Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil beina til hæstv. forsrh. fyrirspurn í sambandi við fréttir, sem við höfum séð í blaði hans hér, um hugleiðingar ríkisstj. viðvíkjandi utanríkismálum landsins, - þær fréttir, að Íslendingum hafi verið boðið að senda fulltrúa á væntanlega ráðstefnu Atlantshafsríkjanna, og hvort Alþingi megi vænta, að ríkisstj. gefi skýrslu um þetta mál hér í þinginu.

Forsrh.(Stefán Jóh. Stefánsson): Út af fyrirspurn hv. 2. þm. Reykv. skal ég geta þess, að ríkisstj. hefur ekkert um þetta rætt.



Herra forseti. Það hljóta að hafa orðið mistök við samningu þessarar dagskrár, sem liggur fyrir þessum fundi. Fyrir alllöngu bar ég fram ásamt fleiri þm. tvær till. til þál., og voru þær 24. og 25. mál þingsins. [Sérréttindi í áfengis- og tóbakskaupum, Vínveitingar á kostnað ríkisins.] Hvorug þessara till. er á dagskrá, en hins vegar hafa verið teknar á dagskrá fjórar þáltill., sem eru síðar fram komnar, og er ein þeirra 29. mál. Ég vildi mælast til þess við hæstv. forseta, að hann leiti eftir samþykki fundarins til þess að bæta þessum till. inn á dagskrá þessa fundar, það er að segja, hvernig ræða skuli. Sú meðferð tekur venjulega mjög stuttan tíma, og vildi ég vænta, að hæstv. forseti leitaði eftir samþykki fundarins til að bæta þessum tveimur till. á dagskrána, þar sem hér hlýtur að vera um nokkur mistök að ræða.

Forseti (JPálm): Í sambandi við það, sem hv. þm. V-Húnv. gat um áðan, vil ég taka fram, að ég geri ráð fyrir, að það sé nóg á þessari dagskrá, og verður henni ekki breytt í dag.



Mér finnst svar forseta dálítið einkennilegt og benda til, að hér hafi ekki verið um gáleysi að ræða eða mistök, eins og ég í fyrstu hugði, að vera mundi. Svo mikið er víst, að í þeirri n. í Nd., þar sem ég á sæti, er venja að taka málin til meðferðar í réttri röð, eftir því sem þau berast, og mér finnst þessi regla sjálfsögð, en ekki að haga undirbúningi dagskrárinnar eftir því t. d., hvort einstök mál eru sérstökum forseta geðþekk eða ekki. Ég vil því endurtaka áskorun mína til forseta um það, að hann beri undir þingfund, hvort þessar till. skuli teknar fyrir, þ. e. hvernig ræða skuli.

Forseti (JPálm) : Ég skal lofa hv. þm. V-Húnv. því að taka þessar till. næst á dagskrá, en dagskrá þessa fundar verður ekki breytt.



Herra forseti. Á undanförnum þingum hef ég ásamt hv. 8. þm. Reykv. (SG) flutt frv. um breyt. á hvíldartíma háseta á togurum. Ástæðan fyrir því frv. hefur verið skýrð fyrir hv. þm., en hún er sú, að sá vinnutími, sem búið er að ákveða á togurum, sé allt of langur. Síðan það frv. kom fram, skeði það, sem búizt var við, að sjómenn tóku mjög fegins hendi við þessu frv. og sendu áskoranir til Alþ. um að samþykkja það, þannig að fyrir liggja áskoranir frá flestum togarahásetum hér á landi. - Á fyrsta þinginu, sem þetta mál var tekið fyrir, var því vísað til n., en minni hl. vildi samþykkja það. Á síðasta þingi fékk málið þó alltaf afgreiðslu, og lagði minni hl. til, að það yrði samþ. óbreytt, en meiri hl. vildi vísa því til ríkisstj. Við flm. töldum þetta ekki góða afgreiðslu og vildum, að þingið samþykkti frv. eins og það lá fyrir. Það, sem réð þeirri afstöðu okkar, var það, að sú aðferð, sem meiri hl. vildi beita, væri til þess að svæfa málið. Fleiri voru sömu skoðunar, en meiri hl. leit svo á, að málið ætti að fara til ríkisstj., og forsrh. gaf út yfirlýsingu þess efnis, að þessu máli yrði mjög hraðað. En nú er liðinn langur tími síðan og ekki kunnugt, hvort sú n., sem átti að athuga þetta, hefur starfað, en kunnugt er, að nefnd þessi var sett á laggirnar. Þess vegna er þessi fyrirspurn komin fram, að við flm. vildum, að það lægi skýrt fyrir, hvað það er, sem n. hefur gert.



Herra forseti. Eins og hv. 1. flm. fsp. hefur tekið fram, lagði hann ásamt öðrum hv. þm. fram frv. til l. um breyt. á l. um hvíldartíma háseta á togurum. Var máli þessu vísað til ríkisstj. 5. marz s. l., eftir að ég hafði gefið yfirlýsingu um það, að ég mundi fyrir mitt leyti hraða því, að þessi löggjöf yrði tekin til endurskoðunar. Sá háttur var á hafður af hálfu forsrh., að leitað var til sjómannafélaga Rvíkur og Hafnarfjarðar og þau félög í sameiningu beðin um að tilnefna tvo menn, - annan, sem þekkti sérstaklega vel til togara, og hinn, sem þekkti til mótorbáta. Á sama hátt var leitað til sambands íslenzkra útvegsmanna og þeir beðnir um að tilnefna tvo menn af sinni hálfu til endurskoðunar á löggjöfinni um hvíldartíma háseta á botnvörpuskipum. Það dróst, að tilnefndir yrðu menn af hálfu þessara aðila, en þar kom þó að lokum, að tilnefndir voru fjórir valinkunnir menn af hálfu þessara aðila. Þegar þeir höfðu verið tilnefndir, leit rn. svo á, að einnig mundi vera heppilegt að hafa með í ráðum einhverja valinkunna menn af hálfu ríkisvaldsins, færa í lögfræðilegum efnum, til þess að taka þátt í þessari endurskoðun. Það tókst að fá til þessa starfa þá Jónatan Hallvarðsson og Torfa Hjartarson, sem báðir eru kunnir embættismenn og báðir hafa einnig verið sáttasemjarar ríkisins í vinnudeilum. Þar að auki hafði annar þeirra, Jónatan Hallvarðsson, nokkra reynslu í þessum efnum, því að hann hafði einnig um skeið verið háseti á togara. Þessir menn tóku það að sér eftir beiðni minni að ganga einnig í þessa sömu n., og ræddi ég sérstaklega ýtarlega við þá um það atriði, sem þeir og óskuðu eftir, að þeir fengju tækifæri til að kynna sér löggjöf nágrannaþjóðanna á þessu sviði, sérstaklega þeirra þjóða, sem stunda fiskveiðar bæði á togurum og mótorbátum. En bæði er, að þessir embættismenn hafa mikið að gera, og svo eins hitt, að það er erfitt fyrir nefndir að starfa á sumrin, og varð því lítið úr störfum s. l. sumar, nema hvað n. kom saman og gerði ráðstafanir til að afla sér sem beztra upplýsinga í þessum efnum. N. mun nú eftir ósk minni hraða störfum og skila áliti sínu til forsrn. Ég get ekki sagt um það nákvæmlega, hvað langt störfum n. er komið, og ekki get ég heldur sagt á þessu stigi, hvenær vænta megi árangurs eða till. af hálfu n. En ég get lýst því yfir, að ég hef fyrirskipað, að n. skuli hraða störfum sínum. Og það er ekki ætlun mín með skipun þessarar n. að setjast á málið til þess að svæfa það, heldur vil ég með þessu fá trygga og varanlega skipun þessara mála og þætti mest undir því komið, að gagnkvæmur skilningur tækist milli sjómanna og útvegsmanna í þessum efnum, þar sem þeir gætu mætzt, svo að um varanlega lausn málsins yrði að ræða. Ég vil endurtaka það, að ég hef enga tilhneigingu til að setjast á þetta mál, heldur vil ég, að málið leysist fljótt, og því vil ég heita, að þessi n. leiti sér sem allra fyrst upplýsinga um þetta mál, utan lands og innan, áður en hún gengur endanlega frá till. sínum til ráðuneytisins.



Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir þessa skýrslu við þessari fyrirspurn. Í sambandi við ummæli hans um skipun þessarar n., sem hefur fengið málið til meðferðar, get ég tekið undir það, að ég tel, að vel hafi tekizt með skipun þessara manna. En ég verð að lýsa óánægju minni yfir því, hvað lítið n. virðist hafa gert þann tíma, sem hún hefur starfað, því að þótt maður viðurkenni, að sumarið sé ekki mikill starfstími, þá er þó nokkuð líðið síðan n. var skipuð og til þessa dags, og hæstv. forsrh. staðfesti það, sem ég hafði fregnað, að n. hefur ekki haldið nema einn fund á þessu tímabili. Mér finnst heldur lítið um þá yfirlýsingu hæstv. forsrh., að hann hafi ekki tilhneigingu til að setjast á málið. En að sjálfsögðu fagna ég henni, þar sem hann er maðurinn, sem á að taka á móti till. þessarar n. og fylgjast með störfum hennar, en undirstrika það, sem ég hef áður sagt, að þessi n. vinni betur í framtíðinni en hún hefur gert hingað til. Málið er þannig, að þó að það þurfi að rannsaka vel, þarf að hraða því svo sem tök eru á.



