land, að hún komist austur á firði - og fyrir atrandlengjuna frá Fáskrúðsfirði um Stöðvarfjörð, Breiðdalsvík, Djúpavog, Hornafjörð o.s.frv. alt að Stokkseyri dugar flóabátur alls ekki - og því síður járnbraut, sem alls ekki er gert ráð fyrir »í nánustu framtíð« að nái lengra en að Þjórsá. Og hún er líka ólögð ennþá og nógur tími að gera ráð fyrir samgöngubótum af henni, þegar ákveðið verður að leggja hana, sem óvíst er að verði bráðlega. Að minsta kosti geri eg mér ekki miklar vonir um að hún verði lögð áustur yfir sandanda og stórvötnin í Skaftafellssýslum. Eg álít líka skynsamlegra og heppilegra að nota þá braut, sem ekkert kostar að leggja, þarf enga teina, eða undirbyggingar - og það er sjórinn. Þar þarf ekki annars við en skipanna. Nei! Það verður ekki komist af með minna en tvö skip. Eins og nú hagar til, eru samgöngurnar milli Reykjavíkur og Austfjarða svo vondar, að illhægt er að komast þar á milli oftar en einu sinni á mánuði. Eini milliliðurinn er Seyðisfjörður og það er ljóst, hvílíkum óþægindum það veldur bæði fyrir fólks og vöruflutninga. Eg get fallist á þá tillögu nefndarinnar, að settur verði sérstakur ráðunautur, stjórninni til aðstoðar í samgöngumálunum - og hann hefði ekki um annað að hugsa. Það er að mínu áliti mikið hyggilegra en að vera að setja, upp hagstofuna svokölluðu, sem í raun og veru er ekki annað en að bæta einni skrifstofu við í stjórnarráðinu.



Það er að eins dálítil athugasemd viðvíkjandi bréfi Þórarins- Tuliniusar, sem oft hefir verið minst á í umræðunum í dag. Það hefir verið véfengt, að hann hafi getað vitað nokkuð með vissu um rekstur strandferðanna 1912. Orsökin til þess, að þetta bréf er komið fram, er sú, að þegar eg var staddur í Kaupmannahöfn í vor, þá laugaði mig til að grenslast eftir, hvaða reynsla væri fengin um rekstúr strandferðanna og hvernig þær hefðu borið sig yfirleitt. Það hefir nefnilega altaf klingt í eyrum okkar, að félagið hafi stórtapað á þessum lið. Alt þetta hjal þótti mér Í ósennilegt og vildi vita vissu mína í því í efni. Eg fór því á fund Tuliniusar og bað hann að gefa mér yfirlit yfir, hvað ferðirnar hefðu kostað og hvaða tekjur hefðu verið af þeim, þegar hann hafði þær með höndum. Og eg vissi, að þar fór eg til manns, sem enga ástæðu hafði til og engan hag hafði af, að segja öðruvís frá en satt var. Hann var orðinn laus allra mála við skipagöngurnar hér og því treysti eg honum manna bezt, bæði til að vita um þetta mál og líka til að segja rétt frá. Hann gaf mér, »prívat«, skýrslu um þetta, svo að ég gæti vitað, hvernig svona fyrirtæki gæti borið sig. Helztu »punktunum« úr þessari skýrslu hans skýrði eg háttv. nefnd frá á fundum hennar. Eg gat ekki fundið, að hún rengdi einn staf, sem þar stóð, en vegna þess, að mér datt það í hug, að ekki væri ósennilegt, að einhverjum mótmælum yrði hreyft, þegar til sjálfrar deildarinnar kæmi. þá símaði eg til hr. Tuliniusar, sem þá var Staddur á Akureyri, og spurði hann, hvort eg mætti ekki birta skýrslu, þá er hann hafði gefið mér. Hann kvaðst fús á að gefa það leyfi, vegna þess, að hvert orð, sem í skýrslunni stæði, væri rétt og skyldi hann mæta því hvar sem vera skyldi. Það er dálítill skoðanamunur hjá hv. framsögum. og mér um þessar 400.000 kr. Hann sagði, að 100.000 kr. af þeim ætti að verja til millilandaferða, en 300.000 kr. til strandferða. Það er mikið rétt, að um þetta var talað á seinasta nefndarfundi. En háttv. nefnd gáir ekki að því, að til þess að félagið verði stofnað, þarf að hafa. fyrirfram það fé, sem áætlað er til þess að það geti farið millilandaferðir, en hvort það tekur að sér strandferðirnar, kemur auðvitað ekki til greina fyr en félagið er stofnað. Eg skal ekki segja um það lögfræðislega, hvort hægt er að stofna félagið, en til þess að hafa alt á því hreina, þyrfti beinlínis að taka það fram, að 100.000 kr. mætti verja til að kaupa fyrir hluti í Eimskipafélaginu til millilandaferða, hvort sem það tæki að sér strandferðirnar eða ekki. Hann sagði, að verið væri að styrkja félagið. Já, það er rétt, en styrkurinn er bundinn slíkum skilyrðum, að vafasamt er, hvort félagið getur óhikað tekið á móti honum. Og þegar félagið mætir þessum slagbröndum frá þinginu, sem hindra að málið komist eins vel fram, þá kemur hik á menn, sem vonlegt er, og það gefur keppinautunum byr í seglin til þess að leggja í Samkepni við félagið þegar í byrjun, sem þeir mundu ekki þora, ef þingið tæki málið einhuga að sér. Það hefir ekki litla þýðingu, að sýna fullan vilja og festu í slíkum málum sem þessu.



Eg verð að byrja, þótt salurinn sé hálftómur, og þykir mér það leiðinlegt, því að þetta er mál, sem þingm. þurfa að skilja og þekkja, þar sem það gripur svo mikið inn í hag allra landsmanna. Þetta frumv. er ekki nema ein grein, svo að eg verð að tala um málið yfirleitt, og þar sem svo langt er síðan 1. umr. var, þá verða menn að fyrirgefa mér þótt eg taki upp einstöku punkta af því, sem eg sagði þá hvaða veltufé hefir nú bankinn yfir að ráða ? Það eru fyrst og fremst þessar 750 þús. kr., seðlarnir, sem hann atarfar með. Það var honum afhent og má skoðast sem veltufjáreign. Annað hefir hann aldrei haft, nema lánsfé. Og svo hefir verið sá gallinn á, að síðan árið 1900, að veðdeild stofnaðist, hefir þetta veltufé einmitt verið smámsaman dregið úr veltunni og bankinn hefir ekki notið þeirra hagsmuna af því, sem hann hefði haft, ef það hefði mátt vera í veltunni. Af þessu veltufé, sem stendur í verðbréfum, hefir bankinn alls fengið kr. 30,400 í vexti á ári: Af 360,000 kr., 31/2 %o . . kr. 12,600 - 200,000 – 31/2% .- 7,000 Og auk þess af veðdeildar- bréfum 240,000 kr., 41/2% - 10,800 Alls kr. 30,400 En af þessu hefir svo bankinn orðið að greiða mikla skatta. Fyrst og fremst í landssjóð 1% og í byggingarsjóð 1%, sem verða um 15,000 kr. Enn fremur 1/4% fyrir flutning seðla landa á milli af kr. 750,000, sem verða 1875 kr. Þetta verða alls 16,875 kr., sem verða að dragast frá þessum 30,400 kr., sem eg nefndi áðan, og verður því allur hagur bankans af þessu fé 13,525 kr. Ef féð hefði nú mátt vera í veltunni, þá væru vextirnir (6%) af 750 þús. kr. = 45,000 kr. En nú er gróðinn . . . 13,525 - og er þá beint tap . = 32,475 kr. frá því sem mátt hefði vera, af því að þetta fé hefir verið dregið úr veltunni. Alt annað fé, sem bankinn hefir haft með höndum, er lánsfé. Og þess vegna getur hann eðlilega ekki verið leiðarstjarna í því, hve háir vextir eru hér á landi af lánum, þó að hann sem þjóðbanki ætti að vera það og ætti að geta verið það. Sparisjóðsféð er ekki nema 21/2 millión, og menn vita, að það er aldrei vel ábyggilegt. Loksins er það lánið frá 1907, 2 millíónir, sem að vísu var tekið í bankans þarfir, þótt vitanlegt væri, að bankinn gæti aldrei greitt það, því að alt af eykgt útlánaþörfin með aukinni framleiðslu. Framfarirnar heimta alt af meiri peninga. Það getur ekki verið umtalsmál, að leggja það á bankann, að skila þessu fé aftur. Það má benda á það í sambandi við lánsþörfina, að enn þá rignir inn lánbeiðnum í þingið, þrátt fyrir það þó bankarnir séu tveir. Það var eðlilegt, að slíkt ætti sér stað áður fyr, þegar enginn banki var til í landinu, því að þá var ekki í annað hús að venda. En nú, þegar bankarnir eru orðnir tveir, er það ólag, að menn skuli vera neyddir til að fara til þingsins með lánbeiðnir. Það ætti vitanlega ekki að eiga sér stað, því að þingið á ekki að vera neinn banki, en þetta liggur í fyrirkomulaginu, sem er mjög skakt. Það er komin fram breyt.till. við þetta frumv. frá háttv. 1. þm. Árn. (Sig. Sig.) og háttv. þm. S: Þing. (P. J.) þess efnis, að bankinn haldi áfram að greiða vöxtu af þessu fé eina og áður, 41/2%, þó að landið taki að sér að greiða lánið sjálft. Eg geri ráð fyrir, að háttv. flutningamenn þessarar brt. hafi ekki áttað sig á því, hvaða áhrif það gæti haft, ef bankanum yrði gert skylt að greiða þessa vöxtu. Fyrst og fremst getur þá ekki verið um neina veltufjáraukningu að ræða, ef bankinn gerði það. Það mun reka að því, þó svo færi að eg yrði ekki við þá stofnun riðinn framvegis, að þingmenn fengju að heyra það, að þetta nægir ekki, þótt féð jafnvel væri afhent bankanum sem lánsfé í 20 ár, þó að það væri vaxtalaust. Það er mikill munur á því, hvort féð er afhent bankanum sem lánsfé eða sem veltufé. Bankinn sendir reikninga sína út um alla veröld, að kalla má, til fjölda banka, sem hann hefir viðskifti við, bein eða óbein. Ef þessu væri nú svo fyrir komið, að þessir bankar sæju, að þessar tvær millíónir væru að safnast fyrir sem eign bankans, þá myndi það auka traust bankans og landsins mjög mikið út á við. Annað atriði við þetta er það, að það stendur ekki á sama, hvað vextirnir eru hátt settir, ef bankinn er látinn svara vöxtum af upphæðinni. Eg tók það fram áðan, að af því, hvað veltufé bankans er lítið, og að það liggur í verðbréfum, tekið úr veltu, þá getur það ekki verið lagt til grundvallar fyrir því, hvaða vexti bankinn tekur. Það eru þessar tvær miliónir, sem verða því að leggjast til grundvallar. En ef bankanum er gert að skyldu að borga 41/2% vexti af þeim, þá er það sama sem að segja að vextir af öllum lánum hér á Íslandi skuli aldrei komast niður úr 6%. Sú stofnun, sem hefir að eins lánsfé til meðferðar, getur ekki gert ráð fyrir að munurinn á þeim vöxtum, sem hún borgar og þeim sem hún tekur af skuldunautum sínum, sé minni en 11/2%. Ef bankinn Verður að greiða 41/2%, þá getur hann ekki sett útlánsvexti neðar en 6%, ef hann á að vera fær um að bera kostnað og töp. Eg skal sýna þetta með dálítið ljósari rökum, svo að menn geti verið vissir um að eg fer með rétt mál, og benda á, hvaða afleiðingar það getur haft fjárhagslega fyrir landið, ef bankinn verður látinn borga þessa 41/2% vexti. Hann verður að halda vöxtum sínum í 6%, þó að bankar í öðrum löndum t.d. í Danmörku taki ekki nema 5%. Nú voru útlán bankans 31. des. síðastl. 4, 785,239,33. 1% skattur af því er 47,852 kr. En hér við bætist 1% af öllum lánum Íslandsbanka 31. des. kr. 6,457,712.86 öðrum en veðdeildarlánum, því að hann setur ekki sína vöxtu lægri. Og 1% af þeim er kr. 64,577,86. Það er líka skattur, sem legst á þjóðina, þegar vextirnir eru »normal«. Enn fremur getur aukist við veltufé Íslandsbanka samkvæmt lögum 2 milíónir, 1% af þeim er 20 þús. kr. Innlánsféð aukist o. s. frv. Skattur þessi gæti því numið af vöxtum þess banka enn 84 þús. kr. Og þessi vaxtaskattur á þjóðina færi út úr landinu, því þó lítið eitt af hlutum þess banka sé íslenzk eign; þá er engin trygging fyrir að svo haldist framvegis, því hlutabréfin eru handhafapappír. Þetta eru þá afleiðingarnar af því að bankanum eru sett þau kjör, að hann getur ekki komið útlánavöxtum sínum niður í »normalt« verð. Þetta kostar flutningurinn úr vasa Landsbankans yfir í vasa landssjóðs, að eins skifti um vasa. Eg skal koma seinna að því, hvenær þetta hverfur, en það er þegar vextirnir komast niður í 31/2°%. Þessi flutningur milli vasanna getur orsakað það, að landið tapi 84,000 kr., eða þar um bil, í hvert skifti sem vextir eru 5% í útlöndum. Þetta bendir á, hvað mikla fjárhagslega þýðingu það hefir fyrir landið, að bankanum verði ekki gert skylt að greiða of háa vexti. Nefndin hefir leyft sér að koma með breyt.till., þar sem farið er fram á að vextirnir verði ekki ákveðnir hærri en 4%. Það er ekki af því að nefndin áliti að bankinn eigi að greiða þessa vexti, heldur hefir hún gert þetta til samkomulags í bráðina. Það orsakar að vextir Landsbankans geta komist niður í 51/2% En ef deildin og þingið vildi nú færa vöxtuna niður í 31/2%, þá er öllu bjargað, því að bankinn getur þá komist niður í 5% með útlánsvöxtu sína. Eg vona, að þó að hvorki eg né nefndin beri fram tillögu um það, þá verði einhver til þess að koma fram með tillögu um það til 3. umr., þegar menn Sjá, hvaða afleiðingar þetta getur haft. Eg hefi tekið þetta svona greinilega fram til þess að háttv. deildarmenn geti séð með opnum augum, hversu mikið nauðsynjamál þetta er, og geti áttað sig á því áður en gengið er til atkvæða. Eg þarf svo ekki að segja fleira að sinni, en skal að eina að lokum endurtaka það, að bankinn getur ekki borgað 41/2% vexti af þessu fé, svo framarlega sem hann á að hafa nokkur ráð til þess að geta haldið sæmilegum útlánsvöxtum.



