Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra, utanríkisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.

Hæstv. forseti. Mig langar að byrja á því að óska íslensku þjóðinni til hamingju með niðurstöðuna í Icesave í gær, en mig langar að beina eftirfarandi fyrirspurnum til hæstv. atvinnuvegaráðherra: Er ráðherrann enn á þeirri skoðun að það hafi verið rétt af ríkisstjórninni að reyna að koma Svavarssamningunum svokölluðu óséðum í gegnum Alþingi, þ.e. þannig að þingmenn hefðu ekki færi á að kynna sér samningana? Í öðru lagi er spurning mín: Hver tók ákvörðun um að þessir samningar yrðu trúnaðarmál á þeim tíma og er það enn skoðun hæstv. ráðherra að samningarnir sem kenndir eru við Svavar hafi verið glæsileg niðurstaða?

Frú forseti. Í fyrsta lagi er svar mitt það að því miður buðu aðstæðurnar ekki upp á annað fyrir Ísland en að reyna að leysa Icesave-málið með samningum. Það var alveg ljóst að okkar mál sátu öll föst. Ísland var læst í þvingunaraðstæðum sem menn hafa rifjað upp hér og var m.a. gert mjög vel í Ríkisútvarpinu í morgun. Þess vegna var þetta niðurstaðan á Alþingi í desember 2008 eins og kunnugt er og það breyttist ekkert í þeirri stöðu 2009 og reyndar ekki 2010 heldur. Það má segja að það hafi fyrst verið í aprílmánuði 2010 sem tókst að koma málum Íslands aftur af stað þrátt fyrir þá stöðu sem Icesave-málið var í þegar við fengum aðra endurskoðun samstarfsáætlunarinnar við AGS í gegn. Þannig að mitt svar er að ekki var um annað að ræða en að reyna að takast á við það með þessum leiðum; að leysa það með samningum eins og ákveðið var. Varðandi það að koma hafi átt samningum óséðum gegn er það ákveðin söguskýring. Veruleikinn var sá að samþykki beggja samningsaðila þurfti fyrir því hvernig með gögnin væri farið og þar af leiðandi þurfti að afla samþykkis fyrir því að gera mætti þau opinber, ef það átti að gera. Þess vegna var framan af reiknað með að þeir yrðu gerðir aðgengilegir sem trúnaðargögn eins og kunnugt er. Það var ekki vegna þess að einn eða neinn óskaði sér þess að þurfa að hafa meiri leynd um þessi mál en þá var bundin af því hvernig samningssambandið milli aðila var. Ég tel að til að meta málið í ljósi þess hvernig allt hefur gengið síðan verði að skoða stöðuna sem uppi var í málinu á hverjum tíma og eins og henni hefur verið lýst af þeim sem hafa fengist við málið. Og ef menn ætla að rekja hana þurfa þeir að byrja sumarið 2008, haustið 2008, í desember 2008 og svo eftirleiðis. Það skýrir auðvitað þá stöðu sem Ísland var í gagnvart þessu ólánsmáli. 

Hæstv. forseti. Það þarf auðvitað líka að halda því til haga að þó að menn hafi viljað skoða hvort hægt væri að semja í málinu var því ávallt haldið fram að það ætti ekki að semja um hvað sem er, eins og þáverandi forsætisráðherra Geir H. Haarde hefur ítrekað komið á framfæri í dag og í gær í fjölmiðlum. En auðvitað þurfum við að draga lærdóma af öllu þessu máli og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvaða lærdómar það séu helst. Hæstv. ráðherra sagði í fjölmiðlum í gær að ef hann ætti að játa einhver augljós mistök væru það þau að hafa ekki séð fyrir að málið væri þannig vaxið að það mundi snúa upp á sig í pólitíkinni og kalla mætti það dómgreindarskort. Er það í alvörunni þannig að einu mistökin sem hægt er að tala um í þessu máli af hálfu ríkisstjórnarinnar, að mati hæstv. ráðherra, séu þau að hafa gert sig sekan um þann dómgreindarskort að sjá ekki fyrir hvernig málið mundi vinda upp á sig í pólitíkinni? Er það í alvörunni það eina sem við ætlum að læra af Icesave-málinu?

Frú forseti. Það er náttúrlega ljóst að ein mistök eru stærst í þessu og þau eru að leyfa þessu máli að verða til. Það bjó til stórhættulega stöðu fyrir Ísland sem alveg fram á gærdaginn var ekki sýnt hvernig landið kæmist frá. Sú staðreynd að íslenskum banka var leyft að safna óhemjuinnstæðum í útibúum á erlendri grund og það átti að heita tryggt af íslenska innstæðutryggingarkerfinu bjó til stórhættulega stöðu fyrir landið. Segja má að það hafi ofvöxtur bankanna í heild sinni gert þegar við á litla Íslandi vorum allt í einu með bankakerfi með mikilli alþjóðlegri starfsemi sem var sjö sinnum stærri en landsframleiðslan, tíu sinni stærri en landsframleiðslan eftir að gengið féll.  Örugglega hefði mátt gera margt betur þegar maður lítur í baksýnisspegilinn og ég er ekki að skorast undan því að líta yfir minn hlut í þeim efnum, það er augljóst. Ég sagði í gærkvöldi og ég get endurtekið það að ég sá ekki fyrir að þetta mál mundi verða að þeim ósköpum í íslenskum stjórnmálum sem raun bar vitni. Strax vorið 2009 var ég ekki þeirrar skoðunar 

Virðulegi forseti. Það er rétt að hefja mál sitt á því að gleðjast yfir niðurstöðunni í gær. Engu að síður er líka nauðsynlegt að fara yfir fortíð málsins og sögu þess. Það er merkilegt að hafa horft upp á það á liðnum árum að það virðist vera íslenskum ráðamönnum mjög erfitt að biðjast afsökunar á mistökum sem sannanlega hafa verið gerð. Þau hafa svo sannarlega verið gerð í þessu máli. Hvort sem hæstv. atvinnuvegaráðherra sættir sig við það eður ei, miðað við þær upplýsingar sem m.a. fjármálaráðuneytið hefur gefið, hefði Icesave-samningur I kostað einhvers staðar á bilinu 200–300 milljarða á núvirði. Áfallnir vextir vegna Icesave III væru nú þegar 46 milljarðar í erlendri mynt og kostnaðurinn 83 milljarðar. Allt þetta höfum við sloppið við, svo að mistökin hafa sannarlega verið gerð og ríkisstjórnin hefur sannarlega staðið fyrir því að reyna að troða þessu á þjóðina Í þingmannaskýrslunni sem samþykkt var 63:0 var mikið fjallað um bætt siðferði stjórnsýslu og þings. Að biðjast afsökunar er einn lágmarkshluti þess að sýna að menn meini eitthvað með því að bæta siðferðið. Eðlilegast væri að mínu mati að hæstv. ríkisstjórn bæðist lausnar vegna aðkomu sinnar og axlaði þannig ábyrgðina. Alls staðar erlendis þykir fullkomlega eðlilegt eftir slíkar niðurstöður og útreið að ríkisstjórn biðjist afsökunar í kjölfarið og segi af sér. Pólitísk ábyrgð núverandi atvinnuvegaráðherra og fyrrverandi fjármálaráðherra er mest hvað þetta mál varðar. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra hvort ekki sé eðlilegt að fram fari rannsókn á þeirri pólitísku ábyrgð í kringum aðkomu og stefnu ríkisstjórnarinnar í Icesave-málinu öllu.

Frú forseti. Við heyrðum hérna áðan nefndar tölur. Ég aflaði mér upplýsinga um það núna hvernig þeir útreikningar standa sem síðast voru gerðir af þeim sérfræðingum sem hafa annast útreikninga á bak við samningateymin í raun og veru frá upphafi þessa máls, að minnsta kosti á seinni stigum þess. Ég held að ekki sé deilt um að þeir séu einna skárst færir um að leggja á þetta mat. Síðustu útreikningar voru á þá leið að upphaflegi júnísamningurinn óbreyttur og núvirtur, miðað við 6% af núvirðingarstuðul, hefði kostað 137 milljarða kr. Það er mjög há tala. Icesave I b, þ.e. Icesave-samningurinn með þeim breytingum sem þingið gerði á honum, mundi kosta núvirtur um 94 milljarða kr. og þriðji samningurinn, kenndur við Buchheit, væri upp á 64 milljarða kr., núvirtur upp á 63 milljarða af því að þar voru samtímagreiðslur eins og hv. þingmaður nefndi og þar af leiðandi breytir núvirðing minna um fjárhæðina. Þetta eru þær tölur sem síðastar hafa komið frá þeim aðilum á hverra útreikninga við höfum reitt okkur undanfarin ár og sem ég hef undir höndum, bara svo það sé sagt. Ég velti því einnig fyrir mér hvort við eigum ekki að vera í þessari umræðu svolítið með það í huga að við værum að ræða þetta á öðrum nótum ef við hefðum tapað í gær. Við unnum og það er ákaflega gleðilegt og að sjálfsögðu er það niðurstaða,  Það er í mínum huga algerlega hafið yfir allan vafa að við hefðum ráðið við þessa samninga, hvern þeirra sem er. En auðvitað er óskaplega gleðilegt að vera laus við þá og vera laus við áhættu 

Virðulegi forseti. Það er áhugavert að heyra hæstv. atvinnuvegaráðherra lýsa því yfir að við hefðum ráðið við þessar fjárhæðir. Hverjar sem þær eru eru þær gríðarlega háar og ég held að við ættum ekki að láta umræðuna snúast um það hvort upphæðirnar eru 50 milljarðar, 100, 200 eða 300. Allt eru þetta fjárhæðir sem eru allt of stórar til þess að við hefðum getað ráðið við þær. Það má líka spyrja, eins og hæstv. ráðherra sagði, hvernig það væri ef við hefðum tapað. Er það það sem hæstv. ráðherra var að óska eftir, að umræðan mundi snúast um að við hefðum tapað? Niðurstaðan varð sú að við unnum og auðvitað eigum við að ræða málið út frá þeim grunni. Það má líka spyrja: Af hverju er núvirt 6% ávöxtunarkrafa á tölurnar í þeim samningi sem hann var að tala um? Er það vegna þess að í Svavarssamningnum var það það sem aðalsamningamaðurinn bað um að yrði komið á? Ég verð að segja að mér finnst enn skorta á vilja til að biðjast afsökunar. Ef það er tilfellið að menn ætli að fela sig á bak við það að Norðurlöndin, Evrópusambandið og AGS hafi kúgað okkur 

Forseti vill minna þingmenn á ræðutímann og hvetur þá til að virða hann.

Frú forseti. Mér finnst að við eigum ekki í þessum sal að ætla neinum alþingismanni á Alþingi Íslendinga þá smæð að hafa ekki glaðst yfir sigri okkar í gær.  Ég held í öðru lagi að ekki sé hægt, ef við viljum líta á þetta mál í heild sinni og velta fyrir okkur þjóðhagslegu vægi þess, að horfa fram hjá því mikla tjóni sem það hefur valdið, svo ég tali nú ekki um það tjón sem hefði hlotist af því ef við hefðum ekki glímt við það og reynt að leysa það, því í gegnum það þrátt fyrir allt komumst við þó áfram. Við fengum fyrstu endurskoðunina í lok október 2009 vegna þess að það var verið að reyna að leysa málið. Við unnum mikinn sigur 

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir miklar og ítarlegar viðræður á milli Íslands, Færeyja, Noregs og Evrópusambandsins hefur ekki fengist niðurstaða um úthlutun á makrílkvótanum og hvernig honum skuli skipt. Nú hafa Noregur og Evrópusambandið gefið út kvóta sem nemur um 90% af ráðgjöf fiskifræðinganna og hafa af miklu örlæti að þeirra eigin mati skilið eftir um 10% fyrir okkur, Færeyinga og aðra sem koma til með að veiða úr stofninum. Síðan leyfa þeir sér í framhaldinu, þegar við Íslendingar gefum út okkar kvóta, sem við höfum auðvitað fullan rétt á, að saka okkur um ofveiði og óábyrgar fiskveiðar. Ég spyr hæstv. ráðherra hvenær hann hyggst gefa út heildarafla fyrir komandi makrílvertíð á Íslandi vegna þess að það þarf auðvitað að hafa ákveðinn fyrirvara sem snýr að því að fyrirtæki þurfa að undirbúa sig og gera klárt fyrir vertíðina. Er eftir einhverju að bíða, hæstv. ráðherra, að gefa út kvótann? Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra, vegna þeirrar miklu gagnrýni sem kom fram þegar kvótanum var úthlutað í upphafi, sérstaklega þegar var verið að búa til viðmiðunina og menn veiddu mikið í gúanó, hvort hann hafi skoðað það eða hyggst skoða það að breyta skiptingunni á milli útgerðarflokkanna, þ.e. milli þeirra sem hafa viðmiðunina, síðan frystitogaranna, ísfiskskipanna og loks krókaaflamarksbátanna. Þessa tvenns spyr ég hæstv. ráðherra: Hvenær hyggst hann gefa út kvóta okkar Íslendinga í makrílveiðum? Hyggst ráðherra breyta einhverju í skiptingu milli útgerðarflokka?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir spurninguna því að þótt oft hafi verið strembið að glíma við makrílmálið þá er það hátíð hjá hinu sem við ræddum hérna á undan, gaman að fá spurningu um eitthvað sem er aðeins þægilegra við að eiga. Það er rétt að eftir gærdaginn lá niðurstaða samkomulagsins við Noreg fyrir og nú hefur Evrópusambandið staðfest hana fyrir sitt leyti. Þeir taka sér 90,4% af ráðlagðri veiði miðað við ráðgjöf Alþjóðahafrannsóknaráðsins. Það skilur eftir 9,6%, ef allir ætluðu að fara að ráðgjöf, fyrir Ísland, Færeyjar og Rússland til samans. Rússar hafa tekið 9,5–10% undanfarin ár. Þeir koma með einhliða tilkynningu einhvern tíma á bilinu núna og fram í byrjun apríl ef að líkum lætur og ef það gengi eftir væri 0% eftir fyrir Ísland og Færeyjar. Það sýnir í hnotskurn hversu fráleit í raun og veru niðurstaða Noregs og ESB er. Þeir fara niður með sína veiði miðað við magnið í fyrra um 15,18%. Það er akkúrat lækkunin á ráðgjöf ICES. Það gefur svolítið tóninn um hvers má vænta af okkar hálfu. Svarið við spurningunni er að við munum væntanlega tilkynna heildarveiði okkar innan fárra daga. Það er í sjálfu sér ekki eftir neinu að bíða með það en við erum að undirbúa hvernig það verður sett í loftið. Það verður einhver bið á því síðan að reglugerðin sem útfærir nákvæmlega tilhögun veiðanna á næsta sumri komi enda liggur kannski ekki alveg eins á því, en ég hygg að menn vilji fara að vita hvert heildarmagnið verður. Ég vil á þessu stigi mála ekki gefa upp hvort þess megi vænta að einhver breyting verði milli flokka frá þeirri tilhögun sem komst á, sérstaklega frá og með árinu 2010. Auðvitað er ekki gott að vera að hringla með þetta á hverju ári en þá þarf efnisleg rök til þess að fara í slíka tilfærslu. Nú verður minna til skiptanna, eins og menn átta sig væntanlega á að stefnir í, og þar af leiðandi er viðkvæmara en ella hvernig þessu verður skipt. Við reynum að leggjast yfir það og munum auðvitað eiga samráð við 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tek undir það með honum að auðvitað er ekki eftir neinu að bíða að úthluta okkar kvóta. Tónninn sem hæstv. ráðherra gefur er að við munum lækka kvótann okkar í samræmi við það sem gerist við lækkunina á ráðgjöf fiskifræðinganna, sem væri þá í samræmi við það sem aðrir hafa gert. Það er hins vegar gríðarlega mikilvægt að við komum sjónarmiðum okkar á framfæri, sem ég held fram að ekki hafi verið gert, til móts við áróður Evrópusambandsins og Noregs um að þeir taki sér 90% og skilji síðan 10% eftir fyrir alla hina, Rússa, okkur og Færeyinga, og síðan saka þeir okkur um óábyrgar veiðar. Þetta er mjög ósanngjörn umræða og við þurfum að standa saman um að bregðast við henni. Ég hvet líka hæstv. ráðherra til að skoða mjög vandlega og fara yfir úthlutunina milli útgerðarflokkanna. Það er mikilvægt verkefni sem má ekki bíða of lengi. Það er gríðarlega mikilvægt að það fari fram fyrr en seinna. Ég hvet hæstv. ráðherra 

Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að það hallaði mjög á okkar málstað og við vorum minni máttar í því að koma rökum okkar og sjónarmiðum á framfæri lengi framan af í þessari deilu. Það var allt of auðvelt fyrir Evrópusambandið og Noreg að benda á okkur og Færeyinga og segja að þarna væru sökudólgarnir. Ég held að það hafi tekist að snúa þessu talsvert við, m.a. með því að hamra á og koma út upplýsingum um að það eru Noregur og Evrópusambandið sem fara á undan og ákveða einhliða að taka til sín yfir 90% af ráðlagðri veiði. Við höfum lagt í það mikið púður, kostað til þess tugum milljóna, skrifaðar hafa verið greinar, sóttar ráðstefnur, haldnir tvíhliða fundir og unnið mikið með fjölmiðlum að því að reyna að koma rökum Íslands á framfæri. Það hefur tekist í talsverðum mæli þannig að myndin er ekki nálægt því eins svart/hvít lengur í alþjóðlegri umfjöllun um þetta og hún var. Það er líka vitað að Evrópusambandið veit það upp á sig að það er ekki í siðferðilega góðri stöðu til þess að veifa hótunum um viðskiptaþvinganir þegar það er á undan búið að taka ákvörðun um svo stóran hluta veiðinnar. 

Virðulegi forseti. Það er ekki ofsögum sagt að íslenskum sjávarútvegi hafi verið haldið í mikilli óvissu allt þetta kjörtímabil með þeim afleiðingum sem við horfum upp á. Fjárfestingar hafa verið með minna móti í greininni, m.a. vegna óvissu á þeim árum sem vel gekk. Nú er staðan erfið í mörgum greinum íslensks sjávarútvegs en áfram er óvissa ríkjandi og við sjáum nú þegar afleiðingar þeirra veiðigjalda sem lögð voru á sum útgerðarform á yfirstandandi fiskveiðiári. Ég man ekki betur en hæstv. atvinnuvegaráðherra hafi orðað það þannig stuttu fyrir síðustu áramót eða þegar fyrir lá að hann mundi setjast í stól ráðherra í atvinnuvegaráðuneytinu að það mundi taka hann sirka þrjár vikur að klára þessi mál. Í kjölfarið horfðum við upp á enn eitt frumvarpið koma fram um breytingar á íslenska fiskveiðistjórnarkerfinu, frumvarp sem raðast örugglega í hóp með þeim frumvörpum sem lögð hafa verið hér fram og þykja hvað verst unnin. Það eru fá frumvörpin sem ná því að hafa verið eins illa unnin og eins illa undirbúin og það frumvarp, enda var ekki hægt að ljúka málinu þrátt fyrir þá tilraun eina ferðina enn. Nú líður tíminn og óvissan er enn ríkjandi og ágreiningur á stjórnarheimilinu augljós um það hvert skuli stefna í þeim málum sem hæstv. forsætisráðherra hafði orð á stuttu fyrir áramót að væri eitt af brýnustu málunum að ljúka á þessu þingi. Ég vil inna hæstv. atvinnuvegaráðherra eftir því hver staðan er, hvort við megum eiga von á því að hann komi fram með hugmyndir sínar og það frumvarp sem manni skilst að sé búið að vinna í ráðuneytinu og hvort hann hyggist ljúka því máli á þessu þingi.

Frú forseti. Aðeins almennt um það fyrst sem hv. þingmaður nefndi með stöðu sjávarútvegsins þá hefur hann búið við ein bestu ár sögu sinnar undanfarin fjögur ár í röð. Nýlega komu fram tölur frá Hagstofunni um endanlegt uppgjör og útkomu sjávarúvegsins á árinu 2011 og þær voru enn glæsilegri en fyrri áætlanir, yfir 80 milljarða framlegð eftir greiðslu veiðigjaldsins eins og það var á því ári. Fjárfestingar í sjávarútvegi eru á uppleið. Ég sá síðast í morgun tölur frá bankakerfinu sem sýna að þrátt fyrir þessa góðu afkomu og stóraukna burði sjávarútvegsins til að fjárfesta eingöngu út úr rekstri eru útlán líka að vaxa til sjávarútvegsins á nýjan leik, sem segir sína sögu um það að greinin er aftur komin í uppbyggingarfasa. Það er ánægjulegt. Varðandi frumvarp held ég að þetta sé gamall brandari sem ég missti út úr mér og hefur orðið þingmönnum ágætiseldsneyti í umræður. Ég sagði sem svo að ég teldi ekki að það tæki mig margar vikur að klára frumvarp um þetta ef ég mætti ráða innihaldi þess einn, en það er ekki alveg þannig þegar þarf að miðla málum, ekki bara á milli flokka eða þingmanna heldur líka margvíslegra hagsmuna í þessari fjölþættu grein, sem lúta að einstökum útgerðarflokkum, landshlutum, mismunandi tegundum veiða o.s.frv. Við höfum glímt við þetta aftur á haustmissiri og það eina sem ég get sagt við hv. þingmann á þessari stundu er að hann þarf ekki að bíða þess lengi að það skýrist hver framvindan verður. Ég geri frekar ráð fyrir að hann geti glaðst yfir því að sjá hér frumvarp á borðum innan mjög skamms tíma.

Virðulegi forseti. Hann er ákaflega sérstakur húmorinn hjá hæstv. ráðherra ef þetta var brandari hjá honum. Hann flokkar þá kannski ummæli sín í Viðskiptablaðinu sem brandara líka í ljósi nýjustu niðurstöðu í Icesave-málinu, að hann einn umfram aðra Íslendinga hafi tekið að sér að bjarga Íslandi.  
             Það er alveg rétt að afkoma í sjávarútvegi hefur á heildina litið verið ágæt og góð, sérstaklega hjá stórum fyrirtækjum sem eru mikið í uppsjávarveiðum. En við vitum það líka að í ákveðnum útgerðarformum er afkoman alls ekkert góð og staðan mjög erfið. Við vitum það líka að þessi veiðigjaldshugmynd, eins og hún liggur fyrir núna, kemur verst niður á litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Það þarf ekkert að tala hér um heildarafkomu. Í verslun er mismunandi afkoma milli verslunarfyrirtækja, eðlilega. Það er alveg eins í sjávarútvegi. Það verður að taka tillit til aðstæðna. Ég heyri það á hæstv. ráðherra, virðulegi forseti, að við megum vænta þess að sjávarútvegsfrumvarpið 

