Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Samvinnunefnd launanefndar hefir haft mál þetta til meðferðar, og telur hún frv. bót frá því fyrirkomulagi, sem nú er. Nefndin hefir samt álitið rjett að breyta frv., sjerstaklega fyrra kaflanum, um skiptin kennara. Niðurstaða nefndarinnar varð sú, að nauðsyn bæri til að taka öll fræðslulögin til athugunar, og mentamálanefnd hefir verið sömu skoðunar og borið fram till. í þá átt. Jeg skal ekki fara frekari orðum um þetta, en vil leyfa mjer að gera í fám orðum grein fyrir brtt. nefndarinnar. Í 1. gr. stj.frv. er gert ráð fyrir að menn geti ekki orðið kennarar nema þeir hafi lokið kennaraprófi. Nú er það kunnugt, að ýmsir vel færir barnakennarar hafa ekki lokið kennaraprófi, og jafnast þó ef til vill á við aðra kennara, sem lokið hafa kennaraprófi. Nefndin lítur að nokkru leyti sömu augum á þetta skilyrði og stjórnin, að þeir einir geti orðið kennarar í framtíðinni sem lokið hafa kennaraprófi, eins og enginn getur orðið prestur t. d., nema sá sem tekið hefir próf í guðfræði. Í núgildandi fræðslulögum er svo ákveðið, að þeir sem kennaraprófi hafi lokið, skuli að öðru jöfnu fá kennarastöður. Nú fást margir við barnakenslu og eru kennarar við barnaskóla sem ekki hafa kennarapróf, enda munu kennarar með prófi vera vart nógu margir til þess að taka að sjer allar kennarastöður við barnaskóla í landinu. Þess vegna hefir nefndin breytt þessu ákvæði stjórnarfrumvarpsins á þá leið, að þeir einir gætu orðið kennarar, sem lokið hefðu kennaraprófi eða gegnt kennarastörfum um 5 ára skeið. Hjer eftir getur því enginn orðið kennari, eftir till. nefndarinnar, nema sá sem hefir kennarapróf eða fengist hefir 5 ár við kennarastörf. Menn, sem ekki hafa kennarapróf geta því ekki byrjað á kenslu hjer eftir sem kennarar við barnaskóla. Þetta áleit nefndin vera rjett. Auðvitað getur verið álitamál, hversu árin eiga að vera mörg, sem veita kennarapróflausum kennurum rjett til kenslu. En nefndin leit svo á, að það skifti ekki miklu máli, þó að þeir kennarar ljetu af kenslustörfum, sem ekki hefðu stundað kenslu í 5 ár. Reyndar gæti landið mist af einstaka efnilegum kennara fyrir þetta ákvæði, en þeim mundi í flestum kringumstæðum verða auðvelt að ná kennaraprófi. Og ef kjör kennara verða bætt á þá leið, sem nú er gert ráð fyrir, ætti þessum mönnum ekki að vera vorkunn að afla sjer þessarar mentunar. Aftur á móti er eldri kennurum vorkunn um þetta, enda verða þeir ekki sviftir rjettinum eftir frv. Jeg átti tal um þetta við fræðslumálastjóra, og kvaðst hann vera nefndinni sammála um þetta atriði. Þó vildi hann gera að skilyrði, að þeir hefðu verið kennarar samfleytt 5 ár. Nefndin hefir líka skilið þetta ákvæði á þá leið, þótt það sje ekki beinlínis tekið fram í brtt. nefndarinnar. Þá eru brtt. við 2. gr. Þar varð nefndin ekki öll á eitt mál sátt. Í stjórnarfrv. er gert ráð fyrir, að umsækjendur sæki um kennarastöðurnar til fræðslunefnda og nefndirnar sendi síðan meðmæli sín til fræðslumálastjórnar. Þessu vill nefndin breyta á þá leið, að umsækjendur snúi sjer beint til stjórnarinnar og hún veiti síðan stöðuna, eftir að hafa leitað meðmæla hlutaðeigandi skólanefndar eða fræðslunefndir og umsagnar fræðslumálastjóra. Nefndin álítur tryggara, að veitingarvaldið sje algerlega í höndum stjórnarinnar, heldur en fræðslunefndunum sje falið það á hendur. Stjórnin hefir meiri skilyrði til að dæma um hæfileka umsækjenda en skóla- og fræðslunefndir, enda ætlast nefndin til, að hún leiti álits fræðslumálastjóra. Honum mun oftast verða nokkurn veginn ljóst um hæfileika umsækjenda, því að hann fer árlega yfir allar skólaskýrslur og veit líka nokkurn veginn, hvernig nemendurnir hafa reynst í skóla, bæði af eigin reynd og eftir upplýsingum skólastjóra kennaraskólans, sem þekkir kennaraefni þau, er útskrifast frá kennaraskólanum, manna best. Þessi breyting nefndarinnar er ekki grundvallarbreyting, en sparar skólanefndum hins vegar óþarfa fyrirhöfn. Því að stjórnarfrumvarpið ætlast einnig til þess, að stjórnin hafi veitingarvaldið um kennarastöðu. Að eins munurinn sá á frv. stjórnarinnar og tillögum nefndarinnar, að skóla- eða fræðslunefndir eiga að auglýsa og umsóknin sendast til þeirra samkvæmt frv. stjórnarinnar, en stjórnin að auglýsa og umsóknin sendist til hennar samkvæmt tillögum nefndarinnar. Þá er brtt. við 3. gr. Hún er afleiðing af breytingunni á 2. gr. Þá er brtt. við 4. gr. Fyrsta brtt. er afleiðing af breytingunni á 2. gr. Hún er þess efnis, að í staðinn fyrir „sem kennaraprófi hefir lokið komi: „sem fullnægi skilyrðinu í 1. gr., í staflið b.. Hinar þrjár eru allar afleiðing af breytingunni á 2. gr. og standa og falla með henni. Þá er brtt. við 5. gr. Í stjórnarfrv. er ákveðið, að kennarastöðu skuli veita frá 1. október eða 1. janúar. Nefndin áleit, að þetta væri í ósamræmi við aðrar veitingar, og leggur því til, að starfið skuli veitt frá þeim tíma, er kensla byrjar á haustin. Þá er brtt. við 6. gr. Samkvæmt stjórnarfrumvarpinu ber kennara að tilkynna hlutaðeigandi skóla- eða fræðslunefnd, ef hann vill segja stöðu sinni lausri. Samkvæmt breytingunni á 2. gr. leggur nefndin til, að hann sendi uppsögn sína til stjórnarráðsins og með 4 mánaða fyrirvara. Það gæti komið sjer illa, ef kennarinn segði upp stöðunni fyrirvaralaust. Þá eru brtt. við 7. gr. Nefndin var ekki sjerstaklega mótfallin þessari grein, eins og hún var orðuð í stjórnarfrv. En meiri hluti nefndarinnar áleit, að greinin væri alt of löng og mikill hluti hennar ætti fremur heima í erindisbrjefi en lögum. Annars leggur nefndin enga áherslu á það, hvort greinin verður samþykt, eins og hún er í stjórnarfrv., eða brtt. nefndarinnar. Jeg skal geta þess, að jeg átti tal um þetta við fræðslumálastjóra, og ljet hann óánægju sína í ljós út af breytingum nefndarinnar. Taldi hann þetta koma sjer illa, vegna þess, að skólanefndir vissu oft ekki. hvað stæði í erindisbrjefinu, en ættu hins vegar að þekkja lögin. Nefndinni er sama um, hvort verður ofan á. Þá er brtt. við 8. gr. Samkvæmt stjórnarfrumvarpinu er skólanefnd heimilt að víkja kennara úr stöðu, ef hann vanrækir skyldustarf sitt eða vekur hneyksli með framferði sínu í daglegri hegðun. Nefndin leit svo á, að veitingarvaldið hefði einungis vald til að víkja mönnum úr stöðu. Og samkvæmt till. nefndarinnar getur skólanefnd eða fræðslunefnd tilkynt þetta stjórnarráðinu, og það á síðan að skera úr, hvort dómur nefndarinnar er á rökum bygður. Nefndin taldi bót að þessari breytingu, því að það gæti fyrirbygt þras eftir á. Vonandi verða slík tilfelli fá, en ef slíkt kynni að koma fyrir, er betra að hafa ákvæðið þannig. Þá kem jeg að II. kafla frv. Nefndin gat ekki orðið sammála um þennan kafla. Nefndinni virtist, að stjórnin hefði síst gengið of langt um launabætur kennara. Því að eins og kunnugt er, eru launin nú svo lág, að fjöldi góðra kennara hefir horfið frá kennarastarfinu, en nýir kennarar komið í staðinn, sumir nýtir, en aðrir ekki. Jeg þarf ekki að eyða mörgum orðum að því, hversu þetta er óheppilegt, að sífelt sje verið að breyta um kennara. Ef barnakenslan á að geta komist í gott horf, þurfa kennarar að gera hana að lífsstarfi. En þetta getur aldrei orðið meðan öll önnur störf eru betur launuð. Nefndin hefir felt úr það ákvæði í stjórnarfrv., að farskólakennarar fái ókeypis húsnæði alt árið. Þessi breyting er bygð á því, að laun farskólakennara væru svo lág, að þeir gætu ekki gert farkenslu að lífsstarfi sínu, enda væru þeir flestir lausir og slyppir. Annars getur þetta atriði ekki haft mikla þýðingu. Jeg vildi fyrir mitt leyti, að ákvæði stjórnarfrumvarpsins fengi að standa, en vildi ekki vinna það til, að kljúfa með því