Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það er fyrirspurn til hæstv. fjmrh. Ég hef nú búizt við því á hverjum degi undanfarið, að lagt yrði fram fjárlfrv. Það var að vísu á fyrri hluta þings lagt fram málamyndafrv., til að uppfylla ákvæði þingskapa, eins og allir vissu, og ráð var þá fyrir gert, að frv. til fjárl. yrði lagt fyrir, þegar þing kæmi saman í haust. En þetta nýja frv. er ekki komið enn, mér til mikillar undrunar, og vil ég láta í ljós óánægju yfir því. Því að nú er þingið búið að sitja hér hálfan mánuð og fjvn. hefur setið aðgerðarlaus. Veit ég ekki, hvort hér kann að blandast inn í óvissan um, hvort ríkisstj. situr áfram. En það er þá ófyrirsynju, því að það kemur þessu máli ekkert við. Fjárlfrv. á að liggja fyrir, hvað sem slíku líður, og vil ég spyrja fjmrh., hvort ekki sé von á, að fjárlfrv. komi nú allra næstu daga. Það er augljóst, að fjárhagsástæður allar eru gleggri fyrir mönnum eftir að fjárlfrv. hefur verið fram lagt með grg. af hálfu ráðherra.



Ég viðurkenni, að þetta fjárlfrv. hefði átt að vera þegar lagt fram. En til þessa dráttar liggja nokkrar ástæður. Frv. er að vísu svo gott sem tilbúið, en bæði hefur það nú dregizt lengur en gert var ráð fyrir, af því að örðugra virðist að koma endunum saman en oft hefur áður verið. Það, sem gerzt hefur síðustu dagana, hefur einnig valdið frekari drætti. Þar sem mér þótti sýnt, að núverandi ríkisstj. mundi biðjast lausnar, þá leit ég svo á, að betur mundi henta, að sá maður, sem við tæki, bæri frv. fram, og þá með þeim breyt., sem hann vildi vera láta. Ég færði þetta hins vegar í tal við fjvn. í gærmorgun ætla ég, og lét hún í ljós, að hún vildi gjarnan, að frv. yrði sett fram, hvað sem stjórnarskiptunum liði. Og það er unnið að því að leggja síðustu hönd að því. Geri ég því ráð fyrir, að ekki líði á löngu, þangað til það verður lagt fyrir.



Ég vildi aðeins seg ja í framhaldi af því, sem ég sagði áðan, út af því, sem hæstv. ráðh. sagði, að framkoma fjárlfrv. hefði m.a. dregizt af því, að erfitt er að koma endunum saman, að því örðugra sem það reynist, því nauðsynlegra er, að frv. komi fram sem fyrst, svo að þingið viti, hvernig ástatt er í þessum efnum. Er slæmt að vera hér þennan tíma án þess að hafa yfirlit um þau mál, sem snerta svo mjög allt annað, sem í þinginu er talað um. Og ég vil lýsa yfir að gefnu tilefni, að ég er fjvn. algerlega sammála í því, að fjárlagafrv. á að koma án tillits til þess, hvort stjórnarskipti verða eða ekki. Málin verða að ganga sinn gang, og hver ráðherra verður að sinna sínum skyldum fram í rauðan dauðann. Það er hægurinn hjá fyrir þingmeirihl. að breyta fjárl. í meðferð þingsins.



Mér þykir rétt, úr því að farið er að ræða þetta mál hér, áð láta það koma fram, að strax eftir að þing kom saman, fór ég fyrir hönd fjvn. að grennslast eftir því hjá ríkisstj. og þeim skrifstofustjórum, sem hafa sérstaklega með þetta mál að gera, hvað liði undirbúningi fjárlfrv. Hæstv. fjmrh. hefur nú skýrt frá, hversu ástatt er um þetta, að nokkur dráttur hefur orðið á því að ganga endanlega frá fjárlfrv. Hitt var og rétt, að þegar fjmrh: átti tal við n., lagði hún mjög fast að ráðh., að gefnu tilefni frá hans hendi, að hika ekki við - að láta fjárlfrv. koma fram, þó að stj. hefði lýst yfir, að hún mundi segja af sér á tilteknum tíma. N. lítur svo á, að allra hluta vegna sé nauðsynlegt, að fjárlfrv. komi sem fyrst fram, svo að n. gæti farið að vinna að málínu og þm. yfirleitt að átta sig á viðhorfinu í fjármálunum.



