Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Þorláksson Ég hefi tekið eftir því, að það hefir komið ákvæði inn í frv., sem ég held, að hafi ekki verið þar, þegar frv. fór út úr d., sem ég er hræddur um, að geti ekki með nokkru móti staðizt. Þetta ákvæði er um það, ef maður, sem hefir veðsett lánsfé sitt með þeirri afarvíðtæku veðsetningu, sem frv. heimilar, flytur í annað lögsagnarumdæmi, kannske í annan landsfjórðung, þá eigi hún að gilda þar líka, þó að hún sé ekki þinglesin þar, og skil ég ekki, hvernig hv.þm. hugsa sér, að það geti átt sér stað, að slíkt megi samþ. Hverju má treysta í viðskiptum, ef ekki er hægt að vita um mann, sem er aðfluttur inn í héraðið, hvort allar þær eignir, sem hann á og eignast kann, eru veðsettar eða ekki, og engar upplýsingar hægt að fá um það í veðmálabókum þar, sem hann er búsettur. Mér finnst eðlilegt, að menn vilji forðast óþarfa kostnað af þessu, en ég gæti þá mjög vel fallizt á, að innfærsla í veðmálabók, sem mér sýnist, að þurfi að fara fram í umdæminu, þar sem hlutaðeigandi búsetur sig, verði sem skylduverk hlutaðeigandi embættismanns, án þess að nokkrum sé bakaður af því kostnaður. En ég veit ekki, hvernig t. d. verzlanir eiga að fara að, þegar menn koma til þeirra, sem eru fluttir annarsstaðar að, ef ekki er hægt í þeirra umdæmi að vita, hvort allt, sem þeir eiga og eignast kunna, er veðsett eða ekki.

Pétur Magnússon Það er alveg rétt, sem hv. 1. landsk. sagði, að þetta er óviðkunnanlegt ákvæði, en sannleikurinn er sá, að svo framarlega sem á að fara inn á þá braut að láta Kreppulánasjóð lána gegn lausafjárveði, verður varla hjá því komizt að setja slík ákvæði sem þetta. Ef gert er ráð fyrir, að hundruð eða þúsundir manna veðsetji sjóðnum lausafé sitt, þá verður óframkvæmanlegt fyrir stjórn sjóðsins að fylgjast með þeim flutningum, sem kynnu að verða hjá lántakendum sjóðsins. Það yrði að gera alveg sérstaklegar ráðstafanir til að fylgjast nægilega vel með flutningum skuldunauta, og í framkvæmdinni yrði það mjög erfitt. En svo vil ég benda hv. 1. landsk. á það, að í raun og veru er þetta ákaflega þýðingarlítið atriði, af því að í l. um Kreppulánasjóð er ákvæði, sem gerir það að verkum, að kröfur hans ganga á undan lausafjárveði. Þess vegna má segja, að lausafjárveð í Kreppulánasjóði sé ekki mikils virði. Það er eingöngu gert til að útiloka, að öðrum verði veðsett lausaféð. Að öðru leyti veitir lausafjárveð sjóðnum ekki frekar tryggingu en hann hefir samkv. því ákvæði 1., að skuldir hans skuli ganga á undan lausafjárveði. En af því leiðir aftur það, að aðra skuldheimtumenn lántakenda í Kreppulánasjóði varðar ekki svo mikið um það, hvort lausaféð er veðsett eða ekki. Það eina, sem þeir þurfa að vita, er það, hvort hlutaðeigandi skuldar Kreppulánasjóði. Það væri þess vegna alveg sama ástæða til að láta þinglýsa handveði. Mér sýnist þess vegna, eins og allt er í pottinn búið, að þótt ákvæðið sé óviðkunnanlegt, þá sé ekki ástæða til að vera á móti því. Þetta eru allt vandræðaráðstafanir, og þess vegna verða mörg vandræðaákvæði að koma þar inn, og þetta er eitt af þeim.

Jón Þorláksson Mér heyrðist á fyrstu ummælum hv. 2. þm. Rang., að hann skildi orð mín svo, að ég væri yfir höfuð á móti því, að Kreppulánasjóður fengi rétt til að fá veð slík sem hér um ræðir 

Pétur Magnússon Það er misskilningur hjá hv. 1. landsk., að lánsstofnanir fylgist yfirleitt með flutningum skuldunauta sinna. Það er fyrst ef ekki er staðið í skilum, að lánsstofnanirnar komast eftir því, ef lántakandi hefir skipt um heimili; fyrr hafa þær ekkert tilefni til eftirgrennslana um það efni. Ef setja ætti inn í frv. ákvæði um það, að veð falli úr gildi, ef lántakandi flytur sig í aðra þinghá, nema því aðeins, að veðsetningin sé þinglesin að nýju, þá væri nauðsynlegt fyrir sjóðinn að hafa trúnaðarmann í hverri sveit og hverjum kaupstað, sem tilkynnti honum alla flutninga burtu þaðan og hvert væri flutt. Ég vil ekki halda því fram, að þetta sé ómögulegt. Sennilega væri hægt fyrstu árin að stilla svo til, að þetta væri gert. En það er hætt við, að þegar fer að fyrnast yfir þessi mál, þá færi þetta að lenda í handaskolum og tilkynningarnar yrðu trassaðar, þegar frá líður. Ég get ekki sagt annað en mér finnst heldur óeðlilegt, eins og þessi löggjöf er úr garði gerð að öðru leyti, að sjóðurinn missi tryggingu sína fyrir það eitt, að veðskuldabréfin eru ekki þegar í stað þinglesin, ef skuldunautur flytur í aðra þinghá. Því það er vitanlegt, að þó ákvæði frv. standi óbreytt, þá mundu bréfin verða þinglesin í hinni nýju þinghá, þegar sjóðurinn fær vitneskju um flutning skuldunauts. Þetta ákvæði er sett til þess að girða fyrir, að sjóðurinn missi tryggingu, þótt skuldunautur flyti sig án þess að sjóðsstjórninni sé það kunnugt. „ - og heldur sjóðurinn þá veði sínu, þótt skuldabréfið sé eigi þinglesið á ný í þeirri þinghá, sem veðsali flutti í“, segir í frvgr. Það er ekki beinlínis sagt, að það eigi að þinglesa, ef sjóðurinn veit um flutninginn, en það er án efa ætlazt til þess. Það er einungis ætlunin að koma í veg fyrir, að sjóðurinn missi veð sitt af þeirri ástæðu einni, að hann veit ekki um flutning veðsala. Finnst mér, að hægt sé að sætta sig við það.

Jón Þorláksson Ég get á þessu stigi gert mig ánægðan með yfirlýsingu hv. 2. þm. Rang., sem er í stjórn Kreppulánasjóðsins, um að annazt muni verða um það eftir föngum, að lausafjárveð verði innfærð eða veðskuldabréf þinglesin í þeirri þinghá, sem skuldunautur flytur í. Það er þá tími til síðar, og verður það eflaust gott verkefni fyrir þá lögfræðinga, sem flytja mál fyrir dómstólunum, að athuga, hvernig svo á að fara að, þegar maður hefir veðsett t. d. eitthvert nýfengið lausafé og veðið hefir verið tekið í góðri trú og þinglesið í þeirri þinghá, sem lög mæla fyrir, og svo kemur upp á eftir árekstur milli Kreppulánasjóðs og hins veðhafans. Mér sýnist geta orðið alllaglegar málaflækjur úr því.

Jakob Möller Ég býst við, að meiri hl. fjhn. líti svo á, að sú breyt., sem hv.Ed. gerði á frv. þessu, að færa það í það horf, sem það upphaflega var í, að fastákveða vextina, sé frekar til skemmda heldur en hitt. Hann telur heppilegra, að vextirnir séu ekki fastákveðnir, heldur sé nokkurt svigrúm til að breyta þeim eftir því, hver kjör eru á lánamarkaðinum á hverjum tíma. Hinsvegar sáum við ekki ástæðu til þess að bera fram brtt. um þetta nú, og leggjum því til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Þetta frv. er komið frá hv.Nd., og fer það fram á að heimila ríkisstj. að ábyrgjast fyrir samvinnufélagið „Tunnuverksmiðju Akureyrar“ allt að 70 þús. kr. rekstrarlán. Sjútvn. hefir athugað þetta mál, og fyrir n. lágu lög þessa félags og umsókn þess um ábyrgðarheimildina. Og eftir því, sem atvik liggja til, sér n. ekki ástæðu til annars en að mæla með því, að frv. verði samþ. Það er gert ráð fyrir, að þessi verksmiðja geti á þremur mán. afkastað smíði á 40 þús. tunnum, og eftir þeim skilríkjum, sem lágu fyrir n., er ekki gert ráð fyrir, að hún starfi nema að vetrinum til 3 til 4 mán. að þessari smíði. N. álítur, að þar sem miklar líkur eru til, að þessi tunnuframleiðsla verði ekki meiri en það, að hægt verði að selja hana alla á Akureyri og söltunarstöðvunum þar í kring, þá séu miklar líkur til, að fyrirtækið geti borið sig fjárhagslega. N. er ljóst, að ef framleiðsla verksmiðjunnar á að keppa við erlenda framleiðslu í þessari grein á fjarlægum stöðum, svo að flutningskostnaður leggist á tunnurnar, þá geti verið öðru máli að gegna um það, hvað félagið sé ágóðavænlegt. En af því að n. lítur svo á, að eins og sakir standa geti fyrirtækið staðizt fjárhagslega, og ekki síður af hinu, að í 1. gr. er það sett að skilyrði, að Akureyrarkaupstaður standi í ábyrgð gagnvart ríkinu fyrir þessari upphæð, þá telur hún hér um mjög litla áhættu að ræða fyrir ríkissjóð. Samskonar ábyrgð hefir Alþ. áður veitt samskonar fyrirtæki, tunnuverksmiðjunni á Siglufirði, og n. telur, að eins og ástæður eru á Akureyri, þá sé varhugavert að neita um þessa ábyrgðarheimild, þar sem tryggingarnar virðast vera mjög sæmilegar og áhættan því lítil fyrir ríkissjóðinn. Leggur n. því til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Eiríkur Einarsson Þetta frv. hefir gengið í gegnum Nd., og vænti ég því þess, að það fái öruggan framgang hér í deildinni. Þó að mikið af ábyrgðarbeiðnum til Alþingis sé nú á ferðinni, verður að fara eftir því, hvar nauðsynin er mest, og hér er um svo þýðingarmikið mál að ræða, að óhjákvæmilegt er að gefa því fullan gaum og unna því framgangs. Fyrir nokkrum árum gengu 16-17 bátar frá Stokkseyri, en síðustu vertíð ekki nema 6, eða rúmur þriðjungur. Fólksfjöldi kauptúnsins hefir staðið í stað, en afkomumöguleikar hafa vitanlega stórum versnað, svo að fólk hefir orðið að leita í aðrar áttir eftir atvinnu, af því að bjargræði var ekki heima fyrir. Sumum kann að vísu að þykja óálitlegt að stofna til nýrrar útgerðar á Stokkseyri, eftir það, sem á undan er gengið. En þess er að gæta, að undanfarið hefir verið varið fé til að bæta smábátaleiðina þar í veiðistöðinni með góðum árangri, og fiskimiðin er ekki að yggja, ef á sjó gefur. Þótt útgerðin hafi minnkað um skeið, vegna erfiðleika og óhappa, þá horfir þar nú allt betur við með lendingarbótunum, þótt þær þurfi enn aukningar, og ekki er að yggja sjódug Stokkseyringa. Félag það, sem hér um ræðir, er samvinnufélag, þar sem starfsmennirnir sjálfir eru að basla við útgerð sér til lífsbjargar, þar sem þeir eiga heimilisfang, og sú viðleitni á svo mikinn rétt á sér, að ég verð að vænta þess, að Alþingi leggi ekki stein í götu málsins. Vona ég, að það fái að sigla í gegnum hv. d. án þess að verða vísað til n., því að áliðið er þingtíma, en bjargræðisviðleitni sem þessi krefst afgreiðslu, en má ekki daga uppi.

Frsm. (Magnús Jónsson) Þessi till. er hingað komin frá hv.Nd. og mun hafa gengið óbreytt í gegnum þá deild. Eins og sjá má af nál. á þskj. 279, mælir sjútvn. eindregið með því, að till. verði samþ. Til eru hafnarlög frá þinginu 1929, og eru í þeim bráðabirgðaákvæði um, að stj. sé heimilt að verja fé til byrjunar á hafnargerð á Skagaströnd, og auk þess ábyrgjast lán fyrir hafnarsjóðinn. Byrjun á hafnarmannvirki á Skagaströnd er í því falin, að byggja verður sjóvarnargarð út í eyju hér um bil fyrir miðri höfninni og vegalagning til að garðinum. Áætlað er, að til þessarar byrjunar muni ríkissjóður þurfa að leggja fram 50 þús. kr. á móti 75 þús. kr. framlagi til hafnarsjóði. Þetta er aðeins örlítil byrjun, því að áætlað er, að allt mannvirkið muni kosta hálfa millj. kr., þegar því verður lokið. Hinsvegar er sjóvarnargarðurinn talinn töluverð bót fyrir allskonar báta, því að dýpið er nægilegt allstórum mótorbátum, að þeir geti lagzt í hlé við garðinn. Ég þarf ekki að lýsa með mörgum orðum, hversu þörfin er brýn á hafnarmannvirki á þessum stað; það er of augljóst mál til þess. Skipstjóri, sem hefir verið í siglingum um margra ára skeið hér við land, hefir tjáð mér, að hvergi væri hættulegri siglingaleið en austan megin á Húnaflóa, því að á því svæði eru tómar hafnleysur. Ef norðanveður brestur á á austanverðum Húnaflóa, þá er hvergi afdrep fyrir skip á þeim slóðum, og því engu að treysta til bjargar öðru en vélakraftinum og þolgæði skipsins að keppa á móti veðrinu. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að búa svo um, að einhversstaðar austan Húnaflóa myndist tryggur staður fyrir skip að lenda. Og þarna er einnig mikið uppland og mjög fiskisælt á flóanum, sem stuðlar allt að því að gera þörfina meiri fyrir höfn á þessum kjálka. Við umr. um síldarbræðslustöð á Norðurlandi var minnzt á Skagaströnd sem einna líklegastan stað fyrir hana. En það byggist vitanlega á því, að höfn komi þar fyrst. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta meira að sinni, en vil aðeins lýsa því yfir f. h. n., að hún leggur til, að till. verði samþ., en með því herðir Alþingi á stjórninni um að nota bráðabirgðaákvæði hafnarlaganna frá 1929.

