Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu þar sem óskað er frests til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 789, um ferðakostnað ráðuneytisins, frá Steingrími J. Sigfússyni. Enn fremur hefur borist bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er frests til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 799, um kostnað vegna ráðgjafarþjónustu, frá Svandísi Svavarsdóttur. Loks hefur borist bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er frests til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 892, um framkvæmd á úrskurðum kjararáðs vegna laga nr. 87/2009, frá Vilhjálmi Bjarnasyni.

Virðulegi forseti. Jafnan geng ég ekki með bindi á hinu háa Alþingi, kannski helst vegna þess að ég þarf þess ekki. En í dag stíg ég hér í pontu klæddur bindi til þess að undirstrika virðingu mína fyrir þinginu og sérstaklega virðulegum forseta. Eftir tvö og hálft ár og 600 milljónir er komin fram 1.875 blaðsíðna rannsóknarskýrsla um mjög flókið, viðamikið og eldfimt mál. Síðan á hver hv. þingmaður að stíga hingað í pontu og hella úr viskubrunni sínum um þetta mál allt saman eftir að hafa haft aðgang að skýrslunni í minna en sólarhring. Þarf að segja meira, virðulegi forseti? Þetta ástand er ýmislegt en virðing er þetta ekki. Með þessu ástandi sýnir Alþingi fyrst og fremst virðingarleysi gagnvart sjálfu sér, umfangi málefnisins en kannski fyrst og fremst þeim grundvallarhagsmunum þjóðarinnar að Alþingi geti fjallað með viðeigandi hætti um sínar eigin rannsóknarskýrslur. Það eina sem hér þurfti var tími, virðulegi forseti, með „smádassi“ af virðingu.

Herra forseti. Þeir sem læra ekki af sögunni eru dæmdir til að endurtaka hana. Svona rannsóknarskýrslur eru mjög mikilvægar í því tilliti að rannsaka afglöp yfirvalda, ef við getum farið rétt að þessu svo vel megi fara, þannig að við getum haft eftirlit með yfirvaldinu. Kostnaður við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um sparisjóðina sem við ræðum í dag er 600 milljónir. Það eiga að vera fimm klukkustunda umræður í dag, einum degi eftir útgáfu hennar. Ef við setjum það í samhengi kostaði skýrsla rannsóknarnefndarinnar 30 þús. kr. fyrir hverja sekúndu sem við ræðum hana í dag, þessa fimm tíma. Sjáum hvernig mér tekst að rífa 30 þús. kr. á einni sekúndu, einn seðil í einu. Eigum við að prófa? Ég stilli þeim ágætlega upp. Ætlarðu að telja?  En þegar við ræðum skýrsluna í dag í alla þessa fimm tíma skuluð þið horfa til þess að verið er að rífa þrjá á sekúndu 

Samkomulag er um skiptingu ræðutíma, samanber 2. mgr. 86. gr. þingskapa, en umræðan mun standa yfir í rúmar fimm klukkustundir.

Virðulegi forseti. Fyrst vegna þeirra orða sem hér hafa fallið um aðkomu þingsins að þessari skýrslu er rétt að taka fram að hér er einungis um að ræða umræðu, þingið hefur öll tækifæri til að bregðast við skýrslunni með lagasetningu, þingsályktunum o.fl. þannig að ég mótmæli þeirri skoðun að hér sé verið að fara illa með fjármuni almennings. Ég treysti því að þeir peningaseðlar sem hér voru rifnir hafi verið í einkaeign þingmannsins. Auðvitað getur virðulegur þingmaður farið með sína fjármuni …  Virðulegi forseti. Skýrslan sem hér liggur til grundvallar umræðu dagsins á rætur sínar að rekja til þingsályktunar sem samþykkt var 10. júní 2011 um rannsókn á aðdraganda og orsökum erfiðleika og falls sparisjóðanna. Til þess að vinna að rannsókninni skipaði forseti Alþingis nefnd þann 26. ágúst 2011. Í henni tóku sæti Sigríður Ingvarsdóttir, dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur, sem veitti nefndinni formennsku, Bjarni Frímann Karlsson, lektor við viðskiptafræðideild Háskóla Íslands, og Tinna Finnbogadóttir fjármálahagfræðingur. Haustið 2012 baðst Sigríður lausnar og tók þá við formennsku Hrannar Már S. Hafberg lögfræðingur sem verið hafði starfsmaður nefndarinnar. Áður en lengra er haldið er rétt að þakka nefndarmönnum og öðrum þeim sem komu að skýrslugerðinni fyrir störf þeirra sem urðu bæði viðameiri og tímafrekari en gert var ráð fyrir í upphafi. Í skipunarbréfi forseta Alþingis var því beint til rannsóknarnefndarinnar að taka einnig til skoðunar tímabilið frá falli íslensku bankanna en ekki einungis aðdraganda þess eins og gengið var út frá í ályktun þingsins. Skyldi þetta gert þar sem áhrif hrunsins voru ekki að fullu orðin ljós og bættust atriði er vörðuðu fjárhagslega endurskipulagningu sparisjóðakerfisins við verkefnalista nefndarinnar. Í skýrslunni er tekið fram að þau tímabil sem brýnt hafi verið að skoða í hverjum þætti rannsóknarinnar séu mislöng. Umfjöllun um lagaumhverfi sjóðanna nær allt aftur til konungstilskipunar frá árinu 1874. Fjallað er um samstarf á vettvangi Sambands íslenskra sparisjóða frá árinu 1996 og almennt yfirlit yfir rekstur og efnahag sparisjóðanna spannar tímabilið 2001–2011, en nær þó í nokkrum tilvikum aftur til ársins 1997. Ákveðnir þættir efnahags- og rekstrarreikninga eru teknir til sérstakrar athugunar frá árinu 2005 og töluleg yfirlit eru ýmist miðuð við árin 2001–2011 eða 2005–2011 en geta þó náð lengra í báðar áttir eftir atvikum. Hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald stofnfjár- eða hluthafafundar lýkur athugun rannsóknarnefndarinnar jafnan við það tímamark. Umfjöllunin tekur mið af þeim 14 sparisjóðum sem höfðu starfsleyfi í október 2008 og einnig er fjallað stuttlega um sparisjóði sem sameinuðust þessum 14 þar sem við á. Auk þess er gerð grein fyrir félögum sem sparisjóðirnir áttu samstarf um en þar fellur undir Sparisjóðabanki Íslands. Miðað við þau víðtæku verkefni sem nefndinni voru falin, bæði í þingsályktun og skipunarbréfi, er ljóst að henni var í upphafi ætlaður of skammur tími til starfans. Þegar skipað var í nefndina voru einungis níu mánuðir til ætlaðra skila. Starfið var mun tímafrekara, hefur nú staðið í rúmlega hálft þriðja ár og kostnaður við það er afar mikill, ekki síst í samanburði við aðra þætti í starfsemi þingsins. Þessi hái kostnaður og það að upphaflegar tímaáætlanir reyndust óraunhæfar gefur þingheimi tilefni til að leggja mat á þá reynslu sem nú er fengin, bæði af þeirri skýrslugerð sem hér um ræðir og af skýrslum um fall bankanna og Íbúðalánasjóð og hvers konar umgjörð við þurfum að skapa um vinnu sem þessa, bæði hvað umfang varðar og stuðning. Rétt væri að Alþingi gæfi sérstakan gaum að því, nú þegar þessar skýrslur allar liggja fyrir, með það jafnframt að markmiði að tryggja að þær rannsóknir sem þingið ákveður að efna til séu skilgreindar og erindi þeirra sem vinna eiga verkið séu skýrlega afmörkuð. Í skýrslunni eru sögu sparisjóða gerð skilmerkileg skil, bæði upphaf þeirra í Evrópu og svo stofnun fyrstu sparisjóðanna hér á landi á seinni hluta 19. aldar. Er hlutverki þeirra og mikilvægi fyrir þróun samfélaganna lýst og eflingu atvinnu í þeim byggðarlögum þar sem þeir störfuðu sem og uppgangi þeirra alla 20. öldina. Einnig er rakið hvernig starfsumhverfi og lagaumhverfi sparisjóðanna breyttist og þróaðist í takti við almennar þjóðfélagsbreytingar og lagareglur um starfsemi fjármálafyrirtækja. Breytingar á lagaumhverfi sparisjóðanna má meðal annars rekja til aðlögunar að samningum um Evrópska efnahagssvæðið en síðan þróunar á því regluverki innan Evrópusambandsins. Frá setningu nýrra laga um viðskiptabanka og sparisjóði á árinu 1993 og allt til ársins 2009 var þróunin í þá átt að auka möguleika sparisjóðanna til aðlögunar að breyttu starfsumhverfi og aukinnar samkeppni á fjármálamarkaði. Fólu breytingar þessar það í sér að auka möguleika sparisjóðanna til að sækja sér rekstrarfé til stofnfjáreigenda og opnað var á þann möguleika að sparisjóður gæti breytt rekstrarformi sínu úr því að vera sjálfseignarstofnun í það að vera hlutafélag. Lagaumhverfi sparisjóðanna við upphaf 21. aldar var sambærilegt við lagaumhverfi viðskiptabankanna og skildi eignaformið þar aðeins á milli. Sparisjóðir gátu sótt sér fé á markað og sameinast til að tryggja stöðu sína í samkeppni sinni við viðskiptabankana og sín á milli. Af skýrslunni má þó ráða að skort hafi á samstöðu og sameiginlega framtíðarsýn hjá sparisjóðunum. Virðist mega draga þá ályktun að á þessu tímabili hafi áhersla stærstu sparisjóðanna frekar verið í þá átt að stækka eigin efnahagsreikning en að styrkja innviði eða auka rekstrarhæfni sína til frambúðar og lækka rekstrarkostnað, svo sem með sameiningu við aðra sparisjóði. Leiðir skýrsla rannsóknarnefndarinnar í ljós margháttaða veikleika í stjórnun, vinnubrögðum og skipulagi sparisjóðanna. Ljóst er að innviðir sparisjóðanna voru ekki undir það búnir að takast á við aukin og flóknari verkefni. Fram kemur að aðgangur sparisjóðanna að lánsfé og stofnfé hafi verið auðveldur og var vöxtur þeirra fjármagnaður með þeim hætti. Útlánavöxtur sparisjóðanna á árunum 2001–2008 var mikill og fóru heildarútlán þeirra úr 115 milljörðum í 515 milljarða frá 2004–2007. Þá þrefölduðust fjáreignir sparisjóðanna. Þetta átti þó ekki við alla sparisjóðina. Einhverjir þeirra fjármögnuðu sig á þessum tíma áfram að mestu með innlánum og því var vöxtur þeirra ekki með sama hætti og hjá stærstu sparisjóðunum. Á þessum árum var kjarnastarfsemi sparisjóðanna, þ.e. hefðbundin innlánastarfsemi, rekin með tapi en vöxtur og hagnaður þeirra borinn uppi af hækkandi verði eigna. Meginþungi starfsemi þeirra hafði því færst frá því að stunda hefðbundna innlánastarfsemi til framsækinnar fjárfestingarbankastarfsemi. Það þarf sterk bein til að þola góða daga og eftir sjö ár hraðs vaxtar voru stærstu sparisjóðirnir engan veginn færir um að takast á við þrengingar á fjármálamörkuðum og lækkun á eignaverði sem hófst fyrir alvöru síðustu mánuði ársins 2007 og endaði með falli viðskiptabankanna í október 2008. Er það niðurstaða rannsóknarnefndarinnar að fall og rekstrarerfiðleika sparisjóðanna megi rekja til þess hvernig eignasafn þeirra var samsett og hvernig þeir voru fjármagnaðir. Afdrif sparisjóðanna eftir fall bankanna haustið 2008 réðust af virði eignasafns hvers um sig og möguleikum þeirra til að semja við lánardrottna sína. Í skýrslunni kemur fram að við fall bankakerfisins hafi hlutfallslegt tap af lánum til fasteigna- og byggingarverkefna og til kaupa á óskráðum hlutabréfum og stofnfjárbréfum orðið mun meira en tap af útlánum sparisjóðanna til hefðbundinna verkefna, svo sem íbúðakaupa. Þetta kemur ekki á óvart og á einnig við um útlán bankanna en þessi staðreynd er engu að síður til marks um það að æskilegra hefði verið að sparisjóðirnir héldu sig við hefðbundin verkefni og legðu áherslu á nærsamfélag sitt og að þjóna almennum viðskiptamönnum sparisjóðakerfisins. Aðkoma ríkissjóðs að málefnum sparisjóða var mörkuð í ákvæðum laga nr. 125/2008, neyðarlögunum svokölluðu, þar sem ríkissjóði var veitt heimild til fjárhagslegrar aðstoðar við sparisjóðina með eiginfjárframlagi. Með ákvæðinu voru þannig lagðar ákveðnar skyldur á ríkissjóð til að meta stöðu einstakra sparisjóða. Fjármálaráðuneytið setti í því skyni fram opinberar reglur sem kváðu á um þær kröfur sem sparisjóðir þurftu að uppfylla fyrir eiginfjárframlögum úr ríkissjóði. Skilyrðin sneru að mati á fjárhagslegum styrk viðkomandi sparisjóðs, jafnframt því sem stefnt var að hagræðingu innan sparisjóðakerfisins, ekki síst með sameiningu sparisjóðanna. Fjárhagsstaða þeirra sparisjóða sem sóttu um framlög sýndi að mati sérfræðinga ekki fram á að frekari eiginfjárframlög tryggðu þeim sjálfbæran rekstrargrundvöll. Til að koma í veg fyrir þrot stærstu sparisjóðanna tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um yfirtöku þeirra og ríkissjóður stofnaði ný fjármálatækifæri á þeirra grunni. Vegna krafna Sparisjóðabankans á minni sparisjóðina sem Seðlabankinn hafði yfirtekið tók hann yfir stofnfé þeirra og afskrifaði hluta þeirra krafna. Skýrslan hefur að geyma ágæta samantekt á þeirri fyrirgreiðslu sem veitt var einstökum sparisjóðum af hálfu ríkissjóðs og afskipta stjórnvalda af málefnum þeirra og er þannig til þess fallin að gefa fyllri mynd af aðgerðum stjórnvalda í heild. Fyrir liggur skýrsla um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna og tengdra atburða frá 2008, skýrsla fjármálaráðherra um endurreisn viðskiptabanka frá mars 2011 og samantekt Ríkisendurskoðunar um fyrirgreiðslu ríkisins við fjármálafyrirtæki og stofnanir í kjölfar bankahrunsins frá júní 2012. Það er því fyrir hendi sá efniviður sem þarf til að hægt sé að leggja á það heildstætt mat hvaða aðgerðir sem stjórnvöld gripu til gagnvart einstökum fjármálafyrirtækjum skiluðu árangri og hverjar síður eða alls ekki. Full ástæða er til að slík samantekt sé unnin. Heildarkostnaður sem fallið hefur á ríkið vegna falls sparisjóðanna nemur rúmlega 33 milljörðum kr. Stærsti hluti þeirra fjárhæðar er vegna Sparisjóðs Keflavíkur en annað er vegna yfirtöku Seðlabanka á minni sparisjóðum og endurfjármögnunar hans á þeim. Ríkissjóður heldur á stofnfé þeirra sem nemur um 1,9 milljörðum kr. Möguleikar ríkissjóðs á að endurheimta þessa eignarhluti velta á möguleikum um sölu þeirra eða samruna við aðrar fjármálastofnanir. Þá ríkir enn óvissa um 215 milljarða kröfu Seðlabankans í þrotabú Sparisjóðabankans vegna lausafjárfyrirgreiðslu hans við fjármálastofnanir fyrir fall bankakerfisins. Í samræmi við ályktun Alþingis gerir rannsóknarnefndin grein fyrir málum þar sem grunur leikur á um refsiverða háttsemi eða brot á starfsskyldum. Hefur hún tilkynnt 21 mál til ríkissaksóknara á grundvelli 4. mgr. 5. gr. laga nr. 68/2011. Í dag eru sparisjóðirnir átta og á ríkið stóran hlut í fimm þeirra. Rekstur þeirra er erfiður og alls ekki gefið að þeir séu í stakk búnir til að starfa í núverandi reglu- og samkeppnisumhverfi. Þær auknu kröfur sem gerðar eru til fjármálafyrirtækja leggjast hlutfallslega þungt á smáa aðila eins og sparisjóðina. Þó að hin hefðbundnu gildi sparisjóða séu enn í fullu gildi verða þeir að mæta kröfum um þjónustu, samkeppnisfær kjör og arðsemi. Ríkinu, sem hluthafa í mörgum sparisjóðanna, er talsverður vandi á höndum. Sökum smæðar sparisjóðanna og veiks rekstrargrundvallar hefur Bankasýslan beitt sér fyrir samruna þeirra og telur stofnunin jafnvel mögulegt að sameina alla sparisjóði í meirihlutaeigu ríkisins í einn sjóð. Ríkissjóður er ekki heppilegur eigandi fjármálafyrirtækja eins og sparisjóðir eru, enda er slíkt ekki í samræmi við uppruna þeirra og hugsjónir. Því er áhugi og frumkvæði annarra aðila forsenda fyrir áframhaldandi starfsemi sparisjóðanna, en ljóst er að frekari breytingar á starfsemi sparisjóðanna verða að byggja á því að þeir séu samkeppnisfærir og eigi sér öruggan rekstrargrundvöll. Til að allrar sanngirni sé gætt er rétt að rifja upp þær helstu breytingar sem gerðar hafa verið á lagaumhverfi sparisjóðanna frá hruni. Fyrst er að nefna þær breytingar sem gerðar voru sumarið 2009 en þá var ákvæði um heimildir til að breyta sparisjóði í hlutafélag fellt brott, þeir skyldu vera sérstök tegund sjálfseignarstofnunar. Ákvæði um arðsúthlutun voru þrengd og, það sem mestu máli skiptir varðandi mögulega aðkomu ríkissjóðs að björgunaraðgerðum, sett voru ákvæði um lækkun stofnfjár til að mæta neikvæðum varasjóðum. Miklar breytingar voru gerðar á lögum um fjármálafyrirtæki árið 2010. Náðist góð sátt um þær breytingar í þinginu. Var þar tekið á ýmsum þeim ágöllum sem voru á lögum og taldir voru hafa átt þátt í því hvernig komið var fyrir íslenskum fjármálafyrirtækjum við upphaf hremminganna á fjármálamörkuðum. Breytingar þessar náðu til sparisjóðanna eins og annarra fjármálafyrirtækja. Helstu breytingarnar voru auknar eftirlitsheimildir,  Loks skal getið þeirra breytinga sem gerðar voru á þeim kafla laga um fjármálafyrirtæki sem fjallar um sparisjóðina og tóku gildi 2012 að frumkvæði Bankasýslu ríkisins og sparisjóðanna. Helstu breytingar þá voru að aftur varð heimilt að breyta sparisjóðum í hlutafélög, unnt var að starfrækja stofnfjársparisjóði með takmörkuðum starfsheimildum og lægra stofnfé á afmörkuðu starfssvæði. Loks voru sett ákvæði um úthlutun fjár til samfélagslegra verkefna á vegum sparisjóðanna. Alþingi fól rannsóknarnefndinni að koma með ábendingar og tillögur að breytingum á lögum, reglum, vinnubrögðum og skipulagi opinberrar stjórnsýslu sem miða skyldu að því að gera sparisjóðunum kleift að starfa á þeim samfélagslegu og rekstrarlegu forsendum sem þeir voru stofnaðir á. Nefndin gerir engar beinar tillögur til þingsins að þessu leyti en bendir á að það sé afstaða bæði fyrirsvarsmanna þeirra sparisjóða sem nú eru starfandi og Bankasýslu ríkisins að núverandi fyrirkomulag á rekstri þeirra geti ekki gengið í óbreyttri mynd til frambúðar, til þess sé rekstrarkostnaður þeirra of hár. Telur nefndin að til álita komi að breyta og afmarka starfsemi sparisjóðanna enn frekar en gert er í lögum í dag og færa þá þannig aftur nær upprunalegri starfsemi. Slík einföldun gæti eftir atvikum einfaldað starfsemi þeirra og þar með einfaldað eftirlit með starfseminni og dregið úr kostnaði við það. Rétt er að minna á að sérstaða sparisjóðanna er viðurkennd með ýmsum hætti og þeir skattlagðir með öðrum hætti en viðskiptabankarnir. Til þessarar sérstöðu hefur meðal annars verið litið við lagasetningu síðustu missirin og nægir að vísa til breytinga sem Alþingi gerði á sérstökum skatti á fjármálafyrirtæki sem lögfestir voru í lok síðasta árs. Það eru nokkur tíðindi að ráða megi af umfjöllun nefndarinnar og lokamálsgrein 16. kafla skýrslunnar að það sé mat nefndarinnar að framtíð sparisjóðakerfisins sé háð því að rekstur sparisjóða njóti stuðnings ríkisins með beinum eða óbeinum hætti og að sparisjóðir verði að starfa eftir öðrum reglum og undir minni eftirlitskvöðum en önnur fjármálafyrirtæki. Í þessu samhengi tel ég mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því að sparisjóðir eru fjármálafyrirtæki og lúta regluverki sem slíkir. Ef þeir ætla að fá að taka við innlánum frá almenningi verða þeir að lúta sama regluverki og aðrar innlánsstofnanir. Eins er mikilvægt að hafa hugfast að samkeppnisyfirvöld kynnu að fetta fingur út í skekkta samkeppnisstöðu á samkeppnismarkaði. Einnig þarf að hafa í huga ríkisstyrkjareglur sem Ísland er bundið af. Virðulegi forseti. Hver sem afstaða þingmanna er til framtíðar sparisjóðanna er ljóst af skýrslu nefndarinnar að ekki verður undan því vikist að eiga umræðu um það hvernig eigi að haga starfsumhverfi sparisjóðanna til framtíðar og vænti ég þess að Alþingi og viðeigandi nefnd muni taka þetta mál til nánari umfjöllunar.

Virðulegur forseti. Ég vil fyrst af öllu þakka þá skýrslu sem nú liggur fyrir af hálfu rannsóknarnefndarinnar. Hún verður okkur án efa á næstu mánuðum efniviður í umræður og greiningar á því sem aflaga fór í rekstri og starfsháttum sparisjóðanna í aðdraganda hruns. Það er mikilvægt þegar við byrjum þessa umræðu að rifja upp sögu sparisjóðanna og minnast þess að þeir voru undir lok 19. aldar, þegar saga þeirra hófst, nauðvörn samfélags sem bjó við skort á aðgengi að fjármagni. Til að leysa úr þeim vanda hófu menn samskotafélög til að tryggja möguleika á fjármögnun verkefna. Víða voru sparisjóðir reknir með mjög lítilli yfirbyggingu mjög lengi. Margir þeirra voru ekki einu sinni með launaða starfsmenn lengi framan af og einkenni starfshátta þeirra voru að vinna í þágu starfssvæðis síns og styðja þar við uppbyggingu atvinnulífs. Af þessari ástæðu hafa sparisjóðirnir auðvitað notið mikils pólitísks velvilja því að menn hafa séð þennan samfélagslega ásetning í rekstri þeirra. Mér er minnisstætt frá síðasta kjörtímabili þegar við hæstv. forseti áttum oft samræður um mikilvægi sparisjóðanna og hvernig hægt væri að finna þeim framtíðarrekstrarform að viljinn til þess að finna sparisjóðunum og þessu rekstrarformi, áhættulitla rekstrarformi í þágu nærumhverfisins, traustan starfsgrundvöll var þvert á flokka. Á síðustu áratugum hefur samkeppnisstaða sparisjóðanna hins vegar breyst með tækniframförum þegar fólk er skyndilega ekki lengur bundið við það að geta bara fengið fjármálaþjónustu í nærumhverfi sínu með einkavæðingu stóru bankanna sem olli því að þeir sóttu meira til almennings á starfssvæði sparisjóðanna. Á mörgum svæðum var þegjandi samkomulag um tiltekna markaðsskiptingu áratugum saman sem brotnaði um leið og bankarnir fóru í einkaeigu. Það leiddi til þeirrar þversagnar að sparisjóðir sem hefðu átt að njóta samkeppnisforskots í ljósi þekkingar sinnar á staðbundnum aðstæðum voru nauðbeygðir til þess að reyna að finna sér arðbærari verkefni annars staðar en heima hjá sér. Þessi saga er ágætlega rakin í skýrslunni þegar sparisjóðirnir fara að reyna að finna einhverjar leiðir til að fjárfesta í einhverjum verkefnum sem þeir höfðu enga sérþekkingu til að greina eða velja milli slæmra og góðra kosta. Afleiðingarnar voru hörmulegar. Það er heldur ekki hægt að horfa fram hjá breytingum á lagaumgjörð allt frá opnun hagkerfisins og opnun íslensks fjármálamarkaðar árið 1993 og fram á síðustu ár. Annars vegar var þá opnað fyrir rýmri starfsheimildir sparisjóða í samræmi við almennar reglur sem önnur fjármálafyrirtæki þurftu að uppfylla og á hinn kantinn búinn til farvegur fyrir ásókn í það stofnfé sem myndast hafði og safnast upp í þessum stofnunum frá upphafi. Með lagabreytingum varð með einum eða öðrum hætti mögulegt að komast yfir þetta uppsafnaða fé. Sjóðirnir voru þannig uppbyggðir að einungis um 10% af því fé sem í þeim var voru í eigu stofnfjáreigenda. Afgangurinn var í sjóði en stofnfjáreigendurnir gátu tekið ákvarðanir fyrir allan þennan sjóð. Á árunum upp úr aldamótum var oft talað um þann vanda sem í því fælist að þarna væri fé án hirðis. Ég held að reynslan sýni okkur að vandinn var ekki að það væri fé án hirðis. Vandinn var að hirðarnir reyndust ekki verðir þess trausts að fara með féð. Svo virðist sem við búum við og höfum búið við á undanförnum árum og áratugum eitthvert landlægt óþol gagnvart uppsafnaðri eignamyndun í almannaeigu. Mér finnst hliðstæðan af örlögum sparisjóðanna við örlög verkamannabústaðakerfisins alveg sláandi. Í verkamannabústaðakerfinu hafði myndast samfélagsleg eign í nærri 70 ára sögu. Núverandi stjórnarflokkar gáfu hana í einu vetfangi þeim sem sátu í þeim íbúðum á tilteknum degi. Það var eitthvert slíkt eitur í þeirra beinum að til væri samfélagsleg eign sem ekki lyti forsjá markaðarins. Hvar stöndum við nú? Við stöndum frammi fyrir alvarlegu ástandi á húsnæðismarkaði, brýnni þörf á að byggja aftur upp þann stokk félagslegs húsnæðis sem við eitt sinn áttum saman. Við munum þurfa að kosta gríðarmiklu til af ríkisfé til að gera það á næstu árum og áratugum þegar illa árar í ríkisrekstri. Mér finnst þessi hliðstæða skipta máli. Það var ekkert að því að til væri eitthvað sem héti stofnfé í samfélagslegri eigu án beinnar stjórnar einkaeignarréttar í sparisjóðunum. En það var markmið í sjálfu sér að ná að sölsa það undir sig. Greinar voru skrifaðar í blöð um leiðina að stofnfénu, hvernig hægt væru að komast að því og menn útfærðu leiðir til þess. Síðan leiddi samkrull stjórnenda sparisjóðanna á ákveðnum stöðum og valinna fyrirtækja til þess að stöndugir sparisjóðir voru étnir að innan. Manni kemur þá að sjálfsögðu fyrst í hug sagan af Keflavík þar sem ráðandi öfl mergsugu þann sjóð og fóru svo illa með hann að hann reyndist eina fjármálastofnunin sem átti ekki fyrir forgangskröfum. Hann átti ekki fyrir innstæðum þegar hann fór í þrot. Allar aðrar fjármálastofnanir í landinu reyndust eiga fyrir innstæðum. Við tölum um óábyrga bankastarfsemi í stóru bönkunum. Meira að segja í Landsbankanum þar sem tæpast stóð áttu menn fyrir innstæðum, en ekki í Sparisjóði Keflavíkur, því stönduga fyrirtæki sem hafði verið stólpi atvinnulífs og mannlífs á Suðurnesjum. Þessi saga er ekki rakin í miklum smáatriðum í skýrslunni vegna þess að skýrsluhöfundar hafa vísað til sérstaks saksóknara málum er varða viðskipti af þessum toga, viðskipti fyrirtækja sem eru vensluð stjórnarmönnum með einhverjum hætti. Það blasir við að þetta hefur gerst, bæði í Keflavík og hjá SPRON. Við eigum því enn eftir að fá til fulls myndina af þessu ömurlega kóketteríi pólitískra tengsla við forustu í sparisjóðum á einstökum stöðum þar sem ekki var farið að viðskiptalegum sjónarmiðum. Við sjáum líka í skýrslunni lýsingu á hinum veiku innviðum sparisjóðanna. Þeir reyndust illa í stakk búnir til að takast á við nýjar kröfur um alls konar eftirlit, reglufestu og upplýsingaskyldu sem leiddi af breytingum í löggjöf. Við sjáum ágalla í eftirliti og óábyrga útlánastarfsemi almennt séð sem er ekki nýlunda. Afstaða okkar í Samfylkingunni hefur verið sú að við erum jákvæð gagnvart sparisjóðunum, en þeir verða að eiga sér sjálfstæðan rekstrarlegan grundvöll. Þessi afstaða hefur verið óbreytt frá því að við hófum í ríkisstjórn afskipti af sparisjóðakerfinu og hún er enn afstaða okkar. Það er ekki hægt að æskja þess af ríkisvaldinu að leggja fé til að styðja þennan rekstur til langframa. Við þurfum líka að horfa á með hvaða hætti almenn umgjörð bankakerfisins mætir þeim sjónarmiðum sem við teljum mikilvægt að sparisjóðirnir standi vörð um. Þá vil ég sérstaklega nefna að menn forðist áhættusækni og byggi í staðinn á hófsemi í útlánastarfsemi. Þetta eru gildi sem við viljum almennt að bankar tileinki sér í dag og það er spurning að hvaða leyti viðskiptabankarnir eins og við viljum regla þá í dag munu ekki uppfylla þessi gildi. Það er líka varhugavert að horfa of mikið á form í þessu efni. Við tölum oft um mikilvægi þess að aðskilja viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi til að draga úr áhættu, en það ætti líka að vera okkur holl lexía að sparisjóðirnir eru akkúrat bara með viðskiptabankastarfsemi. Jafnvel sá aðskilnaður hefði engu skilað okkur í þessu tiltekna tilviki. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra sagði áðan, auðvitað þyrfti að byggja á greiningu á samkeppnisstöðu sjóðanna til langframa en það er til dæmis búið að búa til einfaldara starfsleyfi fyrir sparisjóði sem vilja starfa á heimamarkaði. Það er hins vegar athyglisvert að enginn hefur óskað eftir að fá slíkt starfsleyfi. Við þurfum þess vegna að reyna að tryggja þau gildi sem við viljum að sparisjóðir hafi áfram í heiðri í fjármálakerfinu, helst með virkri þátttöku sparisjóðanna, og við þurfum líka að útbreiða þau sömu gildi almennt í bankastarfsemi. Þau gildi héldu flestir sparisjóðir því miður ekki í heiðri á þeim árum sem fjallað er um í þessari skýrslu.

