Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til hafnalaga, sem hér liggur fyrir, er eitt þeirra frv., sem hefur orðið nokkuð síðbúið, og er ekki nema stutt liðið, síðan það var lagt fram á þinginu, og hefur því verið aðeins skamma stund til athugunar. Undanfarna þrjá daga hefur sjútvn. þó reynt að gera sér eins glögga grein fyrir efni frv. og tök eru á á þeim skamma tíma, sem til umráða hefur verið. Á tímabili var um það rætt að fresta þessu máli til næsta hausts, með því að ekki fengist tóm til að kanna það nógu vandlega, en að athuguðu máli varð þó niðurstaðan sú í sjútvn. hv. d., að málið skyldi hafa framgang, þó að menn sæju á því nokkra annmarka. Nefndin starfaði í fyrstu að athugun málsins ásamt sjútvn. háttv. Ed. Það, sem frv. hefur upp á að bjóða fyrir hafnir landsins í aukinni aðstoð af ríkisins hálfu, var talið vega það þungt, að okkur, sem um þetta mál höfum fjallað, fannst, að við gætum varla réttlætt það að láta dragast öllu lengur en þegar er orðið, að sett verði ný hafnalög. Þessi l. eru búin að vera lengi í endurskoðun, og því var lýst yfir í þessari hv. d. á síðasta þingi, að endurskoðun þeirra skyldi fara fram á þessu ári, og okkur er kunnugt um, að margir, sem þarna eiga hagsmuna að gæta, hafa bundið talsverðar vonir við þessa endurskoðun. Við teljum þess vegna, að þótt sitt hvað megi e. t. v. út á frv. setja, sé, eins og ég áðan sagði, rétt að láta það hafa framgang, enda er það svo, að oft verður að grípa til þess, að endurskoða fljótlega þau lög, sem sett eru af Alþ., og það getur þá alveg eins gilt um þessa lagasmíð eins og aðra. Ég vil sem form. sjútvn. þakka meðnefndarmönnum mínum í n. fyrir það, að þeir hafa unnið rösklega að þessu máli með mér, þótt tíminn væri naumur, og við höfum náð samkomulagi um mörg mjög veigamikil atriði, en eins og gengur, þegar þannig er unnið, hafa ekki allir fengið sitt fram. Ég skal þá ekki hafa þennan inngang lengri, en snúa mér að því að ræða lítils háttar um frv., þó aðallega um þær brtt., sem sjútvn. flytur sameiginlega, og gera nokkra grein fyrir þeim. Ég vil fyrst segja um frv. almennt, að þau nýmæli þess sem ég tel vera mestan ávinning að fyrir hafnirnar, eru m.a. ákvæði 6. gr., þar sem kveðið er svo á, að þátttaka ríkisins í stofnkostnaði hafnargarða eða öldubrjóta geti orðið „allt að 75%“, eins og það er orðað í frv. Í meðferð n. hefur þessu ákvæði verið breytt þannig að orðin „allt að“ eru felld niður, og um ákvæðið um „allt að“ 40% þátttöku ríkisins í stofnkostnaði annarra mannvirkja gildir hið sama. Í grg. með frv. eru leidd rök að því, að miðað við framkvæmdir að undanförnu sé líklegt, að um 35% þeirra framkvæmda, sem á döfinni verða á næstunni, muni njóta hækkunar ríkisframlagsins úr 40% í 75%. Annað merkt nýmæli í frv. er ákvæði um það að samdar skuli framkvæmdaáætlanir um hafnargerðir til fjögurra ára, og í því sambandi, að stefnt verði að því, að framlög ríkisins til hafnargerða greiðist jafnóðum og reynt verði að forðast, að framlag ríkisins greiðist nokkuð eftir á eins og átt hefur sér stað undanfarin ár. Þetta stendur þannig af sér, að skuldahali ríkisins til hafnanna mun nú vera um það bil sem svarar einu ári á eftir. Þriðja nýmælið, sem ég vil nefna í l., eru ákvæðin um hafnabótasjóð. Það er að vísu sumt í þeim ákvæðum, sem áður hefur verið í 1., og verið framkvæmt, en aðalnýmælið er í 3. tölulið 19. gr., þar sem kveðið er svo á, að sjóðnum skuli heimilt að styrkja hafnarsjóði, sem eiga við sérstaka örðugleika að stríða, vegna erfiðrar aðstöðu og dýrrar mannvirkjagerðar. Þessi þrjú atriði hygg ég að skipti mestu máli fyrir hafnirnar, hvað snertir þá fyrirgreiðslu, sem þær fá frá ríkinu. Við kvöddum á fund okkar í sjútvn. hafnamálastjóra, eins og hann er nefndur í frv., en hann er sá embættismaður, sem við höfum áður kallað vitamálastjóra í daglegu tali, og framkvstj. Sambands ísl. sveitarfélaga og ræddum við þá um frv. Framkvstj. Sambands ísl. sveitarfélaga tók fram, að þar sem hans samband hefði ekki haft tækifæri til að kynna sér málið, gæti hann ekkert um það sagt. Hann tók einnig fram, að hann óskaði þess mjög eindregið fyrir hönd sambandsins, að öll þau mál, sem varða að einhverju leyti samskipti ríkisins og sveitarfélaganna, væru borin undir sveitarstjórnasambandið, áður en þau hlytu afgreiðslu á Alþ. Vitamálastjóri gaf n. ýmsar gagnlegar upplýsingar í sambandi við frv. og ýmsar skýringar á einstökum greinum þess og málinu í heild. Eftir að n. hafði rætt við þessa tvo embættismenn, sneri hún sér að því að fara yfir frvgr. hverja fyrir sig og kanna það, hvaða brtt. nm. hefðu fram að færa. Niðurstaðan af því starfi liggur fyrir á þskj. 515, en þar eru þær brtt., sem öll n. er sammála um. Tveir nm. hafa auk þess, sé ég, flutt nokkrar brtt. á þskj. 516, þ.e.a.s. hv. 5. þm. Norðurl. e. og hv. 4. þm. Reykn. Ég skal þá fara aðeins yfir brtt. nefndarinnar og reyna að útskýra þær, eftir því sem efni standa til. Fyrsta brtt. er við 1. gr. frv. og er einfaldlega í því fólgin, að í stað „samgmrh.“ í gr. kemur „samgmrn.“, en það er í samræmi við það, sem var í eldri l., og telur n. betur fara á því, miðað við það fyrirkomulag, sem verið hefur á yfirstjórn hafnarmála. Hún hefur verið í höndum ráðh., sem hefur farið með hluta af samgmrn., þ. e. ráðuneytinu er skipt, og hefur verið skipt. Við 3. gr. hefur n. gert tvær brtt. Sú gr. markar aðallega stefnuna í samskiptum hafnamálastjórnarinnar og sveitarfélaganna, og eftir því sem segir í grg. með frv. um þá grein, er með henni stefnt að því að lögfesta það fyrirkomulag á þessum samskiptum, sem mótazt hefur í framkvæmd. Það er vitað til þess, að í eldri lögum, þ.e.a.s. í 3. gr. 1. nr. 29 1946 sé það skilyrði fyrir styrkveitingu til hafnar, að framkvæmdir séu unnar undir yfirumsjón vitamálastjóra, eða annars trúnaðarmanns samgmrh. Og síðar segir í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Enda þótt ekki sé fastara að orði kveðið í gildandi l., hefur framkvæmdin orðið sú, að vita- og hafnamálastjóri og hans starfslið hefur annazt hafnaframkvæmdir í flestum tilfellum, og ráðh. ekki falið yfirumsjón öðrum.“ Með tilliti til þess, sem þarna er yfir lýst sem markmiði þessarar gr., hefur n. orðið sammála um að breyta henni þannig, að 1. málsl. orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hafnamálastofnun ríkisins hefur yfirumsjón með hafnaframkvæmdum, sem styrktar eru skv. l. þessum. Sé um að ræða hafnarframkvæmdir, sem styrktar eru skv. 1. tölul. 6. gr. 1., getur hafnamálastofnunin ákveðið, að hún annist framkvæmdirnar.“ Þarna í síðari málsl. gerir n, ráð fyrir því, að hafnamálastofnunin, eða hafnamálastjóri, geti sjálf tekið ákvörðun um, hvort stofnunin annist þær framkvæmdir, sem styrktar eru með 75% framlagi. Í grg. með frv. er lýst yfir þeirri stefnu í sambandi við þessi mál, en það geti jöfnum höndum átt sér stað, að hafnamálastofnunin annist framkvæmdirnar eða að þær verði boðnar út og sérstökum verkfræðifyrirtækjum falinn undirbúningur og hönnun verkanna. Eftir þessa breyt., sem n. leggur til að þarna verði gerð, telur hún, að síðasta málsgr. 3. gr., sem hljóðar svo: „Heimilt er hafnamálastjóra með samþykki ráðh. að veita bæjar- og sveitarfélagi leyfi til að hafa á hendi eigin hafnarframkvæmdir undir tækni- og fjárhagslegu eftirliti hafnamálastjóra“, megi falla niður, og það leggur n. til í brtt. sinni í b-lið við þessa gr. Við 4. gr. frv. gerir n. brtt., en í þeirri gr. eru talin upp þau mannvirki, sem falla undir það að geta fengið ríkisstyrk skv. l. Nokkur atriði, sem áður voru í eldri l., höfðu verið felld niður í frv., þ. á m. þurrkvíar, verbúðir og hafnarkranar. N. leggur til, að aftur verði tekið upp í upptalninguna í þessari gr. „þurrkvíar“ og „hafnarkranar“. Tveir nm., sem flytja brtt. á þskj. 516, vilja ganga þarna lengra en aðrir nm., eins og sést af brtt. þeirra við þessa gr., en um það atriði varð ekki samkomulag í n. Þá kem ég að 5. gr. Þar leggur n. fyrst til, að 5. tölul. verði breytt, en hann hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „að hafnarsjóður hafi skuldbundið sig til þess að annast á sinn kostnað venjulegt viðhald hafnarmannvirkja, eins og nauðsyn ber til að dómi hafnamálastjóra. Sé viðhald vanrækt, getur hafnamálastj. látið framkvæma það á kostnað hafnarsjóðs.“ Þarna leggur n. til, að orðin „eins og nauðsyn ber til“ o.s.frv. verði felld niður úr gr. Það kom fram, bæði hjá framkvstj. Sambands ísl. sveitarfélaga og þeim mönnum í sjútvn., sem kunnugir eru sveitarstjórnarmálum, að þeim fundust ýmis ákvæði frv. um samskipti hafnamálastj. og sveitarfélaganna vera óþarflega ströng, m.a. þetta ákvæði. Með tilliti til þessa flytur n. þessa brtt. Einnig leggur hún til, að síðari málsgr. 5. gr.: „Óheimilt er að leita eftir láni erlendis til hafnargerða, nema að fengnu leyfi ráðuneytisins“ falli niður. Þetta ákvæði telur n. óþarft. Það munu vera nægilega skýr ákvæði um þetta atriði í öðrum l. Í stað þess leggur n. til, að þarna komi inn 8. tölul., sem hljóði á þessa leið: „Heimilt er þó að veita ríkisábyrgð vegna hafnarframkvæmda, þótt eigi sé veittur til þeirra styrkur úr ríkissjóði.“ Það sem n. á við með þessu er það, að eina höfn landsins, sem ekki hefur notið styrks úr ríkissjóði, þ.e.a.s. Reykjavíkurhöfn, geti átt kost á því að fá ríkisábyrgð, enda þótt hún njóti ekki ríkisstyrks til sinna hafnarframkvæmda. Nefndinni barst um þetta erindi frá hafnarstj. í Rvík. og varð hún sammála um að verða við óskum hans að þessu leyti, þannig að það er opnaður þarna möguleiki til þess, að Reykjavíkurhöfn geti fengið ríkisábyrgð, þótt hún njóti ekki ríkisstyrks. Og þá gildir að sjálfsögðu hið sama um aðrar hafnir, sem eins kynni að standa á um í framtíðinni. Þá kem ég að 6. gr., sem fjallar um það, hver skuli vera hlutur ríkissjóðs af stofnkostnaði hafnargerða. Þar leggur n. til, að orðin „allt að“ í 1. tölul. falli niður, þannig að kostnaðarhluti ríkissjóðs sé bundinn við 75%. Síðan stendur í frvgr., eins og hún var upphaflega á eftir orðinu „öldubrjótar“: „að svo miklu leyti sem þeir nýtast ekki til viðlegu“. Þessu snýr n. í raun og veru alveg við, af því að hún telur, að hafnargarðar og öldubrjótar eigi að fá fullt 75% framlag, enda þótt þeir séu að einhverju leyti notaðir til viðlegu. Orðalagið þar næst á eftir, þar sem rætt er um dýpkanir á aðalsiglingaleið og á hafnarsvæði, gerir n. örlítið skýrara en það er í frv. Það kom fram í upplýsingum hafnamálastjóra, að ætlun hans, eða n. sem samdi frv., með þessu orðalagi er auðvitað sú, að dýpkanir á aðalsiglingaleið og á hafnarsvæði, innan ákveðinna marka, skuli geta notið styrks. Ég hygg, að það orðalag, sem sjútvn. leggur til, geri þetta alveg ótvírætt. Þá kem ég að 7. gr. Í þeirri gr. er reynt að telja upp nokkurn veginn skýrt, hvað geti talizt til hafnargerðakostnaðarins og svo eru taldir nokkrir liðir, sem ekki mun hafa verið venja að telja með stofnkostnaði, þ.e.a.s. vextir á byggingartíma, lántökukostnaður eða annar fjármögnunarkostnaður, kostnaður vegna lóða- eða landakaupa fyrir höfn, gengistap á erlendum lánum eða kostnaður vegna hækkunar verðtryggðra lána. Við þessa gr. vill n, bæta orðunum „nema slík lán hafi verið tekin út á kostnaðarhluta ríkissjóðs í framkvæmdinni“. Ef tekin eru erlend lán út á kostnaðarhluta ríkissjóðs í framkvæmdinni, hlýtur að sjálfsögðu einnig að fylgja þeim gengisáhætta. Í sambandi við þessa gr. hafa hv. fulltrúar Framsfl. lagt til, að þarna verði felld niður úr upptalningunni orðin „kostnaður vegna lóða- eða landakaupa fyrir höfn“. N. ræddi þessa till., en um hana varð ekki samstaða, og taldi meiri hl. n., að ef farið væri inn á þessa braut, gæti það ýtt undir spákaupmennsku með lóðir og lönd og orðið til þess að hækka óeðlilega lóðaverð á tilteknum svæðum. Eins og hv. alþm. vita, njóta a.m.k. öll minni sveitarfélög sérstakrar aðstoðar og fyrirgreiðslu ríkisins við nauðsynleg lóða- og landakaup undir allt svæði, sem er skipulagsskylt, þ. á m. einnig hafnarsvæði. Þá kem ég að 8. gr. Henni hefur n. breytt, eins og fram kemur á þskj. 515, í það horf, að heimilt skuli vera að veita ríkisábyrgð á lánum vegna hafnargerða allt að jafnháum þeirri upphæð, sem hafnarsjóður á að leggja fram. En þetta orðalag þýðir það, að samanlagður kostnaðarhluti ríkissjóðs og upphæð ábyrgðar getur numið allt að 100%, og þá hygg ég, að í þessu efni sé komið að fullu til móts við óskir ýmissa hv. þm., sem vildu breyta þessu ákvæði. Um III. kafla frv., sem fjallar um framkvæmdaáætlanir, var talsvert mikið rætt í n. Þetta er algert nýmæli í l. og að sjálfsögðu má gera ráð fyrir, að það þurfi e. t. v. nokkuð að þreifa sig áfram með tilhögun áætlanagerðanna, og sumum hv. nm. bar ekki saman við hafnamálastjóra um það, hvernig þessum málum ætti að skipa. Það kom fram í umr. n. við hann, að hann taldi ekki hægt að hafa á áætlunargerð fyrir hafnirnar sama fyrirkomulag og haft er t.d. á vegáætlun. Skýringin á því er sú, að framlögin til hafnanna koma ekki einungis frá ríkinu, eins og vegaféð, heldur koma þau frá fleiri aðilum, þ. e. hafnarsjóðum og öðrum slíkum aðilum, sem e. t. v. gætu verið aðilar að höfnum, sveitarstjórnum eða sýslufélögum. Lánveitingar til hafnargerðanna koma í flestum tilfellum frá lánastofnunum eða sjóðum, sem ekki heyra undir Alþ. Það er þess vegna, þegar miðað er við þetta allt saman, mjög hæpið, að hægt sé að gefa áætlun sem þessari fullt lagagildi. N. var sammála um að breyta 2. mgr. gr. þannig, að hún orðist svo: „Ráðh. leggur áætlunina fyrir Sþ. til leiðbeiningar varðandi fjárútveganir og framkvæmd þessara mála.