Þetta frv., sem hér er lagt fyrir hv. d., er um breyt. á þeim l., sem nú gilda um skipulag á fólksflutningum með bifreiðum. Mál þetta var til meðferðar í hv. Nd. í fyrra um skamma stund, en var í samráði við atvmrh. frestað þá með það fyrir augum, að gera mætti ýtarlegri breyt. á því en þá voru gerðar. Málið fékk þá þá meðferð, að skipulagsn. á fólksflutningum með bifreiðum hafði fjallað um það og símamálastjóri hafði sagt sitt álit á því, og var nokkuð af því, sem þá var lagt til, tekið upp í þetta frv. í Ed. Það, sem helzt er gert ráð fyrir að breyta frá því, sem nú gildir; er, að framvegis skuli vera heimilt fyrir ráðuneytið að fela sérstakri stofnun þann rekstur, sem áður heyrði undir póst- og símamálastjórn. Ástæðan fyrir því, að það þykir rétt að gefa slíka heimild, er sú, að þetta er orðið allumsvifamikið starf og varla hægt að gera ráð fyrir, að það eigi al1s kostar heima hjá póst- og símamálastjórn að hafa rekstur og starfsemi sem þessa. Sú breyting var gerð á einni aðalsamgönguleiðinni, milli Akureyrar og Reykjavíkur, að hið opinbera hefur að forminu til tekið þennan rekstur í sínar hendur, og sýnist reynslan benda til þess, að það muni rétt vera að stefna að því á nokkrum leiðum, að hið opinbera taki reksturinn í sínar hendur. En þegar að því kemur, er eðlilegra, að það verði sérstök stofnun, sem annast slíkan rekstur, heldur en að íþyngja póst- og símamálastjórn með því, sem hefur í mörgu öðru að sýsla, enda er að sjálfsögðu gert ráð fyrir, að ef til þess kæmi, mundi það verða gert á þann veg, að haft væri fullkomið samráð við póst- og símamálastjórn um ferðaáætlanir og allt því um líkt. Ein breytingin er sú, að það er lagt til, að sú ráðgefandi n., sem á að verða með í ráðum um ákvarðanir við sérleyfisveitingar, sé dálítið öðruvísi tilnefnd en áður var. Þess vegna þykir ekki ástæða til að láta sérleyfishafa kjósa meira en 2 menn í n. í stað 3, og verða þá 5 menn í n. í staðinn fyrir 6. Einnig ríður á að koma upp afgreiðslustöðvum fyrir þessar ferðir, fyrst og fremst í Reykjavík og ef til vill 2 eða 3 öðrum stöðum. Er gert að till., að til þess að afla peninga, skuli taka 10 prósent af fargjaldinu og nota til rekstrar og byggingar slíkra stöðva í Reykjavík og þar, sem þörf er á. Þetta er í höfuðatriðunum það, sem þetta lagafrv. felur í sér, en að öðru leyti vil ég vísa til aths., sem frv. fylgja. Að umræðunni lokinni, leyfi ég mér að mæla með, að málinu verði vísað til hv. samgmn.



