Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 152 er frv. til l. um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Frv. er flutt í tengslum við væntanlega aðild Íslands að samningi Evrópuráðsins um framsal sakamanna og tveimur viðbótarsamningum við hann og samningi Evrópuráðsins um gagnkvæma aðstoð í sakamálum skv. viðbótarsamningi við hann. Framangreindir samningar hafa verið undirritaðir af Íslands hálfu og verða fullgiltir verði frv. þetta að lögum. Að höfðu samráði við utanrrn. eru framangreindir samningar prentaðir sem fskj. með frv. þessu. Auk þess er á bls. 9–12 í grg. tekið saman yfirlit um efnislegt innihald samninganna. Aðalefni frv. er um framsal sakamanna. Hér á landi gilda engin atmenn lög um þetta efni en í 9. gr. almennra hegningarlaga eru nokkur efnisatriði um framsal sakamanna. Eru íslensku lögin nr. 7 frá árinu 1962. Á þeim voru gerðar breytingar með lögum nr. 44/1975. Eftir gildistöku laga um framsal sakamanna til hinna Norðurlandanna hefur skapast verulegt ósamræmi um framsal. Framsal er það viðamikil ráðstöfun að til þess ætti ekki að koma nema skv. skýrri lagaheimild. Frv. þetta byggir á norrænni löggjöf um framsal, en náið samstarf var á milli hinna Norðurlandanna er þau endurskoðuðu eða settu almenn lög um framsal. Frv. það sem hér er til umr. skiptist í fimm meginkafla. Í I. kafla er fjallað um skilyrði fyrir framsali, í II. kafla um meðferð framsalsmála, í III. kafla um aðrar ákvarðanir í tengslum við framsal, í IV. kafla um aðra aðstoð vegna reksturs sakamála og í V. kafla um sameiginleg lokaákvæði. Eins og áður sagði fjallar I. kafli frv. um skilyrði framsals. Þau eru skv. frv. að viðkomandi maður sé í erlendu ríki grunaður, ákærður eða dæmdur fyrir hinn refsiverða verknað. Þó er framsal aðeins heimilt fyrir verknað eða sambærilegan verknað sem getur varðað fangelsi í meira en eitt ár skv. íslenskum lögum. Á þetta bæði við þegar um er að ræða framsal til meðferðar máls og vegna fullnustu dóms. Ef um er að ræða framsal vegna meðferðar máls þarf auk framangreinds skilyrðis að vera búið að taka ákvörðun í erlenda ríkinu um að sá sem óskað er framsals á skuli handtekinn eða fangelsaður fyrir viðkomandi verknað. Ef um er að ræða framsal til fullnustu á refsingu þarf refsingin að vera a. m. k. fjögurra mánaða refsivist eða, ef vista á viðkomandi á stofnun samkv. dómi, verður dvöl hans þar að geta varað í a. m. k. fjóra mánuði. Í 2. og 4.–10. gr. frv. eru ákvæði um í hvaða tilfetlum framsal er óheimilt, að undantekinni 7. gr., þar sem heimilt er að synja um framsal ef ákvæði greinarinnar eiga við. Í II. kafla frv. er fjallað um meðferð á beiðnum um framsal. Ákvæði frv. eru að flestu leyti í samræmi við ákvæði laga nr. 7/1962, um framsal sakamanna til hinna Norðurlandanna. Helsta frávikið frá þeim lögum er að í þessu frv. er ekki gert að skilyrði að rannsókn vegna framsalsmáls sé dómsrannsókn. Er það í samræmi við þróun rannsóknar í refsimátum hér á landi. Í IV. kafla er ákvæði um atriði sem nauðsynlegt er að lögfesta svo hægt sé að fullgilda Evrópusamning um gagnkvæma aðstoð í sakamálum. Efnisatriði í þessum kafla eru tvö. Í fyrsta lagi er ákvæði um að til að afla sönnunargagns til notkunar í refsimáli í öðru ríki sé heimilt að beita ákvæðum laga um meðferð opinberra mála um leit og hald á munum á samsvarandi hátt og í sambærilegum málum sem rekin eru hér á landi. Í öðru lagi er heimilað að maður sem fangelsaður er hér á landi eða sviptur frelsi skv. dómi vegna refsiverðs verknaðar skuli sendur til annars ríkis í yfirheyrslu sem vitni eða til sannprófunar. Í þessum kafla eru svo ákvæði um skilyrði til að hægt sé að verða við beiðni um framangreind atriði og um mátsmeðferð. Í lokakafla frv. er heimildarákvæði um að gera samning um framsal eða aðra gagnkvæma aðstoð í sakamálum með ákveðnum skilyrðum sem þó mega ekki ganga gegn ákvæðum frv. Rétt er að nefna að frv. sem slíkt, verði það að lögum, felur ekki í sér skyldu til framsals þó uppfyllt séu ákvæði þess, en framsalssamningar geta falið í sér skilyrði til framsals. Í frv. er tekin sú afstaða til samninganna að þeir halda gildi sínu þótt frv. verði að lögum og ákvæði þeirra séu ekki í samræmi við ákvæði frv. Verði frv. að lögum er eðlilegt að í kjölfarið fylgi endurskoðun á samningum sem gerðir hafa áður verið við önnur ríki eða þeim verði sagt upp. Gildi lagasetningarinnar mundi takmarkast um of ef eldri samningar stæðu óbreyttir. Verði frv. þetta að lögum gilda samt áfram lög um framsal sakamanna til hinna Norðurlandanna. Áður en endanlega var gengið frá frv. þessu var það sent nokkrum aðilum til umsagnar. Bárust ýmsar gagnlegar ábendingar frá ríkissaksóknara og fleirum. Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur látið það álit í té að verði frv. að lögum muni það ekki hafa aukningu útgjalda í för með sér. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það má í sjálfu sér halda því fram að það kosningakerfi, sem felst í því frv. sem hér er til umr., sé meingallað. Það má gera á ýmsum forsendum. En það hefur einn mikinn kost, það er nefnilega langtum skárra en það kerfi sem við búum við núna. Það er ekki svo lítill kostur og nægir í rauninni til þess að mæla með frv. meðan ekki hefur náðst samstaða um annað betra. Af þessu leiðir að við Alþfl.menn lítum á það, sem í þessu frv. felst, sem áfanga til réttrar áttar. Í annan stað felst í þessum orðum mínum að við lítum svo á að ef unnt reynist á þessu þingi að ná samstöðu um enn frekari úrbætur þá tökum við því fagnandi og erum til þess fúsir að vinna með öðrum að því. Ég þarf tæpast við umr. um þetta frv. til laga um kosningar til Alþingis að minna á langa baráttu Alþfl. fyrir jöfnun kosningarréttar og frumkvæði hans og þátttöku í þeim úrbótum sem gerðar hafa verið í þeim efnum á hverjum tíma. Nú er nokkuð langt um liðið síðan seinast voru gerðar úrbætur í jöfnun kosningarréttar og hefur mjög horfið til rangrar áttar í millitíðinni. Þess vegna höfum við Alþfl.-menn líka margoft gert þetta að umtalsefni á undanförnum áratug eða jafnvel hálfan annan áratug. Það hefur ætíð verið stefnuskráratriði hjá Alþfl. að draga úr misrétti og auka jafnrétti að því er kosningarrétt varðar. Það eru í rauninni mannréttindi að kosningarrétturinn sé jafn. Íslendingum hefur gengið illa að uppfylla það skilyrði, svo ekki sé sterkar tekið til orða. Eins og kerfið hefur verið seinustu árin eða áratugina a. m. k. hafa menn búið við óviðunandi skerðingu á mannréttindum að því er kosningarrétt varðar. Það er vitaskuld engin afsökun þó að misrétti ríki á öðrum sviðum. Misrétti á einu sviði getur ekki réttlætt misrétti á öðrum sviðum. Það á að leiðrétta misréttið hvar sem það birtist og hvaða nafni sem það nefnist. Af þeim sökum eru þau rök haldlaus t. d. að vegna hugsanlegs eða áþreifanlegs aðstöðumisréttis af ýmsu tagi, t. d. að því er varðar þjónustu, milli mismunandi hluta í landinu skuli menn láta óbreytt það misrétti sem ríkir í kosningarréttinum. En í þessu felst þá jafnframt að menn hljóta að gera þá kröfu að það misrétti, sem ríkir í aðstöðu, sé líka leiðrétt eftir mætti og eins fljótt og frekast er unnt. Einmitt í þá veru gerði Alþfl. till. um það á s. l. vetri, þegar þessi mál voru til umfjöllunar, að stjórnmálaflokkarnir byndust samtökum um að snúa sér jafnframt að öðrum misréttismátum og úrlausn þeirra. Yfirlýsing þess efnis var samþykkt af hálfu stjórnmálaflokkanna og fylgdi frv. til l. um breytingar á stjórnskipunarlögum þegar það var lagt fram í fyrra. Þess vegna leggjum við líka áherslu á að sá þáttur samkomulagsins verði nú efndur og að menn snúi sér að því af fullu afli að taka á þeim málum sem í þeirri yfirlýsingu felast. Í þeirri lotu sem leiddi til þess frv. sem hér er