Virðulegi forseti. Sú skýrsla sem nú liggur fyrir, rannsóknarskýrsla Alþingis um fall sparisjóðanna, virðist að mörgu leyti vandað og gott plagg þó að fyrir liggi að við eigum auðvitað eftir að lesa hana nánar og kafa mun dýpra í hana en okkur hefur gefist tækifæri til á þeim örstutta tíma sem liðinn er síðan skýrslan var kynnt. Áhugavert er að skoða stóru línurnar, það er það sem maður getur einna helst gert þegar maður nær bara að skauta yfir skýrsluna. Hið sögulega yfirlit sem er birt í skýrslunni er áhugavert, saga sparisjóðanna. Fyrsti sparisjóðurinn var stofnaður í Þýskalandi á 18. öld. Hugmyndafræðin var sú að hinir efnaminni í samfélaginu ættu líka að eiga kost á lánsfé, ekki aðeins þeir sem væru í sæmilegum efnum. Þar eru mótuð þau gildi sem hafa einkennt sparisjóðaformið síðan, þ.e. að sparisjóðir eigi að hafa fleiri markmið en hámörkun hagnaðar þar sem það aðskilji þá frá viðskiptabönkum fyrir utan hið svæðisbundna hlutverk að sinna tilteknu svæði, stuðla að efnahagslegri og samfélagslegri velferð á tilteknu svæði, og oft starfa sparisjóðir síðan saman og mynda sameiginlegt net. Þetta var grunnurinn að hugmyndafræðinni á bak við stofnun sparisjóða. Þessi hugmyndafræði berst til Íslands á 19. öld. Fyrstu sparisjóðirnir eru stofnaðir víða um land um miðja 19. öld með það að markmiði að efla atvinnulíf og samfélag. Þetta er áhugaverð saga og mjög dramatísk. Svo má segja að blómatími sparisjóðanna verði á tímabilinu 1985–1995 þegar þeir ná allt að 25% útlánahlutdeild, fá mikla velvild úti í samfélaginu og eru ítrekað valdir bestu þjónustustofnanir á fjármálamarkaði. Síðan snerist gæfuhjólið. Lagaumhverfi sparisjóðanna á Íslandi breyttist mjög á 10. áratugnum í kjölfar þess að Ísland varð aðili að EES-samningnum, frjáls för fjármagns er þar undirstöðuatriði, Basel-reglur o.fl. Árið 2001 var svo sparisjóðunum veitt lagaheimild til hlutafélagavæðingar. Sú heimild var raunar gagnrýnd, m.a. af þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Hún var líka gagnrýnd innan sparisjóðakerfisins. Reynslan af hlutafélagavæðingunni í Danmörku sem var tíu árum á undan okkur með þetta var sú að sparisjóðirnir hurfu inn í viðskiptabankana. Af þeim sökum voru ýmsir innan sparisjóðakerfisins gagnrýnir á þessa breytingu á sínum tíma. Það má segja að þegar sparisjóðir fara að breyta sér í hlutafélög glati þeir sérkennum sínum gagnvart viðskiptabönkum, jafnvel sameinist þeim. Þeir fóru í fjárfestingarstarfsemi en ráku áfram sína góðu viðskiptabankaþjónustu sem var samt tiltölulega dýr. Margir punktar eru nefndir í þessari skýrslu og það væri óðs manns æði að ætla að fara yfir þá hér. Stóru skýringarnar sem eru dregnar upp um það hvernig fór voru útlánatap og virðisrýrnun fjárfestinganna. Mikilvægasti einstaki þátturinn í erfiðleikum sparisjóðanna, sem er nefndur í skýrslunni, var lán til fasteigna- og byggingaverkefna og lán til kaupa á óskráðum hlutabréfum og stofnfjárbréfum. Sparisjóðirnir upplifðu það að þegar búið var að lána til verkefna í nærsamfélaginu má segja að það hafi verið mjög takmarkandi þegar þeir báru sig saman við viðskiptabankana í miklu stærri sundlaug og þá var farið að fjárfesta og lána út til verkefna fyrir utan nærsamfélagið. Samkvæmt skýrslunni virðist það hafa verið ógæfuspor. Þá var til að mynda Sp-ráðgjöf, sameiginleg ráðgjöf sparisjóðanna, mjög mikilvægur þáttur í því að finna verkefni fyrir ný útlán og þar með skiptir þekkingin á nærsamfélaginu engu. Þarna er bara farið að lána til einhverra verkefna. Það sem meira að segja kemur fram er að sparisjóðirnir sóttu lánsfjármagn á markað án þess að menn vissu eiginlega í hvað þeir ætluðu að nota það, í hvaða verkefni þeir ætluðu að lána. Í stað þess að vera með það gamla markmið að sparisjóðir hefðu fleiri markmið en hámörkun hagnaðar virðist sem sparisjóðirnir hafi farið inn í nákvæmlega sama far og viðskiptabankarnir, að horfa til þess hvernig væri hægt að stækka efnahagsreikninginn, græða meira og greiða meiri arð. Sú saga er rakin ágætlega í rannsóknarskýrslunni um fall viðskiptabankanna og aðdraganda þess. Erlend lántaka óx sífellt. Minni sparisjóðir fjármögnuðu sig hins vegar að mestu leyti með innlánum en þau höfðu sífellt minna vægi í stærri sparisjóðum. Þetta er þróun sem hangir öll saman. Sú mikla aukning stofnfjár sem varð á árunum 2005–2007 virðist ekki síst hafa stjórnast af hagsmunum einstakra stofnfjáreigenda. Á þeim árum var stofnfé sparisjóðanna aukið um 57 milljarða. Stofnfjáreigendur fengu meira en helming þeirrar fjárhæðar greiddan út sem arð innan við ári eftir að þeir lögðu fram stofnféð. Auðvitað voru líka aðrar ástæður, eins og að verjast yfirtöku eða hækka hlutfall stofnfjár af eigin fé. Eigi að síður sýnir þessi aðdragandi allur hvernig sparisjóðirnir soguðust niður í sama hyl og viðskiptabankarnir. Fallið var hátt því að eignir í lok árs 2007 voru metnar á 668 milljarða en í lok árs 2008 59 milljarðar. Tapið hélt svo áfram. Það sést líka að minni sparisjóðir hafa haldið betur sjó en þeir stærri. Á móti kemur eins og hér hefur verið bent á, bæði í skýrslunni og af hæstv. ráðherra, að minni sparisjóðir eiga erfitt með að uppfylla öll þau skilyrði sem eru sett í lögum og regluverki um fjármálafyrirtæki. Ýmsar lagabreytingar voru gerðar eftir hrun, til að mynda bann við lánum fjármálafyrirtækja eða dótturfélaga gegn veðum í eigin bréfum, hlutabréfum eða stofnfjárbréfum, og þannig komið í veg fyrir að fjármálafyrirtæki gætu stækkað efnahagsreikninginn án þess að nýtt fé kæmi inn og gerðar kröfur um eiginfjárhlutfall, auknar eftirlitskröfur og margt fleira. Áhyggjur manna eru að þær stofnanir sem enn eru til undir merki sparisjóðanna séu of litlar og of fámennar til að standa undir nafni sem fjármálafyrirtæki. Ég velti fyrir mér eftir að hafa farið yfir þessa stóru mynd, sem er alveg kunnugleg, hvort þetta kalli ekki á að við veltum dálítið fyrir okkur kerfinu sjálfu. Ég held að það sé tvímælalaust eftirspurn eftir því að eiga viðskipti við fjármálafyrirtæki sem hafa eitthvað annað að leiðarljósi en að hámarka hagnað sinn. Það er áhugavert að skoða það að í skýrslunni er bent á að sparisjóðir í Þýskalandi hafi gengið ágætlega. Skýrsluhöfundar bentu raunar á að þar væri um mun stærri einingar að ræða en á Íslandi en það er líka áhugavert að sjá að margir af þýsku sparisjóðunum hafa tekið höndum saman við þá hreyfingu sem snýst um það sem má kalla siðlega bankastarfsemi, bankastarfsemi sem byggir að einhverju leyti á hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar, byggir á gagnsæi þannig að ef maður á í viðskiptum við þann banka veit maður til hvaða starfsemi sá banki lánar. Þetta eru fjármálafyrirtæki sem skuldbinda sig til að lána ekki til vopnaframleiðslu, svo dæmi sé tekið, setja sér reglur sem öllum eru ljósar og byggja þær á hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar, þ.e. efnahagslegri, samfélagslegri og umhverfislegri velferð. Þegar ég las um þessi upphaflegu markmið sparisjóðanna velti ég fyrir mér að þau ættu vel við í dag þrátt fyrir að þau séu ansi gömul, frá 18. öld, ef við horfum til þess hvernig heimurinn hefur breyst. Fólk segir: Ja, við getum ekki haft þessa sparisjóði, þeir eru bara eitthvert 19. aldar fyrirbæri og við erum komin annað, við erum komin inn á 21. öldina. Já, einmitt, við erum komin annað og skulum þróa þessa hugmyndafræði áfram í takt við það. Tökum inn í þá hugmyndafræði sem við sjáum hjá þessum siðlegu bankafyrirtækjum og horfum á það hvernig þær stofnanir hafa fótað sig því að þær virðist hafa fótað sig alveg hreint ágætlega. Ég nefndi sparisjóðina í Þýskalandi. Þar er að vísu aðeins önnur viðskiptamenning og fjölskyldufyrirtækin eru þar enn miklu meiri grunnstoðir í viðskiptalífi en víða annars staðar í Evrópu. Við höfum líka góð dæmi af Norðurlöndum. Þrír norrænir bankar hlutu umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs 2010 sem allir eru hluti af hreyfingunni um siðlega bankastarfsemi. Krafa fólks um slíka bankastarfsemi hefur vaxið eftir hrun. Þetta er fyrst og fremst viðskiptabankastarfsemi, en ég tel að við ættum að skoða þetta á Íslandi fremur en að festa okkur í því að sparisjóðirnir séu barn sinnar kynslóðar. Þeir eru það en veltum samt fyrir okkur hvernig markmiðunum verður náð. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra sagði, sparisjóðirnir urðu til út frá frumkvæði einstaklinga, heimamanna í héraði sem sögðust vilja tryggja að fólkið á svæðinu gæti fengið ákveðna fjármálaþjónustu, fengið aðgang að lánsfjármagni. Til þess að viðhalda slíku kerfi og þróa það áfram þarf frumkvæði einstaklinga og almennings en ég hef líka trú á því að stjórnvöld geti þar lagt lóð á vogarskálar með því að skoða hvernig við getum sniðið lagaumhverfið til þannig að það hvetji til slíkrar starfsemi. Það þarf ef til vill að skoða skilgreininguna á því hvort til séu fjármálafyrirtæki í ólíkum geirum og að fjármálafyrirtæki sem ekki fáist til að mynda við fjárfestingarstarfsemi séu undir minni eftirlitsreglum að einhverju leyti en önnur, að það séu einhverjir slíkir hvatar sem er hægt að skoða. Við gætum gefið tækifæri innan lagarammans fyrir þá einstaklinga sem vilja sýna slíkt frumkvæði til að hreinlega sé hægt að stofna slík fyrirtæki. Það var líka áhugavert að hlusta á nefndarmenn sem sögðu að það hefði verið uppljómun að skynja þetta samfélagslega hlutverk sparisjóðanna. Það segir kannski sitt um það að það hafi týnst í umræðunni á undanförnum árum og áratugum. Ég tel að það sé eftirspurn eftir breyttri bankastarfsemi. Við sjáum það á viðhorfum almennings í landinu þegar kemur að því að skoða viðhorf til fjármálastarfsemi og bankastarfsemi. Ég tel að í þessu módeli siðlegrar bankastarfsemi séu tvímælalaust tækifæri og að við getum lært eitthvað af svona skýrslu því að til þess er hún gerð. Hún er gerð til þess að við getum lært eitthvað af henni. Það er hægt að læra sitthvað um það hvernig við setjum lög og reglur og það er hægt að læra mjög margt af því hvernig umræðan fór fram á Alþingi þegar hlutafélagavæðingin var samþykkt. Við þurfum að læra af fortíðinni hvernig við setjum lög og reglur, það er til þess að átta okkur á því hvað ræður því síðan. Auðvitað fyllist maður svartsýni þegar manni sýnist að græðgin hafi ráðið allt of miklu og geri enn. Sumir gætu gerst bölsýnismenn og sagt að það væri eðlilegt og þannig mundi það alltaf enda, græðgin mundi ráða of miklu í þessu. Við getum líka velt fyrir okkur hvort ekki séu einhverjir aðrir faktorar. Það er ekkert óeðlilegt við það að hafa arð af bankastarfsemi en þegar arðurinn verður til þess að öll upprunaleg markmið bankastarfseminnar eru löngu horfin og gleymd fer maður að spyrja sig. Það er ekkert óeðlilegt við arð fyrr en við getum sagt að sú krafa verði óhófleg á kostnað annarra og þá getum við farið að tala um græðgi. Það getum við lært af þessari skýrslu að þarna hefur sú krafa orðið óhófleg á kostnað annarra þátta. Þarna hefur græðgin ráðið för. Ég tel ekki að það sé eitthvert náttúrulögmál. Ef við viljum gera eitthvað með þessa skýrslu er mikilvægt að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd taki til skoðunar þann lærdóm sem við getum dregið af henni um fortíðina. Mér finnst hins vegar mikilvægt fyrir okkur sem þingmenn að velta fyrir okkur hvað við getum nýtt sem veganesti inn í framtíðina. Nú er til að mynda verið að ræða nýtt húsnæðislánakerfi, danska kerfið. Það er jafnvel verið að ræða að þar með fái starfandi viðskiptabankar aukið hlutverk í útlánum til íbúðakaupa. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það er eftirspurn meðal almennings eftir annars konar bankastarfsemi. Ég held að þessi skýrsla geti orðið okkur ágætisveganesti inn í það. Ég held að við séum mörg reiðubúin að hefja slík viðskipti og ég held að við sem erum í stjórnmálum getum í það minnsta farið yfir lagaumhverfið og kannað hvað við getum gert til að hvetja til slíkra viðskiptahátta í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér um skýrslu rannsóknarnefndar um aðdraganda og orsakir erfiðleika og falls sparisjóðanna. Það litla sem ég hef náð að lesa af skýrslunni er mjög vandað og faglega unnið. Það er mjög fróðlegt. Skýrslan virðist varpa ljósi á gallaða lagaumgjörð og óskilvirkt eftirlit með sparisjóðunum eins og öðrum lánastofnunum. Sjálfur grundvöllurinn reyndist veikur og bauð hættunni heim. Umhverfi sparisjóða skapaði freistnivanda og mannlegur breyskleiki, e.t.v. ofurkapp, sá til þess að svo fór sem fór. Margir sparisjóðir, vissulega ekki allir, virtust fjarlægjast tilgang sinn sem er að ávaxta sparnað og lána fé til uppbyggingar í nærumhverfi sínu. Sparisjóðir fóru að lána út fyrir svæði sitt, þeir gerðust fjárfestingarbankar með hámörkun gróða að markmiði. Þeir fóru að lána gengislán til aðila sem höfðu ekki greiðsluhæfi í gjaldmiðlum o.s.frv. Það eru vissulega svipaðar gryfjur og viðskiptabankarnir féllu í. Sérstakur freistnivandi hjá sparisjóðunum fólst í því að eigendur stofnbréfa gátu ráðskast með varasjóðina, sem voru gildir, og eigendur stofnbréfa voru varðir gegn tapi en nutu arðs þegar vel gekk. Það hvatti til mikillar áhættusækni. Það má því vel vera að löggjöfin hafi boðið þessari hættu heim og hugsanlega byrjaði það með ógætilegri innleiðingu á EES-löggjöf árið 1993. Þá nýtti löggjafinn ekki það svigrúm sem bauðst til að tryggja varúðarsjónarmið og fjármálalegan stöðugleika. Heimildir sparisjóða voru rýmkaðar allverulega. Þeim var gefin heimild til að fjárfesta í ótengdum atvinnurekstri. Þeim var gefin heimild til að lána til stjórnenda sinna. Heimildir voru auknar til að kaupa fasteignir og fasteignafélög. Það var opnað á útlán til kaupa á stofnfjárhlutum. Verðbréfaviðskipti voru leyfð í sparisjóðum en fram að því höfðu slík viðskipti þurft að vera í dótturfélögum. Þarna var þessu hrært saman undir einni kennitölu, sparisjóðum varð heimilt að reka vátryggingafélag undir einni kennitölu. Sparisjóðum varð heimilt að reka vátryggingafélag í dótturfélagi. Auknar voru heimildir til að fara með eignarhlut í öðrum lánastofnunum sem jók kerfisáhættu. Arðgreiðslur af stofnfé voru rýmkaðar og síðan árið 2004 var leyft að færa óskráð bréf á gangverði í stað kaupverðs samkvæmt Evróputilskipun sem leiddi til þess að sparisjóðir gátu sýnt sterkara eigið fé og veitt meiri lán. Svo hafði enginn, samkvæmt lögum, eftirlit með arðgreiðslum sparisjóða. Svo virtist sem þeir gætu greitt út arð þótt það væri tap á rekstrinum. Þetta var allt mjög slæmt. Það virðist hafa vantað miðlægt eftirlit með stöðu þessara fjármálafyrirtækja og áhrifum þeirra innan fjármálakerfisins. Þrátt fyrir að eftirlit hefði verið stóraukið náði það aldrei að tryggja traustan rekstur þessara eininga sem höfðu fengið stórauknar heimildir út fyrir sitt upprunalega svið. Hvatarnir voru rangir, freistingin of mikil og kappið sömuleiðis. Ég vil aðeins víkja að peningavaldinu og hlutverki sparisjóða við að skapa peninga. Á bls. 49 í skýrslunni er því lýst hvert meginhlutverk sparisjóða hafi verið, svipað og viðskiptabanka, en það er töluvert einfaldað. Það er sagt að þeir hafi bara tekið við innlánum og lánað þau út. Þá gleymist að geta þess að sparisjóðir, eins og viðskiptabankar, höfðu peningavald, þ.e. vald til að búa til nýja peninga í formi innstæðna þegar þeir veittu lán. Sparisjóðir bjuggu þannig til á fimm árum, árin 2003–2008, mörg hundruð milljarða. En hvað varð síðan sparisjóðunum að falli? Allt hafði gengið vel í rúm 100 ár, hugsanlega 150 ár, alveg til ársins 1995. Hugsanlega í kjölfar þess að ýmsum mikilvægum hömlum var aflétt og heimildir sparisjóða rýmkaðar verulega fara tengsl sparisjóðanna við nærsamfélagið að rofna, a.m.k. sumra sparisjóða, og þeir fóru að haga sér eins og fjárfestingarbankar. Útlán þeirra fimmfölduðust á örfáum árum, fóru úr 100 milljörðum í 500 milljarða, að vísu stóðu aðallega stóru sparisjóðirnir í þessu. Gæði lántakenda versnuðu hratt eins og gerist oft þegar útlán eru aukin mjög hratt. Með tímanum fara menn að freistast til að lána gegn lakari veðum og til ótraustari aðila. Veðhlutföll hækkuðu og urðu jafnvel 100% í þeim tilfellum sem verið var að lána til hlutabréfakaupa eða kaupa í stofnfjárbréfum. Þeir lánuðu mikið til húsnæðiskaupa en þau lán reyndust traustust þegar upp var staðið og þar urðu ekki mikil töp. En svo voru útlán til alls konar fjármálagerninga, lán til kaupa á stofnbréfum og lán til tengdra aðila. Það var í þeirri lánastarfsemi sem mest tapaðist. Maður tekur eftir því að sú lánastarfsemi sem sneri raunverulega að atvinnulífinu, t.d. afurða- og rekstrarlán eða lán til nýrra framkvæmda í nærumhverfinu, varð alltaf minni og minni hlutur af umsvifum sparisjóðanna. Maður fer að velta fyrir sér til hvaða verkefna þessir nýju peningar sem sparisjóðirnir voru að búa til með útlánum sínum hafi runnið. Í sívaxandi mæli til kaupa á fjármálagerningum, stofnbréfum, hlutabréfum og fjárfestingarfélögum, og þau sköpuðu engin verðmæti í reynd heldur voru bara að blása upp þessa bólu sem reyndist að sjálfsögðu innantóm og verðlaus. Og alltaf rann bara lítill hlutur til að fjármagna raunhagkerfið. Niðurstaðan af þessu hlýtur að vera sú að menn þurfa að velta fyrir sér þessu peningavaldi. Er hægt að varðveita það einhvern veginn betur? Er yfirleitt hægt að treysta einkareknum stofnunum eða sameignarstofnunum eins og sparisjóðum fyrir peningavaldinu? Peningavaldið skiptist í tvo þætti, ákvörðun um það hvort eigi að auka peningamagn í landinu með því að veita lán og síðan hver eigi að fá þetta nýja peningamagn. Það eru komnar fram kenningar um að það sé mikilvægt að skipta þessu valdi upp. Í dag er það á einni hendi. Hvort sem við lítum til sparisjóða eða viðskiptabanka er það útlánasvið bankanna sem hefur báða ákvörðunarþættina á sinni könnu, þ.e. ákvörðun um hvort auka skuli peningamagn í landinu og hver fái nýtt peningamagn til ráðstöfunar. Í þessu felst mikil spillingarhætta, lánastjórar geta verið undir mikilli pressu frá eigendum bankanna um að lána sérstökum tengdum aðilum peninga sem síðar eru hugsanlega ekki vel tryggðir og fara til hluta sem eru ekki skynsamlegir. Margir tala fyrir því að betur færi á því að peningavaldið yrði tekið af lánastofnunum og aðeins Seðlabankinn hefði ákvörðunarvald um hvort peningamagn í landinu yrði aukið. Ákveðin peningamagnsnefnd færi með það vald og þegar setja þyrfti nýja peninga í umferð, ef það er vöntun á nýju peningamagni, tæki ekki Seðlabankinn ákvörðun um hver fengi þessa nýju peninga heldur væri það ákveðið á fjárlögum af lýðræðislega kjörnu þingi. Þá mætti segja að ef hægri menn væru við völd mundu þeir vilja lækka skuldir ríkissjóðs eða lækka skatta en ef það væru vinstri menn mundu þeir vilja auka útgjöld ríkissjóðs eða samfélagslega þjónustu. Það væri bara ákveðið lýðræðislega. Eins og staðan er núna eru það útlánastjórar bankanna sem taka ákvarðanir um þetta. Það er mikil hætta á því að þeir láni þetta nýja peningamagn til rangra hluta og það auki bólur en skapi ekki raunveruleg verðmæti, renni ekki til sameiginlegra þarfa samfélagsins. Það er sama hvað við setjum mörg og ströng lög til að hafa eftirlit með peningavaldinu, á meðan peningavaldið er á einni hendi, bæði magnið og ráðstöfunarvaldið, og það hjá einkareknum fyrirtækjum mun eftirlitið með þessu valdi aldrei hafa undan. Þeir sem hafa þetta peningavald og vilja fara illa með það verða alltaf slyngari, einu skrefi á undan, geta alltaf keypt dýrari lögfræðinga og dulið slóð sína. Nóg um það að sinni. Það sem mér fannst vanta í skýrsluna eða hef að minnsta kosti ekki fundið er það sem kemur fram í 5. lið í skipunarbréfinu, með leyfi forseta: „Koma með ábendingar og tillögur að breytingum á lögum, reglum, vinnubrögðum og skipulagi opinberrar stjórnsýslu sem miða að því að gera sparisjóðum kleift að starfa á þeim samfélagslegu og rekstrarlegu forsendum sem þeir voru stofnaðir á.“ Ég hef ekki enn fundið neinn kafla í skýrslunni þar sem brugðist er við þessum fyrirmælum. Það er ekki á neinum einum stað. Ég hef kallað eftir þessu en það er eins og maður þurfi að tína þetta héðan og þaðan úr þessari stóru 2 þús. blaðsíðna skýrslu. Það hefði farið betur á því að þetta hefði verið tekið saman. Er búið að gera nóg í lagasetningu um sparisjóðakerfið frá hruni? Er búið að byrgja brunninn? Þessu er kannski ekki svarað á einum stað. Er stjórnsýslan og eftirlitið í réttu lagi núna eða er kannski einhver háski á ferðinni? Hvað getum við lært af þessari skýrslu almennt um rannsóknarskýrslur? Þessi 2 þús. blaðsíðna skýrsla er gríðarlega fróðleg og vönduð. Ég hef að vísu bara haft sólarhring til að kynna mér hana. Nefndin sem skrifaði hana átti að skila á miðju ári 2012 en hefur tekið sér lengri tíma og verkið hefur kostað meira, 42 mannár segja menn, 14 millj. kr. hvert mannár, 600 milljónir. Hvað lærum við af þessu? Er hægt að skilgreina svona verkefni betur, er hægt að hafa skilgreininguna markvissari? Er hægt að hafa betra eftirlit með því á verktímanum, einhvers konar aðhald? Þarf ekki að setja þak á kostnaðinn? Hefðum við fengið miklu lakari skýrslu fyrir 200 milljónir? Hvað hefðum við getað gert með hinar 400 fyrir fólkið í landinu? Ég hef á tilfinningunni að það sé mjög fróðlegt að saga sparisjóðanna sé rakin aftur til 1858 og ég skemmti mér konunglega við að lesa þetta en ég er ekki viss um að það hafi þurft að fara 150 ár aftur í tímann. Kannski var nóg að fara 30 ár aftur í tímann. Kannski þurfti ekki að rekja alla hlutina jafn ítarlega og gert er. Vissulega er þetta fróðlegt og vandað, ekki síst fyrir þingmenn sem vinna að lagasetningu. Ég mun lesa skýrsluna alveg spjaldanna á milli og fyrir allan peninginn, en þetta finnst mér ansi mikið, 600 milljónir. Skýrslan svarar mörgum spurningum en hún vekur líka aðrar spurningar: Ef höfundar telja 21 mál saknæmt, eru þá ekki hundruð mála á gráu svæði, ámælisverð, lögleg en siðlaus tilvik? Höfum við virkilega byrgt brunninn? Er regluverk og eftirlit fjármálafyrirtækja öruggt? Getum við treyst því regluverki sem hingað berst frá EES eða þurfum við að skoða það miklu betur út frá okkar sérstöku aðstæðum? Þurfum við ekki að móta stefnu á nýjum ramma um sparisjóði svo þeir geti sinnt hlutverki sínu til uppbyggingar atvinnulífi og nýsköpun í smærri samfélögum? Getum við hugsanlega lært þar af Þjóðverjum sem hafa náð góðum árangri? Ég veit að þeir hafa áhuga á að breiða út um heiminn þekkingu sína á rekstri sparisjóða. Er ekki peningavaldið enn á víðavangi hér á landi eins og annars staðar? Eru bankar og sparisjóðir ekki enn í þeirri aðstöðu að geta skapað peninga að vild og veitt þá til þeirra verkefna sem þeim hugnast best, oft hluta sem skapa engan hagvöxt? Virðulegi forseti. Sparisjóðir hafa í rúm 150 ár verið í lykilhlutverki við uppbyggingu atvinnulífs á sínum svæðum og þeir sparisjóðir sem héldu sig við það verkefni hafa þrifist ágætlega. Að mínum dómi verður áfram þörf fyrir sparisjóði sem sinna þessu mikilvæga hlutverki og það hlýtur að vera verkefni löggjafans og ekki síst efnahags- og viðskiptanefndar að vinna að traustari ramma um starfsemi sparisjóðanna til framtíðar.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir skýrsluna og skýrsluhöfundum fyrir vinnu sína. Ég tek líka undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram um að allt of lítill tími líður frá því að skýrslan er lögð fram og til þess að við eigum að ræða hana á þingi. Hún er 1.800 og eitthvað blaðsíður og það er ekki vinnandi vegur fyrir nokkurn mann á svona stuttum tíma að koma sér upp einhverju rökstuddu áliti á því hvað verið er að segja í þessari skýrslu. Mér finnst þetta oft í umræðu hér um stór og mikilsverð gögn sem koma inn í þingið, allt of skammur tími gefinn til að kynna sér málin. Mér finnst einfaldlega að við þurfum að breyta því. Ég veit að það er að koma fram frumvarp um að það eigi að líða að minnsta kosti þrjár nætur á milli þess að svona rannsóknarnefndarskýrsla er lögð fram og þangað til hún er rædd í þinginu. Ég styð það, ég held að það væri betri bragur að því að hafa það þannig. Ég verð bara að segja það hreinskilnislega að ég hef rétt náð að renna yfir einhvern niðurstöðukafla og helstu fyrirsagnir í blöðum og svo fékk ég smákynningarfund í morgun. Af þeirri fyrstu yfirferð sé ég ekki, eftir allt sem hefur þó verið rannsakað í aðdraganda bankahrunsins, að þar sé neitt sem þurfi að koma sérstaklega á óvart. Mér og ég held velflestum Íslendingum blöskrar það sem gekk á í aðdraganda bankahrunsins og það hefur margt komið fram um það sem gekk á í sparisjóðunum, ásæknin í stofnféð, áhættusæknin og hvernig sparisjóðshugsjónin var fyrir borð borin í öllu havaríinu. Það er fínt að það er komið gagn, skýrsla sem rekur þetta, en að því sögðu tek ég líka undir orð fyrri ræðumanns hér, hv. þm. Frosta Sigurjónssonar, um að það þurfi kannski að endurskoða hvað við ætlum að fá út úr rannsóknarnefndarskýrslum. Mér finnst skýrslur Ríkisendurskoðunar nokkuð góðar. Ríkisendurskoðun hefur eftirlitshlutverk og Ríkisendurskoðun virðist yfirleitt ná að skila nokkuð stuttum og skýrum skýrslum þar sem vandamálið er útlistað nokkuð vel sem og hverju þarf að breyta í lagaumgjörðinni, eftirfylgni eða eftirliti. Mér finnst að maður eigi að taka svoleiðis skýrslugerð meira til fyrirmyndar, það er ekki nauðsynlegt að kortleggja alveg allan heiminn í þessum skýrslum. Ég held að rannsóknarnefndarskýrslan sem kom út beint eftir hrunið, sem var yfirgripsmikil og þurfti að vera það, sé ekki endilega til eftirbreytni um allar skýrslur sem við viljum láta gera í kjölfarið. Þær mega vera hnitmiðaðri og verklýsingin af okkar hálfu um skýrslur framtíðarinnar má vera hnitmiðaðri. Við í Bjartri framtíð ætlum að þessu sinni ekki að vera margmál um þessa skýrslu. Við eigum eftir að kynna okkur hana miklu betur. Svo fer hún í þingnefnd og þar komum við að umfjöllun um hana þannig að ég ætla bara að fara yfir nokkur almenn atriði hér. Skýrslan lýsir áhættusækni og meðvirkninni í íslensku samfélagi, gagnrýnisleysinu. Hún lýsir óhófi, óraunsæi og virðingarleysi fyrir hefðbundnum gildum í fjármálalífi, fyrir sparisjóðshugsjóninni. En hvað ætlum við að læra af þessu? Ég ætla bara að segja örfá orð um að ég hef áhyggjur af því að við lærum ekkert sérstaklega mikið af þessari skýrslu og öðrum skýrslum sem hafa lýst svipuðu ástandi í aðdraganda hrunsins um hvað við erum að gera um þessar mundir í þingsal. Sparisjóðaskýrslan lýsir ásókn í sjóði sem voru fyrir hendi og átti að nýta til samfélagslegra verkefna. Meðferð þessara sjóða átti að einkennast af ráðdeild og framsýni en hvað var gert í græðgisvæðingu samfélagsins? Það var sótt í þessa sjóði og það var eftirspurn eftir því að eyða þeim strax, hér og nú. Hvað erum við að gera núna? Umgöngumst við um þessar mundir af einhverri sérstakri virðingu og lærdómi okkar sameiginlegu sjóði? Ríkissjóður er fimmti skuldsettasti ríkissjóður Evrópu. Erum við ekki um þessar mundir að ræða það að deila úr honum 80 milljörðum til að auka einkaneyslu í raun og veru? Það eru klassísk hagstjórnarmistök og margoft hefur verið bent á það að hagstjórnin á Íslandi einkennist af því að við erum alltaf að spila með sveiflunni. Erum við ekki að fara að gera það? Erum við ekki að fara að nýta sameiginlega sjóði til þess? Lífeyrissjóðirnir eru sameiginlegir og að mörgu leyti af svipaðri hugsjón og sparisjóðshugsjónin. Erum við ekki með lagafrumvarp hér sem á að leyfa fólki, og meira að segja hvatt til þess með skattaívilnunum, að eyða þessum peningum hér og nú í okkar þágu? Erum við ekki alltaf að ganga í sjóðinn? Streyma ekki lagafrumvörpin um þetta í þingsal? Haftalánin sem sparisjóðirnir tóku þátt í voru dæmi um einhverja hjáleið til að komast hjá öllum skynsamlegum ráðleggingum um hagstjórn. Það átti ekki að hvetja til þenslu á fasteignamarkaði en einhvers staðar var gert samkomulag um að sparisjóðirnir mundu lána viðbótarlán ofan á lán Íbúðalánasjóðs, einhvern veginn til hliðar við allar þessar ráðleggingar. Tökum við ráðleggingar núna nógu alvarlega þegar við ræðum hagstjórn? Þetta eru almenn orð um þessa skýrslu. Við eigum eftir að kynna okkur hana miklu betur. Ég vona að meðhöndlun nefndanna sem um hana munu fjalla verði góð og að það komi góð nefndarálit. Ég vona að við munum draga lærdóm af þessu. Ég vona að sérstakur saksóknari fari af röggsemi í þau mál sem til hans er beint. Svo vona ég að þetta allt saman verði ekki til þess að sparisjóðshugsjónin falli niður dauð vegna þess að hún er falleg, að fólk leggi saman í púkk og nýti samvinnuna og samhæfingarmáttinn til að koma á fegurra mannlífi og góðu samfélagi.

