Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Eins og framhaldsnál. ber með sjer, hefir allshn. athugað þetta frv. með breytingum Nd.; sem eru mjög smávægilegar, og leyfir hún sjer að leggja til, að frv. verði samþ. eins og það liggur nú fyrir. Nefndin er samþykk þeirri breytingu, sem hv.Nd. hefir gert á 1. gr., að lögreglustjóri tilkynni dómsmálaráðherra, svo og eigendum og vátryggjendum skips og farms, frá skipströndum. Í 2. gr. hefir verið breytt dálítið ákvæði, sem lýtur að því, hverjir skuli kveða á um, hvort skip skuli telja strandað. Eftir frv. eins og það er nú á hreppstjóri eða lögreglustjóri að tilnefna tvo valinkunna menn til að kveða á um þetta með honum. Við 9. gr. hefir Nd. skotið því inn, að við björgun skuli þess gætt, að merki og auðkenni á góssi skemmist sem minst. Nefndin telur þessar smábreytingar yfirleitt til bóta og leggur til, að frv. verði samþykt.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Eins og nál. ber með sjer, er fjhn. því yfirleitt mótfallin, að verðtollur verði gerður að föstum tekjustofni fyrir ríkissjóð. Álítur fjhn. hann að mörgu leyti óheppilegan, ekki af því, að ekki megi hafa tekjur af honum, heldur er hann miklu erfiðari í framkvæmd en aðrir tollar. Enda var frá upphafi svo til ætlast, að þetta yrði aðeins bráðabirgðatollur. Fjhn. vill þó ekki alveg yfirgefa þennan grundvöll, með hliðsjón af fjárhagnum. Það er þegar búið að samþykkja tekjulið í fjárlagafrv., sem er í sambandi við þetta frv. og byggist á því. Nefndin hefir því ekki sjeð sjer fært að hamla framgangi þess í bili, en ber fram brtt. við frv., á þskj. 539. Er sú fyrri um það, að 1. gr. B. nái einnig til víðboðstrekja. En hin tilskilur, að lögin gildi aðeins til l. mars 1928. Einn nefndarmanna, hv. 3. landsk. (JJ), hefir áskilið sjer óbundið atkv. Annars leggur nefndin til, að frv. nái fram að ganga og væntir þess, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja það.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg get ekki sagt, að jeg sje óánægður með till. nefndarinnar í þessu máli. Jeg hefi þó ekki trú á, að álitið verði rjett á næstu þingum að afnema verðtoll. Verðtollslögin hafa reynst vel; þó annmarkar sjeu að sumu leyti meiri á þeim en vörutollslögum, hafa þau þann mikla kost, að verðtollur kemur rjettlátar niður á vörutegundirnar. Ógerningur að ná sömu upphæð með þyngdartolli, eigi hann að koma rjettlátlega niður. Verðtollurinn er í sjálfu sjer hærri á dýrari vörum, en þyngdartollurinn kemur of hart niður á verðminni vörum. Þó mun jeg ekki gera að ágreiningsatriði, þó lögin skuli vera tímabundin. En að því rekur fyr eða síðar, að Alþingi verður að ganga svo frá tolllöggjöfinni, að ekki sje hún tímabundin, heldur gildi til frambúðar. Jeg hefi afhent brtt. við 2. brtt. nefndarinnar, en hún er því miður ekki komin til útbýtingar enn, en jeg vona, að svo verði áður en til atkvgr. kemur. Fer hún fram á, að lögin gildi til 1. jan. 1929. Er hún miðuð við það, að ekki þurfi að taka málið til meðferðar á næsta þingi. Þá á að setja fjárlög fyrir árið 1928. En jeg býst við, að þá muni þykja nauðsynlegt að ná tekjum með verðtolli; verður þá ekki hjá því komist að hafa hann í lögum fyrir það fjárhagsár.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Hæstv. fjrh. (JÞ) gat þess, að hann væri ekki nema að sumu leyti ánægður með gerðir fjhn. Jeg skal nú ekki segja um það, hvað nefndin gerir, en jeg býst við því, að flestir nefndarmenn telji sig hafa óbundnar hendur um till.hæstv. fjrh. En jeg skal geta þess, að nefndin setti þetta tímatakmark af því, að hún vildi ekki festa verðtollinn til frambúðar í því formi, sem hann nú hefir sem fastur tekjustofn fyrir ríkið. Og ef verðtollurinn verður festur, þá verður að semja þau lög að nýju með aðstoð sjerfróðra manna, og helst á milli þinga. Því að það er ekki góð aðstaða til þess að semja slík lög hjer á þingi, svo að viðunandi sje til frambúðar. Að vísu hefir verðtollurinn þann kost, að hann er hæstur af dýrum vörum. En hann hefir líka ýmsa ókosti, sem þyngdartollur hefir ekki, einkum vegna þess, að erfitt er að gæta þess, að ekki beri út af með það, að honum sje framfylgt, þar sem svo erfitt er um tollgæslu alla eins og hjer gerist.

Jónas Jónsson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, sem í fyrsta lagi lýtur að því, sem búið er að taka fram af hv.frsm. (JJós), að tollur þessi var í upphafi hugsaður sem bráðabirgðatollur meðan verið væri að grynna á skuldum ríkisins. En þar sem brtt.hæstv. fjrh. ganga í þá átt að gera þennan toll varanlegan, þá virðist mjer vera ástæða til að spyrja, hvort rjett sje að gera slíka breytingu án þess að bera málið undir þjóðina, eins og fleiri skattalög. En það, sem kemur mjer til þess að greiða atkvæði móti frv., er afgreiðsla annars tollafrv., sem gengur út á það að gefa eftir stóran tekjustofn, sem ríkissjóð munar mikið um. Og ef hæstv. fjrh. getur sætt sig við það að gefa eftir mörg hundruð þús. kr. á öðrum lið, þá er minni ástæða til þess að ganga inn á till. hans í þessu máli. Það er þá bersýnilegt, að stjórnin kærir sig ekkert um peninga, sem hún á þó að rjettu lagi að fá og getur haldið.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil leiða athygli hv.þdm. að því, að nú er þingið búið að afgreiða fjárlög fyrir árið 1927 og þar er gengið út frá 850 þús. kr. tekjum af verðtolli, svo að jeg tel sjálfsagt, að það sama þing, sem afgreiddi fjárlögin með þessum lið, muni einnig samþykkja þetta frv.

Jónas Jónsson Jeg vil aðeins taka það fram, að hvað snertir afgreiðslu fjárlaganna, þá skiftir það engu máli, hvort gengið er út frá hærri vörutolli og tilsvarandi lægri verðtolli, eða öðru viðlíka hlutfalli milli tekjustofnanna. Annars býst jeg við því að tala meira um það atriði, þegar vörutollsfrv. kemur hjer til umr.

Frsm. (Eggert Pálsson) Jeg þarf ekki að segja mörg orð. Nál. gerir grein fyrir, hverjar breytingar verða frá því, sem nú er, ef frv. verður samþykt eins og það nú liggur fyrir. Ef þetta frv. er borið saman við helgidagalöggjöfina frá 1901, þá sjest, að nokkrar tilslakanir eru gerðar. Hinsvegar er farið fram á allmikla skerpingu í sumum atriðum. Samkvæmt lögum frá 1897 er leyft að ferma og afferma skip á helgidögum. Þessu er nú breytt svo, að slík störf megi ekki fara fram á föstudaginn langa nje á stórhátíðum og á öðrum helgidögum ekki frá kl. 11 f. h. til 3 e. h. Þó má afgreiða strandferðaskip á þessum tíma. Þessa skerping verður að telja til bóta. Hún mun fram komin með samþykki útgerðarmanna hjer og í Hafnarfirði, og má því vænta, að þetta ákvæði verði ekki dauður bókstafur, eins og oft vill verða um lög. Nefndin er þeirrar skoðunar, að rjett sje að ganga að frv., og leggur til, að það verði samþykt óbreytt.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Við 2. umr. þessa máls ljet jeg þess getið fyrir hönd okkar þriggja nefndarmanna, að þótt við þá hjeldum ekki fram neinum brtt. við frv., þá gæti það komið til mála við þessa umr., og brtt. á þskj. 545 sýnir, að svo hefir orðið. Það var talsvert rætt í nefndinni um þessi ákvæði, sem brtt. lýtur að, sjerstaklega ákvæði 7. og 9. gr., og að því er ákvæði 7. gr. snertir, sem er tímabil það, sem leyfishafar hafa til framkvæmdar þessum mannvirkjum, þá voru allir nefndarmennirnir, að einum undanskildum, á því, að þetta tímabil væri of þröngt, að alls ekki væri þarft að hafa þennan tíma svona nauman. Það er svo mikið sem ætlast er til að vinna, að fyrst sjerleyfi er gefið á annað borð til virkjunar, þá er ekki rjett að hafa tímann til þess að koma virkjuninni í framkvæmd bersýnilega of stuttan. Þetta sá nefndin og þess vegna höfum við leyft okkur að koma fram með brtt. um, að í staðinn fyrir „til 7 ára“ komi: til 9 ára; m. ö. o., að sjerleyfishafi eigi að hafa lokið mannvirkinu innan 9 ára frá því að leyfisbrjefið er gefið út. Hinsvegar sáum við ekki ástæðu til þess að breyta ákvæðinu um, að sjerleyfishafar yrðu að hafa byrjað á mannvirkinu innan 4 ára. Við vildum ekki gera þeim of örðugt fyrir að nauðsynjalausu; að því miðar þessi brtt. Ákvæði 9. gr. er um tryggingu þá, sem sjerleyfishafar setji um endingu framkvæmdar á þessu mannvirki. Þessi trygging á að falla til ríkissjóðs, ef mannvirkinu verður ekki lokið á tilsettum tíma, eða ef einhverjar vanefndir verða. Það getur verið, að ýmsir líti svo á, að þessi trygging sje nauðsynleg í ýmsum tilfellum, en að hún sje hjer nauðsynleg, er meiri hl. nefndarinnar ekki viss um. Við álítum, að öðruvísi standi á með þetta sjerleyfi en mörg önnur, hvað snertir framlag til rannsókna á þessari virkjun, því að fjelagið, sem hjer á hlut að máli, hefir varið miklu fje til þessara rannsókna, og því virðist, að fjelaginu sje full alvara með framkvæmd virkjunarinnar. Fjelagið á virkjunarrjett á þessum fossum, sem er meira virði en sjerleyfið. Er því ekki hægt að búast við því, að aðrir færari menn sæktu um sjerleyfi til að virkja þessa fossa, er hjer um fæðir, á þeim tíma, sem hjer er átt við. Sjer því meiri hl. ekki, að ríkissjóður geti tapað nokkru, þótt þetta sjerleyfi sje veitt og á virkjun byrjað, þótt hún kæmist ekki að fullu í framkvæmd innan hins ákveðna tíma. Sáum við því ekki rjett að setja þetta viðurlag. Sá maður, sem stendur fyrir framkvæmd þessa mannvirkis, kom á fund nefndarinnar og skýrði frá fyrirætlun sinni. Áleit hann, að ef þessi krafa um tryggingu stæði í lögunum, gæti hún staðið í veginum fyrir því, að erlendir fjáraflamenn legðu fram fje í fyrirtækið. En fjelagið kemst ekki af án erlends fjármagns. Ef þetta tryggingarákvæði yrði skilið þannig, að íslenska þingið hefði frá upphafi haft ótrú á fyrirtækinu, en aðeins veitt sjerleyfið til þess að tryggja sjer 50 þús. kr. upp úr krafsinu, þá gæti það orðið örðugur þröskuldur fyrir framkvæmd mannvirkisins. Hefir því meiri hl. nefndarinnar lagt til, að 9. gr. verði feld burt. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira að sinni um þetta mál, fyr en þeir hv.þm., sem hafa á móti þessu, hafa fært fram ástæður sínar.

Ingvar Pálmason Jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara af því að jeg bjóst við, að brtt. myndu koma fram. Það er nú orði áliðið þingtímans. og hefir því verið haldið að hv.Ed. í sambandi við annað mál, að ekki mætti koma fram með brtt., því að þá væri málinu stefnt í voða. Þetta mál er fyrir stuttu komið til þessarar deildar, og að fara að gera breytingar á frv. gæti orðið til þess, að það næði ekki fram að ganga á þessu þingi. Mjer er þetta mál að vísu ekkert kappsmál, en vildi þó ekki setja fót fyrir það, og er því á móti öllum breytingum á frv. En gagnvart þessum breytingum vil jeg segja það, sjerstaklega um fyrri brtt., sem er um þann tíma, sem framkvæmd mannvirkisins á að vera lokið á, að jeg er henni ekki mótfallinn. Og ef á að gera nokkra breytingu við frv., gæti jeg greitt þessari brtt. atkvæði. Annars greiði jeg ekki atkvæði með neinum breytingum á frv., því að þær gætu hindrað framgang þess. Hvað það snertir að fella niður 50 þús. kr., sem viðkomandi setji sem tryggingu fyrir framkvæmd verksins, þá er jeg því algerlega mótfallinn. Því er haldið fram, að ef þetta ákvæði verður látið standa, geti það vakið tortrygni. En mjer þykir undarlegt, að ef fyrirtæki, sem kostar tugi miljóna að koma á fót, verður að greiða 50 þús. kr. tryggingargjald, þá verði ekki neitt úr neinu. Eftir þeirri litlu þekkingu, sem jeg hefi um þessi mál í Noregi, veit jeg ekki betur en að viðkomendur verði altaf að setja tryggingu fyrir því, að verkið verði framkvæmt. Það má að vísu vel vera, að þegar við erum að veita svona sjerleyfi í fyrsta skifti, þá eigi að hafa kjörin svo aðgengileg, að það verði ekki til þess að hindra framkvæmd verksins. En það er ekki óhugsandi, að Alþingi veiti fleirum en þessu fjelagi sjerleyfi, og væri þá gefið hjer fordæmi, sem erfitt yrði að breyta í framtíðinni, ef ekki væri sett nein trygging hjer í fyrstu. En þessi upphæð er svo lág, að jeg held ekki, að hún geti orðið fyrirtækinu að falli. Ef alt annað, sem fyrirtækið snertir, svo sem það hvað fyrirtækið gefur í aðra hönd o. fl., er í lagi, verður þessi upphæð aldrei framkvæmd þess til fyrirstöðu. Hinsvegar verður að fara varlega og gefa ekki fordæmi, sem gera myndi aðstöðu okkar erfiðari síðar undir svipuðum kringumstæðum. Fyrirtækið er stórt og krefst mikils höfuðstóls. Verður þá að setja einhverja tryggingu fyrir því, að það verði framkvæmt á tilsettum tíma. Mjer virðist, að það sje eðlilegt, að menn greini á um, hve tryggingarupphæðin skuli vera mikil, en hitt ætti ekki að vera álitamál, að tryggingu sje sjálfsagt að setja. Sem sagt, þetta getur altaf verið álitamál. Jeg vildi aðeins láta hv. deild vita afstöðu mína og gera grein fyrir atkv. mínu. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Hv. þdm. eru sjálfsagt búnir að ákveða atkvæði sitt. Það er tvent, sem hjer kemur til greina. Annarsvegar það, að breytingartill. þessar gætu orðið til þess, að frv. strandaði að þessu sinni, en hinsvegar væri gefið fordæmi, sem ef til vill gæti sett Alþingi í vanda síðar meir.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Hv. 2. þm. S.-M. (IP) talaði um, að hjer væri gefið fordæmi. Ætti að leggja það til grundvallar, yrði jafnan að meta, hve mikinn kostnað sjerleyfiseigendur væru búnir að leggja í undirbúning fyrirtækisins. Jeg fellst á að ekki sje rjett að veita sjerleyfi út í bláinn, án þess nokkuð sje trygt í aðra hönd, ef sjeð verður, að ekki sje um annað að ræða en það, sem einhverjum hefir dottið í hug án þess nokkuð hafi verið lagt til rannsókna eða sýnt, að hlutaðeigandi vildi nokkru offra fyrir málið; undir þeim kringumstæðum gæti tryggingargjald vel komið til greina. En þegar svo stendur á að málið hefir verið rannsakað í mörg ár og kostað til þess miklu fje, þá er slík krafa ekki sanngjörn. Það er nú svo með virkjun fossa hjer á landi, að ekkert kapphlaup hefir verið um þá hluti. Okkur ætti að vera áhugamál, að virkjun færi að byrja, þó ekki væri í stórum stíl, enda var hv.þm. (IP) þeirrar skoðunar, að ef úr framkvæmdum yrði, eins og frv. gerir ráð fyrir, þá yrði það til mikilla hagsbóta fyrir hjeruðin, sem þess nytu. Hvort ríkið fengi 50 þús. kr. eða ekki, segir mjög lítið í samanburði við þann hagnað, sem hjeruðin mundu hafa af fyrirtækinu, ef það kæmist á laggirnar. Jeg held, að hjer sje ekki um neitt hættulegt fordæmi að ræða, ef sá mælikvarði er tekinn að krefjast ekki tryggingar af þeim, sem vitað er um, að lagt hafa stórfje í sölurnar til undirbúnings.

