Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti, háttvirtu þingdeildarmenn og áheyrendur aðrir! Það hefir komið í minn hlut að hafa framsögu um þá till. til þál., sem hér er til umr. í hv. d. - Till. þessi er flutt af meiri hl. hv. menntmn., hv. 2. þm. Árn., hv. þm. V.-Ísf. og mér. Skal það þegar tekið fram, að enda þótt okkur kæmi ásamt um þetta, var skoðanamunur um ýmis atriði málsins, og tala ég því hér fyrst og fremst fyrir hönd okkar framsóknarmannanna. Til glöggvunar, einkum fyrir hv. hlustendur úti um land, tel ég rétt að reifa málið - þetta svonefnda dósentsmál - í höfuðdráttum, en þeir eru þessir: Síðastl. vetur var haldið samkeppnispróf meðal umsækjenda um dósentsembætti við. guðfræðideild Háskóla Íslands. Dómnefnd, sem skipuð var af guðfræðideild, felldi þann úrskurð eftir prófið, að úrlausnir eins hinna þriggja umsækjenda, sr. Björns Magnússonar, bæru langt af hinum. Í dómnefndinni áttu sæti fimm menn. og var einn þeirra prófessor í guðfræði við háskólann í Kaupmannahöfn, Holger Mosbech. Að loknu prófinu setti hæstv. kennslumálaráðh. sr. Björn Magnússon til þess að gegna dósentsembættinu fyrst um sinn, og munn flestir hafa talið víst að þeirri setningu mundi fylgja skipun síðar. En þann 16. nóv. skipaði þessi hæstv. kennslumálaráðh. sr. Sigurð Einarsson í embættið. Sama dag kom út að tilhlutun hans bók, þar sem gerð er grein fyrir ástæðum þessarar veitingar. Kemur þá í ljós, að hæstv. ráðh. hefir ekki getað unað úrskurði dómnefndar, heldur fengið úrlausnir umsækjendanna og sent þær til umsagnar sérfræðingi einum í Svíþjóð, próf. Anders Nygren í Lundi, með þeim árangri, að þessi prófessor telur úrlausnir sr. Sigurðar Einarssonar bera langt af hinum. Engu að síður mæltist þessi skipun illa fyrir, einkum fyrst í stað. Veldur margt um, en þó mest þetta: Í fyrsta lagi: Andúð á sr. Sigurði Einarssyni, sem menn, væntanlega vegna afskipta hans og skoðana á stjórnmálum, telja ekki æskilegan prestakennara. Í annan stað: Samúð með sr. Birni Magnússyni, sem hefir reynzt vel í starfi sínu, en þykir grátt leikinn af veitingarvaldinu. Í þriðja lagi: Aðferð hæstv. ráðh. um veitinguna, þar sem margir telja, að honum hafi borið að hlíta úrskurði dómnefndar, en leita ekki síðar álits erlends manns, og kalla þeir þetta „yfirmat“ og „utanstefnur“. Í fjórða lagi: Barátta háskólans fyrir því, að draga til sín frá ríkisvaldinu yfirráðin yfir sérmálum sínum, meðal annars embættaveitingum. Og í fimmta og síðasta lagi: Löngun hv. stjórnarandstæðinga til þess að slá sig til riddara í þessu máli, afla sér með því fylgis og nota það til að koma fram pólitískum erfiðleikum. Menn geta nú leitað þess í eigin barmi, hverjar af þessum ástæðum hafi skapað þeim skoðun á þessu máli. Hjá sumum eru þær sennilega ein eða fáar, en hjá öðrum allar með tölu. Og í umræðum þeim, sem hér verða á eftir, verður vafalaust leikið á alla þessa fimm strengi, eftir því sem heilindi manna og málavextir standa til. Ég skal nú verða fyrstur til að lýsa að nokkru afstöðu okkar framsóknarmanna. Þess er þá fyrst að geta, að þessi embættisveiting er gerð í fullkominni andstöðu við ráðherra flokksins. Þeir fengu ekki um hana að vita fyrri en degi áður en hún varð. Eftir það reyndu þeir að koma í veg fyrir hana, en með því að svo er skipað málum, samkvæmt stjórnarskránni, að hver ráðh. fer með mál sinnar stjórnardeildar á eigin ábyrgð, og þá einnig veiting embætta, gátu þeir eigi hindrað hana, þegar hæstv. kennslumálaráðh. sat við sinn keip. Þingflokkurinn markaði sér þegar afstöðu til málsins. Í fyrsta lagi taldi hann aðferð hæstv. ráðh. um veitinguna óheppilega, að ekki sé fastar að kveðið. Hann leit svo á, að úr því að samkeppnispróf var haldið og ráðh. ekki mótmælti skipun dómnefndar, hafi honum borið að hlíta úrskurði hennar til fulls, en ekki til hálfs, eins og hann gerði með því að setja sr. Björn Magnússon í embættið. Þá telur flokkurinn og hæpið að hrinda úrskurði fimm manna dómnefndar með áliti eins manns, án þess þó, að hann telji sig þess umkominn að leggja fræðilegan dóm á það mál. Í öðru lagi lítum við svo á, að þar sem trúmál eru mjög viðkvæm, hefði hæstv. ráðh. borið að taka meira tillit til tilfinninga manna í máli þessu en raun varð á. Aftur viðurkennir flokkurinn það, að veitingin er lögleg - og hitt með, að hæstv. ráðh. á sér ýmsar málsbætur í afstöðu háskólans fyrr og síðar. Þess vegna var sú ályktun gerð, að flokkurinn mundi ekki láta þetta mál valda samvinnuslitum milli stjórnarflokkanna og mundi víkja frá vantrausti á hæstv. ráðh., ef fram kæmi. Hitt var jafnframt fastmælum bundið, að bæta úr þeim misfellum, sem orðið höfðu, og rétta hlut sr. Björns Magnússonar, eftir því sem fært þætti. Þetta er í skemmstu máli afstaða okkar framsóknarmanna, og samkv. henni hefir aðgerðum af flokksins hálfu verið hagað. Nú víkur sögunni til háskólans, og verður þá fyrst að geta þess, að frá því að Framsfl. og Alþfl. fengu valdaaðstöðu í landinu, hefir verið deilt um yfirráðaréttinn - valdið - yfir málum þessarar stofnunar, og þá einkum embættaveitingum. Áður kom það ekki til. Af hálfu háskólans hefir því verið haldið fram, að hann eigi að hafa fullt og óskorað vald yfir sérmálum sínum, svo sem skipun embætta, en að framkvæmdarvaldið - ráðherra - eigi þar ekki nærri að koma um annað en að staðfesta ákvarðanir háskólaráðs. Slíkan sjálfsákvörðunarrétt eða autonomi, eins og það er kallað, hafa ýmsir erlendir háskólar, einkum þeir, sem ekki er - eða hefir í öndverðu verið - haldið uppi af almannafé, nema þá að nokkru leyti. Stjórnarvöldin hafa aftur haldið hinu fram, að þau beri ábyrgð á háskólanum, eins og öðrum stofnunum ríkisins, fyrir þjóðinni, og eigi því einnig hið æðsta vald á aðgerðum hans, ekki aðeins á pappírnum, heldur og í raun og veru. Þau geta því ekki fallizt á sjálfsákvörðunarrétt háskólans, að hann skoði sig eða skoðist sem ríki í ríkinu, og á því er enginn efi, að þessi skilningur á sér fulla stoð í lögum háskólans, enda hefir það ekki verið vefengt, svo að ég viti. Jafnskýlaust er hitt, að ráðh. ber að leita álits hlutaðeigandi háskóladeildar um kennaraval, og er eflaust til þess ætlazt, að hann veiti embætti samkv. því, nema hann hafi rökstudda ástæðu til þess að ætla, að álitsgerðin sé ekki rétt. Segja má, að sjálfsákvörðunarréttur háskólans sé mál fyrir sig, en hann hlýtur að koma hér til álits, því að mér er kunnugt um, að fyrir mörgum er hann höfuðatriði, þó að annað sé haft á oddi, enda er það kunnugt, að tveir stjórnmálaflokkar, sem öndvert standa í þessu máli, hafa áður látið uppi álit um hann: í Sjálfstfl. með, Alþfl. á móti, og hafa orðið átök um þetta þeirra á meðal. Aftur hefir Framsfl. ekki tekið afstöðu til þessa enn sem komið er. Nú þegar skipunin í dósentsembættið varð heyrinkunnug, mun ýmsum ráðamönnum háskólans hafa þótt sinn hlutur miður góður, og létu það uppskátt, að þeir teldu, að mjög væri sorfið að virðingu stofnunarinnar, þar sem úrskurður dómnefndar var að engu hafður. Um vald eða sjálfsákvörðunarrétt var lítið rætt um sinn. En svo ber við, að kalla má, að innangengt sé milli háskólans og herbúða sjálfstæðismanna, og að um þann laungang er miklu meiri umgangur en ég tel hollt hinni virðulegu stofnun, enda varð sú raunin á. Það varð fyrst til, að sjálfstæðismenn og nazistar meðal stúdenta boðuðu til fundar. Átti nú mikið að vinna og binda alla stúdenta á málið glóðvolga. Á fundinum voru samþ. með miklum meiri hluta mótmæli gegn veitingunni, og svo sem til áherzlu þriggja daga verkfall, sem þó átti að kalla „demonstration“, fyrir kurteisis sakir! En þegar út í þetta verkfall eða demonstration kom, skiptust stúdentarnir brátt eftir pólitískum skoðunum, og óx þá fljótt fylgi þeirra, sem andvígir voru verkfallinu, svo að áhöld urðu um fylgið. Jafnframt þessu tóku ýmsir hv. þm. Sjálfstfl. að reyna að fá Framsfl. til samstarfs um lausn málsins. Höfðu þeir það mjög á oddi, að sr. Björn Magnússon væri framsóknarmaður, og mætti því ekki láta það líðast, að honum væri bolað frá háskólanum. Vildu þeir ekki sætta sig við annað en það, að stofnað væri persónulegt embætti handa honum, og skyldi hann kenna sömu greinar og áður. Nú erum við framsóknarmenn óvanir slíkum þyt í þeim skjá, og skildum því vel, að annað vekti fyrir en sönn umhyggja fyrir framtíð sr. Björns, en tókum því ekki af um neitt. Í þennan mund barst hæstv. forsrh. bréf frá Láskólaráði. Voru þar í eindregin tilmæli sjö nemenda í guðfræðideild um það, að sr. Björn mætti halda þar áfram kennslu, en guðfræðideild og háskólaráð skrifuðu með til trausts og halds sem einskonar ábekingar. Nú var allt þetta rætt í flokknum. Virtist flestum einn veg um það, að hversu gjarnan sem við vildum, að sr. Björn héldi áfram kennslu við deildina, gætum við þó ekki fallizt á, að svo komnu, að stofna þar nýtt kennaraembætti, og a. m. k. ekki fyrr en aðrar leiðir væru fullreyndar. Ástæðurnar eru þessar: Í fyrsta lagi, hve fjárhagur ríkisins er þröngur. Í öðru lagi, að í guðfræðideild eru ekki nema einir 16 nemendur, og af þeim sækja 10 kennslu reglulega, en fastir kennarar eru 3, svo að ekki er eðlilegt, að þeim fjórða sé bætt við. Og í þriðja lagi þótti okkur sýnt, að ýms vandkvæði mundu af hljótast, ef tveir kennarar ættu að kenna sömu námsgreinar, og keppast þannig um nemendurna, enda hefir sú orðið raunin á, siðan guðfræðideild, upp á sitt eindæmi, réð sr. Björn til að taka upp aftur kennsluna. Nú spyrja menn hér í bæ og getast um, líkt og fréttir af íþróttavellinum, hve margir nemendur mæti hjá hvorum hinna keppandi kennara í guðfræðideild Háskóla Íslands, og mega það allir sjá, hver vegsauki er að slíku fyrir æðstu menntastofnun landsins, svo að notuð séu orð, sem sjálfstæðismenn bera sér mjög í munn nú á síðustu tímum. Aftur þótti rétt að verða við tilmælum þeirra nemenda sr. Björns, sem áttu skammt til prófs og óskuðu kennslu hans, því að vitanlegt er, að kennaraskiptin hlutu að verða óhagstæð fyrir þá. Í samræmi við þetta fluttu þeir hv. 1. þm. Rang. og hv. 1. þm. Árn. frv. um viðauka við 6. gr. háskólalaganna, þar sem háskóladeildum er heimilað, ef sérstaklega stendur á, að veita aukakennurum leyfi til að kenna tilteknar greinar og prófa í þeim við embættispróf. Þessi ákvæði voru vitanlega miðuð við sr. Björn Magnússon, fyrst og fremst, og gátu því aðeins komið til framkvæmda, að fé væri veitt til á fjárlögum. Var því jafnframt ákveðið að bera fram tillögu um það í hv. fjvn. - Framsfl. var ljóst, að frv. þetta fól ekki í sér fullnaðarlausn þessa máls, en með því vannst tími, ef að lögum yrði, til þess að athuga til hlítar, hvernig ráða mætti málinu til hlunns á þann hátt, sem öllum aðiljum mætti bezt gegna. Við fyrstu umr. frv. hér í hv. d. ber einkum tvennt til tíðinda: Það fyrst, að augljóst varð af ræðum hv. sjálfstæðismanna, enda þótt þeir teldu sig mundu fylgja frv., að þeir vildu nota málið til þess að æsa pólitískan styrr að hæstv. kennslumálaráðh., koma illu af stað milli stjórnarflokkanna og hafa af því framdrátt fyrir sinn flokk og háskólann. En í öðru lagi lýsti hæstv. ráðh. yfir því, að hann féllist á að ráða sr. Björn Magnússon sem aukakennara við guðfræðideildina með réttindum til að prófa kandidata til loka þessa skólaárs. Vafalaust má telja, að frv. hafi átt drýgstan þáttinn í því, að þessi yfirlýsing kom fram, enda er ekki því að leyna, að með henni var náð öðrum höfuðtilgangi þess, a. m. k. til bráðabirgða. Þannig var þá málinu komið, þegar frv. var lagt fyrir hv. menntmn. Sr. Björn Magnússon var tekinn við kennslu sinni, og þar með var fenginn sá frestur, sem við töldum þurfa til að ráða fram úr málinu. Nú var því næst að neyta hans. En með hverjum hætti? Kjarni þessa máls eða undirrót eru, a. m. k. að öðrum þræði, deilurnar um sjálfsákvörðunarrétt háskólans, deilur milli háskólaráðs og veitingarvalds, sem oftar en í þetta skipti hafa leitt til átaka milli þessara aðilja. Því verður tæplega með sönnu neitað, að ýmsar embættaveitingar, sem háskólinn hefir einn ráðið um, hafa þótt harla vafasamar, svo að ekki sé dýpra tekið í árinni, og vil ég í því sambandi leyfa mér að vísa til þeirra bóka, sem kennslumálaráðuneytið hefir gefið út, bæði nú og fyrir ári síðan út af veitingu Ísleifs Árnasonar prófessors. vera má, að veitingarvaldið sjálft sé ekki heldur án saka, enda sannast það oftast, að sjaldan veldur einn, þá er tveir deila. En hversu sem því kann að vera farið, þá er hitt víst, að öll þessi mistök, allar þessar deilur, eru til vansæmdar fyrir háskólann og þjóðina í heild. Þetta er sá hnútur, sem leysa þarf - eða höggva. Og það ætti að vera hverjum góðum dreng meira virði að gera út um málið í eitt skipti fyrir öll heldur en hitt, að apast að óheillum, sem orðið hafa, eða halda sig á hnotskógi ettir fylgi við flokk eða stofnun. Og þá fyrst, þegar þetta er komið í rétt horf, er hægt að leiða það mál til farsællegra lykta, hvernig skipa skuli til um kennara við guðfræðideild háskólans í framtíðinni. Þessu hélt ég fram í hv. n., og lagði á það alla stund að fá einhuga afgreiðslu málsins, sem leiða mætti til lausnar, er allir gætu unað við. Lengi vel var ég vongóður um, að þetta mundi takast, en að síðustu brást þó samvinnan, og þeir hv. þm. Dal. og hv. 4. þm. Reykv. héldu sína leið. Þeir kusu að mæla með frv., og í nál. á þskj. 303 færa þeir til þess ástæður, sem þeir höfðu ekki komið fram með í n. Og mér er spurn: Hvaðan voru þau rök runnin? Við hinir, sem skipum meiri hl., töldum ástæðulaust að láta frv. fara lengra, eftir það, að hæstv. ráðh. hafði gefið yfirlýsingu sína við 1. umr., en berum aftur fram till. þá til þál., sem hér er til umr. Og vegna hlustenda úti um land vil ég leyfa mér að lesa um tillgr., með leyfi hæstv. forseta: Neðri deild Alþingis ályktar að fela kennslumálaráðherra að skipa þriggja manna nefnd, eftir tilnefningu þriggja stærstu flokka þingsins, til þess að vinna að endurskoðun á lögum og reglum um Háskóla Íslands, með sérstöku tilliti til þess, að sem örugglegast verði um það búið, að jafnan veljist hinir hæfustu menn í fastar kennarastöður við háskólann, og að endurskoðuð verði gildandi ákvæði um aukakennara og réttindi þeirra. Nefndin sé ólaunuð, og skal hún leggja fram álit sitt áður en næsta þing kemur saman“. Með þessari tillögu teljum við stefnt að kjarnamálsins, og að því leyti gengur till. því lengra en frv. Hún tekur upp þann annan höfuðtilgang þess, sem ekki er fullnægt með yfirlýsingu hæstv. ráðh., og skapar honum form. Hún stefnir að því að koma á þeirri skipun um embættaveitingar við háskólann, að ekki þurfi að koma til átaka um þær í framtíðinni. Hitt verður að koma síðar, hversu um verði bætt það, sem orðið er. Og það á að geta komið þegar á næsta þingi. Ég geri ekki ráð fyrir því, að neinn hv. þm. muni mæla því í gegn, að nauðsynlegt sé að ráða fram úr þessu. En hinu hafa hv. andstæðingar haldið fram, að samkv. reglugerð háskólans eigi háskólaráðið að vinna að þeirri endurskoðun, sem till. fer fram á. Það er að vísu rétt, það sem það nær. en vitanlega er hitt fjarstæða, að löggjafinn, Alþingi, megi ekki láta slíkt til sín taka, ef því sýnist. Væntanlega mun enginn halda því fram, að háskólinn geti sett sér lög og reglur án þess að ríkisvaldið eigi þar íhlutunarrétt. Nú er það kunnugt, að hæstv. ráðh. hefir falið háskólaráði að gera tillögur um breytingar á lögum og reglum háskólans. Þykir mönnum líklegt, að þessir tveir deiluaðiljar, ráðherra og háskólaráð, geti orðið ásáttir um lausn þessara mála? Skyldi ekki hitt vera sennilegra, að þriðja aðiljann þurfi til að jafna ágreininginn? Og hver á sá aðili að vera, ef ekki Alþingi? Er þá ekki eðlilegast á allan hátt, að það setji þegar nefnd, til þess að starfa að þessum málum fram að næsta þingi? Þessu verður væntanlega svarað hér í kvöld. Vitanlega er til þess ætlazt, að hin þingkjörna nefnd fái tillögur háskólaráðs. Og ennfremur er ætlazt til þess, að hún geri fullkomna skipun um undirbúning embættaveitinga; hver eigi að hafa hið raunverulega veitingarvald, hvort samkeppnispróf skuli halda eða ekki, hversu til þeirra skuli stofnað, ef haldin eru, og hvort niðurstaða dómnefndar sé bindandi fyrir ráðherra eða ekki. Allt þetta eru atriði, sem hljóta að koma til úrskurðar hv. Alþ. Og fyrst úrslitin eru hjá löggjafanum, á hann þá ekki líka að hafa hönd í bagga með undirbúningnum? því hefir einnig verið haldið fram af hv. andstæðingum, að við framsóknarmenn í nefndinni höfum brugðizt málstað sr. Björns Magnússonar með því að setja frv. aftur. En hvar eru rökin? Hefir því ekki fengizt framgengt, að hann verði ráðinn til að kenna sömu greinar og áður við háskólann? Og skyldi það vera verra fyrir hann, að hæstv. ráðh. hefir kosið að gera þetta af frjálsum vilja? Nei, í því er einmitt fólgin nokkur viðurkenning á málstað hans. Og þessi skipun stendur fram yfir næsta þing, svo að þangað til er engu að tapa. En á næsta þingi ætlumst við til þess, að málið verði leitt til lykta, og verði hv. andstæðingum það sama í hug þá í garð sr. Björns eins og þeir vilja láta á sér skilja nú, þá verður vel fyrir máli hans séð. því að framsóknarmenn munu aldrei láta á sér standa um það, að gera hlut hans góðan. Vitanlega geta menn haft með sér getraunir um það, hver fyrst muni lúta, ef þeir hafa ánægju af, en tíminn einn sker úr. Þá má líta á tvennt; það fyrst, að gert er ráð fyrir því, að milliþinganefndin verði þann veg skipuð, að hans hlutur verði ekki fyrir borð borinn, að því leyti sem til hennar tekur, og í öðru lagi hefir Framsfl. borið fram og fengið samþ. í dag laun handa honum á fjárlögum fyrir allt næsta ár. Ég endurtek það að síðustu, að fyrir mér er höfuðatriði málsins þetta: Að girða fyrir þau óvirðulegu mistök og deilur, sem orðið hafa út af embættaveitingum við háskólann. Í því skyni, fyrst og fremst, er þáltill. á þskj. 330 borin fram. Hitt kemur síðar til, að bæta úr þeim misbrestum, sem orðið hafa. Og ég er sannfærður um það, að hvorttveggja næst bezt með friðsamlegu samstarfi allra flokka í fullri einlægni og þegnskap. Ég hefi beitt mér fyrir því, að slík lausn gæti fengizt, en hefi því miður orðið að fara bónleiður til búðar enn sem komið er. Nú vil ég þó leyfa mér að vænta þess, að hv. andstæðingar sjái sig um hönd, viki til hliðar þrasi og þótta og gangi með okkur til alvarlegs samstarfs um þetta mál, því að ég hefi þá bjargföstu trú, að friðurinn sé í öllum hlutum beztur og að góður vilji dragi lengst í hverju máli.



