Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Gísli Jónsson) Herra forseti. Ég mun láta nægja að vísa til grg., sem fylgir þessu frv. Hún segir raunverulega allt, sem segja þarf um málið. En vegna þess, hversu þetta er mikið fjárhagsatriði fyrir þann hrepp, sem hér á hlut að máli, vildi ég mælast til þess við form. allshn., að hann afgreiddi þetta mál eins fljótt og mögulegt er, ef hægt væri að koma því í gegn á þessu Alþ. Ég mun ekki að öðru leyti ræða um málið á þessu stigi.

Sigurður Thoroddsen Herra forseti. - Ég get ekki látið hjá líða að láta í ljós, að mér finnst, að þetta mál hefði hæglega getað beðið með afgreiðslu til morguns. Það er ekki svo aðkallandi og einnig fyrir fram séð, að þetta mál fær ekki aðra afgreiðslu hér á þ. en að því kynni að verða vísað til 2. umr., vegna þess, hversu flm. hafa lengi með það fjallað. Mál þetta hefur verið hér til umr. áður og stóð þannig, er umr. var frestað, að aðalflm. hafði talað frekar almennt um málið heldur en farið nánar út í einstakar gr. þess. Hann dýrðaðist mjög yfir því, að þetta frv., ef að l. yrði, mundi mjög verða til stuðnings landbúnaði vorum. Það er að vísu rétt, að landbúnaðinum veitir ekki af, að honum yrði stuðningur veittur, þar sem hann er nú, eftir tveggja áratuga stjórn Framsfl. á skipan þeirra mála, í hinu mesta öngþveiti. Hv. flm. lagði út af því, að við mættum ganga út frá því, að ef byggðirnar fengju ekki rafmagn, stæði fyrir dyrum gereyðing á þeim, en þetta frv. væri bjargráð við þessu. Ég sýndi fram á, að með samþ. þessa frv. væri verið að ganga inn á þá pólitík, sem Framsfl. hefur hingað til rekið í landbúnaðarmálum vorum. Með þessu frv. er farið inn á verðjöfnunarleiðir, þar eð frv. gerir ráð fyrir því, að raforkuna skuli selja með sama verði, hvort sem um þéttbýli eða dreifbýli er að ræða, þótt vitað sé, að rafveitur í dreifbýli eru svo langsamlega örðugri fjárhagslega séð heldur en rafveitur í þéttbýli. - Ég sýndi einnig fram á það, að með því að fara þessa leið, væri verið að stuðla að því að viðhalda dreifbýlinu, sem Framsfl. vill fyrir alla muni varðveita, og það stóð í Tímanum í gær, að það væri alveg bráðnauðsyn fyrir þjóðina, að dreifbýlið héldist. En þetta frv., sem hér liggur fyrir, er landbúnaðinum ekki til stuðnings og miðar ekki að raunhæfum aðgerðum, sem væru landbúnaðinum til eflingar, heldur fer beint inn á pólitík Framsfl. Flm. leitaðist við að sýna fram á, að þessi mál þyrfti að taka föstum tökum og skipuleggja þau og hugsa bæri um hag alþjóðar, en ég sýndi fram á, að því færi svo fjarri, að frv. miðaði að þessu. Hv. flm. sagði, að ég vildi ekki ganga inn á miðlunartilraun, og taldi þess vegna, að ég vildi ekki hlynna að landbúnaðarmálum. Við sósíalistar höfum sýnt hið gagnstæða, og það er eins mikil fjarstæða að segja, að við séum andvígir landbúnaðinum, eins og að segja, að Framsfl. sé bjargvættur hans. Það er ekkert hjálpræði fyrir landbúnaðinn, þótt þetta frv. verði samþ. og rafmagn lagt inn í eina sýslu og láta svo þar staðar numið. Hér á Alþ. voru samþ. í gær kaup á efni til raforkuveitu til Þykkvabæjar, sem áætlað er, að kosti um 1 millj. kr., og nær hún til 40 bæja. Og ef maður gerir ráð fyrir 5 manns á hverjum bæ, þá verður kostnaðurinn 5000 kr. á hvert nef. Ég hef átt tal við forstöðumann Rafmagnseftirlits ríkisins, og kveður hann kostnaðinn ekki mega fara fram úr 1900 kr. og helzt ekki fram úr 1200 kr. á mann, ef það á að bera sig, og þá sér maður, hvernig útkoman verður með 5000 kr. kostnað á mann. Hv. flm. sagðist ekki vera svo bjartsýnn, að hann áliti, að rafmagn kæmist inn á hvern bæ. Þetta eru framfarir, því að hingað til hefur ekki verið dregið úr þessu í Tímanum. Þó sagði hann nú síðar, að það yrði að sjá dreifbýlinu fyrir rafmagni, en þeir athuga það ekkert, hvort þessar fullyrðingar hafa við rök að styðjast eða ekki, hvort þetta sé framkvæmanlegt eða geti borið sig, heldur eingöngu, hvort það sé vænlegt til áróðurs. Hann tók Reykjavík til samanburðar og lét svo, sem í nágrenni hennar hefðu allir rafmagn, en því fer bara alls fjarri, að svo sé, og ef þeir vilja fá rafmagn, þá verða þeir að kosta leiðslurnar heim til sín sjálfir, og fá þeir það eftir ákvörðun bæjarráðs, sem gerir þær kröfur til dreifbýlisins, að það tryggi minnsta notkun, og er sú notkun miðuð við, að hún standi undir kostnaði að einhverju leyti. Ég vil benda hv.flm. á það, að hér er og hitaveita, sem er eingöngu innan Hringbrautar. Þar er ekki verið að hita upp dreifbýlið. Samanburður hv.flm. nær því ekki nokkurri átt. Það, sem hér í Reykjavík er gert, er það, að fyrst eru lagðar þær leiðslur, sem helzt bera sig, og það er eina leiðin, sem við hljótum að fara. Hv. flm. sagði, að við mættum ekki fara í meting, en það gerði hann þó einmitt sjálfur. Hann sagði, að hér væru embættismenn, og þess vegna hefði Reykjavík betri aðstöðu. Það er að vísu rétt, að hér er mikið af embættismönnum, og þeim fækkaði ekki á stjórnarárum Framsfl. Ég tel víst, að sú leið verði farin, að veiturnar verði fyrst lagðar um þéttbýlið og síðar um dreifbýlið, en ekki byrjað á því að elta hvern dalakofa. Þá minntist hv.flm. á Siglufjarðarveituna, að hún