Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég hef hlustað með athygli á allar þær löngu umræður, sem fram hafa farið um þetta mál hér í hv. deild. Þær hafa að sumu leyti verið athyglisverðar, en að sumu leyti þannig, að ekki er ástæða til að bæta þar miklu við. Síðan ég talaði hér síðast, hafa litlar athugasemdir komið fram gegn þeim rökum, sem ég Færði gegn þessu frumvarpi. Ég hef sýnt fram á, að það muni alls ekki ná tilgangi sínum í framkvæmdinni, og mun örðugt að mótmæla þeim rökum, sem ég hef fært fyrir þeirri skoðun. Ég skal nú drepa á fáein atriði í ræðum þeirra manna, sem talað hafa, til að vekja athygli á þeim stuðningi, sem mínar skoðanir hafa fengið. Hv. þm. Seyðf. (HG) hefur flutt. hér nokkrar ræður, og mun ég ekki svara þeirri sérstaklega, enda hafa formælendur þessa máls gert það að verulegu leyti. Ýmis hans ummæli sýndu undra mikinn skilningsskort á því ástandi, sem nú ríkir í sveitum landsins. Ef hann þekkti það eins vel og við, sem í sveitunum búum, þá mundi hann vafalaust tala mjög á annan veg. En þær öfgafullu skoðanir; sem fram hafa komið hjá þessum hv. þm. og fleirum, hafa gert það gagn, að fylgismenn þessa frv. hafa í svörum sínum játað beint og óbeint ýmislegt af því, sem ég hef fært fram gegn þessu frv. - Sá maður hér á þingi, sem hefur mestar skyldur við bændastétt landsins og stöðu sinnar vegna ætti að hafa víðtækasta þekkingu á högum landbúnaðarins, er auðvitað búnaðarmálastjórinn, hv. 2. þm. Skagf. (StgrSt). Þessi þm. lýsti því yfir í umræðum um þetta frv., að bændur gætu nú ekki staðizt samkeppnina um vinnuaflið og að hann óttaðist, að framleiðsla sveitanna mundi mjög dragast saman, hvort sem þetta frv. verður samþ. eða ekki. Ég minni ekki á þetta til að andmæla því, heldur til að undirstrika það. Þessi ummæli falla saman við þær staðhæfingar, sem ég hef flutt um þetta efni. Hv. 1. þm. Rang. (SvbH) lagði á það ríka áherzlu hvað eftir annað, að ef þetta frv. yrði samþ., þá fylgdi því meiri áhætta fyrir bændastéttina en aðrar stéttir þjóðfélagsins. Þetta er líka rétt. Jafnvel hv. þm. V.-Húnv. (SkG) hefur þrátt fyrir alla, sína villu játað, að áhættan, sem stafar af lögfestingu þessa frv., væri mest fyrir bændur. Þessir menn allir vilja samt samþykkja þetta frv, og leggja á það svo mikið kapp, að þeir vilja slíta stjórnarsamvinnu, ef það fæst ekki fram. Hæstv. viðskmrh. (EystJ) hefur í tveimur síðustu ræðan talað af nokkru meiri sanngirni um málið en áður. Hann hefur nú játað hreinskilnislega, að framkvæmd þessa máls mundi ekki verða eins einföld og þægileg eins og á honum var að heyra í upphafi. Ráðherrann gat þess nú, að lögfesting kaupgjalds væri óframkvæmanleg, ef ekki yrðu stórfelldar breytingar á allri aðstöðu gagnvart Bretavinnunni og ekki tækist að semja um þau atriði. Hann bauðst nú líka til að taka aftur þá grein í frv., sem fjallar um lögfestingu kaupgjalds í sveittum, og játaði jafnframt, að framkvæmd þess mundi ekki verða fær. Þetta tvennt voru höfuðrökin í upphafi frá minni hendi gegn lögfestingu kaupgjalds, og mun ég víkja nánar að því síðar. Þá hv. þm., sem hér hafa talað, greinir mjög á um það, hver sé höfuðorsök dýrtíðarinnar. Hv. þm. Seyðf. taldi aðalorsökina verðhækkun á landbúnaðarvörum. Hv. 4. þm. Reykv. (EOl ) taldi aðalorsökina gróða auðmannanna hér í Reykjavík, og þann aukna kaupmátt, sem af honum stafar. Hæstv. viðskmrh. hefur bent á vísitölufyrirkomulagið sem eina hina hættulegustu orsök, sem leiði af sér þær örðugu aðstæður, sem, nú blasa við. Allt þetta hefur nokkur áhrif í þessu efni, en aðalorsakir eru það ekki. Ég hygg, að aðalorsök þess, að hér hefur orðið meiri dýrtíð en í nálægum löndum; stafi fyrst og fremst af hertöku landsins og þeim mikla peningastraum, sem hefur verið settur af stað í sambandi við hana. Mér er sagt, að nú sé greitt mánaðarlega fyrir vinnu innlendra manna hjá herliðinu um 3 milljónir kr., og annað eins eða meira til annarra þarfa setuliðsins. Hver borgar svo allt þetta mikla fé? Það er allt borgað með íslenzkum seðlum, sem gefnir eru út meira og meira eftir því, sem þörfin vex. Upphæðirnar eru svo greiddar með innskrift í viðskiptareikning Íslands í Bretlandi vaxtalaust og tryggingarlaust. Við vonum að vísu, að þetta fé fáist einhvern tíma greitt, en fyrir því er ekki meir í vissa en almennt gerist um stríðslán. Hvernig getum við svo búizt við að stöðva dýrtíðina, þegar tugum millj. er ausið út á þennan hátt? Við getum ekki búizt við öðru en þetta hafi mikil áhrif til lækkunar á kaupmátt okkar krónu. Og á meðan engar breytingar fást, þarf enginn að ætla, að lögfesting á kaupgjaldi og afurðaverði komi að haldi. Hæstv. ráðherrar, bæði viðskmrh. og forsrh., lýstu