Frú forseti. Það er alveg rétt að afkoman er að sjálfsögðu mismunandi. Ég held að ekki sé um það deilt að stóru og breiðu fyrirtækin með fjölþætta kvótasamsetningu og sérstaklega þau sem hafa notið góðs af afkomunni í uppsjávarveiðum og -vinnslu undanfarin ár standa náttúrlega firnasterk. Minni og meðalstór fyrirtæki og einkum þau sem eru sérstaklega háð bolfiskveiðum og hafa ekki framlegð af vinnslu í rekstri sínum eiga erfiðara með veiðigjaldið. Þetta liggur fyrir. Þá kemur tvennt á móti, annars vegar einingaafslátturinn sem nýtist hinum smærri og hins vegar sá afsláttur sem fyrirtæki fá ef þau eru með þungar skuldir vegna kaupa á veiðiheimildum undanfarin ár. Það hjálpar mjög mörgum fyrirtækjum sem ella hefðu átt í meiri erfiðleikum með að greiða veiðigjaldið en ella. Veiðigjaldanefnd hefur auðvitað það hlutverk að fara yfir forsendurnar og undirbúa tillögur um framhaldið og vinnur að því hörðum höndum með gagnaöflun og öðru slíku. Að sjálfsögðu, ef frumvarp er lagt fram á þingi, er meiningin sú að menn vonast til þess að fá á því afgreiðslu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra laga um útlendinga, lagabálki sem ég tel mjög mikilvæga réttarbót til hagsbóta þeim sem laganna eiga að njóta og eiga að vinna með þau. Ég legg áherslu á að þótt það sé seint fram komið hefur það fengið mjög vandaða umfjöllun þar sem mjög margir aðilar hafa komið að málum. Þetta frumvarp hefur verið í vinnslu frá því í júlí 2011 en þá var sett á fót nefnd sem skyldi fjalla um málefni útlendinga utan EFTA og EES. Nefndin var skipuð fulltrúum þriggja ráðuneyta, innanríkisráðuneytis, velferðarráðuneytis og utanríkisráðuneytis. Verkefni nefndarinnar var að móta heildstæða stefnu íslenskra stjórnvalda í málefnum útlendinga utan EFTA og EES og var henni gert að hafa það að leiðarljósi að tryggja mannúðlega meðferð stjórnvalda í málefnum útlendinga. Í því skyni skyldi nefndin líta til málsmeðferðarinnar í heild og taka sérstaklega til skoðunar þann tíma sem afgreiðsla mála tekur og áhrif málsmeðferðartímans á umsækjendur um hæli og dvalarleyfi. Skyldi rannsókn nefndarinnar taka til veitingar dvalarleyfa, atvinnuleyfa og eftir atvikum annarra lagafyrirmæla sem beinlínis varða málefni útlendinga utan EES, óháð því hvar viðkomandi verkefni væri vistað í stjórnsýslunni. Nefndin leitaði víða fanga, átti samráð við fjölda aðila sem tengjast málaflokknum og hélt að auki opinn fund um drög að skýrslu sinni og þær tillögur sem þá voru á vinnsluborðinu. Í júní árið 2012 gerði nefndin síðan grein fyrir niðurstöðum sínum með ítarlegri skýrslu. Samkvæmt stjórnarskrá Íslands skal með lögum skipa rétti útlendinga til að koma til landsins og dveljast hér svo og fyrir hverjar sakir sé hægt að vísa þeim úr landi. Lög um aðgengi útlendinga að Íslandi þurfa því að vera skýr og framsett með eins einföldum hætti og unnt er til að útlendingar geti skilið réttarstöðu sína. Markmið frumvarpsins taka mið af þessum þáttum og mikið er lagt upp úr því að löggjöfin sé skýr og tryggi um leið mannúð gagnvart þeim sem eiga rétt sinn undir henni. Í grófum dráttum má segja að tvenns konar sjónarmið vegist á varðandi stefnumótun um aðgengi útlendinga utan EES að Íslandi. Á öðrum pólnum er það sjónarmið að Ísland eigi að fella niður landamæri sín og opna samfélagið líka fyrir flutningum fólks sem býr utan EES, þetta sé ekki aðeins gott fyrir Ísland heldur einnig siðferðileg skylda þess í hnattrænum heimi. Á hinum pólnum er hins vegar það sjónarmið að Ísland eigi að vera svo lokað sem unnt er, m.a. til að tryggja innviði samfélagsins. Þessir pólar komu skýrt fram í nefndarstarfinu og í þeirri samráðsvinnu sem unnin var í tengslum við frumvarp þetta. Þó liggja sjónarmið flestra sem að málaflokknum koma á milli þessara tveggja póla, þ.e. að fjölbreytni sé íslensku samfélagi til góðs en að breytingar verði að eiga sér stað hægt og með tilliti til smæðar samfélags og vinnumarkaðar, takmarkanir þurfi að vera á veitingu dvalarleyfa til útlendinga utan EES en að á sama tíma þurfi löggjöfin að vera nægilega vel úr garði gerð til að mannúðar sé gætt við meðferð þessara mála og að útlendingar sem dveljast hér á landi jafnt sem íslenskir ríkisborgarar geti sameinast sinni nánustu fjölskyldu og ástvinum. Með þessu frumvarpi er leitast við að feta þennan veg. Í frumvarpinu er að finna mörg nýmæli sem byggjast á tillögum skýrslu starfshóps útlendinga utan EES. Þó er í einu veigamiklu atriði vikið frá tillögu nefndarinnar og þykir rétt að gera grein fyrir því hér. Í skýrslunni var lagt til að sett yrðu ein heildarlög um útlendinga, að annars vegar lögum um útlendinga, nr. 96/2002, og hins vegar lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002, yrði steypt saman í eina heildarlöggjöf. Markmiðið væri að tryggja að málsmeðferð og umsóknarferli væri ekki óþarflega flókið fyrir útlendinga og að lögin væru þeim aðgengileg. Réttur til dvalar og réttur til atvinnu ætti að vera samtvinnaðri en í núgildandi lögum og mætti þannig lögfesta þá framkvæmd sem þegar er fyrir hendi í samstarfi Útlendingastofnunar og Vinnumálastofnunar. Jafnframt var lagt til að samhliða einum heildarlögum yrði framkvæmd laganna færð á eina hönd, nánar tiltekið til ráðuneytis útlendingamála, þ.e. innanríkisráðuneytisins, og Útlendingastofnunar í umboði þess. Væri slíkt í takti við þróun mála í nágrannaríkjunum. Við vinnslu þessa frumvarps var lagt upp með það að sameina framangreind lög í ein heildarlög sem áður segir. Eftir því sem á leið í þeirri vinnu varð ljóst að ávinningur af sameiningunni yrði takmarkaður. Einkum voru sett fram þau sjónarmið af hálfu velferðarráðuneytisins að nauðsynlegt væri að tryggja að vinnumarkaðssjónarmið hefðu áhrif við veitingu atvinnuleyfa og að það yrði ekki tryggt nema með sjálfstæðri ákvörðun Vinnumálastofnunar sem undirstofnunar velferðarráðuneytisins. Málaflokkurinn yrði því ekki fluttur í heild sinni til innanríkisráðuneytisins, og velferðarráðherra hefði eftir sem áður aðkomu að lögunum. Með þessu móti hefði ekki náðst það markmið sem stefnt var að, þ.e. að einfalda löggjöfina og aðkomu stjórnvalda að málaflokknum. Var því tekin sú ákvörðun að leggja að þessu sinni aðeins til heildarendurskoðun á útlendingalögum enda um að ræða aðkallandi breytingar sem ekki þola langa bið. Vinnu við frumvarp þetta var því fram haldið á vettvangi innanríkisráðuneytisins en taka þurfti mið af lögum um atvinnuréttindi útlendinga þannig að ekki yrði misræmi milli réttar fólks til dvalar annars vegar og atvinnu hins vegar. Þar af leiðandi er að þessu sinni ekki hægt að innleiða aðrar breytingar sem nefndin lagði til og lúta beint að samspili dvalarréttar og atvinnuréttar. Ég játa að þetta voru mér nokkur vonbrigði enda var það mat þingsins, bæði meiri hluta og minni hluta allsherjarnefndar, árið 2002 að ein heildarlög ættu að gilda um dvöl og atvinnu útlendinga hér á landi. Hið sama sögðu velflestir umsagnaraðilar. Sjálfur er ég sannfærður um að það sé það fyrirkomulag sem við viljum sjá til framtíðar og að vel sé hægt að koma til móts við þau sjónarmið sem fram komu við frumvarpssmíðina þótt löggjöfin verði á hendi eins ráðuneytis. Þetta eru hins vegar stjórnsýslulegar breytingar sem er ekki rétt að gera að aðalatriði og taldi ég áríðandi að leggja til breytingar þær sem settar eru fram í þessu frumvarpi þrátt fyrir að markmiðið um sameiningu næðist ekki að þessu sinni. Árétta ég mikilvægi þess að breytingar þær sem hér er mælt fyrir um þurfa að eiga sér stað, jafnvel þótt við stefnum síðar að því að smíða eina heildarlöggjöf sem tekur til alls málaflokksins. Við frumvarpssmíðina var sérstök hliðsjón höfð af þeim alþjóðlegu samningum og samþykktum sem Ísland er aðili að og varða málefni útlendinga, nýlegri dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu, norrænni löggjöf um útlendinga, þá sérstaklega norskri, og þróun löggjafar í Evrópu. Þá hafa einnig verið hafðar til hliðsjónar ábendingar og tilmæli um málefni útlendinga frá þeim alþjóðlegu eftirlitsnefndum sem starfa á grundvelli mannréttindasamninga sem Ísland er aðili að. Verði frumvarp þetta að lögum felur það í sér veigamiklar réttarbætur í málaflokknum auk þess sem núverandi framkvæmd yrði fest í sessi með lögum. Með því verður réttarstaða útlendinga hér á landi skýrari og löggjöfin í takti við þær öru breytingar sem orðið hafa á þessu sviði. Í frumvarpinu eru lagðar til fjölmargar breytingar. Sumar eru tæknilegs eðlis og fela í sér, svo sem áður segir, að styrkja núverandi framkvæmd í sessi eða sníða af vankanta núgildandi laga. Hér ætla ég einkum að víkja að þeim breytingum sem fela í sér ríkar breytingar frá því sem nú er. Í fyrsta lagi er með frumvarpinu leitast við að gera skilyrði dvalarleyfa skýrari og lögð áhersla á að það dvalarleyfi sem útlendingur sækir um sé í samræmi við tilgang dvalar hans hér á landi. Með þessu er ætlunin að reyna að leysa ýmis álitamál sem komið hafa upp við framkvæmd gildandi laga á undanförnum árum og leitast við að takmarka og skýra matskennd ákvæði eins og kostur er þó að eftirláta þurfi stjórnvöldum eitthvert svigrúm við mat þar sem aðstæður krefjast. Þýðir þetta að dvalarleyfaflokkum fjölgar umtalsvert en þó ekki sjálfkrafa með þeim hætti að einstaklingum sem mynda rétt til dvalar fjölgi að sama skapi. Hins vegar verður skýrara hverjir eiga rétt til dvalar á Íslandi og munu þá færri tilfelli falla undir matskennd dvalarleyfi, svo sem vegna sérstakra tengsla eða í sérstökum og lögmætum tilgangi. Rétt er að vekja athygli á því að í stað þess að eitt ákvæði laganna eigi við um dvalarleyfi fyrir aðstandendur fjallar heill kafli í frumvarpinu um þau og yrði þar mikil bragarbót á í samræmi við það markmið að raunverulegur tilgangur endurspeglaðist í dvalarleyfinu. Í frumvarpinu er rík áhersla lögð á rétt barna til að dvelja hjá foreldri sínu eða foreldrum eftir því sem kostur er. Verði það að lögum verður réttur barna, eða eftir atvikum foreldra þeirra, til dvalar hér á landi treystur. Þá eru grunngildi samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, barnasáttmálans, áréttuð sem grundvöllur ákvarðana og málsmeðferðar í öllum málum sem lögin ná til. Verði frumvarpið að lögum mun réttindasöfnun til búsetuleyfis, sem er heimild til óbundinnar dvalar hér á landi, fylgja einstaklingi en ekki dvalarleyfi líkt og nú er. Kemur þetta í veg fyrir að fólk sem af einhverjum ástæðum skiptir um dvalarleyfi meðan það býr hér á landi, svo sem vegna hjónabands, standi á núllpunkti gagnvart réttindasöfnun til búsetuleyfis. Í öðru lagi eru gerðar nokkrar breytingar á þeim kafla laganna sem fjallar um hæli og umsóknir um hæli. Fyrir það fyrsta er lagt til að sú orðanotkun verði lögð af og þess í stað talað um alþjóðlega vernd og umsækjendur um alþjóðlega vernd. Er það í takti við þær breytingar sem eiga sér stað á alþjóðavettvangi og þykir endurspegla betur málaflokkinn en breytir að þessu sinni ekki neinu um inntak verndarinnar eða málsmeðferðina. Hér skal áréttað að þegar kemur að umsókn um alþjóðlega vernd og veitingu slíkrar verndar er Ísland bundið alþjóðalögum. Hér er því ekki til umræðu hvort Ísland geti valið að taka slíkar umsóknir til meðferðar heldur hvílir sú skylda á herðum allra ríkja sem eiga aðild að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Nokkrar mikilvægar breytingar verða á málsmeðferð umsókna um alþjóðlega vernd frá því sem nú er verði frumvarpið að lögum. Ísland hefur sætt gagnrýni á alþjóðavettvangi, m.a. af hálfu Flóttamannastofnunarinnar, fyrir þá framkvæmd að refsa einstaklingum sem koma til landsins á fölsuðum skilríkjum og óska hér verndar. Samkvæmt flóttamannasamningnum er óheimilt að refsa flóttamönnum fyrir að framvísa fölsuðum eða stolnum skilríkjum ef þeir koma beint af hættusvæði, þ.e. úr landi þar sem aðstæður voru fyrir hendi sem skapa grundvöll fyrir veitingu alþjóðlegrar verndar. Hljóti umsækjandi sem hefur verið dæmdur til refsingar alþjóðlega vernd hér á landi kann að vera að slíkt sé ekki í fullu samræmi við ákvæði flóttamannasamningsins. Auk þess skilyrðis að koma beint frá hættulegum aðstæðum er áskilið að flóttamaður í slíkri stöðu gefi sig fram án ástæðulauss dráttar og beri fram gildar ástæður fyrir hinni ólöglegu komu eða dvöl. Rétt er að taka fram að með þessu er ekki átt við að viðkomandi útlendingur þurfi að hafa komið með beinu flugi eða öðrum sambærilegum hætti frá hættusvæði til Íslands enda væri slíkt afar sjaldgæft vegna samgangna. Eðlilegt er að viðkomandi hafi farið í gegnum önnur lönd og jafnvel dvalist þar til skemmri tíma. Hins vegar telst útlendingur sem fengið hefur alþjóðlega vernd í öðru ríki, dvalist í þriðja landi til lengri tíma eða gefið sig fram við stjórnvöld þar og óskað eftir alþjóðlegri vernd almennt ekki vera að koma beint úr hættu nema þá að honum hafi verið hætta búin í því landi sem hann dvaldi eða sótti um vernd í og að sú hætta skapi grundvöll fyrir veitingu alþjóðlegrar verndar. Frumvarpið kveður sérstaklega á um réttindi umsækjanda um alþjóðlega vernd til að njóta aðstoðar talsmanns meðan mál hans er til meðferðar hjá stjórnvöldum. Talsmaður skal vera lögmaður en þegar um er að mál fylgdarlausra barna eru gerðar ríkari kröfur til talsmanns, þar með talið um að viðkomandi hafi ekki gerst brotlegur við kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga. Þá er í sérstökum kafla fjallað um málsmeðferð einstaklinga í sérstaklega viðkvæmri stöðu, þar á meðal fylgdarlausra barna. Segist umsækjandi um alþjóðlega vernd vera barn skal hann vera álitinn barn við meðferð máls þar til annað kemur í ljós með aldursgreiningu eða öðrum hætti nema annað liggi ljóst fyrir. Í frumvarpinu er jafnframt að finna nýmæli um móttökumiðstöð fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd og eftir atvikum útlendinga í ólögmætri dvöl. Miðstöðin á að stuðla að aukinni skilvirkni og öryggi og tryggja hagsmuni og mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd, m.a. með því að greina strax í upphafi málsmeðferðar þá sem þurfa á sérstakri aðstoð að halda eða eru að einhverju leyti í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Greiningin er ekki aðeins mikilvæg fyrir umsækjandann svo hann fái notið viðeigandi heilbrigðisþjónustu heldur einnig til að stjórnvöld geti uppfyllt rannsóknarskyldu sína. Þá eru ákvæði um þvingunarúrræði gerð skýrari og heimild til notkunar gæsluvarðhalds er þrengd. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar sem er ætlað að tryggja að málsmeðferð verði sem skilvirkust í málum sem lúta að alþjóðlegri vernd. Íslensk stjórnvöld hafa verið gagnrýnd bæði heima fyrir og á alþjóðavettvangi fyrir of langan málsmeðferðartíma í málaflokknum. Í þessu samhengi hafa komið fram sjónarmið um að löng málsmeðferð hafi slæm áhrif á umsækjendur um alþjóðlega vernd, bæði líkamleg og andleg. Orða má það sem svo að líf umsækjanda sé á ís meðan á meðferð málsins stendur þar sem hann veit ekki hvort hann dvelur áfram hér á landi eða þarf að fara aftur til heimalands síns eða þess lands sem hann kom frá. Slíkt getur verið slæmt fyrir bæði þá einstaklinga sem hljóta vernd og hina sem ekki hljóta hana. Þá hefur langur málsmeðferðartími í för með sér aukinn kostnað fyrir stjórnvöld vegna þeirrar þjónustu sem stjórnvöld eru skuldbundin til að veita umsækjendum um alþjóðlega vernd meðan á meðferð mála stendur. Í skýrslu nefndar um málefni útlendinga utan EES er rík áhersla lögð á að málsmeðferð taki sem skemmstan tíma enda skapar óhófleg bið við meðferð umsóknar um alþjóðlega vernd óvissu fyrir umsækjanda og getur verið íþyngjandi og ómannúðleg. Í frumvarpinu er lagt til það viðmið að meðferð umsóknar um alþjóðlega vernd á stjórnsýslustigi taki að jafnaði ekki lengri tíma en sex mánuði. Tímaramminn er settur fram til viðmiðunar en ljóst er að við meðferð flóknari mála getur hann orðið rýmri. Til að tryggja skilvirkari málsmeðferð er lagt til, að norskri fyrirmynd, að heimilt verði að vissum skilyrðum uppfylltum að veita umsækjendum um alþjóðlega vernd dvalarleyfi af mannúðarástæðum ef meðferð málsins hefur tekið óhóflegan tíma og ef ábyrgð á þeim töfum er ekki hans. Með þessu móti er ábyrgð á töfum í stjórnsýslunni sem umsækjandi ber með réttu ekki ábyrgð á færð yfir á stjórnvöld. Þó skal áréttað að veiting þessa leyfis má ekki verða til þess að réttarstaða umsækjanda verði lakari en ella. Umsókn um alþjóðlega vernd ber eftir sem áður að leiða til lykta. Í fjórða lagi er lagt til að sett verði á laggirnar kærunefnd útlendingamála sem fjallar um kærur í málum á grundvelli þessara laga að undanskildum málum er lúta að brottvísun og frávísun á grundvelli almannahagsmuna, almannaöryggis og skyldra ríkra hagsmuna. Hér er um mikilvægt nýmæli að ræða sem eykur sjálfstæði og óhlutdrægni kærustigsins. Samkvæmt núgildandi lögum um útlendinga eru ákvarðanir Útlendingastofnunar kæranlegar til ráðuneytis útlendingamála, þ.e. innanríkisráðuneytisins, sem æðra stjórnvalds. Hefur þessi framkvæmd verið gagnrýnd á alþjóðavettvangi, m.a. af Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, vegna meðferðar umsókna um alþjóðlega vernd á þeim forsendum að ráðuneytið geti ekki talist óháður og óhlutdrægur úrskurðaraðili í málum þar sem undirstofnun þess tekur hina kæranlegu ákvörðun. Svipuð sjónarmið hafa ítrekað verið sett fram af hálfu Rauða kross Íslands. Meiri hluti nefndar um meðferð hælisumsókna taldi að ekki bæri að skipa úrskurðarnefnd á kærustigi, m.a. vegna þess að með þeirri breytingu yrðu tengsl ráðherra og viðkomandi stjórnvalds rofin. Bæri að líta svo á að sjálfstæðir úrskurðaraðilar innan stjórnsýslunnar heyrðu til undantekninga enda sé meginregla íslensks réttar að ráðherrar beri ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum, samanber 14. gr. stjórnarskrárinnar. Þá benti nefndin einnig á að vegna hæfisreglna sem leiði af stjórnsýslulögum, nr. 37/1993, geti ráðherrar ekki haft afskipti af meðferð eða afgreiðslu einstakra mála án þess að ráðherra og undirmenn hans, starfsmenn ráðuneytisins eða stofnana sem heyra undir það, yrðu vanhæfir. Mér er alltaf frekar illa við þetta orðalag, undirmenn og yfirmenn. Það á að heyra til liðnum öldum. Vegna þessa var ekki kveðið á um sjálfstæða úrskurðarnefnd við lagabreytingar sem eru gerðar á grundvelli skýrslunnar árið 2010. Meiri hluti allsherjarnefndar tók undir þessa nálgun í nefndaráliti og taldi nefndin jafnframt rétt að láta reyna á úrbætur sem fólust í lagabreytingunum áður en komið yrði á fót sérstakri úrskurðarstofnun af þessu tagi. Við vinnslu skýrslu um málefni útlendinga utan EES varð sú spurning hins vegar sífellt áleitnari hvort leggja ætti að þessu sinni til þá breytingu að færa kærur á grundvelli útlendingalaganna undir sjálfstæða úrskurðarnefnd. Fjölmargir umsagnaraðilar, þar með talið Útlendingastofnun og mannréttindasamtök, töldu að það væri til bóta fyrir málsmeðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Ekki aðeins skal málsmeðferð vera réttlát heldur einnig ásýnd hennar. Þá ber þess að geta að Noregur, Svíþjóð, Finnland og Danmörk eru öll með sjálfstæða úrskurðarnefnd eða úrskurðardómstól vegna mála er varða útlendinga. Í skýrslu nefndar um málefni útlendinga utan EES var litið svo á að mikil réttarbót fælist í því að sett yrði á fót sjálfstæð úrskurðarnefnd á kærustigi, a.m.k. í málefnum umsækjenda um alþjóðlega vernd, en jafnframt kannaði nefndin möguleika á því að slík nefnd tæki til hvers kyns mála sem kynnu að rísa á grundvelli nýrra útlendingalaga, líkt og ætti við í Noregi. Ekki varð einhugur um það í nefndinni hversu víðtækt hlutverk slík úrskurðarnefnd ætti að hafa og vísaði nefndin því til frekari umræðu hvort úrskurðarnefndin skyldi ná utan um öll kærumál á grundvelli útlendingalaga. Við vinnslu frumvarpsins var vakin athygli á því að hér á landi koma fremur fá mál til úrskurðar ráðuneytis á ári vegna umsókna um alþjóðlega vernd. Næði kærunefndin aðeins til þeirra mála væru því líkur á að það kæmi niður á þeirri fagþekkingu og sérhæfingu sem þarf að vera fyrir hendi við meðferð mála af þessu tagi. Þá er einnig fyrirsjáanleg skörun milli veitingar alþjóðlegrar verndar og viðbótarverndar annars vegar og dvalarleyfis af mannúðarástæðum. Í ljósi þessa er í frumvarpinu lagt til að komið verði á fót sjálfstæðri úrskurðarnefnd, kærunefnd í útlendingamálum, og að allar ákvarðanir Útlendingastofnunar sem teknar eru á grundvelli útlendingalaga séu kæranlegar til þeirrar nefndar að undanskildum ákvörðunum er lúta að brottvísun eða frávísun á grundvelli almannahagsmuna, almannaöryggis eða skyldra ríkra hagsmuna. Þau ákvæði frumvarpsins njóta nokkurrar sérstöðu og slíkar ákvarðanir yrðu þá kæranlegar til ráðuneytisins. Við útfærslu regluverks um kærunefndina var aðallega litið til Danmerkur og Noregs, líkt og lagt er til í skýrslu nefndar um málefni útlendinga utan EES. Í frumvarpinu er lagt til að ráðherra skipi þrjá nefndarmenn. Formaður kærunefndarinnar skal uppfylla starfsgengisskilyrði héraðsdómara og hafa góða þekkingu á þeim málum sem falla undir lög um útlendinga. Þá hafa aðrir nefndarmenn hvor um sig sitt sérsvið, annar á þeim hluta útlendingalaga er snýr að málefnum flóttamanna og umsækjendum um alþjóðlega vernd og hinn á öðrum þáttum laganna sem varða meðal annars dvöl og búsetu útlendings. Gert er ráð fyrir að formaður hafi starfið að aðalstarfi og skal hann, eða eftir atvikum varamaður í hans stað, taka þátt í hverju því máli sem nefndinni berst. Nefndin er sjálfstæð í störfum sínum á þann hátt að ráðherra og tilnefningaraðilum er óheimilt að skipa nefndinni fyrir eða leiðbeina um lagalega túlkun og beitingu úrræða. Í málum um alþjóðlega vernd verða allar synjanir sjálfkrafa sendar til kærumeðferðar hjá nefndinni nema viðkomandi óski þess sérstaklega að svo verði ekki gert, en í öðrum málum þarf að leggja fram kæru. Þetta á sér fordæmi í danskri löggjöf og vísast til þess að synjanir um alþjóðlega vernd eru nánast undantekningarlaust kærðar til æðra stjórnvalds. Með þessu móti er því hægt að flýta málsmeðferð sem kærufresti nemur. Það felur í sér hagræði fyrir stjórnvöld en kemur að sama skapi í engu niður á málsmeðferðinni eða réttindum umsækjenda. Málflutningur er almennt skriflegur fyrir nefndinni líkt og í Noregi. Aðilar að kærumáli er lýtur að alþjóðlegri vernd munu þó ávallt einnig eiga þess kost að koma fyrir nefndina og tjá sig um efni máls eða einstök atriði þess eftir atvikum. Er þetta fyrirkomulag talið nauðsynlegt þar sem í umsóknum um alþjóðlega vernd reynir iðulega á trúverðugleika frásagnar umsækjanda og þarf nefndin að geta lagt sjálfstætt mat á hann. Gert er ráð fyrir að nefndin hafi einnig heimild til að kalla til sín umsækjendur í öðrum málum þar sem rík ástæða er talin til, svo sem þegar vafi er um hvort skilyrði fyrir veitingu dvalarleyfis til aðstandenda eru uppfyllt. Í fimmta lagi er með frumvarpinu tryggð innleiðing tilskipunar 2004/38/EB, um rétt ríkisborgara ríkja ESB og fjölskyldna þeirra til frjálsrar farar og dvalar, og innleiðing tilskipunar 2008/115/EB, um brottvísun útlendinga í ólögmætri dvöl. Vek ég sérstaklega athygli á því að Ísland er bundið af þessum tilskipunum en þær hafa þegar öðlast gildi og nauðsynlegt er því að þessi ákvæði taki gildi í lögum hið fyrsta. Hef ég nú gert grein fyrir helstu niðurstöðum frumvarps þessa sem felur í sér setningu nýrra heildarlaga um útlendinga. Ég legg áherslu á að tillögur þær sem frumvarpið byggist á hafa verið unnar í nánu samráði við viðeigandi stofnanir og mannréttindasamtök hér á landi og við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Með frumvarpinu verður stigið veigamikið skref í átt að bættri réttarstöðu útlendinga hér á landi og til mannúðlegri málsmeðferðar. Breytingarnar eru aðkallandi og hvet ég Alþingi til að veita málinu hraða en að sjálfsögðu vandaða afgreiðslu. Legg ég til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis.

Frú forseti. Ráðuneyti mitt átti fulltrúa í starfshópnum sem undirbjó þetta mál. Ég vil lýsa því strax yfir að ég er algjörlega sammála þessu frumvarpi og tel að það sé mjög brýnt að þingið freisti alls sem það getur til að afgreiða það á þessu þingi. Ég vil sömuleiðis lýsa djúpum vonbrigðum mínum yfir því að ekki skyldi hafa tekist að búa til heildarlög þar sem dvalarréttindi og vinnuréttindi væru líka tekin inn. Ég tel tóma vitleysu að hafa þann hluta í sérstökum lögum. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra sagði að það ætti að reyna af mannúðarástæðum að greiða götu þeirra sem koma utan EES, m.a. til að sameinast ættingjum sínum hér á landi. Mig langar að spyrja hann sérstaklega hvort hann telji ekki brýnt að gera þeim sem búa í stríðshrjáðum löndum en eiga ættingja hér á landi auðveldara en áður að koma hingað og sameinast þeim, sérstaklega ef hægt er að sýna fram á að ættingjarnir geti alið önn fyrir þeim og útvegað þeim hugsanlega störf við fyrirtæki sín. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þessi mjög svo jákvæðu viðbrögð og ummæli um þetta frumvarp enda átti fulltrúi utanríkisráðuneytisins, eins og fram kom í máli hans, þátt í mótun þeirra tillagna sem liggja að baki frumvarpinu. Hann spyr sérstaklega um rétt flóttamanna í stríðshrjáðum löndum til að fá fjölskyldu sína til að sameinast. Í þessum lögum er kveðið á um rýmri rétt hvað það varðar en almennt er ég sammála sjónarmiðum hæstv. utanríkisráðherra.

Herra forseti. Á seinni árum er nánast búið að girða landið með járntjaldi gegn því að fólk utan EES geti komið til Íslands. Mér þykir það mjög miður. Það hefur oft og tíðum verið mjög erfitt og mér hefur stundum fundist það vera alveg á jaðri alþjóðlegra sáttmála sem við höfum gerst aðilar að hversu þungt það er fyrir fólk að sameinast fjölskyldum sínum ef það uppfyllir ekki tiltekin skilyrði um vensl. Það hefur skapað alls konar leiðindi og sorg. Varðandi það atriði sem ég spurði hæstv. ráðherra um er ég honum mjög þakklátur fyrir að hafa tekið svo jákvætt undir. Ég er sem sagt þeirrar skoðunar að í löndum þar sem átök eru eigi að greiða fyrir því að ættingjar sem þar búa geti leitað hingað til fjölskyldu sinnar og búið í skjóli hennar, sér í lagi ef hægt er að sýna fram á að því fylgi ekki mikill kostnaður fyrir hið íslenska samfélag. Ég geri mér grein fyrir því að hægt er að fetta fingur út í þessa röksemdafærslu og segja sem svo: Eiga þá hinir ekki að koma sem ekki eiga öfluga ættingja hér og skjól? Svarið er að á heildina litið mundi þetta hjálpa öllum, það mundi draga úr 

Hæstv. forseti. Aftur tek ég undir sjónarmið hæstv. utanríkisráðherra. Það er mjög mikilvægt fyrir fólk sem þarf vegna stríðshörmunga eða annarra hörmunga að leggja á flótta frá heimabyggð sinni að reynt sé að tryggja að fjölskyldan nái að halda saman. Það er það meginsjónarmið sem hæstv. utanríkisráðherra lagði áherslu á. Eins og ég gat um áðan er kveðið á um það í þessu frumvarpi að einstaklingar sem dvelja hér eða hafa komið hingað sem flóttamenn eigi greiðari leið til að fjölskyldan sameinist þeim.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra yfirferðina á þessum mikla lagabálki. Það er eitt sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um sem kemur fram í umsögn um frumvarpið, þ.e. að umsóknum hefur fjölgað um 50% á milli áranna 2011 og 2012 en dvalardagarnir hafa í raun og veru tvöfaldast og þar af leiðandi er kostnaðurinn helmingi hærri, hann tvöfaldast líka. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um tenginguna á milli þessara tveggja atriða, hvað hafi breyst í meðferðinni eða hvort hún geri að verkum að það sé kominn svo hár þröskuldur að hann lengi tímann. Eins vil ég spyrja hæstv. ráðherra um væntingar hans um að þetta mál verði klárað á þessu þingi. Hæstv. ráðherra sagði hér í lokin að hann vonaðist til góðrar og efnislegrar málsmeðferðar í þinginu en lagði hins vegar mikla áherslu á að málið hlyti brautargengi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um væntingar hans um að klára þetta mál á þessu þingi.