til umr. má segja að komið hafi fram þrjú meginviðhorf við upphaf mátsins. Framsfl. tók þá afstöðu að flytja skyldi, ef svo má orða það, svonefnd uppbótarþingsæti á suðvesturhorn landsins og láta þar við sitja. Alþb. og Sjálfstfl. lýstu því strax við upphaf lotunnar yfir að þeir teldu það ekki rétta leið en töldu hins vegar ekkert því til fyrirstöðu að fjölga þm. mjög verulega til að ná því ásættanlega markmiði sem þeir töldu að stefna þyrfti að. Í því sambandi voru oft nefndar tölur á bilinu 67–70 þm. Strax við upphaf þessara viðræðna og þessarar umfjöllunar benti Alþfl. á að að því frágengnu að gera landið að einu kjördæmi eða stækka kjördæmin mjög verulega ætti að vera unnt að ná þeim jöfnuði, sem að virtist vera stefnt, með því að hafa þm. 63 svo framarlega sem úthlutunarreglum þingsæta yrði breytt. Jafnframt að með því að breyta úthlutunarreglum þingsæta og halda sig við þessa tölu þingsæta, 63, mætti í rauninni ná meiri jöfnuði en við enn frekari fjölgun þingsæta og óbreyttar reikniaðferðir við úthlutun þingsæta. Í reikniaðferðunum sjálfum var þannig og er fólgið mjög mikið misrétti sem næsta ókleift er að leiðrétta öðruvísi en að breyta úthlutunarreglunum sjálfum. Þessi sjónarmið urðu ofan á eftir ítarlega umfjöllun í öllum flokkum og þau móta það frv. sem hér liggur fyrir. Við Alþfl.-menn teljum það verulegan áfanga í sjálfu sér að menn hafi þannig tekið sér það tak að líta á úthlutunarreglurnar sjálfar og það misrétti sem í þeim hefur verið fólgið og leitast við að leiðrétta það með því að taka á vandamálinu þar sem það einmitt er. Þingflokkur og flokksstjórn Alþfl. fjölluðu oft um þetta mál á s. l. vetri þar sem þessi sjónarmið flokksins og þau markmið um jöfnuð, sem við vildum stefna að, voru áréttuð. Við töldum að líta ætti á þann möguleika að gera landið að einu kjördæmi eða stækka kjördæmin en að því frágengnu yrðu menn að ganga til verksins eins og ég hef hér lýst. Ég sé ekki ástæðu til þess hér eða nú að rekja þessar samþykktir Alþfl. sérstaklega en vísa til ræðu minnar við afgreiðslu á frv. til stjórnskipunarlaga í fyrra varðandi þetta atriði. Í þessu frv., eins og það liggur hér fyrir, felst að mínum dómi tilraun til þess að draga verulega úr misrétti sem í gildi er í þjóðfélaginu. Í þessu frv. birtist hve langt menn náðu með bærilegu samkomulagi á s. l. vetri. Frv. ber þess vitaskuld merki að um málamiðlun er að ræða milli andstæðra sjónarmiða, bæði að því er byggðarlög varðar og að því er flokka varðar. Fæstir, kannske engir, hafa fengið nákvæmlega það sem þeir sóttust eftir heldur einungis hluta af því. Þetta er þess vegna spor í rétta átt en einungis áfangi að mínum dómi og að dómi okkar Alþfl.-manna. Á þessu frv. eru vitaskuld hnökrar og ýmislegt sem menn geta hnotið um. Reglur, sem fylgt er, eru t. d. óþarflega eða óþægilega flóknar að mínum dómi og sum atriði virðast ekki með öllu sanngjörn eða fyllilega rökstudd. Af þessum sökum - og þetta gildir einkum að því er varðar úthlutun jöfnunarsæta - höfum við nokkurn fyrirvara um það atriði og við kysum að þar mætti betrumbæta og einfalda. Hins vegar var hér staðar numið í fyrra eins og frv. liggur fyrir og því skulum við halda meðan samkomutag hefur ekki náðst um annað betra og einfaldara. Þetta frv. fer nú til skoðunar í sérstaklega kjörnum nefndum. Ég vænti þess að sú athugun verði vönduð og vendileg en þó fljótvirk því að það á ekki og má ekki draga lengi að ganga frá þessu máli. Ég get fyllilega tekið undir þau sjónarmið sem komu fram fyrr í umr. um þetta mál að óeðlilegt er að Alþingi sitji á öðrum grundvelli og ósanngjarnari en þeim sem menn hafa náð samkomulagi um, sitji löngum á þeim grundvelli, enda hefur venjan verið sú að gengið yrði eins fljótt og mögulegt er til kosninga eftir að gengið hefur verið frá stjórnarskrárbreytingu og kosningalagabreytingu í sambandi við það. Ég skal ekki fara lengra inn á þá sálma, herra forseti, en gangur þess máls var rakinn mjög ítarlega í umr. fyrir tveim dögum. Kostir frv., sem hér liggur fyrir, felast annars vegar í því að ná betri jöfnuði milli stjórnmálaafla í landinu og hins vegar í því að draga úr misrétti milli landshluta ef við eigum að halda okkur við hin einföldustu grundvallaratriði sem geta talist sérstakir kostir frv. Um önnur atriði var í sjálfu sér ekki jafn ítarlega fjallað í umfjöllun stjórnmálaflokkanna á sínum tíma og nefni ég þar atriði eins og það sem venjulega hefur gengið undir nafninu persónukjör. Í þeim efnum náðu stjórnmálaflokkarnir tiltölulega skammt í fyrra og vissulega væri ástæða til að gefa því máli sérstakan gaum og auka valfrelsi kjósenda, bæði frá því sem í gildi er og frá því sem í þessu frv. er. Við hefðum talið það bæði æskilegt og eðlilegt að farið yrði í það nú að leita eftir samstöðu um aukið valfrelsi í þessum efnum. Varðandi reikniverkið sjálft í því kosningakerfi, sem hér er lagt til vil ég vísa til mjög ítarlegrar grg. sem fylgir þessu frv. og ekki gera það frekar að umtalsefni á þessu stigi þó að ástæða kynni að vera til þess, tel að ýmsu leyti eðlilegra að sú umfjöllun fari að verulegu leyti fram í hinum sérkjörnu nefndum. En hins vegar vil ég enn og aftur minna á þá yfirlýsingu sem fylgdi því samkomulagi sem gert var í fyrra um það að þingflokkarnir mundu beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár, m. a. að fá sveitarfélögunum meira sjálfsforræði og þannig verði völd og áhrif landsmanna á þeirra eigin málum aukin óháð búsetu þeirra. Jafnframt að þingflokkarnir muni beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna þar sem mismununar vegna búsetu gætir helst. Þessi yfirlýsing er í sannteika tvíþætt. Annars vegar varðar hún stjórnarskráratriðið og hins vegar varðar hún efnahagsleg og félagsleg atriði sem eru utan stjórnarskrár. Að því er hið síðara varðar er ekkert því til fyrirstöðu að á því sé tekið óháð því hvernig endurskoðun stjórnarskrárinnar miðar. Ég vil gera það að till. minni að forustumenn stjórnarflokkanna, þ. e. annars vegar 1. flm. þessa frv. og í annan stað 2. flm. þessa frv., hæstv. forsrh., hafi frumkvæði og forustu um það starf sem þarf að inna af hendi í þessu sambandi. Get ég þessa sérstaklega til þess að ýta á eftir því að þetta starf verði unnið og tel eðlilegt að forustan hvíli á þessum höndum með tilliti til þess að hér þarf sjálfsagt að gera ýmsar athuganir sem eðlilegt er að ríkisstj. standi undir að því er kostnað varðar. Um hið fyrra atriði, afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár og það sem því fylgir, vil ég minna á að Alþfl. lagði á það áherslu í fyrra að stjórnarskráin í heild sinni yrði afgreidd samhliða þeirri breytingu sem væri verið að semja um og gera á þeim atriðum sem vörðuðu kosningarréttinn í landinu. Þetta varð ekki ofan á í fyrra. Ekki var meiri hluti fyrir því í þinginu. En við erum enn þessarar skoðunar, Alþfl.-menn, að bæði sé æskilegt og nauðsynlegt að hin endurskoðaða stjórnarskrá komi sem allra fyrst til umfjöllunar í þinginu. Ég vil jafnframt upplýsa að þingflokkur Alþfl. hefur þegar svarað þeirri málaleitan sem formaður stjórnarskrárnefndar beindi til þingflokkanna fyrir jól um umsögn um frv. eins og það liggur nú fyrir. Þeirri málaleitan var beint til þingflokkanna með bréfi frá stjórnarskrárnefnd og þingflokkur Alþfl. hefur svarað því sömuleiðis með bréfi. Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða öllu frekar um þetta frv. á þessu stigi en ítreka það, sem ég sagði í upphafi, að þó að menn geti kannske talið þetta frv. að ýmsu leyti gallað hefur það einn yfirgnæfandi kost, það er miklu betra en það kerfi sem við höfum búið við. Meðan ekki hefur annað betra fundist, sem náðst hefur samstaða um, er þetta ærin og næg ástæða til að mæla með samþykkt þess.



