Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Pétursson, fyrrverandi tilraunastjóri og alþingismaður, andaðist í gær, þriðjudaginn 18. febrúar. Hann var hátt á áttugasta og sjöunda aldursári. Jónas Pétursson var fæddur á Hranastöðum í Eyjafirði 20. apríl 1910. Foreldrar hans voru hjónin Pétur Ólafsson bóndi þar og Þórey Helgadóttir húsmóðir. Auk almenns barnalærdóms í sinni sveit nam hann búfræði og lauk prófi frá bændaskólanum á Hólum 1932. Hann var bóndi á Hranastöðum 1933--1946 og jafnframt ráðunautur Búnaðarsambands Eyjafjarðar og eftirlitsmaður Nautgriparæktarsambands Eyjafjarðar 1934--1940. Bústjóri og tilraunastjóri á Hafursá á Fljótsdalshéraði var hann 1947--1949 og á Skriðuklaustri í Fljótsdal 1949--1962. Eftir það fluttist hann að Lagarfelli í Fellahreppi, var fulltrúi hjá Norðurverki við Lagarfossvirkjun 1971--1974 og framkvæmdastjóri Verslunarfélags Austurlands 1974--1982. Jónas Pétursson var í kjöri fyrir Sjálfstæðisflokkinn í Austurlandskjördæmi við alþingiskosningarnar haustið 1959, hlaut kosningu og sat á Alþingi til 1971, á 12 þingum alls. Hann var kjörinn til ýmissa annarra trúnaðarstarfa. Í hreppsnefnd Hrafnagilshrepps í Eyjafjarðarsýslu var hann 1935--1937 og 1938--1946 og í hreppsnefnd Fljótsdalshrepps í Norður-Múlasýslu 1954--1962. Hann var formaður stjórnar Rannsóknastofnunar landbúnaðarins 1966--1969, í stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs 1966--1971 og í nýbýlastjórn, síðar landnámsstjórn 1971--1975, formaður stjórnarinnar 1971--1974. Hann var formaður þjóðhátíðarnefndar í Múlaþingi árið 1974 þegar minnst var ellefu alda byggðar í landinu. Jónas Pétursson nam búfræði og starfaði meginhluta ævinnar við landbúnað. Honum var umhugað um að sveitirnar efldust og byggð héldist um land allt. Þau hugðarefni mótuðu störf hans í héraði og á Alþingi og um þau ritaði hann fjölda blaðagreina. Honum varð sitthvað ágengt í framfaramálum kjördæmis síns og hann var einn tillögumanna á Alþingi til lausnar á framkvæmdum við síðasta kafla hringvegar um landið sem fagnað var á þjóðhátíðarárinu 1974. Farið var að ráðum hans um sérstaka fjáröflun til framkvæmdanna. Ég bið háttvirta alþingismenn að minnast Jónasar Péturssonar með því að rísa úr sætum. --- 
            

