Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á 47. fundi í Nd., 29. apríl, utan dagskrár, skýrði forseti frá, að sér hefði borizt eftir farandi bréf : „Reykjavík, 29. apríl 1941. Með því að 4. þm. Reykvíkinga, Einar Olgeirsson, hefur, eins og kunnugt er, verið tekinn höndum og fluttur úr landi, leyfi ég mér hér með fyrir hönd Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins að skýra yður, herra forseti, frá því, með skírskotun til 144. gr. kosningalaganna, að flokkurinn óskar þess, að varamaður Einars Olgeirssonar, Jóhannes úr Kötlum, taki sæti hans í þinginu, meðan hann er fjarstaddur. Brynjólfur Bjarnason. Forseti neðri deildar.“

Frsm. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti! Þetta frv. er hingað komið frá Ed. og tekið til athugunar í fjhn. N. hefur lagt fram nál. á þskj. 290 og brtt. á þskj. 291. Eins og nál. ber með sér, þá hefðu einstakir nm. kosið að gera fleiri breyt. á frv., en þar sem frv. er undirbúið af nefnd manna, kosinni úr stjórnarflokkunum, þá var ekki líklegt, að samkomulag næðist um frekari breyt. Þær breyt., sem n. fer fram á, eru ekki stórvægilegar, en ég mun reyna að gera grein fyrir þeim með nokkrum orðum. Í fyrsta lagi er brtt. við 2. gr. frv., og má segja, að það séu frekar leiðréttingar. A-liður 1. brtt. er umorðun á síðasta málslið 5. málsgr. í 2. gr. frv. og er um það, að ákvæðin um ráðstöfun á fé varasjóðs nái til félaga, sem njóta eða hafa notið hlunninda vegna framlags í vara- sjóð. Með þessu er tekið skýrt fram, að jafnskjótt sem félag nýtur hlunninda, þá verði það háð fyrirmælum í 2. gr. um ráðstöfun á fé varasjóðs. Þ. e. a. s., að ráðstafanir, sem félagið hefur gert á fjármunum á því ári, sem það fyrst nýtur hlunninda vegna framlags í varasjóð, þurfi að vera í samræmi við ákvæði þessarar greinar, ella verði að greiða skatt, ef fé er ráðstafað öðruvísi en heimilt er samkvæmt gr. Það er tekið fram í síðara hluta 2. gr., að ef félag, sem hefur stofnað varasjóð, ráðstafar fé eins og greint er í a-c-lið, þá falli það til skattgreiðslu, þó ekki hærra en sem nemur varasjóði. N. leggur til, að miðað verði við þá fjárhæð, sem var í varasjóði í lok skattársins. Næsta brtt. er við 4. gr. og einstaka liði hennar. Fyrsta breyt. er leiðrétting. N. hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að ekki sé hægt að samþ. þann lið eins og hann kom frá Ed., vegna þess að þá er í sumum tilfellum krafizt hærri skatts af mönnum með lægri tekjum heldur en af öðrum, sem hafa hærri tekjur. Í því er ósamræmi. Þessi leiðrétting er í því fólgin, að í stað „einhleypum gjaldendum“ í 5. málsgr. a-liðs (55. gr.) komi: gjaldendum með sama frádrætti eftir 12. gr., - þ. e. gjaldendum með jafnmiklum persónufrádrætti. Næsta brtt., sem ég nefni, er við c-lið. (b-liður hefur áður verið skýrður, sem er aðeins orðalagsbreyt., sem n. þótti rétt að gera til að taka af allan vafa.) Í upphafi greinarinnar stendur : „Við ákvörðun tekjuskatts 1941 skal félögum, sem um ræðir í 3. gr. a og b, heimilt að draga frá skattskyldum tekjum sínum aðeins 2/5 þeirrar fjárhæðar, er þau leggja í varasjóð af tekjum ársins 1940 o. s. frv. Nú þótti réttara til þess að koma í veg fyrir misskilning um tapsfrádráttinn að bæta við greinina eftirfarandi : „Sé um tapsfrádrátt að ræða samkvæmt heimild 64. gr., skal tapið dregið frá tekjunum áður en varasjóðstillagið er ákveðið.“ Hér er dæmi um framkvæmd á þessu. Ef t. d. útgerðarfélag hefur 600 þús. kr. hreinar tekjur árið 1940. Tap þess, að frádregnum gróða á árunum 1931–1939 er samtals 200 þús. kr. Samkv. rekstrarreikningum og skattaframtali fyrir þau ár, sbr. þó a-lið 64. gr., þá ætti tapið, sem ákveðið er eftir rekstrarreikningi og skattaframtali, að dragast frá hreinum tekjum áður en ákveðið er framlag í varasjóð. Þá eru eftir 400 þús. kr. Ef félagið leggur alla þá upphæð í varasjóð, er helmingur hennar undanþeginn tekjuskatti, en skattur reiknast af 200 þús. kr. Síðan skal tapsfrádrátturinn, 200 þús. kr., teljast til varasjóðs auk þeirra 400. þús. kr., sem lagðar eru í sjóðinn samkv. framansögðu. Ég get í sambandi við þetta getið þess, að samkvæmt fyrirmælum frv. um tapsfrádrátt, þá er hann takmarkaður við, að eigi verði afskrifað meira á árunum 1931–1939 af verði togara en svo, að þeir verði bókfærðir á 150 þús. kr. í árslok 1939, og önnur skip í hlutfalli við það. Þá er enn fremur ákveðið svo um tapsfrádráttinn, að þær tekjur, sem hans vegna eru undanskildar skatti og teljast til varasjóðs, megi aðeins nota til að mæta rekstrarhalla, ef aðrar eignir hrökkva ekki til að greiða hann. Er svo ákveðið, að sé nokkru af þessum tapsfrádrætti varið til annars, þá skuli greiða tekjuskatt af 3/5 þeirrar fjárhæðar, sem þannig er varið, jafnan þeim skatti, sem hefði orðið að greiða af þeirri upphæð, þegar hún var lögð fyrir, ef hún hefði ekki verið undanþegin tekjuskatti. Næsti liður brtt. er um það að gera nokkru rýmri heimild þeirra fyrirtækja, sem leggja fé í nýbyggingarsjóð, til þess að nota innistæður á biðreikningum sterlingspunda, sbr. síðari málsgr. d-liðs. Vill n. mæla með því, að viðkomandi þeim útgerðarfyrirtækjum, sem engan tapsfrádrátt hafa, sé ákvæðið þannig, að þau megi nota innistæður á biðreikningum í sterlingspundum til að greiða allt að 3/5 hluta af innistæðu nýbyggingarsjóða. En önnur, sem hafa tapsfrádrátt, mega nota aðeins 1/3 hluta, eins og gert er ráð fyrir í frv. N. færir þá ástæðu fyrir því að gera þennan mismun á þeim, sem njóta tapsfrádráttar, og hinum, sem ekki njóta hans, að yfirleitt yrði nýbyggingarsjóðstillagið hærra hjá þeim fyrirtækjum, sem ekki njóta tapsfrádráttar. Það verður hlutfallslega meiri hlutinn af hreinum tekjum þeirra síðastl. ár, sem þau verða að leggja fram í þennan sjóð. T. d. má benda á það, að fyrirtæki, sem hefur 200 þús. kr. í tapsfrádrátt, kemst af með að leggja í nýbyggingarsjóð 80 þús. kr. minna heldur en annað fyrirtæki með sömu hreinar tekjur, sem engan tapsfrádrátt hefur, vegna þess, eins og ég gat um áður, að tapið er dregið frá hreinum tekjum, áður en varasjóðsframlagið og þar með nýbyggingarsjóðsframlagið er ákveðið. En eins og fram kemur í frv., eru möguleikar til þess fyrir þá n., sem hefur eftirlit með nýbyggingum, að veita þessum félögum rýmri heimild til að nota innistæður á biðreikningum til framlaga til nýbyggingarsjóðs, ef félögin sýna, að þau hafi notað svo mikið af fé sínu síðastliðið ár til þess að greiða skuldir, að þau geti ekki lagt fé til nýbyggingarsjóðs á annan hátt en að nota þessar innistæður. Næst er e-liður. Um hann er það sama að segja eins og c-liðinn, að þar er aðeins um orðabreytingu á upphafi 64. gr. að ræða, en breytir engu um efni hennar. Þá er loks 3. brtt. við 5. gr. Hv. Ed. gerði þá breytingu á frv., að auk þess, sem ákveðið er, að um leið og þessi 1. eru sett, falli úr gildi l. nr. 49 frá 12. febrúar 1940, um skattgreiðslu útgerðarfyrirtækja, skuli einnig falla úr gildi l. nr. 57 frá 28. jan. 1935, um hlunnindi fyrir ný iðn- og iðjufyrirtæki, og sömuleiðis 1. frá 1938, sem breytt var 1940, um bráðabirgðatekjuöflun fyrir Hafnarfjarðarkaupstað. Fjhn. leggur að sjálfsögðu til, að 1. um skattgreiðslu útgerðarfyrirtækja séu úr gildi numin og sömuleiðis 1. um iðjufyrirtæki. Hins vegar vildi meiri hl. fjhn. láta l. um bráðabirgðatekjuöflun fyrir Hafnarfjarðarkaupstað gilda áfram. Ég hefði nú talið eðlilegast, að þessi gr. hefði verið samþ. eins og hún kom hér frá hv. Ed. Þessi l. um tekjuöflun fyrir Hafnarfjarðarkaupstað voru sett á þeim árum, sem togaraútgerðarfyrirtækin voru undanþegin útsvarsgreiðslu og skattgreiðslu. En þar sem útgerðin, er aðalatvinnuvegur Hafnarfjarðar, var þetta mjög tilfinnanlegt fyrir Hafnarfjarðarkaupstað að hætta að leggja útsvar á útgerðarfyrirtækin, og fékk kaupstaðurinn þessar tekjur í staðinn. Nú hefur hins vegar orðið sú breyt. á, að útgerðarfyrirtækin þar sem annars staðar greiða skatt og útsvar, og má segja, að þessi 1. séu þar með óþörf. Ég hef talið eðlilegast, og eins mun hafa verið með hv. 1. þm. Rang., sem einnig á sæti í fjhn., að þessi 1. yrðu felld úr gildi, þó að við höfum ekki gert ágreining um það ákvæði við meiri hl. fjhn., sem óskaði þess mjög ákveðið, að þessi l. fengju að gilda áfram. Eins og ég gat um áður, er vikið að því í nál., að einstakir nm. hefðu kosið að gera breyt. á þessu frv., þó að þeir hafi ekki flutt brtt. um það, þar sem ekki var hægt að búast við samkomulagi um verulegar breyt. á frv. frá því, sem nú er. Í nál. hafa einstakir nm. gert grein fyrir, hver afstaða þeirra er í þessum málum, og ég býst við, að einstakir nm. ræði eitthvað um þetta nú við þessa umr. Eins og kemur fram nál., vildum við tveir af nm., ég og hv. 1. þm. Rang., gera þá breytingu á frv., að hætt yrði að draga tekjuskatt og útsvar frá tekjum við ákvörðun skattskyldra tekna, en skattstiginn lækkaður sem því svaraði. Till. um þetta voru lagðar fyrir mþn. í skatta- og tollamálum af fulltrúum Framsfl., og auk þess var þetta nokkuð rætt í þeirri n., sem undirbjó þetta frv. af hálfu þingfl. Eins og vikið er að í nál., hafa hinir stjfl. ekki fengizt til þess að samþ. þessa breyt., a. m. k. ekki enn. Sáum við því ekki, að það mundi hafa þýðingu að leggja fram brtt., sem gengju í þessa átt. Eins og vikið hefur verið að í nál., þá er það svo með þær reglur, sem nú gilda, að hafa skattstigann háan, en leyfa skattgreiðendum að draga frá tekjum þá skatta og útsvör, sem þeir greiða, að samkv. þeim verða þeir skattgreiðendur, sem hafa ójafnar tekjur frá ári til árs, verr úti í skattgreiðslu heldur en þeir, sem hafa stöðugar og jafnar tekjur. Þetta teljum við óeðlilegt eins og hér er háttað, að skattal. krefjist þyngri fórna af þeim, sem hafa óvissar og ójafnar tekjur. Og þess vegna mun Framsfl. gera tilraun til þess að koma þessari breyt. á siðar, fyrst ekki gat orðið samkomulag um það nú að breyta þessum ákvæðum frv. Þá skal ég geta þess, að nm. eru ekki sammála um það, hve mikinn mun eigi að gera á útgerðarfélögum og öðrum fyrirtækjum að því er snertir varasjóðshlunnindin. Að undanförnu hefur verið í l., að hlutafélög mættu draga frá tekjum sínum helming þeirrar fjárhæðar, sem þau leggja í varasjóð. Þannig er það enn í frv., sem hér liggur fyrir. Við hefðum sumir nm. viljað breyta þessu á þann veg, að útgerðarfélög hefðu eftir sem áður heimild til þess að draga frá helming þeirrar fjárhæðar, sem þau leggja í varasjóð, en aftur væri þetta takmarkað við 1/3 hjá öðrum félögum, sem hefðu hættuminni rekstur. Um þetta var ekki samkomulag. Hins vegar náðist samkomulag um það, að varasjóðshlunnindi þeirra félaga, sem ekki stunda sjávarútveg fyrst og fremst, skyldi þó takmarka nokkuð á þessu ári, þ. e. a. s. að því er snertir tekjur síðastl. árs, þannig að við ákvörðun tekjuskatts nú af tekjum ársins 1940 skyldu félög önnur en útgerðarfélög aðeins fá að draga frá tekjunum 2/5 þeirrar fjárhæðar, er þau leggja í varasjóð af tekjum ársins 1940. Eins og fram kemur í nál, var það samróma álit nm., að gera ætti mun á útgerðarfélögum og öðrum í þessu efni. En hins vegar voru nokkuð skiptar skoðanir um það, hvað munurinn ætti að vera mikill og hvað mikinn hluta af vara¬sjóðsframlaginu hvert einstakt félag eða hver einstök atvinnugrein ætti að hafa skattfrjálsan. Nú hafa verið bornar hér fram af einstökum þm. nokkrar brtt. Tvær af þeim snerta 3. gr., þ. e. a. s. persónufrádráttinn. Í hv. Ed. var þessi 3. gr. ákveðin þannig, að þetta er aðeins flokkað í tvennt, þ. e. a. s. sérstakt ákvæði fyrir Reykja¬vík og svo annað fyrir aðra staði á landinu. Ég er samþ. því, að þetta verði afgr. eins og það kom frá hv. Ed. Hins vegar hefur einn af nm. fjhn., hv. þm. Seyðf., flutt hér brtt. um að skipta þessu í þrennt, þ. e. a. s. að í 1. fl. yrði Reykjavík, 2. fl. kaupstaðir og kauptún, sem hefðu yfir þrjú hundruð íbúa, og loks yrðu í þriðja lagi aðrir staðir á landinu, þar sem persónufrádráttur væri lægri heldur en í kaupstöðum og kauptúnum. Hæstv. viðskmrh. er meðflm. hv. þm. Seyðf, að þessari till. Svo hafa þrír nm. fjhn. lagt fram brtt. á þskj. 313, um það, að persónufrádrátturinn skuli vera hinn sami hvar sem er á landinu, og geri ég ráð fyrir, að þeir geri grein fyrir sínum brtt. En ég er ósam¬þykkur báðum þessum brtt., en mun greiða atkvæði með því, að 3. gr. verði samþ. óbreytt eins og hún er nú í frv. Loks vil ég geta um brtt., sem hv. þm. A.-Húnv. og hv. 3. landsk. flytja á þskj. 294, við 2. gr. og 4. gr. frv. Ég geri ráð fyrir, að ég geti fallizt á fyrri brtt. þeirra, þó með nokkurri breyt. og leiðréttingu, því að það er prentvilla í brtt. Ég skal taka það fram, að það, sem ég sagði um þessar brtt., er aðeins frá mér einum, því að ég veit ekki skoðun annarra nm. á þeim. Ég geri ráð fyrir, að frsm. þeirra brtt. geri grein fyrir þeim, og sé ég ekki ástæðu til að svo stöddu að ræða meir um þær. Ein brtt. er enn, sem fram hefur komið á þskj. 304 frá hv. 6. landsk. Er hann því mót¬fallinn, að l. um iðju- og iðnfyrirtæki verði úr gildi numin. En eins og ég gat um áðan, vill fjhn. láta það ákvæði standa, að þau l. verði úr gildi felld. Ég sé ekki ástæðu til, nema tilefni gefist, að fara fleiri orðum um þetta mál, en vísa til nál. á þskj. 209.



