Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, felur í meginatriðum í sér framlengingu á lögum um Framkvæmdasjóð aldraðra, nr. 49/1981, þar sem gert var ráð fyrir að lagður yrði á sérstakur skattur til þessa framkvæmdasjóðs. Var hann lagður á til eins árs í senn samkv. lögunum. Í frv. er einnig gert ráð fyrir breytingu á lögunum til þess að kveða afdráttarlausar á um það, að stofnanir vegna byggingar hjúkrunarheimila og sjúkradeilda sem sveitarfélög, félagasamtök eða einstaklingar standa fyrir - geti einnig átt rétt á stuðningi úr framkvæmdasjóðnum. Í frv. er gert ráð fyrir að gjaldið til Framkvæmdasjóðs aldraðra á næsta ári verði 200 kr. Á þessu ári er gjaldið 100 kr. Samkv. fjárlagafrv. fyrir árið 1982 er gert ráð fyrir að gjald þetta gefi í Framkvæmdasjóðs aldraðra 13.5 millj. kr. Með þeirri hækkun, sem hér er gerð tillaga um frá forsendum fjárlagafrv., mundi talan hækka um 4.5 millj. kr. og verða um 18 millj. kr. Er gert ráð fyrir því í fjárlagafrv., að ríkið leggi fram beint í sjóð þennan 11 millj. kr. og alls verði þar til ráðstöfunar 24.5 millj. kr. En ef þetta frv. verður að lögum yrðu til ráðstöfunar þar í kringum 29 millj. kr. á árinu 1982. Í fjárlögum þessa árs er gert ráð fyrir að veita milli 8 og 9 millj. kr. í framkvæmdir sem samkv. þessum lögum mundu verða kostaðar framvegis af Framkvæmdasjóði aldraðra. Menn sjá því að hér er um að ræða geysilega aukningu á framlögum í þessu skyni, og stafar það sérstaklega af því að þörfin er mjög brýn og knýjandi. Ég vil nú gera nokkra grein fyrir því, hver þessi þörf er. Við höfum haft starfandi undanfarna mánuði sérstaka öldrunarþjónustunefnd við landlæknisembættið. Í henni eiga sæti Guðjón Magnússon aðstoðarlandlæknir, Þór Halldórsson yfirlæknir, Skúli Johnsen borgarlæknir, Ársæll Jónsson settur yfirlæknir, Sigurveig Sigurðardóttir félagsráðgjafi og Þórhannes Axelsson félagsfræðingur. Nefndin hefur nýlega skilað mér bráðabirgðaskýrslu um þörfina fyrir pláss fyrir aldraða hér á Reykjavíkursvæðinu. Eins og kunnugt er var mjög rætt hér á Alþingi á s. l. vetri um neyðarástand í málefnum aldraðra í Reykjavík. Taldi ég því óhjákvæmilegt að gerð yrði sérstök könnun á þörfinni fyrir öldrunarrými í höfuðborginni. Á s. l. vetri var því haldið fram af borgarlækninum í Reykjavík, að 350 rými fyrir aldraða vantaði til viðbótar því sem fyrir væri. Niðurstaða könnunarinnar er hins vegar eins og hér segir: Samkvæmt sjúklingatalningu, sem framkvæmd var á öllum spítölum í Reykjavík á s. l. vetri, eru á öldrunar- og hjúkrunardeildum spítalanna í Reykjavík og elliheimilanna 449 manns 70 ára og eldri. Á almennum sjúkradeildum, þ. e. ekki á sérstökum öldrunar- og hjúkrunardeildum, heldur á almennum sjúkradeildum, eru 103 svokallaðir langlegusjúklingar 70 ára og eldri. Samtals er því um að ræða rými fyrir 552 langlegusjúklinga í Reykjavík. Á vegum heimahjúkrunar hér í Reykjavík var veitt á þessu ári, þegar talningin fór fram; þjónusta við 78 aldraða sem þurftu á hjúkrunarvistun að halda. Á vegum Heimilishjálpar Reykjavíkurborgar er síðan um að ræða 49 einstaklinga. Samkvæmt biðlistum og þeim skýrslum, sem teknar hafa verið af heimilislæknum í borginni, er um að ræða 30 einstaklinga í viðbót, þannig að rýmisþörf í Reykjavík, samkv. þeirri ítarlegu könnun sem gerð hefur verið, er fyrir 709 einstaklinga. Þegar þessar tölur eru skoðaðar kemur í rauninni í ljós að rými vantar í Reykjavík núna - umfram það fólk sem dvelst á almennum sjúkradeildum, öldrunarþjónustudeildum og hjúkrunardeildum - fyrir 157 manns. Ef við teljum þá með sem eru á sjúkradeildunum, fólk sem ætti þá að fara af þeim og inn á öldrunardeildir, yrði talan hins vegar 260. Hér er ég eingöngu að tala um þá sem eru 70 ára og eldri. En auðvitað háttar þannig til, að þó nokkur hópur fólks þarf á langtímavistun að halda þó ekki hafi náð svo háum aldri. Ef við lítum á þá tölu er hún hér í Reykjavík 182 - á móti 157 ef við erum aðeins að tala um 70 ára og eldri: Þá er því við að bæta, að um land allt er einnig mjög veruleg þörf fyrir hjúkrunarvistun aldraðra. Ég hygg þó að ástandið sé eins og sakir standa einna alvarlegast hér í Reykjavík. Það, sem á döfinni er hins vegar í Reykjavík til að bæta úr í þessum efnum, er þetta: Í fyrsta lagi er í byggingu svokölluð B-álma Borgarspítalans þar sem verða 170 rými fyrir langlegusjúklinga þegar hún er fullbyggð. Í öðru lagi er um að ræða 44 rými á hjúkrunarheimilinu við Snorrabraut í Reykjavík. Og í þriðja lagi verða á þessu ári tekin í notkun 19 rými fyrir aldraða á Hvítabandinu. Ef þessi hjúkrunarrými koma öll inn á næstu árum er niðurstaðan þessi að mati öldrunarþjónustunefndar landlæknisembættisins, eins og segir orðrétt í skýrslu nefndarinnar: „Þessi hjúkrunarrými ættu að fullnægja þjónustuþörf fyrir aldraða fram undir lok ársins 1984 og er þá miðað við að sama hlutfall af hjúkrunarsjúklingum vistist á almennum sjúkradeildum og í dag. Ef aftur er gert ráð fyrir því að aldraðir verði í minna mæli á almennum sjúkradeildum en nú er, þá verður þetta pláss auðvitað miklu fyrr fullnýtt, eða þá í lok ársins eða á miðju ári 1983. Samkvæmt þeim áætlunum, sem nú eru uppi, er gert ráð fyrir því, að á næsta ári komi hér inn í Reykjavík 44 pláss í hjúkrunarheimilinu við Snorrabraut og ein eða tvær hæðir í B-álmu Borgarspítalans, en á hverri hæð eru 29 rými. Ef sá framkvæmdahraði helst sem gert hefur verið ráð fyrir við B-álmu Borgarspítalans, þá á að vera unnt að halda þannig á málum að þær byggingar, sem þarna eru í undirbúningi, leysi úr þessum brýnasta vanda á árinu 1984, að því er varðar stofnanir fyrir aldraða.“ Nú vil ég leggja á það áherslu sem mitt sjónarmið í þessum efnum, að það er ekki rétt stefna að leggja einvörðungu áherslu á stofnanir fyrir aldraða, heldur ber að leggja á það áherslu að þeir geti sem lengst og við sem eðlilegastar kringumstæður verið annars staðar, hjá sínum nánustu eða á sínum heimilum. Á grundvelli þessarar stefnu er núna unnið í heilbr.- og trmrn. að frv. um félags- og heilbrigðisþjónustu við aldraða í framhaldi af umræðum sem um það mál fóru fram á síðasta þingi. Sú sama nefnd og vinnur að því frv. vinnur nú einnig að því að gert verði sérstaki átak á Íslandi árið 1982 í málefnum aldraðra. Eins og ég gat um í upphafi er mjög mikil þörf fyrir rými fyrir aldrað fólk hér á landi á næstu árum og áratugum. Það er mjög nauðsynlegt að við höldum á þeim efnum af miklum myndarskap og kostum þar til verulegum fjármunum. Þeim árgöngum, sem hér um ræðir, fer fjölgandi á næstu árum og áratugum. Ég vil t. d. geta þess, að árið 1980 voru taldir um 15 560 einstaklingar 70 ára og eldri á Íslandi, en þeir verða á árinu 1990 orðnir 18 370. Af þessu sést að um geysilega aukningu er að ræða í þessum aldurshópum. Það er niðurstaða þjónustunefndar landlæknisembættisins, sem ég greindi frá áðan, að 27.8% þeirra, sem eru 85 ára og eldri, þurfi á hjúkrunarvistun að halda. Hér er því um að ræða geysilega stórt verkefni sem þjóðinni er skylt að takast á við. Ég vil aðeins leyfa mér, herra forseti, að fara yfir það í stuttu máli hvað á döfinni er í málefnum aldraðra sérstaklega í okkar landi um þessar mundir. Þá byggi ég eingöngu á þeim gögnum sem nú eru komin inn til stjórnar Framkvæmdasjóðs aldraðra. Ef við tökum fyrst Reykjavík, sem ég hef þegar gert grein fyrir, er um að ræða framkvæmdir við B-álmuna og Snorrabrautarheimilið, og í undirbúningi eru einnig 36 íbúðir fyrir aldraða í hjúkrunarheimilinu við Snorrabraut. Enn fremur er á hönnunarstigi heimili fyrir aldraða í Seljahverfi í Breiðholti þar sem mun verða um að ræða hjúkrunarrými fyrir um 30 manns og 40 manns í íbúðum, ef ég man rétt. Á Vesturlandi eru á döfinni íbúðir fyrir aldraða á Akranesi, í Ólafsvík, Grundarfirði og Búðardal. Það er verið að byggja við dvalarheimili fyrir aldraða í Borgarnesi og hjúkrunarheimill fyrir aldraða í Ólafsvík er á umræðustigi. Á Vestfjörðum er verið að vinna að framkvæmdum við íbúðir fyrir