Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg vil leyfa mjer fyrir hönd mentmn. að lýsa yfir því, að þó að tillögur nefndarinnar sjeu að mínu áliti til bóta, mun hún ekki leggjast á móti frv. eins og það nú er; álítur hún, að vel megi samþykkja það eftir að hv. Nd. hefir haft það til athugunar, og ræður því hv. þdm. til að samþykkja það óbreytt.

Fhn. (Jónas Jónsson) Þetta efni hefði mátt ræða í fyrirspurnarformi, en af því að það hefir stundum komið fyrir, að ýmsar stjórnir hafa ekki gefið nein ákveðin svör við fyrirspurnum, rjeð jeg af að hafa þetta form. Eins og menn sjá, liggur í þessari ályktun ósk um að fá að vita, hvað stjórnin kunni að hafa gert í járnbrautar- og vegamálum á Suðurláglendinu, og svo hvað hún hygst að gera í náinni framtíð. Það er öllum kunnugt, að skömmu áður en núverandi stjórn tók við var lokið rannsókn, sem útlendur verkfræðingur gerði um framkvæmanleik málsins, og þá var jafnframt athugað, hvað kostaði að leggja veg, sem væri fær bæði sumar og vetur, hjer um bil sömu leið. Mjer er kunnugt um aðeins óútkomna ritgerð um þetta efni Jeg hefi ekki sjeð hana sjálfur, en hefi frjett af henni, og þar sem jeg hygg, að hún sje eftir vegamálastjóra, býst jeg við, að hæstv. atvrh. (MG) sje kunnugt um þær niðurstöður, sem hann hefir komist að. Það hefir verið skýrt frá því í helsta blaði Norðmanna, „Tidens Tegn“, að útlent fossafjelag mundi ætla að virkja Urriðafoss. Einnig er því haldið fram, að nú væri þetta fjelag að komast að samningum við stjórnina um sjerleyfi. Jeg þykist vita, að þetta sje eitthvað orðum aukið; en þar sem Sunnlendingar líta svo á, að þessi leið kynni að bæta úr samgöngumálum þeirra, væri æskilegt, ef hæstv. atvrh. vildi skýra frá, ef það er ekki sjerstakt leyndarmál, hvað hæft er í þessu. Hvað virkjun fossanna viðvíkur, hefi jeg aldrei lagt mikinn trúnað á, að þetta fjelag hefði kraft til að framkvma mikið í því efni, en það, sem hjer um ræðir, er ekki virkjunin, heldur hitt, að fjelagið ætli að leggja járnbraut í sambandi við hana. Það fer að líða að því, að Flóaáveitan verði tilbúin. Það er stærsta áveitan, sem gerð hefir verið hjer á landi, og líklega sú stærsta, sem yfirleitt er hægt að gera hjer, og þessu fyrirtæki verður að fylgja samgöngubót, ef vel á að vera. Kostnaðurinn verður svo mikill á þessa fáu bændur, að þeir hljóta að flosna upp frá búum sínum, en ekki er líklegt, að það takist að fjölga býlunum, nema samgöngubót fáist. En það er einungis um tvær leiðir að ræða, annaðhvort járnbraut eða veg, sem er fær alt árið. Þar sem nú slíkur vegur mundi verða ákaflega dýr er þetta alt þess eðlis, að ástæða er til að óska, að stjórnin skýri frá ráðagerðum í þessu efni. Jeg býst reyndar við, að stjórnin segi, að eins og nú standa sakir, geti hún ekki gert neitt í þessu máli, þar sem landið sje svo skuldugt. En nú vill svo til, að hæstv. fjrh. (JÞ) hefir látið sjer mjög ant um þetta mál og skrifað talsvert um það. Þegar því loksins er búið að gera þá áætlun, sem óhætt mun vera að byggja á, veit jeg, að menn búast við því, þó að hv. 1. þm. Reykv. og hstv. fjrh. (JÞ) sje ekki atvrh., að hann láti sig málið skifta. Í öðru lagi man jeg ekki betur en að þegar hæstv.forsrh. (JM) bauð sig fram til þings, ljeti