Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Jónsson Jeg hefði getað sagt fáein orð um þetta mál við 2. umr., en gerði það þó ekki; hinsvegar vil jeg gera grein fyrir atkvæði mínu um leið og frv. verður nú að lögum. Er þá fyrst að segja, að mjer finst þetta varasamt spor, sem Alþingi er að stíga með afnámi húsaleigulaganna. Jeg hefi ekki greitt atkvæði með frv., og mun heldur ekki ljá fylgi mitt til þess, að frv. verði nú að lögum. Jeg álít, að hætt sje við, að samþykt frv. leiði af sjer mikið rask hjer í Reykjavík, og að ganga megi út frá, að með afnámi húsaleigulaganna verði fjöldi fólks í vandræðum, sem hefir þó haft þak yfir höfuðið í skjóli þeirra. Enda mun nokkurn veginn víst, að húsaleigan verður óviðráðanlegri eftir en áður. Á hinn bóginn skal þó játað, að það er ekki auðvelt fyrir Alþingi að hafa vit fyrir bæjarstjórn Reykjavíkur, sem þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hefir ekki sýnt þann manndóm að taka í málið eins og þyrfti. Af þessum ástæðum viðurkenni jeg, að þeir, sem vilja afnema lögin, hafi nokkuð til síns máls, því bæjarstjórn hefir ekkert það gert í málinu, sem Alþingi ber sjerstök skylda til að taka tillit til. Hinsvegar er ekki að vænta, að þeir, sem sjá ólánið fyrir, geti greitt atkv. með afnámi húsaleigulaganna.