Það er kunnugt mál, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, er árangur af samningsumleitunum og miklum undirbúningi. Það hefur starfað mþn. í skatta- og tollamálum nú í 2–3 ár. Og mun það hafa farið svo, að það hefur orðið heldur lítill árangur af því starfi í þá átt að koma þessu frv. saman, sem hér liggur fyrir. Svo var það nokkru eftir að þing var byrjað, að hæstv. ríkisstj. tók málið í sínar hendur, og hefur í nokkrar vikur verið unnið að því ásamt nokkrum mönnum, sem til þess voru valdir að semja um þetta stórmál, því þetta er vitanlega eitt stærsta málið, sem fyrir þingið hefur verið lagt. Eftir að hafa farið gegnum frv. í fjhn., virðist mér það koma fram, að það sé svipað eins og kvæði, sem margir aðilar hafa lagt tíma í að hnoða saman og hver hefur lagt til sína hendinguna eða erindið. Og þar sem sumir kunna að yrkja, en sumir ekki, mundi skáldskapur á slíku kvæði ekki verða neitt sérstaklega glæsilegur. En sá er munur á þessu frv. og því kvæði, að hér er hendingum krækt saman, svo að ekki er gott um að losa. Og menn segja hver um sig: Ef minni hendingu verður raskað, þá breyti ég þinni hendingu, og á þann hátt hefur þetta bundið hvað annað. Afstaða fjhn. þessarar d., sem hefur fengið þetta mál til meðferðar, hefur því verið næsta erfið til þess að koma fram nokkrum verulegum eða stórum breyt. á þessu frv. Og brtt. n. bera líka vott um það, því að meira og minna af þeim eru aðeins orðabreyt. til þess að fá því slegið föstu, að það, sem við er átt, sé orðað þannig, að þar sé ekkert um að villast, heldur en að það sé um stórfelldar efnisbreytingar að ræða. Ég hef í nál. að nokkru leyti sérstöðu í einstökum atriðum málsins, og annar hv. nm., 3. landsk. Skal ég ofurlítið nánar skýra, í hverju sá ágreiningur liggur, þó að hann komi ekki fram á aðalatriðum frv, Ég er þannig sinnaður, að þegar af hálfu ríkisvaldsins á með 1. að bæta aðstöðu almennings frá því, sem verið hefur, þá gleðst ég yfir því, og er ég fús að fylgja slíkum ráðstöfunum. Og hvað þetta frv. snertir, þá er hægt að segja því það til góðs, að í því felst talsvert mikil skattalækkun í landinu frá því, sem verið hefur. Ágreiningur minn snertir því ekki það, sem að almenningi snýr, heldur að þeirri sérstöku hlið, sem hér hefur mest verið um deilt og veldur mestum ágreiningi, og það er sá liður þessa máls, sem að útgerðinni veit. Þar er að því leyti farið öfugt að við það, sem gildir um allan almenning, í stórfelldri aukningu á greiðslum fram yfir það, sem núgildandi 1. gera ráð fyrir. Það er kunnugt álit manna hér á landi, að útgerðin, og þá sérstaklega stórútgerðin, væri svo sterkur atvinnuvegur, að óhætt væri að hlaða á þann atvinnuveg gjöldum áframhaldandi, nær án takmarka. En það hefur komið í ljós á undanförnum árum fram að árinu 1938, að búið var að hlaða á þann atvinnuveg gjöldum og gera aðstöðu hans að öðru leyti svo örðuga, að hann var kominn í fullkomin vandræði. Það er ákaflega raunalegt, þegar það kemur fyrir, að annar aðalatvinnuvegur landsins, sem hér er útgerðin, er þannig með farinn, að það verður óaðgengilegra að stunda hann en önnur störf. Og það er óviðkunnanlegt að þurfa að grípa til þess, sem gripið var til 1938, að gera stórfelldar ívilnanir um skattgreiðslu útgerðarinnar fram yfir það, sem gildir um aðra þegna þjóðfélagsins. Nú var þessi undanþága um skattgreiðslu einu sinni veitt, og álít ég þá, að hæstv. Alþ. eigi að standa við það, sem það hefur lofað útgerðinni, þangað til þeim tilgangi hefur verið náð, sem fólst í þessum ívilnunum. Ég tel það fullkomin þingsvik, ef ekki er staðið við gefin loforð. Fyrsta loforðið, sem felst í l. frá 1938, var það, að útgerðarfélög mættu draga frá tekjum sínum, áður en skattur er á þær lagður, það tali, sem orðið hefur á rekstrinum frá því 1931. Þetta loforð er viðurkennt í frv. og ætti ekki að koma til neinnar þrætu framvegis. Nokkuð hefur á því bólað, að menn hafa talið vafasamt, hvort ætti að halda það, þegar hægt er að komast hjá því. Í öðru lagi er ákveðið í þessum l., að heimilt skuli bæjar- og sveitarstjórnum að undanþiggja þessi félög útsvarsgreiðslum að öllu eða nokkru leyti. Var nokkuð um það rætt á síðasta þingi, hvort afnema skyldi þetta, og yrði ekki sagt, að um væri að ræða neina brigðmælgi af hálfu löggjafarvaldsins, þó að sú heimild félli niður þetta ár. Í l. frá 1040 er útgerðarfélögum íslenzkra botnvörpuskipa heimilað að draga frá skattskyldum tekjum sínum 90% af því, sem þau leggja í varasjóð, en í frv., því, er hér liggur fyrir, er þessu breytt þannig, að þau mega að eins draga frá 50% af því, sem þau leggja í varasjóð af tekjum sínum árið 1940. Útgerðin hefur grætt mikið upp á síðkastið, svo að hér er um miklar upphæðir að ræða. Við hv. 3. landsk. teljum því líka eðlilegt, að nokkur stríðsgróðaskattur sé lagður á þessi félög. En hitt, að taka félögin þegar undir almennan tekjuskatt, mundi skapa varhugavert fordæmi, sem er nýtt í þingsögu vorri, því að fráleitt er að afnema 1. og láta það afnám verka aftur fyrir sig. Þá er það, sem hv. frsm. veik að, að sanngjarnt væri að gera meiri mun á útgerðarfélögum og öðrum félögum, sem reka milliliðastarfsemi og leggja fé í varasjóð. Ég fór fram á, að útgerðarfélögin mættu draga frá 3/5 af því, sem þau leggja í varasjóð, í stað þess, að hin mega draga frá 2/5, en aðrir hv. nm. vilja færa hin fél. lengra niður og láta útgerðarfél. standa þar, sem þau eru. Það kann að virðast undarlegt, að ég, sem er bændafulltrúi, skuli vilja ganga lengra en aðrir í því að undanþiggja útgerðina skatti fyrir síðastl. ár, en ástæðan er sú, að ég álít mikla nauðsyn á því, að aðalatvinnuvegur þjóðarinnar bindi gróða sinn sem mest í tryggingarsjóðum. Þó að gróði hafi orðið mikill árið 1940, getur farið svo, að hann verði allur upp étinn, þegar stríðinu er lokið, hvað þá í kreppu þeirri, sem hlýtur að koma eftir stríðið. Þá vil ég víkja að nokkrum till., sem fela í sér efnisbreytingar á frv. og hv. frsm. fór ekki nógu ýtarlega út í. Fyrst er sú till., sem breytir frv. um það, hve mikla upphæð útgerðarfélög megi eiga á biðreikningi í sterlingspundum. Till. n. var sú, að þetta væri fært upp í 60%, og féllst ég á það, en ég tek þó fram, að ég er óánægður með þetta. Hv. frsm. veik ekki að þessu, en ég vil taka það skýrt fram, að ef ekki fást frekari breyt. í þessu efni, mun ég biðja hæstv. fjmrh. að taka málið til athugunar, ef það mætti hafa áhrif um það, að þau félög, sem leggja mest af mörkum, fái að hafa talsvert meira á biðreikningi en þetta. Þetta gildir einnig um ný félög, sem verða að borga mikið af skuldum, verða að hafa mikið af reiðufé og leggja mikið í nýbyggingarsjóð. Þá er önnur till., sem hv. frsm. veik að. Við höfum fallizt á litla breytingu á þeirri till., en hún fer fram á, að það, sem útgerðarfélög áttu í varasjóði skv. efnahagsreikningi 31, des. 1939, sé ekki bundið þeim böndum, er felast í a- og c-lið 2. gr. Er það undarlegt, ef hv. þm. geta ekki samþ. svo sanngjarna till. Væntanlega má því gera ráð fyrir, að till. nái samþykki, úr því að hv. frsm, hefur fallizt á hana, með lítilli breytingu. Þá er till. okkar til breyt. á 4. gr., þar sem talað er um félög, er stunda sjávarútveg sem aðalatvinnurekstur. Við viljum, að þar með sé talin vinnsla á útgerðarvörum. Þetta getur haft mikla þýðingu. Stundum getur það orkað tvímælis, hvort aðalatvinnureksturinn sé útgerð eða vinnsla á útgerðarvörum. Okkur hv. 3. landsk. finnst eðlilegt, að starfsemi, sem er svo nauðsynleg sem vinnsla síldar og niðursuða fiskjar, sæti sömu kjörum og hrein útgerð. Ég fer ekki að þessu sinni út í persónufrádráttinn. Ég geri ráð fyrir, að hv. form. fjhn. mæli með þeirri till., sem ég er meðflm. að, að færa persónufrádráttinn. í sveitum hærra en nú er. Þá er það atriði, hvort skattar og útsvör skuli dregin frá tekjunum við ákvörðun skattskyldra tekna. í nál. er getið um þau rök þeirra fyrir þessu, að það mundi verða til að lækka skatta á þeim, sem hafa ójafnar tekjur. Ég held, að ekkert sé hægt að fullyrða um það, því að þetta færi eftir atvikum, sem ekki er hægt að sjá fyrir. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. Það mun vera að miklu leyti ráðið, hvernig afgreiðsla málsins á að verða, þó að vafi leiki á um einstakar brtt. Vænti ég þess, að hæstv. forseti sjái svo um, að sem flestir hv. þm. verði viðstaddir, er afgreiðsla fer fram.



Um afstöðu okkar Alþfl.-manna til þessa máls skal ég vísa til ræðu, sem hæstv. félmrh. flutti við 1. umr. í Ed., og get ég látið það nægja af minni hálfu og míns flokks um aðalatriði frv. Það er rétt, að þetta mál hefur verið býsna lengi í burðarliðnum, eins og hv. þm. V.-Húnv. sagði, að vísu með öðrum orðum. Það er líka rétt, að það ber þess merki, að menn með ólíkar skoðanir hafa unnið að því. Þess er ekki að dyljast, að hefði Alþfl. ráðið meiru, hefði frv. orðið öðruvísi en það er nú. Þó hefur flokkurinn talið, að svo sem nú er ástatt hér á landi, hafi svo langt verið gengið til móts við hann, að við megi hlíta. Hv. þm. A.-Húnv, sagði það mikinn kost á frv., að skattur hefði verið mikið lækkaður á mönnum með lágar tekjur og miðlungstekjur. Þetta er rétt. Er um verulega skattalækkun að ræða fyrir þessa menn, og er það í samræmi við mína skoðun og míns flokks, að slík lækkun sé gerð. Þessi lækkun er þó ekki meiri en svo, að skattstiginn samkvæmt frv. er nokkru hærri, þegar kemur upp fyrir 7000–8000 kr., en í skattal, frá 1935. Það var nauðsynlegt á árunum 1936–1939 að auka við þennan grunnskatt vegna erfiðleika, sem þá voru, og vegna þess, að skattur kom þá ekki frá útgerðinni, en lækkunin nú er bein afleiðing þeirra breytinga, er orðið hafa á hag þessa atvinnurekstrar á síðasta ári. Önnur ummæli í ræðu hv. þm. A.-Húnv, voru þau, að menn hefðu lengi haft þá röngu skoðun, að óhætt væri að hlaða sköttum á stórútgerðina, enda hefði hún verið að sligast undan þessum álögum á síðari árum. Og mér skildist hann vilja halda því fram, að erfið afkoma útgerðarinnar árin 1938–1940 væri að verulegu leyti að kenna þessari harðdrægni í skattamálum. Ég hef áður heyrt þessu haldið fram, og því vil ég gera nokkra grein fyrir því, hve þetta er fjarri sanni, að minnsta kosti að því er snertir árin 1934–1938. 10 togarafyrirtæki hér í borginni hafa á þessum fimm árum greitt tekju- og eignarskatt og útsvar sem hér segir: Í tekju- og eignarskatt greiddu þau kr. 2235.10 og í útsvar kr. 320200.00. Ég leyfi mér að spyrja, hvort nokkur maður geti haldið því fram í alvöru, að það sé skattakúgunin á þessum árum, sem valdið hafi þeim erfiðleikum, er óneitanlega voru miklir árin 1938–1940. Skattar hafa í rauninni engir verið, og útsvör hafa numið liðlega 320 þús. kr., eða um 65 þús. kr. á ári, það er 6504 kr. á hvert félagið á ári. Mér þykir rétt að benda á þessar staðreyndir vegna síendurtekinna staðhæfinga um skattakúgunarvaldið. Útgerðin var illa komin árið 1938, ekki vegna skattanna, þó að rétt sé að geta þess, að á útgerðinni hvíldu einnig önnur gjöld, svo sem útflutningsgjald af síldarafurðum og innflutningsgjald af kolum og salti, sem síðan hefur verið létt af smám saman. Orsakir örðugleikanna voru aflabrestur, markaðsbrestur og verðlækkun. Um þetta leyti fór saman lítill afli og óminnilega lágt verð, og var það aðalástæðan til hinnar þröngu afkomu útgerðarinar á því tímabili. Þá sagði hv. þm., að Alþ. bæri að standa við gefin loforð, og skal ekki úr því dregið, er hann segir, að með ákveðinni breyt. á l., sem hann mælir þó með, eins og ég geri, án þess að vera þó heldur ánægður með hana, sé verið að rifta loforðum við ákveðna menn í þjóðfélaginu. Ég er ekki sammála honum um þetta, enda mundi ég ekki fylgja þessu frv., ef svo væri. Þegar l. um skattfrelsi útgerðarfyrirtækjanna voru sett, var afkoma þeirra svo ólík því, sem nú er, að ekki var sambærilegt. Tilgangur 1. var að gera útgerðinni kleift að komast á réttan kjöl. Orkar það ekki tvímælis, að þessi var tilgangurinn. Og þetta hefur nú verið efnt. En engan mann óraði þó fyrir því, að annar eins stórgróði bærist útgerðinni í hendur og orðið hefur á síðast liðnu ári. Ég skil ekki rök hv. þm. fyrir því, að eðlismunur sé á því, hvort breytt er einum eða öðrum lið af þremur í skattfrelsisl. frá 1940. Ívilnanirnar, sem ákveðnar voru í þessum l., voru þessar: 1) heitið var tapsfrádrætti, þannig að árin 1938–42 skyldi heimilt að draga frá skattskyldum tekjum allt tap, sem orðið hafði á rekstri félaganna eftir 1. jan. 1931 til þess tíma, er tapið væri að fullu greitt. [Hér virðist vanta í handr. skrifarans.] Það er ekki aðeins, að sveitar- og bæjarfélögum hafi verið heimilað að leggja ekki útsvar á útgerðarfélögin, heldur var þeim beinlínis bannað að leggja á þau meira útsvar heldur en 1938, sem var þá 40 þús. til 50 þús. kr. á öll slík fyrirtæki hér í bænum. Þá er ákvæðið um 90% af nettótekjum þessara félaga, að sá hluti teknanna komi til frádráttar og verði ekki skattskyldur: Þessu loforði telur hv. þm. hafa verið rift að 4/5 hlutum. En þessi ákvæði eru öll felld úr gildi og önnur ný sett í staðinn. Þau eru felld úr gildi vegna þess, að sú undirstaða, sem þau voru byggð á, er ekki lengur fyrir hendi, og 1. þau því ástæðulaus. Hitt væri hin freklegustu rangindi gagnvart öðrum skattgreiðendum í landinu, að láta fyrirtæki þessi, sem mest hafa grætt nú upp á síðkastið, sleppa léttar við skattgreiðslu heldur en aðra. Hv. þm. sagði enn fremur, að hann hefði hins vegar talið eðlilegt, að þrátt fyrir það þótt skattfrelsisl. hefðu haldizt, þá hefði verið lagður stríðsgróðaskattur á þessi fyrirtæki. Hvaða mismunur er nú á því, hvort skatturinn er kallaður stríðsgróðaskattur eða einhverju öðru nafni, sé sama upphæð tekin af fyrirtækinu í skatt með stríðsgróðaskattinum, eins og nú er gert ráð fyrir að tekið verði með tekju- og eignarskattinum? Þar er í raun og veru enginn efnislegur mismunur á. Það má gera ráð fyrir, að svo fari nú sem oft fyrr, að svipull verði sjávargróðinn, og ekki er séð, hve lengi þessi gróði stendur. Af þeirri ástæðu legg ég ríka áherzlu á það, að 1. þessi séu látin ná til tekna ársins 1940, því að þá hefur skapazt meiri gróði á einu ári á þessu landi heldur en þekkzt hefur í sögunni nokkru sinni fyrr. Og kúfurinn hefur ekki enn verið tekinn til hins opinbera af þeim gróða, sem ekki hefur á neinn hátt orðið til fyrir dugnað, árvekni, atorku eða sparsemi eða neitt slíkt af hálfu þeirra manna, sem unnið hafa að þessum atvinnuvegi, heldur hefur þessi gróði hreint og beint komið vegna styrjaldarinnar. Einmitt vegna þess, hve óvíst er með framtíðina, er það skylda Alþ. að sjá um, að það opinbera fái sinn skerf af tekjum þessum frá árinu 1940, því að ekki er víst, hvað framtíðin ber í skauti sínu í þessum efnum. Ég hef vikið hér nokkuð almennt að efni frv., af því að ummæli hv. þm. A.-Húnv. (JPálm) gáfu tilefni til þess, og vænti ég, að hæstv. forseti geti fallizt á, að ekkert sé við það að athuga, þar sem ekkert var rætt um málið við 1. umr. Þá skal ég víkja að ummælum hv. þm. V.-Húnv. Hann lét þess getið, að hann og Framsfl. hafi hreyft því við umr., að sú breyt. yrði gerð á skattal., að hætt yrði að draga frá skatt síðastl. árs við ákvörðun skattskyldra tekna, en skattstiginn lækkaður. Hann taldi, að þetta væri bæði eðlilegri aðferð við skattálagningu og sanngjarnari heldur en eftir núgildandi l., því að með þessu væri tryggt, að fyrirtæki, sem hefðu misjafnar tekjur frá ári til árs, yrðu ekki harðar úti heldur en önnur fyrirtæki með jafnar tekjur árlega yfir lengri tíma, og miðað við, að bæði fyrirtækin hafi jafnar tekjur að meðaltali á ári yfir mörg ár til samans. Ég skal viðurkenna, að eins og skattal. eru nú, þá getur það komið fyrir, að fyrir tæki verði mismunandi hart úti í skattálögum eftir því, hvort þau hafa. mismunandi tekjur frá ári til árs eða jafnar. En það er ekki rétt að segja það skilyrðislaust, að félag með ójafnar tekjur verði harðar úti en hitt með jöfnu tekjurnar, því að það er nokkuð undir því komið, hvernig góðu og vondu árin skiptast á. Ef tvö góðæri koma í röð, þannig að síðara árið komi til greina til frádráttar tekjuskattur og útsvar frá árinu á undan, þá er ekki víst, að það fyrirtæki verði harðar úti það árið heldur en fyrirtæki, sem hefur jafnháar tekjur árlega yfir lengri tíma. Ég játa samt, að ýmislegt mælir með því, að þessi breyt. verði upp tekin. Og meginhugsun hennar er ég samþykkur, því, að gera ráðstafanir til þess að tryggja, að fyrirtæki verði ekki harðar úti vegna þess að það rekur stopulan atvinnurekstur með misjöfnum tekjum frá ári til árs. En ég tel ekki, að það hafi verið rétt að breyta þessu á þessu ári, eins og á stendur, vegna þess að nú stendur svo á, að til skatts koma tekjur ársins 1940, sem eru geysiháar. En á árinu 1940 hefur svo að segja ekkert af þeim fyrirtækjum, sem hæstar tekjur hefur haft á því ári, greitt neitt útsvar. Fyrir þessi fyrirtæki öll mundi þessi breyt. verka sem hrein og bein skattalækkun á þessu ári. Og ég hef enga ástæðu getað séð til þess, að svo verði hagað skattálagningu, allra sízt nú, eins og árferðið er. Og ef þessi regla verður tekin upp, að draga ekki frá skatt og útsvar síðasta árs, áður en skattskyldar tekjur eru ákveðnar, þá mun verða að gera einhverjar ráðstafanir um innheimtu skattsins. Það mun vera álitið, að ákvæðin um frádráttinn sé verulegt aðhald um greiðslu á skatti og útsvari. Ef á að breyta þessu atriði í 1., verður að setja einhvers konar tryggingu í staðinn fyrir þetta aðhald, sem tryggi innheimtu þessara gjalda. Ég er einnig sammála hv. þm. V.-Húnv., er hann talaði um varasjóðstillagið, og væri ástæða til að gera meiri greinarmun á fyrirtækjum í sambandi við það heldur en nú er gert, ef það væri tryggt, að hlutafélög væru eitthvað meira en nafnið tómt. En ég hygg, að mikill meiri hl. af þeim hlutafélögum, sem myndazt hafa síðasta áratug, séu ekki hlutafélög nema að nafninu til. En með l. er hlutafélögum veitt alveg sérstök aðstaða að því er skattálagningu snertir, og ástæðan fyrir því er sú, að í hlutafélögum er fé bundið til að nota það í ákveðnu augnamiði. En ef það er notað til eigin þarfa manna, fellur það undir skattskyldar tekjur. Vil ég svo víkja að brtt., sem fyrir liggja og mér þykir ástæða til að minnast á. Um brtt. n. hef ég engu við það að bæta, sem hv. frsm. tók fram, öðru en því, að fylgi mitt við brtt. 2.c. á þskj. 291, um umorðun á c-lið (57. gr.), er að sjálfsögðu bundið við það, að ekki nái samþ. brtt., sem ég flyt á þskj. 292. Ég vænti þess, að hæstv. forseti beri upp brtt. á þskj. 292 fyrst, því að ef hún nær ekki fram að ganga, mun ég greiða atkv. með brtt. á þskj. 291. Um brtt. mína get ég verið stuttorður. Samkvæmt henni er gert ráð fyrir því, að tapsfrá dráttur fyrir árin 1931 til 1939 sé takmarkaður við það, sem hér segir: Útgerðarfyrirtækjum íslenzkra botnvörpuskipa, línubáta og vélbáta er heimilt að draga frá við ákvörðun skattskyldra tekna árið 1940 töp, sem orðið hafa á rekstri útgerðarinnar á tímabilinu frá 1. jan. 1931 til 31. des. 1939, samkv. eftirfarandi reglum: Tap, sem orðið hefur árin 1938 og 1939, má draga frá að fullu, en auk þess er útgerðarfélögunum heimilt að draga frá töp, sem orðið hafa á árunum 1931–1937, að báðum meðtöldum, þar til eigi hvíla hærri skuldir en svarar til 150000 kr. á hverjum togara og tilsvarandi fyrir önnur skip, samkv. nánari reglum, sem setja skal með reglugerð, og til matsverðs til eignarskatts samkv. 19. gr. laganna hvað snertir aðrar eignir fyrirtækjanna. Þetta er í samræmi við það, sem ég hélt áður fram fyrr í ræðu minni, að væri megintilgangur skattívilnanal. frá 1938, sem sé að útgerðarfyrirtækin kæmust á réttan kjöl. Það var skylt að afstýra því, að útgerðin kæmist í voða, og það hefur verið gert. En umfram það, sem gert var í því efni, og umfram það, sem efni minnar brtt. ákveður, tel ég ekki rétt að ganga, né heldur að hafi verið tilætlunin 1938, þegar áminnzt 1. voru sett. Mér er óskiljanlegt, að það hafi verið ætlun þeirra löggjafa eða að það sé rétt eða eðlilegt, að þeir menn, sem útgerð hafa rekið og hafa átt eignir miklar eða litlar 1. jan. 1931, eigi einir allra manna í þjóðfélaginu að fá þann rétt, að þeim sé skilað aftur öllum þessum eignum, hverjum eyri, áður en þeir eiga að greiða skatta og skyldur til ríkissjóðs. En það er ætlazt til eftir frv., að það sé gert með þeim takmörkunum viðkomandi ákvæðunum um varasjóð, að fyrningar séu ekki metnar meira en svo, að skipin séu metin í 150 þús. kr., ef tapsfrádráttur þeirra verður til þess að hækka þau svo mikið í verði. Ég fæ ekki betur séð en að hér sé stórlega mismunað þessum þegnum Þjóðfélagsins samanborið við alla aðra þegna þess. Það er vitað, að það er fjöldi manna í öllum stéttum, sem hafa orðið fyrir svona miklum töpum og eignaskerðingum á tímabilinu frá 1931 til 1939, að báðum árum meðtöldum, án þess að nokkrum hafi dottið í hug, held ég, að þessi töp verði þeim öll bætt, áður en þeir greiða skatt af tekjum ársins 1940. En útgerðarfyrirtækin, ein allra fyrirtækja í landinu, eiga að fá þennan rétt, að fá aftur í sínar hendur eignir, þær, sem þau áttu 1. jan. 1931, áður en þau greiða nokkurn í skatt af tekjum ársins 1940, þó að gróði þeirra það ár hafi oltið á milljónum. Ég gæti skilið þetta, ef nauðsyn hefði verið á að gera þennan mismun á þegnum þjóðfélagsins. En svo er ekki. Gróði þessara fyrirtækja er svo mikill, að fjárhagur þeirra er öruggur og tryggur, þó að ekki sé gripið til slíkra ráðstafana sem hér er gert ráð fyrir. Og í brtt. minni er gert ráð fyrir, hversu langt skuli ganga, til þess að það eigi að telja þessi fyrirtæki trygg fjárhagslega. Þó að hér séu tilteknar 150 þús. kr., má vitanlega miða við einhverja aðra upphæð, ef réttara þætti. En mér virðist rétt að miða þessa upphæð við smálestatölu og aldur skipa. En þetta atriði er nokkuð erfitt í framkvæmd og yrði að setja um það vissar reglur. Hér er um að ræða gróða, sem ekki er hægt að segja að hafi verið aflað með dugnaði, sparnaði, framsýni eða atorku, heldur er hann einungis happagróði, sem alveg án sérstaks tilverknaðar manna fram yfir venjulega fyrirhöfn hefur borizt upp í þeirra hendur, er hann hafa hlotið, í milljónatali. Er hann því að mínu áliti miklu frekar eign þjóðfélagsins í heild heldur en þeirra manna, sem af tilviljun hafa eignazt hann, þegar þessi gróðaalda reis, að svo miklu leyti sem hann er fram yfir venjulegan gróða. Þá á ég aðra brtt. á þskj. 309 ásamt hæstv. viðskmrh., um, að gr., sem kveður á um persónufrádrátt, sé færð í það horf, sem hún upphaflega var í, þegar frv. var flutt í hv. Ed. og borið fram af fjhn. þeirrar hv. d. En þó að ég sé meðflm. þessarar brtt., þá skortir að minni hyggju mikið á, að hún nái því takmarki, sem ég taldi æskilegt og eðlilegt að ná með þessari lagasetningu. Ég tel eðlilegt, að persónufrádráttur sé jafn fyrir alla meðlimi fjölskyldunnar, án tillits til þess, hvort um gifta menn, hjón eða börn er að ræða, því að börn á vissum aldri eru jafnþung á framfæri og konan. (Annars er konan ekki ómagi á sumum heimilum). Ég hefði helzt kosið að hafa flokkana fjóra með mismunandi persónufrádrætti í stað þriggja, En ég býst ekki við, að slík brtt. næði fram að ganga, og því hef ég tekið upp þá till., sem var í frv. upphaflega og var þangað komin inn, að ég ætla, eftir uppástungu hæstv. fjmrh. Mismunurinn á persónufrádrætti í fl. er meira til þess að sýna viðurkenningu Alþ. á því, að eðlilegt sé að gera mun í þessu efni heldur en hitt, að upphæðirnar, sem um er að ræða, skipti miklu máli, og þessi viðurkenning veldur því, að ég er flm. þessarar brtt. En það er ómögulegt að loka augunum fyrir þeirri staðreynd, að framfærslukostnaður er svo mismunandi á ýmsum stöðum á landinu, eftir því hvort menn búa í sveit eða kaupstað, og ef búið er í kaupstað, hvort menn búa í höfuðborginni sjálfri, að það væri beinlínis ósanngirni að láta það ekki koma fram í skattal., að löggjafanum væri ljóst, að þessi mismunur er fyrir hendi. Þessi mismunur er miklu meiri heldur en þessi brtt. gæfi tilefni til að ætla. En ef ákvæðin um þetta væru samþ. eins og þau eru í frv. nú, væri það sama sem að loka augunum fyrir því, sem hver maður getur séð með opnum augum. Því að það er dýrara að lifa t. d. í Vestmannaeyjum heldur en í Axarfirði. Það veit hver maður. Og í kaupstöðum og sveitum er munurinn á þessu svo greinilegur og meiri en brtt. gefur til kynna. Ég sé, að meiri hl. fjhn. flytur brtt. á þskj. 313, þar sem gert er ráð fyrir, að jafn persónufrádráttur sé alls staðar á landinu og eins og hann er tiltekinn í Reykjavík eftir frv. eins og það er nú. Ég býst við glöggri grg. frá hv. form. n. fyrir þessari mjög svo fráleitu till. Um brtt. á þskj. 294, frá tveim hv. fjhnm., vil ég segja það, að ég er andvígur fyrra tölul. brtt., ekki þó svo mjög fyrir það, að ég ekki játi, að fljótt á litið virðist sanngirni mæla með þessu, heldur af hinu, að mér er torvelt að sjá, hvernig unnt er að framkvæma það að skipta varasjóði í fleiri deildir heldur en komnar eru þarna í frv. Í öðru lagi virðist mér, að ef brtt. þessi yrði samþ., mundi hún þýða það, að þetta, sem nemur þeirri upphæð, sem varasjóðurinn hefur verið 1939, mundi þá losna til frjálsrar ráðstöfunar af arði ársins 1940, þannig að það dragi úr þeim áhrifum, sem annars er ætlazt til, að gr. hafi til þess að hindra það, að fé streymi út í alls konar ráðstafanir og skapi verðbólgu og margháttaðar óheppilegar afleiðingar. Að því er síðari tölul. brtt. á þskj. 294 snertir, fæ ég ekki betur séð, eftir því sem hv. þm. mælti fyrir henni, en að hann sé óþarfur, því að ég skil ákvæðin svo, að fyrirtæki, sem hafa blandaðan atvinnurekstur, eins og t. d. - síldarverksmiðjur, þau komi undir ákvæði frv. eins og þau nú eru, því að þar er talað um fyrirtæki í sambandi við útgerð. En þessi ákvæði ná vitanlega ekki til þess, að maður, sem rekur iðnrekstur í landinu og kaupir hráefni af útgerðarmönnum, eigi að koma með sinn iðnrekstur undir ákvæðin um nýbyggingarsjóð. Sá maður kaupir hráefni til sinnar iðnar alveg eins og t. d. bakari kaupir mjöl o. fl. Ég glöggvaði mig ekki vel á því, sem hv. þm. sagði, er hann mælti fyrir þessum lið brtt. En mér fannst hann eingöngu eiga við þau fyrirtæki, sem hafa blandaðan rekstur, eru útgerðar- og iðnfyrirtæki, þá ættu ákvæði brtt. um varasjóðinn að ná til þeirra, en ekki hinna, sem eingöngu vinna úr sjávarafurðum. Ég er andvígur því, að fyrirtæki, sem enga útgerð reka, en aðeins vinna úr sjávarafurðum, komi undir ákvæði frv. um varasjóðinn. Ég mun greiða atkv. með brtt. á þskj. 304. Ég tel óþarft að blanda skattfríðindum gagnvart iðnfyrirtækjum inn í þetta mál, hvað sem segja mætti annars um að fella ákvæðið um þau niður. Ég held ég hafi þá drepið á brtt. allar og vænti þess, að hæstv. forseti taki til greina, tilmæli mín um röðina, sem þær verði bornar í undir atkvæði.



