Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Frá því ég settist fyrst á þing hef ég komið nokkrum sinnum hingað upp í pontu til að leita atbeina þings og forseta til að gæta að virðingu Alþingis, þessarar æðstu stofnunar lýðveldisins sem skipuð er lýðræðislega kjörnum fulltrúum almennings á Íslandi. Þingmannastarfið er í mörgu ófyrirsjáanlegt og óskipulagt. Að morgni veit ég sjaldnast hvort ég kemst heim í kvöldmat eða ekki, enda skipast veður sérdeilis skjótt í lofti yfir Austurvelli og aldrei að vita hvað getur komið til kasta þingsins dag hvern. Við sem bjóðum okkur fram í þetta hlutverk vitum að hverju við göngum og tökum því með þeirri auðmýkt sem starfið á skilið. Það er hins vegar ekki alveg nóg að við hér á þingi höfum væntingar til þess að stjórnsýsla og almenningur beri virðingu fyrir Alþingi heldur verður sú virðing að ganga í báðar áttir. Því miður hefur fyrirkomulag starfs fastanefnda Alþingis ekki alltaf einkennst af slíkri virðingu fyrir tíma og vinnu þeirra sem lagt hafa þinginu lið með því að veita umsagnir um lagafrumvörp og önnur mál sem þingið hefur til umfjöllunar. Það er auðvitað mjög mikilvægt að þingið eigi þetta samtal við almenning og jafnvel má segja að þetta sé einn mikilvægasti þátturinn í okkar vinnu. Of mikið ber á því að þeir aðilar sem af auðmýkt og einlægni hafa samþykkt að ljá þinginu sína sérþekkingu og álit séu t.d. boðaðir á fund fastanefndar með engum fyrirvara. Ég ætla því að nota þetta tækifæri, þegar við ræðum um störf þingsins, og leggja til að við gerum ekki kröfu um að heimurinn snúist í kringum okkur og okkar illfyrirsjáanlegu stundaskrá heldur gerum okkar allra besta til að taka tillit til og sýna tilhlýðilega virðingu gagnvart tíma annarra.

Herra forseti. Síðast í þessum dagskrárlið sá hv. þm. Björn Leví Gunnarsson ástæðu til að halda ræðu sína um mig. Ástæðan var heldur furðuleg, þar sem hann fann að því að ég hefði í vor sagst treysta Ríkisendurskoðun en segi nú, eftir að umfangsmiklar athugasemdir Bankasýslunnar komu fram, að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd verði að taka mið af þeim nýju upplýsingum við vinnslu málsins hér eftir. Það á varla að vekja mikla furðu hv. þingmanns að þótt eitthvað njóti trausts sé það ekki alltaf hafið yfir allan vafa. Það væri, herra forseti, enda þvert á hlutverk mitt í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að rýna ekki í hverja einustu athugasemd við vinnslu þessa máls. Hv. þingmaður var reyndar alls ekki hættur að leggjast út í furðuleg ræðuhöld því nokkrum mínútum síðar bætti hann um betur og ákvað að mæta í þessa háttvirtu pontu til að saka mig svo gott sem um að hafa lekið skýrslunni. Hvað annað er hægt að kalla það þegar sagt er orðrétt, með leyfi forseta: „Að mínu mati, ef talað er um dylgjur, þá eru einu dylgjurnar hérna sem vert er að nefna þær að það hafi verið þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem láku skýrslunni.“ Hv. þingmaður bætir reyndar við að hann sé reyndar ekkert að nota slíkar dylgjur. En forseti, sem ein örfárra þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem hafði aðgang að skýrslunni þegar henni er lekið verð ég að fá að segja að það er augljóst hvað hv. þingmaður er að ýja að og ég hafna því harðlega. Hv. þingmaður væri maður að meiri ef hann bæðist afsökunar á þessum orðum sínum. Þau eru líka þinginu til minnkunar og ég myndi aldrei standa hér í þessari mikilvægu pontu og fabúlera um hver mér þyki líklegastur til að hafa lekið þessari skýrslu, enda hef ég engar forsendur til þess aðrar en að vita að ég gerði það ekki sjálf. Forseti. Mér sýnist svona umræða 

Forseti minnir hv. þingmenn á að nota íslensku í ræðum sínum enda þingmálið íslenska og virða ræðutíma.

Forseti. Um allt annað mál, af því að ég fékk ekki að vita af því sem var verið að greina frá rétt áðan. Ég held mig bara við þau orð sem þar féllu. Ég var að benda á að það voru þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem byrjuðu á því að ásaka alla hina í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um lekann.  
             Forseti. Mig langar til að greina frá undarlegum upplýsingum sem við fengum í fjárlaganefnd í gær. Ég vil taka það fram að við fengum leyfi á fundinum til að vitna í orð gestanna. Þannig er mál með vexti að dómsmálaráðherra á við þó nokkurn vanda að etja. Fangelsismálin hjá honum eru í algjörum ólestri. Hættuástand er orð sem var notað á fundinum til að lýsa aðstæðum. 120 milljónir þarf í fjárauka fyrir árið í ár og 200 milljónir á því næsta. Bara til að halda því óbreyttu sem er nú í gangi - þið vitið neyðarástandinu - kemur ósk frá fjárlaganefnd um að fá upplýsingar um þær fjárheimildir sem vantar upp á, annars vegar fyrir fjáraukann og hins vegar fyrir fjárlögin af því að fjáraukabeiðni upp á 120 milljónir var hafnað í fjármálaráðuneytinu. Ég er forvitinn að eðlisfari og bað um sömu gögn og dómsmálaráðuneytið hefur sent fjármálaráðuneytinu vegna fjármálaáætlunar undanfarin ár - þið vitið að þetta er ekkert nýtt vandamál. Viðbrögðin voru ótrúleg. Þau gögn eru víst trúnaðarmál að beiðni fjármálaráðuneytisins. Gögn um hvaða uppbyggingarverkefni dómsmálaráðuneytið telur þurfa og sendir til fjármálaráðuneytisins vegna fjármálaáætlunar eru talin vera trúnaðargögn. Þetta eru skoðanir ráðherra og fagráðuneyta á því hvað þarf til að sinna þeim verkefnum sem lög gera ráð fyrir og okkur er sagt að þetta séu trúnaðargögn. Þetta er fáránlegt, algerlega kolrangt, enda kveða lög um opinber fjármál á um gagnsæi og ákveðna forgangsröðun verkefna. Hingað til hafa fangelsismálin endað undir niðurskurðarhnífnum og afleiðingin er orðin hættuástand. Sú forgangsröðun er á ábyrgð dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Á sama tíma og ríkisstjórnin segist vilja styðja við nýsköpun og hugvit er staðreyndin sú að við komum afar illa út í alþjóðlegum samanburði. Við erum í 36. sæti af 38 innan OECD þegar kemur að hömlum á erlenda fjárfestingu og meiri hluti frumkvöðla á Íslandi telur Ísland ekki vera ákjósanlegan stað fyrir nýsköpunarfyrirtæki. Þau fyrirtæki sem skapa störf og stóran hluta útflutningstekna okkar eru í harðri samkeppni við erlend fyrirtæki um athygli og um fjármagn. Nýsköpunarheimurinn er alþjóðlegur og þau búa við þann veruleika að íslenskt regluverk og efnahagsumhverfi eru viðskiptahindrun ofan á allt annað. Hvers vegna geri ég þetta að umtalsefni? Jú, vegna þess að í samráðsgátt stjórnvalda liggur nú frumvarp forsætisráðherra sem er ætlað að tryggja að viðskiptaráðstafanir sem skapa erlendum aðilum áhrif yfir íslenskum rekstraraðilum ógni ekki þjóðaröryggi. Markmiðið er góðra gjalda vert, en umsagnir fulltrúa nýsköpunarsamfélagsins eru þó allar á einn veg, að hér sé gengið allt of langt í auknum takmörkunum á erlenda fjárfestingu. Á þessi varnaðarorð verða stjórnvöld að hlusta. Undir lögin, eins og þau eru lögð fram í frumvarpinu, fellur verulegur fjöldi fyrirtækja sem hefur engin áhrif á þjóðaröryggi, allt sem snertir t.d. gervigreind, þjarkatækni, umhverfisvernd og margt fleira. Ríkisstjórnin leggur í málinu til að stórar fjárfestingar í þessum félögum verði tilkynningarskyldar og háðar samþykki ráðherra og ofan á annað felur málið í sér heimild til ráðherra að leggja gjald á væntanlega fjárfesta. Málið eykur einfaldlega líkurnar á því að erlendir fjárfestar horfi frekar til annarra landa en Íslands, til annarra nýsköpunarfyrirtækja en íslenskra nýsköpunarfyrirtækja. Mundu margir segja að nóg væri nú samt um ástand nýsköpunarfyrirtækja á Íslandi. Frumvarpið endurspeglar kannski það sem kalla má meginstef í hugmyndafræði ríkisstjórnarinnar: 

Virðulegi forseti. Mig langar að tala um orkuþörf framtíðarinnar og forsendur hennar. Sumir eru sannfærðir um að það þurfi að ganga meira á náttúruperlur Íslands til að nýta orku og telja í góðri trú að engin önnur leið sé til að ná þeirri raforku sem þarf til að innleiða orkuskipti. En mig langar að benda á að u.þ.b. 80% af þeirri raforku sem framleidd er á Íslandi í dag fara til mengandi starfsemi sem framleiðir málm og þessi starfsemi er algerlega fyrir utan hringrásarhagkerfið. Þetta er skekkja. Nýverið sótti ég opinn fund á vegum VG þar sem Samtök iðnaðarins og Landvernd tóku þátt. Þar kom mjög skýrt fram þessi stóra skekkja sem við Íslendingar eigum ekki að sætta okkur við. Sérfræðingar segja að til þess að framleiða sama magn af málmi úr endurnýttum málmi í stað hráefnis eins og báxíts þurfi einungis 10–15% þeirrar raforku sem er notuð í dag. Á fundinum sýndi orkuskiptahermir Landverndar vel hversu mikla raforku þarf þegar stóriðja á Íslandi er færð inn í hringrásarhagkerfi, hversu gríðarlega mikið magn af raforku sem er nú þegar framleitt gæti farið í orkuskipti, í lífræna matvælaframleiðslu og ýtt undir sjálfbærni og loftslagsvænna samfélag. Með því að nýta orkuna betur og með því að færa mengandi stóriðju inn í hringrásarhagkerfið getum við verndað náttúruna, víðerni og landslag og einnig dregið stórkostlega úr losun gróðurhúsalofttegunda. Ég tel mikilvægt að við leggjum á það áherslu og setjum í það fjármuni að rannsaka hvernig megi sem best nýta þá orku sem þegar er framleidd. Það er ávinningur okkar allra, ávinningur náttúrunnar, raforkuframleiðenda og jafnvel stórnotenda.

Virðulegi forseti. Í þessum ræðustól viljum við oft ræða um málefni eins og samgöngur út frá málefnum atvinnulífsins, byggðanna og öðru slíku. En nú ætla ég að ræða um samgöngumál út frá málefnum barna. Við, talsmenn barna, undirrituðum í dag yfirlýsingu um að tala um það. Þá vildi ég benda á vissan þátt í samgöngunum, en það er að tíðni samgangna og greiðar samgöngur skipta gríðarlega miklu máli. Núna heyrum við að samfélögin kalla eftir því að þær samgöngur sem þau þó hafa virki og séu greiðar, eins og í Vestmannaeyjum þar sem Herjólfur er ítrekað bilaður og þarf að sigla til Þorlákshafnar og ekkert flug er til að bregðast við. Við heyrum af því að bjóða á aftur út siglingar ferjunnar með samdrætti á ferðum, og við höfum heyrt vandamálin varðandi Baldur sem vonandi er að finnast lausn á. Af hverju nefni ég þetta út frá börnum? Af því að ef þessar samgöngur eru ekki nógu greiðar, tíðar og öruggar þá hefur það áhrif á börn sem sækja félagslíf og íþróttastarf, þurfa að fara til læknis og sinna sínum þörfum, jafnvel að fara til náms eins og frá Hrísey. Því skiptir tíðni ferða miklu máli. Það gerðist nú síðast þegar Herjólfur bilaði um helgina að þar var stór hópur barna, sem þurfti að fara upp á land til að keppa í íþróttum, fastur á ferjunni langan tíma. Við þurfum að tryggja greiðar flug- og ferjusamgöngur til að samfélögin og mikilvæg þjónusta gangi.

Forseti. Stríð. Stríð gegn skipulagðri brotastarfsemi, stríð gegn fíkniefnum, stríð gegn jaðarsettu fólki. Dómsmálaráðherra lýsir yfir stríði; stríði á hendur einstaklingum sem kerfið og samfélagið hefur brugðist ítrekað. Hvernig má það vera að árið 2022 geti dómsmálaráðherra talið að lausnin við afbrotahegðun felist í því að fara í stríð? Miðað við allt sem vitað er um hegðun er ótrúlegt að því sé haldið fram að það sé einhver lausn fólgin í því að fara í stríð. Stríð leysir engin vandamál. Það býr til fleiri ófyrirséð vandamál og magnar núverandi vandamál upp. Aukning alvarlegra ofbeldisbrota hjá ungu fólki verður ekki leyst með auknum vopnaburði og beitingu vopna. Málið leysist ekki með því að beita meiri hörku, þvert á móti. Það þarf að horfa á stóru myndina og leysa vandann með því að setja miklu meira fjármagn, kraft og vilja í velferðarkerfið og heilbrigðiskerfið svo hægt sé að sinna einstaklingum sem eru hjálparþurfi á réttan hátt. Alvarlegum ofbeldisbrotum unglinga og barna hefur fjölgað mikið síðastliðinn áratug. Það er greinilega eitthvað alvarlegt að í kerfinu okkar. Við niðurgreiðum sálfræðiþjónustu. Við hrekjum sálfræðinga úr heilsugæslunum. Barna- og unglingageðdeild annar ekki neyðinni. Velferðarkerfið er í molum og úrræðaleysið er algjört þegar kemur að ungu fólki með flókinn hegðunar- og geðvanda. Dómsmálaráðherra er á rangri leið. Ríkisstjórnin þarf að horfast í augu við þennan vanda og laga hann strax. Velferðarkerfið og heilbrigðiskerfið öskrar á aðstoð. En nei, segir dómsmálaráðherra og ríkisstjórnin. Þau vilja heldur hella olíu á eldinn og stigmagna vopnavæðingu enn frekar, enn hraðar með enn einu stríðinu. Við þurfum raunverulega mannúð, aðgerðir sem skila raunverulegum árangri. Aukið ofbeldi og jaðarsetning skilar engum árangri.  
            

Virðulegur forseti. 20. nóvember er mannréttindadagur barna og það eru 32 ár síðan barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Vegna barnasáttmálans hafa orðið víðtækar breytingar á viðhorfum til barna og farið að líta á börn sem fullgilda einstaklinga með full réttindi sem ber að virða og vernda með öllum tiltækum leiðum. Á Íslandi eru 10.000 börn sem lifa í eða við fátækt, jafnvel fjöldi þeirra í sárafátækt. Þetta er okkur hér á Alþingi til háborinnar skammar og einnig það að láta þetta viðgangast svo áratugum skiptir. Við erum einnig með þúsundir barna á biðlista eftir lífsnauðsynlegri þjónustu í heilbrigðiskerfinu, látum þau grotna niður á biðlistum árum saman þannig að þau flosna upp úr skólakerfi og í mörgum tilfellum fara á örorku, festast í fátækt þar og í félagslegu kerfi sveitarfélaganna. Fátækar barnafjölskyldna á Íslandi lenda í félagslegri einangrun og þar standa einstæðir foreldrar verst og þá einnig fjölskyldur með lágar tekjur. Fjölskyldur með fötluð börn eru með þeim verst settu og þá einnig oft félagslega einangraðar á örorkubótum og búa þar af leiðandi við mjög erfiðar félagslegar aðstæður. Börn í fátækt eru mun líklegri til að búa áfram í fátækt sem fullorðnir einstaklingar og fá á engan hátt sömu tækifæri og önnur börn. Ójöfnuður fátæktar er að flytjast á milli kynslóða með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Að láta barn að alast upp við sárafátækt er skýlaust brot á mannréttindum þess og getur skaðað það fyrir lífstíð. Stjórnvöldum hvers tíma ber að koma í veg fyrir fátækt barna og fjölskyldna þeirra. Kostnaður við húsnæði er einn stærsti útgjaldaliður fjölskyldna á Íslandi og margar búa við óviðunandi, þröngar, heilsuspillandi aðstæður, húsnæðisskort og jafnvel í ósamþykktu húsnæði. Við þessu þarf að bregðast strax. Barnafjölskyldur og einstæðir öryrkjar á Íslandi eru sérstaklega viðkvæmir fyrir fátækt og félagslegri einangrun og þá einnig fjölskyldur með fötluð börn, fjölskyldur þar sem annað foreldrið er á örorkubótum og hitt á lágmarkslaunum og þá einnig börn í fjölskyldum sem búa við mjög erfiðar félagslegar aðstæður. Munið: Mannréttindi barna í fyrirrúmi og eitt barn í fátækt er einu barni of mikið. Erum við ekki öll hér inni sammála um það?

Herra forseti. Það er með ólíkindum að fylgjast með þeirri aðferðafræði sem viðhöfð er um þessar mundir hvað varðar orkuöflun. Mig setur hljóða þegar ég fylgist með umræðunni, þegar ég fylgist með því hversu harkalega og ákveðið er unnið að því víða um land að koma upp vindorkuverum í ýmsum myndum. Það kemur fram í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar að setja eigi lög um vindorkugarða. Við sem þjóð höfum brennt okkur á því að ætla að gleypa allan heiminn í einu og gera það hratt og fara þannig af stað að eftir á, þegar í ljós kemur hversu illa var að verki staðið, þá stöndum við eftir ráðalaus og getum einhvern veginn ekki bætt úr því. Það sem um er að ræða er viðkvæm íslensk náttúra sem er eitt af þeim atriðum sem standa hvað mest undir efnahag samfélagsins. Við erum á rosalega sérstakri leið. Ég spyr mig, þegar farið verður í vinnuna og þegar regluverkið er tilbúið, hvað ef þær áætlanir og þau áform sem eru langt komin víða um land standast ekki? Hvað á þá að gera? Eða getur verið að það sé kannski bara verið að smíða regluverkið í kringum það sem er að gerast?

Virðulegur forseti. Á hraðri leið til loftslagshelvítis voru orð sem hljómuðu í eyrun mínum þegar ég bjóst til að lenda í Sharm el-Sheikh í Egyptalandi í síðustu viku. Ég var með Stefán Jón Hafstein í eyrunum að lesa fyrir mig Heimurinn eins og hann er. Þar fer hann yfir þá tugi milljóna sem vantar í fjárhagsaðstoð til að bjarga fólki úr sárri fátækt, að 900 milljónir manna búi við stöðuga vannæringu, hrun á vistkerfum og hvernig ósigur heimsins virðist alger í þeim markmiðum sem við höfum sett okkur, hvort sem það varðar umhverfismálin, útblásturinn, náttúruvæn hagkerfi eða heimsmarkmiðin. Það var því frekar neikvæð Bryndís Haraldsdóttir, virðulegur forseti, sem steig út úr vélinni í Sharm el-Sheikh þar sem hún sá alla ljósadýrðina og velti fyrir sér: Mun eitthvað koma út úr þessu? Er einhver ástæða til þess að fólk fljúgi hingað til Egyptalands til að tala um loftslagsbreytingar? Virðulegur forseti. Já, það er full ástæða til þess. Vissulega hefðum við mörg hver viljað sjá stærri skref stigin. Það er auðvitað þannig, þegar þjóðir heims eiga að koma sér saman um einhver markmið, að lægsti samnefnarinn verður að markmiðinu. En það var áberandi á COP27-ráðstefnunni að það er líka jákvæðni og það eru líka lausnir. Mér fannst mun meira áberandi nú en í fyrra að atvinnulífið og vísindin, með tæknilausnir, voru meira ráðandi. Þetta voru ekki bara embættismenn og stjórnmálamenn að tala saman um markmið sem þegar höfðu verið sett og hvernig við ætluðum að ná þeim heldur var verið að kynna raunverulegar aðgerðir. Mest var þó átakanlegt að vera í bási Pakistanana og Sameinuðu þjóðanna og sjá myndbönd og heyra ræður um þær hörmungar sem dundu þar yfir í flóðunum miklu. Virðulegur forseti. Það var bæði áhugavert og lærdómsríkt að fá að taka þátt í COP27-ráðstefnunni og þrátt fyrir bölsýnina held ég að ég geti verið jákvæð út af því að okkur miðar áfram þó að okkur ætti sannarlega að miða hraðar áfram.

Virðulegi forseti. Fíkn, fíknisjúkdómar, drykkjusýki. Hver þekkir ekki þessi hugtök? Sérstaklega þeir einstaklingar sem glíma við þennan vágest, sem eru veikir, sem eru alkóhólistar og fíklar. Og hvers lags kerfi skyldi nú mæta þeim? Hvernig er tekið utan um þennan þjóðfélagshóp? Ég hef núna undanfarnar vikur fengið alveg í beinni útsendingu að fylgjast með þeirri þrautagöngu sem fárveikt fólk gengur hér og alla þá veggi sem þau mæta og rekast á í kerfinu, frábæra, frábæra heilbrigðiskerfinu. Þetta var reyndar háð. Það liggur ekkert annað fyrir þessum einstaklingum en að detta bara í það, en að gefast bara upp, vegna þess að þeir sem segjast eða þykjast vilja aðstoða þá gera það alls ekki, engan veginn. Og bara það að núna í síðustu viku hafi verið mælt hér fyrir frumvarpi þar sem verið var að fara þess á leit að við samþykktum lengingu á endurhæfingarlífeyri úr þremur árum í fimm - eins og það sé ekki fullreynt eftir þrjú ár hvort þú sért í raun og veru orðinn tilbúinn til að stíga inn í vinnuna - þá er svo einkennilegt sem það er að fíklarnir, drykkjusjúklingarnir, eiga að fara í sjúkraþjálfun, þeir eiga að leita sér sálfræðiaðstoðar, þeir eiga að fara í meðferð, þeir eiga að gera þetta og þeir eiga að gera hitt. Það kostar allt peninga, virðulegi forseti, en einhvern veginn eiga þeir að tína þá af trjánum vegna þess að alls staðar, hvort sem það er hjá Tryggingastofnun, sem sparaði sér rúma 4 milljarða á síðasta ári í nýgengi örorku, eða hjá félagsþjónustunni sem segir: Þú verður að reyna fyrst að klára réttindi þín hjá Sjúkratryggingum. Já, en til þess þarftu að fá vottorð. Já, ég gef þér ekki vottorð, þú varst í meðferð, það er ekki tekið gilt. Það eru fordómar og aftur fordómar 

Forseti ítrekar það sem áður kom fram að ræðutíminn er takmarkaður og þingmenn eru beðnir að virða það.

Virðulegi forseti. Þeim er hér stendur varð það á í ræðu sinni sl. þriðjudag að eigna hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, allt frumkvæði að stofnun framtíðarnefndar. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á það í ræðu sinni skömmu síðar að í raun hefðu Píratar barist fyrir því að komið yrði á fót slíkri nefnd árið 2017. Síðar sama dag var bent á það á samfélagsmiðlum að Steingrímur sálugi Hermannsson hefði í forsætisráðherratíð sinni í tvígang komið á fót framtíðarnefnd og staðfestu ungir Framsóknar- og framtíðarmenn það á þinginu hér með skjáskoti skömmu síðar. Sú var tíðin að ég átti sem formaður STEF í viðvarandi átökum og opinberu orðaskaki við Pírata vegna höfundaréttarmála, en stefna flokksins sem þá var nýstofnaður byggði í þeim efnum á stefnu sænskra Pírata sem þrengja vildu verulega að þeim stjórnarskrárvarða eignarrétti sem höfundaréttur er. Ég kunni einkar vel að meta heiðarleika Helga Hrafns Gunnarssonar, málsvara Pírata í þessum málum á þeim tíma, er hann að lokum viðurkenndi að hugsanlega þyrfti flokkurinn að endurmeta stefnu sína í þessum málaflokki sem hann og gerði. Án einbeitts vilja hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur hefði framtíðarnefnd að líkindum ekki orðið að því áhersluatriði hér sem raun ber vitni í dag. Mér er hins vegar bæði ljúft og skylt að biðjast forláts á því að geta hvorki þáttar Pírata né Framsóknar í þessu samhengi og vil fagna því alveg sérstaklega að Píratar láti sig nú höfundarétt hugmynda varða með öðrum hætti en var. Ég vil líka geta þess sem ég nú veit, að meðal helstu frumkvæðismanna Pírata í þessum efnum voru Smári McCarthy, síðar framtíðarnefndarformaður sem sjálfur skrifaði að stærstum hluta mikla og vandaða skýrslu um störf síðustu framtíðarnefndar, og þá ekki síður hv. þm. Halldóra Mogensen sem situr í framtíðarnefnd í dag ásamt þeim sem hér stendur og fleirum. Megi framtíðarnefnd Alþingis vel farnast í störfum sínum, m.a. við greiningu helstu styrkleika, veikleika, ógnana en þó fyrst og fremst tækifæra sem við okkur blasa er leiða megi til bestunar allra helstu lykilþátta í framtíðarlandinu Íslandi.

Herra forseti. Það hefur líklega ekki farið fram hjá neinum að við lifum á nokkuð flóknum og örlagaríkum tímum. Við lifum í veruleika þar sem sumar þjóðir eru vellauðugar á meðan aðrar búa við sára fátækt, í veruleika þar sem sumar þjóðir búa við frið á meðan það geisar stríð hjá öðrum, en þó í veruleika þar sem öllum þjóðum stendur gríðarleg ógn af loftslagsbreytingum, vissulega framtíðarógn fyrir margar en blákaldur veruleiki fyrir aðrar. Allir þessir þættir, stundum samverkandi, hafa gert það að verkum að mannkynið stendur nú andspænis því í fyrsta skipti í 20 ár að sárafátækt jarðarbúa eykst. Í augnablikinu erum við Íslendingar meðal þeirra gæfuríku, jafnvel heppnu. Við erum velmegandi og auðug af náttúruauðlindum, hér ríkir friður og enn hafa loftslagsbreytingar ekki kallað yfir okkur hörmungar þó við höfum vissulega stundum fengið viðvaranir í formi skrýtinna veðrabrigða eða óhuggulegra aurskriða. Við áttum okkur vonandi öll á því að þessar áskoranir eru sameiginlegt verkefni allra þjóða, alls mannkyns, og þess vegna er eðlilegt að við Íslendingar sýnum metnað í loftslagsmálum, leggjum fé til þróunarsamvinnu og veitum úkraínsku þjóðinni ríkulegan stuðning á erfiðum tímum. Forseti. Erindi mitt hingað í pontu er að vekja athygli á þeirri staðreynd að hluti þeirra fjármuna sem Íslendingar veita vegna stríðsins í Úkraínu er tekinn af fé sem veitt er í þróunarsamvinnu. Ég vona að allir þingmenn hér inni átti sig á þessu og beiti sér fyrir því, við afgreiðslu fjáraukalaga yfirstandandi árs og fjárlaga næsta árs, að tryggja að það verði ekki niðurstaðan að við skerum niður fé til þróunarsamvinnu, sem við erum eftirbátar nágrannaþjóðanna með, til að veita sjálfsagðan stuðning við úkraínsku þjóðina.  
            

