Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fyrri kafla (Hannes Jónsson) [óyfirl.]: Fyrir hönd n. hefi ég frekar lítið að segja. Hún ber fram nokkrar smábrtt. á þskj. 408, og skal ég fara um þær nokkrum orðum. Fyrsta brtt. er hækkun á gjöldum til símans. Þar eru nokkrir kostnaðarliðir, sem hafa verið of lágt áætlaðir, og er sýnilegt, að verður að hækka. Það eru aðallega vextir af skuld, sem á símanum hvílir, ennfremur vextir af húseign á Seyðisfirði, og lóðum í Reykjavík og Hafnarfirði. Sama er að segja um 2. brtt. Þar hefir n. bætt við aths.: „Til viðauka símakerfa, smærri efnis- og áhaldakaupa, afborgun af húseign á Seyðisfirði o. s. frv.“. Þessi aths. hafði staðið þarna áður, en fallið niður af vangá, en er nú tekin upp aftur samkv. ósk landssímastjóra. Ennfremur er bætt aths. við kaflann um nýjar símalínur. Hún hefir einnig staðið aður í fjárlögum, og er þess efnis, að fjárveitingar til nýrra símalína skuli vera því skilyrði bundnar, að samkomulag náist við hlutaðeigandi héruð. Þessu áleit n. að rétt væri að halda. Næstu tvær brtt. eru leiðréttingar á því, sem n. áður hafði ákveðið, af því að hana vantaði nægar upplýsingar um þetta atriði, augnlækningastörf í Reykjavík. Búið var að lækka styrk til þessarar starfsemi niður í 500 kr., og til Ólafs læknis Þorsteinssonar úr 1000 kr. niður í 500. Nú leggur n. til, að báðir þessir liðir verði hækkaðir upp í 800 kr. Næst koma till. um vegafé. Við 2. umr. komu fram allróttækar brtt. við brtt.n. þær voru flestar teknar aftur þá, og hefir n. nú gefizt kostur á að athuga þær. Niðurstaðan af þeim athugunum hefir orðið sú, að n. leggur nú til, að 1500 kr. fjárveiting til Vatnsskarðsvegar verði felld niður, en þessu fé skipt niður til vega á 3 þeim stöðum, sem n. taldi mesta þörf á, að vegir kæmu sem fyrst. Þar af fær Hofsósvegur 5000 kr. Af þessum vegarspotta er búið að leggja 3 km., frá Kolku og norður eftir, en oftastnær er ófært frá þessum vegarspotta að Óslandi. Ef þessi litli vegarspotti væri lagður, væru stöðugar bílasamgöngur mögulegar við Hofsós og vegina þar um kring. N. leit svo á, að þarna væri um mjög brýna þörf að ræða, og leggur því til, að þessi fjárveiting verði lögð fram. Þá hefir n. lagt til, að Bakkafjarðar og Geithellnavegur fai hvor sínar 5000 kr. N. áleit, að þessir vegir væru mest aðkallandi af þeim vegum, sem komu fram í brtt. við 2. umr. Má vera, að n. hafi þar yfirsézt, því að mjög er erfitt að skera úr, hvar þörfin er mest í þessum efnum. Að öðru leyti hefir n. ekki borið fram brtt. við vegal., og stendur því við það sama og n. hafði áður ákveðið. Ég mun ekki fara frekar út í þau mál fyrr en hv.þdm. hafa talað fyrir brtt. sínum viðvíkjandi fjárveitingum til vega. Þá er í brtt.n. dálítil aths. við fjárveitinguna til ríkisskipanna, svohljóðandi: „- enda fari um launagreiðslu til yfirmanna skipanna eftir lögum nr. 63, 7. maí 1928“. Meining n. er sú, að launagreiðslur til þessara manna verði í samræmi við launagreiðslur yfirmanna á strandvarnarskipunum, því að eðlilegt virðist, að þessir yfirmenn hafi svipuð laun. Með þessu væri ríkissjóði sparaðar 20–30 hús. kr. á hverju ári. Þá koma tvær smábrtt. við 18. gr. fjárl. Um fyrri liðinn er það að segja, að maðurinn, Sigurgarður Sturluson, er dáinn, og fellur því út af fjárlögum. Seinni till. er nýr liður, 300 kr. styrkur til Álfheiðar Blöndal. Þessi till. er gerð samkv. venju, sem skapazt hefir undanfarin ár um póstmannaekkjur. Þetta eru þá þær brtt., sem n. leggur til, að gerðar verði á frv., og eins og hv. dm. sjá, eru þær hvorki margar eða miklar, en samt í þá att að færa áætlanir fjárlaganna í réttlátara horf. Ég mun þá láta frekari umr. um þessar till. bíða, þar til hv. dm. hafa talað fyrir sínum brtt. En ég ætla að nota tækifærið til þess að tala fyrir lítilli brtt., sem ég flyt á þskj. 430. Á undanförnum þingum hafa verið færð inn á 18. gr. fjárl. eftirlaun handa ýmsum póstum. Við 2. umr. komst ein slík upphæð í fjárlögin, og helzt lítur út fyrir, að ýmsar séu á leiðinni þangað. Björn sá Jónsson, sem brtt. mín ræðir um, er búinn að vera póstur í 20–30 ár. Að vísu ekki á sérstaklega erfiðri leið, en þó hafa ýmsir póstar komizt á eftirlaun, sem enn hægari leið hafa haft. Ég þarf ekki að hafa langa framsögu fyrir þessari beiðni. Hún lá fyrir á vetrarþinginu, en varð þá, sem fleira, ekki afgreitt. Við vissum allir, að á sumarþinginu var alvarlega verið að hugsa um að hætta að taka þessa liði upp, og því var hún ekki borin fram þá, enda hreinsaði Ed. allar slíkar fjárveitingar burt. Nú sýnist mér stefnan orðin önnur í þinginu, þar sem nú liggja fyrir margar beiðnir um eftirlaun handa póstum, og fyrst svo er, álít ég rétt að láta þennan fljóta með, svo að hann komist í fjárlögin eða sæti þá sömu meðferð og aðrir stéttarbræður, ef hv.Ed. tekur sömu afstöðu og í sumar. Ég tel óþarft að fjölyrða um starf þessa manns. Á vetrarþinginu í fyrra lágu fyrir vottorð þau og allar þær upplýsingar, sem Alþingi er vant að krefjast í svona tilfellum. En ég álít sjálfsagt, að eitt sé látið ganga yfir alla þessa pósta, annaðhvort verði þeir allir viðurkenndir verðir eftirlauna eða þá að enginn fái þau. Ég mundi ekkert verða óánægður, þótt þessi brtt. mín yrði felld, ef þingið tæki upp þá stefnu að veita engin slík eftirlaun, en verði það upp tekið að veita einhverjum slíkan styrk, vona ég, að þessi fái að fylgja með.

Pétur Ottesen Ég á ásamt hv. 2. þm. Skagf. fjórar brtt. við fjárlagafrv. nú við þessa umr. Við höfum ekki sett við þessar till., að þær væru frá minni hl. fjvn., en þær eru þó allar um atriði, sem ágreiningur varð um í n., þannig að meiri hl. var þeim andvígur. Allar þessar till. eru um niðurfærslu á gjaldaliðum, og mundi lækkunin nema, ef allar till. yrðu samþ., um 100 þús. kr., eða nánar tiltekið 103 þús. kr. Fyrsta till., sem við flytjum, er niðurfærsla á gjöldum til toll- og löggæzlu. Samkv. lögum frá 1930 eru nú í fjárlfrv. áætluð 70 þús. kr. útgjöld í þessu augnamiði, og ég skal taka það fram, að þessi upphæð er að öllu leyti viðbót við það, sem veitt er til toll- og löggæzlu í landinu samkv. lögum frá 1917. Ég verð að segja það sem okkar skoðun, að þótt þessar 70 þús. kr. yrðu lækkaðar niður í 30 hús., eins og við förum fram á, þá er ekki annað hægt að sjá en að mjög sé sómasamlega séð fyrir þessum hlutum. Ég geri ráð fyrir því, að bent verði á, að af þessari lækkun leiði of mikla skerðingu á þeim starfskröftum, sem að þessu vinna, einkum hér í Reykjavík. Ég vil í því sambandi benda á það, að til skamms tíma, eða til ársins 1929, tóku lögregluþjónar Reykjavíkur drjúgan þátt í tolleftirlitinu hér, jafnframt lögreglueftirliti á götum bæjarins. Þá munu lögregluþjónar bæjarins þó ekki hafa verið fleiri en 14, en síðan hefir þeim verið fjölgað um helming, eða upp í 28. Ég held að það sé hin mesta óhagsýni í því að nota ekki starfskrafta lögregluþjóna bæjarins að einhverju leyti við tolleftirlitið; þetta fellur að ýmsu leyti mjög vel saman við hið eiginlega starf þeirra, lögreglueftirlitið. Það er því ærin ástæða til eins og nú er erfitt með allar greiðslur, og svo líka með hliðsjón af því, hvað lögreglulið bæjarins er nú fjölmennt orðið, að hagnýta nú starf þessara manna við tollgæzluna eins og áður var, og draga þar með verulega úr þeim útgjöldum, sem af tolleftirlitinu leiðir fyrir ríkissjóð. það er með þetta fyrir augum, sem við álitum fært að lækka þessi útgjöld eins og brtt. okkar hendir til. Með þessu mætti spara allt að 40 þús. kr. á ári. Nú er ástandið svo, að fjvn. hefir orðið að grípa til ýmissa ráða, til þess að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, enda er sú nauðsyn nú svo brýn, að fram hjá henni verður ekki komizt, svo framarlega sem nokkur tiltök eiga að vera á því, að halda búskap ríkissjóðsins á réttum kili. Að öðrum kosti er stefnt að því, að ríkissjóður geti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Þegar svona stendur á, verður að grípa til hinn ýtrustu ráða, eins og till fjvn. að ýmsu leyti ber með sér. þá er önnur brtt., sem við berum fram við 13. gr., og er um áætlaðan rekstrarhalla á strandferðaskipum ríkisins. Í frv. er gert ráð fyrir því, að hann verði 256600 kr., en þar af er fyrning 31600 kr. Eftir því, sem fyrir liggur, þá er ekki hægt annað að sjá en að gert sé ráð fyrir, að bæði skipin verði höfð í förum. Sé það tilætlunin, er það bert, að þessi áætlun er langt um of lág. Má í því sambandi benda á, að á síðastliðnu ári nam rekstrarhallinn á öðru strandferðaskipanna, því sem þó gaf stærri raun, þessari upphæð. Horfur arsins 1933 eru hinsvegar þær, að það eru litlar líkur til að rekstur skipanna beri sig betur en á síðastl. ári. Við höfum því gert till. um að lækka þennan lið um 25 þús. kr., og gerum jafnframt ráð fyrir því, að ekki sé haft nema eitt skip í förum. Er áætlunin miðuð við það, að minni rekstrarhalli verði hlutfallslega í þessari útgerð, þegar ríkið hefir ekki nema eitt skip í förum. Það má í þessu sambandi benda á það, að þegar litið er til þess gífurlega mikla rekstrarhalla, sem hefir orðið á strandferðum ríkisins og líka í strandsigling um Eimskipafélags Íslands, sem stafar af því, hvað skipin hafa haft lítið að flytja, að það var ekki heppileg ráðstöfun, þegar ríkisstjórnin keypti annað skip til strandferðanna fyrir nokkrum árum. Það hefir sýnt sig, að andmæli þau, sem þá komu gegn því, voru á fullum rökum byggð. Ég hygg, að þetta, sem við leggjum til, sé forsvaranleg áætlun um rekstrarhalla eins skips, en heldur ekki meira, ef miðað er við rekstrarhalla síðari ára. Þriðja brtt. okkar er við 15. gr., um að ferðastyrkur til útlanda falli niður. Það er nú svo, að ef reyna á að jafna fjárl., þá verður margt að skera við neglur sér. Ég get ekki séð, að það sé neitt stór skaði skeður, þótt liður þessi falli niður í bili, eða meðan jafn erfitt árferði er og nú. Og það er alveg í samræmi við það, sem d. hefir gert. að fella niður styrk til utanferða héraðslækna. Það má kannske segja, að utanferðir þessar séu þarfar og rétt sé að veita fé til þeirra, þegar hægt er um vik. En þegar skera þarf niður fjárframlög til þarflegra hluta, svo mjög sem nú er gert, þá hygg ég, að alveg sé forsvaranlegt að spara þennan lið. Fjórða brtt., sem ég flyt ásamt hv. 2. þm. Skagf., er við 14. lið 16. gr. frv. sá liður hljóðar um, að veittar verði 35 þús. kr. til landmælinga. Við leggjum til, að liðurinn falli niður. Áður en sambandslögin gengu í gildi höfðu Danir fengizt við landmælingar hér um nokkur ár. Þessi starfsemi þeirra féll svo niður, eins og eðlilegt var, þegar sambandslögin gengu í gildi. Nú var fyrir nokkru samið svo um, að þessi starfsemi var hafin aftur, og hefir, að ég hygg, staðið 2–3 sumur, og hefir til þess verið veitt fé í fjárlögum. Er og upphæð veitt í þessu augnamiði í fjárl. þessa árs. Er svo til ætlazt eftir þeim samningum, sem gerðir hafa verið um framkvæmd mælinganna við flotamálaráðið danska, að þessum mælingum verði haldið áfram. En þó nám það ekki vera bindandi, að þessari starfsemi sé haldið áfram óslitið. Mun því ekki vera nein hætta á, að gerð verði skaðabótakrafa, þótt þessi starfsemi verði felld niður um stund. Og með tilliti til ýmissa annara ráða til sparnaðar á fjárframlögum ríkissjóðs, sem grípa verður til á þessu þingi, þá teljum við alveg forsvaranlegt að láta þessa mælingastarfsemi falla niður um stund. Við þá skoðun er þessi till. miðuð. Ég mun svo ekki segja fleira, nema andmæli, sem ég þarf að svara, komi fram. En að því leyti, sem ég er meðflm. að 3–4 öðrum till., þá mun ég ekki ræða þær sérstaklega, a. m. k. ekki að svo stöddu; það gera 1. flm. þeirra. Ég get því látið máli mínu lokið.

