Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Það er mjög alvarlegt mál þegar hæstv. forsætisráðherra hefur orðið uppvís að því að fela tvær skýrslur í marga mánuði fyrir þingi og þjóð sem báðar eru um helstu deilumál síðasta kjörtímabils. Þar við bætist að á þeim tíma sem skýrslurnar lágu tilbúnar í fjármála- og efnahagsráðuneytinu stóð yfir kosningabarátta, síðan voru kosningar og svo tóku við stjórnarmyndunarviðræður. Allan tímann lágu skýrslur, um stærsta stefnumál ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili og um málið sem varð til þess að kosið var fyrr en áætlað var, hjá hæstv. ráðherra. Mér líður, frú forseti, eins og hæstv. forsætisráðherra hafi snúið á þingið og þjóðina með því að fela þessar mikilvægu upplýsingar og ég spyr hæstv. forseta: Hvernig getur þingið og þjóðin varið sig fyrir svona framkomu ráðherra?

Virðulegi forseti. Ég tek undir athugasemdir hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur. Það er 15. október 2015 sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir og fleiri þingmenn óska eftir skýrslu um sundurliðun á þessari svokölluðu skuldaleiðréttingu en skýrslan birtist svo heilum 19 mánuðum eftir að hennar er óskað, sem er út af sig stórkostlega ámælisvert. En fram kemur svo síðan að þegar hv. þm. Katrín Jakobsdóttir spyr eftir þeirri skýrslu í þingsal í október 2016 er skýrslan raunar tilbúin, en hún kemur ekki fyrir sjónir Alþingis eða þjóðarinnar fyrr en þremur mánuðum síðar, þ.e. eftir kosningar, eftir að ríkisstjórn er mynduð þannig að í raun og veru fá kjósendur ekki öll gögn á borðið í aðdraganda kosninga. Ráðherrann er uppvís að því í annað sinn að halda vísvitandi upplýsingum frá almenningi í aðdraganda kosninga. Það er fráleitt að þingið sætti sig við þessa framkomu og að ráðherra viðhafi slíka leyndarhyggju ítrekað og ráðherra hafi í raun og veru, þáverandi fjármálaráðherra og núverandi forsætisráðherra, beitt þjóð og þing blekkingum. Þetta eru vinnubrögð fyrir neðan allar hellur, virðulegi forseti.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmönnum sem hér hafa talað á undan. Fyrir hrun gættu menn þess kannski fyrst og fremst að stíga ekki yfir einhvern lagalegan þröskuld og skeyttu minna um siðferðisspurningar. Þetta varð svo til þess að traustið hrundi og almenningur heimtaði siðbót og ný stjórnmál í landinu. Það hvílir ekki síst á herðum okkar stjórnmálamanna að rísa undir þeirri ábyrgð. Það er ömurlegt að núverandi forsætisráðherra hafi leynt tveimur mikilvægum skýrslum í aðdraganda kosninga. Önnur varpaði ljósi á vafasama hegðun manna og hin afhjúpaði óskynsamlega ráðstöfun fjármuna ríkisins. Hæstv. forsætisráðherra hefur neitað að mæta fyrir þingnefnd, hann er ekki hér til staðar við óundirbúnar fyrirspurnir og því hlýt ég að spyrja, frú forseti: Hvernig ætlar forseti að leitast við að auka virðingu Alþingis þegar svona vinnubrögð eru látin óátalin?

Frú forseti. Mér rennur blóðið til skyldunnar að fara hér upp því ég held að ég hafi komið a.m.k. þrisvar sinnum á síðasta þingi að óska eftir því að Alþingi ræki á eftir því að þáverandi hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra skilaði skýrslu í takti við þá skýrslubeiðni sem var samþykkt hér 15. október 2015. Eins og kom fram hjá hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur ítrekaði ég þessa ósk í október 2016, hafandi margoft komið upp og ítrekað málið. Ég veit að hæstv. þáverandi forseti þingsins kom þeim skilaboðum á framfæri til fjármála- og efnahagsráðuneytis. Í ljósi þess að skýrslan sem svo marga mánuði tók að útbúa en var á endanum heilar átta blaðsíður spyr maður sig: Hvað tafði málið? Var það kannski tregða við að upplýsa nákvæmlega hvernig stærsta kosningamál síðustu ríkisstjórnar kom á endanum út gagnvart öllum almenningi í landinu? 

Virðulegi forseti. Ég má til með að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa komið og lýst yfir vonbrigðum yfir þeim vinnubrögðum sem hafa greinilega verið stunduð í hæstv. fjármálaráðuneyti og af hæstv. forsætisráðherra. Það er lykilskylda ráðamanna og hæstv. ráðherra að gefa þinginu sannar og réttar upplýsingar þegar við á. Það hlýtur að teljast mikið trúnaðarbrot ef upp hefur komist að núverandi hæstv. forsætisráðherra hafi í raun og veru notað sér aðstöðu sína til að fresta birtingu skýrslu sem var svo gott sem tilbúin vegna þess að hann vildi ekki gera þetta að kosningamálefni út af kosningum sem voru m.a. um þau lykilatriði sem skýrslan fjallar um. Að sjálfsögðu er þetta, virðulegi forseti, alvarlegur trúnaðarbrestur milli þingsins og hæstv. forsætisráðherra.

Frú forseti. Í 50. gr. laga um þingsköp er einmitt talað um sannleiksskyldu eða upplýsingaskyldu ráðherra við þingið, í kaflanum um eftirlitsstörf þingsins. Við eigum að geta haft eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Hvernig er þetta útlistað í lögum? Þar er sagt, með leyfi forseta: „Við umfjöllun um þingmál, við sérstakar umræður, í svörum við fyrirspurnum þingmanna og í skýrslum, hvort sem er að eigin frumkvæði eða samkvæmt beiðni þingmanna, svo og við athugun mála að frumkvæði fastanefnda þingsins, skal ráðherra leggja fram þær upplýsingar sem hann hefur aðgang að og hafa verulega þýðingu fyrir mat þingsins á málinu.“ Hann hafði aðgang að skýrslu sem bæði hann sjálfur hafði kallað eftir að eigin frumkvæði eftir að hafa rætt við þingnefnd og þingmenn höfðu kallað eftir. Þetta er í lögum en það eru bara ekki viðurlög við að brjóta þau. Það er einmitt það sem þingmál Pírata sem verður flutt á eftir í þriðja sinn gengur út á, frumvarp um upplýsinga- og sannleiksskyldu ráðherra, að svona lagað varði lög og ráðherraábyrgð, að ráðherra geti ekki bara ákveðið upp á sitt eindæmi að hann ætli bara að leyna þingið upplýsingum sem varða mál þingsins,  Hvað getur forseti gert núna? Hann getur ávítað eða kallað eftir að forsætisráðherra svari einhverju. 
            

Forseti. Það er alveg ljóst að þetta mál er þess eðlis að einhver viðurlög hefðu orðið ef búið hefði verið að samþykkja þingmál Pírata um upplýsingaskyldu og ráðherraábyrgð sem því miður hefur ekki fengist til umræðu í þinginu. Ég vona svo sannarlega í ljósi þess sem hér hefur átt sér stað að það mál muni fá skjóta afgreiðslu í þinginu þannig að við verðum ekki enn og aftur í þeirri stöðu að vera gjörsamlega upp á náð og miskunn klaufaskapar eða hirðuleysis ráðherra og hafa nákvæmlega engin verkfæri, ekki nein einustu verkfæri, til þess að geta veitt framkvæmdarvaldinu alvöruaðhald. Það er mjög alvarlegt og var einn af þeim lærdómum sem við áttum að bregðast við í kjölfar hrunsins. Því biðla ég til ráðherra, nei, ekki ráðherra heldur hv. þingmanna meiri hlutans og minni hlutans að aðstoða okkur 

Virðulegi forseti. Ég vil blanda mér í þessa umræðu. Hér er verið að ræða skuldaniðurfellinguna. Ég og minn flokkur, Björt framtíð, vorum algerlega á móti henni og í reynd einn flokka á þingi sem greiddi atkvæði gegn henni í fyrstu atkvæðagreiðslu þá um fjárlög. Svo reyndar bættust fleiri við. Það er kallað eftir því að upplýst sé nákvæmlega um það hvernig þessu stærsta kosningaloforði hafi verið útdeilt. Það væri gott að fá þá skýrslu inn. Ég kalla líka eftir henni. En hér láta þingmenn eins og þeir hafa bara ekkert vitað hvernig þetta myndi koma út. Það lá alveg fyrir að þeir sem áttu mest skulduðu líka mest. Þannig fengu þeir mest. Það lá líka fyrir að landsbyggðin fékk mun minna en fólk á höfuðborgarsvæðinu því að þar eru fasteignir ódýrari. Þetta lá fyrir, fyrir síðustu kosningar, fyrir kosningar 

... að henda skýrslunni?

Forseti biður hv. þingmenn og hæstv. ráðherra að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Ef einhver hefði sagt mér það fyrir kosningar að örfáum mánuðum eftir þær myndi ég standa hér í pontu til að ræða þá staðreynd að þáverandi hæstv. fjármálaráðherra hefði vísvitandi leynt þingið og þar með almenning skýrslum hefði ég talið að viðkomandi væri galinn sem segði slíkt. Í alvöru talað, krakkar, þetta er þyngra en tárum taki að við séum að ræða þessi mál og það er enn þyngra en tárum taki að hæstv. umhverfisráðherra skuli ekki átta sig á því um hvað málið snýst, að reyna að slá sig til riddara: Ég ein og minn flokkur einn, við sáum þetta nú allt saman.  
             Málið snýst um það að alþingismenn báðu framkvæmdarvaldið um skýrslu hæstv. þáverandi fjármálaráðherra. Hann vann þær skýrslur, sat svo á niðurstöðum þeirra fram yfir kosningar. Það er ekki í anda þeirra margboðuðu bættu vinnubragða sem hæstv. umhverfisráðherra hefur talað fyrir, greinilega holum hljómi, að hæstv. ráðherra standi svo hér og láti eins og þetta snúist bara um efni skýrslunnar og innihald. 

Virðulegur forseti. Efni og innihald skýrslnanna sem um ræðir skiptir nákvæmlega engu í því samhengi sem við erum að ræða hér. Auðvitað skiptir það máli í öðru samhengi en ekki í því samhengi sem við ræðum hér. Þekking er vald. Við vitum það. Ég minntist á það í síðustu viku að kaþólska kirkjan á miðöldum hefði vitað nákvæmlega þetta, að þekking væri vald. Hún stjórnaði þekkingunni, hafði einkarétt á þekkingu og skilgreindi hvað var rétt og rangt. Ég velti fyrir mér hvort Sjálfstæðisflokkurinn vilji að honum verði líkt við kaþólsku kirkjuna á miðöldum, að stjórna þekkingu, því sem má hripa niður og kvisast út til fjöldans. Um þetta snýst málið, þekking er vald. Það að halda eftir upplýsingum er að misnota  
            

Frú forseti. Það að hæstv. forsætisráðherra hafi orðið uppvís að því að fela mjög mikilvægar skýrslur um háalvarleg og hápólitísk mál fram yfir kosningar og stjórnarmyndunarviðræður hlýtur að draga dilk á eftir sér. Það er mjög alvarlegt mál. Hér kemur hæstv. ráðherra í ríkisstjórn forsætisráðherra og ver feluleikinn, ver fúskið, allt í boði Bjartrar framtíðar og í anda þess ágæta flokks, vænti ég. Ég lít á þennan atburð sem svindl, ég lít á það þannig að hæstv. forsætisráðherra hafi snúið á þingið og þjóðina með því að fela þessar skýrslur á þeim tíma þegar á þeim þurfti að halda í aðdraganda kosninga og í stjórnarmyndunarviðræðum. Þetta er alvarlegt mál. 
            

Virðulegi forseti. Ég verð nú bara að undrast orð hæstv. umhverfisráðherra. Eins og að efnistök skýrslunnar skipti þannig lagað séð einhverju máli. Eins og það skipti máli hvað stóð í skýrslunni. Það sem skiptir í raun og veru máli er formið, það sem hæstv. forsætisráðherra gerði. Þessar skýrslur hefðu getað verið um landbúnað alveg eins og um skuldaleiðréttingu. Önnur skýrslan var t.d. ekki um skuldaleiðréttinguna heldur aflandseignir Íslendinga. Við erum að horfa upp á það að ef ráðherra er í sjálfsvald sett hvaða skýrslur hann birtir og hvenær erum við komin í mjög vonda stöðu á Íslandi, komin með mjög ríkt ráðherraræði og mjög veikt þing. Við þurfum að taka þessari umræðu mjög alvarlega. Virðulegur forseti. Ég verð að nota tækifærið og kvarta yfir því að hæstv. forsætisráðherra sé ekki á staðnum og verði ekki hér í þessari viku, 

Frú forseti. Þetta er grafalvarlegt mál og við getum ekki talað um að ráðherra sé í annað sinn að gleyma einhverju. Þetta er augljós ásetningur og ég ætla að vona að umboðsmaður taki þetta mál ásamt hinu og horfi á þau í heildarsamhengi. Það er ekki ásættanlegt að ráðherra á hverjum tíma geti ákveðið hvort og hvenær hann birti einhverja skýrslu. Við þurfum að gera verklagið þannig úr garði að um leið og nefndir skila af sér sé ráðherra skylt að láta vita af því og hafa til þess einhvern tiltekinn frest kjósi hann að bregðast við með einhverjum hætti. Ég verð líka að undrast orð hæstv. umhverfisráðherra hér áðan. Tveir fyrrverandi þingmenn Bjartrar framtíðar voru á þessari skýrslubeiðni,  Virðulegi forseti. Ég ætla að vona að þetta bendi ekki til þess að hæstv. umhverfisráðherra telji að svona sé í lagi, að setja ofan í skúffu 

Forseti verður að ítreka þá beiðni sína að hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar virði þann tíma sem gefinn er til að ræða fundarstjórn forseta hverju sinni.