“ Reynslan verður svo að skera úr því, hvernig til tekst með þetta fyrirkomulag á þessum málum, en það er a. m. k. trú mín, að ef vel tekst til með áætlanagerðina, geti orðið mikill ávinningur að því að hafa þetta fyrirkomulag, þannig að skipulegar verði unnið að framkvæmdunum og þau tæki, sem til þeirra eru notuð, nýtist betur og meira fáist fyrir það fjármagn, sem til þessara hluta er varið. Við 11. gr. eru tvær breytingar. Það er lagt til, að í stað orðanna „hafnarstjórn ræður hafnarstjóra og ákveður verksvið hans“ komi: „Sveitarstjórn ræður hafnarstjóra og ákveður verksvið hans samkv. till. hafnarstjórnar“. Það er gegnumgangandi í frv., að gert er ráð fyrir þeim möguleika, að fleiri en eitt sveitarfélag geti verið aðilar að höfn, eða jafnvel sveitarfélag og sýslufélag, eða tvö sýslufélög, og þetta fyrirkomulag mun okkur hafa dottið í hug, sem vorum í atvinnutækjanefndinni og sömdum frv. um þessi mái fyrir nokkrum árum, eins og sagt var frá við 1. umr. þessa máls. Nú hefur sú breyting á orðið, að það mun ekkert sýslufélag lengur vera aðili að höfn, eftir að Þorlákshöfn var gerð að landshöfn, þannig að í raun og veru hefði þurft, ef tími hefði unnizt til, að breyta frv. öllu hvað þetta snertir. Við höfum ekki lagt í það, en eftir gildandi sveitarstjórnarlögum eru sveitarstjórnirnar alls staðar æðsta vald í málefnum, hafnanna, en hafnarstjórnir og hafnarnefndir heyra undir sveitarstjórnirnar. Þessari gr. fannst okkur ástæða til að breyta þannig, að það komi fram, að það sé sveitarstjórn, sem ráði hafnarstjóra og ákveði verksvið hans samkv. till. hafnarstjórnar. Og loks fannst n. ekki ástæða til að hafa þarna síðasta málsl.: „Hafnarstjórn getur skuldbundið hafnarsjóð, enda komi til samþykki stofnanda eða stofnenda sjóðsins.“ Í reynd eru það yfirleitt sveitarstjórnirnar, sem skuldbinda hafnarsjóðina, samkv. því, sem ég sagði áðan, að þær eru æðsta vald í málefnum hafnanna. Við 12. og 13. gr. gerir n. lítils háttar breytingu. Þar er sagt fyrir um, hvernig verja megi tekjum hafnanna og orðað svo í 12. gr.: „til þess að standast kostnað við hafnargerð og árlegan reksturskostnað hafnar . . .“ Þarna vill n. bæta við orðunum: „eða í þágu hafnarinnar“. Það er sem sé gert ráð fyrir, að það sé leyfilegt að leggja á þau gjöld, sem upp eru talin í 12. gr., til þess að standa straum af reksturskostnaði hafnarinnar, eða í þágu hafnarinnar, og sams konar breytingu leggur n. til við 13. gr. N. hefur ekki, enda þótt komið hafi fram einar tvær eða þrjár aths. við 13. gr., þar sem gert er ráð fyrir, hvaða gjöld hafnirnar megi leggja á til þess að standa undir kostnaði við rekstur og framkvæmdir, gert neinar brtt. við þau atriði í gr. Sannast að segja er margt í henni, sem ætti frekar heima í reglugerð en í l. sjálfum. Við 14. gr. leggur n. til, að orðin „til staðfestingar“ falli niður, en í gr. er gert ráð fyrir, að hafnarstjórnin skuli semja áætlanir um tekjur og gjöld og senda þær hafnamálar stjóra árlega fyrir 15. sept. til staðfestingar. N. fannst þetta ákvæði óþarft. Það eru að sjálfsögðu sveitarstjórnirnar sjálfar, sem ráða mestu um sín fjármál, og þær heyra undir félmrn. og það er félmrn., sem staðfestir allar þeirra fjárhagsáætlanir. En að sjálfsögðu er nauðsynlegt fyrir hafnamálastjóra að geta samt sem áður fengið þessar áætlanir, til þess að hann geti gegnt sínu hlutverki sem yfirmaður þessara mála, þótt það sé ekki í hans verkahring að staðfesta þær. Við 16. gr. leggur n. til nokkra breytingu á síðari hluta gr. Fyrri hluti gr. verði óbreyttur. Þessi gr. er sett til þess að veita hafnarsjóðum nokkurt aðhald um kaup á fasteignum og við lántökur og aðrar fjárhagslegar skuldbindingar og ráðstafanir í sambandi við framkvæmdir, og verður að teljast eðlilegt, að höfnunum sé veitt slíkt aðhald. En n, fannst síðari hluti gr. óþarflega strangur, þannig að hún breytir honum í það horf, að hann orðist þannig: „Rísi ágreiningur milli hafnarstjórnar og hafnamálastjóra út af ákvæðum þessarar gr., sker ráðh. úr. Skal þá óheimilt að hefja eða halda áfram framkvæmdum, sem deilt er um, fyrr en úrskurður ráðh. hefur verið kveðinn upp“. Kem ég þá að 19. gr., sem fjallar um hafnabótasjóð. Það var rætt um það í n., að með tilliti til þess, að sjóðurinn fær, eftir till. frv., allmikið fé til ráðstöfunar og getur m.a. veitt styrki til hafnarsjóða, sem eiga við sérstaka fjárhagsörðugleika að stríða, auk þess sem honum er líka ætlað að styrkja endurbætur á hafnarmannvirkjum, er hafa skemmzt af völdum náttúruhamfara, eins og hann hefur áður gert, væri ekki óeðlilegt, að sérstök stjórn yrði sett yfir hafnabótasjóð. Varð það að samkomulagi hjá n. að leggja til að orða upphaf gr. þannig: „Fé hafnabótasjóðs má ráðstafa á eftirgreindan hátt, að fengnu samþykki fjvn. Alþ.“. Hafði n. þá í huga ákvæði, sem eru í l. um ríkisábyrgðasjóð, þar sem rætt er um samninga eða eftirgjöf á gjaldföllnum ríkisábyrgðum, sem ekki er leyfilegt að gera, nema að fengnu samþykki fjvn. Taldi n. sérstaklega styrkina samkv. 3. tölul. gr. vera hliðstæða við þetta og leggur þess vegna til, að upphafi gr. verði breytt eins og ég gat um. Í 20. gr. eru ákvæðin um tekjur hafnabótasjóðs. Að sjálfsögðu eru það mjög mikilvæg ákvæði til þess að fullt gagn verði að því, sem þessum sjóði er ætlað að gera. Árlegt framlag ríkissjóðs er samkv. greininni hækkað úr 3.2 millj., eins og það er nú, í 8 millj. og í 2. tölul. gerir frv. ráð fyrir, að lagt sé sérstakt hafnabótasjóðsgjald á íslenzk skip, 5 rúml. eða stærri, og innheimt einu sinni á ári, 12 kr. á hverja nettórúmlest og enn fremur, að tekið sé gjald af öllum skipum, sem koma frá öðrum löndum til íslenzkra hafna. Þessi till. mun vera byggð á fyrirmyndum erlendis frá, því að slíkt gjald er tekið sums staðar erlendis, og það kemur fram í grg. með frv., að hafnargjöld hér á landi eru yfirleitt lægri en tíðkast annars staðar. En þetta nýja gjald fannst þó n. í heild, að þyrfti að athuga betur, og varð samkomulag um það að leggja til, að 2. tölul. í 20. gr. verði tekinn út. N. er ljóst, að við þetta rýrna tekjur sjóðsins. Skv. áætlun frv. mundi sú rýrnun nema 12 millj. kr., en n. telur, að það þurfi að athuga nánar, hvernig þeirra tekna verði aflað. Það er ekki gert ráð fyrir, að þessi lög öðlist gildi fyrr en 1. janúar 1968, þannig að með því að taka þetta ákvæði út, gefst enn tóm til að athuga betur um tekjuöflun til sjóðsins, áður en að því kemur, að l. öðlist gildi. En þrátt fyrir það, að n. leggi þannig til, að tekjur sjóðsins verði rýrðar, telur hún, eins og ég sagði í upphafi máls míns, mjög mikið fengið fyrir hafnirnar og hafnarframkvæmdirnar að fá frv. samþ. með þessum breytingum. Þess má einnig geta, að sjóðurinn hefur ríflega lántökuheimild samkv. frv. Þá á ég aðeins eftir, að ég hygg, tvær brtt., sem n. flytur sameiginlega. Sú fyrri er við 25. gr. Þar er í síðustu mgr. gert rúð fyrir, að ef ráðuneytið telji, að hækka beri gjöld eða taka upp ný gjöld skv. 12. gr., geti það breytt gjaldskrá reglugerðar, án þess að till. um það liggi fyrir frá hafnarstjórn. Þarna vill n. bæta inn í, á eftir orðunum „gjaldskrá reglugerðar“ orðunum: „hjá þeim höfnum, sem í vanskilum eru við ríkisábyrgðasjóð“. Og loks leggur n. til, að niður Palli orðin „til að gilda“ úr ákvæðinu til bráðabirgða. Þá mundi bráðabirgðaákvæðið hljóða þannig: „Fyrsta fjögurra ára áætlunin um hafnarframkvæmdir skal lögð fyrir reglulegt Alþ. haustið 1968 fyrir tímabilið 1969–1972“. Ég hef í sambandi við brtt. þær, sem ég hef nú rakið, minnzt á a.m.k. sumar þær brtt., sem hv. 5. þm. Norðurl. e. og hv. 4. þm. Reykn. flytja á þskj. 516, en eina þeirra held ég, að ég hafi ekki nefnt enn sem komið er. Þeir flytja þá brtt. við 4. gr., að í stað orðsins: „ábyrgð“ komi „sjálfskuldarábyrgð“. Um þetta er ekki samkomulag í n. og raunar ekki um brtt, á þskj. 516 í heild. Herra forseti. Ég skal ekki orðlengja þetta mikið frekar. Það er liðið á kvöld, og þetta er stórmál. En ég get þó ekki stillt mig um að víkja aðeins að ræðu hv. 3. þm. Norðurl. e. við 1. umr. þessa máls, og vil ég þá sérstaklega þakka honum fyrir vinsamleg ummæli um samstarf okkar í atvinnutækjanefnd, sem samdi á sínum tíma frv. til hafnalaga. Þótt það frv. hafi ekki séð dagsins ljós hér á Alþ., hygg ég, að með samningu þess og undirbúningi hafi nokkuð áunnizt og þá sérstaklega í sambandi við þá 10 ára áætlun um hafnarframkvæmdir, sem atvinnutækjanefndin samdi. Enda þótt ýmislegt hafi breytzt á þeim tíma, sem liðinn er síðan það gerðist, var þá lagt í allmikla vinnu, sem áreiðanlega hefur komið að verulegu gagni í sambandi við undirbúning margra þeirra framkvæmda, sem síðan hafa verið unnar. En það er nú einu sinni svo, að við lifum á tímum mjög örra breytinga og á þeim tíma, sem liðinn er síðan við skiluðum frv. okkar 1961, hefur orðið mikil og ör þróun í skipastólnum, sem ég held, að við höfum þá ekki gert okkur fyllilega grein fyrir. Ég hygg, að við höfum t.d. miðað okkar till. í 10 ára áætluninni yfirleitt við minni skip heldur en nú er farið að nota. Og á þessum árum hefur það skeð, að hafnirnar, eða framkvæmdirnar í höfnunum, hafa orðið öllu stærri í sniðum, vegna þess að skipin hafa stækkað og vegna þess, hvað skipunum hefur fjölgað mikið. Þetta er svona á ýmsum sviðum. Það er margt breytingunum undirorpið. Ég minnist þess frá því að ég starfaði með hv. 3. þm. Norðurl. e. í atvinnutækjanefndinni, að eitt af því fyrsta, sem okkur var falið að vinna, var að semja frv. til togarakaupa ríkisins. Þá höfðu menn í nokkur ár hér á Alþ. og annars staðar rætt og flutt margar till. um, að það væri hægt að leysa atvinnuvandamál dreifbýlisins og árstíðabundið atvinnuleysi með því að láta stóra togara leggja afla á land í höfnum kringum allt landið. Þegar við fengum þetta verkefni og fórum að athuga það nánar, komumst við að þeirri niðurstöðu, að það var mjög óvíða á landinu, sem skilyrði voru til þess að afgreiða eins stór skip og togarana. Við brugðum þess vegna á það ráð, að í stað þess að leggja til, að keyptir yrðu eingöngu úthafstogarar, 600–700 rúml., eins og okkur hafði raunverulega verið falið, lögðum við til, að keypt yrðu nokkur 250 rúml. togskip, sem við töldum að mundu betur henta við aðstæðurnar, sem fyrir hendi voru. Við sömdum frv. um þetta, sem lagt var fram hér á Alþ., og við lögðum til, að keypt yrðu 6 skip til að byrja með af þessari stærð. Alþ. leizt svo vel á þessa hugmynd okkar, að mig minnir að skipin, sem keypt voru fyrst, hafi a.m.k. orðið 12 af þessari stærð, 250 rúml., og síðan hefur verið haldið áfram að kaupa mjög mörg skip af þessari eða svipaðri stærð. Eins og ég sagði, er allt breytingunum undirorpið. Þegar við lögðum til, að þessi skip yrðu keypt, héldum við, að þau mundu geta orðið uppistaðan í atvinnulífi margra minni staða úti á landi, þannig að þau stunduðu aðallega þorskveiðar og legðu afla sinn á land til vinnslu. En við höfðum einnig miðað stærð skipanna við það, að þau væru hentug til síldveiða. Framvindan hefur orðið sú, að þessi skip eru nú orðið svo að segja eingöngu notuð til síldveiða og hafa áreiðanlega skilað þjóðinni miklum arði við þær veiðar og komið að meira gagni við síldveiðarnar heldur en við togveiðarnar, sem við gerðum ráð fyrir, að þau mundu aðallega stunda. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi hér. Þetta er nokkuð skylt því máli, sem við erum að fjalla um, að því leyti til, að hvort tveggja er úr sjávarútvegi og sýnir okkur, hversu geysilega ör þróunin hefur verið í þessum málum á undanförnum árum. Það er greint frá því í grg, með þessu frv., að þegar við sömdum 10 ára áætlun okkar í atvinnutækjanefndinni um nauðsynlegar hafnarframkvæmdir á árunum 1961–1970, hafi heildarniðurstaða þeirrar kostnaðaráætlunar orðið 696.2 millj. kr., en þar af til dráttarbrauta 48 millj. kr. En á 6 ára tímabili, sem liðið er síðan við sömdum þessa áætlun, hefur alls verið varið til hafnargerða 628.4 millj. kr., sem svarar til þess, að unnin hafi verið 64% af áætluðum framkvæmdum. Nú er þess að vísu að geta, að verðlag hefur að sjálfsögðu breytzt á þessum tíma, en samt sem áður ætla ég, að þessar tölur sýni nokkuð glöggt, hver þróunin hefur verið og hversu ör hún hefur verið í hafnarframkvæmdunum á síðustu 6 árum. Það kemur svo í framhaldi af þessu, sem sagt er frá því, að á næstu 5 árum muni að mestu lokið framkvæmdum 10 ára áætlunarinnar og þá allvel séð fyrir hafnarþörfum flestra hafnarstaða landsins. Ef það ræðist, sem um þetta segir í grg., mundi það þýða, að 10 ára hafnaráætlun atvinnutækjanefndar yrði framkvæmd á 11 árum, en þá er að því að gá, að á því tímabili mun verða ráðizt í miklu stærri og kostnaðarsamari framkvæmdir en atvinnutækjanefnd gerði ráð fyrir. Ég skal svo, herra forseti, láta máli mínu lokið. En ég leyfi mér fyrir hönd sjútvn. að mæla með því, að frv. verði afgreitt með þeim breytingum, sem ég hef gert grein fyrir.



