Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti! Af því að hv. frsm. er ekki viðstaddur, vil ég leyfa mér að gera grein fyrir afstöðu n. Annars er n. alveg sammála, svo að ég vænti þess, að málið geti gengið fram þess vegna. Eins og hv. þdm. er kunnugt, er ætlazt til þess í frv., að ríkissjóður byrji að borga það, sem honum ber samkv. lögum, og 1. gr. frv. gerir ráð fyrir því á þann hátt, að ríkissjóður taki að sér afborganir af erlendu láni, sem nemur nú 3/4 úr millj. Hæstv. fjmrh. hefir komið á fund n. og tjáð henni nokkur vandkvæði á því, að ríkið taki að sér skuld erlendis. En hann bauðst til að sjá um, að sett yrði á fjárlög, sem innan skamms verða samþ., fyrsta greiðsla ríkisins til sjóðsins. Þó treysti hann sér ekki til að fara hærra en í 60 þús. kr. á þeim fjárlögum. N. sá engan kost annan en að ganga að þessu, og varð það að sætt í málinu. Þetta varð til þess, að færa verður neðar hámark lánsupphæða úr sjóðnum, og ekki er hægt að lækka vextina eins og til var ætlazt, þar sem 60 þús. eru aðeins helmingur þess, sem vonazt var eftir. Þess vegna verður n. að leggja til, að hámark lána verði 10 þús. í stað 48 þús., og að í stað þess að lækka vexti úr 6% í 5% skuli þeir verða 51/2%. En jafnframt verður eins og í frv., sleppt þeim aukagjöldum, sem runnið hafa í varasjóð 1%) og tryggingarsjóð (1/4%). Það má fullyrða, að þetta er til mikils léttis fyrir viðskiptamenn sjóðsins, og eykur að mun lánveitingar hans. Ég vil eindregið mæla með því, að frv. verði samþ. með þessum breytingum.

* Flm. (Jón Pálmason): Fjvn. hefir athugað þessa stofnun eins og margar aðrar. Við sjálfstæðismennirnir í n. teljum eftir atvikum réttast að leggja hana niður, vegna þess að fyrirsjáanlegur er tekjuhallarekstur á henni á næstunni, og líklega því meiri sem lengra liður, a. m. k. ef ekki er ráðizt í stórbyggingar hennar vegna. Það hafa komið upplýsingar um það frá vegamálastjóra, að á næstunni þurfi að auka húsrúm fyrir áhöld og verkfæri vega- og brúagerða, og að ef horfið verði að því ráði að leggja niður starfsemi landssmiðjunnar, megi taka húsnæði hennar til að geyma áhöldin. Þá mætti spara verulega fjárhæð. bæði kostnað við áhaldageymslu og það fé, sem landssmiðjan þarf, ef hún á að haldast við og hús hennar að aukast. Ég skal ekki fara nánar út í málið. Ég geri ráð fyrir, að frv. verði athugað vandlega í n. Við flm. sjáum ekki þörf á að reka ríkisfyrirtæki á þessu sviði með rekstrarhalla, því að það er til nóg af smiðjum til að vinna verkin, svo að engin vandræði yrðu úr því, þó að þessi smiðja legðist niður. Ég vil svo leggja til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn.

