Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Nú þegar þetta mál er komið til 3. umr. í þessari d., vildi ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um þetta frv. og láta í ljós stuðning minn við framgang þess. Ég vil gera það, um leið og ég í upphafi vek athygli á því megininntaki í þessu frv., sem felst í 1. gr. þess, þar sem segir: „Höfundur að bókmenntaverki eða listaverki á eignarrétt á því með þeim takmörkunum, sem í lögum þessum greinir.“ Í inngangi grg. er síðan sagt um þetta meginákvæði frv.: „Hlutverk og efni höfundalaga er að veita mönnum réttarvernd á tilteknum andlegum verðmætum: bókmenntum og listum. Með lögunum er viðurkenndur réttur þess, sem verkið hefur gert, þ. e. höfundarins, til umráða yfir því, sem ýmist eru fjárhagslegs eða persónulegs eðlis.“ Á þessum meginkjarna þessa frv. vildi ég vekja athygli, þ. e. á þeirri stefnumótun, sem það felur í sér. Með þessu frv. er verið að undirstrika betur en áður höfundarétt, þ. e. rétt hvers höfundar til síns huglæga verks, það er verið að viðurkenna enn betur og herða enn frekar á eignarréttarsjónarmiðinu á þessum vettvangi. Í grg. með þessu frv. er nokkuð rakin saga þeirrar baráttu, sem háð hefur verið fyrir þessari viðurkenningu, og rifjað upp, hversu lítilsvirt voru um aldaraðir hugverk manna og hversu höfundar voru oft hart leiknir. Í grg. segir m. a., með leyfi forseta: „Ekki er í fornum lögum, hvorki innlendum né erlendum, neinn vísir að vernd bókmenntaverka eða listaverka. Það var líka fjarri hugsunarhætti hinna fornu menningarþjóða, t. d. Grikkja og Rómverja, að viðurkenna eignarrétt að öðru en líkamlegum munum. Höfundar áttu vitanlega, eins og nú, þau eintök að verkum sínum, sem þeir gerðu sjálfir, handrit, málverk, höggmyndir o. s. frv., og gátu áskilið sér gjald fyrir þau, ef þeir létu þau af hendi. En eftir það var hverjum manni heimilt án samþykkis höfundar að gera ný eintök af verkunum og með þeim breytingum, sem henta þótti.“ Þessu til áréttingar segir enn fremur í grg.: „Þegar bókaútgefanda tókst að ná í handrit að verki, sem hann taldi vænlegt til sölu, gat hann gefið það út undir nafni höfundar án þess að spyrja hann um leyfi. Það var einnig algengt, að verkin væru gefin út eftir breyttum og afbökuðum handritum, og stóðu höfundar varnarlausir gegn því. Enn síður var um það að ræða, að höfundar ættu rétt til þóknunar fyrir prentun og útgáfu verkanna eða til arðs af sölu þeirra. Þó að höfundar teldu sig hart leikna, höfðu þeir öldum saman engin samtök með sér til að hrinda þessari ágengni, enda var það rótgróið í almenningsáliti, að þegar höfundur hefði látið verk af hendi, væri það þar með orðið almenningseign, sem hver mætti gera við það, sem hann vildi.“ Svo segir í grg. Að því er vikið í þessari sömu grg., að á dögum frönsku stjórnarbyltingarinnar hafi verið samin allfullkomin höfundalög þess tíma, sem markaði ákveðna stefnu og ruddi brautina fyrir seinni tíma lagasetningu á þessu sviði, og skal ég ekki rekja þá sögu. Það fór hins vegar vel á því og var eðlilegt, að orsakasamband væri þar á milli, þ. e. höfundalaga og stjórnarbyltingarinnar í Frakklandi á sínum tíma, þar sem meginkrafa þeirrar byltingar var einmitt friðhelgi eignarréttarins. Á öllum tímum og nú ekki síður á okkar tímum hefur þeim þjóðfélagskenningum eða skoðunum vaxið nokkuð ásmegin, þar sem fordæmdar eru kenningarnar um séreignarréttinn, og í sumum hverjum af þessum kenningum er jafnvel beinlínis lagt til að afnema þennan séreignarrétt. Þeir einstaklingar, sem keppa að því að fá uppskeru af starfi sínu í tekjum og arði, eru stundum kallaðir arðræningjar þjóðfélagsins og sagðir vera stærstu ljónin á vegi fyrir hinni félagslegu lausn útópíunnar og alræðis öreiganna. Ekki þarf að taka fram, hversu eignarrétturinn er lítils metinn samkvæmt kenningum Marx, og reyndar er hann talinn orsök alls hins illa í hinu spillta, borgaralega þjóðfélagi. Því er ekki að neita, að sérstaklega allt of margir rithöfundar og reyndar aðrir skapandi höfundar og listamenn