Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Það skal tekið fram að ekki er gert ráð fyrir að greidd verði atkvæði í dag og er fyrsta mál á dagskrá tekið út af dagskránni.

Virðulegur forseti. Ég sé ástæðu til þess að gefnu tilefni að vekja athygli hæstv. forseta á því að verið er að reyna að ýta fram málum í þinginu með þeim hætti að ég tel að það gangi á svig við þingsköp. Ég var að koma af fundi áðan í iðnn. þingsins sem kölluð var sérstaklega saman til þess að fjalla um þrjú mál, þrjú frv. frá hæstv. iðnrh. sem formaður nefndarinnar upplýsti að væntanleg væru til Alþingis á næstunni, þrjú tilgreind frv. sem ég hef ekki séð meðal þingmála og var það hugmynd formanns nefndarinnar og tilmæli til nefndarinnar að þau yrðu send út til umsagnar í nafni nefndarinnar. Rætt var við mig í gær af formanni nefndarinnar um að halda aukafund um málið í þessum tilgangi. Ég tjáði honum að ég teldi það ekki rétt að stefna að því að senda út mál á vegum þingnefnda sem ekki væru komin til Alþingis og lýsti þar með fyrirvara af minni hálfu varðandi þetta fundarboð. En eftir sem áður er fundur boðaður í iðnn. kl. 10 og honum var að ljúka. Þar vakti ég athygli á 23. gr. þingskapa þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Til fastanefnda getur þingið vísað þeim þingmálum sem lögð eru fram og þörf þykir að nefnd íhugi. Vísa skal frumvörpum, þingsályktunartillögum og skýrslum til nefnda eftir efni þeirra og hafa um það hliðsjón af skiptingu málefna í Stjórnarráðinu.`` Síðan segir í 2. mgr. þessarar sömu greinar þingskapalaga: ,,Áður en 1. umr. fer fram um stjórnarfrumvörp eða fyrri umræða um tillögur frá ríkisstjórninni getur forseti heimilað, ef ósk berst um það frá níu þingmönnum, að nefnd athugi mál í því skyni að afla frekari upplýsinga um það eða skýringa á efni þess. Slíkt er og heimilt að gera að lokinni framsöguræðu um málið. Forseti ákveður hve lengi athugun nefndarinnar má standa. Nefnd, sem fengið hefur mál til athugunar, skal heimilt að vísa því til annarrar fastanefndar`` o.s.frv. Þetta er úr 23. gr. þingskapa Alþingis og ég fæ ekki skilið, virðulegur forseti, hvernig formönnum þingnefnda dettur það í hug að kveðja til nefndarfunda til þess að vísa málum til umsagna sem ekki eru komin inn til þingmanna, hvað þá að leyfi forseta og tilskilin ósk níu þingmanna liggi fyrir um að afbrigða sé leitað varðandi umfjöllun nefndar. Mér finnst að Alþingi þurfi að gæta sín í þessum efnum, að framkvæmdarvaldið fari ekki algerlega offari í máli sem þessu og vildi vekja athygli virðulegs forseta á þessu máli.

Forseti hefur hlýtt á athugasemdir hv. þm. og mun taka þær til skoðunar.

Herra forseti. Ég flyt á þskj. 582 frv. til útvarpslaga. Frumvarp þetta er samið á vegum menntmrn. Drög að því voru send 30 aðilum til umsagnar. Umsagnir bárust frá sex aðilum og gerðu umsagnaraðilar allmargar athugasemdir við frumvarpsdrögin í umsögnum sínum, og hefur við endanlega samningu frumvarpsins verið höfð hliðsjón af mörgum ábendingum þeirra um atriði sem betur máttu fara. Í frv. er sú leið farin að leggja fram frumvarp til nýrra útvarpslaga í stað breytinga á einstökum ákvæðum. Þykir það skýrara af ýmsum ástæðum. Um er að ræða nokkuð margar breytingar, þótt misþýðingarmiklar séu, lagðar eru til breytingar á lagagreinum sem áður hefur verið breytt og gert er ráð fyrir nokkurri breytingu á tæknilegri skipulagningu laganna. Að stofni til byggist frumvarp þetta á núgildandi útvarpslögum, nr. 68/1985, með síðari breytingum. Með frv. er ætlunin að mynda almennan ramma um alla útvarpsstarfsemi í landinu, bæði hljóðvarp og sjónvarp. Ekki er gert ráð fyrir að í rammalöggjöf um útvarpsstarfsemi verði að finna sérákvæði um Ríkisútvarpið heldur er miðað við að um Ríkisútvarpið gildi sérlög og það er ekki hróflað við þeim ákvæðum í núgildandi útvarpslögum sem snerta Ríkisútvarpið sérstaklega. En almenn ákvæði í þessari nýju rammalöggjöf um útvarpsstarfsemi munu þó gilda um Ríkisútvarpið nema annað sé sérstaklega ákveðið í lögum um Ríkisútvarpið. Með endurskoðun útvarpslaganna sem fram fór síðast á árinu 1993 var að mestu leyti tekið tillit til fyrirmæla í tilskipun Evrópusambandsins um samræmdar reglur um sjónvarpsþjónustu samkvæmt tilskipun frá árinu 1989. Nú hefur verið gerð breyting á þeirri tilskipun með samþykkt sérstakrar tilskipunar á árinu 1997. Einn megintilgangur frv. er að færa íslenska löggjöf til samræmis við hinar nýju reglur Evrópusambandsins og var hin nýja breytingatilskipun birt hinn 30. júlí 1997 í stjórnartíðindum Evrópusambandsins og átti að koma til framkvæmda í öllum aðildarríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu eigi síðar en 30. desember sl. Þegar síðast var spurst fyrir um það var þó ekki búið að samþykkja tilskipunina í sameiginlegu EES-nefndinni en gert er ráð fyrir að það verði gert á næstunni. Framangreindar tilskipanir taka samkvæmt efni sínu aðeins til sjónvarpsmála en ekki þeirra þátta sem varða hljóðvarp. Í frv. því sem hér er mælt fyrir er þó gert ráð fyrir að það gildi um sjónvarp og hljóðvarp eftir því sem það á við. Vegna aðlögunar íslenskrar útvarpslöggjafar að reglum Evrópusambandsins eru í frv. þessu lagðar til eftirtaldar breytingar á einstökum ákvæðum útvarpslaga. Í fyrsta lagi er um að ræða skýrari ákvæði um lögsögu íslenskra útvarpslaga. Í frv. er lagt til að sett verði skýr ákvæði um það til hvaða sjónvarpssendinga íslensk lögsaga nær samanber 2. gr. frv. Ákvæði um þetta efni eru ekki í núgildandi útvarpslögum. Við gerð lögsögureglnanna hefur verið tekið mið af niðurstöðum dómsmála sem risið hafa innan ESB um túlkun lögsögu og reglna ESB. Byggt er á tveimur grundvallarsjónarmiðum: 1. Sjónvarpsstöðvar innan hvers aðildarríkis EES eigi að hafa frelsi til þess að sjónvarpa til allra annarra aðildarríkja. 2. Sjónvarpsútsendingar skulu vera heimilar um allt Evrópska efnahagssvæðið svo framarlega sem útsendingar eru í samræmi við löggjöf útsendingar ríkisins. Í öðru lagi er almenningi tryggður aðgangur að dagskrá um þýðingarmikla atburði. Það nýmæli breytingartilskipunar ESB frá árinu 1997 sem hvað mesta athygli hefur vakið er ákvæði er veitir heimild fyrir hvert aðildarríki EES til þess að gera skrá um tiltekna þýðingarmikla viðburði sem senda skuli út í dagskrá sem meginhluti almennings hefur aðgang að þrátt fyrir að sjónvarpsstöð sem selur sérstaklega aðgang að efni sínu hafi keypt einkarétt til sýningar frá þessum viðburðum. Í reynd mun heimild þessi a.m.k. að sinni fyrst og fremst geta átt við meiri háttar íþróttaviðburði, innlenda og fjölþjóðlega, svo sem landskeppni, Ólympíuleika, heimsmeistarakeppni og Evrópumeistarakeppni í knattspyrnu og handknattleik. Í frv. er ekki gert ráð fyrir að ákveðið verði með lögum til hvaða viðburða heimild þessi tekur heldur er gert ráð fyrir að sett verði reglugerð um þetta efni samanber 23. gr. frv. Rétt er að árétta það sem kemur fram í athugasemdum við frv. að gert er ráð fyrir því að sjónvarpsstöð uppfylli það skilyrði að hún nái til meginhluta þjóðarinnar ef hin tiltekna útsending nær til a.m.k. 90% allra landsmanna. Gerir þetta að verkum að allar þrjár helstu sjónvarpsstöðvar landsins uppfylla þetta skilyrði, svo framarlega sem útsendingar þeirra eru opnar. Með þessu móti eru afskipti af samkeppni á sjónvarpsmarkaði í lágmarki. Auk þess verða það tiltölulega fáir viðburðir sem skráin um viðburðina getur náð til. Íslenska ríkinu er ekki skylt samkvæmt tilskipuninni að nýta þessa heimild, en rétt þykir að tryggður sé í lögum möguleikinn á að gera það vegna hins mikla áhuga sem ríkir hér á landi á sjónvarpsefni frá meiri háttar íþróttaviðburðum. Í þriðja lagi er markmiðið að efla framleiðslu evrópsks dagskrárefnis. Lagt er til að tekin verði upp regla þess efnis að sjónvarpsstöðvar skuli eftir því sem unnt er sjá til þess að minnst 10% af útsendingartíma á ári hverju eða minnst 10% af árlegu dagskrárfé sé varið til gerðar evrópskra verka, þar á meðal íslenskra verka sem framleidd eru af sjálfstæðum framleiðendum. Þetta ákvæði er fyrst um sinn aðallega stefnuyfirlýsing en með því að Menningarsjóður útvarpsstöðva verður lagður niður samkvæmt frv. verður sjónvarpsstöðvum gert auðveldara að fara eftir þessu ákvæði. Þá eru settar skýrari reglur um auglýsingar og kostun. Lagt er til að reglur um auglýsingar og kostun verði gerðar nokkru skýrari en verið hefur. Auk þess er bætt inn ákvæðum um fjarsölu og fjarsöluinnskot, og gilda í meginatriðum sömu reglur um þessi efni og gilda um auglýsingar. Loks er tekið inn í frv. samkvæmt tilskipunum Evrópusambandsins ákvæði um vernd barna. Lagt er til að tekin verði upp ákvæði um vernd barna gegn óheimilu efni. Eiga ákvæðin að styrkja gildandi íslensk lög um það efni, sem og um vernd barna gegn ótilhlýðilegum auglýsingum, og er þeim ákvæðum ætlað að vera til fyllingar ákvæðum samkeppnislaga. Þetta eru þau ákvæði, herra forseti, sem sérstaklega lúta að tilskipun Evrópusambandsins og taka mið af henni og ég sé ástæðu til að tíunda hér. Í frv. er einnig að finna önnur atriði sem ég nefni ekki í þessari framsöguræðu minni en snerta þennan þátt málsins einnig. Þá ætla ég að rekja nokkur atriði sem eru í útvarpslagafrv. án þess að þau séu í sjálfu sér hluti af hinum evrópska rétti sem okkur ber að taka tillit til við setningu laga af þessum toga. Það er í fyrsta lagi undirbúningur að stafrænu útvarpi. Það nýmæli er í frv. að lagt er til að menntmrh. verði heimilað að hefja undirbúning að stafrænu útvarpi hér á landi. Stafrænt útvarp, sjónvarp og hljóðvarp, er nú hafið í nágrannalöndunum eða er u.þ.b. að hefjast, a.m.k. á tilraunastigi. Hin stafræna tækni gefur mikla möguleika til betri nýtingar tíðnisviðsins en nú og er þannig m.a. meginforsenda þess að fleiri eigi þess kost að hefja raunverulega samkeppni, sérstaklega í sjónvarpi, auk víðtækari nota af tíðnisviðinu. Þar sem öll nýting VHF-tíðnisviðsins er nú í raun og veru aðeins í höndum tveggja aðila, Ríkisútvarpsins og Íslenska útvarpsfélagsins hf., komast fleiri aðilar ekki að þar. Auk betri nýtingar á tíðnisviðinu mun sá kostur fylgja stafrænu útvarpi að gæði útsendinga aukast til mikilla muna auk fjölmargra annarra kosta, svo sem að skapa möguleika á þáttasölusjónvarpi og kvikmyndapöntun. Hin stafræna tækni er forsenda hins svokallaða samruna sjónvarps, fjarskipta og tölvutækni í eitt svið með óljósum landamærum eða án landamæra. Þessi þróun er ekki aðeins tæknilegs eðlis heldur snertir hún alla þætti sjónvarpsþjónustu, þar með talin ný efnistök við gerð dagskrárefnis, innra skipulag stofnana eða fyrirtækja sem framleiða og dreifa sjónvarpsefni og breytt áhorf sjónvarpsnotenda með möguleikum á gagnvirkum samskiptum. Þannig snertir þróunin bæði menningarlega og iðnaðarlega hagsmuni. Gera verður ráð fyrir að það taki nokkurn tíma að taka hina stafrænu tækni í notkun, a.m.k. nokkur ár og hafi í för með sér verulegan stofnkostnað. Þá eru í frv. einnig fyllri ákvæði en áður um útgáfu útvarpsleyfa til einkaaðila. Í frv. er gert ráð fyrir að ákvæðin um leyfi til útvarps séu gerð fyllri í lögunum en þau hafa verið. Eru tekin upp í frv. ýmis ákvæði um þetta efni sem verið hafa í reglugerð en réttara þykir að mæla fyrir um í lögum. Jafnframt er lagt til að hlutverk útvarpsréttarnefndar verði aukið frá því sem verið hefur. Skal útvarpsréttarnefnd fylgjast með því að reglum samkvæmt útvarpsleyfum sé fylgt, eins og verið hefur, og hafa að öðru leyti eftirlit með framkvæmd laganna, þar á meðal eftirlit með öllum útvarpssendingum er lúta íslenskri lögsögu, þar með talið Ríkisútvarpsins. Er það breyting frá því sem verið hefur. Í frv. er ekki gert ráð fyrir að leyfi útvarpsréttarnefndar þurfi til endurvarps frá erlendum sjónvarpsstöðvum, heldur verði það Póst- og fjarskiptastofnun sem úthlutar rásum fyrir endurvarp. Er þetta enn fremur breyting frá því sem gilt hefur. Þá er fjallað um aðgang útvarpsstöðva að fjarskiptanetum. Lagt er til að tekið verði upp ákvæði í útvarpslög sem tryggir útvarpsstöðvum aðgang að almennum fjarskiptanetum sem hagnýtt eru til útvarpssendinga. Hefur þótt skorta ákvæði í útvarpslög um rétt útvarpsstöðva til aðgangs að kapalkerfum, og er úr því bætt með þessu ákvæði. Meðal annars er ætlunin að tryggja útvarpsstöðvum aðgang að breiðbandi Landssímans. Með þessu ákvæði er útvarpsstöðvum veitt sama staða og rekstrarleyfishöfum samkvæmt fjarskiptalögum. Um aðgang útvarpsstöðva að fjarskiptanetum fer að öðru leyti samkvæmt fjarskiptalögum og lögum um Póst- og fjarskiptastofnun, þar á meðal um ákvörðun endurgjalds fyrir aðganginn. Þá er í frv. lagt til að það verði gerð skýrari skil milli útvarpslaga og fjarskiptalaga. Lagt er til að felld verði brott úr útvarpslögum nokkur ákvæði er varða tengsl útvarpslaga og fjarskiptalaga. Er hér m.a. um að ræða ákvæði er varðar lagningu og not þráðar til útvarps, móttöku útvarpsdagskrár um gervitungl og heimild útvarpsstöðva til að reisa sendistöðvar o.fl. Með hliðsjón af fjarskiptalögum frá 1996 þykja þessi ákvæði nú óþörf í útvarpslögum, enda fjalla þau fyrst og fremst um málefni sem heyra undir fjarskiptayfirvöld. Loks er lagt til, herra forseti, að Menningarsjóður útvarpsstöðva verði lagður niður. Sjóðurinn hefur verið mjög umdeildur, sérstaklega fjármögnun sjóðsins og ráðstöfun á fé hans, en hún hefur í raun og veru aðeins falist í því að færa fé á milli útvarpsstöðva. Þar sem í gildandi ákvæðum um Menningarsjóðinn er gert ráð fyrir að hlutur Ríkisútvarpsins af rekstrarkostnaði Sinfóníuhljómsveitar Íslands greiðist af framlagi Ríkisútvarpsins til sjóðsins þarf að huga sérstaklega að fjáröflun til rekstrar hljómsveitarinnar í tengslum við rekstur Ríkisútvarpsins og hafa þegar farið fram umræður og viðræður á milli Sinfóníuhljómsveitar Íslands og Ríkisútvarpsins um það málefni. Varðandi stuðning við kvikmyndagerð og þá þætti sem Menningarsjóður útvarpsstöðva hefur sinnt þá minni ég á að hinn 19. des. sl. rituðum við fjmrh. undir tvíþættan samning við samtök kvikmyndagerðarmanna. Annars vegar er hann um að efla hina almennu deild Kvikmyndasjóðs, ef ég má orða það svo, og koma á laggirnar sérstakri deild innan sjóðsins til að styrkja gerð heimildarmynda og stuttmynda og að taka að sér það verkefni sem nú er í höndum Menningarsjóðs útvarpsstöðva. Ég tel að þannig hafi verið búið um hnúta að með niðurlagningu Menningarsjóðs útvarpsstöðva verði ekki stefnt í voða þeirri starfsemi sem hann hefur styrkt. Auk þess fá sjónvarps- og útvarpsstöðvar aukið fé til ráðstöfunar þegar hætt verður að taka af þeim það 10% gjald sem runnið hefur til Menningarsjóðs útvarpsstöðva. Þetta eru, herra forseti, helstu atriðin sem ég vildi rekja við upphaf umræðunnar. Ég vil ítreka það sem ég sagði að með þessu frv. er ekki hróflað við stöðu Ríkisútvarpsins, skipulagi þess er ekki breytt með nokkru móti með frv. Það verður að taka til sjálfstæðrar athugunar hvernig staða þess verði þegar fram líða stundir og hvaða breytingar er nauðsynlegt að gera til að laga þá stofnun að nýjum kröfum á sviði útvarpsrekstrar. Það er ástæða til þess, herra forseti, að vekja athygli á og skýra hv. þingmönnum frá því að samkeppnismáladeild framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins sendi sl. haust frá sér svokallað umræðuskjal um beitingu ákvæða í sáttmálanum um stofnun Evrópubandalagsins um samkeppni og ríkisstuðning í útvarpsgeiranum, eins og það er orðað. Ljóst er að samkeppnismáladeild framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins hefur hafið afskipti af ríkisrekstri á sviði sjónvarps og útvarps. Á undanförnum árum hafa framkvæmdastjórn Evrópusambandsins borist margar kærur frá einkareknum sjónvarpsstöðvum í ríkjum sambandsins um óréttmæta samkeppni af hálfu ríkisrekinna sjónvarpsstöðva og óhæfilegan stuðning ríkjanna við slíkar stöðvar sem geri einkareknum sjónvarpsstöðvum erfitt fyrir. Svo virðist sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sé að búa sig undir að taka á þessum málum en í framangreindu umræðuskjali samkeppnismáladeildar sambandsins er viðurkennt, fyrir hönd framkvæmdastjórnarinnar, að ríkjunum sé heimilt að reka útvarpsstöðvar í almannaþágu og heimilt að ákvarða slíkri starfsemi eðlilegar tekjur. Hins vegar er ljóst að samkeppnismáladeildin hneigist að því að skilgreina almannaþáguhlutverk slíkra fjölmiðla innan nokkuð þröngra marka og gera strangar kröfur um að fjárframlög til þeirra séu hæfileg miðað við tilgang þeirra þannig að þau hafi sem minnst áhrif á samkeppnisstöðu á markaði. Samkeppnismáladeildin virðist þess jafnvel hvetjandi að útvarpsstöðvar, sem reknar eru í almannaþágu, taki þátt í samkeppni á markaði en samkeppnisþátturinn sé þá aðskilinn frá almannaþágurekstrinum. Þessu vildi ég skýra frá. Eins og fram kom í máli mínu er í frv. tekið mið af því sem gerst hefur í Evrópuréttinum á undanförnum árum og útvarpsstarfsemi hér á landi skilgreind í samræmi við hann. Auk þess er tekið á málum sem hafa verið til umræðu frá því að útvarpslögin voru sett 1985. Ég tel, herra forseti, að huga beri að stöðu Ríkisútvarpsins í ljósi þeirra krafna sem fram koma og eru sífellt að verða háværari, um að ríkisvaldið skilgreini að nýju hlut sinn á þessu sviði. Ég vil geta þess að í byrjun desember sl. var efnt til fundar menningarmálaráðherra Norðurlandanna í Kaupmannahöfn. Þangað komu útvarpsstjórar ríkisstöðvanna á öllum Norðurlöndunum og gerðu ráðherrunum grein fyrir því að þeir teldu að starfsumhverfi stöðvanna væri að taka miklum breytingum, svo miklum breytingum að menn yrðu að finna út hvernig best yrði staðið að því að þær héldu sinni stöðu ef menn vildu það á annað borð. Ég vil einnig vekja athygli á því að annars staðar á Norðurlöndunum hafa verið stigin skref í þessa átt, til þess að styrkja stöðu hinna ríkisreknu fjölmiðla með breytingum á skipulagi þeirra. Þeim hefur verið breytt í hlutafélög eða aðrar ráðstafanir gerðar til að þessar stöðvar væru betur í stakk búnar til þess að takast á við verkefni sín við nýjar aðstæður. Í þessu frv. er engum slíkum ákvæðum til að dreifa og ekki hróflað við stöðu Ríkisútvarpsins nema að því leyti að eftirlitshlutverk útvarpsréttarnefndar nær til þess eins og allra annarra útvarpsstöðva. Ég tel að ekki sé unnt að skilgreina útvarpsrekstur af hálfu ríkisins þannig að hann eigi ekki að lúta almennum leikreglum eins og þeim sem mælt er fyrir um í þessu frv. Að öðru leyti er ekki fjallað um Ríkisútvarpið. Herra forseti. Ég legg til að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntrh. fyrir frv. sem hann leggur hér fram. Það er að mörgu leyti ágætt og tekur á mörgum vandamálum sem upp hafa komið í útvarps- og sjónvarpsrekstri undangenginna ára. Hins vegar sakna ég þess að ekki skuli tekið á vandamálum Ríkisútvarpsins sem hefur rekið opinbera menningarstarfsemi hér í landinu í nærfellt 70 ár, sýnist mér. Þar finnst mér mál að linni. Í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir að Ríkisútvarpið verði undanskilið þessum lögum. Í 13. gr. er gert ráð fyrir því að útvarpsstöðvum sé skylt að láta lesa endurgjaldslaust tilkynningar frá Almannavörnum. Öryggismálum, sem mikið hefur verið hampað sem nauðsyn þess að ríkið reki útvarp er vel komið fyrir í þessu frv. Ríkisvaldið og Almannavarnir geta nýtt sér útvarpsstöðvarnar, ef þetta frv. verður að lögum, til þess að lesa tilkynningar. Því er það spurning mín til hæstv. menntmrh.: Hver eru rökin fyrir því að selja ekki Ríkisútvarpið? Ég hef oft heyrt að öryggismálin séu einu rökin sem eftir standa til að halda því í ríkiseign. Ég spyr jafnframt hvort fyrir liggi tímaáætlun, í menntmrn. eða hjá menntmrh. sjálfum, um að stíga það skref að selja Ríkisútvarpið.

Herra forseti. Á mínum vegum hefur ekki verið unnið að neinum undirbúningi þess að selja Ríkisútvarpið. Hins vegar hef ég látið fjalla um það í tengslum við þetta mál hvernig best væri að laga starfsemi ríkisins á þessu sviði að þeim breyttu kröfum sem uppi eru og ég rakti m.a. í framsöguræðu minni. Ég tel það skyldu mína að láta skoða slíka hluti en ég hef ekki flutt frv. um það og mun ekki gera það. Þetta mál tel ég að sé þess eðlis að það verði að fá afstöðu Alþingis til þessarar almennu löggjafar sem hér er verið að boða og síðan verði menn í ljósi þeirrar niðurstöðu sem fæst í þessu máli á hinu háa Alþingi að taka afstöðu til framtíðar Ríkisútvarpsins og hvernig beri að laga skipan þess að nýjum kröfum, m.a. þeirri þróun sem er að verða í Evrópuréttinum og ég rakti í máli mínu og útvarpsstjórar Norðurlandanna gerðu menningarmálaráðherrum Norðurlandanna grein fyrir á fundi okkar með þeim í byrjun desember. Ég hef ekki látið vinna annað á mínum vegum en hugmyndir um það hvernig hægt væri að nálgast þetta viðfangsefni til þess að Ríkisútvarpið svaraði þeim kröfum sem gera ber til þess. Ég hef ekki lagt neina vinnu í það að selja það fyrirtæki og mun ekki gera.

Herra forseti. Þeir aðilar sem starfa á þessum markaði eða þessu sviði, þ.e. í því að útvarpa menningu til þjóðarinnar, starfa við vonlaus samkeppnisskilyrði. Einn aðili á markaðnum getur skuldbundið alla til að greiða til sín afnotagjöld, þ.e. Ríkisútvarpið og ríkissjónvarpið, á meðan aðrir aðilar njóta ekki þessa forgangs. Það er meira að segja svo að vilji einhver kaupa sér sjónvarpstæki til þess að horfa á einhverjar þessara einkastöðva, þá verður hann að greiða til Ríkisútvarpsins jafnframt. Svona einokun gengur náttúrlega ekki upp í samkeppnisþjóðfélagi eða hjá þeim sem vilja frjálsa samkeppni og frjálst framtak, fyrir utan það að þetta slævir að sjálfsögðu aðhald að rekstri sjónvarpsins þannig að það sé rekið eins vel og unnt er. Það þarf þess ekki. Það fær sína peninga á silfurfati hvernig sem rekstrinum er hagað. Ég spyr því hæstv. ráðherra enn einu sinni: Telur hann eðlilegt að á þessum samkeppnismarkaði njóti einn aðilinn slíks forgangs?

