Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga á þskj. 843 um að leggja Þróunarsjóð lagmetisiðnaðarins niður og ráðstafa eignum hans til framleiðenda lagmetis og samtaka þeirra. Frv. þetta er flutt til að greiða úr fjárhagserfiðleikum lagmetisframleiðenda og ekki síður til þess að einfalda og bæta rekstrarskilyrði lagmetisiðnaðarins með því að fella niður sjóði og sjóðagjöld sem ég tel úrelt orðin. Það er aðdragandi málsins nú að Sölusamtök lagmetis lentu í verulegum fjárhagserfiðleikum á árunum 1988 og 1989 þannig að gjaldþrot samtakanna blasti við þegar sl. haust. Þessu fylgir ekki síst sá vandi að þessi samtök eru ekki sjálf persóna að lögum heldur eru aðildarfyrirtækin ábyrg fyrir skuldbindingum samtakanna. Í framhaldi af viðræðum við fulltrúa Sölusamtakanna varð það niðurstaðan að leggja niður Þróunarsjóð lagmetisiðnaðarins miðað við 31. des. 1990. Við það fellur niður 1% gjald af lagmeti og 3% fullvinnslugjald af söltuðum og frystum matarhrognum. Þessi lausn kemur að öllu leyti í stað styrks eða framlags úr ríkissjóði til þess að leysa fjárhagserfiðleika samtakanna eins og samtökin höfðu farið fram á. Með frv. er lagt til að eignum sjóðsins verði að stórum hluta varið til þess að greiða niður skuldir Sölusamtakanna og til sérstakra aðgerða fyrir lagmetisfyrirtækin. Nánar tiltekið er lagt til að mestum hluta af lausum eignum sjóðsins verði varið til að greiða niður skuldir Sölusamtakanna. Neikvætt eigið fé Sölusamtakanna var skv. efnahagsreikningi 31. des. 1989 um 50 millj. kr. og þykir rétt að styrkja samtökin um þá fjárhæð þegar við gildistöku laganna af fé Þróunarsjóðsins. Stærsta aðildarverksmiðja þessara samtaka, Niðursuðuverksmiðja K Jónssonar & Co hf. á Akureyri, hefur reyndar sagt sig úr Sölusamtökunum miðað við næstu áramót. Niðursuðuverksmiðja K Jónssonar & Co hf. ber hins vegar ábyrgð á skuldum samtakanna að sínu leyti ef til gjaldþrots kæmi. Hér er því lagt til að hún njóti góðs af þessum aðgerðum til jafns við aðra aðila að samtökunum. Þá er lagt til að eignarhlutur sjóðsins í fasteigninni Síðumúla 37 verði seldur og andvirðinu ráðstafað til Sölusamtaka lagmetis og lagmetisframleiðenda utan samtakanna skv. ákvörðun sjóðsstjórnar. Um 90% af lagmeti hefur á síðustu árum verið flutt út af Sölusamtökum lagmetis. Er því eðlilegt að meginhluti eigna sjóðsins renni til þessara samtaka og aðildarverksmiðja þeirra. Hins vegar er rétt og sjálfsagt að greiða einhvern hluta til starfandi verksmiðja utan samtakanna skv. nánara mati sjóðsstjórnar, t.d. eftir hlutfalli í útflutningi lagmetis sl. 2--3 ár. Eðlilegt er að verja tekjum ársins 1990 til styrkja, lána eða hlutabréfakaupa er samræmast tilgangi sjóðsins. Hafa ber í huga að hluti af tekjum sjóðsins á liðnum árum hefur verið fullvinnslugjald af útfluttum matarhrognum og því væri full ástæða til að huga sérstaklega að styrkjum til fullvinnslu þeirra. Iðnrn. og Sölusamtök lagmetis beittu sér fyrir ítarlegri athugun á stöðu og horfum í lagmetisiðnaði sem unnin var í árslok 1989. Meginniðurstöður athugunarinnar voru þær að alþjóðlegur markaður fyrir lagmeti sé alltraustur og því hafi greinin í raun starfsgrundvöll. Hins vegar væri nauðsynlegt að greiða úr fjárhagsvanda greinarinnar með utanaðkomandi aðstoð. Einstakir aðrir þættir voru nefndir, svo sem samruni fyrirtækja og gæðaátak í lagmetisiðnaði, og er unnið að þeim málum samhliða því að lausn á fjárhagsvandanum er til umræðu. Fyrirtæki í lagmetisiðnaði greiða nú iðnlánasjóðsgjald og eiga rétt til fyrirgreiðslu úr Iðnlánasjóði eins og önnur iðnfyrirtæki. Því er hér lagt til að hlutabréf, lausafé og skuldabréfaeign Þróunarsjóðs í árslok 1990 renni til Iðnlánasjóðs til vöruþróunar og markaðsaðgerða á sviði lagmetis. Verði frv. að lögum lýkur beinum og óbeinum afskiptum ríkisins af sölumálum lagmetis sem hófust árið 1972 með stofnun sérstakrar sölustofnunar sem ríkið var þá stofnaðili að. Eignir Þróunarsjóðs lagmetisiðnaðarins voru skv. bráðabirgðayfirliti 31. des. 1989 þessar: Bankainnistæður, verðbréfaeign og skammtímakröfur námu samtals 47 millj. kr. en fasteign, hlutabréf og útlán um 101,6 millj. kr. Vegna erfiðrar stöðu nokkurra lagmetisfyrirtækja má búast við að afskrifa verði hluta af útlánum. Vegna þessa er erfitt að leggja endanlegt mat á raunvirði eigna sjóðsins, en 29,3 millj. kr. voru í vanskilum 31. des. sl. Til upplýsingar skal þess getið að tekjur Þróunarsjóðs voru 36,6 millj. kr. árið 1988, rekstrargjöldin voru það ár 25,2 millj. kr. og hagnaður því 11,4 millj. kr. Rekstrargjöldin á árinu 1988 voru að mestu leyti styrkir en þeir skiptust þannig: 1. Styrkir vegna tæknilegrar uppbyggingar, þróunar vinnsluaðferða og vörutegunda 1,3 millj. kr. 2. Lán vegna tæknilegrar uppbyggingar, þróunar vinnsluaðferða og vörutegunda 3 millj. kr. 3. Styrkir vegna markaðssetningar, fyrst og fremst til Sölusamtaka lagmetis, 11,2 millj. kr. Tekjur sjóðsins af innheimtum gjöldum skiptust þannig árið 1988: 1. Fullvinnslugjald af lagmeti 13,2 millj. kr. 2. Fullvinnslugjald af matarhrognum 9,1 millj. kr. 3. Fullvinnslugjald af þorskhrognum 1,5 millj. kr. Af þessu má sjá að verulegur hluti tekna sjóðsins hefur komið af hrognum sem ekki hafa notið mikils í fjármunaráðstöfun úr sjóðnum. Það er reyndar mín skoðun að á tæplega 20 ára starfstíma þessa sjóðs hafi hann í raun og veru fyrst og fremst verið óbein fjármögnun á Sölusamtökunum sem hafa lent í síendurteknum efnahagsörðugleikum. Mín skoðun er sú að hér þurfi að gjörbreyta um vinnulag og í raun og veru tel ég að þegar sjóðakerfi sjávarútvegs var lagt af í stórum dráttum með mjög víðtækri samstöðu á þingi vorið 1986 hafi Þróunarsjóður lagmetisiðnaðarins einfaldlega gleymst. Nú er fyrir þá gleymsku bætt og sjóðurinn lagður niður og eignum hans ráðstafað til þess að treysta fjárhag fyrirtækjanna í greininni og þeim héðan af ætlað að finna sínar eigin leiðir án atbeina ríkisins til þess að koma sínum vörum á markað eftir því sem þau telja sjálf hyggilegast, með frjálsum samtökum ef þau vilja, án ábyrgðar ríkisins eða fjáröflunar, eða þá hvert fyrir sig. Eins og dæmin sanna hefur eitt stærsta fyrirtækið þegar sagt sig úr lögum við þessi samtök en sú úrsögn tekur fyrst gildi um næstu áramót. Þannig er þetta frv. flutt í anda þeirrar hreyfingar sem þegar er uppi og sú lausn á fjárhagsvanda Sölusamtakanna, sem hér er lögð til og unnið hefur verið að í samráði við fjmrn., sjútvrh. og umhvrh., gerir ekki ráð fyrir neinum styrk úr ríkissjóði. Þess í stað er lagt til að Þróunarsjóði lagmetisiðnaðarins, þeim sem lagmetisfyrirtækin og hrognaframleiðendur hafa að mestu byggt upp, verði varið til þess að leysa þetta mál. Er þar með lokið að mínu áliti afskiptum ríkisins af þessari sölustarfsemi. Virðulegi forseti. Ég legg til að þessu máli verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. iðnn. þessarar deildar.

Ingi Björn Albertsson (frh.) : Hæstv. forseti. Ég var þar kominn í ræðu minni þegar ég varð að fresta henni að ég hafði verið að glugga lítillega í nokkrar umsagnir sem borist höfðu hv. allshn. Nd. og fór víða um völl, tók til bæði umsagnir sem voru meðmæltar frv. og umsagnir sem voru andvígar og leiddu í ljós mikinn ágreining og efasemdir um það frv. sem hér er á dagskrá. Áður en ég dreg þær svolítið saman vil ég nota tækifærið, úr því að hæstv. forsrh. er hér á meðal vor, til að rifja upp frétt er var í Dagblaðinu hinn 27. mars sl. og bar yfirfyrirsögnina: ,,Skaðabótakröfur vegna áratuga gamalla sorphauga bandaríska hersins á Heiðarfjalli`` og aðalfyrirsögn: ,,Geta valdið PCB-mengun á miðum fyrir Austurlandi.`` Í þessari frétt er fjallað um mengun sem þessir gömlu sorphaugar bandaríska hersins hafa valdið og áhrif þeirra sem nú eru að koma í ljós. Það segir í fréttinni að þessi mengun muni berast í grunnvatnið undir fjallinu og síðan í vatnslindir og þaðan út í lífríkið og að hætta sé á að mengunin muni síðan berast út í hafið að áliti Dean Abrahamson, sem er prófessor við Minnesotaháskóla og sérfræðingar í menningarmálum. Hann telur að mengun frá sorphaugunum geti haft áhrif á lífríki hafsins og þar með fiskimið undan Austurlandi ef PCB úr stórum rafspennum sem urðaðir voru í sorpgryfjunum leki út í umhverfið. Hann mun jafnframt hafa bent á að PCB-mengun í hafinu kringum Ísland geti haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir markað fyrir íslenskan fisk. Og síðan er leitt að því getum að hér sé við mikið vandamál að eiga og erfitt að koma í veg fyrir þær afleiðingar sem hér hefur verið lýst. Þess vegna vil ég inna hæstv. forsrh. eftir því og ríkisstjórnina í heild og hef reyndar innt hæstv. umhverfisráðherra eftir því hver viðbrögð ríkisstjórnarinnar verða við jafnalvarlegu máli og hér er á ferðinni, þar sem fullyrt er að fiskimiðin og lífríki undan Austurlandi séu í verulegri hættu og þar af leiðandi markaðir fyrir íslenskan fisk. Hér er náttúrlega um slíkt stórmál að ræða að ekki er hægt annað en spyrja hæstv. ríkisstjórn hvernig hún hyggist bregðast við þessum fréttum. Ég ætla ekki að fjölyrða um það hvaða afleiðingar þetta getur haft. Það sjá allir í hendi sér að ef fréttir af slíkri mengun í hafinu við Íslandsstrendur fara að berast inn á markaði okkar, til okkar viðskiptavina, þá er voðinn vís og þess vegna jafnvel sjálfstæði þjóðarinnar. Þetta vildi ég endurtaka hér vegna þess að hæstv. forsrh. var ekki viðstaddur þegar ég fór nánar út í þessa frétt á síðasta fundi. Ég vil sem sagt heyra álit ríkisstjórnarinnar á þeim vanda sem þarna blasir við. Ég hafði farið yfir örfáar umsagnir sem bárust hv. allshn. og hugðist á þessum fundi spyrja hæstv. landbrh. nokkurra spurninga er vakna við lestur umsagnar frá landbrn. Sömuleiðis hugðist ég leggja eina eða tvær spurningar fyrir hæstv. heilbrrh. sem ekki heldur er hér í dag. Enda þótt það hafi, að mér skilst, verið tekið sérstaklega fyrir í ríkisstjórninni nýlega að brýna menn til betri mætingar í þingsölum sé ég ekki þessa tvo heiðursmenn hér í dag. En þeir geta auðvitað verið við störf í Ed. án þess að ég viti af því. Hæstv. heilbrrh. hafði fengið áskorun frá Röntgentæknafélagi Íslands um að hætt verði við flutning Geislavarna ríkisins til umhverfisráðuneytis. Við þessu vildi ég heyra viðbrögð ráðherra, hvort hann hafi í hyggju að verða við þessari áskorun. Og ef svo, hvernig hann hyggist standa að því máli. Og ef ekki, hvers vegna. Það hafa verið færð fyrir því fullgild rök að Geislavarnir ríkisins eigi ekki undir neinum kringumstæðum að færa undir nýja ráðuneytið og bent á það að 80% af starfsemi Geislavarna ríkisins heyri undir heilbrigðisgeirann. Ég vona hins vegar að hæstv. ráðherra eigi leið um salinn seinna í dag og þá get ég endurtekið spurninguna til hans. Ég hafði farið yfir hvað er umhverfi og hvernig á að fylgjast með umhverfi að mati mætra manna. Ég hafði farið yfir ályktun búnaðarþings þar sem hvatt er til þess að málið verði skoðað betur. Búnaðarþing hvetur til þess að reynt verði að ná sátt um málið og það kannað nánar. Búnaðarþing tekur undir þá hugmynd sem virðist eiga nokkru fylgi að fagna í þinginu bæði hjá stjórnarliðum og stjórnarandstæðingum að málinu verði frestað og það sett í milliþinganefnd. Það verði unnið betur og komi síðan aftur fyrir þingið á haustdögum í sem mestri sátt allra sem málið snertir. Þessi skoðun á sér, eins og ég segi, víðtækt fylgi og langt út fyrir raðir þingmanna. Ég hygg að víðast hvar í þjóðfélaginu séu menn sáttir við það að vinna málið betur og reyna að gera það í sátt og samlyndi. Ég hafði farið yfir umsögn Stéttarsambands bænda þar sem varað er sterklega við öllum breytingum á skipan þeirra mála sem gætu spillt fyrir árangri í þeim efnum. Rannsóknastofnun landbúnaðarins sagði að í ljósi hinna miklu skyldleika sem eru á milli RALA, Skógræktar ríkisins og Landgræðslunnar teldi RALA óheppilegt fyrir starfsemi stofnunarinnar að Skógrækt ríkisins og Landgræðslan færist undir umhverfisráðuneyti, þar sem veruleg hagræðing væri að því að hafa þessa þrjá þætti undir sama ráðuneyti. Umsögn landbrn. var afar athyglisverð og nauðsynlegt að hæstv. landbrh. taki þátt í umræðu og upplýsi þingið um það hvort umsagnir sem frá ráðuneytinu hafa borist séu skoðanir og stefna hæstv. ráðherra því að þar er mjög sterklega varað við flutningi verkefna sem heyra undir landbrn. til umhverfisráðuneytisins. Reyndar byrjar landbrn. á því að benda á reynslu nágrannalanda okkar sem mun vera um 20 ára reynsla og að staðreyndin sé að þessi ráðuneyti hafi víða þanist út með slíkum hraða að með ólíkindum sé og orðið að tröllauknum stofnunum fyrr en varir. En samt ekki náð að verða virkar á þann hátt sem upphaflega var að stefnt og vonir bundnar við. Þetta er í takt við það sem stjórnarandstæðingar hafa varað við og ég hef ítrekað varað við. Landbrn. bendir t.d. á að í norska umhverfisráðuneytinu sem stofnað var 1973 starfi nú um 3000 manns og að heildarfjárveitingar til umhverfismála árið 1989 hafi numið 6 milljörðum 378 millj. norskra kr. en umhverfisráðuneytinu sé aðeins ætlaðar 1 milljarður 642 millj. kr. Hinn hluti þessarar miklu fjárveitingar skiptist á umhverfisviðfangsefni til 16 annarra ráðuneyta. Þannig er því fyrir komið í norska stjórnkerfinu. Landbrn. gagnrýndi að fá ekki að fjalla um stofnun ráðuneytisins sem slíks en það vekur furðu ráðneytisins hversu margar stofnanir nefndin sem samdi frv. vill setja undir umhverfisráðuneytið. Ráðuneytið segir að gangi slíkt eftir stefni í að umhverfisráðuneytið verði að bákni þannig að mestur hluti mannafla og fjármuna færi í að viðhalda því sjálfu. Ráðuneytið lætur þá skoðun sína í ljós að þessi viðfangsefni eigi að vista innan núverandi ráðuneyta og að umhverfisráðuneyti sem eigi að annast eftirlit, fræðslu, aðhald og samræmingu gagnvart öllum þeim sem gætu með gerðum sínum eða aðgerðarleysi haft áhrif á umhverfi sitt ætti eðli málsins samkvæmt að vera lítið ráðuneyti mannað sérhæfðu starfsliði og ekki að hafa með stjórn stofnana að gera umfram brýna nauðsyn. Og það klykkti út með því að segja að ekkert hafi komið fram sem réttlæti breytta skipan þeirra mála en vitað er að breytingar samkvæmt hugmyndum nefndarinnar varðandi vistun málefna Landgræðslu ríkisins og Skógræktar ríkisins mundu riðla mörgu og rústa margt sem áunnist hefur af því sem telja verður í þágu umhverfismála og gróðurríkara Íslands. Hér er náttúrlega, hæstv. forseti, um stór orð að ræða. Landbrn. metur þetta svo að það sé verið að riðla miklu starfi og hreint og beint verið að rústa því. Ég tel nauðsynlgt að hæstv. landbrh. taki þátt í umræðum og láti það koma fram hvort hér séu ekki ábyggilega hans skoðanir á ferðinni. Enda, eins og ég hef áður sagt, í hæsta máta óeðlilegt ef ráðuneytið er að senda frá sér umsagnir sem eru þvert á skoðanir og stefnu ráðherrans. Þangað til annað kemur í ljós hljótum við að telja þetta skoðun hans og stefnu og væntanlega stefnu hans flokks. Á það hefur verið bent að embætti yfirdýralækna í nágrannalöndum okkar eru í landbúnaðarráðuneytum nema í Danmörku þar sem það er í dómsmrn. eða, eins og segir í niðurlagi þeirrar umsagnar, að alls staðar eru dýralæknar ráðgefandi um dýravernd. Því teldi ég, sagði Brynjólfur Sandholt yfirdýralæknir, það vera dýraverndunarmálum styrkur hér á landi ef þessi málaflokkur yrði færður til landbrn. eins og í nágrannalöndum okkar og reynst hefur vel. Ég get fyllilega tekið undir það að þann málaflokk megi færa undir landbrn. en ég get ekki séð að hann eigi heima undir umhverfisráðuneyti. Dýralæknafélag Íslands taldi það varhugaverða stefnu að samþykkja lög um umhverfisráðuneyti þar sem ekki er sett fram nein umhverfismálastefna og ekki markaðar neinar leiðir til að ná slíkri stefnu og ekki ákveðið hvernig að framkvæmd og eftirliti umhverfismála skuli yfirleitt staðið. Sameiginleg niðurstaða stjórnar Geislavarna ríkisins og forstöðumanns Geislavarna ríkisins var að ekki eigi að flytja starfsemi stofnunarinnar frá því ráðuneyti sem fer með yfirstjórn heilbrigðismála þar sem langstærsti hluti verkefna þeirra stofnunar sé á sviði heilbrigðismála eins og ég hef reyndar komið inn á áður. Og á það er bent að núverandi fyrirkomulag Geislavarna hér á landi sé í samræmi við fyrirkomulag geislavarna annars staðar á Norðurlöndum og var sérstaklega á það bent að yfirstjórn geislavarna í Danmörku og Noregi sé í höndum heilbrigðisráðuneyta landanna þrátt fyrir það að í báðum þessum löndum séu starfandi umfangsmikil umhverfisráðuneyti. Þeir benda einnig á það að 80% af þeirra starfsemi heyra undir heilbrigðismál og aðeins 20% undir aðra liði. Það er þá helst vegna rannsókna á geislavirkum efnum í matvælum. Hv. allshn. barst einnig áskorun frá Landspítalanum, röntgendeild, þar sem prófessor í geislalæknisfræði og forstöðumaður röntgendeildar Landspítalans, Ásmundur Brekkan, yfirlæknir röntgendeildar Borgarspítala, Örn Smári Arnarson, og yfirlæknir röntgendeildar Landakotsspítala, Þorkell Bjarnason, skoruðu á hv. allshn. að Geislavarnir ríkisins mættu áfram halda eðlilegum sessi sínum í tengslum við ráðuneyti heilbrigðismála. Hjá Hollustuvernd, sem hefur verið mikið ágreiningsefni, hefur mengunarvarnasvið þeirrar stofnunar skorið sig úr. Það hefur getað sætt sig við að vera flutt undir umhverfisráðuneyti en hin þrjú sviðin ekki og þau talið óæskilegt að tengslin við heilbrigðisráðuneytið minnkuðu eða rofnuðu alveg. Það leiðir hugann að brtt. fulltrúa Kvennalistans, þar sem gert er ráð fyrir að kljúfa Hollustuvernd ríkisins. Þeirri brtt. get ég ekki verið fylgjandi og tel reyndar mjög varasamt, eins og mjög glöggt kemur fram í röksemdum Hollustuverndar ríkisins þar sem hún varar við því að stofnunin verði klofin og bendir á nokkur dæmi sem vert er að rifja upp. Spurt er m.a. hver ætti þá að fjalla um aðgerðir til að tryggja heilnæmi neysluvatns og hvernig ætti að tryggja samræmi í aðgerðum sem nauðsynlegar væru ef í ljós kæmi að smithætta stafaði af vargfugli sem sækti í æti í ófullnægjandi frárennsli eða í óvarða sorphauga og bæri síðan smit í vatnsból manna og búpenings. --- Hæstv. forseti. Það er athyglisvert að þegar á að fara að reyna að koma vitinu fyrir hv. þm. Kvennalistans rjúka þeir á braut. Ég ætla nú samt að halda áfram. Þær geta spurst fyrir eða hagað sínu máli hvernig sem þær vilja. Það er einnig bent á hvernig ætti að taka á málum ef bensíngeymir læki og bensínið ætti greiða leið niður í grunnvatn og síðan í neysluvatn þéttbýlisstaða. Þetta eru dæmi um spurningar sem vakna ef mengunarvarnir eru klofnar frá almennu heilbrigðiseftirliti. En Hollustuvernd bendir á meira. Í umsögninni segir að önnur ástæða þess að stjórnin telji fráleitt að kljúfa stofnunina sé sú, með leyfi forseta, ,,að henni er ætlað að hafa yfirumsjón með og samræma eftirlit á sviði matvæla, almenns heilbrigðiseftirlits, eiturefnaeftirlits og mengunareftirlits en beint eftirlit á þessum sviðum er að stærstum hluta á vegum heilbrigðiseftirlits sveitarfélaganna. Ef stofnun yrði klofin þyrfti heilbrigðiseftirlitið að bera mál sín undir tvö ráðuneyti, annars vegar vegna innra umhverfis og hins vegar vegna ytra umhverfis. Fullvíst er að það mundi valda verulegum erfiðleikum að þjóna samtímis tveimur ráðuneytum, sérstaklega í málum sem væru á mörkum þess að falla undir innra eða ytra umhverfi.