Virðulegur forseti. Hér á landi greinast árlega einstaklingar, fullorðnir og börn, með einhverfu eða raskanir á einhverfurófi, einhverja röskun á taugaþroska sem kemur jafnan fram snemma í barnæsku. Einhverfa er yfirleitt meðfædd og til staðar alla ævi en kemur fram með ólíkum hætti, allt eftir aldri og þroska og færni og sökum þess hve einhverfa er margbreytileg er oft talað um einhverfuróf. Hægt er að hafa áhrif á framvindu einhverfu með markvissum aðgerðum, sérstaklega snemma á lífsleiðinni. Nokkuð er um að einstaklingar greinist á fullorðinsárum með einhverfu og þá oft í framhaldi af kulnun eða öðrum geðrænum vanda. Þegar einstaklingur hefur fengið greiningu á einhverfurófi er mikilvægt að einstaklingurinn og fjölskyldan fái fræðslu um einhverfurófið og aðferðir sem gætu hentað honum vel. Auk þess er mikilvægt, ef um er að ræða leik- eða grunnskólabarn, að samvinna milli heimilis og skóla sé góð. Í dag eru það nokkrar stofnanir sem koma að málum einhverfra og mætti þar nefna barna- og unglingageðdeild Landspítala, Ráðgjafar- og greiningarstöð, Sjúkratryggingar, Tryggingastofnun og fleiri. Ég hef lagt fram tillögu ásamt öðrum þingmönnum um að komið verði á fót þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir einhverfa þar sem öll sú þekking sem til staðar er um einhverfu verði dregin saman á einn stað og börn jafnt sem fullorðnir geti fengið þjónustu með þarfir þeirra í huga. Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir einhverfa hefði það verkefni að veita þjónustu á sviði ráðgjafar, hæfingar og endurhæfingar ásamt því að afla og miðla þekkingu á aðstæðum einhverfra í því skyni að bæta þjónustu og stuðla að framförum. Auk þess væri hlutverk þjónustu- og þekkingarmiðstöðvarinnar að sinna fræðslu, ráðgjöf og stuðningi við aðstandendur, skóla og aðrar þjónustustofnanir. Ég tel þetta mikilvægt mál og vona svo innilega að það verði að veruleika.

Herra forseti. Mér hefur orðið tíðrætt um tilhneigingu þessarar ríkisstjórnar til að pakka málum inn í umbúðir til að fela innihald þeirra. Því stærri sem málin eru þeim mun meiri umbúðir og límband er notað. Hæstv. dómsmálaráðherra og raunar líka hæstv. fjármálaráðherra hafa viðurkennt að málefni hælisleitenda séu orðin stjórnlaus á Íslandi. Á síðasta ársfjórðungi fjölgaði Íslendingum á Íslandi um u.þ.b. 300 en erlendum ríkisborgurum um u.þ.b. 3.500, tólffalt fleiri útlendingar en Íslendingar á þessu þriggja mánaða tímabili. En hver eru viðbrögð íslenskra stjórnvalda við þessu ástandi sem hlýtur að kalla á að við endurmetum hvort við séum að hjálpa sem flestum þeirra sem eru í mestri neyð eins og við getum best gert og hvort okkur takist að aðlaga nýja landsmenn að íslensku samfélagi? Viðbrögðin virðast vera þau að endurskilgreina vandann, pakka honum inn í nýjar umbúðir. Í Fréttablaðinu hefur komið fram að hæstv. forsætisráðherra hyggist endurskilgreina vandann með því að grauta saman dvalarleyfum og vinnumarkaðsmálum, endurskilgreina, að því er virðist, hælisleitendur sem ódýrt vinnuafl. Þegar Ísland gekk í EES fór fram mikil umræða, eins og í öðrum löndum, um flæði vinnuafls milli landa og það var rökstutt með því að mynda ætti eitt efnahagslegt svæði þar sem giltu svipaðar reglur varðandi starfskjör, starfsaðstæður, velferðarkerfi og slíkt. En hér er verið að leggja til, að því er virðist, leið sem mun ekki leysa vandann, mun ekki gera okkur betur kleift að aðstoða 

Herra forseti. Vegna þess að hér í umræðum um störf þingsins kallaði hv. þm. Hildur Sverrisdóttir eftir viðbrögðum hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar þá reikna ég með því að forseti taki það upp á tilhlýðilegum vettvangi að minna þingmanninn á þá sjálfsögðu kurteisi að láta fólk vita þegar er ætlast til að við eigum orðastað hvert við annað hér í þessari pontu. Hv. þm. Hildur Sverrisdóttir vék að því að ýjað hefði verið að því að fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefði lekið skýrslu Ríkisendurskoðunar áður en hún birtist opinberlega. Þá er rétt að halda því til haga, forseti, að það voru þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem byrjuðu dylgjuleikinn. Það voru tveir varaþingmenn Sjálfstæðisflokksins sem fóru hér upp í pontu og ýjuðu ekkert að því, sögðu bara hreinlega að það hefðu verið nefndarmenn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem hefðu lekið skýrslunni, eða eins og annar 

Forseti minnir á að þegar þingmenn taka til máls um fundarstjórn forseta þá er ræðutíminn aðeins ein mínúta.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu um kaup á nýrri Breiðafjarðarferju og er fyrsti flutningsmaður ásamt þingmönnunum Ásthildi Lóu Þórsdóttur, Guðmundi Inga Kristinssyni, Ingu Sæland, Jakob Frímanni Magnússyni, Tómasi Tómassyni, Ásmundi Friðrikssyni og Þórunni Sveinbjarnardóttur. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra að láta kaupa nýja ferju sem verði notuð í reglulegum ferjusiglingum á Breiðafirði. Ferjan uppfylli nútímakröfur um öryggi og þægindi í farþegaflutningum og geti sinnt vöruflutningum fyrir atvinnulíf og íbúa á Vestfjörðum og við Breiðafjörð. Kannaðir verði möguleikar á að ferjan verði knúin endurnýjanlegum orkugjöfum. Vegagerðin hafi virkt samráð við sveitarfélög á Vesturlandi og Vestfjörðum um hvaða kröfur ferjan skuli uppfylla. Þar til ný ferja verður tekin í notkun skuli nýta skipið Herjólf III, skráningarnúmer 2164, í reglulegum ferjusiglingum á Breiðafirði. Hefja skal framkvæmdir á hafnarmannvirkjum á ferjuleiðinni eins fljótt og auðið er til að tryggja að Herjólfur III geti tekið við ferjusiglingum sem fyrst. Tillaga þessi var áður flutt á síðasta löggjafarþingi, 152. löggjafarþingi, mál nr. 46, en náði ekki fram að ganga og er því flutt hér aftur. Ýmsar umsagnir bárust á sínum tíma, á síðasta þingi, m.a. frá Öryrkjabandalaginu, sveitarfélögum á Vesturlandi og Vestfjörðum og Samtökum sveitarfélaga í landshlutunum og einnig frá fyrirtækjunum Bláma og Carbon Recycling International sem bentu á mikilvægi þess að tryggja að ný ferja yrði knúin endurnýjanlegum orkugjöfum. Í umsögn Vegagerðarinnar kom fram að eftir skoðun hafi ekki þótt hentugt að nýta Herjólf III til afleysinga á skipinu. Frá árinu 1924 hefur Breiðafjarðarferjan Baldur og forverar hennar með sama nafni stundað reglulegar ferjusiglingar um Breiðafjörð. Ferjan gegnir mikilvægu hlutverki í samgöngum á milli Snæfellsness og Vestfjarða og fyrir Breiðafjörð en Baldur er einnig afar mikilvægur fyrir byggð í Breiðafirði, í Flatey og öðrum eyjum. Hann myndar auk þess mikilvæg tengsl milli byggða á Snæfellsnesi, Breiðafirði og Vestfjörðum sem íbúar njóta góðs af. Ýmsar úrbætur hafa verið gerðar á vegakerfinu á Vestfjörðum á undanförnum árum. Engu að síður hefur mikilvægi Baldurs ekki minnkað og jafnvel má færa rök fyrir því að ferjuleiðin sé nú mikilvægari en nokkru sinni fyrr. Uppgangur ferðaþjónustu á síðasta áratug hefur skilað þjóðinni verulegum ábata. Mikil uppbygging hefur átt sér stað í ferðaþjónustu á Vesturlandi og Vestfjörðum. Baldur skiptir miklu máli fyrir ferðaþjónustu á svæðinu. Á ferjuleiðinni eru margir áfangastaðir sem vekja áhuga ferðamanna. Flatey er orðin vinsæll áfangastaður fyrir ferðamenn og Brjánslækur er í næsta nágrenni við margar náttúruperlur, eins og friðlandið í Vatnsfirði, Rauðasand, Dynjanda og Látrabjarg. Þá eykur ferjuleiðin einnig aðdráttarafl Snæfellsness þar sem ferðamenn geta þá farið hringinn um Snæfellsnes og í kjölfarið ferðast með Baldri til Vestfjarða. Dýrafjarðargöng, sem eru komin í notkun, hafa einnig aukið umferð um nýjan veg um Dynjandisheiði sem nú er verið að vinna að og er langt kominn og er fyrirsjáanlegt að Ísfirðingar, Bolvíkingar og fleiri muni þá aðallega aka þá leið suður yfir Dynjandisheiði og Barðaströnd. Mikilvægt er að þeir geti þá valið á milli þess að aka Barðaströndina eða taka Breiðafjarðarferjuna Baldur. Að sigla með Baldri eru mikil þægindi og sparar þriggja tíma akstur. Baldur hefur verið kölluð brúin til Vestfjarða og á sér langa sögu eins og hér hefur verið sagt. Sagan hófst fyrir 98 árum eða 1924 þegar Guðmundur Jónsson frá Narfeyri keypti gamlan bát til flutninga á farþegum og vörum. Ferjan í dag er engan veginn ásættanleg. Þetta er skip sem er verra en skipin sem voru þar á undan fyrir farþegaflutninga, enda var það fyrst og fremst keypt fyrir vöruflutninga og þungaflutninga og það er klárt mál að þar hafa farþegar verið settir í annað sæti. Þar er gamaldags, gluggalaus matsalur í kili og gömul, slitin og óþægileg sæti undir brú. Núverandi ástand Baldurs uppfyllir engan veginn nútímakröfur. Það stenst hvorki farþega- né öryggiskröfur, eins og fréttir hafa verið af undanfarin ár, a.m.k. tvisvar eða þrisvar, þegar skipið hefur orðið vélarvana, enda vantar varavél í skipið. Það tryggir engan veginn öryggi farþega eins og gera verður í ferjusiglingum í dag. Fleiri atvinnugreinar en ferðaþjónusta njóta góðs af ferjusiglingum um Breiðafjörð. Má þá nefna laxeldið sem er nú hornsteinn atvinnulífs á Vestfjörðum og á degi hverjum eru hátt í 100 tonn af laxi flutt suður. Útflutningsverðmæti eldisafurða nam 29,3 milljörðum kr. á árinu 2020. Útflutningur á eldisafurðum hefur aldrei verið meiri, sama til hvaða mælikvarða er litið, hvort sem það er í krónum, erlendri mynt eða tonnum. Hlutur Vestfjarða var rúmlega 50% í útflutningsverðmæti eldisafurða árið 2020, um 15 milljarðar kr. Fiskeldi á Vestfjörðum skilar milljörðum króna í þjóðarbúið og innan fimm ára mun ársframleiðsla fara yfir 50 þúsund tonn, helmingi meira en í dag. Það er því gríðarlega mikilvægt fyrir ferjusiglingar með þungaflutninga og farþega að við kaupum skip sem getur þjónað atvinnugreinunum á Vestfjörðum, fiskeldinu og ferðaþjónustunni. Það er gríðarlega mikilvægt að þessar tvær atvinnugreinar fái að dafna á Vestfjörðum með öflugri ferju sem getur þjónað báðum þessum atvinnugreinum, sem og fyrir íbúa. Eins og ég sagði áðan þá er mjög líklegt að Ísfirðingar og Bolvíkingar og fleiri íbúar við Djúp muni frekar keyra þessa leið suður, þ.e. um Dynjandisheiði og svo Barðaströndina frekar en að fara Djúpið. Íbúar á Vestfjörðum hafa ítrekað bent stjórnvöldum á nauðsyn þess að tryggja öruggar ferjusiglingar á Breiðafirði sem anna eftirspurn og hefur m.a. Fjórðungssamband Vestfjarða ályktað á fjórðungsþingi um málið. Vegagerðin greindi frá því sumarið 2021 að þrátt fyrir ítarlega leit hafi ekki fundist skip til að leysa Baldur af hólmi til skemmri tíma. Vegagerðin lauk þarfagreiningu vegna ferjusiglinga um Breiðafjörð. Samkvæmt henni er reiknað með að þungaflutningar um Breiðafjörð muni aukast úr 35.000 tonnum árlega í 58.000 tonn á næstu fimm árum. Áætlað er að ný ferja muni kosta 4,5 milljarð í smíðum, en til samanburðar kostar nýr Herjólfur 6 milljarða kr. Ný ferja myndi stuðla að atvinnuuppbyggingu á Vestfjörðum, auka samgönguöryggi og minnka umferðarálag á þjóðvegum. Nauðsynlegt er því að grípa strax til aðgerða til að tryggja öruggar ferjusiglingar á Breiðafirði. Ég má til með að taka fram að Vegagerðin hefur þegar farið í útboð og verður það opnað á föstudaginn. Þar er gert ráð fyrir því að leigja skip til einungis fimm mánaða, frá janúar 2023 til loka maí 2023, með möguleika á að kaupa skip. Ég hef heyrt af því að skipið Røst frá Noregi hafi þótt hæfilegt og passa sem skip fyrir þessa flutninga. En það breytir því ekki að það er mjög mikilvægt að Alþingi Íslendinga lýsi yfir vilja sínum og styðji við þá aðgerð að keypt verði ný ferja sem uppfyllir nútímakröfur um öryggi og þægindi í farþegaflutningum á Breiðafirðinum og geti sinnt vöruflutningum sem þjóna atvinnulífi á svæðinu. Baldur á 100 ára afmæli árið 2024. Von flutningsmanna er sú að sú afmælisgjöf, ný ferja, berist sem fyrst og við getum haldið upp á 100 ára afmæli reglulegra ferjusiglinga á Breiðafirði með nýrri ferju.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum(tannheilbrigðisþjónusta fyrir börn, aldraða og öryrkja). Flutningsmenn með mér á þessu frumvarpi eru þingmenn Flokks fólksins: Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. 1. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Eftirfarandi breytingar verða á 20. gr. laganna: a. 1. mgr. orðast svo: Sjúkratryggingar taka til allra tannlækninga og tannréttinga aldraðra, öryrkja og barna yngri en 18 ára. Þá taka sjúkratryggingar til tannheilbrigðisþjónustu, tannlækninga og tannréttinga sem samið hefur verið um skv. IV. kafla vegna meðfæddra galla, slysa og sjúkdóma. b. Við bætist ný málsgrein sem orðast svo: Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. skal ekki takmarka greiðsluþátttöku sjúkratrygginga vegna tannheilbrigðisþjónustu, tannlækninga og tannréttinga barna. Jafnframt skal ekki takmarka greiðsluþátttöku sjúkratrygginga vegna tannheilbrigðisþjónustu, tannlækninga og tannréttinga aldraðra og öryrkja sem hafa engar aðrar tekjur en lífeyri almannatrygginga sem og aðrar opinberar greiðslur sem tengjast örorku- og ellilífeyrisréttindum.“ 2. gr. hljóðar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir: „Frumvarp þetta er byggt á frumvarpi sem var áður lagt fram á 150. og 152. löggjafarþingi, 40. mál, en náði ekki fram að ganga.“ Ég er eiginlega enn að velta fyrir mér: Hvernig stendur á því að það náði ekki fram að ganga? Þetta er kannski ekkert réttlætismál, er það? Það er kannski alveg sjálfsagt að mismuna þegnunum eftir efnahag þegar þeir þurfa að veita sér tannheilbrigðisþjónustu? Það er kannski engin reisn í því að geta brosað fallega með beinar tennur? Það er frekar nær að í umboði stjórnvalda séu þúsundir einstaklinga úti í samfélaginu sem taka fyrir munninn og geta ekki brosað eða eru búnir að missa tennurnar, hafa ekki komist til tannlæknis. Ég get aðeins sagt það af eigin reynslu þegar ég lifði á almannatryggingakerfinu að þá liðu heil níu ár án þess að ég gæti leitað mér tannlæknaþjónustu. Og af hverju skyldi það nú hafa verið, virðulegi forseti? Það var einfaldlega vegna þess að ég hafði ekki efni á því, það er nú ekki flóknara en það. Í frumvarpinu sem ég vísa hér til, og þetta frumvarp byggir á, var lagt til að tannréttingar vegna meðfæddra galla yrðu gjaldfrjálsar vegna mikilvægis þess að veita tannheilbrigðisþjónustu til allra, óháð efnahag. Ástæða þykir til að víkka út gildissvið þessa frumvarps vegna þess að bara núna - af eigin reynslu og úr umhverfi mínu, frá fullorðnu fólki sem ég þekki í dag, sem stjórnmálamaðurinn sem ég er, einstaklingum sem eru að biðja um aðstoð og hjálp og vita ekki hvernig á að snúa sér; mæðrum sem eru gjörsamlega niður sín og hafa safnað skuldum vegna þess að þær hafa ekki haft ráð á því að setja börnin sín í tannréttingar, þær hafa ekki getað borgað jafnóðum. Og hvað gerist svo þegar þú ert hættur að geta borgað? Heyrðu, því miður. Ég get ekki boðið barninu þínu frekari þjónustu. Þú skuldar mér nú þegar fullt af peningum, ágæta móðir. Í lögum um sjúkratryggingar er kveðið á um að sjúkratryggingar taki til nauðsynlegra tannlækninga aldraðra, öryrkja og barna. Þá taka sjúkratryggingar einnig til nauðsynlegra tannlækninga og tannréttinga í ákveðnum tilvikum, þ.e. vegna afleiðinga alvarlegra meðfæddra galla, slysa og sjúkdóma. Þá er greiðsluþátttaka sjúkratrygginga ekki skilyrðislaus því að ráðherra hefur heimild til að takmarka greiðsluþátttöku sjúkratrygginga með reglugerð og almennt eru nauðsynlegar tannlækningar gjaldfrjálsar fyrir börn en öðru máli gegnir um tannréttingar. Sem dæmi má nefna að veittur er styrkur að fjárhæð 150.000 kr. ef föst tæki eru sett í báða góma en almennt er kostnaður við slíkar tannréttingar talsvert umfram þá fjárhæð, öllu jafna ekki undir 700.000 kr. Svo mikil fjárútlát hafa veruleg áhrif á fjárhag fátækra fjölskyldna. Samfélaginu ber skylda til að tryggja að öll börn fái þá heilbrigðisþjónustu sem þau þurfa án tillits til efnahags. Það kemur sífellt betur í ljós hve mikilvæg tannheilsa er. Þá getur það haft keðjuverkandi neikvæðar afleiðingar ef ekki er gripið til réttra aðgerða á réttum tíma. Því er lagt til að framvegis verði öll tannheilbrigðisþjónusta í þágu barna gjaldfrjáls. Sum börn eru heppnari en önnur, það liggur í hlutarins eðli, en þau börn eru líka til sem þurfa jafnvel að vera undir handleiðslu og í meðferðum hjá tannlæknum og sérfræðingum í allt að fimm ár, hitta tannlækninn sinn mánaðarlega í allt að fimm ár, gangast undir munnholsaðgerðir með því að vera með alls konar þvingur og spangir í munninum á meðan verið er að reyna að hjálpa barninu að fá eðlilegar tennur. Það er sárara en tárum taki, virðulegi forseti, að maður skuli ítrekað standa hér í þessu æðsta ræðupúlti landsins og vera að biðja um eitthvað, óska eftir einhverju og mæla fyrir einhverju sem öllum á að vera augljóst að er sjálfsagt mál. Hvernig í ósköpunum er hægt að mismuna fólki svona gífurlega á sama tíma og verið er að reyna að röfla um jöfnuð hér? Aldrei verið annar eins jöfnuður og nú, kaupmátturinn algerlega í hæstu hæðum - þvílíkt bull, virðulegi forseti. Þetta á eingöngu við um suma. Þetta á við um ákveðna útvalda hópa í samfélaginu. Þetta á ekki við um alla. Þetta á ekki við um þá sem við eigum að setja í fyrsta sæti áður en við gerum nokkuð annað úr okkar sameiginlegu sjóðum. Við eigum alltaf að setja fólkið í fyrsta sæti. Eins og kjörorð Flokks fólksins er: Fólkið fyrst, svo allt hitt. Gamall maður kom til mín grátandi um daginn, hann er að hjálpa konunni sinni. Hún er með vandamál í munni. Í fyrsta lagi voru ekki smíðaðar eðlilegar tennur fyrir hana. Í öðru lagi var skilin eftir tönn sem var farið að grafa undir og í þriðja lagi voru þau hjónin rukkuð um fleiri hundruð þúsund fyrir aðgerð sem var í raun mislukkuð frá a til ö. En það kom ekki til greina að sleppa þeim við þá greiðslu, alls ekki, enda er alltaf hægt að níðast á þeim sem hafa ekki ráð á að leita sér lögfræðiaðstoðar og draga svona lið fyrir dóm. Ég trúi því alla vega að dómskerfið okkar myndi standa með fólkinu þegar verið er að svína svona svívirðilega á því. Það er sárara en tárum taki að horfa upp á fullorðið fólk niðurbrotið í vanlíðan og kvíða, fólk sem er búið að vinna í sveita síns andlitis alla sína ævi og ætti nú að vera komið á þann stað að geta lifað hér þokkalega áhyggjulausu ævikvöldi. Ég velti fyrir mér hvort æðstu embættismenn og ráðamenn í landinu hafi bara yfir höfuð aldrei nokkurn tíma hitt slíkt fólk, hafi aldrei heyrt sögu þess, hafi raunverulega aldrei tekið það inn í blóðrásina hvað það eru margir hér sem eiga um sárt að binda. Eru þessir ágætu æðstu ráðamenn þjóðarinnar í einhverjum fílabeinsturni? Sitja þeir bara í einhverjum glerturni og hafa aldrei nokkurn tímann stigið niður á jörðina til þeirra sem virkilega þurfa á hjálp þeirra að halda? Þeir geta ekki einu sinni sett sig í þeirra spor heldur klifa á því endalaust að allir hafi það frábært, nú í 9,4% verðbólgu og blússandi vöxtum þar sem lánin eru að margfaldast hjá fjölskyldunum í landinu, fullorðna fólkinu og öryrkjunum sem hafa ekki efni á að leita sér nauðsynlegrar tannlæknaþjónustu. Þeir öryrkjar og eldri borgarar sem reiða sig alfarið á lífeyri almannatrygginga eiga nógu erfitt fyrir með að ná endum saman. Þau hafa ekkert fjárhagslegt svigrúm, ekki neitt. Þau geta ekki veitt sér neinn munað í mat. Þau geta ekki rekið bíl, allt of margir gjörsamlega skrimta. Virðulegi forseti. Ég hef þegar mælt fyrir breytingartillögu við fjáraukann þar sem ég óska eftir 60.000 kr. skatta- og skerðingarlaust fyrir þennan þjóðfélagshóp öryrkja og eldra fólk sem hefur ekki neina aðra framfærslu að byggja á en framfærslu frá almannatryggingum. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, minn góði þingflokksbróðir og þingflokksformaður Flokks fólksins, kom með frábæra hugmynd sem felur það einfaldlega í sér að þessir einstaklingar eigi bara að fá greiddan 13. mánuðinn. Það er athyglisvert að lesa loforðin sem sáust fyrir nokkrum árum þar sem verið var að lofa því - ef ég fæ umboð, ef þið kjósið mig skal ég sjá til þess að afnema skerðingar á lífeyri eldri borgara vegna þess að það er ósanngjarnt. Ég ætla ekki að nefna nein nöfn, ég held að allir viti um hvað er rætt. En hvernig skyldi það nú hafa raungerst í veruleikanum? Einstaklingum sem reyna að hjálpa sér sjálfir, reyna að rjúfa hina rammgerðu fátæktargildru sem er búið að festa þá í, er ekki gefið færi á því. Þau hafa enga möguleika á því að hjálpa sér sjálf vegna þess að þá er þeim einfaldlega refsað. Til dæmis er frítekjumark hjá öryrkjum 109.000 kr. á mánuði. Öryrki má vinna fyrir 109.000 kr. á mánuði, fyrir skatta, án þess að það skerði framfærsluna frá Tryggingastofnun nema náttúrlega þegar kemur að sérstakri uppbót sem þurrkast út strax þó að öryrkinn sé ekki einu sinni búinn að fá útborgað nema 40.000 kr. Virðulegi forseti. Ég velti því fyrir mér, svona hefur þetta verið frá því eftir hrun, frá því að hin frábæra norræna velferðarstjórn reisti „gjaldborg“ um heimilin í landinu, frá því að sú frábæra norræna velferðarstjórn kom með krónu á móti krónu skerðingar á fátækasta fólkið í landinu. Svona hefur þetta verið hjá öryrkjum í öll þessi ár. Ef þetta hefði fengið að fylgja launaþróun mættu þau vinna núna fyrir hátt í 250.000 kr. á mánuði, ekki 109.000 kr. Hvernig í ósköpunum eiga einstaklingar sem eru að fá 240–270.000 kr. á mánuði útborgaðar að geta veitt sér nokkurn skapaðan hræranlegan hlut, hvað þá að kosta eðlilega heilbrigðisþjónustu fyrir börnin sín? Það er ekki hægt. Flokkur fólksins hefur líka mælt fyrir frumvarpi - það var fyrsta forgangsmál Flokks fólksins í haust af þeim 70 þingmannamálum sem við höfum lagt inn, gerðum það strax á fyrsta degi þingsins - um 400.000 kr. greiðslu skatta- og skerðingarlaust til þessa hóps. Hvar ætlið þið að fá peningana?, spyrja þeir. Ætlið þið að fara að skatta alla upp í rjáfur? Á að hækka skatta? Nei, en við hefðum aldrei lækkað skatta og látið það kosta ríkissjóð 21 milljarð kr. og hirt það til okkar sem erum hátekjufólk. Ef við erum að skerða tekjur ríkissjóðs um 21 milljarð kr. til að þykjast vera að gera það fyrir þá sem verst standa, þá værum við ekki sönn, er það? Við hefðum hins vegar fært þennan 21 milljarð til þeirra verst settu án þess að milljónamaðurinn og -konan hefðu haft nokkurn skapaðan hlut með það að gera. Hvað hefur sá sem er með margar milljónir á mánuði í tekjur t.d. að gera með persónuafslátt? Jú, 53.600 kr. á mánuði, fín viðbót á einu og hálfu milljónina eða tvær milljónirnar eða fimm milljónirnar eða tíu milljónirnar, alveg frábært. Jafnræðið í landinu er algerlega æðislegt þegar kemur að þessu. Þetta er jafnræðið. Við skulum ekki vera að taka persónuafsláttinn af þeim sem eru með fulla vasa fjár. Flokkur fólksins segir: Færum fjármagnið þangað sem er þörf fyrir það, gefum öllum samfélagsþegnum kost á því að taka þátt í samfélaginu með okkur. Látum ekki fólkinu okkar líða svona illa, skiljum ekki börnin okkar út undan, hættum með þessa biðlista. Hvað verður um börnin okkar sem eru skilin út undan? Hver er rótin að þeim vanda í samfélaginu sem við erum að verða vitni að að fer stigvaxandi dag frá degi? Hvers vegna öll þessi fíkn, hvers vegna allur þessi flótti og hvers vegna öll þessi vanlíðan? Hún er vegna fátæktar fyrst og síðast, að sjálfsögðu eru alltaf einhverjar undantekningar, en það er algerlega rót alls vanda hvernig fólk hér er látið húka í fátækt. Ekki nóg með það. Við sjáum líka einstaklinga sem eiga hvergi höfði sínu að halla, hafa ekki einu sinni þak yfir höfuðið. Það eru venjulega fíklarnir okkar, það eru venjulega alkóhólistarnir okkar, það er fordæmda fólkið, óhreinu börnin hennar Evu, þau sem eru jaðarsett og eru sett á bið. Mörg þeirra deyja á þeirri bið. Það er dauðabiðlistinn. Fáir óska eftir því að fá hjálp út úr sínum vanda, sem lýtur að fíknisjúkdómum, nema þeir séu virkilega orðnir veikir og tilbúnir til að þiggja hjálp. En nei, bíddu, vinur minn, því miður, það er ekki pláss fyrir þig alveg strax. Bíddu aðeins lengur vegna þess að það eru 700 á undan þér í úrræðið. Hvers lags samfélag er þetta eiginlega? Ég mæli fyrir frumvarpi til að geta gefið venjulegu fólki, sem haldið er í fátæktargildru, og börnum kost á því að fara til tannlæknis. Samfélagið sem er svona ofboðslega ríkt, eins og margir vilja halda fram, á að taka utan um þetta fólk og aðstoða það við að leita sér læknishjálpar. Mig langar áður en lengra er haldið og áður en ég hætti að tala um endurhæfingu, um fólkið sem er komið þangað að það á svo bágt, er dottið út af vinnumarkaði, líður illa á sálinni. Það hefur ekki getað veitt sér eða börnunum sínum neitt. Kannski eru þetta jafnvel börnin. Já, við skulum bara vera með snemmtæka íhlutun. Við skulum aðstoða þetta fólk og koma því í endurhæfingu. Tryggingastofnun heitir batteríið. En heyrðu: Þú sem ert ekki með 1 kr., þú ert ekki á örorku, ekki á endurhæfingarlífeyri, þú átt ekki heldur heima hjá félagsþjónustunni af því þú ert ekki búinn að skila öllum vottorðum sem við viljum fá, þú þarft fyrst að fara í sjúkraþjálfun, leita þér geðhjálpar, leita þér sálfræðings. Jú, tíminn kostar kannski 20.000 kall hjá hverjum og einum, bara 5.000 kannski hjá sjúkraþjálfaranum en þú þarft fyrst að sýna þetta og svo skaltu tala við okkur aftur. Ég spyr: Hvar á þessi einstaklingur að fjármagna það sem er verið að fara fram á að hann geri til þess að geta nýtt sér þau ágætu úrræði sem er verið að grobba sig af að séu til staðar í samfélaginu? Hverjir skyldu það nú vera sem er verið að reyna að endurhæfa til að koma þeim út í samfélagið á ný? Jú, að stórum hluta er það fólk sem glímir við alkóhólisma, fíknisjúkdóma og sprettur úr sárri fátækt. Það er ekki einu sinni þá - þegar verið að reyna að benda á mögulega lausn á því að rjúfa aðeins skarð í þessa rammgerðu fátæktargildru og reyna að aðstoða fólk til sjálfshjálpar - að ljós kvikna hjá æðstu ráðamönnum þjóðarinnar. Það er ekki einu sinni þá sem þeir hugsa með sér: Já, kannski er bara eitthvað til í því sem konan er að segja. Og hvað er konan að segja? Ég hef ítrekað ,fyrir hönd okkar í Flokki fólksins, mælt fyrir frumvarpi um að leyfa öryrkjum að vinna án þess að skerða almannatryggingabæturnar hjá þeim í einhvern x aðlögunartíma, gefa þeim tækifæri til að sjá hvort þau hafa mögulega tækifæri til þess að rjúfa vítahring einangrunar, inniveru, þunglyndis, depurðar, kvíða og fátæktar og gefa þeim kost á að stíga út fyrir rammann vegna þess að við töpum engu á því. Íslenska samfélagið hefur ekkert nema hagnað af því. Þessir einstaklingar munu á sama tíma greiða skatta og skyldur af sínum störfum. 32% þeirra einstaklinga - ef eitthvað er að marka þær skýrslur sem við höfum fengið frá Svíþjóð og fleiri löndum sem hafa verið að reyna óhefðbundnar lausnir og leiðir til að virkja mannauðinn sem felst í öryrkjum - skiluðu sér ekki aftur inn á bótakerfið þegar þessum aðlögunartíma lauk. Mér er algerlega hulin ráðgáta hvaða stærðfræðisnillingar það eru sem koma engan veginn auga á það að tveir plús tveir eru fjórir. Þetta er einfaldasti hlutur í heimi Ég er bara að benda á þetta dæmi um þessa mismunun í heilbrigðisþjónustu sem lýtur að tannheilbrigði og byggir eingöngu á fátækt. Ríkisstjórn sem vogar sér að gefa þegnunum sínum ekki kost á því að leita sér heilbrigðisþjónustu er ríkisstjórn sem ekkert samfélag vill hafa. Í fjáraukalögum er hægt að biðja um heimild upp á 6 milljarða kr. til að fjárfesta í gullhöllinni hérna niðri á Austurbakka, „snobbhill“ eins og ég kalla það, nýja Landsbankahúsinu á dýrustu lóð á landinu og þótt víðar væri leitað. Þessir 6 milljarðar eru meira en kostar að byggja allt klabbið í kringum Alþingishúsið, nýju viðbygginguna þar sem allt starfsfólk, allir þingmenn, allar fastanefndir munu verða; þar sem verið er að hagræða í kringum okkur. Það tekur bara örfá ár að greiða niður leiguna sem þingið er að greiða fyrir húsnæði handa okkur hér allt í kring. En þessi ósk um 6 milljarða til að fjárfesta í þessari glæsihöll, það eru fleiri krónur en öll nýja viðbyggingin við Alþingishúsið kostar. En þegar verið er að fara fram á 60.000 kr. eingreiðslu fyrir fátækasta fólkið fyrir jólin þá þarf maður að stála alla hífa og berjast hér eins og Zorro til að reyna að hjálpa þessu fólki þannig að það geti þó a.m.k. keypt sér eitt lambalæri sem kostar orðið hátt í 10.000 kr. Þrátt fyrir að þetta fólk eigi bágt allan ársins hring er það einhvern veginn svo að í hjarta okkar, það er hefðin, það er í sál okkar, eru jólin fjölskylduhátíðin, tíminn þegar við viljum vera með fjölskyldum og vinum. Við viljum gleðjast, borða saman góðan mat og helst geta gefið einhverja litla gjöf, geta glatt hvert annað. Geta fátækir foreldrar gert það, getur einstætt foreldri gert það, getur verkamaðurinn gert það, láglaunamaðurinn? Nei, hann getur það ekki. Ég tala af eigin reynslu. Ég veit hvað það er að berjast í bökkum með börnin mín fjögur og eiga erfitt með að fá mat á diskinn á hverjum degi. Það er ekki að ástæðulausu að hjarta mitt brennur fyrir því að hjálpa þeim sem eiga bágt. Ég á ekki í neinum vandræðum með að setja mig í þessa skó. Ég þarf ekki að stíga niður úr fílabeinsturni eða glerkastala niður á jörðina til fólksins sem við erum að berjast fyrir. Ég hef staðið þar og ég stend þar alltaf, það mun aldrei breytast og því mun ég aldrei gleyma. Ég trúi ekki öðru en að þetta frumvarp renni í gegn og utan um það verði tekið, að það sé eitthvað sem heitir skilningur, mannúð og gæska gagnvart þeim sem eiga bágast í samfélaginu. Ég segi bara: Það er löngu orðið tímabært að taka heildstætt utan um þann vaxandi vanda og þá vaxandi fátækt sem er í samfélaginu. Það eru ekki bara tannlækningar sem eldri borgarar, þeir sem eingöngu eru á bótum almannatrygginga, öryrkjar og fátæk börn fá ekki, það er ekki bara það. Það er víða annars staðar í kerfinu, eins og ég nefndi, þar sem fólk virðist ekki einu sinni tala saman, þar sem því virðist bara vera nákvæmlega sama. Ég hef stundum haft það á tilfinningunni að þau viti varla hvað þau eru að gera. Ég trúi því ekki að það sé eingöngu út af mannvonsku sem fátækt fólk getur ekki leitað sér tannlæknaþjónustu. Ég trúi því ekki að það sé vegna mannvonsku eða fordóma í samfélaginu sem fíklar og alkóhólistar deyja á biðlistum. Virðulegi forseti. Það er í okkar höndum, löggjafans, að sjá til þess að þessi mál fái farsælan endi. Það er í okkar höndum að taka utan um okkar minnstu bræður og systur og láta þeim líða vel í samfélaginu með okkur öllum.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um tannheilbrigðisþjónustu fyrir börn, aldraða og öryrkja. Að þessu frumvarpi stendur allur þingflokkur Flokks fólksins og við sjáum nú einskæran áhuga á þingi fyrir þessu frumvarpi því að við erum hérna þrjú í salnum, öll frá Flokki fólksins. Það sýnir áhuga annarra þingflokka á því að standa við og sjá til þess að tannheilbrigðisþjónusta sé í góðu lagi hjá börnum, öldruðum og öryrkjum. Við vorum fyrir hádegi að skrifa upp á sáttmála sem talsmenn barna á þingi. 20. nóvember síðastliðinn var réttindadagur barna og það er eiginlega sorglegt að maður skuli svo standa hérna nokkrum klukkutímum seinna og reyna að berjast fyrir því að tannheilbrigðisþjónusta fyrir börn sé gjaldfrjáls. Að það sé ekki sjálfsagður hlutur ef tannheilsan er í einhverju ólagi, að það sé svo að þá geti viðkomandi barn ekki leitað sér hjálpar án þess að eiga það á hættu að foreldrarnir hafi ekki efni á að borga. Ég segi fyrir mitt leyti: Við hljótum að eiga vera komin á þann stað núna árið 2022 og með öllum þeim kosningaloforðum flokka undanfarna áratugi að það sé bara sjálfsagður hlutur að þetta sé inni í heilbrigðisþjónustunni, að við þurfum að vera að berjast fyrir því að aldraða fólkið okkar og öryrkjar fái ókeypis tannlæknaþjónustu, sem er of stór hópur sem lifir í fátækt, nær ekki endum saman og má þakka fyrir að eiga fyrir mat í fyrstu viku hvers mánaðar. Við erum eiginlega á furðulegum stað; að við skulum vera að hólfa niður og segja: Heyrðu, bíddu, tannheilbrigðisþjónusta, nei, hún þarf ekkert að vera fullkomlega gjaldfrjáls. Það er bara allt í lagi að láta fólk borga fyrir hana þannig að þeir ríkari geti nýtt sér hana en ekki þeir sem eru efnaminni. En það sem er fáránlegast við þetta, og það vita það allir sem hafa fengið tannpínu eða þurft einhverjar aðgerðir á tönnum, að þetta er grafalvarlegt heilsufarslegt vandamál. Og það er ekki bara að það hafi áhrif á tannheilsu viðkomandi heldur líka á þjóðfélagið í heild sinni vegna þess að ef ekkert að gert getur þetta valdið ýmsum erfiðleikum og þá verður alltaf dýrara og dýrara að reyna að sjá til þess að viðkomandi geti leitað sér þjónustu. Þar af leiðandi verða alltaf minni líkur hjá þessum hópi, öldruðum, öryrkjum og barnafjölskyldum, að brúa bilið til að geta reddað því og séð til þess að viðkomandi komist í tannlækningar. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að hjá einstaklingum, öryrkjum og öðrum, sem reyna að tóra á rúmum 200.000 kr. útborguðum, að það er enginn afgangur, það segir sig sjálft. Þar af leiðandi er eiginlega óskiljanlegt að við skulum ekki vera með fría heilbrigðisþjónustu. Mér hefur verið bent á, sem maður veit, að t.d. í Danmörku labbar þú inn til heimilislæknis eða á heilsugæslu og borgar ekkert, þú færð þína þjónustu, hún er inni í heilbrigðiskerfinu. En hér á Íslandi hefur verið einhvern veginn verið búið til tvöfalt kerfi þar sem við erum að skilja ákveðna hópa eftir og segja: Nei, þið fáið ekki þjónustuna og þið eigið bara að vera hornreka. Við ætlum að sjá til þess að þið hafið það lága framfærslu að þið hafið ekki efni á að fá tannheilbrigðisþjónustu. Það er annað í þessu líka sem menn búa við sem er alveg stórfurðulegt og það er geðheilbrigðisþjónustan. Hún er líka að stórum hluta fyrir utan kerfið. Maður getur ekki séð hvernig í ósköpunum á að vera hægt að rökstyðja það að hafa tannheilbrigði og geðheilbrigði fyrir utan heilbrigðisþjónustuna eða yfirleitt að vera með kerfi sem mismunar svona gróflega á sama tíma eftir efnahag. Það segir sig sjálft að þeir sem eru með rúmar 200.000 kr. útborgaðar fara ekki til geðlæknis þar sem tíminn kostar 15.000–20.000 kr. og það er örugglega ekki í forgangi að fara til tannlæknis. Við gerum okkur alveg grein fyrir því á Íslandi hvað það kostar. Það segir sig sjálft að það verður gífurlega erfitt fyrir einstaklinga sem eru á lægstu lífeyrislaunum og jafnvel þá sem eru á lægstu launum í þjóðfélaginu, að geta veitt börnum sínum þessa þjónustu. Og þetta með að búa öldruðum áhyggjulaust ævikvöld og þakka fyrir vel unnin störf - að það fólk skuli líka geta lent í þeirri stöðu að geta ekki leitað sér tannlæknisþjónustu er ömurlegt. Síðan erum við með öryrkjana sem hafa lítið á milli handanna og einhvern veginn virðist enginn vilji vera til þess að gera eitt eða neitt og breyta þessu kerfi. Yfirleitt þegar maður bendir á að þetta þurfi að breytast, þá kemur alltaf sami grátkórinn: Hvar eigum við að fá peninginn fyrir þessu? Það er alltaf viðhorfið ef það á að gera eitthvað fyrir þá verst settu, aldraðra, öryrkja og börn í fátækt þá heyrist alltaf: Hvar á að fá peninginn? Þetta viðhorf kemur aldrei fram þegar á að hampa þeim sem eru efnameiri, en við í Flokki fólksins höfum leyst það vandamál. Við höfum bent á að það er hægt að eyrnamerkja í þetta ákveðna fjármuni, þ.e. að skattleggja eingreiðslur í lífeyrissjóði. Við náum þar tugum milljarða, 70–80 milljörðum. Með þeim peningum væri hægt að koma fólki úr fátækt, heilbrigðiskerfinu í lag, tannheilbrigðisþjónustu inn í kerfið, geðheilbrigðisþjónustu í kerfið, en það yrði að eyrnamerkja þessa peninga í það. Annað sem við myndum græða á þessu og þjóðfélagið í heild sinni er það að þarna erum við að taka út pening, skattpening sem annars væri að bara á markaði, og að gambla með hann á markaði er áhætta. Við vitum það og þekkjum það frá hruninu. Uppreiknað í dag eru það einhverjir milljarðar króna sem töpuðust þar sem hefði svo sannarlega ekki veitt af að fá. Eins og hefur komið fram hérna frá hv. þm. Ingu Sæland, sem er flutningsmaður þessa frumvarps, þá er eins og það sé enginn vilji til þess að taka utan um þessa hópa, reyna að koma þessum hlutum í lag. Við sjáum það hérna í salnum. Nú hefur þingmönnum fjölgað hér um einn og sá er úr Flokki fólksins, en það er ekki einn einasti þingmaður frá nokkrum öðrum flokki hérna í salnum að ræða þessi mál. Það sýnir algjört áhugaleysi, segi ég, vegna þess að þarna erum við með mjög gott og þarft mál sem er tannheilbrigðisþjónusta fyrir börn, aldraða og öryrkja. Ég get ekki séð á þeim málefnum sem við höfum verið að ræða hérna í þinginu annað en að þetta sé eitt af því mikilvæga. En það virðist bara vera hjá Flokki fólksins, ekki öðrum, og er það eiginlega sorglegt til þess að vita. En við munum berjast áfram og reyna að koma því til skila og vonandi holar dropinn steininn þannig að aðrir flokkar og sérstaklega ríkisstjórnin fari nú aðeins að bretta upp ermarnar og taka til í þessum málum. En það eru að verða nokkur ár síðan það var tilkynnt að þeir verst settu gætu ekki beðið lengur. Þeir bíða enn og eru því miður í verri stöðu en þeir voru í þá að mörgu leyti.