Eg vildi að eins láta það í ljósi, að það væri æskilegt, að þessi ræða ins háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) gæti sem allra fyrst komist á prent, til þess að þingmenn fengju tækifæri til að kynna sér þær spánnýju kenningar í peningamálum, sem komu þar fram. Það væri heppilegt ef unt væri að útbýta ræðunni meðal þingmanna áður en 3. umr. þessa máls fer fram.  (Björn Kristjánsson: Ekki hefi eg neitt á móti því)  . Að öðru leyti skal eg vekja athygli á því, að þar sem hann talaði um, að það væru vond kjör, sem bankinn hefði, að borga 2% af veltufé sínu til þess er leggur það fram, þá sýnist það ekki vera svo hræðilegt í samanburði við það sem Aktíubankar verða að borga af sínu veltufé. Þeir borga oft 6–7% af hlutafénu, sem nánast má bera saman við fúlgu þá, sem landssjóður hefir lagt Landsbankanum, og þykir engin ósköp. Landabankinn hefir það fram yfir Aktiubanka, að hann þarf ekki að borga af starfsfé sínu neinn arð, ekkert annað en þessa 2%. Hitt græðir hann. Viðvíkjandi tillögunni um að bankinn borgaði vöxtu af þessari upphæð, sem hér er verið að tala um að leggja honum til, skal eg benda á, að það er í fullu samræmi við það sem heimtað er af öllum öðrum bönkum. Það er ekki nema sjálfsagt, að bankinn borgi vöxtu, ef menn á annað borð treysta landsjóði til að drífa upp þessar 200,000 kr. á hverju fjárhagstímabili handa honum. Að bankinn geti ekki borgað þessa vöxtu, er mér gersamlega óskiljanlegt. Það hlýtur að liggja í inum nýju kenningum, sem háttv. þm. kom með. Hann veit þó sjálfsagt fullvel, að Landsbankinn hefir eins og aðrir bankar fleira fé, sem hann getur grætt á, heldur en eigið veltufé sitt. Hann hefir líka í veltu innlánsfé manna, og þar að auki hefir hann tekjur af »provision« og innheimtu á skuldum, og ýmislegt fleira, sem getur numið talsverðri upphæð. Það er ekki verra fyrir bankann að borga landssjóði 41/2% vexti, heldur en að borga það mönnum, sem leggja fé inn í bankann. Annars væri fróðlegt að heyra, hvernig landið, sem nú ekki hefir tekjur umfram útgjöldum, á að útvega tekjur til þess að geta lagt bankanum 200 þús. kr. á hverju fjárhagstímabili. að gera það með nýjum skattaálögum, eða með sífeldri skuldastofnun?



Út af ræðu hæstv. ráðh. skal eg geta þess, að það er nokkuð annað fyrir banka, að vera bundinn við það með lögum að borga fé á hverju ári, hvort sem hann hefir nokkurn hag eða ekki, eða að þurfa ekki að borga nema af hag. Það er öðru máli að skifta með Íslandsbanka, heldur en með Landsbankann. Íslandsbanka er lagt fé vaxtalaust og hann þarf ekki að borga nema af hag sínum, en Landsbankinn verður að borga, hvort sem hann hefir nokkurn hag eða engan. Eg grundvallaði skoðun mína á því, að bankinn miðaði útlánsvöxtu sína við hag af veltufé sínu, en ekki við »provision« eða önnur tilfallandi störf. Það sem vantar, er, að hæstv. ráðh. vill ekki gera Landsbankann jafn hæfan til að útvega sér aukatekjur eins og Íslandsbanka. En eg vona að háttv. þingmenn sjái, að það er mikill munur á því að þurfa að borga hvort sem um nokkurn hag er að ræða eða ekki, ellegar fyrir hlutabanka, sem skilar arði ef hann hefir einhvern hag, en annars ekki Það getur líka átt sér stað að hlutabanki tapi ár eftir ár, en stjórn hans vilji ekki láta bera á því, og borgi þess vegna eins mikinn arð og vant er þegar vel gengur.



- Eg vil leyfa mér að skjóta fram þeirri athugasemd, að þegar það kom til umræðu í nefndinni, hvort greiða ætti vöxtu af tillagi landssjóðs til Landsbankans, þá kom mönnum ekki saman um það atriði. En eg skal minna á aðra hugmynd, sem kom fram í nefndinni og gæti verið eins hentug, að áskilja að Landsbankinn greiddi ákveðinn hluta af arði til landssjóðs. Mér skilst það vera rétt, að bankinn greiði eitthvað fyrir þetta, alveg eins og hlutabankar greiða hluthöfum árlegan arð. Íslandsbanki greiðir 10% af arðinum í varasjóð, en skiftir hinu upp á milli hluthafanna. Nú er veltufé Landsbankans 11/2 millíón kr., 750 þús. kr. í seðlum og viðlíka mikið í varasjóði. En svo hefir hann líka 2 milliónir, sem landssjóður hefir lagt honum til. Nú hugsa eg mér það þannig, að bankinn greiði landssjóði hlutfallslega af arðinum, en hitt gangi til bankans sjálfa. Og með því móti álit eg bankanum vel borgið. Hann fær þá talsvert af arðinum, ef hann greiðir að eins arð af 2 milí. í landssjóð. Það getur vel verið að þetta verði eins hentugt eins og að ákveða einhverja fasta vöxtu og eg hygg jafnvel að landssjóður geti haft meiri arð með þessu móti, því að eg ímynda mér að bankinn gefi meiri arð en 41/2%. Það hlýtur að vera sérstakt óhapp ef arðurinn verður undir því. Eg skýt þessu að eins fram fyrir þá sem eru á móti því fyrirkomulagi, sem stungið hefir verið upp á, ef þeim þeim þætti þetta geðfeldara og mér hefir heyrst það á háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) að hann væri þessu ekki mótfallinn. Þá væri bankinn alveg eins settur að þessu leyti eins og Íslandsbanki. Hann hefði þá 31/2 millíón kr. í veltufé. sem væri að skoða sem hlutafé.



Eg vil að eins benda á það út af því, sem háttv. þm. Sfjk. (V. G.) sagði, að þetta myndi líta alt öðru vísi út, ef því yrði hagað eins og hann stingur upp á. Þá yrðu þessir peningar að veltufé bankans og þá er honum ekki gert að skyldu að græða svo mikið, að hann geti borgað 41/2, heldur að eins að græða eins mikið og hann getur. Þetta vinst alt með því sem háttv. þm. Sfjk. (V. G.) tók fram.



