Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa fjögur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 384, um ráðherrabíla og bílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni, á þskj. 731, um opinber störf utan höfuðborgarsvæðisins, frá Höllu Signýju Kristjánsdóttur, á þskj. 498, um ferðakostnað og dagpeninga ráðherra og ráðuneytisstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj. 237, um innflutning á hráum og ógerilsneyddum matvælum, frá Bjarna Jónssyni. Borist hafa tvö bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 747, um förgun eiturefna frá Hellisheiðarvirkjun, frá Ólafi Ísleifssyni, og á þskj. 746, um rannsóknir og mengunarvarnir vegna torfæruaksturs í Jósefsdal, frá Ólafi Ísleifssyni. Loks hefur borist bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 773, um eftirlit Fjármálaeftirlitsins með verðtryggðum lánum, frá Ólafi Ísleifssyni.

Virðulegi forseti. Það er bið eftir leiðréttingu lífeyrislauna. Enn bíða aldraðir eftir að kjaraskerðing og kjaragliðnun kreppuáratímans frá 2009–2013 verði leiðrétt, hvað þá að kjaraskerðing frá 2013–2018 verði einnig leiðrétt eins og alþingismenn og aðrir hafa fengið. Þá er einnig bið eftir að hætt verði að skerða lífeyrissjóðslaun aldraðra og öryrkja hjá TR vegna greiðslu úr lífeyrissjóði orðin löng. Skerðingarnar bitna mest á láglaunakonum. Það er biðlisti eftir húsnæði hjá Brynju, hússjóði Öryrkjabandalagsins. Þar eru nú um 400 manns á biðlista, aðeins þeir sem eru 75% öryrkjar fá að leigja húsnæði hjá sjóðnum. Um þúsund bíða eftir félagslegu húsnæði í Reykjavík, þar af um 250 barnafjölskyldur, þar eru 400 börn. 50% hafa beðið í tvö ár, en hugsið ykkur, 20% hafa beðið í fimm ár eða lengur. Það er biðlisti eftir aðgerðum á Landspítalanum eins og ég sagði í gær. 709 eru á biðlista eftir gervilið í hné, 340 karlar og 369 konur. Af þessum 709 hafa 465 beðið lengur en þrjá mánuði, eða 66%. Í febrúar 2018 voru 385 á biðlista eftir gervilið í mjöðm á tilgreindum aðgerðastöðum. Í febrúar 2018 voru 72 karlar og 29 konur á biðlista eftir hjarta- eða kransæðamyndatöku. Árið 2017 voru gerðar 96 aðgerðir á hjartalokum. Nú í febrúar voru 38 á biðlista, 22 karlar, 16 konur og töluvert fleiri en verið hafa. Og nú eru 1.085 á biðlista eftir skurðaðgerð á augnsteinum. Í febrúar voru 17 konur á biðlista eftir brjóstnámsaðgerð, 35% þeirra höfðu beðið lengur en þrjá mánuði. Í febrúar 2015 biðu 49 konur eftir aðgerð til brjóstaminnkunar á Landspítalanum eða Sjúkrahúsinu á Akureyri. Nú bíða 83. Bið eftir brjóstholsaðgerðum er enn þá meiri. Ég spyr, hæstv. forseti: 

Hæstv. forseti. Í gær var hér í þingsal stutt umræða um loftslagsbreytingar, áhrif þeirra á lífríki og mannlíf og vanda af þeim sökum sem þarf að bregðast hart við. Annar og grafalvarlegur vandi sem heimsbyggðin stendur frammi fyrir er plastmengun sem ógnar lífríkinu. Um höfin fljóta plastdræsur af ýmsum toga og valda miklum skaða, fljóta upp að strandlengjum landa og út aftur og skaða og meiða og drepa fugla, fiska, hvali og önnur sædýr. Gegnum skolp og frárennsli af ýmsum toga berast örsmáar plastagnir til sjávar, fara inn í lífkeðjuna og enda svo í maga mannsins á endanum og valda heilsutjóni. Örplast berst til sjávar í hvert skipti sem þvottavélar okkar losa út þvotta- og skolvatn því að í langflestum flíkum okkar er að finna plast, agnir og þræði sem smám saman leysast upp og berast eins og fyrr sagði út í vatnið. Mesta plastmengunin kemur frá bíldekkjum eða um 60%, hún kemur líka úr málningu og örplast er að finna í flestum snyrtivörum. Plast er þægilegt efni og því notað víða. Meðal annars höfum við ofnotað plastpoka eins og allir vita og þeir eru nú bannaðir í sumum löndum. Sem betur fer eru almenningur og stjórnvöld orðin meðvitaðri um að þetta er vandi sem við þurfum að taka á við. Ég vil fagna þeirri ályktun sem var samþykkt hér á Alþingi 25. apríl um að rannsaka örplast í lífverum sjávar í Norður-Atlantshafi í samstarfi við Færeyinga og Grænlendinga. Ég vil líka taka fram að umhverfisráðherrar Norðurlanda hafa samþykkt samnorræna áætlun um leiðir til að draga úr umhverfisáhrifum plasts.

Virðulegi forseti. Mig langar að nýta tækifærið hér í dag til að hvetja þingheim til að láta sjá sig í göngu samtakanna Píeta sem verður farin aðfaranótt laugardags næstkomandi, 12. maí. Gangan er til minningar um þá sem hafa tekið sitt eigið líf og nefnist réttu nafni „Úr myrkrinu í ljósið“ af því að hún er gengin kl. 4 um nóttina í morgunbirtuna. Það eru auðvitað allt of margir einstaklingar í okkar samfélagi sem sjá aldrei þessa birtu. Við getum stutt það fólk, þá ættingja og líka þá sem hafa séð birtuna og komist í hana með hjálp samtaka eins og Píeta með því að ganga saman inn í birtuna. Við trúum að með vitundarvakningu og meiri umræðu um geðsjúkdóma og sjálfsvígshættuna getum við hvatt fleiri til að leita sér hjálpar sem annars hefðu ekki gert það. Píeta eru frábær samtök sem hafa úrræði fyrir einstaklinga í sjálfsvígshugleiðingum. Við þetta er svo afskaplega eðlilegt að styðja því að ef annar sjúkdómur eða slysahætta tæki frá okkur jafn marga og sjálfsvíg gera myndum við varla tala um annað. Þess vegna vil ég hvetja ykkur til að taka þátt. Það voru ansi margir þingmenn sem mættu í fyrra sem var fyrsta gangan hér á landi. Það er eðlilegt fyrir okkur að ganga með öðrum inn í birtuna því að það eru mikil forréttindi að sjá ljósið á hverjum degi. 
            

Herra forseti. Við hv. þingmaður erum greinilega á sömu slóðum. Á dögunum skilaði starfshópur á vegum embættis landlæknis tillögum til heilbrigðisráðherra að aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum á Íslandi. Um er að ræða aðgerðaáætlun með yfir 50 aðgerðir í sex liðum og nær bæði til almennra samfélagslegra aðgerða, eins og að efla uppeldisskilyrði barna, geðrækt í skólastarfi og áfengis- og vímuefnaforvarnir, og svo sértækra aðgerða sem beinast að sérstökum áhættuhópum og takmörkun aðgengis að hættulegum efnum og aðstæðum. Áherslurnar samræmast því að verndandi og áhættuþættir sjálfsvíga skapast yfir langan tíma í lífi einstaklinga og árangursríkar forvarnir þurfa að beinast bæði að almennum og afmörkuðum þáttum. Þá er einmitt vert að nefna að Píeta, sem hér var fjallað um áðan, samtök sem hafa helgað sig því að vinna gegn sjálfsvígum og sjálfsskaða, bjóða upp á ókeypis úrræði fyrir einstaklinga sem eru í sjálfsvígshugleiðingum, þá sem hafa stundað sjálfsskaða og líka fyrir aðstandendur og þá sem hafa misst ástvini í sjálfsvígi. Það er talið að í kringum 5.000 einstaklingar, 15 af hverjum 1.000 Íslendingum, íhugi sjálfsvíg á hverju ári. Kjörorð þeirra eru „Segðu það upphátt“ en með því er minnt á mikilvægi þess að tala opinskátt um hlutina og nýta bæði vini og annað bakland til þess. Aðstoðin er til staðar. Einmitt næsta laugardag standa Píeta-samtökin í samvinnu við Landsnet fyrir göngunni „Úr myrkrinu í ljósið“ í þriðja sinn. Gengið er í minningu þeirra sem hafa tekið eigið líf og til að efla von þeirra sem eiga um sárt að binda vegna vanlíðunar, sjálfsvígshugsana eða sjálfsskaðahugsana. Það verður gengið á þremur stöðum í ár, í Reykjavík, á Akureyri og Ísafirði. Ég hvet, eins og hv. þingmaður á undan mér, þá sem hafa tækifæri til að taka þátt. Það er hægt að finna nánari upplýsingar bæði á fésbókarsíðu Píeta og líka á heimasíðu þeirra. Myllumerkið er #segðuþaðupphátt.

Herra forseti. Evrópudagurinn er haldinn hátíðlegur í dag um alla Evrópu til að fagna friði og einingu í álfunni. Að mínu mati er það engin tilviljun að nánast allar þjóðir Evrópu eru annaðhvort aðilar að Evrópusambandinu eða hafa sótt um aðild. Í stuttu máli mætti segja að helstu kostirnir við aðild Íslands að ESB væru aukin áhrif, lægra matvælaverð, aukinn stöðugleiki, lægri vextir, auknar erlendar fjárfestingar, minni gengissveiflur, lægri viðskiptakostnaður og engin verðtrygging. Upptaka evrunnar ein og sér myndi þýða tugmilljarða króna ávinning á hverju einasta ári. Ef við værum með evrópskt verð á peningum og norrænt verð á matvælum myndi sérhvert íslenskt heimili spara 150.000 kr. á mánuði. Ég vil einnig árétta að rétturinn til nýtingar sjávarauðlindarinnar mun ekki breytast við inngöngu í ESB, m.a. út af reglunni um veiðireynslu. Á sínum tíma fékk ég staðfest frá einum af framkvæmdastjórum ESB að Ísland er að taka upp um 75% af meginlöggjöf ESB nú þegar. Það sýnir ótrúlega vanþekkingu hjá utanríkisráðherra Íslands að tala um að við séum einungis að taka upp um 13% af löggjöf ESB. Heldur ráðherrann að 87% af ESB séu sjávarútvegur og landbúnaður? Það eru þau meginsvið sem eru fyrir utan EES. Heldur ráðherrann að regluverk fjórfrelsisins um frjálsa för fólks, fjármagns, vöru og þjónustu sé einungis 13% af ESB og Evrópusamstarfinu? Herra forseti. Stærstu fyrirtæki landsins, þar með talin sjávarútvegsfyrirtæki, hafa fyrir löngu yfirgefið krónuna og íslenska vexti. Á meðan eru íslensk heimili og venjuleg fyrirtæki látin sitja uppi með einn sveiflukenndasta gjaldmiðil í heimi og vexti á sterum.

Virðulegi forseti. Getur verið að barátta Flokks fólksins gegn mismunun, óréttlæti, fátækt og allt of lágum launum verkafólks sé ástæða þess að hann er útilokaður frá leiðtogaumræðum sem haldnar voru í Gamla bíói í morgun? Samtök atvinnulífsins, samtök aðila í ferðaþjónustu, Samtök iðnaðarins, Samtök verslunar og þjónustu buðu til fundarins þar sem rætt var um sambúð borgar og atvinnulífs. Flokkur fólksins var eini flokkurinn sem á fulltrúa á Alþingi Íslendinga sem ekki var boðið. Það voru ekki mistök, nei, það var spurt hvort við hefðum gleymst. Nei, það var ekki pláss fyrir ykkur. Það voru of margir í pallinum. Eitt er víst, að Flokkur fólksins mun aldrei hvika frá þeirri hugsjón að bæta kjör þeirra sem höllustum fæti standa. Flokkur fólksins styður komandi kjarabaráttu verkafólks af öllum mætti. Það eru þeir með lægstu launin sem bera þyngstu byrðarnar, það eru þeir sem alltaf borga óráðsíu, gjaldþrot, sukk og svínarí elítunnar og þeirra fáu sem eiga nánast allan þjóðarauðinn. Að þessi samtök skuli hunsa okkur svona gjörsamlega segir okkur aðeins eitt; þau vilja losna við Flokk fólksins. Við erum að gera rétt.

Virðulegur forseti. Mig langar að ræða aðeins um heilbrigðismál, enda eitt af þeim risastóru málum sem við fjöllum um í okkar daglegu störfum. Á fundi hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun ræddum við m.a. skýrslu Ríkisendurskoðunar um heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu. Þar kom margt athyglisvert fram sem ætti kannski ekki að koma okkur á óvart. Þar kom fram á að árunum 2007–2016 hafa fjárframlög til Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins aukist um 3% á meðan íbúum á sama svæði fjölgaði um 11%. Útgjöld vegna sérgreinalækninga jukust um 57% á þessum sama tíma. Þetta leiðir hugann að rekstrarformi í heilbrigðiskerfinu sem hefur aðeins verið rætt hér, m.a. í þessum stól í gær. Skoðanakannanir hafa sýnt stuðning við opinbert heilbrigðiskerfi, þann hluta kerfisins sem rekinn er af hinu opinbera. Fyrir nokkrum árum vildu t.d. rúm 80% að hið opinbera sæi um rekstur heilsugæslustöðva. Þess vegna er sérstaklega ánægjulegt að fylgjast með þeirri vinnu sem hefur átt sér stað í heilbrigðisráðuneytinu um eflingu heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar, þeirri teymisvinnuhugsun sem þar er farið eftir og þeirri miklu uppbyggingu sem þar er þegar hafin og áfram verður unnið að. Raunar eru margar góðar fréttir að berast úr heilbrigðisráðuneytinu þessa dagana. Ég fagnaði því mjög þegar samningar náðust við ljósmæður í heimaþjónustu og bíð spenntur eftir að hið sama gerist almennt við ljósmæður. Ég fagnaði því mjög þegar tilkynning barst um uppbyggingu á enn frekari hjúkrunarrýmum, að 10,5 milljarðar færu í þá uppbyggingu á næstu árum. Ég fagnaði því líka að farið væri í útboð vegna jarðvinnu og skipað í samstarfsráð um uppbyggingu vegna byggingar nýs Landspítala. Það er ýmislegt gott að gerast en við þurfum halda betur áfram.

Virðulegi forseti. Ég hef oft komið í þennan ræðustól til þess að fjalla um umferðaröryggi en nú ætla ég að fara að fordæmi hv. þm. Haraldar Benediktssonar og tala um netöryggi. Hann líkir þessu tvennu saman, hver þróunin hefur verið í umferðaröryggi hér á landi í gegnum árin. Hvernig við vorum frekar slöpp í því til þess að byrja með en höfum sótt í okkur veðrið þótt enn megi margt bæta þar. Ég held að við séum svolítið þar í netörygginu. Við þurfum, hér í þessum sal sem víðar, að skoða hvað við erum að gera í netöryggismálum. Ég hvet hv. þingmenn sem aðra til að fara yfir grein hv. þingmanns í Morgunblaðinu í gær, 8. maí, þar sem hann fjallar um þessi mál. Við erum mjög framarlega, Íslendingar, í netnotkun eins og mörgu öðru sem við tökum okkur fyrir hendur og þetta snertir okkur öll, okkar grunnkerfi. Þetta er náttúrlega inni á heimilunum hjá okkur, þetta er í fyrirtækjunum, þetta er í stjórnsýslunni, allar upplýsingarnar um okkur þar - og nýlega hafa sést brestir á því þegar sveitarfélögin fóru að dæla upplýsingum um okkur út á netið, það er ein birtingarmyndin. En þetta kemur líka inn á fjarskiptakerfin sjálf, öll veitukerfin, eins og raforkukerfið og annað slíkt, samgöngukerfin, fjármálastarfsemina, heilbrigðisstarfsemina, stjórnsýsluna og hvaða nöfnum sem þetta má nefna. Ég fékk að taka þátt í úttekt hjá Oxford-háskóla hér fyrir ári sem skilaði niðurstöðum um 120 úrbætur. Það er eitthvað sem við þurfum að horfa til, til að verja bæði persónuupplýsingar, þessi kerfi og hvernig við ætlum að umgangast þessa nýju tækni. Við þurfum því að spyrja okkur: Hvar eru veikleikarnir, hvaða fræðslu erum við að sinna, hvað erum við að gera til þess að hafa þessi mál í lagi? Það er ekki nóg að vera best í tækninni og nota hana mest. Við verðum líka að vera best í örygginu.

Virðulegi forseti. Ég vil nú byrja á því að fagna ræðu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar og undirstrika allt sem hann sagði. Reyndar er mitt mat að netöryggi sé sennilega akkillesarhæll vestrænnar siðmenningar. En yfir í skylt efni, persónuverndarlög sem ég hef nokkrum sinnum nefnt áður. Nú er komið í ljós að frumvarp um ný persónuverndarlög, sem eru komin af reglugerð frá Evrópusambandinu, verður ekki lagt fram áður en við frestum fundum á Alþingi og förum í sveitarstjórnarkosningar. Þing kemur aftur saman eftir þær, þ.e. eftir að reglugerðin tekur gildi í Evrópusambandinu. Þetta eru verri fréttir en ég vonaðist til að þurfa að heyra. Þó verður að minnast á það sem er ástæðan fyrir því að ég nefni þetta hér enn og aftur, þ.e. von mín um að aðilar í samfélaginu, félagasamtök, fyrirtæki og einstaklingar, átti sig á að þeir hafa færi á að skoða drögin eins og þau verða lögð fram á Alþingi þegar sá tími kemur. Það er gert með því að fara inn á vefinn samradsgatt.is. Þar er leitarsvæði, þar er slegið inn „persónuvernd“. Þá kemur ein niðurstaða upp, smellt er á hana, frumvarp til nýrra persónuverndarlaga, og þar hægra megin á síðunni er hægt að sækja skjalið. Og þar sem þetta kemst ekki inn á þing núna þýðir það að frumvarpið fer ekki til umsagnar, sem mér finnst mjög alvarlegt. Þegar við förum að ræða þetta mál munum við gera það í tímaþröng og við munum ekki hafa umsagnir til að leiðbeina okkur með framhaldið. Það eru þegar hlutir í þessu frumvarpi sem er alveg þess virði að ræða og benda á. Ég er að vona að einstaklingar í samfélaginu nýti þó tækifærið sem er að finna á samráðsgáttinni til að skoða frumvarpið og verði tilbúnir til að senda inn umsögn þegar málið kemur loksins fyrir þingið. Við verðum að gera þetta vel. Við ætluðum að verða best í persónuvernd, best í upplýsingafrelsi. Eins og staðan er núna erum við að klúðra því. Það er mjög sorglegt. Við eigum að beygja aftur af þeirri braut og aftur þangað sem við vorum, að ætla að vera best í þessu, ekki eftir á.

Hæstv. forseti. Ég hef nýtt þennan lið, um störf þingsins, undanfarandi til að koma á framfæri og ræða störf hv. fjárlaganefndar í tengslum við fjármálaáætlun, ekki síst samstarf við aðrar fastanefndar, skipulagið og störfin tengd þeirri umræðu og umfjöllun. Þetta hef ég gert frá fyrstu viku þar sem við héldum sameiginlega fundi með öðrum fastanefndum og fengum ráðherra og starfsmenn ráðuneyta til fundar og kynningar á sínum málefnasviðum. Ég hef fengið ágætisviðbrögð við því fyrirkomulagi, þ.e. sameiginlegu fundunum, en eins og gengur eru skiptar skoðanir á því hvernig til hefur tekist. Það er ljóst að við verðum að endurskoða það fyrirkomulag og þá segi ég með framhaldið í huga að það er nauðsynlegt að yfirfara það skipulag milli formanna nefnda og ákveða fyrir næstu áætlun hvernig best sé að haga því. Núna eru nefndirnar hver fyrir sig að klára gestakomur vegna málsins og í óðaönn að undirbúa og sumar hverjar skrifa umsagnir um málið til fjárlaganefndar. Ég hef fengið fyrirspurnir frá formönnum nefnda um hvenær þær umsagnir þurfi að skila sér. Ég hef svarað því að því fyrr, því betra. Til að setja einhvern punkt á málið hef ég talað um 21. maí og ætla að fylgja því eftir með pósti til formanna nefnda þannig að við getum farið að huga að því. Það geri ég með það í huga að fjárlaganefndin ætlar að hafa fund 16. maí og klára gestakomur og reyna að vinna að því að vera tilbúin með drög að nefndaráliti þegar við komum hingað aftur 

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að ræða um óhreinu börnin hennar Evu sem eru frumkvöðlar, fagfólk í heilbrigðiskerfinu sem hefur í áratugi gegnt mikilvægu hlutverki í heilbrigðiskerfinu okkar og vill gjarnan gera það áfram án þess að verða endilega opinberir starfsmenn. Það er nokkuð dapurlegt að fylgjast með vegferð stjórnvalda og framgöngu þeirra. Það er ekki verið að uppfylla loforð um stórsókn í heilbrigðismálum með því að færa fjármagnið frá þessum fagaðilum, sem hafa sinnt sínu starfi með sóma lengi, yfir í ríkisrekinn Landspítala eða aðrar slíkar stofnanir. Það er heldur ekki verið að styrkja Landspítalann með því að færa þangað stefnulaust þetta fjármagn án þess að hafa einu sinni yfirsýn yfir nýtingu þess fjármagns sem þegar er fyrir. Það þarf líka að muna að á bak við fjármagnið er fólk sem hefur fengið þjónustu og þarf að fá þessa þjónustu áfram, a.m.k. í því formi sem hún hefur verið. Í þriðja lagi eru áhöld um það hvort rétt sé að tala hérna um aðför að einkarekstri. Það er miklu eðlilegra ef svo fer sem horfir að tala um aðför að heilbrigðiskerfinu okkar. Ef sú verður raunin, ef þessi vegferð heldur áfram, er hún á ábyrgð stjórnarflokkanna og hún er á ábyrgð allra þriggja stjórnarflokkanna.

Forseti. Á vefsíðu Ríkisútvarpsins í dag má sjá að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu metur frásögn Önnu Katrínar Snorradóttur, af brotum Róberts Downeys gegn henni, trúverðuga en hefur látið málið niður falla vegna þess að meint brot voru fyrnd. Anna Katrín kærði Róbert Downey fyrir kynferðisbrot í fyrrasumar þegar í ljós kom að hann hefði fengið uppreist æru vegna kynferðisbrota sem hann framdi gegn fimm stúlkum. Við vitum nú að símanúmer Önnu Katrínar var að finna í minnisbók Róberts sem hafði að geyma 335 kvenmannsnöfn, víða merkt tölum sem líklegast tákna aldur stúlknanna. Niðurstöðuna telur Anna til marks um hroðvirkni lögreglunnar við rannsókn málanna fimm á sínum tíma en orðrétt segir Anna Katrín í samtali við RÚV, með leyfi forseta: „Það hefði verið svo auðvelt fyrir lögregluna þegar þeir fundu minnisbókina árið 2005 að hringja í mig … að bjóða mér aðstoð og gefa mér færi á að kæra … Það hefði þá verið ári eftir að hann braut á mér 2004. Eitt símtal.“ Lögreglan, sem láðist að hringja í þau 335 nöfn/númer sem í bókinni var að finna, hefur ekki viðurkennt mistök. Maðurinn sem braut á Önnu Katrínu, þegar hún var barn að aldri, getur enn þá sótt sér málflutningsréttindi eins og ekkert sé sjálfsagðara. Dæmdur raðnauðgari getur vegna uppreistar æru sinnar orðið lögmaður á ný. Ráðherrarnir, sem leyndu Önnu Katrínu og aðra brotaþola Róberts upplýsingum um atburðarásina sem varð þess valdandi að maðurinn sem braut á þeim og mögulega 329 öðrum stúlkum getur gengið að lögmannsréttindum sínum vísum, hafa ekki beðið þær afsökunar. Umræddir ráðherrar eyddu raunar stórum fjárhæðum ríkissjóðs til að rægja þær og þeirra baráttu á alþjóðavettvangi. Lögunum sem snúa að uppreist æru hefur enn ekki verið breytt, þrátt fyrir loforð þar um. Ráðherrann sem ber 

Herra forseti. Nú vita allir hversu mikilvægt það er að stöðva framleiðslu og dreifingu kjarnorkuvopna. Kjarnorkuvígbúnaðarkapphlaup er alþjóðlegt vandamál sem hefur verið reynt að stemma stigu við frá því að kjarnorkusprengjur voru fyrst fundnar upp og með takmörkuðum árangri. Einnig er þekkt mikilvægi þess að tryggja að sér í lagi Íran kjarnorkuvæðist ekki. Það er líka að öðru leyti mjög mikilvægt að við förum að bjóða Írönum sem hafa boðist til að kjarnorkuvæðast ekki inn úr kuldanum og fá þá með til að stunda viðskipti við umheiminn á ný og vera þjóð á meðal þjóða. Þetta skiptir máli vegna þess að við vitum að frjálslyndi er afleiðing alþjóðavæðingar og samvinnu á alþjóðavettvangi og frjálslyndi dregur úr öfgum og eflir lýðræði, nokkuð sem við vitum að hefur oft verið þörf á þar á bæ. Í grundvallaratriðum þarfnast Íran heimsins. Í gær ákvað Donald Trump, forseti Bandaríkjanna, að slíta samningi við Íran fyrir sínar sakir. Þetta voru stórkostleg mistök sem munu valda miklum vandræðum. Það er miklu að fagna í viðbrögðum Evrópusambandsins við þessu. Juncker, Tusk og Mogherini komu öll óvenjusterk fram og sögðu mjög skynsamlega hluti um nauðsyn þess að samningurinn héldi. Það eru fordæmi fyrir því að Evrópusambandið gangi hart fram gegn svona ákvörðunum Bandaríkjanna, t.d. þegar Helms-Burton-lögin voru sett á sínum tíma kom reglugerð 2271/1996 sem vó á móti. Í grundvallaratriðum er nauðsynlegt að öll lönd heimsins, hvort sem eru Evrópulönd eða önnur, taki sig saman um að leyfa Donald Trump ekki að spilla heimsfriðinum, það má ekki gerast. 
            

Herra forseti. Á vef Stjórnarráðsins var í lok febrúar birt frétt um fjárhagslegan ávinning ríkissjóðs vegna Kaupþings Arion banka. Í fréttinni er sagt að ávinningurinn sé rúmir 150 milljarðar. Þarna er liður sem kallaður er matsvirði stöðugleikaeigna. Þar kemur fram að áætlað verðmæti vegna afkomuskiptasamnings Arion banka sé 19,5 milljarðar. Þarna er einnig annar liður sem nefndur er aðrar eignir og hljóðar upp á 23,8 milljarða. Þetta eru samtals 43,3 milljarðar kr. Ég hef ítrekað reynt að fá nánari upplýsingar um þessar tvær upphæðir, án árangurs. Það er komið á annan mánuð síðan ég óskaði eftir þessum upplýsingum. Það er komið langt fram yfir alla fresti. Það er brýnt að fá að vita hvað liggur að baki þessum upphæðum, hvort þær séu raunhæfar. Þetta eru verulegar fjárhæðir og það er ekki boðlegt að þessu sé bara hent fram án nokkurra útskýringa. Er það kannski svo að ekkert sé að marka þessar upphæðir sem ríkissjóður á að fá fyrir söluna á Arion banka og hæstv. forsætisráðherra er svo ánægð með? Ég hef áður bent á það hér að ríkisstjórnin dekrar við vogunarsjóðina í Arion banka eins og óþekkan krakka. Ríkisstjórnin seldi hlutabréfin á undirverði, lækkaði bankaskattinn á vogunarsjóðina um milljarða og núna síðast á að falla frá forkaupsrétti. Ég spáði því hér í ræðu minni fyrir nokkru að ríkisstjórnin myndi falla frá forkaupsrétti. Fyrir það þrætti hæstv. forsætisráðherra og var heitt í hamsi. Annað er að koma á daginn samkvæmt nýjustu fréttum. Fréttablaðið fullyrðir að ríkið sé að falla frá forkaupsrétti. Ég spurðist fyrir um þetta í efnahags- og viðskiptanefnd og fékk engin svör. Þessu var heldur ekki hægt að svara á fundi fjárlaganefndar í morgun. Herra forseti. Þessi leyndarhyggja ríkisstjórnarinnar í málefnum Arion banka er óþolandi. Þetta eru hagsmunir almennings. Það er verið að sniðganga eftirlitshlutverk Alþingis. Er þarna eitthvað sem þolir ekki dagsljósið?

Herra forseti. Í byrjun febrúar las ég á heimasíðu dönsku skattaskrifstofunnar um úrvinnslu Dana á Panama-skjölunum. Þar kemur fram að kaup á skjölunum hafi nú þegar margborgað sig fyrir danska ríkið þó að úrvinnslu sé langt frá því lokið. Útilokað hefði verið að fá vitneskju um skattsvikin og innheimta skattinn nema vegna kaupa á skjölunum. Í kjölfarið óskaði ég eftir skriflegum svörum frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um stöðuna á úrvinnslu skjalanna hér á landi, hve há upphæð hefði runnið í ríkissjóð, hvort nægir fjármunir og þekking væri til staðar til að vinna að málunum hjá skattembættunum, og óskaði eftir samanburði við Danmörku hvað þetta varðaði. Nú eru liðnar rúmar tíu vikur frá því að hæstv. ráðherra fékk spurningarnar og ekkert bólar á svörunum. Ekkert land í öllum heiminum átti eins marga fulltrúa í Panama-skjölunum og Ísland miðað við höfðatölu. En eigum við heimsmet í að vinna úr skjölunum og innheimta skattinn sem átti að skjóta undan? Við þurfum að fá svör við því. Hvað ætli tefji fyrir þeim svörum? Við áttum líka Norðurlandamet í fjölda. Um 600 Íslendingar komu fyrir í gögnunum, en 500 Svíar, þótt 30 sinnum fleiri búi í Svíþjóð en á Íslandi. Þetta var bara ein lögfræðistofa. Mörg óbeinu áhrifanna af notkun skattaskjóla er erfitt að meta til fjár. En óhætt er að fullyrða að notkun þeirra stuðlar að vaxandi ójöfnuði og grefur undan velferðarsamfélaginu. 
            

Forseti. Ég kem hér upp vegna þess að lýðræðislegt starf fastanefnda Alþingis er í uppnámi víðast hvar. Endurtekið berast mér þær fregnir frá hv. samflokksmönnum mínum sem og öðrum hv. þingmönnum úr minni hlutanum að öll þingmannamál eða svo gott sem sitji pikkföst í nefndum í krafti þeirrar fullyrðingar að engin mál skuli afgreiða úr nefndum nema um það sé einhvers konar fullkomin hallelújasátt hér á þingi. Þetta er ekki sú leið sem við höfum valið okkur til þess að afgreiða mál úr nefndum. Til hvers eru minnihlutaálit ef þau eru ekki til þess að afgreiða ágreining úr nefndum? Ég fer þess á leit við hæstv. forseta að hann beiti sér fyrir því að nefndarmenn fari að virða lýðræðisleg störf og fari að hleypa málum í gegn sem eru tilbúin. Þetta er ekki í lagi. 
            

