Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Benedikt Sveinsson : Við atkv.greiðsluna um fyrirvarana, sem í dag voru til umræðu, hefir það komið í ljós, að skoðanir manna hafa verið mjög skiftar um það, sem gerðist á ríkisráðsfundinum 20. okt. síðastl. Það kvað svo ramt að þessu, að menn, sem setið höfðu í alt sumar í nefnd, og þóttust vera orðnir sammála, hafa ekki getað fylgst að við atkvæðagreiðsluna, vegna þess, hve skoðanir hafa verið sundurleitar. Aðstaða hæstv. ráðherra, þegar hann fer með stjórnarskrána, verður því afar erfið. Eg vildi því leggja það til, að málið yrði látið falla niður að sinni, og mun eg greiða atkvæði á móti því. Að öðru leyti get eg skírskotað til þess, sem eg hefi áður sagt í dag.

Bjarni Jónsson : Eg vil að eins benda á það, að það var samhuga álit allra, sem í nefndinni sátu, til hvaða flokks sem þeir töldust, að varlegra væri að hreyfa andmælum og samþykkja fyrirvara um leið og stjórnarskráin væri afgreidd. Það getur því aldrei orðið vafamál eftir á, að Íslendingar hafa engum rétti afsalað, sem þeir hafa áður átt. Afstaða ráðherra er því góð. Hann getur með góðri samvizku sagt, að enga hafi deilt á um aðalatriðin. Það eina, sem á, milli bar, var orðalagið. Og þegar það verður krufið, hvaða lagalega þýðingu samþykt þingsins áðan hefir haft, þá verður því ekki neitað, að allir þm. hafa. verið sammála um það að afsala engum rétti.



Af því að eg er formaður stjórnarskrárnefndarinnar, skal eg láta þess getið, út af ávítum hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) í garð nefndarinnar, fyrir það, hve seint hún hafi lokið störfum sínum, að nefndin verður eigi réttilega sökuð um dráttinn, því að eins og hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) og öðrum, er til sama flokks teljast, sem vér, er kunnugt um, varð það að samkomulagi í flokknum, að fresta öllum aðgerðum nefndarinnar á málinu, unz ráðherrann kæmi heim aftur úr förinni á konungsfund. Þetta var þá og gert, því að nefndin vildi, ef unt væri, fá vitneskju um, hvers vænta mætti af konungsvaldinu, að því er til staðfestingar stjórnarskrárfrumvarpsins kemur, ef samþykt væri mótmæli gegn opna bréfinu frá 20. okt. síðastl., sem og gegn ýmsu, er gerðist á ríkisráðsfundinum téðan dag. Geta má þess og ennfremur, að meðan að ráðherrann var erlendis, eða um það leyti, er hann lagði af stað þaðan hingað heimleiðis, barst sjálfstæðisflokknum símskeyti frá ráðherranum, þar sem þess var og óskað, að frestað væri aðgjörðum öllum, unz hann kæmi heim, og eftir hljóðan þess taldi flokkurinn og meiri hluti nefndarinnar, sér þá og enn skyldara en ella, að eiga alls ekkert við málið fyrr en ráðherrann kæmi. Þegar ráðherrann var heim kominn, gaf hann flokknum síðan skýrslu um för sína á konungsfund, og að því loknu gat nefndin þá fyrst verulega farið að sinna málinu. Að lokum, þ. e. þegar svo langt var komið, að ekki vissu vér nefndarmennirnir betur, en að vér gætum allir, sem í nefndinni erum, orðið nokkurnveginn sammála, án tillits til flokka, fór svo á síðastu stundu, að svo gat þó ekki orðið. Olli það þá enn tveggja til þriggja daga töf. Þetta eru þá ástæðurnar til þess, að málið varð eigi fyrr útkljáð í nefndinni en raun er á orðin. Að því er snertir þingaályktunartill., sem borin er fram af meiri hluta stjórnarskrárnefndarinnar, og hér er til umræðu, þá mun eg á sínum tíma greiða henni atkvæði mitt, þó að eg að vísu sé henni ekki fyllilega samþykkur. Byrjun tillögunnar er ekki eins ákveðin að orðalagi, eins og eg hefði viljað vera láta. En það var skoðun manna í nefndinni, að það væri »diplomatiskara« eða vænlegra til sigurs, að hafa orðalagið eins og gert er, enda skiftir það mestu, ef ekki öllu, í þessu máli, hvernig hæstv. ráðherra ber málið upp fyrir konungi og gengur frá því þar. Fyrir mitt leyti hefði eg talið bezt, að konungur gæfi út nýtt, opið bréf, er úr gildi næmi opna bréfið frá frá 20. okt. 1913, eða það væri þá upphafið með konungsúrskurðinum, sem gert er ráð fyrir að fylgi staðfestingu stjórnarskrárinnar, og ætti þá og jafnframt að skírskota til þingsályktunartillögunnar, sem nú verður væntanlega samþykt. En þó að eg líti nú þannig á málið, að ekki sé eins tryggilega frá öllu gengið - orðalagið í byrjuninni eigi svo ákveðið - eins og æskilegt hefði verið, þá tel eg rétti landsins þó hinsvegar vel borgið, og hann á engan hátt skertan, ef samþykt er tillaga meiri hl. nefndarinnar, og svo hagað til, sem eg hefi nú bent á. Ennfremur hefði eg og talið heppilegast, að í væntanlegum konungsúrskurði væri sögð saga málsins: að skýrt væri frá, hvað vakað hefði fyrir alþingi þegar það tók »ríkisráðsákvæðið« út úr stjórnarskránni, þ. e., að þingið hefði á þann hátt viljað slá því föstu, eða leggja áherzlu á það, að um sérmál Íslands væri dönsku ráðherrunum ekkert atkvæði ætlað, né áhrif á þau að hafa, og þyrfti þau eigi fremur að berast upp fyrir konunginum í ríkisráðinu en einhversstaðar annarsstaðar, og síðast en ekki sízt, að tekið væri fram, að Zahle forsætisráðherra Dana, hefði og kannast við þetta á ríkisráðsfundinum, lýst því yfir þar, að hann skildi, að þetta vekti fyrir alþingi, og hefði hann þá og lofað að þess skyldi gætt. Ef saga málsins væri þannig tekin upp í væntanlegan konungsúrskurð, svo að það kæmi skýrt fram, að þessi hefði skilningur alþingis verið á málinu, og að á þenna skilning hefði forsætisráðherra Dana fallist, og að þess vegna skifti það Íslendinga þá vitaskuld ekki neinu, hvar uppburður sérmálanna færi fram - það atriði þá og alíslenzkt sérmál, sem verið hefir - þá væri konungsúrskurðurinn þýðingarmikið pólitískt skjal, er einatt mætti þá síðan vitna í. Eg finn svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið, en eftir því, sem það liggur fyrir, tel eg réttast, að hallast að tillögu meiri hl. stjórnarskrárnefndarinnar, og vænti þess og, að meiri hl. hv. deildar geri það í trausti til þess, að hæstv. ráðherra geri sér síðan alt far um, að ganga sem bezt frá málinu, er á konungsfund kemur.



Eg hélt, að háttv. skrifari nefndarinnar (E. A.) mundi taka til máls á undan mér, og var eg að bíða eftir því. En úr því, að hann kýs að bíða, þá er mér sama þó að eg taki þegar til máls. Eins og menn sjá, hefi eg leyft mér að bera fram br.till. við tillögu meiri hluta nefndarinnar á þskj. 438. Eg hefi leyft mér að koma fram með hana af því, að mér geðjaðist ekki allskostar vel að innihaldi aðaltillögunnar, og var í miklum vafa um, að hún kæmi að tilætluðum notum. Eins og menn vita, hefir talsvert verið rætt um þetta mál í sambandi við gerðir ríkisráðsfundarins 20. okt. s. 1. og opna bréfið frá sama degi. Mikill fjöldi manna út um land áleit það hvorttveggja mjög hættulegt, svo hættulegt, að ekki væri unt að sætta sig við það. Menn töldu sem sé, að dönskum stjórnarvöldum væri gefið vald til þess að ráða því, hve lengi íslenzk sérmál skyldi borin upp í ríkisráðinu. Um þetta er ekki mikill ágreiningur. Það, sem menn deilir aðallega eða aðeins á um, er það, hvaða aðferð sé tryggilegust til þess, að sjá um, að uppburður sérmálanna sé íslenzkt sérmál eftir sem áður. Þegar litið er á tillögur meiri og minni hluta nefndarinnar, þá eru þær dálítið ólíkar, en þó er hvorug að mínu áliti góð. Minni hlutinn virðist álíta, að á ríkisráðsfundinum nefndan dag hafi ekki verið hallað rétti vorum. Hann heldur því fram, að hér sé um íslenzkt sérmál að ræða eftir sem áður. Meiri hlutinn er aftur á móti hræddur um, að rétti vorum hafi verið hallað, og orðar tillöguna þannig, að hún á að hans dómi að tryggja rétt vorn í þessu efni. Þetta er munurinn á tillögum meiri og minni hluta nefndarinnar. Þá er að líta á, hvernig meiri hlutinn ætlar að tryggja oss réttinn. Eins og menn vita gerðist það í ríkisráðinu, að ráðherra Íslands, sem þá var, skrifaði undir opið bréf, þar sem tekið var fram, að konungur mundi staðfesta stjórnarskrána, en þess var getið jafnframt, að það væri því skilyrði bundið, að sérmál Íslands yrði eftirleiðis, eins og áður, borin upp í ríkisráðinu, og á því yrði engin breyting gerð nema staðfest yrði ný lög um samband Íslands og Danmerkur. Einnig lét konungur þess getið í ræðu sinni á ríkisráðsfundinum, að hann ætlaði að birta auglýsingu um þetta í Danmörku. Nú lítur fjöldi manna svo á, að með þessu hafi íslenzki ráðherrann, fyrir hönd íslenzku þjóðarinnar, gert bindandi samning um þetta mál milli beggja þjóðanna. Ef svo er litið á málið af réttarfræðingum, þá fæ eg ekki séð, að tillögur meiri og minni hluta nefndarinnar, eins og þær eru orðaðar, sé nægilegar. Ef hér er um samning að ræða, þá sé eg ekki annað, en að það hljóti að vera nauðsynlegt, að konungur breyti þeirri ákvörðun, sem hann tók í ríkisráðinu þenna dag, ef réttur vor á að vera trygður. Mér er það með öllu óskiljanlegt, að samning megi upphefja með mótmælum einum frá öðrum málsaðilanum. Nú eru mjög skiftar skoðanir um það, hvort fyrrv. ráðherra hafi haft leyfi til að koma eins fram á ríkisráðsfundinum 20. okt. 1913, og hann gerði. Honum hafði auðvitað ekki verið gefið neitt erindisbréf í þessu máli, heldur varð hann að gera það, sem honum sýndist réttast, og eg efast ekki um, að hann hafi gert alt eftir sinni beztu sannfæringu. Hitt er annað mál, að honum getur náttúrlega skjátlast eins og öðrum. Þá er á það að líta, hvort þessi gerð ráðherrans hafi nokkra bindandi skyldu fyrir oss í för með sér. Meðan opna bréfið stendur óhaggað, þá er eg hræddur um, að svo verði litið á í Danmörku, að konungur geti ekki breytt ríkisráðsuppburði málanna nema að bera það undir dönsku ráðherrana og ríkisþingið. Ef hann þó vildi gera það án þess, að sambandslög kæmist á, þá mundu Danir vitna í ríkisráðsfundinn og mótmæla. Það er ýmsum getum að því leitt, hversvegna fyrrv. ráðherra hafi gengið inn á það, sem gerðist á ríkisráðsfundinum. Eg skal ekki geta neins til um það, hversvegna hann hafi gert það, en hitt getur mér ekki dulist, að hann framkvæmdi ekki vilja þingsins 1913 með þeirri framkomu, sem hann hafði þá, og eg álít það ekki rétt af honum. Vér vitum það allir, að Danir og danska stjórnin vilja endilega leiða til lykta þrætur þær, sem nú eru búnar að vera um langan aldur milli vor og þeirra; þeir vilja leiða þessar þrætur til lykta með því að fá oss til þess að samþykkja einhver sambandslög. Það var því ekki nema eðlilegt, að konungur vildi haga því svona og tæki það fram við Íslandsráðherrann. Vér vitum það, að Danir eru oss erfiðir í öllum samningum og vilja láta oss hafa sem minstan rétt að mögulegt er. Þeir vilja fá sambandslög, ekki til að láta oss hafa aukin réttindi, heldur til að tryggja sambandið milli ríkjanna og fyrirbyggja það, að vér höfum nokkur ærsl í frammi framvegis. Vér vitum það líka, að fyrrv. ráðherra hefir viljað semja við Dani, hann hefir lýst yfir því, að það væri það mál, sem hann vildi leiða til lykta áður en að hann færi frá völdum. Það er því ekki fremur óeðlilegt með hann enn konunginn, að hann vildi binda þann enda á málið, sem hann vann að á ríkisráðsfundinum. Eg álít, að vér eigum að ganga þannig frá hnútunum, að vér getum, réttarlega séð, sagt skilið við Dani hvenær sem vera skal. Háttv. fyrrv. ráðherra (H. H.) talaði um það áðan, að hér væri um tvær ráðstafanir að ræða, íslenzka og danska, og að vér gætum haft hönd í bagga með þeirri íslenzku en ekki þeirri dönsku. Þetta er alveg rétt, en eg er hræddur um, að Íslandsráðherra hafi ekki beitt sér fyrir því svo sem hann gat, að ekki væri hallað rétti Íslendinga í þessu efni, og var það þó skylda hans að fylgja fram vilja þingsins í þessu efni. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) gat um það, að sér fyndist rétt að samþykkja fyrirvara meiri hlutans, en sagði þó jafnframt, að hann væri ekki allskostar ánægður með hann, en vildi ekki gera ágreining í nefndinni og kaus heldur að fylgja meiri hlutanum. Sannleikurinn er sá, að fyrirvari háttv. meiri hluta er alls ekki öruggur til að fyrirbyggja allar síðari þrætur um þetta efni. Hið eina, sem dugar, er að krefjast þess, að Íslandsráðherra skrifi ekki undir konungsúrskurð um það, að sérmál Íslands skuli borin upp í ríkisráðinu, nema burt sé numið skilyrðið um, að ekki sé hægt að breyta þessu nema staðfest sé um leið lög um ríkisréttarsamband Danmerkur og Íslands. Þetta er það, sem felst í tillögu minni, og því finst mér vera sjálfsagt að samþykkja hana. Þó að eitthvað sé auglýst í Danmörku um þetta efni, þá getur það ekki sakað oss á neinn hátt. - Hið eina, sem þýðingu hefir fyrir oss í þessu efni, er gerð vor sjálfra. Eitt er það sem er vert að minnast á í sambandi við þetta mál, og það er það, hve Danir álíta, að vér séum lítilmótlegir, það sýnir gangur málsins frá því árið 1908 og alt þar til vér fengum desembertilboðið, sem kallað hefir verið grúturinn. Þeir álíta, að alt sé fullgott handa oss, og líta á sjálfstæðisbaráttu vora eins og eitthvert sjálfstæðisbrölt, sem ekki beri að taka tillit til. Vér ættum nú að fara að reyna að koma þeirri skoðun inn hjá Dönum, að slík tilboð eins og þau, sem vér höfum fengið frá þeim, sé ekki heppileg til samkomulags. Það, sem eg fer fram á í tillögu minni, er ekki annað en það, að vér segjum Dönum, að vér viljum ekki láta binda oss á höndum og fótum og eg skil ekki, hví háttv. þingm. vilja ekki láta þennan vilja sinn í ljós með sem skýrustum orðum. Í nefndaráliti meiri hlutans í stjórnarskrármálinu, er þess getið, að æskilegt væri, að vitnað væri til frekari tryggingar f fyrirvara þingsins í væntanlegum konungsúrskurði um málið. Mikil bót væri það. En þó að slík ósk komi fram í nefndaráliti frá nokkrum þingmönnum, er ráðherra alls ekki bundinn við það. Þessi orð í nefndarálitinu sýna greinilega, að háttv. meiri hluti sjálfur er ekki viss í sinni sök, er í vafa um, að þingaályktunartillaga hans tryggi að fullu rétt vorn.