Það mál, sem hér liggur fyrir og ég er flm. að, er nýtt á vissan hátt. Ég hygg, að það séu í raun og veru ekki til nein l. um færslu kirkju- og manntalsbóka eða sálnaregistra. Þau ákvæði, sem ég gat fundið, eru í fyrsta lagi í biskupsbréfi frá 1746, þar sem svo er fyrir mælt, að prestar skuli gera skrá yfir fædda, dána, gifta og fermda og sálnaregistur. Það var fyrst með konungsbréfi frá 1812, að prestum er gert að skyldu að færa kirkjubækur. Í þessu konungsbréfi er svo til ætlazt og mælt svo fyrir, að kirkjubækur skuli vera í tvíriti, og enn fremur tekið fram, að prestur færi annað eintakið, en hitt djákninn eða annar trúverðugur maður. Þessu mun hafa verið fylgt nokkurn veginn til 1880, en eftir þann tíma hverfur mikið til annað eintakið, og eftir 1900 hefur engin tvíritun átt sér stað. Það er bersýnilegt af þessu konungsbréfi, að tilgangurinn með þessu er sá, að þótt svo færi, að kirkjubækur brynnu eða glötuðust á annan hátt, þá væri þó alltaf tryggt, að hitt eintakið væri til, og það var meira að segja svo strangt ákveðið í þessu konungsbréfi, að aldrei skyldi koma fyrir, að báðar bækurnar væru samtímis undir sama þaki. Nú hefur reynslan sýnt og er búin að margsýna, að þessa ákvæðis í konungsbréfinu hefur verið þörf. Þeir eru nær því óteljandi brunarnir á prestsetrum, frá því að þetta konungsbréf kom út, og í mjög mörgum tilfellum hefur hlotizt af því, að fleiri eða færri kirkjubækur hafa brunnið. Það eru fjöldamargar sóknir og prestaköll á landinu, sem eiga ekki eina einustu kirkjubók, hvorki sálnaregistur né manntalsbækur, sum um hundrað ára skeið. T.d. á það prestakall, sem ég er í, engar kirkjubækur til, aðeins lítils háttar slitur af sálnaregistri frá 1815 til 1919, svo að hvorki ég né fjöldamargir sveitungar mínir getum lagt fram plögg um það, að við höfum fæðzt eða verið til. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi, en svona er hægt að benda á fjöldamörg dæmi víða á landinu. Maður þarf ekki annað en fara á þjóðskjalasafnið og kynna sér, hvað er til af slíkum bókum þar. Svo er annað, að mörgum mönnum finnst sárt að þurfa að láta þessar bækur frá sér, þar sem í þeim eru fjöldamargar heimildir um héraðið, sem þeir vilja ógjarnan missa. Þetta hefur líka orðið til þess, að ýmsir hafa haldið þessum bókum miklu lengur en þeir hafa raunverulega leyfi til, og hefur það orðið til þess, að bækurnar hafa misfarizt í brunum eða á annan hátt. Í þessu frv. er tekin upp sú gamla tilskipan, að kirkjubækur skuli tvíritaðar, og það á þann veg, að til þess að þetta verði sem auðveldast, þá sé það sóknarn., hver í sinni sókn, sem eigi að sjá um annað eintakið, og einhver maður, sem sóknarn. velur til þess, færi inn í bókina og varðveiti hana. Þetta verður að sjálfsögðu að vera í fullu samstarfi við prestinn, sem gefur allar upplýsingar þar að lútandi, en viðast hvar er þetta hverfandi lítið verk fyrir þá menn, sem þar eiga hlut að máli. Þeir eiga hvort eð er að færa skrá í bækur sínar yfir alla gjaldendur til sóknarinnar, og þá munar ekki mikið, hvað manntal snertir, þó að þeir færi einnig þá, sem eru innan við 15 ára aldur. Það er þess vegna óhætt að segja, að þetta sé tiltölulega lítil fyrirhöfn, samanborið við ávinninginn, sem hlyti af því að verða. Hér