Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Fjmrh. (Jakob Möller): Eins og kunnugt er hefur neftóbak það, sem aðallega hefur verið notað hér á landi, verið framleitt í Danmörku. Þegar viðskiptin við það land rofnuðu á síðastl. vori, virtist ekki annað fyrir hendi en reyna að koma á hér heima framleiðslu þessarar vörutegundar. Lagaheimild var engin fyrir því, að tóbakseinkasalan réðist í þetta, og þótti þá nauðsyn til bera að setja um það bráðabirgðal. Slík 1. eru það; sem borin eru fram til staðfestingar í þessu frv., samkv. 23. gr. stjskr. Rétt er að taka fram, að samkv. ákvæðum 2. gr. frv. verður nokkur breyt. á reglum um álagningu. Þar sem áður skyldi leggja 10–75% á tóbakið án tolls, skal nú leggja 10–50% á það, eftir að búið er að tolla það. Hins vegar þótti ekki annað fært en láta álagninguna á vörur þær, sem tóbaksgerð ríkisins eða einkasölunnar framleiðir, vera óbundna af 1. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja um frv. og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Eins og hv. d. er bezt kunnugt, var samþ. hér á Alþ. 10. apríl 1940, að utanríkismálin yrðu tekin í hendur Íslendinga. Af þessu leiddi ýmsar ráðstafanir, sem gera þurfti í þessum málum. Að vísu voru ýmis utanríkismál raunverulega í höndum Íslendinga, áður en þessi ályktun var gerð, en þó voru mörg, sem farið var með af hálfu þess umboðsmanns utanríkismálaráðun. danska, sem um þau átti að fjalla samkv. ákvæðum sambandslaganna frá 1918. Um leið og þessi ályktun var gerð á Alþ., var í raun og veru í fyrsta skipti stofnað sérstakt utanríkismálaráðuneyti á Íslandi. Áður hafði það verið deild í stjórnarráðinu, sem hafði að vísu sérstakan skrifstofustjóra á seinni árum, sem fór með þessi mál af okkar hálfu, en framan af voru þau þó aðallega í höndum eins aðstoðarmanns, sem stóð beint undir þann ráðherra, sem með utanríkismálin fór. En stofnun sérstaks utanríkismálaráðuneytis að forminu til var ekki stærsta skipulagsbreytingin, sem þessi ályktun hafði í för með sér, heldur var hitt ef til vill mikilsverðara, að með henni fengum við í fyrsta sinn sjálfstæða utanríkisþjónustu, fulltrúa valda af íslenzku ríkisstjórninni til þess að gæta hagsmuna íslenzku þjóðarinnar erlendis. En eftir ályktunina 10. apríl var auðsætt, að setja yrði sem fyrst um þetta einhverjar fastar reglur, sérstaklega eftir að utanríkisþjónustan erlendis var komin á. Það mátti ekki dragast til næsta Alþ. Þess vegna voru gefin út bráðabirgðal., sem hér liggja fyrir. Þau voru gefin út 8. júlí 1940. Hvað mest knýjandi ástæðan fyrir setningu þessara bráðabirgðal. var sú, að setja þurfti reglur um starfsemi erindreka þjóðarinnar erlendis, til þess að þeir gætu með bindandi verkun framkvæmt viss störf, sem alltaf falla í verkahring slíkra útsendra fulltrúa, svo sem ýmsar embættisgerðir - notarialgerðir - sem verða að hafa lagalegan grundvöll. Í annan stað var það harla nauðsynlegt fyrir álit íslenzka ríkisins, að fyrsta utanríkisþjónustan, sem var runnin heiman frá Íslandi, væri byggð á lögum, því að þannig er það í öllum menningarlöndum, að utanríkisþjónustan er byggð á sérstökum 1. og fyrirmælum. Í raun og veru teldi ég rétt, og því vildi ég skjóta til n., sem fær málið til meðferðar, að bæta við einni eða tveimur greinum, þar sem slegið væri föstu, að starfandi væri utanríkismálaráðuneyti í Reykjavík, og að starfsmenn þess væru sumpart þeir, sem störfuðu í ráðuneytinu hér heima, og sumpart þeir menn, sem störfuðu erlendis á vegum íslenzku ríkisstj. sem fulltrúar íslenzka ríkisins. Ég teldi þetta rétt og formlegra fyrir allra hluta sakir og einnig vegna þess, að allir Íslendingar munu án efa vænta þess, að hér eftir verði utanríkismálin eingöngu í höndum Íslendinga sjálfra, hverju sem fram fer að öðru leyti um sjálfstæðismál okkar. Við höfum þegar sýnt það, með þeim ráðstöfunum, sem við erum búnir að gera, að við erum þess megnugir að taka þessi mál í okkar hendur að öllu leyti. Okkur mun ekki vanta dugandi menn til að takast á hendur þessi störf, og fjárhagshliðina verður okkur ekki ofvaxið að yfirstíga, ef skynsamlega er á málunum haldið. Um frv. sjálft þarf ég ekki að vera mjög langorður. Það er undirbúið af Sveini Björnssyni sendiherra, sem er trúnaðarmaður ríkisstj. í þessum málum, og athugað í utanríkismálaráðuneytinu hér heima, enn fremur hefur það verið rætt ýtarlega í ríkisstjórninni. Í frv. er því slegið föstu, að útsendir fulltrúar skuli vera tvenns konar. Annars vegar diplómatískir erindrekar - sendiherrar og sendifulltrúar - og hins vegar verzlunarerindrekar - konsúlar og ræðismenn -. Er þessi skipting í samræmi við það, sem tíðkast í þessum efnum meðal annarra þjóða. Hins vegar er því ekki slegið föstu í frv., hvar skuli vera sendisveitir og ræðismenn, en það er gert í sams konar lögum hjá flestum öðrum þjóðum. Þótti ekki rétt að slá því föstu að svo stöddu, meðan þessi starfsemi er á byrjunarstigi og nauðsynlegt er að prófa sig áfram í þeim efnum. Er þess vegna ákveðið í frv., að það skuli ákveðið með sérstakri tilskipun af ríkisstj., hvar skuli vera stofnuð sendiráð og ræðismannsstöður. Ég skal geta þess, að eins og hv. þm. vita, var aðeins til eitt íslenzkt sendiráð áður en 1. gengu í gildi, - það var sendiráðið í Kaupmannahöfn. Þegar sambandsl. frá 1918 gengu í gildi, var stofnað íslenzkt sendiráð í Kaupmannahöfn, og hefur það starfað allan þann tíma, sem síðan er liðinn. En nú hefur verið bætt við 3 sendiráðum, sendiráðinu í London, og Stokkhólmi og auk þess sendifulltrúa hjá norsku landflóttastjórninni í London. Auk þess hefur verið stofnað sérstakt aðalkonsúlat í New York, eftir nákvæma athugun á því máli, en þar hefði getað komið til mála að hafa sendiráð, en eftir upplýsingum, sem fyrir liggja frá útsendum fulltrúum, bæði Thor Thors og Vilhjálmi Þór, þótti ekki að svo komnu máli ástæða vera til að stofna sendiráð í Bandaríkjunum. Sendiráðið hefði þurft að hafa aðsetur sitt í Washington, - aðsetursstað stjórnarinnar -, en hins vegar er langmest að gera fyrir erindrekann í aðalstöð viðskipta Bandaríkjanna, sem er New York. Það hefði hins vegar orðið mjög kostnaðarsamt að hafa sendimenn á báðum stöðunum, eins og flestar aðrar þjóðir hafa. Ég get líka upplýst, að með núverandi fyrirkomulagi