Forseti. Það er mjög skringilegt að standa enn og aftur í þessari pontu og fjalla um viðamikla skýrslu án þess að hafa kynnt sér hana almennilega. Við fengum kynningu frá rannsóknarnefndinni í morgun á sameiginlegum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og efnahags- og viðskiptanefndar. Það var í sjálfu sér gagnlegt en ég treysti mér ekki til að hafa neinar afgerandi skoðanir á því sem ég hef lært á þeim 20 tímum sem liðnir eru síðan þessi skýrsla var gerð opinber. Það er tvennt sem mig langar til að fjalla um. Í fyrsta lagi fengum við mjög viðamikla skýrslu eftir hrun og sú skýrsla hvarf inn í gosmökk. Við erum enn ekki búin að grafa hana upp úr öskunni. Eiginlega öll umræða um þá viðamiklu skýrslu hvarf þótt við ætluðum virkilega að draga einhvern lærdóm af bankahruninu. Þessi skýrsla sem við erum að fjalla um núna er hluti af viðamikilli þingsályktun sem Alþingi samþykkti hér einróma sem viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis frá árinu 2010. Mig langar aðeins að fara yfir hvað stendur í þessari þingsályktun. Við eigum enn eftir að gera töluvert mikið þrátt fyrir að þetta hafi verið samþykkt á haustdögum 2010: „Alþingi ályktar að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé vitnisburður um þróun íslensks efnahagslífs og samfélags undangenginna ára og telur mikilvægt að skýrslan verði höfð að leiðarljósi í framtíðinni.“ Ég tel mjög brýnt að við skoðum þá skýrslu samhliða þeirri sem við erum hér að fjalla um. Skýrslan um sparisjóðina er í raun angi af ákveðnu hugarfari sem var lýst mjög vel í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem var skilað 2010. Ég held áfram hér með þessa þingsályktun: „Alþingi ályktar að brýnt sé að starfshættir þingsins verði teknir til endurskoðunar. Mikilvægt sé að Alþingi verji og styrki sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk.“ Forseti. Af hverju erum við aftur að fjalla um skýrslu fyrirvaralaust? Við stöndum hérna eins og hálfgerðir bjánar og eigum að fjalla um eitthvað sem við höfum lagt gríðarlega mikla fjármuni í og borið mikið traust til að skili okkur einhverju, t.d. djúpstæðum skilningi og einhverjum verkfærum til að laga hlutina þannig að við séum ekki í sömu sporum. Þá verð ég að segja að mér finnst harla torkennilegt að Alþingi kalli sem sagt eftir skýrslu sem það kostar til 600 milljónum - en forseti Alþingis flytur ekki málið. Af hverju ekki? Mér finnst það mjög torkennilegt og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur komið þeirri skoðun áleiðis til forseta að þetta þurfi að taka til rækilegrar endurskoðunar. Það þarf að verða hluti af einhverri vinnu í kringum þingsköp eða að breyta reglugerðum og lögum um það hvernig svona skýrslur eru meðhöndlaðar. Auðvitað erum við í þeirri stöðu sem þing að við erum að læra, en við verðum að vera svolítið röskari. Við erum að læra og við erum að gera okkar besta til að sýna ábyrga hegðun en mér finnst það óábyrg hegðun að fjalla hér 20 tímum síðar um þessa viðamiklu skýrslu eftir að hafa beðið í rúmlega tvö ár. Það er einhvern veginn ekki rétt. Ég held þá áfram með þingsályktunina: „Alþingi ályktar að taka verði gagnrýni á íslenska stjórnmálamenningu alvarlega og leggur áherslu á að af henni verði dreginn lærdómur. Alþingi ályktar að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir stjórnvöldum, stjórnmálamönnum og stjórnsýslu, verklagi og skorti á formfestu.“ Að mínu mati hefur ekki mikið breyst frá því að við lögðum fram þessa þingsályktunartillögu og skora ég á yfirstjórn þingsins að gera eitthvað til þess að laga skort á þeirri nauðsynlegu formfestu sem við þurfum að fá hér. „Alþingi ályktar að stjórnendur og helstu eigendur fjármálafyrirtækja á Íslandi beri mesta ábyrgð á bankahruninu.“ Í því litla sem ég hef haft færi á að skoða í skýrslunni um sparisjóðina er ljóst að í þessu tilliti hefur ekkert breyst. „Alþingi ályktar að eftirlitsstofnanir hafi brugðist.“ Það kemur einmitt mjög skýrt fram í skýrslunum báðum. „Alþingi ályktar að mikilvægt sé að allir horfi gagnrýnum augum á eigin verk og nýti tækifærið sem skýrslan gefur til að bæta samfélagið.“ Því miður virðumst við ekki alveg hafa lært af þessu. Mér finnst við vera svolítið komin aftur í 2007 og ég er ekki ein um það. „Alþingi ályktar að fela forsætisnefnd, viðkomandi nefndum Alþingis, stjórnlaganefnd, sbr. lög um stjórnlagaþing, nr. 90/2010, og forsætisráðherra fyrir hönd ríkisstjórnar að ráðast í eftirfarandi: I. Endurskoða löggjöf og eftir atvikum undirbúa löggjöf á tilgreindum sviðum: 1. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944.“ - Sú heildarendurskoðun er í dái. „2. Lög um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991.“ - Það var ekki klárað á síðasta kjörtímabili og við leggjum það væntanlega ekki fram hér á vordögum. Ég skora á þingmenn að finna lausnir á því þannig að við getum alveg örugglega samþykkt þetta sem eitt af fyrstu málum á dagskrá á haustþingi. „3. Lög um ráðherraábyrgð, nr. 4/1963, og lög um landsdóm, nr. 3/1963.“ - Það er mjög brýnt að laga þetta og ekki hefur það gerst, ekki með landsdóminn. „4. Lög um Stjórnarráð Íslands, nr. 73/1969, stjórnsýslulög, nr. 37/1993, upplýsingalög, nr. 50/1996, og lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996.“ - Þetta hefur verið lagt hér fram og samþykkt en það eru verulegir ágallar á upplýsingalögunum sem sýnir tregðu ríkisvaldsins til að hleypa almenningi að ákvarðanakeðjunni. „5. Löggjöf um starfsemi á fjármálamarkaði.“ - Ýmis lög hafa verið samþykkt en við erum ekki enn búin að byrgja þennan græðgisbrunn, það er alveg á hreinu. Það sem mér finnst vanta og kallaði eftir í morgun á fundi með rannsóknarnefndinni væri að fá á A4-blaði samantekt á því hvaða lögum og reglugerðum þarf að breyta og laga til þess að þetta gerist ekki aftur sem og hvort það þurfi að styrkja einhverjar stofnanir. Það er ljóst út af þeim ábendingum sem komu frá þeim að það hefur ekki verið orðið við 5. lið í þessari þingsályktun frá 2010. „6. Lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997.“ - Ég þekki það ekki. „7. Löggjöf um eftirlit með fjármálastarfsemi á vettvangi Seðlabanka Íslands, Fjármálaeftirlitsins og annarra eftirlitsaðila. Tiltæk verði viðbragðsáætlun við fjármálaáfalli.“ - Þessi sparisjóðsmál kláruðust ekki fyrir hrun heldur var ýmislegt gert eftir hrun, eftir að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis kom fram og eftir að þessi þingsályktun var samþykkt. Það sem rannsóknarnefndin minntist töluvert oft á í morgun og maður hefur séð sem ákveðið stef er að Fjármálaeftirlitið hafi ekki gætt að samkvæmni í störfum sínum. Mér finnst þetta mjög alvarleg ábending og held að það sé nauðsynlegt að við skoðum það. Ég hef töluverðar áhyggjur af því að mér hefur fundist núverandi ríkisstjórn tala um að Fjármálaeftirlitið sé of stórt og það þurfi að skera niður í eftirlitsgeira landsmanna. Ég hef svolitlar áhyggjur af þeirri orðræðu. Þetta heldur áfram töluvert lengi og við eigum enn töluvert mikið eftir til að standa við það sem við samþykktum að gera. Þetta var merkileg þingsályktun af því að það gætir mikils hugrekkis í henni til að takast á við fortíðina, standa keik í framtíðinni og axla þá ábyrgð sem okkur hefur verið falin, að draga lærdóm af hruninu. Ég hef óskað eftir því að við förum yfir það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hvernig staðan er á þessari þingsályktun. Ég mundi vilja samkeyra báðar þessar skýrslur. Að lokum langar mig að nefna eitt sem hefur stungið mig svolítið mikið. Ég hef aðeins farið að kynna mér samfélagsbanka, samvinnubanka, sparisjóðshugsjónina og sparisjóði. Ég tel að í fyrsta lagi hafi verið gerð veigamikil mistök þegar EES-lögin um fjármálastofnanir voru samþykkt, að þar úti hafi ekki verið gert ráð fyrir að til væru svona pínulitlir bankar þegar þeir sömdu lögin úti í Brussel, eins og einhver sagði. Það hefur einhvern veginn vantað upp á að gæta þess að við gætum haldið áfram með samfélagsbanka. Ég er ekki sammála því sem hefur komið fram í skýrslunni um að ekki sé hægt að stunda þessa bankastarfsemi án þess að vera í sama regluverkinu og sömu starfseminni og aðrir bankar. Ég veit að það eru til alls konar gerðir af bönkum víðs vegar um heim, þar á meðal í Evrópu, þannig að mig langar mikið að skoða hvernig hægt er að búa til svona samfélagsbankaform án þess þó að það þurfi að vera eitthvað verulega mikið ríkisstyrkt. Ég get ekki sagt að stóru bankarnir, með allt þetta regluverk, hafi stundað þannig viðskipti að þeir séu til fyrirmyndar, þvert á móti. Það var talað um að reynt hefði verið að sameina alla litlu bankana sem ég tel algjört óráð. Ég er með viðskipti í einum af þessum þremur bönkum sem þurftu ekki að fá aðstoð frá ríkinu, einfaldlega af því að ég vil styrkja þannig bankastarfsemi. Vandamálið er samt að ef maður er með starfsemi í þessum litlu bönkum og leggur inn peninga þar eða eitthvað slíkt er maður kannski að gera þeim óleik út af þessu EES-regluverki. Mér finnst mjög brýnt að við skoðum sem allra fyrst hvernig við getum tryggt framtíð þeirrar hugsjónar sem felst í nærumhverfisrekstri, hvort sem það er banki eða eitthvað annað. Ég hlakka til að vinna úr fortíðinni þó að hún sé okkur nálæg. Það er dálítið sjokkerandi að sjá hvernig þessir hlutir þróuðust í bankakerfinu okkar, hvort heldur það voru stóru bankarnir eða litlu bankarnir. Ég veit að við getum borið gæfu til að horfast í augu við mistök, horfast í augu við að við verðum að læra af þessari fortíð. Við verðum að gera það því að ekki vil ég hafa bara einn risastóran banka, hvort heldur einkarekinn eða ríkisrekinn, sem hefur hér öll ítök.