nefndina. Fræðslumálastjóri hefir látið óánægju sína í ljós út af þessari breytingu. Við þennan kafla hefir komið fram brtt. frá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), þess efnis, að forstöðumenn barnaskóla utan kaupstaða skuli hafa 1800 kr. árslaun, í stað 1500, og kennarar við þá skóla 1400 kr., í stað 1200. Þótt hvorki jeg eða nefndin kæmi með brtt. í þessa átt, þá lít jeg svo á, að hjer sje síst of langt gengið. Jeg játa, að munurinn á launum forstöðumanna utan kaupstaða og kennurum í kaupstað var of lítill, því að þeir fá 500 kr. lægri hækkun en hinir, eftir þjónustualdri. Fyrir stjórninni hefir vafalaust vakað, að dýrara væri að lifa í kaupstöðunum en annarsstaðar. En víða í stærri þorpum er engu ódýrara að lifa en í kaupstöðunum. Sum stærri þorpin eru engu fólksfærri en smæstu kaupstaðirnir. En af því að þetta frv. fjekk svo illar undirtektir í fyrra, sá nefndin sjer ekki fært að hækka launin úr því, sem þau voru ákveðin í frv. stjórnarinnar. Brtt. við 13. gr. fer fram á, að á eftir orðinu „dýrtíðaruppbótar“ komi „úr ríkissjóði“. Eins og kunnugt er, hefir þingið gengið inn á að veita alla dýrtíðaruppbót úr ríkssjóði. Og fanst nefndinni ekki rjett að breyta frá því. Þá er 11. liður hjá nefndinni við 13. gr., að á eftir henni komi ný grein, svo hljóðandi: „Verði sú breyting gerð á fræðslu- eða skólahjeruðum, eða fræðslumálunum yfirleitt, sem gerir stöðu kennara óþarfa, skal hann eftir löglega uppsögn láta af henni endurgjaldslaust“. Skal jeg nú skýra ástæður nefndarinnar fyrir þessari breytingu. Eins og jeg tók fram áðan, áleit nefndin, að þörf væri á að rannsaka fræðslumálakerfið alt og gera á því breytingar, sem væri lokið á næstu árum. Mentamálanefnd var og sömu skoðunar. Launamálanefndin leit svo á, að sennilega mundi koma í ljós við þá rannsókn, að hægt mundi að fækka kennurum talsvert. Hún taldi heppilegast að hafa þá sem fæsta, en launa þeim að sama skapi betur. Það er auk þess sú stefna, sem þingið nú þykist vilja aðhyllast, að hafa sem fæsta starfsmenn hins opinbera, en láta þá eiga við sómasamleg kjör að búa. Kæmi það fram við þessa rannsókn, að fækka mætti kennurum, gat það komið í bága við frv. Því að þeir kennarar, sem skyndilega væru sviftir starfi sínu, gátu samkvæmt venju um það, þegar embætti er lagt niður, krafist skaðabóta. En með þessari nýju gr. er loku skotið fyrir, að þeir geti krafist nokkurs endurgjalds, þótt þeir verði að segja starfinu lausu. Þá kem jeg að brtt. við 16. gr. frv. Stjórnarfrv. ætlaðist til, að þessi lög öðluðust gildi 1. okt. í haust. Nefndin áleit hins vegar, að ekki kæmi til mála, að lögin gengju í gildi í haust. Nú er liðið langt á sumarið, og gætu það ekki orðið nema fáar vikur frá því, að framkvæma ætti lögin og þar til kensla byrjar. Eftir frv. er fræðslumálastjórn eða landsstjórn ætlað að veita kennarastöðurnar. En eins og augljóst er, mundi þetta ákvæði koma óþægilega í bága við þær veitingar, því að tíminn er alt of stuttur. Enda munu skólar víðast hvar vera búnir að ráða sjer kennara nú þegar. Nefndin leggur því til, að lögin gangi ekki í gildi fyr en 1. júní næstkomandi. Fyrir þann tíma eiga kennarar að vera búnir að segja stöðum sínum lausum, og allir þeir, sem ekki uppfylla þau skilyrði, sem sett eru með frv., verða að hverfa frá skólunum fyrir fult og alt. Þótt nefndin líti þannig á þetta atriði, var hún á einu máli um það, að ekki mætti dragast með nokkru móti að bæta laun kennara. Leggur hún því til ákvæði um stundarsakir, að allir þeir kennarar, sem ráðnir eru til kenslu veturinn 1919–20, skuli njóta launa og dýrtíðaruppbótar samkvæmt þessum lögum. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um brtt. Að eins vona jeg, að málið yfirleitt fái góðar undirtektir hjá. háttv. deild.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get verið nefndinni þakklátur fyrir, hvernig hún hefir tekið í þetta frv. stjórnarinnar yfirleitt. Jeg get látið sumar brtt. afskiftalausar, því jeg legg ekki mikið upp úr hvort sumar þeirra verða samþyktar eða ekki. En fáeinar vildi jeg gera lauslegar athugasemdir við. Það er fyrst brtt. við 8. gr. frv. Jeg er hreint ekki viss um, að hún sje til bóta á neinn hátt. Jafnvel gæti jeg trúað, að hún geti verið til skaða. Jeg held áreiðanlega, að það sje hollara, að fræðslunefndir hafi heimild til að víkja kennurum frá embætti um stundarsakir. Það geta verið svo ríkar ástæður fyrir hendi, að slíkt þurfi að gera þegar í stað. Hitt væri alt of tafsamt, að eiga að bíða eftir úrskurði stjórnarráðsins eftir að það hefir fengið senda skýrslu frá skólanefnd. Það er aftur sjálfsagt, að kennari eigi rjett á að skjóta máli sínu til stjórnarráðsins, ef honum er vísað frá skólanum. Jeg þarf ekki að fara að skýra fyrir mönnum, hvað það getur verið hættulegt að láta kennara vera 1–2 daga lengur við skólann, hvað þá mánuðum saman, ef svo stendur á. Jeg held að engin hætta sje á, að skóla- eða fræðslunefndir misbeiti þessu valdi sínu gagnvart kennurum. Jeg gæti miklu fremur trúað, að þær syndguðu í gagnstæða átt. Brtt. við 9. gr. legg jeg ekki áherslu á. En hins vegar tel jeg brtt. við 13. gr. a. og b. óheppilega og get ekki fallist á hana fyrir mitt leyti, sem sje það, að ríkissjóður eigi að öllu leyti að greiða dýrtíðaruppbótina. Jeg gæti búist við, að í stað þess, eins og á sjer stað víðast hvar annarsstaðar, að sveitarfjelög beri að mestu leyti kostnað af fræðslunni, þá komi ¾ hlutar til að lenda á ríkissjóði hjer, en að eins 14 á sveitarfjelögin, í stað þess að það ætti að vera alveg öfugt. Að minni skoðun ætti ríkissjóður að eins að leggja fram einhvern styrk. Jeg hafði ekki áttað mig á, að þetta mun eiga að ná til kaupstaða líka. En með tilliti til þess verð jeg að segja, að mjer finst nokkuð langt gengið, ef það á að koma niður á ríkissjóði að borga fræðslu þeirra að mestu leyti. Að vísu mun það svo, að menn finna meira til þess, sem lagt er fram af fátækum sveitarfjelögum. En sveitarstjórnir verða að gera sjer það ljóst, að ekki dugir annað en að leggja meiri skatta á þá, sem búa í sveitum, heldur en hingað til, ef þetta á að geta gengið með eðlilegum hætti. Jeg tel mjög varhugavert að íþyngja ríkissjóði um of. Þau gjöld, sem á honum hvíla nú þegar, hljóta að verða svo mikil, að hann á bágt með að rísa undir þeim, þótt ekki sje hlaðið á hann miklu af þeim gjöldum, sem eiga að koma og hingað til hafa komið frá öðrum sjóðum. Jeg verð því að mæla eindregið á móti þessari brtt. við 13. gr., eins og jeg líka gerði á þingi í fyrra, þegar þetta lá fyrir háttv.Ed. Hins vegar má þetta engan veginn hindra það, að málið gangi fram, ef þingið vill hafa það svo, því það er lífsnauðsyn á að bæta kjör kennara nú þegar. Brtt. við 11. gr. tel jeg vera til bóta. Sömuleiðis álít jeg, að 13. lið a. beri að samþykkja að sjálfsögðu, að lögin gangi ekki í gildi fyr en 1. júní 1920. Aftur á móti er jeg ekki alveg viss um, að ákvæðið um stundarsakir sje í alla staði heppilegt, eins og það er sett þarna. Jeg býst við, að margir af þeim, sem eru kennarar nú, sjeu hreint ekki hæfir til þess, eða uppfylli ekki þau skilyrði, sem á að krefjast. Það hefir verið kvartað um það víða að, að sökum slæmra launakjara hafi skólanefndir neyðst til þess að ráða til sín og gera sig ánægða með ljelega menn, sem ekki sjeu starfinu vaxnir eins og skyldi. Jeg álít, að þeir einir eigi heimtingu á að fá uppbót, sem fyllileg not eru að við starfræksluna. Frv. þetta er komið fram til þess, að gera kjör kennara lífvænlegri en þau hafa verið hingað til, og einnig til hins, að sjá um að þeir einir gegni þessum stöðum, sem eru taldir hæfir til þess. En það vinst ekki með því móti, að launa jafnt þá hæfu sem óhæfu.

