Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



* Lögin um almennan ellistyrk fra 9. júlí 1909 hafa tvennskonar markmið. Það fyrra er að safna í sjóði til styrktar þessu málefni í framtíðinni, en hitt að veita fje til styrktar gamalmennum með árlegum úthlutunum. Þessi lög eru nú orðin 20 ára gömul og hafa borið þann árangur, að í árslok 1927 var upphæð ellistyrktarsjóðanna komin lítið eitt á aðra milj. kr., og 93 þús. kr. var árlega úthlutað úr sjóðunum. Aukning sjóðanna síðasta ár var um 73 þús. kr. Frv. það, sem hjer liggur fyrir á þskj. 146, fer fram á að tvöfalda öll tillög til sjóðanna, bæði ríkissjóðsframlagið og tillag gjaldenda, en breytir að öðru leyti ekki ákvæðunum um árlega úthlutun eða aukningu sjóðanna. hað er því svo, að frv. þetta mundi að töluverðu leyti tvöfalda bæði árlega útborgun og aukningu sjóðanna, en þó ekki til fulls, því að frv. hefir ekki áhrif á þann hluta upphæðanna, sem falinn er í vöxtum, en af þeim kemur helmingur til útborgunar árlega, en hinn helmingurinn legst við sjóðinn, svo að ekki verður um algerða tvöföldun á útborgun og aukningu að ræða. Nefndin hefir í einu hljóði fallist á það, að rjett væri að auka tekjur sjóðanna, en vill hinsvegar láta verja þeim tekju-auka á þann hátt, að hann fari allur til þess að auka árlega úthlutun, en alt verði látið sitja við gömlu ákvæðin um fjárframlög til aukningar sjóðunum. Nefndin leggur til, að þessu takmarki verði náð með dálítið breyttri tilhögun frá því, sem frv. hefir stungið upp á. Gjaldið til sjóðanna úr ríkissjóði er nú 1 kr. fyrir hvern gjaldskyldan mann, og persónuframlag manna á aldrinum 18–60 ára, með fáum undantekningum, 2 kr. fyrir hvern karlmann og 1 kr. fyrir hvern kvenmann. Till. n. á þskj. 270 fela það í sjer að efni, að inn komi þriðji aðiljinn, sem er bæjar- eða hreppssjóður, og leggi fram jafnmikla upphæð og tillagið úr ríkissjóði nemur, og komi öll sú upphæð til úthlutunar á árinu. Till. fara einnig fram á að hækka persónugjöldin um 50%, þannig, að árgjald karlmanna hækki úr 2 kr. upp í 3 kr. og árgjald kvenna úr 1 kr. upp í 1,50 kr. N. taldist svo til, að með þessu mundi sú upphæð, sem árlega kemur til úthlutunar, aukast um 85–87 þús. kr., og hygg jeg, að það muni láta nærri, að þetta sje, sama hækkun á árlegri úthlutun og komið hefði fram af ákvæðum frv. Aftur á móti yrði ekki teljandi hækkun á þeirri upphæð, sem gengur til aukningar sjóðanna. Fyrir hönd n. þykist jeg ekki þurfa að fara mörgum orðum um þessa afstöðu hennar. Henni þykir meiri þörf á því að koma sjóðunum í meira gagn nú þegar, heldur en að auka þá til muna, og telur að þeir nái betur tilgangi sínum, þegar þessi upphæð bætist við til árlegrar úthlutunar. Þegar þetta er borið saman við ummæli hv. flm., þá má sjá, að þeir leggja aðaláhersluna á það sama, þörfina á því að auka þá upphæð, sem árlega kemur til úthlutunar, svo að sjóðirnir komi að meira gagni en nú er. Í brtt. er bæjar- og hreppsjóðum bætt við sem þriðja aðilja, og er það ekki nema eðlilegt, því að ellistyrkurinn mundi ljetta undir með sveitarsjóðunum með því að styrkja gamalmenni og halda þeim frá sveit, sem annars mundu leita til sveitarsjóðanna, ef ellistyrkurinn væri ekki. Þess vegna var sveitarsjóðunum bætt við, án þess þó að leggja á þá þá kvöð, að auka höfuðstól sjóðanna. Einn nefndarmanna hefir skrifað undir nál. með fyrirvara. Hann vill máske velja aðra leið til þess að auka tekjur sjóðanna, en er að öðru leyti meiri hl. samþykkur um það, að verja væntanlegum tekjuauka til útborgunar árlega. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta af hálfu nefndarinnar. *Ræðuhandr. óyfirlesið.



