Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Herra forseti ! tilefni þessarar þáltill., sem allshn. flytur, er í fyrsta lagi það, að n. hafa borizt ýmsar till. um breyt. á þessari löggjöf og nú á þessu þingi frv. á þskj. 79, 118 og 110. Þau frv. miða öll að verulegum efnisbreytingum á alþýðutryggingalöggjöfinni. Fyrsta málið var ýtarlega rætt í n., en hún varð ekki sammála, og aðeins minni hl. skilaði áliti. Einnig varð sýnt, að ekki yrði samkomulag um hin frv. Eina leiðin virðist vera að láta undirbúa málið rækilega í heild fyrir næsta þing, eins og till. þessi fer fram á. Þörf er aðkallandi fyrir umbætur, og ætti ríkisstj. að geta hraðað verki svo, að hún léti leggja frv. um þetta efni. fyrir þing, sem væntanlega kemur saman í haust, svo að l. gætu komið til framkvæmda frá nýári, - hvort sem þingið getur samþ. till. ríkisstj. óbreyttar eða ekki. Allmikil reynsla hefur nú fengizt á I. á þeim 5 árum, sem liðin eru, síðan þau voru sett. Verður að sjálfsögðu að neyta hennar sem bezt og leita tillagna hjá sjúkrasamlögum ekki sízt hjá S.R., sem er fjölmennast þeirra allra og hefur vafalaust sínar óskir fram að bera. Vitanlega þarf að leita til Tryggingarstofnunar ríkisins, og ýmis atriði er rétt að bera undir Vinnuveitendafélag Íslands og Alþýðusamband Íslands. Að sjálfsögðu mun ríkisstj. hafa forustu þessara mála og fela tryggingafróðum manni að vinna verkið. Eitt af því, sem brýnast er að breyta, eru ákvæðin um bætur allar eða styrki, og þarf að hækka þá stórum frá því, sem er, og er það í samræmi við kröfur þær, sem þinginu hafa borizt. Verði þeir hækkaðir, er það annað álitamál, hvort réttara sé að greiða bætur allar í einu eins og nú eða sem lífeyri smátt og smátt, sem gæti þá orðið framfærslueyrir fyrir þá, sem hans þurfa að njóta. - Í trausti þess, að hv. þd. sé n. sammála um aðalatriðið, þörfina að undirbúa málið, leggur n. til, að till. verði samþ.

Frsm: (Bernharð Stefánsson): Þetta frv. er komið frá Nd. og var borið þar fram af hv. þm. V.-1: og hv. þm. Barð. Það gekk í fyrstu aðeins út á að afnema hámark það, sem var í l. um lestrarfélög og kennslukvikmyndir varðandi styrk til þeirra, er eigi skyldi verða meiri en tvær kr. á ári á hvern félagsmann. Frv. tók nokkrum breytingum í Nd., m.a. þeim, að aðalefnið upphaflega var fellt niður, 2 kr. hámarkið sett inn aftur, en í staðinn var svo ákveðið í niðurlagi 3. gr., að auk þess megi veita lestrarfélögum aukastyrk, ef tekjur sjóðsins leyfa, og eigi þá að miða við bókaeign félaga, útlán bóka og aðrar aðstæður. Þá var tekið upp það nýmæli Nd. að veita styrk lestrarfélögum í kauptúnum, þótt þar séu sýslubókasöfn. Menntmn. þessarar deildar hefur athugað frv., - að vísu skemur en æskilegt hefði verið. Eins og sést á þskj. 470, leggur hún til, að það verði samþ. óbreytt. Ég get ekki sagt fyrir víst um ástæðar hv. meðnm. minna til að mæla með frv., en fyrir mitt leyti tel ég samþ. þess betri en ekki, og tel ég það sérstaklega til bóta, að veita megi lestrarfélögum viðbótarstyrk, þegar ástæður eru til og fé fyrir hendi. Fylgi mitt við frv. ber ekki að skilja svo, að ég hefði ekki kosið að gera nokkrar breytingar á því, ef mér hefði ekki virzt of naumur tími til að láta það ganga milli deilda.



Þetta frv. er um það að styrkja árlega einn Íslending, fæddan vestan hafs, til náms í íslenzkum fræðum við Háskóla Íslands, og skal sá, er styrks nýtur, njóta hans, meðan nám hans þar stendur yfir, eða allt að 4 árum, ef þarf. Vestur-Íslendingar hafa á síðari árum sýnt allmikla og vaxandi viðleitni til að viðhalda og efla tungu sína og samband við heimaþjóðina, - að því er virðist -, með verulegum árangri. Aðstaða þeirra til þess verður þó því verri se:m lengra líður frá því, að vesturferðir stöðvuðust. Þeir hafa lagt mikið kapp á að koma upp stórum sjóði til þess að standast kostnað við að hafa háskólakennara í íslenzkum fræðum í Winnipeg, og hefði ekki stríðið skollið yfir, væru þeir nú búnir að fá þann sjóð. Og ekki er þeim um að kenna, að á því hlýtur nú að verða bið. Með þessu frv. er hægt með furðulitlum kostnaði að verða þessum frændum okkar að verulegu gagni. Þetta yrði aðeins einn maður á ári. Sumir yrðu kannske 4 ár og tækju fullt háskólanám, en flestir kæmu hingað að afloknu háskólaprófi vestra og yrðu 1–2 ár. Ég vil ekki orðlengja um þetta, held mér sé óhætt að mæla með f. h. n., að frv. verði samþ. óbreytt.

* Frsm. meiri hl. (Magnús Gíslason): Herra forseti ! Þetta frv. er flutt af meiri hl. allshn. í Nd. eftir beiðni atvmrh. ag fer fram á afnám l. nr. 31 9. jan. 1935, um eftirlit með opinberum rekstri. Þessi l. voru framkvæmd nokkur ár. En á Alþingi 1939 var tekið inn ákvæði um frestun þeirra í l. um bráðabirgðabreyting nokkurra laga. Atvinnumálaráðuneytið hefur talið, að eins og hægt var að fresta þessum l. árið 1940, muni fært að leggja þau með öllu niður. Enda mun hafa komið í ljós, að lítið gagn var að eftirlitinu, og jafnvel flm,. löggjafar þessarar játuðu, að ekki riði á að fara nú að framkvæma hana að nýju óbreytta. Tveir af nm., við hv. 2. hm. S.- M., leggja til, að frv. þetta verði samþ., en 3. nm., hv. 2. landsk., telur sig ekki geta tekið afstöðu að svo stöddu. Samkvæmt l. þessum átti að skipa sérstök rekstrarráð, sem hafa átt a nokkurs konar eftirlit með starfrækslu þeirra ríkisstofnana, sem settar höfðu verið á stofn, þegar lögin voru samþ., og skiptust þær í 3 flokka, og voru sérákvæði miðuð við hvern þeirra, en af mörgum ástæðum er nú mikið af því úrelt. Ein höfuðþýðing ráðanna var, að forstjórum var skylt að ráðgast við þau um allar meiri háttar framkvæmdir. Þó að árangur þessa skipulags yrði víst aldrei merkilegur, verð ég að segja, að nauðsyn væri að hafa meira eftirlit með sumum ríkisstofnunum en er, svo sem einkasölum og öðrum sölufyrirtækjum. Forstjórar mega heita þar einvaldir um reksturinn, og þótt stofnanirnar heyri beint undir ráðuneytið, hefur það lítil skilyrði til eftirlits, skortir bæði mannafla til þess og sérþekkingu. Ég vildi beina því til hæstv. atvmrh. (MJ), sem hér er staddur, hvort ekki væri rétt að taka upp aðra skipun á þessum málum, hvort ekki sé tilefni til betra eftirlits með ýmsum ríkisstofnunum framvegis. Ef svo stór fyrirtæki væru í einkarekstri, dytti engum annað í hug en hafa við hlið forstjórans einhverja yfirstjórn, sem réði með honum fram úr stærstu vandamálunum.

