Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. (Matthías Ólafsson) : Þetta frv., sem hjer er um að ræða, kom fyrst fram í háttv. Ed. Ástæðan er sú, að það er í fyrsta skifti í ár, að síld er veidd fyrir Vesturlandi til útflutnings, og má búast við, að svo verði framvegis. Þess vegna er nauðsynlegt, að hafa þar síldarmatsmann, eins og t. d. á Siglufirði. En í háttv. Nd. komu fram tilmæli um það, að best myndi að binda ekki starfssvið hans við Bjargtanga, heldur við Öndverðanes, þar eð líkur væru til, að farið yrði að veiða síld á Breiðafirði áður en langt um liði. Nefndinni virðist það sennilegt og sanngjarnt, að hann sitji þá á Ísafirði og hafi svo yfirsókn alt til Öndverðaness. Nefndin hefir því leyft sjer að koma fram með brtt. í þessa átt, og ræður svo hátt. deild til að samþykkja frv. með þeirri breytingu.

Framsm. .(Sigurður Eggerz) ; Nefndin hefir ekki sjeð ástæðu til þess, að koma fram með nema 2 breytingartillögur. Fyrri brtt. er að eins til þess, að fá skýrara orðalag. Prentvilla er þar þó; orðið »til« á að falla burt, en komma að koma í staðinn. Hin brtt. lýtur að loftskeytunum. Samkvæmt ritsímalögunum er heimilt, að láta reisa loftkeytastöð, er dragi til útlanda, en hins vegar mun ekki heimilt samkvæmt þeim að reisa minni stöð. Samkvæmt breytingartillögunni, ef hún verður samþykt, er þessi heimild veitt. Nefndin mælir öll með því, að þessi heimild sje ákveðin í lögunum, en um hitt er ágreiningur nokkur í nefndinni, hvort ástæða væri til að ýta undir stjórnina eða eigi í þessu máli. Gjöri jeg ráð fyrir, að háttv. nefndarmenn gjöri grein fyrir þessum ágreiningi í ræðum sínum; en að því er snertir mig persónulega, þá skal jeg taka það fram, að jeg tel rjett, að stöð þessi verði reist sem fyrst. Að öðru leyti skírskota jeg til nefndarálitsins.



Jeg benti á það, þegar þetta frv. kom frá Ed., að ónákvæmt væri tiltekið í því, að því er tekur til símans frá Egilsstöðum. Í lögunum frá 1913 var ætlast til, að síminn skyldi liggja frá Egilsstöðum um Unaós, þar sem Uni danski nam lönd, til Borgarfjarðar. En síðan hefir landsímastjórinn lagt til, að breyta þessu þannig, að síminn væri ekki lagður til Unaóss, sem er niður við sjó, og engin bygð þar nú, heldur niður í miðja sveit í Hjaltastaðaþinghá og þaðan til Borgarfjarðar um Sandaskörð. En eftir Ed.frumvarpinu virðist ætlast til, að síminn liggi um Loðmundarfjörð til Borgarfjarðar, en þá ekki niður Hjerað. Þessu telur nefndin sjálfsagt að breyta, enda hefir aldrei verið ætlast til, að þessi sími lægi þannig. Símalínan um Unaós til Borgarfjarðar átti að kosta eftir áætlun um 32 þús. kr. En með því að leggja símann ekki alla leið frá Egilsstöðum til Unaóss, heldur niður í miðja Hjaltastaðaþinghá, yfir Sandaskörð til Borgarfjarðar, sparast um 6–7 þús. kr., vegna þess, að með því móti verður línan styttri. Aftur á móti ætlast símastjóri til, að aukalína verði lögð frá Seyðisfirði til Loðmundarfjarðar, svo að sá hreppur komist í símasamband, og áætlar, að sú lína kosti um 7 þús. kr. Þannig verður lítill aukinn kostnaður, sem þessari breytingu fylgir, í mesta lagi um 1000 kr., svo úr því er ekki mikið gjörandi. Hins vegar býst jeg líka við, að Seyðfirðingar yrðu fúsir til að leggja eitthvað fram af hreppsfje, til þess að fá símann til sín. Eftir það, að nefndin hafði rætt þetta. við símastjórann, fjelst hún eindregið á þessa breytingu, og samdi nefndarálit og brtt. samkvæmt því. En svo þegar nefdarálitið kom úr prentun, er sama villan á ferðinni; þannig, að svo má skilja, að síminn eigi að liggja frá Loðmundarfirði til Borgarfjarðar, en Hjeraðssíminn ekki nefndur. Jeg sendi þá brtt. í prentsmiðjuna, og er hún hjer á þgskj. 635. Nú hefir háttv. framsögum. (S. E.) skýrt tekið fram, að hjer sje um prentvillu að ræða, þannig, að orðið »til« hafi slæðst inn í milli Seyðisfjarðar og Borgarfjarðar. Í því trausti; að þetta sje skoðað sem prentvilla, sem verði leiðrjett, um leið og frumv. er prentað upp, þannig, að orðið »til« falli burtu, en komma komi í staðinn, tek jeg mína brtt. aftur. Verður þá setningin svona: Borgarfj. (austur) um Sandaskörð - Loðmundarfjarðar; kemur þá fram, að síminn eigi að liggja niður Hjerað, og að síminn til Loðmundarfjarðar sje honum óviðkomandi. Jeg þarf svo ekki að fjölyrða frekar um þetta, en vona að jeg sje búinn að skýra það nægilega fyrir háttv. deild. Háttv. framsögum. (S. E.) benti á, að ágreiningur hefði orðið dálítill í nefndinni, um viðbætinn við 6. gr. símalaganna, um það, að ýta undir stjórnina með að reist yrði loftskeytastöð hjér í Reykjavík. En þar sem fengin var upplýsing um að ekki væri hægt, að reisa loftskeytastöð hjer í Reykjavík, er væri svo sterk, að hún gæti haft samband til Skotlands eða Noregs, eins og helst hefir verið gjört ráð fyrir og síma- nefndin í fyrra tók fram í nefndaráliti sínu, þá var jeg og háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) ekki harðir í því, að ýta undir stjórnina með að byggja þessar stöðvar. Við viðurkennum fúslega, að þörf gæti verið á loftskeytastöð, en töldum rjettast að reisa hana þá fyrst, er hægt væri að hafa hana svo stóra, að hún næði til útlanda. En samt viljum við ekki ganga beint á móti þessari litlu stöð, af því að álitið er, að hún geti komið að talsverðu gagni fyrir sjávarútveginn, og ef til vili oft og tíðum bjargað mönnum úr sjávarháska, vegna þess, að ýms skip eru að fá sjer loftskeytaáhöld, og þar á meðal botnvörpungar. Jeg vona einungis, að viðaukatillaga þessi verði frumvarpinu ekki að falli. Jeg hefi að vísu heyrt utan að mjer, að háttv. Ed. sje ekki hlynt þessari litlu stöð. En jeg vona að minsta kosti, að deildirnar gjöri þetta ekki að neinu. kappsmáli á milli sín, þannig, að þótt t. d. háttv. Ed. feldi þetta burtu, þá færi háttv. Nd. ekki að fella frumvarpið fyrir það, er það kæmi til hennar aftur. Svo skal jeg ekki lengja umræður meira.

Sveinn Björnsson Háttv. fram. stigum. (S. E.) gat um, að ágreiningur hefði um það orðið í nefndinni, hvort ýta skyldi undir stjórnina eða ekki, með það að láta reisa loftskeytastöð. Eftir því sem mjer hefir skilist á nefndarálitinu, þá hefir þetta hik stafað af því, hve mikið öll tæki og áhöld væru dýrari nú en fyrir ófriðinn. Hæstvirtur ráðherra gaf þær upplýsingar við fyrirspurnina um daginn, að kostnaðarmunurinn nú og þá væri hjer um bil 10%.  (Pjetur Jónsson: 10–15%)  . Jeg hefi fengið upplýsingar síðan, að það muni liggja nær 1.0%. Jeg vildi nú óska, ef ekki liggja aðrar ástæður fyrir þessu hiki nefndarinnar, að hún vildi falla frá því hiki, og hvetja stjórnina til þess, að koma upp þessar stöð sem fyrst. Jeg er raunar algjörlega samdóma þeim, er álíta, að hjer eigi að reisa stóra stöð. En á því eru allmikil vandkvæði sem stendur, eins og hæstv. ráðherra hefir þegar skýrt frá. Og ef farið er að meta mannslífin til peninga, eins og svo oft er gjört hjer í háttv. deild, þá gæti sú upphæð, er sparaðist í mannslífum, margborgað þann kostnað, er leiddi af að reisa stöðina, svo að engan veginn væri forsvaranlegt, að leggjast það undir höfuð. En væri nú þessi litla stöð bygð, þá ætti að útbúa hana svo, að stækka mætti síðar. Jeg vona sem sagt, að menn láti ekki kostnaðaraukann vaxa sjer í augum, en skori á stjórnina, að láta reisa stöðina sem allra fyrst.

Framsm. (Sigurður Eggerz); Jeg er þakklátur háttv. 1. þm. N.-Múl. (B. H.) fyrir að taka aftur brtt. sína. Málið verður við það miklu einfaldara. Hvað snertir 2. breytingartillögu nefndarinnar, þá vil jeg láta þess getið, eins og kom líka fram í nefndarálitinu, að við áttum ítarlegt tal um hana við landsímastjórann. Hann tók það fram, að meðan á stríðinu stæði væri óhugsandi að reisa stöð, er drægi til útlanda. Hins vegar mætti reisa smástöð, er samband hefði við skip. Mætti koma þessari stöð þannig fyrir, að seinna yrði fult gagn að henni, er stærri stöð yrði reist, þannig, að stærri stöðin yrði þeim mun ódýrari, er að því kæmi, að reisa hana. Þetta álít jeg að sje mjög verulegt atriði. Hvað snertir kostnaðinn, þá áætlaði landsímastjóri, að hann myndi verða 40,000–50,000 kr. Af ritsímaláninu, sem tekið var, mun nú vera svo mikið eftir, að hægt sje að reisa þessa stöð fyrir þá peninga. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess, að tala meira um þetta, en legg eindregið með því, að breytingartillögur nefndarinnar verði samþyktar.



Það er með samþykki háttv. framsm. (J. J.), að jeg hefi beðið um orðið fyrst, til þess að skýra brtt. mínar á þgskj. 603, sem aftur eru leiðrjettar á þgskj. 633. Það stendur nefnilega svo á, að inn í 2. lið 1. málsgr. á þgskj. 603 hefir slæðst meinleg villa, eins og háttv. þm. sjá, sem sje »landhelgislínuna« í staðinn fyrir »lægsta fjöruborð«. Jeg legg þá fyrst og fremst til, að breytt sje fyrirsögn frumv., slept heitinu »volcanic sand«, með því að allur sjávarsandur hjer við land er »vulkanskur«, sem kallað er, og óþarfi því að taka þetta fram í fyrirsögninni, en sett í staðinn: sjávarsand í Hjeraðsflóa. Þá er brtt. við 1. gr. um það, að stjórnin hafi ekki heimild til að veita þetta einkaleyfi, fyrr en hún veit fyrir víst, að fyrirtækið komist á stofn á fulltryggilegan hátt, bæði vegna fjár og annars. Við vitum, að svo mörg fjelög hafa sótt um slíkt einkaleyfi og jafnvel fengið þau, án þess að þau hafi nokkurn tíma komið þeim á fót. Hafa þá leyfin verið höfð til að braska með og gengið frá einum brallara til annars, og er það verr farið en heima setið. Jeg álit, að þingið eigi ekki. að veita neitt einkaleyfi, eins og privatmenn, upp á guð og lukkuna, og til þess að fyrirbyggja það, kom jeg með þessa brtt. mína. Í þessu verður að vera hreint borð, og jeg álít að þingið hafi gjört skakt í þessu efni 1913, þótt jeg greiddi þá atkvæði með einkaleyfi, og á jeg þar við einkaleyfið til saltvinslu. Það hefðu átt að vera heimildarlög fyrir stjórnina, sem því að eins hefðu komið til framkvæmda, að alt væri fulltrygt áður, en nú má búast við, að braskað verði með einkaleyfið fram og aftur, án þess að nokkuð komist í framkvæmd. Það felst þá í till. minni, að einkaleyfið verði ekki veitt upp á nafn, og er það ekki af því, að jeg hafi neitt á móti mönnunum, sem um þetta sækja, eða vantreysti því að neinu leyti, að þeir sjeu eins hæfir til þessa og hver annar, heldur er það hitt, að fari svo, að þeim takist ekki að fá nægilegt fje til fyrirtækisins, þá er ekki rjett að útiloka aðra, þótt þessir hins vegar hljóti að hafa forgangsrjettinn. Fresturinn, 5 ár, ætti að vera nægilega langur, til þess að útvega veltufjeð. Það eru ákveðin 5 ár í 1. gr. frv. og undir samkomulagi við stjórnina komið, hve lengi látið væri dragast að veita öðrum rjettinn, ef þessum mönnum tekst ekki að hrinda fyrirtækinu í framkvæmd. Jeg legg til að 2. gr. falli burt, því að bæði er nokkuð af efni hennar komið í 1. gr., og svo þarf ekki á ákvæðinu um framsal að halda, þegar leyfið verður ekki veitt, nema það sje tryggt, að nóg fje sje fengið. Við 4. gr. er sú brtt., að því sje bætt inn, að stjórnarráðið hafi eftirlit með reikningsfærslu fjelagsins, til tryggingar því, að rjett eftirgjald sje greitt í landsjóð. Í 5. gr. er tekið til gjald það, er greiða skal af framleiðslunni, og hefi jeg lagt það til, að þar standi 50 aurar af hverri smálest »af járnefni«, sem unnið er úr sandinum. Þetta verður sem sje ekki nánar skilgreint; það fer alt eftir því, hver aðferð er höfð til þess, að ná járninu úr sandinum, hvort járnefnið er hreinna eða óhreinna. Sje það gjört með segulstáli, þá loðir ætíð mikið af sandi við. Svo hefi jeg lagt til, að gjaldið yrði helmingi hærra, ef sandurinn er unninn úti á sjó, og gjöri jeg það af því, að jeg vil einmitt að hann sje unninn í landi, jeg vil styðja að innlendum iðnaði, og að fossaafl verði notað við framleiðsluna á landi, enda væri hægra eftirlitið við framleiðsluna á landi en úti á sjó. Og af sömu ástæðum hefi jeg einnig lagt það til, að gjaldið sje einnig 50 aurar af sandinum óunnum, því að þá borgar sig betur að vinna hann hjer á landi. Í samræmi við þetta eru svo aðrar brtt. Jeg legg til, að einkaleyfið verði eigi veitt, nema að því er snertir járnvinslu við Hjeraðsflóa, og að því skuli fella burt úr 7. gr. orðin: »hvar sem er á landinu«. Við 8. gr., er sú brtt., að þegar einkaleyfistíminn er út runninn, þá geti stjórnin krafist kaups á fyrirtækinu með öllu saman, og sama rjett hafi landið einnig, ef leyfishafi brýtur samning sinn eða þess háttar. Þá skal jeg að eins minnast lítið eitt á brtt. nefndarinnar. Jeg tel þær til mikilla bóta, frá því sem frv. var, þótt ekki felist það alt í þeim, sem mínar brtt. fara fram á, og gæti jeg því gjarnan greitt atkv. með þeim. Það sem gjörir það, að jeg kem fram með þessar brtt., er ekki það, að mjer sje þetta tilfinningamál, heldur það, að jeg vil ekki að þingið hrapi að þessu, eins og það hrapaði að saltvinslumálinu sæla 1913, og jeg vil fyrirbyggja það, að þetta verði þinginu til vanvirðu. Það gæti leitt til þess, ef þetta leyfi er veitt, að rjettindin yrðu notuð til þess að leigja alla fossa í landinu, undir því yfirskyni, að vinna ætti sand með þeim, en að eins til þess að tryggja, að fossarnir yrðu ekki notaðir fyrsta mannsaldurinn. Erlend fossafyrirtæki eru við því búin að leigja fyrir litla leigu fossana, sem eru í nálægum löndum, til þess að þeir sjeu eigi notaðir, og samkeppni geti ekki við þeirra fyrirtæki heima fyrir. Þess vegna er svo áríðandi, að veita ekki slík leyfi, nema trygging sje fyrir, að fyrirtækin sjeu sett á fót.