Herra forseti. Það mál sem hér er til umr. er fyrir margra hluta sakir merkilegt. Ekki þó endilega vegna þess að hér sé mjög gott eða þarft mál á ferðinni, heldur vegna þess aðdraganda sem það átti hér á Alþingi og þeirra vinnubragða sem hv. alþm. viðhöfðu við framgang þess. Það er athyglisvert að á annatíma hér á s. l. þingi krunkuðu formenn þáv. þingflokka sig saman og skriðu undir feld. Undir feldinum var lítið rætt um mannréttindi og jafnan rétt þegnanna en þeim mun meira pískrað um jafnræði og jafnan rétt pólitískra hlutafélaga og stofnana. Og síðan sömdu þessir herrar á heimspekilegum grundvelli meistara Altungu, það er að nefið sé skapað fyrir lonníetturnar, og þá fólkið fyrir flokkana. Þessi sáttmáli samtryggingar flokkakerfisins varð síðan þingheimi eðlilegt tilefni til að rjúfa þing og boða til kosninga. Nú er það engan veginn ámælisvert að upplýst fólk semji um ágreiningsmál sín. Leita verður málamiðlana og freista þess að ná samkomulagi sem flestir geta sætt sig við. En hér var ekki verið að fjalla um vegáætlun eða opinberar framkvæmdir fyrir vestan, norðan, austan eða sunnan, heldur stjórnarskrána, grundvallarreglur samfélags okkar, og það verður ekki séð að stjórnmálaflokkar eða fulltrúar þeirra á Alþingi hafi umboð til þess að semja þar um eitt eða neitt í nafni þjóðarinnar. Nú vilja vafalaust margir benda á að í kosningum feli kjósendur tilteknum flokkum umboð sitt. Þetta er rétt að því marki sem stefnuskrár flokkanna eru skýrar, skiljanlegar og marktækar. Það verður hins vegar ekki séð að frambjóðendur flokkanna hafi notað tímann fyrir síðustu kosningar til þess að leita eftir umboði kjósenda sinna til að samþykkja stjórnarskrárbreytinguna, sem var þó tilefni kosninganna. Það hlýtur að vera einsdæmi í sögunni að stjórnmálamenn bindist samtökum um að smygla í gegnum kosningar stjórnarskrárbreytingum. Í stjórnmálaumræðu ríkisfjölmiðlanna var, eftir því sem ég best veit, hvergi að þessu aðalmáli kosninganna vikið af öðrum en frambjóðendum Bandalags jafnaðarmanna. Menn voru að kjósa um verðbólguna og álmálið. Ekki ætla ég að gera lítið úr þessum málum og vafalaust var full ástæða til að gera þau að málum kosninganna. Þetta mátti vera öllum ljóst og þess vegna verður tilefni kosninganna enn ámælisverðara. Hvers vegna á þjóðin ekki að fá tækifæri til að ræða pólitísk réttindi sín? Hvers vegna ganga stjórnmálamenn í gegnum kosningar með stjórnarskrárbreytingu í rassvasanum? Þetta eru ámælisverð vinnubrögð og mér liggur við að segja að hv. Alþingi hafi með þessum vinnubrögðum haft stjórnarskrána í flimtingum með pukri og ósæmandi hrossakaupum um hlutdeild pólitískra hlutafélaga í lífi fólksins í landinu. Ekki verður annað séð en stjórnarskrárbreytingunni, það er ákvæðið um fjölgun þm. og sú varta sem út úr henni hefur vaxið og er hér á dagskrá, hafi fyrst og fremst verið ætlað að tryggja, að þeir hv. þm. er sátu í þessari virðulegu stofnun á síðasta þingi gætu átt afturkvæmt í stólana. Samtrygging af þessu tagi er óþolandi ósvífni og óréttur gagnvart þegnunum. Herra forseti. Nútíma samfélag er flókið, en íslenskt samfélag er fámennt og ætti sú staðreynd að vega nokkuð þar á móti. Það hlýtur að vera sjálfsögð krafa og eðlileg að sambandið á milli kosninga, kjósenda og Alþingis, landsstjórnar, sé augljóst. Þess vegna eru reikningskúnstir af því tagi sem hér eru boðaðar af hinu vonda. Fjölgun þm. er tilgangstaus og virðist fyrst og fremst miðuð við þarfir stjórnmálaflokkanna, en ekki aukinn rétt kjósenda. Það verður enda ekki á það fallist að setja megi jafnaðarmerki á milli kjósenda annars vegar og stjórnmálaflokka hins vegar. Ég efast stórlega um að stjórnmálaflokkar, eins og við þekkjum þá, eigi nokkurt erindi í farangri okkar inn í framtíðina. Herra forseti. Ég vil að lokum leggja áherslu á að Alþingi á ekki að gerast dómari í eigin málum. Af öllum árum er þetta ár best til þess fallið að Alþingi freisti þess að ná sáttum við þjóðina í stjórnarskrármálum. Þess vegna á að setja þjóðfund Alþingi til ráðuneytis við endurskoðun og breytingar á stjórnarskránni. Til hans á að kjósa með fullkomlega jöfnum atkvæðarétti og kjörgengi allra 18 ára og eldri. Til þess fundar á að vísa þeirri undirbúningsvinnu sem stjórnarskrárnefnd hefur unnið og þeim málum sem liggja fyrir í deildum þingsins og snerta þetta svið. Herra forseti. Á það verður ekki fallist að stjórnmálaflokkar, sem hafa innan vébanda sinna allir til samans færi félaga en t. d. Verslunarmannafélag Reykjavíkur, fjalli um stjórnarskrána sem heimilismál sitt.



Herra forseti. Nú er árið 1984 og það er fróðlegt að velta því fyrir sér hvað ætla megi að langt líði á milli breytinga á kosningalögum. Þetta eru mikil átakamál og þó að þau valdi e. t. v ekki miklum átökum með þjóðinni valda þau sýnu meiri átökum með stjórnmálahreyfingunum í landinu. Það er ekki fjarri lagi að ætla að menn treysti sér í þetta 4–5 sinnum á öld, a. m. k. er aldarfjórðungur síðan síðast var tekið á þessu máli. En hvaða ár verður eftir 25 ár? Þá erum við komin vel inn á 21 öldina. Þá er spurningin: Hvaða hugmyndir munu þá ríkja um lýðræðislega framvindu og aðferðir og samband fólks og stjórnvalda? Alls staðar hefur þeirri skoðun farið vaxandi fylgi að fólkið sem ákvörðun hefur áhrif á eigi að taka þátt í að taka þá ákvörðun. Þess sjást víða merki og ég kem að því hérna síðar. Við hérna heima erum gjarnan minnt á það í auglýsingum ýmissa samtaka verslunarmanna um námskeið um nýja hætti í stjórnun fyrirtækja. Þar er lögð á það grundvallaráhersla, og gjarnan talað um japanska undrið, að starfsfólk og stjórnendur í hverju fagi sem er eigi að vinna saman og hafa náið samstarf um ákvarðanatöku og framkvæmd. Þetta gengur undir ýmsum nöfnum, gæðahringir og fleira og fleira. Það sem um er að ræða er sem sagt að það eru að verða breytingar á framkvæmd stjórnunar og framkvæmd lýðræðis í stórum einingum og smáum og fulltrúalýðræðið eins og við þekkjum það er á sumum stöðum á vissu undanhaldi. Það er kannske ekki einkennilegt. Það á uppruna sinn á þeim tíma þegar það tók 3–4 vikur að komast til þings á Íslandi. Í öðrum 1öndum gat það tekið miklu lengri tíma og menn gátu lent í ýmsu á leiðinni. Ekki var því beinlínis ætlast til þess að menn stæðu í sífelldu sambandi við kjósendur sína. Þeir fóru til þings og sátu þar og tóku þær ákvarðanir sem talið var að þyrfti að taka. Það sem er að taka í síauknum mæli við af þessari framkvæmd er það sem hefur verið kallað þátttökulýðræði þar sem fólkið sem ákvörðunin hefur áhrif á tekur þátt í að taka ákvörðunina. Við sjáum greinilegust merki um þessa stefnubreytingu í ýmsu sem varðar ákvarðanatöku á heimastóð. Við sjáum þetta í mörgum löndum í breytingum á stjórnarháttum sveitarfélaga, þar sem fólk kýs annaðhvort yfir sig eða ofan af sér ýmsa þjónustu. Þeir lentu í því í smáborg við San Francisco fyrir nokkrum árum að kjósa af sér slökkviliðið. Þeir kusu það svo yfir sig aftur eftir að kviknað hafði í og þeir komust að raun um að betra væri að hafa það. Sama gildir um samtök sveitarfélaga, fylki eða ömt þar sem íbúar og stjórnvöld þeirra hafa tekið sig saman um að ráða sínum eigin málum. Við sjáum þetta líka í minni einingum innan sveitarfélaga þar sem hverfasamtök, íbúasamtök og jafnvel samtök um sérmálefni, samtök kennara, samtök foreldra og aðstandenda nemenda við skóla, taka sífellt meiri þátt í mótun þeirrar starfsemi sem þar fer fram. Þetta eru dæmi um þátttökulýðræði á heimaslóð. Við sjáum þetta líka í stærri einingum t. d. í Bandaríkjunum. Við sjáum starfsemi fylkjanna. Það hefur verið gerð úttekt og borin saman starfsemi á fylkisþingum og starfsemi á ríkisþinginu í Washington. Það er hald margra manna að sífellt meira af ákvörðunum sem skipta máli bæði í litlu og stóru fyrir bandaríska þegna sé tekið á fylkisþingum. Það fækkar tiltölulega mikilsverðum ákvörðunum sem eru teknar á ríkisþinginu í Washington og fylkin eru í auknum mæli að taka sjálf að sér ákvarðanatöku í málum sem þau varða mest. Það er tímaspursmál hvenær þessarar valddreifingar eða þessara breyttu vinnubragða fer að gæta meir á löggjafarþingum ríkjanna sjálfra. Sumir segja að þess sé þegar farið að gæta. Það eru allar forsendur fyrir því að taka upp nokkuð breytta hætti. Frá því að grundvallarreglur fulltrúalýðræðisins voru mótaðar hefur menntun kjósenda aukist. Það hafa batnað samgöngur. Það hefur batnað samband bæði fólksins innbyrðis og upplýsingastreymi milli stjórnvalda og kjósenda og samskipti fólks á allan hátt hafa aukist til mikilla muna. Þessu veldur ný tækni, sem gerir fólki kleift að menntast og fræðast á miklu markvissari og fjölbreytilegri hátt en áður, og þessu ráða líka ný viðhorf sem eins og ég sagði áðan gætir á ýmsum stigum stjórnkerfisins í stórum einingum og smáum. Og nú spyrjum við okkur: Ef við erum í þann veginn að samþykkja mikilvæg lög um samskipti þegna og stjórnvalda í þessu landi, hversu lengi munu þessi lög gilda? Ég hef sagt, og ég tel að það sé ekki