* Frsm. meiri hl. (Magnús Gíslason): Herra forseti ! Nefnd sú, sem kosin var til þess að segja álit sitt um þetta mál, gat ekki fallizt á nokkra eina lausn málsins. Þegar leitað var atkvæða um það í n., hvort samþ. skyldi frv., eins og það kom frá Nd., féllu atkv. þannig, að 3 nm. hv. þm. Hafnf., hv. 2. landsk. þm. og ég, mæltu með frv. óbreyttu, en hv. 2. þm. Eyf. og hv. þm. S.- Þ. vildu láta fella frv. Um þetta mál hafa farið fram miklar umr., bæði þegar málið var til umr. í Nd. og í útvarpsumr., sem fram hafa farið undanfarin kvöld. Mér þykir þó hlýða að skýra hér í stuttu máli afstöðu mína til þessa máls. Þær aðalbreyt., sem frv. gerir ráð fyrir, að verði gerðar á núverandi stjskr., eru í fyrsta lagi, að bæta einu kjördæmi við, í öðru lagi, að fjölga þm. í Rvík úr 6 í 8, og í þriðja lagi, að teknar verði upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum. Til þess að gera sér grein fyrir því, hvort breyt. þessar séu til bóta eða ekki, þarf að athuga, í hvaða sambandi þær standa við fyrri aðgerðir Alþ. í þessum málum, hvernig þróunin hefur verið í þessum málum og hvort þessar till. séu í anda lýðræðis, sem á að tryggja með stjórnarskránni. Sé það tilfellið, að hér sé um framhald af áður unnum störfum Alþ. að ræða og till. miða að því að auka lýðræðið, er rétt að samþ. þær. Ég skal þá fyrst snúa mér að því atriði, sem fjallar um fjölgun kjördæmanna. Sú kjördæmaskipun, sem nú er í gildi í landinu, er í stórum dráttum hin sama, sem sett - var með kosningal. 1877: Með þeirri löggjöf var grundvöllurinn lagður undir núverandi kjördæmaskipun í landinu. Þá voru 30 þm. þjóðkjörnir og 6 konungskjörnir. Hinir 30 þjóðkjörnu þm. skiptust þannig, að 18 voru kosnir í 9 tvímenningskjördæmum, en 12 í jafnmörgum einmenningskjördæmum. Það er augljóst, hvað vakti fyrir löggjafanum, þegar hann setti þessi lög. Fyrst og fremst það, að kjördæmin voru bundin við þau lögsagnarumdæmi, sem þá voru í landinu. Í öðru lagi vakti það fyrir löggjafanum, að þm. skiptust jafnt niður á kjördæmin, þannig að fjölmennari kjördæmin fengju tvo þm., en hin fámennari einn, og með þessari kjördæmaskipan hefur verið haft fyrir augum hreint lýðræðisfyrirkomulag. Sú breyt., sem orðið hefur á atvinnuháttum, síðan þessi kjördæmaskipun var sett, hefur haft greinileg áhrif í þá átt, að hlutföllin innan, hinna ýmsu kjördæma á landinu hafa raskazt. Atkvæðafjöldinn í kjördæmunum er misjafnari nú heldur en þá, og breyt., sem gerðar hafa verið á kjördæmaskipuninni í þessi 65 ár, miða að því að jafna þennan mismun. Árið 1903 er bætt við 3 ,nýjum kjördæmum, Akureyri, Ísafirði og Seyðisfirði. Frá 1903 hefur ekki verið bætt við nýjum kjördæmum, sem. hafa haft í för með sér fjölgun þm. En 3 tvímennings kjördæmum hefur verið skipt í einmenningskjördæmi, en það eru Ísafjarðársýsla, Húnavatnssýsla, og auk þess var Hafnarfjörður verður að sérstöku kjördæmi og Gullbringu- og Kjósarsýslu þannig skipt. Nú er gert ráð fyrir því að bæta við einu kjördæmi á Siglufirði, og mér virðist, að hér sé verið að halda áfram þeirri stefnu, sem Alþ. tók upp 1903, þegar það gerði þrjá mannmarga kaupstaði að sérstökum kjördæmum. Um Siglufjörð er að að segja, að síldariðnaðurinn gerir það að verkum, að kaupstaðurinn hefur sérstaka aðstöðu til þess að hafa rétt til þingfulltrúa út af fyrir sig. Auk þess yrði Eyjafjarðarsýsla með stærri kjördæmum á landinu eftir sem áður. Það virðist því ekkert einkennilegt, þó að Siglufjörður yrði gerður að sérstöku kjördæmi, enda hefur það áður komið til tals. Því var haldið fram við þessar umr. í Nd. af kommúnistum, að þeir hefðu fengið tilboð um það frá framsóknarmönnum að gera Siglufjörð að sérstöku kjördæmi. Ég skil ekki, hvers vegna Framsfl. leggst á móti þessari breyt. nú, þar sem hann hefur áður óskað þess og einnig stuðlað að sams konar breyt., þegar Hafnarfjörður var gerður að sérstöku kjördæmi 1923. Um Rvík er það að segja, að fyrst var þar aðeins einn þm., enda var fúatalan ekki meiri þar heldur en í hverju öðru einmenningskjördæmi. Við þetta stóð til 1903, að þm. var fjölgað um 2 í Rvík. 1920 var þeim aftur fjölgað um 2, enda hafði þá íbúatalan þrefaldazt. Frá 1903 til 1934 var þm. hér í Rvík. fjölgað upp í 6, og er í þessu frv. farið fram á, að þeir verði 8, enda eru hér nú helmingi fleiri íbúar en 1920, og hafi hlutföllin verið rétt þá, er þessi krafa ekki ósanngjörn. Þá kem ég að þriðju breyt., sem ætlazt er til, að verði gerð með þessu frv., en það er að hafa hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum. 1903 fengum við innlenda ríkisstj. undir forustu hinna mætustu manna, og eftir að stjórnin fluttist inn í landið, fór flokkapólitíkin að láta til sín taka. Síðan 1903 hefur flokkabaráttan stöðugt harðnað, og nú á síðustu árum hafa hlutföllin raskazt mikið milli atkvæðatölu flokkanna úti um landið og fulltrúátillu þeirra á Alþingi. Það fyrsta, sem gert var til þess að ráða bót á þessu, var landkjörið, sem ákveðið var með stjskrbreyt. 1915, og næsta breyt. var ákveðin með hlutfallskosningu þm. í Rvík 1920. 1934 var gerð enn breyt. á stjskr., þegar sett var ákvæði um 11 uppbótarsæti til þess að jafna milli þingflokka, svo að hver þeirra hefði þingsæti í fullu samræmi við atkvæðatölu sína við almennar kosningar. Með þessu ákvæði hafa allir menn á landinu jafna aðstöðu til að, hafa áhrif á gang málanna á Alþ. Ég hygg, að allir flokkar geti orðið sammála um, að rétt hafi verið að setja þetta ákvæði í stjskr. En menn höfðu búizt við, að með þessu mundi verða fullur jöfnuður milli flokkanna. En ef fullur árangur hefði átt að vera, þyrftu uppbótarsætin að vera 26, ef miðað er við kosningaúrslitin 1937. Eftir útreikningi hagstofunnar var meðaltal atkvæða þá á hvern þm. sem hér segir: Framsfl. 766, Sjálfstfl. 1419, Alþfl. 1385; Kommúnistafl. 1644, Bændafl. 1789. Þarna er um greinilegt misrétti að ræða, sem ætlazt er til að verði lagfært að miklu leyti með þessum breyt., sem hér er farið fram á. Því hefur verið haldið fram af andstæðingum þessa frv., að það væri óeðlilegt og ranglátt að viðhafa hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum. Annars staðar með Norðurlandaþjóðunum hafa hlutfallskosningar verið teknar upp, þar sem hægt er að koma þeim við, vegna þess að það er talið heppilegasta fyrirkomulagið til þess að ná sem næst sanngirni og rétti í þessu máli. Hér á landi hafa hlutfallskosningar verið teknar upp í mjög mörgum tilfellum, t.d. við sveitarstjórnarkosningar og kosningar til búnaðarþings, og hér á Alþ. eru hlutfallskosningar almennt notaðar við nefndaskipanir og hvar sem þeim verður við komið. Mér virðist, að með því að taka upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum sé haldið áfram stefnunni frá 1915 og síðar með því að ákveða hlutfallskosningar í Reykjavík, og í samræmi við það er líka ákvæði stjskr. um uppbótarþingsæti þau, sem ákveðin voru til jafnaðar, og með þessari breyt. er stefnt í sömu átt, því að uppbótarsætin koma að betri notum, ef hlutfallskosningar eru í tvímenningskjördæmunum. Þetta mál hefur jafnan verið baráttumál Sjálfstfl., en hann hefur á undanförnum árum ekki haft bolmagn til þess á Alþ. að koma því fram, því að aðrir flokkar hafa ekki viljað ljá því lið. En þegar svo vildi til í vetur, að Alþfl. bar þetta mál fram og vitað var af yfirlýsingu Hermanns Jónassonar, að kosningar mundu fara fram í vor, þá var sjálfsagt fyrir Sjálfstfl. að taka undir þetta mál og hagnýta sér þetta tilboð. Allt annað frá hendi Sjálfstfl. hefði verið svik við stefnu flokksins í þessu máli og líka svík við kjósendur Sjálfstfl. úti á landi, sem mest hafa orðið fyrir barðinu á þessu kosningafyrirkomulagi. Málið stendur nú þannig á þinginu, að allir þm. standa óskiptir með því nema þm. Framsfl., og ég skil ekki í því, hvers vegna Framsfl. tekur svona harða afstöðu gegn þessu máli. Ég vil benda á það, að þessar breyt. miða allar í lýðræðisátt, og Framsfl. telur sig lýðræðisflokk ekki síður en aðrir flokkar. Það er að vísu svo, að eins og nú er ástatt, er Framsfl. fjölmennur flokkur í tvímenningskjördæmunum úti um landið, eða var um síðustu kosningar, svo að hann nýtur ekki góðs af þessu fyrirkomulagi, eins og er. En mismunurinn á atkvæðatölu Framsfl. og annarra flokka var ekki svo mikill í sumum kjördæmunum, að Framsfl. fái að halda þessari aðstöðu til lengdar, og fari svo, að hann missi þessa aðstöðu, mun þetta fyrirkomulag snúast á móti honum, og hann mun telja sig verða fyrir því sama ranglæti og aðrir flokkar nú telja sig verða fyrir af því. Þær mótbárur, sem Framsfl. hefur fært fram gegn þessu frv., eru slíkar, að mér virðast þær fremur veigalitlar. Því er m.a. haldið fram, og hef er heyrt það í útvarpsræðu, að með þessu sé Sjálfstfl. að stofna til friðslita og illinda um hið viðkvæmasta mál og geti það haft alvarlegar afleiðingar. Ég vil mótmæla því, að hér sé um nokkur friðslit að ræða og að það sé þessu frv. að kenna, að friðslit urðu. Friðurinn var nefnilega rofinn áður. Það var ljóst þegar á haustþinginu. þegar Hermann Jónasson baðst lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt, að grundvöllurinn, sem hér var fyrir þjóðstjórn, var hruninn. Það fór að vísu svo, að forsrh. tók aftur við stjórn með sömu ráðherrum, sem voru í fyrri stj. hans, en um leið og hann tók við stj., lýsti hann yfir því, að hann ætlaði ekki að bera ábyrgð á þeim gerðum, sem þingið væri búið að samþykkja í ágreiningsmálunum, og gaf þar með ótvírætt í skyn, að hann vildi engan. frið og samvinnan yrði að teljast vafasöm. Það er ekki Sjálfstfl., sem á sökina á því, hvernig fór. Það er ekki Sjálfstfl., sem vill kosningar. Hann hefur ekki birt ályktanir um það, en það hafa báðir hinir samstarfsflokkarnir gert. Ég hef ekki trú á því, að kosningar hefðu orðið mjög friðsamar, þótt þetta frv. hefði ekki komið fram. Halda menn ekki, að kosningar hefðu snúizt fyrst og fremst um þetta mál, eftir að frv. á annað borð var komið fram, og halda menn, að kosningabaráttan verði svo miklu harðari fyrir það, að svolítil breyt., sem miðar í réttlætisátt, er tekin til meðferðar, úr því að kosningar eru fyrirfram ákveðnar? Framsfl. segir, að með þessu sé verið að taka valdið af sveitunum. Af hverju getur það verið? Ég skil ekki slíka röksemdaleiðslu. Verða ekki kosnir jafnmargir fulltrúar og áður? Hvað breytist þá? Ekki annað en það, að Framsfl. getur ekki framvegis setið yfir hlut annarra flokka, eins og hann gerir nú. Þetta, að verið sé að taka valdið af sveitunum, gæti því aðeins verið rétt, að Framsfl. og byggðavaldið væri eitt og hið sama. En kjósendur utan Reykjavíkur hafa enn ekki viljað trúa Framsfl. fyrir að fara með umboð sitt á þingi, og þeir, sem eru í andstöðu við Framsfl., munu verða þeirri stundu fegnastir, þegar þetta vald, sem fæst með kosningum í tvímenningskjördæmum, verður brotið á bak aftur. Það er þess vegna, sem Sjálfstfl. í sveitum landsins fagnar því, ef þetta mál gengur fram á þingi, og það er þess vegna, sem þeir fylkja sér um þetta mál og munu berjast með hnúum og hnefum fyrir því, að Framsfl. komi ekki þeirri ætlun sinni fram að stöðva málið á næsta þingi. En jafnvel þó að það tækist, mundi það verða fullkominn Pyrrhusar-sigur. Það er alveg tilgangslaust að berjast á móti þessu, eins og barátta gegn mannréttindamálum er alltaf gagnslaus.

* Frsm. minni hl. (Jónas Jónason): Ég vil spyrja hæstv. forseta, hvort hann gefi ekki fundarhlé kl. 4, því að ég þarf þá að vera snöggvast á fjárveitinganefndarfundi, en vildi nota tímann þangað til.