Frú forseti. Ég er hér með tvær bækur, Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og þingsköp. Mér finnst mega minna á það í þessari umræðu að þetta er ekki bara einhver siðferðisleg krafa eða réttur sem þingmenn eiga og eðlilegir mannasiðir að ráðherrar svari, þetta er stjórnarskrárvarinn réttur Alþingis til þess að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Það er einfaldlega tekið fram í 54. gr. stjórnarskrárinnar að alþingismönnum er heimilt að krefja ráðherra svara um opinber málefni með fyrirspurn eða beiðni um skýrslu. Þetta er síðan útfært nánar í 49. gr. þingskapa. Þar er vísað í 14. gr. stjórnarskrárinnar og þá ábyrgð sem ráðherrar bera á stjórnarframkvæmdum. Það er grafalvarlegt þegar ráðherra telur sig geta tekið sér sjálfdæmi og vald í sínar hendur fram hjá stjórnarskrá og þingskapalögum, eins og hann eigi sjálfdæmi um það hvort hann svari skýrslubeiðnum og þá hvenær. Málið er miklu alvarlegra en svo að  
             Svo óska ég Bjartri framtíð sérstaklega til hamingju með hið nýja hlutverk, að verja nú bætt vinnubrögð með þeim hætti sem við fengum að heyra hér áðan. 
            

Frú forseti. Við ætlum að ræða á eftir í sérstakri umræðu stjórnmálaástandið í Bandaríkjunum. Ég get ímyndað mér að það sé margur Bandaríkjamaðurinn sem skammast sín þessa dagana fyrir sína ríkisstjórn. Ég verð að segja eins og er að ég skammast mín líka fyrir ríkisstjórnina hérna heima, mjög mikið. Ég á mjög erfitt með að réttlæta þetta og ræða þetta við fólk erlendis sem bara gapir þegar ég útskýri fyrir því ástandið hérna. Það er brotið á rétti trekk í trekk og allt heldur bara áfram. Kannski hefur þetta alltaf verið svona, ég veit það ekki, en við þurfum að fara að spyrja okkur hvort þetta eigi að vera svona áfram. Mér finnst þetta ekki hægt.

Forseti. Mikið skelfing er dapurlegt að hlusta á hæstv. umhverfisráðherra, þingmann Bjartrar framtíðar, verja fúskið. Það er svo dapurlegt. Ég gagnrýni Bjarta framtíð meira en aðra flokka af því að ég hafði ákveðna trú á Bjartri framtíð. Ég trúði því þegar Björt framtíð hélt því fram að hún vildi bætta stjórnsýslu. Það sem hæstv. ráðherra ver hér er ekki verjandi.  Mig langar líka að ítreka að ef það er svo, og manni bregður við þessum valdhroka um að við eigum bara öll að vita allt og Björt framtíð viti allt og þess vegna þurfum við ekki neinar skýrslur þrátt fyrir að það voru tveir þingmenn Bjartrar framtíðar á síðasta kjörtímabili sem báðu um þessa skýrslu. Mikið hefði verið gagnlegt ef hæstv. umhverfisráðherra 

Frú forseti. Það er eitt sem ég hjó eftir í stjórnarsáttmálanum sem var kynntur hér, að talað var mikið um sátt og samlyndi í kjölfarið. Þar segir neðst á fyrstu síðu þar sem teknar eru saman áherslur, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun í öllum störfum sínum hafa í heiðri góða stjórnarhætti og gagnsæja stjórnsýslu.“ Nú skulum við vona að þetta séu ekki bara orðin tóm hjá þeim þingmönnum stjórnarflokkanna og ráðherrum sem eru hér í salnum, að menn meini þetta, að þeir vilji góða stjórnarhætti. Ef svo er hljóta menn að vera sammála því að það eru ekki góðir stjórnarhættir að hæstv. ráðherra geti geymt skýrslu og ekki skilað henni þegar það er kveðið á um eftirlitsskyldu okkar þingmanna gagnvart framkvæmdarvaldinu í stjórnarskrá og svo útfært í lögum um þingsköp. Ef það er virkilega þannig að þessi ákvæði eru bara ekkert virk, hafi ekkert bit, að ráðherra geti bara 

Virðulegi forseti. Ef einhverjum hv. þingmanni þykir það sárt að heyra að þetta hafi verið fyrirséð, þessi niðurstaða skýrslunnar á ég við, þá verð ég bara að taka það á mig. En það var alveg ljóst hjá okkur þingmönnum Bjartrar framtíðar enda vorum við á móti málinu, við vorum á móti skuldaleiðréttingunni. Það var ljóst hvernig þessi skipting væri einfaldlega af því að eftir því sem maður getur keypt stærra húsnæði þá á maður meira, þá getur þú skuldað meira, annars færðu ekki greiðslumat og þar af leiðandi, eins og dæmið var lagt upp hjá fyrrverandi ríkisstjórn, fékkstu meira út. 

Virðulegi forseti. Þingið hefur engin almennileg verkfæri til þess að draga ráðherra til ábyrgðar fyrir embættisafglöp nema þá kannski helst að kalla Landsdóm saman vegna afbrota ráðherra í starfi. Hefur það stundum verið kallað kjarnorkukosturinn. En það má alveg skoða hvort ítrekuð embættisafglöp og misnotkun ráðherra á stöðu sinni geti talist varða 140. og 141. gr. almennra hegningarlaga um brot opinberra starfsmanna í starfi. Það eru einu verkfærin sem við höfum til þess að draga ráðherra til ábyrgðar fyrir alvarleg brot í starfi. Við þurfum að spyrja okkur: Ef þingið er ekki sterkara en þetta þurfum við þá ekki að bæta það? Þurfum við ekki að laga þau verkfæri sem þingið hefur til þess að draga ráðherra til ábyrgðar fyrir embættisafglöp og misnotkun á stöðu sinni?

Hæstv. forseti. Ég ætla nú ekki að æsa umræðuna frekar upp. Mér finnst fólk taka ansi djúpt í árinni í umræðunni af hæpnu tilefni. Ég tel að athugasemdir vegna tímasetningar birtingar þeirra skýrslna sem hér um ræðir geti átt rétt á sér og eigi heima hér í þingsölum. Ég held að við getum tekið umræðu um það hér og fundið farveg fyrir það í þingstörfunum að ræða það hvernig þessi mál bar að. Þingmenn eiga rétt á að koma á framfæri athugasemdum af þessu tagi. Ég held að það væri gagnlegt ef við reyndum það og eins að ræða efnisatriði þessara skýrslna, því að þau skipta líka máli og þarf ekki að fara í grafgötur með að sú umræða á líka erindi í þingið. Ég mæli því með því að menn slaki aðeins á og að við reynum sameiginlega í þinginu að finna farveg til þess að ræða þessa hluti öðruvísi en í upphrópunarstíl undir liðnum fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeim orðum hv. þingmanns sem talaði hér á undan mér að koma umræðu um þessi mál í farveg og ég treysti því að við fáum liðsinni hans til að fá hæstv. forsætisráðherra hér í sal svo við getum rætt þessi mál, bæði efni umræddra skýrslna og þá staðreynd að niðurstöðu þeirra hafi verið leynt fram yfir kosningar. Mig langar líka að taka undir orð hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur um stöðu þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég skora á hæstv. núverandi ríkisstjórn og stjórnarmeirihlutann að leggja sitt af mörkum til að efla sjálfstæði Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég skora á þá hæstv. ráðherra sem núna hafa skipt um stóla en sátu áður sem almennir þingmenn og jafnvel í stjórnarandstöðu að gleyma ekki uppruna sínum og þeim aðstæðum sem þeir bjuggu við 

Forseta hefur borist tilkynning um breytingu á stjórn þingflokks Pírata þannig að Ásta Guðrún Helgadóttir er formaður, Einar Brynjólfsson er varaformaður og Björn Leví Gunnarsson er ritari.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og utanríkisráðherra, ásamt samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra mun á eftir eiga orðastað við þingið um stjórnmálaástand í Bandaríkjunum sem er í sérstakri umræðu að frumkvæði Pírata. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um mál sem tengist því ástandi en varðar okkur beint hér á landi, það mál sem kom upp í gær þegar Íslendingi var meinað að fara til Bandaríkjanna. Hann var kominn upp í flugvél þar sem hann ætlaði að fara að keppa á US Open í taekwondo en var leiddur út úr vélinni vegna þess að svo vildi til að þessi íslenski ríkisborgari er fæddur í Íran og er með tvöfalt ríkisfang, íranskt og íslenskt. Það hefur komið fram í fréttum að hæstv. ráðherra átti fund með aðstoðarutanríkisráðherra Bandaríkjanna í morgun þar sem hann kom á framfæri mótmælum íslenskra stjórnvalda við þeirri tilskipun sem við sjáum þarna í verki. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta þýði í raun að það fólk sem er með tvöfalt ríkisfang, þ.e. íslenskt ríkisfang og síðan ríkisfang í einhverjum af þessum löndum - þýðir þessi tilskipun að íslenskur ríkisborgararéttur er bara núllaður út? Að réttindi þessara aðila hverfi við það að verða íslenskir ríkisborgarar og að tilskipunin virki þannig í raun? Mig langar einnig að spyrja hæstv. ráðherra, og ég vil fagna því að hann hafi þegar komið mótmælum íslenskra stjórnvalda á framfæri: Verður þeim fylgt eftir með einhverjum frekari hætti? Eigum við von á skriflegum mótmælum íslenskra stjórnvalda við bandarísk stjórnvöld? Var þetta mál sérstaklega tekið upp, þ.e. hvað varðar ferðafrelsi íslenskra ríkisborgara? Í þriðja lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess hvernig þetta mál er framkvæmt. Það virðist vera á reiki hvort viðkomandi persóna hafi mátt ferðast til Bandaríkjanna eða ekki, en á endanum er hann leiddur út úr flugvél eftir að hafa fengið fullvissu um að hið íslenska vegabréf mundi duga, og því langar mig að spyrja: Eru íslensk stjórnvöld í einhverjum samskiptum við flugrekstraraðila um það hvernig nákvæmlega á að framfylgja 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Eins og hv. þingmaður vísaði til ræðum við stjórnmálaástandið í Bandaríkjunum í sérstakri umræðu á eftir og munum þá vafalaust koma að þessu máli. Það eru nokkuð margar fyrirspurnir hjá hv. þingmanni. Ég ætla að reyna að fara yfir það helsta þannig að vonandi kemur þá skýr mynd á það sem hv. þingmaður spyr um. Ég tók þetta mál upp á fundi með aðstoðarutanríkisráðherra Bandaríkjanna í morgun og fulltrúa sendiráðsins, bæði hvað varðaði þennan einstakling en sömuleiðis þá einstaklinga sem eru með tvöfalt ríkisfang. Staðan er einfaldlega þessi: Þetta var góður og upplýsandi fundur. Sjónarmið okkar mættu skilningi. Það fer ekki á milli mála að þau fara beint til stjórnvalda í Bandaríkjunum. Mér fannst mikilvægt að koma þessum skilaboðum skýrt og milliliðalaust á framfæri og m.a. þess vegna áttum við þennan fund. Það sem snýr að framkvæmdinni á þessu er að í ljós kemur að það koma nokkuð misvísandi skilaboð frá hinum ýmsu löndum. Það er ákveðin biðstaða í bandarísku stjórnkerfi vegna stjórnarskiptanna. Ég er bjartsýnn á að menn þar vestra, og það eru þeir sem ráða framkvæmdinni á þessu, muni reyna að vinna bug á þessu sem fyrst. Það þarf ekkert að hafa mörg orð um það að þetta er ekki ásættanleg staða sem viðkomandi einstaklingur sem hv. þingmaður vísar í er í og aðrir sem eru í svipaðri stöðu. Þetta er hins vegar nokkuð sem við fáum að vita og kemur í ljós núna á næstu dögum. Við gerum allt hvað við getum í íslensku utanríkisþjónustunni til þess að hjálpa okkar 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Auðvitað er málið miklu stærra en það sem ég var sérstaklega að spyrja um. Það verður rætt hér á eftir og snýst um grundvallarréttindi borgaranna til að ferðast á milli staða. Við erum minnt á það með áþreifanlegum hætti hversu dýrmætt ferðafrelsið er okkur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra sérstaklega um það sem snýr þá að íslenskum ríkisborgurum, þ.e. fólki með tvöfalt ríkisfang. Það var tekið upp á fundi í morgun. Verður þessum mótmælum fylgt eftir með einhverjum frekari hætti? Eins og ég skil það teljast það formleg mótmæli sem færð eru fram með munnlegum hætti við erindreka annars ríkis, og hæstv. ráðherra má gjarnan staðfesta það. En verður eitthvað frekar aðhafst? Hæstv. ráðherra hefur rætt að hugsanlega verði farið í samstarf við Norðurlöndin. Nú liggja fyrir frekari fréttir þar sem norrænir ríkisborgarar fá sömu meðferð og íslenskir ríkisborgarar, þ.e. séu þeir með tvöfalt ríkisfang, verður þá eitthvað sérstakt aðhafst á þeim vettvangi? Ég ítreka 

Virðulegi forseti. Það var strax á sunnudagsmorgun sem ég tjáði mig um afstöðu íslenskra stjórnvalda í þessu máli. Þá þegar hóf íslensk utanríkisþjónusta að starfa til að reyna að vinna úr þessum málum, fá upplýsingar og sömuleiðis að hjálpa þeim einstaklingum sem um ræðir og íslenska utanríkisþjónustan mun halda því áfram. Hv. þingmaður getur verið alveg viss um það. Við gerum það sem við getum og í okkar valdi stendur til að koma þessum málum í eins góðan farveg og mögulegt er. Mótmælunum hefur verið komið á framfæri með skýrum og afdráttarlausum og milliliðalausum hætti. Síðan munum við vinna með sendiráðum okkar, og höfum verið í sambandi við þau um heiminn, og sömuleiðis bandaríska sendiráðinu og bandarískum stjórnvöldum. Við munum gera hvað við getum til að fylgja þessum málum eftir. Hv. þingmaður getur verið alveg viss um að alveg eins og menn hafa unnið mjög mikið núna á þessum tveimur sólarhringum verður þeirri vinnu haldið áfram.

