Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Forseti. Ég fer fram á að þetta mál verði ekki tekið hér fyrir til umr. áður en nál. hefur verið útbýtt. Það er alveg óvenjulegt og sýnist ekki nein ástæða til þess. Það er greinilegt, að hér er rétt aðeins búið að leggja á borð þm. till. frá meiri hl. n. og stutt nál. frá meiri hl., en álit minni hl. er ekki komið fram enn þá. Ég fer því fram á að þetta mál verði ekki tekið hér fyrir til umr. strax og þm. gefist a.m.k. kostur á því að sjá þau álit, sem frá n. koma, sem um málið hefur fjallað.



Virðulegi forseti. Ég vil taka sterklega undir þessi tilmæli hv. 2. þm. Austf. Það eru ekki nema 3 mín. síðan ég fékk í hendurnar till. meiri hl., og fyrr en við erum búnir að kanna þær till. í minni hl, getum við ekki gengið frá till. okkar og nál.



Út af ræðum tveggja síðustu ræðumanna vil ég taka fram að það er engan veginn óvenjulegt að mál séu tekin til umr. á mestu annadögum þings, þótt prentuðum nál. frá hluta nefndar hafi ekki enn verið útbýtt. Engu að síður mun ég sinna ósk þeirri sem hér hefur komið fram um að fresta málinu um stund, en þdm. er ljóst að ætlunin er að afgr. þetta mál sem allra fyrst, og treysti ég á góða samvinnu hv. þdm. til þess að svo megi verða. Nú verður þessu máli frestað um stund og fyrir tekin önnur dagskrármál.



Forseti. Hér er um að ræða frv. til l. um breyt. á l. um lögsagnarumdæmi Hafnarfjarðarkaupstaðar og um heimild fyrir Hafnarfjarðarkaupstað að taka eignarnámi landsspildu í Hafnarfirði. Frv. felur í sér breytingar á landamerkjum milli Garðahrepps og Hafnarfjarðarkaupstaðar, en þær breytingar eru taldar nauðsynlegar vegna fyrirhugaðrar byggingar Dvalarheimilis aldraðra sjómanna á umræddu svæði. Enn fremur felur frv. í sér heimild til að taka eignarnámi landspildu í Hafnarfirði, eins og segir í fyrirsögn frv., en um þetta hvort tveggja mun vera samkomulag milli Garðahrepps og Hafnarfjarðarkaupstaðar sem þarna eiga hlut að máli. Er óskað eftir sérstaklega hraðri afgreiðslu á þessu máli til þess að framkvæmdir geti hafist þegar í stað. N. hefur athugað þetta frv. og mælir með samþykkt þess.

Magnús T. Ólafsson Hæstv. forseti. Í gærkvöld hófust umr. um þetta mál í hv. d. og talaði þá fyrir því hæstv. menntmrh. og af öðrum þdm. hv. 2. landsk. þm. Þetta mál er þannig vaxið að það hlýtur mjög að snúa að þeim hæstv. ráðh. sem flytur það. Nú kem ég ekki auga á hæstv. menntmrh. í d. og vil biðja forseta að grennslast eftir því hvort hann er svo nærri að hann treysti sér til að sækja deildarfund.

Ég vil taka fram að mér er kunnugt um að hæstv. menntmrh. mun ekki geta verið á fundinum hér fyrr en eftir þrjá stundarfjórðunga. Ég mun ekki telja mér fært að verða við því að fresta málinu á meðan, það eru margir menn á mælendaskrá. Ég hef þegar orðið við beiðni um að fresta öðru dagskrármáli í klukkutíma og þessum umr. verður nú haldið áfram, ef þdm. óska að ræða málið, en það á eftir að koma bæði til 2. og 3. umr., og þá gefst tækifæri til frekari umr. ef menn vilja ekki ræða það nú.

Hæstv. forseti. Ég tel að jafnmikla áherslu og jafnmikið kapp og hæstv. menntmrh. hefur lagt á þetta mál, þá sé honum skylt að fylgjast með umr. og því sem þm. hafa um það að segja. Vegna þess að búið er að fresta öðru máli leyfi ég mér að benda hæstv. forseta á að fleiri mál eru á dagskrá en þau tvö sem hér er um að ræða. Ef hæstv. menntmrh. er ógerlegt að sækja fund að sinni vil ég mælast til að umr. verði frestað þangað til hann getur verið viðstaddur.



Ef hv. þm. óskar að gera hlé á ræðu sinni getur hann haldið þeirri ræðu áfram síðar. Verður það ekki reiknað sem önnur ræða þó að hann taki til máls síðar á fundinum. Aðrir, sem á mælendaskrá eru, gætu þá flutt sínar ræður núna. Sams konar óskir hafa ekki borist frá öðrum.

Magnús Kjartansson Hæstv. forseti. Það gegnir alveg sama máli með mig og hv. þm. Magnús T. Ólafsson, að ég tel mig þurfa að ræða þetta mál sérstaklega við hæstv. menntmrh. og einnig bera upp við hann tilteknar spurningar, sem ég tel að sé nauðsynlegt að fá svar við í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Ég óska eftir að fá að njóta sömu réttinda og hæstv. forseti bauð hv. þm. Magnúsi T. Ólafssyni, að fá að fresta þessari ræðu minni þar til hæstv. menntmrh. er kominn.

Ingólfur Jónsson Hæstv. forseti. Ég var því miður ekki við þegar umr. byrjuðu um þetta mál, en ég heyrði það á fyrri flm. í gær að honum fannst þessar umr hafa verið nokkuð persónulegar og harðar. Ég get sagt hv. fyrra flm. það strax að ég mun ekki hefja persónulegar ýfingar við hann, en umr, um þetta mál og ýmis skrif um þetta mál í Þjóðviljanum minna mig á karl sem ég las um þegar ég var ungur maður. Hann hafði orð á sér fyrir það að vera ekki sannsögull og hann bjó oft til skemmtilegar sögur, - sögur sem hann hélt að nágrannarnir hefðu gaman af að hlusta á í fásinninu og þá ekki síst í skammdeginu þegar mest var þörfin á að létta mönnum í skapi. Þegar karlinn var búinn að segja þessa sögu nægilega oft, þá endaði það með því að hann fór að trúa því að þetta væri einber sannleikur sem hann hafði í upphafi skáldað. Ég held að hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, sé farinn að trúa því, sem hann upphaflega vissi að var ósatt, þegar hann talar um álverksmiðjuna og álsamninginn. Síðast í gær sagði hv. þm, að þetta væri versti samningur sem gerður hefði verið f.h. íslendinga. Hann sagði að álverið tæki 60% af þeirri raforku sem íslendingar hefðu yfir að ráða.  Hv. þm. endurtók það í gær að þjóðin tapaði 1000 millj. kr. á ári á þessum samningi. Ég er alveg sannfærður um að í upphafi, þegar hv. þm. fór að tala um álsamninginn og jafnvel að gefa í skyn að þetta væri hálfgerður landráðasamningur, þá vissi hann betur. En hv. þm. hefur endurtekið fjarstæðuna svo oft að það hvarflar að honum nú að fara að trúa þessu. Ég vil gera tilraun til að leiða hv. þm. í allan sannleika. Það er enginn vafi á því að samningurinn við álfélagið var mjög góður fyrir íslendinga. Íslendingar hafa notið góðs af þessum samningi, og fyrir það að samningurinn var gerður reyndist mögulegt að virkja í einum áfanga við Búrfell, en ekki farið í smávirkjun í Efstadal eins og hv. þm. gerði till. um að fá heimild til að gera þegar virkjun við Búrfell var til umr. Víst er um það, að ef ekki hefði fengist orkufrekur iðnaður til þess að nýta orkuna frá stóru virkjuninni við Búrfell, þá hefði orkan til almenningsnota orðið 65–70% dýrari en hún varð með því að álverksmiðjan kom til. En þrátt fyrir það segir hv. þm. að samningurinn hafi verið óhagstæður fyrir þjóðina. Er það óhagstætt fyrir íslendinga, að hafa fengið virkjunina við Búrfell meðan enn var tiltölulega ódýrt að virkja og þjóðin hefur notið góðs af því í ríkum mæli? Það er fróðlegt fyrir hv. þm. að fá upplýsingar um hversu mikið íslendingar fá í erlendum gjaldeyri vegna álverksmiðjunnar á árinu 1974. Það verða 1 milljarður 723.5 millj. kr. í hörðum gjaldeyri. Greiðslan sundurliðast þannig: Laun og launatengd gjöld 732.7 millj., rafmagn 345.9 millj., framleiðslugjald 263.8 millj., hafnarvextir 51.3 millj., annað 275.8 millj. og vegna byggingarframkvæmda, vinnulaun o.fl. sem hér er keypt, 54 millj., alls 1723.5 millj. kr. En hvað er nú um raforkuverðið? Það er mjög lágt, segir hv. þm. Raforkuverðið hefði vitanlega getað verið mun hærra en það er ef verksmiðjan hefði ekki verið látin greiða framleiðslugjald. Ef framleiðslugjaldið væri lagt við raforkuverðið, þá væri raforkuverðið 5.3 mill. og þykir það hátt miðað við þann tíma sem þessi samningur var gerður. Ef tekið er hliðstætt fyrirtæki í Noregi, sem heitir Sörral, systurfyrirtæki álverksmiðjunnar hér og hefur hér um bil nákvæmlega sömu ársveitu, kemur í ljós að það greiðir aðeins 4.8 mill þegar álverksmiðjan hér greiðir 5.3 mill. En Sörral í Noregi greiddi í skatta aðeins 4.2 millj. ísl. kr. þegar álverksmiðjan hér greiðir 263.8 millj. Ef skatturinn hjá Sörral bætist við orkuverðið og skatturinn sem álverksmiðjan greiðir reiknast sem orkuverð, verður orkuverðið 5.3 mill hjá ÍSAL, 4.8 mill hjá Sörral. Bæði fyrirtækin eru með jafnháa veltu. Nú hefur hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, haldið því fram að norðmenn kynnu að semja. Þegar hann var iðnrh. og þegar hann átti þátt í því að reynt var að semja við Union Carbide og leiddi þá samninga að mörgu leyti eins og gefur að skilja sem iðnrh., þá lagði hann áherslu á að miða orkuverðið, þegar samið var við Union Carbide, við orkuverð í Noregi vegna þess að norðmenn kynnu að semja í sambandi við stóriðju og þeir mundu ekki semja af sér. Ég held það væri gott fyrir hv. 3. þm. Reykv. að skrifa hjá sér ofannefndar tölur þar sem hann hefur traust á norðmönnum og telur að þeir semji ekki af sér. Ég er reyndar sömu skoðunar og hv. 3. þm. Reykv. að þessu leyti, að norðmenn hafa mikla og langa reynslu í þessu efni. En þeir láta sér nægja 4.8 mill þegar ÍSAL greiðir sem svarar 5.3 mill. Ég get lánað hv. þm. skýrslur sem ég hef tekið þessar tölur úr, því að mér er umhugað um að sannfæra hv. þm. og fá hann til þess að hætta að trúa því að það sé orðið að sannleika sem var upphaflega í munni hans einber lygi. Ég tel að það sé alveg nauðsynlegt hér í Alþ., þegar rætt er um mikilsverð mál, að komist sé að réttri niðurstöðu og rök fundin fyrir hverju máli. Verði þá hætt að breiða út það, sem ekki getur staðist, í veikri von um að orðið geti flokkslegur ávinningur að slíkum málflutningi, vegna þess að almenningur geti ekki gert sér grein fyrir hvað er rétt og hvað er rangt. Þegar talað er um nýtingu innlendra orkugjafa er nauðsynlegt að komast til botns í málinu og finna traustan grundvöll fyrir þá samninga sem gerðir eru. Hv. 3. þm. Reykv. hafði tilburði til þess, á meðan hann var iðnrh., að fá samninga við útlendan auðhring, eins og það er oft nefnt, til þess að fá orkufrekan iðnað inn í landið, svo að unnt væri að halda áfram að virkja fallvötn landsins og nýta þá orku sem að allt of miklu leyti er óbeisluð í landinu. Í fallvötnunum og fossunum er mikill þjóðarauður. Það er einnig gott að vita af því að jarðhitinn er mikils virði og bíður þess að verða nýttur. En það kemur þjóðinni ekki að gagni fyrr en jarðhitinn er virkjaður og tekinn til almenningsnota. Ég er sannfærður um að hv. 3. þm. Reykv. hefur gert sér grein fyrir þessu, og tilburðir hans til þess að ná samningum við Union Carbide sanna það að hann hefur nokkurn skilning á þessu. Hvers vegna skyldi hv. þm. Magnús Kjartansson ekki geta gert sér grein fyrir því að innlenda orkugjafa ber að nýta? Till. sú, sem hér er til umr. á þskj. 80, er flutt af hv. 3. þm. Reykv. og hv. 3. þm. Austf. Nú er það svo að íslendingar hafa á seinni árum gert talsvert að því að nýta innlenda orkugjafa bæði í fallvötnunum og eins jarðhitann. Í tíð viðreisnarstjórnarinnar frá 1959 til 1971 var mikið að því gert að beisla orkuna, bæði jarðhitann og fallvötnin. Virkjað vatnsafl fimmfaldaðist á þessum tíma og í tíð viðreisnarstjórnarinnar voru keyptir stórir jarðborar til landsins og mikið að því gert að auka hitaveitur. Hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, varð iðnrh. 1971. Ætla má að hann hafi viljað sem ráðh. láta eitthvað gott af sér leiða, m.a. í því efni að halda áfram stefnu viðreisnarstjórnarinnar að þessu leyti. Mér dettur ekki í hug að kasta steinum í hv. þm. fyrir það þótt ýmsir hafi haldið því fram að hann hafi ekki vaknað til meðvitundar um þessa nauðsyn fyrr en olíuverðið hækkaði haustið 1973. Auðvitað fengu íslendingar þá aukinn áhuga og gerðu sér enn betri grein en áður fyrir því hversu nauðsynlegt er að nýta innlenda orkugjafa í auknum mæli. Sannleikskorn getur því verið í þeirri fullyrðingu, sem hefur verið viðhöfð um hv. þm. á meðan hann var iðnrh., að hann hafi vaknað af dvala þegar olíuverðið hækkaði. Hv. þm. flutti sams konar till. og þá sem hér er um að ræða á síðasta Alþingi, eftir að olíuverðið hækkaði. Nokkuð var unnið að orkuöflun meðan hv. þm. var iðnrh., þótt stöðvun hafi orðið í bili og ótrúlega lítið hafi verið gert á 3 árum í þessu efni. Núv. ríkisstj. undir forustu hæstv. iðnrh. hefur gert sér grein fyrir því, hversu nauðsynlegt er að nýta innlenda orkugjafa. Kunnugt er það, að nú er unnið ötullega að undirbúningi áætlana í þessu efni, bæði virkjunaráætlana fallvatna svo og um notkun jarðhita. Ég er sannfærður um að umrædd till., þótt hún verði samþykkt, flýtir ekkert fyrir um það sem nú er verið að vinna að. Hins vegar sé ég enga ástæðu til að setja fót fyrir að till. nái fram að ganga, vegna þess að útilokað er að hún geti spillt fyrir því, sem verið er að gera, og hún getur ekki orðið til þess að draga úr áhuga stjórnvalda eða annarra í þeim efnum. Hv. 3. þm. Reykv. hefur mælt fyrir till. Hann hefur einnig skrifað þá grg. sem er með till. En það er leiðinlegt að þurfa að segja að það lítur út fyrir að þegar hann var að skrifa grg., þá hafi hann verið búinu að tyggja upp í huga sér það oft sem hann vissi að var rangt, að honum fannst rétt að setja það í grg. sem sannleika. Ég vil - með leyfi hæstv. forseta - lesa hér upp nokkrar setningar úr grg., sem er alveg dæmalaus og hámark ósvífninnar. Þar segir í 2. málsgr.: „Fyrir tæpum áratug var því haldið fram af þáv. stjórnarvöldum að nýting innlendra orkulinda væri að verða þjóðhagslega óhagkvæm, aðrir ódýrari og hagkvæmari orkugjafar mundu taka við. Í samræmi við það var meira en helmingi allrar raforkuframleiðslu landsmanna ráðstafað til erlends fyrirtækis fyrir afar lágt verð sem haldast skyldi óbreytt til ársins 1997.“ Hv. þm. heldur því fram, að fyrir tæpum áratug hafi íslensk stjórnvöld talið að innlendir orkugjafar væru að verða lítils virði, þess vegna hafi orkunni frá Búrfellsvirkjun verið ráðstafað fyrir gjafverð til erlends fyrirtækis. Fyrir tæpum áratug mun ég hafa verið orkumálaráðherra og var það um 14 ára skeið. Hv. þm. getur leitað í þingtíðindunum bæði að því sem ég hef sagt og aðrir ráðherrar um þetta leyti, og það mun ekki finnast stafur eða setning sem vitnar um að það sé rétt, sem hv. þm. segir hér í grg., heldur þvert á móti. Sagt var að það væri nauðsynlegt að nýta íslenska orkugjafa, innlenda orkugjafa, fallvötnin og jarðhitann, því að meðan það væri ekki gert kæmi þjóðinni það ekki að gagni. Það voru aftur á móti aðrir menn, vísindamenn úti í heimi, sem héldu því fram að kjarnorkan gæti orðið samkeppnisfær og jafnvel ódýrari en vatnsorkan. En það voru ekki íslenskir stjórnmálamenn sem sögðu það, því að þeir vissu ekki neitt um það. Kjarnorkan hefur ekki enn orðið samkeppnisfær við vatnsvirkjun, og lítur út fyrir að það verði mjög langt þangað til. Það var ekki þetta sem réð því að ráðist var í að virkja Þjórsá, heldur vissan fyrir því að stórvirkjun í Þjórsá og annars staðar á landinu, þar sem virkjunaraðstaða er góð, gat orðið til þess að koma styrkum stoðum undir atvinnulífið og auka fjölbreytni þess, auka framleiðsluna og stuðla að því að skapa atvinnuöryggi í landinu. Álverksmiðjan í Straumsvík hefur því malað gull fyrir Ísland síðan hún kom og hefur starfað eftir þeim samningum sem gerðir voru. Á fimmta hundrað manns hafa örugga og vel borgaða atvinnu í verksmiðjunni og þjóðin fær hátt á annan milljarð í erlendum gjaldeyri á þessu ári vegna verksmiðjunnar. Ísland væri fátækara ef þessi verksmiðja hefði ekki komið. Ísland væri að öllu leyti snauðara ef stórvirkjunin í Þjórsá hefði ekki komið við Búrfell á þeim árum sem hún var gerð. Og nú væri ekki verið að virkja við Sigöldu ef virkjunin við Búrfell hefði ekki komið. Ef samþ. hefði verið till. hv. 3. þm. Reykv. um heimild til þess að virkja við Efstadal og horfið að því ráði í stað þess að virkja við Búrfell, þá væri orkuskortur, engin stóriðja og engar tekjur af henni. Ég veit ekki, hvort hv. þm. Magnús Kjartansson hefur skrifað hjá sér þær tölur, sem ég áðan las upp um orkuverðið, sem er sama sem 5.3 mill hjá ÍSAL, ef framleiðslugjaldið er lagt við, en 4.8 mill hjá Sörral, systurfyrirtæki ÍSALS og af sömu stærð. Skatturinn, framleiðslugjaldið, sem álverksmiðjan greiðir, hefur verið notað aðallega í tvennum tilgangi. Það hefur verið lagt í Byggðasjóð til þess að halda uppi jafnvægi í byggð landsins, og Hafnarfjarðarkaupstaður hefur fengið rúmlega 1/5 hluta af þessum tekjum til sín. Og þessi 1/5 hluti af gjaldinu, sem álverksmiðjan greiðir til Hafnarfjarðar, gerir meira í tekjum bæjarins en álagðir skattar á 274 fyrirtæki í Hafnarfirði. Byggðasjóður eða Atvinnujöfnunarsjóður, eins og hann hét þegar hann var stofnaður með tekjum frá álverksmiðjunni, hefði haft minna starfsfé úr að spila ef þessar tekjur hefðu ekki verið fyrir hendi. Það var gerð grg. fyrir tveimur árum um rafmagnsverðið og greiðslur ÍSALs vegna orkukaupa. Ég tel rétt, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér örlítið úr þessari grg. sem er á rökum byggð, og væri gott fyrir hv. 3. þm. Reykv. að leggja sér á minni það sem þar kemur fram. Meðalverð orkunotenda, þegar þessi grg. var gerð, - það var á árinu 1972, - orkunotenda í Reykjavík var 1.80 kr. kwst., en ÍSAL greiddi þá 26.04 aura á kwst. eða rúmlega 1/7. En þetta er ekki raunhæfur samanburður. Það ber að athuga nánar, að talið er að tilkostnaður á raforku til neytenda skiptist þannig: framleiðslukostnaður 1/3, flutningskostnaður á háspenntri orku og spennustöðvar 1/3 og dreifing til neytenda 1/3. Sé tekið tillit til þeirrar staðreyndar, að ÍSAL tekur við orkunni háspenntri og rekur eigin spennubreyta og dreifingarkerfi, verður ljóst að margfalda má orkuverð það, er ÍSAL greiðir, með 2.35 til þess að fá tölu, er sambærileg má teljast við greiðslur annarra notenda fyrir raforku, og með 1.17 ef samanburður er gerður við heildsöluverð. Er þá gert ráð fyrir að nýtingartíminn sé hliðstæður. En einnig verður að hafa í huga að ÍSAL nýtir aflið, sem fengið er frá Búrfelli, um 8 200 last. á ári, þ.e. nýtingartíminn er nær 94%, en ekki einungis 50% eins og gildir um aðra notendur að meðaltali. Í Reykjavík var meðalnotkun 4 267 klukkustundir árið 1971 eða tæp 49%. Vegna þessa tiltölulega lága nýtingartíma verða almennir notendur að greiða fyrir það afl sem þarf að vera til þess að unnt sé að mæta toppálagi, og er gjaldskráin miðuð við þessa staðreynd. Sé gengið út frá ofangreindum staðreyndum og borið saman verð til ÍSALs og Áburðarverksmiðju ríkisins, en Áburðarverksmiðja ríkisins greiðir sama verð og ÍSAL, annars vegar og heildsöluverð til almenningsveitna að meðtöldu verðjöfnunargjaldi hins vegar, kemur í ljós að ÍSAL og Áburðarverksmiðjan greiða um 40% lægra verð í heildsölu að tiltölu við aðra kaupendur fyrir að hafa til afnota afl sem nemur 1 kwst. í eitt ár. Það ber þó að hafa í huga, að greiðslur ÍSALs fyrir raforku eru miðaðar við Bandaríkjadollar og eru því óháðar gengisbreytingum krónunnar. Stofnkostnaður Búrfellsvirkjunar, 1. og 2. áfanga, ásamt Þórisvatnsmiðlun og Búrfellslinu 2 nam 5 200 millj. kr. Heildargreiðslur ÍSALs fyrir orku á 25 ára tímabili munu nema 6 400 millj. kr. Ef aðrir kaupendur greiddu sama verð og ÍSAT. næmu heildargreiðslur á 25 árum því 10 milljörðum 650 millj. kr. Þessi upphæð nægir til þess að afskrifa áðurgreindan stofnkostnað Búrfellsvirkjunar og skyldra mannvirkja, sem einnig eru að hluta nauðsynleg vegna Sigölduvirkjunar, á 25 árum. Búrfellsvirkjun ætti hins vegar að endast a.m.k. í 75 ár, að talið er af verkfróðum mönnum. Ég held, að það sé erfitt að hrekja það sem hér hefur verið sagt, og hygg ég, að hv. 3. þm. Reykv. hefði gott af því að kynna sér það sem hér er um að ræða. Ég vil trúa því, að hv. þm. vilji hafa það sem sannara reynist, að hann vilji nú gera upp hug sinn og sannfæra sig um að það, sem hann hefur áður haldið fram, sé ekki á rökum byggt, að hann átti sig nú á því, að það er ekki satt sem hann hefur sagt um álsamninginn og greiðslur álverksmiðjunnar til íslendinga. Það er ekki rétt, að samningurinn við álverksmiðjuna sé slæmur fyrir Ísland, heldur miklu fremur er hann mjög góður fyrir Ísland og gefur þjóðarbúinu miklar tekjur og vaxandi. Ég tel ekki, hæstv. forseti, ástæðu til að hafa þetta miklu fleiri orð að sinni. Auðvitað gefst tækifæri til þess að ræða þetta mál frekar hér í þessari hv. deild. En hvað skal gera til þess að flýta nýtingu innlendra orkugjafa, til þess að flýta framkvæmdum á því sem allir eru sammála um að þurfi að gera? Það þarf vitanlega að semja áætlanir. Það þarf að verja miklu fé til rannsókna til þess að ekki sé ráðist í dýrar framkvæmdir nema að þrautathuguðu máli. Það þarf að gera sér grein fyrir því, hvað er hagkvæmast bæði með jarðhitann og fallvötnin. Við íslendingar ráðum yfir þessum auðlindum og við ætlum ekki að afsala okkur þeim til annarra. En ég tel að það hljóti að vera hagkvæmt að semja við erlenda aðila um ýmis atriði þessa máls, til þess að við getum nýtt þetta sem fyrst og á sem hagkvæmastan hátt. Við getum samið við erlenda aðila án þess að afsala okkur nokkrum réttindum og án þess að skaða þjóðfélagið á nokkurn hátt, en með því mætti tryggja þjóðinni hagnað á tiltölulega stuttum tíma. Ég skal ekki segja hvernig fer um samninga við Union Garbide, en ég get trúað því að það verði lagt fram frv. á hv. Alþingi um málið, og reynir þá á hvaða viðtökur það frv. fær. Verði það frv. samþ., þá kallar það á virkjun strax í framhaldi af Sigölduvirkjun. Það gerir fært að beisla fljótt vatnsafl sem nú er ónotað. Það verður til þess að koma nýrri stoð undir atvinnulífið, og það verður til þess að auka fjármagn og afrakstur af þjóðarbúinu. En það má segja, að þótt Union Carbide komi hér með verksmiðju, þá sé það ekki nema örlítill þáttur í þessu máli. En segja má að mikla nauðsyn beri til að virkja fljótt þar sem orkuna vantar, eins og á Norður- og Austurlandi. Hæstv. iðnrh. varð fyrir svörum hér í gær og gaf greinargóðar upplýsingar um, að hverju er verið að vinna í orkumálum, m.a. það, að Kröfluvirkjun muni komast fyrr í gagnið en búist var við, og er það út af fyrir sig mjög gott. Í dag var frv. um Bessastaðaárvirkjun sent úr þessari deild til hv. Ed. Enn vantar miklar rannsóknir til þess að unnt sé að ákveða að virkja í Bessastaðaá. En ef vonir manna rætast, þá er það byrjun á stórvirkjun á Austurlandi. Hæstv. ríkisstj. er búin að gera ráðstafanir til að kaupa stóran jarðbor, gufubor, til þess að geta flýtt fyrir jarðborunum og hitaveituframkvæmdum. Þessi bor kemur að vísu ekki til landsins strax vegna þess hversu afgreiðslutími er langur. En vonir standa til að það taki ekki meira en eitt ár eða eitt og hálft ár að fá þennan bor sem er mjög stórvirkur þegar hann kemur. Ég geri ráð fyrir því að það sé ekki rétt að ég eyði lengri tíma að þessu sinni, þar sem önnur mál bíða sem ætlað er að láta ganga fram fyrir jólahlé. Till. mun koma til iðnn. Nd., þar sem bæði ég og hv. 3. þm. Reykv. eigum sæti, og höfum við þá tækifæri til að taka hana til meðferðar og gerum að sjálfsögðu það sem við teljum heppilegast fyrir málefnið þegar þar að kemur.



