Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Jónsson Það vill nú svo illa til, að hv.frsm.fjvn. er veikur sem stendur og getur því ekki mætt á þessum fundi, og ég verð því að leyfa mér fyrir hönd n. að fara nokkrum orðum um þær till., sem hún ber fram við þessa umr. En að sjálfsögðu verður það styttra og ómerkilegra en ef hv.frsm. væri við, en það vill til, að till.n. eru mjög fáar. Fyrsta till. er á þskj. 346II, við 13. gr. C.I.4, nýr liður: Til aðstoðarmanna og mælinga við vitamál, allt að 3000 kr. N. barst erindi frá vitamálastjóra, sem kom sjálfur til viðtals, þar sem hann vakti athygli n. á því, að enginn liður væri í fjárl. til þess arna, eins og verið hefði undanfarið; í núg. fjárl. eru veittar til þess 7000 kr. En þetta hafði verið fellt niður af stjfrv. af þeirri ástæðu, að þá var ekki gert ráð fyrir neinum fjárframlögum til nýbygginga, hvorki vita né hafna. En þar sem nú hefir bætzt allmikil upphæð í fjárl. í þessu skyni, virtist ekki hægt að komast hjá því að veita eitthvað til þessara mælinga og aðstoðar. Vitamálastjóri fór fram á nokkru hærri upphæð en hér er lagt til, en við sáum okkur ekki fært að leggja til meira en 3000 kr. að svo vöxnu máli. En ég geri ráð fyrir, að ef ráðizt verður í þessar framkvæmdir og nauðsynlegt er að fá meiri aðstoð, þá muni hún verða veitt eins og að undanförnu. Ég skal geta þess í þessu sambandi, að vegamálastjóri kom líka á fund n. og fór fram á, að samskonar liður undir vegamálunum væri hækkaður. Í þessu frv. er hann aðeins 10 þús. kr., en í núg. fjárl. mun hann vera 24 þús. kr. Þetta er geysileg lækkun, sem upphaflega mun hafa verið byggð á því, að stj. lagði ekki til í sínu frv., að neitt væri unnið að nýbyggingum vega. N. sá ekki beina ástæðu til þess að taka upp hækkun á þessum lið, vegna þess að allt er svo óvíst og á hverfanda hveli um framtíðina og hvað hægt verður að gera á næstunni. En það er eins um þenna lið og hinn liðinn, að ef reynslan leiðir í ljós, að þarna verði um miklar framkvæmdir að ræða, þá verður þetta að sjálfsögðu athugað um næstu áramót og hækkað eins og ástæður þykja til, og ef nauðsyn virðist til þess. Þá er næsti liður á sama þskj., IV. Það er um að hækka liðinn til aukakennara og stundakennslu við menntaskólann á Akureyri um 1000 kr. Þannig stendur á því, að undanfarin ár hefir, þótt leitt sé til að vita, fallið niður söngkennsla við skólann, vegna þess að ekki hefir verið kostur á hæfum manni að dómi skólameistara. En vitanlega er gert ráð fyrir þessari kennslu í lögum og skólareglugerð, og nú hefir skólameistari komizt að samningum við Akureyrarbæ um að skólinn og bærinn réði í félagi mjög efnilegan mann til söngkennslu þar. Með tilliti til þess færði hann rök fyrir því, að þessi liður yrði hækkaður um 1000 kr., og leyfir n. sér að leggja til, að svo verði gert. Næsti liður frá n. er VIII. liður, til starfrækslu háfjallastöðvar. Eins og menn vita, er nú ráðgert að byrja hið svokallaða pólarár 1. ág. 1932, og í þeim rannsóknum, sem þá fara fram, taka þátt flest menningarríki, til þess að rannsaka veðurfar við heimskautin. Þess vegna hefir verið farið fram á, að Ísland tæki þátt í þessu starfi að nokkru leyti. Það er ráðgert, að hér verði settar upp tvær stöðvar, önnur í Reykjavík og hin á Snæfellsjökli. Fyrst var hugsað um að hafa þá stöð á Austurlandi, en frá því var horfið aftur. Fjvn. sá ekki annað fært en að leggja til, að einhver fjárveiting væri samþ. í þessu skyni. Það er ráðgert, að þessi stöð starfi allt árið, en hér er ekki um að ræða nema eitthvað 5 mán. af árinu 1932, og eftir því sem veðurstofustjóri sagði, gerir hann ráð fyrir, að allur kostnaður Íslendinga yrði ekki nema 12–15000 kr. Samkv. því leggur fjvn. til, að veittar séu 5000 kr. fyrir þeim kostnaði, sem líkur eru til, að verða mundi næsta ár. Þá leggur n. til, að niður falli tillag til Fiskveiðasjóðs Íslands. Það var talað um þetta við 2. umr., og sé ég því ekki ástæðu til að fara frekar til í það nú. N. hefir aðeins tekið upp þá till., sem hún flutti við 2. umr., en tók þá aftur til 3. umr., fyrir tilmæli hv. 2. landsk. Þá er brtt. X, 1, um að aths. falli burt. Nú er í fjárl. ráðstafað 1200 kr. til ákveðins sjúklings, en n. áleit, að með þessu, ef það yrði samþ., væri skapað svo alvarlegt fordæmi, að rétt væri að samþ. það ekki, því að annars yrði að taka þar upp fleiri sjúklinga, sem eru ekki á sjúkrahúsum, ef ekki ætti að gera upp á milli þeirra. Þá er annar liður undir sama tölulið, að veita 450 kr. til Önnu Jónsson, ekkju Klemens Jónssonar. Það er algerlega í samræmi við aðrar ráðherraekkjur, sem nú eru í fjárlögunum, að þessi till. kemur fram. Þá er hér styrkur til ekkju Gísla Ólafsonar landssímastjóra. N. þótti sjálfsagt, að þessi ekkja kæmi inn í fjárl., til samræmis við aðra landssímastjóraekkju. Þriðja till. undir þessum sama tölulið er um það, að einni prestsekkju sé bætt við á 18. gr. Það virðist vonum seinna, sem hún sækir um að komast inn í fjárl., því að hún hefir nú verið ekkja í 30 ár. 4. liðurinn er um að ábyrgjast lán til Hjaltastaðahrepps. Eins og mönnum er kunnugt, var í fjárl. 1929 heimild til að lána þessum hreppi 25 þús. kr. úr ríkissjóði vegna sérstakra neyðarástæðna þess hrepps. Fyrir þinginu lá þá ýtarleg skýrsla um hinar afarörðugu ástæður þar, sem nú hafa sízt batnað eftir þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir þessum hreppi hvílir nú mikil skuld, og hefir nú verið leitað nauðasamninga um hana. Eru allar horfur á, að þeir samningar muni takast og því eitthvað rakna úr fyrir þessum hreppi, ef þetta lán getur fengizt. N. taldi því ekki annað gerlegt en að mæla með því, að þessari sveit sé veitt þessi ábyrgð. Jafnframt þessu lá fyrir fjvn. beiðni frá þremur öðrum hreppum, sem hér eru nefndir, um að veita þeim einhverskonar hallærishjálp. Eftir þeim skýrslum og öðrum gögnum, sem hér liggja fyrir, eru þessir hreppar mjög alvarlega staddir vegna skulda, sem þeir ráða ekki við. Þar eru einnig svo mikil fátækraþyngsli, að engar líkur eru fyrir því, að þeir geti risið undir þeim. Hinsvegar fannst n. ekki liggja fyrir svo ýtarleg skýrsla um þessa hreppa, að hægt væri fyrir þingið að taka ákvörðun um þetta, og leggur því til, að stj. sé falið að kynna sér fjárhagsástæður sveitarsjóðanna og hreppsbúa, og athuga, hve mikið gjaldþol þeir hafi og leggja niðurstöðurnar af þeim rannsóknum fyrir næsta þing. Ástæður þessara hreppa virðast vera svo alvarlegar, að það virðist ekki rétt að skella skollaeyrunum við beiðnum þeirra. Þá eru ekki fleiri till. frá n., og mér þykir ekki hlýða að svo vöxnu máli að fara út í till. frá einstökum þm., en mun skýra frá afstöðu n. til þeirra, þegar hv.þm. hafa sjálfir talað fyrir þeim, og mun ég þá einnig gera grein fyrir afstöðu n. til fjárlaganna yfirleitt.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég á hér nokkrar brtt. á þskj. 342, og vil ég nú fara nokkrum orðum um þær. Fyrstu brtt., þá, sem fer fram á stærsta upphæð, flyt ég ásamt hv. 1. þm. Reykv. Það er framlag til Hafnarfjarðarvegar til atvinnubóta fyrir Rvík og Hafnarfj. Ég býst við, að öllum hv.þdm. sé kunnugt um það, hversu ískyggilegt það atvinnuleysi er, sem nú steðjar að, svo alvarlegt, að ef ekki verður reynt að bæta eitthvað úr því, má búast við, að sultur verði í vetur í búi margra verkamanna, bæði í þessum tveimur bæjum, sem ég hefi nefnt, og eins annarsstaðar á landinu. Það hafa nú verið gerðar ýmsar ráðstafanir, þó að kannske af vanefnum sé, bæði í þessari hv. d. og eins í Nd. til að veita fé til ýmissa fyrirtækja, sem á að gera þeim kaupstöðum þar með kleift að halda uppi atvinnu nú í bráð, og má e. t. v. byrja á þeim atvinnubótum strax í haust. Aftur hefir ekkert verið ákveðið um þessa tvo bæi, sem hér um ræðir. Þegar rætt var um atvinnubætur í Nd. við 2. umr. fjárlagafrv., var það helzt fundið til foráttu þeim till., sem þá komu fram, að ekki væri ákveðið að vinna nein tiltekin verk fyrir það fé, sem ríkið átti að leggja fram, og í öðru lagi var ekki gert ráð fyrir, að viðkomandi bæir legðu neitt af mörkum sjálfir til atvinnubóta. Hér er nú sleginn varnagli við hvorutveggja, bæði tekið skýrt fram, til hvers eigi að verja fénu, og einnig er tekið fram, að hvort bæjarfél. fyrir sig eigi að leggja jafnmikið fé á móti, hvor bær að tiltölu við fólksfjölda. Í þessu sambandi vil ég geta þess að því er Hafnarfj. snertir, að þar verður nú mjög ískyggilegt útlit á komanda hausti, og kemur það líka til af því, hvað mikið atvinnuleysi var þar síðastl. vetur og að ekkert fékkst til atvinnubóta af stjórnarinnar hálfu, þar sem Rvík fékk þó nokkuð, þótt af skornum skammti væri. Þess vegna var það, að fátækraframlag í Hafnarfirði var 40–50 þús. kr. meira síðastl. vetur en vanalega hefir verið. Því er það svo, að þar sem brtt.hæstv.forsrh. gerir ráð fyrir, að bæjarfélögin leggi fram 3/5, á móti ríkissjóði, allt að 300 þús. kr., þá býst ég ekki við, að Hafnarfj. geti fengið nægilegt fé á móti framlagi ríkissjóðs nema með aðstoð stj. þannig, að hún veiti þá hjálp, sem Hafnarfj. þarf með nú í atvinnuleysinu. Aftur á móti væri talsverð bót ráðin á, ef bærinn þyrfti ekki að leggja nema helming fram á móti ríkissjóði. Þess má geta í sambandi við þessa tvo bæi, sem nú er farið fram á að veita þessa hjálp, að það eru þeir, sem að undanförnu hafa veitt ríkissjóði mestar tekjur, og er því ekki nema réttlætiskrafa, að þeim sé nú veittur þessi styrkur. Það liggur í hlutarins eðli, að þegar ríkið á að leggja fé í einhverjar framkvæmdir, þá ber að vinna þau verk, sem eru þörf og nauðsynleg. En þetta verk, sem hér er talað um, vegurinn milli þessara tveggja bæja, er verk, sem ríkið verður óhjákvæmilega að láta vinna nú á næstu árum, til að fullnægja þeirri vaxandi þörf, sem er á góðum vegum. Vegamálastjóri hefir sent samgmn. bréf um þetta efni, og þar er það skýrt tekið fram, að mjög mikil þörf sé á vegi milli þessara tveggja bæja, vegna þess að sá vegur, sem nú er þar á milli, svari alls ekki þeirri kröfu, sem gera verði til vegarins. Hinsvegar er hann ekki jafnviss um það, hvort heppilegra muni að leggja nýjan veg eða bæta þann gamla. Þó hefir mér skilizt á bréfi hans, að hann hallist frekar að því, að vegur til frambúðar fáist aðeins með því móti að leggja nýjan veg, eins og farið er fram á í frv. mínu, sem legið hefir fyrir þessari hv. d. Þess vegna er ekkert tekið fram um þetta í till. minni. hvora leiðina skuli fara, aðeins gert ráð fyrir því, að vegamálastjóri verði svo fljótt búinn að átta sig á því, hvora leiðina skuli fara, að hægt verði að byrja á því í haust og bæta þannig úr atvinnuleysinu. Það má meira að segja gera ýmislegt, þó að vegamálastjóri sé ekki búinn að taka endanlega ákvörðun um þetta, t. d. mylja grjót og annað þessháttar, vegagerðinni til undirbúnings. Það veitir talsverða atvinnu og því minni bagi að því, þó að ekki verði byrjað undir eins á verkinu, enda segir vegamálastjóri í þessu erindi sínu, að sér sýnist þessi vegur tilvalinn til atvinnubóta í haust. Ég veit, að allir hv. dm. eru sammála um það, að það beri að gera meira en lítið til þess að bæta úr atvinnuleysi þessara tveggja bæja, því að ef hér verður atvinnuskortur, þá líður allt landið við það. Sveitirnar fá ekki síður að kenna á því. Bæði þurfa þær að koma afurðum sínum hingað á markaðinn og auðvitað fá gjald fyrir þær, og þar að auki hlýtur það að rýra tekjur ríkissjóðs, bæði tolla og skatta, ef lítil verður kaupgetan. Þrátt fyrir það þó að fleiri brtt., sem ganga í svipaða átt, verði samþ., svo og till.hæstv.forsrh., þá býst ég ekki við, að veiti af að samþ. þessa till. líka, þar sem svo alvarlegt atvinnuleysi steðjar að sem nú er fyrirsjáanlegt. Þá kem ég að VIII. brtt. á sama þskj. Þar er farið fram á að veita 2000 kr. til aukakennslu í læknisfræði, og skal svo læknadeildin ráðstafa því fé. Jafnframt þessu er ætlazt til, að niður falli 3 liðir, þar sein er kennsla í lagalæknisfræði, augnlækningafræði og geðsjúkdómafræði. Ég minntist á þessa liði við 2. umr. og fer því ekki frekar út í það nú, en vil bara árétta það, hve mikil nauðsyn er á þessu, einkanlega þó með geðsjúkdómafræðina, sem er brýn þörf á, að kennd sé við háskólann. Hvað viðvíkur brtt. við þennan lið, sem fram er borin af hv. 5. landsk., þá er því þar til að svara, að ég býst við því, að enginn sé færari um að velja hæfan mann í þessa stöðu en einmitt læknadeild háskólans. Hún er sá aðili, sem hefir vegna þekkingar sinnar vit til og heiðurs síns vegna vilja til að velja bezta manninn. Það kemur líka dálítið kynduglega fyrir, að í þessari brtt. er eingöngu gert ráð fyrir, að sá maður, sem valinn yrði, sé reyndur að reglusemi og skyldurækni við lækningastörf. Við vitum, að meðal lækna eins og annara starfsmanna eru margir, sem eru ekki vel að sér í sínu starfi, þó að þeir séu reyndir að skyldurækni og reglusemi, en hér verður aðallega að fara eftir því við valið, að maðurinn sé vel að sér í þeirri grein, sem hann á að kenna. Reglusemi og skyldurækni eru auðvitað ágætir kostir, sem þurfa að fylgja með. Þá kem ég loks að síðustu brtt. minni á þessu þskj. Það er styrkur til bókasafnsins í Hafnarfirði. Ég þarf ekki að fara langt út í það nú, þar sem var svo rækilega talað um það mál við 2. umr., en ég vil aðeins vona, að hv. d. sé nú svo örlát að veita umbeðinn styrk til þess að hægt sé að halda opinni lesstofu, en þar sem ekki fékkst sá styrkur, sem farið var fram á við 2. umr., ber ég nú fram till. um lægri upphæð, þá lægstu upphæð, sem hugsanlegt er að veita til bókasafnsins. Þó að þessi styrkur sé lítill, er það skoðun mín, að hann yrði samt til þess, að hægt væri að hafa bókasafnið opið ofurlítið lengur á hverjum degi en annars er hægt. Þá á ég brtt. á þskj. 346. Þar er farið fram á, að hækkuð sé áætlun á nokkrum tekjustofnum ríkissjóðs. Ég hefi borið fram þessar till., af því að ég álít, að tekjuáætlun fjárlagafrv. sé svo varleg, að það virðist vel forsvaranlegt að bera fram brtt. um þessa hækkun, 200 þús. kr., sömu uphæð og ætlazt er til, að fari til Hafnarfjarðarvegar. Ég tók einmitt þessa liði, þar sem um mestu óþarfavörurnar er að ræða, af því að ég álít, að bezta dæmið sé að taka munaðarvörurnar í slæmu árferði og sjá, hvort þeir liðir fara fram úr áætlun fjárlaganna, því að ef þeir liðir fara fram úr áætlun, þá hljóta hinir liðirnir líka að vera varlegir, þar sem óþarfavörur hljóta að vera minna keyptar í slæmu árferði. Ég hefi gert samanburð á nokkrum liðum í landsreikningi og fjárl. 4 síðustu ára. Það var með vilja, að ég tók ekki 5. árið, 1925, ég gerði það til að forðast alla hlutdrægni, því að það ár voru allar tolltekjur yfirleitt hærri en hin árin. Þá kom það í ljós, að þessir liðir voru með brtt. mínum um 200 þús. kr. hækkun lægri en meðaltal þessara tekjuliða í síðustu 4 ár, og er þó þar með talið kreppuárið 1926 og afleiðingar þess kreppuárs 1927. Og þetta eru munaðarvörur, sem í slæmu árferði ættu að vera minna keyptar og því minni tekjur af fyrir ríkissjóð heldur en þegar árferði er gott. Ég álít það því fullforsvaranlegt að koma með þessar hækkunartill. jafnframt því, sem lagt er til, að sömu upphæð sé varið til þeirra atvinnubóta, sem ég hefi minnzt á, þar sem tekjubálkurinn er svo varlega áætlaður sem sjá má af þessum samanburði mínum. Ég vil ekki setjast svo niður, að ég minnist ekki með örfáum orðum á aðra brtt. hér frá hv. 5. landsk. Hún er á þskj. 342, styrkur til Stórstúkunnar. Þar er farið fram á, að 1/3 af þeim styrk sé varið eftir fyrirmælum kennslumálaráðuneytisins til að efla bindindisstarfsemi í skólum. Það liggur í hlutarins eðli, að ef þessi brtt. er samþ., þá er þessi styrkur til Stórstúkunnar rýrður að miklum mun, því að þessi hluti kemur þá ekki að þeim notum, sem ætlazt hefir verið til. Á hinn bóginn virðist það vera sett kennslumálaráðuneytinu á vald, ef það vill, að gera eitthvað í þessu máli í skólunum. Ég býst við, að í öllum skólum sé kennd náttúrufræði og víða heilsufræði, og ég veit, að þeir kennarar, sem kenna þessar námsgreinar, mundu með ljúfu geði halda fyrirlestra í skólunum um bindindi og skýra skaðsemi áfengis og tóbaks fyrir nemendum sínum. Slík fræðsla mundi koma alveg að sama gagni og það, sem á að vinna með framkvæmd þessarar brtt.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég hefi ekki í hyggju að gera hér að umtalsefni einstakar brtt., sem fram eru bornar af hv. dm. Ég á ekki sæti í deildinni né atkvæðisrétt, svo það er ekki ástæða fyrir mig til þess að blanda mér inn í þær umr. Ég álít hér eins og í hv.Nd., að till.fjvn. eigi mestan réttinn á sér. En ég hefi borið fram eina brtt. á þskj. 346, XI. Það hafa nú komið fram allmargar till. út af því kreppuástandi, sem nú er, og því atvinnuleysi, sem menn óttast að verði á komandi ári. Margar till. hafa komið fram af hálfu jafnaðarmanna, bæði við þessa umr. og 2. umr. fjárl. Hv. 2. landsk.þm. hefir borið fram róttækar till., þar sem landinu er ýmist einu ætlað að leggja til fé til framkvæmda, eða standa við hlið bæjarfélaganna í slíkum aðgerðum. Sjálfstæðismenn í Nd. báru fram till. um ½ millj. kr. framlag úr ríkissjóði í þessu skyni, án framlags á móti annarsstaðar að. Hv. þm. Hafnf. flytur till. um veg milli Hafnarfj. og Rvíkur gegn hálfu framlagi frá bæjunum. Af framsóknarmönnum var borið fram frv. í Nd., eins og kunnugt er. Ég lít svo á, að sú hugsun, sem þar kom fram, að taka þurfi til sérstakra ráða, þegar kreppir að, og að þeir, sem breiðara hafi bakið, þurfi þá eitthvað sérstakt á sig að leggja, sé rétt hugsun. Hinsvegar er vitanlegt, að frv. olli miklum ágreiningi, svo að ef gera hefði átt það frv. að lögum, hefði orðið að lengja þingið um 10–12 daga fram yfir það, sem ég vona að verði. Ég álít ekki rétt að stofna til þess. Hinsvegar álit ég ekki rétt, að ekki sé skýrt afmörkuð heimild í þessu efni. Ég hefi því borið fram þessa till. á þeim grundvelli, að skyldan til að sjá fyrir fólkinu hvíli fyrst og fremst á sveitar- og bæjarfélögunum, en að ríkið komi til aðstoðar þar, sem þess er brýnust þörf. Ég legg áherzlu á það, þegar ríkið stígur þetta spor, að þá sé ekki brotin meginreglan um, að framfærsluskyldan hvíli fyrst og fremst á héruðunum. Það er lögð áherzla á það, eins og hv. dm. geta séð, með því að hér eru sett skilyrði, sem eru borin fram að tilhlutun meiri hl. fjhn.Nd. Hér er í fyrsta lagi verið að stofna til náinnar samvinnu milli ríkisins og bæjarfélaganna, og í öðru lagi er gert ráð fyrir nefnd, sem aðstoðar í framkvæmdinni fulltrúa beggja þessara aðilja. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þessa till. Ég tel ekki rétt að fara að lengja þingið til þess að afla tekna í þessu skyni, en áliti rétt að ná þessu fé inn með hækkun á tolli á áfengi og óþarfavarningi. Þessi atriði koma að sjálfsögðu fyrir næsta þing. Hinsvegar vildi ég vænta þess, að samkomulag yrði um að fara þessa leið: Að hafa heimild til taks og rannsaka starfið, en bíða að öðru leyti vetrarþingsins.

Jón Baldvinsson Ég vildi taka hér til umr.till. þær, sem ég flyt til atvinnubóta í kaupstöðum, af því að þær þykja mér mestu varða af þeim till., sem hér liggja fyrir. Ég hefi nú enn á ný ráðizt í að flytja till. um útgjöld í því skyni að halda uppi slíkum atvinnubótum. Eru mér þó vel í minni atkvgr. nú fyrir skemmstu, er slíkar till. voru drepnar af stjórnarliðinu. En ég vil ekki sleppa þessu tækifæri til þess að minna á, hve mikið þarf að gera að, til þess að bæta úr þessu böli, sem nú steðjar að, og hve þörfin er brýn. Það er þá eitt aðalatriðið í till. mínum, að ríkið leggi fram 250 þús. kr. til atvinnubóta í kaupstöðum án framlags af hálfu kaupstaðanna. Þetta er borið fram vegna þess að ég veit, að margir kaupstaðir eru svo stæðir, að þeir geta ekki lagt fram fé af eigin ramleik, eins og virðist vera aðalhugsunin í till.hæstv.forsrh. og flokksmanna hans í Nd. En þá verður ríkissjóður að koma til skjalanna; hann hefir venjulega afgang af tekjum fram yfir áætlun fjárl., og auk þess ótal vegi með útvegun peninga, sem bæjarfélögin hafa ekki. Ég tel því sjálfsagt, að ríkið fyrst og fremst leggi þetta fram. Það heyrir ekki undir Alþingi að skylda bæjarfélögin til þess að leggja fram slíkt fé. Þau gera vafalaust það, sem þau geta, flest. Hinsvegar er þess að gæta, að þau bæjarfélög, sem ekkert vilja gera, taka þá varla lán til þess hjá ríkinu. En þó er gott og sjálfsagt, að slík heimild sé til. Ég hefi því flutt till. um, að ríkið veiti 250 þús. kr. styrk til bæjar- og sveitarfélaga gegn framlagi á móti, og loks aðra till. um að verja megi 250 þús. kr. til þess að lána bæjar- og sveitarfélögum þeim, sem ekki hafa fé til þess að leggja á móti ríkissjóði. Ég álít nauðsynlegt að hafa þessa heimild til í fjárl. Við sjáum, hvernig hrepparnir koma sumir uppgefnir til Alþingis og beiðast hjálpar. Þá flyt ég enn till. um, að stjórninni skuli vera heimilt að taka lán, allt að 500 þús. kr., til atvinnubóta. Þetta var sú till., sem ég var mest í vafa um, hvort ég ætti að flytja, því ég álít, að í fjárl. séu huldar tekjur. Hinsvegar bjóst ég við, að stj. þættist varbúin við því að hefja framkvæmdir, ef þessi lánsheimild væri ekki til. Svo hæstv. stj. og flokkur hennar geta ekki sagt, að ekkert sé hægt að gera, ef þetta verður samþ. Ég vildi ekki láta þetta atriði verða hinum till. að falli. Ég þarf ekki miklu að bæta við ræðu mína frá í dag. Ég lýsti þá ástandinu eins og það er nú í kaupstöðunum. Alstaðar eru sömu vandræðin og sama vofan framundan. Hvergi eru peningar hjá fólki og ekkert sparifé. Fjöldi manna á ekki annað í vændum en að leita til sveitarsjóðanna. Og það er svo, að það hefir verið óvenju mikil aðsókn að sveitarsjóðunum jafnvel nú yfir sumarið. Þá hefi ég einnig sett það ákvæði, að stj. Alþýðusambandsins hafi íhlutun um framkvæmdir í þessum málum. Það er vegna þess, að henni er nákunnugt um allar ástæður úti um landið. Ég sé, að hæstv. fjmrh. hefir tekið svipað upp í sína till., og er að því leyti gott um hana að segja. Ég geri því ekki ráð fyrir, að þetta ákvæði valdi mótstöðu. Ég get sagt það, að ég kýs fyrst og fremst, að minar till. verði samþ., en ég greiði auk þess atkv. með till.hv.þm. Hafnf. um veg milli Hafnarfj. og Rvíkur. En ég vil ekki að svo stöddu segja, hvað ég geri viðvíkjandi till.hæstv. stj., ef mínar verða felldar. Þá sný ég mér að öðrum brtt. mínum við fjárl. Ég á hér brtt. um framlag til Fjarðarheiðarvegar, 10 þús. kr. Allir eru í rauninni sammála um, að það er sjálfsagt að veita fé til þessa vegar. Það er m. a. s. ekki langt síðan hv. 5. landsk. barðist fyrir því. En þegar við síðustu umr. um fjárlög var farið fram á 20 þús. kr., snerust framsóknarmenn móti því. Það væri þó synd að segja, að ástandið á Seyðisfirði væri svo gott hvað atvinnu snertir, að ekki væri þörf á verklegum framkvæmdum þar um slóðir. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að sá staður er í hinni mestu niðurníðslu og gæti þá fyrst rétt við, ef menn gætu komið sér upp atvinnutækjum. En þó að eitthvað tækist í því efni, þá er það svo nauðsynlegt verk, sem hér liggur fyrir, að það er óforsvaranlegt, ef þingið veitir ekki fé til þess. Og þetta því fremur sem það hefir veitt til ýmsra vegagerða meira en stjórnin ætlaðist til, af því að menn vilja ekki gefast upp við að sameina vegakerfi landsins. En það virðist vera einhver hreppapólitík í þessu, að bregða fæti fyrir þetta mál, sem er til stórskaða fyrir sveitahéruðin á Austurlandi, en virðist vera runnin undan rifjum kaupfélagsins á Reyðarfirði. Það er eins og það vilji sitja eitt að vegasambandinu við Héraðið. Þetta kom fram í mótstöðu við veginn milli Reyðarfjarðar og Eskifjarðar. En mér þykir rétt að geta þessa, svo að það komi skýrt fram í þinginu. Næsta brtt. mín er á þskj. 342,X. Í fjárl. undanfarið hefir verið heimild til þess að verja af skólafé 2 þús. kr. til þess að halda uppi kennslu í námsgreinum Guðm. Bárðarsonar. En hann hefir haft frí með fullum launum til þess að starfa að rannsóknum sínum. Þetta hefir nú verið fellt niður. En fyrir þinginu liggur umsókn hans um að mega halda þessu eitt ár enn, til þess að vinna úr rannsóknum sínum. Ég fer ekki að telja hér upp fyrir hv.þdm. hinar merkilegu rannsóknir Guðm. Bárðarsonar, en vil aðeins geta þess, að þessi maður hefir ekki haft sömu aðstöðu til vísindastarfa sem slíkir menn eru vanir að hafa. Hann var bóndi norður á Ströndum í ein 20 ár, en vann þá að rannsóknum, sem vöktu athygli bæði utanlands og innan. Hann var síðan gerður að kennara við skólann á Akureyri, og síðast kennari við menntaskólann í Reykjavík. Nú ætti hann að fá viðurkenningu frá þinginu með þessu fríi frá kennslustörfum, til þess að hann geti óskiptur helgað sig þeim vísindaiðkunum, sem hann hefir áhuga fyrir og hefir mikið unnið að. Það liggur þó mikið verkefni fram undan, því að mikið er ennþá eftir að rannsaka í landinu. Og innlendir menn eiga eftir að leggja fram sinn skerf móti þeim útlendu vísindamönnum, sem hér hafa starfað að rannsóknum. Ég álít því, að rétt sé að veita þessum kennara frí frá kennslustarfi, svo að honum sé kleift að vinna að sínum áhugamálum, til gagns og sóma fyrir landið. Þá flyt ég enn till. um að auka styrk til bókasafns Hafnarfj., og hefi nú till. aðeins um 2 þús. kr., og er það mikil hæverska, þar sem bókasöfn hinna kaupstaðanna, þar sem líkt er ástatt, hafa um 3 þús. kr. styrk. Ég get aðeins vísað til þess, sem sagt var um daginn, bæði af mér og hv.þm. Hafnf., sem enn flytur till. í sama skyni. En ég tel hana bara að sárlitlu gagni, því að með þessum 1000 kr. er tæplega kleift fyrir kaupstaðinn að halda uppi bókasafnsstarfsemi sinni.

Það er heldur ekki gert ráð fyrir því með þessum 1000 kr.

. En ég held, að kaupstaðurinn væri miklu bættari með 2 þús. kr., enda þótt hann sé þá skör lægra settur en tveir aðrir kaupstaðir, - í von um það, að þetta yrði leiðrétt síðar í fjárlögum. Þá hefi ég enn flutt till. um styrk til dr. Guðbrands Jónssonar, til að semja ísl. miðaldamenningarsögu, 1600 kr. Ég miða þá upphæð við það,sem venja er að veita honum árlega. En ég skildi atkvgr. síðast þannig, að menn fyrir kreppuótta og sparnaðarhug vildu klípa af þessari fjárhæð sem öðrum í fjárl. og samþ. þennan lið lægri. Vil ég nú gefa hv.þm. tækifæri til þess að samþ. þessa fjárveitingu sem einskonar uppfyllingu á loforði. Ég þarf ekki heldur að taka það fram, að þessi maður er allra manna fróðastur um þessi efni, og hefir mikið ritað um þau, er hverjum manni vinnusamari og svipar í því til föður síns, dr. Jóns Þorkelssonar. Ef það skyldi nú reynast svo, að hv.þm. vildu ekki fallast á aðaltill., þá flyt ég varatill. um 1500 kr., sem ég álit það lægsta, sem hægt er að bjóða fyrir þetta starf. Ég var búinn að minnast á till. um atvinnubætur í kaupstöðum og kauptúnum, og get látið útrætt um þær. Ég hefi flutt till. á þskj. 346, um að hækka styrk til sundlauga um 4 þús. kr. Er ætlazt til, að sú fjárhæð fari til sundlaugar í Bolungarvík. Í þeim hrepp hafa menn unnið mikið að því að koma upp sundlaug, og varið til þess, að því er mér er sagt, 10 þús. kr. En þessi framlög og vinna kemur ekki að gagni vegna fjárskorts til að halda áfram. Nú um langt skeið hafa menn verið örfaðir til sundlaugabygginga með því að veita ríflega styrki úr ríkissjóði. Og fél., sem hér á hlut að máli, á sannarlega skilið að fá sinn styrk eins og aðrir, enda sé hann greiddur í sömu hlutföllum og aðrir sundlaugastyrkir. Þess má geta, að Bolungarvík er eitt af stærstu sjóplássum landsins, og er því fullt eins mikil stæða til að styrkja sundlaug þarna eins og langt uppi í landi, þó að alstaðar sé að vísu þörf fyrir sundkunnáttu. Þá hefi ég flutt undir IX. lið brtt. um fjárveitingu til vatnsveitu á Hvammstanga. Það er farið fram á helming kostnaðar, 9 þús. kr. Hefir landsverkfræðingur gert þá áætlun, eftir rannsókn, sem eiginlega fór fram í fyrra. Það liggur fyrir teikning og áætlun um þessa vatnsveitu. Vitanlegt er það, að kauptúnið sjálft hefir ekki fé til þess að leggja í þessa vatnsveitu, sjálfsagt fullerfitt að leggja fram helming. Allir þekkja, að frá heilbrigðissjónarmiði er mjög nauðsynlegt að hafa góða vatnsveitu þar sem margt fólk er saman komið. Því að ef sótt kemur upp vegna vatnsbóls, er það eitthvað það hættulegasta, sem fyrir getur komið, en þau dæmi þekkjum við frá Húsavík. Þar þótti nauðsynlegt að styrkja fullkomna vatnsveitu fyrir nokkrum árum. Það er gert lauslega ráð fyrir, að vatnsveitan verði 1100 metra löng frá geyminum, sem byggður verður við lind fyrir ofan kauptúnið, og síðan verði 500 m. lögn í sjálfum götunum. Í áætluninni er vitanlega ekki um annað að ræða en leiðslu vatnsins niður í þorpið, og nokkuð um göturnar með vatnshönum, sem menn geti sótt vatn til, en sjálfir verða einstaklingar að kosta lagnir í húsin og um þau. Það er ætlazt til, að vatnsveitan nægi 500 manns, en hana er líka hægt að auka seinna tiltölulega kostnaðarlítið. Ég vænti því þess, að hv. d. veiti stuðning sinn til þess, að þetta kauptún geti komið upp svo nauðsynlegu mannvirki, því að það er trúlegt, að þetta nauðsynjaverk dragist alllengi, ef ríkið veitir ekki stuðning sinn.