Herra forseti. Undrun og gremja. Það eru viðbrögð almennings við tölunum í svari hæstv. viðskrh. við fyrirspurn hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um kjör bankastjóra í síðustu viku. Það er ekkert skrýtið að fólk sé hissa, virðulegur forseti, á þessum vikum er einmitt í gangi öflug áróðursvél við að segja þjóðinni að kröfur um lægstu laun upp á 70 þús. kr. muni setja samfélagið úr skorðum og spilla hinum dýrmæta stöðugleika sem var grundvallaður með þjóðarsáttinni svokölluðu í upphafi þessa áratugar. Í svarinu kom í ljós m.a. að laun bankastjóra í ríkisbönkunum hafa síðustu sex ár, einmitt á tímum þjóðarsáttarinnar, hækkað frá 27--52%. Meðalmánaðarlaun stjóranna í Landsbankanum hafa hækkað um 110 þúsund, í Búnaðarbankanum um 137 þúsund, í Seðlabankanum um 165 þúsund, sem er meira en tvöföld sú upphæð sem nú er verið að berjast fyrir sem lágmarkslaunum í landinu. Þá er ótalinn lífeyrir og ýmsa aukagreiðslur sem bankastjórar og aðstoðarmenn fá fyrir önnur viðvik, fyrst og fremst fyrir setu í stjórnum fyrirtækja sem bankarnir eiga. Þau launakjör voru ekki gefin upp í svari ráðherrans og Jóhanna Sigurðardóttir hefur þess vegna lagt fram aðra fyrirspurn um þau og fleira. Fróðleiksmenn telja hins vegar að mánaðarlaun bankastjóranna séu að öllu samanlögðu ekki langt undir milljón krónum og Frjáls verslun segir þá hæstu fimm hafa haft í fyrra 869--988 þúsund á mánuði. Svo bætist við frír bíll og svo bætast við nokkrar laxar á sumrin. Við erum hér að tala um grandvara heiðursmenn og mönnum með viðkvæmar taugar kann að þykja ókurteislegt að bera þessi kjör saman við kjör venjulegra launamanna, að ekki sé minnst á öryrkja, aldraða, námsmenn og við skulum þess vegna sleppa Jóni og taka bara séra Jón vegna þess að jafnvel í samanburði við aðra háembættismenn eru kjör toppanna í bankakerfinu út úr öllu korti. Ég nefni tvö dæmi. Annað eru hæstaréttardómarar vegna þess að einu sinni voru bankastjóralaunin miðuð við þá. Það væsir ekkert um dómara en þeir eru varla hálfdrættingar á við bankastjórana. Hæstaréttardómari hefur nú með öllu 383 þúsund á mánuði, u.þ.b. 100--150 þús. kr. lægra en föstu laun bankastjóranna og meira en helmingi lægra en heildarlaun bankastjóranna að öllu meðtöldu. Hitt dæmið er úr stærstu fjármálastofnun landsins, Húsnæðisstofnun ríkisins. Framkvæmdastjórinn þar hefur ágæt laun en hann vantar samt næstum 200 þúsund til að vega upp á móti lágmarkslaunum bankastjóra í Búnaðarbankanum. Hann hefur 345 þúsund á mánuði alls og aðstoðarframkvæmdastjórinn hjá honum tæp 320 þúsund, að vísu með fastri yfirvinnu. Hæstiréttur og húsnæðiskerfið eru sem sagt láglaunasvæði miðað við ríkisbankana og verða yfirmenn í ríkiskerfinu og hjá almannavaldinu þó síst sakaðir um að fara sér hægt í kjarasókn umfram venjulega launþróun í landinu eins og menn vita ágætlega í þessum sal. En bankastjórarnir eru auðvitað heiðursmenn, herra forseti, og bera þar að auki gífurlega ábyrgð sem forustumenn í efnahagsmálum og atvinnulífi þjóðarinnar. Samkvæmt svari við fyrirspurn hv. þm. Magnúsar Stefánssonar á síðasta þingi bera þessi grandvöru menn t.d. sinn hluta ábyrgðar á því að árin 1990--1994, einmitt þegar mánaðarlaunin þeirra voru eins og strik upp á við, varð útlánatap ríkisbanka og opinberra sjóða samtals 22 milljarðar kr., þar af í Landsbanka og Búnaðarbanka samtals rúmir 10 milljarðar. Háar tölur. Og auðvitað hafa stjórnendur sætt þessari ábyrgð, eða hvað? Það hlýtur að vera þegar málin standa svona að þá séu stjórnendur með há laun látnir taka pokann sinn og aðrir fengnir sem geta gert betur. Samt eru bankastjórarnir núna nákvæmlega þeir sömu og þá. Þeir virðast sem sé ekki bera neina ábyrgð. Og blessaðir bankaráðsmennirnir, sem ég sé suma í þessum sal, una glaðir við sitt í ,,blómguðu dalanna skauti``. Bankastjórarnir kunna að vera grandvarir heiðursmenn, virðulegi forseti, en staðreyndin er einfaldlega sú að kjör af þessu tagi sýna ekkert annað en spillingu. Spillingu í miðstöð efnahagslífsins á Íslandi, spillingu í skjóli pólitísks valds, spillingu sem stafar af siðblindu og af fullkomnum skorti á tengslum við almannakjör í landinu. Hæstv. viðskrh. virðist hafa komið nokkuð út úr hól í svörum sínum við fjölmiðla um þessi mál og er auðvitað ýmis vorkunn, en í því trausti að hann víkist ekki undan sinni ábyrgð hlýt ég að beina til hans nokkrum spurningum, þær eru sex: 1. Telur ráðherra kjör bankastjóra og þróun þeirra undanfarin ár eðlilega? Er sú launaþróun í samræmi við efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar? 2. Telur ráðherra að tvítugfaldur launamunur ríkisbankastjóra og Sóknarkonu, milljón á móti 50 þúsund á mánuði, sé ásættanleg tekjudreifing í samfélaginu? 3. Ætlar ráðherra  4. Hvenær ætlar ráðherra  5. Mun ráðherra beita sér fyrir því að bankastjórar hætti stjórnarsetu í fyrirtækjum á vegum bankanna? 6. Hvernig skýrir ráðherra að engum af þessum hálaunuðu bankastjórum og 

Eftir því sem menn fara meira fram yfir tíma eftir því fara fleiri aftan af mælendaskránni. Forseti fer því fram á að menn sýni tilhliðrunarsemi og fari ekki fram yfir ræðutímann.

