Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég vil vekja athygli forseta á því að það urðu hér alvarlegir atburðir í atvinnuveganefnd þingsins í morgun. Þá var tekið út úr úr nefndinni grásleppufrumvarpið. Það er augljóst hverjum manni sem fer yfir málið að það brýtur í bága við stjórnarskrá íslenska lýðveldisins og það er nú svo að allir sem starfa hér á þinginu hafa svarið eið að því að halda þessa stjórnarskrá. Því vil ég vekja athygli forseta á því að það er eitt og annað í þessu frumvarpi sem mun kasta rýrð á störf þingsins ef það verður samþykkt. Ég tel það alveg fullljóst að þetta mál sé þannig að það er ekki tækt til meðferðar á þinginu. Hæstv. forseti hefur verið vandur að virðingu sinni varðandi það hvaða mál hann setur á dagskrá. Hann hefur hér aftekið að t.d. Lindarhvolsmálið yrði sett á dagskrá. Hér er um miklu alvarlegra mál að ræða. Hvers vegna vildi hann ekki setja Lindarhvolsmálið á dagskrá? Jú, þar var um að ræða eitthvert ófullburða gagn að mati forseta.

Virðulegur forseti. Sumardaginn fyrsta mætti mennta- og barnamálaráðherra í Garðyrkjuskólann á Reykjum til að afhenda Garðyrkjuverðlaunin 2023. Ráðherra tjáði sig um Garðyrkjuskólann í framhaldinu og skrifaði m.a. þetta á samfélagsmiðla, með leyfi forseta: „Til að nýta betur þau miklu sóknarfæri sem íslensk garðyrkja hefur þá er mikilvægt að námið sé framsækið og aðstaðan sé góð. Talsverðar breytingar hafa staðið yfir á umgjörð námsins með flutningi þess frá Landbúnaðarháskóla Íslands og beinni tengingu við Fjölbrautaskóli Suðurlands.“ Hann sagði að þessar breytingar væru strax byrjaðar að skila auknum krafti og hann ætlaði að nýta þetta tækifæri m.a. með aukinni uppbyggingu á Reykjum. Það mætti ætla miðað við orð ráðherra að allt sé á uppleið hjá Garðyrkjuskólanum en veruleikinn virðist vera allt annar. Svo virðist sem sú fjármögnun sem átti að eiga sér stað með flutningi Garðyrkjuskólans til Fjölbrautaskóla Suðurlands hafi ekki skilað sér. Landbúnaðarháskólinn hefur nú við þessa tilfærslu tekið það sem hann taldi tilheyra sér og eftir stendur Garðyrkjuskólinn án fjármagns til að kaupa ný tæki, eins og fyrirheit voru gefin um. Skrúfað hefur verið fyrir öll fjárútlát. Þessi vonda staða bitnar eingöngu á starfsfólki og nemendum. Í ræðu ráðherra kom fram að hann hefði stofnað stýrihóp um forgangsröðun framkvæmda á Reykjum og lét að því liggja að sú vinna ætti að vera í nánu samstarfi við atvinnulífið, starfsfólk Garðyrkjuskólans og FSU. Ekkert slíkt samstarf virðist þó hafa átt sér stað. Allt frá því að Garðyrkjuskólinn á Reykjum var stofnaður hefur hann verið stolt Sunnlendinga og staðið fyrir aukinni menntun á sviði garðyrkju á Íslandi. Nú þarf, virðulegur forseti, að spýta í lófana. Garðyrkjumenntun verður að vera í boði hér á landi og vel um hana haldið.

Virðulegi forseti. Það er frægt viðtalið við forsvarsmenn fyrirtækis á landsbyggðinni fyrir allmörgum árum þar sem rætt var vítt og breitt um stöðuna; viðskiptavinir gríðarlega ánægðir, þetta gekk allt rosalega vel og allir voða kátir, starfsmenn og viðskiptavinir, allt gekk vel - nema ja, fjármálin, þau voru að vísu í tómu tjóni. Ég nefni þetta í því samhengi að við tölum hér um alla skapaða hluti en við víkjum okkur undan umræðunni um fjárhags- og efnahagsástandið og ekki bara eins og það er núna heldur um þann grunn sem við höfum búið við í efnahagslífi okkar eiginlega frá stofnun lýðveldisins og þann ólgusjó sem þar hefur ráðið ríkjum og för, skulum við segja; upp og niður, ófyrirsjáanleikinn stöðugur, eitt í dag, annað á morgun. Það er sjálft kerfið, það er sjálft efnahagskerfið, sem við þurfum að fara að grandskoða. Í grein í Vísi í gær leyfði ég mér að setja samhengi á milli hrakandi geðheilsu Íslendinga, sem er stóralvarlegt mál og nátengt heimsmeti í geðlyfjaáti, og óstöðugleika íslensks efnahagslífs sem kynslóð eftir kynslóð hefur mátt búa við. Það er engin ein patentlausn til á því. Það þarf að hugsa hluti upp á nýtt. Það þarf að setja það á dagskrá eitt og sér að við getum ekki boðið börnum okkar og framtíðarkynslóðum upp á það ástand sem við höfum látið bjóða okkur. Þetta er engum einum að kenna. Þetta er geðleysi okkar sjálfra að kenna, að þora ekki að takast á við þetta og horfast í augu við þetta. Ég vil að við höldum ráðstefnu um íslenskt efnahagslíf til frambúðar á komandi þingi og ræðum það með atfylgi bestu manna og kvenna hvernig við getum skorið okkur út úr staðreyndum 

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin kynnti í gær aðgerðir til að vinna gegn hárri verðbólgu og frekari hækkun vaxta. Þetta er til viðbótar við þá skýru stefnu sem birtist í framlagðri fjármálaáætlun. Sannarlega ábyrgt og mikilvægt skref sem styður við aðgerðir Seðlabanka Íslands, spornar gegn þenslu og mætir hópum sem eru sérstaklega viðkvæmir fyrir áhrifum verðbólgu og vaxtahækkana. Afkoma ríkissjóðs stórbatnar áfram miðað við fyrri áætlanir, en samkvæmt nýrri þjóðhagsspá Seðlabankans er afkoma nú 90 milljörðum betri en gert var ráð fyrir við samþykkt fjárlaga. Framkvæmdum verður frestað tímabundið. Meðal verkefna sem er frestað eru nýbygging Stjórnarráðsins og samhæfingarmiðstöð viðbragðsaðila. Grunnþjónusta er hins vegar áfram undanþegin aðhaldi. Um það ríkir sátt. Engin aðhaldskrafa er gerð á almannatryggingar, sjúkratryggingar og heilbrigðis- og öldrunarstofnanir. Til að verja kaupmátt örorku og ellilífeyrisþega verður lífeyrir almannatrygginga nú hækkaður um 2,5% frá miðju ári til viðbótar við þá 7,4% hækkun í upphafi árs. Frítekjumark húsnæðisbóta leigjenda verður hækkað um 2,5% fyrir yfirstandandi ár, afturvirkt frá 1. janúar, til viðbótar við hækkun um 7,4% í upphafi árs. Virðulegi forseti. Að lokum: Stöðugleiki á húsnæðismarkaði er forgangsmál ríkisstjórnarinnar. Því verða stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða innan almenna íbúðakerfisins tvöfölduð og framlög til hlutdeildarlána aukin enn frekar þannig að í stað þess að 500 íbúðir verði byggðar árlega 2024–2025, með stuðningi ríkisins, verða þær 1.000 á ári. Þá er unnið að lagabreytingum sem bæta réttarstöðu leigjenda á húsnæðismarkaði og leitað leiða til að draga úr þrýstingi á húsnæðismarkaði. Þessar aðgerðir og fleiri til munu styðja við aðgerðir Seðlabanka Íslands og sporna gegn þenslu.

Forseti. Mig langar að lesa hér upp skilaboð sem ég fékk nýlega í kjölfar umræðu um afglæpavæðingu og skaðaminnkun, með leyfi forseta: „Ég hef verið að reyna að gera það sem ég get til að leggja mitt á vogarskálarnar og berjast fyrir réttindum vímuefnanotenda. Ég sit akkúrat núna alveg buguð eftir að fylgjast með fólkinu mínu hrynja niður síðustu mánuði. Það eru óteljandi mörg dauðsföll búin að vera í kringum mig í ár og á sama tíma og vinir mínir eru að deyja þá líður mér eins og ekkert sé að gerast og mér finnst það ekki boðlegt. Fólk sem ekki hefur staðið í þessum sporum getur ekki skilið hvernig það er að vera 27 ára og þekkja fleiri sem hafa dáið en útskrifast, eða hvernig það er að sitja með grátandi foreldra vinkvenna sinna í fanginu vegna þess að þau misstu börnin sín af því vinir þeirra þorðu ekki að hringja á sjúkrabíl. Á hverjum einasta degi er ég hrædd um það hver verði næstur til að fara. Frá árunum 2019–2021, þekkti ég 11 manns sem létu lífið. Bara einn af þeim var kominn yfir þrítugt og þá var samt ekki þetta fentanýlmál í gangi. Núna í ár hafa þrjú af þeim sem ég þekkti til dáið vegna þess að fólk var hrætt við að hringja eftir aðstoð. Ég er orðin svo þreytt og þetta er svo ótrúlega hræðilegur raunveruleiki sem við búum í. Er staðan í alvöru þannig að við eigum bara að halda áfram og sætta okkur við stöðuna á meðan það eru lögð fram endalaus frumvörp og nýjar nefndir skipaðar og svo gerist ekki neitt?“ Forseti. Ég skil þessa spurningu eftir hjá ykkur, kæru kollegar og kæra þjóð.

Frú forseti. Í fréttatilkynningu sem ríkisstjórn Íslands sendi frá sér í gær og í yfirlýsingu forsætisráðherra á samfélagsmiðlum er trommað upp með að nú ætli ríkisstjórnin loksins að ráðast í raunverulegar aðhaldsaðgerðir til að slá á verðbólgu. Af kynningunni mátti ráða að verið væri að boða 36,2 milljarða viðbótaraðgerðir á tekju- og gjaldahlið ríkissjóðs árið 2024. Fréttaflutningur gærdagsins markaðist af þessum skilningi, að nú væri ríkisstjórnin loksins að vakna af einhvers konar þyrnirósarsvefni, eins og það var orðað. Ég vil upplýsa þingheim um það hér að fjárlaganefnd fékk það staðfest núna rétt í þessu að það var í raun og veru ekkert viðbótaraðhald til að taka á verðbólgunni boðað í gær, ekki neitt, ekkert nýtt, og í samræmi við það hefur meiri hlutinn í nefndinni lagt til að fjármálaáætlunin verði samþykkt óbreytt. Allt tal um nýjar og afgerandi aðhaldsráðstafanir til að sporna gegn verðbólgu, sem rataði í fjölmiðla í gær, allt þetta var blekking og allt þetta var blöff. Raunar voru flestar af þeim aðgerðum sem voru kynntar í gær kynntar í þriðja sinn. Þetta voru mikið til aðgerðir sem komu fram í fyrri fjármálaáætlun, aðgerðir sem hafa hingað til ekki dugað til að slá á verðbólguvæntingar og munu ekki duga þótt þær séu kynntar í þriðja skiptið. Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki viss um að fólkið í landinu hafi endalausa þolinmæði fyrir spunaleikjum og almannatengslabrellum af þessu tagi, hvernig ríkisstjórnin kynnir sífellt gamlar aðgerðir sem nýjar, heldur sama blaðamannafundinn aftur aftur og felur sig á bak við starfshópa þegar kallað er eftir afgerandi stuðningsaðgerðum fyrir fólkið í landinu. Það eru heldur ekki heiðarleg stjórnmál, virðulegi forseti, 

Enn vill forseti minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Frú forseti. Ég var rétt í þessu að koma af fundi fjárlaganefndar. Ég ætla að leyfa mér að lýsa því þannig að ég geng út af þeim fundi mjög döpur. Ég furðaði mig á því í gær þegar ég las fréttatilkynningu ríkisstjórnarinnar hvers vegna það kom aldrei fram hvert markmiðið væri, hver væru tölulegu markmið, að hverju væri stefnt. Markmið sem ekki liggja fyrir nást aldrei. Hvar eru töluleg markmið ríkisstjórnarinnar um þróun verðbólgu? Hvar eru markmiðin um það hver áhrifin eiga að vera á næstu vaxtaákvörðun Seðlabankans? Ég furðaði mig á því hvers vegna forystumenn ríkisstjórnarflokkanna lýstu því í engu að hverju væri stefnt. Svarið við því hvers vegna ekkert var sagt um það í gær er nú fram komið. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til að fjármálaáætlun, sem var lögð fram í vor, verði samþykkt óbreytt. Engar breytingar, ekkert aukið aðhald, sem allir sem komið hafa fyrir nefndina hafa sagt að sé nauðsynlegt fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu eigi að ná tökum á verðbólgu. Meiri hlutinn hefur hlustað á allar þessar umsagnir. Meiri hlutinn hefur fylgst með almenningi og fyrirtækjum í landinu fá á sig vaxtahækkun og vaxtahækkun og gerir ekki neitt. Ríkisstjórnin heldur blaðamannafund og sendir út sömu tillögur og sendar voru út þegar síðasta fjárlagafrumvarp var lagt fram síðasta haust, sendir aftur út tillögur um að Stjórnarráðið lofi því að ferðast minna og fresta einhverjum framkvæmdum. Þetta er svo stórkostlega alvarlegt sem hér er að gerast því að þetta hringrásarkerfi hugmynda ríkisstjórnarinnar 

Virðulegur forseti. Það eru sjálfsögð mannréttindi að kjör fatlaðs og veiks fólks dugi til mannsæmandi lífs. Mannsæmandi kjör fyrir fatlað og veikt fólk eru grundvallaratriði fyrir þátttöku þeirra í okkar ríka þjóðfélagi. Rétt kjör eru eini möguleiki þeirra og barna þeirra á að lifa til jafns við aðra í samfélaginu og það veltur á því að kjör þeirra dugi fyrir fæði, klæði og húsnæði. Að halda þeim verst settu svo árum skiptir í tilbúinni fátæktargildru keðjuverkandi skerðinga og skatta í boði ríkisstjórnar eftir ríkisstjórnar er ömurleg aðferð til að einangra og aðgreina fatlað fólk frá samfélaginu. Nú styttist í endurskoðun á örorkukerfi almannatrygginga og vonandi verður þá einnig tekið fast á keðjuverkandi tekjuskerðingum sem fara stjórnlaust út um allt kerfið eins og illa forrituð gervigreind. Lífeyrislaun öryrkja eru lægri en lágmarkslaun og atvinnuleysisbætur sem er fáránlegt og ekki bæta úr skák keðjuverkandi skerðingar vegna tekna sem gerir þeim illmögulegt að bæta kjör sín. Alþingi verður að viðurkenna réttindi fatlaðs og aldraðs og veiks fólks og fjölskyldna þeirra til viðunandi lífskjara. Aldrað, fatlað og veikt fólk á lífeyrislaunum á fullan rétt á að eiga fyrir lífsnauðsynlegum útgjöldum. Okkur hér á Alþingi ber að berjast fyrir bættum lífskjörum þeirra verst settu með því að sjá til þess að ekkert barn, fatlað fólk eða aðrir þurfi að engjast í heimatilbúnum fátæktargildrum ríkisstjórnarinnar sem heldur þeim illa félagslega einangruðum og jaðarsettum alla ævi. 2,5% hækkun dugir engan veginn til. Því eru það sjálfsögð réttindi að lífeyrir almannatrygginga hækki þannig að hann verði 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust eins og frumvarp Flokks fólksins boðar. Frítekjumörk verða einnig hækkuð strax því að það er löngu tímabært að uppfæra þau samkvæmt launavísitölu og þá aftur í tímann. Að öllu þessu tilefni gefnu: Ríkisstjórn, hættið strax að skatta og skerða til sárafátæktar.

Virðulegi forseti. Já, það er stundum eins og þessi ríkisstjórn búi á allt annarri eyju, þar sem fólk drekkur frumjöfnuð af flöskum og gæðir sér á meðaltölum í morgunmat. Það er þeirra smjör og brauð þrátt fyrir 13 stýrivaxtahækkanir í röð. Og nú heyrum við það hér á göngunum að ekki á að gera eina einustu breytingu á fjármálaáætlun, ekki neina. Þetta er dæmigert, það á ekki að bregðast við ástandinu í samfélaginu eins og það er í dag. Við búum á eyju þar sem matarkarfan hefur hækkað um 17% á síðastliðnu ári. Samt á ekki einu sinni að fara í neinar tímabundnar breytingar á tollum sem strax myndi skila sér til neytenda. Á þessari sömu eyju er ríkissáttasemjari skilinn eftir með mjög óskýrar heimildir vegna þess að ríkisstjórnin getur ekki tekið ákvarðanir, hún bara getur það ekki. Á eyjunni sem ég bý á taka heimilin á sig hundruð þúsunda um hver mánaðamót. Þar fann ríkisstjórnin sína framvarðasveit gegn verðbólgu. Venjulegt launafólk, kennarar, verkfræðingar, smiðir, hjúkrunarfólk sem borgaði 130.000 kr. af 40 millj. kr. láni fyrir ári greiðir nú 360.000 kr. af sama láni. Við setjum stíf lög um smálánafyrirtæki og fordæmum aðferðafræði þeirra en þegar formaður Sjálfstæðisflokksins og æðstu ráðamenn okkar gengu fram með yfirlýsingar um lágvaxtalandið Ísland, sem breyttist síðan í hávaxtaland, er ekkert annað að gera fyrir þau sem trúðu boðskapnum en að borga meira. Það er engin ábyrgð hjá þeim sem héldu fram frasanum um lágvaxtalandið. Á eyjunni sem ég bý á ríkir engin samkeppni á bankamarkaði, tryggingamarkaði, olíumarkaði og smásölumarkaði vegna þess að við búum við örgjaldmiðil sem bara gömlu flokkarnir treysta og trúa á og svo auðvitað Kaupfélag Skagfirðinga og Morgunblaðið og stærstu útgerðirnar. Það er kominn tími til að ríkisstjórnin hætti að drekka þennan frumjöfnuð sinn af þessum flöskum. Hún þarf aðhald. Hún þarf að boða skýrt aðhald og auka tekjur ríkissjóðs. 

