Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá velferðarráðuneytinu um frestun á því að skriflegt svar berist við fyrirspurn á þskj. 680, um sjúkraflutninga, frá Sigurði Inga Jóhannssyni. Það er vegna þess að beðið er eftir nauðsynlegum viðbótarupplýsingum og því óskar ráðuneytið eftir fresti til 9. mars til að svara fyrirspurninni.

Til svara eru: Fjármálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, efnahags- og viðskiptaráðherra og umhverfisráðherra.

Frú forseti. Á þingfundi sumarið 2009 sagði hæstv. ráðherra Steingrímur J. Sigfússon eftirfarandi, með leyfi forseta: „Þvert á móti á að mínu mati að leggja megináherslu á að fá stærstu spurningunum svarað sem fyrst og fá það skýrt fram hvort þær væntingar sem sumir hafa um að Ísland geti fengið þarna umtalsverðar varanlegar undanþágur frá meginreglum Evrópusambandsins séu raunhæfar eða ekki.“ Frú forseti. Ég get tekið undir þessi ummæli hæstv. ráðherra og vil því beina spurningu til hans og hef líka til hliðsjónar ummæli hæstv. innanríkisráðherra Ögmundar Jónassonar. Eitt af þeim meginmálum sem snúa að sjávarútveginum snýr að fjárfestingum útlendinga í íslenskum sjávarútvegi. Í skýrslu framkvæmdastjórnar ESB frá því í október í fyrra um framvindu viðræðnanna kemur meðal annars fram, ég held að það sé á bls. 25, að takmarkanir á fjárfestingum útlendinga í íslenskum sjávarútvegi séu enn til staðar í lögum og hnykkt er á því að það sé ekki í samræmi við lög ESB. Spurning mín er þessi, frú forseti: Er þetta ekki eitt af þeim meginmálum sem við þurfum að láta reyna á með hraði og ef okkur býðst ekki annað en til dæmis Norðmenn fengu á sínum tíma sem var, ef ég man rétt, þriggja ára aðlögunartími að þessu regluverki, mun þá ekki gilda sú yfirlýsing sem hæstv. ráðherra gaf í sömu ræðu og ég vitnaði til? Þar sagði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Ef [væntingarnar] eru ekki raunhæfar er ástæðulaust að halda viðræðum áfram.“ Ef með öðrum orðum kemur í ljós í umræðunum að ekki er hægt að búast við að við fáum varanlegar undanþágur frá til dæmis þessum reglum, um fjárfestingar útlendinga í íslenskum sjávarútvegi, mun þá hæstv. ráðherra standa við yfirlýsingu sína frá 2009 og hætta viðræðunum við Evrópusambandið?

Frú forseti. Það er alveg rétt, við lögðum á það áherslu strax frá byrjun að æskilegt væri að haga þessu þannig að hinir þyngri eða viðameiri kaflar kæmust sem fyrst til eiginlegra viðræðna, helst að strax eða að minnsta kosti í annarri umferð opnuðust fyrstu kaflarnir af því taginu. Nú vita allir að í einstökum tilvikum er þetta nánast bara eins og að opna bók og loka henni aftur þegar um er að ræða hreina EES-kafla þar sem Ísland hefur þegar innleitt alla löggjöfina en svo koma aðrir sem eru blandaðir eða enn aðrir sem nánast standa þar alveg utan við af því að þeir hlutir hafa staðið utan EES-samningsins. Þar er sjávarútvegurinn mönnum kannski einna efst í huga. Ég tel að vísu að nokkrir mikilvægir grundvallarhagsmunir í sjávarútvegsmálunum skipti allir máli og hef ekki endilega vigtað þá saman en ég mundi segja að númer eitt væri fiskveiðilögsagan sjálf og spurningin um sjálfstæði eða sjálfsforræði innan hennar og hvernig með mál er farið þar. Í öðru lagi eru deilistofnar og forsvar í samningamálum og öðru slíku. Að sjálfsögðu koma svo fjárfestingartakmarkanirnar líka við sögu sem við höfum haldið okkur við og hyggjumst ekki gefa eftir. Það held ég að sé samdóma álit að við sjáum það ekki fyrir okkur að við opnum það upp. Ég er enn sömu skoðunar. Það er mjög mikilvægt að komast í alvöruviðræður og láta á þetta reyna þannig að við vitum í fyrsta lagi hvort einhver opnunarskilyrði séu í þessum köflum eða hvort einhver lokunarskilyrði yrðu. Næst hreinlega enginn árangur í hinum eiginlegu viðræðum þannig að upp úr því slitni? Er ekki um neitt að semja vegna þess að það er svo langt á milli aðila? Ég get staðfest við hv. þingmann að afstaða mín í þessum efnum er nákvæmlega sú sama og var sumarið 2009 og í nýliðinni ferð minni til Brussel lagði ég enn áherslu á það að að minnsta kosti ég 

Frú forseti. Þessi yfirlýsing hæstv. ráðherra er nokkuð mikilvæg, hann staðfestir að ef ekki nást viðunandi samningar verði samningaviðræðunum hætt. Þar undir liggur auðvitað mat hæstv. ráðherra og Alþingis. Í því máli sem ég nefndi, þ.e. varðandi fjárfestingarnar, vill nefnilega þannig til að það hefur komið fram mjög skýrt af hálfu framkvæmdastjórnarinnar, og gerði það í skýrslu hennar í október sl., að lagaramminn hér á landi stangast á við lög sambandsins þannig að það er augljóst hver samningsmarkmið ESB eru. Þess vegna liggur svo á að láta reyna á þetta og síðan, ef það er ekki hægt, standa eftir yfirlýsingar hæstv. ráðherra, en ég bendi á að það er í nokkru ósamræmi við skoðun til dæmis hæstv. innanríkisráðherra sem telur að það eigi að ljúka samningaviðræðunum með hvernig samningum sem er og bera undir þjóðina. 

Frú forseti. Nei, það tel ég ekki vera. Væntanlega hafa allir þá fyrirvara að ekki eru kláraðir samningar hvað sem það kostar, um hvað sem er bara til að klára samninga. Ég hef aldrei upplifað þetta þannig. Þvert á móti er það skrifað inn í ferlið og ég man ekki betur en að um það sé fjallað í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar sem er orðin hálfgerð biblía í þessum málum að þá skuli koma með málin aftur til Alþingis ef einhver sú uppákoma verður í viðræðum um grundvallarhagsmuni okkar að það þurfi að taka nýjar ákvarðanir. Ég man ekki betur en að þannig sé um það búið þar. Þá kæmi það aftur til kasta Alþingis ef einhver slík staða væri komin upp enda er umboðið sótt hingað, ekki satt, til að standa í þessu. Ég held að það sé enginn ágreiningur í sjálfu sér í þessum efnum eða skoðanamunur hvað varðar afstöðu mína og hæstv. innanríkisráðherra. Það kom ekkert nýtt fram um helgina, við höfum haft þá afstöðu allan tímann að reyna að koma þessu í gang sem alvöruviðræðum um hin stóru og mikilvægu 

Virðulegi forseti. Hæstiréttur hefur ítrekað staðfest ólögmæti gengistryggðra lána. Aftur og aftur hefur almenningur þurft að leita réttar síns fyrir dómstólum vegna brota fjármálafyrirtækja með þeim gríðarlega kostnaði sem það hefur í för með sér fyrir fólk sem þegar er komið á vonarvöl fjárhagslega. Á meðan hafa stjórnvöld og eftirlitsaðilar, stjórnsýslan í heild, ráðherra eftir ráðherra hunsað óréttlætið, jafnvel lögfest það með afturvirkum hætti og vísað ábyrgð frá sér til dómstóla. Nú síðast var þetta staðfest með dómi Hæstaréttar um ólögmæti afturvirkni vaxtaútreiknings gengistryggðra lána. Því spyr ég hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hvað hann sem einn af forustumönnum ríkisstjórnarinnar hyggist gera. Ætlar hann áfram að standa með fjármálafyrirtækjunum gegn almenningi eða ætlar hann að sýna smámanndóm og axla þá ábyrgð sem felst í því að leiða þetta land? Hyggst ráðherrann afnema reiknireglu laga nr. 151/2010, um afturvirkni vaxtaútreiknings gengistryggðra lána? Hyggst ráðherrann leggja til að viðbrögð vegna ólögmætis gengistryggðra lána verði samræmd á milli ráðuneyta í stað þess að halda áfram að vísa ábyrgð frá sér á milli ráðuneyta og ólíkra stofnana? Hyggst ráðherrann beita sér fyrir því að tekið verði á vörslusviptingum án dómsúrskurðar á ólögmætri innheimtu, vafasamri skattalegri og bókhaldslegri meðferð, ólögmætum uppboðum og eignarhaldi undirliggjandi eigna? Hyggst ráðherrann leggja til við samráðherra sína að fólk fái gjafsókn vegna fordæmisgefandi mála, samanber lagafrumvarp hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur, að mál sem varða grundvallarþætti í uppgjöri ólögmætra lána fái hraðmeðferð í gegnum dómstóla, samanber frumvörp hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar og mín, og að lögum verði breytt til að tryggja að dómsúrskurður verði að liggja fyrir við vörslusviptingu? Eða ætla menn að halda áfram að láta eins og strútar og grafa sig lengra 

Frú forseti. Þetta voru allmargar spurningar. Í fyrsta lagi verð ég að gera athugasemd við þann málflutning hv. þingmanns að lögin í desember hafi lögfest eitthvað afturvirkt sem Hæstiréttur hafi hafnað. Það er rangt. Hv. þingmaður verður að lesa aftur dóminn og ég hvet hann líka til að lesa álit lögmanna sem nú liggur orðið fyrir frá lögmannsstofunni Lex. Þar kemur algerlega skýrt fram að lögin í desember voru ekki dæmd ólögleg gagnvart stjórnarskrá eða neinu öðru. Þvert á móti hefur Hæstiréttur ítrekað í dómum staðfest meginefni þeirra laga að endurútreikningur vaxta skuli vera á grunni vaxta Seðlabankans, en dómurinn gengur út á að skilgreina tiltekna undanþágu, að í þeim tilvikum sem menn hafa fullnaðarkvittanir í höndum skuli þeir samt njóta lágu vaxtanna. Það er ekki maklegt að bera Alþingi og stjórnvöldum það á brýn sem hv. þingmaður gerði hér, að í því hafi verið falið sérstakt tómlæti eða skeytingarleysi gagnvart hagsmunum lántakenda. Þvert á móti liggur fyrir að þessi lög auðvelduðu geysilega úrvinnslu hins fyrri gjaldeyrisdóms og færðu tugþúsundum miklar réttarbætur. Það liggur fyrir. Það var alltaf tekið skýrt fram að ef menn kynnu að eiga ríkari rétt, eins og nú hefur verið dæmt í þessum tilvikum, væri hann til staðar. Það er það sem Hæstiréttur segir eðlilega, hann verður ekki tekinn af mönnum ef hann er stjórnarskrárvarinn eða er ríkari á grundvelli kröfuréttarins með almennum lögum. Það hefur engum dottið í hug og það stóð aldrei til. Mér finnst miður að hv. þingmaður, áhugasamur og velviljaður sem hann er um þessi mál, skuli nálgast málið með þessum neikvæða hætti. Það er ekki sanngjarnt. Alþingi var að reyna að finna hversu langt það gat gengið í desember 2010 til að færa mönnum þær réttarbætur sem talið var að stætt væri á. Það var gert og það gagnaðist tugþúsundum og á þeim grunni hafa þeir fengið 

Virðulegi forseti. Það virðist vera sérstök hæfni hæstv. ráðherra að svara ekki þeim spurningum sem beint er til hans. Meginhluti ræðu hans fór í að réttlæta þessi lög og ég held að hæstv. ráðherra ætti að fara að hætta því. Ég ítreka þessar spurningar: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að bregðast við niðurstöðum Hæstaréttar, ekki bara einni, tveimur eða þremur heldur fjölmörgum, varðandi ólögmæti gengistryggðra lána? Ætlar hann að tryggja gjafsókn? Ætlar hann að tryggja flýtimeðferð á þeim málum sem enn eru í dómskerfinu? Ætlar hann að tryggja að fyrir liggi dómsúrskurður þegar farið verður að vörslusvipta fólk eignum - eða ekki eignum sínum eins og er enn þá óljóst? Reiknireglan sem kemur fram í lögum nr. 151/2010 er ekki í samræmi við dóm Hæstaréttar. Það þarf að lagfæra hana  Hvað hyggst hann gera núna í staðinn fyrir að tala endalaust um fortíðina?

Frú forseti. Ef hv. þingmaður vill fá svör við sex, átta spurningum væri ágætt að þær  Í fyrsta lagi hafa menn verið að greina þennan dóm og vinna lögfræðiálit. Utanaðkomandi álita verður aflað á því mati á dómnum og hversu langt og víðtækt er hægt að túlka hann, hversu ríkt fordæmisgildi hans er. Orkan hefur farið í að greina það núna á fyrstu dögunum og þar miðar mönnum áfram, samanber það lögfræðiálit sem ég vitnaði til áðan. Í öðru lagi er verið að skoða spurninguna um endurupptöku eða það að opna gagnvart fullnustuaðgerðum. Það hefur þegar komið fram. Að sjálfsögðu þarf að breyta gjafsóknarreglunum og það höfum við lengi viljað gera. Þær voru eyðilagðar á sínum tíma og um það hafa verið flutt þingmál. Í þriðja lagi er verið að skoða þau mál sem eru í dómskerfinu og er hægt að ná samkomulagi málsaðila um að hraða mikilvægum málum og gefa þeim algjöra flýtimeðferð sem svarar þá grundvallarspurningunum. Það er hægt að bæta við kröfum 

Frú forseti. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra Oddnýju Harðardóttur hvort hún sé sammála þeim ummælum Helga Hjörvars, hv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar, að eftir dóma Hæstaréttar sé óhjákvæmilegt að fara í almennar aðgerðir hjá að minnsta kosti þeim sem tóku lán 2004–2008. Þá ræðir hv. þm. Helgi Hjörvar um að lífeyrissjóðirnir borgi og hækki jafnvel eftirlaunaaldurinn eitthvað eða að ríkið nái til baka 20 milljörðum sem lífeyrissjóðirnir fengu frá seðlabanka Lúxemborgar. Er hæstv. ráðherra sammála því? Telur hæstv. ráðherra að lífeyrissjóðirnir hafi borð fyrir báru núna eftir hrunið, í umhverfi lækkandi ávöxtunar, til að taka á sig slíkar skuldbindingar? Mun þetta ekki koma niður á getu þeirra til að greiða verðtryggðan lífeyri til elli- og örorkulífeyrisþega? Auk þess er hv. þingmaður, sem er formaður efnahags- og viðskiptanefndar, með sömu tillögu og Sjálfstæðisflokkurinn um að ná í eign ríkissjóðs hjá séreignarsjóðunum en hann ætlar að nota peninginn til að lækka skuldir til langframa en Sjálfstæðisflokkurinn ætlaði að fella niður alla skatta vinstri stjórnarinnar í að minnsta kostir eitt eða tvö ár. Þá kemur næsta spurning: Ef hæstv. fjármálaráðherra ætti þessa rúmlega 100 milljarða í handraðanum, hvort teldi hann betra að lækka skuldir sumra um segjum 15%, sem þýðir að þeir greiða næstu 30–40 árin 15% minna þannig að fjármagnið kemur inn á 20–30 árum, eða að lækka skatta nú þegar sem kemur beint í æð og kemur efnahagslífinu aftur í gang? Er hæstv. ráðherra ekki sammála hv. þingmanni sem komst að þeirri niðurstöðu að maður notar ekki sama peninginn tvisvar?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég er á því eins og örugglega langflestir hv. þingmenn að eftir nýlegan dóm um gjaldeyrislánin þurfum við í fyrsta lagi að fá að vita hvernig hann liggur. Það er ekki alveg ljóst enn þá fyrir hvern hann gildir og hvaða fordæmi fylgja honum. Í fyrsta lagi þurfum við að fá það á hreint til þess að meta þá stöðu, síðan fylgir þessum dómi augljóslega önnur staða en áður var og því þurfum við að líta yfir þessi mál öllsömul. Ég er ekki fær um að svara því hér og nú hvort lífeyrissjóðirnir séu aflögufærir eða hvort hægt sé að færa til baka viðskipti sem búið er að gera. Ég efast reyndar um að það sé hægt en þó er sjálfsagt að skoða tillögu hv. þm. Helga Hjörvars hvað það varðar. Hv. þm. Helgi Hjörvar talar einnig um að skattleggja séreignarsparnaðinn strax, þ.e. taka skattinn strax. Ég er þeirrar skoðunar núna, og hef verið, að það sé flókin aðgerð. Það þarf að skoða ýmis sjónarhorn hvað hana varðar. Samkvæmt upplýsingum frá FME er þarna um 200 milljarða að ræða. Það þarf að skoða hve stór hlutur sveitarfélaganna er í því. Útsvarið er 14,4%, ekki satt, þannig að það þarf að reikna með því að sveitarfélögin fái sinn hlut. Síðan þarf að velta fyrir sér hvernig eigi að skattleggja sjóðinn. Við hvaða tekjur á að miða? Það eru ýmsar flækjur hvað þetta varðar. Jú, hv. þingmaður og hæstv. forseti, ég er sammála því að ekki sé hægt að eyða hverri krónu nema einu sinni.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þau voru nokkuð góð. Ég spyr: Hafði formaður efnahags- og viðskiptanefndar samráð við hæstv. ráðherra - þeir eru jú í sama flokki - um þessi mál þegar hann kom með þessar hugmyndir? Eru þetta jafnframt hugmyndir ráðherrans? Síðan er spurningin mikla: Veit hæstv. ráðherra um stöðu heimilanna? Hafa komið fram einhverjar upplýsingar um stöðu heimilanna sem var markmið tveggja þingmála sem lágu fyrir efnahags- og viðskiptanefnd? Ef hæstv. ráðherra veit um stöðu heimilanna vildi ég gjarnan fá þær upplýsingar líka því að ég veit eiginlega ekkert um stöðu heimilanna.

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan hefur nýlegur dómur komið róti á þessa hluti alla saman og hv. þingmenn hafa reynt að endurmeta stöðuna. Margir þingmenn hafa sett fram hugmynd að lausnum í fjölmiðlum. Hv. þm. Helgi Hjörvar er einn þeirra. Ég leyfi mér að fullyrða að hver einasti hv. þingmaður er að velta þessum hlutum fyrir sér og reyna að finna færar leiðir. Ég tel að það sé ábyrgt að skoða allar leiðir sem settar eru fram með opnum huga en það er líka ábyrgt að horfa á stöðu ríkissjóðs og hafa í huga að það er hagur okkar allra, Íslendinga, að þar náum við endum saman. Það græða allir á því, líka skuldug heimili, að við höldum okkur við þá áætlun að koma á heildarjöfnuði 

Hæstv. forseti. Það vakti nokkra athygli mína að haft er eftir sendiherra Íslands í Brussel að hann hafi boðið Evrópusambandinu kennslu í sjávarútvegsmálum, væntanlega fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands. Ég get verið sammála sendiherranum um að það fiskveiðistjórnarkerfi sem við höfum byggt upp hér er bæði skynsamlegra og árangursríkara en það kerfi sem er til staðar innan Evrópusambandsins. Hins vegar fór ég að velta fyrir mér hvort sendiherrann hefði ekki heyrt af áformum ríkisstjórnarinnar um að gerbreyta þessu sjávarútvegskerfi. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra geti útskýrt hvort það standi til af hálfu ríkisstjórnar Íslands að kenna Evrópusambandinu fiskveiðistjórn samkvæmt því kerfi sem við höfum og sem við þekkjum eða hvort það á að fara út í kennslu varðandi það frumvarp eða það módel sem núna er sagt vera á teikniborðinu hjá hæstv. ráðherra.

Frú forseti. Það er rétt, sendiherra okkar er velviljaður maður og hjálpsamur og býður fram aðstoð þar sem hann telur hennar þörf. Ég held að flestir séu sammála því að sameiginlega fiskveiðistefnan sem núna sætir endurskoðun hafi ekki reynst vel, hafi verið bæði dýr og óskilvirk. Það er auðvitað himinn og haf á milli margra grundvallaráherslna sem við leggjum, t.d. þess að kasta ekki fiski og þess sem viðgengst í Evrópusambandinu þar sem mönnum er slíkt skylt. Það hefur með ærnum tilkostnaði reynt að minnka afköst flotans, eytt í það milljörðum evra með takmörkuðum árangri eins og kunnugt er og ræður enn lítið við ofveiði á ákveðnum stofnum o.s.frv. Ég held að það sé almennt viðhorf að sjávarútvegsstefna þess og fiskveiðistjórn þarfnist endurskoðunar. Ég hef ekki upplýsingar um það frá sendiherranum hvernig hann hafði hugsað sér að standa að þessari ráðgjöf sérstaklega. Ísland hefur auðvitað fylgst með þessari vinnu, m.a. í gegnum fulltrúa sína í Brussel, enda eðlilegt. Ég held að það gæti haft gagn af því að skoða ýmislegt í okkar fiskveiðistjórnarkerfi eins og það er, ég tala nú ekki um ef okkur tekst vel til við að betrumbæta það og sníða af því ýmsa ágalla sem hafa verið umdeildir og fylgt kerfinu lengi. Vonandi gætum við þá veitt Evrópusambandinu í framhaldinu ráðgjöf á grundvelli enn þá betra fiskveiðistjórnarkerfis sem við værum búnir að lagfæra ef okkur vinnst vel í þeim efnum á næstu mánuðum.

Bílslys?

Hæstv. forseti. Svar hæstv. ráðherra gefur tilefni til að spyrja hvort þær hugmyndir sem nú eru á teikniborðinu hjá honum um breytt fiskveiðistjórnarkerfi séu fyrst og fremst lagfæringar á núverandi kerfi eða hvort hann hafi uppi áform um að gerbreyta því eins og ráða hefur mátt af ummælum ýmissa talsmanna ríkisstjórnarflokkanna á síðustu þremur árum. Ég hef alltaf skilið málflutning talsmanna ríkisstjórnarinnar þannig að það þyrfti að búa hér til alveg nýtt fiskveiðistjórnarkerfi, kollvarpa því sem nú er. Ég heyrði ekki betur en að hæstv. ráðherra talaði um að sníða af agnúa, lagfæra. Það er dálítill munur á því.

Frú forseti. Ég legg til að hv. þm. Birgir Ármannsson glími við einhvern byrjanda í þingmennsku en ekki þann sem hér stendur ef hann heldur  Það liggur algerlega fyrir  Hitt er annað, og það eru menn sammála um, að að mörgu leyti hefur aflamarkskerfið og sú aðferð að útdeila réttindum á slíkum grunni, styðjast við aflareglu, leyfa ekki brottkast o.s.frv., reynst okkur vel og aðrar þjóðir gætu tekið sér það til 

Virðulegi forseti. Þó að ég teljist sjálfsagt ylfingur í þingstörfum, eftir að hafa hlustað á hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra áðan, bið ég ráðherra að svara mér skilmerkilega. Í fjölmiðlum er mikið rætt um skýrslu sem fyrrverandi yfirlögregluþjónn, Geir Jón Þórisson, er að skrifa. Hann er að skrifa skýrslu um mótmælin, að mér skilst, fyrir lögreglustjórann í Reykjavík. Fram hefur komið, í viðtölum við lögregluþjóninn, að meðal þess sem fjallað sé um þar sé mögulegur þáttur þingmanna í þeim mótmælum. Ég verð að segja að ég undrast svolítið viðbrögðin við þessum orðum þar sem í sjálfu sér er ekkert nýtt á ferð. Fjallað hefur verið um mögulegan þátt þingmanna í þessum mótmælum í fjölmiðlum áður. Formaður Sambands lögreglumanna, Snorri Magnússon, hefur skrifað um þetta grein eða verið í viðtali og þá hefur fyrrverandi lögregluþjónn, Gylfi Guðjónsson, skrifað grein um sama mál. Ég held að við hljótum að vilja fá þetta mál út úr myndinni - hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra notar það orðalag býsna oft þegar rætt er um Evrópusambandið og ýmislegt annað, að fá bara málið út úr myndinni. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé þá ekki sammála þeirri þingsályktunartillögu sem undirritaður er 1. flutningsmaður að í þinginu, um að þetta mál verði rannsakað. Það er einhver misskilningur í gangi varðandi þau orð sem lögreglumaðurinn Geir Jón hefur haft í frammi, um að einhver rannsókn sé í gangi, en ég velti því upp við ráðherra hvort ekki sé rétt að rannsaka bara hvort þingmenn hafi tekið einhvern þátt, og þá með hvaða hætti, í þessum athöfnum, þessum mótmælum, og hvort eitthvað undarlegt sé þar á ferð. Það er vitanlega óþolandi fyrir þingið sem slíkt ef það er þannig að almenningur eða lögreglan hefur grun um að þannig hafi verið staðið að málum. Þeirri óvissu 

Frú forseti. Það er erfitt í sjálfu sér að tjá sig um þessi mál meðan maður hefur engar upplýsingar í höndum aðrar en þessa skrýtnu fjölmiðlaumfjöllun í gærmorgun, eða hvað það nú var. Nú skilst mér að lögreglustjórinn í Reykjavík hafi komið fram og upplýst að ekki sé verið að gera neina skýrslu og þaðan af síður sé nokkur rannsókn í gangi. Hins vegar sé tiltekinn yfirlögregluþjónn að safna saman gögnum  
             
            

… Jón Gunnarsson …


             
            

Tala við Jón.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Eftir því sem ég skil þetta mál er lögregluþjónninn sem um ræðir að taka saman gögn og mun skila skýrslu til lögreglustjórans í Reykjavík um þessi mótmæli. Það er hins vegar, og ég tek undir það með ráðherra, sama hver þingmaðurinn er. Og ég man ekki, ef ég á að vera alveg hreinskilinn, eftir að hafa séð nafn hæstv. ráðherra í allri þessari umræðu. Engu að síður er mjög erfitt fyrir þingið í heild og alla þingmenn sem nú sitja og sátu í þinginu ef það er einhver óvissa eða, eins og menn hafa talað um, dylgjur, meintar dylgjur vil ég þá orða það, um þátttöku þingmanna með einhverjum hætti í þessum mótmælum. Nú er það þannig að gera þarf greinarmun á því hvort menn eru að mótmæla með sínum lögbundna rétti eða hvernig það er eða hvort þeir eru að aðhafast eitthvað sem skapar hættu eða er ólöglegt. Ég hef skilið hæstv. ráðherra á þann veg að hann sé ekki á móti því að þetta mál sé hreinlega rannsakað 

Frú forseti. Ég tel náttúrlega rétt í fyrstu umferð að lögreglan geri grein fyrir þessu með ítarlegum og tæmandi hætti. Það þarf að fást á hreint hvað er þarna í gangi. Er þarna um einhvers konar rannsókn að ræða eða ekki? Hvað er fólgið í þeirri samantekt á gögnum sem þarna er vitnað til? Auðvitað væri það afar óhefðbundið ef þetta væri einhvers konar skýrslugerð eða rannsókn að út úr þeirri vinnu miðri kæmi sá sem fyrir henni stendur með umfjöllun um hana af þessu tagi. Eða teldu menn það vönduð vinnubrögð áður en gögn og rök liggja þá fyrir í málinu? Það tel ég varla. Ég útiloka þar af leiðandi ekki að ef til þess þarf að koma að hreinsa svona áburð af þingmönnum að þá sjáum við sjálf um að það verði rannsakað. Það útiloka ég ekki. Ég kæri mig að minnsta kosti ekki um að sitja undir dylgjum af þessu tagi. Varðandi minn hlut í þessu er hann ósköp einfaldur og ég get afgreitt það mál hér og nú. Ég man til þess að hafa hringt eitt símtal út á Austurvöll í janúar 2009 og það var til þess að athuga hvort 

Forseti. Ég spyr að gefnu tilefni um það hvernig standi á því að tiltekin þingsályktunartillaga Gunnars Braga Sveinssonar og fleiri hefur ekki komið hér á dagskrá. Ég var einmitt að athuga þær þingsályktunartillögur og þau frumvörp sem ekki hafa komið hér. Ég tók eftir að þessi var með mjög lágt málsnúmer. Er það vegna þess að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson hafi óskað eftir því að hún yrði ekki tekin á dagskrá? Er það vegna þess að forseti telji hana með einhverjum hætti ekki þingtæka? Eða er það ef til vill vegna þess að forseti treystir sér ekki til þess að reiða fram þær upplýsingar sem spurt var um á fyrra þingi, þegar þessi þingsályktunartillaga var tekin á dagskrá, rædd og umræðu um hana frestað? Þá var umræðu um hana frestað á því méli að þingmenn kölluðu eftir Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, hæstv. forseta Alþingis, vegna þess að til hennar var vitnað í umræðunum og þeim gögnum sem tínd voru fram þessari þingsályktunartillögu til stuðnings. Það er mjög mikilvægt að þetta komi fram, hver af þessum ástæðum liggur að baki því að þingsályktunartillagan hefur ekki komið hér til umræðu.