aldraða, t. d. bæði á Ísafirði og í Bolungarvík. Á Norðurlandi vestra eru í undirbúningi á ýmsum stigum íbúðir fyrir aldraða á Hofsósi, í Varmahlíð og á Sauðárkróki. Það eru einnig hugmyndir um dvalarheimilispláss á Sauðárkróki og hjúkrunarpláss fyrir aldraða þar sömuleiðis. Á Norðurlandi eystra eru í byggingu íbúðir fyrir aldraða á Ólafsfirði og Húsavík. Á Akureyri er í undirbúningi hjúkrunarrými fyrir 20 aldraða í Systraseli og framkvæmdir eru á undirbúningsstigi í Hlíð á Akureyri. Á Austurlandi er einnig mjög mikil hreyfing á þessum málum. Á Vopnafirði eru íbúðir fyrir aldraða í undirbúningi, enn fremur á Egilsstöðum, í Neskaupstað, á Reyðarfirði og Fáskrúðsfirði. Á Höfn í Hornafirði og á Vopnafirði er rætt um hjúkrunarrými fyrir aldraða og á Eskifirði hafa þau mál einnig verið í athugun. Á Suðurlandi eru íbúðir fyrir aldraða á ýmsum stigum undirbúnings eða byggingar á eftirtöldum stöðum: Kirkjubæjarklaustri, Vík í Mýrdal, Hvolsvelli, Hrunamannahreppi, Biskupstungum og Selfossi. Auk þess eru hugmyndir uppi um hjúkrunarrými fyrir aldraða bæði á Hellu og á Selfossi. Þá kem ég að Reykjaneskjördæmi. Þar eru í undirbúningi íbúðir fyrir aldraða á Seltjarnarnesi, rætt er um stækkun dvalarheimilis aldraðra í Garðvangi í Garði og í gangi eru hinar miklu framkvæmdir DAS í Hafnarfirði og við hjúkrunarheimilið í Kópavogi, þar sem verður um að ræða 38 hjúkrunarrými fyrir aldraða, en á Hrafnistu um það bit 79 pláss. Samkvæmt talningu, sem gerð var 1. janúar 1981, er tala rúma á hjúkrunar- og endurhæfingardeildum og dvalarheimilum aldraðra á Íslandi samtals um 1579. Eins og þið hafið máske áttað ykkur á af því yfirliti, sem ég las upp hér áðan um það sem á döfinni er um land allt, er gert ráð fyrir stórfelldum framkvæmdum á þessum sviðum á næstu árum og áratugum. Þær framkvæmdir eru brýnar og óhjákvæmilegar. Þess vegna er það frv. flutt sem ég mæli hér fyrir, um að hækka framlag til Framkvæmdasjóðs aldraðra þannig að í þeim efnum verði gert myndarlegt átak á næsta ári. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn. Ég vil aðeins koma því á framfæri við hv. nefnd, áður en ég fer hér úr stólnum, að ég tel að nauðsynlegt sé að setja inn í frv. ákvæði þess efnis, að heimilt verði að fella þetta gjald niður af því fólki sem dvelst á stofnunum fyrir aldraða. Slíki ákvæði er ekki í lögunum eins og er, en það hefur komið fram að eftir því hefur verið óskað í nokkrum tilvikum. Fyrir því hefur ekki verið lagaheimild, en ég held að nauðsynlegt sé að setja það ákvæði nú inn í frv. þegar það verður til meðferðar hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég hygg að allir séu sammála um þá brýnu þörf sem er fyrir byggingu dvalarheimila aldraðra, um það þurfi ekki að deila. Á síðasta ári féllst heilbr.- og trn. á að sérstakt gjald yrði lagt á hvern skattþegn, á því tekjuári 100 kr. Þá var litið á það sem bráðabirgðaákvörðun sem ætti að gilda þetta eina ár. Ég studdi þessa till. ásamt fjölmörgum öðrum þm., og innan nefndarinnar studdi ég hana eingöngu vegna þess að hér væri um bráðabirgðaákvörðun að ræða til að fá tekjur til þessa verkefnis, en nýtt frv. ætti að liggja fyrir að loknu starfi þeirrar nefndar sem hæstv. ráðh. skýrði frá. Ég tel ákaflega hæpið að fallast á að tvöfalda þetta gjald á hvern skattþegn í landinu, hækka það í 200 kr., þó að hér sé um brýnt verkefni að ræða. Hins vegar tel ég að ríkið verði að sinna þessum verkefnum af sameiginlegum tekjum sínum eins og það hefur gert. En það er annað sem ég hrekk nokkuð við að sjá í þessu frv. um breytingu á lögum um Framkvæmdasjóð aldraðra. Það er í sambandi við hlutverk sjóðsins, orðalag 5. gr. núgildandi laga. Hér segir m. a. að hlutverk sjóðsins sé að greiða hlutdeild ríkissjóðs, sbr. 34. gr. laga um heilbrigðisþjónustu, nr. 57/1978, í byggingum sveitarfélaga á stofnunum fyrir aldraða, sbr. 3. gr. stafliði a og b. Er verið með þessu að létta af ríkinu útgjöldum og færa yfir á verkefni sjóðs sem þessa, sem á að standa undir að verulegu leyti með nefskatti? Ég fyrir mitt leyti get ekki fellt mig við þetta. Annars á ég sæti í þeirri nefnd, sem fær málið til meðferðar, og þar má ræða þetta frekar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðh.: Hefur verið úthlutað af tekjum þessa árs til Framkvæmdasjóðsins af þessum nefskatti? Hvernig hefur sú úthlutun verið framkvæmd, hverjir eru það sem hafa fengið þessi framlög og þá hvaða upphæð til hvers um sig? Mér leikur forvitni á að vita um þetta áður en málið fer til meðferðar í nefnd. Ég tek það fram aftur, að ég tel að þetta verkefni eigi fyllsta rétt á sér og að auka þurfi framkvæmdahraða. En ég tel það varhugaverða stefnu - þó að fallist væri á það í algerri tímaþröng að leggja á bráðabirgðaskatt - að tvöfalda hann nú. Þetta er alveg gagnstætt stefnu ríkisstj. sem hefur staðið á bremsunum allt árið, - hún linaðist aðeins á þeim núna síðustu daga, enda eru mennirnir orðnir þreyttir í fótunum, - að fara fram á það við þingið að tvöfalda þessa skattbyrði sem var fallist á, eins og ég sagði, í algerri tímaþröng og með þeim hætti að þetta átti að gilda aðeins þetta ár. Ég tel að eins og var um þessi mál rætt hér á síðasta þingi, í maímánuði á þessu ári þegar lögin voru samþykkt, þá hafi verið reiknað með að þessi tekjuöflun yrði endurskoðuð. Það var látið í veðri vaka af öllum að hér væri um bráðabirgðaákvörðun að ræða.



Herra forseti. Ég ítreka og undirstrika stuðning minn við það málefni sem Framkvæmdasjóður aldraðra á að styðja. Ég saknaði þess í máli hæstv. félmrh., en ég vona að hann leggi fljótlega fram endurskoðað frv. sitt frá síðasta Alþingi um vistunarmál aldraðra, ekki bara endurskoðað, heldur mikið endurskoðað, og að það nái þá til heilbrigðis- og félagsmálaþjónustu fyrir aldraða, en ekki bara til vistunarmálanna. Ég vona líka að þar verði tekið fullt tillit til brtt. minna og hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur frá síðasta Alþingi. Ég taldi á síðasta þingi og tel enn að réttara væri að innheimta þetta gjald sem viðbót við tekjuskatt, sem ákveðinn hundraðshluta af tekjuskatti, heldur en fastan nefskatt á alla. Það væri miklu sanngjarnara, menn borguðu þá eftir efnum og ástæðum. Auk þess bendi ég á það, að eftir að staðgreiðslukerfi skatta verður komið á, væntanlega í byrjun ársins 1983, er innheimta nefskatta mjög erfið, en mjög auðvelt aftur á móti að innheimta viðbót við tekjuskatt. Ég er sammála um tekjuþörfina og styð því frv. hæstv. ráðh. þó að ég telji að skattinn hefði frekar átt að leggja á með öðrum hætti. Ég vara mjög eindregið við því, eins og kom fram hjá hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni, ef einhver tilhneiging verður til þess að nota þetta fé til að greiða framkvæmdir sveitarfélaga og framkvæmdir ríkisins sem hefðu verið greiddar hvort eð er. Ég tel að þessi sjóður eigi alfarið bg einvörðungu að notast til viðbótar við það sem annars hefði verið greitt. Verkefni Framkvæmdasjóðs aldraðra verða sem sagt að vera hrein viðbót við það sem annars hefði verið gert í þessu máli. Ég ítreka stuðning minn og ég vona að hæstv. félmrh. leggi sem allra fyrst fram frv. um heilbrigðis- og félagsmálaþjónustu fyrir aldraða.



Herra forseti. Ég hef hér eina spurningu til hæstv. hellbr.- og trmrh. Í grg. með þessu frv. segir að hinn 24. júlí hafi ráðh. skipað nefnd sem fékk það hlutverk „að gera tillögur til ráðh. um skipulag heilbrigðisþjónustu fyrir aldraða, fyrst og fremst með hliðsjón af félagslegum og heilsufarslegum þörfum og sjónarmiðum“. Ég saknaði þess í máli ráðh., að hann gerði þingheimi ekki grein fyrir því, hvað liði störfum þessarar nefndar. Nú eru nær fjórir mánuðir liðnir síðan hún var sett á fót. Ég vil því beina þeirri spurningu til hæstv. ráðh., hvenær við megum vænta þess, að þetta frv. verði lagt fyrir þingið, vegna þess að það væri auðvitað æskilegt að geta fjallað um þessi mál bæði samtímis. Eins leikur mér forvitni á að vita hverjir eiga sæti í þessari nefnd.