Jakob Möller Ég vil fyrst víkja nokkrum orðum að till. annarsstaðar frá, og er þá fyrst brtt.hv.fjvn. við 17. gr., sem tekin er upp á ný, um að niður falli aths. viðvíkjandi Elínu Sigurðard. Ég tók það svo, að hv.frsm. segði, að þessi sjúkl. hefði ekki verið á sjúkrahúsi. Þetta er misskilningur. Frá því fyrsta að ég hafði kynni af þessum sjúkling, eða um 16 ár, veit ég ekki betur en að hún hafi alltaf verið á sjúkrahúsi, nema þau árin, sem hún hafði þennan sérstaka styrk til þess að geta dvalið utan sjúkrahúss. Ég held því, að þetta sé ekki neinn útgjaldaauki fyrir ríkissj. Hitt er rétt, að það er vafasamt, hvort þessi sjúklingur fellur að sjálfsögðu undir berklavarnalögin, og það er kannske hægt að koma henni út af sjúkrahúsi. En ég vil benda á, að það hefir ekki verið gert í öll þessi ár, og það er gert ráð fyrir, að hún verði eftir sem áður á sjúkrahúsi. Þess vegna skilst mér, að ekki sé um aukin útgjöld að ræða, þótt styrkurinn haldist, heldur sparnað, og sjúklingurinn ánægðari að geta verið annarsstaðar. Þá er brtt. frá hv. 5. landsk., á þskj. 342,XXIII. lið, um að binda styrkveiting til Stórstúkunnar því skilyrði, að 1/3 sé varið eftir fyrirsögn kennslumálaráðuneytisins til að efla bindindisstarfsemi í skólum. Ég er satt að segja dálítið hræddur um, að slík fyrirmæli muni verka þveröfugt við tilganginn. Þeir, sem kunnugir eru nemendum í skólum og æskumönnum yfirleitt, vita, að þeim er ekki verra gert en þegar farið er að þvinga upp á þá einhverjum kenningum eða lífsreglum. Og ef farið er að setja ákvæði inn í löggjöf landsins um sérstakar ráðstafanir til að efla bindindi í skólum, er ég ákaflega hræddur um, að það hefði öfug áhrif við tilganginn. Ég get vísað til sjálfs mín, hvernig slíkt mundi verka á mig, og væntir mig, að sama sé um fleiri hér innan veggja. En auðvitað liggur það í hlutarins eðli, að Stórstúkan mundi fúslega vilja verja talsverðu starfi í það að efla bindindi í skólum landsins. En ég er á móti þessu ákvæði út af fyrir sig, af því að það mundi verka þveröfugt við tilganginn, og mætti jafnvel gera ráð fyrir, að skólafólki þætti sér bein móðgun ger með því að setja slík ákvæði inn í fjárl. Ég vil því mjög ákveðið mælast til þess við hv. d., að hún samþ. ekki þessa athugasemd. Um till.hæstv.forsrh. um framlög til atvinnubóta hefi ég ekki nema gott að segja. Ég álít í raun og veru rétt að fara inn á þessa braut og víkja af þeirri braut, sem hæstv. stjórn eða flokksmenn hennar eru á. Því að ef það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að það sé fyrst og fremst skylda sveitarfélaga að sjá fyrir þessu máli, þá finnst mér, að að því leyti sem þörf er ríkishjálpar, þá komi hún frekar af almennum tekjum ríkissjóðs heldur en beinlínis að fara í sama far og sveitarfélög verða að gera, þ. e. a. s. leggja á beina skatta til þess að standast kostnað. Ef eitthvert lið á að verða að þessu, verður að afla teknanna af tekjustofnum, sem sveitarfélög hafa ekki aðgang að, eins og raunar hæstv. ráðh. kom inn á, þar sem hann talaði um toll af ónauðsynlegum vörum. Brtt. mínar, sem eru samtals á 3 þskj., eru margar endurteknar frá 2. umr. Ekki þó 1. till. á þskj. 342 við 3. gr., þar sem farið er fram á byggingarstyrk til sumarskýlis símamanna, 3 þús. kr., 2500 kr. til vara. Það hefir legið fyrir erindi um þetta frá fél. símamanna. Hafa þeir ráðizt í að byggja sér sumarskýli, til þess að geta dvalið þar sér til hressingar að sumrinu til. Tildrög eru þau, að Forberg sál. símastj. lagði 1000 kr. í sjóð í þessu skyni. Gert er ráð fyrir, að byggingin kosti 15 þús. kr., en ég verð að telja sómasamlegt, að ríkið styrki þetta að 1/5. Mér finnst sjálfsagt, að ríkið styrki fyrirtækið. Það vita allir, að símamenn vinna þreytandi vinnu, og því er þeim hin mesta þörf að geta lyft sér upp frá störfum og hvílt sig í kyrrð og næði úti í sveitaloftinu. Þá er næst till. á sama þskj., við 14. gr., um það að mála í sal menntaskólans olíumynd af þjóðfundinum 1851. Sérstök þáltill. um þetta var flutt í Nd., en felld í þessari hv. d. og því haldið fram, að þetta ætti að taka í fjárlög. Þá á ég till. á sama þskj., um að hækka kennslustyrk til Kvennaskólans í Rvík úr 21 þús. í 24 þús. kr. Hv. þdm. hafa fengið erindi frá stjórnarnefnd skólans, þar sem gerð er grein fyrir þessari þörf. Stundakennarar, sem annast að langmestu leyti kennslu við þennan skóla, hækkuðu kaup sitt, og það gekk yfir þennan skóla sem aðra. Þar með óx rekstrarkostnaður skólans um 6 þús. kr. Ég treysti mér nú ekki til að fara fram á, að þetta verði allt borgað úr ríkissjóði, en legg til, að helmingur verði greiddur. Ég veit ekki um ástæður fjvn. fyrir því að taka ekki upp þessa till., en ég skil ekki, hvernig skólinn á að standast þennan aukna kostnað nema með auknum styrk, því að hækkun á kennslugjaldi nemenda til þess að vinna þetta allt upp virðist svo tilfinnanleg, að gera má fyllilega ráð fyrir, að það mundi hnekkja aðsókn. Þá hefi ég undir XVI. lið flutt till. um styrk til tónlistarskólans, en bætt við aths., að styrkurinn greiðist með því skilyrði, að að minnsta kosti 2 þús. kr. komi á móti úr bæjarsjóði Rvíkur. Ég drap á það áður, að líklega fengi skólinn þetta úr bæjarsjóði, en ég býst við, að hv.þm. telji aðgengilegra að fallast á styrk úr ríkissj., ef hann er beint bundinn því skilyrði, að bærinn meti þessa starfsemi svo mikils, að hann vilji eitthvað fram leggja til að halda henni uppi. Ég þarf vonandi ekki að endurtaka ummæli mín við 2. umr. um gagnsemi þessa skóla, býst við, að það sé öllum hv.þdm. ljóst. Undir XVIII. lið á sama þskj. á ég tvær till., aðra um styrk til Péturs Jónssonar söngvara, 3 þús. kr. Ég þarf ekki að bæta neinu við það, sem ég sagði við 2. umr.; ég hefi lækkað upphæðina að svo miklum mun, að ég er ekki í vafa um, að hv.þdm. geta fallizt á hana. Hin till. er um styrk til listamannsefnis, sem brotizt hefir áfram í mikilli fátækt til þess að læra að mála. Eggert Guðmundsson hefir stundað nám í 2–3 ár styrklaus af hálfu þess opinbera, og má segja, að furðu gegni, að hann hafi haldizt við við námið. Hann er af þeim, sem til þekkja, talinn mjög efnilegur maður í þessari grein, svo að það væri mjög illa farið, ef hann yrði að hætta. Ég hefi hér í höndum meðmæli frá kennurum hans, þýzkum prófessorum við skóla, er hann hefir sótt; og þau verða ekki betri kosin. Þeir kveða hann stórkostlegum gáfum gæddan, fullkomlega þess verðan að njóta styrks góðra manna eða þess opinbera, svo að hann þurfi ekki að láta bugast af búksorgum. Hann þyrfti að stunda nám í 2 ár enn, til þess að verða fullnuma. Ég hefi vottorð um það frá 2 próf. við þennan skóla, sem vitanlega hafa enga ástæðu til að mæla með honum með svo sterkum orðum, ef ekki eru efni til, að honum hafi farið mjög vel fram í skólanum og stundað námið af miklu kappi. Þegar maður spyr menn, sem honum eru kunnugir, hvernig hann hafi farið að kljúfa kostnaðinn og halda í sér lífinu, fær maður helzt það svar, að hann muni hafa lifað á viljaþrekinu. Mér finnst vel til fallið, að þetta viljaþrek sé viðurkennt með því að veita honum þennan litla styrk, sem farið er fram á. Þá er XX. brtt., um að hækka fjárframlagið til fréttastofu blaðamanna úr 2000 í 3500 kr. Um þetta er það að segja, að fréttastofan hafði áður 3500 kr. styrk, en hann hafði verið lækkaður um 1500 kr., vegna þess að útvarpið hefir gengið í félag við blaðamenn um fréttastofuna og geldur til hennar 1500 kr. Var þá litið svo á, að ríkissjóðsframlagið til þessarar stofnunar mætti lækka sem næmi þeirri upphæð. Þetta tel ég vera alveg rangt. Fyrst og fremst er þess að geta, að útvarpið, sem hefir í félagi við dagblöðin not af fréttastofunni, og jafnvel meiri not af henni en nokkurntíma blöðin sjálf, er látið greiða um helmingi minna til fréttastofunnar en blöðin verða að gera. Útvarpið ætti vitanlega að greiða eins mikið og þeir, sem mest gagn hafa af starfrækslu þessarar stofnunar. Því meir sem fréttastofan er notuð, því meira verk á að leggja í starfrækslu hennar, og því meiri og fjölbreyttari frétta ætti hún að afla. Ég álít, að það sé gersamlega rangt að lækka styrkinn í hlutfalli við það, sem notkunin vex. Það er síður en svo, að fréttastofan eigi ekki að afla sem fjölbreyttastra frétta og starfa af fullum krafti og áhuga, þar sem notkunin hefir vaxið við það, að útvarpið kom til sögunnar. Því meiri ástæða er til þess að fullkomna starf hennar sem framast er unnt. Það er að öllu leyti óverjandi að lækka styrkinn, þrátt fyrir það, að útvarpið greiði þessa litlu upphæð. Í þessu sambandi vil ég benda á það, að ef útvarpið ætti af eigin rammleik að sjá sér að öllu leyti fyrir fréttum, myndi það kosta margfalt á við það, sem útvarpið greiðir fréttastofunni, og sennilega margfalt á við allan ríkissjóðsstyrkinn til hennar. Fréttastofan er því eins og nú er komið beinlínis til sparnaðar, en ekki til útgjaldaauka fyrir ríkið. Þá er XXVI. brtt. á þessu sama þskj., um hækkun á eftirlaunum Cathinku Sigfússon úr 400 upp í 600 kr. Hv. þdm. vita, að þessi kona er ekkja Jóhannesar heitins Sigfússonar kennara. Kona þessi er öldruð og mun ekki hafa annað fyrir sig að leggja en hinn litla ekkjustyrk, sem hún hefir fengið. Þessi mæti maður, Jóh. Sigfússon, var um margra áratuga skeið kennari. Við menntaskólann hér í Rvík var hann kennari frá árinu 1904. Áður hafði hann verið kennari við Flensborgarskólann í Hafnarfirði um fjölmörg ár. Hann var maður vinsæll, enda mjög hjálpsamur og góðgjarn. Varð þetta m. a. til þess, að þau hjón efnuðust lítt á lífsleiðinni. Eitt var það, sem gerði það að verkum, að þessi mætu hjón áttu fremur örðuga fjárhagsafkomu, en það var það, að af sínum litlu efnum lögðu þau talsvert fé til styrktar fátækum skólanem. og höfðu að jafnaði fleiri og færri námsmenn á vegum sínum og styrktu þá á ýmsan hátt. Mér finnst rétt að viðurkenna nú starf þessara mætu hjóna á þann hátt að sjá ekkju hins látna starfsmanns þjóðarinnar sæmilega farborða í ellinni, og vænti ég þess, að hv. dm. geti fallizt á að hækka eftirlaun ekkju hans eins og hér er farið fram á, þótt ég á hinn bóginn viðurkenni, að þau verði þá í hærra lagi en venja er til í hliðstæðum tilfellum. Þá er enn brtt. á þskj. 346, III. Þar er tekinn upp á ný námsstyrkur til Valgarðs Thoroddsens, aðeins lækkaður um 200 kr. Þá er ennfremur VI. brtt. á þessu sama þskj., um 500 kr. styrk til Vísindafélags Íslands. Erindi frá þessu félagi hefir legið fyrir fjvn., og er mér ekki kunnugt um, hvaða ástæður hún færir gegn því að veita þennan styrk, þar sem farið er fram á, að féð verði veitt í þeim tilgangi að standast kostnað við starfsemi félagsins. Vísindafél. Íslands skiptist á ritum við erlend vísindafél. og kemur þannig á framfæri ísl. vísindaritum út um heim. Það fær sendar erlendar bækur, og dregur að landinu margvíslegan bókakost, sem landsmenn geta svo haft aðgang að. Það er allt útlit á því, að starf þessa fél. geti komið þjóðinni að töluverðu gagni. Fél. er skipað mörgum ágætum mönnum, sem vænlegir eru til mikilla afreka. Tel ég því ekki vera freklega í farið, þótt þess sé vænzt, að fél. verði veittur þessi 500 kr. styrkur. Vona ég, að hv.þdm. geti fallizt á að samþ.till. Þá á ég tvær till. á þskj. 369. Hin fyrri er undir fyrsta lið, styrkur til Jakobs Lárussonar til hljómlistarnáms erlendis. Þessi maður hefir stundað hljómlistarnám hér á landi, og nú síðast hjá Haraldi Sigurðssyni í Kaupmannahöfn. Þessi ungi og efnilegi maður er fátækur og því styrkþurfi, ef hann á að geta lokið námi. Inga Lára Lárusdóttir fékk styrk í fjárl. yfirstandandi árs og er nú erlendis til þess að vinna að söfnun á fyrirmyndum forns listiðnaðar. Hún gerði ráð fyrir, að sá styrkur, sem hún þegar hefir fengið, mundi nægja til þess að gera rannsóknir í þessu efni, en þegar til kom, sá hún, að úr svo miklu var að velja, að hún sér sér alls ekki fært að ljúka þessu ætlunarverki sínu á þeim tíma, sem ætlazt var til. Mun því styrkurinn, sem hún þegar hefir fengið, ekki nægja, svo að hún verður að hlaupa frá hálfunnu verki, ef henni verður ekki veittur frekari styrkur. Af þessum sökum er hér farið fram á 1200 kr. styrk, eða 1000 kr. til vara, til þess að hún megi halda þessu starfi sínu áfram og þurfi ekki að koma heim, en fara svo e. t. v. aftur. Það er bersýnilegt, að ólíkt örðugra er að þurfa þá að taka verkið upp af nýju heldur en að geta haldið óslitið áfram, auk þess sem kostnaðurinn hlýtur að verða meiri. Þótt ekki sé nema kostnaðurinn við ferðir á milli landa, þá getur hann einn aldrei numið minna en 500 kr. Úr því að Alþ. hefir nú einu sinni farið að veita styrk til þessa, álít ég, að sjálfsagt sé að veita þessa viðbót til þess að starf þessarar konu komi að fullum notum.

Jón Þorláksson Ég á fáeinar brtt. á þskj. 342, og vil fara um þær örfáum orðum. Er þá fyrst IX. brtt., um 1200 kr. styrk til Ágústs Sigurðssonar til háskólanáms í norðurlandamálum. Þessi stúdent leggur stund á dönsku og sænsku. Það má e. t. v. heita merkilegt, en samt er það nú svo, að enginn Íslendingur hefir lokið háskólaprófi með dönsku sem sérfræðigrein. Þetta mun vera fyrsti ísl. stúdentinn, sem leggur stund á það nám. Sænskuna ætlar hann að lesa sem aukanámsgrein og telur sig samt munu ná þeirri fullkomnun í því máli, að hann verði fyllilega fær um að hafa á hendi kennslu í þeirri grein við æðri menntastofnanir. Því er ekki að neita, að þótt undarlegt megi virðast, hefir kennslu í dönsku við menntaskólann hér í Rvík verið í ýmsu áfátt. Þetta mun stafa af því, að þeir menn, sem hafa haft kennsluna á hendi, hafa ekki haft fullkomlega vísindalega þekkingu til brunns að bera, og því ekki skilyrði til þess að kenna málið á vísindalegum grundvelli. En þar sem nemendur menntaskólanna eiga, að afloknu námi þar, að vera færir um að stunda nám við erlendar vísindastofnanir, þá ríður eigi lítið á því, að öll tungumálakennsla í þessum skólum sé í góðu lagi. Þessi námsmaður, sem hér ræðir um, er mjög efnilegur, og hefi ég hér handa á milli hin ágætustu meðmæli, sem hann hefir hlotið. Mun fjvn.Nd. einnig hafa borizt þau á vetrarþinginu, þótt ég viti ekki, hvort þau hafi verið lögð þar fram nú. Að endingu vil ég eindregið vonast eftir, að þessi till. nái samþ.hv. d. Þá mun ég næst víkja að XXVII. brtt. á sama þskj., um að Vigfúsi Gunnarssyni, bónda að Flögu í Skaftártungu, verði greiddar skaðabætur fyrir bruna þann, sem varð á bæ hans aðfaranótt 1. desember 1930 og mælt er, að hlotizt hafi af því, að eldingu sló niður í lítilli fjarlægð frá bænum, en leiddist inn í bæinn með símaþræðinum. Þetta olli fullkomnum húsbruna og miklu eignatjóni. Nú er mér nær að halda, að eftir almennum skaðabótalögum hefði landssíminn orðið að greiða bóndanum skaðabætur, ef mál hefði verið höfðað og hægt hefði verið að færa fram lögfullar sannanir fyrir því, að brunann hefði þannig að borið. En erfitt hefði að vísu orðið að færa fram þær sannanir, þar sem allt brann til ösku og fólkið hafði engan tíma til þess að athuga, á hvern hátt eða hvar eldingin komst inn í húsið. Það varð eins og gefur að skilja að verja öllum tímanum, eftir að eldsins varð vart, til þess að bjarga því, sem hægt var. Þegar svona ber að höndum, finnst mér öll sanngirni mæla með því, að ríkið sem eigandi landssímans taki þátt í því að bæta tjónið. Ég vildi ekki í þessari till. minni tiltaka neina fjárupphæð, sem mér fyndist að ætti að greiða, heldur vildi ég leggja það á vald stj. að láta rannsaka málið, og greiða það, sem hún álítur hæfilegt. Að sjálfsögðu ber líka að leita samkomulags um þetta við manninn, sem fyrir tjóninu varð. Ég sé, að hv. 3. landsk. hefir borið fram till. um þetta sama efni á þskj. 369. Í þeirri till. er ætlazt til, að greiddur verði helmingur þess tjóns, sem ætla má, að bóndinn hafi beðið. Þetta fer í sömu átt og mín till., en mér fyrir mitt leyti finnst ekki ástæða til þess að binda þetta við helming tjónsins; ég verð að segja, að ég er ekki málavöxtum nægilega kunnugur til þess að ákveða neitt um það, og hefi því talið réttast að fela stj. það atr. á hendur. Loks á ég nokkrar brtt. við 22. gr. fjárlagafrv. Það er við heimildirnar fyrir ríkisstj. Hin fyrsta er sú, að breyta orðalaginu á 1. lið 22. gr., um styrkinn til Eimskipafél. Íslands. Eins og þetta er orðað í frv., er stj. heimilt að kaupa hlutabréf í Eimskipafél. fyrir allt að 150 þús. kr. og veita því styrk, ef nauðsyn krefur. Nú liggur það ekki fyrir, að Eimskipafél. auki eignir sínar á árinu 1932. Það liggur áreiðanlega ekkert fyrir um það, að kaupa eigi nýtt skip eða yfirleitt auka eignirnar á nokkurn hátt. Það er því ekkert annað en fjárvingl og „svindilbrask“, sem ætti sér stað, ef ríkisstj. færi að leggja fram aukið hlutafé í fél., án þess að eignir þess ykjust samtímis. Það getur auðvitað ekki komið til nokkurra mála, að fyrirtæki eins og Eimskipafél Íslands eigi að gefa út hlutabréf til þess að afla sér rekstrarfjár eða til þess að greiða halla af rekstri. Það er athæfi, sem í löggjöf margra þjóða er gert refsivert, ef hlutafél. leyfir sér slíkt. Af þessum ástæðum hefi ég leyft mér að bera fram brtt., sem felur það í sér, sem hér er um að ræða, þ. e. a. s., að liðurinn orðist svo: „Að veita Eimskipafél. Íslands siglingastyrk, allt að 150 þús. kr., ef nauðsyn krefur“. Og hefi ég farið þess á leit að fella burtu síðari hl. málsgr., sem fer fram á það, að ríkisstj. veitist aðstaða til ath. um rekstur fél., og jafnframt fari fram ath. á því, hve mikið fé því beri að réttu í standferðastyrk, miðað við þær siglingar, sem þing og stj. telur nauðsynlegar landsmönnum. Hér er um tvö atr. að ræða. Annað er það, að ríkisstj. veitist aðstaða til þess að ath. rekstur félagsins. Mér fannst ekki rétt að setja slíkt ákvæði inn í fjárl., þar sem vitað er, að ríkisstj. hefir fullkomna aðstöðu til þess að grennslast eftir rekstri fél. með þeim rétti, sem hún hefir til þess að skipa annan endurskoðanda fél. og einn mann í stj. þess. Það er auðvitað, að þessi aðstaða stj. er alveg fullkomin til þess, að hún geti fylgzt með öllum rekstri fél. Auk þessa hefir stj. sem hluthafi í fél. allan þann rétt til slíkra hluta, sem hluthafar hafa. Till. mín felur það alls ekki í sér að veitast á nokkurn hátt að því, að ríkisstj. hafi þennan rétt í félaginu, en ég tel ekki viðeigandi að gera það að skilyrði fyrir styrknum, að stj. fái frekari aðstöðu til ath. á rekstri félagsins en hún nú hefir, þar sem vitanlegt er, að það er fyllilega nógu góð aðstaða. En viðvíkjandi ath. á siglingum, sem þing og stj. telur nauðsynlegar, þarf ekki að gera það að skilyrði fyrir þessum styrk til félagsins. Það er verkefni, sem auðvitað liggur fyrir stj. í sambandi við strandferðir og bátaferðir, og er ekki nauðsyn á að setja það í samband við fjárveitinguna til Eimskipafél. Íslands. En það, sem ég legg aðaláherzluna á, er það að fella burtu heimildina til þess að kaupa hlutabréf í fél. fyrir þessa upphæð, því að ég tel það fjárhagslega alveg óhæfilegt, þar sem vitað er, að þetta á að verða rekstrarstyrkur. Þá á ég næstu brtt., um að V. liður í 22. gr. falli burt. Það er um heimildina handa stj. til þess að kaupa landinu til handa lóðirnar milli menntaskólans og stjórnarráðsins, neðan Skólastrætis, en ofan lækjar. Í sambandi við þetta á að kaupa húseign niðri við Austurstræti til þess að láta í skiptum fyrir eina af þessum lóðum. Það var að mig minnir fyrir hálfu öðru ári rædd þál. líks efnis, og ég gerði þá grein fyrir því, hvers vegna ég væri á móti þessu lóðabraski. Fyrst og fremst er nú þessi lóð, sem um er að ræða, alls ekki hentug fyrir opinberar byggingar, vegna þess hve hún er mjó. Það gæti að vísu farið vel á því, eins og raunar alstaðar annarsstaðar, að byggja þarna lagleg hús. En lóðirnar fyrir ofan þá byggingarlínu, sem markast af menntaskólanum og stjórnarráðshúsinu, eru svo mjóar, að mjög illa hæfir fyrir hvaða opinbera byggingu sem er. Ef farið verður út í að kaupa þessar lóðir neðan Skólastrætis, þá fer það eins og vant er að fara, þegar komið er út í einhverja vitleysuna, að ekki verður látið sitja við fyrsta sporið, heldur verða næst keyptar eignirnar fyrir ofan Skólastræti til viðbótar, því að annars verða þessar lóðir ónothæfar; það munu menn fljótt sjá við nánari ath. Eftir upplýsingum, sem fyrir liggja, þarf til þess að kaupa þessar ónothæfu lóðir um hálfa millj. kr. Þetta væri nú fyrir sig, ef ríkissjóður væri í sérstakri lóðaþröng fyrir byggingar þær, sem hann þarf að láta reisa smám saman eftir því sem stundir liða fram. En það er nú eitthvað annað en að svo sé, og þarf ekki annað en að líta á eignaskýrslu ísl. ríkisins, sem fylgir hverjum landsreikn. síðan 1925. Þar má sjá, að meðal annara eigna ríkissj. er lóð í hjarta bæjarins (Arnarhólslóðin), sem talin er hvorki meira né minna verð en 1141400,00 kr. Mér virðist það ekki vel ráðið að kaupa þessar lóðir fyrir opinberar byggingar í framtíðinni, ana út í að kaupa þær fyrir hálfa milljón, lóðir, sem eru illa fallnar fyrir slíkar byggingar, og kaupa svo þessi hús líka, sem þarf þá að rífa niður. Mér hefir alltaf fundizt, að þessi lóðakaup væru einhver hin mesta ráðleysa, sem hefir verið talað um fyrir ríkið jafnvel á síðustu árum, og er þá mikið sagt, því að þau hafa verið þau mestu framúrskarandi ráðleysisár að því er snertir meðferð ríkisfjár. Ég er sannfærður um, að það er hægt að gera margt þarfara fyrir þessa hálfu milljón en að kaupa þessar eignir. Og ég er sérstaklega sannfærður um það, að þegar búið er að fleygja hálfri milljón í þessar lóðir, þá þykjast menn knúðir til þess að halda áfram og kaupa Skólastræti og lóðirnar þar fyrir ofan, því að annars er ekki hægt að fá nógu mikið rúm fyrir þessar fyrirhuguðu byggingar, því að lóðirnar eru svo mjóar. Þá hefi ég loks lagt til, að við heimildirnar við 22. gr. bætist 3 nýir liðir. Fyrsti liðurinn er heimild til að greiða víxilskuldir með áföllnum vöxtum vegna byggingar húss þess, sem nú hefir verið tekið til afnota fyrir vinnuhælið hjá Eyrarbakka, allt að 9300 kr. Þetta mál hefir verið áður fyrir þinginu. Þarna stendur svo á, eins og hv.þm. vita, að í byggingu þessa húss var fyrst ráðizt fyrir reikning sjóðs, sem til var austur á Eyrarbakka og hafði safnazt þar saman af gjöfum, en húsið átti, eins og allir kannast við, að verða sjúkrahús. Í þetta var ráðizt á dýrasta tíma, þegar margir töldu sér það fært, sem seinna reyndist erfitt, og um stærð hússins var farið eftir till. landlæknis og húsameistara. Síðan brugðust fjárvonir til hússins, en forstöðunefnd hússins hafði tekið á sig persónulega að útvega það fé til hússins, sem þurfti til að gera það fokhelt. Það var aldrei gert ráð fyrir, að það yrði nema til bráðabirgða, að nefndarmenn þyrftu að binda sér þennan bagga persónulega, því að von var á framlagi annarsstaðar frá til hússins, en, eins og kunnugt er, þá fór svo, að húsið var selt á nauðungaruppboði vegna áhvílandi veðskulda. Ríkið eignaðist svo húsið og hefir gert það að vinnuhæli. Þeir menn, sem höfðu haft á hendi fjárreiður hússins, höfðu ekki gætt þess að tryggja sitt fé með veðrétti í húsinu, og sátu þeir þess vegna eftir með víxilskuldirnar, þegar ríkið var búið að taka við eigninni. Nú virðist það ekki sanngjarnt, að einstakir menn, sem án nokkurrar þóknunar eða borgunar höfðu tekið að sér forstöðu þessa þarfamáls, verði þar á ofan látnir bíða skaða á þann hátt, að þeirra fé standi þannig fast í opinberri eign, án þess að þeir geti á nokkurn hátt náð því þaðan. Eins og allir vita, þá hnignaði fyrir nokkru atvinnulífi á þessum stað, svo að því nær allir þeir menn, sem forgöngu áttu að þessu og áttu sæti í sjúkrahússnefnd, eru nú orðnir öreigar. Það er kannske einn, sem er ekki orðinn öreigi ennþá, en hann verður það, ef hann á einn að bera allan þann bagga, að greiða þessar víxilskuldir. Ég tel þess vegna sanngjarnt, þar sem þessi staður er nú orðinn eign þess opinbera, að ríkissjóður standi skil á þessu fé, sem farið hefir frá þessum einstöku mönnum til byggingarinnar. Ég ætla ekki að gera till. um það, að sjúkrahússjóðurinn verði endurgreiddur líka, þó að það virtist rétt, en hitt er óþolandi, að þeir menn, sem í góðri trú taka að sér forstöðu þessarar byggingar, eigi persónulega að bíða fjártjón vegna þess. Þá er næsti liðurinn, um að gefa Mjólkurfélaginu Mjöll eftir 15000 kr. Viðlagasjóðslán ásamt ógreiddum vöxtum, á þann hátt, að ríkissjóður greiði Viðlagasjóði. Þetta mál hefir legið fyrir fjvn., og geri ég ráð fyrir, að hv.þm. sé það kunnugt. Þetta mál er nú svo vaxið, að fél. þetta var stofnað til þess að koma á fót þörfu fyrirtæki, niðursuðu mjólkur, að allega til sölu innanlands til þess að útvega mönnum þar í byggðarlaginu markað fyrir mjólk sína, sem annars var erfitt að gera. Þetta fél hefir átt við mikla erfiðleika að stríða og hefir nú gefizt upp á þann hátt, að hlutaféð, 600 þús. kr., er nú með öllu tapað. Eignin hefir nú verið eða verður seld nýju fyrirtæki, sem enn á ný ætlar að reyna að halda þessu fyrirtæki áfram, og þar sem hér er um það fyrirtæki að ræða, sem Alþ. hefir viðurkennt, að sé svo þarft, að beri að styrkja það, og hefir oft áður veitt því stuðning, þá finnst mér í raun og veru, að þeir menn, sem stóðu að þessu fyrirtæki, hafi gert nóg með því að ganga slyppir frá og tapa sínu hlutafé, þó að þeir fái nú þessa ívilnun, að ríkissjóður gefi þeim eftir þetta lán. Þá er 3. till., um að heimila stj. að kaupa hús sýslumannsins í Borgarnesi með þeim skilyrðum, sem stj. og sýslumanni kemur saman um. Sýslumaður varð fyrir því óhappi, að hún hans brann, þegar dýrtíðin stóð sem hæst. Hann réðst í að byggja aftur hús yfir sig, en þar sem hann var þá póstafgreiðslumaður líka, var húsið með samkomulagi við þá stj., sem þá sat að völdum, haft það stórt, að póstafgreiðslan gæti verið þar líka, en til hennar þurfti mikið rúm, því að pósturinn frá Reykjavík gekk þar í gegn. Af því að húsið var byggt á allra dýrasta tíma, en segja má, að sýslumann hafi rekið nauður til að byggja einmitt þá, þar sem hús hans brann, þá kemur nú þessi till. um, að stj. sé heimilt að kaupa þetta hús eftir samkomulagi við sýslumann, en þar sem þetta mál hefir áður legið fyrir Alþ., sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um það, en vænti góðra undirtekta hv. d.

Pétur Magnússon Ég á hér aðeins 2 brtt., á þskj. 342. Fyrri brtt., VI. till., er við 13. gr., um styrk til flóabátaferða. Þessi till. lá fyrir við 2. umr., en var þá tekin aftur eftir samkomulagi við n. Ég talaði þá fyrir þessari till. og þarf því ekki að eyða mörgum orðum um hana nú. Í brtt. er farið fram á, að styrk til flóabáta skuli hækka um 500 kr., og er ætlazt til, að sú upphæð gangi til Hvalfjarðarbátsins, og er þá styrkur til hans 2000 kr. Þetta er gert með tilliti til þess, að hann fari fleiri áætlunarferðir upp í Hvalfjörð. Það er mjög þýðingarmikið atriði fyrir íbúa 3–4 hreppa, sem liggja að Hvalfirði, beggja megin fjarðarins, vegna þess að nú eru þeir farnir að selja mjólk og mjólkurafurðir til Reykjavíkur, en áætlunarferðir bátsins eru skilyrði fyrir því, að það geti orðið áfram. Hér er um svo litla fjárhæð að ræða, sem mundi hinsvegar koma að svo miklu gagni fyrir íbúa þessara sveita, að ég get naumast hugsað mér, að hv.þd. neiti um þennan litla styrk. Þá á ég XVII. brtt. á sama þskj., við 15. gr., þar sem ætlazt er til, að komi nýr liður, 3000 kr., til Sambands ísl. karlakóra. Þetta samband er stofnað fyrir 2–3 árum, og eru í því flestir starfandi karlakórar hér á landi. Tilgangur þessa sambands er eins og allir skilja að auka söngmennt í landinu og glæða áhuga fyrir þessari sérstöku tegund söngmenntar. Sambandið hefir haldið eitt söngmót hér, og það var í sambandi við Alþingishátíðina í fyrra. Nú hefir það í huga að gefa út sönglög eftir Sveinbjörn Sveinbjörnsson tónskáld, sem hafa ekki verið gefin út ennþá, a. m. k. ekki raddsett fyrir karlakór. Það hefir vitanlega mikinn kostnað í för með sér, meiri kostnað en þetta samband sér sér fært að standa straum af, því að það er vitanlega fátækt. Sambandið mun og hugsa sér að halda söngmót eftirleiðis, en við það yrði einnig nokkur kostnaður, sem það verður varla fært um að bera, því að söngmennirnir leggja vitanlega alla sína miklu vinnu fram án nokkurs endurgjalds. Ég skal og geta þess, að sambandið hefir fengið styrk 2 síðustu ár í sambandi við söngmót það, sem ég gat um. Ég þykist ekki þurfa að útlista fyrir hv.þd., hvers virði það er fyrir þjóðina, að þessi list glæðist hér, sem jafnan hefir verið talin einna mest þroskandi og göfgandi af öllum listum, og er það vissulega eftirsóknarvert, ef hægt væri að gera þessa þjóð að syngjandi þjóð. Ég vona, að ég þurfi ekki að færa fleiri rök að því, að rétt sé að taka vel undir þessa till., en þess mætti þó geta, að það er í raun og veru rétt, að sá styrkur, sem veittur er til karlakóra, sé veittur sambandinu, og að það úthluti honum síðan til hinna einstöku söngflokka. Þessi leið hefir ekki verið farin, því að nú er í fjárl.frv. styrkur til sérstaks söngflokks. Þó að ég hafi ekki farið fram á hærri styrk en 3000 kr., hefi ég samt flutt varatill., 2000 kr., og geta því hv.þdm. dæmt um, hvort þeim þykir of ríflegur sá styrkur, sem farið er fram á í aðaltill., og geta þá samþ. síðari till., ef þeim finnst, að 3000 kr. sé of hár styrkur.

Jónas Jónsson Ég á hér nokkrar brtt. á þskj. 342, og vil ég gera grein fyrir þeim og jafnframt minnast lítið eitt á aðrar einstakar brtt., sem fram hafa komið. Verða þá fyrst fyrir mér tvær brtt. frá hv. 1. þm. Reykv. Ég álít þær báðar stefna í rétta átt, en hinsvegar sé ekki hægt að sinna þeim eins og nú stendur á. Önnur er um 5000 kr. fjárveitingu til að láta gera mynd af þjóðfundinum 1851. Ég tel sjálfsagt, að þetta verði gert á sínum tíma, en finnst ekki ástæða til að veita fé til þess nú á þessum krepputímum. Hin brtt. er um styrk til Eggerts Guðmundssonar málara. Ég skal taka það fram, að ég tel þennan unga mann einhvern hinn efnilegasta af hinum ungu listamönnum og býst sjálfur við að styrkja hann nokkuð ásamt fleiri mönnum, en tel, að ekki sé hægt að veita þennan styrk eins og sakir standa, því ef einum er veitt, þá koma margir á eftir. Þá ber ég sjálfur fram aths. við 17. gr. II, um styrkinn til Stórstúkunnar, að þriðjungi hans skuli verða varið samkv. fyrirmælum kennslumálaráðuneytisins til eflingar bindindisstarfsemi í skólum landsins. Vegna þeirra mótmæla, sem fram hafa komið gegn þessu frá hv. 1. þm. Reykv. og hv. 6. landsk., verð ég að láta þá skoðun í ljós, að ég álít, að Stórstúkan hafi ekki við ríkisstyrk að gera til annars en einmitt bindindisstarfsemi. Goodtemplarareglan hér er fjölmenn og á sitt eigið hús og getur því ekki þurft á neinum rekstrarstyrk að halda. Mér er ekki kunnugt um, að hún hafi neinar fjárfrekar framkvæmdir með höndum aðrar en útbreiðslustarfseminnar. Hitt dylst engum, að þeirri starfsemi hefir hnignað á síðari árum, einkum eftir að yfirstjórn reglunnar fluttist frá Akureyri til Reykjavíkur, hvernig sem á því stendur. Ég hefi haft allnáin kynni af skólum landsins síðustu árin, og er ekki kunnugt um, að templarar hafi reynt að koma á bindindisfræðslu í neinum þeirra, nema einum í þorpi á Austurlandi. Enginn er að neita því, að reglan hafi unnið mikið gagn, en tímarnir breytast og mennirnir með, og einhvernveginn virðist reglan ekki hafa nú sömu tök á áfengisprobleminu og áður. Konur nota vín meira en áður tíðkaðist og drykkjuskapur er farinn að grípa um sig meðal unglinga og jafnvel barna í sumum sjávarþorpum. Mér finnst, að Stórstúkan geti verið vel sæmd af því, að gert sé ráð fyrir samvinnu milli hennar og skólanna til að reyna að vinna gegn ofdrykkjunni. Einhver sagði áðan í umr., að hægt væri fyrir fræðslumálastjóra að skipa kennurum að fræða nemendur sína um skaðleg áhrif áfengis. Þetta er sjálfsagt hægt sumstaðar, en tilætlun mín með þessari aths. er, að stofnuð verði bindindisfélög í skólunum. Hnignun reglunnar liggur fyrst og fremst í því, að hún hefir ekki þau tök á unga fólkinu sem skyldi, sem þó virðist, að hún ætti að geta haft, þar sem hún er jafnframt gleðskaparfélagsskapur. Ef þessi till. verður samþ., er gert ráð fyrir samvinnu milli stórtemplara og fræðslumálastjóra, og jafnframt því, að kennarar, sem áhugasamir eru um bindindi, ferðist á milli skólanna og stofni bindindisfélög, og sé þriðjungi styrks Stórstúkunnar varið til þessa. Reglan sjálf sem bindindis- og gleðskaparstofnun virðist ekki vera í neinni hættu, en æska landsins er í hættu, ef ekkert er að gert. Þá á ég brtt. við 18. gr., um að eftirlaun frú Sigurlaugar Knudsen hækki úr 167.07 kr. upp í 300 kr., sem er í samræmi við þau eftirlaun, sem þorri af prestsekkjum hefir. Ég flyt þessa brtt. ekki eingöngu af því, að hér á mæt og merk kona í hlut, heldur og vegna þess, að mistök hafa átt sér stað gagnvart lífeyrissjóði, því að komið hefir í ljós, að til hans hefir af misskilningi ekki verið goldið nema fyrir prestinn einan, og því varð hlutur ekkjunnar svo lítill. Hið sama kom fram við andlát Bjarna Jónssonar frá Vogi og var leiðrétt af þinginu. En maður frú Sigurlaugar var hér í góðri trú og hélt, að hann hefði borgað fyrir konu sína líka. Ennfremur flyt ég brtt. við 22. gr., þess efnis, að stjórnin hafi rétt til að krefjast reikningsskila af hverri stofnun, félagi eða einstaklingi, sem fær fé úr ríkissjóði til sérstakra starfa eða framkvæmda. Það má nú segja, að þetta séu óskráð lög, en meðan ég var í stjórnarráðinu, komu engar slíkar skýrslur. Þannig hefir t. d. Stórstúkan aldrei sent neinar skýrslur um starfsemi sína fyrir það fé, sem hún hefir fengið úr ríkissjóði. Ég er ekki með því að segja, að hún hafi ekki varið þessu fé eins og til var ætlazt, en þetta er aðeins eitt dæmi af mörgum um það, að árlega eru veittar af Alþ. hundruð þús. til ýmsra framkvæmda án þess að nokkrar skýrslur komi um það, hvernig peningunum hefir verið varið. Þá vík ég að till. frá hv. 1. landsk. um að greiða víxilskuldir vegna byggingar hússins á Litla-Hrauni. Þessi till. er gamall kunningi. En þar til er því að svara, að krafan er hvorki byggð á lagalegum né siðferðislegum rétti. Hún er borin fram fyrir menn, sem stofnuðu til sjúkrahúsbyggingarinnar með vítaverðri léttúð. M. a. til þess að koma í verð steinlimi, sem varð að hafa sem kjölfestu í skipi til Eyrarbakka. Þá hefi ég gert brtt. við till. frá hv.þm. Hafnf., þar sem hann fer fram á 2000 kr. til að halda uppi kennslu við háskólann í svokallaðri lagalæknisfræði og augnlækningum, og læknadeildin ráðstafi fénu. Ég hefi kosið að halda orðalaginu þannig, að greinin hljóði svo: „Til kennslu í augnlækningum eftir ráðstöfun læknadeildar, enda sé til starfsins valinn maður, sem reyndur er að reglusemi og skyldurækt við læknisstörf, 1000 kr.“. Sú upphæð hefir staðið í nokkur ár, og ég tel ekki ástæðu til að hækka hana úr því. Mér kom það undarlega fyrir sjónir, þegar hv.þm. Hafnf. talaði um það, að þessi orð mættu ekki standa þarna og ekki væri hægt að gera þessa kröfu. Mér þykir ótrúlegt, að þessi orð hv.þm. séu á rökum byggð, því að ég skil ekki annað en að prófessorarnir gætu fundið mann til starfans, sem stæðist slíka þolraun. Hér á landi eru nú a. m. k. 3 augnlæknar, einn á Akureyri og tveir hér, og án efa uppfyllir einhver þeirra þau skilyrði, sem hér eru sett. Svo skilst mér, að hv.þm. sé hér með gamlan uppvakning, þótt það komi ekki fram, að 1000 kr. eigi að renna sem styrkur til Helga Tómassonar og 1000 kr. til Kjartans Ólafssonar augnlæknis. Mér skilst, að meining hans sé, að þetta verði svona. Ég heyrði við 2. umr. fjárl., að hv.þm. taldi, að það hefðu verið einhver mistök á samningunum við Helga Tómasson, þegar hann var ráðinn sem læknir að Kleppi, að gera honum ekki að skyldu að kenna þá fræðigrein, sem hér ræðir um, við háskólann. Það má vel vera, að slík mistök hafi átt sér stað, sökum þess að samningar við hann voru gerðir munnlega af Jóni Magnússyni, og síðar staðfestir með bréfi. Áður hafði Þórður Sveinsson gegnt þessum starfa, en síðan var kennslan lögð niður, og virðist það benda í þá átt, að háskólinn hafi álitið hana óþarfa og ekki óskað að halda henni áfram. Af því að ég skoða þetta sem aukaatriði, og háskólinn hefir aldrei skrifað um þetta til mín meðan ég gegndi ráðherrastörfum, þá verð ég að líta á þetta sem nokkurskonar framhjátöku til að afla Helga Tómassyni bitlings. Mér skilst, að ef prófessorunum hefði verið þetta áhugamál, þá hefðu þeir átt að snúa sér a. m. k. til núv. dómsmrh. og athuga, hvort hann myndi ekki vilja hlaupa undir bagga, því að ekki er það óhugsandi, að sá læknir, sem tók við af Helga Tómassyni, vildi gera þetta ókeypis, eins og Þórður Sveinsson gerði. Annars minnist ég þess, að við Helgi Tómasson áttum eitt sinn tal um þetta, og fór ég þess á leit við hann að taka þessa kennslu að sér, en hann neitaði alveg að gera það nema fyrir borgun. Um það, hvort hv.þm. Hafnf. sé réttur aðili í þessu máli, veit ég ekki, en til þess þó að veita honum nokkra úrlausn, hefi ég borið fram þessa brtt. mína, að veittar verði 1000 kr. til kennslu í augnlækningum. En um þau skilyrði, sem í till. eru sett, er það að segja, að þau eru sjálfsögð, vegna þess að sá maður, sem hafði þetta starf með höndum, var ekki nægilega reglusamur eða skyldurækinn til að vera við háskólann með vilja Alþingis. Þetta hefir praktíska þýðingu, sem ég hygg, að hv.þdm. sé ekki kunnugt um, nefnilega um augnlækningar á landsspítalanum. Nú er það svo, að þar vinna þrír læknar, röntgenlæknir, skurðlæknir og lyfjalæknir, en ekki er gert ráð fyrir sérfræðingum í augna- og eyrnasjúkdómum, þótt það sé nauðsynlegt. En í vetur, nokkru eftir að landsspítalinn var opnaður, var vakin athygli á því, að það skipti miklu máli fyrir fólk, sem kemur utan af landi, að geta legið þar og verið undir hendi specialista í þeim greinum, án þess að það yrði mjög kostnaðarsamt. Ef fólk utan af landi liggur í Landakotsspítala, verður það að greiða eingöngu til spítalans meira fé en öll legan ásamt lækniskostnaði kostar á landsspítalanum. Þetta er mjög tilfinnanlegt, en því hefir hinsvegar verið slegið föstu, að á landsspítalanum skyldu læknar landsins einir starfa. Eins og ég hefi tekið fram, er munurinn á kostnaði æðimikill í Landakoti og landsspítalanum, enda er hinn síðarnefndi alltaf fullur af fólki, en þar er ekki hægt að hleypa praktiserandi læknum að, og þá ekki heldur augnlæknum, til að vinna við spítalann. Þetta skiptir auðvitað alla hv.þdm. miklu máli. Því að ég geri ráð fyrir, að í kjördæmi hvers þeirra séu nokkrir slíkir sjúklingar, en nú eru eingöngu reglusamir og skylduræknir læknar við landsspítalann, og sú krafa mun alltaf verða gerð þar til lækna. Nú er það svo með þann mann, sem hv.þm. Hafnf. nefndi, að hann mun að vísu vera allfær í starfi sínu, en svo hirðulaus um lækningar sínar, að hann hleypur oft frá sjúklingum sínum án þess að hirða frekar um þá, og í vetur er mér sagt, að hann hafi fyrirvaralaust stokkið til Englands, þannig að Guðmundur Guðfinnsson varð að taka við sjúklingum hans, og auðvitað er slíkt háttaleg óafsakanlegt gagnvart sjúkling. Annars var það nú svo með þennan mann, er hann komst að háskólanum, að þrír af þeim mönnum, sem ákváðu, hver yrði valinn til starfans, greiddu atkv. með honum, en tveir aftur með Guðm. Guðfinnssyni, og mjög var það vafasamt talið, hvort rétt hefði verið boðað til fundarins, þannig að allir fengju þar greitt atkv., sem það hefðu átt að gera. Bak við manninn stóð sem sagt eins veikur meiri hl. og hægt var, og svo bætist þessi óregla hans og hirðuleysi þar við. Meðan Kjartan Ólafsson bætir ekki hátterni sitt, sem hann auðvitað getur gert, þá opnast ekki dyr landsspítalans fyrir honum. Hinsvegar á ég bágt með að trúa því, að hv.þm. Hafnf. geti greitt atkv. á móti till. minni. Hún gerir ráð fyrir sömu möguleikum og áður hvað viðvíkur kennslunni, og mér finnst afarósennilegt, að háskólinn geti ekki fundið einhvern reglusaman mann til starfans, sem fullnægir skilyrðunum. og ef K. Ó. bætir ráð sitt, ætti læknadeildin að geta tekið hann. Ég býst við, að það hafi töluverða þýðingu fyrir hvern einstakan hv.þdm., að til þessa starfa verði valinn maður, sem hægt er að treysta, því að aðrir komast ekki að landsspítalanum; vona ég því, að hv.þm. Hafnf. greiði atkv. með þessari till, því að þetta er líka hagnaður fyrir hans kjördæmi. Þá ætla ég að víkja ofurlítið að ummælum hv.þm. Hafnf. við 1. umr. fjárl., og meiningarmun mínum og læknafél. um fólk, sem ekki vildi borga allt, sem læknarnir heimtuðu af því, og meiðyrðamálunum, sem út af því risnu. Upphaf málsins var það, að ég sagði í blaði, að hv.þm. Hafnf. og aðrir læknar heimtuðu gjarnan of hátt gjald fyrir verk sín, en þessu mótmælti hv.þm. Hafnf. við 1. umr. og vildi sanna mál sitt með því, að ummæli mín hefðu verið dæmd dauð og ómerk, en nú vil ég endurtaka þessi ummæli mín og sanna, að hv.þm. Hafnf. og aðrir „kollegar“ hans hafa verið óþarflega fingralangir við ríkissjóðinn og reynt að ná upp úr honum meiru en góðu hófi gegndi. Ég ætla að lesa hér upp nokkra reikninga frá hv.þm. Hafnf., sem landlæknir hefir sett niður fyrir honum, af því að hv.þm. gat þess, að hann hefði fengið alla sína reikninga greidda án athugasemda. Fyrst kemur Sólrún Kristjánsdóttir, sem þessi hv.þm. heimtar 75 kr. fyrir, en samkv. gjaldskrá gat það í hæsta lagi numið 44 kr. Þessi reikningur hefir því lækkað um rúmlega 1/3.

Vill hv.þm. ekki segja, hvað gert var

. Það var gert, sem landlæknir fyrirskipaði. Hv. þm. Hafnf. var kúgaður eins og kaupahéðinn eða hrossaprangari, sem er gerður ómerkur sinna orða og gerða. Þá kemur Hjalti Þór Hannesson, sem heimtaðar eru fyrir 135 kr., en þetta hefir landlæknir reiknað út, að ætti að vera 53 kr. Munurinn er 82 kr. Þarna hefir því læknirinn ætlað að ná nokkru meira en tvöföldu því, sem honum bar samkv. gjaldskrá. Þá kemur Árni Helgason með 80 kr., en landlæknir sundurliðar þetta í 4 liði og fær út, að 36 kr. sé hæfilegt, svo að þarna vildi hv.þm. ranglega hafa 44 kr. af sinni ekki allt of ríku fósturjörð. Þá kemur Sólrún Kristjánsdóttir aftur.