Það eru aðeins fjögur atriði, sem eg ætlaði að minnast á. Að mínu viti var það alveg ótvírætt, hvað seinasta þing vildi, þegar það samþykti stjórnarskrána með því orðalagi, sem kunnugt er. Það ætlaði að fá það ótvíræðlega viðurkent, að það heyrði undir valdsvið Íslendinga, hvar málin yrði borin upp, og taldi það gert með því, að konungur úrskurðaði það. Þetta var öllum vitanlegt, sem á þinginu voru í fyrra, enda mintist eg á það í minni hluta nefndaráliti mínu og var vitnað til þeirra orða minna í upphafi þessa þings, en þá farið rangt með. Orð mín vóru þau, að það væri allra hluta sjálfsagðast, að konungur gerði þetta á ábyrgð Íslandsráðherra eins. Í þessu og í almennum skilningi á eðli þingbundinnar konungsstjórnar, er það fólgið, að ekkert skilyrði mátti setja um uppburð þessara mála fyrir konungi, er íslenzk stjórnarvöld hefði eigi í hendi sér að breyta. Það gat aldrei verið samkvæmt vilja þingsins 1913, að nokkurt það skilyrði væri sett, sem ekki væri algerlega á valdi Íslandsráðherra og Íslandskonungs. Það datt engum í hug, að nokkur færi fram á að setja slíkt, þar sem vilji þingsins var svo ótvíræður. Því var það, að þegar eg vissi um opna bréfið frá 20. okt. 1913, þá varð eg reiður, af því að mér þótti brotinn vilji alþingis. Eg skrifaði þá 21. nóv. í »Ingólf« harðorða grein og eg sé ekki ástæðu til að taka neitt af henni aftur nú. Annars er ekki ætlun mín að fara að halda ásökunarræðu yfir þeim manni, sem þá fór með völdin. Eg áleit þá og álít enn, að ríkisráði Dana hafi verið óheimilt að gera þessi fyrirmæli og ráðherra Islands óheimilt að skrifa undir opna bréfið. Þessu hélt eg þá fram, og síðan skrifaði annar maður, sem hefir miklu meira álit í landinu en eg, fyrir mitt tilstilli um þetta efni. Hann setti fram sitt álit í Ingólfi og Ísafold, og var skoðun hans samkvæm minni. Um þessa skoðun var svo kosið og kosningin sýndi, að þjóðin vildi ekki að vilji alþingis 1913 væri fyrir borð borinn. Af því að háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) kastaði hnútum að mér í ræðu sinni, fyrir að eg hefði breytt skoðun á þessu máli síðan í haust, þá skal eg benda honum á, að þessi grein mín stendur í hans eigin blaði og eg veit ekki betur en hún standi þar með hans fulla samþykki. Í þessari grein er sagt, að það sem gerðist á ríkisráðafundinum væri þannig vaxið, að telja mætti það sem gildandi samning, ef alþingi bygði samþykki sitt á því. Það er nefnilega til alþjóðareglur um það, hvenær þögnin sé talin skuldbindandi fyrir eitthvert ríki. Ef einhverju ríki er tilkynt formlega breyting, sem gerð hefir verið á réttarstöðu þess, þá er þögnin skoðuð sem samþykki. Undir þessa reglu færði eg málið og hélt því fram með réttu, að úr þessu yrði bindandi samningur, ef vér mótmæltum eigi. Samkvæmt þessari skoðun minni ritaði eg greinina í »Ingólf« 21. nóv. 1913. Þar er því haldið fram, að þingið 1914 eigi að sjálfsögðu að lýsa yfir því: 1) Að hér sé um engan samning að ræða, hverja meðferð sem konungur hefir á málinu, 2) að úrskurði hans um þetta efni megi breyta svo oft sem þörf krefur, 3) að Danir eða ráðgjafar Danakonungs hafi hvorki réttarkröfu né sanngirniskröfu til nokkurs eftirlits með íslenzkri löggjöf, 4) að milli þessa stjórnarskrárákvæðis og sambandssamninga við Dani, sé eigi né skuli vera minsta samband. Þetta er nú atriðin, og eg vil benda háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) á, að mótmælin frá meiri hluta stjórnarskrárnefndarinnar, inniheldur öll þessi atriði. Þess vegna er það, að eg er því fylgjandi, að sá fyrirvari sé samþ. Þar stendur, að ef svo yrði álitið, að með því, sem gerðist á ríkisráðsfundi 20. oktbr. 1918, hafi uppburður sérmála Íslands fyrir konungi verið lagður undir valdssvið dansks löggjafarvalds eða danskra stjórnarvalda, þá viðurkenni ekki alþingi slíka ráðstöfun skuldbindandi fyrir Ísland. Í þessu og í síðari málsgrein mótmælanna, eru öll atriðin fólgin, sem eg hélt fram í Ingólfsgrein minni. Eg skal játa það, að það sem stendur í Ingólfsgreininni, að átelja beri ráðherra Dana fyrir afskiftasemi, þá er það ekki gert í mótmælunum. Það er nóg, að átelja í þingræðu, og það geri eg hér með hjartanlega. Eg tel það ósvífni af þeim gagnvart alþingi og íslenzku löggjafarvaldi, að þeir sé að skifta sér af þessu máli, sem er algerlega íslenzkt löggjafarmál og heyrir eingöngu undir alþingi og Íslandskonung. Eg vona nú, að hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) og aðrir sjái, að eg hefi ekki linast upp að neinu leyti í þessu máli og ekki breytt skoðun minni í neinu. Því að eg álít þessi mótmæli, sem felast í fyrirvaranum, nægilega sterk til þess að vernda rétt Íslands í þessu máli. Það liggur hverjum manni í augum uppi, þegar alþingi lýsir yfir því, að slíkan samning vilji það ekki gera, þá geti ekki um neinn samning verið að ræða. Það er alveg eins og ef maður ætlaði að byggja fyrir mig hús og hefði gert uppkast að samningi við mig um það efni, ef eg neitaði að skrifa undir þetta uppkast, þá væri ekki lengur um neinn samning að ræða. Eg tel því mótmælin nægileg til þess að varðveita réttmæti þeirrar kröfu, að þetta mál sé íslenzkt löggjafarmál og enginn hafi leyfi til að setja nein skilyrði, sem heyri undir aðra en alþingi og þann konung, sem Íslandi stýrir. Þá kem eg að 4. atriðinu. Ef konungur nú þrátt fyrir mótmæli staðfestir stjórnarskrána, þá hefir hann þar með tekið aftur sitt o. b. 20. okt. 1913 og ákvæði ríkisráðsfundarins, því að þegar H. h. konunginum hefir verið skýrt frá skoðun alþingis í þessu máli, þá væri það að draga Íslendinga á tálar, ef hann samþykti frumvarpið með öðrum skilningi, en Íslendingar leggja í það. En það óttast enginn, að konungur vilji draga Íslendinga á tálar. Eg geri honum að minsta kosti ekki þær getsakir. En ef hann staðfesti frv. með öðrum skilningi, en Íslendingar leggja í það, þá væri hans skilningur markleysa. Enginn lögfræðingur gæti litið öðruvís á það og enginn dómstóll dæmt öðruvís. Eg ætla það nóg mótmæli, að samþykkja fyrirvara meiri hl. nefndarinnar, þó að stjórnarskrárfrumvarpið verði samþykt óbreytt. Með því, að eg hefi nú skýrt þessi 4 atriði, ætla eg að lofa háttv. framsögumanni að standa í stríðinu að öðru leyti. Eg hefi reynt að vera friðsamur og mun ekki taka til máls aftur, þó að eg vilji geyma rétt minn til þess ef á mig verður hallað.