Herra forseti. Eins og hér hefur komið fram er að sjálfsögðu enginn ágreiningur um það, að tekna þarf að afla til þess að ráða bót á því geysilega vandamáli sem við blasir varðandi aðbúnað allan að öldruðum í landinu. Um það greinir menn ekki á, að nauðsyn er að afla tekna til slíks. En um hitt getur menn greint á, hvaða leiðir á að fara. Ef ég man rétt var það frv., sem lagt var hér fram á síðasta Alþingi frá hæstv. ráðh. eða ríkisstj., það seint á ferðinni að lítill sem enginn tími gafst til að skoða aðrar leiðir til tekjuöflunarmöguleika en þar var lagt til, þ. e. flatan skatt á einstaklinga. Ég teldi persónulega mjög æskilegt að breyta um skattlagningaraðferðina í þessum efnum. Það vekur að sjálfsögðu talsverða athygli mína, að það skuli vera hæstv. heilbrmrh., fulltrúi lýðræðissinnaðra sósíalista, eins og hæstv. forseti hér orðaði það einhvern tíma, ef ég man rétt, sem leggur til að þeir, sem verst eru settir, og þeir, sem best eru settir, skuli borga jafnmikið. Það er í mínum huga afskaplega ógeðfelld skattlagning, miðað við þá lífshugsjón sem ég starfa eftir. En okkur hæstv. ráðh. greinir bersýnilega á í þessum efnum. Ég hefði talið ólíkt skynsamlegra og raunhæfara að hér hefði verið um prósentuskattlagningu að ræða, annaðhvort í gegnum útsvarsálagninguna eða í gegnum tekjuskattsálagninguna, þannig að þeir, sem meira hafa úr að spila, borgi meira en hinir. En ég vil taka það sérstaklega fram, að þessi orð mín má á engan hátt skilja á þann veg, að ég sé andvígur því að skattleggja til þessa verkefnis, síður en svo. Hér getur menn greint á um leiðir til að afla þessara peninga, og um það snýst málið. Í þeirri skattáþján, sem nú hvílir á skattborgurum þessa lands, hygg ég að það sé kannske hvað mest þörf á að líta til þeirra sem minnst hafa úr að spila, en borga eigi að síður talsvert stórar upphæðir til hins sameiginlega sjóðs, og það sé ástæðulaust að íþyngja þeim um of með svona leið til skattlagningar þegar hægt er að ná tekjunum inn á annan hátt og sanngjarnari, þannig að menn borgi frekar eftir efnum og ástæðum. Og það er kannske það sem málið snýst nú mest um. Eins og hv. þm. Matthías Bjarnason kom inn á áðan var þetta afgreitt á síðasta Alþingi í nokkrum fljótheitum og þá gert ráð fyrir að frv. - að sjálfsögðu vandað frv., vel undirbúið í alla staði af hálfu hæstv. ríkisstj. og hæstv. heilbrmrh. - mundi liggja fyrir þingi í haust og þá að sjálfsögðu að betur athuguðu máli hvaða leiðir væru æskilegastar til að afla þessara tekna. Það er mín skoðun, að menn ættu nú að athuga það í raun og veru af fullkominni alvöru, hvort ekki er ástæða til að breyta um aðferð til að innheimta þessar tekjur sem allir eru sammála um að þarf að afla til framkvæmdanna. Mér þykir a. m. k. undarlegt ef hæstv. heilbrmrh. er mér ekki sammála um það, að til sé æskilegri leið til skattlagningar í þessum efnum en sú sem hér er lagt til að fara, og þá hugsum við báðir að sjálfsögðu til hinnar hrjáðu alþýðu og lágtekjufólks þessa lands og í hönd farandi erfiðrar samningsgerðar og kjarabaráttu sem allir eru sammála um að eigi fyrst og fremst að byggjast á því að rétta hlut þeirra sem verst eru settir, en ekki íþyngja. Þessu vildi ég koma á framfæri strax við 1. umr. þessa máls og beina því til viðkomandi aðila, að menn athuguðu þetta gaumgæfilega. Ég ítreka enn að ég er alveg sammála þörfinni og nauðsyninni á að afla þessara peninga. En til ítrekunar því, sem hér hefur komið fram áður, sýnist mér að það þurfi a. m. k. ekki mikla illgirni til að lesa það út úr þessu frv., að hér geti ríkissjóður verið að losa sig við skuldbindingar, sem hann á að standa við af eigin rammleik en ætlar sér að láta þennan væntanlega sjóð borga. Það þarf auðvitað að tryggja það alveg 100%, að hæstv. ríkisstj. takist ekki í þessu tilfelli eins og mörgum öðrum að seilast til þeirra peninga, sem verið er að skattleggja almúga þessa lands fyrir til sérstakra verkefna, að hæstv. ríkisstj. takist ekki að seilast til þeirra til þess að hún hafi enn frekar og meira úr að moða í sinni skattpíningarstefnu og skatthít, eins og ótalmörg dæmi eru til um að undanförnu. Ég tek þess vegna undir það og beini því til þeirrar hv. nefndar, sem málið til meðferðar, að þetta sé einnig mjög ítarlega kannað þannig að á engan hátt sé verið að létta byrði ríkissjóðs, að hann standi við sínar skuldbindingar. Þetta á að vera umframfjármagn til þess að mæta hinni brýnu þörf sem við blasir í þessum efnum.



Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem alla varðar. Ég vil aðeins rifja það upp, að við umr. um m álið á s. l. vori stóðu hér upp margir þm. og lýstu yfir að hér væri um mál að ræða sem ekki þyldi bið. Þrátt fyrir þá staðreynd, að það frv., sem fyrst var lagt fram í sambandi við heilbrigðisþjónustu fyrir aldraða, var ekki í því formi sem þm. gátu fellt sig við, var því nauðsynlegt að grípa hér inn í á skjótvirkan hátt til að reyna að leysa úr þessu máli sem fyrst. Það var gert með því að stofna Framkvæmdasjóð aldraðra á þann hátt sem hér liggur fyrir til umræðu. Ég held að það dyljist engum eftir að hafa hlustað á framsöguræðu hæstv. félmrh., þörfin á þessu átaki er brýn. Ég vil þakka fyrir þær upplýsingar sem þar komu fram. Þær undirstrika enn frekar mikilvægi þessa máls og mikilvægi þess, að alþm. taki höndum saman um að reyna að finna á þessu þann flöt að hægt verði að leysa fljótt og vel úr þessu mikla vandamáli. Ég get tekið undir þá gagnrýni sem hér hefur komið fram, að auðvitað er þetta ekki sú tekjuöflun sem æskilegast væri að viðhafa til að fjármagna þennan sjóð. En einnig kemur hér fram að það er augljóst mál, að ný heildarlöggjöf, sem allir eru sammála um að þurfi að vanda vel, slík löggjöf verður alla vega ekki komin það snemma fram að hún komi að gagni fyrir meiri framkvæmdir á árinu 1982, sem brýn nauðsyn er á eins og fram kom í máli hæstv. ráðh. Þess vegna er ekki um annað að ræða að mínu mati en að framlengja þessa skattlagningu á þann hátt sem liggur fyrir í þessu frv. En ég tek undir það, að ég tel um leið og frv. að heildarlöggjöf verður lagt fram í framhaldi þessa, eins og talað hefur verið um og ákveðið er með þeirri nefnd sem nú er að störfum, þá þarf að athuga vel hvort ekki er hægt að finna tekjuöflun fyrir þennan sjóð, Framkvæmdasjóð aldraðra, sem hægt er að fella sig við. Og ég vil í leiðinni spyrja hæstv. félmrh. hvort ekki megi vænta þess, að nefndin, sem vinnur að þessum málum, geri ákveðnar tillögur um tekjuöflun sjóðsins í því frv. sem hún mun leggja fyrir þingið. Ég vil einnig nefna það í sambandi við 2. gr. frv., að því er varðar tölul. 3, þar sem stendur: að greiða hlutdeild ríkissjóðs, sbr. 34. gr. laga um heilbrigðisþjónustu, í byggingu sveitarfélaga á stofnunum fyrir aldraða, að ég hef litið þannig á þennan lið í lögum um heilbrigðisþjónustu, að hér væri fyrst og fremst átt við hjúkrunarheimili sem byggð eru við heilsugæslustöðvar. Eins og sjálfsagt flestum þm. er kunnugt þá er ekki víða búið að byggja slík hjúkrunarheimili við heilsugæslustöðvarnar, vegna þess að í þeirri hönnun, sem liggur fyrir við flestar H-2 stöðvar, eru þessi hjúkrunarheimili jafnvel enn þá fyrirferðarmeiri eða dýrari í framkvæmd en heilsugæslustöðvarnar sjálfar. Hins vegar hafa mörg sveitarfélög hafið undirbúning að slíkum byggingum. Þá er gert ráð fyrir að ríkið fjármagni það að 85%, en sveitarfélögin 15%. Spurningin er hvort hér er átt við að þarna verði aðgangur að Framkvæmdasjóði aldraðra til að flýta þessum byggingum eða jafnvel að fá þarna framlag fyrir sveitarfélögin til þess að fjármagna að hluta til slíka framkvæmd. Það er eðlilegt að um þetta séu skýr tilmæli svo að mönnum blandist ekki hugur um hvað við er átt. En ég vil koma hér upp til að lýsa stuðningi við frv. eins og það liggur fyrir hér, í trausti þess að myndarlega verði að því staðið að semja heildarlöggjöf, eins og hér kemur fram í athugasemdum við frv., og heildarlög um þessi málefni verði til meðferðar á næsta ári þannig að það verði hægt að láta ný lög um þessi málefni í heild taka gildi í ársbyrjun 1983 eins og um hefur verið talað bæði í umr. í vor og núna.