`` Og þriðja ástæðan sem stjórn Hollustuverndar tilgreinir er að ,,ef eftirlitshlutverki heilbrigðisnefndanna yrði breytt þannig að þeim væri ekki ætlað að skipta sér af mengun í ytra umhverfi þá yrði ríkið væntanlega að stofna nýtt eftirlitskerfi og taka þar með eftirlitsskyldu og ábyrgð frá sveitarfélögunum. Þessi kostur er ekki fýsilegur í dag enda leiddi hann trúlega til þess að kostnaður mundi aukast, tengsl við sveitarfélögin mundu rofna, verksvið eftirlitsaðila mundu skaras,t auk þess sem það tæki nokkur ár að þjálfa nýja eftirlitsmenn,,, segir í umsögninni. Með þessum rökum, sem ég geri að mínum, get ég ekki stutt brtt. Kvennalistans. Framkvæmdastjórar og forstöðumenn fagsviða Hollustuverndar sendu inn sínar umsagnir eins og ég hef farið yfir. Eiturefnaeftirlitið taldi hugtakið umhverfismál ekki skilgreint. Heilbrigðiseftirlitssvið lýsti yfir andstöðu við hugmyndir um flutning Hollustuverndar yfir í fyrirhugað umhverfisráðuneyti og vakti athygli á að mestur hluti starfsemi stofnunarinnar er ekki á sviði umhverfismála. Þeir tóku fram að ekki séu fordæmi þess í öðrum löndum, svo vitað sé, að matvælaeftirlit heyri undir umhverfisráðuneyti. Rannsóknastofan tók undir álit heilbrigðiseftirlitssviðs. Mengunarvarnir töldu hins vegar mikilvægt að sameina sem flesta þætti umhverfismála í einu ráðuneyti. Þeir drógu hins vegar í efa að það væri rétt að flytja stofnunina í heilu lagi undir umhverfisráðuneyti, töldu að matvæla- og heilbrigðiseftirlit ætti fremur heima undir heilbrrn., sbr. reynslu Dana, en matvælaeftirlit var þar nýlega tekið undan umhverfisráðuneytinu og flutt í heilbrrn.  Ég skal ljúka yfirferð um Hollustuvernd, en engu að síður geta þess í lokin að sú skoðun nýtur meirihlutafylgis innan stjórnar þeirrar stofnunar að Hollustuvernd heyri áfram undir heilbr.- og trmrn. Landlæknir varaði við að Geislavarnir ríkisins og Hollustuvernd ríkisins yrðu færðar. Þær tvær stofnanir ættu heima áfram undir yfirstjórn heilbrigðismála, enda yfirgnæfandi meiri hluti þeirra verkefna þessara tveggja stofnana á sviði heilbrigðismála og hluti heilbrigðisþjónustunnar í landinu. Ég skal, hæstv. forseti, reyna að flýta mér sem mest ég má. Ég heyri að málið þolir enga bið og skal stytta mál mitt verulega. Ég vil hins vegar ítreka það sem ég hef áður sagt að ég furða mig á því að Samband ísl. sveitarfélaga skuli ekki hafa talið sér fært að taka afstöðu til þessa máls. Þeir segja reyndar orðrétt: ,,Stjórnin harmar að ekki skuli hafa verið unnið að þessu mikilvæga máli í nánu samstarfi við sveitarfélögin í landinu því umhverfismál eru mikilvægur þáttur sveitarstjórnarmála.`` Um þetta hafði ég spurt hæstv. forsrh. og hann svarað því til að samstarf hefði verið haft við sveitarfélögin í landinu. En samkvæmt því sem fulltrúi þeirra, Magnús E. Guðjónsson, segir í bréfi dags. 23. jan. 1990 virðist svo ekki hafa verið. Veit ég ekki hvor fer með rangt mál en veit það hins vegar að annar aðilinn á það til að gleyma hlutum. Á það hefur verið bent að í frv. vanti sérstök ákvæði um stofnun og tilflutning á stöðugildum og rekstrarfé frá öðrum ráðuneytum í samræmi við minni verkefni þeirra. Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur boðist til að verða hv. allshn. innan handar við að forma þær breytingar og ég lýsi því hér með yfir að ég mun óska eftir að fá þær breytingar útlistaðar á fundi hv. nefndar að lokinni 2. umr. og mun því ekki fjalla meira um það í ljósi þess hversu mjög er ýtt við þingmönnum þessa dagana út af þessu máli. Hæstv. forseti. Ég hef oft sagt það og reyndar fleiri að umhverfisráðuneytið sé ákveðin greiðsla í deild Borgaraflokksins fyrir að veita þessari hörmulegu ríkisstjórn tryggari þingstyrk en áður. Það er hins vegar umhugsunarefni hvort flokkunum í ríkisstjórninni hefur nú fjölgað um einn, tvo eða þrjá í ljósi þeirra frétta sem berast nú úr herbúðum Borgaraflokksins og ekki ljóst lengur hverjir eiga aðild að þeim flokki, ekki einu sinni ráðherrarnir sjálfir. Ég ætla að leyfa að fara hér yfir fyrirspurn sem lögð var fram á þinginu 1988--1989. Svarið var á þskj. 1259. Fyrirspurnin var til forsrh. um ráðstefnu um varnir gegn mengun hafsins við Ísland. Fyrirspurnin hljóðaði svo: ,,Hvað líður undirbúningi stjórnvalda fyrir ráðstefnu um varnir gegn mengun hafsins við Ísland á grundvelli þingsályktunar sem samþykkt var á Alþingi 18. mars 1987?`` Fyrirspurnina lagði hv. þm. Friðrik Sophusson fram. Í svari forsrh. segir m.a.: ,,Þingsályktunin var send forsætisráðuneytinu með bréfi dags. 10. apríl 1987. Til sérstakra undirbúningsaðgerða hefur samt sem áður ekki komið enn, hvorki af hálfu fyrrverandi né núverandi ríkisstjórnar. Málið hefur þó alloft verið rætt. Óskað hefur verið umsagnar Siglingamálastofnunar ríkisins um ályktunina. Umsögnin, sem dagsett er 18. maí 1989, er svohljóðandi: ,,Að mati Siglingamálastofnunar ríkisins væri bæði eðlilegt og sjálfsagt með hliðsjón af vaxandi mengun sjávarins og hagsmuna Íslands varðandi verndun hafsins að íslensk stjórnvöld hefðu frumkvæði að því að halda hér ráðstefnu sem fjallaði um varnir gegn mengun sjávar í Norðaustur-Atlantshafi. Markmið slíkrar ráðstefnu ætti að vera fyrst og fremst að afla gagna til stefnumótunar og tillöguflutnings á alþjóðavettvangi um auknar varnir gegn mengun hafsins. Til þess að auka líkur á því að það markmið náist þarf ráðstefnan að vera alþjóðleg og skírskota fyrst og fremst til faglegrar umfjöllunar um helstu þætti mengunarvandans eins og hann blasir við. Þess vegna telur stofnunin að það mundi takmarka þátttöku og áhuga á ráðstefnu af þessu tagi ef hún fjallaði eingöngu um geislavirk efni því staðreynd er að það eru fjölmörg önnur vandamál sem við blasa og sum ef til vill enn alvarlegri, eins og t.d. mengun af völdum lífrænna þrávirkra klórsambanda, svo sem PCB, DDT og DIOXIN, þó ekki sé á neinn hátt dregið úr hættunni sem fylgir losun geislavirkra efna í sjó. Að mati Siglingamálastofnunar koma til greina tvenns konar ráðstefnur. Annars vegar ályktunarhæf ráðstefna þar sem saman kæmu t.d. ráðherrar, vísindamenn og embættismenn allra þeirra þjóða sem eiga hagsmuna að gæta á Norðaustur-Atlantshafi þar sem áhersla yrði lögð á að móta sameiginlega stefnu gagnvart alþjóðlegu starfi. Hins vegar væri um að ræða hreina faglega ráðstefnu vísindamanna þar sem leitast yrði við að varpa ljósi á ástand mála á þessu hafsvæði. Auk þess mætti leggja sérstaka áherslu á umfjöllun um áhrif mengunarefna á lífríki hafsins, en slík umfjöllun á fjölsóttri ráðstefnu gæti orðið til þess að renna stoðum undir nauðsyn þess að tekin verði upp öflug sönnunarbyrði vegna losunar efna í hafið. Slíkt hlýtur að teljast verulegt kappsmál fiskveiðiþjóðanna við Norður-Atlantshaf því enn eru mörg ríki, þar á meðal stór iðnríki, þeirrar skoðunar að nota skuli hafið til förgunar úrgangs eins lengi og ekki er sýnt fram á að það valdi mengun sjávar. Fyrri leiðin hefur m.a. þá ókosti að um er að ræða mörg ríki með ólík sjónarmið á mengunarvandanum og erfitt væri að ábyrgjast fyrir fram afgerandi ályktanir frá ráðstefnunni nema undirbúningur og fyrirliggjandi gögn væru þeim mun afdráttarlausari um nauðsyn aðgerða. Ef hins vegar tækist að ná afgerandi samstöðu um aðgerðir á slíkri ráðstefnu gæti framhaldið leitt af sér hraðari viðbrögð á alþjóðavettvangi. Ljóst er að kanna þyrfti vilja viðkomandi ríkja áður en ákveðið yrði að boða til slíkrar ráðstefnu. Seinni leiðin er hins vegar ekki eins áhættusöm hvað árangur varðar og krefðist ekki eins mikils undirbúnings af Íslands hálfu. Æskilegt væri að miða tímasetningu ráðstefnunnar nokkuð við það sem er að gerast á þessu sviði í næsta nágrenni okkar. Þannig má geta þess að nú er vitað um eftirfarandi alþjóðlega fundi og ráðstefnur um mengunarvarnir sjávar á næstu missirum.`` Og síðan kemur nokkur upptalning á slíkum ráðstefnum sem ég ætla mér ekki að telja hér upp, en í lokin segir, með leyfi forseta: ,,Ætla má að lágmarksundirbúningur fyrir alþjóðlega ráðstefnu um mengun sjávar þar sem eingöngu yrði fagleg umfjöllun sé um 12 mánuðir frá því að ákvörðun væri tekin um að halda hana hér. Með vísun til þess og hins að mikið er að gerast á þessum vettvangi hér á landi eða í næsta nágrenni okkar seinni hluta þessa árs og fyrri hluta árs 1990 sýnist ekki skynsamlegt að stefna að því nú að halda slíka ráðstefnu fyrr en í fyrsta lagi seinni hluta árs 1990 eða fyrri hluta árs 1991. Undirbúningur að ályktunarhæfri ráðstefnu tæki eflaust mun lengri tíma og jafnvel álitamál hvort fagleg ráðstefna þyrfti ekki einmitt að koma til áður en boðað yrði til slíkrar ráðstefnu.`` Núverandi forsrh. hefur í ríkisstjórn rætt um að haldin verði hér á landi alþjóðleg ráðstefna um verndun hafsins, helst á næsta ári.`` Þannig var svarið en ekkert skeði. Ráðstefnan var ekki haldin og því var sett fram fyrirspurn á ný á þessu þingi sem nú stendur yfir og við henni barst svo svar sem er efnislega mjög svipað en þar segir svo í niðurlagi: ,,Með hliðsjón af framansögðu og þeim sjónarmiðum sem fram komu í svari við fyrirspurn sama fyrirspyrjanda á síðasta þingi er af hálfu Siglingamálastofnunar ríkisins talið heppilegt að stefna að ráðstefnu vísindamanna um varnir gegn mengun sjávar í apríl eða maí 1991 og hefja þegar athugun og undirbúning með það að leiðarljósi. Af hálfu stjórnvalda hefur umhverfisráðherra verið falið að vinna að undirbúningi ráðstefnu um varnir gegn mengun hafsins við Ísland á grundvelli nefndrar þingsályktunar frá 18. mars 1987 í samvinnu og samráði við Siglingamálastofnun ríkisins, Hafrannsóknastofnun, Geislavarnir ríkisins og Háskóla Íslands.`` Og nú leyfi ég mér að spyrja hæstv. umhvrh. hvað þessum undirbúningi líði og hvort þessi ráðstefna verði haldin hér á þessu ári eins og tvíboðað er í svari frá forsrh. Hæstv. forseti. Það hefur greinilega legið mikið á að koma þessu ráðuneyti á laggirnar og menn bera greinilega mismunandi mikið traust til þessa nýja ráðuneytis. Þannig hefur komið fram að menntmrn. þurfti að flýta sér svo mikið við að setja reglugerð sem kemur inn á svið hins nýja ráðuneytis að það breytti hrafni í máv og gerði hrafna, sem eru eftir því sem ég best veit spörfuglar, að mávategund. Vantraustið á umhverfisráðuneytið var það mikið að þeir gátu ekki beðið, því að þessi reglugerð er sett núna fyrir örfáum vikum síðan og kemur beint inn á verksvið umhverfisráðuneytisins. Samkvæmt henni verður veiðistjóri að hafa samráð við menntmrn. um allar þær aðgerðir sem þessi sérstaka reglugerð kveður á um sem er um eyðingu svartbaks og hrafns með sérstökum hætti. Á þetta hefur verið bent áður og reyndar furðulegt að slík fáviska skuli koma fram frá einu ráðuneyti. Nokkuð hefur verið um það fjallað að fresta þessu máli svo til öllu til haustsins. Menn hafa bent á það að ráðuneytið hafi nú þegar veruleg verkefni sem fram komi í þeirri reglugerð sem sett var 23. febr. 1990 en verkefni umhverfisráðuneytisins eru skilgreind í fimm liðum. Undir það tekur reyndar hv. þingflokksformaður Borgfl. í ræðu uppi í Ed. þegar hann gerir grein fyrir atkvæði sínu um stofnun ráðuneytisins. Þá segir hv. þingflokksformaður Guðmundur Ágústsson, og er hann að svara hv. þm. Danfríði Skarphéðinsdóttur í leiðinni, með leyfi forseta: ,,Ég kvíði því ekki, eins og fram kom hjá hv. þm. Danfríði Skarphéðinsdóttur, að væntanlegur umhverfisráðherra hafi ekki næg verkefni þegar ráðuneytið hefur verið sett á stofn. Þess bíða einmitt mjög stór verkefni, samræmingarverkefni, fræðsluverkefni og önnur verkefni sem brýnt hefur verið að taka á í umhverfismálum.`` Þarna tekur sjálfur þingflokksformaður Borgfl., ef hann er það enn þá og ef flokkurinn er enn þá til, undir það að nú þegar eru komin næg verkefni til hæstv. umhvrh. og því alls ekki brýnt að vera að samþykkja þann lagabálk sem við erum hér að fjalla um. Til vara getum við samþykkt frv. að því tilskildu að þær brtt. sem ég stend að ásamt hv. þm. Ólafi G. Einarssyni og Friðjóni Þórðarsyni verði samykktar. En reglugerðin gefur ráðherranum sem sagt næg verkefni. Það þarf ekki að tína út úr því neitt sérstakt. Hann hefur með fræðsluþáttinn að gera samkvæmt þessari reglugerð. Hann hefur með alþjóðasamskipti að gera, og hygg ég að þar verði ráðherrann mjög upptekinn, og fjölda marga aðra þætti sem ég ætla ekki að fjalla mikið nánar um hér. Ég gagnrýndi, hæstv. forseti, mjög í upphafi ræðu minnar fyrir nokkrum dögum vinnubrögðin í nefndinni og ætla því til frekari stuðnings að kíkja hér aðeins á þær umræður sem fóru fram í Ed. um svipað málefni. Það var okkar mat, stjórnarandstæðinga, að bæði frv. um stofnun ráðuneytisins sem slíks og einnig þetta frv. hér um flutning verkefna til ráðuneytisins bæri að ræða saman, enda var gefið fyrir því fordæmi þegar hæstv. forsrh. mælti fyrir málunum og gerði það á þá lund að hann mælti fyrir þeim báðum samtímis og taldi það eðlilegt, sem og forseti þessarar ágætu deildar sem heimilaði þá málsmeðferð. Að því loknu skildu hins vegar leiðir og málin fengust ekki rædd saman eins og eðlilegt hefði verið. Ég hef áður sagt að ef farið hefði verið að óskum stjórnarandstöðunnar í því og farið eftir fordæmi hæstv. forsrh. væri þetta mál fyrir löngu komið út úr þessari deild. En það var sem sagt slegið á útrétta samnings- og sáttahönd stjórnarandstöðunnar og því hefur þurft að ræða þessi mál hvort í sínu lagi með þeim afleiðingum að umræða hefur orðið ívið lengri en gengur og gerist kannski. Hv. þingflokksformaður Borgfl. sagði í Ed. þann 21. febr., með leyfi forseta: ,,Jafnhliða umfjöllun um það frv. sem hér er til umræðu var fjallað um fylgifrv., 128. mál þingsins. Var það óhjákvæmilegt svo nefndarmenn gætu betur gert sér grein fyrir umfangi og starfssviði hins nýja ráðuneytis. Náðist um það samstaða í nefndinni að fjalla um málin saman svo að ekki þyrfti, þegar fylgifrv. kæmi til deildarinnar, að kalla sömu aðilana fyrir aftur.`` Þarna heldur hv. þingflokksformaður og nefndarformaður allshn. Ed. því vinnulagi sem við stjórnarandstæðingar fórum fram á hér í Nd., að málin fengju að fylgjast að, og tekur því undir þær kröfur okkar. En hann segir meira, með leyfi forseta: ,,Meiri hl. allshn. er þeirrar skoðunar, þar sem umfjöllun um frv. er lokið í nefndinni, að taka beri það á dagskrá í þingdeildinni. Deilur urðu að vísu innan nefndarinnar um hvort bíða ætti með frv. þetta til þess tíma er fylgifrv. kæmi til Ed. og afgreiða málin samtímis úr deildinni. Stjórnarandstaðan lagði á það áherslu með þeim rökstuðningi að til lítils væri að stofna umhverfisráðuneyti ef verkefni væru engin. Má það til sanns vegar færa og staðfesti formaður þeirrar nefndar er samdi frv. að hugsun nefndarinnar hafi verið sú að frv. þessi fylgdust að.`` Enn kemur það fram, það kemur fram alls staðar, að það var ætlunin allan tímann að þessi tvö frv. fylgdust að og því með öllu óskiljanlegt að stjórnarliðar og ríkisstjórn skyldu ekki vilja taka undir þá kröfu stjórnarandstæðinga að svo yrði, en þeir verða náttúrlega að sitja uppi með það. Hæstv. forsrh. tók ekki mjög virkan þátt í þeirri umræðu. Hann sagði hins vegar eftirfarandi um Brundtland-skýrsluna sem mikið hefur verið vitnað til og ég skal viðurkenna að ég þekki ekki nógu vel. Ég hef að vísu hlustað á mál manna og aðeins lært vonandi af því. Hæstv. ráðherra segir, með leyfi forseta: ,,Hins vegar veit ég að margir ráðherrar hafa lesið hana [þ.e. Brundtland-skýrsluna] og hún var höfð sem grundvallarplagg ásamt ýmsu fleiru í því starfi sem nefndin vann sem frumvörpin samdi.`` Forsrh. er hér að segja að Brundtland-skýrslan hafi verið, eins og hann segir, grundvallarplagg við samningu þessa frv. og í starfi nefndarinnar í heild. Ég vil því fara fram á það að hv. allshn. verði útveguð Brundtland-skýrslan og ekki á einhverju erlendu tungumáli, við erum hér í íslenska þjóðþinginu. Við hljótum að geta fengið það grundvallarplagg sem liggur að baki öllum þessum málaflokki til umfjöllunar í nefndinni og til kynningar. Annað finnst mér í hæsta máta óeðlilegt. Og ég spyr, kannski af fávisku minni, hæstv. forseta hvernig það er, þegar því er lýst yfir að ákveðin plögg leggi grunninn undir frumvörp, hvort það sé ekki réttur nefndarmanna í þeim nefndum sem um málin fjalla að fá þau grundvallarplögg til skoðunar og til að meta og þá einnig hvort það sé ekki réttur skilningur minn að það eigi að vera á móðurmálinu, á íslensku. --- Hefur hæstv. forseti enga skoðun á því?  Hæstv. hagstrh. lagði ekki mikið til málanna í þessari umræðu annað en það að hann viðurkenndi að hann hefði verið eitthvað óþolinmóður og fundist málin kannski ganga stundum of hægt, eins og hann sagði, en hafði þó þann fyrirvara á að það ætti ekki við um umræðuna í Ed. vegna þess að hún væri yfirleitt málefnalegri en í Nd. en það kynni að stafa af því, eins og hann sagði, að hann ætti sjálfur sæti í Ed., sem er nú ágætis einkunn, bæði á Nd. og á sjálfan sig. Það eru fleiri sem gagnrýna vinnubrögðin en stjórnarandstæðingar. Hv. stjórnarliði af og til og stjórnarandstæðingur af og til Karvel Pálmason var mjög harðorður við þessa umræðu uppi í Ed. um umhverfismálin. Hann sagði, með leyfi forseta: ,,Ekki skal ég lengja mjög þessa umræðu þó að vissulega væri til þess ástæða að fjalla nokkuð um þá einkennilegu málsmeðferð sem mér sýnist hér vera viðhöfð. Ég vil í fyrsta lagi viðurkenna það að ég hef eiginlega aldrei verið sannfærður um ágæti þess að stofna eitt ráðuneyti í viðbót sem héti umhverfisráðuneyti. Þeim málum má koma við með öðrum hætti. Öllum er auðvitað ljóst að umhverfið þarf að vernda og bæta. En ég vil líka viðurkenna að ég beitti mér ekki gegn því í þingflokki Alþfl. og hafði ekki við það athugaemdir þegar þessi tvö mál komu saman inn í þingflokkinn og voru afgreidd þar. Nú er allt annað uppi á teningnum í þessum efnum. Ég heyrði það fyrir rúmri viku síðan í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins að hæstv. ríkisstjórn legði höfuðáherslu á það nú að fá afgreitt það mál eitt og sér sem hér er á dagskrá. Hitt liggur líklega eitthvað, nema rétt sé sem haft er eftir hæstv. hagstofuráðherra og væntanlegum umhverfisráðherra, skilji maður þetta rétt, að málin eigi að fylgjast að út úr Ed. Mér finnst að hér sé verið að misbjóða þingmönnum almennt í vinnubrögðum og hér eigi flokkspólitísk sjónarmið að ráða. Vinnubrögð af þessu tagi, að haga málum með þessum hætti, eru auðvitað að misbjóða þinginu sem slíku. Og í mínum huga ber þetta allt of mikinn keim af mikilli kaupmennsku og hégómagirni tiltekinna einstaklinga sem hér eiga hlut að máli.