Herra forseti. Ég ætla að vinda mér beint í að svara þeim sex spurningum sem hv. þm. bar fram. Það er rétt að geta þess að ég fékk þær spurningar frá hv. þm. rétt áður en þessi umræða hófst. Í fyrsta lagi spyr hv. þm.: Telur ráðherra kjör bankastjóra og þróun þeirra undanfarin ár eðlilega? Er sú launaþróun í samræmi við efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar? Ef við berum saman árin 1991 og 1996, þróun launavísitölu á þessum tíma og þróun launa hjá bankastjórum ríkisviðskiptabankanna, þá hefur launavísitalan verið heldur hærri en þær breytingar sem orðið hafa á launakjörum bankastjóranna á þessu tiltekna tímabili. Hins vegar ef menn fara að miða við árið 1991, þannig að það skiptir máli hvaða tímapunktur er notaður í samanburðinum, þá hafa laun bankastjóra hækkað heldur meira en þróun launavísitölu þannig að þessi samanburður er auðvitað erfiður. En þegar er horft á þetta í heild sinni þá hefur þessi þróun í launakjörum bankastjóranna verið mjög í takt við þróun launavísitölu á þessum tíma og þannig hafa laun almennt verið í landinu. Þó þarna sé um miklu hærri laun að ræða heldur en almenn launakjör þá brýtur þetta ekki í bága við þá efnahagsstefnu sem ríkisstjórnin rekur að launakjör þróist almennt í tengslum við vísitölu launa. Í öðru lagi spyr hv. þm.: Telur ráðherra að tvítugfaldur launamunur ríkisbankastjóra og Sóknarkonu, milljón á móti 50 þúsund á mánuði, sé ásættanleg tekjudreifing í íslensku samfélagi? Því er fljótsvarað: Nei. Það er hins vegar fróðlegt, og ég býst við því að hv. þm. hafi setið þá ráðstefnu sem þingflokkur jafnaðarmanna hélt, og einn ágætis forstöðumaður Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands, Tryggvi Þór Herbertsson, taldi að stærsta meinið í íslensku efnahagslífi væri það að launamunur væri ekki nógu mikill. Ég held nú að forstöðumaðurinn hafi alls ekki átt við að ekki væri nógu mikill munur á launakjörum bankastjóra og Sóknarkvenna og þess vegna er svar mitt við þessari spurningu nei. Í þriðja lagi spyr hv. þm.: Ætlar ráðherra að beita sér fyrir endurskoðun á kjörum bankastjóra og annarra helstu stjórnenda ríkisviðskiptabankanna og þá með hvaða ráðum? Samkvæmt lögum nr. 113/1996, um viðskiptabanka og sparisjóði, er það hlutverk bankaráðanna að ákveða launakjör bankastjóra og viðskrh. hefur ekki beint boðvald í þessum efnum. Ég hef hins vegar átt fundi með formönnum bankaráðs beggja ríkisviðskiptabankanna þar sem rætt hefur verið að gera breytingar á þeirri launauppbyggingu sem þar er, m.a. að samhæfa þær greiðslur sem bankastjórarnir fá frá mörgum mismunandi stöðum í eina heildartölu. Því verki er ekki lokið. Ég tel að það geti orðið ákveðin breyting þar á á næstunni, án þess að tiltaka nákvæmlega tíma í þeim efnum, og tel að það gefist þá ákjósanlegasta tækifæri, hafi engin breyting orðið í þessum efnum, þegar um formbreytingu á ríkisviðskiptabankakerfinu verður að ræða. Ég vonast til að frv. um það efni komi fljótlega inn á Alþingi. Í fjórða lagi spyr hv. þm.: Hvenær ætlar ráðherra að breyta reglugerðinni sem tengir þóknun bankaráðsmanna við launakjör bankastjóra? Þarna er ekki um reglugerð að ræða og ég veit ekki af hverju sá misskilningur hefur læðst inn að þarna sé um ákveðna reglugerð að ræða. Það sem þarna liggur að baki er bréf þáv. viðskrh. frá því 8. maí 1987 sem gerir ráð fyrir því að þóknun bankaráðsmanna sé 12% af launum bankastjóra. Núna í morgun skrifaði ég bönkunum bréf, þ.e. Búnaðarbanka, Landsbanka og Seðlabanka, þar sem þetta bréf frá 8. maí 1987 er dregið til baka. Þannig hefur verið rofið þetta samband milli launa bankastjóra og bankaráðsmanna og hef ég óskað eftir upplýsingum til ráðuneytisins um hver launakjör bankaráðsmannanna séu og í framhaldi af því mun það verða ákvörðun viðskrh. hver þessi launakjör verða. Þegar hins vegar formbreyting hefur átt sér stað er eðlilegt að ársfundur hverju sinni eða aðalfundur viðkomandi banka taki ákvörðun um hver launakjörin munu verða. Í fimmta lagi spyr hv. þm.: Mun ráðherra beita sér fyrir því að bankastjórar og aðstoðarmenn bankastjóra hætti að taka laun fyrir stjórnarsetu í fyrirtækjum á vegum bankanna? Ég tel það vera eðlilegt, svo ég svari því fyrir mig, og ég tel að það sé hluti af þeirri breytingu sem þarf að eiga sér stað í launakerfinu. Í sjötta lagi spyr hv. þm.: Hvernig skýrir ráðherra að engum af þeim hálaunuðu bankastjórum og sjóðstjórnum hefur verið sagt upp störfum þrátt fyrir útlánatöp árin 1990--1995 upp á 22 milljarða kr.? Enn vil ég vísa til laganna um viðskiptabanka og sparisjóði. Það er ekki viðskrh. sem tekur ákvörðun um ráðningu þessara manna. Það eru bankaráðin. Þau eru kjörin til þess. 