Herra forseti. Það er fyrst varðandi þær spurningar sem hér hafa verið bornar fram af hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni varðandi úthlutun úr Framkvæmdasjóði aldraðra af tekjum þessa árs. Það er rétt, að það hefur verið úthlutað af tekjum þessa árs. Hins vegar er ég ekki með það við höndina hvernig þeirri úthlutun er háttað nákvæmlega, en ég skal sjá til þess, að upplýsingum um það verði komið á framfæri við nefndina. Ég er ekki með plöggin með mér, en þar hafa verið teknar nokkrar ákvarðanir. Hins vegar hefur fé komið heldur seint inn í þennan sjóð á þessu ári, að mér hefur fundist, og er þar um að kenna vissum uppgjörsreglum á svona sérsjóðum sem gilda í okkar stjórnkerfi, sem satt að segja er stundum ekki hægt að vera sérlega ánægður með og ég veit að hv. þm. Matthías Bjarnason þekkir eins og þeir aðrir sem hafa gegnt ráðherrastörfum. Varðandi frv. að öðru leyti vil ég þakka þær undirtektir sem hér hafa verið. Þær hafa verið góðar og jákvæðar í heild. Ég vil þó aðeins segja það, að í 2. gr. tölul. 4 er í rauninni tekið af skarið um að einstaklingar og samtök, sem byggja fyrir aldraða, eigi að geta notið stuðnings úr þessum sjóði. Það er alveg nýtt ákvæði. Það var ekki í lögunum eins og við gengum frá þeim s. l. vor, og ég tel þetta framför. Það er verið að ýta undir frumkvæði hjá einstaklingum og félagasamtökum í þessum efnum. Ég tel það jákvætt. Mér finnst það nokkuð merkilegt að enginn skuli hafa rekið augun í það hér því að ég tel þetta í raun og veru eitt mikilsverðasta ákvæði frv. Varðandi aftur á móti það, hvort Framkvæmdasjóðurinn greiði hlut ríkisins í byggingum á móti sveitarfélögum, er það að segja, að auðvitað væri hugsanlegt að hlutur ríkisins væri sérmerktur á fjárlögum og færi ekki í gegnum Framkvæmdasjóðinn. Mín ákvörðun var hins vegar sú, að það væri skynsamlegra að hlutur ríkisins, eins og hann hafði verið áætlaður í B-álmu Borgarspítalans, færi í gegnum Framkvæmdasjóðinn til þess að tryggt sé að sú bygging komi öldruðum fyrst og fremst og einum til nota. Það var það sjónarmið sem ég var með og mér fannst þess vegna betra að taka upphæðina, sem var til framkvæmda vegna aldraðra á fjárlögum 1981, framreikna hana og veita henni síðan í gegnum Framkvæmdasjóð aldraðra til að Framkvæmdasjóður hefði yfirsýn yfir allt sviðið. Það var sú hugsun sem var á bak við þetta af minni hálfu. Ef sveitarfélög vilja byggja öldrunarþjónustudeildir, hjúkrunarrými við heilsugæslustöðvar, eins og hv. þm. Alexander Stefánsson gat um, t. d. í tengslum við Fjórðungssjúkrahúsið á Ísafirði, er ekkert óeðlilegt að hlutur ríkisins í þeirri stofnun sé greiddur í gegnum þennan sjóð. Aðalatriðið er auðvitað að þessi sjóður komi öldruðum í landinu til góða. Það er meginatriðið. Um það heyri ég að allir hv. þm. eru sammála. Sagt var að ég hefði ekki nefnt endurskoðun frumvarpanna sem hér voru lögð fram s. l. vetur. Það er ekki rétt. Ég nefndi þau hér aðeins áðan og greindi frá því að þau væru í endurskoðun og athugun hjá þessari nefnd. Aðalatriðið þar er auðvitað að menn reyni að koma sér niður á reglur í sambandi við félags- og heilbrigðisþjónustu við aldraða, sem samkomulag getur tekist um við sveitarfélögin alveg sérstaklega, vegna þess að í þessu máli erum við á því viðkvæma landi sem heitir „kostnaðarskipting ríkis og sveitarfélaga“ og það er reynslan, svo ég taki ekki dýpra í árinni, að menn sveifla sér ekkert mjög létt yfir það land í okkar stjórnkerfi. Það vill allt taka mikinn tíma. Það er vandinn sem við er að eiga í sambandi við þetta frv., ásamt auðvitað því að búa þannig um hnútana að frv., ef að lögum verður, tryggi öldruðum viðunandi félagslega þjónustu og heilbrigðisþjónustu. Vegna þeirra orða, sem voru sögð hér áðan, vil ég að alveg skýrt sé að það fé, sem hér er verið að gera tillögur um að fari inn í Framkvæmdasjóðinn af þessum skatti, er hrein viðbót í þessum málaflokki. Það er ekkert verið að taka af því til annarra verka. En auk þessarar viðbótar er auðvitað um að ræða framlög ríkisins, sem eru framreiknuð frá fjárlögum ársins 1981 til fjárlagafrv. árið 1982. Það er rétt, sem hefur komið fram hjá ýmsum þm., að þetta er kannske ekki besta skattaleiðin, og auðvitað má lengi um það deila, hvaða skattaleið er best að fara. Ég stóð hins vegar frammi fyrir því sem ráðh. þessara mála, að ég taldi mér skylt að reyna að ná samkomulagi um fjármuni í þennan málaflokk. Ég var tilbúinn að fallast á þetta sjónarmið, svona nefskatt, þó að mér sé hann ekki geðfelldur ella. En mér fannst að það væri alveg nauðsynlegt að það kæmi fram, hvort Alþingi og þá hvernig væri tilbúið til að leggja eitthvað á sig í þessum efnum. Þess vegna varð þessi skattur til. Ég hef orðið var við að það eru ýmsir sem telja að þessi skattlagning sé heppileg að því leyti hvað hún er skýrt mörkuð til framkvæmdamála aldraðra, sem hér eru á ferðinni. Auðvitað er ekki verið að tvöfalda skattbyrði, eins og einhver hv. þm. sagði áðan. Það er ekki verið að því. Það er verið að hækka hana nokkuð frá því sem var á þessu ári, en það er ekki tvöföldun á raunverulegum útgjöldum fyrir þá sem þetta greiða. Ég vona að ég hafi komið inn á þau atriði sem þm. nefndu í sínum ræðum. Ég endurtek þakkir mínar fyrir góðar undirtektir og læt það aftur koma fram, að ég mun að sjálfsögðu láta öll gögn liggja fyrir heilbr.- og trn. deildarinnar þegar hún fjallar um málið. Mér þætti mjög vænt um ef það væri hægt að halda þannig á málum að afgreiðsla þessa frv. lægi fyrir fyrir áramót, þannig að það verði hægt að taka afstöðu til þessa við afgreiðslu fjárlaganna líka, vilji þingsins í þessum efnum liggi fyrir áður en fjvn. og Alþingi ganga endanlega frá fjárlögunum, vegna þess að samkv. lögunum um Framkvæmdasjóð aldraðra á að gera, í samráði við fjvn. og stjórn sjóðsins, áætlun til fimm ára í senn um framkvæmdir samkv. 1. gr. laganna. Við vinnum nú að því að gera tillögur um slíka áætlun til fimm ára, og við höfðum hugsað okkur að reyna að kynna fjvn. a. m. k. drög að þessari áætlun núna fyrir áramót, þannig að það verði hægt að taka það með þegar fjárlög verða afgreidd. Þá er nauðsynlegt að Alþingi hafi tekið afstöðu áður til þessa frv.



Herra forseti. Ég kem hér aftur í ræðustól vegna þess að hæstv. ráðh. hefur ekki svarað þeim spurningum sem ég lagði fyrir hann. Ég sagði ekki að hann hefði ekki nefnt hér þá nefnd sem hér væri um að ræða og væri að fjalla um þetta frv. Það kemur fram í grg. þess frv. að það er nefnd að störfum til að vinna að því frv. Ég lagði fyrir hann þá spurningu, hvenær við mættum vænta að frv. yrði lagt fram, hvort það yrði t. d. á þessu þingi, hvort það yrði fyrir jól eða eftir áramót eða yfirleitt á þessu þingi. Einnig beindi ég til hans spurningu um hverjir það væru sem skipuðu þessa nefnd. Við þessum spurningum hef ég enn ekki fengið svar.



Herra forseti. Ég hef lagt á það áherslu við nefndina, að hún skili frv. á þessum vetri, eins og ég sagði bæði í minni fyrstu og annarri ræðu og get gjarnan endurtekið í þriðja skipti. Í annan stað var spurt varðandi nefndarskipunina. Í nefndinni á sæti stjórn Framkvæmdasjóðs aldraðra, þessir: einn fulltrúi tilnefndur af Sambandi ísl. sveitarfélaga, einn fulltrúi tilnefndur af Öldrunarfræðafélagi Íslands og einn fulltrúi tilnefndur af ráðh., sem er formaður þeirrar stjórnar, og hann er jafnframt formaður þessarar nefndar. Síðan eru í nefndinni fulltrúi tilnefndur af Vinnuveitendasambandi Íslands, sem er Þórarinn Þórarinsson lögfræðingur. Tilnefndur fulltrúi þar af Alþýðusambandi Íslands er Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir. Auk þess eru tveir fulltrúar tilnefndir af ráðh. í nefndina, auk Páls Sigurðssonar, þ. e. Pétur Sigurðsson alþm. og Hrafn Sæmundsson prentari. Þetta er nefndin. Ég gerði grein fyrir henni í fréttatilkynningu sem ég sendi út til blaðanna 25. júlí s. l. og birtist í öllum blöðum, en á mjög lítið áberandi stöðum.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um staðgreiðslu opinberra gjalda. Í stjórnarsáttmála ríkisstj. var það boðað, eins og kunnugt er, að stjórnin mundi beita sér fyrir upptöku staðgreiðslukerfis skatta. Í framhaldi af því var ríkisskattstjóra, Sigurbirni Þorbjörnssyni, falið að semja frv. um þetta efni og fékk hann leyfi frá störfum um skeið í því skyni. Ríkisskattstjóri lauk þessu verki í júlílok s. l. Það frv., sem hér er til umr., er að langmestu leyti í samræmi við tillögur ríkisskattstjóra. Fyrstu drög að þessu frv. voru að sjálfsögðu miklu fyrr til umræðu, en ég tel að frv. hafi ekki verið komið í endanlegan búning fyrr en á s. l. sumri. Það er fyrst nú á haustmánuðum að við höfum sent frv. út til kynningar til nokkurra aðila og fengið um það álit þeirra. Frv. er hér lagt fram án þess að tekið hafi verið neitt tillit til umsagnar annarra aðila um frv., enda var gert ráð fyrir að umsagnirnar yrðu til nánari athugunar í nefnd. Ég mun sjá til þess, að umsagnirnar verði sendar nefndinni svo að hægt verði að grandskoða þær og taka tillit til þeirra við meðferð málsins í fjh.