Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ég vil vekja athygli hv. alþingismanna á því að í dag, 23. mars, er dagur Norðurlandanna, en þann dag árið 1962 var Helsingfors-sáttmálinn undirritaður. Sáttmálinn er hornsteinn samstarfs ríkjanna sem kristallast í Norðurlandaráði. Af þessu tilefni er nú fánum Norðurlandanna flaggað hér við inngang Alþingishússins og forsetar þjóðþinga Norðurlanda eiga fjarfund til að ræða norræna samvinnu.

Borist hafa bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1206, um tekjur af sölu losunarheimilda, frá Bergþóri Ólasyni, á þskj. 1209, um markmið stjórnvalda um kolefnishlutleysi fyrir Ísland árið 2040, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, og á þskj. 1210, um landtöku skemmtiferðaskipa, frá Höllu Signýju Kristjánsdóttur.

Forseti ráðgerir að gera hádegishlé um klukkan 12:15 vegna fundar með formönnum fastanefnda.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra og dómsmálaráðherra.

Frú forseti. Hæstv. fjármálaráðherra kynnti fjárlög síðasta haust undir yfirskriftinni Unnið gegn verðbólgu. Við í Samfylkingunni bentum strax á að fjárlögin væru hvorki til þess fallin að vinna gegn verðbólgu né verja heimilisbókhald viðkvæmustu hópanna. Sú gagnrýni reyndist rétt. Verðbólgan er vaxandi, er komin upp í 10% og heimilin standa berskjölduð gagnvart vaxtahækkununum; hærri vöxtum en við höfum séð síðan skömmu eftir hrun. Því féll ríkisstjórnin á því prófi a.m.k. En Samfylkingin hefur ekki látið sér nægja að gagnrýna ríkisstjórnina. Við höfum þvert á móti lagt fram tillögur að aðgerðum gegn verðbólgunni og til að verja viðkvæmustu hópa landsins. Samfylkingin kynnti kjarapakka sem gekk út á að taka á þenslunni þar sem hún er í raun og veru, eftir metár í fjármagnstekjum, metarðsemi hjá stórútgerð og methagnað hjá bönkunum, að draga þannig úr hallarekstri ríkissjóðs en hlífa um leið heimilum, t.d. með því að falla frá ýtrustu gjaldahækkunum ríkisstjórnarinnar. Allt þetta veit hæstv. fjármálaráðherra, en hann hefur hingað til helst svarað uppbyggilegum tillögum okkar með hefðbundnum pólitískum skætingi. Hann sagði t.d. hér í ræðustól að hv. þm. Kristrún Frostadóttir væri að ala á öfund með hófsömum og ábyrgum tillögum um aðhald á tekjuhlið ríkissjóðs. Nú hefur hæstv. forsætisráðherra hins vegar kallað eftir aðhaldi á tekjuhlið ríkissjóðs og seðlabankastjóri, peningastefnunefnd, gerði slíkt hið sama í gær. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra hvort vænta megi þess að ríkisstjórnin breyti um nálgun í fjármálaáætlun í næstu viku. Kemur til greina að taka á þenslunni þar sem hún er í raun og veru, eins og Samfylkingin hefur bent á, t.d. með því að eigendur fjármagnsins leggi meira af mörkum eða með hvalrekaskatti á banka og stórútgerðir?

Virðulegi forseti. Mér finnst nú svolítið mikið í lagt að halda því fram að tillögur Samfylkingarinnar hafi skipt einhverju máli í tengslum við fjárlög ársins. Þegar lagðar eru saman tekju- og gjaldatillögur Samfylkingarinnar þá átti afkoman að batna um heila 4 milljarða. Nú vorum við að greina frá því í gær að afkoma ríkissjóðs er að batna um 70 milljarða af frumjöfnuði á þessu ári sem sýnir að þessi stóru kerfi okkar virka eins og til er ætlast. Þegar það er spenna í hagkerfinu taka tekjuskattskerfin meira til sín. Virðisaukaskattur vex, tekjuskattur einstaklinga hækkar, tekjuskattur fyrirtækja hækkar o.s.frv. Þess vegna segi ég að þessar hugmyndir Samfylkingarinnar, sem voru kynntar hér í þinginu, voru einskis virði í tengslum við umræðuna um verðbólgu í ár. Ef við skoðum hins vegar af einhverri sanngirni það sem er að gerast í frumjöfnuði í ríkisfjármálunum þá er það í raun og veru með miklum ólíkindum að orðið hefur tæplega 200 milljarða bati á frumjöfnuði á tveimur árum. Og batinn heldur áfram. Við erum aftur komin í jákvæðan frumjöfnuð á þessu ári á undan áætlun. Ekki er hægt að halda öðru fram, vegna þess hvernig staðan er að þróast frá ári til árs, en að ríkið sé á þennan mælikvarða að reka aðhaldssamari stefnu en opinber umræða ber með sér. Það kemur ekkert á óvart að Samfylkingin vilji tala fyrir skattahækkun. Það er almennt þannig með Samfylkinguna að hún talar fyrir sköttum til þess að eyða þeim samstundis. Það hefur ekkert staðið á mér þegar við hefur átt að beita sköttum. Ég held ég hafi sótt, í ríkisstjórn með Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, mestu skatta í Íslandssögunni í einu frumvarpi sem endaði í um 400 milljarða tekjum fyrir ríkissjóð. En skattar sem eru eingöngu til þess ætlaðir að auka útgjaldastigið 

Frú forseti. Hefðu ekki aukið útgjaldastigið - en hins vegar hefði hæstv. ráðherra verið í lófa lagið að samþykkja þá bara tekjuaðgerðir okkar vegna þess að þær voru upp á 17 milljarða kr., 0,5% af vergri landsframleiðslu. Það er ótrúlegt að hæstv. fjármálaráðherra haldi því fram að slíkt skipti ekki máli þegar kemur að ríkisfjármálum. Hér erum við að tala um þá hópa sem hafa í rauninni haft það allra best og haft það mjög gott í gegnum þetta tímabil. Núna byrjar hæstv. ráðherra aftur að tala um þessa björtu tíð sem eru í vændum. Hann hefur hins vegar nýlega sagt að fólk sé hætt að hafa trú á því að hægt sé að ná verðbólgunni niður. Það hlýtur a.m.k. að vera hans hlutverk að sjá til þess að fólk fái aftur trú á því. Það er ekki hægt að skilja vandann eftir bara hjá Seðlabankanum. Þannig að ég ítreka spurninguna: Kemur til greina í fjármálaáætlun að breyta um takt og sækja tekjur til allra best stöddu hópanna í samfélaginu?

Virðulegi forseti. Ég tel það almennt ekki góðri lukku stýra að líta í hina áttina þegar einhverjar staðreyndir blasa við. Auðvitað er það bara staðreynd, og það er mælanleg staðreynd, að markaðirnir hafa misst trú á að við náum verðbólgunni niður á næstu misserum. Það er bara mælanleg staðreynd. Við verðum að gangast við því. Ég er að benda hér á að í ár er aðhald ríkisfjármálanna miklu meira en almenn umræða hefur gefið til kynna. Við þurfum að horfa til þess í næstu áætlun okkar hvað við gætum gert frekar til þess, já, að standa með Seðlabankanum, sem hefur þetta skýra hlutverk að halda verðgildi peninganna í skefjum, þ.e. að halda verðbólgunni í skefjum þannig að verðgildi peninganna sé verndað. Við höfum 2,5% verðbólgumarkmið og þegar okkur rekur mjög langt frá því þá er það mjög skaðlegt. Ég get alveg tekið undir það að Seðlabankinn getur ekki einn staðið í því. Ég hef heldur aldrei haldið því fram, en Seðlabankinn hefur svo sem ekkert verið fullkominn og óskeikull í öllu því sem hann hefur verið að fást við. Aðalatriðið er það að við komumst ekkert með því að vera að benda fingrinum hvert á annað. Það þarf að taka höndum saman og ná niður verðbólguvæntingunum og það er vel gerlegt. Ég hef trú á því og við munum skila því í hús.

Frú forseti. Eins og lá fyrir strax í upphafi var þessi ríkisstjórn stofnuð fyrst og fremst um stólakaup og að eyða peningum sem höfðu orðið til á árum áður, eins og hæstv. fjármálaráðherra vék að hluta til að hérna áðan. Á einhverjum tímapunkti virðist þetta hafa breyst í einhvers konar fíkn því að á Covid-tímanum var ráðist í mjög verulega útgjaldaaukningu og það afsakað með því ástandi sem þá var, og menn skildu það, en það fylgdi sögunni að strax og því væri lokið yrði farið í aðhald, sparnað, til að greiða niður skuldir. Það gerist ekki. Það varð til nýtt gólf í ríkisútgjöldum og svo er bætt ofan á það alveg stöðugt. Nú síðast sló ríkisstjórnin öll met í útgjöldum ríkissjóðs. En nú er eitthvað að kvikna á perunni, virðist vera, hjá hæstv. ráðherrum. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt í viðtali að nú sé kallað eftir því að ríkið láti minna fyrir sér fara í hagkerfinu. Hæstv. forsætisráðherra hefur líka tjáð sig töluvert um þessi mál og segir að horft verði til aukinnar tekjuöflunar í fjármálaáætlun. Það er varla hægt að skilja það öðruvísi en sem áform um skattahækkanir. Formaður fjárlaganefndar tjáði sig um það mjög afdráttarlaust hér í þingsal í fyrradag að það ætti að hækka hina ýmsu skatta. Tekur hæstv. fjármálaráðherra undir þetta? Verða viðbrögð ríkisstjórnarinnar við þessu ástandi að hækka enn skatta? Verum minnug þess að skattar hér á Íslandi eru með því sem hæst gerist. Telur hæstv. ráðherra að það komi heimilunum til góða að skattar hækki við þessar aðstæður þegar allt verðlag er að hækka og verðbólgan er sú sem hún er?

Virðulegi forseti. Við munum ekki fara í skattkerfisbreytingar sem munu bitna á launafólki við þessar aðstæður. Við höfum hins vegar löngu boðað að við munum draga úr ívilnunum, t.d. í skattkerfum fyrir vegi og samgöngur, þ.e. veganotkun sem í dag er skattur sem er inn í bensín- og dísilgjaldinu. Sömuleiðis erum við með vörugjöld og við erum með virðisaukaskatt fyrir innflutning á bílum. Þessa skatta höfum við fyrir löngu síðan boðað að við ætlum að taka til endurskoðunar og þeir munu taka breytingum. Þannig mun það breytast að þeir sem í dag keyra frítt um göturnar á rafmagnsbílum munu þurfa að fara að taka þátt til þess að fjármagna vegakerfið og það verða töluvert miklar breytingar í tengslum við þetta og mér finnst það sanngjarnt. Mér finnst það bara sanngjarnt. Við höfum verið með miklar ívilnanir sem við munum draga til baka og ég tel að það sé vel hægt að gera breytinguna í skrefum þannig að við höldum áfram háu hlutfalli af innflutningi nýrra vistvænna bíla en þeir byrji á sama tíma að taka þátt í því að standa undir nýframkvæmdum og viðhaldi o.s.frv. Að öðru leyti munum við skoða tekjustofnana og við munum spyrja spurninga um hvort það sé mögulegt að sækja frekari tekjur. Við munum gera það. Við munum velta því upp hvort það geti hjálpað okkur við að draga úr lántökum og það skiptir bara máli, ekki síst þegar ríkissjóður er að taka lán á hærri vöxtum en átt hefur við undanfarin ár af því að þá vexti þarf að bera og greiða til baka ár eftir ár. Þess vegna hef ég verið harður á því að eitt meginviðfangsefni ríkisfjármálanna um þessar mundir er að hætta skuldasöfnuninni. Þau ánægjulegu tímamót urðu í þessu í fyrra að við sáum skuldahlutföllin hætta að versna og þau stöðvast við rétt rúmlega 30%, sem er miklu betri staða en við óttuðumst fyrir einungis tveimur árum síðan.

Frú forseti. Stutta svarið hjá hæstv. fjármálaráðherra var: Já, það verður skoðað að hækka skatta, ekki að draga úr eyðslunni heldur að reyna að ná tökum á ríkisfjármálunum með því að taka meira frá almenningi. Það er verið að skoða skattahækkanir og verður farið yfir listann, heyrðist mér hæstv. ráðherra segja, en tekur sérstaklega fram að það verði dregið úr ívilnunum vegna umferðar. Nú held ég að flestir þekki það að álögur á umferð, með ýmsu móti, eru gríðarlega miklar á Íslandi og það bitnar á öllum almenningi. Ef menn vilja breyta um kerfi til að ná auknum gjöldum af fólki sem ferðast um á rafmagnsbílum, þá þarf að koma á móti lækkun og helst afnám annarra gjalda, þessara svokölluðu grænu gjalda sem ríkisstjórnin hefur sífellt verið að hækka að undanförnu, í ætt við það sem Félag íslenskra bifreiðaeigenda hefur lagt til og oft verið rætt. Stendur eitthvað slíkt til hjá hæstv. ráðherra og stendur ekkert til að spara neins staðar? Hæstv. forsætisráðherra sagði: Ég er ekki að tala um niðurskurð, ég er að tala um hóflegt aðhald og aðgerðir sem miða að því að einfalda stjórnkerfið. Þetta 

Virðulegur forseti. Að sjálfsögðu verðum við áfram að leita leiða til að hagræða og spara, eins og hv. þingmaður segir, og ég verð fremstur í flokki ráðherra, ég lofa því, að tala fyrir auknum sparnaði. Tækifærin eru út um allt. Við höfum verið í stafvæðingunni, hún hefur sparað nú þegar, ekki bara fólkinu sem er að nýta þjónustuna sporin við að hlaupa á milli stofnana, heldur líka stjórnkerfinu verulega fjármuni. Við getum gengið miklu lengra þar. Við erum nú þegar að sýna það í verki, t.d. með sameiningu stofnana. Umhverfisráðherra er að boða umfangsmiklar breytingar á stofnanakerfinu, matvælaráðherra er sömuleiðis með slík mál í farvatninu og fleiri ráðherrar. Við erum t.d. í skrifstofuhúsnæði, til að taka bara eitt dæmi, sem er deiglan í Borgartúni, þar sem Framkvæmdasýsla ríkisins og Ríkiskaup koma núna saman við að reka skrifstofurými, þar erum við með skrifstofu þar sem hið opinbera nýtir eina hæð þar sem fyrir komast rúmlega 100 manns. Á sínum tíma var einkafyrirtæki í þessum nákvæmlega sömu fermetrum með hversu marga starfsmenn? Átta. Ég held að við séum með þessu nýjasta dæmi okkar að sýna hvernig við getum farið miklu betur með skrifstofuhúsnæði og náð aukinni hagkvæmni í rekstri ríkisins, rekið saman stoðkerfin o.s.frv. Og við ætlum að halda áfram á þessari braut.

Forseti. Rétt fyrir áramótin undirritaði dómsmálaráðherra reglugerð um rafbyssuvæðingu lögreglunnar eftir að hafa sagt þann sama dag að hefja ætti innleiðingu málsins. Sama dag sagði forsætisráðherra að ræða þyrfti málið í ríkisstjórn og á þingi. Ég vil því fyrst spyrja dómsmálaráðherra: Hvenær lét hann forsætisráðherra vita að reglugerðin hefði þegar verið undirrituð? Var það fyrir eða eftir að forsætisráðherra sagði að það þyrfti að ræða málið betur? Önnur spurning: Í nýlegri tilkynningu umboðsmanns Alþingis segir að reglur stjórnarskrár og laga um Stjórnarráð Íslands miði að því að tryggja viðhlítandi samstarf og samvinnu milli ráðherra þannig að ríkisstjórnin starfi samhent að stefnumálum sínum. Láti ráðherra farast fyrir að virða þessar reglur feli það ekki eingöngu í sér brot á formreglu heldur stuðli slík háttsemi að því að það pólitíska samráð sem lög og stjórnarskrá mælir fyrir að skuli fara fram á vettvangi ríkisstjórnarinnar sé sniðgengið. Það felur ekki eingöngu í sér brot á formreglum, segir umboðsmaður, heldur sniðgengur líka pólitískt samráð, að ganga fram með þeim hætti sem dómsmálaráðherra hefur gert í þessu máli. Ég vil því spyrja dómsmálaráðherra: Telur hann það virkilega vera fullnægjandi málsvörn og útskýringu að lýsa sig einfaldlega ósammála umboðsmanni? Svo að ég vitni til bréfs umboðsmanns, með leyfi forseta: „Tel ég að hér sé þar af leiðandi um að ræða atriði sem hefur þýðingu fyrir það traust sem borgararnir eiga að geta borið til þess að æðsta stjórn landsins vinni mál og afgreiði af fagmennsku og yfirvegun.“ Finnst ráðherra þetta í alvörunni ekki vera alvarlegt mál, mikilvæg áherslubreyting, mikilvægt stjórnarmálefni? Finnst ráðherra skoðun forsætisráðherra og niðurstaða umboðsmanns ekki skipta neinu máli?

Virðulegur forseti. Það er ágætt að fá tækifæri til að fara aðeins yfir þetta mál. Niðurstaðan hjá umboðsmanni Alþingis var mjög skýr: Það voru ekki brotin nein lög. Stjórnarskráin var ekki brotin. Það er enginn vafi um það að ráðherra, dómsmálaráðherra í þessu tilfelli, hafði fulla heimild til að taka þessa ákvörðun. Þá er þetta spurningin um það hvenær ber að bera reglugerðir eða aðrar reglur upp á ríkisstjórnarfundum sem mikilvæg stjórnarmálefni. Þá er ágætt að líta til forsögunnar í þessu máli og ég ætla að fara aftur til ársins 1999 þegar settar voru reglur um vopnaburð lögreglu þar sem ákveðið var að heimila lögreglustjórum að nota m.a. rafbyssur við sérstakar aðstæður. Með öðrum orðum; heimildin var þegar til staðar um að hafa þessi rafvarnarvopn í röðum lögregluna sem hluta af þeirra varnarbúnaði. Síðar voru teknar ákvarðanir um það að setja skotvopn í alla lögreglubíla þannig að lögreglan hefði í sínum daglegu störfum aðgang að skotvopnum ef þörf væri á því. Aldrei nokkurn tímann í þessu ferli var það borið undir ríkisstjórn, reyndar að hluta til ekki einu sinni borið undir ráðherra, enda ákvörðunin hjá lögreglunni. Eftir mikla hvatningu frá lögreglunni, frá lögreglustjórum, frá Landssambandi lögreglumanna og Lögreglufélagi Reykjavíkur þá varð ég við því að samþykkja í raun þá ósk þeirra að rafvarnarvopnin yrðu innleidd sem hluti af varnarvopnum lögreglu í sínum daglegu störfum. Það gerði ég með öryggi lögreglumannanna í huga. Ég tel að þetta hafi ekki verið ákvörðun sem þurfti að bera upp við ríkisstjórnina. Við ræddum þetta mál, ég og forsætisráðherra, þann dag sem ég undirritaði þessa reglugerð 

Forseti. Ég spurði dómsmálaráðherra hvort hann hefði látið forsætisráðherra vita að reglugerðin hefði þegar verið undirrituð fyrir eða eftir að forsætisráðherra sagði að það þyrfti að ræða málið betur. Það var spurningin mín, mjög einföld. Ég fæ einhverja orðasúpu um að það hafi ekki verið talað við ríkisstjórn um það þegar skotvopn voru leyfð. Ég vil bara hvetja hæstv. dómsmálaráðherra til að sanna það, senda þinginu gögn sem sýna ótvírætt að það hafi ekki verið neitt samráð um það þegar reglugerð var sett um að lögreglan mætti vera með skotvopn í bílunum sínum. Ég trúi nefnilega ráðherra ekki þegar hann segir það, svo einfalt er það. Ég spurði í öðru lagi hvort ráðherra fyndist þetta í alvörunni ekki vera alvarlegt mál og eitthvað sem þyrfti að ræða við þing og þjóð. Það er ekkert búið að tala við þingið, það var eitt af því sem forsætisráðherra sagði. Það er ekki, eins og umboðsmaður sagði, nóg að tala um málið eftir á. 

Virðulegur forseti. Jú, það eru alltaf tækifæri hér í þessum sal og á vettvangi framkvæmdarvaldsins til að taka ákvörðun um að breyta hlutunum og hætta við þetta, en það kemur bara ekki til greina af minni hálfu. Þetta er ekki enn komið í hendur lögreglu, það er alveg rétt, vegna þess að auðvitað krefst það mikillar þjálfunar og undirbúnings. Þó það nú væri, það er verið að vanda til verka og þannig verður þetta unnið. Hvort mér finnist þetta alvarlegt mál? Nei, mér finnst þetta ekki alvarlegt mál. Mér finnst þetta í raun ekkert stórmál miðað við þær reglur sem giltu í landinu, giltu hjá lögreglunni. Þær reglur voru nefnilega í gildi að það var full heimild til að nota þessi varnarvopn. Þannig að þessi ítrekun á því hvort ég sé sammála því að þetta sé hluti af daglegum búnaði, það er ekki stórkostleg breyting. Og samráð í ríkisstjórn um slíka ákvörðun, sem þegar var búið að taka, var ekki tilefni til að hafa að mínu mati.  
            

Virðulegi forseti. Seðlabankinn segir að vaxtahækkanir séu eina tækið sem hann hafi til að berjast við verðbólguna. Ég er reyndar algjörlega ósammála því en ræðutíminn er stuttur svo að ég fer ekki nánar út í það hér. Hann hefur einnig kvartað sáran yfir því að hann standi einn í baráttunni við verðbólguna og þó að ég mótmæli harðlega þessu vaxtabrjálæði Seðlabankans, sem enn sér ekki fyrir endann á, er það rétt að ríkisstjórnin hefur staðið ósköp aðgerðalaus á hliðarlínunni án þess að grípa til markvissra aðgerða. Nú er kominn tími fyrir nýjar lausnir. Mig langar því að stinga upp á því við hæstv. fjármálaráðherra að ríkisstjórnin setji lög um að taka tímabundið upp þrepaskiptan skyldusparnað til að slá á einkaneyslu. Þessi skyldusparnaður ætti að vera þrepaskiptur sem myndi þýða að þeir sem mest hafa og viðhalda þenslunni myndu spara mest og þar með myndi lausafé í umferð minnka verulega og slá á verðbólguna. Með þessu væri fé heimilanna ekki beint til bankanna, engum til góðs, heldur ættu heimilin það og því væri hægt að veita út í hagkerfið þegar þörf væri á innspýtingu. Áhrifin væru þau að Seðlabankinn þyrfti ekki að beita vaxtatækinu af jafn mikilli hörku og hann gerir nú til að bregðast við aukinni verðbólgu. Hann gæti jafnvel hugsanlega sleppt vaxtahækkunum því skyldusparnaðurinn myndi minnka ráðstöfunarfé heimilanna eins og vaxtahækkunum er ætlað að gera. Þetta eru bara nokkrir af þeim kostum sem myndu fylgja þessari aðgerð. Húsnæðiskostnaður heimilanna myndi haldast nokkuð stöðugur hvort sem um væri að ræða lán eða leigu því það er staðreynd að auk þess að hækka afborganir lána skila vaxtahækkanir sér beint inn í leiguverð og bitna helst á þeim sem minnst hafa, minnst eiga og mest skulda. Með þrepaskiptum skyldusparnaði væri hægt að hlífa lægstu tekjutíundunum að miklu eða öllu leyti á meðan þunginn af þessum kostnaði myndi færast þangað sem hann á heima, til þeirra sem hafa mest á milli handanna, mest skulda og valda þar með meiri þenslu en hinir sem rétt eiga í sig og á. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Má búast við einhverjum raunhæfum aðgerðum frá ríkisstjórninni til að verja heimilin? Kemur til greina að hætta að nota vexti á húsnæðiskostnaði sem eina tækið gegn verðbólgunni, 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður greinir stöðuna fyrst þannig að Seðlabankinn standi einn í verkinu og hins vegar sé það ríkisstjórnarinnar að bregðast við. Þessi hugmynd sem er hér nefnd og reifuð, um þrepaskiptan skyldusparnað, sýnir hins vegar að það eru fleiri þættir sem ráða hér úrslitum. Ég held að hugmyndin um þrepaskiptan skyldusparnað sé alls ekki galin og að hún geti komið að góðum notum við aðstæður eins og þessar. Það þyrfti hins vegar að fara mjög vandlega yfir það hvernig það yrði útfært. Við skulum hafa það í huga í þessu sambandi að það standa yfir kjaraviðræður, kjarasamningar hafa verið opnir og það er stutt í næstu lotu o.s.frv. Það skiptir máli. En bara það að hugmyndin komi fram sýnir að það eru undirliggjandi þættir sem skipta máli hérna, og birtast okkur í mikilli einkaneyslu, sem er það að laun hafa hækkað langt umfram framleiðnivöxt á undanförnum árum. Launahækkanirnar heilt yfir síðustu tvö árin eru einfaldlega of miklar. Með því er ég ekki að segja að menn hafi í kjarasamningum hækkað allt of mikið heldur hefur spennustigið verið þannig að það hefur orðið töluvert mikið launaskrið og það hefur verið skortur á mannafli í samfélaginu. Það hefur hins vegar ekkert hjálpað að samið hefur verið um þó nokkuð miklar launahækkanir. Þessi greining hjá hv. þingmanni sýnir bara nákvæmlega að það er vinnumarkaðurinn sem hefur verið að taka of mikið til sín og það gæti verið skynsamlegt að taka til hliðar þann ávinning sem vinnumarkaðurinn hefur með þessari hugmynd um þrepaskiptan skyldusparnað. Síðan er spurt um það hvort það komi ekki fleira til greina og ég hef verið að rekja það að auðvitað verður ríkið að halda aftur af sér og finna leiðir til að nýta fjármunina betur, auka hagkvæmni og skilvirkni í opinberum rekstri. 

Virðulegi forseti. Nú er ég bara að tala um heimilin en ekki aðhald í ríkisrekstri, heimilin sem núna standa berskjölduð gagnvart gríðarlegum vaxtahækkunum sem eru upp á kannski 200.000 kr. á mánuði, sem er gríðarlega mikið. Ég er að tala um aðra lausn þarna sem ríkisstjórnin getur komið inn í, í staðinn fyrir að setja þetta bara í hendurnar á embættismönnum sem enginn hefur kosið. Það á að vera í höndum ríkisstjórnarinnar að takast á við þetta og ég myndi segja að í staðinn fyrir að beina öllum þessum fjármunum beint til bankanna í yfirfullar fjárhirslur þeirra, engum til gagns, þá væri þarna komin lausn sem - jú, kannski þarf að vinna eitthvað í þessu, en er bara alltaf hægt að segja: Ókei, hækkum bara stýrivexti flatt á alla? Það er ekki að ganga upp. Seðlabankinn hefði t.d. getað hækkað vexti bara á nýjum lánum, eða einhverjar svoleiðis aðgerðir hefði verið hægt að fara í. 

Virðulegur forseti. Þegar talað er um embættismenn sem enginn hefur kosið þá finnst mér nú dálítið vegið að hugmyndinni um sjálfstæðan Seðlabanka sem ég held að sé algjört grundvallaratriði í okkar efnahagsstjórn, að Seðlabankinn hafi skýr verkefni, hann hafi tól og tæki og sé sjálfstæður í sínum ákvörðunum. Það held ég að myndi setja okkur á braut til algjörs uppnáms ef við ætluðum að taka það til endurskoðunar.

Að setja …

Hugmyndin sem hv. þingmaður nefnir hér er í raun og veru um það að taka af ráðstöfunarfé heimilanna, að þvinga heimilin 

Virðulegi forseti. Stýrivaxtahækkunin í gær er gríðarlegt högg fyrir heimili og fyrirtæki, tugþúsundir króna á mánuði fyrir fjölda heimila sem trúðu því að hér væri runnið upp sérstakt lágvaxtaskeið í krónuhagkerfinu. Og af hverju trúði fólk þessu þegar staðreyndin er sú að á síðustu 25 árum hafa vextir hér verið að meðaltali rúmlega tvöfalt hærri en í nágrannalöndunum? Svarið felst m.a. í óábyrgum kosningaáróðri. Sjálfstæðisflokkurinn auglýsti mikið fyrir síðustu kosningar: Lægstu vextir í sögunni. Í viðtölum í aðdraganda kosninga talaði formaður flokksins oft um að runnið væri upp lágvaxtaskeið og eignaði flokknum sínum þá stöðu oft og ítrekað. Flokkurinn taldi sér til tekna, með ítrekuðum auglýsingum dagana fyrir kosningar, að mánaðarleg afborgun af 20 millj. kr. húsnæðisláni hefði lækkað um 28.000 kr. á mánuði. Frá því að þetta auglýsingaskrum flokksins birtist hafa afborganir af þessu sama láni hækkað um 80.000 kr. á mánuði. Það er næstum ein milljón á ári. Af 40 millj. kr. láni hefur afborgunin hækkað um nærri tvær milljónir á ári. Undir þessu standa heimilin ekki. Ef það er Sjálfstæðisflokknum að þakka að afborganir lækka þá er það að sjálfsögðu sama flokki að kenna ef afborganirnar hækka aftur. Formaður flokksins fullyrti líka í viðtölum og auglýsingum um lága vexti og verðbólgu, með leyfi forseta: Þetta mun breytast ef ný ríkisstjórn setur verðbólguna af stað aftur. Þetta sagði Bjarni Benediktsson tveimur dögum fyrir kosningar. Það er ekki hann heldur aðrir sem munu setja verðbólguna af stað og vextina upp, ítrekað og aftur. En hvar er lágvaxtaskeið formanns Sjálfstæðisflokksins núna? Lægstu vextir í sögunni gufuðu upp á andartaki og það sem meira er, auglýsing Sjálfstæðisflokksins um lægstu vexti í sögunni virðist líka hafa gufað upp á internetinu. Það er a.m.k. talsvert dýpra á henni núna en þegar hún var út um allt á flettiskiltum og í auglýsingum í fjölmiðlum.  
             Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hvar eru lægstu vextir í sögunni núna? Og finnur formaður Sjálfstæðisflokksins til ábyrgðar sinnar gagnvart fólkinu sem hann seldi tálsýnina 

Virðulegur forseti. Það er bara fagnaðarefni að fá að tala hérna um kosningaloforð og hvað er óábyrgt og hvað er ábyrgt. Viðreisn hefur selt þá hugmynd að ef við myndum bara taka upp evruna þá myndi þetta allt saman að breytast. En hvað er að gerast í evrulandi í dag? Er verðbólga lægri í evrulandi, t.d. í Þýskalandi? En á Íslandi? Nei. Er atvinnuástandið betra þar en á Íslandi? Nei. Er fólk að verja kaupmátt sinn í evrulandi umfram það sem er að gerast á Íslandi. Nei, það er ekki að gera það. Kaupmáttur í þessum löndum er að hrynja. Hann er kannski ekki að hrynja jafn mikið og í Bretlandi, sem er með aðra sterkari mynt en Ísland, en hann er að hrynja og það er meiri háttar ströggl hjá öllum þessum þjóðum sem eru ekki með frumjöfnuð á árinu 2023 eins og við á Íslandi og þar eru verðbólga og vextir að hækka. Húsnæðismarkaðurinn hefur tekið miklum breytingum og í evrulandi eru ekki eins góðar horfur og eru á Íslandi. Við getum vel tekið höndum saman og náð aftur tökum á verðbólgunni, varið þau góðu lífskjör sem við höfum byggt upp á Íslandi þar sem kaupmáttur lægstu launa er betri en í evrulandi, þar sem miðgildi launa er hærra en í evrulandi, þar sem hagvöxtur er meiri og sköpum starfa er meiri. Þetta er að gerast á Íslandi umfram það sem er að gerast í evrulandinu.  Og hver er svo niðurstaðan? Niðurstaðan er sú að það er bjart fram undan á Íslandi. Í augnablikinu er þensla. Hvað er þensla? Hún er of mikil umsvif? Lágu vextirnir í evrulöndum hafa verið við 0, já, það er alveg rétt. Það er merki um krísu.  
            

Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að endurtaka mig: Lægstu vextir í sögunni. Hér er runnið upp sérstakt lágvaxtaskeið, góðir landsmenn, hagið fjárfestingum ykkar í samræmi við það. Aðrir flokkar munu setja verðbólguna af stað, ekki Sjálfstæðisflokkurinn. Aðrir flokkar munu stuðla að hækkun vaxta, ekki Sjálfstæðisflokkurinn. Og hvað gerir Sjálfstæðisflokkurinn þegar hann er spurður um þetta? Hann fer að tala um eitthvað annað. Hann fer að tala um aðra flokka.  Hvað vill formaður Sjálfstæðisflokksins segja við það fólk sem hagaði fjárfestingum sínum, í sinni dýrustu fjárfestingu, húsnæði, í samræmi við það að vextir yrðu lágir til lengri tíma og að verðbólgan yrði lág ef það kysi bara Sjálfstæðisflokkinn? Ekki tala um Viðreisn, talaðu um Sjálfstæðisflokkinn. Hvað sagði Sjálfstæðisflokkurinn fyrir einu og hálfu ári? Hver er staðan núna? Hver er staðan á Íslandi? Hver er staða þess fólks sem horfir núna fram á það 

Virðulegi forseti. Ég skil að mönnum sárni þegar maður rifjar upp hvaða valkost var boðið upp á. Ég skil að menn eigi erfitt með sig og þyki það súrt að þurfa að horfast í augu við það að valkosturinn við Sjálfstæðisflokkinn, að ganga í Evrópusambandið og jafnvel breyta stjórnarskránni og svona, hefði aldrei gengið upp. Og þegar spurt er hvað maður vilji segja við það fólk sem hlustaði eftir því að Sjálfstæðisflokkurinn hefði talað fyrir stöðugleika í efnahagsmálum þá segi ég: Sagan talar sínu máli. Það er nefnilega rétt, sem við bentum á, að við höfum á undanförnum árum upplifað lægsta vaxtaskeið í lýðveldissögunni. En hvað hefur breyst? Veit hv. þingmaður af stríðinu í Úkraínu? Hefur hann tekið eftir því hvernig stríðið í Úkraínu hafði áhrif á orkuverð og rauf allar framboðskeðjur sem endalaust spilltist yfir í verðbólgu í evrulöndum sem aftur skilar sér til Íslands? Fyrirgefið, þingheimur, hv. þingmaður, forseti, Sjálfstæðisflokkurinn getur ekki varið þjóðina fyrir verðbólguáhrifum af stríðinu í Úkraínu og hefur aldrei haldið því fram að hann gæti gert það. En Sjálfstæðisflokkurinn mun hins vegar bregðast við með réttum hætti til þess að slá aftur niður verðbólguvæntingar og verja þessi bestu lífskjör í Evrópu sem við Íslendingar höfum í dag.

Forseti. Með samþykkt þeirrar tillögu sem hér liggur fyrir viðurkennir Alþingi Íslendinga þá hungursneyð sem ógnarstjórn Stalíns olli Úkraínu á árunum 1932–1933, þekkt sem Holodomor, sem hópmorð. Þingmenn fordæma harðlega þessar gjörðir sem leiddu til dauða milljóna Úkraínumanna og skora á öll lönd og samtök sem enn hafa ekki gert það að fylgja í kjölfarið og viðurkenna þessa hræðilegu atburði sem hópmorð. Ísland bætist í dag í hóp þeirra 20 þjóða sem viðurkennt hafa Holodomor sem hópmorð. Ég get nefnt hér Ástralíu, Búlgaríu, Georgíu, Ekvador, Eistland, Kanada, Kólumbíu, Lettland, Litháen, Mexíkó, Moldóvu, Þýskaland, Paragvæ, Perú, Pólland, Portúgal, Bandaríkin, Ungverjaland, Tékkland og nú Ísland.

Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri, þegar við erum að greiða atkvæði um þetta táknræna og mikilvæga mál, og þakka flutningsmönnum tillögunnar fyrir málið og þakka utanríkismálanefnd fyrir sína vinnu. Við skulum leyfa okkur að vera dálítið glöð með að hafa frelsi til að samþykkja svona mál og greiða um það atkvæði. Mér þykir ótrúlega vænt um að um málið sé þverpólitískur stuðningur og ég veit að þetta er mál sem skiptir úkraínsku þjóðina raunverulegu máli, ekki í þykjustunni heldur raunverulega og sérstaklega núna. Þótt langt sé liðið frá þessum ömurlegu tímum þá eru þau að upplifa ömurlega tíma núna og það er hægt að setja það í samhengi þannig að viðurkenning á því frá sem flestum þjóðþingum, og okkar þar á meðal, er eitthvað sem skiptir manneskjur raunverulegu máli. Mér þykir mikill sómi að því fyrir okkur hér að samþykkja málið með þessum hætti eins og við gerum hérna og ég hlakka mikið til að geta sent skilaboð á minn kollega og látið hann vita af því að þetta mál sé í höfn.

Herra forseti. Ég fagna því að við séum að greiða atkvæði um þessa tillögu í dag. Hún er gríðarlega mikilvæg. Það er að verða öld frá sovésku hungursneyðinni, Holodomor, sem tengist úkraínsku þjóðinni, og þeirri neyð sem skapaðist þar. Markmið sovéskra stjórnvalda með sveltinu á sínum tíma var raunverulega hluti af því að bæla niður úkraínska þjóðarvitund. Þess vegna er það mjög táknrænt og mikilvægt að þetta komi hér. Rússnesk stjórnvöld í dag hafa reynt að kæfa þetta mál og alþjóðaviðurkenningu á því á síðustu áratugum. Þess vegna fagna ég mjög að þetta sé komið fram. Þetta mál hefur verið rætt töluvert í NATO-þinginu á síðustu árum. Það er mjög mikilvægt að skapa vitund meðal hins frjálsa heims vestrænna landa, reyndar um allan heim, á þessu máli og mikilvægi þess að við viðurkennum þennan hræðilega atburð sem varð þegar milljónir Úkraínumanna og fleiri sovéskra borgara vítt og breitt um gömlu Sovétríkin voru drepnar með svelti og öðrum hætti.

Virðulegi forseti. Ég vil bara lýsa yfir mikilli ánægju sem flutningsmaður að þessu mikilvæga máli með það hvernig bæði þingheimur og utanríkismálanefnd þingsins hefur unnið þvert á flokka í þessu máli. Sumum kann ekki að finnast þetta stórt og mikilvægt mál en það er stórt, mikilvægt og táknrænt mál fyrir okkur að styðja Úkraínu, ekki síst í þeim aðstæðum sem Úkraína er í í dag, en líka að segja nei við ofbeldi og þeim afleiðingum sem alræði, hvort sem það er fasismi eða kommúnismi, getur haft fyrir þjóðir heims. Þetta má ekki gerast aftur. Þess vegna erum við m.a. að senda þessi merki út. Við erum líka að senda merki út til ofbeldismanna, stríðsglæpamanna, eftirlýstra stríðsglæpamanna eins og Pútíns, og segja: Við þolum ekki svona. Við stöndum með Úkraínu nú eins og við gerðum þá. Ég styð eindregið þessa tillögu.

Herra forseti. Ég tek undir með öðrum, þetta er táknrænt en mjög mikilvægt mál. Okkur hættir til að flagga þeim atburðum sögunnar sem mannkynið getur hrósað sér af en gleyma hinum og sópa þeim undir teppið sem eru óþægileg. Þetta er auðvitað eitt af slíkum málum sem þurfa að lifa í vitund framtíðarkynslóða. Þess vegna mun Samfylkingin styðja þetta mál heils hugar.

Virðulegi forseti. Maður er bara snortinn yfir þessu fallega máli. Ég þakka flutningsmanni fyrir að hafa komið því hér til okkar og við séum að taka utan um það sameiginlega. Hjarta okkar slær með Úkraínu, úkraínsku þjóðinni. Ég segi bara: Áfram Úkraína og áfram við til góðra verka.

Virðulegi forseti. Ég er virkilega hrærð yfir samstöðu okkar alþingismanna í þessu máli. Taflan er alveg sérstaklega falleg á að líta í dag og ég er virkilega stolt af okkur alþingismönnum hvernig við höfum svarað ákalli Úkraínumanna, verið samstiga með að setja þetta mál í forgang og senda með því skýr skilaboð, skilaboð um hörmulega atburði í mannkynssögunni og að við höfnum tilraunum þjóða sem reyna endurskrifa og endurskilgreina söguna. Með því reynum við að vekja athygli á þessum atburðum og koma í veg fyrir að þeir endurtaki sig. Ég segi því skýrt: Já.

Virðulegur forseti. Við erum að greiða atkvæði um lög um almannatryggingar með breyttum réttindaáherslum og breyttri framsetningu. Ríkisstjórnin er búin að opna á þessi mál til að koma af stað endurskoðun almannatryggingalaganna í heild sinni. En við það að opna á öll þessi mál og færa til málaflokka, eins og ellilífeyrisþega og öryrkja, í sérflokka var kjörið tækifæri hjá ríkisstjórninni til að taka á kjaragliðnun öryrkja og bæta það sem er að í núverandi frumvarpi sem er, eins og ég hef oft kallað það, bútasaumaður óskapnaður. Við hefðum með einföldum hætti virkilega getað verið að taka á þessu frumvarpi og gera það þannig að þeir sem eiga að lifa í því og fá borgað úr því skilji hvað um er að vera. Við erum ekki að gera það. Þess vegna er ég með margar breytingar á þessu og vonandi verða þær samþykktar. Þá verður tilganginum náð og öryrkjar og ellilífeyrisþegar fá sínar bætur.