er um tilraun að ræða til að varðveita mjög merkilegar heimildir, og þegar þessi skipan er komin á, þá eru sveitirnar eða héruðin ekki lengur svipt þessum heimildum. Ég sagði, að mörgum mönnum væri sárt um að missa þessar bækur vegna heimildanna, sem þær hafa að geyma, en með tvírituðu bókunum er gert ráð fyrir, að bækurnar gangi til héraðsbókasafnanna, og eru héruðunum þannig líka tryggðar þessar bækur til eignar og afnota. Ég veit líka, að í margra augum er það ekki ómerkilegt atriði, að víða úti um sveitir eru menn, sem unna íslenzkum fræðum, bæði sagnfræði og ættfræði og hvers kyns mannfræði, og gjarnan vilja stunda þær fræðigreinar í tómstundum sínum, en hafa engin tök á að dveljast langdvölum í Reykjavík, því að öllum slíkum heimildum er sópað hingað. Ég álít beinlínis metnaðarmál fyrir héruðin að reyna að varðveita slíkar heimildir á öruggum stöðum í héraðinu fyrir þá menn, sem áhuga hafa á því, svo að íbúarnir hafi afnot af þeim. Þetta hlýtur að vera einn þáttur í menningarbaráttu sveitanna að tengja þannig saman og hlýtur ávallt að byggjast á að tengja saman fortíð og nútíð. Það má segja, að héraða- og kaupstaðabókasöfn hafi fengið með þessu ný verkefni, sem ég tel ekki ómerk. Það hefði átt að vera búið að taka það upp víðs vegar um landið. Ég vil hvetja til þess að safna ýmsum óprentuðum heimildum, sem oft geta verið á við og dreif um héraðið, en verða síðar meir mikils virði sem heimild að sögu héraðsins. Slíkar heimildir glatast nú margoft, vegna þess að enginn staður er til að geyma þær og enginn hirðir heldur um að safna þeim. Ég skal geta þess, að ég hef borið þetta frv. undir forstöðumann þjóðskjalasafnsins og starfsmenn þess og sömuleiðis biskup. Hafa þeir tjáð mér, að þeir teldu mjög æskilegt og enda nauðsynlegt, að slík ákvæði kæmust í l. Ekki sízt er þeim á þjóðskjalasafninu kunnugt um, hvernig þetta hefur margoft farið forgörðum. Ég fjölyrði ekki frekar, en vænti skilnings manna í hv. d. Það getur verið álitamál um nefndina, en af því að þetta er menningarmál, finnst mér eðlilegast að vísa málinu til menntmn. og legg það því til.



Ég er hv. flm. sammála, að mikil nauðsyn er löggjafar um bókhald við prestþjónustu úti um land og það sem fyrst. Hins vegar er ég ekki alveg viss um, að hér sé bent á einu réttu leiðina til úrbóta, og kemur þetta vitanlega til athugunar í n. Fyrir því vil ég skjóta fram nokkrum aths. Það þarf sérstaklega að fá lagfæringu í það horf, að til séu fullkomnar heimildir í landsbóka- eða þjóðskjalasafninu, sem fræðimenn hafi aðgang að, og líka heima í héraði, eins og hv. flm. sagði, og það í víðtækari mæli en þskjs. hefur nú leyfi til. En það hefur nú tekið bækurnar, jafnan þegar þær eru fullfærðar, og það jafnvel án vitundar prestsins, en um slíkt veit ég dæmi. Það er bagalegt að hafa ekki slík skjöl til heima í héraðinu, þar sem það tekur oft talsverðan tíma að fá vottorð frá Lbs. Hins vegar þarf að vera trygging fyrir, að þau glatist ekki eða skemmist og séu ávallt tiltæk þeim, sem nota vilja þau til fræðiiðkana. En mér skilst, að með því, sem hér er lagt til, sé þetta ekki að fullu tryggt. Hér er tvennt, sem þarf að lagfæra: að tryggja, að heimildirnar glatist ekki, og í öðru lagi, að þær skemmist ekki. En þetta