`` Og hv. þm. klykkir síðan út með því að segja, með leyfi forseta: ,,Og þetta á ekki að vera nein viðskiptavara milli flokka í ríkisstjórn eða stjórnarandstöðu eins og mér finnst málið bera æðimikinn keim af í þessum efnum.`` Það er því ljóst að það er ekki eingöngu við stjórnarandstæðinga að eiga í þessum málum heldur einnig stjórnarliða sem hafa verulegar efasemdir og athugasemdir við þetta mál allt, eins og t.d. hv. þingflokksformaður Alþb. sem hefur lýst yfir óánægju með afgreiðslu málsins, enda lýsti hún því yfir í frétt 21. febr. að henni fyndist eðlilegra að þessi tvö frv. fylgdust að og þannig yrði pakkinn allur tilbúinn til samþykktar í Ed. í heild sinni. En þar segir Margrét Frímannsdóttir, þingflokksformaður Alþb., að meðal margra þingmanna stjórnarinnar megi greina óánægju með hvernig ætlunin sé að standa að samþykkt frv. um breytingu á Stjórnarráði Íslands og stofnun umhverfisráðuneytis. Ætlunin sé að fá fyrst í gegn stofnun ráðuneytis en geyma til næsta þings hvernig málum verði skipað í hinu nýja ráðuneyti enda ljóst að mikill ágreiningur sé um þau mál. Þetta var fyrir rúmum mánuði síðan eða fimm vikum. Þá er þingflokksformaður stjórnarflokks, Alþb., að ýja að því að geyma ætti þetta mál til næsta þings. Síðan lýsir hún því yfir, eins og við höfum margoft gert, að þessi frv. hefðu átt að fylgjast að og það væri óeðlilegt, eins og var á þeim tíma, að stofna ráðuneyti án verkefna. Ég hef hér undir höndum frétt frá 1. mars 1990 þar sem er viðtal við Gro Harlem Brundtland og einnig hæstv. umhvrh. og kemur þar m.a. fram að skýrsla Gro Harlem Brundtland sé biblía ráðherrans. Ég ætla vegna þess skilnings sem ég lagði í svar forseta rétt áðan að geyma mér þessa frétt þar sem ég tel að hv. allshn. muni fá Brundtland-skýrsluna til umfjöllunar og lestrar og að hugsanlega geti þessi frétt verið komin í annað ljós eftir þann lestur, en engan veginn er hún gleymd. Í viðtali við hæstv. umhvrh. í DV, ég hef því miður ekki dagsetninguna á því, þar sem verið er að tala um gróðurvernd og hugmyndir ráðherrans í þeim efnum, segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ég sé það t.d. fyrir mér að ef það er eitthvert landsvæði sem við viljum taka til meðferðar getum við boðið það út eða þá samið við Landgræðsluna eða jafnvel samið um það við bændur sem eru í námunda við þetta svæði að þeir sjái um þetta fyrir okkur.`` Ég óska eftir útskýringum hæstv. umhvrh. á því hvað hann meinar þegar hann er að tala um að bjóða þessa hluti út. Ég skil þann þátt að semja við Landgræðsluna og ég skil þann þátt að semja við bændur en ég skil ekki hvernig ráðherrann sér það fyrir sér að bjóða þetta verkefni út. Ég óska því eftir nánari útskýringu ráðherrans á því. Hæstv. forseti. Undanfarið hefur umræðan nokkuð snúist um utanríkismál. Þar hefur verið rætt um samskipti okkar við og hugsanlega framtíðarþátttöku í Evrópubandalaginu og jafnvel inngöngu þar eða einhvers konar samstarf. Evrópubandalagið hefur að sjálfsögðu sérstaka stefnu í umhverfismálum sem fram kemur í mjög stuttu máli í bók Gunnars G. Schram um Evrópubandalagið sem er afar fróðleg. Ég ætla að leyfa mér að glugga lítillega í það en þar er einnig örstutt söguleg skýring. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í Rómarsáttmálanum er engin ákvæði að finna sem fjalla um umhverfismál og nauðsyn þess að vernda líf, land og vatn innan bandalagsríkjanna. Ber það vitni um það hve miklu minni áhersla var lögð á verndun umhverfisins í almennri umræðu og af hálfu stjórnvalda á þeim árum sem Rómarsáttmálinn var undirbúinn. Úr þessu hefur nú verið bætt af hálfu bandalagsins. Í einingarlögum Evrópu, sem bandalagið samþykkti árið 1986, er sérstaklega fjallað um umhverfisvernd og nauðsyn hennar. Verður að þeim ákvæðum vikið hér á eftir. Umhverfismálin komust þó á dagskrá bandalagsins fyrir allmörgum árum. Á fundi leiðtoga bandalagsríkjanna, sem haldinn var árið 1972, voru þau til umræðu og þar ákveðið að fela stofnunum bandalagsins að móta stefnuna í umhverfismálum og hefja þar nauðsynlegar aðgerðir. Þann 22. nóv. 1973 var fyrsta umhverfisverndaráætlun bandalagsins samþykkt að tillögu framkvæmdastjórnarinnar. Í kjölfarið fylgdu síðan aðrar slíkar áætlanir og nú er fjórða umhverfisverndaráætlun bandalagsins í gildi, frá árinu 1987 til ársins 1992. Meginefnið í fyrstu umhverfisverndaráætluninni var m.a. eftirfarandi: 1. Koma í veg fyrir og draga úr mengun. 2. Viðhalda vistfræðilegu jafnvægi og vernda lífríkið. 3. Stuðla að skynsamlegri nýtingu auðlinda náttúrunnar og koma í veg fyrir að nýtingin valdi umhverfisskaða. 4. Tekið verði tillit til umhverfisverndarsjónarmiða við bæja- og landskipulag. 5. Vinna að lausn umhverfisvandamála í samvinnu við ríki utan Evrópubandalagsins, einkum og sér í lagi á sviði alþjóðastofnana. Eftir þessum meginmarkmiðum, og öðrum sem sett voru í síðari áætlunum, hefur verið unnið að umhverfisverndarmálum innan bandalagsins frá árinu 1973. Sett hafa verið meira en 100 lög um einstök svið umhverfisverndarmála, m.a. um starfsemi fyrirtækja, gæðaeftirlit, staðla o.fl. Svo sem fyrr sagði er fjallað um umhverfismál í einingarlögum Evrópu sem sett voru af hálfu bandalagsins 1986. Í þeim lögum er því lýst yfir að markmið Evrópubandalagsins í umhverfismálum sé eftirfarandi: Að viðhalda, vernda og bæta ástand umhverfisins. Að stuðla að umbótum í heilbrigðismálum. Að tryggja að náttúruauðlindir séu nýttar af fyrirhyggju og skynsemi. Þegar litið er til starfs Evrópubandalagsins að umhverfismálum á liðnum árum má segja að þar beri hæst baráttan við þau mörgu og miklu vandamál sem mengun hefur valdið í öllum bandalagsríkjunum svo sem í öðrum iðnaðarríkjum. Jafnframt hefur bandalagið í þessum efnum lagt áherslu á að tryggja skynsamlega nýtingu náttúruauðlinda aðildarríkjanna. Á það fyrst og fremst við um málefni á sviði landbúnaðarins en einnig að því er varðar vernd fiskistofnanna með takmörkunum á fiskveiðum innan hinnar sameiginlegu 200 sjómílna lögsögu bandalagsins. Þáttaskil urðu í störfum EB að umhverfismálum sumarið 1989. Þann 21. júní samþykkti framkvæmdastjórn bandalagsins að leggja til við ráðið að komið yrði á fót nýrri stofnun, Umhverfismálastofnun Evrópu. Er gert ráð fyrir að þessi nýja stofnun verði formlega stofnuð snemma árs 1990. Ríkjum utan Evrópubandalagsins, og þá fyrst og fremst EFTA-ríkjunum, mun verða boðin aðild að þessari nýju alþjóðastofnun, þar á meðal Íslandi. Þetta nýja framtak EB á sviði umhverfismála endurspeglar hve mikilvæg hin einstöku ríki bandalagsins telja umhverfismálin vera og nauðsyn þess að vera á varðbergi í þeim efnum. Í þeirri ákvörðun að bjóða öðrum ríkjum aðild að stofnuninni felst viðurkenning á því að umhverfismálin eru alþjóðleg í eðli sínu. Öll ríki Evrópu þurfa að leggjast á eitt til að árangur náist í þessum efnum innan álfunnar. Samhliða hinni nýju stofnun verður sett á laggirnar eftirlits- og upplýsingarkerfi í umhverfismálum sem starfrækt verður í náinni samvinnu við stofnunina (European Environment Agency and the European Environment Monitoring and Information Network). Meginhlutverk hinnar nýju Umhverfismálastofnunar er að veita bandalagsríkjunum og bandalaginu sjálfu liðsinni við að ná þeim markmiðum í umhverfisvernd sem fram koma í samningi bandalagsríkjanna og þeim áætlunum sem það hefur gert á þessu sviði. Að þessu verður unnið m.a. með því að láta EB, aðildarríkjum þess og öðrum þátttökuríkjum í té sem fyllstar og hlutlægastar upplýsingar um ástand í umhverfismálum sem orðið geta grundvöllur stefnumótunar og framkvæmda þessara ríkja í umhverfisverndarmálum. Jafnframt mun stofnunin gera umhverfisspár sem veitt geta leiðbeiningar um nauðsyn verndaraðgerða í framtíðinni, samhæfa upplýsingakerfi aðildarríkjanna í umhverfisverndarmálum og eiga aðild að alþjóðlegum umhverfisáætlunum. Sérstök áhersla mun í störfum stofnunarinnar verða lögð á eftirfarandi fjóra málaflokka: (a) varnir gegn loftmengun; (b) verndun vatns; (c) ástand gróðurs og jarðvegs; (d) landnýtingu og nýtingu auðlinda. EB bindur miklar vonir við starf hinnar nýju stofnunar að umhverfisvernd, ekki síst hins nýja eftirlits og upplýsingakerfis aðildarríkjanna á þessu sviði. Slíkt kerfi er ekki til en talið er að það geti mjög auðveldað aðildarríkjunum og bandalaginu sjálfu að greina hvar aðgerða er brýnust þörf og meta á þann hátt grundvöll raunhæfra aðgerða.`` Síðan er hér, hæstv. forseti, listi yfir helstu verkefni sem ég ætla ekki að fara yfir þótt ekki sé hann nú ýkja langur. Þar eru verkefnin talin, vatnsmengun, loftmengun, hávaði, hættuleg efni og sorp og náttúruvernd. Eins og fram kom í þessari stuttu lesningu er gert ráð fyrir að nýrri stofnun verði komið á fót snemma á þessu ári. Vel má vera að það sé þegar búið að stofna hana. Einnig kemur fram að Íslandi muni verða boðin aðild að þessari alþjóðastofnun. Um þetta tvennt vildi ég spyrja hæstv. umhvrh., í fyrsta lagi hvort búið sé að koma þeirri stofnun sem hér er um fjallað á laggirnar og einnig hvort Ísland verði aðili að þeirri stofnun eða ekki. Og ég leyfi mér að spyrja hæstv. forseta hvort hæstv. umhvrh. sé í húsinu.  Hæstv. forseti. Ég er nú enn í fyrri ræðu þannig að ég get mjög auðveldlega endurtekið þessa spurningu mína til hæstv. umhvrh. í seinni ræðu minni og einnig í raun og veru það sem ég á eftir að segja sem er reyndar fjölmargt. En ég tel að hæstv. umhvrh. þurfi að vera viðstaddur þessa umræðu og hlýða á mál manna þegar verið er að fjalla um jafnmikilvægt mál og raun ber vitni og mikilvægt fyrir hann sem slíkan. Við erum hér að vinna dag og nótt fyrir hæstv. umhvrh. Ég ætla mér þess vegna ekki að tala hér fyrir tómum stóli hæstv. ráðherra. Mér er sama þótt aðrir stólar séu tómir en ekki hæstv. ráðherra. Ég ætla hins vegar ekki að fara fram á að fá að fresta ræðu minni, ég hygg að það fáist ekki í gegn, og ætla því að segja henni lokið að sinni.

Pálmi Jónsson (frh.) : Herra forseti. Ég hafði hafið að ræða þetta mál hér við 2. umr. fyrir nokkru síðan en frestaði þá ræðu minni að ósk forseta. Ég lét þess getið að þá voru þær kringumstæður, sem var á síðdegisfundi, að fáir hv. alþm. voru í salnum og svo er enn. Ég hef fullan skilning á því að hæstv. umhvrh. þurfi að sinna persónulegum erindum sínum í banka og geri ekki athugasemdir við það, en mér þykir mjög leitt að á reglulegum fundartíma Alþingis skuli svo fáir hv. alþm. vera viðstaddir þessa umræðu. Hér eru nú í salnum einungis fjórir stuðningsmenn hæstv. ríkisstjórnar að meðtöldum hæstv. forseta. Ég vil taka það fram að hæstv. umhvrh. hefur verið viðstaddur þessa umræðu á þann hátt að ekki er hægt að finna að því, en mér finnst að í rauninni skipti meira máli að sá hæstv. ráðherra sem flytur þetta frv., hæstv. forsrh., geti séð sér fært að vera við umræðuna. Hér er nú í salnum, sem að sjálfsögðu hefði átt að vera við alla þessa umræðu, hv. frsm. meiri hl. allshn., sá er mælti fyrir áliti meiri hl., en það er vitaskuld algjör nauðsyn að sá hv. þm., sem málsvari meiri hl. nefndarinnar, sé viðstaddur umræðu af þessum toga. Ég beini því til hæstv. forseta að ef kringumstæður hæstv. forsrh. eru með þeim hætti að hann geti setið hér, þó ekki væri nema hinn reglulega fundartíma sem stendur ekki skemur en til kl. 4, væri mér vitaskuld þökk á því. Ég vil láta það koma hér fram að afstaða tveggja stjórnarandstöðuflokka í þessu máli er ákaflega skýr og glögg. Þar á ég við afstöðu Sjálfstfl. annars vegar og afstöðu Frjálslynda hægriflokksins hins vegar. Þetta kom vitaskuld skýrt fram í afar yfirgripsmikilli og fróðlegri ræðu hv. 5. þm. Vesturl. sem hér var að ljúka máli sínu. Svo vill til að ég var næstur á mælendaskrá, eins og í ljós er komið, á eftir hv. þm., og ég hef hlýtt með athygli á hans ræðu sem markar auðvitað mjög skýrt afstöðu hans og hans flokks til þessa máls. Því miður hafa hv. þm. og þar á meðal hv. þm. stjórnarliðsins lítt sinnt því að hlýða á þessa ræðu, jafnglögg og yfirgripsmikil og hún var. Með sama hætti hefur afstaða Sjálfstfl. komið afar skýrt fram í umræðum um þetta mál og hið fyrra mál sem þessu er tengt, þ.e. frv. til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands. Ljóst er að þessir tveir flokkar eru gjörsamlega andvígir þessum málatilbúnaði öllum. Ljóst var við meðferð hins fyrra frv., frv. til laga um breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands, að þessir tveir flokkar voru því frv. gjörsamlega andvígir og töldu algerlega óþarft og til tjóns fyrir stjórnkerfið að stofna nýtt ráðuneyti, nýtt umhverfisráðuneyti. Nær hefði verið að gera breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands sem fælu það í sér að fækka ráðuneytum. Það er þó skoðun okkar sjálfstæðismanna að það beri ekki að stefna að breytingum í þá átt með einhverju naumu meirihlutavaldi hér á Alþingi hvort sem sá meiri hluti væri skipaður sjálfstæðismönnum ásamt öðrum eða myndaður af einhverjum öðrum flokkum. Um slíkar breytingar þarf að nást víðtæk samvinna vegna þess að þær breytingar sem þær fela í sér á stjórnkerfinu eiga að þjóna Alþingi og framkvæmdarvaldinu sem Alþingi skipar hverju sinni og það framkvæmdarvald er af hinum ýmsu flokkum og lýtur ekki lögmálum þess að sveiflast eftir meiri hluta sem myndast á Alþingi hverju sinni. Þær breytingar sem knúðar voru í gegn voru með þeim einkennum að þar var með meirihlutavaldi knúin í gegn breyting sem okkur, sem vorum þar í minni hluta og stjórnarandstöðu, þótti til óheilla. Nú er þetta staðreynd, þessi breyting var gerð, og nú er þetta frv. hér til meðferðar og hæstv. umhvrh. er kominn í salinn og það er mér auðvitað til ánægju að hafa hann hér fyrir augum. Miðað við þessa staðreynd er einnig ljóst að þessir tveir flokkar eru andvígir því frv. sem hér er á ferðinni um verkefni þessa nýja ráðuneytis því að ég vænti þess að sú skipan sem nú er á lögum um Stjórnarráð Íslands verði ekki framtíðarskipan, þar verði gerðar breytingar á við fyrstu hentugleika en þá væntanlega með meira samkomulagi en nú hefur verið. Við teljum því að ástæðulaust sé, og verra en það, að fara í miklar breytingar á verkefnum ráðuneytanna sem lúta skipulagi sem nýlega hefur verið sett og væntanlega verður ekki viðvarandi heldur stendur um skamman tíma eða jafnvel til bráðabirgða. Á hinn bóginn hefur það komið fram að þessir tveir minnihlutaflokkar á Alþingi, Sjálfstfl. og Frjálslyndi hægriflokkurinn, hafa lagt fram eða fulltrúar þessara flokka í allshn., brtt. við frv. sem eru þess efnis að með því að þær verði samþykktar teljum við fært að hleypa þessu máli áfram í gegnum þingið. Þessar brtt. koma fram á þskj. 726 og ég þarf ekki að rekja þær hér vegna þess að frsm. minni hl., hv. þm. Ólafur G. Einarsson, skýrði þær í sinni ræðu fyrr í þessum umræðum. Einnig kemur fram skýrt mörkuð afstaða þessa minni hl. í nál. á þskj. 725. Þar eru dregin fram nokkur atriði sem eru þess eðlis að ástæða er til að vekja enn á þeim athygli vegna þess hve þessi umræða hefur dregist á langinn. Og þó svo að hv. 5. þm. Vesturl., sem var rétt að ljúka máli sínu, hafi farið mjög ítarlega yfir ýmsar umsagnir um frv. er hægt að draga þetta saman í örstuttu máli sem einnig er gert í nál. minni hl. á þskj. 725. Þar kemur fram að verulegur þorri þeirra sem sent hafa umsagnir um frv. er andvígur því ellegar hefur við það sterkar athugasemdir. Í nál. er í fyrsta lagi nefnd ályktun búnaðarþings þar sem segir m.a. að fulltrúar á búnaðarþingi telji ósættanlegt með öllu að umhverfisráðuneytinu verði falið að annast gróðurvernd eins og lagt er til í 2. og 3. mgr. 1. gr. frv. og einnig að umhverfisráðherra geti fyrirskipað friðunar- og uppgræðsluaðgerðir. Þar kemur einnig fram sterk andstaða við það að færa frá landbrn. aðrar stofnanir landbúnaðarins eða hluta af starfsemi þeirra, enn fremur starfsemi sem ekki hefur fengið mikla athygli í þessum umræðum, svo sem eins og eyðing refa og minka og eyðing vargfugls. Það er rétt að menn taki eftir því að þessar varnaraðgerðir samkvæmt lögum eru ekki endilega tengdar einhverri sérstakri náttúruvernd. Þær eru fyrst og fremst tengdar atvinnuvegi, landbúnaðinum. Eyðing refa og minka er tengd landbúnaðinum vegna þess að þessi dýr eru starfsemi og búfé á vegum landbúnaðarins hættuleg. Um minka er auðvitað það að segja að þeir eru skaðræðisdýr í náttúrunni og hafa haft gífurleg áhrif á náttúrufar landsins, dýralíf landsins, einkum fuglalíf, en einnig á fiskstofna í ám og vötnum sem einnig eru beint tengdir landbúnaðinum. Ég minnist þess frá því ég var á unglingsaldri og fram yfir tvítugsaldur að þá voru allir smálækir og skurðir fullir af seiðum og smásilungi. Nú sést þetta hvergi nokkurs staðar í mínu nágrenni. Hvers vegna? Þessi seiði og smásilungur voru urriði og sjóbirtingur í uppvexti. Sjóbirtingur og urriði hrygnir sem sé ekki með árangri á lygnu vatni heldur í straumvatni, í lækjum. Og þarna var þessi fisktegund að alast upp. Nú er þetta alveg horfið og það er minkurinn sem hefur eytt þessum fiski gersamlega, alls staðar þar sem ég þekki til. Ég bý við veiðivatn og það má segja að það sé hreinn viðburður ef lengur veiðist sjóbirtingur við það veiðivatn sem áður var um það bil helmingur af veiðinni. Bleikjan getur hins vegar hrygnt á lygnu vatni, á kyrru vatni og þess vegna hefur hún lifað af. Minknum hefur ekki tekist að eyða henni. Að þessu leyti er minkurinn beint tengdur landbúnaðinum. Það skal hins vegar viðurkennt að áhrif hans á náttúrufarið, dýraríkið er einnig miklu meira og kemur þar við fleiri aðila heldur en landbúnaðinn. Ég minnist þess að þegar ég var á yngri árum og meðan heyjað var heima hjá mér á Akri á engjum var í slægjulandi allt löðrandi í andarungum. Það var löðrandi í ungum óðinshana og lóuþræls. Nú sést varla önd við Húnavatn og það sést varla óðinshani, hvað þá þórshani. Þar eru fáeinir lóuþrælar. Minkurinn hefur náð að eyða þessum stofnum, að mestu leyti, á stórum svæðum landsins. Kannski má bæta því við þetta um fuglalífið að á sama tíma og þessar breytingar hafa orðið hafa aðrar fuglategundir fjölgað sér með ólíkindum. Það eru einmitt mávategundir, jafnvel hrafnar, en þó ekki síður gæsir og álftir sem hefur fjölgað svo mjög að veldur gífurlegu tjóni á gróðurlendi. Ég hygg að beit gæsa og jafnvel álfta á hálendi landsins hafi leitt til þess að þar er nú snauðara um að litast á haustdögum, jafnvel svo að gróður er uppurinn. Um vargfugl og svartbak er það að segja að eyðing þessara tegunda er einnig að verulegu leyti beint tengd landbúnaðinum. Mávar hafa reynst verulegir skaðvaldar fiskstofna í uppvexti. Ég hef ekki hirt um að setja á mig hversu mörg seiði hafi verið talin úr einum svartbak sem skotinn var skömmu eftir að seiðum var sleppt í veiðiá en þau voru ótrúlega mörg, auk þess sem þessar fuglategundir hafa valdið og valda verulegu tjóni t.d. á sauðfé og þegar í stað komið til skjalanna ef eitthvað ber út af hjá skepnum. Það liggur þess vegna fyrir að eyðing á þessum vargfuglum og vargdýrum, sem enginn er að tala um að eyða gjörsamlega úr náttúrufarinu en að halda þeim í skefjum, er beint tengd landbúnaðinum, a.m.k. að miklu leyti þó að það snerti einnig aðra aðila til viðbótar. Í nál. minni hl. á þskj. 725 eru, eins og ég áður sagði, dregin fram nokkur af þeim atriðum sem fram koma í umsögnum, dregin fram afstaða nokkurra aðila. Þar segir t.d. að meiri hluti stjórnar Hollustuverndar ríkisins sé andvígur flutningi þessarar stofnunar yfir í hið nýja umhverfisráðuneyti og að sömu afstöðu hafi framkvæmdastjóri þeirrar stofnunar. Heilbrigðiseftirlitið allt, forstöðumaður heilbrigðissviðs og Heilbrigðisfulltrúafélagið eru á sama hátt andvíg þeirri breytingu sem frv. gerir ráð fyrir. Forstöðumaður rannsóknastofu Hollustuverndar telur það svið tvímælalaust eiga heima undir heilbr.