Hæstv. forseti. Þróunin í komu hælisleitenda hingað til lands er mjög sveiflukennd. Hælisleitendur á Íslandi, eins og það heitir samkvæmt núverandi lögum, voru margir í fyrra en fjöldinn var enn meiri árið 2007, svo að dæmi sé nefnt. Þetta fer því upp og niður. Ég hygg að þröskuldar hafi hvorki hækkað né lækkað nema samkvæmt hlutarins eðli ef hælisleitendum fjölgar mikið hækka þröskuldarnir að því leyti að vinnuálagið, álagið á þá sem sinna úrlausn þessara mála, verður svo mikið að það kann að hægja á öllu ferlinu. Við höfum reynt að bæta þar úr með því að fjölga starfsmönnum Útlendingastofnunar og greiða þannig götuna, en við erum að kanna með hvaða hætti við getum gert leiðirnar innan stjórnsýslunnar enn greiðfærari.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um það sem kemur fram í greinargerð frá fjárlagaskrifstofu efnahags- og fjármálaráðuneytisins, um heildarmat á áhrifum. Þar er sagt að verði frumvarpið lögfest muni 91 millj. kr. kostnaður verða um 73 millj. kr. í framtíðinni. Síðan kemur mjög skýrt fram nokkuð sem ég man ekki eftir að hafa séð áður, þ.e. að í raun og veru sé settur fyrirvari á að kostnaðarmeta frumvarpið miðað við hvernig reglugerðirnar eru útfærðar. Í þessu frumvarpi eru gríðarlega miklar reglugerðarheimildir til ráðherra. Frumvarpið er um 133 greinar og mjög margar þeirra enda á því að ráðherra setur nánari reglugerð um framkvæmd viðkomandi lagagreina. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra, af því að ég man ekki eftir að hafa séð það áður að þess sé getið í umsögn um kostnaðinn hjá fjármálaráðuneytinu hvernig reglurnar verði útfærðar, 

Hæstv. forseti. Við ræddum hér áðan um fjölda hælisleitenda til Íslands og ég gat þess að þar væru miklar sveiflur, til að mynda hefðu fleiri komið hingað 2007 en í fyrra og þó var það ár í hámarki eða meðal þeirra ára sem umsóknir hafa verið flestar. Hvað varðar kostnaðinn af þessu er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það kann að vera erfitt að meta hann. Bara það eitt að hingað komi 40–50 hælisleitendur umfram það sem gerðist árinu áður gerbreytir öllu fjárhagsdæminu. Síðan er það hitt sem er alveg rétt að framkvæmdin, þ.e. reglugerðin sem ákvarðar málsmeðferðina nánar, kann einnig að skipta máli. 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir framsögu hæstv. ráðherra. Það eru tvær greinar sem ég mundi í fyrstu umferð vilja spyrja hvernig ráðherrann túlkar eða hvað þær fjalla um því að mér finnst það ekki alveg nógu skýrt. Í 41. gr. er verið að tala um dvalarleyfi vegna samninga Íslands við erlend ríki. Tilgreint er að heimilt sé að veita ríkisborgurum tiltekinna ríkja á aldursbilinu 18–26 ára dvalarleyfi á grundvelli samnings. Liggja fyrir einhverjir slíkir samningar eða er eitthvað í bígerð varðandi þessa grein sem ráðherrann gæti sagt okkur frá?

Hæstv. forseti. Ég er ekki alveg í stakk búinn til að svara í smáatriðum spurningum um einstakar greinar, ég vona að hv. þingmaður virði mér það til vorkunnar, en ég hygg að í þeirri grein þar sem fjallað er um dvalarleyfi, skírskotað til þess sem á ensku er kallað „working holidays“, sé um að ræða samninga sem eru á forræði utanríkisráðuneytisins og hafa ekki verið fullgerðir eftir því sem ég veit best. Þessi hugsun er í núgildandi lögum og þarna er verið að skerpa á henni.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu sérstaklega. Ég rak einmitt augun í þetta. Ég þekki ágætlega til þessara samninga, working holidays, og tel að íslensk ungmenni hafi ekki notið sömu réttinda og ungmenni í nágrannalöndum okkar varðandi aðgang að þessum working holidays-samningum og þá sérstaklega hvað varðar að geta unnið í Ástralíu og á Nýja-Sjálandi. Ég fagna því að þetta er komið og vona svo sannarlega að utanríkisráðherra komi í ræðustól og tjái sig nánar um þessa samninga. Síðan varðandi 44. gr. er talað hér um dvalarleyfi vegna sérstakra tengsla við landið. Talað er um hvað geti ekki talist vera sérstök tengsl en ég hef hins vegar áhuga á að heyra frá ráðherranum hvað hann telji geta fallið undir „sérstök tengsl“ fyrir nefndina að fjalla um þegar kemur að vinnslu málsins.

Hæstv. forseti. Aftur er spurt út í einstök atriði sem í þessu tilviki eru ítarlega skilgreind í greinargerðinni. Það sem við erum að reyna með þessari lagasmíð er að skerpa á öllum þessum skilgreiningum. Ég vísa til greinargerðarinnar hvað það snertir.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa framsögu. Hér er um stórt og viðamikið mál að ræða með talsverðum breytingum frá því hvernig við höfum farið með þessi mál hingað til. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í 48. gr. þar sem er verið að tala um skilgreiningu á börnum yngri en 18 ára. Hvaðan kemur þessi skilgreining á 18 ára aldrinum? Er þessa fyrirmynd að sækja í löggjöf annarra ríkja? Hvernig er þetta eiginlega rökstutt? Hér er, eins og ég les þetta, í raun og veru verið að framlengja hugtakið „barn“, þ.e. að ef umsókn er komin inn meðan aðili er ekki orðinn 18 ára, þrátt fyrir að hann verði 18 ára á umsóknartímabilinu, þá eigi að framlengja hugtakið barn í slíkum tilvikum. Hvaðan er þessi fyrirmynd og hver er hugsunin á bak við þetta vegna þess að það er ekki útskýrt í greinargerðinni?

Í fyrsta lagi er spurt við hvað sé stuðst þegar vísað er í 18 ára aldur, að barn sé barn til 18 ára aldurs. Þarna er stuðst við íslensk lög og fyrirkomulag í öðrum ríkjum og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna, þar er þessi skilgreining einnig við lýði. Spurningin hve lengi barn sé barn þegar það hefur náð 18 ára aldri - hugsunin er sú, vegna þess að réttindi barna eru yfirleitt rýmri en fullorðinna, að barnið sé látið njóta vafans ef um er að ræða tafir í stjórnsýslunni svo að dæmi sé tekið.

Hæstv. forseti. Almennt er barn barn fram að 18 ára aldri. Við 18 ára aldur er minn skilningur á öllum íslenskum lögum sá að viðkomandi einstaklingur sé ekki lengur barn. Erum við að tala um að framlengja þessi aldursskil í ákveðnum tilvikum þannig að einstaklingar sem eru orðnir 18 ára, og þess vegna rúmlega 18, njóti þá réttinda sem börn þrátt fyrir að þeir séu hættir að uppfylla skilyrði þess að teljast börn? Ég átta mig ekki á þessu.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að reyna að gerast mjög nákvæmur lögskýrandi. Það er eðlilegt að þetta verði skoðað í nefnd. Eftir því sem ég skil málið eru börn börn til 18 ára aldurs og hafi barn sent inn umsókn fyrir þann aldur er hún tekin til greina jafnvel þótt það hafi náð 18 ára aldri ef tafir hafa orðið á meðferð umsóknarinnar, eins og ég gat um áðan, þá er barnið látið njóta þess.

Herra forseti. Ég fagna þessu viðamikla frumvarpi sem hér er lagt fram. Lögin verða manneskjulegri ef frumvarpið verður samþykkt. Opnun landamæra nálgast til dæmis óskir félagsskaparins „No Borders“. Skýrleiki dvalarleyfa er augljóslega lagfærður. Hér er einnig vel búið um fórnarlömb mansals með meira utanumhaldi. Ég tek undir þau vonbrigði sem hafa komið fram um að regluverk atvinnuleyfa hafi ekki komist betur inn í frumvarpið. Vonandi verður þeirri vinnu haldið áfram og atvinnuleyfunum komið inn, en heilt yfir tel ég þetta frumvarp einstaklega gott, það er vissulega viðamikið og ég vona að það fái framgang í þinginu sem fyrst.

Virðulegi forseti. Það er full ástæða til að fagna sérstaklega frumvarpi til laga um útlendinga sem hæstv. innanríkisráðherra kynnti hér. Þetta er afar yfirgripsmikið frumvarp og felur í sér heildarendurskoðun á lögum um útlendinga og hefur að geyma fjölmargar réttarbætur fyrir þann hóp. Frumvarpið byggir á tillögum starfshóps sem hæstv. innanríkisráðherra setti á fót til að fjalla um málefni útlendinga utan EFTA og EES og er ástæða til að taka undir orð fyrri ræðumanna í þinginu í þessari umræðu um að maður saknar þess vissulega að ekki hafi tekist að stíga það skref að sameina í einni löggjöf lög um útlendinga og lög um atvinnuréttindi þeirra. Sömuleiðis má vel velta því upp að við erum hér jafnframt með lög um ríkisborgararétt sem hafa mikla þýðingu í þessu samhengi og er full ástæða til að fara vel í gegnum samræmið á milli þessara lagabálka í nánustu framtíð. Það er afar brýnt fyrir samfélagið að við tryggjum í hvívetna mannúðlega meðferð stjórnvalda í málefnum útlendinga. Það er að sjálfsögðu fjölskrúðugur hópur sem um ræðir í þessu frumvarpi en afar mikilvægt að við vöndum okkur í hverju skrefi. Það væri allt of langt mál að fara í gegnum þau atriði sem ég tel til bóta en í dæmaskyni má nefna afar mikilvægt ákvæði um kærunefnd útlendingamála sem er núna sett í þann farveg að í framtíðinni verði um sjálfstæða stjórnsýslunefnd að ræða. Tímabærar breytingar eru gerðar á flokkum dvalarleyfa, kveðið skýrara á um rétt útlendinga til að sameinast ættingjum og nánustu aðstandendum hér á landi og lögfest ákvæði um talsmann umsækjenda um alþjóðlega vernd á báðum stjórnsýslustigum. Hæstv. ráðherra ræddi um málsmeðferðartímann. Hann er sannarlega mikið áhyggjuefni. Í þessu frumvarpi er ákvæði um að málsmeðferð varðandi umsóknir um hæli, það sem hér er lagt til að verði í framtíðinni kallað alþjóðleg vernd sem ég held að sé góð breyting á hugtakanotkun, taki ekki lengri tíma en sex mánuði. Það er rétt að hafa í huga að þessi tími hefur verið margfalt lengri undanfarin missiri, farið upp í tvö til þrjú ár, og er mikilvægt að við förum vel yfir það í hv. allsherjar- og menntamálanefnd hversu raunhæft viðmiðið er. Það er afar mikilvægt að við tryggjum að málsmeðferðartíminn verði styttri í framtíðinni en jafnframt að við reisum ekki væntingar í nýjum lögum um málsmeðferðartíma sem ekki er hægt að uppfylla í reynd. Sömuleiðis þarf að skoða þarna samhengið við ákvæði um dvalarleyfi vegna mannúðarsjónarmiða sem veitt verði að vissum skilyrðum uppfylltum. Ég tel afar brýnt að slíkt ákvæði sé í lögunum en jafnframt þarf að meta hvort sú viðmiðun sem þar er nefnd um 18 mánuði sé raunhæf. Ég vildi nefna tvö atriði til viðbótar. Í fyrsta lagi er ákvæði í frumvarpinu um flýtimeðferð fyrir atvinnurekendur sem vekur ákveðnar spurningar. Ég tel þurfa að fara vel í gegnum það í nefndinni hvort ekki þurfi víðari tilvísun, að ákvæði um flýtimeðferð í tilteknum tilvikum geti einnig tekið til annarra aðstæðna en þeirra þegar um sérstök atvinnuréttindi er að ræða. Til dæmis kunna að vera uppi sérstæðar aðstæður, fjölskylduaðstæður eða hagsmunir barna undir, sem réttlæta flýtimeðferð. Það er mikilvægt að við skoðum það í nefndinni út frá jafnræðissjónarmiðum. Að lokum er þarna afar mikilvægt ákvæði um móttökumiðstöð fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd og eftir atvikum útlendinga í ólögmætri dvöl. Þetta er afar gott mál og brýnt ef rétt er að málum staðið varðandi framkvæmdina, en ég verð að játa að framsetningin í frumvarpinu, og kannski sérstaklega greinargerðinni, um að opnað sé fyrir að þarna megi sinna einstaklingum með mjög ólíkar þarfir, vekur upp spurningar um hvort ekki þurfi að kveða skýrar á um útfærsluna en gert er í frumvarpinu. Það má nefna það að umsækjendur um alþjóðlega vernd, einstaklingar sem hafa orðið fórnarlömb mansals og eftir atvikum útlendingar í ólögmætri dvöl, eru allt hópar sem eru nefndir í þessu ákvæði eða greinargerð með ákvæðinu og rétt að árétta að þarfir þessara einstaklinga og hópa eru mjög mismunandi. Fórnarlömb mansals í móttökumiðstöð sem einnig sinnir einstaklingum sem eru hættulegir umhverfi sínu, bæði sjálfum sér og öðrum, kunna að vera afar eldfim blanda sem menn þurfa að velta vel fyrir sér hvort eigi saman í einu úrræði eins og því sem hér er nefnt. Ég hef reifað nokkur atriði sem ég tel að við í allsherjar- og menntamálanefnd þurfum að fara vel yfir. Stóra línan er að hér er á ferðinni afar brýnt og mikilvægt frumvarp og ég segi fyrir mitt leyti að ég tel að við eigum að freista þess í nefndinni að koma því vel í gegnum þingið. Þetta er þó afar viðamikið mál og mikilvægt að vanda sig í hverju skrefi.

Virðulegi forseti. Ég ætla í upphafi máls míns að koma inn á það sem hv. síðasti ræðumaður, Skúli Helgason, benti á, að þetta mál væri þarft og mikilvægt að klára það. Ég hef reyndar ekki myndað mér neina skoðun á því, ég er að sjá þetta stóra frumvarp í fyrsta sinn og hef ekki komið neitt að undirbúningi málsins. Þetta er gríðarlega umfangsmikið og stórt frumvarp, ef ég má nota það orð, efnisríkt og mikið. Hæstv. ráðherra náði ekki að svara í andsvörum áðan spurningum um væntingar okkar til þess að klára málið. Mér hefur oft fundist starfið þannig að hér eru sett mál á dagskrá - og þetta segi ég í tilefni af því sem fram undan er í störfum þingsins og vera má að það sé skoðun allra hér inni að það sé mikilvægt að klára þetta mál. Markmið frumvarpsins er gott og hæstv. ráðherra fór vel yfir það. Það kemur fram í skýringum og fyrstu greinum frumvarpsins hvert markmiðið er. Það er göfugt og mikilvægt en þá held ég að við verðum, sé þetta mál mikilvægt og gott og um það samstaða, einhvern veginn að breyta þeim vinnubrögðum sem eru fram undan miðað við þá dagskrá sem er búið að boða. Ég held að það liggi alveg fyrir. Fari fram sem horfir, að menn ætli að keyra á það mál sem fram undan er, tillögur stjórnlagaráðs um breytingu á stjórnskipan landsins, munu þingfundir byrja fyrr, standa lengur og lítill tími vera fyrir fagnefndir til að vinna málin. Allir gera sér grein fyrir því í þessu máli að auðvitað þarf hv. allsherjar- og menntamálanefnd að hafa svigrúm til að sinna hlutverki sínu eins og henni er ætlað að gera. Ég efast heldur ekki um að hún muni gera það. Ég vil að við íhugum að sé samstaða um þau mál sem við teljum mikilvægt að klára þurfum við að breyta um vinnubrögð. Ég sagði í upphafi að ég hefði ekki náð að kynna mér þetta mál neitt efnislega, ég hef ekkert komið að vinnslu þess, þekki lítið til þess og er rétt að byrja að lesa það. Ég hlustaði af athygli á hæstv. ráðherra sem fór í ræðu sinni yfir það helsta sem kemur fram í frumvarpinu. Það er erfitt að gera það af vandvirkni og ekki hægt að ætla neinum að gera það í einni ræðu, svo veigamikið sem þetta mál er, 133 lagagreinar. Ég hef engar efasemdir um að hér sé um gott og mikilvægt mál að ræða, a.m.k. ekki eftir að hafa hlustað á ræðu hæstv. ráðherra og hv. þingmanna sem hafa tekið til máls og verið í andsvörum. Í andsvörum við hæstv. ráðherra spurði ég um umsóknirnar sem hefur fjölgað um 50%, dvalardagarnir tvöfaldast og þar með kostnaðurinn af því að kostnaðurinn er náttúrlega beintengdur við dvalardagana. Það gefur augaleið, og hæstv. ráðherra svaraði því ágætlega eins og ég skildi svar hans, að menn komast að ákveðnum þröskuldum, þ.e. ef í afgreiðslunni er of mikið álag á viðkomandi stofnanir dregur úr getunni og tefur niðurstöðu hvers máls fyrir sig eins og við þekkjum dæmi um. Það er ekki beint samhengi milli umsóknafjöldans og þess tíma sem tekur að afgreiða málin. Þó hefur verið brugðist við, eins og hæstv. ráðherra benti á, með því að bæta við starfsfólki til að liðka fyrir. Það er líka rétt sem hefur komið fram, og það þekkjum við í gegnum umræðuna og þær breytingar sem við höfum séð og endurspeglast meðal annars í fjárlagagerðinni, að það er mjög erfitt að gera sér grein fyrir því hvort umsóknirnar verða 50, 100, 200 eða 300. Enginn getur gert sér grein fyrir því fyrir fram og ekki hægt að ætlast til þess. Í sambandi við þetta mál langar mig aðeins að koma inn á svokallaða heimild til reglugerðar. Ég hef engar áhyggjur af því að hæstv. ráðherra, hver sem hann er, ætli að misbeita valdi sínu í þessum málum. Ég er ekki að láta liggja að neinu slíku en það vekur hins vegar athygli mína og mig rekur ekki minni til þess að hafa áður séð í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármála- og efnahagsráðuneytisins að það ráðist af kostnaðinum hvernig farið verður með þær heimildir og útfærðar þær reglugerðir sem hér um ræðir. Við vitum að síðasta greinin er yfirleitt um að ráðherra setji reglugerð um nánari útfærslu laganna sem um ræðir. Ég taldi lauslega áðan að 47 af 133 greinum enduðu á textanum „ráðherra skal“ eða „ráðherra hefur heimild til að“ setja nánari reglugerð um útfærslu einstakra greina. Þess vegna velti ég því fyrir mér og vil koma því að í umræðunni að þetta er umhugsunarefni fyrir okkur hér. Þetta snýr ekki að hæstv. ráðherra sem persónu eða hvert ráðuneyti hans er, heldur að því að þingið er að mínu mati með opinn tékka. Við vitum að fjárveitingavaldið er hér en síðan þekkjum við það af reynslunni, a.m.k. samkvæmt reynslu minni á þessum stutta tíma, að fjáraukalögin þarf að reyna að stoppa til að hægt sé að ná tökum á ríkisfjármálunum. Þess vegna staldra ég við þennan punkt. Það kemur fram í umsögninni að kostnaðurinn fari, ef frumvarpið verður samþykkt, eftir því hvernig hæstv. ráðherra, hver sem hann er, útfærir reglugerðirnar sem heimilaðar eru hér. Þær eru gríðarlega margar og miklar. Þetta er umhugsunarefni vegna þess að umræðan er búin að fara svo oft fram, menn hafa rætt um að setja rammafjárlög utan um hvert ráðuneyti og svo er reynslan allt önnur. Rammafjárlögin virka ekki, hafa ekkert virkað og ráðuneytin hafa ekki staðið við þær skuldbindingar og þann niðurskurð sem viðkomandi ráðuneyti á að gera. Þetta þekkjum við af afgreiðslu fjáraukalaganna og það er hægt að telja upp mjög mörg mál því til staðfestingar. Ég tel mig ekki þurfa að gera það þar sem við þekkjum það úr umræðunni. Ég staldra við það hvort fjárveitingavaldið sé of mikið fært til framkvæmdarvaldsins og ítreka að þetta á ekki við um núverandi hæstv. ráðherra, þetta getur auðvitað átt við um alla hæstv. ráðherra sem munu gegna þessu embætti ef frumvarpið verður samþykkt. Það er ekki ætlun mín að lengja þessa umræðu en ég ítreka þó það sem ég sagði í upphafi - hæstv. utanríkisráðherra var hér uppveðraður áðan og fagnaði málinu mjög - ef niðurstaðan verður að menn telja þetta mál mikilvægt og þurfi að klárast á þessu þingi hvet ég hæstv. ráðherra og stjórnarmeirihlutann til að forgangsraða í þá veru að mikilvæg mál nái fram að ganga en setja ekki upp eitthvert skrípaleikrit síðustu vikur kjörtímabilsins.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér um frumvarp til laga um útlendinga, mjög viðamikið mál sem felur í sér miklar breytingar að mörgu leyti, sumar til góðs og aðrar sem ég tel að þurfi mikillar skoðunar við. Ég tel að það sé mjög metnaðarfullt af hálfu hæstv. ráðherra að leggja það hér til og trúa því að frumvarpið muni ná fram að ganga í vor, án þess að ég sé að gefa í skyn að það sé algjörlega ómögulegt. En ég tel að málið þurfi mikillar skoðunar við í nefndinni af því að hér er stórt og mikilvægt mál á ferðinni. Ég tel mjög mikilvægt að finna ákvæði í frumvarpinu um móttökumiðstöð. Ég fagna því og tel að við eigum að fara vel yfir hvaða hlutverki hún eigi að gegna o.s.frv. Mig langar í örstuttu máli að ræða um ákvæðið sem ég fjallaði aðeins um áðan í andsvari við hæstv. ráðherra, þ.e. 48. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um börn yngri en 18 ára. Þar er talað um hvaða merkingu „börn yngri en 18 ára“ skuli hafa í lögunum. Vegna þess að greinargerðin býður ekki upp á neinar útskýringar á því hvað er átt við eða hvaðan fyrirmyndin er komin efast ég um að það standist skoðun. Hér er verið að tala um að þegar sótt er um dvalarleyfi á grundvelli laganna fyrir einstakling sem er yngri en 18 ára framlengist aldursskilgreiningin, þ.e. einstaklingurinn telst njóta allra réttinda sem barn langt umfram 18 ára aldurinn ef umsóknin berst fyrir 18 ára afmælisdag barnsins. Mér finnst við þurfa að fara vel yfir það vegna þess að ég tel að almennt séð eigi það ekki við börn sem búsett eru hér á landi. Þau hafa ákveðin réttindi upp að 18 ára aldri en þá breytast réttindin, þá telst einstaklingur ekki lengur vera barn, frá þeim tíma telst viðkomandi vera fullorðinn einstaklingur. Ég sé ekki að við getum farið að gera að sérstakar undanþágur frá því í einhverjum ákveðnum málaflokki. Mér finnst það alla vega frekar sérkennilegt. Við þurfum þá að fá nánari útskýringar á því hvers vegna það er gert og hvaða til hvaða fyrirmynda er verið að horfa. Mig langar líka að vísa til umsagnar fjárlagaskrifstofu efnahags- og fjármálaráðuneytisins varðandi kostnaðinn. Hér er mikil áhersla lögð á að flýta málsmeðferð og stytta alla fresti o.s.frv., en það er alveg ljóst að það mun hafa kostnað í för með sér. Ég tel að ekki komi fram raunhæf mynd í umsögn fjárlagaskrifstofunnar af því hver kostnaðurinn verður við þessar miklu breytingar. Ég tel að kostnaðurinn sé mjög vanáætlaður í því stutta fylgiskjali sem er með frumvarpinu og vonast til þess, eins og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson talaði um áðan, að farið verði vel yfir það í nefndinni vegna þess að við þurfum að átta okkur á því áður en af stað er haldið hvað það mun kosta allt saman og reyna þá að skýra þann kostnað. Gert er ráð fyrir að heildarkostnaður bara við uppsetningu móttökumiðstöðvar, sem ég tel vera mjög til bóta og rétt að gera, geti numið um 44 millj. kr. á ári. Ég tel að það sé ekki raunhæf áætlun gagnvart þeim litla lið sem fjallað er um í umsögninni. Herra forseti. Svo vonast ég til þess að öll undirliggjandi gögn sem tengdust vinnu nefndarinnar og vinnu þessa máls komi fram í nefndinni þannig að menn geti kynnt sér hvaða sjónarmið lágu til grundvallar. Maður getur ekki á þeim stutta tíma sem liðið hefur frá því að málið var lagt fram verið búinn að setja sig algjörlega inn í hvert eitt ákvæði frumvarpsins. En það er alveg ljóst af málinu að hér er um miklar breytingar að ræða á sumum sviðum og tel ég nauðsynlegt að Alþingi gefi sér tíma til þess að fara ítarlega yfir frumvarpið.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir góða og jákvæða umræðu um þennan mikilvæga lagabálk sem ég er ekki í nokkrum vafa um að yrði mikil réttarbót fyrir margt fólk, mundi auðvelda fólki lífið sem vinnur með málefnið og þeim sem laganna eiga að njóta. Menn hafa vakið máls á ýmsum þáttum. Ég tek alveg undir með hv. þm. Ásbirni Óttarssyni að þingið þarf að huga vel að því hvernig það forgangsraðar. Ég ber virðingu fyrir sjónarmiðum hans hvað það snertir og einnig því sem fram kom hjá hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur hér fyrir stundu, að við þurfum að sjálfsögðu að skapa þinginu svigrúm til að gaumgæfa vel mikilvæga lagabálka á borð við þennan. Frá eigin brjósti langar mig til að segja þetta: Það sem mér finnst mestu máli skipta þegar þingið fær þingmál af þessu tagi til úrlausnar er tvennt sem horfa þarf til; annars vegar stefnumarkmiðanna, þ.e. pólitíkurinnar sem við þurfum að sættast um. Erum við sátt við það sem verið er að reyna að gera með lögunum? Síðan þurfum við að horfa til útfærslu á lagaákvæðum. Það sem slíkt á ekki að þurfa að taka ýkja langan tíma vegna þess að við höfum á að skipa sérfræðingum í þinginu sem farið geta í saumana á þeim þáttum. Hitt skiptir öllu máli að þingið átti sig á vilja sínum, á eigin vilja hvað varðar helstu stefnumarkmið, og það er það sem ég fagna sérstaklega við þessa umræðu að ég heyri að almennt eru þeir þingmenn sem tekið hafa til máls sáttir við stefnumarkmiðin. Þá held ég að unnt sé að afgreiða mál af þessu tagi á tiltölulega skömmum tíma þó að það sé viðamikið og í mörgum liðum. Og ef menn telja það vera mikilvæga réttarbót fyrir fólk sem á réttarbót þarf að halda þurfum við að leggjast þar saman á árarnar. Ég vil ekki draga úr því að Alþingi hefur iðulega komið í veg fyrir alls kyns slys í útfærslu einstakra laga og lagagreina, ég geri ekki lítið úr því að þingið vilji rækja sínar skyldur hvað þetta snertir. En ég held að ef við erum sammála um stefnumarkmiðin, ef við áttum okkur á því að ekki er verið taka nein heljarstökk heldur er verið að bæta lífið og tilveruna fyrir fjölmargt fólk sem nýtur laganna og líka hin sem eiga að vinna með þessi lög, þá er mjög gott ef við getum afgreitt þessi lög. Vikið var að móttökumiðstöð sem gert er ráð fyrir að komið verði á fót með lögunum. Það hefur verið til umræðu innan löggæslunnar að undanförnu, en umfang þessarar stofnunar mun að ráðast af þeim viðfangsefnum sem hún hefur átt við að glíma. Þá er staðreyndin náttúrlega sú að við eigum afar erfitt með að henda reiður á því hvað kann að gerast inni í framtíðinni. Stríðsátök á einum eða öðrum stað í veröldinni geta þarna skipt sköpum og slíkt veldur miklum sveiflum hjá okkur. Talað er um reglugerðarheimildir og nauðsyn þess að tryggja sveigjanleika. Ráðherra getur aldrei sett íþyngjandi reglur en hann þarf að hafa það í huga og löggjafinn þarf að hafa það í huga að þau lög og það lagasvið, það sem lögfræðingar kalla lifandi lagasvið, tekur breytingum. Við þurfum að geta lagað lögin að slíkum breytingum. En ég ítreka að við slíka aðlögun getur aldrei verið um íþyngjandi reglur að ræða frá því sem greinir í sjálfum lagagrunninum. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það. Ég vonast til að málið geti sem fyrst komist til umsagnar þeirra aðila sem láta þessi mál til sín taka og vil vekja athygli á því aftur, með skírskotun til hraðans, að ferlið er orðið mjög langt. Ég minnist þess að þegar við kynntum skýrsluna sem vísað er til, í framsöguræðu minni í Þjóðmenningarhúsinu fyrir nokkru síðan. Þá voru þar saman komnir aðilar sem vinna með þessi lög frá Mannréttindaskrifstofu Íslands, frá Rauða Krossinum, félagsþjónustunni o.fl. og luku lofsorði á breytingarnar og á tillögurnar í skýrslunni. Þeir sögðust vænta mikils af þeim og vonast til þess að þær næðu sem allra fyrst fram að ganga. Ég læt það verða lokaorð mín að koma óskum þessara aðila á framfæri við hv. Alþingi.