rangt, að þessum kosningalögum verði ekki breytt á næstu einum eða tveimur áratugum. Þá erum við að setja lög til langframa um morgundag sem við vitum í raun og veru ekkert um hvernig lítur út. Ef við reynum að meta hvað við getum áætlað að gerist á Íslandi í þessum málum á næstunni getum við spurt okkur í fyrsta lagi: Hvað einkennir lýðræðislega framkvæmd á Íslandi í dag? Stjórnkerfið ber mjög glögg merki stjórnmálaflokkanna. Angar þeirra eru um allt stjórnkerfið, í sveitarstjórnum, í ríkiskerfinu, í peningastofnunum, bönkum og framkvæmdastofnunum. Angar stjórnmálaflokkanna ná inn á svið lista og menningarmála. Það eru átök í samtökum rithöfunda. Það eru átök í ríkisfjölmiðlum sem menn rekja stundum til stjórnmála. Síðast urðu átök í útvarpsráði um leiðréttingar Jóns Múla sem menn telja að séu af flokkpólitískum uppruna. Það eru átök í íþróttahreyfingum og íþróttafélög notuð í kosningum og pólitísku skyni. Það eru átök í menningarstarfsemi. Ég held að það hafi aldrei verið meiri titringur og virkari starfsemi í Leikfélagi Kópavogs, sem ég var félagi í á sínum tíma, heldur en þegar uppi voru væringar fyrir einar stjórnarkosningarnar í félaginu og það var spurning um hvort sjálfstæðismenn eða framsóknarmenn fengju meiri hluta í stjórn Leikfélags Kópavogs. Angar þessara kolkrabba eru sem sagt út um allt. Spurningin er þá: Er eitthvað að breytast, eru einhverjir straumar, erum við að fara á einhvern hátt í svipaða átt og ég var að lýsa að væri að gerast víða í löndunum í kringum okkur? Það hefur ýmislegt breyst. Í fyrsta lagi hafa prófkjörin haft áhrif á pólitíkina. Nú eru þm., a. m. k. margir hverjir, með eigin aflstöðvar. Þm. sem hefur 10 þús. manna fylgi á bak við sig hefur visst sjálfstæði sem gerir honum t. d. fært að bjóða flokksforustunni byrginn. Þetta sést t. d. í Bandaríkjunum þar sem flokkarnir eru raunar orðnir formlegar hakkavélar til að merkja og spýta út úr sér frambjóðendum sem eru sundurleitir. Þannig má telja að prófkjörin hafi haft viss áhrif á íslenska pólitík og spurning um hvort svo á ekki eftir að verða áfram og eigi jafnvel eftir að aukast. Hér hefur fólk sömuleiðis, íslenskir kjósendur, hafnað leiðsögn eða forustu hinna klassísku stjórnmálaflokka á vissan hátt, t. d. í síðustu kosningum. Þá snéri 6. eða 7. hver kjósandi baki við gömlu flokkunum sem við köllum. Það er hugsanlega fleiri dæmi um að stórveldi flokkanna séu að gliðna á saumum. Um það má jafnvel finna ýmis merki. Við getum t. d. tekið Búnaðarbankamálið. Við höfum nýlegt dæmi af hæstv. fjmrh., sem stóð af sér flokksvél og valdamikinn fjölmiðil um síðustu helgi í krafti sinnar eigin aflstöðvar, sem er fylgi fólks. Alþýðusamband Íslands hafnaði leiðsögn Alþb. í samningamálunum um daginn. Svona mætti ýmislegt telja upp, ef menn væru að reyna að gera sér grein fyrir hvaða tilhneigingar væru í áhrifum stjórnmálaflokkanna á þjóðlífinu. En það er fleira en flokkarnir sem einkennir lýðræðislega framkvæmd á Íslandi. Það er ákveðið kerfi sem þeir vinna í. Það er miðstýringarkerfi sem lýsir sér í mikilli miðstýringu á allan hátt. Við höfum miðstýringu efnahagsmála. Við höfum virka miðstýringu í sjávarútvegsmálum. Við höfum hana í verðlagsmálum, t. d. verðlagsmálum landbúnaðarins. Við höfum hana í skólamálum. Við höfum hana í vegamálum. Og maður sér ýmis merki þess að þeir sem fyrir þessari miðstýringu verða vilja gjarnan losna undan henni. Þannig gera sveitarstjórnarmenn sífellt meiri kröfur um forræði í eigin málum, atvinnurekendur mótmæla miðstýrðum rekstrargrundvallarræflum, fjöldi verkafólks t. d. er þessa dagana að mótmæta miðstýrðum samningum og útvegsmenn mótmæla miðstýrðum kvótakerfum. Þannig held ég að ákveðin merki séu um það innanlands að það séu að verða breytingar á þeim hugmyndum sem almenningur gerir sér um samskipti stjórnvalda og þess sjálfs. Þá er spurningin: Hvernig eiga menn að bregðast við þessu? Við sjáum þetta gerast í kringum okkur. Við teljum okkur sjá merki um að þetta sé að gerast hér. Þá er spurningin: Hvað eigum við að gera? Hvers vegna að vera að taka upp slíka umræðu í sambandi við kosningalög? Ég held að það sé nauðsynlegt vegna þess að kosningalög eru kannske af einstökum þáttum þessa máts það sem mest hefur áhrif. Við höfum gert stjórnmálaflokkana hérna svolítið að umræðuefni. Disraeli sagði að flokkur væri skipulögð skoðun og hafði sitthvað til síns máls. Þær breytingar sem hafa orðið á upplýsingum fólksins og möguleikum fólks til samskipta sín á milli, eins og ég sagði áðan, valda því að skoðanamyndun mun taka og er farin að taka mjög miklum breytingum og það eru farin að vaxa þúsund blóm í görðum þar sem áður uxu einungis fáir kaktusar.  Þessar breytingar eru að verða og það verður að taka tillit til þeirra. Ég held að fólk láti sér ekki lynda leiktjöld sem flokkar setja upp fyrir kosningar. Við þekkjum þetta öll og við þurfum ekki að vera að rekja um það nein ákveðin dæmi. Lagasetning verður að taka mið af þessum hreyfingum og þreifingum og það er ekki nóg að lýsa yfir almennum vilja til þess. Menn verða að sýna að þeir ætli að taka á málunum. Ég hef gert þetta að umræðuefni vegna þess að við verðum að líta á þann veruleika sem við lifum í og væntingar fólksins í kringum okkur og við verðum að sýna sveigjanleika til þess að taka þeim breytingum sem verða á næstunni. Í þessu frv., sem nú hefur komið úr píramídum flokkakerfisins, er ekki neitt svigrúm til að taka við þessum breytingum. Ég held að breytingarnar í frv. horfi ekki til þeirrar framtíðar og taki ekki mið af þeim breytingum sem eru að verða á hugmyndum fólks um framkvæmd lýðræðis. Það er í ljósi þess kannske eðlilegt að fyrir frv. var mælt í skjóli náttmyrkurs rétt fyrir jólin. Það er ágætt framhald á því að því var smyglað í rassvasanum í gegnum síðustu kosningar. Þá var, eins og hv. þm. Kristófer Már Kristinsson kom að, þing rofið um hávetur vegna stjórnarskrárbreytinga, vegna þess að það átti að gera breytingar á þessum grundvallaratriðum, en síðan hófst kosningabarátta og síðan fóru fram kosningar og það minntist ekki nokkur maður á þessi mál. Kosningarnar snérust alls ekki um þetta.  Þá sjáum við hvers virði mönnum voru þau mannréttindi sem kosningarnar áttu að snúast um. Réttlætingin fyrir kosningum um miðjan vetur og ferðum um fanndrifin fjöll og firnindi í snjó og óveðri var að ójöfnuður atkvæðisréttar átti að jafnast úr 4 á móti 1 í 2.5 á móti 1. Það er bara alls ekki nóg. Málið snýst ekki um það, að gefnum þeim forsendum sem ég ræddi hérna í byrjun um þær almennu væntingar og þær almennu hræringar sem eru á öllum sviðum samskipta fólks og stjórnvalda. Þá fara menn ekki í kosningar upp á það hvort mesta misvægi atkvæðisréttar breytist úr 1 á móti 4 í 1 á móti 2.5. Málið snýst um allt annað. Það verður að líta á stjórnkerfið, það verður að lífa á starfsemi Alþingis og kosningar til þess, það verður að líta á starfsemi ríkisstj. og kosningar til hennar, það verður að líta á starfsemi sveitarstjórnanna og kosningar til þeirra og það verður að líta á hlutverkaskiptingu ríkis og sveitarstjórna, það verður að líta síðan á áframhaldandi valddreifingu og samskipti í þeim smærri einingum, sem eru til meðal sveitarstjórnanna, og í þessu samhengi á að taka þessi mál og það á ekki að samþykkja plástra af því tagi sem hér er til umr. fyrr en menn hafa einhverjar hugmyndir f málinu í heild. Í þessu frv. er engin breyting. Í raun og veru er engin eðlislæg breyting í aðsigi með þessu. Það misrétti sem ríkir eða skekkjurnar í stjórnkerfinu lagast ekki með þessu. Þess vegna hlýt ég að lýsa andstöðu við þetta frv. vegna þess að samþykkt þess mundi drepa þessa umr. í aldarfjórðungs dróma. Ræðum nánar um þetta mái. Eins og hv. þm. Kristófer Kristinsson kom að hérna í byrjun hafa fallið ýmis gullkorn í umr. um kosningalögin, hvort sem þær urðu á þinginu í vor, þegar verið var að smala þm. inn í réttina, eða hafa orðið núna, þegar menn hafa verið að mæla fyrir þessu máli. Í öll skiptin hafa forustumenn flokkanna talað blygðunarlaust um að þessi og þessi regla eða þetta og þetta atriði fullnægi ekki flokkunum og flokkurinn gæti ekki samþykkt þessa og þessa till., ekki vegna þess að það væri ágreiningur um lýðræði eða ágreiningur um misvægi heldur væri þetta spurning um að flokkurinn gæti ekki fallist á málið vegna breytingar á þingmannafjölda. Eftir að hafa hlýtt á svona umr. er hreinlega spurning hvort þm. eigi að ráða þessu og leiðrétta þetta mál sjálfir. Harðorðir menn mundu eflaust segja sem svo, að þeir ættu ekki að dæma þarna í eigin sök. Þess vegna er spurning hvort ekki ætti að flytja frv. um þjóðfund í sumar, nokkurs konar stjórnlagaþing, sem yrði kosið til með hnífjöfnum atkvæðisrétti allra landsmanna og þannig yrði fenginn lýðræðislegur vettvangur til þess að skapa umræðu sem aldrei hefur fengið að fara fram meðal þjóðarinnar um þetta mál. Þannig væri kannske hægt að fá álit þjóðarinnar og út frá því gætu menn um málið fjallað. Þjóðinni var nefnilega