Herra forseti. Við ræðum afskaplega viðamikla skýrslu um fall sparisjóðanna. Ég tek undir með öðrum hv. þingmönnum um að ekki hefur gefist nægur tími til að kynna sér efni skýrslunnar út í hörgul. Samt tel ég að það sé ágætt að ræða það. Skýrslan er mikil og málefnaleg og greinilega hefur mikið starf verið unnið. Ég ætla ekki að fara í gegnum verðið, mér finnst það allt of hátt á þessari skýrslu en ætla ekki að ræða það frekar. Mér skilst að skýrsluhöfundar hafi veitt þeim sem nefndir eru í skýrslunni andmælarétt sem er gott og kemur í veg fyrir að við lendum í sömu stöðu og með Íbúðalánasjóðsskýrsluna. Umræðan í dag hefur sýnt mér að það er til göfugt fé og það er til vont fé. Göfugt fé vill ekki græða, það vill hugsa um fjöllin, dalina o.s.frv. Vont fé vill græða og ekki hugsa um fjöllin og dalina. Menn tala fjálglega í ákveðinni sveitarómantík um bóndann sem kemur jafnvel á skítugum stígvélunum inn og ætlar að gera eitthvað sniðugt, vantar kannski fé í vélageymslu eða eitthvað og sparisjóðsstjórinn er fullur skilnings því að þetta er hans nærumhverfi. Hann veitir honum lán til að byggja skemmuna eða hvað það nú er og að sjálfsögðu borgar maðurinn alltaf vegna þess að þetta er svo heiðarlegt og allt svo göfugt. Það gæti allt eins verið grafa, trilla eða eitthvað slíkt. Það er nefnilega heilmikil rómantík í þessu. Svo gerist það leiðinlega að maðurinn getur ekki borgað vegna þess að hann fékk ekki verkefni fyrir gröfuna, trillan bilaði eða eitthvað slíkt. Þá koma leiðindin sem eiga ekki heima í rómantíkinni. Ég held að við séum dálítið á villigötum með umræðu um göfugt fé og vont fé. Ég hef stundum nefnt það þannig að einhver Jón ætti bíl og við Jón gerðum með okkur samning um að ég mætti ætíð keyra bílinn hans. Ég skyldi sjá um viðgerð, kaupa á hann bensín og allt slíkt en ég má alltaf keyra þennan bíl hans. Hver er þá munurinn á því að ég eða hann eigi bílinn? Hver er þá munurinn á því að ég eigi bílinn sjálfur eða hann sé eigandinn að bílnum? Enginn. Þessi hugljómun um sjálfseignarstofnanir, þ.e. fé sem enginn á, er akkúrat þetta. Það er einhver sem ræður því fé, einhver sem keyrir þann bíl. Það er lítill munur á því hvort sá á féð eða einhver sjálfseignarstofnun. Þegar þetta sjálfseignarfé verður mikið, fer að telja í milljónum eða milljörðum, fer það að gefa gífurleg völd, nákvæmlega eins og milljarðarnir sem menn fara með í stórum fyrirtækjum. Menn geta keypt sér hlutabréf, ráðið fólk til starfa og haft alls konar völd í gegnum þetta fé. Þetta held ég að sé vandinn í hnotskurn, þegar féð verður of mikið er hætta á því að einhver komist í bílstjórasætið sem ekki vill víkja þaðan aftur. Hann sest bara niður, fer ekki og keyrir bílinn eftir það. Ég spurði á fundi í morgun um alla myndina sjálfa, um Meið, Existu, Bakkavör, Kaupþing og VÍS. Þetta var heilmikil mósaík sem menn höfðu byggt upp þar sem peningarnir fóru fram og til baka og aðallega í hringi. Í hvert skipti sem peningarnir fóru í hringi juku þeir eigið fé. Á þetta hef ég margoft bent. Í skýrslunni er talað um að sparisjóðir gætu lagt peninga í einhvern banka, segjum 100 milljónir. Það eru ósköp eðlileg viðskipti, hann leggur bara peninginn í banka sem innstæðu. Síðan tekur bankinn sig til og lánar einhverjum Jóni Jónssyni, sem vill svo til að er stofnfjáreigandi í sparisjóðnum, peninga til að kaupa stofnfé í sparisjóðnum með annaðhvort veði í stofnfénu eða húseign. Fyrir hrun var stofnféð nánast gulls ígildi, nánast peningur. Hvað gerðist þá? Þá gaf sparisjóðurinn út stofnfé, seldi Jóni Jónssyni og jók þannig eigið fé sitt um sem nemur 100 milljónum. Peningurinn fór í hring, hann var kominn aftur heim til sín inn í sparisjóðinn og menn gátu gert þetta aftur og aftur. Þannig bjuggu menn til mikið eigið fé. Þetta var gert eftir að Alþingi setti lög um það árið 2004 sem beindust aðallega gegn mér persónulega á þeim tíma. Ég var þá formaður efnahags- og skattanefndar og keyrði málið í gegn þótt það væri mér andsnúið. Það er allt í skýrslunni. Þá voru völdin í þessum heilögu sjóðum tekin af stofnfjáreigendum sem hafa ætíð stýrt þeim og þau flutt yfir til sveitarfélaganna eða breytt í hlutafélag. Þá réðu stofnfjáreigendur ekki lengur yfir bílnum sem þeir voru að keyra og dæmið gekk ekki upp. Þetta var gert í kjölfar samnings sem SPRON gerði við Kaupþing. Ég var í stjórn SPRON á þeim tíma. Samningurinn gekk út á að stofna risastóran sjóð upp á 6 þús. milljarða með peningum sem Kaupþing ætlaði að setja inn í þennan sjóð til verkefna í menningar- og líknarmálum. Þessi sjóður varð aldrei til út af þessari lagasetningu. Hvað gerðist? Af hverju settu menn lögin? Vegna þess að í SPRON var þessi sjóður 89% af eigin fé SPRON. Hann réð sem sagt 89% í SPRON eftir hlutafjárvæðingu. Menn vildu ekki hafa þennan möguleika sem varð til þess að menn reyndu að auka eigið fé sparisjóðanna utan við þennan heilaga sjóð. Það gerðu menn með svona hringferlispeningum, með því að lána bændum með veði í jörðum til að kaupa stofnfé í sparisjóði, með því að lána fólki á Suðurnesjum og úti um allt fé til að kaupa stofnfé. Af þessu urðu miklar hörmungar, herra forseti. Það má eiginlega segja að það sé að einhverju leyti Alþingi að kenna vegna þess að fólk þurfti að borga þessi lán til baka. Þau voru að einhverju leyti felld niður en þetta olli fólki óskaplegum hörmungum. Ég held að menn þurfi að líta á alla þessa stóru mynd til að sjá þetta. Eftir hrun gerast merkilegir hlutir sem ég ætla ekki að fara nánar út í eins og með Sparisjóð Keflavíkur og Saga Capital, af hverju öðru var haldið á floti en hinu ekki. SPRON, Icebank, Straumur og svoleiðis, það má vel vera að menn hafi þurft að taka hraðar ákvarðanir. Það er kvartað undan því í skýrslunni að ákvarðanir hafi skort. Það er nokkuð sem við þurfum að laga. Ef við skyldum lenda aftur í slíkri stöðu, sem við vonandi gerum aldrei, þarf að vera skarpari ákvarðanataka, meira ákveðið hver eigi að sjá um hvað. Þá er spurningin hvort það sé framtíð fyrir sparisjóðina. Ég er ekkert voðalega hrifinn af sparisjóðunum þannig séð og hef gagnrýnt þessa skiptingu á göfugu fé og vondu fé en ég get ekki séð að stofnfé sé ekki áhættufé vegna þess að það hefur komið í ljós. Menn héldu því fram og meira að segja kemur það fram í skýrslunni. Stofnfé er alveg gífurlegt áhættufé. Það kom heldur betur í ljós eftir hrun. Einstaklingar sem áttu stofnféð eiga það bara ekki lengur. Allt göfuga féð er farið. Þetta er búið að vera gegnum alla söguna. Einstaka sjóðir hafa alltaf lent í vandræðum og þá tapast stofnféð. Það er nefnilega ekkert voðalega mikill munur á stofnfé og hlutafé þegar grannt er skoðað, hvort tveggja er með þessari áhættu. Ef við ætlum að byggja upp sparisjóðakerfi aftur verðum við í fyrsta lagi að sjá til þess að sparisjóðirnir veiti þá þjónustu sem krafist er í dag, hágæðaþjónustu með heimabanka og því öllu. Það kostar. Þeir þurfa líka að vera með sérfræðiþekkingu og fullnægja ákveðnum skilyrðum um eftirlit sem líka kostar. Það kostar mikið. Bara út af þessu tvennu getur verið erfitt að stofna sparisjóð. Svo þarf líka að afla stofnfjár og þá þarf að fara til sama fólksins og er nýbúið að tapa og segja: Heyrðu, viltu ekki leggja pening í sparisjóð? Það er alveg gulltryggt. Ha, nei, segir fólk, ég horfði upp á Jón Jónsson tapa stofnfénu sínu. Það verður ekki lengur, er svarið, við tryggjum það einhvern veginn. Ég hugsa að aðalþröskuldurinn við stofnun sparisjóðs felist í þessu. Það má þó vel vera að Alþingi Íslendinga geti búið til ramma utan um sparisjóði sem geri það að verkum að menn öðlist aftur traust á forminu, að regluverkið verði ekki of íþyngjandi og að þeir geti reitt sig á þá sérfræðiþjónustu sem þeir þurfa að gera í nútímabankaviðskiptum.

Forseti. Já, það er mikil og merk skýrsla sem við ræðum hér í dag og ber að þakka þeim sem hafa unnið að henni. Ég get þó ekki fjallað um hana án þess að víkja að því að það var klukkan tvö í gær sem við fengum aðgang að þessu mikla verki sem er upp á 1.865 síður, held ég, eða eru þær 1.685? Ég man það ekki. Það hlýtur að vera mikið yfirborð sem við förum yfir hér í dag. Mér finnst þetta svolítið endurspegla það sem pirrar, ef ég má nota það orð, mig stundum við störf Alþingis, að svo virðist sem við eigum að bregðast við alls konar hlutum með engum fyrirvara, vera í sviðsljósinu og segja eitthvað. Og þarna kemur skýrsla og þá segjum við annaðhvort: Hún er góð, eða: Hún er vond. Og við segjum: Það er náttúrlega alveg ljóst að þessir menn sem ráku þessa sparisjóði voru alveg ómögulegir. Þetta er allt mjög spennandi. Mér finnst störf þingsins einkennast of mikið af því að menn vilja vera í sviðsljósinu, bregðast við fréttamönnum. Það má ekki segja það en fréttamenn hafa ekki áhuga á neinu nema upphrópunum. Þeir hafa aldrei áhuga á efnislegri umræðu, finnst mér. Þegar maður segir svona ýkir maður kannski pínulítið en það er sama. Ég get ekki farið inn í þessa umræðu sem náttúrlega styttist út af þessu án þess að geta þessa. Ég held hins vegar ekki að þessi skýrsla sé ónýt fyrir bragðið eða að hún komi ekki til með að gagnast. Það veltur þó á okkur. Löggjafarstörf eru langhlaup en ekki spretthlaup, sem betur fer, eða eiga að vera það. Það er bara þegar við erum í einhverjum neyðaraðstæðum sem löggjafarstörf geta verið spretthlaup. Þau eru langhlaup og það er undir okkur komið hvort þessi skýrsla kemur til með að verða að því gagni sem við hljótum að vilja að hún verði. Við erum búin að eyða í hana rúmum 600 milljónum þannig að það er í okkar höndum. Þetta er þriðja skýrslan sem við fáum. Hún vekur ekki sömu athygli og hinar gerðu. Fyrsta skýrslan var martröð að lesa þegar við sáum skrifað á blað hvernig málum hafði verið háttað hér og stjórnað. Næsta skýrsla var um Íbúðalánasjóð og hún var svolítið í fyrirsögnum. Það pirraði marga mjög mikið af því að þá mátti ekki skrifa í fyrirsögnum. Við horfðum á sjónvarpsþátt í gær þar sem spyrillinn sagði ítrekað: En er ekki eitthvað fréttnæmt? vegna þess að þessi skýrsla er ekki skrifuð í fyrirsögnum. Samt sem áður kemur fram í þessari skýrslu að þjóðfélagið hér einkenndist af áhættusækni, lélegri stjórnun, lélegu eftirliti og græðgi. Þetta er það sem varð hér að leiðarljósi, því miður. Það vekur enga athygli núna vegna þess að þetta hefur komið fram í fyrri skýrslum. Við horfum á það sem kemur út úr því og við þurfum að skoða lagasetninguna en við þurfum líka að líta til þess sem við erum að gera í dag. Segir þessi skýrsla okkur eitthvað sem við horfum fram hjá í dag? Er ekki verið að leggja fram frumvarp um að það megi fjórfalda þá upphæð sem má setja í bónusa í fjármálafyrirtækjunum? Og við erum með þessa skýrslu hér. Það er sagt að það séu í rauninni höft á fjármálafyrirtækjum vegna þess að öll önnur fyrirtæki eru ekki með reglur um hvað þau megi gefa mikla bónusa. Bónusar í fjármálafyrirtækjum eru til þess gerðir, held ég, og það sýnir sig í þessari skýrslu, að starfsmenn bankanna taki meiri áhættu en þeir hefðu ella gert. Það er ýmislegt sem við getum rifjað upp fyrir okkur um það sem er að gerast í dag. Hér hefur verið farið yfir það hvernig sparisjóðshugsjónin var. Hún er vissulega falleg og góð en árið 1993 breyttist lagaumhverfið og sparisjóðirnir bankavæddust, ef ég mætti segja sem svo. Og þá komum við að spurningunni: Af hverju gerist þetta? Jú, af því að við tökum upp hina evrópsku löggjöf. Þá vilja einhverjir kenna Evrópu um allt. En það er ekki alveg þannig. Það er líka það sem oft hefur verið bent á áður, að við tökum gjarnan þessar evrópsku reglur og þýðum þær bara, við skoðum þær ekki. Við virðumst ekki átta okkur á því að þær eru oft og tíðum rammi. Það er hægt að haga sér einhvern veginn innan þessa ramma og það er hægt að líta til þess umhverfis sem við erum í og smíða reglurnar eftir því sem okkur hentar. Það gerðum við ekki og því fór sem fór. Síðan er líka hið íslenska einkenni, sem er kannski ekki bara íslenskt en er að minnsta kosti hér, að ef það er ekki bannað má maður gera það. Það má allt sem ekki er bannað, t.d. þetta með að selja stofnbréf á yfirverði. Það er notað af því að það er ekki beinlínis bannað og Fjármálaeftirlitið gerir ekki athugasemdir við það. Hvað gerist? Menn segja gjarnan: Já, allir hafa tapað öllu sínu stofnfé og eitthvað svoleiðis. Það var hins vegar ekki aldeilis svoleiðis vegna þess að einhverjir græddu. Árin 2005–2007 var stofnfé sparisjóðanna aukið um 57 milljarða kr. Stofnfjáreigendur fengu þó meira en helming þeirrar fjárhæðar, 29 milljarða kr., til baka í formi arðs ári eftir að þeir lögðu fram stofnféð. Þegar sparisjóðirnir féllu að lokum og stofnfé hafði tapast var þarna eitthvert ágætisfólk sem gat makað krókinn, ef ég má nota það leiða orðtak. Við þurfum að horfa á lögin og reglurnar sem við setjum vegna þess að það er mannlegt eðli að reyna að græða og þess vegna þarf að fylgjast með því. Þegar við fjölluðum um Íbúðalánasjóðsskýrsluna um daginn gerðu margir lítið úr öllu því sem þar var sagt. Það kemur hins vegar fram í þessari skýrslu að einmitt vegna þess að Íbúðalánasjóður lét mikið fé til sparisjóðanna gerðist tvennt, þenslan á fasteignamarkaði jókst og eignasafnið hækkaði. Vegna þess hvernig þetta var fært í bækur sparisjóðanna hækkaði þetta líka eignasafn sparisjóðanna og þeir gátu lánað meira. Það er aldeilis ekki þannig að það sem fram fór í Íbúðalánasjóði og hvernig fé var ráðstafað þar hafi ekki haft mikil áhrif á efnahagslífið. Nú er það endurtekið í þessari skýrslu. Framtíðin skiptir hins vegar mestu máli og það þarf að taka til. Við þurfum að skoða regluverkið í kringum sparisjóðina. Ég vildi að það væri hægt að búa til einhverjar slíkar fjármálastofnanir en við þurfum verulega að huga að því. Menn horfa til þýsku sparisjóðanna og segja: Þeir eru blómlegir og þar er allt gott. Minnsti þýski sparisjóðurinn er eins og allir íslenskir sparisjóðir til samans. Við verðum líka að fara að átta okkur á því í regluverkinu okkar að við erum lítil og smá. Við verðum að sníða okkur stakk eftir þeim vexti - eða eftir smæð á ég kannski að segja.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa skýrslu, segja fyrir mitt leyti að það sem ég hef náð að lesa af henni er ég ánægður með. Skýrslan er sett fram með hófstilltu orðalagi og það vel rökstutt sem þar fram kemur, gríðarlega mikill fróðleikur samandreginn. Það má margt af þessari sögu læra fyrir þá sem vilja hafa fyrir því að setja sig inn í hana. Saga sparisjóðakerfisins, sem er ágætlega rakin hér, er mjög merk en á auðvitað þennan sorglega kafla aftarlega í bókinni sem er ófarir sparisjóðanna frá og með í kringum aldamótin og endar í hruninu. Við skulum vona að það sé eingöngu kafli í miklu lengri sögu. Ég kem betur að því síðar því að ég bind vonir við að sparisjóðir verði áfram hluti af fjármálakerfi okkar. Það er gaman til þess að vita og fer vel á því í þessum sal að vitna til þess þegar saga sparisjóðanna er rakin á Íslandi á 19. og 20. öld að ekki er við minni mann að eiga en sjálfan Jón Sigurðsson sem setur hugmyndina og nafnið í loftið með blaðagrein 1850. Hann er á einu myndinni sem hangir hér í þessum sal. Hann má kalla guðföður sparisjóðanna alveg eins og hvern annan. Hann fann auðvitað til þess hversu bagalegt það var fyrir Íslendinga að hafa ekki fjármálastofnanir, geta ekki geymt og ávaxtað sparnað sinn og veitt lán til uppbyggingar í atvinnulífinu. Hann mælti með því að reynt yrði að koma hér á fót sparisjóðum að danskri fyrirmynd. Sparisjóðirnir áttu sannarlega blómaskeið. Hér er sérstaklega rakið tímabilið 1985–1995, fram undir aldamótin, en það má segja að saga margra sparisjóða í einstökum byggðum landsins hafi verið blómaskeið frá byrjun. Á mínum heimaslóðum þar sem ég þekki vel til var sparisjóður lykilstofnun í héraði allt frá því fyrir miðja síðustu öld og fram undir síðustu árin. Í kringum aldamótin verða mikil tímamót sem eru ágætlega rakin í skýrslunni. Það má segja að þau einkennist af þrennu. Fyrst ber að nefna átökin innan sparisjóðahópsins fyrir aldamótin um hvert skyldi stefna sem tvímælalaust veiktu hópinn og áttu þátt í ófarnaðinum, að menn náðu ekki að verða sammála um áherslur og hvert sparisjóðirnir ættu að stefna. Í grófum dráttum má segja að þau átök hafi kristallast í því hvort sparisjóðirnir ættu að halda trúnað við grunngildi sín og elta ekki banka, seinna einkavædda banka, út í fjárfestingarbankastarfsemina og allt það, eða reyna að slást í hóp með stóru drengjunum og keppa við þá. Svo er hlutafjárvæðingin sem heimiluð var 2002, sú niðurstaða sem varð til með sérkennilegum hætti sama ár að heimilt væri að selja stofnfjárbréf á yfirverði. Á það hefur aldrei reynt fyrir dómi. Það byggir á einu lögfræðiáliti og því sem FME segir sumarið 2002 í framhjáhlaupi þegar það svarar öðru álitamáli og vekur athygli á þeirri staðreynd að það sé ekki með beinum hætti bannað í lögum. Það er rétt. En þýðir það að það sé endilega leyfilegt? Nei. Mjög margir lögfræðingar sem ég hef rætt við og skoðað þetta mál með benda á að það sé í svo lóðbeinni andstöðu við grunntilgang sparisjóðanna, við eldri löggjöf um þá og við það hvernig þeir urðu smátt og smátt til og urðu stórir að það samrýmist engan veginn þeirri hugsun. Og auðvitað er slæmt að á þetta skyldi aldrei reyna fyrir dómi. Svo bætist það við að á þessum sama tíma er sú ótrúlega ráðstöfun leyfð í lögum að greiða út arð þrátt fyrir taprekstur á sjóðunum, ávísun á að menn geti gengið á varasjóðinn til að greiða stofnfjáreigendum arð. Allt er þetta hluti af breyttri hugmyndafræði sem þarna heldur innreið sína. Hér segir, með leyfi forseta, á bls. 41 þar sem þetta er rakið: „Lagabreytingar höfðu mikil áhrif á eignarhald sparisjóðanna. Þáttaskil urðu með nýjum sparisjóðalögum 1985. Frá þeim tíma var einungis heimilt að setja á fót stofnfjársparisjóði, farið var að gefa út stofnfjárbréf á nafn og þar með kom hugmyndin um stofnfjáreign til skjalanna. Með þessari breytingu má segja að eignarhald sparisjóða hafi fyrst tekið að skipta einhverju máli en áður höfðu þeir í grundvallaratriðum verið sjálfseignarstofnanir.“ Það spratt upp úr því að menn voru ekki eigendur að sparisjóðunum þegar þeir lögðu af stað heldur ábyrgðarmenn og gæslumenn þeirra. Þeir lögðu fram vissar tryggingar til að þeir gætu hafið starfsemi og litu aldrei á það sem eign. Þarna byrjar þessi hugsun að læðast aftan að mönnum. Með gildistöku laga nr. 43/1993 verða starfsheimildir sparisjóða og viðskiptabanka að mestu leyti þær sömu og þá má segja að fari að hilla undir hlutafjárvæðingarmöguleikann. Þá var farið að greiða arð af stofnfé og framsal stofnfjárbréfa varð heimilt með samþykki stjórnar. Með breytingarlögum nr. 71/2001 var skrefið til hlutafjárvæðingar stigið til fulls í því skyni að auðvelda sparisjóðunum að afla sér nýs fjár. Löggjafinn batt því miður ekki svo um hnúta að hindruð yrðu bein viðskipti með stofnfjárbréf einstaklinga í millum á öðru verði en hinu endurreiknaða stofnverði sem þeir höfðu þó aldrei áður samkvæmt lögum átt neina kröfu til. Þegar ég eignaðist stofnfé í sparisjóði á sínum tíma voru allir með það hreinu að það eina sem maður átti með því var stofnfjárbréfið, nafnverð þess og það uppreiknað, ekkert annað. Þarna kvikna hins vegar væntingarnar um yfirverð á bréfunum og þær urðu ekki kveðnar niður eftir það, eins og þarna segir. Lagabreytingin 2001 er gagngert til þess að gera stofnfjárbréf að vænlegum fjárfestingarkosti. Það var eitt af þremur meginatriðum sem þáverandi viðskiptaráðherrar, fyrst Finnur Ingólfsson og svo Valgerður Sverrisdóttir, töluðu fyrir þegar breytingin fór í gegn. Það var hlutafjárvæðing og það að gera stofnfjárbréfin að vænlegri fjárfestingarkosti. Þá er þetta komið alla leið í mark með öllum þeim afleiðingum sem það síðar hafði. Það reyndist síðan ekki vel fyrir sparisjóðina. Hugmyndin var að þetta ætti að styrkja sparisjóðina, var það ekki? Það gerði það ekki. Þetta varð baggi á sparisjóðunum og íþyngjandi fyrir þá. Þetta skapaði tímabundið gríðarlega gróðamöguleika fyrir þá sem komust yfir eða sönkuðu að sér stofnfjárbréfum. Þetta er mjög vel rakið hér á bls. 41–44, ég get mælt með því að menn lesi það. Á mannamáli, virðulegur forseti, verða sparisjóðirnir þarna græðgisvæðingunni að bráð, flestir hverjir. Það gerist á þessum árum, því miður. Því miður var ekki mikil meðvitund um þetta á Alþingi, satt best að segja. Aftar í þessu hefti er ágætlega rakin umræðan um málið þegar það var fyrir Alþingi og vitnað í ýmsa menn í þeim efnum. Fáir andmæltu breytingunum eða vöruðu við þeim en þó voru raddir í þá veru. Þingflokkur Vinstri grænna, a.m.k. sá sem hér stendur og talaði eitthvað fyrir flokkinn, varaði mjög við þessum hugmyndum. Á bls. 117 segir, með leyfi forseta: „Steingrímur J. Sigfússon þingmaður gagnrýndi frumvarpið og vísaði í góða stöðu sparisjóðanna á markaði. Hann sagði meðal annars: „Það verða því ekki sótt rök í að aðkallandi vandamál eða bág staða sparisjóðanna nú um stundir eða á undanförnum árum kalli á breytingar á lögum um þá eða í starfsumhverfi þeirra. Þvert á móti er ástæða til að spyrja og muna eftir því: Þarf ekki einmitt að fara varlega og gera engar þær breytingar á starfsumhverfi sparisjóðanna sem veikt gætu þann grundvöll sem þeim hefur nýst svo vel?““ Þarna átti ég við hlutafjárvæðinguna, að sjálfsögðu, að þeir fjarlægðust ekki þann grundvöll sem hafði nýst þeim vel og gert þá sterka á níunda og tíunda áratugnum þegar markaðshlutdeild þeirra fór úr um 10% upp undir 25% og þeir sigldu fram úr öðrum sem vinsælar og þjónustulundaðar stofnanir. Það var mikil tryggð við þá í þeirra nærumhverfi áður en þeir fóru út af sporinu. Veruleikinn er líka sá og sagan hér segir okkur það sem betur fer til sannindamerkis um allt þetta að þeir sparisjóðir sem héldu tryggð við sparisjóðahugsunina, fóru ekki í græðgisvæðinguna, tóku ekki þátt í leiknum, fóru varlega í útlánum, héldu sig við starfssvæði sitt og tóku ekki grenjandi áhættu í braski, lifðu af. Þrjú glæsileg dæmi eru um að sparisjóðir sigldu í gegnum hrunið og komust af fyrir eigin rammleik. Geri aðrir betur. Það eru ekki margar aðrar fjármálastofnanir á Íslandi sem hafa ekki skipt um kennitölu, er það nokkuð? Það eru bara þessir þrír sparisjóðir. Það segir okkur að módelið var kannski ekki svo galið ef menn hefðu haldið sig við það. Ég hef stundum nefnt áður að það er kostulegt að bændurnir sem stjórnuðu Sparisjóði Suður-Þingeyinga hafi varað fólk við því að taka erlend lán til húsnæðiskaupa eða dráttarvélakaupa af því að það hefði allar tekjurnar sínar í innlendum krónum. Þeir voru ekki sprenglærðir hagfræðingar frá háskólum en þeir höfðu brjóstvit til að bera til þess að ráða fólki heilt í þessum efnum. Ég hélt að það hefði bara verið eitt gjaldeyrislán í Sparisjóði Suður-Þingeyinga en nefndin upplýsti í morgun að þau hefðu verið sjö. Af hverju urðu þau til? Af því að fólkið sem í hlut átti heimtaði erlend lán gegn ráðum sparisjóðsins og frekar en að missa það úr viðskiptum gáfu menn eftir. Ætli það hafi ekki bara komið sér býsna vel að svona skynsamir menn héldu þarna um spaðana? Veruleikinn er líka sá, og það sýnir þessi skýrsla, að almennt voru það ekki útlán sparisjóðanna á sínum starfssvæðum sem bökuðu þeim mestan vanda og leiddu til falls þeirra. Vissulega átti það við, sérstaklega í stærri sparisjóðum sem fóru að lána í byggingastarfsemi og verktakastarfsemi og annað slíkt, en afskriftir minni sparisjóða sem héldu sig við útlán til einstaklinga og minni fyrirtækja á sínum starfssvæðum voru langminnstar. Það var fjárfestingarbankastarfsemi og eignahlið stóru sparisjóðanna sem fór með sparisjóðina niður. Þar verður að segjast alveg eins og er að er erfitt að gera greinarrmun á stórum og litlum vegna þess að auðvitað var allt of hátt hlutfall eigin fjár sparisjóðanna bundið í eignum í einu eða tveimur fyrirtækjum - af sögulegum ástæðum eins og menn þekkja. Var það, herra forseti, og er það í dag einhver þrjóska að halda í vonina um að sparisjóðir geti áfram orðið hluti af okkar fjármálaþjónustu? Ég segi nei. Ég sé ekki eftir neinu í sambandi við tilraunir til að reyna að viðhalda að einhverju leyti sparisjóðum sem hluta af okkar fjármálaþjónustu. Það má margt segja um þær aðstæður sem stjórnvöldum voru búnar eftir að allt var komið á hliðina eða var við það að fara á hliðina og menn voru að reyna að vinna úr þeim ósköpum. Það er mjög vel og trúverðuglega rakið í skýrslunni og það sem ég hef lesið yfir af því í 1., 3. og 5. bindinu gefur mér ekki tilefni til neinna athugasemda í þeim efnum, jafnvel þó að ég komi þar talsvert við sögu. Það er vel rakið og því er vel lýst og ég hef ekki rekist á neinar rangfærslur í því. Eflaust munu einhverjir, ef að líkum lætur, reyna að færa kastljósið af hinum eiginlegu óförum, hinum eiginlega vanda, hinu eiginlega hruni, yfir á það hvernig einhverjir reyndu að vinna úr ósköpunum þegar allt var komið í óefni. Það hefur verið reynt áður í erfiðum málum. Það kæmi mér á óvart ef það finnast ekki enn einstaklingar sem munu gera tilburði til þess, en ég segi: Ég fæ ekki séð að þeir sæki mikið efni í skýrsluna til að reyna að gera það mjög ótrúverðugt eða gera menn að einhverjum vandræðamönnum fyrir það sem var glímt við í þessum efnum. Þar ber mjög vel saman því sem haft er eftir bæði mér sem fjármálaráðherra, Gylfa Magnússyni sem efnahags- og viðskiptaráðherra og stofnununum sem í hlut áttu. Ég tel þar af leiðandi að það hafi verið og sé rétt að reyna að vinna áfram úr þessum málum þannig að sparisjóðir eða einhverjar minni samfélagsfjármálastofnanir geti verið hluti af okkar fjármálakerfi. Það er að mínu mati mjög mikilvægt af mörgum ástæðum. Samkeppniseftirlitið hefur þegar gefið það út að það lítur á það sem afar mikilvægan þátt að þessi litli þáttur af okkar fjármálaþjónustu, þótt veikburða sé, verði til staðar, m.a. með áliti sínu þegar Samkeppniseftirlitið lagðist gegn því að stór banki fengi að kaupa sparisjóð, að Landsbankinn keypti Sparisjóð Svarfdæla. Þar er mjög skýrt talað. Það voru ein af mörgum rökum fyrir því. Ég tel hins vegar að löggjafinn og stjórnvöld þurfi í fyrsta lagi að hafa skýra stefnu í þeim efnum, í öðru lagi að vera sjálfum sér samkvæm og útbúa þá með löggjöf lífvænlegt umhverfi fyrir slíkar minni stofnanir. Það má hugsa sér að gera með því að einfalda starfsleyfi þeirra, þetta séu hreinar staðbundnar viðskiptabankastofnanir, með því að gera minni kröfur til þeirra um regluverk og eftirlit, draga úr kostnaði og jafnvel hlífa þeim við tilteknum útgjöldum sem eru lögð á hinar stærri fjármálastofnanir vegna þeirrar áhættu sem stærð þeirra skapar. Það eru full rök til þess. Í tilviki minni stofnana með takmarkað starfsleyfi er engin ástæða til að hafa áhyggjur af því að þær séu kerfislega svo mikilvægar að ef þær lendi í einhverjum vandræðum séu skattgreiðendur skuldbundnir að hlaupa undir bagga. Það er ekki þannig. Það geta verið full rök fyrir því að gjaldtaka á fjármálakerfið sé á mismunandi stigum hvað þetta snertir og má reyndar segja að dottinn sé inn vísir að því sem alltaf var meiningin, þ.e. að skilgreina áhættuþættina og láta gjaldtökuna að hluta til ráðast af því í tilviki bankaskattsins. Herra forseti. Ég hef þá lokið máli mínu og ræðutímanum líka og fagna aftur því að skýrslan sé fram komin. Hvað sem öðru líður mun ég eyða tíma í að lesa hana á næstunni til botns og ég veit líka að hún verður lesin víða í byggðum landsins þar sem örlög sparisjóðanna hafa skipt fólk miklu máli. Margir hafa tekið það inn á sig hvernig þau ósköp öll gengu fyrir sig. Við eigum ekki að láta það hræða okkur frá því að glíma áfram við það verkefni að skapa þessum ágætu fjármálastofnunum hlutverk og tilgang. Þær hafa lengst af sögu sinnar verið einmitt ágætar.