Pjetur Ottesen Mig langaði til að gera nokkrar athugasemdir við þetta frv. stjórnarinnar, og enn fremur við brtt. þær, sem samvinnunefnd launamála hefir gert við það. Áður en jeg geri það vildi jeg þó láta í ljós undrun mína yfir því, að þetta mál skuli ekki hafa verið borið undir mentamálanefnd. Ef þetta mál, að minsta kosti að því leyti sem það snertir prófskilyrðin og skipun kennaranna, heyrir ekki undir starfssvið hennar, þá veit jeg ekki til hvers hún er skipuð. Þó má enginn skilja orð mín svo, að jeg sje að lýsa vantrausti á háttv. launamálanefnd, sem um málið hefir fjallað. En mjer finst þetta næstum brot á þeirri reglu, sem á að gilda í þessu hjer á þingi. Skal jeg þá fyrst minnast á það, að í frv. er það gert að skilyrði, að til þess, að nokkur geti fengið kennarastöðu, skuli hann hafa lokið kennaraprófi. Jeg vil benda á, að með þessu ákvæði eru fyrst og fremst útilokaðir allir sjálfmentaðir alþýðumenn, hversu vel sem þeir eru að sjer og hvað miklum kensluhæfileikum sem þeir eru gæddir. Auk þess eru menn frá öllum öðrum skólastofnunum á landinu, öðrum en kennaraskólanum, alveg útilokaðir. Með öðrum orðum eru menn frá gagnfræðaskólum, lýðskólum, verslunarskólum, mentaskólanum og sjálfum háskólanum gersamlega útilokaðir frá því, að geta orðið barnakennarar, hversu mikla köllun sem þeir kynnu að finna hjá sjer til að sinna því starfi. Þetta finst mjer talsvert varhugavert. Fyrst er það, að margir af okkar sjálfmentuðu mönnum hafa sýnt það, að þeir eru gæddir afbragðskennarahæfileikum, samfara staðgóðri mentun, enda margir hverjir reynst fyr og síðar hinir bestu leiðtogar og fræðarar æskulýðsins, og hefði verið ómetanlegt tjón að útiloka þá menn frá þessu starfi. Auk þess finst mjer altaf varhugavert að útiloka menn, sem hafa lokið þeim prófum, er jeg áðan nefndi, frá þessum starfa, ef ske kynni, að þeir vildu snúa sjer að barnafræðslu í landinu, sem við vitum að oft hefir átt sjer stað. Þeir eru mjög margir, eins og kunnugt er, sem sækja þessa skóla er jeg nefndi, og mundu einhverjir af þeim sennilega einmitt snúa sjer að þessu starfi. Þá er sú undantekning, sem nefndin vill gera með þá, sem hafa stundað barnakenslu í 5 ár. Um hana er það að segja, að hún nær ekki yfir nema nokkurra ára bil, en fellur svo brátt úr sögunni. Þótt þetta bæti í bili nokkuð úr hvað þá snertir, sem undir þetta ákvæði komast þá eru þeir sem hafa stundað kenslu í færri ár en 5, t. d. 2, 3 eða 4 ár, og reynst hafa dugandi kennarar, sem hafa verið með lífi og sál í sínu starfi og unnið hug og hjörtu barnanna, þessa menn á að útiloka með öllu frá starfi sínu. Jeg er sannfærður um, að þetta ákvæði mun vekja megna óánægju úti um landið og mælast mjög illa fyrir. Auk þess vildi háttv.frsm. (Þorst. J.) slá því föstu í framsöguræðu sinni, þótt það sje ekki tekið fram í brtt., að þessi undantekning næði að eins til þeirra, sem hefðu haft á hendi kenslu samfleytt í 5 síðastliðin ár áður en þetta verður að lögum. Af því mundi leiða, að ef einhver kennari hefði t. d. verið heilsubilaður í 1 ár af þessum 5 árum, þá væri hann þar með útilokaður frá því starfi frekar, enda þótt hann hefði verið kennari mestan hluta æfi sinnar. Mjer finst, að síst ætti að kenna svo mikillar harðneskju, að útiloka einmitt þá menn, sem hafa gegnt þessu starfi nú síðustu ár með mjög litlum launum, einmitt nú, þegar farið er fram á, að launakjörin sjeu bætt. Viðvíkjandi 2. gr. vildi jeg geta þess, að þar er gert ráð fyrir að taka veitingavaldið af fræðslu- og skólanefndum, en í þess stað skuli stjórnarráðið veita stöðurnar. Þó er ætlast til, að skóla- og fræðslunefndir hafi tillögurjett um það, hverjum sjeu veittar stöðurnar. Hins vegar er það tekið skýrt fram í nál., og árjettaði frsm. (Þorst. J.) það rækilega, að fyrst og fremst bæri að taka tillit til skoðana fræðslumálastjóra í þessum málum, svo að ef til þess kæmi, að hann væri á annari skoðun en fræðslunefnd um það, hverjum veita skuli, þá ræður vafalaust úrskurður hans úrslitum. Það er því æði lítið leggjandi upp úr áhrifum skóla- og fræðslunefnda. Auk þess er mjög vafningasamt, hvernig þetta alt á að ganga fyrir sig, samkvæmt frv. stjórnarinnar. Fyrst eiga skóla- og fræðslunefndir að auglýsa kennarastöðuna. Skulu umsækjendur senda þeim umsóknir sínar, sem þær svo aftur senda stjórnarráðinu til úrskurðar, og á það svo að auglýsa hverjum staðan er veitt. Þessu er dálítið snúið við hjá nefndinni, þannig, að þegar skóla- eða fræðslunefnd vantar kennara, eiga þær að láta stjórnarráðið vita um þetta, en það auglýsir svo stöðuna. Síðan, þegar einhverjir hafa sótt, leitar stjórnarráðið álits viðkomandi skóla- eða fræðslunefndar um manninn eða mennina, og að því fengnu álits þess, sem mestu á um þetta að ráða, fræðslumálastjóra, og að þessu öllu afloknu veitir það loks stöðuna. Eins og allir sjá, hlýtur þetta að vera svo mikil skriffinska og vafningar, að það hvorttveggja nær hjer hámarki sínu. Jeg get ekki fallist á, að það sje á rökum bygt, að fræðslunefndir yfirleitt hafi misbeitt svo þessu valdi sínu í þessu efni, að rjett sje að taka veitingavaldið af þeim; þó einhver einstök fræðslu- eða skólanefnd kunni að hafa sóst eftir því, sem jeg skal ekkert segja um hvort satt er, að fá ódýra kennara, áður fyr, eða lagt meira upp úr því en góðu hófi gegndi, þá hverfur það úr sögunni nú, þegar launin eru hækkuð. En yfir höfuð virðist mjer gert alt of mikið úr skilningsleysi og kæruleysi fræðslunefnda í þessu máli, barnafræðslunni, en rjett er og sanngjarnt. Alþýða þessa lands hefir verndað drýgst og best haldið við hinni þjóðlegu menningu landsins, og á heimafræðslan ef til vill ekki hvað minstan þáttinn í því. Og svona mun þetta verða hjer eftir. Þetta var það, sem jeg aðallega hafði við frv. og brtt. að athuga. Enn fremur hafði jeg ætlað mjer að gera athugasemd við brtt. við 8. gr, En hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hefir tekið það rækilega fram, að þessi brtt. er ekki til bóta, heldur miklu fremur til hins gagnstæða, svo jeg þarf ekki að fara frekar út í það. Þá er annar liður þessa máls. laun barnakennara. Lítur þar út fyrir, að hv nefnd hafi að mestu fylgt stjórnarfrv., þótt hún hafi lagt til nokkrar breytingar. En jeg vildi að eins minna á það hjer, að eftir því, sem mjer virðist, er í frv. gert ráð fyrir, að farskólakennarar hafi talsvert hærri laun, þegar alt kemur til alls, en barnaskólakennarar utan kaupstaða. Forstöðumenn utan kaupstaðaskóla hafa eftir frv. 1500 kr., og kennarar við þá 1200 kr. En eftir því, sem mjer reiknast til, er jeg legg til peninga þau hlunnindi, sem farkennarar hafa auk 300 kr. launa, fæði, húsnæði, ljós, hiti og þjónusta í 6 mánuði, verða þeirra laun töluvert hærri. Það er talað um, að farskólakennarar kenni 6 mánuði ársins. Jeg veit nú ekki, hvort nokkuð er ákveðið um það í fræðslulögunum, að farskólar skuli starfa 6 mánuði ársins. En jeg efast um, að þeim sje það skylt; jeg held, að það sje ekki neitt ákvæði um það annarsstaðar en í fræðslusamþyktum. En þá vil jeg spyrja, hví þeirra laun eru höfð jöfn, ef þeir kenna skemri tíma. Skal jeg svo ekki teygja tímann með því að fara frekar út í þetta, en að eins víkja að því, sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sagði í niðurlagi ræðu sinnar, er hann mintist á undanþáguna um þá, er yrðu kennarar næsta vetur, og sagði, að ekki væri ástæða til að greiða þeim dýrtíðaruppbót, sem ekki uppfyltu skilyrði þessa frv. eða gætu talist hæfir kennarar. Jeg veit ekki, hvað hann metur hæfa menn, og hygg, að örðugt verði að gera þar upp á milli hafra og sauða.