Herra forseti. Við í minni hluta velferðarnefndar erum sammála markmiði frumvarpsins um skýrleika og kaflaskiptingar en teljum nauðsynlegt að kveða með skýrari hætti á um nokkrar greinar frumvarpsins þannig að enginn vafi leiki á túlkun þeirra. Breytingartillögur okkar, sem við lögðum fram í sérstöku nefndaráliti, eru m.a. um að fjármagnstekjur maka lífeyristaka eða barna hans skerði ekki lífeyrisgreiðslur, um að mæðra- og feðralaun skerði ekki lífeyrisgreiðslur, að áhrif milliríkjasamninga verði aldrei til að setja fólk í verri stöðu en lögin segja til um, að árlegar hækkanir greiðslna fari eftir sömu viðmiðum og hækkanir til alþingismanna, að miðað verði við 25 ára aldur í stað 18 ára til að styrkja réttindi ungmenna með örorkumat, og að við endurreikning greiðslna verði bæði miðað við atvinnutekjur og lífeyristekjur. Allt eru þetta tillögur til bóta og auka skýrleika. Allar þessar breytingartillögur minni hlutans, sem eru á sérstöku nefndaráliti, voru unnar í samráði við Öryrkjabandalagið.

Herra forseti. Ég fagna því að við séum komin af stað í þessa mikilvægu vegferð sem heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu er. Hér er ákveðin grunnvinna þar sem verið er að skýra lögin sem hefur auðvitað verið eitt af stóru málunum, þ.e. hversu óskýr og óaðgengileg lögin eru og upplýsingar úr þeim. Ég ætla að bara fagna því að við séum hingað komin. Þetta mál er til mikilla bóta en eins og ég segi; liður í áframhaldandi vinnu við það að gera þetta kerfi betra og sanngjarnara. Mig langar að nota tækifærið og þakka sérstaklega nefndarmönnum hv. velferðarnefndar fyrir góða samvinnu og treysti því að hér eftir sem hingað til munum við í samstöðu vinna að betri kjörum þessa hóps.

Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um mikilvægt mál á vegferð umbóta á almannatryggingakerfinu eins og fram hefur komið hjá öðrum hv. þingmönnum. Málið varðar að miklu leyti framsetningu en einnig samræmingu á ýmsum ákvæðum þar sem er verið að skýra og tryggja betur ákveðin réttindi þeirra sem að njóta réttinda samkvæmt lögunum. Breytingartillögur meiri hluta snúast einnig um að skýra framsetningu og leiðrétta ýmsar tilvísanir í lögunum vegna nýlegra lagabreytinga sem hér hafa verið samþykktar. Ég vil þakka hv. velferðarnefnd, öllum þingmönnum þar, fyrir góða samvinnu um þetta mál. Að lokum vil ég koma inn á að minni hlutinn hefur lagt fram ýmsar frekari tillögur um efnisbreytingar á lögunum og margar af þeim tillögum eiga fullt erindi í þá vinnu sem nú fer fram um heildarendurskoðun laganna. Þá leggur meiri hlutinn til að ein af þeim tillögum verði samþykkt og að því komum við betur hér síðar.

Forseti. Við í þingflokki Pírata munum greiða atkvæði með þessu frumvarpi og breytingartillögum meiri hlutans þar sem sannarlega er um góðar breytingar að ræða. Ég hefði viljað sjá meiri hlutann koma betur til móts við umsagnaraðila eins og Öryrkjabandalag Íslands við frumvarpið en þar voru fjölmargar tillögur sem við í minni hlutanum gerðum að okkar og unnum í samstarfi við Öryrkjabandalagið og flytjum sem breytingartillögur við frumvarpið. Við Píratar munum einnig greiða atkvæði með breytingartillögum Flokks fólksins, enda um sjálfsagðar og mikilvægar leiðréttingar að ræða. Mig langar svo aðeins til að ítreka það sem ég sagði hér í ræðu í gær og það er að til að ná raunverulegum árangri í þessum málaflokki þurfum við að endurhugsa almannatryggingakerfið alveg frá grunni með það að markmiði að tryggja öllum viðunandi framfærslu. Það á að vera sjálfsagður réttur okkar allra en ekki byggt á ölmusukerfi þar sem framfærslan er lág og fólk þarf að uppfylla flókin skilyrði og sæta glórulausum skerðingum. Því miður sé ég ekki ríkisstjórnina vera að fara í þá vegferð 

Herra forseti. Ég tek undir með öðrum hér. Það er vissulega stórt skref sem verið er að stíga með því að fara í endurskoðun á almannatryggingum. Það er ýmislegt sem þar er ógert og ég fagna orðum hv. þm. Jódísar Skúladóttur, flutningsmanns málsins, um það að hér sé í raun og veru bara verið að hefja störf í miklu lengra ferli. Því vil ég gera athugasemdir - vegna tímans get ég bara tekið fyrir eina sem kemur fram í áliti minni hlutans um tekjur barna en þar segir: „Börn undir 16 ára aldri eru ekki sjálfstæðir skattaðilar séu þau á framfæri foreldra sinna og tekjur þeirra, aðrar en atvinnutekjur, skattlagðar sem tekjur foreldris.“ Þetta ákvæði um að tekjur barna skuli hafa áhrif á lífeyri foreldra þeirra er eiginlega algerlega út í hött og það væri ánægjulegt ef hægt væri að breyta þessu í meðförum þingsins.

Forseti. Ég biðst velvirðingar á því að þetta komi aðeins seint fram en mig myndi langa til að nefndin fjallaði aðeins betur um þetta í nefnd fyrir 3. umr. út af einu atriði sem ég sé að virðist vanta hérna. Í ákvæðinu um tekjugrunn milli ellilífeyris annars vegar og örorkulífeyris hins vegar er sagt að í tekjugrunni örorkulífeyris eigi greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum ekki að teljast sem tekjur, sem er áhugavert því að örorkulífeyrir er sjaldan með lífeyrissjóðsgreiðslur. Þetta vantar hins vegar í tekjugrunninn um ellilífeyrinn sem þýðir í rauninni að greiðslur úr skyldubundnum lífeyrissjóðum eru tekjur og eiga að falla undir sérstaka tekjuviðmiðið, þ.e. ekki sem sagt 300.000 kr. heldur allar milljónirnar sem eru þar undir 

Jafnvel þó að greinin í frumvarpinu sé til bóta þá hefur þó á það verið bent að hún gagnist ekki öllum ungum öryrkjum heldur einungis þeim fámenna hópi sem hefur búsetu hér á landi og er metinn til örorku við 18 ára aldur. Utan falla svo ungir öryrkjar sem eru búsettir erlendis við 18 ára aldur vegna ástæðna sem þeir voru ekki sjálfráða um, t.d. vegna ákvörðunar foreldra sinna, og jafnvel kunna þeir að vera í framhaldsnámi erlendis. Það er mjög mikilvægt að jafnræði gildi þegar við horfum til ungra öryrkja. Þess vegna leggjum við í minni hlutanum til að miðað verði við 25 ára aldur, sem er sama skilgreining og skilgreiningin um hverjir eru ungmenni samkvæmt 1. gr. æskulýðslaga. Ef við myndum miða við 25 ára aldur myndi þessi hópur sem dettur á milli skips og bryggju ekki gera það. Ég hvet þingheim til að samþykkja þessa bót fyrir unga öryrkja.

Herra forseti. Hér erum við einmitt að greiða atkvæði um það atriði sem hv. þm. Viðar Eggertsson nefndi hér áðan. Í lögum um almannatryggingar eru send þau skilaboð að börn lífeyristaka beri ábyrgð á framfærslu þeirra, þannig að ef börn frá fá fjármagnstekjur, eiga peninga inni á bók, kannski fermingarpeninga, hver veit, þá verður það til þess að skerða greiðslur til foreldra þeirra taki þeir lífeyri. Það hlýtur hver maður að sjá að slík skilaboð með lagasetningu eru algerlega óásættanleg. Því hljóta hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar að greiða atkvæði með breytingartillögu minni hlutans sem gengur út á það að senda þau skilaboð að börn þeirra sem þurfa að treysta á lífeyrisgreiðslur beri ekki ábyrgð á framfærslu foreldra sinna.  
            

Virðulegur forseti. Þarna er ég að gera breytingu á frítekjumarki ellilífeyris og þarna er bara búið að uppreikna samkvæmt vísitölu heildarlauna opinberra starfsmanna. Og hverju munar þarna? Jú, 140%. Í staðinn fyrir að vera 25.000 kr. á mánuði ætti þetta að vera 60.000 kr. mánuði. Þetta eru ekkert rosalega háar upphæðir en þetta skilar sér, til hverra helst? Jú kvenna, vegna þess að það eru þær sem eru með minnstan lífeyri og frítekjumark. Þetta á að vera sjálfsögð breyting. Þetta er kjaragliðnun undanfarinna ára. Einhverra hluta vegna virðist alltaf verið að auka kjaragliðnun en ekki að minnka hana. Þannig að segið já við þessu. Ég sé að þið segið nei. Það er greinilegt að þið viljið hafa kjaragliðnunina svona.

Virðulegi forseti. Þarna er breytingartillagan sú að hætt verði að skerða ellilífeyri vegna atvinnutekna. Hvers vegna í ósköpunum erum við með skerðingar á atvinnutekjur? Þeir sem eru að vinna borga skatta. Er það ekki nóg? Hvers vegna í ósköpunum dettur einhverjum í hug að búa til letjandi kerfi og reyna að þvinga fólk til að vinna ekki? Og ef því dettur það í hug þá fær það ekki nema brotabrot. Það þarf fyrst að borga skatta og síðan skerðingar. Hver fann upp þetta heimska kerfi og hver viðheldur þessu heimska kerfi? Jú, það virðast vera ríkisstjórnir undanfarinna áratuga. Þessi ríkisstjórn sem nú er við völd virðist ætla að halda því áfram líka, sem er gjörsamlega óskiljanlegt. Hættum að skerða atvinnutekjur, leyfum bara fólki að vinna og það borgar skatta.

Virðulegur forseti. Þarna er lagt til að kveða á um að fjármagnstekjur verði ekki skertar. Það er alveg með ólíkindum að í þessu umhverfi sem við erum í í dag þá borga þeir sem eru með fjármagnstekjur 22% skatt og eru í mínus. En það dugir ekki þessari ríkisstjórn eða undanförnum ríkisstjórnum að hafa það þannig heldur vilja þær líka setja skerðingar á mínusinn, skerða tapið enn þá meira, til að sjá til þess að þessir hópar eigi enga möguleika á að ávaxta fé sitt. Hvers vegna í ósköpunum hafið þið þetta svona? Hver er skýringin? Getur einhver komið hér upp og rökstutt það hvers vegna þessi hópur er tekinn út og gerður að svona blóraböggli?

Virðulegur forseti. Hérna er lagt til að frítekjumark örorkulífeyrisþega hækki um 140% í samræmi við breytta vísitölu heildarlauna opinberra starfsmanna frá 2008. Þarna er bara verið að tvöfalda. Þetta sýnir nákvæmlega það sem ég er búinn að halda hérna fram, kjaragliðnunina. Það er búin til einhver tala og hún er bara látin standa árum og áratugum saman og ekkert gert. Þarna þyrfti að rúmlega tvöfalda þessa tölu ef við ætluðum að gefa rétt en það virðist enginn vilji vera til að hafa hlutina rétta - ekki fyrir þennan hóp, öryrkja og ellilífeyrisþega.

Virðulegur forseti. Þetta sýnir hversu flókið þetta kerfi er. Maður getur komið hingað upp aftur og aftur og bent á gallana. Hér er lagt til að frítekjumark öryrkja vegna atvinnutekna hækki um 140% eins og launavísitala opinberra starfsmanna hefur gert frá 2008. Þetta eru ekki miklar upphæðir en einhverra hluta vegna virðist það ekki falla í kramið. Einhverra hluta vegna virðist alltaf talið að það sé þörf á að hafa þennan hóp einhvers staðar neðar, að þeir eigi alltaf að fá minna en aðrir. Við hljótum að fara að skoða hvers vegna í ósköpunum þetta löggjafarþing hérna á Alþingi hefur þessa þörf, eða ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, fyrir það að klekkja bara á þessum hópum, eldri borgurunum sem hafa byggt upp landið og veiku fólki.

Virðulegur forseti. Hér er lagt til að frítekjumark öryrkja vegna lífeyristekna hækki um 140% frá því sem það er nú, til samræmis við breytingar á vísitölu heildarlauna opinberra starfsmanna frá 2008, og verði 720.000 kr. á ári. Ekki 25.000 kall heldur 60.000 kall - það eru öll ósköpin. 60.000 kall eiga þeir að fá að hafa skerðingarlaust af lífeyrissjóði sínum, lögþvingaðri eignaupptöku, lögþvinguðum lífeyrissjóði en hann er samt notaður gegn þeim. Ég skil ekki þetta kerfi og ég vona að ég muni aldrei skilja það. Og ég mun aldrei geta skilið þær ríkisstjórnir sem hafa undanfarin ár komið þessu kerfi á og vilja viðhalda svona vitleysu. Þetta er okkur til háborinnar skammar.

Virðulegur forseti. Hér í h-lið er lagt til að fella brott lið 7. gr. þar sem kveðið er á um svokallað vasapeningafyrirkomulag, þ.e. að lífeyri almannatrygginga skuli fella niður þegar einstaklingur dvelur á stofnun. Ef þú verður ellilífeyrisþegi og ferð á stofnun þá hættirðu að vera sjálfstæður einstaklingur. Þú ert sviptur fjárræði. Þú verður bara, hvað? Unglingur og hent í þig vasapeningum? Hver vill láta koma svona fram við sig? Hvers vegna í ósköpunum komum við svona fram við fólk? Ég er viss um að það er enginn hérna inni, ekki einn, sem myndi vilja láta koma svona fram við sig þegar þeir fara inn á stofnun 

Herra forseti. Um a-lið 12. gr. Hér er ákaflega mikilvæg breytingartillaga á ferðinni. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að það megi víkja frá lögunum og taka tillit til milliríkjasamninga þegar greiðslur til lífeyristaka eru metnar. Í umræðum innan nefndarinnar stóð upp úr meiri hluta nefndarinnar að þetta væri ívilnandi og ætti að vera til bóta. Þá vildum við ekki skilja greinina eftir til túlkunar fyrir Tryggingastofnun heldur vildum við tala skýrt og segja að ákvæðum milliríkjasamninga verði ekki beitt leiði það til lakari réttar en annars nyti við samkvæmt lögum. Þegar við erum að setja lög er betra að segja nákvæmlega hvað það er sem við eigum við og skilja ekki slíkt hagsmunamál eftir til túlkunar fyrir framkvæmdarvaldið og stofnanirnar. 

Virðulegur forseti. Ég mun ekki samþykkja þessa breytingartillögu en finnst mikilvægt að halda því til haga að með frumvarpinu er verið að samræma og skýra framkvæmd laganna betur. Þeim skuldbindingum sem felast í gagnkvæmum milliríkjasamningum er einkum ætlað að tryggja að áunnin réttindi tapist ekki við flutning einstaklinga milli landa og milli samningsríkja. Samningar eru við fjölda ríkja og þeir eru ólíkir eftir ríkjum og eftir því hvort ríki eru innan eða utan EES og ýmsu fleiru. Mig langar að nota þetta tækifæri, af því að ég missti af því að gera grein fyrir atkvæði mínu í fyrri atkvæðagreiðslunni, og segja að frumvarpið felur líka í sér ívilnandi frávik fyrir þá sem óska eftir mati á örorku við 18 ára aldur og hafa búið tímabundið erlendis. Eins finnst mér mikilvægt að halda því til haga að þegar ég vísaði til þess sérstaklega hér í upphafi að það væru 

Herra forseti. Á hverju ári er tekist á um hækkunarprósentu lífeyrisgreiðslna og bóta almannatrygginga og þau viðmið sem þar er beitt sem eru óskýr. Það er tortryggni og vantraust í gangi varðandi það. Öryrkjar og eldra fólk sem þarf að treysta á almannatryggingar fer ekki í verkfall. Það gerum við ekki heldur en við erum með sérstök viðmið til að hækka okkar laun árlega. Þessi breytingartillaga okkar í minni hlutanum er að við greiðslur almannatrygginga verði notuð sömu viðmið og notuð eru til að hækka laun alþingismanna, sömu viðmið. Þetta trúum við að muni leiða til þess að traust aukist og tortryggni minnki þegar rætt er um almannatryggingar og að launagapið muni ekki halda áfram að vaxa líkt og það gerir nú ár frá ári.

Herra forseti. Laun okkar þingmanna og laun ráðherra eru uppfærð samkvæmt fastri reiknireglu. Hið sama ætti að sjálfsögðu að gilda um öryrkja og eftirlaunafólk. Ég sé að þingmenn Vinstri grænna, þingmenn Framsóknarflokksins og þingmenn Sjálfstæðisflokksins ætla að fella þessa tillögu. Þá finnst mér eiginlega að þau verði að svara þessari spurningu: Hvers vegna ætti fólkið sem reiðir sig á almannatryggingakerfið, hvers vegna ætti fátækasta fólkið á Íslandi að þurfa að reiða sig á óskýrari viðmið, minni fyrirsjáanleika, meiri óvissu, jafnvel sum árin minni kjarabætur, árlegar kjarabætur, heldur en við hér í þessum sal, stjórnmálastéttin á Íslandi?

Forseti. Þessi breytingartillaga er samhljóða þingmáli sem ég er með hérna fyrir þinginu þannig að ég tek hjartanlega undir þessa breytingartillögu. Það væri æðislegt ef það væri bara hægt að afgreiða þetta núna. Ekki nóg með það heldur er þingmálið mitt samhljóða núgildandi lögum um laun þingmanna og ráðherra, um það hvernig þau laun eru uppfærð. Það er merkilegt að það virðist vera að meiri hlutinn ætli að hafna því að láta kjör öryrkja eða þeirra sem fá almannatryggingar uppfærast á sama hátt og sín eigin laun og laun ráðherra. Það er ein viðbót í mínu þingmáli, sem er í breytingartillögunum líka, en það er að taka tillit til krónutöluhækkana. Það er ekki í núgildandi lögum þannig að það er í rauninni eini munurinn á núgildandi lögum og þessari tillögu. Mér finnst þetta áhugavert því að eins og ákvæðið er núna um launaþróun þá er það óskýrt. Umboðsmaður Alþingis hefur einmitt bent á að það þurfi að gera þetta skýrara. Launaþróun er ekki eitthvert 

Herra forseti. Í þessari breytingartillögu er lagt til að feðra- og mæðralaun verði ekki til að skerða greiðslur til lífeyristaka, enda eru þær ætlaðar til að mæta viðbótarkostnaði einstæðra foreldra vegna framfærslu barna. Þetta er auðvitað augljóslega mikið réttlætismál og það gleður mig að þingheimur skuli sameinast um að styðja þessa tillögu. Það er ekki oft sem breytingartillögur frá minni hlutanum hljóta náð hjá meiri hlutanum með þessum hætti. Þannig að jafnvel þó að allar breytingartillögur sem sameinaður minni hluti lagði hér fram hafi verið virkilega mikilvægar og ég hefði viljað fá þær allar samþykktar þá gleðst ég yfir þessu skrefi. Tré fellur sjaldnast við fyrsta högg en baráttan heldur áfram.

Virðulegi forseti. Sá hópur sem hér um ræðir er einna viðkvæmastur á meðal örorkulífeyrisþega. Það eru einstæðir foreldrar sem fá greidda framfærsluuppbót. Þessi tillaga mun hækka framfærsluuppbótina til um 360 örorkulífeyrisþega og 130 endurhæfingarlífeyrisþega. Þetta er mikilvægt og heils hugar tökum við undir og ég vil nýta tækifærið og segja: Það er ekki svo að við getum ekki verið sammála um góðar breytingar. Oft er það þannig að við erum algerlega sammála en aðferðafræðin verður að vera önnur. Þegar við erum að tala um t.d. tekjur maka, fjármagnstekjur og annað þá verður að breyta skattalögum. Það er ekki svo að við séum á móti því að við gerum betur við þennan hóp fólks. Við erum öll sammála um það en við þurfum auðvitað að gera það rétt og eftir réttum boðleiðum.

Nei, við erum ekki sammála um það, Jódís.

Virðulegur forseti. Hér hefði mátt hafa góðan hug, jafnrétti og mannréttindi í huga. Hér er verið að biðja um breytingu á því, sem var sett í lög fyrir ekki svo löngu síðan, að ákveðinn hópur ellilífeyrisþega fær 10% minna en lægsti ellilífeyririnn. Hvers vegna í ósköpunum? Hvernig dettur einhverjum þetta í hug? Þú þarft ákveðinn ellilífeyri til að lifa af en það er einhver ákveðinn hópur sem á að fá 10% minna. Þeir fullkomnuðu þetta algerlega ríkisstjórnin vegna þess að þeir tóku upp krónu á móti krónu skerðingar aftur. Allir flokkar lofuðu í síðustu kosningum að taka út krónu á móti krónu skerðingar. Það er búið að gera það á öryrkjum, króna á móti krónu skerðingar voru komnar niður í 65 aura á móti krónu, en þarna settu þeir krónu á móti krónu á þennan hóp sem þeir voru búnir að setja 10% undir lágmarksellilífeyri. Skýrið þetta út fyrir mér og reynið að verja þetta. Hvers vegna í ósköpunum breytið þið þessu ekki? Óskiljanlegt.

Herra forseti. Hún verður afskaplega stutt. Ég ætla bara að koma hér til að segja hversu ofboðslega þakklát ég er fyrir nákvæmlega þessa þingsályktunartillögu þar sem þingheimur allur tók utan um hana og velferðarnefnd í heild sinni leggur málið fram. Eðli málsins samkvæmt er málið mér einstaklega hjartfólgið. Það er akkúrat vegna aðstoðar og hjálpar Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar sem ég stend hér. Þessi þingsályktunartillaga mun greiða götu ótrúlega margra blindra og sjónskertra einstaklinga, bæði til starfa og náms. Upphæðirnar eru ekki stórar en þær skipta alveg ofboðslega miklu máli. Þannig að ég segi bara: Þetta er það mál sem Flokkur fólksins kom með núna fyrir jólin þegar við vorum í þessu svokallaða samningaferli okkar fyrir þinglok og það var utan um það tekið af heilum hug af öllum flokkum. Þannig að ég segi bara: Takk fyrir ykkur. Þið eruð á réttri leið, ágæta ríkisstjórn. Haldi bara áfram akkúrat á þessari braut og þá erum við öll glöð.

Virðulegi forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um mikilvægt mál sem margir hafa komið að því að undirbúa og vinna. Velferðarnefnd tók svo við því máli, gerði það að sínu og hefur lagt það hér fram. Þarna er verið að leggja til að það verði varið samtals 70 millj. kr. til mikilvægra hjálpartækja sem geta gjörbreytt lífi einstaklinga sem á þeim þurfa að halda. Ég vil bara þakka öllum þeim sem hafa komið að vinnslu málsins kærlega fyrir það og samstarfið í velferðarnefnd um málið og styð það.

Herra forseti. Ég náttúrlega ruddist upp áðan og lenti í ræðu þegar ég var í rauninni í stórkostlegum misskilningi um að ég væri að gera grein fyrir atkvæðagreiðslu minni. Það er náttúrlega aldrei of oft kveðin góð vísa. Og aftur fyrir þá sem héldu að þeir væru lausir við atkvæðagreiðslu þá langar mig bara að ítreka þakkir fyrir það hvernig hefur verið tekið utan um þetta mál og segja að það skiptir sköpum fyrir okkur sjónskerta og blinda einstaklinga. Um leið þá langar mig að minna á að við værum líka afskaplega þakklát ef við tækjum þetta stutta mál til meðferðar einnig þar sem við óskum eftir því að nafni þessarar frábæru miðstöðvar verði breytt, sem heitir Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir sjónskerta, blinda og daufa einstaklinga með samþætta heyrnar- og einhverjar skerðingar - fyrirgefið, ég man ekki nafnið en þau biðja bara einfaldlega um að fá að heita Sjónstöðin. Mér finnst ástæða til að við áttum okkur á því að þetta er bara einföld og snyrtileg breyting á alveg ótrúlega erfiðu orði sem nánast enginn man frá degi til dags nema til að fletta því upp til þess að minna sig á hvað raunverulega þessi góða þjónustumiðstöð heitir: Sjónstöðin.

Virðulegur forseti. Þarna er verið að greiða atkvæði um byltingu fyrir sjón- og heyrnarskerta, tæki sem við fengum að prófa í velferðarnefnd og eru alveg ótrúleg. Ég man eftir því á sínum tíma þegar ég þurfti á gleraugum að halda. Ég var alltaf reka mig á og mér var sagt að ég væri farinn að sjá illa og ég sagði: Nei, nei, það getur ekki verið. Svo fékk ég gleraugu og sagði: Vá, á maður að sjá svona vel? Þegar þessi tæki eru komin í gagnið munu þessir aðilar sjá betur heldur en ég, held ég. Þetta er ótrúleg tækni og sem betur fer erum við að samþykkja fjárveitingar fyrir þessu og vonandi eru þeir að fylgjast með sem þurfa á þessari tækni að halda og fá að prófa þetta, vegna þess að fólk sagði, eftir því sem þeir sögðu í Sjónstöðinni: Á leiksvið að líta svona út? Líta fuglar svona út? Eru fossar svona? Þau voru að sjá þetta allt í fyrsta skipti. Hugsið ykkur það.

Herra forseti. Ég greiði atkvæði með þessari tillögu með mikilli gleði. Aðgengi er forsenda þess að fólk geti tekið þátt í samfélaginu. Það er frábært að við séum að auka við aðgengi tiltekins hóps fatlaðs fólks sem þarf mikið á tæknilausnum að halda til þess að geta verið þátttakendur í daglegu lífi. Við eigum að halda áfram á þessari braut og liðka fyrir til þess að öll þau sem þurfa á hjálpartækjum að halda, óháð tegundum eða flokkunum skerðinga, fái hjálpartæki með greiðum hætti því að þannig aukum við þátttöku fjölbreytts fólks í okkar samfélagi og við vitum að við þurfum allar hendur á dekk til þess að hér geti þrifist gott og fjölbreytt samfélag. Þannig að ég segi já með mikilli gleði.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Orkuveitu Reykjavíkur. Markmið frumvarpsins er að tryggja skýra lagaheimild Orkuveitu Reykjavíkur til að eiga hlut í félögum sem tengjast geymslu koldíoxíðs og annarra vatnsleysanlegra gastegunda í jörðu. Frumvarpið var samið í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu. Áform um lagasetninguna og drög að frumvarpi voru kynnt til umsagna í samráðsgátt stjórnvalda. Í samráðskafla greinargerðar er greint frá umsögnum og viðbrögðum við þeim. Orkuveita Reykjavíkur hefur í samstarfi við Háskóla Íslands auk annarra háskóla og rannsóknastofnana þróað sérstaka aðferð við geymslu koldíoxíðs í jörðu, svokallaða Carbfix-aðferð. Aðferðin felst í því að leysa upp koldíoxíð í vatni og dæla því niður í basaltsberggrunn þar sem það steinrennur við náttúrulegt ferli. Við þróun tækninnar var stuðst við rannsóknir, búnað, aðstöðu og þekkingu Orkuveitu Reykjavíkur og dótturfélaga. Aðferðin var aðallega þróuð í Hellisheiðarvirkjun, sem er jarðhitavirkjun á Hengilssvæðinu og rekin af Orku náttúrunnar ohf., dótturfélagi Orkuveitu Reykjavíkur. Mikilvægt er að stuðla að framgangi og þróun Carbfix-verkefnisins sem byggist á hugviti sem hefur orðið til hjá Orkuveitu Reykjavíkur, en talið er að aðferðin kunni að reynast mikilvægt framlag í baráttunni við loftslagsbreytingar. Í frumvarpinu er lögð til breyting á lögum nr. 136/2013, um Orkuveitu Reykjavíkur, sem felur í sér að tilvísun til geymslu koldíoxíðs og annarra vatnsleysanlegra gastegunda í jörðu bætist við það ákvæði laganna sem fjallar um þá starfsemi sem Orkuveitu Reykjavíkur og dótturfélögum er heimilt að stunda. Við vinnslu frumvarpsins var haft sérstakt samráð við Orkuveitu Reykjavíkur og innviðaráðuneytið. Orkuveita Reykjavíkur er í eigu Reykjavíkurborgar, Akraneskaupstaðar og Borgarbyggðar, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga um Orkuveitu Reykjavíkur. Sú meginregla hefur verið talin gilda hér á landi að sveitarfélögum er óheimilt að stunda atvinnurekstur í hagnaðarskyni án lagaheimildar, sbr. m.a. 65. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011. Þróun aðferðafræði Carbfix hefur verið álitin tengjast kjarnastarfsemi Orkuveitu Reykjavíkur enda dregur hún úr mengun sem stafar frá virkjunum. Að auki var við þróun aðferðarinnar byggt á þekkingu og rannsóknum Orkuveitu Reykjavíkur. Aðferðin hefur því verið talin rúmast innan starfsheimilda Orkuveitunnar og dótturfélaga samkvæmt núgildandi lögum nr. 136/2013, en með skýru lagaákvæði þess efnis eins og frumvarp þetta gerir ráð fyrir eru tekin af öll tvímæli. Virðulegi forseti. Nú er það þannig að ég hef ákveðna sögu í þessu máli. Ég var um tíma í stjórn Orkuveitu Reykjavíkur og í borgarstjórn Reykjavíkur og hafði forgöngu um það hér á þingi að breyta þessum lögum, sem voru samþykkt, ef ég man rétt, á afmælisdeginum mínum 2013, til að takmarka heimildir Orkuveitu Reykjavíkur til að taka þátt í atvinnustarfsemi. Áður var sú heimild mjög víðtæk og var fyrirtækinu í rauninni heimilt að eiga fjármálastofnanir og í rauninni allt að auki, allt það sem nýtti orku. Um tíma var fyrirtækið í risarækjueldi, hörverksmiðju og ljósmyndabanka og hvað það nú var ekki, sem var ekki gott. Ég verð að viðurkenna að mér finnst svolítið langt til seilst að telja að það sé ekki lagaheimild til að sinna þessu og er það alveg í samræmi við þær áherslur sem ég hafði sem stjórnarformaður Orkuveitu Reykjavíkur og ef ég man rétt var upphafið að þessu ferli þar, þ.e. að leggja áherslu á rannsóknir og þróun og starfsemi sem tengdist kjarnastarfseminni, enda finnst mér hér um kjarnastarfsemi að ræða. En hins vegar er það svo, virðulegi forseti, að það eru uppi áhöld um hvort þetta rúmast innan laganna eins og ég greindi frá hér áður og þess vegna hef ég fallist á það að flytja frumvarp til að taka af öll tvímæli. Virðulegi forseti. Ég hef rakið hér meginefni frumvarpsins og kannski eitthvað aðeins fleira. Ég legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk árin 2024–2028. Efni þingsályktunartillögunnar lýtur að aðgerðaáætlun um heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk í heimahúsum sem byggist á stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og viljayfirlýsingu félags- og vinnumarkaðsráðherra, heilbrigðisráðherra, fjármálaráðherra, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Landssambands eldri borgara um að auka samstarf varðandi málefni eldra fólks. Ísland er ung þjóð í alþjóðlegum samanburði og er hlutfall 67 ára og eldri í dag um 13%. Veruleg fjölgun verður hins vegur á næstu áratugum og árið 2050 telur sami hópur 20% íbúa ef að líkum lætur. Ef horft er til þeirra sem eru 85 ára og eldri þá er sá hópur í dag 1,8% þjóðarinnar eða 6.600 manns en verður að 30 árum liðnum 4,9% eða um 22.500 manns. Á sama tíma og mikilvægt er að tryggja eldra fólki þjónustu við hæfi og auka þannig lífsgæði þess hóps er ekki síður mikilvægt að tryggja að þjónustukerfi hér á landi ráði við vænta fjölgun eldra fólks á næstu árum. Bæði ríki og sveitarfélög bera ábyrgð á opinberu þjónustukerfi fyrir eldra fólk, annars vegar er heilbrigðisþjónusta sem ríkið ber ábyrgð á og hins vegar félagsþjónusta sem er á ábyrgð sveitarfélaga. Samkvæmt lögum er þjónustunni skipt upp í opna þjónustu og stofnanaþjónustu. Undir stofnanaþjónustu falla stofnanir fyrir aldraða, svo sem hjúkrunarheimili eða hjúkrunarrými á heilbrigðisstofnunum, og er þar veitt hjúkrunar- og læknisþjónusta og endurhæfing. Ríki, sveitarfélög, fyrirtæki og sjálfseignarstofnanir sjá um rekstur dvalar- og hjúkrunarrýma. Undir opna þjónustu fellur heimaþjónusta, sem skiptist í heilbrigðis- og félagsþjónustu og þjónustumiðstöðvar aldraðra sem eru starfræktar af sveitarfélögum til að tryggja eldri borgurum félagsskap, næringu, hreyfingu, tómstundaiðju og heilsufarslegt eftirlit. Auk þess er dagdvöl aldraðra sem er skilgreind sem stuðningsúrræði við þau sem að staðaldri þurfa eftirlit og umsjá til að geta búið áfram heima og skiptast þær í almennar dagdvalir og sérhæfðar dagdvalir fyrir fólk með heilabilun. Að síðustu flokkast undir opna öldrunarþjónustu þjónustuíbúðir aldraðra. Tilefni þingsályktunartillögunnar, sem nú er lögð fram, byggir sem fyrr segir á stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og er henni ætlað að mæta einni stærstu breytingu á samsetningu samfélagsins næstu árin, breytingu sem fólgin er í þeirri ánægjulegu staðreynd að eldra fólki fjölgar. Skipuð var níu manna verkefnisstjórn sumarið 2022 af félags- og vinnumarkaðsráðherra og heilbrigðisráðherra til að vinna að heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk, stuðla að samvinnu og samhæfingu á milli ráðuneyta, sveitarfélaga og annarra þjónustuaðila, forgangsraða og útfæra tímasett markmið í aðgerðaáætlun til fjögurra ára. Enn fremur hefur verkefnisstjórnin það hlutverk að fylgja eftir innleiðingu og framkvæmd aðgerða. Lagt var upp með að við vinnu verkefnisstjórnar yrði horft til fyrirliggjandi nýlegra opinberra skýrslna, samþykktra þingsályktana og annarrar vinnu sem þegar hafði farið fram og varðaði þjónustu við eldra fólk. Sömuleiðis var áhersla lögð á víðtækt samráð við hagaðila. Virðulegi forseti. Í þeirri þingsályktunartillögu sem hér er lögð fram eru tilgreindar nítján aðgerðir sem falla undir fimm stoðir eða kafla. Stoðirnar eru samþætting þjónustu, virkni, upplýsing, þróun og heimili. Meginþungi aðgerða liggur í þróunarverkefnum þar sem samþætting, nýsköpun og prófanir munu nýtast til frekari ákvarðanatöku varðandi framtíðarskipulag þjónustu við eldra fólk. Þar að auki verður ráðist í aðgerðir sem hverfast um sveigjanleika í þjónustu, heilbrigða öldrun með alhliða heilsueflingu og betri aðgang að ráðgjöf og upplýsingum. 1. Aðgerðir sem falla undir samþættingu eru til þess fallnar að stuðla að samþættri félags- og heilbrigðisþjónustu sem ríki og sveitarfélög bera ábyrgð á og veitt er fólki sem býr í heimahúsi. Lögð verður áhersla á að íbúar upplifi að þjónustuúrræði styðji við búsetu þeirra heima og að hægt verði að treysta á að eitt þjónustuúrræði taki við af öðru þegar þjónustuþörf eykst. Prófaðar verða mismunandi leiðir fyrir mismunandi þjónustusvæði til samþættingar með þróunarverkefnum og verða þau svæði svokallaðir undanfarar. 2. Í þeim hluta er varðar virkni eldra fólks eru dregnar fram aðgerðir sem stuðla að heilbrigðri öldrun og því að eldra fólk þurfi síðar eða síður á dvöl í sértækum þjónustuúrræðum að halda. Áhersla er á að aðstaða til alhliða heilsueflingar; andlegrar, líkamlegrar og félagslegrar, verði í boði og vel kynnt. Öldrunarráðgjöf verði til staðar fyrir þau sem á þurfa að halda enda hafi hún það að markmiði að auka virkni fólks. 3. Aðgerðir er lúta að upplýsingu hafa það að markmiði að fyrir liggi aðgengilegar upplýsingar er varða stöðu og staðreyndir um eldra fólk. Einnig að fyrir liggi upplýsingar sem varpa frekara ljósi á umfang þjónustu við eldra fólk í heimahúsi hvað varðar þörf, framboð og umfang. Einnig að mat á stöðu þróunarverkefna verði aðgengilegt og niðurstöður liggi fyrir við lok aðgerðaáætlunar. 4. Í þróunarhluta aðgerðaáætlunar er áhersla lögð á frekari nýtingu hjálpartækja og hraðari innleiðingu á velferðartækni, auk þess að unnið verði að nauðsynlegum breytingum á lögum og reglugerðum til að styðja við aðgerðirnar sé þess þörf. 5. Lögð er áhersla á aðgerðir sem styðja við búsetu fólks á eigin heimili og að húsnæði geti breyst í takti við breyttar aðstæður fólks. Einnig er lögð áhersla á að nýta þau fjögur ár sem aðgerðaáætlunin nær yfir til að prófa nýjar tillögur sem geta komið fram og þykja til þess fallnar að styðja við sjálfstæða búsetu þrátt fyrir umfangsmiklar þjónustuþarfir. Virðulegi forseti. Til þess að eldra fólk eigi raunverulegt val um að búa heima sem allra lengst þarf að vera til staðar öflug heimaþjónusta þar sem sveigjanleiki og öryggi eru í fyrirrúmi. Einnig þarf að vera til staðar sérhæfing, framþróun og sterk tengsl við aðra mikilvæga þjónustuþætti. Dreifð ábyrgð á heimaþjónustu felur í sér tilhneigingu til að tekist sé á um hvaða aðili skuli sinna tilteknum verkefnum, stundum með þeim afleiðingum að ekki tekst alltaf með fullnægjandi hætti að veita rétta þjónustu af réttum aðila á réttum tíma. Mikilvægt er að nýta vel þann mannafla sem er til staðar og að störf í þjónustu við eldra fólk séu eftirsóknarverð og spennandi, m.a. með því að starfsfólk upplifi að störf þess hafi áhrif á vellíðan og öryggiskennd eldra fólks. Samþætting heilbrigðis- og félagsþjónustu hefur verið áskorun og viðfangsefni stjórnvalda víða um heim á síðustu áratugum. Með þessari aðgerðaáætlun, verði hún samþykkt, stígum við afar mikilvæg skref í sömu átt, en byggjum jafnframt á þeirri reynslu sem til staðar er hérlendis á samþættingu þjónustu. Virðulegi forseti. Þingsályktunartillaga sú sem hér er lögð fram byggir að stórum hluta á samþættingu. Samþættingu heilbrigðis- og félagsþjónustu, samþættingu heimaþjónustu sem veitt er fólki í heimahúsi af ríki og sveitarfélögum. Það er því vel við hæfi að ábyrgð á skipan verkefnisstjórnar sé á hendi tveggja ráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra og heilbrigðisráðherra, til að undirstrika mikilvægi samvinnu félags- og heilbrigðisstoða samfélagsins. Ábyrgð á aðgerðum þeim sem tilgreindar eru í aðgerðaáætluninni er ýmist á hendi félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins eða heilbrigðisráðuneytisins eftir eðli verkefnanna. Víðtækt samstarf hefur verið við gerð áætlunarinnar og samstarf verður áfram haft við samtök eldra fólks, sveitarfélög, Samband íslenskra sveitarfélaga, heilbrigðisstofnanir, önnur ráðuneyti og fagstéttir um framkvæmd aðgerðaáætlunarinnar til að þekking og reynsla nýtist sem best. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið helsta efni aðgerðaáætlunar um þjónustu við eldra fólk, sem fengið hefur nafnið Gott að eldast og er það von mín að sú jákvæða athygli sem vinnan við undirbúning aðgerðaáætlunar hefur fengið sé vitnisburður um að við sem samfélag séum sammála og samtaka um að horfa á eldra fólk sem virði en ekki byrði. Það á að vera gott að eldast á Íslandi og til þess þarf ekki bara trygga og góða þjónustu heldur þurfum við einnig að vinna gegn öldrunarfordómum, við þurfum skapa samfélag þar sem unnið er gegn félagslegri einangrun sem er einn helsti áhættuþáttur einmanaleika og stuðla að virkri þátttöku allra. Ein þeirra aðgerða sem ég vill hér að lokum sérstaklega nefna er aðgerð um vitundarvakningu um heilbrigða öldrun. Sú aðgerð felur í sér kynningarátak á ísland.is sem upplýsingamiðju fyrir þjónustu við eldra fólk og vitundarvakningarátak með gagnlegum og gagnreyndum upplýsingum um mikilvægi heilsueflingar, samveru og samskipta milli kynslóða ásamt því að vekja fólk til umhugsunar um hvernig það geti sem best tryggt sér farsælt líf á efri árum. Aðgerðaáætlunin hefur víða verið kynnt svo sem í samráðsgátt stjórnvalda, á opnum kynningarfundi og á meðal þingflokka Alþingis og hefur hlotið góðar viðtökur í allri umræðu. Virðulegi forseti. Fjárhagslegum ábata þess að styrkja heimaþjónustu og úrræði fyrir eldra fólk í heimahúsi til að fresta eða koma í veg fyrir flutning á hjúkrunarheimili eru gerð skil í skýrslu fjármála- og efnahagsráðuneytis frá maí 2022 sem ber heitið Þjónusta við aldraða – Árangur fjárveitinga. Þar er sett fram sú meginályktun að uppbygging heimaþjónustu og dagdvalarþjónustu eigi að vera forgangsmál með sérstaka áherslu á aldurshópinn 80–89 ára enda sparist 12 millj. kr. á ári þegar einstaklingur nýtir slíka þjónustu í stað flutnings á hjúkrunarheimili. Ábati ríkisins í formi lægri heilbrigðiskostnaðar liggur fyrir en óljósara hefur verið hver ábati sveitarfélaga sé. Til að svara því var KPMG fengið til að vinna kostnaðar- og ábatagreiningu vegna aðgerðaáætlunarinnar. Slík greining gerir stjórnvöldum kleift að bera saman kostnað ýmissa aðgerða á móti ábata og væntum árangri aðgerða og vera leiðarvísir um hvað telst viðunandi kostnaður fyrir bæði ríki og sveitarfélög. Niðurstöður ábatagreiningarinnar sýna að sé horft á útsvarstekjur sveitarfélaga á móti kostnaði við þjónustu kemur í ljós að fólk 67 ára og eldra hefur hærri svokallaðan ábatastuðul en fólk 18–67 ára. Ef slíkur ábatastuðull er yfir 1,0 er viðkomandi hópur í raun að gefa meira til samfélagsins fjárhagslega en sem nemur þeim fjármunum sem fara í þjónustu við hann. Eldra fólk er í dag, samkvæmt þessum greiningum, með ábatastuðulinn 1,3 en yngra fólk fær stuðulinn 0,7. Það ætti því að vera keppikefli allra sveitarfélaga að vilja hafa og búa að eldra fólki í sínum sveitarfélögum, þó ekki væri nema bara út frá þessu, en auðvitað fyrst og fremst út frá þeirri staðreynd að við eigum að gera vel við eldra fólk. Virðulegi forseti. Á þeim nótum vil ég hér að lokum segja að það skiptir mestu máli að hér erum við að leggja upp í leiðangur á landsvísu sem hefur það að markmiði að umbylta þjónustu við eldra fólk, gera því kleift að búa lengur heima hjá sér og vera virkari. Þetta er því gríðarlega mikilvægt velferðarmál sem skiptir miklu til framtíðar. Hér erum við ekki að tjalda til einnar nætur. Hér er um að ræða mikilvæga aðgerðaáætlun sem varðar ekki eingöngu þjónustu við eldra fólk á heimilum sínum heldur einnig aðstandendur þeirra. Þær breytingar sem aðgerðunum er ætlað að koma til leiðar hafa allar það markmið að auka lífsgæði eldra fólks, m.a. með því að auka möguleika eldra fólks á að búa heima og koma betur til móts við einstaklingsmiðaða þjónustu. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir sína framsögu og ég verð að segja að það gleður mig virkilega að a.m.k. sé ákveðinn grunnur sem lagt er af stað með hér, að eldra fólkið okkar sé virði en ekki byrði. Hér er líka talað um hversu mikilvægt það er að koma í veg fyrir að eldra fólk félagslega einangrist heima. Þetta vekur mér ákveðnar spurningar, spurningarnar um það hvers vegna hæstv. ráðherra er ekki einmitt að byggja líka á því að gefa eldra fólki kost á því að vera lengur á vinnumarkaði án þess að skerða það vegna atvinnutekna og þá er ég ekki að miða við þetta þak. Það er þak inn í almannatryggingakerfið sem kemur í veg fyrir að þeir sem eru með milljónir á mánuði geti nýtt sér það öryggisnet sem almannatryggingakerfinu er ætlað að vera. Þetta er hugsað til þess - og eins og hæstv. ráðherra bendir er stuðullinn í rauninni mun verðmætari hjá eldra fólki. Það er verðmætara með þennan stuðul, 1,3, heldur en jafnvel yngra fólk með stuðulinn 0,8. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvernig stendur á því að það er ekki tekið heildstætt á því líka, og bara farið alla leið, að á Íslandi sé gott að búa fyrir eldra fólk, það fái frelsi til þess einmitt að koma í veg fyrir að einangrast, til þess einmitt að vera á vinnumarkaði án þess að vera skert í allt að 86% eins og kemur í ljós að er gert ef það fer að vinna og fer yfir þetta svokallaða frítekjumark. Svo er það hitt, að ég veit að í Árbænum hefur verið stunduð leikfimi þar sem ungar konur hafa í sjálfboðavinnu boðið eldra fólki að koma tugum saman, upp í 60, 70 fullorðnir einstaklingar hafa komið þar í leikfimi, komið þar til þess að virkja sig félagslega og alla vegana. Það var óskað eftir fjárstuðningi hér frá þessu háa þingi, frá löggjafanum hér, til að styðja við þetta þannig að ekki þyrfti að fara að gjaldsetja þetta sem hefði sent fátækasta eldra fólkið heim. Þannig að ég spyr hæstv. ráðherra: Erum við ekki eiginlega tala sama tungumálið hvað það varðar? Er hæstv. ráðherra tilbúinn til að líta pínulítið út fyrir og víðara og taka þetta algerlega heildstætt?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir andsvarið og þakka henni fyrir það sem mér heyrist, að hv. þingmanni lítist vel á þessa áætlun sem hér liggur fyrir. Í þessari áætlun erum við að nálgast þjónustu við eldra fólk. Við erum ekki í þessari áætlun að nálgast afkomu fólks. Það er önnur vinna í gangi í ráðuneytinu hjá mér, og reyndar þvert á þrjú ráðuneyti, fjármála- og efnahags-, félags- og vinnumarkaðs- og innviðaráðuneytis, þar sem við erum að skoða sveigjanleg vinnulok opinberra starfsmanna. Við hækkuðum síðan auðvitað frítekjumark atvinnutekna hjá eldra fólki um áramótin 2020/2021 upp í 200.000 kr. Þannig að ég vil nú meina að við höfum verið að mæta því að hluta sem hv. þingmaður hér nefnir. Það sem er áhugavert að heyra líka, og ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma með það hér fram, er leikfimin sem hv. þingmaður nefndi. Þetta er eitthvað sem ég myndi gjarnan vilja sjá okkur ná utan um með þeim hætti að íþróttafélögin kæmu meira inn í þetta. Íþróttafélögin hafa verið að sinna börnum í gegnum tíðina og þar er heilmikil þekking sem væri auðvelt að geta nýtt akkúrat fyrir eldra fólk líka. Við erum með tækifæri inni í þessari aðgerðaáætlun til að skoða þetta í tengslum við þær aðgerðir sem snúa að virkni. Ég man nú ekki betur en að íþróttafélögin séu nefnd þar einhvers staðar á blaði líka og ef ekki þá alla vega er það í mínum huga þannig og hv. þingmaður hefur líka vakið máls á því hér.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég tel líka að tækifæri til að fá að starfa sé hluti af virkni. En jú, þetta sem ég nefndi í sambandi við íþróttirnar, það hefur komið fram áður að það hefur sýnt alveg gríðarlega miklar framfarir hjá eldra fólki sem hefur í rauninni nánast verið orðið kyrrsetufólk en hefur farið í íþróttirnar og annað slíkt. Ég man nú ekki alveg hvað hann heitir sá góði maður sem hefur einmitt verið að sýna fram á hversu ofboðslega mikil breyting verður og mikil lífsgæðaaukning við það að hreyfa sig og fá að vera félagslega með sínum jafnöldrum. En þetta er íþróttafélagið Fylkir, þessar ungu konur voru með aðstöðu og fengu allan stuðning þaðan, fengu að vera með þessar íþróttir sínar; jóga, söngur, gleði. Þær voru að bjóða upp á kaffi og kleinur og annað slíkt og það var allt án endurgjalds fyrir þetta fullorðna fólk. Margir hverjir eru í rauninni mjög illa staddir fjárhagslega ásamt því að vera einangraðir, orðnar ekkjur, orðnir ekklar eða hafa jafnvel lítið sem ekkert bakland. Þetta, eins og hæstv. ráðherra kom hér inn á, fyndist mér - og ég gleðst yfir því að heyra að hann sé einmitt að tala um að líta til íþróttafélaga og líta til þess, ef ég skil hæstv. ráðherra rétt, að hann sé að hugsa um að efla þannig virkni og félagsleg samskipti eldra fólks. Ég myndi bara í lokin spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta sé nákvæmlega það sem hæstv. ráðherra mun taka utan um, að styrkja og styðja við það að hægt sé að nýta einmitt þessa stöðu og þá endurgjaldslaust fyrir eldra fólk þannig að engum verði mismunað í því að geta lifað hér góðu lífi þannig að á Íslandi verði raunverulega ekki bara gott að eldast heldur alveg yndisleg að eldast.