Björn Kristjánsson [óyfirl.]: Ég efast ekki um, að hægt er að finna mörg rök fyrir því, að nauðsynlegt sé að gera hafnarvirki á Skagaströnd. Það er rétt, að þarna eru agaet skilyrði til fiskiveiða, sem ekki notast nema að litlu leyti meðan höfnina vantar, og eins hitt, að þetta er hættuleg siglingaleið og ekkert afdrep fyrir skip. Hinsvegar er þetta ekki eini staðurinn, sem svo er ástatt um. Það má segja hið sama um alla leiðina frá Eyjafirði til Seyðisfjarðar. Á allri þeirri leið er heldur engin höfn, þar sem skip gætu leitað afdreps í ofviðrum. Eins og kunnugt er, hafa hrúgazt inn á þetta þing till. um heimildir handa stj. til fjárútláta, enda þótt þetta þing sé ekkert fjárlagaþing. Fjárhagur ríkisins er mjög bágborinn, og væri því ekki nema eðlilegt, að farið yrði varlega í að auka útgjöldin að mun. Með tilliti til þessa var líka felld í gær till. um heimild til að reka á ríkiskostnað bráðnauðsynlegt atvinnufyrirtæki. Mér sýnist líkt á komið með þessa till., sem hér liggur fyrir, og mun því greiða atkv. á móti henni. ekki af hví, að ég telji ekki þörf á að byrja á þessu mannvirki, heldur vegna þess allt of mörgum málum af þessu tægi hefir verið þröngvað upp á þingið.

Frsm. (Magnús Jónsson) Ég mun ekki deila um það við hv.þm., hver sé hættulegasta siglingaleiðin meðfram ströndum Íslands. Ég skýrði aðeins frá ummælum eins þaulreynds skipstjóra í þessu efni. Hann taldi þessa leið, austan til á Húnaflóa, þá hættulegustu, en ég er ekki fær um að dæma, hvort annarsstaðar er jafnhættulegt skipum eða enn hættulegra. Hinsvegar skal ég játa, að það er alveg rétt hjá hv.þm., að það er hættulegt að hrúga inn á þingið fjárveitingatill., en mér fannst hann gefa andmælum sínum dálítið óviðkunnanlegan blæ, þegar hann vildi setja þetta í samband við till. um kaup á hræðslustöðinni á Raufarhöfn. Mér virtist koma fram í því hálfgerður hefndarhugur, eða a. m. k. gat manni dottið í hug, að hann væri gramur fyrir hönd síns kjördæmis og léti þessa gremju bitna á þessari till. Ég vil nú benda hv.þm. á það, að það já ekkert fyrir, sem benti til þess, að verksmiðjan á Raufarhöfn yrði ekki starfrækt, þó að ríkið tæki hana ekki í sínar hendur. Þvert á móti, það bendir allt til þess, að verksmiðjan verði starfrækt eins og að undanförnu, og það er aðalatriðið í því máli. - Annars andmælti hv.þm. því ekki, að hér bæri nauðsyn til að hefjast handa, og þarf ég því ekki að svara honum frekar.

Jón Baldvinsson Af því að hv.frsm. vek að því, að nefnt hefði verið í umr. um síldarbræðslustöð á Norðurlandi að setja hana upp á Skagaströnd, þá er vert að athuga, hvort þetta mannvirki, sem áætlað er að kosti liðug 120 þús. kr., sé fært um að taka við síldarbraeðslunni. Ég álít, að svo sé ekki, og vil því vara menn við að samþ.till. með það fyrir augum. Til þess að taka við síldarbræðslustöð á Skagaströnd þarf miklu meiri viðbúnað bæði á landi og á höfninni heldur en hér er gert ráð fyrir. Það þarf m. a. góðar bryggjur, sem stór skip geta lagzt við, og það er ekkert viðlit, að hægt sé að byggja slíkar bryggjur í því hafnarkríli, sem þessi till. talar um. Út frá því sjónarmiði væri það í mesta máta misráðið að setja síldarbræðslustöðina á Skagaströnd, því að ef gert er ráð fyrir, að hún kosti 500 þús. kr., þá þyrfti að kosta annað eins eða meira hennar vegna í hafnargerð, ef hún yrði sett þar. Hitt er annað mál, að þessi litla höfn á Skagaströnd verður gagnleg fyrir smærri útgerð og kannske fyrir smærri síldarsöltun. En fyrir síldarsöltun í stærri stíl býst ég við, að hún komi ekki til greina, því að þar, sem mikil síldarsöltun er, þarf helzt að vera bræslustöð, því að oftast er það svo, að ekki er öll síldin úr bátunum hæf til söltunar, og er þá nauðsynlegt að geta farið með úrkastið í bræðslu, ef ekki á að verða mikið tjón af. Ef menn samþ.till., þá vil ég játa samþ. hana með hreinni hugsun, að hér sé aðeins um bátahöfn að ræða, har sem ef til vill væri hægt að reka síldarsöltun í smærri stíl. Þegar ég greiði atkv. með till., þá geri ég það einmitt með þetta fyrir augum og læt mér alls ekki detta til hugar, að þarna sé staður fyrir stóra verksmiðju, með þeim hafnarvirkjum, sem hér eru fyrirhuguð.

Frsm. (Magnús Jónsson) Hv. 2. landsk. sagði, að þessi staður væri ekki fær um að taka við stórri síldarbræðslustöð, þó að byrjað yrði á þessu mannvirki. Ég býst við, að hv.þm. hafi misskilið mig, ef hann heldur, að ég vilji að svo komnu draga þangað síldarbræðslustöð. Það er hvorki ástæða mín né nefndarinnar fyrir því, að við mælum með till.Hv. þm. hefir víst ekki heyrt orð mín við umr. um síldarbræðslustöð á Norðurlandi, þegar ég helt því fram, að síldarbræðslustöðin ætti að vera á Siglufirði. Þessi höfn á Skagaströnd er aðeins fyrir báta, og hvorki fyrir togara eða síldveiðiskip. En þegar ég nefndi verksmiðjuna í sambandi við þessa hafnargerð, þá var mér síldauðgin á Húnaflóa í huga, og vildi ég með þessu benda á þá möguleika, sem þarna eru fyrir hendi. Ennfremur hefi ég nýlega seð skeyti að norðan, þar sem mælzt er eindregið til þess, að verksmiðjan verði sett á Skagaströnd. Ég vil samt ekki blanda verksmiðjumálinu inn í þetta, því að hér er aðeins um byrjun á hafnarvirki að ræða. Um hitt er ég ekki sammála hv.þm., að ekki komi síldarsöltun þarna til greina nema í smærri stíl. Ég álit, að stærri síldarsöltun geti vel komið til greina, enda þótt engin verksmiðja sé á staðnum. Skipin geta hæglega farið til verksmiðjanna með þá síld, sem talin er of mikil til söltunar eða of gömul. Þannig var ráð áður á Siglufirði og víðar. Hinsvegar býst ég við, að fyrst í stað yrði rekin þarna síldarsöltun aðeins í smærri stíl. Ég vil einnig leggja áherzlu á það, að ef þessi till. verður samþ., þá er þar með því slegið föstu, að þetta sé aðeins byrjun að stærra hafnarmannvirki, sem ætlazt er til, að haldi afram. Og þá verður, áður langt líður, svo langt komið, að hægt verður að fara að tala um að setja þar upp bræðslu. En það er nauðsynlegt að fara að byrja á þessu sem fyrst, svo að hægt sé að fara að afla hafnarsjóði tekna með hafnargjöldum. Mér sýnist rétt að samþ.till. Stj. ræður því, hvort hún leggur féð fram, ef mjög verður þröngt í búi, en æskilegt væri, að hægt yrði að byrja sem fyrst.

Einar Árnason [óyfirl.]: Þessi till. fer fram á að heimila ríkisstj. að leggja fram 50 þús. kr. til byrjunar á hafnarmannvirki á Skagaströnd. Í raun og veru hefir stj. þessa heimild í lögum frá 1929, og getur notað hana hvenær sem henni sýnist og hún hefir efni á og tillag kemur á móti frá hafnarsjóði. Þess vegna virðist mér engin nauðsyn á að samþ. svona till.Hæstv. stj. hefir hvað eftir annað getið þess hér í d., að ríkissjóður hefði ekkert fé aflögu og að ekki yrði hægt að greiða auknar fjárveitingar nema fjárframlag kæmi í ríkissjóð á móti. Þess vegna sé ég ekki, að nokkurt gagn sé að þessari till. Ég vil líka taka svo mikið tillit til hæstv. stj., að ég get ekki greitt þessari till.atkv. mitt. Önnur hlið málsins snýr að hafnarsjóði Skagastrandar. Ég veit ekki til, að hann hafi haft nokkrar tekjur, og nú á hann að snara út 75 þús. kr. til þess að leggja fram á móti framlagi ríkissjóðs. Þetta verður ekki hægt með öðru móti en því, að fá lán með ábyrgð ríkisins. Þá væri stofnað til 75 þús. kr. skuldar, og þegar búið væri að leggja fram þessar 125 þús. kr., þá sé ég ekki, hvernig hafnarsjóður fær þær tekjur, sem þarf til þess að standa straum af útgjöldum vegna skuldarinnar. Mér finnst hv.flm. hafi ekki athugað, hvort þeir væru ekki með þessu að leiða hlutaðeigendur inn í skuldaflækju, sem yrði fátæku sveitahéraði of þungur baggi. Og ef fjármálagætni er heima fyrir í héraðinu, þá verður ekki ráðizt í að taka 75 þús. kr. lán á þessum tímum. Þetta gerir till. líka tilgangslausa. Ég vildi með þessum orðum aðeins skýra afstöðu mína gagnvart þessu máli, að ég tel, að till. geti engum orðið að gagni. Ef hún geri nokkuð, þá geri hún í hæsta lagi ógagn.

Jón Jónsson Mér skildist helzt á hv.frsm., að hann teldi, að samþ. bæri þessa till. vegna þess, að það yrði til að greiða fyrir því, að síldarbræðsluverksmiðja yrði reist á Skagaströnd. Þetta vildi svo hv. 2. landsk. draga í efa. Ég verð nú að játa mína vankunnáttu í þessum efnum. En ég hygg þó, að mælingar, sem þarna hafa verið gerðar af kunnáttumönnum, sýni, að talsvert dýpi er þarna sumstaðar. Og a. m. k. við eina fyrirhugaða bryggju út af eynni, sem tengja á við land á Skagaströnd, sé svo djúpt, að nokkuð stór hafskip fljóti þar að, og svo myndi vera með togara og þá vitanlega vélbáta. Það er því ekki ólíklegt, að þessi byrjunaraðgerð á höfninni gæti orðið til þess, að staður fyrir síldarbræðsluverksmiðju gæti þarna til greina komið. Og þegar þingið ýtir á þennan hátt við hlutaðeigandi aðiljum, ríkisstj. og héraðsbúum, þá verð ég að líta svo á, að slíkt sé gert með það fyrir augum, að þarna skapist skilyrði fyrir síldarbræðslustöð, því það er rétt, sem hv. 2. þm. Eyf. tók fram, að stj. hefir heimild í l. til að leggja fram fé, gegn framlagi úr héraðinu, og að á því fé var gefinn kostur fyrir nokkrum árum, en þá treysti héraðið sér ekki til að leggja sinn part fram á móti. En það, sem vitanlega gerði álitlegt að ráðast þarna í hafnargerð, er það, ef á bak við lagi, að þarna væri reist síldarbræðslustöð. Það væri vitanlega allt annað. Á Skagaströnd eru frá náttúrunnar hendi ýms góð skilyrði. Í flóanum fram undan er mjög fiskisælt, og það er enginn efi á því, að höfn á Skagaströnd kæmi bæði innanhéraðs- og utanhéraðsmönnum til góðs. En vitanlega er heimild til fjárveitingar til, ef fé er fyrir hendi í ríkissjóði. Það er því að vissu leyti satt, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði, að þessi till. er óþörf, nema í henni eigi að felast það, að hana beri að skoða sem bending frá þinginu um, að þarna eigi að reisa síldarbræðslustöð. Í því væri vitanlega mikill styrkur fyrir héraðið um byrjun á hafnarverkinu. Og þótt það hafi ekki séð fært að byrja á því verki, eins og horft hefir við, þá gæti viðhorfið orðið allt annað og yrði það, ef þarna ætti að byggjast síldarbræðslustöð.