*Bjarni Bjarnason: Það má vera, að að því komi, að rétt þyki að leggja niður Landssmiðjuna. En ég gerði grein fyrir því við 2. umr. fjárlfrv., að enn sýndist mér ekki sérstök ástæða til þess. Hingað til hefir landssmiðjan skilað nokkrum hagnaði og greitt vexti af því stofnfé, sem ríkissjóður hefir lagt henni til. Og enn má benda á, að ekki er gott að segja um það. hve mikla þýðingu það hefir fyrir vinnu, að landssmiðjan sé til í þeirri samkeppni. En hún var stofnuð með það fyrir augum, að þar fengist viðgerð á skipum ríkisins. Ég hefi ekki á taktelnum neinar skýrslur og sönnunargögn, hvaða þýðingu þetta hefir haft, en ég geri alveg fullkomlega ráð fyrir, að einmitt þetta. að hægt hefir verið fyrir ríkið að leita til sinnar eigin stofnunar, hafi beint og óbeint mikla þýðingu fyrir verðlag á vinnu í þágu ríkisins. Því vil ég endurtaka það, að þá fyrst þegar það er sýnt, að landssmiðjan getur ekki borið sig, þrátt fyrir það, þótt búið sé sæmilega að henni, er vitanlega rétt að leggja hana niður. Hvort hún hefir haldið niðri verði á slíkri vinnu, sýnir sig þá vitanlega. Ennfremur þegar til þess kemur að ákveða, hvort skuli byggja fyrir landssmiðjuna, þá kostar það vitanlega mikið fé, en það útilokar á engan hátt, að landssmiðjan geti borgað sig. Ég vildi því vænta þess, að sú n., sem hefir þetta mál til meðferðar, athugi það með mikilli nákvæmni áður en hún leggur til, að landssmiðjan verði þegar lögð niður.

* Flm. (Jón Pálmason): Ég þarf náttúrlega ekki mikið að svara hv. 2. þm. Árn. út af þessu. En mér skildist á honum, að það gæti fyrst komið til mála að leggja þetta fyrirtæki niður, þegar reynslan væri komin, að það bæri sig ekki, ef sæmilega væri að því búið. Nú er það upplýst, og það veit náttúrlega hv. þm., að það eru ekki neinar líkur til, að fyrirtækið beri sig eins og nú stendur. Og samkv. upplýsingum forstjóra landssmiðjunnar telur hann, að eina vonin til þess að geta rétt fyrirtækið verði að ráðast í talsvert stórar og dýrar byggingar. Þess vegna vil ég undirstrika það, sem ég gat um áðan, að um tvær leiðir er að velja. Annaðhvort gera upp þetta fyrirtæki eða ráðast í dýrar byggingar, og þá myndi þurfa að verja allmiklu fé í húsrúm undir áhöld o. fl. Þegar þesskonar hlutir eru nokkurn veginn fyrirfram augljósir, þá sé ég ekki neina ástæðu til að bíða þangað til fram kemur reikningslega á pappírnum, hve tapið er mikið á fyrirtækinu. Viðvíkjandi því, að landssmiðjan hafi haldið vinnulaunum lægri að undanförnu fyrir ríkið en ella myndi hafa orðið, þá er náttúrlega á hvorugan kantinn hægt að færa sönnur fyrir því. Þessu má þó gera ráð fyrir í byrjun, að hjá þessu fyrirtæki hafi þetta verið svo. En eftir þeim upplýsingum, sem við flm. höfum aflað okkur, virtist okkur stjórnarandstæðingum ekki neinar líkur til, að sú vinna, sem ríkið þarf að láta framkvæma, verði dýrari hjá öðrum fyrirtækjum. Ef ákvörðun væri tekin um þetta af Alþingi, að leggja niður landssmiðjuna, eins og við leggjum til, og það gert í samráði við vegamálastjóra og vitamálastjóra, þá mætti taka til athugunar, hvort ekki væri hægt að koma á samningum til fleiri ára við önnur fyrirtæki um það, sem ríkið þarf að láta vinna á þessu sviði. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til, nema tilefni gefist frekar, að orðlengja um þetta. Ég vænti, að deildin geti samþ. að láta málið halda áfram eins og ég hefi lagt til.