Frsm. (Eggert Pálsson) Jeg gat þess við 2. umr., að borgarstjóri hefði átt tal við nefndina um frv. og hann látið í ljós, að varhugavert væri frá hans sjónarmiði að afnema lögin frá 1921, þótt hann hinsvegar væri ekki mótfallinn því að afnema hin lögin. Innihald þessara laga frá 1921 kemur best fram og aðallega í 1. gr. þeirra, sem jeg ætla nú, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp. Þessi 1. gr. hljóðar svo: „Bæjarstjórn Reykjavíkur skal heimilt að setja reglugerð um leigu á húsnæði til íbúðar, hámark húsaleigu og annað til tryggingar því, að bæjarbúar geti notið þess húsnæðis, sem til er eða verður í bænum.“ Þetta, sem hjer stendur og telja má, að ætti að vera innihald hinnar væntanlegu reglugerðar, er jafnstrangt eins og húsaleigulögin sjálf, svo að ef það er álit manna, að lögin sjeu ströng eða hættuleg fyrir velferð bæjarmanna, leiðir af sjálfu sjer, að reglugerðin, er hefir sömu ákvæðin að geyma, hlýtur þá líka að álítast hættuleg. Frá þessu sjónarmiði sjeð var nefndin þeirrar skoðunar, eins og hv.Nd., að jafnnauðsynlegt væri að nema þessi lög (frá 1921) úr gildi eins og hin lögin um húsaleigu í Reykjavík, og ekki síður fyrir það, að ákvæðin í lögunum frá 1927 um það, hvað í reglugerðinni kæmi til að standa, eru nokkuð óljós, svo að almenningur veit varla, hvað vofað getur yfir í þessu efni, ef þau lög fengju að standa. Þetta alt hefir nefndin tekið til nánari athugunar og komist að þeirri niðurstöðu, að rjett sje, að sama gangi yfir öll þessi húsaleigulög, þar eð sama efni sje í þeim öllum. Ef sjálf húsaleigulögin megi álítast til óþurftar velferð manna yfirleitt, þá hljóti hið sama að gilda um 1. gr. laganna frá 192l. Hinsvegar hefir engin framkvæmd orðið á þessari 1. gr. Bæjarstjórn mun aldrei hafa samið þá reglugerð, er stjórnin hefir viljað samþykkja. En hún getur komið enn, þessi reglugerð, ef lögin standa áfram, og þá eru sömu vandræðin eða óánægjan fyrir dyrum. Skoðun nefndarinnar hefir heldur ekki svo lítinn stuðning í því, að málið horfir svo við, eftir frásögn borgarstjóra, að meiri hluti bæjarstjórnar er með því að afnema þessi lög frá 1921 eins og hin, þrátt fyrir þá skoðun hans, er jeg mintist á í upphafi ræðu minnar. Í frv. er líka svo ákveðið, að enginn megi segja upp húsnæði leigjenda sinna fyr en 14. maí 1927. Af því leiðir, að þá verður búið að halda þing aftur. Ef bæjarstjórn skyldi við nánari athugun á næsta hausti sjá sig um hönd og komast að þeirri niðurstöðu, að sjerstök vandræði væru fyrir höndum, þá gæti hún snúið sjer til næsta þings með nýtt frv., sem trygði þetta betur. Þegar um svo mikinn tíma er að ræða, sem upp á má hlaupa, sje jeg enga hættu við það að afnema lögin. Og þó aldrei nema liði fram yfir 14. maí 1927 án þess að óvænt vandræði bæru að höndum, þá væri innan handar fyrir bæjarstjórn hvenær sem er að snúa sjer til stjórnarinnar og fá hana til þess að gefa út bráðabirgðalög til að firra yfirvofandi bersýnilegum vandræðum í þessu efni. Þykir mjer sennilegt, að stjórnin mundi jafnfús á að gefa út bráðabirgðalög í þessu efni eins og að staðfesta reglugerð, sem bygðist á ákvæðum 1. gr. laganna frá 1921. Jeg þykist því ekki þurfa að hafa fleiri orð um þetta, en vænti, að hv. deild skilji, hvað liggur til grundvallar því, að nefndin hefir komist að þessari niðurstöðu. Hinsvegar álít jeg, að ef breyta á frv. frá því, sem það er nú, þá sje ekki að vita, hvernig hv.Nd. taki því. Það kom einmitt fram í þeirri háttv. deild að láta lögin frá 1921 standa, en var felt með 13:13 atkv. Ómögulegt að ráða í það, hvernig háttv.Nd. tæki í þetta, ef frv. væri hjer breytt í þá átt að láta lögin frá 1921 haldast. Ef hún feldi svo aftur úr þá viðbót, sem við hefðum sett hjer inn í frv., þá er enn óviðkunnanlegra orðið fyrir þessa hv. deild að ganga að frv. í sömu mynd og það hefir nú heldur en að gera það nú þegar. Þess vegna virðist mjer langrjettast að samþykkja nú frv. eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Eins og tekið er fram í nál.allshn. á þskj. 357, þá er nefndin á einu máli um að ráða háttv. deild til að samþykkja frv. þetta eins og það liggur fyrir. Þetta frv. er viðauki við lögin um skipulag kauptúna og sjávarþorpa frá 21. júní 1921 og hefir inni að halda ákvæði um það, ef samkomulag næst ekki milli skipulagsnefndar og bæjarfjelaga um ákveðið skipulag. Það liggur í augum uppi, að nauðsynlegt sje að hafa ákvæði í lögum, er skipi fyrir, hvernig þá eigi að að fara. En úr þessu bætir einmitt frv. þetta. Það er flutt af háttv.allshn.Nd. og gekk í gegnum þá hv. deild án verulegra breytinga. Sje jeg því ekki ástæðu til að orðlengja frekar um það, komi engin mótmæli fram, en legg til fyrir nefndarinnar hönd, að það fái fram að ganga í því formi sem það er.