Jón Þorláksson Ég álít, að bygging síldarbræðsluverksmiðju þeirrar, sem í ráði er, að byggð verði á Norðurlandi, hafi óþarflega mikið blandazt inn í umr. um þetta mal. Ég get þó viðurkennt, að nokkurt samband er þarna á milli. En ég vil minna á, að frv. um síldarbræðsluverksmiðju á Norðurlandi mælir fyrir um það, hverri aðferð stj. skuli beita um undirbúning að því er ákvörðun staðarins snertir, þar sem leita skal álits síldarútgerðarmanna um staðinn. Gæti það haft áhrif á álit þessara manna og umsögn, ef byrjað væri á hafnargerð á Skagaströnd. Er þá ekki álit þingsins, heldur þessara manna, sem kemur til, ef þeir telja, að þær framkvæmdir, sem í verður ráðizt þarna, geri það fært að ákveða byggingu síldarbræðsluverksmiðjunnar á þessum stað. Ég get því tekið undir með hv. 2. landsk., að þegar ég styð þessa till., þá er það án allrar ákvörðunar um það, hvar síldarbræðslustöðin verður sett á Norðurlandi. Þingið hefir þegar gengið frá því máli. og ég varpa öllum áhyggjum út af því á þá menn, er samkv. frv. eiga um það að fjalla. En ég stóð eiginlega upp til þess að mótmæla áliti hv. 2. þm. Eyf. um það, að þessi byrjun á hafnargerð á Skagaströnd yrði aðstandendum óbærileg fjárhagsbyrði. Ég er ekki í vafa um, að þessi hafnarbót, sem ráðgert er að kosti 125 þú. kr. - og af því ber ríkissjóði að leggja fram 50 þús. kr. -, er eitthvert það álitlegasta fjárhagsfyrirtæki, sem hægt er að henda á hér á landi. Þar eru fyrir hendi afbragðs skilyrði bæði um þorsk- og síldarveiði. Og slíkt fyrirtæki, sem ekki kostar meira en þetta og skapar aðstöðu til fiskveiða og á sumrin til síldveiða, hlýtur að vera gott fyrirtæki, svo framarlega sem menn eru ekki orðnir trúlausir á allt annað en kreppuhjálp, sem á að greiðast frá öllum til allra. Ég fyrir mitt leyti er ekki trúlaus á aðra bjargarvegi. Og þarna er áreiðanlega staður. Þar sem draga má auðæfi úr sjónum, ef skilyrðin til þess eru bætt. Náttúran leggur líka þarna svo mikið upp í hendurnar. Auðæfi hafsins eru mikil og aðstaðan til hafnargerðar er svo hagstæð, að ekki þarf annað en að fylla upp í skörð, sem ekki er áætlað að kosti nema 125 þús. kr., eins og byrjunin er hugsuð; annars er byrjunarstig slíkra fyrirtækja vant að kosta miklu meiri upphæð. Ég álít rétt, að Alþ. sýni nú fyrir sitt leyti, að það vilji með undirtektum sínum ýta undir, að þarna sé hafizt handa, og eingöngu með tilliti til þeirrar aðstöðu, sem þar er nú. Svo má láta reynsluna skera úr því, hvaða starfsemi fær þrifizt þarna, og þá einnig, hvað frekar beri að gera. Aðalatriðið er, að þarna sé byrjað, því þangað til það er gert stendur allt fast. Enginn útvegur verður þarna til eða leitar þar skjóls. Hann verður að sækja önnur fiskimið og allt verður eins og það hefir verið hingað til.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Hv. 1. landsk. hefir að mestu tekið af mér ómakið. Ég kvaddi mér hljóðs vegna misskilnings, sem mér fannst kenna í ræðu hv. 2. þm. Eyf., þar sem hann taldi till. gagnslausa. En þetta er ekki rétt. Að till. er sama gagn eins og öllum öðrum till., sem ætlað er að vekja menn til athugunar um að hefjast handa um framkvæmd þeirra fyrirtækja, sem líkleg eru að verða til stórra þrifa. Að Alþ. segi álit sitt á þennan hátt, er til örvunar viðkomandi sveitarfélagi, sem ræðst í talsvert stórvirki, miðað við stærð þess og efnahag, vegna þess að það telur, að það muni borga sig með aukinni atvinnu og tekjum af mannvirkinu. Ég fyrir mitt leyti álit, að þetta byrjunarstig verði til hagsældar fyrir þennan hluta héraðsins. Ég er viss um, að það flýtir fyrir því, að þarna komi upp síldarsöltun og síldarbræðsluverksmiðja. Þetta getur orðið - burtséð frá því, hvar sú síldarbræðsluverksm. lendir á Norðurl. sem ráðgert er, að verði reist á mjög nálægum tíma, og sem þessi till. er í engu sambandi við, þar sem það mál er lagt í hendur síldarútgerðarmanna; því þegar þarna er komin aðstaða til að leggja upp síld, þá verður farið að salta og þá verður ekki langt að bíða þess, að þarna rísi upp verksmiðja til að vinna afurðir úr síld. Gæti allt eins orðið, að félag myndaðist til þeirra framkvæmda. Einnig gæti vel farið svo, að ef aðstaðan yrði bætt þarna, þá kæmi þessi staður til álita við atkvgr. þá, er fram á að fara um stað handa væntanlegri síldarbræðsluverksmiðju á Norðurlandi. Síðar kemur svo til álita, hvort ráðast beri þarna í frekari framkvæmdir, og fer það vitanlega eftir þeirri reynslu, sem þessi byrjun gefur. Ég álít, að það sé hættulaust fyrir viðkomandi sveitarfélög að ráðast í þetta fyrirtæki eins og nú horfir við um árferði. Um ókomna tímann er að vísu engu hægt að spá. En frekar ber að vera bjartsýnn en svartsýnn á framtíðina.

Frsm. (Magnús Jónsson) Ég er víst búinn að tala þrisvar, svo það skal vera örstutt aths., enda hafa tveir aðrir hv.þm. svarað. Ég kvaddi mér aðallega hljóðs til að andmæla hv. 2. þm. Eyf., sem taldi illa forsvaranlegt að samþ. þessa till., og a. m. k. óþarft, þar sem heimild fyrir því, sem í henni felst, væri í l. En þótt svo sé, þá er samþykkt hennar enginn óþarfi, enda er þá ekki um nein ný útlát að ræða. Hv. þm. taldi þetta ekki forsvaranlegt gagnvart héraðinu, sem þarna á hlut að máli. Þessu er þegar búið að svara. En vitanlega fer það eftir þeirri trú, sem menn hafa á því, að þarna geti risið upp heilbrigður atvinnurekstur. Ef á Húnaflóa eru góð skilyrði til veiðiskapar, þá borgar þetta fyrirtæki sig. Höfnin fær tekjur með hafnargjöldum, ríkið fær útflutningsgjöld af aflanum, og sérstaklega þó með aukinni velmegun í sjálfu plássinu. - En auðvitað veltur þetta allt á fiskisældinni í Húnaflóa. Eins og hv. 1. landsk. gat um, þá eru skilyrði til hafnargerðar þarna alveg sérstaklega góð. Byrjunarframkvæmdin er aðeins sú, að fylla í grunnt skarð. Er því auðsætt, að ekki þarf mikil hafnargjöld til að bera uppi kostnað þessarar framkvæmdar, sem alls er áætluð 125 þús. kr., og jafnvel þótt hún færi eitthvað fram úr þeirri áætlun, sem einatt vill nú brenna við. - En sjái nú héraðsbúar samt sem áður sér ekki fært að leggja í þessa framkvæmd, þá er enginn skaði skeður með samþykkt þessarar till. Allt er þá í sama fari og áður var. Hv. þm. sagði, að þarna væri enginn hafnarsjóður til að leggja í þessa framkvæmd. En enginn þarf að undrast það, því hvernig ætti svo að vera, meðan engin hafnarvirki eru komin þarna upp og því ekkert til að leggja hafnargjald á? Skilyrði fyrir því, að tekjur komi, eru þau, að eitthvað sé gert og að þarna myndist atvinnurekstur, sem geti staðið undir sjálfum sér og nauðsynlegum hafnargjöldum. Og vegna hinnar góðu aðstöðu, sem þarna er, ætti ekki að vera nein hætta á slíku. Á Akranesi t. d. hefir byrjun hafnarmannvirkja orðið miklu stórfelldari og dýrari vegna hinnar óhagstæðu aðstöðu, sem þar er, og þess, hve náttúran hjálpar þar lítið til. Þar er búið að leggja mörg hundruð þús. kr. í hafnarmannvirki, og þó mikið eftir. En þó er þetta svo mikils virði, að Akranesbúar myndu áreiðanlega ekki vilja án þess vera. Það var alveg ófyrirsynju að síldarbræðslustöðin komst inn í þessar umr. nú. Ég var svo gálaus að nefna hana á nafn, og það hefir svo orðið til þess, að þessum málum var blandað saman. Ég get þó hugsað mér; að framkvæmd þessarar till. geti haft áhrif á till., er frum eiga að koma um það, hvar verksmiðjan eigi að standa. En þó er ekki rétt að blanda þessu saman. Að ég nefndi það, var af því, að ég vildi geta þeirra vona, er menn gerðu sér um þennan stað. Og það er enginn efi á því, að ef þarna verður byggð höfn, þá verður flutt þar upp síld til söltunar og þá einnig fljótlega verksmiðja til fullrar vinnslu úr henni. Hv. þm. talaði um, að ríkissjóður væri fátækur nú og gæti því lítið lagt fram til fyrirtækja. En þessi röksemd getur alveg snúizt við. Það má eins vel segja, að féleysi ríkissjóðs hvetji til framkvæmda, sem líklegar eru til að verða til almennrar hagsældar þeim, sem að atvinnurekstrinum starfa, og bæði á þann hátt og í beinum gjöldum bæta hag ríkissjóðs. Það er víst og rétt, að ekki er annað meir til hagsbóta fyrir ríkissjóð en bætt hafnarmannvirki á heppilegum stöðum. - Ég skal svo ekki orðlengja þetta meira, enda atti ég ekki rétt á öðru en aths.

Einar Árnason [óyfirl.]: Ég talaði nokkur orð áðan, til að skýra ástæður mínar fyrir því, að ég er mótfallinn þessari till. Nú hafa þrír hv.þdm. haldið ræður til að mótmæla því, er ég sagði. Þeir hafa talað um, að þarna væru góð fiskimið og að sjálfsagt væri því að gera þarna höfn. Í stuttu máli sagt, þá hafa þeir talað eins og ég væri algerlega mótfallinn því, að þarna væri nokkuð gert. En þetta er hreinasti misskilningur. Ég var ekki á nokkurn hátt að mæla gegn því, að þarna yrði byggð höfn. En ég álít bara, og móti því hefir enginn getað mælt, að stj. og viðkomandi hérað hefðu fulla heimild til að byrja þarna á framkvæmdum, hvenær sem þessir aðilar sjá sér fært að ráðast í þær fjárhagsins vegna eða annara aðstæðna. Það, sem í þessari till. stendur, er ekkert annað en endurtekning á því, sem nú stendur í 1., og skapar því engan nýjan rétt eða ný skilyrði til framkvæmda. Þetta vita allir, og ég veit ekki annað en að stj. hafi fyrir nokkrum árum boðizt til að leggja fram sinn hluta, en þá hafi framkvæmdirnar strandað á hreppsbúum sjálfum, því þarf ekki að efast um, að stj. standi við þetta, þegar þeir eru tilbúnir. Þegar byggð voru hafnarmannvirkin í Borgarnesi. Var gerður samningur milli stj. og héraðsbúa, og þurfti engrar þáltill. með. Það er misskilningur, að ég sé að leggjast á móti málinu. Ég hefi aðeins verið að sýna fram á, að þessi þáltill. er hégóminn einber. Ég sé enga ástæðu til þess, að þingið sé að gera nokkra samþykkt í þessu máli aftur. Síðan þingið samþ. fjárveitinguna eru liðin mörg ár, og verkið væri nú komið í framkvæmd, ef ekki hefði staðið á héraðsbúum sjálfum. Það er að vísu ágætt, ef þeir treysta sér nú til að hefjast handa, en þessi till. hjálpar ekkert til þess. - Um fiskimiðin þarna nyrðra ætla ég ekki að deila, því að þau koma ekki þessu máli við.

Frsm. (Magnús Jónsson) Það má auðvitað segja það um hverja þáltill., að hún sé ekkert plagg í málinu. En þáltill. eru fyrst og fremst ætlaðar til að koma hreyfingu á mál og gera stj. ámælislausa fyrir það, sem hún gerir til að hrinda þeim áfram. Menn hafa vitað það í margar aldir, að þarna nyrðra eru ágæt fiskimið. Um það þarf því ekki að þrátta. Hv. 2. þm. Eyf. segir, að stj. hafi boðið fram féð að sínum hluta fyrir mörgum árum. Ég hefi heyrt, að hæstv. fjmrh. hafi skýrt frá þessu á fundi hér í deildinni. En ég ætla, að afstöðu héraðsbúa þá hafi ekki ráðið annað en eðlileg varfærni. Ég minnist þess, að þegar höfnin hér í Rvík var byggð, voru margir á þeirri skoðun, að hún bæri sig aldrei. Sömu skoðunar munu menn þá hafa verið fyrir norðan um hafnarbætur á Skagaströnd. En nú er sá efi með öllu horfinn og allir héraðsbúar sammála um að hefjast handa um framkvæmdir, af því að nú er öllum orðið ljóst, hve mikinn aukinn atvinnurekstur myndi leiða af þessu í héraðinu. Till. er a. m. k. vonandi meinlaus, og vænti ég því þess, að hún verði samþ. og megi góðri lukku stýra.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Fjhn. hefir miðað afstöðu sína til þessa máls nokkuð við afgreiðslu annara mála hér á þingi, fyrst við till. um dýrtíðaruppbót, sem áður hefir verið samþ., og svo þá þáltill., er nú var samþ. (þáltill. um skipun mþn. til að gera till. um launamál, starfsmannafækkun o. fl.). Eftir að hinar tvær till. hafa verið samþ., þykir okkur ekki ástæða til að samþ. þessa samtímis. Þó leggst n. ekki á móti efni hennar. Vona ég, að stj. hafi till. í huga, ekki síður þó að hún verði ekki samþ. nú, í því formi, sem hún kemur fram í hér. Með þeim skilningi, að stj. veiti efni till. fulla athygli, leggur n. til, að till. sé vísað til stjórnarinnar. Þegar málið var afgr., gat einn nm. ekki verið viðstaddur, vegna forfalla.

Pétur Ottesen Það var reyndar eitthvað eftir í ræðu frsm. í sambandi við rétta mál hér á dögunum, sem ég átti eftir að svara, þegar umr. var frestað, en ég mun þó ekki rifja það upp. En mér þykir afgreiðsla n. á málinu einkennileg. Hún gengur inn á það, að efni till. sé réttmætt og beinir því til stj. að fara eftir því, sem í till. stendur, en vill þó ekki láta samþ.till., eins og við till.menn ætlumst til. Skil ég það ekki, fyrst n. fellst á till., að hún skuli ekki vilja leggja til, að till. verði samþ. En það fer þá náttúrlega eftir undirtektum stj., sem leggja á málið í hendurnar á, hvort við flm. getum sætt okkur við þessa afgr. Vildum við þá fara þess á leit við stj., að hún léti í ljós álit sitt á þinglegan hátt. Þar sem nú á að skipa n. til þess að athuga og gera till. um breyt. á launakjörum starfsmanna ríkisins, sem m. a. er gert af þeirri ástæðu, að svo mikið ósamræmi er nú á um launagreiðslur til starfsmanna ríkisins, að óhjákvæmilegt er að gera breyt. í því efni, þá leiðir það af sjálfu sér, að þar sem þetta ósamræmi er þannig viðurkennt af þinginu, þá er sjálfsagt að nota nú þegar þau tækifæri, sem gefast til launalækkunar eftir því sem við verður komið, þangað til gengið er endanlega frá þeirri löggjöf, sem n. á að undibúa. Mér virðist þetta í samræmi við hinar till., sem samþ. voru, að þingið samþ. líka þessa till., sem hér liggur fyrir.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Það liggur í hlutarins eðli, að ef skipuð verður n. til þess að athuga launamál ríkisins og gera till. um breyt. á þeim fyrir næsta þing, sem verður væntanlega kallað saman á síðari helming næsta árs, að stj. mun ekki gera neinar kákbreytingar til bráðabirgða á launakjörum starfsmanna ríkisins. Það hefir verið beðið annan eins tíma og nokkra mánuði eftir úrslitum slíkra mála sem þetta er, eins og þótt beðið verði eftir fullnaðarrannsókn í málinu, og kákbreytingar í þessu efni munu ekki að neinu gagni koma til langframa.