Hæstv. forseti. Skýrsla sú sem við fengum í hendur í gær er mikil að vöxtum og ég viðurkenni einlæglega að ég hef ekki lesið hana alla. Ég hef reynt að nota þann stutta tíma sem gafst til þess að fara yfir helstu atriði og segja má að það sé bæði gott og slæmt þegar stuttur tími gefst til þess að fara yfir svona skýrslur. Mér finnst að umræðan verði skarpari og ekki einsleit ef það dregst ekki mjög lengi að hefja umræðu um svona skýrslur, ef við látum til dæmis fjölmiðlum ekki eftir að túlka niðurstöðurnar án þess að við gerum grein fyrir skoðunum okkar á þeim, hverjar sem þær eru. Þessi skýrsla er mjög hófstillt og vel unnin. Kannski þykir manni hún enn betri fyrir vikið og svo miklu betur unnin en sú ævintýralega vonda skýrsla sem við ræddum hér um daginn, skýrslan um Íbúðalánasjóð. Eitt af stærstu atriðunum í þessari skýrslu hér er kannski að þeir sem koma við sögu hafa greinilega fengið andmælarétt. Það er mikil framför frá því sem var í skýrslu Íbúðalánasjóðs þar sem menn, stofnanir og fyrirtæki voru eiginlega þakin auri en fengu ekki að bera hönd fyrir höfuð sér. Þetta ber að þakka. Kynning skýrslunnar var vönduð og niðurstöður hennar eru varfærnar. Um leið bregður hún mjög góðu ljósi, að manni finnst, á þá sögu sem hér er til meðferðar. Ég verð að segja að í sjálfu sér er ég ögn hryggur yfir því að segja má að við séum að lesa í þessari skýrslu um endalok þeirrar gömlu sögu sem sparisjóðir áttu á Íslandi, þ.e. skipbrot allnokkurra þessara sjóða. Það verður gríðarlega mikil breyting árið 1993 þegar breyting verður á starfsemi sparisjóðanna í kjölfarið á EES-samningunum og síðan þróuðust mál með þeim hætti að allt í einu voru stofnfjárbréf orðin ávísun á það að þeir sem réðu yfir slíkum bréfum gátu hagnast umtalsvert með því að selja þau. Fjársterkir aðilar sáust ekki fyrir við að reyna að sölsa undir sig sparisjóði, sem oft og tíðum voru þokkalega settir, til að geta valsað um sjóði þeirra eins og þeim datt í hug. Eins góð og þessi skýrsla er út af fyrir sig bætir hún kannski ekkert ofboðslega miklu við þá þekkingu sem þegar var fyrir hendi um þetta mál. Það var þegar búið að gera grein fyrir örlögum Sparisjóðs Keflavíkur í skýrslu frá KPMG og það var þegar búið að gera grein fyrir sögu SPRON í heilli bók þannig að í sjálfu sér bætir þessi stóra skýrsla ekki rosalega miklu við. Engu að síður, og ég tek undir með síðasta ræðumanni, er gríðarlega mikla vitneskju að finna í þessari skýrslu um sögu sparisjóðanna og þróun. Það er aftur á móti sorgarsaga hvernig áhættusækni sótti í sig veðrið í þessum sjóðum, sérstaklega hvernig innra eftirlit þeirra brást - nú er ég að tala um þá stærstu - endurskoðun var áfátt og útlánastarfsemin ekki í samræmi við góðar venjur. Menn voru að lána skyldum aðilum og tengdum, stjórnarmönnum, starfsmönnum og skylduliði og síðan lánuðu menn stórar upphæðir til gríðarlega áhættusækinna fyrirtækja. Það er svo sérkapítuli út af fyrir sig að Sparisjóðabankinn, sem var komið á fót, lánaði mikið til útlanda, t.d. til Austur-Evrópu, þannig að menn sáust ekki fyrir. Í sjálfu sér má segja, af því að í „denn“ var talað um að í sparisjóðunum væri til fé án hirðis, sem vissulega er rétt, að svo hafi féhirðar komið og hirt allt féð. Þá var það ekki lengur án hirðis. Er hægt að læra af þessari skýrslu? Já, alveg heilan helling. Voru gerð mistök? Já, alveg örugglega, bæði hvað varðar eftirlit og einstakar aðgerðir. Það voru mistök að setja 30 milljarða kr. í Sparisjóð Keflavíkur, menn horfa ekkert fram hjá því þó að það hafi verið gert í þeirri góðu trú að Sparisjóður Keflavíkur gæti orðið flaggskip sparisjóða í landinu til lengri tíma. Það var aldeilis ekki góð ráðstöfun. Í kynningu skýrsluhöfunda kemur fram að 21 mál hafi verið sent til athugunar hjá rannsakendum, svo sem sérstökum saksóknara og/eða ríkissaksóknara, og að þetta hafi verið gert í gærmorgun, ef ég skil rétt. Ég verð að viðurkenna að ég varð pínu hugsi yfir þessu, líka vegna þess að það kom fram í sömu kynningu að 10 af þessu 21 máli væru þegar til rannsóknar með einhverjum hætti. Ég spyr mig: Til hvers voru þau þá send aftur? Það kom líka fram í kynningunni, ef ég hef ekki misskilið, að einhver þessara mála kynnu að vera fyrnd. Það er umhugsunarefni. Nú er þessi skýrsla búin að vera í vinnslu í tvö og hálft ár. Ef menn hafa komist að einhverju sem þeir töldu saknæmt og ekki tilkynnt það fyrr en í gærmorgun finnst mér það ámælisvert. Ég finn líka að því að það er hvergi að finna hvaða mál þetta eru. Fyrst búið er að senda þau rannsakendum til meðferðar sé ég ekki af hverju ekki mátti upplýsa hvaða mál þetta væru. Um hvað snúast þau? Það felst engin sakbending eða sakfelling í því, þetta er bara eins og að tilkynna hugsanlegt eða meint brot sem hver og einn telur sig verða varan við og tilkynnir þar til bærum yfirvöldum. Síðan er það yfirvaldanna og dómstólanna að kveða upp úr um hvort ábendingin sé rétt og eigi við rök að styðjast eða brjóti í bága við lög. Það er allt annað mál. Ég get fundið svolítið að þessu. Það má vissulega læra af þessari skýrslu. Auðvitað eigum við að reyna okkar besta til þess og við eigum að taka það alvarlega þegar við fáum svona skýrslur séu þær á annað borð almennilega unnar og hægt að nota þær sem vegvísi inn í framtíðina. Ég tel að þessi skýrsla uppfylli með sínum hófstillta málflutningi og góðu ábendingum það skilyrði að geta orðið vegvísir inn í framtíðina. Það er hins vegar annað í þessu sem mér finnst alvarleg tíðindi út af fyrir sig, það hve gríðarlega mikið fé tapaðist við þetta fall sparisjóðanna. Eignir þeirra voru rétt tæpir 12.300 milljarðar árið 2007 en 2.900 milljarðar í árslok 2011. Það töpuðust sem sagt tæpir 10 þús. milljarðar í þessu hruni þeirra. Nú tek ég aftur dæmið af Íbúðalánasjóði sem við ræddum hérna um daginn, það kemur fram í skýrslunni að heildartap ríkissjóðs af hruni sparisjóðanna sé í fyrsta lagi þessir 33 milljarðar sem fóru í Sparisjóð Keflavíkur, í öðru lagi 215 milljarðar sem eru væntanlega töpuð krafa í Sparisjóðabankann og á bls. 44 segir, með leyfi forseta: „… á árinu 2013 voru afskrifaðar 213 milljónir kr. af stofnfé ríkissjóðs í sparisjóðunum. […] Enn ríkir óvissa um hvort og hversu há fjárhæð muni falla til vegna uppgjörs við slitastjórn Sparisjóðabankans. Seðlabankinn lýsti 215 milljarða kr. kröfu í þrotabú bankans og hefur lítill hluti krafnanna verið samþykktur.“ Þetta er gríðarlega alvarlegt mál. Ég verð líka að segja að þrátt fyrir að skýrslan sé vel gerð þykir mér kostnaðurinn við hana aldeilis óheyrilegur. Ég verð að segja það sem forsætisnefndarmaður á Alþingi að ég held að þær þrjár rannsóknarskýrslur á vegum Alþingis sem þegar er búið að gera hafi kennt okkur það líka að við þurfum að gera þær kröfur til okkar sjálfra að þegar við biðjum um svona skýrslu sé efnið almennilega afmarkað, að nefndarmenn telji sig ekki annaðhvort knúna til þess eða þeir hafi heimildir til þess að eltast við og rekja upp hvert málið á fætur öðru vegna þess að verkefnið er ekki nákvæmlega afmarkað. Auðvitað er þessu fólki vorkunn. Það vill gera vel, ég skil það vel, en hjá okkur liggur sú ábyrgð að semja almennilegt erindisbréf fyrir þá sem veljast í þessar nefndir þannig að starfið verði markvisst og kostnaðurinn hlaupi ekki úr hófi fram. Það er annað atriði líka sem auðvitað verður að liggja fyrir þegar ráðist er í aðgerðir eins og að skrifa skýrslur sem þessa. Í byrjun verður að liggja fyrir kostnaðaráætlun til að Alþingi geti gert upp við sig hvort það telji þess virði að láta gera svona skýrslur. Þá verðum við að meta kalt hvernig við tökum á því. Þetta er að mínu áliti einnig mikil áminning til okkar sem hér sitjum um að við vöndum vinnubrögðin. Með þessu er ég ekki að benda á þá sem unnu þetta verk. Ef verkið er ekki nógu vel afmarkað fer kostnaðurinn úr hófi fram. Það er alveg greinilegt að kostnaðurinn við þessa skýrslu og drátturinn á afhendingu hennar er meðal annars til kominn vegna þess að menn gáðu að því að fólk fengi andmælarétt og fengi að koma fyrir nefndina. Ekki ætla ég að finna að því en ég segi líka að sparisjóðirnir, eins og þeir voru í sinni gömlu mynd, voru stofnanir sem huguðu vel að nærumhverfi sínu og veittu persónulega og góða þjónustu. Þrátt fyrir það sem stendur í þessari skýrslu um þær hrakfarir og þá erfiðleika sem sparisjóðirnir lentu í hef ég þá trú að sparisjóðir eigi aftur eftir að verða á Íslandi afl á bankamarkaði en samt ekki afl eins og þeir voru 2007 með allt of stórum efnahagsreikningi þar sem þeir lánuðu stórfyrirtækjum stóran hluta af fjármunum sínum og bjuggu til dótturfélög til að geta lánað enn þá meira, samanber Kistu og Existu. Það eru ekki svoleiðis sparisjóðir sem við viljum. Við viljum sparisjóði sem eru bakhjarl nærumhverfis síns, veita persónulega og góða þjónustu og skila ávinningi af starfsemi sinni í heimabyggð. Vonandi renna upp þeir tímar að slíkar stofnanir eigi framtíð fyrir sér á Íslandi.

Herra forseti. Um eftirlitsstörf Alþingis segir í 49. gr. þingskapa: „Alþingi, þingnefndir og einstakir alþingismenn hafa eftirlit með störfum framkvæmdarvaldsins.“ Ákvæðinu er ætlað að uppfylla 14. gr. stjórnarskrárinnar. Til að sinna þessu stjórnarskrárbundna eftirlitshlutverki hafa þingmenn og þingnefndir meðal annars heimild í þingsköpum til að kalla eftir skýrslum. Á síðasta kjörtímabili voru settar sérstakar heimildir í lög um að kalla eftir rannsóknarskýrslum. Að sjálfsögðu, hér varð bankahrun á heimsmælikvarða. Eitthvað fór úrskeiðis og það var hægt að setja rannsóknarnefndir Alþingis á fót til að þær gæfu þinginu skýrslu. Það eru mjög eðlileg viðbrögð. Á mannamáli má segja um það sem er að gerast hérna í dag að þessi skýrsla kom út í gær. Hún er 2 þús. blaðsíður og svo fer hún í umræðu í þinginu sem á að hafa eftirlit, þingið á að fara í þessa skýrslu og hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Hvers vegna er hún sett strax á dagskrá? Hvað gerir það? Jú, það sem það gerir er að um leið og hún er búin á dagskrá Alþingis og Alþingi er búið að ræða hana hérna í dag fer hún ofan í skúffu. Hún hættir að vera „issjú“ í samfélaginu, hún hættir að vera þar mál málanna eða dvínar mjög fljótt. Ef ekki mætti til dæmis taka rannsóknarskýrslur til umræðu fyrr en eftir tvær nætur eins og á við um frumvörp væru þær lifandi fram að því í samfélaginu og umræðunni, allir væru að bíða eftir að vita hvað þingmenn segðu um málið. Þá væri hægt að hafa skýrsluhöfunda til svara, borga þeim laun tvo daga í viðbót af því að þeir þekkja best skýrsluna og gætu gefið bein svör um innihald hennar. Þá gætum við haft góða samfélagslega umræðu um skýrsluna áður en við þingmenn færum að ræða hana sem á sama tíma gæfi okkur tækifæri til að fylgjast með umræðunni, sjá á hvað fólk fókuseraði og það gæfi okkur tíma til að koma okkur betur inn í málið. Það væri ekki úr vegi að hafa þetta þrjár nætur og það er einmitt það sem við leggjum til, þingmenn minni hlutans. Við píratar höfum lagt fram frumvarp með minni hlutanum um að það skuli ekki ræða lokaskýrslur rannsóknarnefnda á þinginu fyrr en í fyrsta lagi að liðnum þremur nóttum frá útgáfu. Þrjár nætur verða að líða frá útgáfu til umræðu í þinginu. Fyrr í dag reif ég þrjá 10 þús. kr. seðla í ræðustólnum til að benda á og gagnrýna það að setja 600 millj. kr. rannsóknarskýrslu upp á 2 þús. blaðsíður á dagskrá Alþingis degi eftir að hún kom út og gefa þingheimi síðan fimm tíma til að klára umræðuna til að hún geti farið sem fyrst undir stól. Það er verið að sóa gríðarlegu tækifæri til að nýta þessa skýrslu til gagns, til að við getum lært af þessari sögu. Þeir sem læra ekki af sögunni eru dæmir til að endurtaka hana. Þetta er ofboðsleg sóun á 600 millj. kr. og tækifæri til að læra af þessum mistökum. Í dag reif ég því þrjá 10 þús. kr. seðla til að benda á sóunina í þessum fimm tímum sem við erum á Alþingi að ræða þessa skýrslu til að ná upp í kostnaðinn. Ef 10 þús. kr. seðlar væru rifnir hver á fætur öðrum þyrfti að rífa þrjá seðla á sekúndu á móti kostnaðinum í þann tíma. Ég vildi bara sýna hvernig það liti út þannig að fólk fengi tilfinningu fyrir þessari sóun. Síðan hefur þetta að sjálfsögðu farið í fjölmiðla, svona hlutir fara í fjölmiðla, og það hefur komið gagnrýni, fólki þótti sárt að sjá peninga rifna þegar margir hafa svo lítið á milli handanna. Það birtist gagnrýni á að við þingmenn hefðum nóg á milli handanna. Þetta er rétt, við höfum nóg á milli handanna. Við höfum 630 þús. kr. á mánuði í þingfararkaup. Ofan á það fáum við 84.500 kr. fyrir starfskostnaði. Ef við notum peninginn fáum við að taka skattafslátt frá því, annars rennur hann að frádregnum sköttum í okkar vasa. Við höfum nóg. Ég hef sjálfur aldrei þurft mikla peninga, hef verið sáttur við lítið, þannig að ég hef nóg af þeim. Ég tek algjörlega þessari gagnrýni og spurði í kringum mig hvar þessir peningar mundu nýtast best. Mér er sagt að gott væri að gefa mæðrastyrksnefnd þennan páskaglaðning. Ég mun líma þá seðla sem ég reif í dag, réttar sagt hefur Illugi Gunnarsson, sitjandi fjármálaráðherra, boðist til að líma þá fyrir mig þannig að þeir verði heilir, og láta þá sem páskaglaðning til mæðrastyrksnefndar. Það sem situr eftir er platumræða um þessa skýrslu í dag til að geta stungið skýrslunni sem fyrst undir stól og lært helst sem minnst af þessum afglöpum sem voru gerð á öllum stigum. Það er hægt að leiðrétta, a.m.k. til framtíðar. Við getum enn lært í þinginu, við getum lært með því að breyta starfsreglum okkar, við getum gert það með lögum. Lagafrumvarp hefur nú verið lagt fram af pírötum og minni hlutanum um að í framtíðinni séu lokaskýrslur rannsóknarnefnda Alþingis ekki ræddar fyrr en eftir þrjár nætur frá útbýtingu.