Herra forseti. Þetta frv. til hafnalaga kom fyrir þingið fyrir 3–4 dögum og hefur verið til umr. í sjútvn. þessarar d. undanfarna daga. Því er ekki að leyna, að þegar frv. kom fram, var mjög augljós andstaða á móti mörgum ákvæðum þess, þannig að ýmsir töldu, að það væri nánast ótækt að samþykkja það eins og það var lagt fram af hæstv. ríkisstj. Það, sem a.m.k. framsóknarmenn höfðu sérstaklega út á frv. að setja, var það, að við töldum, að það væru of fáar framkvæmdir taldar upp af þeim, sem eiga að heyra til hafnargerðum, og einnig höfðum við mikið út á ákvæði 6. gr. frv. að setja, þar sem talað er um hluta ríkissjóðs af stofnkostnaði til hafnargerðar, einkum og sérstaklega það orðalag, að hluti ríkissjóðs skyldi vera allt að 75% og allt að 40%. Einnig höfðum við ýmsar aths. að gera við ákvæðin um framkvæmdaáætlanir, töldum þann kafla vera óljósan og nokkuð óákveðið, hvernig farið yrði með þessar framkvæmdaáætlanir og m.a. hvert valdsvið Alþ. yrði í því sambandi. Um hafnabótasjóð höfðum við einnig allmargar aths. uppi, að við töldum viðurhlutamikið að fela ráðh. einræðisvald yfir hafnabótasjóði, en vildum og lögðum það til, að kosin yrði sérstök þingkjörin nefnd eða stjórn, sem færi með málefni hafnabótasjóðs. Einnig vorum við andvígir því, sem segir í 20. gr., þar sem talað er um tekjuöflun til hafnabótasjóðs, að lagt yrði sérstakt hafnabótasjóðsgjald á íslenzk skip af vissri stærð, frá 5 rúml., sem sagt svo til öll skip landsmanna. Þessu vorum við mjög andvígir. Þá má líka geta þess, að við höfðum út á það að setja, að gert er ráð fyrir, að ábyrgð ríkisins á lánum til hafnargerða sé einföld ábyrgð, en ekki sjálfskuldarábyrgð, eins og við teljum, að eigi að vera. Jafnframt vil ég minnast á 8. gr. frv., sem við vorum einnig andvígir, og töldum, að yrði að breyta, þar sem settur er fyrirvari um 90% af lánsábyrgðinni á lánum, sem veitt eru hafnarsjóðum til hafnargerða. Öll þessi atriði ræddum við að sjálfsögðu í n. og gerðum grein fyrir skoðun okkar á því, og ég get sagt það hér, að undir margt af þessu var tekið eins og hv. frsm. hefur skýrt hér frá, og það var verulegt samkomulag í n. um víðtækar breytingar á frv., þannig að segja má, að það sé nú með allt öðrum svip en var, þegar það var fyrst lagt fram. Hins vegar tel ég, að ganga hefði átt enn lengra í breytingum á þessu frv. og þess vegna hef ég skrifað undir sameiginlegt nál. okkar með fyrirvara og jafnframt flutt ásamt hv. 4. þm. Reykn. brtt. á þskj. 516. Um þetta mál mætti svo einnig, án þess að ég ætli hér að fara að vekja nokkrar deilur, minnast á það, að þetta frv. er lagt fram nú í þinglokin, þegar lokaannir þingsins eru hvað mestar. Þetta er auðvitað ákaflega óheppilegt og hefur ekki komið sér vel, því að ég efast ekki um, að það hefði verið ástæða til að senda þetta frv. allmörgum aðilum til umsagnar, a.m.k. sveitarstjórnasambandinu og raunar sveitarstjórunum. Form. Sambands ísl. sveitarfélaga, Magnús Guðjónsson, mætti á fundi hjá okkur og hann upplýsti það, sem hv. frsm. hefur einnig gert, að það hefði verið ósk sambandsins, að frv. yrði sent því og raunar sveitarfélögunum til umsagnar, en til þess var ekki talinn vinnast tími nú, vegna þess hve mikil áherzla var lögð á að koma frv. hér í gegn. Ég skal ekki hafa mörg orð eða tala neitt almennt hér um hafnamál, vil aðeins segja það, að það hefur verið stefna okkar framsóknarmanna og við höfum haft uppi um það till. hér í Alþ., að gera þyrfti ýmsar umbætur á hafnalögum og endurskoða þau frá rótum, þannig að við getum út af fyrir sig fagnað því, að frv. til hafnalaga kemur nú fram. Við höfum á undanförnum þingum flutt ýmis frv., sem að því miða að bæta úr þeim verstu ágöllum, sem við teljum vera á hafnal., einkum því, að ríkissjóðsframlögin eru nú ekki lengur og hafa ekki lengi verið í neinu samræmi við nauðsyn og kröfur tímanna. Þessi frv. höfum við flutt hér ár eftir ár og raunar á þessu þingi, þó að þau hafi ekki náð fram að ganga. Ég vil nú leyfa mér að fara hér örfáum orðum um þær till., sem ég flyt hér ásamt hv. 4. þm. Reykn. Eins og fram kemur í nál., skrifum við undir og erum sammála þeim till., sem n. flytur sameiginlega, sammála þeim a.m.k. að meginefni og í aðaldráttum og teljum, að þær séu allar til bóta og geri frv. betra heldur en það var í upphafi, en þó teljum við, að gera hefði þurft á þessu allmiklu fleiri breytingar, sem við höfum leyft okkur að flytja á þskj. 516. 1. brtt. okkar er við 4. gr. Það er sú till., að í stað orðsins „ábyrgð“ komi „sjálfskuldarábyrgð“. Við teljum eðlilegt, að þetta orðalag sé notað og höfuðröksemdin er sú, að það er áreiðanlega miklu líklegra, að sveitarstjórnir eða hafnarstjórnir eigi auðveldara með að fá lán, ef um slíka ábyrgð er að ræða á þeim heldur en þegar aðeins er um einfalda ábyrgð að ræða. Nú er það svo t.d. um atvinnuleysistryggingasjóð, sem e. t. v. kann í framtíðinni að lána til hafna, að hann mun lána eingöngu þannig, að það sé sjálfskuldarábyrgð ríkissjóðs á lánum hans. Að vísu eru það ákvæði í l. sjóðsins, sem það ákveða, en okkur finnst, að þetta ætti svo að vera um öll hafnarlán. Þá höfum við einnig hvað snertir 4. gr. lagt til, að orðalag 4. mgr. yrði orðað nokkru víðtækar heldur en samkomulag varð um í n. Eins og frv. var lagt fram, var því m.a. sleppt úr, sem verið hefur í hafnal., að styrkja mætti verbúðir. Við ræddum það í n. að taka þetta upp að nýju, en um það varð ekki samkomulag, og við gerum því till. um, að þetta ákvæði haldist áfram í l. og jafnframt viljum við, að bætt verði inn því ákvæði, að lönd undir hafnarmannvirki komist þarna undir. Það er eðlilegt, að ríkissjóður taki nokkurn þátt í því að kaupa lönd undir hafnarmannvirki, því að hér er oft um mjög mikil verðmæti að ræða og dýrar eignir, sem sveitarsjóðum kann að reynast örðugt að eignast og ég held, að það sé ekki að öllu leyti rétt, að þetta verði til þess að hækka svo verulega landverð á þessum stöðum, því að vitanlega yrði það selt eftir mati og þá miðast við það. Við 6. gr. leggjum við til, að gerð verði frekari breyting en sú, sem samkomulag varð um í n. Við erum sammála því, sem hér hefur verið lýst og n. hefur samstöðu um, þ. e. að fella niður orðin „allt að“ í 1. og 2. tölul. o. fl., sem breytt var í þeirri gr., en við viljum, að þarna komi til viðbótar nýr tölul. og nýtt hlutfall, þ. e., að 60% stofnkostnaður bátakvía og einnar afgreiðslubryggju hafnarsjóðs með allt að 150 m viðlegukanti í hverri höfn, komist þarna undir. Þetta ákvæði er ekki alveg nýtt hér, það hefur verið flutt áður af hálfu framsóknarmanna fyrir nokkrum árum, og þetta mun hafa verið að ég hygg a.m.k. að verulegu leyti till. frá atvinnutækjanefnd, sem hér hefur örlítið borið á góma í umr. 3. brtt. okkar er við 7. gr. og hún stendur í sambandi við þá brtt., sem við flytjum við 4. mgr. 4, gr., þar sem við viljum fella niður úr 2. mgr. 7. gr. orðin „kostnaður vegna lóða- og landkaupa fyrir höfn.“ Þá kem ég að 4. og síðustu brtt. okkar, sem er við 20. gr., en 20. gr. hefur inni að halda ákvæði um tekjuöflun hafnabótasjóðs. Í frv., eins og það var lagt fram, var gert ráð fyrir því, að tekjur hafnabótasjóðs væru þrenns konar, þ. e. í fyrsta lagi árlegt ríkissjóðsframlag, hafnabótasjóðsgjaldið og svo tekjur af starfsemi sjóðsins. Nú hefur það verið skoðun okkar framsóknarmanna frá upphafi, að þetta hafnabótasjóðsgjald ætti ekki að leggja á og það var einnig niðurstaðan í sjútvn. að leggja til, að þetta gjald yrði fellt niður. En við það missir hafnabótasjóður mjög verulegar tekjur, að því er áætlað er um 12 millj. kr., þannig að sjóðurinn er nú ekki nema svipur hjá sjón og eins og vængstýfður fugl. Við teljum, að rétt sé að bæta þetta upp með því móti, að lagt sé fram beint úr ríkissjóði það, sem þarna er fellt niður, og að ríkissjóðsframlagið hækki þá úr 8 millj. í 20 millj. Þetta eru nú þær höfuðbreytingar, sem við gerum á frv. og teljum, að ef þær næðu fram að ganga, mundi það breytast mjög í batnaðarátt. Eins og ég hef sagt, hefur frv. tekið verulegum stakkaskiptum frá því, sem það var, þegar það kom fyrst fram. En það mundi að okkar dómi batna enn meira, ef þessar till., sem við hér erum með, yrðu samþ. og við væntum þess, að hv. þd. sjái sér fært að gera það. Ég skal ekki eyða fleiri orðum að þessu máli nú, herra forseti, en vænti þess, að till. okkar fái góðar undirtektir.