Virðulegi forseti. Við Íslendingar erum því miður á ýmsan hátt eftirbátar annarra þjóða hvað varðar neytendarétt. Eitt dæmi þessa veikleika snýr að skilarétti á vörum og almennum réttindum og skyldum neytenda og söluaðila þegar ágreiningur kemur upp í þeim efnum. Þetta er viðfangsefni sem lengi hefur verið til umfjöllunar og er jafnframt eitt af þeim stærri verkefnum sem Neytendasamtökin þurfa að sinna í hagsmunagæslu sinni fyrir neytendur. Engin lög gilda hér á landi um skilarétt þegar neytandi er ósáttur við ógallaða vöru en fyrir rúmum áratug voru af hálfu viðskiptaráðuneytisins settar sérstakar skilareglur til að taka á þessum málum hvað varðar almennan skilarétt, inneignarnótur og gjafabréf. Reynsla undanfarinna ára hefur sýnt með skýrum hætti að hvorki neytendur né starfsmenn í verslunum þekkja til þessara reglna og fáar verslanir fara eftir þeim. Þetta er því miður staðreynd mála. Þó að reglurnar séu aðeins leiðbeinandi eiga þær að geta dregið verulega úr þeirri óvissu sem oft skapast milli söluaðila og kaupanda varðandi skilarétt. Meginatriði þessara reglna er meðal annars að neytandi á almennt 14 daga skilarétt á vöru, vörur með gjafamerki gera kassakvittun óþarfa við skil, inneignarnótur á að miða við upprunalegt verð vöru, gjafabréf gilda í fjögur ár frá útgáfudegi og hið sama á við um inneignarnótur og skilaréttur tekur ekki til útsöluvöru nema um annað hafi verið samið. Þetta eru allt skýrar og afdráttarlausar reglur. Vandinn er sá að fæstir neytendur þekkja til þeirra og fáir kaupmenn fara eftir þeim. Sú staðreynd sýnir að eitthvað hefur farið úrskeiðis varðandi upplýsingamiðlun og kynningu. Á sínum tíma náðist gott samstarf milli allra hagsmunaaðila um að koma málum í betri farveg en raun varð á með því að setja umræddar reglur um skilarétt. Eftirfylgnin hefur hins vegar verið með þeim hætti að þær reglur hafa ekki komið að því gagni sem ætlast var til. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra: Hafa þær verklagsreglur um skilarétt, gjafabréf og inneignarnótur sem viðskiptaráðuneytið gaf út í desember árið 2000 fest sig í sessi og skilað þeim árangri sem stefnt var að? Liggja fyrir upplýsingar um hversu stór hluti verslunar- og þjónustufyrirtækja virðir verklagsreglurnar? Liggur fyrir hve stór hluti neytenda þekkir til þeirra? Eru uppi áætlanir af hálfu ráðuneytisins að gera skipulegt átak í því að kynna enn frekar fyrir neytendum og rekstraraðilum umræddar verklagsreglur til hagsbóta fyrir bæði neytendur og seljendur?

Frú forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina. Hann hreyfir hér við þörfu máli. Við vinnslu svaranna var leitað bæði til Samtaka verslunar og þjónustu og Neytendastofu um upplýsingar. Í fyrsta lagi er spurt hvort þær verklagsreglur um skilarétt, gjafabréf og inneignarnótur sem viðskiptaráðuneytið gaf út í desember árið 2000 hafi fest sig í sessi og skilað þeim árangri sem stefnt var að. Þá er rétt að undirstrika að hvorki í íslenskum lögum né í evrópskum rétti hafa verið lögfestar reglur um rétt neytenda til að skila eða skipta ógallaðri vöru þannig að Ísland er ekki einsdæmi í þeim efnum, þvert á móti er það hin almenna regla, þ.e. að þegar um er að ræða kaup og afhendingu á fastri starfsstöð. Réttur neytenda til að falla frá samningi um kaup og sölu á vöru og þjónustu er hins vegar tryggður í lögum nr. 43/2000, um húsgöngu- og fjarsölusamninga, þegar viðskipti falla undir þá löggjöf. Hv. fyrirspyrjandi fór yfir þær meginreglur sem eru í verklagsreglunum frá 2000, þ.e. um skilarétt, gjafabréf og inneignarnótur, og þar kom allt réttilega fram. Þar er réttur til að skila ógallaðri vöru miðaður við 14 daga frá afhendingu; vörur sem merktar eru með gjafamerki gera kassakvittun óþarfa við skil; inneignarnótur skulu miðast við upprunalegt verð vörunnar; gjafabréf og inneignarnótur halda gildi í allt að fjögur ár frá útgáfudegi og skilaréttur tekur svo ekki til útsöluvöru nema þá um það sérstaklega samið. Þessar reglur eru eðli málsins samkvæmt leiðbeinandi og því er það alfarið á hendi hverrar verslunar fyrir sig að taka ákvörðun um hvort og þá hvernig hún tekur á atriðum sem varða skilarétt neytenda á ógallaðri vöru. Um inneignarnótur og gjafabréf gildir hið sama en almennt fer um slíkar skuldbindingar eftir meginreglum kröfuréttarins, en slíkar kröfur fyrnast á fjórum árum Í svari Neytendastofu við fyrirspurn ráðuneytisins um þetta mál kemur fram að Neytendastofa telur að umræddar verklagsreglur, um skilarétt, gjafabréf og inneignarnótur, hafi tvímælalaust skilað miklum árangri fyrir neytendur og verslanir, ekki síst smærri fyrirtæki, í þeim tilvikum þar sem neytendur vilja skipta eða skila ógölluðum vörum. Þá kemur jafnframt fram í svari Neytendastofu að þegar verslanir leiti upplýsinga hjá Neytendastofu í því skyni að koma til móts við viðskiptavini sína að þessu leyti hafi reynslan sýnt að þær styðjast nær alltaf við þessar verklagsreglur, þ.e. þegar verslanir móta sér reglur eru það þessar verklagsreglur sem eru í heiðri hafðar. Í öðru lagi er spurt hvort fyrir liggi upplýsingar um hversu stór hluti verslunar- og þjónustufyrirtækja virði reglurnar eða fari eftir þeim. Þá er því til að svara að hvorki ráðuneytið, Samtök verslunar og þjónustu né Neytendastofa búa yfir upplýsingum um það hversu stór hluti verslunar- og þjónustufyrirtækja notar reglurnar. Reynsla Neytendastofu sýnir að verklagsreglurnar virðast oftast vera grundvöllurinn fyrir umræddri þjónustu hjá fyrirtækjum sem stunda viðskipti við neytendur. Jafnframt segir í svari Samtaka verslunar og þjónustu að samtökin hafi þá reglu að upplýsa félagsmenn sína um tilvist reglnanna. Það liggur hins vegar ekki fyrir hversu stór hluti neytenda þekkir reglurnar og á því þyrfti að verða bragarbót. Þó virðast neytendur yfirleitt telja að þeir eigi skilarétt á vörum sem bendir til þess að verslanir veiti þá almennt einhvern slíkan skilarétt og fari því, a.m.k. að einhverju marki, eftir verklagsreglunum. Loks er í þriðja lagi spurt hvort uppi séu af hálfu ráðuneytisins áform um að gera skipulegt átak í því að kynna enn frekar fyrir neytendum og rekstraraðilum umræddar verklagsreglur til hagsbóta fyrir bæði neytendur og seljendur. Því er til að svara að samkvæmt upplýsingum frá Samtökum verslunar og þjónustu hafa þau ásamt Neytendasamtökunum hafið undirbúning að því að auka kynningu á verklagsreglunum neytendum og verslunum til hagsbóta. Ráðuneytið fagnar því framtaki og mun fylgjast með framvindu þess og stuðla að því fyrir sitt leyti og að þetta verði gert á báðar hliðar, þ.e. til þess að auka annars vegar þekkingu neytenda að sjálfsögðu og upplýsa þá um að ganga eftir því hvort þeir eigi réttindi á grundvelli reglnanna en sömuleiðis að uppfræða verslunina og tryggja að þar séu mönnum reglurnar ljósar og eftir því sem mögulegt er hvetja til þess að farið sé eftir þeim.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Lúðvíki Geirssyni fyrir að vekja máls á þessu neytendamáli. Við höfum trúlega flestöll orðið fyrir því eða höfum heyrt af því að réttur neytenda virðist óljós. Því er mikilvægt að Alþingi og framkvæmdarvaldið skýri þessi mál betur vegna þess að upp koma fjölmörg tilvik þar sem reglurnar virðast óljósar eða réttur neytenda er ekki með þeim hætti sem við flest vildum sjá. Við þekkjum það líka af samskiptum neytenda við fjármálastofnanir og huga þarf að því að hugsa hlutina upp á nýtt út frá hagsmunum neytenda hér á landi. Ég vil því spyrja hæstv. fyrirspyrjanda og jafnframt hæstv. ráðherra, af því að hér var nefnt að rætt hefði verið við Neytendastofu, hvort þeir hefðu rætt málið við talsmann neytenda sem er ötull talsmaður neytenda hér á landi og hefur sýnt það í sínum verkum 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Ég tel að stigið hafi verið mjög mikilvægt skref í neytendavernd og neytendarétti þegar slíkar reglur voru settar fyrir liðlega áratug. Því er ekki að leyna, eins og kom fram í svari hæstv. ráðherra, að þær reglur hafa sett mark sitt á það hvernig tekið hefur verið á málum þar sem menn hafa beitt þeim og horft til þeirra meginatriða sem koma fram í þeim. Hitt er svo annað mál að það liggur fyrir meðal annars af öflugu starfi Neytendasamtakanna að mjög stór hluti af starfi þeirra fer í ráðgjöf og upplýsingar um einmitt þessi mál vegna þess að almenningur virðist því miður vera illa upplýstur um stöðu sína. Ég vek athygli á að í því ástandi sem við höfum gengið í gegnum á undanförnum árum þar sem hrina gjaldþrota í kjölfar efnahagshrunsins hefur dunið yfir hafa neytendur tapað margvíslegum eignum og rétti varðandi gjafabréf sérstaklega þegar fyrirtæki hafa farið á hausinn og réttur til að nýta slík gjafabréf sem lagt hefur verið út fyrir er fyrir borð borinn. Þetta er auðvitað vandamál en það skiptir miklu að almenningur sé upplýstur og meðvitaður um stöðu sína og ekki síður kaupmenn. Ég vek líka athygli á að þegar verklagsreglurnar voru settar var sérstaklega tekið fram í 1. gr. að kynning á þeim yrði við kassa í verslunum og hugsanlega væri hægt að nota kvittanir með skilaboðum um þennan rétt sem neytendur gætu kynnt sér. Ég vænti þess að menn beiti öllum mögulegum leiðum til að fylgja þessu máli eftir í því átaki sem fram undan er.

Frú forseti. Varðandi fyrirspurn hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar þá kemur fram samkvæmt þeim svörum sem ég hef að aflað hafi verið upplýsinga frá Samtökum verslunar og þjónustu og Neytendasamtökunum. Það segir í sjálfu sér ekki að ekki kunni að hafa verið haft samband við fleiri þegar málið var undirbúið en ég hef ekki upplýsingar í höndunum um það. Það eina sem ég veit er að þær upplýsingar sem við styðjumst hér við eru byggðar á gögnum frá þessum tveimur aðilum. Varðandi málið að öðru leyti þá hef ég kannski ekki miklu við að bæta öðru en því að ef ég skil réttarstöðuna hér rétt eru þetta leiðbeinandi reglur. Við höfum ekki í heimildir lögum og að því er virðist ekki annars staðar heldur stöðu til þess að skylda menn til að veita þessa þjónustu, það þyrfti þá að afla lagastoðar fyrir slíku ef menn vildu ganga svo langt. Ég veit ekki hvort við getum það eða hvort ríkari kröfur eru lagðar á verslun annars staðar í evrópskum rétti, en auðvitað væri hægt að hugsa sé að leggja einhverjar kvaðir, e.t.v. lögbundnar, á verslunar- og þjónustuaðila til dæmis um upplýsingagjöfina. Það mætti alveg hugsa sér að með sama hætti og tilteknar kröfur eru lagðar á um verðmerkingar eða upplýsingar um vöru væri það til dæmis skoðað að verslanir og þjónustuaðilar skyldu hafa í anddyri eða við inngang verslana uppi á áberandi stað upplýsingar um nákvæmlega hvaða rétt neytendur hefðu á grundvelli þeirra reglna sem viðkomandi verslun hefði ákveðið að setja sér, þannig að upplýsingarnar væru alltaf aðgengilegar. Það er væntanlega eitthvað sem ekki væri vandamál að leggja sem kvöð á verslunina að gera. Varðandi hitt sem hv. þingmaður nefnir þá er ábyggilega erfitt að sjá við því ef verslanir verða gjaldþrota og hafa gefið út gjafabréf, ég veit ekki hvort er nokkur leið að róa með öllu fyrir þá vík en það er dapurlegt þegar það gerist, en í umrótsástandi eins og því sem við höfum upplifað getur 

Virðulegi forseti. Í kjölfar hrunsins eignaðist ríkið eignarhlut í mjög mörgum fyrirtækjum, þar með talið bönkunum þremur, fimm sparisjóðum, tryggingafélagi og dótturfélögum þessara fyrirtækja. Þessar eignir má finna hérlendis og erlendis. Sum þessara fyrirtækja hafa þegar verið seld, einkavædd eða líkt og mörgum stjórnarliðum er tamt að segja „skilað aftur“ til einkaaðila. Má þar nefna einkavæðingu Arion banka, Íslandsbanka, Sjóvár – Almennra, FIH-bankann og Vestia, dótturfélag Landsbankans, en þar undir voru meðal annars Icelandic Group, Vodafone, Advania, áður Skýrr, EJS og HugurAx, Plastprent og Icelandair Group. Tveir sparisjóðir hafa einnig verið settir í söluferli. Allt þetta hefur byggst á jafnopnum og skilyrðislausum söluheimildum í fjárlögum og fyrri einkavæðing Búnaðarbankans og Landsbankans. Raunar þannig að enn er ekki vitað hverjir verða endanlegir eigendur sumra þessara fyrirtækja. Í Fréttablaðinu kom nýlega fram að stefnt væri að svokallaðri stærstu einkavæðingu ríkisins þar sem Horn fjárfestingarfélag hf. yrði skráð á hlutabréfamarkað í lok mars eða byrjun apríl næstkomandi. Auk þess yrðu um sex önnur félög skráð á markað síðari hluta þessa árs eða fyrri hluta þess næsta. Öll þessi félög eru að hluta til eða öllu leyti í eigu Landsbankans sem er í 81% eigu ríkisins sem hæstv. fjármálaráðherra fer með. Auk þess hefur verið nokkur umræða um einkavæðingu Landsvirkjunar. Í skýrslu þingmannanefndarinnar sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis var lagt til, í ljósi þeirra mistaka sem gerð voru við fyrri einkavæðingu ríkisbankanna, að ríkisstjórn hvers tíma marki sér opinbera stefnu um hvort og þá með hvaða hætti standa eigi að sölu og einkavæðingu ríkisfyrirtækja. Þingmannanefndin lagði einnig til að Alþingi lögfesti rammalöggjöf um sölu og einkavæðingu ríkisfyrirtækja og eftirlitshlutverk Alþingis væri þar tryggt sem og að löggjöf um opinber hlutafélög og önnur félagaform yrðu endurskoðuð, m.a. í samræmi við athugasemdir eftirlitsstofnana Alþingis. Þingmannanefndin, sem bæði ég og hæstv. ráðherra áttum sæti í, taldi sérstaklega mikilvægt að þetta yrði gert í ljósi þess að á næstu árum og áratugum er stefnt að því að selja og/eða einkavæða fyrirtæki sem hafnað hafa í eigu ríkiseigu vegna bankahrunsins. Nú tæpum tveimur árum frá því að þessi ályktun var samþykkt á Alþingi liggur engin almenn eigendastefna fyrir hjá stjórnvöldum um eignarhald eða einkavæðingu ríkisfyrirtækja. Engin rammalöggjöf hefur verið lögfest um sölu og einkavæðingu ríkisfyrirtækja og eftirlitshlutverk Alþingis hefur ekki verið tryggt og mjög gjarnan virðist sem við þingmenn fréttum fyrst af fyrirhuguðum einkavæðingum ríkisfyrirtækja í fjölmiðlum. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hyggst ráðherra marka almenna eigendastefnu um eignarhald ríkisins á ýmsum fyrirtækjum? Hvaða fyrirtæki telur ráðherra rétt að einkavæða og hvaða fyrirtæki telur ráðherra rétt að séu í ríkiseigu? 

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hv. þm. Eyglóar Harðardóttur fóru mörg fyrirtæki á hausinn við hrunið en fyrir fall fjármálakerfisins haustið 2008 voru nær öll fjármálafyrirtæki landsins í einkaeigu. Í kjölfar stofnunar nýju bankanna við uppskiptingu eigna og skulda gömlu bankanna færðust eignarhlutir í nokkrum fjármálafyrirtækjum til ríkisins eins og kunnugt er. Þar sem álitið var að það væri ekki hlutverk ríkisins að reka fjármálafyrirtæki eins og þau sem lent voru undir eignarhaldi ríkisins var talið mikilvægt að ríkið hefði forgöngu um að móta sér skýra stefnu um hvernig umrædd félög yrðu rekin á meðan eignarhald væri með þessum hætti. Þetta byggði meðal annars á því að öll þessi félög væru í harðri samkeppni hvert við annað, auk þess sem mikilvægt væri að skýra hlutverk, ábyrgð og stjórnunarhætti ríkisins gagnvart umræddum félögum. Í september 2009 gaf fjármálaráðuneytið út eigendastefnu fyrir fjármálafyrirtæki þar sem gerð var grein fyrir markmiði ríkisins með eignarhaldi í fjármálafyrirtækjum, gerð var ítarleg grein fyrir skipulagi eigendahlutverks innan ríkisins og gerð var grein fyrir þeim meginreglum sem ríkið setti sjálfu sér sem eiganda ásamt þeim kröfum og viðmiðunum sem ríkið gerði til reksturs slíkra félaga. Í framhaldinu skipaði fjármálaráðherra í stjórn Bankasýslu ríkisins sem sett var á stofn með lögum nr. 88/2009 og er ætlað að fara með eignarhluti ríkisins í fjármálafyrirtækjum í samræmi við lög, góða stjórnsýslu og viðskiptahætti og eigendastefnu ríkisins á hverjum tíma. Sú vinna sem unnin hefur verið við þróun eigendastefnu fjármálafyrirtækja hefur verið nýtt sem grunnur undir frekari þróun þessara mála varðandi önnur félög í eigu ríkisins. Rétt þótti þó þar sem um nýmæli var að ræða að láta reyna á eigendastefnu í fjármálafyrirtækjum áður en lengra væri haldið og öðrum félögum yrði sett slík eigendastefna. Í framhaldi af opnun Hörpunnar hefur ríkið ásamt Reykjavíkurborg unnið að sérstakri eigendastefnu vegna hennar þar sem brýnt þótti með hliðsjón af sameiginlegu eignarhaldi hennar að fyrir lægi skýr stefna beggja eigendanna um stjórn og skipulag hennar. Sú stefna er nú á lokastigi og er gert ráð fyrir að hún verði formlega sett á næstu vikum. Varðandi önnur félög í eigu ríkisins hefur ríkið um skeið unnið að almennri eigendastefnu félaga í eigu þess. Þegar sú stefna verður tilbúin mun hún gilda almennt um félög í eigu þess. Sum félög, eins og til dæmis orkufyrirtæki, eru þó þess eðlis að meta þarf hvort ekki sé rétt að unnin verði sérstök eigendastefna byggð á hinni almennu stefnu sem taki á þeim sérsjónarmiðum sem þar kunna að rísa. Á þessu stigi liggur ekki fyrir nein sérstök stefna eða ákvörðun um einkavæðingu fyrirtækja í eigu ríkisins. Ljóst er hins vegar að ekki er ætlunin að ríkissjóður sitji um langt skeið að eignarhaldi allra þeirra fjármálafyrirtækja sem ríkið hefur yfirtekið vegna erfiðleika á fjármálamarkaði. Í ráðuneytinu er nú unnið að lagafrumvarpi sem marka mun ramma utan um sölu þessara eignarhluta og er gert ráð fyrir að það verði lagt fyrir Alþingi á næstu vikum. Í langtímaáætlun í ríkisfjármálum 2012–2015, sem kynnt var samhliða framlagningu frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2012, er gert ráð fyrir umtalsverðum tekjum af sölu á eignarhlutum í félögum og fyrirtækjum og eftir atvikum annarri eignasölu. Í fjárlögum ársins er gert ráð fyrir því að strax á næsta ári muni sala fjármálafyrirtækja skila ríkissjóði umtalsverðum tekjum. Unnið hefur verið eftir þeirri áætlun að ríkið losi að fullu um eignarhlut sinn í Arion banka og Íslandsbanka en tryggt verði að eignarhlutur ríkisins í Landsbankanum fari ekki niður fyrir 66–75%. Í fjárlögum ársins er heimild til sölu á eignarhlutum í þeim sparisjóðum sem ríkið hefur eignast hluti í. Gert er ráð fyrir að Bankasýsla ríkisins muni vinna að tillögum að stefnu um sölu þeirra eignarhluta sem stofnunin fer með eignarhluti í fyrir hönd ríkissjóðs. Hv. þingmaður fjallaði um fyrirtæki sem lent hafa í höndum Landsbankans eftir að þau lentu í fjárhagslegum vandræðum. Ég tel ekki ástæðu til þess að bankinn eigi og reki fyrirtæki, enda skal bankinn selja 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir að koma fram með þessa mikilvægu spurningu um eignarhald ríkisins á fyrirtækjum því að vonandi viljum við flest í framtíðinni byggja upp markaðsþjóðfélag en ekki þjóðfélag sem byggir á umfangsmiklum afskiptum ríkisins af fyrirtækjarekstri í landinu. Ég vona alla vega að það sé framtíðarsýn mín og hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra nefndi sparisjóðina sem eru mikilvægar fjármálastofnanir í landinu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, af því að hún orðaði sparisjóðina sérstaklega, hvað líði aðgerðum til þess að tryggja viðgang og vöxt sparisjóðanna í landinu. Það er nefnd að störfum innan fjármálaráðuneytisins. Hver er framtíðarsýn hæstv. fjármálaráðherra 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svör hennar og hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir innlegg hans og tek undir þá spurningu sem þar kom fram því við í Framsóknarflokknum höfum einmitt haft miklar áhyggjur af þeirri þróun sem hefur verið hvað varðar sparisjóðakerfið. Þrátt fyrir að svörin hafi að mörgu leyti verið ágæt við spurningunum verð ég að segja að mér finnst allt þetta ferli hafa dregist mjög. Eins og ég benti á eru komin núna tæp tvö ár frá því Alþingi ályktaði um að setja ætti löggjöf, rammalöggjöf, um ekki bara söluna eða einkavæðinguna og hvernig skal standa að sölu ríkisfyrirtækja, heldur hvernig eignarhaldinu skal vera háttað og hvernig við höldum utan um það. OECD, sem við erum aðilar að, hefur gefið út mjög nákvæmar leiðbeiningar um þetta sem mörg aðildarríki hafa nýtt sér við að móta sína eigendastefnu, m.a. Noregur. Norska ríkið er mjög stór eigandi að fyrirtækjum innan lands og síðan náttúrlega í gegnum norska olíusjóðinn er hann mjög stór fjárfestir á heimsvísu. Það er mjög mikilvægt, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, að þó ætlunin sé að selja fyrirtæki á meðan þau eru í eigu ríkisins þarf að gæta að því að þau séu þá ekki að njóta þess umfram þau fyrirtæki sem ekki eru í eigu ríkisins. Ég verð líka að segja að mér finnst það algjörlega óásættanlegt, eins og hefur komið ítrekað upp eftir hrun, að þingmenn eru fyrst að frétta af uppgjörssamningum við kröfuhafa í fjölmiðlum, þ.e. um svokölluð skil eða einkavæðingu á bönkum, sölu á sparisjóðum, sölu eins og hjá 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og tek undir með hv. þingmanni þegar hún talar um aðkomu þingsins að sölu ríkiseigna. Í því frumvarpi og þeirri eigendastefnu sem unnið er að í fjármálaráðuneytinu, en sú vinna er á lokastigum, er aðkoma þingsins og þingnefnda einmitt skilgreind þegar fyrirtæki í eigu ríkisins eða hlutar í fyrirtækjum í eigu ríkisins eru seld. Vera má að þetta hafi tekið of langan tíma en verið er að fylgja þessu eftir núna á lokasprettinum, á þessum dögum. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson spurði um sparisjóðina og framtíðarsýnina hvað sparisjóðakerfið varðar. Nú er ljóst að eftir efnahagshrunið er sparisjóðakerfið í molum ef svo má segja. Sparisjóðirnir viku frá grunngildum sínum úr fortíðinni, frá þeim gildum sem þeir höfðu staðið fyrir og tóku þátt í því sem fram fór hjá viðskiptabönkunum á þeim tíma. Ég held, því miður, að það sé ekki svo að hægt sé að endurreisa sparisjóðakerfið ef þarf að gera það með fjármunum ríkissjóðs, ég held að það sé of laskað til að hægt sé að reisa það við með einhverjum smáaurum, heldur er það trú mín að mikið þurfi til til að reisa það við að nýju. Ég skil vel þær hugsjónir sem að baki liggja 

Virðulegi forseti. Ég átti mjög ánægjulegt samstarf við hæstv. fjármálaráðherra þegar við sátum saman í menntamálanefnd og saknaði hennar raunar mjög mikið þegar hún fór þaðan út og tók við fjármálunum, en treysti því hins vegar að hún sé tilbúin til að fylgja einmitt menntamálum ágætlega eftir innan ráðuneytisins. Ég mundi því gjarnan vilja ræða við hana um fjarnám og dreifnám sem mér hefur verið mjög umhugað um. Fjarnám við íslenska framhaldsskóla sérstaklega hefur verið í örri þróun síðustu ár og sífellt fleiri nemendur hafa reitt sig á það sem hluta af sínu hefðbundna námi. Sama hefur raunar gilt hvað varðar háskóla. Þetta á jafnt við um nemendur þeirra skóla sem bjóða upp á fjarnám og vilja meiri sveigjanleika í tímasókn, en ekki síður við nemendur annarra skóla, einkum utan höfuðborgarsvæðisins, sem hafa viljað nýta sér fjölbreyttara námsframboð stærri skólanna án þess að þurfa að flytjast búferlum frá heimabyggð sinni. Fjarnám hefur einnig sýnt sig að er mjög mikilvægur þáttur í símenntun, einkum þeirra sem vilja bæta við sig námi samhliða vinnu og er stærstur hluti þess hóps konur. Þá hefur færst í vöxt að nemendur efstu bekkja grunnskóla hafa verið að taka einstaka áfanga á framhaldsskólastigi samhliða grunnskólanámi sem gerir þeim kleift að flýta ferð sinni í gegnum framhaldsskólanám. Ég tel að fjar- og dreifnám hafi líka að mörgu leyti gjörbylt bæði menntakerfinu og heilbrigðiskerfinu úti á landi vegna þess að fólk á staðnum hefur getað sótt sér menntun í gegnum fjar- og dreifnám án þess að þurfa að flytja úr viðkomandi heimabyggð. Í úttekt sem Sólveig Jakobsdóttir og Þuríður Jóhannsdóttir við mennta- og vísindasvið Háskóla Íslands gerðu fyrir mennta- og menningarmálaráðuneytið árið 2010 kom fram að niðurskurður á fjárlögum hefur haft mikil áhrif á framboð fjarnáms og hefur það dregist verulega saman hjá þeim skólum sem upp á það hafa boðið. Þetta er þrátt fyrir að kostnaður á hverja kennda einingu í fjarnámi sé umtalsvert lægri en kostnaður við staðnám og getur það munað allt að 40%. Hefur þessi samdráttur einkum bitnað á grunnskólanemendum sem ekki geta lengur tekið einingar á framhaldsskólastigi í fjarnámi en ekki síður á þeim sem einhverra hluta vegna eiga erfitt með að stunda hefðbundið dagskólanám, oft konur komnar upp undir miðjan aldur. Einn af þeim þáttum sem nefndir eru í skýrslu Sólveigar og Þuríðar er staða kjarasamninga Kennarasambandsins er kemur að fjarkennslu. Engin sérstök ákvæði eru um laun fyrir slíka kennslu og hafa skólar farið þá leið að semja sérstaklega við kennara sína um fjarkennsluna. Þó ekki sé víst að það fyrirkomulag sé með öllu alslæmt vil ég spyrja hvort fjármálaráðuneytið hafi rætt við Kennarasamband Íslands um kjarasamninga varðandi fjarkennslu. Ef svo er hvar eru þær viðræður staddar? Ef ekki, er fyrirhugað að ræða við Kennarasambandið um slíka samninga?