neitað um þessa umr. í fyrravetur af því að þá var þessu skotið inn á milli bagga og því var leynt í farangri frambjóðendanna sem þá fóru um landið. Þegar flm. hafa mælt fyrir frv. núna hafa ýmis gullkorn fallið. Einn flm. sagði efnislega eitthvað á þá leið að það tryggði eðlilegt misvægi atkvæða eftir búsetu. Um þetta mætti lengi fjalla. Hvað er eðlilegt misvægi? Ef menn fara að meta eðlilegt misvægi atkv. þarf að meta verðgildi atkv. Og hvernig metum við verðgildi atkv.? Það er ekkert til til þess að miða verðgildi atkv. við. Þetta er einn helgasti réttur okkar og við höfum ekkert gengi á honum. Einhver flm. sagði að ákveðnar reglur í frv. hömluðu gegn því að flokksbrotin yrðu of mörg. Fyrir utan viðhorfið sem kemur fram í því að tala um flokksbrot, þá getur maður spurt sig: Af hverju eiga stórir flokkar, sem eru fyrir, að setja reglur sem hamla gegn fjölgun flokka? Er það ekki svipað og setja reglur sem hamla gegn fjölgun skoðana og þá að setja reglur sem koma í veg fyrir skoðanamyndun? Er einhver tiltekin tala eðlilegur fjöldi skoðana í landinu? Eigum við að segja að það sé eðlilegt að hafa fjóra farvegi fyrir skoðanir eða það sé eðlilegt að hafa 6 eða 8 eða 10? Þetta er held ég erfitt að meta. Menn geta spurt sig því fjöldi framboða og fjöldi flokka fer eftir því hvernig skoðanir liggja í samfélaginu. Ef framboðum, ef listum fjölgar, þá er það merki um að leiðir eru að skiljast. Annaðhvort eru að koma fram ný sjónarmið eða sjónarmið sem ekki hafa talið að þeim væri sinnt í því kerfi sem fyrir er fá sérstöðu. Það á ekki að setja lög sem banna slíkt. Ef við setjum lög sem takmarka, eins og viðkomandi formaður sagði, og hamla gegn því að flokksbrotin verði of mörg erum við að verðfella atkvæðisrétt þess fólks sem kýs þessa flokka, jafnvel þó þeir séu litlir. Sjónarmið þess fólks hljóta að vera jafngild öðrum sjónarmiðum, sem menn hafa sem kjósa stóru flokkana, og það á að hafa nákvæmlega sama möguleika á að koma fulltrúum sinna sjónarmiða á þing og hinir. Ég sagði áðan að ef listum, flokksbrotum og framboðum fjölgar í landinu, þá er það vísbending um að skoðunum er að fjölga og skoðanir eru að breytast. Það á ekki að setja lög sem banna það. Svo er það allur vandræðagangurinn út af fjölgun. Fyrir kosningar hét það fjölgun framboða. Í stjórnarmyndunarviðræðum var það vandræðagangur vegna þess að það voru orðnir svo margir þingflokkar sem þurftu að taka þátt í stjórnarmyndun. Í þingstarfseminni er vandræðagangur vegna þess að það eru svo margir þingflokkar sem ríkisfjölmiðlarnir þurfa að skýra frá að þeir gefast yfirleitt upp gagnvart því. Þetta er eins og vandræðagangur og vandlætingartal sem yrði í settlegri, uppkominni fjögurra manna fjölskyldu ef þar skyndilega fjölgaði nú. Þá yrði jafnvægið ruglað og menn lentu í vandræðum. Ég tel þetta vandlætingar og vandræðatal út af fjölgun flokksbrota lítilsvirðingu við skoðanir fólksins í landinu. Ein aths. frá flm. var sérlega góð. Þar var rætt um kosti frv. Þá sagði einn flm. - ég man því miður ekki hver hann var - þegar var rætt um kosti frv.: Í fyrsta lagi tryggir frv. jöfnuð milli flokka. Þetta segir okkur í raun og veru allt sem þarf. Ég er á móti þessu frv. í fyrsta lagi vegna þess að þjóðin hefur ekki fengið tækifæri til þess að ræða þetta mál, í öðru lagi vegna þess að vandamál lýðræðis á Ístandi lagast ekki með aldarfjórðungsframlengingu á misrétti atkvæða í þriðja lagi lagast vandamál stjórnkerfisins á Íslandi ekki með þessu máli og þar með sú efnahagslega kreppa sem hér ríkir og í fjórða lagi er valfrelsi kjósenda til þess að hafa áhrif á lista og raða á lista ekki rýmkað. Það sem hlýtur að vera verkefni Alþingis á þessu sviði er að ná algjöru jafnræði atkvæða án tillits til búsetu, þ. e. einn maður - eitt og jafnt atkv. Það þarf reglur um heimastjórn landsvæða, um heimastjórn samtaka, sveitarstjórna, fylkja eða amta og reglur sem tryggi raunverulegt þátttökulýðræði fólksins í landinu sem við eigum að vera að fást við í þessum efnum, en ekki að setja svolítinn plástur sem breyti misréttinu á 1 móti 4 í misréttið á 1 móti 2.5.



Herra forseti. Land og fólk eru forsenda ríkis. Þjóð sem ekki hefur land getur aldrei myndað ríki. Ísland varð til vegna þess að flóttamenn settust hér að og náðu samkomulagi um vissa yfirstjórn sinna mála. Ég hygg að í þeirri umr. sem hér fer fram séu það þrjú meginatriði sem menn verða að gera sér grein fyrir. Í fyrsta lagi: Hvaðan komum við? Í annan stað: Hvar erum við? Og í þriðja stað: Hvert stefnum við? Því miður virðist mér að sú umr. sem hér hefur farið fram hafi ekki byggst á því að menn hugleiddu á nokkurn hátt hvaðan þeir kæmu, því síður hvar þeir væru og alls ekki með neinni umhugsun um hvert þeir stefndu. Hér hafa fyrst og fremst verið barðar bumbur undir kjörorðinu að það séu mannréttindi sem séu á dagskrá. Ég vil, með leyfi forseta, lesa hér upp úr mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna til þess að þm. geti sjálfir dæmt eftir eigin samvisku hversu miklir mannréttindamenn þeir eru. 1. gr.: Hver maður er borinn frjáls og jafn öðrum að virðingu og réttindum. Menn eru gæddir vitsmunum og samvisku, og ber þeim að breyta bróðurlega hverjum við annan. 2. gr.: Hver maður skal eiga kröfu á réttindum þeim og því frjálsræði, sem fólgin eru í yfirlýsingu þessari, og skal þar engan greinarmun gera vegna kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungu, trúar, stjórnmálaskoðana eða annarra skoðana, þjóðernis, uppruna, eigna, ætternis eða annarra aðstæðna. Eigi má heldur gera greinarmun á mönnum fyrir sakir stjórnskiputags lands þeirra eða landsvæðis, þjóðréttarstöðu þess eða lögsögu yfir því, hvort sem landið er sjálfstætt ríki, umráðasvæði, sjálfstjórnarlaust eða á annan hátt háð takmörkunum á fullveldi sínu. 3. gr.: Allir menn eiga rétt til lífs, frelsis og mannhelgi. 4. gr.: Engan mann skal hneppa í þrældóm né nauðungarvinnu. Þrælahald og þrælaverslun, hverju nafni sem nefnist, skulu bönnuð. 5. gr.: Enginn maður skal sæta pyndingum, grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. 6. gr.: Allir menn skulu, hvar í heimi sem er, eiga kröfu á að vera viðurkenndir aðilar að lögum. 7. gr.:Allir menn skulu jafnir fyrir lögunum og eiga rétt á jafnri vernd þeirra, án manngreinarálits. Ber öllum mönnum réttur til verndar gegn hvers konar misrétti, sem í bága brýtur við yfirlýsingu þessa, svo og gagnvart hvers konar áróðri til þess að skapa slíkt misrétti. 8. gr.: Nú sætir einhver maður meðferð, er brýtur í bága við grundvallarréttindi þau, sem tryggð eru í stjórnarskrá og lögum, og skal hann þá eiga athvarf hjá dómstólum landsins til þess að fá sinn hlut réttan. 9. gr.: Ekki má eftir geðþótta taka menn fasta, hneppa þá í fangelsi eða varðhald né gera útlæga. 10. gr.: Nú leikur vafi á um réttindi þegns og skyldur, eða hann er borinn sökum um glæpsamlegt athæfi, og skal hann þá njóta fulls jafnréttis við aðra menn um réttláta, opinbera rannsókn fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. 11 gr.: Hvern þann mann, sem borinn er sökum fyrir refsivert athæfi, skal telja saklausan, uns sök hans er sönnuð lögfullri sönnun fyrir opinberum dómstóli, enda hafi tryggilega verið búið um vörn sakbornings. Engan skal telja sekan til refsingar, nema verknaður sá eða aðgerðaleysi, sem hann er borinn, varði refsingu að landslögum eða þjóðarétti á þeim tíma, er máli skiptir. Eigi má heldur dæma hann til þyngri refsingar en þeirrar, sem að lögum var leyfð, þegar verknaðurinn var framinn. 12. gr.: Eigi má eftir geðþótta raska heimilisfriði nokkurs manns, hnýsast í einkamál hans eða bréf, vanvirða hann eða spilla mannorði hans. Ber hverjum manni lagavernd gagnvart slíkum afskiptum eða árásum. 13. gr.: Frjálsir skulu menn vera ferða sinna og dvalar innan landamæra hvers ríkis. Rétt skal mönnum vera að fara af landi burt, hvort sem er af sínu landi eða öðru, og eiga afturkvæmt til heimalands síns. 14. gr.: Rétt skal mönnum vera að leita og njóta griðlands erlendis gegn ofsóknum. Enginn má þó skírskota til slíkra réttinda, sem lögsóttur er með réttu fyrir ópólitísk afbrot eða atferli, er brýtur í bága við markmið og grundvallarreglur Sameinuðu þjóðanna. 15. gr.: Allir. menn hafa rétt til ríkisfangs. Engan mann má eftir geðþótta svipta ríkisfangi eða rétti til þess að skipta um ríkisfang. 16. gr.: Konum og körlum, sem hafa aldur til þess að lögum, skal heimilt að stofna til hjúskapar og fjölskyldu, án tillits til kynþáttar, þjóðernis eða trúarbragða. Þau skulu njóta jafnréttis um stofnun og slit hjúskapar, svo og í hjónabandinu. Eigi má hjúskap binda, nema bæði hjónaefni samþykki fúsum vilja. Fjölskyldan er í eðli sínu frumeining þjóðfélagsins, og ber þjóðfélagi og ríki að vernda hana. 17. gr.: Hverjum manni skal heimilt að eiga eignir, einum sér eða í félagi við aðra. Engan má eftir geðþótta svipta eign sinni. 