Jón Pálmason Ég hafði kvatt mér hljóðs við fyrri hluta umr., m. a. til þess að svara hæstv. fjmrh. En fyrst skal ég lýsa því yfir, eins og hv.þm. Borgf., að mér þykir undarleg afstaða n. til málsins. Hér er að vísu um bráðabirgðabreyt. að ræða, sem við viljum fá vilja hv. d. með. Og það raskar sjálfsagt ekki neinu um það, þótt búið sé að samþ.till., sem gengið var til atkv. um nú síðast. Það, sem ég vildi taka til athugunar í ræðu hæstv. ráðh., var fyrst og fremst það, að hann taldi, að ekki væri ástæða til að tala um hálaunaða starfsmenn ríkisins í þessu landi eins og stæði, því að þessir menn væru ekki nema 8 til 12. Það fer eftir hugarfari manna, stefnu og vilja, hvað þeir telja hálaunaða menn. Ég lít a. m. k. svo á, að óhætt sé að telja þá menn hátt launaða, sem hafa yfir 10 þús. kr. laun, svo að ég tali ekki um hærri tekjur. Hæstv. fors.- og fjmrh. nefndi í þessu sambandi, að að meðtöldum bankastjórum og öðrum, sem vinna við stofnanir ríkisins, væru ekki nema 8–12 hálaunaðir. Ég hefi athugað skýrslur um þetta efni, sem lágu fyrir fjvn. þessarar d. á síðasta þingi. Ef á að telja þá menn, sem hafa yfir 10 þús. kr. laun hjá ríkinu, þá ber fyrst að telja bankastjórana. Þeir eru a. m. k. 7, sem hafa miklu hærri laun en hér er um að ræða, 3 við Landsbankann, 3 við Útvegsbankann og 1 við Búnaðarbankann. Sumir þessir menn hafa upp undir eða yfir 20 þús. kr. laun. 2 af þessum mönnum fá auk þess um 8 þús. kr. hvor frá Fisksölusamálinu fyrir störf þar. En ætlazt mun vera til þess, að þessir menn hafi engin launuð aukastörf. Ef þetta er ekki rétt hermt, vænti ég, að hæstv. ráðh. leiðrétti það. Næst er að telja ráðherrana 3, sem allir hafa nokkuð yfir 10 þús. kr. laun, auk allra hlunninda hæstv.forsrh. Skipstjórar strandferðaskipanna hafa 11724 kr. laun hver. Þá má nefna dómsforseta hæstaréttar, tollstjórann í Rvík og bankaeftirlitsmanninn, sem allir munu hafa yfir 10 þús. kr. í laun. Í skýrslum, sem lágu fyrir síðasta þingi, var það upplýst, að fjölda margir, sem hafs launastöður hjá ríkinu, hafa vegna aukastarfa, sumpart tilheyrandi þeirra verkahring í þágu ríkisins og sumpart vegna annara starfa, svo miklar tekjur alls, að árstekjur hvers um sig verða talsvert yfir 10 þús. kr. Skal ég gefa nokkurt yfirlit yfir þessa menn: Einn skrifstofustjórinn í stjórnarráðinu hefir 6690 kr. í föst laun og 10 þús. kr. fyrir aukastörf. Annar skrifstofustjóri í stjórnarráðinu hefir 6290 kr. í föst laun og 3400 kr. í aukatekjur. Þriðji skrifstofustjórinn fær þúsund krónum hærri laun en lög heimila, og byggist það á því, að þegar honum var veitt starfið, var hann látinn fá aldursuppbót, sem ekki eru til lög fyrir. Þá er lögreglustjórinn í Rvík, sem hefir 8990 kr. í laun og í aukagreiðslum fær hann 3600 kr., samtals 12590 kr. Landssímastjóri fær 9590 kr. í laun og aukagreiðslur 3600, þ. e. samtals 13190 kr. Stöðvarstjórinn í Rvík fær 4552 kr. laun og hlunnindi 7000 kr., samtals 11552 kr. Vegamálastjóri fær 6690 kr. í laun og aukagreiðslur 4700 kr., samtals 11390 kr. Fulltrúi skattstjóra fær 5610 í laun og aukagreiðslur 6070 kr., samtals 11680 kr. Forstjóri skipaútgerðarinnar fær 9770 kr. í laun og 1200 kr. aukagreiðslur, samtals 10970 kr. Útvarpsstjórinn hefir 8190 kr. í laun og 2000 kr. fyrir aukastörf, samtals 10190 kr. Forstjóri tóbakseinkasölunnar hefir 10000 kr. laun og 2000 kr. minnst fyrir aukastörf, samtals minnst 12000 kr. Auk þessara manna mætti sjálfsagt nefna landlækni, og ég geri ráð fyrir, að líka megi telja 3 yfirlækna landsspítalans. Hve margir læknar auk þessara hafa meira en 10 þús. kr. tekjur, er ekki hægt um að segja hér. Þó að ekki sé lengra út í þetta farið, þá er hér þó um að ræða um 30 menn, í staðinn fyrir 8–12, sem hæstv. ráðh. taldi, að hefðu há laun hjá ríkinu. En hans álit í þessu máli hefir að sjálfsögðu byggzt á því, að hann telur ekki, að menn hafi há laun, þó að þeir hafi 10–12–15 þús. kr. á ári. Um það getur auðvitað hver haft sína skoðun, hvað telja beri há laun. Upptalning sú, sem ég nú gerði, er engan veginn tæmandi, því til þess að fá tæmandi upplýsingar í þessu efni vantar mig skilyrði. En auk þessa mætti fleira nefna í þessu sambandi og lagfæra mætti auðveldlega, ef vilji væri nokkur til þess, svo sem það, að ritari hæstaréttar, sem hefir 3000 kr. í laun, hefir fengið 5190 kr. fyrir störf í hagstofunni, en hefir síðustu árin ekkert í hagstofunni unnið. Fær hann því rúmar 5 þús. kr. fyrir störf, sem hann hefir ekki unnið. Getur verið ýmislegt fleira á þessa sveif, því að svo lítur út, sem undraverð óreiða sé á öllum þessum launamálum. Sjálfsagt mætti jagfæra sumt af þessu strax án mikils undirbúnings, ef á annað borð vilji til þess er fyrir hendi hjá þingi og stj., að lagfæra þessa annmarka. Mér hefir virzt, eftir þeirri kynningu, sem ég hefi haft af þinginu að undanförnu, að lítill vilji hafi verið hjá því til að kippa í lag þessum annmörkum. Það er út af fyrir sig gott og blessað að setja nefnd til þess að rannsaka þetta mál og gera till. til breyt. í þessu efni til samræmis við kröfur alþýðu. Þær kröfur eru ekki fyrst og fremst, að launin séu höfð sem lægst, heldur að samræmi sé haft í launakjörum og ekki svindlað í þessum hlutum með því að borga vissum mönnum svo eða svo há laun sem aukagreiðslur, heldur sé réttlætis gætt í þessum efnum. Ég gerði fyrirspurn til hæstv. fjmrh. við þessa umr. á þá leið, að hann gæfi hv. d. skýringar um það, að hve miklu leyti samningar við starfsmenn stofnana ríkisins stæðu í vegi fyrir því, að gera mætti breyt. á þessu sviði nú þegar. Á störfum við þessar stofnanir mun vera uppsagnarfrestur. Í bönkum er þessi frestur langur. Það atriði út af fyrir sig væri því að mínum dómi mikilsvert, ef þing og stj. vildu segja upp samningum, sem líklegt er, að muni standa í vegi fyrir því, að endurbætur á þessu sviði geti orðið þegar næsta þing kemur saman og ætla má, að nýtt launakerfi verði lögleitt. Hv. dm. sjá af þessum dæmum, sem ég tilnefndi, að það muni þó ýmislegt í þessum efnum mega færa í lag, ef vilji er til þess. Hæstv. fjmrh. sagði nokkur orð í ræðu sinni, sem ég vildi svara. Hann gaf í skyn, að þetta væri frá minni hálfu kosningamál, og að það hefði ekki þurft að vera þingmannaskipti í A.-Húnv. vegna þessara mála, o. s. frv. En það er nú svo, að flest þau mál, sem Alþ. fjallar um, geta að vissu leyti verið kosningamál. Þetta út af fyrir sig er ekkert sérstakt kosningamál, þó ég og aðrir flm. höfum flutt till. um, að stj. lati bæta úr þeim annmörkum á launamálunum, sem nú eiga sér stað. En það getur orðið að kosningamáli, ef snúizt er illa við till., sem eru í einlægni fluttar og miða til umbóta. Ég fullyrði, að alþýða manna í landinu trúir því ekki, að það þurfi að vera eins ástatt í launamálunum hjá okkur eins og nú er, eða að eyða þurfi rúmlega hálfri annari milljón króna í rekstrarkostnað bankanna á einu ári, eins og gert var 1931, og fleira mætti telja í sömu átt. Mér skildist hæstv. fjmrh. drótta því að okkur flm.till., að við hefðum flutt hana í óeinlægni, bara upp á sport, án þess að hugur fylgdi máli. Hún væri kosningamál frá því sjónarmiði. Ég vil ráðleggja hæstv. ráðh. og öðrum Framsfl.mönnum að vera ekki í þessu efni með aðkast eða dylgjur gagnvart heim mönnum, sem ekkert hafa fyrir sér gert á hinu pólitíska sviði. Til þess hafa þeir allra manna verst skilyrði, því þeir búa í glerhúsi sjálfir.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. þm. A.-Húnv. sýndi nú fram á, að það var rétt, sem ég sagði, að varla mætti telja hálaunaða nema 8–12 af sjálfstæðum starfsmönnum ríkisins. Hitt veit ég líka, að hversu langa þingsetu sem þessi hv.þm. kann að eiga fyrir höndum, þá fær hann því aldrei framgengt á þingi, að lækkuð verði laun dómsforseta hæstaréttar frá því segja, að till. þessi sé af óeinlægni flutt. En a. m. k. er hún þá flutt af vanþekkingu þessara hv.þm. Dómararnir mega ekki hafa aukastörf til að lifa af, en verða hinsvegar og þurfa að vera sjálfstæðir efnalega. Hv. þm. sagðist hafa talið upp 30 af starfsmönnum ríkisins, sem væru hálaunamenn og kæmi til greina að lækka við kaup. Hann taldi upp, auk hæstaréttardómaranna, skipstjóra strandferðaskipanna, vegamálastjóra, landssímastjóra, skrifstofustjóra í stjórnarráðinu o. fl. Hv. þm. kvartar um, að einn skrifstofustjórinn í stjórnarráðinu hafi þúsund kr. hærri laun en lög heimila. Þessi maður er Páll Eggert Ólason, sem var ráðinn þangað upp á hámarkslaun skrifstofustjóra. Þau munu samt ekki vera nema lítill hluti af launum heim, sem hann hafði fyrir það starf, sem hann fór úr, og ekki nema aðeins þurftarlaun fyrir slíkan mann hér í Reykjavík, sem þarf að vera sæmilega stæður. Þessi maður var búinn að gegna um langt skeið opinberum störfum. Mælti því öll sanngirni með því, að þessi maður fengi að njóta starfsára sinna hjá hinu opinbera. Svona hefir yfirleitt verið um þá menn, sem upp hafa verið taldir. Forstjóri tóbakseinkasölunnar fær 2000 kr. launauppbót, þegar vel gengur. Hann er ráðinn upp á það. Þessi maður átti kost á öðrum störfum, þegar hann var ráðinn hjá ríkinu. Þau störf hefðu gefið honum þriðjungi meiri fastar tekjur en hann hefir við þetta starf, fyrir utan sérstakar aukatekjur. Þjóðhagslega skoðað er ekki tap að þessari aukagreiðslu, sem hann nú fær. Ég hygg, að fáir eða engir vel hæfir menn hefðu fengizt til þessa starfa fyrir minna en 10 þús. kr. föst laun. Ég hafði augastað á tveimur mönnum til þessa starfa, en hvorugur þeirra vildi taka það að sér fyrir minna en 10 þús. kr. föst laun. Þessar ísl. krónan er komin niður í hálfvirði, miðað við það, sem áður var, þá verða laun einnig að vera nokkru hærri en áður, þar sem kostnaður allur við að lifa er nú orðinn miklu meiri eftir krónutölu heldur en áður. Hv. þm. A.-Húnv. nefndi ekki aðra launamenn, sem kæmi til greina að lækka við kaup, heldur en einn skrifstofustjóra í stjórnarráðinu og bankastjórana. Ég hafði einmitt haldið svipuðu fram. Hv. þm. er því heldur nær mínu lægra marki, tölunni 8, heldur en hinu hærra marki, tölunni 12. Hvernig var það nú um þessa bankastjóra, sem hæst laun hafa? Hv. þm. hafði nú fyrir nokkrum mínútum tækifæri til að greiða atkv. um till., sem fer fram á, að skipuð sé mþn. m. a. til að rannsaka og gera till. um, „hvernig fyrir skuli koma löggjöf um launagreiðslur banka og þeirra stofnana, sem ríkið styrkir með fjárframlögum“. Hv. þm. greiddi atkv. á móti þessari till. um að rannsaka, hvort ekki mætti lækka laun hinna hæst launuðu starfsmanna, sem ég hefi játað um, að komið geti til greina að lækka kaup við. Um það, hvort bankastjórar hafa aukatekjur fyrir störf við Fisksölusamlagið, get ég ekki sagt, enda heyrir það ekki undir stj. Þær aukatekjur, sem þeir kynnu að hafa af slíkum störfum, eru algerlega óviðkomandi ríkinu. Skal ég svo ekki fara lengra út í þessa sálma. Mér þykir ræða hv.þm. bera vott um, að ég hafi haft á réttu að standa í því, sem ég sagði áður um þetta mál. Hitt játa ég einnig, að hv.þm. hefir ekki skýra hugmynd um, hvaða laun menn í ábyrgðarmestu stöðum þurfa að hafa og hve mikill kostnaður er því samfara að búa hér í Rvík yfirleitt.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Tveir af hv.flm. þessarar till. hafa nú látið í ljós óánægju og undrun yfir afgr.n. á henni. Þegar ég ræddi um þetta mál í upphafi, þá vísaði ég, eins og ég hefi gert í nál., til þeirra till., sem afgr. hafa verið á þinginu, en þær eru báðar afgreiddar nú. Annarsvegar er till. um dýrtíðaruppbót og hinsvegar till. um skipun mþn., sem afgr. var nú á sömu stundu. Nú er svo ákveðið í till. um skipun mþn., að n. skuli hafa lokið störfum svo snemma, að ríkisstj. vinnist tími til að leggja málið fyrir næsta reglulegt Alþ., sem kemur saman í síðasta lagi 2. okt. 1934. Þessi till. gengur fyrst og fremst út á það, að rannsakað verði, hvernig draga megi úr útgjöldum ríkissjóðs til embættismanna og starfsmanna ríkisins annara og ríkisstofnana með hliðsjón af getu almennings. Till. á þskj. 266 er þess efnis, að þessi sama mþn. rannsaki, „hvort og hversu draga megi .... úr beinum útgjöldum ríkissjóðs og rekstrarkostnaði ríkisstofnana“. Þessar till. 2 ná til starfsmanna ríkisstofnana, og ekki einungis starfsmanna þeirra, heldur einnig annarar starfrækslu. Þá eru vatill., sem samþ. voru, á þskj. 151. Það er eitt verkefni n., að rannsaka, hvernig skuli koma fyrir löggjöf um launagreiðslur banka og þeirra stofnana, sem ríkið styrkir með fjárframlögum, enda verði launagreiðslur þessara stofnana með löggjöfinni samræmdar launagreiðslum ríkisins. Hér erum við þá einnig búnir að ná til banka og annara stofnana, sem kynnu að greiða óþarflega ha laun eða hafa óþarflega háan rekstrarkostnað. Hinsvegar verð ég að segja það, að mér kom það nokkuð á óvart, hvernig hæstv. fjmrh. tók í þessa till.n. um að hafa athugun á þessu máli, því að enda þótt hann sé sannfærður um, að það sé litlu hægt að storka um þetta, þá taldi ég því og tel, að ef fallizt verður á till. þá, sem nefndin gerir, að vísa málinu til ríkisstj., þá sé ríkisstj. eigi að síður skylt að hafa athugun á því, ef möguleikar eru á þessum stutta tíma til þessara hluta. Enda nefndi hæstv. ráðh. sjálfur eitt tilfelli, þar sem hægt var að koma við sparnaði. Það var aukagreiðsla til eins af starfsmönnum stjórnarráðsins. Náttúrlega gerir nefndin það ekki að neinu miklu kappsmáli, hvort till. hennar um að vísa málinu til stj. verði samþ. eða till. sjálf samþ.; það veit ég frá sjálfum nefndarmönnunum. En till.n. verð ég þó eigi að síður að telja alveg réttmæta.

