Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta er nú í þriðja sinn, sem hv. Ed. Alþingis hefur þetta frv. til meðferðar. Það verður ekki annað sagt, en að málið væri þegar í upphafi vel undirbúið af nefnd skipaðri mönnum með sérþekkingu í siglingamálum og ágætum lögfræðingum og öðrum embættismönnum, sem um slík mál fjalla; samt fór það nú svo, að í hitteðfyrra dagaði málið uppi hér í d. Í fyrra hygg ég, að það hafi verið afgr. óbreytt úr Ed., en komst ekki lengra í Nd. en að vera vísað til n. Það var eitt þeirra mála, sem þegar voru lögð fyrir í byrjun þingfunda í haust, en þess varð strax vart, að þrátt fyrir þennan langa undirbúningstíma fór því fjarri, að allir væru á eitt sáttir um þetta mál. N. leitaði sérstaklega álits Skipstjórafélags Íslands og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands um málið, og þessi tvö mætu félög voru á öndverðum meiði um, hvernig bæri að afgreiða það. Skipstjórafélagið fann eiginlega fáa kosti á frv., en marga galla, en Farmanna- og fiskimannasambandið áleit, að rétt væri að afgreiða málið óbreytt. Enn fremur barst n. erindi frá Skipstjóra- og stýrimannafélaginu Vísi á Suðurnesjum, þar sem frv. var fundið ýmislegt til foráttu, og voru það að mestu leyti sömu atriðin sem þegar höfðu verið tekin fram í bréfi frá Skipstjórafélaginu og síðan í samtali, sem formaður þess, sá ágæti maður Jón Eiríksson skipstjóri, átti við n., þar sem hann útskýrði sjónarmið þeirra félaga mjög ítarlega. Og loks má geta þess, að eftir að nál. var afgreitt frá n., barst henni enn eitt erindi frá Skipstjóra- og stýrimannafélaginu Öldunni hér í Reykjavík, þar sem þess er getið, að aðalfundur þess félags, haldinn 2. þ.m., mótmæli harðlega þeirri breytingu, sem fram kemur í frv., þar sem ekki er gert að skyldu að hafa stýrimann á bátum allt að 60 rúmlestum. Það er nú of flókið mál að fara út í öll þau tæknilegu atriði, sem fundið var að í bréfi Skipstjórafélagsins. Þeir sem óska að kynna sér það frekar, geta litið á fskj. l með nál., sem er prentaður kafli úr bréfi félagsins, en niðurstaða n. varð sú að rétt væri að taka tillit til vissra af þeim aðfinnslum, sem fram komu. Á það var bent, bæði af Skipstjórafélaginu og Skipstjóra- og stýrimannafélaginu Vísi, að það væri óvarlegt í senn að lækka það aldurstakmark, sem siglingaréttindi eru talin frá, um eitt ár, þ.e.a.s. úr 16 árum í 15 ár, og samtímis að stytta þann tíma, sem þarf til að öðlast ýmis réttindi. Þessari mótbáru hefur n. reynt að mæta með 1., 2. og 3. brtt. á þskj. 389, og er öll n. sammála um þessar þrjár brtt. Þá var annað atriði í viðbót, sem bæði þessi félög og enn fremur Skipstjóra- og stýrimannafélagið Aldan höfðu mikið á móti; það var, að skyldan til að hafa stýrimann á svo kölluðum landróðrarbátum skyldi fyrst eiga við frá 60 rúmlestum í stað 30 rúmlesta nú. Nú má að vísu segja, að þetta yrði að nokkru leyti löghelgun á því ástandi sem nú er, því að mikill hluti þessara báta er með stýrimenn, sem aðeins hafa fengið undanþágu til þess að gegna því starfi og hafa ekki þá menntun, sem tilskilin er í lögum. En samt varð það nú niðurstaða 5 af 7 nm. að halda lögunum óbreyttum um þetta og halda áfram að miða við 30 smálestir, eins og nú er, og í því sambandi vil ég - a.m.k. frá eigin brjósti