Ég býst við, að það verði fundarhlé.



Ég ætla þá að víkja að nokkrum atriðum í ræðu síðasta ræðumanns, áður en ég kem að málinu sjálfu, mest til þess að sýna honum og öðrum hv. þdm., hve veikur sá málstaður er, sem hv. þm. berst fyrir. Hann heldur því fram, að sjálfstæðismenn úti um allt land séu ánægðir. yfir þeim breyt., sem flokkurinn berst fyrir. En þeir eru það ekki. Ég get að vísu ekki lagt fram sannanir fyrir því, en ég veit ekki betur en almenn óánægja sé hjá öllum sjálfstæðismönnum úti um byggðir landsins, ekki út af málinu sjálfu, heldur afleiðingum þess, hvernig flokkurinn neyðist inn í bandalag við kommúnista. Ég hitti í dag barnakennara úr sveit og spurði hann, hvernig stæði með pólitíkina hjá þeim þar í hreppnum. Hann svaraði því, að presturinn og aðrir, sem hafa fylgt Sjálfstfl. að málum, mundu ekki gera það núna, af því að þeim líkar ekki ráðabrugg flokksins. Þetta kemur fram við kosningarnar, og mun þm. reyna það þá, að mönnum er illa við þetta ráðabrugg. Í öðru lagi heldur hann því ranglega fram, að það sé ekki nema lítill meiri hl. hjá Framsfl: í 6 tvímenningskjördæmum og það séu ekki dæmi fyrir því, að slíkur meiri hl. ráði. Ég vil í því sambandi benda honum á okkar ágæta bæ, sem við erum báðir búsettir í. Ef ég man rétt, höfðu þeir þrír flokkar, sem ekki fengu meiri hl. kosinn í bæjarstjórn, meiri hl., en Sjálfstfl., sem fékk meiri hl. í bæjarstjórn, hafði minni hl. atkvæða. Eftir sömu reglu ættu nú þessir 3 minni flokkar í Rvík að gera samband með sér um það, að sá minni hl., sem vann við kosningar í vetur, legði niður völdin og nýjar kosningar færu fram. Þetta er eitt af þeim dæmum, sem nærtækust eru. Nei, Sjálfstfl. fer með meirihlutavald í Rvík, og ég hef ekki heyrt nokkurn mann halda því fram, að hann notaði það vald með minni skörungsskap heldur en meirihlutaflokkar gera á þingi. Við afgreiðslu fjárhagsáætlunar bæjarins í vetur man ég ekki eftir, að nokkrar af tillögum Alþfl. væru samþ. Alþfl., sem er næststærsti flokkurinn í bæjarstj., hefur kannske ekki álitið alla afgreiðslu þessara mála skynsamlega, en hann sagði ekkert um það. Það er því nýstárleg röksemdafærsla, að Framsfl., hafi fengið sinn meiri hl. hér á þingi ranglega. Það er aðeins spurt um, hver hafi fengið löglegan meiri hluta og hver hafi notað hann, svo að það er engin brú í þessari röksemd. Framsfl. hefur enga skjallega sönnun fyrir því, að hann verði áfram í meiri hl., og þess vegna ætti ,ekki að þurfa að breyta stjskr. í tilefni af því. Flokkar breytast eftir málefnum. Það er hinn rétti lýðræðislegi dómur. Þetta er eins, ef við framsóknarmenn hefðum gert samband við Alþfl. um að breyta og ógilda kosningarnar hér í Rvík og taka af þeim helminginn af því valdi, sem bæjarstjórnarneirihlutinn nú hefur. Það voru nægir vegir til þess, ef þingið hefði viljað breyta þessu. Einn af dómurum hæstaréttar sagði einu sinni, að ef þingið samþ. lög um að höggva mann, þá væru það lög. Þau lög, sem þingið samþykkir, eru lög, en þm. talaði hér um. að þau lög, sem meiri hl. samþ., væru ranglát. Þess vegna er það, að það, sem ég ætla að koma næst að og mun sérstaklega víkja að eftir hlé, er það, hvernig þessi stjskrbreyt. er til orðin. Þessi stjskrbreyt. er byggð á hagsmunapólitík, undirbúningslaust og án undangenginnar rannsóknar. Hún er knúin fram í hasti og vantar alveg þann undirbúning, sem þarf að vera um meðferð stjórnarskrármáls. Þetta er allt af því, að það á að knýja fram ranglæti yfir réttlætinu, mundi þm. segja. Það er ekki verið að segja: Við skulum skipta tvímenningskjördæmunum í einmenningskjördæmi. Eða t.d. þar sem gert er ráð fyrir í frv., að Siglufjörður verði sérstakt kjördæmi, þá var auðvelt fyrir þá að segja: Við skulum láta Eyjafjarðarsýslu hafa 3 þm. hlutfallskosna. Af hverju var þetta ekki gert? Af því að Alþfl., sein undirbjó frv., heldur, að hann fái þm. á Siglufirði, en aftur býst Sjálfstæðisfl. við að fá annan þm. Eyfirðinga. Þess vegna mun þessi stjskr. ekki eiga langa lífdaga, því að hún stendur á brauðfótum. Hún er byggð á meiri heimsku en nokkurt annað mál. Það hefur ekki verið gerð nokkur minnsta tilraun til þess að vinna skynsamlega að henni eða láta undirbúning hennar nálgast nokkuð það, sem gerist um slík mál annars staðar. Þjóðin hefur ekki haft tíma til að átta sig á breytingunni. Það er ekki einu sinni kosin mþn. í málið. Það var síðast gert 1920 og einnig 1915, og í báðum þeim tilfellum var reynt að gera góða stjskr., en ekki reynt að níða neina sérstaka flokka niður. Þess vegna var fólkið með því, þegar landskjörnu þingmennirnir komu í stað hinna konungskjörnu. Það var af því, að þetta var byggt á reynslu. Frá 1927–1931 var mjög náið samstarf framan af með þeim tveim flokkum, sem stóðu að ríkisstj., en þegar líða tók á kjörtímabilið, var það einn ævintýramaður, Héðinn Valdimarsson, sem nú er drukknaður pólitískum dauða í því hafi, sem hann hefur skapað. Hann sá það, að ekki var von um kjörfylgi fyrir sinn flokk, nema fundið væri upp eitthvert bragð. Svo rétt fyrir kosningarnar gerir hann leynisamning við Sjálfstfl. um að gera stjskrbreyt. En ef við athugum Noreg, þarf slík breyt. þar að vera 3–4 ár á leiðinni. Það má ekki bera slíka breyt. fram á árinu fyrir kosningar. Þjóðin á að hafa tíma til að gera sér grein fyrir henni, og það á að útiloka laumuspil og vélræði eins og það, sem Héðinn Valdimarsson innleiddi árið 1931. Þess vegna má nærri geta, hvaða undirbúningur það var á þessu máli, þótt Héðinn Valdimarsson semdi við Jón Þorláksson um breyt. á stjskr., án nokkurrar þeirrar málsmeðferðar, sem þarf um slík mál. Og hvaða undirbúningur var undir þetta mál hjá Sjálfstfl.? Hann var sá, að hinu látni foringi, Jón Þorláksson, var búinn að halda því fram, að hlutur kjördæmanna yrði að vera óskertur. En af hverju féll Jón Þorláksson í freistni? Það var af því, að flokkur hans hafði verið að tapa fylgi í sveitunum, og þá var það hvorki meira né minna, sem átti að gera í þessu laumuspili, en leggja niður kjördæmin, sem voru arftakar gömlu goðorðanna. Það átti að sameina 6–7 kjördæmi og þurrka út öll þeirra einstaklingseinkenni, sem þau höfðu haldið í gegnum allt okkar niðurlægingartímabil, gegnum alla kúgunartíð Norðmanna og Dana, og svo átti að gera þetta upp eins og reikning fyrir Bridgespil. Ég ætla ekki að fara mikið út í þetta. Það endaði með þingrofinu 1931 og kosningunum á eftir. Fólk kvað upp þungan áfellisdóm yfir þessum mönnum, og hvorugur þessara herra hafði þor til þess að byrja á þessu á nýjan leik. Ef til vill fá þeir, sem standa að þessari breyt., ekki eins þunga áminningu upp úr þessari breyt., en það vil ég biðja þennan hv. þm. að muna, að það getur farið svo, að hans flokkur fái þá ráðningu, að þeir óski þess, að þeir hefðu ekki farið út í þetta. Kosningarnar 1931 læknuðu sjálfstæðismenn af því að vera að bræða sig saman við pólitíska glæframenn, því að kjósendur hafa fyrirlitningu á slíku og hafa það til að segja, að það sé eitthvað til, sem heiti héraðaréttur. Upp úr þessum jarðvegi spratt stjskrbreyt. sú, sem nú er borin fram, og það gerist á þann hátt, að sami maður, Ásgeir Ásgeirsson, sem bar fram þessa breyt., var eini þm., sem Framsfl. fékk kosinn 1931, sem var linur í trúnni á rétt héraðanna, og þessi maður vann það sér svo til augnabliksbrautargengis að svíkja umbjóðendur sina til þess að verða stjórnarforseti. Honum tókst með þessu móti; með algengu liðhlaupi, að eyðileggja, eftir því sem hægt var, dóm kjósenda frá I931. Og ég ætla að gleðja hv. þm. meiri hl. með því, að maðurinn, sem vann mest að þessari svikamyllu, Jón Jónsson í Stóradal, kúgaði Sjálfstfl. á áberandi hátt í samningum til þess, sem hann óneyddur hefði ekki viljað gera. að hafa landslistann ekki raðaðan, heldur væri það tilviljun sem réði, en hún var þess eðlis, að ef Framsfl. við síðustu kosningar hefði unnið Seyðisfjörð, þá var ekki útilokað, að komið hefðu kommúnisti, alþýðuflokksmaður og sjálfstæðismaður sem uppbótarmenn úr kjósendahópi Seyðisfjarðar. Það lá við borð, að það kæmu 2 þm. fyrir Seyðisfjörð, þó að tilviljun réði, að svo varð ekki. Þess vegna er það ef til vill fróðlegt fyrir hv. þm., ef hann veit það ekki, að heyra það, að Jón í Stóradal reiknaði út svo persónulega þetta dæmi og lagði á það slíkt ofurkapp, að það væri þessi tilviljun með uppbótarþm., af því að hann bjóst við að verða eftirmaður Guðmundar í Ási, en gerði ráð fyrir, að Þórarinn á Hjaltabakka, sem þá var aðalmaður Sjálfstfl., kæmist þar að sem uppbótarmaður. Svona var langt gengið í smáleik, þegar verið var að útbúa stjskr., að það voru gerðir útreikningar, um, hvernig þessir menn gætu unnið kjördæmi. En hvorugur fékk þetta hlutskipti og allra sízt sá, sem bjó það út, Jón í Stóradal. Ég var kominn að því atriði í sögu undirbúnings þessa máls að minnast á lausatökin, sem voru á stjskrmálinu frá 1933–34. Ég hafði minnzt á, hvernig aðalmaðurinn, Jón í Stóradal, hafði komið sumum þessum atriðum fyrir, sem áttu að verða honum í hag og hans kunningjum. Og þetta bar þann ávöxt, sem mönnum er kunnugt; sem sátu á þingi, að Jón Þorláksson tók sér svo nærri, að stjskr. var gerð með þessum endemum, að hann lét það verða til þess, að hann hætti að bjóða sig fram og sagði af sér formennsku flokksins. Svo mjög þótti þessum mæta manni á skorta um skynsamlegan undirbúning málsins. Og þegar um þessar breyt. er að ræða, er sama undirbúningsleysið á ferð. Ef Sjálfstfl. hefði talið nauðsynlegt að endurbæta stjskr., þá hefði hann á þessum 8 árum komið með þáltill. um að setja mþn. til að rannsaka stjskrmálið. Alþfl. hefði getað gert það sama. Hvorugur flokkanna gerir neitt í því, og er ekki sýnilegt, að þrengi neitt að þessum flokkum. Þessi vanræksla og síðan þetta fum Alþfl. í vetur um stjskrbreyt. verður til þess, að sömu ágallarnir haldast og voru hjá Jóni í Stóradal og Ásgeiri í fyrra skiptið. Það er ekki leitað til erlendra fyrirmynda á nokkurn hátt. En sá ráðh., sem hefur bætzt inn í ríkisstj. í tilefni af þessu máli, Magnús Jónsson guðfræðiprófessor, hefur einmitt sagt um að fyrirkomulag, sem á að