tvennt kemur iðulega fyrir, alveg eins og hv. flm. benti á. Þær glatast með ýmsu móti, t.d. í bruna og flutningum. Mér er líka kunnugt, að ekki mjög gamlar bækur eru lítt læsilegar á mörgum köflum, vegna þess að þetta er eina eintakið og notað daglega, en ekki til almennileg geymsla á heimilinu. Prestsetrin eru mörg ekki betur hýst en svo, að ómögulegt er að geyma óskemmda bók eitt einasta ár, hvað þá lengur. Þegar ég bjó eitt ár á prestsetri norðanlands eða einn vetur, skemmdist allt bókasafn mitt, hver einasta bók, af því að enginn staður var til í bænum ólekur. Þannig er þetta á mörgum prestsetrum. Sama mundi náttúrlega gilda um húsakynni hjá mörgum bændum eða sóknarnefndarformönnum. Ég held því, að tilgangurinn væri betur tryggður með því, að bækurnar væru færðar af prestinum og geymdar á prestsetrinu, eins og nú er gert, og presturinn afritaði árlega og sendi afritið til Lbs. með öðrum skýrslum, sem hann sendir árlega frá sér. Skýrslurnar geta verið þannig gerðar, að gott sé að festa þær inn í lausblaðakápu. Ef þessar skýrslur eiga að vera í förum um sveitirnar og í notkun þannig um mörg ár eða áratugi, geta þær verið orðnar stórskemmdar, þegar að því kemur, að þær eiga að fara í Lbs. Auk þess er æskilegast fyrir Lbs. að geta haft heimildirnar sem nýjastar. A.m.k. höfum við prestar orðið varir við, að bókaverðir eru mjög ágengir að taka bækurnar, helzt áður en þær eru fullskrifaðar. Þessu vildi ég aðeins skjóta fram fyrir n. Ég álít mjög nauðsynlegt að taka til rækilegrar yfirvegunar, hvernig eigi að koma fram þessu tvennu: að hafa heimildir þessar varðveittar óskemmdar á einum stað heima í héraði, en einnig í Lbs. Þykir mér líklegt, að n. kalli sér til aðstoðar og ráðleggingar þá menn, sem þetta mál skiptir mestu. Þjóðskjalavörður mun nú eiga sæti í n., en þá eru enn fremur biskup og skrifstofustjóri hans.



Ég er hv. þm. V.-Sk. þakklátur fyrir undirtektir hans og skilning á nauðsyn þeirri, sem hér er um að ræða. Það er ekkert atriði í mínum huga, að verk þetta verði unnið á einn einasta veg. Aðalatriðið er öryggið, sem við erum sammála um, að þurfi að tryggja, og í öðru lagi, að héruðin úti um landið hafi hjá sér þessar heimildir í framtíðinni, sem svo geta orðið vísir að safni héraðsfræða, sem varðveitast heima í héraði. Samt vil ég benda á, að nokkur brögð hafa orðið að því, að erfitt sé að fá skýrslur frá einstökum prestum, og það þótt í smærri stíl sé en að afskrifa kirkjubækurnar fyrir árið, en það skildist mér hv. þm. ætlast til. Mér skilst hann vilja taka afrit af kirkjubók og manntalsbók. Prýðilegt væri það, ef það þá fengist gert árlega, en dragist ekki von úr viti, sem ég hygg, því miður, að stöku sinnum hafi átt sér stað. Í því sambandi vil ég benda á, að með því skipulagi, sem er í frv., er dálítil trygging. Það getur alltaf komið fyrir, og þarf ekki að vera af neinu frámunalegu hirðuleysi í embætti, að prestur gleymi að færa inn. Um þetta veit ég dæmi. En með því móti, að í hverri sókn sé maður, sem beri saman við prestinn a.m.k. fyrir árið, mundi vera tilviljun, ef ekki rifjaðist upp fyrir báðum, ef eitthvað hefði gleymzt. Ég geri nú ekki að kappsmáli samt sem áður, hvaða leið er farin, fyrir mér vakir aðeins að ná því marki, sem ég hef lýst.