hafa látið ánetjast þessum kenningum marxismans, en á sama tíma hefur þetta fólk gert háværar og að mínu viti sjálfsagðar kröfur um aukna vernd verka sinna og krafizt óskerts hlutar af hinni andlegu framleiðslu sinni. Um leið og ég fyrir mitt leyti tek heils hugar undir slíkar kröfur, vil ég í mestu vinsemd benda á, að þær kröfur samrýmast að sjálfsögðu engan veginn kenningum gamla Marx, sem lítið hefði lagt upp úr svo harðsvíraðri séreignarstefnu. Sannleikurinn er auðvitað sá, að réttur höfunda til verka sinna er í eðli sínu sá sami og réttur eigenda til afraksturs af framleiðslutækjum, og í báðum tilfellum býr sú hugsun að baki, að einstaklingarnir eiga að njóta hæfileika sinna, hugvits og handverka. Sú stefna, sem áréttuð er í þessu frv. og undirstrikar mjög skilmerkilega eignarrétt höfunda að verkum sínum, er vissulega í anda þeirra stjórnmálaskoðana, sem snúast öndverðar gegn kenningum Marx, og þeirra kenninga, sem vilja afnema eignarréttinn, og væri betur, að mönnum væri ljóst samhengi hinnar eðlilegu baráttu höfunda fyrir ótvíræðum eignarrétti að verkum sínum og hinnar almennu þjóðfélagsstefnu um verndun eignarréttarins á líkamlegum munum, fasteignum og framleiðslutækjum. Þessi sjónarmið vildi ég setja hér fram við þessa umr. og lýsa því yfir, að einmitt út frá þessari grundvallarskoðun er ég mjög eindreginn stuðningsmaður þessa frv., og ég álít satt að segja, að það megi og eigi að ganga miklum mun lengra en í þessu frv. er gert, og ég lít svo á, að hér sé eingöngu um áfanga að ræða, sem sé í sífelldri endurskoðun. Í grg. þessa frv. er reyndar vakin athygli á því, að ýmis atriði séu til athugunar og megi betur fara. M. a. er vakin athygli á atriðum eins og rétti höfunda vegna upptöku tónsmíða á segulbönd til einkanota, og í því sambandi er bent á, að segulbandstæki hafa gert mönnum í vaxandi mæli kleift að taka upp tónlist og talað mál eftir hljómplötum eða útvarpi til afnota í heimahúsum og - eins og þessum málum er háttað -hafi ekki verið teknar í frv. neinar sérreglur um segulbandsupptökur, en gefið í skyn, að það sé fyllilega tímabært að taka það til athugunar; undir það sjónarmið tek ég. Í öðru lagi er vakin athygli á rétti höfunda vegna útlána á bókum, en það er gamalt og nýtt baráttumál rithöfunda, og þar er sporið ekki stigið til fulls. Um það segir í grg., með leyfi forseta: „Í höfundarétti er viðurkennt, að almennt eigi eigandi eintaks af bókmenntaverki eða tónverki, t. d. bók, nótnahefti eða hljómplötu, að hafa sömu eignarréttarheimildir að því sem hverjum öðrum líkamlegum hlut, enda virði hann sem aðrir einkarétt höfundar til eintakagerðar og opinbers flutnings á verkinu. Spurning hefur einkum risið um afstöðu höfunda til útlána á bókum til almennings frá opinberum bókasöfnum .... Útleiga frá verzlunum á bókum, hljómplötum eða öðrum eintökum bókmenntaverka eða tónverka hefur ekki tíðkazt hér. Þykir því ekki ástæða til að setja reglur, sem þar að lúta“, segir áfram í þessari grg. Þarna er því áfram verkefni til athugunar og lagasetningar. Ég vek í þriðja lagi athygli á því, sem segir hér í grg., að höfundum í ýmsum löndum sé áskilinn hluti af söluverði listaverka á uppboðum. Það er ekki tekið upp í þetta frv., en hlýtur að vera mjög mikilvægt mál fyrir alla listamenn og höfunda slíkra verka. Enn fremur er vakin athygli á skattlagningu í þágu höfunda á útgáfu rita, en það er ekki háð höfundarétti. Um þetta fer ég ekki fleiri orðum, en vek athygli á því, að þetta frv. er mjög merkilegt spor og afskaplega mikilvægur áfangi í þeirri baráttu höfunda almennt að fá viðurkenningu á eignarrétti á verkum sínum, en um leið er það aðeins einn áfangi að fullri viðurkenningu. Eins og sjá má af þeirri upptalningu, sem ég hef hér af handahófi, eru mörg vandamál óútkljáð og frekari verndun og viðurkenning á höfundarétti verkefna, sem hlýtur að vera í sviðsljósinu, þegar þess gætir í vaxandi mæli í þjóðfélaginu, að sælzt sé æ lengra inn i einkalíf einstaklinga og skert æ meir friðhelgi eignarréttarins.