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara. Sá fyrirvari stafar af því, að aðalatriðin í breytingum þeim, sem nefndin leggur til að gera á frv. fara beint í bága við þá tilhögun fræðslumála, sem jeg tel æskilega, að fræðslunefndir og skólanefndir hafi veg og vanda af framkvæmdum. Það er í raun og veru tvent, sem einkanlega er lagt til að breyta, en það eru skilyrðin fyrir að geta fengið kennarastarfa, sem sje kennarapróf, og svo sú aðalbreyting frá ástandi því, sem nú er, að stjórnarráðinu er ætlað að hafa veitingavaldið óskorað, en fræðslunefndum og skólanefndum skotið út úr þeim verkahring, sem þeim er markaður með fræðslulögunum frá 1907. Að því er snertir breytinguna á 1. gr., um prófskyldu kennara, vil jeg segja, að þótt yfirleitt sje rjett, að kennarapróf sje gert að skilyrði fyrir veitingu kennarastarfs, þá geta þó verið undantekningar, og þær fleiri og frekari en nefndin leggur til. Jeg verð að líta svo á, að sú undantekning nefndarinnar, að sá geti einnig orðið skipaður kennari, er kent hefir í 5 ár, sje of þröng, þar sem hún nær þá að eins til þeirra, sem nú hafa kent þennan tíma, og engra síðar. Þetta ákvæði verður enn óeðlilegra er athuguð er 4. gr. frv., sem nefndin að vísu leggur til að breytt verði að ýmsu leyti. En þar er, eins og menn sjá, gert ráð fyrir, að þegar ekki er fáanlegur kennari, sem uppfyllir skilyrðin í 1. gr., þá verði fræðslunefnd að ráðstafa starfinu og taka hvern þann, sem hún telur hæfan. Það virðist harðleikið, að sá maður, sem þannig rækti kenslustarfa, ef til vill árum saman, með góðum árangri og nyti trausts skólanefndar, ætti hiklaust að víkja fyrir prófuðum umsækjanda, en ef til vill lítt reyndum og ljelegum. En eftir kenningu háttv.frsm. (Þorst. J.) ætti svo að vera. Við það verður að kannast, að náttúran er náminu ríkari, eins í þessu efni sem öðru, og getur próflaus maður, að jeg eigi nefni menn t. d. með guðfræðisprófi eða annari akademiskri þekkingu, að sjálfsögðu verið jafnsnjallir venjulegum skólakennurum, ef þeir eru hneigðir fyrir starfið. Nokkur æfing við kenslustarf ásamt kunnáttuvottorði dómhæfra, skilríkra manna og meðmælum fræðslunefndar, finst mjer því eiga að veita rjett til kennarastarfa, þótt prófaðir, æfðir kennarar gangi fyrir. Það er, eins og háttv.þm. Borgf. (P. O.) tók fram, óviðfeldið, að menn, sem reynst hafa vel við starfið, geti eigi komið til greina, hvernig sem á stendur, ef þá vantar kennarapróf. Verður ef til vill tækifæri til að koma að til 3. umr. breytingum um þetta. Að því er kemur til hins atriðisins, um meðferð stjórnarráðsins á þessum fræðslumálum, þá er það, eins og jeg hefi tekið fram, aðalbreytingin, og af henni stafa flestar aðrar breytingar, sem nefndin leggur til að gerðar verði. Er jeg á móti þeim því nær öllum. Jeg lít svo á, að verði þetta starf tekið af fræðslunefndum og skólanefndum, þá fari ekki að eins svo, eins og háttv.þm. Borgf. (P. O.) tók fram, að þetta verði í framkvæmd þunglamalegra og erfiðara, heldur muni og aðrar og verri afleiðingar verða af því. Skólanefndir verða miklu tómlátari en áður var, og fræðslustörfin þeim minna áhugamál, enda þær þá lítils ráðandi, og kennarar ef til vill skipaðir í trássi við þær, en ábyrgðin öll hjá stjórninni. Auðvitað eiga þær eftir brtt. nefndarinnar að hafa eftirlitið á hendi og hlaupa undir baggann þegar stjórnin getur eigi annast framkvæmdir, sbr. 4. gr., en það er eigi nægilegt. Þær verða að vera aðal-„faktorinn“ í þessu starfi, og með fullri ábyrgð; ella má gera ráð fyrir, að starfið verði afrækt og áhuginn rjeni. Jeg hefi sjálfur haft talsverð kynni af þessum málum heima í mínu hjeraði og þar nærlendis, og hafa mjer virst fræðslunefndir yfirleitt leggja mikla rækt við þetta starf, og því meir, sem þeim hefir lærst betur að hagnýta sjer fræðslulögin frá 1907 og laga framkvæmd þeirra í hendi sjer. Auðvitað verður að kannast við, að lögin mættu mótspyrnu sumstaðar í fyrstu, en hún fer minkandi og hjeruðunum lærast aðferðir til að framkvæma þau, sem geta verið breytilegar, eftir staðháttum, frá einum stað til annars. Aðalatriðið er að draga ekki úr þeim áhuga, sem vaknaður er um fræðslumálin úti um bygðir landsins, með smámunalegum eða naglalegum ákvæðum um form og fyrirkomulag á framkvæmdinni. Jeg skal ekki rekja einstaka liði í þeim brtt. nefndarinnar, er stafa af aðalbreytingunni; jeg er mótfallinn þeim öllum. Að því er snertir 7. tölulið í brtt. nefndarinnar, þá felli jeg mig betur við hann en frv., eins og það liggur fyrir. Að því er snertir 8. lið, við 8. gr., þá leiðir það af því, sem jeg hefi sagt áður, að jeg felli mig ekki við hana, en tel rjett að samþykkja 8. gr. óbreytta. Háttv. frsm. (Þorst. J.) tók það fram, að um síðari hluta brtt. við 2. kafla frumvarpsins væri jeg nefndinni sammál. Þetta er ekki fullkomlega rjett. Jeg hefi aldrei lýst fullkomnu samþykki mínu á seinni hluta brtt. Þar hafa á tveim stöðum fallið undan hjá ritara nefndarinnar breytingar, sem samþyktar voru í nefndinni og jeg tel ómissandi.  (Þorst. J.: Til dæmis?)  Þar átti að standa í 9. og 12. gr., á eftir „Farskólakennarar“: og eftirlitskennarar við heimilafræðslu. Þessu er á báðum stöðum slept, fyrir vangá eða hirðuleysi ritara. Því er nú svo komið í sveitum sumstaðar, að farskólakenslan, sem hafin var eftir þeim fræðslulögum, sem nú eru í gildi, hefir tekið þeim stakkaskiftum, að tekin hefir verið upp eftirlitskensla í stað farskólakenslunnar, eða þá jafnhliða henni. Þetta er aðferð, sem fræðslunefndir hafa fundið upp hin síðustu árin, af því að þeim hefir virst farskólakenslan ófullnægjandi og verða til þess að draga úr áhuga sjálfra heimilanna á að uppfræða börnin. Aðferðin er að láta hæfan mann ferðast um og húsvitja tiltölulega oft, og aðstoða á þann veg við kensluna á heimilunum. Þess vegna lagði jeg til, að skotið væri inn á þessum tveim stöðum eftirlitskennurunum, svo að þeir mættu njóta sömu vilkjara, ef vilkjör skyldi kalla, sem ætluð eru farskólakennurum. Af því að svona slysalega hefir til tekist fyrir ritara nefndarinnar, að þetta hefir fallið burt, verður því ekki við bjargað nema með brtt. við 3. umr. Jeg get lýst yfir því, að jeg er að öðru leyti samþykkur brtt. nefndarinnar við 9. gr., en aftur er jeg ekki með öllu samþykkur brtt. hennar um dýrtíðaruppbótina. Jeg get tekið þar í sama streng og hæstv. forsætisráðherra, að jeg álít nokkuð langt gengið með því, að velta allri þessari byrði yfir á landssjóð. 11. lið brtt., um að bæta inn nýrri grein, er jeg fullkomlega samþykkur. Um ákvæðið um stundarsakir ætla jeg ekki að tala. Það var bent á það af hæstv. forsætisráðherra, að framkvæmd þess geti orðið nokkuð örðug. Kannast jeg við það. En það var af sanngirnisástæðum, að jeg fjelst á þetta atriði í nefndinni. Í fám orðum sagt er afstaða mín sú, að jeg aðhyllist stjórnarfrv. með þeim breytingum, sem jeg hefi tekið fram að jeg gæti aðhylst. En yfirborðið af brtt. falla mjer ekki í geð, og mun jeg greiða atkv. á móti þeim.