Virðulegi forseti. Við fjöllum enn á ný um frumvarp um breytingu á lögum um skráð trúfélög sem var vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar milli 2. og 3. umr. Það var gert sérstaklega til að fara betur í gegnum tvö atriði. Í fyrsta lagi þann skilning ákveðinna þingmanna að með frumvarpinu væri ætlað að draga úr framlögum til skráðra trúfélaga þannig að þau framlög sem rynnu úr ríkissjóði til lífsskoðunarfélaga yrðu á einhvern hátt á kostnað þeirra skráðu trúfélaga sem fá sóknargjöld sín í gegnum ríkissjóð. Það kom skýrt fram í málsmeðferðinni í nefndinni milli 2. og 3. umr. að alls ekki er ætlun stjórnvalda að frumvarpið hafi þau áhrif. Það er engin stoð fyrir því að framlög til lífsskoðunarfélaga feli í sér skerðingu á sóknargjaldaeiningunum ef þetta frumvarp verður að lögum og er mikilvægt að það komi skýrt fram. Í öðru lagi var rætt nokkuð um skilgreiningu sem kemur fram í frumvarpinu á skráðum lífsskoðunarfélögum annars vegar og trúfélögum hins vegar. Á fundi nefndarinnar kom fram að skilgreiningin á sér fyrirmynd í norskri löggjöf, en Norðmenn frændur okkar settu sambærileg lög við þau sem hér eru kynnt fyrir einum 30 árum. Meiri hlutinn bendir á að skilyrði fyrir skráningu eru allítarlegri í þessu frumvarpi en eru í norsku lögunum og jafnframt að þessi skilgreining tekur mið af skilgreiningu gildandi laga um skilyrði fyrir skráningu trúfélaga. Þá er rétt að benda á að sú nefnd sem rætt er um að veiti ráðherra álit á því hvort veita skuli lífsskoðunarfélagi skráningu samkvæmt þessu frumvarpi á sér einnig fyrirmynd í gildandi lögum um skráð trúfélög. Einnig er rétt að árétta í þessu samhengi að nefndinni barst undir lok þessarar umfjöllunar erindi frá tveimur háskólamönnum sem vöktu athygli nefndarinnar á því að umræða sé um það í fræðasamfélaginu hvort rétt sé að vera með aðgreiningu í löggjöf á milli skilgreindra trúfélaga annars vegar og lífsskoðunarfélaga hins vegar. Það er athyglisverð umræða sem við fórum stuttlega yfir á fundi nefndarinnar en ljóst er að deildar meiningar eru meðal fræðimanna um það sjónarmið. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að sá tími kunni að koma að sú leið sem hér er farin, að draga fram mismunandi skilgreiningar á þessum félögum, verði endurskoðuð og í framtíðinni kunni að skapast skilyrði fyrir einni skilgreiningu á þessum félögum, en ég held að við séum ekki komin á þann stað enn. Að lokum árétta ég að megintilgangur þessa frumvarps er að jafna aðstöðumun trúfélaga og lífsskoðunarfélaga, félaga sem hafa að mörgu leyti svipaðan tilgang og starfsemi þó að efnislegt inntak þeirra gilda sem liggja starfseminni til grundvallar sé ólíkt, annars vegar trúarleg sannfæring og hins vegar veraldleg. Stóri ávinningur frumvarpsins er að leiðrétta þetta ójafnræði varðandi aðstöðu þessara félaga sem stangast á við ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu og hefur verið gagnrýnt árum saman.

Hæstv. forseti. Ég tjáði mig í 2. umr. og fannst frumvarpið ekki ganga nógu langt. Þá komu fram sjónarmið um að þetta mál væri af því tagi að um það þyrfti að ná mikilli sátt og mér finnast það vera gild sjónarmið. Því stendur eftir að verið er að jafna rétt lífsskoðunarfélaga á við rétt trúfélaga til að ganga á rétt þeirra síðarnefndu. Þá er einnig töluvert jafnréttismál þarna á ferðinni því fram kemur að barn er ekki lengur sjálfvirkt skráð í sama trúfélag og móðir, heldur er tekið tillit fleiri þátta. Öll lög sem eru sett eða breytt sem eru til að jafna rétt fólks eru að sjálfsögðu af hinu góða.

Forseti. Þetta mál er hér í 3. umr. og verða væntanlega greidd um það atkvæði á morgun, ég sé ekki betur en að þetta frumvarp sé að verða að lögum nema eitthvað óvænt gerist. Ég gat ekki verið við 2. umr. um málið. Ég vil þess vegna skjóta inn nokkrum orðum við 3. umr. en segja strax að ég hyggst greiða frumvarpinu atkvæði mitt og athugasemdir mínar eiga að skoðast í því ljósi. Um tvennt er að ræða í þessu frumvarpi. Annars vegar eru það þessar nýju reglur um skráningu barns í trúfélag og í þeim felst ótvíræð framför. Börn eru sem sé skráð sjálfkrafa ef faðir og móðir eru í sama félagi eða bæði utan félags í stað þess sem viðgengist hefur hér lengi að farið er sjálfkrafa að aðild móður. Það þarf ekki mikið um það að segja en þetta var auðvitað ekki eðlilegt ákvæði þó það ætti sér kannski skýringar í íslenskum aðstæðum og kom einu trúfélagi betur en öðrum. Í raun og veru þætti mér þó eðlilegra, ég tel að það séu næstu skref í málinu, að annaðhvort þyrfti að skrá barn sérstaklega í trúfélag, það fái ekki sjálfkrafa skráningu eftir trúfélagi föður og móður þó að þau séu í sama trúfélagi heldur sé það sérstök ákvörðun foreldranna að skrá það í trúfélagið og það verði ekki gert á vegum hins opinbera. Eða hitt, sem væri kannski náttúrlegast og í bestu samræmi við aðrar reglur um barnsaldurinn, að barn verði ósköp einfaldlega ekki skráð í trúfélag á vegum hins opinbera, hvernig sem trúfélögin hafa það sjálf. Frekar væri miðað við sjálfræðisaldur, 18 ár, þá kvæði hinn nýfullorðni upp úr um það sjálfur með einhvers konar umsókn eða merkingu á skattframtali í hvaða trúfélag hann vildi fara. Þetta teldi ég að væri heppilegasta skipunin en tek fram að það mundi auðvitað ekki skerða rétt trú- eða lífsskoðunarfélaganna til að haga skráningu með sínum hætti. Þetta ætti sem sé við um hina opinberu aðila. Að hinu leytinu er verið að hleypa að öðrum félögum en beinum trúfélögum eða söfnuðum, lífsskoðunarfélögum svokölluðum. Þetta hefur ekki verið hægt hingað til og umsóknum sem menn hafa sent inn um þetta á vegum Siðmenntar hefur verið hafnað. Í raun og veru er það rökrétt í samræmi við lögin, hér er ekki um trúfélag að ræða. Mér heyrast allir vera meira og minna hlynntir þessari breytingu núna og það er auðvitað framfaraskref að menn skuli geta sameinast nokkurn veginn um þetta. Mér hafa heyrst deilur eða athugasemdir um frumvarpið yfir höfuð hafa varðað aðra hluti en þennan hér. Þetta er gert að norskri fyrirmynd. Mér sýnast skilgreiningarnar vera fullnægjandi þó lengi megi um þær deila. Ég ætla ekki að skipta mér af hinum fræðilegu áherslum um skilgreiningar sem hafa komið við sögu í þessu máli en þær eru heldur strangari en í Noregi. Þar að auki er hér heimild til að binda stofnun trúfélags eða lífsskoðunarfélags við ákveðinn lágmarksfjölda sem gæti komið í veg fyrir strákslæti eða eitthvað sem ekki er í nægilegri alvöru. Á meðan þessu er hagað svona, að trúfélög og lífsskoðunarfélög njóti ákveðinnar aðstoðar og fyrirgreiðslu af hálfu hins opinbera og fái þar með aðgang að opinberu fé með ýmsum hætti, þá verður auðvitað að gera lágmarkskröfur til starfsemi þessara félaga. Ég tel þetta vera framfaraskref í sjálfu sér en legg áherslu á að með þessu frumvarpi er þó ekki leyst það mál sem ég beitti mér fyrir fyrr á árum, á fyrstu heimsóknum mínum á þingið, að leyst yrði, þ.e. að réttur manna sem vilja standa utan félaga sé líka virtur. Áfram verður það þannig að þeir sem ekki kjósa að vera í trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi þurfa að borga gjald sem er jafnhátt hinu gjaldinu. Það rennur áfram beint í ríkissjóð eins og nú er, en átti áður að renna í almennan sjóð Háskóla Íslands og gerði það lengi. Síðan rann þetta gjald í Háskólasjóð svokallaðan, en það öfundaði enginn háskólann af þessum peningum. Þetta er ekki eðlilegt nema um sé að ræða sérstakan skatt sem menn vilja þá leggja á í þessu skyni. Bent var á það í umræðum um þetta mál á árum áður, m.a. á árinu 1913 frekar en 1911, þegar barist var fyrir auknu trúfrelsi og ýmsum öðrum framfaraskrefum t.d. kosningarrétti kvenna hér á þinginu. Þá kom fram að þetta fyrirkomulag þyrfti að vera svona vegna þess að hætt væri við að trúfélögin misstu spón úr aski sínum ella, þ.e. að menn mundu ekki tíma að vera í þjóðkirkjunni, sem fyrst og fremst var um að ræða á þeim tímum og reyndar á okkar tímum líka. Núna er meiri feimni við þetta. Sú feimni kemur m.a. fram í áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, að honum algerlega ólöstuðum. Þar er tekið sérstaklega fram að þessi gjaldtaka sé í raun innheimta félagsgjalda eða sóknargjalda, í langflestum tilvikum hljóta þau að heita það, og væntanlega er það tekið fram vegna umræðu innan nefndarinnar og í 2. umr. Um þetta má deila og um þetta hefur verið deilt. Mér sýnist að á meðan þessu ákvæði er hagað þannig að menn sem ekki eru í félagi, hafa ekki tengsl við sóknina, eiga engan prest, eru reiðubúnir að láta ferma sig, giftast, jarðsetjast eða haga athöfnum sínum og almennu lífi með þeim hætti að það fari ekki fram samkvæmt ákveðnum reglum sem tíðkast í söfnuði, trúfélagi eða lífsskoðunarfélagi, þurfa að borga gjald eins og hinir þá geti ekki verið um það að ræða að ríkið sé að innheimta félagsgjöld eða sóknargjöld. Mér finnst það galli á þeim málflutningi meiri hlutans og margra þeirra sem standa að þessum trúfélögum, þjóðkirkjunni sérstaklega, að um sóknargjalds- eða félagsgjaldsinnheimtu sé að ræða, að ríkið standi hér fyrir innheimtu gjalds hjá þeim sem ekki eru í neinu félagi eða tilheyra engri sókn. Þetta vildi ég sagt hafa, en í þessu felst innri gagnrýni. Ég styð þau skref sem hér eru stigin og vænti þess að fleiri verði stigin síðar en tel að þetta sé ótvíræð framför og þakka meiri hlutanum og öllum þeim sem komið hafa að málinu fyrir vinnu þeirra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir ræðuna. Hann horfir einkum til framtíðar og nefnir að hér er ekki um að ræða endanlega afgreiðslu á málinu sem hefur mjög verið til umræðu áratugum saman í samfélaginu. Ég er sammála þingmanninum um það að klárlega er um framfaraskref að ræða, en það eru tiltekin atriði í málinu sem kalla á nánari skoðun. Eitt er það með sóknargjöldin, hvers konar fyrirbæri það er. Þarna er áréttaður skilningur meiri hlutans en augljóst er að ekki er samræmi á milli þess skilnings og þeirrar framkvæmdar sem verið hefur í innheimtu þeirra gjalda á liðnum árum, þó sérstaklega á ráðstöfun þeirra. Ef þau eru sannarlega félagsgjöld hlýtur það að kalla á ákveðna endurskoðun bæði á því hverjir eru látnir greiða þau gjöld og sömuleiðis hvernig þeim er deilt út til viðkomandi félaga. Eitt af því sem ég nefndi við 2. umr. málsins var það atriði sem hv. þingmaður nefndi og lýtur að sjálfkrafa skráningu barna í trúfélög eða lífsskoðunarfélög. Ég áréttaði þar mína persónulegu skoðun sem er sú að í framtíðinni eigum við að stíga það skref að afnema sjálfkrafa skráningu en það varð niðurstaða meiri hlutans að stíga ekki það skref í þessum áfanga. Rétt hefði verið að opna þá umræðu og kalla á umsagnir aðila úr samfélaginu ef ætlun manna hefði verið að gera það, það var ekki hluti af þessu frumvarpi. En ég tel að það sé fyllilega réttlætanlegt að taka þá umræðu í allra nánustu framtíð.

Forseti. Ég þakka fyrir þessa áréttingu. Líklega erum við hv. þingmaður nokkuð sammála í þessum efnum. Ég sætti mig að skrefin séu í þetta sinn svo stór sem raun ber vitni og tel það ótvíræða framför. Við erum að ræða um jafnræði, við erum að ræða um mannréttindi, og framfaraskref í því efni eru auðvitað alltaf gleðileg. Já, það er auðvitað kominn tími til þess eftir öll þessi ár, komin er heil öld síðan þessi skipan komst á í stórum dráttum, að menn skýri þetta fyrir sér. Er ríkið að gegna hlutverki innheimtumanns eða er það að gera eitthvað annað? Ef það er að gegna hlutverki innheimtumanns, af hverju innheimtir það þá hjá öðrum en þeim sem skulda peningana? Það er alveg augljós galli í þeirri röksemdafærslu að hér sé um innheimtu félagsgjalds, sem heitir sóknargjald í mörgum tilvikum, að ræða, að það skuli vera svo. Ég flutti frumvarp á árum áður um að afnema gjaldið, þ.e. að menn utan safnaða eins og það hefur heitið lengi, þyrftu ekki að borga það gjald. Ég las þess vegna umræðurnar á þinginu um stjórnarskrárfrumvarp frá 1911 og 1913 sem tók gildi 1915 af því kóngurinn gat ekki undirritað þau strax, það er þessi fræga framfarastjórnarskrá sem þá var samþykkt. Það er skrýtið að við skulum enn standa í sömu stellingum og forverar okkar og áar gerðu fyrir 100 árum í þessu efni. Þetta er framfaraskref. Ég þakka meiri hlutanum fyrir það og þeim ráðherra sem þetta flutti og þeim sem að þessu hafa staðið.

Forseti. Ég kem hingað upp fyrst og fremst til að taka undir það sem hv. þm. Mörður Árnason kom inn á. Ég hefði svo gjarnan viljað að við hefðum tekið það skref að afnema sjálfvirka skráningu barna inn í trúfélög. Þetta er aðeins skárra en það var, en ég ákvað að vera með út af því að mikil framfaraskref eru í þessu frá þeim veruleika sem við búum við í dag. Mig langar til að skora á þá þingmenn sem hafa tjáð sig um að þeir mundu vilja hafa þetta öðruvísi að leggja fram frumvarp þar sem við leggjum til þær breytingar. Ég ætla ekki að tjá mig meira um málið að sinni.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs undir þessum lið til að fara aðeins yfir hvernig málið snýr að mér. Ég á ekki sæti í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og hef þess vegna ekki komið að umfjöllun málsins. Það sem vakti athygli mína var póstur sem ég fékk sendan í morgun frá einstaklingi úti í bæ þar sem gerð var athugasemd og þingið hvatt til að fara vel yfir frumvarpið. Þar kemur fram ábending - ég náði því miður ekki að fara í andsvar við hv. þm. Skúla Helgason sem mælti fyrir nefndarálitinu - eða athugasemd um að hv. allsherjar- og menntamálanefnd hafi ekki tekið nægilegt tillit til álits fræðimanna við háskólann sem leggja til sáttaleið varðandi hugtakið lífsskoðunarfélag. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að það er kannski ekki svo auðvelt að átta sig á því hvernig hægt er að túlka það samkvæmt lögunum. Það kemur líka skýrt fram í áliti 1. minni hluta við 2. umr. málsins að það ákvæði er mjög opið, þ.e. um skráningu á svokölluðu lífsskoðunarfélagi. Svo er það þessi skilgreining. Við höfum mörg hver kannski ekki alveg sömu skoðun á því hvað er hægt að segja að sé lífsskoðunarfélag og ég held að mikilvægt sé að hafa það nokkuð skýrt. Síðan langar mig að koma aðeins inn í þá umræðu sem snýr að þjóðkirkjunni, sem hefur aðeins borið á en var kannski meiri við 2. umr., þar sem meiri hlutinn áréttar við afgreiðsluna á milli 2. og 3. umr. það samkomulag sem var gert, þ.e. það samkomulag sem ríkið og þjóðkirkjan gerðu á sínum tíma um hvernig staðið væri að greiðslunni. Síðan hafa menn verið að gera það oft að bitbeini - ekki það að ekki sé eðlilegt að farið sé yfir málin, það er auðvitað æskilegt að gera það - en þá er það með þeim hætti að oft má skilja það þannig að þetta séu framlög úr ríkissjóði til þjóðkirkjunnar. En við verðum að hafa í hyggju það samkomulag sem gert var milli þjóðkirkjunnar og ríkisvaldsins á sínum tíma. Við verðum auðvitað að hafa það í huga þegar við förum yfir þessa hluti. Ef ég fer örlítið dýpra inn í þetta verð ég að viðurkenna að mér finnst umræðan í þjóðfélaginu oft og tíðum vera þannig, þó að ég sé ekki að saka neinn hv. þingmann um það, að það er eins og einhver ógn stafi af því starfi sem fer fram innan þjóðkirkjunnar. Hægt er að rifja upp til að mynda það sem gerðist í höfuðborginni, að aðalhættan stafaði af því að útbýtt yrði þar ákveðnu grunnriti kristinnar trúar. Maður staldrar náttúrlega við slíkt. Ég verð að viðurkenna að mér finnst umræðan gagnvart þjóðkirkjunni vera oft og tíðum ansi óbilgjörn. Ef þetta væru nú stærstu vandamálin í íslensku þjóðfélagi væru hin ekki stór, virðulegi forseti, það fullyrði ég. Mér finnst umræðan hafa oft gengið út í öfgar, þetta er kannski smáhlykkur í þeirri umræðu sem hér er og kannski smáútúrdúr, en ég verð að viðurkenna að mér finnst umræðan oft og tíðum hafa gengið of langt. Þjóðartrú okkar flestra er kristin trú, þó auðvitað sé trúfrelsi í landinu, ég geri mér fulla grein fyrir því og ber virðingu fyrir öðrum sem hafa aðrar lífsskoðanir í trúmálum en ég. En ég vildi koma aðeins inn á þessa hluti hér, virðulegi forseti. Síðan vil ég ítreka það sem kemur fram í þeim athugasemdum sem hafa verið gerðar gagnvart því hvernig túlkunin er á lífsskoðunarfélögum. Það er sett inn í þann farveg, þ.e. fyrir skráningunni, að það sé dálítið matskennt og óljóst hvernig það geti orðið, og í frumvarpinu er vísað til norskra laga. Meira að segja kemur fram í áliti meiri hlutans að skilyrði séu strangari hér. Ég vildi því koma örstutt inn í þessa umræðu, virðulegi forseti, til að vekja athygli á þeirri óbilgjörnu umræðu sem mér finnst oft vera gagnvart þjóðkirkjunni, þó að ég sé ekki að segja að hún hafi farið fram í dag á hinu háa Alþingi og ég er ekki að saka neinn hv. þingmann um það, en mér finnst hún samt vera þannig að við verðum að fara yfir það. Og síðan að vekja athygli á þeirri ábendingu sem við hv. þingmenn fengum, því oft höfum við fengið þær góðar og hefðum betur tekið mark á þeim fyrr, þ.e. þeirri athugasemd að við höfum ekki tekið nægilegt tillit til álits fræðimanna við Háskóla Íslands sem hefðu lagt til ákveðna sáttaleið. Ég ítreka það að ég hafði því miður ekki tök á að fara í andsvör við hv. formann nefndarinnar, hv. þm. Skúla Helgason, þegar hann mælti fyrir nefndarálitinu en ég vildi aðeins koma inn á þetta, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt og eðlilegt að fara í stutt andsvar við hv. þingmann þó ekki væri nema til að gefa honum kost á örlitlum samræðum um þau atriði sem hann fór yfir í ræðu sinni. Ég nefndi það reyndar í erindi mínu áðan, framsöguerindi meiri hlutans, að við hefðum farið í gegnum þau sjónarmið sem komu frá tveimur ágætum háskólaprófessorum og lutu að því að sett væri inn í frumvarpið ein skilgreining fyrir þessi félög, hvort sem þau væru trúfélög eða lífsskoðunarfélög. Við fórum stuttlega yfir það með fulltrúum ráðuneytisins og bárum okkur saman við fræðimenn sem hafa komið að vinnu frumvarpsins. Það liggur fyrir að deildar meiningar eru um þá leið. Tillagan barst nefndinni fyrir rétt um hálfum sólarhring áður en umfjöllun um málið lauk í nefndinni þannig að við höfðum í sjálfu sér ekki mikinn tíma til þess að fara yfir þetta. En það er sjálfsagt og eðlilegt og afstaða manna er að sá tími kunni að koma, eins og ég nefndi í ræðu minni, að menn vilji steypa þessu saman í eina almenna skilgreiningu. En ég vil þó árétta það sem skiptir kannski mestu máli að frumvarpið gengur ekki út á það að kveða upp úr um það í eitt skipti fyrir öll hver sé hin fræðilega skilgreining á trúfélögum annars vegar og lífsskoðunarfélögum hins vegar. Frumvarpið felur í sér að setja niður skilyrði sem þurfi að uppfylla til að þau félög fái skráningu og þau réttindi og skyldur sem því fylgja. Rétt er að árétta það að þau skilyrði eru ítarlegri og strangari en tíðkast í norskri löggjöf, sem var að öðru leyti fyrirmynd þessa frumvarp, og var þar að einhverju leyti tekið tillit til sjónarmiða umsagnaraðila sem komu fram þegar frumvarpið var fyrst lagt fram hér á þingi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og hv. þingmaður kom inn á í upphafi andsvarsins gefst okkur kannski aðeins meiri tími til að fara yfir þessar bollalengingar. Hv. þingmaður þekkir það vel að þar sem ég á ekki sæti í viðkomandi nefnd hef ég auðvitað ekki jafnmikla þekkingu og hv. þingmaður. Hv. þingmaður segir andsvari sínu að farið hafi verið yfir þær ábendingar að hluta sem komu. Ég efaðist svo sem aldrei um það. En mig langar að spyrja hv. þingmann, svo maður sé kannski pínulítið ósanngjarn og snúi andsvörum við í svör eða öfugt, hvort hann gæti aðeins í seinna í andsvarinu farið betur yfir það sem sneri að þeirri athugasemd sem ég vitnaði til og var send í pósti til þingmanna í morgun, þ.e. ábendingu um þær athugasemdir sem komu af hálfu fræðimanna í háskólanum. Ég er sammála hv. þingmanni að mjög erfitt er að leggja að jöfnu, og kannski óraunhæft að gera það, annars vegar trúfélög og hins vegar lífsskoðunarfélög. Hv. þingmaður sagði í andsvarinu að ekki sé verið að útfæra þá skilgreiningu endanlega, heldur væru menn kannski, ef ég hef skilið það rétt, að feta sig inn á þá braut. Ég fagna því hins vegar að hv. þingmaður skyldi koma í andsvar við mig til að fara aðeins yfir þetta, og spyr hvort hv. þingmaður vildi kannski fara aðeins betur yfir það hvernig fjallað var um þessa ábendingu milli 2. og 3. umr. í nefndinni.