Það virðist augljóst, að opna bréfið 20. okt. 1913, hefir ennþá ekki haft neinn réttindamissi í för með sér fyrir oss. Um slíkt getur þá fyrst verið að ræða þegar fyrirhugaður úrskurður verður gefinn út, samfarastaðfestingu stjórnarskrárfrumvarpsins. Ef fyrirvarinn á þskj. 438 verður samþyktur, þá sé eg ekki betur, en að alþingi hafi slegið því föstu undir hvaða skilyrðum ráðherra megi undirrita úrskurð þann, sem ætlast er til, að gefinn verði út samfara staðfestingu stjórnarskrárfrumvarpsins. Og eg fæ þá jafnframt ekki séð, að úrskurður, sem gefinn er út í framhaldi af þessum fyrirvara, geti bundið landið út fyrir skilyrði fyrirvarans. Þar sem því er slegið föstu í fyrirvaranum, að uppburður sérmála vorra sé sérmál, sem konungur og vér ráðum einir yfir, þá er mér óskiljanlegt annað, en landsréttindum vorum sé borgið með þessum fyrirvara. Jafnframt því og eg held þessu fram, læt eg þess getið, að eg geng út frá því, að í úrskurðinum standi eigi annað, en að málin skuli borin upp í ríkisráði. Öðru máli væri að gegna ef í væntanlegum úrskurði ætti að standa yfirlýsing um, að engin breyting gæti orðið á þessu fyrirkomulagi fyrr en sambandalög yrði sett milli landanna; þá álit eg, að fyrirvarinn þýddi ekki neitt, því að þá andmælti alþingi því í einu orðinu, sem það fæli ráðherra sínum að undirrita í hinu. En eg lýsi yfir því, að eg undirrita ekki úrskurð með slíku skilyrði, og eg treysti því, að hv. alþingi trúi mér til að efna það. Viðvíkjandi breytingartill. á þskj. 455 skal eg geta þess, að sá fyrirvari, sem þar er, er nægilega tryggur, og með honum væri landsréttindum vorum að fullu borgið, - en hinsvegar má ganga að því vísu, að frumvarpið verður ekki staðfest með þeim fyrirvara, og mun eg því óhikað greiða atkvæði á móti honum. Þar með vil eg þó ekki segja, að eg vilji fullyrða, að stjórnarskrárfrumvarpið verði staðfest með hinum fyrirvaranum á þskj. 438, og get eg í því efni vísað til ummæla minna í sameinuðu alþingi 3. þ. m. Eins og eg sagði þá, þá hefir Hans hátign konungurinn ekki gefið mér neitt loforð um að staðfesta stjórnarskrárfrumvarpið, en kvaðst ekki geta sagt neitt um það, fyrri en hann sæi orðalag fyrirvarans. Eftir að eg hefi skýrt hinu háa alþingi frá þessu, má því vera ljóst, undir hvaða horfum það samþykkir stjórnarakrárfrumvarpið, og hlýtur það því að bera sinn hluta af ábyrgð þeirri, sem leiða kynni af því, ef stjórnarskrár frumvarpinu, vegna fyrirvarans, yrði synjað um staðfestingu. Út af athugasemd í nefndaráliti meiri hl. í þá átt, að nefndin gangi út frá því, að eg skýri konungi frá fyrirvaranum, lýsi eg yfir því, að eg mun að sjálfsögðu skýra konungi eins ljóst og eg get frá skilningi og vilja alþingis í þessu máli. Loks leyfi eg mér að mæla með því, að fyrirvarinn á þskj. 438 verði samþyktur, því að eg tel hann tryggan vörð um landsréttindi vor.



Eg býst við, að menn hafi þegar gert sér ákveðnar skoðanir um þetta mál, og að langar umræður sé þess vegna þýðingarlausar. En eg ætla að eins fyrir mína hönd og meiri hl, að lýsa afstöðu minni í þessu máli. Eg ætla þegar að taka það fram, að ef sá skilningur er lagður í opna bréfið frá 20. okt. 1913, að í konungsúrskurð þann, sem þar er boðaður, verði tekið upp ákvæði um, að honum megi ekki breyta, fyrr en sambandslög milli landanna sé samþykt af alþingi og ríkisþingi og staðfest af konungi, þá álít eg ekki nægilegt að setja slíkan fyrirvara, sem hér er gert. Eg teldi hann þá alveg þýðingarlausan. En bæði hefir hæstv. fyrrv. ráðherra (H. H.) lýst yfir því, að það væri ekki tilætlunin, að setja annað í hinn væntanlega konungsúrskurð, en það eitt, að málin verði borin upp fyrir konungi í ríkisráði, og á hinn bóginn hefir hv. ráðh. (S. E.) skýrt þinginu frá því, að hann muni ekki ganga að því, að neitt slíkt skilyrði verði sett í konungsúrskurðinn. Eg treysti því, að það sé alveg hárrétt, að það sé satt, sem hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) hefir lýst yfir við 1. umr. þessa máls, þó að því hafi verið alment haldið fram áður, og opna bréfið frá 20. okt. 1913, ásamt umræðunum í ríkisráðinu s. d. hafi svo alment verið skildar hér á landi. En eg játa, að skýringin getur verið rétt, vegna orðalags bréfsins, sú, að margnefnt skilyrði verði ekki tekið upp í konungsúrskurðinn. Það, sem nefndin, eða að minsta kosti meiri hl. hennar, leggur til í málinu, byggist því á því, að í konungsúrskurðinum verði ekkert skil. yrði sett um það, að eigi megi breyta honum, eins og hverjum öðrum íslenzkum konungsúrskurði. Eins og kunnugt er, var ákvæðið um uppburð sérmálanna í ríkisráðinu tekið upp í stjórnarskrána með stjórnskipul. 3. okt. 1903. Að vísu var þá hreyfing uppi um það, að þetta væri hættulegt ákvæði. En þá var það tekið fram á þinginu 1903, að frv. væri samþykt á þeim grundvelli, að hér væri um sérmál að ræða, og að þingið hefði rétt til að taka ríkisráðsákvæðið úr stjórnarskránni, þegar það vildi. Eg vil nota tækifærið til þess að lýsa yfir því, að með orðinu »sérmál« á eg aðeins við þau mál, sem stjórnskipunarlög landsins taka yfir. Og það er þessi merking, sem er í orðinu á þskj. 438. Óánægjan með ríkisráðsákvæðið magnaðist þegar frá, leið, og árið 1911 var samþ. breyting á stjórnarskránni, þar sem orðin »í ríkisráði« vóru niður feld, án þess að nokkuð væri sett í þeirra stað. En við því komu þau svör frá konungsvaldinu, að breyting þessi yrði ekki staðfest, nema lög um samband landanna yrði sett um sama leyti. Þingið 1913 tekur að vísu út þetta ákvæði, ríkisráðsákvæðið, en segir jafnframt, að málin skuli borin upp fyrir konungi »þar sem hann ákveður«. Þetta var einskonar millivegur, og svo var það skilið 1913. Eg vil fullyrða, að það hafi verið fjarri þinginu 1913 að breyta því, að stjórnarskrárlöggjafarvald landsins gæti ráðið því, hvar málin væri borin upp. Að vísu bjuggust menn við því, að konungur mundi gefa út úrskurð um, að framvegis yrði málin borin upp fyrir honum í ríkisráði Dana. En menn bjuggust ekki við því, að því mundi fylgja neitt skilyrði, er fyrirbygði, að sérmálalöggjafarvaldið íslenzka réði því eitt eftir sem áður. Eins og kunnugt er, eru skiftar skoðanir um opna bréfið frá 20. okt. 1913 og það, sem fram fór í ríkisráðinu þann sama dag. Hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) álítur, að þar hafi verið gerðar 2 stjórnarráðstafanir, önnur íslenzk og hin dönsk. Íslenzka ráðstöfunin sé um uppburð málanna. Það er alveg rétt hjá hv. 1. þm. Eyf. (H. H.), að þessi ráðstöfun opna bréfsins er að forminu til íslenzk, því að konungur gaf hana út með undirskrift og á ábyrgð Íslandsráðherra. Hitt segir hann að sé dönsk ráðstöfun, að skipulaginu verði ekki breytt fyrri en sambandslög eru sett milli landanna og svo auglýsing hennar í Danmörku. En af því að þessi ráðstöfun er tekin upp í opna bréfið, þá er hún einnig íslenzk og á ábyrgð Íslandsráðherra. En eg verð að halda því fram, að dönsk stjórnarvöld hafi ekki átt rétt á að hlutast til um þetta mál, og að Íslandsráðherra hafi ekki átt að láta þau afskifti ómótmælt. Það hefir verið litið svo á, að hlutdeild danska forsætisráðherrans og konunga og þögn Íslandsráðherra yrði að skiljast sem einskonar samkomulag um, að þessi mál skyldi borin upp í ríkisráðinu, þar til sambandslög yrði samþykt. Með öðrum orðum, að uppburðurinn sé bundinn skilyrði, sem Íslendingar ráði ekki einir yfir, heldur Danir líka. Eg verð að halda því fram, að þetta sé rétt skoðun hjá mér, en eg áfellist ekki hina, sem líta á þetta öðrum augum. Eg er sannfærður um, að hér hefir verið gengið lengra en til var ætlast af alþingi, og því er sjálfsagt, að það verður að taka afstöðu í málinu og afgreiða það með fyrirvara um, að hér sé ekki verið að binda landið neinum þeim böndum, sem ekki hafa verið áður á því að réttum stjórnskipunarlögum. Hafi verið farið lengra 20. október 1913 í opna bréfinu og í samkomulaginu í ríkisráði en heimild þingsins 1913 náði til, þá getur það ekki orðið bindandi fyrir landið, nema vér samþykkjum það nú eða síðar. En þess eru engar vonir, að það verði gert. Það er nægilegt, að þingið tjái landið óbundið af skilyrðum þeim, sem sett eða samþykt hafa verið andstætt vilja þingsins 1913, um uppburð sérmála vorra í ríkisráði. Staðfesti konungur stjórnarskrána ekki ef fyrirvarinn á þskj. 438 er samþyktur, þá sýnir það, að vér höfum haft rétt fyrir oss, og þá er eigi heldur nein skerðing gerð á réttindum vorum. Samþykki konungur stjórnarakrána andmælalaust, þá þýðir það ekki annað en það, að þá verður að líta svo á, að hann gangi að skoðun vorri eða kröfum í þessu efni. Og ef konungur setur ný skilyrði, eða Danir, þá er auðvitað að ráðherra vor má alls eigi ganga að þeim, ef nokkur hætta er á því, að réttindi landsins stjórnskipulega skerðist á nokkurn hátt við þau. Þá skal eg snúa mér að tillögum þeim, sem fram hafa komið um fyrirvarann. Þær eru þrjár. Skal eg fyrst víkja að tillögu vorri, meiri hl. nefndarinnar, á þskj. 438. Mér er kunnugt um það, að ýmsir hv. þm. telja till. ekki heppilega orðaða. Hv. þm. Dal. (B. J.) hefir nú að mestu tekið af mér það ómak, að svara hv. 1. þm. N. Múl. (J. J.) og hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.). Það er þetta »ef« í tillögunni, sem hv. þm. helzt hengja hatt sinn á. En tillagan er svo orðuð, til þess að gera hana sem aðgengilegasta fyrir konungsvaldið og til þess að reyna að fá samkomulag um hana í þinginu. Þýðing tillögunnar er sú, að í engu sé landsréttindi vor skert, hvernig sem menn annars líta á opna bréfið 20. okt. 1913, og ríkisráðsumræðurnar s. d. Hún er mótmæli vor gegn því. Þótt einhver kunni að segja, að vér séum bundnir við úrskurðinn 20. okt. 1913, þá liggur þar til það svar, að svo sé ekki fyrr en þingið hefir gengist undir hann, en þessi tillaga aftrar því. Brt. á þskj. 455 er að sumu leyti að efni samskonar till. á þskj. 438. En í brt. á þskj. 455 er það beint sett að skilyrði fyrir stjórnarskrárstaðfestingu, að konungur afturkalli úrskurð sinn frá 20. okt. 1913. Það leiðir af því, sem áður hefir verið tekið fram, að engin nauð rekur til að krefjast þess, því að ef vér samþykkjum tillöguna á þskj. 438, þá höfum vér þar með lýst afstöðu vorri, og getur þá opna bréfið 20. okt. 1913 eigi talist bindandi fyrir oss. Því er eg á móti tillögunni á þskj. 455, enda er og mjög líklegt, að hún mundi, ef samþykt yrði, leiða til þess, að stjórnarskráin nái ekki staðfestingu konunga. Því að ekki er ólíklegt, að konungur mundi ófús á beinlínis að afturkalla opna bréfið frá 20. okt. 1913, enda má oss á sama standa, þar sem klausa þess um breytanleik úrskurðarins, uppburð sérmálanna, er alls eigi stjórnskipulega bindandi fyrir oss. Og konungur veit, að hverju hann gengur, þegar hann staðfestir, eða ef hann staðfestir stjórnarskrárfrum varpið. Tillaga minni hlutans á þskj. 447 er mjög lík till. á þskj. 438. Það, sem skilur, er aðallega það, að í stað þess, sem í till. á þskj. 438 er skírskotað til þingsins 1913, er í þessari tillögu höfð óákveðnari orð: »nú sem fyrr«, sem auðvitað grípur líka yfir þingið 1913, þótt ekki sé það undirstrykað eins og í till. á þskj. 438. Hins vegar eru ekki meiri líkur til að ná staðfestingu á stjórnarskránni með því að samþykkja till. á þskj. 447 en till. á þskj. 438, því að aðalatriðið í þeim báðum er það, að taka það skýrt fram, að uppburður mála vorra í ríkisráðinu sé sérmál. Að því leyti hafa báðir stjórnmálaflokkar þingsins mætzt, og er það ánægjulegt, að ekki hefir orðið meiri ágreiningur f nefndinni en raun er á orðin, þótt forsendur sé að nokkura ólíkar. Sambandsmenn vilja eigi samþykkjast þeirri skoðun, að ráðherra hafi farið út fyrir heimild þingsins 1913, en vér höldum því fram, að svo hafi verið. Þeir telja það, er gerðist 20. okt. 1913 alveg hættulaust, en vér teljum það hættulegt, nema vér mótmælum því. Báðir flokkarnir vilja þá sýna þá varúð að setja fyrirvara um uppburðinn og hvorugur vill gera neitt, sem skert geti rétt landsins.