Virðulegur forseti. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns hefur fjarnám minnkað töluvert vegna aðhaldsaðgerða á framhaldsskólastigi. Það eru ekki til sérstakir kjarasamningar fyrir fjarnámið. Reyndar eru menn ekki á einu máli um að það sé nauðsynlegt heldur eigi fjarnámið að falla undir aðra kennslu. Fjármálaráðuneytið og Kennarasambandið sömdu um það árið 2001 að hver skóli og starfsmenn hans í samráði við samningsaðila gerðu með sér samning um mat á fjarkennslu. Þau ákvæði hafa haldið gildi sínu en dreifkennsla hefur ekki komið til umræðu á milli samningsaðila. Síðastliðið ár var samhliða kjarasamningi gerður samningur á milli menntamálaráðuneytisins og Kennarasambandsins um aðlögun kennarastarfsins að nýjum framhaldsskólalögum og skipaður starfshópur um þær breytingar. Fjármálaráðuneytið á aðild að því starfi og í vor mun afrakstur af því koma til úrlausnar samningsaðila. Almennt er fagleg skipulagning vinnu í höndum viðkomandi ráðuneytis og stofnana þess. Með dreifstýringu kjarasamninga hefur vinna af þessu tagi færst til stofnana. Menntamálaráðuneytið hefur unnið að greiningu þessara verkþátta, bæði með sérstökum skýrslum starfshópa á vegum þess og ekki síst í tengslum við setningu nýrra laga um framhaldsskóla. Fjármálaráðuneytið samdi við Kennarasamband Íslands um meðferð fjarkennslu með bókun í kjarasamningi frá 7. janúar 2001. Ég vil lesa þá bókun upp, með leyfi forseta: „Með tilvísun til auglýsingar sem menntamálaráðherra hefur ákveðið að birta í janúar 2001 eru aðilar sammála um að vegna fjarkennslu geti skólameistarar á grundvelli gr. 2.1.2 í kjarasamningi KÍ og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs samið við starfsmenn um aðrar mælistikur á kennslu en kennslustundir, t.d. á grundvelli nemendafjölda. Slíka samninga skal gera í samráði við fulltrúa stéttarfélags innan viðkomandi stofnunar.“ Síðan var gerð bókun 26. maí 2011 með kjarasamningi sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Samningsaðilar munu fjalla um niðurstöður aðlögunarstarfs á vegum mennta- og menningarmálaráðherra og gera viðeigandi breytingar til samræmis við þær. Samningur aðila um breytingarnar liggi fyrir 1. september 2012 og verði borinn undir atkvæði félagsmanna KÍ í framhaldsskólum í september 2012 að undangenginni kynningu.“ Í bókun 4 stendur, með leyfi forseta: „Þar til niðurstöður aðlögunarvinnu mennta- og menningarmálaráðuneytisins liggja fyrir vilja aðilar staðfesta að þeir eru sammála um að vegna fjarkennslu geti skólameistarar á grundvelli gr. 2.1.2 í kjarasamningi KÍ og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs samið við starfsmenn um aðrar mælistikur á kennslu en kennslustundir, t.d. á grundvelli nemendafjölda. Slíka samninga skal gera í samráði við fulltrúa stéttarfélags innan viðkomandi stofnunar.“ Samkomulag mennta- og menningarmálaráðherra og Kennarasambands Íslands um aðlögun kennarastarfsins að nýjum framhaldsskólalögum sem gert var samhliða síðasta kjarasamningi er sá farvegur sem þessi mál eru í í dag. Samkvæmt upplýsingum mínum vinnur þessi starfshópur innan menntamálaráðuneytisins og ég veit ekki betur en það starf gangi ágætlega.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn og um leið ráðherra fyrir svörin. Með fullri virðingu fyrir mörgum þingmönnum tel ég þann fjármálaráðherra sem nú er hafa einna mestu þekkingu á menntamálum vegna meðal annars fyrri starfa hennar í ráðuneytinu sem og í undirstofnunum þess. Við verðum að horfast í augu við að tekin var pólitísk ákvörðun um að fresta innleiðingu hluta framhaldsskólalaganna. Tekin var pólitísk ákvörðun um það af hálfu núverandi ríkisstjórnar að skerða dreifnámið og fjarnámið. Það þýðir nákvæmlega það sem hv. þm. Eygló Harðardóttir kom inn á, þ.e. takmörkun á aðkomu kvenna, en ekki síður takmörkun á að fara með ákveðnum hætti í að innleiða framhaldsskólalögin. Það þýðir að verið er að stoppa sveigjanleikann milli skólastiga, að minnsta kosti um stundarsakir. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra, ef hún gæti komið að því í seinna svari sínu, hvort hún í ljósi reynslu sinnar innan menntamálaráðuneytisins 

Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu og vil þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir að vekja máls á þessu brýna máli sem hefur hjálpað mörgu heimilinu hringinn í kringum landið vegna þess að fjarnám léttir undir með mörgum heimilum og gerir það að verkum að fólk á auðveldara með að sækja nám með þeirri aðferð. Það er vel. Ég treysti rétt eins og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir fáum ef nokkrum betur til þess að standa vörð um þetta kerfi en Oddnýju G. Harðardóttur, sem er vel að sér í menntamálum þjóðarinnar og hefur unnið þar sem stjórnandi um árabil og þekkir því kosti þessarar leiðar sem eru miklir fyrir dreifðar byggðir, fyrir fólk sem á vegna ýmissa aðstæðna erfitt með að sækja nám um langan veg. Hér er um mikið hagsmunamál fyrir heimilin í landinu að ræða og ég hvet ráðherra til að standa vörð um það og sækja fram í þessu efni.

Frú forseti. Ég vil taka undir þakkir vegna þessarar umræðu sem mér finnst mjög jákvæð. Mér finnst reyndar dálítið undarlegt að hæstv. fjármálaráðherra sé spurður um menntamál. Það heyrir undir hæstv. menntamálaráðherra, en umræðan er engu að síður góð. Það sem ég sakna er umræðan um fjármögnun kennslugagna. Við vitum af net- og tölvuvæðingunni í landinu. Það væri möguleiki að byggja upp mjög fróðlegt og skemmtilegt námsefni með réttari hönnun tölvugagna sem gæti svo nýst nemendum í fjar- og dreifkennslu. Þar væri hægt að nýta bestu kennara landsins til að búa til námsefni sem gæti svo gagnast mörgum öðrum kennurum og mörgum öðrum nemendum í gegnum netið. Ég vil kannski víkka umræðuna út með því að spyrja hvort fjármálaráðherra hafi hugmyndir um að leggja meiri áherslu á námsgögnin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir hennar svör og öðrum þingmönnum fyrir þátttöku í umræðunni. Ég hafði í nokkrum tilfellum borið upp spurningar til hæstv. menntamálaráðherra varðandi fjar- og dreifnám, en taldi hins vegar ástæðu til að ræða sérstaklega kjarasamninga við fjármálaráðherra sem fer með starfsmannamálin á vegum ríkisins. En ráðherrann fer líka með stjórn fjármála ríkisins. Eins og ég benti á má jafnvel færa rök fyrir því að þær ákvarðanir sem teknar hafa verið varðandi fjar- og dreifnám hafi stangast á við stefnumörkun stjórnvalda hvað varðar fjármálin. Í fyrsta lagi hefur þessi ríkisstjórn fyrst og fremst verið að fást við erfiða fjárhagsstöðu ríkisins, verið að reyna að ná jafnvægi í ríkisfjármálunum. Hér hefur verið bent á að farið hefur verið í niðurskurð á námi sem er ódýrara, sem er hagkvæmara. Ríkisstjórnin hefur líka kynnt svokallaða kynjaða hagstjórn, hvernig ákvarðanir ríkisins um ráðstöfun fjármála hefur áhrif á kynin. Í fyrirspurnum mínum til menntamálaráðherra hefur einmitt verið sýnt fram á að niðurskurður í fjar- og dreifnámi hefur komið mun verr við konur en karla. Þetta hefur því stangast á við tvö meginmarkmið þessarar ríkisstjórnar varðandi fjármálin. Þegar menntavísindasvið, sem hefur verið gífurlegur frumkvöðull í uppbyggingu fjar- og dreifnáms hér á Íslandi, stóð frammi fyrir því að þurfa að hagræða í rekstri sínum varð niðurstaðan sú að þeir eru nánast hættir að bjóða upp á staðnám, þannig að allt nám hjá þeim er orðið fjar- eða dreifnám. Ég tek undir það sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði hér að það er mikilvægt, þrátt fyrir þá erfiðleika sem við höfum átt við að glíma, að við vinnum áfram með þá hugmyndafræði sem bjó að baki grunnskólalögunum, framhaldsskólalögunum og líka í sambandi við háskólana 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu umræðu. Hins vegar varð hér hrun - maður þarf að byrja allar ræður sínar á því að minna á það. Þegar þurfti að velja hvar átti að skera niður á framhaldsskólastigi var horft á fjarnámið, í fyrsta lagi út af því að þar var meira brottfall en við annars konar kennslu og einnig var þjónustan í fjarnáminu oft við eldra fólk. En þegar ákveðið var hvað ætti að ganga fyrir í niðurskurðinum á sínum tíma var horft á þjónustu við nemendur á framhaldsskólaaldri. Sama ástæða var uppi vegna þjónustu við grunnskólanemendur, sem að sumu leyti var í gegnum fjarkennslu að öðru leyti sem staðnám. Báðir þessir kostir voru slæmir, en þó var ákveðið að gera þetta tímabundið frekar en að fara bara beint í dagskólakennsluna og skera þar niður. Þetta er svo sannarlega tímabundin aðgerð vegna þess, eins og hér hefur komið fram, að þróun í fjarkennslu og dreifnámi, og það að finna leiðir til þess að stuðla að sveigjanleika á milli skólastiga, er mjög mikilvæg og við eigum svo sannarlega að leggja áherslu á það og munum gera í framtíðinni. Ég tek undir það með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að sveigjanleiki milli skólastiga er mjög mikilvægur og stytting námstíma til stúdentsprófs, og reyndar á öðrum námsbrautum líka, stuðlar að bættri samkeppnisstöðu íslenskra nemenda við jafnaldra sína í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Þetta er jafnmikilvægt nú og áður. 
             Varðandi námsgögnin verð ég að koma að því síðar.

Frú forseti. Ég ákvað að leggja þessa fyrirspurn fram í ljósi þess að í byrjun ársins var skipt um fjármálaráðherra og nú situr annar í stól fjármálaráðherra en þingmaður frá Vinstri grænum, nú er það Samfylkingin sem vermir þann stól. Samfylkingin hefur fram til þessa haft, alla vega í orði og nú reynir á hvort það sé á borði, ákveðna skoðun varðandi umbyltingu á vöru- og tollaumhverfinu. Nú hefur Samfylkingin tækifæri til að breyta algjörlega úreltu kerfi. Ég ætla ekki að draga dul á það að ég hefði gjarnan viljað sjá breytingu á þessu umhverfi fyrr, en það hefur smám saman verið að gerast, það hefur verið gert aðeins gegnsærra, það er verið að reyna að stíga ákveðin skref í þágu tolla og vörugjalda, meðal annars á sínum tíma varðandi landbúnaðarsamninginn, varðandi tengsl Íslands og GATT. En um leið og vinstri stjórn komst til valda, þar á meðal Vinstri grænir, breyttu þeir innflutningi á landbúnaðarvörum, breyttu yfir í svokallaða magntolla úr verðtollum sem þeir voru síðan gerðir afturreka með af hálfu umboðsmanns Alþingis. Nú er hér frumvarp sem hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra mun mæla fyrir. Hann fer bara eins skammt og hann getur gengið. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann taki ekki undir það með mér að endurskoða þurfi allt tolla- og vörugjaldaumhverfið í ljósi þess að neysluhættir og neyslumynstur Íslendinga hefur gjörbreyst, t.d. frá því við gerðum GATT-samninginn árið 1995. Þess má geta í því samhengi að innanlandsneysla á búvörum hefur aukist mikið en þrátt fyrir það helst hlutfall af innfluttum landbúnaðarafurðum við neysluna sem miðað var við 1986–1988. Við borðum rúmlega fjórum sinnum meira af alifugla- og svínakjöti en við lok 9. áratugarins, sem enn er miðað við. Neysla osta á þessum tíma hefur tvöfaldast. En enn miðum við gamaldags neyslu okkar eða neyslu fyrri tíma hér á landi. Er hæstv. ráðherra ekki sammála mér í því að þessu umhverfi þurfi að breyta á þann veg að það taki mið af því hvernig Íslendingar dagsins í dag lifa og vilja stjórna heimili sínu og innkaupum? Ég vil því líka spyrja hæstv. ráðherra Oddnýju Harðardóttur, þingmann Samfylkingarinnar, hvort hún sjái ekki tækifæri í því að taka undir, með mér og ýmsum öðrum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem höfum lagt fram þingsályktunartillögu um að skipuð verði nefnd til að endurskoða vörugjalda- og tollalöggjöf þannig að hún taki mið af því sem nútíminn segir okkur en ekki af neyslu Íslendinga á árunum 1986–1988. Ég legg því þá spurningu fyrir hæstv. ráðherra 

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi tel ég mikilvægt í þessu sambandi að tollar og vörugjöld séu ekki lögð að jöfnu þegar rætt er um hvort breytinga sé þörf, og mun ég því greina þar á milli í svari mínu. Í öðru lagi ber, vegna stöðu ríkissjóðs og hruns sumra tekjustofna hans, að fara varlega í breytingar sem áhrif gætu haft á tekjuöflun ríkisins. Ég er ekki að útiloka breytingar, en geld varhuga við snöggsoðnum tillögum, svo sem þeim sem fela í sér lækkanir á vörugjöldum tímabundið, vegna þess að einstaka þingmenn telji sig geta spáð fyrir um þróun markaðarins. Hér er ég að sjálfsögðu að vísa til tillögu um breytingar á vörugjöldum á eldsneyti sem er stærsti tekjupóstur ríkissjóðs í vörugjöldum. Í þriðja lagi er skynsamlegt að fara sér hægt nú þegar þjóðaratkvæðagreiðsla um aðild Íslands að Evrópusambandinu nálgast. Þar mun liggja á borðinu samningur sem felur í sér breytingar á ýmsum liðum vörugjalda og tolla sem þjóðin þarf þá að taka afstöðu til. Varðandi endurskoðun á tollum tel ég rétt að taka fram að tollaumhverfi á Íslandi er á margan hátt sniðið að alþjóðasamningum sem Ísland hefur gert við önnur ríki og ríkjasambönd. Þannig ræðst til dæmis útreikningur á tollverði og tollflokkun að mörgu leyti á því hvaða sjónarmið hafa verið lögð til grundvallar í samningum Alþjóðatollastofnunarinnar um þessi mál. Ísland er svo aðili að fjöldamörgum fríverslunarsamningum, bæði þeim samningum sem lokið hefur verið á vettvangi EFTA-samstarfsins og þeim samningum sem Ísland hefur lokið tvíhliða. Það segir því sig sjálft að okkur er þrengri stakkur sniðinn til breytinga á þessu sviði en ella. Það hefur verið stefna stjórnvalda í fjölda ára að fella ekki niður tolla á einstaka vörutegundir nema á grundvelli tvíhliða samninga um gagnkvæmar tollaívilnanir, svo sem eins og raunin verður ef Ísland verður aðili að hinu Evrópska efnahagssvæði. Ég sé enga ástæðu til að bregða frá þeirri stefnu. Þvert á móti tel ég mikilvægara að við leggjum áfram áherslu á gerð fríverslunarsamninga til hagsbóta fyrir íslenska neytendur og aukinn markaðsaðgang erlendis fyrir íslensk framleiðslufyrirtæki. Hvað varðar almenna vörugjaldið hefur það verið talsvert til skoðunar í fjármálaráðuneytinu, bæði verklag vegna álagningar vörugjalds og samræmi innan kerfisins. Forveri minn í embætti fjármálaráðherra benti á það hér í þessum ræðustól fyrir áramót að heildstæð endurskoðun þyrfti að fara fram á almenna vörugjaldakerfinu. Ég er sammála því og mun í samstarfi við starfsmenn ráðuneytisins beita mér fyrir því að endurskoðunin fari fram eins fljótt og mögulegt er. Það er ekki eingöngu í ljósi breyttra neysluhátta og umhverfis sem ég tel nauðsynlegt að slík endurskoðun eigi sér stað, heldur líka til þess að bæta samræmi og hagkvæmni í álagningu gjaldsins. Norðurlandaþjóðirnar leggja vörugjöld á færri vöruflokka en hér tíðkast, og þá aðallega á eldsneyti, en þau gjöld eru nokkuð hærri en hjá okkur eins og þekkt er, og svo matvörur sem taldar eru óhollar. Þannig er ef til vill heppilegast að kerfið virki svo að ríkið sé ekki að neyslustýra nema af augljósri ástæðu. Ég get því tekið undir með hv. þingmanni þegar hún segir að mikilvægt sé að endurskoða vörugjöldin og sú vinna er þegar hafin. En ég vil leggja áherslu á að það er ekki aðeins vegna breyttra neysluvenja heldur einnig vegna þess ósamræmis sem gildir við álagningu gjaldsins á sumum sviðum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin, en ég var ekki mjög ánægður með þau. Mér heyrist ráðherrann ætla að gera voðalega lítið og hún ber ýmsu við. Jú, það varð hrun, þess vegna er lítið hægt að gera sem kostar peninga. Svo erum við að ganga í Evrópusambandið, þá þurfum við að fresta málum líka. Mér sýnist flest vera tínt til til þess að taka nú ekki á þessu. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að gera þarf greinarmun á tollum og vörugjöldum í umræðunni. Vörugjaldafrumskógurinn er þvílíkur að ég efast um að nokkur maður skilji það til fullnustu nema kannski þeir sem vinna við að leggja þetta á, tollverðir og slíkir. En ég vil líka minna á að öll þessi gjöld eru greidd af einhverjum, þ.e. af heimilum landsins. Ef vörugjaldafrumskógurinn væri einfaldaður mundi það létta vinnu af fyrirtækjum og minnka kostnað heimila, það er því ekki þannig að þetta sé einhvern veginn tapað fé.

Forseti. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. fjármálaráðherra að nú sé að hefjast endurskoðun á almenna vörugjaldakerfinu og tek undir með hv. þm. Pétri Blöndal að þar er á ferðinni frumskógur sem svo sannarlega er þess virði að ryðja. Að hinu leytinu getum við hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir fagnað því að einföldunar og samræmingar er að vænta í framtíðinni þegar við höfum haft okkar sameiginlega stefnumál fram að Ísland verði aðili að Evrópusambandinu. Af því að við höfum nú tekið upp nýja siði á Alþingi Íslendinga, og erum hætt að berjast með hinum hrápólitísku vopnum, ætla ég alveg að láta eiga sig að minnast á að Sjálfstæðisflokkurinn gerði ekkert í málinu þegar hann var með fjármálaráðherra í 18 ár og vörugjaldafrumskógurinn stendur enn hærri og enn 

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að gera athugasemd við orð síðasta hv. ræðumanns vegna þess að það er ekki rétt að ekkert hafi verið gert á því tímabili sem hann vísar til, heldur þvert á móti var mikið tekið til í þessum málum, en ég get alveg fallist á að það er margt ógert. En ég verð að gera athugasemd við ræðu hæstv. fjármálaráðherra vegna þess að það er algjörlega óásættanlegt að allir hlutir séu bara settir til hliðar vegna aðildarumsóknar okkar í Evrópusambandið. Afsakið, en við sjáum það bara í fréttum síðast í dag að umsóknin er út og suður innan ríkisstjórnarinnar, við vitum ekkert hvenær eða hvort þessu ferli lýkur yfirhöfuð einhvern tímann. Ég ætla að brýna hæstv. fjármálaráðherra til verka við lagfæringar á vörugjalda- og tollakerfi hér innan lands. Það þarf ekki að bíða eftir Evrópusambandinu til að lagfæra það, að sníða af einhverjar ambögur og vitleysu um hvort ristað brauð sé lárétt eða lóðrétt. 

Frú forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Menn fóru í einmitt þessa pólitísku leiki. Það er alveg rétt, það hefði eflaust mátt gera meira á tímum Sjálfstæðisflokksins í fjármálaráðuneytinu, það var ýmislegt gert, meðal annars var tímabundið komið til móts við fjölskyldurnar í landinu þegar bensínverðið var komið upp í heilar 130 kr. Þá voru álögur á bensín lækkaðar tímabundið, með liðsstyrk Framsóknarflokksins, til þess að koma til móts við heimilin í landinu.  Ég lýsi yfir ánægju minni þegar kemur að því að hæstv. ráðherra gefi svar varðandi endurskoðun á vörugjöldunum. Það er algjörlega nauðsynlegt og menn ætla að gera það óháð því hvað ESB segir í því efni. Hins vegar verð ég að segja að ég er afar óánægð með að menn ætli sér ekki að endurskoða tollalöggjöfina. Mér finnst það „absúrd“ að menn ætli að bíða með að endurskoða tollalöggjöfina vegna þess að við erum í aðildarviðræðum við ESB. Ég tel að það sé brýnt og mikilvægt að við skoðum neyslu Íslendinga í dag á hinum ýmsu kjöttegundum, hún hefur gjörbreyst frá því sem áður var. Ég óska eftir því að fjármálaráðuneytið, reglugerðir þess og regluverk verði nútímavætt, verði ekki í þeirri forneskju sem það er nú. Ég bjóst við því að annar tónn yrði sleginn af hálfu Samfylkingar varðandi almennilega endurskoðun á tollum og vörugjöldunum en sá tónn sem gefinn var áðan. Ég óska því eftir mjög skýru svari af hálfu ráðherra: Er þá ekkert að marka stefnu þeirra samfylkingarþingmanna, sem talað hafa fjálglega um það að endurskoða beri tolla og vörugjöld, þegar þeir eru komnir til valda og hafa tækifærin og tólin til þess að breyta? Er þá ekki raunverulegur vilji 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Ég taldi mig svara mjög skýrt áðan og reyndar sagði ég í fyrra svari mínu að hafin væri vinna innan ráðuneytisins við endurskoðun á vörugjöldunum. Það væri ekki aðeins vegna þess að neysluvenjur Íslendinga hefðu breyst, heldur vegna þess að bæta þyrfti samræmingu og hagkvæmni í álagningu gjalda, vinnan við það er hafin. En ég lagði ekki að jöfnu tolla og vörugjöld. Ég tók það fram að þegar þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram um aðild Íslands að Evrópusambandinu þyrfti þjóðin að taka afstöðu til breytinga á ýmsum liðum vörugjalda og tolla sem fylgja munu þeim samningum, enda er þetta efnahagsbandalag sem gengur meðal annars út á  Við erum í umsóknarferli núna og við sjáum fyrir að það muni gerast. Það mun ekki stöðva okkur í því að endurskoða vörugjaldið eða fara yfir tollalöggjöfina, þvert á móti. Við erum nú þegar byrjuð á því starfi og vonandi get ég komið með niðurstöðu þess starfs sem fyrst úr þessum ræðustól.

Frú forseti. Ég held áfram að spyrja hæstv. fjármálaráðherra vegna þess að stólaskipti urðu í ríkisstjórninni um áramótin. Forveri hæstv. fjármálaráðherra í embætti sagði skýrt við mig í umræðu hér varðandi hugsanlegar breytingar á lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna að endurskoðun væri í gangi og að líklega yrði farið af stað með að endurskoða starfsmannalögin. Í ljósi þess vil ég fá að vita hvort sú vinna sé hafin og hvort hæstv. fjármálaráðherra ætli að fylgja þeirri vinnu eftir. Ég vil líka benda á að við, nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins, höfum einmitt lagt fram frumvarp sem felur það í sér að endurskoða starfsmannalögin, sérstaklega er snertir áminningar og skyldur. Við tökum sérstaklega tillit til þeirra leiðbeininga sem Ríkisendurskoðun sendi frá sér í skýrslu um mannauðsmál ríkisins, en þar koma ýmsar ábendingar fram, meðal annars segir þar, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun telur að breyta þurfi lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og einfalda reglur þeirra um starfslok ríkisstarfsmanna.“ Þar segir einnig: „Að mati Ríkisendurskoðunar tryggja stjórnsýslulög ríkisstarfsmönnum fullnægjandi réttarvernd í starfi.“ Við erum enn þá með þessi gömlu lög sem byggð eru á gömlum grunni. Ekki hefur verið tekið tillit til ýmissa lagabreytinga og nýrra laga eins og stjórnsýslulaganna á sínum tíma. Tilgangur frumvarps okkar sjálfstæðismanna er að stefna að auknum sveigjanleika í rekstrarumhverfi stofnana ríkisins. Ég hefði nú talið að fjármálaráðherra ríkisins, ekki síst á þeim tímum sem nú eru, mundi fagna því sérstaklega að auka sveigjanleika í rekstrarumhverfi stofnana þannig að menn gættu þess að fjármunir á hverjum tíma væru nýttir á sem árangursríkastan og bestan hátt. Eins og ég gat um áðan sagði fyrrverandi fjármálaráðherra að farið yrði í það að endurskoða reglurnar. Það verður þó að segjast eins og er að hann, ásamt fleiri ráðherrum í núverandi ríkisstjórn, var alfarið á móti breytingum svipuðum þeim sem lagðar voru fram á sínum tíma í þinginu af hálfu þáverandi ríkisstjórnar. Núna er sem sagt komin upp breytt staða, önnur ríkisstjórn, aðrir ráðherrar með allt aðrar skoðanir. Engu að síður er skoðun Ríkisendurskoðunar skýr. Ríkisendurskoðun telur að breyta þurfi lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Er hún sammála því að breyta þurfi þessum lögum? Mun hún beita sér fyrir því?

Virðulegi forseti. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar til Alþingis um mannauðsmál frá því í janúar 2011, sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir minntist á áðan, kemur meðal annars fram að Ríkisendurskoðun telji að breyta þurfi lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og einfalda reglur þeirra um starfslok ríkisstarfsmanna. Þar kemur einnig fram að endurskoða ætti skyldu til að áminna starfsmann og gefa honum kost á að bæta ráð sitt áður en til uppsagnar eða lausnar frá embætti kemur. Einnig kemur fram að það sé mat Ríkisendurskoðunar að stjórnsýslulög tryggi ríkisstarfsmönnum fullnægjandi réttarvernd í starfi. Vegna ofangreindrar skýrslu Ríkisendurskoðunar var óskað eftir því að skoðað yrði hvernig rétt væri að bregðast við henni auk þess sem skoðað yrði hvort þörf væri talin á öðrum breytingum á lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Sú vinna á sér nú stað innan ráðuneytisins. Þess skal þó geta að við endurskoðun laganna ber samkvæmt 52. gr. þeirra að hafa samráð við Bandalag háskólamanna, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Kennarasamband Íslands og Alþýðusamband Íslands. Ríkið sem vinnuveitandi er, eins og aðrir vinnuveitendur, bundið af reglum vinnuréttarins í samskiptum við starfsmenn sína. Jafnframt eru í gildi sérstök lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Að auki er ríkinu svo gert að koma fram við starfsmenn sína eins og þeir væru borgarar þar sem teknar eru ákvarðanir um réttindi og skyldur þeirra eftir ákvæðum stjórnsýslulaga. Samkvæmt því ber ríki sem vinnuveitandi við tvöfalt réttarkerfi þegar kemur að samskiptum þess við starfsmenn sína. Það fyrirkomulag hefur orðið til fyrir atbeina dómstóla og umboðsmanns Alþingis sem komist hafa að þeirri niðurstöðu í ljósi ummæla í greinargerð með stjórnsýslulögum að ákvarðanir til dæmis um upphaf starfs, þ.e. um auglýsingar og ráðningu ríkisstarfsmanna, teljist stjórnvaldsákvarðanir og enn fremur ákvarðanir um starfslok þeirra. Að baki reglum stjórnsýsluréttarins búa ákveðin réttaröryggissjónarmið. Ekki er augljóst að samskipti ríkisins sem vinnuveitanda við starfsmenn sína eigi að öllu leyti að byggjast á slíkum sjónarmiðum. Ákveðin sérstaða embættismanna kann þó að réttlæta slíkar reglur. Reglur stjórnsýsluréttarins fela í sér flókna málsmeðferð og takmarka um of stjórnunarrétt opinberra vinnuveitenda. Rökin fyrir því að ríkisstarfsmenn eigi að njóta sérstakrar verndar í starfi eru sérstaklega þau að nauðsynlegt sé að ríkisstarfsmaður geti sinnt starfsskyldum sínum án þess að þurfa að óttast það að valdhafar á hverjum tíma beiti hann þrýstingi, til dæmis með beinum eða óbeinum hótunum um að segja honum upp störfum. Tryggja þurfi að ríkisstarfsmenn verði ekki fórnarlömb geðþóttaákvarðana eða leiksoppar stundarhagsmuna. Þau rök sem færð hafa verið fyrir réttarvernd ríkisstarfsmanna eiga ekki við um öll störf innan ríkisgeirans. Stærsti hluti starfa hjá ríkinu, til dæmis innan heilbrigðis- og menntakerfanna, er þess eðlis að ekki verður talin hætta á að viðkomandi starfsmenn verði beittir pólitískum þrýstingi í starfi. Við undirbúning breytinga á réttarreglum um starfsmannamál ríkisins verður í fyrsta lagi að taka ákvörðun um hvort ríkið sem vinnuveitandi skuli áfram búa við tvöfalt kerfi. Með því er átt við hvort undanskilja eigi almennt eða einstakar ákvarðanir í starfsmannamálum reglu um stjórnsýslu- og upplýsingalög og hvort þar eigi að gera greinarmun á ríkisstarfsmönnum sem ráðnir eru með gagnkvæmum uppsagnarfresti og embættismönnum. Í öðru lagi hvort einskorða eigi breytingarnar við ákvæði laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Virðulegi forseti. Þessi lög eru í skoðun innan ráðuneytisins og þegar komnar verða einhverjar útlínur þar verður kallað til samráðs við BHM, BSRB og ASÍ, því að samkvæmt lögum þarf, eins og ég sagði áðan, samráð við þessi félög ef breyta á starfsmannalögunum. Vissulega hefur komið fram gagnrýni á þessi lög í langan tíma. Að sumu leyti hafa þau verið íþyngjandi ríkisstarfsmönnum þegar horft er til áminningarferlisins sem oft getur verið erfitt starfsmönnunum sjálfum þó að að sumu leyti sé það ferli vörn fyrir ríkisstarfsmenn.

