Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í þessu máli eru tvö atriði, sem ég vildi benda á, annað til n. og hitt til fjmrh. Það kom fram bæði hjá þm. Barð. og hæstv. kirkjumálarh., að prestsbústaðir væru dýrir, en ekki kom þeim saman um, hvað dýrir þeir væru. Ég get nefnt, að á Austurlandi voru byggð tvö hús, svo jafnstór, að ekki munaði nema nokkrum sentimetrum, hvað annað var lengra en hitt. Annað var prestsbústaður og kostaði 115 þús. kr., en hitt var byggt á Egilsstöðum - dýralæknisbústaður - og kostaði 300 þús. kr. Nú vil ég, spyrja fjmrh., í hverju þessi munur geti legið. Ég geri ráð fyrir, að hann láti rannsaka það. Annað húsið er næstum því þrisvar sinnum dýrara en hitt, og eru þó bæði byggð undir eftirliti húsameistara ríkisins. Ég vil láta ríkisstj. athuga þetta, ef hún mætti eitthvað af því læra. Einhverjar ástæður hljóta að liggja til þess, að tvö jafnstór hús séu svo misjafnlega dýr, ekki sízt þegar þau eru bæði byggð á sömu stöðum. Fleiri dæmi mætti vafalaust nefna, sem hnigu í sömu átt. Það verður því að ganga úr skugga um, hvað þessum mismun veldur, og bendi ég fjmrh. á að athuga þetta og læra af því. Umræðurnar, sem áður hafa orðið um þetta mál, gáfu mér tilefni til að benda fjmrh. á þetta. En n. vil ég benda á, að samkv. launalögunum eru prestunum ætlaðar heimatekjur, svo sem leiga jarðar og húsa og ýmis önnur hlunnindi. Ætlazt var til, að hlunnindi þessi yrðu metin á 10 ára fresti, en það hefur gersamlega verið vanrækt að endurnýja þetta mat, og búa prestarnir nú við tekjur samkvæmt mati frá 1920. Síðan koma launalögin og telja þetta til frádráttar í stað tekna áður, sem sé jarðnæðið og húsnæðið. Hinn hluti heimateknanna féll alveg niður og veit enginn, hvernig meta skuli. Og nú koma þessi lög, sem gera ráð fyrir föstu gjaldi fyrir húsnæði, sem dragist frá launum prestsins, en það vantar alveg ákvæði um jarðnæði og aðrar heimatekjur. Úr því að hér er slegið föstu um það, hvernig reikna beri húsnæðið, ætti einnig að koma fram, hvernig meta eigi jarðnæði og aðrar heimatekjur, svo að einhver geti sagt um, hvers virði þetta er. Þetta var áður metið upp í kaup prestsins, en nú hirðir hann þessar aukatekjur, sem enginn getur sagt um, hversu mikils virði eru.



Ég vildi benda forseta á, að hann hlutaðist til um, að ráðh. yrði hér viðstaddur þessa umr., þar sem hann deildi hart á mig á fundinum í fyrradag, og vildi ég, að hann yrði viðstaddur, er ég svara fyrir mig.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) : Ég ætla ekki að blanda mér inn í þessa umr., en vildi aðeins benda þdm. á, að þetta er aðeins 1. umr. og nóg tækifæri til að ræða málið við síðari umræður.

Ég tek undir þetta álit hv. 1. þm. Eyf.