Eg get í rauninni látið mér nægja að vísa til nefndarálitsins. Það sýnir, að samkomulag hefir orðið í nefndinni bæði um stjórnarskrána og aðalefni fyrirvarans. Þessvegna er ekki ástæða til að eyða löngum tíma í deilur um tillögurnar. Það er rétt hjá háttv. framsm. meiri hl. (E. A.), að munurinn á tillögunum er meira fólginn í orðalagi en efni. Sá munur, sem er, kemur til af því, að minni hluti nefndarinnar kannast ekki við, að skilningur meira hlutana á því, sem gerðist í ríkisráðinu 20. okt. 1913, sé réttur. Minni hlutinn getur ekki séð annað, en að þar hafi farið fram alíslenzk ráðstöfun, því að þótt konungur knýti þar við skilyrði, getur samt ekki verið um danska ráðstöfun að ræða og engan samning frá vorri hálfu. Það hefir verið talað um, að munurinn á tillögum meira og minna hlutana sé aðeins sá, að í tillögu minna hl. sé ekki nefnt þingið 1913. Það er rétt, að minni hlutinn kannast ekki við, að þingið 1913 hafi sett nokkur skilyrði fyrir því, hvernig uppburði sérmála vorra í ríkisráðinu skyldi vera hagað. Þetta kom aldrei fram í þinginu, svo að eg viti. Annars var það samkomulag í nefndinni nú, að leggja engin ámælisorð til fyrrverandi ráðherra í umræðunum um fyrirvarann. Þetta samkomulag þykir mér háttv. þm. Dal. (B. J.) ekki hafa haldið, eins og eg mun síðar víkja að. Eg get ekki séð, að fyrrverandi ráðh. sé nokkurra ámæla verður. Eg skil svo það, sem gerðist í ríkisráðinu 20. okt. 1913, að konungur lýsi yfir þeim vilja sínum, að hann vilji ekki taka sérmál vor út úr ríkisráðinu, fyrr en samningar hafi orðið um samband landanna. En niðurlag konungabréfsins er að skilja svo, að konungur vilji ekki breyta frá því, sem hann hefir áður tilkynt þinginu. Hitt, að þessi ráðstöfun sé auglýst í Danmörku, fáum vér ekki ráðið við. Það er algerlega dönsk ráðstöfun, sem vér erum ekki bundnir við. Á þinginu 1913 var ekki minzt á skilyrði fyrir uppburði sérmála vorra í ríkisráðinu, og í stjórnarskrárnefndinni þá, sem eg átti sæti i, var ekkert að því vikið, nema hvað ráð var fyrir gert, að úrskurðurinn um það færi fram með undirskrift konungs og Íslandsráðherra eins. Það mætti nú spyrja að því, hvort nokkur þörf væri á því að samþykkja nokkurn fyrirvara nú, þar sem ekkert hefir fram farið á ríkisráðsfundinum 20. okt. 1913, er oss geti gert skaða. En það, að vér, minni hluti nefndarinnar, höfum samt komið fram með tillögu til fyrirvara, stafar af því fyrst og fremst, að því hefir verið haldið fram af mörgum, að vér höfum beðið skaða af téðu bréfi, og kynni þá til þess að verða vitnað af miður vönduðum dönskum stjórnmálamönnum. Í annan stað hefir þingið jafnan notað hvert tækifæri til að lýsa yfir því, að uppburður sérmála vorra fyrir konungi væri sérmál, er breyta mætti með stjórnarakrárbreytingu, og kemur það heim við fyrirvara þingsins 1903. Það er rétt hjá háttv. þm. Dal. (B. J.), að þingið 1913 ætlaðist til þess, að uppburður sérmálanna væri sérmál. En á því er og engin breyting gerð með hinu opna bréfi. Það er íslenzk stjórnarráðstöfun, sem nema má úr gildi á sama hátt og auðvitað líka með stjórnarskrárbreytingu. Eg sagði áðan, að háttv. þm. Dal. (B. J.) hefði ámælt fyrrverandi ráðherra. Því neitar háttv. þm. Eg veit ekki, hvað háttv. þm. Dal. (B. J.) kallar ámæli, ef ekki það, að það hafi verið óleyfilegt að gefa úr áðurnefnt opið bréf og ráðherra óleyfilegt að undirskrifa það og að ráðherra hafi þar traðkað vilja alþingis. Eg held, að þetta sé ámæli, sem ekki var til ætlast af nefndinni. Eg skildi ekki þjóðréttarkenningar háttv. þm. Dal. (B. J.) um tilkynningar ríkja á milli. Þessa auglýsing í Danmörku á því, sem gerðist á ríkisráðsfundinum 20. okt. 1913, gátum vér ekki ráðið við. Eg sá ekki hvað vantar á ámæli háttv. þm. Dal. (B. J.), annað en uppástungu um vantraustsyfirlýsing til fyrrverandi ráðherra. Hæstv. ráðherra (S. E.) hefir, að mér skilst, tekið að sér ábyrgð á því, að stjórnarskráin verði staðfest, þrátt fyrir það þótt fyrirvari meira hluta nefndarinnar verði samþyktur. Eg undirstryka þau orð hana. Hæstv. ráðherra (S. E.) getur ekki aðhylzt fyrirvarann nema því aðeins, að hann sé viss, að með honum sé ekki hindruð staðfesting stjórnarskrárfrumv. Ella væri betra að samþykkja alls ekki stjórnarskrárfrumvarpið nú, eða láta það óútrætt, eins og hv. þm. N.-Þing. (B. Sv ) hélt fram. Að svo stöddu finn eg ekki ástæðu til að tala fleira, sérstaklega eftir ræðu háttv. framsögum. meiri hlutans (E. A.). Hann hefir skýrt rétt frá því, að ágreiningurinn var ekki um aðalatriðið, heldur um skilninginn á því, sem gerðist í ríkisráðinu 20. okt. 1913. Eg held, að skilningur minni hlutans sé réttur. Og eg hygg, að tillaga minni hlutans Sé skýrari en tillaga meiri hlutans, að eg ekki tali um tillögu háttv. þm. N.-Múl. (J. J.). Ef sú tillaga verður sþ., skilst mér blátt áfram vera beðið um synjun á stjórnarakránni. Þá væri miklu hreinlegra að láta stjórnarskrárfrumvarpið bíða.



Eg stend upp út af orðum háttv. 2. þm. Rvk (J. M.). Mér skildist svo, sem hann teldi mig einan bera ábyrgðina á því, ef stjórnarekrárfrumvarpið yrði ekki staðfest með þeim fyrirvara, sem þingið kann að samþykkja. Eg hefi lýst því yfir, að eg hefði þá von, að H. h. konungurinn mundi staðfesta frumvarpið með hyggnum fyrirvara, eftir þeim hlýja hug, sem hann ber til Íslands. Víst hefi eg aldrei talið það. Og eftir svo ótvíræða yfirlýsing álít eg, að þingið beri líka með mér ábyrgð á fyrirvaranum og afdrifum stjórnarskrárfrv.



Það er dálítill skoðanamunur milli mín og hæstv. ráðherra (S. E.). Eg álít það skyldu hvers ráðherra að segja af eða á um það, hvort eitt tiltekið atriði í löggjöf þingsins megi ganga fram eða muni ná staðfestingu eða ekki. Og svo er hvarvetna í öðrum löndum, og svo á það að vera. Það kann að vera dálítið örðugra hér en annarstaðar, en þingið verður þó að geta. krafist þess af ráðherra, að hann geti gefið yfirlýsing um slík atriði.



Það er ómögulegt annað, en háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) skilji þá yfirlýsing, sem eg hefi flutt frá H. h. konunginum, sem sé þá, að hann, ?: konungur, vilji ekki segja neitt um staðfesting stjórnarskráinnar fyrr en hann hefir séð fyrirvarann. Auðvitað ber eg þá ábyrgð á fyrirvaranum, að eg stend og fell með honum.