Hv. þm. er búinn að minnast á hana

. Hún virðist hafa komið tvisvar, og hefir því sennilega verið góður sjúklingur fyrir hv.þm. Fyrir hana heimtar læknirinn 155 kr., en landlæknir hefir svo gert þetta upp í 6 liðum og fær þá út, að læknirinn geti ekki heimtað meira en 66 kr. Þarna hefir því þessi hv. fulltrúi tekið 2/3 meira en landlæknir vildi láta hann fá. Þá koma menn utan Hafnarfjarðar, sem hv.þm. hefir haft með að gera, og er þar fyrstur Guðjón Waage. Um hann skrifar landlæknir: „Verð að álíta, að sjúkrahúsvist þessa manns hafi verið ónauðsynleg“. Fyrir þennan sjúkling voru heimtaðar 1655 kr., svo að þetta virðist nokkuð vafasöm ráðstöfun, að halda sjúklingi á dýru sjúkrahúsi langan tíma án þess að þess sé þörf. Þá kemur Ingibjörg Bjarnadóttir, sem læknirinn hefir krafizt fyrir 1617 kr. Um hana skrifar landlæknir: „Verð að álíta, að umræddur ómagi hefði alls ekki þurft að liggja á sjúkrahúsi“. Ég ætla að láta þetta nægja, láta þessi verk læknisins tala, til að hrinda hinum digurbarkalegu orðum hv.þm. við 1. umr. og gera skiljanleg ummæli þau, sem hann hafði um landlækni. Tilefnið til gremju hv.þm. við G. Björnson, sem setur svo herfilega ofan í við hann, er meir en skiljanlegt. Þetta snertir nú aðeins þennan eina fulltrúa læknanna, en það er ekki óhugsandi, að dálítill sparnaður sé hjá fleirum, sem vert er að athuga, og þarna er ekki til neins fyrir hv.þm. að þræta, því að reikningarnir liggja hér, og hv.þm. geta átt kost á að sjá þá á eftir. En það eru fleiri læknar, sem líkt er ástatt um eins og þennan dýrgrip í Hafnarfirði, og vil ég þar taka lækna, báða alræmda úr frumhlaupi læknaklíkunnar, nefnilega þá vinina Guðmund Hannesson, sem settur var landlæknir í forföllum Guðm. Björnsonar, og Matthías Einarsson. Hann fór í mál af því, að ég hafði sagt, að það væri of dýrt fyrir landið að borga 10 kr. á dag fyrir sjúklingana á berklaspítala, en hér hefi ég reikning frá því árið 1921, sem sýnir, að svo hefir verið, einmitt undir umsjá þessa manns. Matth. Einarsson sendir reikning fyrir Guðrúnu Aradóttur, sem nemur 10 kr. á dag, til samans 3350 kr., fyrir tæpa árslegu á spítala þeim, er hann veitti forstöðu. Þessu hefi ég nú fengið breytt þannig, að ríkið þarf ekki að greiða nema helminginn, þ. e. a. s. um 5 kr. á dag fyrir hvern sjúkling. Áður kostaði einn sjúklingur hjá Matth. Einarssyni ríkið jafnmikið og prestur í sveit. Þá er það Kristján Guðmundsson, sem legið hefir á frakkneska spítalanum 6 daga, 10 kr. á dag, samtals 60 kr. Síðan kemur Salvör Þorsteinsdóttir, 54 daga, 540 kr. Þá er næstur Guðmundur Gestur Sigfússon með 108 legudaga, 10 kr. á dag, og landið borgaði fyrir þennan sjúkling 1080 kr. Næst er Pálína Pálsdóttir, sem var sjúklingur á frakkneska spítalanum í 52 daga og landið borgaði fyrir 520 kr. Þá kemur Kristjana Sigurbergsdóttir; hún hefir 15 legudaga á 10 kr. og 42 á 8 kr., til saman 486 kr. Þarna virðist vera einhver lækkun, sem ekki er gerð grein fyrir, svo maður verður hissa, að það skuli ekki vera 10 kr. á dag alltaf. Þá kemur Margrét Jónsdóttir með 150 legudaga á 10 kr. og 215 á 8 kr. og kemst hún upp í 3220 kr. Næstur er Guðmundur Magnússon með 56 legudaga á 10 kr., 560 kr. Þá kemur næst reikningur frá Matthíasi Einarssyni; það er fyrir Kristmund Guðmundsson, sem virðist hafa legið í Landakotsspítala, svo þar er nú bara um læknishjálp að ræða, tvo liði, annan, sem landlæknir (Guðm. Hannesson) segir, að verði að færast niður í 40 kr., hinn 100 kr., sem landlæknir vill ekki borga nema 50 kr. fyrir. Reikningurinn lækkar því úr 250 kr. niður í 90 kr., og er því sparnaðurinn 160 kr. á þessum reikn. Þá kemur enn í Landakotsspítala sjúklingur frá Matthíasi Einarssyni, Gunnhildur Þorsteinsdóttir, sem þessi ágæti læknir hefir gefið reikn. fyrir 150 kr., en landlæknir sundurliðað í 5 liði, sem gera allir 43.50, það er tæpur 1/3 af því, sem hinn sparsami læknir, þ. e. sparsami fyrir ríkissjóð, hefir sett upp. Næstur er Árni Björnsson, líka í Landakotsspítala; hann hefir komizt upp í 529 kr., en landlæknir skrifar - þetta er frá árinu 1929 -, að samkv. gjaldskrá sé þetta í hæsta lagi 115 kr. Sparnaðurinn er þá 415 kr. á þessum eina manni! Þá er ennfremur í Landakotsspítala Margrét Vigfúsdóttir. Reikn. Matthíasar Einarssonar fyrir hana er 570 kr., en einn liðinn lækkar landl. úr 50 kr. niður í 9 kr., en lætur liðina standa að öðru leyti. en það er ótrúlega mikil lækkun á þessum eina lið. Síðast er reikn. frá Matthíasi Einarssyni fyrir Margréti Þórarinsdóttur; þar hefir læknirinn fyrir 16 legudaga viljað fá 150 kr., en landlæknir færir það niður, alveg sundurliðað, í kr. 40,50. Ég verð að segja það, að ég geri ráð fyrir, að þegar borgarar landsins fara að lesa þessa reikninga í Alþt., verði þeir alveg hissa hvað læknarnir eru kjarkgóðir, að gefa reikninga, og fara svo í mál út af því, þó talað sé um, að þeir taki 10 kr. á dag. Það kveður svo rammt að, og það sýnir, hvað meiðyrðalöggjöfin er lítilfjörleg, að skjölin sýna, að það er hinn fasti taxti á frakkneska spítalanum, og það er undantekning, ef það ekki er 10 kr. á dag. Og hvað er það svo, sem landsstj. hefir gert? Það, sem landsstj. hefir gert, er að rísa upp gegn þessari féflettingu og færa kostnaðinn við fjölmarga spítala úr 10 kr. á dag og niður í 5 kr. En ég er ekki alveg búinn enn, því það eru fleiri skjöl en þessir reikn., sem snerta þessi málaferli læknanna og þjóðin hefir gott af að lesa um þessa dýru lækna. Og í sambandi við það vil ég benda á, að það er annar landlæknir en Guðmundur Björnson, sem hefir haft afskipti af reikn. frá þessum læknum, eða a. m. k. frá öðrum þeirra. Fyrir nokkrum árum var Guðmundur Hannesson, núv. form. Læknafél., settur landlæknir. Og þá kom fram hjá honum alveg sama löngun til að spara fyrir ríkið og hjá nafna hans, Guðmundi Björnsyni. Ég skal nú lesa það, sem hann segir um þetta í bréfum frá þeim árum. Þá er það fyrst bréf frá Guðmundi Hannessyni settum landlækni, dags. 6. janúar 1922, til stjórnarráðsins, og lýtur að þurfalingnum Guðrúnu Aradóttur úr Eyrarhreppi, sem hafði legið á franska spítalanum: „Mér virðist það neyðarkjör að hafa slíka, sennilega ólæknandi, sjúklinga löngum tímum á svo dýrum spítala sem frakkneski spítalinn er. Virðist mér, að ríkið hafi heimild til þess að binda veru sjúklinga þeirra, er það borgar fyrir, við ákveðin sjúkrahús, og mætti þá sleppa frakkneska spítalanum, meðan gjald er þar svo hátt“. Þetta er mjög merkileg athugasemd, sem Guðmundur Hannesson skrifaði stjórnarráðinu þegar hann var settur landlæknir árið 1922. En hví fjandskapaðist þá sami maður gegn mér fyrir að gera það, sem hann vildi gera og sá að var rétt, en hafði ekki manndóm til? Ennfremur segir landlæknir, að Guðrún Aradóttir sé sennilega ólæknandi. Þetta hlýtur að vera mjög óþægilegt fyrir lækninn (Matth. Einarsson) og fyrir manninn, sem hefir haft hana þarna í góðri trú.

Hvað á að gera við sjúklinga, sem eru ólæknandi?

. Landlæknir segir, að þeir sjúklingar ættu ekki að vera á dýrum spítala, og ég býst við, að flestum komi saman um, að það sé hægt að geyma sjúkling fyrir minna en 10 kr. á dag. 14. marz 1922 skrifar sami settur landlæknir (Guðm. Hannesson) stjórnarráðinu út af legukostnaði Björns Pálssonar, þurfalings Reykjavíkurbæjar, á frakkneska spítalanum í Reykjavík: „Af sjúkdómslýsingu þeirri, sem hér fylgir, verður alls ekki séð að sjúkrahúsvist hafi verið nauðsynleg. Það mun yfirleitt sjaldgæft, að menn liggi lengi með lungnaþembu eða asthma á sjúkrahúsum, enda báðir sjúkdómar lítt eða ekki læknandi“. Þetta er áframhald af því fyrra; það er auðséð, að settur landlæknir telur talsvert freklega í það farið, að hafa sjúklinga, lítt eða ekki læknandi, á þessum stað, og sem ekki er nauðsynlegt að hafa á spítala. Og öll þessi gagnrýni gengur út yfir Matth. Einarsson. Enn fær stjórnarráðið 8. marz 1922 bréf frá sama manni út af legukostnaði Elínborgar Björnsdóttur, þurfalings Skarðshrepps, á frakkneska spítalanum og Vífilsstaðahæli. Þar segir svo: „Við reikning þennan er ekki annað að athuga en það, að dýr er slík spítalavist þurfalinga, og er ótrúlegt, að ekki mætti komast ódýrar út úr henni“. Það er eins og eymdarstuna hjá settum landlækni yfir því, hvernig þetta sjúkrahús búi að þeim sjúklingum, sem þar eru á kostnað ríkissjóðs. Það lítur sannarlega út fyrir, að lega slíkra sjúklinga á þessum spítala hafi stundum framlengzt meira en góðu hófi gegndi. Og það er eðlilegt, að þeim, sem þetta kemst upp um, sé svo illa við það, sem raun er á. En það er ekki ólíklegt, að eitthvað af þeim 300 þús. kr., sem sparazt hafa á berklavarnakostnaðinum, stafi af því, að tekið hefir verið fyrir þetta. Að síðustu er bréf frá Guðm. Hannessyni út af legukostnaði Guðríðar Jónsdóttur, þurfalings Reykjavíkurbæjar, á frakkneska spítalanum í Reykjavík. Þar segir svo: „Ekki verður annað séð en að sjúklingur þessi hafi frekar legið sem invalid en til lækninga. Hjartasjúkdómur, lifrarskorpnun og geðbilun hafa væntanlega verið lítt læknandi kvillar“. Ég læt svo úttalað um þetta og ætla ekki að leggja fram fleiri gögn til að sanna, að ég hafi farið með rétt mál; ég tel þess ekki þurfa. En ég gæti hugsað, að bæði hv.þm. Hafnf. og Matthías Einarsson hefðu miklu heldur viljað láta það ógert, að hv.þm. færi að draga kjör sinn og leggja út í atlögu í þessu máli heldur en að fá þessi skjöl lögð fram fyrir almenning, því þau sýna svo mikla ágirnd hjá þessum mönnum gagnvart þjóðfél., þar sem tekið er langtum meira fyrir læknishjálp og sjúkrahúsvist en leyfilegt er eða sæmilegt talið af yfirmanni læknastéttarinnar. Sérstaklega kennir þess í bréfum Guðm. Hannessonar um frakkneska spítalann, að fólki sé haldið þar án þess að það hafi þörf fyrir að vera þar, og af umhyggju fyrir almenningshag segir hann, að svo búið megi ekki standa. Ég býst nú við, að allir sjái af því, sem ég hefi nú sannað hér með frumgögnum, sem allir hv. dm. geta fengið að sjá og kynna sér - þau mega bara ekki glatast -, að það er töluverð ástæða fyrir þjóðfélagið að halda í við læknana, jafnvel við svo merka lækna sem þessa tvo menn. er hér eiga hlut að máli. Mér finnst af þessu stöðuga aðhaldi, sem báðir landil. þurfa að sýna við þessa 2 lækna, og náttúrlega ýmsa aðra, alveg eðlilegt, að Alþ. og stjórnarráðið hafi hæfilegt eftirlit með, að það eigi sér ekki stað neinn misskilningar, eins og sá misskilningur, að landl. þarf að lækka reikn. um þriðjung, helming eða meira. Óbeinlínis verður þetta til að setja þm. Hafnf. í óþægilegt ljós, og ekki sízt, ef hann fær flokksbræður sína og kannske fleiri til að greiða atkv. með, að læknir, sem á að kenna við háskólann, megi ekki vera reglusamur og skyldurækinn í læknisstarfi.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Ég ætlaði satt að segja ekki að taka til máls fyrr en hv.frsm. væri búinn að gera grein fyrir afstöðu fjvn. til þeirra brtt., sem fyrir liggja. En ég get ekki látið hjá líða að svara hv. 5. landsk. út af því, sem hann hefir beint til læknanna. Það er vanalega þannig, að það þarf lítið tilefni til, að þessi hv.þm. komist út um alla heima og geima. Það hefir þráfaldlega komið fyrir, bæði í ræðu og riti, að hann hefir svívirt bæði læknastéttina í heild og einstaka menn innan hennar, og þarf ekki um það að fást, þegar það er gert þannig, að þeir geti svarað fyrir sig. En það er óviðurkvæmilegt í mesta máta, þegar hér er reynt að svívirða einstaka menn, sem vitanlegt er, að hafa ekki rétt til að bera blak af sér í þessari hv. d. Hitt er svo sem sjálfsagður hlutur, að hv.þm. er leyfilegt að fara hér niðrandi orðum um mig, því ég get svarað fyrir mig. En að draga aðra góða og gilda menn, sem eru margfalt heilladrýgri fyrir þjóðfélagið en þessi hv.þm. er eða nokkurntíma verður, inn í umr., til þess beinlínis að svívirða þá og sverta, það er það ljótasta, sem ég get hugsað mér. Þó þessi hv.þm. hafi nú dirfzt að gera þetta hér í hv. d. og fylgja þannig eðli sínu, er það samt vitanlegt, að hjá hverjum þeim, sem les þingtíðindin og þekkir Matthías Einarsson, verður það hann, sem hækkar í augum landsmanna, en þessi hv.þm., sem lækkar að sama skapi, og er þó varla á það bætandi. En eftir því sem hefir komið í ljós af þessari stöðugu, fjandsamlegu árás hans á læknana, verður að álíta, að hún sé honum alls ekki sjálfráð. Það má segja, að það er hægt að gefa skýrslur til eins og annars og misnota þær svo herfilega til bölvunar landi og lýð. Og það má segja um þessar skýrslur og reikninga, að það hefir ekki dottið neinum manni í hug, og sízt þeim mönnum, sem þær gáfu, að þær yrðu notaðar í þessunt tilgangi, sem hv.þm. hefir látið sér sæma. Ég veit það um báða þessa lækna, nafnana Guðmund Hannesson og Guðmund Björnson, að þeir hafa álitið, að slíkar skýrslur ætti að gefa í þeirri meiningu, að farið væri eftir löggiltri gjaldskrá, en ekki til þess, að þær væru notaðar í slíkum tilgangi sem þessum. En svo ég minnist á gjaldskrána, þá vita það allir, hvenær hún er lögleidd, að hún er lögleidd árið 1908. Síðan hefir kaupgjald yfirleitt hækkað svo margfaldlega, en ekki fengizt breytt hinni gömlu gjaldskrá. Sér hver maður, hvaða vit er í þessu. Það er kunnugt, að ef læknir gerir vandasama operation, fær hann fyrir hana 20 kr. samkv. þessari gjaldskrá. Ég veit, að hver hv. dm. mundi viðurkenna, að slík borgun er alls ekki samsvarandi því starfi, sem læknirinn leggur af mörkum. En þetta hefir ekki komið að gjaldi. Og því er þannig varið, að það er enginn sjúklingur svo gerður, að honum þyki ekki vel borgandi rífleg upphæð fyrir vel unnið verk, ef heilsu hans er þá betur borgið en áður. Og ég veit, að þessi þm., hv. 5. landsk., hefir ekki skorazt undan að borga það, sem upp hefir verið sett. þegar hann hefir farið til læknis til að fá bót meina sinna.  Svo hefir hv.þm. lesið upp reikninga frá Matthíasi Einarssyni. Þar kemur aftur fram löngunin til að játa ekki sérfræðinga dæma um það, sem á milli ber, heldur játa menn, sem ekki hafa jafnvel minnsta vit á, dæma. Eins og menn vita, var það einn sérfræðingur, sem gaf upp álit sitt um heilsufar þessa hv.þm. Hann sá sér ekki fært að fara eftir því, en hefir lagt það undir dóm þjóðarinnar. Hv. þm. leiðist að hafa orðið undir í málaferlum, og nú vill hann láta þjóðina dæma, þegar lögmaðurinn er búinn að fella sinn dóm. Ég býst við, að það verði létt á metunum, hvað sem menn lesa í Alþt., þegar dómur lögmanns er fyrir því, að hv.þm. hafi farið með rangt mál. Ég veit, að hv.þm. hefir gert það, sem hann gat til að koma dómnum sér í vil í málinu móti Matthíasi Einarssyni.  En hvað viðvíkur mínum reikn., sem voru lesnir upp - það voru 3 reikn. lesnir upp frá mér -, þá bað ég hv.þm. að segja frá, hvað gert hefði verið við sjúklingana, en hann vildi ekki gera það. Allir 3 sjúklingarnir voru operationssjúklingar, og verð ég nú að lesa upp, hvað gert var við þá: Sólrún Kristjánsdóttir: Tekin úr henni gallblaðran. Hjalti Þór Hannesson: Nýrnaveiki, spegluð og tæmd þvagblaðran og gerður uppskurður. Árni Helgason: Skorinn upp við kviðsliti. Þessir reikn. voru líka allir lagðir fram hjá lögmanni, og eru ekki hærri en svo, að hann gefur þann úrskurð, að þeir séu fullforsvaranlegir að hans dómi. Um þetta er ég tilbúinn að koma með útdrátt úr dómsmálabókunum, ef hv.þm. vill véfengja það, sem ég segi. Svo ég víki aftur að gjaldskránni og Hjalta Þór Hannessyni, þá vil ég sýna hv. dm. það, að það er illfaranlegt eftir þessari gjaldskrá, enda býst ég við, að henni verði bráðlega breytt. Svo var ástatt með þennan Hjalta, að hann hafði nýrnasjúkdóm. En til þess að vita, hvort um nýrnasjúkling er að ræða, þarf að spegla upp blöðru þeirra. Þetta var gert. En fyrir þetta vandasama starf, og það kostar verkfæri, sem er mjög dýrt, er ekki til einn stafur í gjaldskránni um að sé nein borgun fyrir, sem ekki er von, því það var þá alveg óþekkt að nota þetta áhald þegar gjaldskráin var sett. Á þennan hátt geta menn séð, hvílík firra það er að fara eftir þessari gjaldskrá. Ég veit líka, að ég hefi ekki þurft að tala um þetta fyrir öðrum hv. dm. en 5. landsk., en mér þótti það þó sjálfsagt, þegar verið er að tala um þessa hluti af manni, sem hefir ekki snefil af þekkingu, en álítur sig hafinn yfir alla lækna, bæði í sérfræðum og heilbrigðismálum. Það hafa fleiri en ég rekið sig á, að honum er sérfræði svo mikill þyrnir í augum, að hann sér svart, ef sérfræðingur er nefndur á nafn. Svo maður hlýtur að undrast það, þegar maður veit, að þessi hv.þm. hefir áður verið kennslumálaráðherra, að hann skuli ekki hafa tekið sér fyrir hendur að þurrka háskólann út með allri sinni sérfræði. Þá kem ég að þessu atriði, sem hv.þm. álítur sér hliðholt, að ólæknandi sjúklinga mætti ekki hafa á sjúkrahúsum. Um leið og það þarf sjúkrahús til að lækna sjúklingana, þarf líka sjúkrahús til að hjúkra sjúklingunum. Það þarf að láta sjúklingunum líða sem bezt. Það er nóg að verða að láta þá ganga með ólæknandi sjúkdóma, þó að ekki bætist við, að þeir kveljist í heimahúsum. Þetta veit ég, að allir hv. dm. geta fallizt á, og hver maður, sem ekki hefir steinhjarta, hlýtur að fallast á það. Ég segi fyrir mig, að mér finnst það bera vott um sjúkan hugsunarhátt og spilltan, að sjúkling, sem hefir ólæknandi sjúkdóm og sveitin á að annast, eigi að slá sem fyrst af, til að spara ríkinu útgjöld. Þegar um þetta er að dæma, þá er það sjálfsagður hlutur, að sá læknir, sem skoðar sjúklinginn, veit bezt um alla hans hagi og er dómbær um þetta. Hitt atriðið, sem hv.þm. hefir oft látið í veðri vaka, að fyrir læknum vekti ekki annað en það, að taka við peningum fyrir læknishjálpina, er heldur lítils virði, enda munu teljandi þeir læknar, sem ekki veita árlega ókeypis læknishjálp fyrir hundruð eða þúsundir króna. Innan þessarar spilltu stéttar, að því er fyrrv.dómsmrh. segir, eru þetta óskrifuð lög. Þessi óréttláta æsing, sem hann er að vekja á móti læknum landsins, verður honum til falls, en ekki þeim. Fjandskapur hans við mig í Hafnarfirði hefir gert það að verkum, að ég er kominn hér inn í þingsalinn; það er ég viss um. En hinn frambjóðandinn þar, sem er í mikilli vináttu við dómsmrh., sat eftir með sárt ennið. Læknastéttin á svo rík ítök í hugum landsmanna, að þeir vita, að hún á þetta ekki skilið, enda álíta margir það sjúkleik hjá hv.þm., hvernig hann hagar sér í þessu. Allar ásakanir hans um það, að fólki sé haldið á spítölum miklu lengur en þörf er á, eru staðlausir stafir, því að læknar þeir, sem þar eru starfandi, hljóta að vita betur en landlæknir, hvað hæfilegt sé í því efni. Dómsmrh. minntist á Guðjón Waage og kvað hann ekki hafa þurft að vera á spítala. Það er reyndar leiðinlegt að þurfa að rekja sjúkrasögur hér inni í þingsalnum, en hv. 5. landsk. hefir gefið tilefni til þess. Maður þessi fær heilablóðfall og getur enga björg sér veitt, og er enginn til að stunda hann nema systir hans fjörgömul. Hann getur t. d. ekki kastað af sér þvagi. Afleiðingar af heilablóðfalli skána stundum, en hættan á þvagteppu er mikil, auk kvalanna. Því var hann fluttur á sjúkrahús, til þess að leita bata. Hann fær þann aðbúnað, sem með þarf, en svo kveður landlæknir upp þann dóm, að þessa hafi ekki þurft með. Allir, sem lesa þingtíðindin, munu dæma, að honum hafi verið nauðsyn á að vera þar. Býst ég við því, að ef hv. 5. landsk. hefði þvagteppu, þá myndi hann óðara láta flytja sig á spítala, til þess að láta tappa af sér þvagið. Annars álít ég þetta ekki frekar svara vert. Er það leitt verk að reka aftur allar staðleysur þessa þm., er hann beinir gegn læknastéttinni. Svo að ég víki lítilsháttar að brtt.hv.þm. og ummælum þeim, er hann lét falla á móti till. minni um aukakennslu við háskólann, vil ég geta þess, að ég hafði í morgun ekkert á móti því, að til starfsins væri valinn maður reglusamur og skyldurækinn við sjúklinga sína. En aðalatriðið fannst mér þó vera, að sá maður hefði þekkingu í bezta lagi til að kenna það, sem kenna þarf. Eru víða til læknar, góðir og skylduræknir, sem bragða ekki vín, en sem hafa þó enga kennarahæfileika. Er það aðalatriðið í þessu máli, að til starfsins sé fenginn maður, sem er skyldurækinn gagnvart starfinu og hefir góða þekkingu. En það mætti vel tryggja, ef hinir réttu menn væru látnir velja mann til starfsins, eins og t. d. prófessorar háskólans. Eru þrír þeirra yfirlæknar við landsspítalann, og er hv.þm. mjög ánægður með prófessorana, lauk t. d. miklu lofsorði á Guðmund Hannesson. Eru allir þessir menn full trygging fyrir því, að góður maður yrði valinn. En hinsvegar þykist ég vita, að ef hæstv.dómsmrh. ætti að ráða mann til stöðunnar, þá myndi ekki verða lítið á hæfileikana fyrst, heldur það, hvort sá maður væri líklegur til að verða honum leiðitamur. Hann hefir sýnt það, að um skipun læknaembætta hefir hann ekki farið eftir vilja manna í kjördæmunum, heldur hefir hann fengið menn, sem af einhverjum orsökum höfðu orðið undir í samkeppninni, annaðhvort af því, að þeir voru lakari læknar en aðrir, eða af öðru, og sem hann þess vegna gat fengið til að ganga á móti læknastéttinni yfirleitt. Það var því ekkert úrval, sem hann setti í embætti við þrjár síðustu veitingar. - En svo að ég víki að brtt., þá held ég, að bezt sé, að prófessorar háskólans hafi úrskurðarvald um það, hvort maður sé hæfur til slíks starfa, en ekki dómsmrh., sem er eins fjandsamlegur læknastéttinni og raun ber vitni um. Svo vil ég minna hv. dm. á það, að ég mun, þegar gengið verður til atkvæða, greiða atkv. á móti þessari brtt., af því að hún getur ekki staðizt, þar sem með henni er niður felldur liður, sem er í fjárl. Álít ég því ekki hægt að samþ. hana. Hv. 5. landsk. vildi véfengja, að rétt væri með farið hjá mér, að forstjóri læknadeildarinnar hefði talað við fyrrv. kennslumálaráðh. um það að fá dr. Helga Tómasson til að kenna geðsjúkdómafræði endurgjaldslaust og vildi slengja því yfir á Jón heitin Magnússon, sem var þá dómsmrh.Hv. 5 landsk. gekk frá samningum þeim, sem gerðir voru við H. T., og munnlegir samningar voru ekki bindandi. Datt mér að vísu ekki í hug að kasta hnútum að honum fyrir það að hafa gleymt þessu. En þessa kennslu verður að sjálfsögðu að taka upp, en í till. stendur ekkert um það, hvort H. T. eða núv. læknir á Kleppi skuli hafa hana á hendi, og held ég þó, að þeir séu ekki sambærilegir að þekkingu. Þá þykir mér það nokkuð kátlegt, að Kjartan Ólafsson megi ekki kenna augnlækningar, af því að hann hafi stokkið til Englands í vetur. Er það undarlegt, ef læknar mega ekki fara til útlanda til þess að fullnuma sig í sinni grein. Hv. þm. minntist á gjald fyrir sjúklinga á landsspítalanum. Vil ég alls ekki hafa á móti nauðsyn á því að lækka sjúkrakostnað sem mest, og sjálfur hefi ég farið vægilega um borgun læknishjálpar, sem ég hefi veitt. Þeir reikningar, sem ég sendi til stjórnarráðsins fyrir berklalækningar, voru borgaðir umtölulaust þegar hv. 5. landsk. var ráðh., og ber það vitni um það, að ég hafi ekki farið of langt í kröfum mínum. Munu og fleiri bera mér það. Mun því mega ganga út frá því, að það sé ekki yfirdrepskapur, þegar ég segi, að ég vilji ekki láta íþyngja sjúklingum. Flestir, sem á landsspítalann koma, eru þar stutta stund, en allir eru látnir borga tiltölulega jafnt. T. d. læknast botnlangabólga og kviðslit tiltölulega fljótt, en nýrnasjúkdómar og aðrir króníiskir sjúkdómar taka langan tíma. Þeir, sem lengi liggja, verða þannig að borga læknishjálp fyrir þá, sem fá lækningu á skömmum tíma. Vildi ég láta lækka gjaldið fyrir þá, sem ekki eru „operations“-sjúklingar. Þá var lítilsháttar minnzt á bindindisfél. í skólum, en að því kem ég seinna.

Halldór Steinsson [óyfirl.]: Ég get verið mjög stuttorður. Ég á hér tvær litlar brtt. við fjárlagafrv. Önnur er á þskj. 342, við 13. gr. B, 2, um flóabátaferðirnar. Ég flutti till. þessa við 2. umr. fjárlagafrv., en tók hana þá aftur til 3. umr. Ég gerði grein fyrir þessari till. þegar ég bar hana fyrst fram og tel því óþarft að bæta miklu við það, sem ég sagði þá. Það stóð svo á, að fjvn.Nd. hafði lækkað styrkinn til flóabátaferða um 3000 kr., með tilliti til þess, að fækka mætti ferðum Suðurlands, þannig að það hefði ekki á næstu árum nema fjórar ferðir til Breiðafjarðar, í stað tíu áður. Þar sem mér er ekki kunnugt um, að nokkursstaðar annarsstaðar á landinn hafi verið farið fram á að fækka ferðum á sjó í framtíðinni, þá finnst mér mjög ósanngjarnt að taka þennan fjörð þannig út úr, þar sem aðalsamgöngurnar eru á sjó. Geri ég því að till. minni, að styrkurinn verði hækkaður um 2000 kr., og að það sé sett sem skilyrði fyrir styrknum, að Suðurland fari a. m. k. átta ferðir til Breiðafjarðar. Þá er hin till., á sama þskj., XXIX, við 22. gr. Sú till. fer fram á að ábyrgjast allt að 20 þús. kr. lán fyrir Stykkishólmshrepp, gegn þeirri tryggingu, sem stj. metur gilda. Skal ég nú með fám orðum skýra frá því, hvernig á till. þessari stendur. Veturinn sem leið var allhart um atvinnu í Stykkishólmi og hagur manna fremur bágborinn. Til þess að ráða bót á þessu og forða hreppnum frá yfirvofandi hættu, tóku þorpsbúar það ráð að stofna samvinnufél. í því skyni að kaupa gufuskip til þess að stunda fiskveiðar. En til þess að koma fél. á laggirnar, þurfti hreppsfél. að gerast hluthafi í því og taka í því 20 þús. kr. hlut. Nú átti hlutaféð að greiðast fyrri hl. sumars. Hreppsn. Stykkishólmshrepps leitaði fyrir sér um lán til þess að greiða sinn hluta, en þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hefir enn eigi tekizt að fá lánið, og þó má kauptúnið sjálft teljast fremur vel stætt. Til þess nú að létta undir með kauptúninu um lántöku þessa, er hér farið fram á, að ríkið gangi í ábyrgð fyrir láninu, og mun þá auðvelt um lántöku þessa, þegar ríkisábyrgð er að baki. Vona ég fastlega, að vel verði tekið í þessa málaleitun, því að hún er í samræmi við margar aðrar till., sem fram hafa verið bornar, bæði á þessu og öðrum þingum, þar sem slíkur félagsskapur sem þessi hefir verið styrktur. Upphæð sú, sem hér ræðir um, 20 þús. kr., er mjög lág, þegar tillit er tekið til þess, að hér er um tiltölulega vel stætt fél. að ræða, og engin hætta á því, að ríkissjóður muni bera skarðan hlut frá borði, þótt þessi ábyrgð fengist. Vona ég því, að till. verði samþ.

Guðmundur Ólafsson [óyfirl.]: Ég er nú ekki einn af þessum frjósömu þdm., þar sem ég á ekki nema eina brtt. við fjárlagafrv., og er þó ekki einn um hana, heldur er hv. 5. landsk. meðflm. minn að henni. Till. er á þskj. 346, XII, við 22. gr., nýr liður, um að greiða Guðmundi Björnsyni landlækni full laun þegar hann lætur af embætti. Það er kunnugt, að G. B. lagðist hættulega veikur í janúarmán. síðastl. vetur, og þótt hann sé að vísu orðinn allhress, þá er eigi við því að búast, að hann fái bráðlega - og e. t. v. aldrei - þá heilsu, að hann verði fær um að gegna embætti sínu. Tel ég því, að hv.þdm. skilji það, að till. þessi er ekki of snemma fram komin. G. B. landlæknir hefir gegnt embætti í 37 ár. Fyrst mun hann hafa verið eitt ár kennari hér við læknaskólann, því næst var hann um 11 ára skeið héraðslæknir í Reykjavík, og nú er hann búinn að vera landlæknir í 25 ár. Það er margt fleira, sem hægt er að segja um þennan mæta mann en að rekja starfsferil hans í þessu þýðingarmikla embætti. Hann átti sæti á þingi um fjölmörg ár og sat í mörgum opinberum n., t. d. í milliþinganefndum, og var þá venjulega form. þeirra. Forseti þessarar d. var hann frá árinu 1916–1922, eða í sex ár, og rækti það starf, eins og önnur störf sin, með skörungsskap og prýði. Ég veit, að ég þarf ekki að fara mörgum orðum um jafnþekktan mann, enda fellur mér margt betur en að bera lof á menn. Ég tel það víst, að hv.þdm. sé jafnkunnugt og mér um ástæður G. B. landlæknis. Það er sagt, að hann muni ekki vera efnamikill, og hv. dm. vita, að hann hefir allþunga fjölskyldu fram að færa, en er kominn hátt á sjötugsaldur. Ég geng út frá því sem vísu, að hv. dm. taki þessu máli vel, þótt það sé svo seint fram komið. Það eru fordæmi fyrir því, þar sem einstöku heiðursmönnum hafa verið veitt full laun, þegar þeir létu af starfi. Má þar til nefna Geir Zo?ga rektor, Magnús Helgason skólastj. kennaraskólans, séra Einar Jónsson fyrrv. prest á Hofi og séra Kjartan Helgason frá Hruna. Allir þessir menn fengu full laun, er þeir létu af embætti. Ég þykist ekki þurfa að viðhafa fleiri orð til þess að opna augu hv. dm. fyrir því, að ekki er nema rétt og skylt að láta G. B. njóta sömu kjara og þá menn, sem ég nú hefi nefnt.

