Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Guðbrandur Ísberg: Ég á nokkrar brtt. við fjárlfrv. við þessa umr. Hin fyrsta er á þskj. 547. XIX, og er við brtt.fjvn. á þskj. 5112, 73, þar sem lagt er til, að nokkrum fyrrv. ljósmæðrum verði veitt 200 kr. eftirlaun hverri fyrir sig. Í viðbót við þær ljósmæður, sem þar eru taldir, legg ég til, að tekin verðin upp eftirlaun til Ólínu Sigurðardóttur frá Skagaströnd, en kona sú lét af starfi síðastliðið vor eftir 33 ára þjónustu í erfiðu héraði. Af einhverjum ástæðum, sem mér eru ekki kunnar, hefir ljósmóðir þessi ekki verið tekin upp með öðrum ljósmæðrum, sem látið hafa af störfum sínum; lá þó fyrir bréf um hana í stjórnarráðinu. Í þessu sambandi vil ég benda á, að samkvæmt 5. nr. laga um laun ljósmæðra, frá 1927, er skylt að greiða ljósmæðrum eftirlaun, ef sýslunefndir ákveða að greiða þeim eftirlaun fyrir sitt leyti, og sé hluti ríkissjóðs 2 á móti 1 frá sýslusjóði. Nú er það svo, að á síðasta sýslufundi Húnavatnssýsla var ákveðið, að sýslan greiddi konu þessari að sínu leyti 150 kr. í eftirlaun, og fannst það sanngjarnt miðað við þjónustutíma, og erfiði. Ég hefi þó ekki lagt til, að hún fengi meira en 200 kr. úr ríkissjóði, því að ég hefi ekki viljað fara hærra með eftirlaun hennar en hinna annara ljósmæðra, sem taldar eru upp brtt.hv.fjvn., enda þótt hún hafi lengri starfstíma en sumar þeirra að minnsta kosti. Skal ég svo ekki fjölyrða frekar um þetta atriði, því að það hlýtur að hafa verið fyrir gleymsku, að kona þessi var ekki tekin upp með hinum. Þá á ég brtt. á þskj. 519, XXVI, við 15. gr. Þar er lagt til að orða um 41. lið gr., sem felur í sér 1000 kr. fjárveit. til Bjarna Björnssonar gamanleikara. Þetta vil ég orða á þann veg, að fé þetta sé veitt þessum manni til listiðkana, enda mæli menntamálaráð með styrkveitingunni. Eins og kunnugt er, þá lá till. þessi fyrir við 2. umr., og gerði ég þá fyrirspurn um það, hvort maður þessi væri skáld eða listamaður eða þá hvorttveggja. Ég hafði ekki heyrt, að hann væri neitt af þessu, og hefi ekki heldur fengið neinar upplýsingar um þetta, þrátt fyrir fyrirspurn mína, og því er það, að ég legg það til, að fé þetta sé því aðeins veitt, að menntamálaráð mæli með því. Aftur á móti er mér tjáð, að maður þessi sé á bezta aldri og með öllu ómagalaus, svo að þeirra hluta vegna er ekki þörf á að veita honum þennan styrk. Til þess að fyrirbyggja allan misskilning vil ég taka það fram, að till. þessi er ekki borin fram af rætni til mannsins eða til þess að henda gaman að þessu. Ég þekki manninn ekki neitt og ber því till. fram í fyllstu alvöru, og krefst þess meira að segja að fá nafnakall um hana. Það hefir þótt við brenna að komið væri inn í fjárlögin ýmsum vafasömum persónulegum styrkjum, en ég get þó ekki fundið, að nokkur styrkur hafi komizt inn í þau, sem jafnlítið mælir með sem þessum. Hér fyrirfinnst bókstaflega ekki neitt, sem geti heitið rök með þessum styrk, og lítur því helzt út fyrir, að hér hljóti að vera um einhvern misskilning að ræða. Þá á ég enn brtt. á þessu sama þskj. XXVIII, þar sem ég fer fram á, að skógræktarfélagi Eyfirðinga verði veittar 1500 kr., en til vara 1000, kr. við 2. umr. fjárlaganna bar ég fram brtt. sama efnis, að öðru leyti en því, að þar var farið fram á 3000 kr. eða helmingi hærri upphæð en ég fer fram á nú, en till. sú var felld. Þegar ég talaði fyrir þeirri till., benti ég á hversu mikið starf félag þetta hefði unnið fyrir skógræktina á Norðurlandi, og að það hefði í hyggju að koma upp stórri girðingu kringum Leynishóla í Eyjafirði, sem eru um 10 hekt. að flatarmáli, og myndi því kosta nokkuð mikið fé. Þar sem nú fer er farið fram á miklu lægri upphæð en við síðustu umræðu, vænti ég, að hv. dm. samþ. hana og viðurkenni þar með að félag þetta eigi skilið að fá styrk. Þá á ég og enn brtt. á þessu sama þskj., en hún er við 18. gr., XLI, þar sem ég legg til, að Jóhanni Ragúelssyni á Akureyri verði veittur 600 kr. styrkur, en til vara 500 kr. við 2. umr. bar ég fram svipaða till., en tók hana þá aftur fyrir tilmæli eins hv.þm., og ber hana því fram nú í sömu mynd að öðru leyti en því, að ég, hefi lækkað hana nokkuð. Þegar ég talaði fyrir till. þessari, gerði ég grein fyrir því, hvernig á því stæði, að maður þessi væri svo mjög styrks þurfi. Að maður þessi væri nær blindur og hefði verið það um langt skeið, en haft ofan af fyrir sér og fjölskyldu sinni með verzlun, en með viðskiptahömlunum hefði hann verið sviptur þeim möguleika. Ég benti ennfremur á það, að þar sem maður þessi væri blindur, væri ekki hægt að segja við hann eins og aðra, sem heilir væru heilsu, að fara út og vinna fyrir sér og sínum. Einnig sýndi ég fram á það, og vil undirstrika það enn, að þó að manni þessum væri veittur nokkur styrkur af hinu opinbera til framfærslu sér og fjölskyldu sinni, gæti það ekki skapað nokkurt fordæmi sakir hinna sérstöku ástæðna, sem fyrir hendi eru í þessu tilfelli. Þá á ég brtt. við 22. gr., XLVIII þar sem ég fer fram á, að stj. sé heimilað fyrir hönd ríkissjóðs að ábyrgjast vegna Akureyrarbæjar allt að 1.3 millj. kr. lán til rafvirkjunar. Fyrir rúmum áratug var byggð rafstöð fyrir Akureyrarbæ, sem kostaði 600 þús. kr., en hafði þó ekki nema 300 hestöfl, eða rúmlega til ljósa fyrir bæinn. En nú hefir á seinni árum risið upp töluverður iðnaður á Akureyri, sem þarfnast mikillar raforku. Fullnægir rafstöð sú, sem nú er, því á engan hátt raforkuþörf bæjarins. Þessi litla stöð varð svo dýr, að hestaflið kostaði um 2000 krónur. Þegar byrjuð var að byggja þessa stöð, þá var því hreyft, að hentugra mundi vera að byggja aðra stærri stöð, og voru margir sem héldu því fram, að það ætti að virkja Goðafoss, en ekki Glerá, en það þótti í fullmikið ráðizt í byrjun. Nú er svo komið, að auka verður rafmagnið vegna aðkallandi þarfa bæjarfélagsins, og snýr þá margra hugur aftur að Goðafossi. Hafa nú verið gerðar áætlanir umkostnað við virkjunina. Hafa áætlanir þessar verið gerðar í skrifstofu vegamálastjóra af Árna Pálssyni verkfræðingi, og eru þær þrjár. Á einni þeirra er kostnaður virkjunarinnar áætlaður 1455 þús. kr. Er þar gert ráð fyrir að Barnafoss í Skjálfanda verði virkjaður. Þá er önnur áætlun um virkjun vestan fljótsins, og er gert ráð fyrir að hún muni kosta 1421 þús. Loks er svo nýr staður austan við fljótið og þar má, með því að þar sparast mikið stíflur, færa kostnaðinn niður í 1300 þús. kr. Er þar gert ráð fyrir stöð, sem í byrjun hafi 2000 hestöfl, en mætti auka upp í 10000 hestöfl. Með öðrum orðum, stöð sem mundi nægja um ófyrirsjáanlega langan tíma fyrir Akureyri og mikinn hluta lands þar í grennd, svo sem Húsavík, Grenivík og Svalbarðseyri að austan og að vestan Dalvík, með um 600 mílna, Hrísey með 500 íbúa og Ólafsfjörð, sem hefir um 900 íbúa. Einnig kom svo smásaman til greina allar þær sveitir,sem á þessu svæði eru. Ég vil benda á að hér er um sogsvirkjun Norðurlands að ræða. Kröfur hafa komið fram um. að þessari virkjun verði hrundið í framkvæmd, og hvort sem það getur orðið nú eða ekki, þá verður það að gerast áður en langt um líður. Ég vil sérstaklega benda á það, að gert er ráð fyrir, að það efni, sem þarf að flytja frá útlöndum til þessarar virkjunar, verði um 464 þús. kr., en hitt er allt framleiðsla innanlands, og aðallega vinna. Nú vil ég einnig benda á það að um leið og ódýrt rafmagn er leitt frá Goðafossi til Akureyrar þá verður það notað þar til suðu og hitunar, og í Akureyrarbæ sparast við það um 3000 tonn af kolum á ári, en það er sama sem að spara 80 þús. kr. af erlendum gjaldeyri. Með öðrum orðum, hér mundi árlega sparast í innflutningi um 20% af því, sem allt það efni kostar, sem keypt væri til virkjunarinnar frá útlöndum. Stöðin mundi á þann hátt endurgreiðast á 5 árum. Nú er þetta aðeins þessi eini liður, en auk þess er margt fleira, sem kemur til greina. Nú er það að athuga, að á Akureyri er rafmagn of líið notað til iðnaðar en sú notkun mundi að sjálfsögðu aukast, og auk þess eru á Akureyri góð skilyrði til iðnaðar, og mundi það mjög ýta undir framfarir á því sviði. ef þar fengist nægilegt og ódýrt rafmagn. En það er nú af svo skornum skammti að algerlega er ónógt. - Ég vænti að menn sjái, hve þetta er geysimikið hagsmunamál fyrir Akureyrarkaupstað og þau héruð sem eru í kring og geta notið góðs af, og ég vona það að engum finnist það óverjandi, jafnvel á þeim krepputímum, sem nú eru að leggja í þetta fyrirtæki, þegar það er sýnt að allt innflutt efni til virkjunarinnar endurgreiðist á 5 árum eingöngu með því, sem við þetta sparast í minnkuðum innflutningi af kolum. - Ég vil ennfremur benda á það að gerð hefir verið áætlun um væntanlegar tekjur stöðvarinnar. Þá áætlun hefir gert Steingrímur Jónsson raffræðingur, og hefir hann aflað sér allra upplýsinga þar að lútandi og telur hann að stöðin eigi þegar í byrjun að gefa nægilegt fé til afborgana og hirðingar, svo að því leyti er þetta fyrirtæki tryggt. Ég hirði ekki um að fjölyrða um þetta mál. Ég vænti að hv.þm. taki því með skilningi og velvilja. Ég vil að lokum aðeins benda á það, að í þessum orðum mínum hefi ég miðað við þann tíma, sem nú er, en á árunum 1919–l920 var þannig ástatt hér, að við urðum að greiða 300 kr. fyrir hvert kolatonn. Slíkir tímar geta komið aftur, og eins og nú lítur út í heiminum. verður að telja það mjög líklegt, að þeir komi aftur, og þá er það lífsnauðsyn fyrir alla stóra bæi þessa lands að hafa tryggt sér ljós og eldsneyti að minnsta kosti svo, að þeir geti soðið mat sinn að hætti síðaðra manna.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég er nokkuð undrandi á afgreiðslu hv.fjvn. á því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir. Hv. frsm. töldu báðir, að það hefði verið eitt mestu viðfangsefni fjvn. að koma fyrir þeim greiðslum, sem eru á 18. gr. Ég hélt satt að segja að það hefði verið eitthvert minnsta vandaverkið að gera till. um það, hvaða greiðslur skyldu vera á 18. gr. En það verð ég að segja, að ekki virðist líkt því, að þröngt sé í búi, þegar litið er á afgreiðslu n. á þessari aðalbitlingagrein. Þar er hrúgað saman mönnum, sem ýmist hafa ekki áður komið á fjárlög eða þá verið á 15. gr. Ég á hér ekki við þá öldruðu menn, sem þjóðinni er á einn eða annan hátt skylt að sjá um að einhverju leyti, heldur við þau fjárframlög til annara einstaklinga, sem þarna er skellt inn undir einhverju yfirskini til þess að tryggja þeim lífeyri og ekki er hægt að kalla neitt annað en bitlinga. Hv. fjvn. hefir ekki lagt eins mikla alúð við ýms önnur mál. Skal ég í því sambandi benda á, að hér kemur fram till. um skiptingu á læknisvitjunarstyrk í Ögurhéraði, og er þar algerlega farið framhjá till. sem ég gerði hér í fyrra og fékk samþ. Er hér farið framhjá þeim, sem versta aðstöðu hafa til læknisvitjana, sem er Nauteyrarhreppur og lagt til, að af honum séu dregnar l00 kr., en færðar á Reykjarfjarðarhr., sem hefir miklu betri aðstöðu. Í þessu felst svo mikil ósanngirni að ef hv.n. vill ekki taka þessa till. aftur, þá skora ég á hv.þm. að fella hana. Mér finnst það furðulegt vinnulag, að ekki skuli vera leitað til þm. hlutaðeigandi kjördæmis, þegar þannig er farið að hrófla við þeim styrk, sem verið hefir. Ég á hér nokkrar brtt., og er þá fyrst að telja brtt. á þskj. 547,I, að veittar séu 25000 kr. til símalínu frá Sandeyri til Hesteyrar, og til vara allt að 7000 kr. til línu frá Sandeyri að Stað í Grunnavík, og vil ég fara um þessa till. nokkrum orðum. - Ég verð að lýsa undrun minni yfir þeirri meðferð, sem till. um símalagninguna frá Sandeyri til Hesteyrar hefir sætt hjá meiri hl. fjvn. Í haust gerði landssímastjóri eindregna till. um það, að fjárveiting til þessarar símalínu væri þá tekin inn á fjárl. yfirstandandi árs, og setti hana sem þá þriðju í röðinni í till. sínum. Meiri hl. n. lýsti því þá yfir, að þeir gætu ekki gengið inn á að veita næga fjárhæð til nýrra símalagninga, nema til hinna tveggja fyrstu. eða fjölsímans milli Rvíkur og Borgarnes. Hinsvegar lét n. það ótvírætt í ljós, að þessi lína mundi verða tekin upp á fjárl. ársins 1937. og voru það ágreiningslaus ummæli n., að það yrði gert, og landssímastjóri hélt, að þetta yrði gert. Nú leggur landssímastjóri til, að þessi lína verði sú fyrsta á fjárlögum ársins 1937, og segir, eins og ég þegar fyrir löngu hefi skýrt þinginu frá, að þörf héraðsbúa í þessu afskekkta héraði fyrir símasamband sé meiri en nokkurra annara, sem ekki hafa nú þegar komizt í símasamband, og að það er vitanlegt, að ef þessi símalína verður ekki lögð, þá verður landssíminn líklega að kosta mörgum þús. til endurbóta á loftskeytastöðinni á Hesteyri. Á síðasta ári var lítið við hana gert, aðeins látnir tveir nýir hlutir í mótorinn, því hann var hættur að ganga, en að öðru leyti var viðgerð látin bíða. Landssímastjóri sagði, að símalínan yrði tekin á fjárlög á þessu ári, og þá hugðu menn, að þessu mætti hlíta. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þau rök sem landssímastjóri færir fyrir nauðsyn þess fyrir landssímann, að þessi lína sé lögð, en ætla að lesa hér svarbréf, sem ég fékk frá landssímastjóra við bréfi, sem ég skrifaði honum, þegar ég frétti, að ekki ætti að taka þessa símalinu upp á fjárlög ársins 1937. Bréf landssímastjóra hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Sem svar við bréfi yðar, herra alþm., dags. í dag (þ. e. 5. maí 1936), viðvíkjandi nauðsyn þess, að símalínan Sandeyri-Hesteyri verði lögð þegar á næsta ári, skal ég endurtaka ástæðurnar frá sjónarmiði landssímans, en þær eru þessar: 1. Loftskeytastöðin á Hesteyri er svo úr sér gengin, að ekki verður komizt hjá að kosta allmiklu fé til aðgerðar á henni, ef starfrækja þarf hana lengur en til næsta árs. 2. Strax og þessi lína er lögð lækkar starfrækslukostnaður landssímans á þessum stað (Hesteyri) sennilega um ca. kr. 2500–3000 á ári. 3. Á næsta ári þarf landssíminn að nota starfskrafta loftskeytastöðvarstjórans á Hesteyri í sína þjónustu á öðrum stað en verði ekki hægt að leggja loftskeytastöðina niður, þá má búast við, að landssíminn verði að taka nýjan mann til þess starfa, en stöðvarstjórinn á Hesteyri er símritari á launalögum, og landssíminn getur ekki kastað gömlum starfsmanni út á klakann, og yrði því að greiða honum kaup, þó hann hefði ekki starf fyrir landssímann.“ (Ég skal taka það fram, að þessi maður er búinn að vera þarna starfsmaður í 15 ár). 4. „Ég hefi gert ráð fyrir, að þessi lina yrði sú fyrsta af nýjum símalínum, ekki sízt þar sem ég skildi ummæli fjvn. á liðnu hausti á þá leið, að svo yrði, enda er það nauðsynlegt vegna hagsmuna landssimans. 5. Út frá Hesteyri gengur símalína til Látra í Aðalvík, og kæmist hún í beint talsamband við símakerfi landssimans, þegar talsímalína hefir verið lögð að Hesteyri.“ Þetta eru þær ástæður, sem landssímastjóri færir fyrir nauðsyn þessarar símalínu, og má bæta því hér við, að fullvíst er að þessi lina gefur miklu meira en vexi og viðhald í hreinar tekjur. Ég er sannfærður um, að beinn hagnaður landssímans af þessari línu, þar með talin þau gjöld, sem hann nú verður að gjalda vegna starfrækslu loftskeytastöðvarinnar, verður ekki minni en 5000 kr. á ári. Þá er þörf héraðsbúa. Það er öllum kunnugt, sem nokkuð þekkja til hér á landi, að þarna er einna verst með samgöngur, strjálbýli mikið og vegir engir, nema reiðgötur, annars vegleysur og hin verst, aðstaða. Þrátt fyrir þessa aðstöðu héraðsbúa og þrátt fyrir eindregna till. landssímastjóra um, að þessi lína sé lögð, og þrátt fyrir það, þótt fullljós rök liggi fyrir um það, að landssíminn hefir mikinn fjárhagslegan hagnað af þessari línu, þá hefir meiri hl. fjvn. neitað að taka á fjárlög 1937 fjárveitingu til þessarar línu. - þrátt fyrir það, þótt allt þetta væri fyrir hendi. Loks þegar sýnt er, að ekki fæst tillag til allrar línunnar Sandeyri-Hesteyri, þá bera sjálfstæðismenn í n. fram varatill. um, að tillaginu verði skipt á tvö ár og línan Sandeyri-Staður í Grunnavík verði sett á fjárlög þau, sem hér liggja fyrir. Sósíalistar og framsóknarmenn fella einnig þessa till. Reyndar höfðu sjálfstæðismenn fengið skakkar upplýsingar um, hvað þessi hluti línunnar mundi kosta, og töldu, að hún mundi kosta um helming allrar hinnar fyrirhuguðu línu, en ég hefi nú fengið þær upplýsingar hjá landssímastjóra í gær, að þessi hluti símalínunnar muni kosta um 7000 krónur. Ég get ekki litið á þessa framkomu meiri hl. n. bæði gagnvart hagsmunum landssímans og brínni þörf héraðsbúa öðruvísi en sem þá óvönduðustu, ósanngjörnustu og ósæmilegustu hlutdrægni í meðferð opinberra mála, og ég á bágt með að trúa því, að aðaltill. mín verði ekki samþ., en þó hefi ég sett fram varatill. á þskj. 547, um 7000 kr. fjárveitingu til línunnar Sandeyri-Staður í Grunnavík. Þetta mundi vera nokkur bót, því við það kemst annar hreppurinn í simasamband. Auk þeirra óþæginda og þess taps, sem af því leiðir bæði fyrir héraðsbúa og landssímann, að þessi símalína er ekki lögð, þá er enn eitt atriði, sem gerir það óumflýjanlegt að leggja hana, og það eru læknisvitjanir héraðsbúa. Það hefir oft komið fyrir, að menn hafa farið heila dagleið til að vitja læknis til Hesteyrar, en þegar þangað var komið, fengu þeir að vita, að læknirinn hafði verið sóttur á næsta bæ við heimili þeirra, og hafa þeir þá ekki átt annars kost en að biðu, þangað til læknirinn kæmi heim aftur. Þarna hefði ekki þurft meira en klukkutímu til að ná í lækni, ef sími hefði verið, en í þess stað hefir farið til þess heill sólarhringur eða jafnvel meira. - Ég get ekki skilið afstöðu meiri hl. n. til þessa máls á annan hátt en þann, að hér sé um að ræða þá óvönduðustu og leiðinlegustu meðferð fjármála, sem beitt hefir verið hér á þingi. Þá á ég tvær brtt. á þskj. 519; eru það till. XV. 1–1. Sú fyrri er um styrk til Hnífsdalsbryggju. Ætla ég ekki að fara um það mörgum orðum, hve nauðsynlegt það er héraðsbúum að fá þá bryggju, sem geti nægt fyrir útveg þeirra. Fjvn. hefir lagt til, að í þessu skyni væru veittar 5000 kr., en það er algerlega ónóg. Viðunandi viðgerð kostar ekki minna en um 30 þús. kr. Þess vegna er þetta fé ekki nothæft, en ef samþ. væri, að þetta skyldi vera fyrri greiðsla af 10 þús. kr., þá er hugsanlegt, að fé mætti fá til að framkvæma verkið, þótt fjárveitingin væri ekki fullkomnuð fyrr en 1938. - Sama er að segja um bryggjuna í Súðavík. Það er ekki til neins að veita til hennar 1000 kr., nema vissa sé um áframhald. Fyrir nokkrum árum voru gerðar áætlanir um bryggjukostnað á þessum stað, og í þeim áætlunum var gert ráð fyrir, að bryggjan mundi kosta 19–22 þús. kr. En með því að kaupa nú bryggju með mjög vægu verði, má komast af með 14–15 þús. kr., en 1000 kr. eru ekki til neins, nema vissa sé um áframhaldandi styrk til þessa mannvirkis. Ég hefi þess vegna gert þá brtt., að þetta sé fyrsta greiðsla af 5000 kr. Þá á ég brtt. á sama þskj. XXII, um hækkun styrk til barnaskólahúsa utan kaupstaða. Þannig stendur á þessu, að í Snæfjallahreppi er ekkert skólahús, en ungmennafélagið þar ætlar nú á næsta ári að byggja samkomuhús, og hreppurinn hefir komizt að samkomulagi við félagið að hafa þarna sambyggingu, og kemst hreppurinn þannig léttar út af skólabyggingunni. Er hlutur hreppsins áætlaður 4000. kr., en skólahús sem sjálfstæð bygging mundi vart kosta undir 7–8 þús. kr. Nú er það svo, eins og fræðslumálastjóri hefir upplýst, að umsóknir um styrki til skólahúsbygginga eru miklu fleiri heldur en það, sem veitt hefir verið á fjárlögum undanfarin ár, og ýms skólahús eiga ógreidda styrki, þar sem skólahús hafa verið byggð. En vegna þess að svona sérstaklega stendur á, þá hefi ég borið fram þessa till. sem ég vænti, að verði samþ. Í sambandi við það, sem ég gat um bryggjuna í Hnífsdal, þá vil ég geta þess, að ég hefi einnig leyft mér að flytja brtt. við 22. gr. frv., um það, að ríkissjóður taki ábyrgð á 20 þús. kr. til þessa mannvirkis. Það er búið að byggja fyrir 82 þús. kr., og hreppurinn hefir borgað af því 55 þús. kr., eða 23 kostnaðar, en þess er ekki að vænta, að hreppurinn geti fengið lán til þess að standa undir ? af 30 þús. kr., nema því aðeins að ríkissjóðsábyrgð fylgi. Og ég tel eftir atvikum, að það sé ekki ósanngjarnt að fara fram á það, að ríkið ábyrgist 20 þús. kr., þegar hreppurinn jafnframt hefir lagt 75 þús. kr. í mannvirkið. Það verður talsvert minna heldur en ? af þeim kostnaði, sem hreppurinn sjálfur hefir lagt fram. Eins og hv.þm. er vitanlegt, þá hefir brimbrjóturinn í Bolungavík skemmzt svo vegna ófyrirsjáanlegra atvika, að viðgerðin hefir kostað 140 þús. kr. Af þessari upphæð hefir alþingi lofað að veita sem styrk 70 þús. kr., eða helming kostnaður. Hreppurinn er þegar búinn að leggja fram af sínum hluta 50 þús. kr. til þessarar viðgerðar, en á eftir að leggja fram 20 þús. kr. En það er lítil von til þess, að hreppurinn geti fengið lán til þess nema því aðeins, að hann fái ábyrgð ríkissjóðs fyrir þessum 20 þús. kr., sem eftir eru, en það er, eins og ég gat um í hinn tilfellinu, minna heldur en ? kostnaðar hreppsins sjálfs við þetta mannvirki. Og ef þetta er borið saman við till.fjvn. um ábyrgð fyrir Hrófbergshrepp, þá er ólíku saman að jafna, því ábyrgðin til Hrófbergshrepps er ? af öllum kostnaði við mannvirkið, en hér er aðeins farið fram á ? kostnaðar, sem viðkomandi hérað á að bera. Þá flyt ég ásamt hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm. till. á þskj. 519, XLVII., um það, að ríkissjóður taki ábyrgð gagnvart S. Í. F. eða þeim banka, sem veitir því lán til þess að geta greitt út fisk til fiskeigenda, sjómanna og útgerðarmanna um leið og honum er afskipað, þegar svo stendur á, að selja verður fiskinn gegn „clearing“ eða vöruskiptum og bíða þarf mánuðum saman eða kannske heilt ár eftir greiðslu. Ástæður fyrir því, að við berum fram þessa till. um að ríkissjóður taki ábyrgð á greiðslutálmunum og gengissveiflum í þeim löndum, sem fiskur er seldur til og ekki er hægt að fá greitt andvirði fiskjarins hjá, nema gegn „clearing“ eða vöruskiptum eru þessar: Eins og nú er komið er það nokkurnveginn fullvíst, að Spánverjar og Ítalir takmarka innflutning okkar á saltfiski frá því, sem þessi innflutningur var 1933, Spánverjar um ca. 25 þúsund smálestir og Ítalir um ca. 10 þúsund smálestir. Við verðum því að leita nýrra markaða fyrir saltfisk, sem í meðalaflaári nemur um 35 þús. smálestum, en það er fyrir meira en helming þess saltfiskjar, sem framleiddur er í landinu. Útflutningur á freðfiski og hertum fiski getur ekki nú í bili bætt verulega úr þessum vandræðum, en að því verður að stefna að fara inn á þessar brautir í verkun fiskjarins eftir því, sem markaðir fyrir þá vöru vinnast. það er því aðkallandi nauðsyn að nota alla þá saltfiskmarkaði nú fyrst um sinn, sem á nokkurn hátt standa okkur opnir, jafnvel þó sumum þeirra fylgi miklir annmarkar eða jafnvel áhætta, svo sem greiðslutálmanir eða langir gjaldfrestir, „clearing“-fyrirkomulag og vöruskipti. Þeir markaðir fyrir saltfisk sem við nú teljum nokkurnveginn víst um, að við höfum; og sem ennþá ekki setja neinskonar tálmanir á greiðslu fiskjarins, taka vart meira af saltfiski en sem svarar 20 þús. smálestum. Það er því fyrirsjáanlegt, að við verðum að nota einnig markaði þeirra landa, þar sem ýmiskonar tálmanir eru á greiðslum og jafnvel getur verið hætta á gengissveiflum frá söludegi til greiðsludags. Í þessu sambandi má benda á, að útflytjendur fiskjar hafa ekki fengið greiðslu fyrir fisk, sem seldur var og afskipaður fyrir og um síðustu áramót, og þá auðvitað ekki heldur á fiski, sem síðan hefir verið afskipað til sömu landa. Bankarnir telja sér ekki fært að veita fiskeigendum eða S. Í. F. lán út á þessar sölur þar til greiðsla kemur þeim í hendur frá viðskiptalandinu, án þess ríkisábyrgð sé fyrir hendi, og því engin leið fyrir fiskeigendur annað en bíða eftir greiðslunni, því eins og markaðstakmörkunum er nú komið, er ekkert vit í að hafna sölum, þó þeim fylgi þessi illu kjör. Af þessu leiðir, að þess er engin von, að þeir menn sem hafa eigið fé leggi það í fiskkaup. Afleiðingin verður því sú, að útgerðarmenn og sjómenn geta ekki selt aflann óverkaðan, en verða að biða þess að selja hann á erlendum markaði, en afleiðing þess er þá fyrirsjáanlega sú, að þeir fá ekki greiðslu á sínum hluta aflans fyrr en eftir marga mánuði, og í mörgum tilfellum ekki fyrr en ári eða lengur frá því, að þeir öfluðu fiskjarins. Undanfarin ár hafa fiskeigendur til jafnaðar orðið að bíða 5–6 mánuði eftir greiðslu frá þeim tíma, að þeir höfðu fiskinn verkaðan í húsi, en með þeim nýju greiðslutálmunum, sem áður er getið, er það sýnilegt, að eftirleiðis verða þeir að bíða greiðslunnar miklum mun lengur. Þar sem nú vitað er, að útgerðarmenn og sjómenn (hlutamenn) geta ekki selt aflann óverkaðan, en verða að selja hann á erlenda markaði við nálega hvaða greiðslukjörum, sem í boði eru, þá er það fyrirsjáanlegt, að útgerðarmenn og sjómenn geta með engu móti haldið uppi saltfiskframleiðslunni, nema ríkisvaldið taki á sig óþægindi greiðslutálmananna og þá áhættu af gengissveiflum, sem orsakast kunna af því, að fiskurinn fæst ekki greiddur við móttöku í kauplandinn, eða af því að hinir erlendu kaupendur geta ekki vegna ráðstafana, sem stjórnarvöld kauplandsins gera, tryggt fiskseljendum andvirði fiskjarins innan ákveðins tíma, og ekki heldur tryggt þá gegn gengissveiflum þar í landi. Það er öllum vitanlegt, að þorskveiðarnar gefa útgerðarmönnum tap, í flestum tilfellum stórtap, á þessu ári, ennfremur að sjómenn (hlutamenn) hafa í langflestum tilfellum svo lélega atvinnu, að nálega ekkert er afgangs fæði og fatasliti sjálfra þeirra, og þeir, sem vinna fyrir kaupi, eru litlu betur staddir, því útgerðarmenn, sem tapa á útgerðinni og geta ekki selt aflann nema gegn greiðslum ári eftir, að hans er aflað, munu ekki geta greitt kaupið, þó um sé samið. Það liggur því í augum uppi, að þorskveiðaútgerðin stöðvast að svo miklu leyti, að það veldur ófyrirsjáanlegu atvinnutjóni, ekki einasta hjá útgerðarmönnum og sjómönnum, heldur og hjá þeim fjölmenna hóp vinnandi stétta, sem hafa atvinnu við verkun fiskjarins í landi. Það er álit okkar flm. og einnig margra annara þm., að ekki verði hjá því komizt, að Alþingi geri ráðstafanir til hjálpar, og það, sem hér er farið fram á, er sú allra minnsta hjálp, sem við flm. teljum, að veita megi, svo von sé um, að þessi einna stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar bíði ekki þann hnekki nú þegar, sem ófyrirséð er, hvaða afleiðingar hefir fyrir atvinnulíf þjóðarinnar. Má vera, að einhver sem lítt hefir athugað þetta mál, vilji efast um, að rétt sé, að ríkissjóður taki á sig ábyrgð á gengisfalli, sem verða kynni í einhverju af kauplöndum fiskjarins. Fyrst er því til að svara, að sem stendur eru ekki horfur á gengisfalli, og má með sama rétti segja, að til þess muni ekki koma eins og að til þess geti komið. Í öðru lagi þá er það öllum vitanlegt, að útflytjendur íslenzkra afurða hafa á undanförnum árum langt frá því fengið það verð fyrir þann gjaldeyri, sem vörur þeirra hafa fært inn í landið, sem þeir mundu hafa fengið, af ríkisvaldið hefði ekki tekið gjaldeyrinn af þeim og skammtað þeim verð á honum. Loks skal á það bent, að ríkisvaldið hefir ýms ráð til þess að forða ríkissjóði frá tapi af gjaldeyrisábyrgð þeirri, sem hér er farið fram á, þó svo færi, að gjaldeyrir einhvers þess lands, sem kaupir fisk gegn „clearing“-greiðslum, félli í verði á þeim tíma, sem liður frá söludegi til greiðsludags. Ég hefi áður bent á eina slíka leið, en ég veit, að hv.þm. er þetta ljóst, og því þarf ég ekki að fjölyrða um það að þessu sinni. Þó hér sé aðeins um ábyrgðarheimild fyrir ríkisstj. að ræða, þá er það eindreginn vilji flm., og að ég vona, allra þeirra, sem till. greiða atkv., að þessi ábyrgðarheimild verði þegar notuð, og ef till. verður samþ. hér í sameinuðu þingi, sem ég ekki efast um, þá treysti ég því, að ríkisstj. geri hana ekki að dauðum bókstaf. Þess vegna er það, að flm. hafa farið þessa einfaldari leið að sama marki, en ekki flutt till. til þál. Landsbankinn hefir látið í ljós, að hann muni lána S. Í. F. fé til þess, að hægt verði að greiða fiskeigendum þann fisk, sem seldur verður með „clearing“-fyrirkomulagi við afskipun, eins og fisk, sem seldur er gegn staðgreiðslu, ef þessi ábyrgð ríkissjóðs fæst, en að ella treysti hann sér ekki til að lána S. Í. F. fé út á þessar fisksölur. Það eru alveg sérstaklega Vestfirðingar, Norðlendingar og Austfirðingar sem framleiða fisk til þeirra landa, sem sett hafa greiðslutálmanir og ekki er hægt að selja til nema gegn „clearing“. Ég held, að það hafi svo ekki verið fleiri till., sem ég þurfti að mæla fyrir. Ég vona, að ég þurfi ekki að vera fjarverandi vegna lasleika, þegar hv.frsm.fjvn. gerir grein fyrir ástæðum n. til þess að fella niður símalínuna frá Sandeyri til Hesteyrar. Ég fæ ekki betur séð en að allt mæli með því, að þessi símalína sé látin sitja fyrir, bæði vegna stórfelldra hagsmuna landssímans og hinnar brýnu nauðsynjar héraðsbúa fram yfir alla aðra, sem koma til greina í till.n.

*Eiríkur Einarsson: Ég á hér nokkrar brtt. á þskj. 519 og 547, og vil ég gera stutta grein fyrir þeim. Það er þá í fyrsta lagi till. á þskj. 519,l, sem er endurvakning frá síðasta þingi, um það, að ætla 5500 kr. til nýrrar símalínu frá Ásum í Gnúpverjahreppi að Ásólfsstöðum. Ég gerði þá fulla grein fyrir þessari till. og þykir því leitt að þurfa að endurtaka orð mín öll, og, mun heldur ekki gera það nema að litlu leyti. Ég gat þess þá, hvað þessi símalína væri nauðsynleg vegna gistihússins á Ásólfsstöðum og vegna fjallasveitarinnar, sem ekki er svo fábyggð. Það hefir dregizt ár frá ári að leggja þennan síma, og oft verið gefið vilyrði fyrir því, en nú er drátturinn orðinn svo langur og bagalegur, að ekki verður lengur við unað. Það vildi svo óheppilega til, að samskonar till. og þetta var felld á síðasta þingi með jöfnum atkv., 24:24, þar sem þar með var útilokað að heimild fengist til þess að framkvæma þessa símalagningu á árinu 1936, þá vona ég því fremur, að það bregðist ekki, að til framkvæma geti komið á árinu 1935 því lengur má þetta ekki bíða. - Ég hjó eftir því í ræðu hv.frsm. fyrri kafla, þar sem hann gat um símalínur þær, sem ákveðið væri að leggja á árinu 1937 samkv. skrá fjvn., að Ásólfsstaðalínan var ein af þeim. Og ef þetta er jafngott og gilt og lögfesting minnar till., þá get ég tekið hana aftur.

Ég álít, að svo sé

. Þá tek ég þessa till. mína hér með aftur. Næsta till. mín á sama þskj., undir lið XI, er um framlag til Gnúpverjahreppsvegar. Í fjárlfrv. er ætlað til þessa vegar 2 þús. kr. Þarna er svo háttað, að þessi vegur hefir ekki náð sem þjóðvegur nema fram í miðja sveitina. Á síðasta þingi bar ég fram brtt. um nokkra hækkun á framlagi til þessa vegna, en hún var felld á sama hátt og sú brtt., sem ég gat um áðan, þ. e. a. s. með hér um bil jöfnum atkv. Og nú vil ég gefa hv.þm., sem í fyrra greiddu atkv. á móti svona sanngjörnu máli, tækifæri til þess að flikka upp á samvizkuna og hjálpa þessari sanngjörnu viðleitni minni í höfn. Þá er næsta till. mín á sama þskj. undir lið XVIII, um hækkað framlag til Snepilrásarinnar við Stokkseyri. Í frv., eins og það nú liggur fyrir, er framlagið ákveðið 3 þús. kr., en ég fer fram á, að það verði hækkað upp í 5500 kr. Samskonar till. og þetta var felld fyrir mér á síðasta þingi á sama hátt og hinar tvær, sem ég hefi nú getið um, og þótti mér það hart, því að þarna er um verulega þörf að ræða. - Ég verð að geta um það í þessu sambandi, að eins og málið nú liggur fyrir í fjárlfrv., þá er veitt nokkuð til bryggjugerða og lendingarbóta, og þar er þessari hjálp til Stokkseyrar tvískipt. Annarsvegar eru veittar 2 þús. kr. gegn 2/3 annarsstaðar að, og svo er sérstakur liður seinna gegn jöfnu framlagi annarsstaðar að, 3 þús. kr., til breikkunar og dýpkunar á brimgarðinum við Stokkseyri. Þessa sundurliðun skil ég ekki. Maður sér það ekki á þessum fyrri lið, sem er 2 þús. kr., hvort hann er til þess að fullgera bryggjuna eða til lendingarbóta. Sé hann til þess að fullgera bryggjuna, þá heyrir það undir byggingarfélag á Stokkseyri, sem er fjárdeild út af fyrir sig og alveg óháð lendingarbótunum. En ef á að skipta þessu framlagi milli bryggjugerðarinnar og lendingarbótanna, þá er þar um að ræða tvo aðilja, sem ekkert koma hvor öðrum við, því að lendingarbæturnar og Snepilrásin eru í höndum fiskifélagsdeildar á Stokkseyri, sem er óháð bryggjugerðinni. Mér þætti því gaman að fá skýringu á þessari sundurliðun hjá hv.fjvn. Ef það er meiningin að verja 2 þús. kr. til bryggjunnar, þá þykir mér náttúrlega vænt um það, en þá er líka framlagið til lendingarbótum og Snepilrásarinnar allt of lágt ákveðið 3 þús. kr., og þess vegna ber ég fram þessa hækkun. - Ég tók eftir því í blaði núna nýlega, að bátur hefði verið mjög hætt kominn í Stokkseyrarsundi einmitt þar sem lendingarbætur á að gera, og hefði engu mátt muna, að honum ekki hvolfdi. Þetta hefir oft komið fyrir áður, stundum hafa menn bjargazt, en stundum hafa orðið slys. En til þess að forða slíkum slysum sem verða má í framtíðinni, þá getur Alþingi ekki gert annað betra en að veita þessa fjárupphæð til þessarar nauðsynlegu og aðkallandi aðgerðar, ekki hvað sízt fyrir það, að nú er bátum að fjölga þarna mikið frá ári til árs, og að Stokkseyri er nú ein af þeim fáu veiðistöðvum, þar sem veiði hefir ekki brugðizt. Þá á ég hér enn ásamt hv. 1. þm. Skagf. brtt. á þessu sama þskj. undir lið XXVII, sem fer fram á það, að þeim Jóni Jónssyni frá Laug, Guðmundi Gíslasyni lækni og Trausta Einarssyni efnafræðingi verði veittar 1 þús. kr. hverjum í viðurkenningarskyni fyrir endurvakningu Geysis. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þessa till. Það verður ekki um það deilt, að þetta eru mennirnir, sem með elju sinni og hugviti hafa komið Geysi til að gjósa, og ég sé ekki betur en að þjóðin standi þeim í þakkarskuld fyrir það. Það er nú nýbúið að gera gagngerðar ráðstafanir her á Alþingi til þess að laða ferðamenn hingað til landsins, og stofna til útgjalda og embætta til þess að standa fyrir þeim ferðamannastraum. En hvað skyldi það nú vera, sem erlendir ferðamenn kysu helzt að sjá hér á Íslandi? Ekkert frekar heldur en hinn heimsfræga Geysi í Haukadal. Og þegar þetta er tekið með í reikninginn, þá sé ég ekki betur en að þessir menn eigi viðurkenningu skilið fyrir að hafa velt steininum frá gröfinni og endurvakið Geysi, því að vitanlega hefir þetta kostað þá talsverða fyrirhöfn og fé. Þá kem ég að lokum að síðustu brtt. minni, XI á þskj. 547, sem fer fram á 300 kr. styrk til Þorsteins Bjarnasonar frá Háholti til örnefnasöfnunar og ritstarfa. Ég geri ekki ráð fyrir, að hv.þm. kannist mikið við þennan mann. Hann er orðinn gamall maður, kominn á sjötugsaldur, og er fyrir nokkrum árum látinn af búskap. Hann hefir búið við fátækt og basl og komið upp stórum hóp barna, og er nú orðinn lítt vinnufær, en það eina, sem hann dugar nú til er að framfylgja þessum áhuga sínum til örnefnasöfnunar og þjóðlegra ritstarfa. Hann er mjög fróður um örnefni, sérstaklega í afréttum Árnessýslu. Það er vitanlegt, að mörg af þessum örnefnum voru að týnast, en hann býr yfir miklum fróðleik í þessum efnum, sem hætta er á að fari forgörðum, ef hann á ekki kost á að halda þessari starfsemi sinni áfram. Ég veit til þess, að menn, sem hafa verið hér af hálfu herforingjararáðsins danska, hafa leitað til Þorsteins Bjarnasonar í þessu efni, og hann hefir veitt þeim aðstoð. Hann hefir skrifað ritgerð um örnefni í árbók fornleifafélagsins, og þykir fróðleikur hans allsstaðar góður fengur, en hann hefir ekki ráð á að ferðast um á sumrum, og þess vegna fer ég nú fram á þetta lítilræði handa honum, og vænti ég þess, að hv.þm. taki því vel. Þá langar mig til þess að minnast á brtt., sem er á þskj. 502, sú fimmtugasta í röðinni; hún er um styrk til Guðmundar Jónssonar í Nesi í Selvogi. Ég er kunnugur hvernig til hagar hjá honum, og virðist mér sú upphæð, sem hann hefir farið fram á, of lítil, enda þótt ekki sé farið fram á meira. Að síðustu vil ég svo minnast á till., sem fram kom á síðasta þingi frá mér og hv.þm. Rang. um það, að varið yrði einhverju at atvinnubótafénu til aðgerða á suðurlandsbrautinni; sú till. var ekki samþ. af þinginu, en hún fékk yfirlýsingu hæstv. ráðh. um, að þeir væru málinu hlynntir og myndu verja einhverju af atvinnubótafénu til þessara aðgerða, eftir því sem unnt væri, þegar þar að kæmi. Í þeim fjárl., sem nú liggja fyrir, er ákveðin upphæð til atvinnubóta í landinu, og vil ég í því sambandi vænta þess, að hæstv. stj. sjái sér fært að verja fé eftir því, sem við verður komið, til áframhaldandi aðgerða á þessari braut sem á að verða til þess að tengja saman suðurlandsundirlendið og höfuðstaðinn.

