Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Þorláksson Jeg hefi leyft mjer að bera fram nokkrar brtt. á þskj. 461, og eru þær allar samstæðar og fela í sjer þá einu breytingu, að viðlagasjóður geti haldið áfram að vera sjálfstæð stofnun að öðru leyti en því, að skuldabrjefin, sem nefnd eru í brtt., verði bundin sem tryggingarfje við veðdeild og bústofnslánadeild Búnaðarbankans. Jeg mintist á þetta við 2. umr. þessa máls og gat þess þá, að það væri í raun og veru óþarfi og gagnslaust fyrir Búnaðarbankann að eyðileggja viðlagasjóðinn og skifta honum upp milli hinna einstöku deilda bankans til eignar. Eftir frv. er viðlagasjóðnum alveg sundrað og hlutverk hans er þar fyrst og fremst það, að vera sem tryggingarfje fyrir vaxtabrjefum veðdeildar og bústofnslánadeildar Búnaðarbankans, og er það aðalmarkmiðið. Þessu markmiði er hægt að ná að fullu með þeirri tilhögun, sem jeg hefi stungið upp á í brtt. mínum, svo að bankinn þarf einskis í að missa, þó að þær verði samþ. Orðalagið á þeim brtt., sem um tryggingarfjeð fjalla, er sniðið eftir því orðalagi, sem haft var að því er snertir samskonar tryggingarfje, er lagt var fyrir 1. flokki veðdeildar Landsbankans og að nokkru leyti fyrir 2. flokki. Um þennan 1. flokk veðdeildarinnar var höfð sú tilhögun, að ríkissjóður legði til tryggingarfjeð, mest í dönskum ríkisskuldabrjefum, sem voru þar með bundin og lögð í sjerstaka vörslu til tryggingar skuldabrjefum veðdeildarinnar, en hjeldu samt áfram að vera í eigu ríkissjóðs Íslands. Þetta hefi jeg nú orðað eins í brtt. mínum með viðlagasjóðinn, þannig að hann verði bundinn sem trygging, en haldi áfram engu að síður að vera eign ríkissjóðs. Þetta þýðir það, að vextir, sem inn koma af eignum viðlagasjóðsins, renna ýmist í hann sjálfan eða ríkissjóð, og afborganir af lánum verða til umráða fyrir fjárveitingarvaldið, Alþ. og landsstjórn, til nýrra útlána. Ef nú svo illa færi fyrir veðdeild og bústofnslánadeild, að þær yrðu fyrir töpum, þá verður auðvitað að taka til tryggingarfjárins, og hlýtur slíkt að ganga fyrir, þar sem þetta veðband er komið á þessa eign ríkissjóðs. Brtt. mínar eru einnig leiðrjetting á þeirri missmíð frv., þar sem áskilið er, að þessum tveim deildum bankans skuli lagt út til eignar af skuldabrjefum viðlagasjóðs meira heldur en til er. Jeg hefi lagfært þessa missmíð með því að kveða svo á í brtt., að tryggingarfjeð skuli lagt fram í skuldabrjefum viðlagasjóðs, eða öðrum skuldabrjefum eigi ótryggari. Jeg þykist svo ekki þurfa að mæla frekar með þessum brtt. mínum, en vil vona, að hv. deild taki þeim vel og samþ. þær. Það á ekki að vera nauðsynlegt, þó að löggjafarvaldið vilji hjálpa landbúnaðinum og gera alt sem hægt er fyrir hann, að leggja niður viðlagasjóðinn. Hann er eign ríkisins og hefir þýðingarmikil verkefni, og væri viðkunnanlegast og best, að svo megi vera áfram. Þar sem brtt. mínar eru allar ein heild, þá þykist jeg ekki þurfa að gera grein fyrir hverri einstakri, nema tilefni gefist. Þær fela aðeins í sjer þá einu breytingu, eins og jeg hefi áður tekið fram, að viðlagasjóðurinn skuli einungis vera hafður sem trygging, en halda áfram að vera eign ríkisins eigi að síður. Mig langar svo til þess að bæta því við, að viðlagasjóðurinn er nú orðinn að upphæð um 2 milj. kr. Hann hefir yfirleitt vaxið frá því fyrsta að farið var að leggja í hann tekjuafganga ríkissjóðs, en á því var byrjað þegar Íslendingar fengu sjálfir fjárforræði 1874. Þessi vöxtur hjelt svo áfram fram til ársins 1924, þegar ákveðið var að nota vexti sjóðsins til árlegra útgjalda ríkissjóðs með því að telja þá tekjumegin í fjárlögunum. Þetta grundvallaðist á því, að þáverandi stj. taldi það ekki rjett að leggja stund á að auka viðlagasjóðinn þegar svo stóð á, að ekki var hægt að auka hann nema með verðföllnum peningum. Meðan svo var ástatt, þá var það alveg rjettmæt stefna að nota fjeð heldur til þess að greiða skuldir heldur en til þess að auka sjóðinn. Nú geri jeg mjer vonir um, þegar komin er full festa í peningamál landsins, að það sje óhætt að taka upp hina eldri aðstöðu og láta sækja aftur í gamla horfið. Það á að lofa sjóðnum að vaxa af vöxtum sjálfs sín og með því að leggja í hann þá tekjuafganga, sem kunna að verða á góðum árum, þegar svo vel tekst til, að tekjurnar eru meiri en útgjöldin. Jeg er þeirrar skoðunar, að það sje nauðsynlegt fyrir ríkið að eiga slíkan sjóð, sem hægt er að verja til þess að lyfta undir með þeim framkvæmdum, sem í byrjun eru styrksþurfa og eru maklegar og gagnlegar, en þar sem fyrirtækin eru hinsvegar ekki komin á þann fót, að þau hafi aðstöðu til að fá lán úr bönkum, og geta ekki skilað þeirri tryggingu, er bankarnir telja hæfa. Viðlagasjóðurinn hefir verið notaður sem lyftistöng á þessu sviði, og jeg álít það sjálfsagt og rjett, að ríkið haldi áfram að eiga hann og láta hann gegna sínu upphaflega hlutverki. Það má ekki ganga út frá því, að Búnaðarbankinn verði fær um að taka að sjer til stuðnings öll þau framfarafyrirtæki, sem rjett er að styðja í byrjun með opinberu, ódýru lánsfje. Jeg er þess fullviss, að í framtíðinni verða nóg slík verkefni til fyrir viðlagasjóð, þó að Búnaðarbankinn taki nokkur þeirra að sjer. Vona jeg því, að hv. deild geti fallist á till. mínar, þar sem þær ganga alls ekki í þá átt að draga úr Búnaðarbankanum að neinu leyti.

Jón Baldvinsson Þær urðu nokkuð halakliptar, brtt. mínar við 2. umr., vegna þess að ekki var samþ. nema nokkuð af þeim. Hefi jeg nú borið fram nokkrar brtt. viðvíkjandi skipulagi smábýlalánadeildarinnar, svo að hún geti tekið til starfa. Þó að jeg eftir atvikum hefði getað sætt mig við, að stjórnin hefði undirbúið þennan kafla til næsta þings, gat jeg auðvitað eigi annað en greitt atkv. með lánadeildinni, þótt ekki væri það allar till. mínar. Auk þessara brtt. hefi jeg flutt tvær aðrar brtt., sem þó fela ekki í sjer efnisbreytingar. Fyrri till. er um það, að ríkisstjórninni sje heimilt að fresta fyrst um sinn framkvæmd á II. kafla laganna, um veðdeild bankans. Ef ríkisstjórnin telur á einhvern hátt vandkvæði á því að setja veðdeildina á stofn nú þegar, hefir hún samkv. brtt. minni heimild í lögum til þess að fresta stofnun veðdeildarinnar án þess að hægt sje að segja, að hún hafi gengið á snið við bankalögin. Gæti t. d. verið, að stjórnin gæti ekki beitt heimild um lántöku, vegna þess að lán fengist ekki með nógu hagstæðum kjörum. Jeg skal játa, að jeg gæti sætt mig við, að veðdeild Landsbankans væri ein starfandi, en sje þó ekki ástæðu til að setja mig upp á móti því, að Búnaðarbankinn hafi slíka veðdeild, enda þarf ekki að skoða brtt. sem yfirlýsingu um það, að ekki eigi að setja veðdeildina á stofn, heldur er hjer aðeins um frestunarheimild að ræða, og stjórnir eru yfirleitt ekki vanar að hafa á móti heimildum sjer til handa. Jeg vænti þess, að stjórnin reyni að útvega Búnaðarbankanum svo ódýrt fje til veðdeildarbrjefakaupa, ef í veðdeildina verður ráðist, að ríkissjóður bíði ekki halla af. Því samkv. 39. gr. er það ekki útilokað, því að þar stendur: „verði að líkindum skaðlaus af“. Er þá gott fyrir ríkisstjórnina að geta frestað stofnun veðdeildarinnar. Jeg vjek að því við 2. umr., að það væri óviðfeldið, að sú skylda hvíldi framvegis á Landsbankanum að kaupa vaxtabrjef ræktunarsjóðs, eftir að Búnaðarbankinn hefir tekið við honum. Samkv. lögunum frá 1925 átti Landsbankinn að kaupa þessi vaxtabrjef fyrir 100000 kr. á ári í 14 ár, eða 1400000 kr. alls. Þetta hefir nú verið gert í 4 ár. En þegar öllu sambandi er slitið milli Landsbankans og ræktunarsjóðsins, er sanngjarnt að ljetta þessari kvöð af bankanum, ekki síður fyrir það, ef sjóðir úr Landsbankanum eru færðir yfir í Búnaðarbankann, eins og -stjórninni er heimilt. Finst mjer, að verja mætti því fje til að kaupa vaxtabrjef ræktunarsjóðs. Þetta er þó engin fyrirskipun til stj., heldur heimild, sem ætlast er til að hún noti, þegar Búnaðarbankinn er kominn vel á fót. Vera má, að ekki sje rjett að beita þessari heimild 2-3 næstu árin, en úr því ætti hún að koma til framkvæmda. Jeg hygg, að jeg þurfi ekki að fara fleiri orðum um þessar brtt., því að þær eru auðskildar og leggja engar hömlur á starfsemi Búnaðarbankans. Þá kem jeg að till. þeim, sem slitnuðu aftan úr um daginn. Jeg skal játa, að jeg get tekið á móti stuðningi, þótt frá íhaldsmönnum sje, en jeg hefði þó óskað, að þeir hefðu fylgt mjer að málum þangað, sem ívilnanirnar til verkamanna byrja í brtt. mínum. Að vísu er það, sem samþ. var af VI. kafla við 2. umr., til bóta, en þó virðist mjer, að lánin hljóti að verða of dýr, ef við svo búið stendur. A-liður 3. brtt. á þskj. 476 er á þá leið, að lánin samkv. VI. kafla skuli endurborgast með jöfnum greiðslum, 5% af lánsupphæðinni árlega, í 42 ár. Jeg vil benda á það, að þessi lánskjör eru ekki eins góð og þau, sem byggingar- og landnámssjóður veitir. Þá er b-liður brtt. um innheimtu árgreiðslna deildarinnar. Um þetta þurfa að vera ákvæði í lögunum, þó að þessi tilhögun sje að vísu sjálfsögð. Þá verður og að vera ákvæði í frv., sem tryggi það, að ekki verði braskað með lánsfjeð, nje sú eign, sem skuld við deildina hvílir á, verði seld í braskskyni, því að með því er tilgangur laganna eyðilagður. Það verður að fyrirbyggja það með svipuðum ákvæðum og eru í 9. gr. 1. um byggingar- og landnámssjóð, að sú stjett, sem nýtur lána úr þessari deild, fleygi frá sjer framtíðarmöguleikum, sem þeim bjóðast, fyrir fljóttekinn stundarhagnað. Því er svo ákveðið í c-lið brtt., að ef eign er seld án samþykkis stjórnar Búnaðarbankans, falli lánið þegar í gjalddaga og verði að endurgreiða allar vaxtaívilnanir. Hjer á að vera um varanlega atvinnubót að ræða, en ekki stundargróða. Það á í rauninni alveg hjer við, sem hæstv. núv. fjmrh. (EÁ) sagði í fyrra, þegar sumir vildu rýmka ákvæði 9. gr. í lögunum um byggingar- og landnámssjóðs. Hann sagði, að ef þessar eignir ættu að vera söluvarningur, þá væri auðvitað best að kippa takmörkununum burt, en ef eignirnar á að nota til framleiðslu, þá ættu takmarkanirnar um sölu þeirra að haldast. Þá er d-liður brtt. Hann er almenns eðlis og hljóðar um það, að ráðherra setji reglugerð, þar sem nánar er ákveðið um stærð lands, fyrirkomulag bygginga og annað þess háttar. Jeg vildi mælast til þess, að stjórnin legði ekki svo mörg höft á lántakendur í þessum efnum, að mönnum verði gert erfitt eða ókleift að fá lán af þeim ástæðum, eins og á sjer stað um byggingar- og landnámssjóð. Þá hefi jeg lokið máli mínu um brtt. mínar, en vil aðeins taka fram, að inn í brtt. hafa slæðst tvær prentvillur. Í 1. brtt. stendur II. en á að vera III. kafla, og í b-lið 3. brtt. er vitnað í 42. gr., en á að vera 54. gr. Held jeg, að jeg þurfi þá ekki að segja fleira um þessar brtt., annað en það, að líklega væri rjettast, að niðurlagið á c-lið, þar sem vitnað er í 35. gr. þessara laga, væri sjerstök grein. Hefir fallið niður, að svo væri gert. Að öðru leyti mun jeg ekki ræða þessar till. nema menn leggist sjerstaklega á móti þeim, en verði þær ekki samþ., finst mjer ákvæðin um lánadeildina verða heldur snubbótt.

Frsm. (Jón Jónsson) Mjer finst satt að segja ekki anda hlýlega til Búnaðarbankans hjer í deildinni, og tel jeg þó frv. um hann merkasta málið, sem fyrir þinginu liggur. Mjer fanst það fljótræði hjá þessari hv. deild við 2. umr. að fara að setja inn nýja lánadeild, að lítt athuguðu máli og án þess að þess væri brýn þörf. En ekki tjáir um það að sakast hjeðan af. Nú eru komnar fram brtt. úr tveim áttum, sem miða að því að draga úr afli bankans, frá hv. 3. landsk. og hv. 4. landsk. Mjer finst, að í brtt.hv. 3. landsk. felist í rauninni ekki nema einn hlutur - það, sem hann kallar að bjarga viðlagasjóðnum, en jeg kalla að draga úr veltufje Búnaðarbankans sem svarar því, er skuldabrjefum viðlagasjóðs nemur, því að þótt þau eigi eftir sem áður að vera trygging fyrir skuldbindingum deildanna, koma þau bankanum ekki að notum nema halli verði á deildunum. Bankinn er því jafnveltufjárlaus fyrir því. Hv. 3. landsk. sagði, að viðlagasjóðurinn hefði stutt ýms nytjafyrirtæki, og skal því ekki mótmælt, en hann ætti að geta það eftir sem áður, a. m. k. að því er landbúnaðinn snertir. Jeg held, að eftir því, sem aðrar lánsstofnanir verða efldar, því minni þörf verði fyrir viðlagasjóð. Hv. 3. landsk. var að tala um það, að ríkissjóður misti með öllu vexti af þeim sjóðum, sem hverfa inn í Búnaðarbankann. Þetta er þó ekki rjett, því að svo er ákveðið í 14. gr., að þegar varasjóður veðdeildarinnar er orðinn 20% af stofnsjóði, skuli greiða ríkissjóði vexti. Þetta voru nú aðalatriðin í ræðu hv. 3. landsk., nema hvað hann sagði, að með ákvæðum frv. væri ætlast til, að viðlagasjóður legði fram meira fje en hann ætti til. Að þetta er misskilningur, er ljóst af því, að samkv. frv. á viðlagasjóður að leggja fram 1250000 kr. og 700000 kr., eða tæpar tvær miljónir, en samkv. landsreikningnum nemur hann 2027000 kr. Þá kem jeg að brtt.hv. 4. landsk. 1. brtt. hans er um það, að stjórninni sje heimilt að fresta stofnun veðdeildarinnar. Mjer skildist, að ástæðan til þessarar heimildar væri sú, að hv. þingmaður teldi, að komið gæti fyrir, að stj. fengi ekki lán með hagstæðum kjörum. Jeg get þó ekki sjeð, að þörf sje á þessari heimild, því að stj. er samkv. 40. gr. alveg vítalaus, þótt hún fresti veðdeildinni, ef hún fær ekki lán með sæmilegum kjörum, svo að ríkissjóður verði að líkindum skaðlaus. Þá kemur till.hv. 4. landsk. um að leysa Landsbankann frá að kaupa jarðræktarbrjef ræktunarsjóðsins. Mjer skilst, að þessi ívilnun, sem hv.þm. vill veita Landsbankanum frá núgildandi samningum, sje miðuð við það, að Búnaðarbankinn fái þá frekar sparisjóðsfje landsmanna. Það er með þessar till. eins og till.hv. 3. landsk., að þær eru frekar til þess að draga úr afli Búnaðarbankans, og sje jeg ekki, að hann megi við því. Ennfremur sýnist mjer ekki ástæða til þess að ljetta þessum kvöðum af Landsbankanum á meðan maður veit ekki, hve mikið sparisjóðsfje mundi renna til Búnaðarbankans. Það kemur auðvitað í ljós síðar, og mætti þá breyta þessum ákvæðum, ef það reyndist svo, að Landsbankanum yrði þetta örðugt. Jeg get ekki sjeð, að það sje ósanngjarnt, að Landsbankinn styðji Búnaðarbankann að þessu leyti, því að þegar Búnaðarbankinn væri kominn upp, má ætla, að Landsbankinn losni að miklu leyti við að veita lán til landbúnaðarins. Jeg mun því greiða atkv. gegn tillögunni. Það má auðvitað segja, að þetta sje gott og blessað í höndum stjórnar, sem er velviljuð landbúnaðinum. Mjer virðist, að lög þessi eigi ekki að miða við einhverja eina stjórn, því að þótt hæstv. núv. stj. beri landbúnaðinn fyrir brjósti, getur næsta stjórn verið hliðhollari einhverjum öðrum atvinnuvegi. Þá kem jeg að 3. brtt.hv.þm., er stendur í sambandi við þessa ágætu deild, sem sett var inn við 2. umr. þessa máls. Sú brtt. byrjar fallega, og á deildin að njóta forrjettinda fram yfir aðrar deildir bankans, nema þá ef til vill landnámssjóð. Þó eru þessi lán ekki sambærileg við lán landnámssjóðs, því að í tillögunni er ekkert um það sagt, að lánin veitist til bygginga eingöngu, heldur til hvers sem vera skal. Má vel vera, að hv.þdm. vilji samþ. þetta ákvæði líka, til þess að hlynna betur að þessari nýju deild, en jeg mun greiða atkv. gegn a.-lið 3. till.hv. 4. landsk. Hvað viðvíkur b- og c-lið sje jeg heldur ekki ástæðu til þess, að þeir verði samþ.; b-liður leggur ríkissjóði nýjar kvaðir á herðar og ef a-liður fellur, verður hann alveg ónauðsynlegur. Hinsvegar hefi jeg ekki áttað mig á c-liðnum til fullnustu, en jeg lít svo á, að ekki sje þörf á honum sem stendur, ef hinir liðirnir verða feldir, sem jeg vona að verði. Þá kem jeg að d-lið 3. brtt., þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Að öðru leyti setur ráðherra nánari reglur um stærð lands, fyrirkomulag bygginga og um annað, er þurfa þykir til þess að tryggja það, að lánsfjenu sje varið samkvæmt tilgangi lánadeildar og til þess að það komi að tilætluðum notum fyrir lántakendur“. Jeg lít svo á, að úr því þessi lánadeild er komin inn, sje nauðsynlegt að samþ. þennan lið, og mun jeg því greiða honum atkv. Annars hlýt jeg að álíta, að verði svo víðtækar brtt.samþ. og frá þessum tveim hv.þm., þá sje málinu stefnt í óefni og óvíst, hvort það nái fram að ganga á þessu þingi, þar sem mjög er liðið á þingtímann, en málið þyrfti þá enn að hrekjast á milli deilda. Jeg vænti þess, að hv. deild breyti frv. sem minst frá því sem orðið er.

Halldór Steinsson Við síðustu umr. þessa máls tók jeg upp aftur nokkrar brtt., er hv. 4. landsk. bar fram en tók þá aftur, og voru þær samþ. og eru nú 6. kafli þessa frv. Nú flyt jeg tvær brtt. við þennan kafla, vegna þess að felt“ var aftan af till.hv. 4. landsk. og nauðsynlegt er að setja inn ný ákvæði, til þess að þessi kafli verði ekki of halakliptur. Fyrri brtt. er við 53. gr.: „Ríkissjóður leggur fram 50 þúsund kr. á ári“, en þar er óákveðið, hve lengi ríkissjóður leggur fram fjeð. Í samræmi við þetta frv. og önnur svipuð lög verður ekki hjá því komist að setja vist tímatakmark. Jeg hefi því farið fram á, að ríkissjóður legði fram 50 þús. kr. í 6 ár, og er það í fullu samræmi við bústofnslánadeildina, þar sem tillag ríkissjóðs er 50 þús. kr. á ári í 6 ár. Vona jeg, að þessi brtt. mæti ekki mótspyrnu, þar sem hún er í samræmi við aðra kafla frv. Þá er síðari brtt., að á eftir 59. gr. komi ný grein, svo hljóðandi: „Í reglugerð bankans skal setja nánari ákvæði um starfsemi þessarar deildar“. Með þessari brtt. ætlast jeg til þess, að hægt verði að framkvæma lánadeildina án verulegra örðugleika. Ennfremur ætlast jeg til, að í reglugerðina geti komið þau ákvæði, sem hv. 4. landsk. vill koma fram með brtt. sínum, t. d. d-lið 3. brtt., þar sem segir, að ráðh. setji reglur til þess að tryggja það, að lánsfjenu sje varið samkv. tilgangi lánadeildar og til þess að það komi að tilætluðum notum fyrir lántakendur. Mjer þótti leitt, að hv. 6. landsk. skyldi ekki minnast á mínar brtt., því að mjer skildist hann heldur vera meðmæltur d-lið till.hv. 4. landsk. Ef till. mín yrði samþ., kæmi hún að sömu notum og þessi liður, og er auk þess víðtækari. Jeg sje ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um brtt. mínar að svo stöddu. Þó vil jeg geta þess, að í reglugerðinni mætti setja ákvæði um það, hvernig lán skyldu ávaxtast eða endurborgast, þótt það sje ekki altaf ákveðið í lögunum. Ef slíkt er ekki ákveðið í lögunum, má gera ráð fyrir, að þessi deild njóti sömu ívilnana og aðrar deildir bankans að því er snertir lánskjör.

Frsm. (Jón Jónsson) Jeg skal játa það, að mjer sást yfir till.hv.þm. Snæf., enda hafði hv.þm. ekki talað fyrir sínum till. Um fyrri till.hv.þm. er það að segja, að jeg álít, að hún sje heldur til bóta, og seinni till. felur hið sama í sjer og d-liður 3. till.hv. 4. landsk., sem jeg hefi áður lýst afstöðu minni til. Þessi till. er að vísu dálítið ítarlegri en d-liðurinn, en jeg geri ekki að ágreiningsefni, hvor till. verður samþ.