Herra forseti. Mér þykir það leitt, sem ég sé, að enginn hæstv. ráðh. er viðstaddur hér í hv. d. Ég hefði sérstaklega óskað eftir því, að hæstv. sjútvmrh. og hæstv. fjmrh. hefðu heyrt það, sem ég nú vildi segja, og ef þeir væru hér í húsinu, þætti mér æskilegt, ef hæstv. forseti gæti séð til þess, að þeir mættu hér við umr. Mér sýnist á forseta, að svo muni ekki vera, þeir muni ekki vera hér nálægir og ég endurtek, að það er mjög leitt, að þeir skuli ekki vera viðstaddir, þegar slíkt mál er rætt, sérstaklega þessir tveir ráðh., því að málið varðar þá einkum, náttúrlega kannske sér í lagi hæstv. sjútvmrh., en einnig hæstv. fjmrh. allverulega. Úr því að svo er, að þeir eru ekki viðstaddir og ekki líkur til, að þeir geti verið það nú á næstunni, vil ég biðja hv. frsm. meiri hl. að flytja þeim það, sem ég segi hér, og ég vildi sérstaklega, að þeir heyrðu og mun ég þá sennilega geta þess, hvað það er um leið og ég nefni það. Fyrir utan frsm. þessa máls, þ.e.a.s. hæstv. ráðh. og hv. 2. þm. Vestf., mun ég hafa verið eini þm., sem tók til máls um þetta mál við 1. umr. Ég vék þar að allmörgum atriðum, sem ég taldi, að þyrftu breytinga við í þessu frv. Mér er ánægja að því, að ég sé, að flest þessi atriði munu hafa verið tekin til meðferðar í n. og - já, þarna er einn ráðh. kominn, það er gott, en hvorki er það nú hæstv. sjútvmrh. eða hæstv. fjmrh.  Það er eitt atriði, sem mér láðist að vekja athygli á við 1. umr., en hef síðar komið á framfæri við n. og það er varðandi gildistöku væntanlegra laga. Mér þykir fara illa á því, að frv., ef að 1. verður, skuli ekki eiga að taka gildi fyrr en 1. janúar 1968. Það tel ég verulegan galla. Ég þykist alveg vita það, að þeir, sem nú eru að undirbúa framkvæmdir í höfnum á næsta sumri, muni, þegar þeir hafa heyrt getið um þetta frv. og að þar væri umbóta von, hafa gert ráð fyrir því, að það tæki til þeirra framkvæmda, sem unnið verður að á næsta sumri, enda er það mjög algengt, að lög taki þegar gildi. Og mér sýnist, að það sé ástæðulaust að vera að draga svona gildistöku l. og eiginlega mætti nú segja það, að úr því að l. eiga ekki að taka gildi fyrr en um áramót, sé ekki eins mikil ástæða til þess að afgreiða þau nú á þessu þingi. Ég vildi beina því til n., af því að ég sé, að hún hefur ekki tekið þetta upp og af því að ég hef ekki séð það heldur, að það hafi neins staðar verið tekið upp enn þá í tillöguformi, að hún athugi nánar, hvort hún telji sér ekki fært að mæla með því, að l. taki þegar gildi. Það væri vel hugsanlegt, af því að búið er að afgreiða fjárlög fyrir þetta ár að hafa þarna á einhvern fyrirvara um það, að hækkun sú, sem af þessu yrði, yrði ekki greidd fyrr en síðar. Það finnst mér, að kæmi til mála, til samkomulags um þetta atriði. Það er leitt, sem fram kemur nú í framsögunni, að ekki skuli hafa verið haft neitt samráð við Samband ísl. sveitarfélaga um þetta mál. Ég hélt nú satt að segja, að það hefði verið gert og hafði ekki orð á því, þegar ég talaði um þetta mál við 1. umr. En nú kemur það fram hjá frsm., að það hafi ekki verið gert og framkvæmdastjóri sambandsins hafi komið á fund n. til þess að óska eftir því að fá málið til umsagnar, sem ekki hefur nú verið talið fært að verða við, af því að stefnt er að því að afgreiða málið á þessu þingi. En þetta er eitt af því, sem á hefur skort um undirbúning málsins, því miður. En áður en ég kem að því að minnast á einstök atriði í frv., vildi ég gjarna beina þeirri fsp. til hv. frsm. meiri hl. n., á hverju hann byggi ummæli sín áðan, sem lutu að því, ef ég hef tekið rétt eftir, að eftirleiðis mundi ríkissjóður standa í skilum við hafnarsjóði betur en hann hefur gert. Hann nefndi nú ekki held ég, hvort það ætti við bæði um þær skuldir, sem nú eru á fallnar, og þær skuldir, sem myndast við hafnarsjóðina framvegis. Ég spyr að þessu vegna þess, að ég sé ekki, að í frv. sé gert ráð fyrir því, að skylt sé að framkvæma þessi skil, og hafnabótasjóður, sem á að hafa heimild til þess að lána út á væntanleg ríkisframlög, verður, a.m.k. eftir till. n. í heild, ef þær verða afgreiddar þannig, ekki mikils megandi, þar sem tekjur hans verða ekki nema lítill hluti af því, sem þær áttu að verða samkv. frv. Ég vildi gjarnan fá nánari skýringu á því, hvað hv. frsm, meiri hl. hefur átt við með ummælum sínum um þetta atriði. Ég sé ekki, að með ákvæðunum um áætlunargerð sé þetta á neinn hátt tryggt. Ég gerði við 1. umr. aths. við 3. gr. frv. og nú sé ég, að hv. n. leggur til, að henni verði breytt, þannig að hafnamálastofnunin hafi yfirumsjón með hafnarframkvæmdum í stað þess, sem í frv. stendur, að hún annist allar hafnarframkvæmdir, sem styrktar eru af ríkisfé. Hins vegar stendur hér í brtt., að ef um sé að ræða hafnarframkvæmdir, sem styrktar séu samkv. 1. tölul. 6. gr. l., þ.e.a.s. 75%, geti hafnamálastofnunin ákveðið, að hún annist framkvæmdirnar. Í síðustu mgr. gr. segir svo, að heimilt sé hafnamálastjóra með samþykki ráðh. að veita bæjar- eða sveitarfélagi leyfi til að hafa á hendi eigin hafnarframkvæmdir undir tækni- og fjárhagslegu eftirliti hafnamálastjóra. Þetta á þó væntanlega aðeins við framkvæmdirnar, sem njóta 75% styrks, því að varðandi hinar þarf ekki að veita leyfið og vænti ég, að ég skilji þetta rétt. Ég vil þá koma að 4. gr., en um hana hefði ég viljað ræða við hæstv. fjmrh. Ég leyfði mér að benda á það við 1. umr., að í frv. væri nokkuð mikil breyting gerð á ríkisábyrgðarákvæðum laganna, þar sem frv. gerir ráð fyrir einfaldri ábyrgð, en núgildandi lög gera ráð fyrir sjálfskuldarábyrgð. Þessu hefur n. í heild ekki séð sér fært að breyta, en hins vegar hefur hv. minni hluti n. lagt fram till. um breyt. á þskj. 516, sem ég er að sjálfsögðu samþ. Ég vildi því spyrja að því, hvort þeir, sem ekki vilja breyta þessu, hugsi sér það í raun og veru, að gengið verði að hafnarsjóðum, sem ekki geta staðið í skilum, áður en ríkið innir af hendi sína ábyrgð. Nú gengur þetta þannig fyrir sér, að ríkisábyrgðasjóður greiðir vanskilin, en síðan reynir hann að innheimta hjá hafnarsjóðunum, og hefur nú satt að segja í seinni tíð fundið upp nokkuð handhæga aðferð til þess, sem mér sýnist að muni hafa verið beitt í ýmsum tilfellum, þegar gætt er að því, hvað vanskilaskuldir hafnarsjóða eru í raun og veru litlar, eftir síðustu reikningum ríkisábyrgðasjóðs að dæma, en sú aðferð virðist vera í því fólgin að halda eftir hluta sveitarfélaganna úr jöfnunarsjóði. Mér finnst það nú satt að segja dálítið hæpin aðferð og mig minnir, að þegar lög um ríkisábyrgðir voru sett fyrst hér á þingi, þá væri ekki gert ráð fyrir, að þessari skuldajöfnun yrði beitt gagnvart hafnarsjóðum, enda hafa þeir, eða margir þeirra a.m.k., vissulega sérstöðu á þessu sviði. En um þetta vil ég spyrja, hvort raunverulega sé ætlazt til, að gengið sé að hafnarsjóðunum og mannvirkjum þeirra, áður en til greina komi að ríkisábyrgðasjóður inni af hendi greiðslurnar á vöxtum og afborgunum. Það sýnist mér ekki gott, og vilja menn nú ekki athuga það nánar fyrir 3. umr., hvort ekki væri ástæða til þess að breyta þessu? Þó að menn hafi föst „princip“ til að fara eftir í fjármálaráðuneytinu, mega þau ekki vera alveg ófrávíkjanleg ekki leiða til fjarstæðu. Við 4. gr. hefur hv. n. gert brtt. í samræmi við mína ábendingu til bóta, en þó hefði ég talið, að rétt hefði verið að breyta þessari gr. meira. Mér finnst sanngjarnt, að greiddur væri einhver styrkur út á landkaup. Það gæti komið til mála, að hann þyrfti ekki að vera 40%. Hann gæti verið eitthvað lægri. En atvinnutækjanefnd lagði til á sínum tíma, að landkaup hafnarsjóða væru styrkhæf, fengju 20% ef ég man rétt, og það byggðist á því, að n. tók það inn í sitt frv. og það hefur einnig verið tekið í þetta frv., að það sé m.a. skilyrði fyrir ríkisframlagi, að hafnarsjóður hafi tryggt sér eignarrétt þess landsvæðis á strandlengju hafnarinnar, sem rn. og hlutaðeigandi hafnarstjórn telur þurfa undir hafnarmannvirki og starfsemi, sem nauðsynlegt er talið að fari fram við höfnina. Þarna er sú kvöð lögð á hafnarsjóði, sem ekki er í lögum, þeim er beinlínis fyrirskipað að gera þetta, og ég tel rétt að gera það, en til samræmis væri þá það, að þeir fengju einhvern styrk til þess, og það getur ekki staðizt, að þetta leiði til einhverrar óeðlilegrar lóðaverzlunar, því að þarna er um að ræða land undir hafnarmannvirki, sem samþykkt eru af rn. Það verður bundið samþykki rn. eins og hafnarmannvirkin sjálf, þess vegna er þetta réttmætt og í rökréttu samhengi við hin nýju ákvæði, sem leggja skyldu á hafnarsjóðina um að eignast þessi lönd. Það getur kostað nokkurt fé, ekki síður en annað. Þetta hefur hv. minni hluti tekið upp í sínar till. og ég þakka honum fyrir það, en hefði raunar getað sætt mig við, að þetta framlag út á landkaup væri eitthvað lægra heldur en út á venjuleg hafnarmannvirki, eða talið það ekki óeðlilegt. Við 5. gr. hefur n. tekið til greina það, sem ég benti á, og ég vil þakka henni fyrir það. Það er tekið upp alveg á þann hátt, sem mér sýnist eðlilegt að gera. Þá vil ég koma að 6. gr., en um hana sagði ég í 1. umr., að ef henni yrði ekki breytt, þá mundi ég ekki sjá mér fært að greiða atkv. með þessu frv., og átti það nú raunar við um fleira. En orðin „allt að“ hafa verið felld niður, „allt að 75%“ og „allt að 40%“ af stofnkostnaði. Ég skal ekki ræða það frekar, þetta er mjög mikil breyting á þessari gr. og frv. í heild, og ég er mjög ánægður yfir því, að n. í heild skuli hafa tekið þetta upp. Hins vegar er ég fylgjandi till. um frekari breytingu á þessari gr., sem hv. minni hluti hefur tekið upp á þskj. 516. Hún er um það, að ríkissjóður skuli greiða 60% stofnkostnaðar við bátakvíar og eina afgreiðslubryggju hafnarsjóðs með allt að 150 m legukanti í hverri höfn. Ef þetta væri samþ., sem ég teldi mjög til bóta, þá væru eiginlega þrír taxtar á ríkisframlögunum, 75%, 60% og 40%. Hv. frsm. minni hl. tók það fram, að þetta ákvæði um að greiða 60% út á bátakvíar og eina afgreiðslubryggju allt að 150 m mundi vera svipað till., sem atvinnutækjan. hefði gert á sínum tíma, og það er rétt, að annað atriðið er úr þeim till. Þar var gert ráð fyrir því, að greitt yrði út á eina afgreiðslubryggju hafnarsjóðs á hverjum stað með allt að 150 m legukanti 65%, hér raunar aðeins 60%, en það er ekki óeðlilegt, þar sem búið er að hækka sjálfa hafnargarðana upp í 75%. Hins vegar man ég ekki til, að atvinnutækjan. gerði till. um hækkaða greiðslu út á bátakvíar, en eigi að síður er mjög eðlilegt að gera það. Þessar bátakvíar koma eingöngu til góða fiskiflotanum og þær framkvæmdir eru mjög vaxandi, að ég ætla, í ýmsum höfnum. Menn hafa gert sér grein fyrir því að nauðsyn bar til að sjá fiskibátunum fyrir öruggu lægi inni í höfnunum, því það er nú oft svo, að þó að til séu hafnargarðar, þá geta komið þau veður, að bátarnir hafa hvergi frið og sjómennirnir verða að vera úti í bátunum dag og nótt, þó að þeir séu í höfn, til þess að firra voða. Til þess að öryggi fáist, þarf bátakvíar. Þær eru nú á ýmsum stöðum, bátakvíar inni í höfnunum, þar sem er öruggt skjól fyrir fiskibáta. Ég ætla að minnast örlítið á 3. kaflann um framkvæmdaáætlanirnar. Mér sýnist sú brtt., sem n. hefur lagt fram við þann kafla, við 10. gr., vera til bóta. Í staðinn fyrir það, sem áður stóð í frv., að „ráðh. leggur áætlunina fyrir Sþ. sem grundvöll skiptingar þess fjár, er Alþ. veitir til hafnargerða hverju sinni“ o.s.frv., stendur nú í till. n.: „ráðh. leggur áætlunina fyrir Sþ. til leiðbeiningar varðandi fjárútveganir og framkvæmd þessara mála.“ Þetta er að sjálfsögðu eðlilegra orðalag. Samt er ég ekki ánægður með þessa gr., þ.e.a.s. 1. mgr. Þar er sagt fyrir um það, hvernig hafnaáætlun skuli gerð og fyrirmælin eru á þá leið, að hún skuli vera um skiptingu þess fjár, sem ætlað er til hafnagerða í almennri framkvæmdaáætlun ríkisins, en í öðru lagi, ef slík áætlun er ekki gerð, þá skuli hún vera miðuð við það heildarfjármagn, sem líklegt er talið, að til ráðstöfunar verði. Þetta finnst mér dálítið óeðlilegt, að binda þannig hendur hafnamálastjóra um áætlunina, og mér finnst eðlilegt að inn í gr. komi, að áætlunin skuli einnig miðuð við framkvæmdaþörf og eiginlega fráleitt að það vanti í gr. Væri þessu bætt inn í, þá mætti hitt standa að mínum dómi. Ég vil víkja örfáum orðum að kaflanum um hafnabótasjóð, og þá fyrst að 20. gr. N. hefur orðið sammála um að leggja til, að hafnabótasjóðsgjaldið verði fellt niður úr frv. En n. í heild eða meiri hl. hennar setur ekkert í staðinn, þannig að í stað þess að gert var ráð fyrir, að sjóðurinn hefði 20 millj. kr. tekjur árlega, þá á hann nú aðeins að hafa 8 millj. kr. tekjur. Þetta finnst mér vera nokkuð mikill niðurskurður á tekjum sjóðsins, ekki sízt með tilliti til þess, að af þessum tekjum er honum auk annars ætlað að styrkja hafnarsjóði, sem eiga við sérstaka fjárhagsörðugleika að stríða vegna erfiðrar aðstöðu og dýrrar mannvirkjagerðar. Þetta er eitt af því gagnlegasta í frv. og mér finnst, að það séu nokkuð mikið skornir niður möguleikar sjóðsins til þess að gera gagn á þessu sviði, en þess er vissulega þörf. Þess er t.d. mikil þörf vegna fátækra hafnarsjóða, sem rétt áður en þessi lög taka gildi - ef frv. verður samþykkt eru búnir núna í dýrtíðinni að ráðast í að byggja dýra hafnargarða. Minni hl. hefur áttað sig á þessu og um leið og hann leggur til ásamt meiri hl. að fella niður hafnabótasjóðsgjaldið, þá leggur hann til, að ríkisframlagið verði hækkað. Ég mun greiða atkvæði með því. Ég ætla að leyfa mér að koma aftur að 6. gr. og óska skýringa frá hv. frsm. n. á einu atriði í brtt. hennar. Skv. brtt. n. í heild, þá á 1. tölul. gr. að orðast svo: „75% stofnkostnaður hafnargarða (öldubrjóta), þótt þeir nýtist til viðlegu“ o.s.frv. Hér er ákvæði gerbreytt. Í frv. stóð, að að svo miklu leyti sem hafnargarðarnir nýttust til viðlegu, þá mætti ekki greiða þessi 75%. En í brtt. n. er tekið fram, að það skuli greitt, þó að garðar nýtist til viðlegu. Nú er mér ekki alveg ljóst, hvað n. á við með þessu, að hafnargarðar nýtist til viðlegu. Það er mjög sjaldan, að hafnargarðar séu þannig gerðir, að skip geti lagzt við þá eins og þeir eru. Algenga gerðin á hafnargörðum eða öldubrjótum nú eru grjótgarðar, og þá fer því mjög fjarri, að skip geti lagzt upp að grjótfyllingunni. Ofan á grjótfyllinguna er svo steyptur flötur og skjólgarður að utanverðu, en upp að svona garði getur ekkert skip lagzt. Ekki fyrr en gerður hefur verið bryggjukantur innan á garðinn. Þá fer hann að nýtast til viðlegu. Þessir bryggjukantar hafa oftast verið gerðir úr timbri og reknir niður timburstaurar, en í seinni tíð er farið að gera þá líka sums staðar úr steinsteypu og þá reknir niður steinstólpar. Þýðir þetta ákvæði, að greiða skuli 75% út á þessar bryggjur innan á hafnargörðunum, þar sem garðar, a.m.k. af þessari gerð, nýtast ekki til viðlegu, fyrr en bryggjan er komin? Ef svo væri, þá væri kannske minni ástæða til að samþykkja till. minni hl. á þskj. 516, 2. tölul., - já, kynni að vera minni ástæða til þess, - gæti þó verið nokkur. Þess vegna væri nauðsynlegt að fá þetta skýrt - svo rækilega, að sú skýring haldi. Ég nefndi það í 1. umr., að síðasta málsgr. 6. gr. væri um það, að hluti ríkissjóðs í kostnaði við hafnargerðir skv. l. þessum greiðist eftir því sem fé er veitt til þess í fjárlögum. Þetta er ekki í núgildandi lögum og ég vil spyrja frsm. n., hvers vegna þetta ákvæði hafi verið sett. Úr því að þetta er ekki í gildandi lögum, þá getur tilgangur með þessari málsgrein varla verið annar en sá að skapa eitthvað aukið aðhald að greiðslum ríkissjóðs til hafnarsjóða. En ég spyr aftur, hvað á að felast í þessari málsgrein? Eða hefur það e. t. v. ekki verið athugað? Ég held, það sé nú ekki fleira, sem ég sé ástæðu til að taka fram við þessa umr. Ég vil, eins og ég sagði áðan, þakka n. í heild fyrir að hafa tekið verulegt tillit til þeirra ábendinga, sem ég gerði hér við 1. umr., og sérstaklega minni hlutanum, sem hefur tekið þær þó öllu meira til greina. Mér sýnist það alveg ótvírætt, að frv. hafi batnað mjög í meðferð n. og ef menn gæfu sér tíma til þess að ræðast meira við um það, þá kynni það að geta batnað meira. Og enn einu sinni vil ég minna á gildistökutíma l. Ég ætla nú að bíða átekta, sjá hvað gerist við afgreiðslu þessa máls við 2. umr. Ég mun ekki flytja brtt. að þessu sinni, en taka það til athugunar við 3. umr., ef mér sýnist ástæða til. En vegna þess með hverjum hug hefur verið unnið að þessu máli, og að sýnilega hefur verið fyrir hendi samstarfsvilji, þá vildi ég mega vænta þess, að sá samstarfsvilji geti haldið áfram og að menn taki til athugunar enn á ný það, sem ég hef verið að minnast á að mér þætti enn á skorta. En brtt. n. í heild mun ég greiða atkvæði. Ég mun einnig greiða atkvæði með brtt. hv. minni hluta.