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vil aðeins óska þess, að frv. verði, að þessari umræðu lokinni, vísað til samgöngumálanefndar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Á síðasta þingi var samþ. áskorun til stjórnarinnar um að leggja fyrir þetta þing frv. um útsvör. Þetta var gert þegar í þingbyrjun, er frv. þetta var lagt fyrir hv.Nd., sem nú er komið þaðan hingað til 1. umr. Það er ekki annað hægt að segja en að Nd. hafi tekið þessu frv. vel. Afgreiðsla þess þar hefir að vísu gengið seint, bæði vegna þess, að allmargar brtt. komu þar fram við frv., og vegna þess, að frv. varð að sitja á hakanum fyrir fjárlagafrv. Frv. var ekki lengur í nefnd hjá Nd. en vænta mátti: mestur drátturinn á afgreiðslu þess stafaði af fjárlagafrv., sem var þar til umræðu samtímis útsvarsfrv., en ef svo hefði ekki viljað til, mundi frv. hafa gengið tiltölulega greitt gegnum Nd. Þótt tíminn sje nú orðinn naumur, vil jeg biðja háttv.allshn. þessarar deildar að taka þetta mál til eins gagngerðrar athugunar og föng eru á. Jeg er ekki í neinum vafa um, að frv. felur í sjer mikla rjettarbót og bætir mjög úr því vandræðaástandi, sem nú er og ekki virðist vera viðunandi lengur. Það hefir jafnvel farið svo, að í sumum stöðum á landinu hafa menn haft í hótunum um að flytja á brott vegna þess, hve harðlega þeir væru skattaðir í útsvörum, bæði af atvinnu- og heimilissveitum, og sumstaðar hafa menn jafnvel flutt brott af þessum sökum. Eins og kunnugt er, er mest kvartað undan því, að útsvör eru lögð á menn á 2–3 eða fleiri stöðum á sama ári, og var mikil óánægja orðin yfir þessu fyrir nokkrum árum. En þó heyrði alveg um þvert bak, er Reykjavíkurbær fjekk heimild til að leggja útsvör á sjómenn, sem voru lögskráðir á skip, sem gerð voru út þaðan. Síðan hefir óánægjan yfir þessu magnast stórum, enda er hún á rökum bygð. Í þessu frv. er bent á leið til þess að komast hjá þeirri tvísköttun á mönnum með útsvörunum, þannig að gert er ráð fyrir, að ekki megi leggja á menn nema á einum stað, þ. e. í heimilissveitinni. Þetta er þó þeim vandkvæðum bundið, að sjá verður fyrir því, að atvinnusveitirnar verði ekki of mikið fyrir barðinu á þessum ákvæðum í lögunum. Til þess að fyrirbyggja þetta eru sett í frv. ákvæði um skifting útsvaranna. Það er viðurkent, að heimilissveitin á mestan rjett til útsvaranna, en þegar atvinna er rekin langan tíma ársins utan heimilissveitar, þá er það ósanngjarnt að neita atvinnusveit um hluta af útsvarinu. Ef nú á að sameina þetta tvent, að leggja ekki útsvar á nema í einum stað og láta bæði atvinnusveit og dvalarsveit fá sinn hluta, þá þarf að skifta útsvörunum á einhvern hátt, og sú regla hefir verið tekin upp í 8. og 9. gr. frumvarpsins. Hvort það er sú rjettasta eða besta regla, skal jeg ekki fullyrða um. En það er víst, að víða á Norðurlöndum hafa verið teknar upp svipaðar reglur og gefist vel. Jeg er í engum vafa um, að þetta verður talsverð fyrirhöfn, að minsta kosti fyrst í stað. En þar sem hjer er um að ræða rjettláta skattalöggjöf, er vitanlega til töluverðs að vinna, og dugir því ekki að telja eftir nokkra fyrirhöfn. Það má ekki heldur einblína á hag heimilissveitar og atvinnusveitar, því til er þriðji aðili í þessu máli, og það er gjaldandinn sjálfur, sem greiða á gjaldið. Af breytingum þeim, sem gerðar voru á frumvarpinu í neðri deild og snerta stefnu þess, er ekki hægt að telja nema eina, sem sje flutning milli 8. og 9. greinar. En þar sem málið er nú til 1. umr., sje jeg ekki ástæðu til að fara út í einstök atriði frumvarpsins. Það er nú svo, þegar búa á til löggjöf sem þessa, þá kemur margt fyrir, sem getur verið álitamál. Hjer getur það t. d. verið álitamál, hvað heimilissveitin á að fá minst, ef maðurinn rekur atvinnu annarsstaðar alt árið. Það hefir farið svo í neðri deild, þrátt fyrir töluverðan skoðanamun, að tillögur stjórnarfrumvarpsins hafa orðið liðsterkastar í flestum atriðum. Að vísu var upphæð sú, sem menn þurfa að vinna sjer inn í atvinnusveit til þess að verða útsvarsskyldir, hækkuð. Þó var það ekki gert með eindregnum vilja deildarinna, því að líka komu fram tillögur um að lækka hana. Geri jeg svo ekki ráð fyrir, að rjett sje að tala meira um málið á þessu stigi, og legg til, að því verði vísað til allshn. að umræðunni lokinni.