Virðulegi forseti. Ég hef verið þeirrar skoðunar að þingmál sem lögð eru fram á Alþingi eigi að fá þinglega meðferð. Fyrir þeim sé mælt, þau tekin fyrir í nefnd, kallað eftir umsögnum og málin afgreidd úr nefnd með nefndaráliti. Það er dónaskapur við umsagnaraðila, starfsfólk Alþingis, þingið sjálft og lýðræðið að framlögð mál fái ekki þinglega meðferð. Þingmannamál sem mælt hefur verið fyrir daga nær undantekningarlaust uppi í nefnd, fáist þau á annað borð flutt, og nær engin ná aftur í 2. umr. í þingsal. En vegna þeirrar umræðuhefðar sem skapast hefur hér í þinginu næst ekki eðlilegt flæði í þingstörfunum. Málþóf, óratími í fundarstjórn forseta og tilefnislaus og illa ígrunduð upphlaup eru skammarlegt einkenni þingstarfanna sem þekkjast ekki í þingum sem starfa eftir líkum fundarsköpum og Alþingi Íslendinga. Á fundum með erlendum kollegum okkar tala þeir um þingstörfin á Íslandi í hljóði og undrast störf þingsins. á Íslandi Dæmi eru um að þingmenn hafi flutt yfir 100 þingræður í máli sem áður hafði verið lagt fyrir þingið í fjögur skipti. Ég ætla að skjóta á það að líklega hafi yfir 1.000 ræður verið fluttar um útlendingafrumvarpið á fimm þingum af nokkrum þingmönnum.

Þúsund bara á þessu þingi.

- Það er bannað að kalla frammí, er það ekki?  Virðulegur forseti. Samkvæmt þingfundaskrifstofu voru lögð fram í heildina 256 þingmannamál á liðandi þingi. Þrjú þeirra hafa verið samþykkt og einu hefur verið hafnað. 169 þingmannamál eru til umfjöllunar í nefnd og þá bíða 83 þingmannamál 1. eða fyrri umræðu. Miðað við þessar tölur fengu fjögur mál eða 1,5% þingmannamála afgreiðslu. Ekki er vitað hvort einhver þingmannamál verði afgreidd á síðustu dögum þingsins. Virðulegur forseti. Það eru minni líkur á því að þingmannamál nái fram að ganga en að þingmenn fái vinning í lottóinu. En hvað kosta þessi 256 þingmannamál kjósendur? Ég ætla að hvert þingmannamál kosti um 200.000 kr. og heildarkostnaðurinn er 51 milljón. 

Frú forseti. Ég vil vekja athygli á svari sem ég fékk nú fyrir nokkrum mínútum frá hæstv. matvælaráðherra þar sem hún greinir frá því að hún sé ekki að gera eitt eða neitt í starfi sínu, ekki neitt, og virðist ekki hafa skoðun á því heldur. Það sem hún hefur lagt fram á þinginu eru einhver frumvörp og tillögur sem hún hefur fundið í skúffum ráðuneytisins. Hún hefur verið að róta og fengið þá einhver mál hér, einhver ógeðsmál frá fyrrum hæstv. sjávarútvegsráðherra, Kristjáni Þór Júlíussyni, og gert að sínum. En svo þegar hún er spurð hér, í fyrirspurn frá þeim sem hér stendur, um hvað hún hafi gert varðandi úrbótatillögur, t.d. sem snúa að vigtun sjávarafla, þá er ekki eitt eða neitt, það kemur bara núll frá henni. Hún er m.a. spurð út í núverandi reglur, þ.e. að menn geti vigtað aflann heima hjá sér og jafnvel endurvigtað, og þá virðist hún ekki hafa neina skoðun á því. Það kemur ekki einu sinni skýrt fram hvort hún ætli að fara að tillögum Ríkisendurskoðunar, sem er auðvitað fáheyrt. Í staðinn fáum við hér frumvörp um óhefta sókn með óheftu vélarafli á grunnslóðina en þegar kemur að því að fara að tillögum sem snúa að hagsmunum almennings þá virðist hún ekki einu sinni hafa skoðun á því, sem er auðvitað stórundarlegt. Hún fær hér einfalda spurningu, er spurð hvort til greina komi að hætta heimavigtun og endurvigtun. Það er ekkert svar. Ég vil spyrja hæstv. matvælaráðherra: Er skýringin sú að það er ekkert um þetta atriði í skúffunni sem Kristján Þór skildi eftir sig? Það er auðvitað með ólíkindum að Vinstri grænir skuli bjóða upp á svona svör. Hagsmunir almennings eru algerlega hafðir út undan og hæstv. matvælaráðherra gerir hér greinilega þrönga hagsmuni að hagsmunum sínum og Vinstri grænna. Þetta svar er með ólíkindum, frú forseti.

Herra forseti. Í gær tilkynnti ríkisstjórnin verðbólguaðgerðir sem ég ætlaði alla vega að koma til að fagna og hrósa en eftir að kom í ljós í fjárlaganefnd að þetta eru ekki neinar aðgerðir heldur bara tilfærsla á einhverju fjármagni til að gera eitthvert fínt PR-statement er ekki lengur hægt að hrósa því. Mig langaði aðeins að að velta því upp að í staðinn fyrir að vera alltaf að spyrja hvort það sé nóg gert eða ekki þá þurfum við að fara að pæla í því hvaða aðgerðir virka, hvað sé skilvirkt og hvernig við getum komið í veg fyrir að gera ekki sömu mistök og áður. Í kórónuveirufaraldrinum gaf ríkisstjórnin út styrki til fyrirtækja sem voru hugsaðir til þess að koma í veg fyrir tekjutap og tryggja að fyrirtæki gætu greitt laun. En hver var niðurstaðan í því máli? Við sáum að fyrirtæki greiddu sér bara út metháar arðgreiðslur, í því magni að vera einmitt verðbólguaukandi. Sömu aðgerðir í Evrópu leiddu ekki til jafn hárrar verðbólgu því þar var fjármagni stýrt í aðgerðir sem auka framleiðslugetu og tryggja einmitt að það fari til þeirra aðila sem þurfa á því að halda en ekki bara vonast til þess eins og hér var gert. Því miður óttast ég að við séum að falla í sömu gildru aftur. Aukið aðgengi að húsaleigubótum gagnast ekki þeim tekjulægstu sem mest þurfa á stuðningi að halda og aukna aðgengið mun bara enda í leiguhækkun án þess að leiguþaki sé komið á alla vega tímabundið. Hvernig væri að þingið myndi hugsa aðgerðir sínar aðeins meira út frá fólki? Ef við viljum lækka leiguverð, flott. Fylgjum þeirri aðgerð eftir með leiguþaki til að verðhækkanir sogi ekki upp aðgerðina. Ef við viljum aðstoða fólk sem er að glíma við 150.000 kr. aukningu á mánaðarlegum afborgunum lána, setjum á vaxtabætur. Ef við viljum gera peningastefnu Íslands skilvirkari til að þurfa ekki að hækka vexti 13 sinnum og bjóða fólki upp á þessar sveiflur, glæsilegt, festum þá vexti við Evrópu, afnemum verðtryggð lán og vinnum að alvörulausnum í vaxtaumhverfi Íslands til að bæta kjör fólks í landinu. Burt séð frá því hverjar stjórnmálaskoðanir okkar eru þá er ljóst að það þarf að vinna í skilvirkum aðgerðum. Aðgerðirnar sem ríkisstjórnin kynnti í gær og sú aðferðafræði sem var notuð til þess trúi ég að ætti að endurhugsa.  
            

Virðulegi forseti. Við öll sem sitjum hér á Alþingi erum kjörin af þjóðinni og við í Framsókn höfum og ætlum okkur áfram að fjárfesta í fólki og vera gjallarhorn okkar kjósenda. Við vinnum að umbóta- og framfaramálum fyrir þjóðina og fólk treystir á okkur sem hér sitjum að vera skynsemisröddin og ekki í sandkassaleik: Þú gerðir eða gerðir ekki, skilar okkur engu þegar fram í sækir. Rökræn og skynsamleg umræða er það sem ég er komin hingað til að kalla eftir. Orð sem eru látin falla hér eða annars staðar úti í samfélaginu af okkar hálfu bera svo sannarlega ábyrgð því að fólk hlustar á okkur. Það treystir og býst við því að við nálgumst umræðuna með röksemdum, skynsemi og staðreyndum. Í sameiningu á þessu kjörtímabili höfum við öll unnið að ýmsum framfaramálum í þágu þjóðarinnar og ég hvet okkur til að halda því áfram og vera í samvinnu með hlutina. Stjórnmálin eru oft skemmtileg en þau eru líka krefjandi og sérstaklega á tímum sem þessum. Í gegnum allt lífið færum við ákveðnar fórnir fyrir þær ákvarðanir sem hafa verið teknar. Þetta ferðalag sem lífið er býður ekkert oft upp á mikla fyrirhyggju frá degi til dags. En við vinnum af sannfæringu og höfum trú á því að það sem við erum að gera sé það rétta í stöðunni. Þá vil ég hvetja okkur til að nálgast næstu daga og vikur með samvinnuhugsjón og nálgast hlutina út frá skynsemi og með röksemdum og staðreyndum. Við eigum ekki að vera að benda í allar áttir eins og við séum í sandkassa á leikskóla.

Hæstv. forseti. Mikilvægi skólakerfisins fyrir okkar samfélag er óumdeilt. Öflugt menntakerfi er forsenda framfara samfélagsins og okkur ber að veita bestu skólaþjónustu og menntun sem völ er á. Skólakerfið er mikilvægur þáttur í félagslegum og persónulegum þroska hvers einstaklings og á að veita börnum og ungmennum tækifæri til að læra hagnýtan fróðleik og eflast. Ríkisstjórnin, með hæstv. mennta- og barnamálaráðherra Ásmund Einar Daðason í fararbroddi, hefur lagt mikla áherslu á menntamál þjóðarinnar, þá sérstaklega á leik-, grunn- og framhaldsskólastigi. Verkefnin eru fjölmörg en eitt þeirra er að mynda framtíðarsýn skólamála í samræmi við hraða þróun samfélagsins. Nýjar áherslur og þarfir kalla á breytt kerfi en með stofnun varnarmálaráðuneytisins boðaði ríkisstjórnin skýra stefnu í málefnum barna. Leiðarljós stefnunnar er að stjórnvöld styðji við alla þætti sem varða frekari farsæld barna. Þar leikur menntun að sjálfsögðu lykilhlutverk. Talsverð vinna er hafin hvað varðar stefnumótun og endurskipulagningu verkefna í málaflokknum en hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hefur tamið sér að halda spilunum ekki of þétt að sér heldur leita samráðs við alla þá aðila sem koma að málefnum barna. Því var ákaflega ánægjulegt að sjá hversu vel tókst að halda samráðsfund um framtíðarskipan skólaþjónustu í Hörpu í gær. Grunnstef fundarins voru myndun heildstæðrar og þverfaglegrar skólaþjónustu í þágu allra barna og áætluð næstu skref við að móta framtíðarskipan skólaþjónustu. Forseti. Í svo mikilvægum málaflokki er nauðsynlegt að hafa skýra framtíðarsýn sem byggir á þverfaglegu samráði. Við eigum svo margt öflugt fólk sem vinnur á þessu sviði og hefur talsvert til málanna að leggja ef það fær tækifæri til. Með öflugu samráði er því veitt það tækifæri, kennurum, stjórnendum og öðrum starfsmönnum skólakerfinu til hagsbóta og síðast en ekki síst börnunum okkar.

Virðulegi forseti. Traust búseta og fjölskylduvænt samfélag á landsbyggðinni felst í öruggu aðgengi að góðri heilbrigðisþjónustu, menntun, heilnæmu umhverfi, traustum fjarskiptum, samgöngubótum og fjölbreyttum atvinnutækifærum við allra hæfi. Ein grundvallarforsenda búsetuöryggis er öruggt aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Íbúar á öllu landinu verða að geta sótt heilbrigðisþjónustu nálægt sínum heimahögum. Því verður að halda áfram að byggja upp og efla heilbrigðisþjónustu um land allt og tryggja um leið að allir landsmenn eigi aðgang að bestu mögulegu heilbrigðisþjónustu. Við erum oft minnt á að grunninnviðir okkar til að vernda líf og heilsu fólks eru götóttir. Of margir staðir á landinu búa ekki við örugga læknisþjónustu og stöðuga viðveru lækna og hjúkrunarfræðinga til að geta brugðist strax við ef fyrirvaralítið koma upp alvarleg veikindi eða slys. Hér þarf að gera svo miklu betur og í samvinnu við viðkomandi byggðarlög. Á undanförnum árum hefur flóknari aðgerðum og sérfræðiþjónustu verið hagrætt í burtu af landsbyggðinni og til Reykjavíkur í hagræðingarskyni. Á móti átti að fjölga komum sérfræðilækna út á heilsugæslustöðvarnar um landið til að geta sinnt hluta þeirrar þjónustu áfram í heimabyggð. Það hefur ekki gengið eftir. Fólk af landsbyggðinni þarf nú í síauknum mæli að sækja sérfræðiþjónustu til Reykjavíkur með þeim kostnaði, fyrirhöfn og áhættu sem því fylgir. Landsbyggðin fær nú sérgreinalækna sjaldnar í heimabyggð og biðlistar lengjast. Það er þörf á markvissum aðgerðum til að fjölga sérgreinalæknum eins og formaður Læknafélags Íslands, Steinunn Þórðardóttir, kallaði nýlega eftir í viðtali við Ríkisútvarpið. Þar staðfestir hún að komum sérfræðilækna á landsbyggðina hafi farið fækkandi síðustu misseri og það sé afleiðing þess hve sárlega vanti fólk í ákveðnar sérgreinar. Samkvæmt heilbrigðisstefnu yfirvalda til 2030 segir að jafna eigi aðgengi fólks á landsbyggðinni að heilsugæslu og þjónustu sérfræðinga. Það verður ekki einungis gert með öflugri fjarheilbrigðisþjónustu og vel skipulögðum sjúkraflutningum eða eins og formaður Læknafélagsins segir, með leyfi forseta: „Fjarþjónusta lækna er alltaf talin verra úrræði heldur en að hitta lækninn í eigin persónu.“  
             Við þurfum aðgerðir strax til að fjölga sérgreinalæknum og auka þjónustu þeirra á landsbyggðinni.

Frú forseti. Ríkisstjórnin taldi sig nauðbeygða til að leggja fram aðgerðaáætlun til að takast á við verðbólguna. Og skiljanlega, hún hafði mátt þola mikla gagnrýni fyrir að bregðast ekki við. En svo birtist áætlunin í síðustu viku áformaðra þingstarfa og þar er ósköp lítið að finna. Það er eins og menn hafi tínt saman eitt og annað til að nefna án þess að finna neinar alvöruhugmyndir. Og margt af þessu er endurvinnsla, verið að segja okkur frá einhverju sem við vissum fyrir og var löngu búið að ákveða og var í fjármálaáætlun; það er meira að segja vísað í að þetta og hitt sé í fjármálaáætlun enda stendur ekki til að breyta fjármálaáætluninni af hálfu ríkisstjórnarinnar, eftir því sem okkur skilst, engin merki um það. Með öðrum orðum: Meira af því sama. Svo á reyndar að hækka örorku og ellilífeyri um 2,5%, á meðan verðbólgan er um 10%, til viðbótar við fyrri hækkun. En verður það þá ekki bara jafnað út við næstu áramót fyrir utan það að þetta fer hvort eð er meira og minna allt í skerðingar? Skerðingarnar á lífeyrinum - það er ekki enn búið að taka á því eins og var lofað hér fyrir allmörgum árum. En sem uppfyllingarefni eru nefnd allskondin atriði, frú forseti, t.d. það að fjármálareglur eigi að taka gildi ári fyrr en áætlað hafi verið. Þeim var tímabundið vikið til hliðar í heimsfaraldrinum. Ríkisstjórnin ætlar aftur að taka upp reglurnar til að hafa hemil á sjálfri sér. Það sýnir kannski eitthvert skynbragð á hversu illa þessari ríkisstjórn hefur gengið að takast á við efnahagsmálin. Og það á að leggja aftur fram frumvarp um Þjóðarsjóð. Þrátt fyrir að þessari ríkisstjórn hafi tekist að eyða svo miklum peningum að með eðlilegum afgangi muni líklega taka áratugi að borga niður skuldirnar sem hún hefur myndað ætlar hún að leggja fram hugmyndir um að fara að safna í  Frú forseti. Þessi aðgerðaáætlun er tóm sýndarmennska eins og svo margt sem við sjáum frá þessari ríkisstjórn.

Frú forseti. Þingið hefur verið í biðstöðu eftir því að meiri hluti fjárlaganefndar klári tillögur að breytingum á fjármálaáætlun sem er langt á eftir áætlun. Miðað við fréttatilkynningu ríkisstjórnarinnar í gær um verðbólguaðgerðir ríkisstjórnarinnar mátti ætla að fram kæmu tillögur um 36 milljarða kr. sparnaðar- og tekjuöflunaraðgerðir ríkisstjórnarinnar til að takast á við verðbólguna og versnandi lífskjör í landinu. En, nei, biðin langa var eftir engu. Það eru nákvæmlega engar breytingartillögur við fjármálaáætlun. Ég man ekki til þess að hafa upplifað það áður, það er alla vega langt síðan. Þetta segir okkur að það er nákvæmlega ekkert nýtt á bak við þessa 36 milljarða sem auglýstir voru í gær af hálfu ríkisstjórnarinnar. Með öðrum orðum eru verðbólguaðgerðir ríkisstjórnarinnar ekkert nema blekkingarleikur og tálsýn, til þess ætlað að blekkja almenning. Virðulegur forseti. Það er ekki vel farið með tíma almennings og ekki vel farið með tíma þingsins að draga okkur hér á asnaeyrunum, að sýna þolinmæði fyrir tillögum sem svo birtast ekki.

Herra forseti. Mig langaði að vekja athygli á þeirri stöðu að það hafi tekið ríkisstjórnina 13 stýrivaxtahækkanir að loksins ákveða að gera eitthvað í verðbólgunni, sem snertir einmitt mína kynslóð mjög mikið, og að þegar loksins var komið að því að tilkynna aðgerðir kom í ljós að það var mjög lítið á bak við þessar aðgerðir. Ég fagna því mjög að við séum loksins komin á bragðið með það að vilja gera eitthvað í verðbólgunni en mig langar að vekja athygli á því að hugsa aðgerðirnar aðeins meira út frá því hvað sé skilvirkt því að það eru mjög margar spurningar sem halda vöku fyrir mér. Hvernig væri að Alþingi myndi hugsa þessar aðgerðir sínar aðeins meira út frá fólki í staðinn fyrir að nudda bara töfralampann og óska þess að fjármagnið fari vonandi í það að lækka verðbólgu? Ef við viljum lækka leiguverð, flott, fylgjum þessari aðgerð eftir með leiguþaki til þess að verðhækkanir sogi ekki upp aðgerðina. Ef við viljum aðstoða fólk sem er að glíma við 150.000 kr. aukningu á mánaðarlegum afborgunum lána, setjum á vaxtabætur. Ef við viljum gera peningastefnu Íslands skilvirkari til að þurfa ekki að hækka vexti 13 sinnum og bjóða fólki upp á þessar sveiflur, þá glæsilegt, festum vexti við Evrópu, 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka velferðarnefnd fyrir mjög gott samstarf í þessu máli og vil ítreka það að lagt er til í nefndaráliti meiri hlutans að lífeyrisgreiðslur verði útfærðar til þeirra sem eru yfir sjötugt, af ráðherrum sem hafa með það að gera. Það er mikilvægt að slíkt verði gert áður en bráðabirgðaákvæðið tekur gildi til að jafna stöðu þeirra sem eru yfir sjötugt og kjósa að vinna lengur.