Jón Þorláksson Hv. 6. landsk. andæfði brtt. mínum á þskj. 461 og færði til þess tvær ástæður. Fyrri ástæðan var sú, að till. rýrðu starfsfje Búnaðarbankans, en hin síðari, að viðlagasjóður væri óþarfur eftir að Búnaðarbankinn byrjaði að starfa, þar sem hann tæki að sjer verkefni viðlagasjóðs. - Fyrra atriðið get jeg ekki sjeð, að sje rjett. Að því er snertir veðdeild bankans er í frv. sjeð fyrir því, að vaxtabrjef veðdeildar gangi út, þar sem heimilað er að taka ríkislán til þess að kaupa þau, og annað fje þarf sú deild ekki að nota en það, sem hún fær fyrir vaxtabrjef sín. Þótt ríkissjóður verji ekki vöxtum og afborgunum af skuldabrjefum viðlagasjóðs til þess að kaupa vaxtabrjef veðdeildar Búnaðarbankans, rýrir það ekki starfsfje bankans svo lengi sem sjeð er fyrir því, að vaxtabrjefin seljist. Um þann hluta viðlagasjóðs, sem ætlaður er bústofnslánadeildinni, er það að segja, að eftir frv. er ákveðið, að sá hluti viðlagasjóðs skuli vera tryggingarfje, en ekki stofnfje. Kaflinn um bústofnslánadeildina inniheldur engin ákvæði um það, að vextir af þessu tryggingarfje skuli renna til þeirrar deildar sjálfrar, heldur verður að líta svo á eftir frv., að ríkið ætti þá vexti óbundna. Ennfremur er það svo eftir frv., að framlag ríkisins í peningum, 50 þús. kr. árlega í 6 ár. er talið tryggingarfje, en ekki stofnsjóður. A þessu gera till. mínar þá breytingu, að framlag ríkisins verður eign bústofnslánadeildar, og álít jeg, að það sje til bóta, líka frá sjónarmiði þeirra manna, sem vilja, að Búnaðarbankinn eignist sem mest sjálfseignarfje. Þá kem jeg að hinni ástæðu hv. 6. landsk., og get jeg heldur ekki fallist á hana. Það er ekki nema eðlilegt, að þau verkefni viðlagasjóðs, er landbúnaðinn snerta, hverfi til Búnaðarbankans. Þetta er fullnaðarspor, að í stað þeirrar sundurlausu og oft ónógu hjálpar, sem viðlagasjóður gat veitt á þessu sviði, er sett fullkomin stofnun, sem fullnægir kröfum landbúnaðarins. En það má ekki gleyma því, að ýmsir aðrir atvinnuvegir eru enn skemra á veg komnir en landbúnaðurinn, og það atvinnuvegir, sem í nútíð, og þó einkum í framtíð, verða landinu mjög nauðsynlegir. Get jeg sem dæmi tekið þriðja stærsta atvinnuveg landsins, iðnaðinn. Þegar settur er á stofn búnaðarbanki, sem er fær um að taka að sjer öll viðfangsefni til styrktar landbúnaðinum, virðist það ekki nema eðlilegt, að viðlagasjóður sje látinn óáreittur, til þess að hann geti aukið við sig eftir því sem skuldir innheimtast og tekið að sjer ný verkefni, nauðsynleg atvinnuvegum þjóðarinnar. Eitt af verkefnum hans gæti t. d. verið það, að veita hagkvæm lán til þess að koma á fót nauðsynlegum iðnaðarfyrirtækjum í landinu. Jeg verð að álíta það skakt, ef á að afskera löggjafarvaldið frá því að styðja að eflingu annara atvinnuvega landsins með þessu móti, um leið og gerðar eru ráðstafanir til þess að efla landbúnaðinn. Jeg vil því alvarlega leggja hv. dm. það á hjarta, að viðfangsefni framtíðarinnar eru ekki tæmd, þótt sjávarútvegurinn sje kominn í gott horf og komið verði á fót stofnun, er fullnægi kröfum landbúnaðarins. Framþróunin verður að halda áfram á þann hátt, að fjölbreytni atvinnuveganna aukist samhliða því, að hver atvinnuvegur verður stærri og styrkari.

Jón Baldvinsson Jeg hafði ekki tekið eftir brtt.hv.þm. Snæf. fyr en hann talaði fyrir þeim. Þykja mjer hans till. miklu verri en þær till., er jeg hefi flutt, að því leyti sem þær snerta sama efni. 1 till.hv.þm. er reglugerðin alveg óákveðin, en það mundi verða notað af stjórnarvöldunum til þess að gera minna úr lánadeildinni en ella. Fyrri till.hv.þm. tel jeg skaðlega, því að með því móti fær lánadeildin ekki nema 300 þús. kr. úr ríkissjóði. Jeg álít, að hægast verði að stöðva fjárframlagið, ef lánadeildin yrði yfirfull af fje, og því hafði jeg ekki sett neitt tímatakmark fyrir framlaginu. Jeg mun þess vegna greiða atkv. á móti þessari till., og sömuleiðis 2. till., því að mjer finst hún óheppilegri en d-liður minnar till. um sama efni. Hv. frsm., 6. landsk., andmælti heldur brtt. mínum, og þá einkum 1. brtt. Mjer finst þó, að óþarft hafi verið fyrir hv.frsm. að andmæla frestunarheimildartill. til stjórnarinnar, því að hann ætti að geta treyst sinni stjórn til þess að gera það besta, sem hægt er í því efni. Ennfremur er það ólíklegt, ef bankinn verður settur á stofn, að frestað verði að stofna veðdeildina, nema ástæður sjeu fyrir hendi, en þá er frestunarheimild nauðsynleg. Þá þótti hv.frsm. óþarft að fresta veðdeildinni, þótt ekki fengist lán erlendis til kaupa á brjefum hennar. Jeg vil benda hv.þm. á það, að það gæti orðið varhugavert, ef halda á brjefum bankans uppi með því að láta ýmsa sjóði kaupa þau fyrir fult verð (affallalaust), án tillits til þess, hvað fást mundi fyrir brjefin með venjulegri sölu. Ennfremur er það líklegt, að brjef bankans seljist ekki mikið fyrst í stað, því að peningamenn vilja vita, hvort þau brjef, sem þeir kaupa, sjeu góð, og mundu þeir þá fremur kaupa brjef veðdeildar Landsbankans, sem þegar eru orðin þekt. Þess vegna gæti það verið nauðsynlegt fyrir ríkisstjórnina að geta frestað stofnun veðdeildar, þangað til fengist hafa lán með góðum kjörum til að kaupa fyrir brjef veðdeildarinnar. Jeg veit ekki, hvort búið er að gera ráðstafanir til þess að taka þessi lán, en jeg hefi heyrt utan að mjer, að vextir hjá stórbönkunum í Englandi og Ameríku sjeu nú mjög háir. Ef svo er, er mjög slæmt að ráðast í slíka lántöku, því að það hlyti að koma fram í hærri vöxtum innanlands. Alveg eins og þegar enska lánið var tekið. Það var tekið með okurvöxtum og afföllum, og nú miðast vextirnir í landinu við það. Hv. frsm. hjelt því fram, að Landsbankinn þyrfti ekkert að sinna búnaðinum eftir að Búnaðarbankinn væri tekinn til starfa. Þetta fer náttúrlega eftir því, hve mikið fje Búnaðarbankinn fær til umráða. En þar að auki hygg jeg, að fjöldi bænda, sem hefir haft viðskifti sín við Landsbankann og líkað þau vel, muni halda þeim áfram, þótt Búnaðarbankinn taki til starfa. Fyrir þær sakir má því gjarnan ljetta þeirri kvöð af Landsbankanum að kaupa verðbrjef ræktunarsjóðs. Jeg sje því ekki, að bankanum verði komið í neitt óefni fyrir till. mína, og heldur ekki fyrir till.hv. 3. landsk. Aðaláhersluna á að leggja á að halda deildum bankans eins og nú. Það gerir bankann veglegri og voldugri til starfs, þegar fram í sækir. Það er gott fyrir stjórnina að hafa heimild til að fresta veðdeildinni. Það væri leiðara, ef hún þyrfti að fresta henni heimildarlaust. Fyrir það yrði hún ekki vítalaus og það væri hægt að leggja henni út til lasts.

Halldór Steinsson Mjer þótti anda heldur kalt frá hv. 4. landsk. til tillagna minna. Hann hjelt því fram, að rjett væri að hafa ríkissjóðstillagið til lánadeildar um óákveðinn tíma Jeg er þar á gagnstæðri skoðun, því þó jeg vilji unna notendum þeirrar deildar alls góðs, þá tel jeg ekki rjett, að sú deild njóti alveg sjerstakra kjara umfram aðrar deildir bankans. Og brtt. mín gengur út á að koma fjárframlagi ríkissjóðs til þessarar deildar í samræmi við fjárframlögin til annara deilda bankans. Hv. þm. hjelt því fram, að síðari brtt. mín yrði til að gera minna úr deildinni. Þetta er mjer ómögulegt að skilja. Ef hún verður samþ., þá verða ákveðin með reglugerð ekki einungis öll þau atriði, sem brtt.hv.þm. sjálfs fjalla um, heldur einnig mörg fleiri.

Og alt verða það tómar takmarkanir!

. Ja, hví vantreystir hv.þm. þeirri stjórn, sem hann styður, til að búa út eina reglugerð? En með minni brtt. verður meiri trygging fyrir, að lánadeildin komi að fullum notum. Vona jeg, að hv.þdm. líti öðrum augum á hana en þessi hv.þm.

Björn Kristjánsson Af því að hv.frsm. andmælti brtt.hv. 3. landsk., þá vil jeg leyfa mjer að leita upplýsinga hjá honum um tvö atriði. Í 13. gr. frv. segir, að ríkissjóður leggi veðdeildinni til stofnfje að upphæð 1250 þús. kr. Greiðist það í skuldabrjefum viðlagasjóðs. Samkv. 40. gr. á ríkissjóður að leggja bústofnslánadeild til 1700 þús. kr. í skuldabrjefum viðlagasjóðs.

Nei, 1 milj. kr. og þar af 700 þús. í skuldabrjefum viðlagasjóðs

. Já, það eru 700 þús. kr. Það er rjett, en þrátt fyrir það, á viðlagasjóður ekki svo mikið í skuldabrjefum einstakra manna og stofnana, og vil jeg spyrja hv.frsm., hvernig hann hugsar sjer, að stjórnin framkvæmi þessi ákvæði. Annað atriðið, sem jeg vildi leita upplýsinga um, er viðvíkjandi 45. gr. Jeg vil spyrja, hvort vottorði hreppstjóra, er þar getur, fylgi ábyrgð hans, líkt eins og talið er, að ábyrgð fylgi eignar- og veðbókarvottorðum sýslumanna. Ef svo er ekki, hvers virði er þá vottorðið fyrir lánsstofnunina? Hvers vegna er verið að setja þetta í lögin, ef það er einskis virði? Vitanlegt er það, að hreppstjórar halda ekki veðmálabækur og geta því ekki gefið slík vottorð. Það er rjett, að þetta komi fram í umr., til þess að lögskýrendur síðar meir geti dæmt um, hvort þessu vottorði fylgi ábyrgð eða ekki.

Viðvíkjandi 7. brtt.hv.þm. skal jeg ekki fjölyrða. Jeg er ekki maður bankafróður og á því erfitt með að dæma um hana. Hv. þm. skýrði hana svo, að með henni yrði nokkuð annað ofan á en eftir frv. Hann ætlist til, að framlag ríkissjóðs myndi stofnsjóð deildarinnar, en fyrir því sje ekki gert ráð í frv. Jeg hefi samt skilið það svo, að þótt talað sje um tryggingarfje í 41. gr. frv., þá sje ekki munur á því, eftir skýringu höfundar frv. Hann segir svo í aths. við gr.: „Það er að sjálfsögðu álitamál, hve stór stofnsjóður deildarinnar þarf að vera“. - „Meir en áttfalda upphæð stofnsjóðsins eða tryggingafjárins“ o. s. frv. Hvort ákvæði gr. eru of óglögg þrátt fyrir þessa skýringu, það skal jeg ekki segja um, en jeg held þó, að brtt. geri í raun og veru enga breytingu á þessu atriði. Hv. þm. hjelt því fram, að þótt Búnaðarbankinn væri stofnaður, þá væri ekki síður þörf fyrir viðlagasjóð. Jeg held því ekki fram, að ekki kynni að vera gott að hafa viðlagasjóð áfram. En jeg held, að hans verði minni þörf. Því vitanlegt er, að þótt Búnaðarbankinn láni ekki fje til annara atvinnuvega en búnaðar, þá ljettir hann stórlega á öðrum bankastofnunum í landinu. Jeg held því, að það verði ekki viðurhlutamikið að taka viðlagasjóð. Fleira held jeg að jeg þurfi ekki að tala við hv. 3. landsk. Það getur vel verið, að hann geti bent mjer á nauðsyn 7. brtt. sinnar, og skal jeg taka því með þökkum. Hv. 4. landsk. sagði, að jeg þyrfti ekki að vera myrkfælinn við að samþ. heimild í hendur núverandi stj. Jeg er líka óhræddur við að fá núv. atvmrh., sem vitanlegt er, að er allra manna velviljaðastur landbúnaði, þessa frestunarheimild í hendur. En jeg á það ekki víst, hvað lengi hans nýtur við. Þá get jeg ekki fallist á, að órjettmætt sje, að Landsbankinn verði látinn styðja búnaðinn áfram með því að kaupa jarðræktarbrjef. Jeg er ekki í vafa um það, að komist Búnaðarbankinn á fót, þá muni minka kvabb á Landsbankanum úr sveitum landsins. Heldur er það ekki ósanngjarnt, að hann leggi búnaðinum nokkurn styrk, þar sem hann undanfarið hefir orðið nokkuð útundan með fjármagn. Getur það því skoðast sem nokkurskonar uppbót fyrir undanfarið misrjetti. Hv. 1. þm. G.-K. lagði hjer fyrir mig tvær spurningar. Það er ef til vill ekki svo þægilegt að svara þeim, en þó skildist mjer fyrsta spurningin stafa að einhverju leyti af misskilningi.  Þá spurði hv.þm. um vottorð hreppstjóra, sem getið er um í 45. gr. Það ákvæði var sett í frv. í Nd. í frv. var að vísu gert ráð fyrir slíku vottorði líka, en þá var það þannig orðað (46. gr. upphaflega frv.): „Hverri lánbeiðni skal fylgja vottorð hreppstjóra um, að lánbeiðandi eigi búfje það, sem boðið er að veði“. Og jeg held, að lánsstofnun verði nokkur leiðbeining að vottorði hreppstjóra um, að lánbeiðandi eigi búfjeð til. Og vona jeg, að ekki eigi að skilja þessa spurningu hv.þm. svo, að hann sje að drótta þeirri óráðvendni að hreppstjórum, að ekkert sje leggjandi upp úr vottorðum þeirra. En þeir hafa fullkomin skilyrði til að geta vottað, hvort búfjeð sje til, því menn hafa almenna skyldu til að telja fram bústofn sinn. Jeg tel því hiklaust vottorð þetta mikils virði. En um hitt, hvort búfjeð er áður veðsett, geta hreppstjórar ekki gefið vottorð, nema þeir sjái veðmálabækur sýslumanna. Það ákvæði var sett inn í frv. í Nd., og veit jeg ekki, hvað hefir vakað fyrir mönnum með það. En það er ekkert til fyrirstöðu, að hægt sje að framkvæma það. T. d. geta hreppstjórar heimtað veðbókarvottorð áður en þeir gefa sitt vottorð. Og held jeg, að ef hv.flm. athugar þetta, þá sjái hann, að þessu ákvæði er hægt að fullnægja og stofnuninni getur orðið mikil leiðbeining að.

Jón Þorláksson Það er rjett hjá hv. 1. þm. G.-K., að viðlagasjóður á ekki til þá upphæð, er hann á að leggja fram. Samkv. síðasta reikningi átti hann í skuldabrjefum kr. 1549096,26. Þar að auki átti hann í bankavaxtabrjefum kr. 70600,00 og í dönskum ríkisskuldabrjefum krónur 316070,40. Sjeu þessar upphæðir taldar saman, þá mun að vísu nást sú upphæð, er leggja á fram, en þó er efasamt, hvort hún verður fyrir hendi, ef samþ. verða þær eftirgjafir, sem nú eru komnar inn í fjárlög. En við þetta er athugandi, að dönsku skuldabrjefin er ekki hægt að taka, því mestur hluti þeirra er bundinn til tryggingar veðdeild Landsbankans. Það eru því missmíði á frv. í þessu efni, og þarf að bæta úr því, en það er gert með till. minni. Um það, er hv.frsm. sagði viðvíkjandi tryggingarfje bústofnslánadeildar og vísaði þar í athugasemdirnar við frv., þá má segja, að þar sje nokkuð slegið úr og í, því í aths. er jöfnum höndum talað um stofnfje og tryggingarfje. En þar sem hann hjelt því fram, að það væri sjerstakur stuðningur fyrir deildina að fá 700 þús. kr. í skuldabrjefum viðlagasjóðs, þá er hann þar ekki í samræmi við aths. stjfrv. Ef hæstv. forseti vill leyfa mjer að hafa yfir ummæli athugasemdanna, þá eru þau þannig: „Þar sem stofnsjóðurinn er fyrst og fremst tryggingarsjóður, mætti að því leyti á sama standa, þótt hann væri allur lagður bankanum út í tryggum skuldabrjefum. En stofnsjóðinn má ávaxta í vaxtabrjefum deildarinnar sjálfrar og þannig nota hann sem veltufje. Til þess kemur hann ekki deildinni að gagni nema að því leyti, sem hann verður lagður út í handbæru fje. Hjer er lagt til, að deildin fái 50 þús. kr. á ári úr ríkissjóði í þessu augnamiði, um 6 ára bil eftir að bankinn verður stofnaður, og er það nokkur stuðningur fyrir deildina til þess að komast af stað með“. Þessi tvískinningur, sem er í aths. stjfrv. um hvort hjer er um tryggingarfje eða stofnsjóð að ræða, er af tekinn með brtt. minni, er kveður skýrt á um þetta atriði. Hún er því ekki annað en lagfæring á frv., er gerir ákvæði þess skýrari.

Jón Baldvinsson Mjer finst það ekki eiga síður við hjer en í hv.Nd. að tala við stj. um það, sem miður fer, og þótt það hafi nú verið vani að láta frv. þetta fara til 2. umr. órætt, finn jeg ekkert á móti því, að sami siður væri hjer tekinn upp og í Nd. Jeg vildi aðallega spyrja hæstv.atvmrh. að því, hvernig kaupgreiðslum ríkisins við opinbera vinnu sje hagað úti um landið, hverjir ráði því, og eftir hvaða reglum sje þar farið. Það er nefnilega vitanlegt, að afarlágt kaup er goldið úti um sveitir, sjerstaklega á vorin, og sumstaðar er það svo lágt, að það má heita algerlega óviðunandi. Jeg veit til þess, að menn hafa aðeins fengið 40–45 aura á tímann í Húnavatnssýslu, en í Eyjafirði var það 60 aurar og hækkaði síðan, er á sumarið leið, upp í 85 aura. Nú vil jeg spyrja, hvernig stendur á þessum mikla mun og lága kaupi. Er mismunur á kaupgjaldi á vorin og sumrin máske af því, að stj. eða ráðamenn hennar haldi, að ódýrara sje að lifa á vorin heldur en þegar grasið er sprottið, þannig, að menn geti bitið það til bjargar sjer? Jeg hefði talið rjett af ríkisstj., að hún hefði sett ákveðnar reglur um þetta og samið um kaup við verkalýðsfjelögin úti um land, í þeim hjeruðum, sem vinnan fer fram í. Það nær ekki nokkurri átt, að einhverjir verkstjórar ríkisins ráði þessu einir og ákveði kaup á hverjum stað eftir eigin höfði. Eins og því er nú komið fyrir eru það verkamennimir, sem við þetta vinna, sem borga mikinn hluta af kostnaði við opinberar framkvæmdir. Þeir leggja fram miklu meiri vinnu en þeim er borgað fyrir. Næst vildi jeg spyrja hæstv.atvmrh. að því, hvað síldarverksmiðjunni líði og hvort hægt muni verða að starfrækja hana nú á þessu sumri. Heimild var veitt til þessarar verksmiðjubyggingar á síðasta þingi, og jeg minnist þess, að Magnús heitinn Kristjánsson fjmrh. var þeirrar skoðunar, að að þessu yrði að vinda bráðan bug, því að annars yrðum við að selja útlendum verksmiðjum afla okkar fyrir lágt verð. Ef verksmiðjan gæti tekið til starfa þegar á næsta sumri, hefði það mjög mikla þýðingu fyrir útgerðina í landinu og fyrir verkalýðinn. Þess vegna vildi jeg gjarnan fá að vita, hvað þessu liði. Jeg hefði náttúrlega ástæðu til að spyrja um ýmislegt fleira, en ætla mjer þó að láta þetta nægja í bili, en vil þá víkja lítið eitt að gerðum hæstv.dómsmrh. Vil jeg þá minnast lítillega á, hvernig hæstv. ráðh. hefir komið fram gagnvart hjúkrunarkonunum á Vífilsstöðum. Mjer er sagt, að hann hafi gengið mjög fast fram í að lækka kaup þeirra, og var það þó sannast að segja síst of hátt fyrir. Þykir mjer undarlegt, að hæstv. ráðh. skyldi leggjast svo lágt að ráðast að þessum lágt launuðu starfsmönnum. Jeg álít, að hinir ýmsu lágt launuðu starfsmenn ríkissjóðs búi ekki við þau sældarkjör, að ástæða sje til að klípa af kaupi þeirra. Tel jeg, að hæstv ráðh. eigi vanþakkir skilið fyrir ráðsmensku sína í þessu máli. Ef til vill ætlar hann að hafa það sjer til rjettlætingar, að hann sje hjer að spara ríkisfje, en sannast að segja hygg jeg að fáir trúi því, að hann sje neinn sjerstakur sparnaðarmaður á landsfje. En ekki skal jeg neita því, að hann sje athafnamaður. Þá vil jeg víkja að þeirri takmörkun, sem hæstv.dómsmrh. gerði á mentaskólanum. Jeg álít, að það hafi verið rangt af honum að meina þeim nemendum upptöku í skólann síðastliðið vor, sem stóðust prófið, sem heimtað er til fyrsta bekkjar. Jeg álít þetta sjerstaklega rangt vegna þess, að hæstv. ráðh. hefir með höndum nýja löggjöf um þennan skóla, og gat því leitað eftir vilja Alþingis um þetta efni. Slík takmörkun gat þá beðið þess tíma, ef hún á annað borð þurfti að eiga sjer stað. Nú vil jeg að lokum spyrja hæstv. ráðh. um atvik, sem sagt er, að borið hafi við alveg nýlega. Í aðalblaði Íhaldsflokksins hjer í bænum er sagt frá því, að herforingi af þýsku varðskipi hafi verið í rjettinum í Vestmannaeyjum, þegar kveðinn var upp dómur yfir þýskum togara, og mjer er sagt, að rjettarhaldinu hafi verið frestað, til þess að þessi þýski liðsforingi gæti verið viðstaddur. Nú vil jeg spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort þetta sje að hans tilhlutun, eða ef hann getur gefið upplýsingar um það, hvers vegna þessir menn voru viðstaddir. Þar sem þeir eru opinberir sendimenn þýska ríkisins, má segja, að þýska ríkið hafi verið viðstatt rjettarhöldin. Og það hefi jeg heyrt, að sje talin frekasta móðgun, ef haft er þannig eftirlit með dómstólum. Það má vera, að þarna sje farið með rangt mál, því að aðalheimild fyrir þessu er „Morgunblaðið“. En jeg læt þetta samt flakka og óska svars frá hæstv. ráðh. Þá skal jeg víkja örlítið að því, sem hv.þm. Snæf. sagði út af öðru máli hjer á undan. Út af brtt. við búnaðarbankann um að heimila stj. að setja reglugerð um starfsemi einnar deildarinnar vjek hann því til mín, að jeg mætti vera ánægður með, að slík heimild væri víðtæk, af því að jeg treysti stj. svo vel. Það er náttúrlega svona og svona. Jeg treysti henni vel í sumu og ekki vel í sumu, alveg eins og Íhaldsflokkurinn treystir henni vel í þeim málum, þar sem hann og stj.-flokkurinn eru sammála. Að vísu er það rjett, að jafnaðarmannaflokkurinn hjálpaði hæstv. stj. að komast á laggirnar, svo að hún gæti sagt á Alþingi, að hún styddist við meiri hl. eða hefði hlutleysi svo margra þm., að hún væri þingræðisstj. Lengra þurfti stuðningur okkar jafnaðarmanna ekki að ná og náði ekki. Hæstv. stj. er minnihlstj., eins og vitanlegt er, og hún semur til beggja hliða í þinginu. Okkar traust til hennar fer eingöngu eftir því, hvernig hún reynist í málunum. Hitt skal jeg fúslega játa, að ef jeg væri viss um, að við ættum að fá aftur íhaldsstj., þá myndi jeg vilja hugsa mig um tvisvar, áður en jeg styddi að því, að stj. væri látin fara frá völdum, eftir því, sem enn er komið, því að núv. hæstv. stj. hefir víðar sýnt meiri skilning gagnvart okkur jafnaðarmönnum en íhaldsmenn, þegar þeir höfðu ráðin í annari deild þingsins. Jeg ætla ekki að hafa mín orð fleiri að þessu sinni, en vænti svars við fyrirspurn minni frá hæstv. stj.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi vitanlega ekkert við það að athuga, að hv. 4. landsk. notar þetta tækifæri til þess að beina fyrirspurnum til stj., og skal gjarnan verða við ósk hans að svara þeim spurningum, sem hann beindi til mín. En raunar voru þær báðar bornar fram í hv.Nd. og svarað þar af mjer. Hv. þm. spurði um vegavinnukaupið og hvaða tilhögun um kaupgreiðslu væri af hálfu þess opinbera og hverjir rjeðu kauphæð. Það er náttúrlega svo um margt af þessu, að þeir trúnaðarmenn, sem hafa yfirsýn með framkvæmdum, þeir ráða kaupinu. En að sjálfsögðu er það atvmrh., sem ber ábyrgð á því, hvaða ákvarðanir eru teknar. Og ef eitthvað verulegt er ráðið, kemur hlutaðeigandi starfsmaður og á tal við atvmrh. Og mjer dettur ekki á neinn hátt í hug að varpa af mjer ábyrgðinni á þá menn, sem hafa framkvæmdirnar á hendi. Hinsvegar er mjer kunnugt um það, að það hefir bæði fyr og síðar verið nokkur munur á kaupgreiðslu í vegavinnu og símavinnu, enda er aðallega um fagmenn að ræða í símavinnu. Eins og hv.þm. veit, er það eðlilegt að borga þeim hærra, sem eru fagmenn, heldur en óbrotnum verkamönnum, sem vinna einföldustu vinnu. Þá benti hv.þm. á mismun á kaupi á ýmsum stöðum og spurði, hvernig á honum stæði. Jeg gat þess í Nd. um vegavinnuna, sem hv.þm. á sjerstaklega við, að ríkissjóður er ekki einn um að láta vinna slíka vinnu, heldur sýslufjelög líka. Og ríkissjóður reynir yfirleitt að láta vera samræmi milli kaupgreiðslu sýslunnar og kaupgreiðslu landsins fyrir sömu vinnu. Og jeg get gjarnan sagt það, að jeg álít það yfirleitt skyldu atvmrh. að reyna að komast að sem hagstæðustum kjörum um þessa vinnu og keppa að því að fá sem mesta vinnu fyrir það fje, sem veitt er til verklegra framkvæmda. Því tel jeg, að síst eigi að stofna til þess af hálfu ríkisins að spenna kaupið upp. Hv. þm. talaði allmikið um það, hve óeðlilegt væri, að kaup sje mismunandi á ýmsum stöðum og ýmsum árstíðum, t. d. á vorin og um sláttinn. Jeg vil benda þessum hv.þm. á það, að það er ekki löng leið milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. Hv. þm. benti stj. á að fara eftir því, sem verkamenn gera. Jeg veit ekki betur en að það sje 10 aura munur á taxta hjer og í Hafnarfirði.