Virðulegi forseti. Vorið er að koma. Við verðum þess vel áskynja, þegar við löbbum út á Austurvöll, að vorið er svo sannarlega að koma. Fyrr í vetur ræddi ríkisstjórnin um það að það ætti að efla Alþingi, það ætti að efla samstarf og samvinnu Alþingis og flokkanna sem hér væru. En nú er svo komið að þegar grafið er örlítið undir yfirborðið kemur í ljós að það er allt gaddfreðið. Jafnvel góð og gild mál sem allir eru sammála um eru tekin í gíslingu stjórnarinnar.  
            

Virðulegi forseti. Fyrir ekki svo löngu síðan var ég að lofsyngja í þessum stól hversu vel var unnið í velferðarnefnd og þá vorum við að tala um málefni fatlaðra. En ég er kominn á þá skoðun að þetta hafi verið undantekningin frá reglunni, þetta var eina undantekningin. Í dag er allt gaddfreðið. Það er svo freðið að maður er með kuldahroll þegar maður kemur hérna yfir Austurvöllinn og inn í þinghúsið aftur. Þetta eru óskiljanleg vinnubrögð. Það á að fara að setja smásjá á alla hluti til þess að koma málum út. Við í Flokki fólksins erum með eitt mál í þessari blessaðri nefnd, það er gaddfreðið, vegna þess að stjórnarandstaðan vill ekki hleypa því í gegn, 

Forseti. Ég kem hérna upp og tek undir með kollegum mínum, þetta er ólíðandi ástand sem er í nefndinni núna. Það hefur verið talað um það oftar en einu sinni að það þurfi að vera einhver sátt um málin til þess að þau fái afgreiðslu úr nefndinni. Þetta er ekki í lagi. Við afgreiðum mál úr nefnd til þess að koma þeim í lýðræðislega umræðu á þingi. Það þarf ekki að vera sátt um þessi mál. Þá eru þau bara felld. Það er Alþingi sem ákveður hvort mál nái í gegn eða ekki. Það á ekki að svæfa þau í nefndinni. Þetta eru ekki vinnubrögðin sem ég bjóst við frá þeim flokkum sem eru í ríkisstjórn. Ég bjóst við að þessi meðferð yrði betri og þetta yrði faglegra. Ég bið um að við hættum þessu. Sumir eru bara með eitt mál sem þeir vilja fá í gegn. Það er talað um að ekki sé hægt að afgreiða þetta út af því að allir þurfi að vera sáttir við álitið. Það er framsögumaður málsins sem ber ábyrgð á sínu áliti. Það þarf ekki að vera sátt um það. Þess vegna erum við með minnihlutaálit. Þetta gengur ekki að vinna svona. Við verðum að breyta þessu. 
            

Herra forseti. Það er þreytandi að þurfa að koma hérna upp og staglast sífellt á sama hlutnum. Ég vona að ég þurfi ekki að vera hér annan hvern dag og minna á forsíðu stjórnarsáttmálans, sáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs um ríkisstjórnarsamstarf og eflingu Alþingis. Hvað hefur orðið úr því? Ekki neitt. Þetta væri ekki að gerast í nefndunum nema vegna þess að ríkisstjórnin hefur farið fram á það. Nú legg ég til að þau komi hingað og geri grein fyrir því hvernig í ósköpunum þau ætla að virða þann hluta stjórnarsáttmálans að efla virðingu Alþingis, vegna þess að við munum ekki beygja okkur í duftið og láta þau fara sínu fram. Þetta er ofbeldi, herra forseti, og við ætlum ekki að sætta okkur við þetta.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp með svipaða ræðu og aðrir þingmenn um eflingu Alþingis og vinnubrögðin í fastanefndum. Ég vitna í stjórnarsáttmálann um að efling Alþingis sé eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar. Sjálfstæði þingsins verði styrkt, m.a. með auknum stuðningi við nefndastarf og þingflokkana. Við viljum ný vinnubrögð, segir þar. Þetta voru nýju vinnubrögðin sem ég varð vitni að í morgun. Ég sat sem varamaður í velferðarnefnd. Þar var allt stoppað sem kom frá minni hlutanum og talað um að vinna yrði þessi mál betur. Ég tek undir með öðrum þingmönnum sem töluðu hér á undan. Við erum í pólitík og við vinnum þannig. Við getum ekki gert allt í breiðri sátt, við hljótum að geta tekist á um hlutina. Þess vegna verður að taka upp enn ný vinnubrögð um að pólitíkin fái að njóta sín hér á Alþingi.

Herra forseti. Lengi framan af þessu þingi voru aðeins þingmannamál hér til umræðu vegna þess að engin stjórnarmál komu hingað inn. Við vöktum athygli á því þá að það þyrfti að fylgja að þingmannamálin yrðu afgreidd úr nefndum og kæmu til afgreiðslu í þingsal. Við bentum jafnframt á að það kæmi náttúrlega til vandræða og tímaskorts ef síðan ætti að hrúga stjórnarfrumvörpunum hér inn í lokin. Hvað kemur á daginn, herra forseti? Þingmannamálunum er haldið í nefndunum. Þingmannamálin sem héldu hér uppi störfum, sem héldu uppi stjórnmálaumræðu í þessum þingsal framan af þessu þingi, fá ekki að koma úr nefnd. Það á að svæfa þau í nefnd. Þetta eru nýju vinnubrögðin. Þetta er efling Alþingis. Eða hvað, herra forseti? Þetta gengur ekki.

Herra forseti. Í dag eru u.þ.b. 15 ár síðan ég lagði fram mitt fyrsta þingmál fyrir Alþingi. Það var um að afnema fyrningarfrest í kynferðisafbrotum gegn börnum. Þetta mál naut stuðnings langt út fyrir raðir míns eigin flokks og málið var þess eðlis að ég hélt að það myndi ganga tiltölulega hratt í gegnum þingið. Nei, aftur og aftur á þeim tíma fékk ég þau skilaboð að þar sem ég væri í stjórnarandstöðu á þeim tíma fengi ég ekki þetta mál samþykkt. Takið eftir, við vorum að tala um að afnema fyrningarfrest í kynferðisafbrotum gegn börnum. Þar sem ég var stjórnarandstöðuþingmaður átti ég ekki einu sinni að fá þetta mál inn í sal. Við tók fjögurra ára barátta, m.a. við þáverandi formann allsherjarnefndar, sem vill svo til að er núverandi fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson, og eftir heilmikið víl og díl og baktjaldamakk var loksins hægt að samþykkja þetta tímamótaskref í réttindabaráttu barna. Svo hafa liðið 15 ár. Ég hélt að við værum komin lengra en þetta. Ég hélt að við værum öll svo meðvituð um að við sem værum hérna megin í salnum  
            

Herra forseti. Ég hlýt auðvitað að furða mig á því eins og aðrir að sáttmáli um ríkisstjórnarsamstarf og eflingu Alþingis skuli birtast með þeim hætti að það leggist eins og ísaldarjökull yfir Alþingi, allt pikkfast og hreyfist ekki neitt. Það var sagt að nú ættu að verða ný vinnubrögð. Hvað er þetta þá? Eða hvað? Ég leyfi mér að segja það eins og aðrir hafa sagt hér að ég átti von á öðru meira og betra frá þeim ágætu flokkum sem hafa tekið hér höndum saman, framsóknarflokkum eftir því sem sagnir herma, í þessu samstarfi. Herra forseti. Þetta verður að breytast. Það gengur ekki að mál séu hér algjörlega frosin og pikkföst og ekkert hreyfist.

Virðulegi forseti. Ég kem í pontu til þess að taka undir það sem hv. þingmenn hafa sagt hér á undan mér um þetta ófremdarástand. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, nafni minn, hélt ágæta ræðu áðan um störf þingsins þar sem hann talaði um biðlista og það mikla böl sem biðlistar eru í heilbrigðiskerfinu. Mér virðist að hér á Alþingi búum við líka við ákveðið biðlistaböl sem eru öll þau brýnu þingmál sem bíða þess að verða afgreidd úr nefndum og ekki sjáanleg ástæða fyrir því að þau séu höfð endalaust í bið.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með öllum þeim sem hafa talað hér á undan mér í sambandi við gíslingu mála í nefndum. Það er vægast sagt með ólíkindum að hér skuli vera ríkisstjórn og forsætisráðherra sem boðaði, fyrir tæpum átta mánuðum, að ekki mætti láta Íslendinga bíða lengur eftir réttlæti. Fátækt fólk getur ekki lengur beðið eftir réttlæti, en í nefndum bíða sanngirnismál sem er haldið þar í gíslingu af þingmönnum hæstv. forsætisráðherra. Ég segi bara: Ef þetta er eflingin, ef þetta eru bættu vinnubrögðin þá held ég að við ættum hreinlega að skammast okkar fyrir að hafa yfir höfuð trúað því. Þetta eru ósannindi, þetta er falsboðuð efling bættari og betri vinnubragða á Alþingi. Ég vildi gjarnan sjá að við gætum a.m.k. staðið hér keik uppi og komið fram með lágmarkssanngirni gangvart borgurunum sem búa við bágustu kjörin.

Herra forseti. Hæstv. forseti sagði að það kæmi honum ekki á óvart að þingmenn væru að kveðja sér hljóðs undir liðnum um fundarstjórn forseta. Ég verð hins vegar að segja að það kemur mér í rauninni mjög á óvart, miðað við þau fyrirheit sem koma fram í stjórnarsáttmálanum og það sem hæstv. forseti hefur iðulega sagt á hátíðarstundum um að efla þingið. En það er ekkert að breytast. Hæstv. forseti er mér aðeins þingreyndari en ég verð að segja að ég hef sjaldan upplifað ástandið jafn slæmt og nú. Það kul sem er núna, sambandsleysi ríkisstjórnarinnar við stjórnarandstöðu, það hefur sjaldan verið jafn vont ástand og nú. Það er slæmt að sjá það með ríkisstjórnina undir forystu Vinstri grænna, Vinstri græn eru með forystu bæði hér á þingi, löggjafarvaldið og Vinstri græn eru með forystuna í ríkisstjórn. Það breytist ekkert og það sem verra er, það bara versnar. Þannig að ég vil hvetja hæstv. forseta að láta núna efndir  
            

Forseti vill gefa þá skýringu á orðum sínum „að ekki væri skrýtið að ræða þyrfti fundarstjórn forseta“ - það var tilraun til þess að vera fyndinn á eigin kostnað, en eins og kunnugt er mistakast tilraunir forseta til þess að slá á létta strengi yfirleitt.

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir með hv. þingmönnum sem hér hafa komið og viðurkenna að ég varð fyrir verulegum vonbrigðum með framferði fulltrúa meiri hlutans á nefndarfundi í morgun í velferðarnefnd þar sem ég var varamaður. Þar var gripið til ansi langsóttra raka til að koma í veg fyrir að fjöldi þingmannamála yrði afgreiddur úr nefndinni, vitandi að umræðu um þau er í raun og veru lokið og ekkert sem stóð í vegi fyrir því að þau yrðu afgreidd. Satt best að segja, herra forseti, vantaði bara að einhver segði: Ég á þetta, ég má þetta. Herra forseti. Þetta er ekki í samræmi við góð fyrirheit í stjórnarsáttmála.

Herra forseti. Ég ætla ekki að tefja þessa umræðu mikið sem hér fer fram af litlu tilefni. Það mætti halda á máli manna að lýðræðið hefði verið tekið úr sambandi á Alþingi og upp komin gríðarleg skoðanakúgun og ég veit ekki hvað og hvað. Það eina sem var í gangi, og viðræður hafa átt sér stað um milli formanna þingflokka, snerist um að þessir tveir dagar sem þingið starfar, í gær og í dag, fram að hálfsmánaðarhléi yrðu notaðir til þess að klára það sem tiltölulega gott samkomulag væri um; væri ekki ágreiningsmikið og myndi ekki kalla á miklar umræður. Hugmyndir voru um það að taka einhver fyrstu umræðu mál sem hægt væri að senda til nefnda og nýta þennan hálfa mánuð til að fá umsagnir. Af hálfu ýmissa stjórnarandstöðuflokka vildu menn frekar taka mál úr nefndum. Það var auðvitað rætt hvort það væru mál sem kölluðu á miklar umræður eða ekki. Það var nú sitt á hvað hjá stjórnarandstöðunni. Niðurstaðan varð sú að ekki náðist samkomulag  En í öllum þessum æsingi verða menn að hafa í huga að þinginu er ekki lokið. Það er einungis um það að ræða að ekki verða þingfundir í tvær vikur. Þingið tekur aftur til starfa 28. maí, þannig að 

Herra forseti. Ég verð að taka sömuleiðis undir þau orð sem hér hafa fallið frá hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar, þ.e. um skort á þessum faglegu vinnubrögðum sem voru boðuð af hæstv. ríkisstjórn. Ég verð líka að lýsa því að það sætir ákveðinni furðu þegar maður upplifir það í nefnd, t.d. í umhverfis- og samgöngunefnd, að svo virðist sem stjórnarliðar séu beinlínis að koma í veg fyrir að stjórnarfrumvarp komist áfram. Það er staða sem maður átti ekki endilega von á að verða vitni að í nefndum. En svo virðist sem sambúðin sé ekki betri en svo að svona mikil togstreita myndast líka milli stjórnarliða að koma málum, sem eru mörg hver býsna góð og þörf, úr nefndunum. Þá spyr maður: Til hvers erum við eiginlega að þessu, er þetta ekki löggjafarsamkoman þar sem við erum að reyna að gera gagn?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að mótmæla orðum hæstv. forseta um að hann hafi ekki húmor. Forseti hefur ágætishúmor. Við erum ekki alltaf sammála um alla hluti en húmor forseta er ágætur. Mig langar að byrja á að taka undir orð hv. þm. Ingu Sæland um fundinn sem var í morgun. Það er mjög undarlegt að einn flokkur skuli vera skilinn út undan. Það er allt í lagi að leita skýringa á því. Ástæðan fyrir að ég kem hingað upp er það ástand sem er í nefndum. Það er ekki þannig að stjórnarandstaðan hafi tafið fyrir málum stjórnarliða í nefndum Alþingis, það er alls ekki þannig. Stjórnarandstaðan hefur liðkað til fyrir málum frekar en hitt. Á hinn bóginn hafa stjórnarliðar beinlínis tekið ákveðnar nefndir í gíslingu. Það á ekki við um alla stjórnarliða að sjálfsögðu, það á við um einstaka stjórnarliða sem neita að afgreiða mál út úr nefndum. Það liggur nánast við að það sé sama hvort það er stjórnar- eða stjórnarandstöðumál. Velferðarnefnd er sérstaklega slæm þegar að þessu kemur, ég ætla bara að leyfa mér að segja það. Annar fulltrúi Vinstri grænna þar gjörsamlega 

Virðulegur forseti. Já, minni okkar er misjafnt. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir talar um að hana reki ekki minni til slíks kuls sem er nú á milli stjórnar og stjórnarandstöðu í nefndum. Ég man alveg eftir árinu í fyrra þar sem kulið var nú þannig að stjórnarandstaðan fékk ekki einu sinni eina af formennsku í neinni nefnd. Mig langar að taka undir með hv. þm. Birgi Ármannssyni, það er pínulítið skrýtið að við séum að ræða þetta. Við erum ekki að fara að fresta þingi fram á haust. Við erum að fresta þingi í tvær vikur og það er nægur tími til að vinna mál. Það að við setjum samasemmerki milli eflingar Alþingis og þess að hluti nefndarfólks telur að mál þurfi betri vinnu áður en þau verði tekin út er jafna sem ég get ekki komið saman í kollinum á mér. Menn geta gripið fram í og sagt „come on“, en það er engu að síður þannig að það eru fulltrúar í nefndum sem telja að sum mál þurfi betri vinnu, 

Herra forseti. Ég er í tveimur nefndum Alþingis og ætla að nefna hér allsherjar- og menntamálanefnd sem er mjög vel mönnuð og hefur verið stýrt af röggsemi af formanni hennar, hv. þm. Páli Magnússyni, og hefur samstarfið gengið þar afskaplega vel. Ég vil bara nota þetta tækifæri til þess að hrósa sérstaklega fyrir það. Það er hins vegar þannig að það eru tvö mál í nefndinni, annars vegar sem varðar aðgang að stafrænum smiðjum sem er tilbúið og öll nefndin er sammála um og nefndarálit liggur fyrir og hins vegar mál um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Þar hefur reyndar komið fram að fulltrúi Sjálfstæðismanna í nefndinni, Birgir Ármannsson, er á móti því máli, en að öðru leyti sýnist mér að sé góður meiri hluti í nefndinni fyrir því. Ég hef óskað eftir úttektarfundi, gerði það með pósti fyrir klukkan níu í morgun, og nú bíð ég 

Forseti leyfir sér að vekja athygli hv. þingmanna á því að við erum að nálgast þann tíma þegar til stóð að hefja sérstaka umræðu. Enn eru fjórir hv. þingmenn á mælendaskrá. Við leitumst við að tæma hana.

Virðulegi forseti. Ég var ekki hér fyrir 15 árum en ég var hins vegar hér á þarsíðasta kjörtímabili. Þá greiddi meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar eitt sinn atkvæði gegn því að taka út hið svokallaða áfengismál, bús í búðir eins og við köllum það hér á göngunum. Það varð allt vitlaust, manni voru sendir reiðipóstar - og það var fyrir það að vilja ræða málið betur. Það var einfaldlega skoðun meiri hluta nefndarinnar að fleira þyrfti að koma fram, við værum ekki búin að tæma málið. Það er mælikvarðinn, hvort við séum reiðubúin að taka afstöðu til málsins, ekki einhverjir samningar. Það sem hv. þm. Birgir Ármannsson sagði áðan staðfestir það sem hér er kvartað undan. Ef þetta er hluti af einhverjum samningum er ekki verið að fara eftir því hvort málin séu komin á þann stað að þingmenn nefnda geti myndað sér afstöðu og lagt fram sín eigin nefndarálit. Það er nýtt, þetta var ekki svona á þarsíðasta kjörtímabili. Þetta er nýtt og þetta er undir ríkisstjórn sem segist ætla að efla starf Alþingis. Það er bara bull, það er þvæla. Þetta er ekki efling á því, þetta er nýtt og við eigum að hafna þessu alveg strax.  
            

Herra forseti. Stundum fer bara betur á því að berja sér minna á brjóst og sýna efndirnar frekar í verki. Þessi ríkisstjórn lagði af stað undir því fyrirheiti að efla Alþingi og bæta samstarfið innan þings. Ég held að það megi fullyrða að stjórnarandstaðan hafi rétt fram hönd í því máli og sagt: Við erum tilbúin að starfa með undir þeim formerkjum, við erum tilbúin að liðka fyrir starfinu inni á þingi. Ég held að við höfum ekki verið að þvælast mjög fyrir ríkisstjórninni í nokkru einasta máli, hvorki hér í þingsal né innan nefnda. Nú er svo komið að þrátt fyrir að stjórnarandstaðan hafi borið uppi í raun og veru málflutning og umræðu hér í þinginu með framlagningu mála framan af þar sem lítið sem ekkert barst frá hæstv. ríkisstjórn og þrátt fyrir að þessar nefndir hafi haft meira en nægan tíma til þess að fjalla um þessi mál, kalla fyrir gesti, fá um þau umsagnir, þá á að stöðva þessi mál núna með þeim skilaboðum að þetta sé ekki rétti tíminn til að semja um afgreiðslu þeirra mála úr nefndunum, það megi gerast síðar þegar styttri tími er eftir af þinginu. Ég skil ekki 

Herra forseti. Ég er í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þar er þetta nákvæmlega svona líka ef það eru einhver mál - og þá varðandi eftirlitshlutverk Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu - sem við höfum og erum að ræða. Velferðarnefnd er að sinna sínu eftirlitshlutverki gagnvart því hvernig málum er háttað með Barnaverndarstofu og forstjóra hennar. Nú hefur verið umræða um það að hvaða leyti stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gæti þurft að koma að því því að hún er með ríkara eftirlit með ráðherrunum sjálfum. Þetta mál er allt saman í uppnámi og menn eru á bremsunni, virkilega harkalega á bremsunni. Það tók gríðarlega langan tíma að komast að einhverri niðurstöðu og menn vilja fundarhlé o.s.frv. Upplifunin er mjög skýr í nefndunum eins og landsmenn heyra. Það er allt á bremsunni þegar kemur að því sem minni hlutinn vill gera, jafnvel að sinna sínu eftirlitshlutverki gagnvart framkvæmdarvaldinu. Við nennum þessu ekkert. Ef það er svona sem þessi 

Herra forseti. Ég vil eindregið beina því til forseta að skrúfa alls ekki fyrir sinn ágæta húmor alla jafna. Ég vil hins vegar ræða það sem við erum að ræða um og það er af hverju verið er að stoppa mál í nefndum og af hverju ekki. Við sjáum til dæmis mál frá Miðflokknum um staðarval sjúkrahúsa. Allir hafa mótað sér afstöðu. Hvað er verið að fela? Af hverju má ekki fá málið hingað inn í þingsal og einfaldlega greiða atkvæði um það, ræða það og greiða síðan atkvæði um það? Við hvað er ríkisstjórnin hrædd? Er hún hrædd við að þurfa að standa saman í máli þar sem eru öndverðar skoðanir innan stjórnar? Af hverju má Miðflokkurinn ekki einfaldlega fá þetta mál sem búið er að fara algjörlega í gegnum? Af hverju má Flokkur fólksins ekki fá mál sem honum eru kær á dagskrá? Og af hverju er ríkisstjórn undir forystu Vinstri grænna ekki að beita sér fyrir því að bæta kjör kvennastétta, að fá til umræðu þjóðarsátt um kjör kvennastétta? Af hverju er ekki ríkisstjórnin að semja við kvennastéttir eins og ljósmæður núna? Við hvað er ríkisstjórnin  
            

Forseti. Undirstaða hugmyndafræðinnar um borgaralaun á rót sína að rekja í rit Thomas Paine frá 1797 sem nefnist Agrarian Justice. Meginhugmyndin er að verðmæti náttúruauðlinda sem ekki hafa verið framleidd af neinum en sem fámennur hópur hefur sölsað undir sig ættu að dreifast jafnt til allra. Arðinn af þessum auðlindum, sem eru í raun sameiginleg eign allra borgara, ætti að skattleggja og deila. Þessi arður, eða laun, væri eðlilegur og meðfæddur réttur allra borgara. Paine sagði, með leyfi forseta: „Það er ekki góðgerðarstarfsemi, heldur réttindi, ekki ölmusa heldur réttlæti, sem ég tala fyrir.“ Það eru einmitt þessi hugtök, réttindi og réttlæti, sem liggja að baki hugmyndinni um borgaralaun. Borgaralaun eru einnig þekkt sem skilyrðislaus grunnframfærsla. Ef við ímyndum okkur núverandi bótakerfi án skilyrða og skerðinga erum við í raun að hugsa um borgaralaun. Í sinni einföldustu mynd er hugmyndin sú að hver og einn borgari fái greidda framfærslu, óháð búsetu, stöðu heimilis, aldri, tekjum og án allrar kröfu um að einstaklingur hafi verið í vinnu áður eða sé viljugur að taka þá vinnu sem er í boði. Árið 1928 spáði breskri hagfræðingurinn John Maynard Keynes því að tækniþróunin yrði slík að vélar ættu eftir að gera vinnuframlag mannfólks óþarft. Eftir 100 ár þyrfti enginn að vinna fyrir afkomu sinni. Keynes sá fyrir sér að maðurinn myndi losna undan þrúgandi efnahagslegum áhyggjum, stóra viðfangsefni komandi kynslóða yrði að nýta frítímann sem tæknin og vísindin ættu eftir að færa þeim til að njóta lífsins skynsamlega og í sátt og samlyndi. Spádómar Keynes um tækniþróunina hafa meira og minna gengið eftir, vélmenni og tölvubúnaður hafa í stórum stíl útrýmt erfiðum og einhæfum störfum, þróunin mun halda áfram. Í rannsókn frá Oxford-háskóla voru fremstu rannsakendur gervigreindar veraldar spurðir hvenær þeir teldu að gervigreind myndi skara fram úr mannfólki á hinum ýmsu sviðum. Norður-amerískir rannsakendur töldu að gervigreind myndi taka yfir á um 74 árum en asískir kollegar þeirra sögðu að það myndi gerast á næstu 30 árum. Hvernig sem á það er litið mun gervigreind áður en langt er um liðið sýna af sér yfirburðaskilvirkni á flestum ef ekki öllum sviðum. Áskorunin felst í því að snúa þessu okkur í hag. Það gæti orðið mörgum til blessunar og mögulega samfélaginu öllu ef vélmenni tækju við erfiðum og einhæfum störfum. Vandamálið er að laun eru eingöngu tengd við vinnu sem gerir það að verkum að með aukinni sjálfvirknivæðingu er afkoma okkar í hættu. Með sjálfvirkni starfa dreifast tekjur ekki á sama hátt og þær hafa gert. Þegar vélarnar taka við störfum nokkur hundruð manna í fyrirtæki verður öll veltan eftir hjá eigandanum og dreifist ekki til starfsmanna. Að óbreyttu mun þessi þróun stuðla að enn frekari misskiptingu og ójöfnuði. Hvaða áhrif mun sjálfvirknivæðingin hafa á verkalýðshreyfingu í framtíðinni? Hugsið ykkur hversu erfitt það verður að berjast fyrir auknum tekjum í framtíð þar sem tæknin býður upp á ódýrari og árangursríkari lausnir en mannað vinnuafl. Bætum svo við þessar áhyggjur áhyggjum af hnattvæðingunni og ódýru vinnuafli erlendis. Í núverandi kerfi þar sem tekjur og þar af leiðandi afkoma er háð starfi mun vinnuaflið hafa litla sem enga samningsstöðu. Tekjum verður haldið niðri vegna hættunnar á að störfunum verði annaðhvort útvistað til ódýrara vinnuafls erlendis eða til vélmenna. Ekki verður þetta til að bæta þegar mjög erfiða stöðu á vinnumarkaðinum. Hvernig valdeflum við launafólk til að bæta stöðu sína á vinnumarkaðinum? Hvernig valdeflum við þá einstaklinga sem eru mestmegnis konur sem sinna ósýnilegu störfunum í samfélaginu, mikilvægustu störfum samfélagsins sem eru ekki metin til fjár í núverandi kerfi? Barnauppeldið, heimilishaldið og önnur ómetanleg sjálfboðavinna sem fer fram á hinum ýmsu sviðum samfélagsins, vinna sem er unnin af ástríðu, þolinmæði og umhyggju. Skilyrðislaus grunnframfærsla launar þetta ómissandi framlag til samfélagsins, eykur þannig efnahagslegt sjálfstæði kvenna og lyftir fjölskyldum upp úr fátækt. Þessar spurningar og áskoranir framtíðar eru einmitt ástæða þess að lönd víðs vegar um heim eru að skoða og gera tilraunir með borgaralaun. Finnar hafa hrint í framkvæmd tveggja ára tilraun með borgaralaun fyrir atvinnulausa og mun henni ljúka í desember á þessu ári. Tilraun með borgaralaun hófst í Ontario í Kanada fyrir um ári og er markmiðið að rannsaka áhrif á viðkvæma hópa á vinnumarkaði sem og bætta heilsu og menntun lágtekjuhópa með það í huga að tryggja að allir deili hagvexti Ontario. Fjórar borgir í Hollandi hafa sett í gang tveggja ára tilraunir og verið er að skoða að bæta við tilraunum í fleiri borgum. Tilraun hófst í Barcelona í október í fyrra, borgarstjóri Stockton í Kaliforníu hefur tilkynnt tilraun með borgaralaun sem mun hefjast á næsta ári. Einnig er í spilunum að hefja á næstunni stærstu borgaralaunatilraun sögunnar annars staðar í Kaliforníu. Forseti. Ég lýk þessari samantekt og spyr hæstv. ráðherra hvort hún hafi kynnt sér hugmyndir um borgaralaun og þær tilraunir sem hafa verið gerðar víðs vegar um heim sem og þær sem eru áætlaðar á næstu árum. Nú liggur fyrir þingsályktunartillaga þess efnis að borgaralaun verði skoðuð og niðurstöður af þeirri vinnu geti orðið til þess að opna og þróa umræðu um framtíð almannatryggingakerfisins. Hver er afstaða ráðherra til þingsályktunartillögunnar?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja máls á þessu áhugaverða efni. Hún nefndi áðan Thomas Paine sem upphafsmanns hugmyndarinnar um skilyrðislausa grunnframfærslu. Það er vissulega rétt, en það má segja að þessar hugmyndir hafi verið lengur til umræðu innan heimspeki og stjórnmála. Til að mynda hlýt ég að nefna Thomas More og frægt verk hans um útópíuna þar sem m.a. var reifuð sú hugmynd hvernig hægt væri að tryggja öllum skilyrðislausa grunnframfærslu eins og það heitir á nútímamáli þó að það hafi kannski ekki heitið það nákvæmlega hjá More í Útópíu. Hv. þingmaður spurði þá sem hér stendur hvort hún hafi kynnt sér hugmyndir um borgaralaun. Já, það hef ég svo sannarlega. Alla 20. öldina hafa verið gerðar tilraunir á þessu sviði. Ég var að lesa þessa bók sem heitir einmitt Utopia for Realists og er eftir hollenskan fræðimann sem hefur skrifað áhugaverð fræðirit, m.a. um tilraunir sem hafa átt sér stað í Hollandi, en hann rekur söguna m.a. til Bandaríkjanna og Kanada á sjöunda áratugnum þar sem ráðist var í tilraunaverkefni um skilyrðislausa grunnframfærslu í tilteknum sveitarfélögum til að vega og meta hvort rétt væri að fara þá leið að afnema í raun þáverandi velferðarkerfi, ef við getum sagt það, og þá er ég auðvitað að tala um atvinnuleysisbætur, örorkubætur, ellilífeyri og allt það kerfi sem við höfum byggt upp, en ráðast í staðinn í slíka grunnframfærslu. Málið náði það langt að Richard Nixon undirbjó lagafrumvarp um þetta mál sem náði hins vegar ekki fram að ganga. Þessi umræða er ekki ný af nálinni þó að hún hafi fengið aukinn þunga núna, ekki síst vegna þess sem hv. þingmaður nefnir hér sem er tæknivæðingin og hvaða áhrif hún muni hafa á störf okkar og líf. Umræðan um þetta er innlegg í mjög mikilvæga félagslega umræðu sem er í raun spursmálið um það hvaða breytingar komi í kjölfarið á fjórðu iðnbyltingunni. Jeremy Rifkin hefur fært fyrir því rök í sinni bók sem heitir einfaldlega The End of Work að borgaralaun gætu reynst nauðsynleg af því að með aukinni sjálfvirknivæðingu og aukinni vélvæðingu muni vélar og tækni taka yfir fleiri og fleiri störf og draga úr eftirspurn eftir starfsmönnum, færri verði í vinnu hjá öðrum og fleiri muni skapa sér sína eigin vinnu. Þar eru mjög skiptar skoðanir um hver verði niðurstaðan. Menn hafa bent á að við höfum áður gengið í gegnum iðnbyltingar sem áttu að fækka störfum en fækkuðu ekki störfum í raun heldur urðu til annars konar störf, ný störf fyrir fólk. Þarna takast fræðimenn mjög á um hver raunveruleg áhrif verða. Síðan hefur verið tekist á um það hvaða leiðir eigi að fara til að mæta því þegar hefðbundin störf tapast og hvort það skili sér í því að fólk skapi sér ný störf. Rökin hafa líka verið þau að hin opinberu kerfi séu of flókin, þau séu hönnuð af sérfræðingum og snúist um að hafa vit fyrir fólki. Þarna hefur verið mjög heit pólitísk umræða þar sem tekist hafa á þeir sem hafa staðið fyrir því sem við getum kallað skandinavísku velferðarkerfin sem snúast um að byggja upp kerfi sem hvetji fólk m.a. til vinnu, að atvinnuleysisbótakerfið feli líka í sér hvata til vinnu, að við styðjum sérstaklega við þá sem alls ekki geta sótt sér vinnu, eins og öryrkja, og sá stuðningur sé með öðrum hætti en atvinnuleysisstuðningur, svo dæmi sé tekið, og að ákveðnir hvatar séu byggðir inn í kerfið, að þeir sem halda fram borgaralaunum segi þá að með því að afnema allt þetta kerfi spörum við peninga og getum á móti greitt öllum skilyrðislausa grunnframfærslu. Þá kemur kannski að þyngstu gagnrýninni sem hefur verið höfð uppi á borgaralaunin sem er að ekki hafa verið settar fram raunhæfar leiðir um hvernig ætti að fjármagna borgaralaunin. Upplýsingaþjónusta Alþingis tók saman ágæta samantekt fyrir einu og hálfu ári eða svo, árið 2016, þar sem reynt var að áætla kostnað ríkissjóðs við að innleiða borgaralaun sem miðaðist við lágmarkslaunin 300.000 kr. sem búið var að semja um fyrir 2018. Sá kostnaður var metinn 1.200 milljarðar sem voru þá 128% af fjárlögum ríkisins eins og kemur fram í úttektinni. Á móti kemur að vitaskuld myndi sparast kostnaður við velferðarkerfið. Stóru spurningarnar snúast um hvort borgaralaun myndu duga til framfærslu eða hvaða áhrif aðferðafræðin skilyrðislaus framfærsla myndi hafa á þá hópa sem veikast standa - ég sé að ég þyrfti 20 mínútur - til að mynda öryrkja og þá sem ekki geta sótt sér vinnu til viðbótar við þá framfærslu sem þeir hafa. Við þurfum að svara spurningunni: Myndi þeirra hagur versna við að allir fengju skilyrðislausa framfærslu?  Að lokum, herra forseti, myndi ég vilja segja að ég tel þetta áhugaverða umræðu, umræðu sem við þurfum að taka á vettvangi Alþingis. Ég sé fyrir mér að framtíðarnefnd gæti til að mynda tekið þetta mál til umfjöllunar 