- og viðskn. Umræður um upptöku staðgreiðslukerfis opinberra gjalda hafa staðið hér á landi meira og minna frá lokum síðari heimsstyrjaldar eða í nærfellt 35 ár. Á þessum tíma hefur sérfróðum mönnum fjórum sinnum verið falið að kanna þetta málefni og hefur fjórum skýrslum um þetta mál verið skilað af þessum nefndum, síðast í maímánuði 1976. Einu sinni áður hefur verið lagt fram stjfrv. um þetta efni. Það var á 99. löggjafarþinginu 1977–1978. Það frv. dagaði þó uppi í meðförum þingsins, eins og mörgum mun enn minnisstætt. Ég sé ekki að öðru leyti ástæðu til að rekja sögu þessa máls frekar, en vísa til þess, að mun nákvæmari frásögn er að finna í framsöguræðu þáv. fjmrh., Matthíasar Á. Mathiesens, þegar hann mælti fyrir frv. um staðgreiðslu fyrir þremur árum, en þessi frásögn og sögulega grg. var samin af þáv. og núv. ríkisskattstjóra. Á meðan þetta málefni hefur verið að velkjast fyrir mönnum hér á landi hefur staðgreiðslukerfi í einhverri mynd verið komið á í langflestum nágrannalöndum okkar. Sú þróun sýnir að hvarvetna hefur mat manna verið að kostir staðgreiðslukerfis væru slíkir, að ekki væri horfandi í það þótt slíkt kerfi kostaði eitthvað meira í framkvæmd en eftirágreiðslukerfið. Helsti kostur staðgreiðslu opinberra gjalda er tvímælalaust að slíkt kerfi stuðlar að jafnvægi milli greiðslugetu gjaldanda og skattheimtu á tekjuárinu og stóreykur þannig öryggi almennra skattgreiðenda. Þessi kostur er enn veigameiri hér á landi en víða annars staðar vegna mikilla tekjusveiflna sem eiga sér stað á milli ára í mörgum starfsgreinum. Þá hefur staðgreiðslukerfi áhrif til aukins jafnvægis í efnahagslífinu og ætti að stuðla að jafnari og öruggari innheimtu opinberra gjalda en nú er. Í staðgreiðslu opinberra gjalda felst að skattar þeir, sem undir kerfið falla, eru áætlaðir eða ákvarðaðir jafnharðan og skattstofninn myndast og krafist er skila á sköttum með reglulegu millibili á tekjuárinu í samræmi við þá áætlun. Sum gjöld eru þess eðlis, að ákvörðun skattstofns og þar með skatta er engum erfiðleikum háð innan ársins. Á þetta t. d. við um svonefnd launatengd gjöld, en þar liggur í sjálfu sér fyrir hver skatturinn verður jafnharðan og launagreiðslur eiga sér stað. Staðgreiðsla á slíkum gjöldum er því einungis fólgin í því, að krafist er skila með reglubundnum hætti á skattinum jafnharðan og skattstofninn myndast. Áætlun á öðrum sköttum, eins og t. d. tekjuskatti, er mun erfiðari, en tekjuskatturinn ræðst af heildartekjum og heildarfrádrætti skattaðila á heilu ári og er því augljóst að ómögulegt er að ákveða með fullri vissu hver skatturinn verður fyrr en árinu er lokið. Varðandi ýmsa tekjuþætti er þó unnt að áætla skattinn allnákvæmlega, ef menn gefa sér vissar líklegar forsendur um framhald tekjuöflunar gjaldanda á árinu. Aðrar þjóðir hafa þróað ýmsar aðferðir til að framkvæma slíka áætlun. Af þeim aðferðum, sem í notkun hafa verið, gefur hin svonefnda „samsöfnunarregla“ nákvæmustu niðurstöðu. Slík aðferð hentar best þar sem tekjuskattar eru lagðir á sem sama hlutfall af öllum tekjum. Þar sem skatthlutfallið fer stighækkandi með vaxandi tekjum hentar kerfið hins vegar mun síður og verður geysilega flókið í framkvæmd. Af þessum ástæðum hafa menn talið óráðlegt að reyna slíkt kerfi hér á landi. Í löndum, sem búa við svipað skattkerfi og Ísland, hafa menn því notað aðrar aðferðir við áætlun staðgreiðslunnar, sem ekki eru eins nákvæmar og „samsöfnunarreglan“ en eru hins vegar einfaldari í framkvæmd. Hafa þessar aðferðir verið nefndar „einföld regla“ staðgreiðslu, en í raun er um tvær allólíkar útfærslur á þessari aðferð að ræða. Annars vegar er sú leið, sem farin hefur verið í Skandinavíu, en hún er í því fólgin, að hver skattaðili fær skattkort þar sem fram kemur skattalegur frádráttur hans annars vegar, en hins vegar sú hlutfallstala sem greiða skal skal af eftirstöðvum launa við hverja útborgun. Í slíku kerfi er fólgin lítil framför frá núverandi greiðslufyrirkomulagi hér á landi, vegna þess að hundraðshluti skattafrádráttar byggist á upplýsingum um tekjur gjaldanda samkv. seinasta skattframtali og þær upplýsingar eru því allt að tveggja ára gamlar. Hins vegar hafa Vestur-Þjóðverjar og Bandaríkjamenn notað útfærslu á hinni svonefndu „einföldu reglu“ er byggir á notkun skattkorta og skatttaflna. Er sú aðferð þó háð upplýsingum um tekjur gjaldanda á liðnum árum. Í frv. því, sem hér er til umr., er lagt til að þessi aðferð verði tekin upp hér á landi, enda hefur hún reynst sérstaklega vel í framkvæmd. Nánari upplýsingar um þessa hlið málsins, þ. e. einfaldar og margfaldar reglur staðgreiðslu er að finna í tillögum og grg. Sigurbjarnar Þorkelssonar frá því í maí 1975 og má vísa til hennar um nánari grg. fyrir þessari hlið málsins. Í frv. er lagt til að Alþingi ákveði árlega vísitölu komandi staðgreiðsluárs og að sú ákvörðun liggi fyrir eigi síðar en 15. nóv. á því ári sem næst er á undan staðgreiðsluári. Skattbyrði staðgreiðsluárs ræðst síðan af gildandi skattstigum og staðgreiðsluvísitölunni. Á grundvelli þessa gerir ríkisskattstjóri skatttöflur fyrir launagreiðendur. Á skatttöflunum kemur fram, hve miklu launagreiðendum ber að halda eftir af launum launþega, og yrðu í skatttöflunum sérstakir dálkar fyrir hin mismunandi launagreiðslutímabil, t. d. eitt fyrir vikukaupsmenn og annað fyrir mánaðarkaupsmenn, og hinar mismunandi fjölskylduaðstæður. Fyrir upphaf staðgreiðsluárs er gert ráð fyrir að útbúin séu skattkort fyrir alla landsmenn. Á skattkortinu kæmu fram þær upplýsingar um fjölskylduaðstæður launamanns sem nauðsynlegar eru fyrir atvinnurekendur til að heimfæra launamann undir réttan dálk í skatttöflunum við ákvörðun afdráttar skatts. Skattkort þetta ber launamanni að afhenda aðallaunagreiðanda sínum, sem ber ábyrgð á vörslu þess meðan launþeginn er í þjónustu hans. Ýmsar aðstæður hér á landi verða til þess að auka erfiðleika við framkvæmd þessa annars einfalda kerfis. Vil ég hér benda á tvö þessara atriða og þær lausnir sem frv. gerir ráð fyrir að því er þau varðar: Annars vegar hefur sú öra verðbólga, sem hér hefur ríkt, það í för með sér að hætta er á að skatttöflurnar úreldist innan ársins. Takist ekki að vinna bug á verðbólgunni verður því nauðsynlegt að gefa skatttöflur út oftar en einu sinni á ári, ef ná á því marki að halda óbreyttu skatthlutfalli af óbreyttum rauntekjum, enda þótt tekjur í krónutölu aukist vegna verðbólgunnar. Í 58. gr. frv. er gert ráð fyrir að ráðh. sé heimilt að breyta vísitölu staðgreiðsluárs innan ársins til samræmis veið verulegar almennar launabreytingar. Á grundvelli hinnar breyttu vísitölu mundi ríkisskattstjóri síðan gefa út nýjar skatttöflur. Þetta eykur auðsjáanlega vinnu og kostnað við framkvæmd staðgreiðslunnar, en betri lausn á þessum vanda er ekki auðfundin. Hitt atriðið, sem ég vil vekja athygli á, er að hinar margbrotnu frádráttarreglur íslensku tekjuskattslaganna gera það að verkum að þörf er viðbótarupplýsinga um þá sem telja sig munu njóta verulega meiri frádráttar vegna staðgreiðsluársins en nemur 10% fasta frádrættinum. Er í 12. gr. frv. lagt til að þeir launamenn, sem svo er ástatt um, geti krafist breytinga á skattkorti sínu af þessu tilefni og að skattstjóra beri að verða við kröfu um slíkar breytingar ef horfur er á að frádráttur launamanns á staðgreiðsluárinu fari 20% eða meira fram úr fasta frádrættinum. Í 1. gr. frv. eru upp talin þau gjöld sem gert er ráð fyrir að staðgreiðsla nái til. Eru þessi gjöld annars vegar svonefnd launatengd gjöld launagreiðenda og hins vegar tekjuskattar af ákveðnum hluta skattskyldra tekna manna. Þeir skattar, sem ég nefni hér tekjuskatta, eru nánar tiltekið tekjuskattur, útsvar, kirkjugarðsgjald og sóknargjald. Eru einungis teknir með í staðgreiðslukerfi þeir skattar sem best falla að slíku kerfi, en ýmsir skattar, sem illmögulegt er að áætla fyrir fram eða skapa af öðrum ástæðum framkvæmdaörðugleika við staðgreiðslu, munu falla utan kerfisins. Þannig er hvorki gert ráð fyrir að staðgreiðsla nái til tekjuskatts félaga, eignarskatts né aðstöðugjalds. Sömuleiðis falla vissir tekjuþættir manna utan kerfisins, en þann mismun, sem mismunandi greiðslutími hinna ýmsu gjalda skapar varðandi raunvirði skattgreiðslnanna og þar með varðandi raunverulega skattbyrði, verður að leiðrétta með breytingum á skattstigum og öðrum ráðstófunum sem ég mun víkja að hér á eftir. Staðgreiðsla allra þeirra gjalda, er undir staðgreiðslukerfið falla, verður að vera undir stjórn eins og sama aðila af augljósum ástæðum. Er í frv. lagt til að yfirstjórn alls kerfisins verði í höndum embættis ríkisskattstjóra. Við það mundu verkefni þessa embættis aukast mjög verulega og fer ekki hjá því að því fylgi aukning á starfsliði embættisins og tækjakosti. Að öðru leyti en varðar yfirstjórn sjálfrar staðgreiðslunnar gerir frv. ekki ráð fyrir breytingum á álagningar- og innheimtukerfi opinberra gjalda. Er þannig gengið út frá því, að skattstofur muni áfram annast álagningu staðgreiðslugjaldanna og að innheimta eftirstöðva þessara gjalda verði áfram í höndum þeirra aðila er annast innheimtuna nú, þ. e. sýslumanna og bæjarfógeta að því er ríkissjóðsgjöld varðar og sveitarstjórna að því er sveitarsjóðsgjöld varðar eða sameiginlegra gjaldheimta þessara aðila þar sem þeim hefur verið komið á fót. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að fram hafa komið hugmyndir - og verið töluvert ræddar við undirbúning þessa frv. - um að lagt verði á alla landsmenn í einni miðstöð þannig að skattstofur haldi ekki áfram álagningu gjalda eins og í þessu frv. er gert ráð fyrir. Þá væri væntanlega lagt á alla landsmenn hér í Reykjavík, enda er þetta nú farið að vera fyrst og fremst tölvuvinna, en síðan mundu skattstofur úti á landi fyrst og fremst hafa með höndum aðra þætti skattamálanna og þá geta kannske í auknum mæli einbeitt sér að tekjuskatti félaga og söluskatti. En vegna þess, að hér er um töluvert viðkvæmt mál að ræða og umdeilt og oft er nú talað um að verið sé að draga vald og umsvif frá sveitarfélögum víðs vegar um land hingað á höfuðborgarsvæðið og menn hafa viljað dreifa stofnununum um landið eins og nokkur kostur væri og vitað er að þetta atriði getur valdið deilum meðal þm., þá hef ég kosið að taka ekki þennan þátt málsins inn í frv., heldur afgreiða frv. án þess og gera ráð fyrir að álagningu verði haldið áfram með óbreyttum hætti og að frumkvæði skattstofa víðs vegar um land. En ég tek það fram, að þessi hlið málsins gæti komið til umræðu á síðara stigi og þá einkum og sér í lagi að einu ári liðnu, þegar undirbúningi að framkvæmd staðgreiðslu er lokið og Alþingi afgreiðir síðara frv. um staðgreiðslu, sem væntanlega yrði á næsta vetri ef þetta frv. væri afgreitt á þessum vetri, og ákveður þá m. a. skattstiga og ýmislegt annað sem ekki er frá gengið í þessu frv. Gæti þá Alþingi hugsanlega gengið endanlega frá því atriði sem ég nú vakti máls á. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum þess frv. sem hér er til umr. Frv. er mjög viðamikið og er í því að finna fjölmörg atriði önnur sem full ástæða er til að sæti athugun Alþ., enda þótt ég geri þau ekki sérstaklega að umtalsefni hér. Ég vil þó að lokum minnast á þau atriði sem hljóta að fylgja staðgreiðslukerfi opinberra gjalda, en ekki er fjallað um í þessu frv. Það er augljóst mál að nauðsyn er á því að breyta allverulega skatt- og gjaldstigum þeirra skatta, er undir staðgreiðsluna falla, vegna þeirra áhrifa sem örari greiðsla þessara gjalda hefur á raunvirði skattgreiðslna í verðbólgu. Er í athugasemdum með frv. gert ráð fyrir að þessum gjaldstigum verði breytt með sérstökum lögum, eins og ég tók fram rétt í þessu, áður en staðgreiðslan kemur til framkvæmda og það væntanlega á næsta þingi eftir það þing sem afgreiðir þetta frv. Ástæður þess, að slíkar tillögur eru ekki gerðar í þessu frv. nú þegar, eru m. a. þær, að hraði verðbólgunnar hefur grundvallarþýðingu við ákvörðun hinna nýju gjaldstiga og því er ráðlegt að bíða með ákvörðun eins lengi og mögulegt er og miða þá við þær aðstæður er ríkja í verðbólgumálum við gildistöku kerfisins. Þessa ákvörðun verður að taka skömmu áður en kerfið kemur til framkvæmda, ef menn vilja ekki eiga á hættu að breytingar á gjaldstigum og skattstigum séu meira eða minna út í hött og byggi á ótraustum áætlunum og óraunsæjum vonum um lækkandi verðbólgustig, eins og oft vill vera. Með því að fresta þessari ákvörðun er dregið úr þeirri hættu, að með upptöku staðgreiðslukerfisins sé skattbyrðinni breytt til þyngingar eða léttis án þess að það sé ætlunin vegna ónákvæmni í spádómum um verðbólguþróun á komandi tímum. Þá þarf einnig að breyta ýmsum öðrum atriðum í lögum um þau gjöld sem undir staðgreiðslu falla, einkum í þeim köflum þessara laga er fjalla um innheimtu þeirra. Er sömuleiðis gert ráð fyrir að síðar verði lögð fyrir Alþingi sérstök frv. um þessi atriði. Þá er þörf á sérstökum ákvæðum varðandi þann hluta tekjuskatta manna er fellur utan staðgreiðslukerfisins, t. d. með vísitölutryggingu þessara þátta tekjuskattanna. Fleiri lagaákvæðum þarf að breyta vegna staðgreiðslunnar og má þar nefna ákvæði almannatryggingalaga og ákvæði um ýmsa lögbundna lífeyrissjóði. Loks þarf að setja sérstök ákvæði um meðferð þeirra skatta er leggjast ættu á skattstofna er myndast á almanaksári því er næst fer á undan fyrsta staðgreiðsluári, en til þess að komast hjá tvöfaldri greiðslubyrði á fyrsta staðgreiðsluári er augljóst að fella verður niður að verulegu leyti eftirágreiðsluskatta sem myndast hafa árið á undan. Það er sem sagt spurningin um árið sem enginn skattur er greiddur af. Vegna þess, að á þessu stigi er örðugt að fullyrða með nokkurri vissu hvenær undirbúningi að framkvæmd staðgreiðslu ljúki, er í 60. gr. frv. ákvæði þess efnis, að sérstaka ákvörðun Alþingis þurfi til að frv., ef að lögum verður, komi til framkvæmda. Þetta er vissulega nýmæli í íslenskri löggjöf, en á sér þó nokkrar hliðstæður og þekkist nokkuð með grannþjóðum okkar við svipaðar aðstæður. Ætla má að undirbúningur að framkvæmd staðgreiðslu taki a. m. k. eitt ár frá samþykkt laga um staðgreiðslu, en óhjákvæmilegt er að staðgreiðsla hefjist við upphaf almanaksárs. Samkv. því er óhugsandi að staðgreiðsla komi til framkvæmda fyrr en frá 1. jan. 1983 og þá með því skilyrði að þetta frv. verði að lögum nú fyrir jól. Takist ekki að afgreiða málið áður en Alþingi fer í jólaleyfi verður að miða við að staðgreiðsla hefjist á ársbyrjun 1984. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, en legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég fagna því, að þetta frv. skuli nú vera komið fram. Sannleikurinn er sá, að það hefur allt of lengi dregist að Alþingi tæki afstöðu til þess hvort taka eigi upp staðgreiðslu opinberra gjalda eða ekki. Það skattalagafrv., sem samþykkt var vorið 1978, var samið með hliðsjón af því, að staðgreiðslukerfi yrði komið á. Þannig var skattalagafrv. samþykkt sem lög. Í beinum tengslum við það frv. var svo lagt fram frv. um staðgreiðslukerfi skatta af þáv. fjmrh., Matthíasi Á. Mathiesen. Það má segja, eins og hæstv. ráðh. gat um áðan, að aðdraganda að framlagningu þess frv. mætti rekja allt til loka stríðsins eða til 1947. Síðan þá hafa ýmsar nefndir starfað og yfirlýsingar verið gefnar af ríkisstj. um upptöku staðgreiðslukerfis. Frv. var lagt var fram í apríl 1978, en varð ekki afgreitt, enda seint fram komið. Ríkisstj., sem tók við sumarið 1978, ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar, gerði ekkert í þessu máli og þess vegna varð að breyta öllum innheimtukafla hinna nýju skattalaga með tilliti til þess, að við skyldum búa við óbreytt kerfi. Nú hefur nýtt frv. verið lagt fram. Við fljótan yfirlestur og samanburð við fyrra frv., frá 1978, sýnist mér það í meginatriðum samhljóða því. Það byggir á sama kerfi og fyrirmyndir eru einkum sóttar til Vestur-Þýskalands og Bandaríkjanna, þar sem staðgreiðslukerfið hefur reynst vel. Ýmsar orðalagsbreytingar eru þó gerðar, eðlilegar sýnist mér flestar. Efnisbreytingar eru einnig gerðar, t. d. að því er tekur til staðgreiðslu þeirra, sem stunda eigin atvinnurekstur, vegna nýrra reglna um reiknuð laun. Við þessa 1. umr. ræði ég ekki efnisatriði einstakra greina. Ég hef fyrirvara um fylgi við einstaka liði, en ég tek fram að ég er fylgjandi því, að staðgreiðslukerfi verði tekið upp. Staðgreiðslukerfinu fylgja ótvírætt ýmsir kostir og suma nefndi hæstv. ráðh. áðan: Öryggi fyrir gjaldendur. Staðgreiðsla stuðlar að jafnvægi milli skattheimtu eða endurgreiðslu og greiðslugetu gjaldenda á teknaári. Innheimtan verður öruggari og jafnari og ætla má að það hafi jafnvægisáhrif á efnahagslífið. Álag á launagreiðendur vegna innheimtunnar ætti að verða minna. Síðast en ekki síst nefni ég það, að hagur þeirra, sem hætta verða vinnu, er miklu betur tryggður. Þar á ég við þá sem verða að hætta fyrir aldurs sakir eða af öðrum orsökum, t. d. vegna veikinda. Þeir lenda oft í hinum mesta vanda þegar greiðslugetan minnkar og skatturinn kemur eftir á. Ég þarf ekki að lýsa því. Þótt heimild sé í skattalögum til að lækka skatta þeirra, sem verða fyrir slíkum áföllum eða hætta að vinna af öðrum orsökum, fylgir slíku fyrirhöfn og ekki er alltaf leyst greiðlega úr þeirra vanda af hendi skattyfirvalda. Ýmsir gallar hafa verið tíundaðir í sambandi við upptöku staðgreiðslukerfis sem ég hirði ekki um að rekja. Ég held að flest þau atriði, sem talin eru sem gallar, byggist á misskilningi. Ég tek fram að þingflokkur sjálfstæðismanna hefur ekki tekið efnislega afstöðu til þessa máls, en er að sjálfsögðu fylgjandi því að frv. þetta fái ítarlega umfjöllun í þingnefnd og verði sent til umsagnar hinna ýmsu aðila sem sérstakra hagsmuna hafa að gæta - ég nefni þar Samband ísl. sveitarfélaga, samtök vinnuveitenda og verkalýðshreyfingu - og það fái síðast enn ekki síst umfjöllun í þinginu sjálfu.