Framsm. (Jón Jónsson) : Nefndin á hjer nokkrar brtt., sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) hefir játað að væru til bóta. Það hefir verið fundið að því, að það væri ekki getið um það, hvort sandurinn væri hreinsaður eða óhreinsaður. Okkur virðist ekki ástæða til að óttast, að sandurinn verði fluttur út óhreinsaður, því það mundi ekki borga sig, svo lítið sem járnið er í sandinum. Við höfum lagt til, að 5. gr. væri orðuð upp, svo að skýrt væri tekið fram, að gjald væri lagt á það, sem framleitt væri, en ekki það, sem útflutt væri, eins og áður stóð, og enn fremur, að gjald skuli lagt jafnt á járn í stöngum eins og annað, svo ekki sje hægt að komast hjá að borga ákveðið gjaldið af smálestinni. Jeg skal svo ekki orðlengja frekar um brtt. okkar nefndarmanna, en háttv. þm. G.-K. (B. K.) hefir einnig komið fram með brtt., og vildi jeg fara um þær nokkrum orðum. Brtt. hans eru þannig vaxnar, að verði þær samþyktar, þá er frumvarpinu gjörbreytt. Hann vill í fyrsta lagi breyta fyrirsögn frumv. Jeg sje nú ekki mikla nauðsyn á því, en satt að segja finst mjer það ekki skifta miklu máli. Þá vill hann ekki veita einkaleyfið upp á nafn. Mjer finst þessi breyting hans bæði vera ósanngjörn og ónauðsynleg. Þessir menn, sem um er talað að einkaleyfið fái, hafa mest til matarins unnið, enda er það að öllu leyti á valdi ráðherrans, að setja þau skilyrði, sem honum sýnist. Þórarinn hefir barist fyrir þessu máli af miklum dugnaði, og hefir gjört okkur það skiljanlegt, að þetta geti orðið okkur að miklu gagni. Það stendur á þgskj. 603 grein, þar sem talað er um, að taka eigi sandinn 60 faðma fyrir utan landhelgislínuna. Þetta hlýtur að vera hugsunarvilla, því ekki getum við sett nein ákvæði um það, sem fram fer fyrir utan landhelgislínuna. Þá hefir háttv. sami þm. (B. g.) talið það nauðsynlegt, að setja ráðherranum skilyrði fyrir því, hve nær hann megi veita þetta einkaleyfi. Það stendur svo hjá honum : »Einkaleyfi þetta skal þó eigi veitt, nema ráðherranum sje afhent greinileg áætlun um, hvernig sandvinslunni skuli fyrir komið, og hvað kostar að koma fyrirtækinu á fót, full trygging fyrir því, að nægt veltufje fáist, til þess að koma fyrirtækinu á fót og að reka það, svo og trygging fyrir því, að fyrirtækið verði sett á stofn samkvæmt áætluninni«. Þetta virðist okkur vera alveg ónauðsynlegt. Ráðherrann gjörir auðvitað allar þær ráðstafanir, sem honum þykja nauðsynlegar. En aftur á móti viljum við hafa ákvæði í frumv. um það, að einkaleyfið verði upphafið, svo framarlega sem fyrirtækið verði ekki komið á fót fyrir vissan tíma. Þá vill háttv. þm. (B, g.), að önnur gr. falli. burt. Hún er um það, að einkaleyfishafi megi með samþykki stjórnarráðsins framselja öðrum manni einkarjett sinn, eða öðru fjelagi, ef maðurinn eða fjelagið sje heimilisfast hjer á landi. Þetta álítum við líka alveg ónauðsynlegt. Við viljum treysta stjórninni til þess, að samþykkja ekki skiftin, svo framarlega sem hún álítur ástæðu til að óttast illar afleiðingar af því. Aftur á móti getur verið athugavert, að útiloka það, að slík skifti geti átt sjer stað, því það er hugsanlegt, að það gæti orðið til þess, að fyrirtækið kæmist ekki á fót. Nefndin hefir tekið það fram, að hún búist ekki við því, að innlendir menn hafi kraft til þess að hagnýta sjer þennan sand. Jeg hygg, að það sje ekki hægt að hrekja það, og því viljum við ekki útiloka útlendinga frá því, að geta átt þátt í fyrirtækinu. Að gjðra það er alveg sama sem að hætta við fyrirtækið eða fella frumvarpið. Mjer virðist það ekki vera nein ástæða til að óttast nokkuð, þó við samþykkjum þetta frumv.; engin hætta getur stafað af því að neinu leyti. Þetta einkaleyfi nær ekki til nema eins flóa á öllu landinu. Þar er hafnleysi og sandar, en kæmi þar höfn að tilhlutun þessa fjelags, sem hjer er um að ræða, og yrði hún til afnota fyrir nærliggjandi hjeruð, þá gæti það orðið til ómetanlega gagna. Þá kem jeg að brtt. háttv. þm. (B. K.) við 3, gr. Það er ákveðið svo í frumvarpinu, að verði fyrirtæki þetta eigi komið á fót þegar fimm ár eru liðin frá dagsetningu einkaleyfisins, þá geti ráðherra sagt upp einkaleyfinu með eins árs fyrirvara, svo framarlega sem það sje ekki rekið samkvæmt þeim skilyrðum, sem sett eru í leyfisbrjefinu. Þessu vill hann breyta þannig, að hægt sje að segja upp leyfinu strax með eins árs fyrirvara, eða það er með öðrum orðum, að breyta þessum sex árum, sem ákveðin eru í frumvarpinu, í eitt ár, svo framarlega sem ekki eru öll skilyrði uppfylt, sem getið er um í frumv. Okkur virtist, að ekki væri ástæða til þessara breytinga, því að þær gætu orðið því til hömlu, að fyrirtækið kæmist á, en annars til lítils eða einskis gagns. Annars leggjum við ekki sjerlega mikla áherslu á þetta, teljum það ekki svo mikils varðandi. Þá kem jeg að næstu brtt. háttv. þm. (B. K.), við 4. gr. frumv. Í frumv. er það ákveðið, að stjórnarráðið megi hafa nauðsynlegt eftirlit með stjórn og rekstri fyrirtækisins, en þingmaðurinn vill láta það hafa leyfi til að hafa einnig eftirlit með reikningsfærslunni. Við getum fallist á þessa brtt. og álítum, að hún geti verið til bóta. Þá vill háttv. þingm. (B. K.) einnig breyta 5. gr. frumv. Hann vill láta greiða 50 aura í landssjóð fyrir hverja lest af járnefni því, sem unnið er úr sandinum á landi, en 1 krónu fyrir hverja lest, ef járnefnið er unnið úr sandinum á sjó. Jeg skal játa það, að nefndinni hefir ekki komið til hugar að gjöra ráð fyrir því, að járnið yrði unnúr sandinum á sjó. Okkur hefir skilist svo, að til þess að hagnýta þennan sand, þyrfti svo mikinn vjelaútbúnað, að það væri óhugsanlegt, að mögulegt yrði að komast hjá því að fara með sandinn í land, svo hann yrði unninn. Við höfum því ekki sjeð neina ástæðu til að taka þessa brtt. til greina. Okkur finst hún sje með öllu óþörf, því að vitanlega er frumvarpið alt bygt á því, að leyfishafi fái leyfi til að vinna sandinn á landi. Þessi brtt. virðist okkur mjög barnaleg og alsendis óþörf. Nefndin verður því eindregið að leggja á móti henni. Brtt. háttv. þm. (B. K.) við 8. gr. teljum við til bóta, og jeg get lýst yfir því fyrir hönd nefndarinnar, að hún getur aðhylst hana. Nefndin er öll sammála um það, að engin hætta geti stafað af því, að þetta frumvarp fái fram að ganga, og þó það verði samþykt óbreytt. Jeg gleymdi áðan að geta um brtt. háttv. þm. (B. K.) við 7. gr. Hann vill ekki láta forgangsrjett til einkaleyfis ná til annara staða á landinu; að eins að einkaleyfið nái til Hjeraðsflóans. Okkur virðist engin hætta geta verið á því, að það gæti orðið hagur fyrir landið. Líkur eru miklar til þess, að stórhagur geti orðið að þessu fyrir landssjóðinn; auk þess er ekki hægt að fá þetta einkaleyfi nema með samþykki stjórnarráðsins, og það er vitanlegt, að stjórnarráðið muni gjöra það að skilyrði, að. ákveðin trygging verði sett fyrir því, að ekki verði svik úr þessu öllu saman: Þegar málið er þannig vaxið, þá getum við ekki sjeð, að minsta hætta sje á ferðum.

Björn Kristjánsson : Háttv. 2. þm. N.-M. (J. J.) bar, að því er mjer skildist, kvíðboga fyrir því, að þessir menn, sem um einkaleyfið sækja, mundu. ekki fá að njóta einkaleyfisins, ef ráðherranum væri í sjálfsvald sett, hverjum hann veitti leyfið. Jeg sje ekki ástæðu til að óttast þetta svo mjög, en býst við því, að hæstv. ráðherra taki til greina umræður þær, sem orðið hafa hjer í deildinni, og láti þessa menn sitja fyrir, þótt það sje ekki beint tekið fram í frumvarpinu. Mjer þykir það eðlilegra, að þeir fái að sitja fyrir að verða einkaleyfisins aðnjótandi, vitanlega að öðru jöfnu. Úr því að þeir hafa brotið ísinn, þá er rjett að þeir fái að njóta ávaxtanna af vinnu sinni, en hitt finst mjer ekki rjett, að þeir fái einkaleyfið, svo framarlega sem aðrir bjóða miklu betri kjör. Viðvíkjandi því, sem háttv. þingm. (J. J.) sagði um það, að æskilegast væri fyrir einkaleyfishafana, að fá einkaleyfið bundið við alla sanda á landinu, þá er það vitanlega rjett, að það er mjög æskilegt fyrir þá. En hvort að þjóðfjelaginu er það jafn æskilegt, að slíkt einkaleyfi verði veitt, er annað mál. Jeg óska, að hæstv. ráðherra vildi gjöra svo vel að láta það í ljós, hvort hann mundi ekki láta þessa menn sitja fyrir, þó að einkaleyfið væri ekki bundið við nafn. Mjer virðist, að þótt nauðsynlegt sje að setja lög um þetta efni, sem jeg raunar efast um, þá sje þó ekki nauðsynlegt að setja stjórninni skilyrði fyrir því, hverjum einkaleyfið megi veita. Það getur verið, að það verði til baga, eins og háttv. þm. N.-M. (J. J.) komst að orði, að útiloka útlendinga frá þessu fyrirtæki, en jeg sje ekki, að það sje gjört með brtt. mínum. Jeg skal benda honum á eitt hlutafjelag hjer í bænum, sem er sams konar eins og jeg gjöri ráð fyrir, að hægt væri að setja á laggirnar í þessu tilfelli. Það er hlutafjelagið »Edinborg«. Það hlutafjelag starfar fyrir enskt »capital« að öllu leyti, en er þó innlent fjelag. Mætti nú ekki í þessu tilfelli setja á stofn slíkt fjelag? Það var það, sem jeg meinti þegar jeg samdi brtt. mínar. Eina árs uppsagnarfrestur er hjer settur til þess, að gefa leyfishöfum tæki- færi til að kippa því í lag, sem aflaga fer. Mjer skildist á háttv. framsm. (J. J.), að hann áliti, að það væri ekki hægt að vinna járn úr sandi úti á sjó. En það má að sjálfsögðu eins vel gjöra það úti á sjó, eins og í landi, hvort sem til þess eru notaðar vjelar eða rafmagn. Það fer eftir því, hvernig maður lítur á þetta mál, hvort maður vill fela stjórninni að setja skilyrðin. Jeg hygg að það sje tryggast, að þingið sjálft setji skilyrðin sem allra greinilegust, svo að stjórnin hafi ekki annað að gjöra en að hegða sjer þar eftir.

Ráðherra: Eftir því, sem mjer skildist, var beint til mín fyrirspurn um það, hvort þeir menn, sem nefndir eru á þgskj. 572, myndu verða látnir sitja fyrir leyfinu, ef þeir uppfyltu þau skilyrði, sem lögin setja. Það mun ekki vera vani, að stjórnin veiti stöður eða einkaleyfi opinberlega í þingi, og mun jeg því ekki svara þessu nema að litlu leyti. Stjórnin mun að sjálfsögðu veita, þessum mönnum einkaleyfið, ef hún hefir trú á þeim, þegar til kemur. En það gætu ef til vill komið einhverjir aðrir, sem byðu betri kjör, og tel jeg þá rjett, að þeir sætu fyrir leyfinu að öðru jöfnu. Út af brtt. háttv. 1. þm. G. K. (B. K.) skal jeg geta þess, að mjer geðjast betur að þeim heldur en að frv. Það er að eins ein tillagan, sem jeg er í vafa um, og það er tillagan um að fella 2. gr. í burtu. Mjer skilst það svo, að ef 3. brtt. á þgskj. 603 verður samþykt, þá sje numin í burtu heimild einkaleyfishafa til að framselja rjett sinn í hendur öðrum. Við vitum, að það er varla því að heilsa, að nokkurt innlent fjelag geti í náinni framtíð ráðið yfir nægu fje til að reka þetta fyrirtæki. Ef framsalið er útilokað, má búast við, að innlendu mennirnir yrðu ekkert annað en leppar fyrir útlendinga. Vitanlega má að nafninu til stofna innlent fjelag, sem að einhverju leyti hafi búsetu hjer, en það yrði væntanlega ekki annað en leppur fyrir annað fjelag útlent. En jeg legg nú ekki svo mikla áherslu á þetta. Annars mun jeg yfir höfuð greiða atkvæði með brtt. háttv. 1. þm. G. K. (B. K.), því að mjer virðast þær yfirleitt vera til bóta. Það er ekki nema gott fyrir stjórnina, að löggjafarvaldið setji nokkuð nákvæm skilyrði fyrir slíkum einkaleyfisveitingum, og að þau skilyrði komi sem ákveðnast fram á þinginu. Það er ekki vert að hrapa að því, að segja lög um einkaleyfi. Þau geta vitanlega gefist vel, en þau geta líka orðið þingi og þjóð til vansa.



Jeg hefi oft heyrt það sagt, að þeim málum gengi greiðast hjer á þingi, sem þingmenn hefðu minst vit á  (Sigurður Sigurðsson: Var það svo um málið, sem nú var verið að samþykkja?)  . Það skal jeg ekkert um segja. Jeg skal að eins leyfa mjer að minnast á nokkur atriði úr ræðu háttv. framsm. meiri hlutans (B. J.) við síðustu umr., og mun jeg fara fljótt yfir sögu. Hann kvaðst vænta þess, að dýralæknarnir gjörðu uppgötvanir í sinni grein, við víkjandi ýmsum farsóttum í kvikfjenaði, sem, eins og allir vita, valda landinu stórtjóni. Jeg veit ekki, hvort jeg get gjört mönnum það skiljanlegt, hve ólíklegt þetta er. En jeg vænti, að jeg geti kann ske gjört háttv. framsögum. meiri hlutans það skiljanlegt, að þótt hann hafi próf frá Kaupmannahafnarháskóla í latínu og grísku, þá er ekki víst, að hann geti gjört neinar málfræðilegar uppgötvanir bókarlaus uppi í sveit. Er það þó ólíku hægara, heldur en að gjöra uppgötvanir í læknisfræði, sjerstaklega um næmar sóttir, sem eru flestum öðrum vísindagreinum margbrotnari. Þar verður að feta sig áfram með tilraunum, sem eru mjög erfiðar viðfangs. Það er engum almennum lækni eða dýralækni fært að gjöra nýjar uppgötvanir í þessari grein, heldur að eins þeim mönnum, sem gefa sig alla við rannsóknum á þessu efni, og hafa öll áhöld, er þarf til þeirra. Þegar svo standa sakir, er það engin minkun fyrir Íslendinga, þótt jeg segi, að slíkar uppgötvanir verði ekki gjörðar, meðan svo hagar til, að öll skilyrði vanta, bæði sjerþekkingu og áhöld öll. Hitt dettur engum í hug að segja, að Íslendingar sjeu síður færir til að gjöra uppgötvanir, heldur en aðrar þjóðir, ef þeir hafa til þess nauðsynleg tæki og annað það, sem til þess útheimtist. Það var ekkert annað en reykur út í loftið, sem meiri hlutinn sagði um minni hlutann síðast. Þá var annað atriðið, að dýralæknar í fjórðungunum gætu haft eftirlit með kjötútflutningi. Austfirðingum sagði hann að ekki myndi erfitt að senda dýralækni á bát milli fjarðanna, til að skoða kjöt. Jeg þarf ekki að útlista það, hvílík fjarstæða þetta er. Það mun nú vera slátrað á hjer um bil 60 höfnum á landinu og slátrunin fer fram nálega á sama tíma. Það er vitanlega hrein og bein frágangssök fyrir hverja höfn, að bíða eftir annarri, og hitt er ekki síður fjarstættt, að dýralæknarnir geti skift sjer í 60–70 parta. Þetta er því hugarburður einn og þoka. Þá kem jeg að 3. atriðinu, sem jeg alls ekki vil gjöra lítið úr, læknishjálp dýralæknis við nágranna sína, eða þá, sem til hana eiga hægt með að ná. Háttv. framsögum. meiri hlutans (B. J.) reiknaðist svo til, að ef læknir læknaði 10 stórgripi, þá væru árslaun hans komin. Þar frá hefði nú mátt draga borgun til læknis fyrst og fremst, og svo það, sem gripirnir hefði lagt sig. Það er spá mín, að hæpið reynist, að dýralæknir borgi sig vel, eftir þessum reikningi. En væri það svo, að það væri gróði fyrir hjeruðin að hafa dýralækna, eins og háttv. minni hluti heldur fram, þá gæti komið til tals, að þau borguðu helming launanna. Slíkt væri bæði landssjóði ljettara; og auk þess fengist mikilvæg trygging fyrir því, að menn heimtuðu ekki dýralækna, án þess að þeir svöruðu kostnaði. Það er ekki undarlegt, þótt Austfirðingar vilji fá dýralækni, þegar það á ekki að kosta þá einn eyri, að hann komi. Auðvitanlega leiðir þekta til þess, að dýralæknir verður ekki einungis að vera í landsfjórðungi hverjum, heldur í hverju hjeraði, líkt og almennir læknar eru nú. Væri það gróði fyrir hjeruðin að geta náð til dýralæknis, þá er það gefið, að alveg eins og Fljótsdalshjerað hefði gróða af því, eins gætu Húnavatnssýsla og Skagafjarðarsýsla, og hvert annað hjerað sem er, grætt á því á sama hátt. Þótt jeg geti ekki fullkomlega um þetta sagt, þá trúi jeg ekki á það, að svo stöddu máli. Jeg verð að halda mjer við það, sem jeg hefi tekið fram í nefndaráliti mínu, að það sje heilbrigðast, enn sem komið er, að halda sjer við tvo landsdýralækna, en vera ekki að stofna til fjórðungsdýralækna að svo stöddu. Það er ekkert á huldu í þessu máli, nema þetta eina, hve mikils sje metandi þessi hjálp dýralæknanna við almenna kvilla, meiðsli á hestum og því líkt, því farsóttunum kunna þeir engin frekari ráð við, en almenningi eru nú kunnug. Ef til vill er háttv. framsögum. meiri hlutans (B. J.) svo fróður, að hann geti gjört deildinni áreiðanlega grein fyrir því, hvað t. d. Magnús dýralæknir, sem hefir um 400 sjúklinga á ári, bjargar virkilega mörgum af þeim sjúklingum. Jeg hefi ekki hitt hann nýlega, en ætlaði mjer annars að spyrja hann um þetta. Jeg tel líklegt, þótt hann hafi 400 sjúklinga á ári, að það sjeu ef til vill ekki einu sinni 10, sem virkilega er bjargað, og við betri útkomu er varla að búast í sveitunum. Jeg býst við að tala ekki aftur í þessu máli, en hafi menn ekki sjeð við lestur nefndarálits minni hlutans, í hvílíka þoku þetta mál er komið hjer í þinginu, þá býst jeg ekki við, að langar ræður geti sannfært menn um það.



Jeg er á sömu skoðun og háttv. framsögum. minni hl. (G. H.) um það, að langar ræður muni ekki gjöra mikið gagn, og síst með því, að rekja upp alt það, sem sagt var við síðustu umræðu. En þar sem hann tekur nú aftur upp þessar uppáhaldssetningar sínar, verð jeg að svara honum fáum orðum. Hann talaði um, að uppgötvanir dýralækna hjer við ýmsum sjúkdómum í kvikfjenaði, væru jafnvel ólíklegri en að jeg gjörði bókarlaus einhverjar nýjar málfræðilegar uppgötvanir í klassískum fræðum. Jeg skal nú játa, að það er ekki óhugsanlegt, að menn gætu gjört uppgötvanir í því, sem menn kunna utan að. En hjer er ólíku saman að jafna, því að dýralæknirinn er ekki bókarlaus. Náttúran er hans bók, því að hann hefir sjúklinga, sem hann getur gjört tilraunir á með meðul. Þurfi nákvæmari rannsókna við, hugsa jeg að dýralæknar hjer gætu leitað til Háskólans. Þar sem háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) sagði, að orð mín væru reykur, þá sje jeg ekki þörf á, að hrekja það; það er eins og hver önnur fullyrðing, eins og kerlingarnar rifust um: »Klipt var það, skorið var það«. Jeg get með sama rjetti, eða öllu betra rjetti, sagt, að hv. þingm. (G. H.) hafi ekki annað gjört en að vaða elginn. Það er vitanlega rjett, að 4 dýralæknar geta ekki skoðað kjöt á öllu landinu, en orð hans um Austurland, í því sambandi, voru tóm þoka. Vjelbátaferðir milli fjarða þar eru mjög tíðar, og ekki þarf annað en samkomulag milli verslananna um slátrun, til þess að hægt sje að koma þessu í kring. En þetta var nú ekki aðalatriðið í minni ræðu. Skraf háttv. þingmanns, um að hjeruðin ættu að borga helming launanna, er ósköp skiljanlegt, eftir því sem ná er ástatt. Það er nú einu sinni svo, að svona andi er kominn inn í þingið. T. d. fá sumar sýslur ókeypis síma, en aðrar verða að gjalda stórfje til þess. Það væri rjett eftir þessari reglu og öðru rjettlæti, að Austurland ætti að borga þennan embættismann að hálfu, en Suður- og Norðurland að fá hann ókeypis. Og háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) er ekki eftirbátur annara þingmanna í þessu. Sama reglan gildir um dýralæknana og um manndýralæknana. Ef hjeruðin eiga að borga dýralækni, þá ættu þau líka að borga manndýralækni. Hjer er um ungan mann að ræða, er landið hefir kostað til námsins, einmitt í þessu skyni. Það er ekki um neina þoku að ræða, nema þá frá hv. 1. þm. Húnv. (G. H.), en hann hefir ekki getað breitt hana svo þjett yfir, að ekki sjáist í gegnum hana, því að málið er svo ljóst fyrir öllum. Hann efaðist um, að Magnús Einarsson mundi borga sig. Jeg skal geta þess, að þessi maður hefir á síðast liðnu ári haft 400 sjúklinga. Þótt jeg geti ekki sagt með vissu, hve mörgum hann hefir bjargað frá bana, þá get jeg fullvissað háttv. þingm. um, að hann hefir vel borgað landinu þau laun, er hann fær. Þegar þess er gætt, að hestleigan er 2–3 kr. á dag; þá er ekki lengi að tapast í launin, þegar menn geta ekki leitað til læknisins og fengið bót á því, sem að hestunum gengur, hvort sem þarf nú að skera upp hóf eða því um líkt. Jeg skal svo ekki fjölyrða þetta; vil endurtaka það, að málið liggur svo skýrt fyrir, að allir hljóta að greiða því atkvæði, nema kann ske háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.), sem hefir ofið svo óskiljanlegri lærdómsþoku um það; en jeg vona, að háttv. þingmenn dreifi henni og samþykki frumvarpið.