Virðulegur forseti. Þetta snýst um jöfn kjör, sömu kjör fyrir sömu vinnu. Við vitum að ef við neglum það ekki í lög þá gildir það ekki. Við þekkjum hvað varð af þingsályktunartillögu um hagsmunafulltrúa aldraðra og við vitum að við þurfum að ganga frá því í eitt skipti fyrir öll að þetta sé í lögum. Miðað við hvernig frumvarpið er uppbyggt - það þyrfti að taka það aftur inn í nefnd og endurskoða það, fresta málinu þar til það yrði vel unnið og fullunnið. Það á hvort sem er ekki að taka gildi fyrr en um næstu áramót. Við getum auðveldlega komið þessu máli á réttan kjöl og gert það vel þannig að það verði okkur til sóma. Það er það sem við eigum að gera.

Hæstv. forseti. Hér er að mörgu leyti um merkilegt og mikilvægt mál að ræða; réttlætismál, réttindamál, mál sem hefur verið í deiglunni í nokkurn tíma og birst í áformum flokka og þingmálum sem ekki hafa náð fram að ganga, mál í takti við breytta tíma. Frá því að Alþingi ákvað árið 1947 að hámarksaldur opinberra starfsmanna skyldi miðast við 70 ár hefur meðallífaldur hér hækkað um tíu ár og við erum jafnframt heilsuhraustari. Málið er í samræmi við stjórnarsáttmála og hefur heilt yfir, bæði í undirbúningi og samráðsferli, umfjöllun þingsins og hv. velferðarnefndar og umsögnum, fengið jákvæðar undirtektir. Ég tek undir þau sjónarmið að slík breyting ætti að gilda um alla opinbera starfsmenn og bind vonir við að þessi samþykkt hér hraði þeim áformum og að skyldulífeyrir og mótframlag lífeyrisgreiðslna verði þá tekið fyrir með heildrænum hætti. En hér er tekið af skarið á þeim forsendum að þetta sé liður í því ásamt öðrum aðgerðum að styðja við mönnun í heilbrigðiskerfinu sem er mikil áskorun. 

Frú forseti. Við í Samfylkingunni – jafnaðarflokki Íslands styðjum þann vilja og virðum þann vilja sem hér er verið að sýna með framlagningu þessa frumvarps. En það er ekki hægt að ganga þannig frá málum og binda þannig um hnúta að það sé ekki verið að tryggja þau réttindi sem fyrir eru lögbundin á vinnumarkaði. Það er skrifað inn í þetta frumvarp að verði það að lögum þá verður ódýrara fyrir atvinnurekendur að hafa starfsmenn eldri en 70 ára hjá sér en yngri. Þannig getur það ekki verið og því getum við því miður ekki stutt þessa viðleitni þó að þetta sé vissulega viðleitni. Undirliggjandi er miklu, miklu stærra mál sem varðar mönnun heilbrigðiskerfisins til langs tíma og þar undir er enn erfiðara mál og það er auðvitað hækkandi lífeyrir og samspil hans við lífeyriskerfið í landinu.

Forseti. Hér er verið að heimila ríkisreknum heilbrigðisstofnunum að ráða til sín heilbrigðisstarfsfólk sem er orðið 70 ára og eldra, en á sama tíma er ekki verið að tryggja sömu kjör og réttindi fyrir þetta fólk. Í nefndaráliti meiri hluta er talað um mikilvægi þess að kjör og réttindi fólks sem hefur náð 70 ára aldri séu þau sömu. En það er ekkert gert til að tryggja það og það er mjög alvarlegt, forseti. Þess vegna höfum við þrír hv. þingmenn, Oddný G. Harðardóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson og sú sem hér stendur, lagt fram breytingartillögu sem tryggir þessi réttindi og við Píratar munum ekki geta samþykkt þetta mál á meðan það er verið að skapa ójafnvægi, þ.e. að það verði hópur fólks sem mun starfa innan heilbrigðiskerfisins sem nýtur ekki sömu réttinda og annar hópur. Það er ótækt. Það er ótæk afgreiðsla á þessu annars mikilvæga máli.

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um mál sem er til komið vegna mönnunarvanda í heilbrigðiskerfinu, ekki vegna þess að þetta sé, eins og hæstv. ráðherra nefndi, eitthvert réttindamál, heldur til þess að bregðast við vanda sem er búinn til. Í mínum huga er þetta frumvarp eins og það lítur út núna að staðfesta ákveðið óréttlæti sem hefur m.a. birst okkur hér á Alþingi þar sem ákveðnir þingmenn hafa ekki notið framlaga í lífeyrissjóði eins og við hin. Það liggur fyrir breytingartillaga frá þingmönnum í minni hluta velferðarnefndar sem bætir þetta mál verulega. Ef sú breytingartillaga verður samþykkt þá er þetta mál orðið ágætt. En ef það gerist ekki er þetta mál í mínum huga ónýtt.

Frú forseti. Við í Flokki fólksins gerum okkur fullkomlega grein fyrir því hversu mikill vandi er í heilbrigðiskerfinu okkar, hve mikill skortur er á starfskröftum þar. Þetta frumvarp, hversu góður vilji sem að baki því liggur, byggir á algjörri mismunun, aldurstengdri mismunun, þar sem ákveðinn hópur í ákveðinni starfsgrein, sem er orðinn 70 ára gamall, á að fá að taka til starfa. Við í Flokki fólksins teljum málið allverulega vanreifað og virkilega ástæðu til þess að kalla það inn aftur og koma því fullbúnu hér inn í þingið. Ég tek undir þær áhyggjur sem hér hafa komið fram áður. Hér er verið að rýra umsamin launakjör fólks eftir 70 ára aldur með því að gera það að ódýrari starfskröftum. Ég ítreka, frumvarpið er alls ekki nógu vel ígrundað og alls ekki nógu vel unnið eins og það liggur fyrir núna. Við í Flokki fólksins getum engan veginn stutt það eins og það er lagt fram. Við erum algerlega á móti slíkri mismunun.

Forseti. Eldra fólk er virði en ekki byrði. Hæstv. félagsmálaráðherra blés í lúðra hér fyrir nokkrum dögum og sagði að eldra fólk væri virði en ekki byrði. Heilbrigðisráðherra segir hins vegar að það sé bara minna virði en annað fólk. Það er 11,5% minna virði en annað fólk ef það vinnur í heilbrigðiskerfinu. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætlar, frekar en að fullfjármagna heilbrigðiskerfið, frekar en að styðja kvennastéttirnar sem þar vinna með því að efla laun þeirra, að ráða eldra fólk á afslætti, ætlar að sýna vinnandi fólki þá lítilsvirðingu að kaupa það 11,5% ódýrara til að halda uppi brotnu kerfi; kerfi sem þau hafa ekki staðið vörð um í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Þetta er ólíðandi, frú forseti. Þegar heilbrigðisráðherra kemur síðan hingað upp og segir að hann vilji að þetta nái yfir allan vinnumarkaðinn, og þá verði hægt að taka á þessum lífeyrissjóðsmálum með heildrænum hætti, þá sjáum við hvað þau ætlast fyrir.  
             Þau ætla að halda þessum 11,5% afslætti á öllu þessu eldra heilbrigðisstarfsfólki þangað til að búið er að breyta öllu kerfinu.

Þetta er …


             Þannig að árum saman ætla þau að halda þessari skekkju við  
            

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um mjög mikilvægt frumvarp sem felur í sér heimild til að ráða heilbrigðisstarfsmenn sem náð hafa 70 ára aldri til starfa við heilbrigðisþjónustu sem ríkið veitir frá og með næstu áramótum. Heimildin felur líka í sér umbætur á kjörum og starfsöryggi fólks sem starfar eftir 70 ára aldur og er umtalsverð jákvæð breyting. Það kunna að vera uppi álitamál varðandi lífeyrisgreiðslur og ég skora á hv. þingmenn að lesa greinargerð frumvarpsins áður en 

Virðulegur forseti. Hér hrópa þingmenn úr þingsal: Þetta er valkvætt. Vissulega er valkvætt að ráða sig í vinnu, það hefur alltaf verið þannig. Við erum ekki í neinum vistarböndum hér á Íslandi, við getum farið í hvaða vinnu sem við viljum, hvenær sem er og á hvaða aldri sem er. En mig langar bara, af því að mér er hlýtt til hæstv. heilbrigðisráðherra, að leggja það til við hann að ef hann ætlar að reyna að ná í fólk þá held ég að það færi betur á því að vera ekki að skerða við það laun. Það hlýtur bara að vera betra ef maður ætlar sér að ná í fólk. Það er einhver ástæða fyrir því að helmingur af heilbrigðismenntuðu fólki er farið úr stéttinni, það er einhver ástæða fyrir því. Ef það á að vera hvati að vinna í heilbrigðiskerfinu að lækka laun, þá held ég að sú tilraun misheppnist algerlega. Ég ætla bara að benda hæstv. heilbrigðisráðherra á það - og þetta er bara vinsamleg ábending - að það er alla vega betra að halda laununum en að skerða þau.

Frú forseti. Þetta er um margt mikilvægt mál og jákvætt sem við greiðum atkvæði um hér en það er ljóst að það er þessi umfangsmikli galli á málinu. Ef nefndarálit meiri hlutans er lesið þá er meiri hlutinn mjög meðvitaður um það. Það eru einhver tæknileg útfærsluatriði sem valda því, og ég ætla að trúa því, að það verður ekki afgreitt um leið og málið. En til þess að ljúka þessu í sátt og til að enginn velkist í vafa um vilja löggjafans til þess raunverulega að koma til móts við þann hóp sem myndi nýta sér þetta, þ.e. að ganga ekki bara út frá því að fólk á aldrinum 70–75 ára verði sjálfkrafa minna verðmætir starfskraftar, ætla ég að benda á breytingartillögu sem liggur fyrir og er nákvæmlega til þess fallin að koma í veg fyrir eða mæta þessum tæknilegu erfiðleikum við að breyta almannasjóðskerfinu. Ég ætla kannski að biðla til meiri hlutans 

Svo vill til að sá forseti sem hér er er fyrsti flutningsmaður breytingartillögunnar og það er þess vegna sem forseti kallar hana til 3. umr. Það er búið að vísa málinu öllu til 3. umr. þannig að nefndin mun geta farið betur yfir málið. Við sleppum því að greiða atkvæði um þessa breytingartillögu þar til málið kemur aftur inn til þingsins.

Virðulegur forseti. Ólíkt þeirri afstöðu sem ég hafði í síðasta máli þá fagna ég því að þetta mál sé að koma hér til atkvæðagreiðslu. Þetta er mál sem er búið að vera uppi á borðum verkalýðshreyfingarinnar frá árinu 2019 þegar ASÍ sendi kvörtun til eftirlitsstofnunar EFTA um innleiðingu á tilskipun sem varðar vinnutíma. Sem betur fer hefur verið hlustað á þetta og EFTA sendir athugasemd sem hefur verið tekin til greina. Allir sem hafa veitt umsögn um þetta mál eru sammála því að þetta fari í gegn með þessum hætti, nema þá kannski helst Samtök atvinnulífsins sem höfðu ákveðnar skoðanir á því og töldu að málið væri allt of flókið til að gera þetta með þessum hætti. En öll önnur lönd hafa getað gert þetta. Ég vil lýsa yfir ánægju með að þetta skuli vera að renna hér í gegn.

Forseti. Ég styð markmið þessa máls og vil ekki gera lítið úr mikilvægi þess. Í umsögn Persónuverndar um þetta mál eru hins vegar gerðar þær athugasemdir að heimildin eins og hún er lögð til sé of víðtæk, ekki sé tekið á aðkomu hins skráða né nógu skýrt til hvaða aðila upplýsingum skuli miðlað og í hvaða tilgangi. Það er lögbundið hlutverk Persónuverndar að m.a. veita Alþingi ráðgjöf á sviði lagasetningar, það er hlutverk sem Alþingi sjálft hefur falið stofnuninni. Í nefndaráliti meiri hlutans er tekið undir skýringar ráðuneytisins á þessu sem eru á þá leið að ráðuneytið sé einfaldlega ósammála Persónuvernd og þetta sé allt bara alveg nógu skýrt og fínt. Forseti. Ég styð meginmarkmið þessa máls en verð að fara fram á að það verði tekið til umfjöllunar að nýju í allsherjar- og menntamálanefnd til þess að tryggja megi vandaða lagasetningu í þessu mikilvæga máli þannig að tryggt sé að við séum ekki að brjóta á grundvallarréttindum fólks með þeim lögum sem við samþykkjum hér á hinu háa Alþingi. Það er nefnilega Alþingi sem ber ábyrgð á lagasetningu, ekki ráðuneytið.

Frú forseti. Við styðjum þetta mál. Ég skrifaði undir nefndarálit með fyrirvara vegna þess að það er m.a. verið að fjalla um vörn fyrir iðkendur þegar kemur að þjálfurum og þeim sem starfa á vettvangi íþrótta. Í íþróttalögum er þeim sem fara fyrir íþróttafélögunum heimilt að kalla eftir sakavottorði þeirra sem starfa með börnum og við erum að gera breytingartillögu á þeim lögum þannig að tvö ákvæði hegningarlaga, þ.e. alvarlegar líkamsárásir og manndráp, falli líka undir en í núgildandi lögum er bara fjallað um kynferðisbrot. Ég hefði viljað að nefndin hefði tekið ákvörðun um að kalla mætti eftir erlendum sakavottorðum af því að nú vitum við að þeir sem starfa á vettvangi íþróttanna hafa oft verið búsettir erlendis líka, eru ýmist Íslendingar sem hafa verið búsettir árum og áratugum saman erlendis eða fólk af erlendum uppruna. Ég hefði talið að það væri í þágu barna að við gæfum forráðamönnum íþróttafélaga heimild til að kalla eftir slíkum vottorðum, þ.e. ekki bara sakavottorðum hér heldur líka sakavottorðum erlendis frá ef vitað er að um er að ræða einstakling sem hefur búið erlendis. Ég held að það hefði farið betur á því. Þess vegna gerði ég þetta með fyrirvara. Ég styð málið.

Frú forseti. Ég vil koma hér upp og nefna að í nefndaráliti meiri hlutans nefnum við einmitt nauðsyn þess að reyna að ná utan um það hvernig við getum tryggt aðgang að upplýsingum eins og hér er rætt um og vísum því til ráðuneytisins að skoða það heildrænt. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við tryggjum að börnin okkar séu örugg. Partur af því er að setja skýra umgjörð og ég vænti þess að ráðuneytið taki vel utan um það. Mig langar aðeins að nefna það sem snýr að persónuvernd, mér finnst sjálfsagt að við getum skoðað það betur eða nánar hvort þörf sé á að gera einhverjar breytingar. Við vorum sátt við útskýringar ráðuneytisins og fórum vel yfir þetta með Persónuvernd. En ef það er vilji í nefndinni eða nefndarmanns til að gera það mun ég að sjálfsögðu styðja það.

Forseti. Það gleður mig að það sé samstaða í nefndinni um að gera þetta vel. Mig langaði bara að árétta að gerð er krafa um það í lagaheimildum sem veita heimild til meðferðar persónuupplýsinga - það eru gerðar ákveðnar kröfur til skýrleika lagaheimildarinnar sjálfrar. Það er því ekki nóg, eins og mér þykir því miður of algengt hér á þingi, að beina því til framkvæmdaraðila eða útfæra hlutina einhvern veginn betur jafnvel í nefndaráliti eða reglugerðum eða öðru slíku. Það er ekki alltaf nóg. Það er ástæða fyrir því að löggjafarvaldið er í höndum Alþingis en ekki stjórnvalda. Ég fagna þessum áhuga og geri ráð fyrir að við munum vinna þetta vel í nefndinni en vildi bara árétta þetta þar sem þetta er ekki einsdæmi í vinnu þessa þings.