Haraldur Guðmundsson Ég var ekki við, er hv.frsm. fyrri hl. flutti tölu sína. ég heyrði því ekki það, sem hann kann að hafa sagt um brtt. einstakra þm., og þá heldur ekki, hversu hv.þm. tók í þær till., er ég hefi borið fram. En ég þekki nú svo vel mannvit og sanngirni hv.frsm., að ég þykist vita, að hann hafi ekki nema gott eitt um þær sagt  Við 2. umr. fjárl. fluttum við Alþýðuflokksmenn till. um framlag úr ríkissjóði til verklegra framkvæmda, að upphæð 1 millj. kr. gegn jafnháu framlagi frá sveitar- og bæjarfélögum, enda skyldi ríkisstj. sjá héruðunum fyrir láni, er næmi hálfu framlagi þeirra. Samkv. þeirri till. hefði verið hægt að verja til atvinnubóta 2 millj. kr. á árinu 1933. Þessi till. var nú felld. Greiddu víst íhalds- og framsóknarmenn þessarar d. allir með tölu atkv. gegn henni. Er því þýðingarlaust að taka upp till. aftur í þessu formi. Höfum við því farið aðra leið nú og lagt til, að teknar væru upp ýmsar verklegar framkvæmdir og atvinnubótafeð lækkað. Hv. þdm. til hægðarauka hefi ég tekið þessar till. saman í eina heild. sé ég ekki, að ástæða sé til að vitna til númera á þskj., en tek liðina fyrir í einu lagi og set hér skýrslu um þá: A. Framlög ríkissjóðs. Frumv.Till.okkar Hækkun kr. kr. kr. 1. Nýir símar ....60000 100000 40000 2. Akvegir ......150000 335000 135000 3. Brýr ......... 60000 100000 40000 4. Bryggjugerðir og lendingarbætur 20000 70000 50000 5. Nýir vitar .... 50000 90000 40000 6. Skipasmiðastöð í Reykjavík .... 30000 130000 7. Atvinnubætur . 50000 500000 Samtals kr. 3400001325000 985000 B. Framlög sveitar- og bæjarfélaga 1. Sýsluvegir (110+110) .. 220000 kr 2. Bryggjugerðir og lending- arbætur (2/3) ........... 140000 – 3. Einkasímar (25+50) .... 75000 – 4. Skipasmiðastöð (2/3) 260000 – 5. Atvinnubætur: a. Lán viðlaga- sjóðs ...... 500000 kr. b. Framlög sveitar- og bæjarfélaga 500000 – 1000000 kr. Samt. 1695000 kr. Eins og af skýrslunni sést, eru það 3020 þús. kr. alls, sem kæmu til verklegra fyrirtækja, ef till. okkar jafnaðarmanna, verða samþ. Er sú upphæð þó 1400 þús. kr. lægri en meðaltal síðustu ára. Í þeirri von, að samkomulag fáist við hv.þdm. um þessar hóglegu kröfur, höfum við ekki gengið lengra en þetta. Ég skal þá stuttlega minnast á nokkrar einstakar brtt. Sú fyrsta er, að til Breiðdalsheiðarvegar verði veittar 16 þús. kr., í stað þess, að nú eru ætlaðar 5000 kr. til hans, eða að liðurinn hækki um 11 þús. kr. Eins og allir vita, þá hafa tveir landsfjórðungar, Vestfirðir og Austurland orðið mest afskiptir við lagningu akvega. Ef vegur yfir Breiðdalsheiði á að koma að notum áður en mjög langt um liður, þá er 5000 kr. fjárveiting allt of lág. Ef til þessarar brautar væru veittar 16 þús. kr., þá er mikil von um, að með líku áframhaldi verði þessi vegur orðinn akfær 1935. Er það og þýðingarmikið fyrir þann kaupstað, sem að heiðinni liggur, að fá þetta vegarsamband sem fyrst, og ekki síður fyrir sveitina vestan heiðar. - Þá eru Snæfellingabraut, 10000 kr., og Fjarðarheiðarvegur, 14000 kr. Hefir það tillag verið lækkað nokkuð frá því, sem við gerðum till. um við 2. umr. Vil ég því vænta þess, að till. þessi verði nú samþ. Þá eru 5000 kr. til Jökuldalsvegar. Vegamálastjóri telur, að fyrir þessa upphæð megi gera slarkfært fyrir bíla frá Jökulsárbrú og upp fyrir Skjöldólfsstaði. En talið er, að kosta muni 90 þús. kr. að gera á þessari leið góðan bílveg, því að sumir kaflarnir verða alldýrir. Þegar búið er að leggja veg eftir Jökuldalnum, má með örlitlum kostnaði gera bílfært um Möðrudalssveit og Fjallasveit allt niður í Axarfjörð, og verður þá bílfært milli Norður- og Austurlands. Nokkra viðgerð mun þó þurfa á Reykjaheiði, en hún var þó farin í sumar af 3–4 bilum a. m. k. Hefir vegamálastjóri áætlað, að kosta muni 15 þús. kr. að ryðja Reykjaheiði. Er því ekki nema herzlumunurinn eftir, til þess að Austurland, sem hingað til hefir verið einangrað, komist inn í aðalvegakerfi landsins. Þá leggjum við til, að tillag til brúagerða verði hækkað um 40 þús. kr., úr 60 í 100 þús. - Þegar hrúgað er saman lögum um nýbyggingar brúa, þá getur það varla verið tilætlunin að leggja fram svo lítið fé árlega, að taki heilan mannsaldur eða meira að koma þeim brúargerðum í framkvæmd, sem þegar eru lögteknar. Um bryggjugerðir og lendingabætur er ekki margt að segja. Í fjárl. síðasta árs voru 90 þús. kr. veittar til þessa, og var af þeirri upphæð lofað til ýmissa staða. Hvort þetta hefir allt verið greitt til, veit ég ekki. En hafi það verið gert, sem ég býst við, þá er ekki síður þörf fyrir því, að þessari vinnu sé haldið áfram. Þau héruð, sem líkleg eru til að njóta þessa fjár, eru einmitt þau, sem mestra atvinnubóta þarfnast, og það fé, sem þegar hefir verið lagt fram, kemur oftast að engum notum fyrr en verkinu er lokið. Einkum er þetta hentug vinna vegna þess, að við hana má fast nærri því á hvaða tíma ars sem er, og auk þess er tiltölulega litlu til þessara framkvæmda varið af útlendu efni. Um þá till. okkar að hækka tillag til nýrra síma upp úr 60 þús. í 100 þús. kr. er ekki ástæða til að segja mikið. Það liggja fjölmargar beiðnir fyrir, frá héruðunum um nýjar línur til viðbótar þeim, sem komnar eru. Fyrir fjvn. lágu margar slíkar beiðnir, sem hafa verið skornar niður eða slegið á frest. Og þeim mönnum, sem að símalagningu vinna, er sagt upp þegar verst gegnir, ef svo mjög er dregið úr símalagningum sem frv. gerir ráð fyrir. Þá vil ég minnast á eina brtt. á þskj. 418, til byggingar skipasmiðastöðvar í Reykjavík 1/3 kostnaðar, allt að 130 þús. kr., gegn tvöföldu framlagi frá Reykjavíkurbæ og Reykjavíkurhöfn. - Ég ætla, að það hafi verið eftir þáltill. frá síðasta þingi, að skipuð var n. til að rannsaka og undirbúa þetta mál. f n. þessa voru skipaðir þeir Pálmi Loftsson, Þórarinn Kristjánsson og Ásgeir Þorsteinsson. Hafa þeir lokið störfum fyrir alllöngu og sent Alþingi álit sitt. Eru þeir allir á einu máli um það, að þetta sé nauðsynlegt fyrirtæki. Telur n., að byggja þurfi fyrst tvær dráttarbrautir, aðra fyrir stór skip, 900 smál., en hina fyrir smærri skip. Áætla þeir, að þessar brautir muni kosta 390 þús. kr., með vélum, byggingum og húsum. Vill n., að þessar dráttarbrautir verði sameign ríkissjóðs, Reykjavíkurbæjar og Reykjavíkurhafnar, og rekið af þeim á þann hátt, að einstaklingar önnuðust aðgerðina, en skipin borguðu uppsátursgjald til stöðvarinnar. Eins og nú er ástatt, þá verða öll hin íslenzku skip, togaraflotinn, strandferðaskipin, varðskipin og fleiri, að fara. til útlanda til viðgerðar og „clössunar“. Ef þetta verk væri unnið allt í landinu, þá mundi það skapa atvinnu fyrir hátt á annað hundrað manns. Og stofnkostnaður er aðeins 390 þús. Talsvert af því fé er áreiðanlega hægt að fá að láni. Með tilboði um byggingu stöðvarinnar mun og fylgja tilboð um lán, að miklu leyti. Ég geri ráð fyrir því, að þeir aðiljar, sem ætlazt er til að byggi, taki lanið sameiginlega. Lækkaði þá peningaframlag ríkissjóðs í hlutfalli við part þess af láninu. Ég er hissa á því, að ríkisstj. skuli ekki hafa komið fram með till. um þetta þarfa mál. - En úr því að svo er eigi, höfum við Alþýðuflokksmenn talið sjálfsagt að flytja tillögu í þessa átt. Þá kem ég að stærstu till., sem ég flyt ásamt flokksbræðrum mínum hér í hv. d., um 1/2 millj. kr. styrk til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum, og verð ég að fara um hana nokkrum orðum. Þó að sumum kunni að koma það undarlega fyrir sjónir, þá er hér starfandi n., sem heitir atvinnunefnd ríkisins og skipuð var síðastliðið haust samkv. ákvæðum í sambandi við fjárlagaheimild þá, er stj. var veitt, til þess að verja 300 þús. kr. til aðstoðar sveitar- og bæjarfélögum um atvinnubaetur. Í n. þessari hefi ég mætt og setið þar á nokkrum fundum sem fulltrúi fyrir Seyðisfjarðarkaupstað og fleiri kauptún í Austfjörðum. Ég hefi fengið frá formanni atvinnun. frumdrætti að skýrslu, sem n. hefir sent ríkisstj. Og betur get ég ekki sýnt fram á nauðsyn þá, að koma á atvinnubótum, en að lesa upp nokkur atriði úr þessari skýrslu. Fyrst vil ég þá í framhaldi af fyrirspurn minni til hæstv. stj., um hvað liði reglugerð um tilhögun atvinnubóta, leyfa mér að lesa upp það, sem um þetta atriði er sagt í skýrslu atvinnun. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Uppkast að reglugerð var fyrsta verk n. það var sent til atvmrh. með bréfi dags. 7. okt. 1931. Reglugerðin er þó eigi tilbúin enn frá atvinnumálaráðuneytinu“. Þarna segir, að n. hafi samið uppkast að reglugerð og afgreitt frv. til stj. 7. okt. síðastliðinn. Nú er hálfnaður aprílmánuður, og ríkisstj. hefir ekki enn gengið frá reglugerðinni, og er mér þó kunnugt um, að synjað hefir verið um styrk til atvinnubóta og því borið við, að ekki væri búið að ganga frá reglugerðinni. Þetta ber vott um dæmafáa vanrækslu og frámunalegt tómlæti hæstv. stj., sem hér að átelja mjög sterklega. Þá skýrir n. frá, hvaðan komið hafi beiðnir um atvinnubótastyrk, og skal ég hv.þdm. til fróðleiks lesa þá skrá upp. Beiðnir hafa borizt frá þessum stöðum, með leyfi hæstv. forseta: Frá Reykjavík, Hafnarfirði, Vatnsleysustrandarhr., Grindavíkurhr., Ólafsvík, Stykkishólmi, Patreksfirði, Þingeyrarhr., Flateyri, Suðureyrarhr, Hólshr., Eyrarhr., Ísafirði, Sauðárkrók. Siglufirði, Akureyri, Húsavík, Vopnafjarðarhr., Borgarfirði eystra, Seyðisfirði, Neskaupstað, Eskifirði, Fáskrúðsfirði, Vestmannaeyjum, Stokkseyri og Eyrarbakka. Samtals hafa þá n. borizt beiðnir um atvinnubótastyrk frá 8 kaupstöðum og 18 kauptúnum og sveitarfélögum. Af þessum 26 umsækjendum hefir stjórnarráðið samkv. þessari skýrslu veitt styrk sem hér segir: Reykjavík . ............. . kr. 65000.00 Hafnarfirði ..................... – 10000.00 Ísafirði ... ......................... – 7000.00 Seyðisfirði – 1500 00 Samt. kr. 83500.00 Af 8 kaupstöðum hafa 4 fengið atvinnubótastyrk, en enginn af þeim 18 kauptúnum og sveitarfélögum, sem sótt hafa um styrk. Aftur á móti hafa lán úr bjargraðasjóði verið veitt þremur af þessum sömu kauptúnum og tveimur sveitarfélögum en það eru: Hafnarfjörður ...........kr. 10000.00 Ísafjörður ................ – 4000.00 Seyðisfjörður ............ – 3000.00 Ólafsvík ................. – 9000.00 Vopnafjörður .... ........ – 7000.00 Samt. kr. 31000.00 En engum hinna, sem um atvinnubótastyrk hafa sótt, hefir verið sinnt á nokkurn hátt, hvorki hjálpað um styrk til atvinnubóta né veitt lán í sama skyni. Eins og ég sagði áðan, hefir viðbára ríkisstj. tíðast verið sú, að ekki væri hagt að veita styrk eða lán á meðan reglugerð þar að lútandi væri ósamin. En það stafar eingöngu af vanrækslu stj. sjálfrar, að reglugerðin enn er ókomin, eins og ég drap á áðan. Þau 26 bæjar- og sveitarfélög, sem sótt hafa um atvinnubótastyrk, hafa látið fylgja umsókn sinni mjög glöggar og skýrar skýrslur um ástandið á hverjum stað. Atvinnun. tekur upp í skýrslu sína tölu atvinnulausra manna á hverjum stað og hvað marga menn fjölskyldufeður hafa á sínu framfæri. Er skýrslan miðuð við 1. nóvember 1931 og er frá 26 bæjar- og sveitarfélögum, séu ég las upp áðan. Niðurstaðan er sú, að á þessum stöðum eru samtals 2536 atvinnulausir menn, þar af ca. 1700 fjölskyldufeður, sem hafa á framfæri sínu um 3500 manns. íbúatala í þessum sömu kaupstöðum og bæjarfélögum samtals 51779, og verða þá 5–6% af öllu þessu fólki atvinnuleysingjar, en ef tekið er tillit til allra þeirra, sem eru á framfæri hinna atvinnulausu, hækkar ráð prósentutöluna upp í 12% eða rúmlega það. Eins og áður segir eru þá í þessum 26 bæjar- og sveitarfélögum yfir 2500 atvinnulausir menn, sem hafa á framfæri sínu um 3500 ómaga, og allur sá styrkur, sem þessum mönnum hefir verið veittur, er þá fólginn í þeim 83 þús. kr., sem 4 kaupstaðir hafa fengið til atvinnubóta, og 31 þús. kr., sem 3 af þessum sömu kaupstöðum og tvö sveitarfélög hafa fengið lánað úr bjargráðasjóði. En hvað margir kaupstaðir, kauptún og sveitarfélög hafa haldið uppi atvinnu til að bæta úr atvinnuleysinu? þessu verður bezt svarað með því, að taka upp úr skýrslu formanns atvinnun. Hún sýnir a. m. k. vilja og viðleitni bæjar- og sveitarfélaga í þessu efni, og að sá vilji er nokkuð annar og meiri en hæstv.ríkisstj. Ég ætla þá að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, þá kaupstaði og hreppa, sem haldið hafa uppi atvinnubótum, og jafnframt geta um styrk þann og lán, sem veitt hefir verið í þessu skyni: Það er þá fyrst Reykjavík; henni hefir verið veittur styrkur, Hafnarfjörður hefir fengið bæði styrk og lán, Vatnsleysuströnd, Grindavík, Borgarnes, Ólafsvík, hefir fengið lan, Stykkishólmur, Ísafjörður fengið bæði styrk og lán, Sauðárkrókur, Siglufjörður, Akureyri, Húsavík, Seyðisfjörður, hefir fengið styrk og lán, Neskaupstaður, Eskifjörður og Vestmanneyjar. Samtals hafa þá 8 kaupstaðir og 9 hreppsfélög haldið uppi atvinnubótavinnu. Af þeim hefir 4 kaupstöðum verið veittur styrkur og lan og 2 hreppsfélög fengið lan, en allir hinir, eða um 2/3, hafa enga hjálp fengið á neinn hátt, og er þó tekið fram í skýrslunni, að atvinnu þessari hafi verið haldið uppi í von um einhverskonar atvinnubótastyrk úr ríkissjóði. Um útlitið og atvinnuhorfurnar segir svo í skýrslunni: „Af upplýsingum þeim, sem fyrir liggja, er ljóst, að atvinnuleysi er yfirvofandi með því kaupgjaldi, er nú tíðkast, og vegna hins lága verðs á afurðum landsmanna. Allt þetta o. fl. gerir atvinnulíf þjóðarinnar ótryggt, sem til vandræða getur leitt, ef eigi