Við flm. getum þakkað hv. fjhn. fyrir meðferðina á frv. okkar á þskj. 146, um breytingar á lögum nr. 17, 9. júlí 1909, um almennan ellistyrk, sem nú er til 2. umr. í þessari hv. deild. Að vísu hefir hv. fjhn. borið fram nokkrar brtt., en við því mátti einnig búast, því að frv. var samið í flýti. Eins og sjest á nál. hv. fjhn. á þskj. 270, þá er n. öll sammála um, að rjett sje að auka framlög til ellistyrkarsjóðanna í þeim tilgangi, að upphæð sú, sem til úthlutunar kemur árlega, verði hærri, og komi þannig að meiri notum. Þetta vakti líka fyrir okkur flm., og má segja, að það sje einnig aðaltilgangur okkar flm., að láta sjóðina koma nú þegar að sem mestum notum fyrir fátæklinga þá, sem vilja halda sjer frá sveit. Með 1. brtt. sinni leggur nefndin til, að bætt verði við þriðja aðiljanum, þ. e. bæjar- og hreppssjóðum, með árlegu tillagi, 1 kr. fyrir hvern gjaldskyldan mann, og svo framarlega sem það reynist kleift, þá tel jeg það mjög vel farið, sjerstaklega þegar tillit er tekið til þess, að alt framlag sveitarsjóðanna kemur til úthlutunar hvert ár. Jeg get fyrir mitt leyti fallist á þetta, en að við flm. tókum þetta ekki upp í frv., stafar af því, að þessir skattar eru heldur illa sjeðir, eins og allir vita. Jeg vona nú samt, að þetta ákvæði mæti ekki andúð hjá stjórnum bæjar- og sveitarsjóðanna. Um 2. brtt. nefndarinnar er það að segja, að jeg hefði heldur kosið að persónuframlögin, sem frv. ætlaðist til að hækkuðu um helming, hefðu haldist, því að það er skoðun mín eftir sem áður, að engan fullvinnandi mann, karl eða konu á gjaldskyldualdri, hefði munað tilfinnanlega um að greiða þau. Þó má vel vera, að þetta sje viturlega ráðið. Að því er framlag kvenna snertir, þá hefði mjer þótt æskilegra, að sú hækkun, sem frv. gerir ráð fyrir, hefði haldist, þar eð jeg tel, að konur eigi að sjálfsögðu að leggja fram sinn skerf, þegar um er að ræða einhver þau mál, sem horfa til almenningsþarfa, og sem þær, eins og t. d. hjer, geta átt von á að njóta jafnt góðs af og karlmenn. Hefðu framlög kvenna verið hækkuð upp í 2 kr., þá mátti á tilsvarandi hátt hækka framlög karlmanna upp í 4 kr., svo að hvorttveggja væri á sama grundvelli, og bæði konur og karlar tækju hlutfallslega sinn hluta af byrðinni. Jeg vil þó ekki gera þetta að neinu verulegu ágreiningsefni, því að betur sjá augu en auga, og vona jeg, að allar brtt. hv. n. verði til þess að auka tekjur sjóðanna sem mest. Því meiri sem tekjurnar eru, því meira er hægt að borga út, og því myndarlegri verður styrkurinn fyrir hvern styrkþega. Við flm. töldum það mesta ókostinn á fyrirkomulagi sjóðanna, hve lítið er borgað út árlega, en nú er bætt úr þessu að talsverðu leyti, því að eftir útreikningum hv. frsm. fjhn. eykst hin árlega úthlutun um 85–87 þús. kr. frá því, sem er eftir núgildandi lögum. Ef breyting þessi nær fram að ganga og verður að lögum, þá þarf ekki að ganga í neinar grafgötur með það, að þessi ákvæði eru til stór-bóta. Þriðju brtt. hv. n. þykir mjer sjerstaklega vænt um, þar sem hún einmitt fer í þá átt að auka að mun fje það, sem árlega kemur til úthlutunar úr ellistyrktarsjóðunum. Þessi breyting á 12. gr. ellistyrktarsjóðslaganna eftir nál. hv. n., er í því fólgin, að til úthlutunar skuli koma ¾ í stað ? af gjaldi því, sem gjaldskyldum mönnum ber að greiða það ár til ellistyrktarsjóðanna í kaupstað eða hreppi, svo og alt tillagið það ár úr bæjarsjóði eða hreppsjóði, ennfremur