Herra forseti. Eins og kom fram hjá hæstv. fjmrh. er hér um mjög yfirgripsmikið og vandasamt mál að ræða. Hæstv. fjmrh. skýrði frá því áðan, að hann og ríkisstj. hefðu sent þetta frv. til skoðunar hjá ýmsum aðilum í þjóðfélaginu. Hæstv. ráðh. láðist að nefna þá, en ég veit að það er Samband ísl. sveitarfélaga og hugsanlega fleiri. Hins vegar vil ég taka það fram, að stjórnarandstæðingar, a. m. k. minn flokkur, voru ekki í þeim hóp sem fékk þetta frv. til skoðunar. Við höfum því aðeins fengið að sjá það um nokkurra daga skeið og erum að sjálfsögðu ekki við þessar aðstæður reiðubúnir að tjá skoðun okkar á öllum einstökum efnisatriðum frv. Við munum gera það eftir rækilega athugun og eftir að við höfum fengið ýmsum spurningum svarað sem vakna við lestur frv. Hins vegar vil ég taka sérstaklega fram, að Alþfl. er mjög fylgjandi samtímagreiðslu opinberra skatta. Er það raunar eitt af stefnuskráratriðum Alþfl. Hæstv. fjmrh. má því vænta þess, að þm. Alþfl. taki mjög jákvætt undir það meginatriði í frv. að komið verði á samtímagreiðslu opinberra gjalda. Að vísu má segja að um 80–90% skattgreiðenda í landinu séu komnir á nokkurs konar staðgreiðslu með þeirri tilhögun sem verið hefur um fyrirframgreiðslu opinberra gjalda. Er þá fyrst og fremst átt við þá launþega sem hafa nokkuð jafnar tekjur frá ári til árs, en ekki sveiflukenndar tekjur. Vandamálið er hins vegar hjá þeim 10–15% skattþegna sem annars þegar hafa mjög sveiflukenndar tekjur, eins og t. d. sjómenn og ráðh. Fyrir slíka öndvegismenn getur þetta fyrirframgreiðslukerfi ekki komið í stað staðgreiðslu né heldur fyrir menn sem eru að láta af störfum fyrir aldurs sakir. Þá er einnig annað atriði sem ekki hefur verið bent á, en ég tel rétt að benda á sem rökstuðning fyrir nauðsyn þess, að staðgreiðslu opinberra gjalda verði komið á fót. Raunar má segja að staðgreiðsla opinberra gjalda sé orðin algjör forsenda þess, að nokkur ríkisstjórn geti náð viðunandi árangri í viðnámi gegn verðbólgu. Svo tekið sé eitt mjög ljóst dæmi um þetta: Í fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. kemur fram að hæstv. ríkisstj. gerir ráð fyrir að skattbyrði, þ. e. álagðir skattar á tekjur fyrra árs, aukist a. m. k. mjög lítið á næsta ári. Það er gert ráð fyrir í fjárlagafrv. að mismunurinn á brúttó-álagningartölu og frádráttarliðum, sem sé nettó-álagningartala tekjuskatta, hækki um 52% á næsta ári á tekjur yfirstandandi árs, sem eru 50% hærri en þær voru á liðnu ári. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir í frv. að tekjur í landinu hækki almennt á næsta ári um nema 33%, m. ö. o.: að verðbólguhraðinn og launabreytingar samfara því fari niður í 33%. Þetta þýðir það, að þó ekki sé um skattbyrðaraukningu að ræða, þegar litið er á álagningu skatta af tekjum yfirstandandi árs, yrði um mjög aukna greiðslubyrði fólks að ræða í tekjuskatti þegar tekjurnar hækka aðeins um 33%, en skattgjöld hækka hins vegar um 50%. Þetta mundi þýða að ef ætti að ná eins verulegum árangri í viðnámi gegn verðbólgu og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. mundu ráðstöfunartekjur tekjuskattsgreiðenda lækka stórkostlega, jafnvel þó að skattvísitala fylgdi þróun tekna á milli ára. Þetta eitt út af fyrir sig sýnir okkur að sé ekki komið á fót staðgreiðslukerfi skatta er raunar næstum ógjörningur að ná mjög verulegum árangri í lækkun verðbólgu milli ára, þar sem slík lækkun verðbólgu milli ára mundi koma fram sem mjög veruleg skattbyrðaraukning og lækkun ráðstöfunartekna hjá fjölskyldum ef ekki fylgdi í kjölfarið mjög veruleg skattalækkun. Þetta er ein meginástæðan fyrir því, að nauðsynlegt er að koma á staðgreiðslukerfi, ekki bara sem lið í baráttunni fyrir réttlátara skattakerfi, heldur er það ekki síður nauðsynleg forsenda fyrir því, að menn geti náð árangri í verðbólguslagnum án þess að ráðstöfunartekjur íslenskra launþegaheimila séu af þeim sökum mjög verulega skertar. Hins vegar er rétt hjá hæstv. ráðh. að ýmis atriði verða menn að horfa sérstaklega á varðandi framkvæmd staðgreiðslukerfisins. Menn verða t. d. að gefa því mjög gaum, að það er ekki sama fyrir greiðendur tekjuskatta þegar skattprósenta er ákveðin, hvort um er að ræða skattprósentu, sem leggst á tekjurnar sem við öfluðum í fyrra, eða hvort um er að ræða skattprósentu, sem leggst á tekjur sem aflað er jafnharðan. Í 50% verðbólgu munar mjög verulega um það t. d. hvort lagður er á tekjuskattur, sem nemur 41% af tekjum sem aflað var í fyrra, eða hvort lagður er á samtímatekjuskattur sem nemur 41% af tekjum jafnóðum og þeirra er aflað. Það kemur ekki fram í þessu frv., það verður síðari tíma ákvörðun, hvernig þessum álagningarprósentum verður breytt, ef staðgreiðsla verður tekin upp. Ég vara mjög alvarlega við því, að menn noti það tækifæri, sem breytingin vissulega gefur, til að leggja á mun þyngri skatta eftir staðgreiðsluna en voru áður en til staðgreiðslunnar kom, jafnvel þó að látið sé í veðri vaka að sjálf álagningarprósentan sé lækkuð. Í öðru lagi ber að skoða það sérstaklega, þegar framkvæmd staðgreiðslukerfisins er afráðin, að það getur skapað ákveðnum aðilum í þjóðfélaginu nokkur vandkvæði, t. d. þeim hópum, eins og námsmönnum og eldra fólki, sem vinna aðeins hluta úr ári. Ég fæ ekki betur séð, með því að skoða framkvæmd frv. þess sem hér liggur fyrir en að ætla verði að þetta fólk, t. d. námsfólk, sem stundar atvinnu yfir sumarmánuði, eða eldra fólk, sem vinnur hluta úr ári, verði að greiða sömu innheimtuprósentu og aðrir tekjuskattsgreiðendur af tekjum sínum, svipað og þetta fólk hefði þær tekjur, sem það hefur, alla mánuði ársins, en fengi síðan væntanlega endurgreiðslu í árslok. Það þarf náttúrlega ekki að segja mönnum hvílíkt áfall það gæti orðið fyrir gamalt fólk og námsmenn, sem vinna hluta úr ári, að þurfa að greiða tekjuskatt jafnharðan af tekjum sínum líkt og það hefði þessar tekjur 12 mánuði á ári í stað tveggja, þriggja eða fjögurra og fá svo ekki endurgreiðslu fyrr en í árslok. Þetta framkvæmdaatriði verður að skoða sérstaklega. Þá er í þriðja lagi nokkur hætta á alverulega auknum kostnaði og aukinni skriffinnsku við staðgreiðslukerfi, en það er rétt hjá hæstv. fjmrh. að í það á ekki að horfa ef um góða framkvæmd er að ræða. Svo mikið gagn getur staðgreiðslukerfi skatta gert öllum gjaldþegnum að kostnaðaraukinn, sem hlýst af því, er smáræði samanborið við þann hag sem gjaldendur gætu af því haft ef framkvæmdin er rétt. Í fjórða lagi megum við ekki heldur horfa fram hjá því, að sá er munur á staðgreiðslukerfi og eftirágreiðslukerfi, eins og við erum með nú, að frá staðgreiðslukerfinu verður ekki horfið. Þegar menn einu sinni hafa tekið staðgreiðslukerfið upp verður því ekki breytt aftur í eftirágreiðslukerfi. Hræddur er ég um að hæstv. fjmrh. mundi ekki vera feginn því að þurfa að starfa eitt ár með ríkissjóð án þess að hafa tekjur af tekjuskatti sem þá mundi verða. Þess vegna og einmitt þess vegna ber að vanda mjög til þess verks sem þessi breyting er. Að sjálfsögðu er ekki hægt að sniðganga alla þá vankanta sem ég hef hér lýst, en menn verða að leggja sig fram um að reyna að sjá við þeim og reyna að sniða eins mikið af þeim vanköntum og framast er unnt. Þá vil ég einnig vek ja athygli í sambandi við þetta frv. á örfáum atriðum og koma með örfáar spurningar til hæstv. fjmrh. varðandi þau. Ég fæ t. d. ekki séð af frv. annað en að gert sé ráð fyrir að þar sem ekki gildi sömu reglur um skattgreiðslur einstaklinga og félaga, - þá á ég við hvenær þær gjaldfalla, tekjuskattar einstaklinga verða staðgreiddir, en félaga ekki - þá verði skattprósentur félaga allt aðrar en skattprósentur einstaklinga þar sem annars vegar er um að ræða eftirágreidda skatta hjá félögum og hins vegar um að ræða staðgreidda skatta h já einstaklingunum. Ég vildi gjarnan fá upplýst hjá hæstv. fjmrh. hvort það er ekki réttur skilningur. Í öðru lagi langar mig til að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. fjmrh., sem kom raunar fram í máli mínu áðan, hvort það sé ekki einnig réttur skilningur hjá mér, að eins og frá frv. er gengið sé raunar gert ráð fyrir því, eins og kemur fram á bls. 22, að fólk, sem vinnur aðeins hluta úr ári, svo sem nemendur í skólum og gamalt fólk, þurfi að staðgreiða af þessum launum sínum tekjuskatt með svipaðri álagningarprósentu og þetta fólk hefði þessar tekjur alla mánuði ársins, en fengi síðan ekki endurgreiddan þennan tekjuskatt sinn fyrr en eftir álagningu að árinu loknu, þegar í ljós hefði komið að þetta fólk ætti vegna lágra heildartekna yfir árið engan tekjuskatt að greiða. Vil ég gjarnan spyrja hæstv. fjmrh. að því, hvernig hann hugsi sér að tryggja þessu fólki sanngjarna endurgreiðslu á ofteknum