Eg hefi getið þess við 2. umræðu stjórnarskrármálsins í dag, hvern skilning meiri hluti alþingis 1903 lagði í ríkisráðsákvæðið þá. Þar með þóttist meiri hlutinn þá hafa tekið ákvæðið undir íslenzkt löggjafarsvið og hélt því fram, að ef menn hefði á móti ákvæðinu, mætti altaf kippa því út úr stjórnarskránni með stjórnarskrárbreytingu. Þetta hefir nú reynzt annan veg en meiri hluti þingsins 1903 hélt fram. Það kom í ljós þegar þingið vildi kippa burt ríkisráðsákvæðinu. Konungur vildi ekki fallast á þá breytingu. Þá tók þingið 1913 þann milliveg, að konungur skyldi ákveða, auðvitað með ráðherra Íslands einum, hvar mál Íslands skyldi borin upp, en það var vitanlega alls ekki tilgangur nokkurs manns að gera þetta mál þar með að »sameiginlegu« máli. Enginn maður á síðasta þingi vildi draga málið undan valdsviði þingsins undir »sammálin«, en það er þó einmitt það, sem gert er með úrskurðinum 20. okt. 1913. Annað mál er það, að þingið 1913 á þó sjálft nokkra sök í þessu efni. Það sýndi ekki nóga varfærni í fyrra, þegar það gaf málið í vald konungs, því að þar með var altof mikið vald lagt í hendur stjórnarinnar, en það er óvarlegt að eiga svo mikið undir ráðherra sem reynzt getur misjafnlega, eins og fram kom 20. okt. í fyrra. Mig undrar það, að í nefndarálitinu skuli að mestu dregin fjöður yfir það, sem þá fór fram í ríkisráði, og að sú ráðstöfun var gerð í óþökk þingsins og gagnstætt vilja þess, eins og sumum stjórnmálagörpunum hafa þó farist orð um það mál fyrir kosningarnar. Meðferð fyrrv. ráðherra á þessu máli í ríkisráðinu 20. okt. er skylt að mótmæla eindregið og vita sem harðast. En nú heyri eg, að það hefir orðið að samkomulagi, að múlbinda háttv. nefnd, og verður að segja það minni hlutanum til hróss, að hann hefir sýnt töluverða lagni í því, að taka fyrir munninn á meiri hlutanum, sjálfsagt með því að ginna hann með fögrum loforðum um að fylgja fyrirvara hans, en svo þegar til kemur, þá kemur minni hlutinn með nýjan fyrirvara, sem er allur annar, en lofað hafði verið. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði í dag, að það sem fram fór í ríkisráðinu þ. 20. okt. í fyrra hefði eiginlega verið tvennar ráðstafanir, önnur íslenzk og önnur dönsk. Það getur nú verið, að konungsbréfið, sem ráðherra Íslands skrifaði undir með konungi, megi kalla íslenzka stjórnarráðstöfun, en hitt danska ráðstöfun, sem forsætisráðherra Dana skrifaði undir og birt var í Danmörku. En þetta er ekki aðalatriði málsins, hvernig birt var það, sem um hafði samist, heldur hitt, að þarna varð samkomulag milli þriggja aðilja, Íslandsráðherra, forsætisráðherra Dana og hans hátignar konungsins, um það, að ákveðið skuli í eitt skifti fyrir öll að íslenzk mál skuli borin upp í ríkisráði Dana og að þessu fyrirkomulagi skuli ekki breytt, nema til komi ný sambandslög, er ríkisþing Dana og alþingi samþykkir en konungur staðfestir, þar sem gerð sé á þessu önnur skipan. - Þessi gerningur er sameiginlegt verk allra þessara þriggja aðilja, og eg get ekki skilið það, að konungur og Íslandsráðherra geti breytt þessu, án þess að til komi samþykki þriðja aðiljans. Með þessum gerningi er stofnað til þess, að gera uppburð íslenzkra mála, sem hingað til hefir verið kallað íslenzkt sérmál, að sameiginlegu máli, sem Íslendingar geta ekki breytt með konungi sínum einum. Þeir verða að fá dönsk löggjafarvöld til að gera aðra skipun á málinu, ef því á að fást breytt. Þá vil eg minnast nokkrum orðum á þessar þrjár tillögur um fyrirvara, sem fyrir liggja, tillögu meiri hlutans á þskj. 438, breytingartillögu minni hlutans á þskj. 447 og svo tillögu háttv. 2. þm.N.-Múl. (J. J.) á þskj. 455. Eg skal byrja á hinni síðast nefndu. Mér virðist þessi tillaga vera í beztu samræmi við þær skoðanir, sem flokkur Sjálfstæðismanna hélt fram fyrir kosningarnar og leiddu hann til sigurs. Þar eru tekin ljóslega fram þau atriði, sem fundin hafa verið til foráttu því, sem gert var í ríksráðinu 20. okt. í fyrra. Fyrst og fremst er það tekið fram, að svo verði að líta á, sem það hafi verið vilji alþingis í fyrra, að hinn væntanlegi konungsúrskurður um uppburð sérmálanna yrði engum skilyrðum bundinn. Að því höfðu allir gengið vísu, engum komið annað til hugar, og er því nauðsyn, að þingið gefi skýra yfirlýsingu um þetta. Að vísu er drepið á þetta í hinum tillögunum líka, en aðeins lauslega. Í öðru lagi er í þessari tillögu lýst mótmælum gegn gjörninginum í ríkisráðinu og konungsúrskurðinum, og sé eg ekki betur, eftir umræðunum sem orðið hafa um þetta mál síðan í haust, en að þessa þurfi fyllilega við. Það er ekki nóg að lýsa yfir s k i l n i n g i sínum á því, sem þar gerðist, - það getur hver haft sinn »skilning« á því - heldur verður að mótmæla öllu því, sem þá var gert gagnstætt tilætlun og vilja alþingis, og það var fleira en eitt. - Eg vil t. d. benda á það, er Íslandsráðherra sagði þar í fyrstu ræðu sinni, að sú væri tilætlunin, að það yrði forréttindi konungs, fráskilin ákvörðunum alþingis, að ákveða stað fyrir uppburð sérmálanna. Þetta er ekki rétt, heldur var tilætlunin, að þetta hyrfi fyrst og fremst undir fulltrúa alþingis, þ. e. Íslandsráðherra, ásamt konungi. Það var ekki tilætlunin, að fara nú að gera málið »fráskilið ákvörðunum alþingis«, þvert á móti skilningi þingsins 1903, heldur var hitt einmitt tilætlunin, að sýna það í verkinu, að þingið 1903 hefði haft rétt fyrir sér í því, að hér væri um sérmál að ræða, sem þingið gæti því hagað eftir vild sinni með samkomulagi ráðherrans fyrir þess hönd við konung einan. Og það er næsta einkennilegt, að sami ráðherra skuli nú hafa haldið þessu afsali fram í ríkisráðinu, sem sjálfur sagði 1903, að alþingi væri þá að gera ríkisráðsákvæðið að »sérmála-atriði«. - Í annan stað er nauðsynlegt að mótmæla þessu »samkomulagi«, sem Íslandsráðherra gekst undir við forsætisráðherra Dana, eftir það er hann, forsætisráðherrann, hafði átt frumkvæði að skilyrðum þeim, sem sett vóru af danskri hálfu fyrir stjórnarskrárstaðfestingunni. Því að þess verða menn að gæta, að það er hann, sem ræður konungi til þess að samþykkja ekki stjórnarskrárbreytinguna, nema konungur neyti um leið valds þess, sem honum er gefið með henni, til þess að ákveða, að engu verði breytt um uppburð sérmálanna í ríkisráðinu, nema með samþykki Dana á nýjum sambandslögum. Þar sem þetta var gagnstætt því, sem til var ætlast, er auðvitað óhjákvæmileg nauðsyn á að mótmæla því. Í þriðja lagi er í þessari þingsályktun ráðherra falið að s k r i f a e k k i u n d i r konungsúrskurð um uppburð sérmálanna, nema nýr úrskurður fáist, er eigi sé skilorðsbundinn. - Þetta eru skýr og ákveðin orð, og hér duga ekki tóm hálfyrði, sem ekki verður tekið mark á og konungur gæti gengið að, þótt hann héldi óbreyttri skoðun sinni frá því í fyrra og þ e i r r i f r a m k v æ m d, sem þar er ráð fyrir gert. Skilyrðið fyrir því, að þjóðin vilji, að stjórnarskráin sé staðfest, er það, að fallið verði frá því, sem gert var í ríkisráðinu 20. okt. 1913. Það er því nauðsynlegt, að konungur breyti vilja sínum í þessu, en geti það ekki orðið, og eigi stjórnarskráin sökum þess að falla, þá kýs eg það langtum heldur, en að réttur vor sé skertur að nokkru eða teflt í nokkra tvísýni. Því að þótt þjóðin óski þess, að stjórnarskrármálið nái nú fram að ganga, ef þess verður auðið afarkostalaust, þá vill hún þó ekki kaupa smáréttarbætur fyrir stórt réttindaafsal, allra sízt þær, sem hún á þá einnig undir sjálfri sér að taka hvenær sem er. Á breytingartillögu minni hlutans er harla lítið að græða, eins og ræðu háttv. 2. þm. Rvk. Hann hafði lag á því, að flækja svo málið og flétta í ræðu sinni, að ekkert ákveðið varð úr. Hann var að hæla háttv.fyrrv. ráðherra, var þó ekki frá því, að rétt væri að samþykkja einhvern fyrirvara, en alt var óákveðið. Þeir eru fastlega á því, þessir menn, að uppburður sérmálanna sé »sérmál«, og neita því, að nokkur breyting hafi orðið á því með því sem gerðist í ríkisráði í fyrra. En hvernig geta þessir góðu menn þ r æ t t þ v e r t ofan í skýlausar og skjallegar yfirlýsingar í opinberum ritum um það sem fram hefir farið? Er það tóm mark1eysa, sem forsætisráðherra Dana bar fram, konungur og ráðherra Íslands féllust á og samþyktu um þetta efni á ríkisráðsfundinum 20. okt. s. l.? Eg held að það sé ekki til neins að berja höfðinu við steininn, og að ekki verði slegið stryki yfir það, sem þeir háu herrar gerðu þar, nema það fáist hreint og beint aftur tekið. Þeir neita því, þessir háttv.þm., að nokkur breyting hafi verið gerð með opna bréfinu um kosningar til alþingis og segja, að það hafi verið íslenzk stjórnarráðstöfun o. s. frv. Þetta er ekkert annað en máttlaus fullyrðing út í loftið, sem allir sjá og vita, að kemur í beinan bága við sannleikann. - Þá staðhæfa tillögumenn, að þessi margnefndi úrskurður geti ekki skoðast »öðru vísi en önnur íslenzk stjórnaráðstöfun, er að sjálfsögðu má breyta á sama hátt, sem hún er gerð«, af konungi með undirskrift Íslandsráðherra eina. Eg skil ekki, hvernig konungur, og Íslandsráðherra eiga einir að fara að breyta því, sem þeir hafa gengið að, heitið og staðfest fyrir forsætisráðherra Dana og öllum dönsku ráðherrunum, og birt hefir verið báðum þjóðunum, Dönum og Íslendingum, að alls ekki skuli mega breyta, nema ríkisþing og alþingi hafi gert þar á aðra skipan í sambandalögum, er konungur hefir staðfest. Það er engu líkara en menn eigi hér tal við smábörn, og sætir slíkt furðu um fullveðja og mentaða menn. Og er það ekki að lítilsvirða orð konungs á einfeldnislegan hátt, að þrír eða fjórir menn hér á þingi skuli halda því fram, að þeirra «skoðun« ein geti gert að engu þær ákvarðanir, sem hann hefir gert með ráðherrum sínum á ríkisráðsfundi? - Ennþá marklausari verður slík fullyrðing, þar sem þessir menn ætla þó að samþykkja stjórnarskrána óbreytta, því að það hlýtur konungur að skoða sem samþykt í verki á fyrirfram auglýstri ráðstöfun sinni, ef ekki er öðruvís um hnútana búið. Tillaga meira hlutans var lengst í smiðum í nefndinni, en þó ber hún ekki mikið af tillögu minna hlutans. Hún er jafnvel að sumu leyti ennþá óákveðnari og ruglingslegri. Eitt ákveðið og ærlegt orð finst þó í henni og hefir hún það fram yfir till. minna hlutans: það er orðið »á s k i 1 u r«. En því miður hverfur það innan um allan óskýrleikann og þokuna, sem tillagan er sveipuð. Fyrsta atriðisorðið, sem fyrir verður í tillögunni er þetta: »að ef svo yrði litið á, að með því sem gerðist á ríkisráðsfundi 20. okt. 1913« o. s. frv. Hér er um vitanlegan, skýlausan, opinberan og augljósan v i ð b u r ð að ræða, sem enginn vafi er á, að hefir átt sér stað, alveg eins og hver annar sögulega sannanlegur og vitaður atburður. - Það er ofur afkáralegt að taka svo til orða um hluti, sem eru jafnljósir sem þessir. Það mætti alveg eins segja núna: »ef svo yrði litið á, að einhversstaðar sé nú stríð í heiminum«, eða »ef svo yrði litið á, að til væri fornkvæði, er kallað væri Völuspá«, o. s. frv. Vér höfum fyrir oss ræðurnar, sem haldnar vóru í ríkisráðinu 20. október í fyrra, og opna bréfið um konungsúrskurðinn, þar sem sagt er berum og skýlausum orðum, að svona verði til hagað, ef stjórnarskráin verði samþykt óbreytt. Hitt er líka tvírætt, að vera að tala um, hvort málið hafi verið lagt undir valdsvið dansks löggjafarvalds með því sem gerðist á ríkisráðsfundi 20. okt. 1913. Frá sjónarmiði Dana er það ekki lagt undir valdsvið þeirra þ á, því að þeir halda því fram, að það hafi verið gert löngu áður, en frá sjónarmiði Íslendinga er öðru máli að gegna. Danir geta vel gengið að því, að hér sé ekki um neitt nýmæli að ræða, heldur sé með þessu einungis slegið föstu því, sem altaf átti að vera frá þeirra sjónarmiði. Þá er það nokkuð skrítið orðalag, að þingið á skilji það, að eitthvað sé »skoðað« svo eða svo. Skoðað svo af hverjum? Þinginu, konungi eða Dönum? Um það er ekki getið. Þingið getur áskilið, að eitthvað skuli vera svo eða svo, en ekki hitt, hverja skoðun einhverjir menn hafi. Er þingið að skuldbinda sjálft sig með þessu til þess, að hafa einhverja skoðun á málinu, eða þá Dani eða konunginn? - Það væri nú ekki nema gott, ef þingið gæti skuldbundið sjálft sig til þess, að hafa sömu skoðun á máli, þótt ekki væri nema svo sem árlangt, því að þá yrði ekki hringlandinn jafngengdarlaus. Mér finst alveg óverjandi, að alþingi láti sjást frá sér nokkurt »d o c u m e n t u m h i s t o r i æ« með svona orðalagi. Það er lítil einurð í þessu, eftir alt það, sem meiri hlutinn hefir sagt og skráð um málið, og verður því varla neitað með rökum, að þingið sýni það, ef það samþykkir slíkar till., að það sé ófært til að fara með mikilvæg mál, og er hart að láta slíka réttarspilling eftir sig liggja. Eg skal svo ekki orðlengja þetta mikið héðan af, enda hefi eg talað um málið nokkuð áður, en þar sem nú er hér hver höndin upp á móti annari í þinginu um skýringar þessa máls og bornir fram sundurleitir fyrirvarar, þá hygg eg, að oss væri sæmilegast að fara að dæmi Dana, og fresta stjórnarskrármáli voru á þessum hættutímum. Réttur vor versnar ekki, þótt það sé gert, en það getur hann gert, ef farið er að samþ. eitthvað, sem engum kemur saman um, hvernig beri á að líta, þrátt fyrir alt, sem talað er um samkomulag. Eg skil það vel, að sumir kunna að vera ánægðir með það, sem valdið gæti staðfestingarsynjun, en eg hefi ekkert gaman af því. Eg kýs heldur, að Íslendingar felli sjálfir ráðherra sinn af stóli, ef þeim sýnist svo og nauðsyn ber til. Úr því að þingið var ekki nógu gætið í upphafi, er það fól málið í hönd konungi, og úr því fyrrv. ráðherra brást tilætlan þess og trausti, þá er að taka afleiðingunum af því, og það strax. Eg hygg, að vér munum hafa nóg að deila um við Dani á næstu árum, þótt vér stofnum eigi til fjandskapar út af þessu máli nú. Annaðhvort er, að Danir taka eitthvert mark á þessum fyrirvara, þótt óljós sé, og þá verður stjórnarskránni synjað stað festingar, e ð a a l ls e k k e r t, og þá fær hún staðfestingu, með þeim hætti, sem konungur, forsætisráðherra Dana og ráðherra Íslands gerðu með sér 20. okt. 1913, en uppburði mála vorra fæst samkvæmt því að engu breytt nema með nýjum sambandslögum, sem ríkisþing Dana felst á. - Og meðan mestöll Norðurálfan er í blóði sínu að berjast fyrir fjörvi og frelsi, þá væri það h a r t ef vér með léttúð færum að stofna frelsi voru í nokkurn voða ótilneyddir og að ástæðulausu.