Björn Kristjánsson Jeg ætla aðeins að minnast á, í hvaða tilfellum verður að telja nauðsynlegt að heimta veð. Það er aðeins þegar svo stendur á, að búast má við, að landið tapi, ef fyrirtækið kemst ekki á fót. Jeg skal taka dæmi: Jeg á námu, sem útlendingur vill taka á leigu. Jeg get ekki lofað honum að rannsaka námuna 3–4 ár, ef svo verður ekki meira úr, því á morgun getur annar maður komið til mín, sem taka vill námuna á leigu fyrir eitthvert verð. Í svona tilfelli er sjálfsagt, að sett sje trygging. En í því tilfelli, sem hjer er um að ræða, eru ekki minstu líkur til, að nokkur maður fari fram á að fá sjerrjettindi. Í fyrsta lagi af því, að fjelagið á fossana. Í öðru lagi hefir það tangarhald á þeim efnum, sem fossunum er ætlað að vinna. Enginn hefir skilyrði til að nota fossana nema þetta fjelag, og þar sem fjelagið auk þess er búið að verja miklu fje til rannsókna, sje jeg í þessu tilfelli enga ástæðu til að heimta veð, þó að í öðrum tilfellum geti verið nauðsynlegt að krefjast þess.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Jeg hefi í raun og veru ekki neitt sjerstakt að taka fram um þetta mál að svo komnu annað en það, sem stendur í nál. á þskj. 471. Meiri hl. nefndarinnar er yfirleitt á því, að tekju- og eignaskattur sje hærri tiltölulega hjer á landi á þeim gjaldendum, sem þessi gróðaskattur mundi helst koma á, og ekki sje ástæða til að hækka þessi gjöld, enda ekki sjáanlegt, að ástæða sje til að búa til nýja skatta í því skyni. Hitt er líklega rjett, sem margir halda fram, að tekju- og eignaskattslögin þurfi að endurskoða. Þau eru að ýmsu leyti þannig, að þau þurfa endurskoðunar við. En þetta sjerstaka frv. um gróðaskatt bætir ekkert úr því og getur á engan hátt komið í stað endurskoðunar laganna. Einnig er nú sú stefna ráðandi á þinginu að minka fremur en auka skatta, svo þegar af þeirri ástæðu er nefndin á móti frv. Jeg sje á nál. á þskj. 397, að hv. minni hl. nefndarinnar hefir gert breytingar á frv. í þá átt að lækka skattinn, enda var hann mjög hár í upphafi. En stefnan er sú sama, að taka aukinn skatt af þeim, sem nú borga hæstan skatt. Þeir, sem mundu verða fyrir þessum skatti, eru togarafjelög og önnur stóratvinnufyrirtæki, sem eins og kunnugt er eiga nú mörg hver mjög fult í fangi og verða ef til vill að stöðva rekstur sinn í bili vegna of mikils taps. Jeg segi: vegna of mikils taps, vegna þess, að reksturinn í vetur hefir, ef ekki rætist úr með verðlag, í sumum tilfellum sjálfsagt haft tap í för með sjer, svo þeir, sem að fjelögunum standa, treystast ekki til þess að halda áfram, þegar enn minni hagnaðarvon er af rekstrinum. Það eru þessi fyrirtæki, sem gróðaskattinum er ætlað að ná til. En eins og nú stendur er ólíklegt, að hann nái til nokkurra stórfyrirtækja á þessu landi, því það mun vera líkt ástatt t. d. um síldarverksmiðjurnar nyrðra. Jeg veit að vísu ekki neitt ákveðið um hag þeirra, en mjer er þó kunnugt um, að eigendur þeirra sækja það nú mjög fast að selja verksmiðjurnar sumar hverjar, svo það er ekki líklegt, að þeir álíti sjer hag að því að halda rekstri þeirra áfram. Yfirleitt sýnist mjer hugmyndin um gróðaskatt vera úti á þekju, eins og nú horfir við. Það er gagnslaust að semja pappírslög um gróðaskatt, þegar ekki er sýnilegt, að það hittist nokkur, sem lögin geti náð til. Jeg mun svo ekki segja fleira að sinni fyr en þá hv. minni hl. hefir látið til sín heyra. En meiri hl. nefndarinnar leggur það til. að frv. verði felt.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson: Þegar þetta frv. til laga um gróðaskatt var hjer til 1. umr., þá held jeg, að jeg muni það rjett, að hæstv. fjrh. (JÞ) væri viðstaddur og mótmælti hann frv. stuttlega, en með allmiklum þjósti. Þó verð jeg að segja það, að mjer til ánægju hefi jeg orðið þess var, að menn taka málinu mikið hlýlegar en í fyrra. Þeir hafa sjeð, að það er ekki eins auðvelt að fara í kring um niðurstöðu málsins eins og þeir hjeldu í fyrstu. Málinu hefir því unnist viss tegund af fylgi hjá sínum mótstöðumönnum. Jeg býst við, að það komi í ljós við atkvgr., hve mikið það fylgi er, sem græðst hefir við umr. hjer. En það, sem á vantar, verður að bíða næstu kosninga. Jeg býst við því, að það verði ekki mikil not að þeirri skoðun á málinu, sem hv.frsm. meiri hl. (JJós) hjelt hjer fram. Þess er þá fyrst að geta, að ástæðan til þess, að sú hugmynd, sem í frv. felst, er fram komin, er sú, að þjóðinni stafar auðsýnilega hætta af því, hversu fólk hnappast saman í sjóþorpum landsins og veiðistöðvum. Ljós sönnun þess er það, sem kom hjer fram í hv. deild, í sambandi við þetta mál, að þeir, sem sök eiga á þessu, láta nú óspart í ljósi, að alt sje að fara á hausinn. Nú eru þó undangengin tvö úrvals ár, og hvað mundi þá vera, ef hörð ár væri á undan gengin. Hvernig horfði þá við fyrir því fólki, sem í trausti stórútgerðarinnar hefir hnappast saman á mölinni og á þar alt undir dutlungum árferðisins. Nú er ekki annað sýnilegt en að þessi straumur haldi áfram, ef ekki verður hafist handa til þess að gera það mögulegt að fjölga heimilunum í sveitum landsins. En sú fjölgun getur ekki orðið undir öðrum kringumstæðum en þeim, að ríkið veiti fje til þess. Það er engin von til þess, þar sem þarf að rækta, byggja og girða í einu, að menn geti risið undir dýrum lánum, líkt og til verslunar eða útgerðar. Jeg lít svo á, að það sje hreint og beint ranglæti, af því að hinir háu skattar, verðtollur; vörutollur, tollur af kaffi og sykri o. fl., eru fyrir löngu orðnir svo háir, að hærri skattar verða ekki með nokkurri sanngirni: lagðir á herðar þeirra, sem lifa á vinnu sinni, en ekki „spekúlatiónum“, þeir borga meira, og þrátt fyrir það, sem hv.frsm. meiri hl. (JJós) hefir sagt, að hjer væri í raun og veru ákaflega háir skattar á þeim, sem hafa miklar tekjur og eignir, þá getur vel verið, að þeir sjeu að tiltölu ekki eins háir og á þeim, sem ekkert eiga. Maður getur „formúlerað“ það svo, að „spekúlations“-fyrirtækin hjer komist vel af, ef borið er saman við þá, sem aðeins vinna, og þegar þess er gætt, að „spekúlations“-fjelög, eins og togarfjelög og síldarverksmiðjur, eru þau fjelög, sem raka mestu fje saman hjer á landi, og þeir, sem eiga stórkostlegar dúkabúðir.

Eru það togarfjelögin, sem eiga dúkabúðirnar?