*Hannes Jónsson: Ég á þrjár brtt. við þessa umr. fjárl. Sú fyrsta er á þskj. 519 undir VIII, um það, að til vesturhópsvegar verði veittar 3000 kr. Það þarf ekki langa ræðu um þetta, því að ég lýsti því við 2. umr., hversu mikil þörf er á þessu. Þó vil ég rifja upp aðstæðurnar þarna með nokkrum orðum. Vegurinn frá Vatnshorni að Vesturhópsvatni er 12 km.; frá vegamótum hjá Vatnshorni og út að Hörgshól eru 8 km.; mikið af þessari leið er lagður vegur. Svo er 1½ km. langur melur, að meðtöldum mel, sem er að mestu leyti bílfær, en sem eru aftur frá þessum mel fyrir neðan Böðvarshóla 2½ km, sem verður að leggja veg vestan Reyðarlækjar og út að Hvolsbrún, sem byrjar við suðurenda Vesturhópsvatns. Nú er svo ástatt þarna, að ef vegurinn kemst út á þessa mela fyrir neðan Böðvarshóla, þá er hægt að fara á bíl með því að fara austur fyrir Reyðarlæk og út melana, sem eru þar að austanverðu, og yfir Reyðarlæk aftur. Með þessari litlu fjárveitingu er því hægt að koma þjóðveginum í samband við sýsluveginn, sem liggur frá suðurenda Vesturhópsvatns norður um Vesturhópið, og á svo að liggja alla leið norður á Vatnsnestá. Við þessa brtt. mína er brtt. á þskj. 347, V. um það, að við þetta bætist: lokagreiðsla. Ég get ekki skilið, hvað hv. 2. þm. Reykv. meinar með þessari till., því að eins og ég hefi tekið fram, þá er eftir að leggja af veginum 2½ km., þó að hann sé kominn út á þessa mela fyrir neðan Böðvarshóla. Sá spölur verður lagður, þegar fé er fyrir hendi, og ekki verður þessi vegarspotti tekinn út af þjóðvegatölu með þessari aths. við fjárveitinguna að þessu sinni, enda mundi það vera einsdæmi um nokkurn þjóðveg, ef samþykkja ætti annað eins og þetta. Vitanlega kemur slík samþykkt ekki til greina fyrr en búið er að leggja veginn alveg, og í raun og veru er aldrei um lokagreiðslur að ræða, því að á eftir kemur svo árlegt viðhald á vegunum. Mér er sem sagt ómögulegt að skilja, hver tilgangurinn er með flutningi þessarar brtt. Ef þetta á að vera fyndni út af þeim umræðum, sem orðið hafa vegna samskonar fjárveitingar til Vesturhópsvegar á síðasta þingi, þá er það léleg fyndni og þynnri en nokkur útblásinn líknarbelgur. Hún er eins og sápubóla, sem hv.þm. geta skemmt sér við, meðan litbrigði hégómlegrar málfærslu Tímaliðsins leika um hana. Annað og meira verkefni getur hún ekki haft, og því er þegar fullnægt með því að láta prenta till., og ætti hv.þm. að taka hana aftur, áður en til atkvgr. kemur. Önnur brtt. mín er á þskj. 547 undir III, og er hún um 2000 kr. styrk til Skarphéðins Bjarnasonar vegna framfæris fávita. Ég hefi orðið var við, að fluttar hafa verið framsöguræður fyrir svipuðum brtt., og ég verð að segja, að mér finnst þetta mjög í anda þeirrar stefnu, sem nú er upp tekin, að Alþ. leggi fram nokkuð aukið fé til þess að framfæra þessa vesalinga, og ég hygg, að þessi leið, að veita lítilsháttar fjárstyrk til aðstandenda þessara aumingja, muni verða hagkvæm fyrir hið opinbera og valda minni útgjöldum. Í þessu tilfelli er um barn að ræða 12–l4 ára gamalt, og aðstandendur þess eru bláfátæk móðir, sem er kominn á efri aldur, og verkamaður, sem hefir engar tekjur aðrar en þær, sem hann getur aflað sér með vinnu við slátrun á haustin og afgreiðslu skipa á sumrin. Þetta fólk hefir undanfarin ár auk þess reynt að hafa ofan af fyrir sér með því að fara til Siglufjarðar til síldarvinnu, en upp úr því hefir verið lítið að hafa síðustu ár, svo að þau eiga mjög í vök að verjast um það að komast af, ekki sízt núna, þegar barn þetta hefir þroskazt og verður örðugra viðureignar. Ég vænti þess, að þingið taki þessari brtt. minni vel, því að hún er réttmæt, og hún er líka í fyllsta samræmi við þá stefnu, sem þingið virðist vera að taka upp gagnvart þessum málum. Þá kem ég að þriðju brtt. minni. Hún er á sama þskj., undir VI, um að auka framlag til brúargerða úr 90000 kr., sem n. leggur til, upp í 96000 kr. Ég ætlast til þess, að þessar 6000 kr. verði látnar ganga til þess að byggja brú á Hörgshólsá og Grímsá, sem eru á Vesturhópsveginum, því að það liggur í augum uppi, að þegar vegurinn er lagður, þá er nauðsynlegt, að þessar brýr komi jafnóðum, og það er vitanlega heppilegast að byggja þær báðar í einu, þó að komast mætti af með aðra í þetta skipti. Hér er um svo litla fjárhæð að ræða, að ég hygg, að það ætti ekki að verða neitt örðugt fyrir hv.þm. að samþ. þetta. Skal ég svo að lokum benda á það, sem ég hefi gert áður, að Vestur-Húnavatnssýsla fær af 9000 kr., sem eru á fjárl. yfirstandandi árs, ekki nema 300 kr. á þessum fjárl., sem hér liggja fyrir. Framlagið hefir verið lækkað um 2/3, eða 6000 kr., og þar að auki er framlagið til sýsluvega lækkað um 6000 kr. fyrir aðgerðir Alþingis viðkomandi sýsluvegasjóðsmálinu. Það er því ekki nema fyllsta sanngirni gagnvart þessu héraði, að Alþingi verði við kröfu minni.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Ég geymdi mér í gærkvöldi að mæla fyrir einni till. Ég bjóst við betri fundarsókn í dag. Ég vil leyfa mér að benda þeim hv.þm., sem hér eru viðstaddir, á brtt., sem ég ber fram á þskj. 519, undir XLVI, við 22. gr., til þess að greiða eftirstöðvar af brunaskaðabótum til tveggja þar greindra manna. Eins og hv.þm. er sjálfsagt kunnugt um, brann nýbyggt íbúðarhús á Flögu í Skaftártungu, en á þessunt bæ var landssímastöð. Fólkið bjargaðist með naumindum, en húsið brann og allt sem í því var og kringum það var, og var tjónið eitt hið geysilegasta, sem nokkurntíma hefir átt sér stað í sveit hér á landi af völdum bruna. Þessu máli var vísað til hæstv. stj. sem svo vísaði því til Alþingis. Þingið samþ. að lokum að heimila ríkisstj. að greiða helming þeirrar upphæðar, sem tjónið yrði metið á, og var það metið á 18–20 þús. kr., og átti þá að greiða minnst 9 þús. kr., sem aldrei var gert, en fyrir eftirgangsmuni fengust 6 þús. kr. alls, og eru þá eftir 3 þús. kr. af upphæðinni, sem bóndinn í Flögu átti að fá. En svo var annar maður á bænum sem hafði þar eigur sínar, sem brunnu allar. Það var Þorsteinn Jakobsson. Hann hefir ekkert fengið í skaðabætur, enda var tjón hans metið minna. Mín aðaltill. er að þessar 3000 kr. verði greiddar bóndanum, og svo 600 kr. til Þorst. Jakobssonar, en með því að ástand ríkissjóðs er mun verra nú en það var, þegar þetta mál kom fyrir, hefi ég komið fram með varatill., sem felur í sér aðeins heiming aðaltill., 1500 kr. til Vigfúsar Gunnarssonar og 300 kr. til Þorsteins Jakobssonar. Ég sé ekki þörf á að mæla meira með þessu. Eg mun láta hv.þm. í té þau gögn, sem fyrir n. liggja um þetta mál, ef nokkur vill á þau líta. Annars verður að skeika að sköpuðu um þessa till. eins og aðrar, en ég vona fastlega, að menn ljái þessu máli lið sitt.

Magnús Guðmundsson Ég ætla að minnast á nokkrar brtt., sem ég er 1. flm. að. Sú fyrsta er 34. brtt. á þskj. 519, um það að greiða 6000 kr. upp í ofviðristjón á húsum og vörum í Haganesvík haustið 1934, en til vara 4000 kr. Ástæða til þess, að við þm. Skagf. flytjum þessa till. er sú, að á síðasta þingi voru veittar 60000 kr. til þess að greiða upp í ofviðristjón á Norðurlandi haustið 1934. Þessari upphæð hefir verið úthlutað, en á þann óskiljanlega hátt, að kaupfélagið í Haganesvík, sem varð fyrir stórkostlegu tjóni, hefir ekkert fengið af þessu té. Þetta kaupfélag er fátækt, og hefir þetta tjón því orðið mjög tilfinnanlegt fyrir það. Það missti t. d. bryggju, sem það átti, og sjórinn gekk í gegnum vörugeymsluhúsið, svo að vörurnar skemmdust stórkostlega; tók sjórinn t. d. 60–70 kjöttunnur og fleygði þeim í vatn þar nærri, og eyðilögðust sumar alveg, en aðrar skemmdust mjög. Þetta tjón mun vera metið á 20–30 þús. kr. Ég býst ekki við, að ég þurfi að mæla frekar fyrir þessari till., því að það virðist stafa af óskiljanlegri vangá, að þetta félag hefir ekki komið til greina í þessu efni. Þá vil ég drepa á 50. brtt. á sama þskj., um ábyrgð fyrir Sauðárkrókshrepp til hafnargerðar á Sauðárkróki. Það er lagt til, að upphæðin verði hækkuð úr 270 þús. kr. upp í 500 þús. kr. Þetta er þó ekki raunveruleg hækkun, því að í þessum 500 þús. kr. er falinn sá hluti, sem ríkissjóður á að leggja fram, þar sem nú er ákveðið, að þetta verði gert á 8 árum hér frá, 10 árum í allt, en 2 ár af þeim eru búin. Ástæðan til þess, að nauðsynlegt er að fá þessa hækkun er sú, að í fyrra var gengið út frá því, að það yrði ákveðið útlent firma, sem léti framkvæma verkið, og þá ætlaði það að taka þessa 10 ára greiðslu ríkissjóðs gilda sem borgun, en nú lítur út fyrir, að ekki sé um annað að ræða en að vitamálastjóri sjálfur framkvæmi þetta verk, og ef nokkuð á af því að verða, þá er ekki hægt að komast hjá því að taka lán líka fyrir þeim hluta, sem ríkissjóður á að leggja fram á þessum 8 árum. Eg skil þess vegna ekki í, að hæstv.ríkisstj. eða nokkur yfirleitt geti haft á móti þessari tillögu út af fyrir sig. En það er annað atriði í þessari brtt., og það er, að hér er stungið upp á, að það sé ekki gert að skilyrði, að lánið sé lekið hér innanlands, af því að það eru engin líkindi til að unnt sé að fá hér innanlands svo hátt lán. Það eru heldur engin líkindi til þess, þó að hægt væri að fá lán hér innanlands, að unnt væri að fá yfirfært af því til erlendra efniskaupa. Þetta er sama „argumentið“, sem ég var með hér á þinginu í fyrra, og þá fór það þannig, að till. um svipað efni var felld með jöfnum atkvæðum, en ég vona, að betur takist til nú, því að það ætti hver maður að geta séð, að það er betra, þegar mikil yfirfærsluvandræði eru að fá lán, sem má greiðast á l0–20 árum, heldur en þurfa að yfirfæra upp undir 300 þús. kr. á einu ári fyrir erlent efni, ef innanlandslán fengist, sem ég tel nokkurnveginn útilokað. - Þá held ég, að ég eigi ekki eftir að skýra annað en það, hvers vegna er horfið frá því að leita til erlendra firmna um að vinna þetta verk. þannig að það eða þau firmu, sem kynnu að taka verkið að sér, tækju gildar sem greiðslu þær 200000 kr., sem ríkissjóður ætlar að greiða á 8 árum. Um þetta er þess að geta, að síðan í fyrra hefir efni, sem til mannvirkisins þarf, stigið mikið í verði, svo að ekki eru sem stendur líkur til að hægt sé að koma mannvirkinu upp fyrir þær 820 þús. kr., sem hafnarlögin seta sem hámark. Sú till., sem lá hér fyrir í fyrra. byggðist nákvæmlega á þeirri upphæð. Bara verðmunurinn á járninu einu, er þarf til þessa hafnargarðs, er um 50 þús. kr., og þar af leiðir, að ef á að semja við einhver erlend firmu, þá er auðsætt, að það er ómögulegt með þeim hagnaði, sem þau hljóta að reikna sér, að vera innan við þessa fjárhæð. - Ég vona, að ég þurfi ekki að fara fleiri orðum um þetta mál. Ég álít, að hér sé um svo mikið nauðsynjamál að ræða fyrir Sauðárkrók, að það sé allt að því lífs- og dauðaatriði að fá þetta gert á næstunni. - Þá held ég, að það séu ekki fleiri brtt., sem ég er 1. flm. að. Hv. 11. landsk. nefndi það, að ég flytti hér með honum eina till. Ég sé enga ástæðu til að mæla frekar fyrir henni en hann hefir gert. Það er óþarfi, og mér finnst eðlilegt, að þeir sem urðu til að endurvekja Geysi, fái dálitla viðurkenningu fyrir það þarfa verk, og mér sýnist það vera svo lítið, sem hér er á ferðinni, að ekki muni meira um það en einn blóðmörskepp í sláturtíðinni.

Forseti (JBald): Það er gert ráð fyrir, að málið verði tekið af dagskrá nú og að fundi verði slitið. Þó getur svo farið, að málið verði aftur tekið á dagskrá í kvöld, og verður þá fundur boðaður með dagskrá. Vil ég benda hv.þm. á, að stutt er eftir af þingtíma, en eftir að ljúka mörgum málum, sem þarf að ræða, og væri því gott, ef hægt væri að ljúka umr. um þetta mál í kvöld, eða þó að það gengi eitthvað fram á nóttina. Jafnframt vildi ég biðja hv.frsm.fjvn. að vera viðbúna að tala um till. einstakra þm. Næsti fundur verður svo boðaður með dagskrá. e. t. v. í kvöld.

1) ÁÁ: Ég hefi engar brtt. borið fram um þetta mál og hefi greitt atkv. gegn brtt. annara, svo að málið þyrfti ekki að fara á milli deilda svo seint á þingi. En það þýðir ekki, að ég hefði ekki viljað koma framt ýmsum brtt. við frv. Annars þarf efalaust að breyta frv. innan skamms við fengna reynslu og þar sem aðaltilganginum verður að teljast náð með þessu frv. eins og það liggur fyrir, greiði ég atkv. með því og segi já.

Frsm. (Thor Thors) Ég vil aðeins geta þess, að hv.Ed. hefir gert smávægilegar breyt. við frv. frá því, er það var hér til meðferðar. Hefir hún tekið upp aftur það ákvæði, sem upphaflega var í frv., að heimilt skuli að skipta hreppum í kjördeildir, eins og gildir um kosningar til Alþingis, og að ekki sé skylt að kjósa varamenn í hreppsnefndir þar, sem hreppsnefndarkosningar eru óhlutbundnar. Þetta er aðalbreytingin, sem Ed. hefir gert, og þar sem hún er smávægileg, vænti ég, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

*Bjarni Ásgeirsson: Ég skal ekki hafa langt mál um þá brtt., sem við hv. 2. þm. Árn. berum fram á þskj. 533. Við ætluðum að bera þessa brtt. fram við 3. umr. málsins hér í hv. d., en málinu lauk þá, áður en við værum tilbúnir með hana, svo að við afréðum að flytja hana nú. Það má vafalaust telja, að þetta frv. hafi margt það, sem sé til bóta. En ég tel það óþarft og galla á frv. að gera málflutning einokaðan í höndum hinna svokölluðu málaflutningsmanna. Nú er það vitanlegt, að það hafa ýmsir leikmenn unnið þessi störf og farizt það vel úr höndum, og þeir hafa reynzt ódýrari en lærðir lögfræðingar, og því hafa menn oft gripið fremur til þeirra heldur en til hinna löglærðu. Ég álít þetta ákvæði bæði ranglátt og óþarft. Það er ranglátt gagnvart almenningi, sem getur komizt að hagkvæmari greiðslu fyrir málaflutning með því móti, að frjálst sé að leita til þessara ólærðu manna, sem svo eru kallaðir, en reyndar geta oft haft mjög mikla verklega þekkingu og sjálfsmenntun, og það er líka ranglátt gagnvart þessum mönnum, sem hafa varið bæði fé og fyrirhöfn til þess að gera sig færa til þessa starfs. Óþarft tel ég það, ef það á að vera til þess að vernda alþýðu manna frá fúskurum, því að ef reynslan yndi það, að þessir menn væru ófærir til að taka að sér málflutning, þá myndi almenningur vitanlega ganga eingöngu til þeirra löglærðu með mál sín. Ég hefði viljað, að þetta væri rýmra en svo, að það væri bundið við þá eina, sem hafa haft opna skrifstofu í þessu skyni á undanförnum 10 árum, en ég hugði, að ekki mundi blása byrlega með að fara lengra en eins og till. er nú orðuð. Þetta nær þannig aðeins til örfárra manna, og ég sé enga ástæðu til að svipta þá þessari atvinnu sinni.

*Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Hv. Ed. hefir gert breyt. á þessu frv. frá því, sem það var, þegar það fór frá þessari hv. d., og tel ég, að nokkrar þeirra séu til bóta, en sumar þess eðlis, að ég tel þær vafasamar, en álít samt, þar sem svo er orðið áliðið þings sem nú er, að ekki sé rétt að hrófla við málinu og reka það á milli d., svo að ég hefi ekki séð ástæðu til þess að bera, fram brtt. Hinsvegar hefir hér komið fram brtt frá hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm. Árn. En ég ætla, að sú brtt. sé byggð á misskilningi. Eftir urðum hv.þm. mátti skilja það svo, að hann teldi, að samkv. frv. væri engum heimilt að flytja mál í annars nafni öðrum en lögfræðingi, hvar sem væri á landinu. En í 55. gr. eru þessi ákvæði þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Ef mál er rekið fyrir dómi í Reykjavík og aðili fer ekki sjálfur með mál sitt, eða lögmæltur fyrirsvari eða venzlamaður samkv. áðursögðu, skal hann fela meðferð þess löggiltum málflutningsmanni, og tekur þetta einnig til skipta-, fógeta- og uppboðsgerða eftir ákvörðun dómara, ef sækja þarf þar mál eða verja með líkum hætti og fyrir venjulegum dómi. Í Reykjavík má maður ekki annars flytja mál annars manns í hans eða sjálfs sín nafni, nema hann standi í áðurnefndu sambandi við aðilja eða sé löggiltur málflutningsmaður. Dómsmrh. getur, að fengnum tillögum héraðsdómara, ákveðið, að fyrirmæli þessarar málsgreinar um málflytjendur í Reykjavík skuli og taka til annara kaupstaða, þar sem enginn hörgull er löggiltra málflutningsmanna.“ Með öðrum orðum, skyldan til þess að láta lögfræðinga fara með málin gildir aðeins hér í Reykjavík, en að sjálfsögðu er mönnum sjálfum heimilt að fara með mál sín, og þeim stofnunum, sem hafa löglærða menn í þjónustu sinni, er heimilt að láta þá fara með mál fyrir sig. Nú er það svo, að hér í Reykjavík er mikið til af lögfræðingum, og ég hygg, að það sé enginn ágreiningur um, að það sé heppilegra að láta lög lærða menn fara með málin, og það eru mörg dæmi þess, að ólöglærðir menn hafa farið svo með mál, að það hefir verið til stórtjóns fyrir umbjóðendur þeirra. Ég legg eindregið á móti þessari brtt.; ég tel hana ekki eingöngu óþrarfa, heldur beinlínis óréttmæta. Við erum nýbúnir að samþ. hér forréttindi norrænufræðinga frá Háskóla Íslands um kennslu í norrænum fræðum, og sætti það engum mótmælum, og það samhliða því, að hér er nægur kostur á löglærðum mönnum til að láta fara með málin, finnst mér, að sé næg sönnun fyrir því, að það eigi að fella brtt. á þskj. 533.

*Pétur Ottesen: Við leikmennirnir stöndum nú nokkuð höllum fæti að deila við dómarana um jafnhájúridisk efni eins og frv. það, sem hér liggur fyrir. Hinsvegar dylst það ekki okkar augum, að lögfræðingarnir ota fram sínum tota og að frv. ber full einkenni þeirra stéttarhagsmuna, sem vaða uppi nú á dögum. Það er augljós sá tilgangur að skáka öllum út úr meðferð og flutningi mála, sem ekki hafa tekið lögfræðipróf, og það þótt þeir standi lögfræðingum fyllilega á sporði í meðferð mála og skilningi á íslenzkri löggjöf.

Hverjir eru það?

. Það eru margir ólöglærðir menn, sem hafa tekið að sér flutning mála og farizt vel, og sumir hafa jafnvel verið settir sýslumenn um lengri eða skemmri tíma. Þeir hafa verið settir af sýslumönnum og vitanlega á þeirra ábyrgð, en það ber vott um, að sýslumennirnir hafa borið það traust til þessara manna, að þeir hafa álitið, að málunum væri vel borgið í þeirra höndum. Það verður sjálfsagt ekki miklu um þokað í þessu efni, en ég held, að það ætti þó að taka tillit til þessarar litlu tilraunar hv.þm. Mýr. - Annars virðist það harður dómur, sem ólöglærðir menn hér í Reykjavík fá með þessu frv., þar sem það er ákveðið, að þeir megi ekki taka að sér þau störf, sem ólöglærðir menn utan Reykjavíkur mega vinna. Mér finnst þetta svo harður dómur um borgara bæjarins, að þótt ég sé enginn málsvari Reykvíkinga, þá finnst mér, að ég verði að taka upp þykkjuna fyrir þá, þegar þeir eru settir þannig skör lægra en aðrir menn hér á landi. Það er svo sem augljóst, hvað hér er á ferðum. Lögfræðingastéttin vill sitja ein að krásinni - ef um einhverja krás verður að ræða - og aðrir eiga ekki að komast þar að. Það eru eiginhagsmunirnir, sem hér vaða uppi, og mér finnst, að það sitji allilla á sósíalistum, sem segja við alþýðuna „komið til mín og njótið verndar minnar“. En það er einmitt einn úr þeirra hópi, hv. 1. landsk., sem hefir verið valinn til að berjast fyrir þessu eiginhagsmunamáli lögfræðinganna, og berst mjög hraustlega. En ég vil rýmka þetta frá því. sem er í brtt. Ég vil ekki, að það miðist við neinn einstakan mann, heldur við heildina, og vil láta falla niður orðin: „enda hafi haft í því skyni opna skrifstofu a. m. k. 10 ár samfleytt“, og að það sé aðeins sett sem skilyrði, að maðurinn hafi stundað lögfræðistörf áður en lögin komast í gildi. Með því er það útilokuð, að fleiri bætist svo við í þetta starf hér í Reykjavík, en það er betri hálfur skaði en allur. Ég vil leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa skrifl. till. mína. Þð er dálítil réttlæting á þeim dómi, sem með frv. er felldur um hæfileika ólöglærðra manna hér í Reykjavík, ef þessi till. mín fæst samþ.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv.þm. Borgf. við brtt. á þskj. 533. Mun ég leita afbrigða frá þingsköpum, svo að brtt. þessa megi taka til umr. og atkvgr. á fundinum.

*Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég þarf ekki að svara hv.þm. Borgf. með löngu máli. Hann sagði, að þetta frv. bæri blæ sérhagsmuna lögfræðinganna. En ég vil segja það, og segi það með fullum rökum, að það er endurbót á réttarfarinu í landinu. Í því felast miklar umbætur á meðferð einkamála, sem ég ætla, að séu hagkvæmar öllum almenningi í landinu. Hv. þm. taldi sjálfsagt, að sama regla væri látin gilda um það hér í Reykjavík eins og annarsstaðar á landinu, hverjir mættu taka að sér að fara með mál fyrir aðra. Þarna kemur fram greinilegur skoðanamunur um það meginatriði, hvort þeir, sem hafa aflað sér sérþekkingar og eru orðnir öðrum færari í ákveðnum greinum, eigi að hafa forréttindi fram yfir þá menn, sem engrar þekkingar hafa aflað sér í sömu fræðum. Það mætti eftir sama þankagangi og fram kom hjá hv.þm. leyfa hverjum ólærðum manni sem væri að stunda lækningar, Og hverri konu sem væri að stunda ljósmóðurstörf, og annað þess háttar. En ég hygg að það yrðu fáir til þess að mæla með því, að í þessum efnum yrði leitað til ófaglærðra manna sem ekki hefðu ástæðu til að leysa verkin af hendi svo að vel færi. Ég álít, að það sé hinn versti greiði við almenning, ef á að fara að setja við sama borð þá, sem faglærðir eru, og hina, sem ólærðir eru, og veita þeim ólærðu sama rétt eins og hinum, sem varið hafa miklum hluta æfi sinnar til að afla sér sérþekkingar. Ég er þess viss, að eins og það yrði til óhagræðis fyrir almenning, ef skottulæknar og skottuyfirsetukonur fengju að vaða uppi, eins yrði það til óhagræðis, ef ólöglærðir menn fengju jafnt rétt til að flytja mál eins og löglærðir menn. Ég vil ekki með þessu niðra þeim góðu og greindu mönnum utan lögfræðingastéttarinnar, sem hafa fengizt við að flytja mál og eftir aðstöðu sinni farizt það prýðilega, en þó er ég ekki í vafa um það, ef hv.þm. Borgf. talaði við þá menn, sem flesta dóma hafa dæmt og vandasamasta, svo sem hæstarétrardómara eða þá Jóhannes Jóhannesson fyrrv. bæjarfógeta og Björn Þórðarson lögmann o. fl., að þeir mundu allir svara á sömu lund, að það væri erfiðara að komast að réttri dómsniðurstöðu, ef ólöglærðir menn flyttu málin, heldur en ef þau væru flutt af lærðum lögfræðingi. Eins og eðlilegt er,þá getur ólöglærðum manni fatazt ýms tök, sem getur leitt til þess, að niðurstaðan samkv. lögum verði óhagstæð fyrir skjólstæðings hans. Ég tel, að það sé algerður misskilningur, að hér sé um að ræða eiginhagsmuni vissrar stéttar. Það er verið að tryggja rétt borgaranna í landinu. Sú sérstaða lögfræðinganna, sem hér kemur fram, er ávöxtur þekkingar, og það á að láta sérþekkinguna á hverju sviði sem hún er, njóta sín sem bezt til góðs fyrir alla menn í landinu.

*Garðar Þorsteinsson: Ég skal ekki verða margorður. Hv. 1. landsk. hefir í raun og veru sagt það flest, sem þarf að segja. Eins og frv. ber með sér, þá er gerður greinarmunur á því, hvort flutningur máls fer fram utan Reykjavíkur eða í Reykjavík, og er það vegna þess, að tekið er tillit til þess, að enn er skortur á löglærðum mönnum utan Reykjavíkur. og þar er þeim mönnum því leyft að flytja mál, sem ekki eru löglærðir. Ég er á móti þessari brtt., sem borin hefir verið fram um þetta, og hún er í rauninni hvorki fugl né fiskur og aðeins til þess að tryggja einum manni hér í Reykjavík, að hann geti fengið að flytja mál, og hv.þm. Borgf. vill ekki takmarka till. við þennan eina mann, en hann takmarkar hana við þá, sem hafa stundað málflutning áður en lögin öðlast gildi. Mér finnst, að ef þessir hv.þm., vilja í alvöru taka upp hanzkann fyrir þessa ólærðu menn, þá eigi þeir að bera sömu umhyggju fyrir þeim, sem síðar vildu taka upp þessa starfsemi. Ég sé ekki, hvað sá er betur staddur, sem byrjar t. d. 20. des. 1936, heldur en sá, sem vildi byrja 5. jan. 1937. - Svo er annað atriði, sem sést í till.hv.þm. Mýr., en ekki í till.hv.þm. Borgf., og það er, hvað meint sé með því, að maðurinn hafi stundað lögfræðistörf. Ef till. er orðuð eins og hv.þm. Borgf. óskar, þá hljóðar hún þannig: „eða hafi stundað málaflutningsstörf, áður en lög þessi öðluðust gildi.“ Hvað þarf þá til þess, að telja megi, að bann hafi stundað lögfræðistörf? Þarf hann að hafa haft opna skrifstofu? Hvað á hann að hafa flutt mörg mál? Þarf hann aðeins að hafa flutt mál fyrir sjálfan sig, eða á hann að hafa flutt mál fyrir aðra? Ég veit satt að segja ekkert, við hvað er átt. Í till. eins og hún er frá hv.þm. Mýr., þá er þetta að því leyti skilgreint, að þess er krafizt, að maðurinn hafi haft opna málflutningsskrifstofu svo svo lengi. Og það er náttúrlega sök sér. Ef þetta er óbundið og miðað er við gildistöku l., þá gætu menn til þess að tryggja sér þennan rétt auglýst fyrir áramótin, að þeir ætluðu að taka að sér málflutning, og ef þeir fengju svo eitt mál til flutnings, þá gætu þeir slegið því föstu, að þeir hefðu stundað málflutning, áður en l. gengu í gildi. En sannleikurinn er sá, að hér er ekki verið að taka rétt af neinum mönnum. Ég held, að það sé yfirleitt ekki á færi ólöglærðra manna að stunda málflutning hér í Reykjavík og hafa upp úr því nokkrar tekjur. Það getur náttúrlega verið, að þeir fái einstaka mál. En ef eitthvað liggur við, þá dettur mönnum ekki í hug að fara til ólöglærðra manna. Það má vera, að ólöglærður maður geti skýrt lögin jafnvel, en það þarf þó ekki að vera, og það er auðvitað minni trygging fyrir því, að svo sé. En hvernig er þetta annarsstaðar? Annarstaðar er þetta líka takmarkað við málflutningsmannastéttina, og það af ýmsum ástæðum. Það er ekki það, að það sé verið að tryggja þessari stétt einhver forréttindi. Það er verið að vernda frá því, að allskonar menn taki að sér mál, þótt þeir séu alls ekki hæfir til þess, og hafi fé út úr almenningi með því móti. Það er ekki einsdæmi hér í Rvík, að menn gefi sig við slíkum störfum til þess að féfletta fólk, sem ekki er fyllilega ljóst, hvort viðkomandi maður er fær til starfsins eða ekki, og heldur jafnvel að viðkomandi maður sé lögfræðingur, af því að hann auglýsir, að hann hafi þau störf með höndum. Hvernig er það t. d. með hæstarétt? Þar er þetta takmarkað, ekki við málflutningsmannastéttina yfirleitt, heldur aðeins við ákveðinn hóp úr þeirri stétt. Menn geta flutt sín eigin mál í hæstarétti, en ekki tekið að sér mál fyrir aðra. En hver er í raun og veru munurinn á því að flytja mál fyrir undirrétti hér í Reykjavík og fyrir hæstarétti? Það er stigmunur ef til vill. En ég hygg, að þeir, sem þekkja inn í málflutning, álíti, að það sé síður en svo minna komið undir málflutningi í undirrétti en í hæstarétti, vegna þess að allar kröfur og línur eru dregnar í undirréttinum. Fyrir hæstarétt getur mál í raun og veru aldrei komið í annari mynd en það var í í undirréttinum. Það er eins í þessu og öllu öðru, að það er mest undir því komið, að undirstaðan sé rétt fundin. Ef hún er skökk, þá hrynur allt saman. Það er þess vegnu síður en svo, að það sé minni vandi að leggja mál rétt frá byrjun og leggja þau þá rétt fyrir dóm. Það er ekki einsdæmi, að mál tapast í hæstarétti vegna þess, að málið var vitlaust höfðað. Það er ekki einsdæmi, og almenningur eða ólöglærðir menn geta auðvitað ekki haft jafnmikla þekkingu á því að byggja mál upp á réttan hátt. Ef það er talið nauðsynlegt, að í hæstarétti starfi sérstaklega færir menn, þá er ég sannfærður um og veit það af eigin reynslu, að það er síður en svo, að það sé minna undir því komið, að mál séu réttilega lögð fyrir dóm í upphafi. Ólöglærðir menn geta ekki alltaf lagt það niður fyrir sér, hvort einhver gögn eru nægileg til þess að teljast lögfull sönnun eða einungis líkur. Nú er líka eitt atriði í þessu frv., sem gerir þetta enn nauðsynlegra, og það er, að mál eiga að flytjast munnlega, en ekki skriflega. Það er auðveldara að flytja mál í undirrétti skriflega heldur en munnlega, eða ég geri a. m. k. ráð fyrir því. En það er mikill sparnaður í því að flytja þau munnlega, og málin verða engu síður vel upplýst, ef þau eru flutt munnlega. Það hvílir miklu meira starf á málflutningsmanninum til þess að fá málin réttilega upplýst, ef þau eru flutt munnlega. Hann verður áður en málflutningurinn fer fram, að vera búinn að afla sér allra gagna í málinu, sem hann ætlar að styðja sig við. Þegar málin eru flutt skriflega, þá er reynslan sú, að það verður að toga fram í þessu réttarhaldi þetta skjal, og svo kemur hinn með annað skjal og það er hægt að draga málð mánuðum saman með því að vera að skiptast á skjölum. En eftir þessum nýju l. er skylt að koma með öll gögn á borðið strax. Svo er eitt atriði í þessu nýja frv., um yfirheyrslur aðilja sjálfra og vitnaleiðslur, sem ég hygg, að sé sá þáttur í málflutningnum, sem er vandasamastur, og það svo, að það er óhætt að segja að það sé ekki nema einstaka lögfræðingar, sem í raun og veru eru færir um að standa vel fyrir vitnaleiðslu. Í stað þess að dómari einn spurði vitnið áður, þá hefir málflutningsmaður rétt til þess að spyrja vitnið sjálfur, svo að það er ljóst, að með þessu nýja frv. er miklu meira lagt á málflutningsmanninn en áður. Dómari á svo strax að málflutningi loknum að kveða upp sinn dóm. Það er ekki eins og áður, þegar lesin voru skjöl svo svo lengi og það leið langur tími, þangað til kveðinn var upp dómur. Nú á að kveða upp dóminn strax að munnlegum málflutningi loknum. Ég er því sannfærður um, að þó að þessi till. sé borin fram í þeim góða tilgangi að útiloka engan frá atvinnu, þá er mín skoðun sú, að málflutningsmannastéttin sjálf biði engan fjárhagslegan hnekki við það, þó fleirum sé leyft að flytja mál því að reynslan sýnir, að það eru svo fá, og það eingöngu lítilfjörleg mál, sem fara utan við málflutningsmannastéttina í Reykjavík. Hún fær í raun og veru öll mál, sem fyrir rétt eru lögð, þó kannske einhver mál séu undanskilin, sem ekki skipta neinu máli. Því hefir verið haldið fram, að það sé vegna hagsmuna málflutningsmannastéttarinnar, sem ég og hv.l.landsk. erum á móti till. Við viljum, að frv. sé sjálfu sér samkvæmt að þessu leyti, og það verði gengið þannig frá því, að sem mest öryggi sé fyrir því, að mál séu rétt dæmd, en það fæst frekar, ef sú leið er farin, sem frv. segir til um, og því legg ég á móti till.

*Jón Pálmason: Í till. þeirri, sem þeir flytja hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm. Árn. á þskj. 533, stendur, að þessi undanþága gildi aðeins fyrir þá, sem hafa flutt mál áður og haft opna málflutningsskrifstofu a. m. k. í 10 ár. Ég geri ráð fyrir, að flm. þessarar till. þekki menn, sem þannig er ástatt um, úr því að þeir miða við þetta takmark. En hvers vegna skyldu vera til menn hér í bænum, sem hafa haft opna málflutningsskrifstofu svo lengi? Skyldi það ekki vera fyrir það, að þeir gefa almenningi betri kjör með flutning þeirra mála, sem ekki þarf mjög mikla lögfræðilega þekkingu til þess að flytja? Ég get ekki hugsað mér aðrar ástæður, sem þar liggja til. Ég get ekki skilið, að það þurfi svo sérstaklega mikla málflutningsþekkingu til þess að innheimta skuld, sem er tvímælalaus. Það hafa sagt mér ýmsir menn, bæði hér í Reykjavík og víðar, sem fást við verzlun og annað, að það sé svo dýrt að innheimta smáskuldir með málssókn, að það borgi sig í mörgum tilfellum alls ekki, vegna þess að þó að skuldin innheimtist að fullu, þá fari hún svo að segja öll í málskostnað. Ég verð þess vegna að segja það, að þar sem það er fjöldi mála, sem eru þannig vaxin, að það eru einfaldar innheimtur, þá sé það hart að útiloka með löggjöf, að það megi ekki aðrir fást við það en þeir, sem hafa lögfræðilega þekkingu og eru útskrifaðir lögfræðingar. Ég finn þess vegna ekki, að nokkuð af því, sem hv. 1. landsk. og hv. 8. landsk. hafa sagt í þessu sambandi, sé þannig vaxið, að það sé eðlilegt að fella þessa till. Þar sem það eru líkur til þess, að það sé almenningi miklu kostnaðarminna að leita til manna, sem gefa sig í það að innheimta slíkar skuldir, þá sé ég ekki, að það sé nein ástæða til þess að gera það dýrara en þörf er á, og ef til vill þess vegna vinna að því með löggjöf, að menn vilji heldur vinna það til að sleplpa skuldakröfum en innheimta þær með málssókn, vegna þess hvað málflutningurinn er dýr. Ég mun þess vegna greiða atkv. með þessari till., og ég fæ ekki séð, að það séu annað en eigin hagsmunir málflutningsmannastéttarinnar, sem gera það að verkum, að þessir hv.þm. eru á móti þessari till.