höfum við tryggingu fyrir því, að fulltrúi okkar eigi nokkuð greiðan og beinan aðgang að utanríkisráðuneytinu í Washington. Þá vil ég minnast á það atriði, sem mörgum mun finnast einkennilegt, en það eru laun sendimannanna. Í 4. gr. segir, að árslaun sendiherra skuli vera 10000 kr., árslaun sendifulltrúa og útsendra aðalræðimanna 8000 kr. og útsendra ræðismanna 4200 kr. Ríkisstj. fannst að öllu leyti eðlilegast, að launin væru svipuð að hæð eins og laun þeirra íslenzkra embættismanna, sem hæst laun hafa, en það er talið 10000 krónur. Hins vegar er talið nauðsynlegt, að þessir menn fái vissar uppbætur, eftir því í hvaða landi þeir eru (staðaruppbætur). Ég tel þetta fyrirkomulag mjög hagkvæmt fyrir íslenzka ríkið, því að það er gert ráð fyrir, að íslenzkir sendimenn erlendis muni öðru hverju vera kallaðir til þjónustu hér heima í utanríkismálaráðuneytinu í Reykjavík. En það væri næsta óeðlilegt, að þeir hefðu þá miklu hærri laun en aðrir íslenzkir embættismenn. Með því fyrirkomulagi, sem frv. gerir ráð fyrir, mundi staðaruppbótin hverfa, ef viðkomandi væri kallaður til þjónustu hér heima, og hann þá hafa sín föstu grunnlaun. Það mundi ef til vill vera fróðlegt að heyra um, hvaða staðaruppbætur hafa verið ákveðnar til bráðabirgða til sendimanna okkar erlendis, og skal ég gjarnan gefa upplýsingar um það. Staðaruppbót sendifulltrúans í London hefur verið ákveðin 23000 ísl. kr., og er það miðað við það, að sendifulltrúinn hafi 100 pund á mánuði, en þau launakjör hafði Pétur Benediktsson áður sem starfsmaður dönsku sendisveitarinnar í London, og gaf hann kost á sér fyrir sömu laun. Hins vegar má búast við, að staðaruppbótin hljóti að hækka, vegna vaxandi dýrtíðar í Englandi. Ég skal geta þess, að sendimönnum er ekki ákveðin nein sérstök risna, en staðaruppbótin er miðuð við það, að þeir geti komið fram á þann hátt, sem þykir sæmilegt, án nokkurs íburður eða tildurs, svo að ekki verði álitið, að hér sé um sendimenn slíks kotríkis að ræða, sem skeri sig úr frá öðrum sendimönnum. Staðaruppbót aðalræðismannsins í New York hefur verið ákveðin 35000 ísl. kr. Er það nokkru lægra en staðaruppbót sams konar starfsmanna norskra, eins og hún var, áður en Noregur var lagður undir Þýzkaland, og allmiklu lægri en staðaruppbót aðalræðismanns Svía í New York. Staðaruppbót sendifulltrúans í Stokkhólmi var ákveðin 22000 ísl. kr. Sendifulltrúinn hefur þannig eins og er 30000 ísl. kr. í árslaun, og mun það vera lægra en hjá nokkrum útsendum sendifulltrúum þar í landi. Þetta vildi ég taka fram viðvíkjandi ákvæðum frv. um launakjör sendimanna ríkisins. Í 5. gr. frv. er rætt um kjörræðismenn, en það er gert ráð fyrir, að þeir verði útnefndir allvíða. Er verið að undirbúa útnefningu allmargra kjörræðismanna, aðallega í Bretlandi, Bandarfkjunum og Kanada. Hefur þegar verið skipaður einn kjörræðismaður í Edinborg og Leith, Sigursteinn Magnússon, sem þar hefur dvalið alllengi. Er undirbúningi undir útnefningu kjörræðismanna alllangt komið, og liggja þegar fyrir tillögur frá útsendum fulltrúum viðvíkjandi þessu máli. Hefur komið til orða að útnefna kjörræðismenn á eftirtöldum stöðum í Bretlandi, auk þess, sem þegar hefur verið útnefndur: Hull, Newcastle, Aberdeen, Grimsby, Fleetwood, Glasgow og Liverpool. Aðalræðismaðurinn í New York hefur gert tillögur um að útnefna kjörræðismenn á eftirtöldum stöðum í Bandaríkjunum: Chicago, Boston, Baltimore, San Francisco, Portland, Grand Forks, Minneapolis, og enn fremur á þessum stöðum í Kanada: Halifax, Winnipeg, Montreal, St. John (Nova Scotia), St. Johns (New Foundland). Það hefur ekki enn þá unnizt tími til þess að ákveða um útnefningu þessara kjörræðismanna, en búast má við, að það verði gerð gangskör að því að koma henni í kring á næstunni. Ég skal geta þess, að í 10. gr. frv. er gert ráð fyrir, að fyrir embættisverk starfsmanna utanríkismála skuli greiða gjald eftir nánari. reglum, sem settar verða. Frv. að þessari reglugerð hefur þegar verið samið og er til athugunar hjá ríkisstj., sérstaklega í fjármálaráðuneytinu. Má gera ráð fyrir, að gengið verði til fullnustu frá þessari reglugerð á næstunni. Loks er gert ráð fyrir því í 11. gr., að ríkisstj. setji sendimönnum ríkisins starfsreglur. Sveinn Björnsson sendiherra hefur, eftir beiðni ríkisstj., samið leiðbeiningabók fyrir sendimenn ríkisins erlendis. Er verið að leggja síðustu hönd að því að þýða þessa bók á enska tungu, því að gera má ráð fyrir, að talsvert af kjörræðismönnum okkar verði ekki íslenzkir ríkisborgarar og skilji ekki eða lesi íslenzka tungu. Þessir menn þurfa því að hafa leiðbeiningarreglur á einhverju máli, sem þeir geta sjálfir lesið og skilið. Þessi bók Sveins Björnssonar verður mikið rit. Má búast við, að farið verði bráðlega að prenta það. Verður það síðan sent fulltrúum Íslands erlendis, ekki einungis útsendum fulltrúum, heldur og kjörræðismönnum. Ég sé ekki ástæðu til að fara um frv. miklu fleiri orðum. En ég vildi æskja þess, að hv. allshn., sem ég legg til, að fái frv. til athugunar að lokinni umr., geri sér grein fyrir, eins og ég ræddi um áðan, hvort ekki komi til mála að bæta við frv. ákvæðum, þar sem því væri slegið föstu, sem þegar er komið til framkvæmda um utanríkisráðuneytið í Reykjavík. Ég er fús til að veita þeim, sem óska, upplýsingar um þetta mál, hað er þess eðlis, flestum öðrum málum fremur, að vanda þarf í upphafi grundvöll þess eins og frekast verður unnt. Ég geri ráð fyrir, að setja þurfi sérstaka reglugerð um starfsemi utanríkisráðuneytisins í Reykjavík. Ég býst við, að nauðsyn reynist að kljúfa það a. m. k. í tvær deildir, annars vegar verzlunar- og viðskiptadeild, hins vegar stjórnmáladeild og löggjafar. Herra Sveinn Björnsson hefur ritað ríkisstj. ýtarlegt erindi um þessi mál, og þótt ekki hafi verið tekin nein afstaða til þeirra í ríkisstj. enn, verður ekki hjá því komizt til lengdar. Erlendis er utanríkisráðuneyti alls staðar haft í fleiri deildum en tveim, en sakir fámennis og fátæktar verðum við að sniða okkur stakk eftir vexti og fjölga ekki nema sem allra minnst. Sú hugsun má þó aldrei leiða til þess kotungsháttar, að svikizt sé um að gera þær ráðstafanir, sem brýnt er að gera í þýðingarmestu efnum, eins. og óhætt er að telja þessi mál þjóðfélagsins.