18. gr.: Allir menn skulu frjálsir hugsana sinna, sannfæringar og trúar. Í þessu felst frjálsræði til að skipta um trú eða játningu og ennfremur til að láta í ljós trú sína eða játningu, einir sér eða í félagi við aðra, opinberlega eða einslega, með kennslu, tilbeiðslu, guðsþjónustu og helgihaldi. 19. gr.: Hver maður skal frjáls skoðana sinna og að því að láta þær í ljós. Felur slíkt frjálsræði í sér réttindi til þess að leita, taka við og dreifa vitneskju og hugmyndum með hverjum hætti sem vera skal og án tillits til landamæra. 20. gr.: Hverjum manni skal frjálst að eiga þátt í friðsamlegum fundahöldum og félagsskap. Engan mann má neyða til að vera í félagi. 21. gr.: Hverjum manni er heimilt að taka þátt í stjórn lands síns, beinlínis eða með því að kjósa til þess fulltrúa frjálsum kosningum. Hver maður á jafnan rétt til þess að gegna opinberum störfum í landi sínu. Vilji þjóðarinnar skal vera grundvöllur að valdi ríkisstjórnar. Skal hann látinn í ljós með reglubundnum, óháðum og almennum kosningum, enda sé kosningarréttur jafn og leynileg atkvgr. viðhöf eða jafngildi hennar að frjálsræði. 22. gr.: Hver þjóðfétagsþegn skal fyrir atbeina hins opinbera eða alþjóðasamtaka og í samræmi við skipulag og efnahag hvers ríkis eiga kröfu á félagslegu öryggi og þeim efnahagslegum, félagslegum og menningarlegum réttindum, sem honum eru nauðsynleg til þess að virðing hans og þroski fái notið sín. 23. gr.: Hver maður á rétt á atvinnu að frjálsu vali, á réttlátum og hagkvæmum vinnuskilyrðum og á vernd gegn atvinnuleysi. Hverjum manni ber sama greiðsla fyrir sama verk án manngreinarálits. Allir menn, sem vinnu stunda, skulu bera úr býtum réttlátt og hagstætt endurgjald, er tryggi þeim og fjölskyldum þeirra mannsæm lífskjör. Þeim ber og önnur félagsleg vernd, ef þörf krefur. Hver maður má stofna til stéttarsamtaka og ganga í þau til verndar hagsmunum sínum. 24. gr.: Hverjum manni ber réttur til hvíldar og tómstunda, og telst þar til hæfileg takmörkun vinnutíma og reglubundið orlof að óskertum launum. 25. gr.: Hver maður á kröfu til lífskjara, sem nauðsynleg eru til verndar heilsu og vellíðan hans sjálfs og fjölskyldu hans. Telst þar til matur, klæðnaður, húsnæði, læknishjálp og nauðsynleg félagshjálp, svo og réttindi til öryggis gegn atvinnuleysi, veikindum, örorku, fyrirvinnumissi, elli eða öðrum áföllum, sem skorti valda og hann getur ekki við gert. Mæðrum og börnum ber sérstök vernd og aðstoð. Öll börn, skilgetin sem óskilgetin, skulu njóta sömu félagsverndar. 26. gr.: Hver maður á rétt til menntunar. Skal hún veitt ókeypis, a. m. k. barnafræðsla og undirstöðumenntun. Börn skulu vera skólaskyld. Iðnaðar- og verknám skal öllum standa til boða og æðri menntun vera öllum jafnfrjáls, þeim er hæfileika hafa til að njóta hennar. Menntun skal beina í þá átt að þroska persónuleika einstaklinganna og innræta þeim virðingu fyrir mannréttindum og mannhelgi. Hún skal miða að því að efla skilning, umburðarlyndi og vináttu meðal allra þjóða, kynþátta og trúarflokka og að efla starf Sameinuðu þjóðanna í þágu friðarins. Foreldrar skulu fremur öðrum ráða, hverrar menntunar börn þeirra skulu njóta. 27. gr.: Hverjum manni ber réttur til þess að taka frjálsan þátt í menningarlífi þjóðfélagsins, njóta lista, eiga þátt í framförum á sviði vísinda og verða aðnjótandi þeirra gæða, er af þeim leiðir. Hver maður skal njóta lögverndar þeirra hagsmuna í andlegum og efnalegum skilningi, er leiðir af vísindaverki, ritverki eða listaverki, sem hann er höfundur að, hverju nafni sem nefnist. 28. gr.: Hverjum manni ber réttur til þess þjóðfélags og milliþjóðaskipulags, er virði og framkvæmi að fullu mannréttindi þau, sem í yfirlýsingu þessari eru upp talin. 29. gr.: Hver maður hefur skyldur við þjóðfélagið, enda getur það eitt tryggt fullan og frjálsan persónuþroska einstaklingsins. Þjóðfélagsþegnar skulu um réttindi og frjálsræði háðir þeim takmörkunum einum, sem settar eru með lögum í því skyni að tryggja viðurkenningu á og virðingu fyrir frelsi og réttindum annarra og til þess að fullnægja réttlátum kröfum um siðgæði, reglu og velferð almennings í lýðfrjálsu þjóðfélagi. Þessi mannréttindi má aldrei framkvæma svo, að í bága fari við markmið og grundvallarreglur Sameinuðu þjóðanna. 30. gr.: Ekkert atriði þessarar yfirlýsingar má túlka á þann veg, að nokkru ríki, flokki manna eða einstaklingi sé heimilt að aðhafast nokkuð það, er stefni að því að gera að engu nokkur þeirra mannréttinda, sem hér hafa verið upp talin.“ Herra forseti. Hér er mikið af fögrum fyrirheitum og miðað við að formenn fjögurra stjórnmálaflokka í þessu landi hafa sameinast um að bera fram till. hvarflar að manni að e. t. v. væri búið að uppfylla allt sem hér stendur. En það er eins og mig minnir að það séu aðeins örfáir dagar síðan það var deiluefni hér á Alþingi hvort hverjum manni bæri sama greiðsla fyrir sama verk. Ég man ekki betur en það hafi legið við að það yrði brottrekstrarsök úr ráðherrastól að fjmrh. taldi slíkt sjálfsagt og gerði samning þar að lútandi. Þetta er þó ótvírætt í stofnskrá Sameinuðu þjóðanna. Er hugsanlegt að við teljum að það atriði eigi að vera undanþegið þegar við erum að tala um mannréttindi í þessu landi? „Engan mann má neyða til að vera í félagi“, stendur hér. Ég veit ekki betur en sú stéttarlöggjöf sem er í þessu landi hafi neytt mann til að greiða stéttarfélagsgjöld, 1% af dagvinnutekjum, án þess að þeir ættu nokkurt val um hvort þeir vildu greiða þetta gjald og vera í þessu félagi eða ekki. Er hugsanlegt að það sé á allmörgum sviðum sem við virðum ekki þessa samþykkt? Er hugsanlegt að jafnvel í menntuninni, sem er nú kannske mestu réttindi hvers einstaklings, margbrjótum við samþykktina? Er iðnaðar- og verknám öllum opið í þessu landi? Erum við ekki með kerfi í gildi sem tryggir að vissir hópar þjóðfétagsins hafi sérstaklega góða aðstöðu til að vernda sig gegn atvinnuleysi og skammta inngöngu í sínar stéttir? Ég veit ekki betur en svo sé. Það vantar mikið á að við virðum mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Það fer ekki milli mála. Það sem ég hef hér gagnrýnt er aðeins brot af því sem betur mætti fara í okkar samfélagi. Ein grein er hér sem víkur að því máli sem hér er á dagskrá. Það er, með leyfi forseta: „Vilji þjóðarinnar skal vera grundvöllur að valdi ríkisstjórnar. Skal hann látinn í ljós með reglubundnum, óháðum og almennum kosningum, enda sé kosningarréttur jafn og leynileg atkvgr. viðhöfð eða jafngildi hennar að frjálsræði.“ - Kosningarréttur jafn. Það er þetta sem menn hafa tekist á um hér í orði kveðnu. Það má segja að skattheimta í þessu landi sé á þann hátt jöfn að það gildi sömu lög fyrir alla einstaklinga. Hins vegar eru menn ekki látnir greiða sömu skatta. Það fer eftir því hversu mikið þeir bera úr býtum. Okkur þykir það nokkuð sanngjarnt. Minn kosningarréttur er sá nákvæmlega sami og allra annarra í þessu landi. Ef ég er í Reykjavík og er þar búsettur hef ég sama kosningarrétt og Reykvíkingar. Ef ég flyt mig til Suðurlands hef ég sama kosningarrétt og Sunnlendingar. Ef ég flyt mig til Austfirðinga hef ég sama kosningarrétt og Austfirðingar og ef ég flyt mig til Norðurlands þá hef ég sama kosningarrétt og Norðlendingar. Búsettur á Vestfjörðum hef ég sama kosningarrétt og Vestfirðingar og búsettur á Vesturlandi sama kosningarrétt og Vestlendingar. Það fer ekki á milli mála að þannig er og ástatt með hvern og einasta þegn hins íslenska ríkis. Það sem þau kosningalög sem hér eru til umræðu fjalla aftur á móti um er að gert er ráð fyrir að þegar kosið hefur verið og búið er að telja atkv. sé athugað jafnræði á milli flokka, eins og það er kallað, og flokkunum úthlutað þm., þ. e. öll atkvæði fara í einn kassa og út úr þeim er talið og þannig er þm. skipt. Þetta þýðir að sjálfsögðu að kosningarréttur er 100% jafn hvar sem er á Íslandi eftir að þessi lög yrðu samþykkt. Það fer ekkert milli mála. Kosningarréttur er einnig jafn skv. þeirri skilgreiningu sem ég gat hér um áðan. Ég vil vekja athygli á því að ef sú skilgreining er röng brýtur hvert einasta ríki Evrópu mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna varðandi þessi atriði. Í Danmörku hefur það verið í gildi að kosningarréttur og ákvörðun um hversu mörg atkv. hvert kjördæmi hefur byggist í fyrsta lagi á íbúafjölda og þar eru börnin talin með, í annan stað á þeim sem hafa kosningarrétt og í þriðja stað er tekið tillit til þess landsvæðis sem þeir búa á. Þar bætast við þær tölur sem áður hafa verið nefndar 20 íbúar á hvern ferkílómetra, sem var hugsað af Dönum til mótvægis gegn þeirri miðstýringu og því miðstýringarvaldi sem óneitanlega fylgir þeirri þjóðfélagsgerð sem við búum í. Það er dálítið skoplegt þegar Bandalag jafnaðarmanna talar um að miðstýringin sé nánast einkamál annarra stjórnmálaflokka á sama tíma og þeir, eitt íslenskra stjórnmálaafla, stilltu upp fyrir öll kjördæmi Íslands á einum stað undir einni stjórn. Það var 100% miðstýring, en þeir gera engu að síður grín að hinum, sem miðstýrðu þó ekki meira en svo að það var stillt upp í hverju kjördæmi. Ég