Virðulegi forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er staðfesting á brbl. sem sett voru hinn 20. sept. s.l. Þau voru sett vegna þeirrar brýnu nauðsynjar, eins og segir í lögunum, að þá þegar yrðu gerðar ráðstafanir í sjávarútvegi til þess að gengisbreyting sú, sem gerð var 29. ágúst s.l., nægði til þess að tryggja viðunandi rekstrarafkomu sjávarútvegsins og til þess að greiða fyrir ákvörðun nýs fiskverðs frá 1. sept. s.l. að telja. Sjútvn. hv. d. hefur ekki náð samstöðu í þessu máli. Meiri hl. hefur skilað nál. sem að standa 5 nm., en 2 nm. skila séráliti, að ég hygg sinn í hvoru lagi, og eru þau álit væntanleg innan skamms og unnið er að fjölritun þeirra nál. N. ræddi þetta frv. á allmörgum fundum sínum og enn fremur voru allmargir fundir haldnir sameiginlegir með báðum n. hv. deilda. Það var gert til þess sérstaklega að flýta fyrir afgreiðslu málsins, því að nm. er ljós hin knýjandi nauðsyn þess að þetta mál verði að lögum hið allra fyrsta vegna þeirra ástæðna, sem ríkja í sjávarútvegi landsins. Brtt. meiri hl. n. er að finna á þskj. 190 og verður vikið að þeim eftir hendinni í þessari framsögu. Fyrir frv. þessu gerði hæstv. sjútvrh. ítarlega grein við 1. umr. málsins, sem fór fram hinn 11. nóv. s.l., og í frekari umr. um málið sem á eftir fylgdu. Að frv. í heild verður því eigi vikið í þessari framsögu, heldur einvörðungu þeim greinum og þáttum málsins sem brtt. snerta sérstaklega. Þá verður í því sambandi skýrt tekið fram í hverju það samkomulag, sem n. hefur náð við sjútvrn., er fólgið, svo að ekki leiki vafi á hvernig staðið skuli að framkvæmdinni, og er hér sérstaklega átt við ákvæði 9. gr. frv. Í framsögu þessari eru tekin upp ýmis atriði úr grg. sjútvrn. um þetta mál, án þess að vitnað sé til þess sérstaklega í hvert eitt skipti, enda hefur þá meiri hl. n. gert þau orð að sínum, svo að í einn stað kemur niður. 1. brtt. meiri hl n. er við 4. gr. frv., a-lið. Þar er lagt til að útfluttar afurðir lagmetis skuli undanþegnar gjaldi í Olíusjóð. Stefnan í þessu máli var mörkuð með 1. um breyt. á l. nr. 48 frá 26. maí 1972, um Sölustofnun lagmetisiðnaðarins, sem samþ. voru á Alþ. 8. maí 1974. Segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í 2. gr. þeirra laga: „Lagmetisiðnaðurinn fellur undir skilgreiningar laga um iðnrekstur og greiðir iðnlánasjóðsgjald skv. l. nr. 68/1967 með breyt. nr. 19/1968 og nr. 42/1971. Með því skal lagmetisiðnaðurinn að fullu undanþeginn öllum útflutningsgjöldum af niðursoðnum og niðurlögðum sjávarafurðum og söltuðum grásleppuhrognum, sbr. l. nr. 19/1973, um útflutningsgjald af sjávarafurðum, l. nr. 55/1973, um breyt. á l. um Fiskveiðasjóð Íslands, og l. nr. 80/1971, um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins. Þó skulu gjöld, sbr. l. nr. 19/1973, innheimtast til ársloka 1977 og renna í sérstakan sjóð til eflingar lagmetisiðnaðinum og útflutningi hans, skv. 7. gr. þessara laga.“ Þann sama dag, hinn 8. maí 1974, voru samþ. l. um breyt. á l. nr. 68 frá 10. okt. 1967, um Iðnlánasjóð, til samræmis við það sem segir í fyrrgreindum lögum. Þessi brtt. er því í fullu samræmi við fyrri lagasetningar Alþ., og er þess að vænta að engum ágreiningi valdi. Við þetta má bæta því, að lagmetisiðnaðurinn hefur löngum verið nokkurt olnbogabarn, og enda þótt hann njóti hráefnis sem ætti að skara fram úr því sem lagmetisiðnaður annarra landa nýtur, þá er það samt svo, að honum hefur gengið illa lengst af að ná vopnum sínum og löngum átt mjög erfitt uppdráttar. Líka með tilliti til þess er þessi brtt. gerð, að lagmetisiðnaðurinn er undanþeginn greiðslum í Olíusjóð. 2. brtt. er við 5. gr. frv. Þar er vísað til l. nr. 19/1973, um útflutningsgjald af sjávarafurðum, 6. tl. 1. málsgr. 2. gr. þeirra L, sem hljóða svo: „6% gjald af fob-verði greiðist af þorskalýsi, karfalýsi, heilfrystri síld, frystum síldarflökum, frystri loðnu, saltsíld og saltsíldarflökum, söltuðum grásleppuhrognum og öðrum þeim sjávarafurðum, sem eru ekki sérstaklega taldar í þessari grein. Heimilt er að draga frá fob-verðmæti saltsíldar og saltaðra grásleppuhrogna vegna umbúðakostnaðar, 500 kr. fyrir hver 100 kg innihalds" Hér er lagt til að frádráttur vegna umbúðakostnaðar verði 1300 kr. fyrir hver 100 kg innihalds í stað 500 kr. Til rökstuðnings þessari brtt., sem í leiðinni er einnig rökstuðningur fyrir ákv. til brb., merktu rómverskir II, sem gerð er till. um siðast, undir 4. lið brtt., skal vitnað í bréf síldarútvegsnefndar, dags. 19 nóv. s.l. Það segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Söluverð á hausskorinni og slógdreginni sykursíld af stærðarflokknum 300–500 stk. í tunnu eða 6 stk. á kg áætlum vér í dag U.S dollara (Bandaríkjadollara) 110 fob. á tunnu á 100 kg nettó eða ísl. kr. 13013. Útflutningsgjöld af síld þessari nema í dag samtals 14.1% eða 1764 kr. á tunnu. Svo sem kunnugt er hafa svíar síðustu árin keypt síld í allstórum stíl til söltunar í Danmörku þ. á m. af íslenskum skipum, og velja til þess stærstu síldina þannig að hámarksstykkjatala fari ekki yfir 5 eða 6 stk. á kg. Útflutningsgjöld af síld þeirri, sem íslensku skipin landa í Danmörku, eru reiknuð á 14.1% af 3/4 hlutum hráefnisverðs. Meðalsöluverð íslenskra skipa á ferskri síld í Danmörku á yfirstandandi vertíð eru ísl. kr. 29.21 á kg fyrir tímabilið sem tekið er frá 7. maí til 9. nóv. Til að framleiða eina tunnu af hausskorinni og slógdreginni síld þarf 146 kg af fersksíld. Hafi svíar fengið síldina á framangreindu meðalsöluverði hafa útflutningsgjöldin til þeirra af hverri tunnu numið 451 kr., en þegar flutt er út héðan, eins og áður segir, 1764 kr. Sé gert ráð fyrir að meðalsöluverð til söltunar í Danmörku hafi numið t.d. 40 kr. á kg, sem er mjög vafasamt þó, yrðu öll útflutningsgjöldin á tunnu ekki nema 618 kr. ísl. Með því að leggja margfalt hærri útflutningsgjöld á síld, sem söltuð er hér heima, en síld, sem lögð er á land til söltunar í Danmörku, vinna íslensk stjórnvöld að því að flytja þennan atvinnuveg úr landi og gera hlut íslendinga erfiðari í samkeppninni um markaðinn.“ Þess er að vænta að hv. þm. sjái í hendi sér sanngirni þessarar tillögugerðar n. um breyt. á 5. gr. frv. og tillögugerðar varðandi setningu ákv. til brb., þar sem segir að heimilt skuli að endurgreiða útflutningsgjöld skv. l. nr. 19/1973 af saltsíld og saltsíldarflökum sem framleidd eru á árinu 1974. Í þriðja lagi gerir meiri hl. n. ítarlegar till. um ákvæði 9. gr. frv. sem fjallar um ráðstöfun gengishagnaðar. Er öllum nm. ljóst að hér er um vandasamt verk að tefla. Í þessum atriðum verður aldrei gert svo að öllum líki. Eftir ítarlegar umr. og athuganir eru niðurstöður meiri hl. n. varðandi innihald og útlistun 9. gr. frv. sem hér segir: „9. gr. um ráðstöfun gengishagnaðarsjóðs frá og með a-lið orðist eins og hér greinir: a. Til að greiða hluta gengistaps vegna erlendra skulda eigenda fiskiskipa 600 millj. kr. Sjútvrn. er heimilt að ráðstafa allt að 400 millj. kr. af þessari fjárhæð til lánveitinga í sjávarútvegi til 2–3 ára til að bæta lausafjárstöðu fyrirtækja. b. Óafturkræft framlag til bátaflotans vegna rekstrarerfiðleika á árinu 1974 til 15. sept. 250 millj. kr. c. Óafturkræft framlag til skuttogara til að bæta rekstrarafkomu þeirra 230 millj. kr. d. Til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins til greiðslu verðbóta vegna fiskmjöls annars en loðnumjöls, sem framleitt var á tímabilinu 1. jan. til 31. ágúst 1974, enda komi allt fiskmjöl til verðjöfnunar í deild fyrir afurðir síldar- og fiskimjölsverksmiðja 50 millj. kr. e. Til að verðbæta lífeyrisgreiðslur aldraðra sem fá greiddan lífeyri úr lífeyrissjóði sjómanna 15 millj. kr. f. Til orlofshúsa sjómannasamtakanna 11 millj.kr. g. Eftirstöðvar til ráðstöfunar skv.nánari ákvörðun sjútvrn.“ - sem skv. útreikningum nú má gera ráð fyrir að nemi um 75 millj. kr. Síðan segir: „ Sjútvrn. setur nánari reglur um framkvæmd þessarar greinar og greiðslutíma framlaga.“ Nauðsynlegt er að kryfja hvern lið þessarar greinar til mergjar og skýra sem best þá tilhögun, sem viðhafa skal í þessu sambandi í framkvæmdinni. 1. málsgr. a-liðar 9. gr. fjallar um að greiða hluta gengistaps vegna erlendra skulda eigenda fiskiskipa. Lagt er til að stofnaður verði sérstakur reikningur fyrir hvert skip hjá Stofnfjársjóði fiskiskipa sem skulda erlend lán. Þeirri fjárhæð, sem ávísað yrði á hvern reikning, yrði skipt í 3 hluta til að aðstoða viðkomandi útgerðir við að standa í skilum með afborganir og vexti við Fiskveiðasjóð, Ríkisábyrgðasjóð og Byggðasjóð næstu 3 árin. Verði inneign á þessum reikningi þegar viðkomandi útgerð hefur greitt sína árlegu afborgun eða tvær 6 mánaða afborganir skal greiða mismuninn út af reikningnum til útgerðarinnar. Sjútvrn. hefur gert útreikninga á gengistapi einstakra skulda frá 1. jan. til 29. ágúst annars vegar og vegna gengisbreyt. 29. ágúst hins vegar og eru samandregnar niðurstöður þessar í millj. kr. frá 1. jan. til gengisfellingarinnar og síðan frá því að gengisfellingin var gerð, og þá kemur þetta þannig út hvað gengistapið hafði orðið: Fram til gengisfellingar vegna minni skuttogara 568 millj., vegna gengisbreyt. 782 millj. Í öðru lagi vegna stærri skuttogara fram til gengisbreyt. 375 millj., vegna gengisbreyt. 482 millj. kr. hækkun. Í þriðja lagi vegna annarra skipakaupa 195 millj. fram til 29/8, en vegna gengisbreyt. 212 millj. Í fjórða lagi vegna breytinga á skipum 30 millj. fram að gengisbreyt. og 47 millj. vegna hennar. Samtals gengistap fram að gengisfellingu 1 milljarður 168 millj. kr., en vegna gengisbreyt. 1 milljarður 523 millj. kr. Lauslegir útreikningar sýna, að árlegar afborganir af samningsbundnum skuldum erlendis vegna skipakaupa og breytinga muni verða um 1150–1200 millj. kr. næstu 3 árin, miðað við þá samninga, sem gerðir höfðu verið þegar gengisbreyt. var gerð 29. ágúst s.l. Lagt er til, að 604 millj. kr. verði ráðstafað úr gengishagnaðarsjóði til að bæta gengistapið. Þar af verði 200 millj. kr. greiddar inn á hina sérstöku reikninga hjá Stofnfjársjóði fiskiskipa, en þær 400 millj. kr., sem lagt er til að verði lánaðar til sjávarútvegsins, fari við endurgreiðslu inn á þessa sérstöku reikninga sem áður greinir. Lagt er til, að við skiptingu fjárhæðar milli einstakra skipa verði miðað við hlutfallstölu hverrar skuldar af heildarskuldinni eins og hún var 29. ágúst s.l. Í þeim tilvikum þegar útgerðir hafa samið um smíði erlendis fyrir 29. ágúst s.l., en ekki greitt að fullu þau 20% kaupverðsins, sem greiða skal á smiðatímanum, skulu gengisbætur vegna þessa hluta kaupverðsins greiddar strax út ef útgerðin hefur nú þegar staðið skil á fjárhæðinni eða hluta hennar, annars um leið og viðkomandi yfirfærsla á sér stað. Í 2. málsgr. a-liðar 9. gr. er fjallað um að 400 millj. kr. verði lánaðar til sjávarútvegsins til skamms tíma til að bæta lausafjárstöðu hans. Gert er ráð fyrir að við endurgreiðslu renni þessi fjárhæð til Stofnfjársjóðs fiskiskipa og inn á hina sérstöku reikninga þeirra skipa sem erlend lán hvíla á og greint var frá hér að framan. Fram fer könnun á fjárhagsstöðu veiða og vinnslu og liggur ljóst fyrir að fyrirtæki geta ekki vænst fyrrgreindrar fyrirgreiðslu nema þau hafi skilað viðskiptabönkum sínum reikningsuppgjöri sem krafist er vegna könnunarinnar. Nauðsynlegt er að leggja ríka áherslu á, einnig vegna b- og c-liðar þessarar gr., að til þess að viðkomandi aðilar geti vænst fyrirgreiðslu úr gengishagnaðarsjóði er það skilyrði sett að þeir skili reikningsuppgjöri til viðskiptabanka og/eða fullnægjandi skýrslum til Aflatryggingasjóðs. Í b-lið 3. brtt. á þskj. 190 er fjallað um óafturkræft framlag til bátaflotans vegna rekstrarerfiðleika á árinu 1974, frá ársbyrjun og til 15. sept. s.l., tvö tryggingartímabil, frá 1. jan. til 15. maí og frá 15. maí, sumarvertíðin, til 15. sept. Lagt er til, að 254 millj. kr. af gengishagnaðarsjóði verði ráðstafað nú þegar sem óafturkræfu framlagi til bátaflotans vegna rekstrarerfiðleika sem skapast hafa á þessu ári. Lagt er til, að ákveðnum aðila, t.d. Aflatryggingasjóði, verði falið að annast þessar greiðslur eftir ákvörðun rn. í hverju einstöku tilfelli og geti rn. ákveðið, ef það telur þess þörf, að einstakar greiðslur fari beint til lánardrottna einstakra útgerða. Sjútvrn. vinnur nú að samningu reglna varðandi skiptingu þessarar fjárhæðar og er þar stuðst við upplýsingar frá Aflatryggingarsjóði um einstaka báta á tímabilinu frá 1. jan. til 15. sept. í ár. Úthlutunarreglur fjárhæðarinnar verði þessar: 100 millj. kr. verði skipt eftir úthaldsdögum einvörðungu, og er í þessu atriði gengið alveg sérstaklega til móts við óskir Landssambands ísl. útvegsmanna og aðalfundar þess, sem setti fram eindregna kröfu um að skiptingin á þessum 250 millj. yrði jöfn að því leyti að það yrðu 125 miðað við úthaldsdaga einvörðungu og 125 eftir hinni reglunni sem ég vík nú að, en hún er sú að 150 millj. kr. eða 60% af þessari fjárhæð verði skipt þannig, að tekið verði tillit til úthaldsdaga, áhafnarfjölda, aflamagns og þeirra lágmarkstekna sem skip þarf að hafa til að geta greitt kauptryggingu. Gert er ráð fyrir að fyrir hvern stærðarflokk báta, miðað við hin ýmsu veiðarfæri, verði greidd sem hámark ákveðin hundraðstala af kostnaði á úthaldsdag, þannig að bátar, sem aflað hafa sæmilega eða vel, fái ýmist lægri greiðslur en þeir, sem hafa aflað illa, eða engar. Þetta er eftir seinni aðferðinni. Til jöfnunar til einstakra báta eru bætur Aflatryggingasjóðs dregnar frá útreiknaðri fyrirgreiðslufjárhæð til einstakra skipa. Hluta fyrrgreindra 250 millj. kr. er ætlað að renna til þeirra útgerða og mundi þá í þessu tilfelli takast af báðum þáttum og þá í þeim hlutföllum sem fjárhæðinni allri er skipt í til þeirra útgerða, sem orðið hafa fyrir óhöppum á þessu tímabili, og yrði hvert einstakt tilfelli rannsakað og metið sérstaklega. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að hér mun vera um tiltölulega afar fá tilfelli að tefla, þannig að þetta ríður engan baggamun í sambandi við heildarfjármagnið. Gert er ráð fyrir aðallega að ákvæðin skuli ná til báta niður að 24 smálestum að stærð og miðað sé við 40 lestir sem lágmarksafla á hvoru veiðitímabili um sig. Er þó ákveðið að mela sérstaklega ástæður minni báta allt niður í 12 smálestir og gera þeim einnig skil eftir því sem sanngjarnt verður talið. Í c-lið 3. brtt. á þskj. 190 er fjallað um óafturkræft framlag til skuttogara til að bæta rekstrarafkomu þeirra. Nú þegar hafa 142 millj. kr. verið fengnar að láni úr gengishagnaðarsjóði frá 1972 til að bæta rekstrarafkomu skuttogara á þessu ári og var við ákvörðun bóta miðað við úthaldsdaga skipanna fyrstu 6 mán. ársins. Lagt er til að tilsvarandi fyrirgreiðsla verði veitt fyrir síðari hluta ársins og yrði þá heildarframlagið um 230 millj. kr. Í dag eru komnir til landsins 17 skuttogarar af stærri gerð, þ.e.a.s. 500 brúttólestir eða meira, og 34 skuttogarar af minni gerð, undir 500 brúttósmálestum. Stærri skuttogarar hafa fengið bætur úr Aflatryggingasjóði en sjóðurinn hefur ekki verið bótaskyldur gagnvart minni skuttogurunum, a.m.k. ekki enn sem komið er. Í d-lið 9. gr. er till. um greiðslur til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins til greiðslu verðbóta vegna fiskmjöls, annars en loðnumjöls, eins og þar segir. Miklir rekstrarerfiðleikar hafa skapast á þessu ári hjá fiskmjölsverksmiðjunum vegna vinnslu fiskmjöls, þar sem þessir aðilar eiga ekki aðild að Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins og fá þar af leiðandi engar bætur frá honum vegna þess verðfalls sem orðið hefur á þessu ári. Lagt er til. að 50 millj. kr. af gengishagnaðarsjóði verði ráðstafað sem óafturkræfu framlagi til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins til greiðslu verðbóta vegna fiskmjöls sem framleitt var á tímabilinu frá 1. jan. til 31 ágúst 1974, enda komi fiskmjöl inn í deild fyrir afurðir síldar og fiskmjölsverksmiðja. Í c-lið 3. brtt. við 9. gr. frv. er tillaga um að verja 15 millj. kr. til að verðbæta lífeyrisgreiðslur aldraðra sjómanna. Verða þær verðbætur greiddar skv. nánari ákvörðun stjórnar lífeyrissjóðs sjómanna. Í f-lið er fjallað um 11 millj. kr. framlag til orlofsheimila sjómannasamtakanna. Lagt er til að sjútvrh. ráðstafi því fé að fengnum till. Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Sjómannasambands Íslands. Varðandi þessa tvo liði, e- og f- lið, hafði hv. 8. þm. Reykv. (PS) forgöngu um það mál við góðar undirtektir hæstv. sjútvrh. og er báðum mikil sæmd af. Áætlað er að skv. fyrrgreindum greiðslum, sem ég nú hef rakið, mundu eftirstöðvar gengishagnaðar verða um 75 millj. kr., - ég vil þó leggja áherslu á að allt eru þetta áætlunartölur, - sem ráðstafað yrði skv. till. í g-lið, að því viðbættu að haft verði samráð við formenn sjútvn. beggja deilda Alþ. um ráðstöfunina þegar þar að kemur og nm. þannig gefinn kostur á að fylgjast með málinu. Síðan er í till., eins og 9. gr. kemur til með að hljóða, að sjálfsögðu gert ráð fyrir að rn. kveði nánar á um framkvæmd 9. gr. með reglugerð. Áður hefur verið vikið að nýju ákv. til brb., þar sem lagt er til að heimilt sé að endurgreiða útflutningsgjald af saltsíld og saltsíldarflökum sem framleidd eru á árinu 1974. Ekki eru tök á að taka dýpra í árinni nú, en málefni síldarútflutnings verða væntanlega tekin til frekari athugunar svo fljótt sem kostur er. Fyrir því er aðeins gert ráð fyrir heimild til endurgreiðslu á þessu vegna framleiðslunnar á árinu 1974 því að ekki vannst nægur tími til þess að athuga þetta mál eins og þörf virðist vera á. Ég vil svo aðeins að lokum geta þess, að sá framkvæmdarammi, sér í lagi við 9. gr. frv., sem ég hef hér skýrt, er sá sem samkomulag hefur náðst um milli meiri hl. sjútvn. hv. d. og sjútvrn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil aðeins staðfesta það sem vitnað hefur verið í sjútvrn. frá hendi frsm. meiri hl. sjútvn., hv. 3. hm. Austf., að allt það sem hann sagði í þeim efnum er rétt og það sem sjútvrn. hefur fallist á. Ég vil einnig bæta því við að allar reglur, sem settar kunna að verða í sambandi við ráðstöfun gengishagnaðarins, mun sjútvrn. setja í fullu samráði við ríkisstj. og með hennar samþykki, þannig að það komi hér fram, að um ráðstöfun á þessu fjármagni verður haft fullt samráð við ríkisstj., jafnframt því sem hv. 3. þm. Austf. lýsti yfir að haft verður samráð við fulltrúa frá sjútvn. beggja d. um þær reglur, því að það er engin ástæða til að það þurfi að fela neitt í sambandi við þær reglur. Það er erfitt að setja margar af þessum reglum og því er rétt að ríkisstj. ein beri ábyrgð á þeim og fulltrúar sjútvn. eða formenn n. eða aðrir þeir sem þeir vilja heldur fela það, að þeir fái einnig að fylgjast með þessu. Þær brtt., sem hér liggja fyrir, ætla ég ekki að ræða neitt frekar, að öðru leyti en því að 2. brtt., sem er flutt til þess að verða við óskum síldarútvegsnefndar, tel ég að sé mjög sanngjörn, að hækka úr 500 kr. í 1300 kr. miðað við kostnað á tunnu. Eins er um e- og f-lið, sem eru ekki úr fyrstu till. sjútvrn. og hv. frsm. lýsti, að ég fyrir mitt leyti er mjög ásáttur og ánægður með þær brtt. báðar. Enn fremur eru ákv. til brb., sem eru einnig til þess að verða við óskum síldarútvegsnefndar hvað snertir endurgreiðslu á útflutningsgjaldi á árunum 1973 og 1974. En ég vil ekki á þessu stigi fallast á að setja reglur fram í tímann fyrir árið 1975. Það mál má taka upp síðar. Það þarfnast miklu frekari undirbúnings og margvíslegra annarra upplýsinga. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég legg mikla áherslu á að þetta mál nái fram að ganga. Það bíða margir eftir ráðstöfun gengishagnaðarins, og eftir því sem lengra líður að Alþ. afgreiði þetta frv. verður biðin orðin óbærilegri fyrir margan þann sem vantar að fá greiðslur til þess að halda eðlilegri útgerð uppi. Ég vænti því að þessi hv. þd. verði við þeim tilmælum að afgreiða þetta mál eins fljótt og kostur er. Það fóru fram allvíðtækar umr. þegar 1. umr. fór fram, og ég vona að þm. geti fallist á þá ósk, vegna þess hvað þetta er orðið aðkallandi, að reyna að hafa ekki mjög langar umr. þannig að málið komist sem fyrst til Ed. til afgreiðslu þar.