Ég get að sjálfsögðu rætt efnishlið málsins nú og vildi einmitt benda á nokkur atriði áður en málið fer til 2. umr. og nefndar. Ráðherra vill nú lögbinda, að fjórir prestsbústaðir séu reistir á ári. En þetta er alveg ógerlegt og tekið í raun og veru fjárveitingarvaldið af Alþingi: Í öðru lagi er hér eitt atriði tekið út úr heilu kerfi, og er það raunar mun meira og stærra atriði. Skylt er nú að byggja, auk prestsbústaðar, læknisbústaði, kennarabústaði, skólastjórabústaði og yfirleitt bústaði flestra opinberra embættismanna. Hér er um að ræða a. m. k. 4 flokka jafnréttháa, og ef byggja á hlutfallslega yfir allar þessar stéttir, þarf árlega að byggja um 20 bústaði, og vil ég, að n. athugi, hvernig hún hugsar sér framkvæmd þessara mála og hvaða fjáröflunarleiðir hún kemur auga á í þessu skyni. Ég skal taka það fram, að persónulega hef ég ekkert á móti því, að byggt sé yfir presta. Ef hér væri um heildaráætlun um byggingar fyrir opinbera starfsmenn að ræða, væri allt öðru máli að gegna. En þegar eitt atriði er tekið út úr, eins og hér er um að ræða, þá tel ég, að það hljóti að leiða til öngþveitis. En ég skal taka það fram, að ég hef ákveðnar till. að bera fram í þessu máli, og vildi ég, að menntmn. tæki þær til athugunar. Till. þessar eru á þá lund, að ríkissjóði sé heimilað að selja allar kirkjujarðir í þeim sóknum, þar sem byggja þarf upp prestsbústaði, og komi söluverð jarðanna upp í byggingarkostnaðinn, og mun ég flytja brtt. í samræmi við þetta, ef menntmn. sér sér ekki fært að gera þetta að sínu áliti. Þessu til stuðnings skal ég nefna dæmi. Ákveðið hefur verið að flytja prestssetrið frá Stað á Reykjanesi að Reykhólum. Á Reykhólum er nú enginn prestsbústaður, og vilja menn, að hann sé nú reistur þar. Ríkissjóður á nú allmargar jarðir í Reykhólasveit, og mætti selja þær á ca. 200 þús. kr., enda hafa þessar jarðir aðeins orðið ríkissjóði til fjártjóns og skammar og eru í svo mikilli niðurníðslu, að auðveldlega má þekkja þær úr, þegar riðið er um sveitina. Nú er svo komið, að búast má við, að afnema verði lögin um sölu kirkjujarða, sem sett voru á síðasta þingi, enda voru þau blekking ein, þar sem jarðirnar voru leigðar endurgjaldslaust, þar til sami ættliðurinn vildi ekki lengur búa á þeim. Þegar svo verður, falla þær auðvitað aftur undir ríkissjóð. En sérstaka áherzlu vil ég þó leggja á það, að ekki er hægt að taka þennan eina flokk út úr, þegar engar ráðstafanir eru gerðar til að byggja yfir aðra embættismenn. Ekkert samræmi er heldur í því, að prestar greiði húsaleigu að 2/5, en læknar að 3/5, en ríkissjóður 2/5 með sérstöku tilliti til sjúkraskýla, sem ætlazt er til, að reist verði við læknisbústaðina. Síðan þetta komst á, hafa læknar beitt þannig valdi sínu, að þeir hafa kúgað fátæk sveitarfélög til að lækka húsaleiguna og sveitirnar hafa orðið að leggja hærri gjöld á almenning fyrir húsnæði handa mönnum, sem hafa 28–60 þús. kr. föst árslaun frá ríkinu. Ég sé, að hæstv. kirkjumrh. er mættur, og get ég því snúið máli mínu til hans. Hæstv. ráðh. var eitthvað óskiljanlega viðkvæmur við umr. í fyrradag. Veittist hann að mér og sneri út úr fyrir mér og talaði langt mál um, að þetta heyrði ekki undir skipulagsstjóra, heldur skipulagsnefnd. Ég veit ekki betur en skipulagsstjóri sé forstjóri skipulagsnefndar. Ég mun ekki endurtaka það, sem ég hef sagt um 5. gr. frv. Það ætti hæstv. ráðh. að vera kunnugt um. En ég leyfi mér að benda þessum hæstv. ráðh. á það, að ef hann heldur fram tölum sínum frá í gær í fullri alvöru, þá er þar um að ræða 20 þús. kr. hækkun til prestanna í landinu. Í núverandi lögum er ákveðið, að þeir greiði 2/5 byggingarkostnaðar. Á þeim árum, er lög þessi voru sett, gilti öðru máli en nú, því að þá sátu prestarnir á sultarlaunum. Hér vill hæstv. ráðh. að farið sé inn á braut, sem hann sjálfur gerir sér ekki ljóst, hverjar afleiðingar hefur í för með sér. Hæstv. ráðh. hélt því fram hér á Alþ., er launalögin voru á ferðinni, að engin hækkun mundi eiga sér stað hjá pósti og síma. Nú veit Alþ. og hæstv. ráðh., að útgjöld þessara stofnana hafa aukizt svo mjög, að hann hefur bókstaflega gefizt upp við að leysa þann vanda og flækju, sem hann er nú kominn í þar. Og ég bendi hæstv. ráðh. á, hvort sé ekki betra að athuga þetta mál nákvæmlega, og hvort hann sé ekki að stranda í þessu máli eins og hann hefur strandað í launalöggjöfinni, og hvort hann vildi ekki taka við hollráðum. Samkv. 16. gr. mundi húsaleiga presta nema 1600 kr. á ári, en margir þeirra hafa nú sem stendur eitt og hálft prestakall og margir auk þess ýmis opinber störf, en hins vegar væri sjálfsagt að nota starfskrafta prestanna betur en gert er í mörgum prestaköllum, með tilliti til þeirra hlunninda í húsakosti, sem hér um ræðir. Hæstv. ráðh. hefur nýlega veitt presti brauð, þar sem undir hann heyra 11 bæir með 3 til fjóra menn á hverjum bæ. Slíkt finnst mér, að þurfi að athuga. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að prestaköll stæðu auð vegna lélegra húsakynna. Ég veit nú samt um dæmi þar, sem mjög vel hefur verið byggt upp og presturinn setið svo sem eitt ár, en farið svo til útlanda og ekki komið í sína sókn meir. Ég skal nú ekki deila meir við hæstv. ráðh. að sinni, en ég leyfi mér að biðja þá nm., sem koma til með að athuga þetta mál, að ræða þær till., sem ég hef bent á, og reyna að komast hjá því að baka ríkissjóði meiri fjárhagslega byrði en nauðsynlegt getur talizt.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég þarf ekki að vera margorður í svari til hv. þm. Barð. Ég heyrði aðeins niðurlag ræðu hans. Hv. þm. sagði, að ég væri eitthvað sérstaklega viðkvæmur í þessu máli og að ég hefði hér í frammi ádeilur og útúrsnúninga. Ég vil nú helzt ekki viðurkenna neitt af þessum ummælum þessa hv. þm., og ég er ekki viðkvæmari fyrir þessu máli en öðrum málum, sem heyra undir mig og ráðuneyti mitt. Mér finnst hart, ef þessi hv. þm. ber það út, sem er og form. fjvn., að á Egilsstöðum hafi verið byggður prestsbústaður fyrir 350 þús. kr., eða aðrar slíkar fjarstæður, sem hann virðist hafa, eftir hans fullyrðingum að dæma. Nú er mér ekki kunnugt um, að neinn prestsbústaður hafi verið byggður að Egilsstöðum, en þar mun aftur á móti hafa verið byggður læknisbústaður, sem hefur sjálfsagt orðið að uppfylla sérstakar kröfur sem slíkur, enda eru læknisbústaðir öðruvísi byggðir en prestsbústaðir og eru þar af leiðandi mun dýrari, en mér er þó kunnugt um, að enginn prestsbústaður hefur farið fram úr 180 þúsund kr. til þessa. Skakkar það því helming verðs miðað við útreikninga hv. þm. Barð. Þess vegna má gera ráð fyrir, að byggja megi 3 bústaði á ári miðað við 500–600 þús. kr. fjárveitingu. Ég tel því orð hv. þm. Barð. ekki réttmæt, né að ég hafi haft hér í frammi neina útúrsnúninga. Þá minntist hv. þm. á það, að ég hefði verið forsvarsmaður launalaganna og að ég hefði haldið því fram, að þau mundu ekki valda ríkissjóði auknum útgjöldum. Það er rétt hjá þm., að ég var og er samþykkur þeim, en ég hef aldrei sagt, að þau gætu ekki haft einhverja útgjaldahækkun úr ríkissjóði í för með sér. Um hitt, að ég og ráðuneyti mitt væri að gefast upp við að reka ákveðna ríkisstofnun, þá tek ég það fram, að ég hef ekki gefizt upp í því máli, en hef hins vegar gert víðtækar ráðstafanir í því efni. Hv. þm. veit þetta og veit líka, að hér hefur ekki verið um neina uppgjöf að ræða og það hefur aldrei verið meiningin, og þarf ég ekki að fara um það frekari orðum. En ég bæti því við í sambandi við ummæli þessa hv. þm. um launalögin, að það er sannarlega miklu fleira en launalögin og mitt ráðuneyti, sem valdið hafa einhverjum hækkunum fram yfir það, sem áætlað var. Hv. þm. sagði, að það væri verið að veita prestunum mikil hlunnindi fyrir lítil störf. Ég veit, að það er verið að veita prestunum hlunnindi. Ég færði rök að því í ræðu minni í gær, að þess þyrfti í því formi að fá þá til að starfa í því skipulagi kirkjumála, sem nú ríkir. Hitt er allt annað mál, ef aðskilja ætti ríki og kirkju, og kemur það þessu máli ekkert við. Það verður að fá menn til þess að sinna embættum þjóðkirkjunnar, en það verður ekki framkvæmt með þeim lögum, sem nú eru í gildi. Það er ekki hægt að praktisera lögin frá 1931 um hýsing prestssetra nema með því að þverbrjóta þau. Ég deili ekki frekar við hv. þm. Barð. Hann sagði, að ég hefði ráðizt að sér, en það er mjög fjarri sanni. Hitt er ekki að lá mér, þótt ég ætlaðist til, að mitt sjónarmið kæmi fram fyrir nefndina.