hefði ekki borið sig. Það er rétt, ég treysti þá þeim áætlunum, sem fyrir lágu og sýndu þetta vera gott fyrirtæki, en öllum getur nú skjátlazt, og við höfðum ekki á öðru að byggja en þessum áætlunum. En þetta sýnir einungis, að áætlanir verkfræðinga geta verið varhugaverðar, og hversu miklu síður er þá ekki hægt að byggja á bráðabirgðaágizkunum um þetta mál, eins og hv.flm. vill. Þá eyddi hv.flm. miklum hluta af ræðutíma sínum í að sýna fram á, að skoðanamunur væri um meginatriði þessa máls, en ég er þar ekki á sama máli. Við erum sammála um það höfuðatriði, að framkvæmd raforkul. sé í höndum ríkisins, og vissulega ætti það að reisa orkuver. Ég er þeirrar skoðunar, að í þessu verði svo miklar framkvæmdir, að það taki út yfir sérhagsmuni einstakra héraða. Það, sem hv.flm. hengdi hatt sinn á, voru ummæli mín viðvíkjandi kaupstöðum, en það var þó ekki um neinn skoðanamun að ræða að þessu frádregnu og þess vegna ekkert mikilsvert atriði, sem á milli bar. En í 1. gr. frv. segir: „Þó er þeim kaupstöðum, kauptúnum eða héruðum, sem nú eiga að reka raforkuver, heimilt að reka þau áfram.“ Í þessu fannst mér gæta ósamræmis og því ekki um skoðanamun að ræða, þegar þessu atriði er sleppt, sem hv.flm. kallar meginatriði, en þá eru meginatriðin líka mörg. En nokkru síðar í frv. segir, að engum, nema rafveitum ríkisins, sé heimilt að selja raforku. Hér er ekki um dreifingu að ræða, heldur að selja orkuna til smástaða. Þetta er undanþága, sem ekki gat staðizt. Ég gat ekki annað en bent á ósamræmið í þessu viðvíkjandi því, sem n. sagði um Reykjanesrafveituna. Þá lagði hún til, að sama aðferð yrði höfð annars staðar. Og þarna gátum við verið samferða. En hvað kemur þá til, að nú skuli n. vera á allt annarri skoðun? Nú á engum að vera heimilt að selja raforku nema rafveitum ríkisins. Þetta minnir mjög á þann hringlandahátt, sem á sér stað í störfum þessarar n., og er skammt að minnast, hvað oft hún breytti um skoðun í sambandi við Andakílsárvirkjunina. Það, sem mér og hv.flm. ber á milli, er það, hvort ákveða skuli með l., hvaða gjald skuli vera á rafmagninu á öllu landinu. Þetta er að mínu áliti alls óframkvæmanlegt, þar sem staðhættir eru svo mjög misjafnir. Þá væri með þessu verið að koma veitum, sem illa bæru sig, yfir á þéttbýlið, eða þá, að það er verið að leyna, hvað þetta kostar í raun og veru. Þá er ég og á móti því að lögbinda þær bráðabirgðaáætlanir, sem frv. fylgja. Ég benti á það hér áður, hvað mikið væri á þessum áætlunum að byggja. En nefndin hikaði ekki við að lögbinda raforkukerfið eftir þessum áætlunum. Þá er ákveðið að byggja 6 orkuver, en ekki nefnt, hvar þau skulu byggð, en það hefði þó verið nær að álíta, að þetta hefði eitthvað verið athugað, ef svo hefði verið. Ég benti því á, að 7. gr. væri alls ófær, þannig að ekkert væri á henni að byggja. Eftir henni mætti ætla, að aðalveitan væri frekar byggð á innsæi en rannsóknum, enda er hún ekkert nema upptalning á sýslum landsins, og er það alveg óþarft, nema vera kynni, að það væri líklegt til áróðurs. Ég ætla svo ekki að endurtaka það, sem ég hef áður sagt, en ég tel, að réttara sé, að raforkusjóður sé notaður, þegar á liggur, en ekki að nota hann í eina veitu, sem svo ef til vill ber sig ekki. Ég hef í þessari ræðu minni stytt mál mitt eins mikið og ég hef séð mér fært. Það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu, stendur óhrakið af öllum. Ég mun leiða hjá mér að mestu að svara því, sem hv.flm. sagði við mig persónulega. Eitt af því, sem hv.flm. sagði, var, að hjá mér hefði gætt menntunarhroka, þegar ég flutti mína fyrri ræðu. Ég verð að mótmæla því, en hins vegar ætti ég, ég vil ekki segja að ég hafi, en ég ætti að hafa eins góða aðstöðu í þessu efni og meðnm. mínir, og ég held, að hjá mér hafi ekki gætt eins mikils hroka og hjá hv.flm., þegar hann kom með föðurlegar áminningar í minn garð sem óreynds þm. Hv. flm. sagði, að ég hefði ekki komið með neinar till. til úrbóta á því, sem ég taldi miður fara. En ef hann hefði hlustað betur, hefði hann getað heyrt, að ég bætti við eftir hverja aðfinnslu till. um, hvernig betur mætti fara. Ég skal því í stuttu máli lýsa því, hverja ég tel bezta lausn þessa máls. Ríkið annist flutning orkunnar milli landshluta. Frá héraða- og kaupstaðastöðvum sé orkunni veitt innan héraðanna. Enn fremur má kaupa orku hjá rafveitu ríkisins. Ég gæti hugsað mér, að þessi fyrirtæki veittu einkarétt til þess að samkeppni kæmi ekki til greina. Þá taldi ég nauðsynlegt að veita þeim stöðum, sem ekki gætu staðið undir kostnaðinum af eigin rammleik, styrk af opinberu fé. Ég benti á að nota raforkusjóð til að stofna rafveitur, en fé væri lánað úr sjóðnum með vægum vöxtum. Þá benti ég á, að almenn rannsókn á sviði rafmagnsmála þyrfti fram að fara. Þessi mál skyldu heyra undir stjórn ráðherra og rafmagnsstjóra. Sé ég svo ekki ástæðu til að hafa ræðu mína lengri.