Herra forseti! Mál það, sem hér er rætt og gefið hefir tilefni til þeirrar þáltill., er nú liggur fyrir (á þskj. 330), kallast einu nafni dósentsmálið (þ. e. veiting kennslumálaráðherra, Haralds Guðmundssonar, á dósentsembættinu í guðfræðideild háskólans til séra Sigurðar Einarssonar), og er það eitt hið mesta hneykslismál, sem getur í embættaveitingasögu landsins, - en þar er þó ekki alveg hvítt að velkja á síðari tímum. Um málið hefir verið bæði mikið rætt og ritað, og er það nú svo upplýst orðið, að greina má alla þætti þess. Úti um héruð landsins hafa menn þó ekki fengið nærri full skil þessa máls ennþá, sem þó er skylt, því að þótt mönnum kunni að finnast það snerta mest háskólann, þá er það eins frá almennu sjónarmiði mjög lærdómsríkt. Málið verður hér, tímans vegna, aðeins rakið í sem stytztu máli. Þáttur háskólans (prófessoraguðfræðideildar og dómnefndar) hefst á því, sem er upphaf þessa máls, að kennara var vant við guðfræðideild háskólans, b. e. dósentsembætti varð þar laust. Um skipun kennara við háskólann yfirleitt er það greint í háskólalögunum (nr. 21/1936, 6. gr.), að konungur skipi prófessora, en ráðherra dósenta og aukakennara. En reglugerð háskólans frá 1912 segir einnig um þetta (í 9. gr.): „Áður en kennari er skipaður eða settur, skal ávallt leita umsagnar háskóladeildar um kennaraefnið, enda sé háskóladeild heimilt að gefa umsækjendum kost á að ganga undir samkeppnispróf, og getur deildin, ef henni sýnist, kvatt sérstaka fræðimenn, innan lands eða utan, til aðstoðar við prófið“. Samkvæmt þessari heimild ákvað guðfræðideildin að viðhafa samkeppnispróf milli umsækjenda um embættið. Á þetta féllst kennslumálaráðherra, á þann hátt, að ekki varð um villzt (þótt hann áður hefði hafnað slíku prófi við lagadeild), og virtist þannig allt ætla að falla í ljúfa löð að þessu sinni. Af 4 umsækjendum í upphafi tóku 3 þátt í þessari samkeppni, eins og kunnugt er, þeir séra Benjamín Kristjánsson, séra Björn Magnússon og séra Sigurður Einarsson. Dómnefndina skipuðu, eins og reglug. tiltekur, kennarar guðfræðideildar (prófessorarnir Ásmundur Guðmundsson og Magnús Jónsson í og tilkallaðir þeim til aðstoðar biskup landsins, dr. Jón Helgason, séra Árni Sigurðsson fríkirkjuprestur, og loks erlendur fræðimaður í guðfræði, próf. Mosbech frá Kaupmannahafnarháskóla. Síðan var af dómnefnd upp kveðinn dómurinn um ritgerðir og fyrirlestra keppendanna, einn talinn sérlega vel hæfur til embættisins, sem sé séra Björn Magnússon, en annar, séra Sigurður Einarsson, var dæmdur langlakastur (eða „fyrir neðan lágmarkslínuna“ í þessum efnum). Allir, sem nokkurt skynbragð bera á þessi efni, verða að viðurkenna, að dómnefndin við þessa samkeppni var skipuð nákvæmlega eins og lög og reglur háskólans ætlast til. Þessi nefnd var því í alla staði bær, og ein bær, eins og sakir stóðu, að skera úr málinn til úrslita. Hæfni hennar getur heldur enginn í alvöru vefengt, og því síður ætlað henni hlutdrægni, því að svo var og um hnúta búið, að ritgerðirnar, aðalefni prófsins, voru dulnefndar, svo að eigi varð greint, hver stóð að hverri. Guðfræðideildin tilkynnti þennan dóm sinn, sem vitanlega átti að verða hin endanlegu úrslit málsins, og lagði til við ráðherra, að séra Birni Magnússyni yrði þegar í stað veit dósentsembættið. Enginn annar dómur var til um hæfileika keppendanna en þessi, sá eini bæri að dæma um þetta að íslenzkum lögum - dómnefndin - var um þessi efni æðsti og eini dómstóllinn, sem gildur var, óhrakinn af öllum, bæði innlendum og útlendum. Eins og aðrir háskólar í menningarlöndum á háskóli Íslands einnig heimting á sjálfsforræði um fyrirkomulag á kennslustarfi og kennaravali, þótt ráðherra hafi hið formlega veitingarvald. Allar reglur stofnunarinnar ætlast og til, að tillögur hennar um þetta séu aðalatriðið, og einkanlega ef þær eru studdar hreinu prófi, eins og hér átti sér stað. - Þetta er og ofur skiljanlegt, því að ráðh. getur ekki verið bær um að afgera slíkt á eindæmi; hann gelur ekki yfirleitt dæmt um fræðimennsku og kennarahæfni þeirra, sem vilja gerast þar embættismenn, og ófært að eiga það undir pólitískum geðþótta, - enda í lýðræðislöndum ekki farið eftir lærdómi eða menntun í ráðherravali, heldur eftir flokksfylgi, - yfirmenn háskóla, ráðherrarnir, þurfa því ekki að grynna hið minnsta grand í háskólafræðum eða þess háttar. Það er því ekki vafasamt, að kennslumálaráðherra Haraldi Guðmundssyni bar umyrðalaust og umþrotalaust að skipa séra Björn Magnússon í embættið. Og þó að hann hafi undan því vikizt og í raun réttri um það svikizt, þá er þessi keppandinn, sem sigraði, séra B. M, sá eini, sem dæmdur er hæfur til starfans; sá dómur stendur óhaggaður að réttum lögum í þessu efni, og ekkert vald er heldur til, sem getur haggað honum fremur en hæstaréttardómi löglega dæmdum. Allt annað, sem ráðherra hefir verið að braska með málið, er tóm endileysa, hrein markleysa frá upphafi til enda sem rökstuðningur fyrir hinu óhæfilega tiltæki ráðherrans: Að neyta sins formlega réttar til þess að fremja ofbeldi á guðfræðideildinni - skipa þann í embættið, sem óhæfur var dæmdur, en það fullkomnaði hann 16. nóv. s. l., eins og nógsamlega er kunnugt orðið, en um leið mætt með óheyrðri andúð um gervallt landið. Úrskurði dómnefndar bar að hlíta, og hefði almenningur einnig orðið að sætta sig við þá niðurstöðu. því að þar var verið að dæma ettir fræðilegri frammistöðu, enda þótt eitthvað hefði þótt að hinum útvalda. En hér hefst nú fyrir alvöru þáttur kennslumálráðherra, Haralds Guðmundssonar, og fleiri, er við málið koma. Á hinum stutta (og væntanlega héðan af skammvinna) ráðherraferli Haralds Guðmundssonar hefir það oftar en einn sinni komið í ljós, að honum er uppsigað við háskólann og sjálfsforræði hans, sem kalla mætti. Ekki er fullvíst um orsakir að þessu, væntanlega ekki sízt óheppileg og óviðeigandi drottnunargirni, með sérstökum áhuga til þess að ráða embættaveitingum á sitt eindæmi og sínum mönnum í hag, sem ekki er óþekkt fyrirbrigði í þeim herbúðum, enda hafði hann sýnt sig í því áður á þeim vettvangi ásamt fleiru, sem hann fékk lítið hrós fyrir. Þetta mun nú að vísu hafa setzt nokkuð að honum, og að lyktum svo, að segja má, að hann hafi á vissan hátt „fengið háskólann á heilann“ (þótt hann hafi ekki orðið lærðari fyrir). Og þegar á það bætist hans síðasta athvarfi gagnvart þessari stofnun, þá má með sanni segja, að brautin milli þessa kennslumálaráðherra og háskólans, sem honum er falið að „vernda“, sé lögð eintómum hneykslunarhellum, sem honum eðlilega að lokum getur orðið hált á. Kennslumálaráðh. veitti þeim manninum dósentsemhættið í guðfræði, er sízt skyldi, samkvæmt öllum þeim rökum, er fyrir lágu. Um það verður ekki deilt meðal skynbærra manna. En til þess að „fóðra“ það,fór hann ótrúlegar krókaleiðir, sem nú eru orðnar frægar að endemum. Um þessi afrek sín hefir ráðh. látið gefa út vafalaust á kostnað af almannafé, sem er í fullu heimildarleysi - svokallaða skýrslu um málið, prentaða í ríkisprentsmiðjunni, og kennir hana við ráðuneytið; hann er ekki eins fíkinn í að eigna sér hana einum eins og hann hefir verið mjög gjarn á um ýms mál, er hann heldur, að flokkslegur slægur hafi verið i. Af skýrslunni er og vafasamur ágóði, því að hún er til skammar stjórn landsins, glannalega skrifuð, með óvífnum stóryrðum og aðdróttunum í garð þeirra, sem ekki hafa verið að skapi ráðh. og hans liða í þessu máli. Sumt er þannig, að líklegast er, að varði við lög beinlínis, ef eftir væri gengið. Stílshátturinn gæti og hent til þess, að fleiri, sem sumpart standa pólitískt nærri ráðh. og sumpart málinu sjálfu, hafi lagt þar til blek og penna. Ráðh. kveðst frá upphafi hafa tortryggt kennara guðfræðideildarinnar, en fyrir slíkri firru hefir hann vitanlega engar skynsamlegar líkur, hvað þá heldur ástæður getað fært, - og þessa tortryggni yfirfærir hann á dómnefndina alla. Eru ummæli hans öll um þetta hin fáránlegustu, því að mannavalið og umbúnaður allur í samkeppninni útilokaði alla rangsleitni, sem vitanlega engum þeirra var ætlandi. Út af þessu, og í rakaþroti, hefir ráðh. látið sér sæma að fullyrða á Alþingi m. a., að „dómnefndin hafi níðzt á einum keppendanna, Sig. Ein.“, sem þýðir vísvitandi beitt hann rangsleitni og þjarmað honum í dómi, sem eru svo viti firrt ummæli, að hann hefir reynt utan þings að klóra yfir þau. En haldinn af þessari sýki segist ráðh. hafa viljað fá dóm annara um þetta, sem búið var löglega að úrskurða um, þannig að ekki varð áfrýjað með réttu. Og þegar hann talar um „yfirmat“, sem hann hafi sótt til eins manns í öðru landi, þá er það alveg út í bláinn, - það hefði þá þurft að vera öðruvísi umbúið, að lögum og með fleiri mönnum, sem vitanlega ekki var. Nei, hér fékk hann aðeins annað „mat“, ef mat skyldi kalla, sem eins og á stóð var þýðingarlaust. En hvers vegna var ráðh. að þessu brölti? spyrja menn, því að hann hefði átt að geta sagt sér sjálfur, að almennt myndi verða litið á þetta sem óþurftarverk: Að níðast á dómi hinnar löglegu dómnefndar og setja Sig. Ein. að háskólanum. Þetta er að vissu ráðgáta, nema um sé að ræða pólitískan ofsa, til meðhalds flokksmanni og til þess að gera stofnuninni - virðulegustu menntastofnun þjóðarinnar - brellu, sem ósæmandi væri. Og þá er það ráð bruggað, að hinn pólitíski (sósíalistíski) ráðherra H. G. fær pólitískan samherja sinn hér - eftir því sem skýrslan greinir - til þess að ná sambandi við pólitískan flokksbróður og kunningja í Svíþjóð, og biðja hann að fá í trúnaði einhvern fræðimann þar til að takast á hendur að dæma nýjan dóm(!), sjálfsagt ef verða mætti, að það breytti niðurstöðunni gagnvart keppendunum (sem hlýtur að hafa verið tilgangurinn, úr því ráðh. var svo óánægður með niðurstöðu dómnefndar). Og þetta tókst og maðurinn fannst, Nygren prófessor í Lundi, sem síðan hefir af ráðh. og hans nótum verið útbásúnaður hér heima sem „heimsfrægur“, því að hann, eins og nú hefir vitnazt, umhverfði dómi hinnar löglegu dómnefndar og sneri honum öllum í villu. Minnir það á, að fyrr á tíð, er magna skyldi kyngi svo að hrini, þá var að lokum tekið til bragðs að snúa við „faðirvorinu“, lesa það öfugt og jafnvel venda því (ekki „í kross“, heldur) upp á Kölska sjálfan! var hjá þessum nýja manni sá niður kveðinn, dæmdur niður fyrir allar hellur, er efstur var metinn hér, en hinn slaki, sr. Sig. Ein., hafinn upp til skýjanna. Minna mátti ekki gagn gera, og var nú allt komið í kring hjá ráðherra, er skyldi, enda kallaði hann þetta góðan dóm! Kemur þetta fram í skýrslunni, er hann lét prenta með leynd, bak við meðráðherra sína, og dreifði út sem varnarskjali samdægurs veitingunni: Sló hann því föstu, að þessi nýi prófessor væri eins frómur eins og hann væri lærður. - fyrir honum gæti ekkert vakað nema fræðimennskan, gagnstætt hinum dómendunum, sem hann „sannar“ klækibrögð upp á með þessum einfalda hætti. Í skýrslunni segir svo um þetta, - orðrétt (á 43. bls.): „Fyrir dómi Nygrens geta engar forsendur verið aðrar en fræðilegar. Þar af er sú ályktun dregin, að fyrir dómi dómnefndar guðfræðideildar háskólans hljóti að hafa verið aðrar forsendur“(! !). Hafa menn heyrt makalausari rökfræði? Það er ekki ófyrirsynju, að í málinu er til orðið hundarökvísi. - Segist ráðh. nú með þessu hafa séð, að „allar verstu grunsemdir hans höfðu reynzt réttar“ - og mætti nú með vissu spyrja, hvar sá maður hafi verið staddur, er þetta reit. Þessi umrædda embættisveiting Haralds Guðmundssonar ráðherra, skipun hans á sr. Sigurði Einarssyni sem guðfræðikennara, hefir nú vakið hina mestu gremju alstaðar, sem til hefir spurzt, fordæmd af öllum sæmilega þenkjandi mönnum, einnig í flokki sjálfs ráðh. Enginn hefir dirfzt að verja þetta, nema með veikum burðum flokksblað ráðh. (Alþbl.), og verður þá ágóðinn af vörninni vafasamur. - Að sjálfsögðu mótmælti guðfræðideild háskólans og háskólinn allur þessu gorræði, stúdentar að miklum meiri hluta, kirkjuráðið, og utan af landi komu mótmæli frá fundum o. s. frv., sem of langt yrði upp að telja, þar sem þetta kom fram bæði beinlínis og óbeinlínis. Við þetta mál kemur að talsverðu leyti hinn danski guðfræðiprófessor Mosbech, eins og getið var fyrr. Á hann hefir ráðh. og fylgifiskar hans ráðizt næsta illyrmislega í þessu varnarriti, en ekki að sama skapi höndulega. - Þessi prófessor átti hingað að koma, ráðinn sem gestur að flytja nokkra fyrirlestra hér við háskólann, og var vegna forfalla annars beðinn að taka að sér starf í dómnefnd um leið, sem hann og gerði, en það var að vissu ekki lítið ómak, er hann svo vann alveg ókeypis. Hann fékk þýðingar af ritgerðum keppendanna og hafði dóm sinn um þær tilbúinn, er hann kom hingað til lands, svo að ekki gat hann smitazt af öðrum (eins og ráðh. hefir gefið í skyn); ritgerðir þessar voru aðalefni málsins, og þær voru sem sé alveg dulnefndar, svo að eigi varð vitað um höfunda hverrar um sig. Fyrir störfin hefir ráðh. svívirt þennan mæta mann, og þar með einnig auðvitað háskóla þann, sem hann kom frá, Khafnarháskóla. Slíkur skrælingjaháttur er nærri því það ljótasta í öllu málinu. M. a. fann ráðh. þessum danska próf. til foráttu, að hann lét þess getið í blaði í Danmörku, löngu eftir að hann kom heim og allt var um garð gengið, einnig ráðh. farinn af stað með sinn málarekstur til annars lands, að ávæning hefði hann heyrt af því hér uppi, að nokkur pólitík myndi í þessu hjá ráðh., sem og aldrei hafði hér heima farið dult. En ekki er með nokkru viti kleift að telja þennan fræðimann hafa vakið á sér grunsemdir í prófinu fyrir þá sök, enda fór það fram fulltryggilega, eins og greint hefir verið, svo að hér kemur fram hinn áberandi vondi málstaður hjá ráðh. Álit próf. Mosbechs mun og standa jafnföstum fótum eftir eins og fyrir. En Nygrens-þáttur prófessors hins sænska er vitanlega með öðrum hætti, þótt hann kunni að hafa mikið orð á sér einnig. Hann tók að sér það, sem ráðh. kallar „yfirmat“, en var í raun réttri ekkert löglegt mat; gaf og sitt álit einn maður á móti flmn. er áður höfðu dæmt, og stóð ekki betur að vigi, nema verr væri, í því að gera sér rétta grein fyrir öllum málavöxtum. Hafi verið örugg leynd fyrir honum á nöfnum keppenda o. s. frv., þá var það einnig um höfuðverkefni fyrir dómnefndinni, sem einnig var hinni munnlegu frammistöðu betur kunnug. En grunsemdir má vissulega gera sér um alla, ef menn hafa þann einn vilja, eins þennan mann eins og hina (þ. e. beita hann sömu tökum og ráðh. beitir dómnefndina), ekki sízt þegar hægt er að benda á hina óviðkunnanlegu leið, sem lýst hefir verið og farin var af ráðh. og hans fylgifiskum til þess að klófesta þennan sænska mann. Og vitanlega er þessi Nygren ekki óskeikull maður, fremur en aðrir. Og sem sagt: Álit hans gat ekki í neinu haggað hinum löglega dómi hér, enda líkist skýringargrein hans um keppendurna svæsnu málflutningsskjali, og má búast við, að öll aðferð hans gefi óbreyttum mönnum einkennilegar hugmyndir um það tillit og kurteisi, sem hann með þessu virðist telja, að ríkja elgi milli háskólastofnana og háskólamanna um meðferð fræðiefna. Vitanlega átti honum að vera kunnugt um það, sem á undan var gengið, og hefir sumpart verið það, og sumpart gat hann aflað sér upplýsinga um það, ef hann hefði um það hirt. En hann um það, og skapa menn sér álit um það eftir ástæðum. En verst er, að