því yfir, að það hefði komið í ljós, að hinir útlendu menn hefðu góðan skilning á okkar málum. Þetta kann að vera rétt innan vissra takmarka. En mér virðist, að sú mikla smölun, sem hefur farið fram á vinnandi fólki frá atvinnuvegum landsins til hernaðarvinnu og fleira, bendi ekki í þá átt. Ella hefur okkar ríkisstjórn mjög alvarlega vanrækt sitt hlutverk á þessu sviði. Hæstv. viðskmrh. ræddi um, að breytinga væri þörf í þessu efni. Það er nokkuð seint séð, en vissulega er betra seint en aldrei. Í því efni og fleiru varðandi afstöðuna til útlendinganna hér hafa vonir mínar orðið fyrir miklu áfalli, síðan við komum hér saman í haust. Ég hafði talsverða ástæðu til að ætla, að hæstv. stjórn og ekki sízt hæstv. forsætisráðherra legði í það metnað sinn og manndóm að ganga fastlega eftir því, að hin erlendu stórveldi og þeirra menn hér héldu loforð sín að fullu við okkur, bæði í fjármálum og á annan hátt. Að tryggja hagsmuni þjóðarinnar á því sviði fjárhagslega, siðferðislega og menningarlega hlýtur líka eins og nú stendur að vera höfuðverkefni ríkisstjórnar, hver sem hún er Og hún hefur ekki annað frekar að vopni en að leggja við stöðu sína og starf. En þegar það kemur svo fyrir, að okkar stjórnarformaður kastar frá sér því vopni fyrir lítils háttar ágreining um innanlandsmál, áður en vitað er um úrlausn margra þýðingarmikilla atriða varðandi okkar atvinnulíf og viðskiptasamninga, þá tel ég illa farið. Það er líka víst, að þó frumvarp slíkt sem það, sem hér er til umræðu, ætti fullan rétt á sér, þá var það ótímabært með öllu, meðan ekki hafa farið fram samningar um setuliðsvinnuna og fleira í því sambandi. Ef stjórnin hefði byrjað þar, þá var hún á réttri leið. Sú till. hæstv. viðskmrh. að fresta afgreiðslu þessa máls þar til séð verður um samninga við setuliðið, hefði verið réttmæt, ef stjórnin hefði líka frestað því að segja af sér, en nú er þetta um seinan fyrir þetta þing. En viðurkenning er hún á vanrækslum, sem hér hafa átt sér stað. Enda er það víst, að undirstaða þess, að nokkrar aðrar ráðstafanir komi að haldi eins og nú stendur, er að hægt verði að koma í veg fyrir, að atvinnuvegir landsins séu eyðilagðir með því að taka vinnuafl landsmanna til hernaðaraðgerða, sem sennilega koma að engu gagni fyrir þjóðina. Ég tel, að um þetta hefði átt að vera búið að semja fyrir löngu, og hverjir sem hér fara með völd framvegis, þá verða þeir að neyta ýtrustu ráða í því efni. Að ætla sér að fara að lögfesta kaupgjald meðan stendur eins og nú er á þessu sviði, tel ég bæði óviturlegt og lítt eða ekki framkvæmanlegt. Við verðum að láta okkur lynda að leitast við með samkomulagi að halda kaupgjaldi í sem föstustum skorðum, enda ekki útlit fyrir neinar stórdeilur á því sviði. Hins vegar ber að grípa til þess, ef á þarf að halda, að láta ríkisstj. hafa heimild til þess að lögfesta með gerðardómi miðlunartillögur sáttasemjara í vinnudeilum líkt og árið 1937. Nú sem stendur eru ekki líkur fyrir verkföllum, og því er sú ráðstöfun ekki aðkallandi. Hæstv. viðskmrh. gerði tilboð um að taka út úr þessu frv. greinina um lögfestingu á sveitakaupi, og mundi í því sú ein bót, að þá þyrftu bændur ekki að gerast lögbrjótar í hvert sinn, sem þeir ráða til sín fólk, því enginn þarf að ætla, að það fáist fyrir sama kaup næsta ár eins og þetta, ef Bretavinnan heldur áfram. Ráðh. veit að þessi grein er óframkvæmanleg og viðurkennir það með tilboði sínu, en hann vill lögfesta afurðaverðið hjá bændunum, þó að þeir verði varnarlausir fyrir auknum tilkostnaði. Hæstv. forsrh. gat þess meðal annars í sinni ræðu, að þetta frv. eitt væri ekki aðalatriði í dýrtíðarmálunum, og benti á, að hér væru komin fram nokkur önnur frv., er fjölluðu um þau. Vildi hann telja að þau væru ekki síður aðalatriði. Hæstv. ráðh. hefur nú sagt af sér út af þessu frv. einu, en ekki hinum, sem engir vissu um þá. En þegar hann er farinn að sjá, hve vanhugsuð öll framkoman er, þá vill hann eðlilega fara að blanda inn í þeim ágreiningi, sem út lítur fyrir um önnur mál. Hann hefur flanað út í að rjúfa samvinnuna út af þessu máli einu, en sér að hann er kominn í ógöngur. - Hæstv. viðskmrh. hefur nú viðurkennt, að lögfesting kaupgjalds kæmi að engu haldi, ef ekki tekst að semja um setuliðsvinnuna. Og hann hefur viðurkennt, að lögbinding á sveitakaupi væri vanhugsuð tillaga. Það er nú í sjálfu sér aldrei annað en drengilegt að viðurkenna það, sem rétt er. Að viðurkenna sínar yfirsjónir er alltaf drengilegra en að viðurkenna þær ekki. Ég held nú að það væri drengilegast af hæstv. ráðh. að viðurkenna það hreinlega, að þetta frv. sé í aðalatriðum vanhugsað, og taka það aftur. Þá ætti hann líka að taka aftur sína lausnarbeiðni.