og ég hygg fyrir hönd ýmissa nm. bæta því við, að þessar undanþágur, sem veittar eru, eru ósköp óskemmtilegar. Þær kunna að vera óhjákvæmilegar, eins og á stendur, en ég hygg, að það eigi að fara hægar og varlegar en gert hefur verið og eiga ekki á hættu að fá ásakanir um, að þeir fái slík bráðabirgðaréttindi, sem t.d. hefur verið neitað um inntöku í Sjómannaskólann, vegna þess að þeir hafa ekki haft þá sjón, sem þarf til þess, að þeir hefðu nokkur líkindi til að geta öðlazt stýrimanna- eða skipstjórnarréttindi síðar. Sem sagt, ég vil fyrst og fremst fyrir sjálfs mín hönd - en ég þykist vita, að ég tali fyrir hönd margra sjómanna, - biðja hæstv. atvmrn. að fara sér hægara en stundum hefur verið gert um þessar undanþágur. Tveir nm. hafa skrifað undir nál. með fyrirvara, einmitt um þetta atriði, hvort miða skuli við 60 eða 30 rúmlestir; ég geri ráð fyrir, að þeir eða annar hvor þeirra geri nánari grein fyrir rökum þeirra fyrir sinni skoðun og fjölyrði því ekki um það. Að svo mæltu leyfi ég mér að mælast til þess, að frv. verði samþ. með þeim brtt., sem n. hefur borið fram, og að því verði síðan vísað til 3. umræðu.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. frsm. sjútvn., er þetta mál ekki nýtt hér í þessari hv. d. Það hefur áður verið rætt hér og rakið allítarlega. Undanfari þess, að rn. skipaði n. til þess að undirbúa þetta frv., voru margs konar kvartanir, sem höfðu borizt varðandi lögin og framkvæmd þeirra, og það hafði sýnt sig, að þeir, sem bezt fylgdust með í þessum efnum, töldu nauðsynlegt að breyta ýmsu í þeim lögum sem hafa verið og eru í gildi allt til þessa varðandi þessi atvinnuréttindi. Og það er einmitt á þeim forsendum, sem n. er skipuð. Í þessari n. eiga sæti, eins og fram kemur í aths. við lagafrv., þessir menn: Kristinn Gunnarsson, fulltrúi í atvmrn. Það er sá maður þar, sem fjallar um allar undanþágurnar, sem berast til rn. og sér um þá fyrirgreiðslu, sem óhjákvæmilega verður að eiga sér stað til þess að koma þessu áfram. Gunnar Í. Hafsteinsson. Hann er fulltrúi hjá LÍÚ og hefur líka mjög náin kynni af, hvernig þetta allt fer fram. Guðmundur H. Oddsson, sem er form. Farmanna- og fiskimannasambandsins, er þessum málum einnig gagnkunnugur. Sömuleiðis Jónas Sigurðsson skólastjóri og Hjörtur Magnússon fulltrúi. Allir þessir menn hafa ábyggilega sett sig mjög vel inn í þetta málefni, sem verið er nú að ræða og afgreiða hér út úr þessari hv. d. Ég mundi því telja, að eftir þá rækilegu athugun, sem átt hefur sér stað, hefði verið ástæða til að gera sem minnstar breytingar á frv., eins og það liggur hér fyrir. Hins vegar er það rétt, eins og komið hefur fram hjá frsm., að n. er einróma samþykk því og sammála um að gera þær breyt., sem felast í 1., 2., og 3. tölulið brtt. En hitt atriðið, um stærð landróðrarbáta, sem ekki þurfi að hafa stýrimann, sýndist mönnum vafasamara, eins og fram kemur í sjálfu nál., einkum með tilliti til þess, að mikill fjöldi þessara báta er nú með stýrimenn, sem ekki hafa full réttindi að lögum, heldur hafa fengið undanþágu atvmrn. Og okkur, sem erum með fyrirvara um afgreiðslu málsins út af þessu, þykir einmitt eðlilegt að þetta ákvæði sé eins og það er í frv., sem hér liggur fyrir, vegna þess að þetta er rétt, að það er um mikinn