Herra forseti! Eg hefi hér að eins litlu við að bæta það sem sagt hefir verið. Eg vildi að eins segja nokkur orð út af því sem hæstv. ráðherra sagði. Hann sagði, að Landsbankinn borgaði ekki nema 25% til landsjóðs af veltufénu. En hvers konar veltufé er það? Það er það sem landssjóður hefir lagt til í seðlum. Þegar Landsbankinn fyrst gaf út sína seðla, þá kostaði landssjóður efni þeirra (pappír) og gerð og var þá því ekki nema réttmætt að landssjóður fengi eitthvað fyrir snúð sinn að gefa út seðlana og ábyrgjast þá. En nú er alt öðru máli að gegna. Allan kostnað við útgáfu seðlanna annast nú bankinn. Og er því til nokkuð mikils ætlast, að bankinn borgi landssjóði 2% af veltufé sínu, í seðlum, sem landssjóður leggur ekki eyris-kostnað til í. Hefði landssjóðurinn lagt honum til 750 þús. kr. í gulli, í stað þess að gera það í seðlum einum, þá skyldi eg ekki lasta það þótt bankinn greiddi vöxtu af því fé, t. d. 41/2 %. Annars vil eg ekki fara lengra út í þetta mál. Aðalatriðið er það, að bankinn hefir of lítið starfsfé. Er nauðsyn á að auka það, þar sem lánaþörf landsmanna er altaf að aukast með ári hverju. Þetta 2 milj. kr. lán, sem landssjóður hefir veitt Landabankanum, er nú komið á veltu sem útlánsfé. Og ef bankinn ætti að fara að endurborga þetta, þá þyrfti hann að draga úr Veltunni (þ. e. innheimta af skuldunautum) jafn mikið af þessu útlánsfé sínu, sem hann ætti að borga landssjóði. En mundi það vera að vilja landsmanna ? Eg vil minna á, að það hefir verið óhappaár árið í árs. Að vísu hefir vel fiskast, en það hefir komið að litlu haldi þar sem ekki hefir verið hægt að þurka fiskinn hér sunnanlands, og jafnvel vestra. Er nú svo komið, að útgerðarmennirnir hafa orðið að baka sér skaðabætur fyrir það að geta ekki staðið í skilum með þann fisk, sem þeir voru búnir að selja fyrirfram. Og þessir menn skulda bankanum fé, sem hart væri að fara að krefja þá um þegar verat gegndi. Hér er því um tvo kosti að ræða, annan þann, að bankinn standi á svo föstum fótum, að hann geti staðist þann atvinnuhnekki, sem óhappaárin valda, eða hinn, að hann verði neyddur til að draga inn útlánsfé sitt, sem gæti orðið til þess að velta um koll nýtustu mönnum, þeim sem sízt skyldi, - mönnum, sem geta bæði staðið í skilum og aukið atvinnu sína að mun undir eina og batnar í ári. Eina úrræðið verður þá, að landssjóður losi bankann við endurgreiðslu lánsins, svo að hann þurfi ekki að ganga hart að mönnum með að innheimta nú fé af þeim, þegar svona árar og verst gegnir. Eg segi þetta ekki af vorkunnsemi við bankann, því hann er engin lifandi vera, heldur við þá lifandi landsmenn, sem þurfa að nota hann. Og það munar um hverjar 100 þús. kr. þegar um það er að ræða, að kippa fótunum undan efnahag landsmanna. Viðvíkjandi því, sem háttv. þm. Sfjk. (V. G) lagði til, þá er eg honum sammála. Eg hefi einmitt lagt þetta til áður um þessar 2 millíónir, sem landssj. hefir lánað bankanum, að hann legði þær nú bankanum sem »Interessent«, það er að segja, að hann fengi sinn hluta af ágóðanum. Þegar Landsbankinn væri búinn að borga alt, sem hann ætti að borga, leggja í viðlagasjóð o. s. frv., þá yrði arðinum skift og þá fengi landssjóður sinn hluta af honum, þannig, að þessar 2,000,000 kr. yrðu skoðaðar sem partur landssjóðs úr höfuðstól bankans. Þetta væri bussinesslike, eins og kallað er. Landssjóður væri Interessent í bankanum og fengi sinn hlut af arðinum eins og hver annar hluthafi, því Interessentar fá sama arð og hluthafar af eign sinni. Landsbankinn stæði þá ekki í neinni skuld við landssjóð og lánstrauat hans myndi aukast að mun. Þetta, sem alt af er verið að gera hér, þegar um lán er að ræða, að slá Vöxtunum föstum, að menn eigi alt af að borga sömu vöxtu hvernig svo sem alt gengur og hvernig svo sem vextir standa annarataðar, minnir mig á eitt félag, Gránufélagið. Það skuldbatt sig til þess að greiða alt af 6% arð, hvernig svo sem gengi, hvort sem það græddi eða tapaði. Af þessum 2 br.till vona eg að menn aðhyllist fremur br.till. nefndarinnar. Það verður að fara varlega þegar ákveða skal fasta vaxtahæð. Annars hefi eg hugsað, að einhver þingm. Vildi taka upp til 3. umr. tillögu samkvæmt því sem eg hefi sagt hér. En það er ekki auðið að gera það í dag, á þessu stigi málsins. Eg vil enda á því, sem eg byrjaði á, að brýna það fyrir mönnum, að hér er ekki eingöngu verið að lita á hag Landsbankans, heldur og hag landsmanna. Það á að fara svo með bankann, að hann komi að sem mestum notum fyrir landamenn.



Eg vildi taka það fram, að þó að br.till. á þgskj. 211 sé heldur til bóta, þá er eg samt ekki fremur með málinu en áður, og ekki frekar en aðrir þingmenn, sem töluðu um málið við 1. umr. Eg benti á það við flutningamann frumv., að það er næsta undarlegt, að 1 frumv. er ekkert ráð fyrir því gert, hvort þetta fé, sem farið er fram á að landssjóður leggi bankanum til, eigi að teljast sem eign bankans eða landssjóðs. Í greininni stendur, að landssjóður leggi Landsbankanum til 100 þús. kr. á ári í 20 ár. Hvort er það lán eða gjöf? Það stendur ekkert um það. Það mætti þó ekki minna vera en að þetta stæði skýrt í frumv., og ef landssjóður á að eiga þetta fé inni í bankanum, þá einnig með hverjum skilmálum. En það, að landssjóður fari að leggja bankanum til 100 þús. kr. á ári til þess að auka og efla veltufé bankans væri engin fjarstæða, ef landssjóður væri svo efnaður að hann gæti það. Þetta eru líka hreinustu óyndisúrræði fyrir bankann, og er ótrúlegt, að ekki megi finna betra ráð en þetta honum til viðreisnar. Þetta er beinlínis til þess að veikja traust bankans, þegar það fréttist, að hann sé svo ósjálfbjarga, að hann þurfi stórt meðlag úr landasjóði. Það er ætlast til, að þetta sé til þess, að fullnægja betur lánsþörf landsmanna, og mörgum orðum farið um það, hve illa menn verði staddir ef Landsbankinn fái eigi þennan stuðning. En þetta er misskilningur. Lánsþörf landsmanna í heild sinni verður ekki betur fullnægt. Landssjóður hefir að undanförnu lánað fé til inna þörfustu fyrirtækja í landinu, samkvæmt heimild á fjárlögum. Ef landssjóður á nú að borga þetta í bankann árlega, nemur það fullkomlega því, sem hann hingað til hefir haft til útlána. Þau lán verða að hætta, og er því þeirri lánsþörf landsmanna fyrirmunað. Landsbankinn fullnægir henni máske í staðinn að einhverju leyti, en nokkuð mun þó ganga til víxillána af þessu fé. Nei, Landsbankinn verður að finna einhver betri ráð en þetta til að hjálpa sér. Og held eg því að það væri eins gott að draga að gera þetta til næsta þings og vita hvort að bankastjóri eða bankastjórn hefir ekki fundið nein betri ráð. Eg er ekki bankafróður maður og get því ekki bent á ráðin, eða á úrlausn þessa máls. En eg vil að eins segja, að þetta, sem nefndin hefir borið fram, er ekki neinn vegur, og þetta er á móti grundvallarreglum allra banka, þeirri reglu, að standa á sinum eigin fótum. Landssjóður styður Landsbankann eins og vera ber með seðlaláninu eða ábyrgðinni og það sér að meinalausu. Sama er og með ábyrgðinni á bankaskuldabréfunum. Þetta hefir landssjóður getað gert sér að meinalausu, og slíkur stuðningur er sjálfsagður á meðan hann ekki rýrir lánstraust landssjóðs út á við. Í stuttu máli: allur óbeinn stuðningur af landssjóðs hálfu við Landsbankann er sjálfsagður.