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég vil leyfa mér að svara hv. þm. A.-Húnv. nokkrum orðum, þó að ég hafi reyndar haldið, að ég hefði áður tekið allt fram, sem nauðsynlegt var, og nógu skýrt. Hv. þm. talaði um það sem eitthvert nýmæli, að ég hefði játað, viðurkennt og gengið inn á (hann hafði um það öll þessi orð, að því er ég held), að Bretavinnan væri mikið atriði að því er snerti lausn dýrtíðarmálsins. Ég skaut fram í þeirri spurningu, hvort hann hefði ekki heyrt framsöguræðu mína og það, sem ég sagði þar um þetta. Ég vil hér, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkur orð úr henni, til þess að hv. þm. megi sjá, hvort sú skoðun mín er ný, að það sé stórt atriði, að hægt sé að hafa hemil á Breta.vinnunni: „Bændur hafa svipaða áhættu í sambandi við verðhækkun erlendra vara og launamenn og áður er á minnzt. Hef ég bent á, að sú hætta er mjög lítil. En jafnframt munu aðrir vilja benda á, að bændur hafi einnig aðra áhættu í sambandi við þetta mál og hana nokkuð sérstaks eðlis. Er borinn kvíðbogi fyrir því, að vegna þess, hversu eftir spurnin er nú mikil eftir vinnuafli í bæjunum, þá muni svo geta farið, að fólk fáist ekki til starfa í sveitunum fyrir það kaupgjald, sem 1eyfilegt væri að greiða samkv. l. og miðast ætti við kaupgjald yfirstandandi árs. Óttast menn, að um tvennt geti þá orðið að velja: Að greiða hærra kaup en l. leyfa eða vera án aðkeyptrar hjálpar, sem þýðir sama og stórfelldan samdrátt framleiðslunnar. Ef kaupgjaldið hækkaði þrátt fyrir l., mundi það samræmi raskast, sem löggjöfin er reist á. Ef þetta ætti sér stað í ríkum mæli, gæti löggjöfin ekki staðizt til frambúðar, þar sem hún megnaði ekki að skapa varanlegt jafnvægi í verðlagsmálunum. Nauðsynlega undirstöðu að framkvæmd 1. verður því að skapa með því að koma á hæfilegu jafnvægi milli eftirspurnar og framboðs á vinnuaflinu. Þetta ætti að vera framkvæmanlegt með samvinnu við þá erlendu heri, sem í landinu dvelja. Ákveða verður í samningum við þá, hversu mikinn mannfjölda þeir geti fengið til starfa. Verður ekki dregið í efa, að slíkt samkomulag muni nást. Styður reynslan frá síðast liðnu vori og sumri þetta eindregið. Enn fremur væri nauðsynlegt að haga opinberum framkvæmdum algerlega eftir því, hversu hagar til um atvinnu almennt í landinu, - draga verður úr slíkum framkvæmdum, ef nauðsyn krefur, til þess að atvinnuvegirnir geti fengið nauðsynlegan vinnukraft. Jafnframt yrði þó vandlega að gæta þess að skapa ekki atvinnuleysi með þessum ráðstöfunum, enda ætti að vera auðvelt, eins og nú er háttað peningamálum þjóðarinnar, að koma í veg fyrir slíkt.“ Ég veit ekki, hvað hv. þm. vill hafa þetta skýrara, en ég ætla, að það sé fullgreinilegt. Þá vil ég upplýsa það, að ekki er það mín sök, að ekki var endurnýjaður samningur sá, sem gerður var við Breta í fyrrasumar um notkun vinnuaflsins, en það er kunnugt, að Bretar voru Þá mjög liprir í samningum við ríkisstj. um það efni. Ætla ég, að ekki sé vanþörf að ýta við sumum þeim mönnum hérlendum, sem hlut eiga að máli um Bretavinnuna. Ég spurði í gær hv. þm. A.-Húnv., hvort hann vildi ekki, þar eð hann teldi Bretavinnuna svo mikilvægt atriði í þessu máli, beita sér fyrir því, að málinu yrði frestað, þangað til vitað væri, hvort ekki tækjust samningar við Breta, eða leggja til, að bætt yrði inn í frv. ákvæði um það, að l. skyldu ekki öðlast gildi fyrr en komizt hefði verið að samningum við þá. Þetta gerði ég vegna þess, að svo hefur verið helzt að skilja annað veifið á sjálfstæðismönnum, að ekkert væri til fyrirstöðu því, að frv. fengi fylgi þeirra, annað en Bretavinnan. Þetta hefur hv. þm. ekki viljað; og sýnir það, eins og mig grunaði, að sumir hv. þm. eru einungis að reyna að finna sér afsakanir til þess að geta verið á móti frv. -, eru að reyna að svæfa samvizkuna. Það er nú orðin tízka hjá Sjálfstfl. að kalla þetta „hið vanhugsaða frv.“ Við höfum nú heyrt slíkt fyrr, og er þess t. d. skammt að minnast, að í fyrra hafði Sjálfstfl. heitið stuðningi sínum till., sem í undirbúningi voru, en lagðist á móti þeim, er þær komu fram, og kallaði þær „vanhugsaðar“. Sama var um dýrtíðarl. frá síðasta þingi. Fyrst voru þau góð, síðan urðu þau „vanhugsið“ og nú eru þau orðin góð aftur. fyrir nokkrum vikum - jafnvel dögum - voru þær till., sem hér liggja fyrir, sagðar ágætar og keppzt um að koma því svo fyrir, að mér væru þær ekki eignaðar! Nú eru þær orðnar vanhugsaðar og jafnvel þjóðhættulegar. Ég hlýt að segja, að mér liggur héðan af í léttu rúmi, hvað þeir menn segja, sem telja það virðingu sinni samboðið að koma þannig fram. Ég er búinn að heyra nógu mikið af þessu skrafi til þess að virða það einskis.