taka upp, að það væri svo mikil vitleysa sem mest gæti verið. Þetta var það, sem hann sagði fyrr, og það er satt og rétt. Ég vil nú víkja að því atriði í ræðu hv. frsm. meiri hl., að hann taldi það óhjákvæmilega réttlætið, að það stæðu helzt jafnmargir kjósendur að hverjum þingmanni. En í Noregi t.d. er stjskr. þannig úr garði gerð, að bæirnir geta aldrei haft nema einn þriðja af þm., og Osló ekki nema 7 þm. af 150 þm. Og það hefur ekki þótt taka því að breyta þessu. Ég vil sérstaklega benda fulltrúum Alþfl. á, að þeirra samherjar í Noregi, sem lengi hafa verið áhrifamikill flokkur og farið með völd, hafa ekki reynt að gera neina breyt. á þessu, en hafa sætt sig við eina stjskrbreyt. í Noregi á 3–4 árum. Í Noregi er það beinlínis stjórnskipulega lögfest, að þjóðin skuli að verulegu leyti taka tillit til annars en höfðatölunnar, nefnilega landsins sem heildar, láta dreifbýlið hafa tiltölulega meiri áhrif á þennan hátt á þjóðmálin, af því að þéttbýlið hefur sín áhrif með fjármagni og ýmsum hætti. Og það, sem er fordæmanlegt í framferði Alþfl. og Sjálfstfl., er, að þeir hafa ekki reynt að afla sér nokkurra upplýsinga, - það eru meiri líkur til, að þeir hafi ekki vitað þetta, - því að það er töluvert hart að gera sér stjskr. með allt öðrum hætti en aðrar siðaðar þjóðir, flaustra breyt. á henni hvað eftir annað undirbúningslaust og án tillits til reynslu annarra. Það eru nákvæmlega sömu orsakir í bæði skiptin, að nokkrir menn vilja ná augnablikshagnaði og gera þá hluti, sem þeir telja andstæðingnum koma verst, en sjálfum sér bezt. En slíkum verknaði fylgir þung ábyrgð. Hvað engilsaxneskar þjóðir snertir, þá er algerlega gengið fram hjá reynslu þeirra. Hvorki meira né minna en England, öll enskumælandi sambandslönd þeirra og öll Bandaríkin hafa byggt á því fyrirkomulagi, sem við nú búum við, nema við höfum leitt inn hlutfallskosningar með landkjörinu. Ef um nokkurn skipulegan undirbúning hefði verið að ræða á stjskrbreyt., þá hefðu verið samdar um málið fræðilegar ritgerðir, dreift um landið og málið rætt við kjósendur. Þá hefði komið í ljós fyrir allra sjónum, að öndvegislönd frelsisins hafa einmenningskjördæmi og ekki það fyrirkomulag, sem hér á að taka upp, Það eru þessi lönd, sem, nú á þessum erfiðu tímum halda uppi kyndli lýðræðisins. En í löndum, sem hafa reynt að ná réttlætinu með hlutfallskosningu, eins og hæstv. atvmrh. lýsti ýtarlega í útvarpsræðu sinni í gær, hefur pólitískt líf og lýðræði grotnað niður, en óendanleg mergð flokka þotið upp, eins og t.d. í þýzka ríkinu. Í enskumælandi löndum, einu löndunum, sem standa uppi með sína þjóðfélagsskipun, þar er hlegið að þessu fyrirkomulagi, t.d. hlutfallskosningum eins og í Rvík., og enn þá hærra er hlegið að hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmum. Núverandi hæstv. atvmrh. á mikið hrós skilið fyrir að hafa fyrr á tímum sagt rétta orðið um þetta, nefnilega að það væri eindæma vitleysa. Það er svo mikill vísdómur í þessari eina setningu ráðh., að ég er ekki fyllilega sannfærður um, að nauðsynlegt sé að fella hann úr stj. strax, vegna þess að .þessum glampa hefur brugðið fyrir í hans anda, sem getur e.t.v. orðið lýsandi fyrir aðra menn, þegar tímar líða, því að þessi setning verður undirstaðan að stefnunni, þegar þetta mál verður leiðrétt aftur. Þessi hlutfallskosning í tvímenningskjördæmum er bersýnilega hugsuð fyrst og fremst vegna þess, að viðkomandi flokkar hafa örvænt um það að ná meiri hl. á landsbyggðinni með réttum rökum. Ef þessir flokkar vildu fá eðlilega þingræðislegt skipulag, þá mundu þeir frekar leggja til að skipta tvímenningskjördæmunum, og til þess þyrfti ekki nema einföld lög. Og þá væri ekki hægt að segja, að þessi skipting væri gerð til bráðabirgðahagsmuna fyrir nokkurn flokk, því að það væri lítt hægt að segja, hvar meiri hl. myndaðist eftir skiptinguna. Hv. frsm. meiri hl. taldi það ósvífið að ætla framsóknarmönnum að hafa öll 12 sætin í tvímenningskjördæmunum, af því að meiri hl. samtals væri svo lítill. Eftir sömu hugsun hefðum við framsóknarmenn átt að bera fram till. eftir bæjarstjórnarkosningarnar um að taka bæjarstjórnar-meirihlutann úr höndum sjálfstæðismanna, með því að á bak við hann er minni hl. kjósenda í bænum. Það hefði verið hægt að búa til einhver svikalög til að taka af núverandi borgárstjóra hans vald til hálfs, ef við hefðum verið nógu miklir labbakútar til að gera það. Ég vil enn fremur beina því til hæstv: atvmrh., hvernig á að skilja það, að hans flokki þótti svo nauðsynlegt að gera þessa stjskrbreyt. nú, mitt í ófriðnum. Þetta mun verða eitt af því, sem skaðar Sjálfstfl. mest í kosningunum, því að ýmsir góðir menn eru svo óánægðir með þetta ástand og að rjúfa samvinnuna af þessum ástæðum. Sumir munu því sitja hjá og aðrir kjósa með framsóknarmönnum til að sýna sinn óvilja. En úr því að farið er út í stjskrbreyt., hvers vegna þá að láta það standa óhreyft, að konungur Dana sé okkar konungur2 Flokkurinn hefur sem fyrsta lið á stefnuskrá sinni skilnað Íslands og Danmerkur. Skilnaðurinn er svo undirbúinn af rás viðburðanna ag ályktun Alþ. Hvers vegna ekki að setja í stjskr., sem á að kjósa um, að lýðveldi sé sett á stofn? Ég hygg það stafi af því, að innan þessa meiri hl., sennilega frekar af hálfu Alþfl. en Sjálfstfl., eru menn, sem ekki kæra sig um skilnað. Það kom a.m.k. fram í stjskrn. í Nd., að formaður hennar, hv. þm. V.- Sk., vildi taka þetta upp, en bæði menn úr Sjálfstfl. og einnig menn úr Alþfl. og kommúnistar vildu ekki. Þetta er svo ótrúlegt, að það getur varla leynzt á bak við annað en að það eigi að leggja þetta á hilluna. Því að ef það er meiningin að skilja, þá er eins gott að gera það nú. Því að það er einskis virði sá undirbúningur, sem hægt er að hafa fyrir kosningarnar. Það eru mjög fáir menn fyrir utan þingflokkana, sem hafa sérstaka aðstöðu til að rannsaka þetta mál eða þingflokkarnir taka gilda. Þetta er mál, sem allar líkur eru til, að verði leyst af trúnaðarmönnum þingflokkanna. Og hvernig á. hæstv. atvmrh., sem verður í kjöri og hefur vandasama stjórnardeild, eða aðrir slíkir að leggjast djúpt í rannsókn þessa máls og koma með skipulag fram á næsta þingi? Þess vegna verð ég yfirleitt að segja, að ég tel þetta veilu á þessu frv. um stjskr. Ég skal geta þess, að í fórum fyrrv. stj. lá fyrir uppkast, sem undirbúið var af færustu lögfræðingum landsins, sem bæði felur í sér óhjákvæmilegar leiðréttingar á stjskr., sem ekki geta orðið deilur um, og enn fremur eru atriði, sem fylgja því, að Ísland verði lýðveldi og vald konungs færist á hendur forseta. Það er ekki gert ráð fyrir annarri efnisbreyt. Og um þetta hefur þingið verið sammála, enda hefur ríkisstjóri fengið þetta vald með alþingissamþykkt. Hins vegar mætti segja, að það mætti líta í aðrar áttir en til nágrannaþjóða okkar um lýðræðisfyrirkomulag, nefnilega Bandaríkjanna. Þar er fyrirkomulagið byggt upp gagngert á annan hátt um kosningar og margt fleira. Til þess að byggja eitthvað á þeirri fyrirmynd þarf ýtarlega rannsókn og miklar umræður. Þar af leiðandi er ekki hugsanlegt, að á þessum fáu vikum, sem eiga að líða til væntanlegs sumarþings, að gera neina rannsókn, sem sé nokkurs virði í þessu efni. Það verður, ef slík n. verður kosin, ekkert annað gert en að taka þetta frv., sem liggur fyrir frá fyrrv. ríkisstj., sem er alveg til og var hægt að taka upp nú. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta meira og mun mjög lítið taka til máls aftur, með því að þessu máli er þegar ráðið til lykta með samkomulagi. Það væri sama, þó að engill frá himni kæmi og talaði sínu himneska máli, það mundi ekki sannfæra þessa menn, - ekki einu sinni prófessorinn í guðfræði. En ég hef hins vegar talið rétt að benda á það, að þessi stjskr. er byggð á ranglæti og sérstaklega vanþekkingu, ákaflega mikilli. Þessi stjskr. er eins og stjskr. Jóns í Stóradal, hrákasmiði, byggð upp af mönnum, sem alls ekki hafa rannsakað skipulag frjálsra þjóða með. þekkingu, heldur er hlaupið af stað með mestu léttúð til þess aðallega að' ná sér taki á andstæðingnum, sem þó engar líkur eru til að náist. Ég vil benda á, að eftir það að átti að kreppa alvarlega að Framsfl. 1933–4, hefur að vissu leyti staðið yfir hið merkilegasta tímabil síðan 1875. Ríkisstj. hefur verið undir forustu manna úr þessum flokki í samfleytt átta ár, þrátt fyrir margs konar stórbreytingar í landinu. Flokknum óx ásmegin, hefur verið trúað fyrir stjórn landsins þennan tíma, og hann hefur tekið með öðrum flokkum þátt í hinum vandasömustu lausnum fjölmargra mála. Þetta vil ég benda þeim á, sem hafa trú á því hrákasmíði, sem Ásgeir Ásgeirsson er fær um að búa til, hvort sem það er 1933 eða 1942. Af því að hér sitja nú tveir forráðamenn Sjálfstfl., vil ég endur taka það þeim til minnis, að hans mikli leiðtogi, Jón Þorláksson, taldi sig nauðbeygðan til að hætta að vera forsvarsmaður kjördæmamálsins og formaður flokksins fyrir það, að hann átaldi svo mikið eina af þessum svikabrellum, sem aðrir sjálfstæðismenn höfðu komið inn. Sá flokkur, sem Ásgeir Ásgeirsson hefur brugðizt, hefur haft ástæðu til að telja, að kosningalukkan og dómur þjóðarinnar hafi staðið með honum um þennan tíma. Ég vil spá því, að þó að stjskrbreyt. gangi fram, sem ég býst við, að verði stöðvuð í sumar, verði hvorki Alþfl. né Sjálfstfl. gagn að þessu hrákasmíði, af því að til er innra réttlæti í hlutunum. Og ég vil benda á, að þó að Sjálfstfl. vaxi, er því svo farið, að það eru engar líkur til, að hann geti stjórnað í anda sinna ráðsettu manna nema með hjálp Framsfl. En enginn segir, að Framsfl. verði þess ekki langminnugur, hversu nú er að farið. Sjálfstfl. mun finna, hvernig upplausnaröflin eru. Það kemur að því, að Framsfl. getur sagt sitt stóra orð, og hann mun leggja sína þungu hönd á vogarskálina til að bjarga landinu. Ef þessi stjskrbreyt. verður samþ. nú, verður það fyrsta verk Framsfl. að heimta varanlega, mþn. til að breyta henni, ekki með ræfilsvinnubrögðum, heldur vinnubrögðum, sem eru byggð á þekkingu. Við munum sækja fram til að þvo blettinn af okkar stjórnarskrá.