Herra forseti. Það er alveg ljóst og það er rétt hjá hv. þm. og fyrirspyrjanda að þessar umræður sem fara fram um stöðu ríkisrekinna fjölmiðla lúta einmitt að þeim atriðum sem hv. þm. vék að og það er þetta sem við höfum verið að skoða: Hvernig er staða Ríkisútvarpsins í þessu ljósi miðað við hertar samkeppniskröfur bæði innan lands og á Evrópska efnahagssvæðinu. Í þessum athugunum, þ.e. hinum evrópsku athugunum, skilgreina menn líka hlut ríkisfjölmiðla eins og okkar, sem bæði hafa rétt til þess að innheimta auglýsingatekjur og einnig afnotagjöld. Þar hafa komið fram hugmyndir um að skilgreina rétt þeirra til þess að senda út efni mjög þröngt þannig að þær megi t.d. ekki senda út íþróttir, þær megi ekki senda út það sem kallað er skemmtiefni eða hvernig sem menn skilgreina það o.s.frv., þ.e. að sú leið verði farin. Þetta eru hlutir sem við þurfum að velta fyrir okkur. En eins og ég segi og margtók fram í ræðu minni þá legg ég ekki fram tillögur um breytingar á stöðu Ríkisútvarpsins þannig að hv. þm. er í raun og veru að fjalla um annað mál en þetta frv. snýst um því það snýst um hinar almennu leikreglur fyrir allar útvarpsstöðvar. En það er sérstakt álitamál hvernig á síðan að taka á málefnum Ríkisútvarpsins í ljósi þessara almennu reglna og einnig í ljósi þeirrar þróunar sem er að verða alls staðar í Evrópu og við hljótum að þurfa að taka mið af þegar fram líða stundir.

Herra forseti. Ég vildi aðeins vekja athygli á, ég vil segja, einhvers konar villu sem ég sá hérna og gerir það að verkum að skýringar eða athugasemdir við 14. gr. frv. eru í raun og veru óskiljanlegar. 14. gr. fjallar um vernd barna gegn óheimilu efni og ég held að það sé mjög tímabært að það sé hert á þeim ákvæðum sem takmarka það hvaða efni megi senda út á þeim tíma sem börn eru að hlusta á útvarp eða horfa á sjónvarp. Á bls. 28 í greinargerðinni er fjallað um tilskipun Evrópusambandsins sem þetta ákvæði byggir m.a. á og þar segir um 2. mgr. 22. gr. tilskipunarinnar, með leyfi forseta: ,,Lagaskyldur í þessu efni eru uppfylltar með ákvæði 233. gr. a í almennum hegningarlögum, ... Í þessu tilvitnaða ákvæði segir að sá skuli sæta nánar tiltekinni refsingu sem með háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt ræðst opinberlega á mann eða hóp manna vegna þjóðernis ekki að öðru jöfnu heyra eða sjá slíkar útsendingar.`` Ég held að þarna hafi hugsanlega eitthvað fallið niður í vinnslu á þessum texta og vildi bara benda á þetta auk þess sem ég átta mig ekki heldur á því að þetta ákvæði hegningarlaganna eigi við um þessa tilskipun. Þetta er svona til ábendingar fyrir þá sem munu vinna úr þessu í hv. menntmn.

Herra forseti. Ég fagna því að komið er fram nýtt frv. til útvarpslaga. Þetta er eins og hæstv. ráðherra sagði svona almennar leikreglur í útvarpsrekstri og vissulega þurfa lög sem snúa að rekstri útvarps og sjónvarps að vera í sífelldri endurskoðun og þróun vegna tækniframfara og tækniþróunar. Þess er vegna tímabært að lögin frá 1985 séu endurskoðuð. Áður en ég geri nokkrar athugasemdir og spyr hæstv. ráðherra um nokkur atriði í frv. þá vil ég fagna því að hann hefur ekki í hyggju að selja Ríkisútvarpið eins og sjálfstæðismenn hafa oft verið að ræða því að ég tel það vera fásinnu. En ég tel að nauðsynlegt sé að ræða stöðu Ríkisútvarpsins sérstaklega og ég tek undir það. Vegna 10. gr. þar sem fram kemur að minnst 10% af árlegu dagskrárfé sé varið til evrópskra verkefna sem framleidd eru af sjálfstæðum framleiðendum, þá vil ég fagna því að þarna er tekin þessi ákvörðun. En ég spyr hæstv. ráðherra hvort ekki hafi komið til umræðu að hafa sérstakt hlutfall af dagskrárfénu til íslenskrar framleiðslu þar sem við búum í litlu málsamfélagi og ákveðin tungumál hafa haft mikil áhrif, t.d. engilsaxnesk áhrif, á okkar málsamfélag. Er því ekki ástæða til þess að setja þarna inn ákveðið hlutfall af framleiðslu á íslensku efni sérstaklega? Það er virðingarvert að þarna skuli tekin afstaða til evrópsks efnis. En ég hefði haldið að við þyrftum að setja þarna inn ákveðið hlutfall af íslensku efni. Andsvarsrétturinn er náttúrlega tryggður í lögunum en ég velti því fyrir mér hvernig menn bera sig að ef hann væri ekki virtur, hvort menn hafi einhverja ákveðna leið til þess að leita þess réttar síns samkvæmt 11. gr. Ég vil einnig fagna því að sérstaklega skuli vera tekið inn ákvæði um vernd barna. Það hefur verið heilmikið í umræðunni og það þarf að taka þau mál föstum tökum. Varðandi auglýsingar, og það sem kemur fram í 17. gr., þá var samkvæmt fyrri lögum, a.m.k. í Ríkisútvarpinu, séð til þess að auglýsingatímar kæmu ekki inn í dagskrárliði. Hér er tekið á því að auglýsingatímar séu á milli dagskrárliða. Þeirri reglu hefur ekki verið haldið og ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki ástæðu til þess að halda þeirri reglu að hafa auglýsingatímana á milli dagskrárliða. Það er mjög virðingarvert í Ríkisútvarpinu hvernig auglýsingatímum hefur verið haldið fyrir utan dagskrárliði. Þetta frv. byggir mjög á evrópskum tilskipunum eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra og er eðlilegt að tekið sé tillit til þeirra. Ég fagna því að hafinn skuli vera undirbúningur að stafrænu útvarpi til að nýta betur tíðnisviðin. Það er fyrir löngu orðið tímabært og það þarf að fara út í það. En sérstaklega vil ég fagna þeim sinnaskiptum hjá hæstv. ráðherra og stjórnvöldum að leggja það til að Menningarsjóður útvarpsstöðva verði lagður niður. Það er mál sem ég hef talað fyrir lengi bæði á síðasta kjörtímabili og þessu kjörtímabili og lagt þetta til. Það hafði þá ekki hljómgrunn hjá menntmráðherrum Sjálfstfl. En greinilega hafa þeir séð að full ástæða var til þess að taka á málefnum þessa sjóðs og leggja hann niður því eins og stendur í skýringum með þessu frv. þá hefur sjóðurinn verið mjög umdeildur, sérstaklega fjármögnun sjóðsins og ráðstöfun á fé hans og er þarna vægt til orða tekið, herra forseti. Sjóðurinn gekk út á það að taka auglýsingafé frá stóru stöðvunum, frá Ríkisútvarpinu, Stöð 2 og Bylgjunni, þ.e. Íslenska útvarpsfélaginu, og flytja það til annarra stöðva. Það var náttúrlega fáránlegt. Það er fullkomlega eðlilegt að útvarpsstöðvarnar og sjónvarpsstöðvarnar haldi sínu auglýsingafé og ráðstafi því til dagskrárgerðar eins og þær telja réttast og best þeim sjálfum til hagsbóta. Ég hefði gjarnan viljað fá upplýsingar um það hjá hæstv. ráðherra hvernig hann hyggst sjá til þess að Sinfóníuhljómsveit Íslands hafi rekstrarfé. Hvaða hugmyndir eru uppi um það? Mun rekstrarkostnaðurinn verða greiddur úr ríkissjóði beint eða eru einhverjar hugmyndir uppi um það hvernig standa skuli að rekstri Sinfóníuhljómsveitar Íslands? Það er fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt að Íslendingar eigi sína sinfóníuhljómsveit og standi að rekstri hennar. En að Ríkisútvarpið eða útvarpsstöðvar standi undir þeim rekstri er ekki rétt að mínu mati. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að það komi hér fram hvernig hæstv. ráðherra hyggst standa að rekstri sinfóníuhljómsveitarinnar. Varðandi ummæli hæstv. ráðherra um það að breyta Ríkisútvarpinu jafnvel í hlutafélag og þær vangaveltur sem hafa verið í Evrópu um þau málefni, þá breyta menn ekki fyrirtæki í hlutafélag nema þeir ætli að selja það þannig að ég tel að það þurfi að skoða aðrar leiðir. Málefni Ríkisútvarpsins þarf að skoða. Þau þurfa að vera í sífelldri endurskoðun en ég held að gera þurfi aðrar ráðstafanir en að breyta því í hlutafélag. A.m.k. þarf að fá gild rök fyrir því hvers vegna þurfi að breyta því í hlutafélag. Ég fagna því að aðgangur að breiðbandinu eigi að vera fyrir alla. Það er mál sem ég hef oft rætt á Alþingi. Reyndar velti ég því fyrir mér hvort uppbygging breiðbandsins sé hagkvæmasta leiðin í því að dreifa útvarpsefni um landið. Það eru vangaveltur sem ég tel að eigi ekki endilega að koma inn í þessa umræðu. En ég hefði gjarnan viljað fá svör, herra forseti, við þessum spurningum sem vöknuðu hjá mér við að skoða þetta frv. til útvarpslaga. Þetta mál fer náttúrlega til menntmn. og hlýtur að koma aftur inn í þingið og þá verður sjálfsagt mun meiri umræða um frv.

Herra forseti. Það eru nokkur atriði varðandi þetta frv. sem ég vil koma á framfæri athugasemdum við og það er í fyrsta lagi þeir þættir sem lúta að almennri íslenskri menningarþróun og eflingu íslenskrar tungu. Í 7. gr. frv. eru ákvæði um dagskrárframboð en þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Útvarpsstöðvar skulu stuðla að almennri menningarþróun og efla íslenska tungu. Þó skal heimilt, ef sérstaklega stendur á, að veita leyfi til útvarps á öðrum tungumálum en íslensku.`` Ég hefði viljað inna hæstv. ráðherra eftir því hvað það þýðir ,,ef sérstaklega stendur á`` vegna þess að það er mjög mikilvægt að þegar Alþingi afgreiðir þetta mál, hvort sem það verður nú eða síðar, þá liggi það fyrir löggjafanum hvert ráðuneytið mundi fara með heimild af þessu tagi. Það kann út af fyrir sig að vera rétt hjá hæstv. menntmrh. að skynsamlegra sé að orða þetta með þessum beina jákvæða hætti en hafa þetta sem undantekningarákvæði og nálgast það þar með allt öðruvísi vegna þess að við vitum að það getur staðið þannig sérstaklega á að það sé ekkert annað að gera en opna fyrir það að sjónvarps- og útvarpsefni fari út á öðrum málum en íslensku. Nú er það hins vegar þannig eins og við þekkjum að þess eru mörg dæmi að þetta hafi gerst án þess að það sé í raun heimilt ef grannt er skoðað. Ég held að nauðsynlegt sé að draga úr þeirri lagaóvissu sem verið hefur í þessum efnum þar sem veruleikinn hefur sett aðra nálgun á dagskrá en stundum hefur staðið í lögunum. Ég tel því að nauðsynlegt sé að taka á þessu máli. Það getur verið erfitt fyrir stjórnvöld að standa frammi fyrir málum eins og t.d. þeim þegar sent er út á erlendum málum vegna atburða sem eiga sér stað úti í heimi og lýst er jafnharðan og ekki er hægt að koma við textum eða þýðingum. Slík dæmi eru mörg. Þess eru hins vegar líka dæmi að íslenskar útvarpsstöðvar sendi út fréttir á erlendum málum sem eru þá endurvarp frá öðrum stöðvum. Það eru væntanlega slík afmörkuð einstök tilvik sem þarna er átt við í þessari grein frv., eða hvað? Um það vil ég spyrja hæstv. menntmrh. Ég vil líka víkja að því ákvæði í þessari grein þar sem stendur í 2. tölul.: ,,Sjónvarpsstöðvar skulu kosta kapps um að meiri hluta útsendingartíma sé varið í íslenskt dagskrárefni og annað dagskrárefni frá Evrópu.`` Gerð er grein fyrir þessu í grg. sjálfri og mér finnst að við séum þarna dálítið í þeim sporum að reyna að taka á þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir af því að við erum aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Vandi okkar er ekki sá að við þurfum endilega að hafa í okkar útvarps- og sjónvarpsstöðvum miklu meira efni frá öllum ríkjum Evrópu eða öllum málsvæðum Evrópu. Okkar menningarlegi vandi stafar fyrst og fremst af því að yfirþyrmandi engilsaxneskt efni er í miðlum okkar og það er til verulegra bóta að vera með efni frá öðrum menningarsvæðum í Evrópu. Það gerir menningarlífið hér fjölbreytilegra og dýpra en í rauninni er hægt að uppfylla þetta ákvæði frv. með því að vera með stóraukið efni t.d. frá breskum framleiðendum. Ég held í rauninni að það sé þó ekki það sem er sérstaklega eftirsóknarvert fyrir okkur með fullri virðingu fyrir þeim. Á bls. 14 í grg. frv. er aðeins tekið á þessu máli og þar segir, með leyfi forseta: ,,Tekin er upp regla þess efnis að sjónvarpsstöðvar skuli, eftir því sem unnt er, sjá til þess að minnst 10% af útsendingartíma á ári hverju eða minnst 10% af árlegu dagskrárfé sé varið til gerðar evrópskra verka, þar á meðal íslenskra verka, sem framleidd eru af sjálfstæðum framleiðendum (10. gr. frumvarpsins).`` Ég spyr því, herra forseti, hvort nauðsynlegt sé að nálgast þetta svona, hvort ekki sé hægt að líta þannig á að þrátt fyrir þau ákvæði í þessum evrópsku samningum og frv., ef það yrði að lögum, væri hægt að leggja þær kvaðir á sjónvarps- og útvarpsstöðvar að það væri enn þá meira og enn þá hærra hlutfall af efninu íslenskt en hér er gert ráð fyrir. Er nokkuð sem mælir á móti því að slík almenn regla væri sett inn? Við vitum að franskar sjónvarpsstöðvar eru með miklu hærri kröfuþröskuld í þessu efni en hér er gert ráð fyrir og ég spyr: Er ekki hugsanlegt að um leið og þetta mál yrði afgreitt á Alþingi verði skyldur af þessu tagi lögfestar enn þá ákveðnar en hér er gert ráð fyrir? Mér finnst líka, herra forseti, spurning og spyr hæstv. menntmrh. líka að því hvort ekki kæmi til greina að leyfi til útvarps á Íslandi væri að einhverju leyti bundið íslenskum menningarskilyrðum en ekki bara tæknilegum skilyrðum eins og gert er í 6. gr. frv., tölul. 4. Ég held að nálgast eigi málið þannig að við gerum býsna miklar kröfur til slíkra stofnana í þágu íslenskrar menningar og göngum mjög langt í þeim efnum. Ég tel að við eigum að ganga eins langt og ýtrast er hugsanlegt að ganga miðað við þá alþjóðasamninga sem við erum aðilar að. Ég vil inna hæstv. menntmrh. eftir því hvort ekki mætti hugsa sér að setja slík menningarleg skilyrði inn í 6. gr. og taka líka fram að hlutfallið megi vera meira en 10%. Í því skilyrði sem ég las upp úr grg., herra forseti, er það í raun þannig að það mætti hugsa sér að 10% af útsendingartíma fari í evrópskt efni, þar á meðal íslenskt og þá verði 9,9% utan Íslands en 0,1% íslenskt efni, eins og þetta er nálgast hér. Það finnst mér ekki þægileg tilhugsun og spyr því hvort ekki sé hægt að velta því aðeins fyrir sér. Í þriðja lagi vil ég víkja aðeins að Sinfóníuhljómsveit Íslands. Það er óhjákvæmilegt að það komi fram hvernig hæstv. ríkisstjórn hugsar sér að taka á því máli. Það er ekki hægt að velta þessu yfir á Ríkisútvarpið og það er ekki ofsögum sagt af því í umsögn um málið frá fjárlagaskrifstofu fjmrn. þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Tvö ákvæði frumvarpsins hafa helst áhrif á kostnað ríkissjóðs. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að Menningarsjóður útvarpsstöðva verði lagður niður, en hann veitir fjárframlög til innlendrar dagskrárgerðar. Sjóðurinn hefur tekjur af 10% gjaldi sem leggst á allar auglýsingar í útvarpi sem áætlað er að nemi 130 millj. kr. á árinu 1999, þar af um 70 millj. kr. frá Ríkisútvarpinu. Samkvæmt gildandi útvarpslögum greiðir sjóðurinn 25% hlut Ríkisútvarpsins af rekstrarkostnaði Sinfóníuhljómsveitar Íslands og er greiðslan áætluð 62 millj. kr. á árinu 1999. Þá má ætla, með hliðsjón af reynslu fyrri ára, að Ríkisútvarpið fái nokkurn styrk til dagskrárgerðar úr sjóðnum á árinu 1999 starfi hann þá samkvæmt gildandi lögum. Árið 1997 fékk Ríkisútvarpið 5,7 millj. kr. framlag úr sjóðnum. Verði frumvarpið að lögum fellur það í hlut Ríkisútvarpsins að greiða lögbundinn hlut sinn í rekstrarkostnaði hljómsveitarinnar. Standist þessar áætlanir munu framangreindar breytingar hafa óveruleg áhrif á afkomu Ríkisútvarpsins.`` Þetta sjá menn, ef sú leið verður farin sem gert er ráð fyrir, með því að skoða annars vegar 70 millj. kr. framlagið til Menningarsjóðsins og hins vegar 67,7 millj. kr. framlagið að því er varðar Sinfóníuna og styrkinn til dagskrárgerðar. En veruleikinn er engu að síður sá að óeðlilegt er að hengja þetta á Ríkisútvarpið. Og ég vil spyrja hvort ekki sé hugsanlegt að halda þannig á þessu máli, ef það verður afgreitt núna eða hvenær sem það verður, að um leið verði tekið á fjárhagsmálum Sinfóníuhljómsveitar Íslands því að þessi sambúð milli Sinfóníunnar og Ríkisútvarpsins er í raun og veru barn síns tíma, úrelt og væri betra ef hægt væri að laga það. Ég vil að lokum fagna því að ekki er ætlunin að hrófla við starfsemi Ríkisútvarpsins. Ég tel að mjög mikilvægt sé að sú yfirlýsing liggi fyrir frá hæstv. menntmrh. vegna þess að vofað hefur yfir að jafnvel yrði efnt til þess að breyta Ríkisútvarpinu í grundvallaratriðum. Flokkssamþykktir frá Sjálfstfl. hafa bent til þess að menn væru áhugasamir þar um að selja hluta af Ríkisútvarpinu og það er fagnaðarefni að ekki er bryddað upp á neinu slíku. Ég held hins vegar að kerfislegur vandi Ríkisútvarpsins --- sem ég leyfi mér að koma aðeins inn á, þó ekki sé beinlínis verið að fjalla um það sérstaklega hér --- liggi fyrst og fremst í þessu afnotagjaldamáli. Að gera ráð fyrir að afnotagjöldin séu bundin við tæki sem síðan er lokað ef menn ekki borga afnotagjaldið, sem þýðir það að menn fá ekki efni frá öðrum stöðvum, er í raun og veru kerfi sem verður að fara öðruvísi í. Ég held að um það séu allir sammála. Ég vil láta mín lokaorð í þessum athugasemdum verða þau að ég tel að afnotagjaldakerfið eins og það er gangi ekki til lengdar og gæti orðið til þess að menn misstu Ríkisútvarpið eins og það hefur verið af því að svo mikil óánægja er með þetta afnotagjaldakerfi, sem er kannski óskylt þeirri hugsun sem er á bak við Ríkisútvarpið að öðru leyti. Þetta vil ég láta koma fram sem mitt sjónarmið þó að ríkisútvarpsmálið sé ekki á dagskrá að öðru leyti. En meginatriðið í athugasemd minni er það hvort ekki sé hægt að gera ítarlegri og ákveðnari kröfur í þágu íslenskrar menningar en frv. gerir ráð fyrir.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til útvarpslaga og ég vil fagna framlagningu þess og þeirri umræðu sem á sér stað um þessa mikilvægu rammalöggjöf á tímum mikillar fjölmiðlamenningar hér á landi sem annars staðar í nágrannaríkjum. Ég vil einnig fagna sérstaklega þeirri yfirlýsingu hæstv. menntmrh., sem hann gaf í framsögu sinni, að með þessu frv. sé ekki hróflað við sjálfstæði Ríkisútvarpsins sem og að ekki væri í bígerð að efna til sölu á Ríkisútvarpinu. Ég fagna því sérstaklega. Eins og bent var á er Ríkisútvarpið ekki sérstaklega til umræðu hér heldur er um rammalöggjöf að ræða en í tilefni af því að hv. þm. Pétur Blöndal gerði Ríkisútvarpið sérstaklega að umræðuefni leyfi ég mér þó að segja að aldrei hefur verið mikilvægara en nú, á tímum hinnar fjölþjóðlegu menningar sem streymir til okkar á öldum ljósvaknas, að ráða yfir öflugum íslenskum fjölmiðli sem þjónar íslenskri menningu að þeirri forsendu gefinni að við teljum íslenska menningu einhvers virði. Að auki nefni ég öryggisþáttinn, sem var reyndar getið um í umræðunni, en þessir tveir þættir, menningarlegt hlutverk og öryggisþátturinn, eru í raun meginforsendan fyrir rekstri Ríkisútvarpsins sem samnefnara íslenskrar menningar. Það er sú stofnun sem getur sinnt ýmsum menningarlegum þáttum sem líklega verður aldrei markaðslegur grundvöllur fyrir en samanlagðir mynda þeir í íslensku Ríkisútvarpi, hvort heldur er hljóðvarpi eða sjónvarpi, eina samfellu sem kalla mætti íslenska menningu sem er mikilvæg á tímum fjölþjóðlegrar menningar. Þetta er sú leið sem Bretar hafa farið með BBC, þeir hafa slegið skjaldborg utan um þá stofnun með sömu rökum. Hitt er annað mál að rekstrarskilyrði og ekki síður stjórnunarvandi Ríkisútvarpsins hefur verið töluvert til umræðu. Ég tel afskaplega brýnt að skerpa á stjórnunarstrúktúr Ríkisútvarpsins svo það fái að starfa eftir eðlilegum stjórnunarleiðum og hafi eðlilegan rekstrargrundvöll. Ég tek undir þau sjónarmið að innheimtukerfið, sem notað hefur verið, megi gagnrýna. Bæði er það dýrt og að sumu leyti óskilvirkt. Ég teldi t.d. koma vel til greina að setja upp sérstakan nefskatt á Íslendinga 18 ára og eldri. Hann þyrfti að mér skilst ekki að vera hærri og jafnvel innan við 1.000 kr. á ári til að tryggja eðlilega starfsemi þessa merka miðils. Þetta var útúrdúr um Ríkisútvarpið sérstaklega. Hér er til umræðu rammalöggjöf um útvarp almennt. Ég fagna þessari yfirlýsingu um sjálfstæði Ríkisútvarpsins. Það er mikilvægt að hafa hér öflugt ríkisútvarp en jafnmikilvægt að Ríkisútvarpið fái harða og eðlilega samkeppni frá öðrum útvarps- og sjónvarpsstöðvum. Ég hygg að tilkoma t.d. Hins íslenska útvarpsfélags og síðar annarra útvarpsstöða hafi haft mjög jákvæð áhrif á starfsemi Ríkisútvarpsins. Sú samkeppni hefur verið til góðs og með þessari rammalöggjöf er leitast við að treysta samkeppnisgrundvöll ólíkra útvarps- og sjónvarpsstöðva. Ég hlýt að taka undir þau sjónarmið sem hafa verið kynnt varðandi stafrænt útvarp og öll þau gífurlegu sóknarfæri sem því fylgja fyrir áhorfendur og hlustendur einstakra útvarpsstöðva. Í stafrænu útvarpi felast gífurlegir möguleikar til fræðslu, skemmtunar og upplýsingar, að ekki sé talað um gæðin. Í þriðja lagi vil ég sérstaklega fagna þeim vopnum sem í þessu frv. eru til varnar börnum, þ.e. heimild til að grípa í taumana ef í óefni er komið með útvarps- eða sjónvarpsefni sem kann að skaða börn. Það hefur komið til umræðu á þessum vettvangi sem og í fjölmiðlum að á stundum hefur keyrt úr hófi hvernig sjónvarpsefni, jafnvel á daginn, á því sem kalla má eðlilegum vökutíma barna hefur verið uppfullt af ofbeldi. Ýmsir hafa haft af því miklar áhyggjur. Með 14. gr. og 20. gr. er möguleiki á að verja börnin, má segja, þar sem hægt á að vera að grípa inn í, þá væntanlega útvarpsréttarnefnd, ef einhver brýtur gegn þessu ákvæði. Þá er sérstaklega átt við ofbeldi, klámfengnar myndir og ekki síður ofbeldisfull atriði í auglýsingum á besta áhorfstíma fyrir börn. Ég fagna því sérstaklega 14. og 20. gr. Í fjórða lagi hlýt ég að fagna almennu ákvæði til allra útvarpsstöðva sem eru skyldur vegna almannaheilla, að vera skylt að kostnaðarlausu að birta auglýsingar sem snerta almannaheill. Þar eru öryggismál þjóðarinnar lögð til grundvallar og er í raun sjálfsagt. Ég tek undir sjónarmið sem hér hafa verið nefnd, bæði hjá hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum sem til máls hafa tekið, um að Menningarsjóður útvarpsstöðva hafi verið úr sér genginn en jafnframt er mikilvægt að fjármögnun Sinfóníuhljómsveitar Íslands verði tryggð á annan hátt. Ég efast um að sambýlið við útvarpið sé rétt og tel að tryggja þurfi fjármögnun Sinfóníuhljómsveitar Íslands öðruvísi. Ég þykist vita að hæstv. ráðherra sé áhugamaður um slíkt enda mikill menningarsinni. Í sjötta lagi fagna ég ákvæðum 7. og 8. gr. þar sem sérstaklega er fjallað um íslenskt menningarefni og framleiðslu í sjónvarps- og útvarpsstöðvunum. Þau eru ekki síður um skyldurnar til að setja tal og texta á íslensku. Væntanlega hefur fátt jafnmikil áhrif á málvitund og málmótun ungra barna og sjónvarp, þar sem þau virðast horfa afskaplega mikið á sjónvarp. Talsetning á barnamyndum er afskaplega mikilvæg sem og textun, eins og m.a. hefur verið gert í Þýskalandi og Frakklandi með menningarlegum rökum. Ég fagna þessu ákvæði sérstaklega. Líkt og með ákvæðið um verndun barna er þarna ákveðið vopn fyrir útvarpsréttarnefnd til þess að grípa til ef á þarf að halda vegna íslenskrar menningar og íslenskrar tungu. Ég vil gera að sérstöku umtalsefni 9. gr. þar sem er talað um lýðræðislegar grundvallarreglur. Það er mjög vandmeðfarið efni og þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Útvarpsstöðvar skulu í öllu starfi sínu halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur. Þeim ber að virða tjáningarfrelsi og stuðla að því að fram komi í dagskrá rök fyrir mismunandi skoðunum í umdeildum málum`` o.s.frv. Herra forseti. Ég er mikill unnandi frjálsrar fjölmiðlunar og frelsis orðsins. En frelsinu fylgir líka ábyrgð. Hafandi í huga t.d. nýafstaðið prófkjör hér á höfuðborgarsvæðinu, í Reykjavík sérstaklega, finnst mér fjölmiðlar margir hverjir hafa brugðist þessari skyldu sinni og þeirri ábyrgð sem fylgir frelsinu með því að gæta lýðræðislegra grundvallarreglna þar sem óneitanlega, hugsanlega í gegnum kunningjatengsl í litlu samfélagi, einstökum frambjóðendum er hampað sérstaklega en öðrum sjónarmiðum er ekki gefinn jafn möguleiki. Þetta finnst mér gilda nánast um flesta fjölmiðla og er mikið áhyggjuefni, einfaldlega út frá lýðræðissjónarmiðum. Hinu frjálsa orði og frjálsri fjölmiðlun hlýtur að fylgja einmitt sú ábyrgð að tryggja að ólík sjónarmið skuli komast að. Það tel ég að hafi almennt ekki gerst. Nú segi ég ekki að það sé meðvituð stefna einstakra útvarpsstöðva að hampa einum frekar en öðrum, t.d. í prófkjöri. Hins vegar virðast einstakir dagskrárgerðarmenn, líklega vegna kunningjatengsla eða vegna pólitískra skoðana, falla í þessa gryfju. Þess vegna er auðvitað mikilvægt að hafa slíkt atriði eins og er hér í 9. gr. en það er vandmeðfarið og fæ ég raunar ekki séð hvernig útvarpsréttarnefnd getur tekið á slíku. Ég tel hins vegar ástæðu til að nefna þetta. Málið snýst um lýðræðisleg grundvallarréttindi og það að ábyrgð fylgi frelsi í fjölmiðlun. Herra forseti. Hér eru þrjú atriði sem ég vil nefna sérstaklega til viðbótar. Fyrst er að nefna 21. gr., um kostun. Ég hef rætt nokkuð ítarlega við nokkra lögmenn um ástæður þeirra ákvæða sem um er getið bæði í 21. og 23. gr., m.a. lögmenn sem tengst hafa Brussel vegna EES-ákvæða. Þeir fræða mig m.a. á því varðandi 2. tölul. 21. gr., þar sem segir að óheimilt sé að kosta fréttaútsendingar og fréttatengt efni, svo sem veðurfréttir og íþróttafréttir, að fyrir þessu sé engin stoð hjá ESB-verkinu enda fær maður ekki séð hvaða rök geta verið fyrir því að banna kostun á íþróttaþáttum og veðurfréttum. Ég veit ekki betur en alls staðar í Evrópu, þar sem maður hefur séð sjónvarp, kosti ýmsir veðurfréttir eða íþróttafréttir, líkt og við þekkjum hér, eins og hjá Stöð 2 þar sem Tal kostar veðurfréttir. Við þekkjum Nissan-deildina í handbolta og þannig má áfram telja. Ég sé ekki hvaða hagsmunir eru í hættu með þessu. Þar sem lögmenn segja mér að fyrir þessu sé ekki fótur þá lýsi ég mjög miklum efasemdum um þetta ákvæði og mun beita mér fyrir því að því verði breytt í meðförum hv. menntmn. Svipað er mér sagt af mætum lögmönnum varðandi 23. gr. Þar er kveðið á um skyldu allra sjónvarpsstöðva til að opna dagskrá við sérstök skilyrði. Þar eru nefndir sérstaklega mikilvægir atburðir sem kunna að snerta þjóðarheill svo sem ýmsir íþróttaatburðir. Þarna mun vera byggt á 3. gr. í tilskipun Evrópusambandsins nr. 36 frá 1997 þar sem kveðið er á um heimild einstakra stjórnvalda innan ríkja EES eða ESB til þess að beita þessu ákvæði. Mér er sagt að þar sé aðeins um heimildarákvæði að ræða en ekki skyldu. Spurningin er hvort við séum ekki að ganga mun lengra en tíðkast hjá öðrum þjóðum, hvort við séum ekki í þessu tilviki, eins og stundum vill brenna við þegar við túlkum ákvæði ESB-reglna, að túlka þau of þröngt. Þetta vekur líka spurningar um eignarrétt. Þegar sjónvarpsstöð hefur keypt sér eignarrétt, t.d. Íslenska útvarpsfélagið sem hefur keypt sér eignarréttinn að ensku knattspyrnunni, sem margir eru áhugasamir um, og sinnir því með miklum sóma. Hver á að túlka hvort um almannaheill eða þjóðarhagsmuni sé að ræða eða ekki? Ég hef miklar efasemdir um það og tel jafnframt mjög varhugavert að leggja þær skyldur á einstaka ráðherra, óháð því hverjir skipa þá stöðu, að skipa sjónvarpsstöð að opna dagskrá sína samkvæmt reglugerð. Ef menn ætla að túlka þetta svona teldi ég skynsamlegra að beina því til útvarpsréttarnefndar en lýsi fyrirvara við að ganga jafnlangt í að túlka þetta og gert er í 23. gr. frv. Í framhaldinu vakna spurningar um rekstrargrundvöll fyrir þær sjónvarpsstöðvar sem vilja veita ríkissjónvarpinu eðlilega og nauðsynlega samkeppni. Að lokum vil ég nefna ákvæði sem varða stafrænt útvarp og stafrænar útsendingar, sem er gífurlega dýrt fyrirbrigði. Ég teldi mjög eðlilegt að hagsmunaaðilar, þ.e. fulltrúar þeirra fyrirtækja sem standa í útvarps- og sjónvarpsreksti á Íslandi, kæmu að undirbúningi þess, m.a. til þess að tryggja að ákvörðun um að leggja út í slíkt af hálfu ríkisins leiddi ekki til að einkastöðvarnar drægjust aftur úr. Ég trúi því að hæstv. ráðherra vilji tryggja eðlilega samkeppni á sjónvarpsmarkaði en ekki láta Ríkisútvarpið eitt sigla fram úr, sem fræðilega væri hægt samkvæmt þessu frv. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort ekki sé eðlilegt að fulltrúar sjónvarpsstöðva, bæði Ríkissjónvarps og þá einkastöðvanna, komi að útfærslu á slíku til að tryggja samkeppni stöðvanna. Ég læt þetta nægja, herra forseti. Ég tel að þetta frv. sé á heildina litið afskaplega nauðsynlegt og muni bæta möguleika og skilyrði sjónvarps- og útvarpsstöðva á Íslandi, jafnt Ríkisútvarpsins og einkarekinna stöðva.