Frsm. (Ágúst Helgason) Samgöngumálanefnd lítur svo á og hefir orðið sammála um, að þörf sje á vegum á þeim svæðum, sem hjer um ræðir, og því sje full þörf, að rannsókn fari fram. Nefndin hefir átt tal um þetta við vegamálastjóra, og hefir hann talið, að þörf væri á að fá þessa vegi lagða, og hann hefir látið það uppi við nefndina, að hægt mundi vera að láta þessa rannsókn fara fram í júlí í sumar. Nefndin leggur því til við þessa háttv. deild, að tillaga þessi til þál. verði samþ.

Frsm. (Einar Árnason) Af nál. á þskj. 366 sjest, hvaða afstöðu nefndin hefir tekið til þessarar till., og jafnframt eru í nál. færð rök fyrir því atriði, sem nefndin vill bæta við tillöguna. Við fyrri umr. varð dálítið karp á milli háttv.flm. (JJ) og hæstv. atvrh. (MG) um gagnsemi þeirrar bifreiðar, sem tillagan ræðir um, og aðallega er sú tegund bifreiða, sem fjelagið Citroen býr til. Nú verður því ekki neitað, að þessi gerð bifreiða hefir verið notuð til margra merkilegra hluta. Það hefir verið farið í henni yfir vegleysur og eyðimerkur, bæði í Asíu og Afríku, auk þess sem hún hefir mikið verið notuð í fjalllendi Suður-Evrópu. Jeg hefi nýlega talað við tvo menn, sem fyrir skömmu komu hingað heim aftur úr ferð um Frakkland. Þeir höfðu gert sjer far um að kynna sjer þessar bifreiðar, til þess að geta gert sjer hugmynd um, að hvaða gagni þær mættu koma hjer á landi, og þess vegna höfðu þeir talsvert ferðast í þessum bifreiðum. Álit þessara tveggja manna er á þá leið, að þessar bifreiðategundir mundu víða geta komið að notum hjer á landi, jafnvel þótt yfir vegleysur væri að fara. Þannig töldu þeir t. d., að auðvelt mundi verða að komast í þeim frá Akureyri til Húsavíkur, eins og vegurinn þar á milli er nú, en báðir eru mennirnir kunnugir á þessum slóðum. Eins og flestum mun vera kunnugt, er Vaðlaheiði bæði há og brött, og vegurinn yfir hana er nær ófær vögnum og alófær venjulegum bifreiðum. Þessir menn töldu, að engin vandkvæði mundu verða á því að fara í Citroen-bifreiðum yfir Vaðlaheiði, um Ljósavatnsskarð og Bárðardal, ef aðeins brúin yfir Skjálfandafljót væri fær yfirferðar. Þá kem jeg að þeirri spurningu, að hvaða gagni þessar bifreiðar mundu koma í snjóþyngslum. Um þetta atriði er enn þá miklu minni reynsla fengin en á snjólausu landi. En þessar bifreiðar hafa líka verið ætlaðar til ferðalaga í snjó, og því er eigi nema eðlilegt, að við hjer á landi veitum því athygli, ef þetta kynni að takast. Slíkra farartækja mundi verða mikil þörf víða hjer á landi á vetrum, þar sem snjóþungt er. Af þeim upplýsingum, sem hingað til hafa fengist, hafa menn ályktað það, að þessi farartæki gætu ekki komið að tilætluðum notum nema í mjög grunnum eða þá hörðum snjó. En nú er þess að gæta, að víða er verið að gera tilraunir með bifreiðar af annari gerð en Citroen-bifreiðamar, og er þeim bifreiðum ætlað að ganga í snjó; og vegamálastjóri getur þess í skýrslu, sem nefndin fjekk í hendur, að í Noregi sje verið að gera tilraunir með beltaumbúnað, sem megi setja á miklu kraftmeiri bifreiðar en Citroën-bílana. Nefndin taldi því rjett, að máli þessu væri haldið vakandi með því að heimila stjórninni að verja fje úr ríkissjóði til að kaupa bifreiðar, sem ætla mætti að hjer gætu komið að notum, bæði á snjó og snjólausu. Vitanlega verður þetta alt að vera undirorpið áliti sjerfræðinga, ef til eru, en vegamálastjóri ríkisins mun þegar hafa fengið nokkra þekkingu á þessum málum, enda er hann því hlyntur, að keypt verði eitthvað af farartækjum þessum, ef álitið verði, að þau geti komið hjer að einhverjum notum. Þá vill nefndin bæta við tillöguna ákvæðum um kaup á tækjum til að ryðja snjó af vegum, svonefndum snjódrekum eða snjóplógum. Af þeim eru tvær tegundir til, önnur þung og fyrirferðarmikil, hin minni og ljettari. Enda þótt jeg viti það ekki með vissu, hygg jeg þó, að þegar hafi verið keyptur hingað til landsins einhversháttar ljettur snjóplógur, en lítil reynsla mun vera fengin með hann enn þá. En hafi það gengið illa, liggur nærri að ætla, að annaðhvort hafi snjóplógur þessi verið of veigalítill, eða að bifreiðin, sem átti að knýja hann áfram, hefir ekki verið nógu aflmikil. Snjódrekunum ætla jeg ekki að lýsa neitt nánar, en í nál. eru dálitlar upplýsingar frá vegamálastjóra um snjódrekana, sem nú eru farnir að ryðja sjer til rúms í Noregi og Svíþjóð. Þar hafa þeir gefist vel, en til þeirra þarf miklu sterkari aflvjelar en hjer hafa þekst í venjulegum bifreiðum. Í þessu sambandi má geta þess, að bifreiðar þessar, sem eru nokkuð dýrar, má nota til fleiri hluta en knýja áfram snjódrekana. Vegamálastjóri hefir bent á, að mjög heppilegt mundi vera að nota þær við vegagerð víða á Suðurlandi. Þær væru hentugar mjög til þess að flytja möl til ofaníburðar í vegi, þar sem flutningur er langur á mölinni. Bæði má flytja á bifreiðunum sjálfum og láta þær draga malarvagna. Það má gera ráð fyrir, að bifreiðar þessar geti komið að ýmsum notum hjer, þar sem aflmikilla dráttartækja er þörf. Þessu til frekari árjettingar vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa hjer nokkur orð upp úr skýrslu vegamálastjórans: „Bifreiðin, sem hjer er farið fram á að fá fje til að kaupa, mundi aðra tíma árs verða notuð aðallega til malarflutninga í vegi hjer sunnanlands, sjerstaklega þar sem langt er að flytja mölina. Mun hún geta haft annan vagn í eftirdragi, en sjálf flytja nær þrefalt hlass á móts við þær malarbifreiðar, sem nú eru notaðar. Er því sýnt, að hún mundi koma að fullum notum og fást með henni ódýrari flutningur, sjerstaklega þar sem langt þarf að sækja mölina“. Að svo stöddu sje jeg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál. Tillagan er aðeins heimild, sem stjórnin notar, ef hún telur þess vert og að hjer sje um framfarir eða samgöngubætur að ræða. Nefndin vildi ekki draga úr því, að alt væri reynt, sem hægt er, til að greiða fyrir bættum samgöngum hjer á landi að vetrinum, og leggur því til, að tillaga þessi verði samþ. með þeim breytingum, sem nefndin hefir gert á henni.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg held, að jeg hafi tekið það fram við fyrri umræðu þessa máls, að það hefði komið til orða að kaupa sterka bifreið með snjóplógi á þessu ári, ef tiltækilegt virðist að nota þá hjer á landi, og hafði jeg löngu áður en till. þessi kom fram átt tal um það við vegamálastjóra. En í vetur hefir svo að segja altaf verið fært venjulegum bílum austur yfir Hellisheiði, svo að ekki hefir orðið úr þessu, þar sem tilætlunin var að reyna þetta farartæki á þeim kafla. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að ræða um þessa till., en vísa til þess, sem jeg sagði um hana við fyrri umr. Verði það upplýst, að snjóplógar geti komið hjer að gagni, er sjálfsagt, að þeir verði keyptir, og sömuleiðis er ekkert á móti því að reyna hinar bifreiðamar, ef þær þykja einnig tiltækilegar, úr því að ekki þarf að verja til þess meiru en 10 þús. krónum.