* Forsrh. (Ólafur Thors): Ég ætla ekki að gera ræðu hv. þm. S.-Þ. að umræðuefni. Annar ráðh. mun gera það. Það er aðeins eitt atriði í henni, sem ég ætla að víkja að. Hann færði það í tal, að framkoma Sjálfstfl. gæti gefið til kynna, að veila væri í afstöðu hans til sjálfstæðismálsins. Það, sem Sjálfstfl. hefur lagt til, er, að skipuð verði n. til að gera þær breyt., sem þurfa að verða á stjórnskipunarl. landsins, til þess að hægt sé að fullnægja till., sem Alþ. hefur gert í sambandi við sjálfstæðismálið, svo að Alþ. í sumar gefist tækifæri til að ganga endanlega frá málinu. En hv. þm. S.-Þ. gerir ráð fyrir, að ekki sé kleift að ganga frá því nema á mörgum árum. Ef nokkuð skilur á milli hans og okkar, er það það, að við vonum, að sú rannsókn þurfi ekki að taka eins langan tíma og hann gerir ráð fyrir. Hv. þm. lagði mikla áherzlu á, að það væri illa til valið, að enn stæði í stjórnskipunarl. landsins, að konungur færi með æðsta vald þjóðarinnar, en virðist samt ætla að sætta sig við, að þetta standi þar enn í mörg ár. Hv. þm. talaði um það hrákasmiði, sem breyt. 1933 hafi verið, en segir þó, að hún hafi tryggt landinu ríkisstj., sem hafi farið farsællega með völdin. Það er ekki mitt að svara fyrir hv. þm. V.-Ísf., en ef breyt. hans hefur verið svo mikið hrákasmíði, hvaða glæpur er þá að hrófla við henni núna? Eins og hv. þm. S: Þ. trúir því, að til sé æðra réttlæti yfir okkar dægurþrasi, er ég sannfærður um hið sama og geng því ótrauður fram. Það er ljóst, að það mál, sem við berum fram, felur í sér annað og meira réttlæti en sú skipun, sem við eigum við að búa. Ég treysti því, að gæfa þjóðarinnar verði sú, að þeir, sem berjast fyrir þessari réttarbót, sigri.

Forseti (EÁrna): Ég vil óska þess, að hv. dm. takmarki ræðutíma sinn, svo sem hægt er. Það er vilji flestra, að þingi geti orðið lokið sem fyrst, en til þess að hægt sé að koma áfram aðalmálum þingsins, væri það mikil fyrirgreiðsla, ef þessari 2. umr. gæti orðið lokið í dag. Þetta er aðeins ósk mín. Hv. dm. hafa fullt frelsi.

* Atvmrh. (Magnús Jónsson): Ég hefði ekki kvatt mér hljóðs nema af því, að hv. frsm. minni hl. beindi til mín þeirri fyrirspurn, hvort ekki væri farið fram á að breyta stjskr. endanlega. Hæstv. forsrh. hefur svarað þessu, en ég hefði haft gaman af að þreyta ræður um það við hv. frsm. Hans tíu ára gamla gremja yfir því, að Ásgeir Ásgeirsson tók við völdum á sínum tíma, er skiljanleg. Það, sem hv. þm. hafði eftir mér um tvímenningskjördæmin, stendur í ræðu eftir mig, en ekki veit ég, hvort það er vísdómur minn eða þingskrifaranna. En ég vil minna hv. þm. á, að hann skrifaði greinar, sem hann nefndi „Komandi ár“, og fer þar hlýjum orðum um hlutfallskosningar, svo að það hallast ekki á hjá okkur. Hv. þm. gat þess, að til væri eitthvað frá kommúnistum í þessu máli. Mér er ekki kunnugt um það. Ég hef ekki talað eitt orð við neinn kommúnista um málið, og þeir hafa ekki unnið að því, aðeins lýst yfir fylgi sínu við það. En einu sinni var hv. þm. S.- Þ. kallaður kommúnisti í þessu landi. Ég vil segja hv. þd., af hverju ég var því meðmæltur, að einmitt þetta atriði um kosningafyrirkomulagið væri tekið út úr og afgreitt fyrst. Það var vegna flokks hv. þm. S.-Þ. Ég er sannfærður um, að Framsfl. mundi aldrei hafa þorað að vera í samvinnu um neina stjskrbreyt., fyrr en búið var að taka þetta atriði út úr. Annars hefur hæstv. forsrh. bent á, hve miklar veilur voru í öllu tali hv. frsm., þar sem hann gefur í skyn, að við ætlum að bregðast í stjórnarskrármálinu, en segir svo, að ekki sé hægt að gera neitt nema á mörgum árum. Það var einmitt það, sem mig grunaði, að Framsfl. ætlaði að láta málið liggja niðri af hræðslu við aðra hluti í stjskr. Ég er hræddur um, að það verði erfitt að klína því á okkur, að við viljum ekki afgreiða sjálfstæðismálið, eins fljótt og auðið er, og það er vitleysa, að málið sé óundirbúið. Það er vel undirbúið, bæði í meðvitund fólksins og af þm. sjálfum.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég tel rétt að segja örfá orð við (þessa umr. fyrir hönd Alþfl. Þetta mál er flutt af alþýðuflokksmönnum. í Nd. Um tilganginn þarf ekki að tala. Það er vitanlegt, að Alþfl. hefur alltaf verið með kjördæmaskipun, sem fæli í sér jafnan rétt allra kjósenda. Ég ætla ekki að rökræða átökin 1931–1933. Það hefur sumpart verið gert. Það er hins vegar ljóst, að það verður að leita ráða. til að fá jöfnuð í þessu máli. Við síðustu kosningar hafði Alþfl. helmingi fleiri atkv. á bak við hvern þm. en sá, sem hafði fæsta, sem sé Framsfl. Þetta er misrétti milli kjósenda, og allir flokkar nema Framsfl. er ákveðnir í að leiðrétta það. Eins og sakir standa, er ekki hægt að finna aðra heppilegri lausn en þá, sem felst í frv. því, sem er til umr. Ég skal ekki rökræða allt það, sem fundið er frv. til foráttu, til þess að lengja ekki umr. Þess er þó vert að geta, að Alþfl. hafði á sínum tíma á prjónunum till., sem miðuðu að vísu í nokkuð aðra átt, en aðrir flokkar vildu ekki fallast á. Það var þá hnigið að því ráði að fara þá leið, sem aðrir flokkar gátu orðið sammála um. Í ræðu hv. þm. S.-Þ. kenndi eins og oftar margra grasa, og í henni komu fram ómakleg ummæli í garð ýmissa manna, sem ekki eiga sæti hér. Ég ætla að leiða hjá mér að hnotabítast við þann hv. þm. Ummæli hans falla um sig sjálf. Eitt ætla ég þó að leiðrétta. Hann vildi draga sínar ályktanir af því, hvernig þessum málum væri fyrir komið í nágrannalöndum okkar, t.d. í Noregi, og tók t.d. Oslo, sem hafði um 300 þús. íbúa, en íbúar Noregs voru þá um 3 millj. Oslo átti 7 þm. Hér í Rvík býr 1/3 hl. þjóðarinnar, og samt hefur Rvík ekki nema 6 þm., en samkv. frv, á hún að fá 8 þm. En eftir réttum hlutföllum ætti Rvík að hafa 17 þm., ef miðað er við fólksfjölda. - Annað, sem mér þykir rétt að svara af því, sem hv. þm. S.-Þ. sagði, er það, að hann vildi láta skína í það, að Alþfl. væri með óheilindi í sambandi við lausn sjálfstæðismálsins og að það mundi honum að kenna, að ekki væri búið að taka það til meðferðar. Ég get fullvissað hv. þm. um það, að þetta er rangt. Alþfl. hefur, frá því að sjálfstæðismálinu var fyrst hreyft hér á Alþ., alltaf tekið í sama strenginn, sem sé að gera ýtarlegar till. í því máli. Það, að þetta mál er ekki tekið fyrir nú, er ekkert annað en hagkvæmnisástæður, þar sem ekki lá fyrir þessu þingi nauðsynlegur undirbúningur undir framtíðarstjórnskipun landsins. Þessi undirbúningur ætti hins vegar að liggja fyrir næsta þingi, og gengi hann síðan undir dóm kjósenda í haust. Ég hygg, að þetta hafi verið fullkomlega formlegt fyrirkomulag í vinnubrögðum við þetta mál, og held, að þetta þyrfti á engan hátt að valda neinum árekstrum, þó að hv. þm. vilji láta líta svo út. - Ég skal taka undir það með hæstv. atvmrh., og hygg ég það rétt mælt hjá honum, að það hafi verið hagkvæm vinnubrögð að fá þennan þátt tekinn út úr stjskrbreyt., til þess að hægt væri að sameina alla flokka þingsins um þær breyt., sem gera þarf, af því að þær breyt. eru miklu stærri heldur en þær, sem við erum nú að gera og ég vona, að öll þjóðin á sínum tíma geti verið sammála um. Ég vil einnig taka undir það með honum, að ég tel mjög mikinn vafa á því, að það hefði verið hægt að fá Framsfl. til þess að standa óskiptan að breyt. á stjskr., ef það mál hefði verið tekið fyrir um leið og þetta, sem nú er um rætt. Þetta tvennt, held ég, að verði að nægja til þess að svara því, að Alþfl. hafi á nokkurn hátt reynt að beita óhagkvæmum vinnubrögðum í þessum málum. Ég ætla ekki að fara að deila um það, sem hér er mest um deilt. Ég hef alltaf skilið það svo af hálfu þeirra, sem andmælt hafa þessu máli, að það sé í rauninni eitt atriði - og ekki nema eitt atriði - í þessu frv., sem verulega máli skipti, en það eru hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum. Við alþýðuflokksmenn höldum hins vegar fast við það, að hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum eigi fullkominn rétt á sér, og skal ég ekki rökræða það frekar. Það hefur verið gert. Því hefur hins vegar verið haldið fram, að 1933 hafi einmitt þessi till., um hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum, verið búin að ná allmiklu fylgi innan Framsfl., en svo hafi viljað til, að búið hafi verið að ganga frá þessu máli í stjskrn., þegar þeirri till. átti að skjóta fram. Ég skal ekki ræða þetta frekar við hv. þm. S.-Þ., en ég verð þó að segja það, að mér þykir undarlegt, að h;ann og hans flokksmenn skuli nú fordæma jafnmikið eins og þeir gera þessa till. um hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum landsins, þar sem þeir voru því ekki með öllu mótfallnir 1933: Ég hef ekki nein plögg í höndunum til þess að staðfesta þetta, en eins og hv. þm. veit, vita menn oft, hvað gerist innan þingsins og hvað þar er efst á baugi, þó að það sé ekki opinbert. Ég vænti þess, að þetta máli fari þá leið, sem til er ætlazt, og það er þegar sýnt, að það gengur fram, og vænti þess, að það sé svo sterk lýðræðishugsjón með þjóðinni, að hún veiti þessu máli brautargengi og komi í veg fyrir það, að þeir menn, sem nú andmæla því, fái stöðvunarvald um framgang málsins.