Þessar fyrirspurnir eru bornar fram til þess að vekja athygli á því, að þrátt fyrir miklar framkvæmdir í vegamálum landsins er það ýmislegt, sem betur mætti gera. Í stóru en strjálbýlu landi geta ekki allir vegir verið svo breiðir, að bílar geti mætzt hindrunarlaust. Höfuðvegir þurfa að vera breiðir, en á mjóum vegum verður að hafa sérstök stæði, þar sem hægt er fyrir bíla að mætast. Ég vildi nú fá að heyra frá hæstv. samgmrh., hvað mikið af vegum er þannig, að hægt sé að mætast á þeim hvar sem er. Þá vil ég vekja athygli á því, að sums staðar eru vegirnir þannig, að mannhætta stafar af, t. d. er þeir liggja að ám eða í hömrum. Á slíkum stöðum þarf að hafa steinsteypta brún, svo að það sé fyllilega tryggt, að bílar fari ekki út af veginum. Þá er loks mikil nauðsyn á því, að reist verði glögg leiðarmerki með hæfilegu millibili.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Vegna þess að þessar þrjár fyrirspurnir eru að langmestu leyti teknisks eðlis, þá hef ég óskað eftir því, að vegamálastjóri sjálfur svaraði þeim fyrir sitt leyti, og skal ég leyfa mér að lesa upp hans svar, sem er svohljóðandi: „1. Breidd bifreiða er frá 2,0–2,3 m og jafnvel allt að 2,5 m breidd heimiluð á nokkrum aðalvegum á Suðvesturlandi. Ef ekið er hratt, 40–60 km, verður að aka mjög varlega og venjulega að draga úr hraða, nema vegir séu minnst 6 m breiðir, sérstaklega þegar ekið er fram úr annarri bifreið. Svo breiðir vegir eru hér ekki nema nokkrir aðalvegirnir á Suðvesturlandi og einstaka vegir næst Akureyri. 2. Aðrir vegir eru yfirleitt ekki breiðari en 4,0–5,5 m, og verður þá að gæta varúðar, er ekið er fram úr bifreið eða þær mætast, og venjulega að draga úr hraða, því að vegbrúnin er oft svikul. Sumir upphleyptir vegir eru þó mjórri en 4,0 m, jafnvel aðeins 3,0 m, og verða þá bifreiðar að mætast á útskotum. Sundurliðaðar skýrslur um breidd einstakra akvegakafla eru ekki til, en langflestir vegakaflar eru í þessum flokki. Hefur undanfarin ár mjög verið unnið að því að bæta aðstöðu til að mætast og árlega bætt við fjölda útskota, svo að ekki verður sagt, að valdi lengur verulegum töfum og erfiðleikum. Á mörgum vegaköflum, þar sem lítil umferð er, vantar þó enn útskot, svo að viðunandi sé. Ber vitanlega að stefna að því að bæta úr þessu, eftir því sem efni eru talin standa til. 3. Á löngum, mjóum vegaköflum, upphleyptum, er víða sett upp útskotsmerki, en algengt er enn, að stuttir, mjóir kaflar upphleyptir koma milli fullbreiðra vegakafla, t. d. á melum, og þykir þá ekki eins henta að setja upp slík merki. Það viðurkennist, að enn vantar bæði útskot með merkjum eða sums staðar merkin ein til leiðbeininga. Fjarlægð milli útskota er venjulega 200–300 metrar eftir því, hve umferðin er mikil, og þá reynt að stefna að því, að útskotin falli inn í væntanlega síðari breikkun vegarins. Væri mjög æskilegt að geta komið þessu í gott lag á næstu tveim árum, og mætti það væntanlega takast, ef viðhalds- og umbótafé til þjóðveganna verður ekki skorið mjög við nögl. Í þessu sambandi má geta þess, að verið er að undirbúa gagngera merkingu á vegamótum með árituðum leiðarmerkjum, er tilgreini vegalengdir. Með því að vegalengdir hafa allvíða breytzt á síðari árum, er nýir kaflar hafa verið lagðir, hefur þessi undirbúningur tekið nokkurn tíma, en væntanlega tekst að koma þessu í framkvæmd á næsta vori. Því miður hafa slík leiðarmerki, útskotsmerkin og háskamerkin, rauðu þríhyrningarnir, er hingað til hafa verið sett upp, þráfaldlega verið skemmd af mannavöldum. en vonandi tekur fyrir það með bættri umferðarmenningu. Talsvert af nýjum háskamerkjum hefur verið útvegað, sem fyrirhugað er að setja upp í vor.“ Þetta eru svör vegamálastjóra við spurningunum í þessari fyrirspurn hv. þm. S-Þ., og vænti ég, að þeim sé að mestu þar með svarað. Ég býst ekki við, að hv. fyrirspyrjandi, þm. S-Þ., hafi ætlazt til að fá sundurliðaða skrá yfir þá vegi, þ. e. skrá yfir þá vegi, þar sem hægt er að mætast án þess að draga úr hraða, eða með töfum og erfiðleikum. Sú skrá er ekki til. Mætti sjálfsagt búa hana til. Hitt tel ég meira virði, að fé verði ekki skorið svo við nögl til vegagerða, að ekki sé hægt að leggja meðfram vegum hæfilegan fjölda útskota. - Um merkinguna og umferðarmenninguna er það rétt, sem vegamálastjóri segir, að það skortir á, að umferðarmenningin sé svo góð sem skyldi hjá okkur. Það er hin sorglega staðreynd, sem e. t. v. er ekki hægt að breyta á skömmum tíma, og er e. t. v. ekki hægt að hafa mjög mikil áhrif á menn í því efni í útvarpi, því að þeir, sem þyrftu helzt að heyra það, hlustuðu kannske ekki á það. En ég hygg, að með batnandi umferðarmenningu og fjölgun vegamerkja mundi þetta fást lagað. Og það veltur langmest á því, hvort fé fæst til þess að gera útskotin, hvort takast má á næstu tveimur árum að ljúka uppsetningu þeirra svo, að viðunandi megi teljast.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að ég bjóst ekki við og óskaði ekki eftir nákvæmum skýrslum um breidd einstakra vega, því að það hefur ekki þýðingu í þessu sambandi, enda hefur vegamálastjóri og hæstv. ráðh. svarað hér almennt og líkt og ég bjóst við. En ég vil aðeins undirstrika það við hæstv. ráðh. og við hv. form. fjvn. og aðra hv. nm., sem þetta heyrir undir, að það þyrfti að auka þennan viðbúnað við vegina og að reynt sé að bæta úr þessu, sem áfátt er um útskot og merkingu vega. Ég vil nefna eitt dæmi, sem ég tel sýna, að vegamálastjórinn leggi ekki nægilega glöggt fyrir verkstjóra sína að gera tiltölulega einfaldar og sjálfsagðar umbætur í þessum efnum. Ég fór í sumar um Landveginn, og ég hygg, að á einum stað hafi þar verið á annan km venjulegur mjór vegur yfir mýrarsund, og hvergi á þessum kafla var staður til þess að mætast á. Það er fjarstæða og óþarfi að hafa þetta svona, því að það er það mikið fé lagt til viðhalds á vegum, að ef yfirstjórn vegamálanna hefði auga á þessu, þá er hægt að bæta úr þessu. Og ég hef aldrei getað skilið það um t. d. veginn í Fljótshlíðinni - og ég vildi, að vegamálastjóri vildi aka þann veg; ef hann hefur ekki gert það - að ekki skuli hafa verið sett merki þar frekar en gert hefur verið. Þar er aldrei hægt að sjá langt fram fyrir sig, og ef bakkað er þar, þar sem vegurinn er krókóttur og hengiflug fyrir neðan, þá er boðið upp á slys. Ég vil sérstaklega leggja áherzlu á það, að 200 m ætti að vera hámark á lengd milli staða til að mætast á á vegum. Og reyna þarf að búa svo um, að það sjáist langt til, hvar á að mætast. Og þetta fyrirkomulag hygg ég að til langframa mætti vel við una. En það hefur ekki verið gott skipulag á þessu enn þá. Og ég vil enn fremur víkja að hinu, að það eru vissir staðir, þar sem eru beinir hættustaðir, þar sem vegamálastjórinn og jafnvel sjálfur hæstv. samgmrh. gætu gefið meiri fyrirmæli heldur en gert hefur verið um að bæta úr. Það er ekki ástæða til, að nokkur möguleiki sé fyrir hendi til þess, að bílar geti t. d. farið út af í Kömbum, sem rekja mætti orsök að til þess, að vegurinn væri ekki nógu góður þar. En yfirleitt er ég ánægður með svör hæstv. ráðh. Og ég vona, að hann beiti áhrifum sínum til þess, að þessir hlutir, sem ég hef gert að umtalsefni, verði betur úr garði gerðir heldur, en verið hefur hingað til.



Herra forseti. Ég vil, út af því, sem hv. þm. S-Þ. sagði síðast, að það væru allt of margir og langir vegakaflar útskotalausir, sem ekki væri hægt að mætast á, segja, að ég er alveg sömu skoðunar og hann um þetta. En að þetta hefur ekki verið leiðrétt af viðhaldsfé vega, kemur til af því, að viðhaldsféð hefur á undanförnum árum verið á fjárl. þannig skammtað, að ekki hefur verið unnt að komast af með það til venjulegs viðhalds, svo að af þeim ástæðum hefur ekki verið unnt að gera verulegar breyt. á þessu sviði, nema með því að fara með greiðslur af viðhaldsfé vega fram úr áætlun umfram það, sem venjulegt viðhald veganna hefur farið fram úr áætlun. Nú hafa þeir, sem hlustað hafa á ræðu hæstv. fjmrh. hér fyrir nokkrum dögum, orðið varir við það, að litið er á það mjög alvarlegum augum, að þessi notkun á vegaviðhaldsfé væri mjög mikil fram yfir það, sem fjárl. ákveða. Og þess vegna hefur orðið að fara miklu hægar í þetta, sem hv. þm. var að ræða um, að gera útskot og setja merki, heldur en æskilegast hefði verið. Það hefur orðið til þess, að langir vegakaflar hafa í þessum efnum orðið út undan. Hins vegar, ef hæstv. Alþ. vill, að gerð sé gangskör að því að bæta úr á þessu sviði, er enginn hlutur hægari, en að gera þetta. En þá þarf að veita til þess fé. Það er ekki eðlilegt, að hæstv. fjmrh. sé samþykkur því, að unnið sé að þessum framkvæmdum, þó að þörf sé á þeim, umfram það, sem í fjárl. er gert ráð fyrir. En um það, að hér sé ekki um smáupphæð að ræða, má tilgreina það, að ef á að gera útskot á þessa vegi með 200 m millibili, þá kostar það um það bil 7% af því, sem það kostar að gera vegina í upphafi, svo að þegar margra ára samansafn af vegagerðum kemur saman, og ef á að gera útskot á þá á tiltölulega stuttum tíma, þá geta þetta orðið miklar upphæðir, þegar saman kemur. Útskotin þurfa að vera 15 m löng og nokkurn veginn jafnbreið veginum. Og eftir athugun, sem gerð hefur verið um þetta, þá kemur í ljós, að þetta kostar um 7% af kostnaðinum við að leggja slíka vegi í upphafi, með því verðlagi, sem er á hverjum tíma. - Okkur er ekkert að vanbúnaði að gera þetta, annað en það, að Alþ. þarf, ef það á að gerast, að veita til þess fé.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram fyrirspurn til hæstv. landbrh. um það, hve mikið væri brúttóverð íslenzkra landbúnaðarafurða, miðað við innlent og erlent verðlag árið 1947. Ég þarf ekki að ræða mikið um þetta. Það útskýrir sig sjálft. Það liggja fyrir um þetta heildartölur. Það er verulegur hluti þjóðarinnar, sem álítur, að þessi framleiðsla sé svo að segja einskis virði, og ég verð að álíta rétt, að það komi hér fram frá hæstv. ríkisstj., hve mikið það fé er, sem fæst fyrir þessa framleiðslu.