Ég ætla að gera nokkrar aths. við það, sem hæstv. forsrh. sagði hér í gær. Hann minntist á það í sinni ræðu, að Sósíalistafl. væri andvígur því að takmarka vinnuna hjá Bretum. Ég vil nú í því sambandi benda á, að það er alveg nauðsynlegt, að við komum okkur niður á það, hvaða afstöðu taka beri í þessu máli. Ég þarf ekki að ræða hér afstöðu og hagsmuni verkalýðsins í þessu sambandi, því að það hefur verið rætt hér ýtarlega áður. En við verðum að koma okkur niður á það, hvaða afstöðu taka beri í málinu frá sjónarmiði ríkisins og hagsmuna landsins í heild, hvort við viljum, að hernaðaraðgerðir fari hér fram eða ekki. Hv. þm. Borgf. sagði hér í gær, að í hernaðaraðgerðum þessum fælist hætta fyrir þjóðina, og hv. þm. A.-Húnv. sagði, að þjóðinni stafaði ekkert gott af þessum hernaðaraðgerðum. Ég verð nú að segja, að æðimikil breyt. hefur orðið á afstöðu hv. þm. til hernaðaraðgerðanna síðan í vor, er samningur inn var gerður við Bandaríkjastj. um hervernd landsins og hernaðaraðgerðir hér á landi. Ríkisstj. mótmælti að vísu í fyrra hernámi landsins af hálfu Breta, en nú sumar gerir hún svo samning við annað stórveldi um, að það skuli vernda landið fyrir hernaðarárás. Það er tekið fram, að samningarnir séu gerðir af Íslandi sem frjálsu ríki. Þetta þýðir að við höfum gert skuldbindandi samninga við erlent ríki um, að það veiti okkur eins mikið öryggi og framast er unnt, að hér séu hafðar eins margar flugvélar og hægt er að koma við o. s. frv. Og það er tekið fram, að Bretaher skuli vera hér kyrr, þar til hitt ríkið sé tilbúið að taka eitt að sér hervernd landsins. Hví hefur nú ríkisstj. gert þennan samning? Vegna þess, að búizt var við árás á landið. - Við erum hér að ræða um dýrtíðina. Af henni getur, eins og öllum er ljóst, stafað mikið rask á ýmsan hátt, en ekki beinlínis eyðing verðmæta. Það getur raskazt hlutfall milli eigna landsmanna, og af þessu getur stafað mikið óréttlæti, en hin efnalegu verðmæti eru þó jafnmikil í heild sinni eftir sem áður. Hins vegar hefur ríkisstj. hér gert samning til að forða því, að líf manna og eignir eyðist af völdum árása, og samkv. honum eiga Bandaríkin að verja landið fyrir þessu. Hvernig ætlar nú þetta stórveldi að framkvæma þessar varnir? Hér er ekki um að ræða, hvort rétt var eða rangt að gangast undir þessa samninga. Það er nú búið að gera þá, og úr því verður að líta á málin með raunsýni. Það verður að leggja á það alla áherzlu, að landið verði eins vel varið og frekast er kostur. Við höfum séð, hvernig hver þjóðin eftir aðra í Evrópu hefur verið barin niður, og okkur getur ekkert forðað frá sömu örlögum nema sterkar hervarnir. Og ef Íslendingar litu með raunsýni á þetta, mundu þá ekki koma frá þeim kröfur um meiri hervarnir en þegar hafa farið fram? Það er eins og hv. þm. hafi ekki gert sér grein fyrir því, um hvað var samið, er þeir segja, að hervarnirnar kalli yfir landið hættu, enda þótt þeir hafi sjálfir orðið til þess að biðja um þær. Væri nær að segja, að of litlar hervarnir kölluðu yfir okkur hættu. Hvernig er nú hægt að framkvæma slíkar hervarnir ? Aðeins með vinnuafli. Spurningin er þá þessi: Er okkur áhugamál, að mikið verði flutt inn af erlendum verkamönnum, og þótt svo væri, hefðum við þá tryggingu fyrir því, að það yrði gert í vetur, eða svo snemma, að koma mætti að fullu gagni? Ég sé ekki annað en hv. Alþ. verði að koma sér niður á það, svo að óyggjandi sé, hvar það vill skipa hervörnum þessum. Við þurfum að framleiða mat og flytja vörur á erlendan markað, en við verðum líka að krefjast þess af valdi því, er tekið hefur að sér vernd okkar, að hún sé rækt á fullkominn hátt. Við verðum nú að heina vinnuaflinu fyrst og fremst til þeirra hluta, sem mest er talin þörfin á. Hvar standa hervarnirnar þar í röð? Ég tel, að þær eigi að standa í fremstu röð ásamt aðalatvinnugreinum okkar, landbúnaði og fiskiveiðum. Við verðum að horfast í augu við það, að við erum í stríði, þó að ekki hafi verið lýst yfir því, og við verðum að gera ráð fyrir, að fyrir kunni að koma, að hér verði barizt. Það er kunnugt, að í Englandi hefur verið mikil vinnufólksekla í landbúnaðinum, svo að skera hefur orðið upp herör til að fá fólk til vinnu úti í sveitunum, en ekki hefur af þeim ástæðum verið hætt við að efla hervarnir landsins sem mest. Mér virðist hafa orðið mikil breyt. á afstöðu margra hv. þm. síðan í fyrra að því er þetta mál snertir. Í fyrra var hér innrásarher, sem hafði hernumið okkar land móti vilja þjóðarinnar og undir mótmælum ríkisstj. Þá minntist ég á það við 1. umr. fjárl., að við ættum