0860Pjetur Jónsson: Það er einungis 10. brtt. nefndarinnar, sem jeg ætlaði að gera athugasemd við, en hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hefir nú mælt á móti þeirri brtt. af alveg sömu ástæðu og jeg hafði hugsað mjer að færa móti henni. Jeg geri sem sje ráð fyrir, að þessi brtt. hafi mikla peningalega þýðingu fyrir ríkissjóð. Er þess vegna rjett að taka nú til verulegrar íhugunar, hvort rjett sje eða sanngjarnt að láta alla þessa fúlgu lenda á landssjóði er dýrtíðaruppbót kennara nemur. Jeg vil taka undir það með hæstv. forsætisráðh. (J. M.), að gjaldþol sveitar- og bæjarfjelaga mun ekki vera neitt lakara en landsins sjálfs, heldur þvert á móti. Þess vegna er ekki rjett að ljetta af sveitar- og bæjarfjelögum og leggja á landssjóð það, sem þar á ekki beinlínis heima. Ástæður nefndarinnar fyrir því, að dýrtíðaruppbótin skuli greidd úr ríkissjóði, eru mjög bágbornar. Hún segir: „enda er það samkvæmt venju þeirri, sem orðið hefir þessi ár, sem dýrtíðaruppbót hefir verið veitt.“ Jeg held að menn ættu að muna, hvernig ákvæðið um dýrtíðaruppbót til barnakennara o. fl. kennara komst inn í þingsályktunartill. 1916–'17 og síðan inn í dýrtíðarlögin. Það er síður en svo til eftirbreytni og hefir hvorki verið lengi nje vandlega hugað. Mjer finst yfir höfuð þessi tilhneiging háttv.þm. til að ýta sem mestum gjöldum af hjeruðum og sveitum yfir á landssjóð, í alla staði lítilfjörleg og leiðinleg. Þegar farið er að koma á landssjóð miklu af framfæri barnanna af höndum foreldrunum, þá þykir mjer skörin tekin að færast upp í bekkinn. Með því er stofnað til þess fyrirkomulags á mannfjelaginu, sem varla miðar til farsællar menningar. En jeg tel fræðslukostnaðinn til framfæris barnanna rjett eins og matinn og annað, sem börnin þurfa til að ná fullum þroska. Hitt er miklu nær, og væri vel að kæmist á, að landssjóður eða opinberar landsstofnanir taki að sjer að annast þá, er fyrir aldurs sakir eða einhverra slysa verða öryrkjar og fara á sveitina. Það væri rjett, að komið væri upp einhverri landsstofnun, svo að landið alt tæki að sjer að annast framfæri þessara manna, sem eytt hafa kröftum sínum að öllum jafnaði til þjóðþrifa. Sú hugsun er eins göfug og hin er ógöfug. Í þessa átt miða t. d. alþýðustyrktarsjóðir. En jeg held, að það væri rjett, að þetta spor væri sem fyrst stigið til fulls; þá er því ljett af sveitarfjelögunum, sem rjett er að ljetta af þeim, og þá er ljett þeirri smáu af mönnum, sem búnir eru að slíta sjer út, að þeir þurfi að fara á sveitina að starfslokum. Vil jeg beina því að þeim mönnum, sem ýta nú þessum tota hjer, að snúa sjer heldur að hinu. Það væri líka nær, að ríkissjóður styrkti meir byggingu góðra skólahúsa heldur en sjálft skólahaldið. Það er ekki ljett í litlum fræðsluhjeruðum að koma upp húsum, hæfum til skólahalds og heimavista. En það er nauðsynlegt, að þau hús sjeu í alla staði góð. Hefi jeg stutt það á þingi að landssjóður legði þar til fje, einkum þó í sveitum. Aftur er engin ástæða til að leggja sveitum að öðru leyti meira til barnafræðslu en bæjum. Að því leyti er jeg samþykkur frv. Þetta var aðalatriðið fyrir mjer. Um eftirlitskensluna skal jeg geta þess, að jeg tel ilt að sleppa henni úr frv. Þess vegna mun jeg styðja tillögu, sem fram kann að koma við 3. umr., um að bæta henni inn í frv. Þegar eftirlitskenslustörfin eru stunduð af góðum mönnum, hygg jeg, að þau standi næst okkar gömlu heimilisfræðslu og styðji hana og viðhaldi betur en skólarnir.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hafði það meðal annars að athuga við brtt. launanefndarinnar, að það gæti orðið erfitt, ef óhæfir menn kæmust að skóla, að semja um það skýrslu til stjórnarráðsins og senda hana. Yrði því seinlegt og vafningasamt að koma slíkum mönnum aftur frá starfinu. Ef um það væri að ræða, að svo mikil brögð væru að vanrækslu og illu framferði einhvers kennara, sem líklega kæmi þó sjaldan fyrir, þá liggur þó sími um alt land. Gæti þá skólanefnd látið stjórnarráðinu í tje nauðsynlegar upplýsingar í símskeyti. Ef um sjúkdómshættu er að ræða, má kennarinn ekki halda áfram að kenna við skólann. En ef hann gerði það, ætti hann á hættu, að mál væri höfðað gegn honum og að hann kæmist undir hegningarlögin. Þá fanst hæstv. forsætisráðh. (J. M.) ekki rjett, að dýrtíðaruppbótin væri goldin úr ríkissjóði. Um það má lengi deila, en ekki gátu rök hans sannfært mig. Hvað það snertir, að ríkissjóður sje síður fær um að greiða þessa dýrtíðaruppbót en sveitarsjóðirnir, þá má deila um það fram og aftur. En gjaldendum landsins virðist mega á sama standa, hvort þeir greiða gjöld í ríkis- eða sveitarsjóð. Viðvíkjandi athugasemd hæstv. forsætisráðh. (J. M.) um launaákvæðið um stundarsakir skal jeg taka það fram, að jeg get fallist á, að sú breyting sje á því gerð, að það næði að eins til þeirra kennara, er fullnægja kröfum l.gr., um þá kennara, er fengið geta störf við fastaskóla og farskóla. Skal jeg bera þessa breytingu undir nefndina. Næst skal jeg þá snúa mjer að háttv.þm. Borgf. (P. O.) Hann fann það fyrst máli þessu til foráttu, að þessi nefnd hefði fjallað um það. En það er auðvitað deildarinnar sök að hafa vísað málinu þangað, því ekki hefir nefndin tekið það neinu valdstaki. Um hitt skal jeg ekki deila, hvort mentamálanefnd hefði farið betur með málið eða ekki. Það, sem háttv.þm. (P. O.) hafði þó einkum út á till. að setja, var það, að bæði stj.frv. og nefndin ætlaðist til þess, að veitingarvaldið verði dregið úr höndum skólanefndanna og fengið fræðslumálastjórninni, og hann talaði um það í þessu sambandi, að veitingarskilyrðin væru óhæfileg Honum fanst það óhæfa ef góðir menn, sem kæmu úr verslunar- eða mentaskóla, gætu ekki fengið starf við barnakenslu. En jeg vil benda honum á, að tæpast er við því að búast, að menn frá þessum skólum sæki um barnakenslu nema þá því aðeins að þeir hafi ekki getað fengið störf við það, sem þeir hafa lært til - og eru þetta sjaldnast þeir úrvalsmenn að eftirsókn sje eftir þeim. Annars er um veiting þessara starfa ekki ósvipað að segja og t. d. um veitingu presta- eða læknaembætta. Jeg get vel ímyndað mjer, að til sjeu ýmsir menn, sem ekki hafa lært guðfræði, en væru fullvel færir um það, að gegna flestum prestsverkum svo, að menn fyndu ekki ýkjamikinn mun á þeim og lærðum prestum. Sama er um lækna. Það er vitanlegt, að margir próflausir menn fást við lækningar og það svo, að fjöldi manna hefir meiri trú á þeim en lærðum læknum. Jeg segi ekki þar með, að jeg trúi svo á þessa lækna, en jeg segi það til samanburðar fyrir háttv.þm. Borgf. (P. O.). Jeg þykist vita, að hvorki hann nje aðrir vilji ganga inn á þá braut að fara alment að veita ólærðum mönnum læknisleyfi. En er þá nokkru meiri ástæða til þess um kennara? Benda má líka á það að alstaðar þar sem fræðslumál eru í besta lagi, svo sem í Danmörku og Þýskalandi, er kennarapróf sett sem skilyrði fyrir barna- og unglingakennarastarfi, og sama hefi jeg heyrt að eigi sjer stað í ýmsum ríkjum Bandaríkjanna. En ef á annað borð á að fara að sleppa lausum taumunum í þessum efnum, þá er eins gott að hallast undir eins að þeirri till.háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að leggja niður kennaraskólann. En við, sem einhverja nasasjón höfum af barnafræðslu, skiljum það, að þó sumir sjeu fæddir kennarar af guðs náð, þá er allur þorri kennara það ekki, og þess vegna eru þeir óhæfir, ef þeir hafa ekki lesið eitthvað sjerstaklega til að búa sig undir þetta starf, svo sem uppeldisfræði. Þá talaði háttv.þm. (P. O.) um það, að sjer þætti hart, að kennari sem t. d. hefði veikst eitt ár, fengi ekki að halda áfram starfi sínu. En slíkt kæmi ekki til. Slíkt yrðu auðvitað talin lögmæt forföll. - Ef maðurinn væri veikur heilt ár í einu fimta hvert ár, og væri mjög lengi búinn að vera kennari er hætt við, að hann væri orðinn svo bilaður, að hann megnaði ekki að hafa á hendi kenslu. Frá minni hálfu stendur ákvæði þetta að eins til þess, að reyna að skjóta loku fyrir það, að kennari hverfi að og frá starfi sínu á víxl, eftir því, sem honum býðst önnur atvinna, sem hann kýs heldur í svipinn. Þá er veitingavaldið. Háttv. þm. (P. O.) taldi óhæfilegt að fela það fræðslumálastjórninni. Mín ætlun er nú sú, að landsstjórnin færi í þessum efnum eftir till. fræðslumálastjóra, sem er flestum þessum málum kunnugastur og á að bera betra skyn á þau en alment gerist. Það er óþarfi að tala um skriffinsku í sambandi við þessar veitingar öðrum fremur, því engin sjerstök byrði ætti stjórninni að verða að þeim. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) sagði að vísu, að þess væru engin dæmi, að fræðslunefndir hefðu valið kennara svo illa, að ástæða væri þess vegna til að taka af þeim veitingarvaldið, og í sama strenginn tók háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Þeir sögðu líka, að áhugi nefndanna á málum þessum mundi minka, ef þetta yrði frá þeim tekið. Jeg vil því í þessu sambandi, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp kafla úr skýrslu frá fræðslumálastjóranum, þar sem hann skýrir frá sinni reynslu í þessu: „En sumstaðar hefir kosning í fræðslunefnd tekst svo hrapallega, að ástæða er til að ætla, að það hafi verið gert af ásettu ráði, til að hindra það, að nokkur hlutur yrði gerður fræðslulögunum til framkvæmda“. (Alþt. 1918 A, bls. 42). Þetta segir nú sá maðurinn, sem kunnugastur ætti að vera málum þessum. Og þó ummæli þessi standi auðvitað á hans eigin ábyrgð, en frekari skýringar fylgi ekki, þá býst jeg við, að fáir rengi þau.  (P. O.: Jeg rengi þau)  . Jeg held líka, að þessi marglofaði mikli áhugi skólanefnda sje víða af skornum skamti. Það væri því ekki eins mikill skaði skeður í því, þótt eitthvað minkaði „áhugi“ nefndanna, hjá því, ef áhugi kennaranna sjálfra minkaði við það, að hafa þessar nefndir einvaldar yfir höfði sjer. Því þó margir menn í þessum nefndum sjeu gáfu- og sómamenn, þá er þekking þeirra á fræðslu- og skólamálum að ýmsu leyti ónóg, eins og líka er við að búast, þar sem margir þeirra hafa sjálfir aldrei komið í neinn skóla. Það er þess vegna tæpast hægt að gera kröfu til þess, að þeir sjái einir fyrir þessu mesta vandamáli þjóðfjelagsins. Því með rjettu verður því ekki mótmælt, að best sje, að veitingavaldið, á hvaða starfi sem er, sje hjá þeim, sem mesta hafa þekkinguna á því starfi. Og auðvitað á fræðslumálastjórinn að vera mjög vel að sjer í öllum uppeldismálum, og sama á að verða um kennara, svo að þegar launakjör þeirra eru orðin sæmileg, á að vera unt að fá sæmilega menn í þá stjett, ef ljós þeirra er ekki sett undir mæliker misjafnra fræðslunefnda. Reyndar stendur alt þetta mál í nánu sambandi við það, hvort menn hallast heldur að því, að dreifa valdinu í fræðslumálum á hendur alls fjöldans, eða sameina það sem mest hjá einstökum mönnum. En það fyrra tel jeg fyrir mitt leyti varhugavert að minsta kosti. Jeg er ekki fjarri því, að alræðisvald mundi heppilegast í þessu tilfelli, að mestu leyti, ef góður maður veldist til að fara með það. Enn fremur þótti háttv.þm. Borgf. (P. O.) hart að ákveða 6 mánaða farskólakenslu. En fræðslumálastjóri hefir talið óheppilegt, að kennarar hefðu skemri starfstíma en þetta, og bent á, að ef lítið væri að gera handa kennara í einni sveit, gætu tvær slegið sjer saman. Á þennan skilning hefir nefndin fallist. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) fann einnig að því ákvæði 1. gr., að ekki mætti veita próflausum manni kennaraembætti, þó hann hefði verið settur til þess að gegna því, jafnvel í fimm ár. En jeg held, að þetta geti tæpast komið fyrir, að maður verði settur svo lengi. En ef svo væri, og hann reyndist vel, ætti eftir mínum skilningi að mega veita honum starfið. Háttv. þm. (P. O.) taldi það eiga að vera nægilegt að hafa góð meðmæli. En jeg býst þó við, að hann viti það vel, hvernig flest þessi meðmæli eru til orðin. Þau eru gefin í greiðaskyni, og þarf að nota þau með mikilli dómgreind. Þá hefir háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) lagt ekki litla áherslu á það, sem hann kallar stórvægilegasta atriðið í þessu öllu, sem sje eftirlitskensluna. Það mun vera rjett, að kensla þessi sje nokkuð að aukast. En vafasamt hygg jeg, að hún sje annari kenslu betri, eins og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) hafa viljað halda fram. Hún hefir undir mörgum kringumstæðum reynst kákkensla, eins og við var að búast. Það er sem sje ekki hægt að ætlast til þess, að kennari, sem að eins kemur á bæ og bæ við og við, geti haft þau uppalandi áhrif, sem dagleg umgengni hefir í för með sjer hjá góðum kennara. En það er einmitt sá þáttur kenslunnar, sem mestu varðar. Börn geta ekki verið lærðir menn. Það er ekki lærdómurinn, sem er aðalatriðið, og einhver góður maður hefir sagt, að mentun væri það, sem eftir væri, þegar menn hefðu gleymt öllum lærdómi. En þetta sjest mönnum yfir hjer, enda hefir áhuga manna á kenslumálum og skólahaldi stórhrakað á síðustu árum, og fræðslunefndir víða gert sitt til þess, að haldaskólunum niðri. Veldur þessu að vísu stríðið og erfiðleikar, sem af því hafa stafað. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) virðist gengið hjer inn á nýja braut, með því að taka framfærsluskyldu barna af sveitarfjelögunum og skella henni yfir á ríkissjóð. En jeg sje nú ekki, að sveitunum beri meiri skylda til að menta börnin en ríkinu í heild. Það ætti að koma nokkurn veginn í sama stað niður - meðan þess er ekki krafist, að forráðamenn barnanna sjái sjálfir fyrir kenslu þeirra barna, er þeir sjá um, og kosti hana einir. Jeg álít þvert á móti, að það sje skylda þjóðfjelagsins að sjá sem mest fyrir barna- og unglingafræðslu. Ef það rækir þá skyldu vel, þá elur það upp handa sjálfu sjer góða borgara.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Eins og hæstv. forseti tók fram, hefir ekki komið neitt framhaldsnefndarálit um mál þetta. Hefir nefndinni ekki unnist tími til þess, enda mundi það ekki hafa mikla þýðingu. Breytingarnar, sem frv. hefir tekið í hv.Ed., eru þær, að í fyrsta lagi er bætt inn í loftskeytasambandi til Hafnar við Hornvík, í öðru lagi er bætt við tveimur nýjum símalínum, annari frá Eyrarbakka til Þorlákshafnar og út í Selvog, en hinni frá Miðey til Hallgeirseyjar í Austur-Landeyjahreppi. Allar þessar breytingar eru gerðar í samráði við landssímastjórnina, og um breytinguna á loftskeytasambandinu skal jeg geta þess, að hv.þm. þess hjeraðs (S. St.) er henni samþykkur fyrir sitt leyti. Jeg má því víst lýsa því yfir fyrir hönd allrar nefndarinnar, þótt hún hafi ekki borið sig saman um málið, að hún gangi inn á þessar breytingar, og legg jeg því til, að frv. verði samþ. eins og það nú liggur fyrir.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg gat þess við 1. umr., að jeg ljeti bíða að segja nokkuð um þetta mál til þessarar umr. Það er öllum hv.þm. kunnugt, að laun yfirsetukvenna eru mjög bágborin, eins og nú standa sakir. Og flestir munu hafa orðið varir við það, og þá ekki síst læknarnir, á þann hátt, hvað erfitt er orðið að fá yfirsetukonur. Víða er nú svo ástatt, að þær vantar, og mun það sjerstaklega koma af því, að launin eru svo lág, að hægt er fyrir alt starfhæft kvenfólk að hafa meira fyrir hverja almenna atvinnu. Það kemur því öllum saman um, að nauðsyn sje á að bæta kjör þessara kvenna. Læknafundurinn hafði þetta mál til athugunar, og samkvæmt óskum hins nýstofnaða yfirsetukvennafjelags fjelst hann á að mæla með því, að Alþingi yrði að nokkru við beiðni þeirra. En þá er hitt, ef þingið vill á annað borð bæta kjör þeirra, þá verður það að vera að miklum mun, og eftir núverandi fyrirkomulagi mundi það verða mikill útgjaldaauki fyrir sýslusjóði, ef þeir eiga einir að borga. Það mundi meira að segja nema svo miklu sumsstaðar, að þessi viðbót gæti orðið eins há og öll önnur sýslusjóðsgjöld. Þau eru ekki hærri en það sumsstaðar. Þetta fanst læknafundinum og launanefndinni ekki vinnandi vegur, að íþyngja svo sýslusjóðunum, þar sem ekki er svo auðvelt fyrir þá að ná inn tekjum sínum. En menn líta á þetta á tvo vegu. Vilja sumir greiða laun þessi að öllu leyti úr ríkissjóði, og rökstyðja þá skoðun með því, að bera megi þetta saman við lækna, þar sem hjer sje um skylt mál að ræða. En móti því mælir það, að sýslunefndir ráða því, hve mörg umdæmi eru í sýslu hverri: því er hættan á, ef sýslusjóðir losna með öllu við kostnaðinn, að þá mundi umdæmunum fjölgað úr hófi fram. Af þeim orsökum er það, að launanefndin leggur til, að hjer sje farin miðlunarleið, þannig að ríkissjóður greiði helming launanna, en sýslusjóðir hinn helminginn. Þetta er 1. breytingin á frv. Og þetta ætti að vera nægur hemill á því, að sýslunefndir fjölgi um of umdæmunum, þar sem þetta mun hafa aukin gjöld í för með sjer fyrir sýslusjóði, að minsta kosti þar, sem yfirsetukonum hefir engin dýrtíðaruppbót verið veitt. Þetta er stórvægilegasta breytingin, því að hún er stefnubreyting. Næst er breytingin á upphæðunum. Núverandi launakjör eru þannig, að lægst laun eru 70 kr. á ári, þar sem 300 íbúar eru í umdæmi eða færri. Síðan eru launin 70 kr., að viðbættum 5 kr. fyrir hverja 50 menn fram yfir 300, þó svo, að þau fari aldrei fram úr 500 kr. Nú vill nefndin breyta þessu svo, að lágmarkslaun sjeu 250 kr., sem hækki um 10 kr. fyrir hverja 50 manns fram yfir 300 manns í umdæmi, þó svo, að ekki fari launin fram úr 1000 kr. Þetta varð að samkomulagi, að bera skyldi fram fyrir nefndarinnar hönd, en jeg skal geta þess strax, að nefndarmenn gátu ekki orðið fyllilega sammála um hámarksákvæðið sjerstaklega. Jeg þóttist þess þó fullviss, að enginn mundi gera þetta að kappsmáli. Þá er enn eitt ákvæði, sem ekki er til í núgildandi lögum. Það er ákvæðið í síðustu málsgrein 1. gr., um að launin geti farið hækkandi 5. hvert ár um 50 kr., uns þau eftir 10 ár, hafa hækkað um 100 kr. Þetta tel jeg mjög áríðandi ákvæði, einmitt vegna þess, hve stopular yfirsetukonur eru í embættum sínum, hverfa oft frá störfum eftir 1–2 ár. En þetta ákvæði ætti að verða til þess, að þær yndu betur hag sínum, þegar þær eiga von um hækkun. Þá er að geta þess, að í 3. gr. frv. er gerð breyting á borgun fyrir aukaverk. Borgunin fyrir yfirsetustarfið sjálft er ákveðin 7 kr., í staðinn fyrir 5 kr. En það, sem sjerstaklega er hækkað í þessari grein, er borgunin fyrir hvern dag, sem yfirsetukona dvelur hjá sængurkonu. Var hún áður 1 kr., en er hjer ákveðin 2.50 kr. Fyrir kaupstaðarljósmæður er vitjunargjaldið hækkað um helming, úr 50 aur. upp í eina kr. Jeg skal geta þess, að þetta fjelag íslenskra ljósmæðra sendi Alþingi áskorun um að bæta kjörin. Var þar farið fram á, að lágmark launanna yrði 300 kr., en hámarkið 1200 kr., en hækkun fyrir aukaverk sú, að 10 kr. yrðu fyrir að sitja yfir og 3 kr. fyrir hvern dag. En nefndin sá sjer ekki fært að verða algerlega við þessum kröfum. En hins vegar vonar hún, að þó ekki sje farið lengra en hjer er gert, þá megi það verða til þess, að ekki verði framvegis svo mikill skortur á ljósmæðrum, sem nú er, og er enda útlit fyrir, að hann fari vaxandi, ef ekki er að gert, þar sem margar þeirra, sem nú gegna störfum, gera það einmitt í von um, að kjörin verði bætt. Er það líka eðlilegt, því að eftir kvenfólkskaupi nú tekur það ekki langan tíma að vinna fyrir ámóta fje og þær hafa að launum. Jeg legg því mikla áherslu á, að frv. þetta nái fram að ganga, þar sem það er einn af stærri liðum heilbrigðismálanna að hafa nógu margar og góðar yfirsetukonur. Það má ganga að því vísu, að það er eitt af ráðunum til að minka barnadauða og sjá um það, að sem best verði undirbúin heilsa barnanna. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, meðan enginn hreyfir mótmælum. Jeg veit, að hjer eru menn, sem þykir nefndin ekki hafa gengið nógu langt, og getur það verið rjett á litið. En nefndin bjóst ekki við, að þýða mundi að ganga lengra, og þetta verður líka að telja allmikla bót frá því, sem verið hefir.