Jón Jónsson Ég hafði satt að segja búizt við, að þeirri venju yrði fylgt, að þeir, sem bera hér fram till., mundu allir hafa talað fyrir þeim áður en ég stæði upp aftur. Ég þarf ekki að þessu sinni að mæla mörg orð fyrir n. hönd. Hún hefir að vísu athugað nokkuð þessar till., sem fyrir liggja, en niðurstaðan hefir orðið sú um flestar þeirra, að n. vildi ekki taka til þeirra neina ákveðna afstöðu. Þó eru nokkrar till., sem n. hefir komið sér saman um að taka afstöðu til, og er því rétt að gera grein fyrir því. Þá verður fyrst fyrir I. till. á þskj. 342, um byggingarstyrk til sumarskýlis símamanna í Reykjavík. N. leit að vísu svo á, að það gæti verið mjög ánægjulegt, að slíku skýli yrði komið upp. Og það væri í sjálfu sér ánægjulegt fyrir ríkissjóðinn að geta styrkt það eitthvað, en hinsvegar dylst n. þó ekki, að þetta er aðallega til skemmtunar fyrir símafólkið og einn af þeim útgjaldaaukum, sem hægt er að komast hjá. Nú í kreppunni verður að reyna að forðast öll þau gjöld, sem ekki eru beinlínis nauðsynleg. Verður n. því að ráða frá því að samþ. þessa till. Þá er X. till. á þessu sama þskj., um hækkun á framlagi til stundakennslu við menntaskólann í Rvík, 2000 kr. Tilgangurinn er sá, að einn kennarinn, Guðmundur G. Bárðarson, geti verið laus við kennslustörf í vetur. Nú hefir þessi kennari haft leyfi frá kennslustörfum undan farið ár, og virtist n. því ekki brýn ástæða til þess að veita frekara fé í þessu skyni, enda telur hún það tæplega rétt gagnvart öðrum kennurum. Ræður n. því frá að samþ. þessa till. Þá er XIV. og XV. till., um styrk til bókasafns í Hafnarfirði. Þetta var til meðferðar um daginn, og sá n. sér þá ekki fært að mæla með því, því að á þann hátt myndi þetta safn fá miklu hærri styrk en söfnin á Ísaf. og Seyðisf., sem þó eru fjórðungasöfn. En bókasafnið í Hafnarf. er undir handarjaðrinum á Reykjavík, og geta menn því frekar aflað sér bókakosts þaðan. N. var að þessu athuguðu á móti því að veita þennan styrk, en þó hafa nm. óbundin atkv. um þetta atriði. Þá er XVII brtt., styrkur til Sambands ísl. karlakóra. N. sér sér ekki fært að mæla með þessari fjárveitingu. Það er nú þegar kominn inn í fjárlögin styrkur til Karlakórs Rvíkur, og n. fannst, að við svo búið yrði að sitja að þessu sinni. Þá er brtt. XIX á sama þskj., um 1600 kr. styrk til dr. Guðbrands Jónssonar, til þess að semja ísl. miðaldamenningarsögu, og til vara 1400 kr. Þessi till. var borin hér fram við síðustu umr. og var þá farið fram á nokkuð hærri upphæð. N. sér sér ekki fært að mæla með þessari till., þar sem maður þessi hefir í mörg ár haft styrk í þessu skyni í fjárl., en enginn árangur hefir sézt af starfi hans. Þá vil ég minnast á brtt. XXI og XXX, sem báðar eru um fjárframlög og lánveitingar til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum. Hefir n. ekki séð sér fært að mæla með till. þessum. Fleiri till. hafa komið fram, sem ganga í svipaða átt, og má þar fyrst og fremst nefna till. frá hæstv.forsrh. Um það, hve mikil þörf sé á atvinnubótum, er erfitt að segja. Það er vitanlegt, að miklir erfiðleikar steðja nú að þjóðinni. Afurðasalan hefir gengið mjög illa upp á síðkastið og allt er að falla í verði. Verða því allir landsmenn að leggja mjög hart að sér til þess að baslast áfram á þessum erfiðu tímum. Það eru uppi mjög skiptar skoðanir um það, hve mikið kveði nú að atvinnuleysi meðal verkalýðsins í kaupstöðum og kauptúnum. Er því illt að ákveða, hve brýn þörf sé nú á atvinnubótum. Mér er kunnugt um, að mjög lítið kveður að atvinnuleysi í sumum þorpum. Aftur á móti er sagt, að það sé mikið hér í höfuðstaðnum, þótt skömm sé til að vita. Þó eru uppi um þetta skiptar skoðanir, eins og ég sagði áður. T. d. hefi ég heyrt fullyrt, að atvinna fyrir kvenfólk og unglinga sé nú með mesta móti. Hinsvegar sé minna um atvinnu fyrir karlmenn en undanfarið, en vonandi er, að úr því rætist nokkuð, ef gert verður út í haust. Líka má henda á það, að kaupgjald hefir verið mjög hátt undanfarið og dýrtíðin fer minnkandi, og ætti það nokkuð að létta undir með mönnum. Meiri hl. n. lítur svo á, að skyldan til þess að sjá verkafólkinu fyrir vinnu hvíli fyrst og fremst á sveitar- og bæjarfélögunum. Og að skoðun meiri hl. er nokkuð bætt úr vandræðunum með till.hæstv.forsrh. Ættu þær ráðstafanir a. m. k. að duga til næsta þings. Aftur á móti álíta sumir, að kreppan sé svo hörð hér í Reykjavík og Hafnarfirði, að gera verði sérstakar ráðstafanir til þess að draga úr henni á þessum stöðum. Fyrir þá virðist mér sjálfsagt að samþ.till. frá hv.þm. Hafnf. um framlag til Hafnarfjarðarvegar. Sé ég svo ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum. Af þeim ástæðum, sem ég nú hefi lýst, leggur meiri hl. n. eindregið á móti því, að till.hv. 2. landsk. verði samþ. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að gera grein fyrir fleiri till. fyrir n. hönd, þar sem hún hefir ekki orðið sammála um fleiri brtt. en þær, er ég nú hefi nefnt. Vil ég þá minnast á nokkrar till. frá eigin brjósti eingöngu. Ég á brtt. á þskj. 369 við 22. gr., þess efnis, að ríkissjóður greiði allt að helmingi þess tjóns, sem hlotizt hefir af brunanum að Flögu í des. síðastl., ef ástæða þykir til eftir að rannsókn hefir farið fram um orsakir brunans. Það hefir nokkuð verið rætt um þetta mikla slys hér í þinginu og mun það því öllum hv.þdm. kunnugt. Það er álitið, að bruninn hafi stafað af því, að eldingu hafi slegið niður í síma nálægt bænum. Virðist það því ekki ósanngjarnt, að ríkið taki nokkurn þátt í þeim skaða, sem hér hefir orðið. Hv. 1. landsk. ber fram till. um, að aftan við 19. gr. komi aths. um, að stj. sé heimilt að greiða skaðabætur til bóndans að Flögu af því fé, sem ætlað er til óvissra útgjalda. Ég kann ekki við það, að farið verði að ráðstafa þessu fé á nokkurn hátt. Því á að verja til útgjalda, sem ekki verður séð um fyrirfram, að nauðsynlegt sé að greiða, og á 19. gr. því að vera óbundin að öllu leyti. Þá finnst mér líka eðlilegra að binda fjárveitingu í þessu skyni því skilyrði, að rannsókn hafi farið fram áður á orsökum brunans, svo sem gert er í brtt. minni. 2. stafl. brtt. minnar á þskj. 369 gengur út á, að ábyrgðarheimildin fyrir samvinnufél. sjómanna og verkamanna á Seyðisfirði falli burt. Eins og kunnugt er, var fyrir nokkrum árum veitt viðlíka heimild fyrir samvinnufélag sjómanna á Ísafirði. Þessu félagi hefir gengið vel og hefir það lyft mikið undir bæinn, sem var í talsverðri þröng, enda virðast allar aðstæður hafa verið góðar á þessum stað. En síðan ábyrgð þessi var veitt, hafa beiðnir um slíkar ábyrgðir dunið yfir þingið úr öllum áttum. Þannig hafa slíkar beiðnir komið frá Akureyri, Eskif., Seyðisf., Stykkishóhni og ég held líka frá Siglufirði. Mér virðist því, að hér sé stefnt inn á ákaflega viðsjárverða braut. Eigi ríkið að bera ábyrgð á meiri hl. sjávarútvegsins í landinu, þá eru því með því bundnar þær byrðar, er það mun vart fá undir risið. Finnst mér því, að þingið ætti að sjá sig vel um hönd, áður en það heldur lengra inn á þessa braut. Það er fyrirsjáanlegt, að ef þingið samþ. slíkar ábyrgðarheimildir ár eftir ár, verða þær komnar kringum allt land áður en langt um líður. Um þessa ábyrgð, sem hér er um að ræða, er það að segja, að ástandið á Seyðisfirði er sjálfsagt slæmt: útvegur hefir gengið þar illa, og íbúarnir þar virðast hafa sýnt minni atorku við fyrirtæki sín en víða annarsstaðar. Fiskiganga er þar heldur ekki eins góð og á Vestfjörðum. Er því einsætt, að fyrirtæki þarna eiga illt með að bera sig, og væri því mjög áhættusamt fyrir ríkissjóð að ábyrgjast lán fyrir íbúa þessa bæjar. Mér dettur í hug, hvort það væri, ekki betra, að ríkið blátt áfram ræki skipin heldur en að það ábyrgist atvinnufyrirtæki, sem það ræður engu um, hvernig rekin eru. Vil ég því eindregið leggja til, að þessi ábyrgðarheimild verði felld niður, og í samræmi við það verði allar slíkar ábyrgðir látnar niður falla. Vil ég mælast til þess, að hæstv. forseti beri brtt. þessa upp áður en ábyrgðarheimildirnar koma til atkvæða. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að brtt., sem aðrir hv. dm. flytja. Það er þá fyrst stór till. frá hv.þm. Hafnf., um 200 þús. kr. fjárframlag til nýs vegar milli Rvíkur og Hafnarfj. Þetta mál er ekki vel upplýst, því vegamálastjóri hefir ekki ennþá slegið því föstu, að þennan veg skuli leggja eða hvernig byggingu hans skuli hagað. Sá vegur, sem nú liggur milli Rvíkur og Hafnarfj., er sæmilega góður, eftir því sem vegir gerast á voru landi. Virðist því vera meiri þörf fyrir vegi víða annarsstaðar á landinu. Ætti því að athuga málið vel frá öllum hliðum, áður en ákveðið er að leggja þarna nýjan veg, enda er það víst, að hann myndi kosta margfalda þá upphæð, sem hér er farið fram á. Um það, að mikil atvinnuþörf sé nú í Hafnarfirði og Reykjavík, er það að segja, að Rvík er sterkasta bæjarfélag landsins og ætti því nokkuð að geta séð fyrir sér sjálf, og hinsvegar geri ég ráð fyrir, að verði till.hæstv.forsrh.samþ., þá muni þessir bæir ekki fara varhluta af því fé, sem veitt verður til atvinnubóta samkv. till. hans. Þá eru tvær till. um aukið framlag til flóabátaferða. Vil ég ekki leggja á móti till. þessum, en ég verð að segja það, að mér þykir það ekki nema sjálfsagt, að flóabátaferðum verði eitthvað fækkað um leið og strandferðirnar hafa verið bættar svo stórkostlega sem gert hefir verið. Annars geri ég ráð fyrir, að hv. samgmn. athugi þetta mál. Hún hefir ekki gert það enn, en gerir það máske á næstunni. Þá vildi ég minnast á brtt. XII og XIII, um aukin framlög til tveggja skóla, Kvennaskólans í Reykjavík og húsmæðraskóla kvenfél. Óskar á Ísafirði. Kvennaskólinn í Rvík hefir nú sama styrk og hann hefir haft undanfarið og kvenfél. Ósk sömuleiðis. Virðist mér það varla sanngjarnt að fara fram á, á þessum krepputímum, þegar allt verður að spara, að aukin séu fjárframlög til prívatstofnana eins og þessara. Álít ég, að þær séu fullsæmdar af því að halda þeim framlögum, sem þær hafa haft undanfarið. Það er auðvitað, að margt af því, sem hér er farið fram á, að styrkt sé af ríkisfé, er í sjálfu sér gott og gagnlegt, og væri gaman að geta verið með sem flestum brtt. En þess verður að gæta, að fjárlögin eru nú orðin mjög ógætileg. Gjaldabálkurinn er orðin hærri nú en nokkurntíma áður í fjárl., og virðist það atriði allvarhugavert í öðru eins kreppuári og þessu. Og nú þegar er kominn allt að því 50 þús. kr. tekjuhalli á fjárlagafrv., því að áætlunin sé svona há, má samt búast við. að raunveruleg gjöld verði heldur meiri. Á síðasta ári fóru þau um 2 millj. kr. fram úr áætlun. Ég veit að vísu, að nú verður allt gert til þess að láta gjöldin ekki fara fram úr áætlun, en það er þó öllum ljóst, að sumir liðir eru of lágt áætlaðir. Þá er að líta á tekjuhliðina og athuga, hvort hún megi vera hærri eða ekki. Tekjurnar eru nú áætlaðar hærri en nokkurntíma áður, eins og gjöldin. Till. hafa komið frá hv.þm. Hafnf. um að hækka suma tekjuliðina ennþá. Ef litið er á þessa liði hvern fyrir sig, þá verður fyrst fyrir manni tekju- og eignarskattur. Hann hefir að vísu farið allmikið fram úr áætlun á síðustu árum, 1929 og 1930. En á það ber að líta, að þessi ár voru sérstök árgæzkuár. Hinsvegar varð skatturinn ekki nærri því eins hár tvö árin þar á undan. Árið 1927 nam hann rúml. 827 þús. kr. og 1928 rúml. 1056 þús. kr. Virðist því einsætt, að ekki sé hægt að áætla þennan tekjulið hærra en gert er nú. Við megum þakka fyrir, ef við lendum ekki í verri kreppu nú heldur en á árunum 1926–1927. Þá vill hv.þm. Hafnf. hækka áfengistollinn upp í 550 þús. kr. Þessi tollur var að vísu nokkuð hærri tvö síðustu ár. eða um 700 þús. kr. Aftur á móti var hann mun lægri árið 1927–28. Hann er nú áætlaður 500 þús., en varð 441 þús. 1928 og 442 þús. kr. 1927. Virðist því engin leið til að hækka hann frá því, sem nú er, enda ætti að mega vænta þess, að á þessum krepputímum komi tekjurýrnunin fyrst og fremst niður á óþörfum vörum. Um tóbakstollinn er nokkuð svipað að segja. Hann er nú áætlaður 1050 þús. í fjárlagafrv., en var nokkuð hærri undanfarin ár, eða um 1250 þús. kr. Aftur á móti varð hann ekki nema 949 þús. kr. árið 1927, eða um 100 þús. kr. lægri en hann er áætlaður nú. Get ég því ekki séð, að varlegt sé að áætla þennan tekjulið hærra en gert er. Ef litið er á aðra tekjuliði, þá bendir margt til þess, að þeir muni varla ná áætlun. Það er öllum kunnugt, að það eru fjórir tekjuliðir í fjárl., sem drýgst mjólka í ríkissjóðinn, nefnil. verðtollur. vörutollur, útflutningsgjald og tekju- og eignarskattur. Það mun öllum koma saman um, að horfurnar séu nú mjög ískyggilegar. Ef litið er í hagskýrslurnar, sjáum við, að innflutningurinn er meira en þriðjungi lægri en í fyrra. Þessi mikla rýrnun mun fyrst og fremst koma niður á verðtolluðum vörum. Verðtollurinn er nú áætlaður 1650 þús. kr. Af reynslu þeirri, sem við höfum fengið af fyrri hluta þessa árs og af samanburði við önnur ár, má ráða það, að þetta sé langt of há áætlun. Hið sama má segja um vörutollinn. Rýrnunin verður þar máske nokkuð minni, en hún verður samt áreiðanlega mjög mikil. Hið sama verður uppi á teningnum, ef litið er á útflutningsgjaldið. Afurðasalan fer hríðversnandi og verðið á framleiðslu vorri fer sílækkandi. Það er því enginn vafi á því, að þessi liður verður miklu lægri en undanfarið. Hið sama má enn segja um marga aðra liði fjárlagafrv. Allt er teygt og togað. Tekjurnar eru alstaðar áætlaðar svo hátt sem frekast er hægt. Það þarf því engan að undra, þó að það fari e. t. v. svo, að rekstrarhalli verði á fjárl. Þess vegna er það skylda vor allra að hækka fjárl. sem allra minnst úr þessu og neita sér um allt, sem hægt er að vera án. Og það er skylda hvers Íslendings að taka karlmannlega á móti kreppunni, að neita sér um það, sem hægt er að komast af án og bjarga þannig fósturjörðinni frá þeim hörmungum, sem kreppan getur yfir hana leitt, ef hagsýni, sjálfsafneitun og ráðdeild eru ekki látin sitja í fyrirrúmi.

Ingvar Pálmason [óyfirl.]: Ég á aðeins eina brtt. við fjárlagafrv. Það er XXVIII brtt. á þskj. 342. Ég flutti þessa brtt. einnig við 2. umr., en þegar til atkvgr. kom. tók ég hana aftur til 3. umr., vegna þess að mér virtist þá vera allmikill slátrunarhugur í hv.þd., en ég vildi halda voninni um líf í till. í lengstu lög. Þetta er heimild handa stj. að ábyrgjast kaup á fiskiskipum fyrir samvinnufélag Eskfirðinga, allt að 50 þús. kr., með þeim tryggingum, sem fram eru teknar í till. Ég mælti nokkur orð um þessa brtt. við 2. umr. og benti þá hv. d. á aðalástæðurnar fyrir þeirri till., sem hér ræðir um. Aðalástæðan er sem sé sú, að þetta kauptún hefir orðið fyrir nokkrum hnekki á yfirstandandi ári, þar sem fóru burt úr kauptúninu tvö stærstu fiskiskipin, sem til voru. Annað var gufuskip, en hitt vélbátur milli 20 og 30 tonn að stærð. Þetta er ekki í neinu sambandi við það, sem hv.frsm.fjvn. minntist á um Austfirði, að honum virtist þar minni fiskisæld en annarsstaðar hér við land. Ég ber ekki á móti því, að þetta sé rétt hjá hv.frsm., en hinu mótmæli ég, sem kom fram í ræðu hans, þegar hann minntist á ábyrgðarheimildina fyrir Seyðisfjörð, sem nú er í fjárlagafrv., að þar mundi vera minni atorka en annarsstaðar. Þessum orðum vil ég algerlega mótmæla, og þarf ekki einu sinni að færa rök fyrir því hér. Austfirzkir sjómenn eru þekktir víðar en á Austfjörðum, og ég hygg, að þeir standi alls ekki öðrum sjómönnum að baki. Hitt er satt, að fyrir Austurlandi er minni fiskimergð en víða annarsstaðar, en mér virðist það engin sérstök ástæða til að mæla á móti því, að hlaupið sé undir bagga með þessum mönnum og þeim hjálpað til að endurnýja sinn fiskiveiðaflota, þegar hann rýrnar af sérstökum ástæðum Ég tel einmitt, að helzt eigi að hjálpa þeim mönnum, sem illa eru stæðir, því að heilbrigðir þurfa ekki læknis við. Það þarf ekki að rétta sjávarútveginum hjálparhönd, þar sem hann gengur vel. Spurningin er bara þessi: Er þessi lánsheimild tryggð þannig, að ríkinu stafi ekki hætta af? Ég lít svo á, að það sé fyllilega gert, þar sem það er tryggt með ábyrgð félagsmanna, ábyrgð Eskifjarðarhrepps og l. veðrétti í skipunum. Ég verð því að segja, að hagur ríkissjóðs hljóti að vera tryggður í þessu efni. Ég vil að endingu bæta því við, að þar sem Nd. hefir álitið réttmætt, að stj. væri heimiluð ábyrgð fyrir Seyðisfjörð, þá sé það ekki rétt að fella þessa till., því að hér er gert ráð fyrir öllum þeim sömu tryggingum og í ábyrgðarheimildinni fyrir Seyðisfjörð. Ég vil því vænta þess, að hv.þd.samþ. þessa till., og ekki síður fyrir það, þó að hv.þm. áliti, að hagur þessara fiskimanna sé lakari en annarsstaðar á landinu.

Páll Hermannsson [óyfirl.]: Ég á enga brtt. við fjárlagafrv. nú, en það eru 2–3 atriði í sambandi við frv., sem mig langar til að minnast örlítið á. Hv. 3. landsk. talaði nú fyrir skömmu um ábyrgðir, sem ríkið hefði tekizt á hendur og væri smám saman að takast á hendur fyrir einstök félög og fyrirtæki. Hann benti á það, að sú braut gæti orðið óheppileg, þegar fram í sækti. Ég ber ekki á móti, að svo geti verið, en ég verð að segja það, að mér finnst geta staðið misjafnlega á í þessu efni, og ef við samþ. þá till. um þetta efni, sem hv.þm. flytur á þskj. 369, að taka út af fjárl. ábyrgðarheimild fyrir Seyðisfjörð, þá álít ég, að ekki sé rétt að farið. Hv. þdm. er kunnugt um það, að Seyðisfjörður er kaupstaður, sem hefir að undanförnu orðið fyrir stórum áföllum, því að þar hefir hrunið í rústir nær því allur sá atvinnurekstur, sem kaupstaðnum hefir haldið uppi að undanförnu. Það er því mikil þörf á því, að ríkið rétti þessum kaupstað hjálparhönd, ekki sízt nú á þessum erfiðu tímum. Það hefir komið til orða oftar en einu sinni að leggja veg yfir Fjarðarheiði, sem verður talsvert dýrt fyrirtæki, en yrði atvinnubót fyrir menn þar eystra, og þá sérstaklega fyrir Seyðfirðinga. Ég skal líka játa, að það yrði mikil samgöngubót með tímanum, en ég hefi alltaf litið svo á, að hjálp Seyðisfirði til handa ætti miklu frekar að vera innifalin í því að greiða fyrir þeim til að reka sína atvinnu. fyrst og fremst á sjónum og auk þess á landi, því að Seyðfirðingar hafa gnótt af góðu ræktunarlandi. Mér er kunnugt um það, að þm. þessa kjördæmis, sem er kunnugur á þessum slóðum, hefir nú við meðferð fjárlagafrv. í Nd. komið þessari ábyrgðarheimild inn í frv., með það í huga, að þessi hjálp myndi verða einna líklegust fyrir Seyðfirðinga. Ég er ekki eins kunnugur Seyðisfirði og ég býst við að hann sé, en það er samt mín skoðun, að það sé vel þess vert að gera tilraun til að rétta við atvinnuvegi Seyðfirðinga á þann hátt, sem í þessari till. felst. Þess vegna mun ég greiða atkv. á móti því, að hún verði felld niður. Auk þess veit ég ekki, hvernig Nd. tæki því, að Ed. færi nú að fella niður stóra liði, sem Nd. hefir samþ. Ég býst ekki við, að henni mundi líka það. Hv. 2. landsk. minntist á Fjarðarheiðarveginn. Það er vitanlega framkvæmd, sem gæti orðið atvinnubót í bili og samgöngubót í framtíðinni fyrir Seyðisfjörð, en ég tel mjög lítið gagn að slíku, samanborið við aukningu framleiðslunnar þar, þó að nokkur bót væri ráðin á með lagningu vegarins. Hv. 2. landsk. var að drepa á misskilning, sem hann sagði, að ætti sér stað fyrir austan í sambandi við Fjarðarheiðarveginn. Ég man ekki vel, hvernig orðin féllu, en ég vil bara segja það, að ef þingskrifararnir láta þau ummæli koma í ræðu hans rétt og samvizkusamlega, sem ég efast ekkert um, að þeir gera, þá nægja þær upplýsingar þar eystra. Það hlýtur öllum skynbærum mönnum að vera það ljóst, að þau ummæli voru byggð á misskilningi. Fyrst ég stóð upp, þá vil ég minnast með nokkrum orðum á þá afstöðu, sem þingið hefir nú tekið í sambandi við námsstyrki og einstaka sjúkrastyrki. Mér hefir fundizt, að sérstaklega við 2. umr. málsins hafi fallið hér orð um það, að það væri hálfgerður vansi fyrir þingið að veigra sér við því að veita ýmiskonar námsstyrki, en ég lít öðruvísi á það. Ég álít, að það eigi ekki að veita slíka námsstyrki, ekki vegna þess að það gæti ekki verið um nauðsyn að ræða, sem ætti fullan rétt á sér, heldur af því að ég álít, að alþingi sé einna verst til þess fallið að veita slíka styrki með nokkurri sannsýni. Mér hefir virzt, að framgangur slíkra fjárbeiðna hafi að miklu leyti farið eftir því, hversu duglegir þeir menn hafa verið, sem hafa tekið það að sér að bera slíkar till. fram, enda skilst mér, að þingið hafi að undanförnu verið á þessari skoðun, því að undanförnu hefir nú einu sinni verið ákveðin talsverð fjárhæð, 24 þús. kr., til stúdenta, sem stunda nám við skóla erlendis. Auk þess hafa um 10 þús. kr. verið veittar menntamálaráðinu til ráðstöfunar handa þeim, sem vilja stunda nám erlendis. Einnig hefir verið veittur styrkur í fjárl., þótt lítill sé, eitthvað 4000 kr., til þeirra, sem hafa viljað stunda verklegt nám utanlands. Þetta allt bendir á það, að þingið vill losna við að sitja dögum saman við að þjarka um þessa litlu styrki, sem svo oftast nær er úthlutað af handahófi og meira og minna ranglátt.

Jónas Jónsson Hv. þm. Hafnf. hélt hér alllanga ræðu, sem lauk þó þannig, að hann hafði ekki hrakið neitt af því, sem ég sagði. Ég vil samt gera honum skil út af ræðu hans. Ég lagði hér fram og las upp nokkra reikninga, sem tveir landlæknar höfðu fjallað um, en reikningarnir voru frá hv.þm. sjálfum og praktiserandi lækni hér úr bænum, einmitt mönnum, sem höfðu ætlað með meiðyrðamálum að sanna, að þeir væru ekki reikningsharðir við landið, og þm. tók það svo nærri sér, að hann taldi það sérstakar svívirðingar um fjarstadda menn. Það er satt, að annar þessi læknir er fjarstaddur, en ég get ekki séð, hvernig hann eða hv.þm. Hafnf. gat búizt við, að opinber skjöl, sem þeir hafa sjálfir búið til, séu þess eðlis, að það sé skömm fyrir þá, að þau séu lesin upp, því að annað var ekki gert. En ef þetta er rétt hjá hv.þm., þá á hann það við sjálfan sig og starfsbróður sinn í Keflavík. Hv. þm. sagði, að það væri eitt það ljótasta, sem hægt væri að hugsa sér, að þessir reikningar væru lesnir upp. Hvernig gátu reikningar, sem þm. hafði sjálfur búið til, sett þm. í svona vont skap? Ég hafði sagt, að það kostaði 10 kr. á dag að liggja á þessum umrædda spítala, og nú sannaði ég með frumheimildunum sjálfum, að þetta var laukrétt. En hvers virði er þá málssókn þessa læknis, sem einmitt átti að breiða yfir 10 kr. legukostnað á dag? Hv. þm. sagði, að þessi maður, sem ég minntist á, mundi stækka í augum allra við ræðu mína. Ég ætlaðist hvorki til að hann stækkaði né minnkaði. Það var aðeins viðskiptaatriði, að ég vitnaði í þessa reikninga, og það er dálítið neyðarlegt fyrir hann að fá þá nú eftir meiðyrðamálið.

Er dómurinn þá rangur?

. Hv. þm. veit, að hans stétt gerir ráð fyrir því, að dómar geti verið rangir, og ég býst við, að hann sé þar ekki heldur eins óskeikull og páfinn er álitinn meðal kaþólskra manna. Þá hélt hv.þm. Hafnf. því fram, að það væri óleyfilegt að lesa upp þessa reikninga með áritun Guðmundar Björnsonar og bréf frá Guðmundi Hannessyni. Af hverju var það óleyfilegt? Ég býst við, að honum hafi þótt það óleyfilegt af því að það kom honum illa, að þessir reikningar voru lesnir upp. Reikningarnir sýna fremur leiðinlegan innri mann hjá honum, hugarþel, sem hann vill dylja fyrir almenningi eins lengi og hægt er. Það ber vott um það, að hann hefir orðið fyrir þeirri hneisu, að skrifa reikninga til ríkissjóðs, sem yfirmaður hans, landlæknirinn, gerir hann ómerkan að, eins og ég skal nú sýna. Hv. þm. hafði þau brjóstheilindi, eftir að ég hafði lagt fram þessa reikninga, að hann sagði, að hann hefði alltaf fengið hvern eyri borgaðan af sínum reikningum. Hér er einn reikningur frá honum upp á 80 kr., sem hann fær 36 kr. borgaðar af. Það væri kölluð vanskil af manni í bönkunum, ef hann borgaði ekki meiri hluta af skuld sinni en þetta, en hér er um siðferðisleg vanskil að ræða. Hér er annar reikningur, 135 kr., borgaðar þar af 53 kr. Hv. þm. vill kannske halda því fram, að hann hafi komið fram einhverjum gjörningum, svo að hann hafi fangið borgað hjá ríkisféhirði meira en landlæknir ætlaði honum, en ég býst nú samt ekki við, að hv.þm. haldi því fram. Þá er hér einn reikningur, 155 kr., borgaðar af honum 66 kr., og annar upp á 75 kr., borgaðar 44 kr. Ég er ekki að segja, að hv.þm. Hafnf. hafi þótt skipta svo miklu máli, hvort hann fékk helminginn af þeim borgaðan eða ekki. Hitt skiptir meiru máli fyrir hann, þegar það kemur í ljós, að hann er gerður ómerkur að kröfum sínum á ríkissjóð, eins og hrossaþrangari, sem enginn trúir. Sérstaklega þótti mér þó óviðkunnanleg þau orð, sem hann hafði um landlækni, þegar hann athugaði, hvað mikil lítilsvirðing það var fyrir hann, að hafa sent svona reikninga. Ég vil þess vegna halda því fram, að það sé óhugsanleg og óverjandi röksemdafærsla hjá hv.þm., þegar hann reynir að halda því fram og láta líta svo út, að reikningar til ríkisins frá praktiserandi lækninum í Hafnarfirði komi engum við og að það sé svívirðing að lesa þá upp. Það er ómögulegt að fá neitt vit í þetta, nema hann hugsi, að það sé eyðileggjandi fyrir sig og sinn málsstað að lesa upp þau skjöl, sem hann hefir sjálfur samið. Út frá þessum reikningum sagði hann svo, að það væri ekkert að marka, hvað landlæknarnir Guðmundur Björnson og Guðmundur Hannesson segðu, af því að þeir væru ekki sérfræðingar.

Ég sagði það aldrei; ég sagði, að landlæknir hefði ekki eins góða aðstöðu til þess og sá læknir, sem stundaði sjúklinginn

. Ég skrifaði þetta orðrétt eftir honum. Nú voru margir af þessum sjúkdómum algengir uppskurðir, og hefðu þessir kunnu læknar, Guðmundur Björnson og Guðmundur Hannesson, átt að geta dæmt um slíkar lækningar eins vel og hinn gáfnatregi þm. Hafnf. En ef hv þm. hefir átt við það, að þeir hafi ekki getað dæmt um reikningana sjálfa, þá hlýtur að vera þar um tvennt að gera, annaðhvort að landlæknarnir Guðmundur Björnson og Guðmundur Hannesson séu tiltakanlega heimskir menn, eða að reikningarnir eru bjánalega gerðir frá hendi hans sjálfs, þannig að þessir skýru menn hafi ekki getað áttað sig á þessu. Þá tók hv.þm. nokkur dæmi enn til að sýna fram á, að landlæknarnir væru ekki færir um að dæma um þessa reikninga, og þó sérstaklega á móti bréfum Guðmundar Hannessonar um það, að menn væru látnir liggja á dýrum spítala, sem ættu þar ekki að vera, en að því kem ég síðar. En svo minntist hann sérstaklega á einn lækni, sem nú er mjög frægur orðinn, en ég tók ekki mjög mikið mark á, þegar þessi svokallaði sérfræðingur kom til mín og sagði, að ég væri brjálaður. Hefði ég nú átt að bjarga þessum manni, þá hefði ég átt að verða brjálaður. Með því einu móti var hægt að bjarga honum frá þeirri skömm, að verða útlagi tveggja konungsríkja og sérstakt undur í hópi lækna. En fyrst ég vildi ekki gera læknaklíkunni þann greiða, þá er það almennt álitið, að íslenzkir læknar hafi við þetta beðið stórkostlegan ósigur, því að það er skömm, og það ekki lítil skömm, að sérfræðingur þekki ekki heilbrigðan mann frá svo hættulega veikum manni, að þurfi innan 12 tíma að svipta hann umboði, sem borgarar landsins höfðu falið honum. Hér er því aðeins um tvennt að gera: Annaðhvort stendur þessi Helgi Tómasson á svo afskaplega lágu þekkingarstigi í sinni fræðigrein, eða að eitthvað af hans karakter er svo slæmt, að slíkur maður geti ekki átt upp á pallborðið í fleirum en tveimur konungsríkjum. Ég held því, að þeir fáu menn, sem nú hlusta á í kvöld, og þeir mörgu menn, sem síðar lesa þingtíðindin, sjái, hvað mikið ég átti að gera til þess að gleðja hann og hans flokksblöð, nefnilega að verða allt í einu bandvitlaus og bjarga manninum þannig frá að lenda í þessari skömm. Þá kom hv.þm. að því, að úr því að hann hefði unnið meiðyrðamál út af of háum reikningum, þá hlytu reikningarnir að vera réttir og ekki of háir. Það getur nú enginn ætlazt til meira af honum um vitsmuni heldur en þessi framsláttur bendir til, en það hefði kannske mátt búast við meiru af hv. 4. landsk. Hér liggja nú fyrir skjalfest gögn um það, að hv.þm. Hafnf. hafi tekið helmingi, stundum þriðjungi meira en rétt var fyrir sjúklinga sína af því opinbera, og að það hafi orðið í þessu efni að meðhöndla hann eins og hrossaprangara. Þetta eru opinber skjöl og þúsundir af slíkum skjölum ættu að vera lagðar fram, svo almenningur gæti séð þau og dæmt um þau. Þá sagði hv.þm. Hafnf., að ég væri trúlaus á sérfræðingana. Og ennfremur sagði þessi hv.þm., að ég hefði átt að vinna að því, að háskólinn yrði lagður niður. Ég held, að það sé nú almennt viðurkennt, að þeir, sem við háskólann kenna, séu ekki allir miklir sérfræðingar, enda mun það rétt, að allur þorri landsmanna veit, að þar vinnur töluvert af liðléttingum. En ef hv.þm. athugaði þau skjöl, sem til eru viðvíkjandi byggingarmáli háskólans, þá myndi hann sjá, að ég hefi unnið meira en aðrir landar mínir að því, að háskólinn fengi þak yfir höfuðið. Og ég hefi gert það án tillits til þess, þó eitthvað væri þar nú af lítilfjörlegum mönnum. Ég vil minna þennan hv.þm. á það, að öðrum manni hefir dottið í hug að leggja niður háskólann, og sá maður er enginn annar en aðalmaður flokks hans. Sá maður kom á þingi 1924 með till. um að leggja niður þjóðlegu deildina við háskólann. Íhaldsliðið gerði það sem það gat til þess að koma þessu í framkvæmd. En það var öðrum mönnum að þakka, að þetta varð ekki, og þá aðallega okkur framsóknarmönnum. Þá hafði hv.þm. veitt því eftirtekt, að í bréfum þeim, sem ég las upp frá Guðmundi Hannessyni, þáv. landlækni, var talað um nokkra sjúklinga, sem óþarft myndi vera að halda á spítala. Hann taldi þetta bera vott um spilltan hugsunarhátt hjá mér og fór að gera mér upp þau orð, sem ég las upp úr bréfum G. H. landlæknis. Þau orð sýndu, að hann leit svo á, að nokkuð mikil frekja kæmi fram í þessum reikningum. Þessi hv.þm. þarf að skinna svolítið upp á skilning sinn, ef hann á ekki að gera öðrum manni upp þau orð, sem þessi læknir segir. Þá taldi hv.þm. það lúalega aðdróttun til sín og Matthíasar Einarssonar, að ég las upp nokkra reikninga, sem sýndu, að þeir hefðu ekki verið beinlínis lítilþægir í kröfum sínum. Nú skulum við hugsa okkur, að þetta væri öfugt, og Sólrún Kristjánsdóttir hefði ekki fengið reikning nema upp á 44 kr., en landlæknir hefði hækkað hann upp í 95 kr., eða þá að læknirinn hefði sagt, að það væri nóg að fá 66 kr., en landlæknir hefði sagt, að hann vildi hækka það upp í 135 kr. Ég held, að fólk hneigðist frekar að þeirri skoðun, að reikningarnir sýndu óeigingirni, ef landlæknir hefði hækkað þá. Og ég být við, að fólki muni ganga illa að trúa því, að það beri vott um sérstaka óeigingirni að hafa reikningana 100% hærri en þeir eiga að vera, eins og nú er sannað um hv.þm. Hafnf. Þá kom hv.þm. með ásökun, sem myndi ganga mér mjög nærri, ef sönn væri, og það var sú ásökun. að ég hefði átt að stuðla að því, að hann ætti sæti í þessari hv. d. Ég skal játa, að þetta er þungur áburður, því það lítur ekki út fyrir, að d. ætli að verða gagn eða prýði að veru hans hér. En ég verð nú að halda því fram, að ég sé algerlega saklaus í þessu efni. En það er ekki nema náttúrlegt, að honum finnist það óeðlilegt, að hann skuli hafa verið kosinn, og þurfi því að reyna að leita einhverra óeðlilegra orsaka til þess. En um skýringuna á þessu veit enginn betur en hv. 2. landsk. Það var af því, að hann smeygði sér upp í hina miður þrifalegu flatsæng Íhaldsins síðastl. vor, að hann og flokkur hans beið töluverðan álitshnekki. Það var því að kenna hv. 2. landsk., sem óafvitandi eða vitandi vits varð til þess að fara upp í þessa áðurnefndu flatsæng og varð með því þess valdandi, að þessi hv.þm. var kosinn í Hafnarf. Þá kom hv.þm. að sjálfri till., sem er um það að draga saman 500 kr. til kennslu í lagalæknisfræði og 1000 kr. til kennslu í augnlækningum og binda það því skilyrði, að maðurinn, sem kennsluna á að hafa á hendi, sé bæði reglusamur og skyldurækinn. En hv.þm. vill hafa það óákveðið, hvort hann á að vera svo eða ekki, og að maður, sem hvorki er reglusamur né skyldurækinn, geti fengið stöðuna. Nú er í fjárl. eins og þau koma frá Nd. ákveðnar 1000 kr. til augnlæknis í Rvík, og styrkurinn er þar bundinn því skilyrði, að læknirinn segi stúdentum til við háskólann og veiti fátæku fólki ókeypis læknishjálp einu sinni í viku. Þetta vill hv.þm. fella burt. Ég tók það fram áður, að ef hans till. yrði samþ. og óheppilega valinn maður fengi stöðuna, þá myndi það hafa þau áhrif, að slíkur maður myndi ekki fá að vinna við landsspítalann. Þar af leiðandi tapar þetta augnveika fólk aðstöðunni til þess að komast á landsspítalann og verða þar aðnjótandi ódýrrar læknishjálpar, og í öðru lagi tapar almenningur ókeypis læknishjálp. Allt þetta vill hv.þm. vinna til þess, að maður, sem er ekki reglusamur, komist að starfi við háskólann. Þá skýrði hv.þm. þessa skoðun sína nánar og sagði, að það væri auðvitað gott, að maðurinn væri reglusamur og skyldurækinn, en það væri ekki nóg, og svo kom það, að það væri eiginlega. ómögulegt, að reglusamur maður gæti verið góður kennari. Ég held nú aftur á móti, að það sé alveg óhugsandi, að maður, sem er hvorki reglusamur né skyldurækinn, geti verið góður kennari. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að allir læknarnir við landsspítalann væru prófessorar við háskólann. En af þessum 3 er Gunnl. Claessen ekki starfsmaður við háskólann og tekur ekki þátt í fundahöldum þar nú, þótt hann hafi einhverntíma gert það. Þetta hefði nú hv.þm. átt að vita. Þá sagði hann, að það hefðu ekki verið hæfileikamenn, þessir læknar, sem embætti fengu á meðan ég var í stjórninni. Það er skrítið, hvað þessum hv.þm. er laus höndin við stéttarbræður sína. Hann hefir farið hinum ósæmilegustu orðum um Guðmund Björnson landlækni, en sá síðar, að þau voru óviðeigandi og tók þau eiginlega aftur. Í þessum flokki, sem hér um ræðir, eru læknarnir við landsspítalann, þeir Jón Hjaltalín, Gunnl. Claessen og Guðmundur Thoroddsen. Þessir menn hafa allir fengið störf sín með formlegri undirritun minni. Margir af héraðslæknum þeim, sem fengu embætti í minni tíð, eru ungir menn, sem yfirleitt eru í meira áliti en hv.þm. Hafnf. sem læknar, og einkum sem menn. Þar sem hv.þm. sagði, að ekki hefði verið farið eftir vilja fólksins, þá er því til að svara, að það komu fram ákveðnar undirskriftir um 3 héruðin og ekki annarsstaðar, og voru þau veitt eftir tilmælum fólksins þar. Þessi héruð voru Seyðisfjörður, Dalasýsla og Stykkishólmshérað. Þar sem engar óskir komu fram, varð að taka álitlegasta umsækjandann af þeim, sem löglega sóttu, og það hefi ég alltaf gert. Hv. þm. Hafnf. hafði þau orð um hús Sigv. Kaldalóns, að það væri „recreationsheimili“. Já, sannleikurinn er nú sá, að heimili Sigvalda er merkilegt, og ekki einungis fyrir það, að Sigvaldi er sjálfur merkilegur maður. Fólkið í Grindavík hefir sem sé skotið saman í læknisbústað handa Sigvalda Kaldalóns. Og mér er ekki kunnugt um, að nokkur læknir annar hafi fengið samskonar viðurkenningu. Landið hefir oft styrkt lækna til þess að byggja yfir sig, en það er einsdæmi, að í einu þorpi sé skotið saman 15 þús. kr. til að byggja hús yfir lækninn. Það er varla hægt að hugsa sér meiri ósigur fyrir þennan hv.þm., sem gerði allt, sem hann gat, til þess að spilla fyrir því, að Sigvaldi fengi Keflavíkurhérað. Það er merkilegt, að sá læknir, sem læknaklíkan ofsótti, skuli hafa orðið fyrir svona miklum heiðri af héraðsbúum sínum. Það er vel viðeigandi að kalla heimili Sigvalda hressingarhæli, því það er áreiðanlegt, að Sigvalda hefir orðið mikil hressing að því að finna þennan hlýja hug streyma til sín, um leið og hann mætti leiðinlegri framkomu frá lítilsigldum manneskjum í sinni eigin stétt, læknastéttinni. Það lítur út fyrir, að hið langgáfulegasta, sem hv.þm. Hafnf. hefir gert, sé það, að hann sló því föstu við framboðið í Hafnarfirði í vor, að hann ætti ekki að halda nema eina ræðu; því að með hverri ræðu, sem hann heldur, gefur hann nýjan höggstað á sér. Ég vil nú aðeins rifja upp helztu atriði þess máls, sem hér er deilt um. Í stjórnarfrv. eru ákveðnar 500 kr. til kennslu í lagalæknisfræði og 1000 kr. til augnlæknis. Þessi læknir á að kenna við háskólann og einnig að vinna við landsspítalann, ef hann er sómasamlegur maður. Þessu vill hv.þm. breyta í einn lið, þannig að til aukakennslu við háskólann skuli varið 2000 kr. og ráðstafi læknadeild því fé. Hér er alls ekki ákveðið, hvernig með þessa upphæð skuli farið. Hann virðist gefa í skyn, að nokkuð af þessu eigi að fara til kennslu í lagalæknisfræði, og telur, að engin lagalæknisfræði muni verða kennd, ef mín till. yrði samþ. Því er nú til að svara, að sá maður, sem hefir haft þetta með höndum, hefir fengið svo margar vænar sneiðar, að hann ætti að geta gert þetta án nokkurrar aukaborgunar. Ef till.hv.þm. verður samþ., þá hefst þar með frægur kapítuli í sögu þingsins, ef það kemur í ljós, að á Alþ. þurfi að tryggja háskólanum, að óskylduræknir og óreglusamir læknar sætu þar fyrir starfi. Það er eðlileg afleiðing af því að kjósa til þings menn, sem standa á sama menningarstigi og hv.þm. Hafnf., ef Alþingi fer að tryggja með sérstökum ráðstöfunum helztu ódyggðir opinberra starfsmanna.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Það er spaugilegt að heyra hv. 5. landsk. tala. Hann heldur, að hann hafi vit á öllu. Hann er ekki að hika við að telja mann heimskingja, ef maður segir eitthvað annað en það, sem honum gott þykir. En svo að ég víki að því, sem hann segir, að ég hafi sagt, þá tekur hann upp eftir mér orð, sem ég hefi aldrei sagt, og hamast svo við að hrekja það. Hann segir mig hafa sagt, að hann hafi svívirt landlækni. En ég var ekki að tala um landlækni. Það var Matthías Einarsson, sem ég sagði, að hann hefði svívirt. Þetta vita allir, sem á mig hlustuðu. Í öðru lagi gerir hann mér upp þau orð, að sá maður geti ekki verið góður kennari, sem er skyldurækinn og reglusamur. Það mun enginn annar en þessi hv.þm. dirfast að segja, að ég hafi sagt þetta. Þannig gerir hann mér upp orðin of hrekur þau ummæli, sem ég aldrei hefi viðhaft. Það má halda margra klukkustunda ræðu með þeim hætti. En svo að ég víki að meiðyrðamálunum, þá segir hann, að ég hefði farið í meiðyrðamál, af því að ég fengi ekki reikninga mína nógu vel borgaða. En þar sem svo átti að heita, að hann væri minn yfirboðari, þar sem hann var heilbrigðismálaráðh., þá áleit ég, að ég gæti ekki þagað yfir því, þegar hann bar fram aðra eins svívirðingu og þá t. d., að ég og annar læknir hefðum ætlað að láta sængurkonur og dauðvona menn kenna á því, að dómsmrh. træði á rétti okkar læknanna. Slíkar hugmyndir geta ekki fæðzt í heilbrigðs manns heila. Ég met það þó við þennan hv.þm., að honum hefir þótt það leiðinlegt, að hann fór að svívirða fjarlægan lækni. Það sýnir, að eftir á getur hann skammazt sín, eða einhver flokksmaður hans hefir bent honum á, hvílík svívirðing þetta er, enda kemur það ekki svo sjaldan fyrir, að flokksmenn hans þurfa að setja ofan í við hann. En út af þessu meiðyrðamáli vil ég taka það fram, að á alþingshátíðinni var dómsmrh. úr framandi heimsálfu, sem sagði, að þótt réttarfarið væri slæmt í Ameríku, þá hefði dómsmrh. þar orðið að segja af sér, ef hann hefði verið dæmdur í svona máli, því, að slíkt hefði hvergi verið þolað nema í Niagararíki í Almeríku. Annars sagði þessi hv.þm. svo margt ósegjanlega fáránlegt, svo sein eins og það, að ég hefði skrökvað því upp, að ég fengi reikninga mína borgaða. Ég hefi fengið alla reikninga mína borgaða upp í topp, og það meðan þessi hv.þm. var dómsmrh. Ég hefi sent þá beint til sveitarfélaganna og fengið þá borgaða umsvifalaust. En ég hefi ekki sett reikningana lægra, af því ég hefi viljað hafa hvern reikning sanngjarnan, miðað við verkið, sem unnið hefir verið. Og það er enginn sá, sem ekki hefir borgað, og þar með játað, að verkið hafi verið þessa virði. Ég hélt, að ég hefði tekið það fram áður, að það, sem farið er eftir, er taxti frá 1908. Þá höfðu óbreyttir verkamenn um tímann 25 aura, en nú kr. 1,36. Það er svo sem auðséð, að það er enginn sanngirni í því, að taxti læknanna hefir ekki verið hækkaður. - En þegar við sendum reikning, þá miðum við við það, sem við álítum sanngjarnt fyrir okkar verk. Og praktiserandi læknar eru ekki á neinn hátt bundnir við gjaldskrá héraðslækna. Og ég er viss um, að þessi hv.þm. hefir borgað Kjartani eins og hann hefir sett upp og þar með viðurkennt það sanngjarnt. Þá hefir hv.þm. oft sagt, að ég hafi farið niðrandi orðum um landlækni. Það eru hrein og bein ósannindi. Ég ætla að játa ummæli mín standa óbreytt eins og ritarinn hefir gengið frá þeim, svo að hver og einn getur séð þau. Ég sagði, að ef það ætti að fara í ljóslækningum eftir áliti þess manns, sem bezt hefði vit á þeim, þá væri það Gunnlaugur Claessen. Í því var ekkert niðrandi fyrir Guðmund Björnson landlækni. Með þessu er líka svarað því, er hann sagði, að ég bæri landlækni það á brýn, að hann væri ekki fær um að dæma um reikningana, og þarf ég ekki að svara því frekar. En svo kom þetta geðveikistal í þessum hv.þm. Hann sagðist ekki hafa viljað gleðja læknana með því að verða vitlaus. Ég býst við, að þessi sérfræðingur hafi kveðið upp dóminn, af því að hann hafi ekki þurft að fá fleiri sannanir fyrir máli sínu. Ég er ekki fær um að dæma í þessu máli, en ég treysti á dóm sérfræðingsins í þessu efni. Ég efast ekki um, að hann hefði aldrei gefið upp álit sitt, ef hann hefði ekki haft nægar sannanir. Og hv.þm. hefir hagað sér á sama hátt síðan og hann áður gerði og glatt sérfræðinginn með því. Viðvíkjandi reikningunum vil ég geta þess, að ég er ekki á móti því að draga þá fram, en ég mótmæli því, að gerð sé tilraun til að svívirða góða þegna, sem hvergi eru nærri. Ég býst við, að hann hefði getað komið svívirðingum sínum öðruvísi fram, t. d. í Bláu bókinni, því að þá hefðu þessir menn getað borið hönd fyrir höfuð sér. Ég læt mér það mjög í léttu rúmi liggja, hvaða álit þessi hv.þm. hefir á hæfileikum mínum. Mér er alveg sama, hvort hann kallar mig prýðilega gefinn eða skilningssljóan. Það kemur mér ekkert við. Það væri allt annað, ef héraðsbúar mínir, sem til mín þurfa að leita, hefðu slæman huga til mín og lítið álit á mér. En mér finnst ljóst dæmi þess, að þeir hafi ekki sömu skoðun á mér og hv.þm., vera það, að ég er kominn hér inn í þingið, m. a. til að skattyrðast hér við hv.þm. Það er á sömu bókina lært, þegar hv.þm. fer að tala um, hvað ég hafi sagt um læknaveitingarnar. Hann sagði, að síðustu 3 veitingarnar hefðu verið í trássi við læknafélagið og minntist þar á prófessoranna við landsspítalann. En ég þarf ekki að gefa skýringu á því, að það var sameiginlegt álit allrar læknastéttarinnar, að þeir væru sjálfkjörnir að verða yfirlæknar, sem haft höfðu kennsluna í þessum greinum við háskólann. Svo að ef dómsmrh. hefði gert öðruvísi, þá hefði hann fengið ákúrur fyrir það. Gagnvart öðrum læknum við spítalann er það þannig, að yfirlæknunum var það í sjálfsvald sett, hverja þeir tækju fyrir undirmenn. Við þessu er ekkert að segja. Það var ekki dómsmrh., sem ákvað um þetta, heldur fór hann þar eftir till. þessara manna, eins og honum hefði áður verið skammar nær að gera við till. landlæknis í veitingamálum. En þá var landlæknir ekki á sama borði og nú. Það eru hrein og bein ósannindi, að ég hafi spillt fyrir Kaldalóns, heldur hefi ég sem nágrannalæknir hans, unnið mikið með honum. Þegar hann les þetta, þá er ég viss um, að hann skammast sín fyrir að hafa verið í þessu kompaníi, sem hann komst í. Ég ætla nú ekki að lengja þessar umr. öllu, meira, en vil þó enn minnast lítillega á landsspítalann. Ég gat þess fyrri, að ég vildi láta taka hærra gjald af þeim, sem eru stuttan tíma. Operationir eru dýrastar allra lækninga, af því að þær krefjast miklu meiri viðbúnaðar en aðrar lækningar. Læknar þurfa að hafa dýr tæki, sem kosta fleiri þúsund kr., og spítalarnir leggja til dýrar stofur, sem til þeirra eru eingöngu notaðar. Mér finnst sjálfsagt, að fátæklingar, sem þurfa að liggja langar legur, þurfi ekki að borga fyrir þá, sem eru þar aðeins fáa daga og eru innan skamms vinnufærir. Ég býst við, að hverjum og einum ætti að vera það ljóst, að þetta væri æskilegt. Ég verð að benda hv.þm. á, að þetta er mjög víða gert í nágrannalöndunum á þann hátt, að aðstoðarlæknunum við operationirnar er alveg goldið af þeim, sem opereraðir eru. Auk þess er víða tekið dálítið af þeim, sem upp eru skornir, og notað til að endurnýja verkfæri. Ég væri ekki á móti því, að koma þessu fyrirkomulagi hér á. Og svo er loks með þessa till.hv.þm., að ef hún verður samþ., þá er fellt niður úr lögum gjald fyrir að kenna lagalæknisfræði. Og þótt hann segi, að Guðm. Thoroddsen ætli að kenna þetta, þá hefi ég ekki hans orð fyrir því. Og ekki er hægt að treysta því, sem þessi hv.þm. segir. Loks lýsi ég það ósannindi, þar sem hann segir, að Kjartan Ólafsson hafi aldrei komið í landsspítalann. Hann hefir komið þangað og opererað þar sjúkling.