Ég sé mig tilknúðan að bera fram skrifl. brtt. við brtt. á þskj. 291,2.d.1, um að meginmál till. orðist svo: Af fé nýbyggingarsjóðs má ekki meira en 3/5 hlutar vera innstæða á biðreikningi o. s. frv. Brtt. þessi frá fjhn. á þskj. 291 á við 58 gr. l., og með henni rýmkar n. um heimild frv. til þess, að nokkur hluti nýbyggingarsjóðs megi vera innstæða á biðreikningum. Frv. ákveður þann hluta 1/3, en fjhn. leggur til að hækka hann upp í 3/5 hjá öðrum fyrirtækjum en þeim, sem njóta tapsfrádráttar. Rýmkun n. er til bóta. En mér virðist ekki rétt að gera þannig upp á milli þessara fyrir tækja. Ég get ekki séð, að nein sanngirni sé í því, að þeim útgerðarfélögum, sem hafa varið svo og svo miklum hluta af gróða sinum til að greiða skuldir, sem á félögunum hvíla frá taprekstrarárunum, sé. gert erfiðara fyrir í þessu efni en öðrum félögum. Hjá þeim félögum, sem verst voru stödd fjárhagslega áður en þetta gróðatímabil hófst, hefur mikið af gróðanum farið til að greiða þessar gömlu skuldir. Það hefur ekki einasta þýðingu fyrir eigendur þessara útgerðarfélaga, að hér hefur orðið rétting á, heldur hefur það vitanlega mikla þjóðhagslega þýðingu. Það mælir því öll sanngirni með því, að þessi félög fái jafnan rétt og öðrum er ætlaður til þess að nota innistæðu á biðreikningi í nýbyggingarsjóðinn. Hin skrifl. brtt. mín fellur alveg inn í meginmál till., og það þarf heldur ekki að breyta tölulið 2 næst á eftir, - hann getur staðizt fyrir þessu. Ég hef tekið þann kost að bera brtt. fram skriflega, af því að umr. á að ljúka í nótt og því ekki tími til að prenta hana. Hv. þm. Seyðf. gerði að umræðuefni brtt. á þskj. 294 frá hv. þm. A.-Húnv. (JPálm) og hv. 3. landsk. (StSt) og leit svo á, að hún væri óþörf. Ég skaut því fram, að það skipti máli, hvort átt væri m. a. við síldar- og beinamjölsverksmiðjur, sem þannig eru reknar, að þær eru að vísu hlutafélagseign, en hafa að höfuðmarkmiði að vinna úr því hráefni, sem til fellur á staðnum, lifrarbræðslu og beinamjölsvinnslu, til hagsbóta fyrir innleggjendurna á staðnum, útgerðarmenn og sjómenn, sem taka hlut sinn í afla (hlutaskipti). Þannig er því háttað t. d. með verksmiðjuna á Akranesi. Gjaldið, sem tekið er fyrir vinnsluna, er miðað við að standa undir rekstri og stofnkostnaði verksmiðjunnar. Nú finnst mér eðlilegt að líta svo á, að slík fyrirtæki hljóti að heyra undir hin umræddu lagaákvæði. Ég tel sjálfsagt að samþ. þessa viðbótartill. þeirra tvímenninganna.



Það var vegna brtt. meiri hl. fjhn. á þskj. 313, sem ég kvaddi mér hljóðs. Um persónufrádráttinn hafði orðið í n. nokkurs konar þegjandi samkomulag að láta hann standa í tveim flokkum, eins og hann kom frá Ed. Að vísu voru menn mjög ósáttir um það. Hv. þm. Seyðf. (HG) vill hafa flokkana fleiri, hann vildi hafa þá fjóra, þótt brtt. á þskj. 309 sé um þrjá. En meiri hl. n., sem stendur að brtt. 313, vill hafa persónufrádráttinn alls staðar jafnan. Hv. þm. Seyðf. segist bíða þess með mikilli eftirvæntingu að heyra rökin fyrir þeirri till. Ég býst við, að hann þekki þau rök nokkuð áður. Það er eins og að berja í stein að hamra eitthvað inn í skynsemi þeirra manna, sem vilja ekki skilja, og þessi hv. þm. er þar ekki barnanna beztur, heldur öllum mönnum þrárri, þegar hann vill. Hann lítur aðeins á það, að kostnaðurinn við að lifa reynist misjafn eftir því, hvort þeir búa á dýrum, góðum stað eða fleyta fram lífinu sem útgjaldaminnst í sveitum og á ódýrustu og þægindalausustu stöðum við sjávarsíðuna. Ef fara ætti eftir því, yrðu að vera nokkur hundruð flokkar. Jafnvel innan sömu sveitar og á sama bænum er það mjög mismunandi dýrt fyrir menn að lifa, allt eftir aðstöðu þeirra og lífskröfum. Í nágrannakaupstöðum eins og Siglufirði og Akureyri getur þetta munað svo miklu, að samkvæmt hugsanagangi hv. þm. yrðu þar að vera sinn „skalinn“ á hvorum staðnum, „skali“ nálega fyrir hvert kauptún, og næði þó aldrei að fullu tilganginum. En tilganginn skil ég ekki vel heldur. Ég sé ekki nokkurt réttlæti í því, að maður, sem leyfir sér 10–15 herbergja íbúð, eigi fyrir það að fá hærri persónufrádrátt en sá, sem verður að búa í þröngum og lélegum húsakynnum, - skil ekki, að fyrst eigi þjóðfélagið að veita honum margfalt meiri tekjur en hinum og síðan skattfrelsi með miklu hærri persónufrádrætti. Þegar hv. þm. Seyðf. ber saman Vestmannaeyjar og Axarfjörð, er ég viss um, að það er dýrara að lifa í Axarfirði en Vestmannaeyjum. Hvað sem líður landkostum Axarfjarðar, veit ég ekki betur en Vestmannaeyjar eigi þá meir í vegna auðlegðar hafsins í kring. Hv. þm. Seyðf. telur sérstaklega mikinn reginmun dýrleikans í sveitum og kaupstöðum. En að því er gætandi, að margt manna í kaupstöðum hefur skepnur og jarðarafnot, sem gefa þeim að meira eða minna leyti jafnhagstæða aðstöðu og bónda til að lifa á litlu. Bændur, sem framleiða mjólk í Reykjavík, fá ekki aðeins hærra verð fyrir hana en aðrir og sleppa við flutningskostnað, heldur eiga þeir nú í ofanálag að fá miklu hærri persónufrádrátt en aðrir mjólkurframleiðendur, s. s. þeir, sem búa á Álftanesi eða í Mosfellssveit. Hvers vegna? - Eða tökum dæmi af manni, sem lifir l00 km frá Reykjavík og verður að kaupa þaðan mestallar nauðsynjar sínar. Á sumri þungavöru getur flutningskostnaðurinn, sem á leggst, numið nær helmingi verðsins. Það er dýrara fyrir hann að lifa þar en í Rvík, og þó á hann að fá minni persónufrádrátt. Ég get ekki skilið, að þetta sé réttlátt, en það getur vel verið jafnaðarmennska í augum hv. þm. Seyðf. (HG) fyrir því. Þó hélt ég satt að segja, að jafnaðarmennska væri falin í öðru en þessu. Það er háskalegt að draga menn í flokka eftir því, hvaða borgaralegum skyldum þeir gegna í þjóðfélaginu. Sami háski getur það orðið að veita mönnum mismunandi rétt eftir því, hvar þeir búa. Meira að segja í verklýðsfélögum hefur verið haldið stranglega við þá reglu, að allir félagsmenn skyldu njóta sömu kjara. Menn fá minna fyrir vinnu sína í dreifbýlinu. En um leið á að ganga nær þeim í skatti en höfuðstaðarbúum, leyfa þeim minni persónufrádrátt. - Ef þjóðfélagið heldur áfram að veita fólki háar tekjur, þar sem auðveldast er að afla þeirra, og ívilnar því á þeim stöðum í skatti, leiðir af því, eins og þegar sýnir sig, að fólk vill ekki vera í dreifbýlinu, þegar því er refsað fyrir þægindaskortinn og lágu tekjurnar með því að leyfa því lítinn persónufrádrátt. Menn flýja til kaupstaðanna og mest til Reykjavíkur, þar sem verðlaun eru veitt fyrir að njóta góðra íbúða og hvers konar þæginda. Við flm. brtt. erum sammála um, að það eigi að hverfa frá þeirri stefnu í landinu, sem leiðir til slíks flótta, það eigi að vinna móti misréttinu og það jafnt í launum sem skattgreiðslum. Ef menn geta ekki fallizt á brtt., sýnir það aðeins, hve gagnsýrðir þeir eru af hleypidómum. Hv. þm. Seyðf. sagði réttilega, að frv. misjafnaði mjög aðstöðu manna í landinu, nokkrum stórfyrirtækjum er heimilað að leggja mikið fé í sjóð sinn án skattgreiðslu, en smáframleiðendur mega ekkert slíkt draga frá skatti. Mér skilst nóg vera af ójöfnuði í frv., þótt ójöfnuði í persónufrádrætti sé ekki bætt ofan á.