Virðulegur forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008 (tannheilbrigðisþjónusta fyrir börn, aldraða og öryrkja). Eins og segir í 1. gr. frumvarpsins þurfa sjúkratryggingar að ná til allra tannlækninga og tannréttinga aldraðra, öryrkja og barna yngri en 18 ára. Þá eiga sjúkratryggingar að taka til heilbrigðisþjónustu, tannlækninga og tannréttinga sem samið hefur verið um vegna meðfæddra galla, slysa og sjúkdóma. Þá segir í b-lið greinarinnar, með leyfi forseta: „Jafnframt skal ekki takmarka greiðsluþátttöku sjúkratrygginga vegna tannheilbrigðisþjónustu, tannlækninga og tannréttinga aldraðra og öryrkja sem hafa engar aðrar tekjur en lífeyri almannatrygginga sem og aðrar opinberar greiðslur sem tengjast örorku- og ellilífeyrisréttindum.“ Hér er raunverulega verið að leggja til frumvarp sem er jafn sjálfsagt og hægt er í norræna velferðarsamfélaginu. Í greinargerðinni segir: „Í lögum um sjúkratryggingar er kveðið á um að sjúkratryggingar taki til nauðsynlegra tannlækninga aldraðra, öryrkja og barna. Þá taka sjúkratryggingar einnig til nauðsynlegra tannlækninga og tannréttinga í ákveðnum tilvikum, þ.e. vegna afleiðinga alvarlegra meðfæddra galla, slysa og sjúkdóma.“ Hér er verið að takmarka þessi réttindi, greiðsluþátttöku ríkisins í tannheilbrigðisþjónustu við það sem er nauðsynlegt. Ég tel það mjög mikilvægt sem kemur fram í greinargerðinni, en þar segir, með leyfi forseta: „Lagt er til að fella út orðin „nauðsynlegra“ og „alvarlegra“ úr 2. málsl. 1. mgr. 20. gr. laga um sjúkratryggingar. Með þeirri breytingu er ekki lengur þörf á að meta hvort meðfæddur galli, afleiðing slyss eða sjúkdóms sé nógu alvarleg né hvort meðferð í hverju tilviki fyrir sig sé nauðsynleg, heldur munu sjúkratryggingar taka til tannlækninga og tannréttinga vegna þeirra.“ Þetta er svo sjálfsagt mál að það þarf ekki að meta í hverju tilviki hvort tannheilbrigðisþjónusta sé nauðsynleg eða hvort meðfæddur galli sé alvarlegur. Hérna er ríkið að setja lög um að sjúkratryggingar taki til nauðsynlegra tannlækninga aldraðra og öryrkja og það er síðan gert í reglugerð þannig að ráðherra hafi heimild til að takmarka greiðsluþátttöku sjúkratrygginga með reglugerð. Það er yfirlýsing, falin með lögum þar sem eitt orð er sett inn, „nauðsynlegra“ svo kemur allt hitt er í reglugerð, þar sem verið er að kveða raunverulega beinlínis á um greiðsluþátttöku almennings, aldraðra, öryrkja og barna yngri en 18 ára til að greiða kostnaðinn og það er mjög gott dæmi. Ég vil vekja athygli á dæmi sem er tekið fram í greinargerðinni. Veittur er styrkur að fjárhæð 150.000 kr. ef föst tæki eru sett í báða góma en almennt er kostnaður slíkra tannréttinga talsvert umfram þá fjárhæð, öllu jafnan ekki undir 700.000 kr. Svo mikil fjárútlát hafa veruleg áhrif á fjárhag fátækra fjölskyldna og það er rétt sem kemur fram í greinargerðinni að samfélaginu ber skylda til að tryggja að öll börn fái heilbrigðisþjónustu sem þau þurfa án tillits til efnahags. Þetta er það sem frumvarpið fjallar um, að börn þurfi ekki að búa við verri tannheilsu af því þau koma úr fátækum fjölskyldum. Stór hópur fullorðinna býr við slæma tannheilsu vegna þess að kostnaðurinn er mikill og tekjurnar eru of lágar. Sjúkratryggingar greiða hluta kostnaðarins og öryrkjar og eldri borgarar sem hafa ekki aðrar tekjur en lífeyri almannatrygginga og tengdar greiðslur verða að fá gjaldfrjálsa tannheilbrigðisþjónustu án þess að verið sé að meta hvort tannheilbrigðisþjónusta sé nauðsynleg og hvort tannviðgerðir, tannheilsa eða meðfæddur galli sé það alvarlegur að ríkið hlaupi undir bagga. Það er ekki hægt að hafa þannig mat, það kallar á mismunun á fólki og að gera þetta ekki að réttindum er eins konar fátækrahjálp, þá þarf að meta það hverju sinni hvort ríkið ætli að hlaupa undir bagga varðandi tannheilbrigðisþjónustu þessa hóps sem er verst settur í íslensku samfélagi. Ég sé að hæstv. fjármálaráðherra er kominn hér og ég efast ekki um að hann er í hjarta sínu algerlega sammála okkur um að það eigi ekki að mismuna fólki eftir efnahag og aldri þegar kemur að tannheilbrigðisþjónustu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér með fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á allmörgum lögum sem að mestu leyti varða skattagreiðslur og hin ýmsu gjöld. Við vinnslu þess var haft samráð við dómsmálaráðuneytið, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið, matvælaráðuneytið, Rannís og Skattinn vegna ýmsra ákvæða sem snerta þessa aðila eða kalla með einhverjum hætti á sérfræðiþekkingu þeirra. Fyrst um kauprétti í sprotafyrirtækjum. Lögð er til ný grein við lög um tekjuskatt sem tekur til starfsmanna, stjórnarmanna eða aðkeyptrar vinnu ráðgjafa með sérþekkingu sem nýtist við verkefni þeirra sprotafyrirtækja sem uppfylla skilgreiningu laganna á sprotafyrirtækjum. Ákvæðinu er ætlað að hvetja til nýsköpunar þannig að sprotafyrirtækjum verði gert kleift í ríkara mæli að laða til sín hæfileikaríkt starfsfólk með því að bjóða þeim kauprétti í félaginu sem hluta af endurgjaldi fyrir vinnuframlag. Að uppfylltum skilyrðum ákvæðisins verða tekjur af nýtingu kaupréttar, sem annars hefðu verið skattlagðar sem laun, skattlagðar sem fjármagnstekjur. Með kaupréttum geta sprotafyrirtæki hvatt starfsfólk til að vinna að markmiðum félagsins með því að deila áhættu og árangri af framtíðarafrakstri vinnunnar. Ekki er gert ráð fyrir að kaupréttur komi í stað launa enda ber vinnuveitanda að greiða lágmarkslaun í samræmi við kjarasamninga. Kaupréttur getur hins vegar komið til álita sem tekjuviðbót fyrir sprotafyrirtæki sem hafa alla jafna ekki fjárhagslega burði til að greiða há laun og þannig gert þeim auðveldara um vik að keppa um hæfileikaríkt starfsfólk. Á árinu 2015 var fellt brott ákvæði um afgjaldskvaðarverðmæti í lögum um tekjuskatt. Í lögunum er enn vísað í hið brottfellda ákvæði og eru þær tilvísanir felldar brott í frumvarpinu. Næst um frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri. Í frumvarpinu er lagt til að skýrt verði kveðið á um það í lögum um tekjuskatt að bakfæra skuli varúðarniðurfærslu fyrra árs, og fyrri ára ef því er að skipta, áður en niðurfærsla ársins er færð. Gildir það sama þótt engin niðurfærsla sé færð fyrir árið. Skattframkvæmd hefur verið með þessum hætti um langt árabil og því er ekki um nýmæli að ræða heldur er ætlunin að skýra þessa framkvæmd með lagabreytingunni. Þá um kostnaðarverð fyrnanlegra eigna, en almenna reglan er sú að kostnaðarverð þeirra skuli færa til eignar og frádráttar eða fyrningar á líftíma þeirra. Í lögum um tekjuskatt er að finna ákvæði sem fjallar um þær fyrnanlegu eignir sem heimilt er að færa til gjalda að fullu á því ári þegar þeirra er aflað, enda sé kostnaðarverð þeirra undir 250.000 kr. Þessi fjárhæð hefur ekki tekið breytingum frá árinu 2001 þegar hún var síðast hækkuð til að koma til móts við afnám verðbólgureikningsskila. Fjárhæðin á árinu 2001 jafngildir nú um 630.000 kr. Tímabært er að hækka fjárhæðina þannig að hún taki mið af hækkun verðlags en fram að árinu 2001 var fjárhæðin hækkuð reglulega samkvæmt þágildandi verðbreytingarstuðli. Breytingin stuðlar að einföldun skattskila þannig að ekki þurfi að færa verðlitlar eignir í fyrningarskrá og fyrna samkvæmt því yfir margra ára tímabil. Þá eru lagðar til breytingar í þá veru að frestur skattyfirvalda til endurákvörðunar skatts, sem kemur til vegna mútubrota, verði lengdur úr sex árum í tíu ár til samræmis við fyrningarfrest vegna brota gegn almennum hegningarlögum vegna mútugreiðslna og mútuþægni. Breyting þessi er lögð til í því skyni að bregðast við tilmælum vinnuhóps Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD, um baráttu gegn mútum í alþjóðlegum viðskiptum. Þá er jafnframt lögð til sú breyting í lögum um tekjuskatt að ekki verði heimilt að telja slík brot til rekstrarkostnaðar. Næst um upphafsdag og samþykkt sameiningar eða skiptingar félaga. Í frumvarpinu er verið að hnykkja á því að skattaleg réttindi og skyldur við samruna, sem tilheyrðu yfirteknu félagi á tekjuárinu, yfirfærast eðli máls samkvæmt ekki til yfirtökufélags fyrr en samruni hefur verið samþykktur í öllum félögunum og yfirtekna félaginu slitið innan þess tekjuárs. Sama gildir eftir því sem við á um yfirfærslu skattalegra réttinda og skyldna við skiptingu félags. Næst vík ég að andmælarétti við breytingu á álögðum sköttum og gjöldum að beiðni skattaðila. Ein af grundvallarreglum stjórnsýsluréttarins er réttur aðila til að kynna sér gögn máls, tjá sig um fram komnar upplýsingar og koma að frekari upplýsingum um málsatvik áður en stjórnvald tekur ákvörðun í máli hans. Ekki er talin þörf á að veita aðila færi á að tjá sig um mál áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því ef það verður talið augljóslega óþarft. Dæmi um slíkt tilvik má nefna þegar skattaðili sendir að eigin frumkvæði beiðni til skattyfirvalda um leiðréttingu á þegar álögðum sköttum og gjöldum, til hækkunar eða lækkunar, og skattyfirvöld taka beiðni hans að öllu leyti til greina. Þykir rétt að hnykkt sé á þessu í lögum um tekjuskatt og lögum um virðisaukaskatt. Í frumvarpinu er fjallað um refsinæmi vegna vanframtalinna fjármagnstekna hjóna eða samskattaðs sambúðarfólks. Fjármagnstekjur þeirra skal leggja saman og telja til tekna hjá þeim aðila sem hærri hefur hreinar tekjur samkvæmt lögum um tekjuskatt. Skýri skattskyldur maður af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi rangt eða villandi frá einhverju því sem máli skiptir vegna þeirra fjármagnstekna sem telja bar fram hjá því hjóna sem hærri hefur hreinar tekjur skal hann sæta refsingu í formi fésektar eða fangelsis. Fram hafa komið efasemdir um að hugtakið „hjón“ taki til samskattaðs sambúðarfólks við þessar aðstæður, þar sem um refsiákvæði sé að ræða. Til að taka af öll tvímæli þar um er lögð til sú breyting að orðunum: eða samsköttuðum einstaklingi í sambúð, verði bætt við ákvæði laganna. Þá er lagt til að ákvæði í lögum um tekjuskatt verði fellt brott þar sem það á ekki lengur við eftir þær breytingar sem áttu sér stað við sameiningu ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra ríkisins. Í ákvæðinu er kveðið á um það að senda skuli ríkissaksóknara skrá yfir mál sem lokið er og telji ríkissaksóknari að saklaus maður hafi verið látinn gangast undir sektarákvörðun eða málalok hafi verið fjarstæð að öðru leyti geti hann borið málið undir dómara til ónýtingar ákvörðun skattrannsóknarstjóra. Eftir sameiningu ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra ríkisins í Skattinn, lýkur meiri hluta skattrannsóknarmála með fésekt hjá stofnuninni nema máli sé vísað til meðferðar hjá lögreglu samkvæmt fyrirmælum ríkissaksóknara. Ákvörðun Skattsins um sektir er nú kæranleg til yfirskattanefndar en stórfelld brot gegn skattalögum varða aftur á móti við almenn hegningarlög og sæta því rannsókn og refsimeðferð hjá lögreglu. Vík ég þá að afdráttarskatti breskra félaga af arði frá íslenskum félögum. Útganga Bretlands úr Evrópusambandinu, og þar með EES-samstarfinu, hafði í för með sér að ákvæði laga um tekjuskatt, um frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri, á ekki lengur við um bresk félög sem fá arð frá íslenskum fyrirtækjum. Tvísköttunarsamningur ríkjanna lækkar, að uppfylltum skilyrðum, afdráttarskatt á arðinn í 5% og geta bresk félög eftir útgönguna ekki lækkað skattinn frekar, líkt og félög innan EES geta gert. Sú regla er almennt við lýði að arðgreiðslur að uppfylltum tilteknum skilyrðum eru ekki skattlagðar hjá því félagi sem fær arðinum úthlutað, þannig að ekki komi til keðjuskattlagningar þar til arði er úthlutað til endanlegs eiganda. Við þær aðstæður er um viðbótarskatt að ræða og getur hann haft áhrif á erlenda fjárfestingu. Tilgangurinn með lagabreytingunni er þannig að stuðla að því að breskar fjárfestingar í íslenskum fyrirtækjum verði sem fyrr eftirsóknarverðar. Breytingin er sett fram sem bráðabirgðaákvæði og gildistími afmarkaður við það tímamark að samið hafi verið upp á nýtt milli ríkjanna. Á þeim tíma ætti að hafa gefist tækifæri til að kveða á um gagnkvæma ívilnandi meðferð við skattlagningu arðs í tvísköttunarsamningi, hvort sem það yrði með nýjum samningi eða viðauka við gildandi samning. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki en í lögunum er að finna tvö bráðabirgðaákvæði sem kveða annars vegar á um að nýsköpunarfyrirtæki sem er eigandi að rannsóknar- eða þróunarverkefnum sem hlotið hafa staðfestingu Rannsóknarmiðstöðvar Íslands, Rannís, eigi rétt á sérstökum frádrætti frá álögðum tekjuskatti árin 2021 og 2022. Frádrátturinn nemur 35 hundraðshlutum af útlögðum kostnaði vegna þessara verkefna í tilviki lítilla og meðalstórra fyrirtækja en 25 hundraðshlutum í tilviki stórra fyrirtækja enda sé um að ræða frádráttarbæran rekstrarkostnað í skilningi laga um tekjuskatt. Þá er hins vegar kveðið á um að hámark kostnaðar til útreiknings á frádrætti frá álögðum tekjuskatti árin 2021 og 2022 skuli vera samtals 1,1 milljarður kr., þar af skal heimilt að telja til þeirrar fjárhæðar allt að 200 millj. kr. vegna aðkeyptrar rannsóknar- eða þróunarvinnu. Bráðabirgðaákvæðin hafa verið framlengd um eitt ár þannig að þau ná til frádráttar frá álögðum tekjuskatti nýsköpunarfyrirtækja árið 2023 vegna rekstrarársins 2022 og samhliða var hámark kostnaðar til útreiknings á frádrætti frá álögðum tekjuskatti lækkað úr 1,1 milljarði kr. í 1 milljarð kr. Lagt er til að umrædd bráðabirgðaákvæði verði framlengd um tvö ár, þ.e. að þau taki til frádráttar frá álögðum tekjuskatti nýsköpunarfyrirtækja árin 2024 og 2025 vegna rekstraráranna 2023 og 2024. Jafnframt verði hámark kostnaðar til útreiknings á frádrætti frá álögðum tekjuskatti árin 2024 og 2025 hækkað úr samtals 1 milljarði kr. í samtals 1,1 milljarð kr. Þess má geta að stuðningskerfi við nýsköpunarfyrirtæki er til skoðunar og úttektar af Efnahags- og framfarastofnuninni, OECD, og er niðurstöðu hennar að vænta á árinu 2023. Vík ég þá næst að vörugjöldum af húsbílum en á árinu 2018 voru gerðar viðamiklar breytingar á fyrirkomulagi álagningar vörugjalds á ökutæki sem flutt eru til landsins. Breytt aðferðafræði við mælingu losunar gerði það að verkum að flestir nýir húsbílar lentu í hámarksvörugjaldi sem er 65%. Á árinu 2020 var því lögfest ákvæði til bráðabirgða við lög um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., þar sem kveðið er á um lækkun á skráðri losun húsbíla sem liggur til grundvallar álagningu vörugjalds að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Ákvæðinu var bætt við lögin samkvæmt tillögu meiri hluta þáverandi efnahags- og viðskiptanefndar. Í áliti meiri hlutans kom fram að það hafi ekki verið ætlun löggjafans að húsbílar sættu stórauknum álögum vörugjalds samhliða upptöku nýs alþjóðlegs staðals um mælingu á losun ökutækja. Í álitinu kom enn fremur fram að um tímabundna lausn væri að ræða og vinna þyrfti að varanlegri lausn vegna þessarar stöðu. Síðan þá hefur ákvæðið verið framlengt í tvígang um ár í senn en það rennur út í lok ársins 2022 að óbreyttu. Á meðan unnið er að varanlegri lausn er lagt til að gildistími ákvæðisins verði framlengdur um eitt ár til viðbótar, eða til ársloka 2023. Samkvæmt lögum um erfðafjárskatt skal ríkisskattstjóri ákveða form erfðafjárskýrslna. Sýslumenn fara með framkvæmd erfðamála, þar á meðal frumálagningu erfðafjárskatts. Við uppgjör dánarbús eða greiðslu á fyrirframgreiddum arfi þurfa erfingjar að fylla út erfðafjárskýrslu og skila til sýslumanns og þykir því bæði rétt og eðlilegt að það sé fremur á ákvörðunarvaldi sýslumanna en ríkisskattstjóra að kveða á um form og gerð erfðafjárskýrslna. Lagt er til að sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu verði falið að ákveða form þeirra. Í bráðabirgðaákvæði XXIV í lögum um virðisaukaskatt er kveðið á um sérstaka virðisaukaskattsívilnun vegna innflutnings og skattskyldrar sölu m.a. á rafmagns- og vetnisbifreiðum. Ívilnunin gildir út árið 2023 eða þar til 20.000 bifreiða fjöldamörkum er náð. Þegar litið er til talna um fjölda innfluttra rafmagnsbifreiða á síðustu mánuðum má leiða að því líkur að gildandi fjöldamörkum rafmagnsbifreiða verði náð nálægt miðju ári 2023. Í ljósi þessa og til að auka fyrirsjáanleika og í ljósi þess að stjórnvöld eru með til skoðunar hvernig stuðningi þeirra verði háttað á næstu misserum vegna orkuskipta í samgöngum á landi þykir rétt að fella niður 20.000 bifreiða fjöldamörk fyrir rafmagns- og vetnisbifreiðar þannig að virðisaukaskattsívilnun samkvæmt ákvæðinu gildi út árið 2023 óháð fjölda bifreiða sem njóta ívilnunarinnar. Ekki standa rök til annars en að sambærilegar reglur gildi um fjárhæðarmörk vegna innflutnings og sölu rafmagns- og vetnisbifhjóla eins og nú gilda um rafmagns- og vetnisbifreiðar. Er því lagt til að fjárhæðarmörkin vegna innflutnings og sölu á rafmagns- og vetnisbifhjólum á tímabilinu frá 1. janúar 2023 til og með 31. desember 2023 verði lækkuð til jafns við þau fjárhæðarmörk sem gilda fyrir rafmagns- og vetnisbifreiðar á sama tímabili. Á árinu 2022 var gerð sú breyting að fellt var brott skilyrðið um að létt bifhjól í flokki I væri skráð í ökutækjaskrá. Eftir breytinguna nær skilyrðið um skráningarskyldu í ökutækjaskrá nú eingöngu til léttra bifhjóla í flokki II. Er það í samræmi við kröfur í gildandi umferðarlögum sem kveða á um að létt bifhjól í flokki I séu undanþegin skráningarskyldu. Til að tryggja samræmi er nú lagt til að gerð verði sams konar breyting á bráðabirgðaákvæðinu og skilyrðið um að létt bifhjól í flokki I sé skráð í ökutækjaskrá verði fellt niður. Skilyrðið um skráningu létts bifhjóls í ökutækjaskrá mun þá eingöngu ná til léttra bifhjóla í flokki II. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, sem lið í að styðja við gagnkvæma skuldbindingu við Bretland um sömu meðferð þegar kemur að heilbrigðiseftirliti með innflutningi dýraafurða, þar með talið sjávarafurða frá Íslandi, og Bretland veitir við innflutning frá Evrópusambandinu. Afar mikilvægt er, í efnahagslegu tilliti, að útflutningur sjávarafurða til Bretlands fái bestu mögulegu afgreiðslu við innflutning. Því er lagt til að lögunum verði breytt þannig að Bretlandi verði bætt við upptalningu á þeim löndum þaðan sem heimilt er að flytja inn hráar og lítt saltaðar sláturafurðir, hrá egg, ógerilsneydda mjólk og mjólkurafurðir. Þá er lagt til að gildistími bráðabirgðaákvæðis í lögum um búvörulög verði framlengdur um eitt ár og ákvæðið gildi þannig út árið 2023. Í ákvæðinu er kveðið á um tímabil sem afmarka lægri innflutningstolla á tilteknar tegundir grænmetis. Markmið framlengingarinnar er að tryggja nægjanlegt framboð til hagsbóta fyrir neytendur, koma í veg fyrir skortstöðu og draga úr líkum á tímabundnum verðhækkunum vegna álagningar tolla þegar innlent vöruframboð er ekki nægjanlegt. Að lokum er lögð til framlenging á gildistíma sólarlagsákvæðis í lögum um fjarskiptasjóð, út árið 2023. Að óbreyttu myndu lögin falla úr gildi í árslok árið 2022. Virðulegi forseti. Þá um mat á fjárhagsáhrifum. Það má segja að þetta eru ólíkar tillögur og í samræmi við það er matið mismunandi hvað áhrifin snertir. Gera má ráð fyrir að með lengri heimildum til endurákvörðunar skatta vegna mútubrota aukist varnaðaráhrifin. Engar upplýsingar liggja hins vegar fyrir um hugsanlegar fjárhæðir hvað endurákvarðanir varðar. Áhrif þess verða eflaust til þess að styrkja íslensk stjórnvöld í baráttunni gegn mútugreiðslum. Áætlaður kostnaður ríkissjóðs vegna stuðnings við nýsköpunarfyrirtæki ef bráðabirgðaákvæði laganna verða framlengd um tvö ár með hámarksþaki að fjárhæð 1,1 milljarði kr., er 14,5 milljarðar kr. fyrir árið 2024 og 15,3 milljarðar kr. fyrir árið 2025. Að óbreyttu hefði kostnaður varðandi stuðning við nýsköpunarfyrirtæki á árinu 2024 verið 6,5–7,5 milljarðar kr. Heildaráhrifin á fjármál ríkissjóðs ættu þó með tímanum að verða jákvæð enda tilgangur breytinganna að stuðla að aukinni nýsköpun og vexti hennar í landinu með jákvæðum áhrifum á almannahagsmuni, aukinni hagsæld og samkeppnishæfni til framtíðar. Rétt er að ítreka að Efnahags- og framfarastofnunin er í samvinnu við fjármála- og efnahagsráðuneytið og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið að gera úttekt á stuðningi stjórnvalda við nýsköpun og er niðurstöðu að vænta á næsta ári. Upphaflega var áætlað að niðurstaðan lægi fyrir í lok þessa árs. Framlenging á sérstakri ívilnun fyrir húsbíla þar sem veittur er afsláttur af vörugjaldi við innflutning bílsins leiðir til tekjutaps fyrir ríkissjóð sem áætla má um 200 millj. kr. á árinu 2023. Afslátturinn hefur að jafnaði numið 57% af fullu vörugjaldi þeirra bíla sem um ræðir. Talsverð óvissa ríkir um framboð á nýjum rafmagnsbílum vegna ýmissa raskana á framleiðsluferlum og milliríkjaviðskiptum. Á sama tíma hefur eftirspurn eftir rafmagnsbílum aukist mikið hér á landi sem annars staðar. Sé gert ráð fyrir að hlutdeild þeirra í innflutningi fólksbifreiða haldi þrátt fyrir það áfram að aukast á næsta ári, bæði hjá heimilum landsins, bílaleigum og öðrum fyrirtækjum, má áætla að tekjutap ríkisins vegna brottfellingar á 20.000 bíla fjöldamörkum geti numið 3,8 milljörðum kr. Breyting á hámarksfjárhæð þeirrar lækkunar á virðisaukaskatti sem rafmagns- og vetnisbifhjól njóta, til samræmis við bíla sem nota sömu orkugjafa, breytir í flestum eða öllum tilvikum engu um veitta ívilnun þar sem reiknaður virðisaukaskattur verður eftir sem áður minni en hámarkið og því felldur niður til fulls. Aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu hafa samanlagt ekki teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs, einstaklinga og lögaðila verði frumvarpið óbreytt að lögum. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Ég rak augun í eitt í kafla 3.14, Ákvæði til bráðabirgða XXIV í lögum um virðisaukaskatt. Þar er talað um ívilnun sem gildir út árið 2023 eða þar til 20.000 bifreiða fjöldamörkum er náð. Þetta eru vetnisbifreiðar og það á að afnema þessa fjöldatakmörkun varðandi 20.000 bifreiðar, sem er gott, og stjórnvöld eru með til skoðunar hvernig stuðningi þeirra verði háttað á næstu misserum vegna orkuskipta í samgöngum í landinu. Skoðunin beinist m.a. að því hvernig stuðningi skuli fram haldið vegna kaupa einstaklinga á hreinorkubifreiðum og hvernig hvetja skuli bílaleigur í orkuskiptunum. Svo segir varðandi breytingu á lögum nr. 33/2022, að á næsta ári verði tollyfirvöldum við tollafgreiðslu rafmagns- og vetnisbíla heimilt að fella niður virðisaukaskatt að hámarki 1.320.000 kr. að uppfylltum öðrum skilyrðum. Þá er seljendum rafmagns- og vetnisbifreiða heimilt að undanþiggja við sölu þeirra að hámarki 5,5 milljónir frá skattskyldri veltu sinni að uppfylltum öðrum skilyrðum ákvæðisins. Varðandi þetta með tollafgreiðsluna þá finnst mér ansi lágt að það sé einungis heimilt að fella niður virðisaukaskatt að hámarki rúmar 1,3 milljónir. Nú eru þessar bifreiðar miklu dýrari en 5,5 milljónir og dýrari en svo að virðisaukaskatturinn sé að hámarki 1,3 milljónir. Er verið að ganga nógu langt? Við hvað miðast þessi tala, 1.320.000? Hvaða verð er á bílunum? Er ekki áfram verið að taka toll af þessum bifreiðum? Er verið að ganga nógu langt í þessu máli til að fá orkuskipti í bílaflotanum?