*Emil Jónsson: Fyrir einu eða tveimur árum síðan voru hér samþ. lög um stofnun landssmiðju. Þessi lög eru ekki komin til framkvæmda ennþá. Og nú ber hv. þm. A.-Húnv. ásamt fleirum fram frv. um það, að þessi stofnun verði lögð niður, áður en þau lög, sem Alþ. hefir sett, hafa verið framkvæmd. Ég sannast að segja skil ekki almennilega í, hvað fyrir þm. vakir. Það var að vísu þannig, að þessi lagasetning mætti nokkurri mótspyruu frá flokki þessara hv. þm., og þeir hafa alla tíð verið því andstæðir að þessi smiðja væri rekin í harðvítugri samkeppni, eins og hún hefir verið, við þær verksmiðjur, sem hér eru starfræktar. Það kæmi mér ekki óvart, að einhverjar dýpri ástæður liggi til grundvallar fyrir þessu frv. heldur en fram hafa komið, og ég hygg, ef hv. þm. færi að rannsaka ýmsar þær framkvæmdir, sem nú hafa verið gerðar í landssmiðjunni fyrir hið opinbera, að hann sæi, hver afleiðingin yrði, ef hans frv. yrði samþ., þ. e. að reikningar fyrirtækja þeirra, sem vinnuna framkvæmdu fyrir ríkið, yrðu ekki lægri. Að gera samninga um þessi verk til margra ára nær ekki nokkurri átt. En það sagði hv. þm. af því hann veit ekki, hvað hann er að tala um. Ef á að gera samninga við fyrirtæki um framkvæmt verks eftir 2 til 3 ár, getur verðlag og kaup manna og annað slíkt verið svo langt frá því, sem nú er, að slíkt er alveg ómögulegt. Það, sem tryggt er með starfi landssmiðjunnar, er, að þar fæst unnið fyrir kostnaðarverð, sem alls ekki er tryggt á neinum öðrum stað. Með lögum frá 1936 var gert ráð fyrir því, að ríkissjóður ábyrgðist nokkrar fjárgreiðslur til landssmiðjunnar til þess hún gæti byggt yfir sig viðunandi húsakynni og aflað nokkurra nauðsynlegra tækja. Landssmiðjan byrjaði af mjög miklum vanefnum og hefir ekki fram á þennan dag fengið þau nauðsynlegu tæki til að geta staðið sig í samkeppninni. En að vísu er nú landssmiðjunni ákveðin nokkur lóð, þar sem hún starfar, og þeim stofnunum öðrum, sem hafa þar hús, verður sagt að flytja þau. En ekki hefir ennþá fengizt ákvörðun um, hvort byggðar yrðu þær byggingar, sem lögin mæla fyrir, og þær vélar yrðu fengnar, sem nauðsynlegar eru. Á þessum undanförnu starfsárum hefir landssmiðjan þó, ef allt er tekið sem heild, ekki skilað halla fyrir ríkissjóð a. m. k. sem neinu nemur, heldur yfirleitt hagnaði. Að leggja hana niður að þeirri ástæðu er ekki að ræða um. Ég er sannfærður um, að þetta getur borgað sig fyrir ríkissjóð, eins og hv. 2. þm. Árn. segir, að leggja fram nokkurt lán til húsbyggingar og vélakaupa til þess að fá reksturinn færðan í betra horf. Því eins og kunnugt er, verða svona stórar framkvæmdir sem þessar, skipaviðgerðir og annað, ekki unnar á neinn hátt „ökomomiskt“ nema fullkomnustu tæki og annað sé til staðar. Ég held því, að þetta frv. sé fram komið alveg að tilefnislausu, og ekki ástæða til að láta það fara til n. Ég mun þó ekki setja mig á móti því. Ég held, að það væri fullt eins mikil ástæða til að vísa frv. til iðnn. eins og fjhn. En ég geri ekki ráð fyrir, að flm. ætlist til, að frv. gangi fram á þessu þingi, svo seint sem það er fram komið.