Herra forseti. Það er raunar óþarft fyrir mig að koma hér í ræðustólinn til þess eins að lýsa stuðningi mínum við þetta frv., því að ég hef átt sæti í þeirri n„ sem hefur um málið fjallað, og n. hefur afgr. þetta samhljóða frá sér. Þó að ég væri ekki viðstaddur á síðasta fundi n., þegar frv. var afgr., var afstaða mín til málsins sú, að ég studdi það. Ég bar að vísu fram eina brtt. við það, eins og ég sagði frá á fundi hér í hv. þd. í fyrradag, en tók hana til baka. Ég skýrði ástæðurnar fyrir því, en ég vil gjarnan láta þetta koma fram hér og tek þá undir með hv. síðasta ræðumanni, að með samþykkt þessa frv. er Alþ. Íslendinga að lýsa andstyggð sinni á því þrælahaldi, sem ríkir í hinum kommúníska heimi yfir skáldum og rithöfundum.



Herra forseti. Hér hafa farið fram heldur undarlegar hugmyndafræðilegar umræður af hálfu hv. 9. landsk. þm. og hv. 2. þm. Norðurl. v. Ef á að fara að draga Marx inn í umr. um höfundarétt, skulum við aðeins rifja upp, hver er kjarni þess, að við viðurkennum höfundarétt listaverka. Tilgangurinn er tvenns konar. Í fyrsta lagi að tryggja það, að verkamaðurinn fái fjárhagslegan arð af vinnu sinni. Þannig eru kenningar Marx í fyllsta samræmi við höfundaréttinn. Í öðru lagi á höfundarétturinn að tryggja, að enginn fái afskræmt eða notað sér verk annars í annarlegum tilgangi eða fyrir eigin fjárhagslegan ábata. Ég læt nú útrætt um þessar djúpu þenkingar manna hér um eignarrétt og marxisma í sambandi við höfundarétt. En það var algjör misskilningur hjá hv. 9. landsk. þm., að þetta frv. væri stórt spor í þá átt að tryggja höfundum það, sem hann nefndi með mikilli áherzlu eignarrétt. Lögfræðingur Rithöfundasambands Íslands metur þetta frv. svo, að það sé mjög óverulegur bjargar- eða réttarauki fyrir höfunda vegna þess, að gömlu höfundalögin, enda þótt þau væru í úreltum búningi, tryggðu höfundaréttinn miklu betur en af hefur verið látið. Hann lætur þess enn fremur getið, að fjárhagslegur ávinningur rithöfunda sé sáralítill af þessu frv., það séu listflytjendur, sem hafi mestan hagnað af þessu nýja frv. Hann segir hér orðrétt í bréfi, með leyfi hæstv. forseta, og er þá að ræða þetta nýja frv.: „Við erum sem sagt að fara úr gömlu vaðmálsbrókunum í höfundaréttarlegu tilliti og taka upp nýtízkulegri klæðnað. Við þau fataskipti verður þó vandlega að gæta þess, að hinn nýi búningur sé a. m. k. jafnskjólgóður og helzt skjólbetri höfundum en sá eldri.