Ekki nema 6 aura

. Vill hv.þm. benda á, hvernig stendur á þessu? Jeg veit heldur ekki betur en að það sje talsverður munur á kaupi á togurum og eyrarvinnukaupi. Auðvitað fylgir meira erfiði og áhætta vinnunni á togurunum, en munurinn er áreiðanlega meiri en sem þessu svarar. Það getur vel verið, að það væri hugsjónin að geta fengið meðalverð á öllu. En stj. hefir ekki sjeð sjer fært að gera það. Og verkalýðsfjelögin hafa ekki heldur gert það. Svo að þessar stofnanir, sem hv.þm. benti til, fara alveg eins að og stj. Annars vil jeg geta þess, að kept er að því að fá sem mest unnið í ákvæðisvinnu, sjerstaklega nýlagningu vega. Og jeg er í engum vafa, að það er bæði ríkinu og verkamönnum einkar hentugt. Þá gerði hv.þm. fyrirspurn um, hvað liði síldarverksmiðjunni. Ýmislegt hefir valdið því, að framkvæmdir urðu ekki skjótari en raun er á. Í fyrstu leit ekki út fyrir, að nóg fje væri fyrir hendi. Veikindi fjmrh. töfðu og eðlilega fyrir. Annars þarf þetta mál mjög rækilegan undirbúning, og það er sjeð, að verksmiðjan getur ekki tekið til starfa í sumar. En það hefir verið upplýst, að nú þegar er ráðinn maður til að sjá um byggingu verksmiðjunnar, og hann kemur hingað með næstu ferð „Lyru“. Hann er norskur og hefir mikla reynslu í þessu efni. Allur undirbúningur er kominn svo langt, að byrjað verður á verkinu í sumar, og verksmiðjan byrjar þá væntanlega með fullum krafti næsta ár. Jeg hygg jeg hafi þá svarað þessum tveimur fyrirspurnum, sem hv.þm. beindi til mín.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 4. landsk. hefir á þessum eldhúsdegi beint til mín þremur fyrirspurnum. Hann hefði gjarnan getað haft eina fyrirspurnina dálítið stærri, nefnilega um hjúkrunarkonurnar, því að það er ekki einungis um Vífilsstaði að ræða, heldur aðra spítala, t. d. Klepp, gamla og nýja. Og jeg vonast til, að áhrifin af þessari breyt., sem hv.þm. á við, muni á sínum tíma ná til landsspítalans og fleiri slíkra stofnana. Áður en jeg vík að þessu sjerstaka máli, vil jeg geta þess, að það er almenn óánægja yfir því, hvað spítalar landsins og lækningar eru dýrar. Þetta leiddi til þess, að fyrv. stj. gerði nokkrar tilraunir í sambandi við berklalögin til þess að halda niðri kostnaði af læknum við berklalækningar, og er það mál ennþá á döfinni. Þar sem nú þessi berklakostnaður vex um 100 þús. kr. á ári síðari árin, þá er öllum sýnilegt, að það þarf víða við að koma, ef úr þessu á að bæta. Nú er það mála sannast, að í þessum stóra lið til berklavarna er töluvert af gjöldum, sem má lækka. Kostnaðurinn við starfsfólkið á hælinu var meðal annars tekinn til athugunar, og við rannsókn landlæknis síðastl. sumar kom það í ljós, að rekstur okkar ríkisspítala væri tiltölulega dýrari en í öðrum löndum og kaup hjúkrunarkvenna hærra. Við þá samninga hefir aðallega verið stuðst við danskan taxta, en það kom í ljós, að ýmislegt var undan dregið við samanburðinn á dönskum kringumstæðum, en ekki reiknaður með ýmiskonar frádráttur, sem varð frá laununum. Þannig var á þessum lið um verulega eyðslu að ræða fram yfir það, sem virðist í nágrannalöndunum, sjerstaklega í Noregi. Þegar því Nýi-Kleppur tók til starfa, varð samkomulag milli nýja læknisins þar og mín að byrja töluvert lægra með kaup við spítalann en verið hefir áður. Það var tilraun til þess að vinna á móti þeirri nokkuð óhóflegu eyðslu, sem verið hefir í þessu efni áður. En þar með er ekki slegið föstu, að kauptaxtanum á Nýja-Kleppi verði haldið til lengdar, heldur er hjer dregin ný lína til að reyna að byggja eftir rjettlátara fyrirkomulagi og heilbrigðara. Jeg hefi meðal annars vakið máls á því við hjúkrunarkonur, hvort þær væru ekki fúsar til að koma undir ellitryggingarlögin, eins og starfsmenn landsins, og standa yfir samningar um það milli stj. og hjúkrunarkvenna, og raunar líka um kaupspursmálið. En viðvíkjandi aðalefni fyrirspurnar hv.þm. er því að svara, að við vorum komnir hærra í þessu efni en menn í sömu kringumstæðum í nágrannalöndum, og því sjálfsagt að færa þetta til rjettari vegar. Þá spurði hv.þm. næst að því, hvers vegna hefði verið takmörkuð innganga nemenda í mentaskólann í fyrra vor, sjerstaklega þar sem fyrir hefði legið að koma með frv. um það efni. Nú er frv. fyrir deildinni, en ekki er að vita, hvort tími vinst til að ljúka við það í vetur. Er því ekki hægt að spá neinu um þess áhrif. En hitt hefði hv.þm. mátt vera kunnugt af endurteknum skýringum frá minni hálfu, að af heilsufræðilegum ástæðum var ómögulegt að komast hjá að takmarka mentaskólann. Það ástand, sem skapaðist í mentaskólanum hjá fyrv. stj., var algerlega óviðunandi Jeg hirði ekki að fara út í það að svo stöddu. Það nægir að vísa til þess, að skólinn var farinn að velta út úr sínu eigin húsi og það var farið að leigja mjög ljelegar kenslustofur úti í bæ, þar sem ómögulegt var að koma við alveg sjálfsögðum heilbrigðisráðstöfunum. Nú hefir verið viðurkent af rektor, að það sje hið versta neyðarúrræði að hafa útibúin niðri í bæ. Enginn, sem fengist hefir við að kenna ungmennum, efast um, að þetta er rjett. Þetta er því langt frá að vera áfellisefni. Hitt er miklu fremur áfellisefni, að nokkurn tíma skyldu vera teknir svona margir inn í mentaskólann, að líf og heilsa nemenda var sett í veð. En jeg þykist vita, að misskilningur þessa hv.þm. stafi af því, að hann hefir ekki haft ástæður til að kynna sjer þetta efni, en orðið var við óánægju hjá mönnum í bænum. En sannarlega er það hart, að þeir foreldrar, sem eiga börn í þessum skóla, skuli ekki hafa borið gæfu til að þakka þessa viðleitni til þess að sjá börnum þeirra borgið og minka berklahættuna, sem þau hafa stöðugt verið í undanfarið og hefir farið vaxandi. Síðastl. vetur munu um tuttugu hafa fengið snert af berklum. Heilsufarið í vetur er betra, og mun vera að einhverju leyti því að þakka, að betur fer um nemendur í kenslustofunum, sem ekki eru lengur yfirfyltar. Síðustu spurningunni get jeg ekki svarað, af því að jeg veit ekki meira um málið en hv. fyrirspyrjandi. Jeg hefi ekki sjeð þetta merka íhaldsblað. Engin fyrirspum hefir komið til mín frá Vestmannaeyjum. En ef málið er á einhvern hátt merkilegt, mun það vafalaust koma síðar til athugunar.

Jón Baldvinsson Hæstv. atvmrh. játaði, að hann bæri ábyrgð á kaupgjaldi víðsvegar um landið, þó að aðrir geri till. og ákveði eitt og annað um það. En þegar hæstv. ráðh. gerði grein fyrir, hvers vegna mismunandi kaup væri greitt, þá hefir hann annaðhvort misskilið mig eða snúið út úr því, sem jeg sagði. Það, sem jeg aðallega meinti, var það, hvers vegna mismunandi kaup væri greitt á vorin og sumrin. Hitt vissi jeg, að verkalýðsfjelög hafa mismunandi kaupgjald, sem er dálítið með hliðsjón af því, hvað dýrt er að lifa á hinum ýmsu stöðum.

Dálítið, en ekki alveg?

. Það má kannske segja, að kaupgjaldið sje ekki alveg miðað við dýrtíðina. Það mótast af mörgu, meðal annars af því, hve langt verkamenn geta komist í samningum við atvinnurekendur. En þar er þó ekki, að jeg ætla, mismunandi kaupgjald yfir vorið og sumarið við algenga verkamannavinnu. Kaupgjaldið í Reykjavík er það sama alt árið, og eins í Hafnarfirði, en að vísu eitthvað ofurlítið lægra þar. Hæstv. ráðh. hefir ekki svarað þessu fullnægjandi, hvers vegna verkstjórar og vegamálastjóri ákveða lægra kaup á vorin heldur en sumrin. Hann hefir heldur ekki svarað, hvers vegna ekki er leitað til verkalýðsfjelaganna af hálfu ríkissjóðs, alveg eins og einstakir atvinnurekendur víðast hvar. Jeg álít, að það eigi ríkissjóður að gera þar, sem slíkur fjelagsskapur er til. Þá er aðgætandi, að þetta lága kaupgjald ríkissjóðs kemur niður á því fólki, sem versta aðstöðu hefir til að draga fram lífið. Auk þess eru margir fátækir námsmenn, sem nota sjer sumarvinnuna til þess að geta staðist námskostnað. Og það er hart að gengið af því opinbera að heimta, að þessir menn leggi sinn skerf til framkvæmdanna í landinu með því, að dregið sje af þeim kaupið. Því að vitanlega borga þeir líka sinn hluta af hinu beina framlagi ríkissjóðsins til framkvæmdanna. Hæstv. forsrh. sagði, að þetta væri mest unnið í ákvæðisvinnu. En hvernig er sú ákvæðisvinna? Vegamálastj. gerir áætlanir um það, hvað verkið muni kosta, og miðar við þrælavinnu, 12–13 stunda vinnu á dag, en ætlar verkamönnunum samt ekki að ná nema meðalkaupi. Jeg tel þetta hvorki rjettlátt nje sanngjarnt. Það má vera, að verkamenn fái með þessu móti lítið eitt hærra tímakaup en alment er að greiða, þó að jeg efist um að svo sje, en það er þá af því, að þeir leggja á sig langsamlega meiri vinnu. Jeg áleit það óhjákvæmilegt, út af þessari framkomu stj., að hreyfa þessu máli hjer í þinginu, til þess að fá úr því skorið, hvort þm. fallast á, að kaupgjaldsgreiðslum ríkissjóðs sje hagað svona, því að það er fjarri því, að það sje sambærilegt við kauptaxta verkalýðsfjelaganna víðsvegar um land. Jeg hefi fengið svar við fyrirspurn minni út af síldarbræðsluverksmiðjunni, og skal því ekki fara frekar út í það. Hæstv. dómsmrh. hefir það til afsökunar á framkomu sinni gagnvart hjúkrunarkonunum, að menn sjeu svo óánægðir yfir, hve sjúkrahúskostnaður ríkisins sje mikill. Nú hefir ríkið einu sinni tekið á sig skuldbindingar gagnvart berklasjúklingunum og á samkv. ákvæðum berklavarnalaganna að kosta þetta. Og hví hefir ríkið tekið á sig skuldbindingar í þessu efni? Ekki vegna sjúklinganna sjálfra, heldur vegna þeirra, sem heilbrigðir eru, svo að þeir smitist ekki. Þetta er undirstaða berklaveikisl. Jeg er hræddur um, að hæstv.dómsmrh. hafi ekki skilið þetta, en eins og aðrir ráðh., sem um þessi mál hafa fjallað, orðið argur út af því, hve þessi kostnaður er mikill. Jeg hefi meira að segja orðið þess var, að sumir læknar, sem áttu þó að standa á verði í þessum efnum, hafa verið að tvístíga yfir því, hvort þeir ættu ekki að leggja til, að berklavarnirnar væru afnumdar. Þingið tók þennan kostnað á sig vitandi vits, en af því að hann skiftir hundruðum þúsunda, hefir hæstv.dómsmrh. fundið það snjallræði, til þess að bjarga ríkissjóði, að klípa 10–20 kr. af mánaðarlaunum hjúkrunarkvennanna. Með því var ríkissjóði svo sem bjargað. En það er nú upplýst, að þessi spítalakostnaður stafar ekki af því, að hjer sje greitt hærra kaup til starfsfólks en annarsstaðar, heldur af því, að önnur starfræksla er dýrari vegna meiri dýrtíðar hjer en annarsstaðar. Ætla jeg, að taka beri ekki einungis tillit til krónutölunnar, heldur líka til dýrtíðarinnar.

Jæja, þær hafa nú alt frítt, svo að þær eru hafnar yfir dýrtíðina

. Þær eru ekki hafnar yfir þann mismun, sem er á gengi peninganna. 200 kr. danskar eru t. d. meira virði en 200 kr. íslenskar. Það vita allir, að danska krónan hefir meira kaupmagn en ísl. krónan; við samanburð á kaupgreiðslu við spítala hjer og í Danmörku hefir hæstv. ráðh. flaskað á þessu atriði, líkt og Eimskipafjelagsstjórnin í verkdeilunni í vetur, sem hv. 3. landsk.þm. ætti sannarlega skilið að fá eldhúsdag fyrir, því að hann var einn af þeim, sem stöðvuðu skipin, og gerðu þannig tilraun til að koma þeim vöruflutningum, sem Eimskipafjelagið hefir haft, frá því og yfir á hendur keppinauta þess. Á hæstv. stj. þakkir skilið fyrir aðgerðir sínar í því máli, þó að hún gengi þar að vísu inn á óvenjulega braut.  Hæstv. dómsmrh. bar það fyrir sig, að ekki hefði verið forsvaranlegt af heilsufræðilegum ástæðum að hafa eins mikinn nemendafjölda í mentaskólanum og verið hefði, en þó játaði hann, að ein deild skólans hefði verið höfð úti í bæ. En hann hefði átt að geta gætt þess, eins glögt auga og hann þykist hafa fyrir öllu því, sem aflaga fer í þessum efnum, að nægilegt eftirlit væri haft með því, að nemendur hlytu ekki heilsutjón af sóðaskap, hvorki í skólanum sjálfum nje þeirri deild hans, sem var úti í bæ. Skilst mjer, að slíkt eftirlit þurfi, hvort sem skólinn er á einum stað eða fleiri. Því var hvíslað að mjer, að jeg hefði ekki farið í öllu með rjett mál í því, sem jeg sagði út af foringjum á þýska herskipinu Zieten og rjettarhöldunum í Vestmannaeyjum, en jeg hafði, sem betur fór, á því þann fyrirvara, að ekki væri víst, að það væri satt, vegna þess að jeg hefði lesið það. Í „Morgunblaðinu“.

Það er nú heldur ljeleg heimild

. Þetta er rjettmæt ásökun hjá hæstv.forsrh. Jeg hefði átt að vita það, að ekki er einu orði trúandi af því, sem í „Morgunblaðinu“ stendur.

Alveg rjett

.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það voru aðeins örfá orð út af vegavinnunni. Hv. 4. landsk.þm. inti eftir því til viðbótar, af hverju þessi kaupmunur væri á sumar- og vorvinnunni. Jeg hjelt þó, að hv. 4. landsk.þm. væri svo vel að sjer, að hann vissi, að ríkið hefir ekki eins mikið upp úr vorvinnunni sem sumarvinnunni. Þá er klaki í jörðu, veðurfar óhagstætt, bleyta til tafa o. s. frv., svo að ríkið hefir minna gagn af þeirri vinnu. Ef litið væri á þetta eingöngu, ætti ríkið því ekki að láta gera neitt nema á sumrin, en af öðrum ástæðum hefir þótt rjett að reyna að skaffa fólki atvinnu vor og haust, af því að þá er yfirleitt minna um vinnu. Af þessum ástæðum, og reyndar fleirum, er það, að ekki er greitt sama kaup fyrir sumarvinnu og vor- og haustvinnu. Hv. 4. landsk.þm. spurði, hví ekki væri samið við verkalýðsfjelögin. Mjer er ekki kunnugt um, að til sje neitt fjelag vegavinnumanna til þess að semja við. Þá sagði hv. 4. landsk.þm., að ríkið væri lakasti atvinnuveitandinn með að greiða kaup. Honum væri gott að athuga þetta í sambandi við sitt eigið „prógram“. Hann vill láta ríkið taka atvinnumálin í sínar hendur, þó að það greiði verst kaup.

Það er ekki sama, hvaða stj. er

. Hv. þm. vill láta ríkið hafa með þetta að gera, hvaða stj. sem að völdum situr. Í sambandi við ákvæðisvinnuna fór hv. 4 landsk.þm. mjög ómaklegum orðum um vegamálastjóra. Ákvæðisvinnan er ekki miðuð við þrældóm, heldur leggur vegamálastjóri alt kapp á, að bæði verkamennirnir og ríkissjóður hafi hag af henni. Jeg er ekki í vafa um, að það er mjög heilbrigt að hafa ákvæðisvinnu, því að menn eru nú einu sinni svo gerðir, að þeir hafa tilhneiging til að vinna „aktaskrift“. Og jeg þekki þess mörg dæmi úr vegavinnunni, að menn vilja þetta heldur. Svo fór hv.þm. að tala um, að þessir menn væru látnir gefa ríkissjóði gjafir. Slíkir „frasar“ eru góðir á kjósendafundum, en hjer eiga þeir ekki við. Þessir menn fá ekki betra kaup annarsstaðar en þeir fá við vegavinnuna. Og margir þeirra eru svo vel innrættir, að þeim þykir sjerstök ánægja að vinna að vegagerðunum, auk þess sem þeir vinna að sjálfsögðu fyrst og fremst fyrir sjálfa sig. Þetta sýna bændur, sem vinna sjálfir að vegagerðum í sveit sinni, til þess að greiða fyrir eigin atvinnurekstn. Hinsvegar býst jeg við, að vegavinnumennirnir fái oftar gjafir úr ríkissjóði en það gagnstæða, en þetta á því aðeins að eiga sjer stað, að það sje öllum til hags.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það er orðið of framorðið til þess að halda þessum umr. áfram, og vil jeg því mælast til þess við hæstv. forseta, að umr. verði frestað.

Forseti (GÓ): Jeg hygg, að umr. sjeu alveg að lúkast, og í þeirri von, að svo sje, gef jeg þeim eina þm., sem á mælendaskrá er, orðið.

Jón Baldvinsson Hæstv. forsrh. taldi þau ummæli mín, að ríkið greiddi lægra kaup en aðrir, til hnekkis því, sem jeg og aðrir jafnaðarmenn höldum fram. Við viljum láta ríkið taka atvinnumálin í sínar hendur og greiða sanngjarnt kaup, en það er engin von til, að verkamenn fái sanngjarnt kaup fyrir það, sem þeir vinna fyrir ríkið undir stj., sem bæði er andvíg ríkisrekstri og því að greiða sanngjarnt kaup. En þetta hlýtur óumflýjanlega að breytast, þegar jafnaðarmenn eru komnir í meiri hl. Hæstv. forsrh. hjelt því fram, að vegamálastjórinn legði alt kapp á, að ákvæðisvinnan yrði til hagnaðar fyrir báða aðilja. Þetta er gamla orðtakið um að versla svo, að „báðir hafi hag af“. Jeg hjelt nú samt, að þessi draugur væri fyrir löngu kveðinn niður. Auðvitað er það ekki nema ríkissjóður, sem hefir hag af þessari ákvæðisvinnu, því að hún er svo hnitmiðuð, að verkamennirnir ná ekki meðaldagkaupi, nema með lengri vinnutíma en alment er og með því að leggja harðara að sjer. Það er orðið svo áliðið, að jeg verð að láta þetta nægja. Jeg vil þó drepa á eitt atriði enn. Hæstv. forsrh. skaut sjer undir það, að ekki væri hægt að semja við vegavinnumennina, af því að þeir hefðu engan fjelagsskap með sjer. Því er til að svara, að verkalýðsfjelög eru í flestum, hjeruðum landsins. Þeirra kauptaxti er yfirleitt ráðandi í hjeruðunum, og jeg álít, að stj. ætti að semja við þau að beygja sig undir kaupgjald þeirra eins og aðrir atvinnurekendur. En ríkið er þetta verra en einstakir menn í þessum efnum.

Haraldur Guðmundsson Jeg hafði hugsað mjer að koma með brtt. við þetta frv. nú við 3. umr., og vildi því mælast til þess við hæstv. forseta, að hann tæki málið út af dagskrá, svo að jeg geti haft tíma til þess.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg get ekki skilið annað en hv.þm. Ísaf. hefði getað komið fram með brtt. sínar í tæka tíð. Það væri mjög ilt að fara að stöðva málið nú, þar sem það er búið að vera svo lengi á döfinni, síðan í þingbyrjun, og vil jeg því mælast til þess við hæstv. forseta, að hann láti afgreiða málið nú. Hv. þm. Ísaf. getur eflaust látið sínar brtt. koma fram gegnum flokksbræður sína í hv.Ed.

Haraldur Guðmundsson Mjer finst hv. 1. þm. Skagf. hafa mjög mikinn áhuga á því, að málið verði ekki fyrir neinum töfum. Hann ætti þá að geta skilið það, að ef breyt. verða gerðar á frv. í hv.Ed., þá verður það að koma hingað aftur, og að því væri mikil töf. Aftur á móti munu allar brtt. mínar verða gerðar í samráði við flokksbræður mína í hv.Ed., og verði þær samþ. hjer, má telja víst, að hv.Ed. fallist á þær.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Mjer er engin launung á því, að jeg geri fastlega ráð fyrir því, að brtt. þær, sem hv.þm. Ísaf. ætlar að bera fram, verði ekki samþ. Þær verða því ekki til annars en að tefja fyrir málinu, og væri því heppilegast, að þær kæmu ekki til umr. Jeg vil svo ítreka ósk mína til hæstv. forseta um að afgreiða málið nú, og sje svo ekki ástæðu til að ræða það frekar.

Forseti (ÞorlJ): Þar sem komið hafa fram mjög eindregin tilmæli frá hv.allshn. um að afgreiða málið nú, þá sje jeg mjer ekki fært að verða við ósk hv.þm. Ísaf. um að taka það af dagskrá, og er það því hjer til umr.