. Sumir dúkabúðaeigendur, eins og t. d. hv. fyrirspyrjandi, eiga líka í togurum, en það er heldur ekki bundið við þá eina, heldur þá, sem hafa vissar tekjur, og þegar verið er að tala um verslanir eins og þá, sem ber nafnið Björn Kristjánsson, hjer í bænum, má benda á, að hún hefir meiri tekjur en mörg togarafjelög. - Jeg nefni einmitt það firma, vegna þess að maður, sem er mjög tengdur því, álítur, að hjer sje ekki um neinn gróða eða tekjur að ræða hjá neinum, heldur að ríkismenn hjer á landi nú sjeu öreigar. Þegar því er haldið fram, að t. d. stór atvinnufyrirtæki, sem stunda sjávarútveg eða síldariðnað, eins og t. d. Hellyer í Hafnarfirði eða Krossanesverksmiðjan eða Goos á Siglufirði, geti ekki borgað neitt hjer nema þá lögboðnu tolla, þá verð jeg að spyrja, hvernig þessir menn geti staðið sig við að yfirbjóða alla aðra atvinnuvegi og draga fólk hópum saman bæði úr sveitum og minni verstöðum, ef þessi fyrirtæki eru á heljarþröminni? Það, að mörg af þessum fyrirtækjum hafa um mörg ár sprengt upp kaupið í landinu, líka á hinum svokallaða dauða tíma, sýnir það, að hjer er um svo arðsamar atvinnugreinir að ræða, að það er alveg sanngjarnt, að þau borgi tiltölulega hærra eftir því, sem efnin eru meiri. Nú get jeg fyrst sagt frá því, að eftir að við í fjhn. höfðum þjarkað töluvert um þetta, og þegar auðsjeð var, að ekki væri hægt að ná samkomulagi um neitt, þá ákváðum við, sem í minni hl. vorum, að reyna að fá hv. meiri hl. nefndarinnar til að ganga inn á mjög varlegar kröfur í þessu efni, og brtt. okkar á þskj. 397 eiga að skoðast sem samkomulagstilraun við þá, sem eru mjög fjandsamlegir þessum skatti, en ekki af því, að jeg álíti það ekki alt of lágt, borið saman við skattana á þeim vinnandi mönnum í landinu. Þá kem jeg að ræðu hv.frsm. meiri hl. (JJós), sem segir, að tekju- og eignaskattur sje mjög hár hjer. Jú, hann er svo hár hjer, að þessi svokölluðu gróðafyrirtæki hjer í bænum borga engan tekjuskatt á árunum 1922–'23, eða jeg kalla það ekki, þegar þessi fyrirtæki greiða annað árið 40.000 kr., hitt árið 30,000 kr. þessir skattar eru svo lágir, að þegar kreppan var hjer alstaðar og svarf mjög að, og þegar einstakir menn borga sína tolla, þá komast þessi fjelög ljettara af. Jeg þekki t. d. fjölda manna, sem þurfa að taka víxla til þess að greiða tekjuskatta sína, og nú í ár vill stjórnin, að þessi margumtöluðu gróðafyirtæki, sem mest sprengja upp kaupgjaldið, eigi líka að borga minsta tolla hjer. Misskilningur hv.þm. Vestm. liggur í því, að hv. meiri hl. nefndarinnar lætur svo, sem þessi gróðaskattur komi altaf til greina, líka þegar ekki græðist, en það er vitaskuld lokleysa. Gróðaskattur getur aldrei fallið á tekjulaust fyrirtæki, En hann kemur um leið og gróði byrjar og hverfur um leið og gróðinn hættir, en þar sem er um varanlegar eignir að ræða, heldur hann vitanlega áfram, en þar sem þessi skattur kemur nokkuð í bylgjum, verður nokkuð mikill sum árin, en nær enginn sum, verður að safna honum í sjóð, og þarf vissa takmörkun um ráðstöfun hans frá sjóðsstjórninni, sem hjer er stjórn Búnaðarfjelags Íslands, sem verður að gæta þess að eyða sjóðnum ekki upp í góðu árunum, hún verður að gera ráð fyrir því, að stundum verða tekjurnar litlar og stundum meiri, en það verður með reynslunni mjög hægt að komast að því, hvernig greiðslum skuli haga. En öll röksemdaleiðsla hv. meiri hl. og hv.frsm. hans er bygð á sandi, og alt umtal um það, að ekki sje hægt að borga þennan skatt, er óþarft, af þeirri einföldu ástæðu, að hann hverfur þá, því að hjer á að taka tillit til þess, hvernig ástæður eru, en þess er miður gætt, þegar almennir skattar eru heimtir inn, sem sjest best á því, að þegar við, sem ekki erum undir gróðaskatti, verðum, hvernig sem árar, að borga okkar skatta, jafnvel þótt við höfum fult hús af veiku fólki, þá kemur tekjuskattur, útsvör og allir aðrir skattar eins fyrir því. Því hefir verið haldið fram, að það ætti ekki við nú að samþykkja gróðaskatt, af því að það hafi verið gert ráð fyrir lækkun á sköttum. En stórgróðafyrirtæki, sem hafa verið að rísa upp við sjóinn, biðja um að gefa sjer upp þann litla skatt, sem á þeim hvílir; þeim er ekki nóg, að þau greiða lítinn eignaskatt, heldur vilja líka sleppa við tollana. Jeg get vel skilið, að hv.þm. þyki ekki samræmi í því að leggja á gróðaskatt, þegar verið er að gefa eftir sjálfa neysluskattana. Nei, það kemur í ljós við báða þessa skatta, við atkvgr. hv.þm., að þeir vilja gefa eftir skatt á kolum, salti og olíu; þó að hinum sje haldið, og hafa svo þeir menn, sem standa fyrir þessum fjelögum, látið sjer detta í hug, að þeir geti heldur ekki borgað, þegar þeir græða stórkostlega? Og þá vaknar þessi spurning, hvernig þeir geta borgað þetta háa kaup. Jeg geri ráð fyrir, að það verði reynt af þeim, sem standa að hv. meiri hl., að leiða rök að því, hvort engin framtíð bíði þessara fyrirtækja, hvort þar er alt tómt betl annarsvegar, en eintómt stærilæti hinsvegar. Þá hefir því verið haldið fram, að rekstur á togurunum hafi verið með tapi; þetta kemur mjög illa heim við það, sem sagt var í Káramálinu, því að þá var því haldið fram, þegar verið var að fá þingið til að gefa eftir veðið hjá Kára, að ekki gæti komið fyrir, að vertíðin gæfi ekki gróða, og að fjelagið yrði að fá að halda áfram yfir vertíðina, til þess að geta fengið gróðann af henni. Nú lítur út fyrir, að þetta hafi alt snúist við og eitthvað af þessum atvinnufyrirtækjum sjeu rekin með skaða á þeim tíma, sem annars er aðalbjargræðistími þeirra. En þetta kemur málinu auðvitað ekki við, því að þau borga ekki gróðaskatt, þegar þau ekki græða. Hvort síldarverksmiðjurnar tapi, skal jeg ekki segja, en það er víst, að þær græða stundum, tapa kannske stundum, en þær halda þó áfram fyrir því, og um eina þeirra er sagt af kunnugum manni, að Krossanesverksmiðjan hafi grætt um 70,000 kr. eitt árið. Þessi gróði fer allur út úr landinu, og þessir hv.þm., sem eru á móti gróðaskattinum, þeir eru að reyna að hindra það, að lagt verði á slík fyrirtæki, og vilja að gróðinn fari allur út úr landinu. Að síðustu var því haldið fram, að hugmyndin um gróðaskattinn væri út í bláinn, af því að nú væri útlit fyrir tap á útgerð og öllu, en eftir því ætti, þegar lítill gróði væri alment, að fella niður lög um tekju- og eignaskatt, en lög um gróðaskatt geta alveg eins komið fram í árum, þegar lítill gróði er, því að lögin eiga ekki að vera miðuð við einstök ár. Jeg vil taka það fram vegna þeirra, sem kunna að lesa þessar umræður og vera miður kunnugir hjer, að það mun vilja svo til, að meiri hl. fjvn., sem lagst hefir á móti þessu frv., þeir 3 menn munu vera allir í þeim kringumstæðum, að þessi skattur myndi koma meira eða minna við þá. Einn af þessum mönnum er í raun og veru eigandi að einni ríkustu verslun hjer í bænum, sem gefur tugi þúsunda eða hundruð þúsunda af sjer á ári, og hinir tveir virtir til skatts mjög hátt. Þetta myndi jeg ekki hafa tekið fram og ekki hafa þótt rjett að minnast á það, ef ekki hefði verið sú undarlega tilviljun, að þeir menn, sem um þetta mál hafa fjallað af hálfu stjórnarflokksins, eru allir þannig settir, að það er um eitthvert verulegt skattgjald að ræða frá þeim á hverju ári, að minsta kosti að því, er eignaskatt snertir, og það gefur því algerlega ranga hugmynd um það, hvort þörf sje á þessari breytinga, því að t. d. munu naumast allir kjósendur hv. 1. þm. G.-K. (BK) hafa tugi þúsunda í tekjur, heldur myndi meginþorri þeirra hafa haft rjett til að njóta góðs af þessum skatti, þótt þeir hafi nú verið svo óhepnir að kjósa mann, sem hefir gagnstæðra hagsmuna að gæta við hag kjósenda sinna. Svo vil jeg benda á það, að núverandi hæstv. fjrh. (JÞ) hefir fyrir 16–17 árum síðan skrifað ítarlega grein um það, hvað skifti mönnum í flokka, og sagt þar, í Lögrjettu 1908, að í flestum löndum væri efna- og stóreignamenn íhaldsmenn, og það væri sjerstaklega af því, að þeir tímdu ekki að borga skattana, þeir vildu verja pyngjuna, og þess vegna byggju þeir út stefnuskrá, sem sýndi það, að þeir vildu spara og verja fjehirslu ríkisins, en í raun og veru væri það ekki annað en gríma, breidd yfir það, að þeir vildu ekki borga skatta af eignum sínum. Jeg álít þetta alveg rjett hjá hæstv. fjrh. (JÞ), eins og hann setti það fram, og jeg býst við, að það sjáist við atkvgr. hjer í dag, hverjir annaðhvort eru þannig settir, eins og þeir, sem talað er um í Lögrjettu 1908, eða eru undir áhrif um þeirra, að þeir greiða atkvæði eins og þeim mönnum þóknast. Þessar deilur um gróðaskattinn eru átök milli þeirra manna, sem hafa fyrir augum þá almennu hagsmuni, og þeirra, sem álíta, að auður, ef hann er til hjer einhversstaðar, megi gjarnan borga skatt, og það því frekar sem þessir menn, sem hafa tugi og hundruð þúsund króna tekjur á ári, flytja út úr veröldinni á einum eins og aðrir, svo að þeirra eilífa sáluhjálp þarf náttúrlega ekki þess með, að þeim sjeu upp gefnir allir skattar. En það mun nú sem sagt reynast þannig, að þegar almenningur hefir komist að raun um það, að þessi kenning, sem haldið var fram í Lögrjettu 1908, að þeir, sem eiga verulegar eignir, leggja alla stund á það að verja pyngjuna, þá mun smátt og smátt svo fara, að þessum mönnum verður ekki trúað fyrir umboðsstarfi, nema að því leyti, sem kjósendur eru þeim samdóma, og þá getur komið hjer á þingi fjármálastjórn, sem er öðruvísi skipuð, og þá líka máske öðruvísi skipað þing. Jeg er mjög ánægður yfir þeim umræðum, sem orðið hafa um þetta mál við 1. og 2. umr. þess, því að þær hafa orðið til þess að skýra atriðin og svo til þess að það kom í ljós, sem liggur á bak við hjá þeim mönnum, sem vilja velta skattabyrðinni frá þeim mönnum, sem eitthvað eiga, á þá, sem sem minst eiga, og nú vildi jeg mælast til þess, að þeir andmælendur, sem hjer koma á eftir, vildu minnast þess, að þessi gróðaskattur kemur ekki á þá, sem ekki geta borgað, hann kemur ekki á aðra en þá, sem geta borgað, og að það, að tala um annað, er að tala út í hött.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Jeg þakka hv. forstöðumanni Samvinnuskólans fyrir þessa kenslustund, því þótt hún væri stutt, var hún laggóð. Það er gott að vita, hvernig hv.þm. (JJ) vill að maður tali, en hitt er annað mál, hvort farið verður eftir því, það verður að ráðast. Hv. frsm. minni hl. og flm. þessa frv. (JJ) finst það víst vera heppilegt að vera altaf að tala um útlendinga í þessu sambandi. Jeg man það, að við 1. umr., þegar verið var að tala um þetta mál, þá var, sennilega vanhugsað og í aumingjalegum tilgangi, slegið á þá strengi, hvort menn eins og t. d. Hellyer í Hafnarfirði og Goos á Siglufirði væru ekki „rjettir til að borga“, o. s. frv. Í sinni ræðu segir hv.þm. (JJ), að þessir menn borgi ekkert, en ef það er rjett, að þeir borgi ekkert nú, þá geta þeir heldur ekki komið til að borga þennan gróðaskatt, þó að hann verði lögleiddur, vegna þess að hann eiga engir aðrir að greiða en gjaldþegnar á Íslandi, sem eru skyldir að borga þar tekju- og eignaskatt, svo að annaðhvort myndu þessir menn sleppa við að greiða þann skatt, ellegar þeir eru þá skattskyldir í dag og borga hjer tekju- og eignaskatt. En hv.