Herra forseti. Það er erfitt að svara þessari fyrirspurn, vegna þess að það liggja ekki fyrir opinberar lokaskýrslur um þessa hluti. Það vill svo til, að ég gerði um það ýtarlega tilraun á s. l. vetri, að láta gera áætlun um framleiðslumagn landbúnaðarins á árinu 1946, og ég býst við, að hv. þm. muni láta sér nægja það, þó að það geti skakkað ofur litlu. Ég studdist þar við upplýsingar bæði frá framleiðsluráði landbúnaðarins og stofnunum, sem annast sölu landbúnaðarafurða, ásamt upplýsingum frá hagstofunni, og yfirleitt allar þær upplýsingar, sem ég gat náð í, til þess að byggja á nokkurn veginn öruggar niðurstöður um þetta. Niðurstaðan varð þannig, að framleiðslumagnið 1946 hefur orðið sem hér segir: 65 millj. l. mjólk 8000 smál. kindakjöt 1500 - nautgripakjöt 1000 - hrossakjöt 250 - svínakjöt 75 - alifuglakjöt 600 þús. stk. slátur og mör 80 smál. egg og svo gærur og ull. Nú er spurt um það, hve mikið verð felist í þessari framleiðslu, miðað við innlent og erlent verðlag. Ég hef reynt að gera mér nokkra grein fyrir því, og ég hef reiknað út þetta framleiðslumagn innanlands á 2 árum með því að reikna út verðið, eins og það er selt á markaðsstöðum innanlands, og í öðru lagi að reikna út það verð, sem bændur fá, og í þriðja lagi hef ég látið reikna út meðalverð á öllum þessum vörum á Norðurlöndunum þremur. Niðurstaðan af þessu verður þá þannig, að verð á þessum vörum, með því verðlagi, sem bændur fá, er um 200,2 milljónir kr. Útsöluverð á öllum þessum vörum er 278,45 milljónir kr., en verð þessarar vöru, miðað við meðalverð, sem var á þessum vörum á Norðurlöndum, eru 128,4 milljónir.



Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þessa grg. Hún er eins nákvæm og ég gat búizt við undir þessum kringumstæðum.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) Ríkisstj. mun nú hafa í huga að stofna nýjan spítala fyrir áfengissjúklinga, en undanfarandi stjórn hafði rekið tvö hæli, annað í Kumbaravogi, en hitt í Kaldaðarnesi, og skilst mér, að hún hafi lagt í það mjög mikla peninga, þar á meðal mikið fé í framkvæmdir í Kaldaðarnesi, eftir að hælið var lagt niður. - Það leiðir af sjálfu sér, þar sem allar þessar framkvæmdir hafa verið gerðar utan við Alþ. og þær hafa kostað mikið, að þá er sannarlega ástæða til þess, að þingið og þjóðin fái að vita, hvernig þessu hefur verið háttað. Í fyrsta lagi, hvenær þessi hæli voru stofnuð, hvað þau kostuðu mikið, hve margir sjúklingar dvöldu þar og hvaða menn höfðu yfirstjórn í þessum hælum. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ríkisstj. sé ánægja að því að gefa skýrslu um það mál.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég ætla að gefa í einu lagi svör við 1., 2., 3. og 5. lið, en þeim 4. mun ég svara sérstaklega. Í skýrslunni segir svo: Samkvæmt efnahagsreikningi 31. des. 1943 átti Kumbaravogshælið áhöld og muni fyrir kr. 21.525.99. Hælið var rekið í leiguhúsnæði, svo að um stofnkostnað var ekki að ræða. Á hælið í Kumbaravogi komu 42 vistmenn alls (7.342 dvalardagar). Starfræksla hælisins byrjaði 1. október 1942, en vistmenn komu fyrst á hælið í marz 1943. Rekstrarkostnaður hælisins frá 1. okt. 1942 - 31. des. 1943 var kr. 76.060.81, en tekjur aðrar en daggjöld kr. 1.604.80. Raunverulegan dagkostnað er ekki hægt að finna, þar eð rekstrarkostnaður vegna undirbúnings áður en vistmenn byrjuðu að koma er innifalinn í ofangreindum rekstrarkostnaði. - Rekstrarkostnaður 1944 var kr. 105.614.13. Dvalardagar 3.141. Dagkostnaður samkvæmt því kr. 33.62. Rekstrarkostnaður 1945 er sameiginlegur fyrir Kumbaravog og Kaldaðarnes, en hælið var flutt í Kaldaðarnes í júní það ár. Rekstrarkostnaður var kr. 134.726.16. Dvalardagar 3.592. Dagkostnaður var samkvæmt því kr. 37.51. Rekstrarkostnaðurinn er talinn án frádráttar á daggjöldum. Í stjórn Kumbaravogshælis voru: Kristinn Stefánsson, Friðrik Á. Brekkan og Sigfús Sigurhjartarson. Forstöðumenn: Jón Sigtryggsson þangað til í júní 1944 og Vernharður Jónsson frá þeim tíma. Drykkjumannahælið var starfrækt í Kumbaravogi til bráðabirgða, enda var staðurinn ekki talinn heppilegur vegna nágrennisins við allstórt sjávarþorp. Umdæmisstúkan keypti jörðina til þess að reka þar barnaheimili á vegum reglunnar. Samkvæmt Kaldaðarnesupplýsingum ríkisbókhaldsins voru greiddar úr ríkissjóði til endurbygginga og nýbygginga á árunum 1945–1946 kr. 792.659.00. Eins og að ofan greinir er rekstrarkostnaður ársins 1945 sameiginlegur fyrir Kumbaravog og Kaldaðarnes, en rekstrarhalli hælisins árin 1942–47 hefur verið þessi: 1942–1943: Kumbaravogur kr:49.634.91 1944: Kumbaravogur kr: 63.155.98 1945: Kumbaravogur og Kaldaðarnes kr: 61.000.00 1946: Kaldaðarnes kr: 113.000.00 1947: Kaldaðarnes kr: 112.000.00 Á Kaldaðarneshælið komu alls 40 vistmenn. Dvalardagar þeirra voru 156 að meðaltali. Stjórn hælisins hefur verið hin sama og í Kumbaravogi. Auk þess hefur stjórnarnefnd ríkisspítalanna annazt reksturinn síðan í maí 1946. Forstöðumenn hafa verið þessir: Pétur Snæland þangað til í júlí 1945, Ólafur Friðriksson frá þeim tíma og til 30. apríl 1946, Árni Blandon frá þeim tíma. Læknar hælisins hafa verið: Alfreð Gíslason þangað til í marz 1946, Helgi Tómasson frá þeim tíma, og eiginlega hefur hann verið aðalforstöðumaður. Þá er það sú spurning, hvers vegna hælið í Kaldaðarnesi hafi verið lagt niður. Þetta kom fram í umræðum hér á Alþ. um annað mál, en þar sem hv. þm. S-Þ. hefur líklega ekki verið þar viðstaddur og e. t. v fleiri, þá skal ég nú gera nokkra grein fyrir þessu enn. Til þess lágu einkum þrjár ástæður, - í fyrsta lagi kom það í ljós, að dómi hæfra manna, sem um þetta höfðu fjallað, að sem lækningahæli væri það ekki vel sett á þessum stað vegna fjarlægðar frá bústöðum læknanna; í öðru lagi var útgangurinn á jörðinni þannig eftir veru setuliðsins, að ef ríkið hefði átt að halda þar hælið áfram, hefði það orðið að leggja í stórfelldan aukakostnað vegna þessara landspjalla; í þriðja lagi sótti svo atvmrn. eftir því að fá jörðina til þess að losa Skálholt úr ábúð. - Þetta voru höfuðástæðurnar til þess, að sú ákvörðun var tekin að leggja hælið niður, og ég vænti þess, að sú grein, sem ég hef gert fyrir þessu, verði talin nægilegt svar.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) Hæstv. ráðh. hefur nú gert nokkra grein fyrir þessu máli, og er hún til bóta, þó að þing og þjóð kunni e. t. v. að fýsa að vita eitthvað meira um það en enn er komið fram. Til dæmis er eitt höfuðatriði og þar sem hér er staddur einn af höfuðmönnum góðtemplara, sem verið hefur í stjórn hælisins, þá vildi ég beina til hans fyrirspurn um það höfuðatriði, hvers vegna lagt var út í þetta, án þess að vistmenn hælisins væru sviptir sjálfræði. - Þá er það eftirtektarvert, að eytt hefur verið til Kaldaðarneshælisins 800 þús. kr., og þá fyrst kemur í ljós, að það er ónothæft. Ég verð að segja, að það er vel lagið til að koma þeirri trú á, að viðkomandi yfirvöld hafi ekki alls kostar góða gát á því, hvað verið er að ráðast í með slíkum framkvæmdum. Og varðandi skýringar hæstv. menntmrh. verð ég að segja, að þær eru engan veginn fullnægjandi. Hann taldi í fyrsta lagi, að hælið þyrfti að vera undir læknishendi. Á móti því mælir það, að læknar standa algerlega ráðþrota gegn áfengiseitrun, og það eru tómar hrossalækningar, sem reyndar eru. Þá nefndi hæstv. ráðh. það í öðru lagi, að ástand jarðarinnar væri mjög bágborið af völdum setuliðsins. Þar er því til að svara, að Bretar borguðu fyrir skemmdir á jörðinni um 300 þús. kr., og hefði mátt rífa talsvert af tóftunum fyrir það fé. Og þó að það sé allt í einu gefið upp, eftir að búið er að flytja hælið í Kaldaðarnes, að staðurinn sé óheppilegur vegna niðurníðslu jarðarinnar, þá er jörðin þó ekki verri en svo, að hún lokkar mann, sem setið hefur á ágætisjörð og er hinn duglegasti bóndi. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða mikið um þetta, en mér virðist svo sem haldið hafi verið á þessu máli af fullkomnum barnaskap og ræfildómi frá byrjun. Og það vegur ekki þungt til skýringar, þótt því sé haldið fram, að atvmrn. hafi heimtað jörðina til að losa Skálholt.



Herra forseti. Út af ummælum, sem hér hafa komið fram, vil ég upplýsa það, að Kumbaravogshælið var upphaflega stofnað af Stórstúku Íslands. Ég var einn þeirra þriggja manna, sem stjórnuðu því þá og sáu um rekstur þess. Síðan tók ríkið við hælinu samkvæmt lögum, og er það var flutt að Kaldaðarnesi, var rekstur þess tekinn undan okkar stjórn og falinn ríkisspítulunum, og dr. Helgi Tómasson tók við hælinu 1946 með því skilyrði, að engin sérstök stjórn hefði afskipti af þeim, er hælið sæktu. Síðan hælið var flutt að Kaldaðarnesi, hefur sú stjórn, sem ég átti setu í, ekkert haft yfir því að segja, og síðastliðin tvö ár hefur, að ég hygg, engin stjórn verið fyrir hælið. Um staðinn er það að segja, að hann var valinn af landlækni og Jónatan Hallvarðssyni sakadómara, og ég álít, að engin rök hafi legið til þess að leggja hælið niður í Kaldaðarnesi, og að það, sem átt hefði að gera, hefði verið að auka þar við húsnæðið, úr því að ekki var byggt þar að nýju, en það taldi ég strax óráð, að farið væri að endurbyggja gamla húsið. Varðandi það, sem hv. þm. S-Þ. sagði um löggjöf, er takmarkaði sjálfræði vistmanna, er það að segja, að hún er til. Hún var sett samkvæmt óskum okkar, sem fyrir þessu hæli stóðum. Varðandi það, hvernig hafi gengið að fá menn á hælið, á meðan það var undir okkar stjórn, get ég upplýst, að þar var ætíð hvert rúm skipað. Um ráðsmennsku hælisins síðan skal ég svo ekkert ræða. Ég býst við, að málið upplýsist enn betur en það gerði síðast, er það var rætt í Nd., og að það verði tekið til athugunar í félmrn. Nd.