helzt ekki að láta svo mikið vinnuafl fara í þessar hernaðaraðgerðir eins og fór þá. Þá svaraði hæstv. forsrh. því, að það væri ágætt, að þessir menn, sem unnu þá hjá Bretum, hefðu vinnu hjá þessum innrásar her. Í fyrra, þegar þetta var ópatriotiskt, þá fannst fulltrúum ríkisstj. það sjálfsagt, að menn ynnu hjá þessum erlenda her miklu frekar heldur en að vinna einhverja gagnlega vinnu. Núna, þegar Ísland er búið að gera samning við erlent ríki um hervernd þessa lands, þegar Alþ. er í raun og veru búið að löghelga þann her, sem í landinu er, sem nokkurs konar bandamann sinn til þess að vernda landið gegn árás, þá líta hv. þm. á það kannske ekki aðeins sem föðurlandssvik að vinna hjá erlenda setuliðinu,. heldur einnig jafnvel á hernaðaraðgerðirnar sem eitthvað, sem sé hættulegt þjóðinni. Ef Ísland gerir aðrar eins ákvarðanir eins og að semja við Bandaríkin í sumar, þá verður að taka afstöðu eftir þeim gerðum. Það hins þegar afstýrir ekki því, að við verðum að sjá um, að matvæli verði framleidd hér á landi. Það er jafnbrýn nauðsyn á því fyrir því, að landbúnaðurinn geti haldið áfram framleiðslu sinni og aukizt og sjávarútvegurinn geti verið rekinn. En ég verð að spyrja hæstv. Alþ.: Það er sagt, að 3300 manns sé nú í vinnu við hernaðaraðgerðir. Dettur ykkur í hug, hv. alþm., að 3300 manns sé svo mikill hluti vinnuaflsins í landinu, að ekki sé hægt að spara í þess stað vinnuafl, sem nú fer til þess að vinna ónauðsynlega vinnu, þar sem vinnuaflið fer til einskis? Mér dettur það ekki í hug. Ef við álítum hernaðaraðgerðir nauðsynlegar fyrir okkur, þá getum við séð af þessu vinnuafli. Ég veit, að 2000–3000 menn eru atvinnulausir í landinu á venjulegum tímum, en þá hefur ekki verið kvartað af þeim mönnum, sem nú vilja takmarka vinnu Íslendinga hjá setuliðinu. Nei, það er annað, sem liggur þarna á bak við, það eru hagsmunir stóratvinnurekendanna og þeirra, sem með þeim vilja drottna yfir landinu í sambandi við þá. Þeir vilja hafa svo litla vinnu í landinu og takmarka hana eins og hægt er, til þess að geta knúð það fram, að verkamennirnir í landinu vinni fyrir þessa menn sjálfa, sem vilja drottna yfir verkalýðnum í skjóli atvinnuleysisins. En hvernig á annars að framkvæma þá ráðstöfun á vinnuaflinu í landinu, sem þarf til þess, að unnið sé að nauðsynlegri framleiðslu nægilega mikið? Er hægt að gera það með þvingunaraðferðinni? Nei, en það á að gera það með þeirri fjármálapólitík að sjá um, að menn hafi mestan hag af því að vinna það, sem helzt þarf að vinna. Það þarf að framkvæma þær ráðstafanir með styrk til bænda, svo að landbúnaðurinn geti staðizt. Framleiðendur landbúnaðarafurða þurfa að hafa þá fjárhagslegu getu, sem þarf til þess að landbúnaðurinn geti verið rekinn að fullu gagni. Sjái menn, að það borgi sig betur að vinna að þeirri framleiðslu heldur en að stunda brask í kaupstöðunum, þá er þannig hægt með fjármálastjórninni að koma því til vegar, að það borgi sig ekki bezt að vera braskari hér í Reykjavík. Það þýðir að uppræta möguleikana til stríðsgróða, þannig að bændur og verkamenn í landinu hafi eins góð kjör eins og hverjir aðrir menn í landinu. Með því móti, með því að hafa slíka fjármálapólitík, er hægt að tryggja það, að unnið sé að þeirri framleiðslu í landinu, sem nauðsynleg er, og að það sé látið vinnuafl til hernaðaraðgerða út frá því sjónarmiði, að þær séu oss líka nauðsynlegar. Ég held, að það sé full þörf á að gera sér grein fyrir þessu öllu og ræða það, þ. e. skipulagninguna á okkar vinnuafli, skipulagningu á því án þess að beita þrælahaldi. Það er nauðsynlegt að skipuleggja notkun vinnuaflsins í landinu án þess að koma á þrælahaldi og án þess að lögfesta kaup verkalýðsins til hagsmuna fyrir stríðsgróðamennina. En sú skipulagning verður að fara fram með slíkri skipun á okkar fjármálalífi, að vinnuaflið leiti þangað, sem þjóðin þarf mest að láta vinna, en að ekki sé í fjármálastjórninni allt svo frjálst og óbundið, að menn leiti þangað, sem ónauðsynlegt er að vinna, af því að þar borgi vinnan sig bezt. Þetta þýðir m. a. mjög skarpan skatt á stríðsgróða o. þ. h. - Þetta tek ég fram aðallega út af því, sem hæstv. forsrh. minntist á í sambandi við hernaðaraðgerðirnar o. fl. Það eru annars farnar að ske nokkuð margar mótsagnir í ræðum hv. framsóknarmanna, sem hér hafa verið að verja þetta frv. Hv.1. þm. Rang. sagði, að verkamenn gætu bætt hag sinn á eftir, þó að kaupið vær í lögfest, og sagði, að verkamönnum væri borguð eftirvinna og næturvinna, sem þeir ekki ynnu. Hæstv. viðskmrh. hefur hins vegar hvað eftir annað