Eg er ekki maður bankafróður og ætla mér því ekki að fara að halda fyrirlestur um bankafræði, því það ætla eg þeim lærðu. Þeim lærðu ber reyndar ekki saman, en allir eru á sama máli um eitt, og það er það, að menn vantar hér fé til þess að geta ráðist í arðvænleg fyrirtæki og haldið þeim áfram. Þessir menn þurfa því að taka lán. En þegar Landsbankinn er eina stofnunin, sem þingið ræður yfir, er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að bankinn sé gerður fær um að lána þessum mönnum. En til þess að bankinn geti það, þarf landssjóður að hjálpa honum til þess, því ekki geri eg mikið úr því, sem einn þingm. mintist á, að þingmennirnir fari að veita lán úr landssjóði. Eða væri það viðkunnanlegt, að við hérna færum að fara með víxla inni í þingsalnum ? Þetta lán, sem farið er fram á að landssjóður láni bankanum, er ekki neinn styrkur til bankans, af því að hann sé svo illa staddur. Bankinn getur vel borgað lánið með því að takafé sitt úr veltu. En hér er að eins farið fram á að landið taki að sér þessa skuld, til þess að bankinn þurfi ekki að færa inn kvíarnar og hindra menn í að halda áfram fyrirtækjum, sem þeir eru byrjaðir á. Eg tel það ekki hafa verið neitt um skör fram, þó að landssjóður veitti bankanum veltufé í seðlum, þó að bankinn hafi fengið víxil hjá landssjóði upp á svo og svo mörg hundruð þúsunda. Því það er ekki gjaldgeng vara. Eg hefi sjálfur gengið með íslenzkan seðil milli verzlana í nágrannalöndunum - að undanskilinni Danmörku - til þess að vita, hvort menn vildu taka hann. Nei, það þorði enginn. Er það kallað slíkt veltufé, - Hér er um það að ræða, að landssjóður hjálpi bankanum til þess að fá 2 milj. kr. í veltufé, og væri það ekki neitt mikið þó að landssjóður legði bankanum það til, og eftir því sem frv. er orðað, þá verða þessar 2 milí. undir eina og búið er að samþykkja frumv. - orðnar að eign, að veltufé bankans. Það er því alveg sama sem að landssjóður taki að sér þetta lán, og mundi það auka mjög lánstraust bankans. Eg held, að ekki sé of mikið gert úr þeirri nauðsyn, að útlendir bankar sjái, að Landsbankinn hafi eitthvað veltufé. Það væri magur hagur fyrir bankann að hafa ekki annað en sparisjóð. Og þótt bankinn sé ekki neitt á hausnum, þá verður hann að hafa svo mikið fé, að hann geti borgað út sparisjóðsfé. Annars gæti það farið fyrir honum eins og Bikubeu, þegar Adolf Steen stóð fyrir henni Það var gerður slíkur aðsúgur að henni, að þó að hún væri sterkrík, þá varð hún að gefast upp, þegar hún í nokkra daga var búin að útborga fé í mörgum stöðum í Kaupmannahöfn. En þá bauðst Tietgen, sem hafði komið aðsúgnum af stað, til þess að hjálpa henni. Og þegar hægt er að fara svona með eins sterka stofnun og Bikuben var, hvernig væri þá ekki hægt að fara með Landsbankann? Það er miklum mun tryggara, að bankinn hafi í raun og veru þessar 2 milíónir kr. í veltunni, og er sjálfsagt að landið geri þetta, sem farið er fram á. Umkvartanir manna út af peningaeklunni eru á rökum bygðar, því menn, sem hafa mikið með höndum, verða að geta snúið sér við þegar bráðan ber að, eða að öðrum kosti að verða öreigar. Hitt skiftir minnu um vöxtuna, og vil eg ekki deila um það við háttv. 1. þm. G.- K. (B. Kr.). Læt eg þá deila um það, hann og hæstv. ráðherra, sem báðir eru bankastjórar. En hitt get eg skilið, að ef Landsbankanum á að vera gert það að skyldu, að borga landssjóði 41/2 af hndr., þá verður það ekki stórt svæði sem bankinn getur fært eig til á. Væri það ilt, ef að það yrði þess valdandi að bankinn gæti ekki ráðið vaxtahæð í landinu, svo sem landsstofnun ber. En með þessu móti yrði hann bundinn við borð, því að hann yrði að hafa sitt upp borið; þá gæti svo farið, að afleiðingin af vaxtagræðgi landsjóðs yrði nú, að erlendir hluthafar í hinum bankanum græddu því meira fé á landsmönnum. Einn háttv. þm. hér í deildinni, þm. S.-Þing. (P. J.), gat ekki séð, að neitt betra væri að leggja Landabankanum til þetta fé, heldur en einhverjum öðrum stofnunum. Þá duttu mér í hug tillögur fjárlaganefndarinnar og þingm. um lán úr viðlagasjóði, þar sem farið er fram á að lán verði veitt, sem ávaxtist og afborgist á 28 árum með 6% á ári. Það er að segja, að afborgað er með 2%, en 4°% eru vextir af láninu. Ef nú vextir stæðu í 6% á ári í þessi ár, þá væri þetta sama, sem að landssjóður gæfi allan höfuðstólinn. Eru þetta ekki mennirnir, sem ekki vilja setja neina styrki í skáldin, heldur að eins hugsa um, að efla og styðja hag landssjóðs. Og þessir menn vilja láta landssjóð veita svona lán, eða réttara gjöf. Það má segja um þessa menn: Þeir reikna glögt og fimara heldur en fjandinn, en fá þó ekki nokkur úrslit rétt. Eg gæti til gamans talið saman nokkur lán úr viðlagasjóði og reiknað út, hve mikið landið gefur þar burt á ári, og hvort það jafnast ekki á við það, sem nú er verið að telja mest eftir. Og hart er það, að sparnaðarmennirnir skuli ekki vita, hvort þeir eru að lána fé eða gefa. En svo vilja þeir endilega taka 41/2% af bankanum, sem er alt of hátt, svo sem eg sýndi fyr. Hitt mætti við una, að hann borgaði 31/2% - 4 %. Þá er till. þeirra háttv. þm. Sfjk. (V. G.) og háttv. 1. þm. S.-MÚI. (J. Ól.) um, að landssjóður fái hluta af arðinum. Þykir mér hún aðgengilegust, þótt það sé raunar skrítið, ef landssjóður á að fara að verða meðeigandi að sjálfum sér, og vona eg, að allir skilji, hvað eg á við með þessu, þar sem hann á bankann. Og veltan væri ekkert of mikil, þótt hann fengi 200 þús. kr. á ári. Og venjulega hefir hann haft bolmagn til að gegna skyldum sínum gagnvart landinu. Hitt get eg vel skilið, að stjórnin segi sem svo: Hvernig á landið að fara að því, að kljúfa þetta? Það er alt annað mál, og út í það skal eg ekki fara að sinni, fyr en eg sé, hvernig lögunum reiðir af. Þó vona eg, að varla þurfi mikið að óttast í því efni, því að niðurstaðan hefir oftast orðið betri, en ráð var fyrir gert. Þó að fjárlögin sýni einhvern halla, þá verður vonandi ekki mikið úr því, því að hann hefir enn þá aldrei komið til skila þessi 1/2 eða 3/4 milíóna króna tekjuhalli. Hann er áætlaður, en ekki verulegur, og þess vegna mun stjórnin geta lagt bankanum þetta fé til, án þess að taka nokkur ný lán.

Framsögum. (Björn Kristjánsson) Háttv. þm. S.-Þing. (P. J ) þótti formið á þessu frumv. undarlegt, þar sem ekki væri tekið fram, hvort þetta fé ætli að vera bankans eign, eða landssjóðs. Eg held, að nefndin hafi skilið svo, að það ætti að afhendast sem veltufé, eins og seðlarnir, sem voru afhentir þannig, til þess að bankinn hefði þeirra sem bezt not. Að þetta tillag sé ómynd og beri vott um, að bankinn sé ósjálfbjarga, kannast eg ekki við. Ekki var það álitið svo á þingi 1907. Þá sagði hæstv. ráðherra svo ( Alþt. bls. 2482): »En eg álít rétt, að benda á, að það sem hér er farið fram á, er í rauninni ekkert annað en lántaka fyrir landssjóð í sérstökum tilgangi«. Hann skoðar svo, að það hvíli alls ekki á bankanum, að sjá um þetta lán, heldur á landinu. Enn fremur segir hann á næstu síðu: »Væri hin aðferðin höfð, að landið tæki í þessu skyni lán í einu lagi, og afhendi Landsbankanum peningana til meðferðar, gæti hugsast, að lánið fengist með lægri vöxtum, en 41/2 %, og fengi bankinn þá þeim mun ódýrara starfsfé«. Þetta sýnir, að hæstv. ráðherra hefir verið á því þá, að lánið hlyti að lenda á landssjóði, og hví er þá eigi inu sama máli að gegna nú. Sömu skoðun hefir víst háttv. þm. S.-Þing. (P. J ) haft þá, þótt eithvað hafi glapið fyrir honum síðan. Framsögum. fjárlaganefndarinnar, sem þá var Jón heitinn frá Múla, sagði svo við 3. umr.: »Svo þýðingarmikið er það mál, sem vér höfum ráðið til lykta í dag (Íslandsbanki), og af þessum ástæðum studdi eg það mál, sem nýlega var bundinn endi á í þessari deild. Og eg mundi engu síður styðja að því, að auka starfsfé Landsbankans, ef eg sæi, að það væri lagt með góðu móti. Eg vona að augu manna opnist svo til næsta þings, að þeir sjái, að svo búið má ekki standa, að því er Landsbankann snertir. Eg sé ekki að vér getum bjargast með öðru móti út úr þessu ástandi, en með því, að búa svo um, að Landsbankinn geti í raun og veru fengið meira fé inn í landið. Lántökur hans eins og hingað til nægja ekki«. Það var sem sagt ákveðin stefna þingsins þá, að styrkja bankann, og hæstv. ráðherra áleit alveg sjálfsagt, að landssjóður legði fé til þess. Viðvíkjandi því, að ekki sé vert að taka þetta fé úr landssjóði vegna þess, að þá geti landið sjálft ekki lánað neitt lengur, skal eg segja frá dálitlu dæmi um landssjóðinn sjálfan, sem bankarekanda. Sýslunefnd ein hafði beðið Landsbankann um 7 þús. kr. veðdeildarlán, og höfðum við samþykt að veita það með mjög aðgengilegum kjörum. En þegar til kom, vildi sýslunefndin ekki taka lánið, heldur bjóst við að fara til 3. bankana, nefnilega þingsins eða landssjóða, til þess að fá lánið með ofurlítið (1/2%) ódýrari vöxtum. Þetta sýnir ljóslega, að landssjóður er beinlínis keppinautur bankans, sem lánsstofnun, þar sem hann lánar fé út fyrir 4–41/2%, ef hann getur til almennra fyrirtækja sem eiga að borga sig. Eg álít nú, að það ætti fult svo vel við, að þingið neitaði þess konar lánum yfir höfuð, en styrkti heldur Landsbankann til að geta veitt þau. En nú á sýsla þessi á hættu að fá ekkert hjá bankanum heldur, þegar 3. veðdeild er að verða á þrotum. Bankinn stendur auðvitað við það sem hann hefir lofað að lána, ef þess er leitað, meðan hann hefir fé til þess. Svona er nú alt þetta óeðlilegt, í stað þess að landið styrki sinn banka, svo að hann geti fullnægt þörfum manna og kröfum. Að draga þessar umbætur til næstu fjárlaga, er sama sem að setja alt í kaldakol, og eg er hræddur um, að margur mundi kveina í næstu 2 árin, ef það yrði gert. Og að fyrirkomulagið er ekki ið sama og erlendis, kemur blátt áfram af því, að við förum ekki að eins og allir aðrir í heiminum. Annarstaðar er veltufé lagt fram, gegn einhverjum hluta ágóðans, en hér er ekki þannig farið að, og þess vegna er grundvöllurinn bygður á sandi. Um það, hvar eigi að taka þetta fé, get eg fyrst og fremst v erið samdóma háttv. þingm. Dal. En ef í harðbakkana slær með fjárl., svo að ekki verður hægt að koma því að þar, þá hefir einhverntíma verið ráðist í meira stórræði en þetta. Að minsta koati þegar bætt var 30% á alla tolla, til þess að vega á móti tekjuhallanum. Nú er nauðsynin þó enn meiri en þá. Því að ef þetta mál fær ekki greiða afgreiðslu hér á þinginu, því verður bankinn að hætta að veita lán, einnig veðdeildarlán, því þá verður honum um megn að kaupa veðdeildarbréf.