hann það í ljós, að þessi lausn á samgöngumálunum lægi sjer mjög á hjarta. Jeg geri því ráð fyrir, að hann muni gera sitt til að halda þræðinum óslitnum. Þá kem jeg að því atriði, sem jeg býst við að jeg megi segja, að sje mótbárurnar gegn þessu. En það er kostnaðurinn. Jeg er ekki með þessari tillögu að óska eftir öðru en skýringu, en þó að við losnum við eitthvað af okkar skuldum á næstu 3–4 árum, eins og gert er ráð fyrir, þá ætti það að vera öllum ljóst, að hvort sem gerður er bílvegur fyrir einar 3–4 miljónir, eða lögð járnbraut fyrir 6 miljónir, þá er ókleift að gera það nema með láni. Jeg býst við, að Sunnlendingar verði orðnir langeygðir eftir þessu, ef þeir eiga að bíða eftir, að það verði gert með framlögum, eins og t. d. Hróarstunguvegurinn. Það er því engin afsökun, þó að landið sje skuldugt, því að annaðhvort er þetta ekki gert, eða þá með láni. Nú er svo ástatt, að þessi mikla jarðabót, sem verið er að gera fyrir austan, kemur að litlu gagni, og verður meira að segja til bölvunar, ef ekkert er gert til að gera mögulegt að flytja bæði hey og landbúnaðarafurðir hingað. Bændurnir flosna upp frá búum sínum, þegar þeir þurfa að borga fyrir þessa stórfeldu umbót, sem gefur þeim of litlar tekjur til að standast vexti og afborganir. Þessa umbót er þegar búið að gera á Skeiðunum og er nú verið að gera í Flóanum. En allar þessar áveitur verða tóm fásinna, ef ekki á að fjölga fólki, en það verður aðeins gert með samgöngubótum. Jeg vona því, að stjórainni sje ljóst, að annaðhvort er Flóaáveitan fjarstæða, eða að samgöngubætur verða að fylgja á eftir. Jeg býst þá við, að jeg hafi fullskýrt, hvað jeg á við, sem sje að fá að vita, hvað aðgerðir á að byggja á áætlunum hins norska verkfræðings, og hvort nokkuð sje hæft í því, sem „Tidens Tegn“ segir um samningana við „Titan“, hverju „Titan“ lofaði, ef fjelagið fengi sjerleyfi, og hvort það hefði lofað að byggja járnbraut. En ef „Titan“ hefir engu verið heitið, hvað er þá hugsað um málið? Eða hefir ekki vegamálastjóri gert áætlun um nýtískuvegi, sem haldið yrði auðum með snjósköfu, og hvað mundi sá vegur kosta? Eða vill stjórnin heldur járnbraut? Eða hafa ekki verið gerðar áætlanir um Flóaáveituna og aðrar framkvæmdir á Suðurlandi í sambandi við það mál? Jeg hygg, að af þessu sje ljóst orðið, að hæstv. atvrh. (MG) ætti að hafa eitthvað, sem honum þætti gaman að skýra þinginu frá, og sama tti að vera um hæstv.forsrh. (JM). Hann hefir áður sagt, að sjer væri þetta mál áhugamál, enda er þessu svo varið, að allar framkvmdir í þessu máli hljóta að verða gerðar af allri stjórninni í sameiningu og þá ekki síst af hstv. forsrh.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg hafði fremur haldið, að hv. 5. landsk. (JJ) mundi bera fram fyrirspurn til stjórnarinnar um þetta efni, en ekki koma fram með þáltill. Það er sem sje óþarfa fyrirhöfn að vera fyrst að samþykkja þál. og spyrja síðan. Till. til þál. er því alveg óþörf. Þess vegna tek jeg þetta mál eins og það væri fyrirspurn til stjórnarinnar, og mun jeg svara því, sem jeg get, og gerir svo hv. 5. landsk. (JJ) það, sem hann vill í þessu. Þó teldi jeg rjettast, að hann tæki þessa till. til þál. aftur, til þess að ekki þurfi að ræða málið oftar.