Það má með miklum rétti segja, að næsta litla þýðingu hafi að lengja þessar umr. til muna, þar sem komið hefur í ljós, að flestir alþm. eru fjarverandi. Ég get þó ekki látið hjá líða að víkja nokkrum orðum að þeim atriðum, sem hv. þm. Seyðf. talaði um. Þá er fyrst það, að hann heldur því fram, eins og svo oft áður, að það sé ekki að neinu leyti fyrir ráðstafanir. ríkisvaldsins, að útgerðin í heild sinni var komin í þau vandræði 1931–1939, sem raun bar vitni um. Hann hélt því fram, að þessi vandræði útgerðarinnar stöfuðu fyrst og fremst af markaðstöpum og lítilli veiði. Þessi sjónarmið má náttúrlega lengi þrátta um, en ég held samt, ef það er rannsakað, hvernig þessir hlutir standa, að það sé ómögulegt að neita því, að erfiðleikarnir stafi af því, hvernig búið hefur verið að útgerðinni af hálfu ríkisvaldsins. Það má með nokkrum rétti segja um þetta hið sama og um bændur, sem verða heylausir í harðindum, að það stafi af því, að harðindi eru í landinu. En auðvitað er orsökin ekki síður sú, að þeir hafa farið ógætilega að í ásetningi að haustinu. Nú er þess að gæta, að það hafa ekki nein óvanaleg veiðileysisár verið á þessu tímabili, svo að það hafi skarað fram úr því, sem áður hefur þekkzt. En vandræðin undanfarin ár hafa fyrst og fremst komið af falskri gengisskráningu og í öðru lagi vegna tolla og skatta. Hv. þm. Seyðf. hélt því fram, að tekju- og eignarskattur hefði verið sama og enginn, og er það bein sönnun þess, hve illa hefur verið komið fyrir þessum fyrirtækjum vegna þess, hvernig að þeim hefur verið búið af hálfu ríkisvaldsins. Þar til má nefna gjöld, sem hlaðið hefur verið á fyrirtækin á þessu tímabili, og gæti ég um það flutt langt mál. En ég þarf ekki að þessu sinni að fara lengra út í þá sálma en aðeins að sýna fram á, hverju munar um mín sjónarmið og þessa hv. þm. Þá er í öðru lagi það, sem hv. þm. vildi véfengja og mótmæla því, sem ég hélt fram í fyrri ræðu minni, en það var það, að brugðið hefði verið gefnum loforðum til útgerðarinnar með því að flytja þetta frv. Það er með því frv. brugðið loforðum, sem fólust í þeim l., sem gilt hafa fram á þennan dag, og ætlazt er til að verði afnumin, um skattgreiðslu útgerðarfyrirtækja. Ég fæ ekki séð annað en að það liggi greinilega fyrir, að hér hafi verið brugðið gefnum loforðum með því að láta ákvæði þessara l. verka aftur fyrir sig. Við skulum segja, að allt dilkakjötið hafi verið ákveðið skattfrjálst með l. 1940, og það happ hefði svo komið fyrir, að dilkakjötið hefði hækkað gífurlega. Ég hygg, að flestir bændur hefðu talið það svik við sig, ef þessi hækkun á dilkakjötinu hefði verið tekin af þeim með skatti á þann hátt að láta afnám slíkra l. verka aftur fyrir sig. Mér er sem ég sjái allan launamannahópinn hér á hv. Alþ., ef það kæmi fyrir, vegna breyttra kringumstæðna, að lækkuð yrðu laun allra launþega og 1. látin verka þannig aftur fyrir sig, að lækkunin gilti fyrir liðið ár . Í þessu sambandi er einnig þess að geta, að hér á síðasta Alþ., sem ekki er nema ár síðan var haldið, flutti hv. 3. þm: Reykv. frv. um afnám þessara l., um skattgreiðslu útgerðarfyrirtækja, og fór frv. fram á það sama sem gert er með þessu frv. En það kom í ljós, eftir því sem ég bezt veit, að ekki einn einasti maður úr þingfl. stj. var því meðmæltur að afnema 1. að því er snerti þau tvö meginatriði, sem í frv. fólust. Mjög margir menn hér á hv. Alþ., sérstaklega framsóknarmenn og, að ég hygg, Alþfl.-menn, eru því meðmæltir að afnema útsvarsfrelsið, sem kalla mætti svo, og heimila að leggja útsvar á þessi fyrirtæki. En um það skal ég ekki fara mikið fleiri orðum, en aðeins víkja að því, sem hv. þm. Seyðf. talaði um, að þetta væri sjálfsagt eins og nú er, vegna þess að takmörkunum innan l. væri þegar náð. Að því leyti er það rétt, að takmörkum þessara l. er náð, sem snýr að þeim hluta l., er fjallar um tapsfrádrátt. En einmitt hv. þm. Seyðf. vill ekki halda það loforð, sem gefið var með skattgreiðslu útgerðarfyrirtækja, að því er tapsfrádráttinn snertir, ef hann ætlast til, að brtt. hans nái samþykki þingsins. Þó að þessum takmörkum l. sé náð, þá álít ég, að nú sé heppilegur tími til að stofna til varasjóða handa útgerðarfyrirtækjunum, svo að þeim væri engin hætta búin, þó að yfir skyllu ný vandræði, og þyrfti þá ekki að ganga aftur inn á þá braut að láta þau njóta sérstakra fríðinda umfram alla aðra. Við lifum á svo miklum óreiðutímum, að við getum lítið um það sagt. hvað næstu mánuðir, hvað þá ár, fela í skauti sínu. En eins og ég tók fram áðan, getum við átt von á því, að stríðsgróðinn verði farinn áður en stríðið er búið, hvað þá heldur þegar kreppan er búin, sem hlýtur að skella yfir að stríðinu loknu. Nú er þess í öðru lagi að geta að það veit enginn um það, hvað mikils virði þessi ensku pund, sem gróði útgerðarinnar byggist á, kunna að verða eftir stríðið. Snertandi það, að þessi hlunnindi, sem útgerðarfél. er veitt með tapsfrádrættinum, séu meiri en búast mætti við þá vil ég enn minna hv. þm. Seyðf. á það atriði, að ekki hefur verið staðið við þau loforð, sem gefin voru með l. um skattgreiðslu útgerðarfyrirtækja. Annars kemur það fram í þessu sambandi, ekki sízt að því er útgerðina snertir, að sjónarmiðin eru ákaflega ólík, og mönnum hættir til að líta á þetta frá persónulegu sjónarmiði. Ég lít á þetta frá víðtækara sjónarmiði. Ég lít á það sem þjóðfélagsmál á þeim grundvelli, að það sé brýn nauðsyn á því, að okkar þjóðfélag geti haldið áfram framleiðslunni og ekki sízt útgerðinni, hún þarf að vera rekin þannig, að hún sé fjárhagslega tryggð. Hvað verður um alla okkar verkamenn, ef útgerðin er ekki rekin á tryggan hátt, hvað um launamennina, sem þurfa 20–30 millj. kr. í laun á ári, hvað verður um þau framlög, sem nú verður að leggja fram af ríkinu til verklegra framkvæmda, ef útgerðin er ekki rekin á tryggan hátt? Þess vegna er það ekki persónulegur hlutur, að það sé sem bezt að útgerðinni búið. Viðvíkjandi þeim 2 till., sem við flytjum, hv. 3. landsk. og ég, og þeim andmælum, sem komu frá hv. þm. Seyðf., skal ég segja það um fyrri till., að ég fæ ekki séð, að það þurfi að valda neinum ruglingi, þó að ákvæði a- og c-liðs nái ekki til þeirrar upphæðar, sem útgerðarfélög áttu í varasjóði í árslok 1939. Ég held, að það sé af því, að hv. þm. hafi ekki athugað þetta nægilega, að hann heldur, að þetta ákvæði muni valda einhverjum ruglingi, ef það verður samþ. Viðvíkjandi seinni till., þá finnst mér, að það sé heldur ekki rétt, að hún sé óþörf, vegna þess að gr., eins og hún er orðuð í frv., gefur ekki til kynna, hvort þau fyrirtæki, sem hafa með höndum vinnslu sjávarafurða, koma undir þetta ákvæði. Ég held, að það sé svo ekki fleira, sem ég þarf að svara í sambandi við þau atriði, sem hér hafa verið gerð að umtalsefni, því að form. fjhn. mælti svo skörulega fyrir till. um persónufrádrátt, að ég hef þar engu við að bæta.



Eftir því sem orð féllu hjá hv. þm. A.-Húnv. um annan lið brtt. 294, staðfesti hann nú það, sem mér skildist á fyrri ræðu hans, að þetta ákvæði ætti einnig að ná til iðnfyrirtækja, sem eru í eign og umráðum fyrirtækis, sem jafnframt rekur sjávarútveg. Þá vil ég út af ummælum hv. þm. Borgf. benda á það, að mér virðist þessi breyt. hins vegar, að því er snertir verksmiðjur, vera fullkomlega aðgreind frá sjálfri útgerðinni. Annars voru mér ekki fyllilega ljós orð hans um þetta atriði, og væri fróðlegt að fá um það frekari upplýsingar fyrir 3. umr. Út af ræðu hv. þm. A.-Húnv. væri hægt að halda sérstaka ræðu, en ég get þó að mestu leitt það hjá mér. Hv. þm. viðurkenndi, að þær tölur, sem ég fór með, mundu sennilega vera réttar, og ég get fullvissað hann um það, að svo er, enda eru þær fengnar úr skýrslum skattstofunnar. En jafnvel þó hv. þm. dragi tölurnar ekki í efa, þá segir hann: Útgerðinni hefur verið íþyngt af ríkisvaldinu samt sem áður. Ég verð að segja það, að slíkar röksemdafærslur eru lítið sannfærandi. Hv. þm. verður að játa það, að það er fjarri öllum sanni, að það séu skattálögur einar, sem ollu þeim erfiðleikum, sem útgerðin var komin í árið 1938. Það voru a. m. k. alls ekki beinu skattarnir, sem nokkru munaði með, en það kann að vera, að einhverju hafi munað með salt- og kolatollinn, en ég vil benda á, að það var ekki minn fl., sem stóð að þeim hækkunum, sem þar voru gerðar. Dálítið svipað fór hv. þm., er hann talaði um skattfrelsi útgerðarinnar og sagði, að rift væri loforðum, sem gefin hefðu verið, með því að flytja þetta frv., sem hér liggur fyrir. Mig undrar það sannarlega, að hv. þm. skuli ekki með öllu vera á móti frv. og jafnvel vilja fella það. Þá sagði hv. þm., að ef útgerðin hefði fengið að vera skattfrjáls, hefði henni sennilega engin hætta stafað af því, þó að ný kreppa skylli yfir. Ég skal játa að það væri mjög æskilegt, að hægt væri að búa þannig að útgerðinni og öllum atvinnuvegum landsmanna, að þeim væri engin hætta búin, þó að ný kreppa skylli yfir. En ég verð að játa þá staðreynd, að það er fullkomlega ómögulegt að skoða nokkuð slíkt sem tryggingu fyrir því, að útgerðin eða nokkur annar atvinnuvegur standi á fjárhagslega traustum grundvelli í framtíðinni. Því eins og nú er ástatt í heiminum, er ómögulegt að segja um það, hvers virði peningarnir kunna að verða á næstunni. Hvers virði eru t. d. skipin, ef siglingar stöðvast með öllu? Þetta getur enginn séð fyrir. Hins vegar er ég sammála hv. þm. um það, að það sé þjóðfélagsmál, hvernig um útgerðina fer, og Alþ. viðurkennir, að svo sé. Og þess vegna er ég líka eindreginn hvatamaður. þess, að sá arður, sem skapazt hefur á árinu 1940, verði beinlínis bundinn, að svo miklu leyti sem það er hægt, við það að nota hann í þágu útgerðarinnar til þess að standa undir rekstri hennar og auka atvinnuna. Ég vil leggja áherzlu á það, að það fé, sem lagt verður til varasjóð- anna, verði bundið svo tryggilega, að það komi ekki fyrir, að það verði notað til annarra hluta. Það er óþarfi fyrir hv. þm. að benda á það, að útgerðin hafi þjóðfélagslega þýðingu, a. m. k. er mér það ljóst alveg eins og honum. - Með þessu er að nokkru svarað því, sem hv. þm. sagði um brtt. 294. Þá kemst ég ekki hjá því að svara nokkrum orðum sessunaut mínum, form. fjhn. Hann vildi halda því fram, að mér gengi erfiðlega að skilja það, sem ég ekki vildi skilja, og að ég væri hverjum manni þrárri. Ég vil þá segja honum, að það er þó eitthvað til í þessu, að ég hef mína galla. En ég þekki einn mann, sem tekur mér stórum fram, og það er. þessi hv. þm. sjálfur, eins og ræða hans bar líka glöggan vott um. Hann sagði, að það væri rétt hjá mér, að mismunur væri á því, hvað dýrt væri að lifa. En mér skildist hann líta á þennan mismun, hvað dýrt væri að lifa, eftir því í hvaða landshluta menn byggju. Hann hélt því fram, að það væri ekki nóg að gera greinarmun á kaupstað og sveitabæ, heldur sagði hann, að það væri mismunandi dýrt að lifa á sama bænum eftir því, hvað menn gerðu miklar kröfur til lífsins. Hann komst að þeirri einkennilegu niðurstöðu, að mismunurinn á því, hve dýrt sé að lifa, byggist eingöngu á því, hvaða kröfur menn gera til lífsins. Það væri æskilegt, að þetta væri satt, en það er ekki satt. Það, sem verður að miða við, er, hvað lífsþarfirnar kosta til sómasamlegs lífernis, til þess að menn líði ekki skort. Það eru lágmarkskröfurnar, áður en farið er að greiða skatta. Hv. þm. telur, að þeir, sem búa í kaupstöðum, geri svo miklar kröfur til lífsins, að nálgist bílífi, en séu svo verðlaunaðir með hærri persónufrádrætti. Þetta er mesti misskilningur. Ég hef nú heimsótt hv. þm. í sveitina og sá ekki betur en að hann búi eins vel og við í kaupstaðnum og við svipuð þægindi. Mat hugsa ég, að hann borði eins góðan og við og líklega töluvert betri, að mínum smekk a. m. k. Hitt er annað mál, að til eru efnaðir menn, sem búa í nýtízku húsum við öll heimsins þægindi, og kotbændur, sem ekki komast af. Af hverju flytur þá ekki hv. þm. till. um að mismuna persónufrádráttinn fyrir þá? Þess í stað vill hann hafa jafnan persónufrádrátt í sveit og kaupstað. En það er ekki til neins að loka augunum fyrir því, að kjör manna verða ekki jöfnuð með persónufrádrætti í skattal. frekar en hægt er að tryggja fólki sáluhjálp á himnum í skattal. Það, sem ber á að líta, er, að þær nauðsynjar, sem þarf til lífsins viðurhalds, eru mismunandi dýrar á ýmsum stöðum. Það liggja fyrir skýrslur um það, að af fæði manna í Reykjavík eru 75% að verði innlendar vörur, fluttar hingað með ærnum kostnaði, en 25% erlendar vörur. Þessar innlendu vörur, sem Reykvíkingar þurfa að kaupa, kosta þá stórum mun meira en bóndann í sveitinni. Hv. þm. veit, hvað honum er reiknað til tekna, þegar hann á að greiða skatt. Við hér borgum 75 aura fyrir hvern lítra mjólkur. Hjá honum held ég, að mjólkin sé metin um eða innan við 30 aura lítrinn. Hann fær meira en tvöfalt meiri mjólk en við fyrir sömu peninga. Mér er sagt, að kartöflur kosti 55 kr. pokinn núna. Hvað kosta þær fyrir austan? Eða kostar kannske ekkert að flytja vörurnar úr sveitinni og dreifa þeim hér? Það þarf ekki meira um þetta að tala. Allir hv. þm. vita, að margar lífsnauðsynjar kosta tvöfalt og meira til hér í Reykjavík en í sveitunum. Auk þess er ýmislegt annað, sem mætti minna á. Ef maður leyfir sér að eiga nokkur börn og hafa vinnukonu hér, er ekkert tillit tekið til þess við skattálagninguna, en það er gert í sveitunum. Ég vil endurtaka fyrri gullhamra mína til hv. þm. Ég veit engan mann jafnstaðfastan í að halda við villu sína og hann. Ég játa það auðvitað, að einstaka erlend vörutegund getur verið dýrari uppi til sveita en hér, en það vegur miklu minna í nauðsynlegum kaupum sveitafólks en innlendar vörur í kaupum bæjarbúa. Annars hygg ég, að ekki hafi neina þýðingu að vera að karpa um þetta lengur.

Sveinbjörn Högnason Hv. þm. Seyðf. er að því leyti mér fremri í að halda staðfastlega við sinn málstað, að hann býr til þau orð og þær röksemdir, sem hann heldur, að hann sé að mæla gegn, en tekur ekki tillit til þess, sem raunverulega var sagt. Ég tel mér þó skylt að hafa röksemdafærslu andstæðings míns rétt eftir. Það er m. a. þetta, sem ég á við, þegar ég segi, að hv. þm. Seyðf. sé allra manna þráastur um að halda við sinn málstað. Hann gengur svo langt í þessu, að það er varla frambærilegt á sjálfu Alþingi. Hann segir, að ég hafi sagt, að það, hvað dýrt sé að lifa, byggist eingöngu á því, hvaða kröfur menn geri til lífsins. Ég hef aldrei sagt þetta. Ég hef sagt, að það byggist að nokkru leyti á því.

Ég fór rétt með

. Já, ég veit, að hv. þm. vill ekki viðurkenna þetta. Ég sagði, að það gæti verið misjafnlega dýrt að fullnægja þörfum sínum á hinum ýmsu bæjum í sömu sveit og það byggðist að miklu leyti á því, hvaða kröfur menn gerðu til lífsins. Þá sagði hv. þm., að ég hefði sagt, að menn lifðu svo miklu bílífi hér í bæ. Ég hef aldrei viðhaft þau orð. Ég sagði, að í bæjunum veittu menn sér meiri þægindi. Af hverju? Af því að þeir hafa betri aðstöðu til þess. Þeir hafa meiri laun. Það er ósköp eðlilegt, að þeir geri það, sem geta. En það á bara ekki að verðlauna þá með minni sköttum. Hv. þm. heldur því fram, að ýmsar nauðsynjar séu ódýrari uppi í sveit en í kaupstöðum. Bæjarbúar þurfi að kaupa 75% innlendar vörur, en 2.5% erlendar. Það er rétt. Þá segir hann, að mjólk sé tvöfalt dýrari hér en okkur sé reiknuð hún til skatts uppi í sveit, og annað sé eftir því, kartöflur o. fl. Það er ekki rétt. Innlendu vörurnar eru ekki allar meira en tvöfalt dýrari í bæjunum. Nú vil ég segja hv. þm., að ég borga tvöfalt verð fyrir kol á við hann. Öll þungavara er miklu dýrari í sveit en í bæjum. Af þungavöru borgum við 5–10 aura viðbótartoll á hvert kg. Ég get ekki séð annað en þetta geti jafnazt nokkuð á móti verðlagi innlendra afurða í bæjum. Hitt er ógerningur, að láta það jafnast nákvæmlega. Mismunurinn á því, hvað menn komast af með, og það, að menn í sveit komast af með minna en menn í kaupstað, stafar að miklu leyti af því, að fólk í sveit verður að neita sér um fleira. Hv. þm. tók sjálfur gott dæmi, þó að hann ætlaði það sínum málstað í vil. Hann sagði, að ef hann hefði vinnukonu, fengi hann ekki að draga kaup hennar frá í skattframtali sinu, en það fengi bóndinn. Hefur hv. þm. virkilega ekki gert sér grein fyrir hinum mikla aðstöðumun í þessu efni? Dettur honum í hug, að það séu margar sveitakonur, sem hafa vinnukonu til þess að hugsa um fjölskylduna? Nei, húsmæður í sveitum verða að gera hvort tveggja, vinna að öllu innanhúss og hjálpa til við framleiðsluna. Vinnukonur í kaupstöðum eru teknar til hjálpar við þau störf, sem húsmæður í sveitum verða einar að inna af hendi auk þess að hjálpa við framleiðslustörfin. Mig skal ekki furða, þegar hv. þm. tekur svona dæmi, þó að hann verði ruglaður í ríminu. Eins og ég hef tekið fram, sé ég ekki, að það eigi að verðlauna fólk fyrir að safnast þangað, sem hægast er að lifa. Ég sé ekki ástæðu til að verðlauna þá, sem vilja helzt vera þar, sem lífsskilyrðin eru bezt, og mynda með því misræmi í þjóðfélaginu.

Frsm. (Skúli Guðmundsson) : Þeir hv. þm., sem talað hafa og eiga báðir sæti í fjhn., þeir hv. þm. Seyðf. og hv. þm. A.-Húnv., vildu draga í efa, að það væri rétt, sem ég og hv. 1. þm. Rang. höfum tekið fram í nál., að með því fyrirkomulagi, sem nú er, að skattgreiðendum sé leyft að draga frá tekjum sínum útsvör og skatta, sem þeir greiða á skattárinu, áður en skattur er á lagður, komi skatturinn þyngra niður á þeim, sem hafa áhættusaman rekstur og jafnar tekjur frá ári til ár s. En það er alveg ljóst, að svo mundi verða. Hv. þm. A.-Húnv. víkur að því í nál. og lagði einnig áherzlu á það í ræðu sinni, að með því að afnema nú l. um skattgreiðslur útgerðarfyrirtækja og láta afnámið verka aftur fyrir sig, væri Alþ. að bregðast loforði, sem það hefði gefið útgerðarfyrirtækjunum. Ég veit ekki, hvort allir flokksbræður hans líta eins á þetta, en ef svo er, hefði útkoman orðið sú, ef sá flokkur hefði einn um fjallað, að útgerðarfyrirtækin hefðu haft 90% skattfrjáls af hinum mikla gróða síðastl. árs. Þetta teljum við ekki rétt og viljum benda á, að vegna þess að gróðinn kom svo óvænt, hafi verið sjálfsagt að gera hér á breyt., en þó ekki svo, að ekki væri fyrir því séð, að útgerðin gæti losnað við skuldir og lagt í varasjóð. En nú telur hv. þm. A.-Húnv. eðlilegt, að á tekjum ársins 1940 sé stríðsgróðaskattur, og þar gætir ósamræmis hjá hv. þm. Ef það er ekki rétt að afnema 1. frá 1938 og láta afnámið verka aftur fyrir sig til 1940, þá er ekki heldur rétt að setja nú ný 1. um skattálagningu á tekjur ársins 1940. Hv. þm. A.-Húnv. sagði sem rétt er. að útgerðin hefði verið í kröggum áður, og kenndi hann það því, að illa hefði verið að þeim atvinnuvegi búið. Hann nefndi í því sambandi tolla á nauðsynjum útgerðarinnar og framkvæmd gengisskráningarinnar. En nú er orðin á svona mikil breyt. Útgerðin hefur grætt mikið fé árið, sem leið, og það er óhætt að fullyrða, að sá gróði stafar ekki af því, að öðruvísi hafi verið búið að útgerðinni af hálfu hins opinbera, heldur af því, að í stað aflaleysis og söluerfiðieika er nú nægur afli og markaður viss. Gengisleysi útgerðarinnar stafaði því fyrst og fremst af aflaleysi og þvílíkum erfiðleikum. Ég vil benda á skýrslu, sem lögð var hér fram 1939 frá milliþn. í sjávarútvegsmálum. Þar kom fram t. d., að tollur, sem útgerðarfyrirtækin höfðu orðið að greiða, var ekki það mikill, að hann gæti haft neina verulega þýðingu fyrir afkomu útgerðarinnar. En eins og hv. þm. Seyðf. tók fram, greiddi útgerðin lítinn tekjuskatt á þessum árum af því hvað útkoman var slæm. Þá vil ég minnast á gengisskráninguna. Ég ætla nú ekki, þegar komið er fram yfir miðnætti, að fara að rifja upp allt það, sem sagt hefur verið um, að hún hafi valdið töpum útgerðarinnar, en ég vil benda á, að þegar loks var gerð breyt. í því efni, var það ekki fyrst og fremst verk þess flokks, sem hv. þm. A.-Húnv. fylgir. Fleira er það víst ekki, sem ég þarf að gera aths. við.