er vel á haldið. Sem sakir standa lítur út fyrir, að sjávarútvegurinn takmarki sína framleiðslu. Byggingar minnka að stórum mun. Verzlanir segja upp sínum mönnum vegna innflutningahaftanna. Ríkið sér sig nauðbeygt til að fækka sínum mönnum vegna innflutningshaftanna. Bændur sjá sér eigi fært að kaupa vinnuafl. með því kaupgjaldi, er nú tíðkast“. þetta, sem ég hefi lesið upp úr skýrslu atvinnun. sýnir, að alvarlegir tímar eru framundan, og þarf ekki að draga í efa, að nærri sanni sé komizt um atvinnuhorfur og ástand landsmanna í skýrslu n., sem byggð er á þeim upplýsingum, sem hún hefir aflað sér. Nú munu ýmsir segja, að ekkert sé að marka tölu þessara atvinnuleysingja, sem miðuð er við 1. nóv. síðastliðinn, eða fyrir hálfu ári síðan. Þetta hafi getað breytzt síðan, og um tekjur atvinnulausra í heild á arinu sé ekkert sagt, þótt þeir hafi ekki haft vinnu 1. nóv. s. l. Ég hefi því fengið n. til þess að gefa mér upp tekjur atvinnuleysingjanna á nokkrum stöðum síðastliðið ár. Og hefi ég hér í höndum skrá, er sýnir meðaltal atvinnuleysisdaga og tekna verkamanna í kaupstað og kauptúnum í landinu árið 1931. Er sú skýrsla tekin frá mismunandi stöðum á landinu og alls ekki með það fyrir augum, að hún sýni ástandið á einum stað fremur en öðrum. Efst á blaði er Ólafsvík sem fengið hefir lán til atvinnubóta. Þar er tala atvinnulausra árið 1931 56, atvinnuleysisdagar 152,5 að meðaltali, eða meira en hálfs árs atvinnuleysi, og meðaltekjur 1215 kr. allt árið. Næstur er Stykkishólmur. Þar er tala atvinnulausra 51, meðaltal atvinnuleysisdaga 175 og tekjur 1040 kr. að meðaltali yfir árið. Þá kemur Akureyri. Rar er tala atvinnuleysingja 179, atvinnuleysisdagar svipaðir og í Stykkishólmi, eða 175 að meðaltali, en meðalarstekjur dálítið hærri, eða 1196 krónur. Í Húsavík eru atvinnuleysingjar taldir 93, atvinnuleysisdagar færri en á Akureyri eða 158 að meðaltali, en þar er kaupgjaldið að mun lægra, svo að meðalárstekjur þar eru ekki nema 968 kr. Að lokum kemur svo Eskifjörður. Þar er tala atvinnulausra 101, meðaltal atvinnuleysisdaga 170 og meðal árstekjur 1126 kr. Ég ætla nú, að þessir skýrslupunktar nægi til að syna fram á, að þörfin til atvinnubóta er brýn og aðkallandi og að á engu ríður meir en að þingið bregðist ekki skyldu sinni um að veita þá hjálp í þessu skyni, sem það sér sér framast unnt að gera. Það er vitanlega þægilegast að leiða þetta hjá sér, skella við skolleyrunum og segja, að þetta slampist einhvernveginn. En það er bara engin leið fyrir löggjafarvaldið að svara svo og engin afsökun að daufheyrast við þessu, er það veit hið rétta um ástandið, - veit hver knýjandi nauðsyn það er að bæta úr atvinnuleysinu. Þá á ég ennfremur á þskj. 418 brtt. við 22. gr., þá sömu er ég flutti við 2. umr., en tók þá aftur. Þó er sú breyting gerð á till. frá því síðast, að nú er hún í tveimur liðum, en var áður í þremur. Ábyrgðarheimildin fyrir samvinnufélag sjómanna og verkamanna á Seyðisfirði var samþ. við 2. umr. Hinir 2 liðirnir eru nú bornir fram óbreyttir. Í fyrsta lagi er hér farið fram á, að ríkið leggi fram allt að 200 þús. kr. til að reisa síldarbræðslustöð á Seyðisfirði með þeim skilyrðum, er liðurinn hermir. Og í öðru lagi, að ríkissjóður leggi fram allt að 75 þús. kr. til þess að koma á fót sögunarverksmiðju á Seyðisfirði í helmingafélagi við kaupstaðinn. Ég skal nú ekki rekja allt, sem ég sagði við 2. umr. um þessa málaleitun, en vil aðeins taka fram, að ef þetta framlag fæst til síldarbræðslustöðvarinnar, þá eru nokkrar líkur til þess, að unnt verði að fá annarsstaðar framlög og lán, sem nægi til þess að koma verksmiðjunni upp. Ég vil enn á ný minna hv.þdm. og hæstv. stj. á, að Seyðisfjörður hefir verið fullur af síld í allan vetur, og er það enn, eftir því sem ég bezt veit. Þegar svo ber við, má segja, að engin takmörk séu fyrir því, hvað mikið má veiða þarna. Þessi vetrarsíld, millisíld eða ístrusíld, er góð til bræðslu; fitumagn hennar 14–18%. Þessa miklu og góðu björg hefir ekki verið hægt að notfæra sér á annan hátt en til söltunar. Saltað hefir verið í um 4000 tn., og er allmikið af því óselt enn. Annað hefir ekki notazt af þessum kynstrum síldar. Ef þarna hefði verið bræðslustöð, hefði mátt grípa upp mikið verðmæti til stórra hagsmuna fyrir heraðið, einstaklinga og ríkissjóð. Með þessu er ég þó ekki að segja, að hægt sé að byggja afkomu bræðslustöðvarinnar á innfjarðarsíld eingöngu. En þau árin, sem innfjarðarsíld veiðist að mun, hlýtur það að bæta afkomuskilyrði verksmiðjunnar stórkostlega, þótt rekstur hennar vitaskuld aðallega hljóti að byggjast á veiði sumarsíldar utan fjarða. En sem stendur vantar þarna tilfinnanlega verksmiðju, svo að hagnýta megi þá síld, sem hægt er að ausa á land með litlum kostnaði. Í sambandi við síðari lið till. minnar vil ég leiða athygli að XLVII. brtt. á þskj. 418, þar sem farið er fram á, að þingið heimili stj. að ábyrgjast lán til handa Tunnuverksmiðju Siglufjarðar s/f, til þess að koma upp tunnugerð þar á staðnum, og er ætlunin að smíða úr unnum tunnustöfum, sem innfluttir eru. Ég benti á við 2. umr., hvað mikið færi út úr landinu í verkalaun, þegar ekki væri sögunarverksmiðja í landinu sjálfu. Mín till. lýtur að því, að komið sé á fót í landinu sjálfu sögunarverksmiðju, er vinni úr óunnum við tunnustafi, borð, planka o. fl. Og ég hefi fært rök fyrir því, að hvergi muni betri skilyrði til að koma slíkri verksmiðju á fót en á Seyðisfirði. Það er ekki einungis eitt, heldur margt, sem bendir til að svo sé: Þar er landrými nóg og ódýrt og bryggjukostur nærri, stór hús, sem ónotuð eru og má því setja vélarnar niður í, og ódýrt og nægilegt rafmagn til þess að reka þær með. Auk þess er þó sú ástæðan ótalin, sem teljast verður mikilsvirði: að með þessu er reynt að koma í veg fyrir, að hin stóru bankatöp haldi áfram eins og að undanförnu, ekki aðeins á Seyðisfirði, heldur og víðar á Austfjörðum. Ég get þá látið mér þetta nægja um brtt. mínar, og sleppt að ræða um þær till., sem ég er meðflm. að og aðrir hafa talað fyrir. Um brtt.hv.fjvn. og einstakra þdm. ætla ég ekki að segja margt. En þó eru þar tvær till., sem ég get ekki látið vera að drepa lítilsháttar á. Fyrri till. er frá hv.fjvn. og er sú áttunda í röðinni á þskj. 408, um að aftan við liðinn: Ríkisskip bætist svohljóðandi aths.: „enda fari um launagreiðslu til yfirmanna skipanna eftir lögum nr. 63, 7. maí 1928“, þ. e. varðskipalögin. Mér finnst það í mesta máta hlálegt hjá hv.fjvn. að ætla að setja skilyrði fyrir því, að ríkissjóður greiði hallann af rekstri sinna eigin skipa. Þá er skilyrðið sjálft, að laun yfirmanna skipanna megi ekki fara eftir samningum samkv. almennum lögum, heldur eftir sérstökum lögum, sem gilda um allt annað efni. Þetta er ekkert annað en gerræði og kúgun í garð starfsmanna á strandferðaskipunum. Hvaða ástæða er til, að önnur lög skuli eiga að gilda um þessa menn en aðra sambærilega starfsmenn á öðrum skipum eins og t. d. hjá Eimskip? Og það er áreiðanlegt, að varðskipalögin verða ekki þokkasælli fyrir það, þó að reynt sé að teygja þau út yfir strandferðaskip ríkisins líka. þess vegna leyfi ég mér að vara hv.þdm. við að greiða þessari till.atkv. Hin till., sem ég vildi minnast á, er frá hv.þm. Vestm., - XLIV. till. á þskj. 418 -, og er við IV. lið 22. gr., þar sem um er að ræða ábyrgðarheimild fyrir Samvinnufélag Seyðisfjarðar til fiskiskipakaupa. Aftan við ábyrgðarheimildina vill hv.þm. bæta svohljóðandi klausu: „enda séu þau fiskiskip, sem smíðuð kunna að verða samkv. þessari heimild, smíðuð hér í landi“. Ég vildi nú mega mælast til, að hv.þm. taki þessa till. aftur. Þegar þetta var til umr. á sumarþinginu, þá var því lýst yfir af hæstv. stj., að ábyrgðarheimildina mundi hún ekki nota til þess að tekið yrði lán erlendis. Þegar stj. er búin að gefa slíka yfirlýsingu, þá er óþarft að bæta þessu við. Hinsvegar veit ég ekki, ef hægt væri að fá aðgengilegri kauptilboð erlendis en innanlands, hvort stj. hætti fært að veita ábyrgðina. En ef þar væri um stórum betri kaup að ræða en von er um innanlands, þá er fyrir girt með því að samþ.till. að notfæra sér það. Ég skil ekki annað en að hv.þm. geti látið sér nægja yfirlýsingu hæstv. stj.; hún ætti að gilda undir öllum kringumstæðum - nema ríkisstj. sjái sér fært að veita ábyrgð til kaupa á erlendum skipum, vegna þess, að um alveg sérstök kjarakaup væri að ræða. Ef smíða á ný skip, þá óttast ég að þau myndu verða dýrari innanlands en erlendis. Ég hefi þó ekki rannsakað, hvernig þessu muni varið nú á síðustu árum, en þegar Ísfirðingar keyptu sína báta, þá var ómögulegt að fá báta smíðaða hér innanlands eins ódýrt og þeir fengust utanlands. Fleira ætla ég ekki um þetta að segja, en vil endurtaka, að mér væri kært, að háttvirtur þingmaður vildi taka tillöguna aftur. Af þeim till., sem ég er riðinn við, þá vil ég minna á till. um smástyrki til ýmissa góðra manna, en sé ekki ástæðu til að bæta við það, sem áður er sagt.

Jón A. Jónsson Ég hefi leyft mér að bera fram 4 brtt. við þetta frv., og eru þær á þskj. 418 og 430. Fyrsta till. er um byggingu á nýrri símalínu. Eins og hv.þdm. er kunnugt, er engin símalína komin ennþá í 2 nyrztu hreppa Norður-Ísafjarðarsýslu, og þó hafa þær línur staðið í símalögunum allt frá 1913, og eru þær einu símalínurnar, sem ekki er búið að leggja af þeim línum, sem teknar hafa verið upp í lög frá þeim tíma. Ég get ekki verið að endurtaka fyrir hv.þm. ástæðurnar fyrir nauðsyn þessarar símalínu, þar sem ég hefi á 5 síðustu þingum gert skýra grein fyrir þörfinni. Ég veit, að hv.þdm. er það kunnugt, hve nauðsynlegt það er fyrir héruðin að fá síma, sérstaklega fyrir þau héruð, sem eru fjarri alfaraleið og hafa erfiðar samgöngur, og eins og allir vita, þá eru samgöngur mjög örðugar í þessu héraði, sem hér er um að ræða, engar á landi og litlar á sjó. Þá flyt ég ásamt hv.þm. Ísaf. brtt. á þskj. 418, þess efnis, að aths. við læknisvitjunarstyrkinn til Nauteyrarhrepps, - „sé héraðið læknislaust“ -, falli niður. Nú er héraðið ekki læknislaust, en læknirinn situr úti á öðrum enda héraðsins, og er því mjög örðugt fyrir hreppsbúa að vitja hans. Styrkurinn, sem stendur í frv. stj., er sambærilegur við styrk til annara hreppa. það er vegna erfiðleika að vitja læknis, að hann er veittur. Ég vænti því, að hv.fjvn. og hv.þd. sjái sér fært að samþ., að þessi aths., að styrkinn skuli aðeins veita, ef héraðið er læknislaust, sé játin falla niður. Þá hefi ég ásamt hv.þm. Seyðf., hv.þm. Barð. og hv.þm. Mýr. borið fram till. um það, að Guðrúnu Böðvarsdóttur verði á 17. gr. áætlaður berklasjúkrastyrkur að upphæð 1200 kr. Svo stendur á með þessa stúlku, að hún var fyrst í þjónustu ríkisins, starfsmaður við Landssímann, en veiktist, og var síðan um hríð á Vífilsstöðum. Síðar varð hún að fara þaðan, ekki af því, að hún væri orðin heilbrigð, heldur af því, að álitið var, að engin smitunarhætta stafaði af henni. Eins og allir vita, er svo þröngt á þessu sjúkrahúsi, að fólk verður oft að fara þaðan áður en það er orðið heilbrigt, svo að aðrir geti komizt þar að. Ríkissjóði hefir þannig sparazt sá styrkur, sem þessi stúlka hefði fengið undanfarin ár, ef hún hefði verið á Vífilsstöðum, því að hún hefir verið heima hjá móður sinni, sem er fátæk ekkja, og hefir hún engan styrk fengið fyrir dvöl hennar þar. Þessi styrkur, sem hér er farið fram á, er alveg sambærilegur við þann styrk, sem Elínu Sigurðardóttur er veittur í 17. gr., og vænti ég því, þar sem stúlkan mun ekki fara á sjúkrahús, en er hinsvegar styrkþurfi, að móðir þessarar stúlku fái þennan styrk sem meðlag með henni. Loks flyt ég brtt. við 22. gr., að ríkissjóður ábyrgist allt að 60 þús. kr. lán fyrir h/f Djúpbátinn til bátskaupa. Þessi heimild er í fjárl. fyrir yfirstandandi ár, en ég býst við, að vegna fjárhagsörðugleika verði ekki hægt að nota þessa heimild á yfirstandandi ári, og fer ég hví fram á, að hún verði færð yfir á árið 1933. Það er öllum kunnugt, hve mikil fjárhagsvandræði það eru, sem þetta félag á við að stríða, og hve miklu tapi það hefir orðið fyrir við að halda uppi mann-, póst- og vöruflutningi innan Norður-Ísafjarðarsýslu. Samkv. síðustu reikningum á félagið mikið minna en ekkert. Norður-Ísafjarðarsýsla hefir létt undir með félaginu með því að létta af því skuldum, og sömuleiðis Ísafjarðarkaupstaður. T. d. hafa Ísafjarðarsýslubúar lagt fram 40 þús. kr. hlutafé fyrir félagið nú fyrir nokkrum árum. Gamli báturinn, sem notaður er nú, var upphaflega ekki ætlaður til þessa starfa. Hann var keyptur, þegar fyrri báturinn strandaði, af því að þá var ekki hægt að ná í goðan bát, en nauðsynlegt að hafa þó einhverja fleytu. Hann var ætlaður til vöruflutninga, en ekki mannflutninga, þó að það hafi orðið að flytja fólk á honum undanfarin ár, af því að ekki var á öðru völ. það verður ekki um það deilt, að það er mjög brýn þörf að fá nýjan bát til þessara ferða, þar sem þetta eru einu samgöngurnar, sem Norður-Ísafjarðarsýsla hefir. Mann-, vöru- og póstflutningar eru allir á sjó, því að ekki er um neina vegi að tala, og vegalengdir eru einnig svo miklar, að engum dettur í hug, sem þarf að fara út úr sveitinni sinni, að ferðast öðruvísi en á sjó. Þess má og geta, að þessi bátur hefir einnig annazt nokkuð flutninga í Vestur-Ísafjarðarsýslu. þegar alls þessa er gætt, þá hljóta menn að viðurkenna, að þarna er meiri nauðsyn en nálega alstaðar annarsstaðar að hafa sæmilegan bát.