verið að ítreka það, að tilgangi þessa frv. verði ekki náð, nema jafnframt væri komið á jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar um vinnuaflið og það hindrað, að eftirspurnin eftir vinnunni sé meiri en framboðið, þannig að ástandið í atvinnumálum nálgist það, að menn verði að búa við atvinnuleysi. Og ég veit, að ef eitthvað væri gert í því efni að koma á þessu jafnvægi, leiddi sú framkvæmd af sér það, að eitthvert atvinnuleysi yrði í landinu, því að þeim, sem vilja láta verkalýðinn vinna að framleiðslunni, finnst, að þeir þurfi þann písk á verkalýðinn, sem atvinnuleysið er. Annar þessara hv. þm., hv. 1. þm. Rang., segir, að verkamenn geti bætt sinn hag án þess að tímakaupið hækki, með því að taka kaup fyrir eftirvinnu og næturvinnu, sem þeir alls ekki vinni. En hverjum dettur í hug, að atvinnurekendur borgi verkamönnum kaup fyrir það, sem þeir ekki vinna, þegar jafnvægi er komið á milli framboðs og eftirspurnar á vinnuaflinu? Þessa óyndisúrræðis, að borga vinnu, sem ekki er unnin, er gripið til, þegar ójafnvægi er á milli framboðs og eftirspurnar á vinnuaflinu, til þess að fá menn í vinnu. Ef hins vegar jafnvægi kæmist á milli framboðs og eftirspurnar vinnuaflsins, þá mundu atvinnurekendur fá þá aðstöðu, sem þeir alltaf eru að leita eftir, til þess að geta knúð fram kauplækkun hjá verkalýðnum í skjóli atvinnuleysisins. Svo vildi ég líka minnast á það, að það er talað um það af hv. framsóknarmönnum, að aðstaða verkamanna hafi batnað svo mikið. Nú vil ég biðja hv. þm. að athuga þetta nánar, og í því sambandi vil ég beina þeirri spurningu til þeirra hv. þm., sem halda slíku fram: Halda þeir hv. þm., að það hafi orðið einhver breyt. t. d. á eignahlutföllum manna hér á Íslandi, þegar litið er til stéttanna sem slíkra, verkamannastéttinni í hag? Halda þeir, að verkamannastéttin hafi eignazt meira eignahlutfall í húsum, fyrirtækjum eða framleiðslutækjum eða öðru slíku, það sem af er þessu verðhækkunartímabili, og nú sérstaklega þann tíma, sem hún hefur haft svona nokkurn veginn sæmilega atvinnu? Nei. Það er svo langt frá því, að svo sé. Það gengur í reyndinni í öfuga átt við þetta nú sem stendur. Stríðsgróðinn hefur orðið til þess einmitt, að meiri og meiri eignir hafa færzt yfir á hendur stríðsgróðamannanna. Millistéttin hefur misst til þeirra miklar eignir í jörðum í sveitum og húsum í kaupstöðum og fjöldann allan af framleiðslutækjum. Það er svo langt frá því, að verkamannastéttin hafi fyrir þessa vinnu, sem hún hefur haft, orðið efnalega séð hlutfallslega sjálfstæðari í þjóðfélaginu. Hún hefur alls ekki getað einu sinni fengið aðstöðu til þess, vegna þess að braskararnir, sem hafa setið inni með tugi millj. króna, hafa sprengt upp í verði öll hús og annað, þannig að það hefur gersamlega verið óhugsandi fyrir verkamenn að ná í það. Það er rétt, einstaka tilfelli, að menn í verkamannastétt hafa treyst sér til og fengið tækifæri til að ráðast í slíkt. Það er því afar langt frá því, að verkamannastéttin hafi haft slíkan hagnað af þeirri atvinnu, sem undanfarið hefur verið, að hún hafi nokkuð verulega getað breytt sinni afstöðu í þjóðfélaginu að því er þetta snertir. Það, sem hún hefur getað gert, er að bæta sér upp sárasta skort undanfarinna atvinnuleysisára, með því að kaupa sér föt og það nauðsynlegasta í íbúðir sínar og bæta þannig eitthvað ofurlítið úr allra sárustu fátæktinni. Og það er þetta, sem stríðsgróðamennirnir í landinu eru nú að sjá ofsjónum yfir og þeim finnst hættulegt. Hv. 1. þm. Rang. sagði, að það skyldi ekki standa á Framsfl. með að taka stríðsgróðann af auðmönnunum. Mér er nú sem ég sjái þann flokk standa við þau stórmæli. Því í ósköpunum hefur hæstv. forsrh., þá ekki gert skattafrv. sitt fyrst og fremst nokkuð róttækara úr garði, og í öðru lagi, hvers vegna hefur sá hæstv. ráðh. ekki gert skattamálin að fráfararatriði ríkisstj., heldur þessa árás á verkalýðinn, sem hér kemur fram í þessu frv.? Mér sýnist, að það hafi staðið alla tíma á Framsfl. um að gera nokkuð í þessu máli. Framsfl. hjálpaði til þess, að stórgróðinn yrði skattfrjáls og til þess að gera skuldakóngana að milljónamæringum og að setja á alþýðuna hærri tolla heldur en nokkurn tíma hafa verið hér á landi. Mér sýnist, að það hafi staðið einmitt á Framsfl. og standi á honum enn þá með þetta mál. Ég ætla svo ekki að orðlengja um þetta frv. frekar. Ég sé líka, að það er komin hér fram till. til þál., sem, ef hún kemur á dagskrá, mundi gefa tilefni til þess að ræða ákveðin atriði þessa máls nánar, - enda hygg ég ekki vanþörf á því.