Hæstv. forseti. Margt athyglisvert hefur komið í ljós í þeirri umræðu sem nú fer fram um kjör bankastjóra. Það er greinilegt að þau hafa á undanförnum árum tekið allt öðrum breytingum en kjör venjulegs fólks í okkar samfélagi. Mörg undanfarin ár hefur það fengið að heyra að hógværar kröfur um viðunandi lífskjör muni steypa þjóðfélaginu í glötun, hleypa af stað verðbólgu og eyðileggja uppbyggingu íslenskra fyrirtækja. Og nú kemur fram að einn bankastjóri fær mánaðargreiðslur sem svara launum 15 skrifstofukvenna í þjónustu ríkisins, álíka margra sjúkraliða eða sem svarar til námslána tæplega 20 námsmanna. Mér finnst, hæstv. forseti, ákaflega mikilvægt að fá fram þessar upplýsingar um kjörin og kjaraskiptinguna í landinu, ekki síst í ljósi þess að nú standa yfir viðræður um kaup og kjör meginþorra þjóðarinnar. Viðbrögð atvinnurekenda við upplýsingum um bankastjórakjörin voru t.d. sérstaklega athyglisverð. Á talsmönnum þeirra var að skilja að ekkert væri óeðlilegt við að fólk sem er með hátt í milljón króna mánaðartekjur hækki um á annað hundrað þúsund krónur á mánuði á sama tíma og við samningaborðið er verið að bjóða þeim sem búa við vægast sagt bágborin launakjör nánast ekki neitt. Ekki alls fyrir löngu mun hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson hafa haft orð á því að í stað þess að jafna kjör landsmanna væri áríðandi að auka launamuninn svo hann verði í takt við það sem gengur og gerist í öðrum löndum. Eftir að upplýsingar um launakjör bankastjóra komu fram tel ég heldur líklegt að hann sé einn um þá skoðun. Ef eitthvert verkefni er brýnt er það einmitt að draga úr því kjaramisrétti sem viðgengst hér á landi eins og þessi könnun á kjörum bankastjóra staðfestir. Ég vek líka athygli á því að marktæk könnun á kjörum landsmanna er mun auðveldari í opinberum stofnunum en á einkamarkaði þar sem  Virðulegi forseti. Er nokkuð óeðlilegt þó launafólk í þessu landi krefjist þess nú að fá sinn skerf 

Þetta var tvær og hálf mínúta í staðinn fyrir tvær.

Virðulegi forseti. Sú umræða sem verið hefur um laun bankastjóra hefur verið á talsverðum villigötum. Vandi íslenska bankakerfisins og notenda þess, jafnt innlánseigenda sem skuldara, er ekki fólginn í launastrúktúr bankastjóra af ýmsum stigum. Vandinn er hins vegar fólginn í allt of miklum almennum kostnaði sem gerir það að verkum að vaxtamunur er of mikill. Vextir eru of háir og reksturinn of dýr. Þó margt hafi áunnist í þeim efnum er þó ljóst að enn erum við á hálfgerðu fornaldarstigi í bankamálunum. Það þarf ekki annað en að skoða hvernig staðið er að ráðningu bankastjóra ríkisbankanna til að sjá hversu afkáralegt þetta allt saman er. Fyrir nokkuð löngu síðan var það leitt í lög að bankastjórar ríkisbankanna skyldu einungis ráðnir til sex ára í senn. Þetta átti trúlega að tryggja að bankarnir sætu ekki uppi til frambúðar með allsendis óhæfa bankastjóra. Því miður verður að segja þá sögu eins og er --- þetta hefur enga þýðingu haft. Auglýsingarnar í kringum þessar bankastjórastöður hafa reynst tómt sjónarspil sem hefur orðið þessum bönkum til lítils framdráttar. Nýlega var t.d. auglýst eftir bankastjóra hjá Landsbankanum. Það vissu það allir að þessi auglýsing var hrein sóun á fjármunum bankans, eins konar óbeinn styrkur bankans til fjölmiðlanna sem fengu auglýsinguna til birtingar. Öllum var ljóst að það stóð aldrei neitt annað til en að endurráða sitjandi bankastjóra sem ráðinn hafði verið til bankans á sínum tíma vegna þess m.a. að það þótti sannað að hann hafði kosið Framsfl. Nú var bara komið að því endurnýja ráðningarsamninginn og því skammrifi fylgdi sá böggull að setja auglýsingu í blöðin. Vitaskuld sótti enginn alvörumaður úr bankaheiminum um þessa stöðu vegna þess að allir vissu að það hefði engu breytt, staðan var frátekin. Hefði einhver efast um þetta, að þetta væri annað en lítilsiglt sjónarspil, fékkst staðfesting í viðtali við annan bankastjóra Landsbankans, Sverri Hermannsson, í Alþýðublaðinu á síðasta ári, sem sagði: ,,Það er víst skylda að auglýsa, menn eru bara ráðnir til sex ára eða jafnvel fimm núna eftir nýju reglunum, jafnvel þó ekkert standi til. Þetta er reyndar ekki mín staða, hún var auglýst fyrir tveimur árum. Þetta er staða Halldórs Guðbjarnasonar, hann er búinn að vera sex ár, þá er skylda að auglýsa stöðuna. Það gildir um aðrar stöður í kerfinu núorðið. Sjálfsagt þykir þetta formsatriði. Halldór er ekki að hætta, ekki aldeilis, hann er rétt að byrja,`` sagði Sverrir. 
             Í þessu, virðulegi forseti, felst m.a. vandi bankakerfisins sem við verðum að taka á og það gerist vonandi með þeirri nauðsynlegu formbreytingu sem verður á ríkisbönkunum á þessu ári.