Frú forseti. Ég get í rauninni tekið undir margar efasemdir og vangaveltur sem hæstv. forsætisráðherra setur fram. Það er hins vegar alveg rétt, eins og kemur fram hjá hv. málshefjanda, að þessi nýja iðnbylting mun leiða til þess að valdið getur færst frá vinnuaflinu til fjármagnsins, að ágóðinn af tækniþróuninni verði eftir hjá fyrirtækjunum og kjör almennings batni ekki að sama skapi, með öðrum orðum að eignaójöfnuður aukist. Þótt það sé í rauninni gott að fyrirtæki græði má það ekki draga úr möguleikum stjórnvalda til að tryggja bæði efnahagslegan og félagslegan stöðugleika. Það er einhver tími í að vélar leysi öll störf mannsins af hólmi og mér finnst við þurfa fyrst og fremst að fara yfir allar hugmyndir sem tryggja að ríkisvaldið geti staðið undir góðri og mikilli samneyslu. Ef rétt er haldið á spilunum fylgja þessum tæknibreytingum gríðarlegir möguleikar. Við sjáum fram á meiri framleiðni sem er forsenda þess að við getum brugðist við hækkandi lífaldri og öðru slíku. Við getum farið að framleiða vistvænni vöru sem er forsenda þess að við getum tekist á við loftslagsógnina. Við gætum útrýmt fátækt í heiminum með þessari nýju tækni en ef rangt er á málum haldið getum við líka lent í því að eignaójöfnuður aukist sem kyndir undir ófriði og hleypir öllu í bál og brand. Það er auðvitað nauðsynlegt að skoða þessi mál og að því leyti til er áðurnefnd þingsályktunartillaga og þessi umræða ágætisinnlegg 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka frummælanda þessarar umræðu fyrir að taka málið á dagskrá. Oft er ágætt að hugsa aðeins út fyrir rammann þó að mér lítist ekki alls kostar á hugmyndina um borgaralaun. Það er kerfi sem felur í sér engan hvata til sjálfshjálpar, að mér finnst eftir að hafa aðeins skoðað málið. Þetta er samtryggingarkerfi sem tryggir hverjum borgara lágmarksinnkomu frá hinu opinbera, óháð öðrum tekjum. Það eru sem sagt engir hvatar í því. Borgaralaunum er ætlað að leysa núverandi velferðarkerfi af hólmi og koma í stað örorkubóta, atvinnuleysisbóta, ellilífeyris, námslána, fæðingarorlofs, vaxtabóta, barnabóta og ýmissa annarra bóta sem við notum til að halda undir samfélagið og þá sem minnst hafa. Er hugmynd málshefjanda að leggja þau kerfi af og taka borgaralaunin upp í staðinn fyrir alla þá málaflokka sem ég taldi upp áðan? Mér finnst augljóst, af skammri skoðun, að þá kæmi minna í hlut hvers og eins og minnst til þeirra sem minnst hafa og meira til þeirra sem hafa það gott, eins og þingmanna. Þetta myndi væntanlega bætast ofan á launin okkar eins og allra annarra, ef ég skil hugmyndina rétt. Borgaralaun gætu aukið misskiptinguna í samfélaginu sem ég held að við flest viljum ekki sjá. Finnar sem eru með tilraun með borgaralaun í gangi eru að hætta henni. Svisslendingar hafa hafnað borgaralaunum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég held að við þurfum að skoða þetta vel en það er sjálfsagt að líta út fyrir rammann þegar við ræðum framtíðina.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún er tímabær. Hún dregur fram þá yfirburðastöðu sem þjóðfélag eins og Ísland er í. Á 100 árum hefur þjóðfélagið farið frá örbirgð til allsnægta og við erum núna kannski komin á þann stað að við getum farið að hugsa fyrir einhverju kerfi eins og borgaralaunum á meðan íbúar þróunarríkja berjast um á hæl og hnakka við að brauðfæða sig og hafa ekkert til þess nema handafl og hugvit. Þess vegna finnst mér þessi umræða okkar núna lykta svolítið af því að við erum allsnægtafólkið, við getum leyft okkur að hugsa svona, við höfum tíma til þess og tækifæri til að huga að hlutum sem þessum meðan meðbræður okkar annars staðar á hnettinum eru enn uppteknir af því kannski 80% af tímanum rétt að hafa til hnífs og skeiðar, líkt og við vorum fyrir 80–100 árum. Auðvitað er góðra gjalda vert að hugsa fyrir þessum hlutum og ræða þá. Ég minni þó á, það kom reyndar fram hjá ágætum ræðumanni rétt á undan mér, að tilraun Finna sem átti upphaflega að vera til tveggja ára virðist hafa verið hætt nú í apríl, ef marka má nýlegar fréttir. Hún hófst meðan atvinnuástand var mjög bágt í Finnlandi, en eftir því sem ég hef orðið áskynja í blaðagreinum hafa finnsk yfirvöld hætt þessari tilraun og gert atvinnulausum það að verða sér úti um vinnu innan þriggja mánaða ellegar missa bætur. Þetta mál á greinilega dálítið í land en auðvitað eigum við að ræða það opinskátt.

Virðulegi forseti. Hér eru borgaralaun til umræðu sem er óskilyrt grunnframfærsla af hendi hins opinbera frá 18 ára aldri. Helstu rökin með þessu fyrirkomulagi eru að nú séum við að renna inn í fjórðu iðnbyltinguna og þá muni störfum fækka með aukinni sjálfvirknivæðingu. Þetta myndi auðvelda kerfið og minnka skrifræði. Einnig er þetta leið til að útrýma fátækt. Allt eru þetta háleit markmið sem ég myndi halda að gætu leitt af sér góðar samfélagslegar breytingar á mörgum stöðum í heiminum. Það hafa verið gerðar tilraunir með slíka framfærslu í litlu þorpi í Namibíu sem leiddu til góðs enda var þar mikil fátækt, há glæpatíðni og mikið atvinnuleysi. Ég fæ þó ekki séð að þetta módel sé tímabært hér á landi. Hér er atvinnuleysi undir 3%. Mannréttindi til þess að öllum 18 ára samborgurum okkar verði tryggð sjálfvirk óskilyrt laun frá hendi hinu opinbera eru ekkert endilega staðfest. Það er hins vegar skylda okkar að tryggja þeim sem geta ekki staðið undir framfærslu sinni af einhverjum ástæðum grunnbætur sem við gerum í okkar íslenska velferðarkerfi þó að okkur geti greint á um hvort þær bætur séu nægjanlegar. Virðulegi forseti. Ef borgaralaunum yrði komið á hér á landi er ljóst að um verulegan kostnað yrði að ræða fyrir ríkið eins og það er í dag. Við þyrftum að fara í verulegar skattahækkanir og niðurskurð á ríkisrekstri. Hvaða stefnu málið tekur í framtíðinni er óráðið, en hugmyndafræðin er gömul og á rétt á sér í umræðunni þegar kemur að því að ná samfélögum og þjóðum upp úr fátæktargildrum.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég ætla að byrja á að ræða málið á svolítið öðrum grundvelli. Ég ætla að byrja á einni ljótustu setningu sem mér finnst vera í íslenskri tungu: Við ætlum að gera eitthvað fyrir þá sem minna mega sín. Þetta er hrokafullt og þess vegna segi ég: Borgaralaun klingja í eyrum mér. Það er miklu fallegra að fólk geti sagt: Ég fæ borgaralaun. Við getum sett þetta í samhengi við til að mynda öryrkja, það eru örorkubætur, félagsbætur, barnabætur, vaxtabætur, húsnæðisbætur o.fl. Það er alltaf verið að segja: Nú ætlum við að bæta fólki eitthvað. Þið hafið það svo skítt, við ætlum að bæta það smá. Flestar þessar bætur eru svo skertar, teknar til baka. Svo koma styrkir; bílastyrkir, lyfjastyrkir, alls konar styrkir, styrkir sem fólki eru réttir í dag með vinstri hendinni en jafnvel meira tekið með þeirri hægri og sagt: Ja, þið fenguð helling. Þess vegna segi ég: Í þessu tilfelli vil ég fá borgaralaun, ég vil að þau byrji þarna. Tökum þetta allt í burtu. Stokkum upp á nýtt. Hugsum upp á nýtt. Byrjum á borgaralaunum hjá öryrkjum, eldri borgurum, atvinnulausum, skólafólki - byrjum þar. Það væri frábær byrjun. Ég er alveg með það á hreinu að þetta myndi gera okkur gott. Síðan getum við útvíkkað þetta þegar fram líða stundir. Við vorum að tala um þá sem minna mega sín og nú hlýt ég að vera einn af þeim sem meira mega sín. Ég þarf ekki borgaralaun 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að taka þessa umræðu. Þetta er áhugavert viðfangsefni. Umræðan um borgaralaun er auðvitað ekki bara hér á landi, heldur víðast um hinn vestræna heim. Það er alveg rétt að þær áskoranir sem blasa við okkur er lúta að fjórðu tæknibyltingunni og þeim tækniframförum og væntanlega breytingum og fækkun starfa að einhverju marki blasa við okkur öllum. Ég hef hins vegar sjálfur kosið að líta þetta aðeins öðrum augum og ég horfi til þess sem gerst hefur áður. Tæknibyltingin er þegar upp er staðið ekkert annað en framleiðnisprenging í hagkerfinu. Það er það sem við þykjumst sjá fyrir. Við eigum auðvitað eftir að sjá hver raunin verður. Þá er kannski ágætt að hafa það í huga að það sem gjarnan hefur gerst við slíkar kringumstæður er að vinnutími hefur styst, styst verulega, og það er ágætt að hafa það í huga ef við horfum alllangt til baka. Ef við tölum um árdaga iðnbyltingarinnar voru vinnustundir í Bretlandi á ári um 3.700. Það voru nær engir frídagar og mjög langir vinnudagar. Í Bretlandi eru vinnustundir í dag um 1.850 á ári, hafa helmingast á liðlega tveimur öldum. Í Noregi hefur orlof starfsmanna farið á einni öld úr einni viku í fimm og ef við lítum til Íslands hefur vinnutími á 40 árum styst úr rúmum 60 stundum á viku í rúmar 40 stundir. Ég sé allt eins fyrir mér að sú tæknibylting sem við horfum framan í muni einfaldlega leiða af sér mun styttri vinnutíma en við höfum átt að venjast. Tilhneigingin í framleiðniaukningu eins og hér er verið að tala um hefur verið að framleiðninni hefur verið skipt á milli hækkandi launa og styttri vinnutíma. Hér munum við væntanlega sjá aukna áherslu 

Virðulegi forseti. Meðal annars þess vegna leggja Píratar til styttri vinnuviku. Skoðanir sem koma hér fram sýna hversu nauðsynlegt það er að við tökum þessa umræðu. Hér kristallast erfiðleikar okkar við að skilja veldisvöxt, ég verð aðeins að útskýra það á eftir. En til að byrja með eru borgaralaun ekki lágmarkslaun, hvatinn til þess að gera meira er enn til staðar. Það er yfirleitt alltaf hugsað til aukastuðnings fyrir þá sem geta síður hjálpað sér sjálfir eins og vegna örorku o.s.frv., við skulum taka það til hliðar, það er ekki ágreiningsefni sem málið snýst um. Mig langar að taka dæmi úr sögunni. Það er dæmi um munka sem skrifuðu bækur. Þeirra störf lögðust af þegar prentvélin var fundin upp. Þeir kvörtuðu sáran: Eigum við bara að missa starfið? Myndum við vilja hafa munka í klaustrum úti um allt að skrifa allar bækurnar okkar? Nei, að sjálfsögðu ekki. Annað dæmi er um hafnarverkafólk. Þegar gámar urðu til náði það að semja þannig að gámarnir yrðu settir á höfnina og að það myndi taka vörurnar úr gámnum og setja í næsta gám sem var síðan settur á vörubílinn og ekið í burtu. Það gekk að sjálfsögðu ekki til lengdar. Það voru kannski tvö ár þar til fólk sá að þetta var bara fáránlegt. Þetta er millibilsvinna þarna sem skiptir máli. Varðandi veldisvöxtinn, tökum dæmi: Þegar munkarnir voru að missa vinnuna sína bar fólk ættarnöfn sem var starfið þeirra, smiður, skóari o.s.frv. Það er ekki til núna. Það sem við þurfum að átta okkur á er að hraðinn sem það tekur tæknina að læra á ný störf verður alltaf meiri og meiri og meiri. Þau rök að það verði alltaf til ný störf sýna okkur að við áttum okkur ekki á því að þessi nýju störf verða til. En gervigreindin og vélarnar eru þeim mun fljótari að gera þessi nýju störf úrelt, verða sífellt fljótari að því. Það er veruleikinn sem við búum við. 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég held að það sé góð ástæða fyrir því að fólk er bæði forvitið og spennt fyrir umræðu um borgaralaun. Ég held að það sé m.a. vegna þess að það velferðarkerfi sem við búum við, eins gott og það er um marga hluti, er ekki gallalaust. Það er of margt fólk sem þarf að reiða sig á kerfið sem býr við fátækt. Ég held að það sé hluti af því af hverju svo margir vilja ræða borgaralaun. Mér finnst það eðlilegt og skiljanlegt. Það er hins vegar vandi að þegar orðið borgaralaun er nefnt þá er fólk oft að tala um ansi ólíka hluti og skilgreinir það hvað í borgaralaunum eigi að felast með ólíkum hætti. Mig langar að nefna hér tvö dæmi, annars vegar það sem nefnt er skilyrðislaus grunnframfærsla sem allir eiga að fá óháð öðrum tekjum, tilraun sem Finnar gera með því að borga til þeirra sem eru atvinnulausir. Þetta er alveg rosalega ólíkt. Þarna er himinn og haf á milli og flækir umræðuna því að maður veit aldrei alveg hvað átt er við. Svo eru alls konar aðrar útfærslur. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga að jöfnuður næst ekki með því að allir fái jafnt frá ríkinu. Eins og kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra er mjög dýrt að greiða öllum sömu upphæð frá ríkinu, en samfélög breytast. Íslenskt samfélag, öll samfélög munu breytast með tæknibreytingum og sjálfvirknivæðingu. Að sjálfsögðu þarf að bregðast við því og mögulega 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að brydda upp á mikilvægri umræðu sem varðar jöfnuð, lífshætti okkar, dreifingu á byrðum og gæðum sem öll stjórnmál eiga kannski að snúast um. Sjálfur er ég staddur í spurningarmerkinu miðju í þessu máli. Er óhjákvæmilegt að tæknin leiði til þess að störfum fækki svona stórkostlega í framtíðinni? Verða til ný sem við gerum okkur ekki enn í hugarlund? Þó að eitthvað sé tæknilega mögulegt er þar með sagt að það sé óhjákvæmilegt? Við vitum þetta sem horfðum ung á þáttinn Nýjasta tækni og vísindi í sjónvarpinu. Þurfum við ekki að viðhalda verklegri þekkingu sem er til staðar með einhverju móti? „Að vinna eftir getu, taka eftir þörfum.“ - Þannig hljóðar mantra sósíalista af öllum sortum á öllum tímum um hið góða samfélag. Þetta er „hamingjudraumurinn“. Hér á landi hefur hins vegar sjálfsmynd fólks og hugmynd um gott og inntaksríkt líf verið bundin við dugnað og vinnu. Er hið raunverulega eftirlætisorð Íslendinga kannski ekki „ljósmóðir“ heldur „atvinnusköpun“? Hvaða áhrif hefur það á fólk að vera á launum án þess að gera neitt annað en að vera til? Er það loksins frjálst til að sinna hugðarefnum sínum án tillits til þess hvort þau verði vara á markaði? Verður fólk ráðvillt og þunglynt þegar mikilsverður þáttur hverfur úr sjálfsmyndinni - að standa sig í vinnu, mæta á réttum tíma og skila sínu? Og hvernig á að fjármagna? Hver er borgarinn? Hvernig á að koma slíkri 

Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að hefja þessa umræðu. Við þessa umræðu eru helstu rökin þau að tækniþróunin sé að útrýma störfunum og bregðast þurfi við því. Ég held að tækniþróunin sé einmitt stærsta tækifærið sem við höfum til að auka jöfnuðinn og til að tryggja að þeir sem þurfa á umönnun að halda geti fengið hana og að sú umönnun og þjónusta verði veitt á hagkvæman hátt þannig að í framtíðinni verði til meiri fjármunir til að jafna kjör og hækka þá framfærslu sem þeir sem geta ekki aflað sér meiri tekna sjálfir geti fengið. Ég held að við verðum að horfa þannig á þetta. Ég held að við eigum að setja meiri fókus á þetta. Ef það er það sem er að gerast, að tækniþróun fleygi svona hratt fram, þurfum við enn frekar að hugsa það hvernig við styrkjum þá frekar lánskerfi til nemenda. Hvernig virkar námslánakerfið eða styrkir til náms og annað slíkt? Við þurfum að hvetja fleiri og fleiri til að mennta sig af því að við viljum, held ég öll, að allir hafi jöfn tækifæri. Við verðum að hvetja fólk og aðstoða til að nýta tækifærin til að bregðast við breyttum heimi. Það er það sem við þurfum að gera. Við megum alls ekki setja einhver kerfi hér á til þess að draga úr hvata fólksins til að nýta tækifærin, sækja fram og auka verðmætasköpun í landinu til þess að auka jöfnuðinn. Ég held að við aukum jöfnuðinn með því að hjálpa fólki til að nýta tækifærin.

Hæstv. forseti. Árið 1902 var fyrst sett vél í sexæring á Íslandi og hann sigldi út frá Ísafirði. Það er ekki lengra síðan. Í dag sigla kannski 10–12 karlar á skipum sem áður þurftu 30–40 manns um borð og annaðhvort vinna þeir aflann um borð eða kæla hann án íss. Róbótar sjá um að stafla en ekki mannshöndin. Þegar í land er komið skera tæknivæddar vélar aflann með vatni nákvæmlega í jafn stórar einingar til þess að hámarka arðinn af takmarkaðri auðlind. Hvað hefur þetta haft í för með sér? Það að sjómönnum hefur fækkað alveg eins og mönnum í öðrum frumgreinum, en það hafa orðið til fjölbreyttari störf. Það hafa orðið til störf sem menn dreymdi ekki um hér fyrir 100 árum. Ég tel að næstu 100 árin munum við sjá þessa þróun halda áfram. Það verða til enn fjölbreyttari störf. Við munum vinna styttri vinnudag en ég sé ekki að við munum öll setjast upp í hægindastólinn og bíða eftir því að róbótar vinni alla okkar vinnu þannig að ég held að það sé dálítið lengra í burtu. Ég er ekki einn af þeim sem sögðu að internetið væri bóla en ég held að þetta taki tíma. Auðvitað er þetta samt þörf umræða. Það er hins vegar eitt sem við ættum að hugsa um. Í allri þessari allsnægt sem við búum við eru samt hópar í þjóðfélaginu sem standa höllum fæti og sem við höfum ekki ráðið við að sjá almennilega fyrir. Þar er ég að tala um hluta af öldruðum og þá sem hafa takmarkaða starfsgetu. Meðan við getum ekki alið önn fyrir þessu fólki, meðan það fær ekki mannsæmandi laun sem dugir því til framfærslu held ég að við ættum að bíða aðeins með 

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Halldóru Mogensen, fyrir umræðu um borgaralaun. Ég þakka einnig svör hæstv. forsætisráðherra og innlegg í þessa umræðu. Umræða um borgaralaun hefur fengið meiri athygli í heimi vaxandi misskiptingar, örbirgðar og fátæktar, en hugmyndafræðin á rætur sínar að rekja til þessara þátta, eins og hv. málshefjandi rakti svo ágætlega í framsögu sinni, sem og hæstv. forsætisráðherra. Það er skiljanlegt að við leitum leiða til að byggja upp velferðarkerfi á öðrum grunni en þeim sem við þekkjum, það öryggisnet sem við þekkjum hér. En hugmyndin um skilyrðislausa framfærslu gengur lengra en það, eins og hún hefur þróast í áranna rás. Bregðast þarf við slíkri stöðu og snýr það að réttlátri dreifingu arðs af sameiginlegum auðlindum. Slíkt kerfi er þó ekki einungis hugsað sem lausn á misskiptingu, ójöfnuði og fátækt, heldur einnig á óréttlátri skiptingu arðs af sameiginlegum auðlindum og svar við auknu flækjustigi sem er á margbrotnu bótakerfi þar sem fólk er flokkað. Sumir hópar verða undir í því skrifræði sem fylgir slíkum kerfum þar sem jafnræði verður að ómöguleika. Eins og komið hefur fram í umræðunni eru fram undan miklar breytingar á atvinnuháttum, aukin tæknivæðing, sjálfvirknivæðing þar sem eftirspurn eftir vinnuafli breytist í það minnsta. Hún minnkar að öllum líkindum. Þá þarf að bregðast við því. Það er staðreynd að vinnandi höndum að baki hverjum eftirlaunaþega fækkar. Ég held að það kalli enn frekar á umræðu um slíka lausn sem borgaralaun geta verið, en það er önnur umræða, 

Virðulegi forseti. Nýjasta dæmið sem ég veit um í sambandi við borgaralaun er það sem var gert í Bretlandi nýlega. Ef ég skildi það rétt á að borga ákveðnum hópi í Bretlandi 1,4 milljónir. Þarna er verið að reyna að skera á þriðju og fjórðu kynslóð fátæktar sem er auðvitað algjör snilld. Hvað má þetta fólk gera með þennan pening? Jú, það má nota hann til íbúðakaupa, menntunar eða sparnaðar. Það er annað sem við gleymum alltaf í því ótrúlega kerfi sem við erum með í dag. Öll Tryggingastofnun ríkisins er í því að finna út hvernig á að skerða fólk, hvernig á að ná til baka þeim peningum eða einhvern veginn taka á því að skjólstæðingarnir fái ekki nógu miklar bætur. Vinnumálastofnun er svo í því að skrá út og inn og reikna vinnulaun. Síðan kemur LÍN. Við erum sem sagt með stofnanir úti um allt sem eru í því að reikna sama hlutinn með tilheyrandi kostnaði og mannafla sem er eiginlega í því að vinna sömu vinnuna, vinnu sem væri hægt að vinna einfaldar með því að setja upp borgaralaun í þessu samhengi. Þess vegna segi ég að þetta muni koma í veg fyrir aukið skrifræði, pappírsvinnu, umsýslukostnað og ýmsan kostnað sem fylgir kerfinu sem við erum búin að búa til í dag. Ég segi ekki annað en að það væri frábært ef við bara tækjum okkur til, byrjuðum á þessum grunni og einfölduðum hann rosalega vel. Við gætum gengið þannig frá því að fólkið fengi viðunandi framfærslu 

Frú forseti. Ég held að í þessari umræðu um borgaralaun sé ágætt að hafa í huga, til þess að afmarka umræðuna, að við leysum ekki gjaldþrota örorkulífeyriskerfi með borgaralaunum, það mun þurfa aðrar og veigameiri breytingar til þess sem mikilvægt er að ráðast í og það sem fyrst. Vonandi tekst okkur hér í þinginu, á grundvelli þeirrar vinnu sem er á vettvangi ríkisstjórnarinnar, að leysa úr þeim vanda sem það bótakerfi er í sem er mikill. Ég hef hins vegar ekkert, eins og kannski mátti skilja á máli mínu í fyrri umræðu, ofboðslega miklar áhyggjur af því að okkur takist ekki að leysa úr þeim áskorunum sem munu fylgja tæknibyltingunni. Við vitum ekki hversu hraðar eða miklar breytingarnar verða. Við höfum stundum tilhneigingu til þess að ofmeta það, en svo geta þær líka hellst yfir okkur óviðbúið. Það hvernig tekist verður á við styttingu vinnuviku, styttingu vinnutíma yfir daginn, launahækkanir samhliða þeirri miklu framleiðniaukningu sem spáð er - ég treysti verkalýðshreyfingunni til að takast á við þá áskorun með atvinnurekendum. Það er ágætt að hafa það í huga, það á alla vega við hér á landi, að samhliða tækniframförum og framleiðniaukningu í atvinnulífinu hefur verkalýðshreyfingin einmitt eflst en ekki veikst. Hún mun því vafalítið vera vel í stakk búin til að takast á við það hvernig tekist verður á við þetta, hversu mikið eigi að stytta vinnutíma, hversu mikið eigi að hækka laun o.s.frv. Það sem ég held líka að vert sé að hafa í huga fyrir okkur sjálf er að þessar tæknibreytingar munu breyta viðhorfi okkar til atvinnu; þær munu breyta viðhorfi okkar til menntunar og í raun gera menntun að ævilöngu viðfangsefni. Við munum sífellt þurfa að vera að endurmennta okkur. Breytingar, ef þær ganga fram eins og spáð er, munu verða mjög hraðar og menntun verður okkar ævistarf. Við getum ekki búist við því að vinna á sama 

Forseti. Ég þakka umræðuna. Ég hef ekki tíma til að leiðrétta allar þær rangfærslur sem hafa komið hér fram, en mestmegnis hafa þær með hvata að gera og það að fólk sem er í vinnu fái borgaralaun. Fólk borgar náttúrlega skatt og það núllar út borgaralaunin þannig að það er ekki eins og það sé hægt að reikna þetta þannig út. Forsætisráðherra og aðrir þingmenn settu fram margar spurningar í ræðum sínum og þingsályktunartillagan er einmitt hugsuð til að kalla á niðurstöðu og svör við þeim spurningum. Svo þurfa borgaralaun ekki að vera viðbragð við mögulega yfirvofandi atvinnuleysi vegna tækniframfara, heldur getur þetta verið val okkar að fara nýja leið vegna þess að tækniframfarir bjóða okkur upp á möguleikann á að gera það. Borgaralaun gætu orðið til þess að útrýma fátækt og þannig minnkað glæpi, eflt heilbrigði, menntun, lýðræðisþátttöku, sjálfstæði og nýsköpun og myndi hafa þau áhrif að valdefla launafólk. Getan til að segja nei við vinnuveitandann hefði t.d. óneitanlega áhrif á hlutdeild launafólks í hagnaði fyrirtækja með betri launum, starfsskilyrðum, hlunnindum o.fl. Tilraunir með borgaralaun víðs vegar um Norður-Ameríku sýna jafnframt að atvinnuþátttaka og þar með mannauður atvinnulífsins eykst eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni. Er ekki orðið tímabært að slást í hóp með öðrum þjóðum og rannsaka hvort borgaralaun gætu orðið til þess að skapa réttlátara og frjálsara samfélag þar sem allir hafa tækifæri til að dafna, samfélag þar sem við þurfum ekki að kvíða þeirri efnahagslegu óvissu sem felst í því að eldast, veikjast eða verða á einhvern hátt utanveltu í samfélaginu? Forsætisráðherra sjálf komst vel að orði í ræðu sinni seinasta haust, með leyfi forseta: „Stjórnmálamenn mega aldrei vísa í ríkjandi kerfi til að rökstyðja bið eftir réttlæti. Stjórnmálamenn þurfa að vera reiðubúnir að beita sér stöðugt fyrir réttlætinu og breyta kerfinu ef það þarf til. Annars er hættan sú að traust fólks á hinu lýðræðislega samfélagi dvíni og þá ábyrgð þurfum við öll að axla.“ Ég fagna því að hæstv. ráðherra finnist þessi hugmynd eiga heima í framtíðarnefndinni. Ég tel það líka, en það þarf ekki að hindra okkur í því að hefja þessa rannsókn núna. Við erum öll með spurningar. Þetta er mikilvægt umræðuefni. Í hvernig samfélagi ætlum við að búa í framtíðinni? Mér finnst að við eigum að fara að skoða það núna strax.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir þátttöku í umræðunni og þakka hv. málshefjanda sérstaklega, ekki síst fyrir að vitna í forsætisráðherra. Forsætisráðherra finnst það mjög skemmtilegt hvað þingmenn eru duglegir að vitna í hana í ræðustól enda vel sagt. Umræðan sem hér hefur verið undanfarið sýnir að við erum stutt á veg komin í henni. Þess vegna vil ég ítreka það sem ég sagði í lok ræðu minnar, ég held að sú framtíðarnefnd sem skipuð verður á næstu dögum ætti að taka þetta mál upp til þess að skýra betur hvað við er átt. Ég tek eftir því að ýmist tölum við um skilyrðislausa grunnframfærslu til hvers og eins sem verði kerfi ríkisins, en síðan talar hv. þm. Björn Leví Gunnarsson um að hér þurfi hins vegar líka að vera velferðarkerfi til að bæta við þá framfærslu. Ég vitnaði í úttekt sem upplýsingaþjónusta Alþingis sendi frá sér 2016 og þar kemur fram að kostnaðurinn bara við skilyrðislausa grunnframfærslu er 1.200 milljónir á ári. Síðan er búið að ræða um tækniframfarir. Ég tek undir með hv. málshefjanda að það er engin ástæða til þess að tengja þetta endilega við tækniframfarir og þetta hefur ekki verið tengt við þær. Ég er hins vegar sammála þeim sem hér tala, að þær kunna að vera miklu hraðari en fólk telur. Ég velti því stundum fyrir mér hvort þing sé ekki bara einhver hluti af mínu „matrixi“ satt að segja. Það kann bara vel að vera, við vitum ekkert um það. En við erum með ákveðinn vettvang sem ætlað er að taka nákvæmlega á málum sem þessum. Ég nefni framtíðarnefndina. Ég nefni samráðsvettvang um aukna hagsæld þar sem farið er að taka á dagskrá málefni fjórðu iðnbyltingarinnar. Mín skoðun er sú að við þurfum að afmarka viðfangsefnið betur og setja niður þær spurningar sem við viljum fá svar við, til að mynda hvort ætlunin sé að bæta við öðru velferðarkerfi ofan á skilyrðislausa grunnframfærslu, hvaða áhrif þetta mun hafa á atvinnulífið og hvernig við metum þau, og á hvata þess til þess að greiða starfsfólki viðunandi laun. Ef ríkið er búið að taka á sig grunnframfærsluna í formi lágmarkslauna, mun það verða til þess að fyrirtækin munu í framhaldinu lækka launin  Það eru slíkar spurningar sem ég tel mikilvægt  
            

Herra forseti. Nokkuð hefur verið rætt um væntanlegt frumvarp um ný persónuverndarlög, m.a. í óundirbúnum fyrirspurnum sem hv. þingmaður sem hér stendur átti við dómsmálaráðherra fyrir nokkrum dögum síðan. Í kjölfar þess sendi dómsmálaráðherra tölvupóst a.m.k. á þingflokksformenn og benti þeim á samráðsgáttina, að það væri nú gott fyrir þingmenn að nota hana til þess að kynna sér málið. Það finnast mér sérkennileg vinnubrögð, sérstaklega í ljósi þess að eitt af stóru álitaefnunum er stjórnskipuleg atriði. Á þessari ágætu samráðsgátt er vísað til 8. kafla greinargerðarinnar, en það er enginn 8. kafli sem fjallar um það. Í öðru lagi eru engar athugasemdir við einstakar greinar í frumvarpinu sem er á samráðsgáttinni, en eins og menn þekkja sem lesa flókna löggjöf 

Virðulegi forseti. Ábending hv. þingmanns hryggir mig vegna þess að ég var að vona að þetta væri skjal sem hægt væri að kafa í, sem hæstv. dómsmálaráðherra setti inn í samráðsgáttina og sagði þingheimi frá í gær. Hins vegar kem ég hér upp til þess að halda aðeins áfram með umkvartanir mínar frá því áðan í sambandi við þingmál minni hlutans úr nefndum. Hér komu tveir hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans og hvorugur þeirra svaraði á þann hátt sem ég hefði viljað. Svarið sem ég hefði viljað fá, og nú ætla ég að panta ræðu, var eftirfarandi: Auðvitað eru mál tekin úr nefndum þegar nefndarmenn treysta sér til þess að mynda sér skoðun og skila nefndaráliti. Það er mælikvarðinn. Það er rétta svarið. Svo geta þeir skilað nefndaráliti sem er ólíkt öðrum og allt í góðu með það. Það er hluti af hinu þinglega ferli og er hversdagslegur hlutur. Ég skildi orð hv. þm. Birgis Ármannssonar þannig að þetta væri nú orðið eitthvert samningsatriði, eins og við þekkjum við þinglok, þegar kemur að ræðutíma í pontu.  
            