Jeg er við þessu búinn

. Í ræðu hv. 5. landsk. var aðallega þetta tvent: 1. Hvað væri nauðsynlegt að gera til samgöngubóta á Suðurlandi? 2. Hvað búið væri að gera í þessu, með sjerstöku tilliti til virkjunar á Urriðafossi í þjórsá? Um fyrra atriðið er það að segja, að það er rjett, sem hv. 5. landsk. nefndi, að vegamálastjóri hefir í smíðum ritgerð um samgöngubætur á Suðurlandi, en þar sem ritgerðin er ekki komin út enn og jeg hefi alls ekki sjeð hana, veit jeg ekki, hvað í henni stendur, og get því ekki tekið afstöðu til tillagna hans, meðan mjer eru þær ókunnar. En prentun þessarar ritgerðar mun verða lokið næstu daga, og mun þá verða reynt að útvega þingmönnum eintök af henni, svo að þeir geti kynt sjer hana áður en þeir fara af þingi. Annars er það svo, að engin ákvörðun er tekin um samgöngubætur á Suðurlandsundirlendinu, enda geri jeg ekki ráð fyrir, að neinn hafi við því búist, þar sem þingið ákvað í fyrra að sleppa öllum verklegum framkvæmdum í ár, og af fjárlagafrv. fyrir árið 1926 sjest, að til járnbrautarlagningar er ekki heldur ætlað fje það ár. Hinsvegar get jeg getið þess, að stjórnin hefir rætt þetta mál og hefir fullan áhuga á því, en þar sem engin ákvörðun er tekin, ræður af líkum, að jeg finn enga ástæðu til að skýra frá því, sem á góma hefir borið hjá stjórninni. Jeg geri ráð fyrir, að einhverjar tillögur muni ef til vill verða bornar fram um þetta mál á næsta þingi, enda er Flóaáveitunni, sem hv.þm. setti rjettilega í samband við þetta mál, ekki lokið enn, en ráð er fyrir gert, að henni verði lokið á þessu ári, svo að þétta sumar verði hið síðasta, sem Flóinn verður áveitulaus. En svo er að vita, hvernig áveitan reynist. Sumir hafa spáð vel fyrir þessu fyrirtæki og vænta góðs af, en aðrir hafa spáð illa um það. Jeg er einn af þeim, sem vel hafa spáð um þessa áveitu og vona, að hún reynist vel, en meðan henni er ekki fulllokið er of snemt að kveða upp nokkum dóm um það, hvernig hún muni reynast. Hv. 5. landsk.þm. (JJ) talaði um, að bændur á áveitusvæðunum mundu flosna upp af jörðum sínum, ef samgöngur austur þangað yrðu ekki bættar eða annað gert til að ljetta þeim að bera byrðamar af áveitunni. En þetta tel jeg ástæðulausan ótta, því að jeg geri ekki ráð fyrir, að ríkissjóður muni ganga fast eftir greiðslum af lánum bænda til áveitunnar, nema víst sje áður, að þeir sjeu færir um að greiða. Jeg er því ekki eins hræddur um afkomu bænda þar eystra framvegis eins og hv.þm. (JJ). En aðalatriðið í þessu máli er það, að áveitan beri sig, og eitt af því, sem vantar til þess, að það geti orðið, eru bættar samgöngur. En það er fleira, sem gera þarf, en samgöngubætur. Það þyrfti t. d. nauðsynlega að koma þar á fót stóm rjómabúi o. fl.  Þá er hitt atriðið, sem hv.flm. (JJ) spurði um, samningarnir við „Titan“. Jeg held, að jeg geti ekki svarað því betur með öðru en að lesa upp tvö brjef, sem stjórnin hefir látið rita til tveggja manna hjer í bænum um þetta mál, þeirra kaupm. Sturlu og Friðriks Jónssona. En þar eð jeg hefi lesið bði brjefin áður fyrir hv.Nd., vænti jeg, að skrifararnir þurfi ekki að taka þau upp hjer, því að nóg er, að brjefin sjeu birt einu sinni í þingtíðindunum. Brjefin hljóða svo: (Sjá B-deild 1660–1661). Jeg skal geta þess, að ástæðan til síðara brjefsins var sú, að þessir menn komu til stjórnarinnar og skýrðu henni frá, að óhugsandi væri að ætlast til, að Urriðafoss yrði tekinn til virkjunar, nema járnbraut yrði lögð austur þangað áður. Það þyrfti að flytja þangað austur ýms tæki og vjelar, sem væru svo þung og erfið í flutningum, að ómögulegt væri að flytja þau nema á járnbraut. Svar við þessari málaleitun hefi jeg nú lesið hjer fyrir hv. deild, og sjest af þvf, að málinu er mjög skamt komið enn þá. Þar segir ekki annað en að ráðuneytið er fúst til að taka upp samninga um þetta mál.