Virðulegi forseti. Ég hef grun um að hæstv. utanríkisráðherra verði upptekinn í þessum fyrirspurnatíma. Ég deili áhyggjum margra þingmanna af nýliðnum embættisathöfnum Donalds Trumps, en mig langar að deila fleiri áhyggjum mínum með þingheimi og með ráðherra. Ég hef áhyggjur af því að forseti Bandaríkjanna sé fasisti, kvenhatari og rasisti, en ég hef sérstakar áhyggjur af yfirlýstum vilja og áhuga Bandaríkjaforseta á að hefja aftur pyndingar sem eru glæpir gegn mannkyni og stríðsglæpir sem varða við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum, Genfarsamninginn og Rómarsáttmálann að sjálfsögðu. Ég hef sérstakar áhyggjur af því að Bandaríkjaforseti muni opna að nýju leynifangelsi út um allan heim til þess að geta þar stundað pyndingar á yfirlýstum óvinum bandaríska ríkisins og meintum hryðjuverkamönnum þar sem hann virðist trúa á gildi og getu pyndinga til þess að ná fram að sögn mikilverðum upplýsingum. Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra út í það hvað hann hyggist gera til þess að tryggja að sagan endurtaki sig ekki, að við tökum ekki aftur beinan þátt í því að hjálpa Bandaríkjaforseta að fremja stríðsglæpi eins og við gerðum hér og eins og kom í ljós í skýrslu 2007 að Ísland væri að öllum líkindum meðsekt í flutningi fanga í leynifangelsi víðs vegar um heiminn. Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra að því hvort hann deili þeim áhyggjum mínum. Hvað hyggst hann gera til þess að koma í veg fyrir að íslenskir flugvellir verði millilendingarstaður fyrir fangaflug Bandaríkjanna eins og allar líkur eru á að þeir hafi verið í tíð forvera Trumps, George Bush yngri? Hvað ætlar hann að gera til þess að koma í veg fyrir að það gerist? Hvernig ætlum við að tryggja að við tökum ekki þátt og eigum ekki hlutdeild í stríðsglæpum eins og við gerðum hér um árið?

Virðulegi forseti. Íslendingar leggja ákveðin gildi undir í utanríkisstefnu sinni. Það hafa þeir alltaf gert og munu áfram gera það. Ég held að það sé besta leiðin til þess að berjast fyrir mannréttindum, að ræða hlutina málefnalega og ekki mjög gildishlaðið. Ég held að sé best að gera það með þeim hætti. Við munum standa fyrir það sem við höfum staðið fyrir fram til þessa í utanríkisstefnu okkar. Ég kýs að leggja ekki neitt út af þeim sviðsmyndum sem hv. þingmaður dregur hér upp, enda finnst mér það vera nokkuð hæpið, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Það er ekkert hæpið við það að utanríkisráðuneytið gerði skýrslu þar sem fram kom að um 200 flugvélar, sem voru tengdar alríkisþjónustunni í Bandaríkjunum, CIA, áttu hér millilendingu sem hafa verið tengdar við fangaflug. Það var aldrei staðfest í skýrslu utanríkisráðuneytisins að fangar hefðu verið um borð. Það þótti of dýrt og erfitt að spyrja Bandaríkjamenn bara hreint út hvort þeir hefðu verið með fanga um borð í þessum flugvélum. Pyndingar er mjög afmarkað fræðilegt hugtak sem sú sem hér stendur hefur stúderað nokkuð örugglega. Það að ætla að hefja aftur vatnspyndingar eins og Donald Trump hefur lýst yfir, eru stríðsglæpir. Það að ætla að hefja aftur að nota sömu yfirheyrslutækni og George Bush notaði, eru stríðsglæpir. Það eru pyndingar. Það er ekkert gildishlaðið við það. Þetta er fræðilegt orð. Ég spyr: Ætlum við að gera eitthvað til þess að tryggja að hér lendi ekki flugvélar sem mögulega eru með fanga um borð á leið í fyrirhuguð leynifangelsi Donalds Trumps?

Virðulegi forseti. Ég endurtek bara það sem ég sagði, að utanríkisstefna okkar byggir á ákveðnum grunngildum. Það mun ekkert breytast. Ég held að þurfi ekki að leggja meiri áherslu á það. Við höfum ekki hikað við það, íslensk stjórnvöld, að koma ábendingum okkar áleiðis. Ef einhver ástæða er til þess að gera það út af einhverjum málum sem hugsanlega geta komið upp þá munum við auðvitað halda áfram að gera það.

Virðulegi forseti. Það er áfram spurt um Bandaríkin í fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðherra. Forseti Bandaríkjanna, Donald Trump hefur náttúrlega farið hryllilega af stað. Hann lofaði í kosningabaráttunni að reisa múr á landamærum Bandaríkjanna og Mexíkós, banna tilteknum aðilum að koma til landsins og hann sýndi konum og réttindum þeirra alveg einstaklega mikla lítilsvirðingu. Hann talaði líka um að NATO væri handónýtt fyrirbrigði á einhverjum tímapunkti. Nú á fyrstu dögum í embætti hefur hann gefið út tilskipanir og yfirlýsingar sem benda til þess að manninum sé full alvara. Við því þarf auðvitað að bregðast. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni að þessi mannfjandsamlega sýn sem birtist á hverjum einasta klukkutíma hjá honum skuli koma út úr munni kannski valdamesta manns heims. Samhliða þessu birtast fréttir af samtölum hans við Pútín Rússlandsforseta þar sem þeir eru að leggja á ráðin um nánara samstarf m.a. á sviði varnar- og hernaðarmála. Við skulum hafa það í huga að þetta er sami Pútín og hefur ítrekað sýnt af sér einræðistilburði og yfirgang gagnvart alþjóðalögum og gerir hann að einhverri helstu ógn okkar heimshluta. Þetta er líka sami Pútín og Vesturlönd gripu til refsiaðgerða gagnvart vegna framferðis í Úkraínu. Eitt af þeim málum sem BBC News ræðir að þeir hafi átt jákvæðar og uppbyggilegar samræður um eru einmitt málefni Úkraínu. Þá koma í fréttinni líka fram áhyggjur háttsettra stjórnmálamanna í Bandaríkjunum af því að Trump hyggist aflétta viðskiptabanni á Rússa. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra að því hvort hann telji að eðli NATO muni breytast í tíð Trumps og hvort við þurfum að hafa einhverjar sérstakar áhyggjur af þessu nána samstarfi þessara tveggja risa án þess að önnur Vesturlönd séu þar við borðið. 

Hv. þingmaður fór yfir málaflokk í ræðu sinni sem verður fyrirferðarmeiri í umræðunni hjá okkur á næstunni, því miður, það eru öryggis- og varnarmálin. Það sem hefur gerst á undanförnum árum er einfaldlega að menn voru að vonast til þess að við þyrftum ekki jafn mikið á þeim að halda og var hér áður. Hins vegar hefur umræðan af ýmsum ástæðum, sem sumpart komu fram í fyrirspurn hv. þingmanns, gert það að verkum að allar aðildarþjóðir NATO horfa meira til þess samstarfs en þau hafa gert áður. Sömuleiðis liggur það alveg fyrir að menn höfðu trú á því að það myndi skila árangri að nálgast þjóðarleiðtogann Pútín með öðrum hætti en var áður. Núna er það þannig að þeir stjórnmálaleiðtogar sem hafa haft trú á því að það væri hægt að treysta öllu því sem þaðan kæmi hafa orðið fyrir mikill gagnrýni. Þegar kemur að stjórnarskiptunum í Bandaríkjunum er það hins vegar áberandi í málflutningi bæði verðandi varnarmálaráðherra og utanríkismálaráðherra og sömuleiðis varaforseta Bandaríkjanna að stefna Bandaríkjanna sé ekki breytt varðandi NATO. Sama kom fram eftir fundi núverandi Bandaríkjaforseta og forsætisráðherra Breta, það væri alveg ljóst að skuldbindingar Bandaríkjanna gagnvart Atlantshafsbandalaginu væru algerlega óbreyttar. Ef ég man rétt, virðulegi forseti, kom það líka fram í því sem haft var eftir úr samtölum núverandi Bandaríkjaforseta og Merkel. Það er ánægjuefni því að NATO, Atlantshafsbandalagið, er afskaplega mikilvæg stofnun og ekki síður núna en áður.

Herra forseti. Hér kemur fram að Bandaríkin fullvissi okkur um að það verði ekki breytt skuldbinding af þeirra hálfu gagnvart NATO, að það sé ánægjulegt. Þá spyr ég: Hvað þarf forseti Bandaríkjanna eiginlega að gera og aðhafast til þess að menn líti bara á það sem ánægjulegan hlut að hann sé einhver æðsti maður við borð þessarar varnarsamvinnu? Mig langar að spyrja: Mun hæstv. utanríkisráðherra reyna með formlegum hætti í samtökum íhaldsmanna og umbótasinna sem hann er varaformaður í, og hafa svipaðar áherslur og Bandaríkjamenn í t.d. málefnum flóttamanna og innflytjenda, beita sér fyrir því að þau breyti sínum áherslum?

Virðulegi forseti. Ég vil nú taka fram að gefnu tilefni að við eigum okkur sögu, ég og hv. þm. Logi Einarsson, vorum saman í menntaskóla. Ég er mjög glaður að heyra áherslu hv. þingmanns á mikilvægi Atlantshafsbandalagsins. Það er svolítið öðruvísi en mér áður brá. Ég skal nú viðurkenna að þetta var á árunum 1983–1987. Þannig að það er vel. Ég kannast ekki við að vera í einhverjum samtökum sem eru með sambærilegar áherslur og hv. þingmaður er að vísa í enda eru þau ekki þess eðlis að menn séu að samræma áherslur eða stefnur hvað það varðar. En við getum alveg rætt þau mál seinna. Atlantshafsbandalagið er náttúrlega miklu stærra en einstakir stjórnmálamenn og þjóðarleiðtogar og byggir á traustum grunni. Ef aðildarþjóðirnar ætla að breyta út frá því eða breyta stefnu sinni hvað það varðar þá þarf í tilfelli Bandaríkjanna meira en einn forseta þótt hann sé auðvitað mjög valdamikill. Þess vegna var ég að vísa til þess að miðað við þau skilaboð sem við höfum séð í erlendum fjölmiðlum er ekki að vænta stórra breytinga.

Herra forseti. Að utan og heim, þótt það sé nú ekki fullrætt málið sem rætt var hér á undan. Öll þekkjum við fréttir af því hvernig hrákísilver United Silicon, sem hóf starfsemi sína síðastliðið haust, hefur dælt mengun yfir nærliggjandi íbúabyggð í Reykjanesbæ. Lýsingar margra íbúa á menguninni og þeim ama sem mengun frá verksmiðjunni hefur valdið þeim eru óþægilegar og í raun ótrúlegar. Þetta er ólíkt því sem við eigum að venjast. Þarna er um að ræða mengun frá einum ofni af fjórum fyrirhuguðum, en samanlagt eiga þeir að annast framleiðslu á 100 þúsund tonnum af hrákísli á ársgrundvelli. Í því ljósi er enn ótrúlegra að til standi að reisa annað hrákísilver við hliðina á vegum Thorsil. Ekki er nóg með það heldur er því ætlað að framleiða annað eins af hrákísli, 110 þúsund tonn á ári. Eðlilega hafa íbúar áhyggjur af því að með nýju hrákísilveri muni mengun á svæðinu aukast verulega umfram það sem fyrir er. Umhverfisstofnun er nú með til afgreiðslu starfsleyfi fyrir hrákísilver Thorsil í Helguvík og alls bárust stofnuninni um 40 umsagnir frá íbúum og hagsmunaaðilum í nágrenni við Helguvík sem leggjast gegn því að hrákísilver Thorsil fái starfsleyfi. Að auki hafa meira en 3.500 manns skrifað undir áskorun um að starfsleyfið verði ekki veitt. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi þess að bæði hún og ríkisstjórnin hafa lýst yfir andstöðu við frekari uppbyggingu mengandi stóriðju á Íslandi: Ætlar ráðherra að beita sér gegn því að hrákísilver Thorsil í Helguvík verði veitt starfsleyfi? Hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera til að koma til móts við íbúa í Reykjanesbæ sem sætta sig ekki við mengandi stóriðju í bakgarðinum hjá sér?

Virðulegi forseti. Ég þakka sérstaklega fyrir þessa fyrirspurn og upplýsi hér með að ég hef haft miklar áhyggjur af þessu máli. Eins og komið hefur fram í fjölmiðlum er Umhverfisstofnun með kísilverksmiðjuna United Silicon í hálfgerðri gjörgæslu. Umhverfisstofnun hefur fundað með sóttvarnalækni sem einnig hefur fylgst vel með. Sá fundur var vegna ábendinga um lykt, um hugsanleg heilsufarsleg áhrif vegna áhrifa frá þeim útblæstri sem hv. þingmaður lýsir hér vel. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk frá sóttvarnalækni og í gegnum Umhverfisstofnun var ekki að merkja aukningu á veikindum á svæðinu sem rekja mætti til aukinnar mengunar frá verksmiðjunni. En eins og ég nefndi áðan hefur eftirlitið verið mikið. Það hófst strax í kjölfar útgáfu starfsleyfis og við munum halda áfram að kalla eftir upplýsingum frá fyrirtækinu um þau atriði sem snúa að rekstri verksmiðjunnar. Það var raunar það fyrsta sem ég gerði þegar ég kom í ráðuneytið. Varðandi Thorsil er það líka áhyggjuefni. Ég hef sagt það opinberlega og segi það aftur: Ég er lítt hrifin af þessum kísilverum. Ég hefði óskað þess að stjórnvöld sem tóku ákvörðun um að veita þessum fyrirtækjum ívilnanir og leyfi til að setja framkvæmd sína í gang hér á Íslandi hefðu ekki gert það. Ég verð hins vegar að virða stjórnskipun landsins en get þó huggað hv. þingmann og legg áherslu á það að við munum fylgjast mjög vel með þessum verksmiðjum. Við munum ekki veita áframhaldandi starfsleyfi ef þær fara fram úr þeim mengunarleyfum sem þær þó hafa samkvæmt leyfum frá fyrri ríkisstjórn.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. En mig langar hins vegar að hnykkja á því er lýtur að íbúunum á svæðinu sem hafa jú þessar áhyggjur, og það eru fleiri en íbúar á svæðinu sem hafa þær. Mig langar að ítreka seinni spurninguna mína í þremur liðum. Hvað hyggst ráðherra gera til að koma til móts við íbúa í Reykjanesbæ sem vilja ekki hafa þessa mengandi stóriðju í bakgarði sínum? Kemur til greina að nema úr gildi fjárfestingarsamning ríkisins við Thorsil? Hvaða aðrar leiðir sér hæstv. ráðherra til að koma til móts við það fólk? Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að tryggja að íbúar í Reykjanesbæ njóti vafans, sem er jú mikilvægt?