hann hefir orðið óbein orsök þess, að ráðh. tókst að fullkomna sína hastarlegu tilraun til utanstefninga, til þess að hefja á ný þetta illræmda og óþjóðlega óþurftarverk, sem óaldarmenn fyrri tíða tömdu sér, ef þeir urðu undir í málum hér á landi, - að skakka leikinn með áhrifum erlendra manna sér í hag. Slíku mótmæltu góðir Íslendingar þá, og engum mun haldast uppi að iðka aftur þá þjóðniðslustarfsemi, sem nú mun um hríð loða við nafn H. G. Víkur nú sögunni beint til Sigurðar klerks Einarssonar, sem eðlilega á sinn þátt málsins. Fleygt var því þegar á f. á., er samkeppnispróf var ákvarðað við háskólann, og þá haft eftir sjálfum sr. Sig. Ein., að hann teldi sér embættið vist hjá kennslumálaráðh., hvernig sem færi, enda gæti samkeppnin ekki farið nema á einn veg! Í þessu trausti virðist S. E. hafa verið hið bezta ánægður með skipun dómnefndarinnar og sigldi siðan til frama síns til Danmerkur og skrapp víst til Svíþjóðar, að því er hann sjálfur mun hafa sagt frá. Getur nú vel verið, að maðurinn hafi í galsa látið sér þetta um munn fara, en honum hefir þá í vissu falli ratazt satt á munn, þótt ekki blési byrlega um hríð, áður en fangaráðsins var neytt. Mörgum þótti það hinsvegar með ólíkindum, eins og sr. Sig. Ein. var í stakk búinn, að hann sækti það svo fast sem raun hefir orðið á, að troða sér inn í háskólann, til þess að verða þar prestakennari. Hann hafði fyrir skömmu við lítinn orðstír um hríð hætt kennslu að mestu, þar sem hann áður hafði stöðu, við kennaraskólann, og er um það nokkur saga frá f. á., heldur ólystileg, sem þó verður eigi rakin hér, en þar var hann staðinn að vanrækslu í kennarastarfi og handahófsverki við nemendur. Allt þetta var kennslumálaráðh. H. G. kunnugt um S. E., því að fyrir lá kæruskjal um þetta, sem ráðh. hafði fengið að vita um innihald í, þegar hann fór að bjástra við að koma þessum herra inn í háskólann. Auk þess var ferill sr. Sig. Ein. þann veg í trúarefnum, eftir því sem hann sjálfur hefir gefið til kynna í ýmsu, sem hann hefir látið frá sér fara, að bíræfni er það hin mesta, að hann skuli telja sig, og ef aðrir telja hann heppilegan sem guðfræðikennara, - einmitt til þess að kenna „trúfræði og siðfræði“, eins og heyra mun til dósentsembætti því, sem hér var um að tala. Úr því ráðh. þóttist vilja hafa frjálsar hendur (þótt dómnefndin yrði að halda sig við hin framlögðu fræðilegu gögn), þá ekki einungis gat hann, heldur bar honum að taka það tillit til kirkju landsins og allrar þjóðarinnar, að sækjast ekki eftir því að taka þann manninn til þess að undirbúa kennimenn kirkjunnar (og ríkisvaldinu er skylt að styðja og vernda hina ísl. þjóðkirkju), taka ekki þann manninn til þessa, sem bæði var fallinn við samkeppnisprófið og almenningur í öllu landinu hafði mestan ýmugust á í trúarefnum allra keppendanna. Sr. Sig. Ein. er vitanlega enginn óréttur ger, þótt hann sé látinn mæta sínum eigin orðum. - og þótt svo sé einnig, að hver einstaklingur megi venjulega átölulaust játa eða neita trúaratriðum, þá er þó skiljanlega öðru máli að gegna um þá menn, sem sækjast eftir að takast á hendur kennarastöðu í því, sem þeir ekki trúa á eða þá afskræma að almannadómi. Það er ekki nema eðlilegt, að mönnum hefir orðið það fyrir að vitna, til sönnunar um hugarfar S. E. til kristinnar trúar eða guðstrúarinnar yfirleitt, til greinar þeirrar, er nú um sinn hefir verið nokkuð umtöluð og illræmd og hann skrifaði fyrir nokkrum árum, þá nýlega kominn úr prestsembætti, í tímar. „Iðunn“ undir titlinum: „Farið heilar, fornu dyggðir“ (jafnvel heitið segir til innrætisins), og þetta hefir hann hvergi tekið aftur. Eigi er tími til né heldur skal um það birt að gera grein þessari nein skil nú, enda er hún ekki sérlega hugðnæm; þó skal þess getið, að hún er sýnilega beint skrifuð til niðrunar trúarbrögðunum, guðshugmyndinni, skyldurækni og dyggðum, hjá einstaklingum og í mannlegu félagi, - og orðalagið með þeim galgopaskap, sem einkennir einatt framsetningu þessa manns. Annars þekkja menn nú orðið hina oft hastarlegu og stundum óviðfelldnu framkomu sr. Sig. Ein. á undanförnum árum, bæði utan þings og innan, í útvarpi og skrifum, - og það er því það vægasta, sem um það verður sagt, er haft verður eftir þeim eina manni, sem fengizt hefir til þess undir nafni að verja skoðanir sr. Sig. E. í trúmálum sem uppalanda boðenda orðsins, hr. Ragnars E. Kvarans í Alþbl. (20. f. m.): „Engin ástæða er til þess“, segir hann, „að efast um, að mikið vantar á, að hinn nýi dósent sé vinsæll af meiri hluta þjóðarinnar“. - Já, brögð eru að, þá barnið finnur! Ekki mun og orka tvímælis dómur hins stjórnarblaðsins, Nýja dagbl. (17. f. m.), málgagns Framsfl., um þessa „furðulegu embættisveitingu“, sem það kallar, og vill þó ekki fara lengra en gerlegt er fyrir samstarfsflokk kennslumálaráðh. Þar segir: „Er óhætt að fullyrða, að meðal kennimannastéttarinnar og þess fólks yfirleitt í landinu, sem mest er sinnandi kirkjulegum málum, verður skipun hans (þ. e. s. e.) ekki vel tekið. Og því verður ekki með rökum mótmælt, að einmitt sá hluti þjóðarinnar, sem þessi mál lætur sig mestu varða, á réttlætiskröfu á því, að við ráðstöfun kennaraembættanna við guðfræðideild háskólans sé tekið tillit til vilja hans og tilfinninga“. „Mun því almennt verða trúað, að meir hafi þar um ráðið pólitískt ofurkapp en umhyggja fyrir þeirri stofnun, sem hér á hlut að máli. Því mun þetta þykja hið versta verk meðal alls þorra almennings í þessu landi, og raunalegur blettur á stjórnarferli“ kennslumálaráðh. H. Guðm. Svo mörg eru þau orð hjá málsvara Framsfl. - en vitanlega er ekki útrætt um hr. Sig. Ein. sem prestakennara, þótt hér verði staðar numið. Hann og hans fylgjendur munu fá að sanna það á næstu tímum. Það er ekki hægt að bjóða fólkinu allt í þeim efnum. Lokaþáttur málsins að þessu sinni er þáttur Alþingis. Eins og flestum er nú orðið kunnugt, fylgdu mótmæla-ályktunum (gegn framferði kennslumálarh.) frá háskóla og stúdentum, óskir og áskoranir frá nemendum og kennurum í guðfræðideild (studdar af kirkjuráði hinnar ísl. þjóðkirkju), um að það yrði tryggt með löggjöf, að sr. Björn Magnússon yrði áfram kennari þar í hinum ákveðnu námsgreinum. Var það getið tilefni til afskipta Alþingis, enda þótt hér væri að sjálfsögðu mest um vert tillitið til sjálfs háskólans, stofnunarinnar og þjóðarinnar, hvað sem einstökum kennurum liði. En hér gat það farið saman við að gera ráðstafanir til þess að flytja, eins og Sjálfstfl. í öndverðu vildi, hreint frumv. um að gera sr. B. M. að föstum dósent við guðfræðideild, svo að stúdentum þar (eftir ósk þeirra) gæfist kostur á að njóta kennslu hans og þurfa ekki að hverfa til hins nýskipaða (S. E.). Þetta þótti þá Framsfl. of beint í sakir farið, vegna stjórnarsamvinnunnar, þótt þeir teldust stjórnarandstæðingum sammála um málið sjálft, og báru þeir þá fram frv. um almenna fjölgun dósenta (heimikil handa háskólanum), og þótti þá og öðrum sem við það mætti hlíta eftir atvikum, enda átti því máli þá að vera tryggður framgangur á þessu þingi. En margt fer öðruvísi en ætlað er (og þó sumt ekki framar því, sem „venja“ stendur til). Framsóknarmenn á Alþingi hafa frá byrjun, því miður, þrátt fyrir einhvern vilja „innvortis“, farið í kringum efni þessa máls eins og kötturinn í kringum heitan graut; - þótt þeir þættust og væru reyndar sárlega móðgaðir, mátti þó varla tala upphátt um þetta vegna hinnar dýrmætu „kjötkatla“-samvinnu í stjórninni. Sem minnst mátti hafa orð á snörunni í hengds manns húsi; fyrir því hafa þeir svo sem ekki nefnt málið á nafn í tillögum sínum eða greinargerðum, sem þó er heldur auðmýkjandi kurteisi. En –kennslumálaráðh. H. G. var líka hinn versti við þá, þótt hann ætti upptökin að fárinu. Fór hann geystur í umræðum og svaraði ádeilum með: „Spyrjum að leikslokum“! þegar bent var á, að tillögurnar bæru með sér ótvírætt vantraust á ráðh. fyrir athafnir hans, einkum er þær kæmu frá samstarfsflokknum, og myndi hann ekki geta undir því setið í ráðherrastóli, þótt þaulsætinn væri þar ella og „mjög sitjandi“. Og nú er svo komið, að málið hefir í nefnd (hv. menntmn.) fengið þann áverka, er ráðh. þykir nægja, og eru framsóknarmenn og sósialistar nú saman um tillöguna, er hér liggur fyrir, - en þar með hafa. framsóknarmenn afráðið að bera út sitt eigið afkvæmi, og lítið stoðar, þótt stjórnarandstæðingar vilji reyna að halda í því lífinu, því að þeir verða ofurliði bornir. Tillagan, sem sameinaðir feður og banamenn frv. bera nú fram, er til nefndarskipunar milli þinga til að endurskoða reglur háskólans, og virðist nú mjög slegið út í fyrir hinum angruðu framsóknarmönnum, því að með þessu er engan veginn tryggður neinn réttur handa sr. Birni dósent, sem þeir þóttust þó sér í lagi bera fyrir brjósti, til þess að halda uppi kennslu og frumkvæma próf, sem þó átti að vra nokkurt aðalatriði, enda þótt honum verði að öðru leyti ætluð árslaun á fjárlögum. Líkist þetta næsta mikið fálmi, þótt till. sjálf sé yfirleift meinlaus, sem grg. þó ekki er, sem sýnir hug sumra. er að henni standa; þar er sem sé ekki vikið að neinum nema þeim, sem ofsóttur var, háskólanum, en sökudólgurinn sjálfur ekki nefndur á nafn, svo að segja má, að hver sé þar silkihúfan upp af annari ! Þetta hringsól var nú að vísu af mörgum séð fyrir, enda var því „aldrei um Álftanes spáð, að ættjörðin frelsaðist þar“, og alltaf við búið, að einhverjir af þeim framsóknarmönnum myndu von bráðar .,hverfa til náttúrunnar aftur“, undir okið hjá sósíalistum, í þessu máli eins og fleirum, hvað lengi sem slíkt getur nú gengið framvegis, því að ýmsir þar munu nú orðnir fullleiðir á því lífi. Það var eftir þessari útkomu heldur snemmt, að form. Framsfl. (hv. þm. S.-Þ., J.J.), með sinni alkunnu rausn í riti, tók að sér fyrir nokkru í N. dbl. að lofa röggsemi flokksmanna sinna í þessu máli og hið mæta frv., sem hann kvað hina mestu gersemi og til jafns frama fyrir háskólann og flokkinn hans! Rétt á eftir þurfti hann að setjast aftur niður og rita grafskrift yfir þessari sömu gersemi, - og þó að honum takist það að vonum miður höndulega - að skrifa á móti sannfæringu sinni, sem hann er víst óvanur - og þetta verði því gagnslaust yfirklór, - þá segir hann samt í leiðinni nokkur vel valin sannindi, sem hann vafalaust ætlast til, að verði nærgætin við hans ennverandi samstarfsmenn, um sr. Sig. Ein. og kennslumálaráðh. H. G. ( N.dbl. 12. þ. m.): „Sigurður Einarsson“, segir hann, „virðist ætla að fara einkennilega götu. Hann er orðinn dósent í guðfræði gegn vitanlegum mótmælum og óhug nálega allra manna í landinu, að frátekinni fámennri klíku í þeim flokki, sem hann nú er í. Aldrei hefir nokkur maður svo vitað sé í tíð núlifandi manna tekið að sér að starfa fyrir hina íslenzku þjóðkirkju með jafnalmennan fordæmingarorðróm um hæfni sína eins og hann“. „Haraldur Guðmundsson hefir nú skipað þennan mann“ segir J. J. ennfremur, „til að kenna guðfræði við háskólann, í almennri vanþökk allra þeirra, sem hneigjast að kirkjulegu starfi, og allra, sem vilja unna trúuðum mönnum að hafa virðulegt kirkjulegt líf. Sú stofnun, sem í fyrstu röð hefir tekið upp þykkjuna út af þessari ráðsmennsku Haralds Guðmundssonar, er háskólinn, en þar næst tveir stærstu stjórnmálaflokkar landsins. Meginhlutinn af kjósendum Alþfl. er líka á móti ráðherra sínum í þessu máli, þó að það komi ekki opinberlega fram fyrr en reynir á kjörfylgi við almennar kosningar“. Ójá, þetta segir nú form. Framsfl. og þykist þekkja sína heimamenn! En allt þetta sannar, að um viðhorf málsins eru allir málsmetandi menn yfirleitt sammála. Líklega hefir hv. þm. S.-Þ. (JJ) í svipinn ekki munað eftir því, er hann reit fyrri grein sína, að nýliðarnir í flokki hans, hinir ennþá „rauðskjóttu“, eru ekki til þess komnir á Alþing (með hans meðmælum) að skilja í kasti við „garðana í Gröf“, heldur til þess enn að fórna miklu - og ef til vill gera þeir sig líklega að lokum til þess jafnvel að fórna honum, sjálfum formanninum, á blótstall hins rauða skurðgoðs. Þetta voru að vísu „leikslokin“, sem hæstv. kennslumálarh. mun hafa átt við. En leikslokin eru þó ekki öll. Allir dagar eiga kvöld og svo getur farið, að hér sannist einnig, að „sér grefur gröf, þó grafi“.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég get verið fáorður um þá þáltill., sem hér liggur fyrir, og það því fremur, sem hún er í beinu samræmi við og framhaldi af því, sem ég hefi þegar skrifað háskólaráði um að endurskoða l. og reglugerð háskólans, sérstaklega með tilliti til þess að tryggja það, að jafnan verði sem hæfastir menn í kennarastöðum háskólans, en á því hefir, eins og réttilega er sagt í grg. þáltill. fyrr og síðar verið misbrestur og mistök af háskólans hálfu, eins og mönnum er kunnugt og ef til vill gefst tækifæri að rifja nokkuð upp. Báðir þeir hv. þm., sem hér hafa talað, hafa álitið meðferð þessa máls ákaflega óheppilega, og báðir hafa þeir haldið því fram, að ég hafi sem ráðh. fallizt á, eins og þeir orðuðu það, að samkeppnispróf færi fram og þar með skuldbundið mig til að hlíta úrskurði dómnefndar. Mig furðar á því, að þessu skuli haldið fram, þar sem báðum þessum mönnum og langflestum landsbúum er kunnugt um í fyrsta lagi, að ráðh. hefir ekkert um það að segja, hvorki til né frá, hvort samkeppnispróf er haldið. Það er réttur guðfræðikennaranna einna, án íhlutunar ráðh. að ákveða, að próf sé haldið, og þann rétt notuðu kennararnir sér, meira að segja án þess að tilkynna mér um það fyrr en á eftir. Um leið og ég fékk tilkynninguna, þá tilkynnti ég þeim í bréfi, sem er í skýrslu ráðuneytisins, sem er dagsett 9. sept., að hvorki úrslit samkeppnisprófsins né umsögn deildarinnar gæti á nokkuru hátt takmarkað rétt veitingarvaldsins. Með samkeppnisprófinu væri aðeins skapaður grundvöllur undir þær till., sem hlutaðeigandi deild að lögum ber að láta ráðh. í té um umsóknir, og sem henni ber að lögum að rökstyðja sem bezt, en hefir vanrækt að gera. Ég hygg, að með þessu sé því nokkuð svarað, hvort ég hafi bundið mig við að hlíta niðurstöðu samkeppnisprófsins. Það hlýtur að vera vísvitandi sagt, ef því er haldið fram, að ég hafi gert slíkt. Um aðferðina í þessu máli að öðru leyti, sem sé það, sem kallað er harkaleg meðferð mín sem kennslumrh. á séra Birni Magnússyni, get ég ekki komizt hjá að drepa nokkuð á. því er haldið fram, að ég hafi blekkt hann til þess að taka við þessu starfi og leikið hann mjög grátt. Þessu vil ég mjög eindregið mótmæla. Aður en sr. Björn Magnússon var settur dósent, átti ég tal við hann í síma og sagði honum, að ekki væri ákveðið um skipun embættisins, og spurði hann, hvort hann vildi taka við setningunni upp á það. Ég tók ekki fram ástæðuna í símanum, en kvaðst mundu gera það í persónulegu viðtali. Hann féllst á þetta. Ég talaði svo við hann og sagði, að ég mundi leita álits sérfræðings áður en embættið yrði veitt. 