Jón Baldvinsson Svo mætti virðast sem það væri eitthvert stórvægilegt málefni, sem hv.þm. Hafnf. og hv. 5. landsk. deila um. En um það stendur deilan, að hv.þm. Hafnf. vill veita 2 þús. kr. fjárveitingu þar sem hv. 5. landsk. vill veita 1 þús. Það er ekki sjaldan, að róið er á geðveikismiðið hjá hv. 5. landsk. Aldrei hefir hér á landi nokkrum stjórnmálamanni verið rétt betra vopn af andstæðingi en hv. 5. landsk. var rétt í hönd af flóni því, sem kom „stóru bombunni“ af stað. Áður en það skeði býst ég að vísu við, að hv. 5. landsk. hafi átt dálítið - ekki mikið - fylgi, en enga „sympatiu“, en „stóra bomban“ veitti hvorttveggja, og hv. 5. landsk. hefir gert sér oft og tíðum mikinn mat úr þessu, svo að umr. um þetta mál eru orðnar vægast sagt heldur ógeðfelldar. Það er ekki fyrir tilverknað hv. 5. landsk. sjálfs, að hann er svona, umþráttuð persóna og hefir haft svona mikil áhrif. Það eru andstæðingar hans í flokki sjálfstæðismanna, sem hafa slegið honum svona upp. Langmesti uppsláttur hans var þó geðveikismálið, og á því miði er hann sífellt að fiska, svo ég held, að það fari bráðum að verða uppurið. Ýmislegt kom fram í umr.hv. 5. landsk. um læknana, sem var frekar spaugilegt, en ég ætla ekki að fara út í það frekar. En það kom ýmislegt fram í skjölum þeim, sem hv. 5. landsk. las upp, sem sýnir svo glöggt hugarþel ýmsra lækna til fátækasta hluta landsmanna, að ég get ekki stillt mig um að fara um það fáeinum orðum. Mér er vel kunnugt, að margir læknar veita fátæklingum mikla og óeigingjarna hjálp, og má þar t. d. nefna Matthías Einarsson, sem öllum fátæklingum, er til hans hafa leitað, er kunnur að góðu einu. Hv. 5. landsk. las áðan upp bréf frá landlækni. Það var viðvíkjandi reikningi út af sjúkrahjálp þurfalings eins. Ég hefi ekkert við reikninginn að athuga, en mér þótti tónninn í bréfinu sýna greinilega hugarþel þessara háu herra til smælingjanna. Í bréfinu stendur: „Við reikninginn hefi ég ekki annað að athuga en það, að óþarflega hár kostnaður virðist þetta vera út af einum þurfalingi“. Þetta bréf er dags. 8. marz 1922. Landlækni þykir aðeins ástæða til þess að tala um þennan mikla kostnað, af því að sá, sem í hlut átti, var þurfalingur. - En athugum nú, á hvaða tíma þetta er. Árið 1922 var enginn landsspítali til, þá var ekki búið að byggja Kristneshælið, ekki búið að byggja spítalann á Ísafirði, ekki búið að byggja berklahælið í Kópavogi, ekki heldur hælið á Reykjum í Ölfusi. Síðan hafa ótal sjúkraskýli verið byggð víðsvegar um land. Þá hefir líklega ekki verið um annan spítala hér að ræða en franska spítalann, fyrir utan Landakot, sem alltaf var troðfullt. Fyrir sjúklinga utan af landi var því ekki nema um tvennt að ræða í mörgum tilfellum, annaðhvort vera sendir heim á sína sveit til þess að deyja drottni sínum, eða reyna að hola þeim niður í þessa tvo spítala. Í bréfi frá landlækni er ennfremur talað um menn, sem hafi ólæknandi kvilla, og fundið að því, að þeir skuli vera látnir liggja á spítölunum. Þarna kemur fram sami kuldinn og áður í garð þeirra, sem bágt eiga. Ég held, að hv. 5. landsk. hefði ekki átt að hampa þessu bréfi eins mikið og hann gerði; þótt það ætti að vera til þess að þjóna hans illa málsstað, hefir það gert annað, opinberað hug þessara háu embættismanna landsins til smælingjanna, þeirra, sem við bágust kjör eiga að búa. Hv. 5. landsk. og hv.þm. Hafnf. hafa deilt hér allfast í kvöld. En það hefir verið smávægilegt karp um persónulega smámuni. Í aðalatriðunum, hinum stærri þjóðmálum, eru báðir þessir hv.þm. alveg sammála. M. a. hefir hv.þm. Hafnf. stuðlað að því, að hv. 5. landsk. gengur til sængur í kvöld sem ráðh. Þegar það verður tilkynnt í Sþ. á morgun, að hv. 5. landsk. sé orðinn ráðh., þá á hann það að þakka fyrst og fremst geðveikralækninum fyrrv. á Kleppi, hv.þm. Hafnf. og öðrum sjálfstæðismönnum. Það er stóra bomban í fyrra og aðgerðir sjálfstæðismanna á þinginu í sumar, sem gefa framsóknarmönnum nú tækifæri til þess að setjast í stjórnarsætið, í stað þess að ganga til kosninga í haust. - Ég ætla þá að hverfa frá þessu óskemmtilega efni og snúa mér að aðalefni kvöldsins, umr. um einstakar brtt. við þessa umr. fjárl. Á þskj. 374 ber ég fram brtt., sem fer fram á ríkisábyrgð fyrir samvinnufél. sjómanna á Siglufirði. Plögg þessu viðvíkjandi voru send til Alþ. í vetur, en svo undarlega vildi til, að þau töpuðust í meðförunum. Á Siglufirði hefir verið stofnað samvinnufél. sjómanna, og hefir bæjarstj. þar samþ. ábyrgð fyrir 300 þús. kr. handa því til skipakaupa. - Nú eru komnar inn í fjárl. ábyrgðir, sem eru ætlaðar til þess að hrinda þessum fyrirtækjum af stað. Alstaðar er sama sagan: gömlu fyrirtæki einstaklinganna hrynja í rústir, og þá tekur fjöldinn til sinna ráða með að byggja upp á ný. Og þessi viðleitni sjómanna víðsvegar um land til þess að bjarga atvinnuvegunum með því að stofna samvinnufélög, er glöggur vottur um aukið félagslyndi og þroska hjá ísl. alþýðu. Það sýnist ekki vera mikil áhætta fyrir ríkissjóð að ganga í þessa ábyrgð fyrir siglfirzka sjómenn. Þarna er fremur góð aðstaða, þar sem bærinn er fyrsti ábyrgðarmaður og auk þess yrði lánið tryggt með 1. veðrétti í skipunum, og ríkisstj. gæti vafalaust haft hönd í bagga með ráðning forstjóra og stjórn fyrirtækisins yfirleitt. Tilraun Ísfirðinga á þessu sviði, sem hefir verið eina bjargráð þess héraðs nú um 1½ árs skeið, sýnir berlega, hvað slík fyrirtæki geta gengið vel. Öll líkindi eru til þess, að Siglufirði mundi lánast eins vel, eftir öllum aðstæðum að dæma. Hv. 3. landsk. ber fram brtt. þess efnis, að samskonar ábyrgð fyrir Seyðisfj., sem komin er inn í fjárlagafrv., verði felld niður. Ég ætla að taka undir það með hv. 2. þm.N.-M., að engin vanþörf mun á því að bæta úr atvinnuskorti Seyðfirðinga, en um leið ætla ég að benda sama hv.þm. á það, að 10 þús. kr. fjárveiting, sem hann var á móti, hefði getað gert þó nokkuð í þá átt. Hv. þm. var sannfærður um, að rök mín með Fjarðarheiðarveginum mundu verða talin misskilningur einn, þegar kunnugir menn þar austur frá læsu þau í Alþt. En ég þori óhræddur að leggja þau undir dóm austfirzkra alþýðumanna. Þá talaði hv.þm. á móti því, að Alþ. úthlutaði námsstyrkjum. Ég held, að Alþ. sé a. m. k. eins vel til þess fallið og stj. Það má vel vera, að einhver hafi fengið styrk frá Alþingi, sem ekki átti hann skilið, en hitt er víst, að margir styrkir, sem Alþ. hefir veitt, koma að góðu gagni. Menntamálaráðið veitir nú ekki eingöngu stúdentum styrk, og sá styrkur, sem þeir hafa fengið, er engan veginn nægur til þess, að þeir geti haldið áfram námi, ef þeir eiga enga að, sem geta styrkt þá. Ég bar fram brtt. við 2. umr. um að hækka þennan styrk, því að margir þessara stúdenta lifa reglulegu sultarlífi, og mikil bót væri að hvað lítilli hækkun sem væri. Það var víst ekki fleira, sem ég þurfti að víkja að í þetta sinn; áður hefi ég minnzt á till. mínar um fjárveitingar til atvinnubóta, svo ég þarf ekki miklu við það að bæta. Nú hafa komið frá hæstv.forsrh. allmargar till. í þessa átt. Það er gott að heyra, að stj. hefir umráð yfir bjargráðasjóði og ætlar að lána sveitarfél., sem illa eru stödd, fé til atvinnubóta úr honum með góðum kjörum. En ég vil ekki skiljast svo við fjárl., að leggja ekki ríkt á það við hæstv. stj. að nota sér þær heimildir, sem kunna að verða samþ. í atvinnubótaskyni. Ég tel sjálfsagt, að strax í haust verði gerður nauðsynlegur undirbúningur undir atvinnuframkvæmdir. Það hefir sýnt sig að undanförnu, að margt þessháttar fyrirtækja hefir farið í handaskolum, af því að undirbúningur var lítill eða enginn. Og þar sem flestir munu sammála um það, að dökkt útlit sé framundan, þá má ekki bíða eftir því, að þessi fjárl. komi til framkvæmda, heldur verður að byrja strax. Ég segi þetta í trausti þess, að eitthvað af till. mínum nái fram að ganga. Ég skil ekki í því, að stj. geti með nokkru móti daufheyrzt við þeim kröfum um atvinnubætur, sem berast nú alstaðar að af landinu. Það er þjóðinni lífsnauðsyn, að á þeim verði byrjað þegar í haust.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Þessar umr. gefa mér aðeins tilefni til þess að mæla fáein orð. Hv. 2. landsk. gerði að umtalsefni till. mínar til atvinnubóta, og skildist mér á honum, að hann teldi þær spor í rétta átt. Í sambandi við till. mínar notaði hann tækifærið til þess að leggja ríkt á við stj. að nota hverja þá heimild sem fyrst, sem samþ. væri í þessu skyni. Mér finnst þetta einkennileg áskorun og ekki í sem beztu samræmi við framkomu þessa hv.þm. við afgreiðslu fjárl. á þessu þingi. Hann hefir verið á móti hverri tekjuaukaheimild, sem fram hefir komið, en nú skorar hann á stj. að veita fé, veita mikið fé. Hann vill ekki láta stj. fá heimild til þess að innheimta nauðsynleg gjöld, en vill samt láta veita stórar fúlgur til framkvæmda, sem ekki hefir verið veitt til áður. Þessi hv.þm. greiddi atkv. bæði á móti verðtollinum og fjárl., og það virðist óneitanlega vera meira samræmi í að stuðla að því, að stj. hefði eitthvert fé með höndum, áður en komið er með slíkar áskoranir sem þessar.

Jón Baldvinsson Það var hæstv.forsrh., sem gaf mér tilefni til að gera aths. Hann tók það réttilega fram, að ég vildi stj. litlar heimildir gefa og fannst því ekki sitja á mér að tala eins og ég gerði um að stj. notaði þær heimildir, sem fjárl. kynnu að fela í sér. Um mínar till. er það að segja, að þær eru yfirleitt fyrirskipanir til stj. Aðaltill. mínar í atvinnubótamálinu eru fyrirskipanir til stj., ríkisframkvæmdir fyrirskipaðar fyrir 250 þús. kr., styrkur til bæjar- og sveitarfélaga gegn 2/3 framlags á móti 250 þús. Hjá mér er því ekki um að ræða aðrar heimildir en þær, sem felast í till. í XXX. brtt. En nú hefir það verið upplýst, að hæstv. ráðh. hefir bjargráðasjóð til þess að lána sveitar- og bæjarfélögum, svo till. er óþörf, og eins hitt, að taka lán til atvinnubóta. Ég skýrði það líka í gær, að ég teldi, að líklegt væri eftir venju, að fjárl. gæfu svo mikinn afgang, að á slíku væri ekki þörf. Þá vill hæstv.forsrh. heimta það af mér og mínum flokksmönnum, að við greiðum atkv. móti stefnu okkar í skattamálum. Við höfum komið með till. um það, á hvern hátt ríkið eigi að mæta þessari kreppu. En þetta frv. hefir ekki verið virt þess að taka það til afgr. á þinginu. Þessari stefnu og málum okkar er því hafnað, því þinginu verður vafalaust slitið bráðlega, svo það verður ekki útrætt frekar en ýms önnur mál. Hæstv. forsrh. og flokkur hans hefir borið fram frv. í Nd. um dálitla úrbót í þessu efni. Eftir þessu frv. er ætlazt til, að veitt sé úr ríkissjóði 500 þús. kr. til atvinnubóta, og ríkissjóður afli til þess tekna á sérstakan tiltekinn hátt, og svo er heimtað af bæjar- og sveitarfélögum, að þau leggi fram 2/3 á móti. Þetta yrðu talsverðar atvinnubætur, ef unnið væri fyrir 1½ millj. En nú skildist mér á hæstv.forsrh. í gær, að ekki væri tækifæri til að koma þessu í framkvæmd. Ég geri ráð fyrir, að þessi till. hafi haft fylgi flokks hæstv. ráðh. og það hafi því verið líkur til, að hún næði samþ. á þinginu. En hvernig stendur þá á því, að þetta er ekki samþ.

Jónas Jónsson Ég býst nú ekki við að gera eins langa aths. og hv.þm. Hafnf., en ég vildi nota tækifærið til að leiðrétta dálitlar misfellur, sem fram komu hjá honum. Hann hafði stór orð um það, að verið væri að svívirða hér einn mann, sem minnzt var á. Hann hafði gefið reikninga sem sönnun í opinberu máli. Þetta bendir til, að hv.þm. finnist það leiðinlegt fyrir menn eins og hann og hans vini að fá skjölin á borðið, sem hafa átt að draga til þeirra fé úr ríkissjóði. Annað var ekki gert, og ef einhver hefir gert lækninum rangt til. þá er það hann sjálfur með því að gera þessa reikninga og senda þá. Um Sigvalda Kaldalóns er það vitanlegt að hv.þm. var einn af þeim, sem gekk frekast fram í því að reka hann úr læknafélaginu. En hv.þm. gat ekki hrakið það, hvernig Sigvalda var tekið af Grindvíkingum, og hve þakklátir þeir voru honum sem lækni og manni. - Gaman hefði ég haft af því að heyra dómsmrh. í Manitoba segja það, sem hv.þm. hafði eftir honum, því eftir því sem mér hefir fundizt hv.þm. ósannsögull um hluti, sem honum eru nær, þá kæmi mér ekki á óvart, þó þetta væri líka ósatt með öllu. En hvað viðvíkur meiðyrðarmálum, þá gera allir gys að þeim, sem halda, að þeir græði á slíkum málarekstri. Gott dæmi um slíkra sigra er það, að Björn Jónsson og Einar Kvaran voru dæmdir fyrir að kalla einn sýslumann dánumann. Í Danmörku var einusinni frægt mál, þar sem maður var dæmdur fyrir það að kalla annan mann heiðursmann. Hv. þm. segist ekki hafa sagt annað um Guðm. Björnson í sambandi við ljóslækningar en að minna væri að marka hans dóm um ljóslækningar en Gunnlaugs Claessens. Þetta kemur ekki málinu við, úr því að Gunnlaugur er ekki landlæknir. En það, sem kemur málinu við og ég ætla að láta standa í þingtíðindunum aftur, ef hv.þm. strikar það út í ræðu sinni, er, að hann sagði, að ekki væri að marka það, sem Guðm. Björnson segði um þessa hluti, af því að hann væri í vösum tiltekins manns í landstj., manns, sem ekki er læknir. Þetta veit öll deildin, að hv.þm. sagði, og þar sem landlæknir er í þessu efni ráðunautur hverrar stj. um læknisfræðileg efni, þá er þetta árás á landlækni, eins og það er hugsað og sett fram. Eins og hv.þm. talar um þetta, þá er Guðm. Björnsson lítilmenni, þar sem hann lætur embættislegan yfirmann sinn ráða úrskurði um læknisfræðileg efni. Þetta er það, sem ég fordæmdi, af því að það er ósatt, og ódrengilegt að segja það. Út af læknaveitingunum við landsspítalann varð hv.þm. að játa, að ástæða væri til þess, að hans félagsskapur var ekki óánægður með þá. Um hina læknana er það mála sannast, að þó ég auðvitað vildi fyrst og fremst láta yfirlæknana ráða, hvaða menn þeir tækju sér til aðstoðar, þá gátu verið þeir menn, sem bæði voru óreglusamir og óskylduræknir, en hefðu aldrei, meðan þessi stjórn var við völd, getað komizt að sem læknar, enda veit hv.þm. það, að óánægja var hjá ýmsum, sem vildu komast að sjálfir, út af ráðningu minni viðvíkjandi þeim læknum. - Ég býst við, að hv.þm. hafi kynnt sér eitthvað fyrirkomulag á spítölum í Danmörku, sem sveitarfélög reka, og blandar því svo saman við ríkisspítala, og af því hafi hans skökku ályktanir komið. Út af ræðu hv. 6. landsk. voru 2 atriði, sem ég vildi minnast á. Annað er sú skoðun hennar, að templarar þurfi 10 þús. kr. til þess að fá sérstakan regluboða. Þar sem hv.þm. gat ekki hrundið því, að reglan hafi gert mikið gagn fyrir eldri kynslóðir, en virðist ekki ná til unga fólksins, þá sýnist ekki neitt til fyrirstöðu, þar sem þetta er í raun og veru ríkur og fjölmennur félagsskapur, að samvinna takist milli fræðslumálastjóra og þessa framkvæmdarstjóra templara, sem nú hefir verið ráðinn. Út af ástandinu á Kleppi verð ég að segja það, að mér þykir ákaflega merkilegt að heyra þennan fulltrúa kvenna fara blessunarorðum um þennan fluguútsending flokks hennar. Margir helztu læknar erlendis hafa sagt, að hann hefði spursmálslaust verið rekinn úr læknafélögum þar fyrir ódyggð sína. Og það er kunnugt, að hann fékk ekki embætti í danska ríkinu fyrir ástæður, sem ekki komu heim við skoðun hv. 6. landsk. Hinsvegar er það öllum kunnugt, að stofnun, sem þessi kona stendur nærri, Elliheimilið, hefir mikið gagn af honum eins og nokkurskonar meðhjálpara, þessum útlaga úr 2 konungsríkjum. Ég álít, að það sé ágætt, að þessi stofnun, sem hv. 6. landsk. ber fyrir brjósti, fái þarna góðan stuðning. Ég held, að ég hafi aldrei heyrt nokkra konu tala um framkomu þessa manns öðruvísi en sem einhvers aumingja. Þess vegna er það dálítið merkilegt, að þessi eina kona, sem situr á þingi nú, skuli hafa tekið þessa afstöðu í hinu viðbjóðslega hneykslismáli þessa læknis. Það passar sennilega vel við þær etisku skoðanir, sem hv.þm. hefir haldið svo mjög á lofti um sjálfa sig.

Jón Þorláksson Ég á hér litla brtt. á þskj. 383, sem ég hefi ekki lýst ennþá og þarf nú ekki mörgum orðum um að fara. Þar er farið fram á að veita lítilfjörlegan styrk til dóttur Stefáns Eiríkssonar tréskera, sem veitir nú forstöðu því verkstæði og þeirri kennslu, sem faðir hennar hafði á hendi meðan hann lifði. Samskonar till. var felld hér við 2. umr. Ég held, að það hafi verið fremur af því, að mér hafi ekki tekizt að gera nægilega grein fyrir till. heldur en af hinu, að meining hv.þdm. sé að vilja endilega nema burt úr fjárl. þennan litla styrk, sem er í fjárl. yfirstandandi árs, að till. var felld. Þess vegna vil ég leyfa mér að bera fram nýja till. um þetta með nokkuð lækkaðri upphæð. Ég ætla ekki að tala um einstakar till.n. og annara þm., en ég vil ekki láta þetta fjárlagafrv. fara út úr d. án þess að lýsa þeirri skoðun minni, að öll niðurröðun og allt skipulag frv. markar mjög mikla afturför frá því, sem hingað til hefir verið. Það hefir hingað til verið mjög aðgengilegt að líta yfir fjárlagafrv., annarsvegar hafa tekjuliðir verið taldir upp í samfelldum röðum, og hinsvegar útgjaldaliðir taldir upp í gjaldabálkinum og aftan við það yfirlitsgrein, sem telur upp heildarupphæðir hverrar greinar fyrir sig. Nú er allt orðið svo ruglingslegt, að það er mjög erfitt fyrir þá, sem ekki fást við samningu þessara laga, að greina sundur, hvað eru tekjuáætlanir og hvað gjaldaheimildir, frá ýmsu öðru, sem þarna er hrært innan um. Ég vil nefna sem dæmi upp á það, sem óskipulegt og óskýrt er, 3. gr. frv., að undanskildum aðeins fyrsta undirlið, a, sem er sæmilega skýr. En þarna er hvað innan um annað, ýmsar fjárveitingar og tekjuáætlanir og svo tölur, sem merkja allt annað. Innan um útgjaldaheimildir í gjaldabálkum standa upphæðir, sem ekki eru útgjaldaheimildir. Loks er í yfirlitsgreininni, sem nú hefir verið tekin upp í nýrri mynd, gerð sú breyt., sem ég álít hættulega, að samningsbundnar afborganir fastra lána eru ekki taldar upp í rekstraryfirliti, eins og hingað til hefir verið gert og Alþ. hefir samþ. árum saman með samþ. sinni á landsreikningunum. Þetta atriði hefi ég gert sérstaklega að umtalsefni hér í d. í sambandi við frv. það, sem er hér á ferðinni um ríkisbókhald og endurskoðun, og þarf ég því ekki að fjölyrða um það. En fyrir utan þetta, að allt frv. er nú óskipulegra og ruglingslegra en áður var, þá er eitt atriði, sem leiðir af þessu, og það er, að ekki er unnt að gera samanburð á þessu frv. við fjárl. undanfarinna ára, nema fyrir þá, sem eru þessu alveg sérstaklega kunnugir. Ég tók eftir, að form. fjhn. sagði, að útgjöld eftir þessu frv. væru nú orðin fullar 13 millj. kr., en enga slíka tölu, sem hann nefndi og vafalaust hefir farið rétt með, er hægt að sjá af frv. sjálfu. Þetta stafar af því, að öllu er ruglað saman og horfið er frá þeirri venju að skoða hina einstöku gjaldaliði símamála og póstmála og annara slíkra stofnana sem útgjaldaheimildir eins og önnur útgjöld fjárl. Nú er þetta ekki lengur gert, heldur er slengt saman bæði tekjum og gjöldum þessara stofnana. Eitt af því, sem er mikilsverðast til þess að geta haldið fjárl. í lagi, er, að á hverjum tíma sé auðvelt að gera samanburð á því, sem er að verða, og því, sem á undan er gengið. Það er eitt af því, sem mest einkennir fjármálastj. síðustu ára, sem ég tel að sé sú lélegasta, sem við höfum átt við að búa síðan 1874, að nú er tekið föstum tökum á því af þessari sömu stj., bæði í fjárlagafrv. og hvað snertir samningu landsreikninganna, að gera sem allra erfiðast fyrir að bera saman niðurstöðu þá, sem nú er komin fram sem ávöxtur af starfi hennar, við það, sem á undan er farið. Fjárl. eru samin þannig, að samanburður er ómögulegur nema fyrir þá, sem fást við þessa samningu, og nú er ákveðið að gera landsreikninginn fyrir 1930 ekki í samræmi við fjárl. þess árs, heldur með nýju sniði, sem gerir ómögulegan samanburð á niðurstöðu landsreiknings þessa árs við niðurstöðu undanfarinna ára. Ég tel þetta ákaflega illa farið, en skoða það í raun og veru sem einn lið í þeim ófarnaði í fjármálastjórn, sem svo sorglega hefir einkennt þetta síðasta kjörtímabil. Þá ætla ég að segja örfá orð út af umr., sem hafa orðið hér um læknamálið, sérstaklega af hálfu 5. landsk. Ég tek undir það, sem hv. 6. landsk. sagði um það, hvílík sorgarsaga það er að sjá, hvernig farið er með vesalingana á þessari myndarlegu stofnun, Nýja-Kleppi, þar sem þeir eru sviptir læknishjálp þess eina hérlenda læknis, sem í raun og veru er fullfær til að veita þeirri stofnun forstöðu. Allir þeir sjúklingar af þessu tæi, sem þurfa að leita sér læknishjálpar, forðast geðveikraspítalann eins og hann er nú, ef ættingjar þeirra gera þeim kleift að leita til dr. Helga Tómassonar. Bæði þeir og aðstandendur þeirra brjótast í því af vanefnum að fá að njóta hjálpar þess læknis, sem ógæfusöm landsstjórn rak úr embætti fyrir engar sakir. Þessa sér jafnvel merki á fjárlagafrv., því að þar er komin inn fjárveiting til aðstandenda eins sjúklingsins, sem orðið hefir að leita til dr. Helga, af því að talið var vonlaust um bata hans á spítalanum. Það er því í mesta máta óviðeigandi, þegar hv. 5. landsk. hælist um af þessu hermdarverki. Ég get að vísu skilið, að hann hafi getað skoðað það sem móðgun við sig, að dr. Helgi skyldi koma inn á heimili hans, að fengnu leyfi þó, og láta í ljós, að hann hefði grun um, að ráðh. væri haldinn af sjúkdómi. En það er langt stig á milli þess, að ráðh. telji sig móðgaðan, og hins, að þing og þjóð sætti sig við það, að ráðh. hefni sín fyrir raunverulega eða ímyndaða móðgun, á þann hátt, að það komi fyrst og fremst niður á þeim, sem allra sízt geta gætt hagsmuna sinna í þjóðfél. og allra manna mest er þörf á góðri og réttsýnni stjórn, en það er aumingjar þeir, sem geðbilaðir eru eða taugaveiklaðir. Því að þá hitti nefndin, en ekki lækninn. Hv. 5. landsk. hældist yfir því, að dr. Helgi væri útlægur úr tveim konungsríkjum. En sú regla gildir í öllum síðuðum löndum, að dómstólar eiga að meta misgerð þess, sem brotlegur hefir orðið. Þessi regla er föst og viðurkennd. Hitt er afneitun á þjóðfélaginu sem réttarfélagi og konungsríkinu sem réttarríki, að láta hefnd valdhafans koma í stað úrskurðar dómstólanna. Hv. 5. landsk. talaði um viðbjóðslegt hneykslismál. Hið eina hneyksli í sambandi við þetta mál er í því fólgið, að það vald, sem þjóðin trúði ráðh. sínum fyrir, var misnotað til að koma fram hefnd sjúkrar sálar ráðh. sjálfs fyrir ímyndaða eða raunverulega móðgun, og að sú hefnd hitti þá, er sízt skyldi.

Jónas Jónsson Það er nú farið að styttast í fundartímanum, og mál þetta er auk þess svo kunnugt orðið, að ég þarf ekki að hafa mörg orð um það. Ræður hv. 1. landsk. um þetta efni í kvöld er ekki annað en framhaldssönnun fyrir því, að tilræði Helga Tómassonar var pólitísk ofsókn, runnin undan rifjum Íhaldsflokksins. Rógur sá, sem hann breiddi út um mig við kunningja sína og ýmsa, sem mér voru nákomnir, og loks sú yfirlýsing hans, að ég yrði að víkja úr stjórninni með 12 stunda fyrirvara, stefndi allur að því sama: að veikla þingflokk þann, sem ég vann i, og koma mér úr stj., til þess að hægara yrði að velta tapi Íslandsbanka yfir á landið. Það tókst nú að vísu að nokkru leyti, en þó ekki á þann hátt, sem til var ætlazt. Morgunblaðið og Vísir og flokkur hv.l.landsk. tók H. T. þegar upp á sína arma og gerði hann að spámanni sínum, enda hafði hann verið útvalinn til þess að hjálpa Íhaldinu og glæframönnunum til að ná völdum í landinu. Eftir hina dæmalausu heimsókn dr. Helga Tómassonar til mín, er hann biður um leyfi til að heimsækja mann á næturþeli til að svíkja hann frá starfi og heilsu, hefði hið eina, sem gat bjargað áliti læknisins, verið það, ef sá „heimsótti“ hefði tekið flugumanninn hátíðlega. En fyrst ég varð ekki veikur af ofsókninni, var ekki nema um tvennt að gera: Annaðhvort þekkti H. T. ekki óbrjálaðan mann frá brjáluðum, eða þá að hann var verkfæri í höndum annara manna til svívirðilegra verka. Hvort sem var, hvort sem þessi framkoma H. T. stafaði af skorti á vitsmunum eða mannkostum, hlaut öllum að vera ljóst, að Helgi Tómasson var allra Íslendinga óhæfastur til að vera geðveikralæknir landsins eftir þetta. Það er nú kunnugt orðið, að Íhaldið hafði ekki eins mikla ánægju af Helga Tómassyni og það hafði búizt við. Hv. 1. landsk. tók með sér annan aumingja úr sömu stétt og H. T. á landsmálafundina í fyrra og seldi sá læknir, Kolka úr Vestmannaeyjum, aðgang að fyrirlestrum um ágæti Helga Tómassonar og brjálsemi mína. Átti þetta að verða Íhaldinu til framdráttar við landskjörið. Bæði hv.l.landsk. og flokkur hans höfðu hina mestu skapraun og skaða af þessum fylgihnetti hv. 1. landsk. Auðvitað hefði verið langhyggilegast hjá Íhaldinu, þegar fyrsta tilræðið hafði misheppnazt, að afneita Helga, eins og það gerði t. d. við Einar Jónasson. En það er eins og það séu álög á Íhaldinu að geta aldrei látið þetta mál kyrrt liggja, þótt það sé enn og hafi alltaf verið að hjálpa mér og mínum flokki. Sex þús. manns fordæmdu þegar framkomu Helga Tómassonar með undirskrift sinni og fluttu mér um leið árnaðaróskir fyrir að hafa siglt heilu skipi framhjá vítisvélum Íhaldsins; og á landsmálafundaferðum mínum fyrir landskjörið varð ég var við svo almenna samúð í öllum byggðarlögum, að helzt má bera það saman við þann hlýleik, er Skúla Thoroddsen og fjölskyldu hans var sýndur, er hann varð fyrir ofsóknunum vestra. Sú samúð entist Sk. Th. til æfiloka. Hvort sú samúð, sem ég hefi hlotið af tilræði Helga Tómassonar, verður svo haldgóð, skal ég ekki segja um, en ég get ekki verið að leyna hv. 1. landsk. því, að hingað til hefi ég unnið bæði samúð og fylgi á þessu máli. Vegna þess, sem hv. 1. landsk. sagði um hefnigirni mína, vil ég taka það fram, að ég myndi hafa tekið nákvæmlega jafnhart á þessu atferli H. T., þótt það hefði komið fram við einhvern annan, þar á meðal við hv. 1. landsk. Mér voru þau börn með öllu ókunnug, sem urðu fyrir harðýðgi af hálfu skólastjóra eins á Norðurlandi. En ég vildi ekki bera ábyrgð á, að slíkt ætti sér stað, og tók því í taumana og lét þann mann fara úr embætti: Ég hefði talið Helga Tómasson jafnóhæfan til að stjórna Kleppi, þótt heimska hans eða vöntun á manndyggð hefði snúið að einhverjum öðrum en mér. Það breytir engu í þessu máli, þótt eitthvað af veikluðu fólki leiti enn til H. T. Viðvíkjandi þeim styrk, sem veittur hefir verið í fjárl. og hér hefir verið gerður að umtalsefni, er það að segja, að konu þeirri, sem þar á hlut að máli, var boðinn styrkur til þess að maður hennar gæti siglt til að fá bót meina sinna, en hún hafnaði því boði á móti ráðum frænda og vina, sem síðan hafa brotizt í að greiða fyrir dvöl manns hennar undir hendi Helga Tómassonar, sem er allra manna dýrseldastur, eins og kunnugt er. Ég vil að lokum segja hv. 1. landsk. það, að mér er ekki nema þægð í því, að hann og flokkur hans bindist sem föstustum tengslum við Helga Tómasson. Og nokkurri mannlund lýsir það óneitanlega hjá Íhaldinu, að vilja ekki skiljast með öllu við þennan flugumann sinn í þrengingunum. En auðvitað er ég fús á að þiggja allt það pólitíska gagn, sem Íhaldið vill gera mér með heimsku sinni og illgirni í þessu máli sem öðrum.

Jón Þorláksson Hv. 5. landsk. gat ekki fremur en vænta mátti komið fram neinum vörnum fyrir því, að hann hefir sett hefnd valdhafa í stað úrskurðar dómstólanna, að öðru leyti en því, að hann setti sig sem dómara um hæfileika dr. Helga, og kvað hann allra Íslendinga óhæfastan til að vera læknir á Kleppi, eftir þeirri reynslu, sem hann sjálfur hefði haft af honum. Ég held, að þegar sjálfsálitið er komið á svo hátt stig, að maður, sem enga þekkingu hefir á læknisfræði, fellir slíkan dóm, þá lýsi það óvenjulega lítilli dómgreind hv.þm. sjálfs. M. ö. o. hefir hann í þessu máli misst skyns á því, hvað hann er bær að dæma um og hvað ekki. Ég þarf ekki að dvelja við þá staðhæfingu hv. 5. landsk., að Sjálfstæðisflokkurinn hafi sent dr. Helga sem flugumann. Slíkt eru höfuðórar, sem enginn trúir, nema e. t. v. hv.þm. sjálfur. Hitt get ég leiðrétt, að dr. Helgi sé dýrseldur, því að mér er kunnara um að svo er ekki en hv. 5. landsk. um læknishæfileika hans. En hitt er því miður satt, að dvöl þeirra sjúklinga utan spítala, sem þurfa sífelldrar gæzlu, hlýtur oft og tíðum að verða mjög dýr aðstandendum sjúklinganna, ef hið opinbera tekur engan þátt í kostnaðinum. En sökina á því, að sjúklingarnir flýja opinbera spítalann, á fyrst og fremst sá ógæfumaður, sem varð til þess að svipta ógæfusömustu sjúklingana á landinu batavon og læknishjálp.

Jón Jónsson Ég ætla að athuga svolítið það, sem hv. 1. landsk. sagði út af þessu fjárlagafrv. Hann hélt því fram, að það væri miklu óskýrara en undanfarin frv. hefðu verið, og sagði m. a., að ekki væri hægt að komast að þeirri niðurstöðu, sem ég komst að. Mér finnst frv. vera fullt eins skýrt, þegar búið er að setja sig inn í formið, og mér virðist það eðlilegri færsla, að sama regla sé höfð um allar starfsgreinir ríkissjóðsins, þannig að annaðhvort séu taldar nettótekjur ellegar þá brúttótekjur, en ekki ýmist, eins og áður hefir verið. Nú eru taldar aðeins nettótekjur í heildaryfirlitinu, en í 3. gr. eru skýringar um þessar stofnanir, sem gera það allt saman ljóst. Það er því mjög einfalt að fá út þessar tölur; það er ekki annað en að taka sjóðsyfirlitið í 21. gr. og leggja svo við það samkv. 3. gr. gjöldin t. d. af póstinum eða símanum eða útvarpinu, og draga svo aftur frá fyrningarnar, sem líka má sjá, hvað eru miklar, og hagnaðinn af Vífilsstaðabúinu og Kleppsbúinu. Þetta er all skýrt og glöggt og er nú komið í betra horf en áður. Ég get ekki séð, að það sé að nokkru leyti óskýrara; það má vera fyrst í stað, meðan menn eru að átta sig á því, en undir eins og maður er kominn inn í það, þá er það ljósara form heldur en verið hefir. Ég er sannast að segja alveg forviða yfir því, hve geysilega miklar umr. eru orðnar út af þessari till.hv.þm. Hafnf. um lítilsháttar styrk til aukakennslu í háskólanum. Mér virtist þessi till. ósköp sakleysisleg og þótti eðlilegt, að sá skóli, ekki síður en aðrir skólar, þyrfti lítilsháttar styrk til aukakennslu, sem forstöðumenn skólans gætu svo ráðstafað. Ég álít líka, að við þessa stofnun, eða læknad., séu prófessorarnir þeir sæmdarmenn, að þeim sé fyllilega trúandi til þess arna. En nú verð ég að segja, að hv.þm. Hafnf. hefir gert það með sínum umr., sem hann hefir getað, til þess að spilla fyrir því, að þessi saklausa till. næði fram að ganga, þar sem hann hefir verið að draga inn í umr.fyrrv. yfirlækni á Kleppi og verja í sambandi við þetta það frumhlaup, sem hann gerði að fyrrv.dómsmrh. landsins, sem allir vita, að er eitt hið versta verk, sem menn vita til, að læknir hafi unnið hér á landi. Það er ekki með öðru frekar hægt að spilla fyrir máli, sem ég tel, að sé út af fyrir sig gott, heldur en með því að setja það í samband við svona lagaða hluti. Mér sýnist þessi fjárhæð vera mjög lítil og hógvær, og litlu meiri en undanfarið hefir verið veitt til kennslu í lagalæknisfræði og augnlækningum, og skil því ekki, að margt fleira þurfi að blandast þar inn i. Nú er það freisting fyrir mig, sem ætlaði að greiða atkv. með þessari till., að gera það ekki, eftir slíka málfærslu, en það er hart að láta háskólann gjalda þess, þótt hann hafi svo óheppilegan málsvara hér í þinginu, sem minntist á einn hinn mesta ólánsmann, sem verið hefir í ísl. læknastétt. Ég býst því við að láta háskólann ekki gjalda þess, en mína atkvgr. ber ekki að skilja svo, að þetta sé hundið við neinn ákveðinn mann eða kennslugrein, heldur geri ég þetta í þeirri trú, að prófessorarnir muni nota þetta læknavísindunum til hags, en ekki misbrúka það á nokkurn hátt.