Bernharð Stefánsson Ég flyt 3 brtt. á þskj. 418. Sú fyrsta er VI. brtt. á þessu þskj. Þar er lagt til, að tillag til Öxnadalsvegarins verði hækkað úr 5000 kr. upp í 10000 kr., og til vara, að það verði hækkað upp í 8000 kr. Þetta er það eina, sem ætlað er til vega í mínu kjördæmi samkv. þessu frv. Ég skal taka það fram, að ég hefði með ánægju sætt mig við þessa upphæð, sem stendur í frv., þó að hún sé að vísu ekki mikil, ef aðrir hv.þdm. hefðu viljað láta sér nægja þær till. um skiptingu vegafjárins, sem hv.fjvn. hefir gert. En nú hafa ýmsir hv.þdm. borið fram till. um framlög til vega í þeirra kjördæmum, sem ég lít svo á, að séu engu réttmætari en þessi till. mín. Mér virðist, m. a. af því, að margir af þessum hv.þm. hafa tekið sig saman um að flytja í einu lagi till., að líkindi séu til, að a. m. k. sumar þeirra verði samþ., og þá finnst mér í alla staði rétt, að mín till. verði einnig samþ. Það, sem sérstaklega mælir með hví, að framlagið til Öxnadalsvegarins verði hækkað, er í fyrsta lagi það, að frá Akureyri liggur akvegur inn að Öxnadalsmynni, en nokkru innar í dalnum er akvegarspotti. Milli þessara akvega er versti kaflinn á allri leiðinni frá Reykjavík og norður á Akureyri, a. m. k. fyrir bifreiðar. Það er því mesta nauðsyn að tengja þessa vegarkafla saman, ekki einungis fyrir sveitina, heldur og fyrir umferð almennt. Ég býst þó ekki við, jafnvel þótt aðaltill. mín yrði samþ., að mögulegt væri að tengja þessa vegarkafla saman árið 1933, en ég vona, ef önnur hvor till. verður samþ., þó að það væri ekki nema varatill., að þá yrði hægt að tengja vegina saman árið 1934. Þá er annað, sem einnig mælir mjög með þessari till. Eins og allir vita, er þessi vegur mjög nærri aðalkaupstað Norðurlands, og þó er enn nær talsvert stórt þorp, Glerárþorp, sem aðallega er byggt af verkamönnum. Það er því enginn efi, að vegavinna getur óvíða fremur skoðazt sem atvinnubótavinna heldur en einmitt þarna. Það skal að vísu játað, að tæplega er hægt að gera ráð fyrir því, að mjög margir verkamenn frá Akureyri fari fram í Öxnadal til þess að fá var vegavinnu, en hitt má telja víst, að margir verkamenn úr Glerárþorpi mundu njóta vegavinnu á þessum stað. Ég vona því, ef hv.þm. fara á annað borð að breyta út af því, sem fjvn. hefir lagt til um skiptingu vegafjárins, að þá verði annaðhvort aðaltill. mín eða þá varatill. samþ. Þá er önnur brtt. mín á þessu sama þskj. það er XLI. brtt., og er þar farið fram á styrk til Guðrúnar Jóhannesdóttur frá Samkomugerði, fyrrv. ljósmóður, 400 kr. Ég flutti till. um þetta efni við 2. umr. fjárl. Var þar farið fram á nokkru hærri upphæð, en sú till. var felld. Ég hefi áður talað um þetta mál, og sé því ekki ástæðu til að endurtaka það. Ég vil þó halda því fram, að þessi ljósmóðir eigi að vera jafnrétthá eins og fjöldi annara ljósmæðra, sem nú þegar hafa verið styrktar. Ég man eftir því, að við 2. umr. fjárl. í þessari d. minntist hv.frsm.fjvn. sérstaklega á þetta atriði, sem ég hefi hér borið fram till. um. Hann lagði á móti því, að þessi kona fengi styrk. Hann gerði samt enga tilraun til að hrekja það, sem ég hafði sagt, að þessi kona væri eins rétthá til að njóta styrks og aðrar ljósmæður, sem styrks eiga að njóta samkv. frv. Hann sagði bara, að það væru orðin vandræði með þessa styrki og eftirlaun til pósta og fyrrv. ljósmæðra. Ég get verið honum sammála um það, út af fyrir sig, en enn sem komið er hefir engin till. komið fram í þá átt, að fella styrki þessa niður, hvorki frá fjvn. né öðrum. Ef slík till. kæmi fram gæti ég samþ. hana, en ef á að samþ. frv. eins og það er nú, þannig, að 24 fyrrv. ljósmæður njóti styrks samkv. því, en þessi kona á engan styrk að fa, þá vil ég spyrja hv.fjvn. og hv.þd.: Hvers á þessi kona að gjalda? Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða um þessa till, því að eins og ég tók fram áðan, þá gerði ég nægilega grein fyrir henni við 2. umr. Þá er 3. till., sem ég hefi leyft mér að bera fram. það er XLVII. till. á þessu sama þskj. Það er heimild fyrir stj. til að ábyrgjast fyrir Tunnuverksmiðju Siglufjarðar s/f, í fyrsta lagi til stofnkostnaðar allt að 24 þús. kr. lán, er endurgreiðist á ekki skemmri tíma en 15 árum, og í öðru lagi allt að 50 þús. kr. rekstrarlán, er greiðist upp á hverju ári, hvorttveggja þetta gegn þeim tryggingum, sem stj. metur gildar. Þó að þetta mál, sem ég nefndi nú, sé að mínu áliti þýðingarmikið, a. m. k. fyrir hlutaðeigandi bæjarfélag, þá sé ég ekki ástæðu til að tala um það langt mal, enda hefir það aður verið skyrt rækilega fyrir hv.fjvn. Ég var sjálfur viðstaddur, þegar þetta mál var rætt og skýrt fyrir n. Mér er því vel kunnugt um, að hv.fjvn. fékk að minnsta kosti eins miklar upplýsingar um málið og hún óskaði eftir. Auk þess hafa öðrum hv.þm. verið gefnar upplýsingar um málið, því að þeim hefir verið skrifað bréf, bar sem gerð er grein fyrir því og þar gefnar þær upplýsingar, sem kostur er á. Var það að nokkru leyti gert vegna minnar ráðstöfunar. Þegar á þetta er litið samanlagt, að hv.fjvn. hefir fengið hinar rækilegustu upplýsingar og einnig allir hv.þdm., þá sparar það mér ómakið að ræða málið mjög ýtarlega hér í þd. Ég skal þó benda á eitt, sem öllum hv.þdm. er líklega kunnugt, að árlega eru notaðar hér á landi um 200 þús. síldartunnur. Það skal játað, að nokkurn hl. af þessum tunnum verða að flytja tilbúnar inn í landið, en hitt er víst, að mikinn meiri hl. af þessum tunnum er hægt að smíða hér á landi. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið og fyrir liggja í þessu máli, þá borgar íslenzka þjóðin a. m. k. 1 millj. kr. árlega fyrir tilbúnar, innfluttar síldartunnur, og samkv. sömu upplýsingum mundu fyrir hverjar 50 þús. tunnur, sem smíðaðar yrðu hér á landi, sparast 125 hús. kr., sem ella rynnu út úr landinu, og af þeirri upphæð væri a. m. k. 60 þús. kr. fyrir vinnulaun. Hinn hluti upphæðarinnar, sem ekki eru vinnulaun, fer fyrir ýmislegan annan innlendan kostnað, flutningsgjöld og annað þessháttar. Eftir ábyggilegum upplýsingum, sem ég hefi fengið, þá getur þjóðin sparað í greiðslum til útlanda 4 kr. fyrir hverja kettunnu, ef þær væru smíðaðar hér heima. Þar af væru 2 kr. vinnulaun, eða helmingurinn, en hitt færi fyrir annan kostnað. Ég vona, að allir geti séð á þessu, að hér er um mikilsvert fjárhagsmál að ræða fyrir þjóðina, ef tunnugerðin yrði innlendur iðnaður að svo miklu leyti, sem tunnuþörf landsmanna námur. Undanfarin ár hefir nokkuð verið unnið hér að tunnusmíði bæði á Akureyri og Siglufirði. Þessi starfsemi hefir óneitanlega gert mikið gagn og aukið atvinnu í þessum kaupstöðum, en hitt skal játað, að afkoman og árangurinn af þessari starfsemi hefir verið dálitið misjafn. En í sambandi við það má taka fram, að kunnugir menn telja, að það hafi mest á skort, að efni það, sem notað hefir verið í tunnurnar, hafi ekki verið nægilega gott og hentugt. Í öðru lagi, að eigi var kostur á því, að nota til hlítar þær vinnusparandi vélar, sem nú eru þekktar erlendis og notaðar á þessu sviði. Nú get ég skýrt frá því, að þetta samvinnufélag á Siglufirði, sem hugsar sér að reka tunnuverksmiðju, hefir gert ráðstafanir til þess að tryggja sér gott efni í tunnur, og ennfremur til þess að útvega sér nýtízkuvélar, sem að öllu leyti svara kröfum tímans. Það efni, sem undanfarið hefir verið notað við innlenda tunnugerð, hefir, eftir því sem mér er sagt, að mestu leyti verið úrgangsviður, keyptur frá Noregi og tæplega talinn nothæfur þar. En nú hafa verið opnuð sambönd fyrir þetta nýja fyrirtæki til efnispantana, svo að ég má fullyrða, að það hugsar ekki til að nota annað en ágætt efni. það hefir farið fram allrækileg rannsókn og athugun á því, með hvaða hætti hægt væri að tryggja sér gott tunnuefni. Á þeirri rannsókn mun samvinnufélagið á Siglufirði byggja, og verð ég því að líta svo á, að það sé sæmilega tryggt, að þetta fyrirtæki strandi ekki á sama skeri og hin fyrri, og þess vegna eru miklar líkur til, að því gangi betur en samskonar starfsemi áður. Ég hygg, að engum muni blandast hugur um það, að ef hægt er að smíða hér á landi flestallar þær tunnur, sem notaðar eru undir síld og kjöt, þá væri það ákaflega mikill sparnaður fyrir þjóðarheildina á greiðslum út úr landinu, auk þess, sem allir hljóta að sjá, hver hagur það er líka fyrir þjóðarheildina að veita landsbúum þessa atvinnu og þar með sjálfsbjargarmöguleika, sem eru engu minna virði en hitt, sem heildin sparar út á við. Ég þykist því hafa rétt til að líta á þessa till. mína sem atvinnubótamál. það er enginn efi á því, að ef þessi iðngreiri gæti þrifizt á Siglufirði, þá bætir hún ákaflega mikið úr þeim atvinnuskorti, sem þar er á hverjum vetri, meiri og minni. Og þessi iðngrein er sérstaklega hagkvæm vegna þess, að unnið er að henni á vetrum, þegar önnur störf kalla ekki að. Á Siglufirði er þannig háttað um atvinnu, að hún er venjulega mjög lítil nema 3–4 sumarmánuðina. Og það þarf ekki mikla skarpskyggni til þess að sjá, að ef sú atvinna, sem stendur aðeins 34 mánuði á ári hverju, fyrir heimilisföður, á að nægja til þess að fæða og klæða hann og fjölskyldu hans allt árið, þá þarf atvinnan að vera sérstaklega uppgripamikil þennan stutta tíma. Þess vegna eru nú kaupkröfurnar orðnar svo háar, að engar líkur eru til, að atvinnufyrirtækin beri það kaup, sem nú er heimtað. Hinsvegar komast verkamennirnir alls ekki af með minna, ef þeir hafa ekki atvinnu nema hluta úr arinu. Eina ráðið er því að lengja atvinnutímann eftir því, sem hægt er. Í þessari till. minni er fyrst og fremst farið fram á, að ríkissjóður ábyrgist allt að 24 þús. kr. lán til stofnkostnaðar fyrir tunnuverksmiðju Siglufjarðar. Þessi stofnkostnaðarupphæð, sem ég fer fram á, að ríkið ábyrgist, er ekki nema tæpur 1/3 hl. af öllum stofnkostnaðinum, en hann er áætlaður 75 þús. kr. Mér finnst því, satt að segja, að samanborið við ýmislegt annað, sem kemur til umr. hér á Alþingi og er jafnvel samþ., að því er snertir styrki, lánveitingar og ábyrgðir til einstakra fyrirtækja, þá sé ekki farið fram á mjög mikið með þessari till. Hvað hina 2/3 hluta stofnkostnaðarins snertir, þá er ráðgert, að sú upphæð fáist á annan hátt en með lántöku, sem ríkissjóður ábyrgist. Og skal ég þá aðeins t. d. nefna það, að Siglufjarðarbær hefir lofað að leggja þessu fyrirtæki til hús og lóð með aðgengilegum kjörum, og er sú eign metin á 18 þús. kr. Einnig hefir það komið til orða, að Síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði gæti, án þess að þrengja um of að sér, lánað geymslurúm að vetrinum undir vörur tunnuverksmiðjunnnar, sem gæti sparað um 20 þús. kr. í stofnkostnaði. En það, sem ég tel þó veigamest í undirbúningi þessa máls, er það, að félagsmenn ætla sjálfir að leggja fram alla vinnu við að koma fyrir vélum og öllum öðrum útbúnaði þar á staðnum. Þessa vinnu má í minnsta lagi meta á 5000 kr. Það, sem þetta fyrirtæki vantar sérstaklega, eru peningar fyrir velar frá útlöndum og annað þess háttar. Auk þess sem ég fer fram á, að ríkissj. ábyrgist allt að 24 þús. kr. af stofnkostnaðinum, flyt ég einnig aðra till., um að ríkið ábyrgist allt að 50 þús. kr. rekstrarlan til fyrirtækisins, er greiðist upp á hverju ári. Það kann nú að vera, að ýmsum hv.þdm. virðist öllu meiri áhætta fylgja þessari till.. a. m. k. er upphæðin hærri. En ég lít svo á, að í skipulagi þessa félags sé ákaflega mikil trygging fyrir ríkið, þannig, að þessi ábyrgð verði tæplega hættuleg. Eins og ég gat um í upphafi þessa máls munu allir hv.