Hæstv. forseti. Maður þarf nú svo sem ekkert að vera að grobba sig af því þegar maður fer í heimsóknir en ég vissulega heimsótti Árbæinn eða Fylki og reyndar setti aðeins af ráðstöfunarfé ráðherra til þeirra vegna þess að ég heillaðist af þessu starfi sem þarna er. Og já, ég fór nú í smá æfingar með þeim, langt síðan ég hafði farið í eróbikk þannig að það sé upplýst hér fyrir þingheimi, og ég náði ekki alveg að fylgja þeim eftir, svo að það sé sagt. En það er nú kannski ekki eitthvað sem ráðherra á að vera að tjá sig hér um í pontu Alþingis. 

Frú forseti. Ég má nú til af því að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra minntist hér á verkefni sem Íþróttasamband Íslands og Landssamband eldri borgara hafa verið að vinna að í á annað ár með góðum og örlátum styrk frá félagsmálaráðuneytinu. Það hefur verið einkar ánægjulegt, því að ég hef getað fylgst með þessu verkefni á hliðarlínunni, hversu vel það hefur tekist að efla almenningshreyfingu og meðvitund um heilsusamlegri lífsstíl meðal eldra fólks úti um allt land. Þetta er verkefni, eins og hæstv. ráðherra minntist á, þar sem farið er um allt landið og kortlögð sú aðstaða sem er á hverjum stað fyrir sig. Og það sem meira er, það er fundað í hverju einasta sveitarfélagi eða hverjum stað sem gefst með fulltrúum frá félögum eldri borgara á staðnum, með íþróttahreyfingunni á staðnum, með sveitarstjórn og með þeim sem standa að þessu verkefni. Það er stundum í fyrsta skipti sem þessir aðilar setjast saman í viðkomandi sveitarfélögum og ræða um eitthvert þjóðþrifamál og það hefur verið mjög ánægjulegt að fylgjast með því. Það hefur orðið til þess að það hefur orðið vitundarvakning víða um land í þessum málum og fólk hefur farið að ræða saman því að það er verið að vinna á hagkvæman hátt, það er verið að hugsa: Bíddu, hvað höfum við? Við höfum íþróttahús. Það er autt þessa tíma dagsins. Það er akkúrat tíminn sem eldri borgararnir eru tilbúnir til að hreyfa sig. Það er akkúrat tíminn þar sem er þjálfari og íþróttakennari á staðnum sem getur leiðbeint og sveitarfélagið getur komið þar að og hjálpað. Þetta hefur verið mjög árangursríkt og þetta verkefni er enn í vinnslu. En þetta var nú ekki það sem ég ætlaði aðallega að tala um í þessari ræðu. Það var þessi aðgerðaáætlun sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur verið að fylgja hér úr hlaði. Hin ánægjulega staðreynd er að eldra fólki fjölgar. Ég vil þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fyrir þessi jákvæðu orð en þannig opnaði hann ræðu sína, því að það skiptir máli hvernig við lítum á verkefnið sem við tökumst á hendur. Þessi orð hæstv. ráðherra finnst mér vera leiðarljósið í þessari aðgerðaáætlun sem hér hefur verið lögð fram til þingsályktunar. Ég verð að lýsa ánægju minni hversu vel unnin hún er og af miklum metnaði, einnig hversu vel hefur verið gætt að því að líta til sjónarmiða og þekkingar þeirra sem gjörla þekkja til hinna ýmsu afkima þessa máls. En ég vil þó staldra við fáeinar greinar í tillögunni, með leyfi forseta, og þá stoppa ég fyrst við lið C.4, sem fjallar um upplýst starfsfólk. Þar segir, með leyfi forseta: „Að starfsfólk sem sinnir eldra fólki hafi aðgang að fræðslu sem styður við búsetu fólks heima, virkni og vellíðan. Lýsing: Fræðsluefni verði þróað eða staðfært með aðkomu m.a. háskólasamfélagsins, símenntunarmiðstöðva og stéttarfélaga með áherslu á persónumiðaða þjónustu, þjónustu við fólk með heilabilun, velferðartækni, tilfinningavanda eldra fólks, lausnamiðaða nálgun og teymisvinnu.“ Þetta verður sem sagt á ábyrgð félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins, eins og segir í þessari aðgerðaáætlun, og þetta á að vinnast á árabilinu 2023–2025. Ég staldra aðeins við því að mér finnst vanta þarna að við hugsum um það fólk sem umgengst eldra fólk í viðkvæmri stöðu, sem umgengst það vegna þess að það deilir með því búsetu eða býr í sama rými og það, deilir með því aðgangi, hvort sem það eru stigagangar, salir eða frístundir, því að við vitum að staðreyndin er að við erum ekki öll eins. Það er fólk í viðkvæmri stöðu sem vegna fáfræði þeirra sem það þarf umgangast lendir í aðkasti. Þetta getur verið t.d. hinsegin eldra fólk, fólk af öðrum uppruna, fólk sem játar aðra trú, sem er í minni hluta o.s.frv. Mér finnst vanta þarna að það sé tekið á þessum málum. Það er ekki bara starfsfólk þjónustunnar sem er að umgangast eldra fólk, það er líka fólk sem býr með því eða í nálægð við það. Hvernig á að standa að því að slíkt fólk verði ekki fyrir óþægindum frá öðrum sem deila með því bústað eða húsnæði og einangrist ekki þess vegna viðkvæmrar stöðu sinnar? Mig langar líka að staldra við annan hluta hérna, þrátt fyrir mikla ánægju með þessa aðgerðaáætlun, en það er um aðgerð A.1, um einstakar aðgerðir tillögunnar. Þar stendur, með leyfi forseta: „Til þess að eldra fólk eigi raunverulegt val um að vera heima sem lengst þarf að vera öflug heimaþjónusta þar sem sveigjanleiki og öryggi eru í fyrirrúmi en einnig sérhæfing, framþróun og sterk tengsl við aðra mikilvæga þjónustuþætti. Dreifð ábyrgð á heimaþjónustu felur í sér tilhneigingu til að tekist sé á um hvaða aðili skuli sinna hvaða verkefnum með þeim afleiðingum að ekki tekst alltaf, með fullnægjandi hætti, að veita rétta þjónustu af réttum aðila á réttum tíma. Mikilvægt er að fara vel með þann mannafla,“ - og hér strika ég undir - „sem til staðar er og einnig að gera störf í þjónustu við eldra fólk eftirsóknarverð og spennandi, m.a. með því að starfsfólk upplifi að störf þess hafi áhrif á vellíðan og öryggiskennd eldra fólks.“ Þetta er mjög göfugt og mjög vel gert í aðgerðaáætluninni en vekur upp spurningu. Vil ég því spyrja hæstv. ráðherra: Eitt helsta vandamál í þjónustu við aldraða í dag er skortur á hæfu fólki til starfa, hvernig á að fá meiri og hæfari mannafla til þessara starfa? Hvernig á að uppfylla þessi fögru fyrirheit um aukinn mannafla þegar sú staðreynd blasir við okkur í dag að það er verulegur skortur á fólki og það er fólksflótti úr þessum störfum? Ég ætla að stoppa við 2. mgr. í sama lið, um aðgerð A.1. Þar stendur, með leyfi forseta: „Með samþættri þjónustu er hægt að breyta því hvernig umönnun eldra fólks er háttað og gera fólki kleift að lifa innihaldsríku og sjálfstæðu lífi þrátt fyrir miklar og flóknar þarfir en til þess að svo verði þarf að verða áherslubreyting í þjónustu.“ - og nú fer ég að staldra við - „Snúa þarf frá áherslu á bráðaþjónustu yfir til forvarna, sjálfsumönnunar, heilsugæslu og samþættrar þjónustu. Aðkoma …“ - takið nú eftir - „Aðkoma heimilislækna að heimaþjónustu er mjög mikilvæg enda er það oftast fjölþættur heilsubrestur sem knýr áfram þörf fyrir öldrunarþjónustu.“ Það er ekki annað hægt en að taka undir þessi orð en um leið vekja þau upp sams konar spurningu og ég var með hér áðan. Nú er staðan þannig að nánast ómögulegt er að fá heimilislækni í dag. Biðröðin til að fá læknisþjónustu á heilsugæslustöðvum er orðin óralöng og óbærileg bið þar. Hvernig á að fá heimilislækna til að koma í ríkum mæli í heimaþjónustu eldra fólks þegar hin raunverulega staða er svona? Við verðum að horfa raunsætt á málin. Þetta er fögur og metnaðarfull aðgerðaáætlun en við hljótum líka að passa upp á að hún geti staðist.

Forseti vill minna þingmenn á að í þingsal er einn fundur og þurfi þingmenn og hæstv. ráðherrar að ráða ráðum sínum er nægt rými í hliðarsölum og á öðrum stöðum í húsinu.

Virðulegi forseti. Ég verð nú að segja að ég er afskaplega glöð yfir því að við séum núna loksins að líta augum aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk. Ég tek undir það sem hér var sagt rétt á undan mér, að þetta er sannarlega metnaðarfull aðgerðaáætlun enda á hún að vera það, þetta er mikilvægur hópur sem við erum hér að fjalla um og mjög margt hérna sem manni hefur þótt sjálfsagt en okkur hefur einhvern ekki auðnast endilega að stilla saman strengi. Ég ætla aðeins að fara líka yfir þessar greinar sem hér eru undir og mér þykir ástæða til að drepa aðeins á. Það er einmitt þetta með aðgerðaáætlun A.1. Það sem hefur verið held ég hvað erfiðast í því að gera þetta eru þessir veggir á milli ráðuneyta og sveitarfélaga. Þess vegna er líka afskaplega mikilvægt að hér eru tveir ráðherrar sem þessi málaflokkur snýr fyrst og fremst að, þ.e. heilbrigðisráðuneyti og félags- og vinnumarkaðsráðuneyti. En sannarlega eru fleiri hér undir, eins og var nefnt og kemur annars staðar fram varðandi menntun, þ.e. ráðherrar menntamála, tveir. Það er gríðarlega mikilvægt að við getum verið heima sem lengst, viljum við það, en það er líka mikilvægt að við getum fengið önnur úrræði ef við svo kjósum. Í þessari aðgerð A.1 er einmitt verið að ræða um þetta með að það sé eftirsóknarvert og spennandi að vinna með eldra fólki á hinum ýmsu stöðum, ekki bara inni á hjúkrunarheimilum eða í dagdvöl heldur líka heima og annars staðar þar sem eldra fólk kemur saman. Það er jú þannig, eins og hér hefur verið reifað aðeins, að fólk er að koma saman mjög víða og það sannarlega kemur í veg fyrir ótímabæra öldrun, getum við kallað það, að fólki hraki fyrr, ef þjónustan er í lagi. Það er ánægjulegt að sjá að hér á að taka þessi þróunarverkefni í samþættingu föstum tökum og leita samtals við alla þá aðila sem að þessu koma. Og eins og segir í aðgerðaáætlun A.2 um markmið endurhæfingarteyma heima þá finnst mér það líka mjög mikilvægt sem hér er lagt upp með að verði til þriggja mánaða. Það er auðvitað til þess að koma fólki enn þá betur í virkni. Það getur eitt og sér skipt máli til að fólk komist í gang aftur og geti kannski verið í stærri hópi, komist út úr ákveðinni hugsanlega einangrun. Þetta er persónumiðuð þjónusta og þessi fyrirmynd er komin frá, eins og segir hér, frá Fredericia í Danmörku. Þar hefur verið sýnt fram á mjög jákvæðan árangur og þetta hefur verið innleitt með svipuðum hætti mjög víða. Áfram hér í A.3 er þetta varðandi það að fólk geti komið saman í svokallaðri dagdvöl. Það hefur verið sýnt fram á að það styrkir auðvitað virkni fólks. Það getur líka dregið úr þörfinni fyrir heimaþjónustu á dagtíma. Hennar getur verið þörf á öðrum tímum, sannarlega. Þetta er auðvitað partur af því að vera á meðal fólks og geta svo samt sem áður jafnvel búið einn heima en þá ertu í þessum félagsskap. Hér er lagt til að farið verði „markvisst í að afla upplýsinga, ráðast í greiningarvinnu og skýra óljós ábyrgðarskil til að hámarka gagnsemi úrræðis á landsvísu.“ Svo að ég vitni, með leyfi forseta, í A.3. Það skiptir líka máli að við vitum auðvitað hvert við erum að fara, að við vitum nákvæmlega hvað við erum að gera. Það kannski því miður liggur ekki nægilega vel fyrir. Margt af því sem hér er verið að leggja upp með þurfum við, líka í ljósi þeirrar reynslu sem verður til vegna þessarar aðgerðaáætlunar, að fylgja talsvert eftir. Í aðgerð A.5 er verið að leggja til samræmt matskerfi til að tryggja þessa samfelldu þjónustu og hér er nefnt InterRAI home care. Hvort sem það verður ofan á eða ekki þá held ég að það sé afskaplega mikilvægt einmitt að hafa eitthvert svona miðlægt kerfi og matstæki þannig að það sé hægt að meta þjónustuþörfina, færa hana á milli þjónustustiga þannig að þjónustan bara einhvern veginn rúlli dálítið snurðulaust. Og að þetta sé skráð í gagnagrunna, það skiptir miklu máli, sérstaklega á milli, eins og ég sagði áðan, heilbrigðis- og félagsþjónustunnar þannig að upplýsingarnar geti farið á milli. Það hefur jú verið það, að mínu mati a.m.k., hafandi bæði starfað í sveitarstjórn og hér á þingi, sem dálítið hefur stoppað þessi mál. Hér er líka í A.6 verið að tala um að flestir íbúar sæki sér þjónustu til sveitarfélaga, þ.e. þetta fyrsta stig. Og eins og hæstv. ráðherra kom inn á hérna með þörfina fyrir heimaþjónustu eykst hún eðli máls samkvæmt með hækkandi aldri. Heilsubrestur er kannski meginástæðan fyrir því og þess vegna er gott að það eigi að opna hérna sameiginlega beiðnagátt þar sem hægt er að sækja um þjónustu og þar taki þverfaglegt teymi við þannig að það sé hægt að meta hvers konar þjónustu sé hægt að veita. Ég gæti talað hér lengi. Það var nú Ólafur Þór Gunnarsson, fyrrverandi þingmaður og félagi minn, sem leiddi þessa vinnu og hann var óþreytandi að tala hér um málefni eldra fólks meðan hann sat á þingi og ég tel mig sjá fingraför hans á þessu. Varðandi þetta með heilsueflandi starf þá tel ég að það sé eitt af því mikilvægasta. Við sem erum á mínum aldri erum væntanlega flest okkar heilsuhraustari heldur en sú kynslóð sem nú er á öldrunarheimilum eða hjúkrunarheimilum, sem sleit sér mikið út á stuttum tíma jafnvel, eða löngum tíma ef því er að skipta. Alla vega tel ég að við séum kannski mörg okkar heilsuhraustari. Ég held að þetta sé eitt af því sem er mjög mikilvægt að fókusa dálítið mikið á, heilsueflandi stuðning, því að það skiptir máli varðandi bæði lífslöngun og það líka að geta notið þess að vera í daglegu starfi með fólk í kringum sig þannig að maður sé sæmilega heilsuhraustur. Ég gæti alveg talað hérna áfram og tek líka undir varðandi menntunina, ráðgjöf og þjónustu. Ég vil líka segja það hér að ég held að það sé mikilvægt, eins og kemur í D.1, að á meðan þessari aðgerðaáætlun stendur þá á samhliða að vinna að endurskoðun á lögunum um þjónustu við þennan hóp. Ég held að það sé mikilvægt og að við gerum samtímaáætlun um hvort það þurfi að breyta lögum eða einhverju slíku í framhaldinu. Svo langar mig bara að segja, af því að ég hef aðeins fengið að fylgjast með tilraunaverkefni sem er í mínum heimabæ, Fjallabyggð, og af því ég veit nú að ráðherrarnir tveir sem hér sitja, ásamt háskólaráðherra, eru einmitt að fara norður í næstu viku þar sem á að opna það verkefni formlega, Hátindur 60+, að þegar ég leit á þetta fyrst þá hugsaði ég: Vá, það eru bara tvö ár fyrir mig í 60. Þannig að mér fannst einhvern veginn: Já, er það? Er þetta svona ungt? En auðvitað er það þannig að við erum í misjöfnu ástandi og við þurfum misjafnlega snemma á þjónustu að halda. Svo er það líka þannig að maður getur farið inn í alls konar þjónustu án þess endilega vera veikur eða þurfa beinlínis á því að halda, öðru en, eins og ég hef verið að segja hérna, að taka þátt í gönguferðum, í samveru í íþróttahúsum eða hvað það nú er. Þessu er líka ætlað að stuðla að vellíðan fólks með skilvirkri þjónustu og afþreyingu. Hún er kannski ekki síður mikilvæg þessi afþreying og það að vera meðal fólks. Þannig að ég er spennt að fylgjast með því einmitt hvernig það verkefni þróast og tel að það sé afrakstur af þessu samtali sem hefur átt sér stað í ansi mörg ár en er kannski loksins að verða að veruleika.

Frú forseti. Ég þakka fyrir orðið og það sem hv. þingmaður sagði hér á undan mér, þ.e. um búsetuna. Ég held að þær séu mjög mikilvægar þegar við hugsum um búsetu eldra fólks, sem og allra annarra, hinar frægu ljóðlínur skáldsins: Hver vegur að heiman er vegur heim. Þú skiptir um búsetu því að þú ert að fara frá heimili þínu á nýtt heimili þitt. Ég held að það sé grundvallarhugsun þegar við hugsum um búsetuskipti fólks, eldra fólks sem og annarra, að þau eru alltaf að fara á heimilið sitt. Við þurfum að líta á stöðu hvers og eins þannig að hann búi á staðnum sem hann er á, ef hann er þar lengur en bara vegna þess að hann er á sjúkrahúsi. En ef hann hefur flutt heimili sitt þá er það heimili hans. Þess vegna hefur þessi ágæta ljóðlína fengið nýja merkingu í mínum eyrum: Hver vegur að heiman vegur heim. Ég er þó mun eldri en hv. þingmaður sem talaði á undan mér og er mjög spenntur að horfa líka á það sem hér eru fyrirheit um í þessari ágætu aðgerðaáætlun, að lögð verði áhersla á aðgerðir sem styðji við búsetu fólks á eigin heimili. Þetta er liður E í áætluninni, með leyfi forseta: „… og að húsnæði geti breyst í takti við breyttar aðstæður fólks. Einnig verði lögð áhersla á að nýta þau fjögur ár sem aðgerðaáætlun nær yfir til að prófa tillögur sem gætu komið fram að nýjum útfærslum á þjónustu sem styðji við sjálfstæða búsetu þrátt fyrir umfangsmiklar þjónustuþarfir.“ Ég vil að þessi leið verði vörðuð þeirri hugsun að fólk sé á heimili sínu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég get alveg tekið undir það og það er mjög mikilvægt einmitt að við horfum á það, á hvaða aldri sem við erum, að á hvaða forsendum sem við þurfum, langar, eða hvernig það atvikast, að breyta um búsetu þá auðvitað skiptir það gríðarlega miklu máli að viðkomandi einstaklingur upplifi einmitt að hann sé heima, hann sé frammi í borðstofu heima, eða hvar það nú er, í setustofu eða inni á sínu herbergi eða í lítilli þjónustuíbúð eða hvernig sem það allt saman atvikast. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Auðvitað rákum við talsvert mikið af dvalarheimilum hérna einu sinni. Þau eru dálítið mikið að hverfa og við hafa tekið hjúkrunarheimili. Þjóðin er að verða mun eldri þegar hún fer og sækir sér þá þjónustu. Þessu er einmitt verið að breyta þannig að við getum vonandi haft úr fleiri tegundum af íverustað að velja, ef við getum orðað það þannig, fleiri tegundum af heimilum og getum notið þess. Af því að ég leyfði mér að vitna hérna í Hátind 60+ áðan þá er það einmitt hluti af því að reyna að mæta fólki þar sem það er með fjölbreyttum lausnum sem er bæði stuðningsþjónusta, heimahjúkrun, sveigjanleg dagdvöl, eða hvað það nú heitir, þangað sem það flytur. Þannig að ég held að þetta skipti bara gríðarlega miklu máli. Ég ætla alla vega að vona að þegar kemur að mér þá líði mér þannig að ég sé að velja mér nýjan íverustað.

Frú forseti. Ég segi eins og ljóðskáldið sagði forðum: Allt verður mér ljóði í þessu stælta sólskini. Ég gladdist óskaplega þegar ég heyrði hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur lýsa þessari fallegu sýn sem hún hafði, að þegar eldri borgarinn væri að fara í setustofuna eða borðstofuna þar sem hann byggi með öðru fólki væri hann í raun og veru komin til unglingsáranna sinna því að öll hverfum við aftur á það skeið sem við einu sinni vorum á. Þetta er svona kominn aftur í kommúnuna sem hann var í þegar hann var unglingur. Það er einmitt sú kynslóð sem er orðin gömul í dag sem lifði kommúnutímann. Það segir líka í öðru ljóði, með leyfi forseta: Þessi hvítvoðungur verður hvíthærður. Hann eignast börn og barnabörn og öll fá þau um síðir fannhvítt hár. Við komum eins og haföldurnar, hvert á eftir öðru, endalaust. Og við munum leggjast til hvíldar, öll þessi hvíthærðu börn. Þannig förum við aftur til upphafsins og ég held að það sé sælustund þegar þú ferð aftur í kommúnulífið sem þú varst í þegar þú varst unglingur, að það verði tekið vel á móti þér og þér finnist þú eiga heima þar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég er nú ekki svona ljóðmælt. Mikið les ég af ljóðum en ég kann lítið að fara með þau. Inntakið í þessari aðgerðaáætlun er í rauninni, eins og hér var sagt í upphafi, að eldra fólk er virði en ekki byrði. Maður þarf bara dálítið að setja sig í þessi spor, hvar maður vildi sjálfur vera. Ég hef nú stundum sagt þegar ég hef verið löt að hreyfa mig að markmiðið sé nú samt að getað klætt mig í sokkana þegar ég er sjötug. Og það er alveg vert verkefni af því að það eru ekki allir sem það geta. En með hjálp og stuðningi, í hverju svo sem hann felst, þá einmitt er það tækifæri til að gera líf okkar auðugra, einfaldara. Þetta er bara leiðin til þess að taka utan um alla þessa þjónustu, alveg sama hvert hún nær. Ég tek alveg undir það sem hv. þingmaður sagði. Ég auðvitað kem úr litlum bæ þar sem maður rápaði á milli og stórfjölskyldan kom oft saman og amma var alltaf með súpu á undan í hádeginu og svo fiskinn á eftir o.s.frv. Þetta hefur breyst eðli máls samkvæmt. Tíðarandinn breytist og við erum öll einhvern veginn dálítið uppteknari. Við sinnum fólkinu okkar kannski minna en við vildum oft gera og það endurspeglast í mjög mörgu. Mér finnst þetta vera aðeins að ná aftur til þess að við viljum taka utan um fólk með þeim hætti að því líði betur og það sé partur af. Það finnst mér skipta miklu máli og ég hlakka mjög mikið til að fylgjast með í rauninni hvernig okkur tekst að vinna þetta áfram og treysti auðvitað ráðherrunum til að fylgja því eftir. Eins og ég sagði hér áðan á að meta þetta samhliða, ekki bíða eftir að þessi fjögur ár líði heldur vinna þetta jafnóðum og það held ég að skipti miklu máli.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra fyrir góða framsögu og þetta mikilvæga mál. Ég kem hér og kveð mér hljóðs til að undirstrika, eins og hæstv. ráðherra fór yfir í sinni framsögu, áhersluna á mikilvægi samþættingar, sem er einn meginliðurinn í þessum aðgerðum, og samvinnunnar um þetta mál. Ég held að það fari líka vel á því að koma með málið hér í formi þingsályktunartillögu þannig að Alþingi raunverulega samþykki að lokum aðgerðaáætlunina í tillögugrein og fjalli um hana í hv.velferðarnefnd. Ég held að þetta sé löngu tímabært - ég held ekkert um það, ég er algjörlega sannfærður um það og það hefði mátt vera miklu fyrr. Það hefur komið fram í mörgum ræðum hv. þingmanna hér að við erum oft að kljást við einhverja veggi og línur og múra á milli félagslegrar þjónustu, heilbrigðisþjónustu, ríkis og sveitarfélaga og félagasamtaka sem vilja láta gott af sér leiða. Svo eru fjölmörg verkefni bara komin langt á undan okkur og nánast tilbúin sem þróunarverkefni inn í þessa samþættu áætlun, sem er vel. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór yfir eitt þeirra hér áðan, sem heitir Hátindur 60+, sem er verkefni sem talar raunverulega inn í þessa aðgerðaáætlun en henni er skipt upp í nokkra liði. Umræðan hér áðan var reyndar orðin svolítið ljóðræn, sem er vel. Þetta er þannig mál. Ég fékk nú oft þau ráð frá mér eldra fólki þegar ég var yngri að það væri ekki ráð nema í tíma væri tekið: Það er ekki ráð nema í tíma sé tekið. Við erum alla vega að taka þannig utan um þetta mál núna að við reynum að þétta þjónustukeðjuna og tökum utan um þá sem hafa þegar áttað sig á stöðunni og eru farnir að vinna að þessum málum. Þannig að það er vel. Það sem er að gerast og er jákvætt, og við erum lánsöm í þeim skilningi, það er að meðalaldur þjóðarinnar er að hækka. Við lifum lengur. Í hinum alþjóðlega samanburði erum við hlutfallslega ung þjóð. Ef við förum eftir aldursviðmiðum laganna, 67 ára og eldri, þá erum við 12,9% í dag á meðan meðaltalið í Evrópusambandinu er 21% og í OECD-ríkjum er það um 17%. Þetta er jákvætt. Lífslíkur við fæðingu eru hér með því hærra sem gerist, á milli 83 og 84 ár. Þannig að þetta er jákvætt en þessu fylgja auðvitað áskoranir og við viljum sinna þessu vel. Við viljum, eins og fram hefur komið hér og kemur fram í þessari aðgerðaáætlun, gera allt sem við getum til að styðja við sjálfstæða búsetu og horfa inn í þá uppbyggingu með markvissari hætti. Það að styðja við sjálfstæða búsetu þýðir líka að félagsþjónustan, heilbrigðisþjónustan, lýðheilsan og virknin vinni allt saman þannig að við styðjum og gerum fólki kleift að búa lengur heima. Svo getum við nefnt, af því að ég var að nefna Hátindur 60+, Múlabæ sem hélt upp á 40 ára afmæli sitt ekki alls fyrir löngu. Hann fellur bara inn í þetta. Þar kemur fólk í virkni allan daginn; í þjálfun og samtal og spjall. Þetta eru þættir sem ættu ekki að vera trufla okkur, við ættum sem samfélag að geta tekið utan um hluti eins og það að vera að kljást við félagslega einangrun og einmanaleika og hrörnun í of miklum mæli. Við eigum að geta sem þjóð stutt hvert annað í að hafa þetta í lagi. Svo þekkjum við líka þessa neikvæðu hlið. Við tölum um aldursfordóma. Þeir birtast kannski í því sem við fjöllum líka oft um í þessum ræðustól; í formi biðlista, fráflæðisvanda, skorts á þjónustu. Við erum svona á neikvæðu hliðinni og þá birtast þessir fordómar sem eru að mínu viti alger óþarfi af því að við bætum bara alltaf við einum degi og finnum ekkert fyrir því. Þannig eigum við bara einhvern veginn að hugsa þetta. Ég segi að markmið okkar sem samfélags ætti að vera að gera okkur kleift að eldast með reisn og við góða heilsu og heima. Ég er sammála því sem hefur komið fram hérna í umræðunum. Mér finnst að heilsuefling í öllu sínu formi eigi bara að vera fyrir allan aldursskalann. Talandi um að bæta við einu ári og finna mikið fyrir því þá á það raunverulega bara að vera sú hugsun sem á að gilda allan aldursskalann. Við eigum ekki að stoppa. Þegar við finnum okkur í einhvers konar virkni, hreyfingu, heilsueflingu, hvort sem það er hreyfing eða næring eða lífsstíll að öðru leyti, þá eigum við að huga að því allan aldursskalann. Hv. þm. Inga Sæland kom í samtali við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðanna inn á íþróttafélögin og m.a. það starf sem er unnið í Árbænum. Þetta er auðvitað vettvangur þar sem er þekking. Við erum með frístundakort í sveitarfélögunum til stuðnings. Við þurfum að finna þessu farveg. Þetta er mjög mikilvægur þáttur í heilsueflingu. Þarna er þekkingin, þarna er aðstaðan, þarna er aðbúnaðurinn. Þannig að það fellur alveg inn í þessa aðgerðaáætlun að finna því almennan jafnræðisfarveg að styðja við það starf. Um það gildir að við verðum að huga að því allan aldurskalann. Þar er félagslegi þátturinn ekkert síðri en hann er það alltaf, á hvaða aldri sem við erum. Þessi aðgerðaáætlun kemur í kjölfarið á aðgerðaáætlun sem kom fyrst hér 2021 um heilsueflingu aldraðra. Þar eru settar fram tillögur að aðgerðum. Þessi vegferð sem birtist í þessari aðgerðaáætlun er mjög skýr í stjórnarsáttmála. Talandi um samþættingu og samvinnu um þetta verkefni þá er það félags- og vinnumarkaðsráðherra sem heldur á keflinu og það var sett í hendur á mjög öflugum verkefnahóp sem ég verð að fá að hrósa hér, hæstv. forseti, fyrir að hafa unnið þetta mjög vel, bæði allan ferilinn og fyrir að hafa kynnt málið vel og haldið kynningarfundi og þing um þetta mál, m.a. komið í þingflokka og kynnt málið. Þannig að það er búið að vinna feykigóða vinnu í undirbúningi á þessu máli. Aðgerðaáætluninni er skipt upp í fimm þætti. Mér finnst samþættingarþátturinn, sem er a-liðurinn, eins og í framsetningu í tillögugrein, kannski veigamestur. Þetta er í samvinnu okkar og m.a. hæstv. fjármálaráðherra. Samband íslenskra sveitarfélaga er með í þessari vinnu, Landssamband eldri borgara. Það speglar svona hugarfarið á bak við þessa aðgerðaáætlun. Það er í samþættingunni að efla heimaendurhæfingu eldra fólks, þróa dagdvalirnar en þær eru mjög mikilvægar í sveitarfélögunum og endurhæfingin virkilega mikilvæg. Mér finnst góð hugmynd hér inni að þróa stuttinnlagnir. Það er nú kannski í línu við það sem hv. þingmaður Viðar Eggertsson kom inn á áðan, að vegurinn á alltaf að liggja heim. Mér finnst það spegla þá samvinnuhugsun sem er í þessari áætlun. Þannig að þessi aðgerðaáætlun, eins og hún er lögð hér fram, er mjög mikilvæg fyrir okkur í nú- og framtíð, fyrir alla aðstandendur og fyrir okkur sem samfélag. Ég segi bara: Loksins. Og ég veit að Alþingi og hv. velferðarnefnd mun taka vel utan um þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra framsöguna um þessa tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um þjónustu við eldra fólk fyrir árin 2024–2028. Eins finnst mér sérstaklega mikilvægt að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi komið hér jafnframt til að fylgja málinu eftir í þingsal. Ég ætla í rauninni ekki að orðlengja mikið um þetta mál en fyrst og fremst er ég hér komin til að fagna því að málið er komið fram og lýsa því yfir að velferðarnefnd tekur fagnandi á móti málinu og þeirri áskorun að fjalla um það og verður mjög áhugavert að fá umsagnir um málið. Eins og fram kemur í greinargerðinni með málinu á aðgerðaáætlun um heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk sér rætur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og viljayfirlýsingu sem félags- og vinnumarkaðsráðherra og heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra undirrituðu ásamt Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Landssambandi eldri borgara um það að auka samstarf um og varðandi málefni eldra fólks. Þar er auðvitað þverfaglegt samstarf félags- og heilbrigðisþjónustu grundvallaratriði til að fagþekkingin nýtist á hvoru sviði fyrir sig og þannig verði þjónustan eins og best verður á kosið við þennan stækkandi þjóðfélagshóp sem við tilheyrum hér öll von bráðar. Þannig verður hægt að samþætta þjónustu, sinna forvörnum miklu betur og almennri heilsueflingu og þar með tryggja aukna virkni. Mig langaði líka að nefna það að þetta þverfaglega samstarf, og auðvitað það að þetta mál skuli hafa verið sett sem eitt af áherslumálum í sáttmála ríkisstjórnarinnar, á sér rætur í grasrótinni hjá félögum eldri borgara og í grasrótum stjórnmálaflokkanna. Ég get t.d. vitnað um það að hafa átt mörg uppbyggileg samtöl við félaga í Framsókn og við fólk á förnum vegi um svipaða nálgun og hér er verið að leggja til í uppbyggingu í þjónustu við og með eldra fólki. Velferðarnefnd hefur fengið að fylgjast lítillega með undirbúningi þessa máls og fékk kynningu frá verkefnisstjórninni sem ráðherra skipaði í júní 2022, verkefnisstjórninni sem Ólafur Þór Gunnarsson leiðir, sem var hér þingmaður á síðasta kjörtímabili og við þekkjum til úr svipaðri vinnu og þessari og sem hefur gefist vel, og velferðarnefndin hefur fengið kynningu frá fulltrúum í starfshópnum og starfsmönnum sem hafa komið að verkefninu. Mig langaði svo alveg að lokum að nefna tilraunaverkefnin sem ég finn einmitt af samtölum við það fólk sem kannski fyrst vakti máls við mig á þessari nálgun að er mjög spennt fyrir þessum tilraunaverkefnum. Mér finnst mjög mikilvægt að það komist á tilraunaverkefni um framkvæmd þjónustunnar við ólíkar aðstæður í ólíkum samfélögum, ólíkum byggðarlögum, ólíkum þéttbýlis- og dreifbýlisbyggðarlögum. Að öðru leyti ætla ég að geyma mér efnislega umræðu um málið þangað til í umfjöllun velferðarnefndar og þá í 2. umr. hér í þingsal.