Jakob Möller Ég hélt, að umr. væru að hverfa af þeirri braut, sem hv. 5. landsk. kom þeim inn á, þegar hann hóf þessar umr., sem hv.frsm.fjvn. var nú að tala um. Því að það er áreiðanlega misskilningur, að það hafi verið hv.þm. Hafnf., sem beindi umr. inn á þessa braut. Það var hv. 5. landsk., sem dró þetta gamla mál inn í þær. Það er enginn vafi á því, að þetta er rétt athugað hjá mér, en rangt hjá hv.frsm. Ég ætla annars ekkert að fara að ræða þetta mál. Mér þótti leiðinlegt, þegar ég sá, að hv. 5. landsk. kom með gömul skjöl úr meiðyrðamálum, sem tveir læknar neyddust til þess að höfða gegn honum, og hann tapaði í. Það var leiðinlegt, að hann skyldi draga þetta mál inn í umr. að óþörfu, því að það verður aldrei út skafið, að þessir reikningar voru lagðir fram sem gögn í tveimur málum, en fengu þó ekki áorkað því, að hv. 5. landsk. yrði sýknaður af því að hafa farið óviðurkvæmilegum orðum um þessa menn, því að hann var dæmdur í allstórar sektir, þrátt fyrir alla þessa reikninga. Ég held þó, að jafnvel honum komi ekki til hugar, að sá dómstóll, sem dæmdi í þessum málum, væri hlutdrægur andstæðingum hans í vil. Ég læt svo útrætt um þetta, ekki af því, að ekki sé nóg tilefni í ræðum hv. 5. landsk. til þess að segja ýmislegt, t. d. um tildrögin til þessara málaferla, þar sem hann alveg að ástæðulausu fór í blaðagrein að ráðast á einn allra vinsælasta lækni landsins með villandi ummælum, sem ég skal ekki segja, hvort stöfuðu af ókunnugleika eða voru viðhöfð í agitatorisku augnamiði. Þessi mæti læknir, Matthías Einarsson, stendur náttúrlega jafnréttur fyrir öll skrif og allar ræður hv. 5. landsk. í þessari hv. d. Ég vil svo aðeins víkja að tveim brtt., sem ég flyt hér og hv. 5. landsk. minntist á. Það er fyrst till. um styrk til listmálaranema, XVIII. till. á þskj. 342. Hv. 5. landsk. upplýsti, að þessi maður hefði notið styrks frá einstökum mönnum til þess að læra málaralist, og þetta er rétt. En ég vil vekja athygli hv. 5. landsk. og annara á því, að það er ákaflega lítil trygging fyrir því, að hann haldi þeim styrk áfram. Jafnvel þótt hv. 5. landsk. lýsi yfir því, að hann muni styrkja hann áfram, þá get ég ekki skilið þau ummæli þannig, að hann vilji taka ábyrgð á því, að hann fái þann styrk, sem honum er nauðsynlegur til þess að geta lokið námi. Þessi styrkur, sem þessi mjög efnilegi maður hefir haft, hefir verið svo skorinn við nögl, sem eðlilegt er, þar sem honum er skotið saman af mönnum með mismunandi getu, að ef menn vissu, hvað skammt hann hefir í raun og veru hrokkið, þá myndu menn ekki telja honum algerlega borgið með honum. Sannleikurinn er sá, að oft og einatt hefir hann, þrátt fyrir þennan styrk, orðið að hálfsvelta og láta sér nægja viðurværi, sem við myndum ekki kjósa fyrir okkar vandamenn. Ég vil um leið geta þess, að ég hefi fyrir vangá skýrt rangt frá í fyrri ræðu minni, að hann myndi eiga tvö ár eftir við nám; hann á ekki eftir nema eitt ár; en skjöl, sem ég hefi í höndum og ég byggði mín ummæli á, eru eins árs gömul. Fyrst hann á aðeins eftir eitt ár, þarf ekki að óttast, að hann komi aftur í næstu fjárl., ef hann verður samþ. nú. Svo er það styrkurinn til Stórstúkunnar. Hv. 5. landsk. sagði, að hann vissi ekki til, að Stórstúkan hefði áður sinnt þeim störfum, sem nú væru ráðgerð, en hefði þó haft sama styrk. En hann veit ekki, að þau störf, sem hún nú á að annast, hafa ekki verið í hennar höndum, heldur umdæmisstúkunnar. Taki nú Stórstúkan þetta í sínar hendur, verður því annað fyrirkomulag á bindindisstarfseminni en verið hefir. Annars er mér ekki ljóst, hvernig hv. 5. landsk. ætlast til, að brtt. hans verði framkvæmd, þar sem 1/3 styrksins á að verja til bindindisfræðslu í skólum landsins. Ég veit ekki, hvernig á að skilja þetta frá almennu bindindistarfseminni. Ég get ekki skilið till. öðruvísi en þannig, að með þessu sé verið að binda þriðjunginn af styrknum, svo að hann verði ónothæfur fyrir Stórstúkuna. Ég vona því, að þeir, sem vilja ljá þessu máli lið hér í d., greiði atkv. á móti þessari till. Ennfremur geri ég ráð fyrir, að jafnvel þótt hægt sé að framkvæma till. eins og hún er orðuð, þá komi hún ekki að tilætluðum notum, heldur þvert á móti verði til þess að spilla fyrir því máli, sem ætlazt er til, að hún vinni gagn.

Pétur Magnússon Ég get ekki skilið, að hærri till. eigi ekki að koma til atkv. fyrst, því að ef lægri till. er samþ., er hin þar með útilokuð. Ég vil beina þeim tilmælum til hæstv. forseta að bera upp till.hv. 5. landsk. í tvennu lagi, upphæðina sér og ákvæði till. sér.

Bjarni Snæbjörnsson Mér finnst það liggja í hlutarins eðli, að till. eigi að bera upp í tvennu lagi, því að vel getur verið, að sumir hv.þdm. vilji samþ. orðalagið, en fella upphæðina. Ég vil ennfremur benda á það, að ef þetta er ekki gert og till. er samþ. eins og hún liggur fyrir, þá brjótum við lög á háskólanum, því að það er beint tekið fram, að 1000 kr. skuli varið til kennslu í lagalæknisfræði. Ég vildi því eindregið mælast til, að þetta verði borið upp í tvennu lagi.

Jónas Jónsson Ég vil aðeins benda á, að þessi till. er orðuð beint sem brtt. og því á að bera hana upp fyrst, enda er það venja í öllum síðuðum þjóðfélögum. Það er því eintóm vitleysa hjá hv. 4. landsk., að fyrst eigi að bera upp hærri upphæðina, úr því hún er ekki í brtt.

Pétur Magnússon Ég vil aðeins beina því til hv.þdm., að það er ekki þeirra sök, þótt hv. 5. landsk. hafi orðað brtt. sína vitlaust, og hv.þm. verður að lúta venjulegum þingsköpum í þessu efni. Það nær vitanlega ekki nokkurri átt, að þeim dm. sé ekki heimilt að greiða atkv. með hærri upphæðinni, sem það vilja gera.

Jón Þorláksson Mér hefir skilizt, að sú venja hafi ríkt hér á hv.Alþ., þótt um brtt. væri að ræða, að hærri upphæðin sé borin upp fyrst. Annars skilst mér, að hér sé ekki um neina brtt. að ræða, þótt hún sé orðuð svo í fyrirsögn, því að till. eru efnislega alveg óskyldar.

Jónas Jónsson Hv. 1. landsk. virðist ekki ljóst, um hvað hér er að ræða. Eins og ég hefi bent á, eru brtt. bornar upp á undan aðaltill. í öllum siðmenningarlöndum.

Forseti (GÓ): Ég hefi þegar kveðið upp minn úrskurð í málinu og sé ekki, að neitt það hafi komið fram í umr., sem gefi mér ástæðu til að breyta honum.

Forseti (JörB): Ég hefi tekið mál þetta á dagskrá samkv. ósk, og form. fjhn. gat þess, að hann sæi ekki ástæðu til, að málið yrði ekki tekið fyrir, þótt n. hefði ekki látið uppi álit sitt.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forseti segist hafa tekið málið á dagskrá samkv. ósk, en þá vildi ég spyrja, frá hverjum sú ósk hefði komið. Mér finnst það harla undarlegt, ef hv. form. fjhn. (HStef), hefir gefið leyfi til þessarar aðferðar, vitandi það, að n. hefir ekki haft málið til athugunar, og þá fæ ég ekki skilið, til hvers n. hefir átt að fá það í sínar hendur. Ég tala vitanlega ekki um slíkt, ef n. hefði haft málið lengi til athugunar og trassað að afgr. það, því að þá hefði ekkert verið við þessu að segja. En þessu háttalagi vil ég mótmæla með öllu, einkanlega þar sem ég fæ ekki séð, að það velti á nokkru, hvort málið fær afgreiðslu á þessu þingi eða hinu næsta.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég þarf ekki að bæta miklu við orð hv. 2. þm. Skagf., en ég vil árétta það, að mér virðist engin ástæða til að vísa stóru og þýðingarmiklu máli til n., ef n. á svo ekki að fá tóm til að athuga það. Mér þykir það ennfremur skrítin framkoma hjá hv. form. fjhn., að tilkynna forseta, að málið megi koma á dagskrá án þess að n. hafi fengið tækifæri til að athuga það. A. m. k. get ég ekki séð, að hann hafi haft heimild til að lýsa yfir slíku fyrir n. hönd, heldur aðeins fyrir hönd sjálfs sín. Hv. form. hefði því átt að tilkynna n. þetta, svo að einstakir nm. hefðu fengið ástæðu til að kynna sér þetta nánar.

Halldór Stefánsson Mér skilst, að hér hafi orðið umr., sem snerta afgreiðslu mála í fjhn., út af því að þetta mál hefir verið tekið á dagskrá án þess að n. hafi skilað um það áliti. Það er ekki spánnýtt, að mál séu tekin á dagskrá, sem fjhn. hefir haft til athugunar, án þess að n. hafi unnizt tími til að skila áliti. Menn munu minnast þess, að hæstv. forseti hefir tekið á dagskrá frv. um jöfnunarsjóð án þess að nál. væri skilað, og nú er eins ástatt með tvö mál á dagskránni í dag. Viðvíkjandi frv. um einkasölu á tóbaki er það að segja, að hæstv. forseti spurði mig að því, hvort ég hefði nokkuð á móti því, að málið yrði tekið fyrir, og sagðist ég fyrir mitt leyti ekkert hafa við það að athuga, þar sem málið væri svo þaulkunnugt í þinginu, en hinsvegar myndi n. skila áliti mjög bráðlega. Um hið síðara, frv. um ríkisbókhald og endurskoðun, er það að segja, að n. hefir ekki tekið það neitt til athugunar. Það var afgr. til n. fyrir tveim dögum, og því er ekki að undra, þótt ekki hafi unnizt tími til að athuga það. Ég var sömuleiðis spurður að því í gær, hvort n. hefði afgreitt málið, en ég sagði, að svo væri ekki, en að ég fyrir mitt leyti hefði ekkert á móti, að það væri tekið á dagskrá, af því að fjhn. í fyrra hefði afgr. málið nákvæmlega eins og það liggur fyrir nú. Frekara hefi ég ekki ástæðu til að taka fram þessum málum viðkomandi.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Það er rétt, sem hv. form. fjhn. segir, að það hefir komið fyrir, að mál hafa verið tekin á dagskrá án þess að n. hafi skilað áliti, en þá hefir staðið öðruvísi á. Það var svo um frv. um jöfnunarsjóð, að það var afgr. til n. í byrjun þings, svo að full ástæða var fyrir hæstv. forseta að taka það á dagskrá, en þetta mál kom til n. fyrir tveimur dögum, og henni hefir því ekki gefizt kostur á að taka það til meðferðar. Hæstv. forseti hefir með fyrirspurn sinni til form. fjhn. sýnt, að honum hefir ekki þótt eðlilegt að taka málið á dagskrá án þess að spyrja nm. að því, en form. segist hafa svarað fyrir sitt leyti, að hann hefði ekkert á móti því, sökum þess að málið væri hv.þdm. kunnugt frá í fyrra, en nú verða menn að gæta þess, að í fjhn. eru 3 nýir menn af 5, sem n. skipa, svo að þeim hefir ekki gefizt kostur á að athuga málið. Ég veit ekki, hvort það er rétt hjá hv. form., að málið liggi hér fyrir eins og það var afgr. frá n. í fyrra, a. m. k. voru gerðar á því allmiklar breyt. í hv.Ed., en hvað sem því líður, fæ ég ekki séð, að þetta sé svo mikilsvarðandi mál, að ástæða sé til að knýja það fram með valdi á þessu þingi. Ég fæ ekki skilið, að það komi ekki alveg út á eitt, hvort það er samþ. nú eða á vetrarþinginu næsta.

Forseti (JörB): Mér skildist, að óskað væri, að málið fengi afgreiðslu nú á þessu þingi, og því tók ég það á dagskrá. Hinsvegar skal ég fúslega viðurkenna, að sá tími, sem n. hefir haft til umráða til athugunar á málinu, er svo skammur, að ekki er hægt til þess að ætlast, að hún fengi afgr. það. Til þess að hliðra til, skal ég fresta málinu á dagskrá í því augnamiði, að takast megi að ná samkomulagi við hv.n. um málið og afgreiðslu þess.

1073Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Frv. þetta er komið frá hv.Ed. og var flutt þar samkv. ósk hæstv. fjmrh. (TrÞ ) og að beiðni stj. Landsbankans. Fjhn. leggur til, að frv. verði samþ., en að öðru leyti skal vísað til grg. á þskj. 169.

Héðinn Valdimarsson Brtt. á þskj. 349, sem kemur hér nú væntanlega til atkv., kom hér fram við 2. umr., en var þá tekin aftur til 3. umr. Hún hljóðar á þá leið, að „lán úr veðdeild Landsbanka Íslands til verkamannabústaða gangi fyrir öðrum lánum úr veðdeildinni, án tillits til þess, í hvaða röð lánbeiðnirnar hafa borizt bankanum“. Eins og frv. er nú, er gert ráð fyrir því, að hægt sé að skipta lánum þeim, sem byggingarsjóður tekur til verkamannabústaða, í 1. og 2. veðréttar lán, og sé 1. veðréttur allt að 60% af virðingarverði eignarinnar. Nú er það vitanlegt, að það liggja fyrir miklar lánbeiðnir úr veðdeild Landsbankans, og til þess að hægt sé að fá lán til verkamannabústaðanna, verða þau að ganga fyrir öðrum lánum. Okkur jafnaðarmönnum finnst það ekki muna miklu, þótt slík nauðsynjalán verði látin sitja fyrir öðrum lánum.

Magnús Guðmundsson Það er alveg það sama að segja um þetta mál og málið næst á undan (frv. um ríkisbókhald og endurskoðun), að það er alveg nýkomið til fjhn. og hún hefir ekki haft tíma til að ganga frá nál. enn. Við höfum haldið fund um þetta mál, og það var samþ. í n. með góðu samkomulagi að taka ekki ákvörðun í því fyrr en í fyrramálið. Þetta er alveg fastákveðið í n. En svo er málið tekið á dagskrá, án þess að n. sé einu sinni gert aðvart. Ég vil spyrja hæstv. forseta, hvað þetta eigi eiginlega að þýða. Ég veit ekki, til hvers er verið að vísa málum til n., þegar þeim er bersýnilega ekki ætlað að athuga þau. Það er sök sér, þó mál séu tekin á dagskrá áður en nál. kemur, þegar hægt er að segja, að n. hafi vanrækt sitt starf. En hér eru málin hvert eftir annað á dagskrá, þó hæstv. forseti viðurkenni, að n. hafi ekki gefizt nægur tími til að skila nál. Þetta eru svo hlægilegar vinnuaðferðir, að engu tali tekur, og ég hefi aldrei vitað n. eða einstaka nm. beitta slíkum aðferðum. Og ég segi fyrir mig, að mér dettur ekki í hug að halda áfram nefndarstörfum, þegar svona er farið að, enda kemur það af sjálfu sér, þegar n. fá ekki að segja sitt álit, og orðið er svo áliðið þings.

Héðinn Valdimarsson Ég á nú ekki sæti í neinni n., svo að mér kemur nú ekki þetta mál beint við. En þar sem þetta mál er búið að vera flokksmál í mörg ár, hygg ég, að það sé ekki hægt að búast við öðru áliti frá hv.fjhn. en eftir því, hvernig hún er skipuð af flokkum. Sjálfstæðismenn eru á móti einkasölu, en Framsókn er með henni, eða hefir þótzt vera það, að minnsta kosti, og ég skil ekki, að á því verði nein breyt. Þess vegna ætti þetta mál að ná fram að ganga nú.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég get tekið undir það með hv. 2. þm. Skagf., að ég óska, að þetta mál verði ekki tekið fyrir í dag. Ég veit, að allir hv.fjhn.menn muni vera sammál. um það, að það var alveg frjálst samkomulag í n. í gær, að þetta mál skyldi ekki útkljáð fyrr en á morgun.  Þetta frv. var lesið á fundi fjhn. í gær, og borið saman við l. um tóbakseinkasölu frá 1921, og þá kom í ljós, að það var m. a. eitt atriði í frv., sem n. áleit, að þyrfti að breyta. Það er nýmæli í þessu frv., sem nm. voru sammála um, að rétt væri að breyta. Og hefði tvímælalaust verið borin fram brtt. um það, ef meiri hl. hefði ekki álitið, að málinu stafaði sú hætta af því, að það e. t. v. næði þá ekki fram að ganga á þessu þingi. Ég tel því ekki rétt að hrapa svo að þessu máli, sem ekkert sýnist liggja á, að gangi fram endilega á þessu þingi. Það hefir nú verið svo þetta undanfarandi kjörtímabil, sem Framsókn hefir setið að völdum með stuðningi socíalista að hún hefir ekki séð sér fært að koma fram þessu máli, enda þótt kunnugt sé, að hún hafði nógan liðsafla til þess, og socíalistar fylgja fastara fram kröfunni um einkasölu en Framsókn a. m. k. hefir gert hingað til. En úr því -  Mér þætti það þannig ekkert illa til valið, að Framsóknarflokkurinn hefði með gangi málsins á þessu þingi sýnt og tilkynnt þjóðinni, að á næsta þingi verði þetta mál lögfest, svo að þeir, sem eiga hagsmuna að gæta í þessu máli, þ. e. a. s. þeir, sem eiga atvinnu sína undir því, að verzlunin með þessar vörur sé rekin í frjálsri samkeppni, hafi þá jafnframt lengri frest til að útvega sér eitthvað annað. Ég vil nú, úr því að þessu máli liggur nú ekki meira á en þetta, sem ég hygg, að enginn maður geti mælt á móti, mælast til, að hæstv. forseti beiti ekki þessum óeðlilega vinnuhraða til þess að þetta mál nái fram að ganga á þessu þingi, og vil leyfa mér að skora á hann að taka það af dagskrá; 

Héðinn Valdimarsson Ég vil spyrja hæstv. forseta, hvort málið sé ekki til umr.? Við höfum fengið að heyra hv.þm. G.-K. halda hér framsöguræðu fyrir hönd Framsóknarflokksins, og mér fyndist viðeigandi, að hv. 1. þm.N.-M. kæmi nú fram og talaði sem frsm. fyrir hönd sjálfstæðismanna.

Og hv. 3. þm. Reykv. talaði fyrir hönd beggja

. Nei, ég mun nú tala fyrir hönd míns flokks, sem er andstöðuflokkur hins sameinaða íhalds. Það er nú kunnugt að það hefir orðið samkomulag milli beggja íhaldsflokkanna, sem þessir hv.þm. teljast til, og í því samkomulagi er sagt, að það skuli ekki samþ. á þessu þingi nein tekjuaukafrv. Undantekning var þó tóbakseinkasalan, sem ekkert samkomulag náðist um, en það virðist þó, sem eitthvað liggi á bak við það samkomulag, sem orðið hefir í hv.fjhn. hjá þessum flokksmönnum. Þær ástæður, sem hv.þm. G.-K. færði fyrir því, að þetta mál ætti ekki fram að ganga nú, að það þyrfti að tilkynna þjóðinni, að það ætti að samþ. málið á næsta þingi, eru næsta nýstárlegar. Ég veit ekki til, að slíkt sé venja, eða hafi áður verið gert. Ef þörf þykir á að gefa meiri frest til þess að þeir, sem hafa atvinnu við tóbakið, geti útvegað sér annað, þá er hægt að gera það með því, að láta lögin ganga í gildi á öðrum tíma en ætlazt er til í frv. Ég vil mælast til, ef nokkur alvara er í Framsóknarflokknum með að láta frv. ná fram að ganga á þessu þingi, að hæstv. forseti láti það fá afgreiðslu í dag.

Halldór Stefánsson Það er alveg rétt, sem 2 hv.nm. úr fjhn. hafa skýrt frá, að málið var í n. til athugunar og frv. lesið upp á fundi, og sömuleiðis, að það varð samkomulag um það í n. að afgreiða ekki málið fyrr en á næsta fundi. Aftur minnist ég ekki hins, að n. hafi orðið sammála um, að þörf væri á að breyta einhverju ákvæði frv. En um hitt voru mismunandi sjónarmið, hvort frv. ætti að ná fram að ganga. Ég skildi það svo, að þeir, sem vildu samþ. frv., gætu fyrir sitt leyti sætt sig við, að frv. væri samþ. óbr., þó það væri hinsvegar hugsanlegt, að á því mætti gera einhverjar breyt.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég vil aðeins árétta það, sem ég sagði áðan, að í n. var það álitið, að í frv. væri ákvæði, sem gæti komið til mála að breyta, ef framsóknarmenn hefðu ekki álitið, að af því gæti stafað hætta á, að málið dagaði uppi. Ég hygg, að ég fari ekki rangt með það. Að því er snertir það, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að það væri vit í að breyta frv. svo, að þeir menn, sem eiga lifibrauð sitt undir því, að verzlunin með tóbak sé frjáls, hefðu lengri frest til að afla sér annarar atvinnu, þá skal ég játa, að ég álít það bót í máli. En ég vil benda hv.þm. á það, að ef sú breyt. er gerð, þá verður endirinn sá, að frv. nær ekki fram að ganga á þessu þingi. Að því er viðvíkur því, sem hv.þm. sagði um þessa samninga, sem hann er alltaf að japla á, að gerðir hafi verið, þá nenni ég ekki að vera að þvæla um það við hann. 

Forseti (JörB) [óyfirl.]: Þessar umr. eru nú orðnar nokkuð langar, enda eru þær ekki um þingskapaatriði, og að ég ætla allóþarfar. Ég skal geta þess, að það er fyrir ósk, að ég hefi tekið þetta mál á dagskrá. Og ég get ekki bæði orðið við tilmælum um að taka málið fyrir og svo hið gagnstæða. Ég get ekki fallizt á, að það standi eins á með þetta mál og næsta mál á undan, enda varð ég við tilmælum um að fresta því að taka það fyrir. En þar sem hér er að ræða um þaulrætt mál, sem legið hefir fyrir mörgum undanförnum þingum og þá verið margrætt, þá ætla ég nú, að allir geti játið sér lynda, að umr. sé haldið áfram og málið látið halda áfram gegnum þessa umr.

Nei, það er svo langt frá

. Það getur þá aftur liðið lengri tími til 3. umr., svo hv.fjhn. gefist tækifæri til að athuga málið. Ég vona nú, að allir hv. dm. láti sér þetta lynda. Getur ekki hv. 3. þm. Reykv. fallið frá orðinu? 

Héðinn Valdimarsson Ég veit, að hæstv. forseti neitar mér ekki um orðið núna, þó hann hefði gert það í upphafi þings.  (Margir þm: Af hverju ekki núna eins?)  . Vegna þess, að það brennda barn forðast eldinn. Því, sem hv.þm. G.-K. sagði um þetta fulltrúaráð Alþýðuflokksins, þarf ég ekki að svara öðru en því, að það er ekki til, og getur hv. d. af því dæmt áframhaldið af ræðu hv.þm. Þar sem hv.þm. talaði um, að Alþýðuflokkurinn væri báðum hinum flokkunum ótrúr, þá segir það sig sjálft, hver afstaða hans er til þeirra. Hann hefir aldrei lofað þeim neinum trúnaði, heldur andstöðu. Við munum vinna að því, að Alþýðuflokkurinn nái meiri hl. í landinu með sinni stefnu. En eftir að hv.þm. G.-K. er kominn í hið nána samband við Framsóknarflokkinn, sem raun er á, er bezt fyrir hann að reyna að vera þeim flokki trúr, sem hann ætlar sér að hafa eitthvað upp úr samvinnu við.

Forseti (JörB) [óyfirl.]: Ég vænti, að þessum umr. geti nú verið lokið.

Ég veit, að hæstv. forseti muni ekki meina mér að bera af mér sakir

. Það er ekki að bera af sér sakir að bera sakir á aðra. Vill hv.þm. lofa því, að bera þá ekki sakir á aðra?

Mér er ómögulegt að lofa því; ég verða að vera mjög þungorður

. Ja, ég vænti, að þessum umr. geti nú verið lokið.

Er mér neitað um orðið?

. Nei, en hv.þm. má þá ekki bera sakir á aðra.

Ég vissi, að hæstv. forseti mundi sýna mér sanngirni og þakka honum fyrir og afsala mér orðinu

.

Jóhann Jósefsson Ég tók eftir því, að í einni ræðu hv. 3. þm. Reykv. lét hann á sér skiljast, að hann ætti meira undir sér nú en í byrjun þings, og það er ýmislegt, sem bendir á, að þetta sé á rökum byggt hjá hv.þm., að hann og aðrir socialistar hafi komið svo ár sinni fyrir borð við hv. stjórnarflokk, að meira tillit sé nú tekið til þeirra en að undanförnu. Það, sem m. a. hendir á, að þetta sé rétt hjá hv.þm., er frv. það, sem hér liggur fyrir, og sem hv. stjórnarflokkur hefir fleytt fram í Ed. og virðist nú ætla að knýja í gegn. Það er upplýst við þær umr., sem hér hafa fram farið, að hv.fjhn. hefir ekki fengið tíma til að vinna neitt að málinu eða athuga brtt., sem einhverjir nm. höfðu ætlað sér að koma fram með við þetta mál. Það er mjög eftirtektarverður hlutur þetta, að n. er ekki látin hafa tíma til að athuga frv. eða breyt. við það. Og hvaða dýrmæti er svo það, sem hér er um að ræða? Jú, það er bara það, að koma einu af stefnumálum socíalista fram og hækka verð á tóbaki um 15–20%. Það er þetta bjargráð, sem stjórnarflokkurinn leggur svo mikið í sölurnar fyrir, að nái fram að ganga, að allar venjur eru brotnar. Þetta er á sama tíma og þingið skilur við mörg þjóðþrifamál óútrædd. Ég hygg, að það megi spá því, að þau mörgu hafnarmál, sem liggja fyrir, eigi ekki að ganga fram. A. m. k. sýnir nál. það, sem nú er útbýtt frá sjútvn. Ed., að það hefir ekki orðið þar samkomulag um þessi hafnarmál, svo það virðist svo sem þau eigi að stranda þar enn á ný. En stefnumálum socialista stendur svo mikill byr undir báða vængi hér í þinginu, að brotnar eru allar venjur til að koma þeim fram, svo nærri stappar broti á þingsköpum. Það er óneitanlega eftirtektarvert þetta, sem hér er að fara fram, og ekki síður, þegar sjálfur tóbakskóngur Íslands, hv. 3. þm. Reykv., virðist sækja málið af kappi. Og í sambandi við þetta vil ég benda á það, sem skeði í hv.Ed., þar sem stjórnarliðið, að viðbættum og með hjálp hv. 2. landsk., sem er socialisti, felldi þá till., sem hv. 1. landsk. bar fram, um að forstöðumaður eða starfsmenn tóbakseinkasölunnar mættu ekki taka við umboðslaunum handa sér né fyrirtækjum, sem þeir væru nákomnir, hvorki frá framleiðendum né öðrum firmum, sem tóbakseinkasalan ætti að verzla við. Það skyldi þó ekki vera, að það væri í uppsiglingu einhver kaupskapur í stórum stíl, sala á tóbaksvörum í heildsölu. Það er a. m. k. mjög einkennilegt, að aðalhvatamaður að því að breyta Tóbaksverzlun Íslands h/f í Tóbakseinkasölu Íslands, skuli einmitt vera þessi tóbakskóngur, sem ég minntist á áðan. Og þegar svo er, greinilega eftir flokkssamþykkt, drepin till., sem kemur fram í Ed, um að forstöðumaður og starfsmenn þessa fyrirtækis megi ekki veita umboðslaunum af vörunni móttöku, þá er það bert, að það hafa einhverjir ákveðnir samningar verið gerðir, sennilega til hagsmuna fyrir báða aðila. Það er sannað í þessu máli, að tóbakseinkasalan, meðan hún stóð, gerði það að verkum, að tekjur ríkissjóðs minnkuðu, en varan varð bæði verri og dýrari fyrir landsmenn. Þessu vill nú stjórnarflokkurinn stefna í sama horf. Þegar tóbakseinkasalan var afnumin af Sjálfstæðisflokknum, þá hækkaði hann tóbakstollinn til þess að skerða ekki tekjur ríkissjóðs, en samt sem áður lækkaði tóbakið í útsölu, þegar verzlunin með það varð frjáls. Allt önnur leið er farin hjá núv. þingmeirihl. Þegar þessi þingmeirihl. vill ennþá velta einkasölufarginu ofan á þjóðina, þá á ekki að lækka tóbakstollinn aftur, sem vitanlega ætti þó að vera. Nei, það á að láta tóbakstollinn vera óbreyttan, og taka svo að auki 300 þús. króna tekjur, sem hv.flm. hefir gert ráð fyrir, og bæta þeim við sem aukaálagningu á þjóðina, því það liggur í augum uppi, að svo verður, ef ekki á að lækka tollana. Það getur vel verið, að þessi „transaction“ sé góð fyrir Tóbaksverzlun Íslands h/f, að geta velt öllu yfir á ríkissjóðinn, en fyrir þjóðina er hún áreiðanlega ekki búhnykkur. Annars verð ég að segja, að mig furðar á, að framsóknarmenn skuli vinna ennþá með svo miklu kappi að stefnumálum socialista. Því að undanfarandi árabil, sem þeir hafa unnið sameiginlega að stefnumálum socialista, framsóknarmenn og socialistar, hafa þau að mörgu leyti orðið til ills eins fyrir þjóðina. Og í stærsta málinu, sem snertir atvinnu og framleiðslu landsmanna svo mjög, hefir þessi samvinna orðið til mestrar bölvunar. Ég á við síldareinkasöluna. Hún hefir orðið til þess að eyðileggja síldarútveginn sem atvinnugrein fyrir landsmenn, og það er ekki útlit fyrir annað en að hún muni verða sjálfdauð. Eftir nýjustu fregnum að norðan er útlit fyrir, að sjómenn muni bera úr býtum 350–400 kr. fyrir 2 mánaða starf.

En sjómenn á skipum, sem óháð eru síldarsölu til síldareinkasölunnar, munu hafa um 800 kr. fyrir sama tíma

. Þetta er svolítið sýnishorn af því, hver árangurinn verður, þegar Framsókn lætur socialista kaupa sig til fylgis við stefnu þeirra í atvinnumálum. Það liggur ekki fyrir nú að reyna að bæta úr þessu, og frv. um það hefir enn ekki komið til 2. umr., enda þótt það sé fyrir löngu flutt af sjálfstæðismönnum, og er þar farið fram á að gera breyt. á fyrirkomulagi síldareinkasölunnar. En það hefir verið tafið svo í n., að ég sé ekki fram á, að það komi hér til umr. Hér er Framsókn að vinna eitt skemmdarverkið enn, fyrir tilverknað, atbeina og áeggjan socialista. Þetta mál er náttúrlega ekki eins þýðingarmikið eins og það, að Framsókn hefir látið draga sig til að eyðileggja atvinnu landsmanna. En það er alveg jafnskaðlegt sem stefnumál, þar sem það er að sínu leyti litlu óskaðlegra fyrir þessa atvinnugrein en síldareinkasalan fyrir síldveiðarnar. En svo er það nú aðferðin, sem höfð er við að koma þessu fram. Það er svo sem ekki verið að fara í neinar grafgötur með aðferðina, þegar svona vinnubrögð eru við höfð. Ekki einu sinni er hugsað um að láta þetta líta almennilega út. Í hv.fjhn. láta framsóknarmenn líklega um að taka málið til athugunar, og nm. ganga jafnvel inn á að breyta þurfi frv. Svo næsta dag er það komið á dagskrá, og þá á að reka það í gegn, án þess að n. hafi gefizt tækifæri til að gera athuganir sínar eða koma fram með brtt., nema þá skriflegar. Þetta er alveg óafsakanleg meðferð á máli, nema svo sé, að það megi ekki dragast. En hver ætli yrði fyrir þeim skaða, þó að þetta mál dragist, nema þá e. t. v. Tóbaksverzlun Íslands h/f. En ég skil nú samt ekki, að henni sé sú lífsnauðsyn að fá ríkiseinkasölu á tóbaki, að það þurfi að flýta því svona. Eldspýtur voru nú teknar með í þessu frv., þegar það kom til þingsins, en þær slitnuðu aftan úr í hv.Ed.

Stór sigur fyrir íhaldsmenn

. Annars er það tilgangur socialista að hafa allar vörur í einkasölu. Þær láta kynlega í eyrum, raddir socialista hér í hv. d. um samvinnu milli sjálfstæðis- og framsóknarmanna, þegar litið er á gang þessara mála, einmitt á meðan verkin tala um það, að samvinnan milli Framsóknar og socialista er í fullum blóma. Enda sagði hv. 3. þm. Reykv., að hann ætti nú meira undir sér gagnvart stjórnarflokknum en áður. 

Héðinn Valdimarsson Við jafnaðarmenn á Alþingi ákváðum fyrir löngu að samþ. engin önnur tekjuaukafrv. stj. en þau, sem fela það í sér, að tekjunum skuli varið í sérstökum tilgangi, sem við getum fallizt á. Þess vegna vorum við á móti verðtollinum, sem er ekki annað en ranglátur skattur á almenning. Hinsvegar komum við með tekjuaukafrv., þar sem við ætlum okkur að verja tekjunum á sérstakan hátt, ef samþ. yrði, eins og kreppufrv. og tóbakseinkasölufrv. í Ed. Tekjunum skyldi fyrst og fremst varið til atvinnubóta, til verkamannabústaða og byggingar- og landnámssjóðs. Það er allmikils virði, hvernig tekna ríkissjóðs er aflað og varið. Með tóbakseinkasölunni er hægt að fá mikið fé til nauðsynlegra aðgerða án þess að íþyngja almenningi. Við höfum því lagt mikla áherzlu á, að þetta mál kæmist fram. Hv. þm. Vestm. talaði um samkomulag okkar við framsóknarmenn, sem var ekki í öðru fólgið en því, að framsóknarmenn féllust á frv. okkar. Slíkt samkomulag myndum við gera við hvaða flokk sem væri. En hv.þm. Vestm. veit, að hans flokkur á engan andstæðing nema jafnaðarmenn. Sjálfstæðismenn hafa sýnt það í öllum málum, hvernig þeir hafa gengið með Framsókn. Þessir flokkar hafa staðið saman eins og veggur í aðalmálunum, t. d. um samþykkt verðtollsins og fjárl., enda er það eðlilegt, því að þessa flokka greinir lítt á. Hv. þm. sagði, að það ætti að hækka tóbaksverðið um 15–20%. Þetta er ekki rétt, og stendur ekkert um það í frv., enda þarf ekki hærra tóbaksverð en nú er, til þess að ná inn þeim tekjum, sem ætlazt er til. Þá var hv.þm. að tala eitthvað um tóbakskóng, og kom þar fram lítil góðgirni. Ég er það mikill tóbakskóngur, að ég á 1/20 í Tóbaksverzlun Íslands h/f. Held ég ekki, að það gæti sveigt mitt atkv., þó að ég ætti hana alla, hvað þá þær litlu tekjur af þessum 1/20. Veit ég, að þeim, sem eiga í Tóbaksverzluninni. er það ekkert fjárhagsatriði, þó að fyrirtækið hafi borið sig mjög vel, enda hefir það sýnt sig hvað eftir annað, að fyrir þeim vakti það eitt með stofnun félagsins, að starfrækja þá verzlun svo lengi sem einkasalan yrði ekki tekin, en sleppa henni fúslega, ef ríkið óskaði að taka verzlunina, eins og vera ber. Við erum þeirrar skoðunar, að það sé vel til fallið, að ríkið reki þetta fyrirtæki, og gengur okkur ekki annað til. E. t. v. myndi hv.þm. Vestm. breyta skoðun sinni fyrir hagsmunasakir. en um þessa starfsmenn verður það ekki sagt. Nú skyldu allir óspilltir menn halda, að annað eins og það, að starfsmenn hins opinbera tækju umboðslaun frá viðskiptamönnum þess fyrirtækis, sem þeir starfa við, væri brot á hegningarlögunum og þyrfti því ekki nein sérstök ákvæði um það að setja. En hv. 1. landsk. virðist hafa haldið, að þetta væri leyfilegt, og ætti að vera leyfilegt öllum nema þeim, sem störfuðu við þetta væntanlega fyrirtæki. Þeir einir ættu að vera heiðarlegir í þessu efni. Fulltrúi okkar jafnaðarmanna í Ed. og þeir framsóknarmenn, sem þá d. skipa, litu með réttu svo á, að þetta ætti að ganga yfir alla undantekningarlaust, og flutti hv. 2. landsk. frv. um það, að öllum væri bannað að taka umboðslaun í nokkurri mynd, hvort sem væri vegamálastjóri, vitamálastjóri, landssímastj. eða starfsmenn annara opinberra stofnana, og þá ekki frekar borgarstjórinn hér í Reykjavík, sem sannanlegt er um, að hefir tekið á móti umboðslaunum, a. m. k. 2% af öllum brunabótagjöldum í Rvík hjá vátryggingarfél. Albingia. Þetta frv. hv. 2. landsk. sætti engum mótmælum og var því vísað til n., en nú hefir það sýnt sig, hvaða áhugi var á bak við hjá hv. 1. landsk. í þessu máli og reyndar framsóknarmönnum líka, því að n. hefir ekki enn skilað neinu áliti, og hefði þó verið auðvelt að knýja þetta mál fram á einum degi, ef menn hefðu aðeins verið sammála um það. Það virðist því sem hv. 1. landsk. hafi komið fram með þessa till. sína til þess aðeins að geta komið að dylgjum um þá menn, sem áður hafa starfað við tóbakseinkasöluna, sem og þá, sem væntanlega verða starfsmenn þessa fyrirtækis nú, og þá jafnframt til þess að sjá um, að allir starfsmenn þessarar einu stofnunar væru heiðarlegir, þó að aðrir opinberir starfsmenn þyrftu ekki að vera að ómaka sig til þess. - Mér er kunnugt um það frá því, er ég var starfsmaður við þetta fyrirtæki, að Magnús Kristjánsson tók upp þá reglu í fullu samræmi við óskir mínar að skipta aðeins við þau fyrirtæki, sem ekki hefðu umboðsmenn hér á landi, og var þessari reglu fylgt við tóbaksverzlunina undantekningarlaust, bæði af mér og öðrum, og leið oft langur tími þangað til eitt og annað firma hafði sleppt umboðsmönnum sínum hér og með því náð viðskiptum við verzlunina, sem fékk umboðslaunin sjálf með þessu móti. Mér er kunnugt um það, að annari reglu er fylgt í þessu efni við áfengisverzlunina, því að hún skiptir við ekki fá firmu, sem enn hafa umboðsmenn hér á landi, og stinga í eigin vasa því fé, sem þeir fá fyrir milligöngu sína. Mun þessi síðari aðferð allmiklu vinsælli meðal íhaldsmanna, eins og geta má nærri. - Í Ed. var það ákvæði fellt úr þessu frv., að einkasalan skyldi einnig verzla með eldspýtur. Nú mun það svo, að eldspýtur kosta um ¼ úr eyri upp í 1½ eyri stokkurinn í innkaupi, en útsöluverðið er 5 aurar, svo að hér er um ekki litla verzlunarálagningu að ræða, enda hljóta allir að sjá, að ríkið mundi geta fengið allmiklar tekjur af því að verzla einnig með eldspýtur, án þess að verðið þurfi þó að breytast mikið. Auk þess mundi ríkið geta haft hagnað af þessari verzlun á þann hátt að leigja stokkana undir auglýsingar, eins og tíðkazt hefir í Frakklandi, en þar hefir verið einkasala á eldspýtum frá því á dögum Napoleons og ríkið haft miklar tekjur af, enda engri stj. þar dottið í hug að leggja hana niður. Ég held því, að það hafi verið nokkuð fljóthugsað, þegar þetta ákvæði var numið burt úr frv., en ég mun þó ekki koma með brtt. við frv. nú, til þess að fá þetta leiðrétt aftur, af því að það mundi geta valdið því, að frv. næði ekki fram að ganga á þessu þingi. En e. t. v. mun ég bera fram brtt. í þessa átt á þinginu í vetur. Ég vil svo að endingu taka það fram, sem ég sagði í upphafi ræðu minnar, að eins og frv. horfir nú við, er ekki einungis um það að ræða að afla ríkissjóði ákveðinna tekna, heldur er einnig svo kveðið á, að þessar tekjur skuli renna til byggingar- og landnámssjóðs að helmingi, og hinn helmingurinn til byggingarsjóða verkamanna. Það er því ekki lítill ábyrgðarhluti fyrir þm. að fella frv., án þess að sjá þó um, að eitthvað komi í staðinn annarsstaðar frá til þessara nauðsynlegu stofnana til þess að bæta hag og húsakynni verkamanna og bænda.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég heyrði ekki þau rök, sem fram voru borin fyrir þessu frv. í Ed., en ég geri hinsvegar ráð fyrir því, að þau hafi verið þessi vanalegu, að tóbakið mundi lækka í verði og ríkissjóður hafa hagnað af að verzla með þessa vöruteg. Þegar einkasalan var afnumin 1925 var það látið klingja af meðhaldsmönnum þessa verzlunarfyrirkomulags, að verið væri að svipta ríkissjóð tekjum svo skipti hundruðum þúsunda, og sumir nefndu jafnvel millj. kr. í því sambandi. Og þeir, sem varfærnastir voru, töldu það með öllu óhugsandi, að ríkissjóður mundi fá meira en sem svaraði 650 þús. kr. í árlegar tekjur með tollinum. enda þótt hann væri hækkaður að miklum mun. En hver hefir svo reynslan orðið í þessum efnum? Hún hefir orðið sú, að yfirburðir hinnar frjálsu samkeppni hafa hvergi komið eins greinilega í ljós eins og einmitt á þessu sviði. Tóbakið lækkaði strax í verði, þegar verzlunin var gefin frjáls 1925, enda þótt tollurinn væri jafnframt hækkaður um þriðjung. Varasjóður einkasölunnar, sem talin var með tekjum hennar, var og ekki til, þegar til átti að taka, því að hann fór allur upp í tapaðar skuldir. Rétt er það að vísu, að ríkissjóður missti tekjuskattsins af þessari verzlun og bæjarfél. hér útsvarsins, en niðurstaðan hefir engu að síður orðið sú, að ríkissjóður hefir haft um 300 þús. kr. meiri árlegar tekjur af tóbakinu í frjálsri samkeppni heldur en með einkasölufyrirkomulaginu. Mér virðist því sem reynslan ætti að kenna mönnum allt annað en að hverfa aftur að þessu fyrirkomulagi. Þegar einkasalan var sett á 1921, var ég einn af þeim mönnum, sem fylgdu því, og lágu aðallega tvær ástæður til þess. Fyrst og fremst það, að sjá þurfti þá ríkissjóði fyrir miklum auknum tekjum, vegna þess að á þinginu 1919 var lagður grundvöllur að miklum auknum útgjöldum fyrir ríkið, og svo hinsvegar af þeirri ástæðu, að hér var um vöru að ræða, sem í sjálfu sér er ónauðsynleg, og því gerði ekki mikinn skaða, þó að eitthvað hækkaði í verði. En þar sem málið liggur nú svo fyrir, að ríkissjóður getur fengið meiri og vissari tekjur án áhættu einkasölunnar, og án þess að þyngja skattborgurum landsins, fæ ég ekki með bezta vilja séð, að nein ástæða sé til að fara að taka þetta fyrirkomulag upp aftur. Ástæður ríkissjóðsins og skattborgaranna mæla með því að hafa frjálsa verzlun á þessari vöruteg. sem öðrum, einkum þar sem sú reynsla hefir fengizt, að óhætt hefði verið að lækka tollinn að mun, frá því sem nú er, án þess að tekjur ríkissjóðs af' tóbakinu mundu rýrna frá því, sem þær voru undir einkasölufyrirkomulaginu. Þá var sú mótbára borin fram gegn afnámi einkasölunnar 1925, að meiri brögð myndu verða að smyglun í frjálsri samkeppni, af því að erfiðara væri að hafa eftirlit með tollsvikum, og mundi því ríkissjóður missa í af tekjum sínum vegna undanbragða í tollgreiðslum. Nú hélt ég, að öllum ætti að vera það fullkunnugt, að ekki var lítið um smyglun á einkasölutímabilinu. Á Austfjörðum voru t. d. svo mikil brögð að smyglun, að aðrar þjóðir gerðu beinlínis út heil skip, til þess að verzla þar með ólöglegt tóbak. Kvörtuðu menn undan því, að ekki væri hægt að ná í almennilegt tóbak þarna eystra vegna þessa ólöglega tóbaks. Var það ekki sjaldan, að menn sögðu um leið og þeir buðu kunningja sínum í nefið: „Ég veit ekki, hvort þú getur tekið þetta. Það er færeyskur ruddi“. Og það er ekki víst, nema einhverjir kunni að hafa sagt eitthvað á þessa leið nálægt þessum sölum. - Síðan einkasalan var afnumin hefir ekkert heyrzt um undanbrögð frá tollgreiðslum. Stafar það af eðlilegum ástæðum, því að þeir kaupmenn og kaupfélög, sem með þessa vöru verzla, hafa auðvitað eftirlit með því, að aðrir smygli ekki inn tóbaki, af því að það mundi kippa fótunum undan þeirra eigin verzlun. En þegar enginn hefir hagsmuna að gæta um það, að tollur sé greiddur af tóbakinu, er hætt við, að ríkissjóður missi mikils í við þetta, auk þess misréttis, sem það skapar milli manna í landinu. Þykir mér undarlegt, að menn skuli vera svo fastir í „principinu“, þar sem reynslan hefir sýnt, að ríkissjóður fær meiri tekjur af tóbakinu í frjálsri samkeppni heldur en með einkasölufyrirkomulagi, auk þess sem kaupendur vörunnar njóta mikils hagnaðar við það í lækkuðu vöruverði. - Sú ástæða, sem hv. 3. þm. Reykv. virðist gera að aðalatriði í þessu máli, að ná tekjum til byggingarsjóða verkamanna og til býla í sveitum, er einkisnýt, af því að það er ekki rétt að byggja á því eingöngu, að þetta gefi tekjur til vissra framkvæmda, og heppilegra fyrir ríkissjóðinn og gjaldendurna að taka þetta á annan hátt, þannig að ákveðin væri viss upphæð af tekjum ríkissjóðs í þessu skyni. Það er og vitanlegt, að einkasalan verður engin féþúfa, eins og reynslan hefir sýnt og mun sýna. Frsm. minni hl. fjhn. í þessu máli á þinginu 1925, sem hélt uppi vörnum fyrir einkasöluna, fullyrti þá, að tekjur ríkissjóðs af tollinum einum myndu aldrei fara fram úr 700 þús. kr., enda þótt innflutningurinn ykist um 12%. Hver hefir reynslan orðið? Hún hefir orðið sú, að ríkissjóður hefir fengið 450 þús. kr. meiri tekjur en meðhaldsmenn einkasölunnar 1925 gerðu ráð fyrir, að frjáls verzlun gæfi mest. - Þá hefir það og verið talið einkasölunni til gildis, að með henni væri minna fé bundið í þessari verzlun heldur en í frjálsri samkeppni, og hömpuðu menn um þetta skýrslum, bæði á þinginu 1925 og áður. En gallinn var sá, að í þessum skýrslum voru aðeins taldar birgðir einkasölunnar við árslok, en ekki það, sem einstakir kaupmenn og kaupfélög lágu með, en það er reglan, að smásalarnir liggja yfirleitt með miklu meira af vörum, tóbaki sem öðru. heldur en heildsalarnir. Það tekur því e. t. v. ekki að vera að minna á það nú, að tóbakstegundirnar verða færri og lakari hjá einkasölunni en verða mundi í frjálsri verzlun. Er það eitt af einkennum og göllum hjá öllum einkasölum. Einkasala hefir ekki neina ástæðu til að hafa fjölbreytt vöruval, og stendur það á sama, þó að hún flytji ekki nema eitt merki inn af hverri tegund. Hún er ein um hituna og þarf því ekki að vanda vörurnar, enda var sú raunin með tóbakseinkasöluna, að tegundir þær, sem hún hafði á boðstólum, voru fáar og misjafnar að gæðum, og sumar miður góðar, svo að ekki sé sagt meira. Hinsvegar er það svo í frjálsri samkeppni, að kaupmenn reyna að leita fyrir sér um sem samkeppnishæfastar vörur, sem skari fram úr vörum keppinautarins bæði að gæðum og verði, og leiðir af þessu, að vöruvalið verður fjölbreyttara og betra. Höfum við Íslendingar á þennan hátt haft ómetanlegt gagn af frjálsri verzlun og ætti að vera óþarfi að minna okkur á það böl, sem öll einokun hefir í för með sér, því að saga okkar hefir að geyma frásagnir um einokunarverzlun í sinni svörtustu mynd, sem var hér lögboðin af erlendu valdi, þegar við urðum að sætta okkur við að kaupa fullu verði allskonar skemmdar vörur, svo sem ormakorn og fúið brauð. Og sama verður reyndin með tóbakseinkasöluna: verri vörur og hærra verð. Það er vitanlegt, að verðlagið á tóbaki lækkaði um 12%, þegar einkasalan var afnumin 1925, þrátt fyrir það þótt tollurinn væri þá jafnframt hækkaður. Var þó um enga tilsvarandi lækkun á tóbaki að ræða á heimsmarkaðinum, heldur fremur það öfuga. Það sést líka, ef innflutningsskýrslurnar eru athugaðar, hversu kaupmenn og kaupfélög hafa lagt sig mjög í framkróka um útvegun á sem fjölbreyttustum tegundum og beztum. Á síðari árum hafa verið fluttar inn fjölmargar tegundir af vindlum og vindlingum, sem ekki þekktust áður, enda sjást nú ekki sumar þær tóbakstegundir, sem mest voru notaðar fyrir fáum árum, af því að aðrar hafa komið í staðinn, betri og ódýrari. Er þetta sem annað nálega með öllu útilokað með einkasölu. Svo að ég víki aftur að fjárhagshliðinni, þá má öllum vera það ljóst, að hækkandi verðlag hefir í för með sér minnkandi innflutning, og þó að e. t. v. megi segja, að ekki sé skaði skeður, þar sem tóbakið á í hlut, verða menn þó að taka tillit til þessa, af því að hér er fyrst og fremst um fjárhagslegt atriði að ræða, því að minnkandi innflutningur gefur minnkandi tekjur í sama hlutfalli. Ég býst við því, að fátt verði um andsvör af hálfu meðhaldsmanna einkasölunnar í þessu máli. Ég býst við, að þeir óski ekki eftir að koma nálægt kjarna málsins, enda ætla ég, að seint takist að réttlæta þetta skref. Ég býst því við, að meðhaldsmenn einkasölunnar taki þann kostinn að þegja um málið og haldi sér að því samkomulagi, sem orðið hefir á milli Framsóknarflokksins og Jafnaðarmannaflokksins í málinu. Ég býst og hinsvegar við því, að þeir framsóknarmenn, sem fylgzt hafa með gangi þessara mála allt frá 1922, líti á, hvað hér er að gerast, og mig skyldi ekki undra, þótt sumir þeirra ættu erfitt með að greiða atkv. með þessu. Það er óhætt að segja, að þetta frv. er ekki borið fram vegna hagsmuna ríkisins eða ríkisborgaranna, en það þýðir auðvitað ekki að ætla sér að koma í veg fyrir, að frv. gangi fram. Er svo jafnan, þegar illt á að ske. En ég vildi þó ekki láta málið fara svo út úr d., að ég lýsti ekki afstöðu minni til þess, og færði til þau rök, sem ekki verður hjá komizt að viðurkenna, að til eru á móti þessu máli.