Virðulegur forseti. Þetta er alltaf matsatriði. Við höfum séð mjög mikinn innflutning á rafmagnsbifreiðum og það sem við erum að boða núna er að hefja lágmarksvörugjaldstöku frá áramótum. Í dag er það þannig að þessir bílar, rafmagnsbifreiðarnar, njóta hvort tveggja niðurfellingar á vörugjöldum að fullu og svo fá menn endurgreiddan virðisaukaskattinn með þessum takmörkunum sem hafa komið fram hér. Því myndi ég segja, ef menn hafa einhverjar áhyggjur af því að draga muni úr hvötum til að flytja inn þessa bíla, að hvatarnir eru svo miklir nú þegar. Það munar gríðarlega miklu á aðflutningsgjöldum, svo ekki sé minnst á rekstrarkostnaðinn yfir árið. Við erum að vísa til þess að nú þurfi að fara fram heildarendurskoðun á þessu gjaldakerfi. Við erum ekki tilbúin með svar við spurningunni um það hvernig aðflutningsgjöldin verða nákvæmlega þegar nýtt kerfi hefur verið tekið upp. Ég sé þetta þannig fyrir mér að við verðum fyrst og fremst að byggja á kílómetragjaldi, ekki bara umhverfisvænna bíla heldur allra bíla. Þannig fara umhverfisvænir bílar að taka þátt í gjaldakerfi í fyrsta skipti vegna notkunar á vegakerfinu. Síðan er spurning með hvaða hætti við þurfum áfram að hafa ívilnanir til þess að það sé hagkvæmt að kaupa umhverfisvæna bíla umfram hina, en við þurfum að treysta á að framleiðslukostnaður umhverfisvænna bíla haldi áfram að lækka eins og verið hefur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir andsvarið. Varðandi að hafa það að hámarki 1.320.000 kr. og líka að seljendum rafmagnsbíla og vetnisbifreiða sé heimilt að undanþiggja við söluna að hámarki 5,5 millj. kr. frá skattskyldri veltu sinni að uppfylltum ákveðnum skilyrðum - ég horfi á þetta þannig og ég les stjórnarsáttmálann: Ég held að við höfum fjórum sinnum sagt að við ætlum að vera best í heimi eða til fyrirmyndar á alþjóðavísu og fremst í flokki í baráttu gegn loftslagsbreytingum og líka í orkuskiptum. Ég sé þetta þannig, þ.e. að verið sé að takmarka þessar fjárhæðir við 1,3 milljónir í virðisaukaskattinum varðandi toll rafmagns- og vetnisbifreiða, að skattmann, fjármálaráðherra, vilji ekki missa takið af þessum innflutningi, hann vill enn þá hafa tekjur af þessu. Það kemur líka fram í fjárlagafrumvarpinu að tekjur af innflutningi rafbíla eigi að vera 5 milljarða, ef ég man rétt. Ég lít á það þannig að þegar orkuskiptin eiga sér stað þá mun það kosta ríkissjóð ákveðið, af því að við ætlum að hraða þeim mikið, en síðan þegar orkuskiptin eru komin í bílaflotann þá tökum við upp kílómetragjaldið.

Þá tökum við upp sleggjuna.

Já, þá förum við að taka gjald af bifreiðum, þegar allir aka hér um á rafbílum þá tökum við kílómetragjaldið. En þessi orkuskipti, öll gjaldtaka af orkuskiptunum mun tefja orkuskiptin. Mér finnst við vera eftirbátar annarra þjóða, t.d. Noregs sem er þriðji stærsti markaður fyrir Teslur, 5,2 milljóna samfélag. Við ætlum að vera fremst í heimi en samt ætlum við ekki að gera það þegar kemur að kostnaði. Það er þessi kostnaður sem fer svolítið í taugarnar á mér, að við séum enn þá að innheimta skatt af innflutningi á rafbílum í miðjum orkuskiptum. Hvaða tekjur mun ríkissjóður hafa af orkuskiptum á rafmagnsbifreiðum? 