Herra forseti! Hv. þingmaður Dal. taldi seðlana hafa þann galla, að þeir væru ekki gjaldgengir ytra. Eg er því nú ekki samdóma, að það sé neinn sérstakur galli á vorum seðlum, því að það er svo um hvert einasta land, að seðlar þess gilda ekki að lögum - eru ekki löggengir - í öðrum löndum. Hitt er annað mál, að t. d. brezkir seðlar eru teknir gildir mjög víða. En um smáþjóðir er ekki því að heilsa, og skozkir seðlar eru jafnvel ekki gjaldgengir í Englandi. Þá vil eg minnast á nokkur orð, sem féllu hjá háttv. þm. S.-Þing. (P. J.). Það, að bankinn fer fram á meira starfsfé, er mikill misskilningur að taka sem vott þess, að hann sé ósjálfbjarga. Hann getur borgað hverja skuld, sem hann er í, og þetta líka. En hann getur ekki tekið fé til þess undan nöglum starfsmanna sinna, eða upp úr gólfinu. Nei, hann verður að taka það þaðan, sem hann á það til, en það er frá skuldunautum sínum, landsmönnum sjálfum, og þetta ætti að vera nóg til þess, að sýna, hve holt það væri þeim, að geyma þetta frumv. til næsta þinga. Þá er eg hræddur um, að einhverjum sviði í S.-Þingeyjarsýslu, því að þaðan eru líka lán, sem kæmi sér illa að yrðu krafin skyndilega, en bankinn verður að segja lánum upp í tíma, til þess að geta staðið í skilum. Það verður að gæta þess, að hér eiga sýslur landsins í hlut, og kjósendur í hverjum hreppi á landinu. Bankinn getur bjargað sér, en að eins með því að draga inn til sin fé, sem hann á úti, og greiðendum kæmi væntanlega verr uppsagnir lána alment, heldur en jafnhár halli á fjárlögunum. Þá sagði háttv. þm. Dal. að við gæfum úr viðlagasjóði. Það er nú ekki alveg rétt, þó að við t. d. lánum gegn 6% afgjaldi í 28 ár. Við eigum þó höfuðstólinn á eftir. Og svo er annað. Síðasta grein fjárlaganna hljóðar svo, að væntanlegur tekjuhalli skuli greiðast úr viðlagasjóði. Ef til þess kemur, þá þýðir það að þá verður þeim ekki veitt lán, sem heimild var til að veita það. Því að þetta er að eins heimild, en engin skylda. Það þarf ekki nema eina fjárhagstímabils virkilegan tekjuhalla til þess að þær »gjafir« - þessi lán með tiltölulega vægum kjörum - detti úr sögunni.



Það er engin mótsögn, þótt eg segði að með þessu fyrirkomulagi yrði bankinn háður landssjóði. Hér er um alt annað og meira að ræða en 1907, þótt þá væri tekin ábyrgð á bankaskuldabréfunum. Það var alveg sama og þegar bankanum voru afhendir seðlarnir: landssjóður lánaði honum lánatraust sitt, og það var honum þó a. m. k. enginn skaði, og á svipaðan hátt getur hann máske stutt Landsbankann enn. Og hann getur ef til vill lagt fram eitthvert fé, en það er óvíst - og óheppilegt að skuldbinda landssjóð í því efni, því það veltur eins og að undanförnu á tekjuauka umfram áætlun. Og lánsþörfinni er engu fremur fullnægt eftir en áður, því að ef fé verður til, þá er það fé, sem ella yrði lánað landsmönnum á venjulegan hátt Þær lánveitingar eru engin venjuleg bankastörf. Mismunurinn er einkum sá, að landssjóður lánar ekki nema gegn öruggustu tryggingum, svo sem ábyrgð sýslu og sveitarfélaga, en bankinn gegn inum venjulegu. Sumt fer máske til sömu fyrirtækja, sem landssjóður lánaði til ella. En nokkuð gengi í víxillán, og þau verða ekki talin brýnni eða betri en hin. En ekki er rétt að skilja orð mín svo, að bankinn þurfi ekki að hafa meira starfsfé, ef hann á að geta fullnægt lánsþörfinni. Þá hélt háttv. 1. þm. G.-K. að það hefði ekkert að þýða, að láta málið bíða næsta fjárlagaþings, það væri þvert á móti stórtjón. Ekki munar það nú nema 200 þús. kr., svo að ekki skil eg að bankinn þurfi að skera upp herör fyrir það. Ekki er það t. d. tekið mikið til greina, hvort hann skuldar Landmandsbankanum nokkur hundruð þúsund meira eða minna, eins og var í gamla daga, eða á þar inni upp undir 800 þús. kr. eins og var um síðustu áramót, eða ekki, og veltur þó á margfalt meiru þar. Háttv. 1. þm. S.-Múl. var eitthvað að tala um kjósendur mína, og sagði að þeim gæti sviðið. Eg er nú ekki vanur að bera þá mjög á vörunum. Eg hefi aldrei álitið mig þingmann kjósenda minna eingöngu, heldur miklu fremur alls landsis, svo að þetta var óþarfi.



Það getur verið að bankinn þyldi, að bíða eftir 200 þús. kr. í 2 ár. En vill háttv. þm. þá sanna mér það, að næsta fjárlagaþing vilji veita þetta fé? Það getur hann ekki, og þess vegna verður bankinn að taka sína stefnu nú þegar, því að hann getur ekki bygt á öðru en því, ef þingið vildi gefa þá yfirlýsingu, að það ætti að veita þetta fé. Það, sem háttv. þm. sagði um Landmandsbankann, að það gerði ekki svo mikið, þótt Landsbankinn skuldaði honum, skal eg ekki segja annað en það, að - eg hygg að bankanum detti ekki í hug að fá sér lán þar til þess að setja hér í löng lán; það væri óðs manns æði, enda sáu menn, hvernig bankinn var stadddur 1907, einmitt af því að svo var gert. En til skjótra viðskifta er ekkert á móti því að taka slík lán, enda er það nú gert. Eg skal svo ekki segja meira. Eg neyddist að eins til að drepa á þessi atriði, af því að hér hafa orðið nokkuð skarpar umræður.



Í því trausti, að sæmilega góðviljuð stjórn Landsbankanum finni ráð til að afla þess fjár, sem hér um ræðir, og með þeirri greinargerð, að eg lít svo á, að þetta sé fremur lán en gjöf, þá ætla eg að greiða atkvæði með frumvarpinu til 3. umræðu, enda lít eg svo á, að þetta sé fult svo mjög landsmönnum í hag sem Landsbankanum.



Eg kannast við og vil láta það í ljós, að eg tel það mjög æskilegt, að fjárhagur landsins væri í svo góðu lagi, að landssjóði væri fært að byrja á að veita Landsbankanum þessa fjárfúlgu, sem um er að ræða - 100 þús. kr. á ári. En eg sé ekki, að landssjóður sé fær um að gera þetta. Eg hefi beðið eftir að heyra formælendur frumv. benda á einhver ráð til þess að gera landssjóði þetta kleift. En það fer fjarri því, að eg hafi heyrt bent á nokkur úrræði. Mér er kunnugt um, að eins og nú er komið fjárlögunum, er gert ráð fyrir á þriðja hundrað þúsund króna tekjuhalla, og ef að vanda lætur, þá verður tekjuhallinn ekki minni þegar fjárlögin fara út úr þinginu. Eg er svo gerður, að eg vil fá að vita, áður en eg greiði atkvæði með nýjum, mjög miklum útgjöldum, hvort nokkur tök eru á að landssjóði sé fært að standast þau. Mér virðist, sem hér sé ekki höfð sú fyrirhyggja sem ætti að vera í þessu efni. Háttv. þingm. Dal. (B. J.) taldi þetta sjálfsagt. Hann er nú alt af svo góður í sér og vill öllum fé veita, en hann spyr ekki alt af að því, hvar féð eigi að taka, og því síður gæti hann svarað því, þó að hann væri apurður. En fjárvöntunin vill oft verða steinn í götu fyrir góðvild þeirra manna, sem eins eru gerðir og hann. Vöntun fjárins er venjulega þröskuldurinn, sem vér rekum oss á, er vér viljum veita fé til einhvers þess, er vér teljum æskilegt og nauðsynlegt. Þess vegna verðum vér ætíð fyrst að leggja þá spurningu fyrir oss og svara henni: er fé á reiðum höndum til þessa? Sé það ekki, verður að sýna ráð til að útvega peningana. Eg er sammála þeim háttv. þingm., sem hafa haldið því fram, að hér eigi ekki að tala um gjöf, heldur um lán. Það verður að líta svo á, að féð sé lánað bankanum. En eg er ekki sammála háttv. framsögum. (B. gr.) og hygg að hann hafi ekki skilið það rétt, sem talað var hér í þinginu árið 1907, er lögin um bankaskuldabréfin voru til meðferðar. Það er enginn vafi á því, að ráðherra og flutningsmenn málsins þá voru þeirrar skoðunar, að innlausn bankaskuldabréfanna ætti að hvíla á bankanum, en ætti ekki að lenda á landasjóði. Eg hefi kynt mér umræðurnar nú samstundis og get ekki skilið þær á annan. hátt. En ef landssjóður skyldi eiga að innleysa bankaskuldabréfin fyrir Landsbankann, það er: leggja fram fé til þess, en í þá átt fer frv., þá er það sjálfsagt, að mínu áliti, að þetta fé á að teljast lánað bankanum, og hann verður að greiða hæfilega vexti af því. Annars verð eg að telja það alveg óviðeigandi, að gefa nú út sérstök lög um það, að landssjóður skuli næstu 20 ár greiða þennan árlega skatt til bankans. Það væri miklu eðlilegra að fara hina leiðina, að veita þessa upphæð á fjárlögunum fyrir hvert fjárhagstímabil 200 þúsund krónur. Það væri réttari leið í þessu máli; fjárveitingarvaldið mundi þá annað hvert ár athuga, hvort þörf væri fyrir fjárveitinguna, og hvort hún væri forvaranleg. Eg býst ekki við að geta greitt atkvæði með frumvarpinu.