þdm. hafa fengið, auk annara skýringa á þessu máli, útdrátt úr lögum félagsins, sem stendur að þessu fyrirtæki, og verð ég því að gera ráð fyrir, að þeir viti með hvaða skipulagi félagið ætlar sér að starfa. En þó vil ég aðeins benda á það, að allir þeir, sem ætla sér að vinna að þessu fyrirtæki, eru félagsmenn, og hafa gengizt undir persónulega ábyrgð á rekstri félagsins, þó þannig, að þar er ekki um ótakmarkaða ábyrgð að ræða, heldur ábyrgist hver félagsmaður 1000 kr. En einmitt þetta, að ábyrgðarupphæðin er ákveðin, hlýtur að leiða til þess, að styrkja ábyrgðartilfinningu hvers félagsmanns. Þegar ábyrgðarupphæðin er ekki hærri en svo, að allsterkar líkur eru til, að hana megi innheimta hjá hverjum einstakling fyrir sig, þá er það a. m. k. ábyrgð, sem þeir skilja ákaflega vel og gera sér fulla grein fyrir. Ég tel það öruggt, að allir félagsmenn hafi hinn mesta áhuga á þessu fyrirtæki og vinni kappsamlega að því, að það beri sig vel. Ég held, að allir hljóti að skilja, að það er hinn mesti munur á því fyrir rekstur eins fyrirtækis, hvort starfsmennirnir, sem við það vinna, taka aðeins kaup sitt hjá því, eða hvort þeir eiga allan sinn hag og afkomu undir því, hvernig fer um hag fyrirtækisins og hvernig ráð ber sig. Þá er hagur og afkoma þess sama og þeirra eigin hagur og afkoma. Í þessu sambandi vil ég benda á, að í lögum félagsins er gert ráð fyrir, að fullnaðargreiðsla á verkakaupi fari ekki fram fyrr en eftir að ársreikningar fyrirtækisins hafa verið gerðir upp og samþ., og að aldrei skuli greitt nema 50% af kaupinu mánaðarlega, og þá því aðeins, að ástæður leyfi. Það, sem félagsmennirnir, er starfa við hina fyrirhuguðu tunnugerð, eiga á hættu, er ekki einasta það að tapa kaupi sínu, a. m. k. að hálfu leyti, og jafnvel öllu, heldur geta þeir þar að auki tapað 1000 kr. hver. Ég sé því ekki betur en að hér sé hin ýtrasta trygging veitt fyrir því, að félagsmenn geri allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að fyrirtækið gangi vel og geti borið sig sem bezt. En það er yfirleitt svo um allan atvinnurekstur, að ef hver og einn, sem við hann vinnur, gerir allt sitt bezta til þess, að hann verði rekinn á heilbrigðan hátt, þá er með því fengin sú öruggasta trygging, sem hægt er að fá fyrir því, að atvinnureksturinn gangi vel. Ég mun nú ekki ræða öllu meira um þetta þýðingarmikla mál, enda veit ég að langar ræður hafa litla þýðingu. En ég treysti því, að þær upplýsingar, sem hv.þm. hafa fengið um málið á annan hátt, tryggi því velvild þeirra. Vænti ég því að þessar till. mínar verði samþ. - En það vil ég enn á ný brýna fyrir hv.þdm.; sem ég vek að í upphafi, að ef þessar till. mínar verða samþ. og þetta fyrirtæki tekur þar af leiðandi til starfa, þá mun það ekki aðeins spara þjóðinni mikil útgjöld út úr landinu, heldur auka að miklum mun atvinnu í landinu sjálfu og koma þannig að tvöföldu gagni fyrir þjóðina. Nú kynni svo að fara, að hv.þm. segðu sem svo: „Það er gott og blessað, að þessi verksmiðja verði stofnuð“, - enda geri ég ráð fyrir, að enginn treysti sér til að neita því, - en samt sem áður telji þeir, að ríkinu beri engin skylda til að styrkja þetta með ábyrgð; en gagnvart því vil ég aðeins taka það fram, að eftir því, sem ég hefi kynnt mér málið, þá tel ég engar líkur til, að þetta fyrirtæki komist í framkvæmd án þess stuðnings, sem hér er farið fram á, að Alþingi veiti. Ég vil því biðja hv.þdm. að hafa þetta hugfast, þegar þeir greiða atkv. um málið. Í till. minni er svo tilskilið, að ábyrgðin sé veitt gegn þeim tryggingum, sem stj. metur gildar. Mér er nú ókunnugt um, hvaða tryggingar þessi félagsskapur hefir að bjóða, en þó er augljóst, að nýkeyptar vélar og 1000 kr. ábyrgð hvers félagsmanns, auk væntanlegrar framleiðslu, er mikil trygging. En þótt ég geti ekki gefið fullkomnar upplýsingar um þær tryggingar, sem fyrir hendi eru, er engu að síður óhætt að samþykkja till. mína, því að stj. mun tæplega veita þessa ábyrgð, án þess að ganga úr skugga um, að tryggingarnar séu fullnægjandi. Ég vil enn einu sinni brýna fyrir hv. deild, að hér er ekkert hégómamál á ferð. hér eru nú við þessa umr. bornar fram till. um 1,2 millj. kr. til atvinnubóta. Ég geri nú ráð fyrir, að sú till. nái ekki samþ. d. Engu að síður er mér ljóst, að horf er á aukinni vinnu í kaupstöðum landsins. Fólk hefir nú einu sinni safnazt þar saman, og afkoma þess er erfið eins og stendur. En ég fer hér fram á atvinnubætur, sem ekki eru líkur til, að hafi útgjöld í fór með sér fyrir ríkissjóð, því að verði till. mín samþ., eykur hún atvinnu til muna í einum kaupstað, a. m. k. á þeim tíma, þegar ekki er annað að gera. Ég vona því, að hv.þdm. hugsi sig um tvisvar, áður en þeir greiða atkv. á móti henni. Ég er ekki vanur að gera brtt. annara þm. að umtalsefni í fjárlagaumr. Þó vil ég geta að nokkru brtt. á þskj. 430, er þeir hv. 3. þm. Reykv. og hv. 1. hm. S.-M. flytja. Hún er um styrk til Stefáns Árnasonar frá Steinsstöðum, til ritstarfa, 400 kr., og til vara 300 kr. Ég þekki þennan mann og get borið vitni um, að hann hefir lagt töluverða stund á íslenzkan fróðleik, einkum ættfræði. Það kemur að vísu ekki beint þessu máli við, en má þó geta þess, að hann er dóttursonur og uppeldissonur þingskörungsins Stefáns Jónssonar á Steinsstöðum. Mun hann því meðal annars geta sagt margt merkilegt frá æskuárum sínum. það má að vísu líta misjafnlega á það, hvaða rétt slíkir styrkir eigi á sér, en ég held, að styrkur til þessa manns eigi ekki minni rétt á sér, en sumir aðrir styrkir, sem samþ. hafa verið.

Halldór Stefánsson ég vil gera grein fyrir nokkrum brtt., sem ég er við riðinn. Þær eru allar á þskj. 418. Kem ég þá fyrst að IV. brtt., sem ég flyt ásamt þrem hv.þm. öðrum, um að lækka framlag til Holtavörðuheiðarvegar úr 50 þús. kr. í 20 þús. kr. Þessi brtt. stendur svo í sambandi við aðra till. á sama þskj., þar sem gert er ráð fyrir, að því sem lækkunin nemur, eða 30 hús., verði varið til fimm vega annarsstaðar. Till. mætast að því leyti, að þær valda engri hækkun á fjárl.frv., þótt samþ. yrðu. Þessar brtt. voru bornar fram við 2. umr., en voru þá teknar aftur eftir ósk fjvn., sem nú hefir tekið upp sumt af þeim. Aðalástæðan fyrir þessum tveim brtt. er sú, að við flm. álitum, að þar sem svo litlu fé er varið til vegamála nú, beri fremur að verja því til vega, sem liggja eftir byggðum og menn þurfa að flytja nauðsynjar sínar eftir, en til heiðavega, sem þó eru þegar orðnir bilfærir. Þessi skoðanamismunur var ræddur allýtarlega við 2. umr., og mun ég því ekki fara nánar út í hann. Ég sé, að hv.þm.N.-Þ. hefir borið fram brtt., um að 30 þús. kr. verði varið til Holtavörðuheiðarvegar. Ef sú till. yrði samþ. og till. okkar líka, leiddi það til 10 þús. kr. hækkunar á vegafénu, og ana segja, að slíkt væri ekki frágangssök, ekki meira fé en veitt er til vega nú. En eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja um Holtavörðuheiðarveg, má ætla, að með 30 þús. kr. væri hægt á næsta sumri að ljúka þar vegagerð yfir þann kafla, sem nú er verstur. Því er brtt.hv.þm.N.-Þ. skynsamleg, ef taka á svo mikið tillit til heiðarvega á þessum tímum, sem ýmsir vilja. Þá flyt ég ásamt hv. 1. hm. S.-M. brtt. um 2000 kr. viðbótarstyrk til laxastiga í Lagarfljót, eða 1000 kr. til vara. Þingið hefir veitt styrk til þessa fyrirtækis, og var stiginn gerður síðastl. sumar. Hann er stærsta mannvirki af þeirri tegund á landi hér og kostaði nál. 2 þús. kr. meira en ætlað var. Þessi viðbót, sem hér er farið fram á, er ætluð til að jafna þann mismun. Fyrirtækið er stórfelld tilraun um það, hvort hægt sé að koma upp laxveiði í þessu stóra héraði. Er álit fróðra manna í þeim efnum, að slíkt megi takast, jafnvel í stórum stíl, en þó er það enn von, en ekki vissa. En hvernig sem fer, verða engar tekjur af þessu fyrir héraðsbúa um langan aldur, en kostnaðurinn hinsvegar allþungbær, einkum ef það fæst eigi greitt úr ríkissjóði, a. m. k. hlutfallslega, sem fór fram yfir áætlun. Liggur fyrir erindi frá Búnaðarsambandi Austurlands, þar sem farið er fram á viðbótar styrk þennan, og vænti ég, að þm. hafi kynnt sér málið og að hv. d. taki vel og sanngjarnlega í þessa till. Loks flyt ég LII. brtt. á sama þskj., þess efnis að kaupa jörðina Miðhús í Gnúpverjahreppi af dr. Helga Péturss fyrir sjó þús. kr. Till. hefi ég borið fram samkv. erindi til þingsins frá Dr. Helga, sem fyrir liggur. Hann segir þetta fjárhagslega nauðsyn fyrir sig, en styður ekki beiðni sína með því, að þetta séu hagsýnileg kaup fyrir ríkissjóð, en bendir þó á, að þessi jörð geti af sérstökum ástæðum orðið verðmætari síðar en nú er hún. Um þær serstöku ástæður get ég ekki dæmt vegna ókunnugleika. En vitanlega vex hún að gildi eins og aðrar jarðir fyrir almenna framþróun. Ég ætla ekki að mæla frekar fyrir þessari till., en vil aðeins vekja athygli á því, að hér á í hlut stórmerkur fræði- og vísindamaður, og má vel vera, að hann eigi eftir frekar en enn er orðið að auka hroður vorn meðal fjölmennari þjóða. Væri þá vel farið, að við þyrftum ekki að naga okkur í handarbökin fyrir að hafa ekki nægilega sinnt þörf hans í lifanda lífi, eins og orðið hefir um suma afbragðsmenn okkar fyrr á tímum.

Bjarni Ásgeirsson Ég á hér 2 brtt. við þetta mál á þskj. 436. Fyrri brtt., við 17. gr., er um það, að herða á friðunarákvæðum fyrir ádráttarveiði. Eins og vitanlegt er, er aðaltilgangur frv. að auka friðun á laxi, til þess að geta á hann hátt spornað við því, að laxinn eyðileggist og hjálpa til að fjölga honum. Þó að þessi friðun geti skert eitthvað veiðina á vissum jörðum í bili, þá getur það síðar orðið til þess að auka hana og þannig hjálpa mönnum til að vinna upp hallann, sem þeir kunna að verða fyrir í bili, ef veiðin rýrnar eitthvað. En nú á að samþ. ákvæði, sem auka friðunartímann við ósana. Margir eru þeirrar skoðunar, að þó að ósaveiði sé hættuleg fyrir laxinn, þá sé ádráttarveiðin ennþá skaðlegri. þess vegna álíta sumir, að ef til vill væri réttara að banna alla ádráttarveiði. Svo langt hefir n. ekki viljað ganga, en í frv. eru ákvæði um, að atvmrh. geti, eftir till. veiðimálan. og veiðimálastjóra, friðað ádrætti og jafnvel heilar ár. Nú var rætt um það í n. að auka hina almennu ádráttarfriðun fram yfir það, sem er í frv., þannig að leyfa ekki ádrátt nema 3 daga í viku, í staðinn fyrir 4 daga. Þessar till. komu fram í n. áður en málið var til 2. umr., en voru felldar vegna þess að fellt hafði verið í n. að auka friðunina við ósa jafnmikið og till. frv. fara fram á. En ég býst við, að d. muni einnig geta fallizt á að herða á friðuninni uppi í ánum. Brtt. fer fram á, að í staðinn fyrir, að leyft er að draga á í 4 daga, eins og nú er í frv., sé það fært niður í 3 daga, og heimildin um að veiða megi í 5 daga sé færð niður í 4 daga. Önnur brtt. er við 33. gr., um það, að þar sem ár renna í kvíslum, tveimur eða fleiri, þá megi atvmrh. heimila, eftir till. veiðimálastjóra, að leggja veiðivélar út í miðja kvísl, ef ekki er lagt nema í eina. Það er gert með tilliti til staða, þar sem ég er kunnugur og ákvæði frv. eins og þau eru nú mundu geta valdið miklu tjóni fyrir hlutaðeigandi veiðieiganda. En sjálfsagt verður að athuga áður en leyfið er veitt, hvort það verði til verulegs tjóns fyrir fiskiveiðar og fiskigöngur í ánum og þar af leiðandi fyrir alla veiðieigendur. Fleira hefi ég svo ekki um þessar till. mínar að segja.