Eg ætla mér ekki að svara hinni löngu og stórorðu ræðu hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) orði til orðs, því að það er alger óþarfi, heldur aðeina drepa á nokkur atriði. Hann ber það á meiri hl., að hann vildi draga fjöður yfir það í nefndarálitinu, hver verið hefði vilji þingsins 1913 í þessu máli. Um þetta vil eg leyfa mér að skírskota til nefndarálita vors á 3. bls., þar sem það er tekið skýrt fram í fjórum atriðum, hver meiri hlutinn telur að hafi verið tilætlun þingsins 1913, og fellur þá þessi ásökun hv. þm. gegn meiri hlutanum. Hann hefir auðsjáanlega ekki kynt sér nefndarálitið, og hefði það þó verið viðkunnanlegra úr því að hann leyfir sér að ráðast á meiri hlutann með illyrðum. Þá hefir verið sagt, að eg og háttv. þm. Dal. (B. J.) höfum brugðist fyrri skoðunum okkar, með því að við hefðum ekki talið þennan fyrirvara nægan áður. Háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) er varla ókunnugt um það, að allir hér skildu svo opna bréfið 20. okt. 1913 og ríkisráðsumræðurnar, að klausan um það, að úrskurðinum um málauppburðinn í ríkisráðinu yrði eigi breytt fyrr en sambandslög milli landanna yrði sett í úrskurðinn væntanlega. Ef við gengjum að því, þá hefi eg alt af talið fyrirvara ónægan og geri enn, enda lýsti eg yfir því í upphafi fyrri ræðu minnar. Nú verður oftnefnt skilyrði ekki sett í úrskurðinn, og því er þetta nægur fyrirvari gagnvart því, sem gerðist í ríkisráðinu 20. okt. 1913 og opna bréfinu. Að minsta kosti er eg fyrir mitt leyti ekki í nokkrum vafa um það, að ekkert af því verður réttilega bindandi fyrir oss með þeirri afstöðu, sem tillaga meiri hlutans skapar, ef hún verður samþykt. - Annars var það mjög leitt, að háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) skyldi ekki koma fyrr með þessa »kritik« sína á fyrirvara vorum, svo að unt hefði verið að taka orð hans til athugunar.  (Benedikt Sveinsson: Það hefi eg margoft gert á flokksfundum)  . Eg kannast við það, að þessi háttv. þm. hefir að vísu lýst einhverri óánægju, en aldrei komið fram með breytingartillögur við uppástungu vora. Og alls eigi hefir hann lýst yfir því, að hann mundi eigi fylgja oss að málum að lokum. Eg hefi ástæðu til að halda, að hann hafi nú á síðustu stundu fengið að þessa »æðri og betri þekkingu« sína á málinu. Vera má, að hann hafi verið eitthvað stórorðari en aðrir um málið, enda hefir hann, að mér skilst, það helzt við till. á þskj. 438 að athuga, að hún er eigi stórorð. Svona ramt hefir hann ekki að orði kveðið fyrri. Við höfum þegar áður, háttv. þm. Dal. (B. J.) og eg, skýrt það, hvers vegna þetta »ef« stendur í upphafi tillögunni. Það kemur ekki til af neinum vafa hjá okkur um það, hvernig líta beri á málið, heldur er þessi varnagli sleginn fyrir þá, sem líta, öðruvís á það, en við gerum. Við sáum ekki ástæðu til að kveða frekar að að orði, því að það eru ekki stóryrðin, sem gagna hér, heldur hitt, að það skiljist, við hvað er átt. Hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) fann að því, að svo stæði í fyrirvaranum, að alþingi áskildi að konungsúrskurðurinn 20 okt. 1913 yrði skoðaður sem hver annar íslenzkur konungsúrskurður, og spurði svo, hver ætti að skoða hann svo. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það, að það er vitanlega konungsvaldið. Ef konungur staðfestir stjórnarskrána, þá er þar með fengin viðurkenning hans um það, að hann líti einmitt svo á. Sami hv. þm. talaði um það í öðru orðinu, að ráðherra yrði með þessu settur í voða, en í hinu lét hann í veðri vaka, að fyrirv. væri alveg gagnslaus. Ef fyrirvarinn er gagnslaus, þá mun konungur ekki synja stjórnarskránni staðfestingar vegna hans. Og þá lendir ráðherra í engum voða. Ef stjórnarskráin nær eigi staðfestingu, þá er sýnt, að fyrirvarinn er nægilegur, en þá er ráðherra settur í þann »voða«, að verða að beiðast lausnar. (Get eg ekki séð, að það sé neinn »voði« fyrir ráðherra persónulega. Nú hefir ráðh. lýst yfir því, að hann hafi von um, að stjórnarskráin nái staðfestingu, enda þótt fyrirvarinn á þskj. 438 verði samþyktur. Eg skal ítreka það, að eg sé ekki, að það geri nokkurn mun í því efni, hvort tillagan á þskj. 447 eða fyrirvarinn á þskj. 438 verður samþyktur. Eg hygg, að það skifti engu máli. Sami hv. þm. (B. Sv.) talaði um, að hann vildi láta það standa svo í fyrirvaranum, að vér lýstum mótmælum. Eg get ekki séð,. að á því sé nokkur efnismunur, hvort sem sagt er, að vér getum ekki viðurkent, eða að vér mótmælum. Þetta, »að geta ekki viðurkent» og »að mótmæla« er annað orðalag, en auðvitað er meiningin sú sama. Og nóg þótti Jóni Sigurðssyni í mótmælum þingsins gegn stöðulögunum 1871 að hafa orðin: »þingið getur ekki viðurkent« stöðulögin. Þessi hv. þm. heldur auðsjáanlega, að stóryrði verki bezt. En það er hreinn misskilningur.



Eg skal játa, að eg hafði búist við, að hugur minn og hugur hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) Stæði fastara saman um sjálfstæðismál þjóðarinnar en nú er raun á orðin. Eg gat ekki skilið orð hans öðruvís en svo, að hér væri verið að stofna sjálfstæði landsins í hættu með því að samþykkja þennan fyrirvara. Hann sagði, að orðalag fyrirvarans væri loðið og óábyggilegt. Eg get alls ekki séð, að svo sé, og verð eg að taka í sama strenginn og háttv. framsögum., því að það eru ekki stóryrðin, sem leysa vandamál þjóðanna. Lipurð og gætni fær þar meira til vegar komið. Eg þarf svo ekki að fara lengra út í að svara þessu, því að hv. framlögum. (E. A.) gerði það svo rækilega. En það var annað, sem eg hjó eftir í ræðu hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.). Hann sagði, að vér hefðum nóg til að deila um við Dani, þótt vér færum ekki að deila um þetta. Það er rétt eins og stjórnarskrárfrumvarpið sé eitthvert smámál. Það er svo fyrir mér, að það sé eitt af stórmálum vorum, eitt af þeim málum, sem feli í sér margar af kærustu óskum þjóðarinnar. Einmitt þessvegna vil eg leggja áherzlu á að koma málinu áfram. Og eg, sem að öðru leyti tel þá pólitík hyggilegasta að forðast ágreiningsmálin við Dani, sé ekki annað, en nauðsynin knýi oss til að halda þessu máli áfram vegna hinna miklu réttarbóta, sem í því felast, þó fyrirvarinn, sem að sjálfsögðu vegna landsréttinda vorra verður að fylgja því, kunni að fela í sér ásteytingarsteina út á við. Háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) var að tala um, að þetta gæti orðið hættulegt fyrir ráðherrann, - en þá er að taka því, og sjálfsagt er að fara úr stólnum þegar erindinu er lokið.