Ég skal játa það, að ég vildi gjarnan, að þessu þinghaldi færi að ljúka, og ég vil því ekki tefja tímann með óþörfum umræðum. En mér finnst þó skylda mín að bera hér fram fyrirspurn til þeirra, sem að þessu máli standa, Sjálfstfl., Alþfl. og Kommúnistafl., eða Sameiningarfl. alþýðu. Það er nefnilea þannig, að blöð þessara flokka hafa marglýst yfir því, að samið hafi verið um þetta mál, og það er helzt að skilja það svo, að samið hafi verið um það í öllum atriðum. Það virðist því vera tilgangslaust fyrir okkur framsóknarmenn að bera fram brtt. við frv., en að bera fram brtt. í tilgangsleysi er fjarri mínu skapi. En ég skal þó játa, að ég hef mikla löngun til þess að bera fram brtt. við þetta mál, og það kann að vera, að ég geri það við 3. umr., ef ég hef nokkra von um það, að hún sé ekki fyrirfram dauðadæmd, jafnvel þó að menn gætu efnislega á hana fallizt, m.ö.o., að hún verði athuguð. Ég er ekki að heimta fylgi við þá till., sem ég kynni að bera fram, fyrirfram, en það er vitanlega tilgangslaust að bera slíkt fram, ef það verður ekki einu sinni athugað. Þessir flokkar, sem að frv. standa, hafa jafnan kvartað yfir því, þegar þeir hafa verið í stjórnarandstöðu, Sjálfstfl. hér áður og Kommúnistafl., oft á liðnu kjörtímabili, að það hafi verið samið um málin á milli stjórnmálaflokka, áður en þau hafi verið lögð fyrir þingið. Þessir flokkar hafa talið þetta þingræðibrot. Þó hefur aldrei mér vitanlega verið samið um annað á milli stjórnmálafl. heldur en aðalatriði málanna. Þegar skattal. voru á ferðinni, þá hélt hv. 10. landsk. langa ræðu um það, hversu óþinglegt það væri, að Sjálfstfl. og Framsfl. hefðu samið um þetta mál, áður en þau voru lögð fyrir þingið, og þó höfðu þessir flokkar aldrei samið um annað en aðalatriði málsins. Fyrirspurn mín er því sú, hvort að það sé útilokað, að brtt. við þetta frv. verði teknar til greina, og hvort þessir flokkar eru, bundnir við það að samþ. frv., eins og það nú er, í öllum atriðum. Við þessu vildi ég fá skýr svör. Ég er að vísu andvígur þessu frv., eins og það liggur fyrir í höfuðatriðum. Þó mundi ég telja, að frv. mætti bæta án þess að fara út fyrir þann ramma, sem frv. nú er settur, sem er kjördæmabreytingin. Ég skal nú geta. um það, hvaða breyt. það eru, sem ég vildi helzt óska eftir, að gerðar yrðu á þessu frv., jafnvel þó að höfuðtilgangi þess væri haldið. Með þessu frv. er áreiðanlega verið að skerða rétt sveitanna í landinu, og til að draga ofurlítið úr því vildi ég láta takmarka að einhverju leyti rétt utanhéraðsmanna til þess að bjóða sig fram í kjördæmum. Ég veit, að það er óhugsandi, enda ekki rétt, að banna þetta með öllu eða útiloka, en ég tel vel geta komið til mála að takmarka þennan rétt að einhverju leyti. Mér sýnist þingið, eins og það er nú skipað, bera töluverðan keim af því, að það sé samkoma fyrir Rvík, en ekki þjóðarsamkoma, og Reykvíkingar eru komnir í meiri hl. hér á Alþ. Ég heyrði í útvarpinu í gærkvöldi, að hæstv. atvmrh. sagði, að þeir flokkar, sem að þessu standa, neituðu því, að með þessu væri verið að skerða rétt sveitanna. Þeir segja, að með þessu gerist aðeins það, að minni hl. í sveitakjördæmunum eigi að fá rétt til þess að senda sinn fulltrúa á Alþ. En þeir gleyma einu, þessir herrar, og það er, að ekkert af þessum tvímenningskjördæmum, sem þeir eru að tala um, eru hrein sveitakjördæmi nema e.t.v. aðeins 1 af þessum 6. Þeir kalla það sveitakjördæmi, þó að þau séu það raunverulega ekki. Í þessum kjördæmum eru, a.m.k. þar, sem ég þekki til, 90% sveitamanna, sem kjósa Framsfl., en atkv. þau, sem Sjálfstfl. og aðrir. flokkar fá, eru frá kaupstöðum og kauptúnum, sem í þessum kjördæmum eru. Það er því þannig, þó ,að þessir menn neiti því, að tilgangurinn með þessu frv. er sá, að kaupstaðirnir og kauptúnin fái annan fulltrúann af þessum 2, sem eru í tvímenningskjördæmum. Auk þess munu atkvæðin í Rvík eingöngu skapa uppbótarþm. eftir breytinguna. Ég skal í þessu sambandi engan dóm á það leggja, hvort það sé heppileg stefna að koma öllu valdi í þjóðfélaginu í hendur kaupstaðanna, en ég vil, að menn segi satt, en séu ekki með alls konar yfirvarp um það, hvað þeir virkilega meina. Við útvarpsumr. um þetta mál í hv. Nd. hefur nú verið mikið um þetta frv. rætt, og andstæðingar okkar framsóknarmánna hafa óskapazt yfir því, hvað Framsfl. njóti mikilla hlunninda með því fyrirkomulagi, sem nú er, og þar hafa þeir eingöngu miðað við kosningarnar 1937. Trúa þessir menn því þá virkilega, að atkvæðamagn flokkanna geti aldrei verið öðruvísi en það var 1937? Ég býst við því.1937 héldu sjálfstæðismenn, að hver flokkur fengi nákvæmlega sama atkvæðamagn og 1934. Þess vegna gerðu þeir þá bandal,ag við Bændafl. og reiknuðu honum sama atkvæðamagn og 1934. Bættu því svo við sín eigin atkvæði frá sömu kosningum, og með þessu áttu svo að vinnast mörg kjördæmi frá Framsfl. En þeir reiknuðu bara ekki með því, þeir góðu herrar, að kjósendur geta breytt afstöðu sinni og fylgja ekki foringjunum út í hvað, sem er. Og þó að ég ætlaði ekki hér að gera annað en bera fram örstutta fyrirspurn, þá get ég þó ekki annað en bætt við annarri fyrirspurn til hæstv. atvmrh. Hann var að tala um það í útvarpsumr. í gærkvöldi, hvílíkur háski það væri, ef Framsfl. fengi stöðvunarvald og gæti stöðvað þetta frv. með 25% af kjósendum. Hann gerði ráð fyrir, að þetta gæti komið fyrir. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort honum dettur í hug, ef Framsfl. fær ekki meira atkvæðamagn en þessi 25%, að hann (Framsfl.) geti þá stöðvað málið. Mér skilst, að til þess að fá stöðvunarvald þurfi flokkurinn að bæta við sig miklu atkvæðamagni, því að án þess fjölgar ekki þingmönnum flokksins. En tölurnar frá 1937 virðast sitja fastar í heila hæstv. ráðh. Allt þetta mál er byggt á því, að þær geti ekki breytzt. Ég skal að lokum segja það, að mér finnst vera einn ljós punktur í þessu frv., og það er, að Siglufjörður verði gerður að sérstöku kjördæmi. Við síðustu stjskrbreyt., sem þó var gerð til að fullnægja „réttlætinu“, eins og nú stendur til, var þó lögfest það ranglæti, að Seyðisfjörður, sem ekki hafði nema 900 íbúa, var látinn haldast sem sérstakt kjördæmi, en Siglufjörður, sem hafði fjórum sinnum fleiri íbúa, varð engra réttinda aðnjótandi í því efni. Ég get ekki látið vera að minna hæstv. forsrh. á það; að einu sinni flutti ég till. um það að gera Siglufjörð og Hafnarfjörð að sérstökum kjördæmum, án þess að taka annan þingmanninn af Gullbringu og Kjósarsýslu, eins og síðar var gert, en núverandi hæstv. forsrh. vildi ekki ganga inn á það þá. En nú ætlar hann a,ð samþ. það að gera Siglufjörð að sérstöku kjördæmi. Má það undarlegt heita, að hann skyldi ekki á þeim tíma hafa notað þetta tækifæri, sem honum þá bauðst, því að þegar till. mín kom fram um þetta, þurfti ekki til þess stjskrbreyt. að koma því í kring. Til þess þurfti þá aðeins kosningalagabreyt. En þá var ekki litið á þetta. En svo á næsta þingi var Hafnarfjörður gerður að sérstöku kjördæmi, og þá hneykslaðist hæstv. forsrh. mjög á því, að ég var því fylgjandi. En það var réttlætismál. Á því átti aftur þm. Gullbringu- og Kjósarsýslu, núverandi hæstv. forsrh., sök, að annar þingmaðurinn var þá tekinn af kjördæmi hans. Hefði hann stutt till. mína, hefði aldrei til þess komið.