15. apríl skrifaði ég guðfræðideild háskólans að gefnu tilefni og ítrekaði, að áður en ákvörðun yrði tekin um skipun í embættið yrði fengið álit sérfræðings um niðurstöður dómnefndarinnar. allt þetta var guðfræðideildinni og sr. Birni Magnússyni kunnugt, og hann las meira að segja sjálfur afrit að fyrirlestrunum til þess að senda erlendum sérfræðingi; hann las þessa þýðingu til þess að ganga úr skugga um, að hún væri rétt. Veit maðurinn ekki, hvað hann er að gera? vegna þess að honum þótti slæmt að biða í óvissu vegna sinna heimilishátta, er það tekið fram í bréfi til próf. Nygrens, að hann sé beðinn um að tilkynna með símskeyti, ef einn keppandinn skeri sig úr, vegna þess að ef einn bæri sérstaklega af og það væri í samræmi við niðurstöður dómnefndarinnar, þá þyrfti ekki frekar vitnanna við. Það fór á annan veg. Í haust tjáði sr. Björn Magnússon mér, að það væri bagalegt fyrir sig að flytja með fjölskyldu sína í bæinn án þess að vita, hvort hann yrði hér til frambúðar. Ég játa, að það var mjög bagalegt fyrir hann, og honum var lofað, að hann skyldi fá greiddan kostnaðinn, sem af flutningnum og af því að festa sér húsnæði leiddi, ef hann missti af starfinu, og jafnframt varaði ég hann við að segja af sér prestskap, sem hann hefir haldið til þessa tíma, og heldur enn, eftir því sem ég bezt veit. Ég mótmæli því, að hann hafi verið hart leikinn af mér. Ef hann hefir verið hart leikinn, þá er það af dómnefndinni og þeim mönnum, sem kváðu upp úrskurðinn, sem hann reisti vonir sínar á. Ég hefi einnig viðurkennt, að miðað við niðurstöðu dómnefndarinnar og till. guðfræðideildarinnar eingöngu er sr. Birni Magnússyni vorkunn að búast við öðrum úrslitum, og ég tilkynnti hér á Alþingi, að ég væri reiðubúinn til að taka fullt tillit til þess, með því að hann þurfi ekki að fara frá kennslu fyrirvaralaust, heldur verði við kennslu til loka ársins og verði við ósk nokkurra nemenda, sem óska eftir, að ekki sé skipt um kennara á miðju skólaári. Ég hygg því, að aðferð mín í þessu efni, bæði að því er snertir afstöðu mína til samkeppnisprófsins og viðskipti mín við sr. Björn Magnússon, sé á engan hátt þannig, að sanngjarn maður, sem vill satt viðurkenna, setji út á það. Þá er annað atriði, sem mjög hefir verið talað um í þessu sambandi og hv. þm. V.-Sk., Gísli Sveinsson, einnig kom inn á, að rétttrúnaður Sigurðar Einarssonar eða trúarskoðun væri et til vill ekki í sem beztu lagi til þess að honum væri trúandi til að kenna prestaefnum landsins. Ég veit, að þetta er ríkt í hv. þm. V.-Sk. og fleirum, en þó get ég ekki látið hjá líða að minna hann á, að sjálfur biskup landsins hefir ekki fundið meiri vanhöld hjá honum í þessu efni en það, að hann hefir vígt hann til prests í íslenzku þjóðkirkjunni, og ég veit ekki til, að hann hafi sætt ámælum fyrir að hann hafi ekki rækt störf sín. Mér er ekki kunnugt um, að hv. þm. V.-Sk. hafi tekið aðra vígslu en kirkjuráðsvígslu, þó að hann þykist mikill af henni. Mér þykir býsn mikil, ef sá maður, sem af formanni kirkjunnar er talinn hæfur til þess að þjóna prestsembætti og að kenna kristna trú í landinu, væri ekki hæfur til að kenna vísindi í háskólanum vegna sinnar trúarskoðunar. Það kunna að vera fleiri en hv. þm. V.-Sk., sem hafa þetta álit á Sigurði Einarssyni, og látum svo vera, og látum líka svo vera, að einhver hluti guðfræðideildar hafi verið þessarar skoðunar á Sigurði Einarssyni, sem mér er ekki með öllu grunlaust, þá bar hlutaðeigandi aðiljum tvímælalaust skylda til þess að segja það, ef þeir töldu hann óhæfan til þess að vera kennara vegna skorts á rétttrúnaði, eða vegna trúarskoðunar hans, en ekki dæma hann óhæfan á fræðilegum grundvelli, et hann ekki var það. Hv. 1. þm. Skagf. tók það réttilega fram, að andúðin gegn Sigurði Einarssyni væri mjög ríkur þáttur í þessu máli. Það er vitað, að það hefir verið haft í manna minni svo að segja innan alls Sjáfstfl. og kannske víðar, að Sigurður Einarsson væri vegna sinnar pólitísku skoðunar og trúarskoðunar ekki heppilegur maður til þess að vera kennari í guðfræðideildinni, og mér er ekki grunlaust, að ástæða sé til að ætla, að einmitt það sjónarmið hafi ráðið nokkru um þann dóm, sem um hann var felldur. En það er rangt gagnvart Sigurði Einarssyni, ef svo hefir verið, vegna þess að dómur nefndarinnar og kennara guðfræðideildarinnar átti eingöngu að byggjast á fræðilegum grundvelli. Ef það átti að bægja Sigurði Einarssyni frá vegna trúarskoðana, þá átti að bera þær ástæður fram. Ég kem þá að því, sem í raun og veru er þungamiðja þessa máls, og það er deilan um það, hver í raun réttri sé yfirstjórn háskólans, hvort veitingarvaldið eigi að vera í höndum háskólaráðs, hvort það eigi að hafa sjálfsákvörðunarrétt um veitingu embætta við háskólann og yfirleift yfirstjórn málefna hans. Ég get ekki stillt mig um í þessu sambandi að drepa á það, sem hv. þm. V.-Sk. sagði um fjandskap minn í garð háskólans. Ég ætla ekki að deila við hann um orð, en ég skal minna hann og aðra hv. þm. á það, að siðan ég varð ráðh. hafa stærri og merkilegri viðburðir gerzt í sögu háskólans heldur en nokkru sinni fyrr. Atvinnudeild hefir verið stofnuð og er tekin til starfa, bygging háskólans er komin undir þak, það hefir verið bætt við aukakennurum, auk fastra kennara, í hagfræði, lyfjafræði og heilbrigðisfræði, og nú er í uppsiglingu aukakennari í guðfræðideild. Fé til háskólans hefir aukizt. Auk þess er verið að undirbúa meiri útfærslu háskólans, stofnun nýrrar deildar, þegar húsnæði leyfir, til þess að kenna kennsluvísindi og uppeldisfræði. Eg hefi að vísu ekki verið einn um þetta. Sumu var byrjað á áður en ég varð ráðh., en ég hefi stutt að þessu a. m. k. jafnvel og hv. þm. V.-Sk., og ég ætla sjálfur öllu meir. Hitt er annað mál, að um það, hver eigi að hafa yfirstjórn háskólans, greinir mig á við ráðamenn þessarar stofnunar. Ég lít þannig á, og svo hljóta sannir lýðræðissinnar að líta á, að háskólinn, alveg eins og aðrar stofnanir þjóðfélagsins, eigi að lúta valdi löglegrar yfirstjórnar þjóðfélagsins á hverjum tíma, eins og aðrar opinberar stofnanir. Hann er rekinn til þess að starfa í þágu þjóðfélagsins sem heildar, en ekki fyrir sjálfan sig, þar sem honum er haldið uppi með ærnum kostnaði af almenningsfé. Að bera okkar háskóla saman við gamla háskóla úti í löndum, sem er haldið uppi á eignum sínum eða með tillögum frá einstökum mönnum, er gersamlega fjarri sanni. Hitt er annað mál og vissulega er ráðh. skylt að taka það fyllsta tillit, sem unnt er, til till. háskólans um hans málefni, og þar með um veitingu embætta. en það getur ekki orðið annað en till. sem lögleg ríkisstj. á hverjum tíma verður að mæta, hvort henni ber að fara eftir, og við það mat verður óhjákvæmilega að líta á, hvað hefir verið byggt á aðgerðum og till. háskólans í þessu efni á undanförnum árum. Ég veit, að hv. þdm. velflestir kannast nokkuð við þá sögu. Þeir muna, að þegar haldið var svokallað samkeppnispróf um kennarastöðu í íslenzkum fræðum hér við háskólann, þá var Árna Pálssyni, þeim manninum, sem ekki einu sinni lauk við ritgerðina og skrifaði ekki nema um helminginn af því tímabili, sem átti að skrifa um, dæmdur sigurinn. Það var lagt til, að bann yrði gerður kennari, og það var gert. Einn keppandinn hætti við próf vegna þess að hann taldi beitt áberandi hlutdrægni, og bar svo þungar sakir á dómnefndina, að hann vildi ekki una við það að hlíta við úrskurðinn, og það hefir aldrei borið við, að dómnefndin hafi reynt að hreinsa sig af þessu ámæli. Annar keppandinn, sem lauk prófi, sendi ritgerð sína til Hafnarháskóla og fekk doktorsnafnbót fyrir hana, en ritgerð Árna Pálssonar hefir aldrei sézt á þrykk út ganga, og gerir væntanlega aldrei. Þetta er hneyksli, ef nokkuð er hneyksli. Menn muna ef til vill eftir því, þegar sr. Sveinbjörn Högnason hafði verið erlendis til að búa sig undir kennslustörf við guðfræðideild háskólans, fengið beztu meðmæli frá kennurum deildarinnar og hafði stundað nám í hebresku í þeim tilgangi að kenna hana. Þegar hann kemur heim og embættið losnar, er tekinn maður austan af landi, sem enga framhaldsmenntun hafði fengið, og settur í embættið, þvert á móti því, sem allir bjuggust við og sr. Sveinbjörn hafði sjálfur ástæðu til að ætla eftir að hafa búið sig undir að taka við embættinu. Muna menn, þegar embætti losnaði í lagadeild háskólans, og Þórður Eyjólfsson, sem var viðurkenndur fræði- og dugnaðarmaður á sinn sviði, hafði beinlínis búið sig undir þetta starf og var með doktorsritgerð í smiðum? Þá var hann ekki tekinn, heldur Bjarni Benediktsson, sem var nýsloppinn frá prófborðinu og enginn vissi til, að hefði unnið vísindastarf. Er von, að nokkur treysti stofnun, sem þannig hefir sýnt sig að fara með þau völd, sem illu heilli hafa verið lögð í hendur hennar í þessu efni? Nei. Ef um hneyksli er að ræða í sambandi við veitingu embætta í háskólanum, sem ég skal ekki draga úr, þá eru þau hneyksli þar heima fyrir. Ég hafði einnig orðið var við þetta, því að haustið 1936 voru, eins og mönnum er kunnugt, hörð átök milli mín og kennara háskólans um það, hver ætti í raun og veru að hafa veitingarvaldið yfir kennaraembættum við háskólann, ég sem kennslumrh. eða þeir. Og viðleitni guðfræðideildar til þess að fá ákveðinn mann í embættið, eða a. m. k. bægja ákveðnum manni frá starfinu, var beint framhald af þeirri viðleitni, sem áður hafði verið í þessu efni af háskólans hálfu. Hv. þm. V.-Sk. sagði, að enginn geti vænt dómnefndina um hlutdrægni, en að allir treystu því að hún hafi verið eins og réttlætisgyðjan með bundið fyrir augun og ekki haft hugmynd um, hver skrifaði hverja ritgerð fyrir sig. Dettur hv. þm. í hug, að nokkur trúi þessu? Heldur hann ekki, að guðfræðikennurum deildarinnar sé svo kunnugur stílsmáti Benjamíns Kristjánssonar og Sigurðar Einarssonar, að þeir þekki. hvor hafi ritað ákveðna ritgerð? Og er það ekki vitað að því er snertir próf. Mosbech, að ein ritgerðin, sem honum var afhent í Danmörku, var þýdd á dönsku og honum var kunnugt um, að þar var Sigurður Einarsson, en hinar ritgerðirnar voru þýddar á norsku. Og svo segir hv. þm. V.-Sk. án þess að roðna, að það sé útilokað, að dómnefndin hafi haft hugmynd um, hver hafi samið hverja ritgerð; þeir hafi aðeins heyrt fyrirlestrana og vitað, hver hélt hvern, og enginn dómur hafi verið birtur fyrr en allt var komið í hendur dómnefndarinnar, bæði fyrirlestrar og ritgerðir. Þetta er haldlaust hjá hv. þm. V.-Sk. Ég vil endurtaka það, sem ég hefi áður sagt um þetta, að ég tel, að dómnefndin og kennarar guðfræðideildarinnar hafi bersýnilega níðzt á Sigurði Einarssyni í þessu máli. Dómnefndin var þann veg skipuð, að það var vitað, að sú andúð, sem talað hefir verið um hér í þingræðum og var til gegn Sigurði Einarssyni, ríkti hjá öllum þeim, sem í dómnefndinni sátu, en það var enginn valinn í dómnefndina, sem ætla mátti, að væri hlutlaus eða honum velviljaður. Ég hygg, að ýmsar aðrar ástæður en fræðilegar hafi blandazt inn í álit dómnefndarinnar, þegar hún kvað upp sinn dóm. Ég vil ekki segja, að það hafi verið vitandi vits - það hefi ég margsinnis tekið fram, - sem honum var gert rangt til; það kann að vera, að álit þeirra á hans pólitísku og trúarlegu skoðun hafi haft' svo mikil áhrif á dómgreind mannanna, að dómurinn hafi hneigzt í ákveðna átt af þeim sökum, án þess að þeir hafi gert sér grein fyrir því. Ef litið er á úrlausnir Sigurðar Einarssonar af tveimur aðiljum, próf. Nygren annarsvegar og dómnefndinni hinsvegar, og báðir aðiljarnir líta á úrlausnirnar eingöngu frá sjónarmiði fræðimannsins, þá þarf enginn maður að segja mér, að svo mikið hafi getað borið á milli sem þar bar á milli. Dómnefndin segir, að Sigurður Einarsson sé ekki aðeins fyrir neðan það, sem verður að vænta af mönnum, sem leyfa sér að sækja um slík embætti, heldur langt fyrir neðan. Nygren segir hinsvegar, að hann beri af og sé vel hæfur til þess að taka að sér þetta starf. Svo mikið getur ekki borið á milli, ef báðir aðiljar dæma eingöngu frá fræðilegu sjónarmiði. En hér er ekki allt upp talið um meðferðina á Sigurði Einarssyni. Þegar mér voru sendir þessir órökstuddu sleggjudómar dómnefndarinnar, gat ég, eins og ástatt var, enga hugmynd gert mér um réttmæti þeirra, þar sem nefndin hafði „gleymt“ að láta álitsgerð Mosbechs fylgja þeirri niðurstöðu, sem sagt var, að hann hefði komizt að. En í þeirri álitsgerð, sem guðfræðideildin leyndi og lét ekki koma fyrir mín augu, fyrr en ráðin var skipun í embættið, þar segir prófessor Mosbech um úrlausn Sigurðar Einarssonar meðal annars: „Höfundur byrjar á því að útskýra úrlausnarefnið mjög nákvæmlega og kemst þá að þeirri réttu niðurstöðu, að sérkenni kristindómsins beri að skilja svo sem meginatriði kristindómsins. En þær vonir, sem vakna við þessi skarplegu inngangsorð, um ljósa og skipulega efnismeðferð, bregðast, þegar framhaldið kemur. Höfundurinn ræður yfir léttum og liprum stíl, sem stundum getur beinlínis orðið þrunginn skáldlegum krafti. Hann getur dregið upp fagrar myndir, sem eiga vel við, og hér og þar í ritgerðinni koma greinilega fyrir ýmis góð og gild ummæli um einstök atriði“. - Og þannig eru ýmis fleiri viðurkenningarorð um ritgerðina í þessari álitsgerð. Því verður ekki neitað, að dómur Mosbechs er í fullu ósamræmi við álitsgerð hans um ritgerð Sigurðar Einarssonar. Þess vegna verð ég að segja, að það var ániðsla á Sigurði, að deildin skyldi leyna álitsgerðinni, en skila aðeins hinum órökstudda dómi, sem átt hefði að vera á henni byggður. Hv. þm. V.-Sk. vill gefa í skyn, að eitthvað annað hafi getað blandazt inn í dóm Nygrens en fræðimennskan ein, hann hafi getað fallið í tálgryfjur engu siður en Mosbech. Ég vil, að hv. þm. geri grein fyrir því fullum stöfum, hvernig hann hugsar sér, að slíkt hafi getað orðið til. Hann er að tala utan að því, að ég hafi beðið pólitískan samherja minn að biðja pólitískan samherja sinn í Svíþjóð að útvega einhvern hentugan fúskara til að framkvæma yfirmat. Hv. þm. veit vel, að þetta er aðeins tilraun til að blekkja með hvikulum aðdróttunum. Hann veit, að það var formlega rétt af mér að leita milligöngu sænska kennslumálaráðherrans, og að prófessor Nygren var valinn af honum sem hæfasti maðurinn. - Ég veit ekki, hvaða skipulagsleið var öruggari en að leita til viðurkennds menningarlands og fá æðstu yfirstjórn kennslumála þar til að benda á prófessor, sem væri viðurkenndur afburðamaður í samstæðilegri guðfræði. - Eða er hv. þm. að gefa í skyn, að ég hafi fengið kennslumálaráðherrann til að fá Nygren til þess að gefa úrskurð, sem væri vilhallur Sigurði Einarssyni! Enda hafi Sigurður skroppið yfir til Svíþjóðar. Vill hv. þm. segja, að próf. Nygren hefði látið hafa sig til þessa? Kannske. Nygren hefir verið álitinn „stumpari“, segir kirkjuráðsmaðurinn, hv. þm. V.-Sk., og dregur fræðimennsku hans í efa. En hann getur flett upp í hvaða „bíógrafískum lexíkon“ sem vill og fengið að vita betur. Prófessor Anders Nygren hefir um alllangt árabil verið kennari við háskólann í Lundi og getið sér orðstír langt út fyrir Norðurlönd. Til viðbótar þessari vitneskju leitaði ég einnig umsagnar sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn. Svar hans fékk ég strax, og var það á þá leið, að það væri samhljóða vitnisburður allra vísindamanna í guðfræði, að Anders Nygren í Lundi væri viðurkenndur merkur vísindamaður og afreksmaður á sínu sviði og mjög framarlega í samstæðilegri guðfræði, og væri hann einhver mest metni maðurinn í þeirri grein á Norðurlöndum og yfir höfuð í gervallri lúterskri kristni. - Þessi samhljóða vitnisburður, sem sendiherra símar mér, sýnir nægilega fáfræði hv. þm. V.-Sk. og hvort það er Nygren, sem er „stumpari“. - En kannske vildi kirkjuráðsmaðurinn, hv. þm. V.-Sk., beygja sig fyrir slíkra manna dómi, ef þeir væru innlendir.