Það sem við erum að ræða um hér er að gefa okkur allt næsta ár til að ákveða hvað tekur við á árinu 2024, þannig að við erum ekki að gera ráð fyrir miklum tekjum umfram það sem leiðir af hækkun vörugjaldsins. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þingmanni að það er skynsamlegt að vera áfram með ívilnanir og ég sé það fyrir mér. Ég sé fyrir mér að ef við horfum t.d. á rekstrarkostnað þá sé skynsamlegt að vera með kolefnisgjöldin áfram á eldsneytinu. Við gætum fellt niður bensín- og olíugjaldið og fært það allt saman inn í kílómetragjald en á dælunni myndi falla til kolefnisgjald sem þeir sem þurftu að treysta á þá orkugjafa þyrftu að greiða áfram. Við getum stillt það eitthvað af miðað við það sem mögulegt er og skynsamlegt, innan skynsemismarka, til að halda áfram í orkuskiptum. Það er hægt að vera með hærra bifreiðagjald vegna mengandi bíla umfram hina. Stærsta spurningin í þessu er kannski sú hvaða vörugjöld við ættum að vera að taka við innflutning í framtíðinni af hinum ólíku bílategundum og við hvað ætti að miða í tilviki rafmagnsbílanna. En mér hugnast almennt best að hafa einfalt kerfi og vera með eitthvað minni neyslustýringu við innflutninginn en að gjaldakerfið vegna notkunar sé þá kannski frekar nýtt. Sá sem notar mengandi bíl eigi t.d. að borga töluvert mikið meira en sá sem notar mengandi bíl lítið sem ekki neitt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sértryggð skuldabréf og lögum um fjármálafyrirtæki. Frumvarpinu er ætlað að innleiða efni tveggja Evrópugerða um sértryggð skuldabréf, þ.e. tilskipunar ESB 2019/2162, um útgáfu sértryggðra skuldabréfa og opinbert eftirlit með sértryggðum skuldabréfum, og reglugerðar ESB 2019/2160, um breytingu á reglugerð ESB nr. 575/2013, að því er varðar áhættuskuldbindingar í formi sértryggðra skuldabréfa. Sértryggð skuldabréf eru sérstök tegund skuldabréfa sem lánastofnanir gefa út til að fjármagna útlán og aðra starfsemi sína. Helsta einkenni þeirra er að þau eru ekki tryggð með hefðbundnum veðum heldur með tryggingasöfnum traustra eigna, sem eru yfirleitt einkum fasteignalán. Greiðslur af eignum í tryggingasöfnum eiga að nægja til að standa undir greiðslum af skuldabréfunum. Verði útgefandi sértryggðra skuldabréfa gjaldþrota eiga eigendur bréfanna forgangsrétt umfram aðra kröfuhafa að eignum í tryggingasafni, auk almennrar kröfu á útgefanda. Af þessum sökum eru sértryggð skuldabréf talin mjög öruggur fjárfestingarkostur, sem um leið gerir þau að hagkvæmri fjármögnunarleið fyrir lánastofnanir. Ákvæðum Evrópugerðanna svipar mjög til þess lagaramma sem þegar gildir um sértryggð skuldabréf hér á landi og innleiðing þeirra kallar því ekki á verulegar breytingar á gildandi lögum. Veigamestu breytingarnar eru líklega þær að útgefendur þurfa ávallt að hafa nægt laust fé í tryggingasöfnum til að standa undir hámarksútflæði lauss fjár næstu 180 daga, sett eru skilyrði fyrir frestun gjalddaga sértryggðra skuldabréfa og mælt er fyrir um ítarlegri upplýsingagjöf útgefenda til fjárfesta. Þá munu fleiri brot en áður varða stjórnvaldssektum og hámark sektanna verður hækkað. Skuldabréf sem uppfylla skilyrði laganna verður unnt að markaðssetja sem svokölluð „evrópsk sértryggð skuldabréf“ eða „evrópsk sértryggð skuldabréf (úrvals)“. Innleiðingin er ekki talin hafa veruleg áhrif hér á landi. Hún mun þó greiða fyrir útgáfu og viðskiptum íslenskra lánastofnana með sértryggð skuldabréf þvert á landamæri innan Evrópska efnahagssvæðisins og gæti lækkað lítillega fjármögnunarkostnað þeirra. Þá samræmist hún skuldbindingum Íslands samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Mig langar aðeins til að benda á að það mætti kannski kveða aðeins sterkar að orði og segja að það séu ágætislíkur á því að þessi innleiðing geti lækkað fjármögnunarkostnað íslenskra lánastofnana en sá fjármögnunarkostnaður hefur verið að aukast. Skilyrðin hafa versnað töluvert á tiltölulega skömmum tíma sem leiðir til þess að þetta getur skipt töluvert miklu máli fyrir lánastofnanir á þeim tímum sem við lifum nú og í því umhverfi sem hefur skapast á fjármálamörkuðum. Að því leytinu til myndi ég hvetja til þess að efnahags- og viðskiptanefnd sem fær málið til meðhöndlunar myndi reyna að tryggja framgang málsins á sem skemmstum tíma. Með frumvarpinu er einnig lagt til að reglugerð ESB 2021/424, um breytingu á reglugerð ESB nr. 575/2013, að því er varðar óhefðbundna staðalaðferð vegna markaðsáhættu, verði veitt lagagildi. Innleiðing hennar hefur ekki áhrif sem stendur þar sem engin íslensk lánastofnun notast við óhefðbundna staðalaðferð við mat á markaðsáhættu, en þetta samræmist hins vegar skuldbindingum Íslands samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, um launaþróun. Auk mín eru flutningsmenn Ásthildur Lóa Ólafsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson, eða þingflokkur Flokks fólksins eins og hann leggur sig. 1. gr. Í stað orðsins „lánskjaravísitölu“ í 1. málslið 1. mgr. 15. gr. laganna kemur: launavísitölu. 2. gr. 29. gr. laganna orðast svo: Fjárhæðir samkvæmt lögum þessum eru miðaðar við launavísitölu eins og hún var 1. júlí 1993 (131,3) og taka þær sömu breytingum og mælt er fyrir um í 15. gr. 3. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Frumvarp þetta var flutt á 151. og 152. löggjafarþingi (72. mál) og er nú lagt fram óbreytt að öðru leyti en því að vísitölur og útreikningar fjárhæða samkvæmt þeim hafa verið uppfærðir. Efni þess á rætur að rekja til frumvarps sem lagt var fram á 150. löggjafarþingi (430. mál) en hlaut ekki afgreiðslu. Ein umsögn barst um frumvarpið á 152. löggjafarþingi, frá Alþýðusambandi Íslands, sem lýsti yfir stuðningi við frumvarpið og sagði það stuðla að því meginmarkmiði skaðabótalaga að gera tjónþola eins setta og þeir voru fyrir tjón. Bótafjárhæðir skaðabótalaga breytast í hlutfalli við breytingar sem verða á lánskjaravísitölu en sú vísitala er lítið notuð við útreikning á verðlagi. Í ljósi þeirrar þróunar sem orðið hefur í verðlagsmælingum verður að teljast brýn þörf á að lögum um skaðabætur verði breytt svo að fjárhæðir þeirra taki breytingum í hlutfalli við breytingar á þeim mælikvörðum sem almennt eru notaðir við mat á verðlagi. Þar koma helst tveir mælikvarðar til skoðunar, annars vegar vísitala neysluverðs og hins vegar launavísitala. Tilgangur skaðabóta er að gera tjónþola eins settan og ef hann hefði ekki orðið fyrir tjóni og miða skaðabótalögin við árslaun í því sambandi, samanber 1. mgr. 6. gr. og 7. gr. laganna. Þegar örorka tjónþola er metin til frambúðar er aðallega horft til þess hvaða áhrif örorka hefur á getu hans til að afla tekna. Því er ástæða til að miða við launavísitölu þegar fjárhæðir skaðabóta eru ákvarðaðar til frambúðar. Þess ber að geta að í apríl 1995 var hætt að nota lánskjaravísitölu til þess að verðtryggja nýjar fjárskuldbindingar og þess í stað notast við vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Lánskjaravísitalan stóð í 3.282 stigum við gildistöku skaðabótalaga en stóð í 10.652 stigum í júlí 2022. Fjárhæðir skaðabótalaga hafa því hækkað um 225% frá gildistöku þeirra og lágmarksviðmið árslauna fyrir 66 ára og yngri í 3.894.698 kr. og í 1.298.233 kr. fyrir 74 ára og eldri, samanber 3. mgr. 7. gr. laganna. Þær fjárhæðir eru talsvert lægri en lægstu launakjör á almennum vinnumarkaði. Launavísitalan stóð í 131,3 stigum við gildistöku skaðabótalaga en stóð í 855,8 stigum í júlí 2022 og hefur því hækkað um 552%, talsvert meira en lánskjaravísitalan. Eftir því sem laun hafa hækkað umfram verðlag hefur dregið úr þeirri vernd sem skaðabótalögin veita fólki sem verður fyrir líkamstjóni en hefur ekki stundað fulla atvinnu á síðustu þremur árum fyrir slysdag. Þetta eru m.a. ungir einstaklingar sem ekki hafa unnið fulla vinnu, heimavinnandi einstaklingar og eldri borgarar. Þessir hópar njóta því ekki sömu verndar nú og skaðabótalögin tryggðu þeim við gildistöku. Ef fjárhæðir laganna eru uppfærðar til samræmis við launavísitölu hækkar lágmarksviðmið 3. mgr. 7. gr. laganna fyrir 66 ára og yngri úr 3.894.698 kr. í 7.821.478 kr. Fyrir 74 ára og eldri myndi lágmarksviðmið hækka úr 1.298.233 kr. í 2.607.159 kr. Þessar tölur sýna að lágmarksvernd laganna hefur minnkað verulega undanfarna áratugi með tilliti til launaþróunar og að lögin bæta ekki skert aflahæfi tjónþola að fullu þegar lágmarksviðmiðin endurspegla ekki launaþróun í samfélaginu. Ef markmiðið er að bæta upp skert aflahæfi tjónþola verður að tengja fjárhæðir laganna við launaþróun. Verði frumvarp þetta samþykkt yrðu ákvæði skaðabótalaga til þess fallin að veita þeim sem hafa lágar tekjur sambærilega vernd og þau gerðu við gildistöku laganna. Hvað þýðir þetta á mannamáli? Það er verið að gjaldfella vinnu hóps fólks sem gæti lent í slysum og borga því meira en helmingi minna en það ætti að fá. Ofan á þetta bætist að það er ekki auðhlaupið fyrir einstakling sem lendir í slysi að berjast við lögfræðingaher tryggingafélaganna og þeirra góðu fjárhagslegu stöðu. Tryggingafélögin nota þá aðferð þegar viðkomandi lendir t.d. í bílslysi að tjón er metið og ákveðin upphæð er greidd inn á svokallaðan bótasjóð sem er tryggingarskuld. Þessi upphæð verður síðan inni í þessum bótasjóði þangað til tjónið hefur verið greitt upp. Því miður verður í mörgum tilfellum svo til öll upphæðin alltaf þarna inni. Því miður er staðreyndin sú að fólk fær ekki þær bætur sem það á rétt á þegar það lendir í slysum. Alls konar aðferðum er beitt til að sjá til þess að fólk nái ekki fram rétti sínum gagnvart tryggingafélögunum, t.d. gjafsóknum. Fólk hefur ekki efni á að fara í mál við tryggingafélögin og því lengur sem málið dregst þeim mun erfiðara verður fyrir viðkomandi að berjast fyrir því að fá fullar bætur og oft samþykkja einstaklingar í nauðvörn tilboð tryggingafélagsins sem er langt fyrir neðan það sem eðlilegt getur talist. Það að upphæðirnar skuli vera orðnar nærri helmingi lægri en þær eiga að vera sýnir líka að það er eitthvað mikið að þessu kerfi og spurningin er bara: Eru skaðabótalögin eins og þau eru í dag lögleg? Nei. Ég set spurningarmerki við það vegna þess að tilgangur skaðabótalaga er að bæta, eins og kemur fram, það fjártjón sem fólk verður fyrir vegna slyss þannig að það standi ekki verr eftir. Staðan á ekki að vera betri en fólk á alls ekki að standa verr en eins og þetta er í dag stendur fólk helmingi verr eftir miðað við þessar tölur þannig að þetta er spurning um hvernig í ósköpunum þetta getur staðið svona og hvers vegna enginn hefur gert neitt í þessum málum. Við verðum að átta okkur á því að við erum að miða við 1993. Það er löngu tímabært að taka þessi skaðabótalög öll til endurskoðunar. Einhverra hluta vegna kemur dómsmálaráðherra eftir dómsmálaráðherra sem á að sjá um, það er í verkahring ráðherra, að þessi lög séu rétt en gerir ekki neitt. Hagsmuni hverra er þá viðkomandi dómsmálaráðherra að verja? Alveg örugglega ekki fórnarlambanna heldur einbeitir hann sér að tryggingafélögunum og vonar að fórnarlömbin þagni. Hvað þýðir það á mannamáli þegar tryggingafélögin dæla peningum inn í bótasjóði og þurfa ekki að borga út nema brot af því sem þangað fer inn? Það þýðir að þar safnast fyrir gífurlegir fjármunir. Þá fjármuni geta tryggingafélögin nýtt sér til góðs í ákveðnum fjárfestingum og vextina af þeim. Þessir bótasjóðir eru aldrei gerðir upp á Íslandi. Þeir bólgna bara út og við sáum meira að segja í hruninu á sínum tíma að bótasjóður fór á flakk um heiminn. Hann fór til Cayman-eyja eða Tortóla og endaði sem lúxusíbúð í Kína og kom svo til baka, held ég, og endaði sem veð í botninum á sundlauginni á Álftanesi, ef ég man rétt hringferð þess furðulega máls. Ég spyr: Hvers vegna eru þessi lög þannig að við gerum ekki eins og siðmenntaðar þjóðir og gerum þessa bótasjóði upp? Sjóðirnir eru til að bæta tjón fólks, ekki til að leyfa tryggingunum að leika sér og gambla með þessa peninga á markaði. En einhverra hluta vegna kemur ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, dómsmálaráðherra eftir dómsmálaráðherra, og gerir ekkert í málinu. Þetta er mjög sorglegt og segir okkur líka að það er eins gott að fólk átti sig á því á móti að ef það lendir í slysi á það rétt á að fá það bætt. En fær fólk það bætt? Nei, það er engin spurning. Ég segi í fyrsta lagi að eins og staðan er í dag er það mjög ólíklegt. Í öðru lagi mun það taka langan tíma. Í þriðja lagi eru líkurnar allar á því að viðkomandi endi í örorku. Ef þessar fjárhæðir skila sér eins og þær eiga að gera til þeirra sem eiga rétt á þeim er ég viss um að stór hópur þess fólks sem lendir á örorku gæti nýtt þá fjármuni til að breyta um vinnuvettvang, fara í nám, gera eitthvað annað. Það þyrfti ekki að hafa fjárhagsáhyggjur og væri þar af leiðandi betur í stakk búið til að takast á við það áfall sem fólk verður fyrir þegar það slasast, ég tala nú ekki um þegar fólk slasast alvarlega og verður fyrir áföllum sem lenda illa á bæði einstaklingnum og fjölskyldu hans. Þess vegna segi ég að okkur beri skylda til þess á Alþingi að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að tekið verði á þessu máli. Ég vona heitt og innilega að þetta mál fái framgang og ég reikna með að það fari til allsherjar- og menntamálanefndar og ég veit og vona heitt og innilega að það verði til þess að tekið verði á þessum málum. Ég get ekki ímyndað mér annað, miðað við þau orð sem ég hef heyrt, en að hæstv. dómsmálaráðherra muni styðja þetta. Dómsmálaráðherrar undanfarinna ára hafa talað um að það sé löngu tímabært að taka þessi lög og endurskoða þau og koma þeim í lag, sérstaklega þessum fjárhæðum, vegna þess að það á að vera og getur ekki annað en verið sjálfsagt að þær fjárhæðir fylgi launavísitölu. Það segir sig sjálft að þær eiga að endurspegla það fjártjón sem viðkomandi verður fyrir og þar af leiðandi er launavísitalan eini mælikvarðinn sem hægt er að nota á þetta. Hún er sá mælikvarði sem segir okkur hvaða laun viðkomandi var með en ekki launin eins og þau eru í dag sem eru helmingi lægri upphæðir. Í lögum í dag er hálfgerð eignaupptaka á launum þess slasaða. Það getur aldrei verið tilgangur þessara laga. Frá öllum sjónarhornum séð, ef þetta mál fær ekki framgöngu þá er löggjafinn að segja, við á Alþingi, að þetta sé ásættanlegt, að það sé ásættanlegt að þeir sem lenda í slysum fái helmingi minna en þeir ættu að fá og það sé bara eðlilegt. Rökfræðilega gengur það ekki upp þannig að í framhaldi af þessu vona ég svo heitt og innilega að þetta mál fái sinn framgang og verði samþykkt hér sem lög þannig að við séum þá alla vega búin að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að hlutirnir séu réttir og að þeir sem lenda í slysum, verða fyrir óhappi, þurfi ekki að fara að leita réttar síns hjá tryggingafélögum og fái tjón sitt bætt, fái, eins og lögin segja, tjón sitt bætt að fullu. Þar af leiðandi sé alveg á hreinu að lögin séu rétt. Því miður er það þannig með lögin eins og þau eru að fólk færi ekki tjón sitt bætt. Það fær ekki nema helminginn og það fær jafnvel ekki þann helming að fullu bættan vegna þess að það er mjög erfitt að sækja þann rétt. Ég aðskildi gjafsóknarhlutann frá þessu. Eins og ég segi er síðan annað frumvarp sem ég mun flytja um gjafsóknina en það er annað vandamál hvernig gjafsóknarlögin eru. Það er ekki auðvelt fyrir einstakling, hvað þá veikan, að berjast við tryggingafélögin, berjast við að halda geðheilsunni, líkamlegri heilsu, í þeirri aðstöðu að vera kannski alvarlega slasaður eftir umferðarslys með börn og annað, að þurfa líka að berjast við tryggingafélögin, að það sé ekki sjálfsagður hlutur að viðkomandi fái gjafsókn ef á þarf að halda til að berjast við tryggingafélögin. Eins og hefur komið fram þá er það alveg með ólíkindum að það sé núorðið meira en helmingsmunur á því sem á að vera og á því sem er. Eins og hefur komið fram hefur ASÍ stutt þetta. Þeir hafa sent inn stuðning sinn ár eftir ár. Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp bréfi ASÍ frá 27 janúar 2022. Orðrétt segir þar: „Efni: Mál nr. 430. Frumvarp til laga um skaðabótalög (launaþróun og gjafsókn). Alþýðusamband Íslands styður eindregið þau sjónarmið sem frumvarp þetta er byggt á hvað varðar vísitöluviðmiðun skaðabótalaga og telur frumvarpið stuðla að því meginmarkmiði skaðabótalaga að tjónþolar verði eins settir og þeir voru fyrir tjón.“ Það er ekki þannig í dag, langt í frá. Svo segir einnig í bréfinu: „Hvað varðar skilyrðislausa gjafsókn vegna líkamstjóna þá telur ASÍ rétt, að heimildir til gjafsóknar fyrir efnaminni einstaklinga þurfi að rýmka verulega, hvort sem um skaðabótamál sé að ræða eða ekki. ASÍ telur hins vegar að ekki sé ráðlegt að falla alfarið frá skilyrðum 1.mgr. 126.gr. einkamálalaga en það geti það stuðlað að tilefnislausum málaferlum og hamlað samkomulags uppgjörum og sáttum innan og utan réttar.“ Ég tel að ef við horfum á tryggingamál á Íslandi þá séum við að borga margfalt hærri tryggingar en annars staðar á Norðurlöndunum, allt upp undir sjöfalt, áttfalt hærri tryggingar. Mér finnst að það eigi að vera sjálfsagt inni í þessum tryggingum að ef viðkomandi lendir í tjóni og hefur ekki efni á að reka málið fyrir dómstólum þá fái hann gjafsókn til þess að gera það. Síðan er annað sem við verðum að fara að taka á og er alveg óskiljanlegt að dómsmálaráðherra eftir dómsmálaráðherra skuli láta óáreitt og það er að við skulum vera í þeirri stöðu að gera ekki upp bótasjóðina, leyfa tryggingafélögunum að safna fé í bótasjóði. Ég man að Pétur Blöndal orðaði það best, hann talaði um þessa furðulegu sjóði sem fé án hirðis. Það kom í ljós að þetta var algjörlega hárrétt sýn hjá honum vegna þess að einhvern veginn var hægt að taka þessa sjóði og láta þá hverfa í bankahruninu. Það er alveg með ólíkindum að við skulum vera eina þjóðin á Norðurlöndum sem gerir ekki upp reglulega. Þessa sjóði þarf að gera upp reglulega, a.m.k. á fimm ára fresti, jafnvel fimm til tíu ára fresti, og það ætti að vera sjálfsagt. Það furðulegasta í þessu er að fyrrverandi dómsmálaráðherra sagðist ætla að taka aðeins á þessu máli og fara að gera eitthvað í því og endurskoða skaðabótalögin en einhverra hluta vegna hætti hún við það. Ég hef ekki heyrt í núverandi dómsmálaráðherra en maður hefur á tilfinningunni að það sé enginn vilji til þess að breyta þessu máli, að viljinn sé bara í eina átt og að bótasjóðirnir bólgni út. Það má dæla og dæla peningum í þá en þeir sem verða fyrir tjóni sitja eftir og verða oft að kyngja því að fá jafnvel ekki nema 10% af þeim bótum sem þeir eiga rétt á. Við erum að tala um 10% af nærri helmingi lægri bótum en þær ættu að vera fá. Þannig að ef einhver fær 5 millj. kr í bætur ætti hann að fá 10 millj. kr. í bætur. Og þá erum við að tala um 10% af því sem hann á rétt á því að rétt upphæð miðað við tjónið hans væri kannski upp á 40–50 milljónir, miðað við þær tekjur sem hann hafði á þeim degi þegar hann varð fyrir tjóni. Eins og ég segi vona ég heitt og innilega að maður þurfi ekki að endurflytja þetta eftir ár en því miður trúi ég því einhvern veginn ekki að dómsmálaráðherra í núverandi ríkisstjórn muni nokkurn tímann taka á þessu máli. Þeir vilja hafa þetta svona og ríkisstjórnin vill hafa þetta svona. Þau standa með tryggingafélögunum, þau eru að klekkja á tjónþolunum og vilja hafa það svoleiðis og munu sennilega verja sérstaklega tryggingafélögin en láta tjónþolana sitja uppi með að fá ekki nema brotabrot af því sem þeir eiga að fá.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir framsöguna þar sem hann fór vel yfir þetta mikilvæga mál sem er frumvarp til laga um breytingu á skaðabótalögum, um að bótafjárhæðir skaðabótalaga breytist í hlutfalli við launavísitölu en ekki lánskjaravísitölu. Hér er um grundvallarmál að ræða og vert að fara aðeins yfir tilgang skaðabótalaga, sem er hver? Jú, hann er að gera tjónþola eins settan og ef hann hefði ekki orðið fyrir tjóni. Það er grundvallaratriði. Fólk verður fyrir tjóni og það þarf að bæta þannig að það verði eins sett og það hefði ekki orðið fyrir tjóni. Skaðabótalögin miða við lánskjaravísitölu. Hvað er lánskjaravísitala? Saga lánskjaravísitölu er svolítið áhugaverð. Lánskjaravísitala er vísitala sem var í upphafi reiknuð út frá vísitölu neyslu og byggingarvísitölu, þ.e. tveir þriðju framfærsluvísitölunnar voru lagðir saman við einn þriðja af byggingarvísitölunni og þá fékkst út lánskjaravísitalan. Árið 1990 var vísitölunni breytt þannig að þrjár vísitölur giltu jafnt í lánskjaravísitölunni. Það var vísitala neyslu, launavísitala og byggingarvísitala. Þetta var í fimm ár. Svo árið 1995 var vísitölunni breytt aftur þannig að nú fylgir lánskjaravísitala eingöngu vísitölu neyslu. Eins og kemur fram í greinargerðinni, og ég tel mikilvægt að leggja áherslu á, stóð lánskjaravísitalan í 3.282 stigum við gildistöku skaðabótalaga árið 1993 en stóð í 10.652 stigum í júlí 2022. Fjárhæðir skaðabótalaga hafa því hækkað um 225% frá gildistöku þeirra. Þetta er lánskjaravísitalan. Launavísitalan, sem hér er lagt til að bætur skaðabótalaga miðist við, stóð við gildistöku skaðabótalaga árið 1993 í 131,3 stigum en í júlí 2022 stóð sama vísitala, launavísitalan, í 855,8 stigum. Hún hefur því hækkað um 552% sem er mikið meira, talsvert meira, en lánskjaravísitalan. Við erum að tala um 552% á móti 225%. Launavísitalan hefur hækkað um 552% en lánskjaravísitalan sem miðað er við í lögunum hefur hækkað um 225% þannig að við erum að tala um rúmlega tvöföldun á lánskjaravísitölu en fimmföldun, fimm og hálf-földun ef við getum notað það orð, á launavísitölunni. Eftir því sem laun hækka umfram verðlag hefur verulega dregið úr þeirri vernd sem skaðabótalögin veita fólki sem verður fyrir líkamstjóni og hefur ekki fulla atvinnu á síðustu þremur árum fyrir slysdag. Þetta eru ungir einstaklingar sem ekki hafa unnið fulla vinnu, heimavinnandi einstaklingar og eldri borgarar. Þessir hópar njóta einfaldlega ekki sömu verndar og skaðabótalögin tryggðu við gildistöku, það er svo augljóst mál, þannig að hér er um eðlilega leiðréttingu að ræða. Það er augljóst mál að tilgangi skaðabótalaganna um það að einstaklingur sem verður fyrir tjóni, tjónþoli, verði eins settur og ef hann hefði ekki orðið fyrir tjóni, því markmiði er ekki náð. Við verðum að breyta vísitölunni þannig að hún fylgi launavísitölu svo við náum tilgangi skaðabótalaganna. Ég tel að þetta frumvarp sé raunverulega mjög mikilvægt og raunverulega þess eðlis að við ættum að fallast á það að ná upphaflegum tilgangi skaðabótalaga þar sem núverandi vísitala, lánskjaravísitalan, er ekki að ná því. Ég vænti þess að þingheimur samþykki þessa breytingu og ég skil ekki rökin fyrir því af hverju ekki er búið að samþykkja það að miða við launavísitölu í stað lánskjaravísitölu. Það eru greinilega einhverjir aðrir hagsmunir, hvort það séu hagsmunir tryggingafélaga eða eitthvað slíkt - en a.m.k. er alveg klárt mál að fólkið sem verður fyrir líkamstjóni, þar á meðal ungir einstaklingar sem ekki hafa unnið fulla vinnu, heimavinnandi einstaklingar og eldri borgarar, ber skarðan hlut frá borði. Hérna er um mikið réttlætismál að ræða og ég trúi ekki öðru en að þetta fái góða umfjöllun í nefnd og komist til 2. umr. Þetta er mjög mikilvægt atriði og ég vil benda á að það eru 29 ár síðan skaðabótalögin voru samþykkt, 30 ár á næsta ári. Við skulum halda upp á 30 ára afmælið með því að miða bætur við launavísitölu en ekki lánskjaravísitölu.

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góða yfirferð yfir söguna og hvernig þetta púslast allt saman. Þetta vakti hjá mér áhuga á máli sem ég hef verið að pæla í í tengslum við það hvernig mismunandi leiðir til að haga skaðabótum eða lífeyri eða sektum eða ýmsu öðru dreifist út um öll lög. Það er gert á mismunandi hátt úti um allt. Í mínum fræðum, í tölvunarfræðinni og að búa til hugbúnað og slíkt, þá reynir maður alltaf að haga hlutunum þannig að þegar það er eitthvað sem er sameiginlegt, eins og t.d. ákveðin launakjör eða í þessu tilviki skaðabótakjör, ef við getum orðað það þannig, þá er haldið utan um það á einum stað. Þegar það þarf að breyta einhverju eða uppfæra eitthvað þá er það gert á einum stað og þá lagast það alls staðar. Þetta tengist kannski því vandamáli að við erum ekki með neina skilgreiningu á því hvað myndi t.d. teljast vera lágmarksframfærsla. Ef við værum með einhverjar slíkar skilgreiningar þá gætu þær t.d. verið notaðar til að uppfæra annað sjálfkrafa eftir því sem launavísitalan þróast eða hvaða aðrar vísitölur sem við viljum miða við. Þá uppfærast sjálfkrafa allir þættir í öllum öðrum lögum sem vísa í slíka sameiginlega breytu. Hér er verið að leggja til að þetta eigi frekar að fylgja launaþróun og þegar launaþróun breytist þá hefur það áhrif á lágmarksframfærsluviðmið sem væri þá eðlilegra kannski að miða við, bara í nokkurn veginn öllu eða einhverju margfeldi þar af eða því um líkt, þannig að skaðabætur væru kannski tengdar framfærsluviðmiðum, jafnvel sektir líka og ýmislegt þannig.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið sem gefur mér tækifæri til að koma aftur í ræðustól og færa enn betri rök fyrir máli mínu um að við eigum frekar að miða við launavísitölu en lánskjaravísitölu. Ég rakti aðeins sögu lánskjaravísitölunnar. Frá 1995 var henni breytt þannig að hún fylgir eingöngu vísitölu neyslu og hún hefur hækkað um 225% á gildistíma laganna síðustu 29 ár. Hins vegar hefur launavísitalan hækkað um 552%. Fyrir 29 árum voru lífskjör verri á Íslandi en í dag. Það hefur verið hagvöxtur ár eftir ár þannig að lífskjörin eru mun betri. Ef við förum 29 ár til baka þá var minni kaupmáttur. Lífskjör hafa batnað. Þegar við miðum þessar bætur eingöngu við lánskjaravísitölu þá erum við eiginlega að segja við fólkið sem verður fyrir tjóni: Þið eigið að hafa sömu lífskjör og voru fyrir 29 árum þó svo að allir aðrir í dag árið 2022 hafi notið góðs af lífskjarabatanum á þessum 29 árum. Það er alveg óásættanlegt að við séum með ákveðinn hóp fólks sem verður fyrir tjóni og skaðabæturnar ná ekki tilgangi sínum. Hann verður ekki eins settur og ef hann hefði ekki orðið fyrir tjóni ef verið er að miða við lífskjör fyrir 29 árum. Það er óásættanlegt, tel ég. Þess vegna er svo mikilvægt að miða við launavísitölu af því að kaupmáttur launa hefur aukist á þessum 29 árum. Það er verið að láta ákveðinn hóp fólks hafa lífskjör 29 ár aftur í tímann. Þess vegna eigum við að miða við launavísitölu en ekki lánskjaravísitölu. Það er munurinn. Það er það sem mér finnst svo mikilvægt. Við þurfum að miða þetta við tímann í dag en ekki festast í lánskjaravísitölu sem er bara miðuð við neysluna. Það eru lífskjörin sem skipta máli.

Forseti. Já, ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Ég var einmitt að reyna að benda á að í staðinn fyrir að vera með einhverja skilgreinda upphæð í skaðabótalögum, sem uppfærist samkvæmt launavísitölu, væri eðlilegra að vísa í einhver viðmið um lágmarksframfærslu. Það er ekki bara launaþróun, af því að hún er mismunandi milli launahópa, sem stillir þetta á réttan hátt, þ.e. meðallaunaþróun er ekkert endilega viðeigandi fyrir allar þessar mismunandi skaðabætur, lágmark lífeyris og ýmislegt svoleiðis, því að þarna erum við að glíma við krónutölur, lágar krónutölur, háar krónutölur. Þegar þau sem eru t.d. á lægri launum fá meðaltalið fá þau miklu lægri krónutölu en þau á hærri launum. Yfirleitt er það þannig að þeir sem eru á hæstu laununum fá miklu meiri prósentur í hækkunum þegar allt kemur til alls og draga meðaltalið svolítið upp. Það myndi skilja eftir þau sem eru með lægri krónutölu. Þetta er sambærilegt við þessi mál, skaðabótamálin - ef menn vilja ná að fylgja lífsgæðunum sem slíkum þá verður maður að átta sig á því hvaða lífsgæði við erum að tala um. Erum við að tala um fyrstu, aðra, þriðju eða fjórðu tekjutíund, sem verið er að miða sérstaklega við? Ef við miðum t.d. lágmarksframfærslu við ákveðið fyrirkomulag sem uppfærist samkvæmt fleiru en bara launaþróun, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Þú ert vinnandi einstaklingur með milljón á mánuði og verður fyrir tjóni, missir getuna til tekjuöflunar. Þú býrð við ákveðin lífskjör sem miðast við eina milljón á mánuði og þá er að sjálfsögðu rétt að miða þær bætur við það, miða við launavísitölu. Launavísitala er meðaltal og eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Eftir því sem laun hafa hækkað umfram verðlag hefur dregið úr þeirri vernd sem skaðabótalögin veita fólki sem verður fyrir líkamstjóni en hefur ekki stundað fulla atvinnu á síðustu þremur árum fyrir slysdag.“ Hverjir eru þetta? Þetta eru ungir einstaklingar sem ekki hafa unnið fulla vinnu, heimavinnandi einstaklingar og eldri borgarar. Við miðum við laun en svo þegar kemur að hækkun þeirra þá miðum við við lánskjaravísitölu, sem er vísitala neyslu. Að sjálfsögðu þurfum við að miða við hækkun á launavísitölu af því að það er miðað við laun í upphafi. Við miðum í upphafi við laun en svo hoppum við yfir í aðra vísitölu. Það gengur að sjálfsögðu ekki, það er ósamræmi milli viðmiðsins í upphafi og vísitölunnar sem fylgir launaþróun. Það er það sem þarf að miða við. Það miðast við kaupgetu, það er grundvallaratriði. Eins og ég segi þá held ég að lánskjaravísitala, bara hugtakið lánskjaravísitala, eigi ekki einu sinni heima þarna, það ætti að miða við vísitölu neyslu. Lánskjaravísitalan sýnir krukkið í þessu sem hefur átt sér stað frá 1993 og það að nota orðið lánskjaravísitala er algjörlega úrelt, þetta er vísitala neyslu. Það á að miða við launin, tekjuöflunina. Tekjuhæfileikar þínir eru skertir vegna tjóns og það á að miða við launavísitölu. Hún miðast við getuna til að afla tekna, ekki það sem þú neytir, ekki við neysluvísitölu. 