Virðulegi forseti. Ég verð eiginlega að halda áfram að vísa í fyrra svar. Það er auðvitað dálítið erfitt að koma að orðnum hlut, koma að því þegar kjörnir fulltrúar í Reykjanesbæ hafa í krafti síns umboðs, krafti umboðs sinna íbúa, fengið því framgengt að veita leyfi fyrir þessi kísilver. Ég hefði óskað að svo hefði ekki verið. Ég hefði óskað að íbúar í Reykjanesbæ hefðu kosið sér meiri umhverfisverndarsinna sem hefðu þá ekki hleypt þessu í gegn. En staðan er svona. Kemur til greina að fella fjárfestingarsamninginn úr gildi? spyr hv. þingmaður. Ég hef svarað því til og geri aftur að ég verð að virða stjórnskipan landsins og þær ákvarðanir sem fyrri ríkisstjórnir hafa tekið í þessum efnum þótt það sé mér þvert um geð. Íbúar á svæðinu vilja að sjálfsögðu og eiga rétt á hreinu lofti. Umhverfisstofnun er 

Virðulegur forseti. Sjómannaverkfallið hefur nú staðið í yfir einn og hálfan mánuð og er farið að hafa víðtæk áhrif á þau sveitarfélög sem eru háð sjávarútvegi. Í sumum tilfellum er um að ræða að 40% tekna þeirra komi óbeint eða beint frá sjávarútvegi eins og fram kom í viðtali við Pál Björgvin Guðmundsson, bæjarstjóra í Fjarðabyggð í Morgunblaðinu í dag. Af þessu má ljóst vera að talsverð óvissa ríkir hjá mörgum sveitarfélögum vegna verkfallsins auk þess sem mörg þessara samfélaga hafa haldið að sér höndum hvað varðar fjárfestingar og samneyslu. Ljóst er að sjómenn og fjölskyldur þeirra finna verulega fyrir verkfallinu og fiskverkafólk lendir nú í alvarlegum vandræðum. Að auki eru erlendir markaðir að glatast vegna þess að ekki er hægt að koma ferskum fiski að. Því vil ég spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í fyrsta lagi: Hefur ráðuneytið metið hversu lengi sjómannaverkfallið geti staðið án þess að valda varanlegum skaða í þessum byggðarlögum? Í öðru lagi: Hefur ráðherrann látið reikna út hver skaðinn verður í þessum byggðarlögum og hvert þjóðhagslegt tap er vegna sjómannaverkfallsins? Í þriðja lagi: Hyggst ráðherrann reyna að liðka til við að leysa sjómannaverkfallið? Ef svo er: Með hvaða hætti? Og í fjórða lagi: Er verið að skoða mótvægisaðgerðir í þessum byggðarlögum?

Hæstv. forseti. Já, ég deili áhyggjum hv. þm. Lilju Alfreðsdóttur af þeim víðtæku áhrifum sem verkfall sjómanna hefur á íslenskt samfélag og íslenskt atvinnulíf. Við erum ekki eingöngu að tala um fiskiskipin og fiskvinnsluna sem slíka sem ég hef miklar áhyggjur af, fiskverkunarfólkið, heldur ekki síður þau afleiddu störf sem við höfum sem betur fer séð spretta upp í gegnum nýsköpun, nýjan markað o.s.frv. Verkfallið hefur víðtæk áhrif á sveitarfélögin, bæði á landsbyggðinni en líka í þéttbýlinu, og á fólk sem hefur menntað sig til þess að efla og styðja við sjávarútveginn. Þetta eru fjórar spurningar sem hv. þingmaður spyr mig um. Höfum við metið hvaða áhrif þetta hefur á sveitarfélögin? Við erum ekki farin af stað með formlega vinnu en við höfum rætt það innan okkar raða hvernig og hvort við getum komið með einhverjar mótvægisaðgerðir. En eins og hv. þingmaður veit eflaust eru byggðamálin m.a. farin, því miður, úr sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu, en þetta er eðlilega samstarf á milli þeirra ráðuneyta sem um þessi mál fjalla ásamt samtali við sveitarfélögin. Það er alveg ljóst að við munum skoða hver áhrif verkfallsins verða, ekki síst á hinar dreifðu byggðir landsins þar sem atvinnulífið er fábrotnara en á suðvesturhorninu. Við þurfum einfaldlega að horfast í augu við það og skoða hvað hægt er að gera til þess að styðja við sveitarfélögin. En ég vil undirstrika það sem ég hef sagt og tel varhugavert að gera, því að hv. þingmaður spyr hvort það eigi að liðka til: Er hv. þingmaður þá að tala um að við eigum að koma inn í deiluna með einhverjum sértækum aðgerðum? Ef hv. þingmaður er að tala um það segi ég nei. Ef hv. þingmaður er að tala um að setja lög á sjómannaverkfallið segi ég aftur skýrt nei. Til lengri tíma, líka skemmri, er mikilvægt að ríkisvaldið sendi skýr skilaboð til deiluaðila á vinnumarkaði. Það er þeirra að sjá um þetta verkfall, það sem við getum í raun einkum 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég hefði hins vegar viljað fá aðeins skýrari svör. Það veldur mér talsverðum vonbrigðum að ráðuneytið sé ekki komið lengra í því að meta umfang þessa stóra máls, hvaða áhrif það muni hafa á þessi byggðarlög og hvaða þjóðhagslegu áhrif sjómannaverkfallið hefur á okkur. Ég hefði haldið að það væri algert forgangsmál hjá hæstv. ráðherra að fara í þetta mál og koma með aðeins skýrari svör í þingið. Verkfallið hefur nú staðið yfir í einn og hálfan mánuð. Ég er mjög hissa á að stefnan sé ekki skýrari og að ekki sé búið að vinna meira í þessu máli. Það kemur mér verulega á óvart. Við vitum að gjaldeyristekjurnar frá sjávarútvegi eru afskaplega miklar. Fyrir mörg byggðarlög er það lífsspursmál að þetta verkfall leysist. Ég hefði því haldið að ráðherrann væri betur undirbúin að svara þessu en með þeim svörum sem við höfum fengið hér í dag.

Hæstv. forseti. Ég tel það mjög alvarlegt ef þingmenn vilja í miðri kjaradeilu að stjórnmálamenn sendi mjög skýr skilaboð út í kjaradeilurnar. Það tel ég mjög varhugavert. Ég undirstrika það sem ég sagði áðan, við erum að sjálfsögðu byrjuð á því að undirbúa mat á aðgerðum sem hugsanlega þarf að fara í og kanna hvaða áhrif verkfallið mun hafa til skemmri og lengri tíma á hinar dreifðu byggðir landsins. En ég tel varhugavert ef þingmenn, hvar í flokki sem þeir standa, ætli til að mynda að koma með lagafrumvörp sem beint er inn í kjaradeiluna, ef menn ætla t.d. að setja fram ákveðin viðmið um olíuverð, sem er heit kartafla í þessum viðræðum. Ég vara við því að stjórnmálamenn blandi sér í þessa deilu með beinum eða óbeinum hætti. Við erum tilbúin í sjó og land og eins og hv. þingmaður veit hefur ráðuneytinu í gegnum tíðina verið sæmilega stjórnað og þannig er því stjórnað áfram. Við erum tilbúin til þess að verja og styrkja hinar dreifðu byggðir landsins nú sem endranær.

Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skjót viðbrögð og að hafa séð sér fært að taka þátt í þessari sérstöku umræðu í dag. Það er mjög mikilvægt að Alþingi Íslendinga fái að ræða þau viðbrögð sem okkur þykja viðeigandi við þeim atburðum sem átt hafa sér stað í bandarískum stjórnmálum undanfarið. Embættistaka Donalds Trumps sem forseta Bandaríkjanna hefur svo sannarlega valdið titringi í alþjóðasamfélaginu. Á sinni fyrstu viku í embætti hefur hann fyrirskipað töluvert af umdeildum tilskipunum, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, um ýmislegt sem varðar alþjóðahagsmuni, ekki síst sem varðar mannréttindi, viðskiptasamninga og alþjóðaskuldbindingar aðrar sem Ísland er m.a. aðili að. Mig langar til að beina sjónum mínum að umhverfismálum og stefnu Bandaríkjanna og hvaða áhrif niðurskurður á Umhverfisstofnun Bandaríkjanna muni hafa á þær loftslagsskuldbindingar sem Ísland er m.a. aðili að, en Donald Trump hefur fyrirskipað að fjármagn til stofnunarinnar skuli vera skorið við nögl. Loftslagsmálin eru eitt af stærstu málefnum 21. aldarinnar. Þegar forsetinn hefur látið í ljósi skoðun sína, þ.e. að hann hefur ekki áhuga á að framfylgja því, hver verða viðbrögð Íslands? Hver verða viðbrögð hæstv. utanríkisráðherra varðandi þetta? Ég tel þetta vera eitt af því mikilvægasta sem 21. öldin þarf að glíma við. Í öðru lagi langar mig til að ræða svolítið um einangrunarhyggjuna sem við sjáum í Bandaríkjunum. Donald Trump er byrjaður að tala um múr á landamærum Mexíkós. Við höfum rætt um bann gagnvart innflytjendum, svo gott sem inngöngubann ákveðinna ríkisborgara, þeirra sem fæddir eru í ákveðnum löndum. Ég tel það alveg einstaklega varhugavert. Það er mjög mikilvægt að íslensk stjórnvöld fordæmi þá tilskipun sem varðar flóttafólk, að flóttafólki sé ekki hleypt inn í landið, m.a. fólki frá Sýrlandi, og að innflytjendum sem eru jafnvel með græna kortið, jafnvel búnir að búa lengi í Bandaríkjunum, eru jafnvel íslenskir ríkisborgarar, eins og rætt var hér í gær, sé ekki hleypt inn í landið. Það er eitt grundvallaratriði mannréttindalaga að allir skulu vera jafnir fyrir lögum og að það megi ekki mismuna á grundvelli þjóðernis, uppruna, sem er mjög mikilvægt í þessu samhengi, eða trúarbragða. Mig langar að fá skýrari viðbrögð frá hæstv. ráðherra: Hvernig mun hann beita sér fyrir því að mannréttindi séu virt á þessum vettvangi? Þessar fimm mínútur eru alveg gífurlega fljótar að líða, en mig langar til þess að beina sjónum að kvenréttindum í Bandaríkjunum. Utanríkisstefna Íslands út á við verið hefur mjög miðuð að kvenréttindum, kvenfrelsi, þátttöku kvenna í stjórnmálum og valdeflingu kvenna. Fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson, hóf t.d. Barbershop-verkefnið, og fleira í þeim dúr. Verið að skera alveg gífurlega mikið niður í heilbrigðisþjónustu sem snýr að konum. Þá á ég sérstaklega við aðgengi að fóstureyðingum, ekki bara innan Bandaríkjanna, sem er mjög alvarlegt mál, heldur líka í þróunarlöndunum. Við horfum upp á mjög alvarlega þróun að mínu mati. Mig langar þá til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort hann muni reyna að ræða það mál alveg sérstaklega þegar hann talar við bandarísk stjórnvöld, vegna þess að ég tel það vera eitt lykilatriðið í lýðræðissamfélagi að réttindi kvenna séu tryggð. Sömuleiðis þarf að ræða um pyndingar. Donald Trump hefur víst áhuga á því að hefja pyndingar á ný. Hvernig mun það samræmast íslenskum gildum eða þeim alþjóðaskuldbindingum sem við erum aðilar að? Ég hefði getað haft þetta miklu lengra en því miður komst ekki allt að. Ég vonast til þess að umræðan verði góð og að fleira muni koma í ljós. Það er ljóst að Ísland þarf að 