Virðulegur forseti. Við greiðum hér atkvæði um mjög mikilvægt mál þótt það láti kannski ekki mikið yfir sér. Þarna erum við að rýmka möguleika fólks utan EES-svæðisins til að koma til Íslands og búa á Íslandi og taka þátt í íslensku samfélagi. Fyrr í vetur afgreiddum við útlendingalögin loksins. Þau voru til þess gerð að auka skilvirkni í þeim málaflokki en ég tel alveg ljóst að það að rýmka möguleika fólks til að koma og taka þátt í íslensku samfélagi muni líka minnka álagið á verndarkerfin okkar. Það eru ekki öll skref stigin með þessu frumvarpi sem hér er. Enn er að störfum ráðherranefnd sem er að fara yfir það hvernig við gætum rýmkað þessi réttindi enn frekar og ég held að það sé mjög mikilvægt og ég brýni ráðherrana áfram í þeirri vinnu. En það er vissulega fagnaðarefni að við getum klárað þetta hér í dag.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, og lögum um húsnæðisbætur, nr. 75/2016, með síðari breytingum. Í frumvarpinu felast tillögur að mótvægisaðgerðum til að draga úr áhrifum verðbólgu á lífskjör og kaupmátt viðkvæmustu hópa samfélagsins. Meginefni frumvarpsins varðar 2,5% hækkun bóta samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð frá 1. júlí nk. að telja. Einnig er í frumvarpinu gert ráð fyrir að samhliða hækkun bóta almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar muni frítekjumörk húsnæðisbóta fyrir þann sem býr einn hækka um 2,5% en frítekjumörk heimila með tvo eða fleiri heimilismenn munu hækka jafnframt í samræmi við stuðla húsnæðisbóta. Er í frumvarpinu lagt til að hækkun frítekjumarka húsnæðisbóta taki gildi með afturvirkum hætti frá 1. janúar 2023 til að unnt verði að framkvæma lokauppgjör og leiðréttingu húsnæðisbóta í samræmi við lög um húsnæðisbætur. Þá vil ég leggja áherslu á að verði frumvarp þetta að lögum mun ég einnig hækka framfærsluviðmið örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega vegna sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu um 2,5% frá 1. júlí. Verður það gert með reglugerð og því ekki þörf á að gera breytingar á lögum um félagslega aðstoð. Með því móti verður tryggt að hækkunin nýtist mest þeim örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem lægstar hafa tekjurnar. Er í því sambandi einnig mikilvægt að halda því til haga að meiri hluti þeirra sem fær greidda sérstaka uppbót vegna framfærslu eru konur og er hlutfall kvenna sem munu fái hærri greiðslur um 63% á móti 37% karla. Greiðslur til elli- og örorkulífeyrisþega og annarra greiðsluþega Tryggingastofnunar ríkisins hækkuðu um 7,4% um síðustu áramót í fjárlögum fyrir árið 2023. Hækkunin sem nú er áformuð er því viðbót við þá hækkun og er tilefni breytinganna að milda áhrif aukinnar verðbólgu á lífskjör elli- og örorku-lífeyrisþega og annarra sem þiggja bætur almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar. Eins og flestum ætti að vera kunnugt hefur verðbólgan í ár reynst bæði hærri og þrálátari en í forsendum fjárlaga fyrir árið 2023 og spáir Seðlabanki Íslands nú 8,8% verðbólgu á yfirstandandi ári. Mikilvægt þykir því að tryggja að þeir hópar sem hér er sjónum beint að verði ekki fyrir kaupmáttarrýrnun síðar á árinu, eins og stefnir í að gerast ef verðbólguspá Seðlabankans gengur eftir. Heimili eru í ólíkri stöðu til að takast á við vaxta- og verðlagshækkanir og líklegt að hærri verðbólga rýri lífskjör viðkvæmra hópa talsvert meira en annarra. Þess vegna er í frumvarpi þessu sérstaklega horft til þess að draga úr áhrifum verðbólgu á viðkvæmustu hópa samfélagsins, þ.e. aldraðra, öryrkja og einstaklinga á leigumarkaði sem fá húsnæðisbætur, og lagðar til mótvægisaðgerðir sem fela í sér hækkun á greiðslum almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar um 2,5% frá 1. júlí 2023 auk 2,5% hækkunar frítekjumarka húsnæðisbóta frá 1. janúar sl., líkt og áður er getið. Varðandi mat á áhrifum tillagna frumvarpsins þá er kostnaður ríkissjóðs af hækkun bóta almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar um 2,5% frá 1. júlí 2023 áætlaður um 3,3 milljarðar kr. á árinu 2023 og um 6 milljarðar kr. á ársgrundvelli. Gert er ráð fyrir að 2,5% hækkun frítekjumarka húsnæðisbóta til samræmis við hækkun bóta almannatrygginga taki gildi með afturvirkum hætti frá 1. janúar 2023 þar sem ekki er unnt að framkvæma lokauppgjör og leiðréttingu húsnæðisbóta samkvæmt lögum um húsnæðisbætur ef miðað yrði við mismunandi frítekjumörk innan almanaksársins. Kostnaður við hækkunina nemur um 110–130 millj. kr. á yfirstandandi ári. Virðulegi forseti. Hækkun bóta almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar styrkir stöðu tekjulægstu hópa samfélagsins og styður þannig við jafna stöðu kynjanna. Ólík staða karla og kvenna í þjóðfélaginu endurspeglast í mismunandi greiðslum til þeirra frá almannatryggingum. Þau sem fá lágar eða engar tekjur af atvinnu eða greiðslur úr lífeyrissjóðakerfinu fá hærri greiðslur frá almannatryggingum og í formi félagslegrar aðstoðar. Almannatryggingakerfið stuðlar þannig að tekjujöfnuði og nýtist fremur konum en körlum þar sem þær eru almennt með lægri tekjur aðrar en greiðslur frá almannatryggingum sér til framfærslu. Konur eru að jafnaði tvöfalt fleiri en karlar meðal öryrkja og hafa síður atvinnutekjur. Þá sýna rannsóknir að aldraðar konur hafa almennt lægri tekjur en aldraðir karlar. Hækkun frítekjumarka húsnæðisbóta er til þess fallin að styðja við tekjulægstu hópa leigjenda. Viðtakendur húsnæðisbóta eru að meiri hluta til barnlaus heimili. Hlutfall kvenna og karla í þeim hópi er nokkuð jafnt enda þótt konur séu líklegri en karlar til að vera á leigumarkaði. Sé litið til heimila þar sem fyrir hendi er einn fullorðinn ásamt börnum er hinn fullorðni aftur á móti í yfirgnæfandi meiri hluta kona. Gera verður ráð fyrir að hér sé einkum um að ræða einstæða foreldra en algengast er að heimili einstæðra foreldra með börn skorti efnisleg lífsgæði. Verði frumvarp þetta að lögum munu þær breytingar sem lagðar eru til á húsnæðisbótum því ekki síst koma til með að nýtast einstæðum mæðrum. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið það hvað felist aðallega í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar og varðar breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um húsnæðisbætur. Málið er brýnt og mikilvægt að klára það fyrir þinglok svo hækkun bóta almannatrygginga nýtist frá og með 1. júlí nk. Þannig tryggjum við að þeir viðkvæmu hópar sem hér er um ræðir, einstaklingar á leigumarkaði sem þiggja húsnæðisbætur, aldraðir, öryrkjar og aðrir sem reiða sig á almannakerfið, fái þá réttarbót sem mælt er fyrir í frumvarpi þessu þegar um næstu mánaðamót. Virðulegur forseti. Að þessu sögðu vil ég leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Frú forseti. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við stjórnartaumunum á Íslandi í árslok 2017 og síðan hafa liðið fimm heil fjárlagaár. Á hverju einasta ári hefur óskertur ellilífeyrir hækkað miklu minna en bæði launavísitala og lágmarkslaun og á fjórum af fimm árum hækkaði óskertur örorkulífeyrir minna en launavísitala og lágmarkslaun. Það sem gerðist svo í fyrra var að ellilífeyrir hækkaði minna en vísitala neysluverðs, þvert á skýr ákvæði almannatryggingalaga um að þetta megi ekki gerast. Verðlagsvísitalan hækkaði um 8,3% á árinu en ellilífeyrir hækkaði um 7,7%. Þessi 3% verðbólguvörn sem var farið í á miðju ári dugði ekki til. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er hann sannfærður um að 2,5% verðbólguvörn muni duga núna til þess að verja kaupmátt eftirlaunafólks á þessu ári? Ef ekki, hvernig verður þá brugðist við? Og verður þá örugglega brugðist við strax í fjárlögum næsta árs, strax í upphafi árs, til að leiðrétta það þegar verðbólgan fer fram úr kjörum eldra fólks þrátt fyrir þá verðbólguvörn sem hér er verið að boða?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það eru ýmsar aðgerðir sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur ráðist í, bæði sem tengjast örorkulífeyrisþegum og eldra fólki, sem er svo sem ekki tilefni andsvars hv. þingmanns, en mér þykir rétt að minna okkur á það engu að síður. Þar getum við nefnt sem dæmi að hér hefur sérstaklega verið komið á félagslegum viðbótarstuðningi fyrir eldra fólk sem hefur skipt mjög miklu máli, það hefur verið dregið úr skerðingum í örorkulífeyriskerfinu, og það eru fleiri aðgerðir sem gripið hefur verið til, einnig ákveðnar hækkanir sem þar hafa orðið. Hv. þingmaður spyr hvort það sé mat ráðherra að þessi 2,5% hækkun sé nægjanleg til að verja kaupmátt. Það er mat okkar að svo sé. Gleymum því ekki að hér voru bætur almannatrygginga hækkaðar um 7,4% um síðustu áramót. Þetta er viðbótarhækkun nú um mitt ár sem einmitt á að tryggja að kaupmáttur rýrni ekki en það stefnir í að hann rýrni, verði ekki gripið til þessarar ráðstöfunar. Um síðustu áramót var hluti af þeirri hækkun sem var gerð til bóta almannatrygginga til að taka mið af aukinni verðbólgu á síðasta ári miðað við forsendur fjárlaga þessa árs - og við þurfum að horfa til þess hvort þetta muni nægja, ég tek undir það með hv. þingmanni. Það er eitthvað sem við vitum væntanlega meira um í haust en vonandi eru nýjustu verðbólgutölur sem við sjáum vísbending um að verðbólga sé á niðurleið.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör og við jafnaðarmenn munum auðvitað fylgjast glöggt með þróun á greiðslum almannatrygginga næstu árin og halda áfram að halda hæstv. ráðherra við efnið. Nú segir í 62. gr. almannatryggingalaga, sem áður var 69. gr., að ákvörðun fjárhæða skuli taka mið af launaþróun. Þrátt fyrir þetta liggur alveg fyrir að frá því að þessi ríkisstjórn tók við árið 2017 hefur launavísitala hækkað miklu meira en greiðslur almannatrygginga. Það sama á við um lágmarkslaun í landinu ef við miðum bara við þau. Ég spyr hæstv. ráðherra, vegna þess að mér finnst við vissulega vera á réttri leið með að tryggja svona verðbólguvörn á miðju ári þótt það hafi ekki dugað til í fyrra: Hefur hæstv. ráðherra einhverja tryggingu fyrir því að horfið verði af þessari braut síðustu ára nú á þessum síðustu tveimur árum þessa kjörtímabils þar sem launavísitala og lágmarkslaun hækka nær undantekningarlaust meira en nemur kjarabót öryrkja og ellilífeyrisþega? Nú er þetta auðvitað á borði fjármálaráðherra. Hefur hæstv. félagsmálaráðherra einhverja tryggingu fyrir því að sú kjaragliðnun sem hér hefur verið lýst verði stöðvuð og mun hann berja í borðið á ríkisstjórnarfundum ef t.d. kemur í ljós að verðbólguvörnin sem hér er verið að setja inn dugar ekki til fyrir þetta ár? Verður þá tryggt strax á næsta ári að það verði bætt upp?

Hæstv. forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni andsvarið. Það sem við höfum séð á undanförnum árum er að krónutöluhækkanir hafa verið það háar að þær hafa verið með öðrum hætti en prósentutöluhækkanir eins og við þekkjum. Ef við horfum til neysluvísitölu sjáum við aðrar tölur. Ef við horfum til launavísitölu sjáum við enn aðrar tölur. Það sem hér er verið að gera, eins og hér hefur komið fram, er að verja kaupmáttinn. Auðvitað vonumst við til þess að þetta verði nóg. Við tökum þetta til endurskoðunar við gerð fjárlaga í haust, væntanlega á milli 1. og 2. umr., geri ég ráð fyrir, líkt og gert var í fyrra og oft hefur verið gert áður og ég mun að sjálfsögðu berjast fyrir betri kjörum öryrkja og eldra fólks hér eftir sem hingað til. Ég er mjög ánægður með það að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur skuli vera að setja inn hækkun um mitt ár þegar það stefnir í kaupmáttarrýrnun vegna þess að það er nýmæli, nema að við gerðum það líka í fyrra. Það er mikilvægt vegna þess að safnast þegar saman kemur og það er hálfu ári fyrr en annars hefði verið. Ég fagna því þannig mjög að við séum að koma fram með þetta frumvarp hér, það er liður í því að standa vörð um kjör eldra fólks og öryrkja.

Virðulegi forseti. Af því að hæstv. félagsmálaráðherra er hér að tala fyrir aðgerðum og viðbragði vegna verðbólgunnar, þessa kafla sem er að lengjast, þá bara get ég ekki annað en spurt hann út í fréttatilkynningu frá ríkisstjórninni í gær. Hér birtist viðbragð, gott og vel. Gott og vel að sjá viðbragð sem á að vernda viðkvæmustu hópa samfélagsins. Það held ég að við hljótum öll að styðja heils hugar. Á sama tíma birtist okkur hér, frá sömu ríkisstjórn og leggur þetta mál núna fram, fullkomin uppgjöf gagnvart stóra verkefninu sem er að ráða bug á verðbólgunni og afleiðingum hennar fyrir fólkið í landinu, fullkomin uppgjöf. Ég verð að segja eins og er að mér er svo misboðið eftir að hafa setið á fundi fjárlaganefndar í morgun og séð, eftir fréttatilkynningar, eftir stórar yfirlýsingar, staðfest á prenti að engar breytingar verða gerðar á fjármálaáætlun, ekki nokkrar einustu. Ég spyr ráðherra, því að hann fer nú með vinnumarkaðsmálin líka, það mun hafa áhrif í haust ef verðbólgan fer ekki niður: Er það markmið ríkisstjórnarinnar, búast ráðherrar þessarar ríkisstjórnar við því, að næsta stýrivaxtahækkun verði þeim í vil, sýni hreyfingu í rétta átt í kjölfar þessara aðgerða? Býst hann við því að fjármálaáætlunin, eins og hún liggur fyrir, óbreytt, muni hafa áhrif á verðbólgu og vaxtaákvarðanir? Sú næsta verður tekin núna í ágústmánuði.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil nú byrja á að fagna því að hv. þingmaður sé sammála frumvarpinu sem hér er komið fram. Það er mjög jákvætt. Ég vil líka minna á að þetta er auðvitað ekki það eina sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur gripið til þegar kemur að því að verja kjör þeirra hópa í samfélaginu sem tekjulægstir eru. Ég vil bara minna á að um síðustu áramót voru bæði bætur almannatrygginga hækkaðar og frítekjumark atvinnutekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, húsaleigubætur sem höfðu þá verið hækkaðar um mitt síðasta ár þannig að á einu eða á hálfu ári var það um fjórðungur sem þau hækkuðu, eignamörk í vaxtabótakerfinu  Hér sagði hv. þingmaður að það væri fullkomin uppgjöf hjá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Ég er að benda á það sem þegar hefur verið gert sem hlýtur að skipta máli inn í þá umræðu. Hvað erum við að gera núna? Það er mjög mikilvægt að við erum að flýta fjármálareglunum, sem var veigamesta atriðið í umsögnum þeirra aðila sem veittu umsagnir við fjármálaáætlun. Þetta verður gert með lagabreytingum í haust. Það er verið að færa fjárfestingar yfir í íbúðarhúsnæði. Ég held að við getum öll verið sammála um að það sé jákvæð þróun. Það er verið að útfæra aðhald. Það er verið að boða lagabreytingar um heimagistingu og leigumarkað. Það er verið að lækka laun æðstu ráðamanna samfélagsins og svo erum við að hækka hér bætur. Ég vil segja það að fjármálaáætlunin sem lögð var fram í lok mars var góð, hún er enn góð en hún er enn betri eftir þær breytingar sem hér er verið að boða.  
            

Virðulegi forseti. Það er af ástæðu sem hæstv. ráðherra svarar ekki spurningunni því hann veit svarið. Fjármálaáætlunin eins og hún lítur út núna mun ekki hafa jákvæð áhrif á verðbólgu, mun ekki hafa jákvæð áhrif hvað vaxtahækkanir varðar. Þess vegna svarar hæstv. ráðherra ekki spurningum mínum. Að fjármálaáætlunin sé betri en sú sem var lögð fram í mars - þetta er sama áætlunin með engum breytingum. Það er eitthvert hjal um að lækka ferðakostnað; hlutir sem breyttust í heimsfaraldri, var talað um í síðustu fjárlögum, var talað um í marsmánuði og aftur núna. Fullkomin uppgjöf gagnvart stóra verkefninu er niðurstaðan. Ráðherra getur staðið hér og talað sig hásan um viðbrögð, um plástrana en hann er ekki að gera neitt til að takast á við verðbólguna sjálfa og afleiðingar hennar. Sá hópur sem hann er hér að tala fyrir í dag mun finna fyrir því. Það mun reyndar millistéttin líka gera, fólkið sem er að taka á sig allar vaxtahækkanirnar og er algerlega skilið eftir á berangri í boði þessarar ríkisstjórnar.

Hæstv. forseti. Hv þingmaður gerði athugasemd við það áðan hvernig ég svaraði, af því að hv. þingmaður ætlar náttúrlega að fá að ráða því hvernig sá sem hér stendur svarar.

Ég spurði ákveðinnar spurningar.

Það sem ég sagði í ræðustól áðan var að ég var að telja upp fjölmörg atriði þar sem gripið var til aðgerða um síðustu áramót sem munu skipta máli við þær efnahagsaðstæður sem nú eru. Spurning hv. þingmanns snerist um það hvort sá sem hér stendur telji að þetta muni hafa áhrif á næstu stýrivaxtahækkun Seðlabanka Íslands. Ég vona að þetta hafi áhrif í jákvæða átt. Ég vona að við séum búin að sjá hæsta kúfinn á verðbólgunni sem ég tel að hv. þingmaður hljóti að vera sammála mér um að sé eitthvað sem við vonumst til og að þær breytingar sem hér eru gerðar, og ég rakti bara alveg ágætlega hér áðan, séu bæði til þess að slá á þenslu og að þær séu líka mikilvægar þegar kemur að væntingum. Þar vil ég kannski nefna veigamesta atriðið sem var í umsögnunum, m.a. hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og hjá fjármálaráði, sem var varðandi flýtingu fjármálareglna.

Virðulegur forseti. Heil 2,5% hækkun sem skilar 8.000 kr. til flestra, 5.000 kr. eftir skatta. Þá eru skerðingarnar eftir. Það er að skella á í haust - hjá þeim aðilum sem urðu fyrir skerðingum í almannatryggingakerfinu eru 49.000 einstaklingar og meðalskerðing 164.000 kr. eða um 15.000 kr. á mánuði. 5.000 kr. duga skammt upp í það og sérstaklega ef viðkomandi lendir í keðjuverkandi skerðingum. Aðili sem er í þeirri aðstöðu og hefur sýnt fram á að húsaleiga hefur hækkað hjá honum um nær 60.000 kr. á skömmum tíma er í mjög slæmum málum. Sú hækkun sem þar er boðuð skilar litlu fyrir þessa einstaklinga. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Verður ekki að gera eitthvað betur en þetta? Þetta er mjög gott fyrir þá sem lenda ekki í skerðingum. Það er ágætt, þá ná þeir nokkurn veginn að verða undir verðbólgu og verða ekki fyrir skerðingum. En hinir sem verða fyrir keðjuverkandi skerðingum - við vitum að þeir sem verst lenda í þessu kerfi mega þakka fyrir að halda 2 kr. af hverjum 10 sem fara inn í þetta og ég spyr: Kom aldrei til greina að reyna þá alla vega á einhvern hátt að koma með eingreiðslu líka þannig að það væri a.m.k. verið að hjálpa þeim verst settu eitthvað smá, sérstaklega þeim sem lenda í þessum keðjuverkandi skerðingum og þetta skilar svo til engu fyrir?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það má kannski segja að það aukist ekki skerðingar við hækkunina. Ef búið er að taka tillit til tekna sem ekki eru að aukast mun skerðingin ekki hækka við óbreyttar aðrar tekjur þó að bæturnar hækki, þ.e. bætur almannatrygginga skerðast ekki innan frá, ef við getum orðað það þannig. Við megum ekki gleyma því að sú hækkun sem hér er verið að boða, og ég þykist nú vita að við verðum öll sammála um að greiða henni atkvæði okkar, er til að verja kaupmátt eldra fólks og örorkulífeyrisþega sem eru á bótum almannatrygginga. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt að við gleymum því ekki að við erum að verja húsaleigubæturnar, þ.e. að þær muni ekki skerðast vegna þessarar hækkunar. Það er mjög mikilvægt atriði. Það mun nýtast fleirum en bara þeim sem eru á bótum almannatrygginga. Það mun líka nýtast þeim sem njóta húsaleigubóta og hafa einhverjar tekjur, af því að frítekjumark húsnæðisbóta er að hækka. Síðan getum við auðvitað talað um það hvort 2,5% sé mikið eða lítið. Ég held að það sé kannski umræða sem ég vil frekar beina út í það að við erum með þessari hækkun að verja kaupmáttinn, við megum ekki gleyma því. Það er markmiðið með þessu og ég legg áherslu á það hér.