Einar Jónsson Það er víst síst að mínu skapi að vera því mótfallinn, að bætt verði launakjör kvenna, ef það gengur fram, sem væntanlegt er, að launakjör karlmanna verði bætt að svo miklum mun, sem nú er í ráði. En það er annað í þessu máli, sem jeg tel varhugavert. Það er útgjaldaaukinn á sýslusjóðunum, sem munu flestir hafa meira en nóg á sinni könnu, og gott ef þeim reynist ekki um megn að greiða alla sína skylduskatta sumum hverjum, ef ekki öllum. En það sýnir sig sjálft, að þessi auknu útgjöld lenda meira á sýslusjóðum en á ríkissjóði, að tiltölu, ef þetta frv. nær samþykki hv. deildar. Að öðru leyti er þessu þann veg háttað, að mjer er alls ekki kunnugt um það, að til sveita ríki nein óánægja meðal yfirsetukvenna út af launum þeirra, og síðan þau nýskeð voru hækkuð álít jeg, að þær sjeu fullsæmdar af þeim. En hins vegar mundi jeg ekki hafa neitt á móti brtt. við 7. gr. frv. Það ákvæði mætti gjarnan gilda um allar yfirsetukonur jafnt. En að öðru leyti tel jeg ekki þörf að lækka laun þeirra nema í kaupstöðum. Þær þyrftu að fá uppbót á launum sínum. Alt öðru máli er að gegna um þær, sem eru í sveit. Þær hafa flestar bústjórn sinna heimila á hendi og geta gegnt sínum daglegu störfum, nema þá fáa daga, sem þær eru sóttar, og eru þá fluttar bæði að heiman og heim og fæddar allan tímann, sem þær eru burtu. Það er því ólíku saman að jafna. Í kaupstöðunum verða þær að kosta sig sjálfar að öllu leyti; að minsta kosti veit jeg ekki til, að þær sjeu fæddar fyrir ekki neitt, þótt þær dvelji lengi hjá sængurkonum. Auk þess væri það, að gera hjer upp á milli, í samræmi við þeirra hugsun, sem vilja láta þá embættismenn, sem í sveit búa, sæta lakari launakjörum en hina, sem búsettir eru í kaupstað, hvort sem það er nú rjett eða ekki. Svo mikið er að minsta kosti víst, að þeim, sem hlut eiga að máli, finst það ekki rjett, þótt það sje talið fult rjettlæti hjer. Þá mintist háttv.frsm. (M P.) á það, að mikill skortur væri á yfirsetukonum í ýmsum hjeruðum, og hætta væri, að þær hyrfu fleiri frá starfinu, nema ef bætt væru kjörin. Til þessa þekki jeg ekki, nema ef vera skyldi það, að ógiftar yfirsetukonur hverfi frá starfinu vegna þess að þær giftast og flytjast þá ef til vill hjeraða milli. En jeg býst nú við, að þær gifti sig eftir sem áður, þó að launin hækki, því að naumast verður sú hækkun svo rífleg, að þær vilji við það una að sitja af sjer góðan mann vegna hennar. Jeg hygg því, að rjettlátast væri að fara fram á launahækkun í kaupstöðum, en láta við sama sitja til sveita. Eins og kunnugt er, eru launin nú 70 kr., og 5 kr. aukatekjur fyrir hverja barnsfæðingu, þar sem ekki eru fleiri en 300 manns í umdæmi, en þar sem fleira er fólkið eru launin líka 70 kr. að viðbættum 5 kr. fyrir hverja 50 manns, sem fram yfir eru 300, og aukatekjurnar auðvitað hinar sömu. Nú tel jeg víst, að í fáum sveitahjeruðum eyði yfirsetukonan meiru en 5–10 dögum á ári frá heimili sínu vegna þessa starfs. Segjum 10 dagar, kr. 70.00+50.00 = kr. 120.00. Það er kr. 12.00 pr. dag. - Hærra en kaup þingmanna, sem kosta sig sjálfir. Þetta virðist mjer fullsæmilegt fyrir þær, sem geta haft sín heimilisstörf á hendi jafnframt, og þar, sem jeg þekki til, munu þær halda þessu starfi framvegis þó að engin breyting verði gerð. En eins og jeg hefi tekið fram, er jeg ekki á móti því, að samþ. verði brtt. við 7. gr. og látin gilda fyrir allar jafnt.

Magnús Guðmundsson Jeg vildi að eins gera þá fyrirspurn til háttv. nefndar, hvort nokkuð mundi þýða að koma með brtt. um, að launin yrðu öll greidd úr sýslusjóðum. Jeg tel það mikið álitamál hvort rjett sje að breyta þeirri stefnu um launagreiðsluna, sem hingað til hefir verið fylgt. Útgjaldaaukinn eftir frv. mun fyrir ríkissjóðinn nema um 20–30 þús. kr. á ári, eftir því, sem jeg kemst næst í fljótu bili. Nú heyrði jeg hv.frsm. (M. P.) ekki telja aðrar ástæður fyrir þessari stefnubreytingu en þær að sýslusjóðirnir mundu eiga erfitt með að greiða fje þetta, þar sem það mundi gleypa allar tekjur þeirra. En þetta er ekki rjett, þar sem sýslunefndir hafa heimild til að jafna niður þeim gjöldum öllum, sem sýslusjóðir þurfa að greiða. Þeim er því ólíkt hægara um vik að ná inn sköttum sínum en landssjóði. Og það kemur alveg í sama stað niður, hvort menn greiða fje þetta í ríkissjóð eða sýslusjóð. Mjer sýnist þetta því vera óþarfar krókaleiðir og ekkert annað. Þá er það líka víst, að ef helmingur launanna er greiddur úr ríkissjóði, þá er miklu hættara við því, að sýslunefndir leitist við að fjölga umdæmum óþarflega mikið. Það má enginn halda, að jeg sje á móti launabót yfirsetukvenna, því að jeg tel hana sjálfsagða, en mjer finst það athugaverk að skifta þannig um stefnu frá því, sem verið hefir. Nú eiga lög þessi að öðlast gildi 1. jan. 1920 en þá vildi jeg spyrja háttv. nefnd, hvort hún ætlast til þess, að launin verði greidd eftir þeim á næstu manntalsþingum, og þá á miðju ári. Þetta verður að vera skýrt. Því að sumstaðar munu launin hafa verið greidd fyrir fardagaár hvert.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hygg, að þetta frv. sje mjög rjettmætt og hækkunin nauðsynleg. En jeg get jafnframt að nokkru leyti tekið undir með hv.þm. Skagf. (M. G.), að það sje dálítið athugavert að fara að borga yfirsetukvennalaunin úr landssjóði, bæði í sveit og í kaupstað. Jeg vil greina hjer milli sveitahjeraðanna og kaupstaðanna. Það er engin ástæða til að hlaupa undir bagga með kaupstöðunum, því að bæjarsjóði munar ekki um það, sem þeir gjalda yfirsetukonum. Aftur getur þetta munað mjög miklu í sveitunum því laun yfirsetukvenna eru þar tilfinnanlega hærri. Jeg skal játa, að það er ýmislegt, sem gerir það örðugt að gera upp á milli kaupstaðanna og sveitanna, og get því vel skilið, að hv. nefnd ljeti sömu reglurnar gilda um hvorttveggja. En mundi ekki vera nóg að greiða 1/3 launanna úr landssjóði? Varla verða launin öll undir 60 þúsund kr.; þar af greiddust þá 20 þús. úr landssjóði. Því nú munu vera um 200 yfirsetukonur á landinu, og laun þeirra muni um 300 kr. að meðaltali. En þetta getur aldrei út af fyrir sig orðið neitt „princip“-spursmál. Hitt er aftur sjálfsagt, að bæta launin, og skiftir minna máli, hvaðan þau koma. Og að gera ráð fyrir einhverju úr landssjóði býst jeg við að sje „malum necessarium“.