Herra forseti. Í tilefni af þeim ummælum hæstv. ráðh., að hér væri verið að veita prestunum launabót fyrir lítil störf, þá vil ég taka það fram, að hann hefur ekki heyrt nema lítinn hluta af ræðu minni og þess vegna misskilið mig. Að svo mæltu vænti ég þess, að hv. n. ræði mínar jákvæðu tillögur.

Flm. (Bernharð Stefánsson) : Herra forseti. Þetta frv. er flutt samkvæmt beiðni bæjarstjórnar Ólafsfjarðar, og í bréfi bæjarstjóra frá 22. okt., sem prentað er sem fskj., koma fram ástæðurnar til þess, að kaupstaðurinn æskir að eignast þessa jörð. Eins og þar getur, er jörðin í eyði, og ætti því ekki að vera mikil eftirsjón í henni fyrir ríkissjóð. Einkum eru taldar tvær ástæður fyrir því, að kaupstaðurinn eignist þessa jörð. Er sú fyrri, að bærinn þurfi hagagöngu fyrir búpening kaupstaðarbúa, en hin, að skólahús Ólafsfjarðar stendur á þessari jörð. Virðist bæði eðlilegt og hentugt, að eignarréttur bæjarins sé á þeirri jörð, er skólahúsið stendur á. Legg ég svo til, að frv. sé vísað til hv. landbn.