Haraldur Guðmundsson Jeg hefi haldið því fram hjer við fyrri umr. þessa máls, að það, sem haft er að yfirvarpi, sem sje að gera sveitabændum auðveldara með að neyta kosningarrjettar síns, sje ekki aðaltilgangurinn, heldur hitt, að gera kaupstaða- og kauptúnabúum óhægra fyrir, og rýra þannig rjett þeirra. Jeg hefi ennfremur margsinnis bent á aðrar leiðir betri en þessa til þess að gera sveitamönnum auðveldara að sækja kjörfund, t. d. að fjölga kjördeildum og að hafa kjördaga fleiri en einn í einu. Ennfremur hefir verið bent á það af öðrum, að þetta mál er hægt að leysa með því að hafa ekki sama kjördag fyrir alt landið, en hafa t. d. einn kjördag fyrir alla kaupstaðabúa og kauptúna, en svo annan fyrir sveitafólkið. Það orkar ekki tvímælis, að með því að flytja kjördaginn fram á háannatímann, er verið að gera sjómönnum og miklum hluta verkalýðsins um alt land miklu óhægra og jafnvel ófært að kjósa. Ef nú á að fara að bæta úr fyrir sveitunum með þessu frv., þá er það gert með því að þyngja hlut hinna, sem við sjóinn búa. En slíkt er bæði ranglátt og alóþarft. Þessu væri hægt að komast hjá með því að fara eftir uppástungum mínum, eða þá með því að hafa sjerstakan kjördag fyrir sveitirnar, eins og einhver annar hefir lagt til. Sá kjördagur, sem nú er, er sá langhagfeldasti fyrir kaupstaðabúa, en sje svo, að fulltrúar sveitanna telji það nauðsynlegt að flytja kjördaginn vegna bændanna, þá stendur það þeim opið án þess að gera verri hlut hinna um leið. Jeg hafði hugsað mjer nú við 3. umr. að reyna að ná samkomulagi um eitthvað svipað þessu, áður en málið yrði afgr. frá þessari hv. deild, en mjer hefir ekki gefist tóm til að ganga svo frá brtt. mínum sem jeg hefði kosið, og veit ekki heldur, hvort afbrigði yrðu leyfð. Mjer þótti það ilt, að hæstv. forseti skyldi ekki sýna mjer þá sjálfsögðu tilhliðrunarsemi að fresta málinu um 1–2 daga, og það staðfestir enn meir grun minn um það, að málið sje flutt af forsvarsmönnum þess meira af kappi en forsjá, til þess að bæta aðstöðu sveitanna á þann hátt að skerða rjett kaupstaðabúa, og þá sjerstaklega verkalýðsins. Það er kunnugt, að einmitt í júní og júlí flykkist fólkið hjeðan úr Reykjavík og sjávarþorpunum í grendinni unnvörpum á burtu út um alt land. Það flytst þá norður í síldarstöðvarnar, í vegavinnu eða kaupavinnu, og sumt er þá alveg bundið við sín störf heima, eða á að fara burtu með svo stuttum fyrirvara, að það má ekki vera að því að kjósa hjá sýslumönnum eða hreppstjórum. Það er alveg áreiðanlegt og víst, að þess má finna mýmörg dæmi, að þetta frv. verður bein svifting kosningarrjettar fyrir þá, sem við sjóinn búa. Það eru miklu fleiri en jeg, sem hafa bent á það, að þó þess sjeu einstök dæmi, að veður hamli á þeim kjördegi, sem nú er, þá er reynslan yfirleitt sú, að kosningar eru aldrei betur sóttar yfirleitt um alt land heldur en einmitt að haustinu, og það var líka vitað, þegar sá dagur var upphaflega ákveðinn. Það er nú orðið nokkuð síðan 2. umr. fór hjer fram um þetta mál, en jeg held, að það hafi verið hv.þm. Mýr., sem ljet þá þau orð falla um þetta, að á þeim tímum, þegar þessi kjördagur var lögfestur, hefðu bændur ekki haft við neina að keppa, svo að það hefði ekkert gert til, þó að kjördagur væri óheppilega valinn. Jeg er þessu ekki sammála, því að þá var ekki síður um keppni að ræða heldur en nú. En þetta sýnir ljóslega, hvar fiskur liggur undir steini: að það er tilgangurinn að draga úr þátttöku verkalýðsins við sjóinn í kosningum og gera bændum með því auðveldari „keppnina“. Jeg minnist þess, að við 2. umr. gat einhver hv.þm. þess, að nú gætu úrslit kosninga og skipun æðstu stj. landsins verið undir veðri komin. Ef þetta er rjett nú, þá var það ekki síður rjett þegar bændurnir ákváðu þennan kjördag sjálfir, því að þá voru heimastjórnarbændur og sjálfstæðisbændur, sem deildu alveg eins og íhaldsbændur og framsóknarbændur deila nú, og það gat verið slembilukka þá eins og nú, hvort veðrið var vont hjá heimastjórnar- eða sjálfstæðisbændunum. Jeg verð að álíta, að það sje mjög misráðið, ef hv. deild ætlar að hrapa svo að þessu máli, að henni þykir ekki taka því að gefa mönnum tíma til að leggja fram nýjar till., þar sem bættur er hlutur bændanna án þess að gera hlut hinna stjetta þjóðfjelagsins verri. Svo skal böl bæta, að bíða ei annað verra.

Sigurjón Á. Ólafsson Það var í stuttu máli bent á það af samflokksmanni mínum, hv.þm. Ísaf., hver er tilgangurinn með þessu máli og hvers vegna er lögð svona mikil áhersla og kapp á það að færa kjördaginn. Það er vitanlegt af því, sem kom fram hjá hv.þm. Mýr. við 2. umr. þessa máls, að hjer er alls ekki um góðgirni að ræða. Hann ljet þau orð falla í sambandi við Eyrarbakka og Stokkseyri, að það gerði svo sem ekki mikið til, þó að þar færi eitt og eitt atkvæði í súginn. Þessi ummæli benda til þess, að hjer er ekki verið að gera annað en að draga. kjósendavaldið af öllum verkalýð í kaupstöðunum, og þeim er það ljóst, formælendum þessa máls, að á þessum degi er verst aðstaðan fyrir hann að njóta kosningarrjettar síns. Mjer er það fullkomlega ljóst, að það er óttinn við vald alþýðunnar, sem hjer rekur á eftir, en sæmra væri þeim hv.þm., sem standa að færslu kjördagsins, til þess að stórspilla aðstöðu verkalýðsins í kaupstöðum og sjávarþorpum til þess að taka þátt í alþingiskosningum, að freista að ná atkv. alþýðunnar sjer til handa á heiðarlegan hátt, með því að vinna fylgi hennar; en þessi leið er bæði ómakleg og lítilmannleg. Þetta er með öllu ómaklegt, og ef maður athugar umr. um kosningalögin frá 1915, þá virðist alt öðrum augum litið á þetta mál en nú; en þá voru líka engin verkalýðssamtök komin. Annars verð jeg að segja það, að jeg bjóst ekki við, að slíkar raddir sem þessar kæmu frá þeim mönnum, sem telja sig frjálslynda í öðru orðinu og boðbera betri og nýrri tíma. En jeg gat að sjálfsögðu búist við slíku frá þeim, sem eru lengst til hægri og eru manna þröngsýnastir á alt, sem betur má fara. En þeir menn eru til hjer á þingi í báðum stóru flokkunum. Jeg býst nú við, að mál þetta fari til hv.Ed., en hver afdrif þess verða þar, skal jeg engu spá um. En fari svo, að kjördæmakosningarnar verði hjer eftir 1. laugardag í júlímánuði, þá vil jeg vekja athygli á því, að þar sem landskjörið á að fara fram um líkt leyti, þá getur vel farið svo, að þessar kosningar hvorartveggja beri upp á sama dag. t. d. ef þingrof fer fram, en slíkt er alveg á móti anda kosningalaganna. Ef þingrof fer fram í lok apríl 1930, kjördæmakosning 2 mánuðum síðar yrði þá á sama tíma og landskjörið. Á þann hátt yrðu útilokaðir ýmsir menn frá því að vera á landskjörslista, sem ella mundu verða á hann settir. Jeg verð nú að segja það, að mjer hefir altaf skilist svo, að þeir hv.þm., sem deild þessa skipa, vilji ekki fremja vísvitandi ranglæti, en þó gera þeir það nú, svo framarlega sem frv. þetta verður samþykt, og jeg er þeim mun meira hissa á þeim að fremja slíkt ranglæti, þegar þess er gætt, að það er mjög auðvelt að gera þeim mönnum, sem í sveitunum búa, hægara um en nú er að neyta kosningarrjettar síns, án þess þó, að rjettur þeirra, sem í kaupstöðum og kauptúnum búa, sje skeitur. Að þeir skuli ekki vilja sinna slíku, virðist benda í þá átt, að þeir í insta eðli sínu vilji ekki gera það, sem teljast verður rjettlátast fyrir alla landsmenn í heild sinni. Það má nú vel vera, að jeg þyki nokkuð heitur í þessu máli, en jeg get ekki annað, þar sem mjer finst, að hjer sje verið að fremja eitt hið mesta ranglæti, sem hægt er að hugsa sjer í þessu máli gagnvart verkalýðnum í landinu. Þar sem jeg hefi nú orðið þess var, að nokkrir þm. hafa enn kvatt sjer hljóðs í þessu máli, þá get jeg slegið botninn í þessa ræðu mína, þar sem jeg líka á óskertan rjett minn til þess að flytja aðra í viðbót, ef þörf krefur. Nú fer að byrja samkoma verkalýðsins hjer fyrir utan húsið; hann mun þakka þessa gjöf þingsins að verðugleikum, sem einmitt nú er verið að storka honum með.

Magnús Jónsson Það, sem hjer hefir verið borið fram gegn frv. þessu af þeim tveim hv.þm., sem síðast töluðu, að svo margir af verkamönnum og sjómönnum bæjanna væru komnir burtu frá heimilum sínum, þegar kjósa á samkv. frv. þessu, er ekki aðalatriði fyrir mjer, heldur hitt, hve erfitt er að koma mönnum upp í áhuga á þessum málum, einmitt þegar þeir eru hvað mest önnum kafnir. Þá er verið að ljúka mörgum skólum, nemendur o. fl. því að búa sig út í sumarvinnuna. Hlýtur því að stafa af þessu mjög ljeleg kjörfundasókn. Hvað það snertir að hafa tvo kjördaga á landinu, þá skal jeg taka það fram fyrir mitt leyti, að jeg er slíkri breytingu á kosningalögunum heldur mótfallinn. Og að síðustu vil jeg taka það fram, að þar sem það er ótvírætt, að þungamiðja hins pólitíska valds liggur nú í sveitunum og að gengið er í því efni stórkostlega á rjett kaupstaðanna, og þá sjerstaklega Reykjavíkur, þá vænti jeg þess, að fulltrúar þeirra beiti ekki valdi sínu hjer til þess að vinna kaupstöðunum tjón að þarflausu eða þarflitlu. En það gera þeir, ef þeir samþ. frv. þetta.

Jóhann Jósefsson Þegar athuguð er atkvgr. um frv. þetta við 2. umr., þá er sýnt, að það hefir þann styrk í þinginu, að það hefði með öllu verið hættulaust fyrir hæstv. forseta að láta að orðum hv.þm. Ísaf. um að taka það út af dagskrá rjett í bili, svo að hægt væri að koma að brtt. við það nú við 3. umr. Það hefði því ekki aðeins verið hættulaust, heldur líka sanngjarnt. Jeg veit, að það er sanngirniskrafa fyrir margar sveitir að fá annan kjördag en fyrsta vetrardag, og þá sjerstaklega fyrir þær sveitir, sem liggja á norðurhjara landsins. Jeg trúi nefnilega vel þeim mönnum, sem lýst hafa hættu þeirri, sem af því getur stafað fyrir þær að hafa þann kjördag, sem nú er. Jeg viðurkenni því fyllilega, að sveitirnar eiga sanngirniskröfu í þessum efnum; en hins ber jafnframt að gæta, að kaupstaðirnir eiga líka sanngirniskröfu á því, að kjördagurinn sje ekki færður frá þeim tíma, sem hann er nú, vegna þess, að á þeim tíma, sem gert er ráð fyrir í frv. að færa kjördaginn á, er alt á tjá og tundri hjá kaupstaðabúum. Fjöldi íbúanna er annaðhvort farinn eða að fara burtu í atvinnuleit. Má því með sanni segja, að hjer sje um sanngirnismál að ræða frá báðum hliðum. Jeg vildi því, að þessum málum yrði þannig skipað, að rjettur hvorugs væri fyrir borð borinn, en það virðist mjer mega eftir till. þeirri, sem hv.þm. Ísaf. sló fram, að hafa kjördagana tvo, annan fyrir sveitirnar, en hinn fyrir kaupstaðina. Mjer þykir því leitt, að sú till. skyldi ekki einu sinni fá að vera rædd. Eins og hv. 1. þm. Reykv. sagði, er hið mest áberandi vald í þinginu frá sveitunum. Það sama vald stytti sveitfestistímann, óefað sveitunum í hag, en til óhags fyrir kaupstaðina. Jeg get nú búist við, að verði haldið lengra áfram á þessari braut, að láta hagsmuni kaupstaðanna altaf lúta í lægra haldi fyrir hagsmunum sveitanna, þá geti það orðið til þess að auka andúð á milli þeirra, og má þá vel vera, að svo færi t. d., að kaupstaðabúar og fulltrúar þeirra hverfi að því ráði að hætta við skiftingu landsins í framfærsluhjeruð og gangi til fylgis við þá stefnu að gera landið alt að einu framfærsluhjeraði. Þar sem nú komið er langt fram yfir venjulegt fundarhlje, þá þykist jeg skilja, að hjer eigi að svelta mann þangað til yfir lýkur með þetta mál. Að engum verði hleypt út, fyr en páfinn er kosinn, eins og gert er í Rómaborg, þegar velja skal páfa. Þá sje jeg ekki, að fært sje að halda lengri ræðu nú. En að síðustu vil jeg votta hv. 4. þm. Reykv. samhrygð mína. Hann var að barma sjer yfir því, að hinir frjálslyndu menn í þinginu væru á annari skoðun en hann í þessu máli. Það hlýtur að vera sárt fyrir þennan hv.þm. að horfa á framsóknarliðið greiða atkv. með færslu kjördagsins. Hitt er vitanlegt, að mótmæli hv.þm. og annara hans nóta eru í þessu máli aðeins til málamynda, en ekki af sannfæringu. Þeir ráða yfir stjórninni, sósíalistarnir, og geta hindrað málið, ef þeir vilja. Honum er til einskis gagns að vera að kenna íhaldsmönnum um það, sem honum þykir aflaga fara. Hjer ráða þeir fóstbræður, framsóknarmenn og sósíalistar, og þeim á hann að kenna um það, sem aflaga fer, en ekki minni hlutanum.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg var ekki viðstaddur, þegar hv.frsm. minni hl. hóf umr. um þetta mál. Sakir þess veit jeg ekki með vissu um alt, sem fram kann að hafa komið frá hans hendi. Þó tók jeg eftir því, að hann lagði mikla áherslu á það, að frádráttur frá afurðaverði eftir 4. gr. væri of mikill, og taldi hann 5% fyrningargjald og 5% varasjóðsgjald óhæfilega mikinn frádrátt. Jeg verð nú að segja, að á meðan engin reynsla er fengin um þessa hluti, er ekki gott að gera nákvæmar áætlanir um þetta. Út af fyrir sig virðist fyrningargjaldið eigi hátt, og enginn getur sjeð fyrir áföll varasjóðs. Það virðist því rjett að hafa vaðið fyrir neðan sig í þessum efnum sem öðrum og áætla ekki gjöld verksmiðjunnar of lág. 10% eftir 2. og 3. lið gr. virðist t. d. ekki of hátt áætlað til greiðslu höfuðstóls, fyrningar og vaxta. Sama er að segja um gjaldið í varasjóð, sem áætlað er 5%. En eigi að síður virtist mjer helst, að komið gæti til mála að færa þann lið niður, ef um niðurfærslu væri að ræða. Hina liðina tel jeg ekki lært að færa niður, meðan alla reynslu vantar um rekstur þessa fyrirtækis. Háttv. frsm. minni hl. fann að ýmsum fyrirkomulagsatriðum að því er snertir rekstur verksmiðjunnar, og þá sjerstaklega að ákvæðum 5.–8. gr. Það er að sjálfsögðu álitamál, hvernig þessu eigi að skipa, og er því tæplega hægt að búast við, að nú þegar verði hægt að finna þann grundvöll, sem aldrei þurfi að breyta. Jeg fyrir mitt leyti verð því að álíta, að þar sem svo virðist, að gert sje ráð fyrir í frv. þessu öllum þeim atvikum, sem líkur benda til, að fyrir geti komið við rekstur verksmiðjunnar, þá sje rjett að samþ. frv. eins og það liggur fyrir, enda liggja ekki fyrir neinar brtt. við það. Meiri hl. sjútvn. leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt, en gerir hinsvegar ráð fyrir, að með tíð og tíma þurfi að gera einhverjar breyt. á því. Vil jeg svo ekki tefja umr. frekar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi enga ástæðu til þess að halda langa ræðu um mál þetta nú, a. m. k. ekki vegna þess, hvernig hv. 2. þm. G.-K. tók í það, þegar það var hjer síðast á dagskrá. Út af ræðu þeirri, sem hann flutti þá, vil jeg fyrst segja þetta: öðruvísi mjer áður brá. - Þegar mál þetta um stofnun síldarbræðslustöðvar var hjer til umr. í fyrra, þá talaði þessi hv.þm. um það, hvílíkt geysilegt áhættufyrirtæki slíkt fyrirtæki sem þetta væri. En nú, þegar frv. þetta kemur fram samkv. beinu loforði frá í fyrra, þá söðlar hv.þm. um og talar um það, hvílíkt geysilegt gróðafyrirtæki hjer sje um að ræða, þar sem ríkið komi til með að eiga ekki aðeins verksmiðju þessa eftir 20 ár, heldur að auki 5 milj. kr. í sjóði sem beinan ágóða af rekstri verksmiðjunnar. Svo mikill á gróði þessa fyrirtækis að verða. Jeg verð nú að segja, að mjer finnast þessir útreikningar hv.þm. vera nokkuð mikið út í loftið. En jeg trúi ekki öðru en svo megi ganga frá þessu máli, að hjer verði hvorki um stórgróða- eða stóráhættufyrirtæki að ræða, og að því vil jeg vinna, því að jeg er alveg á sömu skoðun og Magnús sál. Kristjánsson var, að hjer eigi ekki að vera um neitt gróðafyrirtæki að ræða og ekki heldur áhættufyrirtæki. Annars virtist mjer, að nú gætti meiri velvildar í garð þessa fyrirtækis hjá þessum hv.þm. en í fyrra. Það voru meira fyrirkomulagsatriði, sem hann talaði um nú, en bein andstaða gegn málinu. Þar sem hv.þm. lýsti ánægju sinni yfir því, að stj. hefði farið að vilja íhaldsmanna í þessu máli, má hann túlka eins og hann vill. Við fórum hjer fram á framkvæmd á samvinnugrundvelli, og jeg býst við, að flestum sje það ljóst, að við munum ekki hafa þurft að fara til íhaldsmanna til þess að fá skilning um það, að það var sá grundvöllur, sem hyggilegast var að byggja þetta mál á. Jeg held því, að sje ástæða fyrir einhverja að gleðjast í sambandi við þetta mál, þá sjeum það við framsóknarmenn, sem megum gleðjast yfir því, að íhaldsmenn hafa þó a. m. k. í þessu máli snúið frá villu síns vegar. Jeg skal þá snúa mjer að einstökum atriðum málsins. Aths. hv.þm. beindust fyrst og fremst að 4. gr. frv. Við fyrstu tvo liði hennar hafði hann lítið að athuga. Voru því aths. hans aðallega við 3. og 4. lið hennar. Hv. þm. hjelt því fram, að það væri alt of ríflega lagt í þessa liði, og þá sjerstaklega alt of mikið lagt í varasjóðinn. Eins og tekið var fram í fyrra, er ekki ætlast til, að hjer verði um að ræða áhættufyrirtæki fyrir ríkissjóð, og þegar engin reynsla er fengin fyrir rekstri slíkrar verksmiðju, þá er ekki hægt að gera ráð fyrir, að strax verði hægt að lenda á hinum rjettu tölum í þessum efnum. En mín skylda er nú sú, að sjá fyrir hag ríkissjóðsins; má því vel vera, að reynslan sýni, að jeg hafi haft hjer vaðið fullmikið fyrir neðan mig. Annars hygg jeg, að erfitt verði að fá hjer þær tölur, sem allir teldu vera hinar rjettu. Mjer virtist því ekkert óviðeigandi, að sett væri inn í frv. ákvæði um það, að þessi ,,skali“ skyldi lagaður, ef hann reyndist of hár. Aðrar aths. hv.þm. voru við 6., 6., 7. og 8. gr. frv. Og er þá fyrst að minnast á aths. hans við 5. gr. Í þeirri gr. eru ákvæði um að tryggja landsmönnum síldarmjöl til fóðurs. Hv. þm. taldi þetta þýðingarlítið atriði. En hinsvegar á þetta ekki að vera verksmiðjunni baggi. Þetta á að vera trygging fyrir bændur fyrir því, að þeir fái vöruna og fái hana óskemda. Hjer er um að ræða eina allra bestu fóðurbætistegundina, og ríður því á miklu, að hún fáist með sanngjörnu verði og óskemd, en því miður hefir á stundum verið nokkur misbrestur á því. Það hefir í sumum tilfellum reynst beinlínis hættulegt að skifta við verksmiðjurnar, ekki af því, að þær hafi vísvitandi selt skemda vöru, heldur er þessi vara svo viðkvæm, að það er mjög vandfarið með hana, ef hún á að geymast vel. Nei, þetta er ekki smáatriði. Það er gert til þess að tryggja það, að bændur fái vöruna með sanngjörnu verði og óskemda, og það vænti jeg, að hv.þdm. telji hvorki lítilsvert nje ástæðulaust að taka með í reikninginn. Það er líka gott, þá því verður komið við, að atvinnuvegirnir geti stutt hver annan. Hv. 2. þm. G.-K. spurði um, hvað meint væri með orðinu „kostnaðarverð“ í 5. gr. Mín hugsun var sú, að kostnaðarverð væri það verð, sem verður hið raunverulega verð þegar alt er gert upp við framleiðendurna. Hjer er því ekki um neina ívilnun að ræða. En vitanlega á ekki að leggjast á sá kostnaður og gjöld, sem koma á útfluttu vöruna. Þá spurði hv.þm., hvort ætti að skylda bændur til að kaupa af verksmiðjunni. Um þetta er ekkert ákvæði í frv. og því ekki um neina skyldu að ræða aðra en þá, að láta vita fyrir ákveðinn tíma, hvort þeir vilja kaupa af þeim og hve mikið. Þá er stjórnarfyrirkomulag verksmiðjunnar. 1 hv.Ed. vildu hv. Íhaldsmenn ekki láta Siglufjörð fá fulltrúa í stjórninni, en vildu, að einkasalan hefði einn fulltrúa og stj. annan. Jeg lít nú hinsvegar svo á, að Siglufjörður eigi heimtingu á að fá fulltrúa í stj., þar sem gert er ráð fyrir, að hann leggi verksmiðjunni til allmikið fje. Aftur á móti gæti komið til mála að fjölga stjórnendum upp í 5. Jeg sje ekkert á móti því, að það mætti verða með svona fyrirtæki, og þá gæti fulltrúi útgerðarmanna komist að. Þá vjek hv.þm. að 8. gr. og sagði, að nú mundi vera búið að ganga sæmilega frá um kaup verksmiðjanna af erlendum skipum. Jeg hygg, að hv.þm. viti, hvernig þetta fór. Jeg bannaði verksmiðjunum að kaupa. Þær keyptu eigi að síður. Jeg fór í mál við verksmiðjumar og það fór svo, að jeg tapaði málinu. Það er því nú sem stendur ekkert í veginum fyrir því, að þessar verksmiðjur kaupi svo sem þeim lítst síld af útlendum skipum. Jeg sje ekki ástæðu til að taka fleira fram að svo stöddu um þetta mál, en skal taka það fram, að jeg er fús til að ræða málið við n. á milli umr.