*Pétur Ottesen: Það mátti svo sem búast við því, að þeir hv. 1. landsk. og hv. 8. landsk. mundu nota málfærsluhæfleika sína, sem þeir byggja starf sitt á, til þess að snúa því í villu fyrir mér, sem ég sagði um það, að þetta frv. bæri einkenni sérhagsmuna hjá þeim. Þeir snúa því svo rækilega við, að í stað þess að þeir berjist fyrir sérhagsmunum, þá séu þeir orðnir fullir sjálfsafneitunar gagnvart öllum almenningi. Þeir segja, að samkv. þessu frv. sé lagður svo mikill þungi á þeirra bak, að það lítur út fyrir, að þeir séu blátt áfram orðnir nokkurskonar píslarvottar, eftir að þetta frv. hefir náð samþykki Alþingis og verið fært inn í lögbók ríkisins. Ég ætla í raun og veru ekki að fara að bæta neinu við það, sem ég sagði út af þessu frv., né draga nokkuð úr því, sem ég sagði um það, að það beri með sér fullkomin merki sérhagsmuna þeirra í þessu efni. Þeir vilja sem mest sitja einir að þessu og útiloka alla aðra frá því að vera þátttakendur í þessu starfi. Þótt ekki þurfi nema að innheimta vesala verzlunarskuld, þá eiga þeir einir að geta setið að því, sem hafa tekið lögfræðipróf, þótt það sé ekki meiri þekkingarraun en það að geta lesið rétt úr þeim tölum, sem skuldin hljóðar upp á. Hv. 1. landsk. fór að gera samanburð á því, að ef læknar, sem hann vildi kalla skottulækna, og ljósmæður, sem hann kallaði skottuljósmæður –mð öðrum orðum þá kennir hann þetta fólk við alþekkta afturgöngu í þessu landi - fengju leyfi til þess að stunda lækningar eða ljósmóðurstörf. Það væri auðvitað varhugavert að ganga inn á slíkt. En þetta snertir ekkert það, sem ég sagði í þessu efni. Ég benti á það ósamræmi í þessu frv. að heimila ólöglæðum mönnum meðferð mála utan Reykjavíkur, en banna þeim það í Reykjavík. Hv. þm. skaut því að þessu sinni alveg yfir markið með þeirri samlíkingu, sem hann var með að því er þetta snerti. Hv. 8. landsk. fann það helzt til foráttu þessari brtt., sem hér liggur fyrir, að honum fannst hún ganga of skammt. Þegar hann er að berjast fyrir því hér, að þessir menn séu útilokaðir, þá byggir hann málflutning sinn á móti till. á því, að það séu of fáir, sem komist undir þetta samkv. till. Þarna er málflutningsmönnunum og þeirra málflutningi rétt lýst, þegar þeir þykjast vera að berjast fyrir hagsmunum almennings í landinu. Þetta er aðeins eitt sýnishorn af þeirra málflutningi, og skal ég ekki fara frekar út í það. Að því leyti sem hv. 8. landsk. talaði um það, að ekki væru sett takmörk fyrir því samkv. minni brtt. ef hún næði samþ., hvað þessir menn hefðu lengi fengizt við málflutningsstörf áður, eða hvort þeir hefðu haft opna málflutningsskrifstofu, eða hvað mörg mál þeir hefðu flutt, þá vil ég spyrja, hvað sagt sé um þetta viðvíkjandi ólöglærðum mönnum, sem leyfð er þátttaka í þessu utan Reykjavíkur. Það er ekkert sagt um þetta. Það er þess vegna sama máli að gegna um þátttöku ólöglærðra manna í Reykjavík samkv. minni brtt. eins og frv. gerir ráð fyrir um þátttöku þessara manna utan Reykjavíkur. Ef hv.þm. telur þetta galla á minni brtt., hvers vegna hefir hann þá ekki sett undir þennan leka að því er snertir þáttttöku ólöglærðra manna utan Reykjavíkur? En það hefir hann alls ekki gert. Að öðru leyti skal ég svo ekki fara langt út í þetta. Það er náttúrlega alltaf svo, að þegar einhver flokkur eða stétt manna er að skara eld að sinni köku, þá hjúpa þeir sig í skikkju þekkingarinnar, og úr því vígi berjast þeir alltaf. Það ber auðvitað að viðurkenna þekkingu lögfræðinga eins og þekkingu á öllum öðrum sviðum, En þetta má aðeins ekki fara út í það að vilja útiloka alla aðra menn frá því að nota sína þekkingu í þessu efni. Með slíku er verið að ganga á rétt annara.

*Garðar Þorsteinsson: Það var út af því, sem hv.þm. Borgf. sagði síðast í ræðu sinni, að till. hans væri að efni til í samræmi við það, sem gilti um rétt manna utan Reykjavíkur. Þetta er misskilningur, vegna þess að í frv. sjálfu, í 55. gr. þess, er hverjum lögráíða manni með óflekkað mannorð heimilt að fara með mál fyrir aðra utan Reykjavíkur, en samkv. till.hv.þm. Borgf. mega menn ekki far, með mál fyrir aðra, nema þeir hafi stundað málflutning áður en l. öðluðust gildi. Utan Reykjavíkur þurfa þeir þá ekki að hafa haft opna skrifstofu til þess að geta flutt mál fyrir aðra. En í Reykjavík er þetta sett að skilyrði í till.hv.þm. Það er augljós munur á þessu, því þarna er þetta takmarkað við þann hóp manna, sem hefir stundað málflutning, áður en l. öðlast gildi. En í framtíðinni getur hver maður utan Reykjavíkur, sem uppfyllir þau skilyrði, sem sett eru, flutt mál fyrir aðra. Hann þarf ekki að hafa stundað málflutning áður en l. öðluðust gildi. Ég býst við, að flestir geti séð þennan mismun. Svo sagði hv.þm., að mér hefði fundizt, að till. hans gengi of skammt. Þetta er rétt. Ef byggt er á þeim forsendum, sem komu fram í ræðu hv.þm., þá er till. skökk. Hv. þm. sagði í ræðu sinni, að hann sæi ekki ástæðu til þess að takmarka þennan rétt til málflutnings við málflutningsmannastéttina sjálfa, heldur ætti hver góður og gegn maður að hafa þennan rétt og geta flutt mál fyrir aðra. Ef þetta er skoðun hans, þá á hann vitanlega ekki að takmarka þetta við gildistöku l. Ef hv.þm. vill því vera í samræmi við sjálfan sig, þá átti hann ekki að orða till. eins og hann gerði. Ég skal svo ekki orðlengja meira um þetta atriði. Út af því, sem hv.þm. A.-Húnv. sagði, þá er það auðvitað, að hinn eiginlegi málflutningur er ekki í sambandi við viðurkenndar kröfur, sem hann talaði um. Sé um viðurkenndar kröfur að ræða, þá er það algengt, að eigendur krafnanna leggi þær sjálfir í dóm. Þessi rök hans skipta því engu. Þar sem hann talaði um kostnaðinn, þá er það líka byggt á nokkrum misskilningi. Það er vitanlega dýrt að reka mál, enda neitar enginn því. En það eru líka gjöld, sem verður að borga af hverju máli í ríkissjóðinn og til þeirra manna, sem með málin fara frá hinu opinbera, bæði votta og stefnuvotta. Ég hygg, að það séu um 26 kr., sem sá maður, sem leggur mál í dóm, verður að greiða í ríkissjóðinn og í vottagreiðslur. Það eru a. m. k. ekki peningar, sem renna til málflutningsmannanna. Ég hefi ekki orðið þess var, að þeir ólöglærðir menn, sem stunda málflutning, geti sitt starf frekar en hinir sitt. Ég hygg, að það sé alveg öfugt. Þetta kann að þykja ótrúlegt, en ég hygg, að það sé alveg öfugt, að málflutningur sé sízt ódýrari hjá hinum ólöglærðu en hjá lögfræðingunum. Ef þetta atriði á að vega eitthvað hjá hv.þm. A.-Húnv., þá hygg ég, að hann fari þar villur vegar.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Ég vil aðeins vísa til nál. á þskj. 516, sem upplýsir þetta mál, og leggur n. til. að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Allshn. þessarar d. hefir yfirfarið skilríki þessara manna, sem hér um ræðir, og hefir ekkert við þau að athuga. Þeir uppfylla þau skilyrði, sem l. setja, að undanteknum einum manni, sem er fæddur á Íslandi, en hefir dvalið í Ameríku. N. er þeirrar skoðunar, að rétt sé að veita þessum manni íslenzkan ríkisborgararétt, þar sem hann starfar við innlent fyrirtæki.

Frsm. (Thor Thors) Þetta frv. miðar að því að herða á ýmsum varúðarráðstöfunum gegn eldsvoða, sérstaklega í sambandi við samkomur. Í 1. gr. frv. eru ákvæði þess efnis, að sérstaklega skuli gætt varúðar, ef kertaljós eru höfð á jólatré. Er þetta sett að gefnu tilefni í vetur, sem hv.þdm. munu sjálfsagt minnast. -. Þá er í 2. gr. frv. ákvæði um, að ekki megi halda slíkar jólatréssamkomur, nema að fengnu leyfi lögreglustjóra eða hreppstjóra, og að því tilskildu, að samkomuhúsin séu vel útbúin að því er snertir dyraumbúnað o. fl. Ennfremur er atvmrh. heimilað að setja í reglugerð fyllri ráðstafanir gegn eldsvoða, sérstaklega í leikhúsum, á jólatrésskemmtunum og öðrum opinberum samkomum. - Enginn ágreiningur var um þetta frv. í n., og geri ég ráð fyrir, af því að nú er mjög áliðið þings, að frv. fái greiðan gang í gegnum deildina.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vildi segja nokkur orð um þær brtt., sem hér liggja fyrir. Fyrst kem ég að brtt. frá hv.þm.N.-Ísf. á þskj. 495. 1. brtt. er á þá leið, að færður sé niður skólaskyldualdur í 9–14 ár á öðrum stöðum á landinu en í kaupstöðum og kauptúnum, sem hafa yfir 500 íbúa. Ég er andvígur þessari brtt., enda er heimild til þess í frv. að færa til skólaskyldualdurinn utan kaupstaða og kauptúna. Sama er um 3. og 5. brtt. En 4. brtt. get ég fallizt á og ósk, að hún verði samþ. Þá koma brtt. frá hv. 10. landsk. á þskj. 523. - 1. brtt. er á þá leið, að bætt sé inn í 2. gr., að til þurfi ítrekaða áminningu fræðslumálastjóra og fræðsluráðs. Ég vil benda á, að með þessu er vald fræðslumálastjóra að engu gert, ef fræðsluráð er ekki sömu skoðunar. - Þá er brtt. um að fella niður kennslu í prósentureikningi. Ég er á móti þessari brtt., en þetta er þó ekki stórvægileg breyting, þar sem í annari brtt. er ákveðið, að börn skuli hafa tækifæri til að læra þennan reikning. Brtt. um kennslu móðurmálsins get ég hinsvegar fallizt á. Ég get líka fallizt á a-lið 3. brtt., en hinsvegar ekki á b- og c-liðina. Þá er brtt. við 10. gr. Mér finnst hún draga, úr ákvæðum frv. og legg því á móti henni. Aftur á móti get ég fallizt á 5. brtt., a- og b-liði. Tel ég, að betur fari á orðalagi þeirra en í frv. fl. brtt. tel ég óþarfa og legg því til, að hún verði felld. 7.–9. brtt. skipta ekki máli, og get ég sætt mig við, að þær verði samþ. Þá er a-liður 10. brtt. um það, að íbúatalan í kauptúnunum verði hækkuð upp í 1000 íbúa frá því, sem ákveðið er í ákvæðum til bráðabirgða. Ég er andvígur þessari till. og legg til, að hún verði felld. Hinsvegar get ég fallizt á b-lið sömu brtt. um það, að skólastjórar og kennarar í heimavistarskólum skuli fyrst skipaðir eftir tveggja ára reynslutíma. Þá eru það brtt. á þskj. 536 frá hv.þm. S.-Þ. - 1. brtt. tekur til um það, hvað börn skuli hafa lært, þegar þau eru orðin 10 ára. Þessi brtt. fer í bága við meginstefnu frv., og legg ég því til, að hún verði felld. 2. brtt. er á þess, leið: „Skólanefnd má veita heimild til burtfararprófs börnum, sem eru yngri en 14 ára, ef þau hafa náð samskonar þroska og börn hafa almennt á 14 ára aldri,“ Ég er andvígur þessari till., en skal játa, að það gerir ekki verulega breyt. á frv., þó að hún verði samþ. En ég tel, að svo framarlega sem börnin ekki stunda nám annarsstaðar í skólum, þá hafi þau ekkert annað betra með tímann að gera heldur en að stunda nám í barnaskólum. - Þá er 3. brtt., um að inn bætist orðið „hljóðvillulaust“. Ég er samþykkur þessari till. - 4. till. er um reikninginn. Ég er andvígur þeirri till. Ég tel ekki gerlegt að sleppa bæði úr almennum brotum og prósentureikningi, en tel þó, að af tvennu illu sé frekar hægt að sleppa brotunum en prósentureikningnum. Mun ég því greiða atkv. á móti þessari brtt. Þá er 5. brtt., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Útlend tungumál má ekki kenna í barnaskólum, nema þeim börnum, sem eru orðin vel læs, skrifa móðurmálið ritvillulítið og eru vel að sér í íslenzkri greiningu.“ Ég get fallizt á þessa till. Ég er sammála hv.flm. um það, að það sé vitlaust að kenna börnum erlend tungumál, meðan þau eru ekki sjálfbjarga í sínu eigin máli. Hinsvegar líkar mér ekki allskostar við orðalagið.

6. og 7. brtt. verða teknar aftur

. Þá er það 8. brtt. - Ég vil fyrst skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann vill ekki bera till. upp í tvennu lagi.  Hinsvegar verð ég að játa, að flestar þessar till.hv.þm. eru vel þess verðar að vera athugaðar. En ég hygg, að það sé nóg verkefni a. m. k. til að byrja með að koma lagi á þá kennslu, sem gert er ráð fyrir í frv., ef að lög- um verður, fyrir yngri börnin um nám fyrri part sumars og fyrri part hausts. Ég er því á móti þessum lið brtt. en þó einkum mjög á móti síðari hluta 8. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að forstaða og kennsla við heimavistarskóla skuli vera uppsegjanleg með eins árs fyrirvara. Fyrst er það, að ég tel með öllu óeðlilegt, að aðrar reglur gildi um kennara en um aðra starfsmenn, og að það sé annar aðili, sem segir kennara upp, heldur en sá, sem skipar hann. Svo er þetta líka leiðinlegt starf fyrir skólanefndir, og gæti verið notað til þess að koma fram pólitískum hefndum á kennara með því að flæma hann frá starfi. Með þessu er kennarastéttin gerð réttlausari heldur en allar aðrar stéttir í landinu, sem eru skipaðar af því opinbera. Samanburður hv.þm. á kaupfélagsstjórunum og barnakennurum nær ekki nokkurri átt. Það er frekar hliðstætt með héraðsskólakennarana. En ég er nú ekki viss um, að það hafi sýnt sig, að sú regla sé til fyrirmyndar. Hv. þm. tók til dæmis atburð, sem gerðist á Akureyri fyrir nokkrum árum. Ég skal ekki fara að rifja hann upp, en ég skal benda á, að þessi maður var látinn fara úr embætti, enda er það svo, að skólanefndum er heimilt samkv. gildandi lögum að segja kennara fyrirvaralaust upp stöðu sinni. hvenær sem hún telur ástæðu til. Síðan er því máli skotið til hlutaðeigandi stjórnarvalda, sem skera úr um það, hvort þessi burtvikning hafi haft við rök að styðjast. Ég fæ því ekki betur séð en að þetta sé nægilegt öryggi fyrir aðstandendur barnanna, sem í skóla eru. Hinsvegar skal ég játa það, að það er nokkru ríkari ástæða til þess að ganga eftir því, að það sé mannval við heimavistarskólana, og get ég þess vegna vel fallizt á það, að sú regla yrði upp tekin að veita þessar stöður ekki, fyrr en kennarinn hefir verið „settur“ í 3 ár til reynslu. Þá ætti að þeim tíma liðnum að vera komin nægileg reynsla á það, hvort samvinna getur tekizt milli kennarans og aðstandenda barnanna. Ég skal bæta því við, að ef svo rammt kveður að óánægjunni með kennara eins og hv.þm. vill telja, að sé í tveimur skólahéruðum austanfjalls, að mikill þorri af foreldrum neiti að láta börn sín í skóla, þá álit ég, að fræðslumálastjórnin geti ekki þverskallazt við óskum manna í þeim efnum; verði því að svipta kennarann starfi, sé ekki hægt að koma lagi á á annan hátt. Hinsvegar tel ég, að með því að setja þetta ákvæði inn, verði kennarastéttin verr sett heldur en allar aðrar stéttir, sem skipaðar eru af stjórnarvöldunum, og með því gefið undir fótinn áróðri af hálfu einstaklinga og flokka um að reyna að skipta sem oftast um og koma þeim mönnum frá, sem eru í pólitískri andstöðu við þá. Þá eru brtt. á þskj. 535 frá hv. 5. landsk. 1. brtt. er um það, að ef um vangæf börn er að ræða, þá skuli séð fyrir þeim á annan hátt, ef þau geta ekki setið í skóla með öðrum börnum. - B-liður þessarar sömu brtt. fer í sömu átt, að séð sé fyrir fávitum, sem ekki eiga samleið með öðrum börnum. Ég held, að með því að samþ. báða þessa liði sé ekki gott að segja um það, hver baggi hinu opinbera, fræðsluhéruðunum og ríkissjóði, er með því bundinn. Ákvæði um þetta eiga í raun og veru heima í öðrum lögum, þeim lögum, sem fjalla um meðferð þeirra barna, sem svona stendur á fyrir. Ég er því fyrir mitt leyti andvígur því, að þessar till. verði samþ., þó að ég játi, að nauðsynlegt sé að setja reglur um það, hvernig fara skuli með þessi börn. - 2. brtt., sem er við 4. gr., er ég samþ. og legg því til, að hún verði samþ. - 3. brtt. er um það, að skólanefndir skuli varast að mæla með öðrum kennurum en þeim, sem þekktir eru að reglusemi og ekki eru bendlaðir við stjórnmálaáróður. Ég er mjög andvígur þessari brtt. Ég er hræddur um, að það verði erfitt að leggja skólanefndum reglur um það, hverjum þær skuli mæla með og hverjum ekki. Svo kann að vera, að menn greini á um það, hverjir séu bendlaðir við stjórnmálaáróður. Ef tillöguhöfundur vildi vera sjálfum sér samkvæmur, mætti hann að bæta ýmsu við, t. d. að ekki mætti mæla með þeim, sem bendlaðir væru við trúmálaáróður. Ég er því á móti þessari till. og legg eindregið gegn því, að hún verði samþykkt. Þá er brtt. við 3. gr. á þskj. 332, frá hv. 1. þm. Reykv., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: Á eftir 2. málsgr. kemur ný málsgrein, er svo hljóðar: Heimilt er foreldrum í kaupstöðum að koma börnum á skólaskyldualdri fyrir til sumardvalar eftir 14. maí, ef þau eiga ekki að ljúka fullnaðarprófi það vor.“ Þessa till. finnst mér ómögulegt að samþ., þó að ég sé í raun og veru með efni hennar. Ég álít, að það sé ómögulegt að heimila foreldrum að taka börn sín úr skóla, hvenær sem þeim þóknast. Hinsvegar tel ég, að þar sem það er tryggt og skólastjórar og skólanefndir telja, að börnin megi missa tíma úr skólanum, þá sé sjálfsagt að leyfa það. Ég vil því gera skrifl. brtt. við þessa brtt., er hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Meginmál till. skal orða svo: Heimilt er skólastjóra í samráði við fræðsluráð eða skólanefnd í kaupstöðum að undanþiggja börn, sem ekki taka fullnaðarpróf, skólavist eftir maílok vegna sumardvalar, enda sé kunnátta barnsins og aðrar ástæður ekki til fyrirstöðu.“ Ég held, að ég hafi þá drepið á þær brtt., sem fyrir liggja, og get því látið þetta nægja.

*Þorsteinn Briem: Ég verð að harma það, að hæstv. kennslumálaráðh. er ekki við, því að ég hefði óskað að eiga þess kost að beina máli mínu til hans. Ég get í fyrsta lagi þakkað honum fyrir góðar undirtektir undir flestar brtt., sem ég hefi flutt á þskj. 523. En ég hefði þó hinsvegar óskað þess að geta átt tal við hæstv. ráðh. um þær, brtt., sem hann lagði eindregið á móti. Hæstv. ráðh. lagði á móti því, að 1. brtt. mín, við 2. gr. frv., yrði samþ. og færði þau rök fyrir því, að hér væri ætlazt til, að þegar eitthvert skólahverfi vanrækti skyldur sínar um fræðslu barna innan við 10 ára aldur, ætti viðkomandi skólahverfi að fá áminningu frá fræðslumálastjóra og fræðsluráði, áður en hægt er að skylda viðkomandi skólahverfi til þess að færa skólaskylduna ofan í 7 ára aldur. Ég hafði tekið fræðsluráðið með, með því að samkv. 2. gr. frv. er það einmitt fræðsluráðið, sem hefir heimild til þess að veita skólahverfum undanþágu frá skólaskyldu fyrir 7, 8 og 9 ára börn. En hæstv. ráðh. taldi það illa við eigandi, að tveir aðiljar hefðu um þetta að fjalla. Ég sé þó ekki betur, eins og frv. er, en að þá komi þetta til aðgerða þessara tveggja aðilja, en hinsvegar get ég gert það til samkomulags við hæstv. kennslumálaráðh. að flytja brtt. við 1. brtt. mína á þskj. 523 á þá leið, að orðin „og fræðsluráð“ falli niður. Er þá burtu fallin sú ástæða, sem hæstv. kennslumálaráðh. færði gegn brtt., og vona ég því, að hann geti veitt henni meðmæli sín. Hæstv. kennslumáluráðh. andmælti 3. brtt. minni, þ. e. a. s. b-lið hennar, en var a-lið hennar samþykkur. En ég hafði hugsað mér að koma með skrifl. brtt. við 6. gr. frv. stafl. b., sem ég ætla, að geri þessa brtt. mína óþarfa. Skriflega brrt., sem ég hugsa mér að flytja hér, hljóðar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Aftan við stafliðinn bætist ný málsgrein: Í heimangönguskólum í sveitum er þó eigi skylt að ætla hverju barni meiri kennsluviknafjölda en í heimavistarskólum.“ Ég vil fara þess á leit við hæstv. kennslumálaráðh., að hann eigi tal við fræðslumálastjórann um þessa skrifl. brtt. mína, áður en hann andmælir henni. Ég vildi og óska þess af hæstv. forseta, að hann bæri þessa skrifl. brtt. mína upp á undan 3. brtt. minni á þskj. 523, staflið b. Er þá b-liður till., sem hæstv. ráðh. andmælti, úr sögunni. Ég harma það að vísu, að hæstv. ráðh. sá sér ekki fært að vera fylgjandi c-lið brtt. minnar, við 6. gr. frv., þar sem ákvæði er um það, að skólum skuli ekki slitið fyrr en í maílok. Fyrir mér vakti, að skólarnir stæðu ekki lengur en í 8 mánuði, eins og yfirleitt er aðalreglan í frv.; þá byrjuðu þeir í septembermánuði, en stæðu síður fram á vorið. Hinsvegar tel ég, nokkra bót að þeirri skrifl. brtt., sem hæstv. ráðh. flutti, og vitanlega því meiri bót, ef brtt.hv. 1. þm. Reykv. um þetta efni yrði samþ. Ég get sætt mig við, að 4. brtt. mín, við 10. gr., sem hæstv. ráðh. andmælti, verði ekki samþ., ef brtt.hv.þm.N.-Ísf. á þskj. 495. 3. staf liður, yrði samþ. Sama gildir um 6. brtt. mína, við l5. gr., þar sem ræðir um það, að fræðslumálastjóri setji reglur um viðhaldi skólahúsa, að ég get sætt mig við, að mín brtt. nái ekki fram að ganga, ef brtt.hv.þm.N.-Ísf. á þskj. 495. 4. liður. nær samþykki. Ég verð enn að harma það, að hæstv. kennslumálaráðh. er ekki viðstaddur hér í d., vegna þeirra orða, sem hann mælti um síðustu brtt. mína á þskj. 523. Ég hafði alls ekki búizt við því, að hann mundi mótmæla þeirri brtt., þ. e. a. s. 10. brtt., stafl. a, eins og hann gerði. Ég held, að hæstv. ráðh. hafi ekki athugað, hvað í þessari brtt. felst. Mér er nær að halda, að hann hafi skilið brtt. á þá lund, að í henni fælist, að skólastjórar í kaupstöðum, sem hefðu innan við 1000 íbúa, næðu ekki þeim réttindum, sem gert er ráð fyrir í bráðabirgðaákvæðum frv., sem sé, að þeir njóti launa einum mánuði lengur en skólinn stendur. Ef hæstv. ráðh. hefir skilið till. mína svo, þá lái ég honum það ekkert, þó að hann andmælti henni. En þetta liggur alls ekki í brtt. minni, eins og hæstv. ráðh. mun komast að raun um, ef hann ber brtt. saman við orðalag síðustu málsgr. bráðabirgðaákvæðanna. Í þessari till. felst aðeins það, að skólastjórar í kauptúnum, sem hafa yfir l000 íbúa, njóti sama réttar og skólastjórar í kaupstöðum, sem hafa undir 1000 íbúa. Ég trúi því ekki fyrr en ég hefi fengið endurnýjaða yfirlýsingu frá hæstv. ráðh. um þetta efni, að hann geti verið þessari brtt. minni andvígur. Ég vil þó a. m. k. spyrja hann, hvaða rétt skólastjóri í þeim kaupstað, sem hæstv. ráðherra er fulltrúi fyrir, Seyðisfirði, sem varla hefir rétt til að hafa fleiri kennara en 3–4, hefir til þess að njóta meiri fríðinda heldur en skólastjóri í kauptúni, sem er svo miklu fjölmennara heldur en Seyðisfjörður, að það hefir rétt á t. d. 7 kennurum. Ég trúi því þess vegna ekki, að hæstv. ráðh. leggi á móti þessari brtt., þegar hann hefir athugað, hvað í henni felst.

Forseti (EÁrna): Ég vil skýra hv. dm. frá því, að það mun hafa verið af misgáningi, að hæstv.atvmrh. talaði á móti þeirri brtt., sem hv. 10. landsk. talaði um nú síðast. - Ennfremur vil ég skíra frá því, að hæstv.atvmrh. hefir breytt sinni skrifl. brtt. þannig, að í staðinn fyrir „maílok“ komi: 14. maí.

*Magnús Jónsson: Það hefir farið um þennan mikla lagabálk eins og svo marga þá stærstu lagabálka, sem lagðir eru fyrir þingið, að hann hefir verið lagður fyrir hv.Nd. og hún hefir velt honum fyrir sér meginið af þingtímanum, þangað til einhverntíma á síðustu dögum þingsins, þegar mestar eru annirnar, þá kemur hann til Ed., sem á þá að taka afstöðu til málsins hugsunarlítið. Það bætist svo ofan á, þegar um slík mál sem þetta er að ræða, að þó menn vilji lesa frv., meðan annirnar eru minni, þá breytir Nd. þeim rétt áður en hún skilur við þau, svo að sú athugun verður lítilsverð. Þetta hefir valdið því, að ég hefi átt erfitt með að taka afstöðu til þessa frv. og hefði langhelzt óskað þess, að það yrði ekki afgr. á þessu þingi. Ég hefði gjarnan viljað gera á því nokkru nákvæmari athugun. Mér sýnist ýmislegt í því bæði með og móti eftir minni skoðun, og ég greiddi því atkv. með hinni rökstuddu dagskrá, sem hv. meiri hl. menntmn. hafði borið fram við 2. umr. málsins. En sú atkvæðagreiðsla mín átti ekki að tákna það, að ég væri sérstaklega andvígur meginstefnu frv. Ég vildi aðeins fá lengri frest til athugunar á málinu. Og að ég greiddi við 2. umr. málsins atkv. á móti 1. gr. frv., var aðeins á móti efni gr., en ekki að ég vildi fella frv. Ég vil ekki setja þá skilyrðislausu skyldu, að skólaskyldan skuli ná frá 7–14 ára aldurs. Skólaskyldan hér í Reykjavík mun vera frá 8–14 ára, og ég er ekki tilbúinn að segja um það, að ég vilji, að skólaskyldan sé færð lengra niður. Með allri virðingu fyrir barnaskólunum, þá finnst mér það hættulegast við þá, hvað þeir geta komizt hjá að kenna börnunum nokkurn hlut. Ég er ekki að saka kennarana um þetta. Ég held, að það hljóti að liggja í sjálfri aðferðinni. - Ég hefi kynnzt fjölda barna, sem hafa fengið háar einkunnir og kannske alltaf verið hæst í sínum bekk. Þau fá sniðugleika í að svara þessum vissu uppgáfum og ná með þessu gríðarhárri einkunn, en ef farið er að rannsaka, hvað þau eiginlega viti, þá sést, að það er ótrúlega lítið. Ég er því ekkert fjarskalega mikið fyrir, að þau séu endilega tekin 7 ára, eins og börnin voru tekin af mæðrunum í Spörtu, og sett í skóla, sem gefa ekki betri árangur en þetta. Og þó að nú sé sjálfsagt miðað í þá átt, að barnafræðslan á fleiri og fleiri stöðum komist undir þetta kerfi, þá líða ekki margir mannsaldrar, þangað til farið verður að reyna að finna einhverja skárri aðferð til að fræða ungdóminn fram til 14 ára aldurs en nú, þar sem hrúgað er þessum óskapa sæg í hvern bekk, sem ég held, að sé undirstaðan undir því, hvað illa gengur að veita verulega fræðslu. Ég hafði gaman af því, þegar ég fyrir 2–3 árum hitti stúlku, sem kenndi við skóla í stórborg í Bandaríkjunum. Það var þar, sem ríka fólkið hafði sín börn. Mér þótti gaman að heyra, að þarna, þar sem ekki þurfti að horfa í kostnaðinn, þar voru ekki nema örfá börn í hverjum bekk, kannske í hæsta lagi 10. Hún sagði mér, að árangurinn virtist vera alveg framúrskarandi góður. Mér hefir einnig virzt, að þegar börnin vegna heilsuleysis verða aftur úr í skólanum og verða kannske alveg að hætta, þá sé eins og þau geti vel lært á einum vetri það, sem þau áttu að læra á 3 vetrum í skólanum. Mönnum finnst þetta kannske nokkuð harkalegur dómur um skólafyrirkomulagið, en ég held, að hann sé samt ekki fjarri réttu. Ég held, að þetta hljóti að byggjast á því, að svo og svo mikið af starfinu, sem átti að fara til fræðslunnar, fer í að halda þessum sæg í skefjum. Af þessum ástæðum greiddi ég atkv. á móti 1. gr. Ég áleit ekkert sérstaklega heppilegt að færa þetta kerfi út, þó að ég verði að viðurkenna, að það er stefnt í þessa átt einnig í sveitum, að færa fræðsluna saman í skóla, og þá sjálfsagt mjög víða í heimavistarskóla, vegna þess m. a. að heimilin eiga lítinn kost á að veita börnunum fræðslu. Þetta frv. hefir tekið nokkrum breyt. hér í Ed. og gera þær að mínu viti frv. aðgengilegra. Þó liggja hér fyrir brtt., sem ég vildi óska eftir, að yrðu samþ. Ég skal þar ekki fara langt út í einstök atriði, en vil þó minnast á einstöku till., t. d. við 3. gr. Ég tel rétt að samþ.brtt. við hana frá hv.þm. S.-Þ. Í frv. er tilskilið, að veita megi heimild til burtfararprófs barna, þó að þau séu yngri en 14 ára, þegar tryggt er, að börnin njóti framhaldsnáms til 14 ára aldurs. Þetta er bæði praktískt óheppilegt og varla hugsunarrétt. Í frv. eru sett ákvæði um lágmark fræðslu, sem barnið á að hafa náð 14 ára, og mér finnst, að ekki þurfi að víkja út frá því, þó að sum börn hafi náð því nokkru fyrir þann tíma. Og það ætti ekki að þurfa að vera að setja sérstök skilyrði um það; þau hafa bara náð þessu marki fyrr, og þau standa í öllu falli ekki verr að vígi, þó að þau hafi náð þessum þroska og eigi inni eitt ár til að halda áfram að mennta sig, ef svo horfir við. Það er því engin ástæða til þess að setja ákvæði í l. um barnafræðslu til að gera sérstakar ráðstafanir frekar með þessa nemendur, eftir að þeir hafa numið það, sem þessi 1. gera ráð fyrir. Það mætti líka undarlegt heita, ef börn, sem vegna eigin hæfileika, ástundunar eða vegna þess að heimilin kannske láta mennta þau umfram önnur börn, - það væri undarlegt, ef tímabilið frá 12–13 ára aldri og fram til 14 ára aldurs yrði algerður kyrrstöðutími, eftir að þeim hefir verið kennt betur en öðrum hinn tímann, nema gerðar séu lagaráðstafanir til þess, að þeim sé bætt þetta upp. Mér finnst sjálfsagt, að l. setji þetta mark með börn, sem eru innan 14 ára aldurs, og engin ástæða sé til að hjálpa upp á andlegan hag þeirra, sem greindust eru og hafa bezta aðstöðu. Það getur meira að segja vel verið, að einmitt það að leggja fast að sér með að ná ákveðnum fróðleik fyrr en aðrir hafi í för með sér, að það væri gott fyrir þá nemendur að fá frí og stunda meira annað, sem gæti verið eins mikið menntandi og skólanám. Það þykist ég vita, að hin vitru fræðsluráð og skólanefndir eigi að sjá um, að sú fræðsla sé fullnægjandi, en ég sé enga ástæðu til þess, að gerðar séu sérstakar ráðstafanir um þau börn, sem fljótust eru að ná þroska. Þá er 3. brtt. c á þskj. 523, um það, að skóla skuli vera slitið eigi síðar en í maílok. Ég hefi ekki komið auga á neitt ákvæði um það, á hvaða tíma þessi fræðsla skuli yfirleitt fara fram. Ég hefi ekki getað séð neitt um það annað en hvað kennslutíminn sé langur. Það kann að vera, að þetta leynist í frv., en ef svo er ekki, þá held ég, að sé rétt að setja ákvæði um það. Það er kannske vafasamt, hvaða tímatakmark skuli setja, en ég held, að það sé yfirleitt heilbrigt að hætta skólunum ekki mjög seint. Ég mun því greiða þessari brtt.atkv., og tel hana talsvert til bóta. Það getur að vísu verið, að ætlazt sé til, að fræðslan eftir þann tíma fari meira fram utan skólahúsanna en beinlínis inni í skólunum, en það er eins og gerist og gengur, að námið endar með prófi, og ekki heppilegt að breyta fræðslufyrirkomulaginu í útigöngur, grasaferðir og annað þessháttar, fyrr en þá að afloknu þessu prófi. Vera kann, að finna mætti aðferð til þess að koma því fyrir, en ég mun samt fylgja þessari brtt. Þá er 7. gr. við hana er að vísu engin brtt., en ég held satt að segja, að sú gr. eigi ekkert erindi í frv. Hún er eiginlega bara til þess að vekja óánægju. því að ýmsir munu halda, að ákvæðum hennar verði beitt. Það eru sem sé þessi fyrirmæli um dagsektir, ef óhlýðnazt er fyrirmælum þessara l. Ég hefi heyrt, að þessu hafi ekki verið beitt, því að þetta ákvæði hefir áður verið í 1., og ég sé þá ekki, til hvers á að hafa þetta ákvæði, nema þá til þess að hafa vönd á hillunni, sem allir vita, að ekki eigi að beita, en ekki að vita, nema hann einhverntíma verði gripinn og látinn ganga á þeim, sem hlut eiga að máli. Þar að auki er þetta ákvæði á undarlegum stað í frv. Hefði betur átt við að hafa það síðast í frv., eins og sektar- og refsiákvæði, heldur en að setja það inn í vissan kafla l. Helzt vildi ég þó, að þessi ákvæði væru felld burtu, því að þau standa sem dauður, en þó dálítið espandi bókstafur, en ég varaði mig ekki á, að við þessa umr. eru ekki greidd atkv. um einstakar gr., og bar því ekki fram brtt. Þá eru komnar fram brtt. um svipað ákvæði, en það er atriði, sem talsvert hefir verið um rætt. Það eru sem sé ákvæði um það, að hægt sé að losna við skólastjóra og kennara í heimavistarskólum, ef þeir reynast óheppilegir. Er önnur till. um það, að segja megi þeim upp hvenær sem er, en hin um það, að eins árs reynslutími, sem nú er, skuli verða lengdur upp í 2 ár. Má segja um báðar þessar till., að þær ættu betur heima annarsstaðar, en þær eru sjálfsagt bornar fram hér af því að þau l. liggja ekki fyrir þinginu nú, en það má vel við það una, að þau séu í þessum grautarpotti, sem er hér síðast í frv. Ég fyrir mitt leyti legg mikið upp úr því, að ákvæði í þessa átt séu sett hér, fyrst ekki er þess kostur, að setja þau á sinn rétta stað. Mun ég binda mitt fylgi við frv. að talsverðu leyti við það, hvort eitthvert slíkt ákvæði verður sett. Að vissu leyti gæti ég vel fellt mig við, að það væri almennur uppsagnarmöguleiki. Skólastjórar og kennarar, og þó sérstaklega forstöðumenn heimavistarskóla, fá alveg einstaka aðstöðu, og í raun og veru eru mjög fáir embættismenn ríkisins, sem fá tilsvarandi aðstöðu og þeir. Þeim er trúað fyrir þessum þjóðfélagsþegnum, nefnilega börnunum, á þeim aldri, sem þeir eru móttækilegastir fyrir áhrif, og því get ég vel skilið, að mönnum sé það mjög mikið hitamál, ef í kennslunni gætir annara áhrifa en fjöldinn óskar eftir, að þeir geti verið öruggir um að losna við þau áhrif. Mér finnst þó dálítið hart að setja þessa embættismenn í aðra aðstöðu en alla aðra ríkisins starfsmenn, og ég býst frekar við að greiða hinni till.atkv., um að tveggja ára reynslutími skuli jafnan fara á undan veitingu, og hefði fullt svo vel getað fellt mig við að hafa tímann 3 ár, sérstaklega þar sem ég heyri, að sá hæstv. ráðh., sem stendur að þessu frv., hefði getað fellt sig við það. Ég hygg því, að það mundi vera rétt fyrir hv.flm.brtt. að bera fram skrifl. brtt., ef hann er frekar fylgjandi 3 árum. Ég held, að þessi till. geti ekki orðið neinum skólastjóra eða kennara til meins, sem getur náð trausti aðstandenda barnanna. Það er hættulaust hverjum þeim, sem getur áunnið sér þetta traust, sem hver góður kennari hlýtur að óska eftir, og vill þá heldur sleppa stöðunni, ef hann getur ekki náð því trausti. Ég skal svo að lokum fara örfáum orðum um brtt. mína á þskj. 552, sem hæstv. kennslumrh. var í raun og veru samþykkur, þó að hann óski eftir öðru orðalagi á henni, en brtt. er um það, að þeim, sem vilja og geta komið börnum sínum í sveit eftir 15. maí, þeim sé það heimilt án þess að sæta þeim sektum, sem liggja við því, að börn vanræki skólagöngu sína. Ég er sannfærður um, að ef skólavist á annað borð teygist fram á vorið, á hún að fara fram eins mikið og unnt er utan skólanna. Og ég er sannfærður um, að sú fræðsla verður aldrei meiri fyrir kaupstaðabörn en sú fræðsla, sem börn fá við að koma á sveitaheimili og dvelja þar um sumartímann. Það er mikil fræðsla, sem þau fá við það, bæði virkilegur fróðleikur og einnig margháttuð lífsreynsla. Ég held því, að dvöl í sveit mundi fullkomlega vega upp á móti þeirri fræðslu, sem börnin annars mundu fá í skólunum. Hitt er annað mál, þegar börnin eiga að ljúka fullnaðarprófi það vor, þá dugir ekki að senda þau burt í það skipti, en smáprófraunum, sem börnin annars verða að undirgangast á vorin, held ég, að megi að skaðlausu sleppa. Hæstv. ráðh. vill breyta till. að því leyti, að þetta skuli lagt undir úrskurð skólastjóra og skólanefndar, og ég skal taka það fram, að ég var að hugsa um að bera till. þannig fram, en fannst það óþarflega umfangsmikið, að ef ætti að senda barn í sveit, þá skyldi þurfa að fá til þess leyfi skólanefndar. Hinsvegar hefir hann leiðrétt ritvillu hjá mér, þar sem stóð „maílok“, en átti að vera 15. maí. Ég get því vel sætt mig við till. eins og hæstv. ráðh. ber hana fram, en mér fannst það bara óþarflega umsvifamikið að hafa fyrirkomulagið þannig. Ég held, að ég þurfi svo ekki að tefja hina hv. d. lengur í þessu máli.

*Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson): Út af ræðu hæstv. kennslumálaráðh. vildi ég taka fram nokkur atriði. Hann álítur óþarft að hafa nokkurt takmark um það, hvað börn eigi að vita tíu ára, og ef skólaskylda sé færð niður í sjö ár, séu þessi landamerki horfin. Nú vil ég benda á, að í frv. þessu er undanþága heimil, og ekki er vafi, að hún verður notuð. Undanþágan er fyrir sveitirnar, því að það er svo fjarri öllum sanni, að það geti komið til mála yfirleitt að framkvæma skólaskyldu þar, og það er alveg fullvíst, að í langflestum sveitum verður nú að sitja við það, sem er. En það þurfa að vera glögg landamerki á þessum stað um kröfur til kunnáttu barns á tíu ára aldri, til þess að ekki sé misnotuð skólaskyldan í heimavistarskólum og öðrum, þannig að kenna börnunum efni, sem þau ekki skilja, eins og nú er víða gert. Þetta er því afarþýðingarmikið atriði til þess að tryggja börnin gagnvart þeim seinheppna dugnaði, sem finna má í kennarastétt eins og öllum stéttum. Um skoðanamun okkar á reikningi kemur að því sama, að hann hefir ekki afsannað það, sem ég sagði, enda er það ekki hægt. Það er nefnilega fjarstæða að vera að kenna brot í barnaskólum, þegar beztu reikningskennarar í Rvík eru líka komnir að þeirri niðurstöðu, að það sé alveg gagnslaust, sem sést á því, að í gagnfræðaskólum og héraðsskólum gengur þetta fullilla, þrátt fyrir það að fólkið á að heita búið að læra þetta áður en það kemur. Börnin eru bara þreytt á þessu, þeim er misboðið, og það í stórum stíl. Og það er ákaflega vafasamur gróði fyrir þá, sem halda með langri skólagöngu, að fá upp varanlega deilu milli foreldra og sín út af því, að það sé sett ofmötun í börnin. Það er alveg víst, að sá reikningur, sem talað er um hér, er nægilegt viðfangsefni fyrir barnaskólana. Hver reiknar yfirleitt í brotum í daglega lífinu? Menn reikna í tugabrotum og einskonar tölum, og það nægir að jafnaði. Einn lærður stærðfræðingur hér hefir sagt, að menn þurfi ekki að kunna nema einskonartölur. Og ég vil bæta því við sem ólærður maður, að menn nota ekki nema einskonar tölur. Og þó ekki sé deilt um það, hvort reikningur sé alveg sérstaklega hæfur til menntunar, þá vil ég benda á, að ýmsir stærðfræðingar eru mjög stirðir og þröngir í hugsun. Ég get nefnt sem dæmi, að einn af frægustu reikningsmönnum landsins, sem stúderaði í Kaupmannahöfn, hélt því fram, að menn þyrftu ekki annað en að vita, hvar Finnur Jónsson væri í máli, og vera svo á móti! Svona mikil hugsanaskekkja getur átt sér stað hjá ágætum stærðfræðingum. Mín reynsla er sú, að menn með mjög mikla stærðfræðigáfu eru ákaflega lítilfjörlegir menn til annara hluta og hafa ekkert gagn af sinni kunnáttu, nema þá í sambandi við útreikning hjá lífsábyrgðarfélögum og því um líkt, af því að það stendur við það, að allur þorri manna notar bara einskonar tölur og hefir ekki með meira að gera. Mig furðar, að hæstv. ráðh. skuli ekki gleðjast yfir því, að stungið er upp á því að láta börnin fá eitthvað jákvætt í sinn hlut, en mikið af mínum till. gengur út á að hindra það að troða of miklu í börnin. Ég vil benda hæstv. ráðh. á, að hvorki hann eða aðrir hafa reynt að bera brigður á eða afsanna það, sem ég bar fram áður og er almennt viðurkennt, að eins og nú stendur er langminnst íslenzku- og bókmenntaþekking hjá því fólki, sem lengst hefir verið í barnaskólum. Þetta má afsaka með því, að okkar barnaskólar eru á ýmsan hátt vanræktir og lélegir, með lítil bókasöfn og gamaldags á margan hátt. Og krakkarnir eru þreyttir með langri skólasetu við stöðugar endurtekningar og leiðinlegar bækur. Og það verð ég að segja, að um leið og barnaskólarnir heimta vegna sjálfra sín meiri vinnu og meira kaup, þá verða þeir að gera svo vel að skila börnum, sem geta lesið Íslendingasögur og vita eitthvað um síra Matthías, Einar Benediktsson og Stephan Stephansson og önnur okkar beztu skáld. Það verður að byrja einskonar menningarbarátta gagnvart barnafræðslunni. Menn þurfa að geta því meira, en ekki minna, sem meira er kostað til þeirra, og skólarnir þurfa að skila börnum, sem hefir orðið gagn að námi sínu fyrir andlegan þroska. En að svo mikið skortir á þetta nú, álít ég, að komi mikið af því, að ýmsir kennarar, sem annars eru áhugasamir og duglegir, átta sig ekki ekki á, að það eru takmörk fyrir, hve mikil ítroðsla má eiga sér stað. Yfirleitt vil ég í frv. mínu slá varnagla gagnvart þeirri vanrækslu barnanna, sem allsstaðar blasir við. Það er ekkert gaman að vera fátækt barn í Rvík og eiga heima í kjallara eða hanabjálkalofti og flækjast á skítugum götum alla fimm mánuði sumarsins. Í till. mínum er tilraun til að nota sumarið til lífræns starfs fyrir börnin, ef skólarnir vilja og kennslumálastjórn veitir samþykki sitt til, og fyrir eitt ár í senn. Hæstv. ráðh., og ég hygg fleiri, var að halda því fram, að engin ástæða sé til að hafa uppsegjanlegar kennarastöður í heimavistarskólum, og kom ekki með önnur rök en þau, að það væri að setja kennara í hættu. En eins og ég sagði áður, að þar sem þetta hefir verið reynt, með kaupfélagsstjóra og héraðsskólakennara, hefir uppsagnarákvæðið ekki sakað. En það er hægt að losna við kennara, þótt ekki sé uppsagnarákvæði til að dreifa. Hæstv. ráðh. sagði, að ef kæmi að því, að fólkið gerði samtök um að nota ekki einhvern kennara, þá verður að láta undan því. Ég get ekki verið neitt óskaplega þakklátur þó að hæstv. ráðh. skilji, að ef fólkið í einum hrepp hefir gefið 1200 dagsverk til að byggja barnaskóla, þá verði að láta kennarann fara, ef enginn vill láta krakkana til hans. En það er eitthvað að, áður en svo er komið. Íslendingar eru ákaflega seinþreyttir, það þarf að misbjóða þeim lengi, áður en þeir grípa til örþrifaráða. En það er hreint og beint ranglátt, að uppsegjanleikinn sé aðeins annars vegar. Hæstv. stj. og þeir kennarar, sem gera okkur þá ánægju að hlusta hér á, þeim dettur ekki í hug annað en kennarar geti sagt upp fyrirvaralaust. En foreldrarnir eiga ekki að hafa rétt til að segja neitt, eftir skoðun þessara manna. Ég ætla nú ekki að fara að telja upp þá ókosti, sem geta gert kennara lítt hæfa eða óhæfa við starf sitt. Sumir kennarar eru bara leiðinlegir, jafnvel alveg óþolandi leiðinlegir. Ég þekki t. d. einn slíkan - hann starfar ekki í barnaskóla og ekki í héraðsskóla - sem er allra bezta sál og ekkert slæmt í, og ekkert að honum nema hann er leiðinlegur, - svo leiðinlegur, að hann drepur skólann niður, svo að hrein vandræði eru. Mér hefir alltaf fundizt og finnst enn, að það sé aumingjaskapur hjá mannfélaginu að geta ekki sagt upp starfsmönnum undir svona kringumstæðum. En þarna veit ég, að kemur fram stefnumunur á milli mín og ráðh. Það er „Fagforeningsmórallinn“, sem vakir fyrir honum. Það kom fyrir í Englandi, að sagt var upp manni, sem var vagnstjóri á járnbraut einni, sennilega einn af 40 þúsundum. Þá gerðu allir vagnstjórar í landinu verkfall út af þessum eina! Ef ekki er samþ. till mín, þá neyðist fólkið til að hafa samtök í sveitunum til að afhrópa kennara, sem því ekki líkar við. Og þá er ekki víst, að hæstv. ráðh. hafi mjög mikla ánægju af því og hans eftirmenn. Það er ástæða til benda hæstv. ráðh. á það, að í þýzka ríkinu voru það blátt áfram hinir einstöku hagsmunir, sem rákust á hagsmuni þjóðfélagsins. Hver stétt reif og sleit án nokkurrar umhugsunar um þjóðfélagið. Þá er það, að einn flokkur kemur fram og segir: Ég skal taka allt frelsi af ykkur, sem þið hafið notað á kostnað þjóðfélagsins. Svo er tekið allt, sem þessi menningarþjóð hefir barizt fyrir í 700 ár, og sett það skipulag, sem a. m. k. kúgar hina einstöku stéttahagsmuni. Þess vegna getur hæstv. ráðh. vitað, að það kemur að því fyrir hans flokk, að hann verður að gæta að því, ef hann ætlar að ráða þessu landi, að það er alveg takmarkað, hvað ein þjóð þolir stéttarhagsmununum að fara langt. Ég lít þannig á, að þar sem mikið af barnakennurum hér við mjög slæm kjör að meira eða minna leyti, eru t. d. atvinnulausir á sumrin og eiga yfirleitt lítið undir sér, þá sé það réttlátt - og skylda þm. - að bæta þeirra kjör. En svo er fleira til. Það eru foreldrarnir, gjaldendurnir og börnin. Og það, sem ég er óánægður með, er það, að ég sé fyrst og fremst ekki í frv. eina einustu umbót á innihaldi kennslunnar frá því, sem var. Og þegar einhver tilraun til umbóta kemur fram, eins og 8. brtt. mín, þá mælir hæstv. kennslumálaráðh. á móti henni. Það er af því, að í raun og veru er hann blátt áfram að hugsa um það eitt - og þeir, sem með honum standa um þetta frv. - að lengja vinnutíma kennara, af því að þeir réttilega finna til, að kennarar hafa það illt. En svo er ekki gert meira. Því að þær brtt., sem hann vék að, eru þess eðlis, að frv. er ekki betra fyrir neina af þeim. Hæstv. ráðh. sagði, að frv. yrði samþ. í Nd. á morgun með smábreyt. Þá þýðir það ekki annað en að næsta ár verður að byrja baráttuna á ný. Þá fara menn að finna það að vetri, hvernig er að hafa t. d. fjögurra mánaða skólaskyldu fyrir litla krakka. Segjum t. d., að einhversstaðar yrði fundið upp á því að hafa skólaskyldu fyrir 7 ára börn næsta haust. Það yrði svona heldur skrítið ástand í sambandi við húsrými og fleira, þegar ætti að fara að taka 7 ára „rollingana“ frá foreldrum sínum og hafa 4 mánuði í skóla. Hv. deild getur náttúrlega samþ. þetta frv. En ég læt ekki hjá líða að vara við hættunni. Því að ef ekki verður sett neitt í gegn annað en lengri vinnutími kennara, til þess að kennarar hafi svolítið skárra, þá verður því áreiðanlegu hreyft á næsta ári, að það er fleira til en réttmætir hagsmunir kennara. Þó býst ég við, að hæstv. ráðh. álíti, að þá sé málinu lokið, ef vinnutímalengingin fæst. En ástæðan til þess, að ég býst ekki við að greiða atkv. á móti frv. úr d., þó að ekki verði samþ. neitt af till. mínum, er sú, að í frv. stendur viss möguleiki til að lina á um langan skólatíma, sem ég geri ráð fyrir, að verði notaður ákaflega víða á landinu, og sé sjálfsagt að nota. Ég hefi ennfremur látið prenta í dag þskj., sem ég get sagt frá í sambandi við þessar umr., þar sem lagt er til að fela stj. - þó að mér líki ekki alveg við kennslumálaráðh. í þessu efni, og yfirleitt ekki sérlega vel í kennslumálum - þá hefi ég samt farið fram á við d. að skjóta til hans að rannsaka til næsta þings og leggja fram um það gögn, hvernig færi á því að fara að setja upp tveggja ára sérfræðinám í uppeldisfræði við háskólann, að undangenginni stúdentsmenntnn með einhverri viðbót, sem þar er nánar talað um. Nú er það svo, að fjöldi af fólki er í kennaraskólanum aðeins tvö ár, en prestar þurfa að vera í skóla í tíu ár. Ég álít rétt, að það þurfi að vera sérstök kennarastétt, búin undir sitt starf sem allra bezt og betur en nú. Í þessu plaggi, sem dreift verður út á morgun, tek ég rökstuðning fundar kennara, þar sem þeir óska eftir, að tilvonandi kennarar fái samsvarandi menntun og stúdentar og þessa vísindalegu menntun í ofanálag. En jafnhliða hefi ég hugsað mér að vinna á móti því, að börn yrðu þvinguð of lengi að bóknámi. Ég álít nauðsynlegt, að við eignumst sem mest af sem duglegustum, beztum og hraustum kennurum. En kennsla þeirra gæti í sveit oft verið fólgin í því að grípa inn í líkt og gömlu prestarnir, bara undir betri kringumstæðum, og líta eftir þeim börnum, sem þess þurfa við hinn nauðsynlega frumlærdóm. Og í bæjum geri ég ráð fyrir miklu minni lærdómsþvingun, miklu meiri íþróttum, miklu meiri ferðum á sumrin, - yfirleitt að snúa lífinu í okkar barnaskólum úr þessum gömlu, dauðu formum, þar sem landafræði Mortens Hansens var lesin sjö sinnum yfir veturinn, svo að varla hefir hjá því farið, að barnið hataði landafræðina. Þetta nefni ég sem eitt dæmi af mörgum, en síður en svo vegna þess, að þessi bók hafi verið neitt lakari bók en aðrar, og höfundur hennar var ágætur skólamaður. Þetta dæmi veit ég af tilviljun. En ég get þá sagt meira um landafræðikennsluua yfirleitt nú. Það er óskapleg áherzla á það lögð hjá duglegum kennurum í landafræði, að kunna nafnaromsur, til dæmis alla Austfirðina í röð, svo að ómögulega má ruglast: Vopnafjörður, Héraðsflói, Borgarfjörður, Seyðisfjörður, Mjóifjörður, Norðfjörður. En verði svo óvart Mjóifjörður fyrir sunnan Norðfjörð, er voðinn vís! En guð almáttugur! Hvernig haldið þið að sé að fá inn í sig í sjö ár svona dauðar upptalningar um staðreyndir, sem enginn lifandi maður getur eiginlega haldið í sínu heilabúi, nema að sjá það. Ég man vel, að ég sem barn las mikið um sveitir Árnessýslu og á ýmsum skólum síðar, en í rauninni vissi ég ekkert, fyrr en ég sem fullorðinn maður fór og sá. Hvað hafði það gagnað mér að þylja þessi nöfn: Hrunamannahreppur, Gnúpverjahreppur, Skeið, Flói, Ölfus og allt að tarna? Hvaða þýðingu hefir það að láta börnin þylja svona ótal nöfn um Ísland og svo langt út í lönd?

Og allt út í Afríká

. Já, víst ekki skemmra en út í Afríká. Ég skoða þessa 3. umr. sem einskonar 1. umr. um þetta mál yfirleitt, þó að svo sé nú komið, að hæstv. ráðh. vilji nú fara að afgr. málið á næstu augnablikum með þeirri lítilfjörlegu og einhliða lausn, að hafa atvinnuspursmálið að sjónarmiði. En fái málið ekki aðra lausn en þessa, segi ég að lokum, að þetta er ranglát og hættuleg lausn. Því að ef lengri skólaganga er eina breyt., þá er það spá mín, að í framtíðinni verði það ennþá færri menn, sem hafí smekk fyrir íslenzkar bókmenntir og annað lífrænt, ef búíð er að þjaka þeim með ennþá lengri skólagöngu undir þeim sömu kringumstæðum að öðru leyti, sem nú eru.

1) ÞBr: Með því að ekki er í till. tekið fram, hverjir eigi að dæma um, hvort viðkomandi barn eða börn hafi náð þroska, greiði ég ekki atkv.

2) ÞBr: Með því að ég treysti mér ekki til að greiða atkv. um það hvort börn eigi að vera skýrmælt eða hvort þau eiga ekki að stama, þá greiði ég ekki atkv. - 495,4 samþ. með 10 shlj.atkv. - 523,7 samþ. með 9:3 atkv. - 493,5 felld með 9:1 atkv. - 523,8 felld með 10:4 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: PHerm, ÞBr, GL, HG. nei: MJ, PM, SÁÓ, ÞÞ, BSt, HermJ, IngP, JBald, JJ, EÁrna. Tveir þm. (MG, JAJ) fjarstaddir. Brtt. 523,9 samþ. með 9:3 atkv. - 536,7 tekin aftur. - 523,10.a samþ. með 9:4 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÞBr, GL, HG, IngP, JBald, MJ, PHerm, PM, EÁrna. nei: SÁÓ, ÞÞ, BSt, JJ, HermJ greiddi ekki atkv. Tveir þm. (JAJ, MG) fjarstaddir. Brtt. 536,8 (fyrri mgr.) samþ. með 10:2 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: MJ,1) PHerm, PM, ÞÞ, BSt, GL, HermJ, IngP, JJ, EÁrna. nei: SÁÓ, JBald. ÞBr, HG greiddu ekki atkv. Tveir þm. (MG, JAJ) fjarstaddir. Brtt. 583,IV.2 samþ. með 9:2 atkv. - 523,10.b kom ekki til atkv. - 536,8 (síðari mgr.) felld með 7:3 atkv. Frv., svo breytt, samþ. með 9:1 atkv. og endursent Nd.

Á 66. fundi í Nd., 7. maí, var frv. útbýtt eins og það var samþ. við 3. umr. í Ed. (A. 584).

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það mun ekkert hafa verið sagt um þetta mál við 1. umr., og ekki heldur af minni hálfu við 2. umr., svo að það er líklega ekki hægt að komast hjá því að segja nokkur orð um frv. Það er samhuga álit allshn., að það sé nauðsynlegt að fá lög um þetta efni. Frv. er þannig til komið, að hæstv.atvmrh. bað mig um það á síðasta þingi að búa til frv. um heimilisfang. Ég gerði það og sendi hæstv. ráðh. frv. um nýár, að ég held, og hann hafði það til meðferðar fram á þetta þing, en kvaðst þó ekki vera tilbúinn til þess að segja, hvort hann vildi flytja það eða ekki. Svo dróst þetta þannig, án þess að hann tæki afstöðu til þess, og að síðustu varð það að samkomulagi okkar á milli, að hann léti mig fá frv. aftur og ég réði, hvort ég flytti það eða ekki, en hann geymdi sína afstöðu til málsins þangað til það kæmi til meðferðar í þinginu. - Ég veit ekki til, að hann hafi látið álit sitt í ljós ennþá.

Hann hefir talað um það

. Þá er þetta misskilningur hjá mér, sem stafar af því, að mér hefir verið skýrt skakkt frá þessu, en ég var lasinn, er 2. umr. fór fram. Mér þykir slæmt að vita ekki, hvað það er, sem hæstv. ráðh. hefir út á frv. að setja, því að hann hefir ekki tjáð mér það í viðtali. Það er mikil nauðsyn að fá löggjöf um þetta, vegna þess að það fer að verða sífellt meira og meira brennandi spursmál, hvar menn eiga heimilisfang. Það hefir raunar alltaf verið mikilsvert atriði vegna útsvaranna, hvar menn eiga heimilisfang, en það verður enn þýðingarmeira eftir að hin nýju framfærslulög eru gengin í gildi, því að þau ákveða, að maður sé framfærsluskyldur þar, sem hann á heimili. Þess vegna er augljóst, að það hefir mjög mikla fjárhagslega þýðingu fyrir bæjar- og sveitarfélög landsins, hvar maður er búsettur. Í þessu sambandi má einnig nefna tryggingarlöggjöfina nýju. Gjöld samkv. tryggingarlöggjöfinni leggjast á menn eftir því, hvar þeir eru búsettir. Því er fyllsta þörf á lögum um heimilisfang með tilliti til þeirra laga. Eftir íslenzkri löggjöf er það hvergi beinlínis ákveðið, að menn skuli hafa fast heimilisfang, en víðast í lögum er gengið út frá því sem gefnum hlut, en þó er líka gert ráð fyrir því, að verið gæti, að menn eigi hvergi heimili. Þetta getur auðsjáanlega ekki gengið svo lengur, sízt eftir að tryggingarlöggjöfin er komin á. Allshn. var sammál, um frv., en þó vildu einstakir þm. geti komið fram með brtt. En þær brtt. hafa ekki komið fram, og þykir mér það benda til þess, að ekki séu smíðagallar á frv. Ég held, að ekki sé hægt að fara aðrar leiðir í þessu máli en þar eru farnar. Menn verða sjálfir að fá að ráða, hvar þeir ákveða heimilisfang sitt, en að öðru leyti verða að vera til um það ákveðnar reglur. Hlutaðeigandi stjórnarvöld, sem hagsmuna eiga að gæta um útsvarsskyldu u. þ. h., verða að vera aðiljar og láta dómstóla skera úr því á venjulegan hátt, hvar maður skuli teljast heimilisfastur, ef á milli ber. Ef til vill væri rétt að heimta, að hver maður hefði jafnan full skilríki í fórum sínum til staðfestingar því, hver hann er og hvar hann á heima. en ég held þó, að slík krafa væri óþarflega ströng, þar sem um svo fáa er að ræða, sem nokkur ágreiningur eða vafi getur risið um í þessum efnum, en þó má athuga þetta. Mér þykir vænt um að sjá það, að hæstv.atvmrh. er kominn hér í d. Mér þætti gott að fá upplýst, hvers vegna hæstv. ráðh. vildi ekki flytja þetta frv. og hvers vegna hann hefir stöðvað, að það yrði tekið á dagskrá. Ég hafði ekki búizt við þessu, heldur hafði ég talið víst, að það yrði tekið fyrir í hv. d. á venjulegum tíma. Ég er fús til samvinnu. ef hæstv. ráðh. bendir mér á betri leiðir.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég hefi áður látið í ljós, að ég tel æskilegast, að þetta mál verði ekki afgr. nú, þar sem ég geri ráð fyrir því, að útsvarslöggjöfin verði afgr. á næsta þingi. Teldi ég þá rétt, að lög um heimilisfang að því er snertir gjaldskyldu, eins og þetta frv. gerir að mestu, yrði afgr. um leið. En ég tel tormerki á því, að hægt sé að sameina í eina heildarlöggjöf um heimilisfang öll þau atriði, er til greina koma gagnvart kosningarrétti, gjaldskyldu, framfærslulöggjöf, tryggingarrétti, því að svara til saka o. þ. h. Þetta frv. snertir að mestu gjaldskylduna, og held ég, að það sé varla til bóta frá því, sem var. Eftir því mega menn kjósa sér heimilisfang, ef ekki er augljóst, að menn séu með því að forðast hærri gjöld. En menn geta valið heimilisfang af öðrum ástæðum á þann hátt, að tilefni væri til að hafa eftirlíf með því. Ég set mig ekki á móti því, að frv. fari til Nd., en ég fel æskilegt, að það fái að bíða til næsta þings.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Að hæstv. ráðh. vill setja þetta mál í samband við útsvarslöggjöfina, sýnir ljóslega, að hann hefir í rauninni sömu skoðun og ég, að þetta mál snerti mest gjaldskylduna. Annars væri hann ekki að tengja þessi tvö mál saman. Hann segir, að erfitt sé að semja heildarlöggjöf um heimilisfang. En hvers vegna var hann þá að biðja mig um það? Ég held líka, að þetta sé hægt. Ég held, að heimilisfang geti þýtt það sama, hvort sem um kosningarrétt, gjaldskyldu eða tryggingar er að ræða. Ég held, að ekki sé rétt að ákveða í hverjum einstökum lögum hvað telja skuli heimilisfang í hverju einstöku sambandi, heldur sé nauðsynlegt að fá um það sérstaka heildarlöggjöf. Ég er því mótfallinn því að afgr. þetta mál með útsvarslögunum. Líklega getur hæstv. ráðh. verið öruggur um það, að málið fari ekki gegnum þingið að þessu sinni, þótt það verði samþ. hér. Það kemst til 1. umr. í Nd., en vafasamt, hvort það kemst lengra. Þó að hæstv. ráðh. noti það sem tylliástæðu að setja þetta frv. í samband við afgreiðslu útsvarslaganna á næsta þingi, held ég, að hann hafi ekkert út á frágang frv. að setja. Í fyrra var því lofað, að frv. um þetta efni kæmi fram, og hans var að efna það. En það gleður mig, að hann skuli þó ekki hafa unnið á móti þessu frv., sem samið er að heiðni hans, en að erfitt sé að búa til löggjöf um allar tegundir heimilisfangs. En vegna þess að á hverju ári er fjöldi mála fyrir dómstólunum einmitt út af deilum um heimilisfang, finnst mér ekki úr vegi, að löggjafarvaldið sýni, að það vilji að minnsta kosti reyna til að koma í veg fyrir þessa rekistefnu.

*Frsm. (Páll Þorbjörnsson): Sjútvn. hefir haft frv. þetta til meðferðar og leggur til, að það verði samþ. með nokkrum breyt. Þó hefir einn nm. skrifað undir nál. með fyrirvara, og hygg ég, að sá fyrirvari sé vegna brtt. á þskj. 537, en ég skal víkja að því síðar. Þær breyt., sem sjútvn. leggur til, að verði gerðar, eru flestar leiðréttingar, sem henni fannst rétt að taka upp, þó ekki sé hægt að segja, að þær séu stórvægilegar. Þó er ein þeirra stærst, enda er hún gerð í samráði við þá menn, er undirbjuggu þetta frv., og í samráði við kennara stýrimannaskólans, en breyt. er sú, að inntökuprófið verði lagt niður, en námstíminn lengdur, þannig að skólinn starfi 3 vetur fyrir farmannapróf, og er þá námstími þeirra lengdur um 1 ár. Er þetta gert, eins og ég hefi tekið fram, eftir óskum kennara við stýrimannaskólann, er þeir báru fram við sjútvn. Segja þeir, að þótt þessar kröfur hafi átt að gera til nemendanna, hafi orðið misbrestur á því í framkvæmdinni. En flestir nemendur, sem ganga undir inntökupróf, hafa þurft að eyða lengri eða skemmri tíma í undirbúning, og er álit kennaranna, að gagnlegra sé fyrir nemendurna að sitja þennan tíma í skólanum sjálfum. Um aðrar brtt. þarf ég ekki að fjölyrða. Gert er ráð fyrir að fækka bls., sem krafizt er, að lesnar séu í íslenzku, úr 100 í 50 bls., og er það skv. áliti íslenzkukennarans, sem telur, að aldrei hafi verið komizt yfir þetta allt. - Hvað aðrar brtt. snertir, þá er þar verið að færa til betra máls og lagfæra; hafði t. d. á einum stað fallið niður við prentun. Sé ég ekki ástæðu til að fara nánar inn á brtt.n., því að þær skýra sig sjálfar. Hinsvegar eru komnar fram brtt. frá hv.þm.N.-Þ. á þskj. 537. Raunar skilst mér, að aðeins önnur þeirra skipti máli, sú, sem er stíluð við 19. gr. Vill þessi hv.þm. ekki staðbinda námskeið þau, er veita fræðslu undir minna fiskimannapróf. Hefir það verið svo, að þessi námskeið hafa verið haldin fyrir tilstilli fiskifélagsins, og er mér óhætt að segja, að það leggur áherzlu á, að þessu sé ekki breytt, og telur, að þá muni fást hæfari menn til kennslu. Ég verð því að telja, að þessar brtt. séu ýmist ástæðulausar eða til skemmda. Hygg ég, að mér sé óhætt að segja, að við hinir 4 nm. leggjum til, að þær verði ekki samþ. - Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta, en vil vænta, að frv. fái greiðan gang gegnum þingið.

*Gísli Guðmundsson: Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, og skal ég taka fram, að sá fyrirvari er ekki um nál. sjálft. Ég er sammála n. um nauðsyn þessa máls, og að sumu leyti um brtt. hennar, að undanteknu því, sem ég flyt sjálfur brtt. um á þskj. 537. Er svo skammt síðan mál þetta kom hér fyrir þessa hv. d. og sjútvn. fékk það til meðferðar, að þessar brtt. allar eru gerðar í skyndi, og gat ég ekki fyllilega fellt mig við þá afgreiðslu, sem frv. fékk, og er þá aðallega ein till., en þó reyndar tvær, sem ég get ekki fellt mig við og geri ráð fyrir að greiða atkv. á móti þeim. –Er þá fyrsta brtt., sem er talsverð efnisbreyt., þar sem gert er ráð fyrir að sleppa inntökuprófi, en lengja námstímann. Eyða í handr. Ég hefði álitið, að viðkomandi slíkum höfuðatriðum sem þetta er, þá væri ekki rétt að breyta miklu út frá því, sem frv. er nú frá mþn. og Ed., þar sem þarf að afgr. frv. á svo skömmum tíma. Ég get tekið það fram, að ég hefi talað við einn mþnm. um þetta atriði, Sigurjón Á. Ólafsson, og hann taldi þessa breyt. a. m. k. vafasama. Og ég get vel ímyndað mér, að ýmsir menn kjósi heldur að búa sig undir skólann heldur en dvelja í honum hér; það muni verða þeim dýrara, sem búa utan Rvíkur. Ég mun því greiða atkv. móti þessari brtt. Sömuleiðis er ég fremur mótfallinn 6. brtt., sem er viðvíkjandi því prófi, sem á að veita rétt til að verða skipstjóri á varðskipi. Það var gert ráð fyrir því í frv., og það álít ég rétt, að þeir gengju undir próf og heimtaður sé ákveðinn vitnisburður við farmannsprófið, en þeir, sem ekki hafa náð því, öðlist ekki réttindi sem skipstjórar varðskipa. En meiri hl. sjútvn. hefir nú viljað bæta við þessa gr. og gera undanþágu, ef fyrir liggja meðmæli frá kennurum skólans. Mér finnst þetta óviðfelldið, að leggja þannig í vald kennaranna, hverjir skuli öðlast rétt til að ganga undir þetta próf. Þá skal ég víkja að þeim brtt., sem ég sjálfur flyt. Sú fyrri skiptir litlu máli, en er þó til samræmis, því stýrimannaskólinn heyrir ekki undir kennslumálaráðh., heldur undir atvmrh.; finnst mér þetta vera hliðstætt landbúnaðarskólunum. Þó geri ég þetta ekki að kappsmáli, enda skiptir þetta litlu máli, eins og sakir standa nú, þar sem þetta er sami ráðh., en ekki er sennilegt, að svo verði alltaf. Þá er brtt., sem ég hefi leyft mér að flytja við 19. gr. frv., er fjallar um, að ráðuneytið geti ákveðið að fela skólastjóra stýrimannaskólans að láta fara fram utan Rvíkur 4 mánaða námskeið fyrir þá, sem taka vilja minna fiskimannapróf. Á þetta að gera mönnum utan Rvíkur kleift að ná þessu prófi án þess að leita til Rvíkur. Í frv. er þetta bundið við 4 ákveðna staði, Ísafjörð, Akureyri, Seyðisfjörð og Vestmannaeyjar, en ég sé enga ástæðu til að binda þetta endilega við þessa staði. Ég álít rétt, að það séu valdir ráðunautar eða aðiljar, sem ákveða hvern stað. Getur því verið heppilegra að hafa þetta óbundið, ef ráðunauturinn teldi eða áliti heppilegt, að námskeiðið væri haldið á öðrum stöðum en til eru teknir, og þess vegna tel ég sjálfsagt, að um þetta séu frjálsar hendur. - Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, þar sem ég hefi nú gert grein fyrir, í hverju er fólginn fyrirvari minn við nál.

*Frsm. (Páll Þorbjörnsson): Út af því, sem hv.þm.N.-Þ. sagði um fyrirvara sinn, verð ég að segja nokkur orð. Hann byrjaði á því að segjast vera mótfallinn 1. brtt., er fjallar um deildaskipun í skólanum. Nú er það svo eins og ég gat um áðan, að í skólann koma menn lítt undirbúnir, og er þessi lenging skólatímans, sem verður ca. 3–4 mánaða tími, aðallega til þess að auka undirbúningsþekkinguna. Nú eru gerðar kröfur um þekkingu í mörgum námsgreinum, sem tilteknar eru, og eftir þeirri reynslu sem ég hefi á því, hvaða kröfur eru gerðar, þá blandast mér ekki hugur um það, að fjölda og það öllum fjölda þeirra sjómanna, sem vilja í skólann fara, er nauðsynlegt að vera lengur við námið. Þess er t. d. krafizt, að þeir - auk þess að bera skyn á móðurmál sitt - kunni nokkuð í dönsku, ensku og þýzku. Og geri ég ráð fyrir, að hv.þm.N.-Þ. muni af þessu sjá og skilja, að piltar, sem ætla í stýrimannaskólann, þurfa að læra nokkuð áður en þeir koma í hann. Hinsvegar er það mjög dýrt að kaupa einkatíma, en nemendur verða að læra annarsstaðar, ef þeir eiga að taka inntökupróf. Álít ég heppilegra, að námið fari fram í skólanum sjálfum hjá þeim kennurum, sem síðan halda fræðslu þeirra áfram, og hygg ég, að það orki ekki tvímælis, að þessi breyt. er til bóta. Þá talaði sami hv.þm. um þá breyt., að kennurum skyldi leyfilegt að gefa efnilegum nemendum undanþágu um að mega ganga undir varðskipaprófið, þó að þeir hefðu ekki hlotið hæsta próf. E. t. v. er ástæða til að gera frekari kröfur um þetta, en ég skal ekki rökstyðja þetta frekar, en vil benda á, að í frv. er strangt ákvæði um, að þessir menn þurfa að hafa tekið visst próf, en ef það sýnir sig, að það er af orsökum, sem eru óviðráðanlegar, þá er heimilt að veita undanþágu, og okkur hv.þm.N.-Þ. - og eflaust öllum hv.þm. - er kunnugt um, að það er til nokkuð í sambandi við próf, sem kallast óheppni, og þó kennararnir vilji gefa betur, þá er ekki víst, að það nægi til að ná tilskilinni einkunn undir þetta próf. En að af því geti stafað hætta að leggja þetta í vald kennaranna, fæ ég ekki séð, því þó að þeir veiti um þetta undanþágu, þá er burtfararprófið eftir. Þá vildi ég víkja að brtt. við 19. gr.Hv. þm.N.-Þ. vill ekki hafa námskeiðin staðbundin. Ég held, að það sé óhætt að slá því föstu, að það hljóti að vera til bóta, að kennslan fari fram á vissum stöðum. Er hvorttveggja, að þá myndi fremur koma upp vísir til skólaáhalda, og eins verða fremur á vísan að róa um kennslukrafta vegna atvinnunnar á þessum stöðum, en það er mjög undir hælinn lagt um þá, ef alltaf er hringlað til. Ég býst ekki við, að það þætti heppilegt, að við legðum niður unglingaskólana í landinu, en legðum fram styrk til þeirra, sem látið væri óbundið, hvert færi, aðeins þangað, sem fólk óskaði. Er tvímælalaust, að ef valdir eru ákveðnir staðir, þá vaxa skilyrði til betri kennslu en ella. Ég vildi því mælast til, að brtt. á þskj. 537 verði ekki samþ., því að ég get ekki séð, að þær séu til bóta, en heldur til skemmda.

*Gísli Guðmundsson: Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja um þetta atriði, sem ber á milli. Ég vil þó benda á út af fyrsta atriðinu, er snertir farmannadeildina, að þetta frv. er komið frá mþn., sem hefir haft þetta mál til athugunar og meðferðar, og hún gerði ráð fyrir 2 bekkjum og inntökuprófi, sem meiri hl. sjútvn. vill afnema. Ég vil nú skjóta því fram, að það getur verið dálítill kostnaður að fjölga bekkjunum.  Viðvíkjandi því að gefa kennurum aðstöðu til að gera upp á milli manna á þann hátt, að einn sé hæfari en annar að ganga undir próf, þá ætla ég, að það sé ekki heppilegt. Prófin eru til þess að skera úr um kunnáttu nemenda og hæfileika, og ég geri ráð fyrir, að ætlunin hafi verið sú, að fá úrvalsmenn í þessi störf, og mun það áreiðanlega koma fram við prófin, svo þess vegna eru undanþágur óþarfar. Ég vil út af námskeiðunum segja það, að ennþá hefir ekki verið færð fram ástæða fyrir því, að þessir staðir væru ákveðnir. Hv. 3. landsk. sagði, að svo gæti farið, að upp kæmi vísir að áhaldasafni. Ég geri nú ekki ráð fyrir, að það safn yrði svo stórt, að ekki væri tækilegt að flytja það milli staða. Þá minntist hann og á, að ef staðirnir væru tilteknir, væru meiri líkur til, að kennarar settust þar að, í von um atvinnu við þessi námskeið. Ég vil nú benda á, að ekki er ætlazt til, að þessi námskeið séu á hverju ári, svo að hér er ekki um að ræða nema 4 mánaða kennslu annaðhvort ár, sem ég geri ekki ráð fyrir, að þyki eftirsóknarverð atvinna. - Ég held því, að heppilegast sé að hafa óbundið um staðina, enda er það ekki svo, að ekki geti komið til mála, að aðrir staðir séu eins heppilegir; a. m. k. mæla engin rök á móti því, að staðarvalið sé frjálst.

*Frsm. (Ingvar Pálmason): Við 1. umr. málsins gerði hæstv.atvmrh. aths. við þetta frv. og óskaði þess, að allshn. athugaði, hvort ekki mætti breyta orðalagi 1. gr. frv. Á þetta var minnzt á fundi í n., en það fekkst ekki meiri hl. til þess að flytja brtt. við þetta frv., svo að ég og hv. 1. þm.N.-M. höfum flutt brtt. við 1. gr. á þskj. 530, og er hún í samræmi við þá aths., sem hæstv.atvmrh. gerði við frv. við 1. umr. Eins og hv.þm. sjá, gengur brtt. út á það að skilgreina, með hvaða skilyrðum sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda skuli vera undanþegið tekju- og eignarskatti og útsvari, og lítum við flm. svo á, að það sé fyllilega réttmætt að binda þetta ekki við nafnið eitt, heldur skilgreina, hvaða skilyrði þarf að uppfylla til þess að verða þessarar undanþágu aðnjótandi. Að öðru leyti skýrir brtt. sig sjálf.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Eins og ég gat um við l.umr. málsins, gerðist ég með öðrum hv.nm.flm. málsins, en ég gat þess þá um leið, að þessu máli þyrfti ekki að hraða. Ég gat þess líka, að ég teldi rétt að láta ákvörðun um þetta bíða, þar til búið væri að framkvæma endurskoðun á útsvarslögunum, sem væntanlega verður gert nú á milli þinga, og þar sem nú sem stendur er ekki hætta á því, að þessi fyrirtæki séu skattlögð samkv. hæstaréttardómi, þá álít ég, að það sé óþarft að lögfesta þetta frv. á þessu þingi. Brtt. sú, sem liggur hér fyrir á þskj. 530, er aðeins orðabreyting. Af þessum ástæðum er ég því mótfallinn, að þetta mál verði látið ganga lengra að þessu sinni.

Frsm. meiri hl. (Páll Hermannsson) Ég þarf ekki að segja margt af hálfu n. um þetta mál. Tíminn síðan málinu var vísað þangað er stuttur og því ekki verið mikið tækifæri til athugunar. En þar á móti er það mjög þungt á metunum, að máli þessu hefir frá upphafi verið veitt vakandi athygli af öllum þm., og það hefir verið rætt mjög síðan það kom fram, bæði í blöðum og manna á milli. Í hv.Nd. var málið og mikið rætt og athugað. Það er nú svo, að allt, sem lýtur að jarðræktarlögunum, vekur mikla athygli utan þings og innan, og svo hefir einnig orðið um frv. þetta. Ég býst því við, að hv.þdm. séu öllu betur undir það búnir að ræða og taka ákvarðanir um þetta mál en almennt gerist um þingmál, enda þótt stutt sé síðan d. fékk það til meðferðar. Landbn. hefir klofnað í þessu máli. Einn nm. vill fella frv., eða a. m. k. breyta því mjög, áður en það gangi fram, sem þá getur ekki orðið á þessu þingi. En ég og hv. 4. landsk. teljum, að breyt. þær, sem í frv. felast, miði til svo verulegra bóta, að sjálfsagt sé að samþ. það á þessu þingi. Þetta mál er óvenjulega vel undirbúið. Frv. fylgir ýtarleg grg., sem ég þykist vita, að hv.þdm. hafi kynnt sér. Ég tel því, þar sem engar brtt. liggja nú fyrir, að óþarfi sé að hafa þessa framsögu lengri, þar sem hún yrði aðeins endurtekning á grg. og efni frv. Ég þykist geta ráðið af ýmsum sólarmerkjum, að ýms ákvæði frv. muni mæta allmikilli andstöðu, og býst því við því, að málið skýrist betur við umr. en þótt ég færi að rekja það í framsögu. Ég vil þó geta þess, að skorað hefir verið á landbn. að leita álits Búnaðarfélags Íslands um málið, áður en áliti væri skilað. N. hefir þó ekki gert þetta, þar sem afstaða búnaðarfélagsins er alþingi alkunn, svo að slíkt hefði aðeins orðið til að tefja málið. Einn af 4 stjórnarnefndarmönnum félagsins hefir þegar samþ. frv. og hafði framsögu fyrir því í Nd. Hinsvegar er kunnugt um aðra, að þeir eru frv. andvígir, og var því álit þeirra fyrirfram vitað, og þýðingarlaust að leita þess nú. Sá hv.nm., sem skrifar undir álit meiri hl. með mér, hefir gert það með fyrirvara. Ég veit, að hann muni gera grein fyrir því, í hverju sá fyrirvari er fólginn, en þykist vita, að hann sé ekki um nein stóratriði.