Virðulegi forseti. Já, það er rétt, við fórum yfir það hvort ástæða væri til að skoða það sérstaklega í nefndinni að gera breytingu á þeirri grein frumvarpsins sem fjallar um almenn skilyrði fyrir skráningu. Það var tillaga þessara fræðimanna, sem send var inn til nefndarinnar í síðustu viku, að hin almennu skilyrði skráningarinnar yrðu í raun og veru hin sömu, hvort sem um trúfélög eða lífsskoðunarfélög er að ræða. Það var mat ráðuneytisins og sömuleiðis fræðimanna sem komu að gerð frumvarpsins og úr Háskóla Íslands sömuleiðis að það væri ekki endilega rétta skrefið að stíga við þetta tækifæri. Nú kann að vera og ég nefndi það í ræðu minni að rétt sé þegar frumvarpið, ef það verður að lögum, þ.e. þegar komin er á það ákveðin reynsla þá vilji menn stíga það skref að draga fram það sem sameinar þessi félög frekar en það sem skilur þau að. Ég held að eðlilegt sé að gefa kost á því ef menn ætla að stíga skref eins og þetta, að í raun og veru séu sömu skilyrði fyrir skráningu trúfélaga og lífsskoðunarfélaga, að t.d. fulltrúum þessara félaga í samfélaginu gefist kostur á því að fjalla um það og það komi fram í sérstöku frumvarpi sem verði sent til umsagnar. Afstaða nefndarinnar er ekki efnisleg andstaða við tillöguna heldur frekar sú að rétt sé að íhuga og gaumgæfa betur slíka tillögu áður en hún er tekin inn í löggjöfina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Skúla Helgasyni fyrir svörin. Ég kom stuttlega inn á það í ræðu minni að manni líður oft illa með það þegar sett eru í lögin, hvort sem það eru þessi lög eða einhver önnur, mjög matskennd atriði. Kannski er það þannig að ekki sé hægt að koma í veg fyrir það í þessu máli, ég er ekki að halda því fram. En þetta er umhugsunarvert eins og hv. þingmaður sagði áðan þegar verið er að leggja mat á skráningu félaga eða sömu skilyrði til skráningar annars vegar trúfélaga og hins vegar lífsskoðunarfélaga. Það er umhugsunarvert hvernig að því er staðið. Ég skil hv. þingmann þannig að menn þurfi að sjá hvernig þetta þróast verði lögin samþykkt á þinginu. Ég held að betra væri, hvort heldur sem er í þessu máli eða einhverju öðru, að þingið skildi það ekki eftir svo matskennt hvernig menn mundu síðan túlka skráninguna á viðkomandi félögum í hvora áttina sem það gengi. Þetta er umhugsunarefni. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þingmanns að bregðast við þeim spurningum sem ég hafði í ræðu minni. Ég er þakklátur fyrir það.

Forseti. Ég hafði lokið mínu máli en vaknaði aftur þegar hv. þm. Ásbjörn Óttarsson tók til máls og vil segja nokkur orð, þó ekki mörg, út frá ræðu hans. Hann og hv. þm. Skúli Helgason, framsögumaður nefndarinnar, hafa talað um lífsskoðunarfélögin og ég hef svo sem litlu við það að bæta. Skilgreiningin getur aldrei orðið annað en matskennd og þess vegna er sérstök nefnd sem á að fjalla um umsóknir slíkra félaga og reyndar allra félaga hér eftir sem hingað til því að slík nefnd hefur verið að störfum til þess að fjalla um það hvort ný trúfélög geti passað inn í matskennda skilgreiningu núgildandi laga á trúfélögum. Slíkar skilgreiningar geta aldrei orðið annað en einhvers konar rammi sem síðan þarf með ýmsum hætti að skoða. Það sem við bætist núna, eins og ég tiltók í ræðu minni, er að ráðherra hefur heimild til að gera að skilyrði lágmarksfjölda í trúfélagi svo að menn fari ekki að leika sér með þetta, þannig að maður tali nú bara íslensku, eða geri þetta af einhverjum stráksskap eða í einhverri vitleysu. Þannig að ég held að hér sé ekkert að óttast. Mér þykir það enn staðfestast af málflutningi Péturs Péturssonar og Bjarna Randvers Sigurvinssonar sem er athyglisverður. Ég hef ekki starfað í nefndinni frekar en hv. þingmaður þannig að ég ætla ekki að blanda mér í þá deilu, en sé það matskennt hvað lífsskoðunarfélag er samkvæmt frumvarpinu verður það enn þá matskenndara í tillögum Péturs og Bjarna Randvers. Þeir leggja til að ein skilgreining nái yfir hvort tveggja, bæði það sem við köllum trúfélag og það sem við köllum lífsskoðunarfélag. Slík skilgreining þarf að vera nokkuð víð, eins og menn geta ímyndað sér, til þess að ganga upp. Ég vil segja um sóknargjaldamálið að ég held - ég geri nú ekki meira en að halda það vegna þess að ég hef ekki heimildir hér við höndina - að það sé ekki rétt hjá hv. þingmanni að sóknargjaldaskipanin, eða fyrirgefið, forseti og þingheimur, að það fyrirkomulag að ríkið taki gjald af borgurum landsins og greiði það síðan trúfélögum eins og nú er eða láti það renna í ríkissjóð, sé ekki í þeim samningum ríkisins við kirkjuna sem menn vitna oftast til og eru frá 1995 eða 1996, 10. áratug síðustu aldar. Það standi frekar í sambandi við það samkomulag sem gert var árið 1907 og er frægt í þessum efnum. En það á sér lagastoð í um það bil 100 ár þannig að ekki er um það að ræða að verið sé að rjúfa hið nýja samkomulag við kirkjuna eða hreyfa neitt við því. Þetta er ekki samkvæmt þeim samningi. Það má segja kannski að þetta sé hins vegar þáttur í sambúð ríkisvaldsins við þjóðkirkjuna og önnur trúfélög og nú, ef þetta verður samþykkt, almenn lífsskoðunarfélög. Það þriðja sem ég vildi áminna hv. þingmann um er að fara varlega þegar hann talar um að menn séu hér með einhverjar ógnir við þjóðkirkjustarfið eða mikla gagnrýni á það starf sem fer fram innan þjóðkirkjunnar. Það er held ég ekki. Auðvitað hafa alltaf verið til menn sem hamast gegn kirkjum, það má nefna Þórberg Þórðarson, það má nefna Voltaire, og ýmsir prestahatarar verið til í sögunni, bæði þá og nú. En það sem hér hefur að undanförnu farið fram er að menn hafa viljað skilja á milli starfsemi trúfélaga annars vegar og opinbers skólastarfs hins vegar og ég held að það sé rétt. Ég held að þegar við höfum jafnað okkur á þessu hljóti menn að fallast á það að í skólum, eins og t.d. er í Frakklandi og Bandaríkjunum, fari fram almenn trúarbragðafræðsla með áherslu á þau trúarbrögð sem standa næst menningu og sögu viðkomandi ríkis en í kirkjum og á vegum þeirra, þar lifi guðsorðið og boðunin, og þessu eigi ekki að blanda saman. Ég held að smám saman komumst við að raun um að þetta sé hið eðlilega fyrirkomulag. Mér sýnist að hinir skynsamari menn, bæði meðal þjóðkirkjunnar og að ég tali nú ekki um meðal annarra trúfélaga sem miklu síður hafa komist í skólana, séu smám saman að taka undir þá stefnu í flestum sveitarfélögum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég ætla að staldra aðeins við seinni hluta ræðu hv. þingmanns og það sem sneri að þjóðkirkjunni. Þá vil ég rifja upp að gerð var sérstök skýrsla sem var kynnt fyrir Alþingi af hálfu hæstv. innanríkisráðherra þar sem fram kom að þjóðkirkjan hefði orðið fyrir 25% meiri niðurskurði en aðrar stofnanir. Þá var einmitt verið að vísa í þau lög sem hv. þingmaður vísaði til, ég held að þau séu síðan 1997, ég ætla þó ekki að fullyrða það. Það kemur mjög skýrt fram í greinargerð með frumvarpi til fjárlaga, í texta frá innanríkisráðuneytinu, að til þess að þær skerðingar sem boðaðar eru í frumvarpi til fjárlaga gangi fram verði að breyta viðkomandi lögum til samræmis við það. Þess vegna kemur þetta svona fram og það er búið að viðurkenna það, og hæstv. innanríkisráðherra viðurkenndi það á fundi í hv. fjárlaganefnd, að það hefði gleymst að verðlagsuppfæra þann þátt sem var í raun og veru bundinn við lögin, ef ég má orða það þannig. Við hv. þingmaður þurfum kannski ekki að deila um það en maður hafði svona á tilfinningunni að stjórnvöld væru í raun og veru að setja fram kröfu um að forsvarsmenn þjóðkirkjunnar mundu samþykkja ákveðna niðurstöðu, þ.e. að til þess að ganga frá samkomulaginu yrði að taka hitt upp. Manni fannst þetta vera óþægilegur þrýstingur, ef ég má orða það þannig, af hálfu stjórnvalda á þeim tíma þegar við vorum að samþykkja fjárlögin. Þannig að ég vildi koma hér upp og benda hv. þingmanni á að þetta eru held ég lögin síðan 1997 og það þurfti að breyta lögunum til að framkvæmd fjárlaga gæti gengið eftir.

Forseti. Ég ætla nú ekki að standa lengi í þessum orðræðum við hv. þingmann og allra síst þegar hann er kominn inn í forsendur fjárlaga. Ég treysti mér vel í kapp af ýmsu tagi við Ásbjörn Óttarsson en þó síst um fjárlögin og bakgrunn þeirra því að þar hefur hann starfað af miklu kappi og lagt alúð við þau störf. Já, það er rétt að framlög til kirkjunnar hafa verið skert, á hverju sem þau byggjast. Framlög til flestrar starfsemi af opinberri hálfu, til mjög margra félagasamtaka, til góðra verka af ýmsu tagi hafa verið skert og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson veit vel hvers vegna það hefur þurft að gera og þjóðkirkjan hefur ekki farið varhluta af þeirri skerðingu. Ég ætla ekki að blanda mér í deilur um það hvort það standist samninga eða hvort hún hafi orðið fyrir meiri skerðingum en aðrir. Ég vil bara segja það að milli þeirra fjármála og þess sem hefur farið fram í sveitarfélögum og skólum er engin tenging. Það er ekki hægt að taka þetta saman og tala um einhverja ógn sem kirkjunni stafi af stjórnvöldum í sveitarfélögum eða í Stjórnarráðinu. Hitt er svo allt annað mál að samningurinn sem ég kannast við að er frá 1997, frá 10. áratugnum, og lögin eru samþykkt 1997 - það má vel efast um þann samning og er reglulega gert. Ég var við umræðu um hann, náði einni umræðu um hann í þinginu og lýsti yfir efasemdum. Ég man að Þorsteinn Pálsson, þáverandi kirkjumálaráðherra, var hissa á því. Ég tel að þann samning ætti að taka upp og haga samvinnu ríkisvaldsins við kirkjulegt starf í landinu með öðrum hætti en gert er ráð fyrir í honum, en ég næ víst ekki að rökstyðja það á þeim litla tíma sem ég á eftir í þessu andsvari.

Virðulegi forseti. Svo við höldum aðeins áfram með þetta þá er mér vel kunnugt um það hvernig staðið hefur verið að niðurskurði í ríkisfjármálum og ég hef gert mjög margar alvarlegar athugasemdir við það vegna þess að mörgum hefur nefnilega verið hlíft við niðurskurði. Ég hef haldið margar ræður um það hvernig sumar stofnanir hafa þurft að taka á sig niðurskurð en aðrar hafa ekki þurft að gera það. Það er hins vegar ekki deilt um að þjóðkirkjan, sem við fjöllum hér um sérstaklega, fékk á sig mun meiri niðurskurð á sínum tíma en gat talist eðlilegt. Kveðið er á um það í fjárlögum í texta frá innanríkisráðuneyti, og snýr að rekstrargjöldum og hins vegar að sóknargjöldum, að til að þessi niðurskurður nái fram að ganga þurfi jafnframt að breyta þeim lögum. Þetta snýr að Kristnisjóði og sóknargjöldunum. Þessi umræða getur þróast út í skemmtilega vinkla en eigi að síður er það að minnsta kosti mín skoðun að við eigum að standa vörð um kristna trú, það er okkar þjóðartrú. Ég get að sumu leyti tekið undir það sem hv. þingmaður segir að menn mega auðvitað skilgreina hvernig þetta er, en ég leyni því ekki að mér finnst margir hverjir fara fram með miklu offorsi gagnvart þjóðkirkjunni. Við höfum að mínu mati verið mjög umburðarlynd gagnvart öðrum trúfélögum og borið virðingu fyrir trúfrelsi og skoðunum annarra. Þá held ég líka að við eigum að geta krafist þess, þar sem þetta er okkar þjóðartrú, að hinir eigi að bera virðingu fyrir henni. Það er nú bara þannig í mínum huga. Það væri áhugavert að taka umræðu um það hvernig staðið hefur verið að niðurskurði í fjárlögum, en ekki er um það deilt að kirkjan hefur farið illa út úr því og er búið að viðurkenna það af hálfu stjórnvalda að hún hefur orðið fyrir mun meiri niðurskurði en ráð var fyrir gert vegna þeirra mistaka að uppfæra ekki þá tvo fjárlagaliði sem ég nefndi.

Forseti. Nú er árið 2013 og ekki árið 1813 og jafnvel ekki árið 1913 og ekki lengur sá tími að menn geti komið í ræðustól Alþingis eða á vettvang þar sem skipað er málum þjóðarinnar og sagt: Við erum svo umburðarlynd að við þolum viðhorf annarra. Það er ekki þannig. Breytingar sem orðið hafa á samfélaginu hafa líka snert uppbyggingu þjóðkirkjunnar og fjölda þjóðkirkjumanna. Ég hygg að fjöldi þeirra sem tilheyra þjóðkirkjunni hafi á nokkrum áratugum farið úr um það bil 90% af íbúum Íslands niður í 75%. Það er að sjálfsögðu mikill meiri hluti. Þjóðkirkja Íslendinga, hin evangeliska lúterska íslenska þjóðkirkja ber höfuð og herðar yfir öll önnur trúfélög á Íslandi en hún hefur ekki þá - ég vil ekki kalla það einokunarstöðu, en hún hefur ekki þá yfirburðastöðu sem hún áður hafði. Það á sér forsendur í meiri „sekúlariseringu“ eins og það er kallað á fínu máli í samfélaginu; fleiri vilja standa utan safnaða eða vera í lífsskoðunarfélögum. Það á sér líka forsendur í því að hreyfing er í þá átt að menn vilji iðka trú sína af enn meiri krafti og meiri fítonsanda en gert er í þjóðkirkjunni, eins og við sjáum af ýmsum duglegum kristnum hreyfingum. Þá eru einnig forsendur í því að hingað hefur flust fólk sem eru Íslendingar eins og við og hér hefur komið upp fólk sem vill leggja stund á önnur trúarbrögð en þau sem hér hafa verið uppi við, vegna þess að við höfum færst nær heiminum í þessu efni. Þetta verðum við umfram allt að virða. Það er verið að gera með þessu frumvarpi og það er líka verið að gera með aðskilnaði boðunarstarfs 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Markmið frumvarpsins er að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins með sama hætti og gert var með mannréttindasáttmála Evrópu á sínum tíma. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna felur í sér skuldbindandi samkomulag þjóða heims um sérstök réttindi fyrir börn, óháð réttindum fullorðinna. Vekjum við í nefndinni sérstaka athygli á því að þrátt fyrir að aðildarríki að samningnum séu skuldbundin til að tryggja börnum þau réttindi sem samningurinn veitir þeim er sú skuldbinding aðeins samkvæmt þjóðarétti, þ.e. vegna svokallaðrar tvíeðliskenningar, sem lögð er til grundvallar í lagatúlkun hér á landi, þarf að lögfesta alþjóðlega samninga ef þeir eiga að hafa bein réttaráhrif hér á landi. Þess vegna er ekki hægt að beita barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna með beinum hætti fyrir íslenskum dómstólum eins og staðan er í dag. Því telur nefndin að hér sé mjög mikilvægt mál og að með lögfestingu barnasáttmálans yrði vægi hans hér á landi mun meira þar sem stjórnvöld og dómstólar landsins yrðu að taka mið af honum við úrlausn mála varðandi börn. Nefndin fékk nokkurn fjölda einstaklinga á sinn fund til að fjalla um málið og er það rakið í nefndarálitinu en hvað varðar tilurðina að því að þetta mál er nú komið inn í 2. umr. er að frumvarpið var samið af Þórhildi Líndal fyrir dómsmála- og mannréttindaráðuneytið árið 2009. Leggja átti frumvarpið fram á 138. löggjafarþingi en af því varð ekki. Það var lagt fram tveimur þingum síðar en komst því miður ekki til umræðu. Nú er það lagt fram af einum fulltrúa frá hverjum þingflokki óbreytt frá 140. löggjafarþingi en þá voru breytingar gerðar á því til samræmis við breytingar á lögum um málefni fatlaðs fólks, sem höfðu verið gerðar frá því að frumvarpið var samið tveimur árum áður. Einnig er lögð til breyting á lögum nr. 49/2005, um fullnustu refsinga, sem miðar að því að fullnægja skilyrðum 37. gr. c samningsins um að við vistun sakhæfra barna skuli halda þeim aðskildum frá fullorðnum föngum. Við lögðum áherslu á mikilvægi fræðslu og þess að kostnaðarmat vegna innleiðingarinnar væri framkvæmt. Vakin var sérstök athygli á nokkrum sjónarmiðum sem nauðsynlegt er að bregðast við til að hægt sé að ljúka lögfestingarferlinu eins og það leggur sig. Bent er á að sjaldan hefur verið vísað í ákvæði sáttmálans við úrlausn mála hjá stjórnvöldum og dómstólum þrátt fyrir þá staðreynd að sáttmálinn var fullgiltur af íslenskum stjórnvöldum fyrir 20 árum þannig að það hefur vantað upp á, að okkar mati, mjög eindregið og afdráttarlaust vægi sáttmálans fyrir íslenskum rétti vegna þess sem ég nefndi hér fyrr í ræðu minni, út af hinni svokölluðu tvíeðliskenningu þar sem lögfesta þarf alþjóðasamninga til að þeir hafi bein réttaráhrif hér á landi. Þess vegna er þetta mál mjög mikilvægt og við lögðum mikið kapp á það í allsherjar- og menntamálanefnd í vetur að ná að ljúka umfjöllun um þetta frumvarp til laga um þennan samning og löggildingu hans áður en veturinn yrði úti og kjörtímabilið á enda runnið þannig að þetta mál mundi ekki bíða lengur. Eins og ég nefndi áðan eru liðin þrjú ár, á fjórða ár, síðan það kom fram, þannig að við teljum mjög áríðandi að þessu ljúki og bind ég vonir við að innan fárra daga verði það komið hér í atkvæðagreiðslu eftir 3. umr. Umsagnaraðilar voru flestir hlynntir lögleiðingunni og fagna fram komnu frumvarpi og leggja áherslu á þýðingu og mikilvægi þess að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna verði lögfestur á Íslandi sem muni ótvírætt styrkja stöðu barna á Íslandi, sem er markmiðið með lögleiðingu sáttmálans. Þess vegna er það kannski undrunarefni af hverju sáttmálinn var ekki lögfestur fyrr á þessum 20 árum svo að hann hefði raunverulegt vægi til að styrkja stöðu barna með eins afgerandi hætti og efni standa til út frá sáttmálanum. Barnasáttmálinn og valfrjálsar bókanir hans veita börnum víðtæka vernd gegn hvers kyns misneytingu, ofbeldi og annarri vanvirðandi meðferð, auk þess að festa í sessi rétt barna sem sjálfstæðra einstaklinga til ýmissa réttinda, jafnt borgaralegra og stjórnmálalegra sem og félagslegra og menningarlegra. Meðal þeirra sjónarmiða sem fram komu var að vakin var athygli á að lögfesting barnasáttmálans mun fela í sér kynningu á sáttmálanum og verða til þess að bæði börn og fullorðnir einstaklingar þekki betur þau réttindi sem sáttmálinn hefur að geyma. Er það önnur og mikilsverð hlið á lögfestingu sáttmálans að fram fer víðtæk kynning á þeim réttarbótum sem lögleiðingin hefur í för með sér. Það er gott tækifæri til að vekja athygli á sáttmálanum, gildum hans og réttindum barna. Það er mikilvægt þar sem nefnd Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins hefur gert athugasemdir vegna skorts á fræðslu og kynningu á sáttmálanum hér á landi á þeim 20 árum sem liðin eru frá því að hann var samþykktur. Við töldum mikilvægt að fyrir lægi kostnaðarmat á innleiðingunni. Við sendum fjármála- og efnahagsráðuneytinu ítrekað sérstakt erindi þess efnis þar sem við óskuðum eftir kostnaðarmati. Við fengum slíkt mat ekki framkvæmt og í niðurlagi bréfs sem var sent til okkar fyrir hönd ráðherra segir, með leyfi forseta: „Með breytingu á þingskapalögum Alþingis á 139. þingi var bætt við þau ákvæði um að stjórnarfrumvörpum skuli fylgja mat á kostnaði fyrir ríkissjóð við lögfestingu. Ekki var haft samráð við fjármálaráðuneytið um þetta lagaákvæði sem ráðuneytið telur fela í sér óþarflega ósveigjanlega tillögu við framlagningu frumvarpa þegar um brýn málefni er að ræða sem þarfnast skjótra viðbragða auk þess sem augljósir annmarkar eru á ákvæðinu. Í því er fortakslaust gerð kvöð um umsögn með öllum stjórnarfrumvörpum en auðsætt má vera að það hefði átt að undanskilja frumvörp til fjárlaga o.s.frv. Var óskað eftir að þessum sjónarmiðum og fleirum væri komið á framfæri við nefndina vegna þessarar vinnu.“ Við það verður að búa og það teljum við að komi í sjálfu sér ekki að sök þó að heppilegt hefði verið að það álit hefði legið fyrir áður en vinnan færi fram. En um það er ekki að ræða, við fengum slíkt kostnaðarmat ekki gert og viljum við alls ekki láta það standa í vegi fyrir því að frumvarp til laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins verði lögfest á Íslandi með öllum þeim ótvíræðu réttarbótum og almennum kynningum og upplýsingum um réttarstöðu bæði barna og fullorðinna sem það hefur í för með sér. Ástæða er til að þakka hv. 1. flutningsmanni málsins eftir að hafa flutt það aftur, hv. þm. Helga Hjörvar fyrir eftirrekstur og fylgni í því að klára málið. Það hafði jákvæð áhrif á vinnsluferlið að finna það kapp og þá ákveðni sem var á bak við flutning þess af flutningsmönnunum, sem ég nefndi hér áðan, einn úr hverjum þingflokki, að það væri mikil alvara í því að þetta mál gengi fram og kláraðist, enda gekk vinnan í nefndinni mjög vel fyrir sig í alla staði og málið rann þar hnökralaust fram. Umsagnaraðilar voru jákvæðir, mæltu með lögleiðingu sáttmálans og fögnuðu fram komnu frumvarpi og lögðu áherslu á þýðingu og mikilvægi þess að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna væri lögfestur á Íslandi og undirstrikuðu og færðu máttug rök fyrir því með hvaða hætti það styrki stöðu barna á Íslandi að lögleiða sáttmálann. Við leggjum til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir álitið rita auk mín hv. þingmenn Skúli Helgason, Þráinn Bertelsson, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Margrét Pétursdóttir, Pétur H. Blöndal, Siv Friðleifsdóttir og Birgitta Jónsdóttir. Á þessari upptalningu má glöggt nema að um þetta mál, eins og um flest hin mikilvægu réttindamál, var þverpólitísk samstaða, þvert á alla þingflokka, og skiptir það mjög miklu þegar er verið að leiða mál til lykta - eftir tveggja áratugavinnu með einum öðrum hætti og fjögurra ára bið frá því að Þórhildi Líndal var falið af ráðuneytinu að skrifa frumvarpið - að við lokavinnsluna, á lokasprettinum í fagnefndinni skapist um málið þverpólitísk samstaða. Allir þeir fjölmörgu umsagnaraðilar má segja að hafi undirstrikað þá breiðu sátt og samstöðu í samfélaginu sem er á bak við lögleiðingu sáttmálans, hvort sem það voru sveitarfélögin, Barnaverndarstofa, Barnaheill, Barnaverndarnefnd Reykjavíkur, Mannréttindaskrifstofa Reykjavíkurborgar, Mannréttindaskrifstofa Íslands, Persónuvernd, UNICEF á Íslandi, Öryrkjabandalagið, Siðmennt og fleiri sem komu fyrir nefndina, allt bar að sama brunni, mælt var með því að frumvarpið yrði samþykkt og heiti ég á Alþingi að ljúka þessu máli þannig að það gangi til atkvæða og 3. umr. og svo til seinustu atkvæðagreiðslunnar svo fljótt sem verða má þannig að engin hætta sé á að þetta mál brenni hér inni á þessu lokaþingi kjörtímabilsins.