- og trmrn. Forstöðumaður eiturefnaeftirlits tekur ekki sterkar til orða en svo að hann hefur efasemdir um að breytingin sé skynsamleg. Sömu sögu er að segja um Geislavarnir. Forstöðumaður þeirrar stofnunar er andvígur flutningi sinnar stofnunar. Veðurstofustjóri telur flutning Veðurstofunnar frá samgrn. óskynsamlega ráðstöfun. Siglingamálastjóri er andvígur ákvæðum frv. er varða þá stofnun sem hann veitir forstöðu. Ráðuneytisstjóri í heilbr.- og trmrn. er andvígur flutningi Hollustuverndar og Geislavarna ríkisins undir umhverfisráðuneyti. Landlæknir er sömu skoðunar og einnig ráðuneytisstjóri heilbr.- og trmrn. Skógræktarstjóri segir áætlunina aðskilja þætti sem ekki verði sundur skildir og lýsir andstöðu sinni við flutning Skógræktar ríkisins. Því má bæta við að Skógræktarfélag Íslands, sem er samtök félaga á vegum einkaaðila, aðila sem með áhugastarfi hafa sinnt skógræktarmálum hér á landi af mikilli alúð í nær 60 ár, er einnig andvígt frv. Landgræðslustjóri segir gróðurvernd óaðskiljanlegan hluta landgræðslu og lýsir andstöðu sinni við að flytja þætti af starfsemi þeirrar stofnunar undir umhverfisráðuneyti. Og ráðuneytisstjóri landbrn. er, svo sem hér hefur margoft komið fram, mjög andvígur frv. Hv. 5. þm. Vesturl. hefur ítrekað spurt tóman stól hæstv. landbrh. hvort hann sé ekki þeirrar skoðunar sem fram kemur í umsögn landbrn. og ritað er undir af æðstu starfsmönnum þess ráðuneytis. Hinn tómi stóll hæstv. landbrh. hefur ekki svarað, en ég segi fyrir mína parta: Ég tel að ekki geti leikið neinn vafi á því að þegar æðstu starfsmenn eins ráðuneytis svara með afdráttarlausum hætti sé það einnig skoðun ráðherrans. Ég var eitt sinn ráðherra í þessu ráðuneyti og ég segi alveg afdráttarlaust að aldrei hefði komið til mála að það ráðuneyti sendi frá sér umsögn sem væri í andstöðu við mig sem ráðherra. Og ég fullyrði að engum starfsmanni þess ráðuneytis á þeirri tíð hefði komið til hugar að senda frá sér ályktun um þýðingarmikið efni sem ekki var borin undir mig sem ráðherra, og hvort ég væri henni ekki samþykkur. Svo kann að vera að með nýjum herrum komi nýir siðir og ef hinn auði stóll hæstv. landbrh. mætti svara hér í þessum sal yrðu svör hans eitthvað með öðrum hætti en mín, kannski loðin eða hvarflandi eins og stundum vill henda frá hæstv. ráðherrum núv. hæstv. ríkisstjórnar. Hins vegar kæmi mér sannarlega á óvart ef sá hæstv. ráðherra, sem hér á að sitja í hinum auða stól landbrh., treysti sér til að lýsa því yfir að hann hefði aðra skoðun en þá sem fram kemur í umsögn æðstu starfsmanna hans ráðuneytis, að yfirlýsingar þess ráðuneytis færu í bága við vilja ráðherrans. Það getur hreint ekki borið sig, það væri óhugsandi. Það væri þá eitthvað skrýtin yfirstjórn á því heimili. Þessi aðalatriði hafa komið fram í þessari umræðu og vegna þess hvað hún hefur dregist á langinn þykir mér rétt að draga nokkurn hluta af þeim umsögnum sem fram hafa komið hér fram í svo stuttu máli sem ég hef gert. Það er nærri sama hvar gripið er niður í þessu máli, menn reka sig á vegg andstöðunnar, andstöðu við frv., andstöðu við þær fyrirætlanir sem hér eru á ferðinni. Sá veggur andstöðunnar er ekki mjög á veikum fótum. Hann birtist í þeim fjölda umsagna sem hér hefur verið vitnað til og sumpart hafa verið raktar allítarlega af hv. 5. þm. Vesturl. Nú er það svo að þeir sem gefið hafa þessar umsagnir eru ekki neinir ómerkingar. Þeir sem gefið hafa umsagnir um frv. hafa lagt mikla vinnu í sitt viðfangsefni. Þeir hafa ýmsir hverjir skrifað ítarlegar umsagnir, umsagnir sem krefjast þess að í þær hafi verið lögð vinna og alúð. Og það eru þessir menn tilbúnir að gera vegna þess að þarna eru yfirleitt menn á ferðinni sem gerst þekkja til þeirra málasviða sem um er verið að fjalla. Þetta eru menn sem hafa haft forustu fyrir starfi að gróðurverndarmálum, landgræðslumálum, skógræktarmálum, málum á vegum heilbrigðiseftirlits, hollustuverndar, svo að dæmi séu tekin, ég tala nú ekki um veðurstofustjóra og Veðurstofu sem enginn skilur nú hvers vegna ætti að fara undir umhverfisráðuneyti. Þar eru einnig menn sem hafa haft yfirumsjón með mengunarvörnum í sjó og á ýmsum sviðum þeim sem ætlast er til samkvæmt þessu frv. að falli undir hið nýja umhverfisráðuneyti og hæstv. umhvrh. og þá eru þeir sem gerst þekkja til mála algerlega andvígir frv. Ég endurtek það að þetta eru þeir sem hafa margir hverjir áratuga starfsferil að baki, áratuga starfsferil í vinnu að þessum þýðingarmiklu málum. Þeir vita hvar skórinn kreppir. Þeir vita hvernig best er að halda á málum til að árangur verði af starfi. Þeir vita að það þarf að hafa samstarf við hagsmunaaðila. Þeir hafa þurft að rækja þetta samstarf. Þeir hafa þurft að tala á milli manna. Þeir hafa þurft að beita áróðri. Og þeir hafa þurft að leggja fram krafta sína til þess að árangur verði. Þeir kunna tökin á þessu verki. En þeir vita að sé raskað samstarfi og yfirstjórn þeirra sem fara með hagræna hluti þessara mála, svo sem eins og á vegum landbúnaðarins og þeirra sem eiga síðan að sinna eftirlits-, uppgræðslu- og verndunarstarfi, er leiðin opin til árekstra og vandræða. Þá er verið að fara í slóð sem er villugjörn og hætt er við að leiði út í ógöngur vegna árekstra. Þetta vita þessir menn og þeir byggja sínar umsagnir á mikilli þekkingu, mikilli reynslu og langvarandi starfi. Í ljósi þessa er það sérkennilegt þegar pólitískir aðilar, hæstv. forsrh. og hv. 3. þm. Austurl. Jón Kristjánsson, mæla með því að þetta frv. verði samþykkt. Hæstv. umhvrh. hreiðrar um sig í því skjólinu að hann sé bara að hugsa um það hvað hann fái í sinn hlut og lítur lítið til annarra átta. Látum svo vera. Við skulum leyfa honum að baða sig í því ljósinu og ég geri engar sérstakar athugasemdir við það. En hæstv. forsrh., sem flytur frv. og sést ekki hér og hirðir ekki um að vera við þessa umræðu, telur sig þess umkominn og þeir piltungar sem sett hafa þetta frv. á blað, sem ég gerði nokkuð að umtalsefni við 1. umr., telja sig þess umkomna að segja fyrir um þessi mál með meiri þekkingu og meiri visku en þeir sem sjálfir hafa starfað að þessum málum, margir hverjir um áratuga skeið. Þetta er með ólíkindum. 
             Ég þakka hæstv. forseta þessar upplýsingar. Ég tek það hins vegar fram, vegna þess að mér er ekkert um það gefið að lengja þessa umræðu að óþörfu, að mér er ekkert ljúft að fara að endurtaka einhverja kafla ræðu minnar á þeim tíma sem hæstv. forsrh. kann að þóknast að vera í salnum. Og þess vegna er það mál allt mjög óhönduglegt og það er alveg ljóst að ef hæstv. forsrh. og hæstv. landbrh., sem hv. 5. þm. Vesturl. hefur spurt spurninga, treysta sér ekki til að vera hér viðstaddir á eðlilegum þingfundartíma, svo sem nú er, hlýtur það auðvitað að leiða til þess að umræðan lengist að óþörfu, mér t.d. til stórrar skapraunar því að mér er ekkert um það gefið að þurfa að fara að endurtaka það og tyggja það upp aftur einhvern tíma seinna í annarri ræðu eða seinna í ræðunni sem ég er áður búinn að segja. Við erum hér auðvitað ekki til þess heldur eru menn hér til þess að sinna sínum þingskyldum. Ég held að ég haldi nú áfram ræðu minni þó að hæstv. forsrh. sé ekki væntanlegur fyrr en kl. 5. Það má þó kannski segja það, sem ég ætla alls ekki að endurtaka með jafnskýrum og afdráttarlausum og ítarlegum hætti og ég gerði út af spurningum hv. þm. Inga Björns Albertssonar um afstöðu hæstv. landbrh., sem ég talaði áðan um, við tóman stól hans, hv. 5. þm. Vesturl. kemur auðvitað sínum spurningum á framfæri á eigin spýtur, að ég lýsi því sem afdráttarlaust minni skoðun að þegar æðstu starfsmenn eins fagráðuneytis, í þessu tilliti landbrn., láta frá sér fara umsagnir um þýðingarmikil mál hlýtur þar að koma fram einnig skoðun hæstv. ráðherra. Og það eru þá breyttir siðir í því ráðuneyti frá því að ég var þar ráðherra fyrir allmörgum árum ef þeir stjórnarhættir eru ekki viðhafðir á því heimili. Það hefur þá eitthvað ruglast þar með yfirstjórnina síðan á þeim tíma. En nóg um þetta. Ég hyggst halda áfram ræðu minni hvað sem þessu líður eins og ekki hafi í skorist. Ég vil segja það út af afstöðu Sjálfstfl., sem ég hef drepið á í aðaldráttum og fram kemur í nál. og brtt. frá hv. minni hl. allshn. og um leið er afstaða Frjálslynda hægriflokksins, að þessi afstaða byggist vitaskuld á grundvallaratriðum. Þessi afstaða er ekki mótuð eitthvað út í loftið, eitthvað út í bláinn. Þessi afstaða byggist á grundvallaratriðum. Þessi grundvallaratriði eru m.a. þau að ástæðulaust sé og til hins verra að stofna ráðuneyti um þessi verkefni. Það er á hinn bóginn afstaða Sjálfstfl., sem fram hefur komið í frv. hér í þessari hv. deild, að samræma beri yfirstjórn umhverfismála í einni stjórnarráðsdeild og við höfum lagt til að henni verði valinn staður í samgrn. Þessi er í megindráttum afstaða Sjálfstfl. og við höfum rökstutt hana rækilega sem ég þarf ekki að endurtaka hér. Hins vegar er rétt að vekja á því athygli eigi að síður að í ýmsum þeirra umsagna sem fram hafa komið frá þeim stofnunum sem hér eiga hlut að máli og búa yfir allri þeirri reynslu sem ég hef hér lítillega greint frá kemur fram augljós stuðningur við þessa leið Sjálfstfl. Ég er ekkert að undrast það vegna þess að afstaða okkar byggist á fleiri grundvallaratriðum, m.a. þeim að nauðsynlegt sé að yfirstjórn í umhverfismálum, í einstökum þáttum umhverfismála, sé með þeim hætti að saman fari yfirstjórn á nýtingu, gæslu og varnaraðgerðum náttúruauðlinda. Þetta er grundvallaratriði í þessu máli en ekki, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, að kljúfa í sundur, annars vegar komi nýting náttúruauðlinda og svo hins vegar gæsla, eftirlit og varnaraðgerðir. Ef þetta er klofið í sundur leiðir það til þess að verið er að vinna skemmdarverk, það er verið að skilja að hluti sem ekki má sundur skilja, eins og skógræktarstjóri orðaði það réttilega. Og ef þetta er gert verður reynslan hin sama og hefur orðið á Norðurlöndunum, að umhverfisráðuneyti hafa orðið gífurlega fjölmenn bákn, hlaðið upp starfsliði, 3000 manns í Danmörku, á þriðja þúsund manns í Noregi, og þrátt fyrir það hefur árangurinn orðið ómarkviss, árekstrar hafa orðið við hagsmunaaðila og fagráðuneytin hafa starfað að þessum málum með öðrum hætti og án tillits til umhverfisráðuneytisins. Í vaxandi mæli hafa einstök fagráðuneyti, til að mynda landbúnaðarráðuneytið danska, nú nýverið sett á laggir að nýju sérstaka deild til þess að fást við umhverfismál. Þetta eru einnig þau grundvallaratriði sem fram koma til að mynda í hinni margnefndu Brundtland-skýrslu og þetta er einnig það grundvallaratriði sem fram kemur í áliti hins nýja foringja vestur-þýskra jafnaðarmanna, Oskars Lafontaine, sem kann að verða, að manni skilst eftir því sem fréttir herma, kanslaraefni þess flokks næst þegar kosið verður í Vestur-Þýskalandi. Grundvallaratriðin í afstöðu Sjálfstfl. eru því ekki einungis í samræmi við það sem þeir sem gerst þekkja til hér heima á Íslandi telja eðlilegt, heldur eru þau einnig í samræmi við alþjóðlega stefnu í þessum málum. Þessi stefna okkar sjálfstæðismanna er því ekki mótuð eitthvað út í bláinn, en hún er gjörsamlega í andstöðu við frv. sem hér er á ferðinni. Ég held að naumast þurfi að ræða, þó að rétt sé að fara um það örfáum orðum, að afstaða okkar þýðir vitaskuld ekki það að við viljum draga eitthvað úr því sem gera á í náttúruvernd og umhverfismálum. Við leggjum ríka áherslu á það að þeim málaflokki sé sinnt í auknum mæli. Við leggjum mikla áherslu á það að efla og vernda náttúruauðlindir og að náttúran og hið almenna umhverfi mannsins, hvar sem er í þjóðfélaginu, verði verndað svo sem kostur er. Við leggjum afar þunga áherslu á varnir gegn mengun í víðum skilningi þess orðs því að mengun er víða hvar til staðar. Og við leggjum mikla áherslu á það að umhverfi sé ekki spillt nema sem allra minnst. Auðvitað hljótum við alltaf að breyta umhverfinu eitthvað, en það á ekki gera það að óþörfu og það á að forðast að gera það nema sem allra minnst. Við leggjum sem sagt mikla áherslu á þennan málaflokk og ég tek þetta aðeins fram til þess að forðast að verða núið því um nasir að ég hafi engan áhuga á þessum málum og að Sjálfstfl. hafi ekki áhuga á þessum málum. Það hefur auðvitað margkomið fram og ég tel ekki þörf á að eyða að því fleiri orðum. Nú hefði ég kosið að fara örfáum orðum um ræðu hv. frsm. meiri hl. allshn. og undrast það að hann skuli ekki vera hér í salnum. Ég beini því til hæstv. forseta að ég kann ekki við að tala við þennan hv. þm., sem hér er í forsvari fyrir stjórnarmeirihlutann og fyrir þessu máli, án þess að hann sé viðstaddur. Hér kemur hv. 3. þm. Austurl. í salinn, en ég taldi ófært að halda áfram ræðu minni án þess að hann væri hér viðstaddur vegna þess að ég ætlaði að víkja örfáum orðum að ræðu hans þegar hann mælti fyrir nál. meiri hl. Ég hlustaði mjög grannt á þessa ræðu og ég hefði fyrir löngu getað aflað mér hennar því að auðvitað er búið að prenta hana, það er það langt síðan hún var flutt, en ég hef ekki hirt um það vegna þess að ég tók niður nokkra punkta úr þessari ræðu frsm. Og ég verð að segja það að ræðan varð mér undrunarefni. Í fyrsta lagi var algjörlega ófullnægjandi grein gerð fyrir þessu máli af hans hálfu, gjörsamlega ófullnægjandi. Hann las þó upp frá hvaða aðilum hefðu borist umsagnir og þeir voru 52 talsins. Hann las einnig upp hverjir hefðu komið til viðræðna við hv. allshn. og þeir voru 26 talsins. Það voru sem sé nálega 80 aðilar sem ýmist höfðu sent umsagnir um þetta mál eða komið til viðræðna við hv. allshn., og þetta las hv. 3. þm. Austurl., frsm. allshn., skilmerkilega upp. Undan því skal ekki kvartað. Hins vegar kom ekkert einasta orð um það í hans máli hversu margir af þessum nálega 80 aðilum vildu styðja frv. eða mæla með því og hversu margir væru á móti því. Það forðaðist þessi hv. þm., frsm. meiri hl. allshn., alveg eins og heitan eldinn að nefna. Hins vegar hefur komið í ljós síðar, vegna hins ítarlega málflutnings hv. 5. þm. Vesturl., að flestir þessara aðila eru andvígir frv., hafa við það sterkar athugasemdir eða álit þeirra felur í sér beina andstöðu. Þetta gengur svo langt að mér verður á að spyrja hv. 3. þm. Austurl.: Hversu margir eru það eiginlega sem vilja mæla með þessu máli af þeim 78 aðilum sem ýmist sendu umsögn eða komu til viðræðna við hv. allshn.? Ég tek eftir því að á meðal þeirra sem senda umsögn er einn hv. alþm., sá hv. alþm. sem nú situr í forsetastól, hæstv. forseti Hjörleifur Guttormsson. Ég gæti vel trúað að við, ýmsir aðrir alþingismenn, hefðum einnig getað sent umsögn ef til okkar hefði verið leitað eða okkur verið gefið færi á því. Ég geri auðvitað ráð fyrir, þó að ég hafi ekki skoðað umsögn hæstv. forseta, að hann hafi mælt með frv., en mér dettur í hug að kannski séu ekki öllu fleiri aðilar með þessu máli eða hafi sent umsagnir sem styðja þetta mál en þessi hv. þm. og e.t.v. samtök eins og Líf og land, einhver slík samtök. E.t.v. eru það einhverjir fleiri. En miðað við það sem hér hefur verið lesið upp af hv. þm. Inga Birni Albertssyni eru ótrúlega fáir aðilar sem mæla með þessu máli. Ég tel það vanrækslu að yfirlögðu ráði af hálfu hv. 3. þm. Austurl. að geta ekki um það, þegar hann mælir fyrir þessu máli, hverjir það eru sem mæla með því að frv. verði samþykkt óbreytt, hverjir það eru sem geri athugasemdir og vilji breytingar og hverjir lýsa andstöðu við málið. Það var rétt eins og þessi hv. þm., sem er frsm. meiri hl. nefndarinnar, vildi dylja þingheim hver niðurstaðan var í öllum þessum umsögnum. Hv. þm. Jón Kristjánsson sagði að ágreiningur væri um málið í þjóðfélaginu, hann sagði þó það, en þetta þótti mér vægt til orða tekið. Það er vitað að a.m.k. á stórum landsvæðum er þorri fólks algerlega andvígur þessu máli. Og ég hefði leyft mér að segja að óathuguðu máli að meiri hluti þjóðarinnar væri gjörsamlega andvígur þessu máli og þessum máltilbúnaði öllum. Ekki fyrir það að meiri hluti þjóðarinnar sé gegn því að eitthvað sé unnið í umhverfismálum eða náttúruvernd, það er síður en svo. Sá málaflokkur á mikinn hljómgrunn meðal þjóðarinnar. Ég leyfi mér hins vegar að taka svo sterkt til orða að ég sé sannfærður um að verulegur meiri hluti þjóðarinnar, jafnvel þorri þjóðarinnar, sé andvígur þessu máli og þessum málatilbúnaði öllum. Og víst er að það er þorri þeirra sem þekkingu hafa á þeim málaflokkum sem hér er verið að fjalla um. Hv. þm. sagði að búnaðarþing hefði að vísu gert athugasemdir. Það var einnig vægt til orða tekið. Og ég hygg að þeir fulltrúar búnaðarþings sem komu á fund nefndarinnar hafi ekkert legið á því að þeir væru andvígir þessu máli, enda liggur hér fyrir umsögn búnaðarþings, samþykkt búnaðarþings ásamt greinargerð þar sem fram kemur að það er auðvitað alger andstaða við þetta mál og segir að það sé gjörsamlega ósættanlegt ef frv. gengur fram með þeim hætti sem gert er ráð fyrir. Þetta kallaði nú hv. 3. þm. Austurl. að búnaðarþing hefði gert athugasemdir. Hv. þm. Jón Kristjánsson greindi frá því að brtt. sem meiri hl. flytur á þskj. 709 séu sáttaleið í þessu máli og þá væri nú allt fallið í ljúfa löð og engin vandamál lengur. Hv. meiri hl. allshn. hafi fundið sáttaleið og hún birtist í þeim brtt. sem hér eru á þskj. 709. Ég vil gjarnan lýsa því hér yfir að ég tel þessar breytingar einskis virði. Þær eru ekki sáttaleið í mínum augum. Og þær breyta í rauninni engu efnislega. Samkvæmt brtt. meiri hl. allshn. á 4. mgr. 1. gr. að orðast svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Umhverfisráðherra getur, að fengnum tillögum Náttúruverndarráðs og í samráði við landbúnaðarráðherra, ákveðið friðunar- og uppgræðsluaðgerðir á sviði gróður- og skógverndar skv. 5. og 6. mgr.