Herra forseti. Eins og kom skýrt fram í máli hæstv. menntmrh. þá er hér um að ræða að mestu leyti aðlögun að tilskipunum Evrópusambandsins. Engu að síður er að finna í frv. nýmæli sem hafa þýðingu, sum hver mikla þýðingu. Vil ég þar nefna sérstaklega heimild til menntmrh. að hefja undirbúning að stafrænu útvarpi hér á landi. Slík heimild er mjög mikilvæg og mikils virði. Stafrænt útvarp, sjónvarp og hljóðvarp, markar mikil framfaraspor í tæknilegu tilliti og opnar möguleika á nýjungum í fjölmiðlun og ýmiss konar samþættingu sem án þessarar tækni er ekki möguleg. Því er afar mikilvægt að marka þetta spor í frv. og vil ég lýsa sérstakri ánægju minni yfir því að það skuli hér komið inn. Ég vil einnig taka fram að það er mikilvægt að tryggja réttarstöðu útvarpsstöðva og sjónvarpsstöðva gagnvart breiðbandi og kapalkerfum, en frv. tekur á því einnig. Rétt er í þessu sambandi að taka fram að þótt réttarstaðan skipti miklu máli þá er einnig afar brýnt að þau flutningskerfi sem við höfum komið okkur upp og þá á ég einkum og sér í lagi við ljósleiðarann, verði nýtt sem best í þágu almennings, en enn sem komið er hefur ekki tekist að nýta þessi flutningskerfi eins og æskilegt væri. Vil ég þar sérstaklega geta þess að umferð sjónvarpsefnis á breiðbandinu er til þess að gera lítil og markast það að hluta til af verðlagningunni á þessari þjónustu sem er mjög há. Þess vegna þyrfti einhvern veginn að ýta undir betri nýtingu á breiðbandinu, þ.e. með breyttri verðlagningu. Aukin umferð á breiðbandinu er forsenda þess að verðlagningin geti breyst. En það er eins og þetta mál hafi ekki fengið eðlilegan framgang vegna þess að erfitt virðist vera að taka á því hvar eigi að hefja málið. Eins og menn minnast kannski þá var, þegar sá sem hér stendur stýrði vinnu við frv. til útvarpslaga fyrir nokkrum árum, lögð fram skýrsla, nokkuð vönduð og ítarleg skýrsla, um endurnýjun dreifikerfis Ríkisútvarpsins og hvað það myndi þýða ef Ríkisútvarpið nýtti sér ljósleiðara. Í ljós kom að í fjárfestingum var hægt að spara um 400 millj. ef Ríkisútvarpið hyrfi frá þeim áformum sínum að endurnýja örbylgjukerfi sitt en nýtti sér þess í stað ljósleiðarakerfið. Ljósleiðarakerfið er enn þá mjög dýrt í notkun fyrir sjónvarpsefni og enn hefur ekki sú umferð sjónvarpsefnis um þetta kerfi sem æskileg er, komist á. Þetta er því viðfangsefni sem þyrfti nauðsynlega að reyna að ýta undir. Það er ekki einungis að það þurfi að ræða það mál við Ríkisútvarpið, heldur skiptir miklu máli að verðlagningin á dreifingu um ljósleiðarann verði endurskoðuð. Hér hafa orðið nokkrar umræður um samkeppni í fjölmiðlun, þar á meðal stöðu Ríkisútvarpsins, þótt ekki sé í þessu frv. rætt um stöðu þess, né eigi að verða þar nokkur breyting á samkvæmt frv. Í því sambandi hafa menn talað um viðskiptalega stöðu samkeppnisaðila ríkisfjölmiðla og stöðu ríkisfjölmiðla gagnvart samkeppnisyfirvöldum á Evrópska efnahagssvæðinu. Það er rétt að hugleiða það í þessu sambandi að starfsemi sjónvarps og útvarps er að sjálfsögðu öðrum þræði viðskiptastarfsemi en einnig menningarstarfsemi. Þó að samkeppnisyfirvöld á Evrópska efnahagssvæðinu hafi seilst til aukinna áhrifa á útvarpsmál, þá er engin breyting á því að hluti af þeirri starfsemi sem þessar stofnanir allar annast er mjög mikilvæg menningarstarfsemi. Því er afar brýnt að tryggja sem sterkasta stöðu þjóðlegrar menningar innan þessara fjölmiðla eftir því sem kostur er. Það er ljóst að Evrópuríkin hafa talið gagnlegt að setja ákveðna hlutfallstölu evrópsks efnis sem viðmiðun í þessum efnum. Ég hef í sjálfu sér ekkert út á það að setja þótt ég hafi efasemdir um að slíkar viðmiðanir séu mjög gagnlegar því það skiptir ekki öllu máli að dagskrárefni sé upprunnið í einhverju ákveðnu landi, heldur skiptir meginmáli að dagskrárefnið sé vandað. Ég hef ekki trú á því að það mundi þjóna miklu hlutverki fyrir okkur Íslendinga að setja það í lög að ákveðið hlutfall sjónvarpsefnis væri íslenskt. Það eru til mjög margar aðferðir til að fara fram hjá slíkum ákvæðum, eða gera sér auðvelt að uppfylla slík ákvæði og segir í raun og veru ekkert um gildi og verðmæti þess efnis sem um er að ræða. Það sem skiptir máli er að á Íslandi sé framleitt íslenskt dagskrárefni sem er mikið að gæðum og hefur menningarlegt gildi. Ég held það verði ekki gert með ákvæðum um hlutfallstölur í dagskrárgerð. Hins vegar er afar mikilvægt að við Íslendingar styðjum einhvern veginn við dagskrárgerð, ekki bara í Ríkisútvarpi og sjónvarpi heldur líka í hinum einkareknu stöðvum. Í raun felst í frv. ákveðið framlag til dagskrárgerðar, því sú tillaga að leggja Menningarsjóð útvarpsstöðva niður eykur svigrúm stöðvanna til að vinna að dagskrárgerð. Þess ber að geta að Menningarsjóður útvarpsstöðva hefur virkað hamlandi á dagskrárgerð, ekki síst vegna þess að það sem í hann hefur verið lagt af hálfu útvarpsstöðvanna hefur ekki skilað sér til baka af eðlilegum ástæðum þar sem hluti af þessu framlagi sjónvarpsstöðvanna fer til rekstrar sinfóníuhljómsveitarinnar. Því má segja að þegar lagt er til að Menningarsjóður útvarpsstöðva verði lagður niður þá aukist svigrúmið sem því nemur til dagskrárgerðar. Ég vil hins vegar að það komi skýrt fram hér að ég er enn þeirrar skoðunar sem ég var fyrir nokkrum árum þegar lagt var fram frv. til laga um breytingu á útvarpslögum að æskilegt sé og nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að reka dagskrárgerðarsjóð þar sem reynt væri að ýta undir framleiðslu íslensks dagskrárefnis, vandaðs efnis og þá ekki bara hjá ríkissjónvarpinu heldur hjá öllum stöðvum sem framleiða útvarps- og sjónvarpsefni. Ekki er tekið á því í þessu frv. að öðru leyti en því að Menningarsjóður útvarpsstöðva er lagður niður, en ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að íhuga það og ígrunda mjög rækilega. Við megum ekki gleyma því að gerð sjónvarpsefnis sérstaklega er afar dýr en markaðurinn á Íslandi er mjög smár og af þeim sökum er ekki erfitt að ímynda sér að erfitt sé að standa að gerð vandaðs íslensks dagskrárefnis fyrir svo smáan markað. Hér urðu nokkrar umræður um afnotagjaldið og er ljóst að það hefur ýmsa annmarka. Hins vegar er rétt að benda á að afnotagjaldið hefur markast m.a. af því hlutverki sem Ríkisútvarpið hafði gagnvart sinfóníuhljómsveitinni. Gjaldið hefur tekið mið af því þannig að ef þessi mál verða endurskoðuð nú í kjölfar þessa máls, þá er eðlilegt að taka það til athugunar einnig. Ég vil að lokum taka fram að ég held að frv. sé gagnlegt og nauðsynlegt. Ég fagna því sem þar kemur fram um stafrænt útvarp og undirbúning að því að hefja slíkt útvarp hér og tel að það marki mikilvæg skref í umræðunni og málefnum fjölmiðlunar.

Herra forseti. Ég vildi fá tækifæri til að svara nokkrum spurningum sem fram komu í meðferð málsins. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir málefnalegar umræður um þetta mál. Öll þau atriði sem hv. þingmenn hafa nefnt í umræðunum eru að sjálfsögðu álitaefni og spurning er hvernig á að taka á þegar löggjöf af þessu tagi er til umræðu. Tillögur okkar eru skýrar og ég tel að rök séu fyrir þeim öllum, þó að sjálfsögðu megi nálgast málið á mismunandi hátt eins og hv. þm. Svavar Gestsson vakti sérstaklega máls á varðandi 7. gr. og það sem þar stendur um skipulag á dagskrárefni, samanber það sem segir í 2. tölul. hennar, með leyfi forseta: ,,Sjónvarpsstöðvar skulu kosta kapps um að meiri hluta útsendingartíma sé varið í íslenskt dagskrárefni og annað dagskrárefni frá Evrópu.`` Þarna er sett ákveðið markmið um að menn verji meiri hluta útsendingartíma til að sinna íslensku dagskrárefni og síðan öðru dagskrárefni frá Evrópu, en áherslan er lögð á hið íslenska efni. Ég er þeirrar skoðunar að aukin alþjóðleg samkeppni á þessu sviði muni leiða til þess að íslenskar stöðvar munu höfða til íslenskra notenda með því að hafa meira og meira íslenskt efni. Það er þróun alls staðar í heiminum að stöðvar hasla sér völl og höfða til sinna viðskiptavina með því að framleiða efni sem er næst þessum viðskiptavinum og á Íslandi er það að sjálfsögðu íslenskt efni. Galdurinn er hins vegar að búa þannig um hnútana að unnt sé að starfrækja hér öflugar stöðvar sem geta sinnt hinum íslenska markaði með íslensku efni. Ég vil benda á og svara þar með líka fyrirspurn hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur um 10. gr. og hvernig eigi að skilgreina hana --- þar er sett lágmark 10% af útsendingartíma, eða að 10% af árlegu dagskrárfé skuli varið til evrópskra verka --- að menn eiga að lesa þessa grein með 2. tölul. 7. gr. og skilgreina síðan áherslurnar sem í frv. eru settar í því ljósi. Hins vegar er ég alveg sammála því sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich sagði, að það er ekki á valdi löggjafans eða stjórnvalda að ákveða dagskrá fjölmiðla, hvorki ritmiðla né talmiðla, að unnt sé á hinu háa Alþingi eða í Stjórnarráðinu að taka ákvörðun um það hvernig þessi dagskrá skuli uppbyggð. En það er unnt að setja ákveðin markmið og það er gert í 10. gr. frv. og síðan einnig í 7. gr. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði einnig um 1. tölul. 7. gr. frv. þar sem segir: ,,Útvarpsstöðvar skulu stuðla að almennri menningarþróun og efla íslenska tungu.`` --- Þetta er meginmarkmiðið. Þarna er þetta einnig sett sem höfuðmarkmið og ber að lesa allar greinar frv. um dagskrárefni frá þessum útgangspunkti, ef ég má orða það svo. En síðan segir: --- ,,Þó skal heimilt, ef sérstaklega stendur á, að veita leyfi til útvarps á öðrum tungumálum en íslensku.`` Þarna er ekki um það að ræða að veita heimildir til þess að vera með beinar útsendingar í einstökum tilvikum frá atburðum þannig að ekki sé allt efni viðstöðulaust þýtt á íslensku heldur er þarna eins og segir í greinargerð um þessa grein, ef ég má lesa, með leyfi virðulegs forseta: ,,Hér er nú lagt til að bætt verði við ákvæði um að þó skuli vera heimilt að veita leyfi til útvarps á öðrum tungumálum en íslensku ef sérstaklega stendur á. Er ákvæði þetta sett til þess að unnt sé að sinna þörfum útlendinga sem hér kunna að dveljast um lengri eða skemmri tíma, og er þá hljóðvarp fyrst og fremst haft í huga. Þykir rétt vegna jafnréttis og tjáningarfrelsis að orða þessa heimild berum orðum í lögum þó að ekki sé gert ráð fyrir ásókn í að reka hér á landi stöðvar til útvarps á öðrum tungumálum en íslensku. Frá sjónarmiði málverndar er auðvitað aðalatriðið að starfsmenn þeirra útvarpsstöðva sem útvarpa á íslensku tali rétt og vandað mál.`` Það sem er um að ræða er að gefa mönnum t.d. færi á því að þjóna ferðamönnum með því að hafa sérstaka útvarpstíma á ensku eða annað slíkt. Jafnframt er komið inn á það svið sem við hv. þm. ræddum í gær þegar hann varpaði til mín fyrirspurn um íslenskukennslu til útlendinga sem hér dveljast, að verið er að velta fyrir sér að það kunni að vera skynsamlegt að geta haft heimildir til þess að veita leyfi til að senda út á tungumálum nýbúa hér eða annarra sem vinna hér eða eru um skamman tíma til að koma til móts við það sem við ræddum í gær og draga úr líkum á einangrun þessa fólks í íslensku samfélagi. Það eru slíkar heimildir sem við erum að tala um þarna en ekki það að við ætlum almennt að fara að veita leyfi til þess að útvarpsstöðvar hér séu að senda út efni sitt á erlendum tungumálum. Hins vegar er rétt að árétta þá skoðun mína, sem ég setti m.a. fram á málræktarþingi sem haldið var í tengslum við dag íslenskrar tungu í haust, 16. nóvember, sem Íslensk málnefnd stóð fyrir um málfar í fjölmiðlum. Fram kom að full ástæða er til þess að hafa áhyggjur af málfari í fjölmiðlum þó að menn tali þar íslensku og séu að flytja mál sitt á íslensku þó að við séum ekki að auka á vanda hlustenda með því að hafa síðan líka erlendar stöðvar starfandi hér. En við erum með þessu frv. að leggja til að menn hafi heimildir til að koma til móts við þá hópa sem við ræddum hér sérstaklega í gær og eru hér í landinu og við viljum ekki að einangrist í landi okkar heldur getum miðlað til þeirra upplýsingum og fróðleik og jafnframt gefið þeim tækifæri til að njóta þess sem útvarp flytur þótt þeir séu búsettir hér á landi. Slík ákvæði hafa að vísu minna gildi nú en fyrr því að allir sem þekkja til tækninnar vita að mjög auðvelt er að nálgast efni á hvaða tungumáli sem er hvar sem menn eru staddir í heiminum og íslenskt útvarp er raunverulega alheimsútvarp ef menn líta á netið og þau tækifæri sem það gefur til þess að miðla útvarpsefni eins og öðru efni. Þetta vildi ég segja, herra forseti, og tel að ég hafi þá svarað fyrirspurnum frá hv. þm. Svavari Gestssyni um þau atriði sem hann lagði höfuðáherslu á í máli sínu að það eru hinar menningarlegu skyldur útvarpsstöðvanna og ég er honum sammála um það. Ég tel hins vegar að hæpið sé að ganga lengra í löggjöf af þessu tagi en hér er gert. Þegar fjallað er um Ríkisútvarpið og skyldur þess og þegar málefni því tengd koma til umræðu, sem er nauðsynlegt að mínu mati, er að sjálfsögðu unnt að gera ríkari kröfur til þeirrar stofnunar en gera á í slíkum almennum lagatexta sem hér er um að ræða. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir spurði um hvaða áhrif það hefði varðandi 11. gr. ef menn nýttu andsvarsrétt sinn og hvernig á því yrði tekið ef ekki yrði orðið við, þá bendi ég á 30. gr. þar sem segir: ,,Fari útvarpsstöð ekki að fyrirmælum 9. og 11. gr. og VI. kafla um auglýsingar, fjarsölu og kostun`` o.s.frv. þá er um brot að ræða og síðan er hægt að beita stjórnvaldssektum ef þær sinna ekki þeim skyldum sem á þær eru lagðar. Varðandi það sem til umræðu kom um kostun, m.a. hjá hv. þm. Hjálmari Árnasyni og einnig um auglýsingar hjá hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, er það sem við erum að gera varðandi kostunina í raun og veru ekki, eins og fram kom réttilega hjá hv. þm. Hjálmari Árnasyni, að við séum ekki að taka þar upp ákvæði úr evrópskri löggjöf heldur erum við að halda áfram í gildi ákvæðum sem eru nú þegar í lögum. Það er náttúrlega spurning, eins og hv. þm. vék að, hvernig staðið er að framkvæmd þeirra laga ef mál eru með þeim hætti sem hann lýsti. Þetta hlýtur að verða álitamál þegar nefndin fjallar um þetta, hvort ástæða sé til að hafa slík ákvæði varðandi kostun á fréttum, íþróttafréttum eða veðurfréttum, en við höfum þetta hér, ekki vegna þess að það séu einhverjir afarkostir frá Evrópusambandinu heldur vegna þess að þetta er í landslögum núna eins og kemur fram í greinargerðinni og þar segir: ,,Óheimilt er að kosta fréttaútsendingar og fréttatengt efni, svo sem veðurfréttir og íþróttafréttir.`` Það er þá spurning um það hvernig menn framfylgja þeim lögum eða hafa framfylgt því til þessa miðað við það sem hv. þm. sagði áðan um þetta efni. Varðandi auglýsingar og auglýsingarof og annað slíkt þá er ítarlega fjallað um það í 17. gr. frv. og hef ég í sjálfu sér ekkert við það að bæta, en að sjálfsögðu, eins og ég sagði, geta menn haft ólíkar skoðanir á þeim málum og mörg viðhorf eru uppi. Ég vil að því er varðar rekstrarkostnað sinfóníuhljómsveitarinnar við niðurlagningu Menningarsjóðs útvarpsstöðva aðeins taka það fram þannig að menn átti sig á því að sinfóníuhljómsveitin var upphaflega hluti af Ríkisútvarpinu. Hún verður 50 ára á næsta ári þannig að í fimm áratugi hefur það verið svo að afnotagjöld Ríkisútvarpsins taka mið af því að Ríkisútvarpið standi að verulegu leyti undir kostnaði við rekstur Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Ef þingmenn telja að það beri að breyta þessu, að Ríkisútvarpið hætti að koma að sem einn rekstraraðili sinfóníuhljómsveitarinnar og hverfi þar úr þeim hópi, þá er það breyting varðandi hlutverk Ríkisútvarpsins sem hefur verið í gildi í tæplega 50 ár og þá verða menn einnig að skoða tekjustofna Ríkisútvarpsins með það í huga og þá væntanlega að rýra þá tekjustofna til þess að tryggja sinfóníuhljómsveitinni tekjur, ef sama fyrirkomulag á að vera og þá verða menn að líta til þess. Þess vegna tel ég skynsamlegast fyrir Ríkisútvarpið og hlutverk þess sem menningarstofnunar hér á landi að það eigi áfram aðild að sinfóníuhljómsveitinni og að þeirri reglu verði fylgt áfram meðan ekki er þá gjörbreyting á stöðu Ríkisútvarpsins og afnotagjöldunum að þá renni hluti afnotagjaldanna til að standa undir kostnaði við Sinfóníuhljómsveit Íslands enda tryggi samningar hennar og Ríkisútvarpsins útvarpinu efni bæði í hljóðvarp og sjónvarp. Það hefur verið rætt áður að það sé undarlegt að Ríkisútvarpið, sjónvarp skuli ekki nýta sér betur þau tækifæri sem það hefur til þess að senda frá Sinfóníuhljómsveit Íslands með mjög hagkvæmum kjörum en reynslan sýnir, ef litið er til sjónvarpsáhorfs víða um lönd, að þá eru einmitt tónleikar af því tagi ekki talið síðra sjónvarpsefni en margt annað. Ég vil því ekki taka undir þau orð manna hér að það sé með öllu óeðlilegt að Ríkisútvarpið standi að rekstri sinfóníuhljómsveitarinnar, þannig hefur það verið í hálfa öld og það hefur einnig legið til grundvallar þegar menn ákveða afnotagjöld Ríkisútvarpsins. Þetta held ég að séu þau aðalatriði sem menn hreyfðu í ágætum ræðum sínum og ætla ég ekki í sjálfu sér að lengja umræðurnar. Ég vil aðeins taka fram varðandi stafræna útvarpið að þessi heimild er sett inn vegna þess að þess hefur ekki orðið vart, hvorki hjá einkaaðilum né hjá Ríkisútvarpinu, að menn séu mikið að hreyfa sig til þess að tileinka sér þessa nýju tækni. Eins og ég gaf til kynna í ræðu minni er kannski ástæða til að ætla að bæði Ríkisútvarpið og Íslenska útvarpsfélagið, sem sitja að VHF-tíðnisviðinu núna, hafi í sjálfu sér kannski ekki mikinn áhuga á því að hrófla við þeirri skipan. Þess vegna taldi ég nauðsynlegt að menntmrh. fengi þessa heimild til að stuðla að því að þessi þróun ætti sér stað hér eins og annars staðar og að sjálfsögðu verður haft samráð við aðila um framvindu málsins. Ég er alveg sannfærður um að þegar hreyfing kemst á málið munu fleiri koma fram og bjóða sig fram og bjóða fram krafta sína en þeir sem nú eru starfandi. Varðandi ljósleiðarann og breiðbandið sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich vakti máls á vil ég aðeins geta þess að það er ekki síður breyting að verða varðandi gervihnattasendingar og hér má nú þegar ná stafrænum gervihnattasendingum. Ég hef ritað útvarpsstjóra bréf og farið þess á leit við hann að Ríkisútvarpið láti kanna hvernig það geti nýtt sér gervihnattatæknina miðað við þær aðstæður sem nú eru, til þess að hefja útsendingar, bæði hljóðvarps og sjónvarps, þannig að sendingarnar nái betur til sjómanna á hafi úti og einnig nái þær betur til þeirra svæða á landinu sem ekki njóta t.d. sjónvarpssendinga núna, láti kanna hvaða kostnaður er þessu samfara og hvaða tæknileg atriði við þurfum að uppfylla til að þessu markmiði verði náð. En ég tel að þetta sé skynsamlegasta leiðin, m.a. til þess að tryggja sjómönnum á hafi úti sem bestan aðgang að sjónvarps- og útvarpssendingum okkar.