Magnús Jónsson * Hæstv. forsrh. þarf ekki að vera neitt undrandi yfir því, þótt öðruvísi sje tekið í þetta mál nú en frv. það, sem lá fyrir þinginu í fyrra. Í því voru engin ákvæði, sem bentu til, að skapa ætti ríkissjóði stórkostlega fjárhagslega áhættu; miklu frekar mátti gera ráð fyrir, að ríkið mundi hagnast heldur en hitt. Nú horfir þetta mál alt öðruvísi við, og er þá ekki nema eðlilegt, að fram komi andmæli gegn málinu. Nú er þessu hreyft á alt öðrum grundvelli, og skal jeg nú snúa mjer að nokkrum einstökum atriðum. Hæstv. forsrh. hefir nú skýrt, hvað hann meinti með ,,kostnaðarverð“ í 5. gr., og eftir því er það ekki annað en eðlilegt markaðsverð, því að vitanlega er ekki greitt neitt útflutningsgjald af þessari vöru. Er þá ekki neitt um þetta að segja, eftir skýringu hæstv. ráðh., en orðið „kostnaðarverð“ í frv. er ákaflega óákveðið og liggur næst að skilja það eins og hv. 2. þm. G.-K. gerði. Þetta þurfa ekki að vera nein sjerstök fríðindi fyrir kaupendur og er líka á hinn bóginn athugavert fyrir útgerðarmenn, ef ekki er tekinn allur kostnaður til greina. Eftir skýringu hæstv. ráðh. er þetta ákvæði einkum sett til þess að tryggja, að bændur fái vöruna. Þá kem jeg að stjórnarfyrirkomulagi verksmiðjunnar. Jeg hefi enn ekki heyrt eða sjeð nein rök færð fyrir því, að síldareinkasalan fái fulltrúa í stj. verksmiðjunnar. Mjer finst satt að segja, að verksmiðjan sje henni fullkomlega óviðkomandi. Hitt finst mjer mjög eðlilegt og sjálfsagt, að ríkisstj. og Siglufjarðarkaupstaður fái fulltrúa í stj. Þetta eru þeir aðilar, sem leggja fram stofnfjeð. Nei, miklu framar einkasölunni finst mjer, að þeir menn, sem mest eiga undir rekstri verksmiðjunnar og leggja henni til hráefni, ættu rjett á að fá mann í stj. Hæstv. atvmrh. hafði ekki beint á móti því, en taldi, að til þess þyrfti að fjölga stjórnarmeðlimum upp í 5. Mjer finst þetta óþarfi, enda finst mjer aðallega vera að ræða um þá 3 aðila, sem jeg nú hefi talið: ríkisstj., Siglufjörður og útgerðarmenn. Þá kem jeg að ákvæðum 9. gr. um að verksmiðjan skuli vera undanþegin skatti. Jeg fyrir mitt leyti tel þetta algerlega rangt. Þetta fyrirtæki á auðvitað að greiða skatta og skyldur eins og hvert annað atvinnufyrirtæki. Jeg veit heldur ekki, hvernig þeir menn, sem vilja fjölga þessum fyrirtækjum, hugsa sjer að halda tekjum ríkisins óskertum með því að undanþiggja þau sköttum og skyldum. Jeg veit ekki, hvar slíkt lendir. Mjer finst líka, að þeir menn, sem hafa trú á þessum fyrirtækjum, ættu að treysta þeim til þess að bera þær byrðar, sem lagðar eru á einstaklingana. Þetta var sett inn í frv. í hv.Ed. Það var ekki í stjfrv., og vil jeg vekja athygli hv.n. á, að þetta er alls ekki til bóta, og væri mjög æskilegt, að hún vildi lagfæra það. Þá er atriði, sem hv. 2. þm. G.-K. vjek að og talaði um af miklu meiri þekkingu en jeg nú mun gera. Það er í 4. gr., að mjer finst, hálfgerð hugsunarvilla. Það má skilja hana svo, að gert sje ráð fyrir, að verksmiðjan komist með tímanum í hendur þeirra manna, sem leggja henni til hráefnið. Sá skilningur byggist á því, að vextir af þeim peningum, sem standa í fyrirtækinu, sjeu taldir með rekstrarkostnaði. Í fyrsta lið 4. gr. frv. er allur kostnaður tekinn með, stjórnarkostnaður og „annar venjulegur rekstrarkostnaður“, en ef byrjað er aftan á og litið á síðasta liðinn, þá kemur þar 5% gjald í varasjóð, en þar stendur ekkert um af hverju.

Af andvirði vörunnar

. Jeg held, að það standi hvergi í frv.

Það má auðvitað skýra þetta

. Jeg held, að varasjóðsgjaldið ætti að reikna af ágóða.

Hver er ágóðinn af þessu fyrirtæki?

. Um það skal jeg ekki segja, en það má sjálfsagt finna grundvöll til að ganga út frá í þessu efni. Þá er 3. liður 4. gr., 5% fyrningargjald af húsum, mannvirkjum, vjelum og áhöldum. Eftir þessu virðist meiningin, að þegar þessar eignir eru gengnar úr sjer, hafi myndast sjóður, sem nægi til að byggja þau upp aftur. Þá kemur í 2. lið 5% afborgun af stofnkostnaði stöðvarinnar. Nú er það venjulegt, að þegar menn afborga, þá eignast þeir hlutinn, sem þeir eru að borga af. Þetta fyrirtæki uppfyllir alveg venjuleg skilyrði samvinnurekstrar. Það er rekið með lánsfje frá ríkissjóði, sem það endurborgar á 20 árum. í frv. vantar aðeins ákvæði um það, hvernig fyrirtækið skuli rekið þegar þeir, sem leggja til hráefnið, taka við því. Þetta gjald er hreint aukagjald og alls ekki hægt að ætlast til þess, að menn afborgi fyrirtækið án þess að eignast það. Það er mjög einkennilegt, ef menn eiga, eftir að hafa greitt allan rekstrarkostnað, fyrningargjald og varasjóðsgjald, að greiða afborganir af verði stöðvarinnar án þess að nokkuð komi á móti. Alþingi setti inn í lögin í fyrra heimild til að selja fyrirtækið samvinnufjelagi útvegsmanna, ef það yrði myndað, með þeim skilyrðum, sem þar eru sett. Jeg var að hugsa um að bera fram brtt. um þetta, en treysti mjer ekki til að orða þá breyt. svo, að vel færi til að koma frv. í æskilegt horf. Ef heimildin í lögunum frá í fyrra er notuð, leggur ríkið fje til fyrirtækisins að láni, gegn því að það verði rekið sem samvinnufjelag. En annars ætti þessi 2. liður 4. gr. að falla niður. Jeg hefi svo ekki meira að segja um þetta að sinni, en vil skjóta því til hv.n. til velviljaðrar athugunar, hvort hún sæi sjer ekki fært að koma fram með brtt. í þá átt, sem jeg hefi óskað. Hún hefir betri aðstöðu til þess en jeg. En vilji hún ekki sinna þessu, mun jeg reyna að koma fram með brtt. sjálfur. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg er um flest alveg sammála hv. 1. þm. Reykv., en tel vansjeð, að takast megi, eins og nú er áliðið, að koma þeim breyt. gegnum þingið, sem hann taldi æskilegar. Þess vegna mun jeg að þessu sinni bera fram þær breyt. einar, sem jeg tel mestar líkur til, að hægt verði að ná samkomulagi um. Jeg sje ekki ástæðu til nú að fara að deila um málið. Jeg heyrði því miður ekki alla ræðu hv.frsm. meiri hl. og get því ekki svarað öllu. Hann sagði, að í frv. væri farið eftir líkum um frádrátt til að standast áhættu. Það er rjett, að það er engin reynsla fengin um það, hvað áhætta ríkissjóðs vegna fyrirtækisins kann að verða mikil, en hitt er rangt, að ákvæði frv. miðist við líkur. Jeg sýndi fram á það hjer í framsöguræðu minni í fyrradag, að bað er ekki um að ræða venjulega rekstraráhættu fyrir ríkissjóð, og þess vegna nær auðvitað ekki neinni átt að meta áhættu ríkissjóðs svo mikils, að öll þau gjöld, sem lögð eru á útgerðarmenn, geri ekki meira en jafna þá áhættu. Hinsvegar verður mikið fje bundið í fyrirtækinu á hverjum tíma, og ef svo færi, að verksmiðjan gæti ekki starfað um lengri tíma, hlýtur óhjákvæmilega að leiða af því mikið tap, bæði vaxtatap og sömuleiðis kostnað af föstu mannahaldi, viðhaldi o. fl. Hin hættan, sem jeg gat um, var áhættan, sem leitt gæti af því, að þegar búið væri að reisa fyrirtækið, yrðu fundnar aðrar betri og ódýrari vjelar. En það virðist þó ekki mögulagt að gera fyrir þessum áhættum á eðlilegan hátt með fyrirmælum eins og þeim, sem eru í 4. gr., eins og það er erfitt að meta þær. En það fullyrti jeg af nokkrum kunnugleika, að líkurnar benda gegn því, að rjett sje ætlast fyrir þessari áhættu með fyrirmælum frv. Jeg heyrði það á ræðu hv. 1. þm. Reykv., að hv.frsm. hefði sagt, að þau 5%, sem getið er um í 4. lið 4. gr., settu að vera af söluverði afurða. Jeg hefi nú í lengstu lög vænt þess, að sá skilningur verði ekki lagður í þessi fyrirmæli, því að ef svo er gert, er það sama og alt að 35% skattur af stofnkostnaði fyrirtækisins sje alls lagður á framleiðendur. Hv. 8. landsk., sem hefir áætlað um stofnkostnað og rekstrartilhögun þessarar verksmiðju, skýrði frá í sínu áliti, að það mesta vinslumagn, sem slík verksmiðja gæti komist yfir. sje 15 smál. á klst., eða 860 smál. á sólarhring. En þetta gæti á þeim 80 dögum, sem slík verksmiðja má í hæsta lagi starfa, numið upp undir 200 þús. mál síldar. En andvirði þeirra unninna og kominna á erlendan markað vildi jeg ætla 4 milj. króna. 5% af þeirri upphæð er 200 þús. kr., og það yrði hvorki meira nje minna en 20% af öllum stofnkostnaði slíkrar verksmiðju. Svo að ef þessi skilningur verður lagður í 4. lið 4. gr., þá er frv. með öllu ótækt. Jeg ætla þá að snúa máli mínu með nokkrum orðum til hæstv.forsrh. Jeg tel óþarfa að orðlengja mjög um þetta mál, vegna þess að jeg geri ráð fyrir, að reynt verði að ná samningum um breytingar á frv. til 8. umr. Hæstv. forsrh. benti á, að það hefði verið hlutverk bæði mitt og annara íhaldsmanna í þessari hv. deild á síðasta þingi, að brýna hann mjög til varfærni fyrir hönd ríkissjóðs í þessu máli, og þótti honum mikið ósamræmi í því, að nú er öll áhersla lögð hjá okkur á það, að gera hlut ríkissjóðs sem minstan í þessu máli, Jeg talaði svo hógværlega og - ef nota má það orð - svo vingjarnlega í garð hæstv.forsrh., að það er tæplega verðskuldað, þegar hann fer að snúa út úr þessum hlutum. Jeg skal segja hæstv. ráðh. það, að ef jeg hefði átt við hæstv.dómsmrh. um svona frv., þá hefði jeg tekið fastari tökum á því. Hæstv. ráðh. skilur það áreiðanlega vel, að aðstaða okkar íhaldsmanna í ár er í samræmi við aðstæðu okkar í fyrra, nefnilega að hætta sem minstu fyrir ríkissjóð. Og ráðið til þess er að haga starfrækslunni þannig, að ríkissjóður hafi ekki þá áhættu, sem leiðir af kaupmensku í þessu efni, heldur beri þeir einir áhættu af rekstrinum, sem fyrirtækið er reist fyrir. Nú hefir hæstv. ráðh. gengið inn á þessa braut. Nú tryggir sjálft frv. það, sem við í fyrra fórum fram á, að ríkissjóður kaupi ekki þessa vöru og selji fyrir eiginn reikning, heldur aðeins veiti vörunni móttöku og aðstoði útgerðarmenn, með fjárframlögum. Með því er aldrei greitt út á vöruna meira en svo, að fullvíst er, að hún skili því öllu aftur, og meiru til. Þarna yrði fullnægt þeim óskum, sem við Íhaldsmenn bárum fram. Þegar svo hæstv. ráðh. fer að ætla ríkissjóði stórkostlegar tekjur, er of langt gengið. Enda er jeg sannfærður um, að hæstv.forsrh. gerir það af ókunnugleika, þar sem hann hefir ekki haft aðstöðu til að kynna sjer til fulls, hverju þetta nemur, en ekki af því, að hann vilji leggja þessa byrði á smáútgerðina. Þegar hæstv. ráðh. leggur út í þetta, þá er eðlilegt, að við segjum: engin áhætta fyrir ríkissjóð og ekkert okur fyrir ríkissjóð. Er það í fullu samræmi við það, sem við sögðum í fyrra, og í samræmi við anda þess manns, sem er faðir þessa frv., fyrv. fjmrh. Magnúsar Kristjánssonar. Það er og í samræmi við ummæli, sem fjellu hjá hæstv.forsrh. sjálfum. En því hefi jeg vikið nokkuð að þessu, að jeg vil ekki, að hæstv.forsrh. hafi þetta í háði. Aðstaða okkar er hin sama og í fyrra: öryggi ríkissjóðs, en ekkert okur. Jeg ætla ekki að neita því, að mín ræða í fyrradag í þessu máli bar vott um velvilja til málsins. Jeg vil benda á, að öll mín framkoma gagnvart málinu á síðasta þingi bar vott um, að jeg vildi, að slík stofnun kæmist upp, þó að jeg beitti mjer með talsverðri festu gegn því, að ríkið hefði áhættu af henni. Jeg læt mjer það alveg í ljettu rúmi liggja, hvort hæstv. ráðh. þykir það sannmæli eða öfugmæli, að það sje stefna íhaldsmanna í þessu máli, sem nú sjái dagsins ljós að nokkru leyti í þessu frv. Það er engin ástæða að rífast um, hver á heiðurinn af þessu. En jeg álít, að hæstv. ráðh. hafi orðið fyrir góðum áhrifum af ýmsum till. okkar íhaldsmanna. En því miður hefir ekki orðið alræði íhaldsins í málinu. Hæstv. ráðh. hefir ekki alveg farið eftir till. okkar. Gengið of skamt, málinu til skaða. Eins og hæstv. ráðh. man, var altaf um það deilt, hvort fyrirtækið ætti að hlíta venjulegum ríkisrekstri eða vera á samvinnugrundvelli. Við íhaldsmenn börðumst fyrir samvinnugrundvellinum. Og hæstv. ráðh. hefir ekki gengið inn á þann grundvöll í sínu frv. Það, sem jeg ætla að leitast við að fá hæstv. ráðh. til að aðhyllast til 3. umr., er einmitt að koma málinu á samvinnugrundvöll. Og þar sem hann má svo að segja aldrei ógrátandi á samvinnuna minnast, þá vænti jeg þess, að auðvelt verði að fá aðstoð hans í þeim efnum. Hæstv. ráðh. sagði, að allir rendu blint í sjóinn um áhættu ríkissjóðs af þessu fyrirtæki. Jeg hefi skýrt í frumræðu minni, að þetta er ekki svo. Að vísu er erfitt að segja, hver mesta áhætta geti orðið. En ráðið til að firra ríkissjóð allri áhættu er að flytja hana yfir á þann rjetta aðila, - er einmitt það, sem jeg óska að nái framgangi, nefnilega að þeir, sem skifta við fyrirtækið, þeir eigi það. Og ef þeir megi ekki eignast það, þá a. m. k. eignist þeir það í sjóðum fyrirtækisins, sem þeim að rjettu hlutfalli ber við aðra skiftamenn fyrirtækisins. Jeg get vel hugsað mjer til bráðabirgða að aðhyllast það fyrirkomulag, að ríkið ætti fyrirtækið, að skiftavinir borguðu allan kostnað og náttúrlega vexti, því að það skoða jeg sem rekstrarkostnað, og auk þess 5% afborganir, og svo t. d. 5% í staðinn fyrir þau 10, sem frv. mælir fyrir. Að lokum yrði árlega gert upp, hvað afgangur væri, og þegar allur rekstur væri borgaður, fengi hver viðskiftavinur sinn hlut, eftir því hvert magn hann hefir fengið verksmiðjunni til vinslu í hlutfalli við heildarmagn verksmiðjunnar. Þetta fje gæti svo eftir sem áður staðið inni sem innieign hjá verksmiðjunni, jafnvel allan þann tíma, sem ætlast er til, að ríkissjóður hafi eignarhald á verksmiðjunni, þ. e. þau 20 ár, sem myndu ganga til að greiða allan stofnkostnað. Hæstv. ráðh. bendir á, að hann sje reiðubúinn til að gera á þessu leiðrjettingu seinna, ef reynslan sýnir, að þessi gjöld sjeu of há. En það er ákaflega erfitt að finna nokkra algilda reynslu í þessu efni. Hæstv. ráðh. gat um, að jeg hefði nokkra reynslu. Hún er þó ekki það mikil, að jeg treysti mjer til að segja um, hvort sú áhætta, sem hvílir á fyrirtækinu, nefnilega að nýjar vjelar verði fundnar upp, eða fyrirtækið ekki starfrækt, mundi skella á. En jeg ítreka það enn, að hjer er ekki um venjulega áhættu þeirra fyrirtækja að ræða, sem kaupa síld til vinslu og selja afurðir fyrir eiginn reikning. Þá áhættu ber ekki ríkissjóður, heldur viðskiftavinirnir. Um ákvæði 5. gr. skal jeg ekki fjölyrða. Hæstv. ráðh. hefir skýrt þau þannig, að þau ættu ekki að verða verksmiðjunni að baga. Verðið, sem þar er ákveðið, er kostnaðarverð. Skilst mjer hann þar eiga við það meðalverð þess mjöls, sem verksmiðjan selur öðrum en þeim aðiljum, sem tilgreindir eru í 5. gr. frv. Einasti annmarkinn á þessari skýringu er þó sá, að ef svo skyldi fara með tímanum, að meiri hl. mjölsins yrði seldur innanlands, gæti það orðið bændum óhagstætt að vera bundnir við verð á þeim tiltölulega litla hluta, sem seldist út úr landinu og af hendingu gæti náð einhverju gæðaverði. Þyrfti kannske að tryggja þetta enn nánar en fyrirmælin gera. En sá skilningur, sem jeg sje, að hæstv. ráðh. leggur í þetta, er mjer að öðru leyti geðfeldur. Jeg vil þá benda á það, að það er ekki full trygging fyrir því, að varan sje góð, að hún sje frá þessari verksmiðju. Hæstv. ráðh. sagði sjálfur, að varan til þessa hefði oft verið vond, en þó ekki vísvitandi. Slíkir annmarkar geta náttúrlega alveg jafnt komið til greina hjá þessari stofnun. En við ættum þó að hafa fulla tryggingu fyrir því, að forráðamenn þessarar verksmiðju reyndu að halda besta mjölinu til íslenskra bænda. Og það er kannske sú hlið málsins, sem gerði það að verkum, að jeg vildi mæla með þessu fyrirmæli. Um stjórnarfyrirkomulag kvaðst hæstv. ráðh. geta gengið til móts við minni hl. n., og þá helst með því að fjölga í stjórninni upp í fimm. Jeg þarf ekki mikið um það að ræða; hv. 1. þm. Reykv. hefir gert það allítarlega. Jeg tel eins og hann miklu heppilegra að hafa aðeins þrjá menn í stj. og ástæðulaust að hafa fleiri, en mun annars ræða um það við hæstv. ráðh. milli umr. Um fyrirmæli 8. gr. skal jeg að vísu játa, að jeg hafði a. m. k. lagt í þau víðtækari skilning en hæstv. ráðh. Jeg hjelt, að hæstv. ráðh. ætti með þessum fyrirmælum við það, að verksmiðjan mætti gera bindandi samninga um viðskifti við erlenda menn að sama skapi sem erlendum verksmiðjum hefir verið heimilað það. En jeg sje nú, að hæstv. ráðh. á aðeins við það, að þessi verksmiðja megi kaupa af þeim erlendu skipum, sem samkv. ísl. lögum - eða a. m. k. ísl. venju - hafa leyfi til að selja hjer afla úr einni veiðiför. Þetta er náttúrlega talsvert annað. En þó hefði mjer verið langgeðfeldast að láta þessa heimild niður falla. Jeg geri ráð fyrir, að þetta komi sjaldan eða aldrei til. En mjer þykir það styrkja okkar aðstöðu út á við, að við sýnum, að það er hægt að reka ísl. síldarverksmiðju án þess að kaupa síldina af erlendum skipum. Að öðru leyti ætla jeg að láta liggja milli hluta sumt af því, sem mjer hefði fundist tilefni til að ræða um, hefði jeg ekki haft von um að geta náð samkomulagi við hæstv. ráðh. og hv.frsm., og vel því heldur að ræða málið við þá á milli deildarfunda.

Sigurður Eggerz Jeg skal ekki halda langa ræðu að þessu sinni. Jeg var búinn að lýsa svo ítarlega afstöðu minni til frv. í fyrra og kom þá með mínar almennu aths. um ríkisrekstur, svo að það þýðir ekki að koma með þær að nýju. Jeg sje ekki betur en að eftir þessu frv. sje um algerðan ríkisrekstur að ræða. Og þessir draumar, sem hafa komið fram hjá einstökum hv.þm. í deildinni, að hjer væri ekki ríkisrekstur á ferð, heldur samvinnufjelagsskapur, held jeg að eigi enga rót í sjálfu frv. Að vísu eru vissar ákvarðanir um, hvernig hráefna skuli aflað í verksmiðjuna, og er gert ráð fyrir að útgerðarmenn leggi fram síldina gegn vissri fyrirframgreiðslu, sem miða á við líkurnar fyrir því, hvað verksmiðjan getur selt afurðir sínar að frádregnum rekstrarkostnaði og 15%, er skiftist í stofnsjóð, rýrnun o. s. frv., en eftirstöðvarnar greiðast er niðurstaðan er komin af rekstri verksmiðjunnar. En eins og hv. 2. þm. G.-K. benti á, er engin vissa fyrir því, að útgerðarmenn fáist með þeim skilyrðum, sem í frv. felast, til þess að leggja næga síld í verksmiðjuna. Það liggur í hlutarins eðli, að útgerðarmenn reyni að fá sem mest upp úr síldinni. En vegna hins mikla frádráttar, er lögin gera ráð fyrir, þá má búast við, að útgerðarmenn snúi sjer fremur til þeirra verksmiðja, sem greiða strax ákveðið fyrir málið, en það gera ýmsar síldarverksmiðjur nú, sem eru í frjálsri samkepni. Jeg sje ekki betur en ríkisverksmiðjan verði þá að fara út í samkepnina og borga eins og aðrar verksmiðjur fyrir síldina. Mig langar til að spyrja hæstv.forsrh., hvort ákvæði þau, sem standa í 8. gr., sjeu í nokkru sambandi við þá samninga, sem sýnilega eru nú á leiðinni í Noregi. í blaðinu Bergens Aftenblad sjer maður, að framkvæmdarstjórar einkasölunnar eru báðir staddir þar og eru að semja við norska fiskveiðamenn um að reka síldveiðar hjer. Og í viðtalinu við Pjetur Ólafsson, sem birt er í blaðinu, stendur, að niðurstaðan af samningaumleituninni væri þessi, með leyfi hæstv. forseta: „Resultatet av forhandlingene blev, at vi paa betingelse av, at den norske sammenslutning blev gjort obligatorisk, saaledes at alle norske Islandssildefiskere var indbefattet, erklærte os villige til ovenfor sildemonopolets eksportkomite og den islandske regjering, at anbefale et utarbeidet forslag til samarbeide, som i hovedtrækkene gaar ut paa en forholdsvis begrænsning fra begge land av saltsildkvantumet, og i forbindelse hermed at de norske fiskere faar adgang til sildoljefabrikene paa Island for det fra saltningen overskytende kvantum, forsaavidt fabrikene kan motta samme, og tilladelse til indenfor grænsene at stationere en flytende sildoljefabrik, for at motta fabriksild fra norske og islandske fartöier“. Samkv. blaðinu mæla forstjórar einkasölunnar með undanþágu þeirri frá fiskiveiðalöggjöfinni, er getur um hjer að ofan. Við þessa samninga mætti maður frá norsku stjórninni. Jeg þykist viss um, að hæstv.forsrh. muni ekki hafa dottið í hug að ganga inn á það, sem hjer er á ferð, enda stendur ekkert í blaðinu um það. En um það verður að spyrja hæstv. forsrh„ hvort þessi samningatilraun hafi farið fram með samþykki stj. Þessi samningatilraun grípur inn í utanríkismál þjóðarinnar, og ótrúlegt er, að forstöðumönnum einkasölunnar sje falið að semja um slík mál, enda undanþága sú, er þeir hafa mælt með, óverjandi í alla staði. Mál eins og þessi heyra sannarlega ekki undir forstöðumenn verslunarfyrirtækis, heldur ber stjórninni eða diplomatiskum starfsmönnum ríkisins að fara með slík mál. Það er hinn mesti háski, ef einstakir menn fara að blanda sjer inn í svo alvarlega hluti. Og hvílík hætta getur ekki stafað af þessu fyrir kjöttollsmálið. Jeg mun, eins og jeg hefi tekið fram, greiða atkv. á móti þessu frv. Og satt að segja hafði jeg vonað, að hæstv. fors.- og atvmrh. mundi ekki leggja svona mikla áherslu á frv., heldur láta það daga uppi á þessu þingi. Held jeg, að það hefði verið það skynsamlegasta.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það eru aðeins fáein orð út af því, er þeir hv. 1. þm. Reykv. og hv. 2. þm. G.-K. hafa sagt. En jeg geri ráð fyrir því, út af þeim aths., sem hjer hafa verið gerðar, að þessi atriði verði nánar rædd við 3. umr. í sambandi við þær brtt., er þá verða á ferðinni. Er því ástæðulaust að rökræða það sjerstaklega nú. En jeg vil benda á það, út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um þau ákvæði 4. gr., er snerta prósenttölu þá, er á að ganga til verksmiðjunnar, að hann átti þar við alt annan lið en hv. 2. þm. G.-K., sem átti við 4. lið gr. En hv. 1. þm. Reykv. átti aðallega við 2. lið þessarar greinar. Út af því, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði um áhættuna, þá er ekki undarlegt, þó jeg tali nokkuð um hana, svo mikið veður sem gert hefir verið út af henni bæði utanþings og innan. Hafa íhaldsblöðin básúnað þetta viku eftir viku og kallað síðasta þing síldarþing og reynt að gera Framsókn tortryggilega út af þessu máli. En jeg hefi áður lýst því yfir, að jeg teldi það mína fyrstu skyldu að hafa opin augun fyrir þessari margumræddu áhættu. Þá var jeg og spurður að því hjer á Alþingi í fyrra, hvort jeg ætlaði ekki að leigja verksmiðju, ef ekki yrði hægt að byggja hana bráðlega. Voru blöðin síðan látin bergmála þetta um land alt. En hvað hefir nú orðið úr öllu þessu? Jú, engin verksmiðja hefir verið reist og þegar jeg kem með frv., er ákveður fyrirkomulag rekstrarins, er jeg áfeldur fyrir það að vera of varfærinn. Af einstökum atriðum, er hv. 2. þm. G.-K. vjek að, skal jeg aðeins minnast á nokkur. Hann vjek nokkuð að ákv. 5. gr. viðvíkjandi því, er landbúnaðurinn á að fá af síldarmjöli. Hann fjelst á skýringu mína viðvíkjandi kostnaðarhliðinni, en benti á, að erfitt mundi að framkvæma þetta. En jeg vil minna hann á, að í 5. gr. frv. eins og það var frá stj. hendi var talað um, að verksm. væri ekki skyldug að selja til landbúnaðarins nema alt að 1/3 þess síldarmjöls, er hún framleiddi árlega. Og jeg hygg, eftir því, sem nú er og búast má við, að bað verði ekki svo mikið, er verksmiðjan þarf að selja. Jeg setti upphaflega 1/5 hluta í uppkastið af frv. Þetta mun því ekki valda neinum erfiðleikum, því þörf bænda fyrir síldarmjöl er svo lítil í samanburði við væntanl. framleiðslu. En það var aðallega út af fyrirspurn hv.þm. Dal., að jeg stóð upp. En áður en hann bar hana fram talaði hann mikið um og lagði áherslu á þá áhættu, er fylgdi þessu fyrirtæki, sjerstaklega þó ef verksmiðjan hefði ekki nóg að starfa. Það er einmitt þetta, sem mjer finst hv. 2. þm. G.-K. fullgleyminn á, þegar hann vill ekki fallast á þær tryggingarráðstafanir, sem gert er ráð fyrir í 4. gr. frv. Virðist mjer svo um hann, að hann hafi gengið fulllangt til annarar hliðarinnar í fyrra, en til hinnar núna. En það er svo, að þar sem ríkið ber áhættuna, er setlast til þess, að varasjóður sá, sem gert er ráð fyrir í 4. lið 4. gr., beri þá skelli, er fyrirtækið kann að verða fyrir.