Hæstv. forseti. Árið 1993 sótti ég ráðstefnu um launajafnrétti kynjanna í Stokkhólmi. Þar var kynnt staða launamála í hverju Norðurlandanna fyrir sig og á eftir sátu frummælendur fyrir svörum. Það vakti mikla athygli og kátínu er fulltrúi Íslands kynnti fyrirbærið óunnin yfirvinna. En ráðstefnugestir höfðu aldrei heyrt um slíka vinnu og áttu erfitt með að skilja hvað þar var á ferð enda tíðkast líklega hvergi á byggðu bóli að körlum sér greitt sérstaklega fyrir vinnu sem þeir vinna ekki. En eins og menn vita eru það sérstök forréttindi hóps karla hér á landi, einkum þeirra sem vinna hjá ríkinu, að fá slíkar greiðslur og aðeins örfáar konur sem njóta þeirrar náðar. Á undanförnum árum höfum við kvennalistakonur margsinnis bent á þá staðreynd að launakerfi ríkisins sé handónýtt og er ofannefnt dæmi um þær ógöngur sem ríkiskerfið er komið í í leit sinni að leiðum til að bæta launakjör ákveðinna hópa ríkisstarfsmanna sem það þarf að keppa um við almennan markað. Launakerfið er ógagnsætt, það byggist upp á margs konar aukagreiðslum og það felur í sér launamun kynjanna sem er algjörlega óþolandi. Við höfum lagt fram tillögu ár eftir ár um uppstokkun á launakerfi ríkisins en það virðist lítill vilji til að ráðast til atlögu við þennan myrka frumskóg. Miklu fremur á nú að taka upp eina greiðsluna enn, eins konar umbun fyrir vel unnin störf, samkvæmt heimild í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna sem enginn veit enn þá hvernig verður beitt. Þær upplýsingar sem nýlega komu fram um launakjör bankastjóra ríkisbankanna ættu ekki að koma neinum á óvart, þær hafa komið fram áður. Samsetning þeirra er hins vegar lýsandi fyrir launakerfi ríkisins og afar sérkennilegt hve mjög þau hafa hækkað á undanförnum árum miðað við almennar launahækkanir. Fyrir utan það hve launin eru há, miðað við almenn laun í landinu byggjast þau á margföldum greiðslum fyrir aukaverk sem augljóslega eru unnin í dagvinnu. Það á að sjálfsögðu að greiða bankastjórum góð laun eins og öðrum sem bera mikla ábyrgð en fyrr má nú rota en dauðrota. Hæstv. forseti. Að mínum dómi bera laun bankastjóra ríkisbankanna vott um of mikinn launamun í landinu en fyrst 

Virðulegi forseti. Það er mjög eðlilegt að launakjör bankastjóra og hvernig þau laun eru uppbyggð séu gagnrýnd meðal almennings. Þetta á hins vegar ekki að koma hv. alþm. sem setið hafa hér í nokkur ár á óvart því þetta er sú aðferð sem þeir ákváðu sjálfir í lögum um viðskiptabanka. Í því frv. kom m.a. fram á sínum tíma að þáv. viðskrh. óskaði eftir því að ekki yrði heimilt að greiða bankastjórum sérstaklega fyrir aðra vinnu en þeir vinna sem bankastjórar nema til kæmi sérstakt leyfi ráðherra. Það var fellt út úr frv., m.a. með þeim rökstuðningi að bankaráðsmenn væru kjörnir af Alþingi, fulltrúar Alþingis, og þeim væri fyllilega treystandi til að ákveða þetta. Því geta alþingismenn, sem staðið hafa að þessari afgreiðslu, ekki komið eins og af fjöllum ofan og sagt að þetta sé launakerfi sem þeir kannist ekki við. Þeir hafa staðið að þessu sjálfir. Ég hef reynslu af því að viðskrh. hefur enga möguleika á því að fá þessu breytt. Það eina sem hann getur gert er að ræða við forustumenn bankaráðanna og biðja þá um að endurskoða þessi launakjör og það var gert á sínum tíma. Það gerði bæði ég og núv. hæstv. viðskrh. en hvorugur höfum valdið til að breyta þessu. Þetta vildi ég að fram kæmi, virðulegur forseti, að þessar ákvarðanir eru samkvæmt samþykkt Alþingis og rökstuddar með því að þingflokkar Alþingis kjósi þessa bankaráðsmenn og eigi að hafa alla möguleika á að fylgjast með því sem þeir gera. Hins vegar verð ég, virðulegur forseti, að benda á annan hlut sem hefur verið að gerast og farið lágt og það er að ekki aðeins hafa hæstaréttardómarar komist upp með að ákveða sjálfir yfirvinnugreiðslur til sín heldur virðast þeir líka komast upp með að skipta um fulltrúa í Kjaradómi ef þeir eru ekki sáttir við niðurstöðu hans. Það sýnir sig kannski á því fordæmi að sitthvað er Jón og séra Jón.

Herra forseti. Alþingi er hér að ræða laun níu einstaklinga. Mér þykir það frekar sérstakt. Við erum að ræða laun níu einstaklinga. Þar af eru sex sem meðhöndla allt sparifé landsmanna. Margir hafa orðið til að hneykslast á háum launum bankastjóra, vafalaust í leit að lýðhylli. Ég held okkur hér á Alþingi væri nær að ræða þau lágu laun sem verið er að bjóða ráðherrum ríkisstjórnar Íslands. Menn hafa verið að bera þetta saman en mér finnst við ættum frekar að tala um það hvernig við getum bætt hag ráðherranna þannig að þeir séu ekki nánast að borga með sér í þeim störfum sem þeir eru í núna. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að borga bankastjórum góð laun. Mér finnst 600 þús. kr. á mánuði fyrir bankastjóra í sjálfu sér ekki óeðlilegt enda held ég að ef menn geta ekki fengið þau laun úti á markaði ættu þeir ekki að vera bankastjórar. Þú færð það sem þú borgar fyrir, segir máltækið. Og það er mjög einfalt. Menn þurfa að borga fyrir það að fá almennilega þjónustu. Það sem ég er hins vegar ósáttur við er uppbyggingin á launum bankastjóranna eins og þetta er núna. Það eru tiltölulega lág föst laun, ef menn geta notað það orð, og síðan hafa menn innan bankanna verið að leysa þetta með því að greiða fyrir setu í bankaráðum og í nefndum á vegum bankanna. Mér finnst það mjög óeðlilegt og ég fagna því sem viðskrh. sagði áðan að tekið hafi verið fyrir þetta núna. Að lokum vil ég segja að mér finnst mjög óeðlilegt að greiða þremur mönnum fyrir yfirstjórn og ábyrgð á banka sem alls staðar annars staðar, alls staðar í einkarekstrinum er einum manni greitt fyrir. Þannig að ef menn eru að bera saman milljón króna laun í ríkisbanka núna þá er það í rauninni 3 millj. kr. eða svo sem verið er að greiða fyrir þetta starf sem einkareksturinn er að greiða fyrir 700--800 þús. kr. á mánuði, ekki milljón.