Pétur Ottesen Ég heyrði ekki ræðu hv.frsm., en mér skilst af nál., að n. telji miklu réttara að samþ.till., og ekkert síður fyrir undirtektir hæstv. fjmrh., - að hann hefir lýst yfir, að hann muni ekki framkvæma það, sem í till. felst. Tilgangur hv.frsm. og n. getur því úr þessu ekki verið annar en sá, að láta þingið gera sjálfstæða ályktun um þetta mál, og stj. geri síðan upp við sig, hvers hún metur vilja Alþingis í þessu efni. Enda skilst mér, eins og málið horfir við, þá verði slíkt að koma fram.

Jón Pálmason Ég vænti þess, að hæstv. forseti verði þolinmóður, þó að ég segi nokkur orð, þar sem ég er 1. flm. þessarar till.  Þá gekk hæstv. ráðh. inn á, á rétt væri, að skrifstofustjóri í stjórnarráðinu hefði þús. kr. hærri laun en lög standa til. Taldi hann það sanngjarnt, af því að hann var í hærra embætti áður, sem hann var latinn geyma fyrir annan mann. Viðvíkjandi forstjóra tóbakseinkasölunnar tók hann fram, að ekki væri hægt að fá jafnhæfan mann fyrir lægri laun en hann hefir, sem eru a. m. k. 12 þús. kr. Þó að ég þekki ekki, hvílíkur afburðamaður forstjórinn kann að vera, þá verð ég að segja, að mér þykir þetta vera undarleg staðhæfing. Mitt atkv. lagði ég á móti till. um að athuga launakjör hjá bönkunum eingöngu af þeirri ástæðu, að ég lít svo á, að það felist í till. þeirri, sem samþ. var á þinginu, og að það sé innan verkahrings viðkomandi nefndar að athuga launakjör hjá bönkunum, sem að sjálfsögðu er þörf á. Ég gerði þá fyrirspurn um daginn og ítrekaði þá, og vil enn gera hér með, að hve miklu leyti samningar eru því til fyrirstöðu, að hér sé hægt að gera breytingar á. Það er það stóra atriði í sambandi við þessa till., að að svo miklu leyti sem samningar eru til fyrirstöðu, að segja þeim upp, svo að þeir verði ekki til hömlunar eitt árið enn. Og sú n., sem gert er ráð fyrir að kjósa, þarf að hafa lokið störfum fyrir næsta þing, sem síðan gengi að því að setja nýtt kerfi. Ég býst við, að hæstv. forseta muni þykja nóg komið. Aðeins vil ég taka fram út af orðum hv.frsm., að till. væri naumast þörf, þar sem ekki er nema um hluta úr ári að ræða, að ég vil láta það koma fram, hvort það sé vilji þingsins, að lagfært verði á þessu sviði það, sem unnt er að lagfæra án nýrrar loggjafar. Mér sýnast horfur á því, að næsta lítill sé vilji hæstv. fjmrh. til þessara endurbóta, ef ekki koma áskoranir frá Alþingi sjálfu.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. þm. A.-Húnv. og hv.þm. Borgf. gera sér miklar áhyggjur út af afstöðu minni til þessa máls. Þurfa þeir ekki að bera eins miklar áhyggjur og fram kemur í ræðum þeirra einmitt vegna þess, sem ég sagði, að ég mun enga breyt. gera eftir þál. í annari deildinni á launum í þeim stofnunum, sem undir mig heyra, en það eru hagstofan og skattstofan. Um aðrar stofnanir skulu hv.þm. snúa sér til þeirra ráðherra, sem yfir stofnununum ráða, um laun, greiðslur, uppsagnarskilyrði og slíka hluti. Geta þeir um flestar stofnanir snúið sér til hæstv.dómsmrh. og um þó nokkrar til hæstv atvmrh. En af því skal ég marka kosningahuginn í þessu efni hjá hv.þm., hvort þeir sætta sig við það, að geta ekki dembt þessu öllu saman yfir á mig. Ég hefi eitt sinn síðan ég kom í þessa stöðu lækkað öll laus laun við þær stofnanir, sem undir mig heyra, og í samráði við hina ráðherrana voru einnig lækkuð laus laun í þeirra stofnunum. Var lækkunin um 15% á öllum. Og viðvíkjandi þeim stofnunum, sem undir mig heyra og ég áðan taldi, þá er ekki hægt að lækka meira. Ef ég færi að skýra frá því hér, hvaða laun eru greidd við hagstofuna, þá býst ég við, að þessir tveir hv.þm. myndu undrast, að þau eru ekki hærri. Mér láðist að nefna eina stofnun, tóbakseinkasöluna. Þar get ég gefið þær upplýsingar, að forstöðumaðurinn er ráðinn með samningi, og má ég segja, að það þarf að segja honum upp fyrri hluta ars, svo að gilt sé. Annan samning um uppsagnarskilyrði hefi ég ekki gert. Að öðru leyti tel ég, að starfsmenn við stofnanir hafi a. m. k. þriggja mánaða rétt, þótt ekkert sé tekið fram í samningi eða enginn samningur gerður við þá. Fleira þarf ég ekki að upplýsa. Þessir hv.þm. eiga sitt aðalerindi um fyrirspurnir og áskoranir til hæstv.dómsmrh. í nokkrum atriðum, og til hæstv.atvmrh. í nokkrum atriðum, og þangað vísa ég þeim héðan í frá.