Virðulegur forseti. Þetta skerðingarkerfi veldur því að þegar fólk fær, að því er talið er, of miklar tekjur þannig að það þarf að skerða það ár aftur í tímann í Tryggingastofnun þá hefur það áhrif á alla bótaflokka, þegar fólk hækkar svona gífurlega í tekjum sem það þarf síðan að greiða til baka. Á sama tíma eru þessar hækkanir að skerða sérstakar húsaleigubætur og ýmsar bætur. Ráðherra talar um að það eigi að spýta í í sambandi við húsnæði og ég spyr hann: Hvað sér hann fyrir sér og hvernig ætlar hann að taka á þeim vanda sem hefur verið viðloðandi hérna áratugum saman? Það er það að hópur fatlaðs fólks hefur beðið áratugum saman eftir húsnæði. Síðan erum við með félagslegt húsnæði, eins og hjá Brynju leigufélagi og fleirum, þar sem eru þvílíkir biðlistar og hafa verið árum og áratugum saman. Ég sé ekki hvernig ríkisstjórnin ætlar að hjálpa þessum hóp og hvort hún hefur eitthvert plan. Það segir sig sjálft að þegar einstaklingur sýnir fram á að húsaleigan hefur hækkað um 60.000 kr. og er komin 15.000–20.000 kr. yfir framfærslu þá á viðkomandi einstaklingur engan séns á því að leigja viðkomandi húsnæði og þarf að fara út og lendir þar af leiðandi í frumskógi hárrar leigu eins og markaðurinn í dag og hefur ekki í nein hús að venda. Ég spyr: Er hæstv. ráðherra með lausn á því?

Hæstv. forseti. Mig langar að nefna það varðandi sérstakar húsaleigubætur sveitarfélaganna að við munum að sjálfsögðu senda þeim bréf, verði þetta frumvarp að lögum, til að biðla til þeirra eða ýta við þeim að gera viðeigandi ráðstafanir þannig að þessar hækkanir muni ekki valda skerðingum þar. Hv. þingmaður kemur síðan inn á húsnæðismál fatlaðs fólks. Ég held að við getum öll verið sammála um að þar eru biðlistar allt of langir. Auðvitað er það eitthvað sem heyrir meira undir sveitarfélögin en þrátt fyrir það má kannski nefna tvennt sem skiptir máli í aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Það er í fyrsta lagi rammasamningurinn, sem hæstv. innviðaráðherra hefur verið að gera við sveitarfélögin, sem er að tryggja að ákveðið hlutfall af þeim íbúðum sem byggðar verði með stuðningi ríkisins sé félagslegt húsnæði og það mun að einhverju leyti nýtast fötluðu fólki. Í öðru lagi langar mig að nefna þær breytingar sem við erum að gera núna varðandi fjármálaáætlunina og snýr að húsnæðismálunum, þ.e. að tvöfalda í raun framlög til almenna íbúðakerfisins með auknum stofnframlögum sem koma sér auðvitað vel fyrir þau sem eru tekjulægri í samfélaginu.

Virðulegur forseti. Það eru auðvitað stór tíðindi sem komu fram af hálfu hæstv. ráðherra rétt áðan um að það verði gerðar breytingar á fjármálaáætlun vegna þess að rétt áðan var dreift nefndaráliti frá meiri hluta fjárlaganefndar þar sem kemur skýrt fram að lagt er til að áætlunin verði samþykkt óbreytt. Það er t.d. ekki farið að ráðum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins varðandi aukið aðhald á næstu árum og flýtingin á gildistöku fjármálareglnanna hefur engin áhrif á rammana í fjármálaáætlun og engin breyting hefur enn sem komið er verið lögð til. En mér heyrist hæstv. ráðherra boða einhvers konar breytingar. .Ætli við fáum ekki að sjá enn eina fréttatilkynninguna í dag, sem vonandi hefur þá í för með sér einhverjar raunverulegar breytingar vegna þess að þær breytingar sem var trommað upp með í gær um 36 milljarða aðhald reyndust blekking. Það var ekkert viðbótaraðhald boðað í gær. Hér ræðum við frumvarp um mótvægisaðgerðir vegna verðbólgu. Hér er ráðist í mikilvæga aðgerð fyrir fólk sem reiðir sig á almannatryggingakerfið. Mig langar kannski aðeins að fara yfir samhengi hlutanna varðandi almannatryggingamálin áður en ég kem inn á þessa tilteknu aðgerð. Nú er það auðvitað þannig að skv. 62. gr. laga um almannatryggingar, sem áður var 69. gr., skulu greiðslur almannatrygginga breytast árlega í samræmi við fjárlög og ákvörðun þeirra á að taka mið af launaþróun, þó þannig að greiðslurnar hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Nú er það bara staðreynd að frá því að hæstv. ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við völdum á Íslandi hefur óskertur ellilífeyrir hækkað miklu minna en bæði launavísitala og lágmarkslaun. Svona hefur þróunin eiginlega verið á hverju einasta ári. Alltaf er hækkunin minni á ellilífeyri en á launavísitölu og lágmarkslaunum og á fjórum af fimm árum hefur hækkun launavísitölu og lágmarkslauna verið meiri en hækkun örorkulífeyris. Hvort sem við miðum við óskertan örorkulífeyri, t.d. bara sérstöku framfærsluuppbótina, eða gefum okkur ákveðnar forsendur, t.d. um manneskju sem býr ein, fékk örorkumat 40 ára o.s.frv., þá er þetta alltaf niðurstaðan. Þannig hefur þróunin verið á undanförnum árum og þetta er auðvitað ekki í samræmi við 62. gr. laganna sem áður var 69. gr. Það er staðreynd. Við í Samfylkingunni munum auðvitað brýna hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra til dáða að leiðrétta þetta og í það allra minnsta stöðva þessa kjaragliðnun sem svo hefur verið kölluð. Sú verðbólguvörn sem var kynnt hér á síðasta ári dugði ekki til að verja kaupmátt ellilífeyrisþega. Ég man ekki hvort hún rétt dugði til að verja kaupmáttinn hjá örorkulífeyrisþegum, ég er með þetta í excel-skjali, jú, rétt dugði til þess, en kaupmáttur ellilífeyrisþega rýrnaði á síðasta ári. Ég held að það sé mjög mikilvægt þegar við ræðum þessa verðbólguvörn hér, sem er hóflegri um mitt ár 2023 en hún var 2022 - núna erum við að gera ráð fyrir 2,5% hækkun en það voru 3% á síðasta ári - að við höldum vöku okkar og leiðréttum það ef þetta dugar ekki til, þá strax í næstu fjárlögum. Þar munum við auðvitað halda félags- og vinnumarkaðsráðherra við efnið og hann á stuðning okkar jafnaðarmanna að sjálfsögðu. Við höfum í huga í þessu samhengi að það finnst varla það land í heiminum þar sem tekjutengdar skerðingar eru eins miklar og á Íslandi. Kannski er engin tilviljun einmitt að ójöfnuður meðal eldri borgara er meiri á Íslandi en meðal almennings almennt, ólíkt því sem tíðkast í flestum nágrannalöndum okkar, t.d. í Noregi, Danmörku og Finnlandi þar sem þessu er öfugt farið. Þetta bendir til þess að skerðingarnar, sem eru alla jafna réttlættar út frá einhvers konar jafnaðarsjónarmiðum, að það eigi að tryggja að greiðslur almannatrygginga renni ekki í of ríkum mæli upp tekjustigann - þetta sýnir að kerfið er ekki að ná því markmiði að stuðla að miklum jöfnuði meðal eldra fólks og þá kannski fyrst og fremst vegna þess að tekjuskerðingarnar byrja svo neðarlega í tekjustiganum. Ég hef tekið sem dæmi eldri konu sem býr ein, segjum að hún hafi alið börn, rekið heimili, unnið slítandi störf á allt of lágum launum en engu að síður náð að safna sér lífeyrisréttindum upp á 150.000 kr. á mánuði. Þetta er mjög raunhæft dæmi, nota bene. Þegar ég hef sýnt þessar tölur á facebook þá koma alltaf þó nokkrar athugasemdir undir þar sem stendur: Ég er þessi kona. Þetta er bara raunveruleiki sem venjulegt fólk tengir við. Segjum að þessi kona hafi náð að safna sér lífeyrisréttindum upp á 150.000 kr. á mánuði. Hvað stendur þá eftir þegar hún fer á eftirlaun, þ.e. sem auknar ráðstöfunartekjur? Svarið er 50.000 kr. Aðeins þriðjungurinn af þessum 150.000 kr. situr eftir sem auknar ráðstöfunartekjur hjá konunni í hverjum mánuði. Ríkið tekur þá restina í formi skatta og skerðinga. Þetta er auðvitað til marks um það að tekjuskerðingarnar, og ég ætla alls ekki að halda því fram að kerfið eigi að vera algerlega skerðingarlaust eins og sumir tala um, byrja að bíta allt of neðarlega í tekjustiganum. Ég held að fólkinu í landinu finnist þetta kerfi einfaldlega óréttlátt. Við erum að tala um jaðarskattbyrði af 150.000 kr. lífeyrisréttindum sem er 67%. Ég held að þetta sé ekki það sem lagt var upp með þegar almennu lífeyrissjóðunum var komið á fót í kjölfar kjarasamninga 1969, að greiðslur úr lífeyrissjóðunum yrðu dregnar svo rækilega frá greiðslum almannatrygginga að ríkið sjálft yrði í raun stóri lífeyrisþegi lífeyrissjóðanna. Við ræðum hér frumvarp um mótvægisaðgerðir vegna verðbólgu. Það er góðra gjalda vert og við styðjum það að stutt sé við fólk sem reiðir sig á almannatryggingakerfið. Þörfin er þar auðvitað gríðarleg hjá öryrkjum og líka hjá hluta eldri borgara, hjá tekjulægri eldri borgurum. En það eru fleiri hópar í vanda vegna verðbólgunnar og vegna afleiddra áhrifa verðbólgunnar sem birtast auðvitað fyrst og fremst í mjög skörpum vaxtahækkunum sem hafa komið mjög harkalega niður á heimilum og kannski einna helst þeim sem tóku óverðtryggð lán á breytilegum vöxtum þegar vextir voru hvað lægstir. Ef við skoðum bara nýjustu mánaðarskýrslu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar frá því núna í maí þá reiknast þeim til að greiðslubyrði af 40 millj. kr. óverðtryggðu láni til 40 ára hafi verið 326.000 kr. Ári áður, í júní 2022, var greiðslubyrðin af slíku láni 204.000 kr. og árið þar áður var greiðslubyrðin 155.000 kr. Þetta er gríðarleg hækkun á greiðslubyrði á skömmum tíma, úr 155.000 kr. upp í 326.000 kr. á tveimur árum. Þetta eru ekki bara einhverjar tölur í excel-skjali heldur er raunverulegt fólk á bak við þetta. Það var ágætisumfjöllun um þetta í nýjasta tölublaði Heimildarinnar. Þar er t.d. rætt við par með fjögur börn sem býr í blokkaríbúð. Í byrjun síðasta árs greiddi fjölskyldan tæpar 200.000 kr. af óverðtryggðu íbúðaláni í hverjum mánuði en afborgunin nú í júní er farin úr 200.000 kr. upp í 315.000. Í sama blaði og sömu umfjöllun er rætt við par sem keypti fasteign í fyrra, var þá með 300.000 kr. í mánaðarlega greiðslubyrði en greiðir í dag 388.000 kr. á mánuði. Svo er rætt við einstakling með íbúðalán þar sem greiðslubyrðin hefur hækkað úr 140.000 kr. upp í 200.000 kr. Á sama tímabili missti þessi einstaklingur vinnuna og finnur þá auðvitað fyrir því að atvinnuleysisbætur hafa rýrnað talsvert að raunvirði. Ég las líka frétt á mbl.is þar sem rætt er við mann sem keypti blokkaríbúð í Breiðholti ásamt konu sinni í september fyrir óverðtryggt lán á breytilegum vöxtum. Fyrst var afborgunin 300.000 kr. á mánuði, svo hefur hún stökkbreyst og er komin upp í 450.000 kr. „Mig langaði bara að gráta“, er haft eftir honum í umfjölluninni. „Það versta við þetta er að þú hefur ekkert val. […] Ég þarf að vinna eins mikið og ég get til að borga reikningana. Ég get ekki farið í frí með fjölskyldunni, ég get ekki keypt neitt og eins og þú sérð eru veggirnir auðir. Það er ekkert hér. Allir peningarnir fara í reikninga til að lifa af.“ Hér erum við að tala um einstakling sem er á vinnumarkaði, hann reiðir sig ekki á almannatryggingakerfið. Mér finnst þetta sýna ágætlega að það þarf bara að hugsa þetta aðeins lengra og í stærra samhengi. Það er mjög mikilvægt að tryggja verðbólguvörn fyrir fólk sem reiðir sig á almannatryggingakerfið og við styðjum það. En svo þarf líka að huga að ýmsum öðrum hópum, m.a. tekjulágu fólki á vinnumarkaði sem er að sjá greiðslubyrðina rjúka upp úr öllu valdi. Þessir hópar finna fyrir því að það er búið að láta vaxtabótakerfið grotna niður á undanförnum árum. Þegar við nefnum þetta tala ríkisstjórnarflokkarnir yfirleitt um 50% hækkun á eignarskerðingarmörkum vaxtabóta frá því í desember síðastliðnum. Það er einmitt aðgerð sem við í Samfylkingunni lögðum til og höfðum þá talað fyrir mánuðum saman, aðgerð sem við lögðum til og lögðum fram sem breytingartillögu við fjárlagabandorm ríkisstjórnarinnar og fengum samþykkta, sem er vel. En ég held í ljósi þessa ástands, sem ríkisstjórnin viðurkennir nú loksins að þurfi að bregðast við með einhverjum hætti fyrir ákveðna hópa, að þá væri við hæfi að skoða líka vaxtabótakerfið, láta eignarskerðingarmörkin áfram fylgja upp að einhverju marki þróun fasteignaverðs, og þá helst, vegna bráðavanda á þessu ári, greiða út einhvers konar vaxtabótaauka eða sérstaka vaxtaniðurgreiðslu eins og var farið í 2011 og 2012 þegar vaxtastigið var á svipuðum slóðum og það er núna. Að lokum vil ég bara segja að mér finnst ekki fara vel á því hvernig ráðamenn eru stöðugt - og ég er ekkert sérstaklega að saka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra um þetta, ég hef reyndar ekki heyrt þetta frá honum - að tala niður vanda fólks og þá alla jafna með vísan til einhverra gamalla talna, oft kannski eins eða tveggja ára gamalla talna um stöðu heimilanna. Ég nefndi hér þó nokkur dæmi um fólk sem er að verða fyrir gríðarlegu höggi í sínu daglega lífi og ég held að við verðum bara aðeins að sýna ákveðna auðmýkt gagnvart því og tala saman um það hvernig hægt er að bregðast við en ekki vera sífellt, eins og gerðist í gær, með einhverjar brellur í fjölmiðlum. Ég held að ríkisstjórnin ætti kannski að tala aðeins minna við einhverja almannatengla um það hvernig hún geti aukið vinsældir sínar með því að senda út snjalla fréttatilkynningu og matreiða hluti sem áður hefur verið ráðist í eins og um eitthvað nýtt sé að ræða og tala kannski meira við fólk, sem ég var að lesa upp úr viðtölum við í fjölmiðlum, sem er að verða fyrir gríðarlegu höggi vegna hækkandi greiðslubyrði, bæði vegna verðbólgunnar sjálfrar og vegna afleiddra áhrifa af henni.

Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að það eigi að tala um hlutina eins og þeir eru og ekki vera með einhverjar brellur í málflutningi og það tel ég hæstv. ríkisstjórn svo sannarlega ekki hafa verið með. En ástæðan fyrir því að ég kvaddi mér hljóðs og ákvað að koma upp í andsvar við hv. þingmann eru útúrsnúningar á máli hæstv. ráðherra um að hann hafi hér verið að vísa í breytingar á fjármálaáætlun. Af samhengi, og ég sat í þingsal og hlustaði á ræðu hæstv. ráðherra, var alveg ljóst að verið var að vísa til breytinga sem er verið að boða á öðrum lögum sem kalla ekki á breytingar á fjármálaáætlun, til að mynda boðaðar breytingar á heimagistingu og á leigumarkaði, bara svo ég nefni einhver dæmi. Fjármálaáætlun er góð og þar er verið að flytja aðgerðir til, verið að breyta áherslum en það er hægt að gera án þess að leggja til breytingar á henni sérstaklega. En svo er líka verið að boða aðrar lagabreytingar og það er gott. Frumvarpið sem við ræðum hér í dag tengist því. Það verða fleiri frumvörp hér á næstu dögum, m.a. hvað varðar launakjör okkar og fleiri sem eru í efri skala tekjustigans. Að lokum vil ég þó taka undir það sem líka kom fram í máli hv. þingmanns sem var, að því er mér skildist, ekki annað en að hann styðji þetta frumvarp og því fagna ég. En mér fannst ekki hægt að láta þessum útúrsnúningi á máli ráðherra ósvarað.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki almennilega hvaða útúrsnúning hv. þingmaður er að tala um. Stóri útúrsnúningurinn er auðvitað sá að í gær var einhvern veginn trommað upp eins og verið væri að herða verulega á aðhaldi og boða einhverjar nýjar víðtækar aðgerðir gegn verðbólgu. Þetta var kynnt í fréttatilkynningu, í yfirlýsingu frá hæstv. forsætisráðherra á facebook. Þetta var étið upp í fjölmiðlum líkt og um nýjar aðgerðir væri að ræða. Eins og kom hins vegar í ljós áðan þá eru engar breytingar á fjármálaáætlun boðaðar. Ef hæstv. félagsmálaráðherra var að tala um eitthvað allt annað en fjármálaáætlun og aðgerðir vegna verðbólgu á þessu ári þá get ég ekki alveg borið ábyrgð á því að það sé ekki það sem hann sagði heldur eitthvað allt annað, því að mér heyrðist hæstv. ráðherra áðan tala um breytingartillögur í samhengi við umræðu um fjármálaáætlun. Það er kannski ágætt að hafa það í huga að þegar hér hefur verið talað um að fjármálareglur taki gildi fyrr en áður stóð til þá kom skýrt fram á fundi fjárlaganefndar nú í hádeginu að þetta útheimtir engar breytingar á römmum fjármálaáætlunar. Hvers vegna skyldi það nú samt vera sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn var að leggja til að fjármálareglurnar tækju gildi fyrr? Það væri þá einmitt til þess að styðja við markmið um að herða enn frekar á aðhaldinu, það er ekki endilega af hálfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hugsað sem einhver sýndaraðgerð heldur frekar liður í því að herða enn frekar á aðhaldinu miðað við það sem þegar var gert ráð fyrir, sem er eitthvað sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn kallaði einmitt eftir að yrði gert.