Herra forseti. Það er nú orðið all-áliðið kvölds, þar sem farið er að nálgast miðnætti, og skal ég ekki tefja þessar umr. neitt sem heitir. Ég vildi þó ekki láta hjá líða að segja aðeins örfá orð um þetta frv. Þetta er allmikill lagabálkur og snertir einn af stærri framkvæmdaþáttum þjóðarinnar og því eðlilegt, að um það verði nokkrar umr. Það ber að harma, að frv. kom fram mjög seint á þessu þingi, þannig að allan hraða verður að hafa við, ef það á að geta orðið að l., áður en þingi lýkur. Sum ákvæði frv. eru alveg án efa til verulegra bóta fyrir þann aðila, sem þau vissulega snerta mikið, en það eru hafnarsjóðirnir og hin einstöku sveitarfélög, þó að með öðrum ákvæðum í frv., eins og það var lagt fram, hafi verið nokkuð gengið á rétt þessa aðila, að því er talið er, a. m. k, af þeim mönnum, sem með sveitarstjórnarmál hafa farið. Kostir frv. eru að sjálfsögðu sú hækkun, sem fram kemur í 6. gr. þess, á framlagi ríkissjóðs til einstakra þátta hafnarmálanna, svo og fyrirhuguð efling hafnabótasjóðs. Ég tel, að það geti orkað nokkuð tvímælis, hvort hækkunin skuli vera eins og sagt er til í frv., þ, e. að þátttaka ríkissjóðs skuli vera 75% í einstökum þáttum hafnarframkvæmdanna og 40% í öðrum, eða hvort hækkunin hefði átt að vera almennari á alla liði framkvæmdanna. N. taldi ekki ástæðu og ekki tíma til þess að koma með neina breytingu um þetta atriði, því að til þess hefði þurft allvíðtæka útreikninga, þar sem sú hækkun, sem þarna er gerð, snertir verulega fjárhag ríkisins. Hækkunin úr 40% upp í 75% er á tveimur liðum framkvæmdanna, þ. e. annars vegar til byggingar hafnargarða og hins vegar til dýpkunar hafna. Eins og aðstaðan er í dag, má vel vera, að hækkun framlagsins til byggingar hafnargarða komi kannske ekki beint að miklum nótum, þar sem ég hygg, að flestar hafnir hafi þegar mótað utasta hring hafnarsvæðanna, en upp á framtíðina er þetta án efa mikil trygging fyrir þær hafnir, sem þurfa að byggja hafnargarða, því að það verða sennilega dýrustu framkvæmdirnar við hverja höfn. Hinn þátturinn, sú hækkun, sem fyrirhuguð er til hafnardýpkunar, kemur mun fleiri höfnum að notum, því að flestar hafnir þarf að dýpka vegna stækkandi báta og skipa, sem til hafnanna leita, og einnig að halda þeirra dýpkun við, þannig að ég hygg, að ákvæðið um hækkun framlags til dýpkunar hafnanna komi mörgum höfnum að mjög góðum notum. Það sem ég tel, að hafi mátt finna að frv., er sú stefnubreyting, sem mjög greinilega kemur fram í 3. gr. þess, þar sem horfið er frá því ákvæði, sem nú er í gildandi hafnalögum, að hafnarsjóðirnir sjálfir skuli annast framkvæmdirnar undir yfirstjórn vitamálaskrifstofunnar og þess rn., sem hún heyrir undir en gert ráð fyrir því, að hafnamálastofnun ríkisins annist allar hafnaframkvæmdir, sem styrktar eru af ríkisfé. Þetta er veruleg breyting frá því, sem áður hefur verið, og þetta tel ég vera algera stefnubreytingu, sem ég hygg, að mjög hefði verið umdeild meðal forráðamanna sveitarfélaganna, en n. var sammála um að færa þetta í það horf, eins og fram kemur í till. hennar og frsm. hefur gert grein fyrir, að allar hafnarframkvæmdir, sem aðeins eru styrktar með 40% framlagi, skuli áfram vera í höndum hinna ýmsu hafnarstjórna, að sjálfsögðu eins og áður var undir yfirumsjón hafnamálastofnunarinnar, en aftur þær framkvæmdir, sem styrktar eru með 75% framlagi, skuli vera í löndum hafnamálastofnunarinnar einnar, ef hún ekki óskar þess að fela hafnarstjórnum, sem þar eiga hlut að máli, þessar framkvæmdir einnig, eða þá öðrum aðilum, sem hún telur, að aðstöðu hafi til þessara framkvæmda. Ég tel, að út af fyrir sig sé það eðlilegt og að sveitarfélögin geti ekki haft á móti því, að hafnamálastofnunin hafi aðstöðu til að annast þær framkvæmdir, sem ríkið greiðir að 3/4 hlutum, ef hún telur það heppilegra. Nokkrar aðrar greinar frv. ganga, að telja verður, verulega á rétt sveitarfélaganna til framkvæmda og binda hendur þeirra að öðru leyti umfram það, sem nú er í gildandi hafnalögum. Ég hygg þó, að þær breytingar, sem fram koma frá n. á þskj. 515, verði til þess, að sveitarfélögin geti eftir atvikum sætt sig við frv. eins og það er, þótt telja megi e. t. v., að of langt hafi verið gengið inn á valdsvið þeirra. Og ég tel, að jafnvel þótt eitthvað sé kannske að þeirra dómi út á frv. að setja að þessu leyti, þá sé þarna stigið svo veigamikið spor til lagfæringar og til þess að auka framlag ríkisins og koma til móts við þau að því leyti, að þau muni, eins og ég sagði, eftir atvikum geta sætt sig við frv. eins og það verður, ef till. n. verða samþykktar. Hv. síðasti ræðumaður, hv. 3. þm. Norðurl. e., og einnig fyrri flm. minni hl. sjútvn., hv. 5. þm. Norðurl. e., hafa báðir nokkuð rætt um þær breytingar, sem gerðar eru á hafnabótasjóði og aðstöðu hans með frv., og telja báðir, að þó að þeir hafi út af fyrir sig getað fylgt því að leggja niður eða fella niður úr frv. þann tekjustofn, sem þar var ákveðinn undir 2. tölul. 20. gr., þá verði fé hans með því móti of lítið, og hafa þeir flutt brtt. um hækkað framlag úr ríkissjóði. Að sjálfsögðu mundu allir óska þess, að fé sjóðsins yrði sem mest, þannig að hann gæti orðið sem sterkastur bakhjarl þeirra hafna, sem l. gera ráð fyrir, að til hans þurfi að leita, en eins og ég sagði, varð samkomulag um það í n., að fella þennan tekjulið niður. Það koma tímar síðar, til þess að Alþ. og einstökum hv. þm. gefist kostur á að fá þessu breytt aftur, ef þeir geta bent á einhvern tekjustofn til handa hafnabótasjóði, sem Alþ. getur orðið sammála um. En ég hygg, að þeir geri þó allt of mikið úr því, að þetta skerði um of aðstöðu hafnabótasjóðs, því hún er vissulega verulega aukin, enda þótt þetta ákvæði verði fellt út úr frv. Það er gert ráð fyrir, að framlag ríkisins hækki allverulega til hafnabótasjóðs, og einnig er í 21. gr. gert ráð fyrir heimild til lántöku, allt að 350 millj. kr., til handa sjóðnum. Það er skoðun mín, að hvort tveggja muni verka mjög til hagræðis fyrir sjóðinn og gera honum mun betur kleift eftirleiðis heldur en hingað til að sinna því verkefni, sem honum er ætlað. Ég skal svo, herra forseti, ekki tefja þessar umræður lengur, en ég vil láta það koma hér fram, að ég tel, að ef till. þær, sem sjútvn. sameiginlega flytur, ná fram að ganga, muni frv. í heild verða hinum ýmsu hafnarstjórnum úti í dreifbýlinu mjög til hagræðis, greiða fyrir uppbyggingu hafnanna og gera þeim mönnum, sem vinna að því, starfið léttara eftirleiðis heldur en það hefur verið hingað til. Uppbygging hafna víða um land hefur hvílt mjög þungt ekki einasta á hafnarsjóðunum, heldur einnig á hinum ýmsu sveitarfélögum og ber að fagna þeim skrefum, sem Alþ. stígur til úrbóta í þeim efnum. Ég tel, að þetta frv., eins og það væntanlega verður, miði í þessa átt.