*Þorsteinn Briem: Það var hafður sá háttur á, þegar þetta frv. var fyrst rætt hér í d, að leitað var afbrigða til þess að það mætti koma fyrir, og frv. sjálfu var útbýtt þá á fundinum. Það má því af líkum ráða, að frv., eins og það er eftir 3. umr. í Nd., hefir ekki getað fengið rækilega athugun við 1. umr. málsins, enda óskaði hæstv.forsrh. beinlínis eftir því, að umr. um málið yrðu þá sem stytztar. Ég varð við ósk hæstv. ráðh. um það efni og fór ekki mörgum orðum um frv. þá, en ég beindi þeirri ósk til landbn. þessarar d., að hún athugaði það vendilega og leitaði umsagnar Búnaðarfélags Íslands um frv. Nú ber málið þannig að við 2. umr., að leita þarf enn afbrigða frá þingsköpum, til þess að það megi komast að, og afgreiðslu málsins er meira að segja svo hraðað, að ekki er beðið eftir því, að öll n. hafi sagt álit sitt um það, því að ég ætla, að minni hl. landbn. hafi ekki gefizt tími til þess að skila nál. Þetta er alveg óvenjuleg aðferð um slíkt stórmál sem þetta, þar sem þetta frv. er ekki aðeins allmikill lagabálkur í 60 gr., heldur gerir og stórmiklar breyt. og jafnvel grundvallarbreyt. á þessum þætti búnaðarlöggjafarinnar. Það gerir algerða grundvallarbreyt. á skipulagi Búnaðarfélags Íslands, og það gerir og ýmiskonar grundvallarbreyt. á ákvæðum laganna um styrkveitingar til jarðræktar í landinu. Það hlýtur því að vekja undrun manna, að slík afgreiðslu skuli vera viðhöfð á slíku stórmáli sem þessu. Hv. frsm. meiri hl. viðurkenndi þetta óbeinlínis, en hann færði þá ástæðu fyrir þessari afgreiðslu málsins og sérstaklega fyrir því, að meiri hl. hafði ekki viljað verða við þeirri áskorun minni við 1. umr. málsins, að leita umsagnar Búnaðarfélags Íslands, að málið hefði verið svo rækilega undirbúið. Ef maður ber saman þá aðferð, sem höfð hefir verið við undirbúning þessa máls nú, og þá aðferð, sem höfð var við undirbúning hinna fyrstu jarðræktarlaga, og breytinguna á þeim 1928, þá er þar mikill munur á. Það frv. var ekki aðeins rækilega undirbúið frá n. valinna manna, heldur og rækilega rætt í blöðum og jafnvel á fundum, áður en það var flutt hér á Alþingi, og auk þess hafði búnaðarfélagið og búnaðarþingið frv. til rækilegrar meðferðar. Hér er hinsvegar algerlega gengið fram hjá Búnaðarfélagi Íslands. Hér eiga bændur landsins ekki kost á að athuga þær breyt., sem í þessu frv. felast. Og hér hafir a. m. k. nær helmingur þm. ekki átt þess kost, fyrr en í mesta annríki síðustu tíma þingsins, að athuga þetta mál. En það er ætlun manna, að frv. hafi verið látið læðast með bekkjunum meðal hinna útvöldu í stjórnarmeirihlutanum og þeir hafi átt kost á að athuga það, en ekki þingið í heild. Ég vil segja, að slík aðferð á afgreiðslu jafnmikils stórmáls sem þessa sé ekki aðeins næsta óvenjuleg, heldur og næsta vítaverð. Við 1. umr. málsins gerði ég að umtalsefni þær breyt., sem í fyrsta kafla þessa frv. felast um stjórn ræktunarmála, þar sem það er látið heita svo í aths., sem fylgdu frv., að verið sé að auka lýðræðisfyrirkomulagið á skipulagi Búnaðarfélags Íslands. En hinsvegar er samtímis kippt til baka til ríkisstj. því valdi, sem búnaðarfélagið hingað til hefir haft og var aukið á síðasta þingi með þeirri breyt., sem gerð var á jarðræktarlögunum þá. Því hefir verið haldið fram og er haldið fram í aths. þeim, sem fylgdu þessu frv. af hálfu flm., að það fyrirkomulag, sem nú er um kosningar til búnaðarþings, sé ekki samkv. lýðræðisskipulagi. Ég benti á það við 1. umr., að þetta skipulag, sem Búnaðarfélag Íslands setti sér eftir rækilegan undirbúning, 1931, er alveg hliðstætt því skipulagi, sem er í S. Í. S., og er það nokkuð harður dómur, að það sé ekkert lýðræðisfyrirkomulag að hafa samsvarandi reglur eins og í því félagi. Ég benti á það, hversu hér kenndi mikils einræðisanda, þar sem lagt er til að gerbreyta skipulagi þessa stærsta félagsskapar, sem bændur hafa hér á landi, að þeim algerlega fornspurðum. Og ég benti á það, að á sama hátt gæti Alþingi leyft sér að breyta þeim skipulagsreglum, sem S. Í. S. hefir sett sér, og vil ég þá vænta, að mönnum megi ljóst verða, hvernig hér er einmitt í meðferð þessa máls og í till., sem hér eru, horfið langt frá öllu lýðræðisfyrirkomulagi og lýðræðisreglum, þar sem í stað þess lýðræðisfyrirkomulags, sem frjáls félagsskapur, eins og Búnaðarfélag Íslands, hafði sett sér með lögum sínum, er látið koma valdboð og lagaþvingun að ofan. Það skal að vísu játað að í þessum kafla hafa verið gerðar nokkrar breyt. til bóta í Nd., en það fyrirkomulag, sem hér er lagt til, að lögleitt verði, horfir allt í einræðisáttina, og er þess vandlega gætt að taka með annari hendinni til baka allt það vald, sem bændum er rétt með hinni. Auk þess verður að líta svo á, að niðurlagsákvæði frv. í sambandi við fyrsta kafla bendi beint til þess, að kúga eigi búnaðarfélagið til beinna lögbrota á þeim lögum, sem það hefir sett, og mér skilst, að búnaðarfélagið geti ekki tekið við þessum lögum, nema með því einu móti að brjóta sín eigin lög. Þá skal ég víkja að 2. kafla frv., og þá sérstaklega höfuðgr. hans, fl. gr. Þar eru í nokkrum einstökum atriðum gerðar breyt. til bóta frá því, sem nú er, þannig að styrkir til nokkurra einstakra jarðræktarframkvæmda eru lítilsháttar hækkaðir frá því, sem nú er í lögum. Og það er eftirtektarvert, að þær einu breyt. til bóta eru einmitt á þeim atriðum, sem lagt hefir verið til, að styrkir yrðu hækkaðir samkv. því frv., sem ég hefi flutt á undanförnum þingum. Svo að það hefir verið tekið lítilsháttar tillit til till. minna, en vitanlega aðeins að mjög litlu leyti. Vegna þess að hér er breytt um þann mælikvarða, sem styrkir eru reiknaðir eftir, frá því, sem nú er í jarðræktarlögunum, og horfið frá þeim dagsverkamælikvarða, sem áður hefir verið miðað við, þá hefi ég gert lítilsháttar athugun á því, hversu mikil breyt. væri í 9. gr. á styrkveitingum, ef miðað væri við dagsverk, eins og áður hefir verið. Það hefir verið hækkaður lítilsháttar styrkur fyrir alsteyptar þvaggryfjur, þ. e. a. s. úr kr. 1,50 upp í kr. 1,70 á dagsverkið, en samkv. frv. Bændafl. átti þessi styrkur að vera kr 2,00 á dagsverkið. Aftur er styrkur fyrir safnþrær, steyptar með járnþaki, óbreyttur eins og hann er nú í lögunum, og er þar ekkert tillit tekið til hækkunartillagna þeirra, er fólust í frv. Bændafl. Þá er lítið eitt hækkaður styrkur fyrir eina tegund áburðarhúsa, sem sé alsteypt áburðarhús, úr kr. 1,50 upp í 1,75 á dagsverkið. Ég hafði ekki beint búizt við því, að þessi tegund áburðarhúsa yrði tekin fram yfir allar aðrar tegundir áburðarhúsa, vegna þess að þegar mitt frv. var hér til umr., þá tók form. Framsfl. það sérstaklega fram, að það ætti algerlega að banna að byggja alsteypt áburðarhús. Mér þykir nú vænt um að sú n., sem hefir undirbúið þetta frv., hefir ekki verið sammála formanni Framsfl. um þetta álit hans á alsteyptum áburðarhúsum. - Aftur hefir styrkur til annara áburðarhúsa, steyptra og með járnþaki, verið látinn haldast óbreyttur. Þá hefir lítið eitt verið hækkaður styrkur til framræslu. Styrkur fyrir skurðgerð, sem er 1 m. og grynnri, er hækkaður úr kr. 1,00 upp í kr. 1,08 á dagsverkið, en styrkur til skurða, sem eru 1 m. til 1,3 m., er hækkaður um 20 aura á dagsverkið, og styrkur til skurða, sem eru þar yfir, er einnig hækkaður um 20 aura á dagsverkið, svo að þar hefir svolítið tillit verið tekið til frv. Bændafl. Styrkur til lokræsa hefir verið lítilsháttar hækkaður. Grjótræsi hafa verið hækkuð um 2 aura á dagsverkið, eða úr kr. 1,00 upp í kr. 1,02 og má þar segja, að stjórnin ætlist til, að þar dragi lítið vesalan, ef munar um 2 aura. Styrkur fyrir viðarræsi er hækkaður um 8 aura, og styrkur fyrir hnausræsi er hækkaður um 26 aura, eða úr kr. 1,00 upp í 1,26 á dagsverkið, og fyrir pípuræsi er styrkurinn hækkaður úr kr. 1,00 upp í 1,20. Munar hér allmiklu frá því, sem var í frv. mínu, þar sem gert var ráð fyrir, að styrkur til lokræsa væri hækkaður um helming, eða upp í kr. 2.00 á dagsverkið. En jafnhliða því, sem hér er veitt nokkur hækkun á styrk til einstakra framkvæmda, sem ég get veitt viðurkenningu fyrir, þótt lítið sé, þá er stórlega dregið úr styrk til ýmsra annara jarðræktarframkvæmda. Fyrir þaksléttur í nýrækt hefir styrkurinn verið lækkaður um 20 aura, úr kr. 1.00 niður í kr. 0.80. Fyrir græðisléttur í nýrækt er styrkurinn lækkaður um 16 aura, úr kr. 1.00 niður í kr. 0.84. Fyrir sáðsléttur í nýrækt er styrkurinn þó óbreyttur. Fyrir þaksléttur í túni er styrkurinn lækkaður um 30 aura, eða úr kr. 1.00 niður í kr. 0.70. Fyrir græðisléttur í túni er hann lækkaður um 25 aura. úr kr. 1.00 niður í kr. 0.75, og fyrir sáðsléttur í túni er styrkurinn lækkaður um 20 aura, úr kr. 1.00 niður í kr. 0.80. Fyrir matjurtagarða er styrkurinn aðeins lítið eitt hækkaður, um 8 aura á dagsverkið. Fyrir þurrheyshlöður, steyptar með járnþaki, er styrkurinn eins, eða kr. 0.50 á dagsverkið. En í mínu frv. var sá styrkur ætlaður kr. 1.00. Fyrir þurrheyshlöður úr öðru efni, með járnþaki, sem enginn styrkur var veittur til áður, eru nú veittar kr. 0.50 á dagsverkið, og ber það náttúrlega að viðurkenna, þó að lítið sé og aðeins helmingur þess, sem var í frv. Bændafl. Fyrir votheyshlöður, þar sem í frv. Bændafl. var lagt til, að styrkurinn yrði fjórfaldaður, hækkaður úr kr. 0.50 upp í kr. 2.00, með því að þar er um að ræða búnaðarframkvæmdir, sem miklu skipta og við höfum fengið rækilega áminningu af hálfu veðráttunnar um að kippa sem fyrst í lag, er styrkurinn hækkaður um aðeins 25 aura á dagsverk, hækkaður upp í 75 aura, í staðinn fyrir 50 aura áður, og má segja, að þar skammti faðir vor smátt smjörið. Það væri nú dálítið freistandi að gá að því, hvernig þetta tæki sig út, þegar þetta er athuguð með tilliti til hinna einstöku bænda. Nú er gert ráð fyrir því í 11. gr. frv., að viss hluti býla fái uppbót á þennan styrk, sem sé að þau býli, sem enn hafa ekki fengið 1000 kr. í styrk til jarðabóta, njóti þeirra hlunninda að fá 20% hækkun á þennan styrk. Við skulum nú athuga, hvernig þetta tæki sig út hjá bónda, sem nýtur þessara „sérstöku vildarkjara“, sem talað er um í grg. frv., því að þar er talað um, að þessi hluti bænda hafi búið við svo slæm kjör vegna leiguáþjánar, fátæktar og annara erfiðleika, að nauðsyn sé að bæta verulega úr aðstöðu þeirra að því er snertir jarðabótastyrki. Við skulum hugsa okkur, að bóndinn hafi ekki séð sér fært að slétta svo sem neitt í túni sínu, sem við skulum segja, að sé 4 ha., en að hann vilji á næstu árum reyna að vinna það verk samkv. þeim hlunnindum, sem frv. veitir honum. Ef hann sléttar túnið með sáðsléttum, - hvað fær hann þá samkv. þessu frv.? Ef hann nyti ekki þessara sérstöku vildarkjara, sem því fylgja að hafa fengið innan við 1 þús. kr. styrk áður, þá fengi hann, í stað þess sem hann hefði fengið áður kr. 1000.00 fyrir að slétta 4 ha., aðeins kr. 800.00 samkv. frv. M. ö. o., það eru dregnar kr. 200.00 af honum. En nú skulum við gera ráð fyrir því, að hann njóti þessara hlunninda, að fá þessa 20% viðbót, sem svo mörgum fögrum orðum er farið um í grg. frv., - og hvað fengi hann þá? Þá fengi hann kr. 960.00. M. ö. o., að í stað bættra kjara eru dregnar af honum kr. 40.00. Ég tala nú ekki um, ef svo stæði á, sem ekki er að vísu víða, að bóndinn hafi sléttað svo mikið utan túns í nýrækt og byggt áburðarhús, þvaggryfjur og hlöðu, þannig að hann væri kominn yfir kr. 4000.00 alls í styrk, en ætti eftir 4 ha. í túni, sem hann vildi slétta. Þá væru dregnir 20% frá styrknum, þannig að hann fengi aðeins kr. 640.00, í stað kr. 1000.00, sem hann hefði áður fengið. M. ö. o., það yrðu dregnar kr. 360.00 af honum. Nú skulum við gera ráð fyrir, að sá fátæki bóndi, sem búið hefir við „fátækt og leiguáþján“ og hefir þess vegna ekki getað sléttað tún sitt, og því fengið innan við kr. 1000.00 í styrk, sjái þess ekki þörf að slétta þetta 4 ha. tún með sáðsléttu, heldur slétti það með græðisléttu, eins og allflestir bændur mundu gera, þar sem graslag er gott á túnum. Og hvaða vildarkjara nýtur hann þá? Eftir núgildandi lögum mundi hann fá fyrir 4 ha. græðisléttur kr. 664.00, en eftir ákvæðum frv. mundi hann fá aðeins kr. 500.00, ef hann er búinn að fá kr. 1000.00 áður. M. ö. o., kjör hans versna um kr. 164.00. Nú skulum við gera ráð fyrir, að hann hafi ekki fengið neinn styrk áður, eða þá aðeins örfáar kr., - og hvað fær hann þá, ef hann nýtur þessara sérstöku vildarkjara, sem frv-. býður upp á, og fær 20% hækkun? Þá fengi hann kr. 600.00 fyrir að slétta þetta 4 ha. tún. M. ö. o., hann fengi kr. 64 minna heldur en eftir núgildandi lögum. Þetta er nú þessi stórkostlega náðargjöf, sem flm. frv. þykjast vera að gefa þessum mönnum, sem hafa verið þjakaðir af leiguáþján og búið við fátækt vegna ómegðar og annara slíkra erfiðleika. Það er ekki að lasta þennan tilgang, sem með mörgum fögrum orðum er lýst í grg. frv., en svona tekst nú tilgangurinn í framkvæmd. Það er einkennileg aðferð að lofa gulli og grænum skógum með hinum átakanlegustu blíðmælum í grg. frv., en láta efndirnar verða svona í frv. sjálfu. Hafi það virkilega vakað fyrir stjórnarfl. að bæta kjör þessara manna, þá hefði átt að ganga öðruvísi frá þessu frv. heldur en hér er gert. Því hefir verið haldið fram í umr. um barnafræðslufrv., sem hér var til umr. áðan, að prósentureikningur væri sumum börnum innan við 14 ára aldur allerfiður, en ég sé, að hann er erfiður fleirum en börnunum. Ég skal ræða um Hrafnagilið við hv.þm., þegar þar að kemur. Það hefir nýlega verið upplýst, hvað maður með launakjörum þessa hv.þm. þyrfti að vinna marga tíma til þess að borga þá jörð. Það voru 411 vinnustundir í embætti hans. Það hefir tekizt heldur báglega prósentureikningurinn hvað snertir þessa menn, en það hefir tekizt einkennilega um prósentureikninginn hvað snertir aðra bændur í landinu en þessa, og skal ég víkja nokkuð að því í sambandi við ákvæði 9. gr. Þetta ákvæði um að veita þeim bændum, sem hafa fengið minna í jarðræktarstyrk en þús. kr., þau sérstöku hlunnindi að láta þá fá 20% viðbót, snertir nokkra fleiri bændur en þá leiguliða, sem búið hafa við mikla ómegð, leiguáþján og skuldabasl, og hafa þess vegna ekki getað ræktað jörð sína. Það snertir fleiri jarðir en niðurníddu kotin. Það eru fjölmargar jarðir á þessu landi, þar sem svo hagar til, að þær eru frá náttúrunnar hendi þannig gerðar, að þær hafa slétt tún, og sumar ekki aðeins slétt tún frá náttúrunnar hendi, heldur líka véltækar engjar. Ábúendur þessara jarða hafa vegna sinnar góðu aðstöðu ekki lagt mikið kapp á túnrækt eða aðrar jarðræktarframkvæmdir, af því að þeir hafa búið á þeim jörðum, þar sem þörfin rak ekki á eftir. Ég skal nú til dæmis nefna eina jörð (ég gæti nefnt margar, en ég tek sem dæmi eina jörð), sem hefir fengið rúmar 200 kr. í jarðræktarstyrk, en heyskapurinn á þessari jörð er allur á véltæku túni og véltækum engjum. Samkv. fasteignamati er heyskapurinn að meðaltali á þessari jörð hvorki meira né minna en 1650 hestburðir. Og ég veit með sannindum, að þrátt fyrir það, að heyskapurinn hefir verið þetta mikill, þá hefir jafnvel orðið útundan óslegið mikið af ágætum vélslægum engjum. Bóndinn á þessari jörð hefir ekki komizt yfir að nytja jörðina og leigt þar af leiðandi mikið af vélslægum engjum, jafnvel mönnum úr annari sýslu. Þessi jörð, sem hefir upp undir 2000 hesta heyskap, á að fá að njóta þeirra hlunninda, ef bóndinn vill nú gera jarðræktarframkvæmdir, að hann fær til viðbótar við þessa ágætu aðstöðu 20% uppbót á sinn jarðræktarstyrk. Ég hefi fyrir framan mig lista, sem er að vísu gerður í flýti, og þó sýnir hann, að hægt er að telja upp fjölda jarða, sem líkt er á komið með. Ég skal nefna aðra jörð, sem hefir um 1000 hesta heyskap, hefir véltækar engjar og ekki fengið neinn jarðræktarstyrk. Ég vil nefna aðra jörð, sem ég þekki vel; hún hefir fengið 107,90 kr. í jarðræktarstyrk. - en hvaða heyskap hefir hún? Hvorki meira né minna en 2270 hesta heyskap, á sléttu túni og engjum með kúgæfu heyfalli. Þessi jörð á að njóta þessarar 20% uppbótar fyrir þær jarðabætur, sem unnar kunna að verða hér eftir, allt þangað til hún kemst upp í 1000 kr. styrk. Svona má nefna fjölda jarða víðsvegar á landinu. Ég get nefnt jörð, sem ekki hefir náð 1000 kr. styrk og hefir samkv. fasteignamati 1260 hesta heyskap og mikið af túni og engjum véltækt. Ég get nefnt höfuðbólið, sem Kolbeinn ungi o. fl. menn hafa gert frægt; þar eru rennisléttar engjar og slétt tún frá náttúrunnar hálfu. Þessi jörð er ekki komin upp í 1000 kr. í styrk, og hefir samkv. fasteignamati 1320 hesta heyskap. Hún nýtur þessarar 20% uppbótar á styrkinn. Ég get nefnt aðra jörð í Skagafirði, sem hefir sléttar ágætisengjar, þar sem menn geta slegið 20–30 hesta á dag; þar hefir styrkurinn numið 11,40 kr. og heyskapurinn á þessari ágætu jörð er 1500 hestburðir. Hún fær 20% uppbót! Hefir það vakað fyrir stjórnarflokkunum að styðja þá menn sérstaklega, sem hafa slíka aðstöðu? Eða á maður að trúa því, að hroðvirknin hafi verið svona ógurleg? Frsm. meiri hl. landbn. sagði, að þetta frv. væri sérstaklega vel athugað og rækilega undirbúið. Þegar slík atriði sem þessi eru ekki betur athuguð en þetta, þá verð ég að segja, að það þarf talsverð brjóstheilindi til þess að fullyrða, að það sé afsökun fyrir því að hafa slíka aðferð sem á að hafa um afgreiðslu þessa mál. að frv. sé „sérstaklega vel undirbúið“. Ég hefi orðið að fara allmörgum orðum um þessa einu gr. frv., en hún gaf líka tilefni til margra athugana og gæti gefið tilefni til miklu fleiri athugasemda, ef tími væri til. Ég hefi hér fyrir framan mig skýrslu um jarðabætur í næsta hreppi við heimili mitt, litlum hreppi að vísu, þar sem ekki eru nema 13 jarðabótamenn, sem hafa fengið jarðræktarstyrk síðastl. ár. Ég vildi bera saman, hver styrkurinn er nú í þessum hreppi og hver hann mundi verða eftir því, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Samkvæmt gömlu l. er allur jarðabótatyrkurinn til hreppsins eftir jarðabótaskýrslu síðasta árs kr. 2352,00, en samkv. þessu frv. yrði allur jarðabótastyrkurinn aðeins 1953,09 kr. Svona kemur þessi endurbót á l. út gagnvart þessum hreppi. Þarna er styrkurinn lækkaður um 400 kr. Og má þó geta þess, að eftir því, sem hagar til í sveitunum á Íslandi. þá er þar aðallega um að ræða smábýli, en þar, sem um stærri býli er að ræða, er munurinn ennþá meiri. Þess má að vísu geta, að sumir þeir, sem minnst hafa gert, þeir fá nokkrar kr. í hækkun. Einn fær t. d. eftir þessu frv. 2,96 kr. hækkun. Hann lifir víst lengi á þessum 2,96 kr. Svo eru á öðrum jörðum menn, sem hafa sýnt sérstaklega ástundun og lagt á sig mikið erfiði og hleypt sér í skuldir til þess að geta bætt jörð sína og komið henni nokkurnveginn í rækt. Þeir fá refsingu fyrir þetta verk sitt. Styrklækkunin kemur tilfinnanlega niður á þeim. Það má segja, að maður getur orðið forviða, þegar hv.frsm. meiri hl. er að tala um, hversu vel þetta frv. sé undirbúið, og þegar því er haldið fram, að það hafi verið svo rækilega undirbúið og athugað áður en það var borið fram hér í þingi, að það megi hespa það af í flughasti á næturfundum, án þess að n. gefist kostur á að athuga það, og jafnvel skila áliti, og án þess að þeim aðiljum, sem hingað til hafa farið með þessi mál fyrir bændanna hönd, sé gefinn kostur á að gera sínar athuganir og láta í ljós álit sitt. Ég hefi neyðzt til að tala nokkuð um þessa einu gr. frv., og hefði þó þurft, ef ég hefði átt að taka hana til rækilegrar athugunar, að fara um hana fleiri orðum. En ég get látið staðar numið hér um þetta atriði, og mun víkja nokkrum orðum að öðrum gr. þessa frv. Maður rekur sig á það, að hér á það við, sem skáldið góðu á Bægisá orti forðum, að hér rekur sig margt hvað „á annars horn“, og nenni ég ekki að tilgreina mörg dæmi þess. Við þennan fljótlega yfirlestur, sem maður verður að hafa á þessu frv. með þeim afskammtaða tíma, sem getinn er, rekur maður sig þó á margt. Það stingur einkennilega í augun t. d., að frv. byrjar á því að taka allan rétt af Búnaðarfélagi Íslands, en í hinum síðari köflum eru þó ýmis ákvæði, sem gefa búnaðarfélaginu fullt vald um nokkur mikilsverð atriði. Mér virðist það undarlegt, að þar sem því er treyst til að hafa fullt vald í sumum mikilsverðum atriðum hvað snertir jarðræktarframkvæmdir, þá sé byrjað á því að taka af því allan rétt til að ráða starfsemi sinni og réttinn til að mega ráða sínum eigin l. og skipulagi, sem það hefir byggt upp á mörgum árum og komið sínu skipulagi algerlega í lýðræðishorf. Það sýnist þó vera sá minnsti réttur, sem eitt mikilsverðasta félagið í landinu mætti eiga, og það er að mega ráða sínum l. og skipulagi sjálft. Það kemur þráfaldlega fyrir, ef maður les þetta frv. eins og það nú er orðið, að maður rekur sig á það, að í einni gr. er vísað í ákvæði annarar gr., en svo þegar maður les þá gr., eru engin ákvæði, sem minnt gætu á þau tilvísuðu ákvæði. T. d. er í 25. gr. vísað til ákvæða um frumverð landa í 43. gr., en þegar maður les 43. gr., er hvergi talað um frumverð landa. Þetta er eitt með öðru, sem sýnir, hve afskaplegt öfugmæli það er, sem huldið er fram af frsm. meiri hl., að þetta frv. sé svo rækilega undirbúið og athugað, að enginn þurfi eiginleg, á það að líta. Það má benda á ýmiskonar vansmíði, sem vart hafa átt sér stað í nokkurri lagasmíð, hvað þá heldur slíkri lagasmið, sem sérstaklega á að vera til vandað. Hér er t. d. 29. gr.; hún byrjar svo, með leyfi hæstv. forseta : „Reikningshald verkfærakaupasjóðs og innheimtu lána hans annast Búnaðarfélag Íslands, og lætur hann hverju búnaðarfélagi árlega í té samrit af viðskiptum þess við sjóðinn.“ Hér er sennilegt, að hafi verið allt annað orðalag í upphafi, því að þetta kemur hér allt öfugt út. Hvaða „hann“ er hér átt við? Það mun hafa verið svo ákveðið í frv. í fyrstu, að einn sérstakur starfsmaður skyldi annast þetta reikningshald. En svo hefir gr. verið breytt og ekki aðgætt að breyta þessu í samræmi við það. Málsgr. hefir ekki einu sinni verið lesin til enda. Það skyldi maður þó ætla, að þegar eitt mál er sérstaklega vel athugað, þannig að Alþingi þarf ekki á það að líta, þá hafi þeir, sem um málið fjölluðu, áður en þeir breyttu upphafi einnar gr., lesið hana til enda. Það væri náttúrlega ástæða til þess að tala um hverja einstaka gr., en ég verð þó að stikla á einstaka gr. Skal ég þá næst drepa á ákvæði 17. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að þessi „styrkur“, sem á að veita, sé aðeins lán, og ef jörðin breytir um eiganda, er gert ráð fyrir, að þetta lán verði að allmiklu leyti endurgreitt öðrum aðilja, - svo sem í sveitar- eða bæjarsjóð. Þó er svo að sjá, sem styrkurinn sé að þessu leyti kvaðalaus, ef jarðir eða býli eiga ekki í hlut. Ef bóndi, sem býr á sveitabýli, ræktar blett, þá er jarðræktar„styrkur“ hans ekki styrkur, heldur lán. En ef maður í kaupstað ræktar jafnstóran blett, þá er jarðræktarstyrkur hans styrkur, en ekki lán. Hér er því tvennskonar réttur. Kaupstaðarbúinn fær styrk fyrir verk sitt, en bóndinn fær aðeins lán til hins sama verks, þangað til hann flytur á mölina. Þá getur hann fengið styrk. Hér ætti þó a. m. k. að ganga jafnt yfir alla. Nema tilgangurinn sé, að ekki verði ræktað nema í kaupstöðunum. Svo er gert ráð fyrir, að ef jörð selst yfir fasteignamat, þá greiðist viss hluti af verðinu í sveitarsjóð. Ef menn vilja hindra verðhækkun jarða með slíkum kvöðum, þá verða menn a. m. k. að búa þannig um, að þessari endurgreiðslu, sem hér er gert ráð fyrir á jarðabótastyrknum, verði hagað þannig, að hún komi jörðinni sjálfri að notum, en greiðist ekki í sveitarsjóð, til þess að verða þar að eyðslueyri. Það mætti t. d. leggja hana í sérstakan sjóð sem jörðin síðan um aldur og æfi nyti góðs af til viðhalds og endurnýjunar jarðabótunum, eða annara umbóta. Annars er svo að sjá sem stjórnarflokkarnir hafi ekki komið auga á neitt, sem geti skapað verðhækkun á fasteignum nema ræktunarstyrkinn. En ef litið er á allt það fé, sem varið er úr ríkissjóði til atvinnuveganna og umbóta á landinu, þá má finna fleira en ræktunarstyrkinn. Munu ekki lóðir í kaupstöðum og lönd þar umhverfis hækka neitt í verði við hafnargerðirnar, sem víðast eru þó að 2/5 hlutum gerðar fyrir ríkisfé? Hafa ekki vegir, brýr og símar líka nokkur áhrif á verð fasteigna? Og er þetta þó ekki víðast gert að öllu leyti fyrir ríkisfé? Á þá að gera þessi framlög ríkisins að einshverskonar „fylgifé“ hlutaðeigandi fasteigna eftir samskonar mati og hér á að gilda um jarðræktarstyrkinn? Ef svo er, hví er þetta þá ekki tekið allt samhliða? Eða mega lögin ekki ganga jafnt yfir alla? Eru þeir svo miklu réttlægri en aðrir, sem leggja sjálfir vinnu í að bæta landið sitt? Um 3. kafla frv. skal ég ekki ræða, þó að sum ákvæðin séu þar næsta óskýr, en önnur erfið í framkvæmd og ekki vandalaust eftirlit. - Hver á t. d. að hafa eftirlit með því, að ákvæði 23. gr. verði haldin? Ef það er B. Í., hver á þá að tilkynna því um öll kaup og sölur þeirra landa, er þar ræðir um? Má það mikið vera, ef ekki smjúga margir í gegnum götin á þeirri grein. Um 4. kafla laganna, sem ræðir um verkfærakaupasjóð, verð ég að láta í ljós undrun mína yfir því, að stjórnin skyldi fyrst leggja til að lækka styrkinn til hestaverkfærakaupa til jarðræktarinnar. Samkvæmt núgildandi lögum njóta slík verkfæri helmingsstyrks, en hér var lagt til, að þau fengju aðeins styrk að 1/3. Þetta var eins og fleira í frv. stórt spor aftur á bak, því að það skiptir ekki litlu máli, að bóndinn fái aðstöðu til þess að eignast sín eigin jarðyrkjuverkfæri. Og þetta skiptir ekki minnstu máli fyrir héruð eins og t. d. sumstaðar í kjördæmi hæstv.forsrh. og Barðastrandarsýslu og víðar, þar sem samgöngum er svo háttað, að ekki er auðvelt að flytja stórar jarðyrkjuvélar milli býla. En þótt hæstv. landbúnaðarráðh. ætlaði hér að skerða rétt bænda. þá varð þó flokksmanni hans, hv.þm. Mýr., það ágengt í Nd., að hann fékk hinu upphaflega ákvæði frv. að því leyti breytt til bóta, að nú má þessi styrkur þó nema „allt að helmingi“ kaupverðs. Og þó að það ákvæði segi að vísu ekki svo mikið, að úr skeri, þá sýnir það þó vilja hans til þess að umbæta gerðir húsbónda síns. Ég verð nú að fara fljótt yfir sögu. Ég get ekki farið verulega út í ákvæði 5. kafla, en þar er t. d. gefin út lagaheimild fyrir vissa jarðabótamenn til þess að taka lán. Ég veit ekki, hvort ástæða er til að lögheimila þessar sérstöku lántökur, og held ég, að menn hafi hingað til tekið lán, bæði hver í sínu lagi og í félagi, án þess að hafa sérstaka heimild til þess í lögum. Hitt hefði verið annað mál, ef í frv. hefði verið heimild fyrir ríkisstj. til þess að veita ábyrgð fyrir slíkum lánum, svo að líkindi væru til, að lán fengist. En hér er nú ekki svo vel. Bændunum er aðeins veitt heimild til að taka lán, ef þeir fá þau. Þá eru ákvæði um reikningshald Búnaðarfél. Íslands fyrir hönd vélasjóðs, og eru þau ákvæði heldur óákveðin; mér skilst, að það vanti a. m. k. ákvæði um það, hvort Búnaðarfél. Íslands á að hafa á hendi reikningshald yfir rekstur á skurðgröfum eða ekki. Ákvæði 30. gr. er of óákveðið. Þar er sagt, að ríkið skuli kaupa, starfrækja og gera tilraunir með vélknúnar jarðræktarvélar og skurðgröfur, sem ætla má, að hæfi hérlendum staðháttum. Það stendur ekkert um, hver eigi að dæma um það, hvort þær vélar, sem kaupa á, hæfa hérlendum staðháttum. Það virðist þó ástæða til að hafa eitthvert ákvæði um þetta, því að menn muna ýmis dæmi um slík vélakaup, sem hafa orðið hinu opinbera alldýr móts við gagnið og árangurinn. Ákvæði 33. gr. eru einnig óákveðin, þar sem rætt er um, að kaup á stórum skurðgröfum til tilrauna séu því aðeins gerð, að þörf sé á þeim til meiri háttar framræslu og þurrkunar. Hver á að dæma um þetta? Er það B. Í., eða á ríkisstj. að fara þar eftir eigin geðþótta? Ákvæði 6. kafla um búferlaflutning virðist mér þurfa umbóta við að ýmsu leyti. Sumpart er hér nokkuð harkalega af stað farið gagnvart einstökum mönnum, og jafnvel einstökum héruðum, sem halda tryggð við gömul ættaróðul og gamlar menningarbyggðir. Því að það verð ég að segja, að í sumum byggðum, sem liggja undir hættu af jökulhlaupi, skriðuhlaupi eða jafnvel landbroti, er enn mikil og lofsverð menning, og það svo, að menning eins af þessum byggðarlögum hefir, af einum viðurkenndum menntamanni og menningarfrömuði þessa lands, verið talin öðrum sveitum og byggðarlögum til sérstakrar fyrirmyndar. Þó að nokkur ástæða geti verið til þess að setja einhver lagaákvæði í þessa átt, þá tel ég ekki rétt að fara mjög harkalega að mönnum í því efni. En það verð ég að segja, að hér er ekki sýnd nein sérstök sanngirni, þar sem svo er fyrir mælt, að ef maður verður - að tilstuðlan þess opinbera - að hverfa burt af jörð sinni, þá skuli honum að vísu gefinn kostur á landi til nýbýlisstofnunar, en ekkja hans skuli þegar í stað greiða fullt eftirgjald, ef hann fellur frá t. d. á sjálfu flutningsárinu. Mér gefst ekki tími til þess að ræða verulega um 6. kafla. Ég hefi áður bent á ýmsar vansmíðar á honum, eins og t. d. það, að í 50. gr. er vísað í ákvæði í 43. gr., sem nú eru a. m. k. ekki til í gr., þó að þau kunni að hafa verið til í einhverju frumuppkasti að frv. Þá verð ég að álíta, að í 51. gr. sé allósanngjarnt ákvæði. Þar segir, að ef ríkið telur sig þurfa á erfðaleigulandi að halda, sem leigutaki hefir tekið við í órækt og fullræktað, þá eigi hið opinbera kröfu á landinu gegn bótum eftir mati, en frá því mati eigi að draga allan þann opinbera styrk, sem veittur hefir verið til ræktunarinnar. Nú er það kunnugt, að fasteignamat á ræktuðu landi er víða á landinu a. m. k. ekki hærra en svo, að það nemur ekki meira en ræktunarkostnaðinum, og varla það. Ég hygg, að hér þurfi að koma til meiri sanngirni. Hér þyrfti að vera til undantekningarákvæði. Við gætum t. d. hugsað okkur, að leigutaki hefði tekið á leigu erfðaleiguland í nánd við kauptún, þar sem svo hagaði til, að sjór bryti verulegan hluta af landinu, og segjum, að leigan næði til 75 ára, eins og gert er ráð fyrir í núgildandi jarðræktarlögum; sjórinn getur þá verið búinn að taka væna sneið af erfðaleigulandinu áður en landið er tekið af honum. Á þá að draga frá matsverði allan þann opinbera styrk, sem veittur hefir verið til þeirra jarðræktarmannvirkja, sem komin eru í sjóinn? Þetta er aðeins dæmi, sem sýnir, hversu hroðvirknislega er gengið frá ákvæðunum um þetta atriði, og sama er að segja um mörg önnur atriði frv. Annars kemur þessi ósanngirni einkennilega fyrir sjónir, þar sem ræktendum í kaupstöðum er annars hlíft við þeim kvöðum, sem lagðar eru á jarðabótamennina í sveitunum skv. 17. gr. Ræktendum í kaupstöðum er yfirleitt hlíft við þeim kvöðum, sem lagðar eru á sveitabændurna. En þarna eru örfáir einstakir kaupstaðaræktendur teknir út úr og leiknir engu síður hart en þó þeir væru sveitamenn. Það er einkennileg réttarhugsun, að gera engum ræktanda erfðaleigulands að skila aftur fengnum jarðræktarstyrk, eins og sveitabændunum, - nema þeim einum, sem landið er tekið af líka! Þá má benda á það, að hvergi er í frv. gert ráð fyrir því, að nein skrá sé haldin yfir styrk til ræktunar á erfðaleigulöndum, eða öðrum ræktunarlöndum í eða við kaupstaði, heldur aðeins yfir styrk til ræktunar á sveitabýlum, sbr. 11. gr. 1. mgr. Ætli það verði þá ekki stundum leit úr því að finna styrkinn til þessara einstöku ræktunarlanda, sem ríkið eða einhver annar opinber aðili kann að vilja taka í sínar hendur, eftir t. d. 50 til 100 ár? Þá á þó sá, sem þá kann að hafa landið, að skila öllum ræktunarstyrknum, þó að skurðir hafi verið saman fallnir og uppgrónir og ræktun úr sér gengin áður en hann tók við landinu, eða hlaða fallin og haughús og girðingar úr sér gengið áður en hann varð eigandi. Þetta eru líklega einhverjar leifar af frv. eins og það var í frummynd sinni, eins og hæstv. landbrh. vildi hafa það, áður en honum réttsýnni menn í hans flokki, eins og hv.þm. Mýr., fóru að reyna að kara fóstur hans. Það hefir líklega átt að vera barnshuggun fyrir ráðh. að lofa þessu að standa í frv. Þannig er þessi gr., eins og svo margar aðrar, áberandi fyrir hroðvirkni. Annars er frv. og öll aðferð við þessa lagasetningu rétt eins og sagt er í sögunni um það, þegar Rússakeisari fyrirskipaði, að leggja skyldi járnbraut frá Pétursborg til Moskva. Verkfræðingarnir spurðu hinn einvalda keisara að því, hvar járnbrautin ætti að liggja, og keisarinn gerði blýantsstrik fríhendis á kortið og sagði, að þarna ætti hún að liggja. Verkfræðingarnir fóru algerlega eftir skipun hins alvalda keisara og tóku ekkert tillit til þess, þó að þarna, sem blýantur keisarans hafði hlaupið yfir landabréfið, væru hólar og hæðir eða forir og kviksyndi. Ekkert var um það hugsað, hvar hentugast væri að leggja brautina. Það var ekki skynsemin eða verksvitið eða landslagið, sem þar átti að ráða, heldur blýanturinn keisarans. Það virðist vera sama stefnan að baki þessarar löggjafar, sem hér á að framkvæma. Hér er þetta eins. Allt hefir átt að gera eftir valdboði einvaldans, en víða ekkert tillit tekið til hins praktíska lífs eða staðreynd, þess. Frv. ber þessa enn merki, jafnvel þótt sumir flokksmenn hæstv. landbúnaðarráðh. hafi í hv.Nd. gert tilraun til að umbæta frv. dálítið. Ég ætla ekki að eyða tíma til þess að tala um síðasta kaflann. Í 56. gr. virðist blandað saman afbrotum, sem varða sektum og afbrotum, sem varða refsingum. Ég er ekki lögfræðingur og hætti mér því ekki út á þann ís að fara að tala um þetta. En ekki held ég, að það sé venjulegt orðalag að kalla sektir refsingar, þótt vera megi, að mínu leikmannsviti fatist um þetta atriði. Hér er og talað um refsingar, sem trúnaðarmaður eða annar starfsmaður Búnaðarfélags Íslands á að sæta, ef hann brýtur erindisbréf sitt. En reglur þær, sem þessum starfsmönnum eru settar í erindisbréfi, eru fleiri en þær, sem varða þessi lög, og því verður 2. mgr. 56. gr. ambaga eins og hún hljóðar í frv. Hér stendur í 2. mgr. 56. gr.: „Brjóti trúnaðarmaður eða annar starfsmaður Búnaðarfélags Íslands þær fyrirskipanir, er honum eru settar í erindisbréfi“, o .s. frv. „skal hann sæta sömu refsingu og að ofan getur, nema þyngri refsing liggi við samkvæmt öðrum lögum.“ Eins og mrg. hljóðar getur hún átt við hvaða starfsmann Bf. Ísl. sem vera skal, t. d. nautgripa- og sauðfjárræktarráðunautinn. En hann starfar ekki að framkvæmd jarðræktarlaganna, svo kunnugt sé. Í ákvæðum til bráðabirgða er svo að orði komizt, að þegar lög þessi hafi öðlazt staðfestingu, skuli landbrh. hlutast til um, að stjórn Bf. Ísl. kveðji búnaðarþing til aukafundar til ákvörðunar um þær skipulagsbreyt., sem þessi lög gefa tilefni til. Ég veit ekki til þess, að heimilt sé, að Bf. Ísl. megi breyta skipulagi sínu eða lögum á aukafundi. Mér er óhætt að fullyrða, að slíkt er ekki löglegt að gera nema á aðalbúnaðarþingi, sem ekki er fyrr en að ári. Þetta ásamt ýmsu öðru sýnir, að frv. er ekki svo vel undirbúið sem skyldi. Ég skal engu spá um það, hvernig Bf. Ísl. tekur í þessar breytingar. En a. m. k. eitt búnaðarsambandið hefir þegar látið álit sitt í ljós. Önnur búnaðarsambönd hafa ekki haldið fund síðan frv. þetta kom fram. Búnaðarsamband Vestfjarða gerði um daginn á aðalfundi sínum svo hljóðandi samþykkt: „Vegna hinna miklu breytinga á gildandi lögum, er jarðræktarlagafrumvarp Jörundar Brynjólfssonar felur í sér, skorar aðalfundur Búnaðarsambands Vestfjarða fastlega á Alþingi að fresta afgreiðslu málsins á þessu þingi, svo búnaðarþingi og búnaðarsamböndum gefist kostur á að athuga frv.“ Ég verð að segja það, að þessi samþykkt er ekki að ófyrirsynju fram komin, og mikið má vera, ef fleiri búnaðarsambönd vildu ekki svipaðar samþykktir gert hafa, ef þau hefðu getað komið á fundi síðan frv. þetta varð kunnugt. Ég tel það alveg óforsvaranlegt að afgr. þetta mál án þess að bændum og búnaðarfélögum gefist kostur á að athuga þær miklu breytingar, sem hér á að gera á jarðræktarlögum, m. a. um afstöðu búnaðarfélagsskaparins í landinu. Slík afgreiðsla myndi minna allt of mikið á járnbrautarlagningu Rússakeisara. Hún myndi minna allt of mikið á einræði keisarastjórnarinnar gömlu, á fasisma og nasisma eða þá ofbeldisstjórnarfar kommúnismans. Ég vil því leyfa mér að lesa upp svo hljóðandi rökst. dagskrá frá mér og hv. 2. þm. Rang.: „Þar sem frv. gerir grundvallarbreytingu á skipulagi Búnaðarfélaga Íslanda og á styrkveitingum samkv. jarðræktarlögunum, en bændum og búnaðarfélagsskap landsins hefir eigi gefizt kostur á að athuga breytingar þær, er í frv. felast, þá telur deildin eigi rétt að afgreiða málið á þessu stigi og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þessa rökst. dagskrá skal ég leyfa mér að afhenda hæstv. forseta með tilmælum um, að hann, að lokinni þessari umr., beri hana undir atkv. hér í þessari hv. deild.