Herra forseti. Ég er fyllilega sáttur við útskýringu hæstv. ráðherra á 7. gr. og mér finnst mjög mikilvægt að það hefur komið hér fram, og ég tel að það væri mjög mikilvægt að sérstaklega yrði fjallað um það mál í hv. menntmn. hvort menn eru þar sammála þeirri útskýringu á sérstöku erlendu útvarpi í 7. gr. sem hæstv. ráðherra gaf hér og fram kemur í greinargerð frv. Í öðru lagi vil ég segja það, af því að mér láðist það hér áðan, að ég sé eftir Menningarsjóði útvarpsstöðva. Það getur vel verið að einhverjir séu þeirrar skoðunar að hann sé slæmur og hann sé flókinn og hann hafi ekki þjónað tilgangi sínum en það er þá bara vegna þess að það hefur verið farið illa með hann. Ég er alveg sannfærður um það að að mörgu leyti hefur þessi sjóður gert gagn. Sérstaklega sé ég eftir honum þegar á sama tíma er engin tillaga um neitt annað í staðinn. Það er alveg ljóst að veruleikinn er sá að Ríkisútvarpið hefur verið að borga í þennan sjóð samkvæmt greinargerð frv. um 70 millj. kr. en hefur fengið 5,7 milljónir. Aðrir hafa samkvæmt þessu þá verið að borga um 60 milljónir en þeir hafa þá fengið það sem eftir er eða 124,3 milljónir. Það er því augljóst mál að veiku stöðvarnar, þær stöðvar sem hafa kannski síður verið með fjármuni í innlendri efnisgerð hafa fengið eitthvað út úr þessum sjóði þegar upp er staðið. Ég vil láta það koma fram sem sjónarmið mitt af því að ég gat ekki komið því að í ræðu minni áðan að ég tel að eftirsjá sé að sjóðnum og engin rök séu fyrir því að fella hann niður nema menn séu með einhvern annan dagskrárgerðarsjóð í staðinn. Sérstaklega með hliðsjón af því, ef menn ætla sér að fella þennan sjóð niður, þá finnst mér að markmiðin varðandi íslenska menningu eigi að vera myndarlegar orðuð í þessu frv. en þar er gert. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra um það að prósentur geti ekki njörvað þessa hluti endanlega niður en ég held að markmiðin eigi að vera miklu öflugri og það eigi að leggja beinar menningarlegar skyldur á þessar stofnanir sem fá þessi mikilsverðu leyfi sem er að senda út efni á öldum ljósvakans.

Herra forseti. Ég hef ekki neinu við þetta að bæta öðru en því að ég vildi láta það koma fram að þegar við unnum að gerð frv. var hugað að því hvort hafa ætti í frv. ákvæði um sérstakan dagskrárgerðarsjóð og þannig var málið kynnt fyrir þessum umsagnaraðilum. Eins og kom fram sendum við þetta til umsagnar hjá 30 aðilum og enginn þeirra mælti með því að þessi sjóður yrði starfræktur. En þeir kusu allir að hafa þá skipan sem við erum með hér, að stöðvarnar hafi þetta til frjálsrar ráðstöfunar, að ekki verði tekið fé af þeim inn í sérstakan sjóð eða staðið að því með öðrum hætti. Ég held því að þarna sé um að ræða hugmyndir í frv. sem komi til móts við þau sjónarmið sem eru uppi í þessari grein. En auðvitað er það áhyggjuefni ef þróunin verður sú að menn leggja minni rækt en áður við gerð íslensks efnis og raunar má sú alúð sem menn hafa sýnt alls ekki minnka á því sviði heldur verður að reyna að stuðla að því að auka hana ef kostur er.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Mér láðist að spyrja um eitt atriði sem snertir 23. gr. en hún fjallar um hugsanlega heimild, eins og skilja má textann, til að opna dagskrárefni ef þjóðarheill er í húfi. Það má skilja textann þannig að í vissum tilvikum, svo sem eins og við Ólympíuleika, sé skylt að opna læsta sjónvarpsdagskrá, eins og t.d. hjá Íslenska útvarpsfélaginu. Þannig skil ég a.m.k. textann. En hins vegar finnst mér málið túlkað með öðrum hætti í greinargerð sem fylgir þessari grein, og mér finnst frumvarpstextinn í rauninni að nokkru leyti á skjön við greinargerðina en í henni segir, með leyfi forseta, en þar er verið að skilgreina hugtakið ,,free television``: ,,Í fyrrnefndri skýringargrein er hugtakið ,,free television`` skýrt á þá leið að með því sé átt við sjónvarp á opnum (,,public``) eða læstum (,,commercial``) sjónvarpsrásum, sem eru aðgengilegar fyrir almenning án greiðslu umfram þá gjaldtöku fyrir sjónvarp sem almennt er beitt í sérhverju aðildarríki (svo sem afnotagjald og/eða áskriftargjald fyrir kapalsjónvarp). Þær sjónvarpsstöðvar, sem nú eru reknar hér á landi, falla undir þessa skilgreiningu.`` Þarna finnst mér greinargerðin segja að þær sjónvarpsstöðvar, Sýn, Stöð 2 og ríkissjónvarpið, geti starfað óbreytt verði þetta að lögum. Opnunarákvæðið í frumvarpstextanum stangast því að nokkru leyti á við þetta. Er hæstv. ráðherra sammála þessari skýringu?

Herra forseti. Hér er um heimildarákvæði að ræða eins og segir í 23. gr., að heimilt er að ákveða þetta í reglugerð, það er ekki skylda að gera það. En við vildum hafa þessa heimild lögfesta þannig að það færi ekkert á milli mála að við gætum gert þetta ef svo sýndist. Hitt er rétt, og ég taldi það koma vel fram í framsöguræðu minni, að bæði Stöð 2 og Sýn uppfylla þessi skilyrði. Það sem þær þyrftu að gera til að ná þessu markmiði væri að hafa þetta í opinni útsendingu. Það er það sem um er að ræða. Þær þyrftu að opna svo allir, þótt menn hafi ekki myndlykla, gætu séð slíkar sendingar. Ég sé ekki að það ætti að skaða stöðvarnar með neinu móti og þær fullnægja því að ná til 90% þjóðarinnar þannig að ekki er, eins og ég sagði í framsöguræðu minni, verið að setja neinum stöðvum, sem hér starfa og þetta getur átt við, neinar nýjar skorður.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum, þar sem lagðar eru til ýmsar breytingar á ákvæðum um reynslulausn í V. kafla laganna og ákvæðum um skilorðsbundna dóma í VI. kafla laganna. Tillögur frv. eru af ýmsu tagi og tilefni þeirra er mismunandi, eins og ég mun nú rekja í helstu atriðum. Með frv. er í fyrsta lagi lagt til að fellt verði niður það skilyrði í 3. mgr. 40. gr. laganna, að reynslulausn verði ekki veitt ef eftirstöðvar refsitímans eru skemmri en 30 dagar. Þetta skilyrði er reist á því, að ástæðulaust sé að veita reynslulausn ef refsitími er mjög stuttur. Við afnám varðhaldsrefsingar með lögum, sem tóku gildi 1. október sl., hækkaði lágmark refsivistar úr fimm daga varðhaldi í 30 daga fangelsi. Með hliðsjón af því er ekki jafnríkt tilefni og áður fyrir þessu skilyrði reynslulausnar. Þá leiðir þetta skilyrði reynslulausnar til mismununar gagnvart föngum eftir tímalengd fangelsisrefsingar. Í öðru lagi er með frv. lagt til að tekið verði fram í hegningarlögum, að reynslulausn verði ekki veitt ef hluti fangelsisrefsingar er óskilorðsbundinn en hluti skilorðsbundinn. Litið hefur verið svo á að reynslulausn verði ekki veitt við þessar aðstæður og á sú framkvæmd sér stoð í reglugerð frá árinu 1993 um fullnustu refsidóma. Rétt þykir þó að kveða á um þetta afdráttarlaust í lögum. Að baki þessu búa þær röksemdir að með skilorðsdómi hafi dómari þegar ákveðið að hvaða marki refsing kemur til fullnustu. Í þriðja lagi er í frv. að finna tillögu um að tekið verði fram í hegningarlögum að reynslulausn verði ekki veitt ef vararefsing fésektar er afplánuð. Í framkvæmd hefur verið litið svo á að þessi heimild sé ekki fyrir hendi. Á þessa túlkun laganna reyndi nýlega í álitum umboðsmanns Alþingis og telur umboðsmaður rök hníga að því, að sérstaklega hefði þurft með skýru og ótvíræðu lagaákvæði að takmarka að þessu leyti réttindi fanga, sem afplána vararefsingu. Með hliðsjón af þessu er ljóst að vafi leikur á túlkun hegningarlaganna að þessu leyti og er brýnt að úr þeirri réttaróvissu verði leyst með lagasetningu. Eins og nánar er rökstutt í frv. þykja ýmis vandkvæði samfara því að veita eftirgjöf á vararefsingu með reynslulausn. Þá verður að hafa hliðsjón af því að tiltekinn hluti vararefsingar svarar til ákveðins hluta sektarinnar. Það fæli því í sér ákveðna mismunun að veita eftirgjöf á vararefsingu gagnvart þeim sem greiðir sekt sína af skilvísi án þess að eiga kost á nokkurri eftirgjöf. Að þessu virtu þykja rök mæla gegn því að reynslulausn verði veitt þegar vararefsing fésektar er afplánuð. Því er lagt til að sú regla verði lögfest. Þótt hér sé lagt til að reynslulausn verði ekki veitt af vararefsingu verður á hinn bóginn að hafa hliðsjón af því að sekt er vægasta tegund refsingar og því afar þungbært fyrir sektarþola að þurfa að þola fullnustu sektar með vararefsingu í fangelsi. Það á eins við þótt unnt væri með takmörkuðum hætti að ívilna sektarþola með því að veita honum reynslulausn. Í stað þess þykir nær að sektarþola verði með öðru móti en skerðingu á frjálsræði sínu gert kleift að þola fullnustu refsingar, þegar hann getur ekki greitt sekt. Árið 1994 var lögfest heimild til að afplána óskilorðsbundna refsivist með ólaunaðri samfélagsþjónustu. Þessi heimild hefur hvorki tekið til fésektar né vararefsingar hennar. Með frv. til laga um breytingu á lögum um fangelsi og fangavist, sem flutt er samhliða þessu frumvarpi, er lögð til sú breyting að unnt verði að fullnusta vararefsingu með samfélagsþjónustu. Með því gefst sektarþola kostur á að komast með öllu hjá því að afplána vararefsingu í fangelsi. Slík fullnusta refsingar er mun sanngjarnari fyrir sektarþola í stað þess að þurfa að þola fangelsisrefsingu af þeim sökum einum að geta ekki greitt sekt. Þó verður áfram að gera ráð fyrir fullnustu vararefsingar með fangelsi þegar sektarþoli fullnægir ekki skilyrðum fyrir samfélagsþjónustu enda yrði að öðrum kosti dregið verulega úr varnaðaráhrifum refsinga. Í fjórða lagi er með frv. lagt til að felld verði niður heimild stjórnvalda í 2. mgr. 42. gr. hegningarlaga til að ákveða að fangi skuli afplána eftirstöðvar refsingar vegna nýs afbrots á reynslutíma. Tillöguna má rekja til álits umboðsmanns Alþingis frá árinu 1995. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að ekki fengi samrýmst 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að fella niður reynslulausn með þeim rökstuðningi að fangi hefði gerst sekur um ótvírætt hegningarlagabrot sem ekki hafði gengið dómur um. Í kjölfar þessa álits hefur reynslulausn ekki verið felld niður á þessum grundvelli. Sú framkvæmd hefur ekki leitt til teljandi vandkvæða. Herra forseti. Ég hef í meginatriðum gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum um fangelsi og fangavist, en frumvarp þetta er flutt samhliða frumvarpi til laga um breyting á reynslulausnar\-ákvæðum almennra hegningarlaga sem ég hef þegar gert grein fyrir. Megintillaga frumvarpsins er að mæla fyrir um heimild til að fullnusta vararefsingu fésektar með samfélagsþjónustu, en það úrræði hefur verið bundið við óskilorðsbundna fangelsisrefsingu frá því það var lögfest árið 1994. Samkvæmt 54. gr. almennra hegningarlaga verður vararefsing ekki ákveðin í lengri tíma en eitt ár. Í frv. er gert ráð fyrir því að hámarksvararefsing verði fullnustuð með samfélagsþjónustu. Þetta er rýmri heimild en á við um fullnustu fangelsisdóma með samfélagsþjónustu sem bundin er við að refsing sé ekki þyngri en sex mánaða óskilorðsbundið fangelsi. Það er út af fyrir sig álitamál hvort heimild til fullnustu vararefsingar eigi að vera rýmri að þessu leyti, eins og hér er lagt til, en með því mæla þau rök að sekt er ávallt vægari refsing en dómur um óskilorðsbundið fangelsi. Í frv. er einnig lögð til sú breyting að í stað ráðherra skipi forstjóri Fangelsismálastofnunar fangaverði. Þetta er hliðstætt við lögreglulögin, eins og þeim var breytt fyrr á þessu ári en samkvæmt þeim skipar ríkislögreglustjóri lögreglumenn. Þá er með frv. lögð til breyting á 11. gr. laganna til að skjóta ótvíræðri lagastoð undir heimild til að leyfa föngum að ljúka afplánun á áfangaheimili en sú tilhögun hefur gefið góða raun. Herra forseti. Ég hef í meginatriðum gert grein fyrir efni frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um meðferð opinberra mála. Með frv. eru lagðar til ýmsar breytingar á lögunum en megintilgangur þess er þó að styrkja réttarstöðu brotaþola og á það einkum við um þá brotaþola sem beittir hafa verið ofbeldi í einhverri mynd. Fyrirhugað er að innan skamms verði lögin um meðferð opinberra mála tekin til heildarendurskoðunar. Það vandasama verk mun eðlilega taka nokkurn tíma. Því þótti ástæða til að taka saman frv. þetta og leggja til þær breytingar sem síður þola bið eftir heildarendurskoðun laganna. Frv. er samið af réttarfarsnefnd en þó lét dómsmrh. gera á því ákveðna breytingu sem ég mun víkja að síðar. Í opinberu réttarfari, bæði hér og víðast hvar annars staðar, gildir sú rótgróna meginregla að ákæruvaldið höfðar mál til refsingar vegna brota á hendur sakborningi. Sá sem er þolandi afbrots er því ekki beinn aðili málsins í sama skilningi og ákæruvaldið og sakborningur. Réttarfarslög hafa tekið mið af þessu með ítarlegum ákvæðum um réttarstöðu sakbornings meðan brotaþoli hefur verið í aukahlutverki. Af þessu tilefni hefur því verið haldið fram að vegna réttarstöðu sinnar verði brotaþoli á ný fórnarlamb við meðferð sakamálsins. Þetta hefur leitt til umræðu á alþjóðavettvangi um hvernig bæta megi réttarstöðu brotaþola við meðferð mála innan réttarkerfisins í þeim tilgangi að draga úr skaðlegum áhrifum brots og málsmeðferðar á brotaþola. Tillögur frv. um bætta réttarstöðu brotaþola eiga sér nokkurn aðdraganda sem ég sé ástæðu til að rekja í helstu atriðum. Í árslok 1993 skipaði dómsmrh. nefnd sem m.a. hafði það hlutverk að athuga réttarstöðu brotaþola og gera tillögur til úrbóta. Í upphafi miðaði starf nefndarinnar að því að taka saman frv. til laga um greiðslu ríkissjóðs af bótum vegna afbrota. Frv. þess efnis var afgreitt sem lög frá Alþingi árið 1995. Nefndin skilaði síðan ráðuneytinu skýrslu í febrúar 1998 og var hún lögð fram á Alþingi þá um vorið. Í skýrslu nefndarinnar er að finna ýmsar tillögur um úrbætur til að styrkja réttarstöðu brotaþola. Í mars 1997 mælti dómsmrh. á Alþingi fyrir skýrslu um orsakir, umfang og afleiðingar heimilisofbeldis og annars ofbeldis gegn konum og börnum. Í framhaldi af því var ákveðið að skipa nefndir m.a. til að kanna meðferð heimilisofbeldismála hjá lögreglu og í dómskerfinu. Skiluðu nefndir þessar skýrslum sem lagðar voru fram á Alþingi sl. vor. Þar er að finna ýmsar tillögur um úrbætur í þessum efnum, m.a. á réttarfarslöggjöf. Þá vil ég geta þess að með bréfi umboðsmanns barna til dómsmrh. frá 15. september 1997 eru lagðar til ýmsar breytingar á lögunum um meðferð opinberra mála sem miða að því að styrkja réttarstöðu barna sem þurft hafa að þola kynferðisafbrot. Umboðsmaður leggur til breytingar sem lúta að skýrslutöku af börnum sem þolað hafa slíkt ofbeldi og kveðið verði á um rétt þeirra til að njóta lögmannsaðstoðar við meðferð máls. Við samningu þeirra ákvæða frv. sem varðar réttarstöðu brotaþola hefur verið höfð hliðsjón af þeim gögnum sem ég hef nú rakið en einnig hefur verið litið til hliðstæðra ákvæða í norrænum réttarfarslögum, einkum í Danmörku og Noregi. Herra forseti. Ég mun nú í helstu atriðum rekja efni frv. og víkja fyrst að þeim atriðum sem varða brotaþola en síðan gera grein fyrir öðrum tillögum sem frv. hefur að geyma. Meginbreytingin á réttarstöðu brotaþola sem lögð er til í 14. gr. frv. er sú að mælt verði fyrir um skyldu til að tilnefna eða skipa brotaþola réttargæslumann til að gæta hagsmuna hans í opinberu máli ef hann hefur verið beittur ofbeldi, hafi orðið fyrir verulegu tjóni af þess völdum og þurfi á sérstakri aðstoð slíks málsvara að halda. Ef um börn er að ræða, yngri en 18 ára þegar rannsókn hefst, og grunur leikur á að þau hafi orðið fyrir kynferðisbroti er gengið lengra og lagt til að skylt verði að skipa þeim réttargæslumann í öllum tilvikum. Þegar þessi skilyrði eru ekki fyrir hendi til að skipa brotaþola réttargæslumann gerir frv. ráð fyrir því að brotaþola sé heimilt að ráða á sinn kostnað lögmann til að gæta hagsmuna sinna í málinu sem talsmaður. Í frv. er að finna ítarleg ákvæði um störf réttargæslumanns brotaþola en þar segir að honum beri að gæta hagsmuna brotaþola og veita honum aðstoð í málinu, þar á meðal við að setja fram bótakröfur. Meðan á rannsókn stendur er réttargæslumanni ætíð heimilt að vera viðstaddur þegar skýrsla er tekin af brotaþola og getur hann beint því til lögreglu að spyrja brotaþola um tiltekin atriði. Einnig er réttargæslumanni rétt að vera viðstaddur öll þinghöld í máli og er honum heimilt að óska eftir því að dómari eða ákærandi beini spurningum til ákærða, brotaþola eða vitna. Af öðrum tillögum í frv. til styrktar réttarstöðu brotaþola má nefna breytingu á reglum um lokuð þinghöld þannig að brotaþoli geti krafist þess að réttarhöld fari fram fyrir luktum dyrum og hann geti síðan skotið ákvörðun dómara til Hæstaréttar felli hann sig ekki við hana. Einnig er ástæða til að nefna að frv. gerir ráð fyrir að þess verði betur gætt að upplýsingum um persónulega hagi brotaþola verði haldið leyndum. Þá er það mikilvæga nýmæli lagt til að lögreglu beri að leita atbeina dómara til að taka skýrslu af brotaþola þegar rannsókn beinist að kynferðisbroti og brotaþoli hefur ekki náð 18 ára aldri. Einnig er gert ráð fyrir því að barn þurfi ekki að koma aftur fyrir dóm á síðari stigum málsmeðferðar nema dómari telji sérstaka ástæðu til þess. Að baki þessu búa sjónarmið um að raska ekki ró barna frekar en nauðsynlegt er. Í frv. eru síðan nánari reglur um hvernig staðið skuli að skýrslutöku af barni. Lagt er til að dómari geti kvatt sér til aðstoðar kunnáttumann við skýrslutöku, t.d. sálfræðing eða sérþjálfaðan lögreglumann, og vil ég leggja ríka áherslu á að þessari heimild verði beitt þegar tilefni er til svo að börn verði meðhöndluð af nærgætni og rannsókn þessara mála verði sem vönduðust. Enn fremur er lagt til að ákærandi, ákærði og verjandi hans eigi ekki rétt á að vera viðstaddir í dómssal eða annars staðar þar sem dómþing er háð ef dómari telur að nærvera þeirra geti orðið brotaþola sérstaklega íþyngjandi eða haft áhrif á framburð hans. Í því tilviki skal dómari sjá til þess að málsaðilar geti fylgst með skýrslutöku um leið og hún fer fram og er honum rétt að leggja fyrir brotaþola þær spurningar sem þeir óska. Þær tillögur sem ég hef rakið eru meginefni frv. en þar er að auki að finna fleiri tillögur sem miða að úrbótum í opinberu réttarfari og mun ég nú í helstu atriðum gera grein fyrir þessum tillögum. Í frv. er lögð til breyting á reglum um aðgang verjanda að gögnum sakamáls og um heimildir hans til að kynna sakborningi málsgögn. Samkvæmt gildandi lögum skal verjandi fá til afnota afrit af gögnum máls en honum er óheimilt að afhenda sakborningi gögnin eða kynna honum efni þeirra nema dómari eða rannsóknari samþykki. Þetta hefur verið harðlega gagnrýnt með þeim rökum að ekki samrýmist hlutverki verjanda að halda einhverju leyndu fyrir skjólstæðingi sínum. Af þeim sökum er lagt til í 12. gr. frv. að verjandi geti óhindrað kynnt gögn og efni þeirra fyrir sakborningi. Á hinn bóginn er lagt til að lögregla geti um skamman tíma neitað verjanda aðgang að gögnum málsins ef hún telur að slíkt geti skaðað rannsókn málsins. Á þeim tíma er gert ráð fyrir að lögregla geti óskað eftir því að tekin verði skýrsla af sakborningi eða vitnum fyrir dómi í því skyni að upplýsa mál áður en sakborningur fær tækifæri til að bera sig saman við aðra og um þetta er rætt í 23. gr. frv. Í 20. gr. frv. er að finna nýmæli en þar er lagt til að ríkissaksóknari geti mælt fyrir um rannsókn, hvort ætla mætti að refsingu verði ekki við komið svo sem vegna þess að sök er fyrnd, ef sérstaklega stendur á og ríkir almanna- og einkahagsmunir mæla með. Við ákveðnar aðstæður geti verið tilefni til að rannsókn af þessu tagi fari fram en fyrir því þurfa að vera mjög ríkar ástæður. Þá vil ég geta þess að í 42. og 43. gr. frv. er lagt til að fellt verði úr lögunum það skilyrði fyrir bótum til manns sem sætt hefur refsivist eða þvingunarráðstöfunum á borð við gæsluvarðhald og ekki verið sakfelldur fyrir refsiverða háttsemi að fremur megi telja hann líklegan til að vera saklausan en sekan af háttseminni. Þessi breyting er lögð til með hliðsjón af reglunni um að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, svo og reglunni um að hver maður sem sviptur hefur verið frelsi að ósekju skuli eiga rétt til skaðabóta, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Loks vil ég nefna að lagt er til í 45. gr. að heimild til endurupptöku dæmdra mála verði rýmkuð þannig að mál verði einnig endurupptekið í því skyni að leggja nýtt mat á sönnunargögn sem færð voru fyrir dóm þegar mál var upphaflega til meðferðar. Heimild af þessu tagi á sér m.a. fyrirmynd í norskum og dönskum lögum en með henni er leitast við að treysta réttaröryggið við mjög sérstakar aðstæður. Gert er ráð fyrir að við skýringu og beitingu þessarar heimildar komi svipuð sjónarmið til álita og eiga við í fyrrgreindum nágrannalöndum okkar. Herra forseti. Ég hef nú í grófum dráttum rakið efnisatriði frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Frv. til nýrra ættleiðingarlaga sem ég mæli fyrir var samið af sifjalaganefnd en í sifjalaganefnd áttu sæti dr. Ármann Snævarr, fyrrv. hæstaréttardómari, sem var formaður nefndarinnar, Guðrún Erlendsdóttir hæstaréttardómari og Drífa Pálsdóttir, skrifstofustjóri í dóms- og kirkjumrn. Ritari nefndarinnar var Margrét Hauksdóttir, deildarstjóri í sama ráðuneyti. Mikilvægur þáttur frv. varðar ákvæði sem þörf er á sem grundvelli að fyrirhugaðri fullgildingu Íslands á Haag-samningnum frá 29. maí 1993, um vernd barna og samvinnu varðandi ættleiðingar milli landa. Samningnum er ætlað að samræma þau skilyrði sem sett eru af hálfu stjórnvalda aðildarríkja hans svo að ættleiðingar milli landa megi fara fram með hagsmuni barna í fyrirrúmi. Tilgangur samningsins er að við ættleiðingar milli landa séu grundvallarmannréttindi barna virt og að komið sé í veg fyrir brottnám barna og verslun með börn og að tryggja að samningsríki viðurkenni ættleiðingar sem fara fram í samræmi við samninginn. Í tengslum við samningu frv. fór fram víðtæk könnun á framkvæmd gildandi ættleiðingarlaga, nr. 15/1978, og einnig var höfð hliðsjón af þróun ættleiðingarlöggjafar á Norðurlöndum og víðar. Að þessu leyti er lagt til í frv. að ýmis nýmæli um ættleiðingar verði lögfest auk þess sem ég gat um áður um nauðsynleg ákvæði sem setja þarf sem grundvöll fyrir fyrirhugaða fullgildingu á Haag-samningnum. Þá eru í frv. ýmis ákvæði um sama efni og gildandi ættleiðingarlög fjalla um en þau eru gerð fyllri og ítarlegri en í þeim lögum. Efnisskipun í frv. sem ég mæli fyrir er á þann veg að það skiptist í átta kafla. Meðal mikilvægustu nýmæla í I. kafla er það að karl og kona sem verið hafa í óvígðri sambúð í a.m.k. 5 ár hafa sömu heimildir til ættleiðingar og hjón, enn fremur heimild til handa einhleypum manni til að ættleiða barn ef sérstaklega stendur á og ættleiðing er ótvírætt talin barninu til hagsbóta. Heimild einhleypra einstaklinga til ættleiðingar hefur ekki verið áður lögskráð en einhleypum einstaklingum hefur nokkrum sinnum verið veitt ættleiðingarleyfi. Styðst sú framkvæmd við stjórnsýsluhefð og þykir réttmætt að leggja til að þessi markaða stefna verði lögfest að þeim skilyrðum uppfylltum sem í frv. greinir. Í gildandi ættleiðingarlögum eru ekki samfelld ákvæði um meðferð og úrlausn ættleiðingarmála og raunar er lítt fjallað um þessa hlið málsins. Þessar reglur hafa mótast af stjórnsýsluvenjum og verklagsreglum ráðuneytisins og við meðferð þessara mála gilda nú ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Rök þykja þó bera til þess að festa ýmsar grunnreglur um þetta efni í ættleiðingarlögum og er lagt til að svo verði gert með ákvæðum II. kafla. Gefur það borgurunum gleggri innsýn í gangverk þess ferils sem liggur að baki útgáfu ættleiðingarleyfis. Lagasetning hlýtur þó að miðast við meginreglur um þetta og til fyllingar koma svo ýmsar stjórnvaldsreglur. Með ákvæðum þessa kafla er að því stefnt að treysta undirbúning að úrlausn ættleiðingarmála. Má einkum nefna nýmæli 17. gr. sem heimilar ráðherra að skipa þriggja manna sérfræðinganefnd er veiti faglega umsögn um einstakar umsóknir sem ráðuneytið æskir álits hennar um. Sú umsögn er þá til viðbótar við umsögn barnaverndarnefndar skv. 16. gr. Verulegt gagn gæti orðið að slíkri álitsgerð í ættleiðingarmálum þegar vafi leikur á hvort veita skuli leyfi til ættleiðingar. Í III. kafla frv. er í 22. gr. ákvæði um dómsmál vegna ákvörðunar dómsmrh. um veitingu ættleiðingarleyfis þótt samþykki lögbærra manna liggi ekki fyrir, sbr. 19. gr. frv. Í tengslum við það eru svo ákvæði 23. og 24. gr. varðandi réttarfar o.fl. IV. kafli frv. er einungis ein grein, 25. gr., sem fjallar um réttaráhrif ættleiðingar. Greinin er efnislega óbreytt frá gildandi ættleiðingarlögum. Ákvæði V. kafla frv. eru nýmæli í ættleiðingarlögum. Þar er kveðið á um að kjörforeldrar skuli skýra kjörbarni frá því að það sé ættleitt og það skuli að jafnaði gert eigi síðar en þegar barn verður sex ára. Enn fremur er lagt til að kjörbarn sem orðið er 18 ára eigi rétt á að fá tiltækar upplýsingar um það frá dómsmrn. hverjir séu kynforeldrar þess eða fyrri kjörforeldrar. VI. kafli frv. geymir ákvæði um ættleiðingar barna erlendis og eru þau nýmæli í ættleiðingarlögum. Almenn ákvæði ættleiðingarlaga eiga vitaskuld við um ættleiðingar sem fram fara á erlendum börnum hér á landi, bæði um það hver leysi úr ættleiðingarumsóknum, um almenn og sérgreind skilyrði ættleiðinga, umsóknir um þær og reglur um meðferð og úrlausn máls, réttaráhrif ættleiðinga o.s.frv. Við ættleiðingar milli landa reynir þó á ýmis sérstæð vandamál sem hafa m.a. orðið efni til Haag-samningsins frá 29. maí 1993. Ákvæði kaflans eru í tengslum við Haag-samninginn. Í 28. gr. frv. er kveðið á um framkvæmd samningsins verði hann fullgiltur. Hér eru fyrirmæli um að dómsmrh. hafi yfirumsjón með framkvæmd Haag-samningsins hér á landi. Við 29. gr. er mælt fyrir um heimild manna búsettra hér til að ættleiða barn erlendis. Þarf dómsmrh. að samþykkja það fyrir fram með útgáfu forsamþykkis. Í frv. þessu er notað orðið forsamþykki yfir það skjal sem hingað til hefur verið kallað vilyrði. 30. gr. fjallar um umsókn um forsamþykki. Væntanlegir kjörforeldrar erlendra barna sem koma oft úr framandi umhverfi þurfa að búa sig undir uppeldishlutverk sitt að nokkru með öðrum hætti en þegar þeir taka að sér íslenskt barn til ættleiðingar. Er æskilegt að þeir njóti sérstakrar fræðslu í þessu sambandi. Í 2. mgr. 30. gr. frv. er lagt til að dómsmrh. geti mælt fyrir um að umsækjendum um ættleiðingar erlendra barna sé skylt að sækja námskeið til undirbúnings fyrir ættleiðinguna og er gert er ráð fyrir að reglugerð verði sett um tilhögun þess. Víða um lönd þykir tryggilegast að stjórnvöld og löggild ættleiðingarfélög annist milligöngu um ættleiðingar milli landa. Á síðustu árum hefur Íslensk ættleiðing, sem viðurkennd er af dómsmrn., séð um slíka milligöngu og m.a. komið á sambandi milli væntanlegra ættleiðenda og stjórnvalda eða ættleiðingarfélaga í heimaríki barns. Segja má að Haag-samningurinn stefni að því að löggild ættleiðingarfélög eða stjórnvöld annist þessa milligöngu. Í 34. og 35. gr. frv. eru ákvæði um ættleiðingarfélög og milligöngu um ættleiðingar. Er dómsmrh. heimilað að löggilda slík félög og setja reglugerð um þau, sbr. 34. gr. Getur ráðherra mælt svo fyrir að þeim er ættleiða vilja barn erlendis sé skylt að leita aðstoðar við ættleiðinguna hjá löggiltu ættleiðingarfélagi. Jafnframt er svo mælt fyrir í 35. gr. að slík félög ein hafi milligöngu um ættleiðingar. Ákvæði VII. kafla frv. eru að verulegu leyti nýmæli að því er varðar lögskráðar reglur. Loks er í VIII. kafla frv. ákvæði um stjórnvaldsreglur, gildistöku, brottfallin lög ásamt ákvæðum um lagaskil. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir meginefni þessa lagafrv. og legg til að því verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og meðferðar hjá hv. allshn.