Forsætisráðherra (JM): Jeg furða mig stórlega á því, að hv. 5. landsk. (JJ) skuli að nokkru beina til mín máli þessu, sem alls ekki snertir mitt embætti. Hæstv. atvrh. (MG) hefir svarað fyrir hönd ráðuneytisins, þar eð málið heyrir undir hann. Annars er inntak tillögunnar í frekasta lagi vanhugsað. Eftir því ætti hv. deild fyrst að samþykkja áskorunina, og svo ráðuneytið að gefa skýrslu. Nú er það auðstt, að eftir að tillagan er samþykt, er umræðum lokið og ekki tækifæri lengur til að svara. Skal jeg ekki um það ræða frekara, aðeins benda á þetta.

Sigurður Eggerz Jeg skal að vísu játa, að jeg hefi ekki nýlega athugað fossalöggjöfina, en mjer skildist á ræðu hæstv. atvrh., að hann liti svo á, að stjórnin hefði nú heimild til að veita virkjunarleyfi á fossum án þess að bera þau mál undir þingið En á það vildi jeg leggja áherslu, að ef sjerleyfislöggjöfin yrði ekki samþykt á þessu þingi, þá yrði ekkert sjerleyfi, sem nokkru skiftir, veitt án samþykkis þingsins.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg skal játa, að hæstv. atvrh. (MG) hefir svarað allítarlega sumum þáttum í ræðu minni. Stjórnin hefir nú sagt nokkuð frá skiftum sínum við „Titan“, og eins og sjá má af brjefi hæstv. stjórnar, mun ekki vera mikil von fyrir menn eystra um, að fjelagið ráðist í að gera samgöngubætur á Suðurlandi. En maður veit nú, hvað stjórnin hefir lagt til þessa máls. Háttv. 1. landsk.þm. (SE) bar fram fyrirspurn til stjórnarinnar, sem jeg vil víkja að nokkrum orðum, áður en jeg tek til athugunar svar hæstv. stjórnar við spurningum mínum. Enda þótt jeg telji hugsanlegt, að komið gæti til mála, að samningar næðust milli þingsins og einhvers erlends iðnaðarfjelags, álít jeg þó, að stjórnin sjálf geti ekki samið um slík stórmál, og í því sambandi vil jeg leyfa mjer að finna að forminu á brjefi hæstv. atvrh. (MG), því að bæði jeg og margir aðrir, innan þings sem utan, álítum, að stjórnin hafi enn þá alls enga heimild til þess að veita slík sjerleyfi, hvorki um virkjun nje annað, og geti enga slíka samninga gert, meðan sjerleyfislögin eru ekki gengin í gildi, án þess að spyrja þingið áður um þau mál. Jeg álít, að þingið geti alls ekki sætt sig við, að nokkur stjórn, þessi eða hver sem væri, semji um önnur eins stórmál og járnbrautarlagningu eða fossavirkjun án þess að gefa þinginu tækifæri til að láta álit sitt uppi um það. Nú má að vísu svara því til, að þingið sitji ekki nema lítinn hluta úr ári og að stjórnin verði að halda þræðinum óslitnum í þeim málum, sem koma fyrir milli þinga. Jeg þóttist heyra það á svari hæstv. atvrh., að hann áliti, að það gæti komið til mála, að stjórnin veitti leyfi milli þinga til virkjunar á jafnstóru vatnsfalli og Urriðafoss er, eða að hún gerði bindandi samninga um járnbrautarlagningu. Jeg veit, að hæstv. atvrh. skilur vel nauðsynina á því að halda slíkum málum vakandi milli þinga, og að leita hófanna um hitt og þetta getur verið mjög gagnlegt, en hitt veit hæstv. ráðh. vel að er nú mikið deiluatriði meðal margra þm. og annara, hvort stjórnin hafi heimild til að gera bindandi samninga um stórmál eins og þetta án vitundar þingsins. Það má vel skilja af þessum brjefum, að ef aðiljar brjefanna hefðu haft þegar nægilegt fjármagn til að hefjast handa um einhverjar framkvæmdir, þá væri stjórnin reiðubúin til að gera við þá bindandi samninga, hvað sem Alþingi segði, ef aðeins stjórnin sjálf áliti, að þeir samningar væru hagfeldir. En þessar samningaumleitanir „Titans“ hafa í rauninni