Jónas Jónsson Jeg get lýst ánægju minni yfir meðferð háttv. nefndar á þessari þáltill. minni, og um viðbótina, um snjódrekana, get jeg sagt það, að það væri mjög æskilegt að fá slíkt áhald hingað, til að halda opnum veginum til Hafnarfjarðar hjeðan úr Reykjavík og austur yfir fjall að vetrinum. Jeg vil aðeins láta stjórnina vita um, að ræðismaður Frakka hjer á landi hefir sýnt mjer brjef og leyft mjer að segja hjer frá því, að verksmiðja sú í Frakklandi, sem býr til snjóbíla og beltabifreiðar, væri fús til að senda hingað eina bifreið til reynslu og mann með henni, til að kenna mönnum að fara með. Mjer þykir líklegt, að ræðismaðurinn hafi skrifað henni og sagt frá því, að hjer væri þörf á að fá slíkar bifreiðar, og þess vegna mundi verksmiðjunni hagur í því að senda hingað vjelfróðan mann til að kenna mönnum hjer rjetta meðferð á þeim bifreiðum, sem fyrstar yrðu keyptar hingað. Jeg dreg ekki í efa, að það er rjett, sem hæstv. 1. þm. Eyf. (EÁ) sagði, að hjer mundi víða hægt að nota beltabifreiðar með góðum árangri, eins og nú hagar til t. d. á Norðurlandi. Það mundi verða mikið hagræði í því að geta ferðast á þennan hátt frá Húsavík til Akureyrar, eða frá Akureyri til Sauðárkróks, þó að menn yrðu lengur á leiðinni en í venjulegum bílum á góðum vegum.