Forseti (EÁrna): Þessi rökst. dagskrá, sem hv. 10. landsk.þm. hefir nú lesið upp og afhent mér, liggur þá einnig fyrir til umr.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég býst nú varla við, að ég hafi tíma til að svara allri hinni löngu ræðu hv. 10. landsk., enda sannast að segja ekki mörgu að svara, þrátt fyrir lengdina. - Hv. þm. sagði, að þetta frv. minnti sig á úrskurð Rússakeisara um það, hvar járnbrautin ætti að liggja milli Pétursborgar og Moskva, er hann lagði reglustikuna á kortið. En hann gleymdi að geta þess, að einmitt þessi járnbraut er nú talin einhver hin „tekniskt“ fremsta meðal járnbrauta nútímans. Ég held, að sú verði líka reyndin á um jarðræktarlögin, að þau verði í framtíðinni talin vera í samræmi við sinn tíma, enda eru þau samin af hinum færustu mönnum með sérstöku tilliti til framtíðarinnar. Hv. 10. landsk. vildi þó halda því fram, að undirbúningur frv. væri ófullkominn og hefði verið miklu betri undir gömlu jarðræktarlögin. En ég vil benda á það, að frv. þetta er samið af búnaðarmálastjóra og starfsmönnum búnaðarfélagsins og þremur ágætum og alþekktum bændum, þar við bætist, að jarðræktarlögin hafa nú verið reynd í 10–20 ár, og því hægt að styðjast við reynslu hinna beztu og gleggstu manna af þeirri löggjöf. Það hefir verið að því fundið, að frv. hafi verið lagt of seint fyrir þingið. En ég álít það aðeins slæman sið, að frv. liggi tímunum saman fyrir þinginu, án þess að á þau sé litið. Öllum var kunnugt um, að mál þetta var í undirbúningi, enda hefir það þegar verið rætt meira í blöðum og manna á milli en nokkurt annað mál, sem fyrir þinginu liggur. Reynsla manna af gömlu löggjöfinni gerir mönnum og léttara fyrir að skilja, hvað um er að ræða. Er hér ólíku saman að jafna og brtt. þeim, sem hv. 10. landsk. hefir sjálfur komið fram með við jarðræktarlögin hér á þingi tvisvar sinnum og talið mjög mikilsverðar. Hvers vegna átti ekki að bera þær undir Búnaðarfélag Íslands ? Andstæðingar málsins tala mikið um frelsi Búnaðarfélags Íslands. Það er nú bezt að athuga, hvernig þessu frelsi var háttað undir stjórn hv. 10. landsk. Þá voru tveir menn af þremur í stj. félagsins skipaðir af atvmrh., eftir till. landbn. Alþingis. Félagið var því þá fullkominn bandingi Alþingis og réð engu um sín mál, ekki einu sinni um sín einkamálefni. Stjórnin, sem Alþingi réð, valdi búnaðarmálastjóra og aðra starfsmenn. Þetta fyrirkomulag var hv. 10. landsk. ánægður með. Þegar kom dauft kvak frá félaginu um það að hafa ekki tvo búnaðarmálastjóra, var því alls ekki sinnt, né heldur áskorunum um ákveðinn búnaðarmálastjóra. Við síðustu kosningar tók Framsfl. það á kosningastefnuskrá sína að leysa þennan bandingja, og skyldi félagið kjósa stjórn sína sjálft. En til bráðabirgða var freistað að ná samkomulagi milli félagsstj. og landbrh. um búnaðarmálastjóra, sem tókst, eins og menn vita. Þetta er grundvöllurinn undir hinni nýju löggjöf. Það er talið réttlátt og eðlilegt, að félagið ráði sjálft sínum eigin málum, en að þau mál, sem það fer með í umboði ríkisins, eigi að sæta opinberri íhlutun. Nú segir blaðið Framsókn, sem allt er um þetta mál, að með 3. gr. sé búnaðarfélagið svipt öllu frelsi, af því að gr. er misskilin á þá leið, að búnaðarmálastjóri geti vísað öllum ágreiningi til ráðh., líka þeim, er snertir einkamálefni félagsins. Ég vil leyfa mér að lesa upp 3. gr. í heild. Hún hljóður svo: „Störf þau, sem Búnaðarfélagi Íslands eru falin í lögum þessum, annast búnaðarmálastjóri með aðstoð ráðunauta, og trúnaðarmanna í samráði við stjórn félagsins. Greini búnaðarmálastjóra og stjórn félagsins á, skal skjóta ágreiningsatriðinu til landbrh., er fellir fullnaðarúrskurð um málið.“ Það er auðsætt, að hér er átt við áfrýjunurrétt í þeim málum, sem Búnaðarfélag Íslands fer með fyrir ríkið. Og er það að svipta félagið rétti og frelsi, þótt framkvæmdarstjóri megi áfrýja til umbjóðandans, ef ágreiningur verður? En þótt þessi gr. sé svona ljós, hefir hún verið misskilin, eins og ég skýrði frá. En aths. við þessa gr., 3. gr., taka af allan vafa, ef nokkur gæti verið. Ég vil því leyfa mér að lesa þær: „Ágreiningi, sem kann að rísa milli stjórnar Búnaðarfélags Íslands og búnaðarmálastjóra út af framkvæmdum þeirra mála, er búnaðarfélagið fer með í umboði ríkisstjórnarinnar, er ætlazt til, að verði skotið til landbrh. til úrskurðar, og virðist það sjálfsagt. Það mun öllum aðiljum fyrir beztu, að þesskonar ágreiningsmál verði sem fyrst leyst, og sýnist þetta vera eðlilegasta lausn þeirra mála.“ M. ö. o.: Þeir, sem skrifað haft í blað þessa hv.þm. um þetta atriði, hafa fyrst og fremst misskilið gr. og auðsjáanlega ekki lesið grg. fyrir frv. Svo kemur endirinn á öllu saman, eftir að deilt hefir verið á það, að Búnaðarfélag Íslands hafi verið svipt öllu frelsi, og hann er þannig, að sagt er í þessari blaðagrein, sem ég sé, að hv. 10. landsk. hefir fyrir framan sig, að það sé vitanlega ekkert við það að athuga og það virðist sjálfsagt og eðlilegt, að búnaðarmálastjóra væri fenginn áfrýjunarréttur um þau málefni, sem búnaðarfélagið fer með í umboði ríkissjóðs. M. ö. o. nákvæmlega það samat og ákveðið er í gr., nema hvað þessir menn, sem telja sig vera að vernda frelsi búnaðarfélagsins, ganga lengra, því að þeir halda fram, að áfrýjunarrétturinn ætti að ná til hvers einasta manns, sem framkvæmdir búnaðarfélagsins koma fram við, í öllum þeim máefnum, sem búnaðarfélagið fer með í umboði ríkissjóðs, - að hver einasti maður, sem þannig stendur á, geti áfrýjað til landbrh. Ég segi fyrir mig, að ég mundi alls ekki vilja taka við því valdi, sem blað þessara manna vill fá mér í þessu efni. En þetta sýnir það, að það atriði, sem mest er deilt um, hefir verið svo gersamlega misskilið, að fyrst er deilt á ríkisstj. fyrir ákvæði í frv., sem alls ekki er til. Síðan er í niðurlagi gr. sýnt fram á, að einmitt það, sem er innihald frv., sé á allan hátt eðlilegt og sjálfsagt, og meira en það; þeir, sem vilja verja frelsi búnaðarfélagsins, vilja ganga lengra í áfrýjunarréttinum. Þegar svona fer um þau atriði frv., sem meir er deilt um heldur en öll önnur ákvæði frv. til samans, þá er hægt að hugsa sér, á hvaða rökum og skilningi allar þær ádeilur, sem hafa komið fram gegn þessu frv., eru byggðar. Það, sem raunverulega hefir verið gert með þessu frv., og það, sem við munum fá tækifæri til að tala um á öðrum vettvangi en þessum, er það, að Búnaðarfélagi Íslands hefir í fyrsta skipti verið veitt það frelsi, sem félagið var svipt með jarðræktarlögunum, sem nú gilda, og það bjó undir í góðu næði allan þann tíma, sem hv. 10. landsk. var landbrh. Eftir þessu frv. getur félagið kosið sína eigin stjórn, og sú stjórn fer með öll málefni félagsins og málefni í umboði ríkisstj. Ef ágreiningur verður á milli búnaðarmálastjóra og félagsstj., er áfrýjunarréttur til ríkisstj. aðeins í þeim málefnum, sem það fer með í umboði hennar. Þetta er nú allt einræðið, sem lagt hefir verið út af. Þá er unnað atriði, sem mikið hefir verið deilt á ríkisstj. fyrir, og það er, að sett er sérstakt ákvæði í frv. um það, hvernig eigi að kjósa til búnaðarþingsins. Það er talið hið mesta ófrelsi og nálega hneyksli, að Alþingi skuli setja lög um búnaðarfélagið, og það þykir benda á, að hér sé enn verið að leika þann leik við búnaðarfélagið að svipta það því valdi, sem það eigi að hafa. Það, sem fyrst og fremst er um þetta atriði að segja, er, að með þessu ákvæði er bændum landsins gefinn beinni kosningarréttur til búnaðarþings heldur en hingað til hefir verið samkv. ákvæðum, sem gilt hafa í lögum um Búnaðarfélag Íslands. Og er það eitthvert ófrelsi, sem bændur landsins eru beittir, að láta þá fá beinni kosningarrétt til þess að kjósa þá fulltrúa, sem þeir senda á búnaðarþing til þess að ræða sín stærstu áhugamál? Hverjum er það í óhag að vera veittur þessi beini kosningarréttur? Er það bændum í óhag? Er það bændum í óhag, að þeir fá beint með atkvæði sínu að hafa áhrif á það, hverjir eru valdir á búnaðarþing? Ég er ekki í neinum vafa um það, að þessi beini kosningarréttur hefir þau áhrif, að það vaknar miklu meiri áhugi meðal bænda fyrir því, hvernig verður valið á búnaðarþing. Þessu ákvæði er einmitt ætlað að kveikja það líf í starfsemi Bf. Ísl., sem hefir óneitanlega þótt vanta tilfinnanlega hingað til. Það sýnir ekkert betur heldur en einmitt það, hversu ófullnægjandi Bf. Ísl. er að sumu leyti íslenzkum bændum. Á undanförnum árum hafa þeir gert hverja tilraunina eftir aðra til þess að stofna landssamband bænda og kjósa fulltrúa á landsfund til þess að ræða sín áhugamál utan við búnaðarfélagið. Það er talið einsdæmi, að sett séu lög um félagsskap í landinu. En hvað er um hlutafélögin? Eru ekki sett lög um hlutafélög? Eru það ekki lög, að það er ekki hægt að stofna hlutafélög, sem hafa viss réttindi, nema með því að fara nákvæmlega eftir þeim lögum, sem alþingi hefir sett um slíkan félagsskap? Meira að segja er farið svo nákvæmlega út í þetta, að skráning fer fram á þessum félögum og ýtarleg rannsókn á því, að starfsemi þeirra sé í samræmi við lög, sem Alþingi hefir sett. Eru ekki sett lög um samvinnufélög? Það getur ekkert samvinnufélag starfað, nema það sé skráð og það sé rannsakað, að félagið starfi í fullu samræmi við þau lög, sem Alþingi hefir sett. Skiptir það kannske dálítið minna fyrir Bf. Ísl. heldur en hlutafélög, sem sérstök lög eru sett um? Það hefði kannske verið ástæða til að koma fram með slíkar aðfinnslur, ef löggjöfin um kosningarréttinn hefði gengið í þá átt að takmarka réttindi þeirra, sem eiga að kjósa á búnaðarþing, en þegar þess er gætt, að kosningarrétturinn er gerður miklu frjálsari fyrir bændur, þá er það einkennilegt, að slík ádeila skuli koma fram frá þeim manni, sem þykist vera að verja réttindi íslenzkra bænda. Ég veit ekki, hvort ég get farið út í öll þau atriði, sem hv. 10. landsk. tíndi upp viðvíkjandi ákv. 9. gr. frv., en sú grein fjallar um styrkinn og gerir breyt. á jarðræktarlögum þeim, sem nú gilda um það atriði. Ég get aðeins bent á það, að í grg. með þessari gr. er tafla, sem sýnir, að hve miklu leyti styrkurinn fyrir einstakar framkvæmdir hefir lækkað og fyrir hverjar hann hefir hækkað. - Hv., 10. landsk. notaði þá málfærslu, að hann tók þá sex liði, þar sem styrkurinn er lækkaður, og útfærði það, en minntist ekkert á þau tólf tilfelli, þar sem styrkurinn er hækkaður, en hann hefir hækkað í tólf tilfellum, en lækkað í sex. Þetta er rétt til þess að sýna, hversu heiðarleg málfærslan er, þegar verið er að deila um þetta atriði. Ég vil segja hv. 10. landsk. það, að hann mun fá að sjá á sínum tíma þær skýrslur, sem hafðar hafa verið til hliðsjónar, þegar þessi ákvæði voru sett, og hann mun fá að sjá það eftir útreikningum, sem eru nákvæmari heldur en hann las upp, hvaða áhrif þessi breyt. á jarðræktarstyrknum hefir fyrir íslenzka bændur. Og á þessu stigi málsins ætla ég að segja hv. 10. landsk. það, að hann má vera viss um, að það hefir verið nákvæmlega útreiknað, áður en þessi ákvæði voru sett, hvernig þessi styrkur verkar, svo að hann getur ekkert kennt þeim, sem undirbjuggu frv., í þeim efnum. Ég skal aðeins benda á það í þessu sambandi, að þegar þessi styrkur var ákveðinn, sem hér er gert ráð fyrir í frv., var hann ákveðinn af þessum sömu mönnum, sem undirbjuggu frv. í samræmi við þá reynslu, sem fengizt hefir af þessum framkvæmdum, og í samræmi við þá reynslu, sem fengizt hefir af því, hvaða framkvæmdir er sérstaklega nauðsynlegt að styrkja, og sérstaklega þá, fyrir hvaða framkvæmdir á að hækka styrkinn. - Það var eitt atriði sérstaklega, sem hv.þm. gerði að umtalsefni, og það voru nokkrar lækkanir, sem gerðar verða á styrk fyrir græðisléttur, þaksléttur og sáðsléttur í túnum. Aftur á móti standa sáðsléttur í nýrækt í stað. Ég ætla að benda hv.þm. á það, að þetta er gert vegna þess, að að dómi þeirra, sem þekkja bezt til ræktunar og látið hafa skoðun sína opinberlega í ljós um þetta atriði, - og get ég þá sérstaklega bent á Ólaf Jónsson framkvæmdarstjóra Ræktunarfélags Norðurlands og Árna G. Eylands - er það beinlínis eðlilegt, að það sé dregið úr þeim ræktunaraðferðum, sem þeir telja óheppilegar, en hinsvegar frekar styrktar þær ræktunaraðferðir, sem eru taldar beztar. Og það vita allir, sem fást við ræktun, að nú er meir og meir stefnt að því að nota sáðsléttuaðferðina. Það yrði of langt mál, ef ég talaði um það lið fyrir lið, á hverju einstakar hækkanir eru byggðar og á hverju einstakar lækkanir eru byggðar. En það hefir, eins og önnur atriði frv., verið nákvæmlega athugað af þeim mönnum, sem hafa undirbúið þetta mál. Það má í þessu sambandi benda á eitt atriði, sem fundið hefir verið að, og það er, að ekki hefir verið hækkaður styrkur fyrir steinsteypuhlöður. Steinsteypuhlöður geta að vísu verið góðar, en það er ekki deilt um það nú af mönnum, sem hafa fengið reynslu um þetta atriði, að aðrar hlöður, sem hægt er að byggja miklu ódýrar, geti verið og séu oftast betri, og með tilliti til þessa er nú veittur styrkur út á þær hlöður, sem alls ekki var veittur styrkur út á samkv. jarðræktarlögunum. Svona er um mörg atriði, sem ég ætla ekki að fara sérstaklega út í, vegna þess að það mundi tefja allt of mikið þessar umr. Hv. 10. landsk. fór um það mörgum orðum, hvernig þessi 20% hækkun á styrknum hjá þeim mönnum, sem ekki hafa ennþá fengið 1000 kr. í styrk. verkaði. Hv. þm. sýndi fram á, þegar hann var búinn að lesa upp þær breyt., sem hafa verið gerðar á styrkveitingum samkv. 9. gr. frv., hvernig þetta verkaði í sumum tilfellum til lækkunar, með því að taka aðeins - með þeirri heiðarlegu málfærslu - þá liði, þar sem styrkurinn er lækkaður, en sleppa hinum. Eftir að hv.þm. var búinn að fara um þetta mjög mörgum orðum og lýsa því átakanlega, þá snýr hann sér að því að tala um jörð, sem sé sérstaklega góð, sem hafi stórt flæðiengi og slétt tún, og ekkert hafi verið gert að jarðabótum á henni. Þá snýr hv.þm. við blaðinu - en ég efast um, að hann hafi tekið eftir því, því að hann var svo æstur - og fór um það mörgum orðum, að nú eigi að fara að verðlauna þessa jörð. Ég vil því spyrja þennan hv.þm. að því, úr því að hann heldur því fram, að ekki eigi að veita styrk þeim jarðeigendum, sem búa á jörðum, sem hafa stórt flæðiengi og slétt tún, hvers vegna þær jarðir hafi ekki verið undanskildar í þeim jarðræktarlögum, sem nú gilda. Því að með nákvæmlega sömu röksemdinni mætti halda því fram, að það hefði átt að undanskilja þessar jarðir frá upphafi. En ég get sagt hv. þm það, að þetta atriði hefir verið mjög vel rannsakað, þegar frv. var samið. Ég vil ennfremur spyrja þá hv.þm., sem hér eru viðstaddir í d., hvort þeir vildu ekki, ef setja ætti ákvæði um að undanskilja vissar jarðir, sem hefðu stórt flæðiengi og slétt tún, gera sér grein fyrir því, ef þeir ættu að hugsa þessa hugsun til enda, hvernig ætti að koma slíku ákvæði við. Það yrði sem sagt að mæla öll flæðiengi í þessu landi og mæla, hvað þau eru góð, því að flæðiengi eru ákaflega misjöfn. En allt þetta skraf um það, að þær jarðir, sem hafa stórt flæðiengi og slétt tún, skuli ekki njóta þessarar hækkunar, sýnir ef til vill betur heldur en flest annað, í hvað miklum vandræðum andstæðingarnir eru með að finna rök gegn þessu frv., því að þetta er ákvæði, sem alltaf hefir verið í jarðræktarlögunum síðan þau voru sett 1923. En það er vitanlegt, að það er ómögulegt að koma í veg fyrir það, þegar sett er lagaákvæði eins og þetta, sem yfirleitt gripur til þeirra jarða, sem eru verr úr garði gerðar frá náttúrunnar hendi, að það nái til hinna líka, sem betri eru frá hendi náttúrunnar. Og það sér hver maður, sem nokkuð þekkir til jarðræktar, að erfiðleikarnir við jarðræktina eru fyrst og fremst í byrjun, og þess vegna er ástæða til þess að létta sérstaklega undir með þeim, sem eru að byrja á sinni jarðrækt. En þegar menn hafa unnið það mikið að jarðabótum, að þeir hafa fengið 1000 kr. í styrk og þar yfir, þá geta þær framkvæmdir, sem hafa verið gerðar, staðið undir þeim framkvæmdum, sem þar koma á eftir. Aðalatriðið er að geta komið mönnum af stað, styrkt þá, sem eru að byrja og hafa enga jarðræki á sinni jörð, til þess að standa undir áframhaldandi jarðrækt. Þá minntist hv. 10. landsk. á gallana, sem eru á tveimur gr. þessa frv. Það sýnir e. t. v. betur en flest annað, hvað frv. er vel undirbúið, að með öllum þeim sparðatíningi, sem þessi hv.þm. hefir í frammi, getur hann ekki fundið nema tvær gr. í þessu frv., sem hann getur talið, að sé vansmíði á. Og vansmíðið er nú allt það, að því er hv.þm. telur, að í 51. gr. frv. er vísað til 43. gr. Ég ætla ekki að tefja umr. með því að lesa upp þessar gr., en ef hv.þm. vill lesa betur saman þessar gr., sér hann, að það er fullt samræmi í þeim, svo að þetta er ekki annað en útúrsnúningur eða misskilningur. Svo var annað atriði, sem hv.þm. setti út á, að í 29. gr. stendur „hann“ í staðinn fyrir „það“, þar sem vísað er til Bf. Ísl. Það er auðsjáanlega aðeins prentvilla, sem auðvelt er að laga. þetta eru atriðin, sem hv.þm. getur fundið að frágangi frv. Svo kemur hv.þm. að einstökum gr., sem hann er mótfallinn að efni til. Það er þá einkum 17. gr., sem hann telur varhugaverða. Ákvæði 17. gr. eru sett inn samkv. ósk og yfirvegun þeirra manna, sem fest hafa augu á því, hvernig jarðræktarstyrkurinn kemur til með að verka á íslenzkan landbúnað í framtíðinni, ef ekkert verður að gert. Það, sem raunverulega er verið að gera nú, er, að það er lagður fram af hálfu ríkisins styrkur til þess að auka verðmæti jarða. Það er lagður fram styrkur, sem nemur fleiri þús. króna, til þess að bæta jarðirnar og þar með að auka verð þeirra. Það, sem svo gerist, þegar sá, sem fengið hefir þessa peninga og hækkað jörð sína í verði, fer frá jörðinni og selur hana, er það, að þeir peningar, sem ríkið hefir lagt fram, eru seldir bóndanum, sem tekur við, og síðan á hann æfilangt, og sömuleiðis næsti bóndi og næstu kynslóðir, að borga vextina af því fé, sem ríkið hefir fengið einum einasta manni í hendur. M. ö. o.: verðhækkunin, sem þannig kemur fram. lendir sem byrði á kynslóðunum, sem koma á eftir. Það er þetta, sem ákvæðið í 17. gr. á að fyrirbyggja. Mér þótti gott að heyra það, vegna þess að það hefir mikið verið deilt um þetta atriði, að jafnvel hv. 10. landsk. treystir sér ekki lengur til þess að verja þann málstað, að ekkert ætti að gera í þessu efni. Þetta er einmitt eitt af mestu ádeiluatriðunum á þetta frv., og hefir því m. a. verið haldið fram í blaði hv.þm., að nú ætlaði ríkið að taka aftur það, sem það hefði lagt í jarðirnar. Nú er þó þessi hv.þm. kominn það langt, að hann segist geta viðurkennt, að það væri kannske ástæða til þess að koma í veg fyrir það, að þessi byrði lenti á komandi kynslóðum, og benti í því sambandi á aðra aðferð. Hv. þm. er þó byrjaður á að ganga inn á okkar málstað í þessu máli, en hann álítur, að hægt sé að stofna sérstaka sjóði, sem fylgi jörðunum. En hvaða sjóðir eru betur til þess fallnir heldur en sveitarsjóðurinn, þar sem jörðin er? Það er sveitarsjóðurinn, sem á að taka við þessari upphæð, sem þannig á að koma þeim bændum til góða í því héraði, sem jörðin er. Mér þykir mjög vænt um að heyra, að frv. fær þó þessa viðurkenningu hjá hv. 10. landsk. og að hann er horfinn frá þeim málflutningi, að ekkert eigi að gera í þessu efni. Ég býst við, að það fari svo, að því lengur sem þetta mál er rætt, því fleiri ákvæði verði það, sem þessi hv.þm. sér þann kost vænstan að ganga inn á. Það leiðir af sjálfu sér, að ákvæði 19. gr. takmarkast af l. um nýbýli og að þeir menn, sem fá 2300 kr. framlag úr ríkissjóði samkv. því, sem þar er ákveðið, fá ekki jarðræktarstyrk á það framlag, og þurfti því ekki að gera aths. við það. Viðvíkjandi 25. gr. vil ég segja það, að þar fór hv. 10. landsk. alveg rangt með. Ég var hissa, þegar hann gerði þá aths. við frv., að styrkurinn til véla væri í því lækkaður frá því, sem ákveðið er í eldri l. Hann virtist það augnablikið hafa fyrir sér ákvæði, sem voru í frv. upphaflega, þegar það var lagt fyrir, en ekki eins og það liggur fyrir nú. Eldri ákvæðin um þetta er að finna í l. nr. 75 frá 1933, og þar er ákveðið, að til kaupa á hestaverkfærum til jarðræktar leggi ríkissjóður fram helming, en til heyvinnuvéla og tóvinnuvéla 1/3 kaupverðs. Hámarksstyrkur er þar ákveðinn 300 kr. En samkv. ákvæðum frv., eins og það liggur fyrir nú. þá er þessu breytt þannig, að hámarkið er fyrst og fremst hækkað úr 300 kr. upp í 400 kr., og að öðru leyti eru hlutföllin þannig, að styrkurinn fremur hækkar en lækkar. Það, sem hv.þm. sagði um þetta atriði, er því gersamlega rangt með farið, en um það var einmitt mikill hluti af ræðu hans. Það var ákaflega mikill gustur á hv.þm., og get ég vel skilið, að hann hafi gripið skakkt frv. í mesta fuminu, og getur þetta stafað af því, en ekki hinu, að hann fari vísvitandi rangt með. Hvað snertir 33. gr., þá sést það af samhenginu við gr. á undan og eftir, að það er vitanlega ætlazt til, að það sé Bf. Ísl., sem dæmir um, hvenær á að kaupa skurðgröfur. Þá voru ákvæði 52. gr. eitt af því, sem hv.þm. gerði mikið veður út af. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp gr. Það sýnir ef til vill betur en margt annað, þótt málafærslan væri yfirleitt öll svipuð, hvernig hv.þm. hefir misskilið mikið af ákvæðum frv. eða fer vísvitandi rangt með þau. Gr. hljóðar svo: „Með þeim takmörkunum, sem felast í 51. gr., getur leigutaki selt rétt sinn og veðsett. Þó má hann aldrei veðbinda það fyrir hærri fjárhæðum en sem nemur verðmæti þeirra mannvirkja, er hann á á landinu, að frádregnum opinberum styrk.“ Nú vil ég spyrja hv.þm.: Hvaða áhrif hefir það á rétt þess, sem lánar út á þessa eign, að ekki má veðbinda eignina fyrir hærri fjárhæð en hér er tiltekið? Hann lagði út af því í löngum kafla ræðu sinnar, hvernig færi fyrir veðhafanum, ef þessi eign skemmdist, t. d. fyrir sjógang eða eitthvað þessháttar. Nú sér hver heilvita maður, sem les gr. og hugsar um þetta atriði, hvílíka firru hv.þm. fer hér með. Eins og veðhafinu væri betur settur, ef sá, sem hefir landið, mætti veðsetja það fyrir ennþá hærri upphæð. Ef maður má veðsetja eign fyrir 2000 kr., mundi þá ekki veðhafi vera ennþá verr settur, ef það mætti veðsetja hana fyrir 4–5 þús., og svo eyðilegðist hún á einhvern hátt? Ég hefi þá farið í gegnum einstök atriði þessa frv. Ég hefi gert það í eins stuttu máli og ég frekast gat, þar sem áliðið er orðið og vitað er, að afgr. á nokkur mál önnur í kvöld eða nótt. Ég býst við, að þetta verði eitt af þeim málum, sem við fáum seinna tækifæri til að ræða á opinberum vettvangi, þar sem fleiri heyra mál okkar heldur en hér í hv. d. Ég skal því láta máli mínu lokið í aðalatriðum. Ég vil aðeins benda á það, sem ég reyndar sagði í upphafi máls míns, að þegar hv.þm. heldur því fram, að það sé gerræði gegn Bf. Ísl. að afgr. þetta mál án þess að senda það fyrst búnaðarsamböndunum og búnaðarþingi, þá er það í álíka samræmi við hans framkomu eins og yfirleitt allt, sem hann heldur fram. Hann gerir það að ádeiluatriði, þegar hann fær höndum undir komið, að sú frumvarpsómynd, sem hann hefir á undanförnum þingum borið fram um breyt. á jarðræktarlögunum, skuli ekki hafa verið látin ganga gegnum þingið viðstöðulaust, án þess að það væri sent búnaðarsamböndunum. Svo á það að vera hin mesta goðgá, að þetta frv. gangi fram, sem er margfalt betur undirbúið og samið af búnaðurmálastjóra og starfsmönnum Bf. Ísl., - þeim mönnum, sem mesta þekkingu hafa á þessum málum. Það er svipað um þetta og hitt atriðið, sem hann gerir mest úr, að nú eigi að svipt, búnaðarfélagið öllu frelsi, þótt hægt sé að sýna fram á með skýrum rökum, að nú fyrst er verið að gefa búnaðarfélaginu frelsi, sem í stjórnartíð þessa hv.þm. var algerlega háð því, hvernig Alþingi skipaði stjórn þess. Því sá hann ekki minnstu ástæðu til að breyta meðan hann var ráðh.