Frú forseti. Það er ástæða til að fagna þessari umræðu. Þingmenn eiga að skipta sér af þessum málum, ekki síst á þeim tímum þegar við þurfum að hagræða í rekstri hins opinbera og ríkisins þar sem skortur er á fjármunum eins og allir þekkja. Sá sem hér stendur hefur aðallega unnið úti á hinum almenna vinnumarkaði þar sem menn eru reknir og ráðnir eftir árangri. Eftir að hafa setið í hv. fjárlaganefnd á Alþingi í þrjú ár er ég stundum gapandi yfir því hvað ríkisvaldinu reynist af einhverjum ástæðum erfitt að segja upp mönnum í efstu stöðum í kerfinu. Ég tel að endurskoða þurfi kerfið hvað varðar réttindi og skyldur opinberra starfsmanna þegar kemur að ráðningum stjórnenda hjá hinu opinbera. Það er mjög erfitt að vinna í þessum málum. Eins og fram kom 

Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu, ég þakka sérstaklega hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að hefja hana og eins fyrir svör hæstv. ráðherra. Það gleður mig að verið sé að vinna í þessu. Það er svo sem ekki í fyrsta skipti sem ég heyri það en það er gott að Evrópusambandið skuli ekki stöðva þessa framþróun eins og þá sem við ræddum áðan. Það sem er slæmt í þessum efnum er tvískipting vinnumarkaðarins og hve erfitt er að stjórna opinberum stofnunum vegna ákvæða um áminningu og laga um starfskjör opinberra starfsmanna, hvernig þau skulu framkvæmd. Einkum er athyglisvert að í lögunum stendur að bera þurfi alla samninga undir stéttarfélögin sem hafa þá fengið heilmikið vald í gegnum lagasetninguna. Ég vildi gjarnan að vinnumarkaðurinn væri þannig að auðvelt væri að bera saman opinbera markaðinn og almenna markaðinn 

Frú forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Ég verð þó að segja eins og er að þrátt fyrir góða viðleitni gat ég ekki greint pólitískan vilja eða skoðun hæstv. ráðherra á því hvort hún vill raunverulega fara í þá vegferð að breyta því gamla og, að mínu mati, úrelta kerfi sem áminningarferlið er. Er hæstv. ráðherra tilbúin að ljá máls á því að réttarstaða ríkisstarfsmanna verði jöfnuð við stöðu starfsmanna á hinum almenna vinnumarkaði? Það þarf auðvitað að gæta að ýmsum þáttum, en ég held að ekki sé hægt að líta fram hjá þeim ábendingum sem fram koma í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem hæstv. ráðherra kom inn á í svari sínu, að einfalda þurfi ferlið allt og að stjórnsýslulögin sem slík veiti ríkisstarfsmönnum fullnægjandi vernd í starfi. En þegar maður horfir síðan upp á þennan ótrúlega vandræðagang sem er innan veggja Fjármálaeftirlitsins renna á mann tvær grímur. Engu að síður verðum við að horfa á málið úr fjarlægð og vonast til þess að þau lög sem gilda haldi þá. Þau sýna þó að mínu mati fram á að þetta er úrelt kerfi sem við búum við og hægt er að byggja upp betra kerfi sem stuðlar að því að við löðum að okkur hæfasta og besta fólkið en um leið að við gætum hagkvæmni og skilvirkni í ríkisrekstri og aðhaldi. Það felst meðal annars í því að forstöðumenn ríkisstofnana átti sig á því að mikil ábyrgð hvílir á herðum þeirra sem forstöðumanna ríkisstofnana og þeir þurfa að standast fjárlög hverju sinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa ágætu umræðu. Eins og ég sagði frá í upphafi skoðar starfshópur innan ráðuneytisins nú athugasemdir og hugmyndir ríkisendurskoðanda. Skýrsla hans verður rýnd og tillögur verða síðan unnar í framhaldinu. Sumar eru komnar vel á veg en það er ýmislegt þarna sem skoða þarf. Auðvitað þarf að gæta að hag ríkisstarfsmanna og það þarf að skoða stöðu þeirra, hún er mjög mismunandi og hægt að færa fyrir því rík rök að stjórnsýslulögin séu meira en nægileg fyrir stóran hóp ríkisstarfsmanna. Sérstaklega hefur áminningarferlið verið gagnrýnt og það hefur verið þungt og erfitt í framkvæmd. Forstöðumenn hafa kvartað undan því, einkum vegna þess að í hugum starfsmanna og stéttarfélaga virðist formleg áminning vera einhvers konar mannorðsmissir sem ber að berjast gegn. Þá virðist hún vera það mikið áfall fyrir starfsmenn að nánast er útilokað að byggja upp eðlilegan starfsanda og traust á ný og gefa starfsmanni þar með kost á að bæta ráð sitt. Það er ekki aðeins mikilvægt fyrir hagsmuni ríkisins og ríkisstofnana að breyta lögunum svo þar geti verið sveigjanlegra starf heldur snýr það líka að hagsmunum starfsmannanna sjálfra. Eins er mikilvægt að skoðað verði í þessari vinnu hvort það séu ekki í raun hagsmunir þeirra, alla vega að miklu leyti, að farið sé aðeins eftir stjórnsýslulögum.

Forseti. Eitthvað það allra mikilvægasta sem við getum gert á þinginu er að reyna að leggjast á sveif gegn skattsvikum sem eru mein í samfélaginu og koma niður á þeim sem ekki svíkja undan skatti, hinir óheiðarlegu hagnast, hinir heiðarlegu tapa. Það hefur verið rætt hér fram og aftur og fjármálaráðherrar hafa reynt að beita sér af mismiklum dugnaði í þeim efnum. Það var lítill dugnaður í fjármálaráðherrum Sjálfstæðisflokksins, í 18 ár, þau síðustu sem samfelld voru í þjóðarsögunni með Sjálfstæðisflokkinn í fjármálaráðuneytinu, virtu sjálfstæðismenn þetta ekki mikils. Þeir reyndu ekki mikið að beita sér gegn skattsvikum og töldu önnur verkefni brýnni. Það er þeirra pólitík, ekki mín. Það má fara mikinn í þessu en það er líka rétt að athuga einstök ráð. Um daginn var ég að fletta Tíund, ágætu blaði frá skattstjóra, og rakst þá á viðtal við Guðrúnu Þorleifsdóttur lögfræðing sem vann hjá skattinum áður og vinnur reyndar núna í fjármálaráðuneytinu. Þar talaði hún um lagaákvæði sem Norðmenn hefðu nýverið tekið upp sem stuðla átti að betri skattgreiðslum þar sem kaupandi þjónustu er gerður meðábyrgur fyrir skattsvikum seljanda þjónustunnar, hver sem það nú er, til dæmis iðnaðarmaður eða hrossasali, án þess að setja eina stétt umfram aðra í þessu. Ef hann skilur ekki eftir slóð peninganna sinna, þ.e. borgar í gegnum banka, kreditreikning eða eitthvað því um líkt, og ef hann borgar sem sé í reiðufé yfir ákveðinni upphæð er hann meðábyrgur fyrir þessum skattskilum, virðisaukaskatti, tekjuskatti og tryggingagjaldi, ef ég hef skilið þetta rétt. Upphæðin skiptir auðvitað máli vegna þess að við ætlum ekki að fara að skipta okkur af hverju smáatviki. Í Noregi eru viðmiðunarmörkin sett 10 þús. norskar kr., sem mundu vera um það bil 220 þús. íslenskar kr. Spurningin er sú: Hefur fjármálaráðherra fréttir af reynslu Norðmanna af þessu ákvæði? Í framhaldi af því spyr ég: Er þetta eitthvað sem við ættum að horfa á í löggjöf okkar?

Virðulegi forseti. Þegar ég heyrði fyrst af því hvernig Norðmenn fara að hvað þetta varðar fannst mér það góð hugmynd einmitt vegna þess að þarna er sá sem kaupir svarta vinnu líka gerður ábyrgur. Umrætt ákvæði í norskum skattalögum tók gildi 1. janúar 2011 og er ætlað að stemma stigu við svartri atvinnustarfsemi. Í meginatriðum kveður ákvæðið á um að kaupandi þjónustu yfir 10 þús. norskar kr. eða sem samsvarar rúmlega 210 þús. íslenskum kr. geti orðið meðábyrgur vegna þess skatts sem seljandi hefði átt að greiða vegna viðskiptanna. Reglan gildir einungis ef kaupandi þjónustunnar greiðir fyrir viðskiptin með reiðufé og þegar um kaup á þjónustu er að ræða en ekki við vörukaup. Kaupandi getur hins vegar komið sér undan fyrrnefndri meðábyrgð greiði hann fyrir umrædda þjónustu í gegnum bankastofnun eða með öðrum rafrænum hætti. Þó að það komi ekki beint fram í ákvæðinu sjálfu er því fyrst og fremst ætlað að ná til þjónustu iðnaðarmanna og annarra sjálfstætt starfandi verktaka. Þá er tilgangurinn með ákvæðinu öðrum þræði að auka vitund norskra skattborgara um þá vankanta sem fylgt geta notkun reiðufjár við kaup á þjónustu. Þar sem ákvæðið er nýtt af nálinni eða rétt rúmlega ársgamalt er lítil reynsla komin á framkvæmd þess samkvæmt upplýsingum frá norska fjármálaráðuneytinu. Í því samhengi er rétt að taka fram að þessi nýja regla Norðmanna er meðal þess sem getið er í nýlegri skýrslu OECD um svarta hagkerfið. Skýrslan er frá því í desember 2011 og fjallar um ráðstafanir ríkja til að auka skatttekjur vegna skatts svartrar atvinnustarfsemi. Í henni er meðal annars tekið fram að ekki sé unnt að meta áhrif norska ákvæðisins þar sem of stutt sé liðið frá gildistöku þess. Í nefndri skýrslu OECD er að finna ágætt yfirlit yfir þau atriði sem rétt er að horfa til þegar metið er hvernig einstök ríki reyna að stemma stigu við undanskoti skatta. Þar er að finna greinargóða umfjöllun um ýmis hugtök og hvernig notkun þeirra er mismunandi milli landa. Þá er í skýrslunni að finna yfirlit yfir þær atvinnugreinar sem taldar eru líklegri til undanskots en aðrar. Talið er mjög mikilvægt að ríki séu meðvituð um að hvaða greinum atvinnulífsins viðbrögð yfirvalda eiga að beinast og að úrræðin séu valin með það í huga. Ég tel það ekki tímabært á þessari stundu að taka upp sambærilegt ákvæði í íslensk lög og það norska. Rétt væri að sjá hver reynsla Norðmanna verður af ákvæðinu og endurmeta þá stöðuna þegar þær niðurstöður liggja fyrir og árangurinn hefur verið metinn. Ekki er ólíklegt að svona ákvæði reynist að einhverju leyti erfitt í framkvæmd og að einhverja vankanta þurfi að sníða af því af þeim sökum. Í ljósi reglubundinna samskipta íslenskra og norskra sérfræðinga á sviði skattamála ætti að vera tiltölulega auðvelt að afla upplýsinga um árangur Norðmanna af beitingu ákvæðisins. Hitt er annað mál að mikilvægt er að halda sífellt vöku sinni hvað þessi mál varðar og sjálfsagt er að skoða alla kosti og meta á hverjum tíma hvernig rétt er að bregðast við og reyna að hindra undanskot. Í því sambandi má taka fram að í OECD-skýrslunni sem áður var nefnd er sérstaklega tiltekið að skattaívilnanir vegna vinnu við viðhald eða endurbætur á húsnæði geti dregið úr skattasniðgöngu í þeim geira, en eins og kunnugt er er talið að þær reglur sem gilt hafa hér á landi undanfarið eða frá árinu 2009, um endurgreiðslu 100% virðisaukaskatts og skattaívilnanir vegna vinnu við endurbætur á húsnæði, hafi gefist vel. Einnig var sett í gang átaksverkefni á vegum ASÍ, SA og RSK síðasta sumar undir yfirskriftinni Leggur þú þitt af mörkum? þar sem lögð var sérstök áhersla á átak gegn svartri atvinnustarfsemi og bætt skil á lögbundnum gjöldum. Samstarfsverkefnið sneri að bættum viðskiptaháttum lítilla og meðalstórra fyrirtækja með veltu undir einum milljarði kr. og voru yfir tvö þúsund fyrirtæki heimsótt og staða yfir sex þúsund starfsmanna þeirra yfirfarin. Í ráðuneytinu er til skoðunar hvernig halda skuli þeirri vinnu áfram sem hófst með átaksverkefninu. Virðulegur forseti. Ég er með öðrum orðum að segja að við fylgjumst grannt með þessari tilhögun Norðmanna. Mér líst vel á hana en ég vil frekar að við lærum af reynslu Norðmanna og tökum ákvæðið upp þegar búið er að sníða af því helstu vankantana.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir að hefja þessa umræðu. Þetta er mjög mikilvæg umræða, skattsvik eru slæm. Þau valda siðrofi, þau skekkja samkeppni og þau búa til óánægju í þjóðfélaginu, mikla óánægju. Hvers vegna svíkja menn undan skatti? Taldar eru ýmsar ástæður þess, til dæmis geta heilu atvinnugreinarnar lagst af ef skattar verða of miklir, menn geta flutt skattstofninn til útlanda eða svikið undan skatti. Þegar álögurnar verða of miklar vex hvatinn til að svíkja undan skatti og er hvatningarátakið Allir vinna einmitt dæmi um það. Ég hef tekið þátt í því og það var aðallega ég sem vann því að í þessu felst alveg óskapleg vinna og þetta gafst ekki vel í mínu tilfelli. Það hefur kostað mig mikla vinnu að ná í þá aura sem ég á rétt á. Svo má líka nefna flækjustigið sem núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur aukið stórlega, flækjustigið gerir skattsvik möguleg.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tek undir að það kann að vera rétt að bíða en þó ekki of lengi eftir fréttum af reynslu Norðmanna af þessu ákvæði sem við fyrstu sýn, og þar tek ég undir með ráðherranum og þeim sem um þetta hafa talað, virðist vera nokkuð snjallt. Þó að það leysi klárlega ekki öll vandamál og hægt sé að komast fram hjá því með einbeittum brotavilja eins og öðru, þá slær það á þetta samkomulag, nauðugt eða viljugt, dulið eða opið, milli kaupanda og seljanda þjónustunnar. Það er að verða plagsiður í samfélagi okkar að kaupandinn meira að segja, ég segi nú ekki neyðist til en verður stundum gegn vilja sínum að taka þátt í málinu vegna þess að seljandinn lítur á það sem skilyrði fyrir viðskiptunum, ef ég má orða þetta hátíðlega. Ég vil orða þetta úr svolítilli fjarlægð vegna þess að það er vont að tala um einstakar atvinnugreinar í þessu sambandi en auðvitað eru það fyrst og fremst þeir sem eru sjálfstætt starfandi eða hjá litlum fyrirtækjum sem hafa svigrúm til þess arna. Þetta er allt of algengt og eftirlit með þessu er allt of lítið. Það þarf ekki mikið að hreyfa sig í þessum geira, ég nefni bara bílabisnessinn, til að sjá og fá fréttir af því að menn stunda svarta vinnu. Það er alveg rétt hjá hv. þm Pétri Blöndal að ýmsar ástæður eru á bak við það. Virðisaukaskatturinn er til dæmis of hár á Íslandi, þannig er það, og ekki nokkur flokkur hefur ráðið við það og flækjustigið er mikið. En ekkert réttlætir skattsvik og það verður líka að muna að engin réttlæting er til fyrir skattsvikum. Þau skemma samkeppni, þau láta hinn óheiðarlega hagnast 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Varðandi ummæli hv. þm. Péturs H. Blöndals sem hann lét falla um átakið Allir vinna og taldi það vera mjög flókið og hann hefði unnið mest af öllum í því, þá hef ég tekið þátt í átakinu og það reyndist mér mjög einfalt að ná minni greiðslu til baka. Það er þá fram komið að reynsla manna er að þessu leyti ólík og ætti ekki að fæla þá frá sem heyra þessi orð. Það er vissulega hægt að taka þátt í átakinu á einfaldan hátt. Norska leiðin hljómar vel vegna þess að hún snertir ákveðið grunngildi sem er ábyrgð. Með henni er ábyrgð á skattsvikunum viðurkennd. Það er ekki bara sá sem selur heldur einnig sá sem kaupir sem ber ábyrgð á svikunum, sem eru auðvitað lítið annað en þjófnaður ef við notum bara skýra íslensku yfir þann verknað. En þjóðarsálin hefur hins vegar ekki álitið sem svo að skattsvik megi skilgreina sem þjófnað og það er kannski gegn því viðhorfi til skattsvika sem við þurfum að vinna. Kannski er leið Norðmanna góð til þess.

Frú forseti. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra um álögur á eldsneyti. Verð á bensínlítranum í dag er 260 kr. og verð á dísilolíunni er enn hærra þó að hún sé umhverfisvænni. Það er því ljóst að gríðarlegar hækkanir hafa leitt af sér að mörg heimili og fyrirtæki eiga erfiðara nú og jafnvel ómögulegt með að ná endum saman. Ef fram heldur sem horfir fer það að flokkast undir algeran munað að aka um á bifreið í þessu landi. Í mínu kjördæmi, Norðausturkjördæmi, sem er mjög víðfeðmt getur fólk ekki notast við almenningsamgöngur. Í þeim byggðarlögum er nauðsynlegt fyrir fólk að aka á milli staða, jafnvel til að börnin fái menntun við hæfi. Til að kóróna þetta hefur ríkisstjórnin sett sérstakan lúxusskatt á fjórhjóladrifna bíla sem eru nauðsynlegir í mörgum af þessum byggðarlögum. Það er því eðlilegt að við spyrjum hæstv. fjármálaráðherra hvert ríkisstjórnin stefnir í þessum efnum. Fyrir nokkrum árum var kvartað mikið yfir því að álögur á bensín væru of háar og í tíð Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks var lögð til tímabundin aðgerð sem minnkaði opinberar álögur á eldsneytisverð landsmanna. Nú er það svo að sögulega séð hefur ríkissjóður aldrei þénað eins margar krónur af hverjum lítra og nú, á sama tíma og mörg heimili og fyrirtæki búa við mjög mikla erfiðleika, tekjusamdrátt og fleira. Þannig að ríkisstjórnin ætti að mínu viti að grípa nú til aðgerða tímabundið og lækka álögur á eldsneyti í landinu. Hér er um réttlætismál að ræða. Það á að vera ein af grunnforsendum mannréttinda hér á landi að fólk geti komist á milli staða. Með álögum ríkisstjórnarinnar og reyndar einnig vörugjöldum af bifreiðum með fjórhjóladrif er gengið á réttindi margra landsmanna. Við viljum væntanlega ekki lifa í samfélagi þar sem fólk hefur einfaldlega ekki orðið efni á því að fylla bílinn sinn af eldsneyti og sunnudagsrúnturinn er í raun orðinn gríðarlegur lúxus. Við framsóknarmenn hvetjum hæstv. ráðherra til að lækka álögur á eldsneyti, líka vegna þess að með hækkandi eldsneytisverði hækka verðtryggðu lánin og það hækkar síðan skuldabyrði og greiðslubyrði heimilanna. Hér verðum við að grípa til aðgerða og þess vegna spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvort hún hyggist standa að því að lækka opinberar álögur á eldsneytisverð.

Virðulegi forseti. Eldsneytisverð er lægra á Íslandi en í helstu samanburðarlöndum, til dæmis í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Auk þess eru álögur hins opinbera á eldsneyti hér á landi lægra hlutfall af útsöluverði en í þessum löndum. Af þeim sökum auk þeirrar staðreyndar að ríkisstjórn heyr nú harða baráttu við að gera ríkisfjármálin sjálfbær eru ekki sterk rök fyrir því að lækka álögur á eldsneyti tímabundið. Þá skal hafa hugfast að óvíst er að hversu miklu leyti ávinningurinn af slíkri tímabundinni lækkun mundi falla í skaut neytenda. Það er ólíklegt að eldsneytisverð lækki á næstu missirum. Hugsanlegum áformum um að lækka álögur á eldsneyti til frambúðar þyrfti að fylgja áætlun um aðgerðir sem mundu vega á móti tekjutapi ríkissjóðs af lægri eldsneytisálögum. Undanfarna daga hefur verið umræða um hugmynd sjálfstæðismanna um að lækka vörugjöld af eldsneyti þannig að bensínverð færi í 200 kr. Í fjármálaráðuneytinu hefur verið reiknað út hvað slíkt mundi kosta ríkissjóð. Talið er að það mundi kosta 12–14 milljarða kr. Á tímum þegar við berjumst við að ná endum saman og erum enn að skera niður í velferðarþjónustunni - þar er niðurskurður fyrir árið 2013 áætlaður 5 milljarðar, þó erum við komin vel á veg - held ég að það væri afskaplega óskynsamlegt að fara í slíkar aðgerðir. Hins vegar ættu hv. þingmenn að beina sjónum sínum að orkuskiptum í samgöngum. Það er framtíðarsýnin. Við orkuskiptin minnkum við og drögum úr notkun jarðefnaeldsneytis og nýtum í staðinn aðra umhverfisvænni orkugjafa eins og vatnsorku, jarðhita, vind- og sólarorku, metan og lífdísil. Eitt af meginmarkmiðum orkustefnu fyrir Ísland er að draga úr notkun olíu og bensíns með orkusparnaði og orkuskiptum. Þarna eiga áherslur okkar að vera vegna þess, virðulegi forseti, að ekkert bendir til þess að verð á olíu og bensíni muni lækka á næstu missirum. Að hugsa þetta þannig að við þurfum bara að lækka verðið tímabundið og sjá svo hvað setur, væri óábyrg stefna í ríkisfjármálum. Skynsamlegast er að horfa til framtíðar. Hvernig getum við dregið úr notkun olíu og bensíns á Íslandi? Það skiptir líka máli fyrir orkuöryggi okkar. Síðan þyrftum við að finna út hvernig ætlum við að ná inn ríkistekjum þegar við erum komin vel á veg með að skipta um orku í samgöngum. Núna falla 0,4% ökutækja undir skilgreininguna vistvæn ökutæki. Markmiðið sem stefnt er að er að árið 2020 verði 20 þús. bílar á Íslandi knúnir áfram af endurnýjanlegum orkugjöfum. Til að ná því þarf samstillt átak og við þurfum helst að gera enn betur vegna þróunar á þessum markaði. Ég hvet því hv. þingmenn að beina kröftum sínum í þá átt að skapa þá aðstöðu að orkuskipti í samgöngum geti gengið fljótt og vel fyrir sig á Íslandi.

Forseti. Þessi tillaga kemur upp reglulega. Alltaf þegar bensín hækkar óþyrmilega dettur mönnum í hug hvort ekki sé hægt að taka álögurnar niður, þó að það sé krónutala, þó að álögur séu minni hér en annars staðar, þó að bensínverðið eða dísilverðið sé lægra á Íslandi en í öllum grannlöndum. Auðvitað er rétt hjá hv. þm. Pétri Blöndal að það eru launin líka, því miður, á flestum sviðum. Gallinn er auðvitað sá að við horfum ekki fram á kúf. Það er ekki einhver einn atburður sem veldur því að bensínið hækkar og það muni síðan lækka. Það er ekki svo. Langtímalíkur eru þær að bensín og dísilolía hækki og hækki og þess vegna er afar óábyrgt að gera þetta svona. Tillaga sjálfstæðismanna kostar 12–14 milljarða og þá er virðisaukaskattur ekki meðreiknaður. Spurningin er auðvitað sú, ef við ættum þessa 12–14 milljarða, hvað við mundum vilja gera við þá. Viljum við nota þá til að lækka skuldir heimilanna? Viljum við nota þá til að treysta velferðarkerfið eða viljum við gera þetta? 

Frú forseti. Aðalatriði þessa máls er að horfa á orkuskipti í samgöngum til komandi ára vegna þess að útlit er fyrir að eldsneytisverð fari hækkandi í næstu framtíð og verði svo um langt árabil samkvæmt mati sérfræðinga. Mig langar samt að velta fyrir mér einum anga þessarar umræðu og ég veit að við hv. þm. Birkir Jón Jónsson erum þar á að giska á sömu blaðsíðu. Við verðum að horfa til þess hvað íbúar dreifðustu byggðanna þurfa að verja miklum fjármunum til olíukaupa. Þeir þurfa að sækja þjónustuna mjög langt að, ég nefni sem dæmi að þungaðar konur á Þórshöfn þurfa að keyra 250 kílómetra á sjúkrahús á Akureyri og aftur til baka, það gerir 500 kílómetra. Það er bara til að ná í sjálfsagða þjónustu eins og fæðingarþjónustu. Fólk mjög víða úti á landi býr við þau ósköp að þurfa að nota bílinn í mjög ríkum mæli og við þurfum að horfa til þess þáttar 

Hæstv. forseti. Ef við tökum orð hæstv. fjármálaráðherra trúanleg, að orkuskipti í samgöngum eigi að leysa vanda okkar, verður ríkisstjórnin að leyfa Íslendingum að framleiða þá orku, m.a. með virkjunum sem hefur ekki verið sú stefna sem uppi hefur verið. En það er kannski hins vegar svarið til lengri tíma og ég get tekið undir að það hlýtur að vera það. En til skamms tíma erum við að horfa á það, ef ég skildi hæstv. fjármálaráðherra rétt, að þær tekjur sem koma inn eiga að koma inn af þeim sem þurfa virkilega á því að halda að keyra bíla, bíla sem þurfa að vera fjórhjóladrifnir, en geta ekki nýtt almenningssamgöngur. Ég er með svör frá innanríkisráðherra um ófærð á vegum um allt land sem ég ætla aðeins að koma inn á á eftir. En þennan vanda þarf að leysa. Hvernig ætlar ríkisstjórnin og hæstv. fjármálaráðherra að tryggja jöfnun flutningskostnaðar? Hvernig ætlar ráðherra að tryggja jafnræði í búsetu á landinu öllu og hvernig á að tryggja stærri atvinnusvæði samkvæmt stefnu 

Frú forseti. Þessi umræða er þörf. Þegar ekið er um götur Reykjavíkur tekur maður eftir því að sífellt er auðveldara að komast áfram vegna þess að göturnar eru að tæmast. Á þingskjali 863 er frumvarp til laga frá hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni og öllum öðrum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins um að lækka tímabundið álögur ríkisins á eldsneytisverð til að skera af þeim kúf sem nú er að myndast í orkuverði, sérstaklega í olíuverði, vegna óróa í Miðausturlöndum og miklum kuldum í Evrópu. Auðvitað kann að vera að eldsneytisverð hækki til langtíma. Auðvitað kann að vera að fara þurfi í orkuskipti umhverfisins vegna en til skamms tíma litið, þegar ferðamannaþjónustan þarf á því að halda í vor, þá er mjög mikilvægt að búið verði að lækka verð á bensíni og olíu til að þetta valdi ekki meiri skaða en þarf. Ég bendi á að tekjur ríkisins hafa minnkað og eru að minnka af þessum skatti.

Frú forseti. Það er áhyggjuefni að hlusta á svör hæstv. ráðherra. Það á enn að halda áfram að vera með háar álögur á heimilin og atvinnulífið í landinu samkvæmt svari hæstv. fjármálaráðherra sem titlar sig ráðherra jafnaðarmannaflokks Íslands. Ég endurtek þá spurningu sem kom fram hjá hv. þingmönnum: Hvar er jafnaðarmennskan þegar kemur að fólki meðal annars á landsbyggðinni sem þarf lífsnauðsynlega að nota bifreiðar til að komast á milli staða? Er hæstv. ráðherra ekki sammála mér í því að ef álögur verða lækkaðar mætti gera ráð fyrir að eftirspurn mundi að sama skapi aukast? Með háum álögum minnkar eftirspurnin einfaldlega og þar með minnka tekjur ríkissjóðs. Þetta eru algild sannindi þegar kemur að hagfræði um framboð og eftirspurn. Hæstv. ráðherra verður því að láta af þeirri pólitík sem ríkisstjórnin hefur rekið í um þrjú ár sem miðast við það eitt að hækka gjöld og hækka skatta á almenning og fyrirtæki í landinu. Það er einfaldlega nóg komið af því að menn haldi áfram á þeirri braut. Ég vil minna á einn vaxtarsprotann sem hin norræna velferðarstjórn nefnir oft, þ.e. ferðaþjónustan. Hversu hátt gjald á ferðaþjónustan að greiða í framtíðinni vegna eldsneytiskaupa? Þar erum við að tala um innanlandsflug, millilandaflug, rútur og leigubíla. Hversu langt á að ganga í gjaldtöku gagnvart þeirri undirstöðuatvinnugrein? Ég spyr enn og aftur, vegna þess að það eru mannréttindi á landsbyggðinni að fólk geti ferðast á milli staða, hversu langt á að ganga fram í aukinni skattlagningu á fólk og fyrirtæki í landinu? Hvernig getur hæstv. ráðherra sem titlar sig jafnaðarmanneskju réttlætt þessar háu álögur?

Virðulegur forseti. Ég hef verulegar áhyggjur eftir að hafa setið undir þessari ræðu hv. þingmanns  
             Jöfnun flutningskostnaðar var samþykkt í desember sl. sem vonandi nýtist eins og að er stefnt, flutningum á landsbyggðinni. Síðan er það þannig, hæstv. forseti, að önnur ríki eru ekki að lækka þau gjöld sem renna til ríkisins sem þó eru hlutfallslega hærri en hér á landi, ef við lítum til dæmis til Norðurlandanna. Sú þróun er ekki þar og við getum spurt okkur: Af hverju ætti bensínverð að vera ódýrast á Íslandi? Erum við í slíkri stöðu? Er ríkissjóður í þannig stöðu? Hefur velferðarkerfið ekki beðið nægjanlega hnekki? 
             Vilja hv. þingmenn að við lækkum gjöld á bensíni tímabundið, þó að augljóst sé að það muni hækka til framtíðar, og skera þá niður í velferðarkerfinu væntanlega á móti eða vilja menn hugsa til framtíðar að lausn sem dugar okkur Íslendingum sem búum við næga endurnýjanlega orku? Við eigum auðvitað að fara í samstarf við orkufyrirtækin um að koma upp nægilega góðum innviðum þannig að þessi breyting geti gengið hratt og vel fyrir sig.

Frú forseti. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvort hún hyggist beita sér fyrir því að virðisaukaskattur á barnaföt verði aflagður eða lækkaður. Tilefni fyrirspurnarinnar er frétt sem kom fram á dögunum þar sem nefnt var að hlutfall verslunar á barnafötum er um 44% erlendis. Þetta hefur vakið athygli hjá fólki sem stundar verslunarstörf hér á landi. Með því að horfa á eftir svo stórum hluta einstaklinga fara til útlanda að kaupa þessa nauðsynjavöru er í raun og veru verið að flytja störf úr landi. Við erum að ræða um heilmikla hagsmuni fjölskyldna í landinu. Þáverandi varaþingmaður Framsóknarflokksins, Páll Magnússon, mælti ítrekað fyrir því að lækkaðar yrðu álögur á barnaföt og nú hefur sú þróun sýnt okkur fram á það að stór hluti af verslun með þá grundvallarvöru sem barnaföt eru fer fram erlendis. Þess vegna finnst mér eðlilegt að hæstv. ráðherra svari okkur því hvort hún telji efni til þess að lækka álögur á barnaföt. Það þarf að klæða börn í föt, það er einfaldlega þannig. Þegar við horfum upp á hvernig búið hefur verið að barnafjölskyldum frá hruni með stökkbreyttum húsnæðislánum, barnabætur hafa lækkað um 30% hjá fólki sem hefur lægstu tekjurnar, hljótum við að velta því fyrir okkur hvort hin norræna velferðarstjórn ætli sér með einhverjum hætti eða aðgerðum að koma til móts við barnafjölskyldur í landinu vegna þess að um nauðsynjamál er að ræða. Ég vil reyndar taka svo sterkt til orða að mér finnst að verkalýðshreyfingin hafi átt að taka þetta mál upp á sína arma, jafnvel í tengslum við umræðu um gerð kjarasamninga. Það að búa vel að börnum þessa lands og að allir hafi jöfn tækifæri til að klæða börn sín án þess að ríkið sé með of háar álögur - við hljótum að telja það ákveðið réttlætismál, fyrir utan þá röksemd sem ég nefndi fyrst að með álögum er þessi sérvara mjög skattlögð hér á landi sem hefur leitt til þess að margir hafa, og reyndar í síauknum mæli, leitað til útlanda til að kaupa föt á börnin sín. Þetta er öfugþróun. Við þurfum að snúa við. Ég er reyndar ekki bjartsýnn á það miðað við fyrra svar hæstv. ráðherra að hún verði jákvæð gagnvart þeirri tilraun minni að gjöld og álögur verði lækkaðar á barnaföt. En færa má rök fyrir því að verði það gert muni störfum fjölga hér á landi og síðast en ekki síst munum við koma til móts við barnafjölskyldur sem hafa orðið fyrir miklum skerðingum frá hruni.