Það er eiginlega ekkert stóratriði, sem eg þurfti að tala um. Eg nefndi í morgun aðalatriðin. En eg ætlaði aðeins að afsaka mig fyrir tveimur hv. þm., sem réðust á mig. Það var hv. 2. þm. Rvk. (J. M), sem sagði að eg hefði brugðist einhverju, sem eg talaði um í stjórnarskrárnefndinni. Eg sagðist þar ekki vilja ráðast á fráfarinn ráðherra, til þess drægi mig ekkert, og mun eg enn svo með fara. En hitt vildi eg ekki, að svo liti út, sem horfinn væri sá skoðanamunur, sem verið hefir milli mín og hans, og kom í ljós við 1. umr. stjórnarskrárinnar. Hann er enn sá sami. Þá var og annað atriði, sem sami hv. hv. þm. (J. M.) sagðist ekki hafa skilið hjá mér, hvernig eg vildi heimfæra þetta undir þá alþjóðareglu, sem eg nefndi. En þetta er alveg augljóst. Ef réttarbreyting, hér samningsuppkast Íslandsráðherra við Dani 20. okt. 1913, er auglýst tveimur þjóðum, þá geta báðar þjóðirnar játað eða þagað, og verður þá samningur úr, eða önnur þagað, en hin játað, og fer þá á sömu leið. Ef á hinn bóginn önnurhvor þjóðin neitar, þá getur ekkert orðið af samningum. Þetta er nú að fara fram hér. Hér er önnur þjóðin að neita að ganga undir samningsuppkastið, eða samþykkja það, svo að dæmið er fullljóst. Hinn þm., sem á mig réð í ræðu sinni, var hv. þm. N. Þing. (B. Sv.). Eg skal fúslega játa, að mér kom það mjög óvænt, að fá úr þeirri átt svo vingjarnleg orð. Eg vil ekki fara að þreyta kapp við hann, og ekki vera að skemta skrattanum með því, að við förum að rífast hér að ástæðulausu. Eg skal benda honum á það, sem eg sagði í fyrri ræðu minni, að þegar er símskeyti barst í fyrrahaust um þessa atburði, skrifaði eg grein í Ingólf og færði þar heim sanninn um, að eg vildi láta samþykkja nauðsynleg mótmæli, sem hér er um að ræða, og því verður eigi neitað, að öll þau atriði, sem eg tók þar fram, felast í þessum mótmælum. Eg hefi því hvorki þagað yfir minni skoðun né hvarflað frá henni. Eg fekk og hv. 2. þm. Árn. (E. A.) til að skrifa sína grein í þetta blað, en hafi ritstjórinn sjálfur ritað greinar með grundvallaðri skoðun á þessu, þá er mér ekki skylt að uppfylla þeirra kröfur, heldur honum sjálfum. Eg stend við alt, sem eg hefi sagt, og eg hefi fullkomlega haldið alt, sem eg hefi skrifað og látið skrifa.



Eg hafði ætlað mér að falla frá orðinu, ef aðrir hefði gert hið sama, og umræðurnar hefði þar með hætt. Þær eru orðnar sæmilega langar, og skal eg ekki tefja tímann lengi. Mér dettur í hug að spyrja, hversvegna hinn nývaldi ráðherra var ekki látinn hafa einhvern fyrirvara í höndum þegar hann fór á konungsfund, til þess að hann hefði getað frætt oss eitthvað þegar hann kom aftur. Hér er verið að þræta um fyrirvarann, og vér vöðum í villu og svima um það, hvernig eigi að semja hann, til þess að hann verði ekki stjórnarakrármálinu að falli. Mér datt í hug, að sá flokkur, sem valdi hinn nýkosna ráðherra, hefði ætlað honum að leita undirtekta konungs, ekki einungis um einhvern fyrirvara, heldur og um fánamálið og ef til vill fleira, til þess að, vita hvað þingið mætti bjóða sér í þessum málum. En hvert var erindi ráðherrans til konungs? Var það nauðsynlegt fyrir hann að fara á konungsfund til þess að fá undirskrifað útnefningu sína? Mátti ekki segja konungi, að hann færi ekki? Það hefir áður átt sér stað, að ráðherra hefir verið útnefndur gegnum síma á konungsábyrgð. Eg álít eins og fleiri, að fyrirvarinn á þskj. 455 sé svo hættulegur fyrir framgang málsins, að það sé ekkert viðlit að samþykkja hann. Um hinar tillögurnar finst mér standa á sama, hver verði samþykt, því að þær eru sama efnis, þótt orðalagið sé annað. Mér er það kunnugt, að úti um land hafa ýmsir þingmenn, sem hér eiga sæti nú, heitið kjósendum sínum að vera hlyntir einhverjum fyrirvara, en mér er það líka kunnugt, að sumir hafa ekki álitið þess neina þörf. Það er ekki nema eðlilegt að þeir menn, sem hafa lofað kjósendum sínum að samþykkja ekki stjórnarskrána án fyrirvara. og þá einkannlega þeir, sem hafa skrifað strangar greinar í blöðin um það, að fyrirvari yrði gerður, vilji nú samþykkja einhvern fyrirvara. Eg býst varla við að fá svör við spurningum mínum, en eg hefi þó viljað setja þær fram. Utanför ráðherra var þannig úr garði gerð, að hún sýnist ekki hafa orðið til neins gagns. Hann hrósaði konungi fyrir vinsamleg ummæli í garð þjóðarinnar, en sagði að konungur gæti ekkert sagt um fyrirvarann fyrr en hann sæi, hvernig hann yrði. Eg get þakkað hæstv. ráðherra fyrir ummæli hans um stjórnarskrármálið, að hann vill leggja því máli lið sitt og leggja kapp á að fá það staðfest og standa eða falla með því. Eg skal svo ekki segja meira, því að fundurinn er þegar orðinn langur, og það er leiðinlegt að hlusta á langar ræður, jafnvel þó að ræður þeirra, sem lengst tala, kunni að vera skynsamlegri heldur en ræður hinna, sem tala styttra.



Það vill svo vel til, að eg þarf ekki að vera langorður. Það sem eg sagði í fyrri ræðu minni, stend eg við, því að eg get ekki fundið, að það hafi verið hrakið. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) var að fárast yfir því, að eg hefði kveðið harðan dóm yfir þessari smíð nefndarinnar og brá mér um, að eg hefði ekki látið þessar skoðanir uppi fyrr. En eins og eg tók fram í fyrir honum, þá hefir þetta mál legið fyrir flokksfundum í alt sumar, og dró eg aldrei neina dul á það, að eg væri annarar skoðunar um þetta efni en lögfræðingarnir í flokknum og að eg áliti fyrirvarann algerlega ótækan, nema hann yrði lagaður. Þetta tók eg fram síðast fyrir tveim, þrem dögum á flokksfundi og krufði fyrirvarann þá til mergjar - álíka og eg hefi gjört í dag, og greiddi atkvæði móti honum, er hann var borinn þar undir atkvæði. Sami hv. þm. sagði, að þeir hefði komið sér saman um að hafa orðalagið slíkt sem það er, til þess að það spilti ekki staðfestingu konungs á stjórnarskránni, og að fyrirvari hv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) hefði ekki nema stóryrði fram yfir fyrirvara meiri hl. Þetta er ranghermi. Fyrirvari hv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) hefir alls engin stóryrði og eg hefi aldrei haldið því fram að setja þyrfti nein stóryrði í fyrirvarann, eins og hv. 2. þm. Árn. (E. A.) og hæstv. ráðherra voru að fárast um. Þeir kalla það stóryrði, ef sannleikurinn er sagður svo, að hann verði ekki misskilinn. Það er þetta, sem eg hefi lagt áherzlu á, og þess vegna get eg felt mig við fyrirvara hv. þm. N.-Múl. (J. J.), því að hann einn segir afdráttarlaust, það sem þarf að segja. - Og eg get ómögulega séð, að það sé neitt hættulegt. Ef sannleikurinn er sagður blátt áfram og undirhyggjulaust, þá metur hver greindur og gegn maður það betur, heldur en ef hann sér, að verið er að fara með málstaðinn í felur, hann sé fólginn í einhverjum flóka, svo að leita þurfi að meiningunni með loganda ljósi. Hv. þm. Dal. (B. J.) sagði, að fyrirvari meiri hl. væri nógu eindreginn og hefði í sér fólgin « öll þau ákvæði, sem taka þyrfti fram. Þetta orðatiltæki á hér vel heima, því að þeir hafa »falið« efnið svo vel, að erfitt verður að finna það. En ekki skil eg, að konungsvaldinu verði neitt geðþekkara, að vilji þingsins sé svo einurðarlaust látinn í ljós, að lengi þurfi að leita þess, sem hv. bragðarefum kynni að hafa þóknast að setja innan í þennan flóka, - heldur en að þingviljinn komi fram skýrt og orðskvíðalaust. Eg get heldur ekki séð, að hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hafi hrakið það, sem eg sagði um óljóst orðalag á fyrirvaranum. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, að eg hefði fundið að því, að í fyrirvara meiri hlutans stæði, að alþingi áskildi, að konungaúrskurðurinn yrði skoðaður sem hver annar konungsúrskurður, en þetta er alveg rangt hjá hinum háttv. þm., því að eg tók það einmitt berum orðum fram, að orðið »áskilur« væri ærlegasta orðið í fyrirvara meiri hlutans og hefði hann það fram yfir minni hl. Það er engin mótsögn í því, er eg sagði, að ráðherra gæti verið stefnt í vanda eða voða að óþörfu með þessari fyrirvaraaðferð, og hinu, að fyrirvarinn væri gagnslaus - Eg þóttist taka það fullskýrt fram í fyrri ræðu minni, að fyrirvarinn gæti ekki gert hvorttveggja: bjargað staðfesting stjórnarskrárinnar og um leið bjargað rétti vorum, því að ef konungur tæki mark á fyrirvaranum, þannig, að hann hygðist ekki geta fullnægt honum með öðru en því, að hverfa frá því, sem boðað var í ríkisráði 20. okt. í fyrra, þá mundi hann ekki staðfesta stjórnarskrána. En ef konungur þykist þar á móti geta virt fyrirvarann að vettugi, þá stendur auðvitað ekki á staðfestingu upp á þær spýtur, sem boðað var í fyrra. Að þessu leyti er ráðherra hér stefnt í vanda að gagnslausu, sem eg efa ekki, að minni hlutanum sé ósárt um, eins og eg drap á áðan, og fyrirvarinn er þá líka gagnslaus, því að hann orkar ekki þess, að stjórnarskráin nái staðfestingu með þeim skilyrðum, sem nauðsynleg eru frá Íslands hálfu, en án þeirra óskar þjóðin ekki staðfestingar. Hæstv. ráðherra (S. E.) lýsti yfir því, að sér þætti leitt, að vegir okkar hefði skilið svo fljótt í sjálfstæðismálinu. Okkur greinir nú ekki á nema um þetta eina atriði, en eg skal játa, að það er mikilsvert atriði, og verða vegir okkar að skilja um það, svo langt sem það nær, því að mér dettur ekki í hug að fylgja þessari stjórn né annari að málum, ef það kemur í bág við sannfæring mína Það er satt, að þjóðin hefir óskað eftir stjórnarskrárbreytingu, en hún vill ekki stjórnarskrárbreytingu í skiftum fyrir neitt réttindaafsal. Eg ber ekki vantraust til hæstv. ráðherra í því efni, að hann segi konungi greinilega frá, hvað hér hefir farið fram. En það er eftir að vita, hvernig konungur tekur í það. Það hefði verið betra fyrir hæstv. ráðherra að hafa í höndum einhvern ákveðinn fyrirvara, þegar hann fór á konungsfund, en það var ekki hægt. Þingmenn eru meira að segja ekki enn á einu máli um það, hvernig fyrirvarinn eigi að vera, eftir alt það þref, sem um það efni hefir verið í sumar, innan þings og utan. Eg verð því að halda því eindregið fram, að réttast sé að fella stjórnarskrána, úr því að í þetta óefni er komið, heldur en að stofna réttindum landsins í hættu eða lenda í erjum við útlent vald á slíkum viðsjártímum, sem nú eru. - En ef samþyktur er nokkur fyrirvari, þá er einsætt að samþykkja þann einn, sem tvímælalaust tekur fram, það sem þarf að segja.