sköttum í 50–60% verðbólgu. Í þriðja lagi langar mig til að spyrja hæstv. fjmrh. varðandi þetta: Hér er gert ráð fyrir að bregða nokkuð út af þeim vinnubrögðum sem hafa viðgengist við innheimtu tekjuskatta. Hingað til hefur það verið svo, eins og menn vita, að skattstjórar leggja þessa skatta á og senda síðan atvinnurekendum, sem hafa viðkomandi launþega í þjónustu sinni, skrá yfir álagninguna og samantekt um hvað atvinnurekendurnir eiga að halda eftir miklu af launum launþega í hverjum greiðslumánuði eða hverri greiðsluviku um sig, og síðan ganga skattyfirvöld eftir því að atvinnurekendur skili þessum greiðslum. Nú virðist mér að gerð sé tillaga um að atvinnurekendurnir gerist í senn álagningaraðili og innheimtuaðill, þannig að viðkomandi launþegar framvísi skattkortum til atvinnurekenda sem síðan fá í hendur sérstakar álagningartöflur. Álagningin, sem áður fór fram hjá skattayfirvöldum, fer fram milli launþegans og atvinnuveitandans, og síðan innheimtir atvinnurekandinn og gerir skil til ríkissjóðs á þeirri álagningu sem þannig hefur farið fram. Nú eru atvinnurekendur þegar farnir að innheimta mjög verulega af tekjum ríkissjóðs þar sem er söluskatturinn, og þarf ekki langt mál um það að hafa að sú söluskattsinnheimta er farin að skipa mjög verulegu máli í tekjum allra atvinnufyrirtækja þar sem hér er um að ræða yfir 20% af öllu innkomnu fé. Ef til viðbótar bætist nú það, að atvinnurekandinn á ekki aðeins að innheimta einnig tekjuskatta af starfsfólki sínu samkv. álagningu, sem fram hefur farið hjá skattstjóra, heldur einnig að gerast eins konar álagningaraðili, er þá ekki hætt við því, án þess að nokkuð sé um það fullyrt, að það sé orðið sameiginlegt hagsmunamál launþegans annars vegar og innheimtuaðilans hins vegar, sem raunar eiga sameiginlega að leggja á nokkurs konar bráðabirgðaskatt, að hluti af þeim launum, sem greidd eru, komi aldrei fram við álagninguna? Er ekki meiri hætta á að þetta geti gerst samkv. þessu kerfi en því sem við höfum nú? Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fara lengra út í þessa sálma. Ég vænti þess að fá svar við þessum spurningum og ýmsum fleiri sem koma upp varðandi framkvæmdaatriðin sjálf, en tek enn og aftur fram, að enda þótt ég spyrji um slík atriði ber ekki að skilja það þannig, síður en svo, að þar með sé verið að hafa eitthvað á móti meginatriði málsins, að staðgreiðslunni sé komið á. Ég og minn flokkur erum mjög eindregið fylgjandi því og viljum leggja okkur fram um að sú afgreiðsla geti orðið, en allir þm. hljóta jafnframt að vera sammála um að aðferðirnar, sem beitt verður við innheimtu gjaldanna og við álagningu staðgreiðslu opinberra gjalda verði vandaðar eftir föngum. Ég verð að segja eins og er, að eftir að hafa frétt af því, að verkalýðshreyfingin hygðist gera kröfuna um staðgreiðslukerfi opinberra gjalda að einni af fjölmörgum kröfum sínum á hendur ríkisvaldinu í komandi kjarasamningum, þá kom mér það nokkuð á óvart og það veldur því, að menn hljóta að athuga þetta mál mjög vandlega, að verkalýðshreyfingin skyldi taka þá ákvörðun eftir að hafa séð frv. þetta, eftir því sem mér skilst, að strika þá kröfugerð út vegna þess, að því er mér er sagt, að verkalýðshreyfingunni hafi ekki litist meira en svo á t. d. innheimtu- og álagningaraðferðirnar sem lagt er til í frv. að beitt verði.



Herra forseti. Ég þakka hv. 4. þm. Austurl. fyrir að gefa hv. 3. þm. Austurl. orðið. Það er með þetta mál eins og mörg önnur, að það hefur verið lengi í undirbúningi. Allir stjórnmálaflokkar hafa lýst yfir að þeir séu því fylgjandi, að staðgreiðslukerfi skatta verði komið á. Hins vegar hefur verið unnið að þessu máli með - ég vil ekki segja sérstæðum hætti, en þó þeim hætti sem ég hefði talið að mætti fara mun betur. Á vorþingi 1978 var lagt fram frv. til laga um staðgreiðslukerfi skatta. Það frv. var samið af ríkisskattstjóra og hafði hlotið litla sem enga meðferð hjá öðrum aðilum. Var gert ráð fyrir að það frv. yrði að lögum á því ári og staðgreiðslukerfi skatta gæti tekið gildi í upphafi árs 1979, sem var að mínu mati algjörlega vonlaust. Síðan lá vinna við þetta mál nokkuð lengi niðri. Það er að mínu mati hættulegt í þessu máli að ætla sér að hafa of mikinn hraða á. Hér er um vandasamt mál að ræða sem þarfnast mikilla breytinga, og þess vegna mega menn ekki ætla sér að koma þessu kerfi á mjög fljótt. Við höfum dæmi um það í öðrum löndum, t. d. í Danmörku þar sem slíku kerfi var komið á fót. Það varð þess valdandi að mjög miklir erfiðleikar urðu lengi á eftir í skattkerfinu. Þess vegna tel ég að þetta mál þurfi mikinn undirbúning. Það gerist síðan að ríkisskattstjóri semur nýtt frv., það frv. sem hér er lagt fram, en ég tel hins vegar að tiltölulega lítil samráð hafi verið höfð við aðra aðila í þjóðfélaginu um þetta mál. Við í þingflokki Framsfl. höfum lesið þetta frv. yfir. Við töldum rétt, að það yrði lagt fram, og viljum vinna að því, að frv. geti orðið að lögum, en erum hins vegar þeirrar skoðunar, að veruleg vinna sé eftir áður en slíkt getur orðið. Um það má að sjálfsögðu deila, hvort slík vinna eigi að fara fram áður en frv. er lagt fram eða í þinginu. Ég skal ekkert um það fullyrða, en tel hins vegar að það sé veruleg vinna eftir í þessu máli. Ég ætla ekki að gera að umræðuefni hér öll þau atriði sem ég tel að þurfi að athuga betur, en vil þó nefna nokkur. Gert er ráð fyrir að þeir aðilar, sem telja sér hagstæðara að nota aðra reglu en 10% frádrátt, þurfi að gera grein fyrir málum sínum fyrir fram, áður en þeir fá staðgreiðslukort. Þetta þýðir í reynd að það þurfi að verða um fyrirframframtal að ræða hjá flestum þeim aðilum sem er hagstæðara að nota annan frádrátt en svokallaðan 10% frádrátt, en það eru um 30% framteljenda. Að mínu mati væri æskilegra að komast hjá slíkri skriffinnsku. Þess vegna hlýtur að koma til athugunar hvort ekki er hægt að byggja á þeim frádrætti sem menn hafa haft árið áður. Ég nefni þetta sem eitt atriði sem getur orðið veigamikið í því sambandi hvort hér verður um mjög viðamikið og dýrt kerfi að ræða. Í öðru lagi vil ég nefna það, að vegna hinnar öru verðbólguþróunar, sem er hér á landi, og m. a. mikilla launabreytinga ársfjórðungslega mun verða nauðsynlegt, eins og frv. er upp byggt, að gefa út nýjar skatttöflur fyrir hvern launþega ársfjórðungslega. Það er ekki vitað hverjar þessar launabreytingar verða. Þess vegna hlýtur, eftir að ljóst er hvað miklar launabreytingar verða ársfjórðungslega, að þurfa að breyta skatttöflunum, nema menn treysti sér til að segja fyrir um það nokkurn veginn ári fyrir fram hverjar breytingarnar verði. Þetta mun valda nokkrum erfiðleikum. Þess vegna finnst mér að það þurfi að athuga með hvaða öðrum hætti væri hægt að koma slíku fyrir. Í þriðja lagi vil ég nefna að gert er ráð fyrir að ríkisskattstjóra séu ætluð 3% af innheimtufé til að standa undir rekstrarkostnaði. Með þessu er verið að skapa ríkisskattstjóraembættinu tekjustofn og má segja að það sé að nokkru leyti tekið undan fjárveitingavaldinu. Þetta atriði tel ég einnig að þurfi að athuga. Ég veit að sveitarfélögunum finnst þessi innheimtuprósenta vera of há, því það má segja að ríkisskattstjóraembættið hafi veitt verulega þjónustu varðandi álagningu sveitarfélaganna án þess að nokkurt gjald hafi verið tekið fyrir, en gert er ráð fyrir að þessi prósenta standi undir öllum þessum kostnaði. Það má almennt segja um þetta frv., að það er nokkuð torlesið og mikið af tilvísunum í því og allmiklar endurtekningar. Þannig er allmikil vinna að lesa það nákvæmlega og setja sig inn í málið. Ég á því von á að við nefndarmenn í fjh.- og viðskn. þurfum alllangan tíma til að setja okkur inn í málið og gera þær breytingar sem við kunnum að telja nauðsynlegar. Ég tel í raun og veru útilokað að von sé til að ljúka máli sem þessu fyrir áramót. Ég held að það sé ekkert annað en sjálfsblekking að gera sér vonir um slíkt. Ég mundi telja mjög gott ef tækist að ljúka þessu máli á þessu þingi. Í sjálfu sér er ekkert óeðlilegt með mál sem þetta að það sé tekið fyrir á tveimur þingum. Það má hins vegar geta þess, eins og hæstv. fjmrh. kom inn á, að gert er ráð fyrir að það taki ekki gildi nema með sérstökum lögum sem skapa þá meira svigrúm til breytinga síðar. En ég vil taka það fram, að ég veit að allir nefndarmenn í fjh.- og viðskn. gera hvað þeir geta til að flýta þessu máli. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt að málið sé vel undirbúið hér í þinginu og við fáum góðan tíma til að ræða við þá aðila sem hér eiga hlut að máli, hvort sem það eru vinnuveitendur, sveitarfélög, innheimtumenn ríkisins, launþegahreyfingin eða aðrir aðilar sem þetta mál hlýtur óneitanlega að snerta.