Frú forseti. Ég mæli hérna fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um dómstóla, lögum um meðferð sakamála og lögum um meðferð einkamála. Framsögumaður málsins og sá sem bar vinnuna uppi í nefndinni, hv. þm. Þráinn Bertilsson, er því miður fjarverandi í dag þannig að ég mæli fyrir nefndarálitinu í hans fjarveru. Ég mun stikla á stóru í helstu niðurstöðu eftir heilmikla yfirferð í nefndinni á þessu kjörtímabili þar sem málið hefur þroskast mjög vel. Um það skapaðist góð samstaða og endaði með því að réttarfarsnefnd var sátt við það sem og fleiri. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund meðal annarra Eirík Tómasson fyrir hönd réttarfarsnefndar. Þá bárust umsagnir frá Ákærendafélagi Íslands, Birni Erlendssyni, dómstólaráði, Eiríki Tómassyni prófessor, Helga Laxdal, Kristjáni S. Guðmundssyni, Kristleifi Indriðasyni og Mannréttindaskrifstofu Íslands. Nefndin kynnti sér einnig þær umsagnir sem bárust um frumvarpið á 140. löggjafarþingi þegar það var flutt í fyrra skipti. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á þremur lagabálkum, lögum um dómstóla, lögum um meðferð sakamála og lögum um meðferð einkamála. Markmið frumvarpsins er að innleiða nýtt fyrirkomulag við mat á beiðnum um endurupptöku mála, það felur í sér róttæka, tímabæra og jákvæða breytingu á því en hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hefur flutt þetta mál ásamt fleirum. Lýsi ég nú sérstakri ánægju minni með að við höfum séð fyrir endann á vinnunni á þessu brýna réttlætismáli og það sé komið hér í 2. umr. Ekki eru lagðar til breytingar á efnislegum skilyrðum endurupptöku heldur er með frumvarpinu lagt til að ákvörðun um endurupptöku verði tekin af sérstakri endurupptökunefnd sem ákveði um endurupptöku dómsmála, bæði sakamála og einkamála. Við umfjöllun um málið í nefndinni kom fram að óskýrt væri hvort endurupptökunefnd væri ætlað að vera sjálfstæð stjórnsýslunefnd í skilningi stjórnsýsluréttar og hvort starfsemi hennar ætti að heyra undir starfssvið umboðsmanns Alþingis. Nefndin tekur að nokkru leyti undir þessi sjónarmið og leggur til breytingu á 1. mgr. 2. gr. frumvarpsins þess efnis að kveðið verði skýrt á um að endurupptökunefnd sé sjálfstæð í sínum störfum. Með þessari breytingu vill nefndin leggja áherslu á að endurupptökunefnd taki ekki við fyrirmælum frá neinum um afgreiðslu þeirra beiðna um endurupptöku dómsmála sem fyrir hana eru lagðar, hún sé fullkomlega sjálfstæð í sínum störfum. Fram kemur að í nefndinni skuli vera þrír fulltrúar og þrír til vara sem allir skulu vera löglærðir. Þeim sjónarmiðum var komið á framfæri við nefndina að vafi kynni að rísa um hvað væri átt við með því að gera einungis þá kröfu að fulltrúar í nefndinni væru löglærðir. Til skýringar leggur nefndin til að tekið verði upp sama orðalag og í 4. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 77/1998, um lögmenn. Með þeirri breytingu vill nefndin, í samræmi við 2. gr. stjórnarskrárinnar um þrískiptingu ríkisvaldsins, koma í veg fyrir að handhafar löggjafar- og framkvæmdarvalds komi að ákvörðunum um að taka úrlausnir handhafa dómsvalds til endurskoðunar. Við leggjum einnig til breytingar á skipunartíma endurupptökunefndar. Þar er lagt til að allir nefndarmenn verði skipaðir til sex ára í senn, þó þannig að einn þeirra hverfi úr nefndinni á tveggja ára fresti og samkvæmt þessu verði formaður nefndarinnar skipaður til tveggja ára í senn. Það er mat okkar að þetta fyrirkomulag sé eðlilegra og álit okkar að stöðugleiki í störfum nefndarinnar verði betur tryggður með því að einn af þremur hverfi úr á tveggja ára fresti heldur en að tveir af þremur geri það á þriggja ára fresti. Þetta er auðvitað matskennt og eftir yfirferð og umræður teljum við það vera til bóta. Þau sjónarmið komu fram við meðferð málsins að æskilegra væri að þær breytingar sem frumvarpið fæli í sér yrðu gerðar í tengslum við heildstæða endurskoðun á dómskerfinu. Var vísað til umræðna og ályktana sem fram hafa komið á opinberum vettvangi um nauðsyn þess að komið verði á fót millidómstigi í einka- og sakamálum. Það er mat okkar að ekkert sé því til fyrirstöðu að setja á laggirnar sérstaka endurupptökunefnd hvort sem dómstólaskipan breytist eða ekki, það sé alveg óháð því og til mikilla bóta fyrir þetta fyrirkomulag allt saman að hin sjálfstæða, sértæka endurupptökunefnd verði sett á stofn þannig að það sé sjálfstæð nefnd sem taki ákvörðun um endurupptökubeiðnir en ekki dómarar sem höfðu mögulega komið að málunum o.s.frv. Nefndin vill jafnframt árétta að þeirri vinnu sem nú þegar er hafin við að koma á fót millidómstigi verði hraðað svo þriggja þrepa dómskerfi verið komið á hér á landi. Var þetta töluvert rætt í nefndinni og hvatt til þess að það mál gangi hratt fram. Það komu fram ábendingar hjá umsagnaraðila um að ekki væri að finna í frumvarpinu ákvæði sem heimilar að beiðnum um endurupptöku mála sem hefur verið hafnað af Hæstarétti sé vísað til endurákvörðunar nefndarinnar. Þetta fjölluðum við töluvert um og það er mat nefndarinnar að mikilvægt sé að skýr skil verði gerð milli nýrra lagareglna um aðkomu endurupptökunefndar að málum sem dæmt hefur verið í og eldri reglna um það efni. Bendum við á að ef kveðið yrði á um slík ákvæði í frumvarpinu muni skapast réttaróvissa fyrir þá aðila sem hlut ættu að málum. Er vísað til þeirrar meginreglu að endanlegur dómur á að vera endir allrar þrætu, samanber fyrirmæli stjórnarskrár um þrískiptingu ríkisvaldsins, að fyrirliggjandi úrlausnir handhafa dómsvaldsins verði að meginstefnu látnar standa óbreyttar. Nefndin vill þó árétta að endurupptökunefnd gæti tekið slíkt mál til umfjöllunar að nýju ef ný gögn leiða til þess að mál yrði endurupptekið. Þannig er haldið opnu fyrir þau mál, þ.e. þar sem ný gögn koma fram sem gefa ástæðu fyrir því að niðurstaða málsins geti breyst. Þannig er komið til móts við það sjónarmið að endurupptökunefndin geti tekið mál til umfjöllunar sem hefur verið hafnað af Hæstarétti. Nefndin telur nauðsynlegt að tryggja hlutleysi við ákvörðun um endurupptöku mála. Einnig teljum við rétt að bregðast við vaxandi kröfu um gagnsæi í stjórnsýslu landsins með því að láta birta ákvörðun um mál þar sem óskað er eftir endurupptöku. Með frumvarpinu er stigið mikilvægt skref til að auka trúverðugleika dómsvaldsins með því að skapa armslengdarfjarlægð milli dómara og ákvörðunar um endurupptöku mála fyrir æðsta dómstól landsins og er það náttúrlega meginmarkmið þessa frumvarps, eins og fram kom hjá hv. flutningsmanni á sínum tíma í því frumvarpi sem flutt hefur verið. Við teljum að frumvarpið feli í sér mikilvæga réttarbót og leggjum til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Við 2. gr. a. Á eftir orðinu „Endurupptökunefnd“ í 1. efnismgr. komi: er sjálfstæð stjórnsýslueining. b. Í stað orðanna „vera löglærðir“ í 1. málslið 3. efnismgr. komi: hafa lokið fullnaðarnámi í lögfræði með embættis- eða meistaraprófi. c. Við 3. efnismgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Óheimilt er að tilnefna alþingismenn, starfsmenn Stjórnarráðs Íslands, dómara eða aðra starfsmenn dómstóla í nefndina - til að tryggja þrískiptinguna. d. 4. efnismgr. orðist svo: Nefndarmenn eru skipaðir af ráðherra. Skipunartími í nefndina er sex ár en þó þannig að skipunartími eins manns rennur út annað hvert ár. Sami maður verður ekki skipaður í sæti aðalmanns í nefndinni oftar en einu sinni. Formaður nefndarinnar er skipaður af ráðherra til tveggja ára í senn og skal hann fullnægja skilyrðum til að vera skipaður í embætti hæstaréttardómara. 2. Á eftir 2. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Á eftir 45. gr. laganna kemur ný grein, svohljóðandi: Þegar skipað er í fyrsta sinn í endurupptökunefnd skv. 34. gr. skal einn aðalmaður ásamt varamanni vera skipaður til tveggja ára, annar aðalmaður ásamt varamanni til fjögurra ára og þriðji aðalmaðurinn ásamt varamanni til sex ára. Skal skipunartími hvers ákveðinn af tilviljun þegar ráðið hefur verið hverjir veljast þar til starfa. Ef aðalmaður er skipaður til tveggja eða fjögurra ára skv. 2. málslið er heimilt að skipa hann í nefndina einu sinni að nýju. Undir þetta rita viðstaddir þingmenn úr öllum þingflokkum, auk mín áðurnefndur framsögumaður málsins, Þráinn Bertilsson, og hv. þingmenn Skúli Helgason, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Margrét Pétursdóttir, Pétur H. Blöndal, Siv Friðleifsdóttir og Birgitta Jónsdóttir. Fjarverandi var hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson. Á þessum tveimur þingum sem frumvarpið, þingmannafrumvarpið frá hv. þm. Álfheiði Ingadóttur hefur verið til umfjöllunar í nefndinni hefur málinu undið þannig fram að um það hefur skapast prýðileg samstaða og teljum við ekkert mæla gegn því að málið verði nú að lögum. Það var afgreitt með mikilli ánægju út úr nefndinni hér fyrir nokkru og von um að sú mikla vinna sem var búið að leggja í málið, bæði að sjálfsögðu af flutningsmönnum og svo af nefndinni á þessum tveimur þingum, beri þann ávöxt að þetta verði að lögum með þeirri mikilvægu réttarbót sem sjálfstæð endurupptökunefnd er svo sannarlega að mínu mati.

Frú forseti. Ég er komin í þennan ræðustól nú til þess að þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir umfjöllun um þetta frumvarp um endurupptöku og afgreiðsluna sem hér liggur fyrir, ekki aðeins núna á þessu þingi heldur einnig á 140. þingi þegar nefndin afgreiddi frá sér nefndarálit með jákvæðum hætti enda þótt það hafi ekki náð að komast inn í þingið til afgreiðslu þá. Málið snýst um, eins og hér kom fram, að innleiða nýtt fyrirkomulag við umfjöllun og meðferð beiðna um endurupptöku, hvort heldur er í einkamálum eða sakamálum fyrir Hæstarétti, og einnig hvað varðar áfrýjunarleyfi, að allt þetta fari í sömu meðferð. Eins og við vitum er meginreglan að dómar Hæstaréttar skuli vera endanlegir en endurupptaka er og hefur verið heimiluð samkvæmt íslenskum lögum. Hún er oft nauðsynleg eins og reynslan sýnir, nú síðast í kjölfar ákvörðunar Mannréttindadómstóls Evrópu þegar Hæstiréttur tók upp hið svokallaða Vegas-mál sem var orðið 15 ára gamalt og dæmdi að nýju í því fyrir síðustu áramót og sneri dómnum algerlega við. Í þessu frumvarpi eru engar efnislegar breytingar gerðar á þeim kröfum eða skilyrðum sem eru til endurupptöku. Málið er aðeins flutt til þess að tryggja að málsmeðferð hvað varðar beiðnir um endurupptöku mála verði hafin yfir allan vafa, að hún verði óháð og gagnsæ þannig að dómarar ákveði ekki hvort eigin dómar verði teknir til endurskoðunar og enn fremur að ákvörðunin verði gagnsæ, þ.e. að hún verði birt opinberlega eins og gildir um dóma Hæstaréttar. Þetta fyrirkomulag um óháðan aðila sem metur þörf fyrir endurupptöku þekkist í nágrannalöndum. Á Norðurlöndunum er tvenns konar fyrirkomulag á þessu, annars vegar er í Danmörku sérstakur dómstóll sem fjallar um slíkar beiðnir og reyndar fleiri mál, en í Noregi er sérstök nefnd sem er skipuð á grunni norsku dómstólalaganna. Það er það fordæmi sem stuðst er við hér og sú leið sem farin er í frumvarpinu með breytingu á lögum um dómstóla, þ.e. dómstólalögunum, og af því leiðir einnig breytingar á lögum um meðferð sakamála og um meðferð einkamála. Við flutningsmenn, sem auk þeirrar sem hér stendur eru hv. þingmenn Helgi Hjörvar, Eygló Harðardóttir, Atli Gíslason, Birgitta Jónsdóttir, Árni Þór Sigurðsson, Þráinn Bertelsson, Margrét Tryggvadóttir og Skúli Helgason, gerðum nokkrar breytingar á frumvarpinu á milli þinga, m.a. eftir samráð við réttarfarsnefnd. Ég verð að segja að þær breytingar sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd hefur gert á frumvarpinu eru allar til bóta. Þær eru eingöngu til áréttingar og til þess að styrkja markmið frumvarpsins að mínu viti og það sem meira er og mestu skiptir, náðst hefur pólitísk samstaða með fulltrúum allra þingflokka um málið. Ég vænti þess, frú forseti, að það verði til þess að málið nái fram að ganga hér í þinginu fyrir lok vorþingsins. Endurupptaka dóma er nefnilega mikilvæg mannréttindi, við skulum ekki gleyma því. Þótt dómur sé fallinn getur verið og hefur sýnt sig að það getur verið nauðsynlegt að taka mál upp að nýju til þess m.a., og einkum og sér í lagi, að saklausir menn séu ekki dæmdir með röngu. En slíkar ákvarðanir, frú forseti, þurfa að vera hafnar yfir allan vafa, gagnsæjar og í armslengdarfjarlægð frá þeim sem kváðu upp dóminn og eiga að fjalla um hann aftur. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þingmanna í allsherjar- og menntamálanefnd og fagna því að málið sé nú komið hér til 2. umr.

Forseti. Mig langaði eiginlega að gefa meðsvar og fagna því að að þetta er komið svona langt áleiðis. Þetta er eitt af þeim málum sem ég fékk að halda utan um en var eins og mörgum málum rutt út af borðinu rétt fyrir þinghlé. Ég er mjög ánægð með að tekist hefur að ná þverpólitískri sátt um málið og að hægt var að koma á þessari mikilvægu réttarbót og langaði að nota tækifærið og þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir hennar framlag til réttarbóta hérlendis.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Byggðastofnun. Í frumvarpinu sem hér um ræðir er lagt til að bætt verði við lögin ákvæði um að reglur stjórnar Byggðastofnunar um lán- og ábyrgðarveitingar skuli hafa hlotið staðfestingu ráðherra áður en þær öðlast gildi og er það í samræmi við breytingartillögu í nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar frá því á 140. löggjafarþingi. Einnig er lagt til að við lögin bætist ný málsgrein sem kveði á um að ákvarðanir Byggðastofnunar sem lúta að veitingu lána eða ábyrgða, og umsýslu þeim tengdri, verði samkvæmt greininni endanlegar á stjórnsýslustigi. Við umfjöllun málsins kom fram að nái frumvarpið fram að ganga verða ákvarðanir Byggðastofnunar sem lúta að veitingu lána eða ábyrgða ekki kæranlegar til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis líkt og nú er. Minni hlutinn áréttar þau sjónarmið sem komu fram í nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar á síðasta þingi og varar við því að réttaröryggi borgara og fyrirtækja í landinu sé skert með því að aðilar mála sem varða lánveitingar, ábyrgðir og umsýslu þeirra fái ekki endurskoðun þeirra á tveimur stjórnsýslustigum eins og meginregla stjórnsýsluréttar kveður á um. Nefndinni er nú sem fyrr mjög umhugað um það sjónarmið og áréttar að stíga þurfi varlega til jarðar þegar endurskoðunarvaldi og ábyrgð æðra setts stjórnvalds gagnvart undirstofnunum sínum er vikið til hliðar. Hins vegar telur minni hluti umhverfis- og samgöngunefndar veigamikil rök fyrir því að þessar ákvarðanir Byggðastofnunar séu ekki kæranlegar til ráðuneytisins og vísar í því sambandi til fagþekkingar starfsmanna Byggðastofnunar sem ekki er að sama skapi til staðar í ráðuneytinu samkvæmt upplýsingum frá báðum aðilum og einnig að starfsemi Byggðastofnunar sé háð eftirliti Fjármálaeftirlitsins samkvæmt lögum um eftirlit með fjármálastarfsemi. Þar sem ekki er lagt til að hin stjórnsýslulega staða Byggðastofnunar breytist á nokkurn hátt lítur nefndin svo á að ráðuneytið hafi eftir sem áður viðvarandi eftirlitsskyldu gagnvart Byggðastofnun sem þýðir að ráðuneytinu ber að hafa eftirlit með því að ákvarðanir séu teknar á lögmætan, réttmætan og samræmdan hátt, þar á meðal að farið sé að reglum stjórnsýslulaga við töku þeirra ákvarðana. Það er mat nefndarinnar að með frumvarpinu sé þar með ekki verið að svipta ráðherra yfirstjórnunar- og eftirlitsheimildum sínum gagnvart Byggðastofnun heldur sé aðeins mælt fyrir um að tilteknar ákvarðanir séu ekki kæranlegar til ráðuneytisins og því ekki endurskoðaðar efnislega af hálfu þess. Í ljósi þeirrar stöðu sem Byggðastofnun hefur sem lánastofnun, þ.e. stofnun sem hefur á hendi mikið opinbert fé, er ljóst að eftirlit ráðuneytisins með störfum stofnunarinnar verður að vera virkt og skilvirkt. Til að árétta þessa eftirlitsskyldu ráðuneytisins og til að efla hana er að finna nýjan málslið í 1. gr. frumvarpsins þar sem kveðið er á um að stjórn Byggðastofnunar setji reglur um veitingu lána og ábyrgða sem skuli hljóta staðfestingu ráðherra áður en þær öðlast gildi. Þar með telur minni hluti umhverfis- og samgöngunefndar að stofnuninni sé settur skýr rammi til að vinna eftir við umræddar ákvarðanir og að eftirlit ráðuneytisins með ákvarðanatöku Byggðastofnunar sé þar með gert markvissara og skýrara og einnig að þetta tryggi að jafnræðis sé gætt við lánveitingar og að sambærileg sjónarmið ráði ákvörðunum um úthlutanir vegna sambærilegra verkefna. Við teljum það mikilvægt. Þá kom fram í umfjöllun nefndarinnar að ráðuneytið muni í samstarfi við Byggðastofnun leitast við að tryggja fagleg vinnubrögð við ákvarðanatöku Byggðastofnunar, m.a. með því að yfirfara verkferla og málsmeðferð. Minni hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta álit rita Ólína Þorvarðardóttir, 1. varaformaður og framsögumaður, og hv. þingmenn Margrét Pétursdóttir, Róbert Marshall og Magnús Orri Schram. Það kemur fram í nefndaráliti að hv. þm. Valgeir Skagfjörð, sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni, var einnig samþykkur afgreiðslu þessa máls.

Virðulegi forseti. Við höldum hér áfram umræðu um tillögu til þingsályktunar um skipun rannsóknarnefndar um starfsemi lífeyrissjóða og mig langar aðeins til að koma inn í hana. Í ávarpi mínu við þingsetningu í haust, 11. september sl., sagði ég meðal annars, með leyfi forseta: „Nú eru starfandi tvær rannsóknarnefndir samkvæmt ályktun Alþingis, um málefni Íbúðalánasjóðs og sparisjóðanna. Þess er að vænta að þær ljúki störfum fyrir eða um næstkomandi áramót. Þó að lögin sem Alþingi setti fyrir rúmu ári um rannsóknarnefndir hafi verið mjög mikilvægur þáttur í því að efla enn frekar eftirlitsvald Alþingis tel ég engu að síður að við alþingismenn verðum að sýna varkárni og ábyrgð við beitingu þessa valds. Við þurfum ekki aðeins að horfa til þess að störf rannsóknarnefnda eru kostnaðarsöm og fyrirhafnarmikil heldur er einnig mikilvægt að spyrja sig hvort starf þeirra standi undir væntingum og skili raunverulegum árangri fyrir samfélagið. Við megum ekki vera svo uppnumin af rannsóknarnefndum að við förum að líta á þær sem bót allra meina. Skipun nefndanna verður þá aðalmálið en ekki niðurstöðurnar. Förum því varlega í þessum efnum og gætum þess sem er lykilatriðið að fylgja eftir niðurstöðum slíkra nefnda svo þær rykfalli ekki á borðum okkar. Niðurstöður sem ekkert er gert með eru lítils virði.“ Ástæður þessara viðvörunarorða minna voru ærnar. Frá miðju síðasta ári hef ég þurft að gera bráðabirgðaráðstafanir til að tryggja fé til að halda áfram starfsemi þeirra tveggja rannsóknarnefnda sem þá störfuðu og eru enn að störfum. Fyrir lipurð hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra, Oddnýjar Harðardóttur, fékkst greiðsluheimild þótt hvorki væri fé í fjárlögum né fjáraukalögum til að halda starfsemi rannsóknarnefndanna áfram. Við fjárlagagerðina í haust voru enn gerðar bráðabirgðaráðstafanir, fé fékkst í fjáraukalögum 2012 og svo var sett fé til reksturs rannsóknarnefndanna tveggja fram á þetta ár. Eins og áætlanir eru núna dugar það fé sem ætlað er á árinu 2013 ekki til að ljúka starfi rannsóknarnefndanna um fall sparisjóðanna og um Íbúðalánasjóð. Fjárveitingarnar sem komu til verksins duga ekki til að klára þær rannsóknir sem unnið er að. Þetta þing samþykkti í fyrrahaust að setja á stofn nýja rannsóknarnefnd, þ.e. um einkavæðingu bankanna. Allt gott er með það, mikilvægt mál sem virkilega er ástæða til að skoða og rannsaka, en engir fjármunir eru til svo hægt sé að hefja þá rannsókn. Þó að forseti þingsins færi með tilstilli forsætisnefndar fram á það við meiri hluta fjárlaganefndar að fá fjárveitingar til að hægt væri að hefja það verk og klára þær rannsóknir sem nú standa yfir varð meiri hluti fjárlaganefndar ekki við þeim beiðnum. Sem betur fer var sagt skýrt í haust að ekki væri hægt að setja rannsóknina á einkavæðingunni á bönkunum af stað fyrr en núverandi rannsóknarnefndir hefðu skilað af sér og heldur ekki fyrr en búið væri að tryggja fé til að standa undir útgjöldum við rannsóknina. Nú er sem sagt lagt til að enn ein ný rannsóknarnefnd verði sett á laggirnar, rannsókn á starfsemi lífeyrissjóðanna. Hún ætti þá að vera næst í biðröðinni á eftir rannsókninni á einkavæðingunni. Ég held að allir hljóti að sjá að hér þarf að stíga varlega til jarðar. Eins og kom fram í ávarpsorðum mínum við þingsetninguna gerði ég ráð fyrir því að rannsóknarnefndirnar tvær, um sparisjóðina og Íbúðalánasjóð, mundu ljúka störfum um áramót. Því miður hefur sú von brugðist. Ég veit á þessari stundu ekki hvenær þær skila af sér. Það er þegar ljóst að það verður ekki nú í janúar og ég hef ákveðnar efasemdir um að það takist í febrúar. Mér er þó ljóst að í þeim báðum er unnið af kappi og ég get sagt hér að það er unnið dag og nótt af miklu kappi og eljusemi við að ljúka þessu verki. Málið er hins vegar þess eðlis að mér er ókleift að setja einhvern lokapunkt á þá rannsókn. Nefndirnar verða að hafa visst sjálfræði. Ég hef aðeins getað komið þeim skilaboðum á framfæri að eftir niðurstöðu nefndanna sé beðið með vaxandi óþreyju. Við munum öll hvernig þetta var með rannsóknarnefnd Alþingis. Tímaplön hennar stóðust ekki. Það var orðið mikið óþol hjá okkur þingmönnum að fá þá skýrslu þó að það sé nú gleymt. Það gleymdist fljótt þegar menn sáu hversu vel var vandað til verka hjá þeirri nefnd. Ég held að það sé alveg ljóst eins og kom vel fram í umræðunum fyrir jólin um breytingar á lögum um rannsóknarnefndir að við þurfum að læra af þeirri reynslu sem við höfum nú af starfi þriggja rannsóknarnefnda, ekki hvað síst að undirbúa rannsókn vel og gera raunhæfar fjárhags- og tímaáætlanir. Ég mun leggja á það mikla áherslu að sú rannsókn sem Alþingi hefur þegar ákveðið á einkavæðingu bankanna verði vel undirbúin og ekki sett af stað fyrr en fyrir liggja þær áætlanir sem ég hef nefnt. Ég hef sem sagt varað við því að fara í það núna að samþykkja tillögu um nýja rannsóknarnefnd áður en fyrir liggja betri áætlanir um kostnað og alla tilhögun. Við skulum gera okkur grein fyrir því að hér er um háar fjárhæðir að ræða. Ég get ekki ímyndað mér annað en að svona rannsókn kosti hátt í 100 millj. kr., kannski meira og kannski miklu meira. Ég vil svo minna á að fyrir liggur nú þegar ítarleg skýrsla um starfsemi lífeyrissjóðanna. Mér er sagt að kostnaðurinn við gerð þeirrar skýrslu hafi verið á bilinu 80–100 milljónir. Og ég spyr: Á ekkert að gera með þá skýrslu? Það er ekki alveg rétt sem sagt er í greinargerð með þessari tillögu, að þessi skýrsla sé skýrsla lífeyrissjóðanna. Þetta er skýrsla Hrafns Bragasonar, fyrrverandi forseta Hæstaréttar, sem skipaði rannsóknarnefndina með tveim öðrum. Nefndin var vissulega ekki á vegum Alþingis eins og ákveðið var í ályktuninni sem við köllum 63:0, en skiptir það öllu máli? Hrafn Bragason og hans fólk hafði ekki rannsóknarheimildir eins og lögin um rannsóknarnefndirnar segja, en ég hef hvergi séð að hann eða nefndin sem hann var í forustu fyrir hafi kvartað yfir því að hafa ekki fengið umbeðin gögn. Við skulum líka muna að þessi nefnd var ekki útvalin af forustu lífeyrissjóðanna. Hún var skipuð af sáttasemjara ríkisins. Mér finnst mikilvægt að halda þessu öllu til haga því að hér er um mikla peninga að ræða og mjög tímafrekt verkefni. Ég beitti mér fyrir því að skýrslu Hrafns Bragasonar o.fl. um lífeyrissjóðina yrði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég veit að haldinn var kynningarfundur um málið. Hrafn Bragason og nefndin mætti þar, en ég verð því miður að segja að það eru mér vonbrigði að hafa ekki séð álit frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um þessa skýrslu upp á mörg hundruð síður. Ég vísa aftur í þau orð sem ég viðhafði við þingsetninguna um að við verðum að fara að með gát og stofna ekki til rannsóknarnefnda nema full og brýn þörf sé á og málið undirbúið með fjárveitingu og góðum áætlunum um verkið. Ég legg því til að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd taki málið til frekari umræðu milli fyrri og síðari umr. Ég óska eftir því að málið fari til nefndar og bið um að yfir þessar athugasemdir mínar verði farið vandlega áður en lengra verður haldið. Það er langt í land með þær rannsóknir sem er búið að samþykkja hér og enginn vilji var til að setja fjármuni í við fjárlagagerðina. Jafnvel komu þar að verki þingmenn sem flytja þessa þingsályktunartillögu sem er frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Frú forseti. Ég vil í þessu andsvari þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, forseta Alþingis, fyrir þetta innlegg í umræðuna um rannsókn á starfsemi lífeyrissjóðanna. Mig langar að vekja athygli á því að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fjallað um það ítarlega og alloft og tekið það upp í þingsal hversu brýnt er að endurskoða lögin um rannsóknarnefndir strax og jafnvel áður en þeim rannsóknum sem nú standa yfir lýkur. Þetta kemur fram í áliti meiri hluta nefndarinnar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um rannsóknarnefndir sem forsætisnefnd lagði inn í þingið fyrir síðustu jól. Í nefndaráliti er vakin sérstök athygli á þessu. Þar segir, með leyfi forseta: „Á fundi nefndarinnar var einnig fjallað um þörf á endurskoðun laga um rannsóknarnefndir í ljósi þeirrar reynslu sem komin er á framkvæmd þeirra. Nú þegar hafa tvær rannsóknarnefndir verið skipaðar á grundvelli laganna og samþykkt hefur verið að skipa þá þriðju. Meiri hlutinn telur mikilvægt að sú endurskoðun fari fram sem fyrst og að í þeirri vinnu verði litið til þess hvaða reglur gilda um sambærilegar rannsóknarnefndir annars staðar á Norðurlöndunum, sérstaklega í Noregi og Danmörku. Meiri hlutinn beinir þeim tilmælum til forsætisnefndar að hún skipi vinnuhóp sem taki til starfa eigi síðar en 1. febrúar nk. þannig að vinnuhópurinn hafi greiðan aðgang að upplýsingum og reynslu nefndarmanna í þeim nefndum sem nú eru starfandi.“ Ég spyr hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur hvort forsætisnefnd hafi fjallað um erindi og ábendingu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og hvort við eigum von á því að hafist verði handa við endurskoðun þessara laga meðan hægt er að ganga í smiðju hjá því fólki sem enn er í vinnu við að framfylgja lögunum.