Jeg þykist vita, að þetta frumv. verði samþykt. Jeg þarf því ekki mikið að tala fyrir því, en get þó ekki stilt mig um að víkja að einu atriði, sem háttv. þm. Húnv. (G. H.) hefir vikið að hvað eftir annað, bæði nú og áður, að dýralæknar hjer á landi gætu ekki gjört vísindalegar uppgötvanir í sinni grein. Það lítur svo út, sem hann leggi aðaláhersluna á þetta. Jeg neita því ekki, að það er gott, að þeir gjöri það, sem þeir geta í þessu efni. En mjer er spurn: Hvað eru margir mannalæknar, er fást við slíkar uppgötvanir hjer á landi? Þeir eru víst teljandi, enda er aðstaða þeirra ekki svo góð, að þeir geti gefið sig mikið við þess konar hlutum. Aðalástæðan hjá mjer eru þau »praktisku« not, að læknarnir bjargi skepnunum frá dauða og eigendum þeirra, frá fjártjóni eða skaða. Jeg skal ekki fara lengra út í þetta kynduga nefndarálit háttv. l. þm. Húnv. (G. H.). En jeg vil minna á það, að landið er nú búið að verja 24000 kr. til þess að styrkja dýralæknaefni til náms. Í hvaða tilgangi hefir það verið gjört, ef svo á ekki að nota mennina, er þeir hafa lokið námi. Hv. þm. (G. H.) segir í nefndarálitinu, að menn hafi búist við, að dýralæknar gæfu einhver ráð við farsóttum á skepnum, en að það hafi brugðist. Þetta er ekki rjett. Og mjer er óhætt að fullyrða, að við stæðum mikið verr að vígi nú, ef við hefðum ekki haft dýralækni. Bólusetningar á sauðfje og allur undirbúningur þess mála er að miklu leyti verk Magnúsar Einarssonar, en ekki útlendinga, þó þeir hafi vitanlega hjálpað til. Háttv. þm. (G. H.) segir líka í nefndarálitinu, að oss sje það nauðsynlegt, að geta fylgst með í uppgötvunum, sem gjörðar sjeu í þessari grein. En að því er það snertir, þá stöndum við mikið betur að vígi, ef við höfum dýralækna, þó þeir sjeu ekki sjálfir uppfundningamenn. Jeg á brtt. á þgskj. 349, sem fer fram á það, að þessi lög komi ekki til framkvæmda fyrr en 1. jan. 1917. Jeg legg ekki mikið kapp á hana, en það, sem fyrir mjer vakti með henni, var það, að þessi maður, sem ráðgjört er, að skipaður verði í þessa stöðu; geti aflað sjer frekari þekkingar og reynslu í sinni grein: Og jeg get bætt því við að hann leggur ekki neina áherslu á það, hvort lögin koma til framkvæmda árinu fyrr eða seinna. En annars er mjer sama um, hvað gjört verður við brtt. mína, og um frumvarpið sjálft er mjer ekkert kappsmál heldur, að það nái fram að ganga. Verði frumvarpið felt, þá ræður þessi maður sig annarstaðar, og hann mun nú einmitt eiga kost á stöðu við Landbúnaðarháskólann í Kaupmannahöfn, sem hann þá sennilega tekur.

Frmsm. meiri hl. (Þorleifur Jónsson) Jeg hygg það óþarft, að halda langa ræðu um þetta mál. Jeg vona, að nefndarálitið á þgskj. 576 skýri nokkurn veginn greinilega frá því, hvað fyrir meiri hluta nefndarinnar vakir. Háttv. Ed. hefir hallast að því, að stytta sveitfestistímann úr 10 árum í 5 ár. Meiri hlutinn álítur þessa breytingu á fátækralögunum til bóta. Öllum er það kunnugt, að fólk er mikið meira á reiki nú en áður - hefir styttri dvöl á sama stað. Þess vegna er það, að færri hlutinn vinnur sjer sveit nú, og endirinn verður sá, að menn lenda á fæðingarhreppi sínum. Meiri hlutinn lítur svo á, að ekki sje lengur ástæða til að hanga í þessu 10 ára tímabili, sem lögboðið var fyrir 80 árum, þar sem hagur þjóðarinnar hefir breytst svo mikið síðan. Það var öðru máli að gegna þá; menn fluttust þá ekki eins mikið milli sveita og nú. Í öðrum löndum eru ekki heldur dæmi til þess, að tíminn sje svo langur, eins og nú á sjer stað. Í Danmörku vinna menn sjer sveit á 5 árum og annarstaðar á styttri tíma. Ef þetta tímabil verður stytt um 5 ár, býst meiri hlutinn við, að talsvert af fólki staðnæmist svo lengi, að það geti unnið sjer sveit. Persónulega hallast jeg að því, að tíminn sje styttur enn þá meir. Því að þótt þetta, að mínu áliti, sje bót, að stytta sveitfestistímann um helming, þá hefði hitt verið enn meiri bót, að færa tímann niður í tvö ár. En jeg vildi ekki verða til þess, að kljúfa nefndina og sætti mig við 5 ára tímann eftir atvikum, eins og háttv.Ed. hefir lagt til. Það er líklegt, að fleiri verði til að vinna sjer sveit með 5 ára dvöl en 10, því að jeg er ekki viss um, að hreppsnefndir eigi eins hægt með að böla fátæklingum burt á 4. árinu eins og á 9. árinu, og hægara er að fá byggingarráð á koti í 5 ár en í 10 ár. Það er einnig sjaldan svo auðsær þungi af mönnum eftir 4 ára dvöl eins og eftir 9 ára dvöl, og ætti því þetta ákvæði að verða til þess, að hreppsnefndir beittu sjer síður gagnvart þeim, sem þær beita sjer nú gegn, eftir 9 ára dvöl. Með þessu ákvæði verður fæðingarhreppurinn ekki eins hart úti, en það verð jeg að telja óeðlilegt, að fæðingarhreppurinn verði aðalframfærsluhreppurinn. Með því móti færi svo, að á hreppum, sem mikið útstreymi er úr, lentu byrðar af mönnum, og væru þeir hreppar þó venjulega verr settir með að þola byrðarnar, af því að þeir hafa mist fólkið frá sjer. Þar á móti hefir nefndin ekki fallist á það ákvæði Ed., að menn skyldu eiga þar sveit, sem þeir hefðu dvalið lengst. Það ákvæði telur nefndin óheppilegt og óviðeigandi. Í fyrsta lagi af því, að ekki er þar með dregið úr hrakningi fátæklinganna. Í annan stað, ef miða á sveitfestina við það gagn, sem menn hafa unnið í sveitarfjelögunum, þá næst það ekki með þessu ákvæði. Ef þessari reglu væri fylgt út í ytstu æsar, þá ætti að skifta byrðinni á sveitarfjelögin eftir því, hve maðurinn hefir dvalið lengi í hverjum stað. Yfir höfuð álítur nefndin, að ákvæði þetta leiði til mikilla vafninga, og erfitt verði að finna, hvar maðurinn hefir dvalið lengst. Svo hún er mótfallin þessum ákvæðum frv. Jeg játa það, að þetta sveitfestismál er hið mesta vandamál. Það væri ef vill fegurst, að alt landið væri eitt framfærslufjelag, og að allir hreppar gyldu í einn sjóð; með því fyrirkomulagi væri girt fyrir hrakninga á fátæklingum; þeir fengju að vera þar, sem þeir vildu, svo að segja. En á móti því fyrirkomulagi mælir það, að alt, sem landið kostar, reynist dýrara en það, sem einstakir menn eða fjelög eiga að kosta. Þá er ekki eins eytt í ógegnd, eins og þegar heimta á gjaldið af landssjóði, svo sem allir vita. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara langt út í málið. Minni hlutinn er algjörlega andvígur skoðun meiri hluta nefndarinnar. Minni hlutinn vill, að sveitfestistíminn sje sem lengstur; en það yrði til þess, að fæst fólk gæti unnið sjer sveit, heldur mundi lenda á fæðingarhreppnum, enda álítur minni hlutinn, að það eigi að skapa framfærsluskylduna. Það, sem ber á milli, er því það, hvort færa eigi sveitfestistímann niður úr 10 árum, eins og nú er hann, eða eigi. Skal jeg svo eigi fjölyrða meira um málið, en legg á vald háttv. deildar, hvernig hún lítur á það.

Framsm. minni hl. (Jóhann Eyjólfsson) Jeg get nú sagt eins og háttv. framsm. meiri hlutans (Þ. J.), að jeg hefi skrifað svo ítarlagt nefndarálit, að það getur talað fyrir mig. Vona jeg, að háttv. þingdeildarmenn hafi lesið það. Þar þykist jeg greinilega hafa hafa sýnt fram á, hvernig fyrirkomulag mjer þykir best að hafa. Mjer dylst það ekki, að það getur ekki verið til bóta, að stytta sveitfestistímann, sem nú hefir lengi haldist svo, sem er hjer á landi. Maður getur þó sagt, að það sje dálítið vit í frumvarpinu, eins og það kemur frá Ed., því þar er þó ætlast til, að árafjöldinn skapi sveitfestistíma, en ef þetta fyrirkomulag á að binda við vinnuna, þá er auðvitað rjett, að það sje bundið við sem lengsta vinnu, því þá kemur sú hugsun greinilega fram, að það er eins og sveitarfjelagið standi í skuld við manninn. En þetta fyrirkomulag mundi verða mjög erfitt að framkvæma, eins og sýnt er fram á í áliti meiri hlutans, sem er rjett að þessu leyti. En þá yrði framfærsluhreppurinn að vera þar, sem maðurinn hefir unnið lengst. Jeg legg nú ekki mikla áherslu á, á hvern hátt málinu yrði fyrir komið, eins og sjá má í nefndaráliti mínu, ef það næst að eins, að sveitfestin komi sem best niður á þurfamönnum eða fátækum mönnum, og jeg þóttist rökstyðja það nokkuð, að ekki mundi það koma þyngra niður á einstökum sveitum, hvor aðferðin sem höfð væri. Meiri hlutinn lýsir afleiðingum þess fyrirkomulags, sem nú er, og er auðsjeð, að það skilja þeir og þekkja. En þeir átta sig ekki eins vel á því, hverjar afleiðingarnar verða, ef sveitfestistíminn yrði styttur. Þeir ættu að sjá það, að afleiðingarnar verða alveg þær sömu, sem nú, nema hvað tímabilið, sem þurfamennirnir fá að vera í friði, yrði þá 3–4 ár, í stað 8–9 ára nú. Ef spurningin er um það, að verjast þyngslum, þá má geta nærri, að þess verður eins vel gætt, þótt tíminn verði styttur, eins og nú. Í báðum tilfellunum geta menn unnið sjer sveit, en eftir frumv. er tíminn að eins færður niður, og sje jeg ekki, að nokkuð sje með því unnið. Viðvíkjandi minni stefnu, þá þarf jeg ekki að fara mörgum orðum um hana, því að henni er ekki haldið fram, nema sem mögulegri; en ef farið væri að breyta til, þá ætti hana að taka til greina. Margir menn álíta, að rjett sje, að menn yfir 60 ára aldur fái landssjóðsstyrk, en ekki sveitarstyrk. Ef farið væri að breyta til um þetta gamla fyrirkomulag, þá ætti það víst að vera á annan hátt en hjer kemur fram. Að öðru leyti skírskota jeg til nefndarálitsins, og vona að það dugi til að sýna mönnum, hvað þeir eiga að gjöra.