aðeins „teoretiska“ þýðingu, því markmið fjelalgsins er sem stendur hvorki að virkja fossa nje leggja járnbrautir, heldur aðeins að lifa, því eins og nú er, er ekki glæsilegt útlit þess háttar stóriðju. Ef við lítum t. d. til Noregs, þar sem fossavirkjanir hafa verið allmikið framkvæmdar, sjáum við, að þar eru margar stórar og fullkomnar orkustöðvar, sem standa ónotaðar, vegna þess, að ekki svarar kostnaði að starfrækja þær. Jeg var í Noregi í fyrra, og þar vissi jeg til, t d. í Harðangri, að tvær stórar stöðvar stóðu ónotaðar, og var þó önnur þeirra mjög fullkomin og rjeð yfir mikilli orku. Þr höfðu verið bygðar á stríðsárunum, en stóðu nú ónotaðar. Það eru því tálvonir einar að ætla, að þeir menn, sem fje hafa, leggi það í slík fyrirtæki hjer, þegar ekki þykir borga sig að gera það erlendis, þar sem öll aðstaða er betri. Jeg skal benda á, að hjer þarf járnbraut áður en til virkjunar kæmi, sem kostar líklega tugi milj. kr. það þarf hafnir, bryggjur, skipastól til inn- og útflutninga o. s. frv. það eru því tálvonir að ætla, að erlend stóriðjufjelög leysi okkur úr samgönguvandræðunum. Þetta getur átt sjer stað sumstaðar erlendis, og þó aðeins þar, sem öll aðstaða er góð, en við sjáum, hvernig það er í Noregi. Það eru því litlar vonir um, að erlent fjármagn komi okkur að nokkrum notum, en það útilokar þó ekki, að stjórnin haldi augum og eyrum opnum viðvíkjandi þessum málum, en hitt kemur ekki til mála, að gera um þau bindandi samninga án vitundar þingsins. Svar hæstv. atvrh. viðvíkjandi „Titan“ var miklu ítarlegra en um hitt atriðið. Jeg mun síðar víkja að spurningu hv. 1. landsk. (SE). En um hitt atriðið hefir hæstv. stjórn látið minna uppi. Þó tel jeg þá upplýsingu dálitla úrlausn í málinu, að stjórnin lofar að leggja tillögur um samgöngubætur á Suðurlandi fyrir næsta þing; en jeg bjóst við, að hæstv. stjórn mundi fást við að láta uppskátt, hvort hún kysi heldur járnbraut eða nýtískuvegi, því kunnugt ætti þó stjórninni að vera um niðurstöður verkfræðingana um þau atriði. En hæstv.forsrh. (JM) hefir ekki sjeð ástæðu til að fara nánar út í þá hlið málsins fyrir sitt leyti. Jeg get þó ekki betur sjeð en að þingið eigi kröfu til að fá að vita, hvaða aðallínum stjórnin ætlar að fylgja í þessu máli. Landsmenn bíða með óþreyju eftir vitneskju um það, enda á einn fjórði hluti þeirra beinlínis hlut að máli. Jeg get ekki lýst ánægju minni yfir ræðu hæstv.forsrh. Hjá honum kom engin viðleitni fram til að skýra málið, og það lítið hann sagði var mjög fávíslegt. Hann sagði, að jeg þyrfti ekki að spyrja sig um þetta mál. Jeg verð að taka þessi orð hans svo, að heimskulegt sje að ætlast til, að hann efni loforð sín, eða hafi skoðun um stór mál. Það er ekki nægilegt að heyra skoðun hæstv. atvrh. á þessu máli. Hæstv. forsrh. hefir oft látið þá skoðun í ljós, að ekki þyrfti að vera samkomulag innan stjórnarinnar um mál sem þessi, heldur gæti einn ráðherranna tekið ákvörðun upp á eigin spýtur - og þá líklega ekki síst sá, sem er þeirra æðstur, sem sje forsrh. Jeg tel það ekki heldur góðan fyrirboða, að hæstv. fjrh. er ekki staddur við þessar umræður.  (Atvrh. MG: Hann er bundinn við umræður í Nd.)  . Hæstv. atvrh. er sá ráðherrann, sem best hefir komið fram í þessu máli, enda þótt hann hafi engu lofað. En ekki tel jeg það næga ástðu fyrir hæstv. fjrh. að vera fjarverandi umræður í þessu máli, þó að verið sje nú í hinni deildinni að stofna embtti handa dr. Alexander, sem Íhaldsflokkurinn vildi losa frá háskólanum í fyrra.