Flm. (Jónas Jónsson) Þetta mál var að vissu leyti til umr. hjer í deildinni í fyrra, þar sem samþ. var till. til þál. þess efnis, að hæstv. stjórn ljeti athuga, hvort ekki væri hægt að byggja upp á fornum sögustöðum, og með því átt við, að byggingamar yrðu þá að einhverju leyti eða öllu gerðar í fornum stíl. Nú hefir komið í ljós, að á tveim þessum fornu sögustöðum, sem nefndir voru í fyrra, sem sje á Hlíðarenda og Bergþórshvoli, eru byggingar mjög slæmar og því sjerstaklega aðkallandi, að bæjarhúsin þar verði reist frá granni. Þetta mál hefir á síðastliðnu sumri verið rannsakað af Þingvallanefndinni, og hefir áliti hennar verið útbýtt meðal hv.þm. Nefndin lítur svo á, að ekki verði hjá því komist að byggja nú þegar á þessu sumri á Bergþórshvoli, því svo slæm sjeu húsin þar, að varla megi búast við, að presturinn geti haldist við í þeim, þegar vetrar. Eigi að vera prestssetur þar áfram, þarf að hraða byggingunni. Og er þá ekki nema um tvent að gera, annaðhvort að prestssetrið yrði bygt sem önnur prestssetur, með styrk af opinbera fje og lánsfje, eða þá að þing og stjórn ljetu málið til sín taka og gerðu sjerstakar ráðstafanir í því efni. Nú hefir presturinn á Bergþórshvoli gert sjer vonir um, að hæstv. stjórn tæki liðlega í þetta mál. En væri nú að þessu ráði horfið samkv. till. Þingvallanefndar, þá er ekki aðeins um það að ræða að byggja bæjarhúsin upp, heldur telur nefndin fulla þörf á að reisa öll peningshús frá granni, svo öll þessi bygging mundi mun dýrari en tíðkast hefir yfirleitt áður á öðrum prestssetrum. Nú munu gerðar ráðstafanir um að bæta úr byggingarþörf prestsins á Bergþórshvoli með því að byggja þar aðeins íbúðarhús, og þá um venjulegt hús að ræða. En Þingvallanefndin kann því illa, að á þessum fornhelga sögustað verði reist venjulegt kaupstaðarhús, eins og helst lítur út fyrir að verði gert. Enda sagði fornmenjavörður við mig áður en hann fór utan í vetur, að hann legði áherslu á, að ef mögulegt væri án mikils kostnaðar, þá yrði nýi bærinn reistur í þjóðlegri stíl en alment gerist nú um byggingar á öðrum prestssetrum. Hann mun líka hafa í huga að gera allmiklar rannsóknir í sambandi við bygginguna. Er því vitanlegt, að hann verður að hafa þar hönd í bagga og vera með í ráðum, hvar nýja húsið skuli standa. Því vegna rannsóknanna getur vel komið fyrir, að tryggara þyki að flytja bæinn þaðan, sem hann stendur nú. Því verður ekki neitað, að frá sögulegri hlið stendur sjerstaklega á með þennan stað, þegar miðað er við önnur prestssetur. Eftir að hafa talað við prestinn á Bergþórshvoli og Þingvallanefndina hefi jeg ráðist í að bera fram þessa till. um byggingarstíl, án þess þó að gera frekari grein fyrir kostnaðarauka þeim, sem af því kann að leiða, að breytt verði frá þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið. Það er óhugsandi, að presturinn geti af eigin ramleik lagt fram fje sjerstaklega í þessu efni. Hinsvegar ekki beinlínis ástæða til að setja kostnaðinn svo mjög fyrir sig, enda er breytingin lítil í sjálfu sjer. Eins og húsameistari hugsar sjer þetta nýja hús, þá ætlast hann til, að það verði lægra og mjórra en hin nýju prestssetur, en aðalbreytingin verður þá tveir kvistir móti suðri. Breytingin kostar að líkindum dálítið, en að öðru leyti getur húsið orðið ódýrara, vegna þess að veggir eru lægri, og að sumu leyti þægilegra til íbúðar. Þessi húsagerð á prestssetrum, sem landið hefir styrkt, hefir stundum verkölluð Skeggjastaðastíll, eftir prestssetri í Norður-Múlasýslu, sem bygt hefir verið samkvæmt till. húsameistara ríkisins, og kirkjustjórnin fallist á, að þessi byggingarstíll væri vel við eigandi. Jeg hefi sjálfur sjeð Skeggjastaðahúsið og þótt það fremur myndarlegt, enda ljet presturinn vel yfir því og var hinn ánægðasti. Þetta er eina steinhúsið í sveitinni, en það er líka til fyrirmyndar. Þó að þessi till. yrði samþ., er alls ekki víst, að farið yrði eftir henni að öllu leyti, en jeg tel það æskilegt, að þessum sjerfræðingum, húsameistara og fornmenjaverði, sje gefið tækifæri til að leysa þetta byggingarmál á þjóðlegan hátt.

Forsætisráðherra (JM): Það hefir verið venja í flestum tilfellum, að prestar ráði sjálfir miklu um það, hvernig þær byggingar eru, sem þeir byggja á prestssetrunum, en þó á síðari tímum yfirleitt með ráði húsameistara. En jeg hefi heyrt, að presturinn á Bergþórshvoli vilji gjarnan haga húsum þar eins og Þingvallanefndin hefir lagt til, og ef svo er, þá mun stjórnin ekki setja sig upp á móti því. Hinsvegar veit jeg ekki, hvort hægt verður að fá fje á þessu ári til að byggja prestsseturshús á Bergþórshvoli.

Eggert Pálsson Af því að þetta prestssetur er í mínu prófastsdæmi, tel jeg mjer skylt að fara nokkrum orðum um þetta mál. Það mun víða vera þörf á því að byggja upp eða gera húsabætur á prestssetrum. En hjer stendur alveg sjerstaklega á, eins og jeg hefi getið um í brjefi til fjvn.Nd. Eins og sakir standa nú með húsakynni á Bergþórshvoli, er alls ekki við þau unandi, því að þau eru í senn bæði lítil, ill og ljót, enda að falli komin. Aðalatriðið fyrir mjer er því það, að fá bygt upp á Bergþórshvoli, og svo hitt, að það yrði sem hagkvæmast og kostnaðarminst fyrir prestinn. Presturinn er ekki fær um að taka á sig mikinn kostnað við byggingu á prestssetrinu, því að hann er bæði fátækur, ungur maður, sem er nýkominn frá prófborðinu, og sennilega, eins og flestir, með talsverðar skuldir á baki. Í till. er ekkert getið um þetta, að sjá fyrir kostnaðarhliðinni eða gera prestinum auðveldara fyrir um þetta. Ef svo hefði verið, mundi jeg hafa verið tillögunni fylgjandi, en hún ræðir aðeins um stílinn á byggingunni, en gerir ekkert ráð fyrir, hvernig eigi að gera prestinum mögulegt að standa straum af þessu, og lægi það þó nærri, þegar setja á fastar reglur um fyrirkomulagið. Það er sem sagt aðeins stíllinn, sem þessi hv. deild á að ákveða, en mjer sýnist ekki, að við höfum góð tök á því, þar sem hjer liggja engin gögn eða teikningar fyrir til að dæma og velja um. Hjer er aðeins skorað á hæstv. stjórn að láta byggja upp á Bergþórshvoli í sveitabæjastíl, ef sú tilhögun yrði ekki dýrari. Ef nokkur veigur eða alvara ætti að vera í tillögunni, hefði átt að skora á stjórnina að láta byggja hjer upp hús í sveitabæjastíl, jafnvel þótt það yrði eitthvað dýrari bygging en á öðrum prestssetrum. En það hefir hv.flm. (JJ) ekki viljað eða þorað að fara fram á. Og þegar tillögumaður hefir þannig lýst því yfir, að bygging hjer skuli ekki verða dýrari eða kostnaðarsamari en á öðrum prestssetrum, þá finst mjer rjettast að láta hina rjettu aðilja dæma um það, hvaða stíll yrði á byggingunni. Og þar sem jeg sje ekki ástæðu til að taka ráðin af þeim í þessu efni, get jeg ekki greitt atkv. með þessari till.