ætla næst að víkja að því hvaðan við komum. Ég gat þess í upphafi máls míns að flóttamenn hefðu myndað hér ríki, fyrst og fremst norskir flóttamenn. Það ríki var ríki goðanna. Það er rétt að víkja hér örlítið að því í stuttu máli hvað Alfræði Menningarsjóðs, Íslandssagan, segir um goðana: „Goðorð voru ásamt þingum aðalstofnanir íslenska samfélagsins á þjóðveldisöld. Um 930 skiptist landið í 36 goðorð, full goðorð og færu, sem kallað var, en við fjórðungaskiptinguna um 965 var þremur goðorðum bætt við í Norðlendingafjórðungi. Fyrir hverju goðorði réð goði, en það var opinber titill æðstu höfðingja Íslendinga af leikmannastétt fram að lögtöku Járnsíðu 1271. Mun heitið goði dregið af orðinu goð, þ. e. guð, og standa rótum í hinni fornu trú, að höfðingjar væru goðbornir og stæðu undir sérstakri vernd guðanna. Fátt er þó öruggt um upphaf goðvalds og goðaskipunar, en talið, að það megi einkum rekja til forstöðu goða fyrir blótum í heiðnum sið, ásatrú, og e. t. v. hofseignar, þótt engar óyggjandi heimildir hafi varðveist um það, að ásatrúarmenn hafi nokkurs staðar reist guðum sínum stórhýsi eða hof, auk þess má án efa rekja goðavald til ættgöfgi, fylgdarliðs og auðæfa höfðingja. Samband milli ásatrúar og stjórnskipunar hefur verið mjög laust í böndunum á fyrsta skeiði þjóðveldis, enda breyttist staða goða í samfélaginu lítt við kristnitöku árið 1000. Goðar voru fullvalda, enginn yfir þá settur og allir jafnir að lögum, ættar- og héraðshöfðingjar, sem fóru með löggjafarvald á Alþingi, sátu á miðpalli lögréttu og höfðu einir atkvæðisrétt, höfðu dómsvald á Alþingi og vorþingum, voru þrjú goðorð í þingi, nefndu menn í dóma, en dæmdu ekki sjálfir, og fóru með framkvæmdarvald ásamt sakaraðilum. Goðorð var dómsögn, réttareining þjóðveldisins og skattfrjáls einkaeign goða, meðan hann rækti skyldur sínar að lögum. („Veldi er það, en eigi fé“, segir í tíundarlögum.) Goðorð urðu opinberar stofnanir eftir að Alþingi hófst á Þingvöllum og voru arfgeng og gengu kaupum og sölum er tímar liðu, og menn gátu þegið þau að gjöf, enn fremur fyrirgert þeim með embættisafglöpum. Tveir eða fleiri gátu átt goðorð saman og skiptu meðför þess eftir eignarhlutföllum sínum, goðorð skiptist við arfaskipti. Bændum var skylt að fylgja einhverjum goða, en í upphafi var þeim frjálst, hvaða goða þeir sýndu trúnað og hlytu vernd hjá. Goðorð voru því ekki ákveðnar landfræðilegar heildir, heldur persónusamband goða og skjólstæðinga hans eða fylgismanna, er nefndust þingmenn hans, og var bundið gagnkvæmum samningi (eins konar handfestur í samræmi við lénsskipulag Evrópu á miðöldum). Heimilisfólk hafði sömu þingfesti, var í sama goðorði og húsbóndi og búðsetumenn sömu og landeigandi. Aðalskylda þingmanns var að fytgja goða til þings og málsókna, en virðing hans fór mikið eftir þingfylgi. Til þings gátu goðar kvatt níunda hvern bónda, sem þingfararkaupi átti að gegna, en kvöddu stundum fleiri til í stórdeildum. Goða var falin lögvernd einstaklinga innan goðorðsins; var hann skyldur að verja skjólstæðing gegn yfirgangi, að öðrum kosti gátu þingmenn hans yfirgefið hann og leitað fulltingis annars goða. Var goði skyldur að varðveita frið í héraði, annast löggæslu, reka brott eða taka af lífi ófriðarseggi og skógarmenn. Í upphafi þjóðveldis kölluðust goðorð mannaforráð, veldi, en síðar ríki, og felst í því þróunarsaga frá lítt stéttgreindu þjóðveldi til ríkisvalds. Þegar landeigendastétt hafði eflst að tollum, tíundum og landskuldum á 12.–13. öld urðu goðorð (mannaforráðin) að ríkjum, þar sem goðar ríktu og bændur urðu skattþegnar þeirra, og gagnkvæmt trúnaðarsamband goða og þingmanns breyttist í einhliða drottinvald stórhöfðingja yfir eiðsvörðum þegnum; goðorð urðu að landfræðilegum heildum og goðar að smáfurstum, sem leituðu ríkisvaldi sínu styrks hjá norska konungsvaldinu á 13. öld. Þegar á 11. öld tóku valdahlutföll að raskast og einstaklingar ná undir sig fleiri en einu goðorði. Guðmundur ríki Eyjólfsson á Möðruvöllum í Eyjafirði mun fyrstur manna fara með tvö goðorð, en Haukdælir eignuðust öll goðorð í Árnesþingi í lok 11. aldar. Við lok þjóðveldis áttu fimm ættir, Ásbirningar, Haukdælir, Oddverjar, Sturlungar og Svínfellingar, öll goðorð landsins og afhentu þau smám saman í hendur Noregskonungs 1251–1264, og lauk því endanlega með Gamla sáttmála. Goðorð og vorþing lögðust fljótlega af eftir lögtöku Járnsíðu 1271 og voru sameinuð í staðfræðilega takmörkuð stjórnsýsluumdæmi, sem greindust í sýslur er stundir liðu fram; fullvalda goðar hurfu úr sögunni, en í stað þeirra komu konungs- og síðar hirðskipaðir sýslumenn, fulltrúar erlends valds í hinum nýju umdæmum.“ Það fer ekki milli mála að þegar konungur hafði brotið Gamla sáttmála bar honum skv. þeim samningum sem hann hafði gert að skila aftur goðorðunum til þegnanna, og það merkilega við goðorðin var m. a. að þau grundvölluðust á hinum fornu fjórðungum. Ég vil leyfa mér að víkja hér að grein eftir Gunnar Karlsson, sem nefnist „Goðar og bændur“, þar sem hann vitnar í Jón Jóhannesson, og vil lesa á bls. 21 í þessari bók, sem heitir „Saga“, með leyfi forseta: „Jón Jóhannesson lýsir í Íslendingasögu sinni ákvæðum Grágásar um þingfesti bænda og segir síðan: „Samband goða og þingmanna hans, þeirra er voru bændur eða landeigendur, var því algjörlega frjálst persónusamband, og gátu þingmenn eins goða búið innan um þingmenn annarra goða. Goðorðin voru því ekki staðarlega afmörkuð að lögum nema við fjórðungamót. Þó hefur eitthvert aðhald verið í hofunum, en ekki er nauðsynlegt að gera ráð fyrir, að hofssóknir hafi verið staðarlega takmarkaðar fremur en vorþingssóknir.“ Það fer ekki á milli mála, að goðorðin voru afmörkuð við fjórðungamót. Það þýddi að hið forna samkomulag hljóðaði upp á samkomulag hinna fornu fjórðunga. Ég tel mig hér hafa rakið fram að þeim tíma er Íslendingar glötuðu frelsi sínu, sem þeir eignuðust aftur vegna þess samnings sem nefndur hefur verið Gamli sáttmáli. Konungar höfðu brotið þann sáttmála og af þeirri ástæðu var hægt að sækja það með orðum að þeim bæri að skila okkur aftur frelsi. Það hlýtur að vera rökrétt að gera ráð fyrir að þeim hafi borið að skila aftur frelsi hinna fornu fjórðunga, enda varð hver fjórðungur fyrir sig að sverja konungi hollustu á sínum tíma. Það samkomulag hinna fornu fjórðunga hlýtur því að hafa verið í gildi þegar við fáum stjórnarskrá 1874. Það er athyglisvert ef við skoðum lög um kosningar til Alþingis sem eru frá 1877. Þessi lög eru nr. 16 14. september 1877. Ég hef heimildir úr Handbók Alþingis Stjórnarlög Íslands, nokkur þau helstu, gefin út að tilhlutan skrifstofu Alþingis, Reykjavík, Prentsmiðjan Gutenberg, 1920. Þar segir svo, með leyfi forseta, í 18. gr. um skiptingu kjördæma, sem enn tekur í grundvallaratriðum mið af hinum fornu goðorðum og hinum fornu fjórðungum: „Sérhver sýsla á landinu skal vera eitt kjördæmi, að undanteknum Skaftafells- og Þingeyjarsýslum, sem hvorri um sig skal skipt í tvö sérstök kjördæmi, með þeim takmörkum, sem hingað til hafa verið. Kaupstaðurinn Reykjavík, með því nágrenni, sem heyrir undir lögsagnarumdæmi bæjarins, skal vera kjördæmi út af fyrir sig. Tölu hinna þjóðkjörnu alþingismanna, sem ákveðin er í stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands, 5. janúar 1874, 14. gr., skal skipt niður á þann hátt, að tveir alþm. séu kosnir í sérhverju af kjördæmum þeim, sem hér skulu talin: Gullbringu- og Kjósarsýslu, Árnessýslu, Rangárvallasýslu, Ísafjarðarsýslu ásamt Ísafjarðarkaupstað, Húnavatnssýslu, Skagafjarðarsýslu, Eyjafjarðarsýslu ásamt Akureyrarkaupstað, Norður-Múlasýslu og Suður-Múlasýslu, en í hverju hinna kjördæmanna, sem eru hin tvö kjördæmi í Skaftafells- og Þingeyjarsýslum, hvorri um sig, Vestmannaeyjasýsla, Reykjavíkurkaupstaður, Borgarfjarðarsýsla, Mýrasýsla, Snæfellsnes- og Hnappadalssýsla, Dalasýsla, Barðastrandarsýsla og Strandasýsla, skal kjósa einn alþm.“ Breytingar verða á þessum lögum og ég vil leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa hér upp þær breytingar sem gerðar eru 1903: „Ef frv. til stjórnskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands, 5. janúar 1874, er eykur tölu hinna þjóðkjörnu alþm. upp í 34, verður að lögum og Alþingi verður haldið, eftir að lögin hafa öðlast gildi, áður en ný kjördæmaskipun er komin á, skulu hinir fjóru nýju alþm. kosnir þannig: Einn af Reykjavíkurkaupstað, einn af Ísafjarðarkaupstað, einn af Akureyrarkaupstað og einn af Seyðisfjarðarkaupstað.