Virðulegi forseti. Endurskoðun á lögum um rannsóknarnefndir hefur verið á dagskrá hjá þeirri sem hér stendur og hjá forsætisnefndinni. Það hefur ekki verið skipuð nefnd í það, enda kom fram í máli mínu að ég teldi mikilvægt að farið yrði í þá endurskoðun og þá yrði auðvitað leitað í smiðju þeirra sem eru að störfum. Ég geri ráð fyrir að hægt verði að tala við þá þótt þeir hafi lokið störfum, það er mikil reynsla í því. Það er líka mikil reynsla að horfa upp á það að menn séu tilbúnir að samþykkja hverja rannsóknina á fætur annarri en þeir séu ekki tilbúnir að setja fjármuni til verksins. Ég spyr auðvitað í tengslum við það: Hvaða hugur er að baki? Eru menn virkilega að leggja hér til enn eina rannsóknarnefndina án þess að hafa vilja til þess að setja fjármuni í það verk? Fjármunir verða að fylgja máli og hugur til að sjá til þess að þessar rannsóknir geti farið af stað. Ég hefði gjarnan viljað, þar sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir situr í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að sú nefnd skilaði áliti eftir að hafa farið yfir stóra og mikla skýrslu Hrafns Bragasonar sem vísað var til nefndarinnar. Ég spyr: Er væntanlegt álit frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um þá miklu skýrslu sem unnin var undir forustu Hrafns Bragasonar?

Frú forseti. Ég sé að það er nauðsynlegt að koma hingað upp í ræðu í framhaldi af þessum orðum hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur. Ég vil vekja athygli á því að í þeirri tillögu til þingsályktunar sem við erum að ræða er farið yfir þá úttekt sem samþykkt var hjá Landssamtökum lífeyrissjóða 24. júní 2010, Úttekt á fjárfestingarstefnu, ákvarðanatöku og lagalegu umhverfi lífeyrissjóðanna í aðdraganda bankahrunsins 2008. Farið er yfir hvernig nefndin var skipuð, hvernig henni var falið að vinna, hvaða afmörkun var á því verkefni sem henni var falið og enn fremur kemur fram hvaða takmarkanir voru á því sem nefndin gat safnað af upplýsingum. Ákveðin vonbrigði komu fram strax og niðurstöður þessarar úttektar lágu fyrir. Í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu er vakin athygli á því á bls. 2 að þessi nefnd hafði ekki valdheimildir til að krefjast þess að gögn, upplýsingar eða skýringar kæmu fram líkt og gengið hefur verið frá í lögum um rannsóknarnefndir. Eftirlitsstofnanir með lífeyrissjóðunum gátu borið fyrir sig þagnarskyldu í ríkum mæli. Það var ekki hægt að kveðja fólk til skýrslutöku ef það vildi ekki gefa skýrslu. Nefndin gat heldur ekki gert rannsóknir á starfsstað. Ég mun koma að því í ræðu minni hér á eftir að sú úttekt sem þarna fór fram var góðra gjalda verð og nauðsynleg og lífeyrissjóðirnir voru ánægðir með hana, en hún uppfyllir því miður ekki þær kröfur sem Alþingi gerði þegar samþykkt var að fara skyldi fram rannsókn á lífeyrissjóðunum.

Virðulegi forseti. Ég hef litlu við þetta að bæta. Þetta er alveg í takt við það sem ég sagði í ræðu minni. Það giltu ekki sömu reglur um þessa rannsókn og um rannsóknarnefndir Alþingis. Ég varð ekki vör við það að þeir sem leiddu rannsóknina kvörtuðu yfir því að þeir hefðu ekki fengið allar þær upplýsingar sem þeir þurftu á að halda. Sömuleiðis fékk ég ekki svar við því hvort nefndarmenn ætluðu að skila áliti eftir að hafa farið yfir þessa skýrslu frá lífeyrissjóðunum. Það getur vel verið að það þurfi að skoða eitthvað betur sem ekki kemur þar fram, en ég hef ekki orðið vör við það að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi farið yfir og gefið álit á þeirri vinnu og þeirri skýrslu sem vísað var til hennar um rannsókn á lífeyrissjóðunum sem Hrafn Bragason leiddi. Ég spurði: Er slíkt álit væntanlegt frá nefndinni áður en menn ganga lengra í þessum efnum?

Frú forseti. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hefur með réttu hvatt til þess að við þingmenn sýnum varkárni og ábyrgð þegar við tökum ákvarðanir um skipun rannsóknarnefnda og horfum þá sérstaklega til þess að erfitt er að áætla fyrir fram hvaða stefnu slíkar rannsóknir geta tekið. Þær geta verið mjög umfangsmiklar og rannsóknin sjálf getur leitt til aukins umfangs eftir því sem henni vindur fram. Það hefur sýnt sig að erfitt er að áætla umfang hvað varðar tíma og eins kostnað við þær rannsóknir sem nú þegar hefur verið hrundið af stað á grunni laga um rannsóknarnefndir Alþingis. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram að mikilvægt er að nýta mjög vel þann mannafla og það húsnæði sem þegar er til reiðu við þær rannsóknir sem nú fara fram, annars vegar á starfsemi Íbúðalánasjóðs og hins vegar á starfsemi sparisjóðanna. Þess vegna höfum við sem erum í hv. stjórnskipunar-og eftirlitsnefnd lagt mikla áherslu á það að rannsóknin á einkavæðingu bankanna færi ekki af stað fyrr en annarri af þeim tveimur rannsóknum sem nú standa yfir væri lokið, eins og kom fram í máli hv. þingmanns. Markmiðið var nefnilega ekki að þenja út þá starfsstöð eða þann mannskap sem nú þegar er í vinnu, heldur að nýta það sem fyrir er. Svo umfangsmiklar rannsóknir eins og nú hafa verið í gangi, þessar tvær - það er ekki tillaga nefndarinnar og hefur aldrei verið tillaga nefndarinnar eða þingmanna hér að bæta verulega í og hafa fleiri umfangsmiklar rannsóknir í gangi í senn, það er ekki svo. Annað sem ég vil taka undir í orðum hv. þingmanns er þegar þingmaðurinn segir að niðurstöður sem ekkert er gert með hafi engin áhrif. Við höfum hér fyrir framan okkur verkefni sem vísað var til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar af forsætisnefnd og þinginu, sumsé „að hafa eftirlit með framkvæmd ályktunar Alþingis frá 28. september 2010 um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis“. Þetta er sú ályktun sem við tölum venjulega um hér í nokkrum galskap sem 63:0. Með þeirri þingsályktun var meðal annars samþykkt að ráðist yrði í sjálfstæða og óháða rannsókn á vegum Alþingis á starfsemi lífeyrissjóða á Íslandi frá setningu laga um skyldutryggingar lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða sem var á árinu 1997 og síðar eins og segir í tillögunni „til ársloka 2011“. Þegar nefnd þingsins, eins og hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, er falið jafnumfangsmikið verkefni og það að hafa eftirlit með því hvernig gengur að framfylgja þessum mikilvægu ákvörðunum Alþingis frá því í september 2010 þá er ekki hægt að setja ofan í við nefndina að hún sinni því verkefni sínu. Ef hún gerir það hins vegar ekki er hún að gera akkúrat það sem hv. þingmaður nefndi, þá er hún að gera ekkert með niðurstöður fyrri rannsóknarnefnda, þingmannanefndar og samþykkt Alþingis, þ.e. ályktun Alþingis frá 28. september 2010. Ég er ekki komin í þennan ræðustól til að þrátta við hv. þingmann eða aðra um það hvernig viðkomandi aðilar, sem var falið af hálfu lífeyrissjóðanna að fara yfir tiltekna hluti í starfsemi þeirra, skiluðu af sér. Það hefur verið gagnrýnt að þeir sem almennt er talið að þurfi að sæta rannsókn geti ekki komið sér undan slíkri rannsókn með því að ákveða sjálfir að þeir skuli teknir til rannsóknar á eigin vegum og afmarka þannig bæði verksvið rannsóknarinnar og setja slíka rannsókn af stað án rannsóknarheimilda. Það kemur fram í greinargerð með þingsályktunartillögunni að umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leiddi berlega í ljós að niðurstöður nefndar Landssamtaka lífeyrissjóðanna staðfestu einmitt að tilefni væri að mati nefndarinnar til að ráðist yrði í sjálfstæða og óháða rannsókn á vegum Alþingis vegna þess að í þeirri úttekt, því að það var úttekt sem var gerð á starfsemi lífeyrissjóðanna, var ekki tekið til athugunar ýmislegt sem upp er talið í þeim forsendum sem lágu til grundvallar því að Alþingi samþykkti að farið skyldi í rannsókn á starfsemi lífeyrissjóðanna. Það er enginn áfellisdómur fólginn í því hvað varðar starfsemi þessarar nefndar, nefndarmannanna sem slíkra eða niðurstöðunnar. Málið er bara að þessi úttekt lýtur allt öðrum lögmálum en eiginleg rannsókn gerir. Rannsókn á grunni laga um rannsóknarnefndir Alþingis er allt annað mál. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er önugt, svo notað sé hófsamt orðalag, að ekki skuli vera hægt að áætla betur hvert umfang rannsókna af þessu tagi er. Það er ein af ástæðunum fyrir að mjög mikilvægt er að fara í endurskoðun á lögunum. Þetta er alsiða í löndunum í kringum okkur. Menn hafa þar mikla reynslu, til að mynda í Noregi. Það er eðlilegt ef við lítum til þess hvernig það er gert þar, sem er á annan veg en hér á landi. Það er gert með svipuðum hætti og var lagt upp með þegar frumvarp um rannsóknarnefndir var lagt fyrir Alþingi á sínum tíma. Því var breytt verulega í meðförum þingsins. Ég get tekið undir orð hv. þingmanns að það sé vont að geta ekki fengið á fjárlögum fyrir fram fjárveitingar til að sinna starfsemi sem þessari, einstaka rannsóknum á tilteknum afmörkuðum efnum, en þegar ekki er hægt að leggja upp með ítarlega áætlun er það að nokkru leyti skiljanlegt. Ég vil taka fram að þrátt fyrir allt fengust fjárveitingar á síðasta ári með fjárauka til að loka árinu 2012. Meðan við erum ekki komin með betri ramma hvað varðar umfang þessara rannsókna og hvernig þær ganga fyrir sig er líklegt að aftur verði að grípa til þess að leysa slík útgjöld með framlögum í fjáraukalögum. Til þess eru fjáraukalögin auðvitað ætluð, þau eru ætluð til þess ef upp koma útgjöld sem eru óvænt eða ekki hefur verið hægt að áætla fyrir. Fjáraukalögin eru engu minni lög en fjárlögin, þau eru bara á öðrum tíma og öðrum forsendum. Ég ítreka að tillaga meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er í fullu samræmi við tillögur þingmannanefndarinnar, í fullu samræmi við niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis, í fullu samræmi við samþykkt Alþingis frá 28. september 2010 og að mínu mati er mikilvægt að eftir slíku sé farið. Hv. þingmaður hefur óskað eftir því að málið fari til nefndar á milli fyrru og síðari umr. sem er mjög óvanalegt þegar um er að ræða tillögu frá nefndinni sjálfri, meiri hluta hennar eins og hér er, en það er sjálfsagt og eðlilegt og venja að verða við því. Ég vil að lokum segja að það gildir alveg eins um þessa tillögu og um tillöguna um rannsókn á einkavæðingu bankanna að hér er ekki verið að tala um að demba inn einn, tveir og þrír rannsókn sem setur úr skorðum allt verklag eða fjárveitingar sem til ráðstöfunar eru í slík verk. Það má meðal annars sjá af því að hér er talað um að skila eigi niðurstöðum í nóvember á þessu ári. Það er líka tekið fram að við þessa rannsókn muni niðurstöður úttektar lífeyrissjóðanna koma að gagni. Við væntum þess sem sagt að umfang rannsóknarinnar verði minna að því leyti sem því nemur.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta mál skuli vera komið á dagskrá þingsins. Ég er meðflutningsmaður að þingsályktunartillögu um skipun rannsóknarnefndar um starfsemi lífeyrissjóðanna. Það kemur m.a. til vegna þess að málið var lagt fyrir á síðasta þingi. Þegar það fór fyrir þingið var hægt að koma að breytingum varðandi lengd rannsóknarinnar. Upphaflega tillagan gekk út á það að rannsaka árabilið 2003–2009, en mér fannst það ekki nóg því að það var akkúrat sami tími og lífeyrissjóðsskýrslan sjálf náði yfir. Ég taldi að rannsaka þyrfti starfsemi lífeyrissjóðanna allt frá setningu laga sem tóku gildi á árinu 1998, lög nr. 129/1997, um starfsemi lífeyrissjóðanna. Samkvæmt þeim lögum fengu lífeyrissjóðirnir nýjar heimildir til fjárfestinga í aðdraganda einkavæðingar bankanna hinnar fyrri. Þarna voru lífeyrissjóðirnir farnir á hinn svokallaða gráa markað áður en hlutabréfamarkaðurinn varð alvörumarkaður hér á landi. Ég tel því að rannsóknin verði að hefjast þar sem breytingin var gerð á lögunum því að þá voru gerðar umtalsverðar breytingar varðandi fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðanna. Það stendur í tillögunum. Vegna þess að boðað er að málið fari aftur inn í nefnd tel ég að við ættum að leggja fram breytingartillögu við þingsályktunartillöguna varðandi lengd rannsóknarinnar í þessa átt. Samkvæmt tillögunni stendur að rannsóknin eigi að ná til ársloka 2011 en ég tel að við eigum að setja inn breytingartillögu, að hún eigi að ná til ársloka 2012 því að á síðasta ári var gengið frá hinum svokölluðu afleiðusamningum lífeyrissjóðanna. Þar var landað enn einni glæsilegu niðurstöðunni að mati stjórnenda lífeyrissjóðanna þegar lífeyrissjóðirnir þurftu að borga upp á milli 50 og 60 milljarða, sem er raunverulega tapað fé sjóðfélaga. Virðulegi forseti. Ég minni á að lífeyrissjóðirnir töpuðu a.m.k. 500 milljörðum - 500 milljörðum - í hruninu og það er mikið fé. Ég tel að sú upphæð sé ekki öll komin fram því að ég hef fengið ábendingar um að eftir hrunið hafi verið dreift tapi sem er ósýnilegt á ársuppgjör sjóðanna 2009, 2010, 2011 og svo 2012. Þannig er hægt að fara með það og minnka áfallið sem lífeyrissjóðsþegar urðu fyrir, bæði andlega og peningalega í hruninu. Það er mikil ábyrgð að fara fyrir lífeyrissjóði. Það er mikil ábyrgð að sitja í stjórn lífeyrissjóðs. Það er mikil ábyrgð að reka lífeyrissjóð. Þess vegna vil ég að einnig verði rannsakað hversu mikið fer í rekstrarkostnað hjá lífeyrissjóðunum. Þegar ég gerði úttekt á starfsemi lífeyrissjóðanna 2007 var rekstrarkostnaður almenna kerfisins 3 milljarðar - 3.000 milljónir. Það þarf marga til þess að greiða í lífeyrissjóð þar til hann fer að hafa burði til þess að sýna ávöxtun þegar rekstrarkostnaðurinn er svona mikill. Kannski stafar það af því að lífeyrissjóðirnir eru svo margir. Þess vegna held ég að fara þurfi í heildarendurskoðun á því til að tryggja réttindi sjóðfélaga til framtíðar, að fækka lífeyrissjóðunum og gera upp hið svokallaða hrun er snýr að sjóðunum. Ég tek undir orð sem komu fram í umræðu í dag í málinu, enginn getur staðið fyrir rannsókn á sjálfum sér. Fram kom í máli hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur að líklega hefði rannsóknin sem lífeyrissjóðirnir fóru sjálfir af stað með raunverulega kostað 80–100 milljónir. Þar er enn verið að eyða fé lífeyrissjóðanna, því að lífeyrissjóðirnir greiddu þessa rannsókn sjálfir. Ég hef farið yfir þá skýrslu. Margt gott er í þeirri skýrslu sem varpar ljósi hér á eitthvað af því sem gerðist hér, en að mínu mati stendur kaflinn upp úr sem er samantekt um tengda aðila. Viðurkennt var á þeim fundi sem þessir aðilar boðuðu til hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að ákvæði vantaði í lög um lífeyrissjóði, þ.e. skilgreiningu á því að lífeyrissjóðirnir mættu ekki hver fyrir sig kaupa hlutabréf í félögum tengdra aðila. Þær upplýsingar eru mjög sláandi. Þess vegna er sú skýrsla, sem þessir menn gerðu og sem farið hefur verið yfir hér, mjög gott innlegg í rannsóknina sem fara á fram þegar búið verður að samþykkja þetta mál. Sú vinna er ekki alveg unnin fyrir gýg. Þess vegna styð ég að hún verði notuð sem hliðarafurð við rannsóknina því að þar eru miklar upplýsingar. Þar er t.d. farið yfir sögu lífeyrissjóðakerfisins alls og þróun í lagasetningu hér á landi o.s.frv. Það er því mjög gott að hafa það til hliðsjónar. Ég tek líka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur að nefndina vantaði rannsóknarheimildir. Nefndin hafði ekki heimildir fyrir því að benda á brot í starfi, brotalamir eða að framdir hefðu verið refsiverðir verknaðir o.s.frv. En með þessari tillögu, þar sem er raunverulega verið að framfylgja stefnu þingsins sjálfs, er lagt til að rannsóknarnefndin fái mjög víðtækar heimildir. Mig langar að benda á fyrningarfrest. Ég vil að málinu verði hraðað í gegnum þingið. Það eru ekki margir þingdagar eftir. Það er nauðsynlegt að þingið samþykki að rannsókn sem þessi fari fram á lífeyrissjóðunum. Ég hef skilning á því sjónarmiði að það er bagalegt og náttúrlega óþolandi að Alþingi sjálfu, sem fer með fjárveitingavald landsins, skuli vera neitað af nefndarmönnum í fjárlaganefnd um fé til rannsóknarinnar. Raunverulega er ekki séð til þess að skaffað sé fjármagn á móti til þessara rannsókna. Það gengur ekki til lengdar en ég veit að hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hefur lagt í mikla vinnu við að afla fjár hjá ríkisvaldinu fyrir þeim rannsóknum sem eru nú þegar í gangi og eru í pípunum. Ég minni á að Alþingi á að vera sjálfstæð stofnun. Alþingi ber að fara í þær rannsóknir sem samþykktar eru í þinginu. Þess vegna verður að tryggja fjármagn til þessara rannsókna. Úr því að búið er að fara yfir það lítillega að breyta þurfi lögunum um rannsóknarnefndir Alþingis vil ég stinga því inn í umræðuna að ég tel mikilvægt að það þurfi aukinn meiri hluta þingmanna til þess að samþykkja rannsókn til að slíkt sé ekki notað í pólitískum tilgangi, í pólitískum skollaleik. Rannsókn um starfsemi lífeyrissjóðanna á að fara algjörlega mótatkvæðalaust í gegnum þingið, vegna þess að við þingmenn höfum nú þegar samþykkt að rannsóknin skuli fara fram. Þetta er einungis forsmekkurinn að því að rannsóknarnefnd sé sett á fót. Ég tel að þegar málið hefur farið í gegnum þingið sé þingið búið að virkja málið. Þá þarf ekki að ræða það frekar, þá liggur heimild fyrir því að fara í rannsókn á starfsemi lífeyrissjóðanna. Svo í framhaldinu, með nýrri ríkisstjórn eftir næstu kosningar, verður hægt að finna fjármagn til að setja nefndina á laggirnar. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra enda er tími minn á þrotum. Ég fagna því að málið sé loksins komið aftur fyrir þingið því að það var orðið fullburða á síðasta þingi. Einhvern veginn týndist það þó fyrir þinglok. Þess vegna er nauðsynlegt að gera þá breytingu að taka árið 2012 inn í rannsóknina vegna uppgjörs á afleiðusamningum og koma þessari rannsókn af stað, því að um er að ræða stóran þátt í bankahruninu á Íslandi. Það verður að rannsaka því að almenningur veit að hér er mikið í húfi. Við verðum að fá að vita það hvað gerðist í lífeyrissjóðunum í aðdraganda hrunsins.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um miðlun upplýsinga og vernd uppljóstrara. Ég vona að hæstv. forseti gæti að því að þingheimur sýni stillingu á meðan á ræðu minni stendur. Skoðana- og tjáningarfrelsið er í flokki elstu og mikilvægustu réttinda þegnanna og eru óumdeilanlega ein af undirstöðum lýðræðisþjóðfélags. Það er verndað í 73. gr. stjórnarskrá lýðveldisins. Mikilvægi verndar tjáningarfrelsis er óumdeilanlegt og er vegur þess mikill í íslenskri stjórnskipan. Löggjafinn hefur tryggt réttinn til tjáningar með lagasetningu á æ fleiri sviðum og þá hafa dómstólar margsinnis viðurkennt vernd tjáningarfrelsisins í dómaframkvæmd sinni. Tjáningu fylgir einnig ábyrgð og hefur verið litið svo á að opinberlega megi tjá sig um þau málefni sem eigi erindi til almennings. Þannig er óheimilt að takmarka tjáningu um málefni sem eiga erindi til almennings, varða þjóðfélagið og eru innlegg í þjóðfélagslega umræðu. Ef löggjafinn eða dómstólar ganga of langt í að takmarka eða skerða tjáningarfrelsi er hætt við svokölluðum kælingaráhrifum sem geta fælt einstaklinga frá því að tjá sig um málefni sem jafnvel eiga fullt erindi til almennings og varða almenningshagsmuni. Snar samfélagslegur ávinningur felst í því að koma í veg fyrir háttsemi sem felur í sér misgerð, rannsaka slíka háttsemi hafi hún þegar átt sér stað eða valdið tjóni eða eftir atvikum upplýsa almenning um slíka háttsemi þegar hún varðar almannahagsmuni og jafnvel veldur tjóni á almannahagsmunum. Veigamikill þáttur í að öðlast þennan samfélagslega ávinning er að þar til bærum aðilum, m.a. þeim sem hafa aðstöðu að lögum til að rannsaka slíka misgerð, verði gert aðvart um hana eða fái tækifæri til að bregðast við henni, m.a. í því skyni að grípa til aðgerða til að koma í veg fyrir það tjón sem af slíkri misgerð kann að stafa eða refsa þeim sem ábyrgð bera á slíkri misgerð og því tjóni sem af henni kann að hafa hlotist. Það má nefna að í alþjóðasamningum hefur einn mikilvægasti þátturinn í að uppræta og upplýsa um spillingu og misgerðir verið að stuðla að vernd þeirra sem koma upplýsingum um slíkt á framfæri. Má um það meðal annars vísa til 33. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna gegn spillingu og 9. gr. samnings Evrópuráðsins á sviði einkamálaréttar um spillingu og 22. gr. samnings Evrópuráðsins á sviði refsiréttar um spillingu. Um áratugaskeið hafa uppljóstrarar gegnt veigamiklu hlutverki í að miðla upplýsingum um misgerðir til rannsóknar- eða eftirlitsaðila eða jafnvel til fjölmiðla, þannig að allur almenningur verði um þær upplýstur. Fjöldamörg alþekkt dæmi má nefna erlendis frá, eins og Mark Felt sem gekk undir nafninu Deep Throat, en hann upplýsti blaðamennina Woodward og Bernstein um misgerðir Richards Nixons á meðan hann gegndi embætti forseta Bandaríkjanna. Þá má nefna Karen Silkwood sem ásakaði Kerr-McGee-orkuveituna um umhverfisafglöp og lést sviplega skömmu seinna. Sherron Watkins gegndi lykilstöðu hjá bandaríska orkufyrirtækinu Enron. Þegar hún tilkynnti stjórnarformanni fyrirtækisins, um stórfelldar bókhaldsmisfellur hjá fyrirtækinu var hún færð niður um stöðu og hætti síðan störfum ári síðar. Nýlegustu erlendu dæmin eru uppljóstranir sem farið hafa fram á vefsíðunni WikiLeaks. Í íslensku þjóðfélagi hafa uppljóstrarar einnig ítrekað gegnt mikilvægu hlutverki við að koma upplýsingum um misgerðir gegn almannahagsmunum á framfæri til almennings. Þess konar mál koma reglulega í þjóðfélagsumræðuna fyrir tilstilli fjölmiðla. Þau mál geta átt brýnt erindi til almennings en minna hefur þó farið fyrir umfjöllun um afleiðingar umfjöllunarinnar fyrir þann sem miðlaði upplýsingunum til fjölmiðla, þ.e. fyrir uppljóstrarann. Algengt er að þar hafi verið um að ræða starfsmann þess fyrirtækis sem upplýsingarnar varða í hvert sinn. Jafnalgengt er að slíkur starfsmaður missi í kjölfarið starf sitt, þó svo að ekki fari alltaf jafnmikið fyrir fréttaflutningi af afleiðingum af slíku fyrir starfsmanninn. Fyrrgreindar afleiðingar og aðrar verri hafa eðli málsins samkvæmt kælingaráhrif á miðlun upplýsinga sem þessa þar sem uppljóstrarar hljóta að veigra sér við að koma upplýsingunum á framfæri af ótta við afleiðingarnar. Þeir eru einnig oft bundnir lagalegum eða samningsbundnum trúnaðarskyldum gagnvart vinnuveitanda sínum og gætu jafnframt átt á hættu að þurfa að sæta afleiðingum uppljóstrunarinnar á þeim vettvangi. Þá geta refsiákvæði átt við þegar þagnarskyldu- eða trúnaðarskylduákvæði laga eru brotin. Af sambærilegum ástæðum hafa fjöldamörg ríki þegar breytt lögum eða hafið slíkt ferli til verndar uppljóstrurum til að hvetja einstaklinga til að miðla upplýsingum um misgjörðir. Þótt áður hafi verið lögð fram mál þar sem reynt var að tryggja réttarstöðu uppljóstrara eins og mál Bryndísar Hlöðversdóttur frá 130. löggjafarþingi um breytingu á ýmsum lögum til verndar trúnaðarsambandi fjölmiðlamanna og heimildarmanna þeirra og til verndar starfsmönnum ríkis og sveitarfélaga vegna upplýsingagjafar í þágu almannaheilla þá hefur enginn sérstakur reki verið gerður að því á Íslandi að setja heildarlög til verndar uppljóstrurum fyrr en nú. Unnið hefur verið að því innan menntamálaráðuneytisins að útbúa löggjöf þessa efnis í tengslum við þingsályktun hv. þm. Birgittu Jónsdóttur um að Ísland skapi sér afgerandi lagalega sérstöðu um vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis. Ef sú lagasmíð nær að klárast áður en þetta þing er úti er einboðið að bera saman þá vinnu sem þar liggur fyrir við þetta frumvarp og kanna hvort ekki sé samhljómur á milli. Á endanum stefnum við að því að ná með sem bestum hætti utan um þennan málaflokk. Núgildandi lagaleg vernd uppljóstrara samkvæmt íslenskum lögum lýtur aðallega að þeim sem njóta verndar sem heimildarmenn fjölmiðla. Fjölmiðlum er ekki skylt að greina frá nafni heimildarmanna sinna. Við rannsókn á leka geta því til að mynda rannsóknaraðilar ekki upplýst um hver sé uppljóstrari og þar með heimildarmaður að tiltekinni frétt í fjölmiðlum með því að rannsaka húsakynni fjölmiðilsins í leit að nafngreiningu heimildarmannsins. Þá verða starfsmenn fjölmiðla heldur ekki leiddir fyrir dóm til að upplýsa um hverjir heimildarmenn þeirra séu, samanber hæstaréttardóm nr. 419/1995 í máli Rannsóknarlögreglu ríkisins gegn Agnesi Bragadóttur og ákvæði 25. gr. laga um fjölmiðla, nr. 38/2011. Hins vegar njóta uppljóstrarar ekki sambærilegrar verndar, hvorki á eigin vinnustað né heimili, séu þeir ekki blaðamenn og vinnustaður þeirra ekki fjölmiðill. Á evrópskum vettvangi má m.a. nefna dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Tillack gegn Belgíu. Tillack var blaðamaður sem ritaði og birti greinar sem byggðar voru á trúnaðargögnum sem fengin voru frá Evrópuskrifstofu ESB um aðgerðir gegn fjársvikum. Evrópuskrifstofuna grunaði blaðamanninn um að hafa mútað opinberum starfsmanni til að afhenda sér gögnin sem greinarnar byggðust á og hóf rannsókn á lekanum. Þegar sú rannsókn reyndist árangurslaus kærði Evrópuskrifstofan blaðamanninn til yfirvalda sem hófu rannsókn á lekanum og meintum mútum til opinbers starfsmanns. Í kjölfarið voru framkvæmdar húsleitir hjá blaðamanninum á heimili hans og skrifstofu og hald lagt á ýmis gögn. Aðgerðirnar gegn blaðamanninum voru af Mannréttindadómstólnum álitnar vera brot á tjáningarfrelsi blaðamannsins. Evrópuþingið hefur ítrekað ályktað um nauðsyn á aukinni vernd uppljóstrara. Ber þar hæst ályktun 1729 frá 2010 og ályktun 1916 frá 2010. Í fyrri ályktuninni eru uppljóstrarar skilgreindir sem einstaklingar sem vekja athygli á ástandi til að koma í veg fyrir misgjörðir sem setji aðra þjóðfélagsþegna í tiltekna hættu. Lögð er áhersla á að uppljóstranir séu tækifæri til að láta aðila bera ábyrgð í þjóðfélaginu og séu vopn í baráttunni gegn spillingu og óstjórn, bæði á opinberum vettvangi en einnig í einkageiranum. Í ályktuninni kemur fram að mikill fælingarmáttur sé fólginn í óttanum við hefndaraðgerðir fyrir fyrirhugaða eða hugsanlega uppljóstrara. Bent er á að í Bretlandi finnist nýleg dæmi um stórslys sem hefði mátt koma í veg fyrir og að það hafi orðið til þess að þar voru sett framsækin lög um vernd uppljóstrara, sem ég mun víkja að síðar. Hins vegar hafi fæst aðildarríki Evrópusambandsins sett jafn yfirgripsmikil lög og Bretland varðandi slíka vernd. Vissulega séu þó til staðar ýmsar en misvíðtækar reglur í ríkjunum varðandi hina ýmsu þætti uppljóstrunar. Evrópuþingið hvetur í ályktun sinni öll aðildarríki til að yfirfara löggjöf sína með tilliti til verndar uppljóstrara og getur sérstaklega ýmissa leiðbeinandi meginreglna sem hafa á að leiðarljósi. Leiðbeiningarreglurnar í ályktuninni hafa verið leiðarljós við samningu lagafrumvarps þessa að því leyti að gætt hefur verið að því að ekki sé gengið skemur í vernd uppljóstrara heldur en þar er kveðið á um. Helstu efnisatriði leiðbeiningarreglna ályktunarinnar eru eftirfarandi: Leiðbeiningarreglurnar kveða á um að sett verði víðfeðm löggjöf sem taki bæði til hins opinbera og einkaréttarlegra uppljóstrana. Fjallað er um að allar miðlanir upplýsinga sem undir lögin falla séu heimilar um alls kyns ólögmæta háttsemi, m.a. öll mannréttindabrot sem ógna eða hafa áhrif á líf, heilsu, frelsi og aðra lögmæta hagsmuni einstaklinga sem eru undirseldir reglum stjórnsýslunnar, eru skattgreiðendur eða jafnvel hluthafar, starfsmenn eða viðskiptavinir einkafyrirtækja. Setja þurfi lagareglur á sviði vinnuréttar til að vernda uppljóstrara gegn ólögmætum uppsögnum. Þá þurfi að setja reglur á sviði refsiréttar og réttarfars sem verndi uppljóstrara gegn refsingum fyrir meiðyrði eða brot á þagnarskylduákvæðum laga. Einnig þurfi að setja reglur á sviði fjölmiðla til verndar heimildarmönnum. Jafnframt þurfi að grípa til aðgerða til að sporna við spillingu. Lögð er áhersla á að löggjöf um vernd uppljóstrara eigi að veita uppljóstrurum annan valkost en að þegja um vitneskju sína sem og hvetja stjórnvöld og stjórnendur fyrirtækja til að setja sér innri reglur um ferli til uppljóstrunar. Þannig megi tryggja rannsókn misgjörða og að upplýsingum sé miðlað áfram til þeirra valdameiri innan fyrirtækja eða stofnana eða enn lengra ef nauðsyn þykir. Nafnleysi uppljóstrara eigi að hafa í heiðri nema uppljóstrarinn sjálfur vilji koma fram undir nafni eða ef nauðsynlegt er að greina frá nafni hans til að koma í veg fyrir alvarlega og yfirvofandi ógn við almannahagsmuni. Löggjöfin eigi að vernda alla þá sem í góðri trú nýta sér innri uppljóstrun gagnvart mögulegum hefndaraðgerðum. Ef engir ferlar fyrir innri uppljóstrun eru til staðar eða virka ekki sem skyldi eða uppljóstrarinn hefur ástæðu til að ætla að þeir virki ekki með vísan til efnis upplýsinganna þá eigi einnig að tryggja möguleika á ytri uppljóstrun, m.a. á vettvangi fjölmiðla. Uppljóstrari skal talinn vera í góðri trú hafi hann ástæðu til að ætla að miðlaðar upplýsingar séu réttar, jafnvel þó að síðar komi í ljós að svo var ekki. Þá skal uppljóstrari talinn vera í góðri trú ef háttsemi hans við uppljóstrunina er hvorki ólögleg né ósiðleg. Löggjöf skal kveða á um leiðir fyrir uppljóstrara til að gæta hagsmuna sinna og leiðrétta allar misgjörðir gegn uppljóstrara sem framdar eru vegna uppljóstrunarinnar. Þá skal einnig kveða á um vernd gegn ásökunum sem gerðar eru í vondri trú. Ályktun Evrópuþingsins nr. 1916 frá 2010 inniheldur tilmæli þingsins til ráðherraráðsins að semja leiðbeiningarreglur um vernd uppljóstrara. Þá eru ríki hvött til að yfirfara fyrirliggjandi löggjöf sinna heimalanda og meta hvort hún standist þau lágmarksskilyrði sem sett eru fram í ályktununum tveimur. Jafnframt er hvatt til gerðar alþjóðasamnings um vernd uppljóstrara. Á seinustu árum hefur orðið vitundarvakning í Evrópu um nauðsyn þess að vernda uppljóstrara sérstaklega gagnvart hugsanlegum afleiðingum miðlunar upplýsinga um misgjörðir. Vissulega eru hin ýmsu lönd komin mislangt á leið með að útfæra og lögfesta slíka vernd, en í dæmaskyni má nefna að Danir hafa ekki lögfest ákvæði um uppljóstrara en til samanburðar hefur vernd tjáningarfrelsisins, til dæmis í stjórnarskrám Noregs og Svíþjóðar, verið túlkað á þá leið að uppljóstrarar njóti þeirrar verndar sem þar er kveðið á um. Í Noregi kveður stjórnarskráin á um að enginn verði fundinn sekur á þeim grundvelli að hafa deilt upplýsingum eða móttekið upplýsingar, hugmyndir eða skilaboð nema slíkt sé hægt að réttlæta að teknu tilliti til tjáningarfrelsisins. Þá er stjórnarskrárvarinn rétturinn til að tjá sig um stjórnun ríkisins og hvert annað atvik. Í norskum lögum á þessu sviði virðist jafnframt hafa verið tekið mið af nauðsyn þess að tryggja vernd starfsmanna gagnvart atvinnuveitendum sínum. Þannig leggja Norðmenn bann við hefniaðgerðum vegna uppljóstrunar í lögum um atvinnuöryggi og tekur það jafnt til opinberra starfsmanna sem starfsmanna í einkareknum fyrirtækjum. Í lögunum er starfsmönnum tryggður réttur til að tilkynna grun sinn um misgerð og þá er hvatt til innri uppljóstrunar, samhliða er gert ráð fyrir því uppljóstrari geti valið um að nafni hans sé haldið leyndu. Í sænsku stjórnarskránni er sérstaklega kveðið á um rétt opinberra starfsmanna til að tjá sig um atriði sem lúta að starfi þeirra. Starfsmenn einkarekinna fyrirtækja njóta hins vegar ekki verndar sænsku stjórnarskrárinnar gagnvart atvinnuveitendum sínum og þá getur möguleiki starfsmanna til að miðla upplýsingum takmarkast af kjarasamningum og öðrum samningum einkaréttarlegs eðlis. Ólíkt Noregi og Svíþjóð hafa Danir ekki lögfest sérstakt ákvæði um vernd uppljóstrara heldur virðist vernd þeirra fara fram á vettvangi sveitarfélaganna sem mörg hver hafa sett málsmeðferðarreglur fyrir innri uppljóstrun og aðrar reglur til þess fallnar að vernda uppljóstrara. Önnur lönd, svo sem Bretland, hafa gengið enn lengra í vernd uppljóstrara en nágrannalöndin. Hrina mála sem höfðu afar alvarlegar samfélagslegar afleiðingar skók Breta á árunum 1987–1988, svo sem þegar mótorskipið Herald of Free Enterprise sökk árið 1987 með þeim afleiðingum að 193 farþegar létust. Þá varð járnbrautarslys við Clapham Junction lestarstöðina árið 1988 þegar lestar rákust saman með þeim afleiðingum að 35 manns létust og um það bil 500 manns slösuðust. Enn eitt áfallið sem talið er að hefði verið hægt að koma í veg fyrir var fall bankans Bank of Credit and Commerce International árið 1991 og er það því jafnan talið upp í tengslum við setningu laga um uppljóstrara. Rannsóknir sem gerðar voru í kjölfar þessara áfalla sýndu fram á að starfsmenn þeirra fyrirtækja sem um ræddi hefðu verið meðvitaðir um hættuna sem að steðjaði en töldu sig ekki geta miðlað þeim upplýsingum til viðeigandi aðila. Í kjölfar þessara rannsókna samþykktu Bretar „Public Interest Disclosure Act“ árið 1998 sem þótti afar framsækin löggjöf. Í Bandaríkjunum hefur vernd uppljóstrara gengið hvað lengst hvort sem um er að ræða réttinn til að vernda heimildarmenn, refsivernd, þagnarskylduvernd eða bótavernd. Komið hefur verið á fót málsmeðferðarúrræðum sem meðal annars heimila svonefndar „qui tam“-málssóknir og þá hefur verið hvatt til uppljóstrana, svo sem í tengslum við skattsvik, með boðum um greiðslu á allt að 30% af þeim fjármunum sem endurheimtir eru vegna uppljóstrunarinnar. Í því sambandi ber að nefna að 12. september 2012 var ein hæsta greiðsla sem um getur greidd úr hendi Internal Revenue Service, 104 milljónir bandaríkjadala, til uppljóstrara sem miðlaði upplýsingum um starfshætti svissneskra banka sem gerðu amerískum ríkisborgurum kleift að skjóta undan greiðslum sem réttilega hefði átt að greiða til skattyfirvalda. Eins og nú hefur verið rakið er mikil þörf á því að íslensk lög verði færð til samræmis við þær alþjóðlegu áherslur sem lagðar eru á aukna vernd uppljóstrara. Með frumvarpi þessu er ætlunin að bregðast við þeirri þörf og hér lagt til að lögfest verði lagaákvæði sem kveða á um vernd uppljóstrara. Virðulegur forseti. Ég vil geta þess að lokum hér að allir flutningsmenn þessa frumvarps eru fyrrverandi blaðamenn.