Sigurður Stefánsson Það er síður en svo, að jeg sje á móti hækkun á launum til yfirsetukvenna, en tek undir það með hæstv. forsætisráðherra, að jeg tel fullhátt að ákveða meira en 1/3 af þeim úr landssjóði. Eins og kunnugt er, hafa margar sýslur goldið yfirsetukonum dýrtíðaruppbót, og mundu þær því ekki verða ófúsari á að hækka launin nokkuð. Jeg álít því óþarfa að ljetta svo mikið af sýslusjóðum, að helmingur launanna greiðist úr landssjóði, eins og nefndin leggur til en tel till.hæstv. forsætisráðh. (J. M.) heppilegri, um 1/3 . Því jeg álít nefnilega, að sýslusjóðirnir eigi ekki að græða á þessum lögum. Miklu fremur væri eðlilegt, að útgjöld þeirra yxu nokkuð við þau.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Eins og við mátti búast, hafa komið fram mótmæli gegn þessu frv. hjer í deildinni, en þó á nokkuð ólíkan hátt, því tvær stefnur hafa gert vart við sig um það, hvernig eigi að borga yfirsetukonunum. Hv. 2. þm. Rang. (E. J.) taldi ófært að auka útgjöld sýslusjóðanna, en hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) taldi sýslusjóðina fullfæra að borga megnið af þeim kostnaði, sem af launahækkuninni leiddi. Útgjöldin fyrir sýslurnar sjálfar munu nú aukast lítið, ef þær hafa hingað til goldið dýrtíðarbætur, t. d. 50%. Ef svo væri, eins og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) tók fram, þá hefðu sýslusjóðirnir átt að borga 105 krónar í lægstu laun, en eftir þessu ættu þeir að borga 125 kr. Af þessu getur hv. 2. þm. Rang. (E. J.) sjeð, að ekki aukast útgjöldin mikið í viðbót. Og hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) getur líka sjeð af þessu, að þau lækka ekki fyrir sýslurnar. Eftir frv. verða útgjöldin þá heldur meiri fyrir sýslurnar en áður. Annars er dálítið einkennilegt að heyra það hjá hv. 2. þm. Rang. (E. J.), að það sje fremur þörf á að bæta kjör yfirsetukvenna í kaupstöðunum en í sveitum. Það gagnstæða kom einmitt fram í nefndinni, nema frá einum manni, sem hjelt því fram, eins og þessi hv.þm. (E. J.), að yfirsetukonur í sveitum hefðu sama sem ekkert að gera, svo ástæðulaust væri að hækka laun þeirra. Og þar sem þetta var 1. þm. Rang. (E. P.), og nú ber 2. þm. sama kjördæmis það sama, þá lítur út fyrir, að þeir þurfi ekki mikið á yfirsetukonum að halda þarna austur á Rangárvöllum, og er það mjög athugavert spursmál fyrir það hjerað. En á læknafundinum í sumar bar þó öllum saman um, að hörgull væri á yfirsetukonum, og var þó einn læknir þar staddur, sem er af Rangárvöllunum. Hv. þm. (E. J.) var að tala um, að yfirsetukonur fengju fæði og aðhlynningu, sem ekki væri síður í kaupstöðum að veita þeim. Þetta er rjett. En kaup þeirra er þó ekki mikið í samanburði við rjett og sljett verkafólk í sveit, og fær það einnig fría aðhlynningu og fæði. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) gerði fyrirspurn um, hvort meiningin hjá nefndinni með ákvæðinu um, að launin skyldu borguð á manntalsþingum, væri sú, að launaár yfirsetukvenna ætti að vera fardagaárið: þannig hefði hann framkvæmt það meðan hann var sýslumaður. Nefndin athugaði ekki sjerstaklega þetta atriði, þar sem það er óbreytt í núgildandi lögum. En mjer er kunnugt um, að sinn er siður í hverju hjeraði, og borga aðrir eftir almanaksári, og hygg jeg það rjettara, þar sem reikningsár sýslunnar er almanaksárið. Það var rjett, sem kom fram hjá hæstv. forsætisráðh. (J. M.), að minni ástæða væri til að hlífa kaupstöðunum en sveitunum við gjöldin. En þá verður spurningin að eins sú, hvar eigi að draga rjetta markalínu milli kaupstaðanna og kauptúnanna, hvað eigi að telja kaupstaði og hvað ekki, í þessu sambandi. Annars geri jeg ráð fyrir, að ekki ætti að þurfa að deila lengi um það, hvort landssjóður eigi fremur að leggja til 1/3 eða helming af launum, en þá fremur um hitt, hvort hann eigi að leggja nokkuð til, því það er stefnumál, en ekki hve mikill hluti. Vildi jeg gjarnan vinna að því, að einhver samvinna tækist um það atriði, svo samkomulag fengist.

Einar Jónsson Hv. frsm. (M. P.) taldi mig hræddan við ný útgjöld á sýslunum. Það var nú ekki rjett hjá honum, að jeg væri beint hræddur við þau, en það verður að fara varlega í að auka útgjöldin. Mjer er kunnugt um, að dýrtíðaruppbótin til yfirsetukvenna hefir ekki alstaðar átt sjer stað, vegna þess, að þær hafa svo lítið að gera, þær stunda sitt bú og annast öll sín störf eins fyrir því, þótt þær skreppi út af heimilinu einstaka sinnum á ári til að taka á móti barni.  (S. St.: Þær eru óbyrjur á Rangárvöllunum. Er það ekki?)  Jeg heyri ekki hvað þm.N.-Ísf. (S. St.) er að hnýsast. En hv. frsm (M. P.) þótti einkennilegt, hvað við Rangvellingaþm. segðum yfirsetukonurnar hafa lítið að gera. Jeg veit ekkert um hugsun samþm. míns í þessu. Þetta kemur ekki til af því, að færri barnamenn sjeu í Rangárvallasýslu eða barneignir sjeu þar minni yfirleitt en annarsstaðar. Þar eru dæmi til, að hjón hafa eignast og alið upp 10–20 börn. Geri Strandamenn og Ísfirðingar betur. Á Rangárvöllum ganga ungir efnismenn ekki árum saman ekklar. Þeir taka sjer að konu eina þeirra, sem að honum hyllist, og eykst starf yfirsetukonu að vísu oft við það. Þetta virðast Strandamenn ekki gera, en eiga að taka Rangvellinga sem fyrst til fyrirmyndar í. En þetta mun vera svona víðast hvar í sveitum, að yfirsetukonur hafi tiltölulega lítið að gera. Jeg hafði því sjerstaklega hugsað mjer, að þörf mundi á launahækkun í kaupstöðum, en ef svo er ekki, þá þarf ekki að breyta lögunum, því jeg tel það alls ekki rjett, að yfirsetukonur í sveit sjeu nokkuð óánægðar með kjör sín.

Gísli Sveinsson Jeg vil að eins geta þess, að þótt menn sjeu hjer engan veginn á móti því, að kjör yfirsetukvenna sjeu bætt, þá er þessi bót meiri en til nokkurra annara starfsmanna þjóðarinnar, því að launin eru hjer nærri þrefölduð. Þetta kann að vera rjett undir vissum kringumstæðum, en of mikil hækkun finst mjer það yfirleitt. Því að það er tilfellið, eins og hv. 2. þm. Rang. (E. J.) tók fram, að víða er afarlítið að gera fyrir yfirsetukonur. Ef launin verða hækkuð svona mikið, þá verða þau að greiðast úr landssjóði að miklu leyti, því að sýslunefndir gera sig ekki ánægðar með, að sýslurnar greiði þetta. Nú eru launin 70 kr. í þeim hjeruðum, þar sem íbúarnir eru 300 og þar undir, en nú eiga þau að hækka upp í 250 kr. eftir frv., eða nálega ferfaldast. Jeg álít, að launin eigi að hækka sannsýnilega, en þetta er alls ekki sannsýnilegt, sem frv. fer fram á.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Það var rjett hjá hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að það stappar nærri á lágmarkslaununum, að hækkunin ferfaldi þau. En hámarkslaunin gera ekki nema tvöfaldast. Svo hafa yfirsetukvennalaunin altaf verið ófyrirgefanlega lág og ekki saman berandi við nokkur embættismannalaun önnur. Ef þau ætti að bera saman við nokkur laun önnur, þá væri það helst vinnukonulaun Svo er heldur ekki gert ráð fyrir neinni dýrtíðaruppbót ef launin hækka. En þótt dýrtíðin eigi að vera úti 1925, að sumra dómi, geti jeg ekki ráð fyrir, að kaupgjald lækki hið minsta á þeim tíma, og þótt lengra sje talið.

Gísli Sveinsson Jeg skal ekki verða margorður, því að mjer er ekki málið svo hugðnæmt, að vera að tala um, að kauphækkunin sje um of. Jeg skal geta þess, að þessar 70 kr. hafa verið miðaðar við það, sem sennilegt þótti, þegar tekið er tillit meðal annars til undirbúningsins. Hann er svo stuttur - einir 6 mánuðir -, að jeg veit ekki til, að neinir starfsmenn hins opinbera þurfi jafnstuttan undirbúningstíma. Og þar að auki er námsmeyjunum veittur 45 kr. styrkur eða meira á mánuði, meðan þær eru við námið. Og þegar þess er gætt, að þetta er að eins einn vetur eða hluti úr vetri, og þessi styrkur veittur til námsins, sýnist ekki vera í mikið ráðist að leggja þetta fyrir sig. Þar að auki ber að gæta þess, að sumar yfirsetukonur hafa geysilega lítið að gera. Þær eru búkonur eftir sem áður, stunda búskap, og er að eins vitjað nokkrum sinnum á ári. Það hefir aldrei verið ætlast til með þessu fyrirkomulagi eða kaupi, að þetta yrði lífsviðurværi eða lífsstarf, atvinnugrein til að lifa á. Þessi þóknun er því ekki saman berandi við laun starfsmanna hins opinbera, til þess að lifa á. Þetta vildi jeg biðja nefndina að athuga. Og það er algerlega óþolandi, eins og til hagar, að kaupstaðir fái launin úr landssjóði, þó að sýslufjelögin fái þau að einhverju leyti, til þessa starfsfólks.