Flutnm. (Sveinn Björnsson) Fyrstu daga þingsins vakti jeg eftirtekt háttv. deildar á því, að hjer væri dýrtíð í landinu, vegna afleiðinga Norðurálfuófriðarins. Jeg skyldi menn svo, sem þeir vildu kannast við, að þetta væri rjett. Því orðalaust var samþykt hjer í deildinni tillaga um að skipa nefnd, til að koma fram með tillögur um það, á hvern hátt spornað skyldi við þeim afleiðingum. Í þeirri nefnd kom til orða að leggja ófriðarskatt á gróða þann, er einstakir menn hafa haft af ófriðnum. En það hafði þá ekki fylgi í nefndinni. Og tillaga nefndarinnar um að heimila stjórninni ráðstafanir, sem trygt gætu að menn fengju kjöt og fisk við sæmilegu verði, fjekk svo lítinn byr hjer í þinginu, að mig stórfurðaði á. En við því verður ekkert gjört. Eftir það áleit jeg þýðingarlítið, að einhver einn þingmaður bæri fram frv. um þetta efni. Gjörði ráð fyrir, að kosin yrði Velferðarnefnd, eins og nú er orðið, og hún mundi láta sig málið skifta, eins og frumv. þetta og ber með sjer. Síðan hafa verið afgreidd lög, sem heimila stjórninni að verja um 1 miljón króna til kaupa á nauðsynjavöru í samráðum við Velferðarnefnd þá, er jeg mintist á. Sú nefnd var kosin fyrir 1% viku síðan, og hefir þegar gjört ráðstafanir til að tryggja landinu birgðir af kornvörum, kolum og steinolíu. En jafnframt tók nefndin til íhugunar dýrtíðarmálið. Hefir það verið rætt á mörgum fundum í nefndinni í síðastliðinni viku. Hafa skoðanir í nefndinni verið nokkuð skiftar. Þó held jeg, að jeg megi fullyrða, að allir hafi verið á því máli, 1) að dýrtíð væri í landinu, og 2) að leggja bæri á hinn óvenjumikla gróða einstakra manna á íslenskum afurðum einhvern skatt til tekjuauka landssjóði, vegna ráðstafana þeirra, sem gjöra þarf út af hinu óvenjulega ástandi. Það fyrsta, sem háttv. deildarmenn nú þurfa að gjöra sjer ljóst, er þetta: 1. Er það rjett, að veruleg dýrtíð sje í landinu? 2. Hver brögð eru að þessari dýrtíð? 3. Hafa þá ekki jafnframt hækkað tekjur manna að sama skapi? Þessum spurningum skal jeg nú leitast við að svara. Hagstofan hefir aflað sjer skýrslu um útsöluverð á ýmsum nauðsynjavörum hjer í bænum síðan í júlí í fyrra. Hefir hún safnað skýrslum þessum á hverjum þriggja mánaða fresti. Hefi jeg fengið þaðan yfirlit um vöruhækkun hjer í bænum, frá því í júlí 1914, til þessa tíma. Þess skal þó getið, að enn vantaði skýrslur frá nokkrum kaupmönnum um vöruverðið nú. Skýrslur þessar eru að vísu að eins um vöruverð í Reykjavík; til annarra skýrsla hefir eigi náðst. En í þeim felast þó talsverðar upplýsingar. Eftir þessum skýrslum skal jeg nú nefna verðhækkun á nokkrum nauðsynjavörum: 1914 1915 Verðh. au. au. au. % Rúgmjöl pr. kg. 19 33 14 73 Flórmjöl - - 31 45 14 45 Hveiti - - 28 41 13 46 Bankab.mjöl - - 29 45 16 55 Hrísgrjón - - 31 38 7 23 Hafragrjón - - 32 46 14 43 Baunir hálfar - - 33 67 34 103 Kartöflur - - 12 16 4 33 Kandís - - 55 88 33 60 Hvítas. meðalt. - - 52 65 13 23 Púðursykur - - 49 58 9 18 Kaffi óbrent - - 1,65 1,69 4 2½ Kaffibætir - - 96 1,01 4 4 Smjörlíki - - 1,07 1,23 16 15 Palmin - - 1,25 1,66 41 30 Nýr fiskur - - 14 16 2 14 Saltfiskur - - 40 45 5 12½ Trosfiskur - - 13 20 7 53 Steinolía - - 18 20 2 11 Kol (ofnkol) pr. skpd. 4,60 8,20 3,60 78 Meðaltal 37% Samkvæmt þessu hafa vörur þessar hækkað að meðaltali um nær 40 af hundraði. Auk þess má gjöra ráð fyrir, að sauðakjöt hækki í verði um 50–60 af hundraði. Enn fremur hafa hækkað mjög í verði ýmsar aðrar nauðsynjar, svo sem skófatnaður, vefnaðarvörur o. fl. Með þessu er þá svarað 2 fyrstu spurningunum. Hjer í landinu er dýrtíð. Vörur hafa hækkað á síðastliðnu ári um 40% eða meira. Um 3. spurninguna er þetta að segja: Tekjur þeirra, sem sjálfir framleiða eða kosta framleiðslu, hafa aukist mjög mikið, hjá allflestum mun meira en nemur verðhækkun á erlendum nauðsynjum, sem þeir þurfa að nota. Tekjur óbreyttra verkamanna hafa aukist lítils háttar, en ekki nærri svo, að nemi verðhækkun á þeim erlendum nauðsynjum, er þeir þurfa. T. d. hafa verkamenn hjer í Reykjavík fengið kaup sitt hækkað úr 35 aurum upp í 40 aura, að deginum til, eða um rúma 14 af hundraði. Flestir handiðnamenn munu ekki hafa fengið kaup sitt hækkað; þó eru hjer undantekningar; en sú hækkun mun nema lítilræði einu. Þeir kaupstaðabúar, sem stunda sumarvinnu í sveit, munu hafa fengið nokkuð hærra kaup en í fyrra, að minsta kosti hjer sunnan lands, en vinnuna hafa þeir styttri tíma en venja hefir verið. Bændur t. d. nú þegar farnir að senda frá sjer kaupafólk. - Loks eru þeir starfsmenn þess opinbera, sem föst laun hafa. Þeir hafa enn enga launahækkun fengið, til að standa á móti dýrtíðinni. Þannig er þá ástandið í landinu. Allar nauðsynjar hafa hækkað í verði um 40% eða meira, síðan stríðið hófst. En tekjur fjölda manna, sjerstaklega verkamanna, handiðnaðarmanna og fastlaunaðra starfsmanna, hafa annaðhvort ekkert hækkað, eða þá svo lítið, að mjög skamt hrekkur, til að standa straum af auknum útgjöldum vegna dýrtíðarinnar. Ef nú er ekkert gjört af hálfu löggjafarvaldsins, hljóta afleiðingarnar að verða þær, að þeir, sem ekki hafa haft meiri tekjur en svo, að þeir hafa rjett að eins fleytt sjer fram, án nokkurs óhófs, munaðar eða eyðslu til annars en hins allra nauðsynlegasta, verða annaðhvort að svelta eða fara á sveitina. Og þegar á það er litið, hve stór hópur manna á hjer í hlut, þá getur engum dulist, að hjer er um að ræða, hvort hægt sje að afstýra þjóðarógæfu. Til framkvæmda í þessu efni þarf peninga í landssjóð umfram venjulegar tekjur. Auðvitað hljóta þó að verða takmörk sett við því, hve miklu fje er hægt að verja til dýrtíðarhjálpar. Hið fyrsta, sem varð að snúa sjer að, var þá þetta, að benda á leið til að útvega landssjóði auknar tekjur. Að því stefnir frumvarpið, sem hjer liggur fyrir. Jeg skal geta þess, að ráðherra og allir nefndarmenn í Velferðarnefndinni voru á einu máli um það, að teknanna bæri að afla með útflutningsgjaldi. En skoðanir skiftust um það, hvort leggja ætti gjaldið á vörurnar eftir þyngd eða verðmæti. Meðflutningsmaður minn, háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), hallast að síðarnefndu leiðinni. Enn fremur skal þess getið, að nefndarmenn vilja eigi telja sig bundna við gjaldhæðina á hverri vörutegund, eins og hún er tiltekin í frumvarpinu. Til skýringar á 2. gr. frumv. skal þess getið, að útflutningsgjaldið fimmfaldað mundi nema því, sem hjer segir: Á þurkuðum saltfiski kr. 1,60 á skpd. - blautum saltf. kr. 1,10–1,65 - - - sundmaga kr. 1,50 –50kg. - hrognum - 0,75 – tn. Ef miðað er við það, hve mikið var flutt út árið 1912, þá mundi þetta gjald og gjaldhækkun, sem frumv. fer fram á, gefa landssjóði þessar tekjur hjer um bil á ári: Fiskur 200 þús. kr. } Sjávar- Lýsi 190 - -} útvegur Síld 60 - -} 450 þús. kr. Saltkjöt 190 - -} Ull 185 - -} Land- Gærur 25 - -} búnaður Hross 22 - -} 439 þús. kr. Sauðkindur 17 - -} Tekjurnar yrðu af þessu gjaldi alls 889 þús. krónur. Með þessu móti skiftist gjaldið nokkuð jafnt á landbúnaðinn og sjávarútveginn. Jeg tel líklegt, að ýmsum muni þó þykja gjaldið koma of þungt á landbúnaðinn. Jeg hefi persónulega enga löngun til að íþyngja landbúnaðinum á neinn hátt. Mjer eru fyllilega ljós sannindin í máltækinu: »Bóndi er bústólpi og bú er landstólpi«. En hins vegar vildi jeg gjarna sýna einu sinni með tölum, hvernig kæmi niður jafnt gjald á sjávarútveg og sveitabúskap. Hingað til hefir sjávarútvegurinn þó borið meiri hluta gjalda í landssjóð, og ekkert útflutningsgjald verið á sveitaafurðum. Eins og kunnugt er, lifir 1/8 landsbúa á sjávarútveg en 1/3 á landbúnaði. Þessa upphæð tel jeg kleift að útvega landssjóði, sem aukatekjur til ráðstafana út af hinu óvenjulega ástandi. Nú segja menn auðvitað, að þetta komi of seint fram; mikið af vörum þessa árs sje þegar útflutt, og verði, þegar lögin gangi í gildi. Jeg skal fúslega játa það, að frumv. kemur of seint fram. Það hefði átt að koma í þingbyrjun. En ástæðurnar eru þær þar til, að háttv.þm. mun eigi hafa verið ljóst talsvert fram eftir þingi, að hjer væri þörf neinna ráðstafana, og auk þess mun fleirum hafa farið sem mjer, að annirnar hafa verið svo miklar daglega, að tími hefir verið af skornum skamti til að hugsa um þetta mál. En það þurfti og þarf að vissu leyti enn rækilega umhugsun. Það er og rjett, að talsvert af afurðum, aðallega ull, fiski, lýsi og síld er þegar flutt út, og því komið undan gjaldinu. En við þessu er ekki gott að gjöra; en jeg hygg, að svo muni fara, að þótt það verð, sem nú er á þessum afurðum, haldist eigi fram á næsta sumar - en jeg tel allar líkur fyrir því - þá mundi gjald þetta þó lenda á þeim, sem grætt hafa á þeim afurðum, sem tollaðar eru, og því koma rjett niður, þótt það komi eftir á, þ. e. næsta ár. Það mundi verka líkt og tekjuskattur, sem er, eins og kunnugt er, lagður á tekjur þær, er gjaldendur hafa haft 1–2 árum áður en skattinn á að greiða. Og til þess að sporna við, að menn nú flýti sjer að flytja út vörurnar, til að komast hjá gjaldinu, er það ráð, að flyta frv. gegn um þingið með afbrigðum frá þingsköpunum og fá það staðfest símleiðis. Þá mun þó nást útflutningsgjald af allmiklum hluta þessa árs útflutnings. Það skal tekið fram, að það er hugsun nefndarinnar, að nota eigi allar tekjurnar, sem af gjaldi þessu fást til dýrtíðarhjálpar í einhverju formi, heldur gjörir hún ráð fyrir talsverðum afgangi sem sje varasjóður landssjóðs, ef reglulegar tekjur hrökkva eigi fyrir gjöldum, eða ef fyrir koma einhver ófyrirsjáanleg útgjöld, sem ávalt má gjöra ráð fyrir að orðið geti á þessum tímum. Jeg skal eigi fara út í það nú, hvort alment sje heppilegt, að auka tekjur landssjóðs með útflutningsgjaldi. Það tel jeg ekki. En hjer er að eins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, ráðstöfun, sem að eins á að gilda meðan hið óvenjulega (abnorma) ástand, sem nú er, helst. Það hafa orðið nokkuð skiftar skoðanir í nefndinni og utan þings um það, á hvern hátt hjálpað skuli við afleiðingum dýrtíðarinnar. Þrjár stefnur hafa aðallega komið fram. Ein er sú, sem fram kemur í frumv. þeim, sem háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) hefir borið fram í háttv.Ed. Hann vill lækka kaffi og sykurtoll og ljetta af vörutolli á kornvörum. Jeg get ekki fyrir mitt leyti fallist á þessa leið. Fyrst er það, að mjer finst það eigi vera hjálp, sem nógu mikið munar um. Þótt afnuminn væri allur kaffitollur, allur sykurtollur og allur korntollur, væru það ekki nema 20–25 krónur á hvert 5 manna heimili í landinu. Allur korntollur á landinu nemur að eins 20 þús. kr. En frumv. háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) fer miklu skemra en þetta; lækkun hans nemur um 15 kr. á 5 manna heimili. Auk þess er hætt við, að þessi afljettir lenti meira í vasa kaupmannanna en í vasa einstaklingsins. Og undir öllum kringumstæðum mundi það ekki koma að gagni nú á þessum vetri. Því víða um land hafa menn þegar fengið vetrarbirgðir sínar af þessum vörum, eða fá um þessar mundir, og hafa því greitt tollinn, þegar þessi lög ganga í gildi. Þá er sú leið, að landssjóður kaupi birgðir af nauðsynjavöru handa landsmönnum, og selji þeim svo við lágu verði. Við þetta er það að athuga, að til slíkra birgðakaupa þyrfti, ef nokkurt gagn ætti að verða af, meira fje en landssjóður gæti haft handbært. Fyrirskipanir og útbúnað þyrfti, sem mjög erfitt væri að koma í verk. Auk þess mundi slík ráðstöfun trufla mjög alla verslun í landinu, koma hart við kaupmenn og kaupfjelög, sem hafa birgt sig að vörum, og ekki átt sjer neins ills von, að verða svo ef til vill að liggja með birgðir sínar vaxtalaust og undir skemdum. Af þessu gæti leitt tjón, sem næmi meiru en vöruverðmuninum hjá landssjóðsversluninni. Loks hefi jeg bent á leið þá, er kemur fram í frumv. því, sem kemur til umr. næst á dagskránni (dýrtíðarhjálp), að hjálpa þeim, sem dýrtíðin kemur harðast við, til þess að standast hana, með beinni peningahjálp. Þessa leið fer og annað frumv., sem Velferðarnefndin ber fram í samráði við stjórnina, eða fyrir hennar hönd, og útbýtt hefir verið hjer í deildinni. Það nær eingöngu til lágt launaðra opinberra starfsmanna, og er þannig í samræmi við vilja meiri hl. þingmanna, sem fram kom á prívatfundi þingmanna fyrir nokkrum dögum. En jeg vil eigi láta þar staðar numið. Jeg lít svo á, að þegar það er viðurkent, að í landinu sje dýrtíð, svo til vandræða horfir - og fram hjá því verður eigi komist, að svo sje - þá beri landinu fyrst og fremst að bæta úr bölinu fyrir verkamennina á sínu heimili, en jafnframt verður að hugsa um hina, sem í sömu bágindunum eru staddir, þótt þeir sjeu eigi beint verkamenn landsins. Því tel jeg óhjákvæmilegt, að veita almenna dýrtíðarhjálp. Jeg skal geta þess, til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að frumv. um dýrtíðarhjálp er, eins og það ber með sjer, frá mjer einum, á ábyrgð mín eins, en ekki ráðherra, eða meðnefndarmanna minna. Það skal fúslega játað, að frumvarp þetta er mjög víðtækt, ef til vill víðtækara en ástæða er til. Enda er jeg fús til þess að ganga að því, að það sje takmarkað. T. d. látið ná eingöngu til sjávarþema og kauptúna, og þá jafnframt ljett að einhverju gjaldinu, sem lagt er á búnaðarafurðir. Útbýting falin bæjar- og sveitarstjórnum að einhverju leyti, eða því um líkt. En jeg held fast við, að það fari í rjetta átt. Enda er það í samræmi við þær leiðir, sem ýmsar aðrar þjóðir hafa tekið upp, þjóðir, sem á þessum tíma eiga í höggi við sama óvininn sem vjer, dýrtíðina. Þetta verður og notadrýgsta hjálpin. Jeg vil leyfa mjer að skýra frá lauslegri áætlun, sem jeg hefi gjört, um það, hvern kostnað frumv. mitt mundi hafa í för með sjer. Til venjulegs 5 manna heimilis (maður, kona og 3 börn) mundi hjálpin verða 80 krónur. Samkvæmt síðasta manntali var meðalheimili í kauptúnum 5 manna, í sveitum 6 manna. Eftir því ættu að vera á öllu landinu: Í kauptúnum um 6000 heimili. - sveitum . . - 9500 - Þegar nú eru taldir frá þeir heimilisframfærendur, sem hafa meiri tekjur en 2000 krónur, og allir þeir, sem ekkert heimili hafa fram að færa - en ætlast er til að undanþiggja þá dýrtíðarhjálpinni - þá ætla jeg, að heimilin, sem hjálpina fá, svari því, sem væri í kauptúnum 4500, í sveitum 5000. Meðal heimili í kauptúni fái 80 kr. hjálp, í sveitum 40 krónur. Verður þá dæmið þannig: Í kauptúnum: 4500 fjölsk. X 80 kr. = kr. 360,000. í sveitum: 6000 fjölsk. X 40 kr. = kr. 240,000. Samtals kr. 600,000, sem hjálpin, samkvæmt mínu frumv., kostar. Þetta er auðvitað lausleg áætlun, en væntanlega geta menn þó af henni gjört sjer hugmynd um það, hve mikið hjálpin kostar. Jeg skal að eins geta þess í þessu sambandi, að dýrtíðarhjálpin til lágt launaðra starfsmanna hins opinbera, samkvæmt frumvarpinu, sem útbýtt var í gær, mun áætluð að kosta hjer um bil 20 þús. kr. Hjálp sú, sem gjört er ráð fyrir, er lítil á hvert heimili, minni en jeg hefði viljað. En jeg hefi eigi sjeð mjer fært, að stinga upp á hærri hjálp, vegna þess, hve aðalupphæðin verður há. Það er samt trú mín, að hjálp þessi muni koma hávaðanum að notum. Þótt hún nemi ekki nærri allri verðhækkuninni, sem orðið hefir á nauðsynjum hvers heimilis síðan í fyrra, þá er bæði þess að gæta, að margir hafa fengið einhverja lítils háttar kauphækkun, og svo hins, að þótt hjálpin sje ekki fullkomin, þá getur hún oft bjargað yfir örðugasta hjallann. Jeg skal taka dæmi um, hve mikið af verðhækkun frá því í fyrra má borga með um 80 krónum. Verðhækkun Á Rúgmjöli 100 kg. kr. 14,00 - Hveiti 50 - - 6,50 - Hrísgrjónum 50 - - 3,50 - Hafragrjónum 50 - - 7,00 - Kartöflum 100 - - 2,00 - Hvítasykri 100 - - 13,00 - Kaffi 50 - - 2,00 - Kaffibætir 50 - - 2,00 - Smjörlíki 50 - - 8,00 - Fiski 100 - - 2,00 - Trosfiski 50 - - 3,50 - Steinolíu 100 - - 2,00 - Kolum 5 skpd. - 18,00 Kr. 83,50 Þannig horfir þá málið við: 1. Allar nauðsynjar hafa á síðast liðnu ári hækkað um 40% eða meira. 2. Kaup alls almennings, sem ekki framleiðir sjálfur, hefir annað hvort ekkert hækkað, eða þá um lítilræði eitt. 3. Framleiðendur hafa grætt stórkostlega um fram tilkostnað sinn við framleiðsluna, án nokkurrar sjerstakrar vinnu eða fyrirhafnar, svo mjög, að þá munar ekkert um, að missa af dálitlu af gróða sínum, til að hjálpa hinum til að standast dýrtíðina. Löggjafarþingið situr á ráðstefnu, og er þetta alt kunnugt. Og það getur bætt úr þessu. Hverja aðferð skuli hafa, má deila um. Aðferðin er eigi mjer nje öðrum kappsmál. Nú vil jeg spyrja: Getum vjer skilist á þessu þingi, án þess að leysa úr þessu vandamáli, því langstærsta og alvarlegasta, sem fyrir þinginu hefir legið? Getum vjer það samviskunnar vegna? Getum vjer það skyldunnar vegna? Getum vjer það sóma þingsins vegna? Getum vjer það vegna vélferðar þjóðarinnar? Mitt svar er nei við öllum spurningunum. Jeg vona, að svar hins háa Alþingis verði hið sama, er það tekur mál þessi til rólegrar, en fljótrar yfirvegunar og ályktana.

Pjetur Jónsson Það er leitt, um svo mikils vert mál sem þetta, að það skuli ekki koma fram, fyrr en svo áliðið er orðið þingtímans. Samt sem áður vænti jeg þess, að það verði tekið til rólegrar íhugunar og auðvitað jafnframt til fljótra úrslita, eftir föngum. Jeg ætla að minnast fám orðum á frumv., eins og það liggur nú fyrir, um útflutningsgjald af íslenskum afurðum. Háttv. flutnm. (S. B.) sagði í ræðu sinni, að hjer væri að eins um dýrtíðarráðstöfun að ræða, sem ekki ætti að vera nema til bráðabirgða. Þegar þetta er haft fyrir augum, þá virðist mjer það allvafasamt, hvort tekjurnar af þessu gjaldi eigi að nema meiru en svari til þeirra ráðstafana, er þingið gjörir, svo sem dýrtíðaruppbót til opinberra starfsmanna og annars fleira. Að því nú, er sjeð verður af öðrum skjölum, hefir ekki verið hugsað til stærri upphæðar til slíkra ráðstafana en næmi helmingnum af því, er hjer er stungið upp á. Mjer virðist því, að háttv. flutnm. (S. B.) hefði átt að halda sjer við svo hóflegan skatt, að honum væri að eins ætlað að ganga til þessara ráðstafana. Þá er annað atriði, er mjer virðist ákaflega athugavert. Frumv. fer fram á það, að miða þetta gjald við ákveðinn þunga vörunnar, eða mergð, án tillits til þess, í hvaða verði hún stendur. Þar sem til grundvallar fyrir gjaldinu mun þó liggja gróði einstakra manna af völdum Norðurálfuófriðarins, get jeg ekki annað sjeð, en gjaldið hefði þá að eins átt að leggja á þennan gróða, þann hluta vöruverðsins, sem er hærri en »normalverð«, vegna heimsstyrjaldarinnar. Jeg meina þetta ekki svo bókstaflega, að það ætti að hnitmiða upphæðina, heldur ætti hún að nema þessu hjer um bil. Þá yrði það ekki heldur sagt með sanni, að þetta væri ósanngjarn skattur, ef hann að eins kæmi niður á þeim, er hafa hag af þeim sorglegu atburðum, er nú eru að gjörast í heiminum, og sem aðrir aftur á móti bíða svo óendanlega mikið tjón af. En þessi skattur má þá til með að vera verðtollur, ekki miðast við hluta úr kg. eða tunnu, heldur hluta af verðinu. Og jeg get vel hugsað mjer, að þetta væri framkvæmanlegt. Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að mjer virðist það skökk hugsun, að leggja jafna upphæð á landafurðir eins og sjáfarafurðir. Það er mikið meira flutt út af sjávarafurðum tiltölulega, en landbúnaðurinn framfærir ferfalt fleiri menn í landinu, og hefir því þeim mun meira af dýrtíðinni að segja, því að hann þarf jafnframt að að kaupa miklu meira af útlendum lífsnauðsynjum. Þá þykir mjer það galli á frumv., ef haldið er fast við þær upphæðir, er nefndar eru í fyrstu gr., hve gjaldið verður ójafnt; t. d. á kjöti og lifandi fje reiknast mjer það muni nema 8–10%, hestum 5%, ull 4–5%, gærum 2½% og saltfiski 1¼%. Jeg hefi ekki reiknað út gjaldið af lýsi, en hygg, að það sje geysi hátt. Jeg skal svo ekki tala um þetta frekar; hefi að eins tekið þessi atriði fram til þess, að benda á, hvaða leiðir mjer þættu tiltækilegastar að fara.