Herra forseti. Það voru aðeins fáein orð til skýringar á ýmsu því, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. beindi til mín. Hann ræddi um gildistöku l. og taldi, að réttast væri, að þau tækju gildi nú þegar, en ekki 1. jan. 1968, eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég hygg nú, að þetta skipti ekki miklu máli. Ef frv. nær fram að ganga núna, þá verður við undirbúning fjárlaga næsta árs unnið skv. því, enda þótt l. taki ekki gildi fyrr en 1. jan. 1968. En það er að sjálfsögðu meginatriðið, að Alþ. afgreiði frv., þannig að hægt sé að hafa hliðsjón af því við undirbúning næstu fjárlaga, sem venjulega byrjar, að mér skilst, í maímánuði. Hv. þm. beindi þeirri fyrirspurn til mín, á hverju ég byggði þau ummæli, sem hann taldi mig hafa viðhaft, að frv., ef samþ. yrði, ætti að verða til þess, að ríkissjóður greiddi framlög sín jafnóðum. Ég hygg, að ég hafi ekki notað svona sterkt orðalag um þetta atriði, og það sem ég sagði um það, byggi ég á því, sem fram kemur í grg. frv., á 8. síðu, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þá mundi það bæta mjög aðstöðu hafnanna, ef ríkissjóður greiddi sinn hluta kostnaðar jafnóðum og til hans er stofnað. Gerir frv. ráð fyrir, að gerðar séu áætlanir um hafnarframkvæmdir til fjögurra ára og þær lagðar fyrir Alþingi. Yrði þá að ganga út frá því, að fjárveitingum yrði hagað í samræmi við áætlunina, og ætti því ekki að koma til þess, að inneign myndaðist hjá ríkissjóði.“ Þetta er sem sé aðalstefnumiðið, hvað þetta snertir, með áætlunargerðinni. Af ástæðum, sem ég hygg að ég hafi minnzt á í framsöguræðu minni, er varla hægt að gera þessa áætlun fyrir hafnirnar úr garði á sama hátt og t.d. vegaáætlun, af því að fleiri aðilar leggja fram fé til hafnanna heldur en ríkissjóður einn. Þannig getur áætlunin sem slík naumast haft lagagildi, eins og er í reynd um vegaáætlunina. Áætlunin getur fyrst og fremst orðið til leiðbeiningar, eftir að Alþ. hefur fjallað um hana, eins og frv. gerir ráð fyrir, eða þau höfuðdrög, sem lögð verða með áætluninni. Verður þá að ætla, að í framhaldi af því verði nokkurn veginn a.m.k. farið eftir áætluninni og þá reynt að fylgja þeirri reglu, sem þarna er talað um, að ríkissjóður greiði sinn hluta af framkvæmdunum jafnóðum. Þá beindi hv. 3. þm. Norðurl. e. til mín fyrirspurn varðandi orðalag í 1. tölul. 6. gr., þar sem sjútvn. hefur í raun og veru í till. sinni snúið við því orðalagi, sem er í frv. Ég skal nú játa að það getur vel verið, að með þessu orðalagi, sem n. leggur til, sé þarna ekki nægilega skýrt fram tekið, hvað fyrir okkur vakir, en þó hygg ég, að þetta geti varla valdið erfiðleikum í framkvæmd. Eins og hv. 3, þm. gat réttilega um, eru sumir hafnargarðar þannig byggðir; að ekki er hægt að hafa neitt viðlegupláss við þá., og þá er ótvírætt, að til slíkra hafnargarða greiðir ríkið 75%. Aðrir hafnargarðar eru aftur á móti. þannig, að e. t. v. er grjóti hlaðið utan við þá, en innan á þeim er annaðhvort stálþil eða trébryggja. Þá hygg ég, að í þeim tilfellum, þar sem um er að ræða stálþil - eða steinsteypta veggi, eins og verið getur í sumum tilfellum, - þá yrði það talinn óaðskiljanlegur hluti af öldubrjótnum eða varnargarðinum og þau mannvirki talin fullkomlega styrkhæf. Aftur á móti mundi varla vera hægt að mínu áliti að telja trébryggjur, sem byggðar væru innan á slíkum garði, styrkhæfar til 75% framlags, því auðvitað mætti þá halda áfram í það óendanlega. Maður gæti þá hugsað sér að byggja slíkar bryggjur þannig, að þær væru í einhverjum tengslum við garðinn, hvort sem þörf væri á þeim í sambandi við það mannvirki sem slíkt eða ekki. Í sambandi við þessa sömu grein var spurt, hvernig stæði á síðustu málsgr. hennar: „Hluti ríkissjóðs í kostnaði við hafnargerðir skv. l. þessum greiðist eftir því sem fé er veitt til í fjárlögum“. Ég skal játa, að við ræddum þetta ekki sérstaklega í sjútvn., og má vera, að þetta sé raunar óþarft. Það leiðir nokkurn veginn af sjálfu sér, að ekki er hægt að greiða hluta ríkissjóðs til hafnarframkvæmda, frekar en til annarra framkvæmda, fyrr en fé hefur verið veitt til þeirra í fjárlögunum. En í 7. tölul. 5. gr. er líka ákvæði, sem e. t. v. gerir þennan málsl. í 6. gr. óþarfan, því að þar er tekið fram, að sem skilyrði fyrir greiðslu kostnaðarhluta ríkissjóðs og fyrir ábyrgð ríkissjóðs á láni þurfi að hafa verið byrjað að veita fé til hafnargerðarinnar á fjárlögum, áður en hún er hafin. Þetta ákvæði í 5. gr. mun eiga rætur að rekja til frv. þess, sem atvinnutækjan. samdi á sínum tíma, og sú n. mun hafa sett þetta ákvæði í stað þeirrar upptalningar, sem var í eldri hafnalögum á nöfnum þeirra staða, sem skyldu njóta styrks til hafnargerðar. Eitt af veigameiri atriðum, sem hv. minni hl. hefur ekki fengið fram í sambandi við þær breyt., sem sjútvn. hefur gert á frv., er tillaga um sjálfskuldarábyrgð í stað einfaldrar ábyrgðar. Um þetta vildi ég aðeins segja, að þó að við gerum ráð fyrir einfaldri ábyrgð í frv., eins og það liggur fyrir, og eins og meiri hl. sjútvn. vill afgreiða það, þá hygg ég a,ð það muni ekki valda hafnarsjóðunum neinum örðugleikum. Meðan ekki hafa verið um þetta önnur ákvæði í gildi en þau, sem nú eru í l. um ríkisábyrgðasjóð, er mér kunnugt um, að í sambandi við lántökur hjá atvinnuleysistryggingasjóði eða Tryggingastofnun ríkisins hefur komið til nokkurra árekstra við ríkisábyrgðasjóð út af þessu, en þetta mun nú hafa verið leyst á þann veg, að ríkisábyrgðasjóður skrifar upp á lánsskjöl frá Tryggingastofnuninni eða atvinnuleysistryggingasjóðnum sem um venjulega einfalda ábyrgð væri að ræða, en með viðbótarklásúlu þó, sem í raun og veru mun jafngilda sjálfskuldarábyrgð. Þannig hefur þetta upp á síðkastið verið í framkvæmd, og ég hygg, að þótt þarna sé gert ráð fyrir einfaldri ábyrgð í frv., þá komi það ekki að sök, ef áfram verður fylgt þessari reglu, sem fjmrn. og þessar sjóðstjórnir hafa komið sér saman um. Sýnir þetta, að það er ekki alveg eins fast haldið á „princípunum“ í fjmrn., eins og hv. 3. þm. Norðurl. e. vildi vera láta. Þar með hygg ég, að ég hafi svarað flestum athugasemdum hv. 3. þm. Norðurl. e., a.m.k. þeim, sem mestu máli skipta.



Herra forseti. Þegar frv. þessu var útbýtt hér á hæstv. Alþ., voru ekki beint glæsilegar horfur um það, hvernig þessum málum ætti að skipa í framtíðinni. Frv. var þannig úr garði gert, að það var óneitanlega í veigamiklum atriðum afturför frá því, sem áður var. En ég verð að segja, að ég tel, að hv. sjútvn. hafi unnið mjög vel að þessu máli. Svo veigamiklar breytingar á þessu frv. eiga væntanlega eftir að verða samþykktar með brtt. frá n., að það er orðið að verulegu leyti annað plagg. Því er að vísu ekki að neita, að það er að mínum dómi og sjálfsagt margra annarra gallað enn og þyrfti að vera á annan veg að ýmsu leyti. En ég minni sérstaklega á 5. brtt. n. við 6. gr., þar sem svo er mælt fyrir, að ríkið skuli afdráttarlaust leggja fram 40% og í öðrum tilfellum 75% af byggingarkostnaði hafna. Þetta. er það mikils virði, að mínum dómi, að ég fagna því alveg sérstaklega. Svo er ástatt í ýmsum landshlutum, að höfuðatvinnuvegur íbúanna er sjósóknin, fiskveiðarnar, en grundvöllurinn að þeim eru fyrst og fremst hafnirnar. Hið sama gildir um allar samgöngur og siglingar. Jafnframt þarf reyndar ekki að minna á, að ástandið í þessu efni, að óbreyttum l., er mjög ískyggilegt. Menn efast sennilega ekki um, að ýmsar hafnir voru svo að segja í þrotum með sinn fjárhag, ef ekki hefði nú verið breytt til með löggjöf. Og eftir að þetta ágæta samkomulag hefur náðst í sjútvn., þá vil ég lýsa sérstakri ánægju minni yfir þessum árangri. Ég fagna því, að þetta mál hefur komið fram, ef það verður afgreitt í aðalatriðum eins og þessar brtt. sjútvn. eru, þrátt fyrir það, að ýmsir ágallar eru enn, sem þyrfti að bæta úr. Það er nú svo, þegar ágreiningur er um mál, þá fá aldrei allir allt, en hér hefur sannarlega mikið áunnizt og meira en ég bjóst við í fyrstu, og ég er þakklátur sjútvn. fyrir hversu mjög hún hefur unnið að endurbótum á þessu frv., sem er svo þýðingarmikið fyrir öll sjávarpláss í þessu landi og þann höfuðatvinnuveg, sem fólkið lifir á.



Herra forseti. Það má segja, að þetta mál sé sótt með miklu ofurkappi, eins og raunar ýmis fleiri mál um þessar mundir, og er það mikið tjón, hvernig tekizt hefur með undirbúning mála fyrir þetta hv. Alþ., því að það er dembt hér inn hverju málinu á fætur öðru, þótt hugsunin sé að ljúka Alþ. eftir örfáa daga. Verður þetta til þess, að hv. alþm. geta ekki kynnt sér málin og komast tæplega yfir að lesa frv. ásamt grg., hvað þá brjóta til mergjar, hvað í þeim er. Þannig er það um sjálfan mig og mér er kunnugt, að þannig er þetta um mjög marga aðra, bæði í stjórnarandstöðuliði og liði stjórnarinnar. Þetta er meingallað og þyrfti í raun og veru, eins og nú er komið, að íhuga vandlega, hvort ekki kæmi til greina að fresta einhverjum af þessum lagabálkum, sem verið er að reyna að hespa í gegn með þessu móti, þegar af þessum ástæðum, sem ég hef greint, eða þá að athuga, hvort ekki væri hægt að eyða þeim ágreiningi, sem er um ýmis einstök atriði málanna og menn hafa komið auga á. Vísa ég þar m.a. til þess, sem hér hefur komið fram af hendi hv. minni hl. um þetta skólakostnaðarmál. Í því eru ýmis atriði, sem allir virðast vera vel ásáttir um, en aftur önnur, sem eru talsvert mikil ágreiningsefni og nálega er ómögulegt að fjalla um sómasamlega á þeim tíma, sem gefst. Og sumt í þessu er áreiðanlega óljóst enn þá, jafnvel þeim, sem fengizt hafa við þetta í n., hvað þá öðrum, sem ekki hafa komið að þessu jafnmikið og nefndarmennirnir. Nú er sá galli á, vegna þess hvílíkt ofurkapp er sýnt í þessu, að t.d. er verið að lemjast um í þessu máli, þótt hæstv. menntmrh. sé ekki viðstaddur, telji sig ekki geta verið viðstaddan. Samt sem áður er haldið áfram með þetta mál í kvöld, og verður það t.d. til þess, að hæstv. menntmrh. getur ekki hlustað á, hvað menn hafa hér til málanna að leggja. M. a. er þannig ástatt fyrir mér, að ég ætlaði að vekja athygli hæstv. ráðh. á sérstöku atriði í þessu máli, en fæ því nú ekki fram komið á þessu kvöldi, og því alls ekki, að því er mér skilst, ef ekki verður breytt um starfsaðferðir. Þetta er auðvitað ákaflega slæmt, og ég er að hugsa um að grípa til þess neyðarúrræðis að biðja fyrir skilaboð til hæstv. ráðh. í þessu sambandi. Það er nú víst ekki hægt að koma því við að skrifa honum, enda geri ég nú ekki ráð fyrir því, að það sé nú svo langt komið þessum málum enn þá, hvað sem kann að verða með sama áframhaldi, að ekki sé hægt að hafa samband við hátignirnar, nema skriflega, þ.e.a.s. ráðh.!! Það má vera, að það stefni óðfluga í þá átt, að þeir telji það sér sæmst að mæta alls ekki á Alþ., heldur senda því orðsendingar eins og sums staðar gerist í öðrum löndum, þar sem nokkuð annað stjórnskipulag ríkir en hér á að vera, en þar eru bréfagerðir á milli þingmanna og ráðh., en við eigum ekki að venjast því hér. Og það er ekki okkar stjórnskipan að hafa það þannig. Nú vildi ég mjög biðja þá, sem hér eru úr ríkisstj. (ég held, að það sé ekki nema einn hæstv. ráðh. viðstaddur) og eins þá menn, sem hafa þetta mál með höndum sérstaklega úr stjórnarliðinu, að hafa nú samband við hæstv. menntmrh. og vita, hvort hann, ásamt þeim vill ekki ganga í að reyna að leita samkomulags um þetta mál og eyða a.m.k. einhverju af þeim ágreiningi, sem um málið er. Mér þykir ekkert ólíklegt, að ýmsir hv. þm. stjórnarinnar hafi áhuga fyrir því að láta athuga einstök atriði í þessu betur, og ég vil beina því til þeirra að athuga það nú í kvöld, því að það fer að verða hver síðastur í því efni og hafa samband við ráðh., hvort ekki mætti taka eina sáttalotu á vegum hv. menntmn., t.d. á milli 2. og 3. umr., og sjá, hvort ekki væri hægt að eyða einhverju af þessum ágreiningi. Þetta var nú annað erindi, sem ég átti hingað upp í stól þennan, að benda á þetta og fara fram á þetta í allri vinsemd, að þetta verði athugað. Tel ég, að þetta mundi geta orðið í þágu málsins og þágu margra. Hitt erindið var það að taka undir með hv. frsm. minni hl. um þau ákvæði, sem lúta að héraðsskólum. Mér finnst það ekki vera skynsamlegt að fara nú að breyta til frá því, sem búið var að ákveða, og leggja kostnað við héraðsskólana, aftur á héruðin sjálf að verulegu leyti, stofnkostnað eða rekstrarkostnað. Ég bendi á, að gert er ráð fyrir því í þessu frv., að héruðin greiði nokkurn hluta af rekstrarkostnaði þessara skóla, sem ekki hefur verið nú um sinn og með þeim sérkennilega hætti, að hvert sveitarfélag borgi fyrir nemendur úr því sveitarfélagi. Mér finnst nánast, að úr þessu verði allt að því ósæmilegt uppgjör, að þannig gangi reikningasendingar fram og aftur um landið gjörvallt, úr einu sveitarfélagi í annað, og minnir þetta óneitanlega nokkuð á fyrirkomulag í öðrum málaflokkum, sem voru þessu raunar alveg óskyldir, þegar sveitarfélögin urðu að senda reikninga sína á milli, öllum til leiðinda og stórkostlegs erfiðis og baga á margan hátt. Mér finnst þetta afar óviðkunnanleg aðferð og afleit og yfir höfuð finnst mér, að það ætti ekki að koma til að fara nú aftur að leggja hluta af þessum kostnaði á sveitarfélögin. Þá vil ég enn til viðbótar minna á, að það stendur þannig á með Eiðaskóla t.d., sem er einn af þessum héraðsskólum, að hann er settur á fót með sérstökum samningi á milli Múlasýslu annars vegar og ríkisins hins vegar, og sá samningur var þannig, að þegar bændaskólinn var lagður niður á Eiðum, gáfu sýslurnar skólanum, þ.e.a.s. gerðu samning við ríkið um að afhenda ríkinu Eiðastól, sem kallaður var, þ.e.a.s. höfuðbólið Eiða með skólahúsnæði því, sem þá var þar, og Eiðastólsjörðum. Gerðu sýslurnar samning um að afhenda þessar eignir til ríkisins, en ríkið skuldbatt sig í staðinn til þess að halda uppi á sinn kostnað alþýðaskóla á Eiðum. Hygg ég, að þessi lagasetning, sem hér stendur til að fullgilda, fái ekki staðizt, að því er varðar Eiða, því að hún mun verða tvímælalaust brot á þessum samningi, sem gerður var. Vildi ég m.a. biðja þá, sem vilja taka að sér að flytja þau skilaboð, sem ég var að tala um, að vekja athygli hæstv. ráðh. á þessu. Ég vil einnig fara fram á, að n., sem fjallar um þetta mál, athugi þetta atriði sérstaklega á milli umr. Ég tel sem sé, að þetta muni ekki geta staðizt og sé verið að brigða þarna gerðum samningum. Ég vil vona, að þeir, sem áhuga hafa á þessum málum, sem munu vera margir, vilji nú fara í að ganga þarna á milli og ná betri samstöðu en enn er orðin um málið, og vil ég skora á alla þá hv. alþm., sem áhuga hafa fyrir því að fá einhverjar frekari breyt. á frv., að beita nú áhrifum sínum, til þess að þannig verði unnið að málinu.