Virðulegi forseti. Hryggjarstykkið í íslenskri utanríkisstefnu er og hefur ávallt verið virðing fyrir mannréttindum, lýðræði og leikreglum réttarríkisins. Þessar grundvallarforsendur kristallast í því sem við köllum einfaldlega frelsi; frelsi til æðis og frelsi til athafna. Þetta eru þau gildi sem Ísland boðar á alþjóðavettvangi og þetta eru þau gildi sem við höfum deilt með vinum okkar og nánustu bandamönnum í vestri allt frá lýðveldisstofnun. Bandaríkin hafa ætíð verið leiðandi afl á þeim sviðum og höfum við og aðrar frjálsar lýðræðisþjóðir horft til Bandaríkjanna sem fyrirmyndar. Lykilstofnanir í alþjóðasamfélaginu standa vörð um þessi gildi og samband Íslands og Bandaríkjanna hefur ávallt staðið á þeim trausta grunni. Í kveðjuávarpi Ronalds Reagans, fyrrum Bandaríkjaforseta, árið 1989 vitnaði hann í orð 16. aldar frelsisberans Johns Winthrops þegar hann ræddi um leiðarljós sitt um borgina á hæðinni, samfélag stoltra íbúa, hvaðanæva að sem byggja á kletti sem aldrei molnaði eða veðraðist þrátt fyrir ágjöf og áskoranir. Reagan sagði klettaborgina enn vera á sínum trausta stað og að enn laðaði hún til sín kyndilbera frelsis sem fundu þar sitt heimili. Þetta er lýsing á Bandaríkjunum sem við þekkjum. Nú eru komnir nýir valdhafar í Hvíta húsið í Washington. Ísland mun að sjálfsögðu leitast við að eiga sem best samskipti við ríkisstjórn Donalds Trumps Bandaríkjaforseta. Sú hugsun að „vinur er sá er til vamms segir“ kemur fram í speki Hávamála, og á Íslandi er ríkisstjórn sem segir einfaldlega: Við gerum meiri kröfur til Bandaríkjanna en annarra þegar kemur að frelsi og mannréttindum. Tilskipun Bandaríkjaforseta og framkvæmd hennar nú um helgina eru gríðarleg vonbrigði. Bandaríkin hafa sveigt af leið. Það er ábyrgðarhluti að halda áfram á þeirri vegferð. Forseti. Sameiginlegir hagsmunir okkar og Bandaríkjanna eru víðfeðmir og lúta að öryggismálum, norðurslóðum, loftslagsmálum og viðskiptum. En undirstaða alls þessa eru mannréttindi. Ég vil undirstrika að um leið og við gætum þess að tryggja hagsmuni Íslands gagnvart nýjum valdhöfum í Bandaríkjunum gætum við þess jafnframt að standa vörð um þau gildi sem hafa leitt okkar þjóðir saman í gegnum áratugina. Viðbrögð íslenskra stjórnvalda við tilskipun Bandaríkjaforseta um bann við landgöngu og móttöku flóttamanna frá tilteknum ríkjum hafa verið skýr og yfirveguð og þau hafa verið í samræmi við viðbrögð á Norðurlöndunum og víðs vegar í Evrópu. Ríkisstjórn Íslands harmar þessa tilskipun og lýsir yfir þungum áhyggjum af því hvaða afleiðingar hún kunni að hafa bæði í alþjóðlegu samhengi og eins hvað séríslenska hagsmuni varðar. Ljóst er að Bandaríkin hafa ætíð og framar flestum öðrum tekið opnum örmum á móti innflytjendum sem hafa aftur mótað samfélagsgerðina þar í landi. Þessi tilskipun skýtur því skökku við. Nýjum valdhöfum í Bandaríkjunum er annt um öryggi borgara sinna. Öryggissjónarmið skipta vissulega mjög miklu máli og ríki heims eru almennt, því miður, sammála um að hryðjuverkaógnin á Vesturlöndum fari vaxandi. En að loka landamærum fyrir fólki sem er á flótta undan stríði og gera upp á milli fólks á grundvelli þjóðernis eða trúar er kolröng leið og gefur röng skilaboð. Fyrr í dag kom ég afstöðu okkar á framfæri við bandarísk stjórnvöld á fundi sem ég átti með Benjamin Ziff, aðstoðarráðherra úr utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna, auk staðgengils sendiherra Bandaríkjanna hér á landi. Þar lýsti ég þungum áhyggju mínum af þessu máli og því að Bandaríkin væru að sveigja af leið umburðarlyndis og jafnréttis. Virðulegi forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að nefna annað mál sem valdið hefur miklum vonbrigðum og tengist annarri tilskipun Bandaríkjaforseta sem kveður á um að ekki megi veita fé til samtaka eða stofnana sem með einhverjum hætti veita upplýsingar um fóstureyðingar eða veita aðgang að öruggum fóstureyðingum erlendis. Hér er um að ræða mikilvægt mannréttindamál og snýr ekki síst að rétti kvenna til að ráða yfir eigin líkama. Tilskipun Bandaríkjaforseta sætir því furðu og kom ég á framfæri mótmælum mínum við aðstoðarráðherra Bandaríkjanna vegna þess máls. Virðulegi forseti. Við lifum á tíðindamiklum tímum. Hvort sem er litið til vesturs, austurs, til Evrópu eða til nýmarkaðsríkja í Austurlöndum fjær eru áskoranirnar fjölmargar. Það eru að vissu leyti breyttar aðstæður á vettvangi alþjóðastjórnmála. Þess sjáum við glögg merki í Bandaríkjunum. Þegar slík veðrabrigði eru höldum við fast um þau grundvallargildi sem við skilgreinum okkur með. Við ræðum málin og bendum á það sem aflaga fer. Við mótmælum af staðfestu og sannfæringu og við leggjum þunga í orð okkar. Gífuryrði breyta engu og bæta litlu við. Við sigrumst á áskorunum með alþjóðlegri samvinnu og rekum hagsmunagæslu þar sem skýrar forsendur frelsis, lýðræðis og mannréttinda ráða för. Á þeim sviðum gerum við meiri kröfur til Bandaríkjanna 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Guðrúnu Helgadóttur fyrir að hefja þessa sérstök umræðu. Forsetatilskipun nýs Bandaríkjaforseta sem hann undirritaði á föstudag og tók strax gildi hefur vakið afar sterk viðbrögð og andúð víða um heim og í Bandaríkjunum sjálfum, enda fordæmalaust af hálfu forseta Bandaríkjanna að loka landamærum landsins gagnvart íbúum tiltekinna ríkja sem og gagnvart íbúum einstaks lands, í þessu tilviki Sýrlands, þar sem margar milljónir eru á flótta undan skelfilegri borgarastyrjöld. En við skulum minnast þess líka að flóttamenn eru að miklum meiri hluta konur og börn. Núverandi forsætisráðherra, Bjarni Benediktsson, óskaði nýkjörnum forseta Bandaríkjanna til hamingju með kjörið og áréttaði, með leyfi forseta, „vinasamband þjóðanna sem byggi á sömu gildum; virðingu fyrir frelsi, lýðræði, mannréttindum og réttarríkinu.“ Því er ágætt að heyra í hæstv. utanríkisráðherra minnast hér á nákvæmlega sömu gildi. En þegar skoðuð eru viðbrögð hæstv. utanríkisráðherra síðustu daga er ágætt að velta fyrir sér hver þau hafa verið. Því miður er hægt að segja að þau voru sein og veik, enda lagði ráðherrann áherslu á að tísta á Twitter og skrifa færslur á Facebook alla helgina. Þegar hann var inntur eftir því á sunnudagskvöld hvort þetta kallaði ekki á hörð viðbrögð íslenskra stjórnvalda sagðist hæstv. utanríkisráðherra hafa látið í sér heyra fyrir hönd íslenskra stjórnvalda en hann myndi koma þessum skilaboðum og athugasemdum og mótmælum skýrt á framfæri við bandarísk stjórnvöld með réttum leiðum, sem hann og gerði í dag við einn af aðstoðarutanríkisráðherrum Bandaríkjanna sem átti hér leið um. Mér skilst eftir samtal mitt við þann ágæta mann að hæstv. ráðherra hafi komið þeim mótmælum skýrt á framfæri. Ég þakka honum fyrir það. En hvaða raunverulegu áhrif hafa þessar ómannúðlegu ákvarðanir Bandaríkjaforseta, 

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Ástu Guðrúnu Helgadóttur fyrir að haft frumkvæðið að þessari sérstöku umræðu. Það hefur komið mjög skýrt fram allt frá því að þetta mál fór af stað, í máli allra þeirra stjórnarliða sem hafa tjáð sig um það, að íslensk stjórnvöld eru á móti ferðabanni Bandaríkjaforseta. Þetta er ekki, og það hefur líka komið skýrt fram, alls ekki í anda þess frjálslyndis sem íslensk stjórnvöld standa fyrir. Við höfum líka sagt skýrt að sú leið sem Bandaríkjaforseti fer hér er alls ekki góð leið til þess að berjast gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi. Núna þegar þetta er orðið raunin er nauðsynlegt að við reynum að skilja hvaða þýðingu þetta hefur. Staðreyndin er sú að það er ákveðið uppnám í Bandaríkjunum enda óljóst hvað þetta þýðir í framkvæmd til lengri tíma litið. Þess vegna fór ég strax fram á það sem formaður utanríkismálanefndar að þess yrði farið á leit við utanríkisráðuneytið að það skoðaði hvert lagalegt gildi tilskipunar Trumps væri og hvernig útfærslan á henni yrði til skemmri og lengri tíma, hvaða áhrif þessar aðgerðir hefðu haft eða kynnu að hafa á íslenska ríkisborgara til lengri og skemmri tíma og hvort einhverjir hefðu orðið eða gætu orðið strandaglópar hér á landi vegna þessara aðgerða og hvert umfangið gæti þá orðið. Það er verið að vinna í þessu. Upplýsingaöflun er m.a. til þess fallin að auðvelda stjórnvöldum að fjalla með upplýstum og yfirveguðum hætti um þetta mál. Herra forseti. Við þurfum að horfa heildstætt á málið. Við verðum að tala af festu fyrir þeim gildum sem við sem frjálslynt samfélag stöndum fyrir, fyrir mannréttindum og fyrir mikilvægi þess að við stöndum vörð um réttarríkið. Við verðum að tala og koma fram af ábyrgð og yfirvegun. Það gerum við með því að leita nauðsynlegra upplýsinga um málin og, byggt á þeim upplýsingum, ákvarða rétt og trúverðug viðbrögð. Þannig sýnum 

Virðulegi forseti. Samband Íslands og Bandaríkjanna hefur verið sérstakt og sterkt í gegnum tíðina. Viðurkenning Bandaríkjanna á sjálfstæði íslenska lýðveldisins var lykilatriði við stofnun þess og fylgdu aðrar þjóðir í kjölfarið. Viðskipti og fjárfestingar hafa verið mikil í áranna rás og má til að mynda nefna 24% af öllum ferðamönnum sem koma hingað til lands eru Bandaríkjamenn og 8,4% af vöruútflutningi okkar fer inn á bandarískan markað. Varnarsamningurinn við Bandaríkin frá 1951 er í fullu gildi og hefur þjónað hagsmunum beggja ríkja og vera okkar Atlantshafsbandalaginu er eitt lykilatriði í nýrri þjóðaröryggisstefnu. Eins og okkur öllum er kunnugt um er nýr forseti Bandaríkjanna tekinn við og boðar hann breytta stefnu er varðar komu flóttamanna til Bandaríkjanna, viðskiptasamninga og öryggis- og varnarmál. Hann leggur ríka áherslu á að öll stefnumótun miði að því að setja bandaríska hagsmuni í fyrsta sæti. Því er ekki undarlegt í ljósi þeirrar yfirburðarstöðu sem Bandaríkin hafa er varða stærð hagkerfis síns og svo þeirra áhrifa á öryggis- og varnarmál á heimsvísu að margir spyrji sig hvaða þýðingu þessi stefnubreyting hafi fyrir hagsmuni sinnar álfu eða viðkomandi þjóðríkis. Að mínu mati þarf að skoða gaumgæfilega hvernig ný viðskiptastefna Bandaríkjanna kemur við íslenska hagsmuni og hvort viðskiptakjör kunni að versna vegna þessa. Greina þarf núverandi samninga og hvort einhver breyting kunni að verða er varðar aðgengi að bandarískum mörkuðum og viðskiptakjörum. Það sama á við um öryggis- og varnarmálin. Ég vil taka það fram að ég hef verulegar áhyggjur af hinni tímabundnu tilskipun sem hefur það að leiðarljósi að banna ákveðnum þjóðum að koma til Bandaríkjanna. Slík útilokun kann að hafa þveröfug áhrif á viðkomandi þegna og jafnvel auka líkurnar á því að voðaverk séu framin. Eins og margir hafa minnst á var okkur öllum verulega brugðið við það að  En það er afskaplega brýnt 

Virðulegur forseti. Björt framtíð hefur talað fyrir mannréttindum og friði á alþjóðavettvangi og að Íslendingar verði málsvarar mannréttinda, jafnréttis og friðar á alþjóðavísu. Við viljum að Ísland verði öðrum til eftirbreytni með róttækni sinni í þessum málum. Í gær bárust fréttir af íslenskum ríkisborgara sem fæddur er í Íran. Hann var á leið til Bandaríkjanna til að keppa á taekwondo-móti fyrir hönd Íslands. Honum var synjað um leyfi til að fara til Bandaríkjanna og vísað út úr flugvél á Keflavíkurflugvelli vegna tilskipana Donalds Trumps Bandaríkjaforseta um að banna fólki sem fætt er í tilteknum ríkjum að koma til Bandaríkjanna. Ég tel hann eins og mig vera fullgildan Íslending og hafa sama rétt til verndar og frelsis og allir Íslendingar. Undanfarið hafa svo verið sagðar fréttir af því að samflokksmenn hæstv. utanríkisráðherra hafa lýst efasemdum um breytingar á Dyflinnarreglugerðinni og að hælisleitendum sem hyggjast misnota velferðarkerfið verði að sýna hörku. Ég veit svo sem ekki hvaðan þær hugmyndir eru sprottnar að hælisleitendur, sem leita mannúðar, flýi heimaland sitt til að misnota velferðarkerfi í öðrum ríkjum. Það væri gott að fá staðfestingu á því að hæstv. utanríkisráðherra taki ekki undir slíkt tal. Ég vil líka minna hæstv. ráðherra á, af því að ég veit að hann er víðsýnn og réttlátur, að hann á bandamenn í Bjartri framtíð þegar kemur að því að auðga íslenskt samfélag með því að taka vel á móti innflytjendum og að við munum leggja okkur fram um það í þessu ríkisstjórnarsamstarfi að berjast fyrir því að auðvelda fólki að setjast að á Íslandi. Til þess þarf þó fleiri hendur og ég treysti því að ráðherrann nýti sínar til góðra verka. Þar á meðal að styðja eigin samflokksmenn til góðra verka og koma í veg fyrir þróun hérlendis eins og við horfum upp á í Bandaríkjunum.