Samgmrh. (Emil Jónsson) Herra forseti. - Ég var að vísu fjarverandi, þegar umr. þessar hófust, og heyrði því ekki, hvernig gerð var grein fyrir frv. af hálfu flm. En ég hef nú á síðara stigi umr. heyrt nokkuð af því, sem þá var sagt, af ræðu hv. 11. landsk., sem hefur um málið fjallað. Hef ég á þennan hátt getað gert mér nokkra grein fyrir því, sem áður hefur fram komið í umr. Vil ég þá fyrst minnast þess með örfáum orðum, hvernig mál þetta ber að. Fyrir rúmum tveim árum, eða 1942, var samþ. á Alþ. að kjósa 5 manna n., sem gera skyldi till. um, á hvern hátt rafmagni til ljósa og hitunar o. fl. yrði komið á sem skemmstum tíma um land allt. N. skyldi og benda á fjáröflunarleiðir til þessara framkvæmda. Hún hefur nú lokið störfum og skilað áliti, eftir að hafa haldið alls 55 fundi. Niðurstöður þær, sem n. komst að, liggja nú fyrir opinberlega í þessu frv. Þetta er þó ekki samhljóða álit allra nm., heldur aðeins meiri hlutans. Þegar álit n. barst mér í hendur um mánaðamótin nóv.–des., leit út fyrir, að þ. mundi ekki verða mjög langt. Ég svaraði því málaleitun n. um það, hvort málið yrði tekið fyrir á þessu þingi, í samræmi við þá ætlun og vildi fá lengri tíma til að taka ákvörðun um málið. Ég hafði því óskað eftir, að málið yrði látið bíða, því að sýnt var, að það næði ekki fram að ganga nú, þar sem þingið stæði ekki svo lengi úr þessu, en meiri hluti n. sá sér ekki fært að verða við því. Ef þm. hefðu viljað kynna sér málið, hefði þó verið hægt að prenta málsskjölin sem handrit og útbýta því meðal þeirra. Ég held því, að ekki sé laust við, að mál þetta sé flutt í áróðursskyni, og því undarlegra er þetta, þar sem minni hl. hafði ekki skilað áliti sínu, þegar meiri hl. flutti það hér í frumvarpsformi. Mér barst álit hans nú fyrir 2 dögum. N. sá sér ekki fært að verða við þeim óskum, að málið yrði betur undirbúið, áður en það yrði flutt hér í þinginu. Ég veit ekki, hvort því er þó betur borgið með þessu móti en áður, en það hefði mátt ætla, að nefndarmeirihlutinn hefði getað tekið óskir stj. til greina og að leitað hefði verið eftir vilja hennar í þessu efni. Ég hef talið rétt að láta það koma fram hér, hvernig málið hefur borið að, og skýrir það betur ýmis atriði frv. fyrir hv.þm., hvað á bak við liggur. Ég skal geta þess, að um svipað leyti og mér barst þetta frv. í hendur, bárust mér einnig tvö önnur frv. frá mþn., þ. e. frv. til l. um landshöfn, frá mþn. í sjávarútvegsmálum, og frv. til l. um endurskoðun á skipaskoðunarl. Þessum tveimur frumv. mun verða útbýtt sem handritum áður en þingi lýkur, og skulu nefndir þær, sem um þau fjölluðu, ekki verða látnar gjalda þess, að þær vildu samvinnu við stjórnina um flutning þeirra mála. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er bæði stórt og vandasamt, og er hin mesta nauðsyn að vanda sem bezt til undirbúnings og framkvæmda þess. Orkan í fossum landsins er máske einn mesti þjóðarauður okkar Íslendinga, og afkoman í framtíðinni mun sennilega verða mjög háð því, hvernig við hagnýtum okkur þessar orkulindir og ýmsar aðstæður til tæknilegra framkvæmda. Við eigum í fossum okkar um 2–3 milljónir hestafla, eða 20–30 hestöfl á mann í landinu, og er það meira, en nokkurt annað land á yfir að ráða. Eitt hestafl er talið á við 10 menn, og má af því sjá, hver styrkur þjóðinni getur verið að þessari gífurlegu orku. Ef þessari orku er rétt beitt, er hún einhver allra bezta eign, sem þjóðin á. Erfiðleikarnir í sambandi við þetta mál eru þeir, að landsbúar eru svo dreifðir. Það kostar afar mikið að koma orkunni til allra, sem þurfa að verða hennar aðnjótandi, og liggur aðalkostnaðurinn í orkudreifingunni. Ef orkunni verður dreift um landið á þann hátt, sem gert er ráð fyrir hér í frv., efast ég um, að þessi framkvæmd verði þjóðinni til góðs. Það er stórt orð að segja það, en það er vafasamt, hvort þjóðin er þess megnug að rísa undir þeim byrðum, sem á hana yrðu lagðar á þennan hátt. Það liggur fyrir kostnaðaráætlun um dreifingu rafmagnsins um landið. Það kostar samkvæmt henni um 300 millj. kr. Annars er um þessa áætlun að segja, að hún er frekar álitsgerð en bein kostnaðaráætlun, og ég hef ástæðu til að ætla, að hún sé of lág frekar en hið gagnstæða. Keflavíkurlínan er áætluð samkv. grg. frv. 1 millj. kr. Línan frá Vogum til Grindavíkur 315 þús. Keflavíkurlínan mun reynast að kosta 1.8 millj. kr., og auk þess kemur svo kostnaðurinn við héraðaveiturnar, sem áætlaður er 50% af kostnaðinum við aðalínurnar, en virðist samkv. reynslunni frá Keflavík að munu verða meiri. Sýnir það sig þannig, að áætlunin er of lág þar. Ef reiknað er með þessum tölum, verður þó meðalverð kílówattstundarinnar frá 6.4–8.1 eyris. Frv. gerir ráð fyrir, að orkan verði seld á sama verði alls staðar á landinu. Ef það verður gert, þarf hún að kosta 6.4–8.1 miðað við stærri virkjanir og 7.7–9.6 miðað við minni virkjanir. Ég veit ekki, hvað rafmagnsframleiðsla með olíu og kolum kostar, en ég held, að þannig sé hægt að framleiða rafmagn fyrir minna verð en hér er gert ráð fyrir, og væri það áreiðanlega athugandi, áður en lagt verður út í þetta. Ef á að leiða rafmagnið út um landið á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir, að gera öllum jafnhátt undir höfði, þarf að fara fram nákvæm rannsókn, áður en nokkru er slegið föstu um framkvæmdir. Góð rafstöð, sem getur borið uppi virkjunarkostnaðinn og kostnað við aukningu, getur orðið þjóðinni til mikils, jafnvel ómetanlegs