Forsætisráðherra (JM): Jeg get vel skilið, að hv.flm. (JJ) skoði þessa ómerkilegu þáltill. sem eitthvert stórmál. Í mínum augum er till. aðeins hjegómleg ómynd, sem er borin fram aðeins til að láta bera á sjer. Það er máske vorkunn, þótt ræður hv. 5. landsk. (JJ) verði einatt mestmegnis þvaður, en að hann þurfi að láta svona skjal fara frá sjer, það sýnist mjer óþarfi. Er menn setjast niður til að skrifa, er ekki ósanngjarnt, að þeir athugi sig ofurlítið. Hv. flm. á enga heimtingu á, að jeg fari að skrifta fyrir honum í þessu máli. Þótt jeg hafi sagt, að ráðherrarnir gætu borið fram mál, hver í sinni grein, eins og rjett er, þá kemur það ekkert þessu máli við. Jeg hefi jafnan verið járnbrautarmálinu fylgjandi og jafnvel borið fram frv. um það.

Hvar er það stjfrv.?

. Annars hefði jeg helst ekki átt að eyða einu orði um þessa þáltill. A. m. k. hefði slík till. ekki átt að koma fram fyr en ekkert var annað að gera hjer í deildinni.

Er jámbrautin þá ómerkileg?

.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vona, að ekki þurfi að vera miklar deilur um þetta mál. Mjer virðist vera samkomulag um það að skoða þáltill. þessa sem fyrirspurn, og hefi jeg svarað henni sem slíkri. Jeg vil þá víkja að spurningu hv. 1. landsk. (SE) um það, hvort stjórnin hugsaði sjer að veita leyfi til að hagnýta sjer fossaorkuna án þess að bera það undir þingið. Um það hefir engin ákvörðun verið tekin. En um heimildina til þess get jeg vísað til fossalaganna, því að þar er víða gert ráð fyrir, að stjórnin veiti sjerleyfi. Hins vegar hafði jeg hugsað mjer, ef til kæmi, að stjórnin mundi í veitingu sjerleyfa fara eftir frv. því um vatnsorkusjerleyfi, sem 8 síðustu stjórnir hafa lagt fyrir þingið. Hefi jeg litið svo á, að hver stjórn mundi vítalaus af þessu, þar sem allar stjórnir, og þar á meðal hv. 1. landsk. (SE), hafa bundið sig við það frv. í meginatriðum, með því að leggja það fyrir þingið. En þar sem nú þetta frv. liggur enn fyrir þinginu og vonandi verður nú samþykt, er óþarft um þetta að ræða frekar, því að frv. sker úr, hvenær stjórn á að veita sjerleyfi og hvenær Alþingi. Hv. flm. (JJ) taldi sig að vísu ekki fyllilega ánægðan með svar mitt, en þó svo, sem við mátti búast af ákveðnum stjórnarandstæðingi. Ástæðan til þess, að hæstv. fjrh. (JÞ) er ekki staddur hjer, er sú, að hann er bundinn við umr. í Nd. Það munaði satt að segja litlu, að jeg væri einnig fjarverandi við þessa umræðu, því að jeg hafði ekki búist við, að málið yrði tekið svo fljótt fyrir.

Jeg bjóst ekki heldur við því

. Þá var ekki von, að fjrh. vissi um það. En þótt hann sje ekki viðstaddur hjer nú, veit jeg, að áhugi hans á þessu máli er hinn sami og fyr. Hann hefir verið framkvæmdarstjóri Flóaáveitunnar og ber það fyrirtæki mjög fyrir brjósti. En eitt aðalskilyrðið fyrir því, að það fyrirtæki komi að fullu gagni, eru bættar samgöngur austur.