Frú forseti. Auðvitað skiptir það máli að koma með frekari útfærslur á aðgerðum sem boðaðar eru í fjármálaáætlun. Það skiptir almennt máli. Hins vegar er það þannig að hæstv. ráðherra var að vísa í aðrar breytingar, svo sem það að flýta gildistöku fjármálareglna og það verður gert með sérstöku lagafrumvarpi sem tengist ekki fjármálaáætlun beinlínis. Það sem hæstv. ráðherra var að tala um hér, og skiptir auðvitað máli í hinu stóra samhengi, er að hann var að vísa í breytingar sem snúa að því að ná tökum á verðbólgunni. Fjármálaáætlun skiptir þar auðvitað gríðarlegu máli og að það sé verið að útfæra hana nánar. En það verður að skoða þetta í heildarsamhengi og taka með í myndina aðrar aðgerðir sem er verið að fara í en ekki bara, líkt og mér hefur fundist vera gert hér síðustu daga, horfa einvörðungu til fjármálaáætlunar eins og hún sé það eina sem skiptir máli inn í þetta samhengi og að það að hún hafi verið það góð í upphafi að ekki þurfi að leggja til breytingar á henni sé einhvers konar veikleiki. Svo er ekki. Það ber merki um að vandað hafi verið til verka í upphafi. Svo er verið að þétta enn á hvernig eigi að framkvæma og boða tillögur um aðrar breytingar sem á að fara í vegna þess að við ætlum að ná tökum á verðbólgunni.

Virðulegur forseti. Þétta á því hvernig á að framkvæma og koma með frekari útfærslu - vandinn er kannski sá að það voru heldur engar nýjar útfærslur kynntar í þessari blessuðu fréttatilkynningu og þessum svokallaða aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar sem reyndist svo reyndar enginn aðgerðapakki. Það eina sem kannski kom fram að væri nýtt er það að óútfærðar aðhaldsráðstafanir árið 2024 upp á 9 milljarða sem áður stóð til að skipta á milli tekju- og gjaldahliðar, jafnvel til jafns, það er svo sem ekki búið að ákveða almennilega um það, er búið að ákveða að verði allar á útgjaldahliðinni, sem ég veit ekki hvort er sérstakur sigur fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð, að það eigi sérstaklega að fara í aðhaldið á útgjaldahliðinni. En við verðum þá að vona að það verði gert skynsamlega og hagrætt þar sem unnt er að hagræða, m.a. í æðstu stjórnsýslu o.s.frv. Varðandi einhvern meintan útúrsnúning á einhverju sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagði þá get ég auðvitað ekki verið hérna í hlutverki einhverrar véfréttar að túlka og lesa hugsanir hæstv. ráðherra, þegar þeir tala kannski ekki alveg skýrt um það hvað nákvæmlega þeir meina. Ég vona að hv. þingmaður virði það við mig.

Frú forseti. Það er gott og nauðsynlegt að við séum í dag að ræða mótvægisaðgerðir vegna verðbólgu og eins og kom fram í andsvörum mínum áðan þá styð ég þær aðgerðir sem hér birtast í þessu máli, ég vil gjarnan halda því til haga og árétta, ég tel þær nauðsynlegar og af hinu góða. Af því að þetta frumvarp hér er náskylt fjármálaáætlun þá vil ég líka nefna að mér hefur fundist mikilvægt að sjá að auka eigi við húsnæðisuppbyggingu og það liggi fyrir fjármagn til þess. Nú þegar endanleg útgáfa fjármálaáætlunar liggur fyrir þá held ég að það verði að setja þessar mótvægisaðgerðir hér í samhengi við stóru myndina þar. Mér finnst í sjálfu sér áhugavert að við séum að tala um endanlega útgáfu fjármálaáætlunar því að eftir allan þann tíma sem hún hefur verið til umræðu, allan þann tíma sem hún hefur verið í vinnslu, þá stendur eftir á síðasta degi að endanleg útgáfa fjármálaáætlunar er nákvæmlega hin sama og birtist okkur í lok marsmánaðar. Ekkert breyttist. Þrátt fyrir þunga ágjöf, þrátt fyrir þunga gagnrýni úr öllum áttum, er viðbragðið af hálfu stjórnvalda lítið sem ekkert. Það er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, það er ýmislegt annað í pípunum. Ég sé að hæstv. ráðherra ferðamála er nú að tala um harðara regluverk gagnvart Airbnb til að liðka um fyrir framboði íbúða. Allt er það af hinu góða. Mikið af því sem ríkisstjórnin er að tala um í því samhengi er samtal um pólitíska hugmyndafræði; ofboðslega lítið af tillögum, eiginlegum tillögum, sem eru fram komnar. Ráðherrar tala um hvað þeir myndu gjarnan vilja sjá, hver væru næstu skref, hvað væri gott að myndi gerast árið 2024. Væri ekki gott að hækka veiðileyfagjöld árið 2025? En við erum hér og árið er 2023. Ég furðaði mig á því í gær, þegar ég las fréttatilkynningu ríkisstjórnarinnar, hvers vegna það kom ekki fram hver töluleg markmið ríkisstjórnarinnar eru og voru um þróun verðbólgu og vaxta, hvað þau myndu vilja sjá með þessum aðgerðum, hvers vegna það kom ekki fram hvar aðhaldið er og hvaða nýju aðgerðir eru þarna til að kæla verðbólguna. Um þetta var lítið fjallað og eftir að hafa setið fund fjárlaganefndar í morgun þá held ég að ég skilji hvers vegna það var. Þessi markmið liggja einfaldlega ekki ljós fyrir. Fólk sem er á þeim stað að geta ekki einu sinni sagt upphátt hver markmiðin nákvæmlega eru er ofboðslega lítið líklegt til að ná árangri. Í langri fréttatilkynningu sáum við endurteknar hugmyndir, endurteknar tillögur, sama sagan sögð aftur og aftur. Ég spurði hæstv. ráðherra út í þetta hér áðan af því að ég sé þetta þannig að þetta muni verða til þess núna að millistéttin sitji uppi með mikinn kostnað, vitaskuld af verðbólgunni en ekki síst af vaxtahækkunum lána, þeim verði áfram velt yfir á ungt fólk, unga fólkið sem kannski trúði á boðað lágvaxtaskeið, af því að með því að bregðast ekki við verðbólgunni þá blasir við að vaxtahækkanir eru áfram veruleiki fólks. Það er ungt fólk, það eru fyrstu kaupendur, það eru barnafjölskyldur sem fá að taka þennan kostnað á sig. Síðan er það auðvitað þannig að fyrirtækin eru samkvæmt fjármálaáætlun að fá á sig 1% skattahækkun núna, þ.e. sem boðuð er 2025 fyrir árið 2024, en eins og ég segi: Mér finnst gott og mikilvægt og fagna því að sjá hér að þessi hópur sé að fá þennan stuðning núna. Ég styð það af heilum hug. Mig langaði í samhengi við fjármálaáætlun að leyfa mér að nefna söguna um hagvöxtinn því að það er saga sem ríkisstjórnin segir okkur alltaf aftur og aftur. Þetta er yfirleitt saga sem heyrist þegar fólk spyr um verðbólgu og verðbólguhorfur, hvers vegna verðbólgan sé lengur að fara niður á Íslandi en annars staðar, hvers vegna þurfi þrefalt hærri vexti til að taka á svipaðri verðbólgu og annars staðar. Þá birtist hæstv. fjármálaráðherra og segir: Það er vegna þess að hér er svo mikill hagvöxtur, við erum í öfundsverðri stöðu. Vandamálið er bara eitt: Þessi saga og þessi söguskýring er ekki alveg rétt. Hagvöxtur á Íslandi er bæði lægri en í nágrannaríkjum okkar og sá lægsti af öllum OECD-ríkjum þegar hann er reiknaður á mann. Það er breyta sem skiptir máli. Vandamál ríkisfjármála og verðbólguaðgerða er að þegar aðgerðir stjórnvalda byggjast á forsendum sem standast ekki djúpa skoðun þá er útkoman líka líkleg til að verða röng. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar núna miða við það að hér sé mesti hagvöxtur í OECD. Útgjöld ríkisins eru miðuð við að hagvöxtur á Íslandi sé sá mesti í Evrópu. Þá spyr maður sig: Skapar það ekki verðbólguþrýsting að eyða út frá hagvexti sem lítið stenst skoðun? Því að það er alveg rétt, hér er hagvöxtur. En þegar hann er rýndur þá blasir hin hliðin á honum við. Þegar fjárlagafrumvarpið var kynnt fyrir 2023 var talað um það á vef Stjórnarráðsins að útlit væri fyrir að hagvöxtur á Íslandi yrði einn sá mesti meðal aðildarríkja OECD, en ástæða hagvaxtarins er fólksfjölgun á Íslandi, fólksfjölgun sem stafar ekki síst af aðfluttu vinnuafli í ferðaþjónustu og í byggingargeiranum. Þegar hagvöxtur eykst bara vegna fólksfjölgunar eða þegar hagvöxtur er borinn uppi af því að fólk hefur flutt hingað í miklum mæli til að vinna í ferðaþjónustu og byggingargeiranum en framlegð í ferðaþjónustu er lítil er myndin aðeins önnur. Hagvöxtur á Íslandi er mikill en þar er bara hálf sagan sögð. Hagvöxtur á Íslandi mætti kannski segja að sé mikill en samhengið samt tekið úr frásögninni. Ég nefni þetta núna því eftir að hafa hlustað á ráðherra ríkisstjórnarinnar, þ.e. hæstv. fjármálaráðherra, tala um aðgerðir ríkisstjórnarinnar í gær, tala um gamlar hugmyndir sem nýjar, tala um hugmyndir sem aðgerðir, tala um ábyrgðarleysi sem ábyrgð, þá finnst mér þetta skipta máli, því það eru nokkrar breytur þarna sem hafa þannig áhrif á ríkisfjármálin að ef þær eru vanræktar eru þær til þess fallnar að viðhalda því ástandi sem við erum í nú. Ein slík breyta er viðskiptahalli. Viðbótartekjur ríkissjóðs eru fyrst og fremst vegna viðskiptahallans, að manni sýnist, sem þýðir þá að ríkissjóður er að auka tekjur sínar, aðallega vegna þess að þjóðarbúið í heild er að auka erlendar skuldir. Ef ríkisfjármálin ættu í alvörunni að hafa áhrif á verðbólgu þá ætti markmiðið að vera að lækka viðskiptahallann. Ég fæ ekki séð núna, þegar endanlegt álit í tengslum við fjármálaáætlun liggur fyrir, að þetta sé markmiðið. Það er ekki markmiðið að nota auknar tekjur til að greiða niður skuldir. Þetta tvennt held ég að sé eini raunhæfi mælikvarðinn á hvort ríkisstjórnin sé í raun að vinna gegn verðbólgunni. Stóru myndina verðum við líka að ræða um þegar við erum síðan að ræða um viðbragð því að við viljum komast út úr því að vera að ræða mótvægisaðgerðir og fara að taka á verðbólgunni sjálfri.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þátt í þessari umræðu um framsögu á mikilvægu máli sem ég heyri ekki annað en að við séum öll sammála um að ná að klára fyrir þinglok, og gott að heyra af stuðningi þingmannsins við frumvarpið. En ég kem hingað upp vegna þess að stjórnarandstaðan klifar á því að það komi ekkert nýtt fram núna, að það sé ekki verið að bregðast neitt við verðbólgunni. Ég vil segja í fyrsta lagi að þetta er auðvitað rangt. Þetta er auðvitað alrangt. Ég taldi til áðan aðgerðir sem eru kynntar nýjar til leiks, eins og t.d. að flýta fjármálareglum, sem er mjög mikilvægt fyrir væntingar um verðbólgu. Ég nefndi að við erum að fara í fjárfestingar sem munu snúa að íbúðarhúsnæði; gríðarlega mikilvægt atriði, og fresta öðrum framkvæmdum að sama skapi. Við erum að boða lagabreytingar um heimagistingu og leigumarkað og við erum hér, eins og í frumvarpinu sem hér er til umræðu, að hækka bætur. Í öðru lagi er algerlega skýrt af fréttatilkynningum og skrifum að við erum að tala um alla fjármálaáætlunina. Við erum að tala um allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn verðbólgu. Að sjálfsögðu tölum við um þetta í heild sinni. Að sjálfsögðu tölum við um þetta eins og hér séu allir leikmenn fótboltaliðsins inni á vellinum en ekki bara þeir sem eru að bætast við. Þannig má t.d. nefna að aukin skattheimta mun vera orðin rúmir 50 milljarðar á ársgrundvelli á síðasta ári áætlunarinnar þannig að mér finnst nú málflutningurinn hérna ekki bera vott um að við séum að reyna að nálgast málið heildstætt. Það er í heild sinni um að ræða umfangsmiklar aðgerðir gegn verðbólgu sem munu ásamt aðgerðum Seðlabankans verða til þess að verðbólgan mun láta undan.

Frú forseti. Ég ætla bara að fá að segja það í þriðja sinn að ég tel bæði mikilvægt og nauðsynlegt að þetta mál klárist fyrir þinglok. Ráðherra talar um að stjórnarandstaðan klifi á einhverju, að stjórnarandstaðan klifi á því að ekkert sé að gerast. Ég er ekki að gera neitt annað en að klifa á því sem rétt er. Það stendur í nefndaráliti um fjármálaáætlun að meiri hlutinn leggi til að hún verði samþykkt óbreytt, engar breytingar þar. Hæstv. ráðherra er hér að telja upp að meginstefnu fyrri aðgerðir um viðbrögð núna, það sem áður hefur verið gert, og ég ætla ekki að vera í þrætum við hann um það hvaða aðgerðir fóru hérna í gegn fyrir jól. Ég er sammála ráðherra um það að fjármálareglan sé góður leikur og mikilvægt skref. Ég er sammála hæstv. ráðherra um það að sú ákvörðun sem tekin var um launakjör æðstu embættismanna muni senda góð skilaboð inn í næstu kjaraviðræður. Hvað húsnæðismálin varðar þá finnst mér blasa við að á vakt ríkisstjórnarinnar er að hlaðast í næstu fasteignabólu. Þau eiga engin viðbrögð, engin svör, engar aðgerðir til að taka á þeim afleiðingum vaxtahækkana núna að fasteignamarkaðurinn er kominn í frost, byggingamarkaðurinn er kominn í frost. Um þetta eru allir sammála, hvort sem þeir sitja í fjárlaganefnd, velferðarnefnd eða umhverfis- og samgöngunefnd, það blasir við að það mun gerast á vakt þessarar ríkisstjórnar að hér verður til fasteignabóla. Í því samhengi - ég ætla ekki nota orðið ósvífið en það er sérstakt að tala um árangur í húsnæðismálum í því ljósi.

Forseti. Mig langaði aðeins að tala um húsnæðislánabæturnar. Ég fagna því að ríkisstjórnin vilji taka til aðgerða á þessu þingi hvað varðar verðbólgu en ég vil ítreka að hér finnst mér þurfa að skoða aðeins hvaða aðgerðir séu skilvirkar og virki. Við vitum hvernig hagfræðin virkar og við höfum séð hér á síðustu mánuðum, í fákeppnisumhverfi á Íslandi, að þegar fjármagnseigendur hafa rými til þá hækka þeir oft verð; í matvörubúðum, í vaxtaumhverfi og á leigumarkaði. Til þess að það breytist eitthvað hversu mikið fjármagn fólk hefur á milli handanna þá þarf að koma á tímabundnu leiguþaki samhliða þessu frumvarpi sem aðstoðar einnig við það verkefni að hafa hemil á verðbólgunni því að húsnæðis- og leiguverð er einmitt eitt af því sem við vitum að ýtir undir verðbólgu. Mig langar aðeins að fara yfir eitt sem hv. þm. Steinunn Þóra nefnir, að það þurfi einmitt ekki að breyta fjármálaáætlun því hún hafi verið svo vel unnin frá upphafi. Mér finnst þetta skrýtið. Hvernig má það eiginlega vera eftir 13 stýrivaxtahækkanir? Getur virkilega verið að það þurfi ekki að breyta neinu? Hvað segir hv. þingmaður þá við fólk sem sér ekki fram á að geta staðist næsta greiðslumat? Auðvitað er þetta breytt umhverfi sem þýðir að það þarf að taka til aðgerða og þetta er einhver skrýtnasta gaslýsing sem ég hef séð, að ríkisstjórn geti bara ekkert gert neitt, því að það er akkúrat hlutverk hennar, og að við þurfum bara að hysja upp um okkur buxurnar, fólk sem í bestu trú á okkar land, eftir boðað lágvaxtaumhverfi, keypti sína fyrstu íbúð og þarf núna að finna út úr málunum. Við vitum að það eru grunnvandamál í okkar efnahagskerfi sem koma alltaf í ljós þegar hagkerfinu er ýtt alveg út á jaðarinn og við munum halda áfram að lenda í svona krísum hjá mismunandi hópum í samfélaginu þangað til við tökum á því. Vextir hérlendis eru tvöfaldir á við t.d. Færeyjar, þjóð sem er minni en við en að mörgu leyti svipuð. Þau hafa verið að glíma við sömu fólksfjölgun, sterkan fiskiðnað og ferðaþjónustu. Samt sem áður geta færeyskir bankar boðið fólki tvöfalt lægri vexti. Færeyjar eru ekki í Evrópusambandinu en vextir þar eru tengdir vöxtum í ESB af því að þau eru tengd dönsku krónunni. Sama mætti alveg gera á Íslandi og þá gætu Íslendingar fengið þann kost að taka lán frá evrópskum bönkum á miklu betri kjörum. Hvað stendur fyrir því að mín kynslóð, sem er einmitt að stíga fyrstu skrefin í því að standa á eigin fótum, flytji bara til Færeyja eða Evrópu ef engin samúð er með fjárhagsstöðu þeirra og þau látin taka skellinn fyrir óábyrga hagstjórn ríkisstjórnarinnar? Það er ótrúlegt að aðeins hluti þjóðarinnar þurfi að taka á sig skellinn hvað varðar stýrivaxtahækkanir Seðlabankans. Stýrivaxtahækkanir í Evrópu þurfa ekki að fara jafn hátt því þar eiga þeir meira við alla hópa þjóðarinnar. En hér á Íslandi eiga þessar stýrivaxtahækkanir aðeins við um hluta þjóðarinnar því að hér erum við með verðtryggð lán og einnig eru mörg fyrirtæki sem gera upp sín lán í erlendri mynt. Því er þetta pínu óskilvirkt kerfi og ég vil hvetja ríkisstjórnina til þess að breyta lagaumhverfi í kringum Seðlabankann því það væri alveg hægt. Það væri hægt að setja upp kerfi sem beinir bankanum í að hækka mögulega stýrivexti og vexti á neyslulán en ekki á íbúðalán. Það væri margt hægt að gera og við getum alveg tekist á við þessa verðbólgu og ég vil hvetja þingið til þess. Mér finnst flott að við séum að takast á við þetta hér í lok þingsins, mér finnst það frábært, en endilega hugsa þetta aðeins út frá heildarmyndinni, hver raunverulegi vandinn er og hvað við getum gert í þessu, því að það er alveg hellingur sem við getum gert og öll mín kynslóð er einmitt að bíða eftir því frá ríkisstjórninni að hún takist á við þessi grunnvandamál í íslensku efnahagskerfi.