fjölda stýrimanna að ræða með undanþágu á landróðrarbátunum, þessum litlu, og ef að því yrði horfið að hætta við að veita þessar undanþágur, er hægt að fara að ganga út frá því, að meginhlutinn af vertíðarbátunum verði bara alls ekki gerður út á vertíð. Og ef menn vilja horfast í augu við, áð slíkt ástand skapist, þá er það náttúrlega nýtt sjónarmið. Hitt er það, sem hefur viðgengizt. Og það er náttúrlega fjarri öllum sanni, sem fram kemur hérna í bréfi frá Skipstjóra- og stýrimannafélaginu Vísi á Suðurnesjum, þar sem er látið að því liggja, að það sé þá jafnvel ekki um annað að velja heldur en 15 ára ungling, sem eigi að trúa fyrir stýrinu á siglingunni að landi í misjöfnum veðrum. Við vitum það, að þar sem ekki er um að ræða að fá stýrimann með prófi, eru það venjulegast valinkunnir menn, sem eru kannske ekkert verri en menn með skipstjóraréttindi, sem fá þessar undanþágur og er trúað til þessara starfa. Það segir sig alveg sjálft, að hér er um algera fjarstæðu að ræða, að halda því fram, að það verði 15 ára unglingar, sem muni hafa þessi störf á höndum, ef þetta verði lögfest, sem lagt er til í þessu frv. Við skulum segja, að það sé allt í lagi með að veita þessar undanþágur, eins og gert hefur verið allt til þessa, en þá er þess að gæta, að þetta kostar geysilega fyrirhöfn, sérstaklega fyrir menn úti á landi. Allt þarf að sækja til Reykjavíkur. Það fæst engin undanþága, nema búið sé að senda símskeyti eða eiga símtal við stjórnarráðið í Reykjavík. Síðan þarf að senda umsóknina til Farmanna- og fiskimannasambandsins, sem Guðmundur H. Oddsson er forseti fyrir, en hann leggur til, að sú breyting verði gerð á lögunum, sem felst í þessu frv. Síðan eiga viðkomandi aðilar, sem fá þessa undanþágu, að greiða tilskilda upphæð. Þeir greiddu lengi vel 150 kr. fyrir þessa undanþágu, en nú allra seinustu mánuðina hefur þetta breytzt á þann veg, að það þarf að borga 1500 kr. fyrir undanþáguna, og þessar 1500 kr. renna í félagssjóð hjá viðkomandi félagi, sem veitir undanþáguna. Hér er um svo mikinn nýjan skatt að ræða á útgerðina, að það er út af fyrir sig alveg óviðunandi. Við skulum hugsa okkur, að við skiptum árinu í tímabil. Venjulega er undanþágan bara miðuð við viðkomandi vertíð, vetrarvertíð, vorvertíð og síðan haustvertíð. Þá þarf að greiða fyrir slíkan mann ekki minna en 4500 kr. á hverju ári, bara til þess að hann fái þessa undanþágu, sem alltaf hefur verið veitt, því að það er ekki um annað að ræða en að horfast í augu við það, að annaðhvort verður að veita þessar undanþágur ellegar þá að bátarnir liggja bundnir við festar. Og það er ekki bara um það að ræða, að þessi maður, sem á að fá undanþáguna, missi sína atvinnu, heldur einnig aðrir skipverjar, sem eiga atvinnu sína undir því, að viðkomandi landróðrarbáti sé haldið út. Ég vil biðja hv. d. og alþm. að athuga það við afgreiðslu þessa máls, að hér eru bornar fram sanngirniskröfur, að yfirlögðu ráði og yfirveguðu, af þeim mönnum, sem bezt til þekkja í þessum efnum og falið var að semja þetta frv. Og ég veit það, að þegar forseti Farmanna- og fiskimannasambandsins hefur lagt þetta til, ásamt skólastjóra Stýrimannaskólans, þá erum við ekki að fara út fyrir þau takmörk, sem ætla má að sé óhætt að treysta í þessum efnum. Ég vil því eindregið leggja til, að 4. tölul. þessarar brtt. verði felldur og frv. að öðru leyti samþ. með þeim breyt., sem n. leggur til.