Magnús Guðmundsson Út af þeirri óvenjulegu meðferð mála, sem hér hefir verið við höfð, vildi ég leyfa mér að benda á 18. gr. þingskapa, þar sem segir, að ekki megi taka mál á dagskrá af nýju, fyrr en að minnsta kosti 2 nóttum síðar en n. hefir látið uppi álit sitt um málið og nál. hefir verið útbýtt meðal þm. Ég veit að vísu, að ef svo lengi dregst fyrir n. að afgreiða mál, að ekki er hægt að bíða eftir nál., verður að taka málið fyrir engu að síður, en það er ótvírætt brot á þingsköpum að taka mál á dagskrá, sem ekki hefir verið nema 2–3 daga í n. Það er því brot á þingsköpum að taka málið strax á dagskrá. Annars vildi ég beiðast skýringar af hæstv. stj., ef einhver er hér við úr henni, á því, hvernig skilja beri ákvæði 14. gr. þessa frv. Mér finnst, að skilja megi þessi ákvæði á þá leið, að tekjunum af einkasölunni sé ætlað að koma upp framlög ríkissjóðs til byggingarsjóða verkkamanna og til byggingar- og landnámssjóðs. Hinsvegar skildist mér það á hv. 3. þm. Reykv., að hann áliti, að tekjur tóbakseinkasölunnar ættu að bætast við framlög ríkissjóðs til þessara stofnana. Það virðist því mega skilja þessi ákvæði á tvennan hátt. Eigi tekjur þessar að bætast við framlag ríkisins til hinna umræddu stofnana, þá er blátt áfram verið að selja einkasöluna á leigu þessum stofnunum. Virðist þá eðlilegra, að þessar stofnanir rækju einkasöluna sjálfar, og ríkið kæmi þar ekki nærri. Eigi aftur á móti að skilja ákvæði þessi á hinn veginn, þá er mjög hæpið, að þau yrðu til hagsbóta fyrir byggingarsjóði verkamanna og byggingar- og landnámssjóð. Það minnsta, sem verður að krefjast, þegar lög sem þessi eru sett, er það, að hugsunin sé orðuð svo skýrt, að ekki sé um að villast, hvað löggjafinn vilji. Hvað sem annars má um tóbakseinkasöluna segja, þá er það alveg víst, að hún veldur því, að á fyrsta ári hennar verður miklu minna flutt af tóbaki til landsins heldur en ef verzlunin væri frjáls áfram. Það er því gefið mál, að á árinu 1932 fengi ríkissjóður miklu minni tekjur af tóbakstolli heldur en áður, ef einkasalan væri sett á stofn. Mér hefir nú virzt á hv.þm. yfirleitt, að þeir álíti, að ekki líti neitt sérstaklega vel út fyrir ríkissjóði á árinu 1932. Mér finnst það því vera undarlegt alvöruleysi, ef meiri hl. þingsins fer nú að gera sér leik að því að minnka tekjur ríkissjóðas á árinu 1932, þar sem vitanlegt er, að mikill tekjubrestur muni verða á því ári. Það er ekki hægt að taka hv.þm. alvarlega, þegar þeir eru að tala um hið yfirvofandi harðæri og vandræðatíma og koma um leið með slíkt frv. sem þetta. Auk þess er ekki hægt að reka þessa verzlun nema því að eins, að lagt sé til hennar nokkurt rekstrarfé, og ég gæti trúað, að ríkissjóður eigi ekkert sérstaklega hægt með að gera það. Þá virðist mér, að brtt. þær, sem liggja fyrir við 3. umr. fjárl. í Ed., muni ekki eiga neinn þátt í því að bæta hag ríkissjóðs á árinu 1932, því að þar á meðal eru ýmsar útgjaldafrekar till., svo sem till. frá hæstv.forsrh., um 300 þús. kr. framlag til atvinnubóta. Ótti sá við tekjurýrnun, sem fram kom hjá hv. flokksmönnum hæstv. stj. við afgr. fjárl. hér í Nd., virðist nú alveg horfinn, þar sem ofan á frv. þetta, sem hlýtur að leiða af sér rýrnun tóbakstollsins á árinu 1932 er bætt till um 300 þús. kr. til atvinnuleysisstyrkja. Ég verð því að líta svo á, sem það beri vott um allmikla léttúð hvað afkomu ríkissjóðs á árinu 1932 snertir, að fara nú að samþ. þetta frv. Þó vil ég taka það fram, að ef það er meiningin, að fé það, sem inn kemur hjá tóbakseinkasölunni, skuli ganga upp í hið lögákveðna gjald ríkissjóðs til byggingarsjóða verkamanna og byggingar- og landnámssjóðs, þá er hér nokkru öðru máli að gegna, en það er þó víst, að tekjur ríkissjóðs af tóbakstolli myndu verða miklu minni á árinu 1932 heldur en ef engin einkasala væri sett á stofn. Ég vil að lokum skjóta því til hæstv. forseta, hvort honum finnist ekki. samkv. l8. gr. þingskapanna, ástæða til þess að leita afbrigða um það, hvort mál þetta megi liggja hér fyrir til umr. Hið sama á við um það mál, sem er hér 4. mál á dagskrá.

Forseti (JörB) [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Skagf. veik að því, hvort unnt mundi að taka mál til umr., sem vísað hefir verið til nefndar, og n. hefir ekki birt álit um, að annan hátt en með því að leita afbrigða. Í 18. gr. þingskapanna er svo fyrir mælt, að eigi megi mál af nýju til umr. taka fyrr en a. m. k. tveim nóttum síðar en nál. er útbýtt. En hvorki í þessari gr. né annarsstaðar í þingsköpunum eru nein fyrirmæli um það, að eigi megi taka mál fyrir í þinginu, þó að n. hafi ekki látið uppi álit sitt um það. Í öðrum ákvæðum þingskapanna, þar sem svo er fyrir mælt, að bæði forseti og deildin geti tekið mál á dagskrá og út af dagskrá, er ekkert að þessu vikið. Get ég því ekki séð, að þetta brjóti í bág við ákvæði þingskapanna. Það hefir oft komið fyrir, að mál hefir verið tekið til meðferðar í þinginu, sem ekki hefir verið vísað til n., og hefir þá aldrei verið leitað afbrigða, og verður því ekki annað séð en að það sé í samræmi við þingsköp og þingvenjur, að þetta mál er tekið hér fyrir.

Jóhann Jósefsson Að því er snertir álit hæstv. forseta, þá virðist mér, að ef með þessu ætti að gefa fordæmi fyrir framtíðina, þá mætti fara svo, ef forseti væri þar með í verki, að mál, sem ættu svo lítið undir sér, að þeim stæði hætta af neitun afbrigða, mættu komast til umr. fyrir eðlilegan tíma með þeim hætti, að forseti tæki þau af dagskrá áður en n. gæti látið í ljós álit sitt á þeim. Er það auðsætt hverjum manni, hvað af slíkri venju gæti leitt.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.]: Ég get ekki betur séð en að ef slíkum úrskurði sem þessum væri beitt að jafnaði, þá geti forseti alltaf komið í veg fyrir það, að n. fái tækifæri til þess að skila áliti um málin. Sé þeirri reglu beitt, þá gæti ég hugsað, að hún myndi frekar leiða til þess að tefja þingstörfin heldur en að flýta þeim. Í öðru lagt myndu þm. síður stilla kröfum sínum í hóf, ef forseti sýndi slíka óbilgirni. Ég veit með vissu, að það er ekki tilgangur þingskapanna að útiloka þm. frá því að vinna í n., þar sem það eru aðalstörf þingsins. En þessi aðferð miðar að því að meina þm. að vinna í n. og er því í andstöðu við þingsköpin. Ég er ekki að segja með þessu, að núv. hæstv. forseti myndi nota vald sitt á þennan hátt, en þeir forsetar hafa verið hér áður og geta orðið í framtíðinni, sem trúandi væri til að gera það.

Forseti (JörB) [óyfirl.]: Ég vænti þess, að þeir tveir hv.þm., sem talað hafa, hv.þm. Vestm. og hv.þm.N.-Ísf., beri mér það ekki á brýn, að ég sýni óbilgirni í þessu máli, enda tók hv.þm.N.-Ísf. það fram, að hann gerði það ekki. Ég geri allmikinn mun á þeim tveim málum, sem hér er um að ræða, þar sem þetta frv., um einkasölu á tóbaki, hefir oft legið hér fyrir, og er orðið þaulrætt hér í hv. d., en hitt málið, um ríkisbókhald og endurskoðun, er lítið þekkt. Þar sem fyrra málið er svo þaulkunnugt, þá sé ég ekki ástæðu til þess að fresta 2. umr. þess. Ég vil einnig benda hv. dm. á, að þegar svo ber undir, að mál er tekið á dagskrá, sem álitið er um, að hafi ekki fengið nægilegan undirbúning, þá er í 43. gr. þingskapanna ákvæði, sem tryggir dm. það að taka slík mál út af dagskrá.

Já, meiri hl., en þingsköp eiga að tryggja bæði rétt meiri og minni hl.

. Það er að vísu rétt, en þetta ákvæði veitir þó nokkru tryggingu. Að öllu þessu athuguðu treysti ég mér ekki til þess að taka málið af dagskrá.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Mér er það að vísu ljóst, að ekki þýðir að deila við dómarann, en ég vil þó leiða athygli hæstv. forseta að því, að allur andi þingskapanna er a. m. k. brotinn með því að taka mál þetta nú til meðferðar í hv. d. Mér skilst, að þegar d. vísar máli til n., til þess að það sé tekið þar til athugunar, þá hafi d., bæði meiri og minni hl. hennar, afsalað sér meðferð málsins um óákveðinn tíma í hendur n. Og mér skilst. að d. geti ekki tekið málið úr höndum n., nema því aðeins, að meðferð þess hafi að einhverju leyti verið vitaverð hjá n.Fjhn. fékk þetta mál í hendur á föstudag, en þann dag var þingfundur fram á nótt. N. hélt svo fund á mánudag, sem ekki er fundardagur fjhn., og á þriðjudag, en komst þá ekki yfir þetta mál, og getur því ekki afgr. það fyrr en á morgun. Mér þykir það því vera brot á anda þingskapanna, svo ekki sé sterkara að orði kveðið, er hæstv. forseti tekur málið úr höndum n., að sumum nm. nauðugum að minnsta kosti. Tilgangur þingskapanna er sá, að málunum sé vísað til n., svo að þau séu athuguð þar af báðum aðilum, meiri og minni hl. Og þingsköpin tryggja meðferð málanna einnig á þann hátt að tryggja dm. vissan frest til þess að athuga málin, eftir að þau eru komin úr n. Hér er svo fjarri því, að þessum fyrirmælum sé fullnægt, að hvorki hefir n. fengið tækifæri til þess að gefa út nál. um málið, né hv. dm. frest til þess að athuga það. Álíti hæstv. forseti, að nauðsyn sé til þess að flyta málinu, þá er sú leið ein sjálfsögð, að leita um það afbrigða frá þingsköpum hjá hv. deild.

Forseti (JörB) [óyfirl.]: Ég vænti þess, að hv.fjhn. hafi ekki undan neinu að kvarta frá minni hálfu. Þegar ég leitaði ekki afbrigða um málið, þá gerði ég ekki annað en að fylgja venju, sem ríkt hefir hér á Alþingi áður. Vænti ég þess, að hv.fjhn. skilji, að hér er um svo þrautrætt mál að ræða, að eðlilegast sé að fara þessa leið. Hitt vil ég ekki segja, að ekki hefði mátt leita afbrigða, en hér er farið eftir þingvenju og vænti ég, að engum þyki sér misboðið með því.

Einar Arnórsson Ég ætla fyrst að tala um þingsköpin, þó að mikið sé búið að ræða um þau áður. Tilgangurinn með því að vísa málum til nefnda er vitanlega sá, að n. taki þau til athugunar, og gefi út um þau nál., ef henni þykir það þess vert. Og tilætlun þingskapanna er sú, að málin séu ekki tekin á dagskrá fyrr en n. hefir látið uppi álit sitt um þau, ef henni þykir það þess vert. Ég skal taka það fram strax, að hugsanlegt er, að n. vanrækti starf sitt vísvitandi. Er þá eðlilegast, að viðkomandi deild fái forseta sinn til þess að reka á eftir, svo að málin megi koma á dagskrá.  Nú er það öllum auðsætt, að hv.fjhn. hefir ekki brugðizt skyldu sinni á neinn hátt. Það er ómögulegt að segja það, að hún hafi vanrækt að gefa út nál. eða staðið illa í starfi sínu á annan hátt. Það er skýrt tekið fram í þingsköpum, að bæði meiri og minni hl. n. eigi rétt á að láta í ljós álit sitt á málunum, og bæði meiri og minni hl. d. hafi rétt til þess að athuga þau, þar sem það er ákveðið, að mál megi ekki taka til umr. af nýju fyrr en a. m. k. tveim nóttum síðar en nál. var útbýtt. En hér er farið í bága við þingsköpin á tvennan hátt. - Fyrst með því, að n. hefir ekki gefizt kostur á að gefa út nál. og því þess vegna ekki útbýtt tveim nóttum fyrr en málið er tekið til meðferðar, eins og þingsköp ákveða. Er því langeðlilegast, að leitað sé afbrigða frá þingsköpum um það, hvort málið skuli tekið til meðferðar á þessum fundi. En forseti telur eigi ástæðu til þessa. Og er því einnig að þessu leyti farið í bága við þingsköp. Það er því bæði brotinn réttur á nefndinni og á deildinni. Það ákvæði, að ekki megi veita afbrigði án samþykkis stj. og 3/4 dm., er vitanlega sett til þess að tryggja rétt minni hl. Annars væri hægt að hlunnfara nefndarmenn og taka mál til meðferðar gegn vilja þess minni hl. deildar, er synja má afbrigða frá þingsköpum. Hitt er annað mál, að forsetaúrskurður er í gildi, hæstaréttardómur á sínu sviði, og því óhagganlegur. En þrátt fyrir þetta er heimilt að gagnrýna hæstaréttardóma og forsetaúrskurði, ef það er gert á þinglegan hátt. Um mál það, sem hér liggur fyrir, mætti margt segja. Ég stend að vígi nokkuð öðruvísi en margir aðrir hv.þdm. Því að ég er svo heppinn að hafa aldrei tekið þátt í setningu eða afnámi laga um tóbakseinkasölu. Ég hefi alltaf verið á móti þessari ríkiseinkasölu, eins og flestum öðrum einkasölum, hver svo sem fram hefir hana borið. Um þá meginstefnu, hvort ríkið eigi að reka verzlun eða ekki, mætti margt segja. Frá sjónarmiði jafnaðarmanna hefir það ýmsa kosti, en frá sjónarmiði okkar sjálfstæðismanna hefir ríkiseinkasala svo yfirgnæfandi ókosti, að við viljum ekki sæta henni. Í ríkisrekstri koma margir vankantar í ljós, sem ekki koma fram í atvinnurekstri einstaklinga. Þegar ríkinu er veitt vald til þess að reka atvinnu, þ. á m. verzlun, þá eru því um leið veittir möguleikar til að mynda nokkurskonar hreiður í kringum sig til þess að hafa vildarvini sína í. Og þó að stjórnin sé af bezta vilja gerð, þá veitist henni erfitt að synda fyrir þetta sker. Það hefir brunnið við, að komið hefir fram misbrúkun í þessa átt og er það ekki nema mannlegt. Stjórnirnar eru veikar fyrir og þær eiga vildarmenn og áhangendur, sem þær þurfa að koma fyrir í hentugu hreiðri. Það er því hætt við, að mannahald verði þar dýrara og óhentugra en hjá einstökum mönnum. Það er nú einu sinni svo, að menn sjá betur um sinn hag, þegar það kemur beinlínis við þeirra pyngju. En það er sjaldan hægt að sanna, að ólagið sé stjórninni að kenna, og þó svo kunni að vera, þá eru þingin miskunnarsöm, eða meiri hl. þeirra, og láta ekki stjórnirnar sæta ábyrgð fyrir það, sem þær kunna að láta ógert eða ofgert. Þessar aths. ná yfirleitt til ríkisrekstrar, hverju nafni sem hann nefnist. Þar af leiðir ekki, að það sé ekkert fyrirtæki til, sem ríkið eigi að reka. Það eru ýmsir hagsmunir, sem eru svo nátengdir ríkinu, að það er varla gerlegt, að aðrir ræki þá en ríkisvaldið. En það er erfitt að greina takmörkin. Það er t. d. alkunnugt, að ríkið rekur mikið af skólum í hverju landi og heldur þeim uppi. Það er ekki alveg gefið, að skólahald ríkisins sé að öllu leyti hagkvæm, og ekki ólíklegt, að þó einstökum mönnum yrði falið það, þá yrðu skólarnir eins vel reknir, þ. á m. eins góðir kennarar ráðnir. En það er orðið allrótgróið í vitund manna, að ríkið annist skólahald. Póstflutningur og sími hér á landi er einnig rekið af ríkinu. Nú hafa mönnum fundizt miklir gallar á þessum sviðum og það svo miklir, að þeir myndu e. t. v. heldur minnka. ef einstakir menn rækju þessar stofnanir. En ríkið getur rekið þetta og haft ágóða af, þar sem það er eitt um hituna og enginn keppir við það. Það er engin hætta á því, að ríkið tapi fé á símarekstri, þar sem það útilokar alla samkeppni. Hér er um það að ræða, að ríkið færi út kvíarnar í atvinnurekstri sínum og taki sölu á einni vöruteg., sem ég vil kalla neyzluvöru, því að þótt tóbakið sé kallað óþarft, þá er það nauðsynjavara, eins og sást í stríðinu síðasta, þar sem ríkisstjórnir viðurkenndu þetta með því að senda hermönnum birgðir af tóbaki með birgðum af mat, og sýndu með því, að hermönnum væri þessi vöruteg. nauðsynleg eins og matur. Það er t. d. mikill munur á skoðunum manna á tóbaki og áfengi. Ég býst ekki við því, að hermönnum hafi t. d. verið sendur sami skammtur af áfengi og tóbaki. Í raun og veru er því hér að ræða um nauðsynjavörutegund. Við höfum nú nokkra reynslu á ríkisrekstri, eða frá því um 1600 til loka 18. aldar. Konungarnir, sem voru sama sem ríkisvaldið þá, ráku eða létu reka verzlunina, og stundum var hún beinlínis seld á leigu til hagsmuna konungsvaldinu. Þess þarf nú að vísu ekki að vænta, þó að ríkið taki verzlunina, að það þurfi að vera vöruskortur, eins og oft var á einokunartímunum. Hitt er annað mál, að það er engin trygging fyrir því, að varan verði ódýrari, heldur einmitt líklegt, að hún verði dýrari en í hinni frjálsu samkeppni, og það hefir ennfremur viljað brenna við, að varan væri óvandaðri. Og þetta er vel skiljanlegt, því þar sem einn er um hituna, er ekki eins hugsað um að vanda vöruna eins og þegar margir keppa, og engin hvöt til þess að taka upp nýjungar og endurbætur, sem fram koma á vörum og verzlunarháttum. Einkasölunni er líka stjórnað, e. t. v. heilan mannsaldur af sama manni. og hann verður með aldrinum værukær og lítið hneigður fyrir að taka upp nýjungar og fylgjast með. Einkasala, og með henni bann gegn innflutningi annara á einkasöluvörunni, hefir einnig haft aðra ókosti í för með sér. Hér var tóbakseinkasala á árunum 1922–1925, og það er alkunnugt og tjáir ekki í móti því að mæla, að tollsvik og ólöglegur innflutningur var mikill á þessum árum. Það er í almæli, að menn af skipum hafi selt í land allmikið af tóbaki, sem enginn tollur var greiddur af. Það var auðvitað selt ódýrara, þar sem enginn tollur var greiddur af því. Það er opinbert leyndarmál, að ýmsir brytar og sjómenn af fiskiskipum og öðrum skipum höfðu drjúgan skilding fyrir þessa lausasölu eins og var á 17. og 18. öld. Nú er auðvitað miklu auðveldara að komast að landi og ná skiptum vil landsmenn en þá var, og nú er ekki heldur lögð refsing við, svo að það varði eignamissi eða lífláti, ef menn fara út í skip til launkaupa, eins og siður var á 17. og 18. öld. Þetta skipulag, sem ég hugsa að verði innleitt og samþ. fyrir atbeina framsóknarmanna og jafnaðarmanna, hefir auk annars í sér fólginn þennan stórmikla galla, að það hvetur til tollsvika og smyglunar. Þess má og geta, að það orð hefir legið á sumum mönnum, sem hafa haft miklar verzlunarsakir fyrir ríkið, að þeir hafi notað aðstöðu sína til þess að auðga sjálfa sig. Það er ekki smávegis freisting til að taka umboðslaun eða fara út og semja við verzlunarfélög um það, að viðkomandi skuli fá umboðslaun. Það er hægra sagt en gert að komast fyrir þetta. Það getur vel verið, að varan verði ekkert dýrari fyrir þetta, því viðkomandi segir bara við seljandann, að hann muni fara annað og þar fái hann vöruna ódýrari. Þetta er ekkert sérstakt fyrir tóbakseinkasöluna. Það gildir jafnt fyrir öll samskonar fyrirtæki, sem ríkið rekur. Það má auðvitað setja lög um þetta, en það er ekki jafnauðvelt að framfylgja þeim. Það stendur auðvitað ekki í bókum fyrirtækisins, þótt forstjórinn taki þóknun eða umboðslaun. Rekstrarkostnaður hins opinbera hefir löngum þótt nokkuð mikill, því þar hefir stundum verið miður til starfsmanna vandað, og oft og einatt hafðir of margir starfsmenn. Ég ætla, að síldareinkasalan sé ágætt dæmi upp á þetta. Þar er t. d. skrifstofukostnaður í Kaupmannahöfn 40. þús. kr., eftir reikningum, sem seinast hafa komið. Og skrifstofa þessi hefir svo sem ekkert gagn gert. Þetta er eitt dæmi upp á rekstrarkostnað við einkasölu. Ég skal ekki fullyrða neitt um það, að þetta verði sambærilegt við rekstrarkostnað tóbakseinkasölunnar. En það er ástæða til að benda á þetta og hafa það í huga, að það eru auðvitað neytendurnir, sem borga rekstrarkostnaðinn. Ástæðan fyrir því, að þetta frv. er borið fram og verður væntanlega keyrt gegnum deildina með meira ofurkappi en dæmi eru til, er talin sú, að málið sé nauðsynjamál. Og sú nauðsyn á að vera fólgin í því, að það sé verið að sjá ríkissjóði fyrir auknum tekjum. Það er verið að reyna að telja mönnum trú um, að það sé verið að búa svo í haginn fyrir ríkissjóð, að þetta mál geti ekki beðið til næsta þings. Hv. 2. þm. Skagf. hefir vikið að þessu áður. En fjarri fer því að hér sé verið að afla ríkissjóði meiri tekna en hann hefir nú um stund haft af tóbaki. Eftir ákvæðum frv. missir ríkisstj. allan tollinn, því honum er ráðstafað í 14. gr. þess. Þegar fjárl. voru til umr. hér í d., sögðu fylgismenn stjórnarinnar, að það væri hætt við, að tekjuhalli yrði næsta ár, og því yrði að fara varlega í öll útgjöld. En nú eru þeir ekki hræddir við að svipta ríkissj. 1 millj. kr. og leggja í allt annað. Ég skil 14. gr. svo, að þetta sé umfram það, sem nú er ætlazt til eftir öðrum heimildum, að renni til fyrirtækja þeirra, sem í 14. gr. frv. segir. Þetta má því ekki skilja svo, að ég sé að telja féð eftir, sem á að renna til þessara stofnana. En ég vildi aðeins segja í þessu sambandi, að stuðningsmenn stj. virðast nú vera rífari á fé ríkissj. en þeir voru við meðferð fjárl. En reyndar virðist ekki svo að tóbakseinkasalan sé neinn sérstakur snúður fyrir ríkissjóð. Það kom í ljós, að tekjur ríkissjóðs af tóbakinu urðu minni á meðan einkasalan var en eftir að hún var afnumin. Tekjur ríkissjóðs af tóbakseinkasölunni voru árin 1922–1925 að meðaltali 750 þús. kr., á ári, en eftir að tóbakseinkasalan var afnumin voru þær að meðaltali 1 millj. 141 þús. kr. Árið 1927 voru tekjurnar orðnar 380 þús. kr. meiri en á meðan einkasalan var. Það er ennfremur víst, að einstakir menn, sem verzla með tóbak, bæði í heildsölu og smásölu, hafa, síðan einkasalan var afnumin, goldið ríflega upphæð í ríkissjóð sem hluta af tekjuskatti af verzlunarrekstri sínum að því er tóbakið snertir. Það er auðvitað ekki hægt að gera grein fyrir því nema með mikilli rannsókn, hve miklu þessi skattur á verzlunarstéttina hefir numið. En það hlýtur að nema mörgum tugum eða jafnvel hundruðum þús. kr. Menn komast í hærri skattstiga eftir því sem tekjurnar hækka. Af hæstu tekjum koma hæstu skattar. Þegar verið er að gylla það, að einkasalan sé svo mikill tekjuliður, þá ættu menn m. a. að taka þetta til greina. Það er ekki nóg með að tekjur ríkissjóðs verði minni með einkasölu, heldur gildir þetta auðvitað sveitarfélög. Það er enginn vafi á því, að t. d. Rvík missir allmikinn tekjustofn, ef einkasalan verður tekin upp. Um leið og tekjurnar minnka, hljóta möguleikarnir til að bera útsvör að minnka að sama skapi. Á Tóbaksverzlun Íslands eru lagðar 27000 kr. í aukaútsvar í Rvík og það eru eflaust mörg önnur verzlunarhús, sem greiða háa skatta af tóbakssölu. Það eru sjálfsagt 6–8% af útsvörum sumra firmna hér, sem kemur á tóbakssölu þeirra, svo að þetta nemur þúsundum króna. Ég gæti hugsað, að einkasalan rýrði útsvarsgjaldgetu kaupmanna hér í Rvík um 50–60 þús. kr. árlega. Og ef haldið er áfram á þessari braut með einkasölur, þá gæti að því rekið, að sveitar- og bæjarfélögin misstu mikið af núverandi tekjustofnum sínum. Þegar þingið hefir sett þessar einkasölur, hefir lítið verið séð fyrir bótum á því tapi, sem bæjar- og sveitarfélögin hafa orðið fyrir. - Hér er t. d. ríkisprentsmiðja, sem áður var einkafyrirtæki, og bar þá stundum 8–10 þús. kr. aukaútsvar, en nú veit ég ekki, hvort hún greiðir nokkuð og alls ekki meira en 5% af nettó arði. Þannig getur löggjafarvaldið haldið lengi áfram, - svo lengi, að atvinnurekendurnir, sem nú eru aðalmjólkurkýr sveitar- og bæjarfélaganna, verða úr sögunni. Þá sé ég ekki, hvernig fer með þessi bæjarfélög, nema þau fari á ríkið, og veit ég ekki, hvort það þykir betra. Þá ætla ég að snúa mér að frv. sjálfu. Frá l. jan. 1932 má enginn nema ríkisstj. flytja inn tóbak. Þetta stendur óbreytt eins og frá því var gengið á vetrarþinginu síðasta. En það er of skammur fyrirvari. Nú er langt liðið fram í ágúst, og það má búast við því, að margir kaupmenn eigi miklar birgðir fyrir, og þá er ekki nægilegt séð fyrir því, hvernig með þær skuli fara, því að í 6. gr. frv. er sagt það eitt, að ríkisstj. ákveði í reglugerð, hvernig fara skuli með tóbaksbirgðir, sem fyrir hendi kunna að vera í landinu 1. jan. 1932, og hvort gjald skuli greitt af þeim í ríkissjóð. Þetta er allt á huldu. Það er hugsanlegt, að stjórnin leyfi mönnum að selja áfram í samkeppni við sig a. m. k. fyrst um sinn. En svo segir ennfremur í 6. gr., að þá skuli ákveðið, hvort gjald skuli greitt af þeim vörum í ríkissjóð. Ég skil það svo, að ekki sé átt við tolla, því tollar hafa annaðhvort þegar verið greiddir eða hljóta að verða greiddir. Það er þá svo að skilja, að stj. sé veitt vald til nokkurskonar skattaálögu eða nýrrar tollaálögu. En þá er spurningin, hvort heimilt sé að gera slíkt eftir stjórnarskránni, því skatta skal á leggja aðeins með lögum eftir ákvæðum stjórnarskrárinnar. Ég veit, að þetta eru eftirlegukindur frá fyrri árum, svona fyrirmæli hafa verið í tóbakseinkasölulögunum, sem áður voru hér. En það þarf ekki að vera löglegt fyrir því. Svo stendur í 6. gr., að eftir l. okt. 1931 skuli ríkisstj. vera heimili að banna allan innflutning tóbaks, nema sérstakt leyfi hennar komi til. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé svo að skilja, að stj. sé veittur ótakmarkaður réttur til þess að ráðstafa þessu atriði 3 síðustu mán. ársins. Ef frv. hefði orðið að lögum á vetrarþinginu, hefði fyrirvarinn orðið a. m. k. 6 mán., en nú verður hann ekki nema 3–4 mán. Þetta getur komið mörgum mönnum hagalega. Það eru til menn, bæði hér í bænum og annarsstaðar, sem verzla aðallega með þessa vöru, og sumir því nær eingöngu. Í 2. málsgr 1. gr. er talað um, að lög þessi taki ekki til skipa, sem koma í landhelgi og hafa innanborðs tóbak, ef birgðirnar eru ekki að áliti tollstjóra meiri en svo, að það sé hæfilegur forði handa skipverjum. En ef birgðirnar teljast meiri, fer um það, sem umfram er, eftir 13. gr. Eftir 13. gr. skal á umbúðum allra tóbaksteg., er einkasalan flytur inn, annara en tóbaks til sauðfjárbaðana, letra: „Tóbakseinkasala ríkisins“. Þá á m. ö. o. að letra , þá sígarettupakka, sem finnast í skipum, að þeir heyri til Tóbakseinkasölu ríkisins. Ég veit ekki, hver hefir verið meiningin með þessu. Mér skilst, að 13. gr. eigi hér illa við, því að hún á auðsjáanlega eftir hugsun löggjafans við það tóbak eitt, sem löglega er flutt inn. Líklegra er hitt, að eigi að gera það upptækt eftir 15. gr., svo að það hefði verið nær sanni að vísa til 15. gr. heldur en til 13. gr. Í 2. gr. segir, að tóbak það, sem ríkisstj. flytur inn samkv. Í. gr., selji hún kaupfél., öðrum verzlunarfél. eða kaupmönnum, en eigi öðrum. Nú eru ýmsir aðrir menn, sem hafa tóbakssölu á hendi, þótt ekki teljist þeir til kaupfél., verzlunarfél. og kaupmanna; það eru t. d. allir, sem hafa opinberar veitingar með höndum. Eftir 2. gr. frv. mætti einkasalan ekki selja hótel- eða gistihúseigendum tóbak. Þeir yrðu að fara til smásala og fá það þar. Nú munu þessir menn hinsvegar ekki kaupa tóbak hjá smásölum, heldur beint af heildsölum. Af því að þetta mál er rekið áfram með svo miklum hraða og mikilli frekju, gefst ekki n. né öðrum færi á að athuga það í ró og næði og lagfæra helztu smíðalýtin, sem á því eru. Það liggja þau ósköp á, að ekki má veita n. tóm til þess. Eins og við var að búast, er í 3. gr. frv. ákveðið, að ríkissjóður leggi fram það fé, sem þarf til þess að reka þessa verzlun, og er ríkisstj. heimilað að taka það að láni. Mér hefir þó heyrzt eftir þeim sultarsöng, sem hljómað hefir í þessari d., m. a. við umr. um fjárl., að menn hyggjust ekki við þeim fjáruppgripum í ríkissjóði næstu ár, að hann hafi mikið aflögu til þess. Um hitt er líka kunnugt, að lánstraustið er ekki meira en nauðsynlegt er til annara hluta, sem síður mega bíða. En einkasöluvinirnir geta ekki neitað sér um að binda fé ríkisins í þessu fyrirtæki, í stað þess að nota það til annara þarfari hluta. Í 11. gr. segir, að tóbakseinkasalan skuli jafnan hafa nokkurn forða af tóbaki fyrirliggjandi í Reykjavík. Væri hér um frjálsa verzlun að ræða, þyrfti náttúrlega ekki að setja slíkt skilyrði, því að einstaklingar myndu hugsa fyrir þessu sjálfir. En hér þykir nauðsyn á slíku skilyrði. Það skín út úr þessu ákvæði vantrú sjálfra flm. og fylgismanna málsins á, að þetta sé gott fyrirtæki, því að þetta lýsir engu öðru en því, að þeir eru í sjálfu sér hræddir um, að vanrækt verði að hafa nægilegan forða af nægilega góðum og margbrotnum vörum. Annars er það harla einkennilegt um þetta mál, sem í rauninni er mesta „princip“-mál og snertir mikið fjárhag og verzlun landsins, að engum af hv. framsóknarmönnum hefir ennþá þótt hlýða að taka til máls um það. Ég veit ekki, af hverju þetta stafar, hvort það er af því, að þeir knýja málið í rauninni fram með samvizkunnar mótmælum fyrir sína gömlu og nýju vini og félagsbræður, socíalistana. Ég get skilið, að meðan framsóknarmenn þurftu á socíalistum að halda til þess að geta haldið sér við völd í landinu, hafi þeir gert ýmislegt fyrir þá, og jafnvel sumt nauðugir. En það er torskildara nú, eftir að framsóknarmenn, a. m. k. í Nd., eru orðnir sjálfum sér nógir, að þeir skuli vera svona einstaklega leiðitamir við socíalista. Það er reyndar rétt, að stjórnarfl. stendur höllum fæti í hv.Ed. og þarf af þeirri ástæðu að koma sér vel við þann hv.landsk.þm., sem þar er úr flokki socíalista, og er mælt, að þessi tóbakseinkasala sé nokkurskonar smurningsolía, sem er borin á þennan hv.þm. og flokk hans um leið, til þess að mál stj. verði ekki teppt í Ed. En annars eru sumir svo illgjarnir að halda, að það sé ekki þetta eingöngu, sem um er að tefla, heldur sé það nokkurskonar vélræði, sem framsóknarmenn eru að brugga socíalistum. Þetta lítur dálítið einkennilega út, en þegar neðar er grafið, þá er það ekki svo óskynsamlegt. Eins og kunnugt er, hafa þessir tveir flokkar verið í samlögum um allt og elskazt mjög heitt, og af því hefir leitt, eftir því sem socíalistar segja sjálfir, að framsóknarmenn hafa vanið undan þeim marga sauði úr hópnum og undir sig. Svo segja menn, að þetta sé áframhald af þeirri viðleitni Framsóknar, og sennilegt er, að þetta sé bragð hjá Framsóknarflokknum; því að hér eftir geta þeir sagt við almenna liðsmenn socíalista: þið sjáið, að við rækjum ekki verri stefnu en foringjar ykkar, og það er því eins gott að gefa okkur atkv. ykkar. Ég gæti trúað, að þetta kæmi einhverntíma fram í kosningabaráttu hér á landi. Þetta virðist því vera mjög skynsamleg veiðibrella hjá framsóknarmönnum, og framkoma þeirra verður varla nú skiljanleg frá öðru sjónarmiði. Ég býst nú við, að margir muni verða fleiri, sem æskja að taka til máls um þetta stórmál, og ætla ég því ekki að sinni að tefja tímann meira, en það getur verið, að tækifæri verði til þess að tala meira um málið síðar.