*Þorsteinn Briem: Svo oft má ganga fram af mönnum, að þeir hætti að undrast. Svo oft má bregða út af lögum, reglum og föstum venjum og sanngirni um veitingu embætta og starfa, að það þyki ekki lengur tíðindum sæta, þó að enn beri út af. Svo virðist vera orðið á landi hér. Það hefir jafnvel ekki þótt tíðindum sæta, þó að maður sé skipaður í embætti sem fullnægir ekki þeim skilyrðum, sem með lögum er bundið, að hann skuli hafa til þess að fá það starf. Því einstæðari er sú almanna undrun og óánægja, sem orðið hefir út af þeirri embættisveitingu. sem mál þetta er sprottið af. Óánægjan ber því skýrt vitni, að þjóðin metur ekki embættin eftir launahæð, því að hér er um lágt launað starf að ræða, heldur eftir mikilvægi þeirra og gildi fyrir þjóðina í heild. Og eftir þessum hárrétta mælikvarða, sem þjóðin sjálf hefir í þessu efni, þá er embættið í röð hinna mikilsverðustu, þar sem sá maður, er það skipar, á að undirbúa kennimannaefni fyrir hverja sveit á landinu. Enn telja flestir menn sig það nokkru skipta, hvort þeir eigi góðan prest eða ekki. Og um það efni veltur mjög á því, hvernig undirbúning prestaefnin fá við nám sitt. Hvert heimili landsins og hver maður, sem fyrr eða siðar getur látið andleg mál nokkru skipta fyrir sig eða börn sin, á því mikið undir því, hvernig í þetta embætti er valið. Það er og hersýnilegt, að hlutaðeigandi háskóladeild hefir viljað vanda til þessa vals. Hún boðar til samkeppnisprófs um það. Og hún velur í dómnefnd ekki aðeins hina færustu menn innanlands, heldur fær hún og þar til einnig viðurkenndan fræðimann erlendan, og það einmitt í þeirri sérgrein guðfræðinnar, sem úrlausnarefnið grundvallast fyrst og fremst á, þ. e. sérfræðing í nýjatestamentisfræðum. Þessi viðurkenndi sérfræðingur fær ritgerðirnar og semur um þær dómsálit, áður en hann kemur hingað til landsins og á tal við nokkurn hérlendan mann. Hinir hérlendu dómnefndarmenn semja og hver um sig sitt dómsálit. En þó falla dómsálit þeirra allra svo saman, að þeir verða þegar í stað summála um að leggja álitsgerð dr. theol. próf. Mosbechs algerlega til grundvallar. Dómur féll, eins og kunnugt er, á þá lund, að sr. Björn Magnússon væri ekki aðeins hæfastur, heldur einn hæfur. Vér getum nú ekki varizt spurningunni: Hvað hefði ráðherrann gert, ef dómurinn hefði fallið á þá leið, að það hefði ekki verið sr. Björn Magnússon, heldur Sigurður Einarsson, sem hefði verið dæmdur ekki aðeins hæfastur, heldur einn hæfur? Getur nokkur maður verið í minnsta vafa um, að ráðherrann hefði þá ekki aðeins talið það sjálfsagt, heldur sér skylt að veita Sigurði Einarssyni embættið - og það umsvifalaust? - Það er náttúrlega ekki hægt að ábyrgjast, að allir hefðu orðið ánægðir með veitinguna fyrir því. En hvað hefði ráðherrann þá sagt? Hefði hann ekki kveðið fast að orði um það, að sér hefði ekki aðeins verið rétt, heldur og beinlínis skylt að veita embættið eftir tillögum dómnefndarinnar? Hefði hann ekki brýnt raustina og sagt: Hvernig átti ég, sem sjálfur hefi enga þekkingu í þessum efnum, að ætla mér þá dul að setja mig yfir dómnefnd, sem skipuð er hinum færustu mönnum hérlendum og erlendum, og hefir kveðið upp þann einróma úrskurð, að Sigurður Einarsson væri ekki aðeins hæfastur, heldur einn hæfur? - Og ef maður ætti að imynda sér, að nokkur maður hefði verið svo hugkvæmur að fara að tala um, að fá hefði mátt yfirmat einhvers erlends fræðimanns á úrskurði dómnefndarinnar, - hvað hefði hæstv. ráðherra þá sagt? Hefði hann ekki farið þungum orðum um þá firru að hugsa sér að gera hinum innlenda háskóla og þar með allri þjóðinni þá hneisu að fá einhvern yfirdóm eins erlends manns á dómsúrskurð löglega skipaðrar dómnefndar við æðstu menntastofnun landsins? Enginn maður og ekki hæstv. ráðherra sjálfur er í hinum minnsta vafa um, að slíkt hefði ráðherrann þá talið hinar mestu firrur og fjarstæður. En allar þessar firrur og fjarstæður hefir ráðherrann gert. Allt þetta, sem ráðherrann hefði talið firrur og fjarstæður einar, ef Sigurður Einarsson hefði sigrað í samkeppnisprófinu, það hefir hann nú sjálfur gert, af því að annar maður en Sigurður Einarsson var dæmdur hæfastur og einn hæfur. Hann hefir þverbrotið þær föstu venjur hér og erlendis, sem hann hefði talið sér skylt að fylgja, ef pólitískur skjólstæðingur hans hefði ekki annarsvegar átt í hlut. Hann hefir ætlað sér þá dul að setja sig yfir löglega skipaðan fræðimannadóm við æðstu menntastofnun ríkisins. Og hann hefir eftir pólitískum kunningjaleiðum valið sér einn erlendan prófessor til að hrinda löglega settum dómi fimm fræðimanna, innlendra og erlendra, sem allir kveða upp samhljóða dóm. Þessa aðferð hefði hæstv. ráðherra sjálfur orðið manna fyrstur til að fordæma, ef Sigurður Einarsson hefði nú staðið í sporum sr. Björns Magnússonar. Eina afsökun hefir hæstv. ráðherra borið fram fyrir því að leita yfirmats. Hún er sú, að háskóladeildin hafi ekki sent honum álitsgerð Mosbechs fyrr en í haust. Þetta átelur hann þunglega sem trúnaðarbrot. En það var engin von, að guðfræðideildin þættist við það bundin að afhenda meira en aðalniðurstöðuna, þegar það var sýnt, að ráðherrann ætlaði að hafa þá niðurstöðu að engu. Hann hafði með bréfi 20. marz heimtað í sínar hendur samkeppnisritgerðirnar og fyrirlestrahandritin. Þegar deildin sá, að ráðuneytið sjálft vildi rannsaka málið, var ekki ástæða til þess að senda ráðherranum frekari skilagrein. Framkoma ráðherrans hefir í einu og öllu verið þannig í þessu máli, að hann hefir flest á móti sér. Hann hefir ekki aðeins einróma álitsgerð dómnefndar á móti sér. Hann hefir guðfæðideildina á móti sér. Hann hefir nemendurna á móti sér. Hann hefir háskólaráðið á móti sér. Hann hefir allan samstarfsflokk sinn á móti sér. Og hann hefir á móti sér almenningsálit alls þess fólks í landinu, sem um þessi mál hugsar. Framsóknarflokkurinn flutti frv. í þessari hv. deild, þar sem farið virtist vera inn á viðunandi leið til að kippa þessu í lag. Í blaði flokksins, Nýja dagblaðinu, ritar formaður flokksins grein um málið 28/11, þar sem hann segir m. a., að sr. Björn Magnússon eigi skýlausan rétt til skaðabóta, ef hann sé sviptur þannig starfi án saka; - „landið getur varla kastað honum út á klakann, svo sem málavextir eru. - Lærisveinar hans hafa óskað eftir að njóta kennslu hans. Og samkennarar hans og háskólaráðið virðast vera á sömu skoðun. Ef frv. framsóknarmanna nær fram að ganga á næstu dögum, sem enginn efast um, þá tryggir það háskólanum möguleika til að njóta starfskrafta sr. Björns Magnússonar í vetur - -. Lengra er ekki hægt að segja fyrir, hversu það mál mundi rekið. Það er í öllum aðalatriðum komið undir vilja sr. Björns Magnússonar á aðra hönd og óskum borgaranna í landinn á hina“. - Enn bætir flokksformaðurinn við, „að Framsóknarflokkurinn muni halda sinni stefnu áfram að endurbæta háskólann - - löngu eftir að núverandi ráðuneyti hefir safnazt til feðra sinna í kirkjugarð íslenzkra ráðuneyta“ - - Þeir muni „snúa baráttu háskólans við Harald Guðmundsson út af Sigurði Einarssyni úr augnabliksmáll í stórt framtíðarmál“, og áhrifanna af frv. muni gæta „í málum háskólans löngu eftir að menn eru búnir að gleyma því, að Sigurði Einarssyni var, seint á árinu 1937, veitt lítið brauð í guðfræðideild háskólans“. Þannig talaði formaður Framsfl. 28. nóv., og þannig virtist afstaða alls flokksins vera þá. En hvað hefir gerzt? - Nú vill flokkurinn eyða þessu frv., sem hann er búinn að ganga alllengi með, tortíma afkvæmi sínu. Hann vill eyða málinu í bráð með þessari þáltill., slá því a. m. k. á frest, hver veit hvað lengi. Eftir svona umskipti er valt að treysta, að ekki verði aftur slegið á frest á næsta þingi og svo framvegis. Heilindum Framsfl. í málinu er þýðingarlaust að treysta. En ekki bætir það málstað kennslumálaráðherrans. Eina hálmstrá hans í málinn er álitsgerð prófessors Nygrens, sem hann fær flokksmann sinn hér heima til þess að útvega um hendur pólitísks samflokksmanns sins í Svíþjóð. Og af því að þetta svonefnda yfirmat prófessors Nygrens er nú frægt orðið og mjög til þess vitnað, þykir mér rétt, vegna hlustenda úti um land, að gera nokkurn samanburð á því og greinargerð prófessors Mosbechs. Ritgerðarefni það, sem keppendum var gefið, tekur inn á allar þær sérgreinir, sem fá þurfti kennara i: nýjatestamentisfræði, trúfræði, siðfræði og kennimannlega guðfræði. En þó er úrlausnarefninu svo hagað, að nýjatestamentisfræðin verða, svo sem vænta má, sú grundvallarfræðigrein, sem jafnan verður til að taka við úrlausn þess. Það var því mikilsvert, að sá maður, sem fenginn var af hálfu annars háskóla til að taka sæti í dómnefnd, prófessor Mosbech, er, auk mikillar almennrar guðfræðiþekkingar, sérfræðingur í grundvaliarfræðigreininni, sem ritgerðin varð á að byggjast. Prófessor Nygren er aftur á móti sérfræðingur í siðfræði. En inn á svið hennar tekur verkefnið að vísu að nokkru leyti, en þó ekki svo, að jafnyfirgripsmikil þekking í þeirri fræðigrein sé neitt nándarnærri jafnmikið grundvallarskilyrði við lausn verkefnisins eins og sérfræðigrein próf. Mosbechs. Báðir eru þessir prófessorar viðurkenndir fræðimenn, hvor í sinni sérgrein. Verður því að telja, að hvorugum þessara mann sé gert rangt til, þó að maður taki dóm þeirra hvors um sig í sinni sérfræðigrein sem fullnaðarúrskurð. Menn mundu því komast næst hinu rétta með því að fylgja algerlega dómi Nygrens um siðfræðileg efni ritgerðanna, af því að það er hans sérgrein, en aftur á móti bæri þá að fylgja dómi Mosbechs um þau efni, sem snerta nýjatestamentisfræðina, af því að hún er hans sérgrein. Ef fylgt er dómi Nygrens um það efni, sem kemur undir hans sérfræðigrein, siðfræðina, þá verðum við litlu fróðari, því að hann kemur ekki inn á þau efni sérfræði sinnar í dómi sínum, og það er eftirtekfarvert, hvort sem má virða það svo, að hann vilji ekki setja sína sérfræði í veð fyrir dóminum. Í raun og veru þarf því ekki meira um dóm Nygrens að tala, þar sem þar er komið út fyrir sérfræðigrein hans. Þó er rétt á hann að hlýða utan sérgreinar hans um þau efni, þar sem ætla má, að hann standi jafnfætis Mosbech, en það er í trúarbragðasögunni. En í því efni segir Nygren um ritgerð Sigurðar Einarssonar, að þeim þætti ritgerðarinnar sé nokkuð ábótavant, og þekking höfundar tiltölulega takmörkuð, enda hafði Sigurður Einarsson nær hlaupið yfir þann kafla verkefnisins. Það vantaði því mikið á, að Sigurður Einarsson hefði lokið verkinu. Sigurður Einarsson hafði ekki svarað öllu verkefninu fremur en Árni Pálsson. Nær alveg hlaupið yfir einn meginþátt verkefnisins, sem var þróun trúarlærdómanna. Sigurði Einarssyni varð því svipað á og það, sem hæstv. ráðh. átaldi svo harðlega hjá Árna Pálssyni prófessor. Kemur dómur Nygrens þar algerlega heim við dóm Mosbechs, nema hvað Mosbech rökstyður sinn dóm með fjölda af dæmum. En Nygren notar þar tækifærið til að afsaka Sig. Einarsson einn með því að hann hafi ekki haft tíma. Sigurður Einarsson einn fékk algert frí frá öllum störfum til að sigla og semja ritgerð sína úti í Kaupmannahöfn. En hinir urðu að meira og minna leyti að gegna embættum sínum á meðan. T. d. varð sr. Benjamín Kristjánsson að hafa 8 jarðarfarir síðustu 3 vikurnar, sem hann var að semja sína ritgerð. Þó afsakar Nygren Sig. Einarsson einan með tímaleysi. Báðir segja þeir, að ritgerðarinngangsorð Sig. Einarssonar séu skýr og skarpleg, og er svo að sjá, sem þau séu 9 bls. af 289. Þá er komið að því efni, þar sem Mosbech er tvímælalaust mestur sérfræðingurinn og þar sem hlíta verður dómi hans afdráttarlaust, eins og skylt var um sérgrein Nygrens, siðfræðina, ef hann hefði komið inn á sérfræðiefni sín. Um þessi efni segir Mosbech um ritgerð Sig. Einarssonar: „Þær vonir, sem vakna við hin skarplegu inngangsorð, bregðast þegar framhaldið kemur.“ Hann segir að vísu, að Sigurður Einarsson ráði yfir léttum og liprum stíl. En hann ætlast ekki til, að skrifuð sé prédikun eða jafnvel blaðagrein, heldur vísindaleg ritgerð. Hann segir, að framsetningin verði oft allsundurlaus og hann hlaupi nokkuð úr einu í annað. Og nefnir hann til þess mörg dæmi. Hann segir, að höfundur hlaupi yfir sum mestu vandamálin í örfáum línum, og nefnir þar dæmi til, og ýmis mikilvæg úrlausnarefni drepi hann aðeins á með örfáum orðum. En ennþá verra segir hann það, að mælskublærinn á framsetningunni verður þess oft valdandi, að hin raunverulegu úrlausnarefni svífa annaðhvort í óljósum hillingum (fortones ) eða gufa algerlega upp (ganske forsvinder). Hann nefnir til ýmsa kafla, þar sem greinargerðin sé mjög óljós og svífi í lausu lofti (meget uklart og svævende). „Óskýrleikinn stafar oft af því, að höfundur virðist engan veginn hafa gert sér ljósa grein fyrir muninum á „liberölum“ og „orthodoxum“ skilningi á þeim vandamálum, sem hann fæst við“, segir hann, og komi þetta í ljós aftur og aftur. Þá segir hann, að dómar höfundar séu oft þokukenndir. Skortur hans á glöggsæi valdi því, að þar er fjöldi af endurtekningum, segir hann. Og hann segir ennfremur, að „stundum virðist manni eins og hann sé alltaf í sama farinu“. Og allt þetta rökstyður hann með dæmum. Að því er tekur til trúarlærdómasögunnar, eru þessir prófessorar báðir á sama máli, að þekking Sigurðar Einarssonar sé takmörkuð, nema hvað Mosbech rökstyður sinn dóm með dæmum. En hinn bætir því við, að þar sem þessi kafli hafi þannig orðið allmjög útundan, þá hefði átt að mega gera sér vonir um það, að kaflarnir, er vörðuðu nýjatestamentið og eru 2 fyrstu höfuðkaflarnir, og talsverður hluti af 3. kaflanum, hefðu borið vitni um grundvallaða þekkingu á meðferð vandamála á sviði nýjatestamentisins, sem höfundur fæst við, en því fer mjög fjarri að mínum dómi, segir hann. Aftur á móti segir Mosbech, að sr. Björn Magnússon hafi til hlítar leyst verkefnið, og rökstyður það með rækilegri greinargerð, hve ritgerð hans beri af um víðtæka þekkingu og skilning. Dómar beggja þessara erlendu prófessora hafa nú verið raktir um þann keppandann, sem embættið hlaut. Báða þessa dóma geta menn innan skamms lesið á prenti og sjálfir borið saman. Ég geri