Herra forseti. Þetta er ekki athugasemd um fundarstjórn forseta per se heldur meira um það ferlamisbeitingarofbeldi sem átt hefur sér stað í fastanefndum þingsins og er þess eðlis að forseta þarf að vera kunnugt um að sé í gangi og þarf að bregðast við því á viðeigandi hátt. Í vor hefur verið alveg afskaplega góður vinnuandi, góður vinnufriður og margt áunnist í nefndum þangað til núna. Það er fullt af fínum málum sem fengið hafa ágætismeðferð, reyndar fjölgar þeim málum stjórnarinnar sem fengið hafa mjög lélega meðferð. Samt stendur til að að reyna einhvern veginn að moka út málum á síðustu stundu. Nefni ég sem dæmi frumvarp um Íslandsstofu sem er svo illa unnið að um það mætti skrifa stutta bók. En þessi nýju vinnubrögð hafa skilað okkur því að núna hafa komið og verið samþykkt á Alþingi sjö mál úr atvinnuveganefnd, 

Hæstv. forseti. Á dagskrá dagsins í dag eru átta stjórnarmál til 1. umr. sem okkur er ætlað að gusa inn í nefnd til þess að hægt sé að leggja þessi mál í púkk með þeim málum sem afgreiða þarf eða má þegar við komum hér saman aftur. Svo virðist vera að þessi mál, sem ekki virðist alveg bráðliggja á, séu fyrst og fremst sett á dagskrá og ætlast til að fari inn í nefndir til þess að menn búi sér til einhverja vígstöðu um afgreiðslu mála úr nefndum þegar við komum hér aftur saman eftir sveitarstjórnarkosningar. En ekki nóg með það, herra forseti, að mál stjórnarandstöðunnar skuli tekin í gíslingu í nefndum þingsins, heldur eru mál föst í nefndum þingsins vegna innbyrðis ósættis stjórnarliða. Nú fer þingvanur maður eins og hv. þm. Birgir Ármannsson á taugum 

Herra forseti. Ástandið í þingnefndunum er auðvitað algjörlega óþolandi. Það er óþolandi að þingmannamál fái ekki eins meðhöndlun og stjórnarmál, þingmannamál sem búin eru að vera lengi í nefndum, gestir hafa komið og nefndarálit eru tilbúin, en ekki er hægt að taka þau út vegna þess að stjórnarliðar eru ekki til í það. Ég kvarta undan því, herra forseti. Ég kvarta líka undan því að á dagskrá þingsins í dag er ekki mál um breytingar á kosningalögum sem er í miðri 3. umr. Það er þingmannamál sem var alveg að því komið að klárast og verða tilbúið til atkvæðagreiðslu, en það er ekki lengur á dagskrá. Ég lýsi líka óánægju minni með það, herra forseti.

Virðulegi forseti. Það fyrsta sem var gert hérna í upphafi þings var það sama og alltaf, stjórnarandstaðan var spurð: Hver eru forgangsmálin ykkar? Þetta setti dálítið tóninn fyrir nýju vinnubrögðin sem hljómuðu strax eins og gömlu vinnubrögðin. Þetta er að því er ég tel eitthvað sem við þurfum að endurskoða. Þetta er í rauninni eitthvað sem hefur greinilega þróast yfir í það sem verið er að lýsa núna, þetta nýja fyrirbrigði að það sé bara þegar málin eru tilbúin í nefnd, þá er búið að bæta við: Ja, nei, ekki fyrr en við erum alveg tilbúin til að hleypa þeim þaðan út. Hérna erum við að glíma við ákveðið meirihlutaræði, sem er algjört. Við vitum það. Dagskrárvaldið er algjört þegar um meiri hluta er að ræða, fyrir utan eitt, það er málfrelsi þingmanna. Einhvern veginn virðist umræðan í lok þinga alltaf snúast um að semja um það að þingmenn þegi. Ég tek undir með hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni  
            

Herra forseti. Nákvæmlega, tek undir þau töluðu orð úr þessum ræðustól, við eigum nefnilega að fá tækifæri til þess að ræða meira málin hér, tala svolítið pólitískt og þora að taka afstöðu í málum sem eru þverpólitísk. Það eru sumir flokkar sem eiga erfitt með að gefa upp nákvæmlega skoðun sína t.d. á staðsetningu sjúkrahússins eða hver afstaða þeirra er varðandi það að ná þjóðarsátt um kjör kvennastétta. Við vitum að hluti Sjálfstæðisflokksins er algjörlega á móti því að við samþykkjum þingsályktunartillögu um þjóðarsátt um kjör kvennastétta meðan annar partur af þeim ágæta flokki er fylgjandi því. En af hverju getum við ekki tekið þá umræðu? Þetta er fullrætt í nefndum. Af hverju er ekki hægt að ræða þetta hér? Það sem ég óttast núna þegar ég horfi á dagskrá þingsins, virðulegur forseti, er eitt mál - þetta er dæmi um það að við í stjórnarandstöðunni viljum koma málum frá ríkisstjórninni í gegnum þingið - og það er mál sem varðar tolla og tollkvóta á sérostum. Það er 17. mál á dagskrá. Það sýnir að ekki er mikill vilji til þess að setja málið ofar á dagskrá til að afgreiða það. Við í atvinnuveganefnd vorum fullvissuð um það að hæstv. landbúnaðarráðherra  Ég vil hvetja hæstv. forseta 

Herra forseti. Ég vil taka upp þráðinn þar sem hv. þm. Birgir Ármannsson kom inn á áðan, þetta væru orðnir samningar um hvaða mál mættu fara úr nefndum, þ.e. mál sem búið er að ljúka umræðu um, allir sammála um það, við komin með þær upplýsingar sem við þurfum í ferlinu til að byrja að vinna nefndarálit, upplýsingarnar eru komnar, menn eru byrjaðir að vinna nefndarálit, nefndarálitin eru tilbúin. Afstaða í málinu liggur fyrir. Hvort þau mættu þá fara úr nefndum átti að vera samningsatriði. Það er skiljanlegt, en það er ekki málefnalegt. Það er ekki málefnalegt að vinna mál þannig. Hv. þm. Birgir Ármannsson segir að þessir samningar hafi ekki náðst, þeir náðust ekki í málinu vegna þess að það séu mál sem stjórnarflokkarnir vilji ekki ræða. Þannig að málin fara ekki frá nefnd út af því að stjórnarflokkarnir vilja ekki að þau mál sem þeir þurfa að ræða hérna inni í þingsal fari út. Það er ekki málefnalegt. Hvað er þá hægt að gera? Er það málefnalegt að einungis þau mál sem forseti Alþingis ætlar að setja á dagskrá þingsins verði bara rædd? Við viljum 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson talaði um að ástandið hjá stjórnarandstöðunni væri eins og lýðræðið væri tekið úr sambandi, hann orðaði það svo. En hvað erum við að tala um hérna? Hvað erum við að tala um? Við erum ekkert að tala um að lýðræðið sé tekið úr sambandi. Við erum að tala um fyrirheit stjórnarinnar í upphafi þings þegar stjórnin var mynduð. Við erum að tala um fyrirheit sem voru tekin úr sambandi, það voru fyrirheitin sem voru tekin úr sambandi. Hvernig hefur þetta verið í vetur? Við höfum upplifað skort, alvarlegan skort á stjórnarfrumvörpum, alvarlegan skort, og höfum oft rætt það undir liðnum fundarstjórn forseta. Góð mál hafa komið frá stjórnarandstöðu. Þetta gekk ágætlega til að byrja með. Samið var um að fyrir þeim yrði mælt og þau kæmust til umfjöllunar í nefndunum, sem gekk eftir. Hvað gerist nú? Nú hrúgast inn stjórnarfrumvörp, en frumvörp stjórnarandstöðunnar eru fryst. 

Herra forseti. Fleiri hv. þingmenn hafa farið ágætlega yfir það hérna hvernig stjórnarandstaðan og þingmenn stjórnarliðsins héldu uppi sóma þingsins með því að leggja fram mál þannig að hægt væri að ræða eitthvað í þessum þingsal. Loksins þegar stjórninni þóknast að koma með eitthvað og getur komið með eitthvað þá á að stoppa allt frá okkur. Stundum er talað um að stjórnmál séu skák og sumir segja refskák. Í þessu tilfelli er leikurinn þannig að stjórnarandstaðan fékk að leika fyrstu fjóra leikina, síðan ætlar stjórnarliðið að eiga síðustu 10, 12, 14, eða hvað það er, leikina. Það er ójafn leikur. Við hljótum að mótmæla því. Ég reikna fastlega með að hér verði heldur ekkert góður framgangur hjá stjórnarliðinu nema menn sýni þá sanngirni að hleypa þroskuðum málum í umræðu þannig að þjóðin öll geti heyrt, eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir nefndi hér áðan, hvaða skoðanir menn hafa á þeim jafnvel þó að það kunni að vera þeim óþægilegt.

Virðulegi forseti. Það er eiginlega með ólíkindum hvernig vinnubrögðin eru í velferðarnefnd. Það er ekki eins og þetta eina mál sem Flokkur fólksins er með í nefndinni ætti að verða að lögum. Nei, það átti að fara til 2. umr. og það var algjörlega tilbúið til þess. Þetta er alveg stórfurðulegt. Hvað er að óttast við 2. umr.? Á sama tíma mátti annað mál ekki afgreiðast úr nefnd vegna þess að það var til umræðu og eitthvað gæti komið fram þar sem ræða þyrfti eftir á. Maður spyr sig: Við hvern er maður að tala þarna? Það bara bergmálar. Það er ekkert vit í því sem kemur fram. Ef við ætlum að reyna að fá fólk til að bera virðingu fyrir Alþingi segi ég: Guð hjálpi okkur. Það er langt frá því leið til þess að almenningur beri virðingu fyrir Alþingi ef svona vinnubrögð eiga að viðgangast. Ég skil ekki svona vinnubrögð.

Forseti. Það hefur lengi verið ósiður hér í þinginu að í stað þess að þingið fái málefni úr nefndunum til atkvæðagreiðslu og lúkningar, til þess einfaldlega að fella þau eða samþykkja, þá eru þau svæfð í nefndum. Sér í lagi á það við um þingmannamál sem eru síðan endurflutt ár eftir ár. Það væri bragur á því að þingið fengi þessi mál til umræðu í þingsal og lúkningar. Það væri mun meiri bragur á því fyrir þingið en sá háttur sem hafður er. Það er eins og þessi ríkisstjórn, af því að hún er nú ekki sammála um margt, óttist hreinlega pólitíska umræðu í þingsal. Enda er hún að eigin sögn fyrst og fremst starfsstjórn um aukin ríkisútgjöld og vill helst forðast pólitíska umræðu í þingsal. En hér eru mörg mjög góð mál sem mjög vert væri að kanna vilja þingsins til, mál sem stjórnarandstaðan er af auðmýkt að kalla eftir að verði afgreidd úr nefndum.

Herra forseti. Ég verð að taka undir mál þeirra þingmanna sem talað hafa um nauðsyn þess að við eflum virðingu Alþingis og reynum að auka virðingu landsmanna fyrir hinu pólitíska samtali. Það er einmitt það sem mig langar að kalla eftir, þ.e. að við ræðum hér um þessi mál, að við fáum þessi mál hingað inn. Það eru ekki allir 63 þingmennirnir sem sitja hvern einasta nefndarfund. Það er fullt af málum í öðrum nefndum sem ég get ekki fengið að tjá mig um; mál sem ég hefði mjög mikinn áhuga á að ræða hér. Bæði mál frá ríkisstjórninni og stjórnarandstöðuþingmönnum og stjórnarþingmönnum; frábær mál, góð mál, önnur mál sem ég er hjartanlega ósammála. En hvers vegna ekki að hleypa þessum málum hingað inn í þingsal svo að við getum rætt þau? Hvað er að óttast, herra forseti?

Virðulegur forseti. Ég er ekki mikill skákmaður. Ég er satt að segja mjög lítill skákmaður. Ég er bara enginn skákmaður og kann ekkert skák. Og þess vegna skil ég ekki þá skák sem hér er tefld. Hún er mér ofviða. Mig langar engu að síður að taka undir það sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson sagði hér áðan varðandi þá nefnd sem við sitjum báðir í, allsherjar- og menntamálanefnd, og þann góða samstarfsanda sem ríkt hefur þar og það vinnulag sem verið hefur til fyrirmyndar. Þar til allt í einu nú að í gangi er einhver skák sem er mér ofviða að taka þátt í og hefur orðið til þess að tvö mikil framfaramál, tvö ágæt mál, annars vegar um stafrænar smiðjur, svokölluð „fablöb“, og hins vegar um kvennastéttir, 

Herra forseti. Flestir eða allir stjórnarandstöðuflokkarnir eru með þjóðþrifamál sem almenn samstaða er um og ættu að fá framgang í gegnum þingið að réttu lagi. Ef ég má leyfa mér að nefna það erum við í Flokki fólksins með mál sem víðtæk samstaða ríkir um. Síðan erum við líka með mál sem kalla á að þau verði rædd hér vegna þess að ég þykist vita að mismunandi samstaða sé í þeim efnum þó að við teljum þau vera sjálfsögð réttlætismál í þágu þeirra sem höllustum fæti standa. Þannig að ég vil leyfa mér að hvetja hæstv. forseta til þess að beita sér fyrir því að skarð verði rofið í þann ísaldarjökul sem liggur hér yfir öllu og þannig staðið að málum að þau mál, 

Herra forseti. Ég hef ítrekað talað hér um að skipulagsleysi af hálfu ríkisstjórnarinnar muni ekki skapa neyðarástand af hálfu okkar. Síðan kemur hv. þm. Birgir Ármannsson, útskýrari ríkisstjórnarinnar, og útskýrir fyrir okkur að það séu mál sem einhvern veginn liggur rosalega mikið á að komast í 1. umr. og umsagnarferli. Okkur eru sett tímatakmörk, 1. apríl, varðandi ný mál. Þess vegna drifum við okkur í stjórnarandstöðunni í því að koma þessum málum inn í þingið fyrir 1. apríl. Við vorum að vonast eftir mjög eðlilegu, sanngjörnu ferli. Auðvitað eiga ný mál ekki að komast að eftir þann tíma. Svo allt í einu birtist fullt af málum frá ríkisstjórninni, t.d. um fríverslunarsamning við Filippseyjar, sem rætt hefur verið áður þannig að það þurfti ekkert að vinna það mál neitt mikið í  Ég beini því til forseta að standa með þinginu og hafna því að setja svona mál á dagskrá. Það er nauðsynlegt að við fáum eðlilegt ferli en séum ekki alltaf einhvern veginn að gera það sem ríkisstjórnin biður um hverju sinni. 
            

Virðulegi forseti. Ég vil hvetja, eins og nokkrir þingmenn hafa gert hér, til þess að málinu um lækkun kosningaaldurs verði komið á dagskrá. Mér finnst ámælisvert að það sé ekki sett aftur á dagskrá. Áður hefur verið talað um flýtimeðferð. Við höfum lent í því nokkrum sinnum að undanförnu að þurfa að laga lög sem hafa verið gölluð. Það getur alveg gerst að það séu einhverjir gallar og göt í lögum. En þessa galla mátti beinlínis rekja til flýtimeðferðar Alþingis. Það ætti að kenna okkur að við ættum að reyna að forðast að hrúga málum í gegnum þingið til þess að koma í veg fyrir þá augljósu galla sem verða á málum vegna þess. Svo langar mig að lokum að minnast á það að þegar leið á þingið var um það bil vika eftir af þingmálum í geymslu sem biðu 1. umr. áður en stjórnarþingmálin fóru loksins að koma til þingsins til umræðu. 

Virðulegi forseti. Ég vil bara vekja athygli á því þar sem hv. velferðarnefnd hefur verið mikið til umræðu að ef við tökum þann tíma sem við höfum nýtt í nefndinni til að ræða þingmál held ég að umræðan um stjórnarmál sé á pari, ef ekki meira, við þau þingmannamál sem rædd hafa verið. Ég tel vel að við séum að vinna vel þau mál sem þar eru. Þetta snýst líka um virðingu þingsins sem við höfum verið að ræða hér. Hvert er hlutverk nefndarinnar? Að fara yfir málin og fá einhvern skilning. Svo koma nefndarmenn með ráðgjöf og upplýsingar til þingsins í síðari umr. eða 2. og 3. umr.

Er það kennsla?

Og það er það sem við höfum verið að ræða í nefndinni, hvaða mál séu tilbúin og hver ekki. Mörg þeirra eru að verða tilbúin og eru vel úr garði gerð út af þeim mikla tíma sem þau hafa fengið í nefndinni. Önnur minna. Ég spyr: Er stjórnarandstaðan að kalla eftir því að við klárum öll þau mál sem nefnd hafa verið í dag og ræða þau hér á síðasta degi áður en þingið fer í hlé? Er það stóra vandamálið? 

Herra forseti. Það er sannarlega af ýmsu að taka og mörg gullkornin sem hafa hrotið hér. Ég hef sem betur fleiri tækifæri en mig langar til að nota þetta til að taka undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur þar sem hún talaði um þörfina á því að við þingmenn fengjum að ræða önnur mál en þau sem fara í gegnum þær nefndir sem við sitjum í þegar þau eru tilbúin. Um þetta snýst þetta. Hér hefur töluvert verið rætt um að ríkja þurfi sátt um mál og menn eru misjafnrar skoðunar á því hverjir það eru sem eigi að vera sáttir hverju sinni. En mig langar að nefna ákveðið dæmi. Þannig er að í umhverfis- og samgöngunefnd var mál afgreitt, þingmannamál, í alveg dásamlegri ósátt. Það voru hvorki meira né minna en þrjú minnihlutaálit. Málið var afgreitt, nefndin er enn starfhæf, heimurinn er enn sirka á sínum stað, þingið enn að störfum og enginn dó. Ég mæli með því að menn líti aðeins á þetta dæmi. Þetta tókst alveg.

Herra forseti. Við erum hér undir liðnum um fundarstjórn forseta að ræða lýðræðisleg vinnubrögð á þessu þingi. Nú er það svo að ýmis mál bíða afgreiðslu. Hvað okkar mál varðar ríkir ágæt sátt um mál sem við köllum Aðgengi að stafrænum smiðjum. Allir flokkar eru með á málinu, þ.e. þingmenn allra flokka, og ekkert sérlega mikill ágreiningur um það. Þó að ekki sé einu sinni búið að setja málið á dagskrá fyrir þinglok væri ágætt að koma því úr nefnd. En það situr allt fast til þess að hægt sé að veifa því framan í okkur sem gulrót eftir þetta hlé svo að við verðum nú stillt og prúð þessa lokadaga þingsins. Ég ætla aðeins að minna á mál sem ríkisstjórnin sagðist ætla að leggja fram en hefur ekki lagt fram. Þar á meðal er heildarendurskoðun á lögum um uppreist æru, sem ég hef aðeins komið inn á áður. Við vitum nú að þeir sem hafa ekki aðgang að þessu hafa þar af leiðandi ekki neina leið til að ná sér í kjörgengi fyrir komandi sveitarstjórnarkosningar. Það er alveg á tæru. 
             Þetta er aðeins til að minna á að mikilvægari mál mættu vera í forgangi hjá þessari ríkisstjórn og okkar mál mættu kannski komast einu sinni úr nefnd þótt þau fari ekki á dagskrá.

Herra forseti. Fyrirsögn eða yfirskrift stjórnarsáttmálans, um að efla ætti þingið alveg sérstaklega, vakti upp einhverjar vonir um breytt vinnubrögð. Ég segi fyrir mig að í þeirri nefnd sem ég sit í hefur verið ágætisvinnufriður og hlutirnir hafa gengið ágætlega fyrir sig. Hins vegar - og kannski einmitt þess vegna - verða það svo mikil vonbrigði, þegar á hólminn er komið, þegar aðeins sjö þingdagar eru eftir samkvæmt starfsáætlun, að þá eru 22 mál á dagskrá í dag og eitt þingmannamál til 1. umr. Það er staðan. Og það eru örfáir dagar eftir af þessu þingi. Það er alveg augljóst að það á að salta þingmannamálin í nefndum. Halda okkur góðum framan af, taka þau til umræðu, kalla inn gesti, en ekki hleypa þeim 

Herra forseti. Aðeins öðruvísi vinkill á þetta: Þetta hefur verið góð umræða, hefur fengið mig til að hugsa. Nú er ég varaforseti og þarf stundum að sitja í stóli forseta og fer þar af leiðandi með allt forsetavaldið. Það fer svona með handabandi á milli okkar eftir því sem við stígum upp. Með forsetavaldi gæti ég gert ýmsa hluti. Ég gæti lokað umræðu um það mál sem er í gangi. Ég hef heimild til þess. En það segja nú allir: Það væri svolítið að misbeita valdi sínu að gera það. Að sjálfsögðu væri það að misbeita valdi sínu. Það væri ekki málefnaleg meðferð á málinu að beita því valdi. Nú er meiri hluti nefnda, og stjórnarþingmenn hafa meiri hluta í öllum nefndum, fimm meðan minni hlutinn er með fjóra, að beita valdi sínu til að stöðva málefnalega framgöngu mála þegar málefnalegri umræðu er lokið; henni lýkur með gestakomum; búið að vinna nefndarálit í málunum og þeir eru að stöðva það að málið fái málefnalega framgöngu. Ég myndi segja klárlega: Þetta er misbeiting á valdi. Rétt eins og það ef ég væri að beita mér þarna uppi í forsetastóli 

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmenn Vilhjálm Árnason og Ólaf Þór Gunnarsson: Hvers vegna stoppið þið staðarvalstillöguna í velferðarnefnd? Hvers vegna eruð þið á móti því að sú tillaga komi úr nefnd? Er það skipun frá ykkar formönnum að svo sé gert? Eruð þið að hlíta skipun frá forsætisráðherra um að þetta mál fari ekki hér inn í þingið? Er það þess vegna? Við hvað eru þingmennirnir hræddir, að þetta mál komi hingað til umræðu? Er eitthvað að hræðast við málið? Málið er útrætt í nefndinni, löngu útrætt, það vita allir, en það stendur á ykkur, tveimur hv. þingmönnum, og sér í lagi Ólafi Þór Gunnarssyni, að þetta mál komi úr nefndinni. Af hverju? Er það vegna þess að þingmaðurinn er á móti því að fram fari ný staðarvalsgreining? Það getur vel verið. En staðan er sú, virðulegi forseti, að þingmenn meiri hlutans, þar á meðal þessir tveir, standa í vegi fyrir því að þetta mál komi út.

Forseti. Ég tek undir orð annarra þingmanna og tala þá sérstaklega um vonbrigði. Ég verð að viðurkenna að þegar þetta ævintýri byrjaði með þessari nýju ríkisstjórn var ég frekar vongóð, einhverra hluta vegna. Ég hugsaði með mér: Kannski verður þetta eitthvað öðruvísi núna. En þetta byrjaði í velferðarnefnd, var bara mjög gott samstarf og byrjaði allt vel. Svo fóru að renna á mig tvær grímur þegar ég áttaði mig á því, og það var talað um það opinskátt í nefndinni, að ekki ætti að hleypa neinum málum út nema fullkomin sátt væri um þau. Þetta er sagt og fólk skammast sín ekki einu sinni fyrir það, eins og þetta sé eðlilegasti hlutur í heimi. Og nú er ég farin að átta mig á því að það á að tefja þessi mál og nota þau í hrossakaupum við þinglok. Til að ríkisstjórnin fái sín mál í gegn óáreitt frá okkur í minni hlutanum. Er þetta í lagi? Er það þannig að þegar fólk er búið að vinna 

Virðulegur forseti. Ég er nýgræðingur á þessu sviði og verð að segja að vinnubrögðin koma mér dálítið á óvart. Í flestum þeim störfum sem ég hef tekið að mér hingað til, þó að menn geti verið í ágreiningi, setjast menn einfaldlega niður og leysa hann; ræða sig að niðurstöðu og klára málin. Þeir eru ekkert endilega sammála en það er hægt að ljúka málunum. Hér er alltaf farið í einhverja refskák, eitthvert leikrit, einhverjar æfingar til að drepa málum á dreif. Það er ekkert annað en það sem er á ferðinni hér. Eins og margoft hefur komið fram í máli stjórnarandstöðuþingmanna á að geyma þetta samningsatriði til síðustu daga þingsins. Það er allt of snemmt að fara að leyfa stjórnarandstöðunni að fá eitthvað núna. Það er hið hefðbundna leikrit hér í þessum sal. Þá er talað um að skyndilega þurfi að ræða málin miklu betur; mál sem eru mörg hver búin að vera marga mánuði í nefndum. En á sama tíma er þessi sami stjórnarmeirihluti tilbúinn að renna málum stjórnarinnar á færibandi og á leifturhraða í gegn, nánast óræddum; málum sem eru enn að streyma inn til 1. umr. Þá er það ekkert vandamál að þau séu meira og minna órædd, bæði í nefndum og þingsal. Þetta eru ekki boðleg vinnubrögð. 
            

Herra forseti. Ég verð að taka undir orð síðasta ræðumanns, hv. þm. Þorsteins Víglundssonar, varðandi tvískinnunginn í umræðunni, þ.e. að við þurfum að ræða málin í þaula, og skyndilega þurfum við ekki að ræða þau í þaula. Ég vek athygli á máli sem var á dagskrá þingsins í gær sem er heldur betur búið að ræða í þaula. Það var rætt í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, nefndin fékk til sín fjölda gesta. Málið fór til 2. umr., fór til nefndar aftur milli 2. og 3. umr., þ.e. málið um kosningar til sveitarstjórna varðandi kosningaaldurinn. Það fór í 3. umr. og hefur verið rætt hér fram og til baka. Ég velti fyrir mér hvort 1. flutningsmaður og framsögumaður málsins, hv. þm. Andrés Ingi Jónsson og Kolbeinn Óttarsson Proppé, séu sáttir 

Herra forseti. Hér hefur verið talað um átök og ósætti um mál og um pólitíska refskák. En mig langar að taka undir með hv. þingmönnum, sérstaklega hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, með að þetta eru alveg stórfurðuleg vinnubrögð. Þar sem ég kem beint af vinnumarkaðnum, bæði opinberum vinnumarkaði og hjá sveitarfélögum, verð ég að segja að þessi vinnubrögð eru þinginu ekki til sóma. Við gætum haldið svo miklu betur á spöðunum og nýtt tíma þingsins og þingmanna og starfsmanna þingsins miklu betur en við gerum. Það er ekki minni hlutanum að kenna, það er meiri hlutanum að kenna sem beið lengi vel með að koma inn með stjórnarþingmál. Ég vil benda hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni á að ástæðan fyrir því 

Nákvæmlega.

Herra forseti. Ég viðurkenni það, og það voru margir sem hnykluðu brýnnar, að ég batt ákveðnar vonir við að margt myndi breytast með þeirri ríkisstjórn sem lýtur forystu Vinstri grænna, ekki síst þegar tvær af þremur megingreinum stjórnskipunar okkar, löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið, eru undir forystu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. En hvað gerist? Það breytist ekkert. Og það sem verra er, það er að versna. Vinnubrögðin, samtalið. Í rauninni eru hér mál á ferðinni sem við getum algerlega náð sátt um hvernig eru afgreidd. En það er ekki einu sinni viðleitni til að rétta út höndina. Ég segi nú þegar við erum að fara í hlé á eftir eða í kvöld eða nótt fram að sveitarstjórnarkosningum að þá eru það líka ákveðin skilaboð út í sveitarstjórnarkosningar hvernig þessir flokkar vinna. Hvaða skilaboð er verið að senda t.d. kvennastéttunum? Af hverju er ekki þingsályktunartillaga um þjóðarsátt varðandi kjör kvennastétta afgreidd? Hvar sjáum við tillögu ríkisstjórnarinnar um að reyna að ná þverpólitískri sátt um auðlindagjald í sjávarútvegi? Það bólar ekkert á henni. Hvar sjáum við t.d. 