Herra forseti! Um þetta frv. er í rauninni ekki mikið að segja. Það er eðlileg og sjálfsögð afleiðing þess spors, sem Alþ. steig í fyrra, 10. apríl, að taka utanríkismál ríkisins að fullu í okkar hendur. Annað mál er það, að um leið og hin nýja skipan utanríkismálanna er nánar ákveðin með lögum, eins og frv, þetta miðar að, verður óhjákvæmilega að ákveða eitthvað um það, að við Íslendingar eigum að hafa einhverja utanríkismálastefnu sjálfir, í samræmi við þjóðarhagsmuni okkar, en ekki neitt annað. Það hefur verið reynt að sjá svo um, að ekki gæfist tilefni til slíkra umræðna hér á Alþ. síðan l0. apríl s. l. Undanfarið hefur ríkisstj. tekið með launung og einræði, en ekki þingræði, ákvarðanir í málum, sem varða alþjóð og Alþ. á skyldu og kröfu til að ræða, sumt e. t. v. fyrir luktum dyrum, en margt þannig, að almenningur fengi að fylgjast með, svo að hann gæti síðan tekið til þess heilbrigða afstöðu, eins og vera ber í lýðræðislandi, Nú hefur verið gefið í skyn í blöðum stj., að mjög áríðandi mál lægju fyrir til úrlausnar hjá henni, en Alþ. er dulið þess, hvað í rauninni er að gerast og hverjar ráðstafanir hin svokallaða lýðræðisstjórn landsins hyggst að gera. Þetta er á þeim tíma, þegar allar ríkisstj. um gervallan heim telja það skyldu sína að leggja utanríkismálin öllum öðrum málum fremur undir alþjóðardóm og úrskurð þinganna. Og ég álít, að það sé jafnvel meiri ástæða fyrir íslenzku stj. að gera það en nokkra aðra ríkisstjórn í heimi. Hér hefur verið níðzt á sjálfsögðustu reglum þingræðisins í þessum málum. Það mætti ætla, að hæstv. ríkisstj. þætti samt skynsamlegra að hverfa nú um stund að einhverju leyti frá einræðisstefnunni og ræða málin hér opinberlega. Ég vil skora á hæstv. ríkisstj. að hlutast til um það, að þessi veigamiklu mál, sem ég hef drepið á, verði tekin til umræðu.

Fjmrh: (Jakob Möller) : Þetta frv. fer eins og hið næsta á undan (um einkasölu ríkisins á tóbaki) fram á staðfesting bráðabirgðal., sem gefa varð út nú fyrir skemmstu, til þess að starfsemi happdrættisins á yfirstandandi ári gæti gefið háskólanum eins miklar tekjur og áður, þótt kostnaður þess yxi með dýrtíðinni. Stjórn háskólans taldi, að ekki yrði komizt hjá að hækka verð happdrættismiða, og féllst ríkisstj. á það. En jafnframt voru möguleikar til vinninga auknir stórum, svo að viðskiptamenn happdrættisins hafa yfirleitt ekki fundið ástæðu til að kvarta yfir breyt. Hinn aukni skattur er þarna greiddur af frjálsum vilja, og virðist lítið við það að athuga, þar sem peningaráð manna eru með bezta móti. Ég skal ekki fjölyrða um málið, nema tilefni gefist, og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Í aths. í grg. þessa frv. er því haldið fram, að vegna aukinnar dýrtíðar hafi kostnaður við happdrætti háskólans hækkað allverulega, en happdrættið megi ekki við rýrnun tekna nú, ef standa eigi í skilum með samningsbundnar greiðslur afborgana og vaxta af lánum til háskólabyggingarinnar og ljúka verkinu við hana. Þess vegna er talin brýn nauðsyn að auka tekjur happdrættisins þannig, að það, sem kostaði 60, kosti 80 kr., og það, sem kostaði 6, kosti 8 kr. Mig langar til að vita, hvort hæstv. fjmrh. hefur fengið skýrslu um. það frá happdrættinu, í hverju hinn gífurlega aukni kostnaður þess liggur. Eins og menn muna, fékk háskólinn sérleyfi til að reka happdrætti um tiltekið árabil til að standast byggingarkostnað sinn. Án þess að sá tími væri útrunninn, svo að framhaldsþörf háskólans lægi ljóst fyrir, var á síðastl. þingi framlengdur leyfistíminn. Það var talið, að háskólinn þyrfti að halda þessum tekjum lengur en upphaflega var ætlazt til, sakir þess að hann hefði steypt sér í meiri kostnað en áætlað hafði verið. Nú virðist þetta alls ekki hafa verið nóg, heldur er reynt að færa sig. upp á skaftið. Þá er ekki grunlaust um, að fleira kunni undir að búa. Ég hef fyrir framan mig reikninga happdrættisins. Þar sést, að langhæsti kostnaðarliður þess er laun umboðsmannanna. Þeir hafa 7% sölulaun af happdrættismiðunum, sem þeir selja. Ég veit ekki til, að sá hundraðshluti hafi hækkað. Þessi kostnaður getur þá engu breytt um afkomu happdrættisins, þótt dýrtíð vaxi. Auglýsingar, prentun og pappír hækka að vísu í verði. En ég get ekki fallizt á, að það muni happdrættið svo miklu, að það réttlæti bráðabirgðal. um slíkt efni. Ég fæ ekki séð, að sá kostnaður, sem nemur samkv. reikn. ekki yfir 6.4% af andvirði seldra miða á síðastl. ári, dragi svo mikið úr 200 þús. kr. ársgróða happdrættisins, að það sé knýjandi nauðsyn að grípa til bráðabirgðal. samkv. 23. gr. stjskr. sakir þess að sá aukakostnaður hafi eilítið vaxið. Ástæðan er í mínum augum alls ekki þessi lítilfjörlegi kostnaðarauki við rekstur happdrættisins. Við vitum, að þrátt fyrir hinar miklu tekjur af happdrættinu undanfarin ár, skuldar háskólinn um 900 þús. kr. Að mínu áliti væri miklu skynsamlegra að gefa upp þessa ástæðu fyrir bráðabirgðal. En eins og mátt hefur sjá af blaðaskrifum um fjármál háskólans út af hófsamlegri „krítík“ á þeim í einu af dagblöðunum, má ekki á slíka hluti minnast, svo að ekki sé rokið upp. Sú viðkvæmni bendir til, að hollt væri, að ríkisvaldið hefði meiri íhlutun um þau efni háskólans. Hví eru ekki birtir opinberir reikningar um kostnað við háskólabygginguna? Mér er sagt, að reikningarnir liggi hjá húsameistara ríkisins. En þarna er sannarlega ekki um einkaeign nokkurra manna að ræða, og má ekki minna vera en gerð sé grein fyrir, til hvers peningarnir hafa farið. Þegar háskólinn skuldar 900 þús. kr. og bráðabirgðal. eru sett til að auka sérleyfistekjur hans, svo að hann geti staðið við umsamdar afborganir skulda, finnst mér meir en undarlegt, að hann skuli vera látinn kaupa 215 þús. kr. lóð til að reisa á stórhýsi til áhættusams atvinnurekstrar. Eiga hinar nýju auknu tekjur e. t. v. að standa undir þeim framkvæmdum og áhættu? Hér er verið að leika sér með peninga úr vasa almennings. Mér er alveg sama, hvort það er frjáls skattur eða ekki, þetta er almannafé. Ef almenningur er nú fúsari en endranær að borga miðana dýrt, hefði það leitt til kaupa á fleiri miðum og aukins gróða happdrættisins, svo að því minni var þörfin á bráðabirgðal. Ég vildi fá að vita hjá hæstv. fjmrh., hvort fyrir hann hefur verið lögð skýrsla um það, hve mikil tekjurýrnun happdrættisins var, svo að nauðsyn v æri að taka í taumana. Ég held, að þeir 5 hæstv. ráðh., sem fara nú með konungsvald hér á landi, þyrftu að athuga það vel í sameiningu, er þeim þykir ástæða til að neyta þess valds samkv. 