Jónas Þorbergsson Það verður sennilega um þetta frv. eins og marga aðra yfirgripsmikla lagabálka, að það verður ekki við fyrstu smíð í alla staði fullkomið. Má gera ráð fyrir því, að enda þótt það nú í einhverri mynd nái samþykki hér á þingi, mun reynslan sýna agnúana og færa það til samræmis við þær breytilegu ástæður, sem því er ætlað að hafa áhrif á og snerta. Mér hefir virzt, að á frv. væru ennþá verulegir agnúar. Ég hefi því leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 410 og við hana brtt. á þskj. 437. Aðaltilgangur minn með þessum brtt. er að reyna að koma því til leiðar, að færð verði til meira samræmis þau ákvæði í frv., sem snerta skerðingu eignarréttar, afnotaréttar og hlunnindaréttar einstakra manna í landinu. Mér virðist á þessu vera verulegur misbrestur eins og frv. liggur nú fyrir. Ég skal leyfa mér að fara nokkrum orðum um hinar einstöku till. eða liði þeirra till., sem ég hefi borið fram á þskj. 410. 1. liður gerir ráð fyrir því, að veita megi undanþágu frá þeim ákvæðum, að aðeins megi girða 1/3 hluta ár, ef þeir staðhættir eru fyrir hendi, að slík ráðstöfun, sem frv. gerir nú ráð fyrir, mundi skerða stórlega eða jafnvel svipta jarðareiganda aðstöðu til veiðinnar. Ég hefi með till. á þskj. 437 borið fram breyt. á þessum lið, þannig að ég ætlast til, að inn í hann komi tilvísun til 3. málsgr. 27. gr., sem hefir af vangá fallið úr, þegar ég samdi aðaltill. Enn fremur skal ég leyfa mér að lýsa yfir því, að ég mun bera fram viðaukatill. við þennan lið, brtt., sem ég ætlast til, að hljóði á þessa leið: „Þó mega veiðivélar aldrei ná lengra en út í miðja aðalstraumlínu og aldrei lengra en út í miðja á“. Ef fyrsti liður er samþ. eins og hann er, þá eru ekki takmörk sett gegn því, að leggja megi lengra en út í miðja aðalstraumlínu. En samkv. þeirri till., sem ég bar fram við 2. umr., gerði ég ráð fyrir, að þessi takmörkun væri bundin við miðja aðalstraumlínu. Það fannst mér sanngjarnt og mundi helzt falla saman við breytilegar ástæður, sem fyrir hendi kynnu að vera á hverjum stað. Nú var það fellt, og til þess að ná þessari takmörkun, þá hefi ég leyft mér að bera fram við þennan lið, með því að hann tryggir það ekki, að ekki sé gengið lengra en ég hefi óskað eftir að gengið yrði í þessu efni, breytingu, sem yrði til þess að draga úr þeirri andúð, sem kynni að verða gegn því, að þessi takmörkun yrði þannig ákveðin. Ég hefi áður tekið það fram í umr. um þetta mál, að ég teldi varhugavert og óskynsamlegt að setja í lög jafneinstrengingslegt ákvæði eins og það, að hvergi megi setja veiðitæki lengra en til í 1/3 hluta árinnar, því breytilegar ástæður, svo sem straumafar og landslag, getur gert óhjákvæmilegt og nauðsynlegt, að hægt sé að víkja út frá þessu, og þá sé skynsamlegt að hafa opnar leiðir til þess, að þetta megi gera og það sé undir eftirliti og með heimild þeirra manna, sem hafa aðstöðu til að kynna sér þetta á hverjum stað og eiga að sjá um, að lögin séu framkvæmd á þann réttasta og bezta hátt, en þó þannig, að þau nái sínum aðaltilgangi. Ég vonast því fastlega til, að hv. dm. geti fallizt 5, að þessar brtt. séu eftir atvikum réttlátar og skynsamlegar. Þá kem ég að því, sem í raun og veru er aðalefni þessarar till og ég geri ráð fyrir, að orki frekast tvímælis og valdi ef til vill nokkurri mótspyrnu í d. Það er sú till., sem ég ber fram um það, að sama sé játið gilda um missi laxveiðahlunninda á einstökum jörðum af völdum þessara laga eins og yfirleitt gildir um missi selveiðanytja og laxveiðanytja í sjó. Ef lögin valda því, að eign einstakra manna rýrnar, þá er viðurkennt í tveim tilfellum, að bætur skuli koma fyrir. Í 13. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að laxveiði, sem stunduð hefir verið í sjó og tekið hefir verið tillit til í fasteignamati, megi haldast áfram. Þar er því vikið frá þeirri aðalákvörðun laganna að banna laxveiði í sjó, til þess að eigandi þeirrar veiði skuli ekki verða fyrir tjóni. Og í 73. gr. frv. er svo ákveðið, að ef einhverjir missa selveiðinytjar vegna framkvæmda laganna, þá skuli það tjón að fullu bætt. Nú er það kunnugt, að verðmæti margra jarða hér á landi hefir að meira eða minna leyti byggzt á laxveiðinytjum. Hér hafa gengið kaupum og sölu með sérstöku tilliti til þessa. Í fasteignamati er tekið fullt tillit til þessara gæða, og eigendur jarðanna hafa orðið að borga skyldur og skatta af þeim. Það hefir því verið viðurkennd stefna með þjóðinni, að fullt tillit bæri að taka til þessara hlunninda, og kaupendur að slíkum jörðum hafa orðið að gjalda fullt verð fyrir þau. Ég get því ekki séð, að ef það er nauðsynlegt, sanngjarnt og sjálfsagt að bæta fyrir missi þessara hlunninda á einum stað, þá eigi sú regla ekki líka að gilda alstaðar. Í brtt. minni er þó ekki farið lengra en það, að ef ráðstafanir þær, sem gerðar eru samkv. l. þessum, valda verulegu tjóni, þá sé skylt að bæta það tjón á sama hátt og missi selveiðinytja samkv. frv. En þessar bætur mundu þá fyrst koma til greina, þegar sannað væri, að veiðinot hefðu rýrnað vegna aðgerða laganna, og þá yrðu bætur borgaðar eftir mati. Er það ekki viðsjárverðara en um annað bæði í þessum lög um sem öðrum, sem ekki verður komizt hjá að leggja undir mat. Ég skal viðurkenna það, að ég er ekki sterkur í lögfræðinni. En ég sé ekki annað en að þær ráðstafanir, sem gerðar verða samkv. frv., ef mínar brtt. verða ekki samþ., komi í beinan bág við 63. gr. stjórnarskrárinnar. er kveður svo á, að engan megi skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsheill krefji, enda svo fyrir mælt, að fullt verð komi fyrir. Í frv. þessu eru fyrirmæli, sem rýra munu laxveiðinot einstakra manna, og það bótalaust. Því má að vísu halda fram, og það með miklum rétti, að það sé gert vegna almenningsheilla. En þá skilst mér líka nauðsynlegt að samþ.brtt. mínar, sem koma í veg fyrir, að ákvæði frv. verði í ósamræmi við 63. gr.stjskr. Ég hefi nú í viðtali, sem ég hefi átt við nokkra hv.þm. út af brtt. mínum og málinu í heild sinni, heyrt ýmsar mótbárur, sem ég býst við, að komi fram undir umr. Skal ég því minnast á þær helztu: Fyrsta mótbáran er sú, að það sé stefnt að því með frv., að laxveiði aukist svo vegna aðgerða þess, að þótt veiðieigendur við ósana biðu nokkurn halla í bili, þá myndi laxveiði fljótt aukast svo, að þeir fengju hann síðar uppbættan með aukinni veiði. Það er nú rétt, að þetta er tilgangur frv. En þó svo sé, þá getur auðveldlega farið svo, að þessi veiðiaukning komi ekki fram, og sízt alstaðar. Og því síður má slá því föstu, að þessi veiðiaukning komi svo fljótt fram, að það valdi ekki einstökum mönnum, sem byggja afkomu sína nú á laxveiði, verulegu tjóni, því að hætt er við, að þess verði víða verulega langt að bíða, að laxganga aukist vegna aðgerða laganna. Í öðru lagi er fyrir því gert ráð með bráðabirgðaákvæði frv., að skotið, sé á frest eftirliti með veiðinni og fjárveitingum til stuðnings fiskirækt í landinu. Að þessu leyti skortir því mikið á, að afgreiðsla þessa máls megi teljast viðunandi. Með þessum ákvæðum er kippt í burt þeim tveimur höfuðatriðum þessa máls, sem vera ættu samferða hinum öðrum ákvæðum frv. Það er því langt frá því, þótt frv. verði samþ., að máli þessu sé komið í æskilegt horf. Í þeim atriðum, sem lagt er til að frestað verði, felst einmitt laukrétt stefna. Ef þessum málum ætti að verða komið í æskilegt horf, þá þyrfti helzt hvert veiðihverfi að eiga ósajarðirnar, sem heyra ám þeirra til, og stunda þar veiði í félagi. Sá lax, sem þar veiðist fyrst á vorin, er beztur og verðmestur. Það er því hreinn hagur, að nokkuð sé veitt af honum þar, áður en hann kemst upp í bergvatnsárnar, sem eru margar svo litlar, að þar má gersópa laxinum í net og strádrepa hann fyrir hrygningartíma. Þeir, sem því leggja kapp á, að laxinum sé hleypt upp í árnar án eftirlits með veiðinni þar, vilja friða hann við ósana, þar sem hann er verðmætastur, en hugsa svo ekkert um, þótt hann sé strádrepinn uppi í hinum litlu bergvatnsám þetta kalla ég að hleypa laxinum úr öskunni í eldinn, því að eftir því sem fengurinn verður meiri, verður meira kapp lagt á að veiða og nær gengið stofninum en ella. Og með slíkum hætti verður ekki takmarki laganna náð. Ef veiðin á að verða sem mest að gagni, þá verður það á þann hátt, að leyft sé að veiða við ósana, þar sem laxinn er verðmestur, með skynsamlegum takmörkunum. Það þarf að auka laxgengdina með klaki og góðu eftirliti. Hitt er ekki rétt aðferð, að vernda laxinn á þann hátt, að friða ósana til þess eins að laxinn komizt heim að bæjardyrum þeirra, sem búa við smáárnar, og sé drepinn þar. Í slíkum ám er honum miklu meiri hætta búin en við ósana. En þótt sú brtt. mín, sem að þessu lýtur, verði samþ., þá get ég ekki verið samþykkur því ranglæti, að sumum verði bættur upp að fullu sá skaði, sem þeir verða fyrir vegna framkvæmda þessara laga, en að aðrir verði að þola sama tjón bótalaust. Mér finnst, að það væri minnkun fyrir Alþingi að samþ. slík ákvæði. Og ég tel, að brtt. mínar séu prófsteinninn á hv. deild, hvort hún vill ganga svo frá þessu máli. Ég mun ekki vekja neitt málþóf um þetta frekar en um önnur mál. Ég býst heldur ekki við, að málið upplýsist mikið við langar umr. Heppilegast tel ég því, að umr. fari að styttast, en atkv. látin skera úr. Ég vil svo leyfa mér að afhenda hæstv. fors. skrifl. brtt. við 1. málsgr.brtt. á þskj. 410.