Herra forseti. Ég kem hingað upp þar sem orðum var beint til mín úr ræðustól áðan. Látið var að því liggja að ég væri vondi kallinn í velferðarnefnd, sem er út af fyrir sig ágætisstaða. Varðandi það mál hins vegar sem hv. þingmaður nefndi þá hefur þess einu sinni verið freistað að ná viðkomandi máli út úr nefndinni. Þá taldi meiri hluti nefndarinnar málið ekki tilbúið. Síðan hefur í raun ekkert breyst. Nefndarálitið hefur ekki breyst neitt, ekki hafa verið kallaðir til fleiri gestir og svo framvegis. Seinast var málið á dagskrá í nefndinni í morgun en fundi var slitið áður en það var tekið til umræðu.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja herra forseta að því hvert hlutfallið er af þingmannamálum sem hafa verið samþykkt á þessu þingi, þegar enn þá er tæpur mánuður til þingloka, miðað við önnur þing. Hvort hann hafi upplýsingar um það. Ég held að það sé bara nokkuð hátt. Ég vil upplýsa hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur um að það hafa verið stjórnarfrumvörp allan tímann í velferðarnefnd. Svo er líka gaman að heyra marga hv. þingmenn tala um mikilvægi þess að þingið fái að ræða málin og greiða um þau atkvæði. Þeir sömu þingmenn hafa nú ekki greitt fyrir öllum þeim málum sem ég hef lagt fram á þingi og haft langar ræður um þau og séð til þess að þau fari seint og illa út úr nefndum og komist seint og illa til atkvæðagreiðslu. Varðandi það mál sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson spyr um er það rétt að nefndin hefur fengið alla þá gesti sem hún taldi rétt að fá 

Herra forseti. Ég vil kannski leyfa mér að svara spurningu hv. þm. Vilhjálms Árnasonar með jái. Til þess er þessi salur gerður að við getum greitt atkvæði um þau mál sem ágreiningur stendur um. Svo einfalt er það. Við eigum að kynna okkur málin, mynda okkur afstöðu og takast svo á í þessum sal um málin. Þetta er ferli sem meiri hlutinn hefur hamlað í öllum málum sem einum stjórnarþingmanni, eða mögulega tveimur, finnst óþægilegt. Hér er um að ræða kosningaaldurinn sem einhvern veginn er ekkert voðalega þægilegur biti að kyngja þannig að hann hverfur af dagskrá. Hér er um að ræða borgaralaun sem á að henda inn í einhverja framtíðarnefnd í staðinn fyrir að ræða það mál hér og klára skoðun á því. Og einhverra hluta vegna virðast stafrænar smiðjur fara í taugarnar á meiri hlutanum, þ.e. að framhaldsskólanemar og aðrir hlutaðeigandi geti fengið aðgengi að því að læra á nýjustu tækni og vísindi. Það er eiginlega 

Virðulegur forseti. Það er alltaf gaman hvað maður verður hissa reglulega. Það er bara fínt. Lífið er skemmtilegt.  Það er áhugavert að heyra fulltrúa Miðflokksins kalla eftir því að mál komi inn til atkvæðagreiðslu, sem hafa haldið langar ræður um að t.d. 16 ára kosningamálið megi ekki koma til atkvæðagreiðslu heldur verði að vísa ágreiningsmáli eins og slíku til ríkisstjórnarinnar. Ég held að hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir ættu að tala aðeins betur við kollega sína í stjórnarandstöðunni ef þær eru að ýja að því að það sé stjórninni að kenna að 16 ára málið er ekki lengur á dagskrá. Ég myndi spyrja kollega mína í stjórnarandstöðunni í þeirra sporum. Í gær höfðum við fínan tíma til að ræða ýmis mál. Stjórnarandstaðan talar dálítið eins og hún sé bara ekki með í neinu. Áðan voru sérstakar umræður um borgaralaun, það voru tvö þingmannamál í gær til umræðu, eitt frá Viðreisn. 

Herra forseti. Við þurfum einhvern veginn að komast upp úr þessum skotgrafahernaði, þessum „við og þið“ hjólförum. Auðvitað binda menn vonir við að það gerist þegar Vinstri græn fara í ríkisstjórn vegna þess að þau hafa verið mjög öflug við að benda á nauðsyn þess að innleiða ný vinnubrögð. Þess vegna vil ég biðla til kollega okkar í Vinstri grænum, það er nú einungis korter síðan þau voru í stjórnarandstöðu. Þið vitið nákvæmlega hvað við erum að tala um. Ég vil sérstaklega benda á að forseti Alþingis, sem er búinn að vera þingmaður síðan ég var sex ára, er búinn að tala stanslaust í 35 ár um að lyfta upp Alþingi, gefa þingmannamálum meira vægi. Nú er hann í einstakri aðstöðu til að gera það, að lyfta upp löggjafarstarfi þingheims. Þingheimur er einmitt þingheimur. Þetta á ekki að vera einhver stimpilstofnun ráðherranna. Þess vegna biðla ég enn og aftur til Vinstri grænna. Nú eruð þið við stjórnvölinn. Breytið þessu. Þetta er einstakt tækifæri og útlátalítið fyrir ykkur að ná fram þeim breytingum sem þið sjálf hafið kallað eftir,  
            

Forseti. Ég má til með að leiðrétta smámisskilning sem kom upp hjá hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni varðandi ástæðu þess að ekki náðist að ræða staðarvalsgreiningarmál Miðflokksins í velferðarnefnd í morgun. Það var út af því að fundi var slitið, er sagt hér. En það má kannski segja að sannleikurinn sé sá að það sem gerðist í morgun í velferðarnefnd var að við afgreiddum mál ríkisstjórnarinnar, stjórnarmál, og svo fórum við í það að tala um þingmannamál, þá varð svo mikil umræða og taka þurfti fundarhlé og það þurfti að ræða svo rosalega margt að tíminn rann bara út. Ég sleit fundi á nákvæmlega þeim tíma sem átti að slíta fundi.

Virðulegi forseti. Ég neita því sem hér var sagt að ég hafi á einhvern hátt staðið fyrir því að koma í veg fyrir að mál kæmust úr nefndum eða unnið gegn því að mál væru tekin fyrir og rædd í nefndum, það kemur ekki til greina. Málin sem við erum með í nefndinni, sem menn óttast að komi hingað inn, eru mál um að eldri borgarar megi vinna án skerðingar. Það eru þegar til lög þar sem þeir mega vera á hálfum lífeyri og hálfum bótum sem eru algjör ólög, sem eru miklu verri. Síðan erum við með lög um að öryrkjar eigi ekki að vera skattaðir, styrkir, lyfjastyrkir og fleiri styrkir. Það er kannski erfitt að ræða það vegna þess að þarna er verið að rétta með vinstri hendinni og taka meira með hægri. Það var einhver sem sagði að það hefði enginn dáið, en ég held að það séu gamlir draugar hérna á ferð sem eru búnir að heltaka umræðuna vegna þess að þeir eru að reyna allt sem þeir geta til að stoppa mál í nefndum. Ég held að við þurfum bara að fá prest og vígt vatn.

Herra forseti. Það er svo sannarlega ástæða til þess að vona að það takist að rífa samkomuna upp úr þessum hjólförum. Þetta nær náttúrlega engri átt og við náum engum árangri með þessu áframhaldi. Mig langar til að leyfa mér að geta þess að af hálfu okkar flokks, Flokks fólksins, eru hér nokkur mál sem við höfum haft metnað til að fái afgreiðslu. Það er eins og hv. þingmaður gat um rétt áðan að við erum með þetta svokallaða frítekjumark sem við óskum eftir að verði beinlínis fellt niður þannig að fólk geti í krafti sjálfsbjargarviðleitni bætt hag sinn með vinnu. Við viljum að styrkir sem fólk fær til að kaupa heyrnartæki og alls konar stuðningstól og tæki sem fólk þarf á að halda vegna örorku eða elli séu ekki reiknaðir sem tekjur. Við viljum sömuleiðis að tekjur sem ekki duga fyrir framfærslu séu 

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp til að bregðast við orðum hv. þm. Vilhjálms Árnasonar og hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar um málið með staðarval á nýju þjóðarsjúkrahúsi. Þeir töluðu um að það væri ekki búið að fá nógu góða umræðu í nefndinni og það gæti ekki farið til umræðu í þingsal þess vegna. Það eru umsagnir í nefndinni sem eru ekki allar á sama hátt og þess vegna þarf þetta að koma hingað inn til að fá pólitíska umræðu, til að við getum útkljáð málið. Svona mál getur ekki komið með breiðri sátt hingað inn. Þjóðin kallar eftir því að það fái þá umræðu sem það þarf að fá. Þetta er ekki eitthvað sem við getum kallað inn og svo greiðum við bara atkvæði um það einn, tveir og þrír. Þetta þarf að fá pólitíska umræðu einn, tveir og þrír. 
            

Virðulegur forseti. Ég vil fá að koma hér örsnöggt upp til þess að bregðast við orðum hv. þm. Vilhjálms Árnasonar áðan þar sem hann sá töluverðum ofsjónum yfir því að afgreiða mál um staðarvalsgreiningu vegna nýs Landspítala úr nefnd vegna þess að uppi væru mismunandi sjónarmið. Það leysa menn auðvitað bara með minnihlutaálitum. Eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kom inn á hér áðan þá afgreiddum við mál úr umhverfis- og samgöngunefnd nýlega þar sem voru þrjú minnihlutaálit, ef ég man rétt. Og það gerðist …  Varðandi það sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom inn á áðan þá stendur hann enn einu sinni á gati, en við skulum reyna að leysa það. Honum þykir skrýtið að mönnum þyki það lítið mál að mál séu afgreidd í ósátt, þ.e. tiltekin gerð, úr nefnd, en … 

Við höfum nægan tíma.

Virðulegur forseti. Ég kem reyndar upp til þess að þakka hv. þingmönnum Ólafi Þór Gunnarssyni og Vilhjálmi Árnasyni fyrir að staðfesta að það eru þeir sem halda þessu máli föstu í nefndinni. Þeir halda því fram að málið sé ekki útrætt þó að margoft sé búið að reyna að ræða það, en þeir koma alltaf í veg fyrir að það sé rætt í nefndinni. Þannig að við hljótum að spyrja hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson aftur: Við hvað er maðurinn hræddur varðandi það að afgreiða málið úr nefndinni? Við erum bara að tala um úr nefndinni. Við erum ekki einu sinni að tala um að málið komi á dagskrá, bara úr nefndinni. Við það er þingmaðurinn ósáttur, greinilega. Ég spyr: Af hverju? Varðandi hins vegar þetta kosningamál vil ég benda hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé á að Miðflokkurinn hefur lagt fram tvær tillögur í því máli til þess að reyna að nálgast meiri hlutann. En á það hefur verið slegið. Meiri hlutinn hefur hafnað því máli. Þar held ég að hv. þingmaður hafi kannski farið fremstur í flokki við að reyna að ná einhvers konar lendingu í það. Það er ekki eins og menn hafi ekki lagt það á sig að reyna að klára málið með þeim hætti að ná samkomulagi um það. Það er ekki þannig. Hins vegar er það í velferðarnefnd þar sem hv. þingmenn Ólafur Þór Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason beita sér af hörku gegn því að málið um staðarvalsgreiningu 

Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að bregðast við orðum hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés hérna áðan þar sem hann talaði um stjórnarandstöðuna sem kollega, og átti við í merkingunni „samherja“. Og að stjórnarandstaðan sé nokkurs konar her sem gangi í einum takti eða þar ríki mikil eindrægni og þar fram eftir götunum. Stjórnarandstaðan er fjölmenningarlegt samfélag. Ég botna oft ekkert í Miðflokknum. Ég skil ekki áherslu hans á staðarvalsgreiningu á spítala, ég botna ekkert í henni. Ég tel hins vegar að hann hefði átt að fá sitt fram í því samkomulagi sem verið var að reyna að gera milli flokkanna í þinginu í gær. Hefði verið eðlilegt og sjálfsagt að mál Miðflokksins um staðarvalsgreiningu hefði komið 

Herra forseti. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé var svo elskulegur að minna mig á það áðan, ekki að þess hafi þurft sérstaklega, að Viðreisn væri búin að ná ákveðnum málum í gegn. Er kollegi minn búinn að færa formanni hv. allsherjarnefndar sérstakar þakkir fyrir það. Staðreyndin er hins vegar sú að Viðreisn, þótt öflug sé, er ekki ein í stjórnarandstöðu. Við tilheyrum þar harðsnúnum hópi flokka sem þegar svo ber undir og hentar er ansi samstilltur þó að við séum fjölmenningarsamfélag, eins og hv. þingmaður bendir á. Við erum samstillt í því að vilja breytingar á ýmsum málum. Mig langar til að benda á varðandi þær upplýsingar sem kallað var eftir og komu fram um þau þingmannamál sem náðst hafa í gegn, að það var líka ansi fróðlegt að sjá upplýsingar um fjölda þingmannamála sem lögð hafa verið fram, vegna þess að hér liðu vikur og mánuðir þar sem stjórnarandstaðan hélt uppi þingstarfinu. Það er ekki síst 

Virðulegi forseti. Ég fylgdist með því úr fjarlægð þegar fjárlög 2017 voru sett. Þá var enginn meiri hluti í landinu. Þá fannst manni oft lifna dálítið yfir Alþingi því að þá þurftu allir flokkar að vinna þvert á flokkslínur. Ég man eftir viðtali við hæstv. forseta þar sem hann var að tala um þessi nýju vinnubrögð, hvað það væri góður bragur á því að menn þyrftu að gera málamiðlanir þvert á flokka. Og síðan tókst fólki að lenda jafn stóru máli og fjárlögum án þess að neinn meiri hluti væri í landinu. Það eru einmitt slík vinnubrögð sem við eigum að beita okkur meira fyrir. Við eigum að vinna þvert á flokkslínur. Við eigum að hleypa fleiri þingmannamálum inn í þennan sal því að oft eru þau pólitískari og fjölbreytilegri en stjórnarfrumvörpin, sem eru oft óttalega tæknileg og samin af embættismönnum og oft grútleiðinleg. Við erum hér kosin til að tala um pólitík. Af hverju megum við ekki draga þær pólitísku samræður sem við eigum hérna úti í sal og í aðdraganda kosninga inn í salinn? Af hverju má sú umræða ekki eiga sér stað í þessum sal í sífellt meira mæli?  
            

Herra forseti. Enn er kallað á mig í pontu og það er ágætt. Menn hafa rætt um að hér hafi komið fyrir mál stjórnarandstöðunnar og enginn hafi dáið. Menn hafa líka verið að ræða um staðarvalsgreiningu sjúkrahúss. En það er einmitt mál upp á líf og dauða. Það kemur fram í umsögnum um þá tillögu, átta af ellefu umsögnum eru á þá leið, að það mál má engan tíma missa. Það er engin ástæða til þess að eyða tíma þingsins 

Ætlar þú að ákveða það?

Við einbeitum okkur að þeim.

Ætlar þú að ákveða það?

Ert þú með það?


             Varðandi síðan það mál sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson 

Virðulegur forseti. Ég ætlaði að beina orðum mínum til hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés en ég verð eiginlega að sleppa því því að oflátungsháttur hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar er með þeim hætti að ég verð að nefna það. Það er ekki góður bragur á því starfi sem virðist vera í gangi í hv. nefnd ef þetta er afstaða þess manns sem hér stærir sig af því að vera vondi kallinn í nefndinni. Hann virðist hróðugur yfir því að bera þann titil. Ég verð að viðurkenna að mér er hálfbrugðið. Ég skora á hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson að gera bragarbót hvað það varðar, því að það er algjörlega fyrir neðan allar hellur.

Heyr, heyr.

Virðulegur forseti. Ég kem hér til að fagna þeim upplýsingum sem fram komu og játa auðmjúklega á mig misskilning fram að þessu. Í máli hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar kom fram að Miðflokkurinn hefði í 16 ára kosningamálinu reglulega lagt fram sáttarhönd, í tvígang, og að ekki hefði verið tekið í hana. Ég játa það bara auðmjúklega að ég hef kannski verið of blindaður af málinu en ég sá ekki þá sáttarhönd, en það er gott að ég sá hana núna áður en við afgreiðum málið. Ég er með breytingartillögu uppi í því máli sem fjallar um að gildistakan verði 1. júní næstkomandi. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson lagði fram breytingartillögu um að gildistakan yrði 31. desember 2019, ef ég man rétt. Þannig að ég velti því fyrir mér hvort við eigum ekki bara að sameinast um að koma málinu sem fyrst á dagskrá og samþykkja þá breytingartillögu. Ég skal taka auðmjúkur í þá sáttarhönd 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason nefndi áðan að hann hefði einhvern tímann lagt fram þingmannamál sem talað hefði verið mikið um í pontu. Það var þæft, segjum bara eins og það er. Hann er væntanlega að tala um áfengismálið sem hann lagði fram á þarsíðasta kjörtímabili. Þá var ég einmitt á þingi og man mjög vel eftir því máli. Ég hef ávallt sagt við fólk að það sé áhugavert mál, ekki endilega efnislega, heldur vegna þess hvað það gerir þinginu; stjórnin klofnar, stjórnarandstaðan klofnar, nefndastörf fara í uppnám og þingsalurinn er alltaf upptekinn í því tiltekna máli. Það var einstakt mál að því leyti. Það sem gerðist varðandi það mál var að allsherjar- og menntamálanefnd beið með að taka það út og allt varð vitlaust. Þar á meðal var hv. þingmaður sjálfur sem kvartaði sáran yfir því að málið fengi ekki sína lýðræðislegu meðferð hér. Það var hv. þm. Vilhjálmur Árnason. Hann gaf sér að markmiðið væri að tefja málið og það var dagsatt hjá honum. Markmiðið var hins vegar ekki að eyðileggja málið, það vantaði bara frekari gögn. Þau komu og málið var afgreitt  
            

Virðulegi forseti. Ekki er allt sem sýnist. Af hverju ertu með svona stór augu, amma mín? Til að ég geti séð þig betur. Af hverju ertu með svona stór eyru? Til að ég geti heyrt betur í þér. Af hverju ertu með svona stóran munn? Það er til að geta gleypt þig, elskan mín. Ekki er allt sem sýnist. Stjórnin talaði ljúflega, eða eigum við að segja digurbarkalega, um samvinnu og samstarf, efla Alþingi, efla traust á Alþingi, við leyfum ykkur að setja þrjú mál fram, hverjum og einum. Stundum var víðtæk samvinna um þessi mál, víðtæk sátt um málin, góð mál mörg hver. En hver er svo raunin? Af hverju ertu með svona stóran munn, amma?

Hæstv. forseti. Mér þykir leitt að hafa séð á eftir hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni héðan út úr salnum, ég vona að það sé ekki út af því að ég boðaði komu mína í þennan stól. En ég ætlaði að benda hv. þingmanni á að það er ekki okkar þingmanna að ákveða á hvaða málum fólk hefur áhuga, á hvaða málum kjósendur okkar hafa áhuga.  Ég segi aftur: 

Forseti. Þetta hefur nú verið býsna róleg umræða. Ég lýsti ánægju minni með störf allsherjar- og menntamálanefndar og lipra og góða stjórn á henni. Formaðurinn hefur nú vikið úr sal en er kannski væntanlegur, en ég er svo heppinn að hinn fulltrúi stjórnarinnar í stjórn nefndarinnar er hér. Mig langar til að segja að ég vona að þau rísi undir mínu hrósi. Nú eru liðnir um níu klukkutímar síðan ég óskaði eftir úttektarfundi í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og tilskilinn fjöldi nefndarmanna hefur tekið undir ósk mína, þannig að ég reikna fastlega með því, af því að ég hef séð að þau hafa verið að hlusta ágætlega og grúft sig yfir tölvur sínar, að þau séu að semja fundarboðið og boða fund í nefndinni.

Virðulegur forseti. Hér hefur fjöldi þingmanna komið upp til að lýsa yfir vonbrigðum sínum með það að ríkisstjórnin skuli ekki hafa staðið við mikil fyrirheit um að efla Alþingi sérstaklega. Ég varð ekki fyrir neinum vonbrigðum með ríkisstjórnina hvað þetta varðar. Ég þekki þetta fólk. Ég vissi að það var að plata. Gerði mér alltaf grein fyrir því. En virðulegur forseti hlýtur hins vegar að viðurkenna það með mér að það ber vott um einstaka ósvífni að boða sérstaka eflingu Alþingis en ganga svo fram með þeim hætti sem við horfum nú upp á, taka brýnustu mál stjórnarandstöðunnar í gíslingu og svo koma menn hingað upp, eins og þeir Hringbrautarbræður, hv. þingmenn Ólafur Þór Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason, og viðurkenna það að þeir ætli bara ekkert að hleypa málinu út af því að þeir telji að kjósendur eigi ekkert að fá þetta afgreitt. Ég verð reyndar að taka sérstaklega fram að hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson hefur gengið sýnu lengra og reyndar miklu, miklu lengra en hv. þm. Vilhjálmur Árnason í yfirlýsingum hvað þetta varðar og raunar 

Herra forseti. Ég ræddi það áðan að það er rosalega slæmt þegar tveimur mjög ólíkum reglum er haldið úti, annarri fyrir stjórnarandstöðu og hinni fyrir stjórnarmeirihlutann, sér í lagi ríkisstjórnina, að málum sem koma seint fram sé leyft að flæða í gegn á einhverju samþykki í staðinn fyrir að standa með þinginu og tryggja að mál fái eðlilega meðferð. Í dag eru mál á dagskrá sem hafa verið tilbúin í meira en ár inni í ráðuneyti en samt koma þau fram með afbrigðum, bara vegna þess að ráðherra ber ekki nægilega virðingu fyrir þinginu til að koma fram með þau á réttum tíma. Þetta eru algjörlega óásættanleg vinnubrögð og það á að stoppa svona lagað í fæðingu.

Hæstv. forseti. Eins og sjá má á töflunni - jæja, nú kom einn rauður - gerum við ráð fyrir að það verði heimilað að þetta mál fari á dagskrá. Það er hins vegar óþolandi að mál sem þetta skuli koma á síðustu sekúndum áður en við förum í smáleyfi fyrir sveitarstjórnarkosningarnar. Við vitum líka alveg hvernig þetta verður, það verður svo pressað á að þetta mál verði afgreitt fyrir þinglok af því að það er eðlilega pressa á málið. Við hljótum því að spyrja okkur hvers vegna í ósköpunum ráðherra kemur ekki fyrr með þetta mál inn í þingið þegar löngu er búið að benda á það af þeim sem eru áhugasamir um þessa osta að ekki er verið að standa við gefin fyrirheit. Virðulegi forseti. Við getum ekki unnið eilíflega með þessum hætti á Alþingi. Við verðum að fara að taka okkur á.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfundar, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um tillögu forseta? - 

Herra forseti. Ég er á móti því að við setjum hér á kvöldfund til þess að ræða mál frá ríkisstjórninni sem koma allt of seint inn. Við í stjórnarandstöðunni vöruðum við einmitt þessum aðstæðum mörgum sinnum hér í upphafi þessa þings, að þetta gæti gerst. Að við myndum ekki una því að vera síðan fram á nætur að ræða stjórnarþingmál sem koma allt of seint inn. Ég hvet þingmenn til þess að bera meiri virðingu fyrir störfum þingsins og hafna þessum vinnubrögðum og ýta á rauða takkann þegar atkvæðagreiðslan fer hér fram um lengdan þingfund núna daginn fyrir hálfsmánaðarhlé. Þetta er hneyksli.

Herra forseti. Nú stendur til að lengja þingfund til þess að við getum rætt frekar umdeild mál eins og verið hafa til umræðu í þingsal undanfarið. Hér á að ræða fullgildingu fríverslunarsamnings milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja, sem við getum ekki sagt að ríki fullkomin sátt um á Fróni. Hér á að ræða um að skerða málsmeðferðarréttindi útlendinga enn eina ferðina. Það ætlum við að ræða rétt fyrir þinghlé. Ég er á móti því að við lengjum þingfund til þess að ræða einhver mál hér í bullandi ágreiningi. Og þetta er sagt með kaldhæðni fyrir ræðuritara.

Virðulegi forseti. Miðað við umræðuna sem átt hefur sér stað í dag um það hvernig og á hvaða forsendum skuli koma málum úr nefnd þá lít ég svo á að ágreiningur sé á þingi um það hvernig fara eigi með málin, ekki bara efnislega, heldur líka hvernig við veitum þeim brautargengi eða stöðvum þau, sem gerist ef svo ber undir. Þetta eru ný vinnubrögð af hálfu meiri hlutans frá því sem ég þekkti frá þarsíðasta kjörtímabili. Þar var svona brögðum ekki beitt. Með hliðsjón af þessari stöðu greiði ég atkvæði gegn því að lengja þingfund. Venjulega greiði ég atkvæði með því, þ.e. ef ég get sjálfur verið á fundi um kvöldið, vegna þess að ég vil ekki hafa aðra fyrir mig á kvöldin og jafnvel næturnar, ef ég er reiðubúinn til að leggja mitt af mörkum og er í aðstöðu til þess. En í ljósi þeirrar stöðu sem við höfum rætt hér í dag get ég ekki verið hlynntur því að lengja þingfund til þess að veita þeim málum brautargengi sem eru á dagskrá þingsins í dag.  
            

Herra forseti. Jæja, þá erum við aftur komin á þennan stað. Það styttist í vorið og mál ríkisstjórnarinnar eru seint komin fram. Samt á að taka þau inn með afbrigðum og ræða þau fram á kvöld. Gott og vel, við skulum alveg lengja þingfundinn til þess að ræða mál en þá ræðum við líka málin sem minni hlutinn leggur fram, mál sem núna á ekki einu sinni að taka út úr nefnd. Þar er ekki beitt málefnalegum forsendum. Í raun er verið að segja að jafnvel þótt málin hafi verið unnin og nefndarálit tilbúin ætlum við ekki að taka þau út úr nefndinni og við ætlum ekki að ræða þau hér. Það sem það þýðir í rauninni er að valdið er forsetans. Hann hefur vald til þess að lengja þingfundi og biðja meiri hlutann um að lengja þingfundi. En það verður ekkert úr því nema samstaða sé í þinginu um að vinna málefnalega. Annars verður ekkert úr þessum tíma. Annars gerist bara nákvæmlega það sama og gerist alltaf á vorin, það verður rætt hér fram á kvöld, fram á nótt ef því er að skipta, yfirleitt hættir umræðan um tólfleytið. Það verður bara rætt og rætt og það verður ekkert úr fundinum. Það græðir enginn á þessu nema, jú, þá verður minni hlutinn þreyttur í málinu o.s.frv.  
             Leiðin út úr þessu er sú að við ræðum saman um að vinna málefnalega á þingi. Við höfum kallað eftir því. Fyrsta skrefið er hjá forseta; 

Forseti hlýtur að taka fram þegar rætt er um vald hans til þess að leggja fyrir salinn tillögu um lengd þingfundar að þegar undirbúið var þinghald þessarar viku og það rætt á fundum með formönnum þingflokka og í forsætisnefnd á mánudag var gengið út frá lengdum þingfundi. Var ekki hreyft andmælum við því. 
             Forseti leggur fram tillögu sína í samræmi við það sem hann boðaði á samráðsfundum með formönnum þingflokka og í forsætisnefnd á mánudaginn var. 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson getur farið betur yfir það þar sem hann veit hvað gerðist innan þeirrar nefndar. Kannski hefur ýmislegt gerst síðan á mánudag sem hefur breytt þessum aðstæðum. Ég væri alveg til í að hafa lengri þingfund ef við værum að klára mál sem eru komin langt inn í 3. umr., bara byrja á þeim í kvöld og þá gætum við alveg rætt það að hafa áframhaldandi og lengri þingfund. Miðað við núverandi dagskrá sé ég enga ástæðu fyrir því að hafa lengri þingfund, það gerist ekki neitt.

Herra forseti. Við nefndum það áður að það er ekkert ætlað samþykki hvort þingflokkur Pírata samþykki það sem forseti leggur til. Þetta höfum við rætt í þessum ræðustól. Ég nefndi þetta líka sérstaklega á forsætisnefndarfundi þegar við töluðum um að það er ekki ætlað samþykki frá þingflokki Pírata um hvort lengja megi þingfund. Það þarf alla þingflokka til að samþykkja það. Þetta höfum við rætt í okkar þingflokki og ég tilkynnti hæstv. forseta Alþingis það sérstaklega á forsætisnefndarfundi á mánudaginn. Rétt skal vera rétt.

Það er rétt, rétt skal alltaf vera rétt.

Herra forseti. Ég hef lagt fram breytingartillögu á þskj. 965 við efnismálsgrein 16. gr. Ástæðan fyrir því að ég legg þessa breytingartillögu fram er að í morgun kom ábending frá fjármálaráðuneytinu um að við hefðum í meðförum málsins lagt fram breytingu og gert breytingu, þ.e. efnahags- og viðskiptanefnd, sem gengi kannski fulllangt og er lagt til að við gerum breytingu á því sem við vorum búin að samþykkja: „Náttúruhamfaratrygging Íslands skal notast við skilvirkt kerfi áhættustýringar“ - síðan kom í viðbót - „og tryggja að nægir fjármunir séu til staðar til að standa straum af mögulegum bótakröfum.“ Ég legg til að frá og með „og tryggja að nægir fjármunir séu til staðar“ falli út. Ástæðan er auðvitað öllum augljós að ef hér gerist eitthvað svo stórkostlegt sem við eigum kannski ekki von á þá stenst þessi grein ekki í sjálfu sér. Ég vil bara bæta því við að Náttúruhamfaratrygging Íslands, eða gamla viðlagatryggingin, er gríðarlega sterkt fyrirtæki og með greiðslugetu upp á liðlega 80 milljarða og er heimilt að taka 34 milljarða að láni með ríkisábyrgð. Greiðslugetan er því gríðarlega mikil, en við gengum kannski fulllangt. Þess vegna er þessi breytingartillaga lögð fram. Óska ég eftir að hún fái fljóta og skjóta málsmeðferð.

Virðulegi forseti. Þar kom að því að ég get bara ekki orða bundist. Ég verð eiginlega að segja að það er bara eitthvað póetískt í því að þetta skuli vera hér á dagskrá, beiðni frá nefnd vegna stjórnarmáls þar sem kvartað er undan samráðsleysi og kvartað er undan skorti á beiðni um umsögn um þinglega meðferð og svo kemur formaður nefndar og biður þingheim um að samþykka breytingartillögu án þess að nefndum þingheimi gefist færi á að ræða málið, skoða það og kynna sér það. Þetta er eins og að horfa eiginlega í spegil, horfa bara á spegilmynd af þeirri umræðu sem átti sér stað áðan. Að því sögðu kom ég bara hingað upp aftur vegna þess að ég gat einfaldlega ekki orða bundist. En þetta er þarft mál og ég mun greiða því atkvæði mitt. Ég vildi bara vekja sérstaka athygli á þessu.