“ Enn er það svo að það er einn þm. sem bætist við, hver og einn úr umdæmum hinna fornu fjórðunga. Jafnvægið helst. Við könnumst við þróunina nokkuð vei eftir þetta að smátt og smátt höfum við verið að gera breytingar þar sem grundvöllurinn, samkomulagið forna milli fjórðunganna, er rofinn. Og nú er svo komið að við erum komin að vatnaskilum. Við erum komin að þeim vatnaskilum að það er ekki lengur spurning um hvort einn af hinum fornu fjórðungum skuli hafa aukinn rétt á við þann næsta. Við erum komnir að þeim vatnaskilum að einn fjórðungurinn, Sunnlendingafjórðungur, mun fá meirihlutavald á Alþingi, verði þær breytingar gerðar sem hér er verið að leggja til. Það þýðir í reynd að samkomulagið forna er endanlega fallið og einum fjórðungnum er falið drottnunarvald yfir hinum öllum, ef hann stendur saman. Það er þessi spurning sem er lögð fyrir alþm. og þá verður hver og einn að gera sér grein fyrir því hvort hann er fulltrúi ákveðins svæðis þessa lands í þeirri ákvörðunartöku sem hér er til umr. Ég vil, með leyfi forseta, vekja athygli á vissu atriði í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna: „Þjóðfélagsþegnar skulu um réttindi og frjálsræði háðir þeim takmörkunum einum, sem settar eru með lögum í því skyni að tryggja viðurkenningu á og virðingu fyrir frelsi og réttindum annarra.“ Það er þetta með frelsi og réttindi annarra sem allmargir úr hinum dreifðu byggðum eru mjög svo efins um að verði virt gagnvart þeim því eins og að málum er staðið liggur ljóst fyrir að einn af hinum fornu fjórðungum fær meirihlutavald og þar með drottnunarvald yfir hinum öllum. Og við spyrjum okkur að því gjarnan: Verður það þá virðingin fyrir réttindum þeirra landsvæða, Austfirðingafjórðungs, Norðlendingafjórðungs og Vestfirðingafjórðungs, sem þeir hafa í heiðri? Mér sýnist að hin mikla miðstýring sem á sér stað í þessu landi sanni okkur allt annað. Við vorum t. d. fyrir stuttu að samþykkja lög varðandi fiskveiðar við landið. Þau fela ráðh. mikið vald. Hann afhendir aðilum þetta vald til úrvinnslu og eitt af því sem þeir komast að er að Patreksfjörður skuli ekki lengur tilheyra Vestfjörðum þegar skipt er fiskimiðum eða rétti til fiskimiða við landið. Spurningin hlýtur að vera þessi. Er rökrétt að Sunnlendingafjórðungur hinn forni skuli fá vald til að drottna yfir öllum hinum fjórðungunum, taka ákvarðanir um hvort Vopnfirðingar fari á sjó eða ekki? Hér þýðir ekki að gera sér grein fyrir öðru en því að menn eru komnir á krossgötur. Hver og einn sem afhendir þann rétt sem honum var falið að gæta á þann veg hefur endanlega afgreitt það mál og það verður ekki aftur tekið. Ég hygg að það sé ákaflega hollt hjá mönnum að lesa frásögnina í Íslandsklukkunni þegar Jón Hreggviðsson er leiddur um götur kóngsins Kaupmannahafnar og kynntur fyrir stórhýsunum sem þar blöstu við. Þá var hann alltaf hræddur um það í leiðinni hvaðan sá auður kæmi sem hefði byggt þessar hallir, þessi hús. Einn hafði haft verslun á Bátsenda, annar hafði haft verslun á öðrum stöðum, en það var sameiginlegt að stórhýsin tengdust Íslandi og þeim umsvifum sem danskir menn höfðu haft hér. Ég var spurður að því af vestfirskum bónda hverju þyrfti að breyta í þessari frásögn Íslandsklukkunnar ef skipt væri um borg og Reykjavík höfð í staðinn fyrir kóngsins Kaupmannahöfn. Hverju þyrfti að breyta ef við löbbuðum um þessa borg og bentum á stórhýsin, hvort sem við færum inn í Sundahöfn og bentum á Holtagarða, hvort sem við skoðuðum eignir Eimskips eða annarra stórra fyrirtækja með langa sögu? Spurningin er: Hverju þurfti að breyta? Er það e. t. v. niðurstaðan af því frelsi sem við fengum að nýlendustefnan frá Danmörku, sem lagðist undir lok hafi leitt til þess að hið mikla miðstýrða vald á Íslandi hafi haldið áfram nýlendustefnu frá höfuðborg landsins, sópað gulli frá hinum dreifðu byggðum og sett það hér í fasteignir til uppbyggingar? Var þá ekki til lítils barist? Hvað skyldi það hafa fært mikinn auð til þessa svæðis að gengisskráningin hefur löngum verið röng í þessu landi? Allir kannast við að Seðlabankinn hefur á seinni árum haft sjálfdæmi um hversu marga íslenska pappírsseðla hann léti fyrir þá dollara sem hann fengi. Og hvenær hefur verið skipt á sanngirnisgrundvelli? Hefur síldarauður Austurlands og Norðurlands orðið til að byggja upp á þeim svæðum eða var hann fluttur burtu? Ég hygg að í þeirri stöðu sem við erum í nú - spurningin er hvar við stöndum - hljótum við að gera upp við okkur hvort það miðstýrða þjóðfélag sem við höfum búið við hefur fært okkur þann jöfnuð í þessu landi sem við höfum vonast eftir að það færði okkur. Mitt svar er nei, skilyrðislaust nei. Það fer ekki á milli mála að þegar ömtin voru brotin niður hrundi taflstaða Norðurlands gagnvart þessu svæði, þá hrundi taflstaða Norðurlands eins og spilaborg. Þeir sem telja að við eigum aðeins að byggja vissan hluta landsins, þetta svæði, hafa að sjálfsögðu engar áhyggjur af því hvort þessi þróun heldur áfram eða ekki. Það eru aðeins hinir, sem trúa því enn að því aðeins höldum við sjálfstæði í þessu landi í framtíðinni að við höldum áfram að byggja landið allt, sem brjóta heilann um hvort það verði til góðs, hvort að það sé til farsældar fyrir íslenska þjóð, og þá á ég við svæðin fyrir utan Sunnlendingafjórðung hinn forna, að Sunnlendingafjórðungur fái meirihlutavald á Íslandi. Mér finnst alveg sjálfsagt og algjört réttlætismál að ef Sunnlendingafjórðungur hinn forni vill sjálfstæði, vill ekki una því að tilheyra hinum hlutum landsins, fái hann það sjálfstæði ef hann sækist eftir því. En mér finnst jafnfráleitt að fulltrúar hinna fjórðunganna á Alþingi afhendi það vald sem þeim er trúað fyrir á þann hátt sem hér er verið að leggja til og ég er sannfærður um annað. Sagan mun aldrei fyrirgefa það. Ég hygg að ekki dyljist nokkrum manni að áður en innlend stjórn tók við í þessu landi dreifðist fólkið um land allt eftir því eðlilega lögmáli hvar í landinu var möguleiki að halda lífi, hvar var hægt að fá brauð til að lifa af. Það voru náttúrugæði landsins sem réðu því hvernig fólkið dreifðist. Ekkert annað, engin miðstýring eða neitt slíkt, réði því, aðeins náttúrugæði landsins. Hver mundi trúa því í dag að Ísafjörður hafi einu sinni verið næststærsti kaupstaður þessa lands? Hver mundi trúa því í dag að þaðan, af svæði Vestfjarða, hafi komið krafan um að byggja fyrsta bændaskóla landsins, byggja fyrsta stýrimannaskóla landsins, að fyrsta bókasafn Íslands hafi verið í Flatey? Þetta eru þó staðreyndir. En miðstýringarvaldið tryggði að stýrimannaskólinn skyldi vera í Reykjavík og miðstýringarvaldið flutti einnig bændaskólana úr stað. Og það sama miðstýringarvald heldur áfram að draga hlutina til sín. Þess vegna þurfti að ræða kosningar og stjórnskipunina samhliða öðrum atriðum stjórnarskrárinnar, þannig að menn gætu nú sest niður við að tryggja það sjálfstæði héraðanna sem er nauðsyn gegn þessari miðstýringu. Það var mikil ógæfa formanns Framsfl. að virða ekki varnaðarorð flokksþings framsóknarmanna þar sem varað var við því að rjúfa stjórnarskrármálið, taka kosningalögin ekki út úr, heldur afgreiða stjórnarskrána sem heild. En það hefur áður gerst að menn hafa ekki virt varnaðarorð og það hafa gjarnan verið kappar miklir sem hafa ekki virt varnaðarorð. „Ég sigli ei skýin, ég sigli sjó, svaraði kappinn og hló.“ - Hver kannast ekki við þetta? En það var engin frægðarsigling yfir Breiðafjörðinn í það sinn og það hefði verið betra að hlusta á þann skipstjóra sem ráðlagði að hlaða á annan veg skútuna sem þá lagði á stað úr Skor. Það var engin frægðarsigling. Og það er spurning hvort það gæfuleysi að kljúfa þetta mál, ganga til samkomulags eins og hér hefur verið gert, á ekki eftir að hafa alvarlegri afleiðingar en menn hafa til þessa hugsað út í. Spurt er: Hvert stefnum við? Ég vil halda áfram og taka fyrir þriðja liðinn í því sem ég hef hér gert að umtalsefni. 



Herra forseti. Frv. það til lögræðislaga á þskj. 88, sem liggur hér fyrir hv. deild, var lagt fyrir Alþingi á s. l. vetri. Það kom til l. umr. undir janúarlok, en fékk ekki meiri umfjöllun á því þingi að öðru leyti en því, að nefnd sú sem fékk það til meðferðar leitaði umsagna um málið. Komu svör frá lagadeild Háskólans. Enn fremur hafa nú, eftir að frv. hefur verið útbýtt, borist ábendingar frá félaginu Geðhjálp um breytingar á frv. Erindi þessi fékk nefnd í Ed. til meðferðar, en sá ekki ástæðu til að breyta því og kemur það nú óbreytt frá Ed. hingað til Nd. Þetta frv. var samið af nefnd sem falið var að endurskoða gildandi lögræðislög. Nefndin var skipuð undir árslok 1980. Sérstök áhersla mun hafa verið lögð á að teknar yrðu til endurskoðunar lagareglur um vistun manna á sjúkrahúsi án samþykkis þeirra. Mun ábending um þörf á frekari athugun á þessum lagaákvæðum hafa komið frá þeim dómstóli sem mest fjallar um slík málefni, þ. e. Sakadómi Reykjavíkur, og enn fremur frá þeim læknum sem flesta slíka sjúklinga fá til meðferðar, þ. e. læknum geðsjúkrahúsa ríkisins. Nefnd þeirri sem frv. samdi var falið að endurskoða lögræðislögin í heild, eftir því sem hún teldi ástæðu til. Nefndin fór lítið út fyrir það svið sem sérstaklega var tilefni endurskoðunarinnar og kann því síðar að verða tilefni til að öðrum efnum verði gerð skil. Má þar nefna reglur um fjárforráð ómyndugra, en það efni mun þarfnast umfangsmikillar könnunar. Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að leggja til að máli þessu verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.