Magnús Guðmundsson Það er bezt að byrja með þeirri yfirlýsingu, að ég ætla ekki að stofna til neins málþófs, þó að ég kveðji mér hljóðs. Ég tek þetta fram til þess að róa hæstv. forseta og hv. d., svo að ekki verði farið að grípa til neins örþrifaráðs. Ég ælaði að skýra frá skoðun minni á frv. við 2. umr., en hæstv. forseti sleit henni þá svo skjótt, að það fórst fyrir. Ég ætla því að gera það nú, áður en málið fer út úr deildinni. Ég hefði talið heppilegt, að héruðin hefðu fengið meiri sjálfsákvörðunarrétt um veiðina en er eftir frv. Aðstaðan er svo ólík í hinum ýmsu héruðum, að erfitt er að setja ákvæði, sem alstaðar eiga við. Þá þykir mér óviðfelldið, að inn í allt frv. eru spunnin ákvæði, sem snerta veiðimálastjóra, en svo er bráðabirgðaákvæði um að fresta því, að hann verði skipaður. Ef það er meiningin, að það embætti verði ekki sett á stofn á næstunni - og því er ég fylgjandi -, þá hefði ég kunnað miklu betur við, að frv. væri breytt í þessu efni og allt það numið burt úr því, sem við kemur honum og starfi hans. Nafnið, veiðimálastjóri, finnst mér líka hálfeinkennilegt. Hann virðist eiga eingöngu að hafa eftirlit með laxveiðinni, en ekki með öðrum veiðum, sem þó eru miklu verðmeiri þetta er þó aukaatriði, en nafnið bendir til, að hann eigi að hafa með höndum umsjón yfir allri veiði landsmanna, þótt aðeins sé um laxveiðitíma að ræða. En það, sem er aðalatriðið og ég óttast, að komi í ljós, ef frv þetta verður að l. og ósarnir verði friðaðir og laxinn gengur þess vegna meira upp í árnar, er það, að veiðin aukist að sönnu í smáánum, þar sem hægt er að ná hverri bröndu, en að það verði aðeins til bráðabirgða og að ósafriðunin verði því ekki til að auka laxgengdina upp í árnar, nema í svip. Nú er svo, að sá lax, sem kominn er upp í árnar og búinn að liggja þar eitthvað, er orðinn verðminni og óhæfur til útflutnings, vegna þess hve horaður hann er. Ef því friðunarákvæði frv. verða til þess eins að minnka ósaveiðina, sem er verðmætasta veiðin, en auka veiðina í uppánum án þess að heildarveiðin aukist, þá er enginn gróði að þeim friðunarákvæðum. Þvert á móti. Það er ekkert gagn í því, þótt laxinum sé leyft að ganga upp í árnar, ef hann er svo veiddur þar horaður áður en hann hrygnir. Út af þeim brtt., sem fram eru komnar, vil ég taka fram, að mér skilst ekki, að neitt réttlæti sé í því, ef þeir, sem missa laxveiði í sjó og selveiði fá fullar bætur, en þeir, sem missa laxveiði við ósana, fá engar bætur. Mér skilst, að þetta sé réttlætiskrafa, að sama gangi yfir alla og ekki verði þannig gert upp á milli manna. Því er að vísu haldið fram, að slíkar bætur mundu víða geta komið til greina, og erfitt yrði að meta, á hve miklum rökum slíkar kröfur yrðu byggðar. Þetta er rétt. En það er oft erfitt og fyrirhafnarsamt að fullnægja réttlætinu og er þó gert það, sem hægt er til þess. En hér á ekki einu sinni að reyna að fullnægja því. Ég held þó, að ekki verði erfiðara að meta þetta en svo margt annað, sem þó verður ekki komizt hjá að meta. Þess ber þó að gæta, að sönnunarskyldan hvílir á þeim, sem fyrir tjóninu verða. Og ef þeir geta sýnt það og sannað, að þeir verði fyrir svo og svo miklu tjóni af völdum laganna, þá finnst mér það vera skylda hvers manns með óbrjálaðri réttlætistilfinningu að búa svo um, að þeirri kröfu verði sinnt á sanngjarnan hatt. Ég er því samþ.brtt.hv.þm. Dal. um þetta efni. Mér finnst ekki hægt að samþ. frv. svo, að ekki geti komið bætur til þeirra manna, er tapa mikilsverðum hlunnindum. Mín réttlætistilfinning segir, að það sé rangt. - ég skal svo ekki hafa mál mitt lengra. En það er spá mín, að ef frv. verður samþ. eins og það nú liggur fyrir, þá muni það valda mikilli óánægju víða um land og fljótlega koma fram áskoranir um, að l. verði breytt.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Ég hefi sem frsm. þessa frv. litið að segja. Ég vil þó geta þess, að nokkrar smávillur hafa slæðzt í frv. við prentun. Vona ég, að hæstv. forseti sjái fært að láta leiðrétta þær, þegar frv. verður prentuð upp. Þessar villur hefi ég orðið var við: Í 13. gr. er vitnað til 85. gr., en á að vera 84. gr. Í 34. gr. 2. málsgr. kemur fyrir orðið „fiskur“, en á að vera: lax. Þessi brtt. var samþ. hér í hv. d. við 2. umr., en hefir fallið úr við prentun. - N. kom ekki svo fljótt auga á þessar villur, að hún gæti komið fram með brtt. Vona ég því, að hæstv. forseti láti leiðrétta þetta. Um brtt. þær, sem fram hafa komið, hefir n. óbundin atkvæði. Það, sem ég því segi um þær, verður frá mínu eigin sjónarmiði, en ekki n. sameiginlega. Ég vil þá víkja að brtt. á þskj. 410. Hv. flm. hennar hefir nú flutt alllangt mál, bæði um hana og önnur einstök atriði frv. Var ekki laust við, að hann kæmist í nokkurn hita. Ég mun þó ekki bera við að heim glæðum né verða þess valdandi, að umr. lengist mjög, þótt ég hinsvegar vilji taka afstöðu til frv. í sambandi við þær brtt., er fram hafa komið. Hv. þm. Dal. sá ýmsa agnúa á frv. og taldi brtt. sínar til þess gerðar að sverfa þá af. Ég er þó hræddur um, að þær verði ekki til þess, þótt þær verði samþ.Brtt. sanna það líka sjálfar, har sem sýnt er, að þær eru fljótfærnislega fram bornar. Fyrst kom hv.þm. Dal. fram með brtt. á þskj. 410, en hefir svo síðar orðið að koma með brtt. við hana á þskj. 437, og svo loks nú til frekari áréttingar skrifl. brtt. sem viðauka við till þetta sýnir, að hv.þm. hefir ekki hugsað málið mjög áður en hann bar till. sína fram. Brtt. hv.þm. Dal. á þskj. 410 er að vísu ein, en er þó í raun og veru í tveim liðum, annarsvegar 1. mgr., hinsvegar 2., 3. og 4. mgr., og má því fella annan liðinn, þótt hinn sé samþ. Ég vil fyrst segja fáein orð um fyrri liðinn; með honum er veitt undanþága frá 3. mgr. 28. gr. og 2. mgr. 30. gr., og þar með undanþága frá öllum helztu ákvæðum frv. um það, hvernig megi setja veiðivélar í vötn, eða m. ö. o. undanþága frá því, sem er hyrningarsteinn frv. að því er snertir friðun laxins á göngu hans upp eftir ánum. Þessi ákvæði eru eitt af höfuðatriðum frv. Eins og brtt.hv.þm. Dal. liggur fyrir, eru í raun og veru engin takmörk sett um það, hvernig girðingum skuli fyrir komið; menn geta fengið undanþágu til að þvergirða ár. Er því samkv. brtt.hv.þm. Dal. um afturför að ræða frá ákvæðum laxalaganna frá 1886, því að samkv. þeim mátti þó aldrei leggja nema í miðja á. Nú hefir hv.þm. að vísu séð að sér og flutt skrifl. brtt. um, að þó megi ekki girða nema í miðja á, og þó aldrei nema í miðja straumlínu. Það er að vísu bot frá fyrri till. hans, svo að nú er hægt að fara að ræða um brtt. En það verð ég að segja, að ég get samt ekki greitt því atkv., að svo mjög verði leyft að rýmka til um þetta atriði. Hv. þm. taldi, að það mundi verða tryggast að miða við miðja straumlínu. En það mundi þó oft reynast allmikið álitamál, hvar væri mið straumlína. Það mundi verða sífellt deiluatriði og illt að beita við það nokkru eftirliti. Hv. þm. taldi ekki rétt að setja svo einstrengingslega reglu, að ekki mættu net ná nema 1/3 út í á. En það er nú svo, að ef markið á að nást, að hindra rányrkjuna, þá verður að setja ströng ákvæði. Því verður ekki mótmælt, að veiði hefir stórkostlega rýrnað á síðari árum. Það hefir ekki stafað frá náttúrunni sjálfri - hún getur gefið eins mikið og áður -, heldur mönnunum. Laxalögin 1886 hafa ekki getað hindrað rányrkjuna. Þau leyfa að leggja net út í miðjar ár. Reynslan hefir sýnt, að það er ekki nóg. Nú viljum við reyna að hafa 2/3 anna frjálsa. frá þessu ákvæði vil ég engar undanþágur veita. Hv. þm. Dal. flytur þessa brtt. á þeim grundvelli, að við frv. muni laxveiði gereyðileggjast á sumum jörðum. Ég hefi ekki þá trú. Hitt skal ég ganga inn á, að það muni rýra veiðina að nokkru, menn verði að breyta veiðiaðferðum, taka upp nýjar lagnir og breyta til á ýmsan hátt, sem veldur erfiðleikum og nokkrum kostnaði. En það mun verða erfitt að benda á dæmi þess, að veiði eyðileggist með öllu á jörð. Ég þykist þess fullviss, að slíkt eigi sér hvergi stað. Nú má benda á mjög margt í þessu sambandi. Hv. þm. sagði, að þjóðfélagið hefði viðurkennt þessi hlunnindi jarðanna og þau væru metin til fasteignaverðs og varin af ákvæðum stjórnarskrárinnar um eignarréttinn. Það er nú almennt orðin venja að vitna í stjskr., þegar takmarka skal á einn eða annan hátt rétt manna til þess að fara með náttúrunytjar eftir eigin höfði, an þess að taka tillit til, hvernig þeim er haldið við. En ég lít svo á, að það sé ekkert athugavert við það, þótt umráðaréttur einstaklinga sé takmarkaður, þegar það er gert til að vernda hlunnindin og sjá um, að þau komi að betri notum. Og því getur enginn neitað, að friðunarákvæði frv. þess, sem hér liggur fyrir, stuðla mjög að því að skapa skilyrði fyrir aukinni fiskirækt, og þar af leitandi möguleika til bættrar afkomu almennings síðar. Síðari liðir brtt. fjalla um bætur fyrir rýrnun á laxveiði, er fara skal um á sama hátt og bætur fyrir selveiðamissi. En hér er um tvennt ólíkt að ræða. Bæturnar fyrir missi selveiðinytja eru byggðar á því, að þar eru eyðilagðar nytjar, sem ekki geta komið aftur í sömu mynd, en frv. er einmitt byggt á því, að friða laxinn fyrir sjálfum eigendum jarðanna, svo veiðin aukist frá því, sem nú er. Og nú vil ég spyrja þá hv.þm. Dal. og hv. samþm. minn, er hér var mest að minna á réttlætið í sambandi við þetta mál. Hvernig fer, ef svo verður áfram haldið, sem helzt lítur nú út fyrir, að veiðin gangi til þurrðar og ef til vill eyðileggist með öllu? Sumstaðar er lax alveg hættur að ganga í ár, þar sem mikil veiði var áður. Annarsstaðar hefir veiðin rýrnað stórlega. Og ef svo verður haldið áfram og veiðin eyðilögð í fleiri og fleiri ám, hvers virði verður veiðirétturinn þá? Ég held, að það sé einmitt ein æðsta skylda löggjafans að grípa fram fyrir hendur borgaranna, þegar þeir geta ekki séð sér farborða sjálfir. Það liggur í hlutarins eðli, að þótt einhver vildi friða fyrir sínu landi, þá kemur það að engu gagni, nema félagsskapur sé með öllum eigendum veiðivatnsins. Að því þarf löggjöfin að styðja. Ég fyrir mitt leyti er því ekki eins næmur á þessar réttlætiskröfur og hræddur við skerðing á eignarrétti, þótt nokkuð sé takmarkaður umráðaréttur manna á vissum verðmætum, þegar almannaheill krefst þess, eins og þessir tveir hv.þm. Mér virðist það nóg vernd og nægar bætur, að verði lögin framkvæmd eins og til er ætlazt, þá eykst laxgengdin, og þess hagnaðar njóta þeir. Hv. 2. þm. Skagf. kom inn á það, að það myndi nokkuð erfitt í framkvæmdinni að meta þessar bætur, en þó taldi hann erfiðleikana ekki svo mikla, að þeirra vegna gæti hann fallið frá þessari kröfu. En ég hygg, að það yrði ókleift. Það má ganga út frá því, að kröfur kæmu frá fjölmörgum veiðieigendum, ekki aðeins þeim, er við ósana búa, heldur einnig öðrum. Það má yfirleitt búast við, að um svo að segja hverja einustu jörð væri hægt að segja með nokkrum rökum, að veiðirýrnun hefði átt sér stað vegna friðunarákvæða laganna, og þá fyrst og fremst af því, að veiðitími er mjög styttur frá því, sem áður var. Hvernig getur nokkrum dottið í hug, að farið verði að greiða bætur fyrir slíkt. Enda hníga engin rök að því, þar sem hér er um friðun að ræða, sem síðar kemur eigendum sjálfum fyrst og fremst til góða. Ég þykist þess fullviss, að ef opnuð væri leið til þess í lögunum, mundu svo almennar kröfur koma um skaðabætur fyrir missi veiðinytja, að hið mesta öngþveiti yrði úr og engin leið að ná neinu samræmi. Hv. þm. Dal. talaði um það, að í raun og veru væri verið að vísa laxinum úr öskunni í eldinn, með því að fríða hann við ósana, til þess að hann verði veiddur upp til fjalla. Þessu er því til að svara, að laxinn verður að komast upp í bergvatnsárnar til að hrygna. Hann hrygnir ekki í jökulvatni. Í þessu sambandi vil ég minna á, að í frv. eru ströng ákvæði til að takmarka ádrátt, sem er einmitt hættulegasta veiðiaðferðin. Það er bannað að draga á nema 4 daga í viku, og hv.þm. Mýr. hefir flutt brtt. um að færa það niður í 3 daga, og mun ég fyrir mitt leyti greiða þeirri till.atkv. Auk þessu eru bergvatnsárnar oft leigðar til stangarveiða, og er það mesta tryggingin fyrir því, að laxinn fái að hrygna í næði. Hv. þm. Dal. hefir flutt þetta mál eins og með frv. sé einungis verið að ganga á rétt ósabænda, en ekki verið að friða fiskistofninn. Hann talaði um, að það væri minnkun fyrir Alþingi að ganga svo frá frv. Ég get ekki fallizt á þetta. Mér þykir það ekki minnkun fyrir þingið, þótt það reyni að friða þann fiskistofn, sem eftir er í ánum, svo að hann eyðist ekki með öllu, og enn hafa engin rök verið færð fyrir því, að veiðirýrnun verði svo mikil á einstökum jörðum, að ástæða sé til að ákveða bætur fyrir. Ástæða mín fyrir því að neita bótum byggist á því, að frv. er fyrst og fremst ætlað að vernda veiðina, og þótt hún rýrni í svip, þá réttlætist það af því, að hún verður meiri og tryggari þegar fram líða stundir. Löggjöfin hefir margoft áður farið svipað að, t. d. þegar rjúpurnar voru friðaðar. Þá mun engum hafa dottið í hug að heimta bætur til þeirra jarða, er rjúpnaveiðar voru sérstaklega stundaðar á. Mörg fleiri dæmi mætti nefna, er sýna það, að oft er gripið til svipaðra ráðstafana án bóta. Að síðustu skal ég nefna þau ummæli hv.þm., þar sem hann minntist á, að sér virtist illa frá málinu gengið, einkum með tilliti til þess, að fresta má um sinn 11. og 12. kafla frv. um eftirlit og stjórn veiðimála og styrk til fiskiræktar. Eins og hv.þm. veit, þá lagði n. þetta til eingöngu vegna yfirstandandi örðugleika ríkissjóðs. En ég vil benda á, að það er ekki rétt, að allt eftirlit og stjórn þessara mála falli niður. Samkv. bráðabirgðaákvæðum frv. er ætlazt til þess, að sá maður, er haft hefir eftirlit með laxa- og silungaklaki hjá Búnaðarfélaginu undanfarið, gegni þessum störfum, sem veiðimálastjóra er ætlað að vinna. Þá er og ætlazt til, að hreppstjórar fyrst um sinn annist störf eftirlitsmanna við fiskivötn. það er því alls ekki rétt, að öllu eftirliti skuli frestað í bráð; því er aðeins komið fyrir á ódýrari hátt en ætlazt er til með frv., en það skal játað, ekki eins öruggu og æskilegt væri. Hv. samþm. mínum, 2. þm. Skagf., hefi ég að nokkru svarað um leið og hv.þm. Dal. Hann minntist á það, að það væri að sínu áliti betra að veita héruðunum meiri sjálfsákvörðunarrétt um þessi mál en frv. fer fram á þetta getur haft nokkuð til síns máls, en hættan er þó sú, að ekkert verði úr framkvæmdum þetta eiga að vera heildarlög, og meiningin er, að fiskiræktarfélög taki friðunarstarfið að sér innan þess ramma, sem lögin ákveða. Ég get ekki fallizt á að leggja þetta á vald héraðanna; ég óttast, að víða mundi ekkert verða aðhafzt og friðun fara meir í handaskolum en annars. Enda eru ýms ákvæði frv. svo rúm, að héruðin geta nokkuð hreyft til veiðitíma o. fl. eftir því, sem ástæður heimta á hverjum stað. En að áliti fróðra manna er lax nú svo mjög eyddur, að víða er erfitt að fá nóg til stofnræktar þetta er að vísu nokkuð misjafnt eftir héruðum, en víða er hann alveg upprættur. Ég ætla ekki að lengja umr. þessar úr hófi fram, en þetta verð ég þó að taka fram, einkum vegna ummæla hv.þm. Dal. Um brtt.hv.þm. Mýr. skal ég taka það fram, að ég mun greiða atkv. með þeirri fyrri, um að banna ádrátt nema 3 daga í viku, í stað 4 daga, eins og nú er í frv. Um síðari till. hans skal ég taka það fram, að ég álít réttara að samþ. hana en 1. liðinn í till hv.þm. Dal., en lít þó svo á, að ekki sé ástæða til að samþ. hana heldur.