Virðulegi forseti. Við ræðum skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um rannsókn á aðdraganda og orsökum erfiðleika og falls sparisjóðanna. Þetta er langur titill, stór skýrsla, um 2 þús. síður, og það ber að þakka þeim sem að þessari vinnu hafa staðið. Hér er saman komið mikið efni sem er raðað saman með nokkuð skipulegum hætti. Sú gagnrýni hefur helst verið á skýrsluna að hún hafi kostað peninga. Það er því miður þannig að það sem vel er gert kostar. Þær þrjár skýrslur sem Alþingi hefur látið taka saman um orsakir að falli bankanna, orsakir að falli Íbúðalánasjóðs og orsakir að falli sparisjóðanna hafa verið dýrar, en ég mun hér eftir sem hingað til verja gerð þessara skýrslna. Ég tel að þessum fjármunum hafi verið vel varið því að ef þetta hefði ekki verið gert hefðum við deilt um það ævina út hvað hefði gerst. Ég endurtek þakkir mínar til nefndarmanna og starfsmanna nefndarinnar. Það er þyngra en tárum taki að sjá hvernig sparisjóðirnir hafa farið. Ég á ýmsar æskuminningar um einn af þeim sparisjóðum sem fóru illa í þessu ferli. Ég var alinn upp við það að forustumenn sparisjóðanna væru miklir heiðursmenn. Þetta voru miklir menn í sínu byggðarlagi, hver um sig, og reyndu að bæta sitt byggðarlag. Þeir gerðu sér grein fyrir því að þetta voru litlar fjármálastofnanir og máttu við litlu en þeir töldu þær nauðsynlegar. Kannski voru þær það á sínum tíma en þegar atvinnulíf varð fjölbreyttara voru þessar stofnanir ekki í standi til að standa að uppbyggingu til dæmis bátaflota og frystihúsa. Þessar stofnanir litu á sig sem stofnanir í heimahéraði og ættu að sinna verkefnum þar. Síðan gerist það í einu vetfangi að þessar stofnanir líta nánast á sig sem seðlabanka í héraði, þær eigi að sjá til þess að þar sé öflugt atvinnulíf, þær eigi að vernda atvinnulíf. Þá byrjar brjálæðið. Það er talað um að þetta hafi átt að vera stofnanir fyrir héraðið en í þessari skýrslu kemur í ljós að þessar stofnanir veita til dæmis ekki meira til menningarmála en aðrar fjármálastofnanir sem gerðu það í formi auglýsinga, styrktarsamninga o.s.frv. Þó situr eftir ein menningarhöll á Dalvík sem varð til með gjöf Sparisjóðs Svarfdæla en stofnunin hvarf í hafið þrátt fyrir þann ímyndaða hagnað sem þar varð. Ég ætla að nefna hér eitt mikilvægt atriði, það að þegar búið er að lána öllum í héraði og lítill sparisjóður vill verða banki er farið út fyrir héraðið. Það er meira að segja farið úr landi og þá verður til dálítið sem heitir hrakval. Þessar stofnanir fengu nýtt aðgengi að lausafé í gegnum lántökur í útlöndum og það varð til hrakval. Hvað er það? Hrakval er það þegar lánað er viðskiptavinum sem áttu ekki kost á lánum annars staðar af einhverri ástæðu. Það kann að vera ástæðan fyrir því að þeir sem tóku lánin voru ekki borgunarmenn. Það eru greinilegar vísbendingar um að hraður vöxtur sparisjóðanna, þeir uxu úr 10% markaðshlutdeild á fjármálamarkaði í 25%, hafi verið á grundvelli hrakvals. Til hvers var vaxið ef eignirnar sem komu í eignasafnið voru bara hrak? Það er nefnilega dálítið dýrt að vaxa hratt, það er dýrt að vilja verða mikill og fá mikilmennskubrjálæði. Sparisjóðirnir hafa öll einkenni mikilmennskubrjálæðis í því sem gerðist á þeim tíma sem er undir. Mönnum hefur orðið tíðrætt um það hvort lagaumhverfið hafi haft úrslitaáhrif, það að heimila sölu á stofnfjárbréfum. Stofnfjárbréf eru lögverndaður fjármálagerningur og það er ekki hægt að banna sölu á honum. Ég vil meina að hér hafi ekki átt sér stað það sem heitir afreglun, ég leyfi mér, með leyfi hæstv. forseta, að nota enska heitið sem er „deregulation“. Hér var mikil regluvæðing og hún var mönnum algjörlega ný. Til voru tilmæli Fjármálaeftirlits sem voru virt, sem og tilmæli bankaeftirlits, það voru til ýmis form af upplýsingum sem fjármálafyrirtæki þurftu að skila bankaeftirliti. Þetta var allt virt.  Þá koma inn algjörlega ný hugtök sem eru mæling á styrkleika fjármálastofnana, þ.e. mæling á eigin fé fjármálastofnana, kennd við Basel, kennd við CAD, svo ég sletti ensku einu sinni enn, með leyfi virðulegs forseta, Capital Adequacy Directive. Þetta eru sem sagt reglur um eigið fé fjármálastofnana. Þessar eiginfjárreglur eru tiltölulega einfaldar. Í þeim er gert ráð fyrir því að aðeins sé hægt að telja eigið fé í fjármálastofnun einu sinni, það sé ekki hægt að búa til fjármálastofnun með því að lána og taka að veði vegna þess að þetta átti allt að þurrkast út með því að það sem var keypt í annarri fjármálastofnun kom til frádráttar á hinni. Þetta eru tiltölulega flókin fræði fyrir óinnvígða. Það sem verra var er að ég tel að eftirlitsaðilar og endurskoðendur hafi bara ekki fylgt þessum reglum eins og vera ber. Þá kemur að eftirlitinu, að fyrsta eftirlitsþrepið er stjórn fyrirtækis. Svo virðist sem stjórnir hafi verið mjög meðvirkar hjá stjórnendum stofnananna. Í endurskoðuninni er mér algjörlega hulin ráðgáta hvernig margir þeirra veikleika sem upp komu að lokum voru aldrei opinberaðir. Það þarf enginn maður að segja mér að það sem hér gerðist hafi gerst árin 2008 og 2009, það gerist hægt og bítandi frá því að sparisjóðirnir auka eigið fé sitt úr tiltölulega litlu upp í nokkra tugi milljarða, en það var því miður aldrei neitt að baki þessu. Menn greina til dæmis ekki eðli á flutningi á áhættu í fjármálastofnunum um þessar eiginfjárreglur, þegar verið er að lána út á eigið fé eru menn að taka á sig eigið fé þeirrar stofnunar sem lánað er út á. Þetta er algjörlega vanvirt í stofnuninni. Einhvern veginn gerist þetta. Það virðist verða upplausn í þessu bandalagi, Sambandi íslenskra sparisjóða, einhvern tímann um síðustu aldamót, það verða til svokallaðir Existu-sjóðir og hinir sjóðirnir. Existu-sjóðirnir eru dálítið merkilegt bandalag, þar kemur Kaupþing banki inn og lánar SPRON til þess að lána sparisjóðum til þess að kaupa í Kistu til þess að kaupa í Existu til þess að kaupa hlutabréf í Kaupþingi, þ.e. búa til eigið fé. Þetta lítur dálítið flókið út en þarna er verið að notfæra sér það að Kista var ekki talið fjármálafyrirtæki. Það mátti ekki innleysa þennan hagnað, það mátti ekki innleysa hagnaðinn af þessum Existu-bréfum því að þá gæti verðið fallið og þá erum við nánast komin að því sem kalla mætti markaðsmisnotkun. Verði er haldið uppi því að ef verðið á Kaupþingi félli félli líka verðið í Existu sem leiddi til þess að það yrði gífurlegt tap í stofnununum og það gerðist árin 2007 og 2008. Árið 2007 er SPRON gert að hlutafélagi og það liggja fyrir tiltölulega litlar upplýsingar þegar SPRON er breytt úr sparisjóði, sem er sjálfseignarstofnunarform, yfir í hlutafélag. Það liggur fyrir verðmat, þ.e. niðurstöðutala er birt en loksins þegar stofnfjáreigendur fá að sjá hana er hún einföld þríliða í fjórum, fimm línum, lítil greining á því sem þarna gerist. Þegar rýnt er í reikninginn hjá SPRON árið 2007 kemur í ljós að þarna er mikið tap af kjarnarekstri en í upphafi árs 2008 er tap af kjarnastarfsemi, eftir því sem mér reiknast til, um 440 milljarðar, tap af samstæðu 8 milljarðar, tap af rekstri SPRON sjálfs 10 milljarðar. Í fréttatilkynningunni kemur hins vegar fram að það sé traustur rekstur fram undan. Hvað gerist á næsta tímabili? Það tapast 900 milljónir af kjarnastarfsemi fyrir utan lækkun á verðbréfum sem er mestanpart í þessu Existu-Kistu-Kaupþingsdæmi. Þá spyr ég: Hvað voru menn að hugsa þarna? Það eru aldrei til neinir peningar, í þessum fjármálastofnunum eru greidd tiltölulega há laun og jafnvel árangurstengd laun vegna þessarar hækkunar á verðbréfum, en það koma aldrei peningar inn í dæmið. Þessi rekstur á kjarnastarfsemi sem ég er að lýsa hérna er beint útflæði, það koma aldrei inn peningar. Það koma inn þessi hlutabréf sem urðu að engu og ég ætla að segja hér og nú að lærdómurinn af þessu sé sá að fjármálastofnanir eru samfélagslega mikilvægar stofnanir. Ég hef ágætan starfsferil í fjármálastofnunum, í bönkum þar sem ég starfaði með heiðursmönnum sem litu á það sem sitt hlutverk að lána einstaklingum og fyrirtækjum. Þeir litu svo á að þeir bæru töluverða ábyrgð. Ég þekkti ýmsa stjórnendur annarra banka líka og þeir litu einnig á sig sem eiginlega gæslumenn þessa fjár. Með hugtakinu fé án hirðis eru menn farnir að líta á stofnanirnar sem einhvers konar andlag til ráns. Það gerðist hér og ég vona að menn virði reglur um fjármálastofnanir. Einhver kann að segja: Lítið er fallegt. En fjármálastofnanir hafa ekki efni á að vera litlar, þær verða ekki litlar, þær þurfa ákveðið regluverk og eftirlit, þær þurfa ákveðna stærð og til þess að ná þeirri stærð verða þær því miður ekki sparisjóðir. Það er fylgni milli þessa félagsforms, sparisjóða og kaupfélaga. Kaupfélögin eru horfin, sparisjóðirnir eru horfnir.  Hvað um það, ég held að þetta félagsform eigi erfitt uppdráttar en ég játa hér og nú að 2 þús. síður urðu mér ofviða í lestri. Ég þekkti nokkuð til málsins áður og gat kynnt mér þetta með þeim hætti að ég get talað um þetta hér. Ég endurtek þakkir. Ég vona að þessi skýrsla verði til þess að læra af og að hún verði lesin. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa vinnu og þessa skýrslu. Ég er búin að lesa hana alla. Nei, ég er að ljúga. Engu að síður er ég búin að lesa ákveðinn kafla og vil sérstaklega víkja hér að kafla 12.2.6.2 í 3. bindi rannsóknarskýrslunnar um sparisjóðina, en hann ber heitið „Hallarbylting“ í Sparisjóði Hafnarfjarðar. Segir svo, með leyfi forseta: „Hvergi var greitt hærra yfirverð fyrir stofnfjárbréf en í Sparisjóði Hafnarfjarðar. Þar háttaði svo til að stofnfjáreigendur voru ekki nema 47 talsins og höfðu verið það um langa hríð. Stofnféð var örlítill hluti eigin fjár í sparisjóðnum eins og oft hafði verið vakin athygli á. Í árslok 2002 var það ekki nema 0,24% af eigin fé sem þá nam tæpum 2,6 milljörðum kr. Stofnféð var tvöfaldað á árinu 2004 með því að allir stofnfjárhafar, að einum undanskildum, keyptu annað stofnfjárbréf. Í árslok 2004 var hlutur stofnfjár í eigin fé orðinn 0,48%. Eigið fé nam þá tæplega 3,1 milljarði kr. en stofnféð á endurmetnu nafnverði var aðeins 14,7 millj. kr. Miðað við að stofnfjárbréfin hafi verið 93 talsins hefur endurmetið stofnverð hvers bréfs numið 158 þús. kr. Það hefur nokkurn veginn verið verðið sem stofnfjáreigendur greiddu fyrir nýju bréfin. Í ljósi allrar yfirverðsumræðunnar var hægt að slá því fram að markaðsvirði hvers bréfs væri vart minna en 33 millj. kr., ef heildarfjölda bréfa væri deilt upp í eigið fé sparisjóðsins. Mikill þrýstingur var á stjórn sparisjóðsins að koma á fót markaði með stofnfé í sparisjóðnum en stjórnin undir forustu Matthíasar Á. Mathiesen, sem hafði verið formaður samfellt frá 1958, var því algjörlega mótfallin. Stjórnarkjör hafði ekki farið fram í sparisjóðnum síðan árið 1941. Stjórnin hafði á hverjum tíma tilnefnt fulltrúa í stjórn, en tveir stjórnarmanna voru fulltrúar sveitarfélagsins. Þingmaðurinn Guðmundur Árni Stefánsson vísaði til þessa fyrirkomulags í umræðum á þingi þegar til meðferðar voru áðurnefndar breytingar á lögum um sparisjóði vorið 2001 og haustið 2002. Við flýtiafgreiðsluna á lögum nr. 4/2004 lagði hann fram breytingartillögu sem gekk út á að bætt yrði inn ákvæði um að öllum viðskiptamönnum sparisjóðsins skyldi boðin þátttaka í stofnfjáraukningunni að hluta. Guðmundur Árni sagði meðal annars við atkvæðagreiðslu um tillöguna sem felld var með 30 atkvæðum gegn 10: „Herra forseti. Hér er lagt til að í samþykktum sparisjóða verði kveðið á um rétt viðskiptavina sparisjóða til að taka þátt í útboði á nýju stofnfé. Í ljósi breyttra þjóðfélagshátta og sterkra tengsla sparisjóðanna við starfssvæði sín tel ég nauðsynlegt að hverfa frá því að handvalið sé í flokk stofnfjáreigenda við útgáfu á nýju stofnfé. Hér er með öðrum orðum lagt til að klúbbarnir verði opnaðir.“ Óánægja var farin að gerjast meðal stofnfjáreigenda Sparisjóðs Hafnarfjarðar og leiddi hún til þess að stjórnin var felld á aðalfundi sparisjóðsins sem haldinn var 20. apríl 2005. Mótframboðið sigraði með eins atkvæðis mun. Þetta vakti mikla athygli og fjölmiðlar töluðu um „hallarbyltingu“ í sparisjóðnum. Strax kom upp sá kvittur að hallarbyltingin hefði verið gerð að undirlagi fjársterkra aðila sem vildu ná tangarhaldi á sparisjóðnum. Nokkrir voru nefndir í því sambandi. Það fylgdi sögunni að stofnfjáreigendum hefði verið lofað umtalsverðu fé ef þeir tækju þátt í að fella gömlu stjórnina og afsöluðu sér stofnbréfum sínum að því loknu. Fjárhæðin sem nefnd var í því sambandi var 46–50 millj. kr. fyrir hvern hlut, þ.e. fyrir tvö stofnfjárbréf. Guðmundur Árni Stefánsson kallaði þetta í blaðaviðtali „rán um hábjartan dag“ og sagði: „Ég er ekki einn um að segja að mér svíði það að þessi stofnun verði græðginni að bráð. Það var aldrei hugmyndin með hópi ábyrgðarmanna, sem síðar breyttust í stofnfjáreigendur, að þeir væru að maka krókinn vegna áratugaviðskipta fjölmargra bæjarbúa í góðri trú. Að þeir notuðu eigið fé sjóðsins í eigin þágu!“ Á sama stað var vitnað í [þáverandi] bæjarstjórann í Hafnarfjarðarbæ, Lúðvík Geirsson: „Bæjaryfirvöld og bæjarbúar eiga allir hagsmuna að gæta í þessu máli. Ég hef alltaf, og held ég að sá sé almannarómur, litið svo á að stofnunin sé eign bæjarbúa sjálfra en ekki einhverra sárafárra sem valdir hafa verið sem ábyrgðarmenn.““ Virðulegi forseti. Við jafnaðarmenn í Hafnarfirði höfum talað skýrum rómi í þessu máli allt frá síðustu öld. Við höfum viljað standa vörð um Sparisjóð Hafnarfjarðar sem var stofnaður árið 1904, er einn af burðarásunum í Hafnarfirði og samofinn sögu Hafnarfjarðar. Það er sorglegt til þess að vita hvernig fór og að ekki hafi verið hlustað á þau varnaðarorð sem sett voru fram við lagabreytinguna og ekki heldur þegar Sparisjóði Hafnarfjarðar var stolið um hábjartan dag, ekki einu sinni heldur líklega tvisvar.

Frú forseti. Sparisjóðir hafa verið til staðar í íslensku samfélagi frá því um miðja 19. öld. Starfsemi þeirra taldist lengi vel markast af félagslegum sjónarmiðum fremur en þeim almennu viðskiptasjónarmiðum sem yfirleitt ráða för í starfsemi fjármálafyrirtækja. Í fámennum byggðarlögum á landsbyggðinni hafa sparisjóðir að vissu leyti verið hryggjarstykki samfélagsins og þjónað því hlutverki að efla atvinnulíf og samfélagslega og menningarlega uppbyggingu sinnar heimabyggðar. Munurinn á bönkum og sparisjóðum fólst aðallega í eignarhaldi og samsetningu eigin fjár. Þannig voru sparisjóðir sjálfseignarstofnanir en bankar hlutafélög með það að markmiði að skila hluthöfum sínum miklum arði. Bankarnir gátu aukið eigið fé á markaði með útgáfu nýs hlutafjár sem ekki stóð sparisjóðunum til boða. Vegna samkeppni við bankana vaknaði því áhugi hjá sparisjóðunum á því að geta líka haft möguleika á öflun fjár á frjálsum markaði. Grundvallarbreytingar voru gerðar árið 2002 þegar heimilað var að breyta sparisjóðum í hlutafélög. Eftir að sparisjóðunum var heimilað að hlutafélagavæðast fækkaði þeim og vægi þeirra á fjármálamarkaði minnkaði. Margir hinna smærri sparisjóða breyttu rekstrarformi sínu í hlutafélög og glötuðu þar með sérstöðu sinni gagnvart viðskiptabönkunum og sumir þeirra sameinuðust bönkunum í kjölfarið. Fækkun sparisjóða leiddi til þess að staða þeirra sem eftir lifðu versnaði þegar á heildina er litið. Þegar frumvarpið um hlutafélagavæðingu sparisjóðanna var lagt fram árið 2001 voru 25 sparisjóðir í landinu. Þáverandi meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar taldi að hlutafélagavæðingin mundi stuðla að sterkari eiginfjárstöðu þeirra og auðvelda þeim þátttöku í þróun á fjármálamarkaði. Reynslan hefur leitt annað í ljós. Vissulega komu fram sterkar gagnrýnisraddir á þeim tíma eins og frá þingflokki Vinstri grænna og til að mynda gagnrýndi hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon frumvarpið, vísaði í góða stöðu sparisjóðanna á markaði og talaði um hættuna sem fylgdi því að hlutafjárvæðast. Einnig komu gagnrýnisraddir frá sparisjóðunum sjálfum. Viðskiptaráðuneytið lagði á þeim tíma áherslu á mikilvægi þess að sparisjóðirnir mótuðu sjálfir sína eigin framtíð og að það væri ekki þeirra að spá fyrir um áhrif frumvarpsins, það væri undir sparisjóðunum sjálfum komið hvernig þeir þróuðust í framhaldinu. Frá byrjun aldarinnar fór afkoma sparisjóðanna stöðugt batnandi og náði hámarki árið 2006 þegar hagnaður nam 21,4 milljörðum. Verulegt tap varð hins vegar af rekstri þeirra á árunum 2008 og 2009. Tap þeirra árið 2008 nam tæpum 143 milljörðum sem jafngilti um 23% af heildareignum sparisjóðanna samkvæmt efnahagsreikningum þeirra í árslok 2007. Lítur út fyrir að á árinu 2008 hafi þeir tapað nærri tvöföldum samanlögðum hagnaði næstliðinna tíu ára umreiknað til sama verðlags. Á árinu 2009 var einnig mikið tap á rekstri þeirra. Sparisjóðirnir töpuðu því á þessum tveim árum rúmum 203 milljörðum kr. Sú mikla stofnfjáraukning sem varð frá árinu 2005 til ársins 2007 og átti að leiða til mikils gróða, líkt og væntingar voru um hjá hluthöfum annarra fjármálastofnana í landinu, reyndist þó sýnd veiði en ekki gefin. Þessar stofnfjáraukningar stækkuðu því hlut stofnfjáreigenda á kostnað hlutar sjálfseignarstofnana sparisjóðanna. Greiddur var út meiri arður en lög gerðu ráð fyrir og einnig þótt um tap væri að ræða. Við þessar aðstæður voru menn komnir langt frá upphaflegum markmiðum sparisjóðanna. Stofnfé var talið stjórnarskrárvarin eign stofnfjáreigenda og leit út fyrir að hlutafélagavæðing sparisjóðanna væri frekar ætluð stofnfjáreigendum en sparisjóðunum sjálfum. Hin upphaflega tenging sparisjóðanna við nærsamfélagið sem í gegnum tíðina hafði verið sterk, og sérstaklega úti á landsbyggðinni, veiktist því mjög í kjölfarið. Útlánavöxtur sparisjóðanna var mikill á árunum 2001–2007 og var meginþorri útlána til einstaklinga, mest til íbúðakaupa. Lán sem ollu mestum erfiðleikum í rekstri sparisjóðanna voru lán til fasteigna- og byggingarverkefna og lán til kaupa á óskráðum hlutabréfum og stofnfjárbréfum. Þeir sparisjóðir sem lánuðu ekki til slíkra verkefna töpuðu því minna á útlánum en aðrir. Enginn sparisjóður fór þó varhluta af útlánatapi og þurftu allir að afskrifa talsverðan hluta af útlánum sínum. Hjá hinum minni sparisjóðum sem lánuðu út fyrir starfssvæði sitt var mest tap á lánum sem voru fyrir milligöngu SP-ráðgjafar og töpuðu stóru sjóðirnir háum fjárhæðum á sams konar lánum, þ.e. lánum í erlendum myntum til einkahlutafélaga til kaupa á hlutabréfum eða stofnfjárbréfum með veði í bréfunum sjálfum. Þeirra stærst voru lán til kaupa á hlutum í Icebank hf. Fall og rekstrarerfiðleika sparisjóðanna má rekja til þess hvernig eignasafn þeirra var samansett og hvernig þeir voru fjármagnaðir. Afdrif þeirra eftir fall bankanna haustið 2008 réðust því af virði eignasafns hvers um sig. Almennt má segja að þeir sparisjóðir sem höfðu hátt hlutfall lána í erlendri mynt í útlánasafni sínu hafi þurft að færa útlánin meira niður en aðrir. Þess má geta að hjá þremur sparisjóðum fór eiginfjárhlutfall ekki undir 8% eftir fall bankanna. Tveir þeirra, Sparisjóður Suður-Þingeyinga og Sparisjóður Höfðhverfinga, voru með lágt hlutfall gengisbundinna útlána og fjáreigna en hátt hlutfall innlána og fjármögnunar frá Íbúðalánasjóði. Sá þriðji, Sparisjóður Strandamanna, færði gengisbundin lán sín ekki niður að fullu fyrr en hann hafði náð samningum um endurskipulagningu erlendra skulda sinna við Seðlabanka Íslands. Afl sparisjóður hafði lánað tiltölulega mikið í erlendum myntum og voru þessi útlán færð niður í lok ársins 2008. Þessir fjórir sparisjóðir eru þeir einu sem enn starfa og eru ekki í eigu ríkissjóðs. Stærri sparisjóðirnir féllu og nú á ríkissjóður eignarhlut í fimm sparisjóðum og fer Bankasýsla ríkisins með eignarhlut ríkisins í þeim. Í skýrslunni segir að við rannsókn hafi í vissum tilvikum vaknað grunur um brot gegn lögum og reglum sem jafnan voru talin afleiðing af tilteknum ákvörðunum, athöfnum eða athafnaleysi stjórna eða starfsmanna sparisjóðanna. Rannsóknarnefndin hefur í ljósi skýrslunnar tilkynnt ríkissaksóknara um 21 mál sem talið er að yfirvöld verði að taka afstöðu til hvort rannsaka þurfi frekar. Þau ákvæði laga sem málin varða geta öll varðað fangelsisvist og í vissum sparisjóðum nutu ákveðnir aðilar fyrirgreiðslu umfram aðra viðskiptamenn sökum tengsla við þá. Á það sérstaklega við um Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis og það endurspeglaðist einna helst í miklum lánveitingum til félaga án fullnægjandi trygginga og í nokkrum tilvikum lánuðu sparisjóðir til kaupa á stofnbréfum þar sem bréfin sjálf voru sett að veði sem óheimilt var samkvæmt lögum. Spurt er að lokum um framtíð sparisjóðanna í ljósi þess að starfsemi þeirra mátti sín lítils við hlið gylli- og yfirboða stóru bankanna síðustu 10–15 árin fyrir bankahrun. Hlutverk þeirra getur eftir sem áður verið mikilvægt nú á erfiðum tímum. Þörf er á þeim víða við að sinna byggðum landsins og vinna með þá hugmyndafræði sem sparisjóðirnir byggðust á í upphafi, þ.e. að sinna öflugri fjármálaþjónustu og uppbyggingu atvinnulífs í heimabyggð með samfélagslega ábyrgð að leiðarljósi. Einu viðskiptabankarnir sem lifðu af hrunið voru fáeinir sparisjóðir sem voru reknir samkvæmt upphaflegu viðskiptamódeli sínu. Sparisjóðirnir sem féllu höfðu flestir fetað í fótspor viðskiptabankanna og lagt í útrás. Því má segja að rekstur sparisjóða með annars konar eigendur, önnur markmið og annað viðskiptalíkan en stóru viðskiptabankarnir hafa í dag geti stuðlað að fjölbreytni og aukinni áhættudreifingu á fjármálamarkaði og geti styrkt landsbyggðina þar sem stóru bankarnir hafa hætt starfsemi eða dregið mjög úr þjónustu sinni. Ég tel að taka megi undir það í skýrslunni að án sparisjóða hefði gæðum á Íslandi verið lakar skipt, búseta orðið þéttari, búsetukostir fábreyttari og samfélagið einsleitara. Í ljósi þess að margir sparisjóðir höfðu verið farnir að fjarlægjast upphaflegt félagslegt gildi sitt er mikilvægt að skerpa á hlutverki og tilgangi sparisjóða í íslensku fjármálakerfi. Ég tel að vinna verði vel úr niðurstöðu þessarar skýrslu í framhaldinu hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og tek undir með skýrsluhöfundum að margt mæli með því að sparisjóðakerfið verði rekið áfram og að vinna eigi áfram með frekara formlegt samstarf sparisjóðanna, þeirra sem eftir standa. Einnig tek ég undir ræðu formanns Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Katrínar Jakobsdóttur, þar sem hún fjallar um þá hugmyndafræði fjármálastarfsemi að hafa siðferði og sjálfbærni að leiðarljósi. Við á 21. öldinni og ný kynslóð eigum að tileinka okkur það að þessar hugsjónir og hugmyndafræði falli vel að hugmyndafræði sparisjóðanna 