gagns, en framkvæmdir, sem rokið er í að lítt eða ekki yfirveguðu ráði, geta líka orðið til hins gagnstæða. Þegar rafveita Reykjavíkur hækkaði taxta sinn um fá %, var talað um það af málgagni aðalflutningsmanns, að um væri að ræða óforsvaranlega hækkun dýrtíðarinnar. En sú aukning er lítil, borið saman við þessa hækkun, sem talað er um í frv. Það, sem ég óttast mest, er, að sú hækkun á rafmagni, sem hlýtur að koma bæði hér og á Akureyri samkv. frv., hljóti að eyðileggja eða draga úr notkun raforku á þessum stöðum. Dómurinn yfir þessu frv. hlýtur að miðast við það, hvernig því tekst það vandasama hlutverk að koma rafmagni á þá staði, sem þurfa að nota það, án þess að þeim og öðrum, sem nú hafa góða möguleika til að hagnýta sér það, verði gert of erfitt fyrir, og tel ég, að með þessu frv. sé lagt út á svo tæpt vað, að ekki megi tæpara standa. Með þessu vil ég þó ekki segja, að ekki megi takast að koma rafmagni til þeirra, sem þurfa að nota það. En það verður að miða dreifingarkostnaðinn við það, að hann verði bærilegur þeim, sem þurfa að nota rafmagnið. Ef það liggur fyrir að reisa veitu, þá vil ég, að það sé athugað, hve mikið hún getur gefið í aðra hönd og hvaða líkur eru til þess, að hún beri sig, og síðan sé það athugað, hvort ríkissjóður eða annar aðili, bæjar- eða sveitarfélag eða aðrir, geti lagt í hana fé, svo að hún geti borið sig. En því miður virðist það vera margt, sem strandar á og getur orkað tvímælis með núverandi verðlagi. Ég hef nýlega fengið skýrslu frá Rafmagnseftirliti ríkisins um héraðsveitu í Mývatnssveit, og er þar talið, að sú sveit liggi jafnbezt af öllum sveitum í landinu, hvað þetta snertir. Hún er þéttbýl, liggur nærri orkuveri, og engar verulegar torfærur fyrir línulögn. Kostnaðurinn við þessa héraðsveitu, - ekki virkjun, heldur aðeins veituna um héraðið frá orkuverinu við Laxárfossa, - er áætlaður allt upp í 4 þús. kr. á hvert mannsbarn í þessari sveit, eða 50 þús. kr. á hvern bæ. Til samanburðar við þetta má geta þess, að við rafmagnsframkvæmdir hér í Reykjavík og nágrenni mun kostnaðurinn vera sem næst 25 millj. kr. nú sem stendur, eða 5–600 kr. á mann. Mismunurinn á þessu er alveg geysilegur. Þá er einnig gert ráð fyrir því í álitsgerð frá Rafmagnseftirliti ríkisins, sem ég hef fengið, að það muni ekki nægja, þótt ríkissjóður kosti alla þessa héraðsveitu, hún muni ekki geta borgað sig samt, heldur muni ríkissjóður þurfa að borga 106% af stofnkostnaði til þess að hún geti borið sig. Þessi skýrsla er á þann veg, að þær tekjur, sem rafveitan mun fá, nægja ekki fyrir orkukaupum frá sjálfri virkjuninni og rekstri fyrirtækisins, þó að þeir fengju þessa veitu, sem kostar 50 þús. kr. á bæ, gefins, nema því aðeins að ríkissjóður borgi, ekki aðeins allan stofnkostnað, heldur líka verulega upphæð þar fram yfir. Og þó er þetta á tiltölulega þéttbýlu svæði, nálægt orkuveri og ekki tiltakanlegar torfærur á leiðinni. Þetta gefur bendingu um það, hver kostnaðurinn kunni að verða á hinum ýmsu stöðum, þar sem allt virðist miklu erfiðara, bæði hvað snertir vegalengd frá orkuveri og hvað hún er erfið, eins og hún hlýtur að verða víða, þar sem þarf að fara yfir fjallvegi og vatnsföll með línuna, og þar að auki víðast hvar strjálbýlla en í þessari sveit. Kostnaðurinn hlýtur þar að verða miklum mun meiri. Ég skal ekki fara langt út í þetta, en ég vildi aðeins láta þetta koma hér fram, að munurinn á kostnaði við dreifingu raforku út um landið hlýtur að verða, eins og er hjá okkur, ákaflega mikill. Og það, sem ég vil undirstrika með þessu, er það, að þennan mikla kostnað má ekki leggja út í, nema það sé fyrir fram tryggt, að hann verði ekki til þess að torvelda notkunina hjá hinum, sem geta haft rafmagnið á fjárhagslega tryggum grundvelli. Ef þessar veitur eru styrktar, þá álít ég, að það eigi að gerast með hreinum styrk frá ríkissjóði, bæjar- eða sveitarfélagi, alveg án þess að trufla möguleika þeirra, sem hafa þá, til þess að geta haft rafmagn með viðunandi kjörum. En það er þetta atriði frv., sem ég álít, að fái ekki staðizt undir neinum kringumstæðum. Fyrir 2 árum, eða öllu heldur 3 árum, var flutt hér á þingi frv. til l. um rafveitur ríkisins. Þetta frv. var á sínum tíma samið af mþn., sem starfaði á árunum 1937–1938, og var þá fyrst flutt 1938, ef ég man rétt, þá man ég, að ég var viðriðinn flutning þess, en það náði ekki framgangi. Síðan lá það niðri nokkur ár. Var síðan flutt á ný árið 1942, þá að mig minnir af þáverandi 1. þm. Árn. Í þessu frv. til l. um rafveitur ríkisins er litið ákaflega mikið öðrum augum á þessi mál en nú er gert í þessu frv., þó að sá maður, sem er 1. flm. að þessu frv., sem hér liggur fyrir, hafi einnig verið meðflm. eða tekið upp frv. frá 1937–1938. Í þessu frv., sem varð að l. 1942, er ekkert um það, að rafmagn eigi að seljast með sama verði, hvar sem er á landinu. Hins vegar er farið inn á þá braut, að áður en slíkar veitur séu lagðar, skuli fyrir fram athuga, hvernig þær muni bera sig, og ekki hafizt handa um framkvæmdir, nema áður sé tryggt, hvernig ná skuli því fé, sem á skortir, að veitan muni bera sig. Eftir þessum l. er nú verið að vinna. Og þær rafveitur, sem