* Forsrh. (Ólafur Thors): Ég skal ekki gera ræðu hv. 1. þm1. Eyf. að umræðuefni, og er það einnig út af ósk hæstv. forseta um, að menn stytti ræðutíma sinn. Það mun vera svo með okkur báða, hv. 1. þm. Eyf og mig, að hvorugur muni alla sína fortíð. En ég hygg því miður, að ég sjái ekki allt fyrir, því að svo mikill vitmaður er ég ekki, en ég áskil mér rétt til þess að taka afstöðu til mála. Og, hvað öðrum málum viðvíkur, læt ég ósagt um, en í þessu máli hef ég rökrétta fortíð. Þótt ég hafi ekki viljað árið 1927 fylgja því, að Siglufjörður yrði sérstakt kjördæmi, en vilji það nú, þá þarf ekki að vera neitt ósamræmi í því. Læt ég svo úttalað um þetta atriði. Viðvíkjandi fyrirspurn Frv. 1. þm. Eyf., sem var um, hvort endanlegir samningar hefðu farið fram og hvort þýðingarlaust sé að bera fram brtt. við málið, þá get ég svarað þessu á eftirfarandi hátt: Sjálfstfl. tilnefndi ráðh. flokksins til þess að ræða við Framsfl., en þegar þær umr. leiddu ekki til samkomulags, þá vöru 3 menn kjörnir frá Sjálfstfl. til þess að ræða við Alþfl. Við Kommúnistafl. hefur enginn af þm: Sjálfstfl. rætt með umboði flokksins, en e.t.v. hafa einstaka þm. flokksins rætt við einstaka þm. Kommúnistaflokksins um þetta mál. Um það veit ég ekkert. - Þegar lokið var umr. við Alþfl., þá var sú samþykkt gerð í Sjálfstfl. að gera enga samninga um þetta aðra en þá, sem byggjast á sameiginlegri afstöðu þessara flokka í stjskrn. Viðvíkjandi hinni fyrirspurn þessa hv. þm: vil ég svara því, að ég er þess fullviss, að brtt. hans nær ekki fram að ganga: Einnig er ég henni mótfallinn, því að hún rekur marga hv. þm. af þingi, og eru það eftirtaldir hv. þm. Framsfl., sem yrðu þá að sitja heima, af því að þeir eiga ekki heima í kjördæmum sínum. Hv. þm. Mýr., þm. Barð., þm. Str., 1. og 2. þm. Skagf., þm. S.- Þ., 1. þm. N.-M. og 1. þm. S. M. Það er nærri því helmingur hv. framsóknarþm. ! Fyrr má nú rota en dauðrota. Þar að auki vil ég ógjarnan sjá á bak ýmsum þessara hv. þm. héðan af Alþ. Það yrði einnig til þess að skerða vald sveitanna að leyfa þeim ekki að taka sér þm., nema þeir séu búsettir í kjördæminu sjálfu. Ég tel alveg víst, að þessi brtt. næði ekki fram að ganga, og ef hún yrði bori upp, mundi hún aðeins tefja störf Alþ., en það virðist vera almenn ósk hv. þm. að ljúka þingi fyrir hvítasunnu.

* Atvmrh. (Magnús Jónsson): Ég stend upp af kurteisi við hv. 1. þm. Eyf., því að hann spurði mig, hvort ég teldi hugsanlegt, að Framsfl. gæti fengið stöðvunarvald við kosningar með aðeins 25% af kjósendum landsins. Já, ég tel það mögulegt, því að það þarf ekki annað en tilflutning atkvæða í þau kjördæmi, sem Framsfl. vantar lítið til þess að koma að mónnum, t.d. ef atkv. Framsfl. í Rvík væru flutt í eitthvert slíkt kjördæmi. Viðvíkjandi brtt. hv. l. þm. Eyf. get ég sagt það, að ég mundi vera á móti henni, af því að hún væri skerðing á rétti sveitanna, eins og hæstv. forsrh. drap á. Hvert kjördæmi hefur rétt til þess að kjósa þm. innan sinna vébanda og einnig rétt til þess að fara út fyrir kjördæmið í vali sínu. Það væri mjög æskilegt, að Alþ. gæti lokið störfum fyrir hvítasunnu, því að kosningar þurfa helzt að fara fram ekki síðar en, fyrsta sunnudag í júlí.

* Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson): Hæstv. forsrh. reifði málið frá sjónarmiði síns flokks og kallaði það gott mál. Hann minntist einnig á sjálfstæðismálið svonefnda, og vil ég gera grein fyrir minni skoðun þar. - Ég tel , heppilegt að flýta skilnaðinum við Danmörku, því að á þessum tímum er ekki hættuláust að draga það mál von úr viti. Ég hef áður bent á, að skilnaðarmálinu eigi að halda í ákveðinni línu, þannig að forseti taki alveg við valdi konungsins, og yrði það sniðið eftir bandarískri fyrirmynd. Breyt. í þessa átt hafa þegar verið undirbúnar af hæfustu lögfræðingum landsins, og þess vegna ekkert því til fyrirstöðu að hefjast handa. Svo að ég víki að þessu máli, sem er hér á dagskrá, breyt. á stjórnskipunarl. eða kjördæmanálinu, þá er gaman í því sambandi að minnast ummæla hæstv. atvmrh., 1. þm. Reykv., á Alþ. árið 1928. Þar stendur svo í Alþingistíðindunum, bls. 2958, í ræðu, sem hæstv. ráðh. flutti þá og er yfirlesin: „Ég skal nú ekki fara neitt út í útreikninga, en það þarf ekki annað en benda á það, að listakosning um tvo menn er ekki annað en vitleysa: Það er gaman að lesa þetta, og ég vona, að hæstv. ráðh. komist brátt á þessa skoðun aftur. Talsmaður Alþfl. í Nd., hv. þm. V. Ísf., sagði, að hv. 1. þm. Rang. hefði sagt á þingi 1333, að Framsfl. vildi hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmunum. En það upplýstist, að hv. 1. þm. Rang. var ekki á þingi 1933 sökum veikinda, svo að hv. þm. V.-Ísf. varð að biðja fyrirgefningar, því að hér var nefnilega um ósannindi að ræða. Þetta sýnir þau vandræði, sem þessir menn eru í, með rök fyrir sínu máli. Ég læt svo úttalað um þetta mál við þessa umr.