Páll Hermannsson Það vill svo til, að 1. flm. þessarar till., hv. 1. þm. S.-M., er ekki viðstaddur. Verð ég því að koma í hans stað og láta fylgja þáltill. nokkur orð. - Það hefir verið svo á undanförnum árum, að uppi hefir verið nokkur meiningamunur hjá þjóðinni um alþýðuskólana. Þetta er eðlilegt, einkum þegar litið er á það, að í þessum efnum hafa orðið stórstígar framkvæmdir og breyt. á síðasta áratug. Það er eðlilegt, að allir hafi ekki verið jafnvongóðir og vissir um, að alþýðuskólarnir myndu svara þjóðinni aftur þeim tilkostnaði, sem í þá hefir verið lagður. Þótt svona hafi verið, býst ég við, að flestir játi nú orðið þann þýðingarmikla þátt, sem alþýðuskólarnir eiga í lífi þjóðarinnar, sér staklega þess hluta hennar, sem í sveitunum býr. Ég verð að líta svo á, að svo sé nú komið, að alþýðuskólarnir komist ekki lengur undan því að svara þeirri spurningu, hvort þeir muni verða við þeim vonum, sem ýmsir hafa til þeirra borið, eða hið gagnstæða. En til þess að réttmætt sé að óska eftir réttu svari frá skólunum um þetta, verður tvennt að vera fyrir hendi: Í fyrsta lagi þurfa skólarnir að eiga velvild og skilning fólksins, sem að þeim býr, fólksins, sem á að njóta þeirra og þá líka eðlilega að styðja þá. Í öðru lagi þarf útbúnaður skólanna ytra og innra að vera þannig, að þeir geti leyst hlutverk sitt af hendi. Þegar litið er á þann skóla, sem þessi þáltill. fjallar um - Eiðaskólann -, þá vil ég virða fyrir mér og skýra frá, hvernig þessum tveim atriðum er háttað þar, þ. e. a. s. hvernig fólkið hefir búið að skólanum fyrir sitt leyti og hvernig hann er útbúinn frá hendi þeirra, sem það áttu að annast. Eiðaskóli er eiginlega elztur alþýðuskóli hérlendis. Hann tók til starfa arið 1919. Hann hvílir á l. settum 1917, og um hann er það að segja, að hann var sóttur svo, að hann var alltaf yfirfullur fyrstu árin. Varð að vísa frá mörgum umsækjendum og stundum eins mörgum og hægt var að taka við. En þetta breyttist eftir að fleiri alþýðuskólar risu upp, og ekki sízt vegna þess, að hinir nýju skólar voru að ýmsu leyti grun betur úr garði gerðir. Og svo var skólinn kominn djúpt niður arið 1932, að útlit var fyrir, að honum yrði að loka vegna þess að engir sóttu um hann. Það kom til orða jafnvel í sjálfu stjórnarráðinu að loka þessari menntastofnun. Það er ekki hægt að halda skóla starfandi, sem kostar mikið fé, nema hann sé sóttur og því einhver líkindi til, að starf hans beri árangur. En það var nú svo um Austfirðinga, að þeir höfðu ekki veitt því eftirtekt til fulls, hvað þeir áttu, þar sem Eiðaskóli var, fyrr en að því var komið, að þeir áttu að missa hann. Ég held, að þetta hafi vakið fólkið til skilnings á því, hve mikils virði þessi stofnun var því. Og eftir að svo var komið, að sama og engar umsóknir lágu fyrir, þá er umsóknarfrestur var útrunninn 1932, var hafizt handa um allar Múlasýslur og vakin hreyfing fyrir því, að skólinn fengi nemendur. Bar það þann árangur, að yngri deild skólans mátti heita fullskipuð og nú er hvert rúm skipað í skólanum. á síðastl. hausti varð að vísa umsóknum frá. Þetta bendir á, að fólkið hefir þörf fyrir þennan skóla og skilur hana. - Eiðaskóli átti 50 ára afmæli á þessu ari. Þar hefir starfað búnaðar- og alþýðuskóli í hálfa öld. Það var fullkomlega ljóst við þau tímamót í æfi skólans, að Austfirðingar kunna að meta þessa menntastofnun sína og vilja ekki missa hana, hvað sem á gengur. En hvernig er þá skólinn útbúinn? Það er um að ræða tvennskonar útbúnað á skóla. Í fyrsta lagi kennslukraftana. Um þá er það að segja, að þeir mega teljast góðir. Þeir hafa a. m. k. alltaf verið það síðan alþýðuskólinn tók til starfa. Og þeir tveir skólastjórar, sem verið hafa við hann. hafa báðir verið ágætir menn, svo að ekki þarf út á það að setja. En það er annað, sem ekki er eins vel úr garði gert. Hinn ytri aðbúnaður er gersamlega ófullnægjandi. Í fyrsta lagi er sú bygging, sem skólinn starfar í, ekki að öllu leyti haganleg. Hún er að vísu allstór, en hún samsvarar engan veginn þeim nýju skólum, sem reistir hafa verið á seinustu árum. Þetta stafar m. a. af því, að skólahúsin voru ekki í byrjun reist með það hlutverk í huga, sem þau nú eiga að inna af hendi. Árið 1907 var reist steinsteypuhús, og átti það að nægja búnaðarskólanum, en hann var einungis hugsaður 1/3 af þeirri tölu, sem nú sækir Eiðaskólann. Árið 1926 var byggt við þetta gamla hús, svo að húsin gætu fullnægt þörfum skólans eins og þær eru nú. En eins og menn skilja, þá er ógætilegt að koma öllu vel fyrir þegar byggt er smátt og smátt. Nú vil ég ekki segja, að byggingarnar á Eiðum nægi ekki sæmilega, en þó vantar þar mjög tilfinnanlega leikfimihús. Ekki hefir skólinn verið betur settur hvað samgöngur snertir. Árið 1930 - hátíðarárið mikla - varð að flytja þangað kol á klökkum. Nú er komið þolanlegt vegasamband, sem nota má þegar jörð er auð. Skólann vantar alveg það náttúruskilyrði, sem langmest mun lyfta undir hina alþýðuskólana, nefnil. jarðhitann, en hann er ekki til yfirleitt á Austurl. Úr þessu verður ekki bætt á annan hátt betur en með rafmagni. Skólinn er hitaður upp með kolum. Þar er engin sundlaug og engin rafhitun. Afleiðingin af þessu er sú, að fólkið, sem vildi sækja að Eiðum, hefir farið annað vegna betri skilyrða þar, og þannig hefir skólinn veslazt upp án þess nokkuð verulegt hafi verið aðhafzt til umbóta. Nú hefir fólkið veitt þessu eftirtekt og það vill ekki láta þessa menntastofnun drafna niður fyrir áhugaleysi hjá sér. Það er upplýst, að samtímis því, að Eiðaskoli stóð nærri tómur, voru um 20 nemendur úr Múlasýslum í öðrum alþýðuskólum, og ég veit vel, hvers vegna þessir nemendur fóru ekki að Eiðum. Það var ekki af því, að þeim þætti ekki eins vænt um Eiða, og ekki heldur af því, að þeir vantreystu kennslukröftum skólans, heldur af því, að þar vantaði skilyrði, sem aðrir skólar höfðu. Ég hitti ungan mann frá einu bezta heimilinu á Austurlandi. Hann sagði mér í vor, að hann ætlaði í Laugarvatnsskólann. Ég spurði, hvers vegna hann færi ekki heldur að Eiðum. Á Laugarvatni er sundlaug, var svarið. Merkur alþýðuskólastjóri hefir verið spurður til ráða um, hvernig ætti að auka aðsóknina að Eiðum. Byggið þið sundlaug og byggið þið rafstöð, ráðlagði hann hiklaust. Án þess er vonlaust að auka aðsóknina. Þessum góða skólamanni skjátlaðist að því leyti, að skólasókn hefir nú aftur aukizt að Eiðum, án þess að þar hafi komið sundlaug eða rafstöð. En ég býst við, að hún vari ekki nema um stundarsakir og að álit skólamannsins hafi verið rétt, þegar lítið er á framtíðina. Ég verð að líta svo á, að hv. Alþingi verði að virða mjög mikils áhuga manna á Austurlandi, sem hefir orkað því, að skólinn, sem áður var nálega tómur, hefir nú verið endurreistur og er fullskipaður, án þess að nokkuð hafi verið að því stutt af hinu opinbera. Ég álít, að Alþingi eigi að sjá svo um, að eini skólinn í þessum landsfjórðungi sé ekki svo illa útbúinn, að það ýti unga fólkinu burt úr héruðunum til náms á öðrum skólum, og þá sumu algerlega úr landsfjórðungnum í bráð og lengd. En það rekur að því aftur, að fólkið sækir burt, ef ekki verður hafizt handa og Eiðaskóli gerður samkeppnisfær við hina aðra alþýðuskóla. Það vita allir, að sundíþróttin verður oft til þess að bjarga lífi manna. Og það er einmitt gott að kveikja þrá hjá unglingum til hollra íþróttaiðkana; það þroskar þá og hjálpar þeim á öðrum sviðum. Ég er enganveginn á móti því, að útþráin fýsi unga menn til þess að sækja skóla í fjarlægum héruðum. En ég hefi mikið á móti því, að ungmennin sópist mjög burt úr einum landshluta til náms, án þess að nokkrir komi þangað í staðinn. Ég ætlast ekki til, að námsfólk í Múlasýslum hætti að sækja skóla annað en að Eiðum, en ég ætlast til, að þangað verði líka sótt úr öðrum landshlutum, þegar búið er að búa þann skóla eins vel úr garði og hina héraðsskólana. Ég lít þess vegna svo á, að það sé skylda Alþingis að víkjast svo vel við þessu máli, að Eiðaskóli verði fyllilega samkeppnisfær við hina skólana. Það er tvímælalaust lagaskylda. Ríkið á skólann og Eiðaeignina alla og hefir undirgengizt að reka á Austurlandi skóla og búa skólann sem bezt úr garði. Nægir þessu til sönnunar að benda á stofnlög skólans: lög nr. 36 frá 26. okt. 1917. Þar er svo að orði komizt í 1. gr., að Múlasýslur afhendi landssjóði Eiðastólseignir, og að landssjóður taki við þeim „með því skilyrði fyrir afhendingunni, að landssjóður starfræki framvegis á Eiðum, eða á öðrum hentugum stað í Múlaþingi, vel útbúinn æðri alþýðuskóla, er samsvari kröfum tímans“. Ég ætlast ekki til, að Eiðaskóli verði fyrst um sinn rekinn sem æðri menntastofnun. En skólinn svarar alls ekki kröfum tímans nú. Austfirðingar ætlast til, að svo verði og gera kröfu til Alþingis um ráð. Í þáltill. þeirri, sem fyrir liggur, er tvennskonar efni. Í fyrsta lagi er ætlazt til þess, að stj. láti rannsaka og gera áætlanir um nokkrar umbótaframkvæmdir á Eiðum á næsta sumri. Þessar framkvæmdir eru rafstöð, sundlaug og leikfimihús við skólann. Í öðru lagi er ætlazt til, að stj. taki upp í fjárlfrv., sem hún leggur fyrir næsta þing, fjárveitingu til þessara framkvæmda. Við flm.þáltill. förum fram á þetta af þeirri ástæðu, að það er ósk okkar og fullkominn vilji, að stj. hafi þessa fjárveitingu í huga strax og byrjað er að undirbúa fjárl. fyrir árið 1935. Það er meiningin að ýta svo á eftir þessu máli, að það verði helzt að öllu leyti unnið að þessum framkvæmdum á árinu 1935. Hinsvegar liggur það í hlutarins eðli, að öll fjárframlög til framkvæmdanna verða að ákveðast af því nýkosna fjárlagaþingi, sem væntanlega verður háð síðari hluta næsta árs.

Forseti (JBald): Mér hafa borizt tilmæli um að fresta fundi, frá stjskrn.Nd., þar sem hún óskar að geta nú fengið tíma til nefndarfundar um aðalmál þessa þings - kosningalögin. En það getur hún ekki, ef umr. verður haldið áfram í sam. þingi. Ég mun því fresta umr. um þetta mál og taka það út af dagskrá.

Þorsteinn Þorsteinsson Við flm. þessarar þáltill. fórum að mestu eftir þáltill. þeirri, sem samþ. var á síðasta þingi, er málið var falið framkvæmd stj. Fyrir mér og öðrum flm.till. vakti að gera ekki verksvið n. þessarar víðtækara en gert er ráð fyrir í till. þeirri, sem vísað var til stj. Með því að auka verksvið n., verða auðvitað störf hennar og starfstími aukin, og um leið vex kostnaðurinn við n. Ég hefi tekið það fram í flutningsræðu minni fyrri í máli þessu, að heppilegra myndi til árangurs að taka fyrir einn eða tvo gjaldaflokka í einu, eins og gert er í till. vorri, annarsvegar embættismenn og starfsmenn ríkisins og starfsmenn ríkisstofnana og hinsvegar ríkisskipaútgerðina. Nú hafa 2 úr fjhn. komið fram með víðtækari till. í þessa att, á þskj. 266, og gæti ég eftir atvikum gengið inn á þá till. En um leið er verksvið n. orðið svo vítt, að ekki er á bætandi, ef hún á að geta lokið störfum eins og ráð er fyrir gert og rannsakað málið nógsamlega, án þess þó að verða of dýr. Ég neita því ekki, að rétt sé að rannsaka líka banka og aðrar ríkisstyrktar stofnanir, en þó held ég, að betra væri að bíða með það, þangað til seð væri, hver verður uppskeran af þessu starfi mþn. á því þrengra sviði, sem henni er sett. Verði þessi uppskera góð, má og á að fela n. að athuga og gera till. um þau mál. Þó að ég muni greiða atkv. á móti till.hv. 1. þm. S.-M., þá er það ekki af því, að ég sé ósamþykkur því, að þau atriði, sem fyrri liður þeirrar brtt. fjallar um, verði athuguð, heldur geri ég ráð fyrir, að n. fái ekki lokið störfum sínum nógu snemma, ef þau atriði eru tekin með.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég hefi í sambandi við aðrar till., er fram hafa verið bornar, vitnað til þessarar till. um skipun n. til að athuga kjör starfsmanna ríkisins og rekstur ýmsra stofnana í sparnaðar- og samræmingarskyni. Ég legg þann skilning í þessa till., að ekki eigi að rannsaka, hvernig hægt sé að þjarma sem mest að starfsmönnum ríkisins, heldur eigi að rannsaka hitt fyrst og fremst og gera tillögur um, hvernig eigi að haga störfum svo, að ríkið fái sem mest starf og bezt fyrir launagreiðslur. En það fær áreiðanlega ekki mest í aðra hönd með því að gera mönnum ólíft í þjónustu sinni eða mismuna starfsmönnum stórlega. Þennan skilning legg ég í till., og mæli ég með því, að hún verði samþ. í þessum skilningi.

Finnur Jónsson Það má segja, að það sé ekkert undarlegt, þó að fram komi fyrirspurn um starf þessarar skilanefndar, sem þegar er búin að starfa nokkuð lengi og búin að kosta jafnvel meira en hún hefði þurft að kosta. Úr því að farið er að gera fyrirspurnir um þetta mál, þá vildi ég mega beina einni fyrirspurn til hæstv.dómsmrh., og hún er sú, hvort stj. hafi tekið ákvarðanir um það, að innheimta skuli hjá sjómönnum og síldarútvegsmönnum upp í tap einkasölunnar það, sem þeir höfðu fengið greitt upp í síld þá, er þeir seldu henni síðasta árið. Þetta vildi ég fá upplýst, og þá jafnframt, hvort lög einkasölunnar heimiluðu slíkt. Hverfi stj. að þessu ráði, getur hér orðið um að ræða æfistarf fyrir skilanefndarmennina. Ég fyrir mitt leyti tel með öllu óhæfilegt, ef krefja á þetta inn hjá sjómönnunum, þegar þess er líka gætt, að þeir voru í engu að spurðir, þegar einkasalan var lögð niður, né heldur, hvernig hún var gerð upp. Það hefir verið upplýst, að lagt hefir verið í allmikil málaferli út af þessu, og sum þeirra mjög vafasöm. Þó verð ég að telja hitt vafasamara fyrir hv.þm., að taka alveg málstað hinna erlendu manna, sem höfðuð hafa verið mál gegn, eins og hv.þm. Vestm. gerði. Firma það, sem hv.þm. nefndi t. d., rak hér áður fyrr leppmennsku í stórum stíl, og mun vera það eina erlenda firma, sem lagt hefir út á þá braut eftir að síldareinkasalan hætti. Vitni það, sem hv.þm. nefndi, þekki ég vel, það er persónulegur kunningi minn og nákominn þessu útlenda firma. Þegar einkasalan var lögð niður, voru sjómenn og útgerðarmenn stórskaðaðir með því, hvernig það var gert. Þeir fengu þar engu um að ráða. Þessu til sönnunar má geta þess, að síld, sem borgað var hér út á kr. 23.00 pr. tunnu fyrirfram í umboðssölu, var seld á uppboði í Stokkhólmi fyrir 7–8 kr. tunnan skömmu eftir að einkasalan var lögð á skurðarborðið. Það verður því vart með tölum talið það tap, sem beinlínis stafar af því, hve hatramlega einkasalan var lögð niður, og það tap verður að meira og minna leyti að skrifast á reikning fyrrv. stjórnar.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég verð að segja það, að ég skildi ekki fullkomlega fyrirspurn hv.þm. Ísaf. Mér skildist helzt, að hann spyrja að, hvort síldareigendur ættu að borga allan hallann af síldareinkasölunni. Hafi það í raun og veru verið innihald fyrirspurnar hans, þá get ég sagt honum, að mér hefir aldrei dottið slíkt í hug, enda engin tilmæli komið um það frá skilanefnd. Hv. þm. má því vera rólegur. Ég fyrir mitt leyti hefi litið svo á, að ekki væri um annað að gera en taka skellinn af þessu fyrirtæki yfir á ríkissjóðinn, enda þótt hann sé nokkuð stór. Að einkasalan hafi verið lögð niður nokkuð hranalega, kemur mér ekki við; fyrir það getur hv.þm. Str. svarað, ef honum sýnist svo. Annars mun það álit flestra, er til þekkja, að fyrirtæki þetta hafi ekki verið lagt niður fyrr en fullur nauður rak til. Það er rétt, að skilanefndin hefir orðið dýr, en það mátti alltaf búast við því, að uppgerðin á þessu sukki kostaði mikla peninga. Ég vil ekkert um það segja á þessu stigi málsins, hvort skilanefndarmennirnir hafi farið hyggilega að í starfi sínu eða ekki; til þess að geta dæmt um slíkt, vantar mig betri upplýsingar.

Finnur Jónsson Ástæðan fyrir því, að ég gerði þessa fyrirspurn, var fyrst og fremst sú, að mér var kunnugt um, að peningar þeir, sem síldareigendur fengu hjá einkasölunni út á síld, voru færðir í bókum hennar sem skuld hjá seljendum, en þeir hvergi kreditfærðir fyrir innleggi sínu. mér finnst sem sé, að stj. hefði átt að fylgjast með þessu, því að ekki verður annað sagt en að ósanngjarnt sé að fara að innheimta aftur þær 2 kr., sem síldareigendur fengu fyrir hverja síldartunnu. Hvað snertir tap síldareinkasölunnar, þá má ekki tala um það eins og eitthvert einstakt tilfelli, án tillits til þess, að annar atvinnurekstur hafi tapað líka, þar sem það er vitanlegt, að tap á fisksölu og þorskveiðum varð mjög mikið, einmitt á þessu ári, og mörgum sinnum meira en tap síldareinkasölunnar, þó það kæmi öðruvísi niður.