þm. (JJ) sagði, að þeir myndi nú þegar ekki greiða hjer neitt í beina skatta, og sje það rjett, þá þýðir ekkert að vera að slá á þá strengi, að gróðaskatturinn nái til þessara útlendinga aðallega, því að þeir myndi þá sleppa við gróðaskattinn hvort sem er. Hv. flm. (JJ) spyr á einum stað í sinni ræðu, - jeg tek hjer atriðin í þeirri röð, sem mjer þykir haganlegast, - hvaðan peningarnir eigi að koma, því að peninga vill hann hafa frá einhverjum, en það má þá eins spyrja, hver eigi að vinna þá inn. Hv. flm. (JJ) fór að blanda hjer inn í máli, sem að vísu var sett í samband við það í fyrra, en það er nú í öðru frv., en jeg ætla að halda umr. utan við það og sjálfan gróðaskattinn, en annars, ef á að blanda því saman, þá verður ekki sjeð, að gróðaskattur, eins og við höfum tekið fram, þótt hann verði lagður á, verði mikil lyftistöng fyrir landnám eða nýbýli. Þá mintist hv.flm. (JJ) á togarafjelögin, sem hann segir, að raki saman peningum; í öðru sambandi talar hv.flm. (JJ) um stórgróðafyrirtækin við sjóinn, - jeg geri ráð fyrir, að togarafjelögin sjeu innifalin þar í, - sem borguðu engan tekjuskatt. Ef hv.flm. (JJ) ætlar að halda því fram, að fyrirtækin við sjóinn, sem jeg reyndar ekki get kallað stórgróðafyrirtæki, heldur atvinnufyrirtæki, hafi engan skatt borgað, þá þykir mjer skörin vera farin að færast upp í bekkinn, því hvaðan heldur þá hv.flm. (JJ) að tekju- og eignaskatturinn hafi komið áður? Frá bændum? Eða úr sveitunum, eða frá samvinnufjelögunum? Hann hefir alls ekki komið frá þeim, hann hefir mest komið frá því, sem hv.flm. (JJ) kallar stórgróðafyrirtæki við sjóinn. Röksemdafærslan eftir orðum hv.flm. (JJ) er bygð á sandi hjá andstæðingum hans, en þessi röksemdafærsla er víst ekki bygð á sandi! Þá spurði hv.flm. (JJ), hvernig stæði á því, að þessi atvinnurekstur gæti borgað svo hátt kaup sem hann gerði. Það er nú svo, að þó að bændum þyki þetta kaup mikils til of hátt, þá þykir verkamönnunum, sem að þessu vinna, kaupið síst of hátt. Hv. flm. (JJ) mun heldur ekki líta svo á, þegar hann talar í þeirra hóp eða fyrir þá; en þegar hann talar við bændur, þá er það alt of hátt. Að því leyti sem háttv.flm. mintist á Krossanesverksmiðjuna, má segja það sama um hana og jeg sagði um þá tvo aðra gjaldendur, sem hv.flm. mintist á. Hann sagði, að Krossanesverksmiðjan hefði ekki borgað annað en sveitarútsvar, sem hann áleit ekki hátt. Jeg skal ekki deila um það, en ef þessi verksmiðja er ekki tekju- og eignaskattsskyld hjer á landi, þá getur gróðaskattur ekki náð til hennar. Háttv. flm. (JJ) mintist í fyrstu ræðu sinni á það, sem hann kallaði þróun þessara hluta. Jeg veit satt að segja ekki vel, hvað hann meinar með „þróun þessara hluta“, -- nema ef það er sú stefna, sem hann virðist berjast talsvert fyrir, að taka af atvinnurekendum síðasta eyririnn, ef hann getur náð honum. Það er líklega það, sem hann á við með „þróun þessar hluta“. Háttv. flm. sagði, að þessi „þróun“ væri komin svo langt, að þess yrði skamt að bíða, að hugmyndin kæmist í framkvæmd. Já, það mun enginn háttv. deildarmaður efast um það, hvaða hugarfar hv.flm. (JJ) hefir, að því er snertir þróun þessara hluta. Hann álítur, að atvinnufyrirtækin við sjóinn eigi að borga, hvort sem þau geta eða ekki. Reynslan hefir nú sýnt það, að það getur orðið fullerfitt, eftir tekjuskattslögunum, að greiða hinn almenna tekjuskatt, jafnvel þótt reikningar fyrirtækjanna sýni, að um gróða hafi verið að ræða. Sveiflurnar eru svo fljótar að koma á þeim atvinnurekstri, að það getur reynst örðugt að standa í skilum. Enda er skamt á að minnast, að það var upplýst hjer í þinginu í vetur, að eitt fjelag hafði eigi getað greitt þennan skatt. En ef litið er í útsvarsskrá Reykjavíkur, verður það ljóst, að það er ekki lítið fje, sem þessi atvinnufyrirtæki hafa greitt í útsvar, og jeg ímynda mjer, að háttv.flm. muni ekki halda því fram, að togarafjelögin og hinar stærri verslanir hjer í bænum hafi ekki greitt sitt útsvar. Jeg er orðinn töluvert vanur að heyra þennan hv.þm. (JJ) tala hjer í deildinni, og þær eru ekki nýjar þessar röksemdir, sem hann færir fyrir máli sínu, þegar hann er að tala um útgjöld landsmanna. Það er ekkert nýtt, að ef menn eru ekki á sama máli og hv.þm. (JJ), þá á það að vera af eigingjörnum hvötum. Hv. þm. fann ástæðu til að láta þetta koma fram í þingtíðindunum, og það væri ekkert á móti því, ef hann gæti sagt satt, en því fer fjarri. Hann segir, að þeir, sem sjeu á móti þessu, sjeu efnaðir menn, sem ekki vilja sjálfir greiða af hendi peninga, og á svo af þessu að skiljast, að mótstaðan gegn frv. eigi þarna upptök sín og orsakir. Til þess að gera hv.flm. (JJ) sömu skil, er rjett að geta þess, svo að það standi í þingtíðindunum, að hv.flm. þessa frv. er maður, sem stendur með annan fótinn hjá bændum og hinn hjá „kommúnistum“ þessa lands, maður, sem gerir sjer mikið far um að ala á stjettahatri og spilla friði og eðlilegu samstarfi meðal borgara þjóðfjelagsins. Flytjandi þessa máls er maður, sem hefir valið sjer þá aðstöðu í lífinu að lifa á öðrum, án þess að leggja nokkuð í hættu sjálfur, og að vera sífelt hrópandi rödd þeirra, sem heimta alt af öðrum. Honum hefir tekist að fika sig eftir bökum bændanna upp í Sambandshúsið, og jeg geng að því vísu, að hann muni, þegar til þeirra kemur, segja þeim borginmannlega frá því, að hann hafi þeirra vegna flutt frv. um gróðaskatt, til að „skatta“ stórgróðann“ hjer á landi. Þetta, sem jeg nú hefi sagt um háttv.flm., er bein afleiðing af hans eigin aðferð. Jeg mundi ekki telja mig hafa leyfi til að beita þeirri aðferð, sem hv.flm. (JJ) hefir beitt gegn andstæðingum sínum í þessu máli, þó einhver legðist á móti skattafrumvarpi, sem jeg hefði flutt, en hv.flm. leyfir sjer svo margt, sem aðrir þm. leyfa sjer ekki. Við umr. um Kárafjelagið í vetur sýndi hv.þm. (JJ), hvern hug hann ber til fólks við sjóinn, og á þann hátt, að mjer finst, að hann ætti ekki að minnast á það oftar. Hann sagði, að því hefði verið haldið fram þá, að vertíðin væri besti tíminn fyrir togaraútgerðina, en reyndin hefir nú orðið sú, að mörg fjelög hefðu tapað á vertíðinni. Hvorttveggja er rjett, en útkoman er þó mjög misjöfn, og sem betur fer hafa skip þessa fjelags, Kárafjelagsins, fiskað allvel. Jeg get sagt hv.flm. (JJ) það, að ef settur hefði verið fótur fyrir þetta fjelag í byrjun vertíðar, þá hefði þar með fjöldi sjómanna og verkamanna verið sviftur atvinnu sinni á versta tíma. Slíkt er „þróun þessara hluta“. Hún gengur svo langt hjá háttv.flm., að þegar hann er orðinn vonlaus um, að honum muni takast að koma fram ósanngjörnum sköttum og álögum, þá gerir hann sitt til að stimpla andstæðinga sína með því að halda því fram, að þeir sjeu að berjast fyrir eigin hagsmunum og líti mest á sinn hag. Nei, það er ekki eins og hv.flm. vill halda fram, hjer er ekki - því miður - um nein stórgróðafyrirtæki að ræða, sem rétt sé eða sanngjarnt að skattleggja á þann hátt, sem hjer er farið fram á. Hinsvegar kemur hjer greinilega fram sú stefna, sem flm. berst fyrir, að segja við atvinnufyrirtækin: „Ef þið eignist eitthvað, hefi jeg fyrirfram sjeð fyrir því að ná því af ykkur aftur.“ Háttv. flm. veit vel, að hjer er ekki um neinn stórgróða að ræða, en hinsvegar vill hann gefa atvinnurekendum það til kynna, að þeir skuli ekki vera að reyna að koma sínum fyrirtækjum í betra horf, því að ef þeir hafi nokkurn hag af rekstrinum, þá muni hann verða tekinn af þeim.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Hv. þm. (JJós) hefir reynt að útmála það með mjög sterkum litum, hve vondir þeir menn hljóti að vera, sem vilja gera tilraun til þess að koma á gróðaskatti á Íslandi. Það mátti skilja það á háttv.þm., að það gætu tæplega aðrir en „bolsar“ eða blóðugir byltingamenn látið sjer detta slíkt í hug. Í Englandi eru 2 íhaldsmenn á móti hverjum einum hinna í þinginu, og þar er mikils hluta af tekjum ríkisins aflað með gróðaskatti. Það er aðeins af vanþekkingu hjá hv.þm. (JJós), að hann talar svona um þetta. Hann veit ekki, að víða í þeim löndum, þar sem flokksbræður hans ráða mestu, er langmestum hluta af tekjunum aflað með beinum sköttum. Eða eru íhaldsmennirnir í Englandi bolsivíkar? Það lítur helst út fyrir, að hv.þm. haldi, að það eigi að hafa eitthvað af honum, að það sjeu „bolsarnir“ í Vestmannaeyjum, sem sjeu að hrella hann. Í upphafi ræðu sinnar hjelt háttv.frsm. meiri hl. því fram, að það væri undarlegt að vera að minnast á útlendu fyrirtækin, en hvað kom fyrir hann sjálfan og hans kæra fjelaga, hv. 1. þm. G.-K. (BK), í síldarmálinu? Fyrst Íhaldsflokkurinn leggur svona mikið á sig vegna síldarleppanna, þá ætti það ekki að vera nein goðgá, þó að jeg bendi á, að leggja ætti gróðaskatt á útlend fyrirtæki, sem gefa af sjer mörg hundruð þúsund krónur í hreinan arð. Eða hver býst við því, að þessir stórgróðamenn eins og Krossanesherrann láti okkur njóta góðs af því, að þeir raka saman fje? Líkara er, að þeir dvelji hjer aðeins inn stundarsakir, meðan þeir eru að raka saman fje, og fari síðan með það, sem þeir hafa aflað. Föðurlandsástin kemur fram í fleiri myndum en að vilja afhenda landið undir útlent vald, hún kemur líka fram í viðkvæmni fyrir því, að útlendir stórgróðamenn þurfi að greiða hjer nokkur gjöld. Jeg kalla það sama sem ekki neitt, þó að fyrirtæki, sem hefir 700 þús. kr. tekjur á ári, greiði 15 þús. kr. útsvar. Þá vildi háttv.frsm. meiri hl. (JJós) halda gróðaskattinum alveg aðgreindum frá landnámssjóðnum. Það er ómögulegt, því að það er tekið fram í frv., til hvers eigi að nota skattinn, og skatturinn er lagður á vegna landnámsins og húsagerðar. En jeg skil það vel, að það er örðugt fyrir hv.þm. (JJós) að hafa óbrjálaðar skoðanir á þessu máli. Samhliða því, að hann heldur fram ágæti útgerðarinnar, upplýsir hann, að mörg fjelög hafi tapað nú á vertíðinni, um hábjargræðistímann, en það var þó heppilegt, að það var ekki Kári, sem fyrir því varð, eftir alt sem á undan var gengið með hann. Annars er gott að fá upplýsingar um þetta, og helst hvaða fjelög það mundu verða, sem næst kæmu til þingsins og heimtuðu ábyrgð ríkissjóðs. Jeg leyfi mjer að benda á, að þessi ágætu fyrirtæki borguðu oft lítið til ríkissjóðs og að á verri árunum lenti það á öðrum. Á slíkum árum borga þessi 30–40 stórgróðafyrirtæki í Reykjavík ca. 1000 kr. hvert. Og nú er það meiningin að ljetta undir með þessum ágætu fyrirtækjum með því að gefa þeim eftir allmikinn hluta af kolatolli og salttolli o. s. frv. það kom óþægilega við háttv.þm., þegar jeg benti honum á, að þessi fyrirtæki, sem eru í einu bæði rík og fátæk, borguðu óeðlilega hátt kaup. En þetta kaup verður vitanlega ekki of hátt fyrir þá, sem við taka, því að þar koma aðrir til skjalanna, bæði lóðaspekúlantar hjer í Reykjavík og Vestmannaeyjum og ýmsir óþarfir milliliðir, sem liggja í launsátri og hirða alt það, sem þessir menn kunna að hafa afgangs. En mundu þá ekki þessar verslanir sumar, sem leggjast á gróðann, geta borgað gróðaskatt? Jeg er hræddur um, að þær mundu verða að gera það í Englandi hjá íhalds-bolsum, sem þar ráða nú. En það kann að vera, að þeir hafi lag á að fara eftir þeirri bendingu sem kom fram í ræðu hæstv. fjrh. (JÞ) í fyrra, þar sem hann sagði, að þessi fyrirtæki mundu neyðast til, annaðhvort að gefa skakt upp eða flýja land. Jeg býst við, að það sje Gróusaga, að efnamennirnir sjeu svona slæmir. En jeg tala eins um þetta, hvort sem jeg tala við gróðamenn og spekúlanta úr Vestmannaeyjum eða við bændur. Það er boðið óvenjuhátt kaup, þótt það verði viðtakendum til lítillar hamingju. Það er hart, að bændur í Borgarfirði og Árnessýslu skuli verða að borga hærra kaup en bændur á Sjálandi, aðeins af því, að þessir spekúlantar hjer sprengja upp kaupið. Jeg hefi útskýrt, hvernig útkoman verður, þegar verkamenn fá hærra kaup, því peningarnir eru aftur reittir af þeim með verslun og braski. Ennfremur með hárri húsaleigu. Og þeir, sem finna til með þessu fólki og hafa einhvern skilning á kjörum þess, óska þess, að það komist á jarðir uppi í sveit og geti stofnað þar sjálfstæð heimili, í stað þess að það sje í kaupstöðunum, að vísu á hærra kaupi, en líðandi illa, af því að spekúlantarnir fjefletta það. Hv. frsm. meiri hl. (JJós) talaði um það, að jeg vildi taka síðasta eyrinn af atvinnurekendum. Athugum það. Ef spekúlant í Vestmannaeyjum hefir hundrað þúsund króna gróða, á hann að greiða 250 krónur af hverju þúsundi. Jeg veit ekki, hvernig þetta samrýmist kenningu háttv.frsm. meiri hl., að þetta sje síðasti eyririnn. Ef brtt. er tekin, verður maður, sem hefir jafnmikinn gróða, að borga 100 kr. af þúsundi. Jeg held, að háttv.