*Hermann Jónasson: Ég hef þegar látið í ljós skoðun mína á þessu máli á öðrum vettvangi og mun ekki fjölyrða um það að þessu sinni, enda hefur verið lýst yfir því, að þýðingarlaust sé að koma með brtt. við málið. Og eftir slíka yfirlýsingu verður vitanlega að ræða málið á öðrum vettvangi. Bæði ég og hæstv. fyrrv. viðskmrh. tókum fram í útvarpsumræðum í vetur, að við vildum láta kosningar fara fram, en svo kom þessi breyt., sem menn vilja nú gera á stjórnskipuninni, og þá horfir málið öðruvísi við. Og ég vil í stuttu máli gera grein fyrir hvers vegna. Í fyrsta lagi álít ég tímana þannig nú, að það sé alveg óverjandi að afgreiða skyndibreytingar á stjskr. og óverjandi að innleiða nú deilur um kjördæmaskipunina. Á þessum tímum eiga flokkarnir að leggja deilumálin á hilluna og vinna saman að velferðamálum þjóðiarinnar. Fjöldi deilumála hefur verið lagður til hliðar undanfarin ár, og flokkarnir hafa haft samvinnu um mörg mál, enda þótt þeir væru ósamþykkir stefnum í ýmsum grundvallaratriðum, bæði í atvinnurekstri, fjármálum og verzlun. Við framsóknarmenn hefðum aldrei þolað þetta, ef við hefðum ekki skilið nauðsynina fyrir samstarfi, og töldum þess vegna heppilegra að leggja deilumálin á hilluna. Eitt af þessum deilumálum var kjördæmamálið, og var því sjálfsagt að bíða með það. Það leynir sér ekki, að mikil nýsköpun er í aðsigi í stjórnarskipun landanna, og það fer ekki hjá því, að þetta lýðræði, sem ríkir hér á hv. Alþ., er lýðræði, sem við allir óskum eftir að berjast fyrir og viðhalda. En þó verður að breyta stórkostlega til, og við vitum, að inn í stjórnskipun okkar verður að koma mikil nýskipun. Við vitum um og sjáum úti í heimi stórfelldar breyt. í atvinnulífi þjóðanna, sem einnig hljóta að berast hingað. Og meðan við sjáum þetta vera að koma á sviðum atvinnulífs og stjórnskipunar, þá vildi ég taka þátt í að halda fleytunni á floti og sigla henni fram úr sjóunum inn í komandi tíma. Þá hefði verið hægt að taka þetta og önnur deilumál fyrir, er við sjáum betur fram úr en nú er hægt. Ég álit því illa farið, að þeirri starfsreglu stjórnarflokkanna sé vikið til hliðar að leggja öll viðkvæm deilumál á hilluna, meðan þessir tímar eru. Deilumálin eru tekin of snemma til meðferðar. Ég hef ekki dregið dul á þá skoðun mína. Hér er vakin deila um viðkvæmt mál, er brýtur allar starfsreglur stjórnarinnar frá 1939, og er því illa og hörmulega farið, Að vísu hlýtur að verða samstarf í einum málaflokki eftir sem áður, en það er um utanríkismálin, en það verður þó svo bezt, að utanrmn. fylgist með málunum, áður en þau eru afgreidd. Það er því verr farið um þetta, að ég er viss um, enda þótt ég sé ekki spámaður, að allir sjá innan skamms og nú þegar, að þessi stjórnskipun er ekki til frambúðar. Við framsóknarmenn vitum vel, að miklar breyt. þarf hér að gera, og við erum fúsastir til að endurskoða þetta mál, er tími er til kominn. En við vitum einnig, að gallarnir aukast við þessa breyt., er hér á að gera. Ég bendi á það, að Framsfl. og Sjálfstfl. hafa mikinn meiri hl. og geta ráðið málum, og ekki eru miklar líkur til þess, að sá meiri hl. væri mikið við kosningar. Það hefði verið hægt að viðhalda starfsreglum stjórnarinnar, ef þessir flokkar hefðu unnið saman. Eða hví tóku flokkarnir ekki upp samvinnu um þetta mál? Þeir flokkar, er standa að breyt., játa þó annað veifið, að nauðsyn málsins sé ekki svo mjög brýn. Er þá ekki tilgangur þessara flokka sá, að skapa sér enn þá sterkari meirihlutavald en meirihlutavald Framsfl. og Sjálfstfl., sem var þó ótvírætt? Ég sé ekki annað en að þessir ólíku flokkar ætli sér að vinna saman næsta kjörtímabil, þótt meiri hl. þeirra sé nú veikur og verði það, því að ekki þyrftu kosningar að fara fram, til þess að hægt væri fyrir Sjálfstfl. að halda meirihlutavaldinu með Framsfl. Nei, þótt hér þyrfti breyt. við, voru þær ekki aðkallandi, og málið er fram borið, að ég segi ekki í áróðursskyni, fyrir þá flokka, er að því standa. Eins og stendur, ægir hér öllu saman, einmenningskjördæmum, tvímenningskjördæmum, hlutfallskosningum og meirihlutakerfi. Og haldið þið svo, að þetta sé framtíðin? Ég sagði áðan, að Framsóknar- og Sjálfstfl. hefðu sterkan meiri hl., og þetta mál hefði því getað beðið dálítið lengur. Og menn skulu athuga það, að þessar tvöföldu kosningar eru raunverulega aðeins fyrir eitt aðalþing. Við megum eiga von á, ef eitthvað verður farið að rofa til 1944, þá kollvörpum við allri þessari stjórnskipun. Ég sé því ekkert í þessum vinnubrögðum nema óvitahátt í íslenzkum stjórnmálum, og ég er sannfærður um, ef þessi stjórnskipun spyrst út meðal þjóða og það með, að fyrir hana hafi öllu verið stefnt í ófrið og óefni heima fyrir, þá muni hún þykja hið mesta viðundur. Það er augljóst mál, að úr þeim hrærigraut, sem hér er í þessum efnum, verður aldrei annað en vitleysa. Það er hægt að hafa hlutfallskosningar og það er hægt að hafa meirihlutakerfi. En það er ekki hægt að hafa hvort tveggja og hræra því saman. Sannast að segja er þessi breyt. miðuð og sniðin við fylgi flokkanna, eins og það er núna. Segjum nú, að Framsfl. ynni við hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum. Þá gæti það ekki gengið, og hlutfallskosningarnar yrðu afnumdar samstundis. Kerfið, ef kerfi skyldi kalla, er tóm vitleysa frá upphafi til enda. Og framgangur þessa máls hér er af slysni. Það var borið fram, án þess að búizt væri við, að það tengi fram. Hér er sannast að segja, árið 1942, verið að gera svo einkennilega hluti við stjskr. Íslands, að lengi mun í minnum verða haft. Og svo mikið er víst, að þeir, sem standa nú að þessu máli, munu margir hverjir innan skamms tíma óska þess, að þeir hefðu aldrei verið með við að afgreiða það. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta mál nánar á þessum vettvangi, enda þótt ég vildi það gjarnan, nema sérstakt tilefni gefist. Og mér hefur skilizt, að þýðingarlaust sé að flytja við það brtt. Ég lít því svo á, að hér séu að gerast sömu hlutirnir og hafa gerzt á þingum annarra þjóða, að þér sé ekki um endurbót að ræða, heldur verði hér afgreitt mál, sem um efni og undirbúning markar vonandi lægsta hnignunarstigið, sem þetta þing lifir.

Forseti (EÁrna): Með því að mjög er nú liðið á fundartímann, er ekki um annað að gera en annaðhvort að fresta umr. eða takmarka ræðutíma deildarmanna. Þar sem nauðsyn er að ljúka þessari umr. hið fyrsta, mun ég taka síðari kostinn og takmarka ræðutíma hv. dm. við 5 mínútur.



Ég þarf nú ekki einu sinni 5 mínútur. Ég veit ekki, hvort ég á að þakka svör ráðh., (því að þeir gáfu engin skýr svör, heldur voru með vífilengjur. Svo mikið skildi ég þó, að brtt. þýðir ekki að bera fram. Það er því staðfest, að þessu máli er ráðið til fullra lykta utan þingsins og öll hlutdeild okkar framsóknarmanna útilokuð. Til þess að málið ljúkist fljótt, skal ég nú ekki segja meira, þótt tilefni hafi gefizt til þess. Ég mun því ekki ræða meira hér, en geymi það þar til síðar.



Það er aðeins stutt svar til hv. þm. S.-Þ og hv. þm. Str. Hv. þm. S.-Þ. sagði það fleipur, að nokkuð líkt þessu máli hefði komið fram árið 1933. Ég sagði ekki, að málið hefði verið rætt á Alþ. eða borin fram till. um það, en ég býst ekki við, að hann geti neitað, að það hafi þá verið rætt innan Framsfl. og í stjskrn., þótt það væri ekki borið fram á þinginu. Hv. þm. Str. sagði, að Alþfl. hefði borið mál þetta fram, án þess að hann byggist við, að það næði fram að ganga. Ég mótmæli því eindregið og eins því, að Alþýðublaðið hafi sýnt nokkur óheilindi í því.

* Forsrh. (Ólafur Thors): Herra forseti ! Ég ætla mér ekki að fara að svara ræðu hv. fyrrv. forsrh., en vísa til ræðu minnar í útvarpinu í fyrrakvöld. Vildi ég, að menn leituðu þar svara. En ég vil, að það komi fram, og ég tek það fram, að ég hef ekki gert honum nein verzlunartilboð um frestun kosninga. Ég hef alltaf sagt eftir kosningafrestunina í fyrra, að ekki bæri að kjósa í vor, og ég man ekki, að ég segði annað í útvarpsræðu minni. Hins vegar hef ég því af eðlilegum ástæðum einnig gert ráð fyrir því, að slíkt mál sem þetta mundi ekki ná fram að ganga, af því að það beinlínis leiðir af sér þær kosningar, er ég ekki vildi. Hv. þm. Str. harmaði mjög brot það á starfsreglum stjórnarinnar, er hann kallaði. En það var hv. þm. sjálfur, er átti sök á, að svo hefur farið sem hann harmar. Hann kannast við, að Alþfl. bar okkur friðslit á brýn, er við settum gerðardómsl., en við skeyttum því litlu, þar eð við álitum þjóðarnauðsyn að. Það er því ekki sæmandi fyrir Framsfl. né frambærilegt að slíta þegar allri samvinnu, þótt okkar á milli hafi nú risið ágreiningsmál, er við sjálfstæðismenn álitum þjóðarnauðsyn að fái framgang, og leika þannig sama leikinn og Alþfl. í vetur, er hann dæmdi sem harðast. Ég læt þetta svo nægja. En mér er óskiljanlegt, að við verðum að viðundri meðal framandi þjóða, þótt við breytum þeirri stjórnskipun hjá okkur, er gefur 12 þúsund kjósendum rétt á 19 fulltrúum á þing, en aftur 24 þús. kjósendum aðeins 17 fulltrúum. Með slíkri kjördæmaskipun er verið að varna því, að þingið sé sem réttastur spegill þjóðarviljans. Og um það, að stjórnskipun okkar sé flókin og ruglingsleg, er ég ekki sammála. Tökum t.d. Dani til samanburðar. Þar gilda stjórnskipunarlög svo flókin, að sagt er, að aðeins einn þingmaður skilji þau til fulls, nefnilega Kragh í Fólksþinginu. En við kunnum full skil á okkar stjórnskipunarl., þótt á þeim megi finna galla.

* Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson): Ég ætlaði aðeins að benda hv. talsmanni Alþfl. (SÁÓ) á það, að hann telur sig hafa heyrt það, að einhverjir framsóknarmenn hafi, þegar núgildandi stjskr. var samþ., verið fylgjandi hlutfallskosningum. Hann hefur ekki gögn fyrir því. En ég vil biðja hann að taka sér til athugunar og hugleiðingar þann ósigur, sem hv. þm. V.- Ísf. beið í Nd., þegar hann hélt fram þessu sam,a, en gat ekki sannað það. Ég vil enn fremur benda þessum hv. þm. á það, að það getur vel verið, að einhverjir af þeim mönnum, sem brugðust Framsfl. um það leyti, er hv. talsmaður Alþfl. var að tala um, hafi verið með einhverjar slíkar bollaleggingar. En ég vil spyrja hv. þm. Alþfl., sem hér talaði, um það, hvort hann telur það bindandi fyrir sig eða flokk sinn, hvað Héðinn Valdimarsson kann að hafa sagt eða gert, eftir að hann var kominn á það stíg að vera orðinn andstæðingur Alþfl. Og til frekari sönnunar því, hvað við framsóknarmenn áttum við að etja af þeim mönnum, sem voru að skilja við flokkinn þá, vil ég taka það fram, að Tryggvi heitinn Þórhallsson ætlaðist til þess, að 8 þm. væru kjörnir fyrir Rvík, en uppbótarþingsætin væru höfð færri. En þeir, sem voru að yfirgefa flokkinn, og þar á meðal Ásgeir Ásgeirsson, hv. þm. V.-Ísf., óttuðust, að með því að þm. yrðu svo margir í Rvík, þá fengi Framsfl. þar einn þm. kjörinn. Þess vegna felldi hann (ÁÁ) það, að Reykjavíkurþm. yrði fjölgað um þetta, og gerði það í þeim tilgangi að drepa flokkinn. Ég vona því, að hv. 2. landsk. (SÁÓ) skilji það, að ég skoða mig ekki bundinn við það, sem einhverjir svikarar Framsfl. kunna að hafa sagt eða gert árið 1933.

* Forsrh. (Ólafur Thors): Ég vil aðeins geta þess, að einn af hv. þm. Sjálfstfl. er fjarverandi í samráði við mig. Ég taldi, að ekki mundi nú koma til atkvgr. um þetta mál. Þessi þm. er hv. A. landsk. (ÁJ). En með því að það skiptir engu um afgreiðslu málsins, getur atkvgr. farið fram eins fyrir því, þó að hann sé fjarverandi. En þar sem um svo alvarlegt mál er að ræða sem þetta, þótti mér rétt að taka þetta fram.