Frsm. minni hl. (Garðar Sigurðsson) Hæstv. forseti. Skammur tími hefur verið gefinn til þess fyrir minni hl. að koma frá sér viðunandi nál. Því hefur ekki enn þá verið dreift og ekki heldur þeim brtt., sem við tveir sem myndum minni hl. hv. sjútvn. þessarar d., hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og ég, höfum borið fram. Ég hlýt þess vegna að kynna till. okkar hér og grg. í fyrri hluta minnar tölu, sem verður að vísu ekki mjög löng. Ég vil þó fyrst, áður en ég hef efnisumr. varðandi þetta mál, geta nokkurra atriða í sögu þess frá því það var lagt fyrir hv. Alþingi. Alþ. hóf störf að vísu nokkuð seinna á þessu ári en áður hefur tíðkast, eða í lok okt. En þetta mál er 4. mál þingsins og var lagt fram í upphafi þess. Ekki virtist liggja mikið á að ýta þessu máli af stað í gegnum maskínuna þeirra, sem malað hefur heldur hratt nú upp á síðkastið, flestum þeim til óþæginda sem hafa viljað kynna sér þetta mikilvæga og mikla mál ofan í kjölinn. Ég er í fullkomnum vafa um að allir hv. meðlimir sjútvn. hafi einu sinni haft tækifæri til þess að gera það sem skyldi. Þetta mál var sem sagt lagt fyrst fram á fundi í sjútvn. þann 26. nóv. Þá lá engin efnisleg grg. fyrir frá sjútvrn., aðeins frv. eins og það liggur nú fyrir. Annar fundur var haldinn 12. des. Það var sameiginlegur fundur og eini sameiginlegi fundurinn sem haldinn hefur verið í n., jafnvel þótt hv. þm. Sverrir Hermannsson leyfði sér að halda hinu gagnstæða fram hér áðan, að allmargir fundir hefðu verið haldnir sameiginlega. Einn fundur hefur ekki verið kallaður allmargir hingað til. En á þessum fundi voru gestir n. Einar Ingvarsson, aðstoðarráðh., Jón Arnalds ásamt fleirum. Þessir menn gerðu þá nokkra grein fyrir till. rn., sem voru ákaflega óljósar. Það var nánast rammi um þá hluti sem gera skyldi og engin leið fyrir hvern einstakan nm. að gera sér grein fyrir því hvernig dæmið kæmi raunverulega út, því að engir útreikningar, sem við vitum að rn. hafði látið framkvæma, voru lagðir fram okkur til glöggvunar. Þriðji fundur n. var haldinn 14. des. Á þeim fundi var ekkert hægt að afgreiða, vegna þess að menn höfðu öðrum hnöppum að hneppa sumir hverjir og vegna slæmrar mætingar var engin útkoma úr þeim fundi. Meira að segja hv. þm. Sverrir Hermannsson, sem talaði af miklum ábyrgðarþunga um þetta mál áðan, lét ekki sjá sig, enda var hann þá þegar búinn að fá að vita hvað skuttogararnir fengju í sinn hlut. Á þessum fundi höfðu engar frekari upplýsingar borist þrátt fyrir tilmæli okkar minnihlutamanna í þeim efnum. Þar voru aðeins komnar umsagnir Landssambands ísl. útvegsmanna, sem reyndar voru bornar þangað af form. þeirra samtaka og umsögn Sölusambands ísl. fiskframleiðenda, sem mótmælti mörgum líðum í þessu frv. Og svo að lokum var 4. fundurinn haldinn kl. 8 í morgun og það tilkynnt að málið skyldi afgr., að hve miklu leyti sem menn hefðu þá getað gert sér grein fyrir efni frv. og því hvernig framkvæmd á skiptingu gengishagnaðarins kæmi út. Áður en þessi fundur var haldinn var meira að segja búið að prenta dagskrá þessa fundar í þessari hv. d., þar sem þetta mál hafði verið tekið á dagskrá án þess að nokkur vissi um það hvort unnt væri að koma því áfram. Svona mikill er nú böðulsgangurinn í þessu máli öllu. Ég mun nú víkja að þeim brtt., sem við tveir í minni hl. höfum lagt til, og gera síðan nokkra grein fyrir þeim. Í fyrsta lagi leggjum við til, að 1., 2., 3. og 4. gr. þessa frv. falli niður. Þessar gr. eru í fyrsta lagi um bindingu fiskverðs, í öðru lagi um hækkun til Stofnfjársjóðs fiskiskipa, í þriðja lagi um hækkun til Stofnfjársjóðs fiskiskipa þegar landað er í erlendri höfn, sem nú er hvorki meira né minna en 21%, og í fjórða lagi að olíuvandinn skuli leystur á þann hátt sem þarna greinir. Annað höfuðatriðið í till. minni hl. er varðandi skiptingu gengishagnaðarins, þannig að formáli greinarinnar sé óbreyttur, en stafliðir breytist sem hér segir: 1) a-liður verði svona: Til þess að greiða hluta gengistaps vegna erlendra skulda eigenda fiskiskipa verði varið 600 millj. kr. Fiskveiðasjóði er heimilt að ráðstafa 300 millj. kr. af þessari fjárhæð skv. reglugerð, er hann setur og ráðh. staðfestir, til lánveitinga í sjávarútvegi til 2–3 ára til að bæta lausafjárstöðu fyrirtækja, enda verði krafist öruggra trygginga fyrir þessum lánum. 2) Breyting á b-lið og hann hljóði þá svo: Styrkur til bátaflotans vegna rekstrarerfiðleika á tímabilinu frá 1. jan. til 1. sept. 1974 verði 250 millj. kr. eins og lagt er til í frv., en styrkupphæðinni verði skipt þannig, að 40% hennar verði ráðstafað einvörðungu með tilliti til mannúthaldsdaga og 60% við reglur er Aflatryggingasjóður setur, þar sem tekið verði tillit m.a. til aflamagns og lágmarkstekna sem skipið þarf að hafa til að geta greitt kauptryggingu, enda hafi kaupgreiðslur til sjómanna algeran forgang. Þar sem í upphaflegum till. rn. var gert ráð fyrir takmörkunum á bátastærð, 20 smálestir, settum við inn í þessa brtt. líka svo hljóðandi málsgrein: Allir fiskibátar án tillits til stærðar skulu hljóta styrk samkvæmt ákvæðum þessa stafliðs. 3) Styrkur til skuttogara verði 230 millj. og miðist við fjölda úthaldsdaga. 4) Við leggjum til, þvert ofan í það sem kemur fram í till. meiri hl. um þær 50 millj. sem skammta á fiskmjölsframleiðendum, að til lífeyrissjóðs sjómanna komi 80 millj. kr., m.a. til að verðbæta lífeyrisgreiðslur til aldraðra sjómanna og ekkna skv. reglum er stjórn sjóðsins setur. 5) 20 millj. kr. til sjómannasamtakanna til byggingar orlofshúsa og annarra félagsmála eftir nánari ákvörðun stjórnar samtakanna. Í síðasta lagi að eftirstöðvunum verði ráðstafað með sérstökum lögum af Alþ. síðar, þegar nákvæmari upplýsingar liggja fyrir um stöðu sjávarútvegs og fiskvinnslu. Eins og menn geta heyrt af þessum till. eru þær í veigamiklum atriðum öðruvísi en meiri hl. leggur til. Við viljum fella niður þær greinar sem skerða stórkostlega hlut sjómanna í landinu. Við erum á móti þeirri skoðun hv. þm. Sverris Hermannssonar að vandamál sjávarútvegsins verði eingöngu leyst eða að mestu leyti leyst á kostnað sjómannanna, og er það þvert ofan í það sem hann hefur látið hafa eftir sér á opinberum vettvangi áður. Nál. minni hl. hefur nú verið útbýtt, en vegna þess, hve seint það er fram komið, hef ég kosið að lesa hluta þess, með leyfi forseta: Frv. það, sem hér er lagt fram, er tvíþætt: Annars vegar um ráðstafanir í sjávarútvegi vegna afkomuerfiðleika, sem m.a. hafa skapast vegna gengisfellingar hægri stjórnarinnar, og um ráðstöfun gengishagnaðar. Um fyrra atriðið - ráðstafanir í sjávarútvegi - er það að segja, að þær miðast eingöngu við tilfærslur fjármagns innan atvinnugreinarinnar sjálfrar og þá fyrst og fremst frá launþegunum yfir til atvinnurekendanna. Þannig er gert ráð fyrir því í 2. og 3. gr. frv. að hækka þann hlut, sem tekinn er af óskiptu, mjög verulega og ráðstafa honum til Stofnfjársjóðs fiskiskipa, þ.e.a.s. í þágu atvinnurekenda í útvegi. Með þessu er verið að rýra kjör sjómannastéttarinnar mjög verulega og skerða sjálfan grundvöll frjálsra kjarasamninga þeirra. Sjómannasamtökin hafa harðlega mótmælt þessu gerræði hægri stjórnarinnar og talið það fullnægjandi ástæðu til að segja upp núgildandi kjarasamningum. Minni hl. sjútvn. Nd. lýsir sig samþykkan afstöðu sjómanna til þessara ráðstafana og leggur til að frvgr. verði felldar. Í 1. gr. frv. gerist það í fyrsta skipti, að ráðin eru tekin af Verðlagsráði sjávarútvegsins með því að heimila ekki nema óverulega fiskverðshækkun á sama tíma og reynt var að ná samkomulagi um fiskverðið í Verðlagsráðinu og áður en séð yrði hvort það mundi geta tekist. Þegar þetta gerðist hafði engin hækkun fengist fram á fiskverðinu frá áramótum 1973–1974 og sjómenn því ekki fengið launahækkanir á tímabilinu til samræmis við aðra launþega. Þeim mun tilfinnanlegri hafði þessi seinkun á launabótum til sjómannastéttarinnar orðið, þar sem afli hafði farið rýrnandi, auk þess sem hér var um að ræða ráðstöfun sem kom í veg fyrir það að sjómenn gætu fengið launahækkanir til jafns við aðrar stéttir. Hér er um hættulegt fordæmi að ræða, þ.e.a.s. það fordæmi að ríkisstj. grípur með brbl. inn í atriði frjálsrar samningagerðar launastéttar á meðan sú samningagerð stendur yfir og ekkert bendir til annars en hún hefði getað tekist án afskipta ríkisvaldsins. Með 4. gr. frv. er kostnaði vegna verðhækkana á olíu velt yfir á sjómenn að miklu leyti, vegna þess að þessar tilfærslur fjármuna innan greinarinnar koma í veg fyrir hækkun fiskverðs sem ella hefði getað orðið. Með þessari grein er sjávarútveginum í raun sjálfum gert að standa undir olíuverðshækkuninni og stór hluti þeirrar byrðar lagður á launþegana í atvinnugreininni - sjómennina. Það er ekki ágreiningur við meiri hl. um 5., 6., 7. og 8. gr. frv. Þó vill minni hl. n. benda á nauðsyn þess að vátryggingamál fiskiskipa verði tekin til gagngerðrar endurskoðunar. Um síðari þátt frv. - ráðstöfun gengishagnaðar - er fjallað í 9. gr. frv. Minni hl. n. telur í hæsta máta óeðlilegt að ráðh. verði falið að ráðstafa stórkostlegum upphæðum í lán og styrki að eigin geðþótta. Því leggjum við til á sérstöku þskj. að fastákveðnar reglur verði markaðar í lögum um þessi efni og framkvæmdin falin þeim aðilum sem eðlilegast er að um hana sjái. Einnig telur minni hl. eðlilegt og sjálfsagt að víð úthlutun gengishagnaðar sé miðað við bæði vetrar- og sumarúthald og engar takmarkanir séu settar um stærð þeirra fiskibáta sem fyrirgreiðslnanna geti notið. Minni hl. sjútvn. bendir á að sjómenn eiga tilkall til gengishagnaðarins ekki síður en útgerðarmenn og fiskverkendur. Ekkert tillit er tekið til þessa í frv., enda þar hvergi finnanleg ákvæði um að hluta gengishagnaðarins sé ráðstafað í þágu sjómannanna. Að vísu mun meiri hl. n. leggja fram till. um þetta efni, eins og við heyrðum hér áðan. Þær till. eru greinilega algerar sýndartill., því að aðeins er gert ráð fyrir að verja mjög óverulegum hluta gengishagnaðarins í þágu sjómannastéttarinnar. Minni hl. gerir það að till. sinni á sérstöku þskj., að uppbæturnar í þessum till. meiri hl. verði hækksanngjarna og í fyllsta máta eðlilega lausn að ræða. aðar verulega, og bendir á að þar sé aðeins um Meiri hl. n. mun leggja til að 50 millj. kr. af gengishagnaðinum verði ráðstafað til verðbóta á fiskmjöli, öðru en loðnumjöli. Minni hl. n. sér engin rök mæla með þeirri afgreiðslu. Með þessum orðum lýkur nál. okkar. Um þetta mikilvæga mál, þar sem um er að tefla upphæðir upp á milljarða kr., mætti vissulega halda langa ræðu og reyna að freista þess að hafa með skynsamlegum rökum áhrif á hæstv. núv. sjútvrh. En mér hefur heyrst það nú í haust og sýnst það og fundist af hans málflutningi, að hann kunni ekki mikið að meta hæfilegar röksemdir. Það, sem virðist vera honum efst í huga, eru tilskipanir og valdboð. Ég mun nú aðeins fara lauslega yfir þær till., sem við höfum af rn. hálfu, og sýna mönnum það svart á hvítu hver ætlunin var og er með þeirri aðferð sem nota skal við að úthluta öllu þessu fé. Það kemur að vísu einnig fram á þskj. 190 í brtt. meiri hl., svo að það er nokkuð sama hvort lesið er upphaflega plaggið eða það sem tínt er út úr því í þessar brtt. meiri hl. n. 1. líður þeirra till., sem sjútvrn. gerði, var um að greiða gengistapið með 600 millj. kr., sem er eðlilegt. En síðan kemur sú viðbót, að sjútvrn. sé heimilt að ráðstafa 400 millj. af þessari fjárhæð til þess að lána fyrirtækjum í sjávarútvegi til þess að koma í stað skammtímalána og vanskilaskulda og bráðabirgðalána. Þessi lán átti þó ekki að veita til lengri tíma en 2–3 ára. Ég vil vekja athygli á því, að í þessari gr. er hvergi minnst á neinar reglur, það er ekkert sagt um hvernig eigi að útbýta þessum lánum. Þarna er ekkert minnst á tryggingar. Það er aðeins sagt að hæstv. sjútvrh. eigi að útbýta þessum 400 millj. upp úr vasa sínum og að eigin geðþótta að því er virðist. Næsti liður í till. rn. er stuttur og laggóður, svokallað óafturkræft framlag, sem þýðir styrkur á venjulegu íslensku máli, til bátaflotans vegna rekstrarörðugleika á árinu 1974, 250 millj. kr., og ekki orð um það. Hins vegar er í skýringum gert ráð fyrir því, að rn. eigi líka að útbýta þessum peningum. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir óafturkræfu framlagi til skuttogara, 230 millj. Það er sama upphæð sem við í minni hl. höfðum gert ráð fyrir og höfum ekkert við að athuga annað en það, að við tökum fram í okkar till., að það skuli miðast við úthaldsdaga. Síðan kemur þessi dæmalausi d-liður um að rétta 50 millj. upp í hendurnar á þeim sem hafa framleitt fiskmjöl og greiða verðbætur á fiskmjölið og ekki tekið til loðnumjöls. Þessi fyrirtæki hafa ekki verið á horriminni á undanförnum árum, en haft mikið upp úr sinni framleiðslu. Það vitum við allir sem erum úr sjávarplássum og höfum fylgst með þessu. Þau hafa notað peningana jafnóðum í eyðslu og geysilegar fjárfestingar. En svo þegar hallar undan fæti augnablik, þá á að koma strax til ríkisins og fá hjá því stóra styrki. Þetta leggjum við að sjálfsögðu til að verði fellt niður. Svo er rúsínan, sem menn sjá eiginlega ekki hvort er rúsína eða sveskja, það stendur bara: eftirstöðvar, sem enginn veit hvað eru miklar, til ráðstöfunar samkvæmt nánari ákvörðun sjútvrn. Þar er upptalið. Sjútvrn. á að hafa það í sinni hendi, hvernig á að úthluta þessu fé, sem er engir smápeningar, 1250 millj. kr. Við slík vinnubrögð verður hreint ekki unað. Það er nú svo, að það, sem ég nú þegar hef sagt um þetta mál, ætli kannske að geta nægt. Ég vil samt sem áður fara nokkrum orðum um einstakar greinar sjálfs frv. og skal þar fara fljótt yfir sögu, enda höfum við sagt um það nokkur orð þegar í nál., sem ég las upp hér áðan. Það má öllum vera ljóst, að ákvæði 1. gr. um að heimila ekki meira en 11% hækkun á fiskverði er ákaflega harkaleg árás á kjör sjómanna. Fiskverðið hefur ekki hækkað síðan um áramótin, en allar aðrar launastéttir hafa þó fengið í krónutölu allverulegar hækkanir. Með þessu er greinilega verið að lækka kaup sjómanna, ekki aðeins hlutfallslega, heldur einnig í krónutölu. Þetta hefur verið gert áður, á árunum 1967 og 1968. Þá var hlutur sjómanna rýrður mjög, að vísu með stórkostlegri hækkun á framlagi til Stofnfjársjóðs. En þarna er verið að setja loku fyrir það, að sjómenn geti með hækkuðu fiskverði bætt sín kjör, þótt ekki sé nema að hluta upp í það sem almenningur í landinu hefur fengið, sem þó er vissulega ekki of mikið í þeirri geysilegu dýrtíð sem nú geisar. Ef það væri ekkert annað en þetta, þá væri kannske hægt að sætta sig við það á erfiðleikatímum, eins og virðast alltaf vera þegar þessir herrar eru í stjórn, þó að glæsilega horfi fyrir þeirra augum þegar þeir eru í stjórnarandstöðu og hver af öðrum hleypur upp í stólinn til þess að boða nýja aðferð til að lækka skatta um t.d. eins og 4–5 milljarða. Ef ekki kæmi til annað en þetta, þá væri það kannske sök sér. En í ofanálag kemst það, að afli hefur stórminnkað víða um land. Að meðaltali líklega milli 13 og 15% og á sumum landssvæðum 30–40%. Sjómenn eiga sem sagt að fá kauplækkun í krónum, þegar allt þetta er tekið saman, stórkostlega kauplækkun. Ég er að vísu ekkert undrandi yfir þessu af þessari hæstv. ríkisstj. og síst af þessum hæstv. ráðh., sem mér sýnist ekki mega vera að því að hlusta á þessi mál. Hann er búinn að gefa út sína tilskipun og ætlar síðan að láta sínar leikbrúður afgreiða þetta steinþegjandi og hljóðalaust. Ég er sem sagt ekkert undrandi á því, að þessi hæstv. ráðh. beiti slíkum bolabrögðum í garð sjómannastéttarinnar. Þetta hefur ríkisstj. hægri flokkanna gert áður. En það hafa áreiðanlega fáir hæstv. ráðh. í þessari grein látið sér um munn fara annað eins og hæstv. sjútvrh. gerði við 1. umr. þessa máls hér í þinginu, en þá sagði hæstv. sjútvrh., með leyfi hæstv. forseta, mánudaginn 11. nóv. kl. 14.03 líklega: „Ástæður þessa eru einkum tvær,“ - þ.e.a.s. það á að ganga á hlut sjómanna - „takmarkað svigrúm fiskvinnslunnar, einkum frystingar, til að greiða hærra fiskverð og þörfin á að tryggja samræmi í tekjuþróun stétta í milli, en þá var búist við, sem seinna kom á daginn, að settar yrðu takmarkanir á hækkun taxta og tekna annarra stétta.“ Vissi hæstv. ráðh. ekki að þessar aðrar stéttir, sem hann talaði þarna um, höfðu þá þegar fengið talsvert miklar hækkanir? Þetta þýðir auðvitað ekkert annað en það, þó að það sé sagt í penum orðum, og hann fer vissulega í þessum efnum í kringum kjarna málsins, eins og hans er vandi. Hann segir þarna berum orðum að það megi ekki hækka kaup sjómanna, af því að þeir séu allt of hálaunaðir, þó að öll þjóðin viti hið gagnstæða. Þá hafa flestir tekið eftir því í þessu þjóðfélagi, að það er sífellt verið að auglýsa eftir mönnum á alls kyns fiskibáta, viðast hvar á landinu. Það er aðeins á eina tegund skipa sem ekki virðist vanta tiltakanlega mannskap, og það er einmitt á þá tegund skipa sem getur borgað skást kaup, en á bátaflotanum hafa verið slík vandræði að fá mannskap, svo að ég tali nú ekki um menn með réttindi, að mér er sagt að í Hornafirði sé t.d. ekki nema einn vélstjóri með full réttindi, og svipaða sögu er að segja í mörgum öðrum verstöðvum, t.d. Ísafirði og víðar. Allar þessar auglýsingar eftir mannskap segja ekkert annað en það, að meðan nóg vinna er í landi vilja menn alls ekki fara út á sjó, ósköp einfaldlega vegna þess að þar er kaupið þegar of lágt. Ef menn fást ekki til þess að fara út á sjó, þá verður ekkert gert út. Jafnvel þótt menn geti fundið einhverja hausatölu af óvönum mönnum, þá er flotinn að sjálfsögðu miklu afkastaminni en ella. Það er alveg ljóst, að vandi útgerðarinnar verður ekki leystur með því að lækka kaup sjómanna með þessum bolabrögðum og þjösnaskap. Er ekki hægt að segja annað en þetta boði enn þá meiri og tilfinnanlegri mannaskort á fiskiflotanum. Þessum gr. laganna hefur að sjálfsögðu verið mótmælt af sjómönnum og samtökum þeirra um land allt, og er hætt við því að ekki verði gert mikið út fyrr en reynt hefur verið á það hvort sjómenn geti ekki fengið einhverja leiðréttingu á sínum málum. Í 4. gr. er gert ráð fyrir að setja á sérstakt útflutningsgjald vegna olíukostnaðar. Ef þetta útflutningsgjald hefði ekki verið lagt á, hefði líklega mátt hækka fiskverðið um 12–15%, og tekjur af þessu gjaldi má reikna á ársgrundvelli 1200–1250 millj. kr. og af því hefðu útgerðarmenn fengið a.m.k. 700 millj., en sjómenn rúmar 500 millj. Útgerðarmenn þurfa hvort sem er að borga útgerðinni þennan olíukostnað. En þarna er aðeins því bætt við að láta sjómenn standa undir stórkostlegum hluta af olíuverðinu í landinu. Það er þessi stétt, sem ein allra launastétta í landinu þarf að taka á sig þessa gífurlegu hækkun. Ég vil segja það, að með þessu er höggvið fyrst og skarpast að þeim sem hlífa skyldi. Ég vil nú fara að stytta mál mitt, en kann ekki við annað en víkja örfáum orðum að þeirri dæmalausu 9. gr., þar sem þingnefndin, sem um málið fjallaði, fékk aldrei í rauninni þær upplýsingar sem hún þurfti með. Það, sem við finnum helst að þeirri útgáfu sem lögð hefur verið hér fram af meiri hl. og kynnt var að nokkru af fulltrúum sjútvrn., er að þessum hæstv. ráðh. - hann er horfinn aftur, - er gefið allt að því einræðisvald til þess að ráðskast með góðan milljarð kr. í vösum sinum. Enda hefur hann verið ákaflega kátur og broshýr nú upp á síðkastið, vegna þess að með þessu telur hann sig fullnægja að einhverju leyti þeim einræðistilhneigingum og tilskipanaáráttu sem hann hefur verið haldinn síðan hann settist í þennan ráðherrastól. Það er sem sagt hvergi gert ráð fyrir því, svo að gagn sé að, að reglur séu settar af opinberum aðilum um hvernig ganga eigi frá því að skipta þessum peningum. Það er talað um það á einum stað, að rn. vinni núna að því að útbúa reglur til að skipta þessum fjármunum. En það á að afgr. þetta frá hv. Alþ., áður en Alþ. hefur gefist kostur á að sjá þessar reglur, áður en hv. Alþ. gefst kostur á að sjá hvernig þessir útreikningar eftir þessum ramma koma út fyrir flotann. Ég vil segja það, að þó að mikið liggi kannske á að flýta þessu máli, þá hefði verið hægt að koma þessu áfram miklu fyrr með því að byrja að vinna strax í upphafi þings og alger óhæfa að pína þetta svona áfram á örfáum klukkutímum. Ég vil þó geta þess, áður en ég lýk máli mínu, að þeir rn.- menn með ráðh. í broddi fylkingar hafa verið alveg ófeimnir í því efni að ýta þessu máli gegnum þingið og fá samþykkt á því hjá hv. þm., sem að sjálfsögðu hafa ekki haft tækifæri til að setja sig inn í það án þess að hafa í höndunum nokkrar skýrslur aðrar en hluta af skýrslum frá vetrarvertíðinni. Það er ekki merkilegt sem á á að byggja. Allir vita að bátar, sem stunda sjó á vetrarvertíðinni, róa líka á sumrin, og það er vitað mál að sumarvertíðin hefur komið afar illa út sums staðar á landinu. Ég efast um að við höfum nokkurn tíma fengið eins rýra sumarvertíð og í sumar á Suðurlandi. Þess vegna vil ég leggja á það þunga áherslu að einnig verði tekið tillit til sumarúthaldsins, þ.e.a.s. alls veiðitímabilsins frá áramótum til loka ágústmánaðar.