23. gr. stjskr. til að gefa út slík bráðabirgðalög.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Um það er náttúrlega alltaf hægt að deila, hvenær sú brýna nauðsyn sé fyrir hendi, að gefa verði út bráðabirgðal. Og ekki er að sakast um það við konungsvaldið nú fremur en áður, því að það mundi ekki taka ráðin af þeim ráðh., sem telur brýna nauðsyn á bráðabirgðal. á sviði, sem heyrir honum til sérstaklega. Að því leyti hefur í sjálfu sér engin breyt. orðið, þótt konungsvaldið sé falið ráðun. Hins vegar skal ég taka fram, að ráðun. hefur ekki gefið út nein bráðabirgðal., nema það féllist í heild á nauðsyn þess að setja l. Að þessu leyti ber allt ráðun. fulla ábyrgð á þeim bráðabirgðal., sem það hefur sett. Hv. 7. landsk. hafði ekki aflað sér fullnægjandi upplýsinga um málið, nema þá um árið 1940. Hann virtist ekki taka eftir því, að bráðabirgðal. gilda fyrir árið 1941, þegar allur kostnaður er gerbreyttur frá því, sem var mikinn hluta ársins 1940. Hv. þm. talaði um, að laun sölumanna, 7% af andvirði seldra miða, breyttust ekkert. Ég get upplýst, að óumflýjanlegt var, að þessi kostnaður hækkaði til mikilla muna. Það þótti ófært að ætla að neyða umboðsmennina til að hafa þessi störf fyrir sama kaup og áður. En með hækkun miðanna hækkar hluti þeirra nú sjálfkrafa. Hin stórauknu útgjöld á þessu ári hefðu dregið tilfinnanlega úr tekjum háskólabyggingarinnar. Hagur háskólans hefði þá að loknum leyfistímanum orðið ennþá lakari en nú eru líkur til, að hann verði, samkv. þeim upplýsingum, sem hv. 7. landsk. fór með. Ef happdrættið hefði ekki haft það hlutverk að borga byggingarkostnað háskólans að mestu eða öllu leyti, hefði nauðsynin ekki verið hin sama að efla þennan tekjustofn og viðhalda honum. Nú verður þörfinni varla neitað. - Auðvitað hefði mátt framlengja happdrættistímann einu ári eða tveimur lengur en gert er ráð fyrir. En var það heppilegra, eins og nú stendur? Þegar peningarnir hafa lækkað svo í verði sem nú, virðist fullkomlega réttmætt að láta happdrættismiðana hækka að nafnverði eins og aðra hluti. Um það má vissulega deila, hversu mikil nauðsyn hafi verið á því að gefa út þessi bráðabirgðal. En ég álít, að í rauninni hafi ekki verið hægt að gera annað, þar sem fullkomlega rétt sé að hækka verð miðanna á þessu ári. Að öðru leyti er það á valdi Alþingis og hv. þm., hvort þeir telja þetta forsvaranlegt með tilliti til 23. gr. stjskr.



Það er engin furða, þó að tekið sé til máls um þetta frv., en hins vegar geri ég ráð fyrir því, að þær umr. beri e. t. v. ekki mikinn árangur. Þetta happdrættismál virðist vera komið svo langt áleiðis, að því verði ekki mikið breytt héðan af. Það virðist varla hafa verið knýjandi þörf á að gefa út þessi bráðabirgðal. svo skömmu fyrir þing. Sömuleiðis hef ég ekki sannfærzt um, að sú tekjuaukning, sem happdrættið ætlar að fá með hækkun miðanna, hafi verið nauðsynleg. Ég býst við, að kostnaður við happdrættið hljóti að aukast eitthvað, en hins vegar efast ég um, að sú hækkun verði jafnmikil og þarna er gert ráð fyrir, enda lagði hæstv. fjmrh. ekki fram neinn útreikning því viðvíkjandi. Að vísu hefur hæstv. ráðh. nokkuð til síns máls, hvað snertir útgáfu þessara bráðabirgðal. Ef þau hefðu ekki verið gefin út, var ekki hægt að tilkynna breyt. með nægum fyrirvara, áður en sala miðanna átti að hefjast eftir venju. En háskólinn hefur leyfi til að reka happdrætti enn um allmörg ár, og hér skipti ekki svo miklu máli um eitt ár, að nauðsynlega þyrfti að gefa út bráðabirgðal. um þetta efni. Annars sé ég ekki, hvernig átti að skilja ummæli hæstv. fjmrh. viðvíkjandi konungsvaldi í þessu sambandi. Hann sagði, að konungsvaldið, sem nú er í höndum fimm manna hérlendis, gæti ákveðið að gera eitthvað, sem ekki væri vilji hlutaðeigandi ráðherra. Ég skildi hæstv. ráðh. svo.

Alveg þveröfugt.

Ég var ekki viss um, hvort hann sjálfur hefði verið á móti þessum bráðabirgðal. eða ekki. Þau mistök, sem fyrst og fremst hafa orðið í þessu máli, eru þau, að þetta háskólahús, sem byggt hefur verið fyrir ágóðann af happdrættinu, er óhæfilega stórt og engan veginn miðað við þarfir háskólans, heldur eitthvað annað. Mun það koma í ljós í nánustu framtíð, að ekki verður þörf á svo stóru húsi, og þess vegna hefur byggingarkostnaðurinn orðið meiri en nauðsynlegt var. Má segja, að ýmsir eigi sök á þessum málum, bæði þeir, sem fyrir byggingunni standa, og eins hæstv. ríkisstj. Ég hygg, að vel hefði mátt koma í veg fyrir þessi mistök áður en of seint var orðið. Ég mun ekki eyða fleiri orðum að sinni um þetta, og það, sem gert er, er gert. En ég vil beina þeirri ósk til n., sem fær málið til meðferðar, að hún kynni sér byggingarmál háskólans frá upphafi og fái upplýst, til hvers á að nota þá peninga, sem háskólinn á að fá á næstu árum fyrir happdrættið samkv. l. þessum. Það er krafa frá þingsins hálfu, að allar upplýsingar um þetta mál liggi fyrir, og ég tel það fullkomið ábyrgðarleysi af þingmönnum, ef þeir afgreiða frv. án þess að hafa kynnt sér málið til hlítar. Yfirleitt hefur reynslan sýnt, bæði hvað snertir byggingarmál háskólans og ýmis önnur, að það er mjög varhugaverð leið, sem Alþ. hefur farið upp á síðkastið, með því að fá hinum og öðrum aðilum í hendur tekjustofnanir þess opinbera í því augnamiði, að þeir standi fyrir framkvæmdum. En síðan er allt látið afskiptalaust, hversu sem á horfist. Þeim finnst þeir vera komnir í gullnámu, þar sem þeim sé óhætt að ausa úr svo lengi sem þá lystir til að fullnægja því, sem þeir kalla hugsjónir. Ég held, að þetta mál sýni berlega, að varhugavert sé að fá einstaklingum og stofnunum í hendur ótakmörkuð umráð að slíkum tekjustofnunum sem hér er um að ræða. Þó að oft sé á það bent og stundum með réttu, að ríkisstj. verji ekki fé alltaf sem bezt, hygg ég, að hér muni hennar ráð duga betur en einstakra n. eða stofnana. Ég mun ekki ræða mál þetta meira nú, enda þýðingarlaust á þessu stigi málsins, en beini ummælum mínum til n., sem fær málið til meðferðar.