`` Það liggur fyrir eftir sem áður að valdið er hjá hæstv. umhvrh. Hann getur ákveðið þær aðgerðir sem honum þóknast. Að vísu segir: ,,að fengnum tillögum Náttúruverndarráðs``. Náttúruverndarráð getur sent allra handa tillögur og hæstv. umhvrh. getur notað þær í sínum ákvörðunum og hann getur líka haft þær að engu, alveg eftir því sem honum þóknast. Hann skal, áður en hann tekur sjálfur ákvörðun, fá slíkar tillögur. Það er ekkert um það að hann skuli fara eftir þeim. Hann getur haft þær að engu eins og honum þóknast. Svo segir: ,,í samráði við landbúnaðarráðherra``. Samráðið við landbrh. getur verið með þeim hætti að hæstv. umhvrh. getur ráðgast við hæstv. landbrh. og haft við hann samráð. Síðan tekur hæstv. umhvrh. sínar ákvarðanir eins og honum þóknast. Við höfum nóg dæmi um það hvernig slíkt samráð er framkvæmt af handhöfum framkvæmdarvaldsins í ýmsum greinum. Og þrátt fyrir það að ákvæði sé um að samráð skuli viðhaft er eigi að síður ákvörðunin umhvrh. og hann tekur sínar ákvarðanir alveg eins og honum þóknast. Og ef það væri komið svo, ef þeir stjórnarhættir væru teknir upp, sem ég trúi nú illa, og hér er hæstv. landbrh. í hliðarsal, að æðstu starfsmenn landbrn. sendi umsagnir um mál sem hæstv. landbrh. sé ekki sammála, þá getur einhver landbúnaðarráðherra í framtíðinni mótað eitthvert samráð við hæstv. umhvrh. sem getur farið algerlega í bága við vilja starfsmanna landbrn., þeirra sem þekkinguna hafa og reynsluna. Þessi brtt. sem hv. 3. þm. Austurl. kallaði sáttaleið er því einskis virði og ekki til neins gerð annars en að leitast við að slá ryki í augun á einhverjum auðtrúa sálum. Sá einn er tilgangurinn og ekki annar. Hv. frsm. meiri hl. sagði ekki eitt einasta orð um þann kostnað sem af samþykkt frv. mundi hljótast. Þrátt fyrir það að eftir því hafi verið gengið við 1. umr. að hér liggi fyrir, svo sem lög kveða á um og skylt er samkvæmt lögum nr. 13 frá 1979, svokölluðum Ólafslögum, greinargerð um kostnað sem fylgi stjfrv. hefur ekki eitt einasta orð komið fram um líklegan kostnað sem fylgi þessum breytingum. Ég gerði þennan þátt mála nokkuð að umtalsefni þegar ég hóf ræðu mína hér fyrir allmörgum dögum og skal ekki fara langt út í þá sálma. Hér hefur hvað eftir annað verið vitnað til reynslunnar af þeim umhverfisráðuneytum sem stofnuð voru í ýmsum nágrannalöndum um 1970 og sú reynsla er hrikaleg. Þar eru sannarlega víti til að varast. En það er líka hægt að skoða þessi mál á þrengra sviði. Það kostar ekki lítið að flytja stofnanir á milli ráðuneyta. Og það kostar ekki lítið að flytja starfsmenn og tiltekin verksvið frá einu ráðuneyti til annars. Sú var til að mynda reynslan þegar svokölluð utanríkisviðskipti voru færð úr viðskrn. yfir í utanrrn. Það hafði í för með sér verulegan kostnað þrátt fyrir að þar væri um tiltölulega afmarkað verksvið að ræða, verksvið sem sinnt var af tiltölulega fáum starfsmönnum. Eigi að síður hafði það í för með sér mikinn kostnað. Ef allar þær breytingar á stjórnkerfinu sem eru í þessu frv. ættu fram að ganga og allar þær stofnanir og öll þau verksvið ýmissa annarra ráðuneyta sem hér eru upptalin í frv. ættu að færast yfir til umhverfisráðuneytis mundi það hafa í för með sér gífurlegan kostnað. Það mundi verða talsvert að gera fyrir iðnaðarmenn og smiði og þá sem þurfa að laga til í skrifstofum hins nýja umhverfisráðuneytis. Það er alveg víst. Og ég leyfi mér enn, sem ég gerði nú við eitthvert annað tækifæri, að minna á að það hefur kostað nokkuð mikið að færa t.d. aðalskrifstofur einstakra ráðuneyta á milli húsa. Jafnvel innan sama húss. Það kostaði t.d. býsna mikið að færa aðalskrifstofu sjútvrn. frá Lindargötu og niður í Fiskifélagshúsið við Skúlagötu. Fjárfestingarkostnaður við að flytja skrifstofu hæstv. sjútvrh. og 14 eða 15 starfsmanna hans af Lindargötu niður á Skúlagötu nam 36 millj. kr. fyrir tveimur árum síðan, 36 millj. kr. að flytja eina skrifstofu á milli húsa og var þó skrifstofuhúsnæði fyrir þar sem hæstv. sjútvrh. og hans menn fóru inn. Hv. 3. þm. Austurl. hirðir ekki um það sem er lagaskylda að gera grein fyrir hvaða kostnaður er áætlaður við það að flytja allar þær stofnanir, öll þau verksvið, allar þær skrifstofur sem frv. gerir ráð fyrir. Ekki eitt orð um það. Var það furða þó að ég undraðist ræðu hans? Er það furða þó að ég vilji gjarnan að hann sé hér viðstaddur? Núv. hæstv. ríkisstjórn telur sjálfsagt litlu máli skipta þótt kostnaður aukist við framkvæmd stjórnsýslunnar ef það þjónar tilteknum pólitískum markmiðum. Það hefur komið í ljós á mörgum sviðum nú hin síðustu missiri. Þessi þáttur er ekki lítilvægur í öllum þessum málatilbúnaði og sýnir að þar þarf að gaumgæfa betur og þar þarf að knýja fram áætlanir, svo sem lagaskylda er, til þess að sýna hvaða gjald á að greiða fyrir það að koma þessu máli fram. Sú gjaldtaka verður síðan send með reikningi til þjóðarinnar, en hún verður vafalaust í tíð þessarar ríkisstjórnar sett upp sem skuld sem síðar á að afla fjár til þess að greiða. Hv. 3. þm. Austurl. sagði síðan í eins konar afsökunartón að með frv. og með því að mæla með samþykkt þess með þeim örlitlu breytingum sem hann mælti fyrir væri tekið mið af ,,samþykktum stjórnarflokkanna frá því í haust``. Þar kom það. Þarna var orsökin fundin. Af því að stjórnarflokkarnir höfðu gert samþykkt í haust um þetta efni í þessa átt taldi hv. 3. þm. Austurl. sér skylt að mæla með því að frv. gengi fram með þessum hætti. Og þá gilti einu þó að þorri þeirra nálega 80 aðila sem ýmist höfðu sent hv. allshn. umsögn eða komið á hennar fund hefðu ýmist verið andvígir frv. eða lagst gegn því í ýmsum greinum. Þá gilti það einu. Þá gilti það einu þó að forustumenn þeirra stofnana sem unnið hafa að þessu verksviði í fjöldamörg ár, hafa reynslu og þekkingu að baki sem best hefur dugað, væru á móti, það skipti engu máli. Af því að samþykkt hafði verið gerð í stjórnarflokkunum í haust var sjálfsagt að málið gengi fram. Þarna kom það. Hv. 3. þm. Austurl. er vaskur maður þegar hann er í essinu sínu og hefur verið valinn til æðstu metorða hér í þessari hv. deild, sem forseti þessarar hv. deildar. Það var hins vegar beygður maður, lágmæltur og ódjarflegur sem mælti fyrir áliti meiri hl. allshn. hér fyrir nokkrum dögum, sem beygði sig undir það að mæla með máli af því að gerð hafði verið samþykkt í stjórnarflokkunum gegn vilja þorra þeirra sem gefið hafa umsögn, þorra þeirra sem komið höfðu til viðræðu, þorra þeirra sem sinnt hafa umhverfismálum, ræktunarmálum, gróðurverndar- og skógræktarmálum af mikilli alúð og áhuga á undanförnum árum, sumir um áratugi. Ég hlýt að undrast það að hv. þingmenn Framsfl. og ýmsir aðrir hv. þm. stjórnarliðsins skuli leyfa sér að mæla með því að þetta gangi fram með þessum hætti. Áður var það tíðkað á stundum að láta menn ganga undir jarðarmen. --- Ég vildi gjarnan að hv. 3. þm. Austurl. væri í þingsalnum. --- Jarðarmen var með þeim hætti að rist var alllöng torfa og hún var föst í báða enda en teygð upp í miðjunni. Ef menn gengu undir jarðarmen gengu þeir undir þessa torfu, beygðu sig og gengu undir torfuna. Það var að ganga undir jarðarmen. Ævinlega þótti það svívirðing og var gerð til þess að auðmýkja menn og stundum voru þau orð látin falla í leiðinni að þar hefðu hlutaðeigandi verið svínbeygðir. Þetta hlýtur hv. 3. þm. Austurl. að kunna því hann er án efa vel að sér í sögu lands okkar og þjóðar. En ég tel það með ólíkindum að hv. þm. Framsfl. skuli nú hafa látið sig hafa það að ganga undir það jarðarmen að mæla með því að þetta frv. verði samþykkt. Fremstur gengur vissulega hæstv. forsrh. sem er flm. málsins. Þeir ganga undir þetta jarðarmen til þess að þjóna pólitískum hagsmunum eða eins og sagt var í einni af umsögnunum um þetta mál, ef ég man rétt, að það væri verið að koma þessu fram vegna skammtímahagsmuna í stjórnmálum. Þeir ganga sem sé undir það jarðarmen að leggja til að flytja allar þær stofnanir og þau verksvið sem talin eru upp í frv. yfir til umhverfisráðuneytis, stofna umhverfisráðuneyti sem er óþarft og í andstöðu við grundvallaratriði í þessum málum sem viðurkennd eru á alþjóðavettvangi, til þess að bæta við í ríkisstjórnina hæstv. umhvrh. og hæstv. dómsmrh. og þeim þingmönnum sem þá kölluðu sig Borgaraflokkinn. Að því lutu þær samþykktir sem gerðar voru í stjórnarflokkunum í haust og hv. 3. þm. Austurl. sagði að væri hin raunverulega orsök til þess að hann mælti með að frv. yrði samþykkt. Ég held að það sé ekki að furða þó að hv. 3. þm. Austurl. væri lágmæltur og ódjarflegur eftir að hafa gengið undir þetta jarðarmen og í leiðinni gengið gegn hagsmunum flestra þeirra sem til þessa hafa, margir hverjir, talið Framsfl. vera sinn málsvara. Þeirra á meðal eru allar stofnanir landbúnaðarins, að heita má, hverju nafni sem nefnast. Þetta kaupir Framsfl. Þetta er það jarðarmen sem hann gengur undir til þess að kaupa það sem kallaðist Borgaraflokkur í haust. Stórmannlegt er það ekki enda þótti aldrei stórmannlegt eða til virðingar að ganga undir jarðarmen. Ég þyrfti í rauninni ekki að telja þessar stofnanir landbúnaðarins upp en þær eru þó hér á blaði í upptalningu í nál. hv. meiri hl. á þskj. 708. Ég held ég muni þessar stofnanir og kannski er rétt að rifja þær upp fyrir hv. 3. þm. Austurl. Það er t.d. Búnaðarfélag Íslands, það er búnaðarþing, það er Bændaskólinn á Hólum, það er Bændaskólinn á Hvanneyri, það er Dýralæknafélag Íslands, það er landbrn., það er Landgræðsla ríkisins, það er Rannsóknastofnun landbúnaðarins, það er Skógrækt ríkisins, Skógræktarfélag Íslands, það er Stéttarsamband bænda og það er yfirdýralæknirinn. Sjálfsagt eru einhverjir ótaldir. En gegn vilja allra þessara aðila gengur nú Framsfl. í þessum málaflokki. Hann gengur undir það jarðarmen að ganga gegn hagsmunum allra þessara aðila til þess að kaupa svokallaðan Borgaraflokk inn í ríkisstjórnina. Þetta er kjarni málsins, hv. 3. þm. Austurl. Var að furða þótt hv. þm. væri ódjarflegur þegar hann sagði undir lok sinnar ræðu: ,,Það voru gerðar samþykktir í stjórnarflokkunum í haust.`` Ég sagði hér að gerð hefðu verið kaup. En ég er ekki einn um það. Ég er ekki einn um þessa skoðun. Það eru fleiri sem hafa þessa skoðun. Og svo vill til að í dagblaðinu Tímanum 3. apríl, í dag, birtist stjórnmálaályktun sjötta stjórnarfundar Sambands ungra framsóknarmanna laugardaginn 17. mars 1990. Og hvað skyldu þeir nú segja, þessir ungu framsóknarmenn? Eða skyldu þeir ekki vera að lýsa yfir mikilli aðdáun á framgöngu sinna foringja hér á hinu háa Alþingi? Í þessari ályktun segir á hinn bóginn svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sá pólitíski hrossakaupaþefur sem af stofnun umhverfisráðuneytis leggur gerir það mál þó ekki jafnánægjulegt og ella hefði orðið. SUF hvetur hér eftir sem hingað til alla stjórnmálamenn að láta ekki eftirsókn eftir völdum og valdastólum hlaupa með sig í gönur.`` Hv. 3. þm. Austurl. er, eins og ég sagði, þegar hann er í essinu sínu og eins og hann á að sér að vera, ekki einungis vasklegur maður heldur einnig gætinn og hinn mesti sómamaður í eðli sínu þó hann ráði sér ekki fyrir einhverjum samþykktum sem gerðar hafa verið í stjórnarflokkunum. Mér þykir hins vegar nokkuð færast skörin upp í bekkinn þegar ungir framsóknarmenn þurfa að fara að ávíta hann og aðra foringja sína og segja: ,,SUF hvetur hér eftir sem hingað til alla stjórnmálamenn til að láta ekki eftirsókn eftir völdum og valdastólum hlaupa með sig í gönur.`` Undir venjulegum kringumstæðum hefði ég haldið að þetta væri eitthvert grín, að einhverjir stráklingar í framsókn væru að segja það við hv. 3. þm. Austurl. að hann mætti ekki láta sókn eftir völdum hlaupa með sig í gönur. En þetta er nú það sem fyrir liggur, og það er bragð að þá barnið finnur. Jafnvel í hópi þessara manna, ungra framsóknarmanna, er svo komið að þeim blöskrar og þeir senda frá sér ályktun sem felur í sér þær sterku ávítur á foringja sína í Framsfl. sem hér hefur verið vitnað til. Aðeins einn hv. þm. Framsfl., sem vitað er um enn, kiknaði í hnjáliðunum þegar hann gekk undir jarðarmenið. Þetta var hv. 5. þm. Suðurl. Guðni Ágústsson. Honum varð um og ó. Hann lýsti því sem sé yfir hér úr ræðustól að hann treysti sér ekki til að styðja frv. í heild sinni og hann lýsti yfir stuðningi við tvær af tillögum minni hl. hv. allshn. Hann lýsti því að sér leiddist það, eins og hann orðaði það, að geta ekki að fullu fylgt hæstv. ríkisstjórn. En þegar til kastanna kom þá kiknaði hann í hnjáliðunum þótt breiður væri um herðarnar. Hann hefði verið maður að meiri að neita að ganga undir jarðarmenið og standa að áliti með fulltrúum Sjálfstfl. og Frjálslynda hægriflokksins í allshn. Hann treysti sér þó ekki til þess, heldur bognaði hann eins og hinir og gekk undir jarðarmenið en fékk ekki rétt sig upp að fullu þegar undan torfunni var komið og lýsti því yfir að hann hygðist styðja tvær af tillögum minni hl. Ég hlýt að segja það hér að ég undrast það hvernig Framsfl. hefur látið beygja sig í þessu máli. Hæstv. forsrh., sem ég hafði mjög óskað eftir að væri viðstaddur þessa ræðu mína, greip fram í fyrir mér ítrekað við 1. umr., þegar ég var að lýsa andstöðu ýmissa aðila í þjóðfélaginu við þennan málatilbúnað, og sagði að allir þeir sem væru á móti væru bara íhaldsmenn. Ég skal ekki fara að skilgreina það neitt nánar hverjir eru íhaldsmenn og hverjir ekki, en ef hæstv. forsrh. hefur átt við að þeir sem væru á móti þessum málatilbúnaði hæstv. ríkisstjórnar og stuðningsmanna hennar væru allir sjálfstæðismenn er það vel, ef þeir hafa skipað sér í þann flokk. Hitt er víst að ef kosið væri um þessi sjónarmið sem við erum hér að takast á um og kosið væri um það hvort menn vilja styðja hæstv. ríkisstjórn í því í fyrsta lagi að setja á laggir umhverfisráðuneyti að óþörfu og síðan að flytja þau verkefni, þær stofnanir og þau verksvið sem frv. sem hér er á dagskrá mælir fyrir um yfir til umhverfisráðuneytis, þá er víst að atkvæðum Sjálfstfl. mundi fjölga og fækka að sama skapi atkvæðum Framsfl. og væntanlega hinna stjórnarflokkanna líka. Mér þykir verra að hæstv. forsrh. sé ekki hér viðstaddur vegna þess að ég hef gert hér nokkra hríð að flokki hans, Framsfl., og það vegna þess að ég undrast svo stórkostlega að ofan í allar þessar umsagnir og gegn áliti allra þeirra aðila sem mæla á móti þessu máli og á móti þessum málatilbúnaði og flutningi verksviða yfir til nýs umhverfisráðuneytis ætlar Framsfl. að standa við greiðsluna, hin pólitísku hrossakaup sem ungir framsóknarmenn nefna svo. Þeir ætla ekki einungis að láta við sitja að hér fylli sali fnykurinn af hinum pólitísku hrossakaupum, eins og ungir framsóknarmenn orða það, heldur ætla þeir að standa við greiðsluna af hrossakaupunum til enda. Þetta hlýt ég að undrast stórkostlega vegna þess að þar eru þeir að fara gegn hagsmunum og skoðunum mikils þorra þeirra sem áður hafa talið þennan flokk sinn málsvara. Ég heyrði það í hinni yfirgripsmiklu ræðu hv. 5. þm. Vesturl. að hugleiðingar væru komnar í lið ríkisstjórnarinnar um að fresta afgreiðslu þessa máls, og það væri mér ekki undrunarefni. Ég tel hins vegar að það eina rétta sem hæstv. forsrh. geti nú gert sé að fresta afgreiðslu málsins og taka það til athugunar á víðari grundvelli til næsta þings. Þá á ég við það að fara að þessum málum á þann hátt sem er manna siður, að fulltrúar frá hinum pólitísku flokkum, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, beri saman bækur sínar og leggi saman sín ráð til þess að reyna að koma stjórnskipan landsins í betra horf en áður, en ekki að knýja fram vegna pólitískra hrossakaupa, vegna fnyksins sem fyllir þingsali, eins og hv. ungir framsóknarmenn létu liggja að í sinni ályktun, við það að kaupa svokallaðan Borgaraflokk til liðs við þessa ríkisstjórn, að ganga gegn hagsmunum þeirra aðila sem flestir hverjir hafa álitið að Framsfl. mætti telja meðal sinna málsvara. Það er svo aftur önnur saga að enginn veit hvað það sem kallað var Borgaraflokkur í haust er í dag. Ég segi: enginn veit hvað það er í dag vegna þess að þeir sem áður kölluðust þingmenn þessa flokks eru nú að stofna stjórnmálasamtök og sumir hverjir eru þannig í sveit settir að enginn veit í hvaða flokki þeir eru eða hvort þeir eru í mörgum flokkum. Og samtök sem liggja á bak við þennan Borgaraflokk sem var til í haust hafa ýmist verið að samþykkja að vilja reka forustumenn flokksins frá starfi ellegar að samþykkja að segja sig úr eða frá öllu starfi við þennan svokallaða Borgaraflokk. Það sem var Borgaraflokkur í haust er nú eitthvað sem er í algjörri upplausn. Og það er svo sem ekki einsdæmi um þá flokka sem nú styðja þessa hæstv. ríkisstjórn. Aðrir flokkar eru þar einnig með þeim hætti að enginn veit hvað upp snýr eða niður. Einn af stuðningsflokkum þessarar hæstv. ríkisstjórnar treystir sér ekki til að bjóða fram í eigin nafni hér í Reykjavík og í öðrum flokki þeirra sem styðja þessa hæstv. ríkisstjórn er ástandið þannig að þar vegast fylkingar á og vilja bjóða fram sín í hverju lagi til sveitarstjórnarkosninga. Enginn veit þess vegna hvort Alþb. er í rauninni til eða hverjir eru í honum og hverjir ekki, eða hvort þar séu einnig sumir sem séu í fleiri en einum flokki. Allt er þetta lið því með þeim hætti að það ætti að vera umhugsunarefni fyrir forustuflokk þessarar hæstv. ríkisstjórnar, Framsfl., að ganga ekki of langt í því að gera hin pólitísku hrossakaupin við lið af þessu tagi. Ég skal ljúka máli mínu með því að beina því til þess framsóknarmanns sem hér er í forsvari, hv. 3. þm. Austurl., að þrátt fyrir það að hann hafi gengið undir jarðarmen og hans félagar við það að mæla með því að frv. verði samþykkt, og ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það, allir vissu hvað það þýddi hér áður þegar gengið var undir jarðarmen, þá beiti hann sér fyrir því að þeir hv. þm. Framsfl. rétti nú höfuðið við eftir að hafa beygt sig undir torfuna og leggi það til að afgreiðslu þessa máls verði frestað og sett verði á laggir nefnd allra stjórnmálaflokka á milli þinga til þess að fara ofan í stjórnarráðslögin, þar á meðal þessi verkefni, og reyna að vinna að þeim málum, eins og ég sagði, með mannlegum hætti eins og áður hefur tíðkast, að ekki sé verið að vinna að allra handa breytingum á lögum um Stjórnarráð Íslands til þess að þjóna einhverjum pólitískum duttlungum eða pólitískum hrossakaupum. Þetta skulu vera lokaorð mín, að skora á hv. 3. þm. Austurl. að rétta nú höfuðið við og koma hér fram í þessum ræðustól og gera þetta að tillögu sinni.