ráð fyrir, að menn telji það réttari mælikvarða á dómana, að fylgja Nygren að því leyti sem hans sérfræðigrein kemur til. Að telja það líka réttan dóm, þar sem báðir eru sammála, þó að það sé utan sérgreinar hvors um sig. En að hlíta beri dómi Mosbechs um þau efni, sem heyra undir sérgrein hans, en það eru meginþættir ritgerðarinnar, tveir fyrstu höfuðkaflarnir og mikill hluti hins þriðja. Menn tóku eftir því. að úrlausnarefnin koma ekki nema að litlu leyti inn á sérfræðigrein Nygrens. En meginmál verkefnisins er aftur á sérfræðisviði Mosbeehs. Menn tóku eftir því, að Nygren kemur hvergi inn á fræðiatriði úr sérgrein sinni. Það skiptir aftur í tvö horn, hve Mosbech rökstyður með fjölda dæma dóm sinn um öll þau atriði, sem taka inn á sérfræðisvið hans, en það er meginmál ritgerðarinnar, enda grundvallarfræðigreinin um verkefnið. En svo virðist sem hinn harði dómur Nygrens um sr. Björn Magnússon stafi nokkuð af því, að það kemur þá í ljós, að sem sérfræðidómur er álitsgerð Nygrens ekki nokkur skapaður hlutur; því að hann forðast það eins og heitan eldinn að setja sérfræði sína í veð fyrir dóminum. Hann skrifar dóminn eins og blaðagrein eða innlegg í málflutningi, svo að áberandi er. Og á hverju byggir hann svo dóminn? Nygren hyggir dóm sinn um hæfni Sig. Einarssonar á því, að ritgerðin sýni, að hann sé gáfaður. Nefnir hann sem sönnun þess einkum inngangsorð ritgerðarinnar. Sem vott um vísindahæfileika nefnir hann siðari fyrirlesturinn, þar sem vér, sem á hlýddum, heyrðum, að hann talaði í 2/3 tímans um allt annað efni en það, sem um var spurt, og Nygren játar sjálfur, að hann beri engin kennsl á. Síðastur manna skal ég frýja Sig. Einarssyni vits. En óneitanlega er þetta síðasta dálítið einkennileg sönnun hjá prófessornum, a. m. k. í augum þeirra manna hérlendra, sem telja sig vita, hvernig sá kafli er til kominn. Annars undrast ég, úr því að hér er allt lagt upp úr gáfnaprófinu, að hæstv. ráðh. skyldi ekki senda ritgerðirnar vestur í einhvern amerískan barnaskóla, því að þar kváðu a. m. k. fara fram eins nákvæmar gáfnamælingar og þetta dæmi ber vott um hjá prófessornum. Og minna má á, að ekki mundi Brandi biskupi Sæmundssyni hafa þótt það eitt nóg til þess að hann vildi taka Hvamms-Sturlu frænda sinn til kennimannsskapar í kirkju sinni eða prestaskóla, þó að hann fengi fullgildan gáfnavitnisburðinn á Lögbergi, er Brandur mælti til hans: „Engi maður frýr þér vits.“ Ég hefi þá sýnt fram á, að jafnvel út frá sjónarmiði hæstv. ráðh., sem byggir alla vörn sína á því, að taka beri einkadóm eins fræðimanns fram yfir opinberlegan og löglegan dóm 5 fræðimanna dómnefndar, fari þetta einasta og aleinasta hálmstrá ráðh. að verða nokkuð veikt fyrir hann að hanga á. Þar til kemur svo það, sem 1. flm. frv. rökstuddi svo rækilega við 1. umr., að ef ráðh. ætlaði sér að fara eftir fræðimannadómi í þessari veitingu, þá gat hann ekki farið eftir neinum öðrum dómi en þeim löglega setta fræðimannadómi dómnefndarinnar. Nei, ráðh. er ekki lengur stætt á þessari Nygrens-nöf. Það er ekki til nokkurs skapaðs hlutar fyrir hann að bera þennan Nygrens-dóm fyrir sig. Hann bindur ekki skýlu fyrir augu nokkurs sjáandi manns með honum. Það er því bezt fyrir hann að hætta við allar blekkingar í þessu máli og játa þann sannleika hreinskilnislega, að hann hafi ekki veitt dósentsembættið eftir neinu öðru en pólitík. Á því eina einasta sviði gæti hæstv. ráðh. reynt að verja sig, með því að segja eins og er, að það sé sín ófrávíkjanlega stefna að koma alstaðar að sínum pólitísku flokksbræðrum. Og við hana haldi hann sér, hvað sem tautar. En þó að hann hefði viljað binda sig eingöngu við það að koma virkum flokksbróður sínum í embættið, þá gat hann farið þess á leit við betri menn úr guðfræðingahópi að sækja og keppa um embættið en Sigurð Einarsson. Mætti þar til nefna menn, sem að allra dómi standa þessum nýja dósent framar, bæði að gáfum, þekkingu og manngildi, og það eru a. m. k. meiri líkur til þess, að þeir hefðu reynzt hæfari við samkeppnisprófið en Sigurður Einarsson. En hæstv. ráðh. nægir það ekki að geta komið einhverjum slíkum flokksbróður sínum að guðfræðikennslunni. Hann þröngvar þar inn manni, sem jafnvel blað annars stjfl. kemst ekki hjá að segja um, að óhug hafi slegið á landsfólkið, er slíkt spurðist. Og hann gerir þetta án þess að hafa þar við ráð vitrustu manna flokks sins, heldur lætur, að því að talið er, fámenna flokksklíku fleka sig til þess. Þannig eru öll vígi ónýt fyrir ráðh. Honum væri þá sæmst að viðurkenna yfirsjón sína og segja eins og maðurinn, sem réðst á Jónas Hallgrímsson: Hafi ég aldrei gert það. Ég var flekaður til þess.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Heiðruðu hlustendur! Ég verð að byrja með því að láta undrun mína í ljós yfir því, að hér skuli vera farið að útvarpa frá Alþingi umr. um þessa till., sem hér liggur fyrir. Formlega felst ekki annað í þessari till. en að kjósa nefnd til að endurskoða ýmislegt viðvíkjandi embættum og veitingarvaldi við háskólann, og það er út af fyrir sig gott og þarft. En hvað innihaldið snertir, þá er hér, eins og auðvitað er, rifizt um dósentsmálið svokallaða, eitt af óþörfustu málum, sem fyrir þinginu liggja, en réttnefnt æsingamál, þar sem þeir, sem andstæðir eru, geta rifizt eins og þeir nú hafa gert, ákallað hver sinn sérfræðinginn í goðafræði sem óskeikulan og lýst hinn sérfræðinginn sem óalandi og óferjandi. Meðan þessu fer fram, bíða þúsundir alþýðumanna og kvenna um land allt með óþreyju eftir endurbótum á hag sínum. Þúsundir verkamanna og sjómanna og bænda, sem berjast hetjulegri baráttu við atvinnuleysi, fátækt og skort. Þetta fólk hefir í harðvitugri áratuga baráttu byggt upp samtök sín, - stéttasamtök, verkalýðssamtök, samvinnusamtök, skapað sér flokka sína, Alþfl. og Kommfl., til að berjast fyrir réttlæti og frelsi þeim til handa. Þetta fólk vann í vor einn stærsta sigur, sem það hefir unnið eftir áeggjan þessara flokka sinna, - með kosningunum 20. júní, - kosningum, sem skópu í fyrsta sinn hreinan vinstri meiri hl. á Íslandi. Þetta vinnandi fólk hefir nú búizt við lausnarorðinu frá þessum flokkum sínum á þessu þingi. Það hefir beðið og beðið eftir ávöxtunum, og það, sem það nú fær, eru þessar umr. um dósentsmálið eins og nokkurskonar rjómafroða út á alla tollasúpuna! Hér á þinginu hafa verið borin fram stórmál. sem höfðu þýðingu fyrir allar hinar vinnandi stéttir og baráttu þeirra fyrir bættum kjörum og réttindum. Kommfl. hefir borið fram frv. um alþýðutryggingar, sem myndu þýða stórkostlegar endurbætur á þessu velferðarmáli - það var svæft. - Kommfl. hefir borið fram frv. um framfærslulögin, um réttlæti, mannúð - það var líka svæft. Frv. um greiðslu verkkaups í peningum var reynt að þverbrjóta með undanþágufarganinu, og aldrei komið úr n. Hagsmunamál sjómanna, smákaupmanna, - allt svæft og þagað í hel. Hér hafa ennfremur verið borin fram af öðrum stórmál, sem varða alþjóð, mál eins og tollamálin eða síldarverksmiðjurnar. Umr. um þessi mál er ekki útvarpað. Það fæst nú ekki rætt í útvarpinu frá Alþingi, hvílík hætta vofir yfir öllum fiskimönnum Íslands í sambandi við samsærið um síldarverksmiðjurnar. Hvernig stendur á þessu? munu menn spyrja. Hvað er að gerast í íslenzkum stjórnmálum á bak við tjöldin, sem veldur þessu? Hvaða öfl eru að verki, sem sérstaklega vilja blása þessu dósentsmáli upp í stórmál? Ég skal reyna að gera nokkra grein fyrir því. Pólitíska ástandið á Íslandi er nú að taka stakkaskiptum. Við stöndum á einhverjum þýðingarmestu tímamótum íslenzkrar sögu. Það dregur upp til úrslitaátaka milli afla afturhalds og auðvalds annarsvegar, en allra krafta framsækni og alþýðu hinsvegar. Fylkingarnar til hægri og til vinstri hafa verið að framkvæma liðskönnun og afla bandamanna undir úrslitahríðina. Það má með nokkrum sanni segja, að sú stj., sem setið hefir undanfarið, hefir verið vinstrifl.stj., en með íhaldsstefnu í veigamiklum málum, þó að hún hafi í nokkrum málum, svo sem í samvinnuhreyfingunni, staðið með vinnandi stéttunum. Þetta Alþingi og samþykktir þess í tollamálunum hafa bezt leitt í ljós, að ólíklegt er, að þetta ástand geti haldið áfram lengur. Annaðhvort verður að skapast hér vinstri stj., sem rekur vinstri pólitík, stjórnar alþýðunni í hag, eða ella er viðbúið, að hér verði sköpuð hægri stj., íhaldsstj., til að reka erindi aðalauðmannaklíkunnar í landinn, reka íhaldspólitík, og það miklu harðvítugri og verri en þá, sem þessi stj. hefir rekið versta. Kapphlaupið stendur nú á milli beggja fylkinga um, hvorum takist fljótar og betur að skapa ríkisstj., er stjórni eftir hreinum línum. Kommfl. einbeitir öllum sínum kröftum að sköpun virkilegrar vinstri stjórnar, að myndun fylkingar allra þriggja vinstri flokkanna. Við vitum, að allar hinar vinnandi stéttir óska eftir sterkri þjóðarfykingu, - til þess gáfu þær vinstri flokkunum svo glæsilegan sigur í vor. Í þjóðfélagsfylkingunni sjá þær kórónuna á samtök sín í baráttu sinni fyrir réttlæti og frelsi. En meðan alþýðan vinnur þannig, þá er íhaldið að skipuleggja sína krafta. Miðdepillinn í íhaldsflokknum, dúnkrafturinn í undirbúningi afturhaldsstj., er landsbankavaldið. Þetta vald tengir saman Kveldúlfsvaldið í íhaldsfl. og hina afturhaldssömu foringja Framsfl. Í bankaráði Landsbankans mætast þeir sem í æðra veldi formaður Sjálfstfl. og formaður Framsfl., og út frá samtvinnuðum hagsmunum Kveldúlfs og Landsbankans byrjar þeirra fyrsta sameiginlega ganga. Það hefir lengi verið ósk landsbankavaldsins að geta tengt Framsókn og íhaldið saman til að vernda yfirdrottnun Kveldúlfs og Landsbankans í landinu, því hagsmunir þessara tveggja stofnana eru að því leyti þeir sömu, að hvorttveggja eru fyrirtæki á heljarþröminni, sem hvorugt má láta þjóðina sjá sannleikann um ástand sitt, og hvorttveggja þarf að ná milljónagróða á ári frá fólkinu til að dylja töpin og forðast gjaldþrotið. Það er því aðaliðja hættulegustu afturhaldsaflanna í landinu nú sem stendur að reyna að tengja saman Sjálfstfl. og Framsfl. og undirbúa stjórnarmyndun. þessara flokka. Ólafur Thors lýsti því yfir í eldhúsinu, að um eitt væri hann og Jónas Jónsson orðnir sammála - síldarverksmiðjurnar. Annar svarti punkturinn er vinnulöggjöfin. Bjarga Kveldúlfi á kostnað síldveiðenda, og með því viðhalda gjaldþroti yfirstéttanna á kostnað verkalýðsins. Það má segja, að í eldhúsumræðunum hafi Ó. Th. opinberað þessa trúlofun sína við J. J., - og meiningin hjá íhaldinu var að láta dósentsmálið verða þá kirkjulegu blessun á þessa trúlofun. Það er engum efa bundið, að ástæðan til þess, að íhaldið hefir gripið dósentsmálið svo fegins hendi er, að það hélt, að það gæti spunnið einn þráðinn enn til að tengja það við Framsókn. Íhaldið vonaðist eftir að slá tvær flugur í einu höggi með þessu máli; fá hér mál, sem hægt væri að blása svo upp, að til samvinnuslita leiddi milli Framsfl. og Alþfl., og æsingamál, sem hægt væri að beita gegn Alþfl. og öllum sósíalistum, með því að koma trúarofstæki í spilið, tendra æsingar og hita út af því tilfinningamáli, sem það er. Þetta er aðalatriðið hjá íhaldinu í þessu máli og markar afstöðu þess. Hinsvegar verður því ekki neitað, að frá sjónarmiði sósíalista hefir tekizt óhöndulega í þessu máli. Ég verð að segja það hreinskilnislega, að ég skil ekki þá tilhneigingu hjá einum marxista - eins og Sig. Einarssyni - að kæra sig um og keppa eftir að verða dósent í guðfræði, eins og guðfræðideildin er við háskólann; því það er vitanlegt, að slík deild getur ekki verið nema eitt af tvennu, annaðhvort skóli til að búa menn undir að flytja ákveðnar trúarskoðanir, eða vísindaleg stofnun, sem rannsakar upphaf og eðli trúarbragða og alls ekki tekur afstöðu með einum trúarbrögðum, heldur leitar sannleikans á vísindalegum grundvelli. - Og þá væri hún engin guðfæðideild lengur. Við kommúnistar álitum, að hér á Íslandi eigi að ríkja fullkomið trúfrelsi, allir eigi að hafa jafnan rétt, og það yndi um leið þýða aðskilnað ríkis og kirkju. Við álítum óréttmætt, að allir, einnig þeir, sem ekki aðhyllast lúterska trú, skuli verða að greiða gjöld, sem varið er til trúarbragðaútbreiðslu. Og af því myndi leiða, ef fullkomið trúfrelsi væri, að guðfræðideildin væri lögð niður, og það álitum við kommúnistar, að ætti að gera. Ég álít, að það hafi og verið pólitískt óviturlegt af hæstv. ráðherra, sem annars sýnir í flestum málum afarmikla gætni, að knýja þetta mál fram með slíkum krafti sem gert var. Þar sem um Björn Magnússon og Sigurð Einarsson var að velja, væri margt gott um báða að segja. En þetta er ódrengileg árás á Sigurð Einarsson hér í útvarpinu, sem ekki getur varið sig hér. Sigurður Einarsson hefði, án þess að fá veitingu dósentsembættisins, getað fengið fulla uppreisn fyrir þá ótvíræðu hlutdrægni, sem prófessoraklíkan í guðfræðideildinni hefir beitt hann, bara með birtingu á dómi prófessors Nygrens, og út á meðal þjóðarinnar hefði það tvímælalaust orðið enn sterkari áfellisdómur á óréttlæti hinna skriftlærðu í prestaskóla Íslands en veitingin. Hinsvegar vil ég lýsa fullri samúð með baráttu hæstv. ráðh. að öðru leyti við þau afturhaldsöfl, sem ráða við Háskóla Íslands. Þau öfl, sem sífellt hafa reynt að halda nýjum, róttækum kröfum frá honum, og jafnframt setja háskólann niður í áliti manna sem vísindastofnun. Það riður á að hefja háskólann á hærra stig, og það verður ekki gert með því að bægja sífellt öllum róttækum, frjálslyndum kröftum frá honum, eins og íhaldið alltaf reynir að gera. Eigi háskólinn að verða virkileg menningarstöð, þá verður hér að verða alger breyting á, og einn liður í þeirri breytingu, a. m. k. eins og hún núna er rekin, hyrfi úr honum, enda lítur helzt út fyrir það, að hún sé nú sjálf að þurrkast út, þ. e. a. s. að nemendurnir séu að hverfa úr henni í sama hlutfalli og prestakennurum fjölgar. Það er svart að sjá nú 4 kennara yfir 9 nemendum í prestaskólanum, á meðan ríkið þykist ekki hafa efni á að hafa nema einn kennara á hver 50 börn og greiðir barnakennurum slík smánarlaun, að meðalárslaun kennara á Íslandi eru 1431 króna.