Sigurður Sigurðsson Það geta víst allir tekið undið það með háttv. flutnm. (S. B.), að dýrtíð sje í landinu, sem stendur. Hann hefir safnað skýrslum um verðhækkun á ýmsum vörum, er sýna þetta, og eru þær að mörgu leyti fróðlegar. Þær sýna meðal annars, að flestar nauðsynjavörur hafa hækkað í verði um 30–50%, sumar meira og sumar minna. Á sumum nauðsynjavörum er hækkunin ekki ýkja mikil, svo sem fiski og steinolíu, en aftur er hún meiri á kolum. En í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að þó að þessi verðhækkun komi einna þyngst niður á kaupstaðarbúum, einkum daglaunamönnum og opinberum starfsmönnum, þá kemur hún jafnframt niður á sveitamönnum og öðrum, er þurfa að kaupa þessa hækkuðu vöru, svo sem kaffi, sykur, korn, kol, olíu o. s. frv. Þeir verða einnig að sæta hinni almennu verðhækkun. Meira að segja skal jeg geta þess, að margir bændur hafa selt svo mikið af ull sinni, að þeir verða að kaupa í fatnað sinn í kaupstöðunum. Jeg held því, að hv. flutnm. (S.B.) hafi litið nokkuð svart á ástandið í kaupstöðunum í samanburði við sveitirnar. Viðvíkjandi frumv. á þgskj. 631 og seinna frumv. um dýrtíðarhjálpina, þá vil jeg taka undir með háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.), að mjer virðast þau koma of seint fram. Háttv. flutnm. (S. B.) kannaðist líka við þetta. En jeg fæ ekki skilið, hvers vegna þessi mál hafa þurft svona langan meðgöngutíma. Í byrjun þings var kosin dýrtíðarnefnd. Hún sat lengi á rökstólunum og afkastaði litlu. Margt af því, sem hún bar fram, var þess eðlis, að því var hollast að deyja sem fyrst. Þessi tvö stórmál koma nú fram eftir dúk og disk, og ætti að afgreiða þau svo, að nokkur mynd væri á, þá veitti ekki af því, að framlengja þingið til septemberloka. Háttv. flutnm. (S. B.) mintist á bæði frumv., og vona jeg, að mjer verði leyft það líka. Frumv. á þingskj. 632 gjörir ráð fyrir því, að allir þeir heimilisfeður, er hafa 2000 kr. eða minna í árstekjur, fái dýrtíðaruppbót. Jeg er ansi hræddur um, að erfitt muni að koma þessu í framkvæmd. Það er erfitt að rannsaka það, hverjir hafi þessar tekjur eða minni, svo að í nokkru lagi sje. Og ætti uppbótin að vera á nokkru viti bygð, þá er jeg hræddur um, að kostnaðurinn við að afla þessara upplýsinga og skýrslna mundi höggva mikið skarð í tekjurnar af tollinum, jafnvel svo mikið, að uppbótin yrði talsvert minni en til er ætlast. Mjer virðist það að öllu leyti langeðlilegast, að það væru vinnuveitendur, er veittu vinnuþiggjendum þessa uppbót með hærra kaupi. Það hefir líka verið gengið nokkuð inn á þá braut. Kaup verkamanna hjer hefir hækkað um 14 –15%, og það er óhætt að fullyrða, að sama er að segja um kaup kaupafólks til sveita.  (Sveinn Björnsson: Vinnutíminn hefir verið styttur)  . Nei, grasleysíðu hefir verið víða svo mikið í sumar, að kaupavinnan við heyannir verður mikið lengri en venjulega, ef tíðin leyfir það. Það er því undantekning, ef fólk fer að koma úr sveitum nú. Það er ekki nema frá einstaka stað, þar sem heyskapur hefir gengið fljótt, eins og t. d. á Hvanneyri, sumstaðar í Ölfusinu o. s. frv. Viðvíkjandi útflutningsgjaldsfrumv., þá virðist mjer, án þess að ganga inn á einstaka greinar, að samræmið í því sje ekki gott. T. d. skal jeg nefna, að það er gjört ráð fyrir 1 kr. gjaldi af hverri síldartunnu, en 3 kr. gjaldi af hverri kind. Á fiski er hækkunin kr. 1,30 af hverju skpd., en 10 kr. á að gjalda af hverjum útfluttum hesti. Þetta sýnir, að hlutfallslega miðað við verðmætið, er farið mikið lengra í því, að leggja á landafurðir en sjávarafurðir. En svo er annað. Þetta gjald getur orðið hið stakasta ranglæti á þann veg, að vörurnar falli í verði og að því leyti get jeg tekið undir með hv.þm. S.-Þing. (P. J.), að grundvöllurinn er óbrúkandi. Enn ber á það að líta, að margar vörur eru nú farnar út úr landinu, þar á meðal mikið af fiski, ull og hestum. Enginn veit, hvernig ástandið verður að ári; vörurnar geta lækkað í verði og alt horft öðru vísi við. Þannig getur bæði farið svo, að frumv. komi að engum notum, og líka hitt, að það skapi hið versta ranglæti. Yfirleitt verð jeg að segja það, að útflutningsgjald af vörum, er framleiddar eru í landinu, er ákaflega óviðfeldið. Það er hreinasta neyðarúrræði. Jeg veit, að mjer verður svarað því, að hjer sjeu bæði alveg sjerstakar ástæður fyrir hendi og svo sje gjaldið tímabundið, að eins til bráðabirgða. En hver getur fullyrt með vissu, að svo verði. Svo mikið er víst, að landssjóður þarfnast tekna í framtíðinni ekki síður en nú. Þegar ófriðnum linnir og verslunin kemst í betra horf, þá liggja fyrir þingi og þjóð margar nauðsynlegar framkvæmdir, sem nú verða að bíða. Af því leiðir það, að tekjurnar verður að auka, jafnvel hvað sem dýrtíðinni líður. Og hingað til hefir það gengið svo, að þegar einu sinni hefir verið búið að leggja einhvern toll á, þá situr hann vanalega fastur áfram, vegna þess, að nauðsynin krefst þess. Jeg held, að það hefði farið fult eins vel á því, að flutnm. hefði tekið skattafrumvörpin frá 1908, sem voru hjer til umræðu á þingi 1912, fyrst honum er svona hugleikið að hitta landbúnaðinn í tollatillögum sínum. Það er auðvitað ekki nema sanngjarnt, að þeir, sem orðið hafa fyrir höppum af ófriðnum, greiði eitthvað til almennra þarfa. En það er alveg órannsakað, hverjir það eru, sem mest hafa grætt á ófriðnum. Það er sagt, að það sjeu framleiðendur, sjómenn og bændur. En mjer er spurn: Hafa ekki kaupmennirnir grætt líka? Það er víst lítill vafi á því, að gróði þeirra hefir verið mikill. Þeir notuðu tækifærið í fyrra, er ófriðurinn hófst, til þess að færa upp alla nauðsynjavöru, og græddu á því stórfje. Hitt skal jeg játa, að það er víst talsverðum örðugleikum bundið að ná í þenna gróða, enda hefir ekki verið reynt til þess. Annars held jeg að þessi ráðstöfun verði aðallega til þess, að taka úr öðrum vasanum og láta í hinn. Aðalgróðinn lendir hjá kaupmönnunum. Verð vörunnar hækkar hjá þeim, en lækkar hjá framleiðendum, því að það er segin saga, að þegar um tolla er að ræða, þá leggja kaupmennirnir meira á, en tollinum nemur, eða draga meira frá en útflutningsgjaldið er, til þess að sjá sjer borgið.  (Sveinn Björnsson: Verðlagsnefndin)  . Jeg hygg, að hún hafi ekki gjört nein kraftaverk til þessa, og eigi ekki eftir að gjöra þau. Að lokum skal jeg endurtaka það, að frumv. kemur alt of seint fram, og það er óforsvaranlegt, að ætla sjer að hrapa að jafn alvarlegu máli nú í þinglokin, og því er ekki um annað gjöra en að stytta því aldur sem fyrst.

Einar Jónsson Jeg hefi orðið var við tvent mjög einkennilegt við þessa umr. Í fyrsta lagi frumv. nefndarinnar, hversu ósanngjarnt og illa til fundið það er, og í öðru lagi ræðu háttv.þm. Dal. (B. J.). Hann talaði svo vel og ólíkt sjálfum sjer, að þótt hann ætti - og einkum ef hann ætti - enga aðra ræðu í þingtíðindunum, þá myndi hún verða honum til heiðurs og sóma. En um frumv. er það að segja, að jeg get ekki skýrt það fyrir mjer, að það skuli koma fram í þessari mynd og bygt á svona grundvelli, á neinn annan hátt en þann, að nú standa kosningar fyrir dyrum, og þarf þá auðvitað hv. 1. þm. Rvk. (S. B.) að reyna að vinna sjer fylgi við þær. Jeg get ómögulega skilið, að jafn skynugur maður og hann hefði getað komið fram með slíkt frv. annars. Fyrst og fremst er þar farið mjög skakt með niðurhlutun hundraðsgjaldsins á vörutegundirnar, t. d. er á sumar vörutegundir lagt 30% en aftur á aðrar ekki nema 5%, miðað við gangverð nú. Þarf þar síst að segja, að hrossum og lifandi fje sje gleymt. Á það er sjerstaklega lagður óhæfilega hár skattur, svo hár, að væntanlega treysta sveitamenn sjer ekki að samþykkja slíkt. Fleira mætti nefna af líku tagi, en mjer er illa við að taka það upp, sem aðrir hafa sagt, og háttv.þm. Dal. (B. J.) hefir rjettilega fundið að mörgu. Það er ekki rjett, að leggja þenna skatt á bændur nú, því að þótt þeir græði nokkuð á því, að innlend vara er í góðu verði, þá etur það sig upp að miklu leyti í verðhækkun útlendra vara og hverfur áður en varir. Og í fyrra, og fleiri undanfarin ár, liðu sveitirnar mikið tap, við fjárfelli og illan og ónógan heyskap, og hvar var þá háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) með hjálpsemina í þeirra garð? Jú, jeg veit að menn áttu kost á smálánum, en það er engin veruleg hjálp, heldur að eins lítilfjörlegur greiði í bili. Jeg hefi oft tekið fleiri eða færri krónur til láns, og aldrei þótt nein ósköp, þótt jeg fengi það, enda ekki fundið til þess, að jeg yrði ríkari af því, enda hefi jeg alt af ætlað mjer að borga þá peninga aftur og gjört það. Jeg hygg, að háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) geti orðið alveg eins valtur og jeg og aðrir, þrátt fyrir þetta frumv. sitt; að minsta kosti verður það aldrei honum til heiðurs út um landið, og held jeg því, að best væri fyrir hann að taka það aftur. Menn græða á fleiru en dýrtíðinni, sumir t. d. á því, að eiga inni peninga í sparisjóði og gróðafyrirtækjum. Nú veit jeg fyrir víst, að þessi hv.þm. muni eiga all vöxtulega sparisjóðsbók. Vill hann borga dýrtíðarskatt af henni? Jeg er viss um að mörgum bændum þætti það tilvinnandi að borga hann, ef þeir væru svo staddir, en það eru þeir nú því miður fæstir. Jeg segi þetta ekki fyrir mínar eigin sakir, því jeg get vel sjeð af nokkrum krónum í landssjóð, án þess að verða miklu fátækari eftir en áður, en mjer finst ekki vert að fara fram á það við bændur, að þeir fái ekki fult gjald fyrir vörur sínar, hvort sem þeir selja þær til háttv. 1. þm. Rvík. (S. B.) eða annara. Jeg skal svo ekki níðast lengur á þolinmæði háttv. deildar, og bíð reiðubúinn og ákveðinn eftir því, að greiða atkv. móti frumv. Svo vona jeg að fleiri háttv.þm. gjöri einnig.

Flutnm. (Sveinn Björnsson) Jeg skal drepa nokkrum orðum á ummæli einstakra háttv. þingmanna. Í fyrsta lagi hafa flestir byrjað ræður sínar á því, að þetta frumv. komi fram alt of seint, og legið okkur á hálsi fyrir það. Ef nú svo skyldi vera, þá gjöri jeg samt ráð fyrir, að menn álíti, að hjer sje þörf á að gjöra einhverjar ráðstafanir; því hafa þeir þá ekki sjálfir hafist handa, þessir góðu herrar, og gjört eitthvað til þess að bæta úr dýrtíðinni? Eins og jeg tók fram áðan, þá var þessum dýrtíðarmálum hreyft í byrjun þings, og nefnd þá kosin. Tillögur hennar voru skornar niður, en þar sem fyrirsjáanlegt var, að nefnd myndi verða kosin fyrir alt þingið, þá sá jeg mjer ekki annað fært en að bíða með frekari ráðslaganir uns sú nefnd væri kosin. Þetta hefði því getað komið fyrr fram, ef háttv. þing hefði tekið það ráð fyrr, að kjósa Velferðarnefndina. Eftir að hún var kosin, var þetta hennar fyrsta verk. Hún hefir haldið fund á hverjum einasta rúmhelgum degi að minsta kosti, og alt af haft nóg til að ræða um, svo jeg hygg, að ekki sje hægt að liggja henni á hálsi fyrir iðjuleysi. Þeir, sem það gjöra, ættu heldur að stinga hendinni í sinn eigin barm. Jeg vil ekki taka á móti neinum ákúrum fyrir þetta, og síst frá háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem leyfir sjer að setjast niður með þeim ummælum, að heppilegast mundi vera að láta frumv. ekki ná fram að ganga, þar sem ekkert hafi verið gjört. Þá komu og fram ýmsar aðfinslur við þær leiðir, sem farnar væru. Ef farið væri útflutningsgjaldsleiðina, þá væri heppilegra að leggja tollinn á eftir verði, en ekki eftir þyngd o. s. frv. Jeg hygg, að flutningsmönnum sje þetta engum neitt kappsmál, ef að eins er hægt að benda á framkvæmanlegar leiðir til þess, að leggja tollinn á eftir verðhækkun, og vilji menn bera saman ráð sín, þá er ekkert ólíklegt, að sú leið kynni að finnast. Mjer er þetta ekkert kappsmál. Aðalatriðið fyrir mjer er að fá tekjur á einhvern framkvæmanlegan hátt. Þá hefir og verið fundið að því, að gjöldin kæmu alt of hart niður á landbúnaðinum og of lítið á sjávarútveginum. Jeg gat þess áðan, að með þessum taxta, sem jeg hefði lagt á, þá væru gjöldin, sem kæmu á sjávarútveginn, hjer um bil jafnmikil og á landbúnaðinn. En jeg mun síst vilja halda því fram, að þetta gjald eigi að koma hart niður á landbúnaðinum. Jeg vil á engan hátt íþyngja honum fram yfir sjávarútveginn, enda má sjálfsagt finna leið til samkomulags út úr þessu. En jeg fæ ómögulega skilið, að bændur þessa lands vilji engan þátt taka í þessu gjaldi. Jeg er þess fulltrúa, að þeir líti svo stórum augum á þetta, að þeir beinlínis krefjist þess, að fá að vera með. Töxtunum má gjarna breyta fyrir mjer; jeg hefi aldrei ætlað mjer að fylgja þeim í gegn um þykt og þunt. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, að með því að fara þessar leiðir, sem frv. bendir á, þá mundi þetta gjald ekkert snerta kaupmenn, sem þó hefðu manna mest grætt á ófriðnum. Þetta er misskilningur. Gjald þetta hittir má ske engu síður þá kaupmenn, sem grætt hafa en aðra menn. Sami háttv. þingmaður kvað rjettast, að vinnuveitendur greiddu verkafólki sínu hærra kaup. Þótt þetta sje má ske alveg rjett, þá má ekki gleyma því, að það er ómögulegt, að skylda vinnuveitendurna til þess með lögum, meðan þeim bjóðast menn fyrir lægra kaup. Þá fór háttv.þm. Dal. (B. J.) mörgum fögrum orðum um, að engin meining væri í því, að leggja þyngri gjöld á bændur en hæfilegt væri í samanburði við sjávarútveginn. Hann gjörði mikið úr því stórtjóni, sem bændur hefðu orðið fyrir í fyrra. Jeg veit, að svo muni hafa verið sumstaðar, t. d. í kjördæmi háttv. þingm. sjálfs, Dölunum. Jeg er ekki viss um, að menn hafi alment orðið svo hart úti, að menn þyldu nú ekki að greiða lítið gjald af gróða sínum nú í ár. Jeg hygg, að niðurstaðan myndi verða sú, ef rannsakað væri nákvæmlega, að hjeruðin myndu standa sig vel við, að leggja eitthvað af mörkum á móti sjávarútvegsmanninum. Og vel má athuga það í því sambandi, að jeg hygg, að kostnaðurinn við framleiðslu hafi aukist meira í ár hjá sjávarútvegsmönnum en bændum. Háttv. þingmaður fór og þeim orðum um dýrtíðarhjálpina, að það væri undarlegt hringsól, ef bóndinn ætti fyrst að borga útflutningsgjald af vöru sinni, en fá svo hjálpina. Má vel vera, að þetta sje undarlegt hringsól, en svona er nú gangurinn í þjóðfjelaginu, að menn fá inn á einn hátt aftur, það sem þeir borga út á annan hátt, og er þetta dæmi því ekkert sjerlegt »fænomen«. Háttv. þingm. Dal. (B. J.) viðurkendi fullkomlega, að svo mikil dýrtíð væri í landinu, að full þörf væri sjerstakra ráðstafana frá hálfu þess opinbera. Honum líkaði að eins ekki þessi leið, sem farin væri í frumv. Jeg skal ekki gjöra það að neinu kappsmáli. Fyrir mjer vakir að eins það, að koma málinu í hreyfingu hjer á þingi, svo að það verði tekið til rækilegrar íhugunar. Hverri einustu uppástungu, sem betur má fara, skal tekið með þökkum. En út af þessari nýju uppástungu háttv. þingm. Dal. (B. J.), um að landssjóður kaupi nægilegar kornbirgðir og selji svo aftur með lágu verði, þá skal jeg geta þess, að á henni eru annmarkar, sem menn mega ekki vera blindir fyrir. Ef nægilegt korn á að kaupa handa landsmönnum öllum, þá þarf til þess svo mikið rekstursfje, að jeg veit ekki hvernig landssjóður á að fá það. Hann þyrfti margar miljónir króna til þess. Í öðru lagi má ekki skaða þá kaupmenn, sem þegar hafa fengið sjer miklar birgðir. Landssjóður yrði þá að kaupa af þeim birgðir þeirra, og til þess alls þyrfti meiri höfuðstól en jeg sje, að landssjóður geti ábyrgst sjer. Má vera, að hægt sje að fá bændur til þess, að selja landssjóði fje gegn hæfilegu verði. Jeg skal ekkert um það segja, en það hlýtur að koma bráðlega á daginn, því nú þegar hafa verið gjörðar ráðstafanir í þá átt, að grenslast eftir hjá Sláturfjelaginu fyrir hvaða verð það mundi vilja selja landsstjórninni kjötbirgðir. Tekjuskattsfrumv. háttv. þingm. Dal. (B. J.) álít jeg að fari of langt, en ef vissa fengist fyrir því, hvar tekjur væri hæstar, þá gæti það verið gott, en slíkt mun verða afarerfitt. Þær einu tekjur, sem menn vita um með vissu, eru tekjur embættismanna, en um tekjur flestra kaupmanna, útgjörðarmanna og bænda mundi verða afarerfitt að segja, svo ábyggilegt væri. Jeg á hálf bágt með að svara ræðu háttv. 1. þm. Rang. (E. J.). Hún var svo persónuleg. Hann hjelt, að jeg væri með þessu frumv., að búa mig undir næstu kosningar. O-jæja. Má ske hann fái fleiri á sína skoðun. Jeg verð að að reyna, að taka því með ró, en jeg held, að þetta sje svo mikið alvöru mál, að það verði að hugsa alvarlega um það, jafn vel þó einhver kynni að vera svo lítt vandaður, að vilja gjöra það að kjósendakjöti. Eftir að þessi uppástunga kom frá nefndinni, hafa komið fram margar aðrar uppástungur, sem sýna, að menn hafa alment áhuga á þessum málum. Jeg held, að heppilegast væri, að kjósa sjö manna nefnd af öllum stjettum, sem svo athugi þetta í samráði við Velferðarnefndina, því þar sem uppástungur þessar eru í frumvarpsformi, þá er hið eina þinglega, að kosin sje nefnd, til þess að athuga það. Jeg hefi ekki heyrt eitt einasta atriði hrakið af því, sem jeg sagði um ástandið í landinu, og að það beri nauðsyn til þess, að hefjast handa. En vilji einhverjir háttv. þingmenn ekki lofa þessari tillögu fram að ganga, af því að hún »passar ekki í þeirra kram«, þá taki þeir sjálfir við og gjöri betur.