Ragnhildur Helgadóttir Herra forseti. Hér erum við að ræða um málefni sem hæstv. ríkisstjórn virðist ráðin í að þvinga í gegnum þingið þótt ljóst sé að sú breyting sem frv. felur í sér er afar illa séð, bæði á þinginu, meðal þjóðarinnar og meðal þeirra sem hlut eiga að máli, þ.e. því máli að framkvæma verkefni hins opinbera á sviði umhverfismála. Hv. 2. þm. Norðurl. v. hefur í glöggu máli gert grein fyrir því hvernig allar þær stofnanir sem mestu skipta á þessu sviði, á hvaða sviði umhverfismálanna sem er, eru andvígar þessari breytingu. Engu að síður ætlar hæstv. ríkisstjórn sér að þrýsta þessu máli í gegn til að hæstv. ráðherra, sá sem nú rétt áðan gekk út úr salnum, geti setið í sæti sínu, ekki með góðu en með illu, það virðist vera greinilegt og hvað sem líður þeim fnyk sem Samband ungra framsóknarmanna hefur ályktað um að sé af þessu máli. Oft er það svo að það getur verið ráðlegt fyrir hina eldri að fara eftir ábendingum hinna yngri. Æskufólkið bendir okkur oft á augljósar staðreyndir, hvað beri að varast og hvað sé fráleitt í því sem við kunnum að ætla okkur að gera. Svo er einmitt um þá ályktun ungra framsóknarmanna sem hér hefur verið lesin. Ég vil leyfa mér áður en ég vík að einstökum atriðum í frv. --- Herra forseti. Það er svo mikið af búsáhöldum hér í hillunum að ég óska eftir því að einhver þingvörður kæmi og tæki svo sem eins og átta glös úr hillunum þannig að unnt sé að láta pappíra liggja hér undir.  Herra forseti. Ég mun halda áfram ræðu minni. Það er kannski ekki ofsögum sagt að sá hluti umhverfismála sem stendur næst okkur húsmæðrum er einmitt það sem í daglegu tali er kallað tiltekt og þetta var liður í slíkri aðgerð. Þetta er auðvitað ekki sá hluti þingsalarins sem blasir við augum manna en engu að síður held ég að hér megi taka til eins og víða annars staðar. Mig langar til þess, herra forseti, að gera grein fyrir nokkrum ályktunum míns flokks, Sjálfstfl., um umhverfismálin. Sannleikurinn er sá að ályktanir um umhverfismál eru inni í ályktunum um ýmsa aðra málaflokka, eins og eðlilegt er, því að mönnum verður það æ betur ljóst að umhverfismálin eru ekki fyrirbrigði sem unnt er að einangra eitt og sér heldur þvert á móti, til þess að við náum árangri í umhverfismálum verðum við að tengja þau ýmsum öðrum málaflokkum og gera okkur ljóst að enginn málaflokkur, ekki einn einasti, verður framkvæmdur svo vel sé án þess að tillit sé tekið til umhverfisþáttar með einum eða öðrum hætti. Í ályktunum landsfundar Sjálfstfl. frá sl. hausti segir svo, ef ég nefni fyrst hluta sem veit að umhverfismálum í ályktun um iðnaðarmál. Þar segir í síðustu málsgrein þeirrar ályktunar: ,,Umhverfi sitt verður iðnaðurinn og aðrir atvinnuvegir að lifa í sem bestri sátt við. Nýting náttúruauðlinda og landgæða skal ávallt miðast við skynsamlega nýtingu og vaxandi afrakstur fyrir komandi kynslóðir.`` Þetta var ein málsgrein af afar mörgum í ályktun landsfundar Sjálfstfl. um iðnaðarmál. Í ályktun um landbúnaðarmál sagði m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hófleg nýting lands, gróðurvernd á viðkvæmum svæðum og uppgræðsla er þjóðinni allri brýnt hagsmunamál. Framleiðsla búfjárafurða verður að taka mið af landkostum þannig að ekki sé gengið á gæði landsins. Sjálfstfl. vill stuðla að öflugu uppgræðslustarfi og leggur áherslu á hlutverk bænda á sviði skógræktar og landgræðslu.`` Í ályktun landsfundarins um sjávarútvegsmál sagði m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fiskimiðin umhverfis landið eru dýrmætasta auðlind Íslendinga. Viðskiptasamningar og verslunarhagsmunir mega ekki stefna í hættu yfirráðum okkar yfir þessari auðlind. Enn fremur er mikilvægt að Íslendingar taki forustu um varnir gegn losun úrgangs í hafið og mengun í norðurhöfum.`` Í ályktun um utanríkismál sagði svo, m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Sjálfstæðismenn vilja stuðla að eflingu norræns samstarfs, ekki hvað síst í umhverfismálum og verndun auðlinda hafsins.`` Í ályktun landsfundarins um umhverfismál sagði, með leyfi hæstv. forseta: ,,1. Sett verði almenn lög um umhverfismál og samræming þeirra falin einu ráðuneyti. [Hér er áherslan lögð á að samræmingu þurfi í efnisþáttum þessa máls en hvergi er lagt til að stofnað verði nýtt ráðuneyti.] 2. Aukin áhersla verði lögð á að fylgjast með mengun sjávar á hafsvæðinu umhverfis Ísland. Íslendingar hafi frumkvæði að samstarfi þjóða á norðurslóðum um málefni er varða mengunarvarnir og viðhald vistfræðilegs jafnvægis í hafinu á grundvelli eðlilegrar nýtingar auðlinda þess. 3. Gerð verði áætlun um nýtingu landsins sem miðar að því að endurheimta, vernda, varðveita og nýta landgæði á hagkvæman hátt. Slík áætlun komi til framkvæmda á þessu kjörtímabili. 4. Skógrækt, landgræðsla og gróðurvernd verði aukin í samvinnu ríkis, sveitarfélaga og frjálsra samtaka. 5. Umhverfisáhrif atvinnufyrirtækja, svo sem í fiskeldi og vegna stóriðju, verði könnuð og reglur settar til að koma í veg fyrir mengun frá þeim. Mengunarvarnir við þéttbýli verði efldar, einkum að því er varðar frárennsli og sorpeyðingu. Eftirlit með losun hættulegra efna verði bætt. 6. Gengist verði fyrir þátttöku Íslendinga í alþjóðlegu samstarfi vegna rannsókna á eyðingu ósónlagsins og ráðstafanir gerðar hér á landi í samræmi við aðgerðir meðal nágrannaþjóða. 7. Við skipulagningu ferðamála verði þess gætt að hlífa viðkvæmum landsvæðum svo að komið verði í veg fyrir umhverfisspjöll. 8. Fræðsla um náttúruvernd og umhverfismál verði aukin í skólum og meðal almennings. 9. Sjálfstfl. vill beita sér fyrir frjálslyndri og víðsýnni stefnu í skipulagsmálum sem taki mið af þörfum allra þjóðfélagsþegna. Umhverfis- og skipulagsmál varða mjög daglegt líf landsmanna um alla framtíð. Hafa ber það í huga þegar taka þarf ákvarðanir um meiri háttar framkvæmdir er hafa afgerandi áhrif á umhverfið. 10. Við mótun stefnu í skipulagsmálum skal áhersla lögð á varðveislu menningarverðmæta jafnhliða nýsköpun umhverfis. 11. Hefja þarf fræðslu um grundvallaratriði skipulagsmála í skólum landsins og fjölmiðlum og auka á þann hátt skilning og þátttöku almennings í þeim umræðum.`` Ég vék að því, herra forseti, hvernig umhverfismálin koma inn í ályktanir um fjölmörg málefni hjá þeim sem á annað borð fjalla um stjórnmál og hagsmunamál þjóðfélagsins alls. Ef við víkjum að öðrum ályktunum sem eru í ætt við það sem ég hef nú leitt athygli að kemur í ljós að á bak við allar þessar ályktanir liggur sú hugsun að stofna til sem víðtækastra sátta milli manns og umhverfis þannig að maðurinn geti lifað lífi sínu þannig að heilsa hans sé vernduð gegn hugsanlegum heilsuspillandi áhrifum umhverfisins og að hann nýti umhverfið eða náttúruna sér til lífsviðurværis án þess að eyðileggja hana og á þann hátt að það sé bætt sem af er tekið. Af því súpum við seyðið nú í dag að menn höfðu fyrr á tíð ekki þekkingu til þess að bæta fyrir eyðingu náttúrunnar, ekki þá þekkingu sem menn hafa nú á dögum og ekki þann skilning sem nú er verið að reyna að vinna að en hefur því miður ekki náð að festa rætur nægilega víða. Til þess að koma þeim málum áfram og vinna þeim brautargengi er afar fjarlægt að nauðsynlegt sé að búa til nýtt ráðuneyti. Það er ekki nýtt ráðuneyti sem þarf, heldur að efla þær stofnanir sem þegar hafa víðtækar og vandasamar skyldur á þessu sviði og að auka samstarfið þeirra í meðal þannig að umhverfisverndarstefnan geti skilað sem bestum árangri á vegum allra ráðuneyta, að til sé samstarf milli þeirra sem sé vel framkvæmanlegt og þannig að forðast megi tvíverknað en miðla upplýsingum sem nauðsynlegar eru á milli þeirra stofnana sem að þessum málum vinna þótt með misjöfnum hætti sé. Það er það sem máli skiptir en ekki að búa til nýtt ráðuneyti eins og margir hafa hér mælt gegn og eins og ég vildi mega óska að hæstv. ráðherra, sem vék úr salnum nú áðan, mæltist undan því og að hann sneri sér fremur að öðrum verkefnum sem hæstv. ríkisstjórn kynni að þóknast að fá honum. En það er e.t.v. eðlilegt að hæstv. ráðherra hafi gengið úr salnum því þeir sem eiga sæti í hans flokki hafa nú ýmsum öðrum hnöppum að hneppa í dag en að sinna umræðum á Alþingi því að svo er helst að sjá sem Borgfl. sé nú enn að hrökkva í smærri einingar, e.t.v. frumeindir, og það tekur auðvitað tímann sinn að leysa þau mál. Það er bara að niðurstaðan verði ekki sú sem sagði í vísunni gömlu: List er það líka og vinna lítið að tæta upp í minna, alltaf í þynnra þynna þynnkuna allra hinna. Það skyldi þó ekki koma á daginn eftir þennan dag að þetta gilti um flokk hæstv. ráðherra sem mestra hagsmuna hefur að gæta af því að mál þetta sem við erum nú að ræða komist á þann leiðarenda að þingið láti sér þóknast að samþykkja það. En mér finnst raunar fleira benda til þess að hv. þm. muni nú endurskoða málið og skoða hug sinn á nýjan leik þannig að málinu verði frestað á þessu þingi og það athugað á nýjan leik hvernig ráða megi fram úr þeim vanda sem hæstv. ríkisstjórn hefur óneitanlega komið sér í með því að bæta við ráðherra án teljandi verkefna. Ég tel að engan veginn sé skynsamlegt að fá honum verkefni með því að gera verkefni enn annarra ráðherra miklu minni en þau eru eða aðallega þó eins ráðherra sem ég hef sérstaklega í huga í þessu sambandi. Ég kem betur að því núna á eftir, en það er sá þáttur sem tengist heilbrigðismálum. Ég mun halda áfram, herra forseti, að rekja ályktanir sem tengjast þessu máli sem varpa ljósi á viðhorf okkar sjálfstæðismanna til þessa frv. og sýna fram á að það er einmitt vegna þess að við viljum framkvæmd í umhverfismálum sem allra besta og árangursríkasta á sviði umhverfisverndar að við erum andvíg frv. eins og það liggur fyrir nú. Guð láti gott á vita, hæstv. ráðherra kinkar kolli, að því er mér sýnist, með samþykki í svip og ég hygg að hann sé nú í raun og veru alveg sammála mér um þetta viðhorf því að eins og kunnugt er er hæstv. ráðherra greindur einstaklingur og vel að sér í sinni grein. Ég þykist vita að í raun og veru sé hann andvígur þessari framkvæmd sem lögð er til í frv. og að hann væri til með að taka þátt í því með öðrum þingmönnum að fá hæstv. forsrh. til þess að gera ráðstöfun til þess að leysa hans vanda með öðrum hætti en þessum sem ég hygg að gæti orðið afar dýrkeyptur fyrir þær stofnanir sem raunverulega eiga að sinna umhverfisvernd á Íslandi. Um svipað leyti og ályktanir Sjálfstfl. voru samþykktar á landsfundi nú í haust var lögð fram greinargerð hinnar svonefndu aldamótanefndar sem stundum hefur verið vikið að hér úr þessum ræðustóli, en í henni voru Davíð Oddsson borgarstjóri, sem var formaður nefndarinnar, Einar Oddur Kristjánsson, Guðmundur Magnússon, Sigríður Þórðardóttir, Valur Valsson og Þorkell Pálsson. Þessi nefnd samdi ályktun eða greinargerð um ýmis þau efni sem hún taldi nauðsynlegt að leggja sérstaka áherslu á á þeim árum sem eftir lifa til næstu aldamóta. Í þessari greinargerð segir svo um umhverfismál, með leyfi hæstv. forseta, í 11. kafla: ,,Ekki er vafi á því að í veröld vaxandi fólksfjölda sem gengur æ nær náttúru landanna verður umræðan um umhverfismál og vernd lífríkis mikilvægari í þjóðmálabaráttunni. Vissulega stendur íslenska þjóðin betur í þessum efnum en margar aðrar m.a. af því að við búum á eylandi allfjarri iðnaðarborgum meginlandsins. Þjóðin er fámenn í stóru landi með veðráttu sem andæfir mengun. Þótt við stöndum þannig betur að vígi en aðrar þjóðir megum við auðvitað ekki fljóta sofandi að þessum sannkallaða feigðarósi sem eyðilegging náttúrunnar er. Við gerum okkur vissulega grein fyrir því að ástandið er ekki enn orðið eins bölvað hér og sums staðar þekkist og bölsýniskvak getur jafnvel úr hófi gengið. Í þessu sambandi má leiða hugann að tveimur atriðum. Annars vegar að sjá til þess að ekki sígi hér á ógæfuhliðina og við höldum áfram okkar forskoti og á hinn bóginn getum við kannski notfært okkur þessa stöðu sjálfum okkur til framdráttar á öðrum sviðum. Jafnvel getum við gert okkur áhuga á umhverfisvernd og lítt mengaðri náttúru Íslands að eins konar útflutningsvöru. Ef við skipum okkur í framvarðasveit þeirra sem huga að umhverfisvörnum og grípum fyrr í taumana en aðrir hafa gert og áður en jafnilla er komið hjá okkur eins og öðrum gætum við skipað okkur sérstakan sess í veröldinni. Með öflugum áróðri og almennum upplýsingum gætum við gefið þá mynd af landinu að hér sé umhverfislegur aðbúnaður til fyrirmyndar. Ef þetta tækist og fólk væri orðið þess fullvisst að Ísland stæði betur að vernd síns umhverfis en aðrir mundi það skapa okkur beinar og auknar tekjur við þróun og sölu á matvælum héðan og gera landið eftirsóknarvert fyrir aflögufæra ferðamenn. Þótt við eigum að forðast kreddur og ofstýringareftirlit megum við síst af öllu sofna á verðinum. Við verðum að gera ríkar kröfur til mengunarvarna fyrirtækja og einstaklinga, svo sem eins og bifreiðaeigenda, og ekki síst þurfum við að efla vitund borgaranna um mikilvægi þessa málaflokks og mikilvægi þess að allir leggist á eitt í þessum efnum. Hreint land, ómengað land, fagurt land verður æ eftirsóknarverðara eftir því sem mannfjöldi og tæknivæðing gerir tilveruna skuggablendnari annars staðar. Það er á hinn bóginn alls ekki í anda eða þágu málefnisins að apa eftir öðrum skrifræðisríkjum og stofna til sérstaks skrifræðisbákns eins og nýs umhverfisráðuneytis. Íslenska stjórnkerfið er þegar nógu stórt og jafnvel er eftirlitskerfið þegar of mannað svo að ekki er á bætandi. Það á fyrst og fremst að vekja upp þjóðarvakningu um umhverfisvernd sem lýkur í þjóðarsátt um varðstöðu um ómengað land og fagurt.`` Þetta var kafli, herra forseti, úr greinargerð aldamótanefndarinnar svokölluðu sem skilaði áliti á landsfundi Sjálfstfl. nú í byrjun október. Og það er sama um þetta álit að segja og um þar sem vikið var að umhverfismálum í ályktunum landsfundarins, að að öllu leyti er hér stefnt að víðtækri sátt manns og náttúru til gæfu og heilsubótar fyrir menn og gegn eyðingu gæða náttúrunnar. Á 16. landsþingi Landssambands sjálfstæðiskvenna, sem haldið var á Akureyri, sagði svo, með leyfi hæstv. forseta, um umhverfismál: ,,Með virkum aðgerðum verði markviss umhverfisvernd tryggð. Efla þarf varnir gegn hvers konar mengun og öðrum skaðlegum umhverfisþáttum jafnframt því að vinna að varðveislu og skynsamlegri nýtingu náttúrugæða landsins. Auka ber fræðslu um náttúruvernd svo að komið verði í veg fyrir frekari eyðingu gróðurs og annarra landkosta.`` Það þarf ekki að fjölyrða um það hér að á það hefur hvað eftir annað verið bent að alvarlegasta umhverfisvandamál á Íslandi er eyðing gróðursins og það á við hvort heldur er um eyðingu skóglendis eða annars gróðurs að ræða vegna þess að þegar skóglendi hefur verið eyðilagt heldur áfram frekari gróðureyðing og uppblástur hefst þannig að verðmæt efni úr jarðveginum fjúka á burt og enn erfiðara verður að nema nýtt land fyrir nýjan gróður. Þess vegna er það að viðleitni í þá átt er langtímamarkmið og hefur mikla þýðingu bæði til þess að hafa áhrif á ræktun landsins, nýtingu þess og jafnvel á veðurfarið, svo og að sjálfsögðu atvinnuhætti og heilsu landsmanna. Á 17. þingi Landssambands sjálfstæðiskvenna sagði svo, m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Þjóðin byggir afkomu sína á nýtingu auðlinda lands og sjávar. Náttúruauðlindir og umhverfi þarf því að vernda fyrir rányrkju og eyðileggingu. Varnir gegn mengun sjávar og aukning gróðurlendis eiga að sitja þar í fyrirrúmi. Endurskoða þarf í heild þá stefnu sem nú er ríkjandi varðandi þennan málaflokk. Landsþing Landssambands sjálfstæðiskvenna fagnar gróðursetningarátaki ungra sjálfstæðismanna. Þar er á ferðinni þarft verk sem vonandi ber góðan ávöxt í framtíðinni.