Jeg hefi þegar bent á þetta í frumræðu minni

. Já, það er rjett. En mjer fanst hv.þm. ekki taka nægilega afleiðingunum af þeirri niðurstöðu, er hann komst að. Þá spurði hv.þm. Dal., hvað gert yrði, ef ekki fengist nægileg síld til þess að vinna úr. Hann svaraði sjer svo sjálfur og sagði, að hún mundi verða rekin samt. En þetta er ekki rjett. Lögin segja sjálf, að hún skuli ekki rekin.  Þá spurði hv.þm., hvort nokkurt samband væri milli fyrirmælanna í 8. gr. um það, að heimilt sje að kaupa síld af utanríkismönnum, og þeirra samningaumleitana, er farið hafa fram í Noregi af hálfu síldareinkasölunnar, og hvort þær væru gerðar í samráði við landsstj. Jeg skal strax geta þess, að milli frv. og þessara samningsumleitana er ekkert samband. Mjer skildist að samkv. frásögn þess blaðs, er hv.þm. las upp, hafi þessi umræddi fundur átt að hafa átt sjer stað fyrir fáum dögum. En frv. var samið í desember og endanlega frá því gengið í janúar. Skal jeg ennfremur lýsa því yfir, út af því, er hv.þm. las upp úr þessu norska blaði, að stj. veit ekki til þess, að neinir samningar, slíkir sem þar er getið um, hafi átt sjer stað. Yfirleitt er það svo, að enginn sá samningur er gerður við útlönd, er utanríkismálanefndin fjallar ekki um, heldur eru öll slík mál útkljáð í samráði við hana. En ef þessi ummæli blaðsins skyldu því miður reynast rjett, þá get jeg sagt það, að um það hefir ekkert verið ráðgast við stj. Og ef um einhverjar slíkar samningsumleitanir er að ræða, mun hv.þm. Dal. sem meðlimur í utanríkismálanefndinni fá að vita það jafnsnemma og stj.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg hefi skrifað undir nál. meiri hl. á þskj. 426 og þar með lýst fylgi mínu við þetta mál. En eins og nál. ber með sjer, hefi jeg ekki skrifað fyrirvaralaust undir það. Vil jeg því gera nokkra grein fyrir því, hvers vegna jeg ber ekki fram brtt. við frv. Þar sem svo var orðið áliðið þings, áleit meiri hl. n. ekki rjett að koma fram með brtt., er gætu orðið til þess að tefja málið. En hitt var mjer og öðrum ljóst, að nauðsynlegt var, að þessi verksmiðja gæti tekið til starfa á þessu ári.

En það gerir hún ekki

. Það eru alls ekki litlar líkur til þess, en það fer vitanlega eftir því, hve rösklega verður að því gengið að hraða málinu og undirbúningi verksins. Þó jeg sje nú alls ekki ánægður með það fyrirkomulag, er á að verða á þessu fyrirtæki, vildi jeg þó ekki tefja málið að þessu sinni með því að koma fram með brtt. við það, En eins og allir vita, er það hugsun okkar jafnaðarmanna, að þessi verksmiðja sje að öllu leyti eign ríkisins og rekin af því. Og eins og reynslan hefir sýnt með rekstur þeirra síldarbræðsluverksmiðja, er starfræktar hafa verið hjer á landi, fylgir þessu ekki nokkur áhætta fyrir ríkissjóð. Jeg hafði hugsað mjer, að verksmiðjan tæki síldina með því verði, er alment er í öðrum verksmiðjum, miðað við sömu gæði. Geri jeg ráð fyrir, að það verð, er verksmiðjurnar alment greiða, sje ekki svo hátt, að þær sjái sjer ekki borgið í meðalári. Svo að loknu starfsári ætlast jeg til, að verksmiðjan borgi vissan hluta af ágóðanum til viðskiftamannanna og verkamannanna. Hvað hann yrði stór, fer eftir atvikum. Hygg jeg, að þetta fyrirkomulag mundi verða mjög vinsælt. Ef enginn hagnaður yrði, kæmi eðlilega ekkert til úthlutunar. Eitthvað á þennan hátt hefðum við jafnaðarmenn hugsað okkur fyrirkomulagið, og hygg jeg, að það mundi hafa orðið mjög farsælt. En jeg býst ekki við því, að þessi hugmynd hafi mikið fylgi hjer á Alþingi og mun því þýðingarlaust að koma fram með brtt. í þessa átt. En tíminn mun leiða það í ljós, hvort þetta fyrirkomulag, sem frv. gerir ráð fyrir að verði á rekstri verksmiðjunnar, gefst vel eða ekki. Jeg fyrir mitt leyti hefði kosið það á hinn veginn. Ein breyt. á þessu frv. er það, er mikið hefir verið rædd og margir óska, að verði samþ. Víkur hún að stjórnarfyrirkomulaginu. Er gert ráð fyrir því í frv., að stj. verði skipuð 3 mönnum, og er það álit margra, að það sje nóg. Er hjer líka um svo marga aðila að ræða, sem hagsmuna þykjast eiga að gæta í viðskiftum við verksmiðjuna, að þeir geta varla allir átt fulltrúa í stjórninni. En sje það álitið rjett, að útgerðarmenn eigi fulltrúa í stj., þá eiga verkamenn ekki síður rjett á því. Mundi jeg geta fallist á það, að þessir 2 aðilar fengju sæti í stj. Annars hygg jeg, að það sje ekkert deiluatriði, að ríkið verður að eiga fulltrúa í stj. Ennfremur verður það að teljast sjálfsagt, að Siglufjörður, sem leggur til svo mikið verðmætt land, og auk þess ef til vill bryggjur og hús, verði líka að eiga einn fulltrúa í stjórninni. Hitt hefir aftur á móti verið mjög deilt um, hvort síldareinkasalan ætti að eiga fulltrúa í stj. Hv. 1. þm. Reykv. taldi það t. d. ekki rjett, og beinlínis óþarft, því síldareinkasalan væri rekin af ríkinu og starfrækt beint undir þess umsjá og eftirliti. Jeg lít aftur á móti öðruvísi á þetta. Jeg álít, að hjer sje um svo nátengd fyrirtæki að ræða, að nauðsynlegt sje, að einkasalan hafi mann í stjórn verksmiðjunnar. Verksmiðjan mun aðallega verða fyrir hin smærri skip og báta, er skifta við einkasöluna. Nú getur vel farið svo, að einkasalan geti ekki tekið nema nokkurn hluta af afla þessara skipa, og getur þá verið gott að eiga greiðan aðgang að því að láta hitt ganga til verksmiðjunnar. Að þetta geti vel gengið fyrir sig, tel jeg best trygt með því, að einkasalan fái einn fulltrúa í stj. verksmiðjunnar. Þá hefir og mikið verið rætt um 4. gr. frv. Er það í raun og veru aðallega 4. liður þeirrar greinar, sem deilt er um, nefnilega hve gjaldið í varasjóðinn skuli vera hátt. En hvergi er tekið fram, hvorki í grg. frv. nje annarsstaðar, hvort þetta gjald skuli tekið af því, er kemur til útborgunar strax, eða hvort það skuli tekið af því verði, er fæst fyrir síldina þegar búið er að vinna hana. Jeg hefi skilið þetta svo, að átt væri við hrásöluverð síldarinnar, og sami skilningur virtist mjer koma fram hjá hv. 2. þm. G.-K. Yrði það þá sama sem 10% af almennu söluverði síldarinnar.

Nei, við stofnkostnað verksmiðjunnar, en samkv. lögunum er ekkert ákveðið um þetta

. Jeg hefi þá ekki skilið hv.þm. rjett. Sami hv.þm. sagði, að sá skattur, er með þessu væri lagður á togarana, næmi ca. 12 þús. kr. á hvern og 3–5 þús. kr. á mótorbát. Jeg veit ekki, af hve miklum afla hann reiknar þetta, en býst við, að hann hafi miðað við meðalafla. En samkv. hagskýrslunum er meðalsíldarafli 1927 4076 mál á hin stærri skip, en 1643 mál á hin smærri.

Hv. þm. veit miklu betur um þetta sjálfur

. Ef maður reiknar nú út frá þessu -jeg er ekki sammála því, að rjett sje að reikna með 9 kr. verði á mál, jeg held að það hafi alment verið 8 kr., miðað við 150 kg. -, þá verður þessi skattur, er hv. 2. þm. G.-K. talaði um, 3260 kr. á togara, en 1300–1400 kr. á smærri skip, miðað við hrásöluverð síldarinnar. En hv.þm. mintist líka á, að þessum mönnum væri ætluð þátttaka í þeim arði, sem fengist við það að vinna úr síldinni. Það er ekki gott að segja, hve mikið það verður; það fer vitanlega eftir síldarmagni og verðlagi vörunnar. En jeg hefi sjeð það nýlega í norskri bók um norskar síldarbræðsluverksmiðjur, að eftir þeirri reynslu, sem fengist hefir í Noregi, þá muni þar venjulegast að fá 27 kg. af síldarmjöli úr einu máli síldar. Jeg hygg, að hjer sje óhætt að gera ráð fyrir því sama, eða jafnvel muni óhætt að gera ráð fyrir meiru. Auk þess munu fást um 14 kg. af lýsi úr hverju síldarmáli. Það getur verið, að þetta sje öðruvísi hjer, en þó hygg jeg, að nokkuð sje óhætt að byggja á norskri reynslu. Það kom fram hjá hv.þm. G.-K., að hann taldi, að 5% skattur af söluverði síldarafurðanna væri sama sem 10% af hrásöluverði síldarinnar. - Þetta mun vera rjett. Verðmæti síldarinnar mun vera alt að því helmingi meira þegar búið er að vinna hana. Nú liggur það í hlutarins eðli, að ef hagnaður verður á rekstrinum, þá fá viðskiftamennirnir allmikla uppbót, sem ætti þá að vega fyllilega á móti því, sem þeir verða að greiða verksmiðjunni fyrir vinslu síldarinnar, er hún að sjálfsögðu verður að fá til þess að tryggja sjálfa sig. Jeg skal svo ekki fara út í önnur deiluatriði þessa máls. Jeg býst við því, að jeg muni heldur fylgja frv. eins og það er heldur en fara að umturna því, svo að hætta sje á, að það komist ekki gegnum þingið. En annars hefi jeg óbundnar hendur um það að greiða atkv. með brtt., er fram kunna að koma og jeg gæti fylgt. Jeg býst þó helst við að fylgja því, sem hjer er fyrir hendi, enda þótt það sje ekki svo gott sem jeg og flokksbræður mínir vildum óska. - Skal jeg svo ekki tefja umr. lengur að svo stöddu.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það mun nú vera svo hjer sem í öðrum málum, að lítill gróði er að löngum umr. Er þess og síst að vænta, að þær leiði til mikils árangurs. Jeg verð að segja, að jeg byggi meira á því starfi, sem hefir verið unnið í n., en umr.Hv. frsm. minni hl.. hefir talað mjög hóglega og vingjarnlega um frv. og væntanlegar breyt. á því. Jeg finn því ekki ástæðu til að svara orði til orðs einstökum aðfinslum, og þó að mjer virðist sumstaðar kenna misskilnings í umr., held jeg, að jeg verði að vona og byggja á því, að menn geti komið sjer saman um aðalatriðin. Jeg ætla, að af hv. 4. þm. Reykv. hafi verið vikið að stj. stofnunarinnar eins og gert er ráð fyrir í 7. gr., að hún verði. Jeg verð að segja, að jeg hefi enga trú á, að betur færi, þó að stj. yrði fjölmennari og við bættust fulltrúar viðskiftavina og verkamanna. Mjer finst, að eins og fyrirkomulagið er hugsað, hafi þeir enga þörf á að eiga þar talsmann. Mjer virðist, að þeirra hagsmuna muni verða gætt eftir reglunum um rekstur fyrirtækisins. Og varla þurfa þeir að hafa talsmann til að gæta þess, að ekki verði ranglega bókfært það, sem bókfæra þarf. Hv. 4. þm. Reykv. tók það rjettilega fram, að síldareinkasölunni væri nauðsynlegt að hafa þarna mann í stjórn. Samvinnan hlýtur að verða talsvert náin á milli síldareinkasölunnar og þessarar stofnunar. 4. gr. frv. hefir verið skilin misjafnlega af einstökum ræðumönnum. Jeg verð að segja, að þar sem upphafið er á þessa leið: „Eigendum skal greitt söluverð afurða þeirrar síldar, sem tekin er af þeim til vinslu, að frádregnum þeim kostnaði - -“ o. s. frv., getur ekki verið að ræða um annað en söluverð afurða. Það er ekki stofnkostnaður fyrirtækisins, sem miðað er við, nema í 2. og 3. lið. Með hliðsjón af þessu hefir ýmsum virst, að einkum gjaldið í varasjóð, sem um ræðir í 4. lið, sje of hátt. En reynslan verður að skera úr um þetta. Mjer finst áhættan töluvert mikil, og jeg get vel ímyndað mjer, að varasjóðurinn sje a. m. k. fyrst í stað ekki svo sterkur, að hann sje einhlítur, ef óhöpp ber að höndum. Það er vissulega um fleiri tegundir áhættu að ræða en þær, sem hv.frsm. minni hl. tók fram. Jeg skal t. d. nefna eina tegund áhættu, sem er ekki langt undan landi. Það getur komið ísrek á miðju sumri, sem getur stöðvað veiðina. Það geta líka komið fyrir óhöpp vegna óveðurs. Varasjóðstillagið er því a. m. k. ekki óhæfilega hátt til að byrja með. Aðrir liðir 4. gr. skilst mjer, að ekki sjeu of háir; þeir eru meira að segja ef til vill of lágir. Einhver hv. ræðum. fann að því, að samkv. ákv. 9. gr. er verksmiðjan undanþegin aukaútsvari og tekju- og eignarskatti. Þetta er auðvitað nokkuð hart fyrir það bæjarfjelag, sem í hlut á, að verksmiðjan skuli vera undanþegin aukaútsvari. Hitt er engin fjarstæða, þó að ríkissjóður sje sviftur tekju- og eignarskattinum meðan verksmiðjan er ríkisins eign. Jeg vil ekki tefja tímann með því að fara út í aðfinslur einstakra manna. Jeg get tekið það fram aftur, að líkur benda til þess, að breytingar muni þrautalítið geta komist á í n. og að þá megi líka vænta þess, að þeim verði vel tekið í hv. d.

Magnús Jónsson * Hæstv. forsrh. var enn að láta í ljós undrun sína yfir því, hve ólík væri aðstaða íhaldsmanna nú og fyr í þessu máli. En jeg. vil benda á, hvað samþ. var í fyrra. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp 1. gr.: „Ríkisstjórninni er heimilt að stofna og starfrækja, eða láta starfrækja, síldarbræðslustöðvar á Norðurlandi og annarsstaðar, þar sem hentast þykir“. - Hjer er ekkert um það sagt, hvort fyrirtækið eigi að rekast á samvinnugrundvelli eða sem hreint ríkisáhættufyrirtæki. Í frv. nú er sagt meðal annars: „Verksmiðjan kaupir ekki síld af framleiðendum, nema með sjerstakri heimild frá atvinnumálaráðherra, en tekur við henni til vinslu fyrir þeirra reikning“. Og svo eru lögð á menn óteljandi gjöld til að tryggja ríkissjóð. Hæstv. ráðh. er að ýmsu leyti alveg með því, að frv. hafi gengið mjög langt í þá átt, sem við íhaldsmenn vorum að tala um í fyrra, eins og hv. 2. þm. G.-K. hefir sagt. En jeg er sammála hv.þm. Dal. um það, að hjer er um ríkisrekstur að ræða, sem jeg get ekki, frekar en hann, greitt atkv. mitt, nema því aðeins, að tekið sje tillit til till. minna. Það er gaman að sjá, hvernig þær till. leysa öll vandræði. Hv. þm. Dal. benti á, að verksmiðjan yrði að hætta, ef ekki fengist nægilegt magn síldar til að vinna úr, og hæstv.forsrh. sagði, að einmitt vegna þeirrar hættu riði á háum gjöldum. Það er hugsunarvilla hjá hæstv. ráðh., því að hin háu gjöld fæla viðskiftamennina í burtu. En þetta sýnir, hvað till. mín um að gera ráðstafanir til að selja þeim verksmiðjum, sem eiga að leggja til hráefnið, er nauðsynleg. Annað atriði í þessu máli er það, hvort gjöldin eru mátulega há í sjóðina. Fyrningargjaldið kemur ekki hjer til greina, en um hin ber fyrst og fremst að líta á það, hvort mennirnir eru að borga sjálfum sjer eða öðrum. Þeir vita, að eftir því sem meira er í varasjóði, eykst eign þeirra í fyrirtækinu. Jeg vildi því óska, að hv.n. og hæstv. stj. vildu taka till. mína til athugunar. Aðalatriðið er, hvort hjer eigi ekki að ganga inn á þá braut, sem hæstv. stj. hefir ósjálfrátt farið inn á með afborgunarlið 4. gr., um að heimila sölu fyrirtækisins til samvinnufjelaga. Það er augljóst, að þessi tvö höfuðvandkvæði leysast alveg, ef þessi aðferð er tekin. Jeg hefi fundið það, án þess að hæstv.forsrh. upplýsti það, hvað það gerir að verkum, að 5% afborgun sje tekin upp. Í 3. gr. laganna frá í fyrra stendur: „Til greiðslu kostnaðar, er leiðir af fyrirmælum 1. gr., er ríkisstjórninni heimilt að taka lán fyrir hönd ríkissjóðs, alt að 1 miljón króna, er greiðist af tekjum stofnananna á næstu 25 árum“. Þetta er með öðrum orðum gert að skyldu, að ríkissjóður skuli vera laus við lánið í 25 ár. En hitt er misskilningur, að ríkissjóður eigi að vera búinn að greiða lánið og um leið eignast fyrirtækið, sem sje taka tvöfaldan skatt af mönnum. Það er eins með þetta og hvert annað lán. Atvinnuvegirnir endurgreiða lánin. Ríkissjóður á ekki að greiða þetta og sitja svo uppi með eignimar. Með því móti er farið fram á hreint rán. Þetta er svo ótækt, að ef menn ekki samþ.till. mína um heimild til að selja, verður að kippa 2. eða 3. lið burt úr 4. gr. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Jeg ætla fyrst að svara hv. 1. þm. Reykv. Jeg hefi áður getið um, að ef hægt er að fá það fyrirkomulag, sem hann stingur upp á, vil jeg það helst, en jeg vil benda á, að ef uppástungur mínar til samkomulags ná fram að ganga, er þeim viðskiftavinum verslunarinnar, sem til þessa tíma hafa skift við hana, skaðlaust, þó að endanlegt skipulag dragist. Aðalatriðið er, að viðskiftamenn eignist það, sem haldið er eftir af andvirði vörunnar umfram þörfina, í rjettu hlutfalli við viðskifti sín við verslunina. Jeg ætla ekki að svara hæstv. ráðh. miklu. Jeg get þó ekki komist hjá að segja það enn, að mjer er alveg óskiljanlegt, af hverju hann lætur sem hann skilji ekki aðstöðumun okkar til þessara mála frá því, sem var í fyrra. íhaldsm. beittu sjer fyrir ákveðinni stefnu í fyrra. Og á milli þinga hafa þeir bent á, að mikil hætta grúfði yfir ríkissjóði í sambandi við þetta mál. En hvers vegna? Af því að hæstv. ráðh. fjekst ekki til þess í fyrra að gefa yfirlýsingu um, hvernig hann ætlaði að haga starfrækslu þessa fyrirtækis. Hitt veit hæstv. ráðh., að í fyrra ætluðumst við til, að fyrirtækið væri rekið fyrir ríkissjóðsreikning á venjulegum kaupmenskugrundvelli. Hæstv. ráðh. var margspurður, en ekki tókst að fá svar. Ein yfirlýsingin var sú, að ef verksmiðjan væri seld, mundi hann ekki selja hana öðrum en þeim, sem ræki hana á samvinnugrundvelli. En hæstv. ráðh. gaf ekkert loforð í því tilfelli, að verksmiðjan yrði ekki seld. Nú er aftur á móti lagt inn á þá braut, sem firrir ríkissjóð þeirri hættu, sem við óttuðumst mest. Þegar það er búið, segjum við: „Við sjáum ekki ástæðu til að okra á framleiðendunum“. Hæstv. ráðh. lýsti yfir því, að það væri ekki heldur tilgangur sinn. Hann getur þó ekki verið að seilast eftir mótstöðu okkar. Frv. ætlast til, að greiða megi framleiðendum alt að 70% af andvirðinu, en með því að halda eftir 30%, tel jeg, að girt sje fyrir hámark áhættunnar. Jeg vil ennfremur benda á - og jeg legg ríka áherslu á það -, að það er rjett, sem jeg gat um í frumræðu minni, að ef skilmálar fyrir verslun við verksmiðjuna eru gerðir eins óaðgengilegir og frv. fer fram á, ef lagður er í það skilningur hv. 1. þm. S.-M., er þar með verksmiðjunni lokað. Enginn skiftir við hana upp á þá skilmála. Jeg ætla að víkja örfáum orðum að hv. 4. þm. Reykv. Hann tilfærði rök fyrir nauðsyn þess, að síldareinkasalan ætti mann í stj. fyrirtækisins og ljet alveg eins og hann hefði ekki heyrt ræðu mína í fyrradag, þar sem jeg tilfærði ákveðin rök fyrir því, að einkasalan þyrfti þar engan mann að hafa. Rök mín voru einmitt svar við ræðu hans, þó að hún kæmi á eftir. Jeg gat svarað þessu, af því að jeg hafði fylgst með gangi málsins í Ed. og lesið ræður hv. flokksbræðra hans þar. Það er hættulegur misskilningur, ef hv.þm. heldur, að síldareinkasölunni sjeu opnar dyr fyrir alla sína viðskiftamenn í verksmiðjuna, hvenær sem mikið berst að af síld. Það er nauðsynlegt að marka skýrar línur um það, að samningsbundnir viðskiftamenn gangi fyrir hlaupaviðskiftamönnum, þegar mikið er af síld. En jafnvel þó að þessu væri ekki svona háttað, á sá stjórnarmaður, er ráðh. skipar, að tryggja eðlilegt samband einkasölunnar og bræðslustöðvarinnar. Önnur eða meiri nauðsyn er ekki þarna fyrir hendi, og síst ástæða til að fá einkasölunni þetta vald til kosningar stjórnarnefndarmanns, ef á að úthýsa öðrum rjettum aðilja, þar sem viðskiftamennirnir eru. í ræðu hv.þm. kendi allmikils misskilnings á því, hvaða skilning jeg legði í 4. gr. laganna, en jeg legg ekki svo mikið upp úr þeim misskilningi, að jeg vilji verja miklum tíma til að leiðrjetta hann. Aðeins vil jeg benda á það, að mínir útreikningar hníga að því, að þau 10%, sem tekin eru af framleiðendum umfram það, sem nauðsyn ber til, samsvöruðu álagi, sem næmi 3–5 þúsundum á vjelbát og 10–12 þús. á togara. Hv. þm. nefndi tölur, sem áttu að vera meðalveiði skipa. Þær voru að vísu rjettar eftir hagtíðindunum, en villandi samt, af því að þær miðast við meðalveiði, á meðan menn kunnu minna til veiða og veiddu aðallega til söltunar, en eins og hv.þm. veit, þá má áætla afla þess skips, sem aflar eingöngu til bræðslu, tvöfaldan á móti afla þess skips, er veiðir síld til söltunar. Hv. þm. tilgreindi reynslu Norðmanna um það, hversu mikil olía og mjöl fengist úr einu máli af síld. Þær tölur eru mjög villandi að því er snertir íslenska síld, eins og reynslan sýnir. önnur talan, sem hann nefndi, er of há, en hin of lág. Hv. þm. misskilur eðli málsins, þegar hann er að tala um, að verðmæti síldarinnar tvöfaldist við slíka vinslu. Það er t. d. ekki verðmæti fiskjarins sjálfs, sem eykst, þó að söluverð á fullverkuðum fiski sje mun meira en á honum óverkuðum. Mismunur söluverðs á fullþurkuðum fiski og saltfiski nemur því, er svarar vinnulaunum og öðrum verkunarkostnaði, eða sem næst því. Eins er það um söluverð á síldarafurðum, ef það er borið saman við innkaupsverð verksmiðjanna á síldinni; þá verður að draga frá söluverðinu allan vinslukostnað á síldinni, umbúðir, flutningsgjöld o. fl. Hitt er rjett, að það er ætlast til, að útgerðarmenn hafi hagnað af því að skifta við verksmiðjuna. Hv. þm. taldi, að sá hagnaður væri eins mikill og sá baggi, sem á þá væri lagður samkv. þessu frv. með greiðslum, sem þeim er ætlað að inna af hendi til ýmsra sjóða. Þetta er rjett. En hvaða hagnað hafa þeir af þessum viðskiftum, ef hann er tekinn af þeim með gjöldum til ríkissjóðs og verksmiðjunnar, þannig að ágóðinn og útgjöldin vega hvort á móti öðru? Þá má ætla; að útgerðarmenn skifti heldur við aðrar verksmiðjur, þar sem þeir fá andvirði síldarinnar greitt út í hönd, heldur en við þessa verksmiðju, þar sem aðeins er gert ráð fyrir 70% útborgun samkv. þessum lögum. Að endingu vil jeg víkja fáum orðum að hv.frsm. meiri hl. Hann taldi, að útgerðarmönnum væri ekki nauðsyn að hafa mann í stj. fyrirtækisins, vegna þess að þeir þyrftu varla að efast um, að reikningshald og bókfærsla yrði rjett hjá stj. verksmiðjunnar. Mig rekur í rogastans; jeg er alveg hissa á að heyra slík rök frá svo greindum manni sem hv.frsm. er. Því það er eins og hann álíti, að útgerðarmenn varði ekki um annað en bókfærsluna. Hann virðist halda, að þá varði ekki um innkaup til verksmiðjunnar eða söluverð síldarinnar á erlendum markaði. Hv. frsm. ætti þó að vita, að afkoma útgerðarmanna á þessu sviði er mikið undir því komin, hvernig stj. verksmiðjunnar fara þessi störf úr hendi og hvernig hún hagnýtir þá möguleika, sem heimsmarkaðurinn býður. Jeg veit ekki, hverja varðar um þetta, ef það eru ekki einmitt eigendur þeirrar vöru, sem verksmiðjan hefir til meðferðar og sölu. Jeg gæti með miklu meiri rjetti sagt, að ríkið varðaði ekkert um rekstur verksmiðjunnar, því ríkið á þar aðeins þá hagsmuni í veði, að vextir og afborganir fáist af stofnkostnaðinum. Ríkið hefir miklu minni hagsmuna að gæta heldur en framleiðendur við rekstur verksmiðjunnar. Það eiga engir eins mikið á hættu og einmitt framleiðendur. Þess vegna er ekki hlustandi á slík rök hjá hv.frsm. meiri hl., og gegnir furðu, að hann skuli hafa borið þau fram hjer í deildinni. Aðalábyrgð og vanda af þessu máli hafa þeir, sem vöruna eiga og leggja hana inn til vinslu í verksmiðjunni. Ríkið á ekki annað á hættu en að fá greidda vexti og afborganir af stofnfje því, er það leggur í fyrirtækið. Og ríkinu er þetta trygt, vegna þess að það hefir forgangskröfur til þess hluta af verði vörunnar, sem ekki er útborgaður. En sá aðili, sem ekki er tryggur gegn áhættunni, eru útgerðarmennirnir. Á þeim hvílir sú endanlega áhætta af rekstrinum, þeir verða að ná hinum síðasta eyri, sem hægt er að hafa upp úr vörunni. Það er geysilegur misskilningur, að ríkið hafi áhættuna; áhætta þess er sama og engin. Hv. frsm. meiri hl. bætti við áhættu af hafís, en hann gæti eins vel nefnt áhættu vegna styrjalda, eldgosa og svarta dauða! Að lokum virtist hv.frsm. ekki enn vera búinn að átta sig á 4. gr. frv. Hann telur, að þau 5%, sem nefnd eru í 2., 3. og 4. lið, sjeu af söluverði afurðanna. Eða er þetta ekki rjett frá skýrt hjá mjer?