Ég get fallizt á það, sem hæstv. fjmrh. sagði áðan, að lengi mætti deila um, hvort nauðsynlegt hefði verið að gefa út þessi bráðabirgðal. En mér finnst ekki geta leikið vafi á því, að ekki hefði átt að gefa þau út. Það er að vísu rétt hjá hæstv. fjmrh., að happdrættið hefði ekki getað notað þessa hækkunarheimild á þessu ári, ef hún hefði fyrst átt að verða samþykkt á Alþingi, en lítið hefði sakað, þó að dregizt hefði um ár að koma henni í framkvæmd. En með þessum 1. hefur ríkisstj. bundið hendur Alþ., og erfitt mun vera að fella niður heimildina úr því sem komið er. Ég get hins vegar ekki fallizt á, að hækkun á rekstrarkostnaði við happdrættið hafi valdið því, að l. þessi hafi verið gefin út, allra sízt sá liður, sem hæstv. fjmrh. talaði um, en það voru umboðslaunin. Hæstv. ráðh. gleymdi í sinni röksemdafærslu veigamesta atriðinu, sem er að hækkun umboðslaunanna kemur af sjálfu sér með aukinni sölu. Happdrætti háskólans hefur mjög aukið sölu sína árlega af þeim ástæðum, að fyrstu kaupendurnir halda áfram með sína miða og auk þess bætist árlega við mikill fjöldi nýrra kaupenda. Má og gera ráð fyrir, að á þessu ári verði mikil aukning á sölu happdrættismiða vegna betri fjárhagslegrar afkomu almennings. En aukin sala mundi gefa umboðsmönnum meiri tekjur, þó að umboðslaunin væru þau sömu. Einnig er víst, að ágóðinn af happdrættinu er það mikill, að það gat ákaflega vel lagt á sig einhver aukin útgjöld vegna aukinnar dýrtíðar, einkum þegar gera má ráð fyrir, að ágóðinn vaxi ennþá meir. Það er sannað mál, að þeir menn, sem standa að stjórn happdrættisins, og þeir, sem séð hafa um byggingu háskólans, hafa lagt fram svo mikið fé til ýmissa nauðsynlegra og ekki nauðsynlegra hluta í sambandi við byggingu háskólans, að hann getur ekki staðið undir útgjöldunum, nema að fá auknar tekjur. Þar að auki skuldar þessi stofnun nú um kr. 900 þús. Ég hygg, að menn almennt mundu ekki fara þannig með sitt eigið fé. Samt sem áður líður ekki langur tími milli þess sem reynt er að sannfæra almenning í blöðum landsins um, að þessi stofnun verði að kaupa fasteignir, sem nemur millj. króna, til þess að koma sínu eigin fé í varanleg verðmæti. Mér finnst þetta rekast nokkuð mikið á. Svo var annað, sem mætti gjarnan minnast á í þessu sambandi, en það snertir hæstv. fjmrh. sérstaklega, bæði sem fjármálaráðherra og sem einn stjórnanda þjóðleikhússins. Gæti hann ekki sem slíkur séð um, að sú stofnun fengi a. m. k. það mikið fé, að hægt væri að koma í veg fyrir, að hún eyðilegðist frá því, sem nú er? Það er framtíðarhugsun vor, að þetta hús starfi bæði sem leikhús og kvikmyndahús, og munu tekjur af kvikmyndastarfseminni nægja til þess að halda uppi leikstarfsemi hér í bænum. Mér finnst eðlilegt, að ágóðinn af happdrættinu yrði að einhverju leyti látinn renna til þjóðleikhússins, og gæti háskólinn vel séð af hinni nýju hækkun á miðunum til þess. Skemmtanaskatturinn, sem átti að fara til byggingar þjóðleikhússins, hefur allur verið látinn renna í ríkissjóð, þar sem hann þótti ekki mega missa þær tekjur. Nú mætti eins vel segja, að ríkissjóður mætti ekki missa þær tekjur, sem happdrættið gefur af sér, en þarna lokar ríkisstj. öðru auganu, sér ekki þjóðleikhúsið, og einblínir á háskólann. Það virðist óeðlilegt, að í höfuðstað landsins skuli vera 2 byggingar, sem ekki er hægt að ljúka við, í staðinn fyrir að taka þá byggingu fyrst, sem fyrr var byrjað á, og fullgera hana. Nú er þjóðleikhúsið látið standa undir skemmdum, en þúsundum og jafnvel milljónum króna varið í nýja byggingu, þar sem það er á valdi nokkurra manna, hvernig fénu er varið, án íhlutunar Alþ. eða ríkisstj. Mér er kunnugt um, að miklu meira fé hefur verið sóað í byggingu háskólans en þörf var á. T. d. voru smíðuð húsgögn í einn salinn eftir teikningu, en þegar til kom, gátu þau ekki rúmazt þar. Ég býst við, að slíkt athæfi mundi fá harða dóma, ef einhver einstaklingur keypti svo marga stóla í íbúð sína, að hann yrði að hafa þá hvern uppi á öðrum. Ég vildi þess vegna óska þess, að hæstv. fjmrh. eða sú n., sem um málið fjallar, hlutaðist til um, að inn í Alþ. kæmu reikningar háskólans. Þeir liggja hjá húsameistara ríkisins, eftir því sem Pétur Sigurðsson háskólaritari hefur sagt mér. Svo mikið fé er nú komið úr vasa landsmanna til þessa fyrirtækis, að hið opinbera og hver einstaklingur á kröfu til þess að sjá þessa reikninga. Það er fyrirfram erfitt að fullyrða, að fé þessu hafi ekki verið rétt ráðstafað, án þess að sjá reikningana. Öllum er kunnugt um, að ýmsar breyt. hafa verið gerðar á þessari byggingu, sem hafa kostað stórfé, en varhugavert er að treysta svo til lengdar á örlyndi Alþ., jafnvel þó að háskólinn eigi hér hlut að máli. Það er ekkert undarlegt, þó að upp komi raddir um, að til séu í landinu önnur menningarfyrirtæki, sem eigi líka siðferðilegan rétt á þeim skatti, sem almenningur leggur jafnfúslega á sig og reynslan hefur sýnt með happdrættinu. Auk þess er vítavert að láta menn þá, sem standa að þessari dýru byggingu, alveg afskiptalausa um gerðir sínar, og það stendur engum nær en ríkisstj. að takmarka eyðslu þeirra. Það var líka hennar skylda að gefa ekki út bráðabirgðal. og bæta þannig gráu ofan á svart með því að gefa þessum mönnum ennþá meira vald, þar sem víssa er fengin fyrir því, að þeim mun meiri tekjur, sem háskólinn hefur, þess meiri er eyðslan hjá forráðamönnum hans.



Ég vil aðeins fara fáum orðum um þetta mál. Einn af hv. þm. talaði um, að háskólinn hefði reynzt nokkuð dýr í framkvæmdinni, en annar hv. þm. gat þess, að ráðizt hefði verið of snemma í byggingu þessarar menntastofnunar. En ég verð að segja, að frá þjóðhagslegu sjónarmiði séð, hlýtur þjóðin að harma nú, að ekki skyldi ráðizt í fleiri dýrar framkvæmdir. Hún hlýtur að iðrast þess nú, að ekki skuli vera búið að koma upp gagnlegu þjóðleikhúsi, þjóðminjahúsi, menntaskóla og öðrum stofnunum á borð við háskólann, stofnunum, sem við gætum verið stoltir af. 