*Pétur Ottesen: Hv. 7. landsk. var með einhverjar dylgjur í garð okkar flm., að einhverjar dýpri ástæður lægju til grundvallar fyrir þessu frv. heldur en þær, sem um hefði verið rætt. Ég læt mér náttúrlega í léttu rúmi liggja, hvað hv. 7. landsk. kann að gera okkur upp í þessu efni, og skol ég þess vegna ekki fara frekar út í það. Aðalflm. þessa frv. hefir gert grein fyrir því hér. Það er svo komið rekstri þessa fyrirtækis, að haldi það áfram, verður það rekið með allverulegum halla á yfirstandandi ári og næstu árum. Þess vegna mun ekki vera að ræða um áframhaldandi starfsemi hjá þessari stofnun, nema með fjárhagslegri ábyrgð frá ríkinu. Hitt er og landskunnugt, að frá upphafi vega hefir ekki frá hálfu landssmiðjunnar verið að ræða um að halda niðri verðlagi í þessu landi á smíðum eða öðru slíku. hað er kunnugt, að þar sem um útboð hefir verið að ræða, hefir þessi stofnun orðið að lúta í lægra haldi í mjög mörgum tilfellum, af því hún hefir ekki getað keppt við þau fyrirtæki, sem fyrir eru í landinu, um framkvæmd á þeim verkum. Það er fyrirsjáanlegt, ef haldið verður áfram þessari starfsemi, að fjárhagslegt tap verður nú og næstu ár fyrir ríkissjóð. Þótt náttúrlega vel megi vera, að hv. 7. landsk. víli það ekki fyrir sér að offra nokkuð miklu til að koma þessari grein smíðanna úr höndum einstakra manna í þjóðnýtingu, eins og þau lög eru byggð á, sem nú hafa gilt í 2 til 3 ár. Framsfl. vildi freista þess, að færa þessa grein smíðanna í landinu yfir í ríkisrekstur, en sem vænta mátti og reyndar vitað var, að ekki myndi leiða til neins annars en vera fjárhagslegur baggi á ríkinu í samkeppni við önnur hlíðstæð fyrirtæki í landinu. Ég held þess vegna, að með þeim horfum, sem nú eru um rekstur á þessu sviði, sé áhorfslaust að gera ráðstafanir til að gera upp reytur þessa fyrirtækis og reyna að koma því, sem þar er, í verð og tela það bæði vitamálastjóra og vegamálastjóra að gera það bezta, sem hægt er í þessu efni. Því þó að reynt sé að búa vel í haginn með því að halda að fyrirtækinu viðgerð á skipum og öðru slíku, þá er ekki að vænta af því nema taprekstrar, eins og skýrsla forstjóra þessarar stofnunar ber með sér og fyrir liggur í fjvn. því er náttúrulega borið við að vísu, að vanti stórar byggingar fyrir þetta fyrirtæki, og það er reynt að breiða yfir tapreksturinn með því, að það hafi ekki haft þá aðstöðu, sem þyrfti til að sýna betri útkomu. Það er vitað að það fyrirkomulag, sem ríkisrekstur þessi byggist á, felur það eitt í sér, að það er ekki að vænta neinna úrbóta frá því, sem menn geta átt von á með því að reka þessa starfsemi á frjálsum grundvelli. Það er bara þessi trú sósíalista, sem liggur á bak við það og algerlega rekst á við veruleikann. Það hefir verið vitnað í, að sum árin hafi reikningslega ekki orðið tap á þessari stofnun. En það er vitað, að hún á útistandandi 100 þús. kr. eða meira. Og eftir að búið væri að gera upp skuldirnar, gæti orðið annað uppi á teningnum en reikningar stofnunarinnar sýna, og vitað er og viðurkennt af hlutaðeigendum, að sumt af þessum skuldum er fullkominn vonarpeningur. Það er alveg rétt, að þetta frv. er seint fram komið. Við reyndum í fjvn. að fá samkomulag um að létta þessari fyrirsjáanlegu byrði af ríkinu, og þess vegna varð meiri dráttur á því en eðlilegt er. Enda getur vel verið, að þrátt fyrir það, þó að veldi sósíalista hafi kannske minnkað, er þeir drógu ráðh. sinn úr stjórn, þykist þeir standa það föstum fótum í ríkisstj. og á Alþingi, að þeir séu þess megnugir að koma í veg fyrir, að horfið verði í þessu efni út af ríkisrekstrarbrautinni. Ef svo er, þá skiptir ekki miklu máli, hvort þetta frv. er borið fram fyrr eða síðar á þinginu.