Herra forseti. Ég byrja á því að fagna fram komnu frv. til laga um ættleiðingar. Það felur í sér töluvert miklar breytingar. Reglurnar um ættleiðingar eru færðar verulega í átt til þess sem eðlilegt er að séu hafðar um það samfélag sem við búum við í dag þótt vissulega sé það svo að það mætti ganga lengra að mínu mati í þeim efnum og mun ég koma nánar inn á það síðar. Eldri lög um ættleiðingar voru að stofni til frá 1978 og segja má að þau hafi að mörgu leyti verið orðin úr sér gengin. Eins og rakið var í framsögu hæstv. starfandi dómsmrh. var það svo að samkvæmt laganna eða orðanna hljóðan var einungis miðað við það að hjón gætu ættleitt, ekki þeir sem voru í sambúð. Það var líka þannig samkvæmt texta laganna að einstaklingar gátu ekki ættleitt barn en í framkvæmd hefur verið vikið svolítið frá þessum reglum enda sýnir það sig í mörgum tilvikum að að sjálfsögðu geta þeir sem eru í sambúð verið jafnhæfir til þess að sinna uppeldishlutverki gagnvart börnum eins og þeir sem eru giftir auk þess sem það getur líka verið svo að einhleypingar geta verið jafn vel til þess fallnir að rækja uppeldishlutverkið og þeir sem eru í sambúð eða eru hjón, tveir einstaklingar. Ég tel eðlilegt að þegar fólk óskar eftir leyfi til ættleiðingar þá fari fram ákveðin félagsleg úttekt eins og verið hefur. Þá ættu að mínu mati þeir sem sækja um að eiga sama rétt í grundvallaratriðum. Síðan yrði þessi félagslega úttekt, sem er að nokkru leyti bæði sálfræðileg og félagsleg, að skera úr um hverjir fái leyfi til að ættleiða barn. Miklar breytingar hafa orðið á þeim fjölskyldugerðum sem við lýði eru. Þær sýna að fólk velur sér ýmis sambúðarform. Nú nýverið tóku gildi lög um staðfesta samvist sem leyfa að fólk af sama kyni staðfesti samvist sína. Ég hefði talið eðlilegt að í frv. væri einnig heimild fyrir þá einstaklinga, sambúðarfólk af sama kyni, að óska eftir ættleiðingu. A.m.k. tel ég að lögin ættu ekki að hindra að fólk í staðfestri samvist geti sótt um ættleiðingu. Nú liggur fyrir í allshn. frv. frá hv. þm. Ólafi Erni Haraldssyni. Þar er mælt með stjúpættleiðingu fólks í staðfestri samvist og ég vona að allshn. taki það til skoðunar við meðferð þessa frv. hvort ekki væri eðlilegt að stíga þarna skrefið til fulls þannig að fólki sé ekki mismunað eftir sambúðarformi, þó um sé að ræða einstaklinga af sama kyni. Ég tel það reyndar ekki aðeins eiga við um stjúpættleiðingarnar heldur líka um frumættleiðingar. Oft er barninu fyrir bestu að slík ættleiðing sé leyfð. Það hlýtur að vera það grundvallarsjónarmið sem alltaf er í heiðri haft. Eins og reyndar kemur fram í athugasemdum með frv. þá er frv. sniðið að velferð barnsins. Það hlýtur alltaf að vera leiðarljósið án tillits til sambúðarformsins. Ég tel að breytingarnar sem að öðru leyti felast í frv. séu mjög til bóta, geri reglurnar mun eðlilegri og færi nær framkvæmdinni, sem er eðlileg og hefur verið viðhöfð að nokkru leyti. Ég vil sérstaklega fagna V. kafla laganna sem er um upplýsingaskyldu kjörforeldra og aðgang kjörbarns að upplýsingum. Ég tel það mikilvæga réttarbót og nauðsynlegt að fest sé í lög vegna þess að því miður eru til dæmi þess, eins og reyndar er dregið fram í greinargerð með lögunum, að börn hafi komist að því, jafnvel utan úr bæ eða frá öðrum en foreldrum sínum, að þau hafi verið ættleidd. Í sumum tilvikum er þetta viðkvæmnismál. Ég tel það mikilvægan rétt hvers einstaklings að fá að vita um uppruna sinn. Réttur barnsins er að fá að vita að það er ættleitt og síðan, eins og kveðið er á um í 27. gr., þegar barnið hefur náð tilteknum aldri, hér er miðað við 18 ára aldur, eigi það rétt á að fá tiltækar upplýsingar um það frá dómsmrn. hverjir séu kynforeldrar þess eða fyrri kjörforeldrar, ef því er að skipta. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt ákvæði, bæði 26. gr., um upplýsingaskyldu kjörforeldra gagnvart barninu og eins um aðgang kjörbarns að upplýsingum í 27. gr. Það sem kemur fram í 2. mgr. 26. gr. er einnig mikilvægt, þ.e. að kjörforeldrar eigi rétt á að fá ráðgjöf viðkomandi barnaverndarnefndar við upplýsingagjöf gagnvart barni sínu. Þetta getur verið mjög viðkvæmt mál og erfitt fyrir marga. Það er ekki sama hvernig þetta er framkvæmt eða hvernig upplýsingunum er komið á framfæri. Gert er ráð fyrir því í 26. gr. að kjörforeldrar skuli skýra kjörbarni sínu frá því að það sé ættleitt jafnskjótt og barnið hefur þroska til. Það skal að jafnaði gert eigi síðar en barn nær sex ára aldri. Við erum að tala um mjög ung börn og því er á engan hátt sama hvernig staðið er að slíkri upplýsingagjöf. Ég tel mikilvægt að þessi réttur sé tvímælalaus í lögunum þannig að þau slys gerist ekki að fólk heyri slíkt utan að sér og jafnvel á fullorðinsárum. Í athugasemdum með 26. gr. frv. er tekið fram að í rannsóknum sálfræðinga, uppeldisfræðinga og fleiri sérfræðinga komi glögglega í ljós að miklu varði fyrir velferð kjörbarns að alast upp með vitneskju um að það sé kjörbarn, að það eigi einnig aðra foreldra en kjörforeldrana og kjörforeldrarnir skýri barninu frá því. Hér eru rakin hörmuleg dæmi um að aðrir hafi greint barni frá þessu. Við það geta skapast mjög sárar kringumstæður og erfiðar. Barnið eða sá einstaklingur sem fyrir verður getur verið lengi að ná sér eftir slíkt áfall. Hér er lagt til að þetta sé gert sem fyrst, að það sé sjálfsagður og eðlilegur hluti af lífi barnsins frá því að það fyrst man eftir sér að það sé kjörbarn. Þannig er ekki farið í grafgötur með sambandið við kjörforeldrana. Þetta má gera þannig að þetta sé eðlilegt fyrir barninu. Fyrir lagaákvæðum sem þessum eru fordæmi í lögum annarra Norðurlanda. Þar hefur þetta reynst vel og því held ég að þetta frv. sé skref í rétta átt. Í athugasemdum með frv. er jafnframt tekið á því að erfitt geti verið að fylgja eftir svona lagaákvæði. Auðvitað er það svo með alla löggjöf sem tengist sifjaréttinum. Það getur verið erfitt að fylgja henni eftir en eigi að síður er mikilvægt að meginreglur og skyldur fólks komi fram í lagatextanum þannig að þessi upplýsingagjöf sé ekki einkamál hvers og eins. Við ræddum fyrir skömmu síðan í þinginu, fyrir tveimur árum ef ég man rétt, frv. um tæknifrjóvganir sem varð að lögum. Þar var mikið rætt um rétt barna sem getin eru við tæknifrjóvgun með gjafasæði að vita um uppruna sinn. Ég var ein þeirra sem taldi að ekki ætti að vera nafnleynd í slíkum tilvikum. Ég hefði viljað ganga alla leið þó að það hafi ekki orðið niðurstaða þess frv. Hér tel ég tvímælalaust stigið skref í rétta átt, með þessum V. kafla laganna, með skyldunni til að upplýsa barnið og eins um rétt þess til að fá að vita hverjir kynforeldrar þess séu. Ég hvet til þess að vandlega verði tekið til endurskoðunar hvort ekki sé hægt að koma meira til móts við fólk í staðfestri samvist. Við höfum verið í fararbroddi fyrir réttarbótum til handa samkynhneigðu fólki hvað varðar staðfesta samvist. Ég tel að við ættum að stíga skrefið til fulls og mismuna ekki fólki eftir sambúðarformi, ekki heldur þeim sem eru í staðfestri samvist og heimila þeim ættleiðingar. Að öðru leyti tel ég frv. mjög til bóta frá því sem verið hefur og skref í rétta átt.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hér er flutt frv. um ættleiðingar. Það sannast á þessu frv. að nákvæma og stranga löggjöf þarf um þessi mikilvægu mál. Þau snerta bæði hagsmuni fjölmargra foreldra og barna í landinu, ekki aðeins fjárhagslega hagsmuni heldur tilfinningalega hagsmuni líka. Um ættleiðingar gilda ströng skilyrði og ég tel að svo eigi að vera. Ég kem þó í ræðustól fyrst og fremst til þess að ræða einn þátt þessa máls. Það er í raun og veru sá þáttur sem vantar í þetta frv. og felur í sér mismunun meðal þegna þessa lands. Í þessu frv. er ekki gætt að réttindum eins hóps. Hver er sá hópur? Það eru börn sem alast upp í staðfestri samvist en staðfest samvist er eins og menn vita lögleg samvist samkynhneigðra. Á Alþingi höfum við leitt í lög sambúðarformið staðfesta samvist og það nýtur allra þeirra réttinda sem annað sambúðarform hefur. Meðal þeirra réttinda er forræði barna að öllu leyti, sameiginlegur fjárhagur og annað sem við teljum til sjálfsagðra réttinda í sambúð. Eitt atriði er þó undanskilið. Samkynhneigðir mega ekki ættleiða börn. Þetta er fyrst og fremst mismunun gagnvart börnunum. Börn sem alast upp við þessar aðstæður njóta ekki erfðaréttinda á við önnur börn. Þannig getur barn sem elst upp hjá samkynhneigðum í staðfestri samvist, frá tveggja ára aldri til 18 ára aldurs, verið svipt erfðarétti. Önnur börn sama kynforeldris sem ekki alast upp við þetta samband geta hins vegar fengið allan arf. Ég er ekki að segja að hin síðarnefndu eigi ekki arf skilið en þau hafa alist upp fjarri því sambandi sem um er að ræða í þessu tilfelli. Þetta tel ég að sé ljóður á þessu frv. Ég tel að þetta sé ljóður á viðhorfum okkar gagnvart þegnunum, gagnvart því megingrundvallaratriði mannréttinda og stjórnarskrár sem segir að allir skuli vera jafnir fyrir lögunum og jafnrétti skuli ríkja. Við höfum viðurkennt staðfesta samvist og því eigum við ekki að undanskilja þetta. Annar þáttur þessa máls tengist réttindabaráttu samkynhneigðra. Þó að sú réttindabarátta sé mörgum framandi, þá er þetta engu að síður viðurkennd staðreynd í samfélagi okkar. Við eigum ekki að mismuna fólki eftir kynhneigð. Réttindabarátta samkynhneigðra er mannréttindabarátta. Hún er barátta þjóðarinnar við eigin samvisku. Við eigum að auka forskotið sem síðasti ræðumaður gat um að við hefðum. Við Íslendingar eigum að auka þetta forskot með því að stíga þetta skref og breyta þessu frv. í meðferð nefndar á þann veg að í staðfestri samvist sé heimilt að ættleiða börn. Eins og þingheimi er kunnugt hafa þingmenn úr öllum flokkum lagt fram frv. um ættleiðingu barna í staðfestri samvist. Það frv. kom fram á síðasta þingi og sá sem hér stendur var 1. flm. þess frv. Auk hans eru þingmenn úr öðrum flokkum eins og ég gat um. Mér væri það afar ljúft ef málsmeðferð gæti orðið sú í hv. Alþingi að stjúpættleiðing yrði lögtekin í meðferð nefndarinnar á þessu frv. og í framhaldsmeðferð þingsins. Á sama tíma mundum við sem vorum flutningsmenn að fyrrgreindu frv. draga það til baka þannig að hér þyrfti ekki að takast á um málið frekar en orðið er. Virðulegi forseti. Ég beini þeim tilmælum til hv. allshn. að hún taki ábendingar mínar og annarra sem hafa talað í sömu átt til málefnalegrar, fordómalausrar meðferðar og við ljúkum lagasetningunni með því að viðurkenna að allir þegnar, hvort sem þeir tilheyra minnihlutahópum eða ekki, skuli vera jafnir og jafnréttháir og öll börn þessa lands skuli jöfn fyrir lögunum.