Það er best að láta lögfræðingana skýra það

. Það þarf ekki til. í sjálfu frv. stendur: 2. liður, 5% afborgun af stofnkostnað síldarstöðvarinnar. 3. liður, 5% fyrningargjald af húsum, mannvirkjum vjelum og áhöldum. 4. liður, 5 % gjald í varasjóð. Samt sem áður segir hv.frsm.: „í 4. gr. frv. er ákveðið, að þessi gjöld skuli tekin af söluverði aflans“. Þessi skýring hv.frsm. meiri hl. sýnir, að hann hefir ekki lesið frv.; annars hefði honum ekki fatast svo, jafnglöggum og skilríkum manni. En hv.frsm. gaf sjer ekki tíma til að kynna sjer málið í n., og þá er ekki von, að vel fari, og ekki nema mátulegt að hv.frsm. þiggi nú laun starfsins með því að gerast ber að því að þekkja ekki grundvallaratriði málsins.

Pjetur Ottesen Jeg þurfti sjerstaklega að víkja nokkrum orðum að hæstv.forsrh.; en af því að hann er ekki viðlátinn hjer í deildinni, og að líkindum bundinn við eldhúsdagsumr. í Ed., þá kæri jeg mig ekki um að tala hjer yfir tómum stólum, en vil óska eftir því, að hæstv. forseti gefi fundarhlje.

Magnús Jónsson * Það er einungis lítil aths. Jeg gleymdi að svara hv.frsm. meiri hl. út af andmælum hans gegn því, er jeg sagði um ákvæði 9. gr., að verksmiðjan eigi að vera undanþegin aukaútsvari, tekju- og eignarskatti. Hann játaði, að það væri að vísu hart fyrir hlutaðeigandi sveitarfjelag að missa aukaútsvarið. Og vitanlega þýðir þetta ekki annað en að það verða lögð þeim mun þyngri gjöld á önnur fyrirtæki og gjaldendur á staðnum. Hv. frsm. sagði, að þetta gerði ríkissjóði lítið eða ekkert til, þó að verksmiðjan yrði undanþegin tekju- og eignarskatti; hann fengi það bætt upp á annan hátt. En þetta er hinn mesti misskilningur; ríkissjóður þarf að fá uppbót á sínum tekjum, ef þessu er kipt burt úr skattalöggjöfinni, og þá verður að þyngja skattinn á öðrum stofnunum og gjaldendum. En ef það á að ljetta skattinum af öðrum samstæðum stofnunum, þá er ekkert við því að segja. Það sjá allir, út á hvaða braut er stefnt, þegar á að undanþiggja eitt fyrirtæki tekju- og eignarskatti. Þegar byrjað er með því að taka atvinnureksturinn af einstaklingunum og láta hann í hendur ríkinu og undanþiggja hann svo opinberum gjöldum, þá eru byrðarnar lagðar á einstaklingana. Að því er aukagjöldin snertir, þá hefði jeg viljað, að það væri eins og í stjfrv. upphaflega, að þau væru látin falla undir 1. liðinn. Jeg veit ekki, hvers vegna á að undanþiggja þá menn gjöldum af þeirri vöru, sem þeir leggja til verksmiðjunnar. - Skal jeg svo ekki tefja umr. lengur. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Pjetur Ottesen Við 1. umr. þessa máls benti jeg á nokkur atriði í þessu frv., sem jeg áleit, að væri þannig varið, að full ástæða væri til, að sú n., sem málinu var vísað til, tæki þau til athugunar. Eins og þau nál., sem fram hafa komið um þetta mál, bera með sjer, þá hefir það orðið ofan á hjá hv.n. að láta málið koma til 2. umr. án þess að hún bæri fram nokkrar brtt. við það. Þetta þykir mjer harla undarleg afgreiðsla á málinu; Mjer þykir hún undarleg af því, að það er yfirlýst í nál. beggja þessara nefndarhluta, að þeir telji breytingar á frv. meira og minna nauðsynlegar. Það stendur í nál.hv. minni hl. n., að hann telji alveg óhjákvæmilegt að bera fram brtt. við frv., en ætli nú að slá því á frest til 3. umr., þar sem óskað sje eftir því, að málið komi fljótt til 2. umr. Í áliti hv. meiri hl. n. kemur það skýrt fram, að hann viðurkennir það fullkomlega, að það myndi fara miklu betur á því, að breyt. væru gerðar á þessu frv., því að þeir segja svo, - með leyfi hæstv. forseta: „ .... en meiri hl., sem að vísu getur fallist á, að nokkrar breytingar geti til bóta orðið, vill ekki tefla málinu í tvísýnu svo seint á þingi með breytingum“. Í þessu skilst mjer koma fram nokkuð greinileg yfirlýsing meiri hl. um, að þetta frv. sje þannig vaxið, að það væri fullkomin ástæða til að gera á því nokkrar breyt. En þessi viðbára, sem er höfð um, að það myndi verða til þess að sigla málinu í strand, eða tefja það um skör fram, er að mínu áliti ástæðulaus, því að þótt nú sje allmjög liðið á þingið, þá hefir málið þegar gengið í gegnum aðra deildina, og myndi þess vegna vinnast nægur tími til að koma því fram, þótt gerðar sjeu á því verulegar breyt. Og þar sem báðir nefndarhlutar eru sammála um það, að það færi betur að gera breyt. á frv., þá er þar með fengin yfirlýsing um, að það sje almennur vilji, að einhverjar breyt. á frv. nái fram að ganga, og þar sem svona er ástatt, er því síður ástæða til að ætla, að þetta valdi nokkrum óeðlilegum töfum. Svo hefir hæstv.atvmrh., sem flutti þetta mál, tekið mjög vel í það að samþykkja, að einhverjar breyt. verði gerðar á frv. Það er þess vegna yfirlýst af öllum aðilum, að þeir myndu fúsir til að taka höndum saman um breytingar. En hver verður þá niðurstaðan af því, að hv. sjútvn. fer svona með málið? Hún verður sú, að nú er rætt um málið eins og það lægju fyrir brtt. um öll þau atriði, sem þyrfti að breyta. Svo kemur málið til 3. umr., og þá verða allar umr. teknar upp aftur. Þessi vinnubrögð verða því til þess, að það verða haldnar helmingi fleiri ræður og hafðar helmingi meiri málalengingar en ef farið væri að á eðlilegan hátt. Þetta vildi jeg aðeins benda á, áður en jeg fer nú nánar inn á málið. Hv. frsm. minni hl. hefir gert að umtalsefni hjer þau atriði, sem jeg benti á við 1. umr. og sem jeg álít, að nauðsynlegt væri að breyta, og auk þess bent á fleiri atriði til athugunar og ef til vill til að breyta. Það er af eðlilegum hætti, að hv. 2. þm. G.-K. hefir tekið margt miklu rækilegar fram um þetta mál en jeg gerði við 1. umr., því eins og allir vita, þá er hv.þm. öllum þessum málum mjög kunnugur, svo að jeg þarf ekki þar við neinu verulegu að bæta. En það er samt út af ummælum, sem hjer hafa fallið um þessi atriði, að jeg vildi segja nokkur orð. Er það þá fyrst í sambandi við þá skýringu, sem hæstv.atvmrh. gaf á því, hvað meint væri með ákvæðunum í 5. gr. um það, að samvinnufjelög, bæjarfjelög, hreppsfjelög og búnaðarfjelög ættu að geta fengið aðgang að því hjá þessari síldarverksmiðju að fá síldarmjöl með kostnaðarverði. Það var vitanl. alveg nauðsynlegt, að það kæmi hjer fram við þessa umr., hvað meint væri með þessu „kostnaðarverði“, því að í þetta orð, kostnaðarverð, má vitanlega leggja mjög mismunandi meiningar. Hæstv. ráðh. lýsti yfir því, að fyrir sjer vekti það verð, sem þeir fengju, sem legðu sína síld inn í verksmiðjuna, það meðalverð, sem þeir fengju að lokum, m. ö. o. það verð, sem fengist hefði á erlendum markaði. Mjer finst, að af þessu geti leitt það, að ekki sje loku fyrir það skotið, að bændur sæti nokkru lakari kaupum en annars, eða gætu mist af betri kjörum, ef þetta verð t. d. hækkaði síðari hluta þess tíma, sem salan fer fram utanlands, svo að það yrði í raun og veru hærra en það, sem hægt hefði verið að kaupa síldarmjöl fyrir. Þess vegna finst mjer, að það geti brugðið til beggja vona um það, hvort yrði meiri hagur að því að kaupa af þessari verksmiðju eða annarsstaðar. En það var annað, sem hæstv. ráðh. benti á, að það væri meiri trygging fyrir því að fá góða vöru heldur en annarsstaðar. Jeg skal ekkert um það segja; það getur verið, þótt það muni náttúrlega geta komið fyrir hjá þessari verksmiðju, að eitthvað beri út af með verkunina eins og hjá öðrum. Jeg hefði litið á þetta sem dálítið hagsmunaatriði fyrir bændur, að þeir ættu ef til vill kost á því að fá síldarmjöl með eitthvað lægra verði en annarsstaðar, og jeg verð að segja það, þegar ríkið leggur fram svona mikið fje til þessa atvinnurekstrar, að það hefði ekki frá mínu sjónarmiði verið neitt ósanngjarnt, þótt bændur hefðu notið einhvers hagnaðar í viðskiftum fram yfir það, sem þeir gætu fengið annarsstaðar. Jeg vildi um leið vekja athygli hv. deildar á því, að það mundi ekki skerða svo öryggi þessa fyrirtækis, að ekki sje þar forsvaranlega fyrir öllu sjeð, þó nokkuð væri slakað til á kröfum þeim, sem gerðar eru til framleiðendanna um sjóðatillög og önnur fjárframlög til verksmiðjunnar. En í notum þess væri það betur trygt en nú er, að bændur fengju nokkra frekari ívilnun í verði þess síldarmjöls, er notað er til skepnufóðurs í landinu. Þá var allmikið talað um stjórnarfyrirkomulagið á þessu fyrirtæki, og jeg verð nú að segja það, og taka þar undir með hv.frsm. minni hl., að jeg er alveg undrandi yfir þeirri vörn, sem hjer hefir verið færð fram fyrir því, að einn aðilinn í þessu máli er algerlega útilokaður frá því að geta haft nokkuð hönd í bagga með stjórn þessa fyrirtækis, nefnilega útgerðarmennirnir, sem leggja til afurðir sínar. Jeg kem ekki auga á nema þrjá aðila, þá tvo, sem leggja fram fjeð, þ. e. ríkissjóður og Siglufjarðarkaupstaður, en þriðji aðilinn er sá, sem leggur verksmiðjunni til alt hráefnið og sem unnið er fyrir, og það er vitanlega sá aðilinn, sem mest á undir því, hvernig fer um rekstur þessa fyrirtækis. Jeg er alveg undrandi yfir því, að nokkur maður skuli taka sjer það á tungu, að það eigi að setja rjett bátaútvegsmanna skör lægra en síldareinkasölunnar eða þeirra manna, sem henni stjórna. Það nær engri átt, enda hefir þegar verið bent á það. Þó það geti ef til vill verið nauðsynlegt, að síldareinkasalan og þessi síldarbræðsluverksmiðja vinni eitthvað saman, þá er vitanlega opin leið að því án þess að stj. síldareinkasölunnar skipi mann í stj. þessa fyrirtækis. Jeg held þess vegna, að það hljóti að verða ofan á í þessari hv. deild, að framleiðendur fái aðstöðu til þess að ráða einum manni í stj. verksmiðjunnar. Það er ómögulegt að komast framhjá því, að rjettur þeirra manna, sem eiga alt hráefnið, sem verksmiðjan vinnur úr, verði viðurkendur og að þeir fái að sjálfsögðu að eiga sinn hlut í því, hverjir stjórna þessu fyrirtæki. Nú er það vitanlegt líka, að það er ein af höfuðástæðunum til þess, að þetta fyrirtæki geti orðið að þeim notum, sem til er ætlast, að síldarútvegsmenn noti verksmiðjuna, að þeir álíti sínum hagsmunum jafnvel borgið þar sem annarsstaðar. En það segir sig þá sjálft, að þeir álíta betur sjeð fyrir hag sínum, ef þeir hafa valið einn af þeim mönnum, sem veita þessu fyrirtæki forstöðu. Og auk þess tengir það einmitt útgerðarmennina miklu betur við þetta fyrirtæki en annars, svo þeir myndu frekar kappkosta að láta sínar afurðir þangað heldur en annað. Jeg geng þess vegna út frá því sem sjálfsögðu, að þó að þetta hafi mætt andmælum hjer við þessa umr. málsins, þá muni þetta samt horfa þannig við að lokum, að þessu sanngirnisatriði verði framfylgt. Þá kem jeg að því atriði, sem jeg mintist á síðast við 1. umr. þessa máls, og skýrt hefir verið nokkru nánar af frsm. minni hl., hv. 2. þm. G.-K. Það er um heimildina í 8. gr. frv. til þess að kaupa til handa verksmiðjunni síld af útlendum mönnum. Jeg lýsti þá undrun minni yfir því, að þetta ákvæði hefði verið tekið upp í lögin, og jeg bygði það á því, að það hefir verið ríkjandi stefna hjer á landi um langt skeið að reyna í allan máta, bæði með löggjöfinni og í allri framkvæmd þeirrar löggjafar, sem að þessu á að stuðla, að sporna sem allra mest við því, að útlendingar hefðu þá aðstöðu að geta notað til fulls þá góðu möguleika, sem eru víð að stunda veiði hjer og leggja hana hjer á land. Fiskiveiðalöggjöfin, sem sett var 1922, lagði góð drög til þess, að þetta gæti þannig orðið, enda hefir þetta náðst í mörgum tilfellum. Þetta hefir verið hin ríkjandi stefna. Því er það mjer undrunarefni, að þegar ríkið ætlar að eignast verksmiðju, þá skuli það fara fram á heimild, er gengur í þveröfuga átt. Það gengur í bág við anda ísl. löggjafar og landsmanna yfirleitt. Hvað síldveiðarnar snertir, þá höfum við ekki náð því marki enn að útiloka útlendinga frá að leggja veiði sína hjer á land. Ætla jeg, að það væri þegar á næsta sumri eftir að fiskiveiðalögin gengu í gildi, að Norðmenn krefðust rjettar til að fá að leggja síld á land. Þáv. atvmrh., Klemens Jónsson, úrskurðaði þá, að hvert norskt skip mætti leggja á land 200 tn. síldar, og ekki meira. Sá úrskurður var bygður á 3. gr. laganna 2. málsl., er svo hljóðar - með leyfi hæstv. forseta: „Það er og bannað erlendum skipum að verka veiði í landhelgi eða á höfnum inni; enn er bannað öllum öðrum en ísl. ríkisborgurum að flytja veiði sína í landhelgi eða á land til þess þar að verka hana“. Í þessa mgr. lagði ráðh. þann skilning, að ekki væri bannað að leggja síldina á land til sölu. Í skjóli þess skilnings fjell þessi úrskurður. Og samkv. honum hafa erlend skip lagt hjer upp nokkuð af síld. Skal jeg ekkert um það segja, hvað mikið það hefir orðið í framkvæmdinni, en samkv. úrskurðinum er hverju skipi ekki heimilt að leggja upp meira en 200 tn. árlega. Í öðru lagi er í 9. gr. 1. heimild handa atvmrh. að veita síldarverksmiðjum leyfi um 2 ár í senn að taka erlend skip á leigu til að veiða til verksmiðjanna. Þessi heimild hefir verið notuð og að því verið fundið, og ætla jeg, að nú sje svo komið, að við sjeum lausir við þau leyfi. Þar sem við erum nú lausir við þetta, þá mætti vænta þess, að hv.þdm. verði sammála um að slá ekki vopnið úr hendi sjer og setja ekki slíka heimild inn í þetta frv. Það yrði áreiðanlega til þess að draga úr því í augum útlendinga, að það sje virkilega ákveðinn vilji landsmanna að spyrna móti veiðum þeirra hjer. Það er vitanlegt, að sá mismunur, er fiskiveiðalögin gera á aðstöðu útlendinga og innlendra til veiðanna, er eitt af fjöreggjum þjóðarinnar. Því ber að vera þar mjög á verði og gæta ítrustu varúðar í þessu efni. Hv. þm. Dal. las hjer upp grein úr blaði, sem gefið er út í Bergen, þar sem er höfuðsetur norskra síldveiðimanna þeirra, er hjer stunda veiðar. Þar var skýrt frá fundi, er forstjórar einkasölunnar höfðu átt við norska síldveiðimenn, og bollaleggingum þeirra um að fá aukinn rjett til veiða hjer við land. Eftir því, sem lesið var upp úr blaðinu, þá hefir það verið aðalefni fundarins, að Norðmenn fengju svipaða aðstöðu til síldveiða hjer við land og landsmenn sjálfir. Fyrir þetta ætla þeir að veita okkur það náðarbrauð að beygja sig undir ákvæði einkasölulaganna um það, hvað mikið skuli saltað. Það er ekkert ónáttúrlegt, þó Norðmenn reyni að skapa sjer sem besta aðstöðu hjer við veiðarnar. Það er þeim vitanlega mikið hagsmunamál. En hitt undrar mig stórlega, ef satt er, að þessir ísl. forstjórar skuli hafa tjáð Norðmönnum, að þeir skyldu leggja með því við ísl. stjórnina, að Norðmenn fengju þessu framgengt. Jeg á ekki vald á einu einasta lýsingarorði, er fær rúmað það, er jeg vildi sagt hafa um slíka framkomu, ef sönn reynist frásögnin. Því það er sjálfsagður fyrirvari, að rjett sje með farið í blaðinu. Þennan fund sátu fulltrúar norsku stj., svo sýnilegt er, að þar hefir ekkert markleysurabb fram farið. Hæstv. fors.- og atvmrh. hefir þvegið sínar hendur í þessu efni; hann kvaðst ekki hugmynd hafa um þetta baktjaldamakk, og er það gott að heyra. En þess verður að gæta, að kosning forstjóranna er pólitísk. Þeir menn, er valið hafa þá Pjetur Ólafsson og Einar Olgeirsson fyrir forstjóra, eru til þess kjörnir af Alþingi. Norðmenn, er athuga stjórnmálaþræðina hjer, hljóta því að leggja mikið upp úr því, þegar slíkir menn taka svo undir mál þeirra. Í tilefni af þessum upplýsingum vil jeg beina því til hæstv. utanríkisráðh., að hann nú þegar og tafarlaust láti rannsaka, hvort hjer er rjett með farið. Og ef svo reynist, að frammistaða forstjóranna er slík, þá liggur beint við og er óhjákvæmilegt, að þeir verði settir af þegar í stað. Annað er óforsvaranlegt.