Eggert Pálsson Það er ekki hægt að tala um þetta frumv., sem fyrir liggur, nema í sambandi við frumvarpið, sem á eftir kemur. Enda gjörði háttvirtur flutningsmaður (S. B.) þeim jöfn skil í framsögu sinni. Svo framarlega, sem frumvarpið, sem á eftir fer, nær ekki samþykki deildarinnar, þá mun og þetta frumv. verða útilokað. Bæði eru fram kornin af dýrtíðinni svo nefndu. Að dýrtíð eigi sjer stað í landinu, því skal jeg ekki neita, að því leyti, að vörur hafa hækkað í verði. En að nokkurt harðæri eigi sjer stað, því neita jeg algjörlega. Enda væru þá flutnm. þessa frumv. í beinni mótsögn við sjálfa sig. Þeim mundi tæplega til hugar koma, að fara að leggja þungan skatt á landsmenn í harðæri. Þeir ganga einmitt út frá því, að nú sje góðæri, og þess vegna er mótsögn í því, að tala um ilt ástand í landinu yfirleitt. Það, sem gæti komið mönnum til þess, að vilja leggja á háa skatta nú, væri þröng landssjóðs. En við erum nú alveg nýskeð búnir að ganga frá fjárlagafrumvarpinu, og getum lítið breytt því, sem komið er, nú á síðustu stundi. Að vísu er töluverður tekjuhalli áætlaður, en þó er hann nokkrum skilyrðum bundinn, svo að minka má hann, ef í harðbakka slær, samkvæmt athugasemdum þeim, sem settar hafa verið við ýmsa hina stærstu útgjaldaliði. Sömuleiðis hefir mjer dottið í hug síðan, að við munum hafa áætlað ýmsa tekjustofna nokkuð lágt; t. d. var lausafjárskattur áætlaður hinn sami og síðast. Nú er, eins og tekið hefir verið fram af sumum háttv. þingm., ull og fjenaður, og yfir höfuð flestar framleiðsluvörur í ágætis verði, svo búast má við, að meðalalin verði miklu hærri en verið hefir í öllum sýslum landsins, svo að ábúðar- og lausafjórskattur muni jafnvel tvöfaldast. En til þess að vera viss um, að landssjóður komist ekki í þröng, þá hefi jeg ásamt með háttv. þingm. Dal. (B. J.) leyft mjer að koma fram með frumv. um stimpilgjald, sem er gamall góðkunningi Alþingis frá fyrri árum. Ef tilgangur þessa frumvarps hefði verið sá, að bæta úr fjárþröng landssjóðs, hefði það átt að koma fram fyrr en nú. En sje aftur á móti meiningin sú, sem virðist liggja beint við, eftir frumv., sem á eftir fer, að dæma, að nota þessa peninga til að dreifa þeim strax út á meðal allra landsbúa sem dýrtíðarhjálp, þá má segja, að það hafi komið nógu snemma fram, því að jeg verð að neita því, að það sje enn sem komið er almenn dýrtíð í landinu eða neyð. Báðir aðalatvinnuvegir landsins eru í uppgangi, og vinnumenn og verkafólk hafa fengið hækkað kaup sitt að meira eða minna leyti. Vinnuveitendur allir veita þá kauphækkun ýmist af fúsum og frjálsum vilja, eða þá beint af nauðsyn. Það getur þannig ekki verið um neina neyð að ræða, nema á þeim fáu stöðum, þar sem menn lifa ekki á beinni framleiðslu, og jafnvel þar getur hún ekki almenn talist. Það getur ekki verið um almenna neyð að ræða við sjávarsíðuna, þar sem flutningsmenn frumvarps þessa fara fram á það, að hækka útflutningsgjald á sjávarafurðum. Sama er einnig að segja um landsveitirnar; þar telja flutningsmenn frumv. sýnilega enga neyð fyrir dyrum, þar sem þeir fara fram á nýjan skatt á því nær allar landbúnaðarafurðir. Eftir því, sem frumv. ber þannig með sjer, geta flutningsmenn þess engan veginn talið ástandið almennt eða yfirleitt bágborið í landinu. Þvert á móti sýnast þeir telja það hvarvetna gott, nema að eins í kaupstöðunum, eða þar, sem ekki er lifað af beinni framleiðslu. En þó að einstöku staðir eða landshlutar eigi þannig við venju fremur erfiðar kringumstæður að búa, þá er slíkt engan veginn harðæri, heldur er það misæri. Það er rjetta nafnið. En slíkt kemur mjög oft fyrir. Það hefir t. d. oft komið fyrir, að afli hefir brugðist í einhverri veiðistöð, í Vestmannaeyjum, við Faxaflóa eða í Bolungarvík, þótt vel hafi fiskast annarstaðar. En mjer er spurn: Hefir þingið þá hlaupið upp til handa og fóta, og þotið til og samið lög, til þess að bæta úr slíku misæri? Nei, alls ekki. Sama máli er að gegna um landbúnaðinn. Þeir, sem hann stunda, verða oft fyrir óáran í þessum eða hinum landsfjórðungnum, þó vel ári í öðrum. Fje þeirra fellur oft í hörðum árum og rosar og óþurkar eða grasleysi gjörir það stundum að verkum, að bændur í þessum eða hinum landshlutanum geta ekki sett nema hálfan bústofn sinn á vetur. Ekki eru þá sett lög til að jafna úr misærinu, eða skattar lagðir á aðra landshluta. Þegar slíkt hefir komið fyrir, hefir þeirri reglu verið fylgt, sem líka er mjög sanngjarnt, að þeim hjeruðum eða sveitum, sem fyrir skakkafallinu hafa orðið, hefir verið veitt hjálp, með því að lána þeim fje með góðum kjörum. Þessari reglu ætti að fylgja, einnig í þessu tillfelli, ef svo færi, sem engan veginn er enn orðið, að veruleg neyð krefðist þess. Það ætti að veita þeim landshlutum, sem harðast kunna að verða úti, lán úr landssjóði. Menn kunna ef til vill að svara, að það sje ekki hægt, því að engir peningar sjeu til í landssjóðnum. En jeg held, að enn sjeu ekki öll sund lokuð í þeim efnum. Við vitum, að í fjárlagafrumv., sem enn þá er til meðferðar í þinginu, eru stjórninni heimilaðar nokkrar lánveitingar úr viðlagasjóði. Enn er því tími til að strika þær allar út, og heimila stjórninni, að verja því fje, sem handbært er í viðlagasjóði, til lána handa kaupstöðunum. Jeg er líka hræddur um, að frumv. það, sem háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) flytur um almenna dýrtíðarhjálp, mundi reynast illframkvæmanlegt, ef það yrði að lögum, ef ekki óframkvæmanlegt með öllu, sjerstaklega ef því eru engin takmörk sett, heldur ætti að ná til allra landshluta jafnt. Í fyrsta lagi mun erfitt að komast að raun um, hverjir ættu skilið að fá dýrtíðarhjálp, og sú rannsókn mundi verða dýr, eta upp mikið af þeim peningum, sem ætlaðir væru til hjálparinnar. Og í öðru lagi mundi dýrtíðarhjálpin alls ekki koma alstaðar sem rjettlátast niður. Við höfum dæmin fyrir okkur, hvernig hefir farið, þegar gefins hjálp hefir verið útbýtt meðal almennings. Menn muna hvernig fór, þegar hallærisgjafirnar voru sendar hingað til landsins, að bróðurparturinn af þeim þótti lenda jafnt hjá ríkismönnum sem fátækum, eða jafnvel frekar. Eins mundi fara í mörgum tilfellum nú. Maktarmenn, hver í sinni sveit, mundu sjá um það, að þeir færu ekki varhluta af þessari almennu landssjóðshjálp. Og hvað er svo fengið með frumvarpvarpinu? Jeg get ekki sjeð það, nema ef það væri það, að spilla mönnum og valda almennri og meiri óánægju í landinu. En ef aftur á móti sú leiðin væri farin, að binda hjálpina við kaupstaðina eina, mundi það verða til þess, að aðstreymið þangað ykist enn þá meira. Menn mundu hugsa sem svo: Við skulum fara til Reykjavíkur eða Akureyrar, þá fáum við svo eða svo mikið ókeypis, og þurfum ekkert fyrir lífinu að hafa. Væri þá verr farið en heima setið að mínu áliti, því slíkt aukið aðstreymi fólks þangað, sem engin er framleiðslan og aðgjörðaleysíðu drotnar, getur engan veginn talist þjóðfjelaginu holt. Þegar jeg þannig lít á bæði þessi frumvörp til samans, þá getur mjer ekki dulist, að í þeim kennir allmikillar mótsagnar. Það er mótsögn, að leggja á skatt, og borga hann svo aftur sömu mönnunum, sem hann er lagður á, eins og ætlast er til í þessum frumvörpum báðum. Slíkt getur því ekki með neinu móti komið til tals. Það verð jeg fyrir mitt leyti að telja hálfgjört óðs manns æði. En að leggja skatt á land- og sjávarsveitir, í því skyni einu, að hjálpa kaupstöðunum um alt það fje aftur gefins, sýnist mjer óviðeigandi og engin þörf á því, enn sem komið er. Það hafa verið misæri hjer á landi áður, og þá hefir verið bætt úr þeim með því, að veita hjeraðsstjórnunum hagfeld lán. Jeg tel það affarasælast, að hver bjargi sjer sem hann er maður til, án þess að þiggja beinar gjafir, enda hollast fyrir þjóðfjelagið í heildinni. Hjálp, sem er sama eðlis og sveitarstyrkur, getur ekki orðið til annars en að draga úr síðuferðisþreki þjóðarinnar og lama alla sjálfsbjörgunarfýsn og framfaraviðleitni hennar. Og með alt þetta fyrir augum, mun jeg því greiða atkvæði á móti frumv. þessu, sem og, ef til kemur, frumv. því, sem á eftir fer.

Þorleifur Jónsson Frumv. það, sem hjer liggur fyrir, er fram komið á síðustu stundu, en er þó það langstærsta skattamál, sem Alþingi hefir fjallað um. Það þyrfti rækilegrar og langrar íhugunar, ef það ætti að ná fram að ganga. Tel jeg, að þinginu mundi ekki veita af heilum mánuði, til að athuga það. Hjer er farið fram á að auka skattana um 800 þús. til 1 miljón kr. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) gjörði ráð fyrir um 800 þús. kr. tekjum, en jeg held þær verði allmiklu hærri. Í haust mun verða meira flutt út af kjöti en venja er til, sökum þess, að bændur verða að lóga miklu fleira fje, sökum grasbrests í sumar. En þó að maður haldi sjer við hans upphæð, þá býst jeg ekki við, að því verði neitað, að hjer er um þungbæran skatt að ræða. Mjer hefir talist svo til, að skatturinn nemi um 10 krónum á hvern mann, þeirra sem stunda landbúnað, og er það dálaglegur nefskattur, ofan á aðra skatta. Jeg held því, að það væri ekki vanþörf á að íhuga málið vandlega, áður en gleypt er við því. Jeg býst nú við, að háttv. 1. þingm. Rvk. (S. B.) og Velferðarnefndin hafi athugað málið vel. En jeg get ekki trúað því, að frumv. sje samt í samræmi við þær ráðstafanir, sem aðrar þjóðir gjöra á þessum tímum. Jeg ímynda mjer, að þær leggi ekki sama skatt á fátæklinga og ríkismenn, til að standast dýrtíðina. Mjer finst það einkennilegt, að fátæklingar sjeu látnir svara sama skatti og þeir ríku. Við skulum nú athuga, hvernig hann kemur niður, þessi skattur. Jeg tek til dæmis fátækan bónda í sveit. Við skulum segja, að hann eigi 80 kindur. Hann fær af þeim 160 pund af ull og greiðir útflutningsgjald af henni kr. 16,00 Ef hann lógar 35 lömbum, sem gjöra 700 kg. af kjöti, borgar hann í útflutningsgjald - 28,00 Útflutningsgjald af 35 gærum verður - 3,50 Verður þá dýrtíðarsk. hans . kr. 47,50 Og þetta er fátækur maður, sem rjett kemst af, án þess að þiggja af sveit. Samkvæmt dýrtíðarfrumvarpi því, sem háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) flytur, og alt þetta skattakerfi byggist á, mundi hann fá eitthvað af þessum skatti aftur, líklega upp undir 40 kr. En þann krabbagang skil jeg ekki. Fyrst er lagður á manninn geysihár skattur, og svo er honum borgað til baka aftur, að einhverju leyti, Jeg vil líka benda á, að það mundi kosta talsvert mikið að innheimta þenna skatt. Og þegar ætti að fara að útbýta honum aftur, mun verða erfitt að finna, hverjir hafa um 2000 kr. tekjur á ári. Stjórnarráðið mundi víst þurfa að bæta við sig starfsmönnum til að reikna það út, hve miklar tekjur hver maður hefði, og líklega þyrfti að setja ótal nefndir á stofn út um alt land, og mundi það verða allkostnaðarsamt. Ef dýrtíð og vandræði eru í landinu svo mikil, að auka þurfi tekjur að mun, þá er nær að fara þá leið, að leggja skatt á hámark tekna, eins og háttv.þm. Dal. (B. J.) vill gjöra í sínu frumv., en ekki leggja skattinn á alla fátæklinga og borga þeim hann svo aftur. Því er haldið fram, að það sje dýrtíð í landinu. En mjer er spurn: Hafa komið raddir úr sveitum um það? Jeg veit ekki til, að sveitirnar hafi óskað eftir nokkurri hjálp, og víst ekki búist við að fá hana. Jeg held að alt þetta dýrtíðarmál, sem mest er talað um nú á þingi, sje með öllu órannsakað og ósannað enn, t. d. hjer í Rvík, hvort mörg, eða hve mörg, heimili verða í neyð í vetur, og virðist það því kenna æði mikillar fljótfærni, að ætla sjer að leggja afar þungan skatt á þjóðina að lítt rannsökuðu máli. Það er ekki nóg að segja, að dýrtíð sje í landinu. Það sannar ekkert, þó að útlend vara sje í hærra verði en í fyrra, því á það er að líta, að kaupgjald hefir hækkað. Jeg verð að taka undir með háttv. 2. þm. Rang. (E. P.), að jeg er hræddur um að þetta fyrirkomulag, að koma sem flestum á landsframfæri, verði aldrei landi og lýð til sjerlegrar blessunar, heldur verði það miklu fremur til að draga úr sjálfbjargarhvötinni og auka úrræðaleysi. Að endingu skal jeg geta þess, að jeg get alls ekki ljeð þessum málum mitt fylgi.

Magnús Kristjánsson Mjer virðist að háttv. þingdeildarmenn ættu að vera Velferðarnefndinni þakklátir fyrir, að hún hefir gjört tilraunir til að bæta úr fjárhag landsins. Hitt er annað mál, hvort hún hefir fundið heppilegustu leiðina, sem hugsanleg væri í þessu efni. Um það er nú deilt, og verður deilt í kvöld. Jeg álít, að frumv. þetta muni eiga erfitt uppdráttar, og nær er mjer að halda, að flokkur manna hjer í deildinni muni ekki ætla því að verða langra lífdaga auðið. Menn hafa látið þá skoðun í ljós, að á frumv. þessu sjeu allmiklir annmarkar. Það er ekki nema nema eðlilegt, að svo sje. Hjer er mikið vandamál fyrir höndum og ekki ljett verk að finna heppilega leið, sem allir verði ánægðir með. Í mínum augum eru gallarnir á frv. aðallega þeir, að gjaldið er sett helst til mikið af handahófi, og að óframkvæmanlegt er að ná þessu gjaldi, þar sem gjaldstofnarnir eru nú horfnir, eða eru að hverfa. Tilgangi. frumv. getur því ekki orðið náð fullkomlega. Jeg þarf ekki annað en nefna, að margar af vörutegundum þeim, sem leggja á toll á, eru nú komnar úr landinu. Tekjur af ull verða mjög litlar, og ekki miklar af síldinni. Hún er nú að nokkru leyti útflutt, og þegar það kvisast, að hækka eigi útflutningsgjald af henni, munu menn kosta kapps um að koma henni út, áður en lögin koma í gildi. Það er því útlit fyrir, að allstórt skarð verði í hinni áætluðu tekjuupphæð, og að lögin komi ekki fullkomlega að notum. En svo er annað, sem til greina kemur; það er hve sanngjarn skatturinn er. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) gat þess, að verðhækkunin á innlendu vörunum færi langt fram úr verðhækkun útlendu vörunnar og hefðu því allir framleiðendur hagnað af hækkuninni. Þetta getur verið að sumu leyti rjett, en jeg vil benda á, að framleiðslukostnaður sjávarútvegsmanna hefir aukist gífurlega, og miklu meira en framleiðslukostnaður bænda. Gróðinn hverfur því meira við sjávarútveginn en landbúnaðinn. Það hefir verið sagt hjer á Alþingi, að sjávarútvegurinn ætti að bera hærra gjald en landbúnaðurinn, vegna þess, að mikið meira af landbúnaðarafurðum gengi til neytslu í landinu. Það getur verið álitamál, af hverri vörunni er meira notað, en þótt svo væri, að á því sje nokkur munur, þá er það mesta fjarstæða, að slíkt geti komið til greina í þessu sambandi, því að sjálfsögðu verður að gjöra ráð fyrir því, að framleiðendur láti ekki að jafnaði vöru sína af hendi til neytslu í landinu endurgjaldslaust. Það er annars næsta undarlegt, að nokkur skuli halda slíku fram í fullri alvöru. Jeg held því fast fram enn, að það sje rjett, er jeg benti á við umr. um dýrtíðarmálin um daginn, að það er eitt, sem þing og stjórn geta gjört nú þegar, að takmarka útflutningafurðanna, ákveða hve mikið af þeim skuli vera eftir í landinu. Með því móti getum við haldið nægum matvælum í landinu. Það eru nóg ráð til þess, að gjöra mönnum kleift að ná í þau, en jeg vil ekki fara út í það nú; það yrði of langt mál og betra að ræða það og undirbúa í nefnd. En það er ekki nóg, að þessi ráðstöfun sje gjörð. Næst liggur fyrir að sjá um, að Verðlagsnefndin, sem væntanlega verður skipuð bráðlega, taki til starfa og gegni skyldu sinni út í æsar og ákveði sem fyrst útsöluverð vörunnar eins lágt og unt er. Auðvitað má ekki þröngva kosti kaupmanna um skör fram, en þeir verða að sætta sig við, að selja með litlum hagnaði, meðan svo er ástatt, sem nú er. Ef þessa er gætt, þá kemur það fátæklingum að miklu liði. Það fer auðvitað talsvert eftir því, hvernig kaupmenn taka þessari ráðstöfun, hve mikið þarf að gjöra, til þess að birgja landið upp með útlendum vörum. Það er ekki einhlítt, að landssjóður nái í útlenda vöru og selji hana við vægu verði. Það verður jafnframt að gæta þess, að kaupmenn hafi ekki ástæðu til, að minka aðflutning á nauðsynjavöru til landsins, vegna óhæfilegrar samkepni frá hálfu þings og stjórnar. Verði alls þessa gætt, sem jeg hefi nú bent á, mundi það verða til þess, að draga mikið úr þeim vandræðum, sem nú virðast vofa yfir nokkrum hluta þjóðarinnar. Menn segja nú, ef til vill, að þetta jafni lítið mismuninn milli einstakra manna; sumir hafi grætt svo mikið á því, að vörurnar hafi stigið. En það er margs að gæta, þegar á að fara að ákveða um þetta. Það er auðvitað, að þótt framleiðendur fái hærra verð fyrir sína vöru, þá hefir kostnaðaraukinn við framleiðsluna líka verið talsverður. Þetta verður alt að taka til greina. T. d. hefir útvegurinn norðan lands verið arðlaus um langa hríð í ár, vegna þess, að ís hefir legið þar fyrir landi fram á sumar, svo að aflinn hefir verið talsvert minni en venjulega. Jeg vil minna menn á, að athuga það rækilega, hvort þessi gróði er eins mikill og álitið er. Jeg vænti þess, að enginn skilji orð mín svo, að jeg sje að ráðast á frumv., er fer í svipaða átt og þetta, er hjer liggur fyrir, en jeg get tæplega verið með því, að samþykkja tölur frumv. óbreyttar. Það er ástæðulaust að vera að orðlengja þetta. Þá eru það ummæli háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem jeg hefi ýmislegt við að athuga. Hann sagði, að sjálfsagt væri, að vinnuveitendur sæju fyrir því, að verkalýðnum liði bærilega. Jeg hygg, að háttv. þingm. (S. S.) hafi ekki hugsað þessa hugsun til enda. Þetta getur verið rjett í einstaka tilfelli, en að jafnaði hafa menn ekki fast fólk; það leitar atvinnu hjer og þar, svo það verða fáir, sem bein skylda hvílir á vinnuveitendum að framfæra. Líka ber þess að gæta, að kaupgjald hlýtur að miðast við framboð og eftirspurn á vinnunni, og getur það gjört talsverðan mismun á hinum ýmsu stöðum, eftir því sem til hagar. Jeg skal svo ekki fara lengra út í þetta mál. Jeg vona, að menn felli ekki frumv. á þessu stigi. Það er svo mikils vert, að það verður að taka það til íhugunar í nefnd, þó jeg sje viss um, að það megi ekki ganga fram í þessari mynd. En það eru líkur til, að nefnd, er fjallaði um það, tæki fram komnar athugasemdir til greina. Jeg er, fyrir mitt leyti, fús á að vinna að því, að málið geti komist í það horf, að sem flestir megi við það una.