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir álit minni hl. með fyrirvara, en ég vildi gera almenna grein fyrir minni afstöðu til þessa máls, en skal ekki fara nákvæmlega út í málið sjálft, enda hefur það verið rakið mjög ýtarlega af frsm. beggja hl. menntmn. Það, sem mér finnst fyrst og fremst að í sambandi við afgr. þessa frv., er sú afstaða hæstv. ríkisstj. gagnvart Alþ., sem fram kemur í því. Þetta er svo að segja að verða síður að koma með allstóra lagabálka á síðustu 2 vikunum inn á þingið, lagabálka, sem valda því, að það er svo að segja ómögulegt fyrir n. þingsins, hvað vei sem þær vilja vinna, að afgreiða þessi mál með eins góðu móti og þær mundu óska eftir. Það, sem m.a. veldur því, að þetta er allt miklu óhægara en vera þarf, er sá siður, sem hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp, að láta vinna að undirbúningi svona mála einvörðungu af mönnum í sjálfu ríkisapparatinu, af mönnum, sem eru valdir til þess á hinum ýmsu skrifstofum eða úr stjórnarliðinu einvörðungu. Ef ýmis svona mál væru annaðhvort undirbúin af mþn., sem allir flokkar ættu fulltrúa í, eða það væri valið í þær þannig, að flokkarnir hefðu a.m.k. óbeint aðstöðu til þess að láta menn, sem þeir treystu vel, kynna sér þessi mál, þá væri allt annar möguleiki á að afgr. svona mál fljótt. Ég held, að þetta sé að verða alveg óþolandi aðstaða. Það eru að verða nokkrir embættismenn ríkisstj. í Rvík, sem eru settir í að undirbúa málin, síðan er málunum fleygt inn á Alþ., þegar kannske 2 vikur eru eftir af þinginu og síðan ætlazt til þess, eins og nú í kvöld, að Alþ. bara afgreiði þetta. Þetta er svoleiðis óvirðing gagnvart Alþ., að það er ekki við það unandi. Þetta þýðir, að það er verið að gera nokkra embættismenn ríkisins að herrum Alþingis, og það á ekki að þolast. Ég vildi minna á, að það var næstum því það sama, þegar vegalögin voru upphaflega samþ. og liggur við, að það sé svipað nú, þegar á síðan að afgreiða þau fyrir hver 2 ár í einu. Það, sem gerir sérstaklega erfitt með þetta frv. er, að það er ýmislegt gott í þessu frv., en þó sérstaklega fyrir þéttbýlið, en jafnframt því leggur þetta frv. mjög mikið aukið vald í hendur ríkisstj. Að sumu leyti mundu menn kannske segja, að það væri allt í lagi, vegna þess að þetta þýddi aukið aðhald, en það er nú ýmislegt líka við það að athuga. Það, sem ég óttast sérstaklega í sambandi við þetta frv. og yfirleitt þær tilhneigingar, sem fram koma nú víða í þjóðfélaginu, er það, að þeir aðilar, sem eru fjærst höfuðstöðvunum, verði útundan. Ég held, að þeir, sem afskekktastir eru, þeir, sem eru lengst frá í dreifbýlinu, komi til með að eiga einna erfiðast með að sætta sig við þetta frv. Sumar tilhneigingarnar í sambandi við það eru að vísu eðlilegar, það er mjög eðlilegt aðhald, sem verið er að skapa til þess að sjá t.d. um, að tvö sveitarfélög eða jafnvel fleiri sameinist um skólana, það er mjög eðlilegt. En engu að síður er þarna stundum um það að ræða, að erfitt er, svo að segja af landfræðilegum ástæðum, að koma þessu stranga aðhaldi við, án þess að ganga á rétt þess fólks, sem þarna á í hlut. Og við vitum, hvernig ástandið er í þessum skólamálum. Við vitum, að það er enn þá svo, að það er jafnvel farkennsla, sem menn verða að búa við hér og hvar, og hingað til Rvíkur flytur fólk, sem hefur notið skólagöngu, ef það væri lagt saman, svona í hæsta lagi um 4 ár. Það er misréttið í þessum efnum, sem er ákaflega tilfinnanlegt, og það er ekki bætt úr því misrétti, heldur sums staðar jafnvel aukið með þessu frv. Þetta held ég, að ekki sízt við, sem í þéttbýlinu búum eða erum fulltrúar þess, verðum að leggja áherzlu á, að það dugar ekki, að sú tilhneiging verði ríkjandi í þjóðfélaginu, af því að meiri hl. t.d. allrar þjóðarinnar er nú hérna á 10–20 km svæði hér út frá, þá dugar ekki, að sú tilhneiging verði ráðandi, að svo framarlega sem sæmilega er gert við okkur, sem í þessu þéttbýli búum, þá megi hinir svo að segja eiga sig. Þetta er það, sem er að verða meinsemd í þeim þjóðfélögum, sem annars eru oft velmegandi, að þeir, sem verða útundan, eru það fjarri höfuðstöðvum alls atvinnu- og stjórnmálalífs, að þeir ná ekki rétti sínum. Það var annað atriði, sem ég vil líka benda á í sambandi við þetta frv. Ég taldi fram sem einn af höfuðkostum þess, eins og fram kemur í II. kafla, 4. gr. og þar á eftir, að þarna eigi að gera miklar framkvæmdaáætlanir um skólabyggingar, og nú eigi að vinna þarna betur en áður. Ég hef áður vakið athygli á því og vil gera það enn, að það vinnst lítið með þessum áætlunum, jafnvel þó að þær séu til 10 ára og þar að auki hver um sig til eins árs, á meðan þessar áætlanir eru aðeins um eitt ákveðið svið í þjóðfélaginu. Þær verða venjulega tóm vitleysa. Ef þið búið til vegáætlun fyrir 10 ár, skólabyggingaáætlun fyrir 10 ár o.s.frv., en hafið enga heildaráætlun fyrir þjóðfélagið, verða allar áætlanirnar vitlausar, vegna þess að þá stemmir ekki, þegar þið leggið saman. Og helmingurinn af öllu í þjóðfélaginu er utan við þetta. Hverjar hafa svo orðið afleiðingarnar? Hér hafa komið lærðir menn frá efnahagsstofnunum og öllu mögulegu og útbúið hér áætlanir, og um leið og við erum búnir að samþ. áætlanir er komið með sérstök lagafrv., þar sem það er ákveðið, að nú skuli skera niður þessar áætlanir. Og af hverju? Af því að sá geiri í þjóðfélaginu, sá hluti í þjóðfélaginu, í atvinnulífinu sjálfu, sem er utan við þetta allt saman, sem er meiri parturinn, allur einkareksturinn, hann heimtar stundum meira til sín, og þá er farið að skera þetta niður. Það hefur verið samþ. hér á Alþ., nokkru eftir að fjárlög hafa verið samþ. skv. ákaflega finni áætlun, að skera niður 10%, 20% og annað slíkt af því. Allur svona lagabókstafur verður meira eða minna tóm vitleysa, enda er gert ráð fyrir því strax í þessum l. Það stendur þarna í 4. gr.: „Framkvæmdaáætlun þessa skal endurskoða svo oft sem ástæða þykir til.“ Þetta er í raun og veru einfalt samlagningarspursmál, þar sem þarf að kenna ríkisstj. að leggja saman. Að kunna að leggja saman alla geirana í þjóðfélaginu, einkareksturinn, opinbera reksturinn og annað slíkt, og sjá þá, hvernig stendur og hvers konar áætlun maður getur gert. Þess vegna verður það svo, að þar sem hér er talað fallega um áætlun, verður í framkvæmd höft - það verður í framkvæmd höft. Það er ekki til neins fyrir Sjálfstfl. eða Alþfl. að fara að státa sig af því að vera þarna með einhvern áætlunarbúskap. Þetta nýtist ekki, nema það verði ein heild og þá fyrst og fremst heild viðvíkjandi atvinnulífinu sjálfu. Enda verður þetta svo, að um leið og við höfum verið búnir að samþ. áætlanir um sjúkrahús og fjárveitingar um sjúkrahús og skóla og slíkt, er komið rétt á eftir og þetta er skorið niður. Þá er það gamla haftapólitíkin, sem allt í einu er komin í staðinn fyrir þann fagra áætlunarbúskap, sem þarna er verið að státa af. Þá vil ég enn fremur vekja athygli á því, að það er gengið of langt í því aðhaldi, sem hér er verið að skapa. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, sem stendur hér í 9. gr., seinni partinum af henni, með leyfi hæstv. forseta: „Séu þegar samþ. fjárveitingar Alþ. til skólamannvirkis ónógar til að greiða 1/3 af áætluðu stofnkostnaðarframlagi ríkisins, má menntmrn. eigi leyfa að hefja framkvæmdir fyrr en að fengnu skriflegu samþ. fjmrn.“ Þetta er nýtt ákvæði. Þetta er ákvæði, sem ekki var í gömlu l. nr. 41, frá 17. maí 1955. Þarna er tekið fram, að ef hafnar eru framkvæmdir án þess að framantöldum skilyrðum sé fullnægt, er stofnkostnaður ríkissjóði, óviðkomandi, og að ekki sé heimilt að hefja framkvæmdir fyrr en fyrsta fjárveiting er fyrir hendi. En hvernig lítur þetta út gagnvart almenningi og gagnvart allri okkar venju hér í okkar stjórnskipun? Hér er tekið upp það ákvæði, að parti af ríkisstj., þ. e. menntmrn., er með l. bannað að gera ákveðinn hlut nema með skriflegu samþ. fjmrn., annars partsins af ríkisstj. Ég vil leyfa mér að biðja menn að athuga þetta. En til nokkurt sambærilegt ákvæði í íslenzkum l.? Við höfum auðvitað ákvæði um það, að sveitarfélög mega t.d. ekki hefja ákveðnar byggingar eða annað slíkt, án þess að fyrir liggi skriflegt samþykki frá ríkisstj. Ríkisstj. er einn aðili gagnvart almenningi í landinu. Það er ekki til nema ein ríkisstj., það er ekki til, þannig séð, eitt menntmrn. og eitt fjmrn. gagnvart almenningi í landinu, það er til ein ríkisstj., sem ber ábyrgð á hlutunum. Og það er ekki hægt bókstaflega að setja svona ákvæði í lög. Svona hlut koma ráðh, sér saman um. Þegar útbúin eru fjárlög, hefur fjmrh. það svo, að hann ræðir við hina ráðh. áður, fær hjá þeim uppástungur og annað slíkt. En það er ekki hægt að setja það í l., að einn hluti úr ríkisstj. megi ekki gera eitthvað, nema annar hluti úr ríkisstj. hafi samþ. það. Ríkisstj. er ekki nema einn aðili gagnvart alþjóð í þessum efnum. Ef fjmrh. vill tryggja sig vel í þessum efnum, verður hann að gera það innan ríkisstj. Hann verður að segja við viðkomandi ráðh., t.d. menntmrh. eða utanrrh., ef honum finnst þeir ætla að eyða of miklum peningum eða leyfa of mikið eða annað slíkt: Ég mun ekki leggja fram fjárlög um t.d. aukafjárveitingar til þess arna. Þetta er hlutur, sem ein ríkisstj. verður að skipuleggja innan sinna vébanda. Mér finnst satt að segja hneyksli að sýna svona á prenti. Ég verð að segja það líka, bæði í sambandi við þessa grein og fleiri þarna, t.d. 13. gr., að það er alltaf verið að draga þarna úr valdi Alþ. í fjármálum, og það er þó höfuðvald Alþ. Þegar Alþ. er einu sinni búið að veita fé til einhvers, er það þar með gert, og eiga ekki aðrir menn, meira að segja þó að ráðherrar séu, að geta skipt sér þar af. Það á að framkvæma þann hlut, það er fyrirskipun frá Alþ. Ég skal ekki endurtaka neitt um ýmislegt það góða, sem í þessu frv. er, og greinilega var sýnt fram á hér, bæði af frsm. meiri hl. og minni hl., en það, sem er þarna hættulegt, er, að það er verið að sameina of mikið vald á ákveðnum stað í embættismannastéttinni og draga að sama skapi úr valdi Alþ. Jafnframt er verið að gera aðstöðu fólks úti um land erfiðari gagnvart miðvaldinu í Reykjavík. Ég verð að segja, að svona frv. eins og þetta hefði maður átt að fá það snemma, að það hefði verið hægt að senda það til umsagnar út um land, t.d. til fræðslunefndanna. Til þess eru n. Alþingis og það er vani einmitt, að í byrjun þings séu svona stór frv. lögð fram, svo að það sé góð aðstaða til að senda þau út og fá þannig umsögn um þau. Það er það, sem hefði verið æskilegt í þessu máli. Nú er sem sé svo komið, að ríkisstj. leggur mikla áherzlu á að fá þetta frv. fram. Ég mundi þá vilja spyrja, ef hæstv. menntmrh, væri hér: Vill ríkisstj. reyna að sýna hér einhverja sanngirni á móti? Menntmn. hefur, þennan örskamma tíma, sem hún hefur haft, unnið vel í þessu máli, og það hafa margar góðar breyt. fengizt þarna fram, sem koma fram í áliti meiri hl. og mælt var fyrir, og það eru margar góðar till., sem enn fremur koma fram í áliti minni hl. Vill nú hæstv. ríkisstj. sýna einhverja verulega sanngirni í smáu og stóru að einhverju leyti? Ég vil taka lítið dæmi í sambandi við 21. gr. Við leggjum þar til í minni hl., að felldar séu niður tvær seinni mgr. og orðalagi gr. breytt, sem þýðir raunverulega, að fellt sé niður að endurkrefja skuli heimasveitir þeirra nemenda, sem sækja vissa skóla, um kostnað við þá skóla. Þetta er ekki stórt atriði. Þetta er smáatriði. En ég álít, að það þurfi að reyna á þetta og enn fremur ýmislegt af stærri atriðunum, sem þarna eru lögð til. Ég vil hins vegar, fyrir utan þær till., sem hér hafa komið fram, leyfa mér að bæta við brtt. út af 9. gr., þess efnis, að 3. málsl. hennar falli niður. Ég skal svo ekki draga umr. um þetta mál, enda fáir fundarmenn orðnir eftir, og ráðh. ekki einu sinni við, en vil biðja hæstv. forseta að leyfa afbrigði fyrir þessari till.