Sigurður Eggerz Það er aðeins lítil aths., sem jeg ætla að gera. Mjer finst, að hjer sje aðalatriðið, hvort þingið vill leggja einhverja rækt við þennan stað, sem er einhver frægasti sögustaður á okkar landi, og jeg er viss um, að flestar aðrar þjóðir mundu gera það í okkar sporum. Ef það er meiningin með þessari till., sje jeg ekkert á móti því að samþ. hana. Eins og prófasturinn, hv. 1. þm. Rang. (EP), rjettilega tók fram, getur presturinn vitanlega ekki lagt í sjerstakan aukakostnað af þeim ástæðum, að um frægan sögustað er að ræða. En ef þingið lítur svo á, að það sje þess vert, á það að gera ráðstafanir til þess, að hlynt verði að þessum stað með einhverju framlagi úr ríkissjóði.

Flm. (Jónas Jónsson) Hæstv. forsrh. (JM) hefir tekið mjög vel í þetta mál fyrir sitt leyti og sömuleiðis skýrt ýmislegt í sambandi við það. Hæstv. ráðh. benti t.d. á það, að smekkmenn, eins og húsameistari og fornmenjavörður, eru óánægðir yfir að fá ekki stíl á byggingamar á þessum merkisstöðum, og að þessi algengu hús í kaupstöðum, sem eru góð þar, geta farið illa í sveitum. Hv. 1. þm. Rang. (EP) benti á, að það ætti að vera samkomulagsatriði, hvernig stíllinn yrði hafður. Sennilega yrði þá um tvo stíla að velja, hinn svonefnda Skeggjastaðastíl, sem talinn er nú fyrirmynd um byggingar prestssetra í sveitum, og svo hugmyndina um Bergþórshvol, og ef hún yrði ofan á, mundi verða talað um Bergþórshvolsstíl. Jeg vil nú benda hv. 1. þm. Rang. á það, að jeg held ekki, að þetta fyrirkomulag yrði neinum mun dýrara, en að ýmsu leyti hentugra en á Skeggjastöðum. Jeg gisti í sumar á Skeggjastöðum og hafði þá tækifæri til að skoða húsið, og að vísu leist mjer allvel á það. Húsið er rúmgott, og presturinn er ánægður með það. En þó eru töluverðir gallar á herbergjaskipun í húsinu, þannig, að íbúðarherbergin skiftast á 3 hæðir. Á Bergþórshvoli er hugmyndin sú, að íbúðin verði að öllu leyti á 2 hæðum, og er það miklu þægilegra. Auk þess mundi efnið úr hinum ljelega bæ, sem nú er þar, koma að betri notum með því fyrirkomulagi. Auk þessa álít jeg, að ef húsameistara tekst að leysa þessa þraut, þá mundi það verða mikill vinningur fyrir húsagerð í landinu.

Gunnar Ólafsson Það er aðeins stutt aths. Hæstv. forsrh. (JM) hefir nú tekið þannig í þetta mál, að ætla má, að stjórnin láti byggja á Bergþórshvoli í líku sniði og till. fer fram á. Jeg vil því leyfa mjer að stinga upp á því, að þessu máli verði vísað til hæstv. stjórnar, með því að jeg álít, að þessi deild, sem er aðeins 1/3 alls þingsins, geti tæplega með nægilegum myndugleik skipað fyrir um þetta mál. Hinsvegar tel jeg, að því megi treysta fullkomlega, að hæstv. stjórn, í samráði við sóknarprestinn og húsameistara, sem mestu eiga að ráða um þetta, muni leiða þetta mál til lykta á sem bestan hátt.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg held, þó að jeg vantreysti ekki hæstv. stjórn sjerstaklega mikið í þessu máli, að ekki sje ástæða til að vísa því til hennar. Það stendur alveg sjerstaklega á vegna þess, að þetta mál þolir enga bið, og byggingin þarf helst að komast upp í sumar. Og ef það á að verða, þarf presturinn nú þegar að panta efnivið og fá skip með hann austur að söndum. Það þarf þess vegna að ráða fram úr þessu sem allra fyrst og fremur í dag en á morgun. Þessi till. á ekki heldur að skoðast sem skipun, heldur sem leiðbeining til húsameistara um þetta. Og þar sem Þingvallanefndin mælir með hugmyndinni, sje jeg ekki, hvaða ánægju hv. 5. landsk. (GunnÓ) getur haft af því, að till. sje feld með því að vísa málinu til stjórnarinnar, því að þó að hæstv. stjórn kunni að ráða þessu vel til lykta, verður sú leið altaf krókaleið að takmarkinu.