Ég álít ekki ástæðu til að halda því fram, að háskólinn þurfi á þessari hækkun að halda vegna dýrtíðar og verðfalls peninga o. s. frv. En úr því búið er á annað borð að koma þessu húsi háskólans upp, þá er þessi ráðstöfun, að láta háskólann fá í hendur meira fé til rekstrar, vitanlega ekki annað en að losa ríkissjóð við ýmis útgjöld, sem hann annars þyrfti að bera, þó að ég hins vegar viti ekki, hvernig því er varið. Ég hef heyrt því fleygt hér, að nær hefði verið að ljúka við þjóðleikhúsið heldur en að láta háskólann hafa þennan tekjustofn óskiptan. En ég held, að það hefði verið dálítið óheppilegt fyrir okkur, ef við hefðum verið komnir lengra með það áður en hernámið fór fram, þar sem það nú hefur verið tekið til vörugeymslu fyrir hermenn þá, sem hingað hafa komið. Óvíst er, að þeir hefðu sleppt því, þó að það hefði verið lengra komið, til þess að hægt væri að nota það til leikstarfsemi, sem ég er einnig í nokkrum vafa um, að rétt sé fyrir okkur að gera. Við höfum yfirleitt ekki aðstöðu til þess, eða a. m. k. miklu síður heldur en aðrar miklu ríkari þjóðir, sem stynja undir leikhúsastarfsemi sinni, að fara að koma upp stórum leikhúsum og reka þau þannig, að sæmilegt væri fyrir leikarana. Með öðrum orðum, ég mun heldur hallast að því, að háskólinn fái þennan tekjuauka heldur en þjóðleikhúsið. Ég tel, að ástæðan sé enn meiri til þess nú, þar sem vitað er, að fjöldi stúdenta, sem gat stundað nám erlendis, verður nú að láta sér nægja að stunda það heima. Ég er ekki í vafa um, að það verður erfitt verk að reka þessa stóru byggingu, sem háskólinn hefur eignazt. En hins vegar er hún okkur tvímælalaust til sóma. Það hafa komið fram ummæli erlendra manna í þá átt, bæði í blöðum og munnlega. Mér finnst ekki heppilegt, ef það væri svo um hv. 7. landsk., að hann væri í kapphlaupi við háskólann um fasteignakaup, því að það er alltaf dálítið óviðkunnanlegt, að menn séu að ræða um það, sem snertir þá sjálfa.

Ég vil taka vel upp ummæli hv. þm. og viðurkenna, að þetta kapphlaup hefur verið óheppilegt af háskólans hendi, en hv. þm. veit sjálfur, hvort þetta kapphlaup var við mig eða ekki. Það var við Búnaðarbankann, en ekki mig.

Það væri hægt að spyrja bankastjóra Búnaðarbankans að því við tækifæri, hvort hann hafi verið svo ákafur í að ná eignarhaldi á þessu húsi, sem um er að ræða, og sem ég veit ekki betur en að hv. 7. landsk. reki starfsemi í. Og ég býst við. að Búnaðarbankinn hafi alveg jafnt eða ekki síður ráð á. því, ef hann þyrfti með, að fá lán til húsakaupa heldur en háskólinn. En auðvitað lít ég svo á, að það sé ekkert við því að segja, þó að hafður sé einkarekstur á starfsemi þeirri, sem rekin er í húsinu. En sem sagt, mér er ekki sama, hvort háskólinn, sem búinn er að reisa myndarlegt hús, á í framtíðinni að vera betlistofnun, sem býr við fjárhagslega örðugleika, eða hvort að honum verður búið þannig, að hægt sé að reka hann, svo að sómasamlegt sé fyrir okkur Íslendinga. Þess vegna mun ég leggja heldur liðsyrði þeim tillögum, sem fram eru bornar í því skyni að reyna að hjálpa þessari stofnun. Ég get tekið það fram fyrir mig, að þegar ég var í háskólanum, þá var mikið barizt fyrir því að koma upp stúdentaheimili, sem var náttúrlega mjög þarft, en ég og annar maður lögðum áherzlu á, að fyrst og fremst væri háskólinn reistur. Þess vegna er ekki óeðlilegt, þó að ég gleðjist yfir því, að svo sé komið, að háskólinn þurfi ekki að búa í kjallaraholu, þannig að erlendir menn, sem sjái húsakynnin, geti ekki gert sér grein fyrir, að þar sé um háskóla að ræða.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Mér virðist. hv. þm. vera farnir að tala um nokkuð annað mál en fyrir liggur, því að mér virðist það annað mál, hvort rétt hafi verið að ráðast í svo stórt fyrirtæki sem háskólabyggingin er. Nú hefur hæstv. Alþ. horft upp á það í nokkur ár, að stofnað var til háskólabyggingar í því formi, sem hún nú er i. Og ég verð að segja það, að það er nokkuð seint að hugsa sér að taka í taumana um það nú. Það hefði þá átt að gerast fyrr. Þessir hv. þm., sem um þetta ræða nú, hafa setið á þingi öll þessi ár. Og ég man ekki til, að þeir hafi á þingi mælt varnaðarorð um það, að þjóðin væri með þessu verki að reisa sér hurðarás um öxl. Ég ætla ekki að ræða um það, hvort svo er eða ekki. Má vera, að svo sé. En það er bara of seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í. Og jafnvel þótt þeir hefðu séð. það fyrr, en þó ekki fyrr en búið var að koma húsinu undir þak, þá býst ég ekki við, að gripið hefði verið til þess ráðs að rífa það niður, sem einhverjum mönnum hefði þótt vera um of. Það, sem gerzt hefur í þessu máli síðustu árin og segja má, að þetta frv. standi í sambandi við, er, að afráðið var - e. t. v. í samráði við ríkisstj., ég veit það ekki, en ég var því fullkomlega sammála - að ljúka við bygginguna áður en byggingarkostnaður hækkaði enn meira í verði. Og það er ég sannfærður um, að ef á annað borð átti að ljúka við háskólabygginguna, þá átti að keppast við að ljúka því verki sem fyrst, eftir að ófriðurinn hófst. Mig furðar dálítið á því, að hv. 7. landsk. (GÞ), sem nefndi í þessu sambandi þjóðleikhúsið, skyldi ekki finna það, hvað það var áþreifanlegt dæmi um það, hvernig er hægt, með því að kippa að sér hendinni, að gera sér stórskaða. Ég hef aldrei mælt með því, heldur þvert á móti, að bygging þjóðleikhússins var stöðvuð. Það má segja, að það var hrein furða, hvernig því var stjórnað. Það var þó nokkur ágreiningur. Sumir vildu hafa það stærra. En ég vildi heldur hafa á því hemil, hve stór byggingin væri höfð, heldur en að hafa hana stærri. En í því máli var ekkert frekar aðhafzt, heldur þegar stöðvuð framkvæmd á byggingu þess húss. Og á því hefur þjóðfélagið svo tapað stórfé. Ég vil minna hv. 7. landsk. á það, að samtímis því, sem nú hefur verið forðazt þetta viti hvað háskólann snertir, að stöðva bygginguna, þá hefur einnig verið hafizt handa um að koma þjóðleikhúsinu áfram eftir því sem tök eru á. Og nú á fjárl. er heimild til að greiða þann tekjustofn til þeirrar framkvæmdar, sem þeirri byggingu er ætlaður. E. t. v. er það þó um seinan, því að vera má, að við fáum ekki að sinni umráð yfir húsinu aftur. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, miðar aðeins að því að afla tekna fyrir háskólann til að standa straum af þeim skuldbindingum, sem forráðamenn háskólans hafa fyrir hans hönd tekizt á hendur vegna háskólabyggingarinnar, sem stofnað hefur verið til á undanförnum árum. Og það er ekki neinn vegur til þess að komast undan því að afla slíkra tekna. Háskólabyggingin er komin upp í þessu formi, og það verður að greiðast, sem til þess hefur þurft, hvað sem það kosfar. Á sínum tíma féllst þingið á að framlengja tímann fyrir happdrættið, svo sem nægði til þess að greiða þennan kostnað. En verðbreytingar í landinu hafa sýnilega þau áhrif, að framlengja verður tímabilið enn eða þá hækka verð á happdrættismiðum. Og ég tel rétt og í alla staði réttmætt að hækka verðið á miðunum, því það er orðið miklu lægra í hlutfalli við aðra hluti en það var, þegar happdrættið var stofnað. Hv. 7. landsk. bendir á, að ætla mætti, að háskólinn hefði getað náð sama tekjuauka og hér er miðað að, með aukinni sölu happdrættismiða fyrir sama verð á hvern miða. Ég tel ákaflega varasamt að gera ráð fyrir því. Ég geri ráð fyrir, að hv. 7. landsk. byggi skoðun sína um þetta á því, að með aukinni peningaveltu fari það eins og um kaup og sölu á öðrum vörum, að meira verði keypt af miðunum. En mér er nær að halda, að það gæti orðið einmitt þveröfugt, að eftir því, sem almenningur getur veitt sér að kaupa meira, kaupi hann einmitt minna af happdrættismiðum. En hvað sem því líður, breytir það engu um það, að það er jafnréttmætt, miðað við það breytta verðlag, sem orðið er í landinu, að breytt sé verðinu á happdrættismiðunum. Og þar með er það ekki þannig, að aðeins verð miðanna hækki, heldur hækka vinningsmöguleikar viðskiptamanna happdrættisins að sama skapi sem verð miðanna hækkar. Þeir fá í raun og veru alveg fullt verð fyrir það, sem þeir láta af hendi, því að vinningafúlgan hækkar að sama skapi sem verð miðanna hækkar. Út af því, sem hv. þm. N.-Þ. var að segja um þessa miklu hækkun á söluverði miðanna, sem hann taldi vera, vil ég benda á það, að það er hér ekki um að ræða meira en 33% hækkun, en hækkun á verðvísitölunni er orðin allt að 50%, svo að þessi hækkun er ekki eins mikil og þessi hv. þm. virðist álíta. Það er vitanlegt, að þær auknu tekjur, sem happdrættið fær með þessu móti, skiptast milli vinninganna og kostnaðarins við happdrættið, og ágóðinn ætti að aukast með þessu, en það takmarkast af því, að á næstunni má gera ráð fyrir, að kostnaðurinn aukist enn, sem gengur vitanlega út yfir þann ágóða, sem háskólinn hefur af rekstrinum. Má gera ráð fyrir, að hagnaðurinn verði jafnvel minni en verið hefur, ef dýrtíðin heldur áfram að vaxa eins og hún hefur gert nú um sinn. Ég er sannfærður um það, að það, sem hv. þm. er inni fyrir í sambandi við umr., sem nú hafa farið fram, er allt annað heldur en málið sjálft í raun og veru, sem fyrir. liggur, - sé ég því ekki ástæðu til að fara lengra út í að ræða það að sinni. Ég geri ráð fyrir, að þetta mál fari til fjhn. Þegar þetta happdrættismál kom fyrst inn í þingið, mun það hafa farið til menntmn. En eins og málið liggur nú fyrir, þar sem nú er eingöngu um fjárhagshlið málsins að ræða, en ekki höfuðtilgang, finnst mér fara betur á því, að það fari til fjhn. Geri ég það þó ekki að ágreiningsatriði.



Aðeins örfá orð. - Hv. þm. Barð. (BJ) gaf mér tilefni til að standa upp. Það, að kapphlaup hafi verið milli mín og háskólans um fasteignakaup, er alger misskilningur. Þar gat ekki verið um kapphlaup að ræða, þar sem ég var kominn að marki, þegar háskólinn fór af stað. En í Austurstræti 5 var kapphlaupið við Búnaðarbankann. Þetta vildi ég leiðrétta. Hæstv. fjmrh., hélt því fram, að það, sem gerði það að verkum, að ég og aðrir hv. þm. gerðumst svo djarfir að minnast á þetta mál hér væri annað en það mál raunverulega, sem fram er komið hér. Hæstv. ráðh. getur að vísu hafi sinar hugmyndir um það fyrir mér. En það, sem hér er um að ræða, er það, sem á undan er gengið í þessu máli. Hæstv. ráðh. sagði réttilega, að þessar skuldir, sem stofnað hefði verið til vegna háskólans, yrði að greiða, hvað sem það kostaði. Þetta er náttúrlega rétt. Í fyrra var samþ. framlenging á einkaréttinum, sem háskólinn hefur til þess að reka happdrættið. Nú er hér um að ræða hækkun á verði miðanna. Næsta ár verður það e. t. v. hvort tveggja. En hvers vegna? Það er vegna þess, að þeir, sem ráðin hafa um þetta mál, hafa ráðizt í framkvæmdir og stofnað skuldir, sem hæstv. ráðh. lýsir yfir, að skilyrðislaust verði að greiða. En hættan er á þessu, þegar einhverjir aðrir utan valdsviðs ríkisins hafa full umráð yfir tekjustofnum fyrir einhverjar framkvæmdir. Ráðh. segir svo, að skuldirnar verði að greiða, án þess að ráðh. hafi um það að segja, hvers vegna og hve miklar skuldir eru stofnaðar. Þetta virðist mér ekki heilbrigt, að það skuli geta skeð, að stofnun sem þessi skuli geta stofnað til svo mikilla skulda, að það þurfi að gefa henni ný fríðindi til þess að standa straum af þeim. Ég get sagt það, að það gleður mig, að háskólinn er kominn upp. En hins vegar er vitað, að í þetta hefur verið lagt of mikið fé. Það er ekki gaman, þegar erlendir prófessorar koma hingað, að það sé farið með þá niður í kjallarann hér í alþingishúsinu. Það er meira gaman að geta sýnt þeim fallegt hús. En það eru skattborgararnir, sem lagt hafa þetta fé fram, þó að hér sé um frjáls framlög að ræða. Það er því ástæðulaust fyrir hæstv. ríkisstj. að hlutast ekki til um, að þeir hinir sömu fái aðgang að þeim reikningum, sem snerta þetta mál. Það má lengi deila um það, hvaða byggingu sé nauðsynlegt að koma upp og hverri eigi að ljúka fyrst. En ég er á sama máli og hæstv. ráðh. um það, að þjóðleikhúsið er sorglegur vottur þess, að lagt er í að byggja hús, sem ekki er hægt að fullgera. Það er ákaflega leiðinlegt, þegar menn leggja í byggingar, sem svo er ekki hægt að ljúka við. Hitt er svo annað mál, að ófyrirsjáanleg atvik geta hafa valdið því, að ríkissjóðs vegna hefur ekki verið hægt að láta skemmtanaskattinn renna til þjóðleikhússins. En mér virðist það fullkomið umhugsunarefni, hvort ekki væri rétt, að einhver hluti skemmtanaskattsins, sem almenningur lætur af frjálsum vilja, væri látinn renna til þjóðleikhússins. Þó að forráðamenn háskólans séu sjálfráðir um það, hvernig því fé er varið, sem happdrættið gefur af sér, þá verða þeir hinir sömu þó að leita til Alþ. um frekari ívilnanir, þegar það er álitið nauðsynlegt. Er það því skylda hæstv. Alþ. að líta eftir því, hvort vel er farið með þetta fé, sem skattborgararnir leggja fram, og hvort það gæti ekki jafnvel komið einhvers staðar annars staðar að notum. Það má alltaf segja sem svo, að of seint sé að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan i. En eigi sá málsháttur við, má eins vel segja, að menn eigi að láta það sér að varnaði verða að hafa ríki í ríkinu, sem geti stofnað skuldir, sem fjmrh. verður svo að segja um, að þær verði að greiða, hvað sem það kostar. Mér virðist sem sagt, að ríkisvaldið eigi að hafa nokkurn íhlutunarrétt um stofnun slíkra skulda. Og vitað er, að þessir menn, eða aðalmaðurinn a. m. k., eru að fitja upp á því að reisa hús, sem kostar e. t. v. meira en heill háskóli, en þar með eru komnar skuldbindingar, sem þarf að greiða. Það, sem fyrir mér vakti, var að fá að vita, hvað hæstv. ráðh. ætlast fyrir í þessu efni. Ég verð að telja það illa farið, ef hæstv. ríkisstj. ætlar að fara að taka upp þann hátt, þar sem vafi leikur á um það, hvort rétt sé að gefa út bráðabirgðal., að víkja þá heldur til þeirrar hliðarinnar að gefa út l., í stað þess að láta það ógert.