Forseti (JörB): Sökum þess, hvað tíminn hefir orðið ódrjúgur, geta umferðirnar ekki orðið nema 2, í stað þriggja, eins og talað hefir verið um. Framsfl. hefir þegar fengið 26 mín. til umráða, Sjálfstfl. 35, Alþfl. 30, Bændafl. 36 og Kommfl. 21. Framafl. á þá eftir 19 mín., Sjálfstfl. 10, Alþfl. l5, Bændafl. 9 og Kommfl. 24.

* Frsm. (Pálmi Hannesson): Ég hlýt að þakka hv. ræðum. fyrir það, hvernig þeir hafa með þögninni samþ. þær till., sem voru bornar fram í frumræðunni í þessu máli, þær till., sem Framsfl. hefir gert að sínum till. Ég gat þess þá, að óánægja væri út af veitingu dósentsembættisins og taldi til þess 5 ástæður, og skal ég stuttlega víkja að þeim aftur. Það er í fyrsta lagi andúð á séra Sigurði Einarssyni, þá samúð með séra Birni Magnússyni, aðferð hæstv. ráðh. um veitinguna, sjálfsforræði háskólans og loks löngun hv. andstæðinga til að hagnast á málinu pólitíkt. Á þetta fimmstrengjaða hljóðfæri hafa ræðumenn leikið síðan. Fyrstur varð til hv. þm. V.Sk. Ég átti von á, að hann mundi spila hér kirkjuaríu, en hann kaus að leika stríðsmarsch. Hann har hér fram órökstuddar getsakir, ekki til Framsfl., heldur til hæstv. kennslumrh. og hinna erlendu fræðimanna, prófessoranna Mosbechs og Nygrens. Ég fyrir mitt leyti leyfi mér ekki að draga það í efa, að þeir séu báðir fullfærir fræðimenn á þessu sviði. Það er yfirleitt svo, að þeir menn sem takast í hendur kennslu í erlendum háskólum, eru svo vel að sér, að ekki tjáir fyrir okkur hér að efast um hæfni þeirra, Það þýðir ekki að reyna að vinna þetta mál með því að vega að þessum erlendu fræðimönnum. Hv. þm. byrjaði á því að spila á einn streng, hann spilaði á Sigurð Einarsson. Í því sambandi kom hv. þm. fram með það, sem ég vil kalla dylgjur um trúarskoðanir Sigurðar Einarssonar. Ég skal ekkert segja um trú Sigurðar Einarssonar, ég veit lítið um hans trú, en efast um, að hv. þm. V.-Sk. viti þar betur en ég. Þó að hann hafi fyrir nokkrum árum skrifað grein, sem ekki verði kirkjuleg talin, er það enginn dómur á hæfileika hans til þess embættis, sem hér er um að ræða. Ég veit t. d., að hv. þm. V.-Sk. hefir áður haft afstöðu til trúmála, sem hann mundi ekki vilja láta telja sína trú núna. Ég verð að benda á það, eins og hæstv. ráðh. raunar gerði, að ef samkeppnisritgerð Sigurðar Einarssonar gat talizt óhæfileg vegna þeirra trúarskoðana, sem í henni fælust, bar að vísa henni frá þegar og láta hana ekki koma til greina við prófið. Ég vil líka minna á það, að þegar Sigurður Einarsson gerði dómnefndinni tilboð sitt um þriðja dóminn, sem dæma skyldi úrslitadóm í málinn, var því tilboði ekki sinnt. Með því móti hefði þó fengizt faglegur úrskurður, einskonar yfirmat yfirmatsins. Þá vék hv. þm. að Framsfl. og að hann hefði óttazt um samvinnuslit við Alþfl. út af þessu máli. Það er rétt, að Framsfl. áleit ekki forsvaranlegt að slíta samvinnu um þau vandamál, sem bíða úrlausnar, aðeins út af veitingu dósentsembættisins. Til þess var það mál ekki nógu mikilvægt. Framsfl. kaus að reyna að leysa málið með friði og spekt. Það virtist koma dálítið fram í stríðslagi hv. þm. V.-Sk., að hann langaði til að komast í þá samvinnu við Framsfl., sem hann getur ekki unnað Alþfl. En það er ekki til umr. nú. Hv. þm. talaði um nýliða í Framsfl., sem væri rauðskjóttur. Ég veit, að því skeyti var stefnt til mín. en tek mér það ekki nærri. Þá kom hæstv. kennslumrh. næst að hljóðfærinu. Hann átti vitanlega hendur sínar að verja. En ekki gat hann hrakið ásakanir mínar um, að honum hefði borið að taka meira tillit til skoðana manna í landinu í trúmálum. Hitt verð ég að segja hæstv. ráðh. til hróss, að hann er fúsari til samkomulags um bráðabirgðalausn á þessu máli en aðrir. Næstur talaði hv. þm. Dal. og talaði langt mál. Það má segja, að hann hafi leikið kirkjuaríuna. Mikið af ræðu hans var guðfræðilegs efnis, en um lað er ég ekki bær að dæma. Hann minntist á, hvernig hæstv. ráðh. hefði farið að, ef Sigurður Einarsson hefði verið sviptur setningu í embættið, en Birni Magnúsyni þrengt inn. Mig langar til þess að minna hv. þm. á afstöðu hans sjálfs. Mundi hann þá hafa verið andstæðingur hæstv. ráðh. í málinu“. Loks kom fram hv. 5. þm. Reykv. og lék á rússneska balalaika. Það er nýstárlegt að heyra hér slíkt undirspil, ekki sízt, þegar um trúmál er að ræða. Ég vil víkja að því aftur, að það, sem Framsfl. hefir haldið fram í þessu máli, stendur óhaggað. Afstaða okkar er að gera það bezta, sem unnt er, til þess að bjarga málinu. Það er kannske hægt að segja, að það sé of seint að byrgja brunninn, þegar barnið sé dottið ofan i. En það er ekki of seint, því að fleiri börn geta dottið í brunninn.

Á barnið, sem er dottið ofan í, að vera í brunninum?

. Ég geri ekki ráð fyrir, að hv. þm. hafi ástæðu til að draga þá ályktun af orðum mínum. Ég sagði, að Framsfl. vildi leiðrétta það, sem þegar væri farið aflaga. Í þessu máli eins og svo mörgum öðrum deilumálum er Framsfl. milliflokkur. Hann vill miðla málum. Hann hefir ekkert hér að vinna persónulega eða flokkslega fyrir sig, en hann finnur til ábyrgðarinnar gagnvart þjóðinni. Hann finnur til ábyrgðar á velfarnaði þeirra stofnana, sem undir ríkið heyra. Framsfl. hefir sýnt þetta í verkinu. Hann hefir stutt háskólann til að bæta húsakynni sín og ætlar sér ekki einasta að byggja hann upp hið ytra, heldur og hið innra. Hann vill berjast fyrir nýju skipulagi, nýju formi, nýju viðhorfi, nýjum stefnum. Framsfl. getur sagt svipað um kirkjuna. Hann viðurkennir trúfrelsi í landinu og telur trúmálin svo viðkvæm, að varast beri að brjóta í bág við skoðanir manna á því sviði. Hann vill styðja að því, að innan kirkjunnar megi eflast víðsýni, svo að þar verði hátt til lofts og vitt til veggja. Að því vill hann starfa. Ég mun nú ekki taka oftar til máls í kvöld. Vil ég óska hv. hlustendum gleðilegra jóla og biðja þeim árs og friðar.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Ég skal ekki verða margorður, enda er tíminn stuttur. Hv. síðasti ræðumaður tvísté mjög í þessu máli. Hann minntist á hljóðfæri, sem honum var kært að leika á áður, rússneska balalaika. Hv. þm. fór alveg í kringum kjarna málsins. Hann var að hrósa Sigurði Einarssyni fyrir, að hann hefði boðið fram kosti þess að ganga undir nýtt próf. En hæstv. forsrh. neitaði að taka slíkt húmbúg til greina. Yfirleitt talaði hv. þm. meira í anda sósíalista og kommúnista í þessu máli en í anda síns eigin flokks. En það er vonandi, að hann geri sér það ljóst framvegis, að hann er ekki í rauðu flokkunum, heldur í Framsfl., sem brosir til hægri. Hv. 5. þm. Reykv. fagnaði því eðlilega, ef kirkjan yrði að láta í minni pokann. Það er kunnugt, að í hans andlega föðurlandi, Rússlandi, er kirkjan útræk, svo að mig undrar það ekki, að hv. þm. vill hafa Sigurð Einarsson til að kenna prestum landsins, sem ekki eiga að vera neinir prestar, að hans dómi. Auk þess er hann logandi hræddur um, að hin göfuga stjórnarsamvinna bíði skipbrot og kommúnistar komist ekki á jötuna. Þá er ekki verið að tala til þeirra fátæku, þegar kommúnistar vilja sitja við þann eldinn, sem bezt brennur. Hv. þm. hefir sýnt það, að hann sækist eftir háum launum og dýrum lifnaði. Svangur maður hlýtur að hugsa til matar. Ég hefði þurft lengri tíma til að tala við hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. gleymir því. að áður hefir verið stofnað til samkeppnisprófs í háskólanum, í lagadeildinni, en þá neitaði hæstv. ráðh. að láta það fara fram vegna manns, sem vildi ekki taka þátt í því. Það eru litil rök hjá hæstv. ráðh. að bera fram slík aukaatriði, að hann hafi verið með ýmsu háskólanum til góðs. Það var honum sem ráðh. skylt að gera. Hæstv. ráðh. talaði ósæmilega um háskólann, rétt eins og hann væri einhver glæframannastofnun. ríkisstj. hefir þó sannarlega komið sínum mönnum þar að, og mætti fyrr vera, ef háskólinn þyrfti að vera skipaður eingöngu mönnum hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðh. ætti að vita það að próf Árna Pálssonar var með fullum rétti tekið gilt, þó að Árni hefði ekki að fullu lokið sinni ritgerð. Ritgerð hins keppandans var svo gölluð, að það vó á móti. Hefði ritgerð Árna verið gefin út, hefði hann sjálfsagt líka getað hlotið doktorsnafnbót. Ég ætla, að hæstv. ráðh. viti það, að þessir menn, sem komið hafa að háskólanum, eru vinsælir og dáðir af öllum nemendum sínum. Það, sem varð þess valdandi, að Bjarni varð hlutskarpari í keppninni um prófessorsembættið, var það, að hann hafði lagt fyrir sig þá sérgrein, sem Þórður hafði ekki gert, en það var stjórnlagafræðin. Báðir þessir menn, Þórður Eyjólfsson og Bjarni Benediktsson, eru hinir mætustu menn og báðir færir í sinn fagi. Hæstv. ráðh. hefir ekki tekizt það, og ég geri ekki ráð fyrir, að hann sé þess megnugur, að geta talið mönnum trú um, að Nygren hafi verið sá óhlutdrægi. Það mun nú sannast í þessu, að ef gruna má einn, þá má eins gruna annan. En ég verð að segja það, að það er miklu meiri ástæða til að vantreysta þessum eina manni heldur en dómnefndinni. Þetta var út úr vandræðum gert hjá hæstv. ráðh. En þegar hæstv. ráðh. er að tala um, að níðzt hafi verið á Sigurði Einarssyni, þá ætti hann að vara sig á því að níðast ekki sjálfur á öðrum mönnum. Hv. 5. þm. Reykv. má ekki heyra, að hér sé minnzt á Sigurð Einarsson. Hér er talað um alla menn, sem koma við þetta mál. Hvers vegna er þessi hv. þm. að tala um aðra menn, sem hér eru inni? Tími minn er nú á þrotum og ég mun ekki geta tekið aftur til máls. En ég vil að síðustu segja það, að hæstv. kennslumálaráðh. hefir ekki tekizt að verja þetta mál, hvorki í umr. né annarsstaðar, svo að hann geti nokkurntíma borið sitt bar eftir það. Honum hefir tekizt að vinna í þessu falli ógæfuverk, ekki aðeins að dómi þeirra, sem næst standa í þessu máli, heldur að dómi alþjóðar. Ég býð svo hlustendum gleðileg jól og farsælt nýtt ár. Góðar nætur.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. þm. V.-Sk. upplýsti menn um, að ég hefði neitað að láta fara fram samkeppnispróf um skipun prófessorsemhættisins í lögum 1936. Þetta er rangt, eins og hv. þm. hlýtur að vita. Það var aðeins um 2 menn að ræða, sem um embættið sóttu. Annar þeirra neitaði að ganga undir samkeppnispróf, og þá var ekki eftir nema einn. Og samkeppnispróf, sem aðeins einn gengur undir, er vitanlega ekkert samkeppnispróf. Annars var háskóladeildin klofin um þetta. Það voru 2 af prófessorunum, sem vildu hafa samkeppnispróf. en ? lagði til, að þeim yrði veitt embættið, sem hlaut það. Það hefir nú dregið nokkuð niður í þessum hv. þm. veðrið. Ekki kvað hann í sinni síðari ræðu sterkara á en það, að ef einn væri grunaður, þá mætti eins gruna annan. Ég vil taka það fram, að það er engin skynsamleg ástæða til að gruna Nygren um, að neitt hafi blandazt inn í hans dóm, sem hafi getað haft áhrif á hans niðurstöðu. En um hinn verður að segja það, að það er því miður svo, að eins og hv. þm. V.-Sk. gat um, þá dvaldi hann hér um tíma og hafði náin kynni af meðstarfsmönnum sínum, og að hann hefir orðið fyrir áhrifum af þeim í skoðunum á keppinautunum, er bert, sérstaklega af grein, sem hann sá tilefni til að skrifa í sumar í hlað í Danmörku. Í þeirri grein leyfir hann sér að fullyrða, að einn umsækjandinn hafi verið fylgismaður ráðh. og almannarómur hafi sagt, að ráðh. ætlaði að koma honum í embættið. Mig furðar á að s,já þessi ummæli eftir erlendan vísindamann. Það sýnir, hvað hefir verið hjalað í eyru hans hér heima. Annars get ég ekki stillt mig um, í sambandi við margendurtekin ummæli um það, hversu lítt hæfur Sigurður Einarsson sé til þess að kenna guðfræði, að rifja upp ummæli þessa hv. þm. frá 1916. Þá segir þessi hv. þm., að það sé dæmi um mikinn þroska að hafna öllum átrúnaði, og til viðbótar segir hann, að hann telji mikla kirkjusókn ekki vera til neinna bóta fyrir líferni mannanna. Þetta er nú sá maður, sem hefir sótt eftir því að verða kirkjuráðsmaður og hefir náð því takmarki. Og svo gerir þessi hv. þm. sig breiðan yfir Sigurði Einarssyni og ætlar að fordæma hann fyrir hans skoðanir á þessum málum.