Fyrirspyrjandi (Jóhann Jósefsson) Í svari sínu fór hæstv.dómsmrh. alveg framhjá því, sem spurt var að í 3. lið fyrirspurnarinnar, sem sé því, hve mikið sé búið að greiða til skilanefndarmannanna. Þá hefir það og heldur ekki fengizt upplýst, sem spurt er um í 4.–5. lið fyrirspurnarinnar, hversu marga starfsmenn nefndin hafi haft á launum, og hve mikið hver um sig hafi haft í laun. Hefir töluvert verið talað um það mikla kaup, sem skilanefndarmennirnir hafi haft. Það er upplýst, að þeir hafi fyrst haft 1200 kr. á mán., svo 800 kr. og síðast 600 kr. En hve lengi þeir hafi haft t. d. 1200 eða 800 kr., er ekkert upplýst um. Þetta verð ég að telja óskýr svör. Ég óska eftir að vita, hvað kostnaðurinn er allur orðinn mikill við þetta fyrirtæki. Það hefir nú komið fram, að ekki hefir verið ausið fé í alla, sem við þetta hafa unnið. Þannig er talið, að stúlkur, sem unnu hjá þessum húsbændum með 1200 kr. mánaðarlaunin, hafi ekki fengið nema 50 kr. á mánuði. Ég óska, að hæstv. ráðh. gefi skýr svör um það, hve miklu fé hefir verið varið til þessa tíma í störf skilanefndar. Þetta hefir hæstv. ráðh. ekki upplýst enn, og sennilega eru allir hv.þdm. jafnfróðir um þessa hluti eftir ræður hans. En jafnvel þó hvor nefndarmaður fyrir sig hafi ekki nema 600 kr. á mánuði, sem ekki mun hafa verið svo lágt nema nú nokkra síðustu daga, þá má nærri geta, hvort starfið er orðið svo mikið, að ráðstafa þessum síðustu reitum síldareinkasölunnar, að til þess þurfi tvo framkvæmdarstjóra með á áttunda þús. kr. árslaun hvorn. Þá virðist ganga tregt að fá upplýsingar viðvíkjandi umboðsmönnum skilanefndar á Akureyri og Siglufirði, en ég hefi fyrir satt, að þessum mönnum hafi verið borguð laun fyrir óákveðinn tíma. Ég vil þá spyrja hæstv. ráðh. til viðbótar við það, sem prentað er á fyrirspurninni, hvort hann áliti ekki, að sú skoðun sé rétt, að eitthvað megi draga saman seglin með þennan kostnað. Hér eftir virðist ekki vera nema um einhvern málarekstur að ræða, sem sennilega gengur áfram, þó ekki sé lagt í mikinn kostnað. Í sambandi við svar hæstv. ráðh. í gær um það, að sá maðurinn í skilanefndinni, sem er hæstaréttarlögmaður, ætlaði að taka laun sín í skilan. sem greiðslu fyrir málaflutning fyrir þrotabú einkasölunnar, var spurt um það, hvað hinn maðurinn í nefndinni ætti að gera fyrir sín laun, en um það hefir ekki fengizt skýrt svar. þá taldi hæstv. ráðh., að varlega mætti treysta blaðagreinum í því að segja rétt frá málaferlunum við hin sænsku firmu, en ég vil benda honum á, að hér er ekki aðeins um blaðaummæli að ræða; ég hefi í höndum útskrift úr ráðhúsréttarbók Gautaborgar. Ég sæki ekki mínar heimildir í blaðagreinar, heldur í útskrift úr réttarbókunum sjálfum. Þegar gætt er að svari hæstv. ráðh. við fyrirspurn minni á síðasta þingi út af starfi skilanefndar, segir hann þar, að stjórn einkasölunnar hafi veturinn 1930–31 gert stóra samninga við fjögur síldarfirmu í Svíþjóð um sölu á 13500 tn. af síld, en firmun hafi svo ekki tekið á móti nema rúmlega 3500 tn. og borið því við, að síldin væri ekki samningshæf. Nú væri, segir ráðh., búið að höfða mál á þessi firmu, og gerir skilanefnd sér vonir um álitlega fúlgu í skaðabætur. Það þarf nú engan málafærslumann til að skilja það, að sá, sem keypt hefir einhverja vöru, en neitar að veita henni viðtöku, hefir þar hyrningarstein undir sínum málstað, ef hann getur sannað, að varan hafi ekki verið samningshæf. Nú vil ég taka það fram, að hað er upplýst í einu af þessum málum, og þær upplýsingar eru ekki úr neinum blaðagreinum, heldur útskrift úr ráðhúsrétti Gautaborgar, þar setu frá því er skýrt, að tveir menn, kaupmaður Svendsson og lagerer Petersson, hafi gefið álit um eitt af þessum síldar-„partíum“ og unnið eið að því fyrir rétti. Í álitinu segir m. a. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta. (Ég ætla að lesa kaflann á sænsku, svo ég verði ekki sakaður um að brjála frásögnina í þýðingu): „Vid besiktningen, som övervars av Isländska sillmonopolets ombud Herr Direktör A. Sandin, opnades och besiktigades tio tunnor av den rensade och huvudskurna sillen. Sillen i dessa tunnor synes, enligt vår mening, ha varit gammal och alltså icke fullt frisk då den saltades. I tunnorna förekom även härsken sill, och i bukarna på sillen funnos rester av stelnad blod. På grund av att sannolikt orent salt begagnats, var laken mycket grå och lerblandad, varför på sillen avsatts en smutsgrå fårg. Sillen var ävenledes blandad med små och mager sill. Av partiet J.-S. öppnades fyra tunnor, och befunnos filéerna vara saltade med groft salt. Gamla och förut begagnade tomtunnor hade har använts. På grund av dessa förhållanden anse vi icke partiet uppfylla de í avtalets gjorda bestämmelserna och kan ej heller anses som fullt prima handelsvara.“ Þetta er nú álit þessara eiðsvörnu manna um a. m. k. eitt af þeim síldar„partíum“, sem málin standa nú um. Ég geri ráð fyrir, að hv.þdm. flestir skilji sænskuna, en þeim til leiðbeiningar, sem það gera ekki, skal ég geta þess, að í fám orðum sagt er síldin talin af þessum eiðsvörnu mönnum alóhæf markaðsvara, er fylli ekki upp þau skilyrði, sem þarf til þess að teljast „príma vara“; óhreint salt, gömul síld og gamlar tunnur er lýsingin á þessari vöru. Nú getur ekki verið, að þessir gallar hafi verið án vitundar síldareinkasölunnar og skilanefndarinnar, því svo mikil mistök voru á síldarsöltuninni fyrir norðan þetta sumar. Það er upplýst, að sent var til landsins það sumar gamlar tunnur og notað salt. Það er því hrein vitleysa að leggja út í mál á svona grundvelli. Enda kom það í ljós, að vitnin dæma síldina ekki samningshæfa. Hv. þm. Ísaf. talaði um , að ég væri að flytja malstað útlendinga hér í d. Ég vil benda honum á, að hér er enginn dómstóll í þessum málum. Alþingi ræður engu um það, hvaða mál vinnast eða tapast í Svíþjóð, en hitt má ræða hér, að það hefir verið óhyggilegt af stjórn og skilanefnd að leggja út í svo hæpin málaferli sem þessi síldarmál bersýnilega eru, og tel ég mig vinna þarft verk mínu eigin landi og þjóð með því að benda á þetta. Harmagrátur þessa hv.þm. út af afdrifum einkasölunnar kemur heldur seint og verður að skoðast sem einskonar eftirhreytur. Það er búið að þaulræða það mál, bæði hér á Alþingi og annarsstaðar, og öllum orðið ljóst, að ekki var um annað að gera en að leggja einkasöluna niður þegar það var gert, eins og til hennar hafði verið stofnað og hér meðhöndluð, m. a. af flokksbræðrum þessa hv.þm. Um það þarf ekki að deila úr þessu. Það nægir í þessu sambandi að benda á þá einföldu staðreynd, að einkasalan greiddi síldareigendum síðasta sumarið, sem hún starfaði, 2 kr. út á hvert mál af síld, sem hún fekk, en í fyrravetur var komið í ljós, að svo bágborinn var hagur einkasölunnar, að skilanefndin vildi endurheimta miskunnarlaust þessar vesölu 2 kr., og kom annar nefndarmaðurinn á fund sjútvn. í fyrra, til þess að færa rök fyrir því, að síldareinkasalan ætti þessa kröfu á hendur sjómönnum og útgerðarmönnum. Nei, sá, sem vill taka að sér að verja gerðir einkasölunnar, allt sukkið, óstandið og óreiðuna, hann hlýtur algerlega að vera blindur fyrir hagsmunum þeirra manna, sem skiptu við einkasöluna. Og þó ríkisstj. hefði skjót handtök, er hún var að leggja hana að velli, þá á hún sízt ámæli skilið fyrir það. En ég tók eftir því í ræðu hv.þm. Ísaf., þótt hann virtist hafa mikla tilhneigingu til þess að draga skilanefndarmennina undan ámæli í sambandi við þetta mál, og það skal ég ekki lá honum, hvort sem það var nú sprottið e. t. v. af persónulegum ástæðum eða flokkslegum tilhneigingum, að hann kannaðist við Það, að kostnaðurinn við gjaldþrot einkasölunnar væri óhæfilega mikill, og það er einmitt það, sem ég er að benda á með fyrirspurnum mínum og aths. Það, sem ég hefi viljað draga fram hér á Alþingi og gera ljóst, er, að það hefir verið og er varið óhæfilega miklu fé til þess að koma reitum einkasölunnar í lóg. Og það er óhæfa af þinginu að vera að rífast og þrefa um dýrtíðaruppbót og smávægilega uppbót á lægstu laun starfsmanna ríkisins, meðan það þegir við slíkri meðferð á ríkisfé, sem átt hefir sér stað í því starfi, sem hér hefir verið rætt um, að gera svokölluð skil á þrotabúi síldareinkasölunnar. Í sambandi við málflutninginn, sem hæstv. ráðh. minntist á, vil ég gera fyrirspurn til hans um, hvað rétt muni vera í því, sem heyrzt hefir. Ég hefi nefnilega skilið það svo, að hæstaréttarmálaflutningsmaðurinn í skilanefndinni annaðist málflutning fyrir einkasöluna, og nú vil ég spyrja, hvort það muni vera rétt, að félagi þessa manns við málflutningsstörf hafi tekið að sér að flytja málin móti einkasölunni. hað hefir heyrzt, að þessir tveir félagar verji og sæki þessi mál hvor á móti öðrum, að firmað velti þannig málunum á milli sín, þannig að þegar annar fálaginn sé í austri, þá sé hinn í vestri hvað sókn og vörn snertir í sama máli. Það væri óneitanl. fróðlegt, ef hæstv-. ráðh. gæti upplýst, hvað hæft er í þessu.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Þær eru nú að verða nokkuð margar fyrirspurnirnar til mín í þessu máli. Mér skilst helzt, að hv.þdm. álíti, að ég hafi ekkert annað að gera en að híma yfir þessari skilanefnd og athuga, hvað hún starfar bæði hér og erlendis. Ég lít svo á, að þegar búið er að skipa skilanefnd í þrotabú, þá hafi ríkisstj. ekki annað með hana að gera, nema hún sé sérstaklega spurð, en að athuga eftir á, hvernig hún hefir unnið sitt starf. Það er ekki rétt hjá hv.þm. Vestm., að það sé tregt um svör hjá mér í þessu máli. Þó skal ég jata, að svarið, sem ég gaf við einni fyrirspurninni í gær, var ekki fullnægjandi, og það var um heildarkostnaðinn. Ástæðan til þess var sú, að ég sendi skilanefnd eitt eintak af fyrirspurninni og fékk hjá henni svör við þessum lið, en mér vannst ekki tími til þess að bera þau svör saman við fyrirspurnina áður en til umr. kom og það varð ljóst, að þessi svör voru ekki fullnægjandi. Það er því rétt, að við þessum lið vantar fullnægjandi svör, en til þess að hv.þm. geti ekki sagt, að ég vilji ekki gefa þau, vil ég mælast til þess, að umr. verði enn frestað, svo að mér gefist tími til að afla þeirra upplýsinga, er vantar. Annars veit ég ekki, hvaða ástæðu ég ætti að hafa til þess að reyna að stinga nokkru undir stól í þessu efni, og vísa ég öllum getsökum í þá átt gersamlega á bug. Hv. þm. sagði, að ég hefði ekki gefið það upp, hve lengi skilanefndarmennirnir hefðu haft hærri launin og hve lengi lægri launin. Ég sagði, að þeir hefðu haft 1200 kr. kaupið allt fyrsta árið, 800 kr. annað árið og 600 kr. frá lokum annars ársins, en hve lengi það kaup verður greitt, get ég ekki sagt nú. Mér virtist hv.þm. halda því fram, að ég hefði gefið eitthvað hæpin svör á þinginu í fyrra viðvíkjandi málaferlum einkasölunnar erlendis, og las hv.þm. upp úr þingtíðindunum þessu til stuðnings. Ég sagði þá, að svör mín um þessi málaferli væru eingöngu byggð á upplýsingum frá skilanefndinni. Ef þess vegna hv.þm. vill rengja mín svör þá, vil ég leyfa mér að lesa kafla úr bréfi skilanefndarinnar til ráðuneytisins, dags 5. maí síðastl., sem lýtur að þessu, og getur hv.þm. borið það saman við þingtíðindin: „Í marz 1931 hafði stjórn einkasölunnar gert samninga við 4 af stærstu síldarkaupmönnum í Svíþjóð um sölu á 13500 tunnum af hreinsaltaðri síld (verð kr. 37,00 fob.), en þegar það varð ljóst, hve mikil veiðin varð og verð á síld fell stórlega af þeim ástæðum, gengu hin sænsku firmu frá kaupunum, eftir að hafa tekið við því, sem fyrst var saltað. Höfðu þeir tekið á móti 3546 tunnum, en neitað að taka á móti eftirstöðvunum, og báru fyrir sig, að þær væru ekki samningshæfar“. Síðan segir skilanefnd í sama bréfi svo um þær vonir, sem hún gerir sér um árangur af málaferlum við þessa 4 menn: „Málaflutningsmenn nefndarinnar í Svíþjóð hafa gefið góðar vonir um, að takast muni að fá álitlega fjárfúlgu frá þeim 4 firmum í Svíþjóð, er rofið hafa sölusamningana, en hitt er óvíst, hve háar skaðabætur verða tildæmdar. Krafa nefndarinnar er milli 200 og 300 þús. kr.“. Ég skil ekki, hvað hv.þm. meinar með þessu, nema svo sé, að hann hafi hér fengið skakkar upplýsingar. Hitt getur hann vitanlega ekki heimtað, að ég vissi nákvæmlega um ásigkomulag síldarinnar eða hvaða skoðanir voru um hana í Svíþjóð. Það er svo algengt, að mál risi út af síld, sem héðan er seld til Svíþjóðar, bæði fyrir og eftir að síldareinkasalan var stofnuð, að hv.þm. getur ekkert sett þessi mál í samband við friðslit milli okkar og viðskiptamannanna þar, og ég vil benda honum á, að það er alls ekki vegurinn til góðs samkomulags og góðra viðskipta við þá að láta alltaf undan í ágreiningsmálum. Það er alkunnugt, að Svíar hafa gengið á það lagið að láta skoðunarmenn sína lýsa því yfir, að íslenzk síld væri ekki verzlunarhæf, þegar svo stóð á, að síld hafði fallið í verði frá því að kaup fóru fram, og þýðir ekkert að mæla á móti því. Ég get því alls ekki að fyrra bragði tekið undir ávítur til skilanefndar fyrir það, þó hún hafi höfðað mál út af síldinni. Hvort nefndin hefir höfðað of mörg mál, skal ég láta ósagt, en mér skilst, að þær upplýsingar, sem hv.þm. Vestm. hefir hér og styðst við, séu aðeins í sambandi við eitt þessara mála. Og þó hér sé nú um eiðsvarinn vitnisburð skoðunarmanna að ræða, þá getur vel verið, að hægt sé að koma með gagnsannanir, er hnekki þeim vottorðum. Þetta veit ég ekki, hvort hér er fyrir hendi, og sennilega veit hv.þm. Vestm. það ekki heldur. Ég held því, að of mikil fljótfærni sé í því að fara að álasa skilanefnd fyrir þessar málshöfðanir, meðan ekki eru meiri upplýsingar fyrir hendi í málinu. - Hvað það snertir, að félagi annars mannsins í skilanefndinni sæki eða verji þau mál á móti einkasölunni, sem þessi maður í skilanefndinni flytur fyrir hönd einkasölunnar, þá get ég sagt, að mér er það ekki persónulega kunnugt. En yfirleitt mun það vera regla, að félagar í málflutningsmannafirma sæki ekki og verji mál hvor gegn öðrum.