Virðulegur forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að það hefur verið sérstakt hjartans mál Flokks fólksins að berjast fyrir bættum kjörum, aðbúnaði og tilveru eldra fólks. Ég hef hér í þessum æðsta ræðustóli landsins frá því árið 2019 kallað eftir hagsmunafulltrúa fyrir eldra fólk og það er ánægjulegt að sjá að nú skuli vera á teikniborðinu samþætting og virkilegur vilji til þess að taka utan um þennan þjóðfélagshóp. Mig langar að lesa hérna upp það sem ég hefði viljað sagt hafa til viðbótar. Alþingi samþykkti t.d. þann 13. júní 2021 þingsályktunartillögu um hagsmunafulltrúa eldra fólks. Samkvæmt tillögunni átti ráðherra að skipa starfshóp og átti sá starfshópur að skila ráðherra drögum að frumvarpi um hagsmunafulltrúa eldra fólks eigi síðar en í apríl 2022. Við skulum taka eftir: Eigi síðar en í apríl 2022, fyrir tæpu ári síðan. Einhverjar tafir hafa því miður orsakað það að frumvarpið hefur ekki enn litið dagsins ljós. Starfshópurinn hefur verið skipaður en það tókst ekki fyrr en eftir að upphaflegur frestur var þegar liðinn, þ.e. um miðjan apríl 2022. Samkvæmt upplýsingum úr skýrslu forsætisráðherra um framfylgd ályktana var stefnt að því að starfshópurinn myndi skila ráðherra frumvarpsdrögum nú í janúar sem leið. Áfram, með leyfi forseta, þingsályktunin, eins og hún lá fyrir, um hagsmunafulltrúa eldra fólks: „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að stofna starfshóp hagsmunaaðila auk starfsfólks ráðuneytisins sem semji frumvarp til laga um embætti hagsmunafulltrúa eldra fólks. Starfshópurinn meti m.a. hvar slíku embætti væri best fyrir komið og hvert umfang þess skuli vera. Starfshópurinn skili ráðherra drögum að frumvarpi fyrir 1. apríl 2022.“ Þetta var sem sagt samþykkt á Alþingi þann 13. júní 2021 og var eitt af þessum svokölluðu samningsmálum Flokks fólksins sem hefur, eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar, barist af öllu hjarta og með öllum sínum vilja fyrir auknum hagsmunum og betri og bættri heilsu og lífi eldra fólks þannig að það verði sannarlega eins og í þeim ramma sem hæstv. ráðherra er að koma hér með um að það sé ekki bara betra heldur gott að eldast á Íslandi. Hér eru upplýsingar úr skýrslunni sem um er rætt og ég veit að framkvæmd er hafin og auðvitað vill maður alltaf að hlutirnir gangi hraðar fyrir sig. Einnig fengum við í heimsókn Ólaf Þór Gunnarsson, fyrrverandi þingmann, sem hefur í rauninni legið yfir því að aðstoða við að koma á laggirnar þessari umgjörð og skýrri sýn á það hvernig við ætlum öll að fá að eldast á Íslandi með reisn og eiga áhyggjulaust ævikvöld. Um það snýst þetta allt saman. Þetta snýst um það að efri árin okkar eiga að vera gæðaár. Ég held - ég held ekkert, ég er sannfærð um að með þessu frumvarpi ráðherra og þeim góða vilja sem hér er til þess að taka utan um eldra fólk og virkilega tryggja það, í þessum fimm liðum sem hæstv. ráðherra kom með inn og annað slíkt, og koma í veg fyrir félagslega einangrun, reyna að efla það, reyna að koma af stað öryggi í búsetu, gefa því kost á að vera lengur heima ef það treystir sér til og allt hvað eina - það er ekkert nema gott um þetta að segja. En hvergi er þar að finna það sem við í Flokki fólksins teljum mjög nauðsynlegt og það er að fullorðið fólk sem býr heima og treystir sér til þess skuli ekki geta leitað til einstaklings sem hefur vald, vilja og getu til að uppfræða það um hver réttur þess er, þannig að eldra fólk geti haft samband og sagt: Hver er réttur minn? Nú er ég að glíma við almannatryggingar og ég bara algerlega veit ekkert hvort ég er að koma eða fara. Ég skil þetta ekki. Mér finnst erfitt að fara þangað, mér finnst ég ekki fá í rauninni brautargengi fyrir mín mál. Hver er réttur minn gagnvart erfðalögum? Hver er réttur minn gagnvart hinu og þessu? Hver er tilveruréttur minn? Það er þess vegna sem við í Flokki fólksins höfum talið það ekki bara mikilvægt heldur nauðsynlegt að koma af stað og hleypa af stokkunum því sem við viljum kalla hagsmunafulltrúa aldraðra. Við gætum haft það í takt við umboðsmann eða það hefði geta heitið hvað eina annað sem er. Það er aukaatriði hvað hann heitir. Aðalatriðið er að hann er eingöngu til þess að koma til móts við og aðstoða eldra fólk. Ég vil halda því fram fyrst þessi vinna er komin þetta vel á veg og maður er í rauninni fullur af bjartsýni og brosi gagnvart því að auðvitað verði hún í lokin virkilega til hagsbóta, að við tökum þetta algerlega heildstætt, að við tökum utan um það alla leið og séum ekki að skilja neitt út undan. Það líður engum vel þótt hann búi heima ef hann veit aldrei hver réttur hans er í samfélaginu. Ég verð að viðurkenna að t.d. kerfi almannatrygginga er það flókið að það er hæpið að þeir sem vinna við það skilji það raunverulega sjálfir, enda eru ítrekuð mistök að koma fram í alls konar útreikningum og útborgunum og öðru slíku til einstaklinga sem þurfa að reiða sig á þetta kerfi. Svo er það líka, eins og ég benti á, að það skiptir öllu máli hvernig stjórnsýslan er að koma fram við þig þegar þú skilur það ekki. Ég er ein af þeim heppnu fullorðnum konum sem á enn þá báða mína foreldra á lífi og það er fjársjóður sem ekki allir geta talað um. En ég get gert það og þar af leiðandi hef ég orðið vitni að því hversu mikið óöryggi fylgir því að vera kominn á tíræðisaldur og vera kominn á níræðisaldur og vita ekki nákvæmlega í þessu tæknivædda samfélagi okkar - þar sem þau eru líka jaðarsett, þau eru algerlega jaðarsett hvað lýtur að Heilsuveru, heimabönkum og öllu þessu. Móðir mín býr ein heima, hún býr heima og sér um sig sjálf, rosalega dugleg og flott, en það breytir ekki þeirri staðreynd að hún myndi ekki geta gert neitt af þessu. Hún getur ekki farið inn á Heilsuveru, hún getur ekki farið inn í heimabankann. Þessir einstaklingar þurfa að fá hjálp. Móðir mín og margir aðrir eru það heppnir að eiga aðstandendur sem þá stíga inn og hjálpa þeim. En þetta er fólk sem hefur verið sjálfstætt, sem hefur staðið keikt uppi og vill bjarga sér sjálft og finnst óþægilegt að þurfa að hringja í vini, börn eða barnabörn, frændur eða frænkur til að segja: Geturðu hjálpað mér? Ég kann ekki á þessa Heilsuveru.is og allt þetta .is, Íslykil, auðkenni og allt þetta. Þetta fólk getur ekki gert þetta. Ég vil því skora á hæstv. ráðherra, af því að hann er nú kominn í þessa vegferð og við munum öll styðja hann í því, að við tökum þetta heildstætt. Við gætum gert það t.d. með hagsmunafulltrúanum. Við getum líka komið með námskeið. Við getum gert svo margt til að auðvelda eldra fólki að lifa áfram með okkur þó svo að það sé stafrænt og þó svo að við séum svona ofboðslega tæknivædd eins og raun ber vitni. En við verðum líka að líta á einstaklinginn eins og hann er. Við getum aldrei gert ráð fyrir því að bara af því að við erum klár á tölvuna og við höfum rafræn skilríki og allt þetta og við getum farið inn á Heilsuveru og allt sem heitir .is að þá séu það allir. Það eru þarna þúsundir einstaklinga sem hafa hreinlega verið jaðarsettir í samfélaginu á meðan þessi tækniþróun hefur farið algjörlega á ljóshraða í gegnum samfélagið. Þannig að ég segi: Ef við virkilega viljum tryggja gæðaárin og gleði í samfélaginu alveg þar til við förum í sumarlandið á að gefa okkur kost á því allan tímann að fá að fylgjast með og taka þátt og vera með, vera stolt, vera glöð og líða vel. Ég heyrði það áðan í andsvari við mig að hæstv. ráðherra hefði styrkt úr sínu skúffufé þetta góða starf sem er í Árbænum hvað lýtur að leikfimi og samneyti eldra fólks þar sem það kemur saman og hoppar og skoppar. Ég skora náttúrlega á ráðherra að fara að elta mig í ræktina svo að við verðum í betra formi og getur fylgt þessum góða hópi eftir. En ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa tekið utan um það og ég skora á hann og mun standa með honum og hæstv. heilbrigðisráðherra í hverju sem er til að bæta hag og líf eldra fólks og gera efri árin að gæðaárum.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum fyrir mjög góða umræðu hér í dag en mig langar til að bregðast stuttlega við nokkrum af þeim atriðum sem hv. þingmenn hafa komið inn á. Langar mig þar að byrja á því sem hv. þm. Viðar Eggertsson var að ræða hér um sérstaklega er lýtur að því að geta tryggt góða mönnum, hvort sem er horft til félagsþjónustunnar eða heilbrigðisþjónustunnar. Þar vil ég nefna að hér er auðvitað verið að horfa á að það verði þróunarverkefni í gangi. Við getum horft meira til velferðartækni, við getum horft til vitundarvakningarinnar, sem eru gerð góð skil í kaflanum um upplýsingu, C-kaflanum í aðgerðaáætluninni, og svo auðvitað líka þeirrar staðreyndar að hér er verið að horfa til aukinnar teymisvinnu í heimaþjónustunni, þ.e. þar sem við samþættum félags- og heilbrigðisþjónustu í heimahúsi. Það gefur okkur líka tækifæri, ekki bara til að auka mönnun heldur ekki síður og kannski frekar til að tryggja að við séum að nota rétt fólk á réttum stað, ef svo má að orði komast. Síðan má líka nefna átak í menntun. Það hefur t.d. átt sér stað vinna í því að fjölga heimilislæknum markvisst með átaki í sérmenntun þeirra hér á landi og hefur þeim fjölgað verulega. En það er alveg rétt sem hér hefur komið fram að okkur vantar enn fleira fólk þar. Síðan er líka verið að vinna að mannaflagreiningu eða þarfagreiningu í heilbrigðisþjónustu sem mun skila okkur upplýsingum til þess að geta tekist betur á við þetta verkefni. Háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, í samstarfi við heilbrigðisráðherra, hefur verið að vinna að tillögum um hvernig megi nálgast þessi atriði. Það sem mig langar að nefna hér í öðru lagi er það atriði sem hv. þm. Inga Sæland kom inn á og ég vil fá að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir þá þingsályktunartillögu sem hún lagði hér fram og fékk samþykkta á sínum tíma. Ekki löngu eftir að ég kom í ráðuneytið setti ég starfshóp í gang, ætli það hafi ekki verið í apríl í fyrra sem hann hóf að vinna við þetta. Starfshópurinn er ekki búinn að skila endanlega til mín en það sem hefur komið fram í umfjöllun þess ágæta hóps er að það virðist ekki síst vera, og inn á það kom hv. þingmaður svo réttilega, þörf á öflugri ráðgjöf til eldra fólks og leiðsögn um úrræði, um lausnir, um leiðir sem á bæði við um réttindi þess en líka þjónustu. Við höfum reynt að taka tillit til þess í þessari aðgerðaáætlun og vil ég þar benda á aðgerð B.2 og B.3. Aðgerð B.2 er sérstaklega hugsuð fyrir einstaklinga með heilabilun og aðstandendur þeirra og þá fyrir allt landið. Ég tel að með því að ráðast í þetta atriði munum við komast mun lengra í að svara þeirri ríku þörf sem aðstandendur fólks með heilabilun hafa bent á að vanti upp á í ráðgjöf og þjónustu. Hitt atriðið, sem er kannski almennara eðlis, þ.e. B.3, fjallar þá meira almennt um eflda öldrunarráðgjöf - þetta er tungubrjótur - þar sem við erum að horfa á þetta í víðara samhengi. Þarna erum við að horfa til þess að geta ráðið fólk til þess einmitt að svara spurningum eins og þeim sem hv. þingmaður benti hér réttilega á, hvort sem það er í réttindakerfinu eða í þjónustukerfinu. Þar skiptir máli - og við höfum tekið það inn í aðgerðaáætlunina, einmitt vegna ábendingar frá hv. þingmanni eftir heimsókn verkefnisstjórnarinnar til þingflokkanna - að það þarf að sjálfsögðu að vera hægt að svara spurningum í gegnum síma, ekki bara í gegnum internetið og ekki bara í gegnum Ísland.is. En í þeirri aðgerð sem fjallar um upplýsinguna, sennilega C.3 - ég er farinn að vera hérna bara í númerum - kemur fram að upplýsingagáttin á Ísland.is mun samt sem áður verða afskaplega mikilvægur miðpunktur þar sem hægt er að nálgast allar upplýsingar en án þess að loka á það að fólk geti hringt inn til þess að fá þær upplýsingar sem um er að ræða. Þannig að já, hv. þingmaður, ég tel að við séum að mörgu leyti að svara því sem var í hinni ágætu þingsályktunartillögu sem hér var lögð fram á sínum tíma af hv. þingmanni og samþykkt á hinu háa Alþingi. En þetta er líka eitthvað sem við getum tekið nánari umræðu um utan þingsalarins; inni í nefndinni eða bara í samtali okkar á milli. Mig langar að nefna í þessu samhengi að við höfum verið að leggja ríka áherslu á það í ráðuneytinu á undanförnum misserum að grípa til aðgerða til að gera fötluðu fólki kleift að taka þátt í hinni stafrænu væðingu sem er að eiga sér stað. Í gær voru hér á fundi ráðherrar Norðurlandanna, bæði heilbrigðis- og félagsmálaráðherrar, og þar skrifuðum við undir yfirlýsingu um að styrkja samtal okkar og samstarf til að tryggja að hin stafræna væðing geti líka nýst fötluðu fólki. Þetta á auðvitað líka við um margt eldra fólk. Þannig að það er verið að vinna að þessum málum af miklum móð í ráðuneytinu. Mig langar síðan að fá að nota tækifærið í lokaræðu minni undir fyrri umr. um þetta mál og fá að þakka verkefnisstjórninni sem, eins og hér hefur komið fram, er undir stjórn fyrrverandi hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar ásamt fríðum hópi annarra sérfræðinga og fulltrúa félagasamtaka, sveitarfélaga og ríkisins. Við erum að leggja upp í afskaplega mikilvæga vegferð þar sem við erum að umbylta þjónustu við eldra fólk. Þessi verkefnisstjórn mun halda áfram að vinna og fylgja þessari aðgerðaáætlun eftir, verði hún samþykkt hér á þingi. Að lokum langar mig bara að segja það að sú ríkisstjórn sem núna er við völd og sá ráðherra sem hér stendur eru staðráðinn í því að taka á þáttum sem snúa að þjónustu við eldra fólk með það að markmiði að bæta lífsgæði og tækifæri fólks til aukinnar virkni og hamingju í lífinu. Það er markmið þess sem hér stendur og ég veit að hv. þingmenn deila þeim markmiðum með mér, eins og skýrlega hefur komið fram í þeim umræðum sem hér hafa átt sér stað í dag. Ég vil fá að þakka kærlega fyrir og óska jafnframt hv. velferðarnefnd alls hins besta í störfum sínum varðandi þetta mál. Svo skulum við bara samþykkja þessa þingsályktunartillögu áður en vorið kemur.  
            

Forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um Land og skóg á þskj. 1332, mál nr. 858. Í frumvarpinu er mælt fyrir um sameiningu Landgræðslunnar og Skógræktarinnar með þeim hætti að sett verði á fót ný stofnun sem sinna skuli verkefnum á sviði landgræðslu og skógræktar undir heitinu Land og skógur. Frumvarpið er samið í matvælaráðuneytinu. Í maí 2022 skipaði ég starfshóp sem var falið að greina rekstur Landgræðslunnar og Skógræktarinnar, eignaumsýslu, samlegð faglegra málefna og vinna áhættugreiningu vegna mögulegrar sameiningar. Niðurstaða starfshópsins var sú að fagleg og rekstrarleg rök væru fyrir sameiningu stofnananna og að með góðum undirbúningi mætti tryggja að slík sameining skilaði í heildina meiri ávinningi en ef áfram yrðu tvær stofnanir. Tækifæri væru til staðar og horfa mætti til að ná fram aukinni skilvirkni í málaflokknum. Landgræðslan og Skógræktin eru stofnanir sem eiga sér langa sögu og hafa verkefni þeirra frá upphafi tengst. Mikill samhljómur er með hlutverkum stofnananna eins og þau eru skilgreind í lögum um landgræðslu, nr. 155/2018, og lögum um skóga og skógrækt, nr. 33/2019, og því er hlutverk nýrrar stofnunar mótað eftir núgildandi ákvæðum. Þá munu framangreind lög gilda áfram en tilvísunum til Landgræðslunnar og Skógræktarinnar verður breytt og vísað verður til nýrrar stofnunar verði frumvarpið að lögum. Árið 2022 var gefin út fyrsta sameiginlega stefna stjórnvalda um landgræðslu og skógrækt, Land og líf, sem felur í sér framtíðarsýn, gildi og áherslur í málaflokknum auk aðgerðaáætlunar í landgræðslu og skógrækt 2022–2026, þar sem áhersla er m.a. lögð á endurheimt vistkerfa og á röskuðu landi, endurheimt votlendis og náttúruskóga og skógrækt. Báðar stofnanirnar hafa stórt og vaxandi hlutverk á sviði umhverfis- og loftslagsmála og hafa verið í samstarfi á fjölmörgum sviðum. Sameining stofnananna er til þess fallin að efla þjónustu og ráðgjöf til bænda og annarra viðskiptavina á málefnasviðinu auk þess sem heildstæðari nálgun varðandi nýtingu lands getur flýtt framgangi fjölmargra verkefna, m.a. í þágu loftslagsmála. Þá eru tækifæri til að hagnýta gögn og rekstur landupplýsinga sem stuðlar að öflugra rannsóknarstarfi. Hvað varðar starfsmannamál í breytingaferlinu er sérstök áhersla lögð á að tryggja mannauð í málaflokknum og að núverandi þekking nýtist áfram sem best. Allir starfsmenn halda því sínu starfi eða sambærilegu og réttindi og skyldur færast með starfsfólki til nýrrar stofnunar verði frumvarpið að lögum. Aðalskrifstofa nýrrar stofnunar getur verið á hvaða starfsstöð sem er, en ekki er þó gert ráð fyrir að forstöðumaður hafi aðsetur á höfuðborgarsvæðinu. Í ferlinu var ákveðið að velja nýtt nafn á stofnunina og komu ýmsar hugmyndir fram hvað það varðar. Land og skógur þykir hins vegar lýsandi fyrir starfsemi stofnunarinnar og hefur einnig skírskotun til verkefna og heita núverandi stofnana og því var ákveðið að fara fram með það nafn í framlögðu frumvarpi. Að lokum er gert ráð fyrir að einhver tilfallandi tímabundinn kostnaður muni falla til fyrstu eitt til tvö árin við sameininguna ef miðað er við fyrri reynslu ríkisins af sameiningu stofnana. Til lengri tíma má þó gera ráð fyrir að sameiningin muni leiða til samlegðaráhrifa sem geti leitt til aukinnar skilvirkni í rekstrinum og sá sparnaður sem kann að hljótast af sameiningunni verður þá nýttur í verkefni nýrrar stofnunar. Oftar en einu sinni hefur verið skoðað hvort sameina eigi þessar tvær rótgrónu stofnanir án þess að það hafi gengið eftir. Með góðum undirbúningi og áherslu á mannauð verður tryggt að ávinningurinn verði meiri en ef stofnanirnar verða áfram tvær. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar er fylgir með frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir framsöguna í þessu mjög svo spennandi máli og ég veit að við þingmenn sem sitjum í umhverfis- og samgöngunefnd bíðum spennt eftir því að takast á við þetta verkefni. Það er nefnilega vandasamt að sameina stofnanir en eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra þá eru verkefni þessara tveggja stofnana afar skyld og lengi verið talað um það að hægt sé að sameina þær og jafnvel í víðara samhengi við aðrar stofnanir sem sinna verkefnum á sviði náttúruverndar. Ég hlakka mikið til að takast á við þetta verkefni í umhverfis- og samgöngunefnd, ekki síst vegna þess að mér sýnist að við undirbúninginn og í allri þeirri vinnu sem fyrir liggur í því frumvarpi sem við erum með fyrir framan okkur hafi verið vandað mjög vel til verka og það er mjög vel og skiptir mjög miklu máli að gera það. Það styður auðvitað þessi áform hversu vel þeir tveir lagabálkar sem hæstv. ráðherra kom inn á, annars vegar lög um landgræðslu og hins vegar um skóga og skógrækt, tala saman og er til þess að gera auðvelt að stilla saman, enda mjög skyld málefni. Markmiðin eru stór og metnaðarfull sem við höfum sett okkur um samdrátt í losun og verðum að standa við, bæði um losun og bindingu gróðurhúsalofttegunda. Engu að síður höfum við líka sett okkur metnaðarfull markmið um að auka rannsóknir og horfa þannig líka sérstaklega til samspils landnýtingar og loftslagsmála. Mig langar að gera eitt hér að umtalsefni sem við höfum gjarnan rætt í samhengi þessara mála, þ.e. þegar við viljum leggja sérstaka áherslu á loftslagsmál sem við erum meðvituð um að gera og þurfum að gera vel í, en það er að horfa til samlegðaráhrifa. Þegar við verjum krónu í þágu loftslagsmála, m.a. á grundvelli þess að við erum bundin af alþjóðasamningum sem lúta að loftslagsmálum, þá fer langbest á því að sama krónan sé líka nýtt til þess að horfa til samlegðarinnar við annan alþjóðlegan samning sem lýtur að líffræðilegum fjölbreytileika, hvar við höfum undirgengist mjög mikilvægar skuldbindingar og vorum nýlega minnt á mikilvægi hans sérstaklega með nýafstöðnum fundi í Montreal, en ekki síður við þriðja alþjóðlega samninginn sem við höfum undirgengist um varnir gegn eyðimerkurmyndun. Ég held að það felist stórkostleg tækifæri í því að horfa til samlegðar þessara aðgerða á forsendum þeirra króna sem við, fjárveitingavaldið, ákveðum hér að setja í þessa málaflokka og tryggja að svo sé, að þegar við verjum peningum til að ná árangri í loftslagsmálum séum við jafnframt að vanda okkur við það að ganga ekki á líffræðilegan fjölbreytileika og sporna við landeyðingu. Eitt sem mig langar að koma inn á stuttlega er, eins og getið er um í annars mjög ágætri greinargerð, þessi umræða sem gjarnan kemur upp og hefur að einhverju leyti kannski staðið sameiningu stofnana fyrir þrifum en það er umræðan um höfuðstöðvar svokallaðar. Ég fagna því mjög hvaða nálgun er tekin hér í þessu frumvarpi og þykir hún alveg til marks um þær áherslur sem ríkisstjórnin hefur sett á eflingu og styrkingu starfsstöðva hins opinbera vítt og breitt um landið. Ég tel mikinn sóma að því að horfa til þess að gera þetta með þeim hætti, þ.e. að viðkomandi sem kemur til með að leiða nýja stofnun geti í rauninni verið staðsettur á hvaða starfsstöð sem er, utan þó þeirra sem eru á höfuðborgarsvæðinu. Það þykir kannski svolítið merkilegt að höfuðborgarsvæðisþingmaðurinn skuli tala svona en það geri ég vegna þess að ég tel að bæði sú nútímatækni og sú geta sem við höfum þjálfað okkur í miðar að því að við eigum þessi samskipti þvert á sterkar starfsstöðvar og þá skiptir ekki höfuðmáli hvar forstöðumaðurinn er akkúrat staðsettur. Þetta skapar líka getuna til að bregðast við því ef forstöðumenn einhverra hluta vegna flytja sig á milli stöðva, að það sé ekki bundið við einn landshluta umfram aðra. En þess þá heldur er mikilvægi sterkra starfsstöðva, opinberra starfsstöðva, þeim mun meira. Ég ítreka bara þakkir mínar og hlakka til að taka til verka við þetta frumvarp í umhverfis- og samgöngunefnd og ég veit að við bíðum spennt eftir því.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. matvælaráðherra framsöguna og fagna fram komnu frumvarpi um sameiningu Landgræðslunnar og Skógræktarinnar með þeim hætti að sett verði á fót ný stofnun sem sinna skuli verkefnum á sviði landgræðslu og skógræktar undir heitinu Land og skógur. Það er auðveldlega hægt að taka undir markmið frumvarpsins um að sameining Landgræðslunnar og Skógræktarinnar geti orðið til góðs fyrir alla landnýtingu og stutt við jarðvegsvernd, gróðurvernd og uppbyggingu gróðurauðlindar sem og þjónustu og ráðgjöf til þeirra atvinnugreina sem byggja á landnotkun. En auðvitað á þetta líka allt sameiginlegt að vera liður í því að binda kolefni í jarðvegi og gróðri eins og hv. þm. Orri Páll Jóhannsson kom inn á hér í ræðunni á undan. Ég trú því raunverulega að ef rétt verður staðið að málum og sameiningunni og rétt haldið á málum í framhaldinu þá sé þetta mál mjög gott. En það er að mörgu að hyggja við sameininguna þannig að þegar málið var afgreitt úr mínum þingflokki setti ég ásamt fleiri þingmönnum fram ákveðna fyrirvara varðandi málið, fyrirvara sem ég tel að kalli á nána skoðun ákveðinna atriða í meðferð hv, umhverfis- og samgöngunefndar. Slík skoðun gæti leitt til einhverra breytinga á frumvarpinu og að lágmarki umfjöllunar í nefndaráliti. Þessi mál varða m.a. skipulag eða dreifingu starfsstöðva, skyldu til samráðs og heimildarákvæði 5. gr. Virðulegi forseti. Nú ætla ég að fjalla aðeins nánar um þessi þrjú atriði og fyrst varðandi samráðið. Í greinargerð er umsögn Bændasamtakanna um skilgreint samráð svarað á þann hátt að ekki verði lagt til að samstarfsráð verði lögbundið en gert ráð fyrir að stofnunin hafi almennt samráð við hagsmunaaðila eftir þörfum. Ég álít að þrátt fyrir að samráð hagaðila verði hugsanlega ekki lögbundið geti verið eðlilegt að skoða hvort rétt sé að leggja þá skyldu á stofnunina að setja sér opinberar starfsreglur um virkt samráð við hagaðila, hvort sem er vegna samningsbundinna samstarfsverkefna eða þátttökuverkefna sjálfboðaliða. Þá er ég m.a. að hugsa um einhvern veginn skilgreint samráð eins og t.d. á sér stað í skólaráðum eða nemendaverndarráðum eða sambærilegu þannig að það liggi fyrir að tilteknir aðilar eigi að koma að samráðinu og það sé einhver verkáætlun sem stofnunin þarf að setja upp. Þá er auk þess rétt að minna á 14. gr. laga um skóga og skógrækt, sem er hluti af IV. kafla laganna um skógrækt á lögbýlum, en þar segir, með leyfi forseta: „Skógræktin skal hafa samstarf við félög skógarbænda á viðkomandi svæðum. Skógræktin skal leita umsagnar Landssamtaka skógareigenda við ákvörðun viðmiða fyrir endurgreiðslu samþykkts kostnaðar skv. 4. mgr. 11. gr. Skógræktin og Landssamtök skógareigenda skulu móta sér sameiginlegar verklagsreglur um hvernig samráði þeirra í milli skuli háttað.“ Ég álít mjög mikilvægt að umhverfis- og samgöngunefnd leiti upplýsinga um framkvæmd þessarar skyldu til samráðs við skógarbændur á tilteknum landsvæðum og hvernig þetta lagaákvæði hefur verið í framkvæmd síðan ný lög um skóga og skógrækt voru sett, hvernig verklagsreglurnar líti út. Hugsanlega er ráðherra kunnugt um það og náttúrlega sjálfsagt, ef ráðherra hefur upplýsingar um það, að koma með það hér inn í umræðuna. Þetta eru mínar vangaveltur varðandi samráð. Síðan langar mig að staldra við þetta sérstaka heimildarákvæði 5. gr. Þar finnst mér orðið „aðilar“, sem þar er notað á ýmsan hátt, óskýrt og það er ekki skýrt nánar í greinargerð með frumvarpinu eða um greinina og ég held að það sé mjög mikilvægt að í meðförum Alþingis og nefndarinnar verði það skýrt nánar við hverja er átt í þessari grein, hverjir það eru sem stofnunin mun geta krafið um upplýsingar um gögn og hvaða gögn það eru sem stofnunin getur krafið aðra um. Það er kannski ekki meira að segja um þessa grein að svo stöddu nema mér finnst afskaplega óljóst út á hvað hún gengur í raun og veru. Í þessu sambandi og í raun því sem ég rakti hér á undan um samráðið þá velti ég því líka fyrir mér hvort þurfi ekki, þegar verið er að tala um þá sem gögn eru sótt til, að gera greinarmun á þátttökuverkefnum - ég lít þannig á að þátttökuverknefni með opinberum aðilum séu oft einhvers konar verkefni sem oft eru skipulögð af félagasamtökum og mismargir sjálfboðaliðar taka síðan þátt í - og síðan samstarfsverkefnum þar sem bændur skuldbinda sig til að sinna ákveðnu verkefni, jafnvel í tugi ára, og eru jafnframt að binda land sem þeir hafa til umráða í slík verkefni. Og svo getum við kannski verið með þriðju tegundina af samstarfi þar sem eru einfaldlega verktakar að sinna einhverjum af þessum verkefnum sem falla undir stofnunina á landi sem er í opinberri eigu eða er einhvers konar opinbert samstarf um ræktun. Ég hef nokkrum sinnum átt hér úr þessum ræðustól samtöl við hæstv. matvælaráðherra um málefni tengd landgræðslu og skógrækt og m.a. hlutverk bænda og þegar ég hef velt þeim samtölum fyrir mér þá hefur það truflað mig að það sé ekki gerður greinarmunur á umræðu um þátttökuverkefni og þessi samstarfsverkefni sem binda í rauninni hendur fólks til miklu lengri tíma. Að lokum langar mig að koma inn á þá athugasemd að lagaákvæði um dreifingu starfsstöðva verði skoðað nánar. Ef ég man rétt þá eru starfsstöðvar Skógræktarinnar 13 og Landgræðslunnar fimm, kannski svolítið eftir því hvernig er talið. Verkefni stofnananna og þessarar nýju stofnunar eru eðli málsins samkvæmt um land allt og mikilvægt að stofnunin viðhaldi öflugum starfsstöðvum í öllum landshlutum. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort það ætti að taka til skoðunar að binda í lög ákveðna lágmarksdreifingu starfsstöðva, t.d. að það skuli vera starfsstöðvar í öllum landshlutum líkt og gert hefur verið á öðrum sviðum, svo sem í frumvarpi til laga um sameiningu Fjölmenningarseturs og Vinnumálastofnunar, sem nú er til umfjöllunar í velferðarnefnd. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Vinnumálastofnun skal reka þjónustustöðvar um land allt og skal minnst ein þjónustustöð vera á hverju eftirtalinna landsvæða: Austurlandi, höfuðborgarsvæðinu, Norðurlandi eystra, Norðurlandi vestra, Suðurlandi, Suðurnesjum, Vestfjörðum og Vesturlandi.“ Mér finnst þetta alla vega skoðunarinnar virði þó að staðan sé að þessu leyti mjög góð eins og er ef þessar stofnanir eru lagðar saman. En við uppbyggingu starfsstöðva er líka mikilvægt að tryggja að starfsstöðvarnar séu nægilega sterkar til að vera aðlaðandi vinnustaður eins og hv. þm. Orri Páll Jóhannsson kom inn hér á undan mér. Þá er mikilvægt að tryggja að störf tengd þjónustu í tilteknum landshluta byggist upp í þeim, svo sem eins og þjónusta við þjóðskóga á ákveðnu svæði eða þjónusta sem sérstaklega tengist bændaskógrækt á tilteknu svæði, en jafnframt er mikilvægt að dreifa störfum sem eru óháð staðsetningu út á starfsstöðvarnar til að tryggja að nægilega öflugar og eftirsóknarverðar starfsaðstæður verði á öllum starfsstöðvum. Ég þekki ekki dæmi um að um þetta hafi verið búið sérstaklega í lögum, en ég held að það sé alveg skoðunarinnar virði, ekki síst þegar við erum að fara inn í breytt umhverfi á þessu sviði í opinberum rekstri. Svo er það þetta síðasta sem verður nú alltaf svolítið tilfinningamál, með aðalskrifstofurnar. Hæstv. ráðherra kom inn á það í sinni framsöguræðu að ekki væri gert ráð fyrir aðalstöðvum eða að forstöðumaður sæti á starfsstöð á höfuðborgarsvæðinu, en það er ekki búið um það í lögunum. Væri ástæða til þess? Og hvað er höfuðborgarsvæðið? Það eru líka til nokkrar skilgreiningar á því. Ég held að þetta sé vangavelta sem óhjákvæmilega kemur upp í starfi nefndarinnar. Skógræktin hefur haft aðalskrifstofu á Austurlandi frá 1991 og er eina ríkisstofnunin sem starfar á landsvísu með höfuðstöðvar þar. Landgræðslan hefur alla tíð haft höfuðstöðvar í Gunnarsholti. Þess vegna velti ég auðvitað fyrir mér hvort það væri æskilegt að festa í lögin einhver nánari skilyrði um aðsetur forstöðumanns eða svona meginmiðstöð annars hvors þessa verkefnis þannig að yfirstjórn skógræktarverkefna yrði einhvern veginn bundin Austurlandi og landgræðsluverkefni á Suðurlandi. Ég átta mig vel á því að það geta verið kostir og gallar við þetta en við getum, held ég, ekki farið fram hjá því að ræða þessi mál. Þá held ég að ég hafi þetta ekki mikið lengra. Mér sýnist að öðru leyti að það hafi t.d. tekist mjög vel að samhæfa lagagreinar, af því að við erum með nýleg lög um landgræðslu og nýleg lög um skóga og skógrækt. Auðvitað skiptir miklu máli að horfa á þetta frumvarp í samhengi við þau lög og ég hef sérstaklega lagst yfir lagagreinarnar um landsáætlun um landgræðslu og skógrækt og alla vega rekst ég í fljótu bragði ekki á neitt sem truflar mig þar, ég held að það hafi verið vel unnið. Að lokum vil ég bara ítreka að ég held að hér sé um framfaramál að ræða en legg áherslu á að Alþingi vandi sig við umfjöllunina og óska hv. umhverfis- og samgöngunefnd velfarnaðar í umfjölluninni.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir þátttökuna í þessari umræðu og ég treysti því að hv. umhverfis- og samgöngunefnd vinni þetta vel og þakka líka bara góðar óskir gagnvart málinu sem slíku og að það sé litið á þetta mál sem framfaramál. Ég held að það sé sem betur fer orðið svo að það sé nánast óumdeilt að í meginatriðum sé þetta framfaraskref. Síðan eru auðvitað ýmis álitamál sem þarf að taka til skoðunar á vettvangi nefndarinnar og allnokkur hafa verið rædd hér af hv. þingmönnum sem hér hafa tekið þátt. Ég treysti hv. umhverfis- og samgöngunefnd algerlega til að taka þessi mál til skoðunar sem hér eru nefnd. Mig langar þó að segja kannski með almennum hætti um það sem lýtur meira að því hvaða hlutverk löggjöfin sjálf hefur og að hve miklu leyti ráðlegt er að binda til að mynda samráð, samtal og annað slíkt beinlínis inn í lagatextann. Ég held að nefndin ætti að skoða vel hvort það færi betur á því að hnykkja á slíku í nefndaráliti af því að það getur verið snúið að hafa ekki yfir að ráða þeim sveigjanleika sem framtíðarbreytingar geta falið í sér og þurfa þá mögulega að fara til Alþingis með nýja sýn og nýtt fyrirkomulag. Samstarf og samráð er í eðli sínu eitthvað sem á að vera eins lífrænt og sveigjanlegt og hægt er. Ég held að í þessum málaflokkum báðum, hvort sem við erum að tala um landgræðslu eða skógrækt, og við hv. þingmaður höfum áður rætt þessi mál hér í þingsal, byggjum við á heilmikilli hefð samstarfs og samráðs um tiltekin verkefni sem hér hafa verið nefnd o.s.frv. og ég held að það fari vel á því að gera ráð fyrir því að svo verði áfram, þó að til þess sé vísað með ítarlegum hætti í nefndaráliti, þ.e. að samstarfið og samráðið sem vænt er á vettvangi nýrrar stofnunar byggi á gömlum merg og traustum samskiptum við bændur og landeigendur. Síðan voru það spurningar og vangaveltur sem hv. þingmaður dró sérstaklega upp varðandi 5. gr. og þessi sérstöku heimildarákvæði um að semja við aðra aðila og krefja síðan þá aðila um upplýsingar o.s.frv. Hv. þingmaður veltir því fyrir sér hvort þarna geti mögulega verið um að ræða of óljósa heimild til einhvers konar framsals eða ráðstöfunar verkefna o.s.frv. Í raun og veru er hugsunin í ráðuneytinu sú að þetta sé bara almenn heimild til að gera samninga um minni háttar verkefni. En það er full ástæða til, ef þetta er ekki skýrt svona við fyrstu sýn, að skerpa á þessu betur í meðförum nefndarinnar og ég held að það sé bara til góðs. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um umræðu sem lýtur að þátttöku í verkefnum og samstarfsverkefnum sem er ekki fjallað um beinlínis í þessum lagabókstaf hér. Ég held að það hljóti að verða hluti af því sem rætt verður í meðförum nefndarinnar og tengist því sem þingmaðurinn er líka að velta fyrir sér um dreifingu starfseminnar, því hversu nálægt einstakar starfsstöðvar eru starfseminni. Eins og fram hefur komið eru þetta allt í allt 16 starfsstöðvar sem eru auðvitað margar og spurningin er enn og aftur með sömu tilvísun um sveigjanleikann til að ákveða hvar sé best að staðsetja verkefnin hverju sinni. Mín tilfinning er sú, eftir að hafa verið í samstarfi og samráði við núverandi forstjóra þessara stofnana og þeirra sem best þekkja til í þessu, að þetta sé svolítið spurning um að treysta starfseminni, a.m.k. að gæta mjög vel að því að ef stigin verða skref þar sem hlutirnir eru skilgreindir með enn skýrari hætti þá verði þau stigin af mikilli varfærni, þau verði ekki til þess að hamla þróun eða hægja á henni með einhverju móti. Í greinargerðinni um aðalskrifstofu, og ég geri mér grein fyrir því að þetta er nokkuð óvenjuleg nálgun, segir bara, með leyfi forseta: „Þá getur aðalskrifstofa nýrrar stofnunar verið á hvaða starfsstöð stofnunarinnar sem er en ekki er gert ráð fyrir að forstöðumaður hafi aðsetur á höfuðborgarsvæðinu.“ Ég held að þetta sé mikilvæg og ég held að þetta sé svolítið hugrökk nálgun vegna þess að það eru djúpar rætur bæði á Suðurlandi og Austurlandi, en um leið erum við svolítið að færa okkur út úr þeirri nálgun að stofnun sé fjórir veggir með skrifborði innan húss. Við eigum að vera meira bæði í hreyfanlegum og sveigjanlegum verkefnum, við getum unnið meira á netinu en um leið eru verkefni af þessu tagi algerlega háð því að þau séu bundin stund og stað. Mér finnst starfsfólk landgræðslu og skógræktar vera svolítið spennt fyrir því að nálgast þetta svona og segja meira að segja: Eigum við nokkuð endilega að líta á landgræðslu og skógrækt sem aðskilda málaflokka sem þurfi aðskilda meginskrifstofu og eitthvað slíkt? Eigum við ekki einmitt að segja nei við því og hætta að aðskilja þetta svona? Með því að flétta saman verkefnin í samræmi við áherslur, aðgerðaáætlanir og svoleiðis þá erum við í raun og veru líka að segja að það eigi að fjalla um hvort tveggja á sem flestum starfsstöðvum. Þetta eru nú svona meira, virðulegi forseti, hugleiðingar út frá viðbrögðum hv. þingmanna. En ég þakka fyrir það að hér er um að ræða fyrst og fremst stuðning við málið og ég tel að hv. umhverfis- og samgöngunefnd geti gert þær umbætur á málinu sem skýri það. Hér er verið að stíga mjög mikilvægt skref fyrir loftslagsmál, fyrir líffræðilega fjölbreytni, fyrir jarðvegsvernd sem við mættum alveg tala meira um og tækifærin í þeim efnum sem eru ærin með þeirri þekkingu, reynslu og framsýni sem er fyrir hendi í báðum þessum stofnunum sem, ef þetta frumvarp verður að lögum, verða að nýrri og sterkri stofnun.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 1353, máli nr. 861, en um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, svæðaskipting strandveiða. Þetta frumvarp er samið í matvælaráðuneytinu en með því eru lagðar til breytingar á ákvæði 6. gr. a laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, sem fjallar um strandveiðar. Ástæða þess að ég greindi frá því í grein í Morgunblaðinu þann 26. júlí sl. að ég hygðist leggja til þessa lagabreytingu er einföld. Síðasta sumar voru strandveiðar stöðvaðar 21. júlí. Af því leiddi að ekki tókst að tryggja 48 daga á strandveiðum í þriðja skiptið í röð. Það varð niðurstaðan þrátt fyrir að aldrei hafi stærra hlutfalli leyfilegs heildarafla í þorski verið ráðstafað til strandveiða. Í kjölfarið höfðu margir strandveiðimenn samband við mig og lýstu yfir vonbrigðum með það að ekki hefði náðst að tryggja 48 daga á veiðum en jafnframt til þess að lýsa því að stöðvunin hefði mjög misjöfn áhrif á byggðir landsins. Því taldi ég og tel enn nauðsynlegt að löggjafarvaldið fái tækifæri til að fjalla um málið. Sem ráðherra sjávarútvegsmála alls landsins tel ég nauðsynlegt að gera breytingar á þessu fyrirkomulagi því að óbreyttum lögum verður niðurstaðan enn og aftur óbreytt núna í sumar, að stöðva þurfi strandveiðar þannig að hagsmunir tiltekinna svæða verði undir. Ég geri mér grein fyrir því og hef heyrt það að mjög skiptar skoðanir eru hér í þinginu um þessi mál. Ég skil það vel, enda eru mismunandi hagsmunir eftir svæðum. Eðli máls samkvæmt þá kemur núverandi staða niður með mismunandi hætti eftir svæðum og þar með eftir kjördæmum. Ég tel eigi að síður ekki ganga annað við þessar kringumstæður en að koma með frumvarp til þingsins sem er viðleitni til þess að tryggja jafnræði í þessum litla hluta kerfisins okkar. Samkvæmt frumvarpi þessu er lagt til að breytt verði ákvæði 6. gr. a sem fjallar um strandveiðar á þann veg að strandveiðar verði hér eftir svæðaskiptar. Í því felst að tekin verði upp skipting aflaheimilda við strandveiðar á landsvæði og tímabil. Einnig er lagt til að heimilt verði að flytja óveiddar aflaheimildir hvers landsvæðis og tímabils yfir á næsta tímabil innan fiskveiðiársins og ráðstafa þeim með þeim aflaheimildum sem koma til ráðstöfunar á því tímabili innan sama fiskveiðiárs. Þá er lagt til að heimilt verði að flytja óveiddar aflaheimildir fiskveiðiárs yfir á næsta ár. Virðulegi forseti. Forsaga málsins er nokkuð lengri en með lögum nr. 22/2019 var gerð breyting á 6. gr. a í lögum nr. 111/2006, um stjórn fiskveiða. Breytingin var gerð að frumkvæði atvinnuveganefndar Alþingis. Ákvæði 2. mgr. 6. gr. a var þá breytt með þeim hætti að skylda ráðherra til að kveða á um skiptingu landsvæða og aflaheimilda á tímabil og landsvæði var felld brott. Þar með var aflaheimildum við strandveiðar ekki lengur skipt á landsvæði heldur miðað við að öll landsvæði veiddu úr sama pottinum, þ.e. þeim leyfilega heildarafla sem ráðstafað var til strandveiða. Atvinnuveganefnd taldi þá allar líkur á að þær aflaheimildir sem ráðstafað var til strandveiða myndu duga til að tryggja 12 daga í mánuði á veiðum. Það hefur aftur á móti ekki gengið eftir. Afnám svæðaskiptingar aflaheimilda við strandveiðar hefur verið í gildi síðastliðin fjögur ár. Þetta fyrirkomulag hefur ekki reynst eins vel og vonast hafði verið til, sérstaklega ef litið er til jafnræðissjónarmiða þar sem afnám svæðaskiptingar aflaheimilda við strandveiðar hefur haft neikvæð áhrif á strandveiðar á Norðaustur- og Austurlandi. Þessi svæði eiga mest undir því að geta veitt seinni hluta sumars þegar þorskurinn er stærstur og verðmætastur. Með frumvarpi þessu er því lagt til að breytt verði ákvæði 6. gr. a laga nr. 61/2006, um stjórn fiskveiða, á þann veg að strandveiðar verði hér eftir svæðaskiptar eftir landsvæðum. Þannig verði fyrirkomulagið að nokkru leyti sambærilegt og það var fyrir gildistöku laga nr. 22/2019. Þó verði skipting heimilda milli svæða með öðrum hætti en tíðkaðist fyrir 2019 en þegar strandveiðum var komið á árið 2009 var heimildum skiptum milli svæða, annars vegar með tilliti til hlutfallslegrar skiptingar byggðakvóta til landsvæða og hins vegar með jafnri skiptingu milli svæða. Því var ekki horft til þess við fyrra fyrirkomulag hve margir aðilar ráðgerðu að stunda strandveiðar frá hverju svæði eins og þetta frumvarp nú gerir ráð fyrir. Þessi breyting þýðir að ekki verður lengur veitt úr einum potti fyrir allt landið og veiðar stöðvaðar fyrir allt landið þegar heildaraflamagni hefur verið náð. Þess í stað verður heimildum dreift niður á landsvæði og tímabil með reglugerð sem ráðherra setur fyrir hvert ár. Einnig er með frumvarpinu lagt til að heimilt verði að flytja óveiddar aflaheimildir hvers landsvæðis og tímabils yfir á næsta tímabil innan fiskveiðiársins og ráðstafa þeim með þeim aflaheimildum sem koma til ráðstöfunar á því tímabili innan sama fiskveiðiárs. Þá er lagt til að heimilt verði að flytja óveiddar aflaheimildir fiskveiðiárs yfir á næsta fiskveiðiár og aflaheimildir sem fluttar eru frá eldra ári skuli tilheyra aflaheimildum þess fiskveiðiárs sem hófst næstliðinn 1. september. Virðulegi forseti. Með framlagningu þessa frumvarps er fyrst og fremst verið að stuðla að auknu jafnræði. Við umfjöllunina og samráðið í samráðsgátt kom fram að það væri mikilvægt að tryggja að bátar allra strandveiðisvæða fái heimild til að róa í 12 daga í hverjum mánuði og að sú breyting myndi tryggja nauðsynlega sátt meðal strandveiðisjómanna. Með því að taka ákvörðun um að afnema skyldu Fiskistofu til að stöðva veiðar þegar heimildirnar eru uppurnar þá erum við í raun og veru að segja að þessar heimildir, strandveiðiheimildirnar, séu teknar út úr kerfi takmarkaðra heimilda sem byggja á vísindalegri ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar. Það kemur að mínu mati ekki til greina. Frá upphafi hafa strandveiðar verið hugsaðar takmarkaðar eins og allar aðrar veiðar við landið og ég mun hér eftir sem hingað til fara að vísindalegri ráðgjöf um mínar ákvarðanir um leyfilegan heildarafla. En ég taldi fyrst og fremst að í ljósi þess að tiltekin landsvæði guldu fyrir þessa breytingu fyrir fjórum árum væri ótækt annað en að leggja þetta til við þingið og að hv. atvinnuveganefnd fái tækifæri til þess að glíma við þessi álitamál sem koma fram í frumvarpinu í því skyni að auka jafnræði í landinu því að það hlýtur að vera verkefni okkar allra, sama hvaðan okkar umboð kemur og úr hvaða kjördæmi.