Virðulegi forseti. Eins og komið hefur glöggt í ljós hér á Alþ. síðustu þingdagana virðist talsvert mikill óróleiki ríkja meðal þm. stjórnarliðsins. Það er ekki aðeins að þeir deili nokkuð fast á sína eigin flokksmenn í ráðherrasætum, eins og gerðist hér í d. í gærkvöld, heldur virðist einnig vera ákaflega erfitt fyrir hæstv. ráðh. að fá þm. stjórnarliðsins til þess að fylgja sér í þeim málum sem þeir leggja áherslu á. Það hefur m.a. glöggt komið í ljós í sambandi við afgreiðslu og meðferð á frv. því sem hér er til umr., frv. til laga um ráðstafanir í sjávarútvegi o.s.frv. Hér er um að ræða 4. mál þessarar hv. d. sem fyrst er að koma til 2. umr. hér í dag. Ástæðan fyrir þessum drætti er ekki sú, að við stjórnarandstæðingar höfum tafið málið í meðförum n., enda hafa, eins og hv. þm. Garðar Sigurðsson tók fram, aðeins verið haldnir fjórir fundir í sjútvn. Nd. um þetta mál. Ástæðan er sú, að svo mikið ósamkomulag hefur verið í stjórnarliðinu um þetta mál, að þeir stjórnarsinnar hafa þurft að halda með sér fjölmarga fundi til þess að reyna að jafna þennan ágreining sinn. Þar hefur oft verið hart deilt og jafnvel skellt hurðum. Hefur þó loks tekist að fá þá stjórnarliða til þess að fallast á að standa með hæstv. sjútvrh. að afgreiðslu þessa máls. Seinna mátti það vart vera ef átti að ljúka afgreiðslu þess fyrir jólafrí. Hins vegar hefur staðið á upplýsingum til okkar stjórnarandstæðinga sem myndum minni hl. sjútvn. Nd. Til dæmis að nefna fengum við ekki fyrr en í gær og svo raunar ekki fyrr en kl. 8 í morgun að vita nákvæmlega um þær breytingar sem stjórnarliðar hygðust gera á þessu máli. Okkur var síðan ætlaður tími frá því að fundi í sjútvn. lauk í morgun á tíunda tímanum og fram undir hádegi að ljúka við að ganga frá nál. okkar, og brtt., eftir að hafa aðeins nokkrum klukkustundum áður fengið að heyra hvernig stjórnarliðar ætluðu sér að afgr. þetta mál. Mér er ljóst að brýna nauðsyn ber til þess að frv. um þessi mál verði samþ. hér á Alþ. áður en þingið fer í jólafrí. Það hefur dregist úr hófi fram að vinna að þessu máli. Það er ekki sök stjórnarandstöðunnar. Ástæðan er sú, að það hefur verið ágreiningur í hópi stjórnarliða, mjög mikill ágreiningur sem erfitt hefur verið að jafna. Þeir hafa sjálfsagt fengið á tilsettum tíma þær upplýsingar sem við fengum ekki fyrr en í morgun, en sem sagt, drátturinn á afgreiðslu er ekki okkar sök, hann er af þeirra völdum. Eins og tekið er fram í nál. okkar hv. þm. Garðars Sigurðssonar, sem skipum minni hl. sjútvn., er í þessu frv. um tvíþætt markmið að ræða. Annars vegar fjallar frv. um ráðstafanir í sjávarútvegi vegna afkomuerfiðleika og hins vegar fjallar frv. um ráðstöfun gengishagnaðar. Ég ætla að fara fyrst nokkrum orðum um fyrra atriðið, þ.e.a.s. ráðstafanir í sjávarútvegi vegna afkomuerfiðleika. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að það er rétt og satt, sem tekið hefur verið fram m.a. af núv. stjórnarflokkum, að sjávarútvegurinn átti við mikla erfiðleika að etja á s.l. ári og á enn. En ekki varð til að bæta úr skák, a.m.k. ekki hjá skuttogaraflotanum, sú gengisfelling sem gerð var af hæstv. ríkisstj. nú í sumar. Eins og fram hefur hér komið varð þessi gengisfelling til þess að mynda gengistap hjá sjávarútveginum, þ.e.a.s. hjá bátaflotanum og togurum, upp á 11/2 milljarð kr. eftir því sem fram kemur í grg. sem sjútvrn. hefur sent okkur nm. Fyrstu ráðstafanir hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum urðu síður en svo til þess að bæta hag sjávarútvegsins. Þær voru til þess fallnar að rýra hann enn meir en verið hafði. Síðan var lagt fram það frv., sem hér er til umr., eða raunar áður sett brbl. sem óskað er eftir staðfestingu á, þar sem vandinn er leystur með þeim hætti að færa til gríðarlega fjármuni innan þessarar einu atvinnugreinar, færa til gríðarmikla fjármuni frá launþegunum í þessum atvinnurekstri og yfir til fyrirtækjanna. Það er eina lausnin sem hæstv. ríkisstj. sér, enda lausn í anda hennar að taka það sem vantar frá launþegunum og færa það yfir til atvinnufyrirtækjanna. Þetta er lausn hægri stjórnar, þetta er lausn þeirrar stjórnar sem nú situr við völd í landinu. Ef víð vikjum að einstökum gr. í þessu frv., þá berum við fyrst niður í 1. gr., þar sem segir svo, að Verðlagsráð sjávarútvegsins skuli eins skjótt og við verður komið o.s.frv. ákveða nýtt lágmarksverð á öllum tegundum sjávarafla, og ákveðið, að þess skuli gætt að hækkun almenns fiskverðs verði að meðaltali ekki meiri en 11% frá því verði sem í gildi var þegar þessi brbl. voru sett. Þegar þessum brbl, er fleygt fram standa mál þannig, að í Verðlagsráði sjávarútvegsins er verið að reyna að semja í frjálsum samningum aðila um hækkun á fiskverði. Þá hafði engin hækkun fiskverðs fengist fram frá áramótunum þar áður, þ.e.a.s. sjómenn voru þá eina launastéttin í landinu, sem engar hækkanir hafði fengið á sínum launum til samræmis við launahækkanir annarra launastétta. Áður en útséð er um það, hvort þessir frjálsu samningar geti tekist, áður en nokkur vísbending er komin fram um það, að þeir muni ekki geta tekist, þá grípur ríkisstj. inn í málið með því að setja brbl. sem fyrirskipa hvernig málíð skuli leyst. Ég sagði við 1. umr. í þessari hv. d. að hér væri verið að gefa hættulegt fordæmi. Ég sagði að þetta væri í fyrsta skipti sem ríkisstj. hefði gripið inn í störf Verðlagsráðs, á meðan Verðlagsráð var að fjalla um fiskverðshækkun, og sett brbl. þess eðlis að taka það vald, sem Verðlagsráði er falið, úr höndum þess. Hér er um hættulegt fordæmi að ræða. Hér er um það fordæmi að ræða, að aðilar vinnumarkaðarins geta búist við því af núv. hæstv. ríkisstj., að þegar þeir eru að fjalla um sín samningamál í frjálsum kjarasamningum, þá grípi hún inn í í miðjum klíðum að nauðsynja- og þarfalausu, skelli á brbl. sem fyrirskipi að svona skuli samið, sem fyrirskipi að frjáls samningsréttur skuli af verkalýðsfélögunum tekinn. Ég lýsti því við 1, umr. þessa máls, hver afstaða sjómannasamtakanna væri til þessara aðgerða, og ég ætla ekki að endurtaka það hér að öðru leyti en því, að ég ætla að minna á að sjómannasamtökin, bæði einstök félög og landssamtök þeirra, hafa harðlega mótmælt þessu gerræði hægri stjórnarinnar. En það eru ekki þeir einir sem hafa mótmælt. Landssamband ísl. útvegsmanna hefur einnig mótmælt þessum afskiptum. Það segir svo í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Í öðru lagi mótmælir stjórn samtakanna lögbindingu fiskverðs. Fiskverð hefur aðeins einu sinni áður verið ákveðið með lögum, þ.e. fyrr á þessu ári, þegar fiskverð var framlengt óbreytt frá 1. júní. Einnig bendir stjórn samtakanna á að eftir 8 mánaða óbreytt fiskverð nægir 11% hámarkshækkun engan veginn til þess að skapa útgerðinni viðunandi rekstrargrundvöll.“ Hæstv. sjútvrh. sagði við 1. umr. hér á Alþ., að hann gleddist yfir því að það væru allir óánægðir með þessar ráðstafanir hans. Það var markmiðið að gera alla óánægða. Það var markmiðið að gera sjómannasamtökin óánægð. Það tókst. Það var markmiðið að gera Landssamband ísl. útvegsmanna óánægt, það tókst líka. Þannig var tilgangi hæstv. ráðh. að fullu náð. Í 2. gr. og 3. gr. er lagt til að staðfest verði sú ráðstöfun hæstv. ráðh. sem fram kom í brbl., að hlutur, sem tekinn er af óskiptum afla og ráðstafað er í þágu útvegsins, skuli hækka verulega. Með þessu móti er enn höggvið í sama knérunninn, enn ráðist að samningum sjómannastéttarinnar, launakjörum sjómanna og lífsafkomu. Hæstv. ráðh. hefur haldið því fram, að með þessu móti hafi ekki verið haggað við frjálsum samningum sjómannastéttarinnar. Það má rétt vera. Hins vegar hefur hæstv. ráðh. vikið sér undan að svara spurningum um það, hvort hana teldi að þetta ákvæði væri ekki til þess fallið að rýra kjör sjómannastéttarinnar. Það er verið að afla tekna í Stofnfjársjóð fiskiskipa, sem á að koma atvinnurekendum í útgerðinni til góða. Þær tekjur eru ekki gripnar úr lausu lofti. Þær tekjur hljóta einhvers staðar að koma, til einhverra eru þær sóttar. Og hvert eru þær sóttar? Þær eru sóttar til launþeganna í útveginum, til sjómannanna. Það eru þeir sem eru látnir borga. Hæstv. núv. sjútvrh. tilheyrir flokki sem segist virða eignarrétt manna umfram flest annað. Hér er um það að ræða, að það er verið að taka réttmæta eign með brbl. af sjómönnum. Hvað er þeim fengið í staðinn? Ekki nokkur skapaður hlutur, ekki neitt. Þarna er raunverulega um eignarnám að ræða án bóta. Þetta kemur fram hjá flokki, sem þykist og segist vera helsti stuðningsmaður eignarréttarins í landinu. Það væri kannske ekki óeðlilegt að sjómenn, sem verða þarna að borga stórfé til fiskiskipaflotans, til útvegsmanna, til fjárfestingarsjóða útvegsmanna, gætu í staðinn gert tilkall til þess að fá einhvern eignarrétt á móti yfir þeim skipum, sem ætlast er til að njóti góðs af þeirra framlagi. Í 4. gr. er enn höggvið í sama knérunn. Þar er rætt um hvernig eigi að standa undir hinum miklu olíuverðshækkunum sem orðið hafa undanfarið. Og hverjir eru látnir borga? Hver er aðstoðin við útveginn, sem verður að taka á sig mjög auknar greiðslubyrgðar? Hún er engin. Utanaðkomandi aðstoð til útvegsins er engin. Þar er aðeins millifært fé frá einni hendi yfir til annarrar, og það sem meira er, samkv. þessum reglum, sem settar eru í 4. gr., er ætlast til þess að sjómennirnir sjálfir taki ákveðinn hluta af þessum greiðslum yfir á sig, vegna þess að ef ákvæði 4. gr. hefðu ekki verið sett, hefði verið möguleiki til þess að hækka fiskverðið, þess hefðu sjómenn notið, þ.e.a.s. þegar sá möguleiki er af þeim tekinn, þá er beinlínis verið að skerða þeirra hlut, verið að skylda þá til þess að standa undir verðhækkun til Olíusjóðs fiskiskipa. Ég tók það fram við 1. umr. þessa máls, að ég teldi mjög varasamt, eins og nú væri komið málum, að hafa hærra útflutningsgjald á útfluttum saltfiski og skreið en af öðrum sjávarafurðum. Ég lýsti því þá yfir, að ég viðurkenndi það vissulega, enda væri það rétt, að þessar tvær vinnslugreinar hefðu skilað og sýnt betri afkomu en aðrar vinnslugreinar sjávarútvegsins. Ég vitnaði til frétta sem borist hafa nýlega, þar sem sagt er eftir könnun, sem gerð hefur verið þar um, að horfurnar í sölumálum þessara tveggja vinnslugreina séu nú mjög slæmar. Sérstök nefnd manna fór til Suður-Ameríku til þess að kanna sölumál þessara greina. Þar kom í ljós að verðfall hafði þegar orðið á þessum afurðum. Ýmsir helstu keppinautar okkar, eins og norðmenn, voru farnir að undirbjóða hver annan, þannig að markaður okkar þar var í hættu. Ég taldi þetta hættulega þróun, sem væri að gerast, og varaði við því að þetta yrði látið haldast óbreytt, b-liðurinn í 4. gr. Hæstv. sjútvrh. svaraði mér þá á þá leið, að þetta væri til vitnis um, hversu lítið ég væri heima í málefnum sjávarútvegsins. Okkur í sjútvn. Nd. barst umsögn frá Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda, þar sem einmitt er tekin sams konar afstaða og varað við sömu þróun og ég gerði í ræðu minni við 1. umr. þessa máls. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Á fundi stjórnar SÍF í gær var samþ. einróma að mótmæla eindregið ákvæðum brbl. frá 20. sept. 1974 um sérstök útflutningsgjöld, þar sem fisksaltendum er gert að greiða 1.5% hærra gjald af saltfiski en greitt er af öðrum sjávarafurðum að undantekinni skreið. Þó að framleiðsla saltfisks sé um stundarsakir hagstæðari en frysting, er augljóst að sækja mun í sama horf með saltfisk eins og aðrar sjávarafurðir. Það er því óeðlilegt að leggja hærra útflutningsgjald á þessa vöru en aðrar sjávarafurðir.“ -  
             Ég tek það fram, eins og kemur fram í nál. og brtt. okkar minnihlutamanna, að við leggjum til að 1., 2., 3., og 4. gr. falli niður. Ég vil koma þeirri ábendingu á framfæri við meiri hl., að takist honum að koma í veg fyrir að þessar brtt. okkar verði samþ., þá held ég að væri rétt fyrir hann að setja viðbótarákvæði í b-lið 4. gr. þess efnis eða eitthvað á þá lund, að ef í ljós komi að söluhorfur varðandi saltfisk og skreið fari versnandi eða verðlag lækkandi, þá fái sjútvrn. heimild til þess að lækka útflutningsgjaldið af fob.- verði útflutts saltfisks og skreiðar niður í 4%. Þessa heimild tel ég að þeir meirihlutamenn ættu að taka til athugunar og ræða þá væntanlega við hæstv. sjútvrh. um hvort ekki væri rétt að setja það inn í frv. Þetta eru þær fjórar gr. frv., sem aðallega lúta að því að færa til tekjur frá launþegunum í atvinnuveginum og yfir til atvinnurekenda. Það er dálitið skemmtilegt til þess að vita, að hv. frsm. meiri hl. sjútvn., hv. þm. Sverrir Hermannsson, var valinn til þess á sjómannadegi í vor að halda ræðu. Ræða þessi var birt í Morgunblaðinu skömmu siðar og gerð góð og rækileg skil. Þá var birt góð mynd af hv. þm. og fimm dálka fyrirsögn, svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Rekstrargrundvöllur togara verður ekki bættur með því að rýra kjör sjómanna,“ segir Sverrir Hermannsson á sjómannadaginn. Ég ætla að leyfa mér að vitna áfram í þessa ágætu ræðu hv. frsm. meiri hl., þar sem hann ræðir þetta mál nokkuð nánar. Eftir að hann hefur fjallað um slæma afkomu í sjávarútvegi, þá segir hann svo, með leyfi forseta: „Nú er svo komið, að heldur við algjörri stöðvun þessara mikilvægu atvinnutækja, og öll er afkoma sjávarútvegs og iðnaðar hans í bráðri hættu. Úrbætur þola enga bið. Hvað er þá til ráða, spyrja menn, fyrst svo er komið fyrir afkomu sjávarútvegsins sem raun ber vitni um? Svarið er: Gerbreytt stefna í ríkisfjármálunum og efnahagsmálum öllum, og mun þá útvegurinn í landinu rétta hlut sinn á auga lifandi bragði.“ Ekki var nú mikill vandinn í vor. Síðan heldur hv. þm. áfram og segir: „Þær raddir hafa heyrst, að ill afkoma skuttogaraútgerðarinnar til dæmis stafi af of góðum kjörum skipverja. Ég vara við slíkum hugsunarhætti. Rekstrargrundvöllur togaraútgerðarinnar verður ekki fundinn með því að rýra kjör sjómanna. Spurningin er aðeins sú, hvort kjör skipverjanna séu í dag nógu góð, svo að óhætt sé að reikna með því að þau geti haldist litið breytt. Önnur afstaða í leit að rekstrargrundvelli er ósanngjörn og mundi enda leiða til ófarnaðar, og þannig hygg ég að hátti til um allar greinar útgerðar.“ Þetta var falleg og þekkileg ræða hjá hv. frsm. meiri hl. sjútvn., sem nú leggur til að Alþ. staðfesti brbl. frá hæstv. sjútvrh. sem hafa það að megininntaki að rýra mjög verulega kjör sjómanna. Eitthvað hefur orðið þess valdandi að hv. þm. hefur snúist hugur frá því í vor. Ég skal ekki fullyrða um hvað það hefur verið, en hans samvisku vegna vil ég mega vona að hann hafi verið í hópi þeirra þm. stjórnarliða sem skelltu nokkrum sinnum hurðum á meðan þeir stjórnarþm. voru að ræða þessi mál í sinum hópi og gátu ekki náð samstöðu eða samkomulagi. Um 5. gr. í frv. þessu höfum við í minni hl. n. engar sérstakar aths. að gera né heldur varðandi þá viðbótartill. eða brtt., sem meiri hl. n. gerir varðandi þessa gr. Við höfum heldur engar aths. að gera varðandi 6., 7. og 8. gr., nema hvað ég vil láta það koma fram, að við teljum í sambandi við 6. gr. að tímabært sé og full ástæða til þess að taka vátryggingamál fiskiskipanna til sérstakrar endurskoðunar, og mun ég ekki fjalla frekar um það mál að þessu sinni. Hitt meginatriði þessa frv. felst í 9. gr. um ráðstöfun gengishagnaðarins. Gengishagnaðurinn er áætlaður vera 1650 millj. kr., þar af koma til úthlutunar samkv. þessari gr. um 1250 millj. kr. Það var ekki fyrr en eftir nokkurn eftirrekstur, sem við minnihlutamenn í sjútvn. fengum að sjá till. um hvernig þessum gengishagnaði skyldi skipt, og það var ekki fyrr en í morgun kl. 8 sem við vissum endanlega hvernig meiri hl. hefði hugsað sér að breyta upphaflegum hugmyndum sjútvrn. Við höfðum því ekki mikinn tíma til þess að taka afstöðu til þessarar brtt., en flytjum þó sjálfir brtt. á þskj. 194 varðandi 9. gr. Í a-lið 9. gr. gerir meiri hl. sjútvn. þá till., að hún orðist svo: „Til þess að greiða hluta gengistaps vegna erlendra skulda eigenda fiskiskipa 600 millj. kr. Sjútvrn. er heimilt að ráðstafa allt að 400 millj. kr. af þessari fjárveitingu til lánveitinga í sjávarútvegi til 2–3 ára til þess að bæta lausafjárstöðu fyrirtækja.“ Það er ekki ágreiningur um upphæðina varðandi þennan a-lið. Í okkar till er lagt til, að hér verði varið af gengishagnaðarsjóðnum 600 millj. kr. Hins vegar teljum við mjög óeðlilegt og varhugavert, að sjútvrn. fái heimild til þess að ráðstafa 2/3 hlutum þessarar fjárhæðar, án þess að fram sé tekið í lögum hvernig á að nota þá heimild og eftir hvaða reglum á að fara. Það er mín skoðun, að ekki sé æskilegt að pólitískir aðilar eins og ráðh. sjái um úthlutun á fjármagni eins og hér um ræðir. Það er æskilegra fyrir þá og það er æskilegra fyrir alla aðila, að þetta verk sé í höndum opinberrar stofnunar, sem eðlilegt er og sjálfsagt að hafi það mál með höndum. Einmitt þess vegna gerum við till. um það í minni hl. n., að ekki sjútvrh., heldur Fiskveiðasjóði verði heimilt að ráðstafa - ekki 400 millj. kr. af þessum 600 millj., heldur 300 millj., skv. reglugerð, er Fiskveiðasjóður sjálfur setur en ráðh. staðfestir. Okkur finnst þetta vera eðlilegur framgangsmáti. Okkur finnst þetta vera eðlilegt greiðslufyrirkomulag. Ég held, að það sé ekki æskilegt, hvorki út frá sjónarmiði hæstv. sjútvrh. né út frá sjónarmiði þeirra sem þessarar fyrirgreiðslu eiga að njóta, að hér sé um pólitíska úthlutun að ræða, eins og alltaf hlýtur að verða ef pólitískur ráðh. á að hafa yfirumsjón með úthlutuninni án þess að honum séu settar í lögum nokkrar sérstakar reglur um það, hvernig með skuli fara. Sumir hv. þm. hafa kallað þær 400 millj. kr., sem brtt. meiri hl. n. fjalla um að ráðh. fái til ráðstöfunar, jólagjöf þingsins til hæstv. sjútvrh. Ég er ansi hræddur um að sú jólagjöf geti reynst honum harla þung í skauti, þegar að því kemur að hann þarf að fara að framkvæma úthlutunina og farið verður að sækja að honum úr ýmsum áttum og þó sérstaklega úr einni átt um það, hvernig eigi að ráðstafa þessu fé. Það er eðlilegra og sjálfsagðara að Fiskveiðasjóður hafi þessar lánveitingar með höndum, - það er eðlilegra og sjálfsagðara að hann hafi það heldur en pólitískur ráðh. Um b-lið í brtt. meiri hl. n. segir svo, að óafturkræft framlag til bátaflotans vegna rekstrarörðugleika á árinu 1974 fram til 15. sept. eigi að vera 250 millj. kr. Það er ekki heldur ágreiningur milli meiri hl. í n. og minni hl. um upphæð þessa framlags. Við viljum einfaldlega ganga hreint til verks og kalla óafturkræft framlag styrk. Hér er um styrk að ræða og þetta skal heita styrkur, við skulum ekki vera að fela það, hvorki fyrir sjálfum okkur né öðrum. Hins vegar viljum við, að það verði bundið í lögum, hvernig þessari styrkupphæð eigi að verða skipt. Við teljum, að þegar Alþ. fjallar um svo stór framlög sem hér um ræðir, þá eigi það í lögum að lýsa yfir vilja sinum um það, hvernig með skuli fara. Þess vegna leggjum víð til. að það verði bundið í lögum að styrkupphæðinni verði skipt þannig, að 40% hennar verði ráðstafað einvörðungu með tilliti til mannúthaldsdaga og 60% miðað við reglur er Aflatryggingasjóður setur. Ég tel að hér sé um að ræða reglur, sem sjútvrn. muni ætla að fara eftir í raun og Landssamband ísl. útvegsmanna geti að sínu leyti samþ. Hins vegar tel ég nauðsynlegt og við í minni hl. n., að þarna liggi ekki aðeins fyrir yfirlýsing ráðh. um hans vilja og hans ætlan, heldur sé Alþ. skylt að binda þetta í lög, eins og við gerum till. um. Einnig tökum við það sérstaklega fram í till. okkar um hvernig b-liður skuli orðast, að við viljum að allir fiskibátar án tillits til stærðar skuli hljóta styrk samkv. ákvæðum þessa stafliðs, það séu ekki útilokaðir smærri bátarnir, sem eins og fram hefur komið eru mjög viða um land ríkasti þátturinn í sjósókn, útgerð og skila hvað mestum afla. Það eru margir smáir staðir úti um landið, sem byggja fyrst og fremst á útgerð smárra báta, undir 20 tonna, og mér finnst það fyrir neðan allar hellur, ef á að ganga fram hjá þessum bátum varðandi ráðstöfun gengishagnaðar eða láta þá sæta öðrum reglum en aðra. Einnig tökum við það sérstaklega fram í b-lið, minnihlutamenn, sem stöndum að flutningi brtt. á þskj. 194, að við viljum að kaupgreiðslur til sjómanna hafi forgang, þegar kemur að því að borga út styrk til bátaflotans, eins og þar er gerð till. um. Það þarf að sjálfsögðu ekki að fara mörgum orðum um þessa kröfu okkar, hún er sjálfsögð. Kaupgreiðslur til manna eiga að hafa forgang undir öllum kringumstæðum hvar sem er, og þegar ríkissjóður eða Alþ. réttara sagt er að staðfesta lög um hvernig ráðstafa skuli gengishagnaði til styrks við útgerð og útgerðarmenn, þá finnst mér og okkur að Alþ. eigi að taka það skýrt fram, að fyrst eigi þessir styrkir að ganga til þess að greiða mönnunum sitt kaup sem þeir kunna að eiga ógreitt. Þá fyrst má fara að gera upp við banka og aðrar lánastofnanir, þegar mannskapurinn hefur fengið sitt. Í e-lið er ekki um efnislegan mismun að ræða á till. okkar minni hl. n. og till. meiri hl. n. Það er aðeins sagt í okkar till. skýrt og skorinort að styrkurinn til skuttogaranna, sem verði 230 millj. kr., miðist við fjölda úthaldsdaga. Hvað varðar d-liðinn í brtt. meiri hl. n. á þskj. 190 um greiðslur að upphæð 50 millj. kr. til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins til greiðslu verðbóta vegna fiskmjöls annars en loðnumjöls er það að segja, að við í minni hl. n. teljum með öllu ástæðulaust að út í þetta sé farið. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að fiskmjölsframleiðendur hafa sýnt eða geta sýnt mjög góða afkomu til þessa árs. Þeir hafa ekki barist í bökkum fram á þetta árið a.m.k. eins og margir aðrir aðilar í útgerð og fiskvinnslu. Það er ekki fyrr en fyrst nú á þessu ári, sem þeir þurfa að taka á sig verulegan skell. Okkur finnst því eðlilegt að ætlast til þess, að þeir hafi haldið einhverju eftir til magra ársins sem þeir fengu á hinum mörgu feitu, svo að ekki sé farið að verja hluta af gengishagnaði til þess að verðbæta þeim tímabundið áfall. Það má vel vera, að það sé rétt að taka fiskmjölið inn í Verðjöfnunarsjóð til verðbóta. En hefði ekki mátt gera það fyrr? Hvers vegna kom ekki krafa eða ósk fram um það á meðan atvinnuvegurinn stóð sig vel. Það er fyrst núna, þegar fer að halla undir fæti fyrir honum, þegar hann má eiga von á peningum, sem hann óskar eftir að fá aðild að sjóðnum. Hann vildi ekki greiða í sjóðinn meðan hann hafði aðstöðu til þess, en hins vegar tekur hann því með þökkum að honum sé greitt úr sjóðnum þegar hann fer að hafa rétt til þess. Við leggjum sem sagt til, að þessi líður, d-liður í brtt. á þskj. 190 falli hreinlega niður. Og þá komum við að síðustu stafliðunum, e, f og g, sem fá þá stafaheitin d, e, f. Það var sagt áðan að það hefði verið mikið afrek unnið þegar tekist hefði að fá til orlofshúsa sjómannasamtaka 11 millj. kr. og til að verðbæta lífeyrisgreiðslur aldraðra 15 millj. kr. Hér var um geysilega mikið afrek að ræða af hv. þm. Pétri Sigurðssyni og ekki minna afrek af hæstv. ráðh. að segja já. Ekki skal ég draga úr því, að það er sjálfsagt töluvert mikið afrek af hverjum sem er að fá ríkisstj. eins og þá sem nú situr að völdum á Íslandi til þess að fallast á að verja einhverju fé til þess að bæta sjómönnum upp þann tekjumissi, sem þeir hafa orðið fyrir. Það er talsvert afrek að fá það fram og fyrir það ber að þakka hv. þm. Pétri Sigurðssyni, enda kom þetta afrek öðrum hv. þm., Sverri Hermannssyni, mjög á óvart og taldi hann sérstaka ástæðu til þess að gleðjast í jólaönnunum yfir því, enda þekkir hann sjálfsagt best til hvers má vænta af núv. ríkisstj. og hvers ekki. Hins vegar gefur það auga leið, að 26 millj. kr. af 1650 millj. kr. gengishagnaði vegna gengisfellingar, 26 millj. af því til sjómanna er ekki stórfé. Það má með réttu segja, að sjómenn eigi tilkall, eigi kröfu til þess að fá með einum eða öðrum hætti til sin hluta þessa gengishagnaðarsjóðs, vegna þess að í raun réttri eiga þeir hluta af honum. Það hefur verið sagt, m.a. á fundum í sjútvn., að það mætti halda því fram að sjómennirnir ættu eða gætu gert tilkall til 1/8 hluta af gengishagnaðarsjóðnum, sem er verulega miklu meiri fjárhæð en þeir hafa fengið með afrekum þeirra hv. þm. Péturs Sigurðssonar og hæstv. sjútvrh. Við teljum rétt í minni hl. sjútvn. að ganga nokkru lengra til móts við sjómannasamtökin en núv. ríkisstj. vill gera. Við leggjum til, að lífeyrissjóðir sjómanna fái 80 millj. kr. m.a. til að verðbæta lífeyrisgreiðslur til aldraðra sjómanna og ekkna skv. reglum er stjórnir sjóðanna setja. Hér er um að ræða fleiri en einn sjóð, vegna þess að sjómenn viða um land eru í blönduðum sjóðum og auðvitað eiga þeir að fá uppbætur eins og aðrir, eða réttara sagt aldraðir sjómenn og ekkjur, sem skv. þessum staflið eiga að fá bætur, eiga að njóta þess hvort heldur þau eru í blönduðum lífeyrissjóðum eða ekki. Auk þess leggjum við til í e-lið, að 20 millj. kr. verði ráðstafað til sjómannasamtakanna til byggingar orlofshúsa og vegna annarra félagsmála eftir nánari ákvörðun stjórnar samtakanna. Hér er um 100 millj. kr. að ræða af gengishagnaði sem nemur 1650 millj. Er það ofætlun Alþ. að leyfa sjómönnunum að njóta 100 millj. kr. af 1650 millj. sem til ráðstöfunar eru? Þetta er mun minni upphæð en þeir eiga rétt og kröfu á að fá. Þetta er að vísu talsvert meiri upphæð en nemur afreki hv. þm. Péturs Sigurðssonar og hæstv. ráðh., en þetta er mun minni upphæð en við í stjórnarandstöðunni hefðum óskað og vonast eftir að geta fengið fram. En það, sem fyrir okkur vakir, er að reyna að fá þá ríkisstj., sem telur það afrek að afhenda sjómönnum 26 millj. kr. af 1650 millj., til þess að samþykkja nokkra hækkun þar á. Að lokum leggjum við til að f-liður 9. gr. orðist svo: „Eftirstöðvunum af gengishagnaðarsjóðnum verði ráðstafað með sérstökum lögum af Alþ. síðar, er nákvæmari upplýsingar liggja fyrir um stöðu sjávarútvegs og fiskvinnslu.“ Þeir meirihlutamenn leggja hins vegar til, að liðurinn orðist þannig, að þessar eftirstöðvar verði til ráðstöfunar skv. nánari ákvörðun sjútvrn. Sem sagt þeir leggja til í 1. staflið 9. gr., að hæstv. sjútvrh. verði afhentar í jólagjöf 400 millj. kr. til útbýtingar, og þeir leggja til í síðasta staflið þessarar gr., að honum verði afhent eitthvað á annað hundrað millj. kr. til útbýtingar sem nýársgjöf, þannig að vel er nú séð fyrir gjöfunum í 9. gr. Jafnóeðlilegt eins og okkur finnst að hæstv. sjútvrh. ráðstafi upp á eindæmi 400 millj. kr. til lánveitinga í sjávarútvegi, jafnóeðlilegt finnst okkur að hann ráðstafi upp á eindæmi þeim eftirstöðvum sem kunna að verða af gengishagnaðarsjóðnum. Það er rétt og satt, sem tekið hefur verið fram hér, að til þess að geta ráðstafað þessum eftirstöðvum verður í fyrsta lagi að sjá hverjar þær muni verða, það er talið að þær muni örugglega verða einhverjar, og í öðru lagi verða að fást nákvæmari upplýsingar um stöðu sjávarútvegs og fiskvinnslu en tiltækar eru í dag. Hins vegar er algjör óþarfi af Alþ., þó að þessar upplýsingar liggi ekki fyrir, að afhenda sjútvrh. öll völd um það, hvernig með skuli farið. Alþ. getur ráðstafað þessu sjálft þegar upplýsingar liggja fyrir. Við erum hér til að ráðstafa fjármunum eins og þessum, og við eigum að gera það. Okkur ber hrein skylda til þess. Það er ekki æskilegt, eins og ég tók fram áðan, að pólitískir aðilar eins og ráðh. séu of mikið með puttana í lánveitingum og úthlutunum fjármuna út um hvippinn og hvappinn. Til þess eru aðrar stofnanir, sem vinna slík verk hér í þjóðfélaginu, miklu færari og miklu eðlilegra að til þeirra sé leitað í því sambandi.