Frsm. (Jón Þorláksson) N. hefir athugað það, að þær upphæðir, sem hér er um að ræða, virðast vera að því er snertir Leikfélag Rvíkur um 3000 kr. á ári, en hvað snertir hin félögin ýmist mjög óverulegar eða engar eins og nú standa sakir. Leikfélag Ísafjarðar virðist ekki hafa starfað um hríð að undanförnu, og frá Leikfélagi Akureyrar virðast hafa komið eitthvað innan við 200 kr. á ári. Þegar þessi skemmtanaskattur var lagður á í þeirri mynd, sem hann eiginlega er í nú, - því það, að hann rennur í ríkissjóð, er aðeins bráðabirgðaákvæði - þá var svo til ætlazt, að aðrar tegundir skemmtana, og þá einkum kvikmyndasýningar og annar léttari og útgengilegri varningur á þessu sviði, yrði skattlagðar til þess að bæta skilyrðin fyrir hina innlendu leiklist. Það var því svo ákveðið, að skemmtanaskatturinn gengi fyrst um sinn til byggingar þjóðleikhússjns. Nú hefir þetta snúizt við í framkvæmdinni sem stendur, þannig að sá vísir til innlendrar leiklistar, sem hér er og sem verður að geta haldið áfram að lifa, ef annars á að vera nokkur meining í þessari þjóðleikhúsbyggingu, er skattlagður með sérskatti til hagsmuna fyrir ríkissjóð. N. sýnist full ástæa til að kippa þessu í lag, þannig að meðan verið er að bíða eftir því, að fjárhagsgeta landsins leyfi það, að haldið sé áfram byggingu þjóðleikhússins, þá séu þó ekki lagðar sér stakar byrðar á þann vísi til innlendrar leiklistar, sem er óhjákvæmilegt skilyrði fyrir því, að þjóðleikhúsið verði nokkurntíma að nokkrum notum. Auk þess er á það að minnast, að þessari leiklist er nú lagður styrkur af opinberu fé, bæði ríkissjóði og bæjarsjóðum, og það getur a. m. k. ekki talizt sanngjarnt gagnvart framlögum bæjarsjóðs, að ríkissjóður taki aftur með annari hendinni að miklu leyti þann styrk, sem hann veitir leiklistinni með hinni. Ég hefði nú fyrir mitt leyti helzt viljað vera laus við það á þessu aukaþingi að samþ.till., sem eru fjárveitingaeðlis, en mér finnst samt, að um þetta atriði standi svo sérstaklega á, að ekki sé forsvaranlegt annað en afgreiða þetta mál eins og farið er fram á, úr því það á annað borð kom fram.

Jónas Jónsson Ég er þakklátur hv. síðasta ræðumanni fyrir að flytja þessa skynsamlegu till., sem ekki þarf nema að bæta dálitlu við til þess að verði góð, og taka orðið áðan til þess að ekki slitnuðu umr. Ég álít eins og hv.frsm. og hv.flm., að leikfélögin í þessum kaupstöðum eigi nógu erfitt, þó þeim sé ekki skipað að greiða almennan skatt af leiksýningum sínum. En það, sem ég vakti eftirtekt á, þegar fyrst var talað um þetta mál, var það, að það hefði gengið ýmislegt upp og niður hjá leikfélaginu. Ég vil fyrst spyrja hv.flm., af því að ég veit, að hann stendur nærri leiðandi mönnum í félaginu, hvernig stendur á því , að það hefir neitað að auglýsa í einu dagblaði bæjarins. Það er eitt flokksblað hér í bænum, sem hefir orðið fyrir þessum árásum af nazistum og glæpamönnum í sambandi við þá. Það lítur út fyrir, að leikfélagið sé á valdi nazistanna hér í bænum og í einhverju sambandi við hótunarbréfin. Annars vil ég spyrja hv.flm. að því, hvort þm. haldi, að leikfélaginu verði það til framdráttar að gera þannig upp á milli hinna pólitísku flokka í bænum, að vilja einungis auglýsa fyrir íhaldsmenn. Hvað er þá eðlilegra en það, að þeir flokkar, sem leikfélagið ekki kærir sig um að kalla til, segi að þá verði leikfélagið að lifa á náð þessara vissu flokka og þeir verði að halda því uppi sem flokksfyrirtæki. Ég álít ekki, að þessi nýja stefna leikfélagsins skaði blöðin, sem fyrir því verða, en það er víst, að leikfélaginu verður ekki lengi látið haldast þetta uppi. Annaðhvort verður það að vera hlutlaust í pólitík eða að það verður að fá aðhald frá pólitískum flokkum. En þar sem hv.þm. mætti teljast moðir leikfélagsins eins og stendur, þá mætti kannske fá upplýsingar um þetta hjá þm. þetta er smámál nema að því leyti, sem heimskan og illgirnin er nokkurs virði, sem lýsing á þeim mönnum, er þarna eiga hlut að máli. En það er annað, sem miklu máli skiptir fyrir leikfélagið. og það er það, að áður en Haraldur Björnsson tók við, voru eilífar byltingar í félaginu og það hafði safnað allverulegum skuldum og engar líkur voru til, að það gæti haldið áfram starfsemi sinni. Það er vitanlegt, að síðan Haraldur Björnsson tók við félaginu, er kominn allt annar blær á fjárreiðurnar, vegna þess að honum er sýnt um slíka hluti. Hv. þm. ( GL) ætti að spyrjast betur fyrir um það, hvernig var innra ástand félagsins í fyrra vetur; þá gæti þm. kannske sannfærzt um, að það var fullkomin þörf á því, að Haraldur Björnsson tæki í taumana og leiðrétti alla þá óreglu, sem þar var. Ef hv.þm. veit ekkert um þetta, þá ætti þm. að spyrjast fyrir um það hjá þeim mönnum, sem þar um fjölluðu, þá getur hv.þm. e. t. v. skilið, hvers vegna þeir þm., sem vita, hvað Haraldur Björnsson hefir gert til þess að kippa ástandi félagsins í lag, sjái ekki ástæðu til að ausa peningum í félagið, nema trygging sé fyrir því, að fjármálunum sé skynsamlega stjórnað. Nú er mér sagt, að af þeim tveim leikritum, sem félagið hefir sýnt í vetur, hafi verið verulegur tekjuhalli. Það kemur vitanlega af því, að af einhverjum persónulegum ástæðum hefir verið hallazt að því að kasta þeim manni, sem undanfarin ár hefir haft á hendi leikstjórn og umsjón með fjármálunum, og teknir í staðinn tveir viðvaningar. Annar þeirra leikur aldrei, og ekki vitanlegt að hafi neitt vit á slíkum hlutum, en hinn leikur stundum, og þá vanalega illa. Þar sem þessi forstaða er á félaginu, er fullkomin ástæða til að benda félaginu á, að svona getur það ekki gengið lengur. Um leið og félagið fer fram á aukin hlunnindi, hægir það frá sér kröftum, sem það á völ á, ekki einasta þessum krafti, heldur er mér sagt, að í vetur hafi það átt kost á þekktum hæfileikamanni, sem kom frá annari heimsálfu, en fyrir innri heimilisástæður var honum hafnað. Það liggur því í till. ekki annað en bein ósk um það, að svo framarlega sem félagið á að fá aukin hlunnindi, þá fái það aukið eftirlit, til þess að þessum málum verði sem bezt borgið. Hvað viðvíkur launagreiðslum til Haralds Björnssonar, þá get ég ekkert sagt um það. Ég hefi ekkert sett mig inn í það. En hitt veit ég, að félagið blómgaðist vel meðan hann stjórnaði því. En í till. er það tekið fram, að stj. skuli því aðeins skipa þennan mann, að um semjist um kaupgjaldið. Hvað viðvíkur endurskoðuninni, þá er það fyrir misskilning hjá hv.þm., þegar hann heldur, að það sé sama, hver endurskoðandinn sé. Það er vitanlegt, að venjulegir endurskoðendur geta mjög litið um það dæmt, hvort hægt sé að leggja út í kostnað við leiksýningar. Það getur ekki nema kunnugur maður. Þess vegna er hér farið fram á, að þetta sé maður, sem bæði hefir vit á fjármálum og því, hvernig störfum félagsins er fyrir komið. Að öllu þessu athuguðu álít ég það rétt og eðlilegt að samþ. þessa viðbótartill.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég vil aðeins segja það út af till.hv. 4. landsk., fyrst og fremst fyrir mig og ég held fyrir hönd meiri hl. n., að ég álít fjarstæðu, að þingið fari að blanda sér inn í það, sem kalla mætti persónuleg ágreiningsmál innan leikfélagsins, með því að binda gerðir sínar við nöfn einstakra manna. Ég játa það, að leikfélaginu í Rvík, eins og öðrum leikfélögum, hefir mistekizt um eitt og annað, en reynslan er beztur prófsteinninn þar á. Og það er ekki hætt við öðru en að þetta fyrirtæki eins og önnur læri af reynslunni á hverjum tíma og lagfæri það, sem kann að hafa mistekizt, en það verður sennilega ekki til umbóta, þó með atkvgr. á þingi séu heimtuð einhver viss nöfn í eina eða aðra stöðu innan þessara fyrirtækja. Ég fyrir mitt leyti álít það hreina fjarstæðu að bera slíka till. fram á þingi.

Jón Baldvinsson Ég hefi skrifað undir þetta mál með fyrirvara, og hann er í því fólginn, að ég tel, að þegar farið verður að leysa undan l., sem voru samþ. á síðasta þingi um það að draga ýmsar tekjur, sem ætlaðar voru sér stökum fyrirtækjum, til ríkissjóðs, þá séu það ýmsar stofnanir, og þá sér staklega ein, sem ætti að ganga á undan áður en farið verður að gefa leikfélaginu eftir skemmtanaskatt eða endurgreiða.

Jónas Jónsson Hv. 5. landsk. hefir nú komið með sínar varnir, og þær voru ekki veigamiklar. Það er játað af hv.þm., að leikfélagið hafi neitað að auglýsa í einu dagblaði bæjarins.

Tveimur

. Nei, einu. Hv. þm. gætir þess ekki, að það blað, sem hann ber hér saman við Nýja dagblaðið, er ómerkilegur snepill, sem kemur út einu sinni í viku. Ég vil segja hv.þm. það, að þetta er skoðað af öllum, sem til þekkja, sem angi af því nazistaæði, sem er í bænum, og því verður náttúrlega svarað á viðeigandi hátt af heim, sem fyrir þessu verða. Það getur skeð, að það borgi sig fyrir leikfélagið að segja við einn pólitískan flokk í landinu: Við kærum okkur ekki um ykkur, viljum ykkur ekki sem okkar gesti og ekki sem okkar stuðningsmenn, þá er ekkert við þessu að segja; þá er þetta stríð. Út af orðum hv. 1. landsk. um það, að óviðeigandi sé að setja eftirlit á félög, þá vil ég taka það fram, að það er ákaflega óviðeigandi, að ekki skuli vera neitt eftirlit með félögum, eins og t. d. Eimskipafélaginu, þar sem hv.þm. sjálfur er í stjórn og þar sem margt hefir verið framkvæmt þess eðlis, að það getur verið álitamál, hvort ekki hefði verið þörf á, að þingið líti betur eftir í heim efnum. þetta liggur náttúrlega ekki fyrir nú, en ég vildi aðeins benda hv. hm. á, að það er langt frá því, að slíkt eftirlit sé of víða.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ég hefi ekki neitt á móti því að hafa eftirlit með þeim stofnunum, sem njóta framlags úr ríkissjóði. En ég held því fast fram, að það verði að vera stj., sem er á hverjum tíma, sem setur reglur um það, hvernig því eftirliti er hagað, en ég álít það fjarstæðu, að þingið fari að sletta sér í það að fyrirskipa einhverja menn til slíkra eftirlitsstarfa. Annars var það vindhögg, sem hv.þm. reiddi að Eimskipafélaginu í þetta sinn, því það eru mörg ár síðan ég fór úr stj. Eimskipafélagsins. En það sýnir aðeins hugarþelið, að hv.þm. skyldi einmitt velja Eimskipafélagið að árásarefni.