Frú forseti. Ég er kominn hingað upp til að spyrja einnar spurningar. En áður en ég ber hana upp þá ætla ég að mótmæla því sem fram kom að ekki hafi tekist að afla veiðiheimilda. Það var einfaldlega svo að hæstv. ráðherra hafði bara engan áhuga á því og bjó sér til þessa bóndabeygju sem hún er komin í hér. En spurningin sem ég ætlaði að bera upp er þessi: Hvers vegna í ósköpunum hafði hæstv. ráðherra ekkert samráð við smábátasjómenn, fulltrúa þeirra? Nú kemur flokkurinn fram og segist ætla að hafa samráð við alla og taka tillit til allra, allra kynja og ég veit ekki hvað, en í svona máli er síðan ekki rætt við einn né neinn. Hvað á það að þýða? Ég er mjög hissa á þessu. Jú, vissulega fréttist af ráðherra inni á fundi. Þar var hann að funda með forstjóra Samherja sem heimtaði að sett yrðu bönd á strandveiðarnar, og nú er hún komin með þetta frumvarp.

Virðulegur forseti. Ég veit að kenningar af þessu tagi eru eitthvað sem hv. þingmaður hefur sérstaklega gaman af. En ég hafna því, virðulegur forseti, að það séu einhverjir aðrir en mitt ráðuneyti sem hafi haldið um pennann sem skrifaði þetta frumvarp. Það er nú alltaf dálítið snúið þegar maður talar um samráð, það er auðvitað þannig, sem betur fer, að við erum með lögboðna ferla í þessu. Við gerum líka ráð fyrir því að frumvörp séu í samráðsgátt stjórnvalda og þar koma inn umsagnir. Meðal annars barst umsögn frá Landssambandi smábátaeigenda með athugasemdum þeirra og áhyggjum, og það er allt saman hluti af því sem er lesið og metið í þessu ferli. Það ber okkur að gera. Umsögn LS snýst í raun og veru um það að það sem þyrfti til væri að afnema þessa skyldu Fiskistofu til að stöðva veiðarnar þegar heimildirnar eru búnar. Það að ekki sé orðið við öllum ábendingum þýðir ekki að samráð sé ekki viðhaft.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessi svör þó að þau hefðu mátt vera aðeins ítarlegri. Mér fannst skýringar á þessu samráðsleysi ekki koma fram. En mig langaði að bera upp aðra spurningu og hún er í kjölfar þess að einn af höfundum aflareglunnar, í endurskoðun hennar, lýsti því yfir, á fundi sem við vorum bæði á fyrr í vikunni, að aflareglan eða þessi ráðgjöf, bóndabeygjan sem búið er að setja ráðherra í, væri ekki að ganga upp. Það væri eitt og annað sem væri augljóst - í raun á hvaða fábjáni sem er að sjá að hún er ekki að ganga upp. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hún trúi því að hægt sé að ofveiða fiskstofna með krókum, handfæraveiðum. Telur hæstv. ráðherra að fiskur sem t.d. er veiddur við Grímsey - að það sé eitthvert vit í því að draga hann frá einhverju sem má veiða inni á Breiðafirði?

Virðulegur forseti. Já, ég tel nú að tonn af þorski sé jafnt og tonn af þorski og að það hljóti alltaf að koma til álita þegar við erum með það kerfi sem við leggjum til grundvallar. Ég veit að ég og hv. þingmaður erum ósammála þarna en hann telur að tilteknar veiðar eigi að standa fyrir utan kerfið. Ég vil hins vegar segja það, af því að við ræddum saman, ég og hv. þingmaður, á fundi samráðsnefndar um auðlindina okkar, að aflaregla er eitthvað sem þarf að skoða. Það er alveg hárrétt að það þarf að rýna þetta í hörgul en að halda því fram, hvort sem er á fundum þar eða hér í þingsal, að það sé eitthvað annað sem þeirri sem hér stendur gengur til en að hlusta eftir mismunandi sjónarmiðum - ég hef haldið mjög marga fundi með strandveiðisjómönnum, ég vil veg strandveiða sem mestan og ég mun halda áfram að beita mér í þá veru. 

Frú forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að hæstv. ráðherra hefur sett af stað víðtæka heildarendurskoðun á sjávarútvegskerfinu undir yfirskriftinni Auðlindin okkar. Þegar við í Samfylkingunni köllum eftir hærri veiðigjöldum, sanngjarnari veiðigjöldum, og tölum fyrir því réttlætismáli að almenningur fái aukna hlutdeild í auðlindarentunni sem verður til í sjávarútvegi í krafti aflamarkskerfisins, er iðulega vísað til þess að þessi viðamikla samráðsvinna standi yfir og það megi ekkert vera að fikta of mikið í þessum kerfum meðan svo er. En hvers vegna gilda einhver önnur lögmál þegar kemur að strandveiðikerfinu? Hér er verið að leggja til grundvallarbreytingar á þessu kerfi í raun fram hjá því samráðsferli sem ég vísaði til og þetta eru breytingar sem eru gerðar í óþökk þeirra sem hafa stundað strandveiðar. Hvernig stendur á þessu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni athugasemdina eða spurninguna. Það er ekki alveg nákvæmt hjá hv. þingmanni að segja að þetta sé í óþökk þeirra sem stunda strandveiðar af því að það fer dálítið eftir því hvar viðkomandi er staddur. Það er líka ekki nákvæmt að halda því fram að hér sé verið að skarka í þessu kerfi með svo afgerandi hætti sem hv. þingmaður lætur liggja að á meðan allt annað sé látið eiga sig. Við erum með allnokkur frumvörp í gangi sem lúta t.d. að orkuskiptum í sjávarútvegi og eru nú til meðferðar í hv. atvinnuveganefnd. Athugasemdir og ákvarðanir sem lúta að því hver rentan er af nýtingu sameiginlegrar auðlindar eru alltaf á dagskrá. Þær eru alltaf á dagskrá. Ég hef ekki staðið fyrir því eða talað fyrir því að það sé ekki í lagi að ræða þessi mál vegna þess að hin stóra og yfirgripsmikla vinna sé í gangi, og ég fagna þeirri umræðu. En ég verð hins vegar að segja það að núna eru til umræðu 

Forseti minnir hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að ræðutíminn er mjög takmarkaður í andsvörum og einungis ein mínúta.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ef ég skildi ræðu hennar áðan, þar sem hún fór yfir efni frumvarpsins, þá er þetta einfaldlega í hennar huga svo brýnt sanngirnismál, þær breytingar sem hér er verið að gera á strandveiðikerfinu, að það þurfi einfaldlega að ráðast í þetta sem fyrst. Þá velti ég fyrir mér þessum stóru spurningum sem lúta að auðlindarentu í sjávarútvegi. Nú er það þannig að það er að verða til alveg gríðarlegur hvalrekagróði, sérstaklega hjá stærstu útgerðunum, m.a. vegna hækkunar á verði sjávarafurða erlendis. Þótt það varði kannski ekki beinlínis það frumvarp sem hér er til umræðu vil ég fá að svindla og spyrja hæstv. ráðherra hvort við megum þá ekki örugglega vænta þess að hún gangi jafn hreint til verks og hér og að við fáum þá að sjá einhverjar lágmarksbreytingar til að koma því 

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að spurning hans er nokkuð út fyrir efni frumvarpsins. Ég vil taka fram að það verður ekki mitt verkefni, undir þessum dagskrárlið, að greina frá innihaldi fjármálaáætlunar, það mun koma fram í næstu viku í samhengi við heildarmyndina, hvort sem er tekjuöflun eða þau útgjöld sem fyrirhuguð eru. Ég vil vekja athygli hv. þingmanns á því að það eru fleiri breytingar en ég hef þegar nefnt sem eru í farvatninu eins og til að mynda breytingar varðandi heimild til þess að færa á milli tegunda, sem er líka mál sem má að mínu mati illa bíða vegna þess að þar er um að ræða greinilega ofveiði á tilteknum stofnum sem er ekki verjandi til langs tíma þegar um er að ræða það orðspor sem við viljum passa upp á, þ.e. sjálfbærar veiðar.

Virðulegur forseti. Ég vil bara í upphafi segja að ég átta mig fullkomlega á hvaða verkefni hæstv. ráðherra er að takast á við og hagsmunum þess landsvæðis sem koma fram í frumvarpinu, og ég ætla ekki að gera lítið úr því. Fyrri spurning mín hér er kannski fyrst og fremst þessi: Hefur ráðherra leitað af sér allan grun um það hvort við getum gripið til einhverra annarra aðgerða inni í núverandi fyrirkomulagi til að bregðast við því sem er meginvandamálið sem á að leysa með þessu frumvarpi?

Virðulegur forseti. Það eru ýmsar leiðir sem hafa verið ræddar og hafa komið upp í hugann og ekki síst nákvæmlega það með hvaða hætti við erum að ráðstafa því sem oft er kallað félagslegi hluti kerfisins, eða þessum 5,3%. Höfum við tækifæri til þess, og við yrðum þá eftir atvikum að gera það með lagasetningu eða með þingsályktun, að færa á milli einstakra þátta þess kerfis, 5,3%, í þágu strandveiða? Er það eitthvað sem við gætum gert, sérstaklega þegar við horfum til þess að hluti af þessum 5,3% kerfum er eitthvað sem við getum sannarlega velt fyrir okkur hvort sé að þjóna þeim tilgangi sem upphaflega var lagt af stað með?

Virðulegur forseti. Ég veit að hæstv. ráðherra kemur ekki á óvart að þingmaður sem kemur úr því kjördæmi sem ég kem sé kannski skeptískur á þessar breytingar. Ég vil þess vegna halda því til haga og beina því til nefndarinnar að ræða kannski aðrar aðgerðir en bara að breyta aftur í gamla fyrirkomulagið með þeim hætti sem hér er lagt til. Það er kannski önnur umræða, en mér finnst hún blandast inn í þetta, að skoða líka verðmæti þess afla sem þó hefur fallið til þessara svæða og bera það saman við það hver aðgangur þeirra svæða sem um er rætt er að auðlindinni og ekki síður að horfa til þess og til útgerðarinnar í heild með það hvað landshlutar eru að bera úr býtum með því að sækja sjóinn. Ég held að það geti skipt máli þegar við ræðum afturhvarf með þeim hætti sem birtist í þessu frumvarpi.

Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi þá myndi ég ekki kalla þetta afturhvarf vegna þess að við erum sannarlega að tala um að fara í svæðaskiptingu með vissum hætti en við erum að horfa til þess hversu margir bátar eru í raun og veru að melda sig inn á strandveiðar á hverju svæði og skipta jafnt milli þeirra báta. Það er því viðleitni til að gæta betur að þessum jafnræðissjónarmiðum en unnt var að gera með fyrra fyrirkomulagi. Það er auðvitað þannig að allt þetta er til skoðunar hjá nefndinni og allt það sem hv. þingmaður nefnir hér. Virði eða verðmæti - væri aflaverðmæti einhvers konar viðmið? Það hefur ekki verið sérstaklega miðlægt í umræðunni. En það er auðvitað eitt af því sem væri hægt að skoða. En ég held að það sé mikilvægt að við skoðum þetta, annars vegar í stóra verkefninu um auðlindir okkar og hins vegar í hv. atvinnuveganefnd þegar málið verður tekið þar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir sína framsögu hér. Margar spurningar vakna og þar á meðal um þessi hugtök sem hæstv. ráðherra eru hugleikin; sanngirni, réttlæti og jafnræði. Já, það er sanngirni og jafnræði. Ég velti fyrir mér núna, þegar við erum sannarlega að hverfa til fortíðar í því sem lýtur að þessari svæðaskiptingu og talað er um að sjá til hversu margir eru skráðir á hvert svæði - er hæstv. ráðherra meðvitaður um það að fiskgengd í kringum landið er afskaplega mismunandi? Í öðru lagi, er hæstv. ráðherra meðvitaður um það að menn að sunnan, vestan og austan skrá lögheimili sitt til þess að geta fært sig á milli þeirra svæða þar sem fiskurinn kemur fyrst til þess að reyna virkilega að ná í einhverja rentu af sjávarútvegi - þeir eru búnir að kasta aleigu sinni í að koma sér upp búnaði til þess og hafa ekki einu sinni öryggi í 48 daga?  
             Til viðbótar, af hverju tryggir hæstv. ráðherra ekki 48 daga af 365 á árinu fyrir þessa strandveiðisjómenn fyrst þetta kerfi er henni hugleikið?

Virðulegi forseti. Miðað við hvernig fyrirkomulagið hefur verið síðustu ár hefur mátt landa 650 kílóum á dag á hvern bát. Ef miðað er við að fjöldi báta væri sambærilegur þeim sem var í ár, þá þyrfti 48 daga sinnum 650 kíló, sem eru 20.280 tonn, til að tryggja þessum 650 bátum nægar aflaheimildir í 48 daga. Það er reikningsdæmið. Ef gert er ráð fyrir því að bara fjórir af hverjum fimm dögum nýtist til veiða þá þyrfti 16.000 tonn. Það myndi þýða að ef 5,3% potturinn væri enn þá til og honum ekki breytt, þá þyrfti að afleggja öll önnur byggða- og atvinnuverkefni sem til eru í dag og ráðstafa þeim heimildum í strandveiðikerfið. Það er veruleikinn sem við stöndum frammi fyrir og það skref væri ekki hægt að stíga án atbeina Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég ætla að þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið sem í rauninni svaraði engu af því sem ég spurði um. Ég verð að viðurkenna að ég er bara svona treggáfuð að ég áttaði mig engan veginn á því hvert hæstv. ráðherra var að fara með þessu svari. Ég er hins vegar að tala um 48 dagana, um sanngirni og jafnræði og svo vil ég vísa til þess sem hæstv. ráðherra nefndi áðan, að eitt tonn væri eitt tonn. Það virðist ekki skipta neinu máli hvernig það tonn er dregið úr sjó. Er það á krók eða skilar þetta tonn sér í land í gegnum stórvirk dragtroll sem rífa svoleiðis upp botninn og rústa svoleiðis lífríkinu hérna að það er skandall að því? Þegar hæstv. ráðherra talar um tonn á móti tonni, að það skipti ekki máli hvernig það er veitt heldur hvernig það kemur að landi, er þá hæstv. ráðherra kannski líka að horfa í það hversu mörgum prósentum, tugi prósenta, er fleygt í sjóinn af þeim stórvirku og glæsilegu vinnuvélum sem stórskipaflotinn okkar er?

Virðulegur forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að brottkast er mikið áhyggjuefni og það má leggja töluvert á sig til þess að stemma stigu við því. Eftir því sem tækjabúnaði og leiðum til að kanna brottkast fleygir fram virðumst við því miður sjá mun meira af því. Þetta er kannski alvarlegasta umhverfismálið þegar nýting sjávarauðlindarinnar er annars vegar. Af því að við erum að tala um tonn á móti tonni, þá er það auðvitað þannig að tonn af stórum þorski er mun verðmætara en tonn af litlum þorski og strandveiðisjómenn og fjölskyldur þeirra hafa minna upp úr krafsinu. Það er auðvitað hárrétt þegar við erum að tala um verðmætin. Mér finnst mikilvægt að hlusta eftir þessum sjónarmiðum, við verðum að skipta þessu jafnar. Hins vegar er það þannig, þegar um ráðgjöfina er að ræða, að hún er gefin í tonnum.

Frú forseti. Maður er eiginlega hugsi eftir að hafa hlýtt á andsvör og ræðu ráðherra. Manni dettur helst í hug að það þurfi að taka upp einhverja líffræðikennslu í sjávarútvegsráðuneytinu þannig að fólk komi með einhverja grunnþekkingu á náttúrunni og komist út úr þessu reiknilíkani. Það er ekki hægt að bjóða upp á það að ef líkanið segir að hægt sé að veiða allan fisk fyrir sunnan land þá sé það bara þannig. Þó að það sé þannig samkvæmt módeli Hafró þá er það galið. Það frumvarp hæstv. matvælaráðherra sem er hér til umræðu er mjög afhjúpandi fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð. Ef ráðherra VG hefði haft snefil af vilja til að tryggja að strandveiðibátar fengju að veiða í 48 daga væri þessi lagasetning með öllu óþörf. Það eina sem frumvarpið gerir er að gefa ráðherra kost á því að skipta einhverjum potti á milli svæða. Frumvarpið leggur sitt af mörkum til að kynda undir innbyrðisdeilur um einhverja hungurlús. Mér finnst að hæstv. ráðherra verði að gera sér grein fyrir því að í þessari vinnu og í umfjöllun um fiskveiðiauðlindina er um sameign þjóðarinnar að ræða og þetta er eini aðgangurinn sem almenningur hefur inn í greinina. Hún vill hafa miklar grindur um það og telur að ekki sé hægt að færa eitt né neitt til. Hæstv. ráðherra getur ekki afsakað sig með því að henni hafi verið nauðugur einn kostur vegna þess að við séum í einhverju óbreytanlegu kerfi. Hún er að stýra þessu. Það er alveg ljóst að ef maður fer yfir sveigjanleikann í kerfinu þá er hann alltaf mjög mikill fyrir suma en þegar komið er að litlu strandveiðimönnunum þá er allt í járnum og ekki hægt að breyta neinu. Það er hægt að flytja tugi og jafnvel hundruð tonna á milli fiskveiðiára ef það kemur upp Covid eða alla vega hlutir en þegar kemur að litla strandveiðimanninum þá er ekki hægt að færa eitt né neitt. Strandveiðarnar eru fyllilega í samræmi við markmið laga um stjórn fiskveiða og þær voru notaðar sem rökstuðningur stjórnvalda þegar gagnrýni mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna var svarað hér þess efnis að kvótakerfið bryti í bága við mannréttindi. Einnig bentu stjórnvöld á, í þeim svörum, þennan 5,3% félagslega pott í heild sinni sem rökstuðning fyrir því að það væri verið að vinna að málum og einnig var bent á að endurskoðun stæði yfir á kerfinu þannig að ráðherra væri einfaldlega í lófa lagið að sækja auknar heimildir í umræddan 5,3% pott. En það var hér fyrir skömmu upplýsandi fyrirspurn frá hv. varaþingmanni Vinstri grænna, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, afbragðsþingmanni, og hún upplýsti það að umræddir byggðapottar lenda að stærstum hluta hjá stórútgerðinni og jafnvel hjá fyrirtækjum sem eru komin upp fyrir kvótaþakið. Og síðan eru klíkuúthlutanir á byggðakvótanum með ólíkindum. Það er bara staðreynd, það kom fram í Stundinni fyrir ekki svo mörgum mánuðum, að mörg hundruð tonn eru afhent norskum laxaauðmönnum á hverju ári. Hæstv. ráðherra hefur ekki lyft litla fingri til að taka á þessum málum. Þessar úthlutanir eru bara látnar ganga í ár eins og í fyrra og árið þar áður og stefnir miklu frekar til verri vegar. Nei, viðbrögðin eru iðulega þau að manni finnst eins og umræddur hv. varaþingmaður, Lilja Rafney Magnúsdóttir, sé bara lent út af sakramentinu og að við séum hér komin með frumvarp sem virðist bara vera bein afleiðing af fundahöldum ráðherra með stórútgerðinni  Vinstri grænir eru stórfurðulegur flokkur, alveg stórfurðulegur, og í raun og veru hreinn svikaflokkur. Mér finnst leiðinlegt að segja þetta vegna þess að ég á marga vini í Vinstri grænum, í Skagafirði og vítt og breitt um landið, sem hafa lagt flokknum lið. Það ágæta fólk er ekki að vonast eftir svona frumvarpi heldur er það að vonast eftir því að ráðherra komi hingað með einhverjar tillögur í samræmi við ályktanir flokksins. Það er langt frá því. Þetta á svo sem við um fleiri ráðherra, það er hernaður og NATO-dagur hæstv. forsætisráðherra og hvernig flokkurinn er að koma til móts við fátækt fólk í ríkisstjórn hæstv. fjármálaráðherra, það er bara grátlegt að horfa upp á þetta. Ég er ekkert að gráta stöðu hæstv. matvælaráðherra heldur fólksins sem hefur komið henni í þessa stöðu. Það er ekki að ætlast til þess að hún sé að leggja fram svona frumvörp. Nei. Jú, vissulega gægist vinstri græni fóturinn undan íhaldssænginni af og til og það er þá helst í ágætum málum sem snúa að hinsegin málum. Þetta frumvarp um strandveiðar sem við erum að ræða hér, reyndar eins og flest ef ekki öll mál hæstv. matvælaráðherra, eru þessu marki brennd, þau eiga sér ekki neina samsvörun í stefnu VG heldur eru greinilega komin af færibandi SFS og inn í ráðuneytið og hér erum við stödd að ræða þessi ósköp. Það á við um fleiri mál. Það á við um þá ósvinnu að setja sandkola og sæbjúgu inn í gjafakvótakerfið. Það lágu engin líffræðileg rök fyrir því. Það lágu engin líffræðileg rök fyrir kvótasetningu á því þar sem lítið er vitað um líffræði sæbjúgna. Gallað togararall er bara miklu dýpra en á slóð sandkolans. Samt sem áður er bara komið hér og hlaupið og sandkolinn settur inn í gjafakvótakerfið. Það er engu líkara en að það hafi bara runnið eitthvert kvótaæði á ráðherra VG og þeir ætla líka að setja grásleppuna inn í gjafakvótakerfið, þrátt fyrir að lítið sé vitað um líffræði fisksins, t.d. er lítið vitað um kynþroska og samband nýliðunar og stofnvísitölu. Það er eins og hæstv. ráðherra leggi ekkert sjálfstætt mat á eitt eða neitt og ef tillögur, t.d. um kvótasetningu á grásleppu, koma frá Hafró í Hafnarfirði þá kokgleypir ráðherra tillöguna og vill umsvifalaust koma því inn í gjafakvótakerfið. Til upplýsingar og þá er ég kominn að því hvernig ég opnaði þessa ræðu, það er komið að pínu líffræðikennslu. Það er alveg ljóst að grásleppan er að mestu uppsjávarfiskur og því er ansi bratt hjá fiskifræðingunum á Hafró, út frá stofnmælingu botnfiska, að meta stofnstærð uppsjávarfiska og búa til einhverja vísitölu og draga þá fram einhverja veiðiráðgjöf. Þetta er auðvitað galið, sérstaklega vegna þess að grásleppan sýnir ákveðna dægursveiflu. Við sem höfum gagnrýnt þessa ágætu stofnun höfum ekki fengið nægilegar upplýsingar um það hvort fiskur sé að veiðast í trollið að nóttu til í jafn miklum mæli og að degi til. En það er bara mikil árátta í gangi við að kvótasetja. Og svo er komið að nefndinni. Vissulega setti hæstv. ráðherra þessa nefnd á fót undir því yfirvarpi að ná fram sátt um stjórn fiskveiða. Nefndin er látin heita því kaldhæðnislega nafni Auðlindin okkar. Hvers vegna segi ég kaldhæðnislegt nafn, hæstv. ráðherra? Jú, fjölmennir starfshópar hennar og afurðir og viðmælendur eru þannig samansettir að niðurstaðan er nánast gefin fyrir fram. Það segir í raun heilmikla sögu að fyrirliðinn í starfinu er menntaður í rafmagni og er fyrrum forstjóri Granda og útgangspunkturinn, leiðarstefið, er afurð ágætshagfræðings, Sveins Agnarssonar, sem var fenginn til að gera þennan leiðarvísi af forvera hæstv. ráðherra í starfi, sjálfum Kristjáni Þór Júlíussyni sem gjarnan er kenndur við Samherja. Útgangspunkturinn í stefnu Vinstri grænna og sáttavinnan, það er vinna sem forveri hennar í starfi setti af stað. Það hefði verið miklu eðlilegra út frá almannahagsmunum að tekið hefði verið mið af skýrum vilja þjóðarinnar. Ég vil t.d. minna á litla atkvæðagreiðslu sem fór fram um nýja stjórnarskrá 20. október 2012. Það er ekkert inni í umræðunni. Það eru ekki dómar Hæstaréttar í máli Valdimars Jóhannessonar gegn íslenska ríkinu eða dómur Hæstaréttar, nr. 12 frá árinu 2000, í máli ákæruvaldsins gegn Birni Kristjánssyni, Svavari Rúnari Guðnasyni og Hyrnó ehf. - þessir dómar sýna ótvírætt að úthlutun veiðiheimilda nýtur ekki verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar og það ber að breyta því, það ber að vinna í því út frá jafnræðisreglu og atvinnufrelsisákvæðum stjórnarskrárinnar. Það er í raun ótrúlegt að í þessari vinnu sé ekki heldur tekið mið af áliti mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna í máli Erlings Sveins Haraldssonar og Arnar Snævars Sveinssonar. Nei, það eru bara skipaðir menn sem hafa mótað stefnuna, sem hefur svo sannarlega ekki gefið góða raun, a.m.k. kom það skýrt fram á síðasta fundi sem við vorum á í vikunni að aflareglan er ekki að skila sér, og einnig var sett til hliðar líffræðileg gagnrýni á Hafró eða á þau vinnubrögð sem eru viðhöfð við fiskveiðiráðgjöfina. Með þessari lagasetningu hér, að herða að þeim litla og setja í einhverjar grindur í staðinn fyrir að fara eftir fundarsamþykktum og vilja flokksmanna Vinstri grænna, sem birtist m.a. um síðustu helgi á Akureyri, er farin allt önnur leið. Miklu frekar er sett af stað vinna sem var fyrir fram merkt því hver útkoman yrði, þ.e. að þessu kerfi sé talið allt til tekna og ekki sé rétt að breyta því. En það er svo merkilegt að það er ekkert í þessari vinnu og ekkert í þessari umræðu sem blasir við að þurfi að breyta. Eins og staðan er núna þá eru í gangi þrjár aðferðir við að vigta fisk og tvær aðferðir til að verðleggja og einhverra hluta vegna þá er það alltaf hagstæðast hjá þeim stærri og síðan eru settar strangari reglur hjá þeim minni í greininni. Jú, jú, svo þegar komið er að því að fara í eftirlit þá er nánast allt eftirlitið með litla manninum. Síðan er það nánast lítið sem ekkert, ef mark er takandi á þeim upplýsingum sem koma frá Fiskistofu, með þeim stærri í greininni. Þetta er svolítið skrýtið hlutfall. Það hefði auðvitað verið eðlilegra fyrir hæstv. ráðherra að koma hér með einhverjar lausnir, að taka þannig á þessu félagslega kerfi þannig að það rynni ekki meira og minna inn í stórútgerðina, þá á ég við byggðakvótana, þannig að hún væri ekki í þessari bóndabeygju, og taka síðar kerfið til endurskoðunar út frá almannahagsmunum en ekki þröngum sérhagsmunum. Þetta er alveg ótrúlegt. Ég sé að tími minn er liðinn og ég læt þá þessa ræðu duga í fyrri umferðinni. En hér eru mikil tækifæri og ég vil bara ítreka að hæstv. ráðherra getur auðveldlega komið sér út úr þessari bóndabeygju ef vilji er til.

Virðulegi forseti. Það var eitt atriði í ræðu hv. þingmanns sem mig langar að koma inn á og mér fannst í rauninni erfitt að hlusta á hér inni. Ýmist gerði hv. þingmaður lítið úr því að það væri líffræðileg þekking á bak við þær ákvarðanir sem stjórnvöld eru að taka nú eða leggja til nú eða hafa tekið á síðustu árum, þar væri engin líffræðileg þekking að baki, eða gerði lítið úr þeirri líffræðiþekkingu sem við sækjum til okkar stofnunar sem rannsakar haf og vatn, Hafró. Nú er það þannig að bæði ég og hv. þingmaður erum líffræðingar og vorum saman í líffræði ásamt núverandi forstjóra Hafrannsóknastofnunar og því þykir mér verðugt að hv. þingmaður svari því hvaða líffræðiþekking er sú eina rétta sem við eigum að byggja fiskveiðistjórnarkerfi okkar á.  
            

Hæstv. forseti. Mér finnst vænt um þessa spurningu. Það er bara þannig í vísindum að það er ekkert eitt sem er rétt heldur þurfa hugmyndir að fá gagnrýna umfjöllun. Það er einfaldlega svo að sú gagnrýni sem hefur komið á líffræðilegar forsendur ráðgjafarinnar hefur ekki fengið umræðu, því hefur verið ýtt út af borðinu. Þá vil ég nefna hér skýrslu Tuma Tómassonar sem var samin upp úr síðustu aldamótum þegar það var orðið ljóst að þessi aflaregla sem unnið hafði verið með var ekki að skila neinum árangri. Hún var endurskoðuð rétt eftir aldamótin og þá kom aftur niðursveifla og síðan var hún aftur endurskoðuð 2007. Ég vil bara ítreka það sem kom fram á fundinum á Nauthóli þar sem einn af höfundum þessarar endurskoðunar viðurkenndi, og ég ber virðingu fyrir honum að gera það, að hún væri ekki að skila tilætluðum árangri. Við sem höfum bent á að það að ætla að taka ákveðinn hundraðshluta af einhverjum veiðistofni án þess að taka tillit til og horfa á þætti eins og vöxt einstaklinga og nýliðun í fiskstofni gengur ekki upp - nú erum við komin á þann stað að við þurfum að ræða þessa hluti. Ég ber mikla virðingu fyrir dr. Gunnari Haraldssyni fyrir að hafa viðurkennt þetta vegna þess að menn geta ekki verið hér að hjakka í sama farinu og að hlusta hér á greint fólk tala um að það skipti engu máli, það sé jafnvel hægt að veiða allan aflann á Íslandsmiðum á einu horni landsins, eins og mátti jafnvel skilja hæstv. ráðherra, að það bara skipti engu máli, það væri hægt að veiða af því að kerfið væri þannig. 

Virðulegi forseti. Mér er eiginlega talsvert niðri fyrir og mér er algerlega misboðið hvernig hv. þm. Sigurjón Þórðarson talaði hér áðan. Hann brigslar ráðherra ekki bara um óheiðarleika heldur að vera taglhnýtingur stórútgerðarinnar, viljaleysi ráðherra, leggur henni í orð í munn og túlkar að eigin vild það sem sagt er. Þetta er algjörlega óboðlegt. Það er eitt að hafa ólíkar skoðanir á viðfangsefninu en hitt er að vera beinlínis að segja eitthvað sem á ekki erindi í pontu Alþingis. Virðulegur forseti. Við tölum ekki niðrandi til fólks. Hér var það gert að mínu mati. Það var hroki. Það var niðrandi tal. Það var líffræðikennsla til ráðherra af því að hún veit ekkert frekar en allir hinir vísindamennirnir. Þegar hv. þingmaður talar um að hér sé ekkert eitt rétt veit hann samt betur vegna þess að hans aðferðafræði virðist vera rétt. Þannig hefur hann talað hér í þinginu og víða annars staðar. Svo vil ég bara árétta það svona rétt í restina að það er ekki verið að velja aðra leið heldur en VG  
            

Hæstv. forseti. Mér þykir miður að fólk hafi móðgast og særst við þessa ræðu og það kemur verulega á óvart. En stundum verður fólk sannleikanum sárreiðast. Ég sé ekkert að því, ég er einfaldega að segja að það er búið að ýta út af borðinu ákveðnum þáttum hvað varðar gagnrýni á ráðgjöf sem hefur ekki gengið upp. Ég verð að upplýsa hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur um að það er alveg kristaltært að þessi aflaregla átti að skila frá árinu 2013 liðlega 300.000 tonna ársafla í þorski, bara út öldina. Mér hefði þótt betra að hv. þingmaður hefði tekið þessari umræðu fagnandi vegna þess að þetta hefði kannski opnað á að hægt væri að opna frekar til sjávar og efla atvinnulíf í Ólafsfirði.

Virðulegi forseti. Við vorum ekki að tala um aflaregluna eina og sér. Ég var að vitna í orð hv. þingmanns um það hvernig hann talaði til ráðherra.

Hvað var það?


             Virðulegi forseti. Hér var hv. þingmaður að halda því fram að ráðherrann væri taglhnýtingur stórútgerðarinnar. Það kom skýrt fram og ég hvet hv. þingmann til að lesa ræðuna sína þegar hún birtist. Hann gerði það ítrekað, að hún væri talsmaður stórútgerðarinnar og að í ráðuneytinu væri unnið með þeim hætti að þar væru þeir fyrstir og fundir með Samherja og annað slíkt sem hv. þingmaður vitnaði í og fullyrti að ráðherrann hefði ekki átt samtal við smábátaútgerðina, sem þó var upplýst hér áðan í andsvörum. Það er þetta sem ég er að gagnrýna. Ég er ekki að gagnrýna það hvort aflareglan virkar eða ekki, það getum við tekist á um í atvinnuveganefnd. En hrokinn og það niðrandi tal gagnvart hæstv. ráðherra sem fór hér fram áðan - ég segi enn og aftur: Ég hvet hv. þingmann til að lesa ræðuna sína þegar hún birtist.

Forseti. Ég bara ítreka það að mér finnst leitt að fólk taki þessu svona illa. Mér fannst þetta bara eins og maður segir, ekki ætlaði ég að særa nokkurn mann og síst af öllu hæstv. ráðherra. Það sem ég er að gera hér er að reyna að ná fram einhverri hugsun, einhverri jákvæðri hugsun, hugsun eins og hún áminnti mig um hér í vikunni, að koma með einhvern bjartsýnan tón inn í umræðuna. Ég tel mig hafa gert það. Ég tel mig einmitt hafa bent á að það séu mikil tækifæri. Hæstv. forseti þingsins hér, ég treysti honum til þess að ýta við mér ef ég fer yfir strikið. Það er ekki ætlunin að særa einn né neinn og síst hæstv. sjávarútvegsráðherra. En ég vona innilega að þessi litla ræða mína hafi ýtt við fleirum en hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur og vonandi hæstv. ráðherra.