Virðulegur forseti. Enn er hv. þingmaður á því að ríkissjóður þoli útgjöld.  Til að áætla hversu háa fjárhæð væri um að ræða þarf að skoða hve miklu meðalfjölskylda eyðir í barnaföt. Til að geta reiknað dæmið þarf að gefa sér ýmsar forsendur. Það er til dæmis hægt að miða við neysluviðmið frá umboðsmanni skuldara þar sem miðað er við að hjón og sambúðarfólk eyði um 4.400 kr. á mánuði í fatnað með hverju barni eða rúmum 50 þús. kr. á ári. Ef við miðum við að barn sé 16 ára og yngra, sem mundi þá kaupa barnaföt, yrðu tekjur ríkissjóðs miðað við 25,5% virðisaukaskatt rúmar 800 millj. kr. sem er, ef við miðum aftur við framhaldsskóla, svona góður meðalstór framhaldsskóli. En ef við förum niður í 7% þá yrðu það um 260 millj. kr. Hægt er að nálgast þau viðmið með þessum hætti en önnur leið er að nota niðurstöður rannsókna á útgjöldum heimilanna sem Hagstofan gefur út og þá þarf að taka mismuninn á útgjöldum til fatnaðar eftir því hvort um er að ræða barnafjölskyldu eða fjölskyldu án barna. Þá er einnig mögulegt að nota reiknivél fyrir neysluviðmið sem birt er á vef velferðarráðuneytisins. Sú reiknivél gefur svipaðar niðurstöður og reiknivélin sem er á vef umboðsmanns skuldara. Í innflutningstölum frá Hagstofunni er erfitt að aðgreina barnaföt sérstaklega vegna þess að flokkunin er sú sama og í tollskránni þar sem barnaföt eru aðeins að litlu leyti í hreinum flokkum ef svo má segja. Eitt af því sem taka þarf tillit til í þessum útreikningum er, eins og fram kom í máli hv. þingmanns, að barnafataverslun fer fram að einhverjum hluta erlendis og erfitt er að ákveða hversu mikið það er og þær tölur koma ekki fram í neyslukönnun Hagstofunnar. Þeir sem hafa hærri tekjur eyða hlutfallslega mun meira í föt en þeir tekjulægstu og því má gera ráð fyrir að þessi breyting mundi spara þeim tekjuhærri hærri fjárhæðir en þeim tekjulægri. Ef af þessari framkvæmd yrði þyrfti að hafa í huga hvernig verðið þróast, hvort líklegt væri að verð á barnafatnaði mundi lækka í samræmi við þá lækkun sem yrði gerð á virðisaukaskattinum, hvort og þá hversu mikið verslunin mundi taka þá lækkun til sín og það fer eftir svokallaðri verðteygni. Í Bretlandi eru barnaföt undanskilin virðisaukaskatti. Barnafatnaður sem ber engan virðisaukaskatt þarf að uppfylla ákveðnar kröfur. Til að mynda þarf að vera á hreinu að hann sé einungis fyrir börn, sé hannaður fyrir börn og sé ekki gerður úr loðfeldi. Ef virðisaukaskattur yrði lækkaður á barnafatnað má líta á það sem sérstakan ríkisstyrk til allra þeirra sem kaupa barnaföt, ef við gerðum ráð fyrir því að allir borgi virðisaukaskatt. Þeir sem hafa meira á milli handanna kaupa meira af barnafötum en hinir og ríkisstyrkurinn yrði því hærri til þeirra tekjuhærri. 
             Ég vil því spyrja hv. þingmann 

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu sem er brýn og mikilvæg. Ég hef lengi verið talsmaður þess að stjórnvöld komi meira til móts við barnafjölskyldur í landinu. Skattkerfið og stjórnvöld hverju sinni eiga að taka vel á móti þeim börnum sem fæðast hér á landi í öllu tilliti, hvort heldur það er á heilbrigðisstofnunum eða í verslunum og öllu þar á milli. Ég hef lengi verið talsmaður þess að lækka eða afnema virðisaukaskatt af barnafötum en ekki einvörðungu af barnafötum heldur horfi ég líka til margs annars varnings sem lýtur að börnum. Nefni ég þar öryggistæki, t.d. hjálma sem börn eiga að nota undir öllum kringumstæðum, hvort heldur þegar þau eru á skíðum eða að hjóla, og er mikilvægt að hafa ekki í hæsta gjaldflokki. Almennt séð verðum við að benda á kostnaðinn sem af þessu hlýst og ég er reiðubúinn að taka þátt í öllum 

Frú forseti. Við sjálfstæðismenn höfum einmitt lagt fram tillögur í þeim efnum. Við teljum einfaldlega best að hafa skattprósentuna lága. Það er einfaldast og það er skilvirkast og skilar fleiri störfum og meiri fjárfestingu þannig að samfélagið allt verður betur sett, ríkir sem fátækir. Sérstaklega mundi það hjálpa barnmörgum fjölskyldum og stórum heimilum. Við búum við skattpíningarumhverfi og sjáum skattana hækka og hækka á öllum sviðum. Við sjálfstæðismenn höfum því lagt fram frumvarp eða tillögur samhljóða fyrirspurn hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar um að lækka virðisaukaskatt á barnafatnaði, ekki síst í ljósi þess að margsinnis hefur verið sýnt fram á að störf eru að flytjast úr landi. Við þurfum að halda störfum hér á landi. Þessi mikla skattstefna er afleiðing þess að við erum að missa störfin úr landi, þau eru að fara frá okkur. Ég verð hins vegar að segja, frú forseti, að 

Forseti biður hv. þingmenn um að gæta að ræðutíma. Hann er stuttur, ein mínúta, og erfitt að standa á bjöllunni og fá menn úr ræðustól.

Frú forseti. Við höfum eiginlega verið að ræða sama málið í þremur fyrirspurnum, sem eru áhrif Lafferkúrfunnar, sem svo er kölluð. Þegar skattar eru hækkaðir aukast skattsvik eða skattstofninn færist úr landi eða hverfur. Hér er verið að ræða barnaföt og hæstv. ráðherra olli mér vonbrigðum með því að átta sig ekki á því að hærri skattar þýða að skattstofninn fer til útlanda og skapar umsvif og tekjur í því landi. Það er eiginlega verið að flytja tekjur ríkissjóðs til útlanda með þessum háu sköttum. Ég skora á hæstv. ráðherra að skoða hvort ekki sé skynsamlegt að lækka skatta á barnaföt, fá verslunina inn í landið, fjölga störfum á Íslandi. Starfsmennirnir borga skatta, fyrirtækin borga skatta og ríkissjóður fær meiri tekjur nákvæmlega eins og með gjöldin á olíuna. Það getur vel verið að lækkun á gjöldum á olíuna gefi ríkissjóði hærri tekjur. 
            

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda Birki Jóni Jónssyni fyrir nauðsynlega umræðu um virðisaukaskatt á barnaföt og lækkun á honum. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvort við séum ekki öll sammála um að verkefnið Allir vinna hafi skilað miklum árangri og þá hafi það ekki haft nein áhrif hvort það voru hinir efnameiri eða efnaminni sem framkvæmdu. Hinir efnameiri hafa væntanlega framkvæmt meira og þar af leiðandi fengið meiri endurgreiðslu en verkefnið skilaði mjög jákvæðum tekjum inn í atvinnusköpun og komu hlutum upp á borðið. Þá mundi ég líka vilja spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort ekki mætti snúa þeirri röksemdafærslu sem ráðherrann var með í sambandi við þann kostnað sem af þessu hlaust, þ.e. 800 milljónir versus 260, hvort ekki mætti líta á það sem velferðarstyrk. Það sé þá í raun verið að skattleggja ungt barnafólk um þessar tekjur til viðbótar, 

Forseti. Ég held að ef menn vilja gera vel við barnafólk, sem full ástæða er til, eigi menn að hækka barnabætur og ekki vera að hringla í virðisaukaskattinum. Það er ekki þannig, forseti, að menn eigi hér á þinginu eða annars staðar að flokka hluti sem fólk kaupir í góða hluti og vonda hluti og hafa lægri virðisaukaskatt á góðu hlutunum og hærri á vondu hlutunum. Við höfum aðrar aðferðir til þess, t.d. barnabæturnar og aðra styrki og aðferðir. Þar að auki er þetta að sjálfsögðu ekki sanngjarnt, eins og menn sjá í hendi sér þegar þeir eru komnir yfir popúlismann sem hver einasta stjórnarandstaða fellur því miður í hvað eftir annað. Þeir sem kaupa mikið af barnafötum, þeir sem eru ríkir, þeir sem geta veitt börnunum sínum vel, fá miklu meiri afslátt og græða miklu meira á aðferð hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar en hinir sem hafa lítil efni og geta lítið keypt.

Frú forseti. Íslendingar eiga vafasamt heimsmet þegar kemur að skattlagningu á barnafötum. Hæsta skattlagning í heimi á barnaföt, 25,5%, er á Íslandi hjá hinni norrænu velferðarstjórn. Svo koma hv. stjórnarliðar upp og benda á að kannski væri rétt að hækka barnabætur. Hver hefur þróun síðustu ára verið frá hruni? BSRB hefur bent á það að tekjulægstu einstaklingar fá 30% lægri barnabætur í dag en fyrir þremur árum. Það er afrek ríkisstjórnarinnar þegar kemur að greiðslu barnabóta til handa þeim þjóðfélagshópi í samfélagi okkar. Mér finnst það varla boðlegt að hæstv. ráðherra skuli koma upp í skipti eftir skipti og tala um þann kostnað sem af þessum aðgerðum hlýst en leyfa sér jafnframt að tala ekki um þann ávinning sem af myndi verða fyrir barnafjölskyldur og samfélagið. Hæstv. ráðherra gat komið með tölur um það hvað þessi aðgerð mundi kosta, þ.e. ef við mundum lækka virðisaukaskatt á barnafötum niður í 7% eða 0%, en hafði ekki fyrir því að leggja mat á það hversu miklir fjármunir kæmu til baka til ríkissjóðs. Við hljótum að spyrja: Hvenær kemur að því að barnafólk í landinu njóti forgangs hjá þessari ríkisstjórn. Það vantar ekki að hæstv. ráðherra talar mjög fjálglega um stöðu ríkissjóðs og hvað hún er erfið. Það var ekki litið til þess í Icesave-málinu. Það var ekki mikið mál að borga 40 milljarða í vexti á hverju ári. En þegar kemur að barnafólkinu neitar hæstv. ráðherra að lækka virðisaukaskatt af barnafötum sem er sá hæsti í heimi - þetta er heimsmet, vafasamt heimsmet að mínu viti. Ég lýsi yfir miklum vonbrigðum með það hvernig hæstv. fjármálaráðherra nálgast þessi viðfangsefni sín.

Virðulegi forseti. Enn verð ég fyrir vonbrigðum með málflutning hv. þingmanns þó að að mörgu leyti hafi þessi umræða verið gagnleg og skerpt línurnar í þessum efnum og hvar áherslur manna liggja. Það er rétt að virðisaukaskattur er of hár hér. Ég er sammála hv. þingmanni hvað það varðar. Og ég tel líka að það væri betra að við byggjum við einfaldara kerfi og við eina tölu eins og rætt var um síðasta haust. En þar er um langtímaverkefni að ræða og þarf að fara í það þegar aðstæður eru réttar til þess. Auðvitað er það fullkomlega óábyrgt að fara í ræðustól slag í slag til að leggja til skattafslætti hingað og þangað þegar við erum að berjast við að halda almennri velferð í landinu og ná endum saman hvað ríkissjóð varðar.  
             Þegar ríkissjóður verður aflögufær er það mín bjargfasta skoðun að við eigum að fara í að hækka barnabætur. Það er leið jafnaðarmanna til að koma til móts við barnafólk í landinu.

Mínus 30%.

Það er ekki leið jafnaðarmanna að láta þá sem meira hafa hafa hærri ríkisstyrk en þá sem eru með minna á milli handanna. Það er röng stefna. Leið jafnaðarmanna er að mæta barnafjölskyldum með barnabótum og við munum stefna að því að gera það.

Virðulegi forseti. Athyglisvert er að fylgjast með öllum þeim hugmyndum sem dúkka upp í þjóðmálaumræðunni og varða tekjur ríkissjóðs og skattamál. Margir virðast hafa þá trú að ríkið geti orðið af miklum skatttekjum nú um stundir. Ég er hins vegar sannfærður um það, frú forseti, að rétt leið var farin eftir hrunið þegar ríkið varð af gríðarlegum tekjum. Sú þríþætta leið sem þá var valin að skera niður opinber gjöld, hækka skatta og freista þess með öllum ráðum, sem er þriðja leiðin, að koma hagvextinum aftur í gang. Hagvöxturinn er kominn í gang og auðvitað má gera miklu betur þar með margvíslegum aðgerðum sem við skulum ekki fara út í hér. Við urðum að skera niður útgjöld og við urðum að hækka skatta og þær tillögur sem hafa komið fram á undanliðnum vikum og mánuðum er varða skattalækkanir gera ekki ráð fyrir að einhverjar tekjur komi á móti en ríkið má ekki verða af tekjum nú um stundir til að halda uppi því velferðarstigi sem langflestir eru sammála um að því beri að gera. Þess vegna er mjög mikilvægt að hafa allar staðreyndir á hreinu í þeirri umræðu hvort við eigum að lækka álögur og vörugjöld af innfluttu eldsneyti, svo dæmi sé tekið, og við hvaða aðstæður við landsmenn búum í þeim efnum miðað við aðrar þjóðir. Er það svo eins og margir, þar á meðal í stjórnarandstöðunni, hafa látið í veðri vaka að hlutur ríkisins í eldsneytisverði hafi aldrei verið hærri?

Sem er rétt.

Það er mjög mikilvægt að fá þau svör á hreint frá þar til bærum sérfræðingum úr ráðuneytinu. Því hef ég lagt fram eftirfarandi spurningar til hæstv. fjármálaráðherra er varða þetta mál til að hafa staðreyndir á hreinu svo við getum byggt umræðuna um hvað við eigum að gera á staðreyndum, með leyfi forseta: 1. Hvenær hefur hlutfall skatta og gjalda til ríkissjóðs af útsöluverði bensíns og dísilolíu verið hæst á tímabilinu frá ársbyrjun 1995 til janúarloka 2012? 2. Hvernig hefur hlutfallið þróast hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum á sama tímabili? Sá sem hér stendur telur að bensínverð muni verða mjög hátt í fyrirsjáanlegri framtíð. Margar ástæður eru fyrir því að svo muni verða meðal annars aukinn hagvöxtur hjá milljarðaríkjum, svo sem eins og Kínverjum, sem munu nota meira jarðefnaeldsneyti en verið hefur um langt árabil. Aðrir þættir munu einnig valda því að eldsneytisverð verður mjög hátt á komandi árum og spurningunni um hvort hægt sé að taka einhvern kúf af hækkuninni virðist hægt að svara með því að sá kúfur er einfaldlega kominn til að vera á komandi árum. En þetta voru spurningar mínar til hæstv. ráðherra.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr: „Hvenær hefur hlutfall skatta og gjalda til ríkissjóðs af útsöluverði bensíns og dísilolíu verið hæst á tímabilinu frá ársbyrjun 1995 til janúarloka 2012?“ Fjármálaráðuneytið hefur umbeðin gögn um útsöluverð bensíns frá september 1996 til febrúar 2012. Olíugjald á dísilolíu var fyrst lagt á í júlí 2005 og því ná gögn um hlutföll skatta og gjalda af dísilolíu frá júní 2005 fram í febrúar 2012. Hlutfall skatta og gjalda af útsöluverði bensíns var hæst í mars 1999 eða 73,3% en hlutfall skatta og gjalda af útsöluverði dísilolíu var hæst í nóvember 2005 eða 58,1%. Í dag er hlutfall skatta og gjalda af útsöluverði bensíns 48,4% og dísilolíu 44,3%. Þess ber að geta að á bensín er lagt sérstakt bensíngjald og kolefnisgjald en á dísilolíu er lagt olíugjald og kolefnisgjald. Auk þess er lagður virðisaukaskattur á sölu eldsneytis eins og á aðrar vörur. Hv. þingmaður spyr einnig: „Hvernig hefur hlutfallið þróast hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum á sama tímabili? Hlutfall skatta og gjalda til ríkissjóðs af útsöluverði bensíns hér á landi var um og yfir 70% frá árinu 1996–1999. Fyrirkomulagi gjaldheimtunnar var breytt árið 1999 úr því að vera hlutfall af innflutningsverði yfir í fasta krónutölu sem síðan hækkaði en hélt þó ekki raungildi. Af þessum sökum tók hlutfallið að lækka og stóð í kringum 60% til 2005. Hlutfallið lækkaði enn frekar fram á mitt ár 2008 þegar það náði lágmarki í tæpum 44%. Síðan hefur hlutfallið hækkað lítillega og stendur nú í ríflega 48%. Hlutfall skatta og gjalda af útsöluverði dísilolíu hefur þróast með sambærilegum hætti undanfarin ár og stendur nú í rúmlega 44%. Fjármálaráðuneytið vaktar hvorki eldsneytisverð í öðrum löndum né skatta og gjaldheimtu sem því tengist með reglulegu millibili og hefur því ekki söguleg gögn um þróun hlutfalls skatta og gjalda sem hlutfall af útsöluverði eldsneytis annars staðar á Norðurlöndum. Aftur á móti tekur ráðuneytið þátt í starfshópi um notkun hagrænna stýritækja við mótun umhverfisstefnu á Norðurlöndunum á vegum norrænu ráðherranefndarinnar. Sá starfshópur stendur fyrir útgáfu skýrslu á nokkurra ára fresti þar sem meðal annars er fjallað um skattlagningu eldsneytis og annarra orkugjafa á Norðurlöndunum. Skatt- og gjaldheimtu er hagað með sambærilegum hætti á bensín og dísilolíu annars staðar á Norðurlöndum. Fjármálaráðuneytið gerði óformlega rannsókn á eldsneytisverði í Svíþjóð, Noregi og Danmörku 20. febrúar sl. Leitað var að lægsta lítraverði á blýlausu bensíni á netinu. Upplýsingar um skatt- og gjaldheimtu voru sóttar á vefsíðu þeirra ráðuneyta sem fara með skattamál í hverju landi. Niðurstöður könnunarinnar voru að í Svíþjóð var lægsta verð á bensínlítra um 260 kr. og álögur sænska ríkisins nema í það heila um 57% af því útsöluverði. Í Noregi kostar bensínlítrinn um 290 kr. og um 67% af því rennur til ríkisins í formi skatta og gjalda. Í Danmörku kostar bensínlítrinn um 287 kr. og rennur 53% af því verði til hins opinbera. Ég vona að ég hafi svarað spurningum hv. þingmanns.

Hæstv. forseti. Ég vildi beina tveimur eða þremur spurningum til hæstv. fjármálaráðherra. Annars vegar um hvort ekki sé rétt munað hjá mér að við fjárlagagerðina hafi verið reiknað með að umferð ykist um 2%. Hið gagnstæða hefur orðið raunin, umferð hefur minnkað verulega, milli 5 og 10% víða á vegum. Væntanlega spilar þar skattlagning á eldsneyti mjög stóra rullu en auðvitað önnur skattlagning og krappari kjör almennings líka. Hins vegar vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra um þá krónutölu sem skilar sér í ríkiskassann, hvort í áætlunum fjármálaráðuneytisins hafi verið gert ráð fyrir eldsneytisverði í þessum hæðum, 260 eða 270 kr., eða hvort gert hafi verið ráð fyrir öðrum upphæðum og þar af leiðandi öðrum upphæðum í ríkiskassann. 

Frú forseti. Ég tek undir spurningar hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar til hæstv. fjármálaráðherra. Ég hjó eftir því í tölum sem hæstv. ráðherra kom með að útsöluverð á bensíni í Noregi og Danmörku væri um það bil 10% hærra en hér á landi. Hefur hæstv. ráðherra gert einhverja könnun á því hver munurinn er á launavísitölu hér á landi og í Danmörku og Noregi? Mér segir svo hugur að laun þar séu mun hærri en hér á landi og sá munur sé meiri en 10%. Þess vegna er alveg ljóst að hlutfallslega er eldsneytisverð mun lægra til að mynda í þeim löndum sem ég nefndi. En af því að hæstv. ráðherra hefur komið hér ítrekað upp og neitað því að vilja lækka álögur á eldsneyti vil ég spyrja ráðherrann hvort ríkisstjórnin hafi hugleitt að hækka enn frekar álögur á eldsneyti ef miða á við nálgun 

Forseti. Það hafa oft komið fram tillögur um að gera þetta og einu sinni var það gert árið 2002 og væri fróðlegt að fá skýrslu um hvað út úr því kom. Þetta er auðvitað þannig að frá um það bil árinu 2003 hefur verð á eldsneyti verið á hraðri uppleið á heimsmarkaði. Það hefur aldrei verið hærra en núna held ég, það tók dýfu 2008 í miðri kreppu, og engar líkur eru á því, þvert á það sem hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson segir í tillögu sinni og Árna Johnsens og fleiri hv. sjálfstæðismanna, að þetta sé einhver kúfur enda þurfti hann núna að koma með önnur rök en hann viðhafði í fyrra í sömu tillögu og bensínverð er enn hærra núna. Það sem kemur í ljós í svarinu, sem ég þakka fyrir, er að á Norðurlöndum er skatthlutfallið frá 53 upp í 67% þannig að það er mun lægra hér og væri óráðlegt að lækka það af ýmsum sökum. Ef við ættum þá 13 milljarða sem sjálfstæðismenn vilja taka út úr þessu kerfi til að úthluta hér 

Virðulegi forseti. Núverandi ríkisstjórn segist vera norræn velferðarstjórn og það sem er verst við þá norrænu velferðarstjórn er að hún eltir yfirleitt helstu vitleysurnar sem hún finnur á Norðurlöndunum. Þess vegna grunar mig núna að þegar búið er að leggja fram þessi gögn um að það finnist hærra bensínverð á Norðurlöndunum en hér verði það orðið að sjálfstæðu markmiði hér innan lands af hálfu ríkisstjórnarinnar að reyna að elta norræna velferð í þessum efnum og hækka öll bensín- og olíugjöld þannig að við verðum örugglega ekki neinir eftirbátar Norðurlandanna að þessu leytinu. Það er auðvitað þannig að sú mikilvæga breyting var gerð á sínum tíma, undir forustu sjálfstæðismanna að sjálfsögðu, að hverfa frá hinum hlutfallslegu sköttum sem voru hér á eldsneyti og færa þá yfir í krónutöluskatta. Það er auðvitað mjög mikilvægt. En nú vil ég spyrja hæstv. fjármálaráðherra einfaldrar spurningar og hún er sú: Nú er eldsneytisverð orðið þetta hátt eins og allir sjá, telur hæstv. ráðherra þá ekki tilefni til þess að ríkið slaki á klónni, dragi úr skattheimtunni? Það er ljóst að skattheimtan hefur farið hækkandi, það kom fram í máli hæstv. ráðherra, og 

Enn vill forseti minna hv. þingmenn á ræðutímann.

Frú forseti. Það er afskaplega mikilvægt fyrir umræðuna að fá þessar tölur á hreint og ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að koma fram með þessar tölur sem eru auðvitað ákveðinn grunnur í umræðunni um skattheimtu og gjaldlagningu á jarðefnaeldsneyti sem við Íslendingar erum því miður allt of háðir. Þess vegna lagði ég áherslu á það fyrr í dag í ræðu minni að auðvitað ættum við að sækja miklu hraðar og betur fram hvað varðar orkuskipti í samgöngum og horfa frekar til þeirra lausna í framtíðinni en úrelts eldsneytis sem jarðefnaeldsneyti er að verða að mörgu leyti þegar kemur að bílum, enda lausnirnar allt aðrar þar í húfi. Þessar tölur eru komnar fram. Nú um stundir er það svo að hin ágæta norræna velferðarstjórn heldur vel aftur af sér þegar kemur að skattprósentunni í olíu og bensíni  Frú forseti. Ég spyr: Hvort eru það sjálfstæðismenn og framsóknarmenn sem eru skattpínendur í þessu efni eða hin norræna velferðarstjórn? Svarið er augljóst.

Virðulegi forseti. Við erum búin að fara tvisvar sinnum í gegnum þessa umræðu í dag. En varðandi spurningar hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar um viðmið í fjárlögum og fleiri tölulegar upplýsingar þá var ég ekki undirbúin til að svara þeim en mér er ljúft að gera það við annað tækifæri. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson spyr hvort ekki sé einmitt tilefni til að lækka verðið núna þegar hækkunin hefur orðið svona mikil. Við fórum í gegnum þá umræðu fyrr í dag þar sem ég fór yfir rökin fyrir því af hverju við ættum ekki að lækka verðið þó að okkur sé öllum ljóst að þetta verð kemur illa við heimilin og fyrirtækin í landinu. Það er ekki svo að hér sé einhver kúfur á ferðinni og það er ekkert sem bendir til annars en að olíuverð muni hækka til framtíðar. Því verðum við að grípa til víðtækari og skynsamlegri ráðstafana sem eru meðal annars orkuskipti í samgöngum, þar eigum við að leggja áhersluna og hugsa þannig til framtíðar. Þar erum við bæði að tala um endurnýjanlega orkugjafa og að stuðla að auknu orkuöryggi í landinu þar sem þjóðin treystir allt of mikið á olíu og bensín. Við þurfum að vinna að því og breyta því þannig að það er ágætt að taka þá umræðu í samhengi við vörugjöld á olíu og bensín.

Virðulegi forseti. Undanfarna áratugi höfum við fylgt þeirri stefnu almennt í verðlagningu á raforku að reyna að gæta nokkuð hófs, án þess þó auðvitað að stefna í voða eðlilegum arðsemismarkmiðum og uppbyggingu raforkufyrirtækjanna. Þannig hefur það verið tryggt að afraksturinn af nýtingu þessara mikilvægu auðlinda, orkuauðlindanna okkar, hafi ratað til atvinnulífsins og almennings í landinu í formi lægra orkuverðs. Við getum sagt að þessi markaður sé tví- eða þrískiptur, þ.e. annars vegar almenningur, almenn fyrirtæki og síðan stóriðjufyrirtækin sem búa við þá sérstöðu að þar eru gerðir langtímaorkusamningar sem endurspegla auðvitað að þar er um að ræða samkeppni frá útlöndum. Þess vegna, eins og kom fram í máli forstjóra Landsvirkjunar á haustfundi Landsvirkjunar í haust, endurspegla þeir orkusamningar sem nú eru í gildi að nokkru leyti það orkuverð sem hefur gilt í Evrópu en það verð hefur síðan hækkað talsvert frá því að flestir þessir samningar voru gerðir. Samkvæmt því sem meðal annars kemur fram í ritinu Heildstæð orkustefna fyrir Ísland er gert ráð fyrir því að orkuverðið í Norður-Evrópu muni hækka um hér um bil 100% frá árinu 2010 fram til ársins 2030. Í gögnum sem fylgdu ræðu forstjóra Landsvirkjunar og raunar annarra starfsmanna Landsvirkjunar á ársfundinum síðastliðið haust, sem ég sat, kemur glögglega fram að þróunin er mjög skýr í Evrópu. Þar fer orkuverðið mjög hækkandi og það gildir bæði um lönd Norður-Evrópu og raunar almennt innan OECD. Tilhneigingin virðist vera klárlega í þá átt að orkuverð fari hækkandi og spár manna, þó að þær séu auðvitað óvissu háðar, gera líka ráð fyrir að orkuverð haldi áfram að hækka eins og ég nefndi áðan. Það kemur líka fram í gögnunum frá Landsvirkjun. Í máli forstjóra Landsvirkjunar kom fram að ætlunin væri að taka upp þá stefnu að samningsmarkmið Landsvirkjunar yrði að hækka orkuverð almennt, bæði til stóriðjunnar, almennings og fyrirtækjanna í landinu þannig að verðið mundi elta meira hækkun á orkuverði í Evrópu. Þess vegna hef ég leyft mér að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra þessarar einföldu spurningar: Hver verður þróun raforkuverðs á næstu árum á almennum markaði miðað við áform Landsvirkjunar um aukna arðsemi og að orkuverð fyrirtækisins fylgi þróun orkuverðs í Evrópu?