Herra forseti. Ég efast ekki um, að það sé af falslausum áhuga, sem hv. þm. S-Þ. spyr um þetta mál, og því er skylt að upplýsa hann eins og frekast er unnt. Lítið nýtt held ég þó, að komið hafi fram í síðustu ræðu hans. Hann taldi þó sýnt, að öll meðferð þessara mála hefði verið í eindæma ólagi. - Ég vil bara benda hv. þm. S-Þ. á það, að Íslendingar hafa hingað til enga reynslu haft í þessu efni, og á engu slíku var að byggja, er fyrst var farið að reka hælið í Kumbaravogi. Og þó að talsverðu fé hafi verið varið til þessa hælis, þá hefur því ekki verið kastað á glæ, því að mikilsverð reynsla hefur fengizt, sem áreiðanlega verður byggt á í framtíðinni. T. d. eru nú allir orðnir sammála um það, að ekki sé hægt að komast af án tveggja stofnana fyrir þessa sjúklinga, svo ólíkt sem farið er um ástand þeirra, og a. m. k. önnur þeirra yrði að vera læknisstofnun, og það er sú stofnun, sem ráðgert er í frv. um þetta, að ríkið reki, en styðji aðeins að nokkru hið væntanlega dvalarheimili. Og það var einmitt þetta, sem olli mestu um samþykki heilbrmrn., að Kaldaðarnes reyndist ekki heppilegt, þar sem það var of fjarri umsjá hæfustu lækna. Ýmsir hv. þm. virðast varla geta sofið út af því, að Skálholt hefur verið losað úr ábúð, og ekki er hægt að verjast þeirri hugsun, að allt þeirra tal sé fyrst og fremst sprottið af löngun til að láta líta svo út sem sérstök hlunnindi hafi með þessu fallið í skaut hv. 1. þm. Árn. Í því sambandi er rétt að undirstrika það, að þessi eignaskipti, sem atvmrn. stóð fyrir, fóru þannig fram, að allar eignirnar voru látnar af hendi samkvæmt matsverði. Sú venja hefur ávallt gilt um slík kaup, og ekki var hægt að hafa þar annan sjálfsagðari hátt á. Ég veit ekki betur, en ríkið hafi oft haft slík viðskipti við embættismenn sína og þingmenn, og þau þá farið fram með slíkum hætti. - Um heimild til þess að selja Kaldaðarnes hefur hæstv. atvmrh. gefið upplýsingar; hann benti á, að það hefði verið gert samkvæmt almennri lagaheimild um ríkisjarðir og húsin sem jarðarhús. En eins og ég gat um, hefur heilbrmrn. fengið um 400 þús. kr. fyrir húsin. Hv. þm. Barð. spyr, hvað hafi þvingað ríkið til þess að losa Skálholt úr ábúð. - Vitanlega lögin um bændaskóla í Skálholti, ábúandi varð auðvitað að fá úr því skorið, hvort hann ætti að fá að sitja þar áfram, og var ekki hægt að hugsa sér, að hann sæti þar í óvissu; hann átti fulla kröfu á því að ríkið hefði þarna við hann hrein skipti. Nú hefði það e. t. v. verið talið æskilegt af mörgum, að hv. 1. þm. Árn. hefði engan annan kost átt, en að flytja á mölina til Rvíkur, og er sennilegast, ef svo hefði farið, að þá hefði ríkt ró og kyrrð í þingsölunum. En það undarlega skeði, að hann vildi nú halda áfram að búa og var gert það kleift, er honum bauðst Kaldaðarnes, sem hann vildi taka, þótt það væri illa útleikið. Og ég tel það atvmrn. til sóma, að það vildi greiða fyrir því á allar lundir, að hann gæti haldið áfram að búa og setzt að á þessu gamla höfuðbóli. Það var knýjandi nauðsyn að losa Skálholt, og væri meiri ástæða fyrir þm. að gleðjast yfir því, að hv. 1. þm. Árn. tók þann karlmannlega kost að flýja ekki af hólminum á mölina, heldur reisa bú á öðru höfuðbóli, og ég tel það þeim til sóma, sem stuðluðu að því, að svo gat orðið. Ég get líka tekið það fram, að það hafði mikil áhrif á afstöðu mína til viðbótar öðrum ástæðum, að mér var kunnugt um það, að það var mikil og almenn óánægja yfir því, hvernig komið var um Kaldaðarnes, og þeim útgangi, sem á jörðinni var. Og ef hv. þm. hefðu aðstöðu til að skyggnast inn í það mál, mundu þeir sannfærast um, að þetta er rétt, og enn fremur, að ef ríkið hefði átt að ganga sómasamlega frá Kaldaðarnesi, hefði það orðið stórfellt fjárhagsspursmál. - Ég sé nú ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta að sinni.



Herra forseti. Ég hef nú hlustað hér á umræður um þetta mál og sé, að þær hafa aðallega snúizt um fjárhagshliðina, svo að ég hef ekki getað varizt því að draga þá ályktun, að ýmsum hv. þm. mundi vera meira í mun að gera sér úr málinu pólitíska krás heldur, en nokkuð annað, því að þetta mál er svo vaxið, að það er fyrst og fremst heilbrigðismál, og ber að ræða það sem slíkt. Fyrir mitt leyti langar mig því til að vita, hvaða árangur hefur orðið af þessu hælishaldi í Kumbaravogi og í Kaldaðarnesi, hve margir sjúklingar hafa t. d. fengið lækningu þar og hve mörg „procent“ hafa lent í sama farið aftur. Ég vildi aðeins fá upplýsingar um þetta; því að hafi þar fengizt jákvæður árangur, er það sú dýrmæta reynsla, sem í framtíðinni má byggja á.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. mál hans. Hann skilur, að aðstöðumunur okkar er mikill, þar sem hann getur teygt lopann, en ég hef aðeins 5 mínútur til þess að gera grein fyrir mínu máli. En mér mun gefast tækifæri síðar til að ræða þetta í sambandi við annað mál. Ég vil þó benda á, að hæstv. menntmrh. tekur fram þrjú höfuðatriði sem ástæður fyrir því, að hælið er lagt niður í Kaldaðarnesi. Í fyrsta lagi, að það hafi þótt of fjarri að dómi lækna. - Nú er þó upplýst, að landlæknir sjálfur hefur valið staðinn, og hlýtur því hæstv. menntmrh. að hafa tekið meira mark á einhverjum öðrum læknum, en landlækni sjálfum. - Í öðru lagi telur hann að jörðin hafi verið í svo slæmu ástandi, að það hefði kostað of fjár fyrir ríkið að kippa því í lag. Nú er upplýst, að það lá fyrir stórfé frá hinum erlendu aðilum, sem skylt var að nota til þess að gera nauðsynlegar umbætur á jörðinni, og ef það hefur verið vanrækt, er það undarleg ráðstöfun. - Í þriðja lagi telur hann, að nauðsynlegt hafi verið að skipta um ábúendur í Skálholti og að Kaldaðarnes hafi verið selt samkvæmt lögum. Ég er þó ekki farinn að sjá, að það sé að fullu upplýst. Og ég sé ekki betur en þetta sé hreinn loddaraleikur allt saman. En mér mun annars síðar gefast tækifæri til þess að ræða þetta niður í kjölinn.



Það er í sjálfu sér ekki til mikils að taka til máls, þegar bara eru 5 mín. til umráða til þess að svara öllum þeim órökstuddu fullyrðingum, sem hér hafa verið bornar fram. Ég hefði líka getað látið hjá líða að taka til máls, þótt málið snerti mig, því að hæstv. ráðh. hefur gefið allýtarlegar upplýsingar. Ég mun hins vegar ekki skorast undan að taka þátt í umr., þar sem ég hef meira en 5 mín. til umráða, og mér þykir illt, ef ekki gefst tækifæri til þess síðar. En það er eitt atriði, sem ég vildi drepa á, og það er það, að hér hafa komið fram aðdróttanir til manna, er hlut eiga að þessu máli, en geta ekki varið sig hér. Þessar dylgjur og aðfinnslur eiga sér enga stoð. Ég hygg, að mér sé óhætt að segja, að þeir matsmenn, sem um þetta fjölluðu, hafi gætt fyllstu réttsýni, og ég ætla þeim ekki annað en sæmd. Til þessa hefur enginn leyft sér að vefengja fagkunnáttu þeirra, en nú eiga þeir að hafa litla getu, fávizku og ókunnugleik til að bera, og gefið er í skyn, að störf þeirra séu vítaverð. Ég mótmæli þessu og tel það ekki sæmandi, að nokkur þm. fari þannig að. Um önnur atriði þessa máls geta menn haft skiptar skoðanir, og þar má leiða rök með og móti. Við söluna var aðeins um það hugsað, hvað þægilegast væri, og það get ég upplýst, að mér lá ekki á að kaupa. Það má vera, að málflutningur hv. þm. Barð. verði talinn góð latína af sumum, en ég býst við því, að ýmsir lögfræðingar verði honum ekki sammála. Hæstv. forseti segir, að tíma mínum sé lokið, og því verð ég að hlíta.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Hv. 3. landsk. spurði, hvort ekki væru fyrir hendi upplýsingar um starfsemi hælanna. Ég skal athuga, hvort hægt er að gefa upplýsingar um þetta síðar. Ég veit, að margvísleg reynsla hefur fengizt með starfrækslu þeirra.

Fyrirspyrjandi (Hermann Guðmundsson) : Herra forseti. Það er kunnara, en frá þurfi að segja, að s. l. sumar varð mikil vonbrigði fyrir útgerðarmenn og sjömenn. Síldveiðin brást, með þeim afleiðingum, að útgerðin varð fyrir stórfelldu tjóni og er ekki þess umkomin að greiða þeim sjómönnum, mörgum eða allflestum, er síldveiðar stunduðu, kaup sitt. Afleiðingin af því ástandi hefur orðið sú, að sú mikla kjarabót, sem verkalýðshreyfingin hefur barizt fyrir, kauptryggingin, hefur ekki komið að haldi, og þar með hefur það ástand skapazt, að menn komu með tvær hendur tómar eftir sumarvinnuna, það tímabil, sem menn treysta mest á til þess að framfleyta sér og sínum. Að sjálfsögðu hafa menn reikninga og kröfur á útgerðarmenn fyrir sínu kaupi, en þeir hafa ekki verið þess umkomnir að greiða þetta kaup. Það er af þessari ástæðu, að þessi fyrirspurn er fram komin. Ég hef heyrt þess getið, að eftir þennan aflabrest hafi hæstv. sjútvmrh. skipað sérstaka n., sem átti að athuga þá erfiðleika, sem útgerðin á við að stríða í þessu sambandi, og til þess að finna leiðir til úrbóta. Síðan fyrirspurnin kom fram, hefur það skeð, að sjútvmrh., sem líka er fjmrh., hefur haldið sína fjárlagaræðu og skýrt frá því einnig, að n. sú hafi skilað áliti í októbermánuði og hver sú leið væri, sem hún vildi fara. Í samræmi við það eru svo veittar 6 millj. kr. á fjárlögunum til styrktar útgerðarmönnum, sem fyrir mestum skaða hafa orðið. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort ekki er til þess ætlazt, að þessi styrkur verði veittur sem allra fyrst. Hæstv. ráðh. veit það vel, að fjárl. verða ekki samþ. fyrr en einhvern tíma á þessum vetri, en hins vegar er það stór hópur sjómanna, sem vantar tilfinnanlega kaup sitt, og gera þarf ráðstafanir til að gera útgerðarmönnum kleift að borga þessum mönnum, ásamt því að halda útgerðinni áfram um tíma. Ég vænti þess, að hæstv. sjútvmrh. svari þessum spurningum mínum, sem ég kom fram með, vegna hins breytta viðhorfs, sem skapazt hefur við hans fjárlagaræðu.