Ráðherrann (H. H,): Háttv. þm. Rvk. ( L. H. B.) kvaðst ætla að greiða þessu frumv. atkvæði, í því trausti, að sæmilega velviljuð stjórn Landsbankanum mundi finna ráð til að útvega það fé sem þyrfti. Eg fer nærri um, að þetta muni eiga að vera aðdróttun til núverandi stjórnar, að hún beri illvilja til bankans. Eg veit vel, að þessi aðdróttun er ein af brellunum, sem notaðar hafa verið í seinni tíð úr vissri átt, til þess að reyna að ófrægja mig og vekja - mótspyrnu. En eg hræðist ekki slíkt, og mun eg ekki greiða atkvæði með frv. nema eg viti, hvar á að taka peninga í þau útgjöld, sem leiða af því ef frv. verður samþykt. Það er ekki hægt að standast þau útgjöld með tómri »velvild«. Til þess þarf líka máttinn.



- Eg stend ekki upp til þess að bæta neinum bankafróðleik inn í umræðurnar. Enda vill nú svo vel til að engan bankafróðleik þarf til að sjá, að hér þarf úr að bæta. Við vitum allir, að það er almenn krafa þjóðarinnar, að einhver ráð verði fundin nú þegar, og eg álit að þingið mundi spilla mjög trausti. Sínu meðal landamanna, ef það skildi svo við þetta mál, að engar bætur væru fundnar á því. Það þarf ekki lengra að rekja en til 1907, menn muna, hvað þá gerðist. Þá stóð líkt á og nú, og þáverandi bankastjórn sneri sér til þingsins í fjárvandræðum bankans. Þingið tók það ráðið, sem kunnugt er orðið, af þeim tveimur, er voru fyrir hendi: að fá lán eða að gefa bankanum leyfi til að selja þessi bankavaxtabréf. Það virðist liggja í augum uppi, að þegar ákveðið var að innleysa bréfin eftir 5 ár, þá hafa menn ekki hugsað sér, að bankinn ætti að draga inn þetta veltufé. Heldur hafa menn hugsað, að á þeim tíma mundu finnast einhver ráð, sem menn höfðu þá ekki á takteinum. Það er óhætt að fullyrða, að engum hefir dottið slíkt í hug, að bankinn ætti eftir 5 ár að draga inn 2 milliónir af veltufé sínu. Menn hafa hlotið að sjá fram á, að allir atvinnuvegir mundu aukast, og þá hafa menn hlotið að kannast við, að bankinn mundi þurfa meira en ekki minna veltufé í framtíðinni. Eg sé sem sagt ekki fram á, að þingið geti skilið við þetta mál án þess, að finna einhver ráð til að leiða það til heppilegra lykta, jafnvel þó að gripa þyrfti til sömu ráðanna og gert var 1907, að taka beinlínis lán til styrktar Landsbankanum. Mér finst það koma nokkuð undarlega fyrir að heyra talað um, að þetta sé gjöf til Landsbankans. Það er eins og þetta fé hljóti að fara forgörðum. En menn verða að gæta að því, að því fé, sem bankanum er veitt, er ekki á glæ kastað. Það verður alt af til í Landsbankanum og gefur góða vexti. Háttv. þm. S.- Þing. (P. J.) sagði, að þessi vegur væri; alls enginn vegur. Eg skil ekki, hvernig hann fer að segja slíkt, þar sem með þessu er byrjað á að forða bankanum frá að þurfa að draga inn veltufé sitt. Eg sé ekki betur, en að sömu vandræðin verði á þessu, þó að málið verði látið bíða til næsta þings. Það hefir nú beðið síðan 1907, og þá var auðvitað hugsunin sú, að á þessum fresti yrði fundin einhver ráð til að bæta úr þessu. Með því að bíða alt af og bíða, er eg hræddur um, að biðin geti orðið nokkuð löng. Eg er hræddur um, að þolinmæði þjóðarinnar og traust hennar á þinginu verði spent í ofspennu, ef henni er nú engin úrlausn gerð að sjá, vilja sinn í þessu efni, hér finst málið svo mikilsvert, að eg vildi skjóta inn þessum fáu orðum, þar sem svo fáir hafa tekið til máls.



Máli þessu var á sínum tíma vísað til landbúnaðarnefndarinnar, og meiri hluti hennar leggur nú til að frumvarpið verði samþykt með þeim breytingum frá flutningamönnunum, sem eru á þgskj. 285. Um ástæður meiri hlutans fyrir þessari tillögu sinni, get eg vísað til nefndarál. á þgskj. 365. Það var viðurkent, að þessi viðaukalög við kornforðabúralögin frá 1909 væru til talsverðra bóta, og gætu oft og einatt komið að mjög góðu liði. Hins vegar skal eg láta þess getið, að meiri hluti nefndarinnar getur ómögulega séð sér fært, að ganga inn á tillögu minni hlutans, háttv. þingm. Dal. (B. J.) á þgskj. 398, sem fer fram á, að skylda alla hreppa landsins til þess að koma kornforðabúrum á fót hjá sér. Fyrst og fremst er þess að gæta, að með því móti væri svo stórt spor stigið, að það væri vart gerlegt á þessu þingi. Málið, hefir ekkert verið rætt frá þeirri hlið úti um sveitirnar, og þess vegna mundi það koma eins og skúr úr heiðskíru lofti yfir landsmenn, ef þessi breyting yrði samþykt. Ef þetta ætti að leiða í lög, þá þyrfti slíkt mál miklu meiri undirbúning en hægt er að veita því á þessu þingi. Auk þess skal eg benda á, að víða hagar svo til hér á landi, að engin þörf er á að skylda menn til að koma sér upp kornforðabúrum. Fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að margar sveitir eru svo settar, að þær geta hvenær sem er, með lítilli fyrirhöfn, aflað sér fóðurbætis, ef í harðbakka slær. Á Suðurlandsundirlendinu er því svo háttað um flestar sveitir, að ef þær tryggja sér nægan forða að haustinu, t. d. í Kaupfélögunum á Eyrarbakka og Stokkseyri, þá er það hrein undantekning, ef það kemur fyrir, að svo sé snjóþungt, að ekki sé hægt að koma forðanum að sér, ef á þarf að halda síðari hluta vetrar. kornforðabúralög hafa aldrei verið hugsuð öðruvís en sem hjálparmeðul, til þess að tryggja menn fyrir fóðurskorti og horfelli í vondum árum, og þá helzt í þeim sveitum, þar sem ís getur útilokað menn frá að afla sér forða, er á þarf að halda. Enn vil eg benda á, að frumvarpið, eins og það nú liggur fyrir, bætir úr kornforðabúralögunum að því leyti, að það færir út kvíarnar, þannig, að heilar sýslur geta nú samið við eitt kaupfélag um forðann, t. d. Eyjafj.sýsla við kaupfél. Eyfirðinga, Skagafj.sýsla við kaupfélagið þar o. s. frv. Af þessum ástæðum getur meiri hluti nefndarinnar ekki fallist á tillögur hv. þm. Dal. (B. J.), en ræður til að tillögur flutningsmannanna verði samþyktar, svo og frumvarpið í heild sinni.



Eg skal ekki þvæla málið lengi. Eg kannast við mótbárur meiri hlutans, að málið sé ekki nægilega undirbúið eða skeggrætt. Þetta er aðalmorðvopnið á allar hugmyndir, sem fram koma. Annars er hugmyndin ekki ný. Hún sýnist blasa við hverjum manni, því að til hvers á að gera lög um að menn megi hafa kornforðabúr. Eg hygg, að menn megi. hafa þau án allra laga, og þurfi ekkert leyfi til þess. Eg skal láta þess getið, að í Dalasýslu hafa menn þegar stofnað kornforðabúr í hverjum hreppi. Þeir voru ekkí að bíða eftir þessum lögum. Nei, Dalamenn þurfa ekki þessara laga við, né heldur aðrir þeir sem hafa dáð í sér til þess að koma þessu í framkvæmd. En það eru hinir, sem ekki hafa mannrænu í sér til að sjá sinn eigin hag, sem þarf að ýta undir með lögunum. Það þarf að gera þeim að skyldu að koma sér upp kornforðabúrurn, það er ekki nóg að leyfa þeim það. Það er ekki hægt að segja, að slík lög mundu þröngva kosti manna eða korna í bág við persónufrelsi þeirra, að minsta koati ekki fremur en mörg önnur lög. Embættismönnum er gert að skyldu að kaupa lífeyri handa konum sínum. Ekki er það síður haft á persónulegu frelsi. - Þetta er sannarlega ekkert nýtt ákvæði og þarf engan sérstakan undirbúning, það má samþykkja það í dag alveg undirbúningslaust. Eg vil að menn séu lausir við orðaskvaldur úr mér um þetta. Þess þarf ekki heldur við, það er öllum augljóst, að það er rétt sem eg segi. Eg vil að menn undirskrifi með nafni sínu skoðun sína.



Það eru að eins örfá orð, sem eg vildi taka fram. Eg tók ekki eftir að háttv. framsögum. meiri hlutans orðaði muninn á 2. gr. í breyt.till. á þgskj. 285 og 2. gr. frumvarpsins, en hér er um talsvert verulegan efnismun að ræða, því að ef frumvarpsgreinin verður samþykt; þá sé eg ekki að sýslufélögunum sé gert heimilt, þótt þau eigi sérstaka tryggingarsjóði, að greiða úr þeim þann kostnað, sem af samningunum leiðir um kornforðann, en slíkt væri öldungis óhæfilegt fyrirkomulag. En eins og greinin er orðuð í breyt.till., að það komi að eina til kasta sýslunefndanna eða hreppsnefndanna að sjá um að koatnaðurinn verði greiddur, þá er það svo rúmgott ákvæði, að mér finst allir geta vel við það unað. Eg mæli þess vegna eindregið með því að greinin verði samþykt þannig breytt, eins og flutningsmennirnir leggja til. Hvað snertir tillögu háttv. þm. Dal. (B. J.) að gera öllum hreppum skylt að koma upp kornforðabúri, þá get eg ómögulega fallist á að slíkt sé nauðsynlegt, jafnvel í sjálfu sér óþarft valdboð, á ýmsum stöðum.