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér inn í umræðurnar, sem hafa átt sér stað um þetta mál. Þess hefur réttilega verið getið, að málið hefur átt sér alllangan aðdraganda, og var þó talið, að vandlega hefði verið til þess stofnað, þegar það var upphaflega lagt fyrir Alþingi og haft hefði verið áður nauðsynlegt samráð við þá aðila, sem máli skipta og frv. varðar, alls konar samtök, sem hér eiga hlut að máli. Eigi að síður hefur það komið upp hér sem ávallt áður, þegar um réttindamál er að ræða, að mál reynast viðkvæm og oft erfið úrlausnar. Ég tel þó hiklaust, að frv., eins og það var upphaflega lagt fyrir, hafi verið það vandlega undirbúið, að vel hefði mátt styðja það eins og það var. Frsm. sjútvn., hv. 4. þm. Reykn., hefur hins vegar skýrt frá aths., sem fram hafa komið við málið nú undir meðferð þess í n. Ég skal ekki fara út í einstök atriði þess, en það, sem olli því, að ég kvaddi mér nú hljóðs, var ein aths. hans eða áminning til rn. um að fara varlega með undanþáguveitingar frá gildandi lögum. Engum væri kærara en mér, að til slíkra undanþáguveitinga þyrfti ekki að koma, svo hvimleiðar sem þær eru og geta oft orkað tvímælis. En frammi fyrir þeim vanda, sem hv. 2. þm. Vesturl. minntist hér á áðan, hefur rn. alloft staðið. Synjað hefur verið um af hálfu Farmanna- og fiskimannasambandsins að veita tilteknar undanþágur, þó að ekki væri hægt að útvega mann með tilskildum prófum. Þá er með slíkri synjun verið að koma í veg fyrir skráningu á hlutaðeigandi bát eða skip og stöðva þar með útgerð skipsins. Þetta kemur ósjaldan fyrir, einmitt í litlum þorpum úti á landi, sem ekki eru eftirsótt aðsetur skipstjórnarmanna, og þorpin eiga því þeim mun meira undir því, að þessi fáu atvinnutæki, sem þar eru, séu rekin. Það hefur komið fyrir, a.m.k. tvisvar sinnum, að mig minnir, þann tíma, sem ég hef setið í þessum stól, að um það hefur verið að ræða að stöðva tvo eða þrjá báta, einu bátana, sem á umræddum stöðum voru. Slíka ábyrgð hef ég ekki treyst mér til að taka á mig og hef, þrátt fyrir andmæli farmannasambandsins, á stundum orðið að grípa til þess ráðs að nota mitt ráðherravald til að veita slíka undanþágu, beinlínis til að koma í veg fyrir atvinnulegt hrun á þessum stöðum, sem byggja alla sína afkomu á því, að umræddir bátar séu gerðir út. Ég endurtek það, að það væri engum kærara en mér að losna við slíkar undanþágubeiðnir og þar með að fella slíka úrskurði. Sjálfum er mér vel kunnugt um, hve mikill vandi þeim er á höndum, sem með skipstjórn fara á mjög erfiðum stöðum og eiga oft við erfiðar landtökur að etja margsinnis á hverri vertíð, og ég veit, hvaða ábyrgð því starfi fylgir. En hitt hygg ég að mundi þó sæta meira ámæli, ef atvinnurekstur, og sér í lagi þessara minni byggðarlaga, sem menn vilja síður dveljast á, yrði lagður í rúst um hábjargræðistímann. Af þessum ástæðum hafa umræddar undanþágur verið veittar og ég get fullvissað hv. þd. um það, að það mun verða farið eins varlega í þessum veitingum og kostur er, en þegar menn standa frammi fyrir þeim vanda, sem ég hef hér drepið á, finnst mér, að valið geti ekki orðið nema á einn veg.