Herra forseti. Ég hef í rauninni svarað fyrir fram því, sem hv. þm. var að spyrja um. Fyrirspurnir hans eru að því leyti óþarfar, hvað það snertir. Það kann að vera, að hún hafi verið prentuð áður en fjárlagaræðan var haldin, en þar lýsti ég yfir því, að í frv. hefði verið tekin 6 millj. kr. fjárveiting eða fjárframlag í þessu skyni til að hlaupa undir bagga með þeim, sem í mestum erfiðleikum eru. Og þetta var gert í samráði við meðráðherra mína í ríkisstj. Ég tók það einnig fram, að það væri undir undirtektum hjá hv. þm. komið og hv. fjvnm., hve fljótt þessu gæti miðað áfram, og enn fremur sagði ég það, að mín meining væri sú að reyna að fá bráðabirgðalán, til þess að kreppunefndin eða þeir aðilar, sem með þetta ættu að fara, hefðu eitthvert fé milli handa, jafnvel þótt fjárlögin væru ekki samþ. Þetta tók ég fram, og þess vegna þykist ég hafa svarað þeim fyrirspurnum, sem hann hefur fyrir mig lagt. Nú er það svo, að þó að ég hugsi mér að taka bráðabirgðalán eða Alþ. í heild, þá kostar það nokkur umsvif að ná í svo mikið fé, svo að búast má við, að það taki nokkurn tíma. En ég ætla, að vilji ríkisstj. sé alveg glöggt markaður í þessu máli, bæði með þeim ákvæðum, sem sett voru í fjárlfrv., og með þeim orðum, sem ég mælti við þær umr., viljinn sá, að gera sitt ýtrasta til að leysa þessi vandræði svo fljótt sem kostur er á. Nú verður að athuga það, að hjálp eins og þessa verður að láta af hendi undir löglegu formi, og nú er það til athugunar hjá þessari n., sem ég fékk nú í sept. til að safna skýrslum viðkomandi útgerðinni, hvaða leiðir skuli fara í þessu efni. Það getur verið um mismunandi leiðir að velja, en öll fjárveiting í þessu skyni verður að fara fram eins og Alþ. getur fellt sig við. Það er ekki hægt að hugsa þetta þannig, að sjútvmrh. eða hans trúnaðarmenn láti fé til einhverra útgerðarmanna án þess að fara eftir reglum, sem eru viðurkenndar réttar eða bornar undir Alþ. - Ég held, að ég hafi ekki fleira um þetta að segja á þessu stigi málsins. Málið er í þeirri athugun, sem til var stofnað, og það verður reynt að koma því í framkvæmd eins fljótt og hægt er. Það er rétt að geta þess, að það stendur ekki eins á hjá öllum þeim bátaeigendum, sem hér eiga hlut að máli. Það hefur þegar komið í ljós, að sumir hverjir hafa rúið sig inn að skyrtunni til þess að standa í skilum við bátsverja sína. Aðrir hafa lagt árar í bát og bíða eftir því, að ríkisvaldið hjálpi. Þetta er allt mjög vandasamt viðureignar. Hitt er svo aftur viðurkennt, að þeir sjómenn, sem ráðnir hafa verið á bátana, eiga samningsbundinn rétt til þess að fá sitt kaup greitt. Það kom líka ljóst fram, þegar fjárl. voru rædd, að það, sem ríkisstj. gerir í þessu efni, er gert vegna þessara sjómanna og til þess að forðast það, að bátaútvegsmenn missi skip sín undir hamarinn af þessum ástæðum. Ég vil svo aðeins bæta því við, að vandræði sjávarútvegsmanna eru því miður svo mikil, að jafnvel þótt þessi þáttur verði leystur, þá er rétt að hafa það í hyggju, að þetta er bara einn þátturinn af þeim vandræðum, sem þeir eru í, og að það er allt annað en auðvelt verk að greiða fram úr því, svo að öllum líki vel.



Herra forseti. Að sjálfsögðu geri ég mér fulla grein fyrir því, að erfiðleikar útgerðarinnar eru margþættir, en eins og ég áður gat um, er ástæðan til þess, að ég ræði um þessa hlið sérstaklega, sú, að það er mjög illa ástatt fyrir mörgum sjómönnum, sem við síldveiðar hafa verið á s. l. sumri. Ég gat um það áðan, að fyrirspurnin, sem hér er flutt, var prentuð meira en viku áður en hæstv. ráðh. flutti sína fjárlagaræðu, og þótt hann hafi svarað henni að mestu, þá verð ég að segja eins og er, að mér finnst það ekki liggja nógu glöggt fyrir, hvernig fara eigi að að ráða bót á í þessu efni. Hæstv. ráðh. gat um, hver væri fyrirætlun hans um athugun á þörfum þessara útgerðarmanna, sem verst eru komnir. Mér finnst það liggja ljóst fyrir, að um leið og hæstv. ráðh. talar um, að nauðsyn sé til þess að gera löglegar ráðstafanir og að þær taki sinn tíma, þá hefði mátt vænta þess, að á Alþ. hefði komið fram frv. um bráðabirgðalán til þeirra útgerðarmanna, sem verst eru staddir. Slíkt frv. er ekki komið enn, en kemur væntanlega næstu daga. Ég endurtek það, sem ég sagði hér áðan, að ég tel þetta svo stórt atriði fyrir fjölda sjómanna, að það verði að koma úrbætur hið allra fyrsta. Ég tek það fram, að þótt ég unni útgerðinni alls hins bezta, þá hef ég komið hér fram með þetta mál vegna hagsmuna sjómanna. Mér er það ljóst, að útvegsmenn eru misjafnlega illa staddir, þar sem sumir hafa staðið við allar skuldbindingar, en aðrir ekki. En það breytir engu um það, að það eru mjög margir útgerðarmenn, sem hafa ekki greitt kaup enn þá, og mér finnst þeir hafa mjög sterka afsökun, vegna þeirra erfiðleika, sem þeir hafa orðið fyrir, vegna síldarleysisins í sumar, til viðbótar þeim erfiðleikum, sem útgerðin hefur orðið fyrir á umliðnum árum.



Herra forseti. Við munum vera allir sammála um, að þær auðlindir, sem við Íslendingar eigum, næst okkar sjó og okkar landi, muni vera okkar vatnsafl. Og Þjórsá mun vera talin geta framleitt yfir eina millj. kílówött rafmagns. - Nú mun svo vera, að síðan fossalögin voru á döfinni 1919, þá munu vatnsréttindin í Þjórsá hafa verið seld og komizt í eigu félagsins Titan. Og nú hefur verið mjög kyrrt um þessi mál. Nú er mér ekki kunnugt um, hvernig raunverulega séð muni vera um eignarrétt þennan á Þjórsá, sem af ýmsum hefur verið dreginn í efa. Hins vegar er það, að ætli menn að bera fram nokkrar till. viðkomandi hagnýtingu vatnsorkunnar í Þjórsá, þá er nauðsynlegt að vita um þann eignarréttargrundvöll, sem eign þessara vatnsréttinda byggist á. Þess vegna hef ég borið fram fyrirspurn um, hver sé eigandi vatnsréttindanna í Þjórsá, og á ég þar við réttindi til raforkuvirkjunar. Á ég við alla fossana, sem árið 1919 voru taldir sex, þegar Titan sótti um sérleyfi til þess að virkja Þjórsá. Ég hef enn fremur lagt fram þá fyrirspurn, hvort h/f Titan sé enn þá löglegur íslenzkur eigandi þessara vatnsréttinda. Og þætti mér vænt um, ef hæstv. atvmrh. gæti gefið okkur hér góðar upplýsingar um þetta mál, sem okkur veltur mikið á nú, ef á að hugsa um hagnýtingu á þessari á. - Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég hygg, að það sé skýrt, hvað við er átt.