Frumvarpið, sem hér liggur fyrir, kom frá Ed og hefir verið rætt þar ýtarlega, enda eru þar margir varpeigendur, er vel bera skyn á málið. Þar eru einnig menn, sem hafa viljað eyða þessu máli og má því gera ráð fyrir, að það sé vel úr garði gert, er menn hafa leitt hesta sína saman um það af svo miklu kappi. Nefndin hefir ekki gert miklar breytingar á frumvarpinu, það eru að eins tvær orðabreytingar, til þess að gera ákvæðin í 6. gr. ljósari og skýra 1. gr. Annars miðar frumvarpið að því að gera æðarfuglalögin strangari og reyna að reisa sem beztar skorður við æðarfugladrápinu. Nú eru lagðar hærri sektir en áður við brotum gegn lögum; t. d. er það nýmæli, að byssan ekal gerð upptæk, sem fuglinn hefir verið drepinn með. Í annari grein er bannað að selja eða kaupa æðaregg og er hert á ákvæðunum, sem áður voru, með því að banna mönnum að láta af hendi egg til annara utan heimila sinna. 3. grein er um, að enginn má hirða, kaupa eða selja dauða æðarfugla eða hluta af þeim. Yfir höfuð eru aðrar greinar frumv. svipaðar því, sem nú er í lögum, nema að hert er á sektum. Í níundu grein er nýmæli, þar sem ákveðið er, að sýslumenn skuli skyldir til að friðlýsa æðarvörpum á manntalsþingum árlega; er það gert til að brýna fyrir mönnum að fylgja lögunum og láta þau ekki falla í gleymsku. Er sennilegt, að allgóður árangur geti orðið af því ákvæði. Ennfremur er í 10. gr. ákveðið, að þýðingar af lögum þessum skuli koma út á öllum helztu málum álfunnar og að erlendum skipstjórum skuli vera birt þau. Sumir nefndarmenn vildu breyta ákvæðinu í 11. gr., um að tveir þriðju hlutar sekta skuli renna til uppljóstrarmanns, þótti þeim sem slík ákvæði mundu eigi auka uppljóstur, því að fáir væru svo skapi farnir að þeir gengist fyrir slíku; en nefndin hefir þó eigi breytt þessu ákvæði. Tilgangur laganna er sá að friða æðarfugl betur en áður hefir verið er það nauðsynlegt, því að ekki er vafi á því, að varp gæti víða aukist mikið þar sem nú er, og komist á þar sem það er ekki, ef fuglinn væri eigi drepinn svo mjög og nú er. Sjá allir, hve stór hagnaður landinu gæti orðið að því, ef vörpin ykjust. Í verzlunarskýrslunum 1911 er sagt, að æðardúnn hafi verið seldur fyrir 120 þús. kr. Má þó gera ráð fyrir að þar hafi eigi öll kurfl komið til grafar, má gera ráð fyrir að dúnn lafi verið seldur fyrir 150 þús. kr., ef það er talið með, sem selt hefir verið í landinu sjálfu eða án þess að fram væri talið. Síðan hefir dúnn hækkað mjög í verði og dúntekjan nokkuð aukist í landinu, svo að nú má óhætt fullyrða, dúntekjan nemi tveim hundruðum þúsunda króna. Það er því sjálfsagt, að Alþingi hlynni að þessum góða og skemtilega atvinnuvegi og mælir nefndin þess vegna fram með því, að frumvarpið verði samþykt án frekari breytinga.



Mér finst ekki vert að láta þetta frumvarp taka eins langan tíma hér og í Ed. og skal eg ekki lengja umræðurnar um það mikið. En eg skal geta þess, að eg get með engu móti fallist á að fara að herða á lögunum um friðun æðarfugla. Þykir mér alveg óhæft ákvæðið í frumvarpinu um, að ekki megi láta egg af hendi til annara utan heimilis síns. Það þykir sannreynt fyrir norðan, þar sem vörp eru, að það sé hreint og beint bót að því fyrir vörpin að nokkur af eggjunum séu tekin úr hreiðrunum.  (Matthías Ólafsson: Það er ekki sannað)  . Eg skal geta þess til sönnunar mínu máli,. að árið 1840 byrjaði Árni Sigurðsson búskap á Höfða á Skaga. Þar var þá varp, sem gaf af sér 10 pd. af dún. Stundaði hann varpið af alúð og jókst varpið svo, að árið 1880 gaf það af sér 32 pd. Hann hafði fyrir. reglu að skilja aldrei fleiri egg eftir í hreiðri en 4. Hann áleit, að ef kollan þyrfti ekki að sjá fyrir fleiri ungum, þá kæmi hún þeim vel af og þá yrðu þeir þróttmeiri til að standast óblíðu náttúrunnar eftir því sem þeir fengju betri umönnun í uppvextinum. Allir, sem við varp hafa verið, vita, að ungarnir drepast í hrönnum í vondum veðrum á haustin. Þeir rotast þegar brim er mikið, en mundu farast færri þannig lagað, mótstöðuaflið meira, eftir því sem umönnunin og uppeldið er betra. Á Illugastöðum í Vatnsnesi er varp. Hefir sagt mér kona, sem þar er fædd og uppalin og stundað hefir varp um langan tíma, að sér fyndist bót að því að taka nokkuð af eggjunum úr hreiðrunum; en þau egg, sem eftirskilin væru í hverju hreiðri, ættu helzt að vera á líkum aldri; en auðvitað er ekki hægt að búast við að allir geti séð slíkt, því það vantar mikið á að allir, sem varp stunda, kunni með það að fara svo vel sé. Ákvæðið í 3. gr. frv. er sama og í núgildandi lögum, að enginn megi hirða, kaupa eða selja dauðan æðarfugl. Það er sett til þess að menn drepi síður fuglinn og segi svo að þeir hafi fundið hann dauðan. En það er hart að banna mönnum að hirða dauðan æðarfugl, þegar hann fellur í harðindum. Í hörðum vetrum fellur hann oft hrönnum saman. 1902 var mikið ísaár fyrir norðan. Þegar fór að líða undir vor, fór fuglinn að færa sig nær varplöndunum, voru allir firðir og flóar fullir af ís, en örlitlar vakir í hann á stöku stað. Fuglinn leitaði í vakirnar á honum og lá þar dauður í hugum svo þúsundum skifti. Það er töluvert hart aðgöngu, að mega ekki hirða æðarfugl undir þessum og bjargræðisskorti. Svo eru ekki litlir peningar í öllum þeim dún, sem fer þannig í sjóinn: og enginn má nota sér. Finst mér að mætti hafa ákveðið þannig, að menn mætti ekki hirða dauðan æðarfugl, nema að þeir gætu sannað, að hann hafi ekki drepist af mannavöldum. Þetta er hægt að sanna þegar fuglinn fellur í harðindum. En ef menn finna einn og einn fugl, sem oft getur verið fyrir, sem þeir treystast ekki til að sanna, að þeir hafi ekki drepið, verða þeir að gera eitt af tvennu, að láta hann vera eða eiga á hættu, að verða sektaðir.



Eg ætla að leyfa mér að segja örfá orð í tilefni af því, sem háttv. síðasti ræðumaður sagði. Það kom mér svo fyrir, að þessi ræða, hans líktist mjög þeirri, sem 6. konungkjörinn hélt í Efri deild um daginn í þessu sama máli. Skal eg fyrst minnast á það, sem sagt hefir verið, að það sé hert á sektarákvæðunum. Þetta er ekki rétt, því sekt fyrir brot í 1. sinn er nú að eins 10 kr., var áður 11 kr. Sekt við að selja egg var áður 10 kr., en er nú að eins 5 kr. Ákvæðin eru því að engu leyti strangari, nema því, að byssan, sem fuglinn er drepinn með, skal gerð upptæk. Háttv. þingm. sagði, að það væri reynsla á Norðurlandi, að betra væri að taka eggin frá fuglinum, en að láta þau vera kyr í hreiðrinu. Væri undarlegt, ef náttúran færi öðruvís með æðarfuglinn en allar aðrar skepnur á jörðunni. Eg held að háttv, þm. væri nær að tala um þau mál, sem hann þekkir eitthvað til. Hann var alt af að vitna til ýmissa manna fyrir norðan, en hefir auðsjáanlega aldrei í varp komið. Eg gæti líka vitnað til ýmissa góðra varpbænda á Breiðafirði, sem telja sjálfsagt, að ekki beri að taka eitt einasta egg. Það er mikil furða, að því skuli vera haldið fram hér í þingsalnum, að æðarfuglinn muni fjölga að því skapi sem færri ungar komast á fót. Háttv. þingm. staðhæfði, að ef ungarnir væru fáir, mundu þeir verða bústnari og þyldu betur brimsjói en ef margir væru í hreiðrinu. Eg fullvissa háttv. þingm. um, að þótt eggið væri að eins eitt í hreiðrinu, mundi unginn ekki koma fleygur úr því. Þá sagði háttv. síðasti ræðumaður, að óhæfa væri, að ekkí mætti hirða dauðan æðarfugl fór hann að hjala um hallæri. Er undarlegt, að hér skuli alt af verið að klífa á hallæri, eins og menn mundu drepast úr hungri ef ekki væri leyft að hirða dauða æðarfugla. En ef þetta ákvæði, að dauða fugla megi ekkí hirða, væri tekið úr lögunum, væri miklu erfiðara að gæta þess að þeim væri fylgt. Vil eg benda á, að, eins og háttv. framaögum. sagði, er hér ekki lítið í húfi þar sem um friðun æðarfuglsins er að ræða. Við vitum að dúnninn er í mjög háu verði, en hins vegar eiga varpeigendur við mikla örðugleika að stríða. Æðarfuglinn á óvin, sem heitir svartbakur, og annan varg. Ef háttv. þingm. þekkir hann ekki, skal eg segja honum, að það er stór fugl, svartur á bakinu og hvítur á bringunni. Hann drepur æðarungana unnvörpum; hefi eg oft horft á það sjálfur, að hann hefir gleypt 2 og 3 í einu. Liggur í augum uppi, hvort þurfi að eyða eggjunum þegar fuglinn á svona skæðan óvin. Vona eg að háttv. deild sé mér sammála um, að nauðsynlegt sé að eggin séu friðuð sem bezt.  (Kristján Jónsson: Eg vil ekki banna eggjatökuna af því mér þykja eggin svo góð)  . Háttv. þm. getur ráðið sig sem kaupamann hjá varpbónda, því heimilisfólkinu er heimilt að éta eggin.