helmingur styrks þess, er ríkissjóður leggur til styrktarsjóðanna á árinu, svo og helmingur vaxtanna af styrktarsjóðnum fyrir næsta ár á undan. Þessi brtt. eykur mjög styrktarfje það, sem til úthlutunar kemur árlega. Styrkveitingar úr sjóðnum geta því framvegis komið að miklu meiri notum en áður, nái þessar breytingar fram að ganga. Við flm. frv. höfum leyft okkur að bera fram brtt. á þskj. 291, þar sem farið er fram á, að 1. brtt. hv. n. orðist þannig: „Sjóðir þessir skulu styrktir með árlegu tillagi úr ríkissjóði, er nemi kr. 1,50 fyrir hvern gjaldskyldan mann, og með 1 kr. tillagi úr bæjarsjóði eða hreppssjóði.“ Þetta er í rauninni ákaflega sanngjarnt, og væntum við þess, að hv. fjlm. og aðrir hv. deildarmenn muni geta fallist á þessa till. okkar. Hin auknu útgjöld fyrir ríkissjóð, ef brtt. þessi við brtt. hv. n. nær fram að ganga, eru ekki svo tilfinnanleg, að það geti hrætt neinn, en hins vegar mundi það, eins og áður er tekið fram, auka allmikið styrktarfje það, sem þannig kæmi árlega til úthlutunar. Jeg vænti þess, að hv. þdm. taki þessa brtt. til athugunar og lofi henni að koma til umræðu og athugunar, áður en gengið verður til atkv. Jeg finn svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta, en vil að lokum þakka hv. fjhn. fyrir það, að hún sá sjer fært að stíga svona stórt spor til þess að auka tekjur sjóðanna og um leið árlega úthlutun úr þeim.



Jeg vakti máls á því hjer við 1. umr., að jeg teldi rjettast, að í ellistyrktarsjóðinn kæmu tillög frá þremur aðiljum, sem sje bæjar- og sveitarsjóðum, fólkinu sjálfu, og svo frá ríkissjóði. Hitt er jeg ekki ennþá farinn að gera upp við sjálfan mig, í hvaða hlutföllum þessi tillög eiga að vera. Helsti gallinn á ellistyrktarsjóðslögunum er í mínum augum sá, að samkvæmt þeim fá menn ekki skilyrðislausan rjett til styrks, heldur aðeins styrk, sem fátækrastjórnin úthlutar, og það stundum ekki sem rjettlátast. Mjer er að vísu sagt, að allir, sem hafi sótt um slíkan styrk, t. d. hjer í Reykjavík, hafi fengið hann, en þá eru fjárhæðirnar svo litlar, að þær duga alls ekki til þess að draga fram lífið, en eru aðeins smávægileg hugnun fyrir gamalt fólk, og geta aðeins hjálpað þeim yfir 1–2 mánuði með sparnaði. Jeg hefi fylgt þessari skoðun í nefndinni, og hv. frsm. tók það rjettilega fram, að jeg var meðnefndarmönnum mínum sammála um það, að auka tillögin til sjóðanna, og væri þeim tekjuauka síðan varið til árlegrar úthlutunar. Jeg hefi aftur á móti ekki mikla trú á því að safna í sjóði, er starfa eigi í framtíðinni, því að þeir koma oft ekki að tilætluðu gagni, þegar til á að taka, og eru þá oft ekki miklu megnugri heldur en þegar þeir voru stofnaðir. Sjóður, sem er t. d. stofnaður fyrir stríð, væri nú orðinn miklu minna virði vegna þess, hvað kaupmáttur krónunnar fer þverrandi. Jeg hefði helst kosið, að persónuframlag einstaklinganna, nefskattarnir, væru ekki látnir hækka, og það eru þeir, sem jeg er á móti í þessu frv. Það þarf auðvitað að hækka tillög til sjóðanna, en sú hækkun á helst að koma fram á ríkissjóði og bæjar- og sveitarsjóðum, en ekki einstaklingunum. Jeg vil svo benda hv. deildarmönnum á það, að þetta verður alt tekið til rækilegrar athugunar í hv. Nd., því að þar er á ferðinni frv. til l. um almenna tryggingu og þar á meðal ellitryggingu. Þar verða lagðar ákveðnar línur um þessi mál, og er eiginlega ekki hægt að taka þetta neitt föstum tökum á meðan.