Forseti getur svo sem ekki annað en minnt alla hv. þingmenn á að gæta hófs í orðavali í ræðum í þinginu og fjalla um málefnið en ekki mennina.

Virðulegi forseti. Strandveiðar, félagslegt kerfi. Undir eru litlar brothættar byggðir allt í kringum landið, brothættar byggðir eins og ég myndi telja litla sveitarfélagið sem ég kem frá, þar sem ég fæddist og ólst upp. Þótt ég sé búin að búa allmörg ár í höfuðborginni þá breytir það ekki þeirri staðreynd að það er alltaf jafn dapurt að heimsækja litla fallega fjörðinn minn, Ólafsfjörð, og sjá nánast þá gjöreyðingu sem þar hefur átt sér stað. Frá því að ég varð til var Ólafsfjörður kaupstaður. Til þess að bær hlyti kaupstaðarréttindi þurftu að búa þar a.m.k. 1.000 manns. Þegar ég flyt að heiman þá bjuggu sennilega ríflega 1.300 manns á Ólafsfirði. Nú telja þeir ekki 800. Þegar ég bjó heima voru frystitogarar, ísfisktogarar, tugir smábáta, það voru netabátar og alls konar bátar. Höfnin var algjörlega smekkfull af bátum og þar var mikið líf, þar var mikið fjör. Það var unnið í tugum sjóhúsa, ekki bara stórum sjóhúsum heldur voru einyrkjar, smábátasjómenn að salta og vinna í sínum litlu prívat sjóhúsum. Það voru tvö risastór frystihús þar sem nánast allar konurnar í bæjarfélaginu höfðu öruggt aðgengi að vinnu. Bæði var gaman að vera í frystihúsinu og líka náttúrlega félagslegt og yndislegt, við vorum að skapa verðmæti. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig er hægt, virðulegi forseti, eins og sýnt var í Verbúðinni, sællar minningar, sem hlaut verðskulduð verðlaun núna á nýgenginni Eddu, að fara svona með landsmenn. Það er sárara en tárum taki. Það er viðleitni til að sameina sveitarfélög í þeirri góðu trú að þá gangi hlutirnir betur og sé auðveldara og ódýrara rekstrarfyrirkomulag og þá hljóti að ganga betur, en hvað gerist í kjölfarið? Jú, nákvæmlega það sama og við horfðum upp á í Verbúðinni þegar Guðbjörgin var tekin frá Ísafirði. Það er verið að leggja upp með og segja: Vitið bara hvað, ef þið sameinist og þetta er svona og hinsegin þá verður þetta kyrrt í bæjarfélaginu. Kvótinn verður áfram í bæjarfélaginu. Störfin verða tryggð í bæjarfélaginu. En hver er staðan í dag? Jú, Rammi er að 70% hluta búinn að sameinast Ísfélaginu í Vestmannaeyjum. Hvaða áhrif mun það hafa á Fjallabyggð í heild sinni? Hvaða áhrif myndi það hafa ef Fjallabyggð í heild sinni fengi að byggja á þeim byggðakvóta sem er verið að tala um að sé sanngjarnt að úthluta til smærri sjávarplássa til þess einmitt að reyna að koma til móts við þau áföll sem hafa hlotist af því hvernig sjávarauðlindin okkar hefur safnast og þjappast á fárra hendur? Ég get engan veginn skilið það, mér er algerlega fyrirmunað að skilja hvernig það vefst fyrir ráðherra sjávarútvegsmála að tryggja 48 daga til veiða strandveiðibáta. Mér gæti ekki verið meira sama um hvort það væru 10.000 tonn eða 20.000 tonn. Það eina sem ég veit er að það skiptir sköpum, ekki bara fyrir 600 fjölskyldur heldur fyrir litlu sjávarplássin allt í kringum landið. Það skiptir sköpum. Mér finnst það vera ábyrgðarhluti ef við ætlum ítrekað að skella skollaeyrum yfir þeirri þróun sem raunverulega er að eiga sér stað hringinn í kringum landið í þessum litlu sjávarplássum þar sem mannauður er, þar sem þekkingin er, þar sem reynsla er, þar sem vilji er til að sækja sjóinn á annan og arðbærari hátt. Ég segi bara: Við getum betur. Ég er ekki bær til að meta hvort það sé til bóta með frumvarpi hæstv. ráðherra að stíga aftur til fortíðar með þessa svæðaskiptingu. Það virðist vera afskaplega mismunandi hvernig smábátasjómenn líta á það og mörgum þeirra finnst það vera langt frá því að vera sanngjarnt og langt frá því að jafnræði fylgi því vegna þess að fiskurinn er jú hreyfanlegur eins og við öll vitum. Hann syndir ekki og er bara steinstopp á einhverjum stað og jafn margir fiskar í hverju svæði fyrir sig: Komið bara og sækið okkur. Nei, hann kýs með sporðinum, ef svo má segja, og hann velur sér sjálfur svæði og hann byrjar á einum stað og færir sig í kringum landið og þegar tímabilið er í rauninni alveg að verða búið og potturinn er eiginlega búinn, þá er það loksins sem fiskurinn er kannski kominn á svæði A, B, C eða D. Svo er líka það sem mér þykir rosalega athyglivert og mikið umhugsunarefni fyrir hæstv. ráðherra: Er þá tilfellið að þetta leiði til þess að til þess að geta tekið þátt í því að veiða á því svæði þar sem gengdin er fyrst að koma, þar sem fiskurinn er mestur og bestur í upphafi veiðitímabilsins, sé það virkilega þannig að allt í einu séu orðnir alveg ótrúlega margir strandveiðisjómenn komnir með lögheimili annars staðar á landinu, akkúrat þar sem þetta hólf er, þar sem fiskgengdin kemur fyrst? Er það jafnræði? Þetta kallast sjálfsbjargarviðleitni. Það liggur við að þetta lúti að neyðarrétti, bregðast við því að vera búinn að koma sér upp úthaldi, vera búinn að borga milljónir á milljónir ofan til þess virkilega að sækja sjóinn með krókana sína til þess að veiða og skila því heim í byggðina sína. Ég trúi varla að þetta sé svona. Ég trúi ekki að það sé látið viðgangast og ég trúi ekki að það sé hægt að tala um jöfnuð og sanngirni. Það er bara ekki hægt. Þessi hugtök eiga ekki við undir þessum kringumstæðum. Það liggur bara á borðinu. Ef það er raunverulegur vilji til þess að gera góða hluti þá reynum við að komast af öllum kröftum til móts við litlu sjávarplássin í kringum landið. Við viljum líka fá að sjá hversu mikið af gjaldeyristekjum stórútgerðarinnar skilar sér raunverulega hingað heim, hvort stór hluti af gjaldeyristekjum stórútgerðarinnar liggi einhvers staðar í skattaskjólum. Þetta eru allt saman hlutir sem við verðum að skoða betur vegna þess að þessar útgerðir eru með aðgang að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Við verðum að teikna upp heildstætt kerfi í sátt við samfélagið. Samfélagið í heild sinni er alls ekki í meiri hluta sammála þeirri fiskveiðistjórn sem nú er við lýði. Og hvað er þá til ráða? Það er að hæstv. ráðherra taki nú bara utan um sjálfa sig, viðurkenni hvað hún er mikill töffari og geri hlutina af því að hún hefur umboð til þess. Hún var kjörin til þess. Hún situr í stólnum til þess. Hafró er ekki hinn heilagi kaleikur í þessu tilviki hvað mig varðar vegna þess að ég hef orðið vitni að því núna á stuttu tímabili að þriðjungur af því sem þeir töldu að væri þorskstofn bara hvarf og gufaði upp og það þurfti í kjölfarið að draga úr aflaheimildum í veiðum á þorski. Það er ekkert óbrigðult. En með heildstæðri stefnu í málaflokknum með tilliti til sjávarplássanna má koma í veg fyrir það t.d. að norskir auðmenn séu að fá byggðakvóta út á einhverjar verksmiðjur sem þeir voru með fyrir austan, koma í veg fyrir að byggðakvóti rati til stórútgerðarinnar. Það eru stórkostlegar áskoranir sem liggja á hæstv. ráðherra sjávarútvegsmála og ég geri mér fyllilega grein fyrir því að hún ræðst svo sannarlega ekki á garðinn þar sem hann er lægstur með því að taka að sér að berjast í þessu ráðuneyti. Ég efa það ekki að hæstv. ráðherra vill gera sitt besta og er að gera sitt besta en hún gerir það á öðrum forsendum heldur en sínum. Hún getur gert svo miklu betur. Ég trúi því og treysti, þetta er náttúrlega bara 1. umr., að í meðförum nefndarinnar þá hugsanlega eigi eftir að koma eitthvað ákveðið inn, eitthvað gleðjandi fyrir alla þannig að það séu allir sem fái að njóta þess að hæstv. sjávarútvegsráðherra komi hér með frumvarp til þess virkilega að reyna að koma til móts við þetta kerfi. Ég þarf svo sem ekki að hafa mikið fleiri orð um það. Ég segi náttúrlega sjávarútvegsráðherra því að málaflokkurinn er sjávarútvegsmál sem við erum að ræða hér og ég næ ekki alveg utan um það út af hverju það er búið að taka það hugtak akkúrat burt, þannig að nú er hún frekar matvælaráðherra. En í mínum huga er hún þetta bara allt saman. Hæstv. ráðherra hefur mjög mikið á sinni könnu og mörg stór verkefni. En hjarta mitt slær fyrir alla landsmenn. Ég vil að við reynum að gefa öllum sem besta möguleika á því að afla tekna fyrir sig og sína. Ég vil sjá blómstrandi byggð úti um allt land og við reynum að sýna það í verki varðandi þau mistök sem voru gerð með framsali kvóta, þau mistök sem voru gerð þegar í rauninni aflaheimildirnar voru færðar á silfurfati til örfárra sem við köllum í dag sægreifa og við segjum: Ókei, ef við getum virkilega undið ofan af einhverju og gert eitthvað til að bæta ástandið af því að við sjáum eftir því að þetta skuli nákvæmlega hafa þróast í þessa átt - ég trúi því aldrei að það hafi verið raunverulegur vilji til að standa uppi með þennan kaleik í dag sem raun ber vitni. En ég býst við því að við fáum aðra Verbúð. Það er ekki spurningin um það. Þetta var náttúrlega svo ótrúlega frábært og vakti okkur aftur til umhugsunar um raunverulega hvernig staða mála var á þessum tíma, skaut okkur algerlega aftur til fortíðar. Hér er farið aftur til fortíðar í hólfaskiptin og ég vona það svo sannarlega að það séu góð og gild rök fyrir því að hólfaskipta þessu aftur. Ég ætla líka að vona að um leið komi það ekki niður á einhverjum og eitthvað geti orðið eftir sem heitir sanngirni og jafnræði í kerfinu.

Virðulegi forseti. Ég tel að með þessu frumvarpi sé stigið skref í rétta átt og ég styð það. Með frumvarpinu er lagt til að tekin verði upp að nýju svæðaskipting aflaheimilda við strandveiðar sem var afnumin fyrir fjórum árum, þó með ákveðnum breytingum frá fyrra fyrirkomulagi. Við þær lagabreytingar sem hér voru gerðar á árunum 2018 og 2019 hafði ég verulegar áhyggjur af því að það væri rétt skref að afnema svæðaskiptingu aflaheimilda vegna þess misvægis sem þá gæti skapast milli landsvæða, eins og síðan hefur orðið raunin og rakið hefur verið hér í umræðunni. Þessum áhyggjum lýsti ég einmitt úr þessum ræðustóli við afgreiðslu þeirra frumvarpa sem urðu að lögum bæði 2018 og 2019. Þegar horft er til strandveiðitímabilsins, maí til ágúst, er suðvestursvæðið best fyrri hluta tímabilsins en norðursvæðið og Austfirðir eru bestir síðari hluta tímabilsins. Komi til þess að strandveiðar séu stöðvaðar áður en heildartímabilinu lýkur bitnar það þar með mest á norðaustur- og austursvæðinu. Það fyrirkomulag sem ákveðið var með gildandi lögum hefur ekki reynst vel þegar litið er til jafnræðissjónarmiða þar sem afnám svæðaskiptingar aflaheimilda hefur haft neikvæð áhrif á veiðar á Norðurlandi eystra og Austurlandi. Mér finnst líka mikilvægt að halda því til haga að strandveiðar fara oft fram frá byggðarlögum sem teljast til brothættra byggða, óháð því á hvaða strandveiðisvæði þau byggðarlög eru eða hvers konar útgerð fer fram frá öðrum byggðarlögum á sama svæði. Frumvarpið gerir ekki ráð fyrir sömu aðferð við skiptingu aflaheimilda milli landsvæða eins og áður var þegar aflaheimildum var skipt jafnt á strandveiðisvæðin því að nú mun skiptingin grundvallast á fjölda báta sem skráðir verða á hvert svæði fyrir sig árlega. Þannig gerir frumvarpið ráð fyrir að leitast verði við að tryggja jafnræði á milli svæða við aðgang að þeim aflaheimildum sem eru til ráðstöfunar til strandveiða árlega. Það eru því jafnræðissjónarmið sem ráða því að ég styð þetta frumvarp og mér finnst mikilvægt, óháð skiptum skoðunum á heildarumgjörð strandveiðikerfisins og mögulegum breytingum á því síðar, að gæta jafnræðis innan kerfisins eins og það er hverju sinni.

Herra forseti. Ég treysti því að hv. þingmaður fari vel og af mikilli gagnrýni yfir þetta frumvarp og skoði ýmsa þætti þess. Ég vil sérstaklega vekja athygli á umsögn Landhelgisgæslunnar. Landhelgisgæslan telur að þessi breyting geti jafnvel valdið slysahættu, að ef ekki er tryggt að menn hafi þessa 12 daga til veiða þá fari menn að keppast við og fari þá út í viðsjárverðum veðrum. En ef menn hafa nokkuð ljóst þessa 12 daga velja þeir góðviðrisdaga. Ég tel mjög mikilvægt að skoða þann þátt og ég treysti því að hv. þingmaður geri það. Einnig finnst mér gott ef hægt er, í tengslum við þetta mál, að fara yfir þessa líffræðilegu og faglegu gagnrýni á stofnmatið. Það blasir við að það þarf að gera og það þarf að gera það málefnalega. Að telja að það sé einhver einn sannleikur til í þessu - ég er ekki með hann, en ég get alla vega bent á að það sem við erum búnir að reyna undanfarin ár að er ekki að gera sig.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni andsvarið. Auðvitað er mikilvægt að í umfjöllun hv. atvinnuveganefndar verði farið vel yfir allar þær ábendingar og gagnrýni sem hefur komið fram á frumvarpið og auðvitað hefur verið horft til öryggissjónarmiða við umbætur á strandveiðikerfinu áður. Eins og ég skil þetta þá er því að nokkru leyti mætt núna með því að byggja úthlutunina á aflaheimildum við skráðan fjölda báta á hverju svæði. Auðvitað hefur reynt á þetta öryggissjónarmið í kapphlaupi síðustu þriggja ára þegar fyrirséð var, eins og gerðist í fyrra, að strandveiðar yrðu stöðvaðar í lok júní. Þá var þetta sjónarmið auðvitað uppi. En á sama tíma vil ég þakka hv. þingmanni fyrir að bregðast við þeim ábendingum sem ég kom með í andsvari áðan og staðfesta að það er kannski ekki neinn einn líffræðilegur sannleikur. Í umfjöllun um líffræðina þurfum við að byggja á virðingu fyrir ólíkum rannsóknaraðferðum og auðvitað er það eitt mikilvægasta hlutverk allra vísindamanna að vera gagnrýnir bæði á eigin aðferðafræði og annarra.

Herra forseti. Þetta eru mjög gagnlegar umræður hér. Ég held að þetta þurfi að vera í öndvegi í skoðuninni, þ.e. þessir öryggisþættir sem skipta verulega miklu máli. Síðan er það auðvitað fyrir okkur sem erum utan af landi - þegar við horfum upp á það að jafnvel nærliggjandi fiskimið eru bara ekkert nýtt og menn lifa í einhverju reiknilíkani þar sem bann við fiskveiðum á handfærabátum í Skagafirði á að leiða til aukinna heimilda annars staðar, t.d. á togaraslóð út af Vestfjörðum, það er ekki þannig. Ég fagna því að fólk hér taki þá umræðu um hvort ekki sé hægt að fara að skoða staðbundnari stjórnun að einhverju leyti. Ég sá að þessar hugmyndir hafa jafnvel komið úr ranni Vinstri grænna, að skoða þessa þætti, og ég fagna þeim því. Það eru möguleikar í því. Við erum búnir að reyna aflaregluna. Hún er ekki að gera sig, það er bara alveg augljóst. Fyrst var markmiðið að ná hér hálfri milljón tonna þegar þessi aðferðafræði var prófuð. Síðan gekk það ekki. Menn reyndu síðan á tíunda áratugnum að skera hressilega niður með rosalegum afleiðingum. Við heyrðum hér hv. þm. Ingu Sæland segja hvernig fólkið týndist í burtu frá Ólafsfirði í kjölfar þeirra friðunaraðgerða. Ég vil segja: Þessi aðferðafræði sem hefur verið stunduð er svolítið stalínsk. Það er ekkert horft til mannlega þáttarins og jafnvel horft á þetta út frá líffræði sem má vægast sagt setja spurningarmerki við.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tók ekki til mín neina spurningu úr hans andsvari. Auðvitað er það mjög mikilvægt að við ræðum um fiskveiðistjórnarkerfið, en hér erum við í umræðu um frumvarp sem felur í sér ákveðnar breytingar á reglum um strandveiðar, þar sem er að nokkru leyti verið að hverfa til fyrra horfs vegna reynslunnar sem orðið hefur síðustu þrjú árin og einhverjir spáðu fyrir um en aðrir töldu að myndi kannski ekki reyna á. Það finnst mér bara eitt dæmi um það að við erum að endurmeta lögin sem hér eru sett. Við erum auðvitað stöðugt að meta vísindin og uppfæra þekkingu. Og af því að við erum sérstaklega að ræða hér um Hafrannsóknastofnun þá finnst mér mjög mikilvægt að halda því til haga að við þurfum að afla þekkingar um vistfræði hafsins og alla þá stofna lífvera sem þar lifa, óháð beinlínis fiskveiðum, því að þannig búum við líka til nýja þekkingu og hugsanlega möguleika til nýrrar verðmætasköpunar, óháð magni þess afla sem kemur úr sjó.

Herra forseti. Ég hef lagt fram breytingartillögu við frumvarpið um að 48 dagar verði þá tryggðir og að menn séu ekki að setja óþarfagrindur utan um þá litlu veiði sem þarna er vegna þess að þetta er nánast eina jafnræðið í greininni. Breytingartillagan snýst í fyrsta lagi um að tryggja þessa 48 daga og taka síðan í burtu þessa heimild Fiskistofu til að stöðva veiðarnar, og ég held að það væri mjög þarft. Stórútgerðin talar stundum um nagandi óvissu um fiskveiðistjórnarkerfið. Ég veit ekki hvernig þeir myndu orða það sem litli maðurinn þarf að búa við. Það er líka þarft að efla strandveiðar út frá því að megnið af þeim fiski fer á markað. Ég sakna þess svolítið, ekkert svolítið heldur verulega, að ekki sé meiri umræða í þjóðfélaginu, og jafnvel í þessum tillögudrögum hæstv. matvælaráðherra, um að taka á þessu namibíska ástandi sem ríkir á Íslandi, þ.e. að fiskurinn sé seldur, að stórum hluta virðist vera, í gegnum sölufélög í skattaskjólsfélögum. Það var ágætur maður, athafnamaður, sem útskýrði það, gerði garðinn frægan hér á Alþingi fyrir nokkru, í fundaraðstöðu þingsins, beinlínis í tölvupósti til hvers þetta væri og það var til að snuða þjóðina. Ég er svolítið hissa á því, og vonandi bregst hæstv. matvælaráðherra við því í ræðu sinni, að ekki séu lagðar fram skýrari tillögur um þann þátt í nefndinni um auðlindina okkar. Það sem kemur mér mest á óvart, þegar maður fer yfir þessar tillögur, þessar bráðabirgðatölur, úr þessari vinnu er að nánast er gert lítið úr strandveiðum og aflanum sem kemur þaðan og eiginlega úr stefnu Vinstri grænna í heild sinni í sjávarútvegsmálum. Mér finnst það dæmalaust að hæstv. ráðherra setji af stað vinnu þar sem allar áherslur flokks hennar eru í raun dregnar sundur og saman. Að vísu standast þessar fullyrðingar, um ormétinn fisk, lélegt hráefni og ég veit ekki hvað, enga skoðun og ekki heldur hvað það varðar að það þurfi að einfalda kerfið, þurrka út allar byggðatengingar og jafnvel að hætta útgerð frá stöðum og eyjum og bæjarfélögum þaðan sem stutt er á miðin. Ég man ekki í svipinn eftir öðru dæmi, herra forseti, um að ráðherra hafi lagt í jafn umfangsmikla vinnu við að rífa niður stefnu eigin flokks. Þetta er auðvitað undarlegt. Ég held að það séu mikil tækifæri í því að skoða þetta kerfi frá grunni. Það er alveg ljóst að þessi aflaregla hefur ekki skilað 500.000 tonnum eins og hún átti að gera, ekki 400.000 tonnum við fyrstu endurskoðun og ekki 300.000 tonnum. Við erum í raun hálfdrættingar á við það sem við veiddum áður en farið var í þessa vegferð. Það á ekki aðeins við um þorskinn heldur í raun allar aðrar tegundir þannig að það eru virkilega tækifæri í þessu. Ég vil ítreka það hér í lokin að það var alls ekki ætlunin að móðga hæstv. ráðherra heldur að ýta örlítið við henni, að hún tæki við sér og færi að vinna í anda stefnu síns flokks og myndi gæta nánar að almannahagsmunum í störfum sínum og tillögum. Mér finnst það tækifæri vera í þessu máli að gera betur og þess vegna er þessi breytingartillaga lögð fram.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. matvælaráðherra um raunverulega þá efnislegu breytingu sem var gerð á þessum lögum, sem við erum að ræða hér, 2019 að frumkvæði atvinnuveganefndar þar sem greininni var breytt með þeim hætti að ákvæði um skyldu ráðherra til að kveða á um skiptingu landsvæða og aflaheimilda á tímabil og landsvæði var fellt brott. Með þessu frumvarpi er verið að leggja til að tekin verði upp að nýju svæðaskipting aflaheimilda við strandveiðar sem var afnumin fyrir fjórum árum. Á þeim tíma sat sá sem hér stendur í atvinnuveganefnd og það var tekin mikil umræða um þetta og var eiginlega umræða sem stóð yfir og tók bara góðan hluta tíma þeirrar nefndar, ekki bara í einn vetur, ég held að þeir hafi verið tveir, ef ég man rétt. Fátt meira rætt á síðasta kjörtímabili í atvinnuveganefnd. Sá sem hér stendur hafði töluverðar áhyggjur af því hvaða breytingar yrðu af þessu og mér sýnist þetta allt hafa farið á versta veg miðað við það sem maður hugsaði sér. Það kemur svo sem fram í töflu í greinargerð frumvarpsins, á mynd 1, sem fylgir með. Ég var nú bara að gúgla að í fréttum Bæjarins besta á Ísafirði, á bb.is, í fyrra, þá kemur fram að á síðasta ári fóru 58% veiða fram á A-svæðinu. Það rættist. Ég sem þingmaður Norðvesturkjördæmis hafði áhyggjur af því að það myndi halla verulega á Norður- og Austurland, á C-svæði sem nær, ef ég man rétt, frá Gjögurtá og sirka að Djúpavogi. Það hefur svo sannarlega ræst og við sjáum það í tölfræðinni frá því að frumvarpið sem atvinnuveganefnd hafði frumkvæði að var samþykkt hér 2019. Þannig að ég styð þær breytingar sem hæstv. matvælaráðherra er að leggja hér fram til að breyta þessu. Í grunninn er með þessu frumvarpi áformað að afturkalla afnám svæðaskiptingu aflaheimilda við strandveiðar. Við sjáum það líka í greinargerð þessa máls, sem er kannski grunnatriði, hvernig þróunin hefur verið síðustu ár eftir að svæðaskiptingin var afnumin varðandi aflaheimildirnar, hvernig þetta hefur þróast síðustu fjögur árin. Fyrsta árið, 2019, stóðu strandveiðar út tímabilið, þ.e. til ágústloka, en síðan árið 2020 voru strandveiðarnar stöðvaðar 19. ágúst. Árið 2021 voru þær stöðvaðar 18. ágúst, þá voru aflaheimildir fullnýttar, og á síðasta ári, 2022, voru strandveiðar stöðvaðar síðari hluta júlí. Ég held að það hafi komið fram hér hjá hæstv. ráðherra áðan og svona eftir minni þá minnir mig að það hafi verið 21. júlí á síðasta ári. Þá voru eftir þessar fimm, sex vikur fram að 1. september sem ekki nýttust þegar best veiðist og aflinn er verðmætastur á þessu svæði, C-svæðinu, sem kemur kannski einna verst út úr þessu. Við sjáum bara þegar við skoðum þessa töflu hvernig þessu er háttað. Ég ætla nú ekki að setja á neina mikla tölu enda er ég nú að reyna að fara í gegnum minni mitt núna, um það þegar við vorum að fást við málið á sínum tíma. En svona í grunninn, og það sem mér finnst mikilvægast að komi fram hér, þá styð ég þetta frumvarp hæstv. ráðherra um þessar breytingar. Ég vildi bara koma hér upp og segja að mér sýnist að það sem maður hafði áhyggjur af á sínum tíma hafi allt ræst í framvindu mála.

Herra forseti. Það væri áhugavert að heyra afstöðu hv. þingmanns til umsagnar Landhelgisgæslunnar. Ég ætlast ekkert til þess að hann dragi afstöðu sína strax til baka hvað varðar málið. En það væri fróðlegt að heyra hans hugleiðingar, hvernig hann sæi fyrir sér að hægt væri að mæta þessum athugasemdum. Af því að maður er nú í tengslum við ýmsa litla Sjálfstæðismenn hringinn í kringum landið þá er almennur vilji, skynjar maður, vítt og breitt til að styðja þetta og jafnvel hjá aðilum sem tengjast greininni, fá aðeins meira líf í hafnirnar. Ég skynja líka breytt viðhorf, jafnvel meðal þingmanna hér, til strandveiða. Þess vegna væri ágætt að heyra t.d. hvort hann væri tilbúinn að skoða þann möguleika að styðja þessar breytingartillögur ef hægt væri að finna einhvern sveigjanleika í skúmaskotum kerfisins, kannski hjá norskum laxabændum fyrir austan eða hjá aðilum sem eru jafnvel komnir upp fyrir kvótaþakið og eru að fá byggðakvóta. Það er hægt að ná ýmsu inn og það er sveigjanleiki líka hvað varðar VS-afla og hvað þetta allt heitir. Ef það myndi finnast einhver góður sveigjanleiki í þetta - af því að það er alveg ljóst að það er enginn fiskstofn ofveiddur með handfæraveiðum.

Herra forseti. Nú er ég enn á ný að fara í það sem við vorum að vinna með fyrir fjórum árum eða svo og reyna að muna það. Í þessum félagslegu pottum eru 5,3% og hlutdeild strandveiða í þeim pottum hefur farið mjög vaxandi, ef ég man rétt. Ég hef ekki lesið nein gögn þessa máls núna, er ekki búinn að sjá hvað kom frá Gæslunni eða annað. Árið 2009, þegar þessar veiðar hófust, strandveiðar, sem hafa átt gott mót víða, voru 3.000–4.000 tonn veidd í strandveiðunum, ef ég man rétt. Undanfarin ár hafa þetta verið 10.000–11.000 tonn. Einhvern veginn koma 11.300 tonn þegar mest var upp í kollinn en nú verð ég að segja að ég er ekki með tölfræðina uppi. 

Herra forseti. Já, auðvitað er komið víða við. Þetta er lítill hluti af kerfinu og menn setja það í spennitreyju. Það er einfaldlega mikið svigrúm til veiða. Það sem mér finnst kannski að sé meginforsendan í þessu er í fyrsta lagi að það þarf að vera ákveðið jafnræði til að hefja fiskveiðar og njóta þess að taka þátt í greininni. Það er bara atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar sem þar er undir. Ég held að menn verði líka að horfa til þess hvernig við náum fram markmiðum laganna og þau hafa ekkert náðst með núverandi kerfi. Þess vegna verðum við að taka það til endurskoðunar. Markmiðið var m.a. að tryggja byggðafestu en kerfið hefur snúist upp í algjöra andhverfu sína. Eina ljóstíran í þessu kerfi eru grásleppuveiðarnar og síðan strandveiðarnar og auðvitað eigum við að opna fyrir það vegna þess að það eru engin rök, fiskifræðileg rök, fyrir því að telja að handfæraveiðar geti ráðið einhverjum úrslitum um vöxt og viðgang fiskstofna. Við erum bara komin í algjörar ógöngur hvað það varðar. Það er kannski ástæðan fyrir því að umræðan fór út um víðan völl, m.a. um stefnu Vinstri grænna. Þetta frumvarp er greinilega ekki í neinu samræmi við það sem hér er um fiskifræðileg rök. Það er tækifæri, vil ég telja. Þess vegna er ég að blása hæstv. ráðherra örlitla bjartsýni í brjóst og benda henni á að það getur verið að það sé hægt að veiða örlítið meira og það fari ekki allt á hliðina við að bæta við nokkur þúsund tonnum í strandveiðar.

Virðulegi forseti. Já, það er náttúrlega hægt að fara víða þegar við ræðum sjávarútvegsmálin og hvernig við förum með auðlindina. Hér erum við að ræða þennan hluta sem snýr að strandveiðum innan 5,3% pottsins. Ég kom fram með það að á ekki löngu tímabili, 14 árum, hefur þetta farið úr 3.000–4.000 tonnum upp í 11.000 tonna veiði. Þetta mál snýst um að búa til ákveðið jafnræði á milli svæða. 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna sem hefur nú farið víða. Hér var fjallað um málið sem slíkt og ég þakka sérstaklega fyrir umræðu um það. Það er auðvitað viðfangsefni og verkefni hv. atvinnuveganefndar, í framhaldi af þessari umræðu hér, að vinna úr frumvarpinu og fjalla um það eins og vera ber í þinglegri meðferð. Síðan hafa farið fram umræður vítt og breitt um fiskveiðistjórnarkerfið almennt. Raunar hefur sú umræða gengið mjög langt, sérstaklega af hendi varaþingmanns Flokks fólksins hér, og orðræðan var í raun á því plani að það var engu líkara en að kommentakerfin væru komin hingað í stól Alþingis. En það er kannski það sem hv. þingmanni þykir sómi að, það verður hver að fljúga eins og hann er fiðraður í þeim efnum. En þegar við erum að ræða líffræði, ég er sannarlega ekki líffræðingur, verðum við að halda því til haga, virðulegur forseti, að Hafrannsóknastofnun byggir ráðgjöf sína á mjög sterkum vísindalegum grunni. Sá vísindalegi grunnur fær rýni frá vísindanefnd Alþjóðahafrannsóknaráðsins. Það er vegna þess að við viljum byggja þetta á traustum grunni. Það er óboðlegt að hv. þingmaður tali hér eins og Hafrannsóknastofnun og sú vinna sem þar er unnin sé einhvers konar fúsk eða geðþóttavinna vegna þess að hún byggir á sterkum grunni. Ég vil hins vegar algjörlega taka undir það sem kom fram í ágætisyfirferð hjá hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur hvað varðar mikilvægi þess að styrkja enn betur hafrannsóknir í landinu. Það er ekki síst vegna þess að við þurfum aukna þekkingu á vistkerfum hafsins og við þurfum aukna þekkingu sem lýtur að áhrifum loftslagsbreytinga og hlýnunar á vistkerfi hafsins, á hækkun sjávarborðs o.s.frv. Þarna þurfum við að bæta í og á það hef ég lagt áherslu. Það hefur verið töluvert til umræðu í vinnunni um auðlindina okkar, þar sem hv. þingmaður hefur setið einn fund af mjög mörgum, en telur sig þess umkominn að gera lítið úr þeirri vinnu, eins og raunar vel flestu sem hv. þingmaður ræðir, sem er umhugsunarefni þegar við erum að reyna að fjalla hér um flókin pólitísk úrlausnarefni og viðfangsefni sem varða hag samfélagsins alls. Það kann að vera að á einhverjum tímapunkti í pólitísku lífi hv. þingmanns hafi það þótti vera eitthvert sérstakt keppikefli að tala niður vísindi og rannsóknir en sem betur fer hefur það breyst í tímanna rás. Við höfum áttað okkur á því að raunverulegar ákvarðanir þegar vá steðjar að - eins og loftslagsváin, eða við getum rætt hér, án þess að fara meira út fyrir umræðuefnið en þegar hefur verið gert, viðbrögð við veiru - þurfum við að byggja á þekkingu, á vísindum, á rannsóknum en ekki gífuryrðum og kommentakerfum eins og hv. þingmaður stendur hér fyrir. Sá málflutningur dæmir sig sjálfur. Það sem hér er lagt af stað með er að tryggja jafnræði milli landshluta innan núverandi kerfis og vísindalegrar ráðgjafar. Það er viðfangsefnið. Svo getur maður talað út og suður um allt mögulegt og það er bara fínt vegna þess að þingsalurinn er líka málstofa og við þurfum að ræða málin frá ýmsum hliðum. En ég vil brýna hv. atvinnuveganefnd til að taka málið til umfjöllunar og þau álitamál sem hér hafa komið upp því að það er mikilvægt að gera það. Það er mikilvægt að við séum að stíga skref í átt til sanngirni og réttlætis meðan þessi stóra og umfangsmikla vinna á sér stað. Ég hlakka til að styðja hv. atvinnuveganefnd með ráðum og dáð í því sem hún óskar eftir í úrvinnslu málsins. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Mér þykir miður að hæstv. matvælaráðherra hafi tekið einhverja orðræðu nærri sér og ég hafi ekki sýnt henni tilhlýðilega virðingu. Það var ekki ætlunin að lítillækka hana með neinum hætti og ef hún hefur tekið eitthvert orð þannig þá biðst ég afsökunar á því, minnsta mál. En hún getur hins vegar ekki forðast þá efnisgagnrýni sem ég hef lagt hér fram. Það er í fyrsta lagi að þetta frumvarp er ekki í neinu samræmi við stefnu flokks hennar eða hvað þá það sem flokkurinn hefur boðið upp á. Síðan er hitt sú líffræði sem boðið er upp á, að það skipti engu máli hvort fiskur sé dreginn inn í Skagafirði eða í Breiðafirði, það dragist frá einhverjum potti. Líffræðin er ekki þannig. Þó svo að svo sé í einhverju reiknilíkani þá verðum við bara að horfast í augu við það að það er rangt. Ég tek ofan fyrir dr. Gunnari Haraldssyni. Hann sagði einfaldlega að aflareglan væri ekki að ganga upp. Hvað gerir maður þá? Þá galar maður ekki hér og talar bara um að vísindin séu eitthvað heilög. Þau eru það ekki. Auðvitað eigum við að taka þau til gagnrýninnar umræðu í stað þess, eins og virðist hafa verið gert á síðustu árum, að faglegri gagnrýni á þessi vinnubrögð sé stungið undir stól. Ég bara vona að hæstv. ráðherra taki þessa gagnrýni ekki persónulega, fari yfir efnisrök hennar og sjái að það er eitt og annað í þessu sem bara gengur ekki upp. Að vera ráðherra sjávarútvegsmála og flytja hér hvert frumvarpið á fætur öðru sem er bara allt annað en flokkurinn boðaði - það væri eitthvað skrýtið ef það væri ekki gagnrýnt, herra forseti.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að afþakka leiðsögn hv. þingmanns um stefnu VG því að hann er ekki í VG, ekki síðast þegar ég gáði a.m.k., og var ekki staddur á landsfundi hér á dögunum. Ég hef ekki rekist á hann á fundum VG. Ég held að það væri ágætt að við reyndum að halda okkur við málið sem hér er til umræðu. Efnisgagnrýni sem hv. þingmaður kom með hér var rekin til baka með því að benda á þann vísindalega grunn sem ráðgjöf Hafró byggir á. Það liggur fyrir. Ég held að við ættum að nálgast þetta með þeim hætti, eins og ég hef áður sagt, að styrkja og efla Hafrannsóknastofnun. Það væri óráð að treysta gífuryrðum þegar við erum að taka ákvarðanir um ráðstöfun afla og ég verð að segja það, virðulegur forseti, að mér finnst ekki áreiðanlegur tónn í orðum hv. þingmanns.