Þar sem svo er orðið áliðið, skal ég ekki gera að umræðuefni það, sem helzt hefur verið rætt áður, því að hv. þm. Seyðf. hefur gert svo skýra grein fyrir skoðunum okkar Alþfl.-manna. En mig langaði með örfáum orðum að minnast á brtt. á þskj. 304 við brtt. n. á þskj. 291 við síðustu gr. frv. Inn í síðustu gr. höfðu í Ed. verið teknir 3 liðir, þrenn óskyld l., fyrst það, sem leiddi af eðli frv. og allir eru sammála um, að með l. skyldi nema úr gildi skattfrelsi útgerðarinnar. Þegar frá er skilin skoðun hv. þm. A.-Húnv., eru langflestir sammála um, að það er sjálfsagt og rétt. En þá eru enn önnur tvenn l., sem með þessari gr. eru numin úr gildi. Önnur um skattgreiðslur íslenzkra iðnfyrirtækja eða öllu heldur skattfrelsi þeirra, og hin um tekjuöflun Hafnarfjarðar kaupstaðar, sem afgreidd var með sérstökum l. hér á síðastl. ári. Fjhn. hefur nú orðið ásátt um, að þessi síðustu l. verði látin gilda áfram, og er það þess vegna aðeins annar liðurinn, eða skattfrelsi iðnfyrirtækja, sem mig langar til þess að minnast á með aðeins örfáum orðum, og hef ég leyft mér að koma með brtt. við þau. Þessi l. voru sett fyrir 6 árum og eru í eðli sínu eiginlega ekki skattalög, heldur þvert á móti verðlaunaveiting til þeirra, sem brjóta sér nýjar brautir í iðnaðinum og stofna til fyrirtækja, sem ekki hafa þekkzt hér á landi áður. Þessum fyrirtækjum hafa verið veitt þau hlunnindi, að þau hafa verið skattfrjáls í 3 ár eftir stofnun þeirra. Ég þori að fullyrða, að þessi ákvæði hafa orðið til þess, að fram hafa komið og stofnuð verið þau fyrirtæki, sem annars hefðu tæplega verið stofnuð. Sum þessara fyrirtækja hafa á þessum 3 ár um, sem þau hafa verið skattfrjáls, komizt yfir byrjunarörðugleikana og komið undir sig fjárhagsfótum til þess að mæta örðugleikunum síðar. Á þessum 6 árum, sem liðin eru síðan þessi l. voru sett, hafa þessi hlunnindi verið veitt samtals 26 fyrirtækjum. Þar af eru um það bil helmingur, eða sennilega öllu fleiri, komin undan þessum hlunnindum og nú farin að greiða skatt, og sum þeirra orðin öflugur skattgreiðandi. í ríkissjóð. Þessi hlunnindi hafa verið veitt venjulega 4, 5 eða 6 á ári, flest 6 og fæst 2, svo að ríkisstj. getur í sjálfu sér ekki munað það verulega, hvort þessum hlunnindum verður haldið áfram eða ekki. Ég vildi þess vegna mega vænta þess, að þessi hlunnindi fengju að vera áfram eins og þau hafa verið og verði ekki blandað inn í þessi skattamál, því að þau eiga þar ekki heima, þar sem þau eru í raun og veru allt annað atriði, nefnilega verðlaunaveiting til þeirra, sem brjóta sér nýjar brautir í iðnaðinum. Ég vildi enn fremur vara menn við þeirri aðferð, sem þarna kemur fram, að taka óskyld mál saman í eitt, því að þetta er eiginlega ekki samtengt því frv., sem hér liggur fyrir. Ef menn vilja afnema þetta, má gera það með sérstökum l., og tel ég rétt, að slíkt yrði borið fram á þinglegan hátt í sérstöku frv., en ekki sett hér saman . við. Ég þarf svo ekki að hafa þessi orð fleiri, því að út í önnur atriði málsins þarf ég ekki að fara, þar sem aðrir hafa vikið að þeim.

Jón Pálmason Hv. þm. V.-Húnv. talaði um það, að það væri nokkurt ósamræmi í því frá hálfu Alþingis að taka tekjur útgerðarfélaganna undir almennan tekjuskatt. Hins vegar játa ég, að eðlilegt væri, að á þau væri lagður stríðsgróðaskattur. Í þessu er ekkert ósamræmi, því að þegar lagður er á nýr skattur, alveg með sérstöku tilliti til þess ástands, sem ríkir, og vegna þess gróða, sem stafar af stríðinu, þá er það alveg bundið við þann sérstaka gróða, sem stafar af stríðinu, og er ekkert í sambandi við þá skatta, sem áður giltu. - En hitt, að taka af þeim hluta tekna útgerðarfélaganna, sem lögbundið var, að ekki skyldi leggja skatt á, það er allt annað mál. Hvað það snertir, sem hv. þm. Seyðf. var að tala um, að undarlegt væri, að ég skyldi ekki út frá þessu sjónarmiði kljúfa n. og snúast gegn frv., þá er það að segja, að ég mundi vafalaust hafa gert það, ef ekki hefði verið búið að semja um afgreiðslu þessa frv. áður. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. Seyðf. var að tala um, að það væri algerlega ómögulegt að gera ráð fyrir því, að hægt væri að veita útgerðinni eða nokkrum öðrum atvinnuvegi þá tryggingu, sem þyrfti til þess að geta staðizt þær kreppur, sem fyrirtækin kynnu að lenda í, þá er það rétt, að fulla tryggingu er aldrei hægt að veita. En einmitt í þessu sambandi lít ég svo á, að þeim upphæðum, sem nú hafa verið teknar af útgerðinni í almennan tekjuskatt fyrir árið 1940, þeim verði á engan hátt betur varið en með því að tryggja framtíð útgerðarinnar, að svo miklu leyti sem hægt er, þegar kreppa skellur yfir næst. Frá hagsmunalegu sjónarmiði álít ég, að þeim hluta teknanna hafi verið miklu betur varið á þann hátt en ætla hefði mátt eftir þeim umr., sem hér hafa farið fram í dag, þegar verið var að þjarka um, hvernig verja ætti afgangstekjunum, hvort ætti að leggja þær í sérstakan sjóð eða verja þeim til framkvæmda o. s. frv. Hvað snertir þær deilur, sem fram hafa farið milli mín og hv. þm. Seyðf. og hv. frsm. vék að, snertandi heppni og óheppni útgerðarinnar á liðnum árum, þá er nú hvorki tími né ástæða til þess að lengja þær umr. frekar. Þar heldur hver sinni skoðun, og ætla ég ekki að þreyta þolinmæði hæstv. forseta og annarra þeirra, sem hér eru, með lengri ræðu um það.



Áður en ég geng til hvílu, þykir mér hlýða að þakka sálusorgara mínum fyrir þær hógværu umvandanir og heilræði, sem hann flutti í síðustu ræðu sinni. Að vísu verð ég að ætla, að þessi síðasta athugasemd hans hefði verið betur komin í annan stað en beina henni til mín, þó að honum finnist hann hafa ofmælt, er hann sagði, að mismunurinn á því, hve dýrt væri að lifa, byggðist á, hvaða kröfur menn gerðu til lífsins. Þetta voru orð hv. þm., þó að hann kjósi þau á annan hátt mælt, að segja að ég hafi gert honum þessi orð, í stað þess að játa, að honum finnist of mikið sagt. Hitt er rétt, að hið ljóta orð bílífi tók hann sér í munn. Ég sagði aldrei, að hann hefði sagt það. En hafi hann skilið það svo, þá bið ég hann afsökunar á því að hafa ekki gert grein fyrir þessu, ekki sízt þegar maður er svo prýðilega áminntur. Um þessi atriði hef ég ekki fleira að segja, en um 2 efnisatriði í ræðu hans vil ég segja aðeins örfá orð. Hv. þm. viðurkenndi í sinni seinustu ræðu, að það, sem í raun og veru væri rétt að miða við, væri ekki kröfur manna til lífsins, heldur mismunurinn á ýmsum stöðum á verði hinna brýnustu lífsnauðsynja, sem hver maður þarf til þess að geta lifað eins og manneskja. Þar er ég honum sammála. Það, sem okkur greinir því á milli, er það, hvort heildarverðið muni vera hærra eða lægra í þessum byggðarlögum eða sveitum, sem hér er gert ráð fyrir í mínum og hans till. Ég hirði ekki að færa fleiri rök fyrir þessu en ég hef gert, því að það er vitað, að yfirleitt er einmitt þessi þáttur svo stór, og mun ódýrari í sveitum fyrir framleiðendur; að það gerir heildarkostnaðinn, sem menn verða að hafa til að lifa, lægri þar heldur en í Reykjavík og öðrum kaupstöðum. Ég þóttist sýna fram á það með þeim upplýsingum, sem ég gaf, hvernig kostnaðurinn skiptist í Reykjavík, og líkt mun vera í öðrum kaupstöðum. Það dæmi, sem ég tók, að sveitabóndinn nyti frádráttar fyrir hjú sín, áður en skattskyldar tekjur eru ákveðnar, það snertir ekki persónufrádráttinn, en sýnir bara það, að hann stendur að ýmsu öðru leyti betur að vígi heldur en aðrir menn í landinu. Ég veit það, eins og hv. þm. ætti einnig að vera kunnugt, að það er ekki nema tiltölulega sáralítill hluti af húsmæðrum í kaupstöðum, sem hafa húshjálp, en aftur á móti eru ýmsir í sveitum, sem hafa aðstoð við heimilisstörfin, ekki einungis bændur, heldur líka embættismenn, sem ekki eru framleiðendur, ef þeir hafa ráð á því að veita sér húshjálp. Yfirleitt mun það vera svo, að menn, sem hafa svipaðan efnahag, veita sér yfirleitt svipuð þægindi. Ég hygg, að það sé þarfleysa að halda lengur áfram þessum kappræðum okkar, en vil endurtaka það, sem ég sagði fyrr, að þessa till., sem ég og hæstv. viðskmrh. bárum fram, ber ekki að skoða svo, að ég telji þann mismun, sem er á persónufrádrættinum, að hann sé jafn mismuninum, sem er á framfærslukostnaðinum í hinum mismunandi byggðarlögum, en aðeins til þess, að þingið viðurkenni þá staðreynd, sem hver maður veit, að er fyrir hendi. Hv. þm. sagði, að kaupgjaldið væri hæst í Reykjavík og öðrum kaupstöðum, en lægra í sveitunum. Í höfuðatriðum er það rétt, einmitt vegna þess, að lífið sjálft sýnir, að það er ómögulegt að komast hjá því, ef fólk á að geta lifað af launum sínum, að þau séu mismunandi eftir því, í hvaða byggðarlögum þeir búa. Þar með hefur hann sannað, að það sé eðlilegt og sjálfsagt að gera mismun á persónufrádrættinum eftir því, um hvaða byggðarlög sé að ræða.



Ég verð að segja hv. þm. Seyðf. það til maklegs lofs, að hann hefur jafnvel tekið umvöndununum betur en ég bjóst við af honum, er ég flutti ræðu mína um þetta efni, því að nú viðurkennir hann, að hann hafi ofmælt, og er gleðilegt að svo skuli vera, því að í báðum tilfellunum viðurkennir hann, að svo sé. Hann sagði, að ég hefði sagt, að það, hvað dýrt væri að lifa, byggðist á því, hvaða kröfur menn gerðu til lífsins. Það er rétt, það byggist á því, en áður sagði hann, að þetta byggðist einungis á því, og þó að þetta sé ekki fyllileg viðurkenning á því, sem hann hefur ofmælt, þá er það þó í áttina, og maður verður að viðurkenna hvað lítið sem er í þessu efni. Í þessu tilfelli hefur hann upp orð, sem hafa átt að vera eftir mér, en viðurkennir, að þau séu ekki rétt. Það er sjálfsagt að viðurkenna þetta og meta það, því að það er þó alltaf í áttina til þess að reyna að gera sér grein fyrir málinu, ekki einungis frá sínu eigin sjónarmiði, heldur líka frá því sjónarmiði, sem ég hef haldið fram. Annars var ekkert í þessu, sem hann talaði um, nema þessi ágreiningur um persónufrádráttinn. Hann sagði nú, að það væri alveg sama, hvort menn hefðu hjálp við hússtörf í kaupstöðum, því að það væru líka embættismenn upp til sveita, sem ekki væru framleiðendur, en þeir fengju sér sömuleiðis hjálp, ef þeir gætu veitt sér það. Það mun vera rétt, en þessir embættismenn mega ekki draga frá skattskyldum tekjum þau laun, sem þeir greiða fyrir húshjálp, svo ég sé ekki, að þetta raski neitt því, sem ég hélt fram. Hv. þm. viðurkenndi einnig, að það væri rétt hjá mér, að kaupgjaldið vær í mismunandi hátt eftir því, um hvaða staði væri að ræða. Það er einnig mjög mismunandi, hvernig verkafólk lifir í hinum ýmsu stöðum á landinu og hvaða kröfur það gerir til lífsins. Sé ég því ekki, að það sé nein þörf á því, þar sem mismunurinn er svo mikill á kaupgreiðslum, að gera þennan mismun enn meiri með því að níðast á þeim, sem lægst hafa launin.



Þetta mál er komið til 3. umr. og ætti því að afgreiðast út úr d. í dag. Eins og frv. ber með sér, er það flutt af meiri hl. sjútvn., en það hefur ekki fengið þá meðferð í sjútvn., sem ég hefði talið æskilega. Ég vildi þess vegna mælast til þess, að n. fengi frv. aftur til meðferðar. Það mun að vísu hafa verið minnzt á mál þetta á einum fundi í n., en æskilegt væri, að það hefði fengið þar nokkuð meiri athugun, þar sem farið er fram á allhátt fjárframlag úr ríkissjóði í frv. til ákveðins félags. Slík athugun ætti ekki að tefja verulega fyrir framgangi þess.

Frsm. (Sigurður Kristjánsson) : Það er rétt hjá hv. þm., að aðeins meiri hl. sjútvn. flutti þetta frv., en meiningin var að fá n. alla til fylgis við það. Ég sem hvatamaður að því taldi nauðsynlegt, að frv. yrði afgr. sem fyrst frá sjútvn. En hv. þm. A.-Sk. var þá ekki í bænum, þegar umr. fóru fram í n., og samflokksmaður hans vildi fá að hugsa sig um. Þegar svo tíminn leið og hv. þm. A.-Sk. var lengur í burtu en við höfðum vænzt, fór ég fram á það við hv. samnm. mína, að n. flytti málið, en hv. þm. N.-Þ. var ekki enn þá búinn að ákveða sig í þessu efni. En sökum þess að mjög var nú liðið á þingtímann, sá ég ekki fært að fresta lengur að koma málinu á framfæri. Af þeirri ástæðu fluttum við 3 nm. frv., sem vorum frá upphafi ákveðnir í að láta það koma fyrir þingið. Að öðru leyti vil ég taka fram, að frv. þetta er flutt í samráði við hæstv. atvmrh., sem er yfirmaður þessarar stofnunar, og ástæðan fyrir flutningi þess er í fáum orðum þessi. Félag það, sem hér er um að ræða, heitir Samábyrgð Íslands og er stofnað fyrir 30 árum. Í raun og veru var hér ekki um félagsskap að ræða, heldur ríkisstofnun, sem tók að sér frjálsar vátryggingar á minni og stærri fiskiskipum. Þá var skipastóll landsmanna lítið annað en árabátar og skútur. Starfssvið félagsins var þess vegna ekki mikið, enda byrjaði það með ekki neitt. Það barðist í bökkum nokkur fyrstu árin, og mjög lengi hefur fyrirtækið verið rekið þannig, að rekstrarhalli hefur verið á því. Þess vegna hefur það átt minna en ekki neitt og ekki átt fyrir skuldum. Þetta gat forsvarazt vegna þess, að fyrirtækið hafði ríkisábyrgð og mjög takmarkað verksvið, þar sem mjög margir af fiskibátum landsins voru alls ekki vátryggðir, og auk þess margir; sem ekki voru vátryggðir hjá Samábyrgðinni. En nú varð sú breyting á, að Samábyrgðinni var gert að skyldu að endurtryggja öll fiskiskip, allt að 250 smál. Af þessari ástæðu stækkaði verksvið fyrirtækisins mikið. Sökum þess að samkv. sínum l. hafði það ekki heimild til að bera meiri áhættu en sem svaraði 15 þús. kr. á hvert skip, var skiljanlegt, að mikinn meiri hluta þeirra varð að endurtryggja erlendis, þar sem ekki var til innlent félag, sem gæti tekið þar við. Til þess að geta fengið sæmileg kjör við endurtrygginguna, þarf félagið að geta sýnt endurtryggjanda, að áhættan sé ekki mikil, og líka þarf að sýna fram á það, að rekstur þess hafi gengið sæmilega undanfarið. Nú vitum við það, að vegna styrjaldarinnar er komið mikið rask á tryggingarmálin eins og annað. Samábyrgðin, sem að mestu leyti hefur endurtryggt í Danmörku, hefur orðið að skoða huga sinn, hvort tryggingar í herteknu landi muni vera öruggar og til frambúðar. Nú verðum við að útvega þessar tryggingar annaðhvort frá Englandi eða Ameríku, helzt í Englandi. En menn eru nú nokkuð hátt uppi með áhættuna á sjónum, og því ekki hægt að fá bærileg kjör hjá tryggingarfélögum fyrir fiskiskip. Eitt af því, sem gerði mögulegt að fá viðunandi kjör, er það, að hægt sé að sýna fram á, að áhættan sé ekki mjög mikil. Ef félagið eða stofnunin þarf að gefa skýrslu um, hvernig rekstur þess hefur gengið að undanförnu, og það kemur í ljós, að stofnunin hefur ekki borið sig fjárhagslega og á ekki fyrir skuldum, getum við ekki búizt við að fá góð kjör. Ég hef nú skýrt frá því hér, hvaða ráð Samábyrgðin verður að taka, til þess að koma væntanlegum samningsaðilum sínum á þá trú, að óhætt sé að endurtryggja með þeim iðgjöldum, sem nú eru. Við skýrðum frá, að þetta væri ríkisfyrirtæki. Það eins og gefur því styrkari svip. Við vorum svo heppnir að geta sagt það líka, að tvö síðustu árin hafa gefið rekstrarafgang. Lengra gátum við ekki farið. Þetta er enn í samningum, og ég veit ekki, hve lengi það verður svo, en ef stofnunin væri spurð í dag, hvernig fjárhagur hennar sé, yrði að svara, að hún ætti varla fyrir skuldum. Það hafa ekki verið gerðir upp reikningar síðasta árs til fullnustu, en þeir sýna í fyrsta sinn, að félagið á fyrir skuldum. En það, sem af er þessu ári, hefur verið svo erfitt fyrir stofnunina, að enginn vafi er á, að eins og sum félögin hafa beinlínis orðið gjaldþrota eða réttara sagt komizt í greiðsluþrot, eins mun það standa svo í dag, að Samábyrgðin eigi ekki fyrir skuldum. Um leið og verður að viðurkenna þetta, er það víst, að það er óviðkunnanlegt, að tryggingarstofnun eigi ekki fram yfir skuldir. Það ber líka að líta á það, að stórum erfiðara er að fá bærileg kjör hjá endurtryggingarfélögum erlendis fyrir illa stætt fyrirtæki en vel stætt. Ég tel það nauðsynlegt fyrir Samábyrgðina að eignast stofnfé, og það er yfirsjón, að ekki var gert ráð fyrir því um leið og starfssvið hennar var aukið með bátaábyrgðarl. frá 1938. Úr þessu er verið að bæta með frv. því, sem fyrir liggur. Það er reynt að bæta úr því, að tryggingunni er gert að skyldu að tryggja öll fiskiskip landsins, án þess að fjárhagur hennar sé styrktur að neinu leyti. Þó að Samábyrgðin hafi þessa ríkisábyrgð á 800 þús. kr., er það smátt, ef stóróhöpp ber að höndum. Það er líka óheppilegt, að ekki megi út af bera, án þess að leita þurfi á náðir ríkissjóðs. Loks er það nauðsynlegt, að Samábyrgðin sé það vel stæð, að hún geti hjálpað bátaábyrgðarfélögunum, ef þau ber upp á sker fjárhagslega. Ég tel mér skylt að gefa þessar skýringar og aðrar, sem um er beðið. Hv. þm. A.-Sk. skýrði mér frá, að hann hefði ekki getað séð hag Samábyrgðarinnar nema til ársloka 1936, vegna þess að láðst hafði að birta reikninginn í Stjtíð. Ég gat nú ekki tekið reikninga félagsins upp fyrir þessi ár, en ég get sagt frá því, hvernig þetta hefur verið í aðalatriðum. Ég hefði viljað skýra frá þessu á sjútvn.fundi í morgun, en formaður n. þurfti að vera á 3 fundum fyrir hádegi, svo að nefndarfundur féll niður. Árið 1936 var hagur Samábyrgðarinnar svo, að það vantaði kr. 65541 á, að hún ætti fyrir skuldum. Í árslok 1937 vantaði kr. 110700, 1938 kr. 70585, en í árslok 1939, sem er síðasta árið, sem birtur er reikningur um, vantar 2697 kr. á, að Samábyrgðin ætti fyrir skuldum. Það ár er bezta ár Samábyrgðarinnar. Veðurfar er sérstaklega hagstætt og þar af leiðandi lítið um skaða. Árið næstliðna hefur verið fremur gott ár, en eins og ég hef tekið fram, hefur þetta ár verið erfitt vegna óhagstæðs veðurfars og hækkandi verðlags. Þá hefur og útgerðin verið rekin með miklum. hagnaði, og því hafa komið alveg óþekktar kröfur til Samábyrgðarinnar fyrir óbeint tjón. Ég skal skýra það í fáum orðum. Þegar skip verður fyrir skaða af öðru skipi, þarf ekki aðeins að. greiða viðgerðarkostnað, heldur og óbeint tjón, vegna þess að skipið, sem hefur orðið fyrir skaða, getur ekki gengið til veiða. Þetta hefur skapað Samábyrgðinni mikil útgjöld nú, á meðan svo standa sakir, að mikill gróði er á útgerðinni. Eins líf er annars dauði í þessu efni. Þá hef ég ekki fleiri skýringar að gefa, en ef einhver vill spyrja, mun ég reyna að leysa úr. Ég vil mælast til, að hv. þm. A.-Sk. haldi ekki fast við ósk sína að stöðva málið og láta það fara aftur til n. Bæði er það ekki réttmætt, þó að einn þm. sé forfallaður, að stöðva málið þess vegna, og svo stendur svo sérstaklega á hér, að ekki er hægt að vita, hvað langur tími vinnst til að starfa að þingmálum hér eftir, en þetta mál er enn í fyrri d. og á eftir að ganga til Ed. Ég þori ekki, af því að þetta er bráðnauðsynlegt mál, að eiga á hættu að tefja það neitt. Ég vil fara fram á, að það verði látið ganga áfram til Ed., og vona ég, að það geti orðið í góðu samkomulagi við hv. þm. A.-Sk.