Virðulegi forseti. Eitt mál í umfjöllun um sparisjóðaskýrsluna á fyrsta degi hefur öðru fremur varpað rýrð á sparisjóðina í heild, umfjöllun um að sparisjóðirnir hafi kostað þjóðarbúið allt að 200 milljarða, mest vegna Sparisjóðabankans. Samkvæmt skýrslu rannsóknarnefndarinnar var nafni Sparisjóðabankans breytt í Icebank árið 2006 með útrás í huga. Þá var samþykktum Icebank breytt 18. september 2007 á þann veg að markmið hans væri ekki lengur að þjóna sparisjóðunum og að aðrir en sparisjóðirnir mættu eiga þann hlut. Í framhaldi af því komu nýir hluthafar sem eignuðust 20% hlut og fengu sæti í stjórn. Eftir þessar breytingar gat Sparisjóðabankinn tæpast talist hluti af sparisjóðunum né tap af hans völdum á ábyrgð sparisjóðanna. Þá er þess einnig að geta að stór hluti af kröfu Seðlabankans á hendur Sparisjóðabankanum er vegna svonefndra ástarbréfa, þ.e. Sparisjóðabankinn og fleiri tóku lán hjá Seðlabankanum til að lána stóru bönkunum þremur. Málaferli eru í gangi um réttmæti þeirra krafna Seðlabankans vegna aðkomu hans og þekkingar á málinu. Ég tel mikilvægt að við höldum þessum sjónarmiðum til haga vegna þess að þrátt fyrir vandaða skýrslu hafa margir stjórnmálamenn, einkum þeir sem aðhyllast frjálshyggju og hafa gert hana að leiðarljósi í lífi sínu, notað tækifærið og fundið sparisjóðakerfinu allt til foráttu. Ég hefði einmitt haldið að fall hinna stóru banka, fall kerfisins í heild sinni, hefði kennt okkur að við verðum að halda fast í þá stefnu, þau markmið og það hlutverk sem sparisjóðirnir gegndu svo áratugum skipti. Á fyrstu blaðsíðum í 1. hefti þessarar ágætu skýrslu er rakið í stórum málum hvaða skref það voru öðrum fremur sem leiddu til falls sparisjóðanna. Það verður samt að geta þess og halda til haga að ekki féllu allir sparisjóðirnir. Það voru nefnilega til sparisjóðir sem héldu fast í hlutverk sitt, markmið og tilgang. Þeir sparisjóðir stóðust hrunið, hvorki meira né minna, og ég held að það verði að líta til þess að þarna er um meiri háttar afrek að ræða í ljósi þess hve umfangsmikið hrunið var og að allir helstu stóru viðskiptabankarnir féllu. Þess vegna segi ég: Lærdómurinn af þessari skýrslu verður að vera sá að við höldum í þau markmið og grunnsjónarmið sem lágu að baki sparisjóðakerfinu en förum ekki aftur í kerfi græðgisvæðingar. Mikið hefur verið talað um hin félagslegu sjónarmið. Að sjálfsögðu þurfa þau að vera ofan á en það er þó annað markmið sem ég vil benda á, ábyrgð að baki öllum þeim ákvörðunum sem eru teknar hjá fjármálastofnunum. Það á ekki að taka ákvarðanir sem snúa eingöngu að því að hámarka hagnað eigenda kerfisins. Þar liggur sannleikurinn í þessu máli. Hér eru raktar á fyrstu blaðsíðunum á margan hátt í frekar stuttu máli þær atlögur sem voru gerðar að kerfinu með einum eða öðrum hætti, kannski einna helst árin 2002–2003. Mig langar að lesa aðeins upp úr 2. kafla skýrslunnar þar sem fjallað er um helstu niðurstöður rannsóknarnefndarinnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Þróun sparisjóða hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum síðustu áratugina má segja að hafi verið í grundvallaratriðum sú að fyrst í stað voru starfsheimildir sparisjóða auknar, meðal annars til þess að geta mætt aukinni samkeppni og auknum kröfum til fjármálaþjónustu. Munurinn milli banka og sparisjóða fólst þá aðallega í eignarhaldi og samsetningu eigin fjár. Þannig voru sparisjóðir sjálfseignarstofnanir en bankar hlutafélög með það markmið að skila hluthöfum sínum arði. Bankar gátu aflað aukins eigin fjár á markaði með útgáfu nýs hlutafjár, auk þess sem atkvæðisréttur fylgdi eignarhlut í banka. Vegna samkeppni við bankana kviknuðu hugmyndir um að auðvelda þyrfti öflun eigin fjár á frjálsum markaði.“ Svo er rakið hvernig þessum reglum var breytt í Noregi, Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi og loks á Íslandi árið 2001. „Eftir að sparisjóðum var heimilað að hlutafélagavæðast undir lok 20. aldar fækkaði þeim og vægi þeirra á fjármálamarkaði minnkaði. Margir sparisjóðir, sér í lagi hinir stærstu, breyttu rekstrarformi sínu í hlutafélög og glötuðu þar með einkennum sínum og sérstöðu gagnvart viðskiptabönkum, og sumir sameinuðust raunar bönkum í kjölfarið. Fækkun sparisjóða leiddi til þess að staða þeirra sem eftir lifðu versnaði þegar á heildina er litið. Sameiginlegar stofnanir sem tekið hafði langan tíma að byggja upp, ásamt þeim skyldum sem lagðar eru á fjármálafyrirtæki, urðu sparisjóðunum sem eftir stóðu þyngri klafi en áður.“ Við höfum tekið upp á Alþingi umræðu um það hvort hin ströngu samkeppnisskilyrði sem hafa verið sett á sparisjóðina hafi í rauninni unnið gegn því markmiði að halda úti ábyrgri fjármálaþjónustu hringinn í kringum landið. Svo segir áfram, með leyfi forseta: „Ímynd sparisjóðanna var lengst af afar góð en það reyndist vandasamt að halda í þau miklu verðmæti sem í henni voru fólgin um leið og tekist var á við breyttar og æ þrengri aðstæður á markaði sem iðulega kölluðu á tilraunir til breytinga á starfsemi og jafnvel á eðli sparisjóðanna.“ Þarna held ég að skýrsluhöfundar hafi hitt naglann á höfuðið. Ímynd sparisjóðanna var góð vegna þess að þeir höfðu það helst að markmiði að halda vel utan um viðskiptavini sína en ekki færa eigendum eins mikinn arð og hugsast gat. Á bls. 41 í 1. bindi þessarar skýrslu er fjallað um þær lagabreytingar sem höfðu mikil áhrif á eignarhald sparisjóðanna. Það er rakið frá breytingum á sparisjóðalögum árið 1985 en þó má segja að EES-reglur sem teknar voru upp hér árið 1993 með innleiðingu EES-samningsins hafi kannski einna helst gert það að verkum að hin neikvæða þróun hófst og hv. þm. Frosti Sigurjónsson rakti hana ágætlega í ræðu sinni áðan. „Á árunum 2001–2004 voru gerðar tvær tilraunir til að breyta stærsta sparisjóðnum í hlutafélag. Þar urðu átök milli stofnfjáreigenda, starfsmanna og stjórnar og ýmsir markaðskraftar leystust úr læðingi.“ Ég man vel eftir þessum ágreiningi. Því miður hafði löggjafinn „ekki búið svo um hnútana að hindruð yrðu bein viðskipti með stofnfjárbréf einstaklinga í milli á öðru verði en hinu endurreiknaða stofnverði. Væntingar um hátt yfirverð fyrir bréfin kviknuðu og urðu ekki kveðnar niður. Grundvallarreglunni um að stofnfjárhafar ættu ekki tilkall til ágóðahlutar sparisjóðsins, nema aðeins af innborguðu stofnfé sínu, var ekki lengur haldið á lofti.“ Svo er hér mikilvæg setning, virðulegi forseti, þegar búið er að rekja nánar þær lagabreytingar sem voru gerðar á Alþingi á árinu 2007: „Við þessar aðstæður var orðið djúpt á upphaflegum markmiðum sparisjóðanna.“ Ég held að þar séum við komin að kjarna málsins, þeim lærdómi sem alþingismenn verða að draga af gerð þessarar skýrslu. Það hefur reyndar verið gagnrýnt úr þessum ræðustól hversu hár kostnaðurinn var við gerð skýrslunnar. Það er engum öðrum um að kenna en alþingismönnum sjálfum hvernig búið var um hnútana, því miður, og ég hef margítrekað bent á það úr þessum ræðustól að Alþingi er því miður hvorki til þess búið að hér fari fram nægilega vönduð lagasetning, þótt vissulega séum við að stíga skref í þá áttina, né að halda utan um skýrslugerð af því tagi sem við höfum fyrir framan okkur. Við verðum að læra að okkar er ábyrgðin. Það erum við sem setjum reglurnar og við verðum að taka ábyrgð á því sem miður hefur farið úti í samfélaginu. Ég man eftir því að árið 2008 var ákveðið að bíða í nokkra daga eftir hinni svokölluðu Larosière-skýrslu frá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. Í henni kom fram að það þyrfti að endurskoða ábyrgðina á bak við fjármálastofnanir almennt í Evrópu. Það gæti ekki verið að einstök lönd ættu að bera ábyrgð á öllum þeim gerningum sem færu þar fram. Ég held að það hafi verið rétt. Hvert og eitt ríki getur ekki borið ábyrgð á félögum sem eru 100% í eigu einstaklinga og hafa það eitt að markmiði að skapa þeim arð, ekki samfélaginu. Þetta skiptir máli. Ég held að þarna séum við komin að muninum á þeim sem aðhyllast frjálshyggju og þeim sem vilja gera samvinnuna og ábyrgð að sínu leiðarljósi í pólitísku starfi. Hér kom aðeins til orðaskaks út af kaupfélögum. Það er alveg rétt að þeim hefur fækkað gríðarlega en það er þó ekki þar með sagt að hugmyndin á bak við þau hafi verið slæm. Ég held að hún hafi verið góð. Ég held að hún hafi reynst íslensku samfélagi vel þegar á heildina er litið en alltaf skulu það vera einhvers konar græðgissjónarmið sem fella þessar stofnanir. Við megum þá ekki hrökkva í þann gír að segja: Nú verðum við bara að opna þetta allt saman og hafa það frjálst og tryggja að hér verði engar litlar fjármálastofnanir heldur eingöngu stórar. Ég get ekki tekið undir orð hv. þm. Vilhjálms Bjarnasonar þegar hann fullyrðir að þessi skýrsla segi hreint og klárt að hér eigi ekki að vera rekið sparisjóðakerfi. Ég kvitta ekki upp á slíka röksemdafærslu. Við eigum með einum eða öðrum hætti að læra af þessari skýrslu. Ég á ekki von á öðru en að hún fái vandaða umfjöllun. Það gleður mig ósegjanlega að sjá að hér sé gætt að andmælarétti, þveröfugt við það sem var gert hjá þeim sem gerðu skýrsluna um Íbúðalánasjóð. Það er grundvallaratriði að allir sem er fjallað um á einn eða annan hátt fái að koma fram með sín sjónarmið. Þetta er hluti af okkar lýðræðissamfélagi. Þetta er grunnurinn að þeim mannréttindum sem við stöndum fyrir og koma fyrir í stjórnarskránni, mannréttindasáttmála Evrópu og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Ég er líka einkar glaður að sjá að viðhöfð séu viðurkennd akademísk vinnubrögð og vísað í heimildir og heimildamenn, þveröfugt við það sem því miður gerðist í skýrslu Alþjóðamálastofnunar um daginn. Það getur ekki verið að við sem eigum að vinna með staðreyndir og rök og viðhafa þau í öllu okkar starfi á Alþingi stjórnumst af einhverju sem einhver sagði hugsanlega. Alþingi á ekki að virka þannig. Störf okkar eiga ekki að einkennast af slíkum vinnubrögðum þannig að það er margt jákvætt og gott sem við getum tekið úr gerð þessarar skýrslu. Hún er vissulega dýr en það er á ábyrgð okkar alþingismanna. Að lokum vona ég, eins og ég sagði áðan, að skýrslan fái jafn vandaða og ítarlega umfjöllun og skýrsla Íbúðalánasjóðs fékk og að menn hiki ekki við að gagnrýna allt það sem gagnrýna má í þessari skýrslu, niðurstöðu hennar, vinnubrögð við gerð hennar og annað. Það er eitt að lokum, virðulegi forseti, sem ég gleymdi að minnast á, það að skýrsluhöfundum var falið það verkefni að koma með tillögur að úrbótum, tillögur að breytingu á lögum. Það var bæði í þingsályktunartillögunni um þessa vegferð og einnig því erindisbréfi sem nefndin fékk. Ég get ekki séð að í þessari skýrslu sé á nokkurn hátt fjallað um það atriði og það er miður. Ég ítreka að við þurfum með einum eða öðrum hætti að styrkja lagasetningu á Alþingi. Við þurfum að styrkja Alþingi almennt. Ég hef talað fyrir því frá því að ég tók sæti á Alþingi 2007 þannig að allt það sem kemur frá okkur verði vandaðra í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég segi bara eins og er að ég hef ekki haft aðgang að þessari skýrslu nógu lengi og hef ekki getað skoðað hana nógu vel til að halda einhverja efnislega ræðu um hana að því marki sem ég tel við hæfi. Það er vissulega ýmislegt hægt að segja um þessa skýrslu á þessum tímapunkti og margt sem hefur komið fram í ræðum fyrri ræðumanna hér hefur alveg verið áhugavert. Sérstaklega þótti mér vænt um ræður hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur og hv. þm. Frosta Sigurjónssonar. Þótt ég deili ekki öllum skoðunum hans um peningakerfið tek ég vissulega undir sumt af þeirri gagnrýni sem hann leggur stundum á borð. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson sagði með réttu að störf okkar ættu að taka mið af staðreyndum og rökum. Ég skil mætavel að hér sé eitthvert samkomulag í gangi um það hvernig dagskráin eigi að vera áður en við förum í páskafrí. Sólarhringur er samt ekki nógu langur tími til að við getum rætt þessa skýrslu með viðunandi hætti að mínu mati. Ekkert breytir því, hvort sem það eru góðar afsakanir fyrir því eður ei. Ég sé hérna á dagskrá, með leyfi virðulegs forseta: „Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um rannsókn á aðdraganda og orsökum erfiðleika og falls sparisjóðanna, ein umræða.“ Ég veit ekki til þess að það sé á dagskrá að ræða skýrsluna aftur en ég mundi óska þess að við gætum rætt hana eftir páskafrí þegar við höfum haft tækifæri til að skoða hana almennilega og sérstaklega í samhengi við aðrar skýrslur. Það er nefnilega ekki nóg að lesa 1.875 blaðsíðna doðrant til að koma sér inn í málið. Maður þarf að spyrja spurninga. Maður þarf að velta fyrir sér hvað af því sem kemur fram í skýrslunni á við hvaða rök að styðjast. Maður þarf að tala við fólk, maður þarf að setja hlutina í miklu víðara samhengi til að draga einhverjar almennilegar ályktanir. Meðan þannig er ætla ég ekki að ræða hér um efni skýrslunnar fyrr en það kemur tækifæri til að gera það almennilega.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða ansi veigamikla skýrslu. Eins og bent hefur verið á höfum við eðli málsins samkvæmt ekki haft tækifæri til að lesa hana alla yfir og það er ekki líklegt að margir landsmenn hafi komist yfir það. Það breytir því þó ekki að við það varð ekki ráðið og ég held að það hefði ekki verið góður bragur á því ef þingið hefði farið heim án þess að ræða málið þótt umfjöllun sé síður en svo lokið. Reyndar er afskaplega mikilvægt að við skoðum þessa skýrslu vel. Í henni er margvíslegur fróðleikur, hún er mikil að vöxtum og virðist við fyrstu sýn vera vönduð. Svo virðist sem við séum að þróa okkur á þeirri braut að vinna rannsóknarskýrslu með betri hætti en áður. Ég held að það hafi til dæmis verið afskaplega skynsamlegt af skýrsluhöfundum að leyfa þeim aðilum sem fjallað er um í skýrslunni að fara yfir sín mál til að eyða misskilningi ef einhver var. Kostnaðurinn hefur farið fram úr hófi. Þar berum við alþingismenn mesta ábyrgð. Áætlanagerðin var ekki vönduð þegar þetta var samþykkt. Ekki er ljóst hvað átti að rannsaka og má örugglega færa rök fyrir því þegar við förum yfir skýrsluna að eitthvað vanti í hana miðað við það sem lagt var upp með. Hins vegar er áhugavert að sjá muninn á umfjölluninni fram til þessa. Ég held og vona að það verði þannig í framhaldinu. Umfjöllun fer að minnsta kosti hófstillt af stað, virðist vera málefnaleg og byggð á staðreyndum. Það er vel ef það er það sem við munum sjá í framtíðinni þegar við höfum farið yfir skýrslu sem þessa. Ég minni á að við höfum nokkra reynslu af rannsóknarnefndum en þannig hefur það svo sannarlega ekki alltaf verið. Það er áhugavert að þeir sem fjallað er um í skýrslunni og fóru ansi mikinn þegar fyrsta rannsóknarskýrslan kom út - sá gassagangur allur endaði með því að vegna eins góðs manns var eytt meira en 100 milljónum af peningum skattgreiðanda til að koma viðkomandi í fangelsi sem auðvitað tókst ekki og með rökum sem standast að sjálfsögðu ekki nokkra einustu skoðun. Þar var farið af stað í ferð sem var væntanlega mesta skömm Alþingis Íslendinga. Nú kalla hins vegar þeir sem gengu þannig fram eftir hófstilltri umræðu. Það er vel en þeir ættu kannski að gera upp það mál ef þeir ætla að vera samkvæmir sjálfum sér. Ég vek athygli á því að Fjármálaeftirlitið fyrir hrun fékk ágætiseinkunn í þessari skýrslu og hefur verið nokkuð fjallað um það í fjölmiðlum. Það er vel, enda hefur komið á daginn að þeir aðilar sem þar stýrðu málum hafa orðið fyrir ósanngjarnri gagnrýni. Það er auðvelt að líta í baksýnisspegil og auðvelt að segja að við hefðum mátt gera ýmsa hluti betur, þannig er það alltaf, en samt geta ekki einhverjir einstaklingar borið ábyrgð á heilu hruni alþjóðlegs bankakerfis eins og lagt var upp með hér á sínum tíma. Hér erum við hins vegar að ræða sparisjóði. Það má segja að það sé áhugavert og ágætt að hér hafi verið farið yfir aðdragandann að falli sparisjóðanna og það var algjörlega opið. Skýrsluhöfundar tóku sögu sparisjóðanna sem er áhugaverð. Sparisjóðirnir voru settir hér á laggirnar á 19. öld og þeir aðilar sem störfuðu fyrir sparisjóðina á fyrstu áratugum þeirra gerðu það í sjálfboðavinnu. Þetta var svo sannarlega á ýmsum stöðum gert til að þjónusta viðkomandi svæði. Örsmáir sjóðir voru settir af stað við allt aðrar aðstæður en eru núna og flestir þeirra sem enn eru starfandi eru áfram örsmáir. Vandinn er sá að allt umhverfi fjármálastofnana hefur breyst mjög og það var áhugavert að hlusta á viðhorf skýrsluhöfunda á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og efnahags- og viðskiptanefndar. Það er líklegt að þeir sem semja evrópskt regluverk fyrir sparisjóði og banka úti um alla álfuna, og þar af leiðandi á Íslandi líka, viti ekki til þess að til séu jafn litlar fjármálastofnanir og íslensku sparisjóðirnir. Þeir hafa ekki hugmyndaflug í það sem skýrir kannski að einhverju leyti hvernig fór og hvernig þróunin varð. Þrátt fyrir að við séum með eitthvert rekstrarform eins og sparisjóðina girðir það ekki fyrir breyskleika fólks, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Hér hefur mikið verið notað hugtak eins og græðgisvæðing, hún virðist ekki vera bundin við stóra viðskiptabanka og stór fyrirtæki. Hún virðist geta verið á öllum sviðum þjóðfélagsins. Það er ekki nokkur vafi og við vitum það að íslenska þjóðin, a.m.k. stór hluti af henni, fór ansi geyst. Við höfum gert það oft áður í gegnum íslenska sögu og það er ein af ástæðum þess að það fór eins illa í bankakerfinu og sparisjóðakerfinu og raun ber vitni. Lítil umræða hefur verið um það að sparisjóðirnir voru reknir með tapi af kjarnastarfsemi sinni löngu fyrir bankahrun. Það var umtalsvert tap 2001–2006 af kjarnastarfsemi, starfseminni sem sparisjóðirnir eiga að sinna. Ef við ættum að alhæfa og einfalda sparisjóðakerfið á Íslandi var þetta einhvern veginn þannig að við vorum með marga litla sparisjóði sem oft og tíðum sýndu góða afkomu sem fyrst og fremst var tilkomin vegna eignarhlutar í tveim fyrirtækjum sem voru stór á íslenskan mælikvarða, jafnvel á fleiri mælikvarða en þann íslenska. Það eru Exista og Kaupþing. Hefðbundin viðskiptabankastarfsemi stóð ekki undir sér en afkomunni var haldið uppi með fyrirtækjum sem síðan riðuðu til falls og þá hrundi allt kerfið. Auðvitað er myndin eitthvað flóknari en hins vegar má auðveldlega alhæfa með þessum hætti. Við höfum ekkert rætt frá bankahruni hvernig við viljum sjá umhverfið. Við höfum að vísu rætt það lítillega og kannski með einhverjum hætti þegar við breyttum lögum um sparisjóði en við höfum ekki komist að neinni niðurstöðu um hvernig við ætlum að sjá sparisjóðakerfið ef það er sérstakt markmið að halda því í gangi á Íslandi. Það er til lítils að tala sig hástemmdan upp í það að mikilvægt sé að eiga sparisjóði sem eru með samvinnurekstur eða samfélagslega ábyrgð eða hver þessi fallegu hugtök eru öll ef það er ekki rekstrargrundvöllur fyrir viðkomandi sjóði. Bankasýslan sem var stofnuð sérstaklega til að halda utan um þessa hluti kom með ágætistillögur og vann ágætisvinnu í tengslum við þetta á sínum tíma og það hefur ekki verið farið málefnalega yfir þær tillögur og tekin afstaða til þeirra. Eins og staðan er núna virðist ekki vera hægt að selja þá sparisjóði sem eru í eigu ríkisins eins og lagt var upp með og ef við ætlum að halda í sparisjóðakerfið virðist sem tillaga Bankasýslunnar um að hafa þá bara einn sparisjóð yfir landið sé sú sem er líklegust til að geta staðið eða við fáum svæðisbundna sparisjóði. Við tökumst alltaf á við það mál að jafn mikið og menn vilja hafa góða þjónustu við alla íbúa landsins á öllum svæðum og nýta þá sérþekkingu sem er á hverjum stað fyrir sig verður viðkomandi stofnun samt sem áður að vera það stór að hún geti boðið kjör sem geri það að verkum að atvinnulíf á viðkomandi stað geti blómstrað. Þetta gengur illa upp og í þeirri umræðu sem er hér í dag hafa í það minnsta ekki komið neinar lausnir á vandanum. Menn líta til landa eins og Þýskalands sem er ágætt en þá skulu menn hafa það í huga að minnsti sparisjóðurinn í Þýskalandi er mun stærri en allir sparisjóðir á Íslandi til samans. Við lítum stundum til einhverra landa og teljum að þar sé himnaríki. Ég er hins vegar ekki alveg viss um að það standist skoðun. Við þurfum að huga að þessu með gagnrýnum hætti og einnig því að það evrópska kerfi sem við höfum tekið samviskusamlega á undanförnum áratugum, þegar kemur að regluverki í kringum fjármálakerfið, hentar ekki í öllum tilfellum á Íslandi eins og frægt er orðið. Það er mikilvægt að við förum líka vel yfir það hvað hefur farið hér illa frá bankahruni. Það verður að segjast eins og er að þær tillögur sem voru gerðar til að endurreisa sparisjóðakerfið hafa mistekist hörmulega sem þýðir mikinn kostnað fyrir skattgreiðendur. Ég vek athygli á því að á síðasta kjörtímabili var kallað eftir upplýsingum um hvað þar væri á ferðinni. Það var komið með málefnalega gagnrýni, oft harðvítuga vegna þess að þing og þingnefndir voru ekki upplýst þegar spurt var um þessi mál. Ég þekki þetta ágætlega sjálfur vegna þess að ég stóð í því að benda á hið augljósa, að til dæmis Sparisjóðurinn í Keflavík og Byr uppfylltu ekki lögbundin eiginfjárhlutföll. Á þetta var ekki hlustað, þessu var iðulega ekki svarað eða gert lítið úr gagnrýninni, en skýrslan sýnir án nokkurs vafa að því miður höfðum við sem þannig töluðum rétt fyrir okkur. Ég hvet fólk til að skoða 2. bindi, bls. 49. Þar er tafla um eiginfjárhlutfall sparisjóða samkvæmt eiginfjárskýrslum 2008–2011. Þar kemur í ljós að ekki bara SpKef og Byr hafa ekki uppfyllt lögbundin eiginfjárhlutföll heldur margir fleiri sparisjóðir sem ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki vitneskju um, eins og Sparisjóður Svarfdæla og Sparisjóður Þórshafnar. Menn hljóta að spyrja: Hvernig má þetta vera? Við erum hér væntanlega með stærsta bankaeftirlit í heiminum, hlutfallslega. Þá er ég að vísa í Fjármálaeftirlitið. Það getur enginn haldið því fram að það hafi verið fjársvelt. Því fer víðs fjarri og geta menn fært fjöldamörg rök því til stuðnings. Síðast þegar ég bar þetta saman við danska kerfið, við erum með 8% af því, var íslenska Fjármálaeftirlitið nærri helmingur af því danska sem sinnir 8% af danska kerfinu ef við notum þann samanburð. Það er augljóst að menn fóru í að endurreisa sparisjóðakerfið út frá gamaldags pólitík í stað þess að taka faglegar ákvarðanir. Það mistókst. Þessi skýrsla sýnir það svo ekki verður um villst. Í skýrslunni kemur fram hjá fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra, Gylfa Magnússyni, og líka á öðrum stöðum, að ákvörðun um að endurreisa SpKef sparisjóð hafi verið pólitísk ákvörðun. Ég vitna í frétt Ríkisútvarps, með leyfi forseta: „Gylfi Magnússon, sem þá var efnahags- og viðskiptaráðherra, sagði við nefndina að án Sparisjóðsins í Keflavík hefði sparisjóðanetið aldrei orðið almennileg stoð í nýju fjármálakerfi. Það hefði ekki tekist nema að mjög litlu leyti og það hefðu verið ákveðin vonbrigði hvernig úr rættist. Gylfi sagði jafnframt að ástæðan fyrir því af hverju farin var önnur leið með Sparisjóð Keflavíkur en til að mynda Byr - sem var breytt í hlutafélag - væri sú að þingmenn, og ráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, fjármálaráðherra sérstaklega, hefðu haft skoðanir á þessu. „Aðilar sem tengdust sparisjóðunum hefðu barist fyrir þeim lausnum sem þeir töldu æskilegar og því hafi pólitískur þrýstingur verið mikill,“ er haft eftir Gylfa í skýrslu rannsóknarnefndarinnar.“ Einnig kemur fram í skýrslunni að það voru átök á milli sérfræðinga og ráðamanna. „Skrifstofustjóri efnahags- og viðskiptaráðuneytisins segir í skýrslunni að töluverð átök hafi átt sér stað milli stjórnsýslunnar og pólitískra ráðamanna. Ráðamenn hafi viljað fara sparisjóðaleiðina, sérfræðingar hlutafélagaleiðina. Skrifstofustjórinn segist í skýrslunni ekki geta svarað fyrir ráðamenn hvort þeir hafi ekki vitað um alvarlega stöðu sparisjóðsins. Hann gæti þó sagt að margir starfsmenn stjórnsýslunnar hafi ekki verið sáttir við þróun mála á þessum tíma. „Aðspurður hvort hann teldi hafa verið augljóst að Sparisjóðnum í Keflavík yrði ekki bjargað, var svarið: „Ef ég man þetta rétt þá var það mikið af „súrum“ eignum í eignasafninu þar líka og það var aldrei möguleiki á að halda honum á floti“,“ segir í skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Arnór Sighvatsson aðstoðarseðlabankastjóri segir í skýrslunni að engum hefði á þessum tíma tekist að sannfæra sig um að um lífvænlegan banka væri að ræða. Gunnlaugur Harðarson, sérfræðingur á fjármála- og fjárstýringarsviði sparisjóðsins, taldi gróflega áætlað að eiginfjárstaða sparisjóðsins væri neikvæð um 30 milljarða. Bankinn þyrfti því 9–12 milljarða í eigið fé til að uppfylla kröfur FME. Þetta getur ekki komið neinum ráðamanni í síðustu ríkisstjórn á óvart, það er fullkomlega útilokað. Það er vel rakið í 5. bindi skýrslunnar og í 19. kafla er vel farið yfir varnaðarorð sérfræðinga, m.a. það sem Mats Josefsson, efnahagsráðgjafi ríkisstjórnarinnar, sagði. Á bls. 113 segir, með leyfi forseta: „Í skýrslu sem Mats Josefsson efnahagsráðgjafi ríkisstjórnarinnar skilaði um stöðu bankakerfisins er meðal annars fjallað um Sparisjóðinn í Keflavík, en ráðgjafinn taldi að lítill árangur hefði náðst og að staða sparisjóðsins væri veik. Verulegur vafi léki á að áætlanir um fjárhagslega endurskipulagningu mundu tryggja rekstrarhæfi sparisjóðsins til framtíðar. Fyrirhuguð endurskipulagning mundi aðeins kaupa sparisjóðnum viðbótarfrest og innan 12 mánaða yrði að fara fram önnur endurskipulagning. Endurskoða yrði þá aðferðafræði sem lagt hefði verið upp með og skoða aðra valkosti. Fjárhagsleg endurskipulagning snerist ekki eingöngu um bókhaldslega niðurstöðu þess að breyta skuldum í eigið fé eða víkjandi lán og þvinga lánardrottna til að afskrifa skuldir, heldur þyrfti að leggja mat á rekstrarhagkvæmni til lengri tíma. Að öðrum kosti yrði það sóun á almannafé að leggja til eiginfjárframlag úr ríkissjóði. Í Sparisjóðnum í Keflavík ættu breytingar á stjórn og stjórnendahópi að vera ein meginforsenda eiginfjárframlags. Lagt var til að hraða stofnun Bankasýslu ríkisins og að henni yrði falið að fara yfir áform um fjárhagslega endurskipulagningu sparisjóðanna og leggja á þau sjálfstætt mat áður en fé yrði lagt til þeirra. Bankasýslan hefði síðan umsjón með samningum fyrir hönd ríkisins.“ Bankasýslan var stofnuð, það kemur fram í ársskýrslu stofnunarinnar að hún átti von á því að taka við þessum verkefnum - en hún gerði það ekki. Þetta var allt saman á hendi stjórnmálamannanna og ríkisstjórnarinnar. Við stöndum því á þeim stað að þessi endurskipulagning mistókst og það var ekki farið eftir lögum um eiginfjárhlutfall. Það er fullkomlega óskiljanlegt af hverju þannig var unnið og það er óskiljanlegt af hverju þingið og hv. viðskiptanefnd var ekki upplýst um málið. Það getur enginn haldið því fram að stjórnarandstaðan í þessu máli hafi ekki verið vakandi, hafi ekki kallað eftir þessum upplýsingum og ekki tekið upp málið. Hver sem er getur farið inn á vef Alþingis og kannað það. Ég tók þetta mál fyrst upp í nóvember 2009. Það liggur líka fyrir að eftirlitsaðilar og ráðuneytið fylgdust vel með því hvað var að gerast í þessum sparisjóði. Samkvæmt fréttum skipaði FME tilsjónarmann með sparisjóðnum í samræmi við opinbert eftirlit með fjármálastarfseminni vorið 2009. Þetta er ekki eitthvað sem skiptir ekki nokkru einasta máli, að uppfylla lögbundin skilyrði fjármálafyrirtækja. Í fyrsta lagi eru þetta neytendamál, það skiptir afskaplega miklu máli fyrir viðskiptavini viðkomandi sjóða að viðkomandi fjármálastofnun uppfylli lögbundin skilyrði. Til þess eru þau. Og um eiginfjárhlutfall hafa verið mjög ströng skilyrði. Reyndar hafa þau verið tvöfölduð hvað varðar stóru viðskiptabankana til að koma í veg fyrir hugsanleg áföll hjá þessum stofnunum. Það þarf að vera styrkur grunnur undir þeim og þess vegna er óskiljanlegt af hverju ekki var farið eftir þessum lögum. Það verður ekki annað séð en að það hafi verið meðvituð ákvörðun hjá fyrrverandi hæstv. ríkisstjórn að láta þessar stofnanir vera í rekstri án þess að uppfylla lögbundin skilyrði. Það kemur mér hins vegar á óvart að þetta voru ekki bara þessar fjármálastofnanir sem ég vísaði til heldur kemur í ljós á bls. 49 í 2. hefti að þær voru mun fleiri. Ef við tökum saman helstu punkta, og í þessari stuttu ræðu get ég ekki farið yfir alla þætti sem að þessu máli koma, eru þeir einhvern veginn þannig að ársreikningur Sparisjóðsins í Keflavík fyrir árið 2008 sem kom fram 3. apríl 2009, að teknu tilliti til hrunsins og ábendinga útlánaskoðunar FME í mars 2009, sýndi jákvætt eigið fé um 5.400 millj. kr. Eiginfjárhlutfall sparisjóðsins var jákvætt um 7,06% en undir lögbundnu 8% lágmarki. Því fékk sparisjóðurinn undanþágu frá FME til að lagfæra eiginfjárhlutfallið. FME skipaði einnig tilsjónarmann með sjóðnum. FME framlengdi undanþáguna umfram sex mánuði haustið 2009 og taldi ríka ástæðu til þess samkvæmt 86. gr. laga um fjármálafyrirtæki. Ekkert liggur fyrir um það hvaða rannsóknir eða forsendur lágu til grundvallar því mati. Hins vegar er ljóst að í ákvörðun FME fólst að sjóðurinn væri líklegur til að geta bætt úr stöðunni. Á árinu 2009 tapaði sjóðurinn að minnsta kosti 17,6 milljörðum og var í gjörgæslu ríkisins en sá ársreikningur hefur aldrei verið birtur. Stofnaður var nýr sparisjóður, SpKef, í apríl 2010 í eigu ríkisins. Þáverandi hæstv. fjármálaráðherra var eini stofnfjáreigandinn og fór með öll völd og eignir fyrir nýtt fjármálafyrirtæki áttu að vera umfram skuldir. Stofnefnahagsreikningur sjóðsins hefur aldrei verið birtur. Sterk lögfræðileg rök hafa verið færð fyrir því að ólögmætt hafi verið að stofna nýjan sparisjóð á grunni neyðarlaga. Nýi bankinn, SpKef, starfaði í 11 mánuði án þess að uppfylla kröfur um lögbundið lágmarkseiginfjárhlutfall. Slíkt er ekki í samræmi við lög. SpKef tapaði 11,2 milljörðum á árinu 2010. Ársreikningurinn hefur aldrei verið birtur. Það er alveg ótrúlegt að stofnaður hafi verið nýr banki á Íslandi, eða sparisjóður, án þess að uppfylla lögbundin skilyrði. Við hljótum að spyrja: Hvernig gat það gerst? Samtals tapaði Sparisjóðurinn í Keflavík og SpKef 28,8 milljörðum á árunum 2009–2010. Verulegur kostnaður fór í ráðgjafar- og stjórnarlaun og starfslokasamninga. Eignir sjóðsins rýrnuðu einnig á ábyrgð ríkisins. Á árunum 2009–2010, í gjörgæslu eða á ábyrgð ríkisins, jukust innlán hjá sjóðnum um 8 milljarða. Hlutfall innlána í eignum fóru úr 66% í 110%. Það má efast um að Sparisjóðurinn í Keflavík og SpKef hafi uppfyllt lausafjáreignir Seðlabankans á árunum 2009–2011. Óútskýrt er hvernig SpKef gat myndað 14 milljarða skuld við Seðlabankann og á hvaða lagaheimildum sú skuldasöfnun byggði. Með því að leyfa Sparisjóðnum í Keflavík og SpKef að starfa í tæp tvö ár án þess að uppfylla lögbundið eiginfjárhlutfall var aðilum í samkeppni á fjármálamarkaði stórlega mismunað og á endanum eru þeir sem tapa á framgöngu stjórnvalda, eins og þessari, skattgreiðendur með margvíslegum hætti. Það er til lítils að fara út í skýrslu sem þessa ef við ætlum ekki að læra af henni. Hér hefur verið réttilega bent á að margar lagabreytingar í kringum sparisjóðina hafi verið vanhugsaðar. Stóra einstaka málið er að menn hafa aldrei hugsað málið til enda. Menn hafa ekki hugsað um það eða klárað umræðu um hvert hlutverk sparisjóða á að vera í fjármálaumhverfinu og hver sérstaða sparisjóðanna er. Við höfum ekki gert það enn þá. Ef við komumst að einhverri niðurstöðu um það, hvernig eiga þeir þá að geta rekið sig? Að öllu óbreyttu getur það ekki gengið upp. Við erum núna búin að leggja nokkur hundruð milljónir í þessa skýrslu. Þrátt fyrir það er mörgum spurningum ósvarað en þó er ýmislegt dregið þarna fram í dagsljósið sem er mjög æskilegt og jákvætt að er komið fram. Ég er ánægður með að þeir aðilar sem hér fóru geyst á sínum tíma og drógu á endanum heiðarlegan og saklausan mann fyrir landsdóm kalla eftir hófstilltri og málefnalegri umræðu. Ég styð það og hvet okkur öll til að ganga þannig fram. Við verðum hins vegar að fara yfir þessi mál. Það sem við erum að gera með því að fara í rannsóknir og gefa út skýrslur er að læra af þessu. Eins og komið hefur fram hefur ýmsum málum verið vísað lengra og til sérstaks saksóknara. Það er rétta leiðin. En við þurfum að fara yfir það af hverju hlutir hafa farið illa. Ég nefndi einn þátt, tók hann sérstaklega út, svokallaða endurreisn sparisjóðanna eftir bankahrunið. Hún mistókst. Það var ekki hlustað á varnaðarorð, hvorki frá innlendum aðilum, eftirlitsstofnunum né aðilum úti í þjóðfélaginu. Það hefur kostað skattgreiðendur gríðarlega fjármuni. Það er ekkert flóknara. Það þarf að svara spurningum í tengslum við það mál, m.a. og fyrst og fremst til að við gerum ekki sömu mistökin aftur því að oft fara menn af stað með góðan ásetning, ætla sér að ná góðum árangri fyrir land og þjóð eða einstaka hópa, en ef það er ekki hugsað alla leið verður það ekki endilega gæfa fyrir þjóðina heldur reikningur á skattgreiðendur. Það er kannski það sem gerðist í þessu tilfelli, ég ætla ekki að segja neitt um það, en því miður höfðum við sem höfðum uppi varnaðarorð rétt fyrir okkur. Það eru vondar fréttir, mjög vondar, en vonandi munu menn í framtíðinni hlusta á varnaðarorð. Vonandi munum við læra af öllum þeim mistökum sem meðal annars eru rakin hér og vonandi getum við nýtt þessa skýrslu til að byggja grundvöll fyrir fjármálakerfið sem mun standast tímans tönn og ekki kalla fram áföll fyrir þjóðina, sérstaklega skattgreiðendur. Ég tel að vísu að hið evrópska bankakerfi allt standi ekki sem best og það er því miður þannig upp byggt að það er meira og minna í fanginu á skattgreiðendum. Við erum partur af því öllu beint og óbeint og það sama á við um væntanlega flest vestræn lönd eins og mér sýnist af þeim litla samanburði sem ég hef gert. Það er fullkomlega óþolandi staða. Það á að vera markmið að breyta hlutum þannig að sú staða sé ekki uppi og að sjálfsögðu að við séum með bankakerfi og fjármálaþjónustu sem geti veitt góða þjónustu og ýtt undir öflugt efnahagslíf í okkar góða landi.