Herra forseti. Ég á nú eiginlega ekki orð yfir þetta. Þetta er alveg skýrt og það getur hver sem er farið inn á ágæta heimasíðu VG, vg.is, og bara séð samþykktir frá síðasta fundi. Það sem hæstv. matvælaráðherra er að gera hér er allt annað en boðskapurinn frá hennar flokksfélögum og mér finnst það bara lágkúra - ekki gagnvart mér sem er ekki í VG, það er alveg rétt hjá henni, en gagnvart sínum félögum. Ég vil taka það fram að á mínum litríka stjórnmálaferli hef ég stutt Vinstri græna og óháða í Skagafirði og að bjóða þessu fólki sem hefur lagt henni lið í baráttunni fyrir að komast á þing, komast í þessa áhrifastöðu, upp á þessa stefnu, að vera að flytja hér hvert málið á fætur öðru, er bara sérstakt. Og að ætla síðan að hlaupa í það skjól að menn hafi verið eitthvað óvirðulegir í tali - herra forseti, ég bara kannast ekki við það. Það hefur enginn gert athugasemd hér nema þingmenn Vinstri grænna sem hefur þótt sannleikurinn erfiður um þessa furðulegu stefnu sem er ekki í neinu samræmi við það sem félagarnir hafa lagt þeim til í nesti hingað á þingið. Ég get enda upplýst hæstv. matvælaráðherra um það að ég hef einmitt fengið nokkur símtöl frá fólki í Vinstri grænum þar sem það hefur beðið mig um að reyna að ýta aðeins við ágætri manneskju, hæstv. matvælaráðherra, þannig að hún fari að vinna eftir stefnunni. Það er verið að biðja lítinn varaþingmann Flokks fólksins um að reyna að koma örlitlu viti í það sem hæstv. matvælaráðherra er að leggja fram. Og ég skora á hana, herra forseti, að skoða þessa tillögu sem við höfum lagt hér fram til breytinga 

Virðulegi forseti. VG stendur fyrir jöfnuð og um það snýst þetta mál. Í stefnu okkar í sjávarútvegsmálum segir í fyrstu setningu, með leyfi forseta: „Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur frá upphafi lagt ríka áherslu á ábyrga umgengni um auðlindir hafsins, gert fortakslausa kröfu um sjálfbæra nýtingu og bent á mikilvægi grunnrannsókna og fræðilegrar þekkingar í því sambandi.“ Þetta er grunnurinn að stefnu VG í sjávarútvegsmálum og það leiðarljós sem ég fer að. Þetta er mikilvægur grunnur til að taka ákvarðanir á og á þeim grunni tek ég ákvarðanir en ekki leiðsögn hv. þingmanns sem ég afþakka.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði. Með mér á tillögunni eru Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Sem sagt, þetta er tillaga flutt samhljóma af gjörvöllum Flokki fólksins. Með leyfi forseta, segir svo: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir lok ársins 2023 þess efnis að staðgreiðsla skatta fari fram við innborgun í lífeyrissjóð en ekki við útgreiðslu lífeyrissparnaðar. Tryggt verði að þeim fjármunum sem breytingin skilar ríkissjóði verði varið í þágu aukinnar velferðar.“ Í greinargerð með þingsályktunartillögunni kemur fram að þessi þingsályktunartillaga var áður flutt á 150., 151. og 152. löggjafarþingi, 53. mál, en náði ekki fram að ganga. Tillagan er nú endurflutt óbreytt. Sem sagt, hér stend ég í fjórða sinn til þess að reyna að bæta fjárhagsstöðu ríkissjóðs án þess að þurfa að selja banka. Á síðustu árum hafa eignir lífeyrissjóðanna stóraukist og námu 6.791,3 milljörðum kr. í lok janúar þessa árs. Ég endurtek, hæstv. forseti, að eignir lífeyrissjóðanna hafa stóraukist og námu núna í janúar 2023 hvorki meira né minna en 6.791,3 milljörðum kr. samkvæmt upplýsingum á vef Seðlabanka Íslands. Inngreiðslur í samtryggingarsjóði eru um 250 milljarðar á ári. Árið 2000 námu eignir lífeyrissjóðanna um 80% af vergri landsframleiðslu en nú er hlutfallið komið í 180%. Hæst fór hlutfallið í 208% árið 2021. Það er áhyggjuefni hve mikil umsvif lífeyrissjóðanna eru í íslensku viðskiptalífi. Stjórnir þeirra eru skipaðar fulltrúum verkalýðsfélaga og atvinnulífsins sem síðan skipa stjórnarmenn til að sitja fyrir hönd sjóðanna í stjórnum fyrirtækja sem sjóðirnir eiga hlut í. Þannig eru tengslin á milli eigenda fjármagnsins, sjóðfélaga, og þeirra sem annast fjárreiður lífeyrissjóða lítil sem engin. Á íslensku: Þeir sem eiga þessa tæpu 7.000 milljarða í sínum lífeyrissjóðum, með lögþvinguðum lífeyrisgreiðslum í gegnum alla starfsævina, koma yfir höfuð ekki nálægt því að fjalla um það hvernig verður með þessa fjármuni farið. Útkoman er sú að stór hluti íslenskra fyrirtækja er í eigu óvirkra aðila sem starfa samkvæmt lögbundinni ávöxtunarkröfu en ekki vilja sjóðfélaga sjálfra. Undanfarin ár hafa lífeyrissjóðir sætt gagnrýni fyrir að fjárfesta í áhættusömum fyrirtækjum, greiða stjórnarmönnum ofurlaun og styðja viðskipti sem sjóðfélögum algjörlega blöskrar. Með því að greiða skatta af iðgjöldum við innlögn í lífeyrissjóði má sporna við því að lífeyrissjóðir verði óeðlilega stórir miðað við stærð hagkerfisins. Fjármuni skortir til að ráðast í nauðsynlegar úrbætur á íslenska velferðarkerfinu. Heilbrigðiskerfið stendur á brauðfótum, bætur almannatrygginga duga ekki til framfærslu og bilið milli hinna ríku og hinna fátæku eykst ár frá ári. Því er nauðsynlegt að auka tekjur ríkissjóðs og nýta þær í þágu fólksins. Skattlagning við innlögn í lífeyrissjóð í stað útgreiðslu er sársaukalaus leið til að stórauka tekjur ríkissjóðs og gerir honum kleift að styrkja velferðarkerfið án þess að skerða ráðstöfunartekjur almennings. Samkvæmt gildandi fyrirkomulagi eru iðgjöld í lífeyrissjóði og mótframlög vinnuveitenda ekki skattlögð. Þess í stað eru greiðslur úr lífeyrissjóðum til lífeyrisþega skattlagðar. Þannig er skattlagningu þeirra fjármuna sem mynda stofn lífeyrissparnaðar frestað þar til kemur að útgreiðslu þeirra. Á íslensku er það einfaldlega þannig að þegar við erum að fá útborgað, við sem berum skyldu til að greiða í lífeyrissjóð, borgum við ekki lífeyrissjóðinn. Það er talið að það sé okkur til tekna að þessir peningar haldi áfram að ávaxtast í lífeyrissjóðunum og við munum í rauninni ríða feitari hesti frá því þegar kemur að töku lífeyris seinna á ævinni. Ég ætla ekki að fara að tala um það hér hvað það eru mörg þúsund Íslendingar sem aldrei fá að njóta þess að hafa lögþvingað greitt í lífeyrissjóði, eru einfaldlega dánir áður en kemur að því ferli. Allt sem þeir hafa lagt í þessa skyldu, þessar lögþvinguðu greiðslur, hefur að stærstum hluta fallið í hítina. Það gengur að litlu leyti, herra forseti, til barna eða eftirlifandi maka. Þegar kemur að því að við eigum að fá greiðslur úr lífeyrissjóði, þau sem er svo heppin að vera enn þá lifandi, enn þá til, og fá að njóta ávaxtanna sem við eigum að hafa ræktað á starfsævinni, þá kemur því miður upp sú staða hjá allnokkrum að þeir hafa einhvers staðar á leiðinni lent í slysum, eru orðnir öryrkjar. Þeir þurfa að fara að nýta sér lífeyrisréttindin sín. Þeir eru orðnir eldri borgarar sem hafa ofboðslega litla framfærslu og hefðu gjarnan viljað sleppa við það að þurfa að greiða skatt þegar þeir eru að fara að taka greiðslurnar sem þeir eiga rétt á úr lífeyrissjóði. Ég veit ekki hvað ég er búin að tala við mörg hundruð manns, sjálfsagt þúsundir manna á ferli mínum sem alþingismaður núna í fimm ár og enginn þeirra, ekki einn einasti þeirra er á móti því að staðgreiðslan skili sér betur við innborgun í sjóðina heldur við útborgun og allir vildu vera þá lausir við hana. Það sýnir sig enda núna, mér skilst að það séu t.d. um 3.000 milljarðar sem lífeyrissjóðirnir okkar eiga hér í innlendum bréfum og ég man ekki hvort þeir hafa þegar tapað um 600 milljörðum af því vegna þess að það þarf að fjárfesta. Það er 3,5% ávöxtunarkrafa á sjóðina og það er úr vöndu að ráða. En yfirbyggingin er líka alveg skýr. Það kom fram fyrir fjórum árum síðan hjá nýkjörnum formanni VR, Verslunarmannafélags Reykjavíkur, Ragnari Þór Ingólfssyni, þeim góða manni sem ég met mikils, að þá var yfirbyggingin yfir 20 milljarðar á ári. Það er ekki skrýtið þó að menn reyni að komast í stjórn lífeyrissjóðanna. Það er ekki skrýtið þó að það sé hangið á því eins og hundur á roði vegna þess að þessir einstaklingar eru að fá milljónir á milljónir ofan greitt fyrir þessi störf sín. Þessi upphæð var algerlega fyrir utan þann kostnað lífeyrissjóðanna, sem skiptir milljörðum á milljarða ofan, við að fá erlenda aðstoð, aðstoð frá sérfræðingum erlendis frá til að fjárfesta fyrir alla þessa peninga. 250 milljarðar kr. á ári dælast inn í lífeyrissjóðakerfið okkar þar sem eru nú þegar tæpir 7.000 milljarðar. Ég velti bara vöngum yfir því hvaða guðlegi máttur gerir það að verkum að við tökum ekki staðgreiðslu við innborgun sem myndi skila ríkissjóði sennilega um 60 milljörðum kr. árlega umfram það sem staðgreiðsla við útgreiðslu úr lífeyrissjóðunum er að setja inn í ríkissjóð. Virðulegi forseti. 60 milljarðar. Það er verið að státa af sölu á gullgæsinni okkar, hlut í Íslandsbanka, fyrir 53 milljarða, takk fyrir. Það var einskiptisaðgerð, við skulum taka eftir því. En með þessari lagabreytingu þá fáum við hér aukalega 60 milljarða árlega. Hvað í ósköpunum skyldi mæla því mót að afnema þetta? Þetta er undanþáguregla sem lífeyrissjóðirnir eru með því að meginreglan er náttúrlega sú að við erum öll skyldug til að greiða staðgreiðslu um leið og við fáum útborgað. Allir eru skyldugir til þess, launþegar jafnt sem vinnuveitendur eru skyldugir að greiða staðgreiðslu um leið og þeir fá útborgað hvar og hvenær sem er, alls staðar í kerfinu. Einungis lífeyrissjóðir eru með þessa undanþágureglu um staðgreiðslu við innborgun. Ávöxtun lífeyris er ekki áhættulaus og hefur borið við að lífeyrissjóðir skili verulegu tapi. Með þessari þingsályktunartillögu er einfaldlega lagt til að ríkissjóður sæki skatttekjurnar í upphafi og geti því ráðstafað þeim á eigin forsendum í stað þess að treysta lífeyrissjóðum til að ávaxta féð. Þegar talað er um hversu mikilvægt það sé að halda þessu áfram og halda áfram staðgreiðslunni inni í sjóðunum á meðan við eyðum starfsævinni okkar eins og við gerum þá veltir maður því óneitanlega fyrir sér hvað er hægt að gera við 60 milljarða aukalega á ári inn í ríkissjóð, hvernig við gætum komið til móts við þá sem lakast standa í samfélaginu, hvernig við gætum brotið niður fátæktarmúra og fátæktargildrur núna í þessu árferði, sem hefur ekki verið eins hroðalegt og síðan í efnahagshruninu 2008 hvað lýtur að verðbólgu og okurvöxtum og einu úrræðin virðast vera þau að halda áfram að gusa olíu á eldinn. Með þessum 60 milljörðum kr., virðulegi forseti, er hægt að gera kraftaverk fyrir fólkið í landinu sem býr við bágust kjörin. Það væri hægt að gera samninga við sérgreinalækna, samninga við sjúkraþjálfara, samninga við tannlækna. Það væri hægt að gera samninga og fylgja eftir því sem við viljum byggja á, sem heitir velferðarkerfi, raunverulegt velferðarkerfi sem raunverulega tekur utan um þá sem á þurfa að halda. Raunverulegt velferðarkerfi, virðulegi forseti, ekki í skötulíki eins og það er núna. Aldrei frá því að ég kom á Alþingi Íslendinga hefur staðan vera eins erfið og bágindin jafn mikil. Nú er svo komið að þeir sem hafa ráðist í það að kaupa sér húsnæði, tekið lán, tekið lán á breytilegum vöxtum, það er búið að lengja svoleiðis í hengingarólinni hjá þessu fólki að það getur ekki brugðist meira við, það getur ekki staðið í skilum og því miður er það ekki þannig að peningarnir vaxi á trjánum, því miður. Þetta fólk á ekkert fyrir höndum annað en að lenda undir hamri uppboðshaldara, missa heimili sín í þúsundavís eins og í hruninu 2008 þar sem hin frábæra velferðarstjórn varð þess valdandi að 12.000–15.000 fjölskyldur misstu heimili sín.  En hvað um það. Við viljum reyna að byrgja brunninn áður en við dettum ofan í hann aftur. Það hljóta að vera til einhver önnur ráð í samfélaginu en að hækka endalaust stýrivexti og koma fjölskyldunum í landinu á vonarvöl, þeim sem geta ekki með nokkru móti hönd fyrir höfuð sér reist. Þessi þingsályktunartillaga gefur ríkissjóði hvorki meira né minna en a.m.k. um 60 milljarða kr. á ári og ég efa það ekki að við öll sem eigum lífeyrisréttindi og höfum greitt í þessa sjóði tökum því fagnandi þegar á heildina er litið. Þá getum við virkilega byggt hér upp traustari grunn. Ég man nú, sælla minninga, eftir þeirri verkun sem ég hef svo sem fengið út af því að vera með breytingartillögu við útlendingafrumvarp, tillögu um að reyna að stemma stigu við alveg ofboðslega miklum fólksfjölda hingað til lands þar sem í rauninni kerfið okkar er hrunið og getur ekki tekið á móti þeim. Með þessu fjármagni, ef við tökum þessa fjármuni inn, 60 milljarða á ári, er svo margt sem getur breyst. Það er svo miklu meira sem við getum gert fyrir svo miklu fleiri. Virðulegi forseti. Þetta er ekkert annað en nauðsynleg aðgerð sem þýðir ekki aukaskattlagningu á einn eða neinn. Ég hvet ríkisstjórnina til dáða og ég vildi óska þess að það væru allir að hlusta á mig flytja þessa þingsályktunartillögu, að það væru ekki bara ég og hv. þm. Sigurjón Þórðarson og virðulegur forseti sem værum að hlusta á þetta. En þetta skiptir máli. Þetta er lífsbjörg. Þessi þingsályktunartillaga er lífsbjörg fyrir þá sem höllustum fæti standa í samfélaginu í dag.

Herra forseti. Hér er um stórt mál að ræða. Eins og hv. þm. Inga Sæland nefndi eru upphæðirnar gríðarlegar, 6.700 milljarðar, ef ég heyrði rétt, þannig að ég er nokkuð viss um það að umræða um lífeyrissjóðina á eftir að verða tekin oftar hér á þinginu og verða dýpri innan skamms. Það eru gríðarleg völd sem felast í þessum lífeyrissjóðum og það er alveg ljóst að þá þarf að lýðræðisvæða og ég er þeirrar skoðunar að það væri eðlilegast að það væru einungis fulltrúar launþega í lífeyrissjóðunum. Ég held að það sé bara einfaldlega best fyrir atvinnulífið. Það skarast hagsmunir og býr til ýmsa erfiðleika þegar Samtök atvinnulífsins ráða svo miklu í sjóðunum. Þetta tækifæri sem þessi tillaga gefur - þetta er einfaldlega góð tillaga á þessum tímapunkti að hrinda í framkvæmd, herra forseti, vegna þess að með henni er verið að draga verulega fjármuni út úr hagkerfinu núna strax sem annars færu inn í lífeyrissjóðina og þyrfti að koma í fjárfestingar. Það tel ég að yrði góður þáttur í því að slá á þensluna. En að lífeyrissjóðunum almennt. Það er alveg ljóst að þeir eru komnir með, vil ég telja, of mikinn hluta af hlutfalli launa í sína umsýslu og ég held að þegar menn eru komnir með 15,5% af allri launaveltu í landinu og þurfa að ávaxta það með 3,5% ávöxtun þá er verið að setja þá í ákveðinn vanda að vera með svona mikla fjármuni og það færi einfaldlega betur að því að breyta kerfinu aðeins þannig að það væri að hluta til gegnumstreymiskerfi og að hluta til fjárfestingarkerfi. Það held ég að sé borðleggjandi. Síðan er auðvitað alveg ljóst að þegar þetta er orðið 15,5% af launaveltu og tryggingagjaldið ofan á þá er þetta orðið ríflega 21% af launum sem fer einfaldlega ekki í veski launþegans. Tryggingagjaldið er bara flatur launaskattur. Það er ljóst að þegar verið er að taka svona drjúgan hluta og síðan er skatturinn að meðaltali kannski í kringum 30% af launum þá er voðalega lítið sem fer í vasann. Ég held að menn þurfi nú aðeins að fara að staldra við hvað mikið fer af launatekjum og er tekið í burtu og launamaðurinn sér aldrei. Það er mjög mikilsvert líka að breyta fleiri þáttum sem snúa að lífeyrissjóðunum og sérstaklega æpir það á mann í samfélaginu í dag að gefa lífeyrissjóðunum kost á því að fjárfesta frekar í leiguhúsnæði þannig að fólk fái eðlileg kjör og það komist út úr þessum hálfgerða kúrekabrag sem er á öllu hjá leigufélögunum og verðið er hækkað um tugi prósenta. Í öðru lagi þarf að bregðast við húsnæðisvandanum í landinu og auðvitað ætti að gera það með því að virkja lífeyrissjóðina þannig að þeir fengju að stofna leigufélög og fá þannig meiri festu á húsnæðismarkaðinn heldur en raunin er núna. Og ef ekki núna, hvenær þá? Ég er, eftir að hafa hlýtt hér á góða ræðu hv. þm. Ingu Sæland, bjartsýnn á að þetta mál fari í gegnum þingið. Hvort það verði akkúrat þetta þingskjal sem verði samþykkt eða ekki, en ég er nokkuð viss um að hljómgrunnur fyrir þessum sjónarmiðum sé mikill og að þessar hugmyndir sem koma hérna fram eigi eftir að verða ofan á innan skamms. En auðvitað færi best á því að hv. þingmenn hér á Alþingi myndu hrinda þessu strax í framkvæmd og samþykkja þessa tillögu vegna þess að umhverfið kallar á hana, kallar á að slá á þensluna og síðan að leggja drög að því að virkja lífeyrissjóðina til góðra verka fyrir almenning í landinu.

Frú forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjöleignarhús, nr. 26/1994, gæludýrahald. Með mér á frumvarpinu er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins: Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson og einnig Valgerður Árnadóttir, varaþingmaður Pírata. Frumvarpið hljóðar svo: „1. gr. 33. gr. e laganna orðast svo, ásamt fyrirsögn: Hundar og kettir. Hunda- og kattahald í fjöleignarhúsi er ekki háð samþykki annarra eigenda. Húsfélag getur sett nánari reglur um hunda- og kattahald á húsfundi með samþykki allra eigenda, enda séu þær eðlilegar, málefnalegar og á jafnræði reistar. Húsfélag getur með samþykki 2/3 hluta eigenda lagt bann við dýrahaldi í einstökum tilvikum ef það veldur öðrum íbúum verulegum ama, ónæði og truflunum og eigandi dýrsins neitar að gera bót þar á. 2. gr. 33. gr. f laganna fellur brott, ásamt fyrirsögn. 3. gr. Eftirfarandi breytingar verða á 33. gr. g laganna: a. Orðin „og 33. gr. f“ í 1. mgr. falla brott. b. 1. málsl. 4. mgr. orðast svo: Nú brýtur eigandi dýrs verulega eða ítrekað gegn skyldum sínum og áminningar hafa ekki áhrif og getur húsfélag þá með ákvörðun skv. 10. tölul. B-liðar 1. mgr. 41. gr. bannað viðkomandi dýrahald með samþykki 2/3 hluta eigenda og gert honum að fjarlægja dýrið úr húsinu. 4. gr. 10. tölul. B-liðar 1. mgr. 41. gr. laganna orðast svo: Bann við dýrahaldi ef dýr veldur öðrum íbúum verulegum ama, ónæði og truflunum og eigandi dýrsins neitar að gera bót þar á, sbr. 3. mgr. 33. gr. e, eða ef eigandi dýrs brýtur verulega og ítrekað gegn skyldum sínum og áminningar hafa ekki áhrif, sbr. 4. mgr. 33. gr. g. 5. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta var lagt fram á 151. og 152. löggjafarþingi (57. mál) en náði ekki fram að ganga og er nú lagt fram að nýju.“ Sem sagt, í þriðja sinn stend ég hér og mæli fyrir þessu jafnréttis- og sanngirnismáli sem í alla staði er til þess að gleðja þá sem kjósa að eiga sér gæludýr. Í umsögn Sveitarfélagsins Hornafjarðar um frumvarpið, á 152. löggjafarþingi, var bent á að orðalag 1. og 3. gr. frumvarpsins kynni að opna fyrir það að gæludýrahald yrði alfarið bannað í fjöleignarhúsi ef upp koma einstök tilvik þar sem eigandi dýrs brýtur gegn skyldum sínum. Því hafa verið gerðar orðalagsbreytingar á þá vegu að slíkt bann einskorðist við tiltekinn íbúa eða tiltekið gæludýr. Það verður þannig aldrei svo að einhver einn einstaklingur í húsfélagi í sameiginlegu fjölbýli geti ítrekað gengið á svig við allt sem mætti kallast eðlilegt í umgengni með sitt gæludýr, eðlilegt gagnvart öðrum íbúum í húsinu. Ef hann þverskallast við að gera bragarbót eftir að stjórn húsfélags hefur óskað þess og hann er skikkaður til að fjarlæga dýrið vegna þess að hann skellir skollaeyrum við öllu þá bitnar það ekki á öðrum gæludýraeigendum í húsnæðinu, ekki á nokkurn hátt. Þannig að þetta var góð ábending og það var gott að árétta það að svoleiðis gæti það ekki orðið. Gæludýr hafa fylgt manninum frá því í öndverðu. Íslendingar hafa ávallt verið miklir dýravinir og haldið mikið upp á gæludýr sín. Þrátt fyrir það hafa lög í áranna rás takmarkað réttindi gæludýraeigenda mjög, mörgum til mikils ama. Þjóðfélagið tók örum breytingum upp úr aldamótunum 1900 og fólk flutti í þéttbýli í auknum mæli. Margir tóku þá með sér gæludýr úr sveitinni og samhliða fólksfjölgun fjölgaði slíkum dýrum verulega í þéttbýli. Árið 1924 var hundahald bannað í Reykjavík. Banninu var ætlað að stemma stigu við sullaveiki og draga úr fjölda lausagönguhunda á götum borgarinnar. Næstu áratugi voru yfirvöld iðin við að lóga hundum skipulega og um miðjan sjötta áratuginn voru hundar sjaldséð sjón á götum Reykjavíkur. Það er gömul saga og ný að það er hægara sagt en gert að afnema bann. Það var því ekki fyrr en á níunda áratugnum að gerðar voru undantekningar á banninu í Reykjavík þannig að fólk gæti sótt um leyfi til að halda hund. Árið 2006 var hundahald síðan leyft í Reykjavík á ný. Bannið í Reykjavík er langt frá því að vera einsdæmi en ýmsar takmarkanir hafa gilt um hunda- og kattahald í þéttbýli hér á landi. Sem betur fer hefur þróunin undanfarna áratugi verið jákvæð og nú er hunda- og kattahald almennt leyft. Ein helsta hindrunin í vegi hundaeigenda á Íslandi eru lög um fjöleignarhús. Samkvæmt þeim er nauðsynlegt að afla samþykkis aukins meiri hluta íbúðareigenda fyrir hunda- og kattahaldi. Lengst af voru skilyrðin strangari og þurfti samþykki allra íbúðareigenda. Árið 2010 lagði Guðbjartur Hannesson heitinn, þáverandi félags- og tryggingamálaráðherra, fram frumvarp til laga um breytingu á fjöleignarhúsalögum sem fól í sér endurskoðun á lögunum með tilliti til hunda- og kattahalds. Ekki stóð til að gera breytingu á reglum um samþykki og aðaláherslan var lögð á sérreglur um leiðsöguhunda. Helgi Hjörvar alþingismaður lagði fram breytingartillögu við það frumvarp sem fól í sér lægri þröskuld samþykkis, þ.e. að samþykki 2/3 hluta íbúðareigenda þyrfti til í stað samþykkis þeirra allra. Tillaga hans var samþykkt. Athyglisvert er að skoða atkvæðagreiðsluna því að þingmenn greiddu ekki atkvæði eftir flokkslínum og þeir þrír þingmenn sem greiddu atkvæði á móti komu úr þremur ólíkum þingflokkum. Það gefur til kynna að þeir þingmenn hafi greitt atkvæði samkvæmt eigin sannfæringu fremur en flokkspólitískum hugsjónum um mörk nábýlis og eignarréttar. Reglan um aukinn meiri hluta var mikið framfaraskref en þrátt fyrir það leggur hún stein í götu margra. Það er oft miklum erfiðleikum háð að fá samþykki 2/3 hluta íbúðareigenda fyrir hunda- eða kattahaldi. Gæludýraeigendur sem þurfa að flytja lenda oft í vandræðum þegar kemur að því að afla samþykkis nágranna sinna. Þá standa þeim erfiðir valkostir til boða. Annaðhvort þurfa þeir að sætta sig við húsnæði sem þeir kæra sig ekki um eða losa sig við gæludýrið sitt. Hér er ekki einungis um að ræða hömlur hvað varðar eignarrétt gæludýraeigenda heldur einnig mismunun og aðför að friðhelgi einkalífs þeirra og sjálfstæði. Það liggur í hlutarins eðli að þetta kemur harkalegast niður á fátæku fólki sem á ekki val um að búa í einbýlishúsi eða íbúð með sérinngangi. Ekki þarf nefnilega að afla samþykkis annarra íbúðareigenda þegar íbúðir hafa sérinngang, en ef íbúðir deila stigagangi er þörf á að afla samþykkis 2/3 hluta eigenda. Hér virðist þörfin á samþykki einungis vera vegna ferðar gæludýrs um stigagang í sameign. Það má því leiða að því líkur að reglunni sé ætlað að gæta hagsmuna þeirra sem hafa ofnæmi fyrir hundum eða köttum eða eru haldnir fælni og til að koma í veg fyrir óhreinindi í sameign. Engu að síður má gera ráð fyrir því að aðrir þættir hafi mikil áhrif á ákvörðun nágranna um hvort þeir veita samþykki fyrir hunda- eða kattahaldi. Ekkert kemur í veg fyrir að þeir hafni slíku eftir eigin geðþótta og eru mörg dæmi um slíkt. Þá hefur það færst í vöxt að íbúðir séu nýttar til skammtímaútleigu. Eigendur slíkra íbúða eru oft mótfallnir gæludýrahaldi. Þannig hafa þeir vald til að koma í veg fyrir að fólk fái að halda hund eða kött í fjöleignarhúsi sem þeir búa ekki í heldur leigja út íbúðir sínar og huga einungis að eigin hagsmunum á kostnað íbúa sem eru þar fyrir. Húsfélag getur lagt bann við dýrahaldi ef það veldur öðrum íbúum verulegum ama, ónæði eða truflunum og eigandi dýrs neitar að gera bót þar á. Þá þarf ekki að afla samþykkis fyrir öðrum tegundum gæludýra, t.d. páfagaukum, eins og staðan er í dag, þó að þeir geti hæglega valdið jafn miklum ama og hávaðasamur hundur. Hægt er að fara aðrar leiðir til að vernda hagsmuni þeirra sem hafa ofnæmi fyrir gæludýrum eða eru haldnir fælni. Ef fólk er haldið svo miklu ofnæmi eða fælni þá er nær að það flytji í íbúð með sérinngangi frekar en að girða fyrir frelsi annarra til að hafa hund eða kött á eigin heimili. Eflaust er það fámennur hópur sem getur ekki þolað nánd við hunda og ketti þó að ekki sé nema á leiðinni niður stiga og sennilega eru þeir fleiri sem hafa leitað samþykkis til að fá að halda hund eða kött án árangurs. Þá koma gildandi reglur ekki í veg fyrir að hunda- og kattahald viðgangist í fjöleignarhúsum jafnvel þó að einhverjir íbúar hafi ofnæmi fyrir slíkum dýrum, enda er ekki gerð krafa um samþykki allra. Eins og ég hef talið upp ítrekað hér þá verður að fá samþykki 2/3 hluta eigenda í dag. Þá hvílir nú þegar sú skylda á íbúum fjöleignarhúsa að gæta hreinlætis í sameign og þegar eru úrræði í lögum um fjöleignarhús til að beita gegn íbúum sem vanrækja slíkar skyldur. Reglan um aukinn meiri hluta er til þess fallin að auka ósætti meðal íbúa og gerir eigendum hunda og katta erfitt fyrir í samskiptum við nágranna sína. Reglan verndar auk þess ekki þá hagsmuni sem henni er ætlað að vernda nema með handahófskenndum hætti og færa má rök fyrir því að meiri hagsmunum sé fórnað fyrir minni með henni. Reglan tekur aðeins til hunda og katta en ekki annarra gæludýra, sem þó geta valdið ofnæmisviðbrögðum og öðrum truflunum, og því grefur reglan undan jafnræði. Það tók 78 ár að leyfa hundahald í Reykjavík. Látum það ekki bíða í 78 ár að leyfa hunda- og kattahald í fjöleignarhúsum. Frumvarp þetta er einfalt í sniðum og felur í sér breytingar á þeim ákvæðum laga um fjöleignarhús sem fjalla um hunda- og kattahald. Lagt er til að hunda- og kattahald verði ekki háð samþykki annarra eigenda. Engu að síður getur húsfélag sett reglur um gæludýrahald, enda séu þær eðlilegar, málefnalegar og á jafnræði reistar. Þannig geta íbúðareigendur sammælst um fyrirkomulag gæludýrahalds en girt er fyrir að slíkar reglur gangi svo langt að þær útiloki gæludýrahald í raun. Þá verður húsfélögum áfram heimilt að leggja bann við dýrahaldi, ég endurtek það, því margir virðast hafa haft ægilegar áhyggjur af því að þetta frumvarp sé bara hreinlega til þess að moka inn hundum og köttum alls staðar og í rauninni hafi íbúarnir ekkert um það að segja. Nei, það er ekki svo heldur algjörlega í hina áttina. Það er verið að koma í veg fyrir að einstaklingar sem eiga gæludýr og eru jafnvel að flytja á milli húsa geti tekið með sér gæludýrið sitt skammlaust án þess að þurfa að ganga á milli allra húseigenda í stigagangi og fá já frá 2/3 þeirra hvað það varðar. Jú, jú, þú mátt hafa þennan átta ára kjölturakka með þér, gamla kona, vegna þess að við erum svo góð. Staðreyndin er líka sú, eins og áður er sagt, sem er sorgleg, að þetta er slík og þvílík mismunun eftir því hvort þú ert efnahagslega í góðri stöðu eða ekki og getur búið þar sem þér sýnist og valið þá fasteign sem þér sýnist og átt eins marga hunda og ketti og þér sýnist án þess að nokkur skipti sér af því. En það er skýrt tekið fram í þessu frumvarpi að ef viðkomandi einstaklingur er óalandi og óferjandi í nábýli við nágranna sína í fjöleignarhúsi þá skal hann eðli málsins samkvæmt gjöra svo vel að fara með dýrið í burt vegna þess að hann er óalandi og óferjandi í því fyrirkomulagi. Húsfélögum verður áfram heimilt að leggja bann við dýrahaldi ef það veldur öðrum íbúum verulegum ama. Við vitum að það er ótrúlega mikið um að það komi upp ósætti í fjölbýlishúsum og það er líka mjög mikið um grát og sorg þegar fjölskyldur eru að flytja með gæludýrið sitt til einhverra ára, jafnvel börnin líka sem hafa elskað viðkomandi dýr sem er búið að vera hluti af fjölskyldunni. Dýrið er vinur þinn og félagi sem þú getur ekki hugsað þér að láta drepa af því að íbúarnir í stigaganginum sem þú ert að flytja í segja: Nei, við viljum ekki sjá þennan hund þinn, okkur er alveg nákvæmlega sama hvað þú ert búinn að eiga hann lengi, eða þennan kött, hversu vænt þér þykir um hann eða hversu mikill félagi barnanna hann er, bara stútaðu þessum hundi eða þú kemur ekkert hingað. Við getum alveg sammælst um það, miðað við þá varnagla sem slegnar eru í frumvarpinu sem eiga ekki í rauninni að halla á nokkurn mann, að þetta er eitt af því sem kostar ekki krónu, þetta er eitt af því sem hægt er að taka utan um og sýna a.m.k. mennsku gagnvart þannig að ég skora á alla að taka utan um þetta frumvarp og gleðja marga. Sérstaklega langar mig að bæta því við að ég þekki það dálítið mikið að eldra fólk sem býr orðið eitt og er oft að einangrast félagslega en hefur ekki ráð á því að vera neins staðar annars staðar en í sinni litlu blokkaríbúð með eina vininn sem það hefur dagsdaglega hjá sér, hundinn sinn eða köttinn sinn. Það er í rauninni sárara en tárum taki ef þessir einstaklingar, eins og við höfum séð í fréttum oftar en einu sinni og tvisvar, þurfa hreinlega að taka besta vin sinn og drepa hann vegna þess að þau fá ekki að hafa hann hjá sér. Okkur er í lófa lagið að koma til móts við þetta. Okkur er í lófa lagið að sýna gæsku og virðingu. Ég held að við séum a.m.k. flest hér inni dýravinir í hjartanu og mjög mörg okkar höldum sjálf gæludýr og finnst það ekkert nema eðlilegt og sjálfsagt.

Frú forseti. Ég kem hingað upp til að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir þetta frumvarp sem mér þykir vera fallegt frelsismál. Það er alltaf gleðilegt þegar falleg frelsismál koma frá hinum ýmsu flokkum á Alþingi. Ég gleðst yfir því. Ég hef lengi verið áhugasöm um að búa til meiri frelsis- og umburðarlyndisramma í kringum dýrin okkar. Þegar ég var í borgarstjórn á sínum tíma þá eyddi ég talsverðu púðri í að ýta á að það væri leyfilegt á þeim kaffihúsum sem það kjósa að hleypa dýrunum með eigendum sínum inn. Það gekk fyrir rest og núna er alla vega eitt kisukaffihús í Þingholtunum, sem ég held að gleðji ansi marga. Ég fagna þessu frumvarpi. Ég skal viðurkenna að ég hef ekki lúslesið það, en ég þykist ná utan um það. Ég tek svo heils hugar undir með hv. þingmanni um að það er ofboðslega sorglegt að sjá hversu erfitt mörgum er gert að fara með dýrin sín inn á þau heimili sem þeim standa til boða og í einhverjum tilfellum eru þetta einu vinir viðkomandi. Í því ástandi sem er t.d. á húsnæðismarkaðnum þá er fyrir marga, og ekki bara eldra fólk, líka ungt fólk, miklu erfiðara að finna t.d. húsnæði út af reglunum eins og þær eru í dag þannig að ég held að þetta geti skipt mjög miklu máli. En við sem aðhyllumst frelsi höfum líka sagt að frelsið er sjálfsagt svo lengi sem þú meiðir ekki aðra og það er kannski óþarfi að gera lítið úr í þeirri stöðu þegar fólk er með alvarlegan astma eða eitthvað slíkt. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir andsvarið og það gleður mig af öllu hjarta að heyra að hv. þingmaður skilur í rauninni stöðuna og skilur þá hugsjón sem við erum að setja í þetta mál. Ég vil líka þakka henni fyrir þessa ötulu baráttu hennar sem fulltrúi í borginni á sínum tíma og það er gleðilegt að það sé til kisukaffi. Hv. þingmaður talar um fólk sem er haldið miklum astma, fólk sem eðli málsins samkvæmt á erfitt með að umgangast gæludýr en í raun og veru, eins og ég rakti í framsögu minni með frumvarpinu hér áðan, er oftar en ekki um að ræða eingöngu það að koma dýrinu frá íbúðinni og út og reyna náttúrlega að koma í veg fyrir það að mæta viðkomandi í ganginum ef hann er mjög veikur. Það gildir alveg það sama þarna eins og bara þegar farið er út í búð, þeir sem eru mjög veikir og viðkvæmir fyrir því að fá kast út af ofnæmi gegn dýrum eiga margir hverjir bara erfitt með að fara út í búð þar sem er mikið af fólki vegna þess að við berum með okkur þessa vaka frá dýrunum. Ég er venjulega eins og hundur sjálf, öll loðin í hundahárum og allt þetta. Auðvitað er þetta snúið. En í þessu tilviki þá finnst mér bara eðlilegasta mál í heimi að það sé rætt algerlega í húsfélaginu, hver staðan er hjá íbúunum í húsfélaginu og hvort það sé bara ákveðinn ómöguleiki að koma með dýr inn vegna þess að þá myndi það hreinlega skapa hættuástand fyrir einhverja íbúa sem eru þar fyrir. Þá væri þessum einstaklingi kannski mögulegt að fara þá í annað fjölbýlishús þar sem væri ekki slík vá fyrir dyrum. 

Frú forseti. Ég vil bara þakka hv. þingmanni aftur fyrir sín svör og tek undir með hv. þingmanni. Þetta rifjar upp fyrir mér umræðuna þegar var verið að skoða þessa heimild um að kaffihús, sem það vilja, gætu hleypt inn þá aðallega hundum með eigendum sínum inn á kaffihúsið. Ég man einmitt eftir umræðu um að þeir sem eru illa haldnir af ofnæmi eru í talsverðu klandri inni á kaffihúsum þar sem þessi eigandi ber með sér þessa ofnæmisvaka bara á fatnaði sínum, án þess að ég vilji í nokkru gera lítið úr þeim þjáningum öllum og ég efast ekki um að þetta sé erfitt oft og skil mætavel að auðvitað er það mörgum erfið tilhugsun að það muni bæta í þarna. Ég held samt líka að það skipti máli að við ræðum kannski hver raunveruleikinn er í því og kannski allt í lagi að nefna líka að dýraofnæmi t.d. er, að mér vitandi, ekki lífshættulegt eins og t.d. hnetuofnæmi eða eitthvað slíkt, þó að ég vilji ekki gera lítið úr vandamálinu. En ástæðan fyrir því að ég vil nefna þetta er sú að ég er ánægð með að frumvarpið setji fókusinn meira á það að við ætlum að nálgast þetta mál eins og þetta sé hægt og í lagi en þó geti húsfélagið brugðist við, réttilega, þegar dýrahaldið er bara ekki ganga upp af því að réttindi þeirra sem virkilega geta ekki verið í þessu sambýli, af hvaða ástæðu sem er, á að virða og raddir þeirra eiga auðvitað að fá að heyrast. Ég segi það hér með að ég styð hv. þingmann í vegferð sinni með þetta frumvarp heils hugar, þakka fyrir þetta fallega frelsismál og óska henni góðs gengis með að koma því áfram.

Frú forseti. Ég hef í rauninni ekkert annað að segja en að maður liggur við bara kemst við þegar maður fær svona falleg skilaboð og góðar undirtektir. Það er ekki vanalegt að stjórnarþingmenn séu með svona risastórt hjarta gagnvart stjórnarandstöðuþingmanni. En dýravinir erum við engu að síður. Þetta frumvarp er í rauninni ekki að raska neinu jafnvægi í ríkissjóði og við höfum alla þessa fyrirvara í frumvarpinu og eins og hv. þingmaður bendir líka á, t.d. ef það eru mjög veikir einstaklingar fyrir í stigagangi þar sem koma aftur á móti nýir aðilar inn sem eru með gæludýr, þá verði að taka tillit til þess. Þá er það líka á hendi sveitarfélaganna ef t.d. um félagslegt húsnæði er að ræða að miðla málum og geta gert það þannig að úr rætist fyrir alla. Mér finnst þetta geta verið svona samvinnuverkefni okkar allra til þess að veita frelsi og gefa gleði og til þess að við getum öll í rauninni látið okkur líða heima eins og þetta sé okkar heimili þar sem við megum gera það sem við viljum og það sé okkar friðhelgi og okkar réttur að fá að halda gæludýr. Enn og aftur, hv. þm. Hildur Sverrisdóttir, takk fyrir þig og þín fallegu orð og hjarta.

Frú forseti. Það er með mikilli ánægju sem ég kem hér upp. Ég vil þakka flutningsmanni þessa frumvarps, hv. þm. Ingu Sæland, fyrir að leggja það fram enn einu sinni ásamt öðrum flutningsmönnum. Ef frumvarpið nær fram að ganga kemur það í veg fyrir að freki kallinn, af hvaða kyni sem er, geti komið á þeirri gerræðislegu reglu fyrir fjölbýli að þar verði allt gæludýrahald bannað fyrir fullt og allt, svona af því bara. Frumvarpið fjallar um algengustu gæludýr fólks, hunda og ketti, þótt vissulega mætti horfa til fleiri gæludýra en höldum okkur hér við hunda og ketti án þess að allt fari í hund og kött þó að önnur gæludýr séu ekki nefnd. Þessi nefndu gæludýr njóta mikilla vinsælda meðal fjölskyldna í landinu og kom einna sterkast í ljós hversu fólk þarfnaðist mjög að eiga samskipti við gæludýr þegar heilu fjölskyldurnar voru bundnar heima vegna sóttvarna í Covid. Var þá barist um hvern einasta hund og kött sem var á lausu til að flytjast inn á heimili fólks, öllum til gleði. Og þeir sem hafa orðið vitni að heimsóknum heimsóknarhunda Rauða krossins á dvalarstaði eldri borgara, hjúkrunarheimili og dagdvalir, hafa séð hversu mikla gleði þeir leysa úr læðingi, jafnvel hjá þeim sem hafa dögum saman eingöngu horft í gaupnir sér. Sem betur fer hefur okkur auðnast að virkja gæludýr til góðverka svo um munar því við eigum ekki bara að vera dýravinir heldur líka mannvinir og sannir mannvinir eru dýravinir. Hér vil ég sérstaklega líta til þeirra sem eru í viðkvæmri stöðu, einbúar, fatlaðir, öryrkjar, eldra fólk. Þetta er fólkið sem svo mjög oft þarfnast að geta átt og annast gæludýr og það getur verið þeim hreinlega til bjargar úr einmanaleika og einangrun og depurð. Ég veit þess dæmi að fólk sem á gæludýr óttast að þurfa að skipta um heimili vegna öldrunar eða veikinda og deila þá húsnæði með öðrum í fjölbýli. Óttinn er á rökum reistur þegar það hefur viðgengist að frekir og þröngsýnir félagsmenn húsfélaga einstakra húsa, jafnvel húsa sem ætluð eru sérstaklega þessum hópi fólks, hafa einfaldlega knúið fram alfarið bann við gæludýrahaldi í húsinu, af því bara. Af því að það er auðveldara að banna alfarið en að skoða hvert tilvik fyrir sig. Þetta frumvarp er því kærkomið því það tekur fyrir svo gerræðislegar ákvarðanir. Það er sorglegt þegar t.d. eldra fólk hefur þurft að láta af hendi sinn kærasta vin þegar það hefur þurft að flytja í slík hús, aðeins vegna þröngsýni einhverra íbúa sem þar hafa tekið ráðin í sínar hendur. Munum að gæludýr fólks er endalaus uppspretta gleði fyrir eigendur og jafnvel líka nágranna í mörgum tilvikum. Ég þekki þess dæmi á eigin skinni. Ég bjó einu sinni í fjölbýli þar sem var kona sem hafði miklar efasemdir um litla hvolpinn sem fluttist með mér. Nokkrum mánuðum síðar barðist hún eins og brjálæðingur fyrir því að fá að passa þennan hund þegar einhver stund var laus til þess, þannig að hún hafði skipt um skoðun af því að hún hafði kynnst gæludýrinu. Hundar eru gulltrygging fyrir reglulegum gönguferðum sem eru ómetanleg heilsubót fyrir eldra fólk. Hundar geta þannig stuðla beinlínis að heilsueflingu og um leið unnið bug á einangrun og depurð sem því miður þjáir of marga einstæðinga. Gott gæludýr getur komið í veg fyrir ótímabæra geðlyfjagjöf og aukið útiveru og hreyfingu eigandans. Það eina sem ég staldra við í þessu frumvarpi, hæstv. forseti, er 4. gr. þess, sem hljóðar svo: „10. tölul. B-liðar 1. mgr. 41. gr. laganna orðast svo: Bann við dýrahaldi ef dýr veldur öðrum íbúum verulegum ama, ónæði og truflunum og eigandi dýrsins neitar að gera bót þar á, sbr. 3. mgr. 33. gr. e, eða ef eigandi dýrs brýtur verulega og ítrekað gegn skyldum sínum og áminningar hafa ekki áhrif, sbr. 4. mgr. 33. gr. g.“ Þessi grein er vissulega mjög til bóta, en þarna á ég erfitt með að sjá hvernig þetta mat verði gert. Hvað er verulegur ami, ónæði og truflanir, eins og segir í frumvarpinu, svo hægt sé að grípa til þeirra aðgerða að banna af 2/3 hluta íbúa hússins að viðkomandi alfarið haldi gæludýr sitt? Þessa spurningu má reyndar einnig setja fram um 1. og 3. gr. þessa frumvarps til laga. Þetta er óskýrt, þetta er huglægt og því vekur það spurningu mína: Er ekki betra að hvert og eitt dýr sé háð samþykki meiri hluta annarra íbúa við innflutning í húsið, frekar en að allt þurfi að fara í óefni, í hund og kött, og þá þurfi að grípa til svo mikils inngrips í líf gæludýrsins og eigenda þess með huglægum rökum um að mælirinn sé orðinn fullur, verulegur ami, ónæði og truflanir og gæludýrinu varpað á dyr? Réttilega væri það kannski eigandinn sem ætti að fara en gæludýrið fylgir eigandanum. Þá er spurning hvernig það er metið og þá hlutlægt. Það væri kærkomið að fá svar við þessu áður en lengra er haldið. En að öðru leyti styð ég þetta frumvarp alveg heils hugar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Viðari Eggertssyni fyrir sína innihaldsríku og frábæru ræðu. Hann nálgaðist þetta frumvarp á alveg sérstaklega skemmtilegan, opinn og lifandi hátt sem færði manni frábæra sýn á vinina sem gæludýrin okkar eru og hann kom inn á Covid og allt þetta sem sannarlega er rétt. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af því hvað telst vera verulegur ami. Það var voðalega erfitt þegar við vorum að smíða þetta frumvarp að vera með tæmandi talningu á því hvað er umfram það sem eðlilegt þykir í umgengni. Við sjáum meira fyrir okkur að það sé verulegur ami t.d. ef hundurinn þinn mígur alltaf í stigaganginn eða hann er alltaf úti og skítur úti um allt og þú hirðir ekki upp eftir hann en húsfélagið er ítrekað búið að segja: Viltu gjöra svo vel og hirða upp eftir hundinn, þetta gengur ekkert upp. Eða að þú ert með gæludýr og þú sinnir því ekki, skilur það eftir aleitt heima og það geltir frá morgni til kvölds, grætur og geltir og hrópar og kallar og enginn er til að sinna því og enginn er til að róa það þannig að í raun og veru eru íbúarnir í stigaganginum algerlega á tánum af vanlíðan yfir því hvað vesalings skepnan er að ganga í gegnum og hvernig henni líður. Þetta var svona grunnhugmyndin án þess að við gætum mögulega farið að telja allt upp á tæmandi hátt, við getum ekki tæmt það, það er eiginlega ekki hægt. Þess vegna er þetta svona opið, eins og hv. þingmaður réttilega bendir á, og sett kannski frekar í fangið á húsfélaginu að meta hvað er algjörlega komið út fyrir öll velsæmismörk hvað þetta varðar. Ég vona að þetta svari því, þetta er það sem við vorum með í huga með orðalagi greinarinnar sem þingmaðurinn bendir réttilega á.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góð svör. Þetta er pínulítið vandræðalegt mál. Ég var eiginlega fyrst og fremst að hugsa um hver leggi matið á að þessi hegðun hafi átt sér stað. Það væri kannski ágætt að setja með að það væri fenginn einhver utanaðkomandi aðili sem er ekki annar hvor deiluaðili, það sé fenginn einhvers konar dýralæknir eða dýraatferlisfræðingur sem gæti komið að svona deilumáli og í raun og veru úrskurðað: Hér er mælirinn fullur. Nú er ástæða til að grípa í taumana. Það getur verið óþægilegt fyrir deiluaðilana að lenda saman og þá er komið að þessum matshluta. En það er oft kannski betra að fá mat frá einhverjum til þess bærum manni sem kemur þá bara að og hjálpar upp á málin og segir: Þetta er mitt kalda mat, nú hef ég ekki neinna hagsmuna að gæta en svona er staðan.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Viðari Eggertssyni fyrir andsvarið. Jú, þetta er athygliverð vangavelta en það breytir ekki þeirri staðreynd að þegar hússtjórnin ásamt viðkomandi einstaklingi kemur að þá á ég voðalega bágt með að trúa því að allir 2/3 sem þurfa að koma til til að álykta um slíkt væru sammála um að vera virkilega vondir við þann sem ætti dýrið og það ítrekað. Hvort sem það er dýraatferlisfræðingur eða einhver annar algjörlega hlutlaus aðili sem kemur að borðinu í lokin eða eitthvað slíkt þá hefur hann náttúrlega ekki búið við þetta á meðan þetta framferði fer fram sem stærsti hluti húsfélagsins er að gera athugasemdir við. Ég hefði kannski haldið að hv. þingmaður hefði jafnvel áhyggjur af því að allt í einu kæmi kannski 2/3 hluti húsfélagsins og ákvæði, af því bara, að vera ömurlega leiðinlegur við viðkomandi einstakling sem heldur gæludýr og gerði honum allt til miska til þess að reyna að skemma fyrir honum að fá að eiga þennan vin í friði. Auðvitað getur komið alls konar út úr þessu en þetta er alla vega liður í því að reyna að auka frelsi og opna fyrir það að fólk þurfi ekki að byrja á því að ganga á milli dyra og biðja um leyfi til að halda dýr sitt, jafnvel einstaklingar, eins og hv. þingmaður réttilega bendir á, fullorðið fólk sem oft er að minnka við sig og/eða er orðið eitt og hefur ekkert annað, engan félaga annan en gæludýrið sitt, að það þurfi ekki að standa í því og vera í kvíðakasti yfir að vera að flytja í sambýli við aðra í fjölbýlishúsi og geta ekki verið öruggt í hjartanu með að geta tekið vin sinn með sér þangað skammlaust.