Herra forseti. Ég skal um þetta gefa þær upplýsingar, sem ég hef getað aflað mér. - Ég skal geta þess, að í sambandi við umr., sem urðu um þetta fyrir rösku ári síðan í sambandi við mælingar eða athuganir, sem Englendingar gerðu á Þjórsá, án skuldbindingar þó, fól ég raforkumálastjóra að afla upplýsinga um það, hvernig væri háttað með eignarrétt vatnsaflsins í Þjórsá, og ég hef beðið hann um upplýsingar um þetta efni. Hefur hann í tilefni af því skrifað mér svolátandi bréf: „Samkvæmt útskriftum úr veðmálabókum Árnes- og Rangárvallasýslna, sem vegamálastjóri hefur afhent raforkumálaskrifstofunni, virðist h/f Titan vera talið eiga öll vatnsréttindi í Köldukvísl, Tungnaá, Fossá í Þjórsárdal, Geldingaá og vatnsréttindi á Holta- og Landmannaafréttum, auk vatnsréttinda í Þjórsá, þar sem nokkurt virkjanlegt fall er, niður fyrir Urriðafoss. Titan mun þó aðeins hafa tekið á leigu vatnsréttindin í Kálfholtslandi, samkvæmt leigutilboði séra Ólafs Finnssonar í Kálfholti, dags. 14. ág. 1916, með áritaðri staðfestingu stjórnarráðsins, dags. 14. nóv. 1916, og framsali frá Eggert Claessen, dags. 14. nóv. 1916. Af útskriftunum úr veðmálabókum verður ekki séð, hvort vatnsréttindi hafi verið seld (eða leigð) meðfram allri ánni, án þess að athuga um leið landamörk hverrar jarðar, sem hlut á að máli. Virðist þó sem óseld séu vatnsréttindi nokkurra jarða milli Þrándarholts og Skálmholtshrauns í Árnessýslu og á milli Króks og Haga, svo og milli Haga og Akbrautarholts í Rangárvallasýslu,  Þannig er það, sem fyrir liggur um það, hver eigi aflið í Þjórsá og nálægum ám. Í öðru lagi, sérstaklega viðvíkjandi síðari lið fyrirspurnarinnar, hefur þetta verið samið í atvmrn.: „Félagið Titan var stofnað í Reykjavík í febrúarmánuði 1914 með heimilisfangi þar. Við gildistöku hlutafélagalaganna, nr. 77/1921, var Titan veittur eins árs frestur til þess að koma málum sínum í löglegt horf í samræmi við hlutafélagalögin, svo að skrásetning þess gæti fram farið. Frestur þessi var ekki notaður, og er Titan ekki skrásett á hlutafélagaskrá í: Reykjavík. 1. gr. laga nr. 63 28. nóv. 1919, um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, er svo hljóðandi: „Enginn má öðlast eignarrétt eða notkunar rétt yfir fasteignum á landi hér, hvort sem er, fyrir frjálsa afhending eða nauðungarráðstöfun, hjónaband, erfðir eða afsal, nema þeim skilyrðum sé fullnægt, sem nú skal greina: 1. Ef einstakur maður er, þá skal hann vera heimilisfastur hér á landi. 2. Ef fleiri menn eru í félagi, og ber hver fulla ábyrgð á skuldum félagsins, þá skulu þeir allir vera heimilisfastir hér á landi. 3. Ef félag er, og bera sumir fulla, en sumir takmarkaða ábyrgð á skuldum félagsins, þá skulu þeir, er fulla ábyrgð bera, allir vera hér heimilisfastir, enda skal félagið hafa hér heimili og varnarþing og stjórnendur allir vera hér heimilisfastir. 4. Ef félag er, þar sem enginn félaga ber fulla ábyrgð á skuldum félagsins, eða stofnun, þá skal félagið eða stofnunin eiga hér heimilisfang og varnarþing og stjórnendur allir vera hér heimilisfastir. Nú eru skilyrði þau eigi fyrir hendi, er í 1.–4. tölulið segir, og er ráðuneytinu þá rétt að veita leyfi, ef ástæða þykir til. Eigi þarf þó leyfi til leigu á fasteign eða réttinda yfir henni um 3 ára tímabil, eða ef uppsögn er áskilin með eigi lengri en árs fyrirvara. Ákvæði laga þessara ná til hvers konar afnotaréttar fasteigna, þar á meðal veiðiréttar og vatnsréttinda, að því leyti sem sérleyfislög láta eigi öðruvísi um mælt. Námuréttindi, svo og hagnýting vatns og vatnsorku í þarfir námuvinnslu einvörðungu getur ráðherra undanþegið ákvæðum laga þessara.“ Samkvæmt upplýsingum hrm. Ragnars Jónssonar, umboðsmanns félagsins Titan hér á landi, eru allir stjórnendur þess búsettir erlendis. Titan fullnægir því ekki skilyrðum 1. gr. 4. tölul. þessara laga til þess að eiga afnotarétt eða eignarrétt á vatnsréttindum hér á landi án leyfis ráðuneytisins. Slíkt leyfi hefur ekki verið veitt, en Titan ber samkvæmt 4. gr. laganna minnst 6 mánaða frestur til þess að koma málum sínum í löglegt horf. Fyrir um það bil ári síðan ræddi ráðuneytið við umboðsmann Titan hér um það, að æskilegt væri að samningar yrðu hafnir um kaup ríkisins á vatnsréttindum félagsins hér á landi. Samningar hafa enn þá ekki hafizt, sem orsakast fyrst og fremst af málaferlum, sem standa nú yfir í Noregi milli stjórnar Titans og einstakra félagsmanna, en horfur eru á, að málaferlum þessum ljúki á næstunni, og eru stjórnendur félagsins, einn eða fleiri, væntanlegir hingað til lands í erindum þess á næsta vori.“ Ég þarf ekki miklu við þetta að bæta. Ég skal aðeins geta þess, út af niðurlagi þess, sem ég las, að fyrir ári síðan, þegar umræður hófust um þetta, að gefnu tilefni af hálfu þeirra ensku manna, sem fóru að athuga þetta, þá fór ráðun. að athuga, hvernig eðlilegast og sjálfsagðast væri, að Ísland eignaðist vatnsorkuna í Þjórsá. Það mátti vitanlega gera það með því að skipa þeim í þessu félagi að koma málum sínum í lag með þeim sex mánaða fresti, sem þar er tilskilinn, og láta síðan dóm ganga um eignarréttinn. Við töldum hins vegar rétt, þar sem það er vitanlegt, að meginhluti fjárins er í eign þegna þjóðfélags, sem okkur er skylt og vinveitt, Norðmanna, að fyrst færu fram samningaumleitanir við þessa menn um það, með hvaða kjörum þeir væru fáanlegir til að láta aflið af hendi, en neyta ekki fyllsta lagaréttar, fyrr en sýnt væri, að ekki væri unnt að komast að samningum. En enn hefur staðið á því, að félagið hefur ekki getað komið sér upp löglegri stjórn, vegna þess að þarna eru málaferli innbyrðis, sem þurfa að hlaupa á enda, áður en hægt er að vita, við hverja hægt er að tala þarna í félaginu. En þessi málaferli eru að verða búin, og innan stundar liggur fyrir, hverjir eru í Noregi löglegir eigendur þessara vatnsréttinda. Og þeir munu snúa sér til atvmrn. um samninga um þetta efni. Fleiri upplýsingar held ég, að ég geti ekki gefið að sinni.

Fyrirspyrjandi. (Einar Olgeirsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þessar upplýsingar, sem eru mjög merkilegar. Það er, eins og ég hálfpartinn bjóst við, þannig, að Titan hefur samkv. íslenzkum lögum ekki eignarrétt á vatnsorkunni í Þjórsá, svo framarlega sem hæstv. ríkisstj. hefði verið búin að setja Titan þau skilyrði áður að vera búið að koma félaginu í löglegt horf. Það er vitanlegt, að það er mjög mikil deila innan félagsins Titan í Noregi, og líklega nær hún til þeirra íslenzku hluthafa. Ég býst t. d. við, að Eggert Claessen, sem var umboðsmaður þessa félags hér á landi, muni líka vera í deilu við þá aðila í félaginu, sem eru úti. Virðist mjög einkennilegt ástand í þessu félagi. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh., hverjar undirtektir hafa verið undir það, sem þegar hefur verið talað við þetta félag um málið, og hvort búast mætti við, að félagið vildi selja vatnsréttindin í Þjórsá til ríkisstj. Og ef félagið hefur tekið vel í það, þá skil ég mjög vel þá afstöðu hæstv. ríkisstj. að nota þá e. t. v. þá vinsamlegu aðferð að semja við þá menn, sem eru fulltrúar til samninga í þessu félagi, ef þeir létu vatnsréttindin af hendi með góðum kjörum. Það er vitað, að þessi vatnsréttindi voru seld mjög ódýrt, eins og kemur fram hjá Sveini Ólafssyni, fyrrv. alþm., og eins og kemur fram í umsögn fossanefndarinnar. - Það hefði verið mjög æskilegt að fara samningaleiðina í þessu máli, ef hægt hefði verið. Nú er vitanlegt, að h/f Titan hefur haft hlutafé að nafninu upp á 12 millj. kr., sem mun hafa verið fengið þannig, að það hefur verið þynnt út. Og ef ætti að reikna vatnsréttindin í Þjórsá, eins og hæstiréttur er vanur að reikna, þegar hann reiknar út matsverð á eignum, reikna allt hugsanlegt braskverð á landi eða aðstöðu, þá geta vatnsréttindin í Þjórsá orðið svo dýr, að illkaupandi væru. Ég er því hræddur um, að beita þurfi þeirri leið að setja þessu félagi þau skilyrði, sem því ekki væri fært að fullnægja, en bæta þessum aðilum upp á eftir, með sanngjörnu tilliti til þessarar vinaþjóðar okkar, án þess að þeir gætu gert gífurlegar kröfur um fjárgreiðslur af okkar hendi. Vil ég skjóta þessu fram til hæstv. atvmrh. til athugunar. Ég þakka svo hæstv. atvmrh. fyrir greinagóð svör í þessu efni.



Það má segja, að það geti orkað tvímælis, hvort ætti að sækja þetta mál með fullri hörku eða að reyna að fara samningaleiðina fyrst, en við litum þannig á, að réttara væri að leita fyrst þeirra samninga, sem fáanlegir væru, og athuga að því loknu, hvort heppilegt mundi teljast að fara þá leið, að neyta réttar samkv. l. út í yztu æsar. Hitt get ég sagt, að þeir aðilar, sem ég ræddi um þetta við, voru mjög fúsir til samninga og báru aðeins við, eins og eðlilegt er, að ekki væri hægt fyrir þá að semja, sökum þess að það væri enginn óumdeilanlegur eigandi, sem gæti samið við ríkið, fyrr en þessi umrædda deila væri útkljáð. Hitt er sjálfsagt, að það kemur ekki til mála, að ríkið sæti neinum afarkostum til að ná þessu. Aðstaða hinna erlendu handhafa er ekki svo sterk, að þeir geti sett sig á háan hest við ríkið, ef það vill beita því valdi, sem það hefur. Ég geri ráð fyrir, að umr. á þessum grundvelli hefjist fljótlega eftir að umræddum málaferlum lýkur.



Herra forseti. Í gildandi l. um menntaskóla, nr. 58 frá 1946, segir, að menntaskólar skuli vera tveir, annar í Reykjavík, en hinn á Akureyri, en gert er ráð fyrir þeim þriðja í sveit, ef fé er veitt til hans í fjárlögum. Nú hefur mér borizt til eyrna fregn um það, að menntaskólakennsla fari fram á Laugarvatni, en ég hef ekki getað fundið neina fjárveitingu til þessarar kennslu í fjárlögum. Ég vil taka það skýrt fram, að ég er ekki andvígur heimavistarmenntaskóla í sveit. En það er kunnugt, að Menntaskólinn í Reykjavík, sem nýlega hefur haldið hátíðlegt 100 ára afmæli sitt, hefur verið vanræktur og á við mjög erfið skilyrði að búa. Mér þykir því miður, ef það er látið sitja á hakanum að sýna þessari stofnun verðugan sóma, samtímis því að stofnaður er nýr skóli á öðrum stað, án þess jafnvel að fé sé til hans veitt á fjárlögum.