Allmikið af þeim tíma, sem þetta frv. hefur verið rætt hér í hv. d., hefur farið í karp á milli fulltrúa bændanna annars vegar og fulltrúa verkamanna hins vegar um það, hvor þessara stétta hafi borið meira úr býtum. Mér hefur, satt að segja, hálfleiðzt þetta að mörgu leyti, vegna þess að sá stríðsgróði, sem runnið hefur hér inn í landið, hefur hvorki farið til bænda né heldur til verkamanna. Það er að vísu rétt, að afurðir bænda hafa hækkað mikið í verði og að verkamenn hafa bætt nokkuð sinn hag frá því, sem áður var. En þó mun alveg fjarri sanni að tala um stríðsgróða hjá þessum stéttum hvorri fyrir sig. Það, sem hér er um að ræða, er þess vegna ekki það, hvernig stríðsgróðanum er skipt á milli þessara tveggja stétta, heldur, hvor þessara stétta kann að hafa linað nokkuð sína fátækt frá því, sem var fyrir stríð. Þetta hygg ég þó ekki, að eigi að vera neitt ádeiluefni milli bænda og verkamanna. Ég hygg ekki, að bændur geti nokkurn tíma bætt verulega sinn hag með því að halda niðri verkakaupinu. Ég hygg ekki heldur, að verkamenn geti nokkurn tíma bætt verulega sinn hag með því að standa á móti því, að bændur fái sæmilegt verð fyrir sínar afurðir. Deilur á milli bænda og verkamanna í þessum efnum eru til þess eins fallnar, að púkinn á fjósbitanum fitni. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur miðað að því að skerða mjög rétt verkamanna, fyrst og fremst til þess að fá hækkað sitt grunnkaup og í öðru lagi til þess að fá dýrtíðaruppbót samkv. vísitölunni, ef dýrtíðin skyldi halda áfram að vaxa þrátt fyrir ákvæði frv. Auk þess hefur Framsfl. boðað sókn gegn verkamönnum á þann hátt að gera sérstakar ráðstafanir, með samþykki Alþ., um að takmarka tölu þeirra manna, sem vinna í svo nefndri Bretavinnu, í því skyni, að því er virðist, að halda niðri kaupgjaldi á þann hátt. Ef hvort tveggja væri gert í senn, bannað að hækka kaupið, bæði grunnkaupið og dýrtíðaruppbótina, og bannað að vinna Bretavinnu, með það fyrir augum að halda niðri kaupgjaldi í landinu, þá virðist mér, að menn með þessu vildu sýna verkamönnum alveg óverjandi yfirgang, sem ekki með neinu móti verður þolað. Annað mál er það, að það hefur sýnt sig, að það verður nauðsynlegt að takmarka nokkuð tölu þeirra manna, sem eru hér í þjónustu erlendra manna. Og það hefur verið gert með samningum milli herstjórnarinnar og íslenzku ríkisstj., og það alveg án þess hafi verið að hafa nokkur áhrif á kaupgjaldið í landinu. Til þess að tryggja það eftirleiðis, að menn vinni hér nægilega að framleiðslunni, er sjálfsagt að fara þessa leið, sem drepið hefur verið á, að semja á einn eða annan hátt um tölu þeirra íslenzkra manna, sem vinna í Bretavinnu. Nú hefur metingur á milli bænda og verkamanna gengið svo langt hér í hv. d., að einn af fulltrúum bænda, hv. 1. þm. Rang., talaði um í því sambandi, hve tekjur verkamanna hefðu hækkað gífurlega, að þeir hefðu, auk þess að geta unnið alla venjulega vinnudaga, næturvinnu eins og þeir vildu, og auk þess sunnudaga- og helgidagavinnu og ýmis önnur fríðindi. Það eru orðin á máli þessa hv. þm. „fríðindi“, ef verkamenn, til þess að bæta sinn hag, þurfa að vinna ekki aðeins alla virka daga, heldur líka sunnudagavinnu og helgidagavinnu, vitandi það, að vinnuafl þjóðarinnar, heilbrigði og þroski er undir því komið, að vinnudagurinn þurfi ekki að vera allt of langur, að menn þurfi ekki að leggja saman daga og nætur, virka daga og helgidaga, til þess að framfleyta sér og sínum. Þetta ætti a. m. k. að vera þeim mönnum kunnugt, sem hafa það starf með höndum að boða mönnum kenningar heilagrar ritningar og þar á meðal það, að sjöunda daginn eigi menn að halda heilagan. Nú hefur það verið svo, að vandræði verkamanna og bænda og þeirra hagsmunamál hafa hingað til, frá því að samvinna tókst á milli Alþfl. og Framsfl., verið leyst með samvinnu þessara stétta, en ekki með fjandskap þeirra. Og mín spá er nú sú, að ef á að leysa þetta mál, þá verði það ekki leyst með fjandskap milli bænda og verkamanna og milli fulltrúa þeirra, heldur með samvinnu fulltrúa þessara stétta hér á Alþ. Það er að vísu svo, að okkur Alþfl.