Virðulegi forseti. Eins og kemur fram þegar maður skoðar þetta mál hefur Lífeyrissjóður bænda haft efasemdir um að hann geti staðið við núverandi skuldbindingar sínar ef lögin falla brott. Ég vildi bara árétta það hér að nefndin skoðaði þetta mjög vel og talaði við þá aðila sem hafa beðið um að talað yrði við. Það var beðið um að við myndum leita álits Fjármálaeftirlitsins sem og nefndin gerði. Ég myndi ekki greiða atkvæði með þessu máli nema ég væri algjörlega sannfærður um að óhætt væri að fella þessi lög úr gildi og að Lífeyrissjóði bænda verði áfram skylt, ekki einungis heimilt að mínu mati, heldur beinlínis skylt, að standa við þau réttindi sem sá ágæti lífeyrissjóður hafði áhyggjur af. Við tilefnið vil ég einnig þakka nefndinni fyrir gott samstarf í málinu og sér í lagi óska hv. formanni nefndarinnar, hv. þm. Óla Birni Kárasyni, til hamingju.

Virðulegur forseti. Ég saknaði þess að forseti brygðist við þeim ábendingum og spurningum sem fram komu í umræðum áðan um fundarstjórn forseta. Sérstaklega finnst mér augljóst tilefni til að forseti láti til sín taka nú þegar við höfum séð eða heyrt hvernig hlutirnir ganga fyrir sig í hv. velferðarnefnd. Til dæmis og ekki hvað síst á það við varðandi tillögu um staðarvalsgreiningu fyrir nýtt þjóðarsjúkrahús. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kom hér upp og lýsti því einfaldlega að hann teldi að þingið ætti ekki að fá að taka málið til afgreiðslu vegna þess að þjóðin vildi ekkert hafa með það að gera. Það er auðvitað algjörlega rangt mat eins og kannanir hafa sýnt. Fyrir vikið finnst mér eðlilegt að hæstv. forseti grípi inn í og reyni að miðla málum milli stjórnar og stjórnarandstöðu þannig að menn semji um þá sjálfsögðu niðurstöðu að nokkur brýn mál stjórnarandstöðunnar verði afgreidd úr nefnd.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að biðja hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson um að endurskoða hug sinn til þess máls sem við ræðum hér, staðarvalsgreiningu á nýju þjóðarsjúkrahúsi. Það er, held ég, með eindæmum, í það minnsta man ég ekki eftir því frá 2009, að þingmaður hafi staðið í þessum ræðustól með jafn óbilgjarna yfirlýsingu og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson um að það skipti engu máli hvernig málið er í raun; hann ætli sér bara að stoppa það af því hann telji að þjóðin sé á móti því. Það hefur hins vegar verið bent á að það sé einfaldlega ekki þannig og að kannanir sýni allt annað. Við hljótum að hvetja til þess að gert verði hlé á þessum fundi þannig að nefndin geti komið saman og afgreitt málið. Hv. þingmenn sem hafa verið að stoppa það, og sér í lagi hv. þingmaður sem lýsti sig hér sem helsta hvatamann og andstæðing þessa máls, og stærði sig af því að stoppa málið, geta þá breytt skoðun sinni og klárað málið í nefndinni. Ég geri mér svo sem ekki sérstaklega vonir um að málið komist á dagskrá í kvöld, hins vegar mætti vel ræða það eftir hlé. Þetta er nú mín ábending, hæstv. forseti.

Herra forseti. Forseti þingsins hefur ákveðið vald til að kalla mál úr nefndum. Ég skoðaði þetta á sínum tíma til að athuga hvort nefndarformenn hefðu það raunverulega vald að stöðva mál, sem þeir hafa ekki. Forseti getur sagt: Málið er útrætt eða málið er nógu vel upplýst, nú vil ég fá málið út. Ég vil nefna þetta vald og tala um það. Við viljum ekki lenda í því að ef mál er enn í umræðu, minni hlutinn enn að kalla eftir upplýsingum í málinu, sem á ekki við um þau mál sem búið er að klára umræðu um og vinna nefndarálit um, og við erum að tala um að ekki sé verið að hleypa málum úr nefndum þá. Við erum að tala um að ekki sé verið að hleypa málum úr nefndum áður en mál er útrætt, áður en þau eru fullupplýst eins og t.d. fjármálaáætlun. Nú er verið að draga það að gefa okkur fullnægjandi upplýsingar þannig að við getum tekið upplýsta afstöðu í þeim málum - á þá samt sem áður að taka málin úr nefnd? Það er hægt að stöðva mál í nefnd nema við viljum ræða málin áður en þau verða afgreidd. Þarf þá að stöðva umræðuna áður en þau eru samþykkt úr nefndinni? Ætlar forseti að kalla eftir því að fá mál úr nefnd á einhverjum tilteknum tíma? Við skulum horfa til þeirra valdheimilda sem eru til staðar og mögulegrar misnotkunar á þeim eftir því sem líður nær lokum þingsins.

Herra forseti. Ég vil leggja það til við forseta að hann geri hlé á þessum fundi og kalli þingflokksformenn til sín til að fara yfir stöðuna á þessum þingfundi. Það er ekki góður bragur á því sem er að gerast hér. Það er verið að samþykkja lengdan þingfund vegna stjórnarfrumvarpa sem hafa komið allt of seint inn. Það er verið að henda hér inn breytingartillögum sem enginn hefur séð, í atkvæðagreiðslu einn tveir og tíu, án umræðu í nefnd eða í þingsal. Síðan eru nefndir með þingmannamál í frysti. Ég held, forseti, að við verðum að setjast niður og fara yfir það hvernig við ætlum að halda áfram inn í kvöldið. Fyrst búið er að samþykkja að halda áfram þessum þingfundi verðum við að finna út úr því hvernig við ætlum að lenda þeim málum sem hér eru á dagskrá.

Hæstv. forseti. Mig langar til að skora á hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson að hann upplýsi þingheim um það hvaða könnun eða hvaða upplýsingar liggja til grundvallar þeim orðum sem hann hafði uppi hér áðan, um að þjóðin hefði engan áhuga á framtíðarstaðsetningu þjóðarsjúkrahúss. Líkt og ég gat um í ræðu minni, í þessu innskoti mínu áðan, vill ríflegur meiri hluti höfuðborgarbúa að nýtt þjóðarsjúkrahús rísi á nýjum stað en ekki við Hringbraut. Ég þori að fullyrða að ef öll þjóðin hefði verið spurð hefði þetta verið enn meira afgerandi. Ef hún er bara byggð á hugboði hv. þingmanns, þessi einkunn sem hann gaf kjósendum hér áðan, þá hlýtur hún að byggjast á hroka og yfirgangi.

Herra forseti. Stundum finnst manni eins og þingheimur sé að tala svolítið út í tómið. Við vorum að ræða í eina og hálfa klukkustund um fundarstjórn forseta. Við beindum ítrekað spurningum til forseta Alþingis, sem situr hér fyrir aftan okkur, og fáum lítil sem engin svör og síðan er bara haldið áfram. Það er eins og það sé ætlun forseta að klára. Hver þingmaður má koma tvisvar sinnum í eina mínútu, undir liðnum fundarstjórn forseta, og það er eins og planið sé bara að keyra okkur út, leyfa okkur að blása, og síðan heldur þetta bara áfram. Mér finnst þetta ekki vinnubrögð sem við eigum að stunda. Það kemur á óvart að hæstv. forseti beiti þessum vinnubrögðum sem ég veit að hann hefur margoft gagnrýnt hér á fyrri tíð. Ég vil taka undir orð hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur, það þarf að funda hér um þingstörfin. Það gengur ekki að við getum ekki fengið svör um það hvernig framhald þingstarfa verður. Verðum við til miðnættis? Á miðnætti hefst lögbundinn frídagur kirkjunnar og samfélagsins. Verðum við lengur en það? Hvernig má þetta vera? Ég vil endilega hvetja 

Virðulegi forseti. Mig langar að minnast aðeins aftur á málið um kosningaaldurinn. Þau rök voru notuð í því máli að ekki væri hægt að afgreiða það í bullandi ágreiningi, sem kallað var svo. Þar var einmitt, með öllum greiddum atkvæðum nema einu, samþykkt að breyta kosningaaldri úr 18 niður í 16 ár. Það var nú allur bullandi ágreiningurinn. Nú erum við hér aftur á móti með atkvæðagreiðslu upp á 29 með og 23 á móti. Það er nú enn meiri ágreiningur ef þannig á að túlka það. Þar er stjórnin á móti stjórnarandstöðunni. Það, ef eitthvað er, ætti kannski að teljast bullandi ágreiningur. Með sömu rökum og voru notuð til að reyna að koma í veg fyrir að lækkun kosningaaldurs færi í gegn myndi maður ætla að fólk myndi stoppa og segja: Nei, ég ætla nú ekki að vera með hræsni hér. En það væri alveg saga til næsta bæjar, er það ekki?

Virðulegi forseti. Mér finnst að eftir þá umræðu sem hefur átt sér stað hér í dag, um fundarstjórn forseta, að það verði að ræða milli þingflokksformanna og forseta hvernig þetta eigi að vera. Ég átta mig á því að virðulegur forseti telur nefndirnar sjálfstæðar í störfum sínum og það er gott og blessað. En það þarf að komast á hreint hvernig vinnulagið á að vera. Meiri hlutinn, ríkisstjórnin öllu heldur, talaði um það á sínum tíma að efla starf Alþingis. Ef þetta er aukavopn sem meiri hlutinn ætlar að fara að nota, að hleypa ekki málum þingmanna úr nefnd minni hlutans nema öll nefndin sé á sameinuðu nefndaráliti, er verið að herða það ægivald sem ríkisstjórnarmeirihlutinn hefur yfir þingstörfunum hverju sinni. Það er saga til næsta bæjar. Það er mikilvægt að við ræðum það. Ég tek undir þá tillögu að gert verði hlé á þingfundi og forseti hittist með þingflokksformönnum að ræða þessi mál.

Enn eru fjórir, fimm á mælendaskrá sem óska eftir að ræða fundarstjórn forseta. Forseti hyggst bregðast lítillega við því sem að honum hefur verið beint þegar sú mælendaskrá er tæmd.

Herra forseti. Mig langar að ræða um vönduð vinnubrögð. Við vorum áðan að greiða atkvæði um breytingartillögu sem kom hérna skyndilega fram á síðustu stundu með frumvarpi, breytingartillögu sem enginn í þingsalnum hafði séð, breytingartillögu sem einn þingmaður sagði að hann hefði fengið ábendingu um að mistök hefðu verið gerð í málsmeðferð í nefndinni og eftir að mál var tekið úr nefnd. Við áttum hér öll sem greiddum atkvæði að treysta því að þessi einhver úti í bæ sem benti á mistökin hefði rétt fyrir sér eftir að mál var unnið í nefndinni eftir að fjölmargir aðilar sem komu væntanlega fyrir nefndina sendu inn umsagnir o.s.frv. Hvaða vinnubrögð eru þetta, herra forseti? Hvernig eigum við eiginlega að treysta því að við séum ekki að samþykkja einhverja vitleysu? 

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir mjög svo eðlilega og brýna beiðni þingflokksformanns Samfylkingarinnar um að forseti geri hlé á fundi og setjist niður með okkur. Ég hjó líka eftir því að forseti sagðist ætla að bregðast við þessari beiðni þegar mælendaskrá væri tæmd, þannig að ég ætla eiginlega ekkert að tefja frekar hér heldur bíð spennt eftir viðbrögðum forseta. Ég held að komið sé meira en mál til að við setjumst niður og förum yfir þetta til að koma einhverju skikki á störf hér í þingsalnum.

Það hefur þurft að ræða fundarstjórn forseta umtalsvert í dag. Forseti ætlar ekki að leggja stein í götu þess að þeir fái orðið sem það kjósa um það málefni.

Herra forseti. Nú tek ég að sjálfsögðu undir beiðni um að fresta fundi og funda með þingflokksformönnum. Það er augljóslega mjög margt að í fundarstjórn forseta sem hleypir ríkisstjórnarmálum í 1. umr. þrátt fyrir að þau séu allt of seint fram komin; það er verið að sveigja reglurnar í þágu ríkisstjórnarinnar hvað eftir annað á kostnað minni hlutans. Enn fremur erum við búin að samþykkja framlengdan þingfund í bullandi ágreiningi, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefnir, og þar að auki eru nefndir þingsins orðnar að óvönduðum afgreiðslustofnunum fyrir duttlunga ráðherra. Þetta er ólíðandi vandamál. Nú hefur forseti í tvígang komið með athugasemdir milli ræðna í fundarstjórn forseta. Það er með ólíkindum að ekki sé hægt að fá upplýsingar um hvað forseti ætlast fyrir án þess að mælendaskrá tæmist úr því að svona athugasemdir koma alltaf hér á milli.

Forseta er nokkur vandi á höndum, hvort hann á að stöðva umræður og fara að svara, eða hvort hann geri það þegar mælendaskrá er tæmd af því að þingmenn hafa almennt rétt til að tala tvisvar og geta þá brugðist við svörum forseta. Ég vil bara virða það að menn biðja um orðið og vilja ræða fundarstjórn forseta.

Forseti. Mig langar bara til þess að koma hér upp og segja að ég er alveg til í að boða fund í velferðarnefnd til að afgreiða þingmannamálin sem eru þar tilbúin. Það eru fjögur þingmannamál tilbúin. Þrjú þeirra eru frá minni hlutanum. Þar er staðarvalsgreiningin á Landspítalanum. Þar er afnám tekjuskerðinga fyrir ellilífeyrisþega og borgaralaunin. Ég veit að framsögumenn þessara mála vilja fá málin úr nefnd. Ég er alveg tilbúin að afgreiða þau úr nefnd. Mér skildist með fjórða málið, sem er mál Framsóknar, að ekki væri vilji til þess að afgreiða það úr nefnd í dag, en mögulega er það það. En ég vil bara láta vita að það er vilji fyrir því hjá formanni velferðarnefndar að afgreiða þessi mál úr nefnd. Ég legg til að þingflokksformenn hitti forseta og við ræðum hvort ekki sé hægt að semja um þetta, fá þessi mál í lýðræðislega umræðu hér á þingi.

Herra forseti. Ég vil einfaldlega koma hingað upp til að taka undir ósk um hlé á þingfundi og um fund með hæstv. forseta til að ræða þinghaldið fram undan. Ég veit til þess að nokkur mál bíða úttektar í allsherjar- og menntamálanefnd, sem hefur bara verið beðið með einhverra hluta vegna, e.t.v. vegna þess að við höfum ekki verið nógu stillt í stjórnarandstöðunni. Mál sem eru tilbúin í nefnd eru ekki tekin úr nefnd. Mér þætti fullt tilefni til þess að formaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar færi að góðu fordæmi formanns velferðarnefndar, hv. þm. Halldóru Mogensen, og boðaði fund hér í hléinu verði það vilji forseta.

Herra forseti. Ég vil ræða aðeins hvers vegna ekki er hægt að taka okkar tillögu á dagskrá og afgreiða úr nefndinni, varðandi staðarvalsgreininguna. Það er einn flokkur í ríkisstjórninni sem hefur verið algjörlega hlynntur því að fara í staðarvalsgreiningu. Þá er hægt að vitna í blaðamannafund sem var haldinn í október 2017. Þar boðaði Framsóknarflokkurinn til blaðamannafundar og þar kom fram að flokkurinn óttast að alvarleg mistök séu í uppsiglingu við staðarval á nýju þjóðarsjúkrahúsi. Hringbraut sé óheppileg staðsetning, mikið rask hljótist af framkvæmdum þar og umferðarmannvirki ráði nú þegar ekki við umferð í nágrenni spítalans. Okkur finnst skynsamlegt að setja af stað óháða úttekt, m.a. með aðkomu erlendra sérfræðinga, um hvort ekki sé hægt að byggja nýjan spítala á nýjum stað. Þetta kemur frá einum ríkisstjórnarflokknum, Framsóknarflokknum, þannig að það hlýtur að vera hægt að koma því til leiðar að við fáum að ræða þetta mikilvæga mál.

Forseti vill þá segja á þessu stigi mála, áður en hann fer að gefa mönnum orðið í seinna sinn til að ræða fundarstjórn, að nú styttist í að hlé verði hvort sem er gert á þessum fundi, kvöldarmatarhlé. Það myndi gleðja forseta og forseti telur gagnlegt að formenn þingflokka og þingforseti setjist þá saman yfir málin. Þannig að klukkan sjö í síðasta lagi myndum við gera hlé á þessum fundi til hálfátta. Í öðru lagi vill forseti segja að það sem hér hefur borið mikið á góma, í umræðum um fundarstjórn forseta í dag, eru fyrst og fremst störf nefnda. Eins og reyndar kom fram í máli sumra þingmanna eru nefndir algjörlega sjálfstæðar í störfum sínum og almennt er vettvangurinn til að ræða vinnu þeirra fundir í nefndinni. Forseti gerir að sjálfsögðu ekki athugasemdir við það þó að menn vilji ræða hér í salnum ef þeir eru óánægðir með eitthvað sem telst til almennra þátta í störfum nefndanna. En forseti hlýtur að segja, eftir umræður dagsins, að allt of mikil brögð eru að því að ekki sé með eðlilegum hætti fjallað um orð og afstöðu annarra þingmanna á lokuðum fundum í þingnefndum. Forseti minnir á að það er hin almenna regla að menn, út af lokuðum fundum, greini eingöngu frá eigin afstöðu og eigin orðum en taki sér ekki það hlutverk að segja frá afstöðu annarra eða bera orð þeirra út af þeim fundum. Fundir nefnda eru lokaðir nema annað sé sérstaklega ákveðið og þeir opnaðir, sem ég veit að margir hafa áhuga á að sé gert í ríkari mæli. En þannig er þetta og hin gamla góða regla sem forseta var ungum kennt í þessum efnum er einföld, hún er svona: Menn greina frá því sem þeir segja sjálfir og þeirri afstöðu sem þeir hafa, en það er ekki þeirra hlutverk að flytja öðrum afstöðu annarra þingmanna og orð annarra þingmanna sem falla á lokuðum fundum í þingnefnd. Endir þeirrar ræðu.

Virðulegi forseti. Í ljósi þess sem virðulegi forseti var að nefna hér, um það sem kemur fram á nefndafundum, þá finnst mér meira og meira kvartað yfir því að talað sé um hluti sem meinbugur er á. Einhvern veginn í ósköpunum verða þingmenn að geta tjáð sig við einhvern sem hefur eitthvað um það að segja hvernig mál ganga. Ef það er ekki forseti sem stjórnar neinu um nefndirnar og ekki má tala um það sem gerist á nefndafundum, hvernig í ósköpunum eigum við þá að bregðast við vandamálum eins og þeim sem hér var lýst í dag? Hefðum við átt að þegja? Varla, er það? Við þurfum að geta talað um það sem er að. Mér finnst hún vera að aukast almennt, ekki bara í þessu máli, krafan um að ekki megi tala um nokkurn skapaðan hlut. Ég boðaði mig hingað upp í fundarstjórn til að benda á að á þarsíðasta kjörtímabili, þegar sá vandvirki, nákvæmi og skipulagði maður Einar K. Guðfinnsson var forseti, mælti hann alveg á milli manna í fundarstjórn forseta. Það er alvanalegt. Það er ekkert sem  Mig langar að spyrja virðulegan forseta hvers vegna hann kýs að hafa þennan háttinn á.

Forseta er stundum vandi á höndum því að það er oft kominn langur listi, mælendalisti þingmanna, sem óskar að ræða fundarstjórn forseta og ekki allir endilega það sama. Forseti bíður þá og safnar saman því sem að honum er beint og verður að vega og meta á hvaða stigi umræðunnar hann fer inn í hana og bregst við eða svarar sé einhverju að honum beint sérstaklega. Stundum beina þingmenn til forseta ýmsu sem hann sér ekki ástæðu til að svara, einfaldlega vegna þess að það er ekki í hans valdi að gera neitt með það sem þar er sagt. Varðandi starf þingnefnda hefur forseti að sjálfsögðu almenna skyldu til að sjá til þess að þingstörf fari fram með góðri reglu í samræmi við þingsköp. Það getur átt við um störf þingnefnda, en almennt þarf mikið til að til kasta forseta komi að grípa inn í störf þingnefnda sem eðli málsins samkvæmt er mjög mikilvægt að séu sjálfstæðar í störfum sínum. Varðandi það sem forseti sagði fyrr um trúnað þá vill hann, til að fyrirbyggja allan misskilning, segja að það er að sjálfsögðu ekki svo, og tók forseti það fram, að ekki megi ræða almennt um störf í þingnefndum, t.d. í liðnum störf þingsins eða þess vegna fundarstjórn forseta, þó að betur færi á hinu. Það sem forseti var þarna eingöngu að tala um eru þær góðu samskiptareglur, sem æskilegt er að menn hafi í huga, þegar afstaða tiltekinna þingmanna er tjáð: Það er hin einfalda grunnregla að menn greina frá sínum eigin orðum og sinni eigin afstöðu, en taka almennt ekki að sér að vera boðberar þess sem aðrir þingmenn hafa sagt eða staðið fyrir á lokuðum fundum í þingnefndum.

Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja virðulegan forseta um þann trúnað sem talað er um hér. Ég sagði á dögunum að ákveðinn mótþrói hefði verið gegn máli í nefndum, ákveðin tregða við að bregðast við upplýsingabeiðni. Það er ekki verið að vitna beint í orð einhvers. Þar er ég að lýsa reynslu minni og tilfinningu fyrir því hvernig málin ganga fyrir sig. Ég get rökstutt það mjög vel hvernig ég kemst að þeirri niðurstöðu að nota þessa lýsingu. En ég er vissulega að lýsa ákveðinni vinnu sem fer fram í nefndum. Mig langar að leita til forseta til að átta mig á því hvort það sé of langt gengið því að ég fékk ávítur þess efnis að þetta væri trúnaðarbrot í nefnd. Ég vildi leita til forseta og fá að vita hvað er rétt í þessu máli.

Virðulegi forseti. Hvað varðar trúnað í nefndum hefur skilningur minn verið sá að óheimilt væri að vitna beint, orðrétt, í menn, en að sjálfsögðu þurfa menn að geta rætt um það sem fram fer í nefndum. Í því tilviki sem ég nefndi áðan, í tilviki málsins sem varðar staðarval fyrir Landspítalann, kom nefndarmaður stjórnarliðsins hingað upp og lýsti afstöðu sinni til málsins og hvernig hann hefur nálgast það í nefndinni mjög afdráttarlaust, hann lýsti því sjálfur, hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson. Ég velti fyrir mér, virðulegur forseti, hvort forseti sé ekki sammála mér um að það hljóti að teljast brýnt mál. Nú er verið að reyna að drífa í því að fara í útboð vegna framkvæmdanna, bara á næstu vikum, svo að þingið hlýtur að vilja afgreiða þetta mál sem allra fyrst áður en menn stíga næstu skref við Hringbraut.

Forseti. Mér finnst þetta fáránlegt. Við erum búin að vera hérna í dágóðan tíma að lýsa fyrir forseta því ástandi sem er í fastanefndum Alþingis. Það er alvarlegt ástand í gangi þar sem ekki er verið að hleypa þingmálum minni hlutans í lýðræðislega umræðu á þingi. Og svör forseta við þessu eru þau að við megum ekki tala um þetta. Við megum ekki tala um það sem er í gangi í nefndunum. Þetta er sturlun.

Forseti biður hv. þingmann að leggja sér ekki orð munn eða gera sér upp skoðanir. Það var alls ekki þetta sem forseti sagði hér áðan. En kannski er ástæðulaust að hafa þá uppi rökræður um þessa hluti. Forseti kýs að tjá sig ekki frekar um þetta, mun frekar ræða það við formenn fastanefnda og telur almennt heppilegri vettvang að við reynum að bæta vinnubrögð okkar í sameiningu og ræða það sem á bjátar utan veggja þingsalarins.

Virðulegi forseti. Forseta er nokkur vandi á höndum þar sem það klúður sem við ræðum hérna helst er í nefndum þingsins. Vissulega er heildarumgjörðin á herðum forseta og mikilvægt að það gangi allt vel. Varðandi orð forseta með að segja frá því hver afstaða manna er kemur fram í 19. gr. þingskapa að ekki megi vitna beint til orða alþingismanna eða gesta á fundum, ef ég las þetta rétt hér áðan. Nú er okkur smávandi á höndum. Þegar við ræðum viðbrögð eða hvernig þingmenn bregðast við eða haga sér í nefndum, hvaða vettvangur er til að ræða það ef það er ekki hér? Störf þingsins gagnast voða lítið í þessu vegna þess að sá tími er svo stuttur og afmarkaður, en það kann að vera að forseti sé að beina því til okkar að beina orðum okkar á annan hátt til þingmanna, þ.e. að það getur verið að hv. þingmaður hafi verið 

Herra forseti. Forseta er vissulega vandi á höndum, en hér erum við að ræða störfin í nefndunum. Ég verð aftur að gera að umræðuefni ástand í annarri þeirra nefnda sem ég sit í, þ.e. í umhverfis- og samgöngunefnd. Þar er ekki um að ræða að meiri hlutinn samþykki ekki að mál minni hluta fari úr nefndinni, af því að það eru engin þingmannafrumvörp í þeirri ágætu nefnd, heldur virðist meiri hlutinn vera að koma í veg fyrir að stjórnarmál fari úr nefndinni. Það virðist einhvern veginn vera slík tregða í því að enn á eftir að afgreiða 20 mál úr þeirri nefnd. Það er auðvitað ákveðið áhyggjuefni þegar svona fáir daga eru eftir áður en þingið fer í sumarfrí.

Virðulegur forseti. Ég vildi fá að koma örstutt upp og segja frá þeirri upplifun minni að nú hefur hæstv. forseti sagt að menn þurfi að fara varlega í að tjá sig um það sem á sér stað í nefndum. Miðað við það hvernig hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson tjáði sig hér áðan finnst mér með fullkomnum ólíkindum hvað nefndarmenn í þeirri nefnd hafa talað varlega um framgöngu hans í nefndinni. Ég vildi bara að þetta kæmi fram hér.

Herra forseti. Þetta eru gagnlegustu lærdómstímarnir á þingi yfirleitt. Það segir í 19. gr. laga um þingsköp, með leyfi forseta: „Óheimilt er að vitna til orða nefndarmanna eða gesta sem falla á lokuðum nefndarfundi nema með leyfi viðkomandi …“ Þar segir að ekki megi vitna beint til orða. Ég var í forsætisnefnd einu sinni og ónefndur starfsmaður, ég ætla ekki að vitna um hver það var, benti á að það væri eitthvað til sem héti „chatham house rules“. Í því tilfelli, ég finn það hér, segir að á fundum sem eru undir þeim reglum sé öllum viðkomandi frjálst að nota upplýsingarnar sem koma fram, en þeir benda ekki á hver það er í rauninni sem til hafði þessar upplýsingar. Þetta er þrengra en segir í lögum um þingsköp. Þar segir ekkert um að ekki megi vitna til afstöðu einhvers. Við gerum það með alla gesti sem koma fyrir nefndina. Við vitnum í þá og segjum: Afstaða þeirra aðila sem höfnuðu þessu og komu fyrir nefndina var þessi og þessi og þessi. Það er ekkert sem bannar okkur að vitna til afstöðu einhverra annarra þingmanna 