Forsætisráðherra (JM): Jeg held, að hv. 5. landsk. (GunnÓ) hafi lagt fullmikið upp úr ummælum mínum um þetta mál. Þó að jeg fyrir mitt leyti hafi ekkert á móti því, að bygt verði á þennan hátt, ef aðiljar óska þess, þá get jeg, eins og jeg tók fram, ekkert sagt um það sem stendur, hvort hægt verður að leggja fram fjeð að svo stöddu. Hvað það snertir, að hægt verði að byggja í sumar, þá efast jeg um, að hægt verði að snúast svo fljótt við þessu, að hægt verði að panta efniviðinn strax. Erindi um það er ekki einu sinni komið til ráðuneytisins.

Fjvn. er búin að skrifa stjórninni. EP: Umsóknin er komin upp í stjórnarráð

. Hún hefir þá komið þangað fyrst í morgun. Enda liggur engin fjárveiting fyrir um þetta. Annars skil jeg það ekki, að þetta beri svo brátt að, að það þoli ekki, að það sje athugað í nokkra daga. Það er rjett hjá hv.þm. (JJ), að lág hús fara betur í sveitum en há. En jeg get ímyndað mjer, að ef húsið yrði haft í bæjarstíl, þá yrði það nokkru dýrara en í Skeggjastaðastíl, sem hv.þm. kallar svo. Annars er þetta í fyrsta sinn, sem jeg heyri þann stíl nefndan. Mjer skilst, að það væri best, að þetta væri athugað af prestinum og húsameistara í samráði við kirkjustjórnina og svo farið eftir þeirri niðurstöðu, sem þessir aðiljar kæmu sjer saman um.

Sigurður Eggerz Það, sem jeg hefði óskað að fá ákveðið fram við þessar umræður og jeg hefði viljað heyra frá hæstv. stjórn um, er það, hvort ekki þætti ástæða til að leggja fram meira fje til húsabóta á þessum stað, vegna þess, að þetta er einhver frægasti sögustaður hjer á landi. En jeg skil það, að til þess að veita slíkt fje þyrfti stjórnin sjerstaka heimild. Jeg hefði viljað, að það kæmi fram, hvort þingið vildi ekki meta þennan fræga sögustað svo mikils. Á þennan stað koma margir erlendir menn og munu koma í framtíðinni.

Ef þeir komast yfir Þverá

. Já, en það er nú líklegt, að gerðar verði ráðstafanir til þess, að svo megi verða. Og það mundi verða til hins mesta sóma fyrir þetta land að leggja þá rækt við þennan fræga sögustað, að kosta einhverju til húsabóta á honum. Þetta vildi jeg, að hæstv. stjórn tæki til athugunar, og óska jeg, að hæstv.forsrh. segi álit sitt um það.

Forsætisráðherra (JM): Það er alveg rjett athugað hjá hv.þm. (SE), að ef um slíkt væri að ræða, þá þarf til þess sjerstaka heimild. En um þetta er nú ekki verið að ræða. Jeg er ekki heldur sammála hv. 1. landsk. (SE) um, að Bergþórshvoll sje neitt frægari sögustaður en margir aðrir.  Hvað ferðamenn snertir, þá munu færri koma að Bergþórshvoli en á marga aðra sögustaði, því að hann er afskektari en margir aðrir. Ef byggja ætti upp á sögustöðum, þá stæði Hlíðarendi nær, meðal annars af því, að þangað koma fleiri ferðamenn. Annars er ekki nein ástæða til að vera að tala um þetta hjer, því það liggur ekki fyrir.

Gunnar Ólafsson Það er aðeins út af því, sem hv. 3. landsk. (JJ) sagði, að það mundi tefja fyrir málinu, ef því væri vísað til stjórnarinnar. Jeg get nú ekki sjeð, að ástæða sje til að óttast það. Því að mjer skilst, að þó að till.hv.þm. yrði samþ., mundi samt þurfa nokkurn tíma til að rannsaka þetta mál, áður en til framkvæmda getur komið. Um hitt er það að segja, eins og jeg tók fram áðan, ef um það er að ræða, að skipa stjórninni að gera þetta eða hitt, að þá hefir þessi þingdeild ekki fullan myndugleika til þess. En hjer þarf enga skipun, enga ályktun. Hæstv. stjórn er því fylgjandi, að bætt verði húsakynnin á Bergþórshvoli, og jeg treysti henni vel til að láta gera það á viðunanlegan og hagkvæman hátt, þegar á þessu ári.