Halldór Steinsson Hv. fjlm. hefir nú gert allvíðtækar brtt. við frv. Er jeg samþ. því, að bæjar- og hreppssjóðir leggi í sjóðina því jeg tel þá síst of ríka. Finst mjer og rjettlátt, að þeir aðiljar leggi eitthvað fram, þar sem styrkurinn er eingöngu borgaður í þágu þeirra sjálfra. En jeg er aftur á móti mótfallinn því, að ríkissjóðstillagið sje fært niður úr því, sem er í frv. Þegar lög þessi voru sett 1909, þótti það sanngjarnt, að ríkissjóður greiddi helmings upphæð við það, sem karlmönnum var skylt að greiða. Við þetta hefir svo setið í 20 ár, án þess að nokkrar umkvartanir hafi heyrst. Mjer finst því ósamræmi að kippa þessu hlutfalli burt, sem hefir verið á milli greiðslu ríkis og einstaklinga. Jeg hefði því helst kosið, að tillag ríkisins hefði verið sett 2 kr., eins og var í frv. En jeg bjóst nú við, að það þætti of hátt farið, og hefi því komið fram, sem flm., með brtt. um, að það skuli vera kr. 1,50. Er ekki hægt annað að segja, en að ríkið sleppi vægt, þótt þetta nemi útgjaldaauka fyrir það sem svarar rúmum 20 þús. kr. Og þegar um hjálparstofnun er að ræða, er naumast hægt að telja þetta eftir. Vona jeg því, að brtt. okkar hv. 2. landsk. verði samþ.



* Fjhn. hefir ekki tekið afstöðu til brtt. á þskj. 291, um að hækka ríkissjóðstill. úr 1 kr. upp í 1,50 kr. En eftir því sem fram kom í n., þá hygg jeg, að þeir nefndarmenn, sem skrifuðu undir nál. án fyrirvara, sjeu frekar mótfallnir henni. N. fanst ekki ástæða til þess, að sjóðirnir yrðu styrktir opinberlega með hærri upphæð en þeirri, sem fólst í frv. hv. flm. Og með brtt. n. næst eins mikið og með frv. Að ríkissjóði kallar margt, og jeg er ekki viss um, að rjett sje að leggja á hann alt að 25 þús. kr. gjaldaauka, og það því síður sem hreppssjóðir leggja nú fram, ef brtt. n. verður samþ. Jeg vil benda á það, að eins og brtt. á þskj. 291, við brtt. n., er orðuð, þá leiðir hún það af sjer, að ekki koma nema 50 aurar til útgjalda, en hitt legst við sjóðinn, af því að engin brtt. liggur fyrir við brtt. n. um 12. gr. l. frá 1909, en þar er svo ákveðið, að helmingur gangi til útborgunar. - Eins og þetta því liggur fyrir nú, geri jeg ráð fyrir því, að minsta kosti 4 nefndarmennirnir verði brtt. mótfallnir. - Þetta er að vísu ekki stór hækkun, en jeg álít þó, að það megi telja hana sómasamlega til bráðabirgða. Endurskoðun á tryggingalöggjöfinni liggur nú fyrir, og er ellitryggingin einn liður hennar. En út í það skal jeg ekki fara nú, enda hefi jeg ekkert umboð til þess frá n. En jeg get ekki neitað mjer um þá ánægju, að minnast á eitt atriði, sem við Íslendingar getum hrósað okkur af. Við höfum sem sje altaf haft í okkar lögum það, sem fáar aðrar þjóðir hafa gert, að hjer sje börnum skylt að framfæra foreldra sína eftir mætti. Þetta þykir svo sjálfsagður hlutur hjer, að menn má furða á því, að slíkt skuli ekki vera í lögum allra menningarþjóða. - Þetta gerir aðstöðu okkar öðruvísi, og ólíkt skemtilegri, til tryggingarmálanna, heldur en er með öðrum menningarþjóðum. *Ræðuhandr. óyfirlesið