Forseti (SB): Eins og hv. 3. þm. Reykv. er kunnugt, er nú svo fáliðað hér í hv. þd., að útilokað er að fá afbrigði fyrir brtt. Ég mun þess vegna fara þess á leit við hann, að hann taki till. aftur til 3. umr., þannig að hægt væri að ljúka umr. nú.

Er sem sé ætlazt til þess af okkur, sem ráðherrar ætlast ekki til af sjálfum sér? Þeir eru ekki einu sinni við.

Það er annað mál, en ég vænti, að það komi ekki að sök, till. verður borin upp að sjálfsögðu, og skiptir ekki máli, hvort hún er borin upp við 2. eða 3. umr. Og ég vil aðeins vekja athygli á því, að tveir hv. þm., sem voru á mælendaskrá, hafa fallið frá orðinu til þess að greiða fyrir því, að umr. gæti orðið lokið. En forseti getur að sjálfsögðu freistað þess að fá afbrigði. Ég hygg, að það muni vera rétt, að afbrigði muni ekki fást, og ef hv. 3. þm. Reykv. ekki mælir því gegn, þætti forseta vænt um, að hann mætti líta svo á, að till. sé tekin aftur til 3. umr.

Gerið þið svo vel.

Hv. 3. þm. Reykv. hefur tekið till. aftur til 3. umr. og ég er honum þakklátur fyrir það.

Frsm. (Sverrir Júlíusson) : Herra forseti. Á þskj. 373 flytja fimm þm. Reykjaneskjördæmis frv. til laga um heimild fyrir ríkisstj. til að selja Mosfellshreppi jarðirnar Þormóðsdal og Bringur. Hv. landbn. þessarar virðulegu d. hefur haft þetta mál til athugunar. Mál þetta var einnig á ferðinni hér í hitteðfyrra og hlaut þá ekki afgreiðslu. þá var leitað álits landnámsstjóra, sem taldi varhugavert að selja jörðina, með tilliti til þarfa ríkisins á landrými hér í nágrenni höfuðborgarinnar og þá sérstaklega í sambandi við starfsemi ríkisins að Keldum. En það lágu fyrir meðmæli frá Búnaðarsambandi Kjalarnesþings, þar sem skorað var á Alþ. að samþykkja þetta frv. Einnig hefur Sveitarstjórnasamband Reykjaneskjördæmis einróma mælt með því, að þetta frv. yrði samþykkt, en viðvíkjandi því, sem ég sagði áðan, að landnámsstjóri og jafnvel fleiri myndu ekki vera því meðmæltir, að þessar jarðasölur færu fram, vil ég segja það, að hér er um heimild að ræða fyrir ríkisstj. og er þá sérstaklega um það að ræða, að hv. landbn. hefur veitt Keldum afnotarétt af beitarlandi á Bringum fyrir blóðhross, en hreppsnefnd Mosfellshrepps telur eðlilegt, að Keldur haldi þeim afnotarétti. Ég vil til viðbótar segja það, að ég var á haustinu 1965 heyrnarvottur að því, þegar þeir ræddu saman, forstöðumaður Keldna og oddviti Mosfellshrepps, og skildi ég forstöðumann Keldna þannig, að ekkert yrði því til fyrirstöðu, að fullt samkomulag gæti orðið um skipti á löndum í sambandi við þetta. Bringur liggja að heiðalandi Mosfellshrepps og hreppsnefndin leggur mikið kapp á að fá heimild til kaupa á þessu landi, og hefur hv. landbn. þessarar virðulegu d. orðið sammála um að leggja til, að ríkisstj. fái heimild til að selja Mosfellshreppi jarðirnar, enda er það í samræmi við það, sem yfirleitt hefur viðgengizt hér á landi, þegar um hreppsfélög hefur verið að ræða. Að þessu mæltu tel ég ekki ástæðu til þess að hafa þessa framsögu lengri, en vitna til nál. á þskj. 501, þar sem landbn. leggur til, að heimild þessi verði veitt. Og ég legg til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Það er farið að tíðkast mjög mikið, að ríkið selji jarðir. Ég man nú ekki, hvað mörg frv. það eru, sem liggja núna fyrir þessari hv. d. um að ríkissjóður selji jarðir, sem hann á. Að vísu er það svo með flest af þessu, að ríkissjóður er að selja því opinbera, hreppsnefndum eða öðrum slíkum aðilum, og svo er einnig hér. Hins vegar hagar hér nokkuð sérstaklega til. Við vitum, að það er um allt annað að ræða, þegar verið er að selja jarðir, sem eru hér í nágrenni Reykjavíkur, en þegar verið er að selja gamlar eignir ríkisins í Vestmannaeyjum eða einhvers staðar úti á landi. Hér kemur ríkið til með að þurfa á því að halda á komandi áratugum að eiga sjálft sínar lóðir. Við vitum, að ríkið eða ýmsar opinberar stofnanir ríkisins eru nú að kaupa fyrir milljónatugi lóðir hér í Reykjavík, sem ríkið gaf að meira eða minna leyti fyrir hálfri öld. Og ef við hugsum ofurlítið fram í tímann, við, sem höfum upplifað, hvernig Reykjavík hefur breytzt á einni hálfri öld, hljótum við að sjá, að þær jarðir, sem ríkið á hér í nánd, verða því mjög dýrmætar eftir nokkurn tíma. Ég skil það vel, að þessar hreppsnefndir, sem hér eru í kring, muni gjarnan vilja eignast þessar jarðir oft og tíðum. Þróunin hefur nú öll gengið út á það, að þessir hreppar hér í kring hafa meir og meir verið lagðir undir Reykjavík, og við sjáum, hvernig stækkunin á Reykjavík hefur verið nú undanfarið. Ég held, að það eigi að athuga þessa hluti ofurlítið betur. Ég fæ ekki séð, hvað sérstaklega liggi á með þessa hluti og mér finnst það ekki vera rétt eða viðkunnanlegt að fara að knýja þetta fram, svona á þeim annadögum, sem nú eru í þinginu. Aðaltrúnaðarmenn ríkisins mæla á móti þessu, eins og hér var upplýst, og ég fæ ekki betur séð en að rétt væri fyrir okkur að taka nokkurt tillit til slíks. Ég verð þess vegna að segja, að ég álít, að þetta frv. megi vel bíða, það liggi ekki svo mikið á. Það sé ekki réttmætt að ætlast til þess, að farið sé að knýja það fram núna á þessum allra síðustu dögum. Ég sé að vísu, að það á að tryggja ríkinu byggingarlóðir seinna meir undir opinberar byggingar, en það er svo margt annað, sem við komum til með að þurfa á að halda. Við sjáum t.d. hvert Reykjavík stefnir núna, byggingarnar í Reykjavík. Það verður ekki langt þangað til - ekki langt miðað við mannsævina - að þær fara að nálgast Mosfellsdalinn. Ég hefði þess vegna viljað mælast til þess, að þetta mál fengi að bíða nú og mun fyrir mitt leyti ekki greiða atkv. með því.



Herra forseti. Á þskj. 431 flyt ég ásamt 3. þm. Reykv. og 10. landsk. þm. frv. til l. um sérstaka aðstoð við félagsmenn verkalýðsfélaga til byggingar íbúðarhúsa. Meginefni þessa frv. er það, að félagsmenn í verkalýðsfélögum, sem ekki eiga rétt á lánum úr lífeyrissjóðum, skuli fá lán að upphæð 125 þús. kr. tiI íbúðarkaupa og íbúðarbygginga, lán úr atvinnuleysistryggingasjóði af sérreikningi verkalýðsfélagsins í sjóðnum, og þessi lán skulu þeir fá, enda þótt þeir fái þau viðbótarlán, sem veitt eru til efnalítilla félagsmanna verkalýðsfélaga skv. sérstökum ákvæðum laga þar um. Lánin verði til 33 ára með 4% vöxtum og afborgunarlaus fyrstu 3 árin. Stjórn viðkomandi verkalýðsfélags úthluti lánunum, en stjórn atvinnuleysistryggingasjóða ávísar þeim síðan til húsnæðismálastjórnar, sem sér um afgreiðslu þeirra og síðan um innheimtu. Í 2. gr. Frv. er gert ráð fyrir, að þessi lán megi einnig veita til kaupa á eldrí íbúðum eða til endurbyggingar eða viðbyggingar við eldri íbúðir. Þar sem nú er komið fram yfir miðnætti, skal ég spara mér að ræða almennt um húsnæðismálin, þann vanda, sem þau eru, bæði fyrir einstaklinga og þjóðfélagið í heild, þeirra stóra þátt i verðbólgumyndun síðari ára og mörg önnur atriði í þeim efnum, sem sannarlega þyrfti að ræða hér á hv. Alþ. Frv. þetta miðar að því, að stuðla að úrbótum fyrir þá, sem verst eru settir í þessum efnum, þ.e.a.s. fyrir þá félagsmenn verkalýðsfélaga, sem eiga ekki aðgang að lífeyrissjóðum. Það er nú svo, að það fer saman, að einmitt þeir, sem ekki eiga aðgang að lífeyrissjóðum, eru í flestum tilvikum lægst launaða fólkið, og vegna takmarkaðra fjárhagsmöguleika verður það að sæta verri kjörum en hinir, sem betri hafa aðstöðuna á þessu sviði. Það er hvort tveggja, að yfirleitt verður þetta fólk að sætta sig við lélegri íbúðir, kjallaraíbúðir, risíbúðir og annað þess háttar, þar sem það er viðráðanlegra hvað verð snertir, þótt okrið sé hið sama í mörgum tilvikum á þessum íbúðum sem öðrum. Og yfirleitt verður þetta fólk einnig að sætta sig við hærra verð, vegna þess að það hefur ekki ráð á neinum verulegum útborgunum eða þeim háu útborgunum, sem gera það að verkum, að hægt er að fá verðið eitthvað niður. Frv. gerir ráð fyrir, að atvinnuleysistryggingasjóður aðstoði þetta fólk sérstaklega með þeirri lánsupphæð, sem ég áðan nefndi, þ.e.a.s. 125 þús. kr. Ég vil aðeins minna á, að atvinnuleysistryggingasjóður varð til fyrir 12 árum í vinnudeilunum 1955 með því móti, að þá var lagt til hliðar sem svaraði 4% af kaupi verkafólks, miðað við almennt kaup verkamanna í Rvík. Þessi sjóður er því í rauninni í eðli sínu hluti af kaupi verkafólksins, og verkalýðsfélögin hafa sína sérreikninga í sjóðnum. Á þessa sérreikninga falla þau iðgjöld, sem greidd eru á félagssvæði hvers félags fyrir sig. Atvinnuleysistryggingasjóður er nú orðinn einn öflugasti sjóður í landinu, um 950 millj. kr. um s.l. áramót, og spyrja mætti, hvort eigendur þessa sjóðs, þ.e.a.s. verkafólkið, hefðu notið sjóðsins verulega, og ég held, að það verði að játa, að svo er ekki. Sem betur fer, hefur sjóðurinn ekki þurft að eyða miklu af fé sinu til þess að standa undir sínu höfuðhlutverki, þ.e.a.s. að greiða bætur vegna atvinnuleysis. Hins vegar hefur mjög mikið fé verið lánað úr sjóðnum, og á óbeinan hátt hefur verkafólk auðvitað notið þess. Sjóðurinn hefur lánað mikið til húsnæðismála, til hins almenna húsnæðislánakerfis. Mun láta nærri, að á siðasta ári hafi það verið um 60 millj. kr. Nú hefur verið ákveðið, að sjóðurinn láni á þessu ári 30 millj. til sérstaks byggingarflokks hér í Rvík, sem verkalýðsfélögin sömdu um árið 1965. Þó að verkafólk hafi notið einhvers af þessu framlagi sjóðsins til húsnæðislánanna, er enginn efi á því, að þeir eru í meiri hluta, sem hafa ekki getað notfært sér þessi lán, og þau hafa á ýmsan hátt farið til annarra og þeirra, sem betur eru stæðir en einmitt þetta fólk, sem ég hef nú rætt um, í verkalýðsfélögunum. Ég vil aðeins taka dæmi af félagi, sem ég er kunnugastur, Verkamannafélaginu Dagsbrún, en sjálfsagt er hlutfallslega eins ástatt með flest önnur. Á sérreikningi Dagsbrúnar við atvinnuleysistryggingasjóð verða yfir 200 millj. kr. á þessu ári, eða 18% af öllu fé atvinnuleysistryggingasjóðsins. Þetta er það fé, sem lagt hefur verið til hliðar vegna vinnu verkamanna hér í Rvík og gert samkv. samningum verkalýðsfélaganna í kaupdeilunni 1955. Ég þori að fullyrða, að verkamennirnir í Rvík hafa ekki notið hlutfallslega þessa mikla sjóðs, og úr því á þetta frv. að bæta. Ég skal ekki orðlengja um þetta mál núna, en þó vil ég sérstaklega vekja athygli einnig á 2. gr. frv., sem heimilar, að lánað sé til kaupa á eldri íbúðum eða til lagfæringa á slíkum íbúðum, endurbygginga, stækkana o.s.frv. Það er nú svo, að fyrir þetta fólk eru oft einu möguleikarnir til þess að komast yfir húsnæði að kaupa eldra húsnæði, þ.e.a.s. íbúðir í gömlum húsum. Þær þurfa ekki alltaf að vera þær lökustu, en þær eru kannske litlar, en e.t.v. viðráðanlegri hvað verð snertir. Gallinn er bara sá, að til þessara hluta veitir enginn aðili lán, og það er aðeins með prívatlánum, hjálpsemi fjölskyldunnar, e.t.v. einhverri lítilfjörlegri bankaaðstoð, sem menn geta fengið fé til slíkra kaupa. Ég held, að þetta sé mál, sem þyrfti að taka öðrum tökum en nú er gert, og þetta frv. stuðlar að því, að svo verði. Ef þetta frv. næði fram að ganga, yrði lán, sem meðlimir verkalýðsfélaganna hefðu möguleika á að fá, frá 470 þús. upp í 540 þús. kr. að hámarki. Ég held, að menn hljóti að skilja, að þetta er algjört lágmark þess, sem þarf, eins og verð er nú yfirleitt á íbúðum, til þess að hugsanlegt sé, að almenni verkafólk geti risið undir því að festa sér íbúð á einhvern hátt. Ég vil svo, herra forseti, mælast til þess, að frv. verði vísað til hv. heilbr: og félmn. að þessari umr. lokinni.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 445 frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að selja eyðijörðina Hól í Ölfusi í Árnessýslu. Frv. þetta er flutt að beiðni frú Markúsínu Jónsdóttur, ábúanda jarðarinnar Egilsstaða í Ölfusi, en tún jarðarinnar á Hóli liggur að jarðarmörkum Egilsstaða og hefur um áratugaskeið verið nytjað frá þeirri jörð. Meðmæli oddvita Ölfushrepps eru prentuð sem fskj. með frv., og leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.