þm. hafi eitthvað súrnað í augum, svo að þessi upphæð hafi stækkað í huga hans. Hann á eftir, um leið og hann rökstyður þetta með síðasta eyrinn, að sýna fram á, hvernig stendur á því, að íhaldsbolsarnir í Englandi þola að borga 63 milj. hunda í gróðaskatt jafnhliða tekjuskattinum. Þessi hugmynd um gróðaskatt hefir mikið fylgi. Hún er sterkari í landinu en hún var í fyrra, og er það þróun allra góðra hugmynda. Jeg geri ráð fyrir því, að eins sje með hana og kæliskipið. Fyrst var sú hugmynd hundsuð og hrakin, en þegar hún fór að fá fylgi, urðu þeir með, sem áður voru á móti. Þá held jeg, að hv.þm. (JJós) hafi eitthvað skjátlast með útsvörin hjerna í bænum, jeg hefi bent á, að þau eru lægri en í fyrra á öllum hinum hærri gjaldendum, en eru þyngst á öllum, sem ekki lifa á spekúlatiónum, af því að þær hafa gengið illa, og svo vilja þeir ekki taka lán til þess að borga útsvörin, þótt aðrir verði að gera það. Háttv. þm. kvartaði undan því, að jeg hefði ekki komið með neinar nýjar röksemdir. Jeg hefi haft nóg af þeim. Það hefir aðeins vantað skilninginn hjá þeim, sem við eiga að taka. Ef heimtaðar eru af mjer aðrar eins röksemdir nú og þær, sem heimtaðar voru af háttv.þm. í síldareinkasölunni, þá verð jeg að segja það, að jeg get ekki leikið það heljarstökk eftir hv.þm. Vestm. (JJós), sagt það hvítt í ár, sem var svart í fyrra. Það er ekki sanngjarnt að heimta af nokkrum hvítum manni annan eins snúning og þann, sem tveir menn í hv.fjhn. hafa gert sig seka um í einkasölumálunum. Það er undarlegt, að af engu umhverfðist hv.þm. Vestm. (JJós) eins og orðum þeim, sem jeg hafði eftir húsbónda hans, hæstv. fjrh. (JÞ). Jeg tók þau úr Lögrjettu 1908. En í stað þess að snúa reiði sinni að húsbónda sínum, fyrir að segja þetta, þá beinir hann henni til mín, eins og jeg bæri ábyrgð á því, sem hæstv. ráðherra hefir sagt um eðli íhaldsins, sem jeg veit ekki betur en að sje hárrjett. En þessi reiði verður að koma niður á sjálfum æðstapresti þessara kenninga. Hæstv. fjrh. (JJ) segir í Lögrjettu, að frumástæðan sje hreint og beint sú, að efnamennirnir skipi sjer í flokk til þess að gæta hagsmuna sinna, og að efnaminni mennirnir sjeu í framsóknarflokk, vilji þeir hafa peninga til að koma á framförum, en það vilji hinir ekki, vegna hagsmuna sinna. Hvað á þá að segja um annað eins skynskiftingsskap og það, að áfellast mig fyrir það, sem ráðherrann hefir sagt og getur rökstutt með nægum ástæðum í fræðiritum, ef hann vill knjesetja hv.þm. um þetta atriði. Háttv. þm. (JJós) kom með dylgjur um, að jeg hefði tvennskonar skoðanir, annarsvegar með bændum og hinsvegar með kommúnistum. Hann kom ekki með nein rök til þess að útskýra þetta. Háttv. þm. veit, að jeg hefi allmjög fylgt fram málum bænda. Jeg þarf ekki að rökstyðja það á annan hátt en að vísa til þessa frv., sem gerir djúptækastar ráðstafanir til bóta á kjörum þeirra, einmitt þess frv., sem hann vill hjer fella. Ef háttv.þm. vefengir, að þetta sje djúptækasta úrræðið þeim til handa, þá vil jeg, að hann nefni úrræði íhaldsins til viðreisnar og eflingar sveitunum. Jeg vil biðja hann að útskýra, hvernig frv. mín og ræður mínar á þingi vinna að því að koma hjer upp ríkisrekstri í einu og öllu. Geti hann það ekki, þá vil jeg leyfa mjer að lýsa hann opinberan ósannindamann að því, að jeg vinni að stefnumálum sameignarmanna. En til þess að bjarga honum frá einni vitleysunni enn, vil jeg segja frá því, hvernig fór fyrir einum af fjelögum hans norður í landi í sumar. Það var hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ). Hann sagði, að ef framsóknarmenn tækju við völdum hjer, færi alt eins og í Rússlandi, allar jarðeignir yrðu teknar af bændunum og gerðar að ríkiseign. Líklega þarf háttv.þm. Vestm. (JJós) sömu lexíu og jeg gaf hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), þegar hann færi að belgja sig upp með útlenda þekkingu, þá væri hann eins fáfróður og maður, sem þekti örlítið til ensku, en hjeldi, að hann gæti þar af leiðandi lesið bók á frönsku. Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) vissi ekki, að í Rússlandi hafði aðallinn, keisaraættin og einstakir auðmenn átt nálega allar jarðirnar, og í byltingunni gáfu kommúnistar bændum jarðirnar. Svo kemur þessi háttstandandi íhaldsbolsi og slær um sig í fávisku sinni og lætur sem svo, að byltingamennirnir hafi tekið jarðirnar af bændunum. Það var nákvæmlega öfugt. Svona fer, þegar fávísir en ofsafengnir menn ætla að fara að slá um sig með langsóttri þekkingu, sem þeir hafa aldrei eignast. Nú hlakka jeg til að heyra röksemdir hv.þm. Vestm. (JJós). En jeg býst þó við, að jeg verði að gefa honum nafnbótina. Jeg býst við, að hann geti ekki um þetta sagt annað en óendanlega vitleysu, hvernig sem hann reynir að svara. Tökum þetta frv., það lýtur að því að fjölga sjálfstæðum heimilum í sveitunum. Er þetta vísasti vegurinn, samkvæmt reynslu í öðrum löndum, til þess að gera menn að sameignarmönnum? Það er alkunna, að sárafáir þeirra manna, sem flytja úr borgunum á býli uppi í sveitum, verði socialistar, nálega engir kommúnistar, heldur allflestir radikalir, það ber öllum saman um það, að um leið og verkamennirnir komi úr bæjunum, þar sem þeir voru socialistar, og á býli sín í sveitunum, þá fari þeir að elska eignarrjettinn og sjeu langt frá því að óska eftir sameign, og að sú stefna fái engan stuðning frá þeim. Það er hart að þurfa að misbjóða öðrum í deildinni með svo einfaldri fræðslu um það, sem allir ættu að vita, en þar sem hv.þm. (JJós) er svona illa að sjer, þá má til að útskýra þetta. Ef jeg þá óskaði eftir sameign, þá væri auðvitað vitlaust að vera að vinna að framgangi þessa frv., sem skapaði hinn mesta þröskuld yfir veg sameignarstefnumanna. Ef þetta kemst í framkvæmd og 50–100 nýbýli verða til árlega, þá gildir einu, hvernig íhaldið kúgar, þá verður sveitin svo sterk, að engin hætta verður á, að bylting skelli yfir. Í Danmörku kemur aldrei bylting, vegna þess að sveitin er þar svo sterk, að mestur hluti fólksins unir öðru betur en sameign. Jeg óska þess, að úr því að hv.þm. (JJós) hefir farið að tala um kommúnisma í sambandi við byggingu sveitanna, að hann reyni að tala um það af einhverju viti og þekkingu um málið. Þá sagði hv.þm. (JJós), út frá skýringum hæstv. fjrh. (JÞ) á óvináttu efnamannanna til skattanna, að mjer færist ekki, þar sem jeg lægi á baki bændanna og væri sæmilega eigingjarn fyrir sjálfan mig. Jeg vil þá loks segja það, að bændum er í lófa lagið að segja mjer upp hvenær sem er. En það hefir ekki bólað á því, að þeir vildu það, og mikill meiri hluti bænda lítur svo á, að óvinátta sú, sem mjer er sýnd af spekúlöntum og allskonar trantaralýð, standi í nánu sambandi við þá gagnlegu vinnu, sem jeg legg fram til þess, að bændur geti haldið hlut sínum móti óaldarflokkum í landinu. Það hefir aldrei komið fram nein rödd á Sambandsfundi um það, að jeg ætti að hætta starfinu fyrir samvinnufjelögin, og eru þar þó 50 fulltrúarbænda hvaðanæva af landinu. Annars gerir það mjer ekkert til, þótt það kæmi fyrir, að þeir vildu fá einhvern annan en mig. Þeir gera mjer ekkert tjón með því, jeg gæti unnið mjer inn daglegt brauð á annan hátt, því að mjer standa nógir vegir opnir. M. a. hefir helsti samvinnumaður Dana boðið mjer að starfa þar í landi að sömu áhugamálum. Hv. þm. (JJós) þarf því ekki að bera kvíðboga fyrir efnalegri afkomu minni. Jeg hefi enga óstöðvandi þrá eftir síldar- og mótorbátagróða, sem fyllir huga þessa hv.þm., svo að hann verður sjóndapur á almenna hagsmuni. Þar sem jeg bar hv.þm. á brýn lágar hvatir, þá gerði jeg ekki annað en benda á skoðun ráðherrans og afleiðingar hennar. Og svo lengi sem hv.þm. (JJós) hefir ekki sannað, að íhaldsmenn sjeu öreigar, þá stendur ásökunin um lágar hvatir í hugum þeirra, sem vinna á móti gróðaskatti, algerlega óhrakin. En jeg vil benda honum á það, að hann ætti að gefa þá skýringu, að allir, sem græða, væru að tapa. Hann ætti þá að gefa fyrir hönd síns firma út samskonar fátæklega yfirlýsingu og þá, er hv. 1. þm. G.-K. (BK) gaf út fyrir nokkrum árum.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Háttv. 3. landsk. (JJ) hefir haldið stóra ræðu og dálítið broslega. Hann flýtti sjer að því að kalla mig opinberan ósannindamann. Honum er auðsjáanlega ekkert vel við að heyra kommúnisma nefndan, og stendur það áreiðanlega í sambandi við það, hvernig hann lýsir mjer. En eins og þessi hv.þm. (JJ) getur getið sjer til, þá stendur mjer nokkuð á sama, hvað hann segir um mig og hvernig hann lýsir mjer. Hann verður að hafa það eins og það er, og læt jeg mjer það í ljettu rúmi liggja. Hv. 3. landsk. (JJ) taldi þennan gróðaskatt litla upphæð, en þegar hann var að lýsa útlátunum, sem efnamennirnir yrðu fyrir, þá tók hann aðeins fram, hve mikill gróðaskatturinn yrði, en slepti öllu öðru. En jeg er hræddur um, að sá maður, sem kominn er svo hátt, að hann kemur til með að borga gróðaskatt, yrði líka að gjalda eitthvað meira, t. d. háan tekju- og eignaskatt, sem yrði hærri en gróðaskatturinn, og svo er jeg hræddur um, að niðurjöfnunarnefndirnar myndu vita af honum. Það er því villandi að vera að tala um gróðaskatt, því þótt hv.þm. (JJ) vilji láta líta svo út, sem þetta sje gróðaskattur, þá veit hann þó, að sá skattur kemur ofan á alt annað, sem menn verða að greiða, jafnvel þó um engann raunverulegan gróða sje að ræða. Hv. þm. var í þessu sambandi að tala um frv. um síldarsölu. Jeg veit nú ekki, hvað það kemur þessu máli við. Og hvað snertir þessa verksmiðju, sem hann var að tala um, þá verð jeg að segja það, að jeg tel gróða hennar alls ekki sannaðan. Það hefir aðeins einhver sagt hv.þm. það, en það er a. m. k. hægt að deila um það, hvort það er satt. Jeg get ekki láð hv.þm., þótt hann taki djúpt í árinni með frv. sitt. Það getur verið nokkuð vafasamt, hve mikið hrós það er fyrir frv., þó segja mætti, að í því fælist djúptækasta ráðið. Það er satt. Það er djúptækt á sumum sviðum. Meiri hl. fjárhagsnefndar hefir leitt rök að því í nál. um frv. um landnámssjóð, að þeir, sem fengju hjálp úr honum, yrðu eftir það ófrjálsir menn með eignir sínar. Það er ef til vill það, sem flm. ætlast til, og að því leyti er þetta djúptækt ráð, svo djúptækt, að það skerðir stórlega eignarrjettarfrelsi þeirra manna, sem fyrir hjálpinni verða. Hv. flm. talaði um tíundasvik. Það hafa verið leidd ljós rök að því hjer í deildinni, að eitt sambandskaupfjelagið á „meginlandinu“ hefir gert sig sekt um að koma sjer hjá skatti. Það hefir látið fara fram vöruafhendingu til utanfjelagsmanns undir nafni formannsins til þess að koma sjer hjá að greiða útsvar af hagnaði á viðskiftum við utanfjelagsmenn. Hv. flm. hefir ef til vill ekki heyrt þetta. Hv. flm. lýsti því yfir, að meiri hl. nefndarinnar hefði aldrei komið með neina lífvænlega hugmynd í nokkru máli. Það er nú svo vanalegt að heyra þennan hv.þm. viðhafa svona orðatiltæki, að jeg ætla ekki út í neinn meting um þetta atriði. Jeg læt deildina dæma um, hvort meðnefndarmenn mínir eigi þessi virðulegu ummæli skilin. Það er sjálfsagt ekki af heimsku sagt, heldur viti, þegar þessi hv.þm. (JJ) hagar svona orðum sínum, en jeg býst við, að fáir vilji því taka undir þessi ummæli hans, eins og oft vill verða. Það verður að virða hv.þm. það til vorkunnar, að honum er ekki sú gáfa gefin að kunna að stilla í hóf orðum sínum. Hv. flm. (JJ) þarf ekki að æsast svo mjög, þó að hann sje bendlaður við kommúnismann. Hann veit, að það er almenn skoðun um alt land, að hann sje mikið riðinn við þá hreyfingu hjer á landi. Sú stefna hefir blandast meira hjer socialisma og samvinnustefnu heldur en erlendis. Þessar stefnur eru hjer að verki saman bæði utan þings og innan. Hv. flm. (JJ) þarf ekki að reisa kambinn móti því. Hann ætti þá a. m. k. ekki að vera með verkföllum eða róa undir þau 