`` Ég vék að því áðan hverja þýðingu það hefur fyrir okkur sem eldri erum og vinnnum að ýmiss konar stjórnmálaverkefnum að hlusta eftir því sem unga fólkið í röðum okkar er að segja og líka að taka eftir því hvað það er að gera. Þess vegna er það að ég vil vekja á því sérstaka athygli sem nefnt er hér í þessari ályktun sjálfstæðiskvenna sem ég var að vitna til, að ungir sjálfstæðismenn gerðu það að sérstöku verkefni sínu og sérstakri afmælisgjöf sinni til hinna stóru breiðu samtaka sem Sjálfstfl. er að hleypa af stokkunum verulegu átaki til gróðursetningar trjáplantna. Þar tel ég að þessi æskulýðssveit hafi haft afar gott frumkvæði sem til fyrirmyndar má sannarlega vera í ýmsum félagasamtökum og ég verð að segja að fátt finnst mér vera eins til þess fallið að vekja bjartsýni eins og þegar þeir sem eru í yngstu hópunum í stórum stjórnmálaflokkum taka ákvarðanir eins og þessa. Þetta sýnir að þeir sem yngstir eru og eiga að taka við landinu og búa það svo í hendur framtíðarinnar sýna einmitt þessu verkefni þann skilning sem þarf. Þess vegna eigum við að styðja slíkt til þess að það geti borið ávöxt. Og þess vegna er ég ekki hissa á því að Sambandi ungra framsóknarmanna þyki leggja af þessu umhverfisfrv. heldur óþægilegan fnyk því að þar er í raun og veru ekki verið að vinna að aukningu umhverfisverndar í landinu, heldur er verið að stokka og flytja stóla til og frá en ekki verið að efla þær stofnanir sem þegar eru í landinu og hafa það verkefni að vinna að mikilvægum rannsóknum og framkvæmdum til umhverfisverndar. Ekki er með frv. verið sérstaklega að efla þau samtök sem hafa slík verkefni með höndum né heldur að auka fræðslu í skólum landsins eða meðal almennings til þess að umhverfisverndin nái árangri. Og því síður er verið sérstaklega að sinna því sem æ fleiri leggja höfuðáherslu á í sambandi við umhverfismálin, en það er sá þáttur sem veit að mannlegri heilbrigði. Nú er það svo að umfjöllun um umhverfismál hefur í raun og veru verið þannig að henni má skipta í nokkra áhersluþætti. Í upphafi eru verkefni umhverfismála fyrst og fremst tengd viðleitninni til að komast af, til að afla sér lífsviðurværis, til þess, eins og sagt er, að lifa á landsins gæðum og þá um leið á gæðum náttúrunnar yfirleitt. Fyrr á tíð var það ljóst að umhverfismálin miðuðust fyrst og fremst við þetta. Þau voru fólgin í landnámi og það land var helst numið sem gaf besta möguleika til afraksturs á einhvern hátt, til þess að gefa af sér verðmæti, annaðhvort í heyjum eða til hugsanlegrar ræktunar þótt í litlum mæli væri og svo það sem var á síðari tímum ljóst að var heldur sorginni líkt en það var það sem sem kallað var skóglendi á fyrstu árum Íslandsbyggðar og var þá nytjað til þess að höggva viði í húsin og ekki síður til þess að kynda. Og fátt er eins sorglegt að sjá í gömlum jarðalýsingum eins og það þegar kostum jarða er lýst þannig að þar sé nokkur viður til eldsneytis. Og hvað þýðir það? Það þýðir það að þær jarðir sem svo er lýst og voru byggðar þá eru ekki viði vaxnar í dag. Þar er í besta falli mosi og mói og uppblásin börð nema í þeim fáu tilvikum sem mannshöndin hefur verið þar að verki og breytt litlum hlutum þessara svæða í betra land, land sem verður betra með nokkurri umönnun. Þetta er sá þáttur umhverfisverndarinnar sem veit að atvinnu landsmanna á landi og afkomu þeirra. En það er ekki einungis þetta sem umhverfisverndin fjallar um. Það er líka það sem nútímaþekking hefur fært okkur heim sanninn um og birtist í ýmiss konar efnum sem menn hafa reynslu af að hafi áhrif á heilsu manna. Þar er bæði um að ræða efni á landi, í lofti og á sjó. Nægir að nefna hinn víðtæka vanda sem margar þjóðir eiga við að stríða af völdum ofnæmis eða óþols og þarf ekki að minna bændur, dettur mér í hug þegar hv. 2. þm. Norðurl. v. gengur í salinn, á þann vanda sem af því hlýst. Þar er m.a. um að ræða þekkt vandamál meðal margra bænda sem er einfaldlega ofnæmi af völdum grass og moldar og ýmiss konar örverugróðurs sem þyrlast út í loftið þar sem þeir vinna. En það eru ekki einungis bændur sem hér eiga hlut að máli. Nútímaþekking hefur fært okkur heim sanninn um mikilvægi rannsókna á efnum annarra þátta líka, bæði lofts og sjávar. Ef við víkjum frá þeim þætti umhverfismálanna sem veit að afkomu manna, atvinnu og möguleikum til að afla sér lífsviðurværis getum við líka rætt um þann þátt umhverfismála sem hefur fyrst og fremst gildi fyrir augað ef ég má svo segja og þann þátt á heldur ekki að vanmeta þótt hann sé ekki í daglegu tali mældur á mælikvarða heilsunnar eða afkomumöguleika. Raunar getur sá þáttur, fegurð umhverfisins, sannarlega líka orðið mikilvægur í sambandi við atvinnu landsmanna og nægir að minna á ferðamálin, þar sem fjöldi annarra þjóða hefur auðvitað fyrir löngu fært sér þann þátt í nyt, og skipulagsmálin sem eru mjög mikilvægur þáttur í þessu sambandi. Mikilvægastur af öllum þessum þáttum er þó, frá mínu sjónarmiði, sá þáttur sem tengist heilbrigði manna. Ef grannt er skoðað tengjast þessir þættir allir og enda einhvern tíma í athugun okkar á því að verða tengdir heilbrigði með einum eða öðrum hætti. Auðvitað tengist möguleiki manna á að nýta landið sér til lífsviðurværis heilbrigðisþættinum og auðvitað hefur það áhrif á andlega heilsu manna hvernig umgengnin er, einungis það hvernig við umgöngumst fegurð umhverfis okkar og hvort við gerum það besta úr umhverfinu með því að sinna því, með því að skipuleggja það rétt þar sem skipulagningar er þörf og leyfa því að vera í friði þar sem það nýtur sín best ósnortið. Og stundum er það sagt að stærsta auðlind okkar sé hin ósnortna náttúra. Þetta er auðlind sem ég held að við höfum ekki sinnt eins vel og virkjað eins vel og kostur er. Ég vék að því áðan hvernig ýmsir þættir í umhverfinu hafa orðið athugunarefni þeirra sem besta hafa þekkingu á ýmsu því sem finnst í náttúrunnar ríki og hvernig þróun þekkingarinnar hefur fært mönnum heim sanninn um það að við þurfum leiðbeiningu til þess að umgangast jafnviðkvæma auðlind og náttúruna með þeim hætti að til gæfu verði fyrir fólk og til bóta eða verndar náttúrunni sjálfri. Ég nefndi það áðan að þegar við tölum um umhverfið í sambandi við atvinnu manna og lífsafkomu gerist það að hinir flóknu sjúkdómaþættir og flóknar sjúkdómamyndir af völdum ofnæmis gera oft vart við sig og það hefur sýnt sig að oft er hættum sem valda ofnæmi ekki nægilegur gaumur gefinn. Ég vek athygli á því að í fréttabréfi frá landlæknisembættinu 1989 sem tengt er heilbrigði allra árið 2000, svo að notað sé kjörorð Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, er ítarlega fjallað um grasofnæmi og ýmiss konar örsmáa maura í náttúrunni sem valda alvarlegum og erfiðum veikindum þeirra sem nálægt þessum efnum vinna. Við ýmsum þeim vanda sem veldur asma þarf að bregðast með réttum hætti og þekkingu til þess að hin mikla auðlind sem heilbrigði manna er nýtist þeim sjálfum og landi þeirra sem best. Okkur er gjarnt að tala um auðlindir náttúrunnar, en við skulum líka hafa í huga auðlindina sem felst í heilbrigði manna. Og við skulum líka hafa í huga gæfuna sem felst í heilbrigði manna eða eigum við heldur að segja möguleikana sem mönnum eru búnir ef þeir eru svo heppnir að vera heilsugóðir. Ég nefni einungis þetta hefti frá landlækni um ofnæmi til þess að minna á það að þarna er þekkingarsvið sem er í mikilli þróun og vissulega þarf að veita miklu meiri athygli. Efla þarf rannsóknir á þessu sviði þannig að við getum betur ráðið við þann vanda sem þarna er um að ræða. Við getum í þessu sambandi einnig minnt á rit sem þingmönnum var nýlega sent og fjallar um mengun erlendis frá, um mengun sem berst í andrúmsloftinu og fellur með regni til jarðar eða sjávar. Þar er greinargerð um þær hættur sem hugsanlega gætu falist í slíku en þar er einnig bent á að við þurfum að standa betur að rannsóknum. Má ég í þessu sambandi minna á allar þær athuganir sem bent hefur verið á víða um heim að gera þurfi á aukefnum í matvælum og ýmiss konar efnum sem notuð eru við vinnu. Aukefni eru efni sem notuð eru við framleiðslu matvæla eða annarra neysluvara sem tæknileg hjálparefni eða til að hafa áhrif á geymsluþol, lykt, bragð eða aðra eiginleika vöru. Þegar vara er boðin til sölu eru aukefnin að einhverju eða öllu leyti til staðar í vörunni, í breyttu eða óbreyttu formi. Því nefni ég þetta að einmitt nú er á döfinni mjög víðtækt samstarf fræðimanna og vísindamanna víða um lönd og svo heilbrigðisstarfsmanna einnig til þess að ákvarða sameiginlega staðla um leyfilegt magn slíkra efna í vörum. Einmitt þetta samstarf gerir til þess kröfu að við stöndum enn betur að rannsóknum að þessu leyti til, að við styðjum þær mikilvægu rannsóknir sem þegar fara fram í landinu og eru svo sannarlega þess virði að þeim sé verulegur gaumur gefinn og að Alþingi átti sig enn betur á með hvaða hætti væri hægt að efla þessar rannsóknir, en það gerum við ekki með því að búa til nýtt ráðuneyti, heldur með því að efla þær rannsóknarstofur sem hér eiga hlut að máli. Það nægir að nefna t.d. ýmsa þætti í hollustuvernd, ýmsa þætti sem vinna að rannsóknum á mengunarmælingum í sjó eða í lofti. Ég hef hér í höndum, herra forseti, rit nokkurt sem ég veit að sá herra forseti sem nú situr í forsetastól kannast við, en það er samanburður á löggjöf Evrópubandalagsins og Íslands á sviði eiturefna og hættulegra efna. Ég er sannfærð um það að hér erum við með í höndunum verkefnasvið sem er svo viðkvæmt og svo mikilvægt, bæði fyrir framleiðsluhagsmuni landsins, fyrir atvinnuhagsmuni landsins og fyrir heilbrigði landsmanna, svo og fyrir viðskiptalíf okkar yfirleitt, að hér verðum við að athuga okkar gang fyrr en seinna og ekki bíða eftir að tjón hafi orðið á þessum sviðum. Í þessum samanburði er mjög gott yfirlit yfir nokkra sérstaka efnaflokka, hvernig mismunandi kröfur gilda annars vegar á Íslandi og hins vegar hjá Evrópubandalaginu eða löndum þess, og svo hvað æskilegt er að Ísland geri á hverju sviði fyrir sig. Hér er um að ræða ýmiss konar efnavörur, frumefni, efnasambönd og samsettar efnavörur og svo eiturefni og hættuleg efni, hreinsiefni, þvottaefni og slíkt, og síðan er í ritinu kafli um innflutning og útflutning á hættulegum efnum og tilkynningarskyldu um þau. Ég óttast að sú þjóðfélagsaðstaða sem veldur því að húsbændur og húsmæður á heimilum, forráðamenn heimila, eru svo störfum hlaðin að þau eru meira og minna fjarri heimilum sínum daglangt og undirbúningur að þeim störfum sem fólkið stundar, allt þetta, hafi verið framkvæmdur og sé framkvæmdur með þeim hætti að hættan af ýmsum efnum í hversdagsumhverfi okkar sé ekki nægilega athuguð. Ég óttast það með öðrum orðum að umhverfisfræðslan í skólakerfinu og meðal almennings sé ekki nægilega góð, hún beinist ekki með nægilega öflugum hætti að því að afstýra ýmiss konar slysum sem virst gætu hversdagsleg. Ég hef hér einkanlega í huga ýmiss konar efnaslys á heimilum. Þetta er hluti af umhverfisvernd. Þetta er hluti af því að gera nánasta umhverfi manna öruggt og heilsusamlegt. Þetta gerist hins vegar ekki nema með glöggri og fordómalausri upplýsingamiðlun. Það hefur nokkrum sinnum verið gert átak, eins og kallað er, í þessu efni. Lausn á slíkum málum finnum við hins vegar ekki með snöggum átökum heldur með viðvarandi fræðslu sem gengur eins og eðlilegur þáttur inn í almenna menntun manna. Þeim mun meiri þörf er á þessu að ævinlega eru að koma upp ný efni, lítt könnuð oft á tíðum, og þar sem menn hafa ekki upplýsingar frá fyrri tíð þannig að menn geti með alveg öruggum hætti nýtt það hagræði sem gæti virst vera í hinum nýju efnum. Ég er að tala um öryggi í nánasta umhverfi og þá er ég sérstaklega að víkja orðum að svokölluðum efnaslysum á heimilum, en málið þarf ekki að vera svo flókið. Það þarf ekki að vera flókin efnafræðikennsla sem kemur til greina, heldur líka leiðbeiningar um umgengni við hætturnar í nánasta umhverfi manna. Staðreyndin er sú að á Íslandi eru barnaslys ótrúlega tíð. Þau eru tíðari en svo að við getum kinnroðalaust horfst í augu við þær staðreyndir. Tíðust eru samkvæmt upplýsingum landlæknis barnaslys í námunda við heimili, ekki síst utan húss, umferðarslys nálægt eigin heimilum barna. Þess vegna verður ekki of mikil áhersla á það lögð að á þessu sviði er mikilvæg umhverfisfræðsla til þess að gera nánasta umhverfi manna öruggara og þá ekki síst umhverfi þeirra sem yngstir eru og síst færir um að sjá sjálfir fótum sínum forráð. Þetta hefur mér vitanlega ekki verið talið til verkefna umhverfisráðuneytis og ég get ekki séð að þessum málum sé betur borgið með stofnun nýs umhverfisráðuneytis. Hér er ég einmitt að tala um eitt af þeim umhverfismálum sem er dæmigert ef svo má segja að því leyti að það snertir starfrækslu margra annarra málaflokka. Það öryggisatriði umhverfisins, nánasta umhverfisins, með öðrum orðum, slysavarnir, þau eru sannarlega umhverfismál og ekki það minnsta. Slysavarnir eru það svo sannarlega og því nefni ég það að ég tel að þessi tvö atriði, efnaslysin og slys í nánasta umhverfi heimila, jafnvel umferðarslys í nánasta umhverfi heimila, þau tengjast vernd heilsunnar, vernd barna og fullorðinna, varnir gegn þessum slysum eru liður í því að hjálpa fólki að halda lífi og heilsu. Með eðlilegum hætti ættu báðir þessir þættir heima í heilbrrn. ef ætti að heimfæra þau undir tiltekið ráðuneyti. Og svo er um fleiri þætti umhverfismála. Ég kem að því fljótlega að æ fleiri rök í seinni tíð hníga að því að í stað umhverfisráðuneytis eigi að fela umhverfismálin heilbrrn. og samræming umhverfismálanna eða öllu heldur samstarfsnefnd sem ég tel að væri heppilegasta lausnin, samstarfsnefnd ráðuneyta sem með einhverjum hætti koma nálægt umhverfismálum ætti að mestum hluta til heima í heilbrrn. Vissulega má hugsa sér það í samgrn. eins og var í frv. okkar sjálfstæðismanna en ég hallast meir og meir að þeirri skoðun að síst af öllu eigi að taka umhverfismálin úr heilbrrn. því að þar yrði þá heilt ráðuneyti sem tæpast hefði næg verkefni. Það er varla fullt verkefni fyrir heilt ráðuneyti að annast nokkrar stærstu ríkisstofnanirnar í landinu sem eru um stjórnun sína afar sjálfstæðar og koma í sjálfu sér ekki svo mikið inn á borð ráðherra nema þegar um er að ræða útlínur í fjárlagagerð og í nokkrum tilfellum öðrum sem varla eru nægileg til þess að vera verkefni heils ráðuneytis. Ég tel að það væri þess vegna miklu skynsamlegra að tengja öll þau umhverfismál sem með nokkru móti eru hluti af heilsuvernd eða má heimfæra undir það að vernda heilbrigði manna fyrir umhverfisáhrifum ýmiss konar í bráð eða lengd, að allir þeir þættir ættu að vera í heilbrrn. Mig grunar, þó að ég geti ekki staðfest það, að hæstv. heilbrrh. sé á þessari skoðun og hann sé einungis einn af þeim sem gengið hafa undir jarðarmenið fræga og það styður þá kenningu mína hver áhersla var af hálfu hæstv. heilbrrh. nú í vetur á því að koma frv. um breytingu á lögum um hollustuvernd í gegnum Alþingi. Það gat varla verið að sú áhersla væri jafnmikil ef einungis var þar tjaldað til einnar nætur. Ég held þvert á móti að hæstv. heilbrrh. hljóti að vera á þessari skoðun og má það vera líka með ólíkindum eftir því sem menn kynnast því ráðuneyti betur og þeim ágætu starfsmönnum sem þar vinna og þeim ágætu sérfræðingum sem því tengjast ef menn komast ekki á þá skoðun að þeim þáttum umhverfismála sem þeir hafa með höndum sé best borgið þar. Enda er það svo að bæði sérfræðingar og mikilvægustu stofnanir á þessu sviði sem heyra undir heilbrrn. svo og helstu heilbrigðisyfirvöld, ef ég má svo segja, mæla eindregið gegn þessu frv. Þannig að það er ekki eins og hér sé verið að bera fram einhverjar sérskoðanir, því fer fjarri. Sá mikli þungi sem verið hefur í málflutningi víða um lönd á síðustu árum þegar umhverfismál ber á góma á sér eðlilegar skýringar. Menn hafa séð það og komist að raun um með rannsóknum að ýmsum þáttum í afkomu manna og heilsu er alvarleg hætta búin vegna þess að aðgát hefur ekki verið nægileg höfð í umgengni við náttúruna. Svo að vikið sé að því verkefni sem er fjarlægast okkur landfræðilega séð í bili getum við nefnt eyðingu regnskóganna sem hefur áhrif á loftslagið yfir jörðinni og getur leitt til mikils ófarnaðar ef ekki verður spyrnt við fótum. Það er ljóst að þeir hlutar heimsins sem ekki eiga regnskóga verða að koma til hjálpar. Þetta er mál sem mönnum finnst oft nokkuð fjarlægt af því að svo fjarri er það okkar landi t.d. og norðlægum slóðum en engu að síður er þetta sameiginleg hætta sem blasir við mannkyni, ekki á næstu dögum en í framtíðinni. Þess vegna ber að fagna því hve margar alþjóðlegar stofnanir hafa ályktað um þetta og það þótt ekki sé um að ræða stofnanir þar sem þessi lönd sem í hlut eiga eru aðilar að. Ég nefni t.d. nýlega samþykkt Evrópuráðsins um þetta efni. Norðurlandaráð hefur látið sig umhverfismálin varða með mjög eindregnum hætti og slær því föstu að hver einasti maður gerir sér ljóst mikilvægi umhverfismálanna og telur að sú skoðun hafi margsinnis verið staðfest í Norðurlandaráði. Ég vonast auðvitað til að sem flestir geri sér þetta ljóst og það sé rétt skoðun. Meðal þess sem megináhersla er lögð á í samstarfsverkefni ráðherra Norðurlanda, Norðurlönd í Evrópu 1989--1992, er að stinga upp á forgangsverkefnum og þar eru umhverfismálin mjög ofarlega á blaði. Nú er það svo að hæstv. ráðherra sem mestan áhugann hefur á þessu máli er samstarfsráðherra Norðurlanda og það er auðvitað mjög heppilegt að hæstv. ráðherra beiti sér að þessu máli þar, enda ber honum til þess skylda