Þetta frv. fjallar um breyt. á 1. nr. 21 14. júní 1929, um hafnargerð á Skagaströnd. Sjútvn. hefur haft þetta mál til meðferðar og er ásátt um að mæla með, að frv. verði samþ. óbreytt. Efni frv. er það, að framlagsheimild ríkissjóðs er hækkuð úr 285 þús. upp á 300 þús. kr. og ábyrgðarheimild ríkissjóðs úr 320 þús. upp í 600 þús. kr. Það mun vera svo á Skagaströnd, að búið er að vinna að þessum mannvirkjum, aðallega hafnargerð, fyrir sem svarar 400 þús. kr., en það er talið, að til þess að höfnin komi að þeim notum, sem að mun hafa verið stefnt, þá þurfi til hennar talsvert meira fé. Mun liggja fyrir bráðabirgðaáætlun um þetta, þar sem um er að ræða lengingu á hafnargarðinum, sömuleiðis uppmokstur og, að ég hygg, einhverja uppfyllingu. N. þykir rétt að veita þessa heimild, en síðan verður það vitanlega komið undir fjárveitingum Alþ. frá ári til árs, hvað þessu verki miðar áfram. Það er talið, að á Skagaströnd sé bezta aðstaðan til hafnargerðar, a. m. k. við austanverðan Húnaflóa, og því er það, að nokkur áherzla hefur verið lögð á, að þar, væri byggð höfn. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Ég vil þakka sjútvn. fyrir afgreiðslu hennar á þessu máli. Jafnframt skal ég geta þess, að ég hef fengið áætlun frá vitamálastjóra um kostnað við að gera þarna stórskipahöfn, og er hann nokkuð miklu hærri en farið er fram á í þessu frv. En þar sem áætlunin er miðuð við núverandi verðlag, ætla ég að láta það vera að flytja frekari brtt. við hafnarl., í von um, að Alþ. sýni þessu fyrirtæki hér eftir sem áður velvilja, þegar á þarf að halda, ef ekki verður lækkaður til muna sá kostnaður, þegar verður ráðizt í að fullgera þetta mannvirki, en fullgert verður það ekki talið, fyrr en þar er komin upp fullkomin stórskipahöfn. Ég verð þess vegna að sjálfsögðu að taka með þökkum afgreiðslu sjútvn. og vona, að frv. gangi greiðlega gegnum þingið.

Frsm. (Jón Ívarsson) : Eins og nál. á þskj. 264 ber með sér, leggur n. til, að frv. þetta verði samþ. með þeirri breyt., að í staðinn fyrir 750 þús. kr. ábyrgðarheimild komi 720 þús. Er þetta í sjálfu sér leiðrétting á frv. Eins og hafnarl. fyrir Akranes eru nú, er svo fyrir mælt, að ríkið skuli leggja fram 2/5 kostnaðar, allt að 480 þús. kr., og þar að auki er stj. heimilað í sömu 1. að ábyrgjast allt að 500 þús. kr. Í hafnarl., sem gilda yfirleitt, leggur ríkissjóður til kostnaðar og ábyrgist gjarnan 3/5. N. sá ekki ástæðu til að hafa Akranes að þessu leyti öðruvísi en aðra þá staði, sem hafa slík hafnarl., og í samræmi við það er ábyrgðin sett 720 þús. á móti framlagi ríkissjóðs, sem er 480 þús. Ábyrgðin er þar með sett 3/5 af kostnaði, en framlagið eins og það stendur í 1. óbreytt. Í sjálfu sér er ekkert fleira fram að taka þessu viðkomandi. Þetta frv. miðar að því að færa ábyrgðarheimild ríkissjóðs til samræmis við það, sem gildir í l. um hafnargerðir annars staðar á landinu við kauptún, og mælir n. því með, að það verði samþ.



Ég tel þessa brtt., sem n. ber hér fram, eðlilega og felli mig fullkomlega við hana. Að öðru leyti hef ég ekkert um þetta mál að segja, en þakka n. fyrir afgreiðslu þess.



Þetta frv. mælir svo fyrir í 1. gr., að hér eftir skuli vega alla síld, sem seld er síldarverksmiðjunum til vinnslu eða lögð Þar upp til vinnslu, og í 3. gr. er kveðið svo á, að 1. skuli öðlast gildi 31. des. 1941. Ég var ekki á fundi við 2. umr. og gat því ekki borið fram fyrirspurn til sjútvn., sem ég hafði þá hugsað mér. En nú sé ég, að hv. frsm. n. er ekki á fundinum. Samt tel ég rétt að bera fram þessa fyrirspurn nú, og beini henni til þeirra nm. annarra, sem eru viðstaddir. En fyrirspurnin er um það, hvort n. hafi kynnt sér, hvort kleift reynist að fá þessi vogartæki það snemma, að unnt verði að fara eftir l. næsta ár, verði frv. samþykkt. Mér virðist, að erfitt geti orðið að afla þessara áhalda nú, þar sem kaupa þarf þau frá útlöndum. En eins og kunnugt er, gengur seint að afgreiða margar pantanir. Ég vildi því nú fá upplýsingar um, hvort hv. sjútvn. hefði tekið þetta atriði til athugunar.



Að vísu er frsm. sjútvn. ekki viðstaddur, eins og hv. þm. V.-Húnv. gat um, og er því ekki auðvelt að svara þessari fyrirspurn út í æsar. En hins vegar get ég upplýst það, að form. n., hv. þm. Ísaf., taldi, að ekki kæmi til mála, að hægt yrði að koma fyrir vigtaráhöldum í þeim verksmiðjum, sem til greina koma, og þá alveg sérstaklega ríkisverksmiðjunni á Raufarhöfn. Hins vegar taldi hann miklar líkur á, að hægt væri að kippa þessu í lag á næsta ári, og þess vegna er það, að lagt er til, að 1. öðlist ekki gildi fyrr en 31. des. 1941. Það er af því, að álitið er, að ekki sé hægt að koma tækjunum fyrir á þessu sumri. Það er óþarfi fyrir mig að halda uppi vörnum í þessu efni, en ég vildi gefa upplýsingar um, að það er ósamræmi, sem á sér stað við verksmiðjur ríkisins, þar sem ríkisverksmiðjurnar á Siglufirði vega alla síld, en verksmiðja ríkisins á Raufarhöfn mælir alla síld. Ber flestum saman um, sem kunnugir eru þessum málum, að annaðhvort beri að vega alla síld til bræðslu eða mæla hana alla. Þá fyrst er samræmi um þetta. Aðrar verksmiðjur, t. d. í Krossanesi og Húsavík, hafa vogartæki, en í Djúpuvík og Hjalteyri er hún hins vegar aðeins mæld. Þessar upplýsingar held ég, að mér sé óhætt að gefa, svo langt sem þær ná.



Ég vil taka undir það með hv. þm. V.-Húnv., að meðan ekki liggja fyrir aðrar og meiri upplýsingar um, að möguleikar séu á að útvega þessi vogartæki, heldur en liggja fyrir nú samkv. ummælum hv. þm. Ak., þá væri rétt að fresta málinu, a. m. k. fyrst, þar til hv. frsm. er viðstaddur, sem kynni að vita betri skil á þessu, eða að það væri tekið út af dagskrá að þessu sinni, því að það leiðir af sjálfu sér, að það þarf að vera nokkurn veginn vissa fyrir, að hægt verði að framkvæma ákvæði 1., áður en þau eru samþ.

Forseti (JörB) : Samkv. tilmælum, sem fram hafa komið af hálfu hv. þm., verður umr. um þetta mál frestað um stundarsakir.



Frv. þetta um sölu á spildu úr landi jarðarinnar Ness í Selvogi, sem vísað var til landbn., hefur nú legið alllengi hjá n. og verið athugað allrækilega af henni, og m. a., eins og eðlilegt var, leitaði n. álits sandgræðslustjóra um þetta mál, sem sérstaklega heyrði undir hann, þar sem hér er um að ræða eitt af þeim svæðum, sem tekið hefur verið sérstaklega til að verja gegn uppblæstri. Landbn. gat ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa máls, eins og nál. á þskj. 233 frá meiri hl. og 204 frá minni hl. bera með sér. Við, sem erum í meiri hl. n. og leggjum til, að frv. verði ekki samþ., heldur fellt af d., teljum, að í þeirri álitsgerð, sem sandgræðslustjóri lét n. í té, felist full rök fyrir því, að ekki sé rétt að taka þetta land, sem hér um ræðir, undan þeirri vernd, sem sandgræðslan veitir því, eins og nú horfir. Sandgræðslustjóri leggur alveg á móti því, að þessi landspilda sé tekin nú þegar og afhent til frjálsrar notkunar. Eins og vitað er, þá er sauðfé mesti vargur í því landi, sem verið er að græða upp, og sandgræðslustjóri heldur, að það sé hvað hættulegast, að sauðfé hafi alveg frjálsan og óhindraðan aðgang að landi, sem svona er ástatt um. Nú er það svo einnig, eins og hér kemur fram í nál. meiri hl., að hreppsnefnd Selvogshrepps hefur sömuleiðis mælt eindregið gegn því, að frv. þetta yrði samþ. Og þar sem þessir aðilar, annars vegar sandgræðslustjóri, sem hefur langyfirgripsmestu þekkingu á þessum málum, og hins vegar hreppsnefnd hreppsins, leggja báðir á móti því, að frv. verði að l., sáum við í meiri hl. okkur ekki fært að mæla með frv. Ég skal taka fram fyrir mína hönd, og ég hygg, að ég mæli þar fyrir hönd meiri hl., að ég get vel skilið afstöðu bóndans í Nesi í Selvogi, að hann hafi mikinn áhuga fyrir að fá meira land til umráða. Hann býr á stórri jörð og hefur fleiri hundruð fjár og finnst sjálfsagt, eins og kann að vera mjög eðlilegt, að þrengt hafi verið nokkuð að sér og sínum athöfnum, þegar þetta land var tekið frá honum. En ég lít svo á, að ekki sé hægt að taka til greina, þó að hagsmunir eins einstaks manns séu þannig fyrir borð bornir, þar sem hins vegar virðist full ástæða til að ætla, að hagsmunir alls sveitarfélagsins séu að einhverju leyti í hættu, ef frv. verður samþ. Það kemur mjög greinilega fram í áliti hreppsnefndar Selvogshrepps, að sveitarstjórnin lítur svo á, að það gæti valdið uppblæstri og hættu að meira eða minna leyti fyrir þessa litlu sveit, sem hér er um að ræða, ef frv. yrði samþ. Þá má enn bæta því við, að Alþ. hafa borizt undirskriftir frá miklum meiri hl. bænda í Selvogshreppi um, að þetta frv. verði alls ekki gert að l. Sýnir það glöggt, að sveitarstjórnin er með álit sitt í fullu samræmi við álit mikils meiri hl. búenda í hreppnum. Ég skal taka það fram, að við erum alls ekki mótfallnir þessu máli af því, að við viljum ekki, að bóndinn í Nesi geti fengið aukið land til umráða fyrir sitt stóra bú, svo framarlega sem það teldist hættulaust gagnvart uppblæstri. En í þessari sveit hefur á síðari árum verið stórmikið unnið að heftingu sandfoks og sandgræðslu, og meiri hl. landbn. vill ekki eiga það á hættu að samþ. þetta frv. gegn eindregnum vilja sandgræðslustjóra, hreppsnefndar og mikils meiri hl. búenda í sveitinni og setja ef til vill þar með í voða það, sem þarna hefur á unnizt í sandgræðslunni. Ég sé svo ekki ástæðu að svo stöddu að fara um þetta fleiri orðum. Ég geri ekki ráð fyrir, að þörf sé á löngum umræðum um málið í d., því að það liggur þannig fyrir, að hv. dm. hljóta mjög fljótlega að geta áttað sig á, á hvora sveifina þeir eiga að leggjast hér.

Frsm. minni hl. (Jón Pálmason) : Þetta litla frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 40, er um heimild til handa ríkisstj. að selja bóndanum í Nesi í Selvogi nokkurn hluta af því landi, sem af honum hefur verið tekið til sandgræðslu ríkisins. Eins og menn hafa sjálfsagt veitt eftirtekt, er frv. flutt af hæstv. forseta þessarar d., 1. þm. Árn., sem er nákunnugur þessu máli og má að sjálfsögðu ætla, að þekki þarna alla staðhætti betur en við. Það hafa komið, eins og hv. frsm. meiri hl. gat um, bréf til n. frá báðum hliðum, annars vegar mótmæli frá sandgræðslustjóra og hreppsnefnd sveitarinnar, en hins vegar hafa komið skýringar frá þeim aðila, sem þarna á hlut að máli, og krafa frá nokkrum hópi kjósenda innan sveitarinnar um að samþ. frv. - Ég veit ekki, hvort hv. þdm. hafa kynnt sér þessi skjöl og skilríki, en vil vænta þess, að þeir geri það, svo að þeir geti myndað sér skoðun um málið. Eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, virðist okkur hv. þm. Borgf., sem erum hér í minni hluta landbn., að engin hætta muni af því stafa, þó að sú landspilda, sem hér er farið fram á að selja, verði látin af hendi. Eftir öllum upplýsingum virðist, að sandfokshætta á þessu svæði stafi miklu meira frá öðrum stöðum en þessari landspildu. Annars virðist augljóst eftir því, hversu mikið kapp er lagt á þetta mál, bæði með og móti, að einhver pólitík eða eitthvað persónulegt hafi komizt inn í þetta mál. En hvort sem hér kann að vera persónuleg eða pólitísk togstreita og kapp, viljum við hv. þm. Borgf. ekki láta það hafa nokkur úrslitaáhrif á málið. Það er rétt, sem hv. frsm. meiri hl. segir, að þar sem hætta er á uppblæstri út frá illa grónum svæðum, er mjög óheppilegt að breyta frá þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið um friðun. En bóndinn, sem leitar eftir þessari spildu, til þess að börn hans, sem búa vilja á staðnum, þurfi ekki að hrekjast þaðan, og er reyndur maður og aldraður og þekkir svæðið og hættur sandfoksins öllum mönnum betur, mundi ekki fara þess á leit, ef hann teldi hættu á nýjum uppblæstri, hann mundi ekki vilja gera þetta börnum sínum að hefndargjöf. Og ekki mundi hv. flm. (JörB) hafa flutt málið, ef hann hefði ekki allgóðar röksemdir fyrir því, að eyðingarhætta af sandfoki frá þessum stað sé hverfandi lítil. Annars hygg ég, að hann muni skýra frá þeim hlutum sjálfur, og skal ekki fjölyrða um málið. Kapp það, sem sandgræðslustjóri og hreppsnefnd leggja á að hindra málið, virðist ekki að sama skapi rökstutt. Og nú liggur fyrir þinginu frv., sem ég tel víst, að nái samþykki, þar sem m. a. er heimilað að takmarka fjártölu á löndum, sem talin eru í hættu af of mikilli beit. Þeirri takmörkun mætti beita í Neslandi, ef í ljós kæmi, að þess þyrfti síðar meir. Ég held því, að alveg óhætt sé að samþykkja þessi heimildarlög. *Jörundur Brynjólfsson: Það er rétt til getið af hv. frsm. minni hl. (JPálm), að ég mundi ekki hafa flutt þetta mál, ef ég hefði búizt við, að það gæti orðið til skaðsemdar, og því síður þar sem mér er annt um gróður landsins, að honum sé ekki að óþörfu spillt. Ég býst við, að málið kunni að verða mér nokkuð þungt í fangi, þar sem fram hafa komið mótmæli bæði af hálfu sandgræðslustjóra og hreppsnefndar ásamt fleiri hreppsbúum Selvogshrepps. Ég þykist kunna að meta umhyggju sandgræðslustjóra og þá ósérhlífni, sem hann hefur sýnt í starfi sínu við að hlynna að sandgróðrinum. En ég held hann mikli um of fyrir sér, hver hætta stafi af þessu máli. Landið, sem um ræðir, var eitt sinn örfoka, en mjög farið að gróa, þegar það var girt, og stóð þá til, að þessi spilda yrði ekki tekin í sandgræðslugirðinguna, en sandgræðslustjóra þótti þess þurfa þá og mun hafa gert kröfu til meira lands en tekið var. Það mun rétt vera, að úr þessari átt hafi ekki verið orðin mikil uppblásturshætta, er svo mjög var tekið að gróa upp. Og hættan fyrir byggðina í Selvogi er aðallega að austan, frá söndunum vestur frá Ölfusá, og að vestan, frá Víðisandi, sem er laus ægissandur og rýkur mjög háskalega, þegar hvassviðri stendur af honum yfir gróin svæði. En þessi spilda í Neslandi er engin vörn gegn því sandfoki. Mér finnst full von, að sandgræðslustjóri og menn í sveitinni vilji vera vel á verði gegn vágestinum, en þeir líta of einhliða á þetta. hv. frsm. minni hl. gat þess til, að persónulegt eða pólitískt kapp kynni að hafa blindað einhverja í þessum sökum. Ég veit ekki þau deili á því, að ég vilji um það tala, og vona, að frá hvorugri hlið sé því til að dreifa. Hvað sem því líður, ber manni að meta og vega þær ástæður, sem fram eru færðar. Ég læt mér ekki heldur detta annað í hug en bæði meiri og minni hl. hv. landbn. hafi lagt þann úrskurð einn á málið, sem þeir voru hvor um sig sannfærðir um, að væri réttur. Ég get ekki með orðum mínum sannað né afsannað fullyrðingar þeirra, sem móti málinu standa, frekar en þeir mínar. Málið ætti að liggja sæmilega ljóst fyrir hv. þdm., og þeir verða að gera það upp við sig, hvaða afstöðu þeir taka til þess. Mér þykir það náttúrlega leiðinlegt, að það skuli hafa vakið mönnum þennan ugg og ótta. Ég hefði ekki flutt málið, ef ég hefði séð ástæðu til óttans, og bóndinn í Nesi mundi ekki hafa horið fram óskir sínar um. það að fá landið, ef hann hefði haldið það blési upp og reyndist börnum hans skammgóður vermir. Það þarf ekki neinn persónulegan kunnugleika á bændum landsins til að forðast slíkar getsakir um skammsýni þeirra, og einkum þá, er í hlut á Guðmundur í Nesi, sem hefur alla ævi sýnt frábæran dugnað og ósérplægni og umhyggju fyrir niðjum sínum. Hann fer ekki fram á það, sem þeim og sveitinni stafar hætta af. Þau hafa einnig sýnt það, að þeim er annt um sveitina og vilja starfa þar. Þessar óskir um stærra land eru bornar fram með það fyrir augum að tryggja afkomu þeirra á jörðinni. Ég fjölyrði ekki um þetta frekar. En æskilegt hefði mér þótt, ef hægt væri að mæta óskum bóndans í Nesi og hann gæti fengið þá viðbót, sem hann telur sér svo mikils virði, ef fáanleg er.