Ég get fallizt á það, sem hæstv. ráðh. sagði, að þessar umr. snertu ekki beinlínis frv. það, sem fyrir liggur. En mér finnst það ekki koma að sök, svona við 1. umr. málsins, þó að nokkuð sé farið út fyrir sjálft frv. Hæstv. ráðh. sagði, að nú væri of seint að finna að því, þótt háskólinn hefði sýnt of litla ráðdeild um húsagerð. Háskólabyggingin væri búin að vera í smíðum um mörg ár, og þm. hefðu ekki hreyft andmælum, meðan tími var til. En ég vil benda á það, að mjög erfitt hefur verið fyrir þm. að fylgjast með þessum málum til þessa, þar sem aðrir hafa ekki varað við. Þó að hús sjáist í mótum, er ekki gott að segja fyrirfram, hvernig það muni verða, til hvers eigi að nota það og hvernig öllu verði til hagað, þegar húsið er fullgert. Vona ég, að hæstv. ráðh. sjái, að ekki er réttmætt að ásaka þm., þó að athugasemdir þeirra þyki koma nokkuð seint. Þeir verða að gera ráð fyrir, að hinir, sem nær standa málunum, vari við, áður en í óefni er komið. Ég hafði t. d. ekki hugmynd um, hvað hér var á ferð, fyrr en í fyrra, er hæstv. ríkisstj. lagði fram beiðni um að mega framlengja happdrættið, samkvæmt beiðni háskólans. Hæstv. ráðh. hafði orð um það, að þetta, sem gert er nú, og eins það, sem gert var í fyrra, væri nauðsynlegt til þess að háskólinn gæti staðið við skuldbindingar sínar. Ég skildi það svo, að það væri nauðsynlegt til þess, að háskólinn gæti greitt kostnað, er hann hefur stofnað til vegna húsagerðar. Ég vil nú spyrja hæstv. ráðh., hvort hér sé ekki um það eitt að ræða að greiða kostnað, sem þegar hefur verið stofnað til, því að mér er ekki grunlaust um, að fé þetta eigi jafnframt að fara til þess að greiða hluti, sem ekki er farið að vinna að ennþá, en slíkt geta ekki talizt skuldbindingar. Hér hefur verið minnzt nokkuð á þjóðleikhúsið. Mér þótti það ljóður á ræðu hv. 7. landsk., sem ég var annars að miklu leyti sammála, að hann taldi þjóðleikhúsið eiga að ganga fyrir háskólanum. Ég tel það ekki geta komið til mála, og satt að segja efast ég um, að þjóðinni sé mikil þörf á slíkri byggingu, en það mál ætla ég ekki að ræða að þessu sinni. Annars átti háskólinn mjög skeleggan formælanda, þar sem var hv. 4. þm. Reykv. Hann virtist helzt finna það að háskólanum, að hann hefði ekki verið gerður stærri, og jafnvel það, að ekki skyldi hafa verið reistur annar háskóli, svo að skuldir okkar hefðu orðið sem mestar, þegar fyrir stríð. Það getur verið, að segja megi, eins og nú er komið, að gott hefði verið að hafa verið búinn að koma sem mestum verðmætum í fast form innanlands. En ég býst ekki við því, að hv. 4. þm. Reykv. eða aðrir hafi getað sagt fyrir, hvað gerast mundi, eða hvaða áhrif það mundi hafa á okkar afkomu. Annars tel ég, að verja hefði mátt fé því, sem farið hefur til háskólans, í eitthvað annað, þjóðinni þarflegra. Ég veit ekki betur en hv. 4. þm. Reykv. hafi oft skrifað um það, að miklu fé hafi verið eytt í dýr íbúðarhús, og er ég honum þar sammála. Og það er trú mín, að opinberu fé hefði verið betur varið á annan hátt en þann að reisa þessa byggingu. Um það, að húsið sé svo fagurt, að það muni bera hróður Íslands út um viða veröld, vil ég ekkert segja, - hef víst ekki eins gott vit á því og ýmsir aðrir . En ef til vill er það svipað með þetta hús og nýju fötin keisarans. Margir hafa fullyrt, að það sé óvenjufagurt, og hinir vilja ógjarnan segja annað, a. m. k. fyrst um sinn.



Ég veit, að hv. þm. N.-Þ. muni koma auga á háskólabygginguna, ef hann fer hér suður á Melana, og munu honum þá varla detta í hug nýju fötin keisarans. - Annars ætlaði ég að svara hv. 7. landsk. Hann sagði, að ég hefði farið húsa- eða fasteignavillt, er ég sagði, að mér hefði þótt skemmtilegra, að einhver annar en hann hefði minnzt á kapphlaup um fasteignir í sambandi við háskólann. Það getur verið, að ég hafi farið fasteignavillt. En hér er um tvær fasteignir að ræða, tvö bíó, og hv. þm. er eini bíóeigandinn hér á þingi. Hefði því verið smekklegra af honum að fara ekki að tala um þetta. Hv. þm. N.-Þ. sagði, að ekki hefði verið gott að fylgjast með kostnaðinum af háskólabyggingunni, og er það rétt. En þó að við gerðum kröfu til þess að fá að sjá reikningana, gæti það ekki breytt þeim kostnaði, sem þegar er orðinn af húsinu. Og ég vil taka það fram að lokum, að ég vil ekki láta háskólabygginguna verða að neinni ölmusubyggingu. Ég ber hlýrri hug til háskólans en svo. Vildi ég á allan hátt geta stutt að því, að hann yrði sem fyrst fullgerður, og því mun ég ganga með hóflegum fjáröflunarleiðum í því skyni að tryggja það, að ekki fari fyrir honum eins og þjóðleikhúsinu, sem nú er haft fyrir birgðageymslu eða eitthvað þaðan af verra

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég vil svara fyrirspurnum hv. þm. N.-Þ. um það, hvort fé það, sem fæst með þessari hækkun á verði happdrættismiða, eigi ekki að fara til annars en standa straum af þeim kostnaði, sem þegar hefur verið stofnað til. Um þetta er ekki auðvelt að fullyrða nokkuð. En þær upplýsingar, sem lagðar hafa verið fram um kostnaðarauka við bygginguna af völdum aukinnar dýrtíðar, virðast réttlæta fullkomlega þessa hækkun á verðinu, enda getur svo farið, að þessi kostnaðarauki verði enn meiri. Öðru get ég ekki svarað þessari fyrirspurn. Það, sem nokkrir hv. þm. hafa verið að ræða um, er frv. óviðkomandi. Þeir eru að tala um það, hvort háskólinn eigi að ráða því, hvernig ráðstafað sé fé því, sem hann hefur undir höndum. En um þetta stoðar ekki að tala hér. Það mál verður að taka upp allt öðruvísi.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Eins og hv. þm. sjá af aths. við frv., er það fram komið fyrir þá sök, að ekki er gert ráð fyrir, að framlengd verði l. um bráðabirgðatekjuöflun ríkissjóðs og jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga, sem nú eru í gildi og gilda næsta ár, en þar sem óvíst er, að þau verði borin fram til endurnýjunar, er einnig vafasamt, að notuð verði sú heimild, sem í þeim felst. Er því með frv. lagt til, að tekið verði 5 aura innflutningsgjald af hverjum lítra benzíns frá og með 1. janúar 1942 að telja, auk þeirra 4 aura, sem taka skal samkvæmt l. frá 6. júlí 1932. Það gæti verið álitamál, hvort láta ætti l. fá gildi nú þegar eða 1. janúar 1942, og getur hv. n. tekið það til athugunar.