Forseti vill minna hv. þingmenn á að þegar vísað er til annars þingmanns ber að nefna þingmanninn fullu nafni eða kenna þingmanninn við kjördæmi sitt.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á kosningalögum, lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka og sveitarstjórnarlögum sem er 945. mál á þessu löggjafarþingi. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á kosningalögum, nr. 112/2021, lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka, nr. 162/2006, og sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011. Breytingum á kosningalögum og lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka er ætlað að lagfæra vankanta sem komu í ljós við sveitarstjórnarkosningarnar árið 2022. Með þeim er einnig komið til móts við ábendingar í greinargerð undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa vegna alþingiskosninga árið 2021 og settar verða reglur um úthlutun á listabókstöfum vegna sveitarstjórnarlaga. Breytingin sem lögð er til á sveitarstjórnarlögum einfaldar reglur um framkvæmd íbúakosninga. Þá er lagt til að í kosningalögin komi reglugerðarheimild fyrir ráðherra sem heimili honum að setja reglugerðir, annars vegar um umboðsmenn stjórnmálaflokka og hins vegar um óleyfilegan kosningaáróður í nágrenni kjörstaða og kosningaspjöll. Enn fremur felst það í frumvarpinu að nokkrar reglugerðarheimildir kosningalaganna verði rýmkaðar til að treysta framkvæmd kosninga. Í tengslum við umfjöllun nefndarinnar um málið var rætt við fjölda gesta sem lýstu flestir ánægju með efni frumvarpsins og töldu að með því væri brugðist við ábendingum og athugasemdum sem hafa komið fram um kosningalögin og einnig að það tæki á ýmsum álitamálum sem komu upp við sveitarstjórnarkosningar árið 2022. Nefndin tekur undir þetta álit og beinir því til ráðuneytis og landskjörstjórnar að kynna rækilega breytingarnar sem leiða af frumvarpinu. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar bendir á að með gildandi kosningalögum var leitast við að setja rammalöggjöf um framkvæmd kosninga sem í eðli sínu getur ekki mælt fyrir um framkvæmd kosninga og tilhögun á kjörstað í hörgul. Í eldri kosningalögum voru svo dæmi sé tekið ákvæði um gerð og ástand blýanta, pappírsþykkt og fleira, framkvæmdaatriði sem ekki þótti ástæða til að binda í lög heldur væru þau betur komin í reglugerð. Nefndin tekur þó fram að löggjafanum ber ávallt að fara varlega við að framselja vald til framkvæmdarvaldsins og einungis þegar þörf er talin á slíku framsali. Nefndin kannaði því sérstaklega þær reglugerðarheimildir sem lagðar eru til með frumvarpinu. Hvað varðar heimild til reglugerðar um kosningaáróður varð nefndin þess áskynja við umfjöllun um frumvarpið að ekki ríki alls staðar sami skilningur á því hvað teljast skuli til kosningaáróðurs og ekki væri það heldur nægilega skýrt hverjar valdheimildir kjörstjórna væru til að bregðast við kosningaáróðri eða hindra hann. Með hliðsjón af þessu telur nefndin brýnt að ráðherra, að fengnum tillögum landskjörstjórnar, setji reglugerð um viðbrögð við kosningaáróðri þar sem hugtök eru skýrð og viðmið sett þannig að allar kjörstjórnir taki á kosningaáróðri með sama hætti. Nefndin lítur svo á að umboðsmenn stjórnmálahreyfinga gegni mikilvægu hlutverki við kosningar og beinir því til landskjörstjórnar að hún stuðli að fræðslu umboðsmanna þannig að þeir fái rækt hlutverk sitt sem best. Atbeini umboðsmanna við eftirlit með framkvæmd kosninga er meðal þess sem treystir kosningaframkvæmd og eykur traust almennings á því að kosningar séu lýðræðislegar og í samræmi við lög og reglur. Það er því mikilvægt að réttarstaða þessara fulltrúa stjórnmálaflokkanna sé skýr en á það hefur skort og þess orðið vart að umboðsmenn sem kæmu að kosningaframkvæmd, svo sem atkvæðatalningu, með mismunandi hætti í kjördæmum landsins. Nefndin telur því mikilvægt að kveðið verði á um réttindi og skyldur umboðsmanna stjórnmálahreyfinga í reglugerð og þá um þau úrræði sem þeim standa til boða. Nefndin leggur áherslu á að verkefnið verði tekið traustum tökum, vandað verði til verka og það unnið í góðu samráði við kjörstjórnir, stjórnmálaflokka og almenning. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum sveitarstjórnarlaga um íbúakosningar en markmið þeirra er að einfalda framkvæmd slíkra kosninga. Að mati innviðaráðuneytisins hafa sveitarfélög haft takmarkað svigrúm til framkvæmda á íbúakosningum, jafnvel þeirra sem eru ráðgefandi. Er þar fyrst og fremst horft til skilyrða um leynilegar kosningar og að um kosningarrétt og kjörskrá skuli fara eftir kosningalögum. Þá feli tilvísanir sveitarstjórnarlaga í kosningalög í sér að framkvæmd íbúakosninga verði óhjákvæmilega umfangsmeiri en þörf er á. Með frumvarpinu er því lagt til að kosningalög muni ekki taka íbúakosningar sveitarfélaga heldur muni þær eingöngu fara fram á grundvelli sveitarstjórnarlaga og reglugerðar sem sett skal á grundvelli laganna. Nefndin telur íbúakosningar mikilvægar til að auka lýðræðislega þátttöku íbúa sveitarfélaga í málefnum þeirra og mikilvægt sé að unnt sé að framkvæma þær greiðlega, án óhóflegra og óþarfra umsvifa en áréttar að aldrei má þó víkja frá þeirri grundvallarkröfu til kosninga að þær séu lýðræðislegar. Breytingin sem hér er lögð til veldur því að landskjörstjórn mun ekki lengur gegna fræðsluhlutverki varðandi íbúakosningar heldur verður ráðuneyti sveitarstjórnarmála með það hlutverk og skorar nefndin á ráðuneytið að sinna því af kostgæfni. Í frumvarpinu er lögð til sú breyting að skylda kjörstjóra til að póstleggja atkvæðaseðla á kjördegi falli niður og að framvegis verði það á ábyrgð kjósenda að koma atkvæði sínu til skila. Nefndin bendir á að meginreglan er sú að kjósendur sjá sjálfir um að koma atkvæði sínu til skila og lítur svo á að rétt sé að afnema undanþáguna frá því sem hefur verið í kosningalögunum. Telur nefndin mikilvægt að árétta hér ábyrgð kjósanda á atkvæði sínu. Nefndin fjallaði jafnframt um upplýsingagjöf við atkvæðagreiðslur utan kjörfunda. Við sveitarstjórnarkosningarnar árið 2022 var fundið að upplýsingagjöf um framboðslista og frambjóðendur á kjörstöðum. Voru sérstaklega nefnd dæmi um upplýsingar um listabókstafi í tilviki sameiginlegra framboða. Fyrir nefndinni kom fram að landskjörstjórn og ráðuneytið hafi hafið endurskoðun reglugerðar sem um þessi mál fjallar með það fyrir augum að einfalda framkvæmdina. Nefndin hvetur landskjörstjórn og ráðuneytið til að vinna áfram að endurskoðun reglugerðarinnar. Fram hafa komið ábendingar um að ákvæði kosningalaga um kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga vegna framkvæmda kosninga væru ekki nægilega skýr. Lagt er til að áfram verði fylgt þeirri meginreglu að kostnaður við aðrar kosningar en sveitarstjórnarkosningar falli á ríkissjóð en að sveitarfélögin standi straum af kostnaði við sveitarstjórnarkosningar í meginatriðum. Þó er lagt til að fleiri kostnaðarliðir vegna sveitarstjórnarkosninga verði greiddir af ríkissjóði en nú er. Í þessu sambandi má nefna kostnað vegna kjörgagna og áhalda sem landskjörstjórn lætur sveitarfélögum í té. Enn fremur er lagt til í frumvarpinu að kostnaður vegna atkvæðagreiðslu utan kjörfundar á grundvelli 2. mgr. 69. gr. kosningalaga falli á sveitarfélögin enda er ákvörðun um slíka atkvæðagreiðslu ávallt tekin af sveitarfélagi án nokkurs atbeina ríkisins. Í frumvarpinu er lagt til að skýrar verði en nú kveðið á um að úrskurði úrskurðarnefndar kosningamála megi bera undir dómstóla. Lagt er til að lögfestur verði þriggja vikna frestur til að bera úrskurði undir dómstóla og að slík mál fái flýtimeðferð. Þykir nefndinni þetta rétt í ljósi þess hversu brýnt það er að leyst verði úr ágreiningsmálum vegna framkvæmdar og niðurstöðu kosninga eins fljótt og unnt er. Nefndin fjallaði um ákvæði kosningalaga um óbundnar kosningar og einnig um úrskurðarnefnd kosningamála án þess að leggja þó til breytingar á þeim. Fram kom að stefnt er að því að endurskoða ákvæði um óbundnar kosningar áður en næstu sveitarstjórnarkosningar fara fram. Hvað úrskurðarnefnd kosningamála varðar var í kosningalögum komið á fót úrskurðarnefnd kosningamála. Stofnun hennar fól í sér umtalsverðar réttarbætur en með því var einnig komið til móts við tilmæli Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu. Fyrir nefndinni kom fram ábending um að bæta þyrfti umgjörð úrskurðarnefndarinnar og beinir nefndin því til ráðuneytisins að tryggja starfsaðstæður nefndarinnar betur en nú er gert. Nefndin leggur til eftirtaldar breytingar á frumvarpinu: Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar hæfisreglur í 5. gr. frumvarpsins þannig að við a-lið 1. efnismgr. 5. gr. bætist orðið eða. Með þessari breytingu er tryggt að fullt samræmi sé milli a- og b-liðar í frumvarpinu og girt fyrir að b-liðurinn verði talinn hafa víðtækari skírskotun en a-liður. Í öðru lagi leggur nefndin til að hæfisregla kjörstjóra úr eldri lögum verði innleidd í gildandi kosningalög en hún er þess efnis að kjörstjóri skuli víkja ef hann sjálfur er í framboði. Í þriðja lagi er lögð til sú breyting með c-lið 13. gr. frumvarpsins að 39. gr. kosningalaga breytist á þann veg að einungis kjörstjórnarmenn séu útilokaðir frá því að vera meðmælendur framboðslista en eins og nú er geta kjörstjórnarfulltrúar ekki verið meðmælendur. Er breytingunni bæði ætlað að skýra ákvæðið og koma í veg fyrir að fjöldi fólks sé hindraður í því að mæla með framboðslista. Í fjórða lagi er lögð til sú breyting á 3. mgr. 76. gr. kosningalaga að nægilegt verði að koma utankjörfundaratkvæðum í einhverja kjördeild þess kjördæmis sem kjósandi er á kjörskrá í. Í fimmta lagi var lagt til í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra það nýmæli að næmisgreining skuli fara fram þegar niðurstaða talningar liggur fyrir hjá yfirkjörstjórnum í alþingiskosningum og við forsetakjör og þjóðaratkvæðagreiðslu. Enn fremur var lagt til að yfirkjörstjórnir sveitarfélaga skuli setja sér viðmið um fyrir fram skilgreindan atkvæðafjölda sem getur haft áhrif á niðurstöðu sveitarstjórnarkosninga. Í næmisgreiningu felst að greina minnstu mögulegu hreyfingu atkvæða sem getur haft áhrif á úrslit kosninga og getur haft mikla þýðingu til að skapa forsendur og viðmið um það hvenær skuli endurtelja atkvæði við almennar kosningar. Tillaga frumvarpsins um næmisgreiningu kemur til vegna ábendinga í greinargerð undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa. Þar kom fram m.a. að nauðsynlegt væri að Alþingi markaði sér stefnu um hvaða viðmið eigi að gilda um endurtalningu atkvæða við almennar kosningar en slík viðmið gætu átt heima í kosningalögum. Með því væri mögulegt að taka af öll tvímæli um lögmæti endurtalningar. Rök fyrir slíkri stefnumótun löggjafans væru þau að með viðmiðum um endurtalningu atkvæða mætti tryggja vandaða framkvæmd kosninga. Fyrir nefndinni kom ítrekað fram að ýmsum spurningum væri ósvarað um framkvæmd næmisgreiningar og endurtalningar. Má þar helst nefna að ekki liggur fyrir hvaða áhrif ágreiningsseðlar geta haft á næmisgreiningu og þá sé mikilvægt að fá úr því skorið hvernig endurtalningu atkvæða yrði raunverulega háttað. Þá var því velt upp hvort miða ætti við hlutfallstölu greiddra atkvæða fremur en fasta tölu atkvæða og bent var á að sú tímasetning sem lögð var til varðandi endurtalningu væri ekki ákjósanleg þar sem tryggja þyrfti nauðsynlega hvíld talningarfólks. Að mati nefndarinnar er tillaga frumvarpsins um næmisgreiningu skref í þá átt að svara ábendingu undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa. Hins vegar telur nefndin að taka þurfi tillöguna til frekari skoðunar og útfærslu. Mikilvægt sé að leitað sé svara við þeim spurningum sem upp hafa komið og í ljósi þess að samkvæmt greinargerð með frumvarpinu hefði þurft að endurtelja í helmingi kosninga frá 2003 þarf viðmiðið að vera að fullu útfært svo komast megi hjá álitamálum um framkvæmdina. Að mati nefndarinnar er rétt að útfærsla þessara atriða sé betur skoðuð, mikilvægt að næmisgreining sé vel framkvæmanleg og öllum skiljanleg. Nefndin vill benda á að nú er í gildi reglugerð nr. 431/2022, um talningu atkvæða, en sú reglugerð var ekki í gildi við alþingiskosningarnar 2021. Ráðuneytið og landskjörstjórn vinna nú að endurskoðun hennar og er í skoðun hvort styrkja megi hana enn frekar svo að hún myndi góðan ramma utan um þá ferla sem viðhafa skal við talningu atkvæða. Leggur nefndin því til að tillaga um næmisgreiningu verði felld brott úr frumvarpinu. Leggur nefndin til að ráðherra skipi starfshóp til að vinna að nánari útfærslu á næmisgreiningu. Í þeim starfshópi eigi sæti fulltrúar landskjörstjórnar, yfirkjörstjórna kjördæma og annarra hagaðila. Við skipun í starfshópinn verði gætt að jafnræði milli fulltrúa landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Nefndin beinir því einnig til ráðherra að tryggja aðkomu sjónarmiða frá ólíkum stjórnmálahreyfingum að vinnunni. Í sjötta lagi er lagt til að ákvæði um uppkosningu verði breytt þannig að fari uppkosning fram vegna þess að kosning heils lista í kjördæmi eða sveitarfélagi hafi verið úrskurðuð ógild skuli sá listi ekki vera á meðal framboðslista við uppkosninguna. Er með þessu tekinn af allur vafi um að þótt framboðslisti væri úrskurðaður ógildur gæti hann samt sem áður verið í kjöri við uppkosningu en þannig mátti skilja ákvæði kosningalaga um þetta. Í tengslum við uppkosningu kom fram við umfjöllun nefndarinnar að ákvæði um uppkosningu væru efnislítil og telur nefndin að skerpa þurfi á reglum sem um uppkosningu gilda. Beinir nefndin því til dómsmálaráðuneytisins og landskjörstjórnar að taka málið til frekari skoðunar. Í sjöunda lagi er lögð til breyting sem varðar skyldu kjörstjóra til að afhenda kjörstjórn kjörkassa. Er lagt til að í stað þess að kjörstjóra sé skylt að senda kjörkassa svo tímanlega að hann sé kominn til kjörstjórnar áður en kjörfundi er slitið geri kjörstjóri og kjörstjórn með sér samkomulag um afhendingu kjörkassans og honum skuli fylgja viðeigandi skrá skv. 1. mgr. 77. gr. kosningalaga. Þá eru lagðar til minni háttar eða lagatæknilegar breytingar sem ekki þarfnast sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Þórunn Sveinbjarnardóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Friðjón R. Friðjónsson, Sigmar Guðmundsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Virðulegi forseti. Kosningalöggjöfin var tekin til gagngerrar endurskoðunar og ákveðið var að móta heildstæð lög sem tækju utan um kosningar til sveitarstjórna, Alþingis, forsetakjör, íbúakosningar og þjóðaratkvæðagreiðslur, en eins og kom fram í ræðunni minni áðan er nú lagt til að kljúfa íbúakosningar frá kosningalögunum til hægðarauka og efla sveitarstjórnir til að nýta íbúakosningar sem verkfæri í aukinni lýðræðislegri þátttöku íbúa í sveitarstjórnarmálum sem að mínu mati er gott mál. Vilji sveitarstjórnir nýta sér íbúakosningar í sinni vinnu eiga reglurnar um þær ekki að vera óþarflega íþyngjandi. Í ljósi þessara breytinga færist meðferð íbúakosninga, fræðsla, kvartanir og kærur til innviðaráðuneytisins frá dómsmálaráðuneytinu. Nefndin staldraði við þetta í sinni umfjöllun og vill hvetja innviðaráðuneytið til að veita þessu verkefni sérstaka athygli og tryggja að sú þekking sem þarf til að standa vel að kosningum nái að verða til og þróast áfram innan ráðuneytisins. Þá er í frumvarpinu einnig að finna breytingar á reglum um hæfi kjörstjórnarmanna og kjörstjóra og lagt til að um þá gildi sérstök hæfisregla. Er þessi breyting lögð til vegna þeirrar stöðu sem skapaðist við undirbúning kosninga til sveitarstjórna vorið 2022. Voru umsagnaraðilar sáttir við þessar breytingar en nefndin skoðaði þær tillögur mjög vel. Nokkrar umræður sköpuðust í nefndinni um þá breytingu að kjördagur sveitarstjórnarkosninga yrði færður aftur um viku eða á þriðja laugardag í maí í stað annars laugardags. Sú sem hér stendur vonar að þessi tímasetning reynist betri en sú breyting sem var gerð með kosningalögunum. Þá eru frestir þegar kosningar verða vegna þingrofs færðir nær kjördegi. Markmiðið hér er að bregðast við þeim knappa fresti sem framboð hefðu annars til að skila inn framboðslistum og safna meðmælum. Öðru er sem sagt breytt til samræmis við þetta. Atkvæðagreiðsla utan kjörfundar hefst þá 23 en ekki 29 dögum fyrir kosningar. Er þetta í fullu samræmi við ábendingar Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu um að atkvæðagreiðsla utan kjörfundar ætti ekki að hefjast fyrr en að framboðsfresti liðnum. Breytingin leiðir óhjákvæmilega til þess að sá tími sem kjósendur hafa til að greiða atkvæði utan kjörfundar styttist. Vil ég því sérstaklega vekja athygli á þessu hér og ítreka hversu ofboðslega mikilvægt það er að fræðsla og upplýsingar frá landskjörstjórn miði að þessu breytta fyrirkomulagi svo öllum verði ljóst um þessar breytingar. Þá er einnig lagt til bráðabirgðaákvæði um rafræna kjörskrá en óljóst er hvenær rafræn kjörskrá verður tiltæk þótt lögin geri vissulega ráð fyrir henni sem meginreglu. Í bráðabirgðaákvæðinu er lagt til að notuð verði prentuð kjörskrá þar til landskjörstjórn, í samráði við ráðuneytið og Þjóðskrá Íslands, hefur tekið ákvörðun um innleiðingu rafrænnar kjörskrár, því þó að hugbúnaður verði klár þarf að breyta reglum og verkferlum þegar rafræn kjörskrá verður tekin í gagnið. Við viljum auðvitað að vandað sé til verka í þessari framkvæmd en nefndin leggur þó áherslu á að rafræn kjörskrá verði að veruleika sem fyrst. Nefndin ræddi líka og hefur rætt áður dræma þátttöku í kosningum. Kjörsókn fer hnignandi og eðlilega höfum við áhyggjur af þeirri þróun. Það er hlutverk okkar hér í þessum sal að gefa þessu gaum og leita leiða til að efla lýðræðislega þátttöku í samfélaginu almennt. Þessu samtali hefur auðvitað ekki verið lokið innan nefndarinnar en við höfum einnig átt samtal við landskjörstjórn um málefnið og munum halda áfram að ræða þessa áskorun á vettvangi nefndarinnar þó svo að umræðan eigi auðvitað að eiga sér stað sem víðast. Ég vildi nýta tækifærið til að nefna þetta hér því að þó lýðræðið sé miklu meira en bara kosningar þá er það þannig að kosningarrétturinn er grundvallarréttindi þegna í lýðræðislegum ríkjum. Að lokum vil ég þakka nefndinni fyrir afskaplega gott samstarf í þessu máli. Það er mjög mikilvægt að samstaða sé í þinginu um þær breytingar sem gerðar eru á kosningalöggjöfinni. Það eykur traust á framkvæmdinni og traust á starfi okkar hér á Alþingi að í þessum málum skyldi okkur öllum takast að vinna þétt saman, kalla fyrir nefndina alla þá sérfræðinga sem við töldum mikilvægt að fá til okkar og skoða allar hliðar á þessum breytingum sem eru gerðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir framsögu á nefndaráliti ásamt breytingartillögum um breytingu á kosningalögum. Ég tel þetta vera mikilvægt mál og mér finnst gott að heyra að það ríkir samstaða um þessar tillögur í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég vil einnig nefna að ég tel þessar tillögur hér eðlilegt framhald og eftirfylgni þeirra breytinga sem voru gerðar á síðasta kjörtímabili. Það er þó eitt atriði hér sem ég hef ákveðnar áhyggjur af og kannski fyrst og fremst að það skapi einhvers konar óvissu eða óljós mörk. Það er kostnaðarskipting ríkis og sveitarfélaga, einkum það sem varðar kosningu utan kjörfundar. Í nefndarálitinu, á bls. 5, kemur fram að lagt er upp með að með frumvarpinu verði bætt í lögin ákvæði um kostnað vegna atkvæðagreiðslu utan kjörfundar sem fer fram á grundvelli 2. töluliðar 2. mgr. 69. gr. kosningalaganna. Það er þegar það er ákveðið samstarf um atkvæðagreiðslu utan kjörfundar milli sveitarfélaga og ríkisins sem er mjög mikilvægt. En ég held að þetta geti helst valdið vandkvæðum í stórum sveitarfélögum með marga byggðarkjarna þar sem getur verið langa vegalengd að fara og þá er mikilvægt að gætt sé sanngirni í þessari kostnaðarskiptingu. Hvert er álit hv. framsögumanns á því?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er góð athugasemd. Núgildandi kosningalög kveða ekki nógu skýrt á um kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga þannig að þess vegna er verið að leggja til þessa breytingu. Það er meira að segja verið að leggja fleiri kostnaðarliði á ríkið en sveitarfélögin. Hins vegar er einmitt eins og hv. þingmaður nefnir gert ráð fyrir því að þegar sveitarfélögin sjálf óska eftir utankjörfundaratkvæðagreiðslu þá greiði þau fyrir þá atkvæðagreiðslu, enda nýti þau sína innviði, það er þá húsnæði og starfsfólk og áhöld sem á staðnum eru, sem landskjörstjórn lætur þá ekki í té en þau geta auðvitað fengið það frá landskjörstjórn, sem ríkið greiðir. Þetta er bæði spurning um kosningu sem er á forræði og að beiðni og frumkvæði sveitarfélaganna og til þess er ætlast að þau nýti sína innviði til þeirrar atkvæðagreiðslu. Mig minnir að það hafi verið skýrsla sem dómsmálaráðuneytið vann, eða hvort það hafi verið landskjörstjórn sem fór yfir þessa kostnaðarskiptingu og komst að því að þessi kostnaður var óverulegur. Það kom líka fram við umfjöllun nefndarinnar að það voru vissulega sveitarfélög sem gerðu einhverjar athugasemdir við þessa framsetningu, að nú skyldi þessi kostnaður, svona skýrt tilgreint í lögum, greiðast af sveitarfélögunum en þó gerði sambandið ekki athugasemd við það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir svarið. Ég velti fyrir mér hvort nefndin hafi kallað sérstaklega eftir viðhorfum sveitarfélaga þar sem þessi kostur var nýttur samkvæmt skýrslunni. Ég hef kynnt mér skýrsluna og hún er mjög góð og hún er mjög mikilvægt gagn á bak við þessa vinnu. En mér er kunnugt um að það hefur komið upp ágreiningur um kostnaðarskiptinguna og ég sé einmitt í skýrslunni að það er ekki farið yfir kostnað akkúrat í þeim tilfellum sem ég þekki til, það er bara skautað yfir að gera grein fyrir kostnaðinum. T.d. ef sýslumaður ákveður að atkvæðagreiðsla utan kjörfundar sé opin frá 10–15 á einum stað í landstóru sveitarfélagi þá segir það sig sjálft að það er útilokað fyrir fólk sem er algerlega bundið í sínum störfum að mæta þangað. Ef sveitarfélagið óskar svo eftir betri þjónustu þá er ekki rökrétt að sveitarfélagið þurfi að bera kostnað af því. Mér er hins vegar kunnugt um það að þetta hefur víða verið leyst með einhvers konar samspili. Ég held að það sé mikilvægt, og það er ástæðan fyrir því að ég kem hér upp, að við höldum því til haga að það þurfi að fylgjast áfram með framkvæmdinni og halda áfram að leggja mat á það hvernig þessi kostnaður getur komið ólíkt niður eftir sveitarfélögum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvarið. Nei, nefndin óskaði ekkert sérstaklega eftir afstöðu sveitarfélaga hvað þetta mál varðaði en hins vegar sendum við auðvitað umsagnarbeiðnir á sveitarfélögin um lögin í heild. Athugasemdir um þetta bárust frá Reykjavíkurborg, að mig minnir, ekki frá neinu öðru sveitarfélagi, um kostnaðarskiptinguna. Við skoðuðum heldur ekki sérstaklega ítarlega þessa skýrslu sem lá að baki um þennan kostnað en vorum upplýst um það að kostnaðurinn væri óverulegur. Ég er sammála hv. þingmanni, við þurfum auðvitað bara að halda áfram að fylgjast með framkvæmdinni og sjá hvort við leysum þau álitamál sem koma upp. Hins vegar tel ég bara ofboðslega mikilvægt að í lögum sé skýrt kveðið á um kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Það var ekki gerður ágreiningur um þetta í nefndinni fyrir utan þá umsögn sem við fengum frá Reykjavíkurborg og þær skýringar sem við fengum þegar við óskuðum eftir frekari skýringum um það frá ráðuneytinu að um óverulegan kostnað væri að ræða því að sveitarfélögin væru að nýta sína innviði og sitt starfsfólk. Þar af leiðandi taldi nefndin réttast að afgreiða breytingarnar með þessum hætti.