Guðlaugur Gíslason Hæstv. forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, hefur verið lengur til meðferðar hjá hv. sjútvn. en æskilegt hefði verið. Stafar það ekki af því að efnislegur ágreiningur hafi verið um málið, þar sem meiri hl. n. var alveg sammála um nauðsyn þeirra ráðstafana sem frv. gerir ráð fyrir til aðstoðar við sjávarútveginn, bátaflotann, togarana og fiskvinnsluna. Einnig var meiri hl. n. sammála um þær brtt., sem fluttar eru á þskj. 190, að því er varðar lagmetisiðnað, útflutningsgjald af saltsíld, framlögum til lífeyris- og byggingarsjóða sjómannasamtakanna o.fl. Hins vegar voru skiptar skoðanir um framkvæmd einstakra líða í brtt. meiri hl. n. og þá sérstaklega eftir hvaða reglum hið óafturkræfa 250 millj. kr. framlag til bátaflotans yrði greitt. Landsamband ísl. útvegsmanna hafði á fundi sínum, sem haldinn var á Akureyri dagana 27.–29. f.m., gert um þetta ályktun sem samþ. var samhljóða, en ályktun Landsambandsins hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalfundur LÍÚ 1974 samþykkir í tilefni af ummælum sjútvrh. á fundinum um greiðslu bóta til bátaútvegsins að upphæð 250 millj. kr., að bæturnar verði að helmingi miðaðar við úthald og að helmingi við aflabrest.“ Ég og reyndar fleiri úr sjútvn. Alþ. höfum haldið fast við það á fundum n., að taka bæri verulegt tillit til óska heildarsamtaka útgerðarmanna hvað þetta atriði snertir. Okkur er alveg ljóst að hér er um mjög flókið og vandasamt mál að ræða og sennilega útilokað að finna lausn eða setja reglur sem allir aðilar gætu orðið sammála um. En við höldum því fram, að telja verði að samtök útgerðarinnar þekki allar aðstæður betur en nokkur annar aðili og tillaga þeirra sé líklegust til að komast sem næst því marki sem flestir viðkomandi aðilar gætu sætt sig við. En um þetta voru skiptar skoðanir í n., og fór nokkur tími í að jafna þann ágreining. Það endaði þó með því, eins og fram kom í ræðu hv. frsm. meiri hl. n., að tekið var að verulegu leyti tillit til tillagna LÍÚ, þar sem nú er lagt til að 100 millj. af 250 millj. kr. framlagi til bátaflotans verði greiddar miðað við úthaldsdaga, en afgangurinn, 150 millj., skiptist eftir reglum miðað við aflamagn. Einnig urðu í n. nokkrar umr. um, hvort veita ætti þær 600 millj. kr. skv. a-lið brtt. meiri hl. n. sem óafturkræft framlag eða sem lán með veði í víðkomandi skipum og þá vaxta- og afborganalaust um tiltekið árabil. Því er ekki að neita, að þetta er mjög mikið álitamál, þar sem liggur ljóst fyrir að vegna gengislækkunar verður um verulega verðmætaaukningu að ræða hjá eigendum umræddra skipa, auk þess sem byggingarkostnaður skipa hefur af öðrum ástæðum hækkað verulega síðan flest þau skip, sem hér eiga hlut að máli, voru byggð. En um þetta var engin ályktun gerð af meiri hl. sjútvn. Ég mun nú, hæstv. forseti, ekki ræða efnislega meira um frv. að svo stöddu. Hins vegar tel ég eðlilegt og sjálfsagt, að málefni sjávarútvegsins séu rædd í sambandi við það frv. sem hér liggur fyrir, bæði veiðarnar sjálfar og fjárhagsafkoma og fjárhagsaðstaða þeirra skipa sem veiðarnar stunda. Í viðtali, sem hæstv. sjútvrh. átti við Morgunblaðið 14. þ. m., greinir hann frá því, að heildarafli á Íslandsmiðum, þ.e.a.s. afli, sem fenginn er bæði innan og utan 50 míIna markanna, hafi minnkað úr 820 þús. tonnum í 678 þús. tonn árið 1973 eða um rösklega 140 þús. tonn. Stafar þetta að nokkru leyti af minnkandi afla erlendra skipa eftir útfærslu landhelginnar, en þó enn frekar af minnkandi afla íslendinga þrátt fyrir stóraukna sókn með tilkomu hinna nýju togara sem keyptir hafa verið til landsins á undanförnum árum. Afli bátaflotans minnkaði á þessu árabili, þ.e. frá árinu 1970 til 1973, um rúmlega 100 þús. tonn, en aukinn afli togaraflotans náði hvergi nærri að bæta það upp, þar sem heildaraflinn var árið 1973 um 76 þús. tonnum lægri en hann var árið 1970. Verður ekki annað sagt en hér sé um mjög uggvænlega þróun að ræða og kannske enn uggvænlegri ef tekið er tillit þeirra aðferða sem nú er beitt við veiðarnar. Á ég þar við hina stórauknu sókn skuttogaranna, sem í allt of ríkum mæli byggja afkomu sína á smáfiskveiðum, sérstaklega hinir smærri togarar. Í Morgunblaðinu s.l. sunnudag birtust svör allmargra aðila við spurningum blaðsins þess efnis, hvort smáfiskadráp íslendinga hafi aukist. Svörin voru mjög misjöfn sem vænta mátti og fóru sjáanlega nokkuð eftir því hvaða aðstöðu hver og einn var í, sem svaraði blaðinu þessari ákveðnu spurningu. Svar eins aðila vakti þó sérstaklega athygli mína, en það var svar Guðmundar Í. Guðmundssonar skipstjóra á Ljósafelli, en það er togskip af minni gerð skuttogaranna, en hann segir m.a. orðrétt, eftir því sem blaðið greinir frá, með leyfi forseta: „T.d. núna í gærkvöld (þriðjudagskvöld 26. nóv.) voru yfir 30 bretar úti af Langanesinu. Ég tók þarna þrjú höl, og get ekki sagt að það hafi verið hægt að hirða neitt af því. Þetta var bara rusl. Við vorum þarna þrír íslendingar, Ljósafellið, Barði og Hólmatindur, og við fórum. Bretarnir og tveir færeyingar voru eftir, svo að þeir telja sig líklega geta nýtt þetta rusl. Þeir voru þarna vítt og breitt frá ? 6 mílum út í 33 mílur út af Langanesi.“ Svo sannarlega ætti þetta stutta viðtal við þennan skipstjóra að opna hv. alþm. sýn inn í það sem nú er að gerast á miðunum kringum Ísland, jafnframt innan sem utan 50 mílna markanna. Þetta svæði, sem hér um ræðir, svæðið út af Norðausturlandi, er af öllum sérfróðum mönnum, bæði innlendum og erlendum, talið vera helstu uppeldisstöðvar ungfisks hér við land. Þegar íslensk fiskiskip reyna veiðarnar þarna fá þau svo mikið rusl, þ.e.a.s. svo smáan fisk, að menn neyðast til þess að hætta veiðum, vegna þess að fiskurinn er neðan við þau stærðarmörk sem leyfilegt er að landa til vinnslu. En bretar og aðrir erlendir aðilar geta í fullum rétti skv. samningum við íslensk stjórnvöld stundað þarna vægðarlaust smáfiskadráp þann tíma sem svæðið er þeim opið. Samningarnir við breta heimila þeim veiðar á þessu svæði um 4 mánaða tímabil norðan Langaness og 8 mánaða tímabil út af Langanesi og sunnan þess. Þegar bretar eru búnir að fylla skip sín, kannske með 150 tonnum af þessum smáfiski, sem íslenskir skipstjórnarmenn kalla rusl. er óhætt að fimm- til tifalda þá tölu ef bera á hana saman við tonnafjölda fullþroska eða fullvaxins fisks, ef gengið er út frá sömu fiskatölu. Þetta merkir að hver 150 tonna farmur sem bretar veiða af slíkum smáfiski samsvarar 750–1500 tonnum af fullþroska fiski. Það er því vægast sagt mjög villandi þegar verið er að tala um að bretar t.d. veiði aðeins um 140 þús. tonn hér við land eftir að samningarnir voru gerðir við þá. Þetta dæmi, sem ég hef hér nefnt, ætti að færa okkur heim sanninn um tvennt eða öllu frekar um þrennt: Í fyrsta lagi, að það er algjört glapræði af íslendingum að alfriða ekki þetta umrædda svæði fyrir Norðausturlandi fyrir öllum togveiðum allt árið, bæði fyrir íslenskum og erlendum veiðiskipum. Í öðru lagi, að það er alveg lífsnauðsyn fyrir íslendinga að losna bæði við breta og aðrar erlendar þjóðir, sem gerður hefur verið tímabundinn samningur við um veiðar innan 50 mílna markanna, strax þann sama dag og samningarnir renna út. Ég leyfi mér einnig að benda á í þessu sambandi að þetta er vissulega mjög ákveðinn rökstuðningur fyrir því að hraða beri svo sem unnt er útfærslu fiskveiðimarkanna í 200 sjómílur, eins og þegar hefur verið ákveðið af stjórnvöldum. Ef það tekst ekki eru fiskstofnarnir við landið sjáanlega í mun meiri hættu að verða gjöreyddir en við hingað til höfum gert okkur ljóst. En það dugir ekki eingöngu að skamma breta og aðra útlendinga sem nú stunda veiðar hér við land. Við verðum einnig að gera okkur fulla grein fyrir að á okkur sjálfum hvílir sú skylda að gæta hófs í þessum efnum og taka tillit til ábendinga fiskifræðinga sem sannarlega hafa aðvarað okkur í þessu sambandi. Ég vil leyfa mér að vitna til viðtals sem fréttamaður útvarpsins átti hinn 22. f. m. við Jakob Jakobsson fiskifræðing varðandi smáfiskveiðar íslendinga. Ég vil aðeins láta nægja að vitna í niðurlag þessa viðtals, því að viðtalið í stórum dráttum var hirt í Morgunblaðinu skömmu siðar, en í niðurlaginu spyr fréttamaður útvarpsins í sambandi við smáfiskveiðar íslendinga þennan fiskifræðing, hvort það sé hættuleg stefna, sem víð höfum tekið upp, að hans mati. Jakob Jakobsson svaraði til: „Hún er bæði hættuleg og fáránleg að því leyti, að við nýtum ekki stofninn á skynsamlegan hátt.“ Og hann endar með þessum orðum: „Ef við ætlum að lífa á fiski, þá verðum við að sjálfsögðu að vernda uppeldisstöðvarnar. Það er algjört lágmark.“ Þetta var niðurlag í viðtali fréttamanns Ríkisútvarpsins við þennan fiskifræðing sem okkur öllum er mjög kunnur. Nú er það vitað, að hinir smærri skuttogarar, sem veiða fyrir Norður, Norðaustur- og að nokkru leyti fyrir Austurlandi, byggja afkomu sína að allverulegu leyti á smáfiskveiðum, og horfast verður í augu við þetta vandamál og ráða fram úr því á þann hátt, að ekki verði með neinum sanni sagt að um ofveiði á smáfiski sé að ræða eða rányrkju. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er til ráðstöfunar á áætluðum gengishagnaði vegna gengisbreytingarinnar í lok ágústmánaðar s.l. og er hér samtals um að ræða upphæð sem nemur um 1150 millj. kr. Af þessari upphæð eru 600 millj. til að mæta hækkun erlendra lána sem hvíla á fiskiskipaflotanum, og munu um 500 millj. af þeirri upphæð vera vegna togaranna, en um 100 millj. vegna bátaflotans. 250 millj. er óafturkræft framlag til bátaflotans og 230 millj. til togaraflotans. Gefur þetta nokkra hugmynd um þá fjárhagslegu aðstöðu, sem sjávarútvegurinn er í. Mætti segja, að þetta væri kannske ekki svo alvarlegt ef hér væri um frambúðarráðstafanir að ræða fyrir þennan atvinnuveg. En svo er því miður ekki. Hlýtur þá að vakna sú spurning: Hvernig fer um þennan atvinnuveg ef ekki breytist til batnaðar frá því sem nú er? Er í þessu sambandi kannske uggvænlegust aðstaða hinna nýju skuttogara, sem keyptir hafa verið til landsins. Þeir fá í sinn hlut skv. frv. um 730 millj. kr., og verður ekki annað séð en að rekstur þeirra sé kominn í hreinan vítahring sem að sjálfsögðu verður með einhverju móti að brjótast út úr, því að útilokað er að til langframa verði hægt að reka þessi skip með þeim rekstrarhalla, sem nú virðist vera hjá þeim. Þannig verða þeir ekki reknir áfram með eðlilegum hætti, ef ekki raknar úr frá því sem nú er. Ég skal, herra forseti, ekki tefja með lengri umr. um þetta mál, þótt vissulega væri bæði nauðsynlegt og mjög þarft að Alþ. tæki til mjög rækilegrar umr. þá aðstöðu, sem íslenskur sjávarútvegur er í nú í dag, og þá að sjálfsögðu jafnhliða hvað helst væri þar til úrbóta.