Herra forseti. Ég vil eins og fleiri fagna þessu nýja frv. um ættleiðingar sem vissulega er mjög tímabært þar sem eldri löggjöf er frá árinu 1978. Ég vil taka undir orð hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur áðan um að frv. sé verulega til bóta og ég treysti því að það fái vandlega meðferð í allshn. og verði jafnvel samþykkt á þessu ári. En ástæðan fyrir því að ég stíg í pontu er fyrst og fremst sú að ég vil láta í ljósi vonbrigði mín yfir því að ekki er tekið á mikilvægum mannréttindamálum sem hér hafa komið fram í máli fleiri aðila, þ.e. ættleiðingarmöguleikum para í staðfestri samvist. Ég er meðflutningsmaður frv. hv. þm. Ólafs Arnar Haraldssonar um breytingu á lögum um staðfesta samvist þar sem lagt er til að samkynhneigðir í staðfestri samvist fái að ættleiða börn maka síns en ég tel það mjög miður að svo virðist sem slíkt eigi ekki að heimila samkvæmt þessu þó ágæta frv. Þetta er mjög mikilvægt mannréttindamál fyrir börn sem búa í slíkri samvist og ég hef kynnt mér sérstaklega rannsóknir á börnum sem búa við þessar aðstæður og það er ekkert sem bendir til að það sé skaðlegt fyrir börn að alast upp við þessar aðstæður og ástæðan virðist fyrst og fremst vera sú að þar eru samskipti yfirleitt mjög opin og börnin eru mjög vel undir það búin að takast á við hugsanlegt einelti eða áreiti utan frá. Það er auðvitað mjög mikilvægt réttindamál, t.d. ef viðkomandi foreldri fellur frá, að þarna sé um ættleiðingarmöguleika að ræða. Á nýlegum fundi í Háskóla Íslands voru þessi mál sérstaklega til umræðu og þar var einmitt rætt um möguleika þess að heimila almennt í lögum að pör í staðfestri samvist fengju að ættleiða börn en færu svo nákvæmlega undir sama stranga eftirlit og mat eins og allir aðrir sem ættleiða börn. Ég velti því fyrir mér hvort taka eigi þetta skref í einum eða tveimur áföngum, þ.e. byrja á að heimila stjúpættleiðingar eins og frv. Ólafs Arnar Haraldssonar leggur til eða bara almennt að heimila þetta í lögum og síðan verði hvert tilvik metið fyrir sig. Ég tel að það sé álitamál hvor aðferðin eða hvor leiðin er farin en mæli alveg eindregið með því að þetta atriði verði sérstaklega athugað og skoðað fordómalaust í allshn. og það komi breyting á frv. áður en það kemur til 2. umr. Þetta er mjög mikilvægt mannréttindamál fyrir þennan hóp sem auðvitað gengur misvel í veröldinni að ná fram, en ég er alveg sannfærð um að það er bara tímaspursmál hvenær en ekki hvort samfélagið er tilbúið að heimila þetta og að mínu mati er ekki eftir neinu að bíða.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um úttekt á hávaða- og hljóðmengun. Með mér flytja málið eftirtaldir hv. þm.: Lára Margrét Ragnarsdóttir, Lúðvík Bergvinsson, Kristín Halldórsdóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir og Ragnar Arnalds. Tillögutextinn er stuttur og er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram víðtæka úttekt á hávaða- og hljóðmengun hérlendis og leggja fyrir næsta þing niðurstöður hennar og tillögur til úrbóta.`` Í greinargerð með tillögunni er málið rökstutt og bent á að hávaði og hljóðmengun af margvíslegu tagi fer vaxandi ár frá ári í samfélaginu. Vitnað er til upplýsinga frá Hollustuvernd ríkisins um að aldrei hafi verið gerð heildarúttekt á hávaða á Íslandi en talið er víst að hérlendis búi margir við hávaða sem er langt yfir settum viðmiðunarmörkum. Telja verður mjög brýnt að gerð verði úttekt á hávaða þannig að unnt sé að leggja grunn að úrbótum. Þar við bætist þörfin á að settar verði reglur til að vernda fólk fyrir hávaða á almannafæri, en í því skyni getur einnig verið þörf á könnun á ríkjandi aðstæðum. Talið er að allt að 1.700 íbúðir í Reykjavík séu þannig staðsettar að hávaði við húsvegg sé óleyfilegur og dæmi eru um svo mikinn hávaða í íbúðarhúsnæði að heilu fjölskyldurnar sofa ekki á nóttunni nema með því að taka sterkar svefntöflur. Þetta eru skilyrði sem eru auðvitað ekki mannsæmandi. Flutt hafa verið þingmál um það efni fyrr á þingi. Á 110. þingi var samþykkt till. til þál. um ,,að skora á ríkisstjórnina að láta semja frumvarp til laga um varnir gegn hávaða- og hljóðmengun``. En þegar gengið var eftir efndum á þessari ályktun þingsins kom það fram að talið væri að lagaheimildir út af fyrir sig væru til staðar til að gera viðeigandi ráðstafanir og því ekki þörf á sérstakri lagasetningu. Sá sem hér talar hefði talið eftir sem áður fulla þörf á því að setja í eina heildarlöggjöf þau mörgu fyrirmæli sem eru til staðar á dreif í lögum hérlendis og reglum sem settar eru með þeim og vísa ég í því sambandi til fylgiskjals I með tillögunni, þar sem er að finna yfirlit yfir helstu reglur sem settar hafa verið um þetta efni á grundvelli fyrirliggjandi lagaheimilda. En miðað við það að ekki sé talið að lagaheimildir skorti, þá er að mati okkar flutningsmanna nauðsynlegt að aflað verði glöggra upplýsinga um ástand þessara mála hér á landi til að undirbúa aðgerðir og réttarbætur til að verjast óæskilegri og sívaxandi hávaða- og hljóðmengun á almannafæri. Þessi tillaga hefur verið flutt áður í þinginu en ekki hlotið fullnaðarmeðferð í umhvn. þingins sem þó fjallaði um málið má segja á tveimur síðustu þingum og ræddi það nokkuð. Þau sjónarmið hafa verið uppi og komið fram varðandi þessa tillögu að hér sé öðru fremur um að ræða verkefni sveitarfélaga og heilbrigðisyfirvalda á vegum sveitarfélaga en ekki þörf á því að gera af hálfu hins opinbera, þ.e. ríkisins og þá Hollustuverndar ríkisins fyrir hönd þess, þá úttekt sem tillagan gerir ráð fyrir. Ég er ósammála þessu viðhorfi. Ég tel að það sé mjög brýn þörf og hafi hún ekki verið talin brýn á liðnum tíma þá sé það nú mjög knýjandi að á vegum stofnana ríkisins fari fram sú víðtæka úttekt á hávaða- og hljóðmengun sem hér er gert ráð fyrir til þess að leitt verði í ljós ástand mála og gripið síðan til viðeigandi ráðstafana til þess að verja fólk gegn því gífurlega angri sem óhóflegur hávaði og hljóðmengun verður að teljast. Ég get staðhæft og leitt að því rök og upplýsingar að annars staðar á Norðurlöndum er litið á viðbrögð og varnir gegn hávaða sem verkefni ríkisvaldsins í samvinnu við yfirvöld sveitarstjórna og hollustuyfirvöld. Ég kynnti mér stöðu þessa máls á sínum tíma fyrir nokkrum árum í Danmörku og lagði fram upplýsingar í umhvn. um hvernig á því er tekið og tillögur stjórnskipaðrar nefndar þar í landi varðandi þessi mál. Ég kynnti mér það einnig í norska umhverfisráðuneytinu í september sl. og þar í landi er litið á það sem eðlilegt og sjálfsagt forustuverkefni á vegum ríkisins og norska umhverfisráðuneytisins að tryggja það að til staðar séu bæði upplýsingar um stöðu þessara mála en einnig að ríkisvaldið og löggjafinn beiti sér fyrir nauðsynlegum úrbótum. Ég veit að mál það sem hér er flutt á ríkan stuðning í samfélaginu. Þessi mál eru í algerlega óviðunandi ástandi víða á landinu, í höfuðborg landsins eins og kunnugt er af umræðum en einnig mjög víða annars staðar, og þess vegna m.a. er þörf á að yfir málið sé farið og sú úttekt gerð sem tillagan gerir ráð fyrir. Ég vek athygli, virðulegur forseti, á fylgiskjölum sem bætt var í þetta mál nú þegar það var endurflutt á þessu þingi, sem er fylgiskjal II og fylgiskjal III. Fylgiskjal II hefur að geyma grein sem birtist í Morgunblaðinu 9. ágúst sl. eftir Kristínu Marju Baldursdóttur undir fyrirsögninni Enginn friður. Þetta er úttekt blaðamannsins og er greinin mjög fróðleg og dregur fram með skörpum hætti stöðu þessara mála. Ég vil leyfa mér, með leyfi forseta, aðeins að vitna til ummæla umrædds blaðamanns. Þar segir m.a.: ,,Sumarið er stutt á Íslandi. Flesta langar því til að njóta þess sem best og vera úti í góða veðrinu, ganga í guðsgrænni náttúrunni, fara upp í sumarbústað, grilla í garðinum sínum eða spóka sig í bænum. En einmitt á þessum dýrmæta árstíma þegar allt er í blóma og menn ættu að njóta fegurðar og fuglasöngs fara Íslendingar í gang og hefja hávaðasamar framkvæmdir. Byggja hús, leggja vegi, rífa upp götur, grafa skurði, berja, bora, saga, steypa og hamast á loftpressum þar til allt kvikt í kringum þá hefur lagt á flótta. En þeir sem reyna að flýja til fjalla í von um að finna þögn og frið verða oft fyrir vonbrigðum, því um hálendið þeysa fjallabílar búnir kraftmiklum vélum og yfir fljúga þotur með þrumugný.`` Þetta er örlítið sýnishorn úr þessari ágætu samantekt Kristínar Marju Baldursdóttur. Þar er líka lífsreynslusaga sem er sett á blað undir fyrirsögninni Tónleikar allan daginn og ég held ég leyfi mér, með leyfi forseta, að láta hana einnig fylgja í þessari ræðu minni þegar ég mæli fyrir þessu máli: ,,Íslendingar hljóta að vera mjög tónelsk þjóð, því hvar sem þeir koma er verið að leika tónlist og gildir þá einu hvort þeir eru að skemmta sér eða vinna sín daglegu störf. Dagur í lífi ungrar konu sem til að mynda vinnur í tískuverslun, gæti verið með eftirfarandi hætti. Tónleikahaldið byrjar strax í strætisvagninum að morgni til þegar hún heldur til vinnu sinnar. Í strætisvögnum er útvarp oft hátt stillt og verða menn þá að hlusta hvort sem þeim líkar betur eða verr. Þegar konan kemur til vinnu sinnar tekur vinnustaðasöngurinn við. Í tískuverslunum, einkum þeim sem ætlaðar eru ungu fólki, er það oftast reglan að skemmta mönnum með poppmúsik. Hvort það er til að örva kaupgleði viðskiptavina skal látið ósagt. Að vinnudegi loknum fer hún í líkamsræktina til að auka styrk sinn og þol og þá fer nú að hitna í kolunum. Á þeim stöðum hreyfa menn sig nær eingöngu í takt við kraftmikla músik. Líklega er tilgangurinn sá að gera menn ofurlítið árásargjarna og þá um leið ósérhlífna í æfingunum. Eftir púlið langar ungu konuna til að slaka á og fer með vinkonu sinni í bíó. Þær sjá hasarmynd með Harrison Ford og að sjálfsögðu er hljómburðurinn í góðu lagi enda til þess ætlast að skerandi tónlistin auki spennuna. Ungfrúrnar eru upptjúnaðar eftir bíóferðina svo þær ákveða að fara á kaffihús og rabba saman yfir bjórkollu. Á íslenskum kaffihúsum er hins vegar ekki ætlast til þess að menn spjalli saman eftir klukkan ellefu. Vegna tónlistar sem getur mælst milli 80 og 90 desibel, verða menn að öskra hver á annan vilji þeir tjá sig. Hins vegar er ætlast til að menn drekki ört og mikið og mun það vera tilgangurinn með hávaðanum. Bjórkollurnar kalla að sjálfsögðu á leigubíl og hugsanlega gætu þær lent á leigubílstjóra sem vill endilega skemmta farþegum sínum með léttri sveiflu frá útvarpsstöð, en það er ekki óalgengt hér á landi. Ekki er víst að tónleikum dagsins ljúki eftir miðnætti þegar unga konan er komin heim og undir sæng. Vel má vera að maðurinn á efri hæðinni sé í banastuði og leiki tónlist sem tilheyri því ástandi. Undir morgun festir unga konan kannski svefn, en þá er líka stutt í nýjan vinnudag. Með áframhaldandi tónleikum.`` Margt fleira, einmitt mjög upplýsandi, er að finna í þeim reynslusögum sem settar eru á blað hér og eru áreiðanlega ekki nein uppfinning eða skáldskapur þó að auðvitað sé verið að undirstrika hér alvöru málsins í framsetningu. Virðulegur forseti. Áður en ég lýk máli mínu vil ég leyfa mér einnig að vitna til leiðara í Morgunblaðinu 11. ágúst 1998 þar sem segir: ,,Hávaði og hljóðmengun er vaxandi vandamál víða um heim, eins og fram kom í umfjöllun Morgunblaðsins í fyrradag.`` --- Þar mun m.a. vitnað til umræddrar greinar. --- ,,Umhverfisstofnun Evrópu telur að um 113 milljónir Evrópubúa verði fyrir ónæði af völdum hávaða sem mælist yfir 65 desibel, sem orsakað getur háan blóðþrýsting. Þar af verða um 10 milljónir fyrir hávaða, sem mælist yfir 75 desibel, en hávaði af þeirri gráðu getur aukið hjartslátt, valdið mikilli streitu og skert heyrn. Hljóðmengun af þessu tagi stafar einkum frá umferð, atvinnurekstri, veitinga- og samkomuhúsum, verslunum og hátölurum á almannafæri. Hér á landi hefur hljóðmengun vaxið ár frá ári, einkum frá umferð. Í októbermánuði sl. var lögð fram tillaga til þingsályktunar um víðtæka úttekt á hávaða- og hljóðmengun. Í greinargerð segir m.a.:`` --- það er tilvitnun í greinargerð þessa þingmáls sem reyndar hefur þegar verið tilvitnað --- ,,,,Talið er að allt að 1.700 íbúðir í Reykjavík séu þannig staðsettar að hávaði við húsvegg [frá umferð] sé óleyfilegur og dæmi eru um svo mikinn hávaða í íbúðarhúsnæði að heilu fjölskyldurnar sofa ekki á nóttunni nema með því að taka svefntöflur... Samkvæmt upplýsingum frá Hollustuvernd ríkisins hefur aldrei verið gerð heildarúttekt á hávaða á Íslandi, en talið er víst að hérlendis búi margir við hávaða sem er langt yfir viðmiðunarmörkum.`` Staðreynd er að hljóðmengun yfir ákveðnum mörkum getur verið heilsuspillandi, valdið skemmd á heyrn, auk truflunar á friðhelgi heimila og andlegrar vanlíðunar þeirra er fyrir verða. Það er meir en tímabært, eins og lagt er til í umræddri þingsályktunartillögu, að gerð verði úttekt á hljóðmengun hér á landi, einkum í þéttbýli, svo unnt verði að leggja grunn að úrbótum. Mikilvægt er að af hálfu hins opinbera, bæði ríkis og sveitarfélaga, sé unnið skipulega og markvisst gegn óþörfum og truflandi hávaða ,,til verndar heilsu manna og til að tryggja rétt einstaklingsins til ómengaðs umhverfis``.`` Lokaorðin eru tilvitnun í greinargerð með þessari tillögu. Þessi stuðningur frá fjöllesnasta blaði landsins er vissulega mjög vel þeginn fyrir okkur flutningsmenn þessa máls og þó að þessi tillaga, sem er 65. mál þingsins og fram komin í októbermánuði, sé fyrst á dagskrá nú til fyrri umr., virðulegur forseti --- og segir það nokkuð um stöðu okkar þingmanna í stjórnarandstöðu að mæla fyrir máli og eru hér reyndar fleiri en stjórnarandstöðuþingmenn meðal flutningsmanna, vel að merkja --- þá verð ég að vænta þess, þar sem tillagan hefur verið rædd mikið í hv. umhvn., að hún fái verðuga afgreiðslu í nefndinni og komi aftur til þingsins áður en við ljúkum störfum. Ég legg til að málið fari að lokinni umræðu til hv. umhvn.

Virðulegi forseti. Sú þáltill. sem hér er flutt hefur komið til kasta umhvn. og verið rædd þar ítarlega. Það er rétt sem hv. flm. gat um að meiri hluta nefndarinnar hefur þótt að þarna væri um verksvið sveitarfélaganna að ræða um leið og umræður í hv. umhvn. hafa fallið á þann veg að full ástæða væri að hvetja sveitarfélög til að taka á þessu verkefni. Sérstaklega hafa menn þá beint sjónum sínum að hinum fjölmennari sveitarfélögum, þ.e. höfuðborginni og næsta nágrenni. Hv. umhvn. mun að sjálfsögðu taka þetta til skoðunar þegar þingmálið berst til nefndarinnar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni umhvn. fyrir að taka hér til máls og staðfesta það sem ég lét koma fram að málið hefur ekki fengist afgreitt frá hv. þingnefnd á tveimur fyrri þingum. Ég sé ástæðu til að vekja sérstaka athygli á þessu. Ég er alveg sannfærður um að fjöldi manns í landinu, ég mundi halda meiri hluti fólks, telur nauðsynlegt að ríkisvaldið haldi vöku sinni og gæti þess að almenningur fái þá vernd sem nauðsynleg verður að teljast gegn sívaxandi vandamáli hávaða- og hljóðmengunar sem er staðreynd í okkar samfélagi og fyllsta þörf á því að sveitarfélögin í landinu fái aðhald í þessum efnum frá ríkisvaldinu eins og gert er á öðrum Norðurlöndum. Það er talið brýnt verkefni í Danmörku og Noregi, næstu grannlöndum okkar fyrir utan Færeyjar austan hafsins. Hví skyldi okkur vera vandara um í þeim efnum? Ekki er vandamálið minna hér og hér er ekki gengið harðar fram en svo að leggja til að gerð verði úttekt á vandanum, úttekt á vandamálinu til að við höfum upplýsingar í höndunum til að meta nauðsynleg viðbrögð við þeim hremmingum sem fylgja ágangi gagnvart almenningi í tíma og ótíma með hávaða sem er langt yfir eðlilegum mörkum og oft og tíðum gersamlega þarflaus. Borgararnir eiga að njóta slíkra almannareglna. Þær þarf að setja og þar ber okkur að sýna gott fordæmi, a.m.k. átta okkur á hvert vandamálið sé.

Virðulegur forseti. Það mun hafa verið á 110. löggjafarþingi, að mig minnir --- nei, það er nú ekki rétt --- það mun hafa verið á þinginu 1995 að sú tillaga sem hér er flutt og mælt fyrir kom fram, þ.e. frv. til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nú lög nr. 93/1996. Þetta frv. hefur í aðalatriðum verið óbreytt frá því að það fyrst var lagt fram og aflað um það umsagna á vegum þingnefndar, hv. umhvn. Frv. er efnislega um tvo meginþætti. Það fjallar um að aukið verði í lög um náttúruvernd nýjum kafla um landslagsvernd þar sem sett verði almenn ákvæði um verndun landslags með tilteknum sjö nýjum greinum sem þar verði bætt við, þ.e. sett ákvæði um að tilteknar landslagsgerðir njóti almennrar verndar og ekki megi raska þeim nema samkvæmt ákvörðun skipulagsyfirvalda og að fenginni umsögn Náttúruverndar ríkisins. Síðan er að finna í frv. þessu ítarleg ákvæði um efnistöku og jarðrask þar sem í náttúruverndarlögum eru enn í dag sömu úreltu ákvæðin og sett voru í lög 1971 og hafa leitt til algerlega óviðunandi ástands í sambandi við jarðrask og efnistöku í landinu. Um það liggja fyrir skýrar upplýsingar sem lesa má um í greinargerð með þessu máli. Meginreglan sem sett er fram í frv. kemur fram í b-lið 1. gr., með leyfi forseta: ,,Óheimilt er að breyta landslagi varanlega með jarðraski, efnistöku, mannvirkjagerð eða á annan hátt nema í samræmi við staðfest skipulag og að undangengnu mati á umhverfisáhrifum, sbr. lög nr. 63/1993. Ekki skal heimila efnistöku ef hætta er á að hún raski svipmóti lands, merkum náttúruminjum eða vistkerfum. Þá má efnistakan hvorki ganga í berhögg við ákvæði laga þessara um friðlýsingu náttúruminja né staðfesta skipulagsáætlun.`` Síðan er að finna ákvæði þar sem gert er ráð fyrir að í landi í einkaeign sé eiganda, að teknu tilliti til ákvæða 22. gr. náttúruverndarlaga, heimil efnistaka, hafi sveitarstjórn samþykkt áætlun um hana, að fenginni jákvæðri umsögn viðkomandi náttúruverndarnefndar og skipulagsstjóra ríkisins. Í sömu grein er jafnframt er gert ráð fyrir því að þrátt fyrir ákvæði 1. og 2. mgr. sé landeiganda heimil lítils háttar efnistaka á landi sínu til eigin nota enda sé gætt ákvæða 2. mgr. 22. gr. svo og 26. gr. um frágang. Ég ætla ekki að fara yfir einstök efnisákvæði frv. að öðru leyti en nefni þó ákvæði til bráðabirgða sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Umhverfisráðuneyti skal vegna frágangs eftir efnistöku og jarðrask, sem átt hefur sér stað fyrir gildistöku laga þessara, láta gera áætlun um úrbætur í samvinnu við sveitarstjórnir. Í því skyni fari fram skipuleg könnun og flokkun á efnistökustöðum og öðru áberandi jarðraski vegna mannvirkjagerðar og fylgi tillögur um hversu frá skuli gengið og hverjir skuli bera kostnað af viðhlítandi frágangi.`` Þetta er ákvæði til bráðabirgða og beinist að því að bæta úr því sem raskað hefur verið með efnistöku og öðru jarðraski. Virðulegur forseti. Frv. fylgir grg. og nokkur fylgiskjöl. Það varðar afmörkuð atriði á sviði náttúruverndar sem brýnt er að kveða á um í lögum, mun skýrar en verið hefur. Þar er um að ræða víðtæk almenn ákvæði um landslagsvernd og frekari skorður við efnistöku og jarðraski en settar eru í gildandi löggjöf. Með frv. er sú leið valin að fella nýjan kafla inn í gildandi lög um náttúruvernd, undir heitinu landslagsvernd, setja inn nýmæli og breytt ákvæði um efnistöku en þau er að finna í gildandi lögum um náttúruvernd undir kaflaheitinu Aðgangur almennings að náttúru landsins, umgengni, framkvæmdir o.fl. Frv. þetta var fyrst lagt fram til kynningar á 119. löggjafarþingi. Þá sendi flm. það nokkrum aðilum til umsagna með ósk um að þeir gæfu ábendingar sem hafa mætti til hliðsjónar við endurflutning. Margir brugðust vel við og sögðu álit sitt, þar á meðal Bændasamtök Íslands, Landgræðsla ríkisins og Náttúruverndarráð, sem þá fór með svipað hlutverk og Náttúruvernd ríkisins hefur nú. Tekið var tillit til margra af þeim ábendingum sem þessir aðilar gáfu. Eftir að málið fór til þingnefndar var leitað formlegra umsagna um frv. Þær umsagnir, frá síðasta þingi og þingum þar á undan, liggja fyrir í hv. umhvn. sem enn og aftur er lagt til að fái mál þetta til umfjöllunar. Umsagnirnar eru yfirleitt jákvæðar, raunar mjög jákvæðar. Það hefði einhvern tíma þótt teljast til tíðinda að Bændasamtök Íslands tækju almennt jákvætt undir efni tillögu af þessu tagi, en það er staðreynd, án þess að þau skrifi upp á allt það sem í frv. kemur fram. Það sýnir mjög breyttan og jákvæðan skilning á því að vernda þurfi landið gegn þarflausu raski og ganga sem best um náttúruna. Það hefur samt ekki nægt til þess að þingið tæki efnislega á málinu eða að meiri hluti umhvn. hafi afgreitt málið til þingsins til að tryggja nauðsynlegar lagabætur í þessum efnum. Hverju hafa menn, virðulegur forseti, borið við? Bæði hæstv. umhvrh. og aðrir talsmenn meiri hlutans hafa að allt frá árinu 1995, þegar frv. fyrst kemur fram, vísað til þess að til standi að endurskoða löggjöf um náttúruvernd og þegar það verk liggi fyrir muni tekið tillit til ákvæða í þessu frv. Það hefur ekki mátt nota þingmannafrv. sem ég tel vandlega unnið, m.a. í samráði við almannasamtök og stofnanir ríkisins, til að setja inn lagabætur sem enginn efnislegur ágreiningur virðist um að gera þurfi. Nei, ár eftir ár er málinu ýtt út af borðinu af meiri hluta í umhvn. þingsins, með tilstyrk hæstv. umhvrh. vegna þess að heildarendurskoðunar á löggjöf um náttúruvernd sé að vænta, lögum nr. 93/1996. Hvernig standa málin varðandi endurskoðun þá sem hæstv. umhvrh., sá er nú situr, fullyrti, þegar deilt var um endurskoðun náttúruverndarlaga 1996, að lokið yrði á kjörtímabilinu? Hann sagði að unnið yrði ötullega að endurskoðun löggjafarinnar og tryggt að við það yrði staðið. Þar var ekki minna tekið upp í sig en svo að í sérstöku bráðabirgðaákvæði með löggjöfinni um náttúruvernd frá 1996 er sérstakt ákvæði sem hefur lagagildi. Þar segir, með leyfi forseta, í 44. gr. gildandi laga um náttúruvernd: ,,Lög þessi skal endurskoða í heild sinni innan tveggja ára frá gildistöku.`` Hvenær er gildistakan? 1. janúar 1997. 1. janúar 1999 skyldi endurskoðun laganna lokið og ný lög um náttúruvernd verið sett á grundvelli þeirrar endurskoðunar. Þetta er lagaleg skuldbinding sem ekki hefur verið staðið við af framkvæmdarvaldinu. Nýtt frv. hefur ekki einu sinni verið sýnt hér í þinginu. Endurskoðuð löggjöf um náttúruvernd hefur ekki komið fram og engar líkur til að það mál fái framgang, þótt sýnt yrði hér í þinginu, þá fáu daga sem eftir eru af starfstíma þingsins, þegar um er að ræða víðtækt og vandasamt mál eins og endurskoðun náttúruverndarlaga. Þetta er, virðulegur forseti, bæði hörmulegt og ámælisvert. Skýr lagafyrirmæli lágu fyrir þegar lög voru sett um náttúruvernd vorið 1996, í verulegum ágreiningi varðandi þýðingarmikil atriði. Þau voru réttlætt með því að aðeins væri um mjög takmarkaða endurskoðun á löggjöfinni að ræða og ötullega yrði unnið að því að tryggja fullnaðarendurskoðun á lögunum í ljósi nútímalegra viðhorfa. Við það hefur ekki verið við staðið þrátt fyrir lagafyrirmæli í gildandi löggjöf. Ég hlýt að harma þetta, virðulegur forseti, um leið og ég legg til að þetta knýjandi mál sem hér er líklega í fjórða sinn mælt fyrir í þinginu, gangi til hv. umhvn. til efnislegrar umfjöllunar en nefndin þekkir málið. Flestir eru þar hinir sömu og hafa setið yfir því á liðnum þingum þessa kjörtímabils. Því ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að þau kunnuglegu ákvæði sem þarna eru vandlega undirbúin verði felld að gildandi löggjöf þannig að a.m.k. þeir þættir sem hér er tekið á, sem auðvitað eru aðeins hluti af viðfangsefninu varðandi heildarendurskoðun á náttúruverndarlöggjöfinni, fái sinn stað í lagasafni Íslands fyrir lok kjörtímabilsins.

Virðulegi forseti. Frv. sem hér er flutt horfir til bóta að mörgu leyti. Þær tillögur sem fram eru settar taka á brýnu viðfangsefni. Það er afar særandi að sjá hvernig efnistaka og jarðrask hefur leikið margar landslagsgerðir hér á Íslandi hin síðari ár og þá óreiðu sem ríkt hefur vegna skorts á góðum lögum. Það er því nauðsynlegt að koma lögum yfir þetta atriði. Því hefur hæstv. umhvrh. látið vinna mjög ítarlegt frv. um náttúruvernd en þar er tekið á þeim tveimur meginþáttum sem hér eru gerð að tillöguefni hjá hv. flm. Hjörleifi Guttormssyni. Þar er annars vegar fjallað um landslagsvernd og hins vegar um efnistöku og jarðrask. Umrædd nefnd hefur sent frá sér frv. til ráðherra. Hæstv. umhvrh. hefur lagt það fram í ríkisstjórn þar sem það er til umfjöllunar. Ég vænti þess að það frv. líti dagsins ljós á hinu háa Alþingi og tekið verði á þeim mikilvægu efnum sem hér um ræðir. Að því sögðu vil ég þakka flm. fyrir frv. sem hann leggur hér fram að nýju og þær hugmyndir sem þar hafa komið fram. Þær hafa ýtt við þörfu máli og orðið til góðs við þá tillögugerð sem nú liggur fyrir í væntanlegu náttúruverndarfrv.