sem samstarfsráðherra, hvort sem hann er umhverfisráðherra eða ekki. Hin norrænu samtök, bæði Norðurlandaráð og ráðherranefnd Norðurlanda, hafa byggt mjög á skýrslunni frægu sem oft er kölluð Brundtlandskýrslan og heitir ,,Hin sameiginlega framtíð okkar``, skýrsla nefndar Sameinuðu þjóðanna um þróun og umhverfi. Í skýrslunni er lögð sérstök áhersla á það að láta umhverfismálin hafa forgang í sambandi við Evrópusamvinnuna. Þess vegna telur ráðherranefndin nauðsynlegt að bæði Norðurlandaráð og aðrir stjórnmálamenn sem starfa að Evrópusamvinnu leggi áherslu á þetta atriði. Meðal þess sem er höfuðatriði frá þeirri sjónarmiði í þessum málaflokki er annars vegar orkustefnan og hins vegar áhrif umferðarinnar á umhverfið. Það verður ekki lögð á það of mikil áhersla hverja þýðingu það hefur að spyrna við fótum að því er varðar mengunaráhrif umferðarinnar og síðan að leggja á það áherslu að fjármunum verði veitt til mengunarvarna við alla fjárfestingu í atvinnuskyni eða til einkanota og svo síðast en ekki síst til þess að unnt sé að fylgjast með mengun umhverfisins. Við þingmenn höfum fengið í hendur greinargerð og tillögur um mengunarmælingar í sjó sem er eitt af því sem skiptir verulegu máli vegna gæða þeirra matvæla sem við framleiðum og er aðalframleiðsla Íslendinga. Ég á hér við skýrslu starfshópsins sem samgrh. skipaði til þess að gera tillögur um mælingar á mengunarefnum vegna hugsanlegrar mengunar í sjó hér við land og vegna þátttöku í alþjóðlegu samstarfi um skipulegar mælingar á mengun hafsins. Í þessum starfshópi voru, eins og menn muna, Jón Ólafsson sviðsstjóri, Hafrannsóknastofnun, Magnús Jóhannesson siglingamálastjóri og Sigurður Magnússon, forstöðumaður Geislavarna. Ég vil leyfa mér að tilfæra úr þessu áliti örlítið þar sem minnt er á tengsl ákvæða í þessari greinargerð við framkvæmdina. Fyrst er það skýrt að Ísland sé aðili að Oslóar- og Parísarsamningunum um varnir gegn mengun sjávar og að Alþjóðahafrannsóknaráðinu og Alþjóðakjarnorkumálastofnuninni. Með leyfi hæstv. forseta: ,,Oslóar- og Parísarsamningurinn um varnir gegn mengun eru svæðasamningar sem gilda fyrir Norðaustur-Atlantshaf. Samningar þessir tóku gildi seint á síðasta áratug. Auk þess sem samningar þessir hafa það meginmarkmið að draga úr allri losun efna í hafsvæði er eitt höfuðverkefni þeirra að afla upplýsinga um mengun á hafsvæðinu og meta ástand þess með hliðsjón af varnaraðgerðum. Af þessum sökum hefur verið komið upp sérstakri áætlun á vegum Oslóar- og Parísarsamningsins um eftirlitsrannsóknir, Joint Monitoring Program.`` --- Ég les, herra forseti, tilvitnun í ritið síðar, það er óþarft reyndar svo ég sleppi því. En þessari áætlun hefur verið komið upp með fjögur atriði að markmiði, eins og segir í skýrslunni. a. Mat á hugsanlegri áhættu vegna neyslu sjávarfangs, b. mat á óæskilegum áhrifum á lífríki eða vistkerfi sjávar, c. mat á núverandi mengun sjávar á ýmsum svæðum, d. mat á áhrifum samræmdra aðgerða til að draga úr mengun sjávar. Það er ljóst, herra forseti, af þessari litlu upptalningu að hér er um þvílík lykilatriði að ræða til þess að tryggja verðmæti sjávaraflans og til þess að tryggja það að framtíð sjávarútvegs geti byggt á góðri von um að þar með sé verið að afla góðrar og heilsusamlegrar vöru sem á greiða leið á markaði og getur þar með haldið áfram að vera undirstaða lífsafkomu á Íslandi. Ég leyfi mér að vitna aftur til greinargerðarinnar, herra forseti: ,,Þessari áætlun hefur ekki nema að hluta til enn verið hrint í framkvæmd og koma þar til ýmis tæknileg vandamál er snúið hafa m.a. að söfnun sýna og greiningu. Þar eð efnin eru í mjög litlu magni í hverju sýni er nákvæmni í mæliaðgerðum grundvallaratriði til að hægt sé að byggja á niðurstöðum þeirra. Það gefur því auga leið að ef bera á saman mælingar á mengunarefnum milli landa og hafsvæða þá verður að gæta fulls samræmis í rannsóknunum. Til þess að leysa þessi vandamál hefur samstarfsnefndin staðlað sýnatöku og greiningaraðferðir og beitt sér fyrir því að rannsóknastofnanir í einstökum löndum taki þátt í samanburðarprófunum í greiningarnákvæmni.`` Ég held áfram: ,,Gera verður ráð fyrir því að styrkur mengandi efna í sýnum frá Íslandsmiðum sé lágur. Þar af leiðandi verður að beita bæði næmum greiningaraðferðum og vanda öll vinnubrögð við söfnun og efnagreiningar. Þetta þýðir að tækjabúnaður verður að vera mjög vandaður og að þeir fagmenn sem vinna að rannsóknunum verða að eyða töluverðum tíma til prófunar á aðferðum og vinnubrögðum áður en unnið verður úr sýnum og niðurstöður sendar inn í alþjóðlegum eftirlitsrannsóknum. T.d. verður að leggja vinnu í það að greina samanburðarsýni sem send verða til þeirra rannsóknastofnana sem skila gögnum í umræddum rannsóknum.`` Það er svo gert ráð fyrir, herra forseti, að í þessari rannsóknaráætlun sé safnað lífverum í sjó eigi sjaldnar en á tveggja ára fresti og athugað verði fimmta hvert ár hvernig staðan er með mengandi efni í sjó og lífverur. Markmiðið er að fá upplýsingar um svæðisbundna mengun og með endurteknum mælingum upplýsingar um breytingar í tímans rás, t.d. vegna hertra mengunarvarna eða aukinnar mengunar. Það er þess vegna alveg ljóst að það verður ekki of þung áhersla lögð á það af hálfu Íslands að þarna þurfi að byrgja brunninn ef svo má segja. Þarna verðum við að taka til hendi nægilega öfluglega og það fyrr en síðar. Og hér verður að vinna með skipulegum hætti og sjá til þess að bæði tæki og mannafli og aðstaða séu til þess að vinna að slíkum mælingum með nægilegri nákvæmni. Mér er það mætavel ljóst að það kann að reyna á þolinmæði okkar sem ekki höfum sérþekkinguna á ýmsum sviðum sem þessum að sjá áþreifanlegan árangur sem breytist í seljanleg verðmæti á morgun eða í næstu viku, en þetta mál fjallar ekki um það. Þetta er eins og hver önnur tryggingarráðstöfun þannig að við vitum hvert halda ber í þeim efnum sem við höfum hingað til talið mestu skipta fyrir lífsafkomu á Íslandi. Þess vegna verðum við að leggja þeim lið sem að slíkum málum vinna, ekki einhvern tímann, ekki 1995 eða árið 2000 heldur strax. Það sem þessi hópur varð sammála um að þyrfti að leggja sérstaka áherslu á hér á landi var: Í fyrsta lagi ,,að afla upplýsinga um mengun sjávar á hafsvæðinu umhverfis landið, á því svæði sem kalla má mengunarlögsögu, svo hægt sé að leggja mat á heilnæmi sjávarafurða þaðan.`` Í öðru lagi ,,að fylgjast með og koma upp þekkingargrunni sem gagnast mætti sem mest í alþjóðlegu starfi að bættum vörnum gegn mengun sjávar og til að meta hugsanlegar breytingar á mengun sjávar á hafsvæðum umhverfis landið.`` Ég vil skjóta hér inn í tilvitnunina, herra forseti, að af þessu sést að hér geta Íslendingar lagt mikið af mörkum til hins alþjóðlega samstarfs í verndun umhverfis til þess að tryggja heilbrigði manna með því að fylgjast með hollustu sjávarafurða. Það er einn liðurinn af mörgum í því að hér verður að vera samstarf milli ríkja því að eins og ekki verður of mikil áhersla lögð á og oft hefur verið bent á: mengunin virðir ekki landamæri. Það er auðvitað ljóst að hafstraumar og sjávarföll hafa líka áhrif til að dreifa mengun. Hér er mikilvægt efni sem samstarf milli ríkja þarf að vera um. Ef ég held áfram tilvitnun í tillögur hópsins var þriðja atriðið ,,að afla upplýsinga um hvaðan mengun kemur og hvernig hún berst.`` Í fjórða lagi ,,að taka þátt í framkvæmdaáætlun um sameiginlegar rannsóknir á mengun í Norður-Atlantshafi á vegum Oslóar- og Parísarsamningsins um varnir gegn mengun sjávar.`` Í fimmta lagi ,,að skapa grundvöll til sérstakra mælinga ef hér verða mengunaróhöpp sem gætu valdið víðtækum mengunaráhrifum í mengunarlögsögunni, t.d. geislavirk efni og olía. Til þess að ná þessum markmiðum þarf að velja sýni og sýnatökustaði með hliðsjón af hagfræðilegum og líffræðilegum atriðum.`` Ég lýk þessari tilvitnun, herra forseti, en taldi nauðsynlegt að vekja athygli á þessu í þessu sambandi því að ég tel að hér sé um afar mikilvægt atriði að ræða sem menn hafa stundum ekki veitt nægilega athygli eða gleymt að hugsa út í. En ef slys verða á þessu sviði sem annaðhvort valda heilsutjóni eða eyðileggja markaði getur verið erfitt að bæta þar um og ekki víst að það takist með góðu móti þannig að gagn verði að fyrir okkur. Í 40 ára afmælisriti Evrópuráðsins er bent á það með mjög áhrifaríkum hætti hvernig baráttan fyrir heilsusamlegu umhverfi getur verið úrslitaorusta. Vissulega getur það svo verið ef menn gá ekki að í tíma. Sumir orða það jafnvel svo að jörðin okkar sé í svo mikilli hættu og mengunin sé svo víða að við verðum að vinna sigur í baráttunni við ofnýtingu umhverfisins ef við ætlum að lifa af. Það er ljóst að það er vandasöm aðstaða sem Evrópuríkin búa við núna þegar þau eru að efla samstarf sitt á flestum sviðum. Þar blasa við aðkallandi verkefni á þessu sviði sem þau þurfa að leysa jafnframt því sem samræmdar eru reglur um hin margvíslegustu efni, þannig að auðvelda megi samskipti, þannig að auðvelda megi flutninga á vörum, fjármagni, þjónustu og fólki. Samtímis því sem þetta er gert geta hvenær sem er komið upp og koma öðru hvoru upp alvarlegar aðkallandi aðstæður sem verður að bregðast við samstundis til þess að ekki leiði af meiri háttar tjón. Þetta verður þeim mun betur ljóst sem menn gera sér grein fyrir því núna að samstarf Evrópubandalagsríkjanna og Austur-Evrópuríkjanna er mjög að aukast og að í Austur-Evrópuríkjunum er mengunin víða miklu alvarlegri en í Vestur-Evrópuríkjunum, þó slæm sé víða, vegna þess að Austur-Evrópuríkin hafa ekki haft ráð á því að búa fyrirtækin þeim mengunarvörnum að nægilegt sé til þess að afstýra ýmiss konar heilsutjóni. Og það þarf ekki að víkja sérstaklega að hinu mikla Tsjernóbíl-slysi til þess að benda á þetta. En af því slysi hefur álfan ekki jafnað sig. Við getum nefnt sem dæmi lítið atvik sem mér kemur í hug, herra forseti. Það atvikaðist þannig að í sambandi við fund Evrópuríkjanna um umhverfi og heilbrigði nú í vetur átti ég tal við embættismann sem bar ábyrgð á heilbrigðiseftirliti í Tyrklandi. Ég spurði eins og Íslendingum er gjarnt hvort það vandamál sem við vorum þarna að ræða væri alvarlegt í hans landi. Og það kom í ljós sem oft gerist að það þarf ekki mörg ár til að hugurinn hvarfli frá miklum atburðum, alvarlegum og erfiðum eins og Tsjernóbíl-slysinu. Þessi tyrkneski embættismaður benti á það að milljónir manna í landi hans hefðu búið í landbúnaðarhéraði sem lifði nær eingöngu á terækt. Heils árs uppskera þessara milljóna manna eyðilagðist vegna mengunar frá Tsjernóbíl-slysinu. Ég spurði hvernig unnt hefði verið að eyðileggja þessa uppskeru og svarið var: Við seldum teið Sovétmönnum, þ.e. það land sem menguninni olli varð að taka við uppskerunni. Það er því ljóst að þetta er eitt dæmið enn til viðbótar öllum þeim mörgu dæmum sem við höfum um hið mikla tjón sem með beinum og óbeinum hætti varð, heilsutjón og ómælanlegan félagslegan vanda á þessum svæðum. Nú er það svo að því er við best vitum um mengandi efni frá iðnaði í iðnvæddum ríkjum álfunnar að það er þar sem 98% af hættulegum iðnaðarúrgangsefnum, mengandi efnum verður til. Það er auðvitað ljóst að svo hlýtur að vera vegna umfangs starfseminnar, en við vitum ekki nægilega mikið um í hversu stórum stíl mengunin hefur orðið í öðrum iðnvæddum ríkjum en hinum vestrænu því að mælingarnar liggja ekki fyrir í sama mæli og e.t.v. eru ekki sömu mælingarstaðlarnir. Ljóst er að vandinn er samt miklu meiri. Ég get greint frá því að ekki alls fyrir löngu höguðu atvikin því svo að ég kom í þá borg Austur-Þýskalands sem talin er verst farin vegna mengunar þar sem umhverfi, loft og land hefur mest spillst af mengun. Þetta er bærinn Bitterfeld. Í Bitterfeld er ástandið þannig að þar þjáist mikill hluti íbúanna af lungna- og öndunarfærasjúkdómum. Mér var greint frá því að þar væri mjög erfitt að fá lyf við þessum sjúkdómi. Ég spurði hvers vegna. Sögumaður gat ekki sagt mér það. Hitt er ljóst að það er auðvitað ekki vandalaust að reka stór iðnfyrirtæki, hvort það eru námur eða vélaverksmiðjur, með vinnuafli sem getur ekki stundað vinnu sína nema með sterkum lyfjum af þessum sökum. Hér er um að ræða sorglega staðreynd en staðreynd þó sem hægt er að bæta úr með réttum aðferðum, með réttum mengunarvarnabúnaði. Því miður er hér ekki um eitt dæmi að ræða heldur er þetta vandamál hjá ýmsum þjóðum Vestur- og Mið-Evrópu, vandamál sem þær þjóðir standa ráðlitlar frammi fyrir vegna þess að efnahagur landanna leyfir ekki að þær bregðist við með þeim hætti sem þarf. Af þessum ástæðum er hið alþjóðlega samstarf í umhverfismálum enn þá nauðsynlegra, enn þá meira aðkallandi. Og í ljósi staðreynda af þessu tagi var það sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin boðaði til ráðherrafundar heilbrigðisráðherra og umhverfisráðherra, þar sem þeim var til að dreifa, nú í vetur og samþykkti sérstaka yfirlýsingu um heilbrigði og umhverfi, þ.e. evrópskan sáttmála. Það þarf ekki að orðlengja það að höfuðviðfangsefni á þessari ráðstefnu var tenging umhverfisvandans og heilbrigðisvandans eða öllu heldur tenging umhverfis og heilbrigðis. Við þurfum ekki að vísa sérstaklega í hina alþjóðlegu stefnumörkun í Brundtland-skýrslunni um sameiginlega framtíð okkar til þess að færa rök að nauðsyn þess samstarfs sem þarna var hleypt af stokkunum. Það eru ýmsir þættir í samþykktum sem taka mið af hversdagslífi okkar sem stuðla að því að nauðsynlegt er að tengja þessa þætti saman með miklu eindregnari hætti en áður hefur verið gert. Það er, svo ég víki að því hvað það er sem ég hef sérstaklega í huga, m.a. í umfjölluninni um félagsmálasáttamála Evrópu. Þar er ekki einungis það sem er í venjulegu tali kallað félagsleg réttindi heldur einnig verndun umhverfisins vegna stöðu manna á vinnumarkaðinum og heilsu yfirleitt. Það er m.a. þar sem umhverfisþátturinn kemur inn í og er talinn til félagslegra gæða. Þess vegna er það að 16 Evrópuríki sem hafa fullgilt þann þátt í félagsmálasáttmálanum sem fjallar um heilbrigt umhverfi hvetja til þess að þau sameinist um framkvæmd þessa atriðis og leggja sérstaka áherslu í því sambandi annars vegar á verndun gegn loftmengun og hins vegar verndun gegn vatnsmengun. Um þá þætti sem ég er nú að ræða um er mjög ítarleg greinargerð skráð í álitsgerð nefndar óháðra sérfræðinga sem fjölluðu um félagsmálasáttmála Evrópu. Álitsgerðin var gefin út í Strasborg seint á síðasta ári og er 11. hefti í nefndarálitum um þetta efni. En eins og hv. þm. kannast við hefur ekki lítið verið rætt í umfjöllun um EFTA og Evrópubandalagið um hina svokölluðu félagslegu vídd en þetta verk sem ég er að vitna til er einmitt hluti af því máli og ekki sá léttvægasti. Ég get vísað til þess, herra forseti, sem ég sagði fyrir alllöngu síðan þegar við fjölluðum um frv. til laga um breytingu á stjórnarráðslögunum og ég taldi vera svo nátengda þessu frv., að því er varðar þann kafla ræðu minnar sem fjallar um ráðstefnu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um tengingu heilsu og umhverfis. Sú umræða fór fram þegar ráðstefnu þessari var alveg nýlega lokið og þess vegna var ærið tilefni til að vitna til þess sem þar gerðist. Til að gera langa sögu stutta vil ég benda á það að í ræðum framkvæmdastjóra Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og framkvæmdastjóra Evrópusvæðisins innan þeirrar stofnunar var höfuðáhersla á það atriði að við yrðum að gera okkur ljóst að þessir tveir þættir lífsins, umhverfi og heilsa, yrðu ekki aðskildir og hið endanlega markmið með hreinu og ómenguðu umhverfi væri góð heilsa fólksins. Þetta var grundvöllur þessarar ráðstefnu og lykilorðið í sameiginlegri ályktun sem 38 ríki stóðu að, auk alþjóðlegra stofnana eins og m.a. Evrópubandalagsins. Og þessi sama röksemd liggur til þess að ég er þeirrar skoðunar að það sé heilbrigði manna síst til framdráttar heldur þvert á móti, það sé andstætt heilbrigðisverndinni að draga þá þætti umhverfismála sem nú heyra undir heilbrrn., gegn ráðleggingum þeirra yfirmanna og sérfræðinga sem að því koma, út úr því ráðuneyti til þess að búa til silkihúfu handa hæstv. ráðherra Júlíusi Sólnes. Það tel ég afar illa farið. Ég hvet alla þá hv. þm. sem hafa átt erfitt með að ganga undir jarðarmenið til þess að styðja hæstv. forsrh. í því að leysa vanda formanns Borgfl. með öðrum hætti. Og ég segi það leysa vanda hans með öðrum hætti því ég veit að vandi hæstv. ráðherra, formanns Borgfl., er ærinn af allt öðrum ástæðum en þeim sem eru hér til umræðu í dag því það er náttúrlega ævinlega mikill vandi fyrir formanninn þegar flokkur hans er að liðast í sundur og það hröðum skrefum.