*Jörundur Brynjólfsson: Það er rétt til getið af hv. frsm. minni hl. (JPálm), að ég mundi ekki hafa flutt þetta mál, ef ég hefði búizt við, að það gæti orðið til skaðsemdar, og því síður þar sem mér er annt um gróður landsins, að honum sé ekki að óþörfu spillt. Ég býst við, að málið kunni að verða mér nokkuð þungt í fangi, þar sem fram hafa komið mótmæli bæði af hálfu sandgræðslustjóra og hreppsnefndar ásamt fleiri hreppsbúum Selvogshrepps. Ég þykist kunna að meta umhyggju sandgræðslustjóra og þá ósérhlífni, sem hann hefur sýnt í starfi sínu við að hlynna að sandgróðrinum. En ég held hann mikli um of fyrir sér, hver hætta stafi af þessu máli. Landið, sem um ræðir, var eitt sinn örfoka, en mjög farið að gróa, þegar það var girt, og stóð þá til, að þessi spilda yrði ekki tekin í sandgræðslugirðinguna, en sandgræðslustjóra þótti þess þurfa þá og mun hafa gert kröfu til meira lands en tekið var. Það mun rétt vera, að úr þessari átt hafi ekki verið orðin mikil uppblásturshætta, er svo mjög var tekið að gróa upp. Og hættan fyrir byggðina í Selvogi er aðallega að austan, frá söndunum vestur frá Ölfusá, og að vestan, frá Víðisandi, sem er laus ægissandur og rýkur mjög háskalega, þegar hvassviðri stendur af honum yfir gróin svæði. En þessi spilda í Neslandi er engin vörn gegn því sandfoki. Mér finnst full von, að sandgræðslustjóri og menn í sveitinni vilji vera vel á verði gegn vágestinum, en þeir líta of einhliða á þetta. hv. frsm. minni hl. gat þess til, að persónulegt eða pólitískt kapp kynni að hafa blindað einhverja í þessum sökum. Ég veit ekki þau deili á því, að ég vilji um það tala, og vona, að frá hvorugri hlið sé því til að dreifa. Hvað sem því líður, ber manni að meta og vega þær ástæður, sem fram eru færðar. Ég læt mér ekki heldur detta annað í hug en bæði meiri og minni hl. hv. landbn. hafi lagt þann úrskurð einn á málið, sem þeir voru hvor um sig sannfærðir um, að væri réttur. Ég get ekki með orðum mínum sannað né afsannað fullyrðingar þeirra, sem móti málinu standa, frekar en þeir mínar. Málið ætti að liggja sæmilega ljóst fyrir hv. þdm., og þeir verða að gera það upp við sig, hvaða afstöðu þeir taka til þess. Mér þykir það náttúrlega leiðinlegt, að það skuli hafa vakið mönnum þennan ugg og ótta. Ég hefði ekki flutt málið, ef ég hefði séð ástæðu til óttans, og bóndinn í Nesi mundi ekki hafa horið fram óskir sínar um. það að fá landið, ef hann hefði haldið það blési upp og reyndist börnum hans skammgóður vermir. Það þarf ekki neinn persónulegan kunnugleika á bændum landsins til að forðast slíkar getsakir um skammsýni þeirra, og einkum þá, er í hlut á Guðmundur í Nesi, sem hefur alla ævi sýnt frábæran dugnað og ósérplægni og umhyggju fyrir niðjum sínum. Hann fer ekki fram á það, sem þeim og sveitinni stafar hætta af. Þau hafa einnig sýnt það, að þeim er annt um sveitina og vilja starfa þar. Þessar óskir um stærra land eru bornar fram með það fyrir augum að tryggja afkomu þeirra á jörðinni. Ég fjölyrði ekki um þetta frekar. En æskilegt hefði mér þótt, ef hægt væri að mæta óskum bóndans í Nesi og hann gæti fengið þá viðbót, sem hann telur sér svo mikils virði, ef fáanleg er.



Það er að bera í bakkafullan lækinn að færa ný og ný rök með og móti þessari lagaheimild, og skal ég ekki látast hafa neinn nákvæman kunnugleika á háttum sandfoks í Selvogi eða deila um smáatriði við sandgræðslustjóra, sem ég met mikils fyrir störf sín. En honum getur skjátlazt. Ég lái sízt hreppsnefnd Selvogshrepps, þótt hún vilji vernda þau kjarngrös, sem vaxa þar úr grunnum jarðvegi. En mér finnst ekki fullt samræmi í að vernda þau grös, nema jafnframt sé hugsað um að vernda kjarngróður mannanna, sem vaxa upp úr slíkum jarðvegi. Guðmundur bóndi gefur sannarlega ekki eftir grösunum í Neslandi. Þetta er einnig atriði í málinu, þessa ástæðu á að taka til greina. Maður, sem búinn er að sýna það í löngu lífsstarfi, sem Guðmundur Jónsson hefur sýnt, veit, hvað hann er að gera jörðinni og niðjunum, sem við jörðinni eiga að taka. Minnzt hefur verið á það, hvort ekki mundi vera um einhvers konar pólitískan og persónulegan sveitardrátt að ræða. Við skulum gera ráð fyrir, að það sé ekki pólitík. En Selvogur með heilagri Strandarkirkju er lítil sveit, svo að ekki þarf þar árekstur margra manna til þess, að hljóðbært verði víða. Þarna eru yfirleitt góðir og gegnir menn. En það hefur verið upplýst, að af 16–17 kjósendum, sem skora nú á Alþ. að samþ. þetta frv., sé þó nokkur hluti venzlafólk Guðmundar í Nesi. Hins vegar hafa fleiri kjósendur - og hreppsnefndin þar í broddi fylkingar - skorað á Alþ. að samþ. frv. ekki. En hve margir þeirra kjósenda eru venzlaðir hver öðrum? - Það er bara önnur kærleikskeðjan til. Ég vil ráða hv. þdm. til að taka svona áskoranir mátulega hátíðlega og láta í þess stað sjálfar staðreyndir málsins ráða úrslitum. Ég er viss um, að honum fellur það ákaflega þungt, ef hann fær ekki endurreisn á þessu máli hjá Alþ. Það er nú mjög talað um það, að til vandræða kunni að horfa um varðveizlu búfénaðar landsmanna, vegna ástandsins, og jafnvel álitið, að um mikinn niðurskurð gæti orðið að ræða á næsta hausti, af því að bændur fái ekki aflað nægra heyja. Það er að vísu til einstaka bóndi, sem ekki er svo mikið upp á heyskap kominn, af því að hann býr á beitarjörð. Þarna er um eina slíka jörð að ræða, það er um Það að ræða, að Guðmundi Jónssyni gefist kostur á því að varðveita fjárstofn sinn í venjulegu árferði, þó að heybirgðir væru ekki miklar. Ég hef gengið um þetta svæði, og ég sé engan veginn, að það sé örfoka land, þarna eru fastar og góðar engjar. Ég er að vísu enginn sérfræðingur; en þetta sér nú hver leikmaður, hvort landið er blásið eða gróið. Mér sýnist þarna vera mjög gróið land aftur. Ég gef ekki um það að vera að fara nánar út í þá sálma, en vil að síðustu taka þetta fram: Hvað er það, sem hér er verið að strita við? Hér er eingöngu um það að ræða, hvort ríkisstj. skuli heimilað að selja Guðmundi þessa spildu. Það er ekki verið að leggja fyrir ríkisstj. að gera þetta. Þetta yrðu eingöngu heimildarl., og ég teldi það mjög áhættulaust að veita ríkisstj. þessa heimild. Ef eitthvað þykir vanta á fullar upplýsingar, getur ríkisstj., áður en hún notar heimildina, sent sína beztu fræðimenn á þessu sviði til þess að athuga landið, t. d. hv. 2. þm. Skagf. Ég sé ekki annað en hið opinbera hefði möguleika til þess að framkvæma neitun sína, ef það sýndist rétt.



Mér datt í hug, út af ræðum hv. 1. þm. Árn. og hv. 8. landsk., að það vær í eiginlega líkara því, að þeir væru að halda skálaræður í veizlu, sem tileinkuð væri Guðmundi í Nesi, heldur en að þeir væru að ræða um frv. það, sem hér liggur fyrir. Nú veit ég að vísu, að Guðmundur er alls góðs maklegur, en ég tel engar líkur til, að þetta sé svo, að hann heyri það, sem hér fer fram. En ég verð að segja það, að það fer að verða nokkuð lítið varið í að vera sérfræðingur og ráða einhverjum sérstökum málum, ef yfirleitt á ekki að taka tillit til þess, sem sandgræðslustjóri segir um mál eins og þetta. Sandgræðslustjóri er, eins og margir hv. þm. vita, viðurkenndur einhver grandvarasti og samvizkusamasti maður, sem ríkið hefur í sinni þjónustu, auk þess sem hann er sérfróður um þessi mál, og það er vitað, að hann leggur ekki annað til þessara mála. en það, sem hann telur málinu fyrir beztu. Ég tel því, að það sé fjarri öllum rétti að jafna því saman, sem bóndinn í Nesi segir sem rök fyrir því, sem hann vill fá, og hinu, sem sandgræðslustjóri segir um þetta mál. Mér dettur ekki í hug að áfellast bóndann í Nesi, þó að hann hafi löngun til þess að fá meira land til umráða. Hver okkar gæti vel tekið upp á því. En hitt tel ég fjarri öllu lagi, að Alþ. geti borið saman rök, sem hann færir fyrir því að fá landið keypt, og hitt, sem sandgræðslustjóri segir í sinu ýtarlega erindi. Það er ekki rétt eins og sakir standa nú að afhenda landið. Það er þetta, sem ég vildi fyrst og fremst benda á. Ég verð að segja það, að ég tel það nálgast aðdróttanir í garð sandgræðslustjóra, þegar frsm. minni hl. segir, að það muni vera um svo mikið kapp að ræða fyrir sandgræðslustjóra, að hann muni ekki vera réttsýnn um málið. Það lá í orðum þeirra hv. þm., sem töluðu af hálfu minni hl., að sandgræðslustjóri mundi hafa sérstaka löngun til þess að níðast á þessum bónda, þar sem þeir töluðu um kapp af hans hendi í þeim tilgangi að hindra það, að bóndinn fengi landið til umráða, og létu jafnvel orð falla um það, að engin hætta stafaði af uppblæstri. Ég mótmæli þessu, ef það á að skoða sem aðdróttun í garð embættismanns ríkisins. Ég þekki sandgræðslustjóra svo vel, að ég veit, að hann lítur ekki á málið eingöngu sem fjárhagsmál, heldur á hitt, hvað hann álítur, að rétt sé að gera vegna sandgræðslunnar. Hitt skal ég viðurkenna, að sandgræðslustjóri er kappsfullur fyrir hönd sandgræðslunnar. Hann vill halda vel á því fé, sem búið er að leggja til sandgræðslunnar, og hann vill ekki að sandgræðslan sé eyðilögð með því að taka land of fljótt í notkun, sem búið er að girða. En ég tel þetta einmitt hans beztu kosti, því að það má telja víst, að hægt sé að eyðileggja á stuttum tíma land, sem tekið hefur verið til sandgræðslu, ef það er of fljótt tekið til gegndarlausrar notkunar, ekki hvað sízt, ef um sauðfé er að ræða, sem á þessum stað er sérstaklega margt. Hv. frsm. minni hl. lagði áherzlu á það, að þar sem nú lægi fyrir þinginu frv., sem gerði ákvæði sandgræðslul. ýtarlegri í vissum tilfellum, þá væri minni ástæða til þess að vera á móti þessu frv. Það er fyrst um þetta að segja, að frv. um sandgræðslu er ekki orðið að 1., en hitt er vitanlegt, að það er algerlega eins hægt að eyðileggja svæði, sem að nokkru leyti er gróið upp, með því að taka það of fljótt í notkun, þó að ákvæði l. verði gerð ýtarlegri. Það er ætlazt til þess, að þær ráðstafanir, sem í frv. greinir, verði ekki notaðar nema það sé alveg sýnilegt, að um stórhættu sé að ræða vegna sandfoks. Hv. frsm. minni hl, lagði áherzlu á það, að bóndinn í Nesi mundi alls ekki hafa farið fram á þetta, ef hann héldi, að hætta gæti af þessu stafað á þann hátt, að landið blési upp. Ég fellst á þetta, að bóndinn í Nesi muni líta þannig á, en hins vegar ber að líta á álit sandgræðslustjóra, og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að það ber að leggja meira upp úr hans áliti. Þá er að nefna hitt atriðið, sem hv. frsm. minni hl. og hv. 8. landsk. lögðu sérstaka áherzlu á, að hér sé aðeins um heimild að ræða fyrir ríkisstj. og þess vegna væri áhættulaust að samþ. frv. Það er eins og þessir hv. þm. séu að friða samvizkuna með því að telja sér trú um, að það sé óhætt að samþ. frv., ef það er sem heimild, og velta síðan ábyrgðinni yfir á ríkisstj. Ég get ekki skilið ummæli þeirra öðruvísi. Það er enginn vafi á því, að það liggja þær upplýsingar fyrir í þessu máli, sem hægt er að fá. Ég veit ekki, hvert ríkisstj. ætti að fara annað en til sandgræðslustjóra til þess að fá þær réttu upplýsingar, og þær liggja nú þegar fyrir. Ég þekki sandgræðslustjóra svo vel, að ég veit, að hann segir ekki eitt í dag og annað á morgun. Þess vegna mundi ríkisstj. fá þær sömu upplýsingar hjá honum og landbn. fékk, þegar hún leitaði álits hans, og álít ég því, að fyrir liggi allar þær upplýsingar, sem fáanlegar eru í málinu. Með samþykkt þessa frv., þó í heimildarformi sé, er það beinlínis fyrirskipað, að ríkisstj. selji jörðina, það er a. m. k. ómögulegt fyrir ríkisstj. að líta annan veg á málið en að það sé vilji Alþ. Þess vegna er það ekki annað en tilraun til að koma málinu fram með fölskum forsendum, þegar hv. ræðumenn eru að henda á það, að hér sé aðeins um meinlausa heimild fyrir ríkisstj. að ræða. Eins og málið liggur fyrir, með þeim upplýsingum, sem getið er um, er ekki um annað að ræða en að þetta verði að skoða sem beina skipun til ríkisstj. um að framkvæma málið. Í sambandi við þær umr., sem hér hafa farið fram, er rétt að minnast á það atriði, að menn hafa bent á það, að hér væri um mjög smávægilegt mál að ræða. En þó að svo sé, er þess að gæta, að málið getur haft stórvægilegar afleiðingar, og minni hl. landbn. ber að gæta þess öðrum fremur, að margir bændur á sandgræðslusvæðunum munu líta þetta mál svipuðum augum og bóndinn í Nesi. Ef þetta mál næði fram að ganga, er hætt við því, að kröfur kæmu fram um það frá þeim, sem hafa fengið slík landsvæði til umráða, að Þeir fengju svipuð hlunnindi og bóndinn í Nesi. Þá gæti svo farið, að það starf, sem unnið hefur verið í sandgræðslumálunum undanfarna áratugi, væri eyðilagt að meira eða minna leyti. Þess vegna er það, að þó að ég þekki ekki sérstaklega til þessa einstaka tilfellis, er ég ákveðinn í því að fylgja þeim till., sem sandgræðslustjóri hefur gert hér, einkanlega þegar þær eru studdar af hreppsnefnd Selvogshrepps og meginþorra bænda í hreppnum sömuleiðis.



Þetta verða aðeins örfá orð, því að hv. frsm. n. er búinn að tala um það, sem ég vildi segja. Það er ekki langt síðan farið var að hefta sandfok hér á landi, það eru aðeins örfá ár, og það hefur verið við mjög ramman reip að draga. Við verðum enn í dag að sjá fram á mikið skilningsleysi þeirra manna, sem löndin eiga. Það er ekki ný bóla, sem hér er á ferðinni, að bóndi í Selvogi óskar eftir því, að hann fái sandgræðslusvæðið keypt. Þetta hefur alls staðar verið svo, a. m. k. á þeim jörðum, sem ég þekki til, að eigendum jarðanna hefur fundizt þeir missa allt of mikið land. Menn hafa líka haft mjög horn í síðu sandgræðslustjóra, af því að þeir hafa talið hann ágengan til lands, og það kann vel að vera, að svo sé, en þeir, sem hafa séð árangurinn af starfi hans, líta málið öðrum augum. Ég hef ekki nema einu sinni komið í Selvog, og það var ekki fyrir löngu síðan, í vondu veðri. En ég sá þó það, að þarna hefur sandurinn herjað mjög á þetta fagra hérað. Fyrir vestan þorpið hefur Sandgræðslan girt fyrir fáum árum, og hefur það sjáanlega borið góðan árangur. Ég skal játa, að ég er ekki nógu kunnugur fyrir austan þorpið til þess að dæma um það, hvernig þar er umhorfs. Þó minnir mig, að það standi í grg., að land þetta hafi verið örfoka fyrir nokkrum árum. Hvernig haldið þið nú, að þetta land liti út, ef það yrði beitt? Það vita allir þeir, sem séð hafa, hvernig sandfok hagar sér, að eftir örfá ár mundi þetta land örfoka og sandi orpið. Ég held þess vegna, að það sé mikill misskilningur hjá þessum duglega bónda í Nesi, sem ég veit, að er mikill bóndi og þarf landsins með, að einblína svo mjög á það að fá þetta land. Ég held, að hann ætti að athuga það, hvað hreppsfélaginu og honum sjálfum er fyrir beztu í þessu máli. Hv. frsm. minni hl. minntist á það, að það mundi vera pólitík í þessu máli. Ég segi fyrir mig, að mér er nákvæmlega sama um það, hvort það er sjálfstæðismaður eða einhver annar, sem fylgir þessu máli, ég hef þá skoðun, að þetta mál verði að fella. Það er alveg sýnilegt, að hreppurinn allur yrði í stórhættu af sandfoki, ef farið yrði að taka sandgræðslugirðinguna upp og beita þetta svæði.