Herra forseti. Nýr forseti Bandaríkjanna virðist ætla að efna öll sín kosningaloforð. Það eru ekki góðar fréttir fyrir Bandaríkjamenn og ekki heldur fyrir önnur ríki. Ef honum verður ekki veitt hörð mótspyrna munu aðgerðir í hans anda, áherslur og ákvarðanir, hafa mikil áhrif hér á landi. Það er alveg öruggt að þau áhrif verða neikvæð. Fordómar, kvenfyrirlitning, ógnanir og kynþáttahatur eru þar meginstef. Donald Trump ætlar líka að afnema stuðning Bandaríkjamanna við aðgerðir gegn loftslagsmálum, beita sér gegn fóstureyðingum, auka vígbúnað og hervæðingu og rýmka reglur um byssueign. Sú var tíðin að Wilson Bandaríkjaforseti beitti sér fyrir auknu samstarfi Evrópuþjóða til þess að reyna að stuðla að varanlegum friði. En Trump þrammar í þveröfuga átt. Er stefna hans líkleg til að bæta friðarhorfur? Nei, þvert á móti. Hann kyndir beinlínis undir ófriði. Hvað er hægt að gera til að stoppa hann af? Hvað þarf til svo snúa megi við sem fyrst lýðræðislegri kosningu í einu valdamesta ríki heims? Bandaríska þingið getur ákveðið að hætta að styðja forsetann. Líklegast er að mikið þurfi að ganga á svo til þess komi. Eina leiðin virðist vera að önnur lýðræðisríki og friðarsinnaðar þjóðir taki höndum saman og beiti sér gegn ríkisstjórn Donalds Trumps, hindri hans illu áform og leggi lýðræðisöflum í Bandaríkjunum lið við að koma vitinu fyrir þá sem nú fara þar með völd. Þar eigum við Íslendingar að tala algerlega tæpitungulaust líkt og hæstv. utanríkisráðherra gerði í morgun.

Forseti biðst velvirðingar á því að umræðuefnið virðist hafa farið þannig í tímatölvuna að hún blikkar stanslaust á rauðu ljósi. Það er sem sagt einhver tæknilegur vandræðagangur í því máli. (Gripið fram í.) Ég vona að þetta komist í lag.


             Ég vona að þetta komist í lag.)

Herra forseti. Eitt merkasta skjal kalda stríðsins er símskeyti sem George Kennan, sem var sendiráðsfulltrúi í sendiráði Bandaríkjanna í Moskvu, sendi til utanríkisráðherra síns í febrúar 1946 þar sem hann sagði að Sovétríkin væru andlýðræðislegt afl gegn frjálslyndum viðhorfum með fyrirætlan um útbreiðslu þess um heimsbyggðina. Lagði Kennan til að rétt nálgun af hálfu Bandaríkjanna væri að stöðva útbreiðslu kommúnismans. Það varð svo stefnan. Nú þykir mér ljóst að ný ríkisstjórn Bandaríkjanna er ekki einangrað fyrirbæri heldur hluti af útbreiðslu nýs andlýðræðislegs afls gegn frjálslyndum viðhorfum á Vesturlöndum. Það er rétt að við spyrjum okkur hver séu eðlileg viðbrögð Íslands. Auk fordæmingar á andlýðræðislegum stjórnarháttum og kerfisbundnum mannréttindabrotum þarf Ísland að marka sér viðhorf til lands sem óðum þróast í efnahagslega og menningarlega einangrunarstefnu, elur á útlendingahatri og trúarofstæki og enginn veit í dag hversu langt hún mun ganga. Munu Bandaríkin draga sig út úr NATO eða ganga gegn skuldbindingum sínum við NATO? Munu Bandaríkin segja sig úr Sameinuðu þjóðunum, eins og hótað hefur verið, eða að breyta eðli samskipta sinna við þau? Munu Bandaríkin snúa baki við fríverslun? Hvað verður þá um Alþjóðaviðskiptastofnunina? Hvað um aðrar alþjóðlegar stofnanir? Framtíðin er óljós um öll þessi mál. Það skiptir máli að fá svör. Í sumu af þessu felast þó tækifæri fyrir Ísland, í öðru áhætta en í öllu þessu er alveg gríðarleg óvissa. Það væri því ráð að utanríkisráðherra skipaði einhvers konar viðbragðshóp til að vinna að sviðsmyndum um þetta, aðgerðaáætlun, bæði í þágu hagsmuna Íslands og í þágu hagsmuna mannkynsins. Hvað mun Ísland gera til að stöðva útbreiðslu þessa andlýðræðislega afls?

Hæstv. forseti. Við höfum of oft fylgst með harm í hjarta með ógeðfelldum aðgerðum misgóðra ríkja. Harmurinn er ekki minni nú. Því að þótt ríkið sé um margt ágætt eru vonbrigðin jafnvel meiri. Hæstv. utanríkisráðherra og aðrir ráðherrar okkar hafa af festu harmað aðgerðir forsetans sem hér um ræðir. Það er gott og mikilvægt. Einhverjum finnst sem það sé ekki nóg. Skiljanlega ekki. Hvað er aum og háttvís diplómasía, að því er virðist, þegar réttlætiskenndinni er fullkomlega misboðið? Auðvitað vill reiðin fá meira afgerandi farveg. En hvað ættu íslensk stjórnvöld að gera annað en að nota diplómatíska stöðu til að koma á framfæri mótmælum af festu? Hvað annað? Viðskipta- eða stjórnmálasambandsslit? Yrði það til góðs? Varla. Utanríkisstefna Íslands hefur í áratugi tekið mið af því að vera í opnum samskiptum við sem flest ríki heims, líka þau ríki sem misbjóða gildum okkar. Sú stefna er skynsamleg. Það er stefna sem trúir á að með því muni ljóstíra mannréttinda, frelsis, upplýsingar, umburðarlyndis ná að lýsa leið þar sem þörf er á. Það er af þeim ástæðum sem t.d. þáverandi ríkisstjórn gerði fríverslunarsamning við Kína þrátt fyrir mýmörg mannréttindabrot þar. Þær sömu ástæður eiga einnig við nú. Það er í þeirri stöðu opinna samskipta, samtalsvægis, þar sem er líklegra að við getum haft áhrif á mannréttindavernd í öðrum ríkjum.

Frú forseti. Ég held að það sé óhætt að segja að fyrstu dagar nýs forseta Bandaríkjanna hafi vakið áhyggjur af stöðu umhverfismála hér í byrjun 21. aldar sem og mannréttindamála í heiminum. Auðvitað hljótum við á Íslandi að tala um það. Oft er litið til okkar vegna þess árangurs sem við höfum þó náð í kvenfrelsismálum. Það er nauðsynlegt að við tölum skýrt í þeim efnum á alþjóðavettvangi. Þess vegna var ég ánægð að heyra hæstv. utanríkisráðherra lýsa því að hann hefði komið á framfæri mótmælum við bandaríska embættismenn vegna tilskipana sem brjóta á réttindum kvenna, til að mynda til eigin líkama. En það er fleira er varðar mannréttindamálin sem ástæða er til þess að hafa áhyggjur af. Ég held að það sé mjög hættuleg pólitísk þróun að fara að draga fólk í dilka vegna uppruna fólks og trúarbragða, eins og tilskipunin gerir. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. utanríkisráðherra að þegar kom að því máli notaði hann orð eins og að „harma“ og hafa „þungar áhyggjur“. Ég veit ekki hvort þetta voru í raun blæbrigði tungumálsins sem þarna réðu för eða hvort hann notaði ekki jafn sterk orð þegar kom að þessum málum. Ég vil því brýna hæstv. ráðherra í þessum efnum og leggja áherslu á 

Virðulegi forseti. Þær fréttir bárust í gær að Íslendingur, íslenskur ríkisborgari, hefði verið stoppaður á leið til Bandaríkjanna þar sem hann átti að keppa fyrir Íslands hönd á íþróttamóti. Þessu hljótum við öll að mótmæla kröftuglega. Það er þessi samkoma hér sem veitir mönnum rétt til íslensks ríkisfangs, annaðhvort beint eða óbeint gegnum stjórnkerfið, ekki ríkisstjórnir annarra landa. Í gær heyrði ég forsætisráðherra Ástralíu lofa því að Ástralar í þessari stöðu myndu komast klakklaust til Bandaríkjanna. Forsætisráðuneyti Bretlands gaf út svipaða yfirlýsingu. Hvort þessi loforð haldi er svo annað mál en það hlýtur að vera krafa að okkar stjórnvöld vinni að sama markmiði, að erlendar ríkisstjórnir flokki ekki okkar eigin borgara eftir uppruna þeirra. Bandaríkin eru á margan hátt alveg stórkostlegt ríki. Þau leiddu baráttuna gegn alræði kommúnismans. Það er þar sem margar hugmyndir, frjálslyndar hugmyndir, fæðast og þróast, hvort sem um er að ræða frelsi kvenna, umhverfisvernd, réttindi samkynhneigðra eða afstaða til vímuefna. Þeirra staða á alþjóðavettvangi hefur að mínu mati gert heiminn betri, frjálslyndari. En nú er hætta á að þar verði breytt um kúrs. Í ræðu sinni í breska þinginu sagði David Cameron þegar hann talaði um útgöngu Breta úr Evrópusambandinu, hann var á móti útgöngu eins og ég, að nú væri enginn tími til að splundra upp vestrinu. Þar er ég sammála honum. Því miður virðist sem sú bylgja sem gengur yfir muni ekki leiða af sér eitthvert algleymi fríverslunarsamninga heldur öllu verri stefnu. Það er ekki gott. Og í ljósi þess sem á undan hefur gengið er nauðsynlegt fyrir okkur að huga vel að því að rækta vel aðrar stoðir, ekki bara þessa bandarísku stoð heldur aðrar stoðir okkar utanríkisstefnu, og þá á ég við norrænt samstarf og samstarf annarra Evrópuríkja.

Virðulegi forseti. Það er svolítið sérstakt að vera að ræða hér stjórnmálaástandið í Bandaríkjunum þar sem segir í þjóðsöng Bandaríkjamanna: Land hinna frjálsu og hugrökku. Manni finnst ekkert margt frjálst og hugrakkt í gangi í Bandaríkjunum núna, sérstaklega ekki hjá nýkjörnum forseta. Það virðast frekar vera einhverjar hugmyndir um innilokun, hræðsla við það sem er óþekkt í hans augum og hvernig hann geti komist hjá því að kynnast því. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að styrkja og styðja vel við bakið á okkar ágæta utanríkisráðherra í þeirri vegferð sem er fram undan. Ég held að ráðherrann hafi gert ágætt í því að koma sjónarmiðum okkar á framfæri. En hafandi setið í þessu ráðuneyti veit ég að það þarf að halda því áfram. Ég ber fullt traust til þess að ráðherrann geri það. Það er svolítið sérstakt að heyra og sjá að menn skuli vera í afneitun í Bandaríkjunum um loftslagsvandann. Við vitum þó að það eru tugir ef ekki hundruð ríkja sem ætla að halda áfram að bera þann kyndil. Verði Bandaríkin ekki með er það þeirra vandamál og okkar hinna að sjálfsögðu líka en við gefumst ekkert upp. Það eru önnur ríki sem myndu bera kyndilinn og vera þar í fremstu víglínu. Ég hef áhyggjur af viðskiptunum, að sjálfsögðu, eins og allir aðrir. Ég hef líka áhyggjur af mannréttindunum. Þetta eru undarleg skilaboð sem koma frá landi hinna frjálsu og hugrökku, en eins og hæstv. ráðherra sagði er vinur sá sem til vamms segir. Við þurfum að halda því áfram. Ég hef áhyggjur af því hvers konar stefnu þessi nýja stjórn muni taka þegar kemur að öryggis- og varnarmálum. Þau hafa verið einn af lykilþáttunum í samskiptum okkar við Bandaríkin. Það er ekki ljóst hvað þar gerist. Það er hins vegar algerlega óásættanlegt ef íslenskir ríkisborgarar eru settir á lista eða fá ekki að ferðast sökum uppruna síns, hvar þeir eru fæddir eða eiga tengsl. Ég veit það og treysti því að hæstv. ráðherra muni standa vörð um réttindi þeirra eins og réttindi okkar allra. En þetta er lýðræðið í Bandaríkjunum. Bandaríkjamenn kusu þessa stjórn. Við fáum litlu um það breytt.