Frú forseti. Hér er ég mætt enn á ný. Það er sérstaklega ánægjulegt að fá að vera svona mikið í æðsta ræðustóli landsins í dag en það er af því að Flokkur fólksins er svo ofboðslega kappsamur og hjarta hans slær svo í takt við þá sem eiga erfitt í samfélaginu og við gefumst ekki upp þótt á móti blási og höldum áfram, samanber þessa tillögu til þingsályktunar sem ég nú mæli fyrir, um afnám vasapeningafyrirkomulags. Gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins er með mér á tillögunni, þau Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Þingsályktunartillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra að leggja fram lagafrumvarp til breytinga á lögum um málefni aldraðra, fyrir árslok 2023, sem tryggi afnám svokallaðs vasapeningafyrirkomulags og að lífeyrisþegi sem flytur á dvalar- eða hjúkrunarheimili haldi óskertum lífeyris- og bótagreiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins. Markmið frumvarpsins verði að aldraðir fái notið lögbundins fjárræðis og sjálfræðis.“ Í greinargerð með tillögunni kemur fram að þingsályktunartillagan var lögð fram á 149., 150., 151. og 152. löggjafarþingi, 47. mál, og er nú lögð fram að nýju óbreytt. Það er sem sagt í fimmta sinn sem þessi kona stendur hér og berst fyrir því að eldra fólk fái að halda fjárræði sínu. Landssamband eldri borgara hefur í mörg ár beitt sér fyrir því að breytingar verði gerðar á lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, þannig að eldri borgarar haldi sjálfræði sínu og fjárhagslegu sjálfstæði óháð heimilisfesti. Í V. kafla laganna er fjallað um kostnað við öldrunarþjónustu. Þar er einnig fjallað um þátttöku heimilismanna dvalarheimila í greiðslu þess kostnaðar. Þegar einstaklingur flytur inn á dvalar- eða hjúkrunarheimili fellur réttur viðkomandi til ellilífeyris niður. Ef tekjur viðkomandi ná ekki 132.368 kr. á mánuði getur hann átt rétt á ráðstöfunarfé, eða vasapeningum, sem á árinu 2022 er að hámarki 86.039 kr. Þetta eru sirka 17.000 kr. á viku, vasapeningarnir sem þessi einstaklingur fær, 86.000 kr. á mánuði. Ég veit bara að það að klippa tásurnar hjá pabba mínum sem er á hjúkrunarheimili kostar 9.000 kr., bara það. Annað eins að fara í klippingu. Svo er þeim náttúrlega gert það algerlega ókleift að gleðja nokkurn einasta mann, hvort sem það er afmælisgjöf til barnabarnabarnanna, barnabarnanna eða barna sinna eða hverra sem er. Kostnaðarþátttakan er umtalsverð og margir verða af nær öllum sínum tekjum þegar ellilífeyrir fellur niður. Afleiðingin er sú að fólk þarf í flestum tilvikum að láta vasapeningana, þessar 86.039 kr. á mánuði sem ég var að tala um, duga fyrir öllum útgjöldum. Þá skerðast vasapeningarnir um 65% vegna annarra tekna. Með tillögu þessari er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að leggja fram lagafrumvarp sem tryggi sjálfræði og fjárræði aldraðra einstaklinga þegar þeir fara inn á hjúkrunarheimili og að greiðsluþátttöku íbúa á dvalar- og hjúkrunarheimilum verði breytt þannig að íbúar haldi lífeyrisgreiðslum sínum og greiði milliliðalaust fyrir húsaleigu, mat og annan kostnað sem fylgir heimilishaldi. Almennar reglur um þá heilbrigðisþjónustu sem veitt er á heimilunum verði þó óbreyttar. Gert verði ráð fyrir að íbúar geti átt rétt á húsnæðisbótum og kostnaðarþátttaka einstaklinga á dvalar- eða hjúkrunarheimilum verði tekjutengd og falli niður hjá þeim sem hafi lágar tekjur. Takið eftir. Þeir einstaklingar sem hafa lágar tekjur og eru raunar fátækir, eru í gildru fátæktar, eigi ekki að greiða fyrir umönnunina. Árið 1989 fékk Halldór Sigurður Guðmundsson, forstöðumaður Dalbæjar á Dalvík, leyfi heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins til að breyta hluta Dalbæjar, heimilis aldraðra á Dalvík, í verndaðar þjónustuíbúðir. Halldór skrifaði skýrslu til heilbrigðisráðuneytisins og stjórnar Dalbæjar í október 1990, nokkrum mánuðum eftir að tilraunaverkefninu lauk. Tilrauninni var ætlað að gefa öldruðum kost á að halda fjárhagslegu sjálfstæði. Fjórir karlar og fjórar konur tóku þátt í tilrauninni og niðurstöðurnar voru að þátttakendur í tilrauninni sýndu aukna virkni, félagslífið jókst og ferðir út í bæ urðu fleiri. Þessi tilraun leiðir líkur að því að hið hefðbundna dvalarheimilisform sé neikvætt og hafi alið af sér ótímabæra hrörnun einstaklinga. Ég velti því fyrir mér, frú forseti, hvernig í veröldinni standi á því að svona er farið með fullorðið fólk, að svona er komið fram við fullorðið fólk. Starfshópur um afnám vasapeningafyrirkomulagsins var skipaður í maí 2016 af þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra, Eygló Harðardóttur, en hann hefur ekki enn skilað niðurstöðum sínum. Það eru sjö ár síðan. Í svari félags- og jafnréttismálaráðherra árið 2018 um afrakstur starfshópsins kom fram að vinna hópsins væri enn á undirbúningsstigi. Jæja, það er sjö ár liðin frá því að hópurinn var settur á laggirnar. Ég ætla að vona að hann sé alla vega launalaus, þessi hópur, því ekki er hann að skila mikilli vinnu, það liggur á borðinu. Það væri forvitnilegt að vita hvar hann er staddur í dag. Afnám vasapeningafyrirkomulagsins hefur verið á döfinni í mörg ár án þess að þær hugmyndir hafi skilað sér í neinu handföstu. Árið 1990 var sambærilegu fyrirkomulagi í Danmörku breytt. Lífeyris- og bótaþegar sem bjuggu á stofnunum héldu sínum tekjum en borguðu fyrir sig sjálfir. Það hafði ekki endilega í för með sér að þeir hefðu meira fé handa á milli, enda snýst þessi tillaga ekki um það, en það þýddi að þeir voru fjárhagslega sjálfstæðir. Með þessari þingsályktunartillögu er því beint til félags- og vinnumarkaðsráðherra að endurskoða strax vasapeningafyrirkomulagið þannig að aldraðir haldi sjálfræði inni á stofnunum í eins ríkum mæli og kostur er svo að sem minnstar breytingar verði á högum fólks og háttum þegar það þarf á breyttu búsetuúrræði að halda. Það helsta sem ég hef orðið vör við að hefur verið gert að umtalsefni eða sem athugasemd við þetta er að það er verið að gera því skóna að það séu margir orðnir svo heilabilaðir þegar þeir eru komnir á þennan stað að þeir muni ekki hafa vit á því hvort heldur sem er að halda fjárhagslegu sjálfstæði sínu. Virðulegi forseti. Það er skömm að því, það er virkileg skömm að því ef það á að draga þetta fram sem ástæðu fyrir því að við þurfum að halda áfram þessu fyrirkomulagi, að gjörsamlega svipta fullorðið fólk, eftir allt sitt lífshlaup, sjálfræði og fjárræði sínu. Það er skömm að þessu vegna þess að til lánsins er það svo að mörg okkar fá að halda andlegri heilsu algerlega fram í andlátið þótt auðvitað séu það aðrir sem gera það ekki og þá mun, eðli málsins samkvæmt, það liggur á borðinu, vera komið til móts við það. En það þýðir ekki að svipta þurfi alla þá sem geta séð um sig sjálfir og hafa kannski yndi af því og lítið annað að gera en að fá útborgað og borga sína dvöl, matarkostnað sinn og leigu, sína klippingu og sína tásnyrtingu og haft ráð á því og séð um það sjálfir. Það er ekki það margt sem fólkið okkar hefur fyrir stafni sem lýtur að því að halda mannlegri reisn ef við ætlum að svipta þau fjárræði og sjálfræði. Það er það sem við erum að gera. Við komum fram við þetta fullorðna fólk eins og unglinga heima sem fá vasapeninga frá pabba og mömmu eftir því hvað þeir eru duglegir að aðstoða við heimilisstörfin. Það er hægt að semja við unglinginn sinn um vasapeninga. Ég vona það, frú forseti, að ég þurfi ekki að koma hérna í sjötta sinn til að berjast fyrir eðlilegum mannréttindum í samfélagi sem gerir ekki annað en að skáka í því skjólinu að hér séum við ekkert nema blómstrandi mannréttindabelgir í allar áttir og við virðum mannréttindi alls staðar nema þegar kemur að þeim sem eru búnir að erja jörðina í sveita síns andlits, eru orðnir fullorðnir, eru komnir á lokaæviskeiði sitt. Þá ætlum við, frú forseti, að svipta þá þeim mannréttindum að fá að halda sinni reisn og halda því sem heitir fjárræði sem við fáum við 18 ára aldur og sjálfræði sem við fáum við sama aldur. Ég skora á stjórnvöld að taka utan um málið. Það er ekki eins og það sé verið að kreista ríkissjóð og krefjast þess að hann fari að ausa út peningum þessarar þingsályktunartillögu vegna. Það er svo langt í frá. Frú forseti. Gerum efri árin að gæðaárum. Komum fram við fólkið okkar eins og við viljum að sé komið fram okkur sjálf. Hættum að skerða mannréttindi. Hættum að svipta fólk sjálfræði, hvað þá fjárræði. Samþykkjum þingsályktunartillögu Flokks fólksins um afnám á vasapeningafyrirkomulaginu.

Frú forseti. Efni frumvarps þessa tekur til ábyrgðar ráðherra gagnvart Alþingi ef hann greinir ranglega frá, gefur þingmönnum og þinginu villandi upplýsingar eða leynir upplýsingum sem mikilvægar eru fyrir meðferð máls á Alþingi. Sambærileg frumvörp voru lögð fram á 152. löggjafarþingi, 150., 149. og 148. löggjafarþingi. Einnig var Jóhanna Sigurðardóttir fyrsti flutningsmaður sambærilegs frumvarps, síðast á 133. löggjafarþingi. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju og er það liður í því að styrkja þingræðið og eftirlitshlutverk Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Lög um ráðherraábyrgð eru að stofni til frá 1963 og hefur lítið verið breytt síðan. Í þeim er kveðið á um ábyrgð ráðherra á stjórnarframkvæmdum og hvenær megi krefja ráðherra ábyrgðar. Meginreglan er sú að það skuli gert ef ráðherra hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Lög um ráðherraábyrgð taka ekki sérstaklega til ábyrgðar ráðherra að því er snertir upplýsingagjöf til Alþingis. Ákvæði 54. gr. stjórnarskrárinnar tryggir þingmönnum rétt til að óska upplýsinga frá ráðherrum. Er ákvæðið talið fela í sér rétt þingmanna til að leggja fram fyrirspurnir og skýrslubeiðnir. Í því felst hins vegar ekki almenn upplýsinga- og sannleiksskylda ráðherra gagnvart Alþingi. Ein af ábendingum í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 var að Alþingi hefði ekki náð að rækja eftirlitshlutverk sitt gagnvart handhöfum framkvæmdarvaldsins með öflugum hætti. Undir þetta tók þingmannanefnd sem fjallaði um skýrsluna. Lögð var áhersla á að auka sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu og m.a. lagt til að lög um þingsköp Alþingis, lög um ráðherraábyrgð og lög um landsdóm yrðu endurskoðuð með þetta að leiðarljósi. Við endurskoðun þingskapalaga í kjölfarið var eftirlitshlutverk Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu styrkt til muna, sbr. IV. kafla þeirra. Þar er m.a. kveðið á um að ráðherra skuli leggja fram þær upplýsingar sem hann hefur aðgang að og hafa verulega þýðingu fyrir mat þingsins á máli sem er til meðferðar. Þessi skylda tekur til svara við fyrirspurnum frá alþingismönnum, sérstakra umræðna, skýrslugerðar, umfjöllunar um þingmál og frumkvæðisathugunar fastanefnda þingsins, hvort sem upplýsingagjöfin er að frumkvæði ráðherra eða samkvæmt beiðni þingsins. Í lögum um þingsköp Alþingis er hins vegar ekki kveðið á um afleiðingar þess að upplýsingaskyldan sé virt að vettugi. Þá er ekki fjallað sérstaklega um almenna sannleiksskyldu ráðherra í upplýsingagjöf til Alþingis, óháð því hvort upplýsingar hafi verulega þýðingu fyrir mat þingsins á máli sem er til meðferðar. Í samræmi við meginregluna um lögbundnar refsiheimildir, sbr. 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar, telja flutningsmenn rétt að taka af öll tvímæli um að lög um ráðherraábyrgð taki til upplýsingagjafar ráðherra til Alþingis og að brot á þeirri skyldu geti varðað viðurlögum sem þar eru tilgreind. Er lagt til að ábyrgð ráðherra geti skapast annars vegar ef hann veitir Alþingi rangar eða villandi upplýsingar og hins vegar ef hann leynir upplýsingum sem hafa verulega þýðingu við meðferð máls á Alþingi. Ákvæðið sem lagt er til í frumvarpinu er sambærilegt við ákvæði danskra laga um ráðherraábyrgð. Í Noregi hefur almenn skylda ráðherra til að veita upplýsingar sem gætu haft þýðingu fyrir mál verið í ráðherraábyrgðarlögum frá 1932 og vanræksla á þeirri skyldu varðað refsingu allt að fimm árum en tveimur ef um gáleysi er að ræða. Árið 2007 var almenn upplýsingaskylda ráðherra til Stórþingsins og stofnana þess, þ.e. ríkisendurskoðanda og umboðsmanns Stórþingsins, tekin upp í 82. gr. stjórnarskrárinnar og refsiábyrgðin gerð skýrari í lögum um ráðherraábyrgð. Ábyrgð ráðherra nær til rangrar og villandi upplýsingagjafar í hvaða formi sem er til þingsins og stofnana þess, en ábyrgð ríkisstjórnarinnar varðandi upplýsingagjöf til þingsins nær aðeins til mála sem stjórnin leggur fram í þinginu. Til þess að Alþingi geti rækt eftirlitshlutverk sitt er nauðsynlegt að þær upplýsingar sem ráðherrar leggja fyrir þingið séu nægilegar, réttar og greinargóðar. Það er auk þess grunnforsenda þess að þingmenn geti rækt skyldur sínar samkvæmt stjórnarskránni að þeir fái réttar upplýsingar til þess að byggja ákvarðanatöku sína á. Í niðurstöðum vinnuhóps um siðferði í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið var lögð áhersla á mikilvægi upplýstra skoðanaskipta og rökræðna fyrir aukið aðhald þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Grundvallarforsenda upplýstrar umræðu eru réttar og greinargóðar upplýsingar. Þá getur skortur á upplýsingagjöf leitt til trúnaðarbrests milli þings og ráðherra. Til að undirstrika mikilvægi upplýsingaskyldu ráðherra gagnvart Alþingi er í frumvarpi þessu lagt til að brot gegn henni, í formi rangra eða villandi upplýsinga eða þess að upplýsingum sé leynt er hafa verulega þýðingu við meðferð máls, varði viðurlögum samkvæmt almennum skilyrðum laga um ráðherraábyrgð. Frú forseti. Ég legg til að þetta frumvarp fari nú að lokinni 1. umr. til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Frú forseti. Ég var svo sem búin að nefna þetta fyrr í dag þegar við vorum að fagna þeim yndislega áfanga að þingheimur allur tók utan um mál Sjónstöðvarinnar sem lýtur að því að koma með aukafjárveitingu upp á 35 millj. kr. á ári í tvö ár til þess að festa kaup á byltingarkenndum tækjum fyrir blinda og sjónskerta til að öðlast betra líf og hreinlega sjá í mörgum tilvikum. En þá nefndi ég það að nafnið á Sjónstöðinni, sem ég kýs að kalla hana, er náttúrlega svo skelfilega langt og skringilegt og svo mikill tungubrjótur að ég man aldrei og man t.d. ekki núna hvað stofnunin raunverulega heitir. Þess vegna er ég með þetta frumvarp og hlustið nú vel. Þetta er frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu, nr. 160/2008, með síðari breytingum (heiti stofnunar). Frú forseti. Maður hringir í Sjónstöðina, þau eru farin að segja Sjónstöðin, þjónustu og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta. Áður fyrr var þetta þannig að þú hringdir inn og það var sagt: Góðan daginn, þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Þetta er náttúrlega bara ruglað, frú forseti. Það á engin einasta stofnun að heita öllum þessum nöfnum og eðli málsins samkvæmt má tryggja það að allir þeir einstaklingar sem þurfa á þjónustu þessarar dásamlegu Sjónstöðvar að halda viti alveg tvímælalaust hvaða þjónustu hún er að veita og það mun ekki standa á Blindrafélaginu, á hæðinni fyrir neðan Sjónstöðina, að láta vita af því hvaða þjónustu þeir sjónskertu og blindu einstaklingar geta fengið hjá Sjónstöðinni. Ég held að almennt í þessum heimi sem ég hef nú lifað í, að vera lögblindur einstaklingur sjálf, þá leitum við þangað sem við teljum að við getum fengið einhverja aðstoð og einhverja hjálp þannig að það er alveg galið að halda að það þurfi að vera með svona skringilegt nafn. Ég efa það ekki að þetta verði tekið fyrir núna, bara í kjölfarið á því að við komum þessu yndislega máli í gegn í dag, allir flokkar að tillögu Flokks fólksins. Við gerðum samkomulag um það núna fyrir jólin þegar við vorum að fara í jólafrí. Þetta svokallaða, eða ég veit ekki hvað ég á að segja, við gerum samkomulag kannski um að fá að taka út eitt mál og koma því í gegnum atkvæðagreiðslu, lýðræðislega atkvæðagreiðslu, tvö mál eða í þessu formi, manni er heitið því að mál nái fram að ganga og það verði gert eins fallega og kostur er. Í þessu tilviki var það öll velferðarnefnd sem tók utan um málið og hér var það samþykkt af öllum þingheimi í dag, og aftur: Til hamingju, blindir og sjónskertir. Sérstaklega er þetta ánægjulegt fyrir blessuð börnin. Það er ömurlegt að vera blint lítið barn og hafa í rauninni nánast enga aðstoð varðandi það. Þess vegna er stórkostleg vinna sem þarna er unnin og stórkostlegt að þingheimur skuli taka utan um það og enn þá stórkostlegra ef við höldum áfram að fylgja eftir þeirri öru tækniþróun stafrænna lausna og alls konar lausna sem eru að koma fram núna til þess einmitt að hjálpa bæði blindum, sjónskertum og þeim sem eru heyrnarlausir. Frú forseti. Ég vísa í 1. gr. frumvarpsins, að í stað orðanna - og nú segi ég aftur nafnið sem ég gleymi alltaf - „þjónustu og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón og heyrnarskerðingu“ í 1. mgr. 1. gr. laganna, komi einfaldlega: Sjónstöðina. Í 3. gr. segir: „Heiti laganna verður: Lög um Sjónstöðina. 4. gr. „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarp þetta var áður lagt fram á 152. löggjafarþingi, 37. mál, og nú er ég að leggja það fram að nýju óbreytt. Ég mælti fyrir því fyrir ári síðan á síðasta löggjafarþingi. Ég held í raun að það hafi verið stórkostleg mistök og bara algjör misskilningur að það náði ekki fram að ganga þá. Þetta er einhvern veginn svo sjálfsagt að ég held að það hafi bara hreinlega gleymst í meðförum nefndarinnar að koma því hingað inn. Nefndin getur auðvitað, og við öll, tekið utan um þetta í heild sinni. Ég er í rauninni málsvari Sjónstöðvarinnar hér sem var að bera það fram hvort þingheimur gæti ekki hjálpað þeim að losna undan þessu rosalega stóra og mikla nafni og gefið þeim tækifæri á því að heita bara Sjónstöðin. Ég er full bjartsýni um að það muni ná fram að ganga. Umsagnir bárust um frumvarpið bæði frá starfsmönnum og stjórnendum stofnunarinnar, Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu, sem sagt Sjónstöðinni. Umsagnaraðilar fögnuðu allir markmiði frumvarpsins og studdu framgang þess, eðlilega. Í frumvarpi þessu er lagt til að heiti þeirrar stofnunar sem sinnir þjónustu við blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu verði breytt. Stofnunin heitir nú því óþjála heiti - ég trúi ekki að ég ætli að segja það aftur en ég ætla samt að gera það - Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Heiti stofnunarinnar er því þrettán orð og rúmlega 90 bókstafir. Nafn á einni sjónstöð, þjónustumiðstöð, er þrettán orð og rúmlega 90 bókstafir. Lengst af hét þessi stofnun lögum samkvæmt Þjónustu- og endurhæfingarmiðstöð sjónskertra en gekk undir nafninu Sjónstöðin. Við endurskoðun laga í gegnum árin hefur heitið ítrekað tekið breytingum og stafafjöldinn hefur aukist. Það tíðkast almennt ekki í heiti annarra stofnana að telja upp í heiti þeirra hvert og eitt einasta viðfangsefni sem stofnuninni er ætlað að sinna, bara alls ekki. Því er engin ástæða til að beita þeirri formúlu einungis í heiti þessarar stofnunar. Nú er kominn tími til að gefa stofnuninni venjulegt heiti, bara venjulegt heiti sem allir geta munað og þurfa ekki að velkjast í vafa um hvert raunverulega nafnið er. Nafnið Sjónstöðin lýsir vel hlutverki stofnunarinnar, þ.e. að aðstoða þá sem eru blindir, sjónskertir eða með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Auk þess kannast margir við heitið, enda var starfrækt Sjónstöð allt frá árinu 1987–2008, í 21 ár. Frú forseti. Ég er bara verulega bjartsýn á að við girðum okkur í brók eins og við erum beðin um. Þetta kostar ríkissjóð heldur ekki krónu frekar en flest þau frumvörp og þingsályktunartillögur sem ég hef verið að mæla fyrir hér í dag þannig að ég segi: Áfram veginn, Sjónstöðin, bjartsýni og bros bjargar deginum.

Frú forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, heimilisuppbót. Með mér á frumvarpinu er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins, þau Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Tómas A. Tómasson, Guðmundur Ingi Kristinsson og Jakob Frímann Magnússon. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo: „Á eftir 1. mgr. 8. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Lífeyrisþegi sem býr með einstaklingi sem ekki hefur náð 26 ára aldri telst ekki hafa fjárhagslegt hagræði af sambýli eða samlögum um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað.“ 2. gr.: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að frumvarpið var lagt fram á 151. og 152. löggjafarþingi, 56. mál, en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt sem sagt í þriðja sinn. Í umsögn Öryrkjabandalags Íslands um frumvarpið á 152. löggjafarþingi var bent á að uppfæra þyrfti frumvarpið með tilliti til reglugerðarbreytingar sem átti sér stað um síðustu áramót. Tekið hefur verið tillit til þeirrar athugasemdar og texti 1. gr. uppfærður til samræmis við uppfærða reglugerð og tillögu Öryrkjabandalagsins að nýju orðalagi. Skömmu eftir að frumvarp þetta var lagt fram á 151. þingi, vorið 2021, gerði ráðherra loks langþráðar breytingar á reglugerð um heimilisuppbót sem koma í veg fyrir að heimilisuppbót skerðist vegna námsmanna á aldrinum 18–25 sem búa á sama heimili og lífeyrisþegi. Síðustu áramót var reglugerðinni breytt að nýju og felld var brott krafa um fullt nám. Allt þetta eru frábærar breytingar og það var risaskref stigið þegar þetta skref var tekið og á hæstv. ráðherra heiður skilið fyrir það. En það breytir ekki þeirri staðreynd að betur má ef duga skal. Það eru ekki allir í námi. Með leyfi forseta ætla ég að halda áfram að vísa í greinargerðina með frumvarpinu. „Framangreindum breytingum ber að fagna en fullt tilefni er til að ganga alla leið og tryggja réttindi foreldra að þessu leyti í lögunum sjálfum. Frumvarp þetta myndi lögfesta rétt foreldra námsmanna til að njóta heimilisuppbótar þar til námsmaður nær 26 ára aldri.“ Það er ekki bara reglugerðin sem á að virða heldur erum við að reyna að festa það í lögin þannig að það verði ekki á valdi ráðherra hverju sinni að flakka fram og til baka með þessa reglugerð þó að ég trúi því nú tæplega að það yrði farið að bakka að neinu leyti frá þeim stóra áfangasigri, risaáfangasigri, sem reglugerðarbreyting ráðherrans felur í sér. En með lögfestingu er hægt að tryggja að núgildandi fyrirkomulag verði ekki breytt eins og ég áður sagði. Auk þess gengur frumvarpið lengra en gildandi reglugerð þar eð undanþága frumvarpsins nær einnig til einstaklinga sem ekki eru í námi á aldrinum 18–25 ára. Löggjafanum ber að tryggja friðhelgi fjölskyldu og heimilis. Bannað er að skerða þá friðhelgi nema með lögum og aðeins ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, sem fjallar einmitt um friðhelgi heimilis. Óumdeilt er að löggjöfin mismunar fjölskyldum á ýmsa vegu og ýmis lagaákvæði stuðla beinlínis að sundrungu og upplausn fjölskyldunnar. Það er sá raunveruleiki sem lífeyrisþegar almannatrygginga mega þola. Það er sá raunveruleiki sem almannatryggingaþegar margir hverjir þurfa að búa við og þola. Ýmis réttindi falla niður um leið og börn ná 18 ára aldri. Við það tímamark verða lífeyrisþegar fyrir verulegum tekjumissi. Líkt og aðrir missa þeir rétt til barnabóta, en einnig missa þeir ýmis önnur réttindi. Barnabætur, barnalífeyrir og mæðra- og feðralaun falla niður. Auk þess fellur niður réttur til heimilisuppbótar ef barn dvelur áfram á heimili einstæðs foreldris. Tekjur einhleyprar tveggja barna móður skerðast um nærri 100.000 kr. á mánuði þegar eldra barnið nær 18 ára aldri. Þá lækkar barnalífeyrir og mæðralaun en heimilisuppbótin skerðist að fullu. Með undanþágu má þó fá réttinn framlengdan um tvö ár til viðbótar ef barn er í fullu námi, en sækja þarf sérstaklega um það. Það liggur í augum uppi að núgildandi löggjöf brýtur niður fjölskyldur sem ná ekki endum saman án þessarar framfærslu. Til þess að missa ekki réttinn til heimilisuppbótar neyðast margir foreldrar til að vísa börnum sínum á dyr. Þannig má oft gera ráð fyrir að lögheimilisskráning á öðru heimili sé aðeins til málamynda. Vissulega eru gild rök fyrir því að bætur sem eiga að renna til einstæðra foreldra skuli falla niður þegar börn þeirra ná fullorðinsaldri. Það verður þó að gæta þess að áhrifin verði ekki of íþyngjandi. Það þarf að dreifa álaginu betur og koma í veg fyrir að allir greiðsluflokkarnir skerðist á sama tíma. Því er lagt til að heimilisuppbót skerðist ekki vegna barns sem býr á heimili foreldris fyrr en það hefur náð 26 ára aldri. Sambærileg undanþága er nú þegar í reglugerð en gerir kröfu um að barn sé í námi eða starfsþjálfun. Öryrkjabandalagið lagði til í umsögn sinni við frumvarpið að áskilnaður um nám yrði felldur niður. Undir það má taka. Margir flakka á milli vinnu og náms, og einnig á milli námsleiða þar til fólk finnur sína köllun. Það er því óþarft að mismuna fólki eftir því hvort það stundar nám eða ekki á þessum mikilvægu mótunarárum. Með því að girða fyrir að heimilisuppbót foreldris falli niður þar til einstaklingurinn nær 26 ára aldri gefst aukið svigrúm fyrir viðkomandi til að ljúka námi, fá vinnu við hæfi og leita að hentugu húsnæði. Við skulum hreinlega ekki tala um húsnæði og húsnæðismarkaðinn eins og hann lítur út í dag því þá er þessi kona sem hér stendur vís með að fara á flug, sem ég ætlaði alls ekki að gera því ég er búin að fljúga hér seglum þöndum nánast í allan dag í æðsta ræðustóli landsins og þykir jafnvel mörgum nóg komið og jafnvel mér líka. En það breytir ekki þeirri staðreynd að í því árferði sem nú er, er nú er nánast orðinn ómöguleiki fyrir ungt fólk sem ekki er með sterkan bakhjarl að fara út á húsnæðismarkaðinn. Það er ómöguleiki fyrir þau að leigja sér og hvað þá að fara í greiðslumat til að reyna að kaupa sér íbúð. Þetta eru einstaklingar sem hafa einfaldlega engin önnur úrræði en að búa áfram í foreldrahúsum. Skerðingarreglur sem miða við aldur barna eru til þess fallnar að auka enn frekar á ójöfnuð og líkurnar á því að börn einstæðra öryrkja fái tækifæri til að brjótast út úr fátæktargildrunni sem foreldrarnir búa við eru litlar sem engar. Verði þetta frumvarp að lögum hverfa verstu áhrif slíkra skerðinga og einstaklingnum er gert mögulegt að brjótast út úr viðjum fátæktar. Frú forseti. Það er ekkert nema fallegt í þessu frumvarpi og ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að það verði ekki utan um það tekið af heilum hug nú í þriðja sinn sem ég mæli fyrir því.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér með þingsályktunartillögu minni um ókeypis getnaðarvarnir fyrir einstaklinga yngri en 25 ára. Flutningsmenn tillögunnar eru, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þingmenn Jóhann Friðrik Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Gísli Rafn Ólafsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Tillagan var áður lögð fram á 152. löggjafarþingi en náði þá ekki fram að ganga. Hæstv. forseti. Ég ætla hér með að gera ráð fyrir því að flestallir landsmenn stundi kynlíf. Forvarnir og kynfræðsla fyrir ungt fólk hefur batnað töluvert síðastliðin ár en við höfum séð og heyrt af því að ungmenni stundi óöruggt kynlíf í meiri mæli. Þetta kemur m.a. fram í alþjóðlegu rannsókninni Heilsa og líðan skólabarna, sem lögð hefur verið fyrir hér á landi frá árinu 2006 og einnig í tölfræði klamydíusmita sem finna má á heimasíðu sóttvarnalæknis. Á heimasíðu sóttvarnalæknis kemur fram að það er mjög mikill munur á fjölda klamydíusmita meðal einstaklinga fyrir og eftir 25 ára aldur. Kynheilbrigði er lýðheilsumál og öruggt kynlíf skiptir þar öllu máli. Notkun getnaðarvarna er meginþáttur þess. Við eigum að stuðla að því að ungmenni geti ávallt stundað öruggt kynlíf og gefa þeim tækifæri á að hafa meiri stjórn á sínu lífi. Fjárhagslegar ástæður eiga ekki að hafa úrslitavald um það hvort ungmenni noti getnaðarvarnir eða ekki, en fram hefur komið að fjárhagur geti komið í veg fyrir að ungt fólk noti getnaðarvarnir, sérstaklega dýrari gerðir þeirra sem teljast sýna meiri árangur til lengri tíma. Til eru sögur af einstaklingum sem sleppa því að nota getnaðarvarnir til að spara pening. Eitt af því sem því miður getur fylgt kynlífi eru kynsjúkdómar. Einnig fylgja því ávallt líkur á barneignum. Til að koma í veg fyrir þungun eru til ýmsar gerðir getnaðarvarna. Það er smokkurinn, pillan, lykkjan, stafurinn, sprautan, hringurinn. Það er komin mikil fjölbreytni í þennan flokk en þetta eru getnaðarvarnir sem eru hannaðar til að koma í veg fyrir þungun og smokkurinn einnig fyrir kynsjúkdóma þegar viðkomandi vill minnka líkur á því. Ýmsar ástæður geta verið fyrir því að einstaklingur notar getnaðarvarnir, en þær varða almennt barneignir. Einstaklingur hefur ýmist ekki áhuga á barneignum, a.m.k. á ákveðnu tímabili, telur sig ekki tilbúinn til barneigna eða telur sig ekki hafa burði til að veita barni þau lífsgæði sem hann vill geta veitt. Almennt tengist það ungum aldri, en notkun getnaðarvarna er algengust meðal ungs fólks. Fjárhagur ungs fólks er breytilegur enda er fjöldi þeirra t.d. bara í hlutastarfi eða í vaktavinnu með námi. Það kemur fyrir í sumum mánuðum að peningaskortur neyði ungt fólk til að hagræða. Þá eru líkur á því að það hætti að kaupa getnaðarvarnir sem bitnar á kynheilbrigði þeirra. Tillaga þessi er að gera getnaðarvarnir ókeypis fyrir 25 ára og yngri einstaklinga. Hún er til þess fallin að grípa ungt fólk sem neyðist til að taka slíkar ákvarðanir og veita þeim greitt aðgengi að getnaðarvörnum með tilheyrandi jákvæðum áhrifum á almennt kynheilbrigði og lýðheilsu þjóðarinnar. Slík aðgerð er ekki nýnæmi á alþjóðagrundu. Getnaðarvarnir eru ókeypis í fjölda ríkja. Það er mismunandi hvaða verjur eru aðgengilegar að kostnaðarlausu og hverjum þær eru aðgengilegar. Innan Evrópu eru getnaðarvarnir aðgengilegar ungmennum þeim að kostnaðarlausu, þar á meðal í Þýskalandi, Belgíu, Hollandi, Noregi, Bretlandi og Frakklandi. Í þessu samhengi ætla ég að líta til Frakklands sem hefur nýlega gert getnaðarvarnir ókeypis fyrir konur sem eru yngri en 25 ára. Meðal röksemda ríkisstjórnar Frakklands fyrir þeirri aðgerð eru áhyggjur um að konur hætti að nota getnaðarvarnir af fjárhagslegum ástæðum. Leiðarljósið er almennt það sama meðal annarra ríkja og í þessari þingsályktunartillögu, þ.e. að fjárhagslegar aðstæður eigi aldrei að liggja til grundvallar á vali milli öruggs eða óöruggs kynlífs. Ungt fólk mun stunda kynlíf, það er staðreynd. Okkar hlutverk er að styðja þau við að taka réttar ákvarðanir um notkun getnaðarvarna eftir þörf. Kynsjúkdómar eru eins mismunandi og þeir eru margir. Þeir hafa þó eitt sameiginlegt. Þeir geta allir haft neikvæð áhrif á lífsgæði einstaklinga, jafnvel verið þeim hættulegir í langan tíma eða jafnvel ævilangt. Þeir geta leitt til ófrjósemi og ýmissa veikinda. Sem dæmi er talið að klamydía sé ein algengasta ástæða ófrjósemi meðal ungs fólks. Það er mikilvægt lýðheilsumál að spornað sé við útbreiðslu kynsjúkdóma eftir fremsta megni. Þeir geta reynst hættulegir ef þeir eru ekki meðhöndlaðir tímanlega og á réttan hátt og þeir reynast almennt ólæknandi. Þá kemur einungis til greina að draga úr einkennum og hindra framgang þeirra tímabundið. Þeir koma stundum aldrei í ljós á áberandi hátt og því þurfa einstaklingar að huga að kynheilbrigði í hvívetna, nota verjur og fara reglulega í skoðun ef tilefni er til þess. Það er mat flutningsmanna tillögu þessarar að stjórnvöld hér á landi eigi að fylgja fordæmi annarra landa og gera getnaðarvarnir aðgengilegar einstaklingum undir 25 ára þeim að kostnaðarlausu. Ungt fólk á að geta stuðlað að kynheilbrigði og spornað við óskipulegum barneignum án áhyggja um hvaða áhrif það hefur á veskið hverju sinni. Með samþykkt tillögunnar myndi Alþingi feli heilbrigðisráðherra að útfæra þessi áform með tilliti til takmarkana og þeirra staða sem getnaðarvarnir yrðu aðgengilegar einstaklingum yngri en 25 ára þeim að kostnaðarlausu. Með takmörkunum er aðallega átt við afhendingu smokka, þ.e. að einstaklingur geti ekki komið og óskað eftir þúsundum smokka á einu bretti. Hæstv. forseti. Ég bind miklar vonir við að þingheimur standi saman með ungu fólki og kynheilbrigði þjóðarinnar með samþykkt tillögunnar. Ég þakka öllum þeim sem standa að tillögunni með mér og lokum óska ég eftir því að hún gangi til hv. velferðarnefndar.