Frsm. minni hl. (Jón Pálmason) : Það hefur að vissu leyti verið ánægjulegt að hlusta á ræður þeirra hv. þm., sem til máls hafa tekið. Annars vegar hafa 2 ræðumenn, þeir hv. 8. landsk. og flm. málsins, látið mjög lofsamleg umæli falla um bóndann í Nesi, hvað hann væri duglegur og ábyggilegur maður og merkur bóndi í alla staði. Hins vegar hefur hv. frsm. meiri hl. haldið mikla lofræðu um sandgræðslustjóra sem einn hinn bezta og ábyggilegasta mann. Ég skal ekki gera neinar aths. við þessi ummæli á hvoruga hlið. En þrátt fyrir það, þó að ég, sem þekki þessa menn vel, vilji taka undir þessi lofsamlegu ummæli um þá, þá vil ég fara eftir þeim upplýsingum, sem í grg. eru um það, að það sé sanngjarnt, að Alþ. samþ. frv. Ég hef ekki af þessum ræðum, sem haldnar hafa verið, getað fundið neitt, sem andmæli því, að okkur hér í d. beri að standa með okkar forseta sem flm. þessa máls og samþ. þetta frv. Því að ég trúi því afdráttarlaust, sem hann segir um þetta land, að það hafi verið mjög upp gróið, þegar girðingin var sett. Ég held, að það sé því ekki með sanngirni hægt að segja, að landið hafi gróið upp vegna girðingarinnar. Í öðru lagi kom það mjög greinilega fram í ræðu hv. flm. málsins, að það er rétt, sem ég hef fengið út úr upplýsingum, sem fyrir liggja, að þarna er um miklu meiri sandfokshættu að ræða en frá þeirri landspildu, sem deilan stendur um. Þá er enn fremur á það að minnast, að hér er meira um að ræða fyrir þá jörð, sem hlut á að máli, heldur en eingöngu venjulegt beitiland. Því að eftir fram komnum upplýsingum, þá er gersamlega vatnslaust annars staðar en á þessu svæði. Þess vegna er mjög rík þörf vegna þess fjár, sem þarna er, að fá aðgang að þessu landi. Í þriðja lagi er þarna um fjárbeit að ræða, sem eingöngu er tekin af þeim bónda, sem hér á hlut að máli. Það er ákaflega augljóst af þeim bréfum, sem fram hafa komið, að kappið er geysilega mikið í þessu máli. Hvort þar er um að ræða pólitískt kapp, kemur ekki málinu við, en mér er nær að halda, að þarna sé meira um persónulegt kapp að ræða. Ef hér er einhver, sem efast um, að hér sé um persónulegt kapp að ræða, þá skal ég til sönnunar því, að svo sé, lesa upp bréf frá bóndanum í Nesi, sem sýnir ljóslega, hvað gífurlegt kapp er þarna um að ræða. Bréfið fer hér á eftir, þ. e. a. s. nokkur hluti þess. „T. d. hefur oddviti 5 ár í röð varnað mér með ofbeldi, ásamt Þórarni hreppstjóra, mági sínum, að nota nokkurn hluta af fjörubeit, sem tilheyrir Nesi. Á þessum 5 árum gerði ég aðeins fjórar tilraunir til að beita í fjöruna á þeim stað, sem hér um ræðir, en þá komu þeir með mannfjölda og hundaarg, svo að ég varð að gefast upp. Einu sinni kom ég sjálfur í fjöruna í þessu sambandi, þó ekki vegna fjárgeymslu, heldur af því að 2 unglingsdrengir, sem hjá mér voru, sögðu mér, þar sem ég var að taka hey í hlöðunni, að sonur minn, sem gætti fjárins í fjörunni, hefði verið felldur niður af þeim hinum. Mér varð bilt við þessa fregn og flýtti mér niður í fjöru, ef misþyrming ætti sér stað. Þegar ég kom í fjöruna, kemur oddviti, tekur nokkuð harðlega til mín og sagði mér að snauta heim. Takinu hélt hann, meðan hreppstjórinn, mágur hans, lét ganga á mér stafinn, sem hann hafði í hendinni. Það er ekki mín sök, þótt hreppsnefndin hafi knúð mig til að sýna hinu háa Alþingi mynd af prúðmennsku heldri manna í Selvogi.“ Þetta sýnir bezt, hve mikið kappsmál hér er á ferðinni. Frsm. meiri hl. sagði, að það væri líkast því sem við vildum drótta því að sandgræðslustjóra, að hann mælti hér mót betri vitund, þar sem við í minni hl. vildum ekki fara að hans áliti. Þessu er alls ekki til að dreifa, en eins og hv. frsm. meiri hl. sagði, er þessi maður mjög kappsfullur í sínu starfi, og er það ekki sagt til lasts. Má sem dæmi um það nefna, að skv. frv. til sandgræðslul., sem hann samdi, var kapp hans svo mikið að varna því, að fé gengi inn á sandgræðslusvæði, að réttur einstaklinga til fjárbeitar var alls enginn, og þeir réttlausir, þótt fé þeirra væri drepið. Þetta gat landbn. ekki fallizt á og breytti því þannig, að þessi ákvæði snertu aðeins það fé, sem þráfaldlega réðist yfir og gengi innan fullkomlega öruggra girðinga. Hvað það snertir, að samþykkt þessa frv. muni draga fleiri dilka á eftir sér, þá skal ég ekkert fullyrða um það, en ég hygg naumast, að á því sé hætta. Mér finnst óþarfi að standa svo fast gegn frv. sem hér hefur verið gert og vil því skora á hv. dm. að samþ. frv., því að það er á sanngirni byggt.



Mig undrar, að frv. sem þetta skuli vera borið fram í hv. deild. Hitt undrast ég ekki, þó bóndinn í Nesi ágirnist land, sem gengið hefur undan jörð hans, en mig furðar á, að nokkur þm. - og ekki sízt hæstv. forseti (JörB) - skuli ljá sig til flutnings slíks máls. Það er nú líka einhvern veginn svo, að svo virðist sem formælendur frv. eigi mjög tregt tungu að hræra og að röksemdirnar falli þeim mjög fyrir brjóst. Frv. þetta er flutt sem heimildarl., og minnir það nokkuð á bænaskrárnar hér fyrrum, þegar menn þorðu ekki að flytja mál sín á annan hátt. Málið horfir þannig við, að það hefur á móti sér álit færasta kunnáttumanns, sem við höfum á að skipa í slíkum málum, það hefur á móti sér álit hreppsnefndar í viðkomandi hreppi og loks heilbrigða skynsemi. Landsvæði þetta hefur verið afgirt og friðað um nokkurra ára skeið. Fyrir þann tíma var það örfoka, en síðan hefur það gróið upp svo furðu gegnir. Formælendur frv. hafa haldið því fram, að enda þótt landið hefði ekki verið girt, hefði það haldið áfram að gróa upp. Mér þætti gaman að vita, hvaðan þeim kemur sú þekking. Hitt er alkunna, að örfoka land grær ekki upp, þegar fé gengur í það. Einmitt á þessu byggist friðan landsins. Við höfum mörg dæmi deginum ljósari um áhrif sandsins hér á landi; og það er ekki langt síðan það var trú mikils hluta landsmanna, að landið væri að blása upp. Var það í almæli, þegar menn fluttust í hópum héðan til Vesturheims, en þeir, sem trúðu á landið og baráttuna gegn sandinum, hafa orðið ofan á. Þess vegna er hér enn þá byggð í landinu. Ég hef farið víða um landið og margt séð, sem hefur glatt augað, en ekkert hefur þó glatt mig meira en hin sigur sæla sókn mannsins gegn sandauðnunum. Ég hygg, að flestir muni geta sagt það sama. Hversu fór í Landsveit á Rangárvöllum? Fyrir röskum 100 árum var Landsveit algróin skógi, en svo skreið Heklusandur yfir Þjórsá á ísi úr Þjórsárdal og lagðist á gróðurinn. Hvað gerðu menn? Þeir gengu sandinum á hönd, létu hann eignast landið og flýttu fyrir eyðileggingunni með því að höggva skóginn. Eins fór þetta á Rangárvöllum, og þar bíða stór flæmi örfoka lands eftir því einu að fá frið. - Skyldi nú ekki vera betra að hafa biðlund og láta landið gróa upp að fullu en að hleypa sauðfénu á það hálfgróið? Mér finnst því, sem frv. fer fram á, svipa til þess, er stífla er tekin úr flóðgarði, sem hlaðinn hefur verið til varnar stóru landsvæði. Slíkt er landníð. Menn hafa rætt mikið um einstaklinga í sambandi við þetta mál, bóndann í Nesi og sandgræðslustjóra. Þetta mál er ekkert einstaklingsmál, heldur landsins alls. Hér er um það að ræða, hvort við eigum að láta undan síga í baráttunni gegn sandinum. Ég hygg það rétt, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði, að ef það yrði gert nú, yrði ekki lengur stætt í sömu línu og áður. Það hefur verið miklum erfiðleikum bundið að fá örfoka land til girðingar, vegna þess að bændur vilja halda því til beitar, en mig undrar, að ekki skuli heimilt að taka landið eignarnámi. Öllu fegurra dæmi um land, sem gróið er upp, getur varla að líta en í Gunnarsholti á Rangárvöllum. Hv. þm. A.-Húnv. las hér upp mikinn Jobspóst frá bóndanum í Nesi. Virðist mér nær að setja friðunarákvæði honum til handa en að ófriða þetta landsvæði. Þetta frv. stefnir til landníðs, og ég harma það, að það skuli flutt á Alþ. Bið ég hv. þm. að skoða huga sinn tvisvar, áður en þeir ljá því fylgi sitt.



Það má telja með ólíkindum, að þetta mál skuli valda svo miklu róti hér á Alþ. sem raun ber vitni, þar sem um það eitt er að ræða að heimila ríkisstj. að selja skika af landi. Það hefur verið mjög títt undanfarin ár að setja ákvæði um kaup og sölu lands, og yfirleitt hefur verið svo mikið rót á jarðamálum landsins, að það væri ekki úr vegi, að komið væri einhverjum friði þar á. Á þessu þingi eru mörg slík mál á döfinni um kaup og sölu lands í ýmsum tilgangi. Hv. síðasti ræðumaður þóttist vera ákaflega sleginn yfir því, hve hér væri mikið í húfi með samþykkt þessa heimildarfrv. Ég fyrir mitt leyti tel það enga goðgá, þótt ríkisstj. sé heimilað eitt og annað. Nú stendur svo á, að mikill meiri hl. Alþ. styður hæstv. ríkisstjórn, og ætti það traust, sem hún nýtur, ekki að rýrna við það. En svo virðist sem ýmsir hv. þm. beri ekkert traust til stj. bæði í þessu máli og öðru, þótt ég og mínir líkar treysti henni í nokkru enn. Mun ég og hætta hér á, að ríkisstj. farnist vel um afgreiðslu þessa máls. Mér er alveg óskiljanlegt það kapp hjá hv. andmælendum frv., þar sem hér er aðeins um heimild að ræða, og hefur mér virzt, að þar lægju ekki full rök til. Ég vil taka undir þau ummæli hv. þm., að fullt tillit beri að taka til álits sérfræðinga, en ég veit ekki betur en að sumir hv. þm., sem hér tala hæst um óskeikulleik sérfræðinganna, hafi fyrr á árum verið á dálítið annarri skoðun, því að sérfræðingar og kunnáttumenn hafa ekki alltaf átt upp á pallborðið hjá þeim sömu þm. Ég hef nú aldrei verið svo æstur sérfræðingamaður, að ég hafi ekki getað séð kost og löst á þeim, en það skýtur dálítið skökku við, þegar andstæðingar sérfræðinganna halda fram óskeikulleika sandgræðslustjóra. Nú efar það enginn, að sandgræðslustjóri sé kunnáttumaður í sinni grein, en hitt er og alkunna, að hann er mikill ofurkappsmaður, þegar því er að skipta, og á mjög bágt með að láta af því, sem hann heldur fyrir satt. Þetta er kostur undir vissum atvikum, en það getur líka verið galli. Það er á engan hátt verið að ganga á rétt sandgræðslustjóra, þótt það sé tekið til athugunar, hvort öll gögn í þessu máli mæli með því, að sandgræðslustjóri hafi svo rétt fyrir sér í öllum atriðum, að þeim megi ekki hagga. Það má ekki telja það sem aðdróttanir í garð sandgræðslustjóra, þótt menn geri einhverja fráskák frá að trúa hverju orði, sem hann lætur frá sér fara, líka á prenti. Mér skilst, að þótt menn geti sagt, að mál þetta sé sótt af kappi af hálfu andmælenda frv., þá sé kapp líka af hinna hálfu, og virðist mér, að það, sem er að gerast í Selvogi, sé ekki til eftirbreytni. Það mun vera talsvert til í því, sem Nesbóndinn skrifar, og er það ljót frásaga. Hún sýnir, að hér er ekki einungis ofurkapp, heldur líka persónuleg illindi, en það mega menn ekki láta blinda sig. Ég vil ekki segja, að þeir í Selvogi öfundist yfir velgengni Nesbóndans, en hún er ekki nein tilviljun, heldur er hún grafin upp úr landinu með ævilöngu erfiði, allt frá æsku hans austur í Skaftafellssýslu, þar til nú, að hann hefur náð háum aldri. Mér finnst það gleðilegt. þegar atorkumönnum vegnar vel, og mér finnst gleðilegt að heyra, hversu stórt bú hann hefur getað rekið þarna í sandauðninni. Og vilji menn vita, hvernig hann hefur setið jörðina, þá er þar skemmst af að segja, að á þeim árum hefur gróðurlendið, tún og ræktað land, farið úr fáum köplum í hundruð kapla. Gerist þetta af sjálfu sér á örfoka jörð? Ég segi nei, en samt leyfir sandgræðslustjóri sér að segja, að þetta mál sé „augnablikshagsmunir þeirra einstaklinga, sem búa rányrkjubúskap á jörðum eins og Nesi í Selvogi“. - Ef sandgræðslustjóri væri hér viðstaddur, mundi ég segja, að þetta væri ósvífið og honum ósæmandi. Ofurkapp hans hleypur með hann í gönur, því verkin tala á móti honum, - hér er ekki um rányrkjubúskap að ræða. –Þannig mega menn ekki trúa öllu, sem jafnvel sandgræðslustjóri segir. - Og hann bætir við, með leyfi hæstv. forseta: „Það er sorglegt, að bóndi, sem á 4 uppkomna syni, eins og bóndinn í Nesi, skuli ekki geta séð aðra atvinnumöguleika á jörð sinni en sauðfjárrækt, sem er rekin á útigangi að mestu leyti, en lítið á heygjöfum. Skyldi vera ógerlegt fyrir bóndann að byggja búskapinn meira á ræktun landsins, en minna á beit?“ Hvað hefur bóndi þessi gert? Vissulega hefur hann ræktað jörð sína, þótt hann hafi notað beit, og mér þætti gaman að vita, hvernig menn færu að því að sanna það, að hann hafi niðurnítt jörð sína. Orð sandgræðslustjóra eru því vægast sagt óviðeigandi. Þar fyrir utan er það ekkert annað en vitleysa, að það sé nokkur óvirðing í því að stunda sauðfjárrækt á Íslandi. Á hverju hafa bændur lifað fram að þessu? Hafa þeir lifað á kúarækt? Til ámæla ber hv. fyrri þm. Skagf. hæstv. forseta það á brýn, að hann ljái sig til flutnings þessa máls. Það sýnir, að sessunautur minn er kominn út fyrir það svið, sem Alþingi leyfir að rökræða mál á, eða honum er ekki eins kunnugt um það og vera skyldi, að þm. ljái sig til flutnings einhvers máls. Ég tel, að þessi beiðni, sem kom fram í frv., sé þess fyllilega verð, að hv. d. samþ. hana og samþ. frv. óbreytt, eða heimili hæstv. ríkisstj. að gera þetta, ef henni þykir það þess vert. Ég tel, að þessi maður, sem hér um ræðir, hafi að öllu leyti sýnt það, að hann sé þess verður, að honum sé sinnt og þetta muni í hans höndum blessast eins og hans búskapur hefur gert fyrir dugnað hans, áhuga og kunnáttu. Hins vegar þykir mér það um of að ætlast til þess, þó hreppsnefnd Selvogshrepps viti, hvernig sambúðinni þarna er háttað, að hún eigi að ráða úrslitum um þetta mál. Hún getur vel verið góð, en þarf heldur engan veginn að vera óskeikul. Það eru kannske 3 eða 4 menn í þessum stöðum, og þeir geta verið góðir fyrir sig, og þeir geta líka allir verið á einu bandi. En við dæmum ekki hreppsnefndina öðruvísi en menn, og þeim getur að sjálfsögðu skjátlazt. Ég sé ekki, að frekar sé mark á henni takandi heldur en almennum mönnum, og beiðni Nesbóndans er studd hér af fleiri mönnum en honum sjálfum. Ég vildi því eindregið mæla með því, að þetta saklausa frv. næði fram að ganga, því ég tel það að öllu leyti réttmætt.



Þeir, sem til þekkja og út í sandfok hafa komið, vita, að það er eitt versta veður, sem maður getur lent í. Svo virðist, að það hafi komið fyrir þennan háttv. þm., að hann hafi lent í þessu moldviðri. Ég vil segja það, að mér finnst, að ekki sé laust við það, að verið sé að þyrla upp svipuðu veðri með flutningi þess máls, sem hér er á ferðinni. Ég verð að segja það, að mig stórfurðar á því, hvernig rætt hefur verið um þetta mál af mönnum, sem að nokkru leyti þekkja til sandfoks, eins og hv. þm. V.-Sk., og hvílíkt ábyrgðarleysi er á bak við þau orð, sem flutt hafa verið um þetta mál. Það er ekkert smámál, sem hér er um að ræða. Hér er um að ræða eitt af stærstu átökunum, sem gerð hafa verið á síðustu árum, og hér er í húfi, hvort halda á áfram að friða landið, græða það og hefta sandfokið, eða hvort snúa á við á þeirri braut. Ég fyrir mitt leyti tek alveg undir orð hv. fyrri þm. Skagf., að ég harma það mjög, að hæstv. forseti þessarar d. skuli hafa orðið til þess að bera slíkt mál inn í hv. deild, sem ég eftir minni reynslu tel eitt af leiðari málum, sem komið hafa í hv. deild, svo fullt er það af síngirni, skammsýni og yfirgangi. Það er ómögulegt að neita því fyrir þá, sem til sandfoks þekkja og vita, hvað gert hefur verið á síðari árum til að stemma stigu fyrir því, að þau orð, sem ég hef haft um þetta, eru sízt of hörð. Við, sem búum á þessum uppblásturssvæðum, þekkjum það máske bezt, hvað hættan af sandfokinu er mikil. Það hljóta allir að sjá, að sandgræðslan er mikið nauðsynjamál, og það væri illa farið, ef stór landsvæði, sem búið er að verja miklu fé til að græða, yrðu aftur látin fara undir örtröð. Ég vildi aðeins segja nokkur orð vegna þeirra orða, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði um það, að ekki væri aðeins um að ræða þetta frv. hér og þessa landspildu í Selvogi, heldur væri með þessu verið að skapa fordæmi, sem vitanlega leiddi til þess, að skammsýnir, en duglegir bændur vildu fá allt sitt land, áður en búið væri að rækta það að fullu. Af þessu mundu þeir hafa augnablikshagsmuni, en með þessu legðust sandgræðslublettirnir í auðn. Ég verð að segja það, að ég stóð sérstaklega upp vegna þess, að það stendur nákvæmlega eins á með þá jörð, sem ég bý á, Breiðabólstað í Fljótshlíð, eins og Nes í Selvogi, að fyrir 12 árum var hún sett í sandgræðslu og hefur verið það síðan. Landið hefur gróið upp og er nú afbragðs beitiland, og nú er hægt að heyja þar fleiri hesta. Vitanlega kæmi það sér vel fyrir mig að geta fengið það aftur, því það hefur framfleytt áður 700 til 800 fjár. Ég skal ekki neita því, að fyrir mig sem ábúanda jarðarinnar væri gott að fá þetta, sem mundi gefa mikinn arð í aðra hönd á stríðstímum, þegar svona erfitt er að fá fólk. Það er ákaflega girnilegt fyrir menn að fá svona lönd til afnota, sem geta framfleytt fleiri hundruðum fjár, til þess að geta byrjað aftur rányrkju, eins og ég veit, að ég gæti gert á mínu landi, og mundi vitanlega gera, ef hæstv. ríkisstj. teldi það rétt og sandgræðslan væri einskis virt. Það væri í þessa efni mjög eðlilegt, að hið opinbera leyfði það á sínum jörðum, því það væri engin sanngirni að leyfa einum það frekar en öðrum. Mig undrar það, þegar hv. þm. V.-Sk. fer að mótmæla því hjá sandgræðslustjóranum, að það sé stundað rányrkja á þessu landi. Hvað er rányrkja, ef ekki þetta? Ég veit það með vissu, að þó þarna sé bráðduglegur bóndi, þá er landið ekki svo mikið ræktað, að það framfleyti því fé, sem er framfleytt á jörðinni. Það sér hver heilvita maður, að þetta er rányrkja á hæsta stigi, því með þessu yrði að mestu leyti tekinn upp sá litli gróður, sem fyrir er, og varnað því, að sandgræðslunni verði haldið áfram. Það má vel vera, að maðurinn, sem þarna er og hefur óskað eftir að þetta yrði flutt, sé alls góðs maklegur og það sé margt gott um manninn að segja. Ég skal ekkert um það segja. En ég vil aðeins segja það, að ef margt er gott um manninn að segja, þá er hann þess verður, að Alþ. hafi vit fyrir honum, hvað sé bezt fyrir framtíð jarðar hans og sveitarinnar, þar sem hann býr og starfar. Ég þori að fullyrða, eftir því sem ég þekki sandgræðslustjóra, að fyrir Nes í Selvogi og Selvoginn er bezt, að sandgræðslunni sé haldið áfram, en ekki hörfað til baka og sandinum fengið það aftur, sem búið er að grafa upp með miklu fé og erfiði. Að lokum vil ég segja það, að þó að til séu kannske einhverjir hér á Alþ., sem ekki vilja taka till, sandgræðslustjóra og sérfræði hans til greina, þá vona ég samt, að til séu menn, sem taka vilja tillit til þess, að mikill meiri hl. íbúa þessarar sveitar, sem á við sandfok að búa, mælir eindregið á móti því, að þetta sé gert. Það er þannig aðeins í þágu þessa eina manns, sem lætur stundarhag ganga fyrir hagsmunum allrar sveitarinnar og framtíð hennar og jarðarinnar, ef frv. verður samþ. Ég vil aðeins segja það, að ef afgr. á mál eins og þetta frá Alþingi, þá er hér á ferðinni eitt af hættulegustu málum, sem borið hefur verið fram í þessari hv. deild. Menn skyldu vara sig á því að byrja undanhald á eftir sókninni gegn því, að sandurinn legði heilar sveitir algerlega í auðn, eins og áður var komið.