Forseti tók það fram að hann talaði um gamlar og góðar hefðir. Þannig er það hér innan húss að eitt eru lög og reglur og síðan eru ríkar hefðir um margt sem fram fer hér, óskrifaðar reglur sem gjarnan mega vera í heiðri hafðar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna aðgerða gegn skattundanskotum og skattsvikum. Þetta er mál nr. 561. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum á sviði skattamála sem m.a. eru byggðar á tillögum þriggja starfshópa frá árinu 2017 um aðgerðir gegn skattundanskoum og skattsvikum. Um er að ræða skýrslur um umfang skattundanskota og tillögur til aðgerða, um milliverðlagningu og faktúrufölsun og skattskyldu af erlendri ferðaþjónustustarfsemi á Íslandi. Tillögur starfshópanna voru margar og af margvíslegum toga og er í fyrsta áfanga gert ráð fyrir því að gerðar verði breytingar sem lúta að heimild erlendra atvinnufyrirtækja, þar með talið ferðaþjónustuaðila, sem eru virðisaukaskattsskyld hér á landi til að skrá sig og skila virðisaukaskatti í gegnum einfaldað rafrænt skráningarkerfi og heimild tollstjóra til að fjarlægja skráningarmerki ökutækis hafi ekki verið staðin skil á lögbundnum aðflutningsgjöldum bifreiðar. Þá felur frumvarpið í sér breytingar vegna athugasemda frá Eftirlitsstofnun EFTA sem varða samsköttun félaga. Í frumvarpinu eru einnig tillögur um breytingu á skilaskyldu launagreiðanda á staðgreiðslu af launum í tengslum við útleigu á vinnuafli. Þörf er á að skilgreina enn frekar ábyrgð launagreiðanda á staðgreiðsluskilum starfsmanna starfsmannaleigu eða annars aðila sem leigir út vinnuafl vegna starfa þeirra hér á landi. Þá er þar jafnframt að finna tillögu um að sett verði stöðluð gjaldskrá um greiðslu aðflutningsgjalda vegna tímabundins innflutnings erlendra hópbifreiða til landsins, eða annarra ökutækja sem nota á til atvinnurekstrar, í stað þess að útreikningur eigi sér stað út frá áætlaðri leigu miðað við 1/60 hluta tollverðs. Fyrir liggur að áfram verður unnið með tillögur starfshópanna sem sumar hverjar krefjast lengri tíma til úrvinnslu. Ég mun nú fjalla nokkuð ítarlega um einstök efnisatriði frumvarpsins. Í fyrsta lagi vil ég víkja að samsköttun félaga. Lagðar eru til breytingar á lögum um tekjuskatt, þannig að föstum starfsstöðvum félaga í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins, aðildarríkjum stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða í Færeyjum, sem staðsettar eru hér á landi, verði heimil samsköttun með innlendum samstæðufélögum. Breytingartillagan er lögð fram í því skyni að koma til móts við álit Eftirlitsstofnunar EFTA frá 7. apríl 2016 um að íslenskar reglur um samsköttun félaga brjóti í bága við EES-samninginn um staðfesturétt og frjálst flæði fjármagns. Ég vísa einnig í formlega tilkynningu eftirlitsstofnunarinnar sem dagsett er 27. mars síðastliðinn. Í frumvarpinu er lagt til að sama frávik eigi við í tilviki fastrar starfsstöðvar og í tilviki dótturfélags, þ.e. að skilyrðið um 90% eignarhald þurfi að hafa varað allt viðkomandi reikningsár, nema þegar um nýstofnuð dótturfélög eða fasta starfsstöð er að ræða eða slit á dótturfélagi eða lokun fastrar starfsstöðvar. Þá er að auki lagt til að tap í fastri starfsstöð samkvæmt lögum um tekjuskatt verði því aðeins frádráttarbært hjá íslensku félagi að ekki sé unnt að jafna tapið hjá erlendu félagi starfsstöðvarinnar. Á síðustu árum hefur átt sér stað mikil aukning á flæði vinnuafls innan Evrópusambandsins og EFTA-ríkjanna með samningum um alþjóðlega útleigu á vinnuafli og hefur Ísland ekki farið varhluta af þeirri þróun. Mörg dæmi eru um að erlendir aðilar komi hingað til lands og vinni í verktöku fyrir innlenda aðila. Framkvæmdin er hins vegar oft sú að starfsmenn erlendu aðilanna lúta í raun boðvaldi innlendra aðila og eru á allan hátt eins og hverjir aðrir samningsbundnir starfsmenn innlendu aðilanna þegar litið er til stjórnunar og ábyrgðar þeirra gagnvart hinum erlenda aðila. Þegar þannig háttar til er í skattaréttarlegum skilningi talað um ,,gerviverktöku“, þ.e. þegar aðili kemur fram út á við sem verktaki en hefur þegar nánar er skoðað réttarstöðu launþega. Í ljósi þess mikla fjölda erlendra starfsmanna sem komið hefur hingað til lands síðustu misseri liggur fyrir að erfiðleikum er bundið fyrir skattyfirvöld að sporna við því hverju sinni að raunverulegt samningssamband launþega sé dulið, ýmist undir formerkjum starfsmannaleigu eða verktöku, þar með talið í formi útleigðra starfsmanna. Því má leiða að því líkur að ríkissjóður og sveitarfélög fari á mis við skatttekjur vegna vinnu erlendra manna hér á landi, ásamt því að ekki sé greitt tryggingagjald af launum þessara manna. Þá má ætla að lífeyrissjóðsgreiðslum vegna vinnu þeirra sé ekki haldið eftir og skilað réttilega. Árið 2007 voru gerðar breytingar á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda til að bregðast við dómi Hæstaréttar í máli Impregilo SpA, útibú á Íslandi, gegn íslenska ríkinu. Breytingarnar fólu m.a. í sér að ákvæðum staðgreiðslulaga var breytt þannig að notandi þjónustu teldist launagreiðandi útleigðra starfsmanna á grundvelli samninga um útleigu á vinnuafli, en ekki starfsmannaleigan, þ.e. ef hún væri ekki með skattalegt heimilisfesti hér á landi. Samhliða þessari breytingu voru einnig gerðar breytingar á lögum um tryggingagjald og lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Hugtakið starfsmannaleiga eins og það er sett fram í lögum um starfsmannaleigur hefur leitt til þess að skattyfirvöld hafa talið sig bundin af þeim þrönga skilningi sem þar kemur fram þegar kemur að því að skýra hugtakið í lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og að hugtakið í skattalegum skilningi ætti einungis við um skráðar starfsmannaleigur sem hafa þann eina tilgang að leigja út starfsmenn. Með þeim breytingum sem lagðar eru nú til með þessu frumvarpi, þ.e. að bæta við lög um staðgreiðslu opinberra gjalda, orðunum „eða annar aðili sem leigir út vinnuafl“, er kveðið skýrar á um skilaskyldu launagreiðanda í þeim tilvikum þegar um er að ræða útleigu á vinnuafli, óháð því hvort útleigan eigi sér stað fyrir tilstilli skráðrar starfsmannaleigu eða annars aðila. Með frumvarpinu er líka lagt til að tekið verði upp hér á landi að norskri fyrirmynd rafrænt skráningarkerfi fyrir erlend atvinnufyrirtæki sem selja öðrum en fyrirtækjum hér þjónustu sem veitt er rafrænt, fjarskiptaþjónustu og útvarps- og sjónvarpsþjónustu. Markmið breytingarinnar er að einfalda innheimtu og skil á virðisaukaskatti fyrir erlend atvinnufyrirtæki hér á landi, í samræmi við tillögur OECD um kosti einfaldaðs skráningarforms vegna sölu á rafrænni þjónustu milli landa, og má vísa um það t.d. til skýrslu OECD um árangursríka innheimtu virðisaukaskatts, sem kom út 24. október á síðasta ári. Markmiðið er þannig að takmarka þær skattalegu kröfur sem gerðar eru til erlendra atvinnufyrirtækja vegna sölu á tiltekinni þjónustu til einstaklinga og þeirra aðila sem stunda ekki atvinnurekstur hér á landi. Með breytingunni verða skatttekjur ríkissjóðs enn betur tryggðar og samkeppnisstaða innlendra og erlendra aðila bætt. Samhliða þeirri breytingu er lagt til að þeim erlendu atvinnufyrirtækjum sem selja hingað til lands í áskrift blöð og tímarit á pappírsformi sem og þeim erlendu ferðaþjónustuaðilum sem selja virðisaukaskattsskylda þjónustu hingað verði jafnframt heimilað að skrá sig með einfaldri skráningu að því gefnu að salan eigi sér stað til annarra en atvinnufyrirtækja hér á landi. Með hugtakinu atvinnufyrirtæki er átt við fyrirtæki sem hefur með höndum atvinnurekstur, þ.e. stundar sjálfstæða starfsemi reglubundið í vissu umfangi í þeim efnahagslega tilgangi að skila hagnaði. Og verður að segja að þessi hugtakanotkun er kannski ekki í samræmi við almenna málvenju enda hefur það að mínu mati falist í fyrirtækjum, þessi skilgreining, en hér er sem sagt sérstaklega áréttað að um atvinnufyrirtæki er að ræða. Lagt er til að einföld skráning fari fram út frá rafrænu skráningarkerfi ríkisskattstjóra. Innleiðing rafræns skráningarkerfis líkt og lagt er til í frumvarpi þessu mun að öllu óbreyttu leiða til aukinnar skilvirkni og fyrirsjáanleika fyrir erlend atvinnufyrirtæki. Í þessu sambandi má til að mynda nefna að eðli rafrænnar þjónustu er að atvinnufyrirtæki geta veitt fjölda kaupenda í mismunandi löndum þjónustu án þess að vera með heimilisfesti eða fasta starfsstöð í þeim löndum þar sem að kaupendur þjónustunnar hafa búsetu. Þetta leiðir til þess að atvinnufyrirtæki sem stunda milliríkjaviðskipti eru oft skuldbundin til þess að standa skil á virðisaukaskatti í mörgum löndum þrátt fyrir að vera ekki með heimilisfesti eða fasta starfsstöð í löndum kaupenda þjónustunnar. Til að greiða fyrir auknum einfaldleika og alþjóðlegum viðskiptum þegar um er að ræða rafræn viðskipti yfir landamæri er í frumvarpi þessu lögð til upptaka einfalds skráningarkerfis hér á landi. Innan ESB hefur um árabil verið í gildi rafrænt skráningarkerfi fyrir erlend atvinnufyrirtæki utan sambandsins sem selja neytendum innan sambandsins þjónustu sem veitt er rafrænt, fjarskiptaþjónustu eða útvarps- og sjónvarpsþjónustu til einföldunar fyrir erlend atvinnufyrirtæki. Sambærilegt skráningarkerfi og lagt er til að tekið verði upp hér á landi var tekið upp í Noregi í júlí 2011. Það kerfi nær þó eingöngu til rafrænnar þjónustu, þar með talið fjarskiptaþjónustu. Í frumvarpi þessu er þó jafnframt lagt til að þeim erlendu aðilum sem hafa með höndum sölu hingað til lands á blöðum og tímaritum í áskrift á pappírsformi sem og þeim erlendu ferðaþjónustuaðilum sem selja virðisaukaskattsskylda ferðaþjónustu erlendis frá hingað til lands gefist einnig kostur á að nýta sér einfaldaða skráningu og skila virðisaukaskatti út frá slíkri skráningu hér á landi. Skilyrði fyrir einfaldri skráningu erlendra atvinnufyrirtækja skal þó ávallt vera það að salan eigi sér stað til annarra en atvinnufyrirtækja hér á landi. Þá má nefna að Nýja-Sjáland og Ástralía tóku upp slíkt kerfi árin 2016 og 2017 vegna skráningar og innheimtu á vöru og þjónustuskatti vegna sölu á þjónustu sem hægt er að veita yfir landamæri. Virðulegur forseti. Samfara auknum fjölda ferðamanna á Íslandi hefur ökutækjum sem flutt eru inn til að nota tímabundið hér á landi fjölgað umtalsvert. Nokkur hluti ökutækjanna er fluttur inn til nota í atvinnurekstri, m.a. í ferðaþjónustu, og þá einkum hópbifreiðar, en önnur ökutæki eru að jafnaði flutt inn til persónulegra nota. Hið aukna umfang skapar ýmis álitamál er snúa að aðflutningsgjöldum og tollfríðindum. Umfang eftirlits með því að skilyrði tímabundins innflutnings séu uppfyllt hefur aukist umtalsvert samfara auknum innflutningi. Flest ökutækjanna eru flutt inn með ferju í áætlunarsiglingum, þ.e. ferjunni Norrænu sem kemur til hafnar á Seyðisfirði. Aðstæður við tollafgreiðslu ökutækjanna eru þannig að hún þarf að eiga sér stað á skömmum tíma. Af þeim sökum eru möguleikar tollyfirvalda til ítarlegrar tollmeðferðar takmarkaðir að ákveðnu leyti. Innlendir rekstraraðilar í ferðaþjónustu hafa talið sig verða þess áskynja að samkeppnisaðilar nýti ökutæki hér á landi lengur en þeim er heimilt á grundvelli undanþágna vegna tímabundinna nota eða jafnvel í trássi við önnur skilyrði slíkra undanþága. Í þeim tilvikum þegar farið hefur verið gegn skilyrðunum hafa tollyfirvöld átt á brattann að sækja við að rannsaka og undirbúa töku ákvarðana um álagningu aðflutningsgjalda. Þá hefur borið við að innheimta slíkra aðflutningsgjalda hafi borið takmarkaðan árangur enda ekkert sem kemur í veg fyrir að ökutækin verði flutt úr landi þrátt fyrir tilvist slíkrar skuldar. Þessi staða fer gegn hagsmunum hins opinbera og sjónarmiðum um skilvirka og góða innheimtu aðflutningsgjalda og skekkir samkeppnisstöðu í atvinnurekstri hér á landi. Í skýrslu starfshóps um skattskyldu af erlendri ferðaþjónustustarfsemi á Íslandi frá því í júlí 2017 er m.a. sett fram tillaga um að gerð verði breyting á reglugerð um ýmis tollfríðindi, þess efnis að tollstjóri fái almenna heimild til þess að fjarlægja skráningarmerki ökutækis ef fyrir liggur að aðili, jafnt innlendur sem erlendur, hefur ekki staðið skil á lögbundnum aðflutningsgjöldum bifreiðar hér á landi. Þá er þar jafnframt að finna tillögu um að sett verði stöðluð gjaldskrá um greiðslu aðflutningsgjalda vegna tímabundins innflutnings erlendra hópbifreiða til landsins, eða annarra ökutækja sem nota á til atvinnurekstrar, í stað þess að útreikningur eigi sér stað út frá áætlaðri leigu sem hluta tollverðs. Er frumvarpinu ætlað að tryggja tillögunum lagastoð. Í fyrsta lagi er lögð til breyting á tollfríðindum hópbifreiða sem fluttar eru til landsins tímabundið þegar bifreið er ekki flutt úr landi með þeim ferðamannahópi sem bifreiðin var ætluð við innflutning. Í stað þess að aðflutningsgjöld sem greiða ber af bifreiðunum geti numið tilteknum hluta af áætlaðri leigu sem tekur mið af tollverði bifreiðar taki hin áætlaða leiga mið af meðaltollverði innfluttra hópbifreiða sem flokkast hafa í sama tollskrárnúmer síðastliðin þrjú ár. Í öðru lagi er í frumvarpinu tillaga þar sem gert er ráð fyrir að tollyfirvöldum verði heimilað að fjarlægja skráningarmerki af ökutækjum sem hafa verið flutt inn á grundvelli tollfríðindaákvæða tollalaga. Þau ákvæði heimila tímabundna niðurfellingu tolls vegna ökutækja sem nota á tímabundið hér á landi. Við innflutning og framleiðslu ökutækja hér á landi er skylt að greiða aðflutningsgjöld, m.a. vörugjald, virðisaukaskatt og úrvinnslugjald. Af þeim vega vörugjald og virðisaukaskattur jafnan þyngst. Skyldan til greiðslu vörugjalds sem nær til nýrra og notaðra ökutækja hvílir á innflytjendum hvort sem innflutningurinn er gerður til endursölu eða til eigin nota. Skyldan til greiðslu virðisaukaskatts nær til allra vara, nýrra og notaðra, þar með talið ökutækja. Við innflutning á vöru er virðisaukaskattur innheimtur af tollverði skattskyldrar vöru að viðbættum tolli og öðrum gjöldum sem á eru lögð við tollmeðferð. Á grundvelli ákvæða tollalaga um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl. og laga um virðisaukaskatt hafa vörugjöld og virðisaukaskattur verið felld niður við innflutning á ökutækjum sem nota á tímabundið hér á landi. Þeim sem slíkrar heimildar njóta er því heimilt að flytja inn ökutæki til nota hér á landi um nokkra hríð án þess að skylda til greiðslu gjalda myndist. Tollfríðindin felast ekki í niðurfellingu aðflutningsgjalda heldur ber innflytjendum að greiða vörugjald af leiguverði eða áætluðu leiguverði í stað tollverðs sem að meginstefnu endurspeglar viðskiptaverð vöru, þ.e. það verð sem greitt er eða greiða ber fyrir ökutæki við sölu til útflutnings. Framangreind tollfríðindaákvæði eru grundvölluð á alþjóðlegum skuldbindingum. Á grundvelli EES-samningsins njóta íbúar aðildarríkja samningsins réttar til frjálsrar farar og atvinnu í aðildarríkjunum. Í því felst m.a. að þeim er tryggður réttur til að stunda starfsemi í öllum EES-ríkjunum. Í framkvæmd hafa ákvæði samningsins verið talin tryggja mönnum rétt til tímabundinna nota ökutækja í öðru EES-ríki en heimaríki viðkomandi. Þá hafa íslensk stjórnvöld tekið þátt í gerð yfirlýsinga á vettvangi OECD sem tryggja eiga ferðamönnum rétt til að ferðast á ökutækjum milli aðildarlanda stofnunarinnar án þess að skylda til greiðslu aðflutningsgjalda myndist. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem snerta öll ökutæki sem njóta tollfríðinda við innflutning á grundvelli framangreindra ákvæða um tímabundna notkun ökutækja hér á landi. Ef brotið er gegn skilyrðum ákvæðanna myndast ótvíræð skylda til greiðslu aðflutningsgjalda. Til þess að treysta skilvirka innheimtu þeirra er annars vegar lagt til að heimilt verði að fjarlægja skráningarmerki af viðkomandi ökutæki hafi notkun þess varað lengur hér á landi en heimilt er. Gert er að ráð fyrir að skráningarmerkið verði ekki afhent aftur fyrr en tollurinn hefur verið greiddur. Hins vegar er lögð til sú einföldun á innheimtu aðflutningsgjalda á grundvelli áætlaðs leiguverðs hópbifreiða að í stað þess að hið áætlaða leiguverð taki mið af tollverði viðkomandi ökutækis byggist það á fyrirframbirtu meðaltollverði innfluttra hópbifreiða sem flokkast hafa í sama tollskrárnúmer síðastliðin þrjú ár. Verði frumvarpið samþykkt verða tollyfirvöld færari um að takast á við eftirlit með því að ökutæki sem nota á tímabundið hér á landi uppfylli þau skilyrði sem sett hafa verið. Þá verður innheimta aðflutningsgjalda einfaldari og skilvirkari. Virðulegur forseti. Ákvæði frumvarpsins um að heimild hlutafélaga til samsköttunar nái einnig til fastra starfsstöðva félaga innan Evrópska efnahagssvæðisins gæti hugsanlega haft einhver áhrif á ríkissjóð hvort heldur er til hækkunar eða lækkunar á tekjum. Í ljósi þess að fram til þessa hefur ekki reynt á slíka skattlagningu hér á landi er engin leið að spá fyrir um nettóáhrif tillögunnar á tekjuhlið ríkissjóðs til framtíðar. Tillögur frumvarpsins sem snúa að skilaskyldu launagreiðanda á staðgreiðslu af launum í tengslum við útleigu á vinnuafli gera lagaákvæðið skýrara og er til þess fallið að draga úr skattundanskotum og skattsvikum og auka þannig skatttekjur ríkis og sveitarfélaga í einhverjum mæli. Gert er ráð fyrir að einskiptiskostnaður muni falla til vegna smíði sérstaks skráningarkerfis fyrir einfalda skráningu sem heimiluð verður erlendum aðilum sem selja rafræna þjónustu o.fl. hingað til lands. Áætla má að sá kostnaður nemi um 50–70 millj. kr. Um leið má gera ráð fyrir bættum og skilvirkari skattskilum í framhaldi af upptöku slíks kerfis sem mun vega upp á móti þessum stofnkostnaði. Tillögur um lagabreytingar vegna ökutækja sem nota á tímabundið hér á landi munu einkum kalla á breytingu verklags við tolleftirlit. Tillögurnar munu annars vegar leiða til aukinnar skilvirkni tolleftirlits og hins vegar kalla á vinnu við að fjarlægja skráningarmerki af ökutækjum. Á heildina litið má ætla að áhrif þessara breytinga verði óveruleg. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, mál nr. 562 á þskj. 885. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um virðisaukaskatt. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna um kaup og sölu á þjónustu milli landa. Í kjölfar alþjóðlegrar þróunar á sviði virðisaukaskatts, m.a. vegna mikilla umsvifa í rafrænum viðskiptum á netinu, eru nú lagðar til breytingar á ákvæðum laganna um kaup og sölu á þjónustu milli landa. Breytingarnar eru að mestu leyti byggðar á skýrslu starfshóps um kaup og sölu á vöru og þjónustu milli landa en skýrslu þeirri var skilað til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í október árið 2016. Í breytingunum felst að sú meginregla verður innleidd að skattlagningarstaður á veitingu þjónustu í milliríkjaviðskiptum verður sá staður þar sem neysla þjónustunnar á sér stað, út frá búsetu kaupanda þjónustunnar. Í dag er skattlagningarstaður þjónustu eingöngu miðaður við nýtingu hennar, en það getur verið erfitt að meta í öllum tilvikum. Breytingin leiðir því til einföldunar á skattframkvæmd, en með henni verður ekki lengur fyrir hendi sama þörf á að greina og leggja mat á viðskiptasamninga til þess að leiða í ljós hvar þjónusta teljist vera nýtt. Við breytingarnar er tekið mið af alþjóðlegum leiðbeiningarreglum OECD í þessum efnum og skýrslu stofnunarinnar um árangursríka innheimtu virðisaukaskatts í milliríkjaviðskiptum. Samhliða þeim breytingum sem lagðar eru til vegna kaupa og sölu þjónustu milli landa er lagt til að erlendum atvinnufyrirtækjum sem selja innlendum aðilum hér á landi blöð og tímarit í áskrift á pappírsformi verði gert skylt að innheimta og skila virðisaukaskatti af þeirri sölu hér á landi. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna um rafræna sölu og áskriftir á tímaritum og fréttablöðum. Um er að ræða breytingar sem byggðar eru á tillögum nefndar um bætt rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla, en nefndin skilaði skýrslu til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra þann 25. janúar síðastliðinn. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lagt upp með að endurskoðun fari fram á skattalegu umhverfi tónlistar, íslensks ritmáls og fjölmiðla. Í stjórnarsáttmálunum kemur m.a. fram að ríkisstjórnin vilji bæta starfsumhverfi fjölmiðla, t.d. með endurskoðun á skattalegu umhverfi þeirra. Þann 25. janúar 2018 skilaði nefnd um bætt rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla skýrslu til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um tillögur að breytingum á lögum og öðrum aðgerðum til að bæta og styrkja rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla hér á landi. Ein af tillögum nefndarinnar sem samhljómur var um meðal nefndarmanna laut að samræmingu á virðisaukaskatti á sölu og áskriftir dagblaða, tímarita og landsmála- og héraðsfréttablaða, hvort sem slík tímarit væru á prentuðu eða á rafrænu formi. Slík samræming væri brýn, sérstaklega út frá samkeppnissjónarmiðum, en yfirleitt væri um sömu eða mjög sambærilega þjónustu að ræða, hvort sem efninu væri miðlað á prenti eða rafrænt. Í ljósi þessa er lagt til í frumvarpinu að stigið verði skref í átt að bættu rekstrarumhverfi fjölmiðla hér á landi með samræmingu á skattlagningu á virðisaukaskatti á sölu og áskriftir dagblaða, tímarita og landsmála- og héraðsfréttablaða, hvort heldur sem útgáfuform miðlanna er á prentuðu eða rafrænu formi. Sú samræming er í anda leiðbeiningarreglna OECD sem leggur áherslu á að skattlagning skuli vera hlutlaus og sanngjörn, eins og það er kallað, milli rafrænna og hefðbundinna viðskipta. Með breytingunni verða rafrænar áskriftir og rafræn sala tímarita, dagblaða og landsmála- og héraðsfréttablaða skattlagðar með sama hætti, þ.e. í 11% þrepi, en áður var rafræn sala og áskriftir fréttablaða í 24% þrepi. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna um heimild ferðaþjónustuleyfishafa til færslu innskatts af aðföngum sínum vegna öflunar og reksturs fólksbifreiða hér á landi í atvinnuskyni. Um er að ræða nauðsynlegar breytingar til að tryggja að ferðaþjónustuaðilum sem annast fólksflutninga á fólksbifreiðum í atvinnuskyni verði gert mögulegt að færa innskatt á móti útskatti við uppgjör virðisaukaskatts vegna kaupa á aðföngum til reksturs þeirra fólksbifreiða sem eingöngu eru notaðar í atvinnurekstri og virðisaukaskattsskyldri starfsemi ferðaþjónustuaðila. Í frumvarpinu er þannig lagt til að ferðaþjónustuaðilar sem uppfylla skilyrði laga nr. 28/2017, um farþegaflutninga og farmflutninga á landi, og hafa fengið útgefið sérstakt ferðaþjónustuleyfi frá Samgöngustofu og uppfylla að öðru leyti skilyrði laganna öðlist nú heimild til færslu innskatts vegna kaupa á aðföngum sem tengjast öflun og rekstri þeirra fólksbifreiða sem að öllu leyti eru nýttar í virðisaukaskattsskyldum rekstri ferðaþjónustuleyfishafa. Ég vil vekja athygli á því að gert er ráð fyrir að frumvarpið öðlist gildi 1. júlí 2018 en þau ákvæði sem varða kaup og sölu á vörum og þjónustu milli landa taki þó ekki gildi fyrr en 1. janúar 2019 í ljósi þeirra breytinga sem þar um ræðir. Ég vil þá að lokum, virðulegur forseti, leggja til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 186/2017 um breytingu á XVII. viðauka við EES-samninginn um hugverkaréttindi og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2014/26 frá 26. febrúar 2014 um sameiginlega umsýslu höfundaréttar og skyldra réttinda og leyfisveitingar yfir landamæri vegna netnotkunar á tónverkum á innri markaðnum. Markmið tilskipunarinnar er að samræma starfshætti rétthafasamtaka með því að setja samræmdar reglur um starfsramma er varðar stjórnskipulag, skipan fjármála, gegnsæi og upplýsingagjöf. Reglunum er ætlað að tryggja þátttöku rétthafa í ákvarðanaferli rétthafasamtaka og upplýsingaflæði til rétthafa, rétthafasamtaka, þjónustuveitenda og almennings. Réttindi rétthafa skulu þannig vera tilgreind í samþykktum viðkomandi samtaka auk þess sem rétthafar geta valið sér rétthafasamtök án tillits til ríkisborgararéttar eða búsetu. Þá er það jafnframt markmið tilskipunarinnar að koma á samræmdum reglum um fjölþjóðleg leyfi sem veitt verða af rétthafasamtökum um afnot af tónlist á netinu í þeim tilgangi að tryggja aukið framboð slíkrar þjónustu. Tilskipunin tilgreinir í því skyni þær kröfur sem rétthafasamtök, sem munu geta veitt slíkt leyfi, þurfa að uppfylla. Tilskipunin nær til allra rétthafasamtaka sem falla undir skilgreiningu hennar, óháð stærð þeirra. Tilskipunin hefur fengið umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd og setti hún fram sjónarmið sín í áliti. Þar vísar nefndin til þess að þær kröfur sem tilskipunin gerir eru sérstaklega íþyngjandi fyrir íslensk rétthafasamtök í ljósi smæðar þeirra og taldi mikilvægast að líta sérstaklega til þeirra áhrifa sem innleiðing felur í sér fyrir íslensk rétthafasamtök. Nefndin taldi rétt að óskað yrði eftir aðlögun að þeim þáttum tilskipunarinnar sem reynst geta íslenskum samtökum á þessu sviði íþyngjandi. Utanríkismálanefnd tók undir þessi sjónarmið allsherjar- og menntamálanefndar. Í kjölfar framangreinds álits áttu fulltrúar mennta- og menningarmálaráðuneytisins og utanríkisráðuneytisins fund með þeirri stjórnarskrifstofu framkvæmdastjórnar ESB sem fer með málefni hugverkaréttar. Á fundinum voru kannaðar undirtektir við þeirri aðlögun sem nefndir þingsins vísuðu til. Fulltrúar framkvæmdastjórnarinnar lýstu þeirri eindregnu afstöðu sinni að öllum slíkum óskum um aðlögun yrði hafnað. Var vísað til þess að í umræðum um tillögu að tilskipuninni hjá stofnunum ESB hefðu komið fram sambærilegar óskir um undanþágur fyrir höfundaréttarsamtök í smáríkjum innan ESB, t.d. Möltu. Þeim óskum hafði hins vegar verið hafnað með þeim rökum að slíkar undanþágur mundu ganga gegn markmiðum tilskipunarinnar. Þar sem beiðni Íslands um efnislega aðlögun skilaði ekki árangri ákváðu íslensk stjórnvöld að óska eftir tímabundinni aðlögun frá tilskipuninni með þeim hætti að frestað yrði gildistöku íþyngjandi ákvæða hennar um skýrslugerð rétthafasamtaka, þannig að miðað yrði við fjárhagsárið 2019 í stað 2018 í aðlögunartexta sameiginlegu EES-nefndarinnar. Í ljósi þess hversu umræðan um upptöku þessarar tilskipunar hefur dregist á langinn mun tilskipunin hins vegar ekki taka gildi meðal EFTA-ríkjanna innan EES fyrr en á næsta ári. Því munu kröfur um skýrslugerð rétthafasamtaka ekki gilda fyrr en fjárhagsárið 2019. Það er í samræmi við afstöðu Íslands. Með vísan til þessa varð niðurstaða sérfræðinga EFTA-ríkjanna sú að sérstakur aðlögunartexti um frestun á gildistöku íþyngjandi ákvæða væri ekki lengur nauðsynlegur. Þar sem innleiðing tilskipunarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi var umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar tekin með stjórnskipulegum fyrirvara af hálfu Íslands. Samkvæmt lögum um þingsköp Alþingis ber að aflétta slíkum fyrirvara með þingsályktunartillögu. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 64/2006, með síðari breytingum. Frumvarpið er samið í þeim tilgangi að draga úr hættu á ólögmætri misnotkun sýndarfjár og hindra að tækniframfarir og frumkvöðlastarf sé misnotað í refsiverðum tilgangi. Sú starfsemi sem frumvarpið lýtur að er nú þegar í boði á Íslandi. Með frumvarpinu er lagt til að þjónustuveitendur sem bjóða upp á viðskipti milli sýndarfjár, rafeyris og gjaldmiðla og þjónustuveitendur stafrænna veskja verði tilkynningarskyldir aðilar. Jafnframt er lagt til að þessir aðilar verði skráningarskyldir hjá Fjármálaeftirlitinu og lúti eftirliti þess hvað varðar lög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fleira. Með því að fella þessa þjónustuveitendur undir gildissvið laganna sem tilkynningarskylda aðila er þeim gert skylt að framkvæma áreiðanleikakönnun á viðskiptamönnum sínum, tilkynna lögreglu um öll grunsamleg viðskipti og lúta þeim skyldum sem lög um aðgerðir gegn peningaþvætti kveða á um. Með skráningar- og eftirlitsskyldu þessara aðila er tryggt að til staðar sé yfirsýn yfir fjölda þessara þjónustuveitenda og að haft sé eftirlit með því að þeir fylgi ákvæðum laga um aðgerðir gegn peningaþvætti. Þrjár nýjar orðskýringar eru í frumvarpinu. Hugtakið sýndarfé er skilgreint sem hvers konar stafrænt fé sem er hvorki rafeyrir í skilningi laga um útgáfu og meðferð rafeyris né gjaldmiðill. Þá er hugtakið gjaldmiðill skilgreint, að ég held í fyrsta sinn í íslenskri löggjöf. Hann er skilgreindur sem seðlar, mynt og aðrir gjaldmiðlar sem seðlabankar eða aðrir til þess bærir opinberir aðilar gefa út og er viðurkenndur lögmætur gjaldmiðill. Að lokum er þjónustuveitandi stafrænna veskja enn eitt hugtakið. Það er skilgreint sem einstaklingur eða lögaðili sem býður upp á vörsluþjónustu á auðkennum sýndarfjár, hvort sem er með hugbúnaði, kerfi eða annars konar miðli til að halda utan um, geyma og flytja sýndarfé. Verði frumvarpið að lögum er gert ráð fyrir að þjónustuveitendur sem frumvarpið nær til hafi einn mánuð frá gildistöku þeirra til að óska eftir skráningu hjá Fjármálaeftirlitinu sem ber að taka afstöðu til umsóknarinnar innan 30 daga. Í frumvarpinu eru jafnframt lagðar til breytingar á lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, nr. 99/1999, með síðari breytingum. Lagt er til að þjónustuveitendur sem frumvarp þetta fjallar um greiði árlegt eftirlitsgjald til Fjármálaeftirlitsins að fjárhæð 700.000 kr. en það er sama gjald og gjaldeyrisskiptastöðvar og peninga- og verðmætasendingarþjónustur greiða til eftirlitsins. Virðulegi forseti. Ég hef nú þegar gert grein fyrir aðalatriðum þessa frumvarps. Starfsemi sú sem fjallað er um í frumvarpinu er nú þegar í boði á Íslandi og að mínu mati er mikilvægt að bregðast skjótt við til að draga úr hættu á ólögmætri notkun sýndarfjár og hindra að tækniframfarir og frumkvöðlastarf sé notað í refsiverðum tilgangi. Ég vísa að öðru leyti til greinargerðar, athugasemda með frumvarpinu, en legg þá til að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og þóknanlegrar 2. umr. hér í þingsal.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 936, mál nr. 581. Þar er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á tollalögum, nr. 88/2005, sem fjallar um upprunatengda osta og móðurmjólk. Frumvarpið er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Annars vegar felur frumvarpið í sér að móðurmjólk sem flutt er inn vegna hvítvoðunga verði tollfrjáls með þeim hætti að lögð er til breyting á viðauka I með tollalögum þar sem bætt er við nýju tollskrárnúmeri fyrir móðurmjólk fyrir hvítvoðunga. Tilefni þessarar breytingar er erindi frá Landspítalanum til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins vegna innflutnings spítalans frá Danmörku á móðurmjólk fyrir fyrirbura. Landspítalinn hefur flutt slíka mjólk inn frosna með hraðpósti, að meðaltali 37 lítra á ári. Þess var farið á leit að felldir væru niður tollar vegna innflutningsins. Hins vegar er í frumvarpinu lagt til að heildaraukning tollkvóta vegna upprunatengdra osta verði heimiluð strax á gildistökuári Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með landbúnaðarvörur, þ.e. á árinu 2018 í stað þess að heildaraukningunni verði náð á fjórum árum. Samkvæmt fyrrgreindum samningi, sem tók gildi þann 1. maí síðastliðinn, var meðal annars samið um 210 tonna viðbótartollkvóta fyrir upprunatengda osta sem átti að koma til framkvæmdar á næstu fjórum árum. Fyrir gildistöku samningsins var tollkvóti á upprunatengdum ostum 20 tonn. Samkvæmt samningnum áttu 55 tonn að bætast við á ári fyrstu þrjú árin og 45 tonn árið 2021. Heildarkvóti yrði þá kominn í 230 tonn að liðnum fjórum árum frá gildistöku. Samkvæmt frumvarpinu verður innleiðingu tollkvótanna hraðað í samræmi við vilja þáverandi meiri hluta atvinnuveganefndar við breytingu á búvörulögum árið 2016. Umræddir ostar falla undir vörulið 0406 samkvæmt tollskrá í viðauka I við tollalög og njóta sérstakrar upprunaverndar hjá ESB og fleirum. Sem dæmi um upprunatengda osta má nefna Parmesan og Gruyère, sem er franskur ostur - ég efast um að framburður minn sé fullkominn á þessu orði, en ég skýri það hér með að þetta er franskur ostur sem þarna er átt við. Skilyrði innflutningsins innan tollkvóta eru þau að ostarnir beri sérstaka upprunamerkingu. Upprunatengdir ostar eru ekki framleiddir á Íslandi en framleiðsla þessara osta byggir á langri hefð og er með ákveðna skírskotun til upprunasvæðisins eða -lands. Hér er því um að ræða vöru sem ekki er í beinni samkeppni við íslenskar landbúnaðarafurðir heldur er verið að auka vöruúrval til hagsbóta fyrir neytendur. Ekki liggja fyrir upplýsingar um stærð markaðarins hér á landi fyrir upprunatengda osta en við úthlutun sem fór fram 1. maí síðastliðinn voru heildarumsóknir 136 tonn en í boði voru 36,7 tonn. Á grundvelli gildandi reglna var þessum kvóta úthlutað með hlutkesti en þó þannig að hver aðili hlaut að hámarki 15% af heildarmagni. Í áðurnefndu nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, búnaðarlögum og tollalögum (búvörusamningar, búnaðarlagasamningur), árið 2016, kom fram að meiri hluti nefndarinnar hefði sammælst um það við ráðherra að hraða innleiðingu á auknum kvótum vegna innflutnings á sérostum, upprunatengdum ostum, þannig að hún komi til framkvæmda á fyrsta ári gildistíma fyrrgreinds samnings. Hins vegar lagði nefndin ekki til lagabreytingar um að flýta innleiðingunni. Samhliða var því beint til ráðherra að aðgangsheimildum á innri markaði Evrópusambandsins fyrir mjólkurafurðir yrði einnig hraðað eins og mögulegt væri enda byggðu slík ákvæði á gagnkvæmum aðgangsheimildum. Í því sambandi hefur sú spurning komið fram hvort íslensk stjórnvöld hafi leitað eftir breytingu á samningnum við ESB þess efnis að flýta innleiðingu þeim megin. Því er til að svara að atvinnuvegaráðuneytið hefur ekki tekið þessar viðræður upp við Evrópusambandið enda fer það ráðuneyti ekki með samningsumboð Íslands í slíkum samningum en ég mun beita mér fyrir því að þetta verði kannað. Þó ber að hafa í huga að samningurinn sem hér um ræðir tók langan tíma í vinnu. Vinna við hann hófst á árinu 2012. Ef hefði átt að reyna að breyta samningnum eftir undirritun hans, sem fór fram í september árið 2015, hefði það án efa seinkað gildistöku samningsins að minnsta kosti um tvö til fjögur ár ef það á annað borð hefði verið hægt. Til þess að heimilt sé að hverfa frá ákvæðum samningsins að því leyti sem hér um ræðir og heimila heildaraukningu tollkvóta vegna upprunatengdra osta strax á gildistökuári samningsins í stað þess að það sé gert í þrepum á fjórum árum er sú lagabreyting sem lögð er til í frumvarpinu varðandi upprunatengda osta nauðsynleg. Afleiðingar af samþykkt frumvarpsins hljóta að teljast almenningi til hagsbóta þar sem tryggt verður að heildaraukning tollkvóta vegna upprunatengdra osta verði innleidd strax í stað þess að það sé gert í þrepum á fjórum árum. Ekki er um að ræða fjárhagsleg áhrif vegna hraðari innleiðingar á tollkvótum þar sem kvótinn ber engan toll og honum er úthlutað eftir hlutkesti, samanber 1. mgr. 65. gr. B búvörulaga, nr. 99/1993. Einnig verður að telja það til hagsbóta fyrir almenning ef móðurmjólk sem flutt er inn vegna hvítvoðunga verður tollfrjáls. Þess má geta að innflutningur síðastliðinna ára hefur að meðaltali verið 37 lítrar á ári. Ekki mikill. Námu tolltekjur af móðurmjólkinni á árinu 2017 37.000 kr. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir því en þar er ítarlegar fjallað um efni þess. Að lokinni umræðu hér legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna á þessu máli. Framlagning þess nú sýnir að stjórnsýslan getur virkað hratt þegar við förum af stað. Það er pínulítið sorglegt að sjá að þeir hv. þingmenn sem hæst hafa talað fyrir þessu frumvarpi og framlagningu þess séu ekki hér í salnum. Sérstaklega á það við um hv. þingmenn Viðreisnar. En ég treysti því að umræðan og vinnan í hv. atvinnuveganefnd um þessi mál verði þeim mun betri fyrir vikið, að menn séu að spara sig fyrir hana. Mig langar aðeins að syndga upp á náðina og ræða hér almennt um tollamál og landbúnaðarvörur og vona að virðulegur forseti sýni mér örlitla miskunn í því og berji mig ekki úr pontu með bjölluslætti. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á er akkúrat í þessu máli ekki endilega verið að tala um vörur sem eru í samkeppni við innlenda framleiðslu. Þetta er náttúrlega hluti af stærri samningum og miklum frumskógi samninga. Þetta tengist nú allt saman. Í þessari umræðu allri saman hafa menn oft hent á lofti þá reynslu sem við höfum þegar kemur að lækkuðum tollum á grænmeti. Það var gert, ef ég man rétt, árið 2002 og menn hafa margir hverjir vísað í þá reynslu um að niðurfelling eða lækkun tolla styrki innlenda framleiðslu. Það hefur heyrst hér í þessum sal og í umræðunni almennt. Þess vegna langar mig að rifja aðeins upp hér að þegar það var gert á sínum tíma, þ.e. þegar tollar á grænmeti voru lækkaðir, kom uppbygging í kjölfarið sem segja má að sé ekki síst að þakka þeim mótvægisaðgerðum sem stjórnvöld gripu til. Það var hugsað sérstaklega til þess að ef ekkert yrði gert væri hætta á að draga myndi úr þessum hluta landbúnaðarins og gerður var samningur við garðyrkjubændur sem innihélt beingreiðslur og stuðning til nýfjárfestinga, úreldingar á eldri rekstrareiningum auk niðurgreiðslu á raforku. Í fjárlögum í ár eru framlög til greinarinnar vegna garðyrkjusamnings 550 millj. kr. Það er á þessum grunni sem garðyrkjubændum hefur verið gert kleift að takast á við breytingar í starfsumhverfi sínu vegna aukins innflutnings á garðyrkjuafurðum. Ég vildi draga þetta hér fram til að við munum að þetta er ekki allt svona einfalt eins og sumir vilja vera láta þegar rætt er um niðurfellingu tolla á landbúnaðarafurðum. Það þarf að huga vel að innlendu framleiðslunni ef það er á annað borð vilji okkar að hún blómstri, svo að ég leyfi mér að nota þá líkingu þar sem ég er að ræða töluvert um garðyrkju. Þess vegna er mikilvægt að í kjölfarið á framkvæmd þess tollasamnings sem til dæmis tók gildi síðustu mánaðamót fari fram mikil greining á því hver áhrif þess samnings gætu orðið á samkeppnisstöðu innlendrar framleiðslu. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. ráðherra, í umræðum um málið á dögunum, tók undir að fylgst yrði með því hvaða áhrif þetta hefði. Ég fagna því sérstaklega, sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan, að hann myndi beita sér fyrir því að kannað yrði hvernig stæði á með það að hefja þá viðræður á hinum endanum, til að ræða tolla þegar kemur að útflutningi innlendra landbúnaðarvara. Ég vildi aðeins draga þetta fram því að umræðan í þessum málum er oft gerð dálítið svart/hvít. Okkur hættir sumum hér inni til að einfalda hlutina. Þetta sé gott og hitt slæmt. Það sé ekkert þar á milli. En veruleikinn er oft örlítið flóknari en svo. Við skulum hafa það í huga, þegar við horfum til dæmis til garðyrkjunnar, að það var vel heppnuð aðgerð af því að tollalækkunum fylgdu mótvægisaðgerðir.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skattleysi launatekna undir 300.000 kr. Flutningsmenn, auk þess sem hér stendur, eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Inga Sæland og Karl Gauti Hjaltason. Efni þingsályktunartillögunnar er sem hér segir: Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram frumvarp fyrir lok árs 2018 um að mánaðartekjur einstaklinga undir 300.000 kr. verði undanþegnar tekjuskatti með það að markmiði að rétta hlut þeirra sem lægstar hafa tekjurnar og gera þeim betur kleift að ná endum saman. Þingsályktunartillagan felur í sér að fjármála- og efnahagsráðherra geri tímasetta áætlun um að gera tekjur einstaklinga undir 300.000 kr. undanþegnar tekjuskatti og að lagt verði fram frumvarp þess efnis eigi síðar en fyrir lok árs 2018. Eðlilegt er að fyrsta skref í átt að þessu markmiði felist í tilfærslu fjár innan tekjuskattskerfisins með því að persónuafsláttur verði stiglækkandi eftir því sem tekjur eru hærri og falli niður við tekjumark eigi hærra en 1.500.000 kr. á mánuði, eins og segir í greinargerð, en vel mætti hugsa sér lægri tekjumörk í þessu sambandi. Sparnaðurinn sem með þessu myndast innan tekjuskattskerfisins verði nýttur til að hækka persónuafslátt lægstu tekjuhópa. Samkvæmt gildandi skattalögum er persónuafsláttur 53.895 kr. á mánuði árið 2018. Þetta þýðir að skattleysismörk á mánuði eru 151.978 kr. miðað við launþega með 4% lífeyrissparnað. Í skýrslu ASÍ, Skattbyrði launafólks 1998–2016, sem út kom í ágúst 2017 kemur fram að enda þótt persónuafsláttur hafi hækkað samfellt frá aldamótum og meira en tvöfaldast að krónutölu hefur raunþróun verið öllu sveiflukenndari. Að raunvirði dróst persónuafsláttur saman á árunum 1998–2016. Skattleysismörkin hafa því lækkað að raungildi með árunum miðað við verðlag og væru miklu hærri ef persónuafsláttur hefði fylgt launum. Fram kemur í tilvitnaðri skýrslu ASÍ að skattbyrðin hafi aukist hjá öllum tekjuhópum á tímabilinu 1998–2016 en umtalsvert meira á lægri tekjur en þær hærri. Skattbyrði lágmarkslauna hefur á þessum mælikvarða aukist úr 4% árið 1998 í 16% árið 2016 eða um 14 prósentustig eins og stundum er tekið til orða. Skattbyrði á laun við neðri fjórðungsmörk hefur á sama tíma aukist um 6 prósentustig en minnst er aukningin við efri fjórðungsmörk launa eða um 3 prósentustig. Niðurstöður rannsóknar ASÍ eru á sömu lund, þ.e. að heildarskattbyrði launafólks að teknu tilliti til tekjuskatts, útsvars og persónuafsláttar auk barna- og vaxtabóta hafi aukist í öllum tekjuhópum á tímabilinu og að aukningin sé langmest hjá hinum tekjulægstu. Hér skýtur svo sannarlega skökku við. Ályktun ASÍ er að munurinn á skattbyrði tekjulægstu hópanna og hinna tekjuhærri hafi því minnkað og dregið hafi úr tekjujöfnunarhlutverki skattkerfisins. Kaupmáttaraukning undanfarinna ára hafi þannig skilað sér síður til launafólks með lægri tekjur en hinna tekjuhærri vegna vaxandi skattbyrði. ASÍ lýsir því áliti í skýrslu sinni að þessa þróun megi einkum rekja til ýmissa þátta, þar á meðal að persónuafsláttur hafi ekki fylgt launaþróun, sem hafi aukið skattbyrði lægri launa mest. Að lögum eiga fjárhæðarmörk skattþrepa að fylgja launaþróun en skattleysismörk, sem ákvarðast af upphæð persónuafsláttar, að fylgja verðlagi. Þetta misræmi veldur auknum ójöfnuði í ráðstöfunartekjum þegar frá líður. Niðurstaða ASÍ er að stuðningur vaxtabótakerfisins hafi minnkað verulega á tímabilinu og að fækkað hafi í þeim hópi sem fær greiddar vaxtabætur. Íslenska barnabótakerfið sé veikt og dragi eingöngu úr skattbyrði einstæðra foreldra og allra tekjulægstu para. Húsaleigubótakerfið hafi þróast með sama hætti og önnur tilfærslukerfi og hafi því dregið úr stuðningi við launafólk á leigumarkaði. Á vefsíðu velferðarráðuneytisins kemur fram að framfærsluviðmið einstaklings á mánuði nemi 222.764 kr. og sé þá ekki tekið tillit til húsnæðiskostnaðar. Ég undirstrika það. Fram kemur á vef ráðuneytisins að dæmigert viðmið eigi að endurspegla og gefa sem heildstæðasta mynd af útgjöldum íslenskra heimila. Fyrir flesta útgjaldaflokka er dæmigert viðmið reiknað þannig að fyrst eru lægstu og hæstu útgjaldafjórðungarnir, miðað við heildarútgjöld, teknir út og síðan miðgildi útgjalda fyrir hvern útgjaldaflokk reiknað. Þessu til viðbótar er kostnaður vegna rekstrar bifreiða og skólatengdur kostnaður barna reiknaður sérstaklega. Segir á vefsíðu ráðuneytisins að hér sé því hvorki um lágmarks- né lúxusviðmið að ræða. Neysluviðmið velferðarráðuneytis eru reist á skýrslu sérfræðingahóps frá árinu 2011 um neysluviðmið fyrir heimili á Íslandi. Gildandi neysluviðmið hafa verið uppfærð á grunni rannsóknar Hagstofu Íslands á útgjöldum heimilanna. Ég vek athygli á því að liðirnir húsaleiga eða reiknuð húsaleiga, viðhaldskostnaður húsnæðis og rafmagn og hiti eru ekki hluti af íslensku neysluviðmiði. Þar sem neysluviðmiðið byggist á ráðstöfunartekjum koma greiðslur beinna skatta og opinberra gjalda ekki inn í útreikning neysluviðmiða. Hið dæmigerða viðmið sem hér er stuðst við á að endurspegla og gefa sem heildstæðasta mynd af útgjöldum íslenskra heimila eins og áður segir. Dæmigert viðmið fyrir útgjöld einstaklings með engin börn sem býr á höfuðborgarsvæðinu er tæpar 223.000 kr. Dæmigert viðmið fyrir útgjöld hjóna með tvö börn sem búa á höfuðborgarsvæðinu með annað barnið á leikskóla, en hitt í grunnskóla þar sem keyptar eru skólamáltíðir og frístundavistun, er rétt tæplega 495.000 kr. eða 494.821 kr. Lágmarksframfærsla samkvæmt þessu fyrir einstakling verður naumast metin undir 300.000 kr. og má telja þá fjárhæð síst ofáætlaða miðað við þróun húsnæðiskostnaðar á umliðnum misserum og árum eins og öllum má ljóst vera. Öllu fremur mætti telja þá fjárhæð sem hér er tilgreind of lága. Þetta þýðir að samkvæmt gildandi ákvæðum laga um tekjuskatt eru skattlagðar tekjur sem ekki hrökkva fyrir lágmarksframfærslu. Svo einfalt er það. Ekkert ríki sem vill kenna sig við velferð getur verið þekkt fyrir að standa þannig að slíkri skattlagningu. Ég vek athygli á, frú forseti, að ríkisstjórnin telur óhætt að lækka neðri mörk tekjuskatts um 1% sem almennt er talið kosta 14 milljarða og gefa eftir meira en 60% af bankaskattinum sem kostar ekki minna en 7 milljarða. Verður því ekki sagt að ekki sé til fé til að stíga markvert skref í þessum efnum. Þessi þingsályktunartillaga er lögð fram með það að markmiði að fólki á lægstu tekjum verði gert kleift að komast betur af og að enginn þurfi að sjá dreginn skatt af tekjum sem duga ekki fyrir nauðþurftum. Ég leyfi mér að leggja til að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um Schengen-upplýsingakerfið á Íslandi. Við framkvæmd á nýjum lögum um útlendinga, nr. 80/2016, sem tóku gildi 1. janúar 2017, hefur komið í ljós að lagfæra, endurskoða og breyta þarf allmörgum ákvæðum laganna svo að framkvæmd þeirra og málsmeðferð þeirra mála sem undir þau falla sé skýr og gagnsæ. Frumvarp þetta, sem er liður í framangreindu, felur í raun ekki í sér veigamiklar efnislegar breytingar á lögunum heldur er því einkum ætlað að lagfæra orðalag og tilvísanir til lagaákvæða, skýra einstök ákvæði sem hafa þótt óljós eða ófullnægjandi. Með frumvarpinu er meðal annars lagt til að fyrirvarinn um heimild formanns og varaformanns kærunefndar útlendingamála, til að úrskurða einir, verði þrengdur og eigi aðeins við þegar vafi er um efnislega niðurstöðu á umsókn um alþjóðlega vernd eða hvort taka eigi mál til efnismeðferðar. Breytingunni er ætlað að auka skilvirkni og afköst nefndarinnar. Með hagsmuni barna að leiðarljósi er barnaverndaryfirvöldum bætt við þær stofnanir sem nú þegar hafa heimild til að miðla á milli sín viðkvæmum persónuupplýsingum en mikilvægt er að hlutaðeigandi stjórnvöldum sé kunnugt um hagi barns sem hefur óskað eftir dvalarleyfi hér á landi eða alþjóðlegri vernd. Barnaverndaryfirvöld geta búið yfir þekkingu á högum barnsins sem skipt geta sköpum við ákvörðun Útlendingastofnunar um dvalarleyfi, alþjóðlega vernd eða framkvæmd flutnings úr landi. Tekin eru af öll tvímæli um heimild fyrir útgáfu dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða en núgildandi ákvæði kveður ekki á um skýra heimild fyrir útgáfu dvalarleyfis á þeim grundvelli heldur einungis að heimilt sé að líta til þessara sjónarmiða. Boðun umsækjanda um vernd í viðtal hjá Útlendingastofnun er gerð skilvirkari en lagt er til að í upphafi verði sannanlega boðað til viðtals hjá Útlendingastofnun svo að stofnunin geti tekið ákvörðun í máli umsækjanda án frekari aðgerða mæti hann ekki. Núgildandi ákvæði gerir ráð fyrir að boða verði viðkomandi í tvígang. Áfram er gerð krafa um að umsækjanda sé gerð fullnægjandi grein fyrir afleiðingum fjarveru sinnar og að kannað sé hvort fjarvera umsækjanda kunni að hafa réttmætar ástæður. Tímafrestir á heimild umsækjanda um dvalarleyfi til að dvelja á landinu á meðan umsókn hans er í vinnslu eru skýrðir auk þess sem tiltekið er að dvalarleyfisumsóknir sem eru í vinnslu hjá Útlendingastofnun þegar umsækjanda hefur verið brottvísað, eða tilkynnt um hugsanlega brottvísun, falla úr gildi. Breytingin er gerð til samræmis við það að útgefin dvalarleyfi falla úr gildi samkvæmt núgildandi lögum um útlendinga. Þá er bætt við kæruheimild til Landsréttar á ákvörðunum héraðsdóms og tekinn af vafi um hvaða stjórnvald fari með mál og undirbúning máls sem varðar frávísun við komur til landsins. Að lokum eru lagfærðar tilvísanir í ákvæði laga um útlendinga í lögum um Schengen-upplýsingakerfið og tollgæsluyfirvöldum veitt heimild til að hafa beinlínutengdan aðgang að kerfinu. Virðulegur forseti. Ég vísa að öðru leyti til athugasemda og greinargerðar með þessu frumvarpi og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessa yfirferð á því máli sem er til umræðu hér, frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga; kannski sá þáttur sem snýr hvað helst að mínu áhugasviði. Ég rek augun í nokkra hluti, þegar kemur að þessu frumvarpi, og langar til að byrja með að spyrja ráðherra aðeins út í samráð og samráðsferli og það matsferli sem fór fram áður en frumvarpið var lagt fram. Spurningar mínar snúa einna helst að 1.–3. gr. frumvarpsins en þær þykja mér allar kveða á um ákveðnar breytingar á málsmeðferð í þessum málaflokki. Hér er verið að fella út tvö tækifæri útlendinga til að mæta fyrir Útlendingastofnun, heimila miðlun á mjög persónulegum upplýsingum í 2. gr. og í 1. gr., sem ég hefði kannski fyrst átt að minnast á, er talað fyrir breyttri málsmeðferð hjá kærunefnd útlendingamála. Það er þessi 3. gr. sem hefur með málsmeðferðina að gera, hvað það varðar að geta mætt fyrir Útlendingastofnun í tvígang áður en ákvörðun er tekin efnislega án aðkomu viðkomandi. Í 3. og 4. lið greinargerðarinnar rek ég augun í að vikið er að samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Í 4. lið kemur fram að eina samráðið sem í raun og veru hafi verið haft um þetta frumvarp hafi verið við ríkislögreglustjóra, lögregluna á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum, kærunefnd útlendingamála og Útlendingastofnun en að ekki hafi þótt ástæða til frekara samráðs. Ég spyr mig hvort ekki hefði verið eðlilegt að leita samráðs við Persónuvernd sem og við Rauða kross Íslands þar sem um breytingu á málsmeðferðarreglum er að ræða. Sömuleiðis hefði mér þótt eðlilegt, og fæ kannski að heyra hugleiðingar hæstv. ráðherra um það, að velta fyrir sér, eða skoða það alla vega, hvort þessi breyting á málsmeðferðarreglum standist alveg örugglega okkar alþjóðlegu skuldbindingar.