Kjartan Ólafsson Hæstv. forseti. Það er nú orðið langt um líðið síðan ég kvaddi mér hljóðs í sambandi við þessa umr. um nýtingu innlendra orkugjafa. Síðan hefur málið komið á dagskrá einu sinni, en það var hér í fyrra dag. En þótt langt sé um liðið vil ég fara um þetta mál nokkrum orðum, og þess skal getið í upphafi, að tilefni þess að ég kvaddi mér hljóðs var ræða sem hv. 4. þm. Norðurl. v. flutti hér í þessari hv. d. fyrir allmörgum dögum. Ég vil þó, áður en ég vík að máli hans, minnast á fáein atriði sem fram komu í ræðu hv. 1. þm. Sunnl. hér fyrr í dag. Hann ræddi nokkuð um hvort tölur, sem hv. þm. Magnús Kjartansson hafði farið með hér í sambandi við orkusölu til álversins í Straumsvík, væru réttar eða ekki. Hv. þm. Magnús Kjartansson sagði á fundi hér í d. í gær að það verð, sem við fengjum, íslendingar, fyrir þá orku sem víð seljum álverksmiðjunni í Straumsvík, væri svo lágt að við töpuðum hvorki meira né minna en 1000 millj. kr. á ári, ef miðað væri við annars vegar það verð sem í gildi er hér og hins vegar það verð sem er almennt markaðsverð í veröldinni í dag á forgangsorku eins og þarna er um að ræða. Hv. 1. þm. Sunnl. vildi mótmæla því að þetta væri rétt. Það kom fram í máli hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar að það verð, sem við fáum fyrir raforku okkar til álversins, er milli 300 og 400 millj. kr. Og hann hélt því fram að á því markaðsverði sem almennt gildir í dag, ætti þetta að vera 1000 millj. kr. hærra á ári. Hv. þm. Ingólfur Jónsson nefndi einnig tölu um það, hvað við fengjum fyrir orkuna, og sú tala kom heim og saman við það sem hv. þm. Magnús Kjartansson hafði haldið fram í ræðu sinni í gær. Enda þótt hv. þm. Ingólfur Jónsson talaði hér langt mál og leitaðist við að færa sönnur á að það væri ekki rétt, að hér væri um að ræða tap sem næmi 1000 millj. kr. á ári, þá er athyglisvert að ekki kom fram í hans máli nein kenning um það, hvert markaðsverð væri í dag fyrir þetta magn af orku, sem hv. þm. Magnús Kjartansson hafði haldið fram að ætti að vera milli 1300 og 1400 millj. Þetta var athyglisvert, og ástæðan fyrir því var að sjálfsögðu sú, að þær tölur, sem hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, hafði farið með í þessum efnum, voru réttar og mismunurinn á því verði, sem okkur er greitt, og hins vegar almennu verði á forgangsorku er hvorki meira né minna en 1000 millj. á ári. Hv. 1. þm. Sunnl. minntist hins vegar á, að greitt væri af álverksmiðjunni í Straumsvík ákveðið framleiðslugjald, og vildi leggja það við þá tölu sem okkur er greidd fyrir raforkuna. Slíkt gefur að sjálfsögðu alls ekki rétta mynd varðandi þetta mál, þegar verið er að bera saman orkuverð nú annars staðar og hér. Það er rétt að undirstrika það alveg sérstaklega, að í sambandi við þá samninga, sem gerðir voru við Swiss Aluminium, var auðhringurinn, sem á álverksmiðjuna í Straumsvík, eins og öllum hv. þm. er kunnugt, undanþeginn íslenskum lögum og íslenskum dómstólum. Hann var þar á meðal undanþeginn íslenskum skattalögum. Það framleiðslugjald, sem hv. 1. þm. Sunnl. minntist hér á og vildi að lítið væri á sem hluta af raforkuverðinu, - það er upphæð sem litið var á í byrjun að kæmi á móti því að auðhringurinn þyrfti ekki að greiða skatta af sínum mikla hagnaði af þessum rekstri hér. Ég hygg, að ef þessi ákveðna verksmiðja í eigu erlendra aðila væri bundin íslenskum skattalögum eins og önnur fyrirtæki í þessu landi, þá þyrfti hún að greiða til ríkisins í skatta mun hærri upphæð en nemur þessu framleiðslugjaldi. Við skulum þess vegna ekki blanda því saman við orkuverðið. Orkuverðið er svo smánarlega lágt sem raun ber vitni, og breytir engu um staðreyndir í þeim efnum það sem hv. 1. þm. Sunnl. sagði í sinni ræðu áðan. Staðreyndirnar halda áfram að vera þær sömu. Ég vil aðeins, áður en ég lýk við þetta atriði vegna ræðu hv. þm. Ingólfs Jónssonar og með tilliti til orða hans og samanburðar við rekstur átverksmiðja í Noregi, segja það, að á þeim tíma sem verið var að semja um byggingu álversins í Straumsvík var það algjört einsdæmi, og það ætti hv. þm. að hafa vel í huga, að það væri samið um raforkusölu á óbreyttu verði til 25 ára. Í þeim samningum sem um það leyti voru gerðir í Noregi, voru ákvæði jafnan um að orkuverð skyldi endurskoðað á 5 ára fresti. Og í þeim samningum, sem rætt er um í Noregi nú siðar í sambandi við orkufrekan iðnað, er talið sjálfsagt mál að þar séu ákvæði um að orkuverð skuli endurskoðað á eins árs fresti. En þessir samningar, sem hv. 1. þm. Sunnl. vildi halda fram að hefðu verið hinir ágætustu, voru með slíkum eindæmum varðandi þetta atriði, að við vorum bundnir við óbreytt orkuverð í 25 ár, til 1997. Það er nú einu sinni svo, að það blasir að sjálfsögðu við hverjum manni í dag, hvaða afleiðingar þetta hefur haft, ef við hugleiðum hver þróunin hefur orðið varðandi orkuverðið almennt. Hv. 1. þm. Sunnl. hélt því fram, að þetta ákveðna fyrirtæki, álverksmiðjan í Straumsvík, hefði malað okkur íslendingum gull á þessum árum. Ég hygg, að slíkt megi kalla fullkomið öfugmæli. Það er eitt annað atriði sem ég vil einnig minnast á varðandi það sem fram kom í ræðu hv. 1. þm. Sunnl. Hann vildi mótmæla því að að þeirri hæstv. ríkisstj., sem þennan samning gerði á sínum tíma, hefði nokkurn tíma hvarflað að verð á vatnsorku kynni að fara lækkandi á næstu árum. Hann vildi mótmæla því alveg sérstaklega, að þetta hefði verið skoðun þeirra hæstv. ríkisstj., sem þá var við völd. Ég vil vekja á þessu athygli vegna þess að ég verð að segja það, að ég hef a.m.k. hingað til staðið í þeirri meiningu, að ástæðan fyrir því að þáv. hæstv. ríkisstj. gerði slíkan samning um óbreytt orkuverð í 25 ár, hafi verið sú, að viðkomandi hæstv. ráðh. þáv. hafi verið þeirrar skoðunar, að búast mætti við að orkuverð almennt í heiminum frá vatnsaflsvirkjunum færi lækkandi, þess vegna hefðu þeir talið sig með þessu vera að tryggja hlut íslendinga, þeir hefðu ekki séð þróunina betur fyrir en þetta. Slíkt hefði út af fyrir sig verið að ýmsu leyti mannlegt og að einhverju leyti afsakanlegt. En því er nú harðneitað, að hæstv. ráðh, og hæstv. ríkisstj. á þeim tíma hefði dottið neitt slíkt í hug. Þeir hafi þvert á móti verið á allt öðru máli. Þá vil ég leyfa mér að spyrja: Hvernig í ósköpunum gat þá á því staðið, að með slíkum eindæmum var að þessum samningi staðið eins og hér hefur verið minnst á, að gera samning um þetta lágt orkuverð og binda það svo að það skyldi vera óbreytt í 25 ár, ef menn hafa átt von á að orkuverð færi hækkandi, þó að þeir ættu kannske ekki von á að það hækkaði svo mjög sem raun hefur á orðið? Hvernig í ósköpunum mátti þetta þá gerast? Það liggur alveg ljóst fyrir, og það skal verða það síðasta sem ég segi varðandi þetta atriði, að orkuverðið í samningnum við álverið í Straumsvík er 2.5 mill og það gerir á ársgrundvelli nú milli 300–400 millj. fyrir það orkumagn sem verksmiðjan notar. Það verð, sem hins vegar er gangverð á slíkri forgangsorku nú í dag, kemur m.a. fram í því uppkasti að samningi við Union Carbide sem fyrir liggur. Það er ekki 2.5 mill heldur 10 mill. þ.e.a.s. fjórum sinnum meira. Þetta er það verð sem er í dag gangverð á forgangsorku. Ef menn vilja átta sig á því nánar, hvernig þessar 1000 millj., sem hér hefur verið talað um á ári, eru til komnar, þá er það einfalt mál. Við getum séð það ef við fjórföldum verðið á þeirri orku sem seld er til álversins, milli 300 og 400 millj. Ég hygg, að hv. þm. Ingólfur Jónsson hafi nefnt 345 millj., og það mun sjálfsagt vera rétt. En ef þetta væri fjórfaldað, þá er þar um að ræða ekki langt frá 1400 millj. eða milli 1300 og 1400 millj. og mismunurinn 1000 millj. kr. Ég hygg, að það sé ekki á færi eins né neins að hrekja þessar tölur og það sé fyllilega þess vert fyrir hv. alþm. að íhuga þá alvarlegu hluti, sem að baki þeirra felast. Ég vil þá aðeins minnast á það, að hv. þm. Ingólfur Jónsson vildi segja að álverksmiðjan í Straumsvík fengi nú 40% af þeirri orku, sem Landsvirkjun framleiðir, en það hafði áður í þessu sambandi verið talað um 50%. Þarna ber kannske ekki verulega stórkostlega á milli með tilliti til þess, að ég hygg, að það sé vart um deilt að greiðslan, sem fyrir þessa orku fæst, er ekki nema 10% af því sem greitt er yfirleitt fyrir orkuna frá Landsvirkjun. Ég vil þá aðeins koma að fáeinum atriðum í ræðu hv. þm. Eyjólfs K. Jónssonar, hv. 4. þm. Norðurl. v., sem var tilefni þess að ég kvaddi mér hljóðs, þegar hún var flutt fyrir allmörgum dögum. Eins og menn muna var þessi ræða flutt hér við þær aðstæður, að 1. flm. þeirrar till., sem á dagskrá var og á dagskrá er nú, hv. þm. Magnús Kjartansson, hafði þegar talað tvisvar í málinu og átti þess því ekki kost að ræða málið frekar við þessa umr. Hv. 4. þm. Norðurl. v. virtist hafa fullan hug á því að færa sér þessar aðstæður í nyt og setti hér á svið ákveðinn leikþátt eða revíu, sem ég vil svo nefna, sem hann var sjálfur að mestu höfundur að, en þar sem hann vildi, hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson, skipa hinum ýmsu þm. Alþb. í einstök hlutverk. Það getur út af fyrir sig verið skemmtilegt að hlýða á slíka revíu frá hendi pólitískra andstæðinga. En ég vil aðeins segja það, að ef hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson hefur gert sér um það vonir í alvöru að svo alvarlegur ágreiningur væri uppi í sambandi við þessi mál innan Alþb. og hann vildi vera láta, þá á hann áreiðanlega eftir að verða fyrir miklum vonbrigðum. Hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson vildi meina, að í rauninni hefði hann sérstaka ástæðu til að þakka hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni það, að hann hefði meðan hann var ráðh. tekið upp fyrri stefnu viðreisnarstjórnarinnar í orkumálum og að því er varðar samskipti við erlenda auðhringa hér á Íslandi, og fór um það mörgum orðum að þarna hefðu átt sér stað ákveðin skoðanaskipti hjá þessum fyrrv. ráðh. Alþb. Ég get fullvissað hv. þm. um það, að stefna Alþb. er í öllum meginatriðum sú sama nú og áður. Sú stefna kom fram í verkum Magnúsar Kjartanssonar í vinstri stjórninni og sú sama var stefna Alþb. á dögum viðreisnarstjórnarinnar. Þar hafa engin skoðanaskipti varðandi meginatriði átt sér stað. Það var stefna viðreisnarstjórnarinnar að koma hér upp á Íslandi erlendum fyrirtækjum og nýta til þess íslenska orku. Fyrirmyndin varð að vísu aldrei nema ein, álverið í Straumsvík, en ekki var hikað við af stjórnvöldum á þeim tíma að gera sem allra mest úr því, hversu ágæt sú fyrirmynd væri. Og hver var hún? Hún var sú, að það fyrirtæki, sem þarna var um að ræða, var að einu og öllu leyti í eigu hins erlenda auðhrings Swiss Aluminium. Þetta fyrirtæki laut í engu íslenskum lögum né íslenskum dómstólum. Það var undanþegið. Þetta fyrirtæki gerði samning um orkukaup á því smánarverði, sem hér var rætt um áðan, og til þess furðulega langa tíma, sem ég minntist á áðan og var einsdæmi. Það var annað, sem var einsdæmi við þann samning, og það var að þetta fyrirtæki var ekki krafið um að setja upp hreinsitæki, eins og sjálfsagt þótti í öðrum löndum, þar sem um slíkt var að ræða á þeim tíma. Þetta var líka einsdæmi. Þetta var sú stefna, sem þáv. hæstv. ríkisstj. hafði í þessum málum. Þetta var hennar fyrirmynd. Þeir, sem með réttu væri hægt að hrósa fyrir að hafa tekið upp þá stefnu, hefðu skrifað undir þessi atriði flest eða öll. Stefna vinstri stjórnarinnar í þessum efnum og þá ekki síst stefna hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar, sem þar var orkumálaráðh., var þveröfug hvað öll þessi atriði varðar. Vinstri stjórnin markaði í fyrsta lagi þau skil frá stefnu viðreisnarstjórnarinnar, að það kæmi alls ekki til greina að eiga samvinnu við erlenda aðila um orkufrekan iðnað á Íslandi undir neinum kringumstæðum, nema því aðeins að um væri að ræða fyrirtæki þar sem íslendingar og þá íslenska ríkið ættu meiri hluta þveröfugt við stefnu viðreisnarstjórnarinnar. Í öðru lagi, að ekki kæmi til greina að nein slík fyrirtæki væru sett á stofn, þar sem erlendir aðilar kynnu að eiga minni hl., nema því aðeins að þau lytu í einn og öllu íslenskum lögum og íslenskum dómstólum, líka þveröfugt við stefnu viðreisnarstjórnarinnar. Í þriðja lagi kom ekki til greina af hálfu vinstri stjórnarinnar að reisa nein slík fyrirtæki, nema um væri að ræða að orkuverð væri fullkomlega viðunandi og samningar um slíkt verð væru endurskoðaðir með stuttu millibili, líka þveröfugt við stefnu viðreisnarstjórnarinnar. Og síðast, en ekki síst, hvarflaði það aldrei að þeim, sem með þessi mál fóru í vinstri stjórninni, að það kæmi til mála að reisa hér eitt eða neitt meiri háttar iðjuver, innlent eða erlent án þess að þar væri um að ræða hreinsibúnað svo sem best mætti verða. Hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson vildi nefna það til vitnis um skoðanaskipti fyrrv. hæstv. ráðh. Alþb., að hann hefði rætt við stjórn eða fulltrúa Swiss Aluminium. Það er nú svo. Ætli menn séu ekki dæmdir til að tala við einn og annan? Og um hvað snerust þær viðræður? Þær snerust um það fyrst og fremst að þáv. iðnrh. vildi fá það á hreint hvort ekki væri nokkur möguleiki að fá þennan auðhring, sem þarna var um að ræða, eiganda verksmiðjunnar í Straumsvík, til að fallast á það út frá almennum rökum og almennu viðskiptasiðferði, liggur mér við að segja, að opna þann samning sem gerður hafði verið af viðreisnarstjórninni um orkuverð til 25 ára, þegar svo var komið eins og öllum er kunnugt að orkan hafði margfaldast í verði og það, sem áður mátti kalla að smávægilegt gjald kæmi fyrir orkuna var orðið gjöf úr okkar hendi. Þessi hv. þm. og þáv. ráðh., Magnús Kjartansson, hafði ekki við að styðjast í þessum sínum tilraunum eitt eða neitt í plöggum þeim sem hann erfði í iðnrn. frá hæstv. ríkisstj., sem áður var þar við völd. Einnig var í þessum viðræðum rætt um annað og það var að sett yrðu upp hreinsitæki við þessa ákveðnu verksmiðju. Það kom fram í þeim viðræðum að Swiss Aluminium taldi sig ekki vera skuldbundið til þess skv. þeim samningum sem áður höfðu verið gerðir. Hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson vildi bera sakir á fyrrv. iðnrh. nú vegna þess að þessi hreinsitæki væru þrátt fyrir allt ekki komin upp nú. Í því sambandi vil ég leyfa mér að benda á í fyrsta lagi, að það var eitt fyrsta verk fyrrv. iðnrh., þess manns sem Eyjólfur K. Jónsson vildi eiga hér orðastað við eftir að hann átti þess ekki kost að svara fyrir sig, - það var eitt hans fyrsta verk 1971 að setja í það ákveðna n. að undirbúa reglugerð varðandi mengunarvarnir og aðra slíka hluti í sambandi við iðnaðarrekstur hér á Íslandi. Þessi reglugerð varð til á tiltölulega skömmum tíma og var sett strax snemma árs 1972, nokkrum mánuðum eftir stjórnarskiptin, og hafist var handa um að tryggja það að álverksmiðjan í Straumsvik setti upp hreinsitæki í samræmi við þessa reglugerð. Það er hins vegar rétt, að um það varð samkomulag að gera yrði tilraun með ákveðna gerð af íslenskum hreinsitækjum, sem þeir, sem helst höfðu vit á af innlendum aðilum, töldu líklegt að mundu duga. Ég hygg að það hafi verið út af fyrir sig mjög eðlileg ráðstöfun að þessi tilraun væri gerð. Niðurstaða hennar varð hins vegar sú, að þau reyndust ekki jafnheppileg og menn höfðu gert sér vonir um eða jafnörugg, og því var það, að að þeirri tilraun lokinni voru gefin út endanleg fyrirmæli í tíð fyrrv. ríkisstj. til álversins í Straumsvík um að það setti upp hjá sér erlend hreinsitæki af svipuðu tagi og tíðkast við verksmiðjur hér í nágrannalöndum af þessu tagi. Þessi tæki verða að sjálfsögðu sett upp samkvæmt fyrirmælum sem gefin voru í tíð vinstri stjórnarinnar, það vil ég undirstrika. Ég mun nú ekki fara um þetta miklu fleiri orðum. Ég vildi svara hér örfáum atriðum í máli þessara tveggja hv. þm. Um þá till., sem hér er til umr., vil ég aðeins segja það, að ég er þeirrar skoðunar, eins og sjálfsagt flestir aðrir hv. alþm., að hún snerti eitt allra veigamesta mál í okkar stjórnmálum nú, þ.e.a.s. nýtingu þeirrar miklu orku sem við eigum í okkar landi. Ég hygg að það sé ekki ágreiningur um það, að menn hafi fullan hug á að tryggja að þessi orka verði nýtt í framtíðinni og verulegur hluti hennar sem fyrst. Ágreiningurinn er hins vegar um það hvort leggja beri megináherslu á að hún verði nýtt í þágu okkar sjálfra, íslendinga, eða hvort eigi að nýta þessa orku að einhverju verulegu marki í þágu erlendra aðila, en ætla okkur sjálfum að njóta þeirra mola sem af þeirra borði kynni að hrjóta. Þessi ágreiningur er einn sá alvarlegasti í íslenskum stjórnmálum nú, bæði hér á Alþ. og í þjóðfélaginu yfirleitt. Ég vil aðeins segja það, að við Alþb.-menn höfum markað þá stefnu, sem er algerlega ljós og um hana er algjör eining innan okkar flokks, að það komi ekki til greina við þær aðstæður, sem hér ríkja nú, að fallast á að ráðist verði í meiri háttar orkufrekan iðnað, enda þótt þar væri um að ræða fyrirtæki, sem væri að yfirgnæfandi meiri hluta í íslenskri eigu. Þetta viljum við alls ekki fallast á eins og mál standa í dag, vegna þess að við teljum að það sé langtum brýnna að leysa þá gífurlega miklu þörf sem við öllum blasir fyrir aukið orkuframboð í þágu almennrar notkunar okkar sjálfra. Sú till., sem hér er til umr., er í samræmi við þessa stefnu. Ég hygg að ég hafi svarað þeim meginatriðum, sem ég taldi ástæðu til að koma hér inn á, og enda þótt hægt væri að ræða þetta í mjög löngu máli, þá vil ég ekki gera það frekar með tilliti til þess að hér er margt sem kallar að.