Herra forseti. Ég vil sem einn af nm. að þessu nál. aðeins láta í ljós þá skoðun varðandi frv. eins og það lá fyrir, að ég var á móti þeim tón, sem þar kom fram, en hann var, almennt séð, í þá átt að stytta undirbúningstíma hjá skipstjórum, einmitt á þeim tíma, þegar fleiri og flóknari tæki koma til og þegar meiri þekkingar er krafizt til þess að fara með það, sem sett er í skipin. Það finnst mér alveg öfug þróun. Það breytir engu þó að hv. skólastjóri Sjómannaskólans hafi verið aðili að frv. og ágætir fulltrúar með honum. Ég tel rangt að skerða þann undirbúningstíma, sem settur var í lög og talinn hefur verið nauðsynlegur undanfarið til þess að öðlast þá þekkingu og hæfni, sem skipstjórnarmanni er nauðsyn að hafa til að vera öruggur í sínu starfi. Það hefur komið fram, bæði hér á Íslandi og annars staðar, að sú aukna þekking, sem þarf, vegna fleiri tækja í bátunum, kostar falsvert og það tekur tíma að afla hennar. Við vorum sammála í n. um það, að það væri ekki rétt stefna að sinni að skerða þann undirbúningstíma svo mikið sem frv. gerði ráð fyrir, en hins vegar vorum við á því, að það mætti miða við yngri aldur viðkomandi persónu en verið hafði, þ.e. fara úr 16 árum niður í 15 ár. Þetta vildi ég, að kæmi fram, og eins það, að í sambandi við það að talað er um að fella niður stýrimanninn á bát allt að 60 rúmlestum, ræddum við um það öryggi, sem því fylgir að hafa hæfa menn sem víðast, þrátt fyrir þá staðreynd, að í dag eru undanþágur allt of almennar. Það er auðvitað ástand, sem þarf að ráða bót á, en bót getur ekki falizt í því að strika út þá þekkingu, sem nauðsynleg er til að stjórna skipi, vegna þess að þrátt fyrir allt er auðvitað mannslífið það verðmætasta, síðan er báturinn, skráður á ákveðnu krónuverðmæti, og við megum ekki slaka á nema tilneyddir og að vissu marki. Þetta er mín skoðun, og þetta er held ég sú almenna skoðun, sem á hljómgrunn víða, að við komumst ekki hjá því að hafa visst aðhald. Hins vegar eru ýmsar orsakir til þess, að þetta hefur þróazt upp í of almenna undanþágu, því miður. Það þyrfti að rannsaka sérstaklega, hvað liggur á bak við slíka þróun, og fráleitt er, ef það er orðin féþúfa að veita slíkar undanþágur upp á 1500 kr. á mann. Mér finnst mjög undarlegt, að þessar undanþágur þurfi að kosta svona mikið, og ég tel varhugavert að fara til baka að frv., eins og það lá fyrir, og skerða það, sem nauðsynlegt er, þ.e.a.s. þekkingu til þess að geta stjórnað skipunum sem allra bezt og veitt öllum sem mest öryggi.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í sambandi við þetta með áhættuna, sem því sé fylgjandi að hafa ekki menn með fullum réttindum til þess að vera stýrimenn á þessum 30–60 tonna landróðrarbátum. Þegar þessi lög voru upphaflega sett á sínum tíma, var það algengt, að landróðrarbátarnir voru ekki stærri en í kringum 30 tonn. 50 og 60 tonna bátar lágu oft úti á vertíðinni, og ég vissi, að t.d. á Akranesi var hafnaraðstaða þá enn svo ófullkomin, að þessir bátar fóru í verið í Sandgerði, söltuðu í sig fiskinn um borð, þegar kom fram á vertíðina og lönduðu svo aflanum t.d. uppi á Akranesi. Þeir bátar, sem voru raunverulega landróðrarbátar á þeim tíma, voru ekki stærri en í kringum 30 smálestir. Hins vegar er þetta breytt, eins og við vitum í dag, og þeir bátar, sem núna stunda róðra á þennan hátt, eru almennt í kringum 50 og 60 smálestir, og það er þess vegna ekkert óeðlilegt að gera þessa breytingu. Og ég vil spyrja þá menn, sem vilja samþykkja þetta með tilliti til þess, að hér sé verið að hugsa um mannslífið eða annað þess háttar: Ja, hvers eiga þá þeir að gjalda, sem eru á 30 smálesta bátunum, ef það skiptir engu máli, að það sé maður með réttindi þar við stýrið, þegar tekið er land?