-mönnum hefur bætzt mikill liðstyrkur nú í þessu máli, þegar við viljum halda fram rétti verkamanna; og það er Sjálfstfl., sem er nú kallaður í blaði Sjálfstfl. „stærsti verkalýðsflokkur landsins“. En þó að svo sé, að Sjálfstfl. hafi á síðustu stundu lagzt á móti lagasetningu um kaupgjaldsbindingu varðandi kaup verkamanna, þá uggir mig, að það sé ekki af þeim heilindum gert, að verkamenn megi þaðan vænta mikils liðsinnis. Við vitum það, sem þátt tókum í umr. milli flokkanna um þessi dýrtíðarmál, að fulltrúar Sjálfstfl. í ríkisstj., sérstaklega hæstv. atvmrh., lagði mjög að Alþfl. um það að ganga inn á kaupgjaldsbindinguna. Og það eru ekki nema nokkrar mínútur síðan fulltrúi Sjálfstfl. í fjhn., sá, sem lagði á móti lögbindingu kaupgjaldsins ásamt fulltrúa Alþfl., og á ég þar við hv. þm. A.-Húnv., lét svo um mælt hér í þingræðu, að samhliða hinni frjálsu leið þyrfti að lögfesta gerðardóm til þess að ákveða kaupgjald, ef kaupdeilur kæmu upp, og til þess að banna verkföll. Ég hygg, að þetta sé aðalefni þess, sem hv. þm. A.-Húnv. sagði, og vitna ég þar til annarra hv. þm., sem mál hans heyrðu. Og ef þetta er nú virkilega skoðun hv. þm. A.-Húnv., þá hygg ég, að það sé ekki rangt ályktað, að vandkvæði verkalýðsins verði ekki leyst til lengdar í samvinnu við Sjálfstfl. Ég hygg, að hitt muni öllu réttara, að ef þessi mál verða leyst, þá verði fulltrúar bænda og verkamanna innan Framsfl. og Alþfl. að taka um það nokkuð höndum saman, og hv. þm. verði þá að leggja niður þann ósið að telja, að það séu sérstakir hagsmunir verkamanna að fá að þræla, ekki aðeins allan venjulegan vinnutíma hvern virkan dag, heldur leggja nótt með degi og leggja á sig auk þess helgidagavinnu, en í þess stað reyna heldur að ná verulegum tekjum af stríðsgróðanum, þar sem hann hefur fallið mönnum í skaut. Það hefur verið bent á það af einum hv. þm., að aukning sú, sem orðið hefur á þjóðarauðnum, muni ekki vera nema að mjög litlu leyti hjá launastéttum þessa lands. Nú er vitanlegt, að launastéttir þessa lands hafa ekki borið allar jafnan hlut frá borði. T. d. hafa embættismenn landsins ekki svo menn viti bætt neitt sinn hag, - eða ég veit ekki til þess. Verkamenn hafa eitthvað bætt sinn hag, ekki með hækkuðu kaupi, heldur af því að dregið hefur úr atvinnuleysinu. En nokkrir launþegar, og þá helzt þeir, sem lagt hafa líf sitt í hættu, eins og sjómenn, hafa borið einna beztan hlut frá borði af launamönnum. En um stríðsgróða er ekki að ræða hjá neinum launþegum landsins. Stríðsgróðinn er allur annars staðar; hann er hjá þeim, sem hafa eitthvað til að selja eða verzla með. Og m. a. er stríðsgróði hjá ýmsum, sem stundað hafa ýmsa fasteignasölu eða sölu skipa o. þ. h. Það hafa ekki enn á þingi komið fram neinar till. um það að reyna að ná í þann virkilega stríðsgróða. En ef svo kynni að fara, að eitthvað rofaði nú til í þessum metingi, sem nú er hér á milli fulltrúa bænda og verkamanna á þingi, þá mætti svo fara, að við færum að litast um eftir því að taka stríðsgróða þar, sem hann er í raun og veru, og reyna á þann hátt að búa okkur undir þau vandræði, sem eru fram undan og mæta okkur fyrr eða síðar. En það er ekki enn neitt það ástand í landinu, sem gerir nauðsynlegt, að gripið sé til neinna örþrifaráða, svipað eins og gert var árið 1939. En ef við erum hyggnir, þá gerum við ráð fyrir, að slíkt ástand skapist, og búum okkur undir að mæta því.



Það er aðeins örstutt aths. vegna rangfærslu, sem hér kom fram hjá hv. þm. Ísaf. Hann hafði eftir mér ummæli, sem voru ákaflega fjarri því, sem ég sagði, og þykir mér það undarlegt. Hv. þm. Ísaf. bar mig fyrir því, að jafnvel eftir „frjálsu leiðinni“ ætti að lögfesta kaupgjaldið með gerðardómi og banna verkföll. Ég var einmitt að sýna fram á í minni ræðu, að ef þetta frv. ætti að vera framkvæmanlegt, mundi þurfa að banna verkföll, - en, það var fjarri því, að ég vildi aðhyllast þá leið. Hitt er skoðun mín, að ef einhverjar róttækar ráðstafanir á að gera til þess að koma í veg fyrir vandræði út af vinnudeilum, þá eigi ríkisstj. að hafa heimild til þess að lögfesta miðlunartill. sáttasemjara ríkisins í vinnudeilum, - ef á þarf að halda. Það er mildari aðferð en lögfesting kaupgjaldsins. Þetta var gert árið 1937, og reyndist þá nauðsynlegt. Það getur verið nauðsynlegt að geta gripið til slíkrar heimildar. Ég skal ekki blanda mér í friðmæli hv. þm. Ísaf. við Framsfl. og þær óskir, sem hann bar hér fram um góða samvinnu við hann framvegis. Það kann að vera, að ekki þurfi nú mjög á þeim blíðmælum að halda, og vil ég á engan hátt spilla horfunum á því.