Virðulegi forseti. Það kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu að frumvarpið lýtur fyrst og fremst að stjórnvöldum, nokkrum framkvæmdaratriðum í þessum efnum. Haft var samband við ríkislögreglustjóra, lögregluna á höfuðborgarsvæðinu og lögregluna á Suðurnesjum, kærunefnd útlendingamála og Útlendingastofnun. Þar fyrir utan hefur frumkvæði að breytingum þessum að nokkru leyti komið frá kærunefnd útlendingamála og Útlendingastofnuninni sjálfri. Það hefur því ekki þótt ástæða til frekara samráðs í ljósi efnis þessa frumvarps. Hv. þingmaður sagði að hér væri verið að fella niður tvær boðanir til viðtals við Útlendingastofnun. Ég vil benda á að ekki er verið að gera það. Það er hins vegar verið að skýra að fyrstu boðun þurfi að gera með sannanlegum hætti þannig að mæti umsækjandi ekki aftur í seinni boðun hafi honum verið gerð skilmerkilega grein fyrir afleiðingum þess. En ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að skoða alla þessa þætti enn frekar og vænti þess að sjálfsögðu að frumvarpið verði sent til umsagnar til allra þeirra aðila sem kunna að hafa áhuga á málinu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það getur reynst torvelt að finna út úr bandormsákvæðum sem þessum þegar bera þarf saman ákvæði og ímynda sér hvernig þau muni líta út. Venjulega virkar það svo sem ágætlega. Ef rétt er, sem hæstv. ráðherra segir, að viðkomandi fái enn tvö tækifæri til að koma fyrir nefndina, jafnvel þótt fyrra forfall hafi verið óútskýrt, án þess að það hafi afleiðingar í för með sér fyrir viðkomandi, biðst ég velvirðingar á misskilningnum. En það er samt það sem veldur mér áhyggjum, þetta atriði, hvað varðar þetta einstaka ákvæði. Ég hefði hreinlega viljað sjá að hagsmunaaðilar notenda þessa kerfis hefðu líka notið samráðs við gerð þessa frumvarps. Þó að það kunni að virðast lítið í sniðum finnst mér mikilvægt að þegar verið er að breyta lögum sem hafa jafn afgerandi áhrif á líf fólks og lög um útlendinga oft hafa séu kallaðir til samráðs einhverjir sem tala fyrir hönd þess hóps. Svo ég árétti það bara hefði mér fundist það eðlilegt. Sömuleiðis árétta ég það, sem ég talaði um, að mér hefði fundist eðlilegt að ráðuneytið hefði skoðað það sérstaklega hvort þetta væri alveg áreiðanlega innan þeirra heimilda sem við höfum samkvæmt okkar alþjóðlegu skuldbindingum. En svo ég klári kannski mitt síðara andsvar á öðrum nótum, hvað varðar samráð, hef ég tekið sæti í þverpólitískri nefnd um útlendingamál. Mér láðist reyndar að mæta á fyrsta fund þeirrar nefndar en mér skilst að þetta mál hafi ekki verið rætt þar. Ég velti fyrir mér hvort ekki hefði verið eðlilegt að minnast á það þar og mögulega bera það undir þessa nefnd. Ég skil satt best að segja ekki alveg tilgang þeirrar nefndar ef mál sem þessi eru ekki einu sinni borin undir hana.

Virðulegur forseti. Ég vil nefna varðandi þessar boðanir og þá breytingu sem lögð er til með 3. gr., svo að það sé áréttað og haft rétt, að hér er verið að breyta ákvæði í 28. gr. gildandi laga sem kveður á um umsækjanda sem ekki hefur sinnt boði Útlendingastofnunar tvisvar. Það er þannig í dag að umsækjandi hefur átt þess kost að synja mætingu í viðtal við Útlendingastofnun tvisvar, og stundum hefur reynst mjög erfitt að fá umsækjendur, sem hafa óskað eftir dvöl hér af mannúðarástæðum, til að mæta í viðtöl við Útlendingastofnun. Í mörgum tilvikum þarf ekkert að boða menn aftur í viðtal. Eitt viðtal á auðvitað að nægja. En það er slæmt ef þarf að boða menn tvisvar. Hér er lögð á það áhersla að menn séu boðaðir með sannanlegum hætti strax þannig að hægt sé að taka ákvörðun eftir eitt viðtal. Svo kunna menn að hafa lögmæt forföll en lögmæt forföll eru til dæmis ekki þau að menn komist ekki frá vinnu, umsækjendur um hæli hér. Þetta hefur verið viðvarandi vandamál við afgreiðslu hælisumsókna. Hvað varðar samráðið almennt er það rétt, sem hv. þingmaður nefnir, að settur hefur verið á laggirnar samráðshópur allra þingflokka hér á þingi og þess ráðherra sem hér stendur. Ég vænti mikils af því starfi. Það var haldinn fundur fyrir ekki svo löngu. Ég ætla ekki að fullyrða að nefndarmenn hafi þekkt þetta frumvarp eða vitað að von væri á því. En ekki gafst tími, og var svo sem ekki tilefni eða tækifæri, til að leggja það fyrir þennan fyrsta fund nefndarinnar enda var frumvarpið þá 

Herra forseti. Við ræðum hér um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um Schengen-upplýsingakerfið á Íslandi. Ég vil segja í upphafi að þetta frumvarp var afgreitt úr þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs með fyrirvara. Hann lýtur einmitt ekki síst að 3. gr. frumvarpsins um boðun útlendinga í viðtal hjá Útlendingastofnun. Ég tel að það sé grein sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd þurfi að fara einstaklega vel yfir. Það verður að vera alveg skýrt að boðunin sé með þeim hætti að sá eða sú sem er boðuð í viðtal átti sig á mikilvægi þess sem er að fara að gerast í viðtalinu og eins að það sé engum vafa undirorpið að hægt sé að hafa lögmætar ástæður fyrir því að komast ekki í viðtal. Þetta er atriði sem ég tel að þurfi að fara mjög vel ofan í. Það er fleira sem ég tel að nefndin verði að skoða mjög vel. Eins og segir í kafla um samráð var leitað til ríkislögreglustjóra, lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, lögreglunnar á Suðurnesjum, kærunefndar útlendingamála og Útlendingastofnunar við gerð þessa frumvarps. Það eru því aðilar sem koma mjög náið að þessum málum sem ekki var haft samráð við en eru málsvarar, ef svo má segja, þess fólks sem þessi lög gilda um og munu gilda um ef frumvarpið verður samþykkt. Þar vil ég sérstaklega nefna Rauða kross Íslands. Þeir hafa jú verið talsmenn hælisleitenda í ýmsum málum. Í 2. gr. er verið að fjalla um að heimilt verði að samkeyra persónuupplýsingar, að því er ég held reyndar í góðum tilgangi, til að tryggja hagsmuni barna, og því er mjög mikilvægt að ræða þetta, hvernig um þessi mál er búið, við Persónuvernd. Síðast en ekki síst tel ég mjög mikilvægt að þeir aðilar sem við höfum falið að vera sérstakir talsmenn og standa vörð um réttindi barna, svo sem umboðsmaður barna og Barnaverndarstofa, verði kallaðir á fund nefndarinnar til að fjalla sérstaklega um það sem snýr að börnum í frumvarpinu. Ef hælisleitendur eru viðkvæmur hópur held ég að það verði að segja að börn í hópi hælisleitenda séu alveg sérstaklega viðkvæmur hópur sem okkur ber skylda til að líta sérstaklega til að fjallað sé um með mjög vönduðum hætti. Svo kunna auðvitað að vera fleiri atriði í frumvarpinu sem við nánari skoðun kemur í ljós að kafa þurfi ofan í. En það verður spennandi að takast á við það. Ég held að allsherjar- og menntamálanefnd geti farið í mjög góða vinnu við þetta mál. Ef það er eitthvað sem þarf að laga enn frekar til þá gangi þingnefndin í það mál. Vonandi getum við þá samþykkt það einhvern tíma síðar á þessu vormisseri.

Þá er að því komið, hv. alþingismenn, að við gerum hlé á fundum þingsins vegna íhöndfarandi sveitarstjórnarkosninga. Það er góð og sjálfsögð venja að Alþingi yfirgefi sviðið og láti það eftir sveitarstjórnarmönnum og sveitarstjórnarstiginu til sinnar mikilvægu lýðræðisbaráttu sem nú fer í hönd. Forseti vill taka það skýrt fram að þótt fundir falli niður á Alþingi geta þingnefndir eftir sem áður fundað og þingmenn að sjálfsögðu sinnt skyldum sínum hvar sem er eða sýnt sig og séð aðra í tengslum við sveitarstjórnarkosningar og notið lífsins á hvern þann hátt sem þeir kjósa þennan tíma þangað til við vonandi hittumst hér aftur öll heil og hress og kát að afloknum sveitarstjórnarkosningum.