Ég var prívatmaður

. Hann var það líka um sínar trúarskoðanir. Það eru nokkur atriði úr fyrri ræðu hv. þm., sem ég get ekki látið ómótmælt. Hann var að tala um orðalag skýrslunnar. Honum ferst. Afkastameiri mann er nú vart hægt að fá en þennan hv. þm. til að hnoða saman stóryrðum. En um orðalag skýrslunnar er það að segja, að orð hennar eru nokkuð þung; það er satt. En sannleikurinn er jafnan sárbeittur, þegar hann kemur við kaun manna. Hvað viðvíkur utanstefnunum, sem hv. þm. varð tíðrætt um, þá er það að segja, að það er helber rökvilla að tala um utanstefnur í sambandi við þetta mál. Utanstefnur var það kallað, þegar mál voru lögð undir úrskurð erlendra manna. Hér hefir slíkt ekki átt sér stað. Hér hefir aðeins verið leitað álits erlendra sérfræðinga, og það á sér oft og tíðum stað um ýms málefni, sem þýðingarmikil eru. Jafnvel rektor háskólans hefir leitað álits erlendra sérfræðinga um mæðiveikina, og þó eru hér margir sérfræðingar til í dýralækningum. Utanstefnur viljum vér engar hafa. segir hv. þm. En hver var það, sem byrjaði á þessum „utanstefnum“? Það var háskólinn sjálfur. Hann sótti erlendan prófessor til að taka þátt í störfum dómnefndarinnar. Og meira að segja öll dómnefndin með tölu skaut sér á bak við þennan erlenda mann. Þá segir þessi hv. þm., að ráðh. beri að hlíta löglegum prófum. Hvaða próf er hér um að ræða? Hér er aðeins um að ræða rökstuðning fyrir áliti guðfræðideildarinnar til ráðh. áður en hann veitir embættið, en ekki úrskurð. Hv. þm. fór um það stórum orðum, að ég sem ráðh. skyldi leyfa mér að tortryggja dóm dómnefndarinnar, að mér skuli geta dottið í hug, að hún geti hér haft önnur sjónarmið en velferð háskólans. Ósjálfrátt dettur mönnum í hug, að það sé eitthvað skrítið við það, að prófessorarnir Árni Pálsson og Bjarni Benediktsson skuli báðir vera sjálfstæðismenn. Hv. þm. segir, að háskólinn viti betur, hvað honum kemur hvað val starfsmanna sinna snertir heldur en pólitískur ráðh. Dettur nokkrum manni í hug, að maður eins og t. d. Magnús Jónsson, sem er hv. 1. þm. Reykv., verði allt í einu ópólitískur þegar hann kemur inn í háskólann? Nei, það er áreiðanlegt, að kennararnir við háskólann eru ekki ópólitískir frekar en aðrir menn. Hv. þm. Dal. flutti hér mjög fræðilega ræðu, og mér fannst hann helzt komast að þeirri niðurstöðu, að dómur Nygrens væri vondur fyrir Sigurð Einarsson. Ég skal nú lesa hér upp ummæli prófessors Nygrens um sr. Sigurð. Þau eru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem athugun á úrlausnum tveggja fyrstu umsækjendanna hafa leitt til svo neikvæðrar niðurstöðu, er mér það ánægjuefni að komast að raun um, að umsækjandinn C (þ. e. Sigurður Einarsson) er rannsóknarmaður af allt annari gerð. Í inngangi ritgerðar sinnar gerir hann í fáum og skýrum orðum grein fyrir þeim mismunandi úrkostum, sem ritgerðarefnið, eins og það er fyrir lagt, hefir í sér fólgna, bæði um efnisval og starfsaðferð, gerir rökstudda grein fyrir þeirri leið, sem hann velur sér, og finnur í því, hvernig atriði efnisins eru lögð honum í hendur, tilefni til að set,ja því takmörk“. Seinna í umsögninni segir prófessorinn: „Að mínu áliti hefir umsækjandinn C þannig á alveg fullnægjandi hátt sannað hæfni sína til kennaraembættis þess, sem um er sótt“. Það er alveg rétt, að hann segir, að Sigurður Einarsson sé greindur, en að það sé galli, á ég bágt með að samþykkja. En um fyrirlestrana, sem Nygren virðist hafa lagt mest upp úr, er það að segja, að prófessor Mosbech, sem ekki kann íslenzku, lét ekki einu sinni þýða þá alla fyrir sig. Hann lét sér nægja lauslega þýðingu á hluta af fyrirlestrunum. Þetta er sannað með vottorði frá þeim, sem þýðinguna önnuðust. Og svo dæmir prófessorinn keppandann harðast fyrir fyrirlesturinn. Hv. þm. bar kvíðboga fyrir því, að ég stæði uppi einn um þetta mál í mínum flokki. Það er þarflaust fyrir hv. þm. að bera kvíðboga fyrir því. Hann þarf engar áhyggjur að hafa af aðstöðu minni í flokki mínum. Hv. þm. ætti heldur að hugsa um sitt eigið bú. Annars veit ég ekki til annars en að það hafi verið bezta samkomulag um þetta í flokknum. En úr því að þessir menn vefengja úrskurð Nygrens, því þá ekki að taka boði Sig. Einarssonar um að skjóta úrlausnunum undir dómstól manna, sem skipaðir væru af háskólum þriggja Norðurlandanna, háskólanum í Osló, Kaupmannahöfn og Lundi, þar sem hvorugur þeirra prófessoranna Nygrens eða Mosbechs yrðu við riðnir að öðru leyti en að þeir gætu gert grein fyrir afstöðu sinni, ef þeir vildu. Sigurður hefir boðizt til, ef dómurinn gengi á móti sér, að standa upp fyrir sr. Birni Magnússyni. Það, að háskólaráðið tekur ekki þessu tilboði, sýnir ekkert annað en að þeir trúa ekki sínum eigin fullyrðingum um það, að Sigurður sé ekki hæfur í starfið. Ég vil svo að lokum taka það fram, að ég álít, að það væri réttast fyrir háskólann að þurrka sína fortíð út um embættaveitingar o taka þar upp nýja stefnu í þeim málum. Ég hefi játað það, að ég álít, að það sé óheppilegt að hafa deilur milli ráðh. og háskólans um þessi atriði, og ég hefi boðizt til að láta endurskoða þessar reglur, en þeir hafa ekki sinnt því. - Ég býð svo hlustendum góðar næfur og hlustendum úti á landi gleðileg jól.

*Stefán Stefánsson: Herra forseti! Ég hefi aðeins örfáar mínútur til umráða, og get ég því litið sagt af því, sem ég vildi annars sagt hafa. Frá því að hæstv. atvmrh. skipaði Sigurð Einarsson dósent hefir vart um annað meir verið rætt hér í höfuðstaðnum en þetta mál, og úti um byggðir landsins hefir það vakið mikla athygli. Jafnframt skipun Sigurðar Einarssonar í embættið gaf ráðh. út mikla bók, sem átti að vera einskonar varnarskjal, en var þó fyrst og fremst árásarrit á dómnefndina. Ég vil taka það fram, að samkv. reglugerð háskólans hefir ráðh. veitingarvaldið, en ég verð að telja, að hæstv. ráðh. hefði verið skylt, ef hann vildi sjá sóma sínum borgið, að fara eftir till. dómnefndarinnar um skipun í embættið. Dómnefndin var skipuð 5 mönnum, og gaf hún út samhljóða dóm. Ef þessi háttur yrði upp tekinn í framtíðinni, að virða álit dómnefndar að vettugi, þá mundu samkeppnisprófin að sjálfsögðu leggjast niður. Það mundi enginn vilja leggja mikið starf í slíkt og eiga svo e. t. v. vist, að ekkert tillit yrði tekið til þess. En það verður að sjálfsögðu að ganga svo í framtíðinni, að dómur nefndarinnar verði úrskurður í þessum málum. Út af því, sem hæstv. ráðh. sagði um það, að prófessor Mosbech hefði ekki látið þýða nema hluta af fyrirlestri Sigurðar Einarssonar, þá er það að segja, að þegar prófessorinn hafði heyrt hluta af fyrirlestrinum, var honum það ljóst, að Sigurður ræddi allt annað í honum en honum hafði verið falið, og taldi hann því óþarft að fara frekar út í að þýða hann. Ég mun svo ekki ræða þetta meira frá sjónarmiði háskólans, en taka til athugunar viðhorf þjóðarinnar í heild til þessa máls. Fólk á fullkominn rétt á því, að ekki sé veitt dósentsembætti í guðfræði þeim manni, sem hefir unnið gegn kirkju og trú. Sigurður Einarsson hefir m. a. skrifað rit, sem heitir Fornar dyggðir. Hver, sem les þetta rit, hlýtur að sjá, að það er fullkomin dirfska af slíkum manni að láta sér detta í hug að sækja um að verða kennari í guðfræði við háskólann. En það er þó ennþá meiri dirfska af hæstv. ráðh. að veita honum þetta embætti. Ég vil svo að endingu lofa mönnum að heyra álit sr. Benjamíns Kristjánssonar, sem var einn af umsækjendunum um dósentembættið, á þessum manni. Mér hefir í dag borizt rit, sem hann hefir skrifað um þetta mál, en í því segir hann m. a. „Hún (þ. e. kirkjan) ber fullt traust til þess manns, sem settur var samkvæmt úrskurði dómnefndar til að gegna þessu embætti. Hann er kunnur að því að vera vandaður maður og hafa einlægan áhuga fyrir framgangi kristinna hugsjóna með þjóðinni. En til S. E. Her hún ekkert traust, af því að hann hefir í fyrsta lagi, eftir stutta viðdvöl, gengið úr þjónustu kirkjunnar til annara starfa, er hann fékk betur borguð. Í öðru lagi hefir hann síðan gert sér far um að hæða og ófrægja kristindóminn og í hvívetna reynzt draga taum þeirra, sem ástundað hafa að svívirða hann“. Þessi ummæli eru ummæli alþjóðar. Og þjóðin á fullkominn rétt á að líta þannig á þetta eftir skrifum Sigurðar Einarssonar.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Heiðruðu tilheyrendur! Ef ég ætti að halda mér við líkingu hv. 1. þm. Skagf., Pálma Hannessonar, um strengleikana og undirspilið, yrði ég að segja, að falskastir hafi tónarnir komið frá íhaldinu. það virðist reyna að láta menn standa í þeirri meiningu, að háskólinn sé þess eigið musteri. Íhaldið hefir þá gert þetta musteri sitt að prangarabúð. Og ég veit ekki, hvar það hefir framkvæmt hrossakaup sín, ef ekki í háskólanum, og þá einmitt í guðfræðideild hér áður fyrr. Það þarf ekki að benda nema á það, þegar Sveinbirni Högnasyni var bægt burt. Eg veit, að hv. þm. V.-Sk. (GSv) telur það ekki ranglæti gagnvart sr. Sveinbirni. Kannske mætti til sanns vegar færa, að það hafi verið íhalds-réttlæti, sem hann varð fyrir og honum varð til góðs óviljandi. Þá þótti hv. þm. (GSv) það einkennilegt með þessa rauðskjóttu í Framsfl., að þeir tækju til sín það, sem hann ætlaði rauðliðum. Ég er hissa á hv. þm., ef hann er búinn að gleyma því, að Framsfl. hefir af sumum verið talinn ekki aðeins rauðskjóttur, heldur rauður flokkur. Ég vildi, að það væri komið sjónvarp til að sýna Morgunblaðið, - málgagn hv. þm. V.Sk. og flokks hans -, þar sem grímunni af Hermanni Jónassyni er haldið fyrir andliti Stalíns til að tákna bolsevismann inni fyrir hjá hæstv. forsráðh. og flokki hans. Að vísu er þetta misskilningur hjá Morgunblaðinu. En við kommúnistar vonumst til þess engu síður, að Framsfl. eigi eftir að verða ekki aðeins rauðskjóttur flokkur, heldur virkilega rauður. Og líklegast er, að einmitt íhaldið komi því til leiðar með heimsku sinni. Það hefir stundum fyrri orðið til þess að reka góða menn inn í vinstri fylkinguna. Hv. þm. (GSv) sagði, að það væri ekki nýtt að kirkjan yrði að láta í minni pokann. - Ef hann vill láta kirkjuna ráða sjálfa sínum málum og þar á meðal dósentsvali, verður hún að vera skilin frá ríkinu og njóta hvorki fjárstyrks né forstöðu af hálfu þess. Við kommúnistar viljum aðskilnað ríkis og kirkju. Við viljum láta hana taka við öllum sínum málum með fullu frelsi. Hún má þá hafa prestaskóla og ala upp starfsmenn sína eins og henni þóknast. Hv. þm. var eitthvað að minnast á ógurlega meðferð á kirkjunni í Rússlandi. En sannleikurinn er, að þar fá prestarnir alveg að ráða kirkjulegum málum íhlutunarlaust. Þjóðfulltrúarnir rússnesku skipta sér ekki nokkurn skapaðan hlut af því, hverjir kenna í prestaskólum kirkjunnar. Þar er einmitt það skipulag, sem mér skilst hv. þm. V.-Sk. vilja í þessum efnum. Það eru 20–30 ár siðan frjálslyndir menn í borgarastétt og síðan frjálslyndir og góðir klerkar fóru að krefjast þess í fullri alvöru að skilja ríki og kirkju. Ég vil einnig minna á það, þegar sú kirkja var stofnuð, - þegar konungurinn sjálfur skipti sér af kirkjuskipun og breytti henni, en rændi eignum ísl. kirkjunnar í nafni heilagrar siðbótar. Ekki eru kommúnistar eins slæmir og hann. - Svo mætti minnast á, hvað verið hefir að gerast í næstu löndum, t. d. í Þýzkalandi. Þar eru ofsóttar allar trúarskoðanir, sem hindra þróun hernaðarandans og trúna á foringjann, Adolf Hitler. Í þessu landi, sem Morgunbl. er alltaf að dást að, hafa kaþólskir menn og lúterskir og kommúnistar orðið að standa saman til þess að verja trúfrelsið. Þá sagði hv. þm. (GSv), að okkur muni vera farið að langa til þess að komast að kjötkötlunum og neyta réttanna með ráðandi flokkunum. Það er auðheyrt á þessu, hvernig lyktin af kjötkötlunum seiðir íhaldið. Það dæmir aðra eftir sjálfu sér. Það er búið að vera hungrað í 9 ár, svo þið getið nú ímyndað ykkur, hvort matarlystin muni ekki vera orðin nokkuð mikil. - En ef hann heldur, að við kommúnistar höfum löngun til að selja hugsjónir okkar fyrir hlutdeild í þeim gæðum, vil ég bara minna þennan boðanda orðsins á það, sem gerzt hefir víða um heim nú á síðustu tímum. Þeir menn, sem mesta fórnfýsi hafa sýnt í þjóðfélagsbaráttunni, það fólk, sem einna mest líkist gömlu píslarvottunum, eru einmitt kommúnistarnir. - En ég er hræddur um, að fulltrúum sjálfstæðismanna sé bezt að tala sem fæst um það, hverjir haldi bezt við hugsjónir sínar. Þá brigzlaði hv. þm. mér um það að vilja verja Sigurð Einarsson og að þar gengi okkur kommúnistum trúleysi til. Þetta er að sönnu sitt hvað, það að vera trúrækinn, og hitt, að bera blak af manni, sem þessi hv. þm. ræðst á með persónulegum svívirðingum. - Og það fer vel á því, að hv. þm. V.-Sk., Gísli Sveinsson, saki okkur um trúleysi, því að hann var trúlaus sjálfur meðan hann var ungur. Þá var hann róttækur og trúlaus - nú er hann orðinn bæði afturhaldssamur og trúaður, - kominn í kirkjuráð. Það minnir á gömlu söguna: Þegar fjandinn varð gamall, gekk hann í klaustur. Það er auðséð, að hv. þm. er einn af þeim, „sem þurrka burt á efri árum æsku sinnar frjálsu spor“. Við kommúnistar berjumst fyrir skipulagi, sem þýðir sameign og bróðerni í stað stéttaþjóðfélagsins. Það eru hugsjónir hinnar fyrstu kristni. Mér finnst það því koma úr hörðustu átt, þegar þessi hv. kirkjuráðsmaður er að ráðast á okkur fyrir trúleysi. Þá hefði aðalboðandi orðsins svarað honum: „Vei yður líka, þér lögvitringar, því að þér íþingið mönnum með lítt bærum byrðum og sjálfir snertið þér byrðarnar ekki með einum fingri“. Það er ekkert andstæðara til en íhald og sönn kristileg breytni og bróðurkærleikur. - Mér er sem ég sjái upplitið á íhaldsmönnum, ef sjálfur höfundur kristninnar - sjálfur Jesús frá Nazaret - væri kominn til að þruma fjallræðuna í fátækrahverfi í Reykjavík - tilkynnandi: .,Vei yður, þér ríku, því að þér hafið tekið út huggun yðar!“ - Ja, hvernig haldið þið, að auðmönnum íhaldsins yrði við? - Þið vitið, að þeir ætla af göflum að ganga, þegar við kommúnistar segjum bara, að þeir eigi að borga. En ef farið yrði að segja við þá: „Þið munuð hungur líða. Þið munið sýta og gráta“. Ja, hvað haldið þið, að íhaldið gerði við mann, sem svona bryti í bág við allt velsæmi og boðaði tortímingu yfir þá ríku? Mér er næst að halda, að annaðhvort myndi Helgi Tómasson setja slíkan mann á Klepp eða Gísli Sveinsson dæma hann í tugthúsið. En svo mikið er víst, að aldrei munn þeir gera hann að dósent í guðfræði við Háskóla Íslands. Ég vil svo ljúka máli mínu með því að láta í ljós þá ósk, að sá tími nálgist, að allir þeir, sem fylgja sósíalisma, og allir þeir, sem vilja berjast fyrir framkvæmd hinna kristnu hugsjóna um bróðurkærleik og sameignarskipulag, eigi eftir að taka höndum saman í baráttunni fyrir því að skapa þjóðfélag, þar sem mennirnir vinna saman, - þar sem enginn sé lengur kúgaður, - þar sem frelsi og jöfnuður ríki. Góða nótt.