Herra forseti. Ég er lítið vanur hér í sölum hv. Alþ. og þaðan af minna vanur því að taka þátt í umr. hér. Ég hef reynt að setja mig inn í þau störf, sem hér eru unnin, og reynt að fylgjast með þeim umr., sem hér hafa átt sér stað. Ég er búinn að vera hér núna í rúma viku og líkast til áður í eitthvað rúmlega mánuð. Skoðun mín á starfi Alþ. er eftir þessa veru mína sú, að hér sé ekki um þriðja leikhúsið í borginni að ræða, heldur sé hér verið að vinna að ákveðnum málum, hér sé ekkert sjónarspil, heldur fari hér fram málefnalegar umræður og hér séu ákvarðanir teknar og afstaða tekin til mála, þegar mál hafa verið metin og skoðuð. Ég var því meira en lítið hissa á föstudagskvöld eða seinni hluta föstudags, þegar hv. 4. þm. Norðurl. v. stendur hér upp í hv. d. og heldur ræðu sem mér finnst stinga mjög í stúf við þann anda sem ég hef kynnst hér. Mér hefur virst og tel það hafa verið ætlun hæstv. forseta að reyna að koma til fullnaðarafgreiðslu ýmsum málum, sumum jafnvel tengdum fjárlögum, áður en þm. fengju jólafrí. Meira að segja, ég held að það hafi komið hér í d. til umr. mál í dag, sem nauðsynlega þurfti að komast frá hv. d., og er nú kannske verið að trufla það með framhaldsumræðum vegna ræðu hv. 4. þm. Norðurl. v. Ég held að flestir ráðh. óski eftir því, að ákveðin mál, sem þeirra rn. eru með, komist í gegnum hv. d. og hv. Alþ. áður en þm. taka jólafrí. Ég hef talið sjálfsagt að greiða hér atkv. með afbrigðum, jafnvel í málum sem ég hef haft frekar takmarkaðan áhuga á, aðeins til þess að torvelda ekki störf þingsins. Stundum hef ég þurft að greiða atkv. hér til þess að væri hægt að afgr. mál þegar hv. stjórnarþm. hafa ekki verið í salnum. Ég var því undrandi, eins og ég sagði áðan, á að hlusta á ræðu hv. 4. þm. Norðurl. v. hér í d. á föstudag. Hv. þm., sem ég hélt að væri einn af stuðningsmönnnum hæstv. ríkisstj. og væri ritstjóri aðalmálgagns ríkisstj., tók sig til og býður upp á að koma í ræðumannaleik, koma af stað málþófi um allt annað mál en var á dagskrá. Hann byrjar hér að tala um málmblendiverksmiðju, sem hann átti að vita um og hefur sjálfsagt vitað u-m að kæmi hér til umr. á hv. Alþ. síðar í vetur og jafnvel að menn létu sér detta í hug að jafnvel yrðu umr. um það hér fyrir jól. Jafnframt þessu, að reyna að tefja fyrir framgangi nauðsynlegra mála fyrir þinginu og þá um leið ríkisstj., greip hv. þm. tækifærið og réðst á fjarverandi þm., Jónas Árnason, og jafnframt á Magnús Kjartansson, sem hafði ekki aðstöðu til að svara fyrir sig í þessu máli þar sem hann hafði þegar fullnotað tíma sinn í dagskrármálinu. Auk þessa taldi hv. 4. þm. Norðurl. v. sig þurfa að lesa úr viðtali, sem Jónas Árnason átti við Þjóðviljann um málmblendiverksmiðjumálið, og sleit þar ákveðinn kafla úr samhengi. Ég tel mig skyldan til að bæta um og koma því til skila hér í hv. d., sem Jónas var raunverulega að skýra frá í nefndu viðtali, og vænti ég þess að hæstv. forseti meini mér ekki að lesa viðtalið allt síðar í ræðu minni. Þeir Magnús Kjartansson og Jónas Árnason munu sjálfsagt svara fyrir sig þótt síðar verði, þó að þeir komi því ekki að undir þessum dagskrárlið. Ég tel þó rétt að fara nokkrum orðum um hið mikla deilumál þeirra félaga minna, Magnúsar og Jónasar. Á kosningafundum í vor og í einkaviðtölum, sérstaklega í suðurhluta Vesturlandskjördæmis, ræddi Jónas málmblendiverksmiðjumálið mikið. Hann lagði fram svipuð rök og komu fram í Þjóðviljaviðtalinu. Andstæðingar okkar beindu þeim skeytum þá að okkur, að Magnús Kjartansson væri meðmæltur málinu. Við töldum það rétt vera að því marki að hann vildi kanna málið, engar lokaákvarðanir væru teknar. Við bentum á að ein af meginhættunum í þessu máli væri sú, að svo gæti farið að Magnús Kjartansson yrði ekki iðnrh. að kosningum loknum, í þeirri ríkisstj., sem yrði þá mynduð, aðalhættan væri sú að Framsókn og Sjálfstfl. mundu mynda ríkisstj. eftir kosningar og þá hefðum við ekki Magnús Kjartansson sem iðnrh. til að tryggja að málið yrði fullkannað. Ég var aldrei í neinum vafa um það að ekkert yrði úr þessari verksmiðjubyggingu, ef vinstri stjórnin sæti áfram. Þessu held ég að fleiri hafi gert sér grein fyrir. Skv. orkuöflunaráætlunum vinstri stjórnarinnar til húsahitunar og olíusparnaðar var sú hugmynd brostin að selja svo mikið rafmagn til verksmiðjunnar sem hún hefði þurft. En það eru ekki skoðanir Magnúsar Kjartanssonar eða Jónasar Árnasonar á málmblendiverksmiðjunni, sem koma það miklu róti á hug 4. þm. Norðurl. v. að hann telur sig þurfa að hnýta í þá, þegar þeir eiga ekki tök á að svara fyrir sig, og í leiðinni að tefja fyrir framgangi þeirra mála, sem sú ríkisstj., sem hann væntanlega styður, þarf að fá afgreidd, heldur er það illska hans yfir því að nú er ekki alveg eins auðvelt og áður að gera smánarsamninga á borð við samninginn við ÍSAL við erlend stóriðjufyrirtæki. Hv. þm. er sár yfir því, að Magnús Kjartansson sannaði það með undirbúningsviðræðum sínum við Union Carbide að hægt var að semja við erlend stórfyrirtæki og tryggja meirihlutaeign íslendinga í fyrirtækjum í sameign við slíka aðila. Þm. er einnig sár yfir því, að Magnús Kjartansson skyldaði ÍSAL til að láta setja upp hreinsitæki í álverinu í Straumsvik með reglugerð um mengunarvarnir, sem jafnframt nær til allra annarra fyrirtækja og ætti, ef þeirri reglugerð er fylgt, að fyrirbyggja að mengunarvaldandi verksmiðjur verði byggðar. Þm. er einnig sár yfir því að Magnús Kjartansson tók upp viðræður við svissneska auðhringinn, sem á álverksmiðjuna í Straumsvík, til að freista þess að bæta kjör okkar íslendinga í viðskiptum við þann auðhring. Svona má lengi telja, en sérstaklega mun þm. vera sár yfir því að Magnús Kjartansson leysti þann hnút, sem viðreisnarstjórnin skildi eftir sig í sambandi við Laxárvirkjun, og undirbjó raunhæfar framkvæmdir til lausnar raforkumálum norðlendinga til frambúðar með lagningu byggðalínu. Þm. er aftur á móti kátur yfir því að núv. iðnrh. hefur tafið framkvæmdirnar við lagningu byggðalínu næstum þann tíma, sem hann hefur setið í ráðherrastól. Sú kátína þm. byggist á því að hann ætlar að kenna Magnúsi Kjartanssyni og okkur Alþb.-mönnum um þá töf, og er það í samræmi við málefnaflutning hans hér á föstudag og reyndar oftast. Svo sem ég nefndi áðan las hv. þm. í gær kafla úr viðkall við Jónas Árnason, er birtist í Þjóðviljanum viðvíkjandi málmblendiverksmiðjumálinu. Kafli þessi var tekinn úr samhengi meginmáls viðtalsins og mun ég nú lesa viðtalið, sem því miður er allt of stutt. Eins og ég sagði áðan, tel ég skyldu mína að koma efni þessa viðtals til skila hér í hv. d., eftir að hv. 4. þm. Norðurl. v. las úr því kafla og notaði það til árása á Jónas, sem er fjarverandi. Hefst þá lesturinn, með leyfi hæstv. forseta: „Það er þá fyrst til að taka, að fyrir alþingiskosningarnar í vor fannst mörgum afstaða Alþb. til áforma um málmblendiverksmiðju næsta óljós. Ég leit svo á að á flokksráðsfundinum 1973 hefði komið í ljós andstaða gegn verksmiðjubyggingunni í félagi við Union Carbide. Við frambjóðendur Alþb. í Vesturl. beittum okkur því einarðlega gegn verksmiðjunni í kosningabaráttunni og var afstaða okkar öllum ljós. Aðrir flokkar voru verksmiðjunni meðmæltir eða tóku ekki afstöðu, eins og t.d. Samtökin. Það fór nú svo að framboðsfundir í nærsveitum Grundartanga og þó sér í lagi á Akranesi snerust að miklu leyti um verksmiðjuáformin. Maður heyrði þær hrakspár frá ólíklegustu aðilum að þessi andstaða okkar Alþb.-manna mundi valda flokknum miklum skakkaföllum í kjördæminu og jafnvel fylgishruni. Þetta andrúmsloft varð til þess á Akranesfundinum að magna svo upp frambjóðendur Frams.- og Alþfl. og þá sérstaklega Daníel Ágústínusson og Benedikt Gröndal, að þeir eggjuðu kjósendur lögeggjan að refsa nú G-listanum fyrir andstöðu hans við málmblendiverksmiðjuna með því að kolfella Jónas Árnason. Eins og kunnugt er varð niðurstaðan hins vegar sú að G-listinn stórbætti fylgi sitt. Eftir það, sem á undan gekk, verða þessi úrslit ekki túlkuð á annan veg en stórsigur fyrir andófsmenn þessa verksmiðjubrölts. Á þeim tíma, sem liðinn er frá kosningum, hef ég rætt þetta mál mikið við fólk í nærsveitum Grundartanga og viðar um Borgarfjarðarhérað. Það hefur ekki verið spurt álits af stjórnvöldum fram til þessa. þótt komið sé að því að leggja samninginn við Union Carbide fyrir Alþ. Ég get hins vegar fullyrt að andstæðingar þessarar verksmiðju þar um slóðir eru miklu fleiri en formælendur hennar.“ Þjóðviljinn spyr: „Það hefur ekki farið á milli mála, Jónas, að þú ert svarinn andstæðingur verksmiðjunnar, en á hvaða grundvelli byggir þú andstöðu þína? Hvers vegna ert þú á móti þessu máli, sem óumdeilanlega virðist þó geta verið töluvert atvinnuöryggismál fyrir Vesturlandskjördæmi?“ Svar Jónasar: „Það er af mörgum ástæðum, sem eru af félagslegum, umhverfisverndarlegum, byggðarlegum og siðferðilegum toga spunnar, svo að maður skelli fram öllum tískuorðum á einu bretti. Union Carbide á sér einn óþokkalegastan feril allra auðhringa að því er varðar mengun og mannréttindi. Ég hef í höndum skýrslu sem sannar að í heimalandi þessa auðhrings, Bandaríkjunum, hefur hann neytt allra bragða til að sniðganga gildandi lög um mengunarvarnir, og enginn auðhringur er eins illa þokkaður hjá því fólki sem berst gegn mengun og fyrir náttúruvernd. Ég hef líka í höndunum skýrslu sem sannar að enginn auðhringur er eins illa þokkaður og Union Carbide hjá hinum nýfrjálsu ríkjum Afríku, enda heyrir maður fulltrúa þeirra nefna Union Crarbide í ræðum sínum vestra á þingi Sameinuðu þjóðanna þegar þeir ræða harkalega meðferð á svörtu fólki. Í Rhodesíu og Suður-Afríku eru umsvif þessa auðhrings mjög mikil og hvítir verkamenn, sem vinna við fyrirtæki hans þar, fá allt að því 10 sinnum hærri laun en svartir. Meðferð auðhringsins á svörtu fólki er öll eftir þessu. Hann hefur aðstoðað fasistastjórnina í Rhodesíu dyggilega við að rjúfa það viðskiptabann sem Sameinuðu þjóðirnar og þ. á m. Bandaríkin samþykktu að setja á hana. Yfirleitt má segja að þessi auðhringur sé sérstakur ástmögur fasistastjórnanna í Rhodesíu og Suður-Afríku. Þótt ekki komi til aðrar ástæður en þessar, mundi ég beita mér gegn samningum um málmblendiverksmiðjuna. Union Carbide er vægast sagt ekki nógu göfugur félagsskapur fyrir þjóð eins og okkur íslendinga. Enn ein siðferðileg mótbára mín er sú að Grundartangaverksmiðjan á að framleiða forrosilleon. Efni þetta er til margs nytsamlegt, en fyrst og fremst er það notað til að herða stál og það þarf hart stál í vopn. Efni þetta er því ein af helstu nauðsynjum vopnaframleiðenda. Hlutverk okkar íslendinga í sveltandi heimi á að vera að framleiða matvæli, en ekki að efla og auka áhrifamátt drápstækja. Þetta hef ég sagt áður og oftar en einu sinni, en ég vil gjarnan bæta einu atriði við til viðbótar. Auðhringurinn Union Carbide er veldi, sem er ekki háð neinum landfræðilegum takmörkunum. Starfsmenn fyrirtækisins eru sagðir 1/3 fleiri en starfandi einstaklingar á Íslandi og þar af vinnur helmingurinn í nær 200 verksmiðjum auðhringsins utan Bandaríkjanna í öllum heimshlutum. Einn ríkasti þátturinn í utanríkisstefnu bandaríkjastjórnar á eftirstríðsárunum hefur verið að láta halda opnum dyrum fyrir hinu fjölþjóðlega flármálavaldi, sem hefur höfuðstöðvar í Bandaríkjunum. Þessi stefna hefur verið studd af hervaldi ef þurfa hefur þótt, og alkunnug eru hin nánu tengsl hers og iðnaðar í Bandaríkjunum. Vegna þessarar samtvinnunar herstjórnar og auðhrings hafa þeir síðast nefndu notað bandarísku leyniþjónustuna CIA sem sinn einkaspæjara og raunar orðið uppvísir að stuðningi við fasistískt valdarán í ýmsum löndum, eins og nærtækast er í Chile. Ég óttast að bygging ferro-silicon-verksmiðju á Íslandi í samvinnu við bandarískan auðhring muni auka á vilja bandarískra hernaðaryfirvalda til þess að herða enn það tak sem þau hafa í þessu landi. Fylgismenn hersetunnar munu fá eitt tilefnið í viðbót til að berja sér á brjóst og segja að hernaðarmikilvægi okkar hafi aukist og við séum ómissandi fyrir varnarkerfi NATO og Bandaríkjanna, að maður tali svo ekki um hætturnar sem svona mikilvæg verksmiðja hefði í för með sér. Ætli að hernaðarsérfræðingar komist ekki að þeirri niðurstöðu að Grundartangi verði forgangsskotmark í kjarnorkustríði eins og sá sænski sagði að Keflavíkurherstöðin yrði ef til slíkra tíðinda drægi? Ef við víkjum að umhverfisverndarhlið málsins hefur fátt eitt komið fram um það mál. nema sérfræðingar UC telja sig geta haldið rykmengun í lágmarki, en ekkert hefur verið rætt um hugsanlega jarðvegs- og sjávarmengun og fenolsull í svona verksmiðjum. Mér virðist það lítil trygging gegn mengunarhættu þó að sérfræðingar Union Carbide ræði við Baldur Johnsen forstöðumann Heilbrigðiseftirlitsins einhvern tiltekinn dag í sept. s.l. hér heima eða þá að Baldur Johnsen skreppi vestur til Bandaríkianna til að ræða við þessa sömu sérfræðinga eins og nú um daginn. Mér finnst sem sé auðhringurinn Union Carbide ekki rétti aðilinn til að skrifa upp á siðferðisvottorð í þessum efnum. Hér verður að koma til kasta óvilhallra aðila með sérfræðiþekkingu, sem bæði er hægt að kaupa hérlendis og erlendis. Hingað til hefur verið horft í kostnað við þetta, þótt fyrirmæli séu um það, að svona skuli staðið að málum, í reglugerð sem sett var í tíð vinstri stjórnarinnar. Það dregur ekki úr grunsemdum þegar maður kemst að því að auðhringurinn tregðast við að afhenda nauðsynlegar upplýsingar. Má í því sambandi nefna að nú, þegar til stendur að afgreiða frv. um málmblendiverksmiðjuna fyrir jól, hefur Union Carbide ekki enn afhent rekstraráætlanir eða teikningar af verksmiðjunni. Ekkert liggur því fyrir um, hvaða aðferðir af ýmsum, sem til greina koma, verða notaðar við framleiðsluna, og því er erfitt fyrir umhverfissérfræðinga að meta mengunarhættuna. Í þeim skýrslum, sem gerðar hafa verið um viðræður við forustumenn Union Carbide, er nær eingöngu reifuð hin hagkvæma hlið málsins, eins og það er kallað. Það er verið að segja okkur hvað það sé góður bisness fyrir íslendinga, en ekkert um hvaða félagsleg og mengunarleg áhrif verksmiðjurekstur af þessu tagi hefur á byggðir Vesturlands. Hvaða röskun hefur verksmiðjan í hefðbundnum atvinnurekstri o.s.frv.? Um það er ekki orð að finna. Það er svo efni í annað viðtal, hve herfilega vondur þessi góði bisness er. Það er alger grundvallarforsenda þess, að almenningur geti tekið afstöðu til verksmiðjurekstrar af þessari gerð, að stjórnvöld reifi allar hliðar málsins og kynni opinberlega. Á það hefur svo sannarlega skort í þessu tilviki til þessa, en með skynsamlegri umhugsun og skírskotun til reynslu mývetninga af Kísiliðjunni geta menn náttúrlega myndað sér skoðanir í þessu máli og hafa gert.“ Þá spyr Þjóðviljinn að lokum: „Nú hefur þér orðið tíðrætt um þina afstöðu til Union Carbide og málmblendiverksmiðjunnar, og forsendur andófs þíns eru þeir vestlendingar, sem snúist hafa gegn verksmiðjunni, andstæðingar hennar af sömu ástæðu og með sama þunga.“ Því svarar Jónas: „Þau margendurteknu vinnubrögð stjórnvalda í stjórnmálum að taka ákvarðanir án minnsta samráðs við almenning eða í andstöðu við vilja hans hafa því miður haft sín áhrif. Það er komin siðferðisþreyta í sumt fólk, sem lýsir sér helst í því að menn yppta öxlum og segja: „Er ekki hvort sem er búið að ákveða þetta?“ Ég held þó síður en svo að of seint sé að stöðva þessa verksmiðju. Menn eru andsnúnir verksmiðjubyggingunni af mörgum ástæðum. Á byggingartímanum mun hún draga mikið vinnuafl og ómissandi frá sjósókn okkar og fiskiðnaði. Mönnum finnst frekar að það ætti að byggja upp ýmis konar smáiðnað í kjördæminu, sem betur félli inn í núverandi atvinnuhætti og væri fyrst og fremst tengdur landbúnaði og fiskveiðum. Bændur hafa ekki verið spurðir hvort þeir vilji láta land undir þessa stóriðju og það sem henni fylgir o.s.frv. Að öllu samanlögðu treysti ég a.m.k. á það, að nauðsynlegt baráttuþrek og samstaða fyrirfinnist viðar en hjá þingeysku m bændum. En jafnvel þótt þeir, sem landinu ráða, fari sínu fram, tel ég það skyldu okkar að berjast og berjast og halda áfram að berjast og leggja þar með fram okkar skerf til þess að því siðferðilega undanhaldi, sem því miður hefur um of einkennt þessa þjóð að undanförnu, verði snúið upp í sókn.“ Ég leyfi mér að þakka hæstv. forseta fyrir að leyfa mér að lesa þetta viðtal á annatíma hér í hv. d. Það er nú svo, að það er ekki á hverjum degi að hv. 4. þm. Norðurl. v. þurfi að sitja undir því, að úrklippingar hans úr ritum og ræðum fáist leiðréttar og birtar í réttu samhengi við meginmál á þeim sama vettvangi og hann birtir þær. Að lokum þetta: Ég gat þess í upphafi máls míns að af þeim litlu kynnum, sem ég hef haft af störfum Alþ., fyllti ég ekki flokk þeirra manna, sem gera lítið úr þeim störfum sem unnin eru hér. Ég verð þó að segja það, að þetta álit mitt varð fyrir allmiklum hnekki á föstudag, er ég hlýddi á ræðu hv. 4. þm. Norðurl. v., bæði vegna þess að hann notaði ræðutíma sinn til árása á tvo hv. þm., sem áttu þess ekki kost að svara fyrir sig, og svo vegna hins, að hann virtist vera að undirbúa það að koma hér af stað málþófi um mál óskylt því, er á dagskrá var, í því augnamiði einu að tefja störf Alþ. á annatíma. Ef þm. óskar þess að koma hér af stað málþófi til þess að stríða hæstv. ríkisstj., er alls ekki ólíklegt að stjórnarandstaðan væri til í að taka þátt í slíku, og verið gæti að einhver hefði áhuga á því að slá met hv. þm. Sverris Hermannssonar um tímalengd um stöðu hér í ræðustólnum. Ef svo fer, þá vita hv. þm. hver er hvatamaður og leikstjóri þeirrar leiksýningar er hér færi þá fram. Það er hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson, 4. þm. Norðurl. v, og ég vil beina því til hæstv. forseta, að ef þm. fær þessum vilja sínum framgengt, þá verði Alþ. flutt niður á leiksvið Þjóðleikhússins til þess að sem flestir, fleiri en þeir sem rúmast hér á pöllum, geti fengið að sjá hvernig þ n. stjórnar þá stærsta leikhúsi borgarinnar.