Virðulegur forseti. Sparisjóðirnir um allt land byggðu á aldagömlum stoðum. Í starfsemi þeirra var almannahagur aðalatriðið, að styðja við atvinnu og menningu ásamt því að ávaxta sparifé almennings. Sparisjóðirnir höfðu hins vegar fjarlægst þetta hlutverk sitt síðustu starfsárin. Sparisjóðirnir voru ekki eins og hinir bankarnir, þeir voru sjálfseignarstofnanir en hinir bankarnir hlutafélög með það markmið að skila hluthöfum sínum arði. Á árunum fyrir hrun breyttu margir sparisjóðir rekstrarformi sínu og glötuðu þar með einkennum sínum og sérstöðu gagnvart hinum bönkunum. Þeir urðu mjög líkir viðskiptabönkunum, bara minni. Útlánavöxtur sparisjóða á árunum 2001–2007 var mikill. Meginþorri útlána sparisjóðanna var til einstaklinga, mest til íbúðarkaupa. Það var þó einkum á öðrum lánum sem sparisjóðirnir töpuðu þegar lán voru færð niður frá og með árinu 2008. Lán sem ollu hvað mestum erfiðleikum í rekstri sparisjóðanna voru lán til fasteigna- og byggingarverkefna og lán til kaupa á óskráðum hlutabréfum og stofnfjárbréfum. Tjónið sem hlaust af sparisjóðakerfinu var vegna þessara ákvarðana sem teknar voru á nokkrum árum fyrir hrun. Eignasafnið reyndist illa samsett og ótryggt og fjármögnun sparisjóðanna einnig. Eftir hrun var hugmyndin að gera tilraun með að endurreisa sparisjóðakerfið og almenn samstaða var um að leitast ætti við að tryggja framtíð kerfisins þrátt fyrir þau áföll sem einstakir sjóðir höfðu orðið fyrir. Í því sambandi var litið til þess að umsvif og stærð Sparisjóðsins í Keflavík væru slík, með starfssvæði sem spannaði allt frá Suðurnesjum að Húnaþingi, að sparisjóðurinn hefði alla burði til að vera kjölfesta í endurreistu sparisjóðakerfi í landinu. Færð voru fyrir því rök að sparisjóðakerfið allt mundi veikjast verulega á landsvísu ef starfsemi Sparisjóðsins í Keflavík yrði hætt. Ekki getur talist óeðlilegt að það hafi verið kannað til hlítar hvort endurreisa mætti kerfið sem valkost og stoð við fjármálakerfið í landinu, sem hefði um leið góð áhrif í samkeppnislegu tilliti og á stöðugleika kerfisins í heild en einnig vegna byggðasjónarmiða. Líkt og síðar kom í ljós reyndust væntingar til þess að Sparisjóðurinn í Keflavík yrði hryggjarstykkið í nýju sparisjóðakerfi eftir hrun ekki raunhæfar, enda var eignasafnið og staða sjóðsins stórlega ofmetin á þessum tíma. Ímynd sparisjóðanna var lengst af afar góð. Stjórnir sparisjóðanna voru skipaðar stofnfjáreigendum og aðilum tilnefndum af viðkomandi sveitarfélagi. Mikið var lagt upp úr því að stofnfjáreigendur kæmu úr heimabyggð og stjórnir þeirra gjarnan skipaðar einstaklingum sem þekktu vel til á starfssvæði sparisjóðsins. Þetta gekk nokkuð vel á meðan sjóðirnir voru sjálfseignarstofnanir en svo virðist sem samkrullið hafi reynst hættulegt við breytt rekstrarskilyrði á árunum fyrir hrun. Sparisjóðurinn í Keflavík var rúmlega 100 ára þegar hann féll. Hann var eitt af flaggskipum Suðurnesjamanna, stoð samfélagsins sem naut trausts og virðingar. Íbúar Suðurnesja fjárfestu óhræddir í stofnbréfum, sumir í gróðavon rétt fyrir hrun og fóru ógætilega í lántökum til að fjármagna kaupin, en langflestir bundu sparifé sitt í stofnbréfum þegar færi gafst og töldu það góða fjárfestingu sem gæfi arð sem njóta mætti á efri árum. Sparisjóðurinn reyndist hins vegar ekki traustsins verður. Við fall Sparisjóðsins í Keflavík töpuðu margir miklum fjármunum. Flestir þeirra gerðu sér vonir um að við uppgjör ætti bankinn eignir sem skiluðu sér til eigenda hans. Þær vonir rættust ekki því að sjóðurinn stóð strípaður eftir fallið og greiða þurfti um 20 milljarða úr ríkissjóði til að bjarga almennum innstæðum. Við slíkar aðstæður er eðlilegt að menn velti fyrir sér hvernig standi á þessum ósköpum. Hvers vegna var fall Sparisjóðsins í Keflavík svo hátt? Voru það ákvarðanir stjórnenda bankans sem gerðu fallið svo stórkostlegt? Voru það kannski ákvarðanir stjórnarmanna sem mestum usla ollu? Voru þeir sem bankinn lánaði peninga ekki traustsins verðir? Yfir þessu hafa Suðurnesjamenn velt vöngum og beðið eftir þeirri rannsóknarskýrslu sem við ræðum hér í þeirri von að í henni væru svör við þessum áleitnu spurningum. Nefndin sem skrifaði skýrsluna vísaði 21 máli til frekari skoðunar. Ekki er vitað hvaða mál það eru en það hlýtur að skýrast fljótlega. Suðurnesjamenn vilja fá svör við því hvernig sparisjóðurinn þeirra, sem árlega gumaði af svo feiknargóðri afkomu og blómlegu búi, gat hrunið með svo miklum skelli og tjóni fyrir stofnfjáreigendur sem og skattgreiðendur í landinu. Því hefur verið haldið fram að í raun hafi Sparisjóðurinn í Keflavík verið rekinn með tapi í alllangan tíma fyrir hrun ef litið væri einungis til grunnstarfsemi hans. Síðustu árin hafi gengishagnaður af hlutabréfum í Kaupþingi og síðar Existu verið ástæðan fyrir jákvæðum tölum í bókhaldi bankans. Þetta staðfestir rannsóknarskýrslan um fall sparisjóðanna. Þessar eignir skiluðu hagnaði ár eftir ár og virði þeirra hækkaði stöðugt um tíma, þ.e. bókfært virði, hagnaðurinn var í bókunum en ekki í raunverulegum krónum. Þessi bókfærða eignastaða gerði það meðal annars að verkum að sparisjóðurinn átti auðvelt með fjármögnun. Ástandið innan sparisjóðsins virðist ekki hafa gert ríka kröfu til stjórnenda bankans um að vanda reksturinn. Það var næstum því sama hvað gert var, sparisjóðurinn skilaði flottum ársreikningi vegna þessara eigna sem hækkuðu stöðugt í verði. Við þessar aðstæður má segja að tengslin við nærumhverfið hafi frekar verið ógn en stuðningur. Lánveitingar voru til starfsmanna og fyrirtækja þeirra, bæjarfulltrúa og fyrirtækja þeirra, fyrirtækja tengdum stjórnarmönnum o.s.frv. Veð voru ótrygg í mörgum tilfellum og því virði eigna sparisjóðsins ekki mikið þegar á reyndi. Sparisjóðurinn í Keflavík virtist einnig hafa verið nýttur sem tæki til að tryggja að sumir viðskiptavinir hans gætu orðið ríkir eins og margir aðrir á þessum tímum. Haustið 2008 átti Sparisjóðurinn í Keflavík í miklum vanda, m.a. lausafjárvanda. Sveitarstjórnarmönnum var talin trú um að vandinn væri tímabundinn og mikilvægt væri að sveitarfélögin yfirgæfu ekki bankann heldur legðu til hans allt það fé sem mögulegt væri. Sveitarstjórnarmenn lögðu áherslu á að leitað væri leiða til að varna falli sparisjóðsins enda ríkir hagsmunir stofnfjáreigenda og annarra íbúa í húfi. Sveitarfélögin höfðu selt hlut sinn í Hitaveitu Suðurnesja um mitt ár 2007 og geymdu stærstan hluta sjóða sinna í reikningum sparisjóðsins. Að því kom að greiða þyrfti fjármagnstekjuskatt upp á um 1 milljarð kr. til ríkisins og sveitarfélögin þurftu að greiða það af reikningum sínum í sparisjóðnum haustið 2008. Sparisjóðurinn leitaði til fjármálaráðuneytisins og fór þess á leit að ríkissjóður stofnaði sérstakan innlánsreikning hjá Sparisjóðnum í Keflavík til að taka á móti þessum skattgreiðslum frá sveitarfélögunum. Fram kemur í skýrslunni að á þeim tíma hafi lausafjárstaða sparisjóðsins ekki verið nema tæpar 255 millj. kr. upp í þennan milljarð og sparisjóðurinn ekki rekstrarhæfur ef til útgreiðslunnar hefði komið. Fjármálaráðuneytið heimilaði stofnun reikningsins að höfðu samráði við Seðlabanka Íslands. Rökin voru þau að verið væri að vinna úttekt á stöðu sparisjóða í landinu og ráðuneytið hefði ákveðið að verða við þessari bón sparisjóðsins á meðan beðið væri niðurstöðu vinnuhóps. Fjármálaráðuneytið taldi að um lausafjárvanda væri að ræða, eins og stjórnendur bankans héldu fram, en ekki eignavanda. Með stofnun reikningsins var hugsunin sú að brúa bilið á meðan lausafjárvandinn gengi yfir. Í desember 2008 greiðir Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar inn á viðskiptareikning sinn í sparisjóðnum tæpar 1.230 milljónir, en félagið átti að standa skil á þeirri upphæð til ríkissjóðs vegna sölu eigna á flugvallarsvæðinu. Með réttu hefði félagið átt að greiða þessa upphæð til Seðlabanka Íslands en greiddi hana inn á viðskiptareikning sinn í sparisjóðnum. Skattar af fjármagnstekjum viðskiptavina sparisjóðsins voru eftir munnlegt samráð við fjármálaráðuneytið skráðir sem innlánsskuldbinding við ríkissjóð upp á 929 millj. kr. Heimild fjármálaráðuneytisins átti einungis að taka til greiðslu sveitarfélaga á fjármagnstekjuskatti. Samningsgreiðslur Þróunarfélags Keflavíkur, greiðsla á staðgreiðslu fjármagnstekjuskatts og greiðsla ónefnds einkahlutafélags inn á innlánsreikning ríkissjóðs í Sparisjóðnum í Keflavík voru gerðar án heimildar fjármálaráðuneytisins. Á þessum tíma var pólitískur þrýstingur á fjármálaráðuneytið um að bjarga því sem menn töldu tímabundinn lausafjárvanda sparisjóðsins. Hugsanlega hefði fjármálaráðuneytið staðist þann þrýsting ef fjármálaráðherra hefði ekki verið fyrsti þingmaður kjördæmisins og aðstoðarmaður hans bæjarfulltrúi sjálfstæðismanna í Reykjanesbæ. Kannski hefði Þróunarfélagið ekki lagt greiðslu vegna sölu eignar ríkisins inn á reikning sparisjóðsins ef stjórnarmaður félagsins hefði ekki verið bæjarstjóri Reykjanesbæjar og formaður stjórnar sparisjóðsins fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í Reykjanesbæ. Þessum spurningum fáum við ekki svarað en ljóst er að hagsmunir voru þarna samofnir.

Frú forseti. Eins og rakið er í rannsóknarskýrslunni eiga sparisjóðirnir sér langa sögu og tengsl við samfélög og mannlíf víða um land. Tilgangur sparisjóða var að þjóna nærsamfélagi sínu og gera það á öðrum forsendum en hefðbundnir viðskiptabankar. Eðli málsins samkvæmt sinntu sparisjóðir fyrst og fremst einstaklingum og smærri fyrirtækjum. Hagnaður sparisjóðanna átti síðan að verða eftir í heimabyggð, góðum málum til framdráttar. Rekstrarform sparisjóðanna og tengsl þeirra við einstök byggðarlög gerðu þá að vinsælum fyrirtækjum. Sjóðirnir voru heimaprýði og unnu að almannahag. Viðhorf fólks til sparisjóðanna hafa á stundum verið rómantísk fremur en raunsæ, ef svo má að orði komast. Eftir fall bankanna haustið 2008 varð það mörgum áfall að uppgötva að rekstur margra sparisjóða var síst betri en bankanna. Mörgum sparisjóða varð ekki bjargað og aðrir þurftu ríkulega aðstoð ríkissjóðs. Það þarf því ekki að koma á óvart að þegar rannsóknarskýrslan um fall bankanna lá fyrir var almennur þrýstingur í samfélaginu og breiður stuðningur á Alþingi við að sparisjóðirnir yrðu einnig rannsakaðir. Ég tek undir orð hv. þm. Vilhjálms Bjarnasonar og stend með því að þessar rannsóknir hafi farið fram. Ég tel þær nauðsynlegar á leið samfélagsins út úr hruninu. Kostnaður af svona rannsóknum á að sæta aðhaldi eins og öll önnur útgjöld ríkissjóðs, en rétt er að benda á að kostnaðurinn af rannsóknum á bankahruninu nemur um 0,1% af því tjóni sem hrunið olli ríkissjóði og þar með okkur, borgurum þessa lands. Í rannsóknarskýrslunni kemur fram að allt frá árinu 1999 hafi verið tap á hefðbundnum kjarnarekstri sparisjóðanna en þensla bóluáranna taldi mönnum trú um að reksturinn væri í lagi. Exista var tímabundinn bjargvættur sparisjóðanna en einnig myllusteinn um háls þeirra. Í skýrslunni er rakin svipuð saga og varðaði bankana þrjá. Markmiðið var að vaxa hratt, ná sér í erlent fjármagn og stunda áhættusöm útlán. Gróðinn var mikill um tíma og græðgin taumlaus. Arðgreiðslur sumra sparisjóða segja sína sögu um það hugarfar sem hér réð ríkjum. Arðgreiðslur voru stundum meiri en hagnaður. Svo var sérstakt ráðgjafarfyrirtæki á vegum sparisjóðanna sem leitaði að verkefnum til að fjárfesta í eða lána til og það fé er nú að mestu tapað. Vildarvinir fengu meira en aðrir og lánað var gegn ónógum veðum. Í stuttu máli má segja, og það er það sem ég hef náð að kynna mér af þessari ítarlegu skýrslu á þessum mjög svo stutta tíma, að meginlærdómurinn sé sá að vanda þurfi betur lagasetningu frá Alþingi, að hlutafélagavæðing sparisjóða hafi ekki verið nægilega vönduð og undirbúin. Hún var, eins og segir í skýrslunni, góð fyrir eigendur stofnfjárbréfa en ekki sparisjóðina sjálfa. Svo höfum við líka enn eina ferðina fengið frekari staðfestingu á því að standa þurfi vörð um bankaeftirlit. Í því samhengi væri kannski gott að hætta í þingsal endurteknum kvörtunum um eftirlitsiðnaðinn og skaðsemi hans. Það er líka rétt að geta þess, frú forseti, að það er ein rannsókn eftir sem Alþingi er búið að samþykkja, rannsókn á einkavæðingu bankanna. Hún ætti að standa þeim þingmönnum nærri sem tala um vandaðri vinnubrögð þingsins því að þar er dæmi um mjög óvönduð vinnubrögð þingsins og framkvæmdarvald sem brást fullkomlega trúnaði bæði þingsins og almennings á Íslandi. Ég vona að í forsætisnefnd sé verið að ræða með hvaða hætti eigi að fara að vilja þingsins og fara í þá rannsókn því að grundvöllur að lýðræðissamfélagi er að fólk fái skýringar á því þegar þeim sem er falið sem kjörnum fulltrúum að fara með löggjafar-, fjárveitinga- og eftirlitsvald getur orðið svo alvarlega á í messunni. Það var merkilegt að eftir hið mikla hrun opnaðist tímabundið fyrir hugmyndir um endurskoðun og endurmat. Mér hefur á síðustu vikum og dögum gefist tækifæri til að ferðast aftur til hruntímans vegna þess að ég hélt opinberan fyrirlestur um hrunið og rifjaði upp atburðarásina. Það var merkilegt ferðalag. Þarna opnuðust ákveðnar gáttir og það var talað um að nú væri mikilvægt að kalla konur til. Konan var kölluð til, hún varð forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, konur urðu bankastjórar, konum fjölgaði á Alþingi og í ýmsum stjórnum. Nú er hins vegar minna talað um það. Það er eins og fennt hafi yfir það í kappi ýmissa karla um að endurrita söguna og hafa áhrif á það hvernig sagan er túlkuð. Það er eins og fennt hafi yfir það á þeim átakatímum sem hafa staðið yfir þegar keppst er um vald og auð og valdið til að úthluta auði. Þá gleymdust kerlingarnar. Þingmannanefndin sem fór yfir rannsóknarskýrslu Alþingis lét kynjagreina skýrsluna og ég rifjaði það líka upp í þessari vinnu minni. Þar er talað um að breytingar á húsnæðiskerfinu í aðdraganda hrunsins hafi verið mjög kynjaðar þar sem dregið hafi verið úr möguleikum til félagslegs húsnæðis sem auðvitað kemur konum vel sem sjá margar einar fyrir heimili á lágum tekjum. Líka var bent á að framkvæmdir vegna Kárahnjúkavirkjunar hefðu verið mjög kynjaðar. Það var lítið atvinnuleysi karla á Austurlandi en mikið atvinnuleysi kvenna. Aðgerðirnar miðuðu að atvinnusköpun fyrir karla, bæði á framkvæmdastigi og eftir að verksmiðjan var risin, auk þess sem andstaða kvenna var meiri á Austurlandi við þessar framkvæmdir en karla. Enn fremur var bent á að skattalækkunaraðgerðir ríkisstjórnarinnar hefðu verið kynjaðar. Þær hefðu hentað betur körlum með tiltölulega háar tekjur en þeim fjölmennu lágtekjuhópum kvenna sem reiða sig meira á tilfærslur frá hinu opinbera sem og opinbera þjónustu. Ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur var með ýmsar áherslur og ég ætla ekki að fara yfir þær núna. Hvað blasir hins vegar við okkur nú þegar búið er að leggja fram frumvarp um spilavíti þar sem spennufíkn og græðgi eru í skurðpunkti? Það er svolítið kaldhæðnislegt að það gerist á þessum tímum. Við erum að skera niður samkeppnissjóði, leggja áherslu á Sundabraut í staðinn fyrir spítala, spilavíti en ekki Hús íslenskra fræða og skattalækkanir þegar heilbrigðiskerfið og menntakerfið sárvantar fjármuni. Gömlu karlarnir eru búnir að senda ungu strákana inn í stjórnmálin og eldri karlar fá að spreyta sig í bankakerfinu eftir að ungu körlunum mislukkaðist þar. Frú forseti. Ég biðst velvirðingar á að hafa farið út fyrir efni skýrslunnar en mér finnst ágætt að rifja upp hvar við erum á vegi stödd í úrvinnslu hrunsins. Því miður er ég ekki sátt við þá mynd sem blasir við. Hún er ekki í anda þeirra áherslna sem jafnaðarmenn standa fyrir. Ég vil því höfða til frjálsra kvenna og frjálsra karla sem eru laus undan oki gömlu valdaklíkanna og láta ekki stjórna sér, til að taka höndum saman um það að koma Íslandi aftur inn á braut endurskoðunar og endurmats þannig að við reynum að byggja hér upp samfélag sem er lífvænlegt til lengri tíma. Miðað við þá stefnu sem nú er lagt upp með af hinni ungu ríkisstjórn, yngstu ríkisstjórn lýðveldissögunnar, kaldhæðnislegt sem það hljómar, erum við ekki á réttri braut. Ég hefði viljað fá betra tækifæri til að kynna mér skýrsluna, frú forseti, áður en þessi umræða hefði farið fram. Þó að rökin hafi verið að þetta hafi alltaf verið gert með fyrri rannsóknarskýrslur er kannski tími til kominn að við hættum að gera endilega hlutina eins og þeir hafa alltaf verið gerðir. Það væri ágæt byrjun.