Virðulegur forseti. Það blása kaldir vindar að vestan, napur vindur sem hvín, eins og skáldið sagði, og það setur að okkur óhugnanlegan hroll. Það hafa svo sannarlega orðið veðrabrigði. Það sem við í besta falli hentum gaman að, hristum hausinn yfir og töldum fjarstæðukennd ólíkindi fyrir nokkrum mánuðum er orðið að bláköldum veruleika. Við verðum vitni að því að í einu valdamesta ríki heims eru algild lýðréttindi fótumtroðin, í ríki sem kennir sig við frjálsa hugsun, frumkvæði og frelsi einstaklinga til orðs og athafna. Þar er nú gengið fram með offorsi, í þessum grautarpotti mannlífs og þjóðarbrota, í landi sem í raun er byggt innflytjendum frá öllum heimshornum, blöndu af friðsömu fólki í seinni tíð. Heimóttarskapur fær að ráða og heimsbyggðin mænir agndofa á, það virðist ríkja stjórnsýslulegt öngþveiti. Virðingarleysi fyrir einkalífi fólks opinberast og framkoma og málflutningur forsetans einkennist af mannfyrirlitningu. Þetta gerist í Bandaríkjum Norður-Ameríku sem hefur verið náin samstarfsþjóð Íslendinga í áratugi og stóra plan þjóðarleiðtogans er beinlínis farið að bitna á Íslendingum, grandalausu íþróttafólki. Stórir hópar, jafnvel á hinum pólitíska velli, líta á Bandaríkin sem fyrirheitna landið og hafa farið ófáar í pílagrímsferðir vestur þangað, lofað dásemd þess í ræðu og riti, kropið á altari auðhyggjunnar í lotningu og átt þá ósk heitasta að færa sem flest af gildum sem þar eru í hávegum höfð hingað til lands. Á þá eru meira að segja farnar að renna tvær grímur, og ég segi: Nei takk, ekki meir. Skilaboð okkar þurfa að vera skýr og fumlaus. 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka fyrir þátttöku í þessari sérstöku umræðu. Hún hefði átt að vera miklu lengri þar sem það er mjög margt sem við þurfum að ræða hér, við þurfum að ræða um hvernig Ísland skuli bregðast við. Mig langar sérstaklega að taka undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni. Við höfnum því sem er að gerast í Bandaríkjunum. Við höfnum þeirri skerðingu á mannréttindum og mannvirðingu sem á sér stað í Bandaríkjunum eins og stendur undir handleiðslu Donalds Trumps. Við þurfum að nota rétt orð þegar þau eiga við. Hæstv. utanríkisráðherra vill ekki nota gífuryrði. En það er mikilvægt að við notum orð og notum þau rétt og þorum að nota orðin þegar þau eiga við. Ég tel það lykilatriði í þessari umræðu að við förum að nota þau orð og það orð sem ég held að lýsi stjórnarháttum Donalds Trumps, forseta Bandaríkjanna, sem best. Donald Trump er fasisti. Það er bara þannig. Það er rétta orðið til að lýsa nokkurra daga setu hans sem Bandaríkjaforseta. Það er rétta orðið til að lýsa þeim atburðum sem átt hafa sér stað innan Bandaríkjanna. Það er rétta orðið til að lýsa þeirri vanvirðingu við mannréttindi, kvenréttindi, alþjóðaskuldbindingar og fólk og önnur lönd. Notum rétt orð þegar þau eiga við: Donald Trump er fasisti.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka fyrir þessa umræðu. Það sem mér fannst skína almennt í gegn er að við erum sammála um ákveðin grundvallargildi sem við byggjum okkar þjóðfélag á og ég vona að sú samstaða verði áfram. Ég held að við eigum að líta meira til þess sem er að gerast í heiminum en við höfum gert áður. Kannski gerum við það vegna þess að það eru mörg óveðursský á lofti. En það ætti í raun ekki að vera ástæðan. Það skiptir máli hvað gerist í kringum okkur og það hefur áhrif á okkur öll. Ég held að það sem Ísland, sem var eðli málsins samkvæmt þegar við gengum inn í Sameinuðu þjóðirnar, geti gert til að láta gott af sér leiða á alþjóðavettvangi sé að sýna gott fordæmi, tala fyrir þeim gildum sem við höfum talað um hér og tala um það af hógværð og yfirvegun. Mér þykir mjög líklegt að það sé þannig sem við viljum að fólk komi fram við okkur og aðrar þjóðir. Ég held að umræðan væri betri, ekki bara í þessum sal heldur alls staðar, ef það væri almenna reglan. Það er margt sem maður getur verið ósáttur við. Maður getur verið mjög ósammála öðrum. Við erum ósammála í þessum sal, ósammála ýmsu sem lýðræðislega kjörnir fulltrúar um allan heim segja og gera. En ég held að það lagist ekki neitt ef við erum með gífuryrði og uppnefni. Virðulegi forseti. Í mínum huga er mjög skýrt eins og hér hefur verið nefnt að t.d. Norðurlandasamstarfið er mikilvægara en áður. Margir töldu að það myndi jafnvel renna sitt skeið á enda út af öðrum þáttum. Annað hefur komið í ljós. Ég held að þjóðir heims líti mjög til Norðurlandanna. Á sama hátt held ég að það sé afskaplega mikilvægt að við ýtum undir það sem er grunnurinn að velmegun okkar, sem er frjáls verslun á milli landa. Og út af þeim fyrirspurnum sem hingað hafa komið, menn hafa bæði verið með hvatningu og hlý orð í minn garð, ég þakka fyrir það, þá vil ég fullyrða 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 77/2016, um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum, um frestun gildistöku frá velferðarnefnd. Í stað orðanna „1. febrúar 2017“ í 3. gr. laganna kemur: 1. maí 2017. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Samkvæmt lögum nr. 77/2016 verður nýtt greiðsluþátttökukerfi heilbrigðisþjónustunnar tekið upp 1. febrúar 2017. Kerfið miðar að því að sjúkratryggðir þurfi ekki að greiða meira en nemur ákveðinni hámarksfjárhæð fyrir heilbrigðisþjónustu í hverjum mánuði sem ákvörðuð verður með reglugerð. Sett verður ákveðið mánaðarlegt greiðsluþak á greiðslur sjúkratryggðra og kostnaður umfram greiðsluþakið greiðist af sjúkratryggingum. Þannig er stefnt að því að verja sjúklinga fyrir mjög háum greiðslum fyrir heilbrigðisþjónustu. Síðustu mánuði hefur verið unnið að undirbúningi að innleiðingu nýs greiðsluþátttökukerfis í ráðuneytinu og víðar. Til að tryggja farsæla innleiðingu kerfisins þarf að huga að mörgum þáttum, svo sem vinnu við tölvukerfi, forritun og tengingum á milli kerfa. Innan kerfisins þarf að miðla mikið af upplýsingum milli veitenda þjónustunnar og til Sjúkratrygginga Íslands. Við undirbúning á gildistöku laganna og í opnu samráðsferli um reglugerðir sem setja þarf til að innleiða kerfið hefur komið í ljós að undirstofnanir ráðuneytisins og aðrir veitendur heilbrigðisþjónustu þurfa lengri tíma til að undirbúa kerfisbreytinguna. Vandamál snúa fyrst og fremst að tæknilegum útfærslum svo sem nauðsynlegum hugbúnaðarbreytingum, tengingum á kerfum á milli stofnana og framkvæmd viðeigandi villuprófana áður en kerfið verður tekið í notkun. Því er talið nauðsynlegt að fresta gildistöku laganna fram til 1. maí. Við í velferðarnefnd erum sammála um að við munum fylgjast náið með undirbúningi málsins fram að gildistöku og leggjum ríka áherslu á að lögin í heild sinni komi til framkvæmda 1. maí.

Frú forseti. Eins og við höfum heyrt hafa þær upplýsingar komið fram að þörf er á að fresta gildistöku þessara laga þar sem tölvukerfin eru ekki tilbúin. Sjúkratryggingar Íslands og Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins eru sammála því að ekki sé nægur tími til að innleiða breytingarnar fyrir 1. febrúar, sem er á morgun. Ástæðan fyrir frestuninni virðist vera sú að reglugerðirnar eru ekki fullbúnar eða þá aðallega reglugerðin um nýtt tilvísanakerfi. Það virðast vera frekar skiptar skoðanir um hvort reglugerðin um greiðsluþátttökukerfið sé tilbúin eða ekki, sem er í sjálfu sér mjög furðulegt mál þar sem Sjúkratryggingar Íslands vilja meina að hún sé ekki tilbúin en ráðuneytið segir að hún sé tilbúin. Það er eitthvað sem þarf sjálfsagt að skoða. Samkvæmt Sjúkratryggingum Íslands er þörf á þremur mánuðum frá setningu reglugerðar um greiðsluþátttökukerfi til að undirbúa kerfisbreytinguna og tryggja farsæla innleiðingu. Mér finnst áhyggjuefni að ráðuneytið ætlist til þess að lögin geti tekið gildi 1. maí þegar óvissa ríkir um hvort reglugerðin sé í raun og veru sett. Í umsögn sinni um frumvarpið varpa Sjúkratryggingar Íslands því fram að mikil óvissa sé til staðar vegna fjármagns til verkefnisins og bent er á að ekki hafi verið gert kostnaðarmat við endanlega ráðstöfun milljarðsins sem samþykkt var að ráðstafa til kerfisbreytingarinnar. Einnig vanti upplýsingar um mögulega fjárvöntun stofnana ríkisins vegna greiðsluþátttökukerfisins. Í umsögn SÍ segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt fyrirliggjandi áætlun er fjárvöntun sjúkratrygginganna samkvæmt nýja kerfinu vegna samningsbundinnar þjálfunar og lækniskostnaðar 1,6–2,0 millj. kr. Þessi fjárvöntun endurspeglar mismun heildarverðs og hlutdeildar sjúkratryggðra í kostnaði þjónustunnar.“ SÍ segist vera að endurútreikna áætlaðan heildarkostnað við innleiðingu nýja greiðsluþátttökukerfisins og ætti niðurstaðan að liggja fyrir síðar í vikunni. Ég hef beðið ráðuneytið um upplýsingar um kostnaðarmat og mögulega fjárvöntun og bíð eftir svörum. Það atriði sem sló mig mest í þeirri upplýsingaöflun sem fór fram á þeim allt of stutta tíma sem velferðarnefnd fékk til að rannsaka þetta mál var lýsing landlæknis á reglugerðinni um greiðsluþátttökukerfið. Landlæknir tók það skýrt fram að reglugerðin sem hann fékk í hendurnar væri svo flókin að hann gæti ekki lesið hana sér til gagns. Reglugerðin var honum óskiljanleg. Ég tel það með öllu óásættanlegt að gagnsæi ríki ekki í reglugerðum. Hvernig getur almenningur verið upplýstur um réttindi sín þegar reglugerðin er óskiljanleg? Svona ógagnsæi vekur upp grun um að verið sé að fela eitthvað og grefur undan trausti á stjórnsýslunni. Ég vona innilega að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því að þetta verði lagað og mæli með að hann setjist niður með landlækni sem sagðist vera með hugmyndir um hvernig væri hægt að einfalda reglugerðina. Annar liður í þessum lögum er nýtt tilvísanakerfi sem virðist samkvæmt Sjúkratryggingum Íslands og Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins vera enn flóknara að innleiða en greiðsluþátttökukerfið þar sem þörf er á því að forrita nýtt viðmót frá grunni. Þar hefur komið fram hjá Sjúkratryggingum Íslands að þörf sé á sex mánuðum frá setningu reglugerðar til að koma kerfinu í gagnið en sú reglugerð hefur heldur ekki verið sett. Á móti hefur komið fram að það verður hægt að handskrifa tilvísanir ef tölvukerfið er ekki tilbúið á tilsettum tíma. Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins hefur lýst yfir áhyggjum sínum af því að hún sé ekki í stakk búin til að taka á móti þessum tilvísunum sökum fjárskorts og manneklu en landlæknir hefur lýst því yfir að betra sé að byrja að nota tilvísanakerfið samhliða nýju greiðsluþátttökukerfi þrátt fyrir að viðmótið verði ekki fullklárað og telur víst að heilsugæslan muni fljótt aðlagast nýju kerfi. Mér finnst mikilvægt að árétta að bæði Sjúkratryggingar Íslands og Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins telja að réttast sé að innleiða greiðsluþátttökukerfið eins fljótt og mögulegt er en til þess að kerfið fái ekki óþarfagagnrýni á sig væri best að innleiða greiðsluþátttökukerfið þann 1. maí en bíða aðeins með tilvísanakerfið og leyfa sérfræðingum að þroska það eftir að reglugerðin hefur verið sett. Það þykir mér í fljótu bragði virka sem skynsamleg lausn og mun beita mér fyrir því að sá valmöguleiki verði skoðaður innan nefndarinnar. Eins og kemur í ljós er margt sem þarf að fylgjast með á næstu mánuðum þar til þessi lög taka gildi. Til þess að nefndin geti sinnt eftirlitshlutverki sínu hef ég farið fram á að fá nákvæma útlistun yfir þau verkefni sem þarf að klára til þess að lögin geti tekið gildi þann 1. maí auk tímalínu fyrir hvern þátt verkefnisins. Ég hef einnig beðið um að fá mánaðarlegar upplýsingar frá ráðuneytinu um stöðu verkefnisins. Ég fékk mjög ónákvæm svör frá ráðuneytinu varðandi verkefnið og bað því um nánar tímasetta áætlun eða einhvers konar flæðirit og fékk eftirfarandi svör, með leyfi forseta: „Það er ekki til tímaflæðirit eða nánar tímasett áætlun hér, því miður. Reglugerðirnar verða vonandi tilbúnar á næstu dögum og Sjúkratryggingar eru að vinna forritunina eins hratt og unnt er.“ Ég velti því fyrir mér hvernig ráðuneytið fari að því að vinna að jafn viðamiklu verkefni og hafa yfirsýn án þess að hafa neina tímasetta áætlun. Þetta finnst mér ekki vera traustvekjandi vinnubrögð og skilst mér að hv. formaður nefndarinnar, Nichole Leigh Mosty, sé sammála mér. Ég vænti þess að hún muni einnig beita sér fyrir því að ráðuneytið skili til nefndarinnar viðunandi upplýsingum til að gera nefndinni kleift að fylgjast almennilega með málavöxtum. Það hefur komið skýrt fram að þörf er á því að fresta gildistöku þessara laga til 1. maí og styð ég þá ákvörðun nefndarinnar en ég mun fylgjast grannt með þessu máli og halda áfram að þrýsta á eftir upplýsingum og hvet aðra nefndarmenn til að gera slíkt hið sama.