Skúli Thoroddsen Af því, að svo hefir atvikast, að jeg er talinn einn af flutningsmönnum frumv. þess, er hjer ræðir um, þótt eigi sje jeg því, nje stefnu þess, fylgjandi, þykir mjer þó nauðsyn til bera, að fara um það nokkrum orðum. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) gat þess, að í »Velferðarnefndinni«, sem svo er nefnd, hefðum vjer allir verið á því, að afla bæri landssjóðinum tekna, sem og á því, að það ætti að gjörast með útflutningsgjaldi. Hvað fyrra atriðið snertir, þá er það rjett. Seinna atriðið, þ. e. að teknanna ætti að afla með útflutningsgjaldi, það er á hinn bóginn ekki rjett, - ekki nema hálfur sannleikur, að vjer höfum allir í »Velferðarnefndinni« verið þeirrar skoðunar, að það ætti að gjörast með útflutningsgjaldi. Bæði jeg, og hv.þm. Skagf. (J. B.), bentum í nefndinni á það, að væri fjárins aflað með útflutningsgjaldi, þá mætti það ekki gjörast á þann hátt, sem frv. fer fram á, heldur yrði útflutningsgjaldið þá að miðast við verð vörunnar, eins og það væri á hverjum tíma, þar sem gjaldið gæti ella - ef varan fjelli í verði - orðið að versta ójafnaðargjaldi. Háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) var og í »Velferðarnefndinni« verðtollinum hlyntari. En hví jeg hafi þá gjörst einn af flytjendum frumv., munu menn spyrja, þar sem jeg hafi þó verið því mótfallinn. Til þess er því að svara, að rjett þótti, að allir vjer »Velferðarnefndar«-mennirnir, sem í neðri deild erum, flyttum frumv. inn á þingið, svo að það sæist þá á þann hátt, að það væri vilji »Velferðarnefndarinnar«, að málið kæmist inn á þingið. Útflutningsgjaldsfrumvarpið, sem hjer liggur fyrir, lá og fyrir, samið af einum í »Velferðarnefndinni« (1. þm. Rvk.), og því ekki annað en koma því í prentið, þar sem það þá og á hinn bóginn hefði - í öllu annríkinu - tekið að mun tíma, að fara að semja nýtt frumvarp, hvort sem nú verið hefði þá verðtollsfrumvarp, eða eitthvað annað. Á hinn bóginn þegar liðið, mjög á þingtímann, og því afar-áríðandi, að málið kæmist þegar inn á þingið, svo að þingið gæti vísað því til nefndar, og ráðið því þá sjálft - í stað þess að láta ráðherra, og aðstoðarnefnd hans gjöra það - á hvern hátt tekjur yrðu landssjóðnum útvegaðar. Að því er framkomu mína í »Velferðarnefndinni« til þessa snertir, hefi jeg - í fám orðum sagt - haldið því fram, er hjer segir: 1. að nauðsynlegt væri, að útvega almenningi svo ódýra útlenda vöru, sem kostur væri, - og að sjá um, að nauðsynjavörurnar væru, ef til þyrfti að grípa, til taks á ýmsum höfnum hjer á landi 2. að landsstjórnin gjöri og sitt til þess, að afla almenningi í höfuðstaðnum, sem og kaupstöðunum, eigi síður íslenskra afurða en útlendrar vöru, með þolanlegu verði; Benti jeg í »Velferðarnefndinni« í því skyni á það, að mjer virtist og rjett, hvað íslenskar landsafurðir sjerstaklega snerti, að ritað væri í sýslufjelögin og spurst fyrir um það, hvort menn þar væru eigi fáanlegir til þess, að selja landsstjórninni eitthvað tiltekið af kjöti o. fl. við lægra verði en markaðsverðið yrði. Vakti það þá fyrir mjer, að þeir, sem á ófriðnum græða, þ. e. framleiðendurnir, ættu af fúsum vilja - og án þess til nokkurrar lagaþvingunar kæmi - að vilja vera þeim vel, sem bágt eiga, og verða að kaupa miklu dýrari vörur, ófriðarins vegna, en ella. En þessari tillögu minni, sem jeg hefi þó og skotið að ýmsum þingmönnum, þ. e. mönnum utan »Velferðarnefndarinnar«, hefir þó hvergi verið vel tekið. 3. Hefi jeg talið nauðsyn, að landið væri birgt svo vel að ýmsri nauðsynjavöru (kornvöru, salti, olíu, kolum, veiðarfærum o. fl. o. fl.), að til væri einatt nægur forði, þótt hjálpað væri þeim um ódýra vöru, jafnvel nú þegar í haust - til einhvers af vörunni gripið þá þegar í því skyni -, er þess helst þyrftu. Og þessi forði, - tryggingin þess, að eigi yrðu nein vandræði, þótt siglingar jafnvel al-teptust um hríð - ætti þá og að sjálfsögðu eigi að vera til hjer í Reykjavík að eins, en og eigi síður á hinum og þessum höfnum. 4. Hefi jeg og talið áríðandi, að landsstjórnin gæti og verið við því búin, að geta veitt sveita- og bæjarfjelögum: a. hjálp, er eigi væri talin sveitarstyrkur, eða þá b. lán, eða c. fje, til að veita mönnum atvinnu í kaupstöðunum, kauptúnunum og sjávarhverfunum, þar sem að sverfur. Vjer vitum t. d., að að því kemur, fyrr eða síðar, að vjer byggjum landsspítala, háskóla o. fl. Á sama hátt má og styðja sveita- og bæjarfjelögin með hagkvæmum lánum, til þess að geta veitt mönnum atvinnu við ýms gagnleg fyrirtæki, og ættu lánin þá að vera afborgunarlaus fyrstu árin, og vextirnir mjög lágir. En til alls þessa þarf fje - sem og til dýrtíðaruppbótar fyrir símafólkið o. fl. af starfsmönnum landssjóðs -, og getur þá svo farið, að einnar millj. króna lántöku heimildin nægi ekki, þótt lánið þá fengist. Færi svo, sem vel getur orðið, er minst varir, að verslunarviðskiftin við Danmörku, og Norðurlönd, stöðvist, ef eigi og við Bretland, eða ef Bretar bönnuðu enn frekar en orðið er, útflutning á nauðsynjavörum ýmis konar, svo að eigi væri nema til Ameríku að leita - hvar stöndum vjer þá með fje? Það villir mönnum um of sýn - en á eigi, nje má, villa mönnum sýn, - að eigi er hjer bjargarskortur, nje vandræði enn, enda nú um hásumarið. Alt hefir og í vetur, er leið, og enn fram á þenna dag, gengið að mun þolanlega, þrátt fyrir stríðið. En því má eigi gleyma, að hættan er nú æ sívaxandi. Ríkin, er í ófriðnum eiga, eyða æ meira og meira fje, og því - verður að fara að skera úr sem fyrst. Heiptin er og sí-vaxandi, - heiptin er alls einskis svífst. En vel getur svo farið, að landsstjórnin verði um lengri eða skemri tíma - tíma, er orðið gæti enda 1–2 ár, en nægði, þótt eigi stæði yfir, nema ¼–½ eða ¾–1/1 ár - »»verði«, að koma í stað kaupmanna, og kaupfjelaga, að því er það snertir, að sjá þá öllum almenningi fyrir erlendum nauðsynjavarningi. Jeg á við það, ef öll siglingasambönd við Danmörku, Norðurlönd, og jafnvel við Bretland, alteppast. En viðskiftasambönd (og lánstraust) kaupmanna, sem og kaupfjelaganna, ef eigi þá og bankanna, algjörlega við þau lönd ein bundin, sem kunnugt er. Það er því rjett, sem háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) benti á, að landsstjórnin getur þarfnast eigi einnar, eða 3–4 milj., en jafnvel 8–10 milj., ef eigi enn meira. Og þegar eigi verður neitað, að slík er hættan, er yfir getur vofað, og á dottið, er minst varir, þá væri það stök óforsjálni, að tryggja eigi landsstjórninni nóg fje, eða heimila henni þó nægilega lántöku, ef ske kynni, að hún - t. d. fyrir milligöngu Vestur-Íslendinga - gæti þá fengið fje að láni í Ameríku. Háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) benti á, að sem stæði væri eigi um neyð að ræða, en að eins um örðugleika í kaupstöðunum, og þetta er - alveg rjett. En vjer eigum, að brynjast gegn því, er orðið getur, - neyðin á æ að fyrirbyggjast, sem unt er, og þing verður nú eigi háð, eða stendur eigi til, að verði, fyrr en eftir tvö ár. Alt fjeð, sem landssjóður á í Ameríku, var um 600 þúsund króna, í banka í New-York, og þar af ganga nú þegar: a, til olíukaupa (Fiskifjel. Íslands) um 100 þús. b, matvara, þegar pöntuð frá Ameríku, eða þá sama sem pöntuð, fyrir 300–400 þús. Eftir þá 100–200 þús. Allir sjá, hve vel þar er búið, eða hitt þó heldur. Jeg tek það því enn upp, og legg áherslu á það, að þingið ætti ekki svo við að skilja, að eigi væri sjeð fyrir því svo vel, sem unt er, að landsstjórnin væri sem allra best fær um að mæta öllu því, er Jeg hefi vikið að í ræðu minni, og væri og - fær um, að birgja að vörum, og hjálpa, og lána, eins og jeg á benti, ef eigi enn frekar. En hvað útflutningsgjaldsfrumv., sem hjer liggur fyrir, snertir, þá er mjer, eins og jeg vjek þegar að í byrjun ræðu minnar, alveg sama, hvað um það verður. Aðalatriðið er, að það sje gjört, - fyrir því nægilega sjeð, sem þörfin er á. Hitt skiftir eigi, hver aðferðin að öðru leyti er höfð. Jeg mun því greiða atkvæði með nefndarskipun, svo að málið verði sem rækilegast íhugað, þó að mjer, ef eigi lægi nefndaríhugun fyrir, væri að sjálfsögðu næst skapi, að vera móti frumvarpinu.

Jóhann Eyjólfsson Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir nú lýst yfir því, að hann sje andvígur þessu frumv., sem nú liggur fyrir. Mjer þótti leiðinlegt, að háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) var ekki viðstaddur, til að hlusta á þessa yfirlýsingu; jeg ímynda mjer, að honum mundi hafa farist líkt orð og Júlíusi Cæsar: »Og þú líka, barnið mitt, Brútus!«. Þegar jeg beiddi um orðið, voru ýms atriði, sem jeg hafði ætlað mjer að taka til athugunar. En síðan hafa ýmsir tekið til máls, og sumir sagt það, sem jeg mundi hafa viljað taka fram, svo að jeg get verið fáorður, því að jeg tel ekki mikla þörf á að margendurtaka það sama. Á þessu máli eru tvær hliðar, eins og á svo mörgu; í fyrsta lagi, hvort þörf sje á að gjöra nokkrar ráðstafanir, og í öðru lagi, hvernig þeim ráðstöfunum eigi að vera háttað. Jeg er nú þeirrar skoðunar, að engin ástæða sje til nokkurra ráðstafana út af þessu dýrtíðarmáli, og þarf því ekki að fara mörgum orðum um, hvernig þeim eigi að vera háttað, það er þeirra manna, sem álíta slíkra ráðstafana þörf. Ef nú þarf að hafa dýrtíðarráðstafanir og Velferðarnefnd, þá er mjer nær að halda, að þeirra þurfi alt af. Vjer verðum að gá að því, að oft hefir hjer verið erfiðara útlit en nú. Bæði hafa hjer gengið landplágur, atvinnuleysi og aflabrestur. En um ekkert af þessu er nú að ræða. Nú er að eins að ræða um erfiðar ástæður, af slæmri og óhagstæðri verslun. Mjer er kunnugt um það, að oft hefir verið þröngt að kosti manna í sjávarplássum, vegna aflaleysis og lágs verðs á fiski, án þess að hlaupið hafi verið undir bagga með þeim. Jeg man eftir því, að fyrir nokkrum tíma voru nokkrir hreppar hjer við sjávarsíðuna mjög illa staddir, og fengu þó enga hjálp, aðra en hallærislán. Sama er að segja um það, að oft hafa orðið fjárfellisvor í ýmsum sveitahjeruðum, og ýmsum erfiðleikum verið að að mæta, og nú ekki langt á að minnast, en löggjafarvaldið þó lítið skift sjer af slíku. Ástandið hefir oft verið svo miklu verra en nú. Þá er það atvinnuleysíðu, sem oft hefir skapað erfiðar kringumstæður, en nú geta allir haft góða atvinnu. Jeg álít því, að ef nú á að fara að gjöra einhverjar dýrtíðarráðstafanir, þá þurfi þær að vera stöðugar og standandi. Í þessu sambandi má minna á það, að þau mál sjeu síst látin niður falla, sem skapa landsmönnum atvinnu. En eftir því, sem jeg frjetti úr efri deild, þá er þar enginn hallærishugur í mönnum, því að þar er talinn óþarfi af landsmönnum að skjóta rjúpur sjer til bjargar; þeir álíta víst, að menn geti alveg eins lifað á sauðakjöti og öðrum góðum og ljúffengum mat, og því óþarfa fyrir okkur, að leggja okkur til munns slíka kattafæðu. Mjer finst hugsun manna nokkuð á á reiki. Menn eru að kvarta undan dýrtíð og illum ástæðum, en ekki dettur mönnum í hug, að það sje rjett, að styðja menn í því, að bjargast af eigin rammleik, án annarra hjálpar. Nei! Hjer er ætlast til, að löggjafarvaldið gjöri tvent, í fyrsta lagi að binda hendur manna, svo að frelsi þeirra sje meira eða minna lamað eða takmarkað, til að vinna fyrir sjer á ærlegan og dugandi hátt, og í öðru lagi, að allir þeir menn, sem ekki geta vel bjargað sjer sjálfir, og það eins, þó að það sje af því, að þeir nenni því ekki, eða þá af því, að þeir mega ekki bjarga sjer samkvæmt nýjum lögum, þá skuli fæða þá og mata úr annarra skrínu. Eiginlega virðist mjer hugsunarháttur þingsins stefna með þessu að því, að best sje að ala hjer upp ósjálfbjarga ómenni. Af því að jeg er eindregið á móti þessum ráðstöfunum, þá ætla jeg ekki að fara út í þann orðaleik, hvernig þeim verði fyrir komið. Að eins skal jeg víkja að því, sem háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) sagði, að með frumvarpinu væri fátæklingum enginn háski búinn. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) sýndi þó rækilega fram á, að af frumvarpinu stafaði háski fyrir bændur. Annars held jeg, að hver og einn skilji best sína erfiðleika; hver músin heldur, að það sje verst í sinni holu. En ómögulegt er annað en taka eftir ósanngirninni í hlutfallinu milli sveitamanna og sjávarmanna. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) hrósaði sjer af því, að frumvarpið gjörði jafnt upp á milli stjettanna, og það yrði álíka hár skatturinn, sem kæmi yfirleitt á landbúnaðarafurðir og sjávarafurðir, því þó sjávarafurðirnar sjeu mörgum sinnum meiri, þá sýnist honum mjög rjett, að skifta alveg jafnt gjaldinu á milli þessara stjetta. Þetta væri reyndar í sjálfu sjer jafnrjettlátt, og að tveir menn, sem væru svo misríkir, að annar væri 10 sinnum ríkari, skyldu gjalda í skatt jafn mikla peninga báðir; þá yrði skatturinn af þeim ríka 1%, á móti því yrði þá skatturinn af þeim fátæka 10%. Eftir sömu hugsunarfræði ætti smábær að bera jafnan skatt og stór borg; til dæmis ætti þá að vera sömu útgjöld í Reykjavík allri og Hafnarfirði.

Sigurður Eggerz Jeg bjóst alt af við, að eitthvað fallegt kæmi út úr sorta þeim, sem hvílt hefir yfir Alþingi í sumar. Þetta fallega er nú að sýna sig. Tollafrumvörp drífa nú að úr öllum áttum. Þetta frumv., sem nú liggur fyrir, gjörir ráð fyrir 850 þús. kr. tollhækkun. Berum saman, hve tollarnir nema miklu eins og þeir eru nú áætlaðir í fjárlögunum. Útflutningsgjald er 150 þús. kr., tóbakstollur 210 þús. kr., vörutollur 375 þús. kr., kaffi- og sykurtollur 500 þús. kr. Alls nema tollar landssjóðs samkvæmt áætlun nálægt 1235000 kr. En þessi hækkun, sem nú er farið fram á, nemur um 850 þús. kr. eða ef til vill 1 miljón. Það sjá allir, að hjer er ekki um neitt smáræði að ræða. Eftir tollhæðinni að dæma, mundi málið hafa verið talið fult verkefni fyrir aukaþing, en nú er læðst inn með það rjett í þinglokin. Að vísu er ætlast til þess, að þetta verði að eins bráðabirgðatollur, en þeir, sem fylgst hafa með tolllöggjöf annara þjóða, vita það, að eins örðugt eins og er að koma á nýjum tollum, jafnerfitt er að koma þeim af aftur, þegar þeir eru komnir á á annað borð og menn farnir að venjast þeim. Vjer þekkjum dæmi frá sjálfum oss. Vörutollslögin áttu að eins að standa í tvö ár, en að þeim tíma liðnum kom engum annað til hugar en að framlengja þau. Það getur að því rekið, jafnvel eftir að stríðinu er lokið, að örðugt veiti að venja sig af þeim tekjum, sem þetta frumv. veitir, ef það verður að lögum. Jeg er sannfærður um það, að þótt nú sje hin besta árgæska, þá muni heyrast hljóð úr horni, ef svona lögum er dembt á þjóðina fyrirvaralaust. Jeg er algjörlega sannfærður um það, að síst af öllu mundi þjóðin hafa búist við nýjum sköttum eða tollum frá þessu þingi. Auk þess ber að gæta þess, að tollur, sem lagður er á svo undirbúningslaust og skjótlega, getur orðið mjög erfiður skattgreiðendum. Margir hafa keypt svo og svo mikið af fiski, sem þeir hafa þegar selt í útlöndum, og kemur því ekki til greina. En svo hafa ýmsir keypt fisk, sem þeir liggja með, án þess að hafa gjört ráð fyrir þessum tolli. Vanalegur skipsfarmur er 3500 skpd. Tollhækkunin á fiskfarminum mundi því nema c. 5000 kr. Það er skiljanlegt, að það myndi verða óþægilegt fyrir útflytjendur að greiða þenna toll, er þeir höfðu ekki hugmynd um, þegar þeir keyptu fiskinn. Þetta er ekkert smávægisatriði. Sama er að segja um kjötið. Jeg verð auk þess að taka í sama strenginn og ýmsir háttv.þm., hvað bændur snertir; jeg er kann ske líka kunnugri kjörum þeirra en sjávarútvegsmanna. Mjer er kunnugt, að síðasta horfellisárið voru margir bændur sárt leiknir. Mörgum er ef til vill ekki kunnugt, hve erfitt fátækir bændur áttu þá. Stofn þeirra var aldrei stór, og þeir mistu margir mikið af honum. Þar á ofan bætist svo skuldin til kaupmanns fyrir fóðurbætirinn, sem þó ekki gat bjargað fje þeirra. Menn geta því farið nærri um, að bændum veitir sannarlega ekki af þessu góðæri, sem nú er. Og hvað snertir sjávarhliðina, þá verða menn að gæta þess, að þeir sem þar búa, finna líka til þess, ef tollar eru hækkaðir svo gífurlega, sem hjer er farið fram á. Væru nú þessir tollar lagðir á af þeirri ástæðu, að menn hjeldu, að ekki væri annars hægt að birgja landið að matvöru, þá væri það sök sjer. En það er ekki svo vel. Nei, 600,000 kr. eiga að ganga til uppbótar ýmsum mönnum Jeg tek það fram, að fyrsta boðorðið í þessari dýrtíð er, að sjá landsmönnum fyrir nægum vörum með hæfilegu verði í vetur. Þetta boðorð hefir verið rækt illa hingað til. Að vísu hefir mjer verið sagt, að stjórnin og Velferðarnefndin sjeu nú eitthvað farnar að hugsa um matvörukaup, og er það vel farið, og ætlar þá að rætast spá mín um, að þó þingsályktunartillaga mín um kornkaupin yrði feld, mundi hún þó ýta við samvisku stjórnar og Velferðarnefndar. En þessi tillaga var vitanlega feld af því að þm. V.-Sk. bar hana fram, feld af því, að jeg á ekki neinum sjerlegum vinsældum að fagna á »hærri stöðum«.  (Sveinn Björnsson: Trúðleikur)  . Jeg býst nú við, að landslýður fari að skilja hvað það er, sem liggur á bak við stóru orðin hjá háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) hjer á þingi, svo jeg mun ekki kippa mjer upp við trúðleiksóp hans. Svo jeg víki nú að síðasta frumv. háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), þá finst mjer ekkert um það annað að segja en að það sje í hæsta máta broslegt. Allir þeir landsmenn, sem hafa 2000 króna tekjur og minna, eiga að fá hjálp af þessari tollhækkun háttv.þm. Fyrst og fremst verður líklega nokkuð erfitt að gjöra nákvæma áætlun um tekjuhæð manna í landinu yfirleitt, og gæti jeg trúað, að það vefðist dálítið fyrir stjórn og Velferðarnefnd. Í öðru lagi, þá er svo langt frá, að fjöldi þessara manna þurfi á nokkurri hjálp að halda. Og þegar litið er á þá hjálp, sem þeim er rjett, er í raun og veru eru hjálparþurfa, þá er hún 40–80 krónur. Er það ekki broslegt? Heldur háttv. 1. Rvk. (S. B.) virkilega, að þá dragi nokkuð verulega um þessa hjálp, sem eru í þröng. Ónei, sannleikurinn er sá, að ef á að hjálpa þeim, sem við skort búa, Þá dugir ekki að rjetta þeim 50 króna seðil og láta þá svo sigla sinn sjó. Og eins og háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) tók svo rjettilega fram, þá þurfa fæstir eða engir af þeim mönnum, er grætt hafa á landbúnaðinum í ár, nokkurrar hjálpar. Ónei, besta hjálpin fyrir fátæklinga er sú, að stjórnin sjái þeim fyrir kornvöru, sem seld sje með innkaupsverði, þegar harðna fer í ári.  (Sveinn Björnsson: Hvað kostar það?)  . Ef keypt yrði kornvara fyrir ½ miljón, þá mundi það í viðbót við það, sem kaupmenn og kaupfjelög kaupa, reynast alldrjúg hjálp, þegar í vandræðin rekur. Jeg skal ekki þreyta háttv. deild á lengri ræðu um þetta. En jeg er óbifanlega sannfærður um, að mikill meiri hluti þjóðarinnar hristir höfuðið, er hann sjer þessi fáránlegu frumv. háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) og þetta afskaplega tollfrumv. 