Virðulegur forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um Sundabraut. Ég flyt hana ásamt flokksfélögum mínum í Flokki fólksins, hv. þingmönnum Ásthildi Lóu Þórsdóttur, Guðmundi Inga Kristinssyni, Ingu Sæland, Jakobi Frímanni Magnússyni og Tómasi A. Tómassyni. Tillagan felur í sér að Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra að beita sér fyrir því að öllum undirbúningi við gerð Sundabrautar með brú milli Kleppsvíkur og Gufuness, verði hraðað eftir fremsta megni og framkvæmdir hafnar hið fyrsta og eigi síðar en fyrir árslok 2023. Framkvæmdum verði lokið fyrir árslok 2027 eða fyrr. Lagning Sundabrautar verði forgangsverkefni í samgöngubótum í landinu. Ráðherra greini Alþingi frá stöðu og framgangi málsins á 154. löggjafarþingi. Nauðsynlegt er að tryggja greiðar samgöngur til og frá höfuðborgarsvæðinu. Þetta er öllum ljóst. Í þeim tilgangi var ráðist í gerð Hvalfjarðarganga, tvöföldun Reykjanesbrautar og nú síðast fjölgun akreina á Suðurlandsvegi. Næsta skrefið er að leggja Sundabraut, þjóðveg sem þverar nesin frá Kleppsvogi áleiðis upp á Kjalarnes. Sundabraut hefur verið á teikniborðinu í áratugi og hefur ítrekað verið til umræðu í aðdraganda borgarstjórnarkosninga sem mikilvæg framkvæmd fyrir Reykjavík og höfuðborgarsvæðið. Sundabraut er afar mikilvæg fyrir byggðir á Vesturlandi, Norðurlandi og Vestfjörðum. Greiðar samgöngur til og frá höfuðborgarsvæðinu eru forsenda atvinnuuppbyggingar á landsbyggðinni. Sundabraut myndi auðvelda mjög daglegt líf þeirra sem ferðast daglega milli Reykjavíkur og Vesturlands. Sundabraut myndi einnig auðvelda daglegar samgöngur í Árbæ, Grafarvogi, Grafarholti og Mosfellsbæ og gera umferð um Vesturlandsveg úr þessum hverfum greiðfærari. Á þessu svæði búa tugir þúsunda og ferðast flestir daglega um Vesturlandsveg. Vegagerðin áætlar að Sundabraut myndi draga úr akstri sem nemur 60 milljónum kílómetra árlega og munar um minna. Ef hægt er að stytta ferðatímann skilar það þjóðarbúinu verulegum ábata. Sundabraut dregur úr mengun með því að draga úr ferðatíma og þar með úr útblæstri bifreiða og væri þannig til verulegra bóta í loftslagsmálum. Óumdeilt er að Sundabraut er mjög arðbært verkefni. Samkvæmt Vegagerðinni eru innri vextir framkvæmdarinnar metnir 10–12%, en til samanburðar er almennt talið að verkefni séu fýsileg ef innri vextir eru yfir 3,5%. Sundabraut er því þjóðhagslega hagkvæmasta vegaframkvæmdin sem völ er á. Sundabraut er ekki aðeins til þess fallin að auka skilvirkni. Hún eykur einnig öryggi. Það skiptir miklu fyrir viðbragðsaðila að geta ferðast á skilvirkan hátt til og frá Reykjavík. Viðbragðstíminn skiptir öllu og eins og staðan er nú þarf ekki mikið að fara úrskeiðis til að lengja viðbragðstíma verulega. Þá er einnig mikilvægt að flóttaleiðir frá höfuðborgarsvæðinu séu nógu margar, og greiðfærar. Ef hamfarir eiga sér stað þurfa íbúar á höfuðborgarsvæðinu að eiga greiða leið út úr höfuðborginni. Það er eins með flóttaleiðir í vegakerfinu og brunaútganga í byggingu. Fjöldi þeirra skiptir máli upp á öryggi. Við getum tekið dæmi. Ef það kæmi upp eldgos í nágrenni Reykjavíkur - hafið er eins konar gostímabil á Reykjanesskaga, eins konar Kröflueldar sem munu sennilega vara næstu 10–15 ár - þá má segja að það séu tvær flóttaleiðir úr borginni, til Suðurlands og upp á Vesturland. Meira að segja gæti gosið á Hengilssvæðinu sem er mjög virkt gossvæði, það er ekkert ólíklegt að gossvæðið færist austar og norðar, og þá er raunverulega bara flóttaleið norður til Vesturlands. Ég minni á að á 50 ára afmæli lýðveldisins var haldin hátíð á Þingvöllum 1994. Þá varð mesta umferðarteppa og umferðaröngþveiti í sögu lýðveldisins. Það var þegar höfuðborgarbúar vildu keyra austur á Þingvöll til að fagna 50 ára afmæli lýðveldisins. Þetta var kölluð þjóðvegahátíð og það var gjörsamlega allt stopp, nákvæmlega allt, og hátíðin bar þess merki að Reykvíkingar og höfuðborgarbúar komust ekki út úr bænum. Því er líka mikilvægt út frá öryggisástæðum að bæta við vegi til Vesturlands. Gerð Sundabrautar hefur tafist allt of lengi. Sundabraut var fyrst sett fram árið 1975, það eru 47 ár síðan, og kom fyrst inn á aðalskipulag Reykjavíkur árið 1984, en vegna flokkspólitískra deilna í Reykjavík var verkefninu sífellt frestað. Upphafleg lega Sundabrautar var útilokuð með skipulagsbreytingum er land við Gelgjutanga var nýtt undir íbúabyggð. Það var miður, enda snertir framkvæmdin ekki aðeins hagsmuni borgarbúa, heldur allra landsmanna. Greinargerð starfshóps um Sundabraut hefur verið unnin. Í maí 2020 skipaði samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra starfshóp til að vinna greiningarvinnu á þeim valkostum sem eftir standa við þverun Kleppsvíkur. Markmið með skipan starfshópsins var að nauðsynlegar upplýsingar liggi fyrir til ákvörðunartöku um legu Sundabrautar frá Sæbraut að Vesturlandsvegi í Kollafirði. Starfshópurinn skilaði greinargerð í janúar í fyrra. Í greinargerðinni kemur fram að þær megintillögur sem nú liggja fyrir um þverun Kleppsvíkur gera annars vegar ráð fyrir jarðgöngum og hins vegar brú sem tengist Sæbraut til móts við Holtaveg. Reykjavík hefur lýst yfir andstöðu við þverun Kleppsvíkur með brú. Árið 2008 samþykkti borgarstjórn tillögu um áskorun til samgönguráðherra og samgöngunefndar Alþingis að þeir beittu sér fyrir því að Sundabraut yrði lögð í göngum. Niðurstöður greinargerðar þess starfshóps sem samgönguráðherra skipaði í maí 2020 gefa skýrt til kynna að Sundabraut sé hagkvæmari valkostur en Sundagöng. Áætlað er að Sundabrú sé 14 milljörðum kr. ódýrari í framkvæmd en Sundagöng. Heildarkostnaður við Sundabraut frá Sæbraut að Kjalarnesi með Sundabrú yfir Kleppsvík verði um 69 milljarðar kr. en með Sundagöngum um 83 milljarðar kr. Þá kemur fram að umferð verði 20% minni um Sundagöng en Sundabrú. Báðir valkostir voru metnir með tilliti til áhrifa á hafnarstarfsemi en hvorugur var talinn líklegur til að raska hafnarstarfsemi verulega. Ljóst er að komið er að ákvörðunartöku um það hvort byggð verði Sundabrú eða Sundagöng. Þetta er ákvörðun sem ríkisvaldið verður að taka á endanum. Ef Reykjavíkurborg er á móti byggingu Sundabrúar er mikilvægt að sú skoðun komi fram sem fyrst. Ekki er eftir neinu að bíða hvað það varðar lengur. Ég tel að andstaða Reykjavíkurborgar við Sundabrú byggist á því, og það er alveg deginum ljósara, að íbúar við Grafarvog munu vera í andstöðu við Sundabrú. Ég tel að þetta sé að vissu leyti á misskilningi byggt því að Sundabrú mun gagnast íbúum Grafarvogs mjög mikið sem samgöngumannvirki á leið til vinnu inn í Reykjavík, sérstaklega inn á miðsvæði Reykjavíkursvæðisins, og stytta leiðina verulega. Í dag þurfa íbúar að fara yfir Gullinbrú en Sundabrú mun stytta þá leið verulega. Lagning Sundabrautar er ekki einkamál Reykjavíkurborgar og varðar hagsmuni íbúa landsbyggðarinnar miklu. Sundabraut myndi stytta svo um munar þann tíma sem tekur að aka á milli norðvesturhluta landsins og höfuðborgarinnar. Hún skiptir því miklu fyrir íbúa á þessum svæðum. Ekki síst fyrir Akranes, en brautin myndi styrkja verulega stöðu bæjarins sem hluta af atvinnusvæði höfuðborgarinnar. Sundabraut er eðlilegt framhald Hvalfjarðarganga og hefði mikil áhrif á tengingu Vesturlands við höfuðborgarsvæðið. Það hefði jákvæð áhrif á atvinnulíf á svæðinu og yki t.d. aðgengi ferðamanna að Vesturlandi og áfram til Vestfjarða og Norðurlands vestra. Ferðaþjónusta er stærsta atvinnugrein þjóðarinnar en í þessum landshlutum eru vannýttir möguleikar í ferðaþjónustu. Það er klárt mál að Sundabraut gæti skapað forsendur fyrir stórbættu aðgengi ferðamanna að Vesturlandi, Vestfjörðum og Norðurlandi vestra. Við höfum öll heyrt um gullna hringinn og alla ferðamennina sem fara um hann og Suðurland. Ég hef heyrt þá tölu að 80% af öllum ferðamönnum sem koma til landsins aki um Suðurland. Ég tel að beina þurfi ferðamönnum meira inn á Vesturland og Sundabraut gæti stytt þá leið verulega fyrir ferðamenn. Einnig yrði hringakstur upp á Vesturland, upp í Reykholt, sögustaði í Borgarfirði, Landnámssetrið, Deildartunguhver og svo áfram niður á Þingvöll. Ég veit að ferðaþjónustuaðilar voru með svokallaðan „saga“-hring á sínum tíma sem miðaðist við að heimsækja Reykholt þar sem Snorri bjó, einn mesti rithöfundur miðalda í heiminum, ekki bara á Íslandi og í hinum norræna heimi heldur um allan heim, sem skrifaði hina stórkostlegu Heimskringlu, konungasögur Noregs og fleiri bækur. Sá hringur myndi opnast aftur og væri kjörið tækifæri til að auka ferðaþjónustu á svæðinu alveg eins og hinn gullni hringur hefur gert fyrir Suðurland. Samgönguráðherra og borgarstjóri gerðu yfirlýsingu með sér í júlí í fyrra þar sem fram kemur að stefnt sé að því að framkvæmdir við Sundabraut geti hafist eigi síðar en 2026 og brautin verði tekin í notkun 2031, með eðlilegum fyrirvörum um niðurstöðu samráðs og umhverfismats. Aðilar eru sammála um að vinna hratt og vel að ofangreindum undirbúningi. Þetta eru ágæt fyrirheit. Ég var lögfræðingur Skipulagsstofnunar á árunum 2003–2006. Þá var ég að vinna með lög um skipulagsbreytingar hjá sveitarfélögum, lög um umhverfisáhrif. Árið 2005, ef ekki 2004 sömuleiðis, þá var ég að vinna í málefnum Teigsskógs á Barðaströnd. Það eru 18 ár síðan. Núna er fyrst verið að hefja framkvæmdir á vegagerð um Teigsskóg. Það er hægt að tefja svona framkvæmdir algerlega út í eitt og algerlega með ólíkindum hvernig ríkisvaldið lét það gerast að vegaframkvæmdir um Teigsskóg skyldu hafa tafist svo mikið. Ég spái því og tel að Sundabrú, sem mun nánast örugglega vera ákveðin þegar þar að kemur, muni tefjast gríðarlega í framkvæmd, jafnvel áratugum saman ef að ríkisvaldið stendur ekki í lappirnar og tekur ákvörðun, tekur málið í sínar hendur og lætur málið fá eðlilegan framgang. Það verði farið í umhverfismat og skipulagsbreytingar án þess að Reykjavíkurborg komist upp með að tefja það. Ég tek aftur fram varðandi Teigsskóg að þar voru einkaaðilar sem stóðu ítrekað í stöðvun og málaferlum við ríkisvaldið varðandi umhverfismat og skipulagsbreytingar í tengslum við vegaframkvæmdir um Teigsskóg. Mikilvægt er því að Alþingi lýsi yfir með skýrum hætti að Sundabraut sé það mikilvæg vegaframkvæmd að hún eigi að vera forgangsmál í samgöngumálum. Alþingi ætti að vera tilbúið að beita lagasetningarvaldi sínu til að koma í veg fyrir óeðlilegar tafir á undirbúningi framkvæmdarinnar. Ef þörf er á lagabreytingum vegna lagningar Sundabrautar sýnir þessi tillaga, verði hún samþykkt, að vilji er til þess af hálfu þingsins. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál. Við getum ekki tafið þessar framkvæmdir lengur. Í janúar 2022 voru kynntar niðurstöður fyrrnefndrar félagshagfræðilegrar greiningar á lagningu Sundabrautar. Niðurstöðurnar sýndu fram á mikinn samfélagslegan ábata af verkefninu, á milli 185–236 milljarða kr. og háa innri vexti, 11,5%–12,2%, sem hafa aukist frá fyrri rannsóknum. Það er gríðarlegur efnahagslegur bati, 185–236 milljarðar. Af valkostunum voru innri vextir hæstir í leiðarvali I., þ.e. Sundabrú. Í öllum tilfellum er Sundabrú með planvegamótum með mestan samfélagslegan ábata. Sundabrú er hagkvæmasti kosturinn. Þetta eru þjóðhagslega hagkvæmustu vegaframkvæmdir sem völ er á og munu borga sig upp á tiltölulega skömmum tíma miðað við allar þær vegaframkvæmdir sem við þurfum að fara í. Þetta er sú vegaframkvæmd sem mun hafa mest áhrif í landinu hvað varðar tengingu við landsbyggðina, tengingu höfuðborgarsvæðisins, svæði þar sem yfir tveir þriðju þjóðarinnar búa, við landshluta sem hefur orðið út undan, t.d. hvað varðar ferðaþjónustu. Þessi vegaframkvæmd mun hafa gríðarleg áhrif, við þurfum að hefjast handa strax og verðum að hraða henni eftir fremsta megni og framkvæmdir þurfa að hefjast sem allra fyrst. Um það fjallar þessi þingsályktunartillaga og ég vonast til þess að hún fái góðan framgang í samgöngunefnd.

Forseti. Ég velti því fyrir mér af hverju það er endilega takmarkað í ályktuninni sjálfri nákvæmlega hvar og nákvæmlega hvernig, þ.e. brú milli Kleppsvíkur og Gufuness, þar sem aðrir valmöguleikar eru í boði, sérstaklega vegna þess að íbúar á svæðinu hafa mjög, mjög miklar áhyggjur af því hvernig umferð myndi þróast ef brúin kæmi akkúrat þarna, hvort sem það yrði brú eða göng, að það kæmi akkúrat þarna upp þar sem umferð myndi dreifast í sitt hvora áttina, í áttina að Reykjanesbraut eða Sæbraut inn í miðbæinn. Miðað við ástandið eins og það er núna, bara núna, þá væri það mjög óþægilegt, ef ég orða það þannig. Brúin er líka í stærðarsamhenginu sem hv. þingmaður vísar þarna í ekkert það mikið ódýrari en göngin og það er tekið sérstaklega fram í greinargerðinni að ríkisfjármálin geti ekki réttlætt töf á verkefninu. Ég get tekið undir það en ég sé ekki endilega að það séu rök fyrir því að við þurfum þá nauðsynlega að fara í brúna þegar göngin bjóða upp á miklu fjölbreyttari valmöguleika um það hvar Sundabrautin myndi koma upp á skaganum, Reykjavíkurskaganum, þ.e. frekar nær miðbænum t.d. sem myndi alla vega vera mun auðveldara fyrir umferðarstýringu fram hjá þrengslunum sem eru við gatnamótin við Miklubraut, Sæbraut og Reykjanesbraut, göngin eru tiltölulega nálægt þeim stað ef þau kæmu upp hjá Kleppsvík þar sem er nú bara hnútur sem myndi jafnvel verða verri með þessu fyrirkomulagi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, það er rétt að í tillögunni er talað um gerð Sundabrautar með brú milli Kleppsvíkur og Gufuness. Hann segir að það muni ekki svo miklu varðandi fjárhæðina, en samkvæmt greinargerð starfshópsins sem skilaði greinargerð í janúar í fyrra, fyrir nánast tveimur árum síðan, er sagt að áætlað sé að brú sé 14 milljörðum krónum ódýrari framkvæmd en Sundagöng. Og einnig kemur fram, sem er mjög mikilvægt, að umferð verði 20% minni um Sundagöng en Sundabrú. Þannig að þetta er tvennt, við erum annars vegar að tala um verðið og hins vegar nýtinguna. Ég tel að það sýni án nokkurs vafa að það sé Sundabraut sem valin verður. Ef Reykjavíkurborg vill eingöngu Sundabraut, eins og þeir gerðu 2008, lýstu því yfir við samgöngunefnd þingsins, og ríkisstjórnin líka, að þeir legðu áherslu á Sundagöng þá tel ég eðlilegt að Reykjavíkurborg greiði muninn, mér finnst það bara sjálfsagt mál. En varðandi hvar nákvæmlega brúin myndi koma upp þá tel ég að það sé svona nánast tæknilegt atriði, en sjálfsögðu þarf að hanna hana þannig að hún valdi sem minnstu ónæði, þ.e. umferð af Sundabrú og vegurinn sem verður lagður áfram upp á Kjalarnes, og valdi sem minnstu ónæði fyrir íbúðabyggð vestast í Grafarvoginum. Það er grundvallaratriði. En ég get ekki séð það að Sundagöng réttlæti það, þessir 14 milljarðar eru mjög mikill peningur. Reykjavíkurborg er rekin núna með 15 milljarða kr. halla og það er greinilega einhver strúktúrsvandi þar í fjármögnun og útgjöldum. En ég tel að notagildið og líka fjárhæðin fjalli um Sundagöng. Hvar þetta verður nákvæmlega er tæknileg útfærsla.

Forseti. Hv. þingmaður talaði um Alþingi ætti bara að beita lagasetningu til að koma í veg fyrir allar tafir. Þetta fer dálítið í mig, þetta hljómar dálítið eins og tuddaskapur Alþingis, ég verð að viðurkenna það. Það eru settar ýmsar vörður, eins og hv. þingmaður nefndi, á umhverfismat og slíkt, sem er nauðsynlegt. Það er nauðsynlegt að gera svoleiðis hluti vel. Að velja bara einhverjar framkvæmdir til að fara fram hjá einhverju með sérstakri lagasetningu eru ekkert rosalega góð vinnubrögð. Brú getur mjög illa farið mikið vestar. Þá erum við komin fram yfir hafnarsvæðið í rauninni og það er bara ekki alveg pláss nema kannski ef við förum með brú yfir í Viðey eða eitthvað því um líkt, eða ég myndi vænta þess að brúin fær alltaf alla vega norðar og vestar en hafnarsvæðið sjálft. Þá erum við komin á mjög skringilegan stað fyrir brú alla vega. Og þetta með að Reykjavík eigi endilega að borga mismuninn, ég kaupi þau rök ekki alveg. Þá gætum við t.d. farið að tala um sömu rök fyrir öllum göngum alls staðar annars staðar á landinu, að alltaf þegar talað er um að byggja göng frekar en að nota fjallvegina eða eitthvað því um líkt, þá eigi sveitarfélögin þar að borga mismuninn á því. Við erum að tala um þetta í stærra samhengi. Við þurfum að horfa á höfuðborgarsvæðið til ákveðinnar framtíðar, til þess að það búi einn daginn 500.000, jafnvel milljón manns hérna á höfuðborgarsvæðinu. Það er sá tími sem við þurfum að horfa til sem þessi braut á að duga, hún á að duga sem samgönguframkvæmd fyrir 500.000 manna höfuðborgarsvæði og þá þarf að hugsa um hvernig höfuðborgarsvæðið lítur út með þeim fjölda og geta skipulagt svona stóra framkvæmd með tilliti til þess. Þá held ég að göngin og staðsetning vestar væri mun gáfulegri kostur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir seinna andsvar sitt. Virðulegur þingmaður horfir greinilega mjög langt til framtíðar, vissulega getur vel verið að við verðum orðin hálf milljón fljótlega hérna á höfuðborgarsvæðinu eða það kæmi mér ekki á óvart, þó kannski eftir okkar dag. En það breytir því ekki að málið er þetta: Við erum ekki enn þá komin með Sundabrú eða Sundabraut þrátt fyrir að tillaga um það hafi fyrst komið fram fyrir 47 árum síðan. Sama má segja um Skerjafjarðarbrú. Í hvert skipti sem ég keyri Suðurgötuna til suðurs skil ég ekki af hverju ekki er löngu búið að gera Skerjafjarðarbrú. Það er ekkert mál að gera þessa brú, skerin eru beint þarna fyrir utan. Það er einhver djúp ræma sunnan megin við skerin. En það er ekki búið. Ég heyrði þá sögu að það væri vegna andstöðu íbúa í Skerjafirðinum, efnafólksins sem býr í villunum þar. Þeir vildu ekki fá veg þarna hjá sér. Það er búið að stoppa það. Varðandi skipulagslögin og lög um mat á umhverfisáhrifum þá eru þau lög, sérstaklega skipulagslögin, til að tryggja lýðræðislega þátttöku íbúanna í skipulagi sinnar byggðar. Það eru ákveðnir málsmeðferðarfrestir, þeir taka þátt í ákveðinni ákvarðanatöku. Það er andmælaréttur og þeir geta komið sínum sjónarmiðum að. Sama er um mat á umhverfisáhrifum. Ég tel varðandi mat á umhverfisáhrifum af svona framkvæmd að þetta er í ekki sjálfu sér - jú, jú, það þarf líka að fara í ákveðið félagslegt mat og annað slíkt, en mat á umhverfisáhrifum, eins og ég var að skoða aðeins á ákveðnum vegum, þ.e. Þröskuldum og öðrum stöðum, það er verið að telja gæsir og annað slíkt - þetta á ekkert að vera of flókið mat. Það er líka til að tryggja lýðræðislega aðkomu. En málið er líka þetta: Við hér á Alþingi erum líka lýðræðislega kjörnir. Það er ekki bara mál höfuðborgarbúa að það sé engin Sundabraut, eins og kom fram í ræðu minni áðan og kemur fram í greinargerð, þetta er líka mál íbúa Vesturlands, íbúa Akraness, íbúa Vestfjarða og Norðurlands vestra. Það er líka rétt að lýðræðislega kjörnir fulltrúar geti komið að því máli á Alþingi, alveg eins og varðandi mál sem laut að Reykjavíkurflugvelli. Þar var frumvarp sem laut að því að ríkisvaldið færi með skipulagsmál á Reykjavíkurflugvelli. Ég tel þetta mál vera miklu betur til þess fallið að Alþingi taki það til síns til sín ef Reykjavíkurborg stoppar það. Reykjavíkurborg hefur enga heimild til að stoppa þessa framkvæmd.

Forseti. Ég tel þetta að mestu leyti vera alveg prýðisgóða tillögu, ég er fylgjandi Sundabraut, ákveðinni hringtengingu á höfuðborgarsvæðinu í stað þessarar línulegu tengingar sem við erum með núna, þar sem er ein lína sem þverar einhvern veginn borgina og sker hana svolítið í sundur. Hefðbundnari samgönguleiðir eru venjulega hringinn í kring um þéttbýlissvæði til að skera ekki í sundur byggðakjarna. Það er samt ýmislegt sem þarf að huga að í svona stórri framkvæmd. Hún er til að byrja með gerð til framtíðar. Hún er ekki gerð fyrir okkur í dag. Framkvæmdin á henni tekur það langan tíma að hún er tvímælalaust gerð fyrir höfuðborgarsvæðið eins og það mun líta út eftir tíu, tuttugu ár eða eitthvað því um líkt og það þarf að taka tillit til þess. En í kjölfarið skiptir frekari uppbygging líka máli af því að Sundabrautin ætti að anna álagi, skipulagsleg séð, alla vega 100 ár fram í tímann. Það hefur áhrif á val á staðsetningu að mínu mati og hvernig við veljum hana. Ég held að við höfum oft ekki hugsað um þennan framtíðarþátt mála þegar við erum að huga að samgöngum á Íslandi, sem mér finnst dálítið leiðinlegt. Á Vestfjörðum t.d., þar sem er vegur um Ísafjarðardjúpið, eins góður og hann er, þá er hann tvímælalaust ekki góður fyrir alla Vestfirðina. Það hefði verið miklu hagkvæmara, vissulega aðeins dýrara til að byrja með, að fara suður með og upp eftir vestanverðum Vestfjörðum til að byrja með, klára þann veg fyrst. Hann hefði dugað fyrir miklu fleiri. Þó að framkvæmdin hefði tekið lengri tíma og hefði vissulega verið dýrari hefði hún, þegar á heildina er litið, skilað miklu betri árangri fyrir Vestfirði. Þá erum við að hugsa til lengri tíma, alltaf fyrst að hugsa þannig. Núna erum við í þeirri stöðu að það er verið að reyna að byggja upp þann veg með göngum og betri vegum þar í kring en það er nokkrum áratugum eftir að hinn vegurinn var byggður. Þetta hefur að mínu mati valdið mjög slæmum áhrifum á íbúaþróun á Vestfjörðum og atvinnuþróun á Vestfjörðum, sérstaklega á sunnanverðum Vestfjörðum. Með svona dýrar og stórar framkvæmdir þurfum við að horfa til mjög langs tíma. 14 milljarðar eru há upphæð en ég horfi þá til þess að til langs tíma minnkar sú upphæð mjög hratt, hún gerir það. Hér er talað um ábata upp á 185–236 milljarða eftir því hvað er verið að velja. Þegar við erum að tala um slíkan ábata, hvort sem er, þá eru 14 milljarðar mjög lítil upphæð í því stóra samhengi.  
             Smá meiri athugasemd um það, fyrst það kemur hér ábending úr sal. Þetta er einangruð framkvæmd sem ber sig sjálf, eins og Hvalfjarðargöng t.d., og þessi framkvæmd er ekki að fara að borga upp ýmiss konar annan kostnað. Hún er ekki að fara að verða einhver tekjulind fyrir önnur verkefni heldur verður hún skapandi fyrir samfélagið og afleidd verkefni þannig að heildarsamhengi kemur fram á öðrum stöðum. Arðurinn af þessari framkvæmd kemur fram óbeint, ekki beint, þannig að fjárfesting í þessu verkefni er alltaf arðbær. Þó að það sé ekki með beinum hætti þá er hún arðbær með óbeinum hætti og á þann hátt skiptir það ekki það miklu máli hvort upphafsfjárfestingin sé 10–14 milljarðar til eða frá þegar arðbærnin er af þessari stærðargráðu. Við erum að tala um 10% mun í stærðargráðu, af arðbærni til ákveðins tíma. Þegar við hugsum þetta í aðeins stærra samhengi og til lengri tíma, framkvæmd til 100 ára, þá jafnast 14 milljarða munurinn út á þeim tíma og verður brotabrot af upphafskostnaðinum þegar allt kemur til alls. Ég er fylgjandi því að við förum í skipulagningu á einhverri framkvæmd eins og Sundabrautinni. Af mörgum ástæðum hefur verið greint frá því að staðsetning í kringum Kleppsvík, sá endapunktur í Reykjavík hérna megin við Grafarvoginn, á nesinu, skapi í rauninni of mikla þéttingu á umferðinni. Umferðin í íbúðabyggðinni sem er þarna við Vogana yrði mun óþægilegri, ef ég orða það þannig, heldur en hún er núna. Næg er umferðin þarna, ég kannast við það þegar það gerist að ég fer Sæbrautina í þá áttina, þá stoppar umferðin oft við höfnina og er orðin þétt strax þar. Að bæta við annarri umferð þangað, inn og út - staðsetningin er aðeins of innarlega, við getum orðað það þannig. Það væri mun betri dreifing að fara aðeins utar þannig að fólk geti ákveðið aðeins fyrr hvort það er að fara úr þrengingunum sem eru við Reykjanesbraut og Sæbraut og Miklubraut og er að fara vestur eftir, vestur á land, eða er að fara í miðbæinn eða í þá áttina. Þar myndi dreifingin vera mun náttúrulegri, myndi maður ætla, og einnig myndi sú leið, með göngum tvímælalaust, gefa miklu meiri sveigjanleika um það hvar göngin enda, hvar endapunkturinn á að vera á þessum samgönguframkvæmdum. Brúin er mun takmarkaðri í því sambandi af því að vegakerfið á þeim stað er mun þéttara akkúrat eins og er og byggðin í rauninni líka. Það eru meiri þrengsli þarna nú þegar og þrengsli eru ekkert rosalega góð þegar kemur að svona vegaframkvæmdum sem eiga að búa til tengingar milli hverfa, milli landshluta. Ef við hugsum þetta aðeins stærra og aðeins lengra þá held ég að væri augljósast að takmarka okkur alla vega ekki við brú milli Kleppsvíkur og Gufuness. Það er í rauninni eina athugasemdin sem ég hef nákvæmlega við þessa tillögu. Ef nákvæmlega þessi setning væri ekki, ef texti þingsályktunartillögu um svona framkvæmd væri opnari þá held ég að það væri mun auðveldara að fá stimpil Alþingis á þessa framkvæmd. Bara það að búa til þessa takmörkun á tillögunni getur hindrað það. Það er til málefnaleg gagnrýni um að þessi staðsetning sé ekki heppileg til lengri tíma litið og meira að segja fyrir þá íbúa sem búa á þessu svæði nú þegar. Hér er talað um að þeir sem búa á svæðinu geti ekki skipt sér of mikið af en það er nú einfaldlega þannig að við höfum sett okkur þau markmið að hafa samráð við fólk sem býr í nágrenninu. Við höfum samþykkt sáttmála um sjálfsákvörðunarvald sveitarfélaga. Það er líka bundið í lög og við erum með Evrópusáttmála um það. Þó að við hérna séum líka kjörnir fulltrúar þá þarf að taka tilliti til fólksins í nærumhverfinu sem þetta hefur bein áhrif á.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. 14 milljarða kostnaðaraukinn við það að gera Sundagöng en ekki Sundabrú er til langs tíma litið, t.d. 100 ára, ekkert rosalega há fjárhæð, eða 140 millj. kr. á ári. En mér finnst líka áhugavert að 20% minni notkun væri á Sundagöngum miðað við Sundabrú. Mér finnst Borgarfjarðarbrú falleg brú. Þegar ég var lítill þá keyrðum alltaf inn Borgarfjörðinn og brúin var gríðarlega umdeild. Ég held að enginn deili um Borgarfjarðarbrúna í dag. Við erum með falleg mannvirki eins og Golden Gate-brúna, Brooklyn-brúna og fleiri brýr í heiminum sem eru gríðarlega falleg mannvirki. Ég tel að Sundabrú geti verið í þessum flokki eins og Hallgrímskirkja, Perlan og önnur glæsileg mannvirki í borginni og mikilvæg í borgarlandinu, eins konar „landmark“-bygging, með leyfi forseta. Þetta er því mikilvægt. Varðandi Vestfirði þá vil ég taka fram að það var tengingin við Hólmavík sem olli því að farið var yfir Steingrímsfjarðarheiði. Ísfirðingar notuðu t.d. Þorskafjarðarheiðina mjög mikið áður en vegurinn yfir Þröskulda kom. Varðandi það sem hv. þingmaður talar um þá tel ég að þessi tillaga fari ekki í stríð við íbúa í Grafarvogi. Það má setja nokkra milljarða í það bara til að vera í sátt við íbúa. Það er mjög mikilvægt að sátt sé við alla Reykvíkinga og ekki síst íbúa Grafarvogs. Það er að sjálfsögðu grundvallaratriði. Það breytir því ekki að íbúar í einu hverfi geta ekki stöðvað þessa mikilvægu framkvæmd. Ég skora á hv. þingmann að leggja fram breytingartillögu um staðsetningu og við erum að sjálfsögðu opin fyrir öllu. 