Frú forseti. Það er miður að það skuli þurfa að koma til þess að fresta gildistöku þessarar kerfisbreytingar sem á sér langa forsögu og góð pólitísk samstaða tókst þrátt fyrir allt um að innleiða hér á þingi síðastliðið vor eftir mikla vinnu í þáverandi velferðarnefnd. Sú pólitíska samstaða helgaðist af því að ákveðið var að verja meiri fjármunum í að innleiða þessa kerfisbreytingu í stað þess að frumvarpið eins og það kom fram gerði ráð fyrir að þetta yrði í raun og veru kostnaðarhlutlaust þannig að þökin sem verðu einstaklinga fyrir óheyrilega miklum heilbrigðiskostnaði yrðu í reynd greidd með aukinni greiðsluþátttöku hinna sem sjaldnar fara til læknis og báru minni kostnað áður. Lagt var upp með að þau þök yrðu yfir 90 þúsund kr. og síðan greiðslur aldraðra og öryrkja og barnafólks 2/3 af því, sem hefði þýtt að stórir hópar hefðu tekið á sig talsvert aukinn kostnað í kerfinu. Það töldum við óásættanlegt mörg hver. Það sama gilti um ýmis samtök sjúklinga og á vinnumarkaði. Niðurstaðan varð sú að ráðstafa auknum fjármunum inn í kerfið þannig að þökin færu ekki yfir 50 þús. kr. í kostnað á ári. Að öðru leyti var samstaða um að drífa málið í gegn sem eina heild, bæði þakið á heilbrigðiskostnaðinn og þann vísi að tilvísunarskyldu sem þarna kemur til sögunnar og er útfærður þannig að heimilt verður að lækka kostnað barnafólks fari það til sérfræðinga eða á aðra staði í sérhæfðari heilbrigðisþjónustu með tilvísun frá heimilislækni eða heilsugæslustöð. Báðar breytingarnar eru að mínu mati mjög mikilvægar. Þær fylgdust að í þessu máli og mun ég leggja áherslu á að þær geri það áfram. Margir vilja koma þessum vísi að tilvísunarskyldu fyrir kattarnef. Ég ætla ekki að nefna nein nöfn eða hópa í þeim efnum. Því miður er það svo að það er eins og minni áhersla hafi verið lögð á að undirbúa innleiðingu þess hluta málsins, enda kannski að einhverju leyti viðameira en innleiðing kostnaðarþakanna. Eftir stendur að það eina sem er til ráða nú og ég tel að sé skynsamlegt er það sem hér er lagt til, að við frestum þá gildistöku málsins í heild sinni til 1. maí og vonum að mönnum vinnist vel á næstu vikum og mánuðum þannig að ekki þurfi að koma til frekari frestana. Ef við segjum það á mannamáli held ég að þeir sem að því vinna hafi gott af því að finna þann þrýsting frá Alþingi að við viljum að þessi breyting komist til framkvæmda sem fyrst. Það er að mínu mati afar mikilvægt. Þessu áttu að fylgja, og að einhverju leyti hefur verið við það staðið, fjármunir og stuðningur til heilsugæslunnar þannig að hún gæti eflt sig og undirbúið betur undir þetta hlutverk og staðið þar með betur undir nafni sem fyrsti viðkomustaður í heilbrigðiskerfinu. Þannig hefur heilbrigðiskerfi okkar lengi verið hugsað og meiningin hefur verið að það væri þannig uppbyggt. En á því hafa verið brotalamir eins og við þekkjum. Að mörgu leyti koma jákvæðar fréttir frá heilsugæslunni, t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu, að hún sé mun betur í stakk búin til að takast á við þetta hlutverk nú en fyrir ári síðan. Það er fagnaðarefni. Þá verðum við að vona að sömuleiðis sjúkratryggingarnar geti sett allan kraft í að innleiða þessar breytingar allar saman þannig að þær nái fram að ganga 1. maí. Ef eitthvað annað kemur upp á tímanum fram að 1. maí ætlar velferðarnefnd sér hvort eð er að fylgjast náið með framvindu málsins og verður þá til staðar til þess að grípa til ráðstafana ef nauðsynlegt verður. Ég vil svo segja fyrir mitt leyti að þetta er auðvitað bara skref, áfangi á lengri ferð, sem miðar að því að gera kerfi okkar að þessu leyti réttlátara, sanngjarnara. Það var og er í reynd enn skelfilega óréttlátt hversu misjafnt þessi kostnaður getur dreifst. Við þekkjum fréttirnar af óheyrilegum útgjöldum sem langveikir sjúklingar eða fjölskyldur þeirra geta lent í í óbreyttu fyrirkomulagi. Það er gersamlega óverjandi í landi sem vill vonandi hafa öflugt opinbert heilbrigðiskerfi sem veitir öllum þjónustu, helst algerlega án tillits til efnahagslegra aðstæðna, að minnsta kosti í það miklum mæli að það valdi ekki því að menn verða að neita sér um þjónustuna eða þurfa að setja sig á hausinn ef áföll verða í heilbrigðismálum innan fjölskyldna. Það sem þarf að gera er ekki bara að klára þetta mál og innleiða það, þá er sá áfangi orðinn að við erum komin með þök á bæði lyfjakostnað, annars vegar í sjálfstæðu fyrirkomulagi, og hins vegar á annan heilbrigðiskostnað. Hvort tveggja er mikil framför. En æskilegast væri auðvitað að fella þetta saman undir eitt heildarþak þannig að heilbrigðiskostnaður, óháð því hvort hann fellur til vegna lyfjakaupa eða vegna þess að menn fara til sérfræðinga, þurfa í rannsóknir og svo framvegis, væri undir einu samræmdu þaki. Þá þarf að fella inn það sem út af stendur, eins og tannlæknakostnað og ég nefni ferðakostnað sjúklinga af landsbyggðinni. Auðvitað á hann líka að vera undir þaki að þessu leyti. Annað er mismunun. Í sumum tilvikum á grundvelli búsetu, í öðrum tilvikum af einhverjum öðrum ástæðum. Þá fyrst gætum við sagt með sanni að við værum búin að ná almennilega utan um þetta mál þegar allur þessi heilbrigðistengdi kostnaður, hvort sem er vegna lyfja eða annarra heilbrigðisútgjalda eða vegna þess að menn þurfa að sækja sér þjónustu með dýrum ferðalögum, og óháð því hvers eðlis veikindin eru, væri komin undir eitt samræmt kostnaðarþak. Það þak þarf að vera hóflegt og í gegnum þetta þyrfti að nást árangur í því að draga úr heildarkostnaði einstaklinga við rekstur heilbrigðiskerfisins. Hann er of hár á Íslandi eins og kunnugt er og þarf nú ekki að rifja það upp fyrir hv. þingmönnum sem allir voru í kosningabaráttu í októbermánuði síðastliðnum. Þá stóð upp úr hverjum manni að stórefla þyrfti heilbrigðiskerfið og að draga úr kostnaðarþátttöku sjúklinga. Þá þarf til þess peninga. Þeirra þarf þá að afla ef við ætlum ekki að sækja þá í vasa sjúklinga. Svo einfalt er það mál. Þá reynir á hverjir standa við stóru orðin og hverjir gufa upp og sér undir iljarnar á þegar menn þurfa að horfast í augu við að loforðin kosta sitt. Við sjáum til með það. Það er rétt sem hér kom fram í umræðum að því miður gæti verið um að ræða nokkurt vanmat á því hvað innleiðingin kostar. Svo kann að vera að sá 1 milljarður króna sem er í fjárlögum ársins hrökkvi ekki til, jafnvel þótt breytingin taki ekki gildi fyrr en 1. maí heldur sé hún jafnvel það miklu dýrari þegar allt er saman tekið að þetta dugi ekki einu sinni til að starfrækja kerfið í átta mánuði á þessu ári. Þá hafa menn tímann fram undir vorið til þess að fara betur ofan í saumana á því. Alþingi stendur þá frammi fyrir því einhvern tíma í mars, apríl, ef meiri fjármuni vantar, meiri fjárheimildir inn á þetta ár til að geta lagt af stað 1. maí næstkomandi, og þá tökumst við á við það. En miðað við aðstæður, sem eru auðvitað ekki þær sem við hefðum óskað okkur, mæli ég með því að menn fallist á það sem hér er lagt til af velferðarnefnd, að gildistöku breytinganna í heild sinni verði frestað til 1. maí og að þetta verði ekki aðskilið heldur verði reynt að klára þetta saman sem einn pakka.

Virðulegi forseti. Nokkrir punktar hafa komið hérna fram og ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég vil leggja mesta áherslu á hvað þessi frestun þýði, af hverju við erum að ræða 1. maí en ekki sex mánuði vegna kerfisins. Það er vegna þess að talið er nauðsynlegt - í frumvarpinu stendur: „Þannig er stefnt að því að verja sjúklinga fyrir mjög háum greiðslum fyrir heilbrigðisþjónustu.“ Það er ákall frá þjóðinni. Ég tel það vera á okkar ábyrgð að mæta því. Varðandi kerfið: Fyrrverandi heilbrigðisráðherra lagði áherslu á að tilvísunarkerfið tæki gildi samhliða greiðsluþátttökukerfinu. Samkvæmt upplýsingum sem við höfum frá ráðuneytinu og öllum sem hafa komið fyrir nefndina er greiðsluþátttökukerfið tilbúið núna um mánaðamótin til prufukeyrslu, sem þýðir að það mun verða tilbúið 1. maí. Sem þýðir, ef ég má tala mannamál hér í pontu, að menn þurfa að spýta í lófana og gera eitthvað í málinu hvað varðar tilvísunarkerfið. Upplýsingar sem við höfum fengið frá ráðuneytinu eru að á fundum með Sjúkratryggingum Íslands um greiðsluþátttökukerfi hefur komið fram að hægt sé að útbúa útgáfu tilvísunarkerfis sem væri að einhverju leyti skriflegar tilvísanir þar til tölvukerfið vegna tilvísana væri tilbúið. Hugsunin var að ef ekki yrði unnt að ljúka forritun fyrir tilvísunarkerfi fyrir 1. maí yrði sú leið farin, að farin yrði þessi fyrrnefnd leið þar til tölvukerfið verði tilbúið. Mér finnst að við verðum að taka tillit til sjúklinga fyrst og fremst. Það er það sem þessi frestun á gildistöku laganna snýst um. Ég mæli fyrir því að við frestum gildistöku.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir þessa umræðu og hv. flutningsmanni Nichole … Afsakið, ég biðst forláts, ég er búinn að lenda svo oft í því að mitt eigið nafn hefur verið rangt borið fram að það kemur vel á vondan að mig skuli reka í vörðurnar. 

Ég þarf að viðurkenna það að við fórum ekkert svo djúpt í það, að fara alveg inn í kerfið sem heild. Það sem frumvarpið gerir er að það pressar á að þessi kerfi verði innleidd og hugsunin á bak við það er að heilsugæslan verði fyrsta móttaka, fyrsta stopp og við förum að veita betri þjónustu út frá innleiðingu kerfisins. Einn hluti af því er að greiðsluþátttakan fer af stað. Hvað varðar frestun á aðgerðum og svoleiðis, það kom ekkert fram hjá þeim viðmælendum sem komu til okkar.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér um breytingu á lögum nr. 77/2016, um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum, frestun gildistöku. Þetta er sem sagt frestun gildistöku um lægri kostnaðarhlutdeild sjúklinga í heilbrigðiskerfinu og frestun á innleiðingu tilvísanakerfis í heilbrigðiskerfinu sem snýr að því að gera heilsugæsluna að fyrsta viðkomustað sjúklinga. Það er auðvitað ekki gott að við þurfum að fresta gildistökunni en það er nauðsynlegt í ljósi aðstæðna. Við vitum öll að hér voru sérstakar aðstæður sl. haust. Hér voru haustkosningar og fólk var á fullu í kosningabaráttu og fleiri verkum. Reglugerð kom seint inn frá fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra. Hún fór í ákveðið um umsagnarferli. Athugasemdir komu sem bregðast þurfti við og reglugerðin var lögð fram aftur. Það er hluti ástæðunnar fyrir því að við verðum að fresta þessu máli. Ég vil hvetja núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra til að ganga rösklega til verks þannig að við þurfum ekki að fresta aftur gildistöku þessara mikilvægu ákvæða því að það skiptir líklega mjög marga máli hér í landinu. Eitt helsta markmið þessara laga er að koma í veg fyrir mjög mikinn kostnað hjá mörgum einstaklingum sem hafa t.d. verið að glíma við erfiða, langvinna sjúkdóma. Við höfum öll fengið fréttir af krabbameinssjúklingum sem þurfa að borga mörg hundruð þúsund krónur á ári fyrir meðferð. Þegar lögin taka gildi munu þau girða fyrir þann mikla kostnað sem sjúklingar hafa sjálfir þurft að standa straum af. Ég, hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir, var í velferðarnefnd sl. vor þegar málið var til efnislegrar vinnslu þar. Það var gaman að sjá þá þverpólitísku vinnu unnin sem var innan nefndarinnar vegna málsins þar sem allir hv. þingmenn í hv. velferðarnefnd lögðu sig fram við að koma málinu í gegnum nefndina í eins mikilli sátt og hægt var, og það tókst. Þegar umrætt frumvarp kom til hv. velferðarnefndar var hámarksþak greiðsluþátttöku einstaklinga um 90 þús. kr. Það gátum við hv. þingmenn í velferðarnefnd ekki sætt okkur við. Í samvinnu við þáverandi starfandi hæstv. ráðherra fjármála- og heilbrigðismála náðum við þó að koma þakinu niður í 50 þús. kr. En síðan var annar þáttur sem við höfðum áhyggjur af í málinu, þ.e. hvort heilsugæslan væri í stakk búin til að taka við því hlutverki að verða fyrsti viðkomustaður sjúklinga. Við fengum, eins og gerist í störfum Alþingis, fjölda gesta á fundi þar sem ýmsir sérfræðingar og starfsmenn í greininni lýstu áhyggjum af því að heilsugæslan væri ekki í stakk búin til að taka við þessu hlutverki. Því er ánægjulegt að segja það hér líka að það tókst að fá fjármagn til þess að styrkja heilsugæsluna til að ráða inn sérfræðinga og lækna til þess að stytta biðtíma, enda þekkjum við öll að hafa pantað tíma hjá lækni og jafnvel þurft að bíða í tvær vikur. Manni er eiginlega batnað þegar kemur að tímanum af því að biðtíminn er svo langur. En það tókst að setja inn fjármagn til að styrkja þetta hlutverk heilsugæslunnar. Sem hv. þingmaður í umræddri nefnd á síðasta kjörtímabili hafði ég samband við forsvarsmenn nokkurra heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni og spurði þá hvernig gengið hafi að styrkja það hlutverk heilsusgæslunnar að vera fyrsta viðkomustaður fyrir sjúklinga. Ég fékk þau svör að það hefði ekki gengið nógu vel. Ég vona að sá tími, þeir þrír mánuðir sem við frestum gildistöku laganna, dugi til þess að við horfum til heilbrigðiskerfisins í heild sinni, að við lítum til þess að við erum með mjög öflugar heilbrigðisstofnanir víða um landið með styrkar stoðir sem starfrækja heilsugæslustöðvar. Mig langar að lokum að segja að ég er sammála hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Sérstaklega tek ég undir það sem fram kom hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að þetta eru bara fyrstu mikilvægu skrefin á þeirri leið sem við ætlum að fara. Hér erum við að lækka greiðsluþátttökuþakið. Við verðum að horfa til þess hvernig við náum að koma fleiri þáttum í greiðsluþátttökukerfið, og þá að hafa eitt þak fyrir lyf og læknisþjónustu. Sálgæslan má ekki gleymast eða ferðakostnaður sjúklinga, tannlækningar og fleiri þættir. En það ber að fagna þeim stóru skrefum sem stigin voru í þverpólitískri sátt. Það er ánægjulegt og ég vona svo sannarlega að lögin taki gildi 1. maí og að við þurfum ekki að fresta þeim aftur. Þegar þetta er orðið að lögum getum við horft fram á veginn og haldið áfram að bæta inn þáttum og styrkja heilbrigðisþjónustuna.