*Þorsteinn Briem: Ég hafði búizt við, að minni hl. landbn. tæki til máls á undan mér, en hann hefir skroppið út úr d., líklega verið kallaður í síma, og hefir því láðst að biðja um orðið. Mér er og einkar ljúft að taka strax til máls. Hæstv. forsrh. tók nokkuð undir þá líkingu, sem ég tók af járnbrautarlagningu Rússakeisara. Hann kannaðist vel við þessa gömlu sögu um það, þegar Rússakeisari lagði reglustriku á kortið, strikaði eftir henni með penna og sagði: „Svona á járnbrautin að liggja.“ Hann vildi ónýta þessa samlíkingu með því að segja, að verkfræðingarnir hefðu lagt alla alúð við að leggja þessa járnbraut, þótt svona fyrirskipun kæmi frá einvaldanum, og að hún hefði verið lögð eftir fyllstu teknik. Ég skal ekki bera á móti því. Það hefði vafalaust ekki verið hægt að leggja járnbraut þessa þráðbeina leið án þess að nota teknik. Hæstv. ráðh. vildi halda fram, að þetta væri einmitt aðferðin, sem ætti að hafa. Hvernig var um lagafrv. það, sem hæstv. samgmrh. var að gangast fyrir hér í þinginu nýlega? Krýsuvíkurvegurinn umtalaði mun eiga að leggjast eftir reglustriku? Ónei, hæstv. ráðh. vék frá reglustrikuaðferð sinni þar og bar það fyrir, að það væri rétt að taka ofurlítið tillit til staðhátta, snjóalaga og annars slíks. Hann vill gera töluverða lykkju á leið sína og gera veginn helmingi lengri heldur en reglustrikuleiðin mundi hafa orðið. Það virðist því svo, að hæstv. ráðh. noti ekki reglustrikuaðferðina ávallt, þótt hann sé að halda henni fram. Hæstv. ráðh. var að reyna að bera í bætifláka fyrir ýms vansmíði þessa frv. Hann gerði það ekki með því að afsanna vansmíðin, síður en svo. Hann gerði mjög lítilfjörlegar tilraunir til þess, og þær tilraunir fórust honum óhönduglega, sem von var, ekki af hæfileikaskorti, heldur af því, að það er jafnan erfitt að verja vont mál. Og það eina, sem hann gat fært sér til málsbötunar, var það að flýja á bak við þá menn, sem höfðu veitt honum aðstoð sína til þess að koma þessum lagavef upp í þetta illa ofna og óþæfða vaðmál, sem hér er til sýnis í þessu frv. Ég hafði ekki íað með einu orði í þá átt, að þeir menn, sem kunna að hafa hjálpað hæstv. ráðh. við undirbúning frv., væru neitt slæmir menn. Þeir geta verið góðir bændur og því um líkt. Ég veit um einn, sem er mesti myndarbóndi og mun hafa lagt til allt nýtilegt, sem í þessu frv. er. Vil ég sízt draga heiðurinn af honum. Hæstv. ráðh. sagði, að þessir menn, sem hefðu haft aðalundirbúning málsins með höndum - sem mér skilst, að hafi átt að heita einhver n., þótt sú n. hafi starfað með mikilli leynd og lítið verið um hana talað, eins og fleiri n., sem hæstv. stj. hefir skipað, það er ekki alltaf verið að auglýsa þær eða kostnaðinn við þær -, hefðu notið aðstoðar enn annara manna. Ég skal ekki bera á móti, að þeir hafi stuðzt við upplýsingar frá öðrum mönnum, og það jafnvel sér færari. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði verið leitað upplýsinga hjá starfsmönnum búnaðarfélagsins. Ég veit, að þær upplýsingar hafa verið vel af hendi látnar, svo þess vegna hefði mátt búa til gott frv. En fengu þessir starfsmenn miklu að ráða um frágang frv.? Ég hefi fyrir satt, að sumir þeirra starfsmanna búnaðarfélagsins, sem hafa jafnvel veitt mikilsverða aðstoð við samningu þessa frv. í sumum atriðum að því er snertir nauðsynlegar upplýsingar, þeir hafi ekki fengið að sjá eða að neinu leyti frétta um suma kafla frv. Það er a. m. k. vitað um 1. kafla frv., að hann munu ekki nema einstakir útvaldir menn hafa fengið að sjá, nema þá undir ströngum þagmælskueiði. Hæstv. forsrh. vildi slá því föstu sem algildri reglu, að lagafrv. bötnuðu yfirleitt ekki á því, þó hv.þm. gæfist kostur á að athuga þau á Alþingi. Ég veit nú ekki, hvort hæstv. ráðh. fær marga þm. með sér á þetta mál, og ég efast meira að segja um, að hann fái nokkurn heilskyggnan mann til þess að fallast á þessa skoðun. Hinsvegar lætur honum það vafalaust miklu betur að tala við þá menn, sem trúa blint á hans flokkssjónarmið, hans málstað og málsvörn. Hann minntist á frv. það til breyt. á jarðræktarlögunum, sem ég hefði borið fram á undanfarandi þingum, og vildi í því sambandi færa það sem afsökun fyrir því, að þetta frv. væri ekki borið undir Bf. Ísl., eða beðið eftir umsögn búnaðarþings um það, að Bf. Ísl. hefði ekki fengið að segja sitt álit um mitt frv. Ég get upplýst hæstv. ráðh. um það, að frv. það, sem ég hefi flutt um breyt. á jarðræktarlögunum, var samkv. till. minni í landbn., sem ég átti þá sæti í, þegar frv. var fyrst borið fram, sent Bf. Ísl. til umsagnar, og búnaðarfélagið veitti því frv. eindregin meðmæli sín. Og það var ekki aðeins, að búnaðarfélagið eða stjórn þess fengi málið til umsagnar og rækilegrar athugunar, heldur fékk búnaðarþingið það líka til meðferðar, og var það þar athugað í sérnefnd. Búnaðarþingið gerði sínar till. um breyt. á frv., sem að vísu voru aðeins um eitt atriði, en töluvert mikilssvert, og ég tók þær till. algerlega til greina, er ég bar málið fram á Alþingi næst, og einnig í þriðja sinn, er ég flutti það. Það er háttur hæstv.forsrh., þegar hann kemst í rökþrot, að hann flýr burtu frá því, sem um er að ræða, og fer út í aðra sálma. Ég hafði talað um, að þegar væri búið, eftir alllanga baráttu af búnaðarfélagsins hálfu, að veita því fyllri sjálfstjórn heldur en það hefði áður haft, þá skyti nú skökku við að fara að skerða þessi réttindi aftur, að taka aftur með hægri hendi stj. nú það, sem hin vinstri gaf á síðasta þingi. Þá hleypur hæstv. ráðh. aftur í liðinn tíma, meðan búnaðarfélagið var að berjast fyrir rétti sínum, og segir, að frelsi búnaðarfélagsins hafi þó einu sinni áður verið skert. Það mælir því ekki bót, að nú sé skertur réttur búnaðarfélagsins, þótt það hafi verið gert einhverntíma áður, og því síður, að réttur þess sé meira skertur heldur en áður var, eins og hér er um að ræða. Í sambandi við það, að hæstv. ráðh. var að brigzla mér og þeim flokki, sem ég til heyri, fyrir það, að hann hefði ekki verið því fylgjandi, að búnaðarfélagið fengi sjálfstæði í sínum málum, get ég minnt hann á það, að Bændafl. setti strax á sína fyrstu stefnuskrá, að hann vildi vinna að því, að búnaðarfélagið fengi full umráð yfir sinni stjórnarkosningu. Ætla ég, að ég hafi með því fyllilega hrakið þau brigzlyrði, sem hann reyndi að bera fram á hendur mér og mínum flokki. Það mátti segja, að hæstv. ráðh. breytti ekki heldur út af venju sinni, þegar hann er í vandræðum að svara þeim mönnum, sem hann á orðastað við, þegar hann kom að þeim ýmsu ákvæðum 1. kafla frv., er lúta að því að skerða frelsi búnaðarfélagsins. Þá reyndi hann ekki að svara þeirri ræðu, er ég hafði flutt, heldur tók sér fyrir hendur það, sem honum mun hafa þótt auðveldara, að reyna að svara aðsendri grein, sem birzt hefir í bændablaðinu Framsókn, Vitanlega færði hann orð þeirrar greinar úr lagi, sem ekki er tiltökumál um þennan hæstv. ráðh., með því að það er það eina, sem hann hefir yfirburði í, í sínum málaflutningi, að snúa út úr og færa til annars vegar. Samt sem áður sýnir þetta frv., er hér liggur fyrir, að þessi aðsenda grein hefir ekki að ófyrirsynju fram komið, því að sá maður, sem eiginlega ber mest skylda til af þeim, er Alþingi sitja, til þess að sporna á móti því, að gengið sé á rétt búnaðarfélagsins, tók þó það atriði til greina, sem bent var á í þessari grein í bænda- og samvinnublaðinu Framsókn, og flutti í Nd.brtt. við 3. gr., sem fól í sér nokkra lagfæringu í þá átt, sem bent hafði verið á í umræddri blaðagrein. Ég vil spyrja: Hvers vegna þurfti að lagfæra gr. frá því, sem hún upphaflega var í frv.? Var það ekki einmitt af því, að sá maður í Framsfl., sem kunnugastur er þessum málum, sá, að höfundur hinnar aðsendu greinar hafði rétt fyrir sér í því, að þetta atriði þurfti lagfæringar við? Þetta er aðeins eitt dæmi af mörgum um það, hvernig hæstv. ráðh. flýr af hólmi. - Hann réðst ekki mikið í að fara út í orð mín um þá lagabreyt., sem nú á að þvinga búnaðarfélagið til þess að gera. Hann var að reyna að bera af sér, að hann væri hér að sýna einræðishuga sinn gagnvart búnaðarfélaginu. En það er nú svona um hann, að það gægist bæði snoppan og jafnvel fleiri hlutar líkamans út undan gærunni. Ein snoppan hefir nú komið fram í dagsljósið í dag í sambandi við þá klásúlu við fjárlögin, sem kom fram af hálfu meiri hl. fjvn., við 2. lið 16. gr., þar sem ræðir um Bf. Ísl., og er lagt til, að öll starfsmannaráðning þess eigi að vera háð samþykki landbrh. Þarna kemur einræðishyggjan í ljós, sem minnir á það fyrirkomulag, sem tíðkaðist á einveldistímum Rússlands og á kommúnistastjórnartímabili hins nýja Sovjets og í öðrum harðstjórnarlöndum gagnvart hinum einstöku félagsmyndunum í ríkinu. Það er ekki aðeins, að Bf. Ísl. sé með ákvæðum frv. svipt ákvörðunarrétti um sín eigin 1., heldur er það þvingað til þess að nær því tvöfalda ýmsan kostnað, sem fylgir, svo sem búnaðarþingskostnaðinn, sem fullyrða má, að eykst um nær helming. Auk þess er búnaðarfélagið þvingað til að haga kosningafyrirkomulagi sínu í sumum atriðum mesta einkennilega, þar sem sú skylda er lögð á búnaðarsamböndin að hafa m. a. það verk með höndum að mæla kosningarrétt einstaklinganna, félaganna, í fermetrum. Ráðherrann þurfti að leita langt að sínum röksemdum, enda er honum það vorkunnarmál, þar sem rök voru ekki nærtæk fyrir málstað hans. Hann vildi m. a. reyna að sanna, að búnaðarfélagið hefði ekki gegnt vel sínu hlutverki, með því að komið hefðu fram tilraunir meðal bændastéttarinnar um að stofna landssamband bænda. Já, það er einmitt þess að geta, að frumhugmyndin að landssambandi bænda var ekki borin fram til andstöðu við búnaðarfélagið, heldur einmitt með stuðningi búnaðurfélaganna. Og það, sem fyrir þeim mönnum vakti, sem hófu fyrst máls á því, var síður en svo nokkur tilþekkni við búnaðarfélagið. Þvert á móti. Það vakti heldur mjög svipað fyrir þeim eins og fyrir þeim bændum í Noregi, sem stofnuðu til þess félagsskapar, sem er nefndur „Norsk Bondelag“. Þar var áður mjög mikilsvirtur félagsskapur, „Selskap for Norges Vel“, og þó að einmæli væri meðal norskra bænda um þennan félagsskap síðarnefnda, fannst þeim ástæða til að stofna til landssambandsins, til þess að vinna að fleiri málum en allsherjarbúnaðarfélagið hafði með höndum, og til þess með sínu starfi að styðja einnig störf þess. Svo að þetta hálmstrá, sem hæstv.forsrh. grípur til í sínum átakanlegu rökþrotum, er svo langt frá því að sanna neitt hans mál. Þetta sannar heldur mitt mál svo sem bezt má verða. Ég hafði áður sýnt fram á, að kosningafyrirkomulagið, sem gilt hefir um nokkur ár í búnaðarfélaginu, er með samskonar hætti og hjá S. Í. S., þannig að félagsmenn heima í hverjum hreppi eða hverri deild kjósa fulltrúa á aðalfund félags síns, og aðalfundur kýs svo fulltrúa á aðalfund Sambandsins. Alveg á sama hátt er þessu kosningafyrirkomulagi varið hjá búnaðarfélaginu, að bændur í hverri sveit kjósa sér fulltrúa á aðalfund búnaðarsambandanna, og aðalfundir sambandanna kjósa fulltrúa á búnaðarþingið, sem má algerlega líkja við aðalfund S. Í. S. Ef hæstv.forsrh. vill enn reyna að halda því fram, sem höfundar þessa frv. halda svo sterklega fram í grg. fyrir frv., að þetta fyrirkomulag geti ekki samrýmzt lýðstjórnarfyrirkomulagi, vill hann þá um leið fella þann dóm, að skipulag Sambands íslenzkra samvinnufélaga samrýmist alls ekki almennu lýðstjórnarfyrirkomulagi? Eða ætlast hann til þess, að Alþingi Íslendinga leyfi sér að setja löggjöf til þess að breyta fyrirkomulagi Sambandsins í eitthvert annað horf, sem að hans dómi ætti að frelsa Sambandið frá þessu þvingunarfyrirkomulagi, yfir í eitthvert lýðstjórnarfyrirkomulag? - Nei, ég vil halda því fram, að bændur og búnaðarsambönd þeirra og búnaðarfélagið eigi að halda sínum rétti til þess að ákveða sitt skipulag. og þar á meðal sitt kosningafyrirkomulag, án íhlutunar og valdboðs af hálfu Alþingis. Ég hafði varið aðalmáli mínu til að gera ýmsar aths. við ákvæðin í 9. gr. þessa frv. Hæstv. forsrh. vildi næsta lítið fara út í þær aths. Það litla, sem hann sagði, voru útúrsnúningar, og þarf raunar varla að taka það fram, með því að hans ræður yfirleitt eru nú sjaldnast annað en útúrsnúningar. Hann vildi halda fram, að ég hefði aðeins vikið að þeim atriðum í gr., sem miða til lækkunar á styrknum. Ég hafði einmitt lesið upp hvern einasta lið í þessari gr., sem miðar til hækkunar. og byrjað á því. En ég sendi það með tölum, sem ekki verður um villzt, hversu þessar hækkanir eru í flestum tilfellum lítilfjörlegar; fór annars lítið út í það, mér fannst tölurnar sjálfar tala nægilega skýru máli. Og ég benti á það, að þær hækkunartill., sem í þessari gr. fælust, væru teknar upp hér um bil nákvæmlega á sömu línum og í frv. var, sem ég áður flutti hér á þessu þingi. Og ég votta höfundum þessa frv. viðurkenningu fyrir að hafa þá lesið frv. mitt með athygli. Í frv. mínu voru einmitt teknir þeir liðir, sem mest nauðsyn var að styrkja, og þar með er fengin full viðurkenning stj. og þeirrar n., sem hún skipaði, og annara aðstoðarmanna hennar við undirbúning frv. þessa, fyrir því, að frv. mitt hafi í öllum atriðum horft í rétta átt. En hinsvegar er í öllum þessum hækkunarliðum gengið skemmra heldur en var í mínu frv., og er óþarfi að telja alla þá liði. Skal ég aðeins minna á það stórkostlegasta, votheyshlöðurnar; þar er styrkurinn í þessu frv. hækkaður úr 50 aurum í 78 aura á dagsverk. En ég hefi lagt til, vegna brýnnar nauðsynjar, sem bændum er á þessum framkvæmdum, að styrkurinn væri hækkaður upp í 2 kr. á dagsverk. Nú eftir að ég hafði lesið upp öll þessi atriði, sem fela í sér hækkun á styrknum, þá leyfir hæstv.forsrh. sér að segja í næstu ræðu, rétt þegar ég hafði lokið máli mínu, að ég hafi hlaupið yfir allar hækkunartill., sem í frv. felast. Ég veit ekki, hvað er ósvífin málafærsla, ef þetta er það ekki. Hæstv. ráðh. hafði þann hátt um ýms atriði þessa frv. viðvíkjandi styrknum að flýja á bak við aðra menn, líkt eins og í símanjósnarmálinu og fleiri málum. Já, það er náttúrlega gott fyrir hann að hafa aðra sér betri menn að skildi; sannarlega veitir honum ekki af að hafa einhvern skjöld, því að engin hefir hann vopnin sjálfur að grípa til. Hann þóttist vera eitthvað að andmæla mér með því að segja, að gallar gætu verið á steinhlöðum. Skrítið er nú annað eins og þetta, að eftir að ég hefi á þremur þingum flutt frv. um það, að styrkur sé veittur til fleiri hlöðubygginga en þeirra, sem úr steinsteypu eru gerðar, og fært þær ástæður fyrir mínu máli, að hlöður, sérstaklega úr járni og timbri, geyma hey betur en steinhlöður, og eftir að ég hefi bent á í grg. fyrir frv. og jafnan í framsöguræðum, að víða hagar svo til, að ekki er hægt að byggja hlöður úr steinsteypu, vegna þess að efnið vantar, - þá þykist hann eitthvað andmæla mér með því að telja gallað að byggja úr steini! En af því að ég tel steinhlöður góða og varanlega eign, þó að þær hafi einn galla, þá hafði ég í frv. mínu lagt til, að styrkur til steinhlöðubygginga værri verulega hækkaður. En ég lagði og til í till. minni, að styrkur til annara hlöðubygginga úr vönduðu efni með vönduðum frágangi væri veittur ríflega, sem sé króna á dagsverk. Ég get viðurkennt, að hæstv.forsrh. og þeir, sem hjálpað hafa honum með undirbúning þessa frv., hafa fallizt á mitt mál að nokkru leyti, þar sem þeir nú leggja til, að þurrheyshlöður úr öðru efni en steypu fái nú nokkurn styrk, þótt aðeins sé helmingur þess styrks, sem ég hefi lagt til í mínu frv. Þá kom hann að því, sem ég hefi sagt um 20% hækkunina. Ég hafði ekki með einu orði minnzt á, að ég væri mótfallinn því, að fátækir bændur, sem ekki hafa getað komið á jarðræktarframkvæmdum á sínum býlum, fengju þessa 20% hækkun. - síður en svo. En, ég benti aðeins á það, að jafnvel þó að þeir fengju þessa 20% hækkun. þá væru þeir um sumar áríðandi framkvæmdir settir skör lægra en eftir núgildandi l. Þessu reyndi hann að snúa á þann veg, að ég hefði snúið við blaðinu. Ég hefi ekki talað um þetta frv. fyrr en hér, svo að þetta er eins og annað í útúrsnúningum hans. Hann ætlar mönnum orð, áður en þeir segja nokkurt orð, en heyrir svo ekki það, sem þeir segja. Þar sem ég benti á vansmíð á frv. í sambandi við þessa 20% hækkun, sem ég síður en svo andmælti, þá sagði ég, að þessi hækkun kæmi ekki alstaðar niður á þeim, sem mesta hafa þörf; þurfti hann ekki að öfugsnúa þessu þannig, að ég hefði ekki viljað veita þeim bændum neinn jarðræktarstyrk, sem hyggja á góðum jörðum. Ég veit ekki, hvernig hægt er að rangfæra orð manna herfilegar. Fyrr má nú vera að misskilja, óviljandi eða viljandi, heldur en svo. En þetta sýnir aðeins rökþrotin. Og ég vil segja, að mikið má vera, ef ráðh. hefir skilið sjálfan sig, og enginn annar mun hafa skilið hann. Ég talaði ekki eitt orð á móti 20% hækkun til smábænda og hefi aldrei gert. Ég sýndi aðeins fram á, hversu ýmsar staðreyndir í sambandi við þetta ákvæði væru lítið athugaðar, og hversu mörg atriði hefði þurft að rannsaka betur til þess að ná þeim tilgangi, sem bar að keppa að. Hæstv. ráðh. vildi færa það til málsbóta þeim, sem flytja þetta frv., að ég hefði ekki getað fundið nema tvær vitleysur í orðalaginu. Ég hélt nú kannske, að það væri nóg að benda á tvær vitleysur, og nennti ekki að fara í neinn sparðatíning. Frv. ber sýnilega með sér, að það hefir verið gefið út í mörgum útgáfum, sennilega bæði áður en það kom í prentun og jafnvel eftir að það var fyrst prentað og gekk hér eins og leyniskjal með bekkjum meðal útvalinna manna. Og við breyt. hefir þess ekki verið gætt að samræma eitt öðru í ákvæðum þessa frv. Hann vildi snúa orðum mínum um 17. gr. á þá lund, að ég væri mótfallinn því, að styrkur til jarðræktar yrði til þess að hækka jarðir ótilhlýðilega í verði. En ég benti aðeins á það, að þessi styrkur ætti í öðru formi að vera eign jarðanna áfram og varðveitast sem þeirra eign. Hann færði það sínu máli til framdráttar, að þetta ætti að renna í sveitarsjóði, og mér skildist varðveitast þar um aldur og æfi. En það er ekki eitt einasta orð í 17. gr., sem ég man eftir, eða annarsstaðar í frv., sem tekur þetta fram, að sveitarsjóðir eigi nú að varðveita þetta fé undir sérstöku nafni, eða fara öðruvísi með það en venjulegan eyðslueyri, og þá er nú fljótsögð sagan af sjómönnunum þeim. En í sambandi við þetta mál má og geta þess, að bóndi, sem leggur í að byggja á jörð sinni eða leggur í jarðræktarframkvæmdir, getur ekki að jafnaði vænzt þess að fá endurgoldna fyrirhöfn sína og framlagt fé; síður en svo. Hversu mikið verða þeir ekki að afskrifa af byggingarkostnaði og ræktunarkostnaði? Og þá hygg ég, að mætti og taka til athugunar, hvort ekki mætti einnig afskrifa styrki að einhverju leyti, sem lagðir hafa verið fram af hendi hins opinbera. Því að ég ætla, að margir bændur verði að afskrifa af sínum framkvæmdum margfaldlega meira en það, sem nemur styrknum. Viðvíkjandi fyrirspurn minni um ákvæði 19. gr. þakka ég hæstv. ráðh. fyrir þau svör, sem hann gaf. Það var full nauðsyn á yfirlýsingu þessari, með því að orðalag gr. gefur alls ekki nægilega til kynna, hvernig þetta atriði á að skilja. Um 4. kafla átti ég við þau ákvæði, sem voru í upphaflega frv. En hæstv. ráðh. hefir leitt hjá sér að svara svo mörgum aths. mínum, en gerði það eitt að snúa út úr og rugla saman greinum. Engu svaraði hann aths. mínum viðvíkjandi þeim refsiákvæðum, sem sett eru með þessum l. á starfsmenn búnaðarfélagsins og búnaðarsambanda út af hverskonar brotum gegn ákvæðum í erindisbréfum þeirra, þó að vitanlegt sé, að í erindisbréfum þeirra séu mörg ákvæði, sem taka ekkert til framkvæmda þessara laga. Hann svaraði ekki heldur þeirri aths., sem ég gerði við bráðabirgðaákvæðin og þau lögbrot, sem á að þvinga búnaðarfélagið til að gera á sínum eigin l. og samþykktum. Hann var enn að reyna að klifa á því, að frv. mitt hefði ekki verið sent Bf. Ísl. Ég er búinn að upplýsa, að það var einmitt að minni tilhlutun í landbn. sent Bf. Ísl. til umsagnar. Og sú umsögn kom, - meðmæli eindregin. Það var fengið búnaðarþingi til meðferðar, sem veitti því einnig eindregin meðmæli sín. Þegar hæstv. ráðh. var að ljúka máli sínu, mun honum sjálfum hafa verið ljóst orðið, að hann hafði ekki of mikil rök, og reyndi að flýja bak við starfsmenn Bf. Ísl., að þeir hefðu komið eitthvað nærri undirbúningi þessa máls. En hvernig á að ýta yfir á þá ábyrgð af meðferð máls, sem þeir hafa ekki einu sinni séð?

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Landbn. er sammála um að bera fram þetta frv. á þskj. 517, og er það gert í samráði við nýbýlastjórn. 1. gr. frv. er eingöngu um það, að þau verðbréf, er nýbýladeild hefur út samkv. 1., skuli tryggð með ábyrgð ríkissjóðs. Í nýbýlalögunum frá síðasta þingi er það tekið fram, að nýbýladeild skuli vera ein grein búnaðarbankans, sem er rekinn með ábyrgð ríkissjóðs. Þessi bréf voru því að áliti landbn. nægilega trygg, þó að ekki væri tekið fram um ábyrgð ríkissjóðs fyrir þeim sérstaklega. En við samningu reglugerðar um þetta atriði var litið svo á, að betur færi á því, að þetta væri tekið fram í l. Þess vegna er þetta ákvæði tekið upp í frv. Þá er 2. gr. frv. A.-liðurinn fjallar um það, að á undan láni nýbýlasjóðs megi hvíla hæfilegt kaupverð óræktaðs lands býlisins að dómi nýbýlastjórnar, þó aldrei yfir 1500 kr. Það sýndi sig, þegar átti að fara að framkvæma þessi l., að flest af þeim löndum, sem átti að byggja á, voru veðsett, svo að ef ekki væri gerð breyt. á ákvæðunum um veðsetninguna, þá yrðu viðkomandi menn fyrst að greiða upp þau lán, sem hvíla á þeim löndum, sem á að reisa nýbýlin á, sem mundi vera þeim ókleift undir flestum kringumstæðum. Hér er því lagt til að breyta l. þannig, að lán skuli veitt gegn 1. veðrétti í býlinu, sé það óveðsett, ella með síðari veðrétti og uppfærslurétti, og að á undan láni nýbýlasjóðs megi aðeins hvíla hæfilegt kaupverð óræktaðs lands býlisins, þó ekki yfir 1500 kr. Þetta virðist því ekki vera hættulegt ákvæði, en nauðsynlegt, til þess að úr framkvæmd þessara mála geti orðið. B.-liður gr. er sá, að á undan láni nýbýladeildar megi hvíla 50% af verðmæti varanlegra mannvirkja, er landinu kann að fylgja, og skuli lán úr nýbýladeild vera þeim mun lægra, er slíku láni nemur, þannig að það ásamt láni úr nýbýladeild fari ekki fram úr 3500 kr. Það virðist ekki ástæða til, þar sem búið er að veita lán út á slíkar byggingar, að nýbýladeild fari að greiða þau upp með sínu láni, því að oft mundi það verða til þess, að slík lán færu út úr lánaveltu landbúnaðarins. Með því að borga upp ræktunarsjóðslán, sem kynnu að hvíla á þessum framkvæmdum, þá yrði það til þess, að það yrði að borga ræktunarsjóði, og bréf fyrir þessum upphæðum yrðu þá dregin út, og velta landbúnaðarins minnkaði að sama skapi. Ég skal aðeins minnast á brtt., sem komin er fram frá minni hl. landbn., þeim hv.þm. A.- Húnv. og hv.þm. Borgf., um það að láta þessi l. ná yfir jarðir, sem eru í byggð og hafa ekki meiri hús en það, að fasteignamat þeirra er ekki yfir 800 kr., svo að þær gætu fengið styrk samkvæmt nýbýlalögunum. Þetta var talsvert rætt í landbn., en eftir nánari athugun gat meiri hl. ekki fylgt þessari till. Þó að við viðurkennum, að full þörf sé á að létta undir með þeim mönnum, sem þannig er ástatt um, þá álitum við, að réttara mundi að setja sérstök ákvæði um þetta efni, og helzt þá í sambandi við l. um byggingar- og landnámssjóð. Ég vil líka benda á, að þótt þessi brtt. við nýbýlalögin væri samþ., þá gætu þau ákvæði ekki komið til framkvæmda á þessu ári, þar sem nú þegar er búið að ráðstafa til nýbýla öllu því fé, sem er ætlað til þessara framkvæmda á yfirstandandi ári. Ég tel því réttara að samþ. ekki þessa brtt., en koma þá heldur með hana á næsta þingi, og þá helzt í sambandi við l. um byggingar- og landnámssjóð.

Jón Pálmason Ég hefi ásamt hv.þm. Borgf. borið fram brtt. við þetta frv., en af því að fundartími er nú að verða búinn og af því að þessi brtt. kemur ekki til atkv. fyrr en við 2. umr., get ég látið mér nægja að bíða með að mæla fyrir henni þangað til. Landbn. er öll samþ. þessu frv., og þegar það kemur til 2. umr., gefst væntanlega tími til að þrátta um þessa brtt. okkar hv.þm. Borgf.

*Pétur Ottesen: Ég vil benda á það, úr því að þetta mál er nú tekið fyrir að öllum óvörum, að 1. flm. þess er ekki viðstaddur. Það er tæpast viðeigandi að taka mál fyrir án þess að þdm., eða a. m. k. flm., hafi nokkurt hugboð um það áður, og þar sem ég býst við því, að atkvgr. eigi að fylgja, vil ég benda hæstv. forseta á það, að úrslit málsins við atkvgr. geta orðið allt öðru vísi nú en ef það hefði verið boðað með dagskrá.  Það er nú svo um ýmsar jarðir hér á landi, að byggð á þeim í framtíðinni veltur alveg á því, hvort hægt verður að bæta úr þeim húsnæðisskorti, sem þar er nú. En það er staðreynd, að þær lánsstofnanir, sem lána ættu fé til þessa, geta engan veginn fullnægt eftirspurninni. Því er fjöldi bænda úti um allt land, sem verður að láta vera að byggja upp hjá sér, af því að þeir geta ekki fengið lánsfé til þess. Útkoman verður því sú, að þeir, sem mesta þörfina hafa, en minnst í veitunni, verða útundan. Á síðasta þingi voru gerðar til þess ráðstafanir með löggjöf, að menn, sem reistu ný býli, gætu bæði fengið til þess styrk og lán. En þótt gott sé og þarft að fjölga nýjum býlum í sveitum, verður vel að gæta þess, að ekki leggist jafnóðum gömul býli í eyði sökum húsaskorts. Eigi að vinna að því nauðsynjaverki að fjölga býlum í sveitunum, verður ekki síður að leggja áherzlu á það að halda við hinum gömlu býlum. Brtt. okkar miðar að því, að þar sem hús eru nú ekki metin meira en 800 kr. eða 500 kr. við næsta mat, skuli menn fá styrk til bygginga samkv. lögunum um nýbýli. Við teljum það rétt, ef auka á býlin í landinu, að þeir, sem við verstan húsakost eiga að búa, njóti sömu hlunninda og þeir, sem fá nýbýlastyrk, svo að aukning nýbýla komi fram sem bein fjölgun íslenzkra sveitabýla, en ekki aðeins til að fylla í skarð þeirra býla, sem verið hafa í byggð, en lagzt í eyði sökum ónógs húsakostar.

*Bjarni Bjarnason: Það er vitanlega alveg rétt, sem hv.þm. Borgf. sagði, að bændur eru yfirleitt í stökustu vandræðum með að endurbyggja á jörðum sínum. En hinsvegar verður að athuga það, að þetta frv., sem hér er flutt, er aðeins breyt. á lögum um nýbýli. Reynslan hefir nú þegar leitt það í ljós, að komnar eru til nýbýlastjórnar yfir 200 umsóknir um styrk og lán til nýbýla á þessu ári. Og af þeim verður ekki hægt að fullnægja í bili nema um 60 styrkbeiðnum. Það er ekki hægt að segja um það ennþá, hversu háan styrk er hægt að veita út á hvert býli. En það er sýnilegt, að þó að á fjárl. sé ætluð rífleg fjárveiting til þessa, þá er erfitt að fullnægja þeim umsækjendum, sem vilja skipta jörðum og reisa nýbýli á þann hátt, hvað þá að leggja fram fé til samvinnubyggða. Þess vegna verð ég að líta svo á, þrátt fyrir vandræðin um að endurreisa bæina í sveitunum, þá sé ekki ráðlegt að taka þá með inn undir þessi lög. Hv. þm. skýrði ranglega frá því, hversu margar jarðir hefðu húsaverð undir 800 kr. eftir fasteignamati. En það er hinsvegar rétt, að ýmsir af þeim, sem byggt hafa á síðustu árum, hafa ekki getað risið undir kostnaðinum. En á sama hátt má vitanlega benda á, að þeir menn, sem reist hafa nýbýli á undanförnum árum, verða að berjast við skuldirnar og eru miklu verr settir en þeir, sem nú fá að njóta hinna nýju nýbýlakjara. - Ég held, að eina leiðin út úr þessum ógöngum um endurbyggingu sveitabæja sé sú að efla ræktunarsjóð og byggingar- og landnámssjóð til þess að veita bændum byggingarlán til endurhýsingar, svo að þeir verði ekki útundan í því efni. Eftir því, sem ég veit bezt, þá eru það nokkur hundruð jarðir á landinu, sem hafa undir 800 kr. virði í húsum samkv. fasteignamati. Þessar jarðir munu hafa verið allt að 1100 um 1930, þegar fasteignamatið fór fram, en þær eru ekki svo margar nú, eins og hv.þm. Borgf. sagði. Síðan 1930 hafa verið endurbyggð og bætt hús á svo mörgum jörðum, að nú munu vera um 6–700 jarðir, sem hafa undir 800 kr. húsaverð samkv. fasteignamati. Það mundi sannarlega reynast vandasamt að skera úr um, hvaða jarðir skyldu njóta byggingarstyrks, þó að teknar yrðu 4–6 jarðir á ári af öllum þeim fjölda, sem um sæktu, enda mundi það reynast lítil úrbót. Þessi brtt.hv.þm. A.-Húnv. og þm. Borgf. miðar aðeins í þá átt að dreifa þessum fjárstyrk, sem ætlaður er til nýbýla, þannig að hann komi hvergi að verulegu haldi. Ef á að halda áfram að skipta jörðum í fleiri býli og veita styrki til slíkra nýbýla, þá er ekki hægt að fullnægja þeim umsóknum með því fé, sem nýbýlasjóður hefir yfir að ráða, hvað þá að endurbyggja þá bæi, sem nú eru í sveitunum. Ég vil því beina því til hv.þdm. að leita annara ráða til þess að hjálpa bændum til að endurreisa bæi sína.

*Pétur Ottesen: Ég er hræddur um, að það verði lítið úr þeim fyrirætlunum hv. síðasta ræðumanns að efla ræktunarsjóð og byggingar- og landnámssjóð til þess að veita lán til endurbyggingar á sveitabæjum. Ég veit ekki betur en að nú á þessu þingi sé verið að rýra framlög til ræktunarsjóðs og byggingar- og landnámssjóðs. Nú er einmitt verið að berja í gegnum þingið frv., sem dregur til muna úr tekjum ræktunarsjóðs. Og það er ekki sýnilegt, að öðrum stoðum verði undir hann rennt í staðinn. Þess vegna er það augljóst, að ýmsar af þeim jörðum, sem nú eru í byggð, munu innan skamms leggjast í eyði, af því að engin hjálp fæst til að endurreisa eða gera við hús þeirra. Það er náttúrlega rétt hjá hv. 2. þm. Árn., að fé það, sem til þess er ætlað á fjárl., hrekkur ekki til að fullnægja umsóknum um styrk til nýbýla. En þegar litið er til þess, að ef jafnmörg býli leggjast í auðn og þau, sem reist eru af nýju, bara af því að ekki er á þeim búandi vegna húsaskorts, þá mun skammt sækjast um býlafjölgun í landinu. Þess vegna verður að stuðla að því, að þær jarðir, sem nú eru byggðar, haldi áfram að vera það. Ég hygg, að þeirri hugsun verði bezt náð með því, að bolmagn nýbýlasjóðs sé fyrst og fremst notað til þess að halda þeim jörðum í byggð, sem nú eru byggðar, og jafnframt til stofnunar nýbýla eftir föngum. Ég held líka, að þetta falli fullkomlega saman við tilgang nýbýlalaganna. Hv. þm. sagði, að þær jarðir, sem hefðu undir 800 kr. húsaverð samkv. fasteignamati, væru ekki eins margar og ég hélt fram. Hv. 1. flm.till., þm. A.-Húnv., hefir athugað þetta, en ég ekki, og komizt að þeirri niðurstöðu, er ég áður gat um. En vitanlega eru það sömu erfiðleikarnir, sem mæta þeim, er eiga að úthluta lánum og styrk til endurbyggingar á sveitabæjum, eins og að fullnægja umsóknum um framlög til nýbýla, sem hv.þm. sagði, að ekki væri hægt. Sú þörf er allra brýnust og mest aðkallandi að halda núverandi jörðum í byggð. Þar sem aðalflm. brtt. er hér ekki viðstaddur nú og till. á að koma hér undir atkv. við þessa umr., þá virðist mér réttara að fresta afgreiðslu hennar, svo að hv. 1. flm. geti gert nánari grein fyrir henni síðar. Ég legg því til, að brtt. verði tekin aftur til 3. umr.

*Gísli Guðmundsson: Ég verð að taka undir það með hv. 2. þm. Árn., að ég tel það mjög athugavert, ef það verður farið að rýra framlög til nýbýla og samvinnubyggða. Ég óttast, að ef þannig á að kljúfa starfssvið þessarar löggjafar, þá leiði það til þess, að hún verði báðum verkefnunum, nýbýlum og endurbyggingu sveitabæja, að mjög litlu liði. Hinsvegar verður ekki um það deilt, að það er mikil þörf á að gera eitthvað fyrir þá bændur, sem búa á þeim jörðum, þar sem kalla má, að húsin séu að falli komin, svo að þar er varla búandi. Ég hygg, að óhjákvæmilegt sé að gera eitthvað sérstakt til stuðnings þessum bændum. Og vil ég nota þetta tækifæri til að benda hv.þdm. á, að við hv.þm. A.-Sk. höfum flutt frv. á þessu þingi um stofnun byggingarsjóða í sveitum, og er því frv. ætlað að bæta úr þessari þörf. Þessu frv. okkar var snemma á þinginu vísað til allshn., í stað þess að við lögðum til, að því yrði vísað til landbn. Allshn. hefir svo setið á málinu yfir allt þingið og engu áliti skilað um það. Ég hygg, að í þessu frv. sé bent á þá leið, sem réttast sé að fara í þessu efni. Við flm. frv. hugsuðum okkur, að hér yrði gerð hliðstæð löggjöf fyrir sveitirnar við þá löggjöf, sem nú gildir um byggingarsjóði verkamanna í kaupstöðum til þess að bæta úr húsnæðisþörf þeirra. Ég vildi aðeins minna á þetta frv., og geri ég ráð fyrir, að við beitum okkur fyrir, að það verði tekið til greina á næsta þingi.

*Pétur Ottesen: Ég býst við, að það verði ekki til frekari úrlausnar á endurbyggingu sveitabæja, þó að bent sé á þessa leið, sem hv. síðasti ræðumaður drap á, heldur en að vísa bændum á ræktunarsjóð, þess heldur sem hv.allshn. hefir nú setzt svo rækilega á þetta frv. um byggingarsjóði í sveitum, að enginn ágreiningur virðist hafa verið um það í n. að láta ekki skjóta upp bólu á því framar, auk þess sem það liggur ljóst fyrir hverjum heilskyggnum manni, að það eru sem stendur litlir eða engir möguleikar til að afla þessum byggingarsjóðum fjár. Ég tel, að mestir möguleikar séu í því fólgnir, ef hægt er að efla ræktunarsjóð til að gegna þessu hlutverki, en á því munu vera miklir erfiðleikar. Þó er hitt verra, að fyrir því sýnist vera lítill vilji á meðal stjórnarflokkanna í þinginu, þar sem verið er með ýmiskonar ráðstöfunum að draga úr tekjum og möguleikum ræktunarsjóðs, til þess að hann geti gegnt þessu hlutverki framvegis.

*Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Grg. frv. ber það með sér, hvers vegna þetta frv. er hér fram borið. Það er gert eftir ósk Landsbanka Íslands, og sjálfsagt vegna þess ástands, sem nú ríkir í atvinnulífi þjóðarinnar og atvinnumálunum og búast má við, að haldi áfram. Það er kunnugt, að nú er fiskaflinn eftir aðalvertíðina hér sunnan og vestanlands miklu minni en hann hefir verið síðastl. 10 ár á sama tíma árs. Og þó hefir veiðitækjum fjölgað stórum á síðustu missirum. Aflamismunurinn frá því, sem var í fyrra, er um 17 þús. tonn, og samkv. verðlagi nemur það ca: 8 millj. kr. Þessi mismunur hlýtur að koma tilfinnanlega í ljós á sínum tíma í viðskiptum þjóðarinnar út á við. Þess vegna er það öruggara, að landsbankinn fái þessa lánsheimild, hvað sem að höndum kann að bera. - Meiri hl. fjhn. hefir flutt þetta frv. eftir beiðni ríkisstj. og landsbankans. Mér er ekki kunnugt um, að ágreiningur sé um þetta mál frá hálfu minni hl. fjhn., en hann mun þá gera grein fyrir afstöðu sinni við þessa umr. Frv. er flutt af meiri hl. fjhn., og leggur hann til, að það verði samþ.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég ætla aðeins að bæta örfáum orðum við það, sem hv.frsm. sagði. Þorskaflinn hefir brugðizt svo herfilega á þessari vetrarvertíð, sem nú er að enda, að slíks eru engin dæmi síðastliðin 10 ár. - Ég hefi snúið mér til Fiskifélags Íslands og fengið hjá því upplýsingar um fiskaflann, eins og hann var talinn á öllu landinu 1. maí síðastl. Fiskifélagið byrjaði að halda nákvæmar aflaskýrslur 1925 og hefir haldið því áfram síðan. Ég held, að það sé réttast, að ég lesi upp úr skýrslu fiskifélagsins hv.þdm. til fróðleiks samanburð á aflamagni síðastl. 10 ár og er þá miðað við tímabilið frá áramótum til 1. maí ár hvert. Það yfirlit sýnir bezt, hvað aflinn er óvenjulega lítill á fyrri hluta þessa árs. Eftir Ár 1. maí 31. des. 1. maí 1925 .... 20267 51085 30818 1926 .... 19082 38153 19071 1927 .... 22461 50584 28123 1928 .... 27476 65596 38120 1929 .... 36630 66764 30134 1930 .... 40301 70574 30273 1931 .... 35072 64654 29582 1932 .... 31985 56372 24387 1933 .... 41870 68630 26760 1934 .... 43441 61880 18439 1935 .... 33565 50002 16640 1936 . 17666 Þarf ekki að leggja út af þessu frekar, því að allir hljóta að sjá, hvaða áhrif þetta hefir á tekjur einstaklinga og gjaldeyristekjur þjóðarinnar. Er yfirleitt mest treyst á þennan gjaldeyri. Sjá allir, að það getur orðið miklum vandkvæðum bundið að standa við greiðslur þær, sem inna verður af höndum. Því hefir það verið til umr. innan bankastj. og ríkisstj., að þar sem vertíð hefir brugðizt svo gersamlega, væri óráðlegt, að bankinn, sem ber mestan hitann og þungann af öflun gjaldeyrisins, hefði ekki möguleika til að útvega sér viðbótaryfirdrátt á við það, sem hann er vanur að hafa. Þessi viðbótaryfirdráttur er ekki nema lítið brot af þeim gjaldeyristekjum, sem missast við þetta aflaleysi. Þetta verður heldur ekki unnið upp með lántökum, heldur verður þjóðin að neita sér meira en verið hefir um varning, sem flutzt hefir til landsins. Ef aflinn bregzt líka síðara hluta ársins, er engin von til, að hjá þessu verði komizt. Hinsvegar getur nokkuð rætzt úr, ef síldin og þorskurinn bregðast ekki síðara hluta ársins, en þó hefir þótt vissara, að bankinn hefði þessa heimild, ef í nauðirnar skyldi reka. En þeir, sem ráða fyrir bankanum, og stj. eru sammála um, að ekki beri að grípa til þessarar heimildar, nema nauður reki til. Ég þarf svo ekki að hafa þessi orð mikið fleiri. Allir, sem sæti eiga í bankaráði landsbankans, og allir bankastjórarnir eru sammála um þetta, ekki af því að þeir líti á það sem framtíðarúrræði, heldur vegna þess að þegar vertíð hefir algerlega brugðizt, eins og nú, telja þeir óvarlegt að leggja upp án þessarar heimildar. Ég tek það fram, að bankinn mun ekki hafa grennslazt fyrir um möguleika fyrir svona láni, því að allir hafa verið að vona, að úr myndi rætast. En það hefir nú ekki orðið á þessari vertíð, og yrði það þá að verða í sumar á síldarvertíðinni.

*Ólafur Thors: Við sjálfstæðismenn í fjhn. höfum ekki gerzt meðflm. þessa frv., eins og þskj. 562 ber með sér, þar sem stendur, að það sé flutt af meiri hl. fjhn. - ekki af því, að við viðurkennum ekki fyllilega, að alvöruástand ríki nú á sviði íslenzks atvinnulífs. Kunnugum þarf ekki að færa önnur rök að hinu erfiða ástandi en þau, sem komu fram í skýrslu þeirri, er hæstv. fjmrh. las upp um aflann árin 1925–'36 og sýndi, að þorskaflinn nú 1. maí náði ekki einu sinni 40% af því, sem veiðzt hafði 1. maí 1934. Liggur það í hlutarins eðli, að slíkur aflabrestur veldur miklum vandræðum, ekki bara útvegsmönnum, sjómönnum og verkalýð, sem á afkomu sína undir sjávarútveginum, heldur og allri þjóðinni, svo mjög sem hún á alla sína afkomu undir því, að skaplega veiðist úr sjónum. Þessi hlið málsins er því viðurkennd af Sjálfstfl., enda höfum við allgóð skilyrði til að vita, hvar skórinn kreppir. Við játum um leið þörfina á því, að hið opinbera hlaupi undir bagga og dragi úr þeim geigvænlegu afleiðingum þessa ástands, sem að steðja. Að við þó ekki gerðumst meðflm. frv., stafar af því m. a., að ég tel ekki líkur til, að þær ráðstafanir, sem farið er fram á í frv., nægi til að bæta að verulegu leyti úr vandræðunum. Er það sannmæli, sem hæstv. fjmrh. sagði, að með þessu væri ekki hægt að leysa nema lítið brot af því, sem nauðsyn bæri til. Við hefðum verið reiðubúnir að ræða um, með hvaða ráðstöfunum hægt væri að mæta örðugleikunum, svo að von gæti verið um verulega úrlausn. En við höfum ekki kosið að gerast meðflm. að þessu frv., því að okkur sýnist sem hér sé fyrst og fremst um það að ræða að gera ráðstafanir til þess, að núverandi gjaldeyrisskipan verði þess ekki valdandi, að ríkið verði í vanskilum með skuldir sínar. Ríkið á nú fyrir maí- eða júnílok að greiða vexti og afborganir af skuld, 1 millj. kr. eða meira, svo að líkur eru til, að þetta gleypi helming eða meira af þeirri upphæð, sem hér um ræðir. Og þó að við viljum ekki eiga hlutdeild í því, að ríkið verði í vanskilum, teljum við sem þingminnihl., að stj. eigi að ganga í fararbroddi um ráðstafanir þær, sem gera þarf til þess, að ríkið geti staðið í skilum. Það er rétt hjá hæstv. fjmrh., að frv. er fram borið samkv. tilmælum bankaráðs landsbankans. Það er líka rétt, að bankaráð samþ. það með öllum atkv. Við sjálfstæðismenn, sem sæti eigum í bankaráði, gerðum þá grein fyrir atkv. okkar, að fyrir bankans hönd vildum við leggja lið þessari ósk, þó að við vildum ekki sem þm. hvetja til þess, að við henni væri orðið. Ég þori að fullyrða, að Sjálfstfl. mun ekki leggja stein í götu málsins, en ég get ekkert sagt um einstaka þm. En flokkurinn mun heldur ekki leggja málinu annað lið en það að sitja hjá við atkvgr. Í þessu sambandi vil ég spyrja hæstv. fjmrh., hvort hann telji ekki slíka lántöku brjóta í bága við yfirlýsingu þá, sem hann og stjórnarflokkarnir gáfu haustið 1934 í tilefni af lántökunni, sem gerð var í London um þær mundir. Ég spyr hann, hvort hann telji slíka lántöku með ríkisábyrgð í samræmi við þá yfirlýsingu. Ef hann svarar neitandi, þá spyr ég, hvort hann ætli sér að leita til hins fyrra lánveitanda um samþykki fyrir þessari nýju lántöku. Því að þó að hæstv. fjmrh. hafi persónulega bundið sig til að leita ekki fleiri lána, getur hann auðvitað farið fram á samþykki lánveitandans til að taka nýtt lán. Ég vil svo láta það í ljós sem mína persónulegu skoðun, þó að ég hafi ekki umboð til að lýsa yfir henni fyrir hönd Sjálfstfl., að það er varhugavert að halda áfram þessa braut, sem Ísland hefir gengið um mörg undanfarin ár, því að alkunnugt er, að ríkisbúskapurinn hefir verið rekinn með halla nú um 6–7 ár eða lengur. Það er vitað, að sumpart stafar þetta af því, að ríkisvaldið hefir með skattalöggjöf sinni seilzt of djúpt í vasa þjóðarinnar, en hinsvegar dugar ekki að neita því, að afrakstur framleiðslunnar hrekkur ekki til að standa undir kaupgreiðslunum. Afleiðingin af þessu hlýtur svo að verða sú, að íslenzk króna hrapar í verði. Ég er nú þeirrar skoðunar, að langt sé síðan raunverulegt verðgildi íslenzkra peninga var orðið miklu minna en skráð var. Og eitt af því, sem ég hefi á móti þessum stöðugu lántökum, er það, að með þeim er verið að dylja þjóðinni þennan sannleika. Afleiðing slíkrar skráningar krónunnar hlýtur að verða gjaldeyrisvandræði, eins og líka gjaldeyrisörðugleikar á hverjum tíma segja til um það, hvort krónan er rétt skráð eða ekki. Með því að taka ný og ný lán er þessi áttaviti gengisskráningarinnar truflaður og þjóðin svipt nauðsynlegri leiðbeiningu í þessu efni. Ég vil drepa á það, að ef krónan er of hátt skráð, þannig að framleiðendur gjalda fleiri íslenzkar krónur fyrir framleiðslu sína en þeir fá inn í staðinn, þá leiðir af því, að í umferð manna á milli verða fleiri íslenzkir peningar en erlendur gjaldeyrir, sem fyrir vörurnar fæst, getur staðið undir. Fleiri krónur leita á um kaup á erlendri vöru en við höfum gjaldeyri til að snara út fyrir þessa vöru. Þessar hugleiðingar eru mæltar frá mínu persónulega sjónarmiði, án þess að ég hafi umboð frá Sjálfstfl. til að lýsa þeim sem hans skoðun. Sé ég svo ekki ástæðu til að fylgja frv. úr hlaði með fleiri orðum. Í grg. frv. stendur, að landsbankinn muni ekki nota heimildina nema viðskiptaástandið geri það óhjákvæmilegt. Gagnvart slíkri yfirlýsingu bankans vill Sjálfstfl. ekki leggja stein í götu málsins, þótt hann hinsvegar telji ekki ástæðu til að leggja málinu beint lið.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. þm. G.-K. sagðist ekki vilja leggja málinu beinlínis lið, þótt hann vildi hinsvegar ekki leggja stein í götu þess. Fyrir það síðarnefnda er ég honum þakklátur út af fyrir sig. Hv. þm. færði nokkur rök fyrir sínu sjónarmiði og því, hvers vegna hann taldi sig ekki geta lagt frv. lið á þingi. Ein ástæðan var sú, að þessar ráðstafanir væru gerðar til þess að koma, í veg fyrir, að ríkið lenti í vanskilum, og væri það hlutverk stjórnarflokkanna að sjá um það. Mér finnst hv.þm. ekki líta rétt á þetta atriði. Það er að vísu rétt, að ríkissjóður á að skila allhárri upphæð erlendis í júlí næstkomandi. Nemur hún ríflega 1 millj. kr. Eru þetta sumpart eigin lán, en sumpart skuldir, sem ríkissjóður hefir á sinni könnu vegna bankanna. En ég vil benda hv.þm. á, að það eru fleiri en bankarnir, sem þurfa að yfirfæra fé í júní og júlí og á öðrum tímum. Er því rangt að hugsa sem svo, að ef gjaldeyririnn er takmarkaður, þá verði það krónur þær, er ríkið á að yfirfæra, sem útundan verði, og að það sé því að hjálpa ríkissjóði við yfirfærsluna að samþ. þetta frv. þetta er til þess að hjálpa bönkunum að selja ríkissjóði og öðrum gjaldeyri og er því hagur ríkissjóðs og annara viðskiptamanna bankanna jöfnum höndum. Það greiðir almennt fyrir bönkunum að geta selt viðskiptamönnum sínum gjaldeyri. Hvernig fara skuli að, ef ekki er hægt að selja öllum gjaldeyri, er vandamál, sem ekki er tímabært að ræða hér. En það er hægt að hugsa sér, að ef ástandið versnar mjög, verði að skera frekar úr um það, hvaða greiðslur sitja skuli sitja á hakanum. Hinsvegar held ég, að hv.þm., sem er fulltrúi í bankaráðinu, hafi greitt atkv. með þessu þar, vegna þess að framkvæmdarstjórn bankans óskaði eftir því, að fá þessa heimild, og af því að hann hefir álitið, að það væri stofnuninni nauðsynlegt að hafa þetta úrræði, ef allt annað þryti. Þá spurði hv.þm. að því, hvort ég teldi þessa fjáröflun með lántöku kleifa, eftir þær upplýsingar, sem ríkisstj. að gefnu tilefni gaf í sambandi við lántöku árið 1934, um að það væri hennar stefna að forðast allar erlendar lántökur og það að ganga í ábyrgð fyrir erlendum lánum. Eins og ég hefi getið um, þá voru þessar upplýsingar orðaðar þannig, að það væri stefna stj. að forðast allar erlendar lántökur, og það er stefna hennar enn. Ég tel ekki, að það komi á neinn hátt í bága við þessa stefnu, þó að landsbankinn leiti til þess, vegna stórkostlegra vandræða, að fara fram á yfirdrátt með ábyrgð ríkissjóðs. Hér eru óvenjulegar ástæður fyrir hendi, þó menn annars vildu forðast þetta. Þó við séum sammála um að forðast lántökur af þessu tægi, þá verður samt, þegar vandræði steðja að, að vera undantekningar. Hvort bankinn leitar til þeirrar stofnunar, sem stóð að lántökunni á árinu 1935 og fékk þessar upplýsingar um stefnu stj., get ég ekki gefið neinar upplýsingar um. Ég veit ekki til þess, að enn sé búið að taka ákvörðun um það, hvert hann leitar. En þar sem ég tel, að þessi framkvæmd væri ekki í ósamræmi við yfirlýsta stefnu, þá tel ég, að bankinn gæti gert tilraun með að afla sér þessa fjár á þeim stöðum, sem honum þættu líklegastir til árangurs. Hv. þm. sagði, að hann væri því yfirleitt mótfallinn að leyna með lántöku skorti á gjaldeyri og koma þannig í veg fyrir það, að menn horfðust í augu við staðreyndirnar, eins og þær væru. Ég get tekið undir þetta með hv.þm. Ég lít svo á, að það eigi að forðast slíkar lántökur eins og kostur er á. Ég lít svo á, að það eigi áður að leita allra bragða í því að færa niður innflutninginn, áður en til slíkrar lántöku er gripið. Í sambandi við þau ummæli hv.þm., að allir yrðu að horfast í augu við það, ef gjaldeyrisvöntun yrði vegna aflaskorts, og það væri óráðlegt að vega hana upp með nýrri lántöku, þá vil ég benda honum á, að það mun láta nærri, að aflamismunurinn nú og í fyrra sé að verðmæti um 8 millj. kr., en sú heimild, sem landsbankinn fer fram á, er aðeins 2 millj. og 300 þús. kr., eða með öðrum orðum ekki nema brot af þeim gjaldeyrismun, sem kemur fram vegna þessarar lélegu vertíðar. Menn hafa auðvitað reiknað með því, að það yrði meðalvertíð. Vertíðin núna hefir brugðizt meira heldur en menn yfirleitt voru farnir að halda, að vertíð gæti brugðizt með þeim tækjum, sem menn nú hafa. Það er þannig að gjaldeyrisskorturinn, sem hlýtur að koma af aflabrestinum, er ekki veginn upp nema að litlum hluta, þó þessi heimild sé notuð að öllu leyti. Ég ætla ekki að fara langt út í það að ræða um gengismálið í þessu sambandi. Ég hefi á öðrum vettvangi gert grein fyrir þeirri afstöðu, sem Framsfl. hefir í því máli, og á hverju hún hefir byggzt. En ég get sagt það, að þó að genginu væri breytt, þá mundi ekkert minnka þörfin fyrir þessa heimild, sem hér er verið að tala um, því það skapar ekki gjaldeyri til þess að standa undir vöruinnflutningnum, þó að því yrði horfið. Ennfremur vil ég benda á, að það er ekki bezta ráðið til þess að standa á móti innflutningi umfram það, sem framleiðslan gefur af sér, þó það yrði horfið að því að fella gengi krónunnar, af þeirri einföldu ástæðu, að það mundi koma í ljós mjög fljótlega, að kaupið færi að hækka aftur eftir gengislækkunina, og menn myndu þannig skapa sér möguleika til þess að kaupa þær neyzluvörur, sem annars ætti að útiloka frá landinu, með því að gera þær verðhærri en ella með gengislækkuninni. Það er svo að innflutningurinn er nú kominn niður á þann grundvöll, að það er sáralítið flutt inn af vörum umfram það, sem þarf til framleiðslunnar og til þess, að ekki vanti nauðsynlegar neyzluvörur í landinu. Ég geri fastlega ráð fyrir því, þó að breytt yrði gengi krónunnar, að menn mundu fljótlega reyna að skapa sér þá aðstöðu aftur, þó þeir misstu hana um skeið, að þeir gætu keypt þessar neyzluvörur eftir sem áður. Ég held, að bezta leiðin til þess að bjargast við í þessum efnum séu innflutningshömlur, þó ég ætli ekki að fara langt út í það að ræða þetta almennt. Ég drep aðeins á þetta, af því að hv.þm. skaut því sérstaklega fram í sambandi við þetta mál, sem hér liggur fyrir.