nú eru lagðar og meiningin er að leggja, tel ég sjálfsagt að verði lagðar á grundvelli þessara l. um rafveitur ríkisins, bæði veitan um Reykjanes, að Selfossi og Hveragerði, ef lagt verður, og til annarra þorpa austan fjalls. Frá Laxá til Húsavíkur, frá Akureyri út með Eyjafirði til Dalvíkur. Þetta er allt hægt að gera á grundvelli þeirra l., sem til eru síðan 1942 um rafveitur ríkisins. Með þeim l. er stj. heimilað að hefjast handa um þær framkvæmdir, hafi hún áður gengið úr skugga um það, að líkur séu til, að þær beri sig og fjár sé aflað að þeim hluta, sem á skortir. Í þessum l. er ekki gert ráð fyrir því, að ríkið hafi einkarétt á rekstri veitnanna, og það er ekki heldur gert ráð fyrir, að ríkið hafi smásölu með höndum, eins og hér er gert ráð fyrir. Með öðrum orðum, þá tel ég þessi l., sem nú eru í gildi um rafveitur ríkisins, vera laus við ýmsa af þeim annmörkum, sem þessu frv. fylgja, sem hér liggur fyrir, án þess að það skorti í þau nokkuð verulegt af því, sem er í þessu frv., sem stendur til bóta. Svo þess vegna hefði, að mínu viti, verið óhætt að hinkra ofurlítið við með flutning málsins, til þess að betur væri hægt að leggja grundvöll undir það, sem koma skal í þessu efni. Eins og ég sagði í upphafi, þá er þetta frv. samið af meiri hl. raforkun. Minni hl. hefur nú skilað mér áliti fyrir aðeins tveim dögum. Og er í því minnihlutaáliti, að mér skilst, eftir því sem ég hef hlustað á ræðu hv. 11. landsk. nú, mjög mikið það sama, sem hann hefur hér flutt nú í ræðuformi. Hann hefur hagað sínu nál. svo, að það er kannske meira gagnrýni á álit meiri hl. heldur en beinar till., sem hann leggi þar til frá sínu sjónarmiði, þótt að vísu, eins og hann sagði hér áðan, felist í þeirri gagnrýni, óbeint a. m. k., till. um það, á hvern hátt hann vill haga framkvæmdunum. En annars lýkur hann sínu áliti með því að geta þess, að Rafmagnseftirlit ríkisins muni hafa með höndum samningu frv. um þetta efni, sem hann hefur átt kost á að sjá og hefur fellt sig við, og þess vegna geti hann látið bíða að skila sérstökum till. í málinu. Þessar till. Rafmagnseftirlits ríkisins hef ég að vísu ekki séð og veit ekki, hvað í þeim muni felast, og get því ekki sagt neitt um þær. En ég tel sjálfsagt, að áður en máli þessu er ráðið til lykta á einn veg eða annan, þá verði fengnar þessar till. og till. allra annarra, sem um þetta mál gætu eða vildu gera till., því að þetta mál er það þýðingarmikið og aðkallandi, að það má engum möguleika sleppa. Hvernig þessum málum verður skipað, skal ég ekki um segja, og höfuðtilgangurinn með þessari ræðu minni nú var fyrst og fremst að benda á það, að sú skipan, sem hefur verið lögð til af meiri hl. raforkumálan., er í verulegum atriðum mjög varhugaverð, og ég fyrir mitt leyti get alls ekki fallizt á hana og vil ekki trúa því, að ekki séu til aðrar leiðir og nærtækari til þess að ná sama marki og á auðveldari hátt en meiri hl. raforkumálan. hefur lagt til. Hér má ekki spyrja, eins og hv. 1. þm. Árn. spurði: „Hvers vegna mega þjóðfélagsþegnarnir ekki verða allir sama réttar aðnjótandi?“ Þetta er ákaflega létt að spyrja um. En spurning borin fram í þessu formi nær ekki þeim tilgangi, sem hér er ætlazt til, því að eins og mér finnst hún liggja beinast við, eftir þeim anda, sem frv. gerir ráð fyrir, vildi ég alveg eins geta orðað hana þannig: Hvers vegna mega þeir, sem eiga kost á að nota rafmagn til sinna þarfa og geta gert það á fjárhagslega öruggan hátt, ekki gera það vegna hinna, sem ekki geta það á fjárhagslega öruggan hátt, nema með því að gera það óbærilega dýrt fyrir þeim fyrrnefndu? Þetta er kjarnapunktur málsins, sem ekki má sjást yfir. Undanfarið hér á Alþ. hafa verið lagðar fyrir ýmsar till. um virkjanir, sem hafa sætt nokkurri gagnrýni einmitt af hálfu þeirra manna, sem bera fram þetta frv., sérstaklega vegna þess, að í þessum frv., sem hér hafa komið fram á þinginu, væri farið inn á þá braut, að einstökum héruðum eða bæjarfélögum væri leyft að taka fram fyrir hendur á ríkinu. Ég held nú, að þar sem bæjar- eða sveitarfélög treysta sér til og geta sýnt tölulega fram á, að þau hafi möguleika til þess að reka rafmagnsveitu þannig, að hún beri sig, þá sé það a. m. k. fyrsta krafa, sem gera verður til ríkisins, að það hindri þau ekki að reisa þessar veitur. Og ýmsar af þeim veitum, sem hér hafa verið lögð fram frv. um, eru undirbúnar á löngum tíma, eins og sú stærsta, sem hér hefur verið rætt um af þessum virkjunum, Andakílsárvirkjunin, hún hefur verið undirbúin um áratugi, svo að þar er varla hægt um að bæta. Og spurningin verður þá nánast um það, hvort framkvæmdirnar hjá þessu bæjar- eða sveitarfélagi myndu verða svo miklu dýrari en ef ríkið annaðist þær. Og það tel ég ekki þurfi að vera, ef þær eru framkvæmdar af mönnum, sem þekkingu hafa til þess, eins og sjálfsagt verður að vera. Og ég tel þess vegna ekki nauðsyn, að lausn rafmagnsmálanna í heild verði látin tefja fyrir því, að einstaka héruð, sem eru þess umkomin sjálf, að vísu með ríkisábyrgð, reisi veitur, geti þau sýnt það, að þar sé um góð fyrirtæki að ræða, og því eigi ríkissjóður ekki að hindra þau í þeim framkvæmdum, heldur styrkja. Ég get ekki látið mér detta í hug, að þeir, sem hafa flutt þetta frv., hafi ekki séð á því þá annmarka, sem ég hef hér nefnt, og þess vegna hljóti þeir að gera sér það ljóst, hvaða erfiðleikar á því hljóta að vera að taka málið upp á þessum grundvelli. En sjálfsagt telja þeir þó, eða a. m. k. vil ég ætla það, að þeir telji, að rafmagnsmálin séu framkvæmanleg á þann hátt, þó að ég sjái ekki, að þau séu það. Því að ég tel, að raforkuverðið verði svo hátt, að vel geti komið til álita að gera samanburð á því og hvað það mundi verða, ef raforkan væri framleidd með kolum eða olíu þar, sem það er framleitt við lægstu verði og undir beztu skilyrðum. Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum. Ég hefði heldur kosið, að hv. meiri hl. raforkun. hefði frestað þessu máli, svo að það hefði ekki komið hér fram á þessu þingi, og gefið stj. tækifæri til þess að reyna að sameina þau sjónarmið, sem hér hafa komið fram, bæði meiri og minni hl. raforkumálan. og ýmissa annarra, og freistað þess, hvort ekki yrði unnt að þoka málinu þann veg áfram heldur en að flytja það einhliða á þennan hátt, því að ég álít það ekki neinum til gagns, ekki einu sinni þeim, sem sérstaklega virðist borin umhyggja fyrir með þessu frv.

Jón Pálmason Herra forseti. - Mér þykir ástæða til þess, af því að ég er einn af flm. þessa frv., að fara um það nokkrum orðum, og hefur gefizt til þess mikið tilefni í þeim ræðum, sem hafa verið fluttar af hæstv. samgmrh. og hv. 11. landsk. Ég skal þá byrja á að minnast örlítið á ræðu hæstv. ráðh., þar sem hann fór inn á það, hvernig þetta mál hefur að borið. Það er rétt, sem hann tók fram í því sambandi, hvernig var með skil frá hálfu n. í raforkumálum ríkisins, og einnig hitt, að við gerðum ráð fyrir því, meira að segja fram yfir nýár, að flytja ekki þetta frv. á þessu þingi. Nú varð það samt að samkomulagi milli meiri hl. í n. að flytja frv., sem stafaði ekki af neinu vantrausti til hæstv.ríkisstj., eins og mér skildist á hæstv. ráðh., að væri ekki laust við að kæmi fram. Það kann að vera, að hæstv. ráðh. hefði getað ætlað, að einhvers vantrausts gætti í þessu efni af hálfu þeirra manna, sem ekki styðja ríkisstj. En hvað mig snertir og hv. 5. landsk. vænti ég, að hann geti ekki grunað okkur um neinar slíkar hvatir í þessu sambandi. Það er annað, sem hér liggur fyrir til grundvallar og knúð hefur okkur til að gerast meðflm. að þessu frv. nú þegar, þ. e. þær mörgu till., sem var dengt hér inn á þingið, sem við teljum, að gangi í bága við þá skipun, sem fyrir okkur vakir í þessu frv., sem er samið samkvæmt okkar sannfæringu, að sé sú rétta skipan. Þetta gerði það að verkum, að okkur fannst rétt að flytja þetta frv. nú, enda þótt við vissum, að hæstv. ráðh. vildi ekki flytja það nú. Við höfum einnig fengið upplýsingar um það, sem nú hefur einnig verið upplýst af hæstv. ráðh., að það væri mikið ósamkomulag í þessu máli og ekki væru miklar líkur til þess, að hann vildi ganga inn á þessa stefnu, sem hér er aðalstefna varðandi þetta mál. Hitt er náttúrlega gefið mál, að vegna þess, hve hér er um mikið ágreiningsmál að ræða, þá mundi málið ekki fá afgreiðslu, áður en þessu þingi lyki. Það kom fram í ræðum hæstv. ráðh. og hv. 11. landsk., að við höfum gengið inn á þessa stefnu vegna þess, að við hefðum ekki þekkingu á þessum málum, sem nauðsynleg væri. Það væri sem sagt af vanþekkingu, að við hefðum lagt til að snúa málinu á þessa leið. Í því sambandi þykir mér rétt að taka fram, sem reyndar má öllum vera ljóst, að í slíkum málum sem þessu og mörgum öðrum, sem eru svipaðs eðlis, þá er það tvennt, sem er að sumu leyti nokkuð ólíkt, hvað það er, sem krefst sérþekkingar, og hvað það er, sem krefst þess að ráða skipun í málum. Það krefst náttúrlega ekki neinnar sérþekkingar í málinu að samþykkja það, að byggja skuli brú yfir vissa á. Og það þarf ekki sérþekkingu til þess að ákveða það, að það þurfi að leggja símalínur um viss svæði. Það krefst ekki heldur sérþekkingar að ákveða, að nauðsynlegt sé að leggja vegi um þessa og þessa sveit eða að það þurfi rafmagn í þetta þorp eða hérað. Hitt er sérfræðinganna að segja um, á hvern veg þetta skuli allt gert. Þess vegna er það svo í þessu máli eins og svo mörgum öðrum, að það er í raun og veru tvennt ólíkt, hvað á að heimta, að sé verkefni sérfræðinga, og hitt, hvað sé það, sem Alþ. á að ráða til úrslita. Þetta leiðir af sjálfu sér, því að það er aldrei hægt að gera ráð fyrir því, að til sé nema lítið af sérfróðum mönnum í hinum ýmsu málum, sem sæti eiga á Alþ. Hv. 11. landsk. hóf ræðu sína áðan með því að segja, að sú skipan, sem lögð væri til með þessu frv., væri framsóknarpólitík. Ég skildi nú ekki vel, hvað hv.