Herra forseti. Það sem ég held að sé sérstaklega ámælisvert í sambandi við launamál toppanna í bankakerfinu, fyrir utan upphæðir sem alltaf má deila um, er sú sjálfvirkni og sú sjálftaka sem þar á sér stað. Það er það sérkennilega kerfi að menn á góðum launum í föstu starfi skuli fá greitt aukalega fyrir svo til hvert viðvik sem þeir vinna. Ég þekki enga aðra stétt sem fær sérstaklega borgað fyrir að vinna í vinnutímanum ef hún gerir það. En þannig er það með bankastjóra sem að sjálfsögðu sækja nefnda- og stjórnarfundi sem fulltrúar bankans í dótturfyrirtækjum bankanna í vinnutímanum og fá borgað aukalega fyrir það. Þetta á ekki að vera svona. Hitt held ég að sé mikil bjartsýni að binda við það vonir að einkavæðingin leysi þennan vanda. Reynslan þar er sú að eitt fyrsta verk í einkavæddum stofnunum er að hækka laun toppanna og gera launakjörin þar á ofan ósýnileg og auka launamun. Þá mundu menn væntanlega fara úr öskunni í eldinn og það eina sem breyttist væri það að menn fengju ekki lengur upplýsingar um þó þau launakjör sem menn eru þarna að skammta sér. Hitt er svo mjög athyglisvert, herra forseti, að þessar launahækkanir til bankastjóranna eru ótvíræður vitnisburður yfirvalda bankamála um að það sé mikið svigrúm í þjóðfélaginu til launahækkana. Þau skilaboð komast vonandi áleiðis til réttra aðila. Yfirvöld bankamála á Íslandi, sem eiga að þekkja vel til stöðu efnahagsmála og peningamála, hafa með ákvörðunum um launahækkanir bankastjóra sent frá sér ótvíræð skilaboð um að það séu aðstæður til þess að hækka kaup á Íslandi. Það er gott. Vonandi verður það þá til eftirbreytni annars staðar.

Virðulegi forseti. Starfskjör bankastjóra ríkisbankanna er enn eitt dæmið um þær ógöngur sem launakerfi ríkisins er komið í. Þrátt fyrir dágóð grunnlaun eða um 400 þús. kr. má ætla að heildartekjur þeirra séu oft nær 1 millj. kr. þegar sporslurnar svokölluðu eru taldar með. Það eru ýmis atriði sem vekja athygli í þessu sambandi. Hvers vegna njóta bankastjórar bæði alveg ótrúlegra sérkjara og allra annarra kjara sem hinn almenni bankastarfsmaður hefur eins og t.d. mánaðaruppbótar í desember? Eru einhver takmörk fyrir því hve margar launaðar sporslur bankastjórar mega taka sér? Fyrir hvað eru grunnlaunin hugsuð? Er það eðlilegt fyrirkomulag að bankaráðin sem ákveða laun bankastjóra þiggi laun sem er hlutfall af launum bankastjóra? Þetta eru grundvallarspurningar sem tímabært er að stjórnmálaflokkarnir og bankaráðin svari, ásamt þeirri spurningu hvort ábyrgð bankastjóra sé eða ætti ekki að vera í samræmi við starfskjörin. Því miður virðist svo ekki vera. Starfskjör bankastjóra eru dæmi um pólitíska spillingu sem verður að uppræta. Kvennalistinn hefur fyrst og fremst verið málsvari þeirra sem ekki eru af sama kyni og bankastjórar og oftar en ekki þiggja laun af hinum enda launaskalans, þeirra sem nú mæta skilningsleysi atvinnurekenda í yfirstandandi kjaraviðræðum. Andstæðurnar á milli kjara bankastjóra, sægreifa og að minnsta kosti sumra stjóra annars vegar og launafólks, atvinnulausra, námsmanna og almennra ellilífeyrisþega hins vegar, hljóta að skapa réttláta reiði og aukið baráttuþrek. Ráð mitt til atvinnurekenda nú er að hlusta á þessa reiði og auka réttlætið í kjaramálum landsmanna. Að öðrum kosti hlýtur þessi réttmæta reiði að fara í neikvæðari, jafnvel hættulegri farveg.