Allir, sem það hafa borið fram, hafa orðið ósannindamenn

. Það situr ekki á hv.flm. að bera sig illa, þó honum sje lýst að gefnu tilefni. Hann sagðist taka það fram til þess, að það sæist í þingtíðindunum, hverskonar menn andstæðingar sínir í nefndinni væru. Það er því ekki nema sjálfsögð kurteisisskylda að láta þess getið, hver hann er sjálfur. Jeg skil ekki, með hvaða rjetti það er gert hjer þing eftir þing að kalla atvinnurekendurna við sjóinn spekúlanta frekar en aðra atvinnurekendur. Þetta er orð, sem hv.flm. (JJ) heldur mjög á lofti og notar sem skammaryrði um alla, sem stunda atvinnufyrirtæki við sjávarsíðuna, ef þeir eru honum ekki sammála í öllu. En það er ekki með neinum rjetti hægt að kalla sjávarútvegsmenn þessu nafni frekar en landbúnaðarmenn. Hvorir tveggja eiga nokkuð á hættu. Enginn veit fyrirfram um útkomuna. Hv. flm. reynir margsinnis að niðra sjávarútvegsmönnum með þessu orði. Jeg verð að segja, að mjer finst það mjög ómaklegt, að um leið og hann ber lóminn vegna landbúnaðarins og telur sig fulltrúa hans, skuli hann á allar lundir reyna til að niðra sjávarútveginum. Að því er snertir þetta háa kaupboð, þá veit jeg ekki betur en að landbúnaðarmenn bjóði líka hátt kaup. Ástæðan er sú sama hjá báðum: fólk fæst ekki nema fyrir hátt kaup. Hv. flm. (JJ) talar mikið um vanþekkingu og heimsku andstæðinga sinna og segir, að jeg viti ekki, hvaða lög sjeu um þetta í Englandi. En getur nú ekki verið, að það eigi við á Englandi, sem ekki á við á Íslandi. A. m. k. er öllum vitanlegt, að ekki er hægt að gera neinn samanburð á efnum enskra stóreignamanna og þeirra, sem kallaðir eru efnamenn á Íslandi. Á Englandi eru samansöfnuð fleiri alda auðæfi. Jeg veit um firmu þar, sem eru á annað hundrað ára gömul. Þar eru stórar aðalseignir, sem verið hafa fleiri aldir í sömu ættinni. Er nokkurt vit í að bera auðmenn Englands saman við atvinnurekendur á Íslandi, þar sem öll stærri atvinnufyrirtæki eru sama sem ný, togaraflotinn rjett hlaupinn af stokkunum og verksmiðjuiðnaður alveg í byrjun, og alls ekki um neinar stóreignaættir að ræða. Allir vita, hve gamalt verslunarfrelsið er hjer á landi. Innlend verslunarstjett er nýsprottin upp. Því fer fjarri, að á nokkurn hátt sje hægt að bera þetta saman við ævagömul auðsöfn á hinu ríka Englandi. Við 1. umr. málsins talaði hv.flm. (JJ) mikið um, hvað Lloyd George vildi á Englandi og hann sjálfur á Íslandi. Það er nokkuð sama, hvort tekið er til samanburðar, mennirnir eða ástandið. Hv. flm. (JJ) veit, að „munur er á 'onum Sankti Páli og 'enni Helgu skrínu“. Það verður ávalt ósanngjarnt að bera íslenskar frumbýlingsástæður saman við eldgömul auðsöfn á Englandi. Hv. flm. (JJ) er laus við þessa órólegu þrá til framkvæmda, sem ríkt hefir og mun ríkja í brjóstum athafnamannanna. Hann telur sig víst heppinn að vera laus við þessa þrá. Jeg hefi ekki þekt marga menn af hans tagi, en jeg hefi þekt marga menn, sem vakandi og sofandi hafa hugsað um að koma atvinnufyrirtækjum sínum í gott horf, menn, sem fylgst hafa með þróun útvegsins frá smábátaútgerð til nýtískutogara. Mjer er talsvert kunnugt um erfiðleika þá og áhyggjur, sem þessir menn hafa við að stríða, þetta sem hv.flm. kallar í háði - órólega þrá. Jeg efast um, að þeir menn, sem lausir eru við þessa þrá, sem tekið hafa sjer stöðu utan við svið verklegra framkvæmda, jeg efast um, að þeir hafi nokkurn rjett til þess að niðra þeim mönnum, sem tekið hafa að sjer að standa fyrir framkvæmdum á ýmsum tröppustigum sjávarútvegsins. Jeg held, að ekki sje rjett að kalla þessa menn í háði „spekúlanta“. Jeg veit, að á þessu landi eru margir ágætismenn, sem gengið hafa þessa braut, menn, sem hafa verið hjeruðum sínum til mikillar uppbyggingar. Jeg er ekki fús á að draga einkaástæður eða nöfn vissra manna inn í umræður hjer í deildinni, það eru sumir fúsari til þess en jeg. En jeg gæti nefnt marga menn, sem verið hafa máttarstólpar þjóðfjelagsins, menn, sem hafa haft með höndum það, sem hv.flm. (JJ) kallar að „spekúlera“. Hann kallar alt spekúlanta, nema forstöðumann samvinnuskólans og bændur í sveit. Jeg veit, að þessari þjóð yfir höfuð vegnaði ekki betur, ef allir hugsuðu eins og háttv.flm., væru lausir við þessa órólegu þrá eða framfarahug á verklegu athafnasviði einstaklingsins. Og jeg held, að þessir menn sjeu miklu nauðsynlegri en hinir, sem valið hafa sjer hægara hlutskifti, líkt og hv. 3. landsk.þm. (JJ) hefir gert.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Jeg býst við því, úr því að áliðið er dags, þá óski menn helst, að umr. verði ekki lengdar mikið. Jeg ætla því í stuttu máli að drepa á fáein atriði í síðustu ræðu hv.frsm. meiri hl. (JJós). Hann virtist ekki taka það sem oflof um frv., að það væri djúptækt ráð til þess að hjálpa sveitunum. Það er nú svo, að fyrir breyttar kringumstæður vill fólk ekki sætta sig við það að eyða aldri sínum sem vinnufólk. Það leitar því til sjávarins, þar sem það getur lifað fjölskyldulífi. Það er breyting á sálarlífi fólksins, sem veldur því, að ekki er hægt að fá það til að vinna í sveitunum eins og áður, enda þótt lífið í kaupstöðunum sje verra að mörgu leyti. Eina ráðið, sem dugir við þessu, er að fjölga heimilum í sveitum, en þeim getur ekki fjölgað nema með hjálp. Sú er reynslan alstaðar annarsstaðar, að það verður að hjálpa mönnum til að eignast eigið heimili í sveit, ef um nýbýli er að ræða. Og hjer er ekki farið fram á annað en að hafa sama ráðið, er aðrir hafa notað, að fjölga býlum. Jeg hefi flutt þessa hugmynd hingað til lands frá útlöndum og lagað hana eftir okkar staðháttum. Þá var hv.frsm. meiri hl. (JJós) eitthvað að tala um það, að jeg væri ekki trúr Framsóknarflokknum. En þegar jeg bað hann um nánari skýrslu, þá gat hann ekki annað en endurtekið þetta sama, alveg eins og heimskur krakki. En út af þessum margendurteknu fullyrðingum sumra íhaldsmanna, að jeg vilji byltingu í landinu, vil jeg gera hv.þm. (JJós) greiða, með því að benda honum á, hvernig fór fyrir fjelaga hans, hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), sem varð sjer til skammar nyrðra, á Sveinstaðafundinum í sumar, þegar hann fór að vaða elginn um erlenda pólitík, sem hann bar ekkert skyn á, í því skyni að sanna byltingahug framsóknarmanna. Verð jeg nú að efna það, sem jeg hjet hv.þm. Vestm. (JJós), að lýsa hann ósannindamann að því, að jeg hafi í nokkru fylgt kommúnistastefnu. Þetta, sem hjer liggur fyrir, að fjölga sveitabýlunum, er einmitt sterkasta móteitrið gegn öllum byltingahug. Þeir, sem mest vinna að byltingu hjer á landi, eru þeir, sem taka með ósanngirni í rjettmætar kröfur verkamanna, eins og t. d. hv.þm. Vestm. (JJós), enda rekur þar hver verkstöðvunin aðra í vetur. Hv. þm. (JJós) þótti það nokkuð hart, að jeg sagðist ekki hafa orðið var við eina einustu lífvænlega hugmynd í nokkru stórmáli hjá hinum íhaldssömu fjelögum hans. En það er svo um annan nefndar- og flokksbróður hans, að hann hefir verið á móti þrem stærstu málum, sem til umræðu hafa verið á síðustu árum. Hann barðist á móti ritsímanum, sem allir viðurkenna nú, að hefir orðið til hins mesta gagns hjer á landi; hann hefir hamast móti járnbraut, sem er þó áreiðanlega lífvænleg hugmynd; nú síðast hefir hann varið ekki óverulegum tíma til að vinna á móti samvinnufjelagsskapnum í landinu, sem er ein hin lífvænlegasta stefna í landinu. Hann veit þó, að íhaldsstefnan er hvergi hið skapandi afl, heldur veldur alstaðar kyrstöðu. Hin „órólega þrá“ þessara manna er í því fólgin að leggja fram krafta sína til að auðga sjálfa sig á kostnað annara. Þá talaði hv.þm. (JJós) um verkföll, og hjelt, að jeg hefði miklar mætur á þeim. En jeg get lýst yfir því, að jeg hefi aldrei verið í nokkurri trúnaðarstöðu fyrir verkamenn, hvorki hjer á landi nje erlendis. Háttv. þm. Snæf. (HSteins) er eini verkamannaforinginn í þessari deild, en samt hafa íhaldsmenn látið sjer sæma að kjósa hann forseta í deildinni. Hv. þm. Vestm. (JJós) er víst að tala um gamlar íhaldsslefsögur í sambandi við verkfallið í Reykjavík 1916. Hann var nú ekki betur að sjer en svo, að hann færði það til um tvö ár. En jeg átti ekki meiri þátt í þessu verkfalli en hv.þm. Vestm. (JJós), því að hvorugur okkar mun hafa vitað um það fyr en það var skollið á. Því eru allar dylgjur um, að jeg hafi átt þátt í undirbúningi þess verkfalls, hrein ósannindi. En hitt er kunnugt, að jeg áleit, að verkamenn væru ranglæti beittir í þeirri deilu, er ekki átti að gjalda þeim fult verð fyrir þá lifur, sem þeir þó áttu samkvæmt samningum. En þeim, sem vildu svíkja verkamenn, hafa eflaust líkað málalokin. Þegar vinnumaður í sveit hefir á fóðri hjá bóndanum, hefi jeg aldrei heyrt, að bóndi færi fram á að mega versla með kindur vinnumanns og gjalda það verð fyrir, er honum sjálfum sýndist. En það var það, sem vinnuveitendur fóru fram á við verkamenn 1916. Hv. þm. Vestm. (JJós) hefir að líkindum verið með því að svíkja verkamenn, en jeg ekki. Sá er munurinn á stefnu okkar gagnvart verkamönnum. Hv. þm. var reiður út af því, að jeg hefði nefnt sjávarútveginn spekúlations fyrirtæki, en jeg hefi ekki heyrt betur en að hann sjálfur væri að tala um, hve óttaleg áhætta fylgdi honum. Þá vildi háttv. þm, (JJós) reyna að verja, að gróðaskattur væri lagður á í Englandi, þótt hann væri ekki hjer. Sagði hann, að bæði væri auðurinn þar meiri og hvíldi auk þess á gömlum grundvelli. Zöllner, danski kaupmaðurinn í New-Castle, sagði mjer fyrir nokkru, að hann yrði að borga 80% af tekjum sínum í allskonar skatta. Þetta leggja Englendingar á sig til að lagfæra fjárhaginn eftir styrjöldina. Háttv. þm. veit eflaust, að nú er aðallinn í Englandi að selja jarðeignir sínar, sakir þess að hann hefir ekki efni á að greiða þá skatta, sem þarf til að geta haft þær fyrir óræktuð veiðilönd. Ef farið er út í, hvað gerist í Danmörku, þá er þessi „ránstefna“ einnig áberandi þar. Hinir gömlu stórgóssaeigendur neyðast til að selja jarðir sínar, svo að þær geti komið þjóðinni allri að betri notum, með því að skifta þeim í smábýli. Hv. þm. (JJós) talaði um, að taka ætti síðasta eyririnn. En gróðaskattur kemur ekki nema um gróða sje að ræða, og segi jeg það nú í 20. sinn. Vona jeg, að hv.þm. (JJós) hætti því að japla á þeirri firru. Hv. þm. Vestm. (JJós) vildi gera samanburð á mjer og þeim manni, sem mest hefir barist fyrir nýbýla-fjölgun í Englandi. Jeg vil nú ekki fara að jafna mjer við slíkan mann, en jeg held þó, að annað eins nafn og Lloyd George vegi fyllilega upp á móti þeim staðhæfingum, að nýbýlamálið sje vitleysa. Ísland er að vísu annað en England, en það, sem er svo viturlegt í Englandi, getur ekki verið nein dómadagsvitleysa hjer. Þá talaði hv.þm. (JJós) um, að menn þektu hina órólegu þrá athafnamannanna. Það eru víst þeir menn, sem geta fengið að láni fje annara, velta sjer síðan í því og fara flestir á hausinn, þótt einum og einum takist að safna til sín seðlunum í bili. En það er til annað nafn á þessari „órólegu þrá“, og það er ágirnd. Hún hefir altaf verið til, og er óþarfi að „idealisera“ hana með öðrum nöfnum, þótt hún komi fram í smábáta og mótorbáta-útgerð, eða jafnvel þótt þessir menn geti eignast togara. Það er rjett, að hún hefir átt þátt í að ummynda jörðina, og þótt þessa menn langi mikið til að græða, verða þeir þó að borga nokkra skatta. Mjer dettur í hug út af þessum mönnum með hina „órólegu þrá“, að jeg sá einu sinni mynd af norskum stórgróðamanni, sem er dáinn fyrir 30–40 árum. þegar hann lá banaleguna, ljet hann sækja dall með spesíum og setja við rúmstokkinn hjá sjer. Hrærði hann síðan í þessu með báðum höndum fram í andlátið. Svo vænt þótti honum um þetta takmark lífs síns. En jeg held, að frá þjóðfjelagslegu sjónarmiði sjeu peningarnir tæki, en ekki takmark. En það virðist svo með þessar órólegu gróðasálir, sem þær eigi afarörðugt með að láta frá sjer fara nokkurn skilding, sem þær hafa á annað borð klófest. Jeg vil því benda hv.þm. Vestm. (JJós) á Zöllner gamla til fyrirmyndar. Hann er hinn mesti gróðamaður, en telur þó ekki eftir sjer að borga þá skatta, sem á hann eru lagðir. Jeg býst við, að það færi að fara um hv.þm. Vestm. (JJós), ef hann ætti að leggja eins mikið á sig fyrir þetta land, eins og Zöllner borgaði til Englands.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Hv. 3. landsk. (JJ) byrjaði á miklum fyrirlestri um vilja fólks til að eiga heimili og halda saman. það hefir ekki verið deiluefni milli okkar. Við, sem erum í fjhn., höfum komið með ákveðnar till. út af frv. um byggingar- og landnámssjóð, og hefði hv. 3. landsk. (JJ) því getað sparað sjer ómak að tala um, að við höfum ekki viljað sinna þeirri hugmynd. Okkur er það engu lakar ljóst en honum, að til þess að hjálpa þessu stórmáli áleiðis verður að koma ríflegur styrkur af opinberu fje. Jeg veit, að þess gerist ekki þörf að fara að færa fram kosti þess hv.þm. í fjhn., sem hv. 3. landsk. (JJ) veittist mest að. Hann er svo þjóðkunnur maður, að þótt hv. 3. landsk. (JJ) vildi tvöfalda alt það níð, sem hann hefir um hann haft hin síðari ár, þá stæði hann jafnrjettur, ef ekki rjettari eftir. Mjer er ekki vel ljóst, hvað hv.þm. (JJ) vildi með því, að blanda hæstv. forseta inn í þessar deilur. Sje jeg enga ástæðu til að gera ummæli þm. í því efni að umtalsefni, því síður sem þau koma ekki málinu við. Jeg hefi verið verkamaður og verkstjóri sjálfur og haft af þeim þá kynningu, að jeg get virt verkamenn og fyrirsvarsmenn þeirra, þegar þeir koma ærlega fram. En jeg virði ekki æsingamennina, sem róa undir óeirðum ,en þykjast svo hvergi hafa nærri komið. Hv. 3. landsk. (JJ) mintist á smáverkfall í Vestmannaeyjum í vetur og vildi gera sjer úr því mikinn mat. Hv. þm. hefir áður talað um það við mig á öðrum vettvangi. Fyrir þessu verkfalli stóð að nokkru leyti unglingur hjeðan úr Reykjavík, og tókst honum að gera af því mikinn hávaða. En hv. 3. landsk. (JJ) hafði mikla samúð með þessu verkfalli, ef marka má það, sem hann hefir áður sagt við mig út af því. Sagði hann, að sjer hefði legið við að hringja mig upp til að samgleðjast mjer. Og þess munu dæmi hjeðan úr bænum, að hann hefir mikla samúð með verkfallsmönnum og æsingalýð. Hann var nú fyrir skemstu kallaður bolsjeviki af einum hv.þm. öðrum en mjer, og hefir hann ekki borið það neitt af sjer. Það er ekki til neins fyrir hv.þm. (JJ) að vera að reyna að klína á mig ósannindamannsnafni vegna þeirra ummæla, er jeg hefi við haft. Það lítur út fyrir, að hann hafi sjerstaka fróun af því, að fleiri en hann sjeu taldir ósannindamenn. Hv. þm. er furðu minnisgóður, er hann getur fullyrt nú eftir 9 ár, að jeg hafi verið líklegur til að vera í þeim hóp, er vildi svíkja verkamenn. En nú skora jeg á hv. 3. landsk. (JJ) að finna einn einasta verkamann, sem jeg hefi haft nokkuð saman við að sælda, er getur borið það og sannað, að jeg hafi vísvitandi reynt að svíkja hann um kaupgjald. Jeg veit, að það er að bera í bakkafullan lækinn að lýsa hv. 3. landsk. (JJ) ósannindamann að þessum aðdróttunum. En ef hann getur fundið nokkurn slíkan verkamann, þá má hann á hverjum tíma telja mig til þeirra, sem ætla mætti, að hefðu viljað svíkja verkamenn 1916. Jeg held annars, að hv. 3. landsk. (JJ) hafi komið nær þeim atburðum, sem þá gerðust, en jeg. Þá var hv.þm. (JJ) enn að tala um hina „órólegu þrá“. Bar hann það nú fram, að allir aðrir en bændur væru spekúlantar.