Forseti. Þegar þetta var til umræðu í kringum samgönguáætlun fyrir tveimur, þremur árum síðan þá stakk ég upp á útgáfu sem verið er að setja upp á nokkrum stöðum, þ.e. svokölluð flotgöng. Þau eru áhugaverð. Það eru í rauninni göng sem liggja með botninum eða fljóta undir yfirborði sjávar. Þetta hefur verið sett upp í Noregi eftir því sem ég best veit. Það eru nokkrar útgáfur þarna sem ekki hafa verið íhugaðar. Ég var að tala um íbúa í Vogabyggðinni, ekki í Grafarvoginum, þótt það þurfi að sjálfsögðu að taka tillit til þeirra sem búa í Grafarvogi. En það eru íbúar Vogabyggðar sem glíma í rauninni við allt sem kemur út úr Sundabrautinni. Þar streymir umferðin inn á svæði sem er mjög þétt nú þegar. Það er gallinn sem ég er að reyna að benda á, ekki athugasemdirnar sem íbúar í Grafarvogi gera við þetta mál - þótt þær skipti að sjálfsögðu máli líka.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Vissulega er þetta líka mál fyrir íbúa í Vogahverfi, það er alveg hárrétt, en þar eru fyrir stór samgöngumannvirki; Sæbraut, Kleppsvegur og svo áfram Breiðholtsbrautina. Þetta myndi tengjast inn á þær stóru samgönguæðar í borginni en enginn er að segja að þessi umferð eigi að fara inn í hverfið, langt því frá. Einnig þarf að gera mannvirki sem beinir þessu beint inn á þessar stóru samgönguæðar svo þetta fari ekki inn í hverfin, svo það liggi algerlega ljóst fyrir. Það breytir því ekki að kappkosta þarf að þetta verði í sátt við íbúana á þessum svæðum, bæði vestast í Grafarvoginum og líka í Vogahverfi. Að sjálfsögðu þarf að gera það og vanda hönnunina með þeim hætti, og það kostar að sjálfsögðu peninga. Ég tel að það sé forgangsmál á fyrstu stigum að fá íbúa með sér, en það breytir því ekki að þetta er ekki eingöngu mál höfuðborgarinnar. Þetta er ekki mál þessara íbúa í Vogahverfi eða vestast í Grafarvogi. Það er bara það ekki. Þetta er líka hagsmunamál Akurnesinga, Vestlendinga, Vestfirðinga og íbúa á Norðurlandi. Þetta er hagsmunamál allrar þjóðarinnar og arðbærasta samgöngubót landsins. Ég heyri og fagna því að hv. þingmaður lítur á þetta sem góða framkvæmd. Þetta er spurning um staðsetninguna. Göng eða brú - það má skoða með opnum huga og ég veit að Norðmenn hafa verið að skoða flotgöng, t.d. yfir Sognsfjörðinn, sem er ný tækni. Þeir hafa ekki enn þá farið af stað með það. Ég tel að þessi brú geti orðið mjög falleg í landslagi höfuðborgarsvæðisins og í bílaborginni Reykjavík. Maður kemur til Reykjavíkur og gapir yfir hvers konar bílaborg þetta er. Þetta mun ekki auka vægi borgarinnar. 

Forseti. Gagnrýnin sem hefur komið fram í Vogabyggð er ekkert tengd því að umferðin fari inn í hverfin heldur á hún við þessa tengingu eins og hún hefur verið teiknuð upp inn á þessar stofnbrautir, að næg sé þéttnin nú þegar og því myndi þetta ekki bæta úr. Hins vegar er mögulega meira pláss fyrir umferð af því tagi sem gert er ráð fyrir að verði um Sundabrautina mun vestar, hinum megin við hafnarsvæðið. Því held ég að við ættum alla vega tvímælalaust að skoða 

Forseti. Við erum hér að ræða um tillögu til þingsályktunar um Sundabraut og ég er einn af stuðningsmönnum þessarar tillögu. Ég verð að segja alveg eins og er að þessi umræða um Sundabraut minnir mig að mörgu leyti á þá stórfurðulegu umræðu sem var í gangi fyrir um 30 árum síðan þegar verið var að tala um að gera ofanbyggðaveg sem ætti að tengjast Reykjanesbraut og yrði fyrir ofan byggðina, þannig að þegar þú kæmir af Suðurnesjum færir þú Reykjanesbrautina og þar tæki við ofanbyggðavegur sem síðan myndi kvíslast niður í Garðabæ, Kópavog og Reykjavík. Ef viðkomandi væri t.d. að koma vestan af fjörðum eða Keflavík eða Suðurlandi þá þyrfti hann ekki að fara í gegnum öll sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu til þess að komast á Suðurnesin. Öll sveitarfélögin nema Seltjarnarnes, það væri ekki hægt að fara þar í gegn. Nú þarf að fara í gegnum öll hin sveitarfélögin, þ.e. Hafnarfjörð, Garðabæ, Kópavog og Reykjavík. Þegar ég flutti á sínum tíma í Hafnarfjörðinn þá var einmitt verið að tala um þennan ofanbyggðaveg og að hann væri bara á næstu grösum og kæmi innan örfárra ára, kannski fjögurra, fimm ára. Hann er ekki kominn í dag og ekki er hægt að leggja hann vegna þess að byggðin hefur verið sett upp þannig að það er alveg útilokað. Ég styð Sundabraut heils hugar en hef á tilfinningunni að þessi Sundabraut sé á nákvæmlega sama stað og ofanbyggðavegurinn á sínum tíma. Þetta verður rætt og rætt þangað til að búið er að ganga þannig frá því að vonlaust sé að setja brú yfir sundin. Þá þarf auðvitað að fara í jarðgöng. En á sama tíma vona ég heitt og innilega að það verði farið í að gera Sundabraut og fundin lausn á ofanbyggðavegi á höfuðborgarsvæðinu. Sundabrautin ein leysir ekki vandann en það þarf að skoða þetta heildstætt og búa til ofanbyggðaveg, hvernig sem það yrði gert. Ef við horfum bara á tæknina og hvernig göng hafa verið boruð úti á landi þá ætti ekki að vera mikið vandamál að gera ofanbyggðagöng, fyrst búið er að eyðileggja ofanbyggðaveg, sem tengjast síðan við Sundabraut eða Sundagöng. Göngin myndu byrja í Hafnarfirði, kæmu upp í Kópavogi eða Breiðholti og síðan aftur í Grafarvogi til að tengjast Mosfellsbæ og svo tækju Sundagöng eða -brú aftur við yfir á Kjalarnesið. Þessa heildstæðu lausn verðum við að fara út í. Við verðum að hugsa í lausnum en númer eitt og tvö þurfum við að fara að gera eitthvað, ekki bara tala og tala, einmitt það drap ofanbyggðaveginn. Þá var bara talað og talað: Jú, hann er að koma. En núna sitjum við föst í umferðinni kvölds og morgna og það er undarlegt að við skulum ekki vera búin að leysa þann vanda, og að við séum ekki einu sinni byrjuð að leysa hann, heldur eigi að einblína á þrengingar vega og borgarlínu, sem er óborganleg lína á allan hátt að mínu mati, bæði sem brandari og síðan er það kostnaðurinn við hana. Það er alveg útilokað, meðan við getum ekki rekið þetta einfalda strætókerfi okkar nema með einhverjum 5 milljarða halla, að búa til einhvern óskapnað sem heitir borgarlína, fara fyrst í 100 milljarða kostnað og reka þetta svo með tilheyrandi tapi upp á tugi milljarða. Það gengur ekki upp. Við vitum að þessar aðstæður sem við erum í skapa einmitt miklu meiri mengunarvanda, að bílar séu kvölds og morgna að silast á 50 km hraða úr miðbænum í Mosfellsbæ, Kópavog, Hafnarfjörð og suður með sjó. Ég vona heitt og innilega að Sundabraut muni verða. Mér er eiginlega alveg sama um hvort það verði brú eða göng, bara að eitthvað verði gert, að ekki verði talað meira um það heldur framkvæmt. Við verðum, eins og ég sagði áðan, að leysa þennan vanda. Við vitum það öll sem höfum verið erlendis og keyrt þar. Ég hef t.d. tekið bíl frá Kaupmannahöfn alveg niður að þýsku landamærunum og þegar maður keyrir þessa vegalengd þá fer maður ekkert í gegnum alla bæi og sveitarfélög á leiðinni. Maður keyrir bara á einum stofnvegi og ef maður þarf að fara inn í bæina þá er keyrt af stofnvegum þangað niður. En á Íslandi þá þurfa þeir sem fara frá Keflavík að aka í gegnum Hafnarfjörð, Garðabæ, Kópavog og Reykjavík til að komast upp í Mosfellsbæ. Eins og ég sagði eru öll sveitarfélög undir nema Seltjarnarnes. Hvers eiga þeir að gjalda að fá ekki að vera með? Það ætti kannski að vera skylda að fara einn hring um Seltjarnarnesið til að komast vestur - það er kannski næst á dagskrá? Nei, þetta er ömurlegt og ömurleg staða sem við erum í kvölds og morgna. Þetta þarf að leysa og leysist vonandi með Sundabraut og ofanbyggðavegi, sem er ólíklegt, en kannski alla vega með ofanbyggðagöngum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka þær ágætu umræður sem hér hafa átt sér stað og þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni og hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ágætar ræður um málið. Þessi þingsályktunartillaga um að fela innviðaráðherra að beita sér fyrir því að öllum undirbúningi við gerð Sundabrautar með brú milli Kleppsvíkur og Gufuness verði hraðað eftir fremsta megni og framkvæmdir verði hafnar hið fyrsta og að lagning Sundabrautar verði forgangsverkefni í samgöngubótum landsins er gríðarlega mikilvæg. Það er gríðarlega mikilvægt að öllum undirbúningi við gerð Sundabrautar verði hraðað. Það er gríðarlega mikilvægt að þetta verði forgangsverkefni í samgöngubótum, Af hverju? Jú, þetta er þjóðhagslega hagkvæmasta samgönguframkvæmd sem íslenska þjóðin getur farið í. Þetta mun gjörbreyta t.d. lífskjörum íbúa á Akranesi, þeirra sem sækja vinnu til Reykjavíkur í dag. Þetta mun stytta ferðatíma þeirra um hálftíma, klukkutíma á dag. Þetta mun bæta lífskjör þeirra. Þeir munu þurfa að eyða minni tíma í bifreiðum sínum og þetta mun leysa að vissu leyti umferðarvanda íbúa í Grafarvogi, í Mosfellsbæ og í austurhluta borgarinnar, í Grafarholti, á leið til vinnu í borginni. Það er algjört ófremdarástand í umferðarmálum í Reykjavík, algjört. Það er rétt sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson sagði, auðvitað þarf líka að skoða ofanbyggðaveg, að sjálfsögðu þarf að gera það. Þegar maður er hérna í Reykjavík í umferðinni þá finnst manni það algerlega með hreinum ólíkindum að þetta sé ekki löngu, löngu komið. Árið 1975 var fyrst sett fram tillaga um Sundabraut. Þetta kom í aðalskipulagi Reykjavíkur árið 1984 fyrir 28 árum síðan, nei, 38 árum. Tíminn líður hratt, það eru 38 ár síðan og það er ekki enn þá byrjað á þessu. Í kosningabaráttu eftir kosningabaráttu í Reykjavík hefur verið talað um Sundabrú og Sundagöng og aldrei gerist neitt. Núna liggur hins vegar fyrir yfirlýsing hæstv. samgönguráðherra og borgarstjórans í Reykjavík sem var undirrituð 6. júlí 2021 þar sem kemur fram að stefnt verði að því að framkvæmdir við Sundabraut geti hafist eigi síðar en árið 2026 og brautin verði tekin í notkun 2031. Það kemur fram að aðilar séu sammála um að vinna hratt og vel að ofangreindum undirbúningi. Ég tel að þessi yfirlýsing, svo góð sem hún er, sé ekki nógu góð varðandi tímarammann, hann er ekki nægilega góður. Það á að hefjast strax handa. Ef það er hægt að byrja framkvæmdir 2024, helst í lok næsta árs, þá á að gera það, ekki bíða til ársins 2026. Ég get lofað ykkur því, ég stend við það, að með þessum tímaramma þá verður Sundabraut ekki tekin í notkun árið 2031. Það mun ekki gerast af því að skipulagsbreytingarnar og mat á umhverfisáhrifum mun taka lengri tíma. Ef þetta verður ekki gert í sæmilegri sátt við íbúa í Vogunum og í Grafarvogi munu verða enn þá meiri tafir og ef Reykjavíkurborg stendur ekki í lappirnar þá mun það tefjast enn þá meira. Við getum jafnvel verið að tala um 2040, að þá verði kannski Sundabraut tekin í notkun. Við getum jafnvel verið að tala um það að framkvæmdir við Sundabraut hefjist ekki fyrr en í kringum 2030. Það er allt of seint. Við megum ekki bíða eftir því að framtíðin og nútíminn komi til okkar í samgöngubótum á höfuðborgarsvæðinu og til landsbyggðarinnar, samgöngubótum til Vesturlands, Vestfjarða og Norðurlands vestra. Þessi samgöngubót mun gjörbylta tengingum landsbyggðarinnar, Norðvesturkjördæmis, við höfuðborgarsvæðið. Þetta er ein allra hagkvæmasta framkvæmdin sem til er og þá er ekki eftir neinu að bíða. Ef við ætlum að setja peninga í einhverjar vegasamgöngur á Íslandi þá setjum við peningana í þetta og byrjum strax af því að þá byrja áhrifin strax að koma fram. Svo einfalt er það. Samfélagslegur ábati af verkefninu er á milli 185–236 milljarðar kr. Innri vöxtur framkvæmdanna er 11,5–12,2%. Það er gríðarlega hár innri vöxtur því að yfirleitt er miðað við 3,5% innri vöxt. Það er algerlega með ólíkindum að ekki sé löngu byrjað á þessu, þetta á að vera algjört forgangsatriði. Og um það fjallar þessi tillaga, að þetta verði forgangsverkefni og tímaramminn í yfirlýsingu borgarstjóra og hæstv. samgönguráðherra stenst ekki. Það þarf að byrja strax. Það verður að byrja strax. Skipulagsbreytingarnar eiga að vera löngu komnar, þetta kom í aðalskipulagi 1984. Eftir hverju er verið að bíða? Það þarf að setja brúna strax inn í deiliskipulag.

Aldarafmælinu. Ekki fjörtíu ….

Reykjavíkurborg varð 200 ára 1986. 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um lögfestingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon, og Tómas A. Tómasson, þingflokkur Flokks fólksins, og hv. þm. Viðreisnar, Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Áður en lengra er haldið langar mig að taka það fram að öllum alþingismönnum sem og ráðherrum voru send boð um að vera með á öllum þeim 70 þingmannamálum sem Flokkur fólksins lagði inn á þingsetningardaginn, á öllum málunum. Það er öllum boðið að vera með. Hér er ég sem sagt að fara að mæla fyrir löggildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það var einn þingmaður, virðulegi forseti, sem sá ástæðu til þess að fylgja málinu eftir með okkur. Ég vona að það sé vegna þess að þetta hafi nú bara týnst í póstflóðinu sem við gjarnan erum að fá. Ég vona að það sé ekki vegna þess að 56 alþingismönnum þyki ekki ástæða til að löggilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í 1. gr. frumvarpsins segir svo: „Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hefur lagagildi á Íslandi. Samningurinn um réttindi fatlaðs fólks er birtur sem fylgiskjal með lögum þessum.“ Í 2. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að frumvarp þetta var lagt fram á 152. löggjafarþingi, 34. mál, en náði ekki fram að ganga og er nú lagt fram að nýju efnislega óbreytt. Fatlað fólk hefur ávallt þurft að berjast fyrir sjálfsögðum mannréttindum. Það er ekki aðeins barátta gegn fordómum heldur einnig barátta gegn ofbeldi og barátta fyrir jafnrétti og sanngjörnum lífsgæðum. Mikið hefur áunnist í þeirri baráttu á undanförnum áratugum, bæði á Íslandi og á alþjóðavettvangi. Baráttunni er þó langt í frá lokið og enn er langt í land og nú er kominn tími til að stíga næsta skref í átt að réttlæti og jafnrétti. Einn mikilvægasti áfanginn í þeirri réttindabaráttu er samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Samningurinn hefur það að markmiði að tryggja réttindi fatlaðs fólks til jafns við aðra. Í samningnum er fjallað um þau réttindi sem aðildarríkjum ber að tryggja fötluðu fólki og með hvaða hætti þau skuli tryggð. Ísland undirritaði samninginn strax á upphafsdegi hans, 30. mars 2007. Undirritun alþjóðasamninga er almennt aðeins viljayfirlýsing en fullgilding felur í sér þjóðréttarlega skuldbindingu til að uppfylla þær skyldur og tryggja þau réttindi sem alþjóðasamningar kveða á um. Strax í kjölfar undirritunar samningsins hófst barátta fyrir því að fá samninginn fullgiltan af Íslands hálfu og hefur hún staðið yfir alla tíð síðan. Árið 2016 samþykkti Alþingi loks að heimila ríkisstjórninni að fullgilda samninginn. Hann var í kjölfarið fullgiltur 6. desember 2016 og birtur í C-deild Stjórnartíðinda 29. júní 2017. Almennt er viðurkennt að íslenskur réttur byggist á hinni svokölluðu tvíeðliskenningu. Í henni felst að alþjóðasamningar sem Ísland er aðili að hafa ekki bein réttaráhrif. Til þess að alþjóðasamningar hafi bein réttaráhrif þarf að lögfesta þá. Það er ekki flóknara en það. Lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks yrði ómetanleg réttarbót og tryggði með lögum öll þau réttindi sem samningurinn kveður á um. Þess vegna hefur ítrekað verið kallað eftir því af hálfu Öryrkjabandalags Íslands, Landssamtakanna Þroskahjálpar, Mannréttindaskrifstofu Íslands og af hálfu almennings að Alþingi lögfesti samninginn. Árið 2019 samþykkti Alþingi tillögu um að fela ríkisstjórninni að undirbúa lögfestingu, fyrir þremur árum síðan, og ætti að leggja fram frumvarp þar um eigi síðar en sem sagt 13. desember 2020, fyrir tæpum tveimur árum. Í kjölfarið var ákveðið að þýða samninginn að nýju. Fyrirslátturinn var sem sagt að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þótti ekki nógu vel þýddur, það var eitt af því sem var dregið fram sem afsökun fyrir því að hann hefði ekki þegar verið fullgiltur. Ný þýðing var lögð fram í mars 2021 og samþykkt á Alþingi í maí sama ár. Nú stendur aðeins eftir að ganga formlega frá lögfestingunni. Ekki er seinna vænna enda sá frestur sem mælt var fyrir um í ályktun Alþingis löngu liðinn. Í frumvarpinu er því lagt til að veita samningnum lagagildi á grundvelli þeirrar þýðingar sem samþykkt var á Alþingi hinn 11. maí 2021. Nokkur fjöldi umsagna barst um frumvarp þetta á 152. löggjafarþingi. Öryrkjabandalag Íslands, Landssamtökin Þroskahjálp, Íslandsdeild Amnesty International, NPA-miðstöðin, Mannréttindaskrifstofa Íslands og réttindagæslumaður fatlaðra í Reykjavík og á Seltjarnarnesi lýstu yfir stuðningi við frumvarpið. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga kom fram að mikilvægt væri að kostnaðarmeta áhrif lögfestingar samningsins vegna þess að hún kynni að hafa fjárhagsleg áhrif á sveitarfélög. Nokkrir umsagnaraðilar gerðu athugasemd við að frumvarpið hefði farið til velferðarnefndar og töldu að það ætti frekar heima hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Eldri þingmál sem vörðuðu samninginn hafi verið til umfjöllunar þar og þá sé lögfesting samningsins fyrst og fremst mannréttindamál frekar en velferðarmál. Þetta er svo sem eitthvað sem við sem viljum lögfesta samninginn erum ekki aðallega að velta fyrir okkur vegna þess að við treystum 100% virðulegum forseta og starfsfólkinu hér til þess að koma frumvörpunum okkar á þann stað sem þau eiga heima hjá fastanefndum þingsins. Vert er að minnast sérstaklega á umsögn Ágústs Fannars Leifssonar. Hann nefnir mál sitt sem dæmi, sem hefur verið til meðferðar hjá stjórnvöldum og hefði mögulega farið á annan veg ef búið hefði verið að lögfesta samninginn. Um mikilvægi þess að lögfesta samninginn segir Ágúst: „[Samningurinn] segir að ég sé jafn mikils virði og aðrir þótt ég sé fatlaður. Hann segir að ófatlað fólk hafi búið til samfélag fyrir sig og gleymt fólki eins og mér þegar það bjó til lög og reglur og tók ákvarðanir fyrir samfélagið. Og hann segir að samfélagið eigi að aðlaga sig að mér og öðru fötluðu fólki.“ Alþingi samþykkti einróma þingsályktunartillögur um fullgildingu samningsins, um lögfestingu samningsins og um nýja þýðingu á samningnum. Nú er kominn tími til að lögfesta samninginn og tryggja þá réttarvernd sem fatlað fólk á skilið. Enn á ný stend ég hér og mæli fyrir réttlætismáli, grundvallarmannréttindamáli sem er búið að velkjast um, Íslendingum til ævarandi skammar vegna þess að flestallar aðrar þjóðir, siðmenntaðar þjóðir í Evrópu, hafa löggilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ætli það sé svo að þessi dráttur á löggildingu snúist fyrst og síðast um peninga? Er það of dýrt að veita fötluðu fólki þau mannréttindi sem það á skilyrðislaust að fá? Er það þess vegna sem er verið að draga það að löggilda samninginn? Ég sé enga aðra ástæðu, ekki nokkra, en það liggur í hlutarins eðli að sá þjóðfélagshópur sem er undir í þessum samningi Sameinuðu þjóðanna er fatlað fólk og það hefur verið litið á þennan þjóðfélagshóp, eins og ég hef margoft sagt og upplifði sjálf þegar ég var í þessu kerfi sem fatlaður einstaklingur, sem hóp tíunda flokks þjóðfélagsþegna. Það er algjör mismunun, fordæming og niðurlæging að búa í samfélagi sem kemur svona fram við mann þegar maður þarf í rauninni á aðstoð að halda. En það góða í stöðunni akkúrat núna er að hæstv. ríkisstjórn kom með það inn í sáttmálann sinn að löggilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. En ef þau bera gæfu til að halda út kjörtímabilið þá erum við í Flokki fólksins hrædd um að þau munu ekki uppfylla þetta loforð fyrr en 27 sekúndum fyrir næsta kjördag, það verði hreinlega ekki staðið við þessa skuldbindingu hjá ágætri ríkisstjórn fyrr en þau neyðast til þess og mega til, nokkrum sekúndum fyrir kjördag. Þess vegna erum við að mæla fyrir þessu máli enn og aftur í þeirri góðu trú og von að því verði fylgt eftir og það verði samþykkt sem lög frá Alþingi sem allra fyrst. Það nefnilega skýtur svolítið skökku við ef ríkisstjórnin og meiri hlutinn fellir nú þetta frumvarp, þá eru þau komin í ótrúlega mikla mótsögn við sáttmálann sem þau sjálf gerðu sín á milli áður en þau endurnýjuðu sig upp á nýtt í nýju samstarfi á yfirstandandi kjörtímabili. Breytingin sem yrði á högum fatlaðra á Íslandi ef þessi samningur verður löggiltur er algerlega ómetanleg og ávinningurinn algerlega ómetanlegur. Hver þekkir ekki umræðuna um NPA-þjónustu, notendastýrða persónulega aðstoð fyrir fólk með mjög miklar þarfir til hjálpar, fólk sem er í rauninni ósjálfbjarga án þess að fá utanaðkomandi aðstoð? Allir eiga rétt á slíkri aðstoð. En nei, við veitum þá þjónustu með kvótakerfi. Það er kvótakerfi á NPA-aðstoð fatlaðra á Íslandi. Það geta ekki allir fengið sem vilja og þurfa. Þannig er nú það. En með löggildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks yrði algerlega ómögulegt að ætla að kvótasetja þessa þjónustu fyrir fatlaða vegna þess að enginn einasti dómstóll myndi dæma það öðruvísi en svo að það væri verið að brjóta á þegnunum hvað þetta varðar. Hagurinn af því að löggilda þennan samning er algerlega ótvíræður. Það fer ekki á milli mála. Ég verð að segja að ég bíð spennt eftir því að sjá hvernig málinu reiðir af í hv. velferðarnefnd en þangað vísa ég frumvarpinu. Ég hvet alla til að senda inn umsagnir um frumvarpið og hvet alla til að fylgja því eftir og sjá hvaða leið það á í gegnum þingið, hver viljinn er raunverulega til lögfestingar og hvort við stöndum ekki fleiri saman að þessu réttlætismáli heldur en bara meðflutningsmenn fyrir utan þingflokk Flokks fólksins, eins og má ætla. Virðulegi forseti. Ég vísa frumvarpinu til hv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Hér er um gríðarlega mikilvægt mál að ræða, sem er lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það má líta á þennan samning sem eins konar mannréttindaskrá fatlaðs fólks í samfélagi þjóðanna og í samfélögum þeirra ríkja sem hafa staðfesta hann og undirritað. Ísland undirritaði samninginn strax á upphafsdegi hans, 30. mars 2007, og eins og kom fram í máli framsögumanns, Ingu Sæland, þá er það vissulega skuldbundið að þjóðarétti. En það er alveg grundvallaratriði að samningurinn hafi gildi hér innan lands og hann hafi lagalegt gildi svo fatlaðir einstaklingar geti fengið notið þeirrar verndar sem ákvæði hans kveða á um. Það er ekki nóg að fara út í heim og undirrita samning og taka þátt í samningagerðinni og samþykkja úti í heimi og skuldbinda sig að þjóðarétti, réttindi þurfa að koma inn í landsrétt og þá er grundvallaratriði að lögfesta samninginn. Annað er ekki tekið gilt. Það er rétt að vekja athygli á því og ítreka það að árið 2019 samþykkti Alþingi tillögu um að fela ríkisstjórninni að undirbúa lögfestingu samningsins og leggja fram frumvarp þar um eigi síðar en hvenær? 13. desember 2020. Við erum núna að taka ómakið af ríkisstjórninni og leggja fram frumvarp um lögfestingu þessa samnings núna í nóvember. Nú er kominn miður nóvember 2022. Það eru bráðum tvö ár. Tíminn líður hratt. Þann 13. desember 2022 verða komin tvö ár frá því að Alþingi samþykkti tillögu um að fela ríkisstjórninni að gera það fyrir 13. desember 2020. Við ættum að geta gert það núna á tveggja ára afmæli þessarar samþykktar Alþingis. Í kjölfarið var ákveðið að þýða samninginn og ný þýðing var lögð fram í mars 2021, eða í fyrra, og samþykkt í maí í fyrra. Nú stendur aðeins eftir að lögfesta samninginn og það er það sem við erum að leggja til. Um það snýst þetta mál hér. Vissulega er algjört hneyksli að við skulum ekki vera búin að lögfesta hann þegar flestar aðrar þjóðir heimsins, örugglega flestar aðrar þjóðir Evrópu, ég tala nú ekki um Norðurlöndin, virðast þegar hafa gert það, en við viljum ekki gera það út af fjárskorti eða við viljum ekki setja nægan pening í þennan málaflokk sem eru bara hrein og bein mannréttindi, eins og kemur fram í greinargerðinni. Lögfesting þessa samnings er mannréttindamál frekar en velferðarmál. Ég hef alltaf litið svo á að velferðarmál væru mannréttindamál, svo það liggi fyrir. En ég vil bara ítreka það að ég sé ekkert því til fyrirstöðu að við lögfestum hann núna fyrir jól og þá verði þessi réttindi komin inn í lög, landslög, en að Ísland sé ekki bara skuldbundið að þjóðarétti þegar kemur að þessum sjálfsögðu mannréttindum. Ég sé ekki ástæðu til að flytja langt mál um þessa lögfestingu en tek undir orð hv. þm. Ingu Sæland sem sagði í framsöguræðu sinni að það væri ekki eftir neinu að bíða og við yrðum að gera þetta sem allra fyrst og tryggja þá réttarvernd sem fatlað fólk í landinu á skilið. Við erum eitt ríkasta samfélag heims. Við erum í sjötta sæti hjá OECD, Efnahags og framfarastofnuninni, sem er klúbbur ríkra þjóða, og að við skulum ekki hafa séð okkur fært vegna fjárskorts að lögfesta hann fyrir löngu síðan er bara algerlega óásættanlegt. Það sýnir forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar. Það er röng forgangsröðun að setja það fyrir sig að vilja ekki lögfesta hann vegna þess að það kosti pening. Þetta eru sjálfsögð mannréttindi og það eiga allir þegnar landsins rétt á þeim mannréttindum, fatlaðir sem aðrir.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þetta mikið en við erum hérna að ræða um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég var hér í þingsalnum á sínum tíma og var bjartsýnn fyrir hönd fatlaðs fólks þegar við samþykktum 2019 að fela ríkisstjórninni að lögfesta þennan samning í síðasta lagi 13. desember 2020, eftir þrjár vikur verða liðin tvö ár frá þeim degi. Því miður hefur ríkisstjórnin dregið lappirnar við að lögfesta samninginn og með sama hraða sé ég ekki fram á að henni dugi næsti áratugur, hún þarf sennilega lengri tíma til að ganga frá þessu máli. Það segir okkur nokkuð um forgangsröðunina, vegna þess að það hefur sýnt sig á Alþingi að ef á þarf að halda og koma þarf einhverjum hlutum í gegn þá er það gert einn, tveir og þrír. Þegar það varðar verst setta hópinn okkar þá eru lappirnar dregnar, það tekur allt of langan tíma og þá er eins og áhuginn hverfi og málið er dregið á langinn. Þetta gildir líka um lögfestingu valfrjálsu bókunarinnar í málefnum fatlaðs fólks þar sem eru kæruleiðir og annað til þess að tryggja réttindi fólks. Við búum nú þegar í þjóðfélagi þar sem mannréttindi fatlaðs fólks eru langt á eftir, þess vegna er nauðsynlegt að drífa þetta mál í gegn og koma í þann farveg. Þetta á að vera hægt og það eina sem við þurfum er vilji. Ég að vona að ríkisstjórnin sýni hann í eitt skipti, spýti í lófana og klári þetta mál.