þm. átti við með þessu. Það er haft á orði, að ég sé ekkert vingjarnlegur í garð framsóknarmanna. En ég er óhræddur við það, á hvaða sviði sem er, að taka saman höndum við þá menn, sem mér eru sammála í stórmálum þjóðarinnar, úr hvaða flokki, sem þeir eru. Og við, sem erum í þessari n., erum úr hinum ólíku stjórnmálafl., en mér er óhætt að fullyrða, að slíkt hefur ekki komið að sök hvað þetta stórmál snertir, þar sem við höfum verið sammála um að vinna saman að lausn þess. Nú er það svo, eins og kom fram nokkuð rækilega í ræðu hv. samgmrh., að í þessu frv. eru í raun og veru 3 höfuðatriði, sem ætlazt er til, að slegið sé föstu um með þessu frv. Í fyrsta lagi það, að ríkið eitt skuli reisa raforkuverin og kosta dreifingu rafmagnsins út um landið og rekstur rafveitnanna. Í öðru lagi, að það skuli selt með sama verði út um landið, án tillits til þess, hvort það er í bæjum eða sveitum. Í þriðja lagi, sem er þó ekki að fullu ákveðið með þessu frv., að það skuli byggt á stórum orkuverum og fáum eða smáum og mörgum. Það atriði er þó samkv. þessu frv. það opið, að það er ekki slegið föstu öðru en því, að það skuli leidd raforka um þau héruð, sem þar eru til tekin, og því ekki heldur slegið föstu, hve fljótt orkuverin eigi að koma, heldur eigi það að byggjast á þeim rannsóknum, sem gerðar verða. Í þessu sambandi hefur það vakað fyrir okkur, að þetta sé alveg hliðstætt við það, þegar hér hófst deila fyrir nálægt 40 árum um það, hvort það borgaði sig að leggja síma um landið eða ekki. Þá var svo mikil andstaða gegn því að leggja síma um landið. Það þótti svo mikil fjarstæða þá af sumum mönnum að gera slíkt, að hóað var saman hundruðum manna og jafnvel þúsundum til þess að mótmæla því. Það er nákvæmlega sami tónninn, sem nú heyrist hjá þeim mönnum, sem halda því fram, að það sé óhugsandi, að það geti nokkurn tíma borgað sig að lýsa upp sveitir landsins með raforkunni. Menn voru samt á þeirri tíð, þrátt fyrir þennan furðanlega algenga hugsunarhátt, ekki hikandi við að setja símal., sem byggð voru á því, að ríkisvaldið og ríkisvaldið eitt legði síma um landið. Sama má í raun og veru segja, að sé grundvöllurinn fyrir okkar vegal. og okkar brúal. Það hefur ekki með þessum l., hvorki símal., vegal. né brúal. verið slegið neinu föstu um það, hve fljótt skuli koma því í kring að leggja þessar samgöngubætur, sem þau l. öll voru um, um landið allt, og ekki heldur hefur því verið slegið föstu í þeim l., hve miklu fé skuli varið til þessara framkvæmda á ári. Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er frá okkar hálfu ekki heldur neinu slegið föstu um það, - sem eðlilega er ekki heldur hægt -, hve fljótt þessi raforkumál skuli framkvæmd, og ekki slegið neinu föstu um það heldur, hve mörg raforkuverin skuli vera o. s. frv., sem hlýtur að verða verkefni raforkusérfræðinga og ríkisstjórnar á hverjum tíma að fá upplýst svo sem frekast er hægt að fá. Nú er það augljóst mál, eins og greinilega kom fram í ræðu hæstv. samgmrh., að hann og margir fleiri hv.þm. eru ákveðið inni á þeirri stefnu, að það sé ekki gerlegt að hugsa sér að virkja fyrir sveitirnar og leiða rafmagnið út um sveitir lands okkar, og þess vegna sé óhætt að halda áfram á sömu braut, sem farin hefur verið og mjög hefur verið ýtt á eftir málum á, á þessu þingi, sem sé að virkja fyrir þéttbýlið, þar sem aðstaðan er bezt, og láta hina aðra eiga sig. Þetta er stefna, sem ég er gersamlega andvígur. Og allar þær tölur og upplýsingar, sem fram komu í ræðu hæstv. samgmrh., sem að venju talaði hér mjög glögglega um þessa hluti, sannfærðu mig ekki um það, að við, sem flytjum þetta frv., værum hér á rangri leið. Við skulum segja það, sem ég hef ekki ástæðu til að efa, að það sé rétt, sem hæstv. ráðh. tók fram, að samkvæmt áætlunum kostaði það 4 þús. kr. á mann að leiða rafmagn frá háspennulínu út um Mývatnssveit og 50 þús. kr. á bæ. Nú er þetta miðað við tímann, sem nú er, í hæstu dýrtíðinni. Og ætla má, að kostnaðurinn við slíkar framkvæmdir, ef þær væru gerðar, þegar stríðinu er lokið og tækni er orðin fullkomnari á þessu sviði heldur en nú, yrði ekki nema hluti af þessari áætlun, sem gerð er um þetta í dýrtíðinni. En einmitt í þessu sambandi er vert að minna á það, að bæði hæstv. samgmrh. og hv. 11. landsk.þm. og meiri hl. manna hér á hæstv.Alþ. voru ekki hikandi í því fyrir tæpum tveimur árum að samþ. virkjun, sem kostar meira hlutfallslega en þetta. Siglufjarðarvirkjunin er áætluð nú orðið að munu kosta 13 millj. kr. Á Siglufirði eru 3 þús. manns. Og það svarar til þess, að kostnaðurinn við virkjunina sé þá 4333 kr. á mann að meðaltali. Ég geri nú ráð fyrir því, að þessir menn gangi ekki að því gruflandi, að það hljóti að falla á ríkið meira eða minna af kostnaði við þessa virkjun og að það sé þess vegna ekki rétt að halda áfram á þeirri braut, sem í því tilfelli var farin. En þessir hv.