“ Það er einn alvarlegur ágalli á þessu frv., sem ég hefði haldið, að hv. 9. landsk: þm. hefði fremur átt að nefna hér en nokkuð annað, því að það er atriði, sem er ekki samboðið lýðræðisþjóðfélagi. Það hefur ekki náð fram að ganga, að rithöfundar eða höfundar hugverka ættu frjálsan samningsrétt, þegar um er að ræða flutning verka þeirra í útvarp. Alls staðar á Norðurlöndum hafa rithöfundar þessi réttindi, og þess er skemmst að minnast, að norskir rithöfundar náðu mikilvægum áfanga í kjarabaráttu sinni með því að leggja bann við flutningi verka sinna, meðan á samningum stóð. Hér á Íslandi og í þessu nýja frv. er hins vegar gert ráð fyrir því, að Ríkisútvarpið megi halda áfram að leika og flytja verk höfunda, enda þótt samtök höfunda hafi sagt upp samningum. Ríkisútvarpið verður að vísu að greiða gjald fyrir - gjald, sem væntanlega yrði samið um, en með því að rithöfundar eru sviptir því valdi að banna flutning verka sinna, þá segir sig sjálft, að við samningsgerð eru hendur þeirra mjög bundnar. Auk þess verða þeir að hlíta gerðardómi, sem engin önnur samtök höfunda á Norðurlöndum verða að hlíta. Nauðsynlegt er fyrir samtök höfunda að vinna að því, að frjáls samningsréttur þeirra sé viðurkenndur eins og annarra vinnandi stétta. En hins vegar er af mörgum ástæðum talið mjög mikilvægt, að frv. þetta nái fram að ganga á þessu þingi, og hafa höfundar því talið réttara að láta þetta fara að svo stöddu.



Herra forseti. Mér þykir það leiðinlegt, að hv. 4. landsk. þm. vill ekki - á sama tíma og hann tekur þátt í baráttu rithöfunda fyrir viðurkenningu á rétti þeirra til verka sinna og til fulls gjalds af notkun þessara verka - viðurkenna þessa baráttu rithöfundanna í verki og lokar augunum fyrir því, að þetta er vissulega barátta fyrir því að fá viðurkenndan rétt sinn, eignarrétt viðkomandi af sínum verkum, og í eðli sínu er sú barátta sú sama og háð er fyrir séreignarrétti á öðrum sviðum. Hins vegar þykir mér það, miður, ef þessi ágæti þm. telur það frekar vera í sínum verkahring að taka upp hanzkann fyrir Marx gamla í slíkum umr. Ég veit ekki, hvort ég á að skilja þm. svo, að hann vilji gera ummæli lögfræðings þess, sem hún vitnar til, að sínum, þegar hún vitnar til ummæla, þar sem sagt er um þetta frv„ að það sé óverulegur áfangi. Þó var það því miður svo að skilja með upplestri á þessari tilvitnun, að þar væri tekið undir þessi ummæli. Ég get ekki fallizt á það, þegar verið er að breyta 50 ára gömlum lögum, úreltum lögum, koma á margvíslegum hótum og endurskoðun á þessum viðamiklu málum, setja mjög vandvirknislega unna löggjöf og kanna málið ítarlega, sem er til mikilla hagsbóta fyrir höfunda almennt, að það sé kallaður óverulegur áfangi. Ég sagði, að þetta væri mjög mikilsvert frv. og ég styddi það af heilum hug, en teldi hins vegar, að það væri einungis áfangi að því marki, að full viðurkenning fengist á eignarrétti höfunda, en ég tel það langt frá því að vera óverulegan áfanga.