Virðulegi og æruverðugi forseti Alþingis. Alþingismenn og aðrir sem eru að hlusta. Við skulum sýna því skilning að undanfarin tvö ár hafa að mörgu leyti verið óhefðbundin. Ýmislegt afsakast af Covid-ástæðum en nú er engin afsökun lengur. Þetta mál átti að afgreiðast 13. desember fyrir tveimur árum. Nú er stutt í 12. desember, 12.12.22. Eigum við ekki að stefna að því, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, að koma málinu þá til afgreiðslu með hjálp guðs og góðra manna? Við í Flokki fólksins styðjum þetta eindregið og erum einhuga og samstiga í því. Ég trúi að allmargir þingmenn séu okkur sammála um það, vonandi meiri hluti. Hér er heiður okkar og ásýnd í húfi, fyrir utan meginmálið sem er kjör og aðstaða þeirra sem glíma við örorku og erfiðleika af slíkum toga. Leggjumst öll á eitt og biðjum um stuðning og aðstoð við það, m.a. frá hæstv. forseta, af því að enginn sómi er að því að láta þetta liggja svona lengur. Við skulum biðja um að fá þetta afgreitt.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997, aðgerðir og rannsóknir á börnum. Auk mín eru á þessu frumvarpi hv. þingmenn, Inga Sæland og Tómas A. Tómasson. Í 1. gr. segir: „2. mgr. 27. gr. laganna orðast svo: Óheimilt er að framkvæma ónauðsynlegar aðgerðir og rannsóknir á börnum. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarp þetta var áður lagt fram á 151. og 152. löggjafarþingi, 70. mál, og er nú lagt fram óbreytt. Foreldrar hafa forræði yfir börnum sínum og taka ákvarðanir um málefni þeirra, leiðir sá réttur m.a. af 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Vald foreldra til að taka ákvarðanir um hagi barna sinna er þó ekki algert. Löggjafinn getur sett reglur sem takmarka réttindi foreldra enda standi þær vörð um hagsmuni barna, sem tryggðir eru í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Það er stjórnarskrárbundið hlutverk löggjafans að gæta sérstaklega að því að lög veiti börnum viðhlítandi vernd. Sérstaklega mikilvægt er að lög veiti börnum vernd umfram aðra þegna þjóðfélagsins, enda eru þau í flestum tilvikum ófær um að standa fyllilega vörð um eigin réttindi eða vekja athygli á eigin aðstæðum með sama hætti og fullorðnir. Sérstaka athygli ber að veita þeim tilvikum þar sem ákvarðanir eru teknar sem hafa varanleg áhrif á líf barns, svo sem þegar ákvarðanir eru teknar um að framkvæma á börnum læknisaðgerðir en um það er fjallað í lögum um réttindi sjúklinga. Í 1. mgr. 26. gr. laganna kemur fram sú meginregla að foreldrar sem fara með forsjá barns skuli veita samþykki fyrir nauðsynlegum meðferðum en frá þeirri meginreglu eru undantekningar. Í 2. mgr. er lögð sú skylda á heilbrigðisstarfsmenn að leita til barnaverndar neiti foreldrar að samþykkja nauðsynlega meðferð sjúkra barna. Þá er í 3. mgr. sömu greinar heimild fyrir heilbrigðisstarfsmenn til að grípa tafarlaust til nauðsynlegrar meðferðar ef ekki vinnst tími til að leita liðsinnis barnaverndaryfirvalda. Ákvæði 26. gr. taka með öðrum orðum til þeirra tilvika þegar nauðsynlegt er að veita barni meðferð og fjalla um hvar mörk skuli dregin á milli réttinda barns og foreldra. Mikilvægt er að gæta þess að foreldrar gangi ekki of langt þegar kemur að því að ákveða hvort barn skuli undirgangast meðferð. Í 2. mgr. 27. gr. laga um réttindi sjúklinga kemur fram sú meginregla að hlífa beri börnum við ónauðsynlegum rannsóknum og aðgerðum. Hana ber að hafa að leiðarljósi við ákvörðun um það hvort rannsóknir eða aðgerðir skuli framkvæmdar. Meta þarf hverjir séu hagsmunir barns af því að undirgangast aðgerð eða rannsókn og hvort sú áhætta sem af slíku hlýst sé meiri en þeir hagsmunir sem eru í húfi. Ólíkt þeim reglum sem gilda um nauðsynlega læknismeðferð barna er ekki fjallað um það í 27. gr. hvernig brugðist skuli við þegar foreldrar óska eftir meðferð sem er með öllu óþörf. Sú vísiregla sem kemur fram í 2. mgr. 27. gr. er matskennd og langt frá því að vera afdráttarlaus. Flutningsmenn málsins leggja til að 2. mgr. 27. gr. laga um réttindi sjúklinga kveði á um að óheimilt verði að framkvæma óþarfar aðgerðir og rannsóknir á börnum. Við mat á því hvort aðgerð teljist þörf eða ekki þarf eðlilega að taka mið af hagsmunum barnsins auk læknisfræðilegra og sálfræðilegra þátta. Flutningsmenn leggja áherslu á að lífsskoðanir foreldra eigi ekki að geta réttlætt það að láta hjá líða að framkvæma tiltekna aðgerð eða valda því að tilteknar aðgerðir séu framkvæmdar. Þá eigi það hvort foreldrar telji að barn þeirra velji að undirgangast tiltekna aðgerð í framtíðinni ekki að hafa áhrif á læknisfræðilegt mat á nauðsyn. Faglegt mat eigi ávallt að ráða. Verði frumvarp þetta að lögum verður heilbrigðisstarfsmönnum skylt að leggja mat á það hvort aðgerðir og rannsóknir séu börnum nauðsynlegar og jafnframt að neita að framkvæma óþarfar aðgerðir og rannsóknir á börnum. Það er eiginlega stórfurðulegt að það þurfi yfir höfuð að leggja fram svona frumvarp. Þetta er eitt af þeim frumvörpum þar sem maður spyr sig: Af hverju í ósköpunum er ekki löngu búið að tryggja það í lögum að réttur barnsins sé alltaf í fyrsta sæti, að það sé hafið yfir allan vafa að ekki sé hægt á nokkurn hátt að ganga á rétt barnsins með ónauðsynlegum aðgerðum á þeim stigum þar sem barnið er innan þess ramma, að slíkar aðgerðir séu ekki framkvæmdar fyrr en barnið er orðið fullorðið og getur tekið sínar ákvarðanir sjálft? Við höfum verið að dansa í kringum heitan graut við að reyna að tryggja þessi réttindi barna en einhvern veginn höfum við algjörlega skautað fram hjá og tekist að skilja ákveðin mál eftir. Okkur hefur einhvern veginn tekist að hafa það þannig að hægt sé að framkvæma eitthvað í nafni tilfinninga, trúar eða af öðrum orsökum og þá eigi að falla brott sá réttur barnsins að vera verndað fyrir þeim aðgerðum sem foreldrar vilja að það fari í. Við verðum að átta okkur á því að við verðum að taka á því þegar foreldrar vilja láta framkvæma ónauðsynlega aðgerð á barni. Maður spyr sig: Hvers vegna í ósköpunum erum við ekki búin að tryggja að það sé ekki hægt? Og tryggja það líka að ef þörf er á nauðsynlegri aðgerð þá sé hún líka framkvæmd? Við þurfum að tryggja rétt barnsins í báðum þessum tilfellum. Í sjálfu sér ætti það að vera sjálfsagt en það er það ekki, því miður. Við verðum vör við það út um allan heim að réttur barnsins er algerlega fótum troðinn í þessum málum og þá sérstaklega þegar það varðar mismunandi menningu. Við höfum orðið vör við það líka með mismunandi trúarbrögð. En þannig eiga hlutirnir ekki að vera. Hlutirnir eiga að vera þannig að það sé alltaf barnið sem nýtur vafans og að það sem er barninu fyrir bestu sé það sem gildir alltaf. Við getum ekki látið líta þannig út að barnið sé eign foreldranna og þar af leiðandi geti foreldrarnir gert það sem þau vilja og látið barnið fara í þær aðgerðir sem þeim hentar eða þau vilja. Svoleiðis eigum við aldrei að hugsa. Við eigum alltaf að hugsa um það eitt að gæta að þeim grundvallarreglum að það sem er barninu fyrir bestu komi númer eitt, tvö og þrjú, aldrei hvað foreldrunum er fyrir bestu eða hvað foreldrarnir telja að þurfi að gera. Þau hafa ekki rétt þarna. Rétturinn er alltaf barnsins megin. Öllum aðgerðum, hversu einfaldar eða flóknar sem þær eru, geta mögulega fylgt fylgikvillar. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna fjallar um vernd á börnum og Hippókratesareiðurinn fjallar umfram allt um að skaða ekki. Ónauðsynlegar læknisfræðilegar aðgerðir á börnum eru skýlaust brot á réttindum þeirra og samrýmast ekki á nokkurn hátt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ónauðsynlegar aðgerðir hafa í för með sér hættu á sýkingum og óþarfa þjáningu og geta því valdið óafturkræfum breytingum á líkama barns. Þær verða bannaðar ef þetta verður að lögum og börnum verður tryggð vernd og sá lagalegi réttur sem þeim ber. Ef foreldri barns neitar t.d. að samþykkja lífsnauðsynlega blóðgjöf er skylt að gefa barninu blóð ef það er talið nauðsynlegt vegna meðferðar þess. Andstaða foreldra við blóðgjöf einfaldlega ekki virt því að líf barnsins er í húfi. Barnasáttmálinn er til þess að tryggja börnum vernd gegn ónauðsynlegum aðgerðum sem geta skaðað heilbrigði þeirra. Því er nauðsynlegt og mjög mikilvægt að taka umræðu um réttindi barna og koma í veg fyrir alla mismunun. Ég ætla að vitna í bréf Mannréttindaskrifstofu Íslands, með leyfi forseta, en það var sent velferðarnefnd 25. mars 2018. „Í lögum nr. nr. 19/2013, um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins segir að ávallt skuli taka mið af því sem barni er fyrir bestu þegar teknar eru ákvarðanir um málefni er þau varða. Samkvæmt 12. gr. laganna eiga börn rétt á að láta í ljós skoðanir sínar og óskir, í samræmi við aldur þeirra og þroska, og að tekið sé tillit til þeirra.“ Síðan segir orðrétt: „MRSÍ tekur undir þessi sjónarmið og bendir jafnframt á 1. gr. Barnaverndarlaga nr. 80/2002 en þar segir að börn eigi rétt á vernd og umönnun, að þau skuli njóta réttinda í samræmi við aldur sinn og þroska og að allir þeir sem hafi uppeldi og umönnun barna með höndum skuli sýna þeim virðingu og umhyggju og að óheimilt sé með öllu að beita börn ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Þar segir jafnframt að foreldrar skuli gæta velferðar barna í hvívetna.“ Virðulegur forseti. Okkur ber skylda til að vernda börnin okkar og við eigum að sjá til þess að börnin okkar fái þá umönnun og hafi þann rétt sem þeim ber. Það er eiginlega furðulegt að við skulum þurfa að leggja fram lagafrumvarp um að banna að framkvæma ónauðsynlegar aðgerðir eða rannsóknir á börnum. Þetta á auðvitað að vera í lögum og á að vera sjálfsagður hlutur. Okkur ber skylda til að vernda börnin okkar. Þar af leiðandi er nauðsynlegt að þessi lög komist í gegn. Það á að vera sjálfsögð krafa. Það er eiginlega furðulegt að við skulum vera komin yfir í 21. öldina en þurfa að reyna að setja í lög að öll börn njóti verndar. Það er eiginlega bara til vansa fyrir Alþingi og löggjafarvaldið að maður þurfi að koma núna með frumvarp til laga um þessi sjálfsögðu réttindi barna. Framar öllu að skaða ekki, það er gamalt gildi í læknisfræðinni. Öll börn eiga rétt á því að vera varin gegn ónauðsynlegum skurðaðgerðum. Hins vegar ber læknum líka skylda til að standa vörð um réttindi sjúklinga, í þessu tilfelli barnsins og verja það gegn ónauðsynlegri meðferð, hverjar sem óskir foreldra gætu orðið. Það er þetta sem við erum að fara fram á: Barnið fyrst, réttindi þess tryggð. Það er líka þannig, eins og áður hefur komið fram í frásögn minni um þetta frumvarp, að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna var lögfestur hér á landi 2013. Barnasáttmálann má túlka þannig að réttur barns til líkamlegrar friðhelgi sé sterkari en réttur foreldranna. Með þessu frumvarpi erum við að styrkja þann rétt og þá erum við að koma þeim skýru skilaboðum á framfæri að það sé alveg á hreinu að það sé alltaf réttur barnsins sem gildir. Barnið fyrst, svo allt hitt, má eiginlega segja. Það er það sem við erum að berjast fyrir: Barnið fyrst og réttur þess. Á fyrri stigum hafa komið umsagnir um þetta mál. Ein af umsögnunum kom 14. mars 2022 frá Öryrkjabandalagi Íslands. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „ÖBÍ styður frumvarpið enda mikilvægt að standa sérstakan vörð um mannréttindi barna og koma í veg fyrir ónauðsynlegar aðgerðir og rannsóknir á börnum. Dæmi um ónauðsynlegar aðgerðir á börnum eru ófrjósemisaðgerðir. Fimm ófrjósemisaðgerðir voru framkvæmdar á börnum undir 18 ára aldri á Íslandi á árunum 2013–2017. Fötluð börn eru líklegri en önnur til að vera látin gangast undir ófrjósemisaðgerðir en slíkt brýtur alvarlega gegn samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks tilgreinir rétt fatlaðra barna sérstaklega enda segir í 1. gr. 7. gr., „aðildarríkin skulu gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til þess að fötluð börn fái notið fullra mannréttinda og grundvallarfrelsis til jafns við önnur börn“. Við mat á hvort aðgerð og/eða rannsóknir teljist óþörf eða ekki er nauðsynlegt að taka í öllum tilfellum mið af hagsmunum barnsins. Því miður er oft litið svo á að fötluð börn hafi ekki getu til þess að tjá sig um það sem þau varðar. Mikilvægt er að bjóða börnum að tjá skoðanir sínar í öllum aðstæðum, samanber 3. gr., 7. gr. SRFF, „aðildarríkin skulu tryggja fötluðum börnum rétt til þess að láta skoðanir sínar óhindrað í ljós um öll mál er þau varða, jafnframt því að sjónarmiðum þeirra sé gefinn gaumur eins og eðlilegt má telja miðað við aldur þeirra og þroska, til jafns við önnur börn og veita þeim aðstoð þar sem tekið er eðlilegt tillit til fötlunar þeirra og aldurs til þess að sá réttur megi verða að veruleika“. ÖBÍ telur nauðsynlegt að lagaumhverfi okkar verndi mannréttindi barna og tryggi rétt þeirra til nauðsynlegrar heilbrigðisþjónustu og komi í veg fyrir ónauðsynleg inngrip sem geta haft varanlegar líkamlegar og sálrænar afleiðingar.“ Þá kom einnig umsögn um þetta mál frá Þroskahjálp. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Landssamtökin Þroskahjálp þakka fyrir að hafa fengið frumvarpið til umsagnar og vilja koma eftirfarandi á framfæri varðandi það. Samtökin telja afar mikilvægt og skylt að standa vörð um réttindi og hagsmuni barna, meðal annars með því að koma í veg fyrir ónauðsynlegar aðgerðir og rannsóknir á þeim. Sagan sýnir að fötluð börn eru í meiri hættu á að á þeim séu gerðar slíkar rannsóknir og aðgerðir og fagna því þessu frumvarpi. Landssamtökin Þroskahjálp vilja í þessu sambandi rifja upp tvenn tilmæli sem birt voru í viðbótarskýrslu til barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna sem Þroskahjálp og átta önnur samtök á Íslandi, sem láta sig málefni barna varða, kynntu á haustmánuðum 2020. Þar er m.a. fjallað um ófrjósemisaðgerðir á börnum og intersex börn og aðgerðir á þeim. Á árunum 2013–2017 voru framkvæmdar fimm ófrjósemisaðgerðir á börnum undir 18 ára aldri, einum dreng og fjórum stúlkum. Í fjórum þessara tilvika voru forsendur umsóknar sagðar þær að sjúkdómur, líkamlegur eða geðrænn, drægi verulega úr getu viðkomandi til að annast og ala upp börn. Reynslan sýnir að fötluð börn eru líklegri en önnur til að þurfa að þola ófrjósemisaðgerðir, en slíkt brýtur alvarlega gegn samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. 23. grein samningsins ber yfirskriftina Virðing fyrir heimili og fjölskyldu og þar segir m.a. 1. Aðildarríkin skulu gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir í því skyni að uppræta mismunun gagnvart fötluðu fólki í öllum málum sem lúta að hjónabandi, fjölskyldu, foreldrahlutverki og samböndum, á sama hátt og gildir um aðra, til þess að tryggja megi: a) að réttur alls fatlaðs fólks, sem til þess hefur náð tilskildum aldri, til að ganga í hjónaband og stofna fjölskyldu, með frjálsu og fullu samþykki hjónaefnanna, sé virtur, b) að réttur fatlaðs fólks til óheftrar og ábyrgrar ákvarðanatöku um fjölda barna og tíma milli fæðinga og til að hafa aðgang, þar sem tekið er tillit til aldurs, að upplýsingum og fræðslu um getnað og fjölskylduáætlanir sé viðurkenndur og að því séu tiltæk nauðsynleg ráð sem gera því kleift að nýta sér þennan rétt. c) að fatlað fólk, þ.m.t. börn, fái haldið frjósemi sinni til jafns við aðra.“ Að framan sögðu þá er eiginlega stórfurðulegt að ég skuli þurfa að vera hér að mæla fyrir, ásamt þeim sem eru með mér á viðkomandi frumvarpi, að við skulum þurfa að standa hér og reyna að koma inn í lög að það þurfi að vernda öll börn, að það sé engin undantekning í þeim efnum. Því miður eru lögin þannig að það eru undantekningar og til þeirra undantekninga erum við að reyna að ná í þessu frumvarpi. Þá erum við komin með þá stöðu að það gilda sömu lög og reglur um öll börn og þau hafi sömu réttindi á Íslandi. Það er mjög mikilvægt og okkur ber skylda til að sjá til þess. Annað er okkur til algerrar háðungar, að við skulum ekki hafa getað gengið frá því og að ríkisstjórn eftir ríkisstjórn sé hér við völd og einhvern veginn hunsi það að allir séu jafnir fyrir lögum og að allir hafi sama rétt. Það ætti nú að vera númer eitt, tvö og þrjú sjálfsagt þegar um börn er að ræða. Börnin fyrst, svo allt hitt.

Virðulegi forseti. Hv. þingheimur og kæra þjóð. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir þarft frumvarp. Mig langar til að deila með ykkur minni reynslu að því hvað skeður þegar börn eru sett í uppskurð sem þau hafa ekkert vald yfir sjálf. Það er þannig að þegar ég er rúmlega ársgamall þá fór móðir mín með mig með sér til Ameríku að eltast við föður minn sem hafði stungið af. Hún var þar í átta mánuði og á þessum tíma umgekkst hún fullt af fólki frá Ameríku og margir töldu henni trú um það að það besta sem væri hægt að gera fyrir unga drengi væri að umskera þá, þannig að ég kem til baka innan við tveggja ára gamall umskorinn. Þetta olli mér engum vandræðum til að byrja með. Ég fór í Miðbæjarskólann í sjö ára bekk og átta ára bekk og stunda leikfimi af fullum krafti og naut þess að vera bara eins og hinir krakkarnir. Svo kem ég í Melaskóla níu ára gamall, fór í níu ára bekk. Ég var í Melaskólanum í fjögur ár, í níu ára bekk, tíu ára bekk, ellefu ára bekk og tólf ára bekk. Um leið og ég byrjaði í leikfimi í níu ára bekk í Melaskólanum fóru strákarnir að gera grín að typpinu á mér og sögðu að ég væri með kallatyppi. Ég get sagt ykkur það, kæra þjóð og hv. þingheimur, að ég fór ekki leikfimi í fjögur ár. Ég vandi mig á það að koma með ótrúlegustu afsakanir fyrir því af hverju ég gæti ekki stundað leikfimi í það og það skiptið, ég var sem sagt alltaf að villa á mér heimildir. Auðvitað gat ég farið í leikfimi, það var ekkert að mér annað en það að ég þoldi ekki að það væri verið að gera grín að typpinu á mér, að það væri verið að benda á mig. Ég hafði engan til að tala um þetta við. Ég er alinn upp hjá afa og ömmu því að móðir mín varð eftir í Ameríku og ég var þarna, þessi litli drengur sem ég náttúrlega var, níu ára gamall, tíu, ellefu og tólf, og ég bara skammaðist mín fyrir þetta og var gjörsamlega hjálparlaus. Ég legg því áherslu á það að slíkar aðgerðir séu engan veginn framkvæmdar á ungum piltum fyrr en þeir eru orðnir nógu gamlir til að ákveða það sjálfir. Þetta hef ég til málanna að leggja. Góðar stundir. Áfram veginn.