Skáldskapur

. Hann var búinn að halda þessu fram áður, og sagði jeg þá, að sem betur fer væru til menn, sem haldnir væru af þeirri órólegu þrá, að koma einhverjum framkvæmdum í verk. Jeg veit, að háttv. 3. landsk. (JJ) er ekki haldinn af þessari þrá, heldur af annari, sem er engu rólegri. Hvorir tveggja bera í brjósti sjer órólega þrá. En þrá hv. 3. landsk. (JJ) er að rífa niður það, sem þeir byggja upp, er framfarahug og framkvæmdadug hafa til að bera. Hans þrá er að gera lítið úr verkum þeirra og bera þeim óráðvandar hvatir á brýn. Þessi er hin órólega þrá hv.þm., sem hvervetna hefir komið fram í öllu hans pólitíska lífi og afskiftum af opinberum málum. Loks skal það tekið fram, að hv. 3. landsk. (JJ) hefir alls ekki reynt að mótmæla því, er jeg sagði áðan, að kommúnistar, socialistar og framsóknarmenn hafa unnið saman oft og einatt hjer á landi og að þessar stefnur eru hjer mjög tvinnaðar saman. Þetta ástand mun óvíða eða hvergi eiga sjer stað annarsstaðar.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Jeg skil ekki, hvað það getur verið, sem fer svona ónotalega í taugar hv.þm. Vestm. (JJós). Honum líður líkt og væri hann allur stunginn nálum. En þetta er af því, að hann finnur til, að hann er að berjast við mál, sem hann ræður ekki við. Honum er ljóst, að hans „órólega þrá“ endar með því, að hann finnur með sjálfum sjer, að gróðamennirnir verða eitthvað að borga, geta ekki lengur verið sem beiningarmenn. Hann missir sálarjafnvægið, af því að hann veit, að aðstaða þeirra getur ekki haldist til lengdar og að hún hlýtur jafnan að verða honum til minkunnar. Hann reynir ekki að verja fjandskap hv. 1. þm. G.-K. (BK) gegn símanum. Jeg býst ekki við, að það hafi verið fjarska frjósamt sumt, er þá var mælt og lesa má í þingtíðindunum. T. d. að símastaurarnir mundu fara með landið á hausinn. Eða járnbrautin. Ætli formaður íhaldsflokksins, hæstv. fjrh. (JÞ) telji ákaflega mikla frjósemi baráttuna til að eyðileggja það mál.

Þetta er níð

. Er það níð að flytja rök? Bitur vitundin um hið heimska starf íhaldsins svona á háttv.þm.? Þá át hv.þm. niður í sig dylgjurnar um verkföllin. Um svikin er það að segja, að jeg benti aðeins á, hvort ætti að neyða hásetana til þess að selja sína lifur fyrir minna verð en þeir geta fengið fyrir hana. þá spurði háttv.þm., hvort hann hefði svikið nokkurn verkamanna sinna. Það væri reynandi fyrir hann að fara í mál.

Er það siður í Reykjavík að fara í meiðyrðamál?

Hæstv. fjrh. (JÞ) ætlaði fyrir skemstu að fara í mál við þingskrifara. En það er rjett að geta þess, að lögreglustjóri lætur bera sjer skammir á brýn, hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) liggur undir þungum ákærum, svo og forsrh., einn er stimplaður landráðamaður, en enginn þeirra fer í mál. En hv.þm. ætti að fara í mál.

Hvað segir 3. landsk.? Hversvegna fer hann ekki í mál?

. Jeg fer ekki í mál við landráðamenn. Býst við að þeir hafi nóg á sinni könnu fyrir því, enda hefir landstjórn og þingstjórn fordæmt málaferlaleiðina, nema fyrir hæstv. fjrh. (JÞ) gagnvart skrifurum þingsins. 

Forseti (HSteins): Jeg vil geta þess viðvíkjandi 7. málinu, að eins og hv.þdm. vita, hefir hæstv. stjórn lýst því yfir í dag, að þingi muni verða slitið á laugardaginn kemur. Það er því ekki meira eftir af þingtímanum en tveir virkir dagar, og allir sjá, að á svo stuttum tíma er óhugsandi að ráða slíku stórmáli til lykta, eins og bankamálið er. Það getur ekki talist vansalaust, að taka neinum flausturstökum á slíku máli. Jeg legg því til, að málið verði tekið af dagskrá, en vil þó gefa mönnum rjett til að skera úr því með atkv. sínu.

Jónas Jónsson Áður en greidd verða atkvæði um þetta, vil jeg taka það fram, að þar sem þetta er stjfrv., mætti gera ráð fyrir, að hæstv. stjórn reyndi að flýta því í gegnum þingið, en það hefir hún ekki gert. Það er ástæða til að halda, að allir mínir samherjar hjer í hv. deild vilji láta málið ganga fram, en ástæðan til þess, að stærsta málið, sem nú liggur fyrir þinginu, er látið daga uppi, er vanmáttur stjórnarinnar, til þess að hafa hemil á sínum mönnum.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg verð að geta þess, að þetta mál var til undirbúnings hjá milliþinganefnd, og var ætlast til, að hún skilaði áliti sínu svo löngum tíma fyrir þing, að stjórnin gæti fengið nægan tíma til að athuga það, en úr því varð ekki. Álitið kom fyrst, þegar talsvert var liðið á þingtímann, og þá gat stjórnin hvorugt frv. tekið óbreytt. Það tók dálítinn tíma að gera breytingar og leggja síðan frv. fyrir konung. Stjfrv. kom því ekki fram, fyr en langt var liðið á þingtímann, og frá upphafi var naumast von um, að frv. gæti gengið í gegn.

Sigurður Eggerz Jeg gleðst yfir þeim orðum hæstv. forseta, að hann vilji taka þetta mál af dagskrá, því að mjer finst það ekki geta komið til nokkurra mála að ráða þessu stærsta máli þjóðarinnar til lykta á þeim stutta tíma, sem eftir er af þingtímanum.

Jónas Jónsson Jeg vil leyfa mjer að mótmæla þeim orðum hæstv. fjrh. (JÞ), að aðalorsök þess, hve þetta frv. kom seint fram, sje sú, að milliþingan. hafi ekki skilað áliti sínu fyr en langt var liðið á þingtímann. Milliþingan. skilaði áliti sínu í þingbyrjun, en svo fóru 14 dagar í að gera það að stjfrv., og hæstv. stjórn hefir ekkert gert til að flýta því í gegnum Nd. Jeg segi þetta til þess að það standi ljóst, að hæstv. stjórn sýnist ekki hafa haft áhuga á að koma þessu frv. í gegn.

Flm. (Jónas Jónsson) Þessi þáltill. er, eins og tekið hefir verið fram, ekki mjög gömul, en af vissum ástæðum þótti mjer geta skeð, að ekki mundu allir í deildinni óska þess, að hún kæmi á dagskrá. Jeg hefi orðið þess var, að maður einn utan þingsins, sem þetta mál snertir, hefir látið nokkuð ófriðlega, og eftir öðrum sólarmerkjum að dæma hefir mjer þótt borin von um, að till. yrði tekin til umræðu. Hv. 1. landsk. (SE) kom fram með frv. hjer í deildinni um breytingu á hæstarjetti og rökstuddi það með því, að rjettaröryggið væri betur trygt, ef 5 væru þar lögskipaðir dómarar, heldur en ef 3 væru. Jeg sagði þá, og endurtek hjer, að ef það kæmi í ljós, að rjettaröryggið í hæstarjetti sýndi sig að vera ekki nógu trygt með 3 mönnum, þá væri líklegt, að ýmsir skiftu um skoðun. En ef knýjandi nauðsyn ber til að endurbæta hæstarjett, þá munu margir líta svo á, að undirdómaskipulag okkar, sem lítið hefir breyst í langan tíma, þurfi ekki síður athugunar við. Þessi till. er ein af fleirum, sem jeg hefi hugsað mjer að bera fram, þó líklega vinnist ekki tími til þess á þessu þingi, og lúta að því að hefja umræður um undirdómaskipulag landsins og hefja umbætur á því sviði. Slíkar umbætur geta verið á marga vegu, og tekur nokkurn tíma að koma þeim í framkvæmd. Þó að í þessari till. sje aðeins talað um undirdóminn í Rvík, af því að hjer sýnast hafa komið fram sjerstakir annmarkar á fyrirkomulaginu, þá mun víðar þurfa endurbóta við, og kem jeg kanske að því síðar. Þessi till. er í þremur liðum. Fyrst er ósk til dómsmálaráðherrans um að skýra frá, hve oft núverandi bæjarfógeti í Rvík hafi orðið að víkja sæti af því, að sonur hans starfar sem málfærslumaður við rjettinn, og hve mikið landssjóður hafi orðið að greiða þessum settu dómurum. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv. dómsmálaráðh. sje ljúft að svara þessari spurningu, enda hlýtur það að vera auðvelt fyrir hann, og því fremur, sem einn af undirmönnum hans í stjórnarráðinu mun oft hafa verið kvaddur til þess að vera aðstoðardómari. Sumir munu nú líta svo á, að ekkert sje við því að segja, þó að svo standi á, að vegna vensla þurfi að kveðja til nýjan dómara. Þessu fylgir þó kostnaður, og jeg hefði gaman af að heyra rök hæstv. dómsmálaráðh. og bæjarfógetans í Rvík fyrir því, að þetta væri góð búmenska fyrir landið. Það má segja, að hart sje fyrir venslamenn dómarans að mega ekki starfa við rjettinn, en það er líka hart fyrir ríkissjóðinn, ef hann þarf oft að leggja fram fje fyrir þessar sakir. Ef allir hæstarjettardómararnir ættu uppkomna syni, sem væru starfandi málfærslumenn við hæstarjett - og það gæti komið fyrir - yrðu þeir æði oft að víkja úr sæti og nýir dómarar að koma í staðinn. Þetta getur haft sjerstaka þýðingu, því gera verður ráð fyrir, að aðaldómarinn sje yfirleitt hæfari til starfsins en óvanur maður, sem settur er í hans stað. Þetta getur haft talsverða þýðingu, ef t. d. menn, sem ekki treysta málstað sínum, geta fengið son dómarans til þess að flytja málið, vitandi það, að annar dómari dæmir. Málfærslumaður verður að taka á móti málum, sem til hans koma - eða menn gera það yfirleitt - og þess vegna geta þeir, sem eru sjertaklega hræddir um sinn málstað, trygt sjer, að dómarinn sje kvaddur úr dómnum, með þessari aðferð. Jeg lít þess vegna þannig á, að þetta sje ekki eingöngu kostnaðaratriði, heldur líka að ýmsu leyti mjög dragandi úr öryggi rjettarins, ef aðiljar geta - svo að segja þegar þeir vilja - krafist að aðaldómarinn víki sæti. Þetta er fyrsti liðurinn, og jeg geri ráð fyrir, að hæstv.forsrh. (JM) muni geta gefið einfaldar skýrslur, a. m. k. hvað fjárhagsatriðið snertir. 2. liðurinn lýtur að því, að hæstv. stjórn leiti álits málfærslumannafjelagsins í Rvík um þetta skipulag og leggi skýrslu um það fyrir næsta þing. Jeg býst við, að hæstv. ráðh. sje ekki ókunnugt um það, undir niðri að minsta kosti, að það hefir orðið talsverð óánægja út af þessu atriði hjer í bænum. Jeg geri ráð fyrir, að málfærslumenn hafi ekki kvartað opinberlega. Er meðal annars sú ástæða til þess, að þeir eiga töluvert undir dómaranum í Rvík um ýmsa aðstoð, svo að það er ekki víst, að þeir kæri sig um að hengja bjölluna á köttinn ótilneyddir. Jeg held, að hæstv. ráðh. væri auðvelt að sannfæra sig um það, að margir óska eftir breytingu á þessu, þó að ekki hafi verið rætt opinberlega. En ef það t. d. kæmi í ljós, að málfærslumannafjelagið sæi ekkert athugavert við þetta, þá myndi það ekki einungis hafa þýðingu fyrir þetta einstaka tilfelli, sem jeg skoða í sjálfu sjer lítils virði, heldur gæti það líka orðið til þess, að þá væri kanske engin ástæða að amast við því annarsstaðar á landinu, þar sem líkt getur komið fyrir. Gæti þá máske komið í ljós, að hægt yrði að breyta reglum fyrir skipun hæstarjettar, nefnilega að þar mættu vera bræður, feðgar og tengdafegðar o. s. frv., sem ekki er leyfilegt nú, einmitt af því að menn gera ráð fyrir öruggari dómstóli, ef menn eru þar óskyldir og óvenslaðir. 3. liður till. er ennfremur áskorun til hæstv. stjórnar um það, að þegar hún hefir kynt sjer þetta og athugað, leggi hún fyrir næsta þing reglur um það, að ekki sjeu leyfð meiri vensl milli þeirra, sem starfa við undirrjett, heldur en leyft er við hæstarjett. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. (JM) skýri þetta frá sínu sjónarmiði. Eins og jeg tók fram, þá er þetta kanske ekki þýðingarmikið atriði, hvort einn maður, skyldur dómaranum, starfar í undirrjetti á einum stað á landinu. En það, sem líðst á einum stað, líðst á öðrum. Og þar sem fyrir mjer vakir að hreyfa endurbótum á ýmsu viðvíkjandi dómaskipun landsins, þá hefi jeg álitið rjett að taka á ýmsum þeim atriðum, sem geta orkað tvímælis, og fá skýringar hlutaðeigenda, t. d. stjórnarinnar, og þegar svo ber undir, eins og hjer, að hlutaðeigandi dómari á sæti í deildinni. Umbót eins og hjer á að gera hlýtur að taka nokkuð langan tíma, og getur þess vegna hver lítill þáttur verið einskonar byrjunarrannsókn í því efni. Jeg þykist þess vegna vita, að hv.þm. Seyðf. geti að einhverju leyti upplýst málið; og ef til vill hefir hann og hæstv. ráðh. þegar gögn fyrir því, að það leiði engan aukakostnað af þessu skipulagi og að hver málfærslumaður sje harðánægður með það. Þá hefir maður fengið einn þátt í upplýsingunum, a. m. k. frá vissri hlið. Annars ætla jeg ekki að orðlengja frekar að sinni, en bíða eftir upplýsingum frá hlutaðeigandi aðiljum.