Virðulegi forseti. Þegar fjallað er um verðmyndun á raforku hvort sem er á Íslandi eða öðrum mörkuðum er mikilvægt að hafa eiginleika hennar sem verslunarvöru í huga. Raforka er ólík flestum hrávörum að því leyti að hana er ekki hægt að geyma og flutningur hennar því miklum takmörkunum háður. Þetta veldur því að raforkuvinnslan á sér venjulega stað ekki svo langt frá notendum hennar, ólíkt öðrum hrávörum svo sem olíu, málmum eða korni. Því getur munur á verði raforku á milli markaða verið nokkuð mikill og í sumum tilfellum mjög mikill, ólíkt fyrrnefndum hrávörum sem allar mynda einhvers konar heimsmarkaðsverð. Fjarlægð Íslands frá stærri raforkukerfum veldur því að verðmyndun tekur eingöngu mið af eftirspurn hér á landi þar sem engir möguleikar eru til að flytja orkuna út með beinum hætti. Svipaðar aðstæður voru í Noregi fyrir tveimur áratugum en þá var hafist handa við að tengja Noreg betur við raforkukerfin í nágrannaríkjunum. Við það hækkaði raforkuverð í Noregi töluvert.

Forseti vill geta þess að klukkan hefur gengið skrykkjótt. Forseti biður ráðherra að halda áfram ræðu sinni.

Með raforkulögum nr. 65/2003 var verðlagning raforku gefin frjáls hér á landi og sú stefna mörkuð að verðmyndun hennar ætti að gerast á frjálsum markaði. Samtímis því hafa orkufyrirtækin og stjórnvöld unnið að markaðsstarfi erlendis með því markmiði að auka áhuga erlendra fyrirtækja á íslenskri orku og þar með eftirspurn. Gerist það mun það þrýsta á hækkun orkuverðs og þar sem Ísland er óbeint útflutningsland á raforku er það hagur okkar að raforkuverð hækki, rétt eins og fiskverð eða aðrar útflutningsafurðir. Raforkuverð er því ekki stjórnvaldsákvörðun heldur afleiðing markaðsaðstæðna. Vegna þess að langstærsti hluti raforkufyrirtækja á Íslandi er í opinberri eigu og langstærsti hluti raforkunnar er seldur til iðnaðar er það hagur almennings hér á landi að orkuverð hækki, rétt eins og það er hagur Norðmanna og Sádi-Araba að olíuverð hækki og Íslendinga að fiskverð hækki. Sviðsmynd sú sem Landsvirkjun kynnti á síðasta haustfundi sínum gerir ráð fyrir að fyrirtækinu takist að tvöfalda raforkuverð á næstu 20 árum. Landsvirkjun selur ekki orku í smásölu en ætla má að þau áhrif markaðsaðstæðna sem valda breytingum á orkuverði hjá Landsvirkjun hafi sömu áhrif á öllum markaðnum og komi þar með fram í smásölunni. Hlutdeild orkukostnaðar í rafmagnsreikningi heimilanna er rétt undir 50%. Hin 50% eru vegna kostnaðar við dreifingu og flutning auk 12 aura orkuskatts. Því mun almenn 100% hækkun orkuhlutans valda tæplega 50% hækkun innkaupsverðs almenna markaðarins. Takist þetta er það ákvörðun stjórnvalda þess tíma að ákveða hvort sú hækkun komi fram í kostnaði almennings í raforkuverði eða ekki. Ef orkufyrirtækin verða í opinberri eigu er hægðarleikur að verja almenna markaðinn fyrir slíkri hækkun. Í því tilfelli skiptir reyndar hækkunin almenning einnig máli því þá er hann sjálfur að borga sjálfum sér hærra verð, ólíkt því sem gerist t.d. í kvótakerfinu í sjávarútvegi þar sem tekjuaukning vegna mikillar hækkunar fiskverðs rennur í vasa einkaaðila eins og kerfið er byggt upp núna. Við verðum að forðast að endurtaka þau mistök.

Frú forseti. Ég vil lýsa yfir ánægju með þessa umræðu um þetta mikilvæga mál. Það er gott að eiga andsvar við hæstv. iðnaðarráðherra. Við höfum rætt á undangengnum árum þann vanda sem blasir við heimilum á svokölluðum köldum svæðum sem borga margfalt hærra raforkuverð en hin 90% þjóðarinnar og það óréttlæti sem í því felst. Ég vil spyrja hvort hæstv. ráðherra geti sagt okkur einhverjar fréttir af því að jafna eigi þennan aðstöðumun. Það er ójafnrétti að sumir þurfi að borga margfalt hærri raforkureikninga fyrir það eitt að kynda heimili sín og lýsa þau upp en þorri landsmanna. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í þetta, sérstaklega í ljósi þess sem hér hefur komið fram að mögulega eru fram undan enn meiri hækkanir á raforku. Ef þær hækkanir fara út í verðlagið, í ljósi þess mikla bils sem er á milli þessara tveggja þjóðfélagshópa, 

Forseti. Auðlindarentan, arður þjóðarinnar af auðlindinni sem felst í vatnsaflsvirkjununum, kemur að hluta til en aðeins að hluta til til almennings, til þjóðarinnar í lægra raforkuverði en tíðkast í nágrannaríkjunum. Líklegt er að þetta raforkuverð geti ekki haldist svona lágt í framtíðinni eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson rakti áðan. Þá stöndum við auðvitað frammi fyrir þeirri spurningu: Viljum við niðurgreiða raforku til almennings að jafnaði eða viljum við að arðurinn fari með öðrum hætti til eigenda sinna? Þetta er eitt af pólitískum verkefnum næstu áratuga. Ég held að þó að niðurgreiðsluleiðin komi að sjálfsögðu vel til greina og verði örugglega notuð til bráðabirgða, komumst við ekki hjá því að markaðsverðið ráði að lokum og því verðum við að mæta með öðrum hætti.

Hæstv. forseti. Ég vona að hv. fyrirspyrjanda verði ekki að ósk sinni, það var kannski ekki ósk hans, að hin ágæta svokallaða norræna velferðarstjórn ætli sér að taka hér upp norskt raforkuverð og hækka orkuverð innanlands fjórfalt. Einn af kostum þess að búa á Íslandi er að við eigum gnægð af auðlindum sem við getum nýtt til orkuframleiðslu og lágs orkuverðs. Það er hins vegar rétt sem kom fram hjá hæstv. fjármálaráðherra að þá skiptir það miklu máli hver eigendastefna þessara fyrirtækja er og hverjir halda þar á spöðunum í stjórnum fyrirtækjanna. Því vil ég hvetja hæstv. fjármálaráðherra til að hjálpa okkur framsóknarmönnum, sem höfum lagt fram þingsályktunartillögu um að fjalla einmitt um það hvernig við stöndum að eigendahópi Landsvirkjunar og útgáfu á virkjanaleyfum 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessi svör og sömuleiðis umræðuna. Ég held að myndin sé að verða mjög skýr. Hún hefur smám saman verið að birtast okkur, fyrst í hinni nýju orkustefnu sem ríkisstjórnin hefur kynnt og núna með svari hæstv. ráðherra og stefnan er þessi: Á næstu 20 árum á orkuverð í landinu að hækka um 100% að raungildi. Það þýðir að væntanlega þarf að hækka orkuverðið um 4–5% að raungildi á hverju einasta ári. Þá er fyrsta spurning mín til hæstv. ráðherra: Hvenær verður þessari stefnu hrint í framkvæmd? Verður til dæmis á þessu ári tekið skref í þessa átt í samræmi við það sem er greinilega vilji hæstv. ráðherra og kemur greinilega fram í stefnumótun Landsvirkjunar? Þetta mun auðvitað líka hafa áhrif út á smásölumarkaðinn. Það er alveg ljóst að hér er smám saman að fæðast klár og skýr orkustefna sem felur í sér brotthvarf frá þeirri orkustefnu sem við höfum fylgt, sem hefur falist í því að við höfum reynt að láta atvinnulífið og almenning í landinu njóta þess að við höfum getað framleitt orku við lægra verði en ýmsar aðrar þjóðir. Nú á að taka þetta forskot frá almenningi og atvinnulífinu. Hugsunin er sem sagt sú að hækka orkuverðið þannig að eigandinn, ríkið í þessu tilviki, geti notið ávaxtanna af þessu öllu saman. Ég gef ekki mikið fyrir þennan samanburð við sjávarútveginn. Sjávarútvegurinn hefur skilað mjög miklu inn í þjóðarbúið, m.a. í gegnum sterkt gengi í gegnum tíðina, en uppi eru áform um að leggja 9 milljarða skatta á þá atvinnugrein. Eru einhver áform uppi af hálfu hæstv. ráðherra um að leggja t.d. skatta sem svara 27% af framlegðinni á Landsvirkjun eða Orkuveitu Reykjavíkur til ráðstöfunar í ríkissjóði? Aðalatriðið er þetta: 

Virðulegur forseti. Aðeins til upprifjunar þá var það undir stjórn sjálfstæðismanna og framsóknarmanna árið 2003 að markaðsvæðing raforkunnar fór fram, þannig að því sé til haga haldið í þessari umræðu.

Illu heilli.

Allir flokkar eru sammála um að Ísland eigi að reyna að laða að erlenda eftirspurn eftir orku. Með því mun verðið hækka og það er hagur okkar. Ég ítreka að hækkandi orkuverð felur enga hættu í sér fyrir almenning nema ef orkufyrirtækin verða einkavædd, þá þurfa þau auðvitað að hafa áhyggjur. En á meðan þau eru í opinberri eigu er engin hætta fyrir almenning. Auk þess greiðir almenningur þá hækkunina til sjálfs sín í ríkissjóð sem heldur utan um fjármunina fyrir hönd þjóðarinnar og getur deilt þeim út til hennar eftir þörfum eða til velferðarmála. Þannig er staðan. Það er engin hætta á ferðum fyrir almenning nema ef orkufyrirtækin verða einkavædd.

Hæstv. forseti. Ég spyr hæstv. starfandi iðnaðarráðherra nokkurra spurninga um verkefnið Ísland – allt árið. Í kjölfar eldgosanna í Eyjafjallajökli og Vatnajökli var sett á laggirnar verkefnið Inspired by Iceland og var „meintur“ árangur þess talinn góður. Ég segi meintur vegna þess að ég kannast ekki við að upp hafi verið settir sérstakir árangursmælar og því spyr ég hæstv. iðnaðarráðherra hvernig árangurinn af því verkefni verði mældur. Af umræðum við ferðaþjónustuaðila að ráða virðist það nefnilega vera svo að því lengra sem farið er frá Reykjavík þeim mun minni spurnir hafi menn haft af Inspired by Iceland. Sjálfsagt spilaði hátt eldsneytisverð þar stóra rullu, menn hafa ekki treyst sér til að keyra langt og annað í þeim dúr, en það getur líka verið að sjálft verkefnið hafi markaðslega ekki höfðað til alls Íslands. Það skiptir ákaflega miklu máli að þetta verkefni, Ísland – allt árið, sé sett þannig upp. Ég spyr hæstv. iðnaðarráðherra hver markmið þessa verkefnis séu, hvort það hefði kannski átt að heita Allt Ísland – allt árið, og hvernig það er hugsað. Mig langar líka að nefna tvær skriflegar fyrirspurnir sem ég sendi til innanríkisráðherra fyrr í vetur, um færð á vegum og vetrarþjónustu Vegagerðarinnar, og fékk skriflegt svar við fyrir skömmu. Fjölmargir vegir hafa verið ófærir eða illfærir nú í vetur - auðvitað ráða stjórnvöld ekki veðrinu á Íslandi en við höfum verið að draga alveg gríðarlega mikið úr vetrarþjónustu. Við heyrðum af því í fjölmiðlum að á vegum austanlands hefði ítrekað þurft að draga upp bílaleigubíla og meira að segja í þjóðgarðinum á Þingvöllum hefði þurft að draga upp rútur á laugardaginn vegna þess að þá var þar ekki nein vetrarþjónusta. Spurningin er: Hvernig virkar þetta saman - annars vegar sú stefna að selja útlendingum þann pakka að koma til Íslands allt árið, þ.e. yfir veturinn, en draga síðan úr þjónustu um allt land þannig að ferðamennirnir komist ekki neitt nema upp í rútu og hugsanlega milli Keflavíkur og Reykjavíkur? Mér finnst ákaflega mikilvægt að hæstv. iðnaðarráðherra fari yfir þessi markmið og útskýri fyrir okkur hvernig þetta er gert. Ég spyr einnig hversu miklir fjármunir hafa verið settir í verkefnið og hverjir eigi að fá þá fjármuni. Það skiptir líka máli upp á það hvernig til tekst að dreifa ferðamönnum um landið. Ég legg jafnvel til að tekið verði upp nýtt heiti á átakið og það verði kallað Allt Ísland – allt árið.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður setur fram þrjár meginspurningar. Sú fyrsta er: Hvernig er markaðsverkefnið Ísland – allt árið hugsað og hver eru markmið þess og tímarammi? Ég þakka hv. fyrirspyrjanda, Sigurði Inga Jóhannssyni, fyrir þessar spurningar og vil segja fyrst að ég hef mikla trú á þessu framtaki og tel að það hafi þegar haft víðtæk og eflandi áhrif á þróun ferðaþjónustu í landinu. Ríkisstjórnin samþykkti í tengslum við almenna kjarasamninga 5. maí 2011 yfirlýsingu um árlegt framlag til að efla vetrarferðaþjónustu með fyrirvara um samþykki Alþingis enda kæmi sambærilegt mótframlag frá hagsmunaaðilum. Ísland – allt árið er samstarfsverkefni iðnaðarráðuneytisins, Icelandair, Reykjavíkurborgar, Samtaka ferðaþjónustunnar, Isavia, Iceland Express, Samtaka verslunar og þjónustu og Landsbankans. Yfir því er sérstök stjórn samstarfsaðila en Íslandsstofa sér um framkvæmd þess og ríflega 130 fyrirtæki og markaðsstofur landshluta leggja þegar fé til verkefnisins. Verkefnið hefur það markmið að fjölga ferðamönnum utan háannatíma um 12% á ári og hefja þannig þróun sem miðar að því að jafna árstíðarsveiflu í komu ferðamanna. Markmiðið er einnig að fjölga heilsársstörfum í ferðaþjónustu um land allt og auka arðsemi af greininni með bættri nýtingu fastafjármuna. Þá er að því stefnt að auka verslun erlendra ferðamanna þannig að endurgreiðsla virðisaukaskattsins til ferðamanna utan háanna aukist úr 560 millj. kr. í 800 millj. kr. á tímabilinu. Ísland allt árið byggir á þeirri fjárfestingu sem lögð var í markaðsátakið Inspired by Iceland og er áfram unnið með það vörumerki. Það beinist fyrst og fremst að því að styrkja ímynd Íslands sem áfangastaðar árið um kring með auglýsingum, kynningum og umræðu og samfélagsmiðlum á markaðssvæðum sem eru í tengslum við beint flug til Íslands allt árið. Um leið verður leitast við að virkja almenning á Íslandi til þátttöku í verkefninu. Samhliða markaðsverkefninu hafa samstarfsaðilar í því beitt sér fyrir fjölþættri stefnumótun, þróunarvinnu og ákvörðunum sem styðja við markmið átaksins. Meðal annars er horft til úrvinnslu og niðurstaðna úr verkefninu Vetrarferðaþjónusta sem unnið var sumarið 2011 af hagsmunaaðilum í ferðaþjónustu auk ráðuneytis ferðamála. Ísland – allt árið hefur því orðið að yfirheiti á víðtæku umbreytingaferli sem leggur grunn að ferðaþjónustu sem heilsársatvinnugrein. Hv. þingmaður spurði einnig: Hve miklir fjármunir eru settir í verkefnið og hverjir fá þá? Miðað er við að ríkið og samstarfsaðilar leggi sameiginlega 600 millj. kr. árlega til verkefnisins í þrjá vetur. Áhersla er lögð á að auglýsa og kynna Ísland sem áfangastað allt árið á markaðssvæðum sem tengjast beinu flugi til Íslands allan ársins hring. Verkefninu er beint sérstaklega að neytendamarkaði og ráðstefnu- og fundamarkaði. Fjármunum er varið í samræmi við verk- og framkvæmdaáætlun sem samþykkt var af samstarfsaðilanum. Miðað við reynsluna af 200 millj. kr. haustátaki sem lauk fyrir síðustu áramót skiptist það í stórum dráttum þannig að 60% af verkefnafénu var varið til birtinga á auglýsingum og kynningarefni í hefðbundnum miðlum og samfélagsmiðlum á markaðssvæðum erlendis. Um 10% í umræðu á samfélagsmiðlum, 10% í hönnun og framleiðslu og umsýslu, meðal annars með heimsóknum og síðustu 10% var varið í almannatengsl, samskipti við erlenda fjölmiðla, m.a. heimsóknir erlendra blaðamanna í tengslum við viðburði á Íslandi, til gerðar heimildarmyndar og fleira. Ísland – allt árið úthlutar ekki styrkjum en er í samstarfi við ýmsa aðila í samræmi við samþykkta framkvæmda- og verkefnisáætlun. Hvernig verður árangur af verkefninu mældur? Nú veit ég ekki, hæstv. forseti, hvort ég hef tíma til að fara yfir það svar en ég bæti þá bara við á eftir. Eins og fram kemur í könnun Ferðamálastofu meðal ferðamanna sumarið 2011 ræðir umfjöllun í fjölmiðlum og á netinu og ábendingar frá vinum og kunningjum miklu um val á Íslandi sem áfangastað. Ísland – allt árið beinist að verulegu leyti að því að laða fólk að völdum markaðssvæðum, að vefsíðunni Inspired by Iceland, stuðla að umræðu um Ísland sem áfangastað á samfélagsmiðlum og koma á framfæri sögum ferðamanna sem heimsótt hafa Ísland enda eru þeir langflestir ánægðir með dvölina og hafa frá mörgu að segja. Ég kem betur inn á þessa spurningu á eftir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Inga Jóhannssyni fyrir þessa athyglisverðu spurningu sem og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þess má geta að í atvinnutillögum Framsóknarflokksins fjölluðum við ítarlega um hvernig mætti auka veg og vanda ferðaþjónustunnar hér á landi. Þar lögðum við til tilteknar aðgerðir um sérstakt átak þar sem ferðaþjónustan yrði auglýst sérstaklega utan háannatímans. Þá komum við að því sem hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson benti réttilega á áðan, að það er eins og hægri höndin viti ekki hvað sú vinstri er að gera. Eins og hv. þingmaður benti á er verið að draga stórlega úr þjónustu yfir vetrarmánuðina þegar kemur að vetrarþjónustu Vegagerðarinnar. Einnig var bent á það áðan að það ástand mun væntanlega ekki batna ef fram heldur sem horfir með stighækkandi eldsneytisverði. Enn og aftur sýnir það sig að há gjaldtaka þegar kemur að eldsneytisverði í landinu 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hún gat gefið í þessum stutta umræðutíma. Ég vil taka fram að það er ákaflega mikilvægt að gera ferðaþjónustuna að heilsársstarfsemi og tryggja að hún geti byggst upp. Það hefur verið horft til hennar sem grunnstoðar, ekki síst víða úti á landi þar sem aðrir valkostir í atvinnustarfsemi eru ekki fyrir hendi. Nefna má svæðið frá Hvolsvelli eða frá Markarfljóti og austur á Höfn og auðvitað mörg önnur svæði. En ég vil þá jafnframt hvetja hæstv. iðnaðarráðherra, sem er einnig hæstv. fjármálaráðherra, til að átta sig á því að þeir fjármunir sem menn setja inn í vetrarþjónustuna og uppbyggingu á infrastrúktúr í þessum samfélögum er forsenda fyrir því að ferðaþjónustan geti tekið við auknum fjölda. Og sterkar vísbendingar eru um að á næstu árum jafnvel áratugum verði Ísland mjög vinsælt ferðamannaland. Það var ákaflega forvitnilegt að heyra að eitt af markmiðunum væri að endurgreiðslur af virðisauka eða erlendum ferðamönnum ættu að fara úr 300 í 500 millj. kr., þ.e. að meiri hvati yrði til verslunar innan lands og ávinningurinn yrði eftir í kerfinu. Það var athyglisvert í ljósi þeirrar umræðu sem við höfum tekið í dag um lækkun á eldsneytisverði og um lækkun á virðisauka á barnafötum sem hæstv. fjármálaráðherra taldi öll tormerki á þó að við sem tölum fyrir því sjáum að nákvæmlega það sama sé þar að verki eins og með erlendu ferðamennina, þ.e. að ef þeir koma til landsins og fjárfesta og kaupa verði til veltuaukningu. Það er ákaflega mikilvægt að þetta verði tryggt og eins og ég sagði í fyrri ræðu minni ætti kannski að tryggja það að markmiðið náist með því að verkefnið héti Allt Ísland – allt árið.

Virðulegur forseti. Mælingar liggja fyrir á haustátaki verkefnisins Ísland – allt árið sem stóð frá október til áramóta. Við greiningu á umfjöllun í öllum miðlum á heimsvísu kemur fram að fjallað var í 57 löndum um þá nýjung að Íslendingar bjóða ferðafólki í persónulega heimsókn, m.a. forseti landsins, borgarstjórinn í Reykjavík, ferðamálaráðherrann og fjöldi annarra. Líklega eru fá lönd í heiminum sem gætu brugðið á þennan leik. Haustátakið var sú landkynningarherferð í heiminum sem var mest umtöluð í haust samkvæmt þessum mælingum. Auglýsinga- og almannatengslastofan Brooklyn Brothers, samstarfsstofa verkefnisins Ísland – allt árið, reiknar út almannatengslavirði umfjöllunar af þessu tagi og samkvæmt henni er andvirði hennar 1,7 milljarðar kr. Eftir að haustátakið hófst í október mældist 50% aukning á heimsóknum á vef verkefnisins og hún var mest frá Bandaríkjunum, Frakklandi, Bretlandi og Hollandi sem eru þau markaðssvæði sem haustátakinu var beint að. Verið er að mæla hversu mikil aukning er í jákvæðu umtali um Ísland á vefnum og fyrirtækið Seasons hefur látið í té þær upplýsingar að 165% aukning sé í jákvæðu viðhorfi til Íslands í allri umfjöllun á netinu. Í upphafi haustátaks voru vinir Inspired by Iceland á Facebook 56.000 en eru nú 66.500 og þykir það mikil aukning á stuttum tíma. Ég tel engum blöðum um það að fletta, eins og ég hef rakið, að þau skilaboð sem við erum að senda á vegum verkefnisins Ísland – allt árið komist til skila. Tölur um fjölgun erlendra ferðamanna í nóvember, desember og janúar og fjölgun áfangastaða og flugfélaga sem fljúga til Íslands allt árið gefa vísbendingar um að markaðsstarfið sé að skila árangri.

Frú forseti. Á fundi sem við Höskuldur Þór Þórhallsson, þingmenn Framsóknarflokksins í Norðausturkjördæmi, héldum á Vopnafirði kom fram mjög einbeittur vilji heimamanna um að við reyndum að hreyfa við því máli að koma af stað framhaldsskólastigi á Vopnafirði þannig að a.m.k. ungt fólk gæti stundað nám þar til 18 ára aldurs. Eins og staðan er í dag hefur ungt fólk þurft að sækja sitt framhaldsskólanám um langan veg til Akureyrar eða upp á Hérað eða á Norðfjörð og eftir atvikum kannski á fleiri staði. Það segir sig sjálft að ungt fólk er mjög ólíkt í þroska og ég held að við hæstv. ráðherra getum verið sammála um að það er örugglega ekki allt undir það búið að vera fjarri heimahögum á þessum aldri. Nærtækt er að nefna í þessu samhengi að sjálfræðisaldurinn í dag er 18 ár. Ég hefði talið það tilheyra grundvallarmannréttindum barna á Vopnafirði að þau geti stundað nám í sinni heimabyggð. Í nágrannasveitarfélaginu á Þórshöfn hefur verið rekin framhaldsdeild um nokkurt skeið í samvinnu við Framhaldsskólann á Laugum með mjög góðum árangri og þar hefur aðsóknin verið mjög góð. Við horfum líka á slíkt verkefni á sunnanverðum Vestfjörðum. Ég tel því einboðið og fyllilega mikil rök fyrir því að veita eigi ungu fólki á Vopnafirði tækifæri til þess að stunda framhaldsnám í heimabyggð. Að auki er það trúlega svo að uppsöfnuð þörf er fyrir hendi hjá eldra fólki í samfélaginu þannig að ég er í engum vafa um að slíkt framhaldsskólastig gæti orðið blómlegt. Þarna er fyrirmyndaraðstaða, til að mynda í Kaupvangi, gamla Kaupfélagshúsinu á Vopnafirði, þar sem öll aðstaða er fyrir hendi. Ég vil í ljósi þess að mikill vilji kom fram á þeim fundi sem við héldum á Vopnafirði í kjördæmavikunni, auk þess sem við höfum jafnframt heyrt Vopnfirðinga í gegnum fréttastofu RÚV fara þess á leit að framhaldsskólastigi verði komið á fót í firðinum, inna hæstv. menntamálaráðherra eftir því hvort hún sé reiðubúin til þess í samvinnu við heimamenn, komi erindi þar um, að skoða þau mál með jákvæðum hætti vegna þess að ég tel eins og ég sagði áðan að þetta mál heyri til grundvallarmannréttinda.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir þessa fyrirspurn. Til að skýra mál hef ég einnig heyrt af málinu í fréttum Ríkisútvarpsins, en síðast þegar ég gáði hafði ráðuneytinu ekki borist formleg beiðni frá Vopnafirði um að námi á framhaldsskólastigi yrði komið þar á fót en berist slíkt erindi tökum við það að sjálfsögðu til skoðunar. Það höfum við gert áður með ólíkum sveitarfélögum og þá þarf auðvitað að meta ýmsa þætti. Fyrst er þar að nefna að framhaldsdeildir eru í eðli sínu hagkvæmari kostur, ef horft er á það út frá fjármálum ríkisins, en sjálfstæðir framhaldsskólar ef staðirnir eru ekki svo stórir að þeir beri sjálfstæða framhaldsskóla. Skoða þarf hvert mögulegt námsframboð gæti verið, hver væri fagleg uppbygging námsins, við hvaða framhaldsskóla slík deild ætti að vera og ætti hann að vera innan Austurlands eða væri fólk að horfa til annarra landshluta út frá þjónustu við nemendur. Svo þyrfti auðvitað að kanna viðhorf nemenda og foreldra þeirra til framhaldsskóladeilda. Ég ætla að greina frá því hér að ráðuneytið hefur nýlega hafið slíka skoðun bæði á Hólmavík og Hvammstanga í samvinnu við sveitarfélögin þar og Alþingi veitti á fjárlögum þessa árs fjárframlag til síðarnefnda sveitarfélagsins til að stofna þar framhaldsskóladeild. Ég get að sjálfsögðu tekið undir með hv. þingmanni að það eru svo sannarlega ekki allir í stakk búnir til að flytjast að heiman og fara á heimavist 16 ára og það sé mjög mikilvægt fyrir hverja byggð að ungt fólk þurfi ekki að flytjast þaðan búferlum til að hefja framhaldsskólanám. Við höfum jákvæða reynslu af framhaldsskóladeildum á Patreksfirði og Þórshöfn sem hv. þingmaður vísaði til í ræðu sinni, þ.e. fólk á staðnum, bæði nemendur, foreldrar og íbúar, hefur verið mjög ánægt með útkomuna úr því. Bæði þessi verkefni voru á sínum tíma hugsuð sem tilraunaverkefni og ég held að það sé mikilvægt að nýta reynsluna af þeim fyrir framhaldið. Það verður hins vegar að meta raunsætt hverjir eru annars vegar kostir og hins vegar gallar. Á þessum stöðum er það sem við getum kallað sambland af fjarkennslu og staðbundinni þjónustu sem opnar möguleika fyrir framhaldsskólanám á fámennum svæðum en slíkri uppbyggingu eru auðvitað ákveðin takmörk sett til dæmis hvað varðar verknám. Það sem ég sé fyrir mér í þessu er að í þessum deildum hafa nemendur verið að taka kannski fyrstu tvö árin í framhaldsskóla og fara svo jafnvel í þann skóla sem deildin er út frá og ljúka þar námi og fá þá fjölbreyttara námsframboð, því að það er alltaf hætta á að námsframboðið einskorðist við grunninn. En það getur verið gott ef samkomulag er um það og nemendur vita að hverju þeir ganga í þeim efnum. Þessar deildir hafa verið reknar með þeim formerkjum að nemendur fari í eina viku í heimaskólann, getum við sagt, upplifi þar félagslíf og kynnist stærra skólasamfélagi og séu þá reiðubúnir til að taka skrefið alla leið síðar. Hins vegar vil ég segja að eins jákvætt og þetta er þá hefur niðurskurður á fjárframlögum til framhaldsskóla auðvitað bitnað verulega á starfi þeirra og þó að Alþingi hafi veitt sérstakt fjármagn til framhaldsskóladeilda á landsbyggðinni dugir það stundum ekki til og það bil sem eftir stendur verður ekki brúað nema með því að skerða í raun og veru aðra framhaldsskólastarfsemi. Það skiptir því máli ef við göngum inn í þessi verkefni að við kostnaðargreinum þau og höfum augun opin fyrir því hvað þau kosta í raun. Ég ætla líka að nefna aðeins að auðvitað hangir þetta líka á því hvað sveitarfélögin eru reiðubúin að leggja til og þá nefni ég sérstaklega aðstöðuna því að þar hafa þau ákveðnum skyldum að gegna. Ég spyr sérstaklega og ætlast kannski ekki til að hv. fyrirspyrjandi svari því endanlega en ég velti þeirri spurningu upp hvort ekki væri spennandi í þessu tilfelli að horfa á Austurland sem eitt sóknarsvæði út frá þeirri sóknaráætlun sem hefur verið mótuð fyrir landshluta, horfa á hugsanlega framhaldsskóladeild á Vopnafirði sem hluta af því framhaldsskólastarfi sem er fyrir, sem eru þá Menntaskólinn á Egilsstöðum og Verkmenntaskólinn á Austurlandi og hvort hugsanlega mætti jafnvel efla samstarf þessara skóla um að standa að einhverri slíkri deild. Ég held að það væri mjög spennandi verkefni að skoða hugsanlega framhaldsskóladeild með þessa hugmyndafræði að leiðarljósi, að horft væri á landsvæðið sem eitt svæði. Ég vil að lokum segja að ég held að mikilvægt sé að við horfum á þetta út frá heildarmyndinni og ég vinn að því núna að undirbúa í raun skoðun á landinu öllu. Ég held að það sé líka mikilvægt að við tökum ekki ákvarðanir tilviljanakennt, heldur vegum og metum hvaða staðir koma til greina sem vænlegir staðir fyrir framhaldsskóladeildir. Ég undirbý nú það að greina landið út frá þörfinni, fjarlægðum frá skólum, samgöngum 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og tek undir að það getur skipt fjölskyldu og börn gífurlega miklu máli að þurfa ekki að fara allt of snemma að heiman. Ég kynntist því bæði sjálf og svo í gegnum systkini mín hvers konar álag það getur verið að fara að heiman 16 ára í framhaldsnám og búa þar með síðan ein. Það sem ég velti fyrir mér varðandi þessa umræðu er hvort við séum ekki enn á ný mjög föst inni í okkar kassa. Eitt af því sem ráðherrann talaði um að þyrfti að skoða var hvort ekki ætti að ræða það líka að sveitarfélög tækju í auknum mæli að sér að halda utan um nám alla vega til 18 ára aldurs og framlengja þar með grunnskólann upp í 18 ára aldur. Svipað og Mosfellsbær gerði, sem var með mjög mikið af áhugaverðum tilraunaverkefnum þar sem einmitt er verið að breyta þessum hefðbundnu mörkum, sem talið er að eigi að vera frá 6 eða 7 ára og upp í 15 ára, og kastaði þessu öllu upp í loft 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir hennar ágætu svör sem og hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir hennar áhugaverða innlegg þegar kemur að þessum mikilvægu málum. Ég tel að við þurfum að skoða þessi mál heildstætt eins og nálgun hæstv. ráðherra er að þessu máli. Ég tel það koma vel til greina að samstarf á Austurlandi eigi sér stað þegar kemur að þessari uppbyggingu. Ég veit reyndar til þess að Vopnfirðingar hafa líka horft til annarra átta, en ef vel til tekst með gott samstarf á milli ráðuneytisins og heimamanna er ég alveg viss um að góð lausn muni finnast á þessum málum eins og hæstv. ráðherra fór svo ágætlega yfir svari í sínu. Ég hef áður sagt hér að það er mjög erfitt að rífast við hæstv. menntamálaráðherra vegna þess að hún kemur mjög lausnamiðað að öllum málum. Ég man eiginlega ekki eftir því að verulega hafi hvesst hér í þingsal þegar ég hef borið fram fyrirspurnir til hæstv. ráðherra þó að það hafi oft verið út af erfiðum málum. Þá finnst mér mikilvægt að við nálgumst þetta úr frá grundvallarmannréttindum. Börn eru börn fram að 18 ára aldri og ég tel að það að þurfa að flytja börn til mennta norður á Akureyri, upp á Hérað eða til Neskaupstaðar sé í raun og veru brot á ákveðnum grundvallarmannréttindum á 21. öld. Að sjálfsögðu þótti þetta kannski nokkuð eðlilegt fyrir 50–60 árum en tíðarandinn nú er með allt öðrum hætti. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra mundi hnykkja á því í seinna svari sínu að berist erindi frá Vopnafjarðarhreppi verði vel tekið í það mál af hálfu ráðuneytisins. Að sama skapi tek ég undir með hæstv. ráðherra að nauðsynlegt er að einhver þarfagreining eigi sér stað vítt og breitt um 