Virðulegur forseti. Ég efast ekkert um góðan hug hv. þm., Ólafs Arnar Haraldssonar, formanns umhvn., varðandi málið. Hitt stendur eftir að þrátt fyrir þá endurskoðun á lögum um náttúruvernd sem komin er í hendur ríkisstjórnar þá hefur það frv. ekki orðið að lögum í þinginu. Hvað sem líður góðum hug okkar sem í umhvn. sitjum þá blasir við að endurskoðun á mjög veigamiklum þáttum löggjafarinnar um náttúruvernd verður ekki gerð svo vel sé á örfáum dögum. Nú er það innan við mánuður, kannski þrjár vikur í starfsdögum, sem þingið á eftir að starfa og sinna þýðingarmiklum málum. Um endurskoðun á lögum um náttúruvernd þarf auðvitað að verða samráð við aðila utan þings, eins og venja er um þýðingarmikil mál, í formi skoðanaskipta þar sem umsagna yrði leitað. Mér sýnist því að við stöndum í þeim dapurlegu sporum að kjörtímabilinu ætli að ljúka án þess að bætt sé úr jafnbrýnum málum og hér er um að ræða. Þó heyrist mér á hv. formanni umhvn. að um þau sé samstaða. Málið er dapurlegt og ég er ekki að kenna hv. þm. um þetta. Ráðuneytið hét þessu og því bar að skila hér inn tillögum í þingið í tæka tíð svo unnt væri að ljúka nýrri lagasetningu fyrir lok síðasta árs eins og lögin kveða á um. Þessa stöðu ber að harma. Ég hvet enn og aftur til þess að tekið verði á afmörkuðum þáttum í núgildandi löggjöf með lagabreytingu þar sem samstaða gæti tekist um á grundvelli þessa frv.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um undirbúning vegna flutnings ríkisstofnana, 91. mál þingsins, framkominni hér í þinginu snemma í októbermánuði, án þess ég hafi dagsetninguna hér fyrir framan mig og er um að ræða endurflutning á máli sem flutt var fyrst á 120. löggjafarþingi og kemur þannig hér fram í fjórða sinn á þingi. Ég hygg, virðulegur forseti, að ýmsir þeir sem þekkja til málsins, og það eru auðvitað hv. þm. en einnig margir utan þings, hefðu kosið að mál þetta hefði fengið aðra meðferð en raun ber vitni á liðnum þingum. Það segi ég m.a. vegna þess atburðar sem varð hér í desember, skömmu fyrir jólahlé þingsins, þegar Hæstiréttur dæmdi ómerkan flutning tiltekinnar ríkisstofnunar, Landmælinga Íslands, upp á Akranes samkvæmt boði hæstv. umhvrh. þar sem Hæstiréttur taldi að lagaheimild skorti varðandi málið. En þetta þingmál er flutt af mörgum hv. þm. auk mín. Meðflm. eru hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, Margrét Frímannsdóttir, Sigríður Jóhannesdóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Svavar Gestsson og Ögmundur Jónasson. Efni tillögunnar kemur fram í eftirfarandi texta, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að móta reglur um málsmeðferð við flutning ríkisstofnana milli landshluta. Taki þær reglur m.a. á eftirfarandi þáttum: a. aðstöðu stofnunar í nýju umhverfi, b. kjörum og réttarstöðu starfsmanna sem flytja með stofnuninni, c. kjörum og réttarstöðu starfsmanna sem ekki kjósa að flytja, d. málsmeðferð gagnvart Alþingi áður en ákvörðun er tekin. Haft verði samráð við samtök opinberra starfsmanna og önnur stéttarsamtök, eftir því sem við á, um mótun reglnanna. Niðurstöður verði kynntar Alþingi eigi síðar en á haustþingi 1999 ásamt tillögum um lagabreytingar sem þörf er talin á.`` Þetta er efni tillögunnar. Eins og hér kemur fram er þarna vísað til mjög knýjandi aðgerða og undirbúnings sem þarf að liggja fyrir áður en svo veigamikil ákvörðun er tekin að flytja ríkisstofnun úr umhverfi sínu yfir í nýtt umhverfi. Í grg. með tillögunni kemur fram að flm. telja að það sé eðlilegt markmið að dreifa þjónustu hins opinbera með skipulegum hætti um landið, þannig að henni verði í senn sem best fyrir komið gagnvart notendum þjónustunnar og einnig með það markmið í huga að styrkja byggð og æskilega byggðaþróun í landinu. Um þetta segir m.a. í grg.: ,,Stefnumörkun stjórnvalda um uppbyggingu og dreifingu opinberrar stjórnsýslu hefur lengst af verið afar óskýr og vöntun á svonefndu þriðja stjórnsýslustigi sem er til staðar annars staðar á Norðurlöndum hefur gert málstök erfiðari en ella. Miklu skiptir fyrir byggðaþróun að dreifa um landið þeim verkefnum sem til falla á vegum ríkisins. Því fylgja m.a. störf fyrir sérhæft fólk sem kemst þá í snertingu við mannlíf og viðfangsefni í byggðum víða um landið. Að mati flutningsmanna tillögunnar hefur of mikill kraftur farið í skeggræður um að flytja stórar og grónar ríkisstofnanir frá höfuðstaðnum út á land í stað þess að byggja með samræmdum hætti upp þjónustu við íbúana í hverju kjördæmi á helstu umsýslusviðum ríkisins. Mikilvægt er að þessi mál verði tekin öðrum og ákveðnari tökum en hingað til með það að markmiði að færa þjónustu ríkisins með samræmdum hætti nær fólkinu og styrkja svæðisbundna umsýslu. Þannig má stuðla að betri stjórnsýslu, treysta stöðu landsbyggðar með fjölgun starfa og draga úr miðstýringu.`` Virðulegur forseti. Í grg. með málinu er síðan fjallað um það sem snýr að starfsmönnum og þau sjálfsögðu viðhorf sem ber að hafa í heiðri að ganga fram með eðlilega umgengni við starfsfólk í huga og réttarstöðu þess og að tryggja að undirbúningur sé þannig að það komi mönnum hvorki í opna skjöldu né að ekki gefist eðlilegur aðlögunartími en jafnframt að þeir hinir sömu, sem starfa við þá þjónustu sem hugmyndin er að færa til, fái eðlilega málsmeðferð og viti glöggt að hverju þeir ganga, hvort sem þeir kjósa að flytja sig um set eða ekki. Á þetta hefur átakanlega skort í sambandi við margt af því sem aðhafst hefur verið á þessu sviði, þó ekki alltaf. Ég vil nefna þar eitt dæmi sem er ljóst og sýnir að hægt er að taka á málum þannig að í senn sé með eðlilegum hætti fylgt stjórnarskrá og lögum og tekið tillit til eðlilegrar aðlögunar. Það var þegar aðalstöðvar Skógræktar ríkisins voru fluttar frá höfuðstaðnum austur á Fljótsdalshérað. Þá var það gert í fyrsta lagi með því að í upphafi var samþykkt þáltill. á Alþingi þar sem vilji þingsins kom fram og síðan tók framkvæmdarvaldið við, þ.e. landbrn., sem Skógræktin heyrir undir, sem undirbjó flutninginn m.a. með því að afla sérstakrar lagaheimildar á Alþingi fyrir flutningi þessarar stofnunar. Hann var ekkert sársaukalaus gagnvart starfsfólki sem þá vann við þessa þó tiltölulega fáliðuðu stofnun, en það var þó farið að stjórnarskrárákvæðum í þessu efni og aflað var nauðsynlegra heimilda frá þinginu í formi almenns álits og síðan laga. Þetta mega teljast vera eðlileg vinnubrögð en þarna lágu samt ekki fyrir þær samræmdu reglur varðandi réttarstöðu starfsfólksins sem nauðsynlegt er að settar verði. Ég kynnti mér m.a. aðdraganda að undirbúningi þessa máls, hvernig nágrannar okkar í Noregi standa að málum en þeir hafa færst talsvert í fang við að flytja opinbera þjónustu frá höfuðstaðnum, Ósló, út um landið en eiga hægara um vik að dreifa þjónustu, m.a. vegna þess að þar eru fylki til að taka við þjónustu af hálfu ríkisins. Þar eru einingar, raunar allstórar einingar sem eru undir það búnar, þar sem reglur og öll aðstaða er til staðar til að taka við þjónustu ríkisins og dreifa henni til einstakra landsvæða. Eitt dæmi sem ég kynnti mér sérstaklega vegna þess að ég var að vinna að tillögugerð varðandi eina tiltekna nýja ríkisstofnun sem reyndar var lögfest hér á Alþingi, þ.e. heimskautastofnunar, sem hlaut nafnið Stofnun Vilhjálms Stefánssonar, á Akureyri. Af því tilefni kynnti ég mér hvernig staðið hefði verið að málum í Noregi, þar sem um er að ræða fjölmenna stofnun, Norsk Polarinstitutt sem sinnir heimskautamálefnum fyrir hönd norska ríkisins og sú stofnun hefur verið flutt frá Ósló til Tromsö. Þá kom það upp úr dúrnum að þarna hafði verið unnið mjög vandað verk með um fimm ára aðlögunartíma, þar sem um er að ræða samkomulag við viðkomandi starfsmannafélög um réttindamál starfsmanna og allt var undirbúið með þeim hætti að mönnum var ljóst hvernig standa ætti að málum með löngum fyrirvara. Þetta færði mér heim sanninn um að það er hægt að móta með eðlilegum hætti reglur þótt alltaf verði síðan álitamál hvað eigi að flytja, hvernig eigi að standa að málum og hvaða markmiðum menn eru að sinna í þeim efnum. Ég mæli kannski ekki endilega fyrir munn allra flm., án þess að hafa kannað það nokkuð sérstaklega, þegar ég segi að viðfangsefnið í þessu sambandi á númer eitt að vera það að dreifa þjónustu ríkisins almennt til einstakra svæða, einstakra kjördæma í landinu en ekki að vera að glíma við það sem aðalviðfangsefni að kippa upp einstökum stofnunum héðan úr höfuðstaðnum og flytja þær í heilu lagi eða skáka þeim til annarra landshluta, eins og því miður hefur verið að því er virðist meginviðfangsefnið í þau fáu skipti sem gripið hefur verið til raunverulegra aðgerða í þeim efnum. Það er ekki það sem skilar raunverulegum árangri, hvorki fyrir stjórnkerfið í heild sinni eða leysir þann vanda sem við er að fást í byggðaþróun í landinu. Þess vegna hef ég ætíð verið hvatamaður þess að menn taki á málinu út frá almennum forsendum, að dreifa þjónustu ríkisins, draga niður í starfsmannahaldi á höfuðborgarsvæðinu en koma þjónustuþáttunum fyrir í landshlutunum úti í kjördæmunum. Það er slík dreifing á opinberri þjónustu sem einhverju skilar í raun. En menn þurfa jafnframt að gæta þess að vernda kosti höfuðborgar og miðlægrar þjónustu sem alls ekki er víst að gert sé í rauninni, ef menn ekki gæta sín, þannig að heildarhagsmuna sé gætt. Virðulegur forseti. Þessi tillaga er ekki ný af nálinni. Hún hefur verið til meðferðar og það liggja fyrir umsagnir og nokkrar þeirra eru birtar sem fskj. með tillögunni. Þar kemur fram stuðningur úr ýmsum áttum, t.d. frá Vinnuveitendasambandi Íslands, sem að vísu tekur ekki eindregið undir efni tillögunnar en telur þó að móta þurfi reglur um hvernig standa beri að slíkum flutningi, en er almennt gagnrýnið á slíkan flutning. En miðstjórn Alþýðusambandsins mælir með samþykkt tillögunnar og fjórðungssambönd úr einstökum landshlutum eru jákvæð gagnvart málinu, mörg hver, þannig að víða er að finna skilning á þessu. Ég er sannfærður um að skilningurinn á þessu fer vaxandi um land allt að settar séu skilmerkilegar reglur til að menn komist út úr þeim hremmingum sem því miður hafa einkennt þá viðleitni til að dreifa þjónustu ríkisins og þá einkum að flytja einstakar stofnanir eða starfsþætti frá höfuðstaðnum út um land. Síðan eru það nýmæli í þjónustu ríkisins, nýjar stofnanir þar sem auðvitað geta verið efnisleg rök fyrir því vegna starfsemi viðkomandi stofnunar að koma fyrir á stöðum utan höfuðborgarinnar eða höfuðborgarsvæðisins og dæmi eru um það. Ég nefndi áðan Stofnun Vilhjálms Stefánssonar sem heimskautastofnun sem auðvitað er vel sett á Norðurlandi, í höfuðstað Norðurlands svo dæmi sé tekið. Ég get líka vísað til margra vel heppnaðra aðgerða sem sá sem hér talar hefur átt nokkurn þátt í. Það var lagasetningin um iðnráðgjafa sem varð fyrsti vísirinn að þeirri atvinnuþróunarstarfsemi sem vaxið hefur upp í öllum kjördæmum landsins. Það voru sett lög um þetta 1980. Það var kannski einn fyrsti skipulegi vísirinn að því að taka þannig ákveðna þætti og dreifa þeim kerfisbundið. Ég get vísað til setra Náttúrufræðistofnunar Íslands, eða náttúrustofa. Það er einnig aðferðafræði sem var hugsuð þannig að dreifa markvisst þjónustu hins opinbera, rannsóknarstarfsemi öðru fremur út í kjördæmi landsins og hefur skotið rótum með mjög jákvæðum hætti. Ég held að það sé flestra mat. Það eru vönduð vinnubrögð og vel hugsuð í þessum efnum sem ég hvet til að verði ástunduð. Þannig munu menn ná árangri í senn til að efla byggð sem víðast í landinu sem réttmætt er og að dreifa þjónustu ríkisins þannig að hún sé sem næst viðfangsefnum og fólkinu sem hennar á að njóta. Ég legg til að að lokinni umræðu fari tillaga þessi enn og aftur til hv. allshn. til meðferðar og hefði ég kosið að það væri skilningur á málinu nú og við eigum eftir að sjá málið aftur fyrir lok þingsins.

Virðulegur forseti. Hér erum við með mál sem líklega kom einnig fram í október sl. inn í þingið en kemur nú fyrst á dagskrá. Ég er auðvitað ánægður og segi betra er seint en aldrei. Hér er einnig um að ræða mál sem áður hefur komið við sögu í þinginu því að frv. til laga um breyting á lögum um landgræðslu hefur sést áður. Flutningsmenn nú að málinu ásamt þeim sem hér talar eru hv. þm. Össur Skarphéðinsson og Kristín Halldórsdóttir. Þetta er kunnuglegt fyrir þá þingmenn sem gefið hafa þessu máli gaum á undanförnum þingum. Lögð er til breyting á markmiðsgrein laganna um landgræðslu í 1. gr. sem ég vísa til en síðan er 2. gr. frv. kannski það sem efnislega er kjarni málsins. Þó ætla ég að fara yfir 1. gr., með leyfi forseta, það er umorðun: ,,Tilgangur laga þessara er þríþættur: að stuðla að jarðvegs- og gróðurvernd, að koma í veg fyrir eyðingu gróðurs og jarðvegs og að græða upp örfoka og lítt gróið land. Við framkvæmd laganna skal byggt á vistfræðilegri þekkingu og varúðarreglu. Við það skal miðað að viðhalda líffræðilegri fjölbreytni og náttúrulegum gróðri landsins.`` Hér er um að ræða nokkrar breytingar varðandi 1. gr. Meginefnisbreytingin sem lögð er til í fyrri málsgrein greinarinnar er að bætt er við þriðja markmiðinu, þ.e. að stuðla skuli að jarðvegs- og gróðurvernd. Með því er átt við að eitt af meginmarkmiðum með lögunum um landgræðslu verði að hlúa að þeim jarðvegi og gróðri sem fyrir er og vernda gegn ofnýtingu. Í síðari málsgrein er lagt til að við markmiðsgrein laganna verði bætt nýrri málsgrein þar sem fram koma þau grundvallaratriði sem hafa ber að leiðarljósi við framkvæmd laganna. Annars vegar er lagt til að kveðið verði á um að áður en ráðist verði í framkvæmdir skuli liggja fyrir vistfræðileg þekking og að aðgerðir skuli að öðru leyti byggjast á varúðarreglu sem er m.a. skilgreind í formála alþjóðasamnings um líffræðilega fjölbreytni. Sá samningur öðlaðist þjóðréttarlegt gildi með samþykki Alþingis 6. maí 1994 og þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,... þar sem hætta er á umtalsverðri rýrnun eða tjóni á líffræðilegri fjölbreytni ætti ekki að nota ónóga vísindalega þekkingu sem tilefni þess að fresta aðgerðum til að forðast eða draga eins mikið úr þeirri hættu og mögulegt er``. Hins vegar er lagt til að aðgerðir skuli miða að því að viðhalda líffræðilegri fjölbreytni og náttúrulegum gróðri og er það í samræmi við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem Íslendingar hafa undirgengist, samanber m.a. samninginn um líffræðilega fjölbreytni. Síðan er 2. gr. laganna og sú sem mest hefur verið rætt um á liðnum þingum og hefur tekið nokkrum breytingum frá því að málið fyrst var lagt fram. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Á eftir 5. gr. laganna kemur ný grein, svohljóðandi: Því aðeins skal taka til notkunar í landgræðslu innflutta plöntutegund að óhætt sé talið að mati Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, með hliðsjón af umsögnum Rannsóknastöðvar Skógræktar ríkisins, Náttúruverndar ríkisins, Náttúruverndarráðs, Náttúrufræðistofnunar Íslands og Líffræðistofnunar Háskóla Íslands. Sé nauðsyn talin á skal Rannsóknastofnun landbúnaðarins beita sér fyrir rannsóknum á viðkomandi tegund, einkum með tilliti til þess hvort hætta sé á að hún valdi röskun á lífríkinu þannig að vegið sé að fjölbreytni þess og náttúrulegum gróðursamfélögum. Landbúnaðarráðherra skal að höfðu samráði við umhverfisráðherra setja í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd skv. 1. mgr.`` Þetta er eins og ég gat um kannski kjarnabreytingin fyrir utan 1. gr. um breytt markmið varðandi landgræðslu. Ég nefni það í sambandi við 2. gr. að umhvn. þingsins hefur fjallað um þetta mál að beiðni landbn. og afgreiddi umsögn um málið 14. maí 1996. Hún er birt með frv. sem fskj. III. En síðan þessi umsögn var gefin hefur orðalagi verið breytt í 2. gr. Þá lét umhvn. þingsins svohljóðandi umsögn ganga til hv. landbn., með leyfi forseta: ,,Umhverfisnefnd hefur, að beiðni landbúnaðarnefndar, fjallað um frumvarp til laga um landgræðslu, 93. mál. Nefndin er hlynnt því að settar verði reglur um notkun innfluttra plantna í landgræðslu svipað og lagt er til í frumvarpinu. Mikilvægt er að notkun innfluttra plantna við landgræðslu falli að stefnumörkun um gróðurvernd og alþjóðlegum skuldbindingum um líffræðilega fjölbreytni. Þó verður að gæta þess að ekki séu settar óeðlilegar hömlur á innflutning erlendra tegunda. Nefndin vill því gera athugasemdir við ákvæði 2. gr. frumvarpsins er snýr að því hvaða skilyrði þurfa að vera uppfyllt til að taka megi innfluttar plöntutegundir til notkunar í landgræðslu. Í frumvarpinu`` --- þ.e. eins og það lá þá fyrir --- ,,er gert ráð fyrir að slíkt sé aðeins heimilt ef fyrir liggi jákvæðar umsagnir Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, Rannsóknastöðvar Skógræktar ríkisins, Náttúruverndarráðs og Líffræðistofnunar Háskóla Íslands. Þykja þetta fullströng skilyrði og leggur nefndin til að slakað verði á þeim þannig að enginn þessara aðila hafi neitunarvald.`` Þetta er umsögn nefndarinnar á þeim tíma. Í ljósi þessarar ábendingar var tillögugreininni breytt og nú er Rannsóknastofnun landbúnaðarins sá aðili sem leggur mat á þetta mál með hliðsjón af umsögnum nokkurra upptalinna stofnana. Forræðið er því sett í hendur Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og þar með komið til móts við ábendingu frá umhvn. Hér er um að ræða að mínu mati, og margra annarra án efa, mjög tímabært atriði og brýnt til þess að tryggja að innflutningur tegunda til notkunar í landgræðslu lúti þeim skilyrðum sem eðlilegt er að setja og þannig verði komið í veg fyrir að menn flytji til landsins og taki til notkunar í landgræðslu tegundir sem verði að plágum. Það er staðreynd sem er þekkt víða um lönd og í vaxandi mæli að farið hefur verið mjög ógætilega að í þessum efnum. Fjölmörg dæmi eru rakin í greinargerð með tillögunni um mikil vandkvæði sem upp hafa komið vegna innflutnings og notkunar tegunda sem fluttar hafa verið í nýtt umhverfi og hafa gerst mjög aðgangsharðar gagnvart landi og gróðri sem fyrir er þannig að úr hafa orðið sannarlegar plágur. Hér var haldin ráðstefna árið 1997 að frumkvæði Félags garðyrkjumanna um innflutning plantna. Þar voru haldin mörg ágæt erindi og þar kom fram mjög víðtæk samstaða hjá þeim sem þar voru málshefjendur, a.m.k. flestra, og í ályktunum frá þessari ráðstefnu, um að tekið yrði á þessum vanda. Í Morgunblaðinu þann 10. apríl 1997 birtist grein eftir Guðríði Helgadóttur sem var þá ritari í stjórn Félags garðyrkjumanna og kenndi við Garðyrkjuskóla ríkisins, og gerir það e.t.v. enn, þar sem rakið var það helsta sem fram kom á þessari merku ráðstefnu sem ég átti kost á að sitja. Ég leyfi mér aðeins að grípa inn í grein hennar, með leyfi forseta, þar sem segir: ,,Plöntur hafa mismikla aðlögunarhæfileika. Það kemur í ljós þegar þær eru fluttar úr sínu upprunalega umhverfi og í rysjótt veðurfar eins og á Íslandi. Miklir aðlögunarhæfileikar eru hins vegar ekki alltaf af hinu góða. Misjafn er sauður í mörgu fé og við Íslendingar sleppum ekki við svörtu sauðina frekar en aðrar þjóðir. Kynnt var þumalfingursregla [þ.e. á ráðstefnunni] sem segir að af 10.000 plöntutegundum og yrkjum í landinu geti 10 hugsanlega farið úr böndunum og orðið að plágu. Við ættum að læra af reynslu annarra þjóða í þessum efnum en margar þjóðir hafa komið sér upp listum yfir hættulegar tegundir og takmarka dreifingu þeirra í löndum sínum.`` --- Síðan eru rakin dæmi um það og segir m.a.: ,,Á Íslandi eru nú þegar nokkrar tegundir sem hugsanlega gætu orðið að vandamáli í framtíðinni. Okkur ber því að sýna aðgát og fyrirhyggju við innflutning og dreifingu nýrra plantna.`` Um niðurstöðu segir höfundur, með leyfi forseta: ,,Niðurstaða þessarar ráðstefnu hlýtur því að vera sú, að nauðsynlegt er að samræma landnýtingaráætlanir hinna ýmsu aðila, svo sem landgræðslu, skógræktar, landbúnaðar, o.s.frv. Áður en lagt er af stað í þessar framkvæmdir á skilyrðislaust að fara fram umhverfismat. Verður það að teljast eðlileg krafa þar sem aukin gróðursetning og innflutningur plantna koma til með að breyta umhverfi okkar og hafa áhrif á það gróður- og dýralíf sem fyrir er í landinu. Stjórnvöld þurfa að setja fram langtímastefnu í grænu málunum svokölluðu og þar þurfa fagaðilar og áhugamenn að geta komið sínum sjónarmiðum að.`` Þetta læt ég nægja sem tilvitnun í þessa ágætu yfirlitsgrein um merka ráðstefnu um það efni sem frv. sem hér er mælt fyrir lýtur að. Með frv. eru ákvæði til bráðabirgða til þess að aðlaga framkvæmd að núverandi stöðu og bæta úr málum eftir föngum. Í greinargerð með frv., virðulegur forseti, er síðan fjallað um heildarendurskoðun laga um landgræðslu, það mikla nauðsynjamál sem búið er að vera á dagskrá hæstv. landbrh., sem jafnframt er umhvrh., frá því að viðkomandi hæstv. ráðherra tók við starfi að ég man best og frá því að við bárum okkur saman um þessi mál einmitt á grundvelli þessa frv. fyrir líklega fjórum árum síðan bráðum. Alltaf var heildarendurskoðun landgræðslulaga ef ekki hafin þá alveg á næsta leiti að fara af stað. Nú vill svo vel til að hæstv. landbrh. er viðstaddur umræðuna og því vænti ég þess að við fáum í senn upplýsingar um stöðu þess máls sem að frv. lýtur sérstaklega, þ.e. varðandi innflutning plantna, því ég hef heyrt og séð að eitthvað hefur verið í undirbúningi þar að lútandi. Kannski er að nálgast að eitthvað komi fram í formi tillagna af hálfu framkvæmdarvaldsins eða stjórnvalda. Og í öðru lagi: Hvað líður því brýna verkefni að endurskoða frá grunni, vil ég segja, löngu úrelta löggjöf um landgræðslu og gróðurvernd eða lögin nr. 17/1965? Þau lög kunna að hafa verið ágæt þegar þau voru sett en eru náttúrlega sem eðlilegt er gersamlega úr takt við tímann og þarf engan að undra eins mikið og viðhorf hafa breyst og þekking manna hefur aukist. Auk þess hefur Ísland tekið á sig alþjóðlegar skuldbindingar og þá ekki síst að því er varðar verndun líffræðilegrar fjölbreytni. Virðulegi forseti. Ég geri tillögu um að máli þessu verði vísað til hv. landbn. Ég hafði reyndar vænst þess að formaður þeirrar nefndar yrði hér viðstaddur. Hann hafði á liðnum þingum allgóð orð um það að jafnvel afgreiða þetta mál, ég vil samt ekki fullyrða of mikið, en að taka jákvætt á málinu enda hefur verið reynt við nýja framlagningu málsins að breyta ákveðnum þáttum þess þannig að sniðnir væru af þeir vankantar sem bent hefur verið á af þeim sem um hafa fjallað. Virðulegur forseti. Í efni þessa máls og því sem bætt er við og lögð áhersla á, þ.e. endurskoðun laga um landgræðslu og gróðurvernd, er um að ræða afar knýjandi mál. Við erum með plágur í landinu nú þegar sem erfitt verður að koma böndum á. Við megum ekki auka þar við með áframhaldandi gáleysi í innflutningi plantna sem nýttar eru í það nauðsynjamál að bæta úr því sem verst hefur farið í sambandi við jarðveg og gróður í landinu. En þar þarf alltaf að fara að með gát þegar aðferðir eru ákveðnar, bæði við val á tegundum og annað sem að þessu lýtur og að því er stefnt með þessu frv.

Hæstv. forseti. Það er rétt sem fram kom í framsöguræðu hv. þm., 1. flm. þessa frv. að við höfum áður rætt nokkuð um innihald þess í þingsölum og skipst á skoðunum um efni þess. Ég held að ég geti sagt svipað og áður að ég tel að hér sé um margt hreyft mikilvægu máli. Hér er annars vegar, eins og frv. ber með sér, fjallað um jarðvegs- og gróðurvernd í víðum skilningi og að koma í veg fyrir gróðureyðingu, það er efni laga um landgræðslu og áréttaður er tilgangur laganna sem hv. flutningsmenn vilja leggja áherslu á. Ég tel að tímabært sé að horfa til þess sem hér er undirstrikað og hv. flm. hefur rækilega rökstutt í málflutningi sínum. Hitt atriði frv., sem er um innfluttar plöntutegundir og nýtingu þeirra eða notkun í landinu og til notkunar við landgræðslu, er líka mál sem við höfum rætt og hefur verið til umfjöllunar, bæði hér í þingsölum og í landbrn. Það sem ég vildi fyrst og fremst koma á framfæri og gera grein fyrir er það sem hv. þm. velti fyrir sér um hvað hafi verið að gerast í þessum málum á undanförnum missirum af hálfu ráðherra og landbrn. Umfjöllun hefur verið um bæði þessi atriði, þ.e. annars vegar um lögin í heild, um endurskoðun laganna. Við höfum verið að fjalla um og undirbúa þá vinnu. Hins vegar höfum við í ráðuneytinu um nokkurn tíma einnig verið að fjalla um reglur um innflutning plantna og nýtingu á svokölluðum innfluttum plöntutegundum. Varðandi endurskoðunarvinnuna, þá er það rétt sem kom fram í máli hv. frsm. að það mál hefur dregist og dróst úr hömlu að koma stefnumótunarvinnu af stað. Reyndar hefur ýmislegt verið að gerast og verið í gangi á vegum Landgræðslunnar og Rannsóknastofnunar landbúnaðarins sem fjallar um þessi mál. Ég vil nefna þá miklu vinnu sem endaði með skýrslugerð og mikilli úttekt sem hefur gengið undir heitinu jarðvegsvernd og var mikil úttekt á ástandi gróðurs og jarðvegs í landinu. Þetta var mikið til umfjöllunar á seinasta ári og endaði með því að fá viðurkenningu af hálfu Norðurlandaráðs, svokölluð umhverfisverðlaun sem var auðvitað afar mikilvægt fyrir okkur Íslendinga og þá aðila, einstaklinga og stofnanir sem höfðu unnið að því viðamikla og vandaða verki að fá slíka viðurkenningu. Það hefur gefið þeim, bæði einstaklingunum, stofnununum og ráðuneytinu stöðu til þess að halda áfram þessu verki og fá hljómgrunn fyrir því að setja viðbótarfjárveitingar í málið og hefja næsta áfanga sem aðstandendur þess verks hafa kosið að kalla eða vinna að undir heitinu nytjaland, sem er líka mikilvæg úttekt á ástandi þess lands sem við erum að nytja til landbúnaðar og annarra athafna í landinu í framhaldi af úttektinni á gróðurástandinu. Í haust var síðan sett af stað stefnumótunarvinna með nefndarskipun sem var gefinn skammur tími til vinnu og var þess reyndar vænst að því verkefni lyki um áramótin. En ég hef fengið drög að skýrslu nefndarinnar þannig að ég veit að vinnan er langt komin. Henni er hins vegar ekki alveg lokið en ég vonast til þess, eftir að hafa rætt við einstaka nefndarmenn og formann þeirrar nefndar sem vinnur að stefnumótuninni, að því verki ljúki alveg á næstu vikum. Það mun auðvitað samt þýða það að frv. til nýrra laga um landgræðslu verður varla lagt fyrir þetta þing. Ég skal þó ekki útiloka að það geti gerst að það verði niðurstaða nefndarstarfsins. En fyrst og fremst hef ég lagt áherslu á að nefndin ynni skipulega og ítarlega stefnumótunarvinnu og það sem ég hef séð af störfum nefndarinnar lofar góðu í því efni. Það mun verða unnið gott verk til þess að byggja síðan á breytingar á lögum eða endurskoðun laganna í heild sinni. Það er hugsanlegt að það takist á næstu vikum, en þar sem allir vita og hv. þm. er öllum ljóst að þetta þing verður ekki langt, þá er svo sem ekki hægt að lofa því eða gefa fyrirheit um að hægt verði að koma frv. inn á þingið og þó það tækist í lok þingsins, þá er alla vega nokkuð ljóst að það mun ekki verða afgreitt á þessu þingi. Ég sný mér þá aðeins að því að gera grein fyrir því starfi sem hefur verið unnið í sambandi við innflutning plantna eða nýtingu á innfluttum plöntutegundum. Um nokkurt skeið hefur verið að störfum nefnd á vegum landbrh. til þess að fjalla um það mál undir forustu starfsmanns Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og það sem ég hef nýjast frétt af því nefndarstarfi er að komið er líka að lokum í þeirri vinnu en það hefur tekið lengri tíma en menn álitu í upphafi og sýnir að það verk er ekki einfalt, kannski fyrir það að um málið eru nokkuð skiptar skoðanir og taka þarf tillit til sjónarmiða, kannski að einhverju leyti misvísandi sjónarmiða eða áherslna. Auðvitað má minna á að við erum nú með fjölmargar innfluttar plöntur sem eru nytjaplöntur í íslenskum landbúnaði í dag og kannski er ekki ágreiningur um það heldur fremur um það hvað kunni að gerast með aðrar tegundir sem við höfum ekki flutt til landsins og jafnvel einstakar tegundir sem við höfum nú þegar flutt til landsins en ágreiningur er um nýtingu eða notkun á. Það er því margt sem þarf að huga að í þessu sambandi, en ég vænti þess að því nefndarstarfi sé einnig alveg að ljúka, en eins og ég hef hér sagt, og þá er það árétting á því sem kom fram hjá hv. frsm., þá hefur þetta starf gengið hægar en til stóð í upphafi af minni hálfu en ég vonast þó til þess að bæði þessi verkefni séu að klárast, þ.e. stefnumótunarvinnan fyrir Landgræðsluna og þetta nefndarstarf um innflutning plantna. Að lokum vil ég segja, hæstv. forseti, að ég fagna þeirri breytingu sem gerð er á 2. gr. þessa frv. --- og ég hygg að ég hafi einnig gagnrýnt það þegar málið var til umfjöllunar á seinasta þingi --- að hér væru margar stofnanir sem ættu að fjalla um þetta og gætu haft neitunarvald ef svo má að orði komast eða sett fram skilyrði hver og ein án þess að samræmis væri endilega gætt milli þeirra. En hér er tekið á því eins og hv. frsm. réttilega gat um og vitnaði m.a. til álits umhvn. í því efni sem er prentað með sem fskj. frá hinu fyrra frv. Ég er efnislega sammála þessari breytingu, enda hef ég gert við það athugasemd áður og tel að hér sé orðið við því með þeim hætti að það gæti verið vel ásættanlegt.