Hæstv. forseti. Ég hef efnislega ekki miklu að bæta við framsögu hv. þingkonu Berglindar Óskar Guðmundsdóttur, sem er framsögumaður nefndarálits stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um þessar breytingar á kosningalögunum. Eins og fram hefur komið er samstaða í nefndinni um þær örfáu breytingartillögur sem hér eru lagðar til. Frumvarpið rekur rætur sínar aðallega til framkvæmdaratriða er varða hina nýju löggjöf, kosningalagabálkinn, ef svo má að orði komast, sem tók gildi 1. janúar 2022 og hefur tekið, eðli málsins samkvæmt, tíma að innleiða þær miklu breytingar sem þar voru samþykktar með bæði sameiningu laga og öðru slíku. Ég ætla að leyfa mér að segja hér, og ég hef áður sagt það, bæði í ræðustól Alþingis og í starfi hv. þingnefndar, að ég held að lexían af þessari stóru lagabreytingu, sem ég held að hafi verið algjörlega nauðsynleg, sé sú að við gefum okkur betri tíma til innleiðingar, þ.e. að þó að málið hafi verið afgreitt hér á hinu háa Alþingi þá sé framkvæmdarvaldinu gefinn betri tími til innleiðingar á grundvallarlöggjöf eins og kosningalögin eru. Það skiptir máli að vanda til verka og þær breytingar sem við höfum þurft að gera, stórar sem smáar, á þessum nýju lögum á undanförnum misserum segja okkur einfaldlega að það hefði þurft betri tíma til innleiðingar. Ég skil samt þau sjónarmið að vilja taka í gagnið það sem þegar hefur verið samþykkt á hinu háa Alþingi og vil af þessu tilefni minna á, af því að það tengist óneitanlega umfjöllun um kosningalögin, að þegar gengið var til alþingiskosninga 25. september 2021 var kosið eftir gömlu löggjöfinni, eins og allir sem hafa kynnt sér málið muna væntanlega, og ýmislegt af því sem var í umfjöllun undirbúningsnefndar fyrir rannsókn á kjörbréfum það haustið, og ég átti þess kost að sitja í þeirri nefnd, hefur ratað inn í breytingar á nýju löggjöfinni þó að það sé ekki beinlínis það sem svona, hvernig á að orða það, stýrði viðbrögðum við talningarmálum í Norðvesturkjördæmi. Mig langar að árétta hér hið mikilvæga hlutverk sem ný löggjöf felur landskjörstjórn. Landskjörstjórn hefur miðlægt hlutverk í framkvæmd kosninga, í fræðslu og upplýsingagjöf og það er mjög mikilvægt að löggjafinn búi þannig að landskjörstjórn að hún geti sinnt starfi sínu af þeim þunga og þeirri þekkingu sem til þarf. Nú vitum við eftir umfjöllun um þetta frumvarp í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að það er verið að vinna samkvæmt áætlun að reglugerðarskrifum er fylgja nýju kosningalögunum. Þar eru, eins og kemur fram í álitinu, reglugerðir um umboðsmenn, réttindi og skyldur og einnig um kosningaáróður, leyfilegan og óleyfilegan, í nágrenni kjörstaða. Allt þetta þarf að vera þannig úr garði gert að öll þau sem starfa við kosningaframkvæmdina og einnig þau sem eru í framboði skilji reglurnar með sama hætti og að þær séu algerlega skýrar, orki ekki tvímælis og valdi ekki óþarfa ruglingi þegar til stykkisins kemur, eða ágreiningi. Það má auðvitað benda á í þessu samhengi að það er kannski ekki endilega ákjósanlegt að íbúakosningarnar eigi heima í öðru ráðuneyti en því sem sér annars um kosningar, sem sagt dómsmálaráðuneyti, en þannig er tillagan. Ég skal segja það fyrir mig persónulega að ég er alveg tilbúin til að láta á það reyna að íbúakosningarnar heyri undir innviðaráðuneytið eins og sveitarstjórnarmálin yfir höfuð. Ég hlakka líka til að sjá hvort þessi létting í rauninni á framkvæmd íbúakosninga verði til þess að sveitarfélögin nýti þær meira og betur en hingað til hefur verið gert af því að til þess erum við að þessari breytingu, að gera þá nærtækara fyrir sveitarstjórnir að grípa til þess lýðræðistækis að setja einstök mál í dóm kjósenda og einnig þá auðvitað fyrir kjósendur að koma því í kring með undirskriftum og öðru slíku. Mig langar líka að nefna atkvæðagreiðslu utan kjörfundar. Ég hlýddi hér á andsvör áðan vegna kostnaðarskiptingar milli ríkis og sveitarfélaga og það er alveg rétt að það er umhendis í okkar stóru landsbyggðarkjördæmum fyrir sýslumannsembætti að halda úti atkvæðagreiðslu utan kjörfundar. Það verður auðvitað að vera skýrt að það sé gert með þeim hætti að kjósandi eigi, á þeim stutta tíma sem við gefum nú til atkvæðagreiðslu utan kjörfundar, 29 dögum, þess kost að mæta og kjósa utan hefðbundins vinnutíma. Mér finnst mjög mikilvægt að það sé þannig og að þannig sé staðið að þeirri framkvæmd. Það var svo sem ekki annað að heyra frá sýslumannaráði og öðrum sem komu fyrir nefndina en að það sé að sjálfsögðu fullur vilji fyrir því að framkvæma þetta með þeim hætti. Við ræddum þetta vel í nefndinni og við ræddum auðvitað líka um mál er varða sveitarstjórnarkosningarnar sem fram fóru 2022 og atkvæðagreiðslu utan kjörfundar í aðdraganda þeirra. Þar varð því miður misbrestur á upplýsingagjöf til kjósenda. Ég skil hvernig það getur gerst þegar það er mikill fjöldi framboða og kjósandi kemur til að kjósa í sveitarfélaginu sínu og gerir sér e.t.v. ekki grein fyrir því að sameiginlegir listar beri annan listabókstaf en flokkurinn eða framboðið sem viðkomandi kaus kannski síðast eða er vön að kjósa en þetta verður að vera í lagi. Það verður að vera þannig upplýsingagjöf í atkvæðagreiðslu utan kjörfundar að það fari ekkert á milli mála hverjir séu í framboði í hverju sveitarfélagi eða í hverju kjördæmi. Eins og hér hefur einnig verið nefnt er hér lagt til að færa hæfisreglurnar til fyrra forms. Það var augljóst í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga að þær höfðu verið gerðar of strangar fyrir okkar fámenna samfélag. Ég tel að sú breyting sem hér er lögð til sé til mikilla bóta og í rauninni tryggi einfaldlega hæfi en tryggi um leið að framkvæmd kosningarinnar sé ekki of flókin og að fólk geti sinnt því starfi þótt það tengist frambjóðendum með óbeinum hætti og að það reyni ekki á hæfið nema við úrskurð. Hvað varðar næmisgreininguna þá fjölluðum við um hana ítarlega eins og fram kom í máli hv. framsögumanns, fjölluðum ítarlega um hana í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, og niðurstaðan varð að fella ákvæðið brott úr frumvarpinu að svo stöddu og að láta vinna það betur. Ég held að það hafi verið farsæl niðurstaða og treysti því að það verkefni njóti forgangs í dómsmálaráðuneytinu og að við fáum niðurstöðu sem við getum vonandi unnið með og afgreitt héðan í tæka tíð fyrir næstu alþingiskosningar.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá hv. utanríkismálanefnd. Með frumvarpinu sem hér liggur fyrir verða lög um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða og lög um frystingu fjármuna og fleira felld úr gildi og í stað þeirra sett ný heildarlög þar sem fjallað er á einum stað um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða. Auk þess er ákvæðum laganna ætlað að tryggja að staðið sé með tryggum hætti að innleiðingu alþjóðlegra skuldbindinga sem Ísland hefur gengist undir, m.a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Herra forseti. Umfang þvingunaraðgerða sem Ísland tekur þátt í hefur stóraukist síðustu ár, ekki síst eftir ólögmæta yfirtöku Rússlands á Krímskaga árið 2014 og innrás Rússlands í Úkraínu í febrúar 2022. Með frumvarpinu eru lagaákvæði um framkvæmd eignaupptöku skýrð frekar þegar kveðið er á um slíkt í þvingunaraðgerðum. Alþjóðlegar þvingunaraðgerðir kveða í auknum mæli á um eignaupptöku en engin heimild hefur verið fyrir slíku í íslenskum lögum er varðar slíka framkvæmd. Við meðferð utanríkismálanefndar og vinnu í þessu máli komu fyrir nefndina fulltrúar utanríkisráðuneytisins og eins bárust umsagnir frá Skattinum og Seðlabanka Íslands. Eftir ítarlega vinnu nefndarinnar og með hliðsjón af þeim umsögnum sem bárust þá verður nefndin að leggja til að gerðar verði fjórar meginefnisbreytingar á frumvarpinu sem ég ætla að fá að rekja hér stuttlega. Í fyrsta lagi er þetta könnun á því hvort viðskiptamenn séu á lista yfir þvingunaraðgerðir skv. 13. gr. frumvarpsins, í öðru lagi er atriði sem snýr að landgöngubanni skv. 15. gr., í þriðja lagi stjórnvaldssektir er lúta að 30. gr. frumvarpsins og í fjórða lagi birting upplýsinga um mál til ógildingar á ákvörðunum um stjórnsýsluviðurlög sem fjallað er um í 36. gr. frumvarpsins. Í þremur af þessum atriðum, þ.e. könnun á hvort viðskiptamenn séu á lista yfir þvingunaraðgerðir, stjórnvaldssektum og birtingu upplýsinga um mál til ógildingar á ákvörðunum, er um að ræða athugasemdir sem bárust frá Seðlabanka Íslands og Skattinum og lúta fyrst og fremst að samræmingu milli lagaákvæða þannig að tryggt sé að skýrleiki og samhengi sé ljóst og tel ég svo sem óþarfa að gera nánari grein fyrir þessum atriðum hér en vísa til ítarlegrar umfjöllunar í nefndaráliti. Fjórða atriðið sem ég kom inn á áðan er landgöngubann og er að finna í 15. gr. Um það er að segja að í þeirri grein kemur fram að meina beri einstaklingi landgöngu eða gegnumumferð í samræmi við reglugerðir sem settar eru á grundvelli laganna. Það leiðir af 66. gr. stjórnarskrárinnar að íslenskum ríkisborgara verður ekki meinuð landganga til Íslands og því telur nefndin rétt að breyting verði á ákvæðinu þannig að tekið sé fram að það nái til einstaklinga annarra en íslenskra ríkisborgara. Það er mikilvægt, herra forseti, að þetta sé skýrt og komi hér fram. Aðrar breytingar eru tæknilegs eðlis og óþarfi að ræða hér efnislega. Að öllu því sem ég hef sagt hér þá er það niðurstaða nefndarinnar að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem er að finna í nefndarálitinu. Undir það rita og samþykkja ásamt mér Bjarni Jónsson, Birgir Þórarinsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Friðrik Friðriksson, Logi Einarsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.