Efni þessa frv. er að heimila ríkisstj. að selja þrjár kirkjujarðir. Sú fyrsta þeirra er Laxárdalur í Skógarstrandarhreppi í Snæfellsnessýslu, að selja hana ábúandanum, Jóel Gíslasyni. Þessi ábúandi hefur búið þarna síðan 1901 eða í 43 ár. Hann hefur lengi haft hug á að fá jörð þessa keypta og sótti um það fyrir mörgum árum, meðan l. um sölu þjóðjarða og kirkjujarða voru í gildi. Sýslunefnd Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu mælti með, en umsóknin tapaðist í stjórnarráðinu. Það er því fyrir hreinustu mistök, sem þessi maður á ekki sök á, heldur stjórnarvöldin, að hann fékk ekki þessa jörð keypta á sínum tíma. Eins og getið er í grg., hefur skapazt nýtt viðhorf í þessu máli, þannig að fyrir tveimur árum báru hv. 1. þm. Árn. og hv. 10. landsk. fram frv. um heimild til að hafa skipti á Laxárdal og nágrannajörð, sem heitir Ymjaberg (Emmuberg í daglegu tali), fyrir 3/4 hluta jarðarinnar Sandvík í Arnessýslu. En svo er mál með vexti, að eigandi Sandvíkur hefur undanfarið stundað laxveiði á Skógarströnd, hefur fellt hug til þessara jarða og vill eignast þær. Þegar þetta mál var komið það langt áleiðis, hafa komið fram óskir frá þeim, að þeir yrðu sjálfir látnir sitja fyrir kaupunum. Þess vegna flyt ég frv. um heimild til að selja þeim þessar jarðir. Og fyrst á annað borð hefur verið flutt frv. um það af tveimur mikilsmetnum þm., að ríkið láti þessar jarðir, þá er sjálfsagt, að ábúendur sitji fyrir. Ég skal taka fram, að hreppsn. Skógarstrandarhrepps hefur einróma mælt með sölu beggja þessara jarða til ábúenda. Þriðja jörðin er eyðijörðin Gröf í Staðarsveit. Hefur hún verið í eyði í 100 ár, en nú kringum 30 ár nytjuð af bóndanum á Ölkeldu, oddvitanum í Staðarsveit, Gísla Þórðarsyni. Í upplýsingum, sem hann hefur veitt mér og prentaðar eru sem fylgiskjal, tekur hann fram, að árið 1915 hafi komið til mála, að ríkið byggði þessa jörð til ábúanda og þar yrði byggt upp. En þá kom í ljós, að túnsteeði og bæjar hins forna býlis var innan Ölkeldulandamerkja, en mesta óvissa um landamerkin. Þáverandi sýslumaður taldi réttustu leiðina, að hann byggði bóndanum á Ölkeldu þessa eyðijörð og að hann keypti hana síðan af ríkinu. Honum voru boðin kaup, en vegna fjárhagsörðugleika þá gat ekki af þeim orðið. Hins vegar fer bóndinn af nýju fram á, að heimild verði veitt til að selja honum jörðina. Þarna er um smájörð að ræða, - ég held að fasteignamat sé 500 kr., - og virðist ekki skipta miklu máli fyrir ríkissjóð. Eins og hv. þdm. er kunnugt, þá hefur það komið hvað eftir annað fyrir á undanförnum árum, þó að l. um þjóðjarðasölu og kirkjujarða hafi verið úr gildi felld, að söluheimildir hafa verið samþ. fyrir einstakar slíkar jarðir, stundum til hreppa, en einnig til einstakra manna. Nýtt dæmi er það, að hv. 1. þm. Eyf. hefur flutt frv. um sölu á Skáldalækjareyju til bónda, sem býr á næstu jörð. Og landbn. Ed. hefur mælt með því. - Ég vænti, að þetta mál fái góðar undirtektir, og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og landbn.