Virðulegur forseti. Það má ekki minna vera en við hæstv. ráðherra notum tækifærið tveir saman með hæstv. forseta að skiptast á skoðunum frekar um málið, ekki síst í ljósi þess að við höfum hér uppvaxandi kynslóð ungra Íslendinga á áheyrendapöllum sem eru í heimsókn hjá okkur. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir upplýsingarnar sem hann hefur veitt. Því miður eru þær staðfesting á því sem áður hefur komið fram að allt of seint gengur í sambandi við úrvinnslu, bæði varðandi lagabætur og nýsmíði í löggjöf og eins varðandi það að móta og festa reglur um það mál sem frv. þetta öðru fremur fjallar um. Ég ætla ekki að vera með nein stóryrði um það. Ég er sannfærður um að það gengur nærri hæstv. ráðherra að geta ekki lokið þessum verkum sem hann hefur ítrekað lýst vilja sínum til að mættu ganga fram. Ég býst við að hann taki það ekkert síður nærri sér en sá sem hér talar hversu seint hefur gengið. Hér er líka dæmi um það svipað og með lögin um breytingu á náttúruverndarlöggjöfinni að þingið gerir ekki nóg af því að grípa á brýnum málum, þótt frá þingmönnum komi í formi tillagna, til þess að taka við slíku opnum huga og fella það inn í gildandi löggjöf. Menn eru alltaf að bíða eftir stóra vinningnum, alltaf að bíða eftir heildarendurskoðuninni sem er allt saman góðra gjalda vert. En við gerum of lítið af því að breyta lögum og taka á afmörkuðum þáttum sem líklegt er að samstaða geti tekist um ef menn bara leggja í það vinnu. Þess vegna vona ég að þetta frv., með jákvæðum undirtektum hæstv. ráðherra, fái kannski þrátt fyrir allt jákvæða niðurstöðu í landbn. þingsins.

Virðulegur forseti. Sú till. til þál. sem hér hefur verið kynnt á dagskrá, um vernd og sjálfbæra nýtingu lífvera á hafsbotni, er flutt af þeim sem hér talar og efni hennar kemur fram í tillögutexta sem ég leyfi mér að hafa hér uppi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra og Hafrannsóknastofnuninni að nota lagaheimildir, fyrirliggjandi þekkingu og rannsóknaniðurstöður á lífríki hafsbotnsins innan íslenskrar efnahagslögsögu til að friða án tafar í varúðarskyni, að minnsta kosti fyrir botnlægum eða hreyfanlegum veiðarfærum, þau svæði á hafsbotni sem brýnt er talið að vernda til að koma í veg fyrir frekara tjón á lífríki og uppvaxtarskilyrðum nytjafiska en orðið er. Leitað verði samvinnu við umhverfisráðherra, Náttúrufræðistofnun Íslands, Háskóla Íslands, Háskólann á Akureyri, Fiskifélag Íslands og samtök sjómanna og útvegsmanna við undirbúning og meðferð málsins. Jafnframt verði hafinn undirbúningur víðtækari aðgerða til að tryggja sjálfbæra nýtingu vistkerfa á hafsbotni innan efnahagslögsögunnar. Skorti á lagaheimildir til æskilegra verndaraðgerða og sjálfbærrar nýtingar hafsbotnsins verði lagðar tillögur fyrir næsta löggjafarþing þar að lútandi, sem og skýrsla um framvindu verndaraðgerða.`` Þetta er efni tillögunnar, virðulegur forseti. Sjálf tillögugreinin er allítarleg, en ástæða var talin til þess að hafa hana svona. Eins og hér kemur fram er viðfangsefnið tvíþætt má segja, þ.e. að grípa þegar í stað til aðgerða til þess að koma í veg fyrir spjöll og jafnframt að hefja undirbúning að víðtækari aðgerðum til að tryggja sjálfbæra nýtingu vistkerfa á hafsbotninum. Mál þetta tengist öðru máli sem var samþykkt á síðasta þingi og sem sá sem hér talar var 1. flm. að, en fjallaði um rannóknir á áhrifum veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins. Sú tillaga, sem gerð var að ályktun Alþingis, leiddi til þeirra ángæjulegu tíðinda að veitt var nokkur upphæð á fjárlögum yfirstandandi árs til þess að gera Hafrannsóknastofnun kleift að hefja átak í rannsóknum á áhrifum veiða og veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins á Íslandsmiðum. Það er mál sem hefur verið í umræðu um alllangt skeið, m.a. hafa sjómenn fyrir löngu gert sér ljóst að þörf væri að taka á því og hafa gert sér ljósar þær róttæku breytingar sem nýting Íslandsmiða með veiðarfærum sem snerta hafsbotninn og dregin eru um hafsbotninn veldur. Þetta rannsóknarátak er upphafið. 15 millj. kr. voru veittar að tilstuðlan hv. fjárln., því þaðan kom tillagan um upphæðina. Þar er í aðalatriðum fylgt forsögn samþykktar þingsins en jafnframt gert ráð fyrir því að framhald verði á. Mér segir svo hugur um að menn séu hér að leggja inn á rannsóknarsvið sem ekki ljúki á þremur árum, eins og upphaflega var gert ráð fyrir í áætlun heldur taki til lengri tíma, vegna þess að þörfin á að fylgja fyrstu yfirlitsrannsóknum eftir er áreiðanlega brýn. Eitt mun spretta þar af öðru og nýjar spurningar vakna jafnhliða þeim sem verður svarað. Þessi tillaga um vernd og sjálfbæra nýtingu lífvera er til þess að bregðast við augljósri vá í þessum efnum. Það má segja að kveikjan að því að leggja til það sem hér er á ferðinni hafi verið upplýsingar sem sjónvarpið íslenska dró fram og flutti okkur í formi mynda af kórallasamfélögum á hafsbotni við Noreg og hvaða áhrif ógætilegar veiðar við botn þar sem slík samfélög er að finna hafa raunverulega á lífríkið og þau vistkerfi sem þar er um að ræða, en þau vistkerfi geta haft geysilega mikla þýðingu í sambandi við uppvaxtarskilyrði lífvera, þar á meðal nytjafiska. Vísað er til þess í greinargerð með tillögunni að það falli undir markmið Hafrannsóknastofnunar að sinna rannsóknum af þessu tagi. Þar segir m.a., þegar vitnað er til markmiða Hafrannsóknastofnunar, með leyfi forseta: ,,Að afla alhliða þekkingar um hafið og lífríki þess, einkum til að meta hvernig hagkvæmt og skynsamlegt sé að nýta auðlindir þess. Að afla þekkingar um lögun, gerð og jarðfræðilega eiginleika landgrunnsins, einkum með tilliti til fiskveiða. Að rannsaka lífsskilyrði og lifnaðarhætti sjávargróðurs, dýrasvifs og botndýra, einkum vistfræðileg tengsl hinna ýmsu samfélaga og samhengi þeirra við nytjastofna. Að gera tilraunir með og þróa veiðarfæri og veiðibúnað í þeim tilgangi að bæta hagkvæmni sóknar og koma í veg fyrir skaðleg áhrif veiða á lífríki sjávar.`` Síðan er nánar um þetta fjallað í greinargerð og tillögunni fylgir yfirlitsuppdráttur þar sem sýnd eru þau svæði landsins þar sem talið er að sé að finna verðmætustu samfélög kóralla en tillagan beinist m.a. að því að tryggja vernd og viðgang slíkra samfélaga. Meginefnið er sem sagt það að fela Hafrannsóknastofnun að friða án tafar í varúðarskyni, a.m.k. fyrir botnlægum hreyfanlegum veiðarfærum, þau svæði sem brýnt er talið að vernda. Virðulegur forseti. Það er mjög athyglisvert hvað menn hafa gengið blindandi til verka í sambandi við hafsbotninn. Hann er auðvitað ekki daglega fyrir augum okkar og ekki heldur þeirra sem sjóinn stunda og það er kannski meginskýringin á því að menn horfa fram hjá eða hafa ekki gefið gaum svo sem vert væri þeim áhrifum sem veiðar með botnlægum veiðarfærum hafa á hafsbotninn. Allt er það auðvitað í hrópandi mótsögn við þá miklu umræðu sem er í gangi um áhrif aðgerða mannlegra athafna á landi þar sem afleiðingarnar blasa við. Við þurfum því að nota nútímatækni og rannsóknarmöguleika til þess að átta okkur á þessum áhrifum um leið og verðmætustu samfélögin eru kortlögð og gripið er til nauðsynlegra verndaraðgerða, til friðunar, varanlega eða tímabundið eftir því sem við á. Virðulegur forseti. Ég tel eðlilegt að þessi tillaga fari til hv. sjútvn. þingsins, þó æskilegt væri jafnframt að sjútvn. hefði samráð við umhvn. áður en tillagan yrði afgreidd eða endanleg afstaða tekin til hennar þar sem þetta eru mál sem varða auðvitað umhvn. eins og vikið er að í sjálfum tillögutextanum. Ég vænti þess að tilefnið sé svo ljóst fyrir mönnum og þörfin á að grípa til fyrirbyggjandi aðgerða verði metin svo brýn að það ætti ekki að vefjast fyrir mönnum að taka afstöðu til málsins. Hér er hins vegar, eins og ég hef þegar látið fram koma, um mjög stórt mál að ræða til framtíðar litið, sem verður auðvitað að byggja á rannsóknum og upplýsingaöflun og víðtæku mati þó að við beitum varúðarreglunni til að tapa ekki meiru en orðið er miðað við þekkingu okkar og yfirsýn á þessari stundu.

Hæstv. forseti. Það er kannski einkennilegt að kalla þetta andsvar. Ég ætla í raun ekki að andmæla heldur að nota þennan stutta tíma til þess að lýsa því yfir að ég tel að hér sé velt upp máli sem nauðsynlegt sé að taka á. Eins og reyndar er vikið að í tillögugreininni sjálfri þá er þetta mál sem varðar umhverfissjónarmið og náttúruverndarsjónarmið. Þó að við höfum hingað til fjallað mest um umhverfismál og náttúruvernd á landi, þá held ég að fyllilega sé tímabært að menn hugi að því að það getur líka verið að með ýmsum mannanna verkum og manngerðum tækjabúnaði séum við að skemma eða vinna tjón á náttúruverðmætum í hafi eða á hafsbotni og það þarf vissulega að huga að því. Þó að tillögunni sé fyrst og fremst beint til hæstv. sjútvrh. og Hafrannsóknastofnunar þá vildi ég láta þetta sjónarmið mitt koma hér fram og geta þess að ég tel bæði rétt og eðlilegt að taka einnig á þessum málum í lögum um náttúruvernd og að lög um náttúruvernd nái a.m.k. að einhverju leyti til þessara þátta og þar með þá til íslenskrar efnahagslögsögu en ekki bara til umhverfismála og náttúruverndar á landi. Það er sjálfsagt að þetta sé allt saman unnið í samráði við hæstv. sjútvrh. en ég vildi láta viðhorf mitt koma fram og nota andsvararétt minn til þess.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir mjög jákvæðar undirtektir við tillöguna og markmið hennar og alveg sérstaklega taka undir það sjónarmið sem fram kom hjá hæstv. ráðherra að eðlilegt sé að lög um náttúruvernd taki einnig til hafsins, hafsbotnsins. Þau hafa verið sniðin að landinu fyrst og fremst og auðvitað er mörgu ósvarað að því er snertir meginhluta íslenskrar efnahagslögsögu, þ.e. hafið, hafsbotninn sem er eign ríkisins eftir að við slógum eign okkar ótvírætt á hann með löggjöf 1990, þar sem kveðið er á um að hafsbotninn með því sem er í honum og á --- þ.e. annað en lífverur --- sé eign íslenska ríkisins. Íslenska ríkið ber því mjög víðtækar skyldur varðandi verndun á þessum hluta efnahagslögsögunnar. Ég ítreka þakkir til hæstv. ráðherra fyrir undirtektir. Það er nauðsynlegt að sjútvrn. og umhvrn. sem framkvæmdarvald taki saman á málum sem að þessu lúta.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um hjálmanotkun hestamanna, sem er 171. mál þessa þings og er á þskj. 174. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Guðmundur Árni Stefánsson, Hjálmar Jónsson, Ísólfur Gylfi Pálmason og Sigríður Jóhannesdóttir. Þetta er ekki viðurhlutamikið frv. Það er fáort, einfalt og auðskilið en fjöldi orða og frumvarpsgreina segir ekkert um stærð og mikilvægi mála og ég leyfi mér að halda því fram að þetta frv., verði það að lögum, geti skipt sköpum í hreinni og tærri merkingu þess orðtaks. Ef til vill hefur frv. og umræðan sem það hefur skapað þegar skipt sköpum þar sem það hefur, eftir því sem ýmsir segja mér og sem ég þykist reyndar hafa séð sjálf, haft nokkur áhrif til aukningar á notkun hlífðarhjálma í hestamennsku. Frv. var lagt fram á síðasta þingi en varð ekki útrætt þótt það sé hvorki flókið né torskilið og hafi fengið afar góðar viðtökur umsagnaraðila eins og vikið er að í grg. Frv. var t.d. til umfjöllunar í Umferðarráði og voru ráðsmenn hlynntir lögfestingu þess. Í umsögn ráðsins kom fram að hjálmaskylda hestamanna styrkti almenna umræðu um gagnsemi hjálma í umferðinni og mikilvægi þeirra sem forvarnar gegn höfuðmeiðslum og það held ég að sé hárrétt athugað. Slysavarnafélag Íslands lýsti fullum stuðningi við frumvarpið og skýrði frá því að það hefur undanfarin ár sent bréf til félagasamtaka í hestamennsku og hvatt þau til að koma á almennri notkun hlífðarhjálma meðal félagsmanna. Í umsögn Slysavarnafélagsins er m.a. bent á það að ef þær upplýsingar sem fram koma úr Skagafirði, og koma fram aðeins fyrr í greinargerðinni, væru yfirfærðar prósentuvís yfir landið væri hægt að gera sér í hugarlund hversu ástandið er alvarlegt á landsvísu varðandi slysatíðni tengdri hestamennsku. Hér er vísað til upplýsinga frá Skagafirði sem sagt er frá í greinargerðinni, en Óskar Jónsson, læknir á Sjúkrahúsi Sauðárkróks, gerði yfirlit og samanburð á umferðarslysum og slysum í tengslum við hestamennsku á ákveðnu árabili, frá 1984--1990, þar sem fram kom að fleiri leita til sjúkrahússins vegna hestaslysa en umferðarslysa. Á þessu árabili leituðu 238 læknis vegna hestaslysa en 215 vegna umferðarslysa. Eðli áverkanna var nokkuð svipað en þetta eru upplýsingar sem vekja talsverða athygli. Vegna fyrirspurna þegar við vorum að undirbúa þetta frv. fór Óskar einnig yfir slysasbók sjúkrahússins á Sauðárkróki árin 1992--1996 og þá kom í ljós að enn hafði slysunum fjölgað. Á þessu fimm ára tímabili leituðu 329 manns til sjúkrahússins eftir umferðarslys og 387 eftir slys sem tengdust hestamennsku. Á þessum árum leituðu því að jafnaði tæplega 80 manns á hverju ári til sjúkrahússins vegna hestaslysa en um 66 vegna umferðarslysa. Það þarf því ekki að undra þótt læknaráð við heilbrigðisstofnunina á Sauðárkróki, sem gaf umsögn um frv., lýsti yfir stuðningi við það og léti í ljósi það álit að hjálmanotkun væri til þess fallin að draga úr alvarlegum höfuðáverkum hestamanna. Loks skal vitnað orðrétt í umsögn Ólafs Ólafssonar, fyrrverandi landlæknis, sem segir, með leyfi forseta: ,,Hjálmanotkun hestamanna er skynsamlegt ráð. Helstu mótrökin eru að hjálmanotkun hefti frelsi manna. Ég veit engin dæmi þess að hjálmanotkun hestamanna hafi skert frelsi manna eða dregið úr baráttu fyrir frjálsræði í þjóðfélaginu. En dæmi veit ég um að hjálmanotkun hafi skilað mönnum heilum hildi frá og þá væntanlega betur í stakk búnum til þess að berjast fyrir frelsi og mannréttindum en ella.`` Þetta frv. hefur líka fengið stuðning víða þótt ekki hafi verið beinlínis eftir leitað. Ég nefni sérstaklega leiðara í tímaritinu Eiðfaxa, 9. tbl. síðasta árs, sem ég hlýt að telja góðan stuðning. Leiðarahöfundur, Ragnheiður Davíðsdóttir, vitnar þar að mestu í greinargerð þessa frv. og samtal sem hún átti við mig en hún segir einnig frá sjálfri sér, með leyfi hæstv. forseta: ,,Allir ábyrgir hestamenn hljóta að fagna þessu frv. Kristínar sem vonandi verður að lögum á þessu þingi. Ástæðan er einföld, slys á hestamönnum eru allt of tíð og þeim fer fjölgandi.`` Einnig ræðir hún um þær tölur sem birtast í greinargerðinni, sem ég mun aðeins víkja að á eftir, og segir að þær sanni svo ekki verður um villst ,,að full þörf sé á víðtækri þjóðarsátt meðal hestamanna um almenna notkun reiðhjálma við útreiðar``. Að lokum lýsir hún þeirri von sinni ,,að þingmenn löggjafarsamkomunnar beri gæfu til þess að samþykkja einróma frumvarp Kristínar enda hlýtur það að vera hagsmunamál þeirra sem okkar allra að koma í veg fyrir slys``. Ég vek athygli hv. þingmanna á fylgiskjali með frv. þar sem fram koma upplýsingar um komur á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur vegna hrossaslysa en þar hefur nýlega verið tekin upp kerfisbundin skráning slíkra slysa. Upplýsingarnar eru frá einu ári, þ.e. frá október 1997 til september 1998. Þar eru fróðlegar upplýsingar um fjölda eftir aldri og kyni og einnig um staðsetningu áverka. Fjöldinn er 148, 83 konur og 65 karlar. Ýmislegt forvitnilegt má lesa út úr þessum tölum þó að þessar upplýsingar séu auðvitað takmarkaðar þar sem aðeins er um eitt einasta ár að ræða. En gaman er að skyggnast á bak við þessar tölur og sem dæmi má nefna að í hópi þeirra 36 einstaklinga sem leita til slysadeildarinnar á aldrinum 5--19 ára eru reyndar þrefalt fleiri kvenkyns en karlkyns og í heildina eru konur fleiri í hópi slasaðra. Kann ég nú ekki að skýra þennan mun nema hér komi fram afleiðing af mismunandi líkamsburðum kynjanna. Það er a.m.k. ekki geðfellt þeirri sem hér stendur að skýra það með því að konur séu verri reiðmenn. Ég trúi því ekki. Ég sé ekki ástæðu til að fara frekari orðum um þetta þingmál, það skýrir sig að öllu leyti sjálft. Það er einfaldlega liður í slysavörnum og er kannski hollt að minnast þess að slys af ýmsu tagi eru talin kosta þjóðfélagið gríðarlega mikla fjármuni í heildina litið --- talað er um 10--12 milljarða kr. árlega --- og þyrfti í raun að verja miklu meiri orku og hugmyndavinnu og fjármunum til slysavarna. Framkvæmd þessarar tillögu kostar ríkið að vísu ekki neitt. Það getur hins vegar sparað samfélaginu mikla fjármuni. En mest er þó um vert að þetta einfalda og sjálfsagða öryggistæki, hlífðarhjálmur á höfuðið, getur sparað mikil óþægindi, kostnað og vinnutap fyrir einstaklingana og það getur komið í veg fyrir varanleg meiðsl, örkuml eða jafnvel dauða. Ég trúi því að allir vilji frekar vera heilir heilsu en örkumla eða jafnvel lífvana. Að lokinni umræðunni legg ég til, herra forseti, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp til þess að lýsa ánægju minni með það frv. sem hér liggur fyrir um að hestamenn skuli bera viðurkenndan hlífðarhjálm á höfði. Ég er ekki mikill hestamaður sjálfur en hef þó stundum farið í skipulagðar ferðir í fylgd vanra hestamanna, með misvönum hópum. Það hefur vakið athygli mína að þó svo að yfirleitt séu þeir hafðir með hjálma sem eru í þessum hópum og eru að kaupa sér þjónustu þeirra sem sjá um þessar ferðir, og hjálmar séu til taks fyrir þá, sem er náttúrlega hið besta mál, þá eru þeir oftar en ekki hjálmalausir sem eru með hópana. Nú er ég ekki að segja að þetta sé almenn regla hjá þeim sem sjá um slíka hópa en þetta hefur vakið athygli mína og virðist benda til þess að full þörf sé á því að setja þessar reglur. Það hefur oft verið notað sem rök gegn öryggistækjum, m.a. öryggisbeltum í bifreiðum, að þar með væri verið að skerða rétt manna --- þá væntanlega til þess að skaða sjálfa sig. En ég vona að hestamenn á Íslandi og þeir sem nota hesta taki þessu frv. fagnandi og noti almennt hjálma og að þingheimur beri gæfu til þess að samþykkja frv.

Herra forseti. Ég þakka hv. 15. þm. Reykv. fyrir að taka undir efni þessa frv. Reyndar hefur það vakið mér mikla ánægju hversu margir hafa tekið vel undir frv., og ekki bara innan þings heldur einnig úti í þjóðfélaginu. En það er óneitanlega hárrétt hjá hv. þm. að ekki eru allir jafnjákvæðir og m.a.s., eins og reyndar kemur fram í greinargerðinni, er vikið að nákvæmlega þessu sama og hv. þm. nefndi, að ýmsir atvinnumenn í hestamennsku sem setja jafnvel reglur um notkun hjálma á námskeiðum og í skipulögðum hestaferðum og benda viðskiptavinum sínum á það að þeir séu betur settir með hjálma fara síðan ekki sjálfir eftir eigin reglum og það skapar hættulegt fordæmi. Það er því miður enn of algengt viðhorf að notkun hlífðarhjálms eða almennt notkun öryggistækja sé veikleikamerki og ekki við hæfi þeirra sem eiga að kunna að bjarga sér. Það sé til marks um öryggi og hæfni og þor að þurfa ekki á slíku að halda. En þetta er auðvitað ábyrgðarleysi og sérstaklega þegar menn eiga að gefa öðrum fordæmi. Það var hárrétt tilvitnun hv. þm. til notkunar bílbelta sem er einhver stórkostlegasta slysavörn sem leidd hefur verið í lög hér á landi og engin spurning að notkun bílbelta hefur bjargað mannslífum og komið í veg fyrir örkuml. Sama má segja um hjálmanotkun þeirra sem aka vélhjólum, það er lögleitt. Það er lögboðið að hafa hjálma á vélhjólum og ég hef ekki orðið vör við annað en að því sé fylgt mjög vel eftir, bæði af ökumönnunum sjálfum og lögreglu þannig að maður hlýtur að trúa því að ekki væri neitt flóknara að fylgja eftir ákvæði eins og því sem hér er lagt til. Því er ekki að neita að ég hef heyrt þær raddir að þetta sé fáranleg skerðing á frelsi manna, hvernig menn ætli eiginlega framkvæma þetta, hvort lögreglan eigi að vera að elta bændur í göngur o.s.frv. En þetta finnst mér ekki haldbær rök. Það á ekki að vera neitt flóknara að fylgja þessu ákvæði eftir en að sjá til þess að menn fari að lögum almennt. Ég vildi aðeins þakka hv. þm. fyrir að taka undir efni frv. og vonast svo sannarlega til þess að ekki muni vefjast fyrir okkur að lögleiða frv. á þeim örstutta tíma sem eftir er af þinginu.