*Ólafur Thors: Ég held, að það hafi kennt nokkurs misskilnings hjá hæstv. fjmrh. á mínum orðum. Hann taldi mig hafa gefið í skyn, að ein af ástæðunum fyrir því, að Sjálfstfl. væri andvígur þessu frv., væri sú, að það ætti að forða ríkissjóði frá vanskilum. Þetta er misskilningur. Ástæðan fyrir því, að við sjálfstæðismenn teljum ekki nauðsynlegt eða eðlilegt, að við styðjum þetta frv. með atkv. okkar, er sú, að hér er í raun og veru svo lítið annað gert heldur en að hugsa um það, að ríkissjóður geti innt af hendi sínar greiðslur nú, þegar vextir og afborganir falla í gjalddaga 1. júlí. Við teljum, eins og ég áður gat um, að það sé eðlilegt, að ríkisstj. í fararbroddi fyrir sínu liði sjái þessu borgið. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að það eru ýmsir aðrir en ríkissjóður, sem þurfa yfirfærslu á þessu tímabili eða á næstunni. En hverjir mundu það verða, sem þessar yfirfærslur fá? Að minni hyggju verða það í þessum gjaldeyrisskorti að sáralitlu leyti aðrir en framleiðendur, og þá gjaldeyrir til greiðslu á þeim hlutum, sem nauðsynlegir eru til þess, að framleiðslan geti haldið áfram. Það liggur í hlutarins eðli, að þessir menn verða í gjaldeyrisskortinum að ganga fyrir ríkissjóðnum, fyrst og fremst af því að án innflutnings þeirra nauðsynjavara, sem hér ræðir um, getur engin framleiðsla farið fram, og þar af leiðir auðvitað, að enginn gjaldeyrir gæti aflazt. Hitt má í þessu sambandi nefna, að það munu verða þessir sömu framleiðendur, sem á næstunni skulda fyrir sínum útflutningsvörum, þó þeir láti í té þann gjaldeyri, sem væntanlega fellur til. Það ætti því að vera sanngirniskrafa þeirra að fá í sína framleiðslu þann gjaldeyri, sem bankarnir ráða yfir. Ég veit ekki, hvort það er alveg rétt skilið hjá hæstv. ráðh., að bankastjórn landsbankans hafi óskað eftir því, að bankaráðið samþ. þá till., sem borin var upp á bankaráðsfundi og var lögð til grundvallar fyrir flutningi þessa frv.

Ég skildi hv.þm. þannig, að hann hefði gert þetta vegna þess, að framkvæmdastjórnin óskaði eftir því

. Ég er heldur ekki viss um, að það sé alveg rétt skilið hjá hæstv. ráðh., að hvatir bankastjóra landsbankans til þess að óska eftir þessari lántökuheimild hafi eingöngu verið þær, að sjá bankanum farborða. Mér þykir ekki ólíklegt, að bankastjórnin í samráði við hæstv. fjmrh. hafi ætlað sér að hlaupa undir bagga með þörfum ríkissjóðs. Hæstv. ráðh. sagði, að slík lántökuheimild kæmi ekki í bága við þær upplýsingar, eins og hann orðaði það, sem hann hefði gefið brezkum lánardrottni í sambandi við lántökuna 1934. Ég kæri mig nú ekki um að vera sérstaklega að slá því föstu hér í þessum umr., sem fór raunverulega fram í sambandi við þá lántöku, þó að ég hinsvegar gangi út frá því, að það sé óhætt að tala um málið hér á þingi að því leyti, að það skaði ekki lántökubeiðni okkar nú. En það er ekki rétt orðalag, að tala um upplýsingar, sem ráðh. hefði gefið í þessu efni, heldur ætla ég, að það sé satt, að hann gaf yfirlýsingu, sem var krafizt af lánardrottninum. Þannig var þetta lagt fyrir Sjálfstfl., þegar ætlazt var til, að hann legði samþykki sitt á það, að ráðh. gæfi þessa yfirlýsingu, sem lánardrottinn gerði að beinu skilyrði fyrir því, að lánið fengist. Ef hæstv. ráðh. telur, að hann geti farið fram á það á peningamarkaðnum í London og annarsstaðar að fá slíkt lán, þrátt fyrir þessa yfirlýsingu, þá er það fagnaðarefni. En ég vil ekki leyna því, að ég hygg, að yfirlýsing hæstv. ráðh. sé þess eðlis, að hann sjái sér ekki fært að fara aðra leið en þá að leita þessa láns annaðhvort hjá sama lánardrottni eða þá með samþykki hans. Það er þá á færi þessa sama lánardrottins að leysa fyrst þennan hæstv. ráðh. frá þeirri yfirlýsingu, sem hann á sínum tíma gaf, og svo getur hann leitað láns á eftir. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að sá aflabrestur, sem nú er á orðinn, hlýtur að auka mjög á þörf bankans til þess að afla sér gjaldeyris með þessum óeðlilega hætti, sem lántaka er. En það er þó sannast sagna, að hér kemur fleira til greina, sérstaklega það sem ég áður gat um, sem sé sú áníðsla, sem atvinnureksturinn hefir orðið fyrir af hendi ríkisvaldsins á undanförnum 10 árum, og sú röskun, sem skapazt hefir í atvinnu- og peningamálum landsins við skakka gengisskráningu undanfarinna ára. Ég vil leiða athygli hæstv. ráðh. að því, að enda þótt það sé þannig, að slíkur aflabrestur, þar sem nú liggja vörur í landi, sem eru 8 millj. kr. minna virði en í fyrra, hljóti að leiða af sér meiri þörf fyrir lántöku heldur en ef aflinn væri sami og í fyrra. þá er það nú samt svo, að ef við hefðum búið með skaplegum hætti á undan, þá hefði þessi gjaldeyrisskortur ekki sagt svo snögglega til sín. Þó fiskaflinn, sem lá í landinu í fyrra, hafi verið 8 millj. kr. meira virði en sá afli, sem liggur í landi núna, þá leiðir það ekki af sér það, að við á næstu mánuðum þurfum að lenda í gjaldeyrisskorti. Við höfum hér á landi nægan fisk til þess að fullnægja eftirspurninni a. m. k. allt þetta ár, og það lýsi, sem landsmenn eru búnir að bræða til sölu, nægir eftirspurn markaða þeirra, sem af okkur kaupa á næstu mánuðum. Það er þess vegna rétt, að menn geri sér það ljóst, að aflabresturinn á árinu skapar ekki nauðsyn til þess að taka lán til þess að greiða úr gjaldeyrisskorti af þessum ástæðum nú þegar. Sú nauðsyn mundi vitanlega skapast, þegar búið væri að selja þann afla, sem við þó fengum á land, og í stað þess að geta haldið áfram aflasölunni, ef eðlileg aflabrögð hefðu verið, að verða þá að lúta að því að hafa ekkert til þess að selja og þar af leiðandi engar afurðir til þess að standa undir gjaldeyrisþörfinni, - þá fyrst er að skapast þörf fyrir lántöku, sem orsakast af aflabrestinum. Ég álít ekki tímabært og eðlilegt að fara langt út í gengismálið, þar sem ég er sá eini af mínum flokksbræðrum, sem tek til máls, og Sjálfstfl. hefir ekki tekið ákvörðun um það að ræða gengismálið í sambandi við þessa lántökuheimild. Ég leiði þess vegna hjá mér frekari umr. um málið heldur en ég hafði í frammi og læt ósvarað því, sem hæstv. ráðh. sagði að gefnu tilefni frá mér í sambandi við gengismálið, að öðru leyti en því, að ég leyfi mér að leiða athygli hans að því, að það er mjög alvarlegur og veigamikill misskilningur í hans ummælum um gengismálið, ef hann heldur, að hægt sé að ráða bót á skakkri skráningu krónunnar aðeins með því að færa niður innflutninginn með innflutningshömlum, því að niðurfærsla innflutningsins er mjög þungbær afleiðing af skakkri gengisskrán., en hinsvegar ekkert úrræði til þess að bæta úr þeirri skekkju. Ég skal aðeins til leiðbeiningar drepa á það, að þetta lítur þannig út, að ef gengið hefði verið réttilega skráð, þannig að atvinnureksturinn hefði verið rekinn með sæmilegri afkomu, þá hefði mátt hafa framleiðsluna á ýmsum sviðum miklu meiri heldur en nú er og þannig afla um leið miklu meira gjaldeyris heldur en nú er aflað og skapa betri aðstöðu til þess að kaupa erlendar vörur. Það er mörg framleiðsla, sem gæti borið sig. ef gengisbreyting væri komin á, sem útilokað er, að sé rekin eins og nú standa sakir. Með þeirri framleiðslu mætti svo afla gjaldeyris þjóðinni til handa til þess að standa undir auknum gjöldum, sem leiddu af auknum innflutningi. Þetta er of flókið mál til þess að ræða um það í sambandi við þetta mál, og ég hef þess vegna nægja það, sem ég hefi tekið fram. Ég býst svo ekki við að bæta neinu sérstöku við það, sem ég hefi sagt, nema mér gefist eitthvert nýtt tilefni til þess frá hendi hæstv. ráðh. eða annara, sem kunna að taka til máls.

*Hannes Jónsson: Það er nú sennilega ástæðulítið eða tilgangslaust a. m. k. að tala um þetta frv., því það mun verða samþ., og sennilegt, að það sé óhjákvæmilegt fyrir ríkisstj. að fá þetta frv. samþ. á þessu þingi. Ég get ekki stillt mig um að benda á það, hvað óheppilega er komið fyrir þjóðfélaginu, þegar það verður að bjarga sér á því að taka skyndilán, sem litlar líkur eru til, að hægt sé að borga upp á þeim tíma, sem tiltekinn er, og þjóðfélagið verður þannig út á við sem hálfgerður óreiðumaður. Hér er um að ræða rúmlega 2 millj. kr., sem á að taka að láni að nýju í viðbót við þann erlendan gjaldeyri, sem bankinn hefir fengið til umráða, m. a. með Sogsvirkjunarláninu og þeim ríkissjóðslánum, sem tekin voru til þess m. a. að greiða upp lausaskuldir ríkisins við bankann, þar var um nýjan gjaldeyri að ræða, sem bankinn hafði yfir að ráða. Það er orðið innifrosið fé, og svo á enn að bæta við milljónum, sem litlar líkur er til, að það verði öðruvísi en að þær frjósi inni. Allt stafar þetta af því, að ástæður atvinnuveganna eru þannig, að framleiðslan getur ekki borið sig hjá þjóðinni. Óhjákvæmileg afleiðing af því hlýtur að verða skuldasöfnun ár frá ári, sem ekki verður stöðvuð á þann hátt, sem hæstv. ráðh. ætlast til. Það er aðeins hægt að taka fyrir þessa skuldasöfnun með því að skera fyrir meinsemdina sjálf,, en það er sjálf rekstrarafkoma atvinnuveganna í landinu. Þetta verður Alþingi og ríkisstj. að gera sér ljóst, að það þýðir ekkert að blinda sig á því að taka skyndilán, sem á svo að greiða með von um betri afkomu, án þess að nokkuð sé breytt hinum raunverulegu ástæðum, sem liggja til grundvallar, en það er hin erfiða afkoma atvinnuveganna í landinu. Það hefir verið minnzt á það í þessu sambandi, af hv.þm. G.-K., að ein aðalástæðan fyrir þessu öfugstreymi í atvinnulífinu hér á landi sé hin rangláta gengisskráning, sem hér hefir farið fram í mörg ár. Þetta er í raun og veru viðurkennt, og það af þeim mönnum, sem fræðilega geta bezt um þetta dæmt, og þetta á við um marga aðra, sem hafa þó kaldan veruleikann fyrir augum og hljóta því að geta myndað sér skoðun út frá því. En þrátt fyrir það, þó slík yfirlýsing komi nú frá hv.þm. G.-K., sem er formaður Sjálfstfl., þá hefir þó ekkert verið gert hvorki af ríkisstj., stjórnarflokkunum né Sjálfstfl., til þess að opna leið til lausnar á þessu stærsta vandamáli þjóðarinnar. Ég verð að segja það, að hér hefir ekki verið horfzt í augu við raunveruleikann. Það hefir verið reynt að horfa framhjá honum og reynt að smeygja sér framhjá orsökunum fyrir því ófremdarástandi, sem hér er og á að lækna með hreystiorðum hæstv. fjmrh., en þau hafa bara aldrei getað gert sjúkdóminn neitt bærilegri. Um þörf bankans eða ríkisins til lántökunnar get ég ekki dæmt, því við bændaflokksmennirnir eigum þess ekki kost að kynnast utanríkismálunum, þar sem við höfum ekki fengið fulltrúa í utanrmn. og mér hefir verið synjað persónulega um að kynnast þeim málum, eins og t. d. samningum milli Íslands og annara ríkja, þó að það sé náttúrlega óneitanlega hart, að alþm. skuli ekki fá að kynnast þeim hlutum. En e. t. v. er það ekki verjandi, þó að maður verði fyrir slíkri útilokun, að bregða fæti fyrir þær ráðstafanir, sem ríkisstj. telur nauðsynlegt að gera til þess að landið standi í skilum. En jafnframt finnst mér nauðsynlegt að benda á, að hér er stefnt út á hálan ís, svo hálan, að mér þykir ekki líklegt, að hæstv. fjmrh. verði stætt á honum. Ég hefi viljað nota tækifærið til að benda á, að möguleikinn til að standa í skilum er veikur, og ákvæðið um, að þessi lántaka skuli vera til eins árs, er í rauninni ekkert nema blekking, ef það ber að skoða sem loforð um greiðslu eftir ár frá því, að lánið er tekið. Því að ef ekki er gert neitt til að breyta um stefnu Og reyna að bjarga atvinnuvegunum úr öngþveiti því, sem þeir eru i, þá eru engar líkur til, að slík greiðsla geti farið fram, því að eins og oft hefir verið bent á hér á Alþingi, þá er fyrsta skilyrðið, að atvinnuvegirnir beri sig. En meðan þeir eru reknir með tapi og minnkandi framleiðslu, þá eru litlir og þverrandi möguleikar á að standa í skilum. En eftir því, sem atvinnuvegirnir standa betur fjárhagslega, þá verður aðstaðan betri, ekki aðeins um að standa í skilum um vaxta- og afborganagreiðslur, heldur kannske líka til þess að grynna ofurlítið á skuldasúpunni. En það er eins og það sé fyrsta og eina takmark ríkisstj. að slá peninga til þess að fljóta í augnablikinu, en slík starfsemi er algerlega óverjandi.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég þarf ekki að vera langorður eða svara mörgum einstökum atriðum í ræðu hv.þm. G.-K. En það er í tilefni af þeim ummælum hans, að ég hefði haft þau ummæli, að þetta lán væri til að bjarga yfirfærslum fyrir atvinnuvegina, en þetta væri eingöngu til að hjálpa ríkissjóði með hans yfirfærslur, þar sem enginn fengi gjaldeyri nema framleiðendur. Hann veit, þessi hv.þm., að atvinnuvegirnir verða að sitja fyrir. En ég vil líka benda á, að það eru fleiri en ríkið og framleiðendurnir, sem keppa um gjaldeyrinn, það eru fleiri, sem skulda erlendis, en þessir aðiljar, eins og t. d. bæjar- og sveitarfélög, verzlanir o. fl., sem eru lántakendur á erlendum peningamarkaði. Þessi lántaka gerir þjóðbankann almennt betur færan um að sinna kröfum framleiðenda og annara um gjaldeyri. Ég er líka viss um, að stjórn landsbankans hefir ekki aðeins haft hag bankans fyrir augum, er hún ákvað að leita eftir heimild til þessarar lántöku, heldur líka sinna viðskiptavina. Út af því, sem hv.þm. talaði um þær upplýsingar, sem ég hefði gefið í sambandi við lántökuna 1935, en hann vill kalla yfirlýsingu, vil ég endurtaka það, að ég tel - þrátt fyrir þær upplýsingar eða yfirlýsingu, hvort sem menn vilja heldur kalla það, er ég gaf 1935 í sambandi við lántökuna þá -, að landsbankinn geti leitað fyrir sér hvar sem er og hvert sem hann vill, og ég tel, að þó lántaka sé gerð undir þeim erfiðu kringumstæðum, sem nú eru, að þá fari það alls ekki í bága við þær upplýsingar um stefnu stj., að hún vilji ekki og ætli sér ekki að safna nýjum og nýjum skuldum að ástæðulausu. Þá minntist hv.þm. á, að það væri að vísu rétt, að nú væri aflabrestur, en þó væri margs að gæta, og ekki væri nauðsynlegt að afla gjaldeyris nú þegar, heldur sjá, hvernig færi um síldveiðina, og því kannske réttara að taka lánið síðar. Ég vil í þessu sambandi benda á, að þær vörur, sem helzt hafa gefið gjaldeyri á þessum tíma og fram til síldveiðitíma, fram í júlímánuð, þær eru lýsi og blautfiskur. Er sýnilegt, að gjaldeyrir fyrir lýsi er stórum minni nú sökum aflabrests, en um blautfiskinn er það að segja, að þó markaður sé takmarkaðri en í fyrra og af þeirri ástæðu minna selt, þá held ég, að mér sé óhætt að segja það, að minna hefir verið sótt á að selja hann nú, sem er heldur ekki óeðlilegt. Og ég fullyrði, að þetta hefir nú þegar haft áhrif á gjaldeyristekjurnar. Þá hefi ég ekki fært fram þau atriði, sem koma líka þessu máli við, en það eru hin stórkostlegu vandkvæði á því að fá afurðirnar greiddar; einkum er það þó í Ítalíu, þar sem við höfum verið neyddir til að gera vöruskiptasamning, þannig að það, sem hefir verið greitt áður í frjálsum gjaldeyri, er nú fast og stendur inni á sérstökum reikningi í Ítalíubanka, þar til vörur eru teknar út á innstæðuna, sem ekki verður fyrr en kemur fram á árið. Það er því ekki aflabresturinn einn, sem veldur gjaldeyrisvandræðunum, heldur líka aðrar ástæður, og skýrir það betur erfiðleikana, sem nú eru. Þá segir hv.þm. að það sé röng skoðun, sem kom fram hjá mér, að hægt væri að ráða bót á gengisskráningu með innflutningshömlum. Hv. þm. hefir eitthvað misskilið þetta. Það, sem ég sagði, var, að gengisbreyting gæti ekki komið í stað haftanna. En um gengisbreyt. frá mínu sjónamiði er það að segja, að hún snertir aðallega eða hefir áhrif á, hvernig tekjurnar skiptast í landinu sjálfu, en stendur ekki í beinu sambandi við sjálft gjaldeyrismálið. Annars ætla ég, eins og hv.þm. G.-K., að leiða hjá mér almennar umræður um þetta mál. Hv. þm. V.-Húnv. talaði hér nokkur orð, og lagði hann sérstaka áherzlu á, að sér fyndist óreiðuvottur felast í afgreiðslu þessa máls. Hér væri gert ráð fyrir að taka skyndilán, sem fyrirsjáanlega væri ekki hægt að greiða á tilsettum tíma, og hefði það yfir sér allan blæ óreiðunnar. Ég vil benda á, að þó allir séu sammála um, að óefnilega horfi nú, bæði um slæma markaði og að rekstur sjávarútvegsins hafi gengið hrapallega, þá er á engan hátt leyfilegt að gera ráð fyrir því, að Ísland geti ekki bætt hag sinn í framtíðinni, svo að það verði fært um að standa við sínar skuldbindingar. Og ég held líka, að það sé órökstutt að halda slíku fram, því að það hefir komið fyrir mörg lönd að lenda í slíku, að þau hafa orðið fyrir óhöppum eða áföllum, og að þau hafa rétt við aftur, og ég held, að svo muni fara fyrir okkur, að okkur muni takast að rétta við aftur. Ummæli hv.þm. um, að þessar ráðstafanir, þ. e. lántakan til að komast yfir þetta erfiða ástand, væru óreiðuráðstafanir, eru algerlega ósæmileg, þar sem þjóðin hefir nú hert mjög að sér, eins og sést á þeim vöruskorti, sem er í landinu. En það er ekki hægt fyrir neina þjóð að standa slíkt af sér, þegar hvorttveggja ber að í senn, að markaðir minnka og framleiðslan þverr. Þetta verður ekki komizt yfir, nema með bráðabirgðaráðstöfunum, sem menn gjarnan vildu vera lausir við, en eru neyðarúrræði, en enginn óreiðuvottur. Hv. þm. var að kvarta um, að hans flokkur gæti ekki fylgzt með í utanríkismálum og gæti því ekki myndað sér skoðun. Ég held, að þetta sé einhver misskilningur, því að ég veit ekki betur en hans flokkur eigi fulltrúa í bankaráði - þó að þeir hafi unnið það sæti með prettum, þá kemur það ekki þessu máli við - og vegna þessa hlýtur þeim að vera kunnugt um þær ástæður, er liggja til þess, að farið er fram á þessa heimild af bankanum. Og mér er ekki kunnugt um, að þessi fulltrúi hafi gert ágreining í bankaráði, því að í skjali því, er stj. barst frá bankanum, stendur, að enginn ágreiningur væri um þetta mál; kemur mér því þetta undarlega fyrir sjónir.

Frsm. 2. minni hl. (Thor Thors) Ég þarf ekki að vera margorður um þetta mál. Eins og getið var um við 2. umr. málsins, leitaði 2. minni hl. allshn., ég og hv. 8. landsk., álits framfærslunefndar Reykjavíkur um þetta mál. Þetta álit er nú komið og er prentað sem fskj. með nál. 2. minni hl. Ég geri ráð fyrir, að hv.þdm. hafi lesið þetta álit framfærslunefndar, og skal ekki rekja það með mörgum orðum, enda er búið að þrautræða þetta frv. við 2. umr., og reyndar líka við 1. umr. Með tilliti til þess álits frá framfærslunefnd Reykjavíkur, sem í þessum efnum hefir mesta reynslu, teljum við ekki rétt að samþ. þetta frv. Hér er líka um það að ræða að breyta lögum, sem búið er að samþ. fyrir fáum mánuðum og þar af leiðandi hafa lítið verið reynd, - lögum, sem voru undirbúin af mþn., sem að mestu starfaði á ábyrgð núv. stjórnarfl. Ég tel sjálfsagt, að þegar reynsla hefir fengizt á lögunum - og það verður þegar á næsta þingi -, þá verði þau tekin til athugunar. Ég geri ráð fyrir, að við framkvæmd laganna komi margt fram, sem betur mætti fara á annan hátt. Þess vegna teljum við ekki aðkallandi nauðsyn á að breyta lögunum nú á þessu þingi. Eins og málið liggur fyrir, má segja, að sum ákvæði frv. hafi nokkrar réttarbætur í för með sér fyrir nokkrar konur, en þá auðvitað á kostnað hlutaðeigandi sveitarfélaga. En ég tel ekki, að þessar réttarbætur séu svo mikilsvarðandi, að nauðsyn beri til þess að hlaupa nú þegar í að breyta l., enda þótt ég hafi nokkra tilhneigingu til að fylgja þessu frv. að nokkru leyti.

*Frsm. 1. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson): Við 2. umr. málsins, og reyndar við 1. umr. líka, gerði ég ýtarlega grein fyrir þessu frv. og tel því ekki ástæðu til að fara nánar út í það að þessu sinni. En í sambandi við þann ágreining, sem komið hefir fram um skilning á niðurlagi 3. gr., hefi ég leyft mér að bera hér fram brtt. á þskj. 518, og tekur hún af allan vafa um það, að þegar valdsmaður hefir fengið skýrslu frá konu, sem sótt hefir um meðlag samkv. framfærslul., þá hefir valdsmaður heimild til að leita staðfestingar á þessari skýrslu og óbundnar hendur um það, á hvern hátt hann leitar þeirrar staðfestingar. Mér þætti líklegt, að þeir, sem fundið hafa að orðalagi 3. gr., eða réttara sagt þeir, sem hafa viljað hártoga það, muni fallast á þessa brtt. og að með henni sé það leiðrétt, sem þeir hafa haft við þessa gr. að athuga. Um nál. 2. minni hl. n. get ég orðið fáorður. Hv. frsm. 2. minni hl. hefir vísað sérstaklega til álits þess, sem meiri hl. framfærslunefndar Reykjavíkur gerði, en ég vil taka það skýrt fram, að það var aðeins meiri hl. framfærslunefndar, sem samþ. þetta álit, en ekki n. óskipt. Þetta mál kom til álita á fundi framfærslunefndar þann 4. þ. m., og var þá það álit, sem hv.frsm. 2. minni hl. vísar til, samþ. með 3:2 atkv. Hinsvegar létu 2 af 5 nm. bóka það, að þeir álitu breyt. til bóta og að þeir legðu til, að frv. yrði samþ. Það eru því aðeins 3 af 5 í framfærslunefnd Reykjavíkur, sem eru á móti þessu frv., en 2 af 5 eru með því. Þar sem hér er farið lítt virðulegum orðum um mæðrastyrksnefndina, þá þykir mér rétt að geta þess hér, að mæðrastyrksnefndin er skipuð af 13 kvenfélögum, eða svo að segja öllum þeim kvenfélögum, sem starfa hér í bænum, og eru þau af öllum stéttum og stjórnmálaflokkum, enda eru í mæðrastyrksnefndinni konur af öllum stéttum og stjórnmálaflokkum, og n. hefir starfað af miklum áhuga að því að bæta hag mæðra hér í bænum og innt í því efni mikið og óeigingjarnt starf af höndum. Mér finnst það því harla óviðkunnanlegt, eins og þarna er komizt að orði, að segja, að þetta sé n. nokkurra kvenna, sem kalli sig mæðrastyrksnefnd. Í þessu nál. eða álitsskjali meiri hl. framfærslunefndar Reykjavíkur hafa ekki komið fram önnur rök en þau, sem áður hafa verið flutt hér af andmælendum frv., og þessum rökum hefir verið svarað af þeim, sem fylgja þessu frv. Það væri því aðeins til að endurtaka það, sem áður hefir verið sagt hér í hv. d., ef ég færi að svara þessari álitsgerð meiri hl. framfærslunefndar Reykjavíkur, og get ég látið nægja að vísa til þess, sem ég og aðrir meðmælendur frv. hafa flutt hér fram við fyrri umr. Ég sé ekki, að neitt það hafi komið fram í þessu álitsskjali, sem rýri gildi frv. Það er að sjálfsögðu svo, þegar umkomulitlu fólki, sem hefir fyrir ómegð að sjá, er séð fyrir réttarbótum, þá verður það á kostnað þeirra, sem betur eru stæðir, og þá fyrst og fremst á kostnað þeirra bæjar- eða sveitarfélaga, sem eiga að annast framfærslu þeirra, sem réttarbæturnar fá. Í sjálfri stjskr. er gert ráð fyrir því, að þeir, sem ekki geti séð fyrir sér sjálfir, eigi rétt á styrk úr opinberum sjóðum, svo að þegar um það er að ræða að bæta kjör þessara mæðra, þá hlýtur það að einhverju leyti að ganga út yfir bæjar- og sveitarsjóði. En þess er þó rétt að geta, að styrkur sá, sem gert er ráð fyrir í frv., að veittur sé ekkjum, sem hafa fyrir börnum að sjá, er ekki venjulegur fátækrastyrkur, eins og hann var áður, heldur er hann ákveðin upphæð, og get ég ímyndað mér, að fenginni reynslu um verkanir framfærslueyrisins yfirleitt, að þessi styrkur gæti í mörgum tilfellum orðið til þess að forða konum frá því að þurfa að öðru leyti að leita á náðir þess opinbera, og það gæti beint og óbeint orðið til þess að spara að einhverju leyti framfærslueyri frá bæjar- og sveitarfélögum, og þannig þarf ekki að vera um nein útgjöld að ræða, sem annars mundu ekki koma til greina. Að svo komnu máli verð ég að láta mér nægja að vísa til þess, sem ég hefi áður sagt um þetta mál, og legg ég til, að frv. verði samþ. með þeirri smábreyt., sem ég hefi leyft mér að bera fram á 3. gr. frv. og ég gat um í upphafi máls míns.

Frsm. 2. minni hl. (Thor Thors) Ég þarf ekki að vera langorður. Ég vil aðeins leiðrétta útúrsnúning, sem kom fram í ræðu hv. síðasta ræðumanns, þar sem hann sagði, að 2. minni hl. allshn. hefði farið miður virðulegum orðum um mæðrastyrksnefndina. Það eina, sem við sögðum um hana var það, að það væri nefnd nokkurra kvenna. Ég geri ráð fyrir, að hv. 1. landsk. geti ekki mótmælt því, að í þessari n. eru konur, og hann getur ekki heldur mótmælt því, að í henni eru aðeins nokkrar konur. Hvar eru þá hin óvirðulegu orð? Þetta er hreinn útúrsnúningur hjá hv.þm. Ég veit ekki, hversu margir félagar standa á bak við þessa mæðrastyrksnefnd, og ekki heldur, hvernig kosningu til hennar er háttað, en ég veit það, að þetta frv. er nú borið fram fyrir hreint ofurkapp af hendi nokkurra kvenna, og aðallega einnar konu hér í Reykjavík. Ég vil benda á það, að þetta mál lá alveg á sama hátt fyrir síðasta þingi, og þá komu þessar ágætu konur á fund allshn.Nd., og öll n. var þá sammála um, að ekki væri ástæða til þess, a. m. k. að svo stöddu, að sinna þessum tilmælum þeirra. É g ætla að fullyrða, að hv. 1. landsk., sem nú telur þetta eitt af stærstu velferðarmálum þjóðarinnar, hafi á síðasta þingi verið þeirrar skoðunar, að ekki væri ástæða til að sinna þessu máli. Ég hefi orðið var við, að þetta mál er sótt með svo miklu ofurkappi, að það er engu líkara en að hv.þm. séu svo hræddir við pilsaþytinn, sem stendur í kringum þetta mál, að þeir þori ekki annað en að fylgja því. Sem dæmi þess, hve mikið þykir í húfi með framgang þessa máls. má geta þess, að hæstv.forsrh. er sóttur hingað í d. og látinn vitna hátíðlega í málinu. Mér finnst þetta ofurkapp ekki standa í réttu hlutfalli við mikilvægi málsins. Ég held fast við það, að þessar brtt., sem sumar kunna að vera til bóta, geti mjög vel beðið þeirrar endurskoðunar, sem hlýtur að fara fram á þessari löggjöf þegar á næsta þingi, og ég fyrir mitt leyti get lofað því að taka þeim málaleitunum þá vinsamlega, þegar þær eru tímabærar.

*Frsm. 1. minni hl. (Stefán Jóh. Stefánsson): Hv. þm. Snæf. vill halda því fram, að í nál. sínu og hv. 8. landsk. felist ekki álasanir í garð mæðrastyrksnefndarinnar, en það munu flestir sjá, sem lesa það, að þar er vægast sagt farið óvirðulegum orðum um þessa stofnun, sem sérstaklega hefir tekið sér fyrir hendur að gæta hagsmuna mæðranna í þessum bæ. Hv. þm. gat þess líka, að þessi félagsskapur hefði lagt á þetta mál mikið ofurkapp. Ég skal játa, að mæðrastyrksnefndin hefir í þessu máli, eins og mörgum öðrum, verið mjög fylgin sér og hefir ekki dregið sig í hlé. Það er að sjálfsögðu enginn löstur, heldur þvert á móti. - Mér virðist ekki minna ofurkapp í þessu máli af hálfu þeirra manna, sem nú vilja eyða því, þar sem það er vitanlegt, að þegar málið kom fram, þá var því vel tekið af ýmsum hv.þm., en síðar virðist hafa hlaupið ofurkapp í einstaka hv.þm., aðallega af hálfu Sjálfstfl. hér í hv.Nd., sem endilega vilja koma þessu máli fyrir kattarnef. Viðvíkjandi afgreiðslu málsins á síðasta þingi er þess að geta, að ég og hv. 2. þm. Reykv. fluttum nokkrar brtt., sem voru felldar í lok þingsins, en sumar þeirra hnigu í sömu átt eins og fyrirmæli þessa frv. Það fær því ekki staðizt, sem hv.þm. sagði, að öll allshn. hefði ekki viljað leggja lið sitt þeim óskum, sem þá komu fram af hálfu mæðrastyrksnefndarinnar um breyt. á framfærslulögunum. Ég man ekki vel, hvaða atriði það voru, sem við hv. 2. þm. Reykv. fluttum, af þeim, sem eru í frv., en ég skal líka geta þess, að við lögðum eindregið gegn sumum breyt. sem náðu fram að ganga á framfærslulögunum, og það er eðlilegt, að nú sé farið fram á að breyta þeim í annað horf.

*Pétur Ottesen: Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta frv. Það fer ekki lengra hvort sem er en ef það kemst til nefndar. Þetta frv. er að ýmsu leyti með þeim sömu ágöllum, sem það hafði, þegar það var borið fram á síðasta þingi. Mér virðist, að það sé óþarfi af ríkisvaldinu að blanda sér inn í þessi mál meira en gert er með l. um lax- og silungsveiði, því að þar á að styðja menn til að koma upp klakstöðvum, og það hefir þegar verið hafizt handa um þetta, og er auk þess talsverður undirbúningur víða um það, að hefja þessa starfsemi, byggða á framtaki þeirra einstöku manna, sem hafa hagsmuna að gæta í sambandi við laxveiði, svo að hér er alveg ófyrirsynju verið að seilast inn á þetta svið af ríkisvaldsins eða löggjafarvaldsins hálfu. Ég sé enga ástæðu til að vera að bjóða þetta fram frekar en þörf einstaklinganna krefur í hvert skipti, enda veit maður, að grundvöllurinn bæði undir þessu frv. og frv. í fyrra var ekki umhyggja fyrir klakinu, heldur átti að nota klakmálin til þess að skapa hæstv. stj. möguleika til að geta stundað laxveiði uppi í Laxá í Kjós. Þetta góða og þarfa mál á þá að nota til þess að fá vernd fyrir skemmtanalöngun hæstv. stj. Þetta er sú rétta lýsing á því, sem liggur til grundvallar fyrir þessu frv. Ég skal ekki fara út í einstök atriði þessa frv. eða þær skattaálögur, sem hér er um að ræða; það gefst nægur tími til þess á næsta þingi, ef það skyldi reka upp höfuðið þá. - Ég skal svo ekki eyða frekar tíma í að ræða þetta mál, en vildi aðeins láta þessa aths. koma fram við það. áður en það fer í þá höfn, sem því er búin, a. m. k. til næsta þings.

*Flm. (Eiríkur Einarsson): Þetta má vera stutt mál, bæði af því að mannfátt er í d. og fundartíma að verða lokið. Eins og hv.þm. mun kunnugt, þá bar ég fram samskonar till. og þessa á aukaþinginu 1933 í Ed., og náði hún samþykki deildarinnar. Það eina, sem þá var þráttað um, var liður, sem hefir verið sleppt úr þessari till. En í þeim lið sagði svo, að þau áveitufélög, sem borið hefðu skarðan hlut frá borði, skyldu fá samninga, sem væru í samræmi við þá, sem önnur áveitufélög hefðu. Átti ég þar vitanlega við Skeiðaáveitufélagið. Þessu var nú hægt að sleppa úr till., af því að nú liggur fyrir þinginu frv. um áveitu Skeiðamanna til samræmis í þessa átt. Það er þetta tvennt, sem hér er farið fram á: Annarsvegar að undirbúa og leggja fyrir næsta þing frv. um viðhald og eftirlit allra hinna stærri áveitufyrirtækja, er styrkt hafa verið eða styrkt verða af ríkisfé, og það eftirlit falið Búnaðarfélagi Íslands. Það liggur í augum uppi, að það fer bezt á því fyrir allra hluta sakir, að heildarlög séu sett fyrir öll þessi stóru fyrirtæki. Hefir áður verið rætt um þá nauðsyn, svo að ekki virðist þörf að fjölyrða um það atriði hér. Síðari liður till. er um það, að stj. láti kunnáttumenn athuga, hvort ekki sé nauðsynlegt að láta stofna tilraunastöð á aðaláveitusvæðunum og koma því máli til framgangs, ef rannsókn leiðir í ljós, að slíks sé þörf. Þetta er hreint óþarft að ræða, því að það vita allir, að það vantar fagmannsþekkingu á því, hvers megi vænta af áveitunum. Það vantar sérfræðingsauga og sérfræðingshönd til að fylgjast með og stjórna þessum málum. Reynslan hefir sýnt, að hinir dreifðu einstaklingar geta ekki einir saman annazt þessi mál. Þeir þurfa til þess handleiðslu og tilraunastöð undir forustu sérfróðra manna. - Þetta er þýðingarmikið atriði, sem ég vona, að allir hv.þm. vilji ljá fylgi sitt, en þar sem þessi till. er endurvakningur, vil ég ekki tefja tímann með fleiri orðum um hana, en fel hv. d. málið til góðrar úrlausnar, og læt þar með máli mínu lokið.