Þegar frv. þetta var til 1. umr. hjer í hv. deild, andmælti jeg því að nokkru í þeirri mynd, sem það er flutt. Mjer þótti ekki heppilegt að hækka persónugjöldin, eins og þar var ráð fyrir gert. Jeg benti þá á nýja aðilja til aukningar á ellistyrktarsjóðunum. Og í samræmi við það get jeg verið ánægður með till. hv. n. Jeg álít, að eftir brtt. n. verði tilganginum betur náð heldur en var eftir frv., og með því er mikið fengið. Jeg álít það eðlilegt, að hreppa- og bæjarfjelög leggi fram upphæð til þessa, því að í framkvæmdinni verða þessir sjóðir til þess að ljetta gjöldum af þessum aðiljum. Svo er það þar, sem jeg þekki til. Þar er ellistyrkurinn veittur gamalmennum, sem ella yrðu að þiggja af sveit. Foreldrar, sem eru hjá efnuðum börnum sínum, sækja sjaldnast um þennan styrk. Þeir vita, að um lítið fje er að reeða, og að af því veitir ekki til styrktar einstæðings gamalmennum. Sjóðir þessir hafa gert þó nokkuð gagn, sem nú eykst um helming með þessu breytta fyrirkomulagi. Og fyrst tilgangurinn næst sæmilega, þá sje jeg ekki ástæðu til þess að styrkur ríkissjóðsins sje hækkaður. Enda eru takmörk fyrir því, hvað á hann má hlaða. Og þótt segja megi, að hjer sje ekki um háa upphæð að ræða, þá safnast þegar saman kemur. Mjer finst því rjett að hlífa ríkissjóði við auknum fjárframlögum til þessa enn um stund.



Jeg hefi hjer aðeins litlu við að bæta. Get tekið undir það, sem hv. meðflm. minn sagði um brtt. á þskj. 291 við brtt. n., að það er betra fyrir sjóðina, að tillag ríkissjóðs sje líka hækkað. Það er í anda frv. eins og það var flutt. En hitt er annað mál, hvort ekki sje rjett að láta sjer þetta lynda til bráðabirgða, þar sem það þó eykur upphæð þá, sem úthlutað er til styrkþega. Jeg vil því engu kappi etja um það, nje stofna frv. í voða þess vegna, með því að halda því fram, að hið eina sáluhjálplega sje að hækka ríkisstyrkinn, enda þótt það hefði verið æskilegra. Hv. 4. landsk. gat þess, að hann hefði vakið máls á því, að þriðji aðili kæmi fram í þessu máli. Jeg man nú ekki eftir þessu, en það hefir getað farið fram hjá mjer. Mjer heyrðist hann vera þessu máli hlyntur. Allir hafa verið sammála um það aðalatriði, að styrkur þessi hafi jafnan verið mjög lítill og að hann hafi því lítið bætt úr hinni miklu þörf. En gangi þetta mál fram, þá breytist þetta nokkuð til batnaðar, og styrkurinn getur orðið myndarlegri og komist nær hámarki sínu, 200 kr. En nálægt því hefir hann aldrei komist í sögu þessa bæjar, hvað sem verið hefir úti um land. Þótt lög verði sett um almennar tryggingar og þessi lög verði þá afnumin eða gerbreytt, þá verður þó þarna til töluverður sjóður, sem gengið getur inn í það kerfi, sem þá verður myndað. Jeg hjó eftir því, að hæstv. fjmrh., sem var mótfallinn hækkun persónugjalds og ríkissjóðs, væri nú hlyntur frv., þegar aðrar leiðir væru fundnar til eflingar sjóðunum. Virðist mjer því blása byrlega fyrir þessu frv. hjer í hv. deild. Vona jeg að hið sama verði í hv. Nd. Óska jeg svo frv. góðs gengis.