Frú forseti. Hnífurinn gengur yfirleitt ekki mjög hátt á lofti milli okkar hv. fyrirspyrjanda sem er ágætt því að ég held að við deilum að mörgu leyti skoðunum á menntamálum. Það er auðvitað mjög jákvætt að finna að oft getum við náð ágætissamhljómi hér í þingsal þegar að þeim kemur. Hvað varðar framhaldsdeildirnar og framhaldsskólanám í heimabyggð hef ég lesið þingheim þannig að fólk sé almennt mjög áhugasamt, hv. þingmenn eru áhugasamir um að unnt verði að tryggja nám í heimabyggð fyrir sem flesta upp að 18 ára aldri. Mér fannst það góð athugasemd hjá hv. þm. Eygló Harðardóttur að minna á að kannski þarf að stíga aðeins út fyrir kerfið sem við erum í. Það er eitt af því sem ég hef rætt við fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga að hugsanlega sé þörf á því að horfa á lagaumhverfið sem við erum með núna og velta vöngum yfir því hvort ástæða sé til að undirbúa jafnvel lög um skólakerfi til að tryggja þá samfellu sem við erum alltaf að leitast við að ná. Ég get tekið undir það með henni. Það sem ég tel vera næst á döfinni er að reyna að greina landið allt út frá þörf fyrir framhaldsdeildir. Ef erindi berst frá Vopnfirðingum munum við að sjálfsögðu taka það til skoðunar inn í þá skoðun þannig að ég ætla ekki að lofa meiru, en að sjálfsögðu verður það skoðað með opnum huga. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við reynum að greina þetta og hvort við getum þá til að tryggja fjölbreytni í námsframboði - sem er kannski það sem ég hef áhyggjur af með smærri einingum - eflt samstarf skóla svæðisbundið og nýtt til þess fjar- og dreifnám og um leið eflt framhaldsdeildirnar.

Samvinna.

Samvinna er lykilorð hér eins og stundum áður, hv. þingmaður.

Virðulegur forseti. Mannréttindi skipta okkur öll miklu máli. Okkur sem búum við grundvallarmannréttindi hættir til að þykja þau svo sjálfsögð að við leiðum ekki hugann að því hvaða aðstæður eru búnar milljónum manna um allan heim í þessu efni. En það er einmitt mikilvægt að við höldum vöku okkar og tölum ávallt máli mannréttinda og réttlætis hvar sem er og hvenær sem er. Talsverð umræða hefur að undanförnu sprottið vegna meintra mannréttindabrota stjórnvalda í Aserbaídsjan við undirbúning söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva, Eurovision, sem haldin verður í Bakú nú í vor. Mannréttindasamtökin Human Rights Watch hafa beint sjónum sínum að Bakú og greint frá því að fólk hafi verið borið út úr húsum sínum til að rífa þau og rýma fyrir kristalshöllinni þar sem söngvakeppnin mun fara fram. Er í því sambandi talað um ólögmætan útburð og þjóðnýtingu á íbúðarhúsnæði. Með því móti er brotið á réttindum borgaranna í því augnamiði að halda umrædda söngvakeppni. Það er því bein tenging á milli þessa menningarviðburðar annars vegar og mannréttindabrotanna hins vegar. Í umræðunni um mannréttindi og hvernig best sé að berjast fyrir þeim og standa vörð um þau steytum við iðulega á þeirri spurningu hvort blanda eigi saman stöðu mannréttindamála í tilteknu landi og síðan öðrum þáttum eins og viðskiptum eða menningu. Það er að sjálfsögðu álitamál og stundum getur það einmitt verið liður í að bæta stöðu mannréttindamála að eiga mikil samskipti við ríki sem brjóta mannréttindi Viðskiptaþvinganir sem alþjóðasamfélagið beitti Suður-Afríku á sínum tíma voru liður í að brjóta niður kynþáttaaðskilnaðarstefnuna þar í landi sem tókst að lokum. Þá eru dæmi um að íþróttaviðburðir eins og til dæmis Ólympíuleikar hafi verið sniðgengnir til að þrýsta á um umbætur í mannréttindamálum. Hvað varðar það tilvik sem hér um ræðir er rétt að geta þess að stjórnvöld í Aserbaídsjan hafa lengi sætt gagnrýni á fjölþjóðlegum vettvangi og af hálfu mannúðarsamtaka fyrir ítrekuð mannréttindabrot. Það er ekki nýtt af nálinni og ekki eitthvað sem fyrst verður vart við í tengslum við Eurovision. Hins vegar verður ekki fram hjá því litið að þetta tvennt tengist beint, þ.e. aðgerðir stjórnvalda til undirbúnings keppninni fela beinlínis í sér brot á mannréttindum almennra borgara. Af þeim sökum hef ég leyft mér að leggja fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um viðbrögð Íslands og er hún í þremur liðum: 1. Hefur ráðherra kynnt sér stöðu mannréttindamála í Aserbaídsjan, m.a. við undirbúning Eurovision-söngvakeppninnar þar í landi? 2. Telur ráðherra koma til álita að Ísland sniðgangi keppnina og taki þannig undir gagnrýni mannréttindasamtaka og hvetji aðra til að gera slíkt hið sama? 3. Telur ráðherra að unnt sé að nýta söngvakeppnina til að stuðla að framförum í mannréttindamálum í landinu? Ég geri mér mætavel grein fyrir því að ekki er til eitt rétt svar í máli af þessum toga, á því eru margar hliðar. Ég vonast þó til að umræða skapist um málið sem vonandi beinir kastljósinu að stöðu mála í Aserbaídsjan og hlutskipti almennra borgara þar, bæði nú og til framtíðar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni fyrir þessa fyrirspurn. Því er til að svara að ég hef lítillega kynnt mér ástand mannréttindamála í Aserbaídsjan. Alþjóðleg mannréttindasamtök eins og Amnesty International og Human Rights Watch hafa lýst yfir áhyggjum af stöðu mannréttindamála þar í landi og því að hún fari versnandi. Bent hefur verið á að stjórnvöld þar í landi hafi til að mynda beitt sér hart gegn öllum tilraunum til opinberra mótmæla, og andófsmenn hafi verið fangelsaðir á grundvelli ákæra sem eigi sér pólitískar rætur. Í ársskýrslu Human Rights Watch frá árinu 2011 er fullyrt að lögreglan í landinu hafi viðhaft pyndingar og vonda meðferð á föngum. Amnesty International hefur líka lýst yfir áhyggjum af þessu. Hvað varðar niðurrif húsa til að byggja nýja höll undir söngvakeppnina hefur líka verið bent á það, sérstaklega í skýrslu Human Rights Watch. Í raun má segja að Evrópusöngvakeppnin veki athygli á ástandi mannréttinda í landinu öllu. Ég held að ástæða sé til að skoða það. Ég vil líka nefna að mannréttindafulltrúi Evrópuráðsins lýsti sérstökum áhyggjum í september 2011 um ástand mála í Aserbaídsjan og taldi að málfrelsi, félagafrelsi og frelsi til friðsamlegs fundahalds væri á undanhaldi í landinu. Ég tel mig því hafa kynnt mér stöðu mannréttindamála þar. Þegar kemur hins vegar að því að Ísland sniðgangi keppnina er alveg hárrétt sem hv. þingmaður sagði, það er ekki einföld spurning. Sérstaklega vil ég nefna að við eigum nokkur dæmi, kannski ekki sambærileg en sem hafa vakið upp svipaðar spurningar. Til að mynda tók Ísland árið 1998 þátt í Evrópusöngvakeppninni sem þá fór fram í Ísrael þrátt fyrir mannréttindabrot Ísraelsríkis gegn Palestínumönnum. Árið 2004 tókum við þátt í söngvakeppni sem fram fór í Tyrklandi, og 2009 í Rússlandi þrátt fyrir að frammistaða þessara tveggja ríkja í mannréttindamálum hafi ekki alltaf verið til fyrirmyndar að mati mannréttindasamtaka. Það kom líka til umræðu, meðal annars í þessum sal, hvort Íslendingar ættu að sniðganga Ólympíuleikana sem haldnir voru í Beijing 2008, vegna mannréttindabrota kínverskra stjórnvalda. Mér finnst ástæða til að benda á að í því tilfelli lít ég svo á að ákvörðunin hafi ekki snúist um þátttöku íslenskra stjórnvalda heldur var ákvörðunin í höndum Íþrótta- og Ólympíusambandsins sem eru frjáls félagasamtök. Á sama hátt er ákvörðunin í þessu tilfelli á höndum Ríkisútvarpsins, þetta er söngvakeppni sjónvarpsstöðva, ekki landanna. Ég tel mjög mikilvægt, og ég segi það hér, að sjálfstæði Ríkisútvarpsins sé virt í þessu máli. Hins vegar kannaði ég hver áform þess væru og fékk þær upplýsingar að útvarpsstjóri mundi taka málið upp á fundi forstöðumanna almannaþjónustu fjölmiðla Norðurlanda sem fer fram í þessari viku. Ég tel að sjálfsögðu eðlilegt að Ríkisútvarpið beiti sér fyrir því að mannréttindi séu virt í öllu því sem tengist starfi almannaþjónustu fjölmiðla og þar með talið Evrópusöngvakeppninnar, þ.e. að það séu ákveðin skilyrði eða kríteríur getum við sagt, sem séu uppfyllt á þessum vettvangi. En ég held líka að mikilvægt sé að muna að við viljum eiga sjálfstætt almannaútvarp og mikilvægt er að það taki þessa ákvörðun. Að þessu sögðu vil ég segja að kannski væri ástæða til að taka þessi mál til umræðu hjá þeim sem láta sig utanríkisstjórnmál Íslendinga varða. Það er formaður hv. utanríkismálanefndar sem beinir þessari spurningu til mín. Ég sem mennta- og menningarmálaráðherra er kannski ekki rétti fulltrúi íslenskra stjórnvalda til að taka ákvarðanir á þessu sviði, hvort sem um er að ræða þátttöku í menningarviðburðum, íþróttaviðburðum eða öðru því sem heyrir undir mig, heldur tel ég að þetta sé mun breiðari umræða sem þurfi að taka á sviði utanríkisstjórnmála. Þar er auðvitað heldur ekkert eitt rétt svar. Ég vil nefna að fyrr í þessum mánuði sendi Amnesty International frá sér áskorun til stjórnvalda í Aserbaídsjan um að gangast við mannréttindabrotum sínum í aðdraganda söngvakeppninnar og láta úr haldi 16 samviskufanga sem hafa verið í haldi frá því í apríl 2011 fyrir að taka þátt í mótmælum gegn stjórnvöldum. Talsmaður samtakanna hefur hvatt aðstandendur söngvakeppninnar til að sýna sjónvarpsáhorfendum í Evrópu og um heim allan hvað er að gerast í landinu fyrir utan tónleikahöllina og lyfta þannig hulunni af mannréttindabrotum í landinu. Framkvæmdastjóri Amnesty International á Íslandi hefur sagt að Íslendingar eigi að taka þátt í keppninni og nýta tækifærið til að mótmæla mannréttindabrotum. Það kann að vera réttari leið en að sniðganga keppnina, eins og hv. þingmaður spyr um í fyrirspurn sinni. Kannski getur þátttaka stuðlað að því að vekja athygli á mannréttindabrotum og jafnvel leitt til þess að á þeim verði tekið. Ég held að það gæti jafnvel verið betri leið, 

Frú forseti. Íslenskir þingmenn fara víða og í fyrra var víða í löndum svokallaðra nýfrjálsra ríkja fagnað 20 ára sjálfstæðisafmælum þeirra sem áður voru hluti af Sovétríkjunum. Ég átti þess kost að heimsækja Aserbaídsjan af slíku tilefni í fyrrahaust og það verður að segjast eins og er að margt kom mér þar verulega á óvart, kannski mest að sjá stóran gám merktan Samskipum einhvers staðar úti í eyðimörkinni með glugga og hurðum á. En í þessu samhengi vakna auðvitað alltaf spurningar um það hvort við eigum að taka þátt í keppnum, íþróttaviðburðum og öðru slíku. Ég verð að segja að ég er ekki mikill aðdáandi söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva en ég tel að við eigum í reynd að reyna að halla okkur að norrænum frændþjóðum í þeim efnum, en við eigum líka að hlusta á tilmæli Amnesty International 

Virðulegi forseti. Ég átti þess kost, líkt og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir, að fara til Bakú í Aserbaídsjan í tilefni 20 ára sjálfstæðisafmælis landsins. Að vissu leyti má segja að nákvæmlega sama umræða hafi farið fram áður en ákvörðun var tekin um að fara, hvort réttlætanlegt væri að þiggja boðið til landsins. Ég veit að sú umræða fór líka fram innan Evrópuráðsþingsins á sínum tíma vegna þess að fjölda þingmanna sem höfðu haft sæti á Evrópuráðsþinginu var boðið. Það var mat mjög margra þingmanna að fara þangað frekar en að gera það ekki; kynna sér aðstæður, fá að heyra hvað væri í gangi og afla sér um leið upplýsinga um hvers konar land Aserbaídsjan væri. Ég skal viðurkenna að ég þurfti nú að leita að því á kortinu þegar þetta boð barst. Ég er mikill aðdáandi Eurovision en ég ætla hins vegar að halda því frá einmitt þessari ákvörðun. Ég tek undir þá ábendingu hæstv. menntamálaráðherra að mjög brýnt sé að taka þetta mál upp 

Ég bið hv. þingmenn um að virða ræðutímann.

Forseti. Ég er áhugamaður um söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva, frægur áhugamaður um þá keppni. Ég vona að við vinnum núna enda verði lagið sungið á íslensku. En þetta er auðvitað erfitt, bæði í þessu tilviki og eins þegar um er að ræða íþróttaleiki og hvað þá heimsóknir þingmanna. Ég tel það íhugunarvert þegar ríki bjóða fjölda þingmanna, Aserbaídsjan í þessu tilviki, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir svör hennar sem voru greinargóð og svöruðu öllum spurningum mínum. Ég þakka líka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Ég vil taka skýrt fram að í fyrirspurn minni var ekki fólgin afstaða mín um að ekki ætti að taka þátt í söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva í Aserbaídsjan að þessu sinni, heldur var hún fyrst og fremst sett fram í þeim tilgangi að fá fram umræðu um þetta mál. Ég tel það mjög mikilvægt. Hæstv. ráðherra talaði í þessu sambandi um sjálfstæði stofnana, í þessu tilfelli Ríkisútvarpsins, en einnig til dæmis að því er varðar þátttöku í íþróttaviðburðum o.s.frv. Þar komum við að vissum kjarna í þessu máli. Já, ég tek undir það að stofnanir og félagasamtök þurfi að vera sjálfstæð en það má ekki vera undir hælinn lagt hver stefna Íslands er þegar kemur að samskiptum við þjóðir sem brjóta mannréttindi, af því að stjórnvöld fara með þá stefnumótun. Við getum ekki afgreitt þetta mál þannig að hver og einn verði bara að taka ákvörðun um það í hvert skipti.  Það er líka mikilvægt að nota þennan viðburð til að benda á stöðu mannréttindamála í landinu og það eigum við alltaf að gera. Af hálfu mannréttindasamtaka hefur líka verið bent á það að staða fjölmiðlunar í Aserbaídsjan er mjög erfið. Það er ekki tryggt að fjölmiðlar frá þátttökuríkjunum hafi alla möguleika til að senda fréttir þaðan, m.a. til þess að vekja athygli á stöðu mannréttindamála í landinu. Ég þakka  
            

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir ágæta umræðu. Mig langar fyrst og fremst að koma tvennu á framfæri, í fyrsta lagi að alþjóðleg barátta gegn mannréttindabrotum snýst að miklu leyti um að vekja athygli á þeim. Á meðan enginn veit af slíkum brotum er mjög ólíklegt að af þeim verði látið. Að því leyti til get ég tekið undir hugmyndafræði alþjóðlegra mannréttindasamtaka sem segja að mestu skipti að nýta tækifærin til að vekja athygli á mannréttindabrotum fremur en að sniðganga ríkin og leyfa brotunum að þróast áfram. Í öðru lagi get ég tekið undir það sem hv. fyrirspyrjandi, Árni Þór Sigurðsson, nefndi um stefnumótun á þessu sviði. Ég held að full ástæða sé til að annaðhvort utanríkisráðuneytið eða hv. utanríkismálanefnd Alþingis skoði og taki reglulega til skoðunar ársskýrslur virtra mannréttindasamtaka eins og Amnesty International og Human Rights Watch og taki þær til umfjöllunar og meti og taki afstöðu til þess með hvaða hætti eðlilegt sé að íslensk stjórnvöld bregðist við mannréttindabrotum einstakra ríkja og hvernig samskiptum við þau skuli háttað. Ég tel að á þessu sviði sé mikilvægt að við horfum á þetta út frá utanríkispólitísku sjónarmiði, að það sé ekki, eins og hv. þingmaður sagði réttilega, undir hælinn lagt hvernig við bregðumst við og tökum afstöðu til mála. Það held ég að sé fremur verksvið þeirra sem fara með utanríkisstefnu því að þetta eru mjög viðkvæm mál. Við vitum að oft hefur verið sagt að menning og íþróttir eigi að vera undanskilin þegar kemur að pólitískum samskiptum en á sama tíma vitum við að þessir málaflokkar eru einmitt oft notaðir til að koma pólitískum skilaboðum á framfæri. Ég held að í þessu tilfelli skipti mestu að við reynum að nota þennan viðburð til að koma ákveðnum pólitískum skilaboðum á framfæri gegn mannréttindabrotum hvar sem þau eru iðkuð.

Forseti. Netið er að breyta heiminum og í kjölfar netvæðingarinnar hafa komið kröfur og í raun og veru ákveðin hugmyndafræði um opinn aðgang að fræðigreinum einkum og öðrum afrakstri fræðilegrar vinnu. Þessi stefna, getum við sagt, á auðvitað óvenjulega vel við þegar svo háttar til að þessi fræðistörf eru kostuð af almannafé. Hæstv. forsætisráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra hafa lýst stuðningi við þessa stefnu og þess vegna er hér spurt um árangur hennar, einkum hjá Rannsóknamiðstöð Íslands sem ég kýs að kalla því nafni, þar sem menn hafa lýst því yfir að þeir vilji gera þetta en ekki hefur sést neitt svart á hvítu um það að stofnunin geri þessar kröfur til þeirra fræðistarfa sem þar eru styrkt eða búi í haginn fyrir að það geti gerst. Nú geri ég mér grein fyrir því að þetta er ekki einfalt, þessi orkuskipti eru ekki einföld og verða auðvitað aldrei framkvæmd að fullu. Í fyrsta lagi eru kostendur fræðistarfa iðulega fleiri en opinberir sjóðir og þá verður að ná jafnvægi á milli þeirra krafna sem gerðar eru. Í öðru lagi er stundum um það að ræða að menn safna í einhvern sarp og í þriðja lagi getur verið um einhvers konar einkaleyfi að ræða eða patent og þá finnst mér reyndar að utanumhaldarar opinbers fjár verði að staldra við og kannast við þær hugleiðingar úr eigin störfum í Orkusjóði þar sem við höfum þurft að velta því fyrir okkur. Spurningin til ráðherrans er í stuttu máli um það hvað líði stefnumótun Rannsóknamiðstöðvarinnar um opinn aðgang í ljósi yfirlýsinga forsætisráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra og hvenær þessar niðurstöður verði aðgengilegar á netinu almenningi að kostnaðarlausu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns er vitnað í svokallaða Berlínaryfirlýsingu sem var undirrituð 25. júní 2010 þar sem háskólar, sjóðstjórnir og opinberar stofnanir sem styrkja rannsóknir og vísindastarf eru hvattar til að setja sér stefnu um birtingar á efni í opnum aðgangi. Þessi undirritun byggir á stefnu sem var samþykkt í Vísinda- og tækniráði fyrir árin 2010–2012 þar sem er kveðið á um opið aðgengi sem einn stefnulið. Til að fylgja tillögunni eftir sendi ég öllum þeim háskólum, rannsóknarstofnunum og sjóðum sem heyra undir mitt ráðuneyti bréf í kjölfarið á þessu þar sem undirritun Berlínaryfirlýsingarinnar var kynnt og stofnanir og sjóðir voru hvattir til að taka tillit til yfirlýsingarinnar í starfi sínu. Þar hefur raunar margt gerst. Háskólar hafa unnið að stefnumótun í þessum málum. Ég nefni sem dæmi Háskólann á Bifröst og Háskóla Íslands og fleiri skóla sem hafa gengið á undan og unnið að þessu og haldið um það bæði ráðstefnur og sett sér stefnu í þessum málum. Hvað varðar sérstaklega spurningu hv. þingmanns um stefnu Rannsóknamiðstöðvar Íslands vil ég greina frá því að miðstöðin vinnur að því ásamt sjóðstjórnum sem fara með Rannsóknarsjóð og Tækniþróunarsjóð og fleiri sjóði að innleiða stefnu um opinn aðgang fyrir þá sjóði sem miðstöðin hefur umsýslu með. Rannsóknarsjóður og Tækniþróunarsjóður vega þar þyngst á metunum. Sú vinna fer fram í samráði við stjórnir þeirra. Rannsóknarsjóður hefur ætíð gert skýrar kröfur um birtingar á alþjóðavettvangi og í samningum sem nú eru í gildi við styrkþega segir m.a., með leyfi forseta: „Niðurstöður rannsókna sem Rannsóknarsjóður styrkir skulu birtar opinberlega í viðurkenndum tímaritum eða öðrum ritverkum og vera aðgengilegar almenningi og öðrum væntanlegum notendum niðurstaðnanna. Stefnt skal að því að birta niðurstöður eins fljótt og auðið er.“ Til þess að ýta undir birtingar í opnu aðgengi hefur Rannsóknarsjóður viðurkennt útgáfukostnað sem sérstakan hluta af verkefniskostnaði. Undir þann lið getur fallið kostnaður við að greiða fyrir birtingu í opnu aðgengi. Hann getur numið allt að 0,5 milljónum á hvert verkefni. Í þessu sambandi vil ég taka fram að vísindamenn vilja flestir birta rannsóknir sínar á opinberum vettvangi í formi greina, bókarkafla, fyrirlestra eða með öðrum hætti og það eru auðvitað þeirra hagsmunir að birta niðurstöður vísindastarfs - þetta þarf ekki að segja. Birtingar eru jú í mörgum tilvikum beintengdar við launakjör fræðimanna, til að mynda í svokölluðu stigamatskerfi sem tíðkast í Háskóla Íslands og víðar. Tvennt getur kannski einkum staðið í vegi fyrir birtingu í opnu aðgengi. Í fyrsta lagi getur leyfi fyrir birtingu á niðurstöðum í viðurkenndum vísindatímaritum verið í opnu aðgengi, þ.e. ef maður birtir grein í vísindatímariti og birtir hana um leið í opnu aðgengi, ef tímaritin hafa ekki allt sitt í opnu aðgengi, sem er alls ekki raunin fyrir öll tímarit, þá getur birtingarkostnaður numið allt að 3 þús. bandaríkjadölum eða á fjórða hundrað þúsund kr. fyrir hverja grein. Þessi útgáfustyrkur sem Rannsóknamiðstöðin veitir er þá hugsaður til þess að mæta slíkum kostnaði. Það hefur valdið erfiðleikum hjá vísindamönnum að fjármagna birtingu í opnu aðgengi. Í öðru lagi er það sem hv. þingmaður nefndi, einkaleyfin. Rannsakendur hafa stundum viljað fresta því að birta niðurstöður ef ætlunin er að sækja um einkaleyfi á uppfinningu sem kann að leiða af niðurstöðum rannsókna en opinber birting eyðileggur svonefnt nýnæmi eins og það er kallað, uppfinningar, sem er áskilið fyrir veitingu einkaleyfis. Svo má ræða um þá þróun út frá vísindapólitískum sjónarmiðum hvernig við teljum hana hafa orðið hér á landi því að það er spurning. Sumir telja að við höfum ekki nægilega mörg einkaleyfi hér en aðrir hafa bent á að það sé í raun og veru ekki siðlegt að rannsóknamiðstöðvar og vísindarannsóknir, sem fyrst og fremst eru fjármagnaðar af opinberu fé, séu svo „patenteraðar“, svo að ég sletti, og nýtist þar af leiðandi ekki almenningi. Vísindamenn og rannsakendur eru eftir sem áður hvattir til að birta á vettvangi opins aðgengis þrátt fyrir þetta og í því skyni vinnur sem sagt Rannsóknamiðstöðin að því að ljúka við að gefa út opinbera stefnumótun um aðgengi og stefnt er að því að hafa slík ákvæði með skýlausari hætti í samningum sjóðanna við styrkþega. Ég á von á því að þessu verði lokið þegar gildistími stefnunnar fyrir Vísinda- og tækniráð rennur út, en hún gildir í raun og veru út árið 2012, þannig að ég á von á þessu á þessu ári. Við höfum enn fremur fylgt málinu eftir þannig að ekki aðeins sjóðirnir sem heyra undir Rannsóknasmiðstöðina heldur líka rannsóknarstofnanir og háskólar setji sér skýra stefnu um opið aðgengi að fræðastarfi.