Herra forseti. Enn og aftur birtast tölur um óhófleg launakjör og lífeyriskjör bankastjóra. Enn og aftur virðist framkvæmdarvald og þing þjóðarinnar ráðalaust. Hér kemur fram af hálfu hæstv. bankamálaráðherra að hann hafi ekki boðvald í málinu. Það er að sönnu rétt. En lausnin liggur þar með í þessum sal, nefnilega að breyta gildandi lögum um viðskiptabanka og sparisjóði. Ég vil lýsa því yfir að ég mun beita mér fyrir því að flytja frv. til breytinga í þá veru. Nefnilega að tryggja að bankastjórar sinni ekki aukastörfum eins og gildir um aðra ríkisstarfsmenn og í öðru lagi að launa\-ákvarðanir þeim til handa fari til Kjaradóms eins og gildir um aðra ríkisstarfsmenn. Það er nefnilega ljóst, hvað sem líður kosningu Alþingis til bankaráðanna að bankaráðin hafa ekki gegnt sínu hlutverki og það enda þótt ríkisstjórnarflokkarnir hafi í þeim sérstaka fulltrúa sína úr þessum þingsal, þingmenn, til að tryggja að pólitískur vilji ríkisstjórnar hverju sinni gangi þar fram. Þess vegna held ég að eina ráðið til að bregðast við þessu sé að þingið taki þetta mál til sín á nýjan leik, bregðist við eðlilegri gagnrýni í þessum efnum og taki þær ákvarðanir sem skynsamlegar teljast. Ég vil hins vegar árétta það, virðulegur forseti, að gefnu tilefni að Alþfl. hefur um langt árabil tekið ákvörðun um að skipa ekki þingmenn í bankaráð einfaldlega vegna þess að við teljum eðlilegt að skiptingin á milli löggjafarvalds annars vegar og framkvæmdarvalds hins vegar sé algjörlega skýr. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa hins vegar kosið að fara aðra leið í þessum efnum og kannski með þeim afleiðingum sem við okkur blasa í dag.

Hæstv. forseti. Það orkar ekki tvímælis að starfskjör bankastjóra ríkisbankanna eru góð og hafa verið það alla tíð. Hitt er þó ljóst að þau eru sýnishorn af þeim forstjóralaunum sem gilda á Íslandi hjá sambærilegum fyrirtækjum. Ég er hér með sýnishorn sem Frjáls verslun gaf út um laun 600 einstaklinga í forustustörfum. Þar hafa margir hærri laun en bankastjórarnir, aðrir lægri. Algeng eru á markaðnum tvö- og þreföld laun forsætisráðherra. Samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar um dreifingu atvinnutekna á árinu 1995 hafa 1.200 einstaklingar í landinu yfir 5 milljónir í árstekjur. Ég get tekið undir með hæstv. viðskrh. að tímabært er að endurskoða hvernig þessi laun eru fundin og höggva á hnúta sem valda tortryggni. Nú eiga menn að skoða þetta mál í stærra samhengi. Hlutafélagsformið eða formbreytingin er engin lausn eða staðreynd um kjaralækkun bankastjóranna. Bankastjórar Íslandsbanka og sparisjóða eru síst með lakari starfskjör og þar eins og í ríkisbönkunum eru þau tekin af rekstrarkostnaði bankanna. Ég tel aftur á móti að miklar kröfur um ábyrgð og rekstur eigi að gera til bankastarfsemi. Stólarnir eiga að vera valtir sé reksturinn ekki í lagi. Búnaðarbankinn hefur skilað góðri afkomu og á þessum áratug má ætla að hann skili í ríkissjóð um 1 milljarði kr. í tekjuskatt á meðan hinir viðskiptabankarnir eru tekjuskattslausir, einkabankinn þar með talinn. Lágu launin eru svo vandamál dagsins, þar verður að finna lausn. Ég vona að það gerist með þeim kjarasamningum sem nú eru fram undan. Sá hv. þm. sem hóf þessa umræðu var Jóhanna Sigurðardóttir. Frá árinu 1987--1994 var hv. þm. ráðherra og viðskiptaráðherrann alþýðuflokksmaður allan tímann. Hvað gerði hv. þm. á þessu tímabili til að lækka starfslaun bankastjóranna? 

Herra forseti. Ég minnist þess að fyrir rúmum 30 árum las ég ritgerð eftir ungan hagfræðing, Þröst Ólafsson, þar sem hann gerði grein fyrir því að íslenskar peningastofnanir væru miklu dýrari en nokkrar peningastofnanir hér í kring. Síðan þá hef ég séð margar sannanir þess að þetta er rétt. Þær eru miklu dýrari. Síðustu tíu árin hefur þetta lagast nokkuð en þó ekki meira en svo að íslenskar peningastofnanir kosta í dag u.þ.b. helmingi meira en sambærilegar stofnanir erlendis, þ.e. framleiðnin hér hjá peningastofnunum er mjög lág. Það eru afurðastöðvar landbúnaðarins, sláturhús og bankar sem eru hvað lélegastir varðandi framleiðni á Íslandi. Þetta er vandamálið. Það er þetta sem við stöndum frammi fyrir. Viljum við lyfta upp lífskjörum Íslendinga þá er að snúa sér að þessum fyrirtækjum sem eru svona léleg eins og íslenskar fjármálastofnanir. Þetta hefur legið fyrir í marga áratugi. Ef við getum lækkað kostnað við bankana t.d. um helming, eins og ég veit að er hægt, þá skipti ekki máli hvaða kaup viðkomandi forstjórar hefðu. Það væri algjört aukaatriði. Þess vegna er þessi umræða öll hreinlega út í hött, hvaða laun einhverjir forstjórar hafa í þessum stofnunum. Þetta er allt sett með lögum. Það eru þrír menn í staðinn fyrir einn sem er forstjórar hvers fyrirtækis. Það veit hver einasti maður að það er tveimur of mikið. Þetta hefur Alþingi sett allt saman. Það er Alþingis að breyta þessu. Allir flokkar hafa staðið að þessu í mörg ár, marga áratugi. Það er okkar að breyta þessu því að þessi skipan mála er herfileg. Öll skipan peningamála á Íslandi er frá því á steinöld. Okkur ber að gera þetta strax. Það er málið.