þm. og hæstv. ráðh. hafa þó unnið að því á þessu þingi í fleiri en einu tilfelli, að það sé ekki að neinu leyti stungið við fótum um það að halda áfram á sömu braut, án þess að rannsaka það nánar, og hefur þessi framkoma þeirra verið með tilliti til þess, að rafmagnið eigi aldrei að leiða út um sveitir landsins. Nú er það svo, að hér í þessu máli er eitt ágreiningsefni og aðallega eitt, það, hvort á að hugsa sér, að rafmagn verði leitt út um sveitir landsins eða ekki. Samkv. þessu frv., eins og það liggur fyrir, er engu slegið föstu um það, hve vítt skuli í það farið að leiða rafmagnið hér og hvar út um þetta eða hitt héraðið. Þar verður reynsla, þekking og athuganir að skera úr um, hvað mögulegt sé að komast langt í því efni. Þess vegna hefur okkur, sem stöndum að þessu frv., ekki þótt fært að slá neinu föstu um það, að rafmagn skuli leitt á hvern bæ, hvern dal eða hvern hrepp o. s. frv. Það er opið rannsóknarefni eftir frv. Og þeirra hluta vegna fæ ég ekki séð, að neitt sé til fyrirstöðu því, að samþykkja megi frv. á þeim grundvelli, sem hér er lagður. - Þó að sjálfsögðu sé eftir frv., eins og í öðrum málum, opin leið til samkomulags við þá menn um breyt. á því, sem á annað borð vilja stefna að því, að raforkan, þessi dásamlegi kraftur, verði leidd út um byggðir landsins, og þar með komið í veg fyrir, að áfram haldi sá straumur, sem verið hefur úr sveitunum, sem miðar að því, að sveitirnar leggist í eyði, sem þær óhjásneiðanlega gera, ef haldið verður áfram á þeirri braut í rafmagnsmálum, sem haldin hefur verið á undanförnum árum á hæstv.Alþ., ekki sízt á þessu yfirstandandi þingi. Ég veit ekki, hvort ég á að fara út í það að rekja þær aðfinnslur, sem fram komu hjá hv. 11. landsk.þm. í sambandi við þetta frv. En það eru þó nokkur atriði í ræðu hans, sem ég kemst ekki hjá að minnast aðeins á. Og það er í fyrsta lagi það, sem kom fram hjá honum og hann tók enn skýrar fram í sinni fyrri ræðu, að með þessu frv. væri til þess ætlazt að leggja háan skatt, - hann sagði tuga milljóna skatt -, á þéttbýlið í landinu til hagsbóta fyrir sveitir landsins. Þar er einmitt gripið á kýlinu í þessu sambandi, því að sumir menn vilja sjá kaupstöðunum og öðru þéttbýli fyrir nægri raforku, en ekki dreifbýlinu í sveitunum. Og með sömu röksemdafærslu mætti segja, að það væri að leggja háan skatt á Reykjavík og aðra bæi að hafa t. d símagjöld þau sömu um allt landið, póstgjöld þau sömu um allt landið o. s. frv., enda þótt það kosti sjálfsagt miklu meira að koma pósti og síma út um hinar strjálu byggðir en það kostar að leggja síma innan um þéttbýlið. Nú er það svo, að jafnvel þótt svo væri, að það kostaði í beztu sveitum landsins 40 til 50 þús. kr. á heimili eða bæi að leiða rafmagn þangað, eins og gert er ráð fyrir í áætlunum, sem nú eru gerðar, þá er það ekki sönnun fyrir því, að það borgi sig að leggja þessar sveitir í eyði og hugsa aldrei til að leiða þangað rafmagn. Það kostar, eins og nú stendur, 50 til 80 þús. kr. að byggja lítið íbúðarhús á sveitaheimili, en menn gera það margir samt heldur en að fara burt og leggja jarðir sínar í eyði. Nú stendur yfir dýrasti tími, sem við höfum lifað, og dýrasti tími, sem komið hefur á þessu landi um vöruverð og annað slíkt. Vel má vera, að slík hús, sem ég gat um, muni kosta að 10–20 árum liðnum um 20 þús. kr. Um rafmagnið getum við ekkert sagt, hve mikið tækninni fer fram á sviði raforkuframleiðslu og flutning á raforku til þess tíma. Og við getum heldur ekkert um það sagt, hve mikil lækkun verður á kostnaði við raforkuframkvæmdir að stríðinu loknu og þegar áhrif stríðsins á verðlag eru um garð gengin og fjármál þjóðarinnar eru í eðlilegu horfi, en slík breyt. mundi gera margt mögulegt, sem nú virðist ekki fært. - En til þess var þessi raforkumálan. skipuð, og til þess hefur hún starfað, og að því hafa hnigið allar þær rökræður, sem um þetta mál hafa farið fram, að það væri gengið að því alveg ákveðið að hálfu Alþ. að marka greinilega stefnu með löggjöf um það, hvernig þessum málum skyldi hagað, en ekki haldið áfram með hinn mikla hringlandaskap, sem verið hefur á þessu sviði fram að þessu og stefnir út í fullkomna ófæru eftir þeim atkvgr. að dæma, sem við afgreiðslu ábyrgða fyrir raforkuframkvæmdir hafa sýnt sig hér á hæstv.Alþ. nú. Nú skal ég ekki fara um málið miklu fleiri orðum, enda þótt margt, sem hér hefur verið sagt, gefi tilefni til þess, og einkum það, sem hæstv. samgmrh. sagði, að það, sem gæti orðið hættulegast við að samþ. þetta frv., væri það, að það gæti orðið til þess að tefja fyrir því, að ýmsir staðir, þar sem er þéttbýli og góð aðstaða til raforkuframleiðslu og flutnings, fengju raforkuna, ef það væri ákveðið, að ríkið ætti að ganga inn á þá stefnu, sem hér er mörkuð í þessu frv. Það er náttúrlega mikið til í þessu. En um leið og ákveðið er að byggja raforkuver fyrir staði, sem bezta aðstöðu hafa í þessu efni, og það er gert nú í hæstu dýrtíðinni, þá er með því, svo sem frekast er unnt, verið að útiloka um alveg ófyrirsjáanlega framtíð sveitirnar, og jafnvel okkar beztu sveitir, frá því að geta notið þeirra þæginda, sem raforkan veitir. Og það er það, sem er aðalatriðið í þessu máli og fyrir okkur vakir, sem flytjum þetta frv., að koma í veg fyrir. Ég held þess vegna, að það ætti ekki að vera neitt hættulegra að samþ. raforkul. á þessum grundvelli, sem í frv. er lagður, nú en á sínum tíma það var hættulegt að samþ. símal., án þess að menn vissu, hvað kostaði að leggja síma um landið allt. Og ég held, að það sé ekkert hættulegra heldur en á sínum tíma það var hættulegt að setja vegal. og brúal., sem menn ekki heldur vissu, hve mikið mundi kosta framkvæmd á eða hvort það mundi borga sig í náinni framtíð að leggja vegi um landið og brúa vatnsföll. En þessu öllu hefur verið þokað áfram smátt og smátt og verður gert á meðan byggð verður í sveitum. Og hið sama ætlumst við til, að verði, að því er raforkuna snertir.