Guðmundur Hannesson Þegar fyrsta dýrtíðarfrumv. kom hjer inn í þingið frá nefndinni, þá sýndist mjer, sem henni hefði getað tekist betur. Það var engu líkara en að nefndin færi í kring um fjárspursmálið, kjarna málsins, eins og köttur í kring um heitan graut. Tilætlunin var sú, að útflutningsbannið ynni einkum tvent, bæði að sjá fyrir nægilegum matvælum í landinu, og hæfilegu verði fyrir fátæklingana á þeim. Mjer hefir ekki fyllilega skilist, að þetta hefði náð tilgangi sínum með vörur, sem geymast lengi, svo sem kjöt og fisk t. d. Nú í þinglok kemur hvert dýrtíðarfrumv. eftir annað inn í þingið, eftir dúk og disk. Þessi frumv. hafa þó þann kost, að þau eru ljós og auðskilin. Það á að afla fjár með nýjum sköttum, og það á að verja þessu fje til þess, að bæta úr skortinum. Samt sem áður finst mjer ýmislegt við þessi frumv. að athuga, og stefna þeirra að sumu leyti á huldu og ekki alskostar heppileg. Það hefir verið lögð mikil áhersla á það, að nú væri dýrtíð, að vörur hafi hækkað í verði um nálega 40%. Að vísu hefir flest hækkað í verði að miklum mun, en í raun og veru er þetta engin sönnun fyrir því, að neinn voði sje á ferðum. Þrátt fyrir þetta má vel vera, að flestir geti bjargast af eigin ramleik. Það getur tæpast verið hlutverk þingsins, að halda jöfnu verði á verslunarvörum. Flestir ræðumenn gjöra ráð fyrir því, að sjálfsagt sje að gjöra eitthvað. Vel má vera, að nokkur ástæða sje til þess, en hverri meginreglu skal þá fylgja? Oft kemur það fyrir, að illa árar. Hve nær ber þá þinginu skylda til þess, að taka í taumana og gjöra dýrtíðarráðstafanir? Og er ástandið nú svo bágborið í landinu, frekar en nokkru sinni áður? Fyrst má spyrja, hvað hefir verið gjört áður undir líkum kringumstæðum, ef hallæri hefir gengið yfir heilar sveitir? Annaðhvort ekkert, eða að hallærislán hafa verið veitt, en oftast af skornum skamti. Annað hefir ekki verið gjört. Hvernig stendur á því, að nú hefir enginn á þau minst? Jeg ætla mjer annars ekki að halda fram hallærislánum; þau munu fæstum hafa vel gefist. En þingið hefir auðsjáanlega fylgt þeirri meginreglu, að hjálpa almenningi ef neyð og skortur vofir yfir. Annars ekki. Jeg sje ekki, að þingið geti fylgt neinni annari reglu, án þess að komast út í ófærur. Það, sem þó er sjálfsögð skylda þingsins í þetta sinn, er tvent, og annað ekki. Í fyrsta lagi að greiða götu fátæklinga, ef þess gjörist nauðsyn, t. d. með því, að sjá þeim fyrir nauðsynjavörum gegn hæfilegu verði. Í öðru lagi, að sjá landssjóðnum fyrir þeim tekjum, sem nægi til þess, að vega á móti kostnaðinum. Þrátt fyrir allan barlóm mun óhætt að fullyrða, að stórfje þarf tæpast, til þess að fullnægja öllum sanngjörnum þörfum fátæklinganna í bæjunum, sem sjerstaklega eiga erfitt uppdráttar. 50,000 kr. mundu fyllilega nægja til þess, að lækka kjötverð fyrir þá í öllum kaupstöðum um 10 aura á pundi. Með 100,000–200,000 kr. tel jeg vafalaust að megi uppfylla allar sanngjarnar kröfur þeirra, sem nokkur neyð vofir yfir. Og það þarf hvorki heila nje hálfa miljón til þess að vinna þenna kostnað upp. Til þess þyrfti ekki annað en örlítinn skatt á allar útfluttar vörur, sem engum yrði tilfinnanlegur. Í þeim frumv., sem hjer liggja fyrir, er þessi leið ekki farin. Tekjurnar til landssjóðs eru áætlaðar miklu hærri þar. Jeg mundi ekki lasta það, að landssjóður fengi töluverðan tekjuauka, ef ekki væri við búið, að honum væri aftur eytt til ýmislegs óþarfa, nýrra embætta, launahækkunar og þvílíks. En síðara frumv. fer fram á dýrtíðarhjálp, sem nær miklu lengra en þörf er á. Það er alveg rjett, að engan mun á að gjöra á opinberum starfsmönnum og öðrum mönnum. Það á að hjálpa öllum, sem neyð vofir yfir. En hjer er svo langt farið, að hjálpa öllum, sem hafa 2000 kr. tekjur og minna. Jeg sje engin líkindi til þess, að meðalheimili hjer á landi hafi meira en 1400–1500 kr. í árstekjur. Fyrir nokkrum árum voru meðaltekjur í Noregi 275 kr. á mann, þó þær hafi vaxið óðfluga síðan. Jeg hefi tvisvar reynt að gjöra áætlun um meðaltekjur manna hjer, og telst mjer til, að þær mundu vera um 260 kr. á hvern mann í landinu, þegar ekki er dreginn frá neinn kostnaður, sem er auðvitað mjög mikill, Jeg skal ekki fullyrða, að þetta sje rjett, en hygg þó, að það fari nálægt lagi. Meðalheimili hjer hefir ekki 2000 kr. tekjur. Eftir þessu gengur frumv. eiginlega út á það, að taka af öllum og gefa öllum aftur, eða því sem næst. Þetta er of langt gengið að mínu áliti. Jeg vil ekki gjöra lítið úr starfi háttv. Velferðarnefndar, en jeg hygg að eins, að hún hafi yfirgefið þá stefnu, er hún hefði átt að fylgja. Jeg vil ekki amast við, að þessi frumv. komist í nefnd, í þeirri von, að þeim verði breytt svo, að þeir einir hljóti hjálp, er virkilega þurfa. Annars verður þetta til þess, að trufla fjárhag landsins, og dýrtíðarstyrkurinn yrði hefndargjöf þeim, sem hann fengju.

Flutnm. (Sveinn Björnsson) Það yrði alt of langt mál ef jeg ætti að fara að svara öllum þeim athugasemdum, sem komið hafa fram frá hv. þingdeildarmönnum, síðan jeg talaði síðast, og skal jeg því ekki fara mikið út í að svara þeim, enda eru umræðurnar þegar orðnar ærið langar. Mjer skilst, að árangurinn af umræðunum um þetta mál í dag sje þessi: Menn skiftast í tvo flokka, og segir annar þeirra, að það sje engin dýrtíð í landinu, sem sje þess verð, að gjörðar sjeu nokkrar óvenjulegar ráðstafanir af hálfu löggjafarvaldsins. Hinn flokkurinn segir, að það sje að vísu dýrtíð í landinu og alvarlegt ástand, svo að vert sje að gjöra einhverjar ráðstafanir, en þeim líkar ekki frumv. Við þá menn, sem líta svo á, að hjer sje ekki um nein vandræði að ræða, er erfitt fyrir mig að tala, því að þeir líta öðrum augum á þetta mál en jeg gjöri. Við gætum, hvað það snertir, haldið áfram að stæla í alla nótt, án þess að líkindi sjeu til, að við yrðum á eitt sáttir. Við hina mennina vil jeg segja það, að þessi frv. eru fram komin til þess, að vekja eftirtekt hins háa Alþingis á þessu máli. Nefndarmennirnir hafa altaf gjört ráð fyrir því, að hvorugt þessara frv. gengi fram í óbreyttri mynd. En útflutningsgjaldsfrumv. er fram komið af því, að við álitum, að það þyrfti að afla landssjóði tekna, og mitt frumv. er komið fram af því, að jeg vildi vekja athygli Alþingis á því, að hjer þurfi eitthvað að gjöra, ef ekki á að draga til stórra vandræða á komandi tímum. Sumir segja, að það sje ekki vert að vera að þessu; það hafi áður verið hallæri í landinu og bjargast þó alt af fram á þenna dag. Það eru nú ekki neitt gleðilegar endurminningar, að hugsa til þess að menn hafi fallið hrönnum saman af hungri og harðrjetti, og þótt ekki liti út fyrir slíkt nú, þá ættum við vera komnir á það menningarstig, að þola ekki, að fólk liði neyð og skort, ef hægt er að afstýra því. Nú hafa menn fengið tækifæri til að koma fram í frumvarpsformi með aðrar uppástungur, sem hið sama liggur á bak við og hjá nefndinni. Enn fremur hafa menn fengið tækifæri til að ræða málið hjer á fundi, og þar með ef til vill fengið það betur skýrt en áður. Jeg hygg, ef nokkur alvara á að fylgja þessu máli á annað borð, að menn geti ekki haft neitt á móti því, að þessi frumv. fari til nefndar, til þess að úr þeim og öðrum uppástungum megi sjóða frumv., sem menn geta komið sjer saman um, svo að þingið afgreiði þetta mál á sæmilegan hátt. Þótt ekki leiddi annað af því, að þessi frumv. komu fram, en það, sem hv. 1. þm. Húnv. (G. H.) drap á, að eitthvað verði gjört til að greiða fátækum mönnum götu, svo að þeir þurfi enga neyð að líða, þá vildi jeg þó gjarnan eiga minn þátt í þeim, og sæi ekki á neinn hátt eftir, að hafa verið með í að flytja þau, jafnvel þótt jeg gjörði mig að skotspæni hláturs þess hjá þjóðinni, sem hv.þm. V.-Sk. (S. E.) svo spámannlega spáði mjer. En jeg hygg nú, fyrir utan þetta, hvað langt eða skamt menn vilja fara í að hjálpa fátæklingunum, þá verði líka á einhvern hátt að afla landssjóði tekna, því að það er óforsvaranlegt, að þingið skilji nú, án þess að sjá landssjóði fyrir tekjum, til að afstýra vandræðum, sem að höndum geta borið. Hvernig sem menn koma sjer saman um að afla landssjóði tekna, er ekkert vit í að halda því fram, að með því verði lagður sá skattur á þjóðina, sem ekki verði unt að afnema síðar. Eins og hv. samþingismaður minn (J. M.), tók ljóslega fram, er bráðnauðsynlegt, vegna stríðsins, að leggja nú skatt á, sem að sjálfsögðu yrði afnuminn að því loknu. Það er mjög fjarri sanni, sem háttv.þm. V.-Sk. (S. E.) sagði um vörutollslög í þessu sambandi. Þar var ekki um neinn óvenjulegan skatt að ræða, heldur um skatt, sem vegna afnáms áfengistollsins var settur inn í hinn venjulega tekjubálk, eins og hann var áður. Jeg vænti þess, úr því að þessi frumv. eru komin fram af hálfu Velferðarnefndarinnar, þá sýni háttv. þingdeildarmenn henni þann sóma, að setja nefnd í þau. Það væri að mínu áliti of mikið hugsunarleysi, að vilja á nokkum hátt stuðla að því, að þau verði ekki athuguð í ró og næði af sem flestum málspörtum.

Pjetur Jónsson Mjer hefir skilist það á sumum ræðumönnum, að þeir teldu vafa á því, að rjett væri að setja þessi mál í nefnd. Jeg hefi fyrir mitt leyti álitið, að það væri sjálfsagður hlutur, að þau frumv., sem kæmu frá Velferðarnefndinni yrðu tekin til yfirvegunar af annari nefnd. Jeg bjóst við, að það gæti engum dottið annað í hug en að láta þau ganga til nefndar, þó tíminn sje orðinn stuttur. Það væri ekkert eðlilegra, en Velferðarnefndin segði af sjer störfum, ef það verður ekki gjört.

Ráðherra: Jeg vil taka í sama strenginn og háttv. S.-Þ. (P. J.), að hvernig sem maður lítur á þessi frumv., þá megi deildin ekki sýna flytjendunum þá óvirðingu, að fella þau frá nefnd. Nú er svo komið, að hjer eru á ferðinni í þinginu fleiri frumv., sem snerta þetta mál. Hjer í deildinni eru fram komin tvö frumv., annað um dýrtíðarskatt af tekjum, flutt af háttv.þm. Dal. (B. J.), og hitt um stimpilgjald. í Ed. er flutt frumv. um afnám tolla, og enn fremur eru á ferðinni hjer í þinginu tvö frumv. um dýrtíðaruppbætur. Jeg ætla ekki að fara út í neitt af þessum frumv., en mjer finst það sjálfsagður hlutur, að þingið athugi þau í ró og næði. Það hefir kent nokkurs ofsa í umræðunum, en það er fyrst og fremst aðgætni og athugun, sem hjer þyrfti að komast að. Þar með er ekki sagt, að jeg sje að öllu leyti samdóma öllu því, sem í frumv. stendur, þótt jeg leggi til, að þau sjeu rólega athuguð, en það mætti sjálfsagt úr þeim öllum búa til eitthvað nýtilegt. Jeg gæti hugsað mjer, að menn gætu vel samþýtt hagsmuni, eða rjettara sagt óhagsmuni margra, svo að flestir mættu vel við una, ef menn á annað borð álíta nauðsynlegt, að afla landssjóði tekjuauka. Ef menn líta ekki svo á, þá er hægt að losna við frumv. Ef Nd. kýs nefnd í málið, þá væri gott að sú nefnd bæri sig saman við við nefndina í Ed., því að annað frv. fer fram á hækkun, en hitt á lækkun. Það dugar ekki, að afgreiða lækkunina, án þess að eitthvað sje gjört til að vega þar í móti.

Bjarni Jónsson Það er að eins örstutt athugasemd. Mjer skilst það vera rjett, að líta svo á, sem þetta mál sje komið frá nefnd, og þegar svo stendur á, er ekki vani, að setja nýja nefnd í málin. Það er komið frá Velferðarnefndinni, og þótt hún sje ekki sjerstök þingnefnd, þá er hún þó kosin af þinginu í þetta mál alt. Rjettast væri fyrir Velferðarnefndina og stjórnina, að taka nú þessi mál út af dagskrá og koma svo með eitthvað svipað því, sem hæstv. ráðherra sagði, að niðurstaðan gæti orðið. Það má eflaust sjóða upp úr þeim eitthvað nýtilegt, sem allir gætu gengið að. Jeg vil því mælast til þess, að hv. Velferðarnefnd taki málin út af dagskrá og athugi þau betur, og leggi þau síðan fyrir deildina á ný í breyttri mynd.

Ráðherra: Jeg held að þetta sje ekki rjett álitið hjá háttv.þm. Dal. (B. J.). Fyrst er nú það, að þessi svokallaða Velferðarnefnd er kosin í sameinuðu þingi. Það vill svo til, að nokkrir menn úr henni, eða þeir þrír menn, sem sæti eiga í neðri deild, hafa gjörst flutningsmenn að þessum frumv. Hlutverk nefndarinnar er ekki að semja frumv. Hún er nánast administrativ. Það er ekki á móti þingsköpunum að skipa nefnd í málið, og jeg held að deildin myndi græða meira á því, heldur en að vísa því aftur til flutningsmannanna. Jeg skildi háttv.þm. Dal. (B. J.) svo, að hann áliti, að úr því að málið kæmi úr nefnd, þá ætti ekki að skipa nýja nefnd í það hjer, heldur ætti að vísa því til sömu nefndar aftur.

Sveinn Björnsson Jeg gjöri ráð fyrir, eftir þeim samtökum, sem gjörð hafa verið hjer í deildinni, að þessu frumv. sje ætlað að fara sömu leið og hinu, um útflutningsgjald af kjöti o. fl. Og með því að jeg skil deildina svo, að hún ætlist til þess, að Velferðarnefndin eigi ekki að skifta sjer af þessum dýrtíðarmálum, þá tek jeg þetta frumvarp aftur.

Forseti: Þetta frumv. er þá tekið aftur, og ef enginn tekur það upp, þá er það hjer með úr sögunni.

Forseti: Jeg skal geta þess, að nú ágúst, áður til dagskrár væri gengið, eru liðnar 8 vikur síðan þing var sett, mælti og með því að sýnilegt er, að þingi þarf að eiga lengri setu, þá vil jeg skjóta því til hæstv. ráðherra að hann leyfi að þingið verði framlengt um 10 daga, eða til 10. septbr., að þeim degi meðtöldum (vantar texta) Leyfið var veitt, og var síðan gengið til dagskrár.