Fyrirspurnin greinist í þrjá liði: Hversu margir nemendur stunduðu í fyrra vetur menntaskólanám í héraðsskólanum að Laugarvatni, hver hefur orðið kostnaðurinn við þessa kennslu og samkvæmt heimild í hvaða lögum hefur sá kostnaður verið greiddur úr ríkissjóði? Skólaárið 1947–48 lærðu 8 nemendur fræði, sem samsvara 1. bekk lærdómsdeildar, en skólaárið 1948–49 stunda 18 nemendur menntaskólanám, 10 menn í 1. bekk og 8 menn í 2. bekk lærdómsdeildar, 3 eru í máladeild, en 5 í stærðfræðideild. Hver kostnaðurinn hefur orðið við þessa kennslu, er ekki gott að segja, því að hann blandast saman við annan kostnað. Kostnaðurinn í fyrra vetur var sem næst launum eins kennara, eða um 20 þús. kr., en í vetur um 40 þús. kr., en taka verður tillit til þess, að ef þessir nemendur hefðu ekki verið, hefðu jafnmargir héraðsskólanemendur komið í staðinn. Tala fastra kennara á Laugarvatni miðast við það, að 20 nemendur komi á hvern kennara, þar sem verknám er þar svo mikið. Fyrra árið má því draga 8/20 af launum gagnfræðaskólakennaranna frá launum lærdómsdeildarkennarans, eða 7.200.00 kr. Aukakostnaður verður þá sem næst 10.800.00 kr., eða 1.350.00 kr. á nemanda. Í vetur má draga 18/20 af launum gagnfræðaskólakennara frá kostnaðinum, eða um 16 þús. kr. Umframkostnaður verður því um 24 þús. kr., eða rúmlega 1.300 kr. á nemanda. Húsnæði til kennslunnar, ljós, hita o. s. frv. leggur héraðsskólinn til án endurgjalds, þar sem gagnfræðanemendur hefðu verið í rúmi þeirra, sem eru í lærdómsdeildinni, væri hún ekki starfrækt. Fyrst er að taka það fram, að það er litið á þetta sem tilraun, tilraun, sem gerð var til þess að athuga, hvernig tækist að halda uppi slíkri kennslu við þau skilyrði, sem þarna eru til staðar, og á kostnaðinn var litið sem kostnað við þá tilraun. Það er rétt, og það verð ég að játa, að þessum þúsundum hefur verið varið umfram fjárlög, um það er ég sekur, en ég taldi skynsamlegt, að þessi tilraun væri gerð. Hins vegar er hér ekki um neinn menntaskóla að ræða. Það kemur nú til kasta þings og stj. að ákveða, hvort stíga skuli skrefið fullt. Ég vil taka það fram, að það er ekki í fyrsta skipti, sem stofnaður hefur verið slíkur framhaldsskóli. Hliðstæð lærdómsdeild var 1946–47 og 1947–48 í Gagnfræðaskóla Reykvíkinga, og greiddi ríkissjóður sinn hluta af þeim kostnaði, þ. e. öll laun föstu kennaranna og hálfan rekstrarkostnað að öðru leyti. Nú hefur þessi lærdómsdeild verið lögð niður, þar sem hennar er ekki þörf lengur vegna hinnar nýju löggjafar. Ég vona, að Alþ. taki ekki hart á því, að þessi tilraun hefur verið gerð, enda getur þingið tekið í taumana, ef því sýnist, og ákveðið, hvort framhald skuli verða á þessu eða ekki. Kostnaður á nemanda er að vísu meiri en í menntaskólanum í Reykjavík, en það er augljóst, að dvalarkostnaðurinn er lægri og heildarkostnaðurinn því sízt meiri. Það er rétt, að til þessarar kennslu hefur verið stofnað án bókstaflegrar heimildar, en hér er ekki um stofnun menntaskóla að ræða. eins og ég sagði áður, heldur aðeins tilraun. Ég vænti því þess, að Alþ. taki þessu máli vinsamlega.



Sú afbrýðisemi, sem kemur fram í sambandi við nýja þróun þessara mála, er mjög eftirtektarverð. Þegar menntaskóli var á sínum tíma stofnaður á Akureyri, kom fram mikil beiskja í Reykjavík í tilefni af því, en með lagni tókst að koma honum á og hann blessaðist vel. Enn furðulegri var þó sú afbrýðisemi, er kom fram hjá sumum, er menntaskólakennsla var hafin í Verzlunarskólanum í Reykjavík, og nú, þegar þessi tilraun er gerð, kemur hið sama fram. Þrátt fyrir allar fyrirbænir er þó ástand Menntaskólans í Reykjavík þannig, að kenna verður piltunum í svokölluðu fjósi. Ég hygg því, að þessi tilraun til þess að leiða strauminn burt frá fjósinu sé góðra gjalda verð. Kostnaðurinn á mann er líka um 4.000 kr. minni, en í Reykjavik, og ef 20 menn eru í deildinni, sparast því á þessu 80 þús. kr. dvalarkostnaður á vetri.



Ég vildi þakka hæstv. menntmrh. fyrir glögg og nákvæm svör. Það kom fram, að þessu fé hefur verið varið án lagaheimildar, hæstv. ráðh. sýndi þann drengskap að játa það, og met ég það að fullu. Ég vakti athygli á þessu fyrst og fremst vegna þess, að það mundi sæta andmælum af minni hálfu, ef stofnað yrði til Menntaskóla á Laugarvatni áður en tilraun er gerð til þess að bæta úr vandræðum hins aldargamla Menntaskóla í Reykjavík. Á Laugarvatni eru nú hafnar miklar framkvæmdir, sem talið er, að muni kosta um 9 millj. kr. Mér er sagt, að þær séu svo stórar í sniðum vegna þess, að menntaskóli sé fyrirhugaður á Laugarvatni. Ef þetta er rétt, tel ég það rangt og óeðlilegt að verja millj. kr. til skólabyggingar á Laugarvatni, þegar ár eða áratugir líða án þess, að elztu menntastofnun þjóðarinnar sé sýndur verðugur sómi. Þetta er höfuðástæðan til þess, að ég hef óskað eftir nánari upplýsingum um þetta mál.



Það voru aðeins örfá orð út af því, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði síðast. Hann taldi, að þessi tilraun væri varhugaverð, ef ekkert væri bætt úr vandræðum menntaskólans í Reykjavík. Ég vil taka undir það með honum, að nauðsynlegt er að bæta húsakost skólans í Reykjavík. Það mál er ekki gleymt, þó að það hafi litið gengið, og er nú í athugun hjá ráðuneytinu. Ég vonast því til, að skriður fari að komast á það. Í ráðuneytinu er fullur skilningur á því, að bæta þarf þar úr. Það, sem fram kom hjá hv. þm. viðvíkjandi byggingu Laugarvatnsskóla, er á misskilningi byggt. Kostnaðurinn er áætlaður 5.7 millj. kr., þegar allt er komið í bezta stand, en það verður langt þangað til byggingin verður komin í það horf.

Fyrirspyrjandi (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fyrirspurn um það, hvernig á því standi, að ríkisreikningarnir fyrir árin 1945, 1946 og 1947 hafa enn ekki verið lagðir fyrir Alþ. til úrskurðar, og hvenær það verði gert. Ég hef áður hér á Alþ. talað um ríkisreikningana. Ég bar fram fyrirspurn á síðasta Alþ. um sama efni, og í umræðunum um þá fyrirspurn viðurkenndi hæstv. fjmrh., að þetta væri ekki í svo góðu lagi sem það ætti að vera. Mér skildist á honum þá, að hann hefði fullan hug á að bæta úr því. Nú hafði ég búizt við því, strax þegar Alþ. kom saman, að í þetta sinn yrðu lagðir fram hér ríkisreikningar nokkurra ára. Ég hef ekki séð þá enn þá. Ég lét það bíða í þrjár vikur að bera fram fyrirspurnina, en nú er liðinn mánuður og ekki bólar á Barða enn þá. Það hefur stundum í umr. um þetta mál verið talið, að dráttur þessi stafaði af því, að það hefði dregizt svo mjög endurskoðun reikninganna hjá þeim mönnum, sem Alþ. hefur falið það starf. Ég man það, að í fyrra ræddu endurskoðendur nokkuð um málið og kvörtuðu yfir húsnæðisleysi, eins og fleiri menn hér á landi eiga við að búa. Þá sagði hæstv. fjmrh., að nú hefði verið aukinn svo húsakostur, að sá annmarki mundi vera úr sögunni. En þrátt fyrir þetta eru þessir reikningar ekki komnir enn, og fýsir mig að heyra, hvernig á því standi og hvort ekki megi vænta þess að sjá þá næstu daga og þeir verði lagðir fyrir Alþ. til úrskurðar.



Herra forseti. Út af fyrirspurn hv. þm. V-Húnv., sem er svipaðs eðlis og fyrirspurn, sem kom fram frá honum á síðasta Alþ., vil ég segja það, að fjmrn. hefur á engan hátt skipt um hug í þessu efni, heldur reynt að stilla svo til, að endurskoðun gæti, farið fram með eðlilegum hætti. Það, sem ég sagði í fyrra um húsnæði endurskoðenda, hafi ég á það minnzt, hefur verið það, að vitanlega hefðu þeir slæmt húsnæði. Ég ætla, að úr því sé bætt nú og þeir hafi víst húsnæði til að vinna sín verk í. En það er ekki langur tími liðinn frá því, að það húsnæði var tilbúið til afnota fyrir þá. Að öðru leyti, þá eru endurskoðendur ríkisreikninganna ekki undirmenn fjmrh. Þeir eru umboðsmenn Alþ. og ekkert háðir fjmrh. eða fjmrn. Ríkisreikningurinn fyrir árið 1945 hefur verið afhentur nú nýverið í fjmrn. og með aths. hv. endurskoðenda. Ég hef gert ráðstafanir til þess, að strax verði byrjað að vinna úr aths. þeirra, semja svör við þeim. Prentun reikningsins er löngu lokið, að öðru leyti en því, að það vantar það, sem á að fylgja honum, aths. endurskoðenda og svör ríkisstj. Svo fer auðvitað einhver tími í það hjá hv. endurskoðendum að úrskurða svörin. Nokkuð svipað er að segja um ríkisreikninginn fyrir 1946. Hann liggur til prentaður, en bíður eftir aths. hv. endurskoðenda, sem ráðun. hefur verið lofað, að mundi koma mjög fljótlega. Mun ég reyna að stilla svo til, að mjög fljótlega verði samin svör við aths. Þótt málið hafi á þennan hátt sinn ákveðna gang, þá mun ég reyna eftir megni að sjá til þess, að reikningarnir fyrir bæði árin verið lagðir hér fram. Ríkisreikningnum fyrir 1947 er nú varla ástæða til að spyrja eftir á þessu stigi málsins. Honum er nýlokað, sem kallað er, í ríkisbókhaldinu, og það dróst lengst að loka honum, af því að fjmrn. skorti upplýsingar, sérstaklega varðandi flugmálin. Það tók langan tíma og mikinn eftirrekstur að fá kostnaðinn við þau mál, þannig að hægt væri að stilla honum upp á reikninginn. Strax þegar unnt er að koma því við, verður hann settur í endurskoðun, og vitaskuld dregst það nokkuð, að hann geti orðið lagður fram. Ég ætla þá, að ég hafi gefið þær upplýsingar, sem spurt er um, þær sem á mínu valdi er að gefa. Eins og áður er tekið fram, hafa yfirskoðunarmenn landsreikninganna átt við ómöguleg vinnuskilyrði að búa, en sem betur fer hefur verið hægt að bæta úr því, og þá eiga þeir miklu hægari aðstöðu til þess að ljúka sinu verki. Ég get svo að öðru leyti tekið undir með hv. alþm. um það, að þessum afgreiðslum öllum á reikningunum þarf að hraða miklu meir en gert hefur verið, og ég er því sammála, að hann ætti að koma miklu fyrr fram, en til þess eru þær ástæður, sem þegar hafa verið fram teknar. Meira hef ég svo ekki um þetta að segja að svo komnu máli.