Forseti. Ég varð eiginlega sveittur um ennið að hlusta á ráðherrann en þakka henni kærlega fyrir svörin. Ég á eftir að melta þetta síðar þegar ég geng að því á netinu í Alþingistíðindum sem þar birtast  Forseti. Fyrirgefið, maður fer á flug þegar um þetta er að ræða. Svarið er samt sem áður það að stefnumótun Rannsóknamiðstöðvar Íslands er óljós og engin niðurstaða af henni enn þá. Hvað eigum við að gefa Rannsóknamiðstöð Íslands langan tíma? Nú er liðið mjög á febrúar, eigum við ekki að gefa henni kannski fram að lokum sumarfría í ágúst til september til að gera þetta? Það er ekki verið að spinna úr engu því að svipaðar stofnanir í grannlöndum okkar hafa þegar gert þetta. Njörður Sigurjónsson, Bifrastarkennari, skrifaði grein í Fréttablaðið fyrir nokkrum dögum og minnist þar meðal annars á Vetenskapsrådet í Svíþjóð sem mun vera mjög lík stofnun og Rannsóknamiðstöð Íslands sem kölluð er Rannís í slangurmáli. Þar eru þessar reglur þegar fyrir hendi og okkur ætti ekki að vera vandara um en Svíum. Reyndar hafa starfsmenn Háskólans á Bifröst - ég man ekki hvort ráðherrann nefndi það - samþykkt að birta fræðigreinar sínar í opnum aðgangi og það er fyrsti skólinn sem verður til þess. Ég vona að starf ráðherrans og áhugi á þessu máli, sem ég efast ekki um, verði til þess að aðrir háskólar fylgi í kjölfarið og að lokum komi Rannsóknamiðstöð Íslands sjálf 

Frú forseti. Ég er ekki hissa á að hv. þingmaður hafi orðið sveittur því að ég varð eiginlega sveitt sjálf við að fara yfir þetta flókna mál á fimm mínútum. Til að hnykkja á örfáum atriðum þá nefndi ég einmitt Háskólann á Bifröst. Hann hefur verið ákveðinn frumkvöðull á því sviði að móta sér stefnu um opið aðgengi og aðrir skólar hafa fylgt í kjölfarið. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Eitt af því sem kemur í veg fyrir að fólk dembi sér út í þetta er kostnaður því að mjög mörg alþjóðleg vísindatímarit sem teljast ritrýnd hafa ekki viljað ganga þessa leið og þar af sprettur sá kostnaður sem ég nefndi í fyrra svari mínu, sem vísindamennirnir verða þá að bera sjálfir ef þeir vilja fá birt í opnu aðgengi. Það er kannski eitt af því sem hefur verið hamlandi þó að, eftir því sem mér skilst, helstu fræðimenn erlendis sem hafa um þessi mál fjallað segi allt eins góðar líkur á því að vísindatímaritin kæmu jafnvel betur út með því að birta greinar sínar í opnu aðgengi, þ.e. selja þær ekki heldur birta í opnu aðgengi, og öðlast þar með aukna útbreiðslu og afla sér tekna með öðrum hætti. Þetta er atriði sem ég held að sé mikilvægt og eitt af því sem hefur verið ákveðinn ljár í þúfu. Það sem ég vil hins vegar segja er að sú stefnumótun sem Vísinda- og tækniráð samþykkti gildir frá 2010 til 2012. Ég lít svo á að stefnumótun af hálfu Rannsóknamiðstöðvar hljóti þá að liggja fyrir einhvern tíma á árinu 2012. Ég á von á því. Þar með verður væntanlega tekið tillit til þessa í öllum þeim samningum sem verða gerðir við þá sem fá styrki úr sjóðnum. Við skulum vona að þessi tímaáætlun gangi eftir.

Virðulegi forseti. Á heimsvísu er talið að um 450 milljónir einstaklinga þjáist af geð- eða hegðunarröskunum. Þannig er talið að einn af hverjum fimm muni fá einhverja tegund af geðsjúkdómum árlega. Yfir mannsævi er áætlað að einn af hverjum tveimur hafi fengið geðsjúkdóm á sinni ævi. Fjórar af sex meginástæðum örorku í heiminum eru geðröskun eða geðsjúkdómar á borð við þunglyndi, áfengissýki, geðklofa og geðhvarfasýki. Árið 2030 er áætlað að þunglyndi verði meginástæða örorku. Hér á lendi eru geðfötlun og geðsjúkdómar ein helsta ástæða örorku og Geðhjálp stærstu einstöku félagasamtökin undir Öryrkjabandalaginu. Notkun geð- og taugalyfja eykst stöðugt og ekki hvað síst hjá börnum og ungu fólki. Því er fátt sem bendir til að þróunin verði önnur hér á landi en á heimsvísu, jafnvel hraðari ef eitthvað er og kostnaðurinn fyrir samfélagið mun því bara aukast. Kostnaður vegna tauga- og geðlyfja hefur rúmlega tvöfaldast frá árinu 2003 til ársins 2009. Þannig var hann um 1.645 millj. kr. árið 2003 en 3.685 millj. kr. á síðasta ári og hafði þá lækkað um 300 milljónir frá árinu 2009, fyrst og fremst vegna breyttrar kostnaðarþátttöku ríkisins. Árið 1962 var geðröskun fyrsta sjúkdómsgreining hjá 19,5% kvenna sem fengu metna örorku í fyrsta sinn. Hjá körlum var hlutfallið 17,4% og á árabilinu 1999–2003 voru samsvarandi tölur fyrir konur 22% og 26,5%. Hins vegar hafði þetta aukist mjög mikið árið 2005 þannig að hlutfallið var þá orðið 32,8% hjá konum en hvorki meira né minna en 42,6% hjá körlum. Beinn fjárhagslegur sparnaður fyrir þjóðfélagið við að forða örorku hjá einum einstaklingi er áætlað að geti numið um 30 millj. kr. á æviskeiði hans skapist örorkan snemma. Í síðustu heilbrigðisáætlun var eitt af grunnmarkmiðum áætlunarinnar að draga úr tíðni sjálfsvíga en þrátt fyrir það varð fjölgun sjálfsvíga á árabilinu 2006–2009. Ég held að flestir geti verið sammála um að það sé erfitt að setja verðmiða á heilt mannslíf þó að kannski hafi einhver reynt það. Geðheilsa er þannig í víðtækum skilningi grundvallarþáttur bæði í efnahagslegri og andlegri velferð okkar allra. Megináherslan á síðasta alþjóðageðheilbrigðisdegi var nauðsyn þess að þjóðríki fjárfestu í geðheilsu. Þannig fer enn meginþorri fjármagns til geðheilbrigðisþjónustu til stofnana og velta má því upp hvort heilbrigðiskerfið endurspegli nægilega vel breyttar áherslur í geðheilbrigðisþjónustu. Talað hefur verið um að undirstaðan að því væri til dæmis afstofnanavæðing, notendastýrð þjónusta og sambærileg þjónusta úti um allt land. Í ljósi þess hversu brýn og mikilvæg geðvernd er spyr ég hæstv. velferðarráðherra: Hver er stefna ráðherra í geðverndarmálum og hvernig er henni framfylgt?

Hæstv. forseti. Hv. þm. Eygló Harðardóttir hefur beint til mín mjög mikilvægri fyrirspurn um málefni sem hún gerði afar vel grein fyrir af hverju er svo mikilvægt. Það er rétt sem kemur fram í fyrirspurninni að hér er um að ræða bæði vaxandi vandamál og gríðarlega stórt vandamál í okkar heilbrigðiskerfi og samfélagi. Spurningin er hver sé stefna ráðherra í geðverndarmálum og hvernig henni sé framfylgt. Geðvernd er auðvitað víðtækt hugtak því að geðvernd miðar að því að efla og vernda geðheilsu og á að draga úr geðheilsuvanda og afleiðingum geðsjúkdóma. Það er nú venjan að skipta þessu í tvö stig, annars vegar forvarnir og hins vegar viðbrögð við geðrænum einkennum og stuðningi við þá sem lifa með geðsjúkdóma. Það er stefna þess sem hér stendur að fylgja eftir báðum þessum þáttum eins vel og hægt er og ég ætla að fara yfir nokkur atriði þess sem verið er að gera og kannski það sem við þurfum að gera. Grunnþátturinn í forvörnum er þekking og skilningur á því hvað unnt er að gera til að efla rækt og vernda geðheilsuna. Fræðsla, ráðgjöf og upplýsingar svo og góð uppeldisskilyrði, aðbúnaður og almenn lífsskilyrði skipta höfuðmáli. Þar vega þungt þættir eins og að styrkja sjálfsmynd einstaklinga, að draga úr einmanaleika, standa við hlið þeirra sem mætt hafa fordómum og berjast gegn einelti og ofbeldi í ýmsum myndum. Stuðningur við þá sem glíma við sorg og missi er einnig mikilvægur og að veita áfallahjálp þegar hennar gerist þörf. Mikið starf er unnið innan heilbrigðis- og félagsþjónustunnar og í skólastarfi við að fræða einstaklinga og hópa svo og að greina vanda snemma til að koma í veg fyrir geðrænar afleiðingar sem af því geta hlotist. Reglubundnar kannanir í skólum landsins þar sem m.a. er könnuð áfengis- og vímuefnaneysla barna gefa mikilvægar vísbendingar um þróun og leiðir, hvar þarf að herða á forvörnum og hvar mögulega þarf að grípa inn í vegna vísbendinga um vanda. Þá er mikið starf unnið í sveitarfélögum til að styðja börn og fjölskyldur sem tvímælalaust hefur mikið forvarnagildi varðandi geðheilsu einstaklinga. Ein af megináherslum í mæðravernd og í ung- og smábarnavernd er geðvernd og í ung- og smábarnaverndinni er aukin áhersla lögð á leiðbeiningar um hegðun og uppeldi barna. Fjöldi færniþjálfunarnámskeiða hefur verið haldinn innan heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins fyrir foreldra og börn, svo sem uppeldisnámskeið og námskeið um ADHD. Þá er sérstaklega verkefni til margra ára heilsuefling í skólum, bæði í grunn- og framhaldsskólum, þar sem geðrækt er hluti af heildarnálguninni og eins í verkefninu 6H heilsunnar. Embætti landlæknis hefur einnig staðið fyrir geðræktarverkefni á yngstu stigum grunnskólans með því að þjálfa kennara í að kenna alþjóðlegt lífsleikninámsefni, Vinir Zippýs, sem miðar að því að efla félagsfærni barna og bjargráð þeirra til að takast á við erfiðar aðstæður. Viðamikið starf hefur verið unnið varðandi sjálfsvígsforvarnir og forvarnir gegn þunglyndi og kvíða. Starfið, sem er einkum á vegum embættis landlæknis, hefur beinst að því að fræða fagfólk og deila þekkingu inn í nærsamfélög um allt land. Hér má einnig nefna mikilvægt starf tengt áfallahjálp og skipulagi áfallahjálpar á landsvísu í hópslysum og á neyðartímum. Miklar breytingar hafa átt sér stað í allri meðferð einstaklinga sem glíma við geðræn einkenni, geðröskun og geðsjúkdóma. Lyf eru þar auðvitað mikilvægur þáttur í meðferð flestra en önnur meðferðarform hafa að undanförnu orðið stærri hluti af heildrænum stuðningi. Þar má nefna viðtalsmeðferð, hugræna atferlismeðferð, þjálfun í kvíðastjórnun og ýmsar sálfélagslegar meðferðir. Mikil áhersla er nú lögð á aðkomu margra faghópa að meðferð og stuðningi við einstaklinga og með beinni aðkomu einstaklinganna sjálfra og aðstandenda þeirra að meðferðinni. Þannig er til dæmis á geðdeild Landspítalans starfandi notendaráð. Virkni og endurhæfing er ráðandi þáttur í bata og getur fyrirbyggt önnur vandamál og vanlíðan. Miklu máli skiptir einnig að breyta viðhorfi okkar til geðsjúkra og bataferlis þeirra og styðja þá til að lifa sem næst eðlilegu lífi. Þannig hefur meðferð líka í stórum mæli færst frá stofnunum út í samfélagið og nú má segja að það heyri sögunni til að fólk sem glímir við geðsjúkdóma þurfi að vistast á stofnun til lengri tíma. Þarna ekki síður en í forvarnastarfinu er aðkoma og samstarf við sveitarfélög lykilatriði og verkefnið Straumhvörf hófst árið 2006 og náði því markmiði á fjórum árum að koma meðal annars 140 geðfötluðum einstaklingum sem höfðu dvalist á stofnunum út í samfélagið og í sjálfstæða búsetu ellegar búsetu með stuðningi. Í tengslum við verkefnið fengu þeir aðstoð til að stunda vinnu, menntun og endurhæfingu eða nýta sér aðra þjónustu í samfélaginu og verkefnið Straumhvörf var í rauninni fyrsti formgerði vettvangurinn til að koma á samfélagsgeðþjónustu sem hefur það að markmiði að styðja fólk í nærumhverfi sínu. Ég vil geta þess að á umliðnum missirum hefur ný heilbrigðisáætlun verið í undirbúningi í velferðarráðuneytinu og í drögum þeirrar áætlunar er geðheilbrigði eitt af forgangsverkefnunum. Stefnt er að því að leggja nýja heilbrigðisáætlun fyrir Alþingi næsta haust. Ég mun svo kannski í síðara svari mínu fara betur inn á einstaka aðra þætti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svör hans. Ég efast ekki um að við séum að gera margt mun betur í dag en við gerðum fyrir nokkrum árum eða áratugum. Hins vegar virðist það ekki breyta sérstaklega miklu, vandinn virðist stöðugt stækka og það á bæði við á heimsvísu og hér eins og þær tölur sem ég var að benda á sýna um aukningu hlutfalls þeirra sem verða öryrkjar út af geðsjúkdómum eða geðröskunum. Í þeirri heilbrigðisáætlun sem er nú í gildi var eitt af grundvallarmarkmiðunum undir markmiðum um geðheilbrigði að reyna að draga úr tíðni sjálfsvíga. En það kemur fram í skýrslunni sem kom núna, lokaskýrslu 2011, að markmiðið náðist ekki, menn töldu að jafnvel þó að ekki hafi dregið úr þeim metnaði sem var þarna undirliggjandi fyrir verkefninu hafi það samt ekki náðst. Við horfum líka á tölur sem okkur berast inn í þingið um sífellt aukna notkun tauga- og geðlyfja. Ef það sem verið er að gera í dag virðist ekki virka nægilega vel, hvað nákvæmlega getum við þá gert öðruvísi? Ég kalla í rauninni eftir því að geðheilbrigði verði ekki bara hluti af heilbrigðisáætluninni heldur að við komum fram með mjög skýra geðverndarstefnu um hvernig við getum tryggt sem besta geðheilsu öllu samfélaginu til heilla. Þetta er kostnaður og hann felst ekki aðeins í peningum, heldur felst hann í gífurlegri vanlíðan hjá viðkomandi einstaklingi og líka í hans nánasta umhverfi. Þetta hefur ekki aðeins áhrif á þann sem þjáist af sjúkdómnum heldur líka á alla hans nánustu.

Hæstv. forseti. Ég get deilt þeirri skoðun að full ástæða væri til þess að vera með geðverndarstefnu, enda hefur töluvert verið fjallað um málaflokkinn og mikið verið rætt um að við séum kannski of læknismiðuð, þ.e. of lyfjamiðuð í meðferðum. Samtímis vil ég samt vara við því að menn stilli þessu upp sem valkostum á milli tveggja þátta því að þetta verður auðvitað að vinna mjög vel saman. Ég vil líka vekja athygli á því að ýmis mál hafa verið til umfjöllunar, m.a. velferðarvaktin sem hefur verið starfandi allt tímabilið eftir að kreppan skall á. Eitt af því sem þar hefur verið rætt og þarf auðvitað að gera betur er að styrkja heilsugæsluna í forvarnastarfi, bæði varðandi sálfræðihjálp og geðhjálp á þeim stöðum. Það er rétt sem hv. þm. Eygló Harðardóttir nefnir að vandinn hefur vaxið og áhrifin en það minnir okkur kannski líka á þann lífsstíl sem við höfum tamið okkur og það stress sem við höfum búið við í umhverfi okkar. Við þurfum að einhverju leyti að snúa til baka og gefa okkur betri tíma til að vera saman sem að sumu leyti hefur gerst eftir kreppu eins merkilegt og það er. Ég vil svo í lokin nefna að það skiptir gríðarlega miklu að opinber velferðarþjónusta sé í góðu lagi og leggi sitt af mörkum í geðvernd landsmanna en það er útilokað að hún sinni sínu hlutverki ein. Því hefur verið lögð mikil áhersla á víðtækt samstarf og stuðning við frjáls félagasamtök, sjálfstætt starfandi fagfólk, sveitarfélög, stofnanir og önnur stjórnvöld, menntastofnanir, lögreglu, kirkju, Rauða krossinn. Ég nefndi áður velferðarvaktina, Hugarafl og Geðhjálp en einnig HIV-samtökin, Blátt áfram, Hlutverkasetur, svo fleiri aðilar séu nefndir. Allir þessir aðilar vinna mjög mikilvægt starf og grípa utan um ákveðinn hluta hópsins og eins aðilar sem hafa verið að vinna varðandi baráttuna gegn sjálfsvígum. Það er svo á okkar ábyrgð að reyna að stilla þessi samtök saman, að þau vinni saman að sameiginlegum markmiðum, og við stöndum vaktina eins þétt og við mögulega getum.

Virðulegi forseti. Í skriflegri fyrirspurn minni til velferðarráðherra um þróun útgjalda vegna tauga- og geðlyfja kom fram að kostnaður vegna þessara lyfja til barna hefði vaxið mikið á síðustu árum. Hlutfallslegur kostnaður sjúkratrygginga vegna geð- og taugalyfja á árinu 2003 var 2,5% vegna barna að 10 ára aldri og 7,2% vegna barna á aldrinum 10–19 ára. Árið 2010 var hlutfallið komið í 3,6% fyrir yngsta aldurshópinn og 11,9% fyrir börn 10 ára og eldri. Þeir lyfjaflokkar sem jukust mest á þessu tímabili voru örvandi lyf, lyf notuð við ADHD, ofvirkni og athyglisbresti, og lyf sem efla heilastarfsemi, geðrofslyf og flogaveikilyf. Í rannsókn sem Helga Zoëga, Matthías Halldórsson og fleiri unnu um notkun ADHD-lyfja á Norðurlöndunum árið 2007 kom fram að Íslendingar væru nær fimm sinnum líklegri en Svíar til að nota þessa tegund af lyfjum. Meðalnotkun á Norðurlöndum var 2,76 á hverja þúsund íbúa á meðan hún var 12,46 á hverja þúsund íbúa á Íslandi. Það sem var líka einkar áhugavert í þeirri rannsókn var að drengir á aldrinum 7–15 ára voru fjórfalt líklegri en stúlkur til að vera á þessum lyfjum en mismunur milli kynjanna minnkaði með aldrinum. Í rannsóknum sem unnar hafa verið um árangur af notkun þessara lyfja hafa komið fram mjög misvísandi upplýsingar. Hvað varðar langtímaárangur virðist vera mjög óskýrt hvort það sé raunverulegur árangur af notkun þeirra en skammtímaárangur hefur vissulega verið staðfestur. Notkun íslenskra barna á geð- og taugalyfjum líkist mjög notkun bandarískra barna en sker sig áberandi frá notkun evrópskra barna. Í grein sem birtist í mars 2010 skrifaði Allen Frances, formaður bandaríska starfshópsins sem vann fjórða greiningarlykilinn fyrir geðraskanir, að minni háttar breytingar á lyklinum hafi leitt til faraldurs í ofvirkni og athyglisbresti, einhverfu og geðhvarfasýki barna í landinu frá 1994. Við viljum öll börnunum okkar vel. Ef lyf hjálpa tel ég að við eigum ekki að setja fyrir okkur aukna notkun og hærri kostnað. En er það raunverulega svo? Er ekki kominn tími til þess að við spyrjum okkur erfiðra spurninga um notkun geð- og taugalyfja meðal barna? Af hverju eru drengir margfalt líklegri til að verða greindir með athyglisbrest en stúlkur? Af hverju er þessi gífurlegi munur á okkur og Norðurlöndunum í lyfjanotkun þegar um er að ræða tiltölulega lík samfélög þegar litið er til uppruna, efnahagslegra, menningarlegra og félagslegra þátta? Og eru lyfin að skila raunverulegum árangri? Hver er skoðun ráðherrans á þessum staðreyndum varðandi þróun á notkun tauga- og geðlyfja meðal barna og hyggst hann bregðast við því á einhvern máta? Af hverju hefur notkunin aukist svona mikið og af hverju hefur aukin notkun ekki leitt til betri árangurs?

Hæstv. forseti. Við fjöllum áfram um geðverndarmálin. Hv. þm. Eygló Harðardóttir hefur beint þeirri spurningu til mín hvaða skoðun ég hafi á þróun á notkun tauga- og geðlyfja meðal barna, samanber svar sem undirritaður sendi skriflega inn til þingsins á þskj. 585. Spurning hv. þm. Eyglóar Harðardóttur kemur í framhaldi af skriflegri fyrirspurn, eins og ég sagði. Það er auðvitað mikilvægt að skoða, eins og hér kom fram, hvaða lyf við erum að nota, af hverju, af hverju erum við að nota þau í meira magni, og líka að skoða þetta út frá þeim kostnaði sem því fylgir. Og er einhver árangur af þessu? Til að skoða þróun notkunar þarf að skoða breytingar í magni milli tímabila og þá er það gert út frá svokölluðum skilgreindum dagskömmtum eða „defined daily dosis“ eða DDD, eins og það er líka nefnt. Það er mikilvægt vegna þess að oft erum við að bera saman kostnað en þar skekkir gengið mjög mikið. Þetta er tölfræðieining sem er skilgreind af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og er notuð í samanburði í flestum löndum. Upplýsingar sem stuðst er við í þessu svari koma úr tölfræðigagnagrunni Sjúkratrygginga Íslands og byggja á afgreiddum lyfseðlum úr apótekum árin 2005–2011. Upplýsingar um skilgreinda dagskammta eru ekki eins áreiðanlegar fyrir eldri gögn. Heildaraukning alls lyfjaflokksins er rúm 43%. Við erum því að tala um verulega aukningu á umræddu tímabili. Þegar sömu lyfjaflokkar og fram koma í fyrra svari mínu eru skoðaðir út frá skilgreindum dagskömmtum kemur í ljós að mikil aukning er í tveimur lyfjaflokkum og nokkur aukning er í öðrum tveimur lyfjaflokkum í aldurshópnum 0–17 ára en lítil breyting er þar fyrir utan. Umræddir lyfjaflokkar eru örvandi lyf, lyf notuð við ofvirkni og athyglisbresti, þ.e. ADHD, og lyf sem efla heilastarfsemi, þetta er sem sagt bein tilvitnun, og svo hins vegar svefnlyf, róandi lyf og geðrofslyf, og síðan róandi og kvíðastillandi lyf. Þetta eru þeir flokkar sem hafa aukist verulega. Í lyfjaflokknum örvandi lyf, lyf notuð við ofvirkni og athyglisbresti og lyf sem efla heilastarfsemi er aukningin um 64% frá árinu 2005 til ársins 2011, en það eru ofvirknilyf sem standa eingöngu undir notkun í þeim lyfjaflokki. Notkun og aukning þessara lyfja á undanförnum árum, sérstaklega Methylphenidat, hefur verið meiri á Íslandi en í samanburðarlöndum okkar, eins og kom fram hjá hv. þingmanni. Læknar og yfirvöld hafa verið meðvituð um þetta og hafa brugðist við með ýmsum hætti. Læknar hafa brugðist við með markvissari sjúkdómsgreiningum og yfirvöld til dæmis með auknu eftirliti með lyfjaávísunum lækna og hertum reglum um útgáfu lyfjaskírteina vegna þessara lyfja. Endurskoðun klínískra leiðbeininga sem landlæknir gefur út um verklag við greiningu og meðferð á ofvirkni og athyglisbresti hjá börnum og fullorðnum eru nú á lokastigi, raunar er búið að taka það í notkun að hluta. Það er mat flestra fagaðila að greining og meðferð barna með ADHD sé í góðum farvegi og að notkun lyfjanna sé bylting fyrir líðan barna sem greinast með sjúkdóminn, en engu að síður þurfum við að ná miklu betur utan um þessi mál, sérstaklega gagnvart fullorðnum einstaklingum, það kemur þarna inn líka. Í umræðunni um notkun þessara lyfja er mikilvægt að hafa í huga líðan barna og velgengni þeirra bæði í leik og starfi og má alls ekki blanda saman viðurkenndri lyfjanotkun vegna skilgreindra sjúkdómseinkenna og rangri lyfjanotkun eða neyslu vegna fíknar, eins og kom hér fram í umræðunni í fyrra. Í lyfjaflokknum svefnlyf og róandi lyf er mikil aukning eða tíföldun á sama tímabili. Nauðsynlegt er að taka fram að notkun svefnlyfja og róandi lyfja fer úr því að vera innan við hálft prósent af heildarnotkun tauga- og geðlyfjaflokksins upp í 6,7% á síðasta ári. Þessi aukning helst í hendur við aukna notkun ofvirknilyfja því að svefntruflanir eru þekkt aukaverkun þeirra. Börn sem þurfa að nota þessi lyf eru undir eftirliti sérfræðinga sem bregðast við slíkum einkennum eftir því sem við á. Rétt er að taka fram að almennt er ekki mælt með notkun svefnlyfja fyrir börn því að oft hafa þau ávanahættu í för með sér. En börn eins og allir aðrir verða þó að sofa, þess vegna hefur verið nauðsynlegt að nota svefnlyf undir ákveðnum kringumstæðum. Það er aðeins eitt lyf, Melatónín, sem stendur undir umræddri aukningu og um leið 96% af heildarnotkun svefnlyfja barna. Eftir að Melatónín fékk markaðsleyfi á Íslandi í nóvember 2007 dró úr notkun annarra hefðbundinna svefnlyfja. Melatónín er hormón sem framleitt er í heilanum og það gegnir hlutverki við stjórn á svefni og dægursveiflum. Það hefur einnig svæfandi áhrif og eykur svefnhneigð. Samkvæmt upplýsingum frá Sjúkratryggingum Íslands er um að ræða 500–600 börn sem nota það lyf. Í lyfjaflokknum geðrofslyf er um 30% aukning frá árinu 2005. Það er eitt lyf sem stendur undir nærri allri aukningunni en það kom á markað árið 2005. Það er notað við geðklofa og alvarlegu oflæti í geðhvarfasýki. Í lyfjaflokknum róandi og kvíðastillandi lyf er um 26% aukning frá árinu 2005. Þar eru tvö lyf sem standa undir aukningunni og bæði ætluð við kvíða, en annað er auk þess notað við kláða.  Ég mun koma inn á aðra þætti í síðara svari.

Virðulegi forseti. Það sem hæstv. ráðherra er í raun og veru að segja er að þær prósentutölur um aukninguna eru jafnvel mun meiri en maður hafði kannski gert sér grein fyrir áður, mun meiri, frá 20% og upp í, ég held að ráðherrann hafi talað 60% aukningu á þeim tímabilum sem ráðherrann fór í gegnum. Þess vegna held ég að það sé gífurlega brýnt að hæstv. velferðarráðherra taki þetta mál upp í ráðuneytinu og bregðist við á einhvern máta. Ef við sjáum þessa gífurlegu aukningu á umræddum lyfjum hlýtur maður að gera þá kröfu, vegna þess að við erum að tala um börn, við erum ekki að tala um fullorðna einstaklinga, við erum að tala um börn sem eru að vaxa og þroskast. Þegar ekki liggja fyrir skýrar rannsóknir um raunverulegan langtímaárangur af einhverjum af þessum lyfjum vitum við í raun og veru ekki hve áhrif langtímalyfjanotkunar verða af jafnvel mjög sterkum lyfjum, sem hafa hugsanlega einhverjar aukaverkanir sem við gerum okkur ekki grein fyrir, og þá hlýtur það að vera eitt af því sem velferðarráðherra setur í forgang. Það sem ég vil einnig ítreka er að þegar ég kynnti mér þetta mál, sérstaklega hvað varðaði til dæmis athyglisbrest, var svo sláandi einmitt þessi munur á milli kynjanna. Til er rannsókn sem var unnin um ung börn sem bendir til að yngstu börnin í árgangi væru nær tvöfalt líklegri til að vera greind með ADHD en elstu börnin í næsta árgangi. Fæðingardagur barnsins virtist því hafa mikil áhrif á mat kennara á líkum þess að barn væri með athyglisbrest en lítil tengsl við mat foreldra, þannig að slæm hegðun barna í kennslustundum gæti aukið líkur á greiningu barna samkvæmt þessari rannsókn. Ef lyfin virka eigum við að nota þau, en við þurfum líka að hafa það staðfest að þau séu raunverulega að virka, að þetta sé ekki faraldur eins og Allen Frances 

Hæstv. forseti. Ég held að við séum sammála um að gríðarlega mikilvægt er að þessi lyf séu notuð rétt og greiningar séu réttar. Það er líka gríðarlega mikilvægt að við nýtum lyf þar sem þarf að nýta þau en pössum okkur á að ofnota þau ekki. Mikil umræða hefur orðið einmitt um þetta, bæði í ráðuneytinu og eins hjá landlækni, með hvaða hætti við nýtum þessi lyf, í hve miklu magni og hversu nytsamleg þau eru. Það er einnig umhugsunarefni, ef maður segir það út frá sinni eigin reynslu, hversu fljót við erum að grípa til lyfja við lausnir á hlutum. Þá er ég að tala bara um skólakerfið og þá sem fylgjast með, að stundum verðum við að horfa til þess að kannski er sú umgjörð sem við búum börnum og sú aðstaða sem við erum að skapa á hverjum tíma ekki eins og hún ætti helst að vera. Veruleg umræða hefur verið um stráka og stelpur, hvort við erum að skapa skólaumhverfi sem hentar báðum kynjum og hvernig við skilgreinum þá vandann ef menn víkja frá normunum. Kannski ættum við oftar að líta til þess þegar einhver vandamál koma upp: Er umhverfið sem við sköpum í skólanum rétta umhverfið fyrir viðkomandi börn? Í staðinn fyrir að vera alltaf að tala um þau sem frávik varðandi einhver norm í skólanum. Varðandi muninn gagnvart Norðurlöndunum verður að segjast eins og er, við skoðuðum það aðeins í fyrra, að gríðarleg aukning er á Norðurlöndunum líka. Það sama er að gerast þar, gerist bara örlítið seinna, hvað varðar mörg þessara lyfja, það fengum við að sjá meðal annars frá Danmörku, ég hef svo sem ekki fengið nýjustu tölurnar. En þetta kom okkur á óvart því að þeir eru langt á eftir okkur eftir sem áður hvað þetta varðar. Ég tek undir að við þurfum auðvitað að standa þessa vakt og umræða þarf að eiga sér stað í öllum skólum landsins því að greiningarnar koma fyrst og fremst þaðan og er það yfirleitt alltaf greint þar sem foreldrar, læknar og fagfólkið sameiginlega greina viðfangsefnin, og auðvitað fylgjast menn með því hvernig lyfin virka. Og hægt er að segja frá mörgum kraftaverkum þar sem lyf hafa hjálpað krökkum að komast út úr ákveðnum vítahring og leyst málin. En það þýðir ekki að við þurfum ekki að standa vaktina með jákvæðum hætti, að lyfin séu notuð rétt og eigi aðeins við þá sem á þeim þurfa að halda. Ég vil í lokin þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir spurningarnar og að vekja athygli á þessum málum og koma þeim inn í þingumræðuna því að málið er afar þarft og brýnt.