Herra forseti. Frv. það, sem lagt var fram á þskj. 547, hefur komið frá háskólaráði og gerir ráð fyrir breytingum á nokkrum greinum háskólalaganna. Breytingin, sem felst í 1. gr., lýtur fyrst og fremst að því, að fulltrúar stúdenta séu kjörnir þannig til setu í háskólaráði, að samhengi verði þar í störfum af þeirra hálfu, þannig að ekki víki báðir úr ráðinu í einu, heldur víki þeir þaðan til skiptis. Breytingin, sem felst í 2. gr. frv., till. um breytta 10. gr. háskólalaga, er í samhengi við 8. gr. frv., sem hér liggur fyrir og fjallar um breytingu á 38. gr. háskólalaganna. Þessi breyting lýtur að því, að við Háskólann megi ráða kennara, sem þar hafi kennsluskyldu, en gegni rannsóknaskyldu við stofnanir utan Háskólans. Þetta á við tilvik þegar svo hagar til, að ófær tvíverknaður þykir kostnaðar vegna að koma upp sérstakri rannsóknaaðstöðu við Háskólann, úr því að hann er fyrir áður við aðrar stofnanir. 3. gr. fjallar um breytingu á stöðuheitum. Það heimilar að flytja lektor úr lektorsstöðu í dósentsstöðu samkv. ákvæðum, sem sett verði um það í reglugerð. Í 4. gr. er fjallað um, að háskólaráð ákveði starfsskyldu einstakra háskólakennara, hvernig starfsskyldan skiptist milli kennslu og annarra starfsþátta, sem sé stjórnunar og rannsókna. Vilji kennari ekki una þeirri úrlausn, sem háskólaráð veitir um þetta efni, má hann skjóta úrlausninni til ráðh. 5. gr. fjallar um það, að rýmka aðgang námsmanna, sem ekki hafa lokið stúdentsprófi, að Háskólanum. Bæði er þar um að ræða þá, sem lokið hafa öðru fullnaðarprófi frá menntaskóla en stúdentsprófi, en ráð er fyrir slíku gert í nýju menntaskólalögunum. Sömuleiðis skrásetningu einstaklinga, sem lokið hafa öðru námi með árangri, sem metinn er veita þeim rétt til háskólanáms. 6. gr. fjallar um það, að þegar ekki er völ hérlendis á prófdómara utan Háskólans til að dæma próf í einstökum greinum, megi taka prófdómara úr röðum háskólakennara. Þetta er vegna vandamáls, sem upp hefur komið við félagsfræðikennslu, og er að sjálfsögðu undantekningarákvæði, sem ekki yrði beitt nema nauður ræki til. Loks er í 7. gr. fjallað um það, hversu háskóladeildir geta með samþykki háskólaráðs veitt heiðursdoktorsnafnbætur. Breytingin, sem í henni felst, er sú, að í stað samþykkis allra, sem atkvæðisbærir eru um heiðursdoktorsnafnbót, þurfi ekki nema samþykki 3/4 hluta atkvæðisbærra deildarmanna. Þessi breyting styðst við það, að þegar ákvæðið var sett um algjörlega einróma afgreiðslu heiðursdoktorskjörs, voru deildir afar fámennar, en nú eru komnar upp það fjölmennar deildir, að þeir, sem atkvæðisrétt eiga, skipta jafnvel tugum. Eitt ákvæði þessara laga, það, sem um er fjallað í 2. gr. og 8. gr., um skipun háskólakennara með kennsluskyldu í Háskólanum, er gegni rannsóknaskyldu utan hans, er umdeilt í röðum háskólamanna. Því var breytt í meðförum Ed. eins og fram kemur á þskj. 709. Þar er þessi heimild þrengd og bundin við eina deild Háskólans, verkfræðiskor raungreinadeildar eingöngu. Sömuleiðis var í meðförum Ed. breytt 5. gr., þannig að hún var enn rýmkuð, þannig að í stað þess að fjallað skyldi um hverja einstaka umsókn frá þeim, sem ekki hafa stúdentspróf til inngöngu, bæði á deildarstigi og af hálfu rektors, er fortakslaust ákvæði um, að raungreinadeildarpróf frá Tækniskóla Íslands veiti rétt til skrásetningar til verkfræðináms og sömuleiðis, að heimilt sé að setja í reglugerð ákvæði um, að ákveðin próf frá íslenzkum skólum veiti rétt til skrásetningar í tiltekið nám við Háskólann. Þar er sem sagt gert ráð fyrir, að tiltekin próf önnur en stúdentspróf veiti af sjálfu sér rétt til inngöngu, að vísu takmarkaðan, í stað þess að fjalla þurfi sérstaklega um hverja umsókn. Ég vil skýra hv. deild frá því, að þetta ákvæði, eins og því er þarna háttað, mun einnig vera umdeilt innan Háskólans. Ég vil að lokum, herra forseti, leyfa mér að leggja til að að þessari umr. lokinni verði frv. vísað til hv. menntmn.