Jónas Þorbergsson Ég skal ekki lengja umr. mikið úr þessu. Ég leitaðist við í síðustu ræðu minni að skýra afstöðu mína til frv. og þeirra brtt., sem ég flyt. Ég sé ekki ástæðu til að leggja slíkt kapp á að koma fram löggjöf, sem tvímælis orkar í verulegum atriðum. Mig furðar á þeim rökum, sem borin hafa verið fram móti till. mínum. Í öðru orðinu er því haldið fram, að veiðin við ósana muni ekkert rýrna, í hinu orðinu, að fiskgengdin í ánum muni stórum aukast þetta tvennt er ósamrímanlegt; annaðhvort hlýtur ósveiðin að minnka, ef laxinn á að fá greiðari göngu upp í árnar og veiðin að aukast þar, eða ósveiðin minnkar ekki, og getur veiðin eða fiskigengdin þá ekki aukizt upp um arnar. Ég tel það algerlega rangt að hraða þessu máli afram nú. Úr því að sleppa á öllu eftirliti og öllum styrk til fiskiræktar, þá tel ég, að verr sé af stað farið en heima setið, og að það muni ekki bæta úr núverandi ástandi, heldur færa það til enn verra horfs. Með frv. er verið að opna fiskinum leið upp í bergvatnsárnar, þar sem auðgengara er að honum og hann verður enn freklegar veiddur en nú er gert. Í stað þess, sem nú er veitt við ósana, og er markaðsvara, yrði gengið enn nær stofninum í bergvatnsánum, þar sem laxinn er ekki markaðsvara. Þessi yrði afleiðingin af frv. óbreyttu. Ég er fylgjandi þeirri aðalstefnu frv. að stuðla að fiskirækt, en úr því að þeim aðalatriðum frv., er lúta að stjórn veiðimála og eftirliti og styrk til fiskiræktar, á að skjóta á frest um óákveðinn tíma, þá tel ég varla tímabært eða ómaksins vert að setja þessi l., því að á meðan styðja þau ekki aðalhugsun frv., heldur auka aðeins á rányrkjuna í þessu efni. Ég er svo óánægður yfir þessari afgreiðslu málsins sem mest má verða. Það er ekki vegna þess, að ég sé á móti því, sem á að vera aðaltilgangur frv; það er langt frá því. En ég er hræddur um, að það, sem næst með afgreiðslu frv. á þennan hátt, verði málinu til tjóns. Við eigum að keppa að því að stunda fiskirækt, en ekki auka rányrkjuna, eins og hér er stofnað til.

Sveinn Ólafsson Það er ekki undarlegt, þótt ágreiningur hafi risið út af þessu frv. Að vísu er frv. að stofni til þarft og gott að því leyti, sem það lýtur að almennum ákvæðum um veiði í vötnum. En upp í frv. hefir verið tekið margt, sem ætti eftir eðli málsins og landsháttum að falla undir samþykktarvald sýslunefnda eða sveitarfélaga. Í frv. er ekki tekið tillit til breytilegra ástæðna í ýmsum landshlutum, og það er fyrirsjáanlegt, ef þetta verður að lögum, að þá hlýtur að risa upp megn óánægja yfir nærgöngulum og óþörfum ákvæðum laganna víðsvegar um landið, af því að landeigendur og búendur á vissum svæðum verða sviptir veiðirétti, sem um aldir hefir óvéfengdur verið og öllum meinalaus. Það tvennt þarf glögglega að aðgreina, ef vel á að fara, sem heima á í almennum lögum, og hitt, sem eftir staðháttum og venjum fellur eðlilega undir samþykktarvald héraðanna. Ég ætla ekki að tefja tímann með því að vitna í einstakar gr. frv. eða taka upp það, sem áður hefir verið sagt, en ég get undirskrifað allt það, sem þeir hv.þm. Dal. og hv. 2. þm. Skagf. hafa sagt um þetta mál. Ég er sammála þeim um, að hér hafi höfundum mistekizt átakanlega, þegar frv. var búinn sá búningur, sem það nú hefir fengið. Það virðist ekki skipta miklu máli í augum þeirra manna, sem samið hafa og flutt þetta frv., þó að það kunni að snerta illa fáeina búendur, en reynslan mun síðar sýna stór galla á frv. þessu, ef lögfest verður. Mér er þetta vel ljóst og skal t. d. geta þess, að á nokkrum stöðum í nágrenni mínu hagar svo til, að samkv. ákvæðum frv. yrði aldagamall veiðiréttur alveg tekinn af búendum og landeigendum, og það réttur, sem aldrei hefir verið véfengdur eða nokkrum manni er hagur að fella. Í þessu máli verður því að leita álits og samþykkis héraða og hlutaðeigenda. Staðhættirnir eru svo breytilegir, að ekki er fært að setja heildarlög um þessi atriði, nema með þeim hætti að ætla héruðum og einstaklingum svigrúm til samþykkta um skaðlega tilhögun. Ég vil því leyfa mér að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Þar sem á frv. þessu eru ennþá allmikil missmíði, einkum að því er snertir ákvæði vegna breytilegra staðhátta frá einu héraði til annars, og með því að ætla verður, að ríkisstjórnin leggi frv. fyrir næsta þing í haldkvæmara búningi, telur deildin ekki ástæðu til að ræða frv. frekar af þessu sinni og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.

Einar Árnason Hv. 3. landsk. og líka hv. 6. landsk. létu í ljós undrun sína yfir því, að ég skyldi flytja brtt. við þetta frv. Ég vil nú út af þessu segja, að mín undrun er ekki minni yfir því, að þeim skuli finnast þetta nokkuð undarlegt, bæði af því, að það er meira og minna algengt að flytja brtt. við frv., og þó sérstaklega af því, að við 2. umr. málsins gat ég þess, að ég hefði nokkrar aths. við frv. að gera, og lýsti þeim þá að nokkru leyti. Ég lét í ljós þá skoðun mína, að frv. ætti að mestu eða öllu leyti að vera heimildarlög. Og ég gerði ráð fyrir, að flm. hefðu heyrt það, sem ég sagði, því ég vissi ekki annað en að þeir hefðu verið staddir í d. En af ummælum þeirra er ekki hægt að skilja, að svo hafi verið. Hv. 3. landsk. sagði, að það stafaði ekki háski af frv. Ég verð mi að segja, að það er ekki að gera háar kröfur til frv., ef ekki er farið fram á annað en að af því stafi enginn háski. Ég hélt þó, að það mætti gera þær kröfur, að það gæti gert eitthvert gagn. Mér hefir ekki dottið í hug að segja, að það stafaði háski af þessu frv. Brtt. mínar miða heldur ekki í þá att, heldur aðeins í þá átt að gera frv., og þá lögin, ef það verður samþ., nokkru frjálslegri. Samkv. brtt. vil ég leggja það á vald sveitar- og bæjarstjórna, hvort þær telja það nauðsynlegt og eru því fylgjandi, að slíkar nefndir séu settar, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég hefi þá trú, að þvílíkar ráðstafanir komi að betra liði, ef fólkið sjálft, sem við þær á að búa, finnur hjá sér hvöt til að framkvæma það, sem frv. gerir ráð fyrir. Það er einungis þessi stefna, sem felst í brtt. mínum, að ég vil láta þá, sem hlut eiga að máli, héraðs- og bæjarstjórnir, hafa ákvörðunarrétt um það, hvort nauðsyn sé á að setja þessar n. Hitt er alls ekki mín meining, að sporna við því, að þessar n. séu kosnar, ef hlutaðeigendur telja það til gagns. Þess vegna finnst mér, að brtt. mínar séu ekki fjarstæða, eins og hv.þm. (JónJ og GL) vilja láta í veðri vaka. Hv. 6. landsk. talaði um þetta mál sem mikið tilfinningamál og sagði hér sögur, sem ég skal ekki bera brigður á, að geti verið réttar, en þær sögur tel ég enga röksemd gegn brtt. mínum. Ég efast ekki um, að það er hægt að segja marga herfilega misþyrmingarsögu úr lífi þessarar þjóðar. En ég held því hiklaust fram, að nú ríki breyttur hugsunarháttur - breyttur til hins betra, og það er viðurkennt, að mannúð í garð smælingjanna sé nú meiri en áður var og að mikil framför hafi orðið í þessa átt. Það er þróun í þessu efni, sem ég vil láta ráða, að svo miklu leyti, sem hægt er. Hv. 6. landsk. fór allmikið inn á uppeldismálin í þessu sambandi. Það er nú svo, að hver kynslóð mun hafa sínar uppeldis- og menningaraðferðir. Hér áður fyrr var aðaluppeldis- og menningaraðferðin fólgin í tvennu, í fyrsta lagi í því, að hér voru margar kirkjur, og í öðru lagi í því, að það var mikið notaður vöndurinn. Ég þarf ekki að lýsa því frekar; menn þekkja það svo mjög af ýmsum framkvæmdum valdhafanna gegn smælingjunum. Og oftast var það gert í nafni kirkjunnar og réttlætisins. Nú er vöndurinn lagður niður, og kirkjum hefir fækkað. En þrátt fyrir það heldur menningin áleiðis, og samúð með þeim, sem minni máttar eru, er nú meiri en áður var. Ég held líka, þó ég hafi engan hug á að gera lítið úr því, sem þessar n. gætu gert, að þeim yrði vandsiglt gegnum það völundarhús, sem þær þurfa að ganga í gegnum. Ef þessar n. eiga að starfa af áhuga og grípa yfir höfuð inn í heimilislíf almennings, þá verða þær að kynna sér mjög vel alla heimilishagi einstaklinga yfir höfuð, og það verður erfitt fyrir þær að geta fengið þá kynningu af heimilunum, sem þeim er nauðsynleg. Það verður ákaflega vandfarið með slíkt hlutverk. Ég er hræddur við, að annaðhvort muni þessar n. leggja aftur augun og ekki sjá sér fært að gera mikið, eða þá fara hina leiðina, að grennslast um hagi nábúans hjá nábúanum. Af þessum ástæðum finnst mér væri nauðsynlegt, að héruðin og bæirnir hefðu ákvörðunarrétt um það, hvort og hvenær ætti að setja á stofn það fyrirkomulag, sem farið er fram á í frumvarpinu. Ég hefi svo ekki meira að segja um þetta; ég hefi lýst afstöðu minni til frv. og þykist hafa synt fram á, að brtt. mínar þurfi alls ekki að standa í vegi fyrir framgangi málsins á hann hátt, sem fyrir flm. vakir, aðeins ef vilji hlutaðeigandi fólks til að fara inn á þá braut er fyrir hendi.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég get f. h. fjhn. vísað til grg. fyrir frv. Það fer ekki fram á annað en heimild fyrir fjmrh. til að veita viss hlunnindi félögum fasteignaeigenda, sem stofnuð kunna að verða til þess að hafa samtök um útvegun annars veðréttar lána, á svipaðan hátt og tíðkast í slíkum félögum erlendis. Þessi hlunnindi eru útlátalaus fyrir ríkissjóð að því leyti, að það, sem fram á er farið, eru aðeins eftirgjafir á gjöldum, sem fela ekki í sér annað en það, að lántakendur þurfi ekki að greiða meira í ríkissjóð fyrir það, þó að fasteignalánafélögin komi milli þeirra og lánveitenda; m. ö. o., að það þurfi ekki tvisvar að greiða stimpilgjald af sömu lánsupphæðinni og félögin fái ókeypis eignar- og veðbókarvottorð fyrir sig. Þetta eru sömu hlunnindi, sem veitt hafa verið veðdeild Landsbankans og því fasteignalánafélagi, sem hér er og tekið hefir að sér að útvega fyrsta veðréttar lán. Það er hin mesta þörf á að koma skipulagi á lánveitingar út á 2. veðrétt í fasteignum hér, því að það er orðið áberandi, að menn, sem fast við að lána út fé, gera sér það að féþúfu að lána út á annan veðrétt gegn óvenjulega háum vöxtum, þótt um alveg trygg lán sé að ræða. N. vonar, að þetta meinlausa frv. fái greiðan gang gegnum hv. d. hér er aðeins um heimildarlög að ræða, og verður framtíðin að sýna, hvort heimildin kemur að notum.

Jón Baldvinsson Ég vildi gera fyrirspurn til hv. landbn., sem hefir haft málið til meðferðar, um það, hvað hún hefir gert við frv. síðan það var hér við fyrri hluta þessarar umr. Mér skildist þá, að hv.n. væri ætlað að yfirvega það, hvort ekki væri heppilegt að breyta frv. á þann hátt, að það fæli í sér heimild fyrir stj. til þess að leigja geymslustað fyrir kartöflur, en ekki til að byggja. Ég vildi aðeins heyra það, hvað n. hefir gert allan þennan tíma, sem liðinn er síðan frv. var hér til umr. síðast.

Frsm. (Páll Hermannsson) Þegar þetta mál var hér f hv. d. við fyrri hluta þessarar umr., komu fram uppástungur um það, hvort n. vildi ekki taka til íhugunar að breyta frv. á þá leið, sem hv. 2. landsk. minntist á. frá hv. 2. þm. Eyf. kom þá fram í málinu rökst. dagskrá, sem fól í sér það, að þessi væri vænzt, að ríkisstj. greiddi fyrir sölu jarðepla án þess að lagt væri í kostnað við það frá ríkisins hálfu, ef mig minnir rétt. Hæstv. atvmrh. beindi því ennfremur til n., hvort hún vildi ekki breyta frv. á hann hátt, að það gerði aðeins ráð fyrir heimild til þess að leigja húsnæði til kartöflugeymslu, þó það kostaði eitthvað. N. hefir nú yfirvegið þetta mál á fundi, og hefi ég ekki önnur boð að flytja frá n. viðvíkjandi frv. en þau, að hún sér ekki ástæðu til þess að breyta frv., heldur að láta fara um það hér í hv. d. eins og verða vill. Það sjá allir, að það tekur því ekki að fara að samþ. dagskrá á þá leið, að ríkisstj. megi greiða fyrir þessu máli án þess að kosta nokkru til, því það getur stj. alveg eins fyrir því, þó að Alþingi samþ. enga dagskrá. N. vill láta afgr. frv. eins og það liggur fyrir. Hinsvegar hefir hún gert ráð fyrir því, ef frv. nær samþykki, að sú leið verði tekin að leigja húsrúm fyrir þessa starfsemi, þó hún telji ekki ástæðu til að fastbinda það með lögum, hvor leiðin verði farin. N. verður að álita málið þannig vaxið að það sé nauðsynlegt að greiða fyrir sölu þeirrar innlendu voru, sem hér er um að ræða, og ýta með því undir þessa þörfu framleiðslugrein landsmanna, sem nú er svo mikil þörf fyrir til notkunar í landinu sjálfu.