Forsætisráðherra (JM): Hv. þm. hefir tekið fram ýmislegt frá almennu sjónarmiði um þetta atriði, og jeg hefi ekkert við það að athuga. Jeg hefði vel getað hugsað mjer aðra skipun á hjeraðsdómnum en nú er; og hv.flm. (JJ) er kanske kunnugt um, að jeg ásamt fleirum hefi lagt til, að þetta væri öðruvísi. Get jeg því vel tekið í það, að það er athugavert, hvort ekki væri heppilegt að skilja dómsvaldið frá umboðsvaldinu hjer líka. En það yrði of langt mál að fara að tala um það nú, enda þykist jeg vita, að hv.flm. ætlist ekki til þess. En hvað snertir till. sjálfa, þá er það um hana að segja, að hún er áskorun á landsstjórnina að gefa skýrslur. Fullnæging á því er eiginlega ekki möguleg fyr en búið er að samþ.till. Og mjer finst í raun og veru, að ef hv.flm. hefir ætlast til svars, hefði hann átt að koma með þetta í fyrirspurnarformi. En jeg hefi ekki búið mig undir að svara þessu í dag, af því að um þáltill. var að ræða. Það er nokkuð mikil fyrirhöfn að svara þessu, því að það þarf að ganga í gegnum nokkuð mikið til þess. Setudómarar eru skipaðir ekki einungis í Reykjavík, heldur hingað og þangað. Upplýsingar um fjárhæðir þessar liggja miklu fremur á reiðum höndum í fjármálaráðuneytinu heldur en dómsmálaráðuneytinu, og þar er að ganga fyrst og fremst fyrir endurskoðendur og svo fjárhagsnefnd. Er því óþarfi að spyrja stjórnina um þetta. Jeg hefi sem sagt ekki athugað þetta. Nokkurn kostnað leiðir af þessu, en hvað oft og hvað mikið, veit jeg ekki og get ekki sagt nema með nokkurri fyrirhöfn. - En eftir því, sem hv.flm. segir, þá er þetta í raun og veru aukaatriði, því að mjer skildist hv.þm. leggja mesta áhersluna á, hvort þetta væri yfirleitt heppilegt að öðru leyti. Jeg veit, að hv.þm. lætur sjer þó ekki detta það í hug, að eins og nú er ástatt, sje mögulegt að banna nokkrum heiðarlegum manni, hvort sem hann er skyldur eða óskyldur, að færa mál fyrir undirrjetti, og það því síður, sem ekki eru nein ákvæði um það, hverjir megi flytja mál við undirjett. Það eru ekki til neinir möguleikar, hvorki fyrir stjórn nje þing, að hindra, að hver og einn sem vill flytji mál fyrir undirrjetti, aðeins að hann hafi þau almennu skilyrði að hafa ekki orðið fyrir þungri almennri hegningu. En það er rjett, ef svo stendur á, eins og í Reykjavík, að sonur dómarans fæst við málaflutning, einkum ef hann hefir mikið að gera, að þá getur það verið nokkur kostnaður fyrir ríkissjóð. En jeg skal ekki fara frekara út í þetta einstaka tilfelli, því fremur, sem hv.flm. (JJ) virtist þó viðurkenna það, að þetta einstaka tilfelli væri í rauninni aukaatriði. En svo kemur önnur hlið, álit málfærslumanna Rvíkur. Hv. þm. sagði, að þeir væru óánægðir með þetta mál. Jeg segi það eins og það er, að jeg hefi alls ekki orðið var við það. Þeir hafa alls ekki komið til mín, og jeg hefi ekkert heyrt um það. Og jeg sje satt að segja ekki, hvernig á því mætti standa, og get ekki látið mjer skiljast, að þeir hafi neina ástæðu til að vera óánægðir. Þeir hafa verið spurðir um það alveg nýlega, hvort þessi þáltill. væri nokkuð frá þeirra rótum runnin. Hafa þeir neitað því brjeflega, að þetta væri frá þeirra fjelagi runnið, enda alls ekki verið rætt neitt um þetta hjá þeim. Þykist jeg alveg sannfærður um, að þótt þeir yrðu spurðir um þetta, myndu þeir svara, að þeir hefðu ekki neina ástæðu til að fínna neitt að því. Hvað 3. liðinn snertir, skal jeg láta þess getið, að jeg skil ekki, hvað hv.flm. (JJ) meinar með honum. Það eru nefnilega að þessu leyti nákvæmlega sömu reglur um hæstarjett og undirrjett, hvenær dómarar eiga að víkja dómarasæti vegna skyldleika. Syni dómara er ekki bannað að flytja mál við hæstarjett. Afleiðingin er aðeins sú, að dómarinn verður að víkja sæti. Svo að það myndi ekkert bæta úr að taka upp ákvæði hæstarjettar um þetta. Það er að vísu rjett hjá hv.flm. (JJ), að höfuðdómarinn sje sennilega vissari og betri dómari en setudómarinn. En jeg get ekki hugsað, að það hafi nein áhrif á þann mann, sem vill fara í mál. Jeg er alveg viss um, að sá, sem yfir höfuð fer í mál, hann vill fá sem bestan dómara. Jeg get ekki skilið, að nokkur fari í mál treystandi því, að málið dæmdi óæfður dómari, og þess vegna ynni hann það heldur, sjerstaklega þar sem viðkomandi aðili getur ekki vitað með vissu, hver fer með málið. Jeg sje ekki ástæðu til að fara frekar út í ummæli hv.flm. (JJ), vegna þess að hann talaði um þetta meira frá almennu sjónarmiði, því sjónarmiði, að það gæti verið eitthvað, sem þyfti að athuga um dómaskipun við undirrjett. Þetta er ákaflega stórt mál, sem verður sjálfsagt ekki hægt að ræða mikið á þeim tíma, sem eftir er þings, Jeg skal drepa á viðvíkjandi því, að hv.þm. óttaðist, að till. kæmi ekki á dagskrá, að jeg hefi ekki orðið annars var en að hæstv. forseti hafi jafnan óhlutdrægt látið málin koma þegar í stað að undirbúningi þeirra loknum, ef kostur var á. Tel jeg því, að ástæðulaust hafi verið að óttast, að þetta mál yrði látið dragast úr hömlu.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg skal byrja á því, sem hæstv. ráðh. (JM) endaði á, tilefninu til þess, að jeg óskaði eftir, að mál þetta yrði tekið á dagskrá. Mjer var sem sje kunnugt um það, að þetta hafi eitthvað dregist, vegna þess að hæstv. stjórn taldi nauðsynlegt að útvega einhverjar upplýsingar. Og það hefir nú komið fram í ræðu hæstv. ráðh., að hann hefir leitað sjer upplýsinga hjá málfærslumannafjelagi Reykjavíkur. Það er siður nú í Nd. að óska eftir málum á dagskrá, og hefir hvað eftir annað komið fyrir hjer líka, þegar svo mörgum málum er að sinna. Tel jeg þess vegna óþarfa viðkvæmni hjá hæstv. forseta og ekki síður hjá hæstv. ráðh. að firtast við þetta. Jú, mjer er kunnugt um þær tillögur, sem hæstv. ráðh. (JM) stóð að fyrir nokkru, að skilja umboðsvaldið frá dómsvaldinu. En mjer finst mega telja það vanrækslu hjá honum, þar sem hann svo lengi hefir farið með dómsvaldið síðan, að hann hefir ekki gert neina tilraun áberandi til að koma þessu kerfi í framkvæmd, sem hann var búinn að vinna að. En af því að hann hefir ekki gert það, sem honum var skylt, þá verða aðrir að taka þetta mál til meðferðar. En jeg geri ráð fyrir, að þessar umræður verði til þess að skýra málið, svo að það verði tekið upp á nægilega breiðum grundvelli. Jeg geri ráð fyrir að verða honum sammála um, að það beri að losa dómendur sem allra mest við annarlegt vafstur, og ekki síst pólitískt vafstur. Ef til vill er það höfuðgallinn á núverandi skipulagi, að undirdómarar verða að vera í öllum mögulegum snúningum. Þeir verða oft að kveða upp dóma, þar sem pólitískir vinir þeirra eiga hlut að máli eða nákomnir aðiljar, eða þá pólitískir andstæðingar. Koma þá vitaskuld þeir erfiðleikar til greina fyrir sýslumenn og bæjarfógeta að skifta um og gleyma baráttunni úr stjórnmálalífinu og komast í þá ró og næði, sem dómarastarfið heimtar. Hæstv. ráðherra (JM) hafði það út á þetta að setja, að það sje fyrirspurn, en ekki í fyrirspurnarformi. Væri hann þess vegna ekki viðbúinn að svara, og telur það töluvert erfitt.  (Forsrh. JM: Nei, fyrirhöfn)  . Það sýnir þá, að töluverð brögð hafa verið að þessu, að þurft hefir að kaupa setudómara. Því að ef það hefði komið fyrir mjög sjaldan, þá hlyti það að vera mjög svo auðvelt að gefa skýrsluna. Auðvitað er það dómsmálaráðh. en ekki fjrh., sem skipar setudómara, svo að það hlýtur að vera skjallega bókfest í deild þess ráðherra í hvert skifti, beiðni um útnefningu o. s. frv. En viðvíkjandi því, að þetta sje að vissu leyti bæði fyrirspurn og þál., er því til að svara, að jeg hugði, að þetta væri eftir atvikum mjög auðvelt fyrir mann, sem hefir þá aðstöðu, sem hæstv.forsrh. (JM) hefir, ekki síst þegar hann gæti stuðst við hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), þar sem hann á sæti hjer í hv. deild. Fanst mjer því rjett að taka þetta í einu lagi. Það getur ekki verið nema örsjaldan, að setja þurfi dómara t. d. í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, og jafnvel Hafnarfirði. Það er langoftast, að slíkt kemur fyrir hjer. Og það er af því, að bæjarfógetinn er oft fjarverandi, í siglingum á lögjafnaðarnefndarfundi, á þingi o. s. frv. Nú hefi jeg heyrt, að sonur hans sje að einhverju leyti skipaður dómari, og fljettast þá þetta þannig saman, að hann er stundum dómari við rjettinn og stundum málfærslumaður. Hæstv. forsrh. (JM) hefir nú viðurkent, að það sje mikill kostnaður við þessa setudómara, og fyrir lausn málsins væri gott, að almenningur fengi að vita, hvort svo er, þá er hinn reglulegi dómari situr á þingi, að landið greiði þá líka laun setudómara, eða þá hvort dómarinn kostar hann sjálfur. Það hefði verið hægðarleikur fyrir hæstv.forsrh. (JM) að svara því, hve oft hefði þurft að kveðja til setudómara hjer í Rvík vegna vensla. Þetta hlýtur að vera bókað hjá honum, og nægir þar ekki að vísa til Stjórnartíðindanna. Það ætti að vera ofurauðvelt fyrir hvaða stjórn sem er að gefa svona einfaldar upplýsingar. Í Englandi svara ráðherrar slíkum fyrirspurnum fljótt, og oft mörgum í senn. Nú sem stendur er ekki hægt að banna neinum manni að starfa við undirrjettinn. Þetta er eitt af því, sem breytingar þarf á. Úr því svo strangar skorður eru settar um vensl starfsmanna í hæstarjetti eins og raun ber vitni um, þá leiðir það af sjálfu sjer, að útilokað verði líka í undirrjetti, að skyldleiki geti komið oft til greina, svo að dómari verði að víkja sæti. Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að ekki væri hægt að banna venslamönnum dómarastörf við rjettinn. En þá er það a. m. k. velsæmiskrafa til dómarans, að hann auki ekki ríkinu kostnað vegna atvinnu náinna vandamanna sinna við rjettinn. Þó getur þetta ekki leyst aðalvandann. Það verður að koma ný löggjöf um þetta atriði, eins og hæstv.forsrh. (JM) játaði. Verði gerðar rjettarbætur í þessa átt, þá sparar það fje og gerir dóminn betri. Þessu hefi jeg haldið fram, en því hefir hæstv.forsrh. (JM) engu svarað. Ef hæstv.forsrh. (JM) getur svarað 1. lið till. nú áður en þingi er slitið, þá mun jeg samþ., að málið verði tekið af dagskrá. En vilji hæstv.forsrh. ekki gefa upplýsingar um kostnaðaratriðið á þessu þingi, sýnist mjer, að till. geti gengið áfram nú og verði þá annaðhvort samþ. eða feld.

Forsætisráðherra (JM): Hv. flm. var að tala um, að það væri velsæmiskrafa til dómara eða sonar að láta það ekki koma fyrir, að setudómara þurfi vegna skyldleika þeirra. Jeg álít það fráleitt að krefjast þess, að menn láti vera að nota þann rjett, sem þeir hafa að lögum. Nú er einhver maður, sem vill gera lögfræðisstarf að lífsstarfi sínu, og þá ætti stjórnin að koma og segja: Nei, góði minn, vegna þess að faðir þinn er dómari, þá máttu ekki flytja mál. - Þetta finst mjer svo fráleitt, að ekki sje orðum eyðandi að. Og að vera að tala um velsæmiskröfu í því efni, er ekki svaravert. Jeg get ekki ímyndað mjer, að málflutningsmenn fari að skifta sjer af þessu máli. Sje jeg ekki, hvaða ástæðu þeir gætu haft til þess, eins og jeg hefi áður sagt. Það er misskilningur eða röng frjett, að jeg hafi reynt að koma í veg fyrir, að till. yrði tekin fyr á dagskrá. Á þeim grundvelli, er hv.flm. (JJ) flutti till., fanst mjer nóg að svara því, að það hefði nokkuð oft komið fyrir, að skipaður hefði verið setudómari, og að það hefði kostað nokkurt fje. Um þetta var samt óþarfi að spyrja, því að það stendur í landsreikningunum. Hitt er auðvitað alveg rjett, að það er kostnaður fyrir ríkissjóð, að sonur dómarans er málfærslumaður og flytur mál fyrir bæjarrjetti. Vitanlega kemur þetta og fyrir annarsstaðar, og það dettur engum í hug að reyna að leyna neinu um það. Eins og jeg sagði áður, þá er fyrst ástæða til þess fyrir mig að svara hv.flm. (JJ) eftir að till. er samþ. Hann hlýtur að sjá, að það er óþarfi að skora á mig að svara, eftir að jeg hefi gert það. Mjer datt því ekki í hug, að jeg þyrfti að telja það alt upp á þessum fundi, sem um er spurt.

Jóhann Jósefsson Það er sýnilegt, að umr. um till. gætu teygst nokkuð lengi án þess að nokkur árangur yrði að hjer í hv. deild. Jeg skal ekki gera neitt upp á milli hæstv.forsrh. (JM) og hv.flm. (JJ) í því, sem þeir hafa sagt um form fyrirspurnarinnar, en þegar litið er á hitt, að mörg og merk mál bíða nú afgreiðslu, þá finst mjer ekki rjett að fara út í langar umr. um till., enda virðist nóg, að henni sje vísað til stjórnarinnar - og geri jeg það hjer með að till. minni.