Magnús Jónsson Um meðferð þessa máls er brugðið frá venjum með því að taka það úr höndum n., áður en hún hefir getað lokið við að athuga málið og skila um það áliti. Þó hafði n. tekið málið fyrir og beinlínis komið sér saman um, hvenær hún ætlaði að ljúka áliti. Ég get sagt, að það er meira fyrir síðasakir en af þörf til þess að ræða málið, að ég vil ógjarnan, að það fari gegnum þessa umr., án þess að segja fáein orð um það. Þetta mál hefir oft verið fyrir þinginu og er mörgum orðið kunnugt. Það var fyrir fyrsta þinginu, sem ég sat á, og fyrsta ræðan, sem ég hélt hér á Alþ., mun einmitt hafa verið um tóbakseinkasölu, sem þá var verið í þann veginn að lögleiða. Meiri og minni umr. hafa orðið um málið á mörgum þingum, án þess að mikill árangur hafi orðið af því, þar til nú, að svo lítur út sem eigi að afgr. það, fyrst farið er að því með svo miklum ákafa. Það væri ástæða til þess að fara dálítið út í alm. umr. um frv., en mér virtist hæstv. forseti vera nokkuð óþolinmóður við hv.þm. Vestm., af því að hann greip niður á öðrum málum til stuðnings ummælum sínum. En þess munu ýms dæmi, að vikið hafi verið átölulaust að fleiri málum en þeim, sem beint liggja fyrir. Einu sinni var t. d. einn hv.þm. að tala í Ed. í máli, og menn, sem komu inn í d., greindi mjög á, um hvað hann væri að tala. Sumir sögðu, að hann væri að tala um vegalögin, aðrir um kynbætur hrossa, þriðju sögðu, að hann væri áreiðanlega að tala um innflutningstoll af áfengi, hinir fjórðu, að það væri Menntaskólinn á Akureyri; en það var þá víst um útflutning á gráðaosti. Ég býst við, að það hafi verið fornar endurminningar frá Ed.veru hv.þm. Vestm., sem ollu því, hafi hann seilzt víða um eftir dæmum. Annars væri hægt að taka upp almennar umr. um málið þegar út frá 1. mgr. 1. gr. frv., því að þar er svo að orði komizt, að enginn nema ríkisstj. megi flytja inn nokkra teg. af tóbaki. Sú gr. gefur því tilefni til þess að ræða almennt um það, hvort heppilegt sé að taka upp einkasölu eða ekki. Það eru aðallega tvö atriði, sem ég vildi athuga í þessu sambandi. Hið fyrra er, hvort þessi einkasala verði til þess að auka í raun og veru tekjur ríkissjóðs. Umr. hafa með réttu mjög oft snúizt um þetta atr. Af fylgismönnum þessa máls hefir því óspart verið haldið fram, að það myndi auka tekjur ríkissjóðs, og að þeir, sem urðu til þess, að tóbakseinkasalan var afnumin 1926, hafi kastað hundruðum þúsunda úr ríkissjóði og hent því til kaupmanna. Aftur á móti höfum við, sem erum andstæðingar þessa máls, haldið hinu fram, og sýnt það í tölum, bæði í ræðum og á prenti, að þetta er alls ekki rétt. Um þetta mátti náttúrlega deila, meðan ekki var full reynsla fengin um það. En það er óneitanlega dálítið hart, að eftir að komin er skýr reynsla fyrir þessu og hægt er að bera saman tekjur ríkissjóðs af tóbakstolli áður en einkasalan komst á, tekjur af tolli og verzlunarágóða meðan einkasalan starfaði, og tekjur af tollinum um mörg ár eftir að hún var afnumin, og sýna fram á, að tekjurnar í tíð einkasölunnar voru rýrari en bæði á undan og eftir, án þess að verð eða vörugæði hafi breytzt til hins verra, - þá skuli samt sem áður þurfa um þetta að deila. Það er kannske af fyrirlitningu meiri hl. fyrir minni hl., að hann hefir ekki reynt að sýna fram á með nokkrum röksemdum, að tóbakseinkasalan verði til þess, að meiri tekjur fáist í ríkissjóð. Tölur þær, sem komið hafa fram áður, og sem hv. 1. landsk. lagði fram í nál. sínu í Ed., hefir eftir því sem ég bezt veit enginn maður reynt að hrekja. Þar er sýnt fram á, að á árunum 1919-'21 nam tollur af tóbaki að meðaltali 584 þús., og þó var eitt af þeim árum, árið 1921, ákaflega tekjurýrt í þeim efnum. Síðan kemur meðaltalið af einkasöluárunum, sem var 481 þús. kr., af tolli, sem sýnir, að mjög hafði kippt úr innflutningi á tóbaki á þessum árum. Aftur á móti varð tollur og verzlunarágóði samanlagt meiri á þessum árum en tollurinn einn hafði áður verið. Það stafaði þó ekki af því, að fyrirkomulagið væri heppilegra, heldur af aukning á þessum lið yfirleitt, eins og sést af því, að meðaltalið síðan einkasalan var afnumin hefir verið töluvert miklu hærra af tolli einum saman heldur en bæði af tolli og verzlunarágóða á einkasöluárunum. Það stafaði meðfram af því, að tollurinn var hækkaður nokkuð, þegar einkasalan var afnumin, og nú er ætlazt til, að hann haldist jafnhár, ef einkasalan verður tekin upp aftur. Í þessu sambandi má benda á, að hér er komin nokkurskonar svikamylla, þar sem tollurinn er hækkaður, þegar einkasalan er afnumin, til þess að vera viss um að ná tekjunum upp, en síðan er einkasala sett á aftur, án þess að færa tollinn í samt lag. Með þessum röksemdum er því algerlega slegin niður sú ástæða, að hægt sé að ná nýjum tekjum í ríkissjóð með því að innleiða einkasölu. Enda er öllum augljóst, að ef ríkið vill fá meiri tekjur af tóbaki, þá er hægurinn hjá að hækka bara tollinn, ef menn þá álíta það óhætt, án þess að hvetja menn of mikið til óleyfilegrar sölu. Þessar röksemdir mínar eiga við einkasölu og frjálsa verzlun að því er snertir tekjur í ríkissjóð almennt. En svo koma þær sérstöku ástæður, sem eiga við um næstu ár, ef tóbakseinkasala verður nú sett á. Það eru tvær ástæður, sem koma þar til og gera það að verkum, að ríkið afsalar sér til almennra afnota talsvert miklu fé. Fyrst er það, sem mjög er eðlilegt og skýrslur sýna, að innflutningur minnkar mikið fyrst eftir að einkasala er sett á. Það stafar bæði af því, að einn heildsali getur komizt af með minni birgðir en fleiri, og hinu, skeytingarleysinu, sem einkennir alltaf einkasölur, um að vera vel birgar af vörum þeim, sem menn gera kröfur til að fá. Það er önnur hlið hverrar einkasölu, að hún getur sagt eins og kerlingin: „Það skal í hann“. Hún þarf ekki að hafa fjölbreyttar vörur, hún getur skapað og skammtað eins og hún vill. Hún veit, að þörf manna og krafa til þess að fá þessar vörur er svo mikil, að þær ganga út, þótt ekki séu þær nákvæmlega eins og menn helzt óska, svo framarlega sem menn vilja ekki fara óleyfilegar leiðir til þess að ná í þær. Af þessu leiðir, að innflutningur hlýtur óhjákvæmilega að minnka mjög mikið fyrst eftir stofnun einkasölunnar, og þar af leiðandi rýrna tekjur ríkissjóðs af þessum tekjustofni a. m. k. á árinu 1932, og sjálfsagt áframhaldandi, eins og reynslan sýndi á fyrri einkasöluárunum. Svo koma ákvæði 14. gr., sem ég vildi einnig minnast á, um að helmingurinn af tekjum einkasölunnar skuli renna til ákveðinnar notkunar, sem náttúrlega gerir það að verkum, að hinn helmingurinn verður aldrei annað en lítill partur af því, sem ríkið mundi hafa til almennrar ráðstöfunar með því aðeins að halda tollinum óbreyttum. En þessi grein er mjög óskýr, og ég býst við, að ef á að samþ. frv., þá muni þurfa að gera ákvæði hennar skýrari. Ég get fyrir mitt leyti alls ekki komizt að því með vissu, við hvað er átt með henni. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa þessa grein upp: „Tekjum ríkissjóðs samkv. lögum þessum skal verja þannig: „Helmingur teknanna skal renna til byggingarsjóða samkv. l. nr. 45 1929, um verkamannabústaði, og skiptist sá helmingur milli byggingarsjóðanna að tiltölu við ríkissjóðstillagið til þeirra. Hinn helmingurinn rennur til byggingar- og landnámssjóðs samkv. l. nr. 35 1928“. Þegar ég las þessa grein fyrst, leit ég svo á, að með þessu væri aðeins átt við það, að þessum tekjum skyldi sérstaklega varið til þess að uppfylla þau skilyrði þessara tvennu laga, sem gerð eru um fjárframlög úr ríkissjóði, þótt annars sýnist vera tiltölulega tilgangslaust að taka frá ákveðna tekjustofna og segja, að þeir skuli renna til þessa eða hins. En við nánari athugun kemur í ljós, að tekjurnar eiga að renna til þessara stofnana auk þess, sem veitt er til þeirra samkv. öðrum lögum, því það væri óeðlilegt orðalag að segja, að helming teknanna skyldi varið til stofnunar, sem lögum samkv. á að fá ákveðna upphæð úr ríkissjóði á ári, þar sem helmingur teknanna getur verið mismunandi há upphæð frá ári til árs. Það er tekið fram um annan liðinn, að sá helmingur skuli skiptast milli byggingarsjóða verkamannabústaðanna að tiltölu við ríkissjóðstillagið til þeirra. Þetta þyrfti ekki að taka fram, ef þetta væri ekki styrkur til byggingarsjóðanna fram yfir það, sem þeim ber lögum samkv. Það er því dálítið einkennilegt orðalag, þegar segir í 14. gr. frv., að þessar tekjur skuli renna til byggingarsjóða „samkv. 1. nr. 45 1929 um verkamannabústaði“ og „til byggingar- og landnámssjóðs samkv. l. nr. 35 1928“ því í hvorugum þessara laga er gert ráð fyrir þessum tekjum. Ég vil skjóta þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvað hann hyggst fyrir þegar ég hefi lokið máli mínu, því að deildin er nú ekki ályktunarfær.  Ég skal ekki lengja mikið umr. um þetta mál úr þessu. Mun skeika að því, sem ákveðið er á hæstu stöðum um það, og þýðir ekki í móti að mæla. Veldur því hið fasta taumhald hinna fornu bandalagsmanna, stjórnarflokksins og jafnaðarmanna. Þó er það enn eitt atriði, sem ég ætlaði að minnast á hér í þessu sambandi. Í hv.Ed. var felld till. þess efnis, að þeir, sem störfuðu við þessa verzlun, mættu ekki taka ómakslaun af firmum þeim, sem skipta við einkasöluna. Hv. 3. þm. Reykv., sem nú er ekki viðstaddur, afsakaði sig á alla lund um hina fyrri einkasölu og sagði, að þar hefðu engin ómakslaun verið tekin. Þessu til sönnunar sagði hann, að hann og Magnús heitinn Kristjánsson hefðu ekki viljað verzla við þau firmu, sem höfðu umboðsmenn hér á landi til þess að umboðslaunin skyldu öll lenda hjá einkasölunni. Ég ætla ekki að bera þær sakir á þá, er störfuðu við hina fyrri einkasölu, að þeir hafi tekið nein óleyfileg umboðslaun, enda hefði það verið glæpsamlegt af mönnum í þeirra stöðum, en það, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, er engin sönnun í þessu efni. Menn þekkja söguna um strákinn, sem fékk mömmu sína til þess að banna systkinum sínum að drepa flugur, til þess að hann gæti gert það sjálfur. Eins má henda á það, að ekki er ómögulegt nema forstjórar slíkra fyrirtækja vildu beina viðskiptum sínum til þeirra firmna, sem þeir eru sjálfir umboðsmenn fyrir. Án þess að ég vilji beina neinum slíkum aðdróttunum til þeirra, sem mælt hafa hér með þessu gamla einokunarfyrirkomulagi, vil ég aðeins benda á, hvílík hætta liggur í þessu einokunarbrölti, og hver freisting er lögð fyrir þá, sem hafa góða aðstöðu við einkasölufyrirtæki. Það er næstum ótakmarkað vald, sem þeir hafa til þess að afla sér peninga. Þeir geta sagt við hvert firma, að þeir verzli ekki við það, nema þeir fái slík ómakslaun. En ég vil ekki, að einokunin leggi slíka freistingu fyrir þá. Og það, sem verst er, er það, að ef beitt er óleyfilegri aðferð til þess að afla sér fjár á þennan hátt, kemst það ekki upp við neina endurskoðun. Það er ekki eins og þegar um kostnaðarsaman rekstur er að ræða, t. d. þegar forstjóri kaupir sér bíl, það er undir gagnrýni endurskoðenda. En þessi óleyfilegu umboðslaun koma hvergi fram, nema eitthvert sérstakt atvik leiði það í ljós. Þetta er það, sem ég álít varhugaverðast við slíka einkasölu, og mér finnst það glannaleg og einkennileg aðferð hjá þeim, sem berjast fyrir því, að slíkt fyrirkomulag komist á, að þeir skuli fella það, að slík misbeiting valds varði við lög. En þetta er ekki nema einn gallinn á þessu fyrirtækjabrölti hins opinbera. Annar gallinn er sá, að með þessu öðlast ríkið ráð yfir ýmsum föstum bitum, en þau völd geta orðið viðsjárverð í höndum sumra manna. Ég skal ekki fjölyrða meir um þetta, en aðeins geta þess, að mér finnst það koma nokkuð einkennilega heim hvað við annað að vilja nú taka þessar tekjur frá þörfum ríkissjóðs og ráðstafa þeim til sérstakra hluta, en á sama tíma ber stjórnarflokkurinn sér á brjóst og kvartar undan því, hve erfitt það sé að fá ríkistekjurnar til þess að mæta þörfum komandi ára.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Þetta er eitt af þeim málum, sem tekin voru úr höndum fjhn. án þess að henni gæfist tími til þess að afgreiða það til fulls. Þegar málið var tekið úr höndum n., hafði hún nærri lokið afgreiðslu þess og ber nú fram tillögur sínar um afgreiðslu málsins á þskj. 344. Eins og menn munu sjá, vill n. breyta frv. allmikið, bæði að efni til og formi. Þó er ýmislegt sameiginlegt með brtt.n. og frv. Það, sem á milli ber, er aðallega það, að í frv. er gert ráð fyrir, að ákveðinn hluti af tekjum ríkissjóðs, þegar þær eru yfir visst mark, sé lagður til hliðar, en n. leggur til, að það skuli allt lagt í sjóð, er afgangs er af tekjum ríkissjóðs, þegar greidd hafa verið lögbundin og óhjákvæmileg gjöld. N. gat ekki fallizt á að ákveða framlagið í sjóðinn eins og gert er í frv., því engin vissa er fyrir því, að lágmarkstekjur þær, sem þar eru tilteknar, hrökkvi fyrir raunverulegum, óhjákvæmilegum gjöldum. Þá ber á milli um tilgang jöfnunarsjóðsins. Eftir frv. er tilgangur sjóðsins aðallega sá, að stuðla að atvinnubótum, og séu þær framkvæmdar eftir ráðstöfunum Alþýðusambands Íslands og stjórnar Búnaðarfélags Íslands. Umráð sjóðsins eru þannig algerlega tekin úr höndum Alþingis. N. vill, að sjóðurinn sé að öllu leyti háður ákvörðun Alþingis og ríkisstjórnar, og verkefni hans sé ákveðið nokkru viðtækar en í frv. En þótt jöfnunarsjóði verði ekki varið eingöngu og beint til atvinnubóta, verður honum vitanlega varið til hagsbóta fyrir þjóðina, þar sem aðalverkefni hans er að jafna fjárframlög til ólögbundinna framkvæmda frá ári til árs, og þá meðal annars og einkum til verklegra framkvæmda, svo að atvinnan í landinu raskist sem minnst vegna misjafnra framkvæmda ríkissjóðsins. Að þessu leyti má segja, að tilgangur sjóðsins sé sá hinn sami samkv. frv. og till.n. Samkv. II–IV. brtt.n. er ætlazt til þess, að verkefni jöfnunarsjóðsins séu þrjú: Fyrsta verkefnið er að greiða tekjuhalla, sem orðið hefir á rekstri ríkissjóðsins. Annað verkefnið er að jafna ólögbundnar framkvæmdir ríkisins, ef tekjur þess hrökkva ekki til að halda uppi verklegum framkvæmdum, sem nema meðaltali síðustu 5 ára. Í þriðja lagi er verkefni sjóðsins það, ef svo ríflega safnast fé í hann, að ætla má, að þess þurfi ekki alls til þeirra verkefna, sem áður er getið, að afborga af skuldum ríkisins eftir því, sem ráðh. metur fært. Það, sem fyrir n. vakti með þessu síðastnefnda ákvæði, var það, að það yrði til þess að auka lánstraust ríkisins, ef það drægi inn skuldabréf sín fram yfir áskilda samninga. Ég vona, að menn skilji af því, sem hér er sagt, að hugsun sú, er fyrir n. vakir, er lík því, sem var í upphafi óskrifuð lög viðlagasjóðsins gamla. Hann var tryggingar- og varasjóður til framkvæmdar þeirra verkefna, sem næst lágu ríkissjóði. Hér er gerð tilraun til þess að binda með lögum samskonar sjóð. Þó slær n. varnagla við því að lána fé sjóðsins eins og á síðari árum var orðin venja um fé viðlagasjóðs. Það gekk að síðustu svo langt úr hófi, að það voru veittar lánsheimildir úr viðlagasjóði, þó að ekkert handbært fé væri í honum. Það er vafamál, hvort þetta frv. nær fullnaðarafgreiðslu á þessu þingi tímans vegna. En n. vildi setja fram þá hugsun, sem fyrir henni vakti, svo þinginu gæfist kostur á að sjá till. hennar, og ef það næði ekki afgreiðslu á þessu þingi, að það væri þá betur undirbúið til næsta þings.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Mér finnst þetta nokkuð einkennileg afgreiðsla á máli. Ég þekki eiginlega enga hliðstæða afgreiðslu. Hér er flutt brtt. við frv., sem er hvorki meira né minna en nýtt og alóskylt frv. Efni okkar frv. var það, að þegar tekjur ríkissjóðs færu fram úr meðaltekjum, þá skyldi viss hundraðshluti ganga í jöfnunarsjóð til þess að jafna atvinnuna í landinu. Því ríkissjóður er nú orðinn langstærsti atvinnurekandinn í landinu, svo það kemur æðihart niður, ef hann bregzt. Frá þessu hverfur n. algerlega, og er þó ekki hægt að fá gleggri sönnun fyrir nauðsyn þessara laga en fjárlögin, sem nú er verið að afgreiða frá þinginu. En það hefir ekki verið mikill ágreiningur milli Íhaldsins og Framsóknarinnar um þetta mál. Um brtt. við 1. gr. er það að segja, að hún er bara „snakk“. Það er verið að tala um „nauðsynleg og óhjákvæmileg útgjöld“. En hvaða eyðsla sem er verður það, þegar búið er að fá samþykki þingmeirihlutans fyrir henni. Með þessu væri girt fyrir það, að nokkur eyrir kæmi nokkru sinni í þennan sjóð. Og ef svo slysalega tækist til, þá á ekki að verja honum til að jafna atvinnuna, heldur borga rekstrarhalla. Og ef þá yrði eitthvað eftir, þá á að borga skuldir. Eins og það þurfi að setja heimild um þetta. Þetta er í annað skipti, sem þessi flokkur fer fram á það, að þingið hábindi sjálft sig. Þarf nokkra heimild til þess að borga ósamningsbundna skuld? Ég vil vona, að þessi till. verði ekki samþ. En ég vildi vona, að frv. yrði afgr. eitthvað svipað því, sem við lögðum það fram. Ég veit ekki nema þetta sé herbragð hjá n., af því að hún veit, að frv. er vinsælt. Hún getur þá afsakað sig með því, að það hafi ekki verið drepið. En ef n. ætlar sér það, þá má minna hana á játningu hv.frsm.n., að þetta sé nýtt frv.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Það kom engum á óvart, þó að hv.flm. væri ekki ánægður með afgreiðslu n. á þessu máli. Það kom hér fram, að þetta frv. jafnaðarmanna er herbragð til þess að hinda fé ríkissjóðs til ákveðinna verka og draga það undan yfirráðum þingsins. Það má kannske segja, að brtt.n. sé nýtt frv., en þó er nokkuð sameiginlegt. Annars er það ekkert einsdæmi, að frv. sé gerbreytt. Fyrir því nær það ekki nokkurri átt, sem hv.þm. Seyðf. vildi halda fram, að brtt.n. kæmu ekki inn á sama svið og upprunalega frv. Einn tilgangur þess eftir brtt.n. yrði sá, að jafna atvinnuna, með því að halda uppi jöfnum framkvæmdum hins opinbera. Það er kannske eðlilegt, að hv.þm. skilji ekki þetta, en hann getur ekki kennt n. um skilningsleysi sitt. Þessi gremja hv.þm. gegn till.n. er af því, að hann finnur, að gagvart þeim stendur frv. jafnaðarmanna höllum fæti. Honum er illa við það verkefni sjóðsins að jafna tekjuhalla. Þetta kemur ekki á óvart þeim, sem þekkja kæruleysi jafnaðarmanna um afkomu ríkissjóðs. Þeir gera jafnt till. til útgjalda, hvort sem nokkrar tekjuvonir eru til að mæta þeim eða ekki. Hv. þm. sagði, að þingið væri að hábinda sjálft sig með því að ráðstafa þessu þannig. Það væri réttmætt að snúa þessu upp á frv. Með frv. hefði þingið afsalað sér umráðnum þess fjár, sem í sjóðinn rennur, í annara hendur og þar með hábundið sjálft sig. Eins og menn munu skilja, er með till.n. gert ráð fyrir að draga út af reikningum ríkissjóðs þær tekjur, sem verða framyfir lögbundin og óhjákvæmileg útgjöld, og leggja þær í sérstakan sjóð, er hafi það þrennskonar verkefni, sem ég hefi getið um áður. Sjóðurinn á að haldast undir yfirráðum ríkisvaldsins. - Eftir frv. er verkefnið aðeins eitt, og ríkisvaldið á að afsala sér umráðunum að mestu leyti í hendur verkalýðsfélaganna. Því er gremja hv.þm., að ekki er bitið á krókinn. Ég hefi enga löngun til þess að halda uppi illdeilum um till.n. Hefi ég aldrei búizt við öðru en að jafnaðarmenn tækju þeim illa.

Ólafur Thors Ég ætlaði ekki að taka þátt í þessum umr. En hv.þm. Seyðf. fór háðulegum orðum um viðleitni fjhn. að koma viti inn í þetta frv. Hv. þm. man kannske, hvaðan hann hefir þessa hugmynd, sem hér liggur til grundvallar. Sá, sem fyrstur hreyfði þessu, var Jón Sigurðsson, þáv. 2. þm. Skagf. - nefnil. að taka af tekjum góðu áranna til hallærisáranna. Að svo miklu leyti, sem þetta frv. getur talizt einkaeign, er það eign sjálfstæðismanna. Annars er það eign fjhn. frá 1929. En jafnaðarmenn hafa reynt að krækja í þessa hugmynd í sitt frv. og klæða í sín föt. Í 3. gr. er skýrt frá, hvernig tekna skuli afla í sjóðinn. Þegar tekjur ríkisins eru orðnar yfir 9½ millj., eiga 15% af næstu 2 millj. að renna í hann, en 35% af því, sem þar verður yfir. Ég skal geta þess, að samkv. grg. frv. er þetta miðað við nýju fjárlögin. Ef tekjur ríkissjóðs yrðu 15 millj., myndi renna milli heillar og hálfrar millj. í þennan sjóð. Hér er farið fram á, að þegar ríkisbúskapurinn er rekinn með halla, þá sé lagt í þennan sjóð af tekjuafganginum. Og þegar nokkur hundruð þús. kr. af slíkum tekjum eða tekjuhalla eru komnar í þennan sjóð, þá koma flókin fyrirmæli um, hvernig verja skuli því, sem ekkert er, hverjir landsmenn skuli njóta þess. Það er stjórn Alþýðusambandsins og Búnaðarfélagsins, sem því eiga að ráða. Ég get ekki séð, að í þessu frv. sé svo um hnútana búið, að það sé í viðunandi formi. Og af því að allir í n. voru sammála um þetta, kom okkur saman um að reyna að bæta úr þessu með nýju formi á þessari ágætu hugmynd Jóns á Reynistað. Ég fullyrði ekkert um, að það sé ákjósanlegasta formið, og er reiðubúinn til þess að gera hreytingar. Ég get tekið undir það með hv.þm. Seyðf., að 1. gr. er nokkuð óljóst orðuð. En hinsvegar veit hv.þm. Seyðf., að það er stundum ekki hægt að komast hjá ólögbundnum útgjöldum. Annars get ég vel sagt, hvað fyrir mér vakir með því að flytja þessa till. Það er að tryggja þinginu fjárveitingarvaldið, en á það hefir mikið skort undanfarið kjörtímabil. Það er alveg rétt hjá hv.þm. Seyðf., að þetta frv. gengur skemmra í því að mæla fyrir um það, að umframtekjur skuli jafnan vera handbærar til atvinnubóta í misærum. En ég vil benda á, að afleiðing af framkvæmd 4. gr. yrði sú, að ríkissjóður hefði miklu betri aðstöðu til þess að hlaupa undir bagga með atvinnurekstri landsmanna og atvinnuþörf almennings, ef umframtekjum verður varið til þess ýmist að borga tekjuhalla eða greiða skuldir ríkissjóðs. Fjárhagur ríkisins verður með meiri blóma en áður hefir verið, þar sem jafnvel í góðæri hefir einnig verið stofnað til skulda.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég skal vera stuttorður, en verð þó að víkja nokkrum orðum að hv.þm. G.-K. auk hv.frsm. Hv. þm. kvað svo að orði, að það, sem vekti fyrir sér með því að flytja þessa brtt., væri að koma í veg fyrir, að fjárveitingavaldið væri tekið úr höndum Alþingis. Ég verð að bera brigður á, að hv.þm. meini þetta. Því að hann hlýtur að sjá það, að sú stjórn, sem fer með völdin á hverjum tíma, getur jafnt þótt brtt. verði samþ. ráðstafað fénu, ef hún hefir á bak við sig í þinginu nægilega öruggan flokk til þess síðan að leggja samþykki sitt á landsreikninginn. Ég hygg það sé líka mála sannast, að það sé annað, sem veldur þessu góða samkomulagi í fjhn. um afgreiðslu þessa máls. Ég hygg, að það sé einn liður í samningunum, sem gerðir hafa verið milli Framsóknarflokksins og Íhaldsflokksins um það yfirleitt, að ekki skuli ná framgangi nein sú lagasetning, sem gæti orðið almenningi til hagsbóta, en gengi að einhverju leyti út yfir skattgreiðendur, sem þó að sjálfsögðu eiga mest fram að leggja til framkvæmda í landinu, og þá mest, þegar erfiðast er í ári. Þetta er samskonar samkomulag og um verðtollinn. Þetta er samskonar samkomulag og yfirleitt er með þessum flokkum. Mér er ekki kunnugt, að n. hafi klofnað í einu einasta máli. Ágreiningur varð aðeins um tóbakseinkasöluna hér í hv. d., og kannske helzt til málamynda. Hv. þm. hlýtur að sjá, að ákvæði brtt. binda stj. í engu frekar en nú er með lögum og stjórnarskrá. Hv. þm. vildi telja, að frv. eins og við lögðum það fram hefði verið alveg afleitt, og gæti jafnvel valdið lögbrotum. Tók hann það til dæmis, að ef tekjur á næsta ári yrðu 15 millj., þá ætti að leggja í sjóðinn á aðra millj., jafnvel þó að það yrði tekjuhalli. Og hv.þm. spurði með miklum spekingssvip: Hvaðan ætti að taka þessa rösku milljón? - Því er ekki erfitt að svara. Ef tekjur á næsta ári verða 15 millj., þá hefir ríkisstj. fengið samkv. fjárlagafrv. hvorkj meira né minna en 3,2 millj. umfram tekjur, sem áætlaðar eru í fjárl. Því að öll gjöld, ekki einungis rekstrargjöld, heldur öll, sem felast á sjóðreikningum á fjárlfrv., nema nú 11,8 millj. króna. Af þessum 3,2 millj. kr. ætti að leggja samkv. frv. á 12. hundrað þús. kr. í jöfnunarsjóð. Að þetta sé fjarstæða, hygg ég enginn geti fallizt á með hv.þm. G.-K., og tæplega hann sjálfur, ef hann athugar málið. Hvernig hefir tekjuhalli myndazt á síðastl. ári? Fyrir það, að ríkisstj. hefir tekið bessaleyfi - sem við hv.þm. G.-K. höfum vítt hana fyrir - til að verja fé í heimildarleysi. En einmitt með því að hinda hluta af umframtekjunum með lögum samkv. frv. jafnaðarmanna er stj. skylt að bjarga þessu fé. Hingað til hafa stjórnir hugsað meira um það að greiða hin lögboðnu gjöld upp áður en tekið væri til við ólögboðnar greiðslur. Og ég hygg, að sama mundi verða upp á teningnum á næstu árum hjá hverri stjórn sem fer með völdin. Ég skal ekki deila við hv.þm. G.-K., hver átti hugmyndina; læt mér það í léttu rúmi liggja. Annars minnist ég ekki, að Jón Sigurðsson þáv. 2. þm. Skagf. hafi komið með þessa hugmynd, en sé svo, þá er þeim mun verr gert af hv.þm. G.-K. að níðast á hugmynd flokksbróður síns. Ég skal benda hv.þm. G.-K., og þá um leið frsm., á eitt atriði í þessum tillögum þeirra, sem er svo gersamlega vanhugsað, að það er tæplega berandi undir atkvæði. Í 3. brtt., væntanl. 3. gr. frv., er tekið svo til orða, að þá má undir vissum kringumstæðum í fjárlögum ákveða að greiða úr jöfnunarsjóði það, er á vantar. Þetta er alveg nýtt fyrirbrigði, að setja inn í sérstök lög ákvæði um það, að undir vissum kringumstæðum megi taka í fjárlög vissar greiðslur.  (Rödd af þingbekkjum: Hér er um að ræða að taka úr sjálfstæðum og sérstökum sjóði)  . Nei, hér er um að ræða útgjöld á fjárlögum, verklegar framkvæmdir á fjárlögum.  (Rödd af þingbekkjum: En peningarnir eru úr sjóðnum)  . Þetta kann að vera rétt hjá hv.þm. En þetta er ákaflega torskilið. Er helzt að sjá á greininni, að til þess sé ætlazt, að verklegar framkvæmdir, sem teknar eru í fjárlög, séu heimilaðar með þessu ákvæði. Hv. frsm. tók svo til orða, að ef frv. jafnaðarmanna yrði samþ., þá hefði þingið afsalað sér fjárveitingavaldinu að nokkru leyti, þar sem sett eru ákvæði, hvernig fénu skuli varið. Þetta er misskilningur hjá hv.þm. Hér er um það sama að ræða og um jarðræktarlögin, en eftir þeim eru veittar mörg hundruð þús. kr. árlega - að ég ætla 600 þús. kr. - til jarðræktarframkvæmda, án þess að tekið sé fram í lögunum, til hvaða verka sérstaklega sé veitt. Hér er heldur á engan hátt gengið á rétt þingsins til að ráðstafa fénu, þótt frv. okkar sé samþ. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa fleiri orð að þessu sinni, en mun greiða atkv. gegn þessum brtt. öllum.

Ólafur Thors Hv. þm. Seyðf. sagði, að brtt.fjhn. væru fyrir það einskis verðar, að þótt þær yrðu samþ., þá gæti ríkisstj. alveg ráðstafað fénu að vild sinni eftir sem áður. Ég játa, að ríkisstj. getur gert þetta með því að brjóta lögin. En ef stj. vill brjóta lögin, þá getur hún alveg jafnt farið illa með fjármuni ríkissjóðs, þótt frv. jafnaðarmanna í þessu efni næði lögfestu. Það er yfirleitt ekki gaman að eiga við það, ef maður þarf að gera fyrir því, að ríkisstj. virði alltaf að vettugi þau lög, sem Alþingi setur. Ég sé ekki ástæðu til að svara þeim ummælum hv.þm., að hér sé um að ræða þrjá liði í samkomulagi milli framsóknarmanna og sjálfstæðismanna. Þetta eru nú ekki frumleg vísindi hjá honum, því að hv. 3. þm. Reykv. kom og hvíslaði þessu að honum, enda er hugur þess hv.þm. svo að segja naglfastur í þessari firru. Hv. þm. Seyðf. vildi véfengja, að nokkuð væri athugavert við frv. eins og það liggur fyrir hvað snertir tekjuöflun sjóðnum til handa, þegar ríkisbúskapurinn er rekinn með tekjuhalla. Fjárl., eins og þau komu frá hv.Ed., eru komin upp undir l2 millj. og fara sjálfsagt yfir. Ef ríkissjóður hefir 12 millj. króna tekjur, þá mundi þessum sjóði ætlað að fá þar af á 6. hundrað þús. kr. M. ö. o., þegar ríkisbúskapurinn er rekinn þannig, að alveg standast á tekjur og gjöld, mundi vegna fyrirmæla um sjóðinn verða 600 þús. kr. tekjuhalli, ef sjóðurinn ætt að fá sitt. Hv. þm. talaði mikið um þá hugmynd, sem honum fannst hjákátleg mjög, að mæla svo fyrir, að það mætti með fjárlögum verja fé úr sjóðnum. En ég held það hafi runnið upp ljós fyrir hv.þm., meðan hann var að tala, svo að hann hvarf frá sinni hugsanavillu. Það er auðvitað ekki hægt með fjárl. að ákveða að taka fé úr vissum sjóðum til verklegra framkvæmda, ef l. þess sjóðs mæla fyrir um annan tilgang sjóðsins og heimila ekki slíka notkun. Þess vegna er þetta ákvæði tekið upp. Að öðru leyti lét hv.þm. Seyðf. því höfuðatriði málsins ómótmælt, að afleiðingin af 4. gr. þessa frv. er sú, að ríkissjóður hefir alltaf miklu betri aðstöðu til að taka að sér verklegar framkvæmdir í hallæri til atvinnubóta. Þetta er aðalatriði málsins, við hliðina á hinu, sem hann heldur ekki mótmælti, að með þessum hætti er ríkisstj. gert miklu örðugra en nú að eyða hverjum eyri, sem inn kemur.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég vil benda hv.þm. á, út af skrafi hans um tekjuhalla, að, að sjálfsögðu er miðað við 12 millj. kr. tekjur í fjárl. Af samþ. þessa frv. leiðir því það, að það yrði að taka upp í fjárl. tilsvarandi útgjaldaupphæð á sama hátt og tillagið til Búnaðarbankans, og yfirleitt tillög til slíkra framkvæmda, sem lögbundnar eru. Auðvitað er þetta ekki komið inn í fjárlagafrv. ennþá af því að l. eru ekki komin á. Hinsvegar þegar tekjur fara fram úr áætlun, þá kemur sjóðaukningin af sjálfu sér. Ég undra mig á því, að hv. þ.m. skuli ekki skilja þetta. Frv. okkar gerir ráð fyrir, að fé renni í sjóðinn þegar tekjur eru komnar í visst hámark. En brtt. ganga í þá átt, að þegar tekjur fara fram úr lögbundnum gjöldum, þá fyrst fái sjóðurinn eitthvað. Á þessu er mikill munur, sem hv.þm. hlýtur að skilja. Um ákvæði 3. brtt., sem hann drap á, skal ég ekki deila við hv.þm. Ég tek trúanlega skýringu hans. Annars er ákvæðið næsta einkennilegt og óvanalegt. Um samninga Íhalds og Framsóknar er óþarft að tala. Það sýnir sig í hverju einasta máli.

Er það í tóbakseinkasölunni?

. Ég tók það líka fram áðan. Það er eina málið, svona rétt til að brýna brandana og menn týni ekki niður að skilmast. Annars er bezta samkomulag hjá Íhöldunum báðum, sveita og kaupstaða. Ég veit, að hv.þm. fellur illa, að þetta staðfestist hvað eftir annað En þeir verða við það að una, úr því að þeir geta unað við samninga á annað borð. Ég verð að taka mér í munn orð hv. 3. þm. Reykv., sem sagði í dag: Ég sé ekki, til hvers það er fyrir svokallaðan Sjálfstæðisflokk að stilla upp sérstökum frambjóðendum, þegar eina niðurstaðan er, að þingmenn þess flokks hjálpa framsóknarmönnum að koma fram sínum málum. - Það er ekki ólaglegt fyrir stjórnarandstæðingaflokk að byrja á þessum grundvelli.

Ólafur Thors Hv. þm. Seyðf. hefir í síðustu ræðu sinni gert alveg nýja grein fyrir þeirri hugmynd, sem hefði legið til grundvallar hjá jafnaðarmönnum með frv. eins og það kom fram. En það er enginn vafi, að jafnaðarmenn ætluðust upphaflega til þess, að jöfnunarsjóður ríkisins fengi tekjur sínar á þann hátt, að til hans félli nokkur hluti af tekjum ríkissjóðs, þegar tekjur fara fram úr áætlun, þegar greidd hefðu verið meðaltalsútgjöld ríkisins. En nú er hv.þm. farinn að skýra frv. svo, að þegar tekjur ríkissjóðs eru komnar upp í 75% af því, sem ríkissjóður þarf til venjulegra og eðlilegra útgjalda, þá falli verulegur hluti, 15% og upp í 35%, í þennan jöfnunarsjóð. Það er fullvíst, að þetta er alls ekki upprunalegur tilgangur hv. jafnaðarmanna. Út frá þessu ímyndaða sambandi sjálfstæðismanna og framsóknarmanna tók hv.þm. Seyðf. upp gamla og mislukkaða fyndni eftir hv. 3. þm. Reykv. Ég get með miklu meiri rétti sagt: Mig undrar, hvers vegna jafnaðarmenn eru að berjast fyrir að fjölga sínum þingmönnum, úr því að það er ekki til annars en fjölga þeim mönnum, sem látast vera á móti ríkisstj., en í hjarta sínu eru alltaf með henni þegar liggur á, og hafa verið, frá því að framsóknarstj. tók við völdum. En út af því, sem þm. sagði um það, að framsóknarmenn og sjálfstæðismenn væru einhuga við öll mál hér á þingi, skal ég ekki segja annað en það, að þegar ég lít á dagskrána fyrir þennan dag hér í hv. d., þá eru þar a. m. k. tvö mál, sem enginn vafi er á, að eru liðir í þeim skrifuðu samningum, sem jafnaðarmenn hafa gert við framsóknarmenn. Það er nefnilega afgreiðsla frv. um verkamannabústaði og afgr. frv. um einkasölu ríkisins á tóbaki. Enda hygg ég, að hv. 3. þm. Reykv. sé búinn að gera mjög ýtarlega samninga við fyrrv.dómsmrh. Þeir hafa líka sífellt verið á einmælum hálft þingið, ýmist í deildinni eða í herhergjum utan við d. Enda er svo komið, að þessi hv.þm., sem þó er ekki talinn hafa mjög sterka blygðunartilfinningu, finnur til þess, að þessi hegðun sé ekki vel viðfelldin eða samrýmanleg við þær ræður, sem hann heldur hér í hv. d. um samninga við Framsókn. Að svo sé, má sjá á því, að hann hefir tekið upp þann hátt, að láta birta í Alþýðublaðinu, að það sé ég, sem alltaf sé á einmæli við fyrrv. dóms.mrh., enda þótt það hafi aldrei komið fyrir. Er þetta gert til að leiða athygli frá launmálum hans við Jónas Jónsson, og líka í því skyni að lítilsvirða mig.

Héðinn Valdimarsson É þarf ekki að svara mörgu. En viðvíkjandi samningunum, sem íhaldsmenn hafa gert við framsóknarmenn, skal ég taka það fram, sem öllum má ljóst vera, að þeir eru aðallega við Jón Jónsson í Stóradal og þm. V.-Ísf. Að þeirra tilstilli er það, að nál. um kjördæmaskipunina og Sogsmálið er ekki komið enn í dag.

1) Með svofelldri grg.: Þar sem frv. er nú orðið allt annað en það var, er það upphaflega var flutt af okkur jafnaðarmönnum, og þar sem nafnið segir að engu til um efni þess, segi ég nei.