Herra forseti. Þetta frv. um breyt. á l. um Háskóla Íslands var lagt fyrir hv. Ed. og hefur hlotið afgreiðslu þar. Í frv. eru aðeins tvö atriði, sem máli skipta. Annars vegar er till. um breyt. á stjórn Háskólans, þannig að heimilt verði að ráða að skólanum aðstoðarmann rektors. Störf rektors og háskólaritara eru ákaflega margþætt og vissulega mjög erfið, einkum á vissum árstímum, t.d. þegar stúdentar eru að innritast. Ætlunin er sú, að þessi nýi starfsmaður Háskólans taki við hluta af þessum störfum og létti einkum störf rektors, þannig að hann geti betur en ella sinnt yfirstjórn Háskólans. Þetta er annað meginatriðið. Hitt atriði frv. er það að taka inn í l. um Háskóla Íslands almenna heimild til þess að stofna námsbrautir við Háskólann. Þetta hefur áður verið gert, þ.e. þessi skipan tekin upp við Háskólann, t.d. þegar þjóðfélagsfræðideildin var stofnuð, en þá þurfti að gera það með sérstökum lögum. Þykir eðlilegt að hafa þessa heimild í háskólalögunum sjálfum. Jafnframt er þess að geta, að heimildin er bundin þeim skilyrðum, að Alþ. hafi samþ. fjárveitingar til slíkra aðgerða hverju sinni. Þetta frv. var afgr. ágreiningslaust í Ed., og ég vil vænta þess að það fái einnig skjóta fyrir greiðslu og fyrst og fremst jákvæða hér í þessari hv. d. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni umr. vísað til hv. menntmn.