Út af ummælum háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) vil eg geta þess, að það var enginn sérstakur flokkur, hvorki Sjálfstæðisflokkurinn eða annar, sem réð því, að eg fór á konungsfund, heldur var það Hans hátign konungurinn, sem boðaði mig utan, og til þess hafði hann vitanlega fullan rétt. Sami háttv. þingm. fann mér það og til foráttu, að eg hefði ekki lagt fyrirvarann í stjórnarskrármálinu fyrir konung. en það gat eg ekki. eins og háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) hefir þegar skýrt frá, vegna þess, að hann hafði ekki verið saminn þegar eg fór héðan. Eg gat aðeins skýrt konungi frá, eins og eg líka gerði, hver mundi verða þungamiðja fyrirvarans. Viðvíkjandi því, sem háttv. þingm. N.-Þing. (B. Sv.) sagði, að fyrirvari meiri hlutans væri flókinn og óskýr, þá skil eg ekki, hvernig nokkrum skynsömum manni fer að finnast það. Því að kjarninn í fyrirvaranum er einmitt sá, að úrskurðinum megi breyta eins og hverjum öðrum konungsúrskurði með undirskrift Íslandráðherra eins, sbr.: »Ennfremur ályktar Alþingi að lýsa yfir því, að það áskilur, að konungsúrskurður sá, er boðaður var í fyrrnefndu opnu bréfi, verði skoðaður sem hver annar íslenzkur konungsúrskurður, enda geti konungur breytt honum á ábyrgð Íslandsráðherra eins, og án nokkurrar íhlutunar af hálfu dansks löggjafarvalds eða danskra stjórnarvalda«. Eg skil ekki hvað það er, sem háttv. þingm. N.-Þing. getur fundist tvírætt í þessu og hvað honum getur fundist flókið. Útaf því, sem háttv. sami þm. sagði um það, að hann mundi ekki fylgja stjórninni framar en sannfæring hans byði, þá vil eg lýsa yfir því, að eg ætla hvorki að biðja hann né aðra að styðja mig gegn sannfæringu sinni.



Áður en gengið er til atkvæða, ætla eg að gera nokkrar athugasemdir út af ræðum nokkurra háttv. þingmanna. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hélt því fram, að hér væri ekki um samning að ræða. Það gæti ekki orðið samningur þegar vér mótmæltum konungsúrskurðinum. En hér veltur alt á því, hvort ráðherra hafði heimild til að reka erindi vort eins og bann gerði, og hvort það sé ekki bindandi, þó að því sé mótmælt eftir á. Þegar einhver maður hefir umboð til að semja við einhvern eða ákveða eitthvað fyrir hönd annars manns eða flokk manna, þá hlýtur það, sem hann gerir, að vera gott og gilt gagnvart þeim, sem honum gaf umboðið. Ef vér samþykkjum stjórnarskrána nú óbreytta og mótmælum því, sem gerðist á nefndum ríkisráðsfundi, án þess, að nokkur breyting verði gerð á ákvörðunum fundarins, óttast eg, að svo kunni að mega líta á í framtíðinni, að uppburður sérmála Íslands í ríkisráði Dana sé stjórnskipulega lagður undir valdsvið danskra stjórnarvalda. Hæstv. ráðherra (S. E.) sagði nýlega, að ekki væri gengið á rétt vorn með opna bréfinu. Það er alveg satt, og um það eru engar deilur. Opna bréfið er ekki gildandi ef stjórnarskráin er feld, það gildir fyrst þegar stjórnarskráin er samþykt. Það sem ágreiningurinn er um er það, hvort fyrirvari meiri hlutans sé nægilega tryggur til þess að hnekkja því, sem gerðist á ríkisráðsfundinum og til þess að landsréttindum vorum sé borgið. Hæstv. ráðherra hélt því fram, að með fyrirvara meiri hlutans væri landsréttindunum borgið, en þess vegna ber eg fram minn fyrirvara, að mér þótti þeim ekki borgið. Hæstv. ráðherra hélt því og fram, að konungur mundi ekki staðfesta stjórnarskrána ef minn fyrirvari væri samþyktur, og það segja margir, að hann muni verða stjórnarskránni að bana, og er það líklega þá af því, að hann þyki of skýr til þess, að konungur geti gengið að honum. En úr því að ekki liggur fyrir ákveðið svar frá konungi í þessu máli, þá verð eg að halda því fram, að slíkt sé nokkuð í óvissu sagt. Eg man eftir því, að það var sagt um stjórnarskrárbreytinguna 1911, að hún gæti ekki náð staðfestingu. Þetta var ekki sagt hér fyrr en dönsk blöð fóru að halda því að Dönum. Áður höfðu allir verið sammála um, að ríkisráðsákvæðinu mætti kippa burtu, en þegar hið gagnstæða kom fram frá Dönum, þá var ekki lengur dáð til þess í þinginu að halda við fyrri skoðun. Einstakir menn halda því fram nú, að það sé landráð að tefla þessu máli í tvísýnu, og að það sé gert með því að samþykkja minn fyrirvara. Það má vitaskuld altaf segja, en því er haldið fram út í bláinn. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) fór lítið út í andmæli gegn fyrirvara mínum. Hann sagði, að hann hefði ekki álitið sinn fyrirvara nægilegan ef tekið yrði upp í úrskurðinn um uppburð sérmálanna, að á þessu yrði engin breyting gerð fyrr en sambandslög yrði sett milli landanna. Það vissi eg áður. Og eg trúi því ósköp vel, að háttv. 2. þm. (E. A.) búist við því, að úrskurður sá, sem í ráði er að gefa út, verði alveg skilyrðislaus. En þrátt fyrir það er eg ekki viss um, að fyrirvari meiri hlutans sé nægilegur, og tel því réttast að samþykkja mína tillögu, hún tekur af skarið. Háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) hélt því fram, að opna bréfið væri einungis íslenzk ráðstöfun. En þó að það sé íslenzk ráðstöfun, þá er það ráðstöfun, sem var gerð á þann hátt, að áður var komið á samkomulag milli konungs, forsætisráðherra Dana og Íslandsráðherra um að haga uppburði málanna svo, sem segir í opna bréfinu. Ráðherra vor félst á það og með því hefir vilji Dana orðið ofan á. Þá skilur háttv. sami þm. það ekki, að eg beri fram mína tillögu í alvöru, þar sem stjórnarskrárfrumv. sé vís staðfestingarsynjun ef hún yrði samþykt. Eg veit ekkert um það, hvort minn fyrirvari verður til þess, en mér hefir altaf þótt leiðinlegt að heyra það klingja í ágreiningsmálum milli Dana og Íslendinga, að vér megum ekki halda skoðunum vorum fram í alvöru, heldur sé sjálfsagt að fallast á alt, sem Danir vilja. Eg skal játa, að eg hefi aldrei lagt með því. En hitt get eg fullvissað háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) um, að mér er bláföst alvara. Mér hefir verið og er það alvörumál að vernda landsréttindi Íslands, og það ætti að vera alvörumál hvers einasta Íslendings. Eins og áður get eg ekki séð, hvað konungi getur gengið til að halda fast við það, að enga breyting megi gjöra fyrr en sambandslög sé sett. Málin verða hvort sem er borin upp í ríkisráðinu, svo að mér að finst ofmikil grýla gerð úr þessu atriði. Eg endurtek það, að orsökin til þess, að eg kom fram með minn fyrirvara, var sú, að eg var í vafa um, að tillaga meiri hlutans væri nógu ákveðin, en sé svo, að konungur muni álíta tillögu meiri hlutans of nærgöngula við sig og að hún brjóti í bág við það, sem áður hefir gerst í málinu, þá sé eg ekki að mín tillaga sé verri, því að hún tekur af allan vafa um það, hver sé vilji Íslendinga í þessu efni. Hæstv. ráðherra lýsti yfir því, að hann byggist við, að konungur staðfesti stjórnarskrárfrumv. með fyrirvara meiri hlutans, en það væri þó aðeins von hans, en engin vissa, því að hann hefði ekkert loforð frá konungi um það. Og sé eg þá ekki betur, en að alt sé í óvissu um þetta mál, hvor fyrirvarinn sem verður samþyktur. Það er mjög áríðandi, eins og háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) sagði, að hafa það orðalag á fyrirvaranum, sem ekki geti misskilist, og það verður að taka það skýrt fram, að uppburður sérmálanna verði hér eftir sem hingað til sérmál, sem stjórn vor ein geti ráðið yfir. Mér finst vera töluverður munur á fyrirvara meiri og minni hlutans, þó að lítið sé gert úr því. Minni hluti neitar því, að nokkur skerðing á sérmálunum felist í því, sem gerðist á ríkisráðsfundinum 20. okt. 1913. Meiri hl. er aftur á móti á því, að það hafi verið gert. Víðar er um mun að ræða, eins og sést á orðum fyrirvara meiri hlutans: »Ennfremur ályktar alþingi að lýsa yfir því, að það áskilur að konungsúrskurður sá, er boðaður var í fyrrnefndu opnu bréfi verði skoðaður sem hver annar íslenzkur konungsúrskurður, enda geti konungur breytt honum á ábyrgð Íslandsráðherra eins«. Einmitt út af þessu er það, að nefndin hefir ekki getað komið sér saman. En þótt eg bendi á, að það er verulegur munur á fyrirvörum meiri og minni hlutans, þá tek eg fram, að minn er allra tryggilegastur. Að lokum vil eg taka það fram, að eg hefi ekki borið fram minn fyrirvara af græsku, heldur er það gert af hjartans einlægni, af því. eg vildi gera það, sem eg áliti sannast og réttast. En ef mér hefir skjátlast, þá verð eg að sjálfsögðu að bera ábyrgð á því. Eins og stendur er þetta mjög óþægilegt mál fyrir meiri hlutann, þar sem það snertir ráðherra vorn, því að hann hlýtur að segja af sér, ef stjórnarskráin er ekki staðfest og er þá kominn í deilu við konungsvaldið, þótt hann hafi meiri hluta þings að baki sér. Samt verður að leggja út í þá hættu, þar sem málið skiftir svo miklu.



Það eru aðeina örfá orð, sem eg vildi segja. Háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) mintist ekki í seinni ræðu sinni á ásakanir til meiri hluta nefndarinnar og legg eg það svo út, að hann hafi fallið frá því, að meiri hlutinn hafi látið minni hlutann múlbinda sig, ásamt fleiri virðulegum og þinglegum orðum, er hann notaði.  (Benedikt Sveinsson: Það er viðurkent af háttv. 2. þm. Rv. (J. M.)  og háttv. þm. Dal. (B. J). Það er ekki viðurkent. Eg benti háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) á það, sem segir á 3. bls. í nefndarálitinu og það stendur óhrakið. Annars er mér óljúft að eiga í orðakasti við þennan háttv. þm., enda mun það koma fyrir ekki, þar sem hvor heldur sjálfsagt við sína skoðun. Háttv. 2. þm. N. Múl. (J. J.) áleit, að umboðsmaður gæti skuldbundið umbjóðanda sinn, jafnvel þó að hann gerði annað en það, sem honum var heimilað að gera. En eg veit ekki til, að svo sé. Ef umboðsmaður fer út fyrir umboðið, þá er sá, sem honum bauð um ekki bundinn, nema hann samþykki gerðir umboðsmannsins á eftir.  (Jón Jónsson: En ef umboðið er ótakmarkað?)  . Þó að umboðið sé kallað ótakmarkað, þá liggur það í hlutarins eðli, að það getur ekki verið það. Og hér er því ekki til að dreifa, því að umboð ráðherra takmarkast af vilja þingsins. Og sá, er semur við umboðsmanninn, verður að sanna víðtæki umboðsins. Þetta er aðalatriðið í málinu, hvað ráðherra hafi verið heimilt að gera. Og þar sem eigi var heimilt að gera neina ráðstöfun, er takmarkaði sérmálavald vort, þá er nóg til vara að mótmæla, eins og hér er farið fram á.



Eg sé ekki, að grætt verði á að lengja umræðurnar. Það er rangt hjá hv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) að meiri hl. nefndarinnar hafi látið minni hl. ginna sig. Nefndin öll vann að málinu og var ekki ósamdóma um aðalatriðið, en hvor hlutinn bygði á sínum forsendum og þær eru ólíkar. Eg vona, að feldur verði fyrirvari á þskj. 455, en ef tillaga minni hl. nær ekki fram að ganga, þá mun minni hlutinn yfirleitt líklega hvorki greiða atkvæði með eða móti fyrirvara meiri hlutans.