Herra forseti. Ég hlýt í fyrstu að gera þá kurteislegu athugasemd við hæstv. viðskrh. að ég ræddi við aðstoðarmann hans í síma í morgun, sagði honum spurningarnar munnlega og bauðst til að faxa þær. Það er ekki umræðuefnið hér í stólnum, við erum að ræða miklu merkilegri hluti. Ég vil líka þakka ráðherra fyrir að bregðast við í morgun, fyrir þessa umræðu, með því að skrifa bréf til bankaráðanna. Það bréf sem hann sjálfur, hæstv. ráðherra, kallaði reglugerð í blaðaviðtali sem ég las við hann. Ég vona að bankaráðin hlýði þá því bréfi alveg eins og þau hlýddu hinu. Þetta er merkileg umræða og við skulum fylgjast með því hvað bankaráðin gera í fyrsta lagi eftir að hæstv. viðskrh. hefur skrifað bréfið og í öðru lagi eftir að hann hefur lýst því yfir að honum sé stjórnarseta bankastjóranna ekki að skapi. Því að ég hef tekið eftir því að bæði bankastjórarnir og bankaráðsmennirnir eru mjög áhugasamir um afstöðu viðskrh. í málefnum bankanna. Að vísu eru þeir honum ekki alltaf sammála en láta það þá í ljós með kurteislegum og skynsamlegum hætti. Ég vil á þeim stutta tíma sem ég hef þakka fyrir umræðuna. Ég tek undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og þeim hv. þm. Sjálfstfl. sem tóku til máls að formbreytingar eru ekki lausn. Þá fyrst kemur leyndin og það fyrsta sem menn gera er að hækka kaupið sitt. Af því að menn hafa talað um hvort þetta séu rétt laun eða ekki þá vil ég segja að kannski væri lausnin sú, sem ég heyrði mann stinga upp á að áður en bankastjórar og aðrir háembættismenn eru ráðnir sé þeim gert að leita tilboða í sjálfa sig á erlendum markaði eða hér innan lands og séu þá ráðnir á það kaup en venjuleg meðallaun ella. Það mundi þá kannski sýna hverja við erum að ráða í þessar stöður. Ég er nú ekki Þröstur Ólafsson og ekki Jóhanna Sigurðardóttir, en ég tók eftir að fulltrúi Búnaðarbankans hér í umræðunum taldi nokkuð hallað á sinn banka gagnvart Seðlabankanum. Ég kalla bara fram hér fulltrúa Seðlabankans. 
             En að lokum virðist niðurstaða umræðunnar vera sú frá flokksbróður viðskrh. að það sé svo sem engin lausn á þessu nema sú að jafna launin upp á við, bæta hag ráðherranna, og ég tel það ákaflega skynsamlega niðurstöðu í þessu máli 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þátttöku í þessari umræðu. Mér fannst það vera til fyrirmyndar hjá hv. þm. að senda spurningarnar til mín fyrir fram því þá gefst betra tækifæri til þess að svara mun nákvæmar heldur en ef menn eru ekki undirbúnir og ég þakka hv. þm. fyrir það. Ég vil aðeins leiðrétta það sem kom fram hér hjá einum hv. þm., að hækkunin á launum bankastjóra hafi verið langt umfram það sem almennt hafi gerst. Ég reyndi að gera grein fyrir því í fyrra svari mínu að þróunin á launakjörum bankastjóra hefði verið nákvæmlega í samræmi við þróun launavísitölunnar. Þannig að það er ekkert umfram það. En þar er um miklu hærri laun að ræða en laun á almennum markaði. Í viðskrn. hefur verið tekin sú ákvörðun að breyta þeirri sjálfvirkni sem hefur verið á milli launakjara bankastjóra og bankaráðsmanna til þess að eyða þeirri tortryggni sem er til staðar með slíkri tengingu. Þessi umræða þarf í sjálfu sér ekkert að koma á óvart. Þetta er eiginlega árviss atburður annaðhvort þegar skattskráin kemur út eða þá að einstakar fyrirspurnir koma fram hér á Alþingi um launakjör bankastjóranna. En einhvern veginn hefur þetta verið svo að mönnum hefur ekki tekist að breyta þessu. Ég heyri hins vegar nú í þessari umræðu að fulltrúar allra flokka tala um að þarna sé nauðsynlegt að gera breytingu á. Þá tel ég kannski að það sé betra tækifæri til þess en oft áður því staðreyndin er sú að allir þeir flokkar sem nú eiga sæti á Alþingi eiga fulltrúa í bankaráðum bankanna. Það er alveg sama hvaða stjórnmálaflokkur það er. Ég veit ekki til þess að einn einasti fulltrúi þessara bankaráða hafi gert athugasemdir við þau launakjör sem bankastjórarnir eru á. Nú heyri ég hins vegar hjá fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem eiga sæti á þingi