Sigurður Eggerz Hæstv. forsrh. hefir játað því, sem jeg hjelt fram, að höfuðáhættan stafaði af því, að verksmiðjan ætti ekki kost á nægilegu hráefni. Ef svo færi, þá yrði að stöðva hana. En jeg geng út frá, að þegar búið væri að setja á stofn verksmiðju fyrir 1 milj. kr., þá mundi þykja lítið ráðlegt að láta slíkt fyrirtæki standa óstarfrækt. Vextir tapast, borga verður starfsfólki, ýmislegt, sem dregið hefir verið að til rekstrarins, rýmar o. s. frv. En verði hin leiðin farin, sú, sem gildir í samkepninni, þá er verksmiðjan einnig komin út í áhættuna. Útgerðarmenn gætu einnig myndað samtök um að skifta ekki við verksmiðjuna, svo þeir síðar fengju hana ódýra. Það verður altaf áhætta við reksturinn. Það liggur í hlutarins eðli, að þessi verksmiðja er sömu áhættunni undirorpin og allar aðrar. Jeg get þakkað hæstv.forsrh. fyrir hina skýru yfirlýsingu, er hann gaf um, að hann ætti engan þátt í því ráðabruggi, sem skýrt var frá í norska blaðinu. Hæstv. ráðh. neitaði því, eins og jeg bjóst við, og er jeg honum þakklátur fyrir. - Jeg verð að segja það, að það er illa farið, að framkvæmdarstjórar einkasölunnar skuli hafa farið inn á þessa braut. Ef nokkuð er utanríkismál, þá er það þetta. Þetta er eitt viðkvæmasta mál þjóðarinnar. Eins og jeg fór hóflega í málið og einungis í þeim tilgangi að fá ákveðna yfirlýsingu frá hæstv. ráðh., en ekki til að koma stj. í nein vandræði, þá var óþarfi hjá hæstv. ráðh. að fara að sletta því fram, að Pjetur Ólafsson væri í frjálslynda fl. Annars er það ekki rjett. Hann bauð sig fram sem utanflokkamann árið 1927. En þó hann hefði verið frjálslyndur, þá hefði það ekkert dregið úr mjer að víta þetta framferði. Og úr því að hæstv. ráðh. fann ástæðu til að taka þetta fram, þá vona jeg, að hann viðurkenni ekki síður, að það var þm. frjálslynda flokksins, er fyrstur vítti þetta. Og þó P. Ó. hefði verið frjálslyndur, þá hefði það þó ekki breytt afstöðu minni. Jeg vil taka aftur í þann sama streng og áðan og vona, að stj. láti starfsmenn einkasölunnar skilja það, að þeir eiga ekki að blanda sjer í utanríkismál þjóðarinnar. Það þurfa þeir að vita strax.

Sigurjón Á. Ólafsson Ekki skal jeg lengja umr. um skör fram. Bjóst jeg við, að jeg hefði ekki ástæðu til að taka aftur til máls, en hv. 2. þm. G.-K. sagði nokkur orð, er jeg þarf að mótmæla. Hann benti á, að einkasalan þyrfti ekki að eiga mann í stjórninni, en færði ekki fram fyrir því þau rök, er nægja. Eins og jeg hefi gert grein fyrir, þá eru svo náin viðskifti með einkasölunni og verksmiðjunni, að hagkvæmt er, að einkasalan eigi þátt í stjórninni. Jeg gerði fulla grein fyrir því í minni fyrri ræðu, og skal ekki endurtaka það. En hitt skil jeg vel, að togaraeigandinn hv. 2. þm. G.-K. álíti, að heppilegra sje, að togaraeigendur ráði manni í stjórninni en stofnun ríkisins, síldareinkasalan. En um það getum við þráttað í allan dag. Aðalatriðið er það, að þeir, sem afla síldarinnar, geti hindrunarlaust lagt afla sinn á land á þeim stað, sem þeim er trygt sannvirði hans, og það er fyrsta hlutverk þessa hugsaða fyrirtækis. Og útgerðarmönnum hlýtur að vera það mjög til hagnaðar að geta ávalt selt þann hluta síldaraflans, sem þeir salta ekki, í bræðslu við því verði, sem verksmiðjan gefur. Jeg skal nú ekki tefja málið frekar með þessu góðlátlega rabbi, og skal nú snúa mjer að því, sem hv.þm. Borgf. sagði um 8. gr. Jeg vil benda á, að að mínu áliti felst í þessu ákvæði 8. gr. heimild fyrir verksmiðjuna til þess að kaupa síld af skipum, er eigi hafa leyfi til að leggja hjer síld á land. En viðvíkjandi því, að undanfarin þing hafi gert ráðstafanir til þess að varna útlendingum að leggja hjer síld á land til söltunar, sölu eða bræðslu, þá skal jeg benda á það, að slíkt hefir tekist næsta óhönduglega. Fiskiveiðalögin frá 1927 hafa reynst helst til götótt í verulegum atriðum. Sem dæmi má nefna, að nú mun vera nýfallinn hæstarjettardómur í máli einu, og eftir honum virðist útlendingum vera heimilt að setja síld á land hjer. Með öðrum orðum, að þeir útlendingar, sem sigla með afla í íslenska höfn, hafa leyfi til að selja hann hjer, eftir þessum dómi að dæma. Þetta ákvæði fiskiveiðalaganna er því ekki trygt og veitir enga fullgilda vörn gegn því, að útlendingar geti laumað inn hingað þúsundum hektolítra af síld. Hitt er rjett, að eftir þessum lögum er útlendingum ekki heimilt að gera fyrirfram samninga við Íslendinga um kaup á síld, enda gæti slíkt orðið til þess að yfirhlaða markaðinn og bægja íslenskum framleiðendum frá. Hv. þm. Dal. talaði um, að þessi atvinnurekstur væri varasamur og áhættusamur. Jeg skal nú ekki fara langt inn á þetta atriði. Þetta er gömul grýla, sem reynt var að magna í fyrra, þegar þetta mál var til umr., og sem nú skýtur upp kollinum hjer í þessari hv. deild. Hjer er ekki um sjerstaklega áhættusamt fyrirtæki að ræða, enda hefir reynslan sýnt og sannað, að svo er ekki. A. m. k. hafa útlendingar ekki þá sögu að segja. Og jeg býst við, að ef hv. 2. þm. G.-K. vildi leysa frá skjóðunni og segja afdráttarlaust það, sem hann vissi sannast og rjettast um þetta mál, þá myndi hann verða að viðurkenna, að hið eina, sem getur gert slíkan verksmiðjurekstur hættulegan eða áhættusaman, er það, að alger síldarleysisár komi. En með vaxandi síldarskipastól er lítil hætta á, að ekki aflist nægilega mikið til verksmiðjunnar, jafnvel þótt lítil síldarganga sje. Jeg hygg, að alment sje þessi atvinnurekstur talinn mjög arðvænlegur, og því ætti ríkinu ekki að stafa mikil áhætta af að setja verksmiðjuna á fót og reka hana. A. m. k. kemur hv.þm. ekki til hugar að snúast gegn málinu fyrir þær sakir. Jeg geri svo ráð fyrir, að mál þetta verði rætt í nefnd, og væntanlega finst þar einhver heppileg lausn á þeim deiluatriðum, sem ágreiningi hafa valdið hjer við umr. Jeg geri ekki ráð fyrir, að skipulag og ÖII tilhögun þessara ráðstafana samkv. frv. sje svo fullkomið, að ekki standi til bóta, ef vandlega er að gáð.

Magnús Guðmundsson Jeg lagði nokkrar fyrirspurnir fyrir hæstv. atv.mrh. um þetta mál á þinginu í fyrra, sem hann þá skoraðist undan að svara. Jeg vil því endurtaka þessar spurningar og vona, að hæstv. ráðh. láti svo lítið að svara þeim, því þær skifta eigi alllitlu í sambandi við það mál, sem nú er til umr. hjer í hv. deild. Fyrst vil jeg spyrja hann, hvað hann hugsi sjer að halda langt áfram á þessari - ef svo mætti kalla - síldarverksmiðjubraut?

Eina verksmiðju á Siglufirði og ekki meira

. Það er gott að heyra þetta svar af munni hæstv. ráðh. En í frv. stendur „stöðvar eða stöð“, svo að af því orðalagi mætti ætla, að ætlunin væri að halda lengra í þessa átt. Því næst vil jeg spyrja hæstv. ráðh. um hvað líði undirbúningi undir bygging þessarar verksmiðju og hvort hún muni geta tekið til starfa á þessu ári. (Forsrh.; Það mun hún ekki geta). Nú, ef svo er, þá á jeg bágt með að skilja, hvers vegna frv. þessu liggur svo á að ná afgreiðslu á þessu þingi. Mjer sýnist þá nóg að taka það til endanlegrar meðferðar á næsta þingi. Mjer skilst því óþarft að eyða tíma þessa þings til þess, því að væntanlega verður næsta þing búið fyrir síldartímann 1930. Jeg gekk út frá, eftir viðhorfi málsins á Alþingi í fyrra, að undinn yrði bráður bugur að því að byggja þessa verksmiðju, helst svo að hún gæti tekið til starfa nú í sumar. Jeg skal ekki álasa stj. fyrir þetta, en mjer skildist, að þetta væru áform stj. eftir kappi því að dæma, sem hún lagði á þetta mál í fyrra. Jeg sje ekki, hvaða ástæða er til þess að eyða miklu af hinum nauma tíma þingsins nú til þess að setja lög og reglur fyrir fyrirtæki, sem enn er óstofnað og enginn veit, hvenær kemur til framkvæmda. Nú er svo ástatt, að mikill fjöldi mála er óútræddur, og væri því óneitanlega gott að losna við slík mál, sem öðrum eins ágreiningi valda eins og þetta. Það er nú búið að þvæla þetta mál allan þennan dag, og verð jeg að segja, að margt hefði mátt þarfara vinna. Svo er 3. umr. eftir, og þá má búast við annari eins hrotu eða jafnvel verri. Jeg sný mjer þá að málinu sjálfu. Mjer sýnist vel geta komið fyrir, ef aflaleysisár kemur, að verksmiðjan fái lítið eða ekkert að gera, og standi síðan arðlaus ef til vill ár eftir ár. Sjá allir, hver háski getur af slíku stafað. Þessu svarar ráðh. á þann veg, að þá sje ekkert annað en að selja verksmiðjuna! Já, það var þá úrræði, sem hæstv. ráðh. bendir á! Hvaða tryggingu hefir ráðh. fyrir því, að nokkur vilji kaupa verksmiðjuna? Alls enga. Af þessu má sjá, hvílíkt stórtjón slík ráðsmenska getur bakað ríkissjóði. Hví vill ríkisstj. þá ekki heldur taka þann kostinn, að ábyrgjast lán fyrir útgerðarmenn, ef þeir kynnu að vilja ráðast í þetta fyrirtæki, eða mynda fjelagsskap í því skyni? Jeg gæti ef til vill gengið inn á það, en ekki þessa tilhögun. Jeg vil með engu móti leggja út á jafnviðsjála braut og þetta frv. leiðir til, með því að ráðast í miljónafyrirtæki, sem síðan getur staðið ónotað árum saman. Jeg vil heldur ekki gefa útgerðarmönnum undir fótinn með það, að ef þeir vilji ekki skifta við verksmiðjuna, þá geti farið svo, að þeir geti fest kaup á henni fyrir lægra verð en sanngjarnt væri. Jeg vil vænta þess, að hv.þdm. gefi þessu atriði gaum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg skal geta þess, að þegar eru búnar fimm umr. af sex, sem þurfa til þess, að mál þetta nái afgreiðslu á þessu þingi, svo að það væri miklu meiri tímaeyðsla, ef hætt væri við málið nú og tekið upp að nýju á næsta þingi.

Það getur tekið breytingum við þessa umr.

. Jafnvel þótt svo færi, þá þyrfti þó væntanlega ekki nema eina umr. til í Ed. Við getum ekki beðið með að setja lög um þetta efni þegar á þessu þingi, því atvmrh. skiftir það ekki litlu máli að vita ger um það, á hvaða grundvelli verksmiðjan eigi að vera rekin, áður en hann lætur hefja byggingu hennar. Og fyrir mitt leyti legg jeg áherslu á að fá að vita vilja þingsins um þetta, áður en skorsteinarnir eru reistir.

Frsm. minni hl. (Ólafur Thors) Umr. eru nú mjög teknar að dragast á langinn, og tel jeg því rjett að lengja þær ekki til muna, úr því sem komið er. Jeg ætla því að leiða hjá mjer að svara ræðu hv. 4. þm. Reykv., enda geri jeg ráð fyrir, að þeir, sem fylgst hafa með fyrri ræðum mínum, muni þá hafa heyrt svör við flestu því, sem hv.þm. sagði í síðustu ræðu sinni. Mjer virðist það vera orðin gróin skoðun í þessari hv. deild, að síldarverksmiðjan eigi að verða einskonar safnþró fyrir einkasöluna, en vænti þó, að takast megi að girða fyrir slíkan misskilning þegar í upphafi. Þegar hv.þm. Dal. hjelt fyrri ræðu sína, þá vildi svo til, að jeg gekk fram á ganginn meðan hann las þessa grein í hinu norska blaði, „Bergens Aftenblad“, frá 25. apríl síðastl. Jeg verð að segja það, að við lestur þessarar greinar rak mig í rogastans, og ef rjett er frá skýrt, þá er hjer um alveg einstaka óhæfu að ræða, sem með engu móti má taka vetlingatökum. Hv. þdm. er það sjálfsagt fullljóst, að fiskiveiðalöggjöf okkar er beinlínis fjöregg þjóðarinnar. Það skiftir því mestu máli að halda fast við þá löggjöf og láta í engu undan þoka. Þjóðarheill býður oss að láta ekki erlendar þjóðir ganga á þann rjett vorn nje traðka honum. Allir þekkja viðskifti okkar við Norðmenn út af þessum málum. Árið 1924 gerðu Norðmenn harðvítuga og jeg vil segja ósvífna tilraun til þess að rjúfa skarð í þann varnargarð, sem vjer höfum hlaðið utan um hið litla þjóðfjelag vort með fiskiveiðalöggjöfinni. En fyrir festu og einurð íhaldsmanna var þeirri tilraun á bug vísað. Það er og alkunnugt, að eftir 1924 hafa Norðmenn gert margar tilraunir í sömu átt, en allar verið kveðnar niður, bæði af fyrv. stj. og jeg hygg líka af núv. stj.; a. m. k. mun núv. hæstv.forsrh. hafa áhuga á því að láta ekki ganga á rjett vorn á þessu sviði. Jeg verð því að telja það býsna ósvífið, að sá eða þeir aðilar, sem á þessu sviði, í huga erlendra manna, lítt fróðra í þessum efnum, ganga næstir hæstv. stj. að myndugleik til samninga um síldveiðar, skuli leyfa sjer að setjast við samningaborðið ásamt þeirri þjóð, sem að þessu leyti hefir gert sig bera að ágangi og fjandskap við okkur. Og svo langt gengur frekjan hjá þessum trúnaðarmönnum okkar, að þeir dirfast að gera slíkt algerlega án vilja og vitundar hæstv. stj., hvað þá heldur í umboði hennar. Slíkt keyrir alveg fram úr öllu hófi, ef rjett er skýrt frá. Yfirleitt verður að halda með einstakri varúð á þessum málum, fyrst og fremst af því, að fái einhver þjóð hjer aukin rjettindi, eiga allar þjóðir, sem njóta bestu kjara, kröfu til hins sama. Jafnframt og festan er fyrir öllu verðum við þó að koma fram með lipurð og lægni við erl. vinveittar þjóðir. Þegar óánægja blossar upp, gildir því að draga á langinn og láta tímann jafna deiluna. En þegar svo langt er komið, að við í augum Norðmanna erum búnir að fylla syndabikarinn, þá er það hæstv. stj. og enginn annar, sem á að setjast við samningaborðið. Alt annað er óþolandi og má ekki líðast. Það er óafsakanlegt af forstjórum einkasölunnar að fara að tala við Norðmenn um þetta og lofa að mæla með ákveðnum fríðindum þeim í hag, og að gera slíkt í fullu heimildarleysi, það keyrir úr öllu hófi. Ef rjett er skýrt frá í áminstu blaði, þá hafa forstjórar síldareinkasölunnar lofað og skuldbundið sig til þess að mæla með því, að Norðmenn fengju frjáls afnot síldarverksmiðja hjer á landi um sölu síldar, að svo miklu leyti sem verksmiðjur kynnu að vilja kaupa, og ennfremur, að þeir mættu hafa fljótandi bræðslustöðvar í íslenskri landhelgi. Forstjórarnir hafa lofað þessu öllu. Þau fríðindi, sem áskilin eru af þeirra hálfu okkur í hag, eru, að norska stjórnin skipi fyrir um lögþvingaða samvinnu hinar norsku síldarútgerðar hjer við land, og að stilt verði í hóf söltun beggja, til þess að markaðurinn verði ekki offyltur. En með þessu er einmitt verið að tryggja Norðmönnum betri aðstöðu, þá aðstöðu, sem þeir þurfa að hafa til þess að geta orðið okkur verulega hættulegir á þessu sviði. Það, sem nú gerir þeim erfiðara um vik til þess að stunda síldveiði hjer við land, er, að geta ekki selt hæfilegan hluta aflans hjer á landi, því að útgerðin er rekin mestmegnis á smáum eða tiltölulega smáum skipum. Með hliðsjón af þessu getur slík ívilnun, sem hjer er um að ræða, orðið beinlínis stórhættuleg þessari atvinnugrein okkar. Nú er það hlutverk ríkisstj. að láta rannsókn fara fram um ósóma þennan og krefja hlutaðeigendur sagna, og ef ummæli blaðsins reynast á rökum bygð, þá verða þessir menn að víkja sæti, skilyrðislaust og tafarlaust. Með engu öðru móti getur ríkisstj. markað afstöðu okkar gagnvart slíkum tilraunum. Er og mikilsvert, að útlendar þjóðir sjái það, að við tökum hart á slíku athæfi og að við erum staðráðnir í að láta í engu þokast, þegar annarsvegar er um ágang og ásælni útlendra þjóða að ræða og hinsvegar sá rjettur, sem að alþjóðarjetti tilheyrir okkur sem fullvalda þjóð.

Magnús Guðmundsson Jeg skal ekki tefja umr. frekar. Aðeins örstutt aths. Hæstv. forsrh. áleit, að ekki þyrfti nema sex umr. um þetta frv. Jeg veit ekki. Þær gætu eins orðið níu. Ef svo færi, þá eru umr. ekki nema hálfnaðar nú. En hinsvegar get jeg vel skilið þá ástæðu, sem hæstv. ráðh. færði fyrir því, að hann vildi vita, á hvaða grundvelli og eftir hvaða meginreglum verksmiðjan yrði rekin. En mjer kemur það kynlega fyrir sjónir, að hæstv. ráðh. vildi ekkert á þetta atriði minnast í fyrra, þegar um þetta var rætt í þinginu. Þó var það meining hæstv. ráðh. þá, að byggja ætti verksmiðjuna tafarlaust. Annars finst mjer það undarlegt, að menn skuli ætla sjer að reka verksmiðjuna á þessum grundvelli, þannig, að útgerðarmenn, sem leggja síld til hennar, fái ekki nema 70% af sannvirði síldarinnar fyrir hana. Það sýnist nokkurnveginn gefinn hlutur, að þeir kjósi þá heldur að leggja síldina inn annarsstaðar, þar sem þeir fá hana greidda með gangverði. Annars veltur öll afkoma verksmiðjunnar á því, meir en nokkru öðru, að eitthvað veiðist, en ef síldveiði bregst, þá er verksmiðjan í voða og gífurlegur fjárhagslegur hnekkir vofir yfir ríkissjóði. Það gegnir furðu, að menn skuli ekki koma auga á jafneinfaldan sannleika. Annars mættu hv.þm. spara sjer að þvæla um þetta mál meira en þegar er gert, því á þinginu í fyrra var látið svo, að verksmiðjuna þyrfti að reisa strax á þessu ári, en framkvæmdirnar hafa orðið helst til smástígar. Mjer er ekki kunnugt um, að annað hafi verið gert í þessu máli en að manni nokkrum hafa verið greiddar 1200 kr. fyrir að fara frá Siglufirði til Reykjavíkur á fund hæstv. stj. og segja til um, fyrir hvaða verð hann vildi leigja ríkinu verksmiðju þá, sem hann hefir yfir að ráða.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil einungis minna hv. 1. þm. Skagf. á það, að lögin í fyrra voru einungis heimildarlög. Jeg hafði því í mínu valdi að ákveða, hvort jeg neytti þessarar heimildar eða ekki. Hv. þm. má álasa mjer, þótt jeg neytti heimildarinnar ekki að svo stöddu, en til þess gekk mjer það, að jeg vildi vita með vissu, á hvaða grundvelli og eftir hvaða meginreglum ætti að reka verksmiðjuna. Þetta er jeg búinn að upplýsa hv.þdm. um, og það má hver lá mjer sem vill. Hv. 1. þm. Skagf. talaði enn mikið um áhættusemi þessa fyrirtækis. En þessi skoðun hv.þm. kemur illa heim við það, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði um þetta atriði. Hann kvað ríkið mundu græða 5 milj. kr. á 20 árum á þessu fyrirtæki. Jeg ætla að eftirláta þessum tveim hv. flokksbræðrum að samrýma þetta. Út af þeim ummælum, sem fallið hafa hjer í hv. deild um þessa grein í „Bergens Aftenblad“, þá skal jeg lýsa yfir því, að ef blaðið fer rjett með, þá er sá verknaður, sem þar ræðir um, alls ekki með mínum vilja og vitund ger. Og ef þetta reynist satt, þá álít jeg það mjög óviðeigandi og tel það mjög illa farið, en á hitt ber að líta, að „tíðindamönnum svellur oft í muna mjög“ og því ekki ósennilegt, að eitthvað sje málum blandað. Það er ekki ætíð mikið leggjandi upp úr öllu því, sem útlend blöð flytja af slíku tægi, enda býst jeg við, að sumir hv.þm. hafi einhverntíma orðið þess áskynja. Að öðru leyti tel jeg sjálfsagt, að mál þetta verði krufið til mergjar, enda munu nú þeir menn, sem hlut eiga að máli, vera á leiðinni upp til Íslands, og gefst mönnum þá væntanlega tækifæri til þess að fá að vita, hvað satt er og rjett í þessu máli.

Magnús Guðmundsson Það er engin afsökun fyrir hæstv. ráðh., að lögin í fyrra væru heimildarlög. Þau eru það enn. Jeg spurði ráðh., hvort hann ætlaði nú að neyta þessarar heimildar eða hvenær. Hæstv. ráðh. svaraði því, að hann myndi neyta hennar strax. Jeg vil nú biðja hv.þdm. að leggja sjer þessi svör ráðh. á minnið. Þessu sama myndi hann hafa svarað í fyrra, ef hann hefði verið spurður um þetta þá, en allir vita nú, hverjar urðu framkvæmdir hans í málinu. Mjer er ekki grunlaust um, að svo kunni að fara enn, og tel jeg það í sjálfu sjer ekki ámælisvert, heldur hitt, að vera að tefja dýrmætan tíma þingsins í að búa til lög, sem enginn veit, hvort nokkurntíma koma til framkvæmda. Þá sagði hæstv. ráðh., að skoðun mín um áhættusemi þessa fyrirtækis kæmi illa heim við skoðun hv. 2. þm. G.-K., þegar hann sagði, að ríkið myndi græða á því 5 milj. kr. á 20 árum. Þessi orð hv. 2. þm. G.-K. voru miðuð við fullan rekstur verksmiðjunnar í 20 ár, en jeg held því fram, að vel geti svo farið, að enginn rekstur verði vegna frádráttarins á síldarverðinu. Hæstv. ráðh. ætti að skilja það, að útreikningur hv. 2. þm. G.-K. var til að sýna þann gróða, sem yrði, ef verksmiðjan væri í fullum rekstri í 20 ár. En einmitt þessi útreikningur sýnir, að útgerðarmenn muni ekki að staðaldri vilja nota verksmiðjuna, er ríkissjóður tekur svo gífurlegt gjald. Þess vegna er jeg hræddur um, að hún muni fá lítið að gera og ríkissjóður verða fyrir halla. Mjer þótti vænt um að heyra, hvernig hæstv. ráðh. tók í samningaumleitanir þær, sem forstjórar síldareinkasölunnar hafa átt í í Noregi, eftir blaðafregninni að dæma. Hann viðurkendi, að slíkt væri óforsvaranlegt. Jeg vil þá vænta þess, að hugur fylgi máli og að hæstv. ráðh. láti þær aðgerðir fylgja, sem á sínum tíma verða nauðsynlegar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Já, mjer mun reynast erfitt að samrýma þá skoðun hv. 2. þm. G.-K., að verksmiðjan muni græða 5 milj. kr. á 20 árum, og hinsvegar kenningu hv. 1. þm. Skagf. um, að verksmiðjan sje hið mesta fjárglæfrafyrirtæki, sem muni aldrei bera sig. Og jeg verð að telja skýringu hv. 1. þm. Skagf. á þessu ósamræmi mjög lítils virði, eins og hann hlýtur að finna sjálfur. En um hitt atriðið í ræðu hans, að þessi lög sjeu að því leyti samskonar lögunum í fyrra, að hvorttveggja sjeu heimildarlög, þá er því til að svara, að í lögunum nú, eða frv. því, sem nú liggur fyrir  Þetta orðalag er ótvírætt og fortakslaust; hjer er ekki um heimild að ræða, heldur um skyldu. Verksmiðjan skal rekin eftir þeim grundvallarreglum, sem frv. mælir fyrir um. Það er einmitt það, sem jeg hefi viljað fá fram og fá lögfest. Jeg hefi viljað vinna að því að tryggja það, að verksmiðjan verði rekin á þann hátt, sem að mínu áliti er heppilegast og affarasælast fyrir alla aðila.

1) Með svofelldri greinargerð: Í þeirri von að samkomulag náist um þær breytingar, sem jeg hefi talað um, þá segi jeg já.

2) Með sömu grg.

3) Með sömu grg.