Því miður hugsaðist mér svo seint að tala í þessu máli, að eg hefi ekki haft tíma til að punkta niður hjá mér, það eg ætlaði að segja. Eg ætla að biðja háttv. Efrideildarmenn að taka ekki orð mín svo, að eg sé að ámæla þeim fyrir þennan vanskapnað, sem hér liggur fyrir frá Ed. hendi, en það þarf ekki annað en lesa upp 1. gr. frumv. til að sjá, að það er vanskapnaður. Þar stendur svo: Hver, sem drepur æðarfugi af ásettu ráði, skal gjalda í sekt 10 kr. fyrir hvern fugl, sem skotinn er. En eg vil spyrja, hver veit sönnur á því, hvort æðarfugl er drepinn af ásettu ráði eða ekki. Skytta getur ekki verið örugg um að vita, hvaða nafn sá fugl hefir, sem hún miðar á á flugi á löngu færi, því æðarfuglar geta flogið æði fjarri skyttunni eins og aðrir fuglar. Í annari grein stendur: »Enginn má selja eða kaupa æðaregg, né á nokkurn hátt láta til annara utan heimilis síns, nema eggaskurn til vísindalegra þarfa«. En mér er ekki kunnugt um neina fuglategund, sem ekki hefir það til að yfirgefa eggin sín. Í því tilfelli, er óþarfa meinsemi að lofa mönnum ekki að hirða eggin og selja þau.  (Sigurður Sigurðsson: Það er lítið varið í að hirða fúlegg)  . Menn eru ekki allir eina seinir á sér eins og háttv. 1. þm. Árn. með köflum, og ef að varpeigandi er aðgætinn og vakandi yfir sínu varpi, getur hann hirt þau egg, sem foreldrið afrækir, áður en þau verða fúl, og þess konar get eg ekki séð að geti verið til skaða fyrir neinn. Þá stendur í 3. gr.: »Enginn má hirða, kaupa né selja dauða æðarfugla eða hluta af þeim«. Ef einhver maður rekst á nýdauðan æðarfugl, á hann eftir þessu ekki að mega hirða hann og sjóða til átu, hve svangur sem hann kynni að vera. Þetta virðist einnig nokkuð hart aðgöngu, og eins .og eg gat um í byrjun, hreinasti vanskapningur. Eg mun því leggjast með atkvæði mínu á móti þessu frumvarpi og vona að hið sama geri háttv. þingmenn fleiri. Í 9. gr. frumv. eru ákvæði, sem gera það að verkum, að eg get ekki aðhylst frumv. Þar er það ákveðið, að enginn má koma á æðarvarpi heima hjá sér, nema senda ýmsar skýrslur til sýslunefndar og fá leyfi hennar jafnframt til þess að búa til eggvarp. Þetta virðist mér vera að ganga nokkuð nærri rétti mannsins, að banna honum að hagnýta sér hlunnindi sinnar jarðar nema með vissum skilyrðum, sem á aðra hlið eru erfið og á hina hlið mjög óviss til samþykkis. Þetta eitt er nóg til að gera frumvarpið óhæfilegt í mínum augum, og mun eg því nú sem fyr verða á móti frumvarpinu

Matthías Ólafsson Háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) hefir nú gert ýtarlega grein fyrir áliti sínu á þessu frumvarpi. Hann var að tala um ákvæðið í frumv., sem leggur sektir við því að drepa fugl af ásettu ráði og gat ekki skilið, að menn gerðu það. Hann var að tala um að maður gæti verið sjóndapur og skotið æðarfugl á löngu færi á flugi af því að hann hefði haldið það vera einhvern annan fugl. Það gæti alveg eins komið fyrir þann mann, að hann skyti mann af því að honum sýndist það vera fugl.  (Einar Jónsson: Eg hefi aldrei séð mann fljúga)  . En ef nú þingm. sæi einhvern tíma flugvél, þá væri mjög leiðinlegt, ef honum skyldi sýnast það hrafn og skjóta á hana. Hann gæti að öllum líkindum ekki afsakað sig með sjóndeprunni. Við 2. gr. hafði hann það að athuga, að menn mættu ekki selja og taka æðaregg. Þetta er gert til þess að hamla því, að fuglinum fækki vegna eggjatökunnar. Háttv. sama þingm. var meinilla við 3. greinina. Honum fanst það óhæfilegt, að mega ekki taka og éta dauða æðarfugla, sem menn fyndu. Eg get sagt háttv. þingm. það, að hann ætti helzt aldrei að taka hræ dauðra dýra, hvorki æðarfugla né annara, til átu. Bæði er nú ljótt að leggjast á náinn, og svo er ekki að vita nema einhver hafi eitrað ræflinn og ætlað að drepa bannsetta tóuna, en ekki neinn mann t. d. 1. þm. Rangv. (E. J.). Mennirnir ættu ekki að gera sig að hrædýrum nema í ýtrustu neyð. Þó var háttv. þingm. allra verst við 9. greinina, um vandkvæðin, sem hann svo kallaði, við að koma á hjá sér æðarvarpi. Þetta er alt saman misskilningur hjá háttv. þingmanni. Vandkvæðin eru ekki á að koma á varpinu, heldur eru sett skilyrði, sem varpeigandinn verður að fullnægja til þess að fá það verndað. Það er »kunstin«. Það var vel gert af háttv. þingmanni að vekja okkur, því að okkur var farið að syfja. En eg skal fullvissa hann um, að bann bíður aldrei tjón við það þó að frumv. Verði að lögum, því að eg veit ekki til að hann eigi heima innan um æðarfugla.



Eg get nú ekki annað sagt, en að gaman hefi eg haft af umræðunum, en annað mál er það, að ekki get eg fallist á röksemdirnar á móti frv. Háttv. 2. þm. Húnv. taldi alveg óhætt að taka egg æðarfuglanna. Hann skírskotaði til reynslu bónda eins fyrir norðan, Árna heitins Sigurðssonar í Höfnum. Í hans tíð sagði hann að varpið hefði aukist úr 10 pundum upp í 320 pund, og hefði hann þó aldrei skilið eftir meira en fjögur egg í hreiðri. Þessi röksemdaleiðsla sannar ekki neitt, því að hver getur sannað, að varpið hefði ekki orðið miklu meira, ef ekkert egg hefði verið tekið þennan tíma. Þess er og að gæta, að Árni í Höfnum hefir samkvæmt þessu tekið miklu minna af eggjum en víða er títt, því að fyrrum voru víða ekki skilin eftir nema tvö egg eða í mesta lagi þrjú. Sumstaðar jafnvel að eins eitt í hreiðri. Ef leyft er á annað borð að taka egg, þá er erfitt taumhaldið, að ekki sé farið í kring um lögin. Menn, sem tæki varpsjörð á leigu, gætu látið greipar sópa um eggin til þess að hafa sem mest upp úr jörðinni í svip, enda munu þess dæmi. Þá vildi 2. þingm. Húnv. fullyrða, að æðarkollur gæti ekki komið ungunum eins vel á legg, ef þeir væru margir. Hér talaði þingm. af algerðri vanþekkingu. Það er sem sé alkunnugt, að hver kolla hefir ekki endilega sína eigin unga fram að færa. Það kemur oft fyrir, að 30–40 ungar fylgja einni eða tveimur kollum, en svo aftur einn eða enginn annari. Fuglarnir þekkja ekki unga sína frá öðrum, svo að það er algerð hending, hversu margir ungar fylgja hverri kollu í þann og þann svipinn Það er satt, Sem háttv. þingm. sagði, að ungarnir farast hrönnum saman í haustbrimum. En hann ræður enga bót á þeim vanhöldum. Auðvitað er, að því færri ungar farast, sem færri komast lífs úr varplandinu, en ekki má heldur gleyma því, að þá komast einnig því færri upp, sem meira er tekið af eggjunum. Mér þykir sennilegast, að helzta ráðið til þess að afstýra sem mest vanhöldum unganna sé það, að stuðla að því, að æðarfuglinn ungi út sem fyrst á vorin, því að þá eru líkur til að ungarnir geti stálpast sem bezt til þess að standast óblíðu veðráttunnar. Af eggjatökunni getur líka ef til vill leitt, að fuglinn ofreyni sig á því að verpa meira en honum er beint eðlilegt og drepist því fremur ef eitthvað bjátar á. Það er að öllum líkindum rétt, sem sami háttv. þingm. hafði eftir gamalli konu fyrir norðan, að nauðsyn bæri til að eggin, sem eftir væru akilin, væru á sem líkustum aldri. En þessu verður einmitt mest raskað með því, að egg sé tekin til muna í varpinu; þá er einmitt hættara við, að miseldri eggjanna geti orðið meira en ella mundi. Því finst mér einlægara að banna alveg alla eggjatökuna en að stefna í slíka vitleysu. Eg veit ekki, hvað gamla konan, sem þingm. nefndi, kann að hafa fyrir sér, og get eg ekki bygt á því, en eg veit um annan mann, sem eg þori óhætt að leggja á móti blessaðri kerlingunni, og það er Eyólfur Guðmundsson Ketilssonar, er bjó á Eyjarbakka. Í ritgerð í Andvara segir hann, að bezta ráðið til að auka æðarvarp sé, að taka ekki nokkurt egg. Eg held nú að fult eins mikið sé að marka það sem þessi gamli varpbóndi segir eins og það sem aðrir segja. Eg skal játa, að það er hart, að varpeigendur megi ekki hirða æðaregg né neinir megi hirða fugla. En sá hagur, sem af því fæst að hirða fugla eða taka egg, er hverfandi móts við tjónið, sem af því hlýzt, að fuglinn sé drepinn. Þeir sem drepa fuglinn, geta líka alt af skotið sér undan refsingu með því að þykjast hafa fundið fuglinn, þótt þeir ha.fi ef til vill lagt fyrir hann net eða skotið hann. Um hafísinn, Sem háttv. þingm. talaði um, þýðir mér ekki að þrátta.. Hann kemur jafnt þrátt fyrir öll lög. Eg gæti einnig skírskotað til ritgerðar í Lærdómslista-félagsritunum eftir Ólaf Stephensen stiftamtmann, góðan mann og gegnan, sem áður bjó að Innrahólmi og síðar í Viðey. Í hans tíð var eggjatakan mikil í öllum varplöndum, en þó taldi hann bezta ráðið til þess að koma upp varpi, að taka ekki eggin meðan varpið væri lítið. Aftur hyggur hann, að eggjataka geri lítið þar sem varpið er mikið. En álit manna hefir nú breyzt til muna um fleira en þetta síðan á hans dögum. Háttv. 1. þm. Rangv. (E. J.) þarf eg ekki að svara, það hefir háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) gert allrækilega.

Tryggvi Bjarnason Háttv. 2. þm. S.-Múl. talaði af miklum móði um þetta mál. Það sem hann lagði til málanna, fanst mér meira talað af kappi en forsjá, enda varð honum mismæli í öðru hverju orði. Hann hélt því fram, að skaði væri að taka eggin, og bar fyrir því föður sinn. Eg gat nú samt ekki sannfærst af ræðu hans. Eg þekki marga menn, sem halda fram því mótsetta, og sem eg trúi fult eins vel og háttv, þm. S.-Múl. Það held eg að allir skilji, nema hv. þingmaður, að fuglinn getur betur komið upp fáum ungum heldur en mörgum. Alveg á sama hátt sem ærin getur betur komið einu lambi á fót en tveimur. Þetta ætti þingm. þó að skilja. Eg verð að taka það aftur fram, að mér finst töluvert hart að mega ekki hirða dauðan fugl, ef maður finnur, nema maður geti sannað, að hann hafi ekki drepist af manns völdum sjálfs. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál, en vona að frumvarpið verði felt hér í deildinni.