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við 8. mál um sölu á prestssetursjörðinni Setbergi o.fl. á þskj. 387. Áður en ég vík að efni brtt. vil ég vekja athygli á því, að samkv. 40. gr. stjórnarskrárinnar má ekki selja eða með öðru móti Láta af hendi neina af fasteignum landsins né afnotarétt þeirra nema samkv. lagaheimild. Skátafélagsskapur á Akranesi hefur um nokkurt skeið leitað eftir því að fá til umráða hluta úr kirkjujörðinni Stóru-Drageyri í Skorradal, en þessi skátafélagsskapur er mjög almennur félagsskapur á Akranesi, og það sem fyrir þeim vakir er að koma upp útivistarsvæði með svipuðum hætti og tíðkazt hefur hjá skátum víða annars staðar, sennilega einkum að sumarlagi, þarna í Skorradalnum, og fyrri liður brtt. fjallar um það, að ríkisstj. sé heimilað að fá þessum félagsskap til umráða, með nánar tilteknum skilmálum, spildu úr landi kirkjujarðarinnar Stóru-Drageyrar í Skorradal, allt að 700 m meðfram Skorradalsvatni og upp í fjallshlíð. Þessi afnotaréttur yrði veittur með nokkuð sérstökum hætti, því að rétt þykir að hafa um hann einhvern fyrirvara ef félagsstarfsemin kynni að breytast eða verður minni en áætlað er, og þá sé hægt að kippa þessu til baka. Og reynslan sker úr um það, hvernig skátunum hagnýtist þetta land til afnota fyrir sinn félagsskap, og þá fyrst og fremst ungmennum úr byggðum ofan frá Akraneskaupstað. Ég skal geta þess í þessu sambandi, að skógræktarstjóri hefur farið þess á leit við ráðuneytið að mega girða landsvæðið þarna úr Stóru-Drageyri á þessum stað og víðtækara, með það fyrir augum, að þarna kynni að vaxa upp meiri skógur en þar er þegar, ef hann væri friðaður. Það hefur ekki verið tekin endanleg ákvörðun um það, en ég held, að aldrei hafi verið talin nauðsyn að leita sérstakrar heimildar til slíkra aðgerða á löndum ríkisins, eins og þeirrar að skógræktarsvæði yrðu girt til þess að friða land og auka gróður, og hýst ég við, að af því geti orðið, enda mun það samrýmast þeim afnotum, sem skátafélagsskapurinn fer fram á. Þá vil ég víkja að seinni lið þessarar brtt., en það er, að ríkisstj. sé heimilt að afhenda Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja til umráða allt að 50 hektara úr svonefndum Móadal þar í landi prestssetursjarðarinnar Saurbæjar á Hvalfjarðarströnd, svo og aðgang að 1/2 hektara á sjávarströnd jarðarinnar. Þetta er staðfesting á orðnum hlut, sem hv. þm. er sjálfsagt öllum kunnugt um, en þegar þessi samtök áttu 25 ára afmæli á s.l. ári, vildi ríkisstj. gjarnan koma til móts við óskir þeirra um að fá einhvers staðar afnotarétt af landsvæði, sem þau gætu notað sem útivistarsvæði fyrir sinn félagsskap og til þess að byggja þar á orlofsheimili. Þetta bar nokkuð bráðan að þá, og gafst ekki tóm til að leita heimildar fyrir þessari ráðstöfun. Ég hafði hins vegar samband við alla þingflokka um málið, og var hver þeirra fyrir sig samþykkur þeirri ráðstöfun, að fjmrh. f. h. ríkisstj. afhenti þessum félagsskap á 25 ára afmælinu þetta land, eins og það er til tekið, til umráða, en kirkjumálarn. hafði áður fyrir sitt leyti á það fallizt. Ég taldi nú rétt, þegar færi gafst, að staðfesta þetta formlega hér í þinginu. Það kann að fyrnast síðar yfir óformlegar samþykktir þingflokka, sem þá kunna að vera fyrir hendi um tilteknar ráðstafanir, og það er eingöngu þess vegna, sem þessi þáttur till. er nú fluttur og tekur hann þá líka af allan vafa um réttmæti þessarar ráðstöfunar. Ég þarf svo ekki að hafa fleiri orð um þetta, en vænti þess að till. fái góðan byr í deildinni.