Forseti. Það er ánægjulegt að sjá hér sérsniðna löggjöf um afhjúpendur. Mig langar að benda hv. þm. Róbert Marshall á eitt en hann rekur í greinargerð að einnig þurfi að setja reglur á sviði fjölmiðla til verndar heimildarmönnum. Það eru nú þegar í gildi ný lög, þau voru sett fyrir um það bil tveimur árum, sem eru bestu mögulegu lög sem hægt er að hafa á þessu sviði og eru miðuð við belgísku lögin um vernd heimildarmanna. Það er líka vert að benda á að mjög margt í þessum tillögum er nú þegar í vinnslu í stýrihópnum sem er að vinna að hinni svokölluðu IMMI-löggjöf, vinnu sem tengist þingsályktun sem var samþykkt árið 2010 um að Ísland taki sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi upplýsinga- og tjáningarfrelsi. Þar förum við sérstaklega í mjög margt af því sem hér er. Án efa verður hægt að nýta margt af því sem hér kemur fram í þeirri vinnu, en nú þegar er komin í forsætisráðuneyti mjög mikilvæg lagfæring á afhjúpendalögum hérlendis. Það hefur verið þannig í opinberu stjórnsýslunni að starfsmenn hafa haft afar misvísandi reglugerðir um það hverju þeir eigi að segja frá og hverju þeir megi ekki segja frá. Það hefur verið algjörlega tekið í gegn og einfaldað. Þannig að ég vona að það komi úr „tumblunni“ í ráðuneytinu og mér skilst að það eigi að koma inn í þingið fljótlega. Það sem er líka mikilvægt og við höfum rætt töluvert mikið - ég veit ekki hvort hv. þm. Róbert Marshall hefur velt því fyrir sér en alveg örugglega því að ég veit að þingmaðurinn vann með mjög mörgu góðu fólki við gerð þessa lagatexta - er hvaða leið afhjúpari eða manneskja sem er að vinna í fyrirtæki á að fara til þess að fá ráðgjöf um hvernig eigi að leka upplýsingunum. Sumar upplýsingar eins og réttilega kemur hér fram eru innanhússmál og stundum er enginn innan fyrirtækisins tilbúinn til að hlusta á ábendingar starfsmannsins. Þá ætti viðkomandi að fara eitthvert annað með þær. Ég hef svolítið pælt í þessu og rætt það víða, bæði hérlendis og erlendis, hvaða leið viðkomandi getur farið og hvert hann getur snúið sér. Stundum er best að fara með upplýsingarnar beint í fjölmiðla. Stundum er best að reyna að koma þeim á framfæri innan fyrirtækisins eða opinberu stofnunarinnar. Mig langar að heyra hvort hv. þingmaður hafi ígrundað þetta og hvort þetta sé hluti af frumvarpstillögunum. Þá langar mig jafnframt að spyrja að því hvaða lög þingmaðurinn skoðaði þegar hann var að fara yfir 12. gr., um rétt uppljóstrara til skaðabóta, eða afhjúpenda eins og ég kýs að kalla þessa iðju. Mér finnst það orð minna gildishlaðið. Við skoðuðum þetta mjög gaumgæfilega á sínum tíma og mjög margt í þessu frumvarpi er sambærilegt því sem var í greinargerð sem fylgdi þingsályktuninni sem samþykkt var í júní 2010. Við skoðuðum svolítið löggjöfina í Bandaríkjunum, en það á kannski ekkert endilega við hér. Mig langaði að heyra hvort löggjöfin í Evrópu hefði verið skoðuð í tengslum við þetta. Segjum að það sé leki um stórkostlega vanrækslu eða fjársvik eða eitthvað slíkt og ríkið mundi hreinlega verða af miklum peningum ef ekki væri blásið í flautuna. Í Bandaríkjunum er það þannig eða var þannig - það er reyndar verið að eyðileggja afhjúpendalöggjöfina í Bandaríkjunum einmitt þessa dagana - að afhjúpandinn fékk ákveðna prósentu af þeim peningum sem hann sparaði ríkinu. Við skoðuðum þetta svolítið fyrir íslenska rammann, hvort slíkt væri réttmætt, en komumst eiginlega að þeirri niðurstöðu að það passaði kannski ekki alveg inn í okkar menningu. Mig langar að heyra skoðun hv. þingmanns á því hvaða leið sé rétt til að hvetja fólk til að blása í flautuna. Svo er annað. Ég hef skoðað þetta aðeins með þýskum prófessor í afhjúpendafræðum, Thomas Hoeren, og hann benti á að þetta væri kannski aðeins of víðtækt. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur heyrt þá gagnrýni eða hvort hann sé sammála því að kannski þyrfti að þrengja þetta. Jafnvel þyrfti að skoða betur löggjöf um persónufrelsi, löggjöf um höfundarétt og löggjöf um vinnuvernd. Prófessorinn nefndi sérstaklega þessar löggjafir í tengslum við það sem þyrfti að skoða í samhengi við löggjöf um afhjúpendur eða uppljóstrara. Ég geri ráð fyrir því að við munum kalla eftir umsögn frá þessum ágæta prófessor þannig að hann geti bent okkur á hvað það er sem við þurfum að skoða. Ég geri mér sjálf ekki alveg grein fyrir hvað hann er að vísa í. En mig langaði að heyra hvort hv. þm. - þetta „háttvirtur“ er að fara með mig - Róbert Marshall hafi heyrt af þessu og skoðað þetta. Í stýrihópnum sem ég nefndi er verið að leggja lokahönd á tillögur um uppljóstrara eða afhjúpendur, hvernig svo sem fólk vill þýða þetta orð, „whistleblower“, og það kemur skýrsla frá hópnum í maí. Ég velti fyrir mér hvort þingmanninum finnist ekki skynsamlegt að hvetja stýrihópinn til að skoða sérstaklega þetta frumvarp og hvort hægt er að fylla betur upp í ef frekari útfærslu vantar á afhjúpendalöggjöfina. Markmiðið hlýtur að sjálfsögðu að vera að fá bestu mögulegu afhjúpendalöggjöfina, hvaðan svo sem hún kemur. Ég verð eiginlega að viðurkenna að ég er pínulítið hissa á að mér var ekki boðið að vera með á þessu máli því að ég hefði svo sannarlega verið með á því og ég hef líka unnið við blaðamennsku. En ég fagna þeirri vinnu sem unnið hefur verið í kringum þetta frumvarp og í því eru mjög margar góðar tillögur. Ég hlýt þó að benda á að mjög mikið af þessari vinnu er að eiga sér stað, hefur átt sér stað eða er orðin að lögum.

Virðulegur forseti. Ég hefði kannski frekar átt að setja mig á mælendaskrá með ræðu vegna þess að það voru svo mörg atriði sem hv. þingmaður kom hérna inn á. Ég vil aðeins leiðrétta hv. þingmann varðandi það að ég er ekki að leggja það til í þessu frumvarpi eða í greinargerðinni að sett verði lög um vernd heimildarmanna. Mér er fullkunnugt um að það hefur verið gert, nú síðast með fjölmiðlalögunum. Ég er einfaldlega að telja upp þær leiðbeiningarreglur sem eru í ályktun Evrópuþingsins þar sem m.a. er kveðið á um að það verði sérstaklega gert í aðildarlöndunum. Ég hóf vinnslu þessa máls í september þegar mér þótti einsýnt að ekki mundi koma mál úr menntamálaráðuneytinu í þessum efnum í tæka tíð. Ég vildi alla vega vera kominn með mál inn í þingið fyrir lokafrest í nóvember. Ég náði því reyndar ekki alveg en lagði málið fram í nóvember og er fyrst að fá að mæla fyrir því núna, sem sýnir nú hverslags hryðjuverk voru unnin hérna á síðustu vikum þinghaldsins fyrir jól og hvílík sóun varð á vinnu fjölda fólks þegar fullt af málum komust ekki á dagskrá og ekki var hægt að mæla fyrir þeim. Eins og ég sagði veit ég að það er annað mál í vinnslu sem fjallar um afhjúpendur. Ég nota orðið „uppljóstrarar“ vegna þess að það orð er tamara að nota í blaðamennsku á Íslandi, en það er auðvitað bara smekksatriði og engin frágangssök af minni hálfu. Við eigum auðvitað að reyna að búa til löggjöf um þetta sem er eins góð og mögulegt er. Ég verð bara að biðja hv. þingmann velvirðingar á því að mér var ekki kunnugt um blaðamennskuferil hennar. Ég sendi þetta mál á alla þá sem ég taldi að hefðu starfað við blaðamennsku og flestir þeirra brugðust vel við en ég mundi þá reyna að kanna frekar hvort möguleiki sé á því að bæta hv. þingmanni á flutningsmannalista þessa frumvarps af því að við erum sömu skoðunar um nauðsyn þess að ráðast í þessa löggjöf.

Frú forseti. Já, ég er mjög ánægð með allan þrýsting því að það er svo sannarlega mjög mikilvægt að þrýsta á að þetta verði að veruleika. Í raun og veru fór menntamálaráðuneytið þá leið að stofna þennan stýrihóp út af því að afhjúpendalögin eru til dæmis í innanríkisráðuneyti og það hefur gengið mjög illa að fá innanríkisráðuneytið til þess að framkvæma það sem þeim ber skylda til samkvæmt þingsályktuninni. Það fór í raun og veru ekkert að hreyfast að ráði fyrr en þessi mjög svo góði stýrihópur fór af stað. Ég er mjög vongóð um að við náum stórum hluta af þessum breytingum, ég veit ekki hve miklum en það fer eiginlega eftir því hvers konar hryðjuverk fara í gang núna á næstu dögum af hálfu þeirra sem skilgreina sig sem stjórnarandstöðu. Ég vona að við náum að koma með einhvern grunn áður en þetta þing er búið og að hægt verði að nýta sér margt af þeirri vinnu sem hér er því að hún er mikilvæg og miklum mun ítarlegri en sú vinna sem átti sér stað þegar við settum saman áðurnefnda þingsályktun. Mig langaði að spyrja þingmanninn hvort hann sé ekki hlynntur því að við reynum að nýta eitthvað af því sem hér er ef frumvarpið næðist ekki út úr nefnd eða eitthvað slíkt því að við vitum ekkert hvernig næstu dagar þingsins fara.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað ég sem er í andsvari við hv. þingmann. Ég vildi þess vegna líka spyrja hv. þingmann hvort henni sé kunnugt um það hvar frumvarpið um afhjúpendur sé statt og hversu lengi við eigum að bíða eftir því að það komi hérna fram og verði lagt fram vegna þess að tímaramminn er þannig að núna þegar ég hef mælt fyrir málinu getur það sem betur fer farið til nefndar, verður það væntanlega sent til umsagnar og vanalega tekur það tvær til þrjár vikur. Eftir tvær til þrjár vikur er farið að verða mjög þröngt um hvað varðar þingdaga til þess að taka málið til umfjöllunar í nefnd og taka það hér til 2. umr. Ég er mjög opinn fyrir öllu því sem hv. þingmaður benti á að þyrfti að skoða og, með tilliti til þeirra fræðimanna sem hún vitnaði til, að það verði þá tekið inn í þetta frumvarp sem þó er komið á þennan stað í þeirri mulningsvél sem þingið er. Við getum þá reynt að sameina það allra besta úr þessum tveimur frumvörpum og gert þetta þannig að við séum sátt við það. Það sem fyrst og fremst vakti fyrir mér með flutningi þessa máls er að ég var í góðri aðstöðu til þess að vinna það með fínu fólki sem var tilbúið til að leggja á sig mikla vinnu við að aðstoða mig við það. Það er auðvitað mjög brýnt að koma málinu inn í þingið, geta hafið umsagnarferli og vinnsluna til að við náum að uppfylla það markmið okkar sem var í þingsályktunartillögu hv. þingmanns frá 2010 - sem ég studdi með ráðum og dáð og var mjög ánægður með - þannig að það nái að uppfylla enn meira á þessu kjörtímabili vegna þess að núna er tíminn orðinn mjög takmarkaður.

Já, það er rétt, ég varð aðeins ringluð yfir því hver væri í andsvari af því að upprunalega ætlaði ég að fara í andsvar við þingmanninn en ekki halda ræðu en sá á klukkunni að ég var allt í einu komin í ræðu. Ég held að okkar markmið séu algjörlega áþekk eða nákvæmlega hin sömu. Það má eiginlega segja að hv. þingmaður hafi verið sá sem átti hvað mest í þessari þingsályktun af því að hann lagði töluverða vinnu á sig eftir að þingsályktunin var komin í gegn til þess að kynna hana og ræða um hana. Það er mikilsvert þar sem engin svona mál ná fram að ganga nema haldið sé áfram að þrýsta á að þau klárist, það er bara þannig. Ég held að það sé óhætt að segja um þessa einföldun á upplýsingaskyldu opinberra starfsmanna og þagnarákvæðum, þetta er núna inni í forsætisráðuneyti og ég á von á því að á næstu dögum komi restin af þeim lögum sem er verið að vinna í og þá á sem sagt frekari vinna á afhjúpendalöggjöf að fara inn vonandi bara í næstu viku eða þarnæstu. Jafnframt er verið að vinna að fleiri lögum sem skipta okkur miklu máli eins og breytingu á meiðyrðalöggjöf, það er verið að færa hana úr sakarétti yfir í einkarétt og það skiptir mjög miklu máli. Það er nú eitt af því sem maður þarf að halda áfram að þrýsta á ef það næst ekki í gegn, að það verði lagað á næsta þingi ef það tekst ekki á þessu.