Herra forseti. Ég ræddi ekki þetta mál á síðasta þingi, þegar fyrirspurn kom fram varðandi ríkisreikningana, en sé ástæðu til þess fyrir hönd okkar yfirskoðunarmanna að segja örfá orð nú, sem er vegna þess, að það hafa hvorki þá né nú verið dregnar fram aðalástæðurnar fyrir því, hve seint ríkisreikningarnir eru á ferðinni. Aðalástæðan fyrir því er sú, að endurskoðun stjórnarráðsins hefur verið mörg ár á eftir tímanum um margar stofnanir. Ríkisreikningurinn fyrir árið 1944 var afgreiddur á síðasta þingi, og við yfirskoðunarmennirnir skiluðum honum frá okkur án þess að hafa fengið endurskoðun á öllum stofnunum ríkisins. Nú hefur þetta breytzt nokkuð í betra horf upp á síðkastið, þannig að hraðað hefur verið meir endurskoðun stjórnarráðsins. Þó höfum við ekki fengið endurskoðunarskýrslur um allar stofnanir enn á þeim reikningum, sem við höfum nú skilað athugasemdum við. Það er því ekki nema að sumu leyti - svo að vægilega sé til orða tekið - sú ástæða til þess, hve ríkisreikningarnir eru seint á ferðinni, að yfirskoðunarmennirnir hafi verið seint að með sitt starf, því að okkar starf er yfirskoðun, sem er ekki raunveruleg endurskoðun, því að hún fer fram í stjórnarráðinu og hefur verið á eftir tímanum. En eins og hæstv. fjmrh. hefur upplýst, má búast við, að ríkisreikningarnir fyrir 1945 og 1946 verði lagðir fram til úrskurðar á þessu Alþ.

Fyrirspyrjandi (Skúli Guðmundsson) : Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör, sem hann hefur gefið. En af þeim kemur því miður fram, að það er langt frá því, að þessum málum hafi verið kippt í viðunanlegt horf. Mér skilst, að það sé ekki enn búið að semja í stjórnarráðinu svör við athugasemdum yfirskoðunarmanna við ríkisreikninginn fyrir 1945, en hins vegar eigi nú að hraða því, og virðist sannarlega vera tími til þess kominn. - Þá skildist mér á hæstv. ráðh., að enn væru ekki komnar athugasemdir frá yfirskoðunarmönnum við ríkisreikninginn frá 1946 og 1947, og hefði þó sannarlega átt að vera búið að athuga a. m. k. ríkisreikninginn fyrir 1946. En gott er, að hæstv. ráðh. ætlar nú að hraða þessu. Hæstv. ráðh. segir, að ekki sé ástæða til að spyrja enn um ríkisreikninginn fyrir árið 1947. En það er full ástæða til þess, því að fyrir nokkru var samþ. þál. um ríkisreikningana og þar beinlínis lagt fyrir, að þessu reikningsuppgjöri skyldi hraðað svo, að ríkisreikningur skyldi jafnan vera fullgerður og endurskoðaður fyrir lok næsta árs, eða innan eins árs frá lokum reikningsársins. Og samkvæmt þessu ætti ríkisreikningurinn fyrir 1947 að liggja fyrir fullgerður með athugasemdum yfirskoðunarmanna, svörum stjórnarráðsins og till. til úrskurðar fyrir þingið fyrir lok þessa árs, 1948. Og það er þetta, sem vitanlega á að gera kröfu til. að verði gert. Ég tel, að alveg sé ótækt að haga þessu eins og gert hefur verið, að ríkisreikningnum verði ekki lokað fyrr en kannske á síðasta ársfjórðungi næsta ár á eftir reikningsárinu. Við vitum, að öllum einkafyrirtækjum er gert að skyldu að ljúka uppgjöri á fyrsta fjórðungi ársins á eftir reikningsárinu, sem verður að gerast vegna skattaframtals. Og það er engin ástæða fyrir ríkið að láta þetta dragast á þann hátt sem gert hefur verið. Hv. þm. A-Húnv., sem er einn af yfirskoðunarmönnum ríkisreikninganna, sem Alþ. hefur kosið að undanförnu, telur, að þessi dráttur á framkomu ríkisreikninganna á Alþ. stafi aðallega af því, að endurskoðun í stjórnarráðinu sé mörgum árum á eftir tímanum. Hann segir, að þetta sé að færast í betra horf. En þó skilst mér, að enn þá sé starfi þessu ekki lokið fyrir árið 1945, svo að ég tel, að þarna megi róa betur, ef þetta á að komast í viðunandi horf. Nú tók ég eftir því í hinu nýja fjárlagafrv.. að aukið hefur verið starfslið í fjmrn. og endurskoðunardeild þess. Þó skilst mér, að þar hafi veríð allmargt manna fyrir. Og mér skilst, svo miklu fé sem varið er til þessarar stofnunar, að sú fjárupphæð ætti að nægja til launa handa það mörgum vöskum mönnum, að þeir ættu að geta haft þetta í viðunandi lagi. Ég vil því eins og áður skora á alla aðila, sem þarna eiga hlut að máli, að vinna að því, að þetta komist í viðunandi horf, og að við fáum nú innan skamms á þessu þingi að sjá fullgerða ríkisreikninga allra þessara ára, sem liðin eru, en enn hafa ekki verið lagðir fyrir þingið.



Herra forseti. Endurskoðunin hefur batnað. Ég veit ekki, hve langt niðri hún hefur verið áður. En hún hefur batnað nú á þessu ári, þannig að t. d. öll tollendurskoðun varðandi Reykjavík, og hún er mikil, fer fram alveg jafnharðan í endurskoðunardeild stjórnarráðsins. Svo getur vel verið, að einhverjir hlutar endurskoðunarinnar séu óhæfilega langt á eftir tímanum, eins og þessi hv. þm. minntist á. En, sem sagt, það hafa farið þarna umbætur fram. Það hefur orðið dálítið umtal út af því, hve mikið hafi aukizt kostnaður við fjmrn. Og það er að nokkru leyti eðlilegt vegna dálítið klaufalegs orðalags á einni skýringargrein við fjárlagafrv. Ég álít rétt að geta um þetta af þessu tilefni, umr. um þessa endurskoðun, og vil upplýsa þetta lítils háttar. Ég lagði annars áherzlu á það við samningu þessa fjárlagafrv., að hafðar væru eins ýtarlegar skýringar og kostur væri á við hverja grein þess. En það eru margar skýringarnar, eins og hv. þm. vita, og varðandi þessa gr. þá hefur ekki verið gerð alls kostar nægileg grein fyrir henni, þannig að þar er orðað þannig. eins og kostnaður sé meiri við fjmrn. heldur en jafnvel rétt er. Það stendur svo í athugasemdum við 10. gr. frv.: „Laun starfsmanna ráðuneytanna hækka frá fjárl. 1948 um rúmar kr. 270.000,00. Aðalbreytingarnar eru þær, að aukið hefur verið starfslið í fjármálaráðuneytinu og endurskoðunardeild þess. Meðal starfsmanna í forsætis- og menntamálaráðuneytinu eru nú taldir nokkrir, sem áður voru taldir meðal annarra starfsmanna í i-liðnum.“ - Þetta orðalag er að vissu leyti dálítið villandi. Og ég hef þess vegna skrifað hv. fjvn. nokkra skýringu á þessari aths. Það hefur að vísu ekki neina þýðingu viðkomandi niðurstöðum, en skýrir betur í þessu sambandi. Hækkunin, sem þarna er um að ræða, 270 þús. kr., sundurliðast þannig, að svokallaður annar kostnaður ráðuneytanna er áætlaður 100 þús. kr. hærri, en í ár. Það er áætlunarupphæð, sem byggt er á, því að þessi svokallaði annar kostnaður ráðuneytanna var of lágt áætlaður í ár. Þetta er skýring á 100 þús. kr. af þeirri hækkun, sem þessi aths. fjallar um. Þá koma aðrar greinar, þar sem hækkun kemur fram frá því, sem verið hefur, og get ég gjarna látið koma í ljós, hverjar þær eru. Þessar hækkanir eru sumar svo lítilfjörlegar, að varla tekur að nefna þær. Í atvmrn. 1.500 kr., í félmrn. 8.700 kr., í fjmrn. 22.700 kr., í endurskoðunardeild 51.450 kr., í fors. og menntmrn. 79.725 kr., í samgmrn. 5.400 kr., í utanrrn. 72.287 kr., í viðskmrn. 900 kr. Frá þessu dregst svo lækkun á dómsmrn. 11.475 kr. og lækkun annarra starfsmanna 59.760 kr. Og verður þá niðurstaðan 171 þús. kr. Við þetta má svo bæta því, að nokkuð af starfsfólki er talið undir öðrum kostnaði. Mér þótti rétt að gefa þessa skýringu og vona, að hv. þm. misvirði ekki, þótt ég fari þennan útúrdúr í sambandi við þau verk, sem unnin eru í endurskoðunardeildinni. Kaup þar hefur ekki hækkað um 51 þús. kr. raunverulega, því að sú hækkun er að nokkru leyti komin til þannig, að starfsmaður, sem vann hjá ríkisbókara í fyrra, er nú kominn í endurskoðunardeild og tekur sín laun þar, í staðinn fyrir að taka laun hjá ríkisbókara. Um málið sjálft, eða endurskoðunina, skal ég svo segja það, að ég er í raun og veru alveg sammála hv. þm. V-Húnv. og álít, að það verði að stefna að því eins og hægt er að framfylgja þál. Alþ. En þál. frá Alþ. taka ekki alltaf tillit til allra tekniskra aðstæðna varðandi framkvæmdir mála. Og þegar um það er að ræða, að stofnanir fást tæplega eða ekki til að skila nauðsynlegum plöggum, sem fjmrn. á að safna saman, reikningum og slíku, þá hefur ráðun. ekki í hendi sér neitt meðal til þess að þvinga þær til þess. Við getum ekki í þessum efnum beitt dagsektum. Það er verið að hamra á því við þessa og hina deild og stofnun í ráðuneytinu að skila plöggum, sem þarf til þess að fullkomna ríkisreikningana, en það gengur raunalega seint að ná þeim. Og hvað árið 1947 snertir, þar sem nýbúið er að loka ríkisreikningnum fyrir það ár, þá var það af því, að beðið var eftir upplýsingum, sem margoft voru krafðar af flugmálastjórninni, til þess að fá þær inn á réttum stað í reikningsfærslunni. Að öðru leyti skal mér verða ljúft að taka, að því leyti sem hægt er, til greina þær aths., sem hér hafa komið fram. Það á að stefna að því, að reikningar næsta árs á undan liggi fyrir hæstv. Alþ. á hverju ári, svo að hv. alþm. geti séð þá. Og vonandi færumst við smám saman nær því marki, þegar betra lag kemst á endurskoðunina. Og að á þeirri braut séum við, get ég fullyrt, því að endurskoðun á tollreikningum hefur stórkostlega batnað.