Eggert Pálsson Úr því að nokkrar umr. virðast ætla að verða um þetta mál, vildi jeg einnig segja nokkur orð. Jeg hefi jafnan verið mjög fylgjandi samgöngubótum milli Suðurlandsundirlendisins og Reykjavíkur. Suðurlandsundirlendið er að mínu áliti frjósamasti og fegursti blettur landsins. En sá hængur er á frá náttúrunnar hendi, að telja má það hafnlaust með öllu og því útilokað frá samgöngum á sjó. Það virðist því vera svo, að náttúran hafi ætlast til, að hjeruð þessi fengju samband við Faxaflóa. En eins og víða annarsstaðar, hefir náttúran þó lagt þar örðugleika í veginn, sem hún þó vafalaust ætlar oss mönnunum að yfirstíga. Allar þær umbætur á sviði landbúnaðarins þar eystra, svo sem fyrirhleðslu við þverá, Skeiðaáveituna og Flóaáveituna, sem jeg hefi stutt, hefi jeg stutt með það fyrir augum, að járnbraut yrði lögð austur. Að mínu áliti hefði verið heimska að fleygja fje í slík fyrirtæki að öðrum kosti, og get jeg undirstrikað ummæli hv.flm. (JJ) um það. Ef járnbrautin verður ekki lögð, verða fyrirtæki þessi til þess eins, að gera hlutaðeigendur fjelausa. Má þegar sjá þess dæmi um Skeiðaáveituna. Bændur geta ekki greitt tugi þúsunda á ári hverju með því búskaparlagi, sem nú er þar. Fólk vantar til að byggja upp landið, þegar búið er að endurbæta það. Hjer þurfa því samgöngur að batna og haldast í hendur við jarðabæturnar. Að öðrum kosti er alt unnið fyrir gíg. Vjer þar eystra höfum haft dæmi fyrir oss frá aldaöðli upp á þetta, þar sem er Safamýri. Hún hefir legið ónotuð að mestu árum saman og grasið fúnað niður, eingöngu af því, að fólk skorti til að hagnýta sjer það. Eins gæti farið um Flóann, þótt áveitan hepnist, ef samgöngur verða áfram í sama horfi og nú. Talað hefir verið um tvær leiðir í samgöngumálunum. Önnur er sú, að leggja járnbraut austur, en hin að leggja bílvegi og nota bifreiðar til flutninga. Fyrst og fremst þarf að gera sjer ljóst, hvora þessa leið eigi að fara, en á það hefir brostið, ekki síst hjá þeim, sem mestu ráða. En þótt svo færi, að samkomulag yrði um það, að járnbrautin yrði valin, er enn um tvent að gera, hvort veita skuli einstöku fjelagi einkaleyfi til járnbrautarlagningar, í sambandi þá við fossavirkjun, eða hvort ríkið annist byggingu brautarinnar. Um fyrra atriðið er það að segja, að fossafjelagið „Ísland“ er eina fossafjelagið, sem jeg hefi getað borið traust til í þessu efni. Bæði hafði það yfir miklu fjármagni að ráða, og auk þess stóðu þeir menn að því, er treysta mátti og vænta góðs af. En við önnur slík fjelög hefir mjer jafnan þótt sitthvað athugavert. Þrátt fyrir það veit jeg, að menn eystra hafa mikla trú á fjelögum þessum og vænta mikils af þeim. Má því vera, að rjett væri að veita einhverju slíku fjelagi sjerleyfi um ákveðinn tíma og með þeirri skuldbindingu, að það hefði lagt járnbrautina á 3–4 árum, og öðrum nauðsynlegum skilyrðum, svo að í ljós kæmi, hve mikið væri á slíkum fjelögum að byggja. Þá er hin leiðin, að ríkið sjálft annist brautarlagninguna. Þrátt fyrir áhuga minn á þessu máli hefi jeg þó ekki álitið það fært ríkinu enn sem komið er að ráðast í slíkt. Til þess þyrfti að taka lán, en áður en svo yrði gert þarf að grynna á þeim skuldum, sem fyrir eru. En undir eins og raknar úr, vænti jeg þess, að þetta mál verði tekið upp á heppilegum grundvelli. Hvað svar hæstv. atvrh. (MG) snertir, þá er jeg ánægður með það, og ber einnig ótakmarkað traust til hinna ráðherranna í þessu máli. Að vísu veit jeg, að þeir sjá ekki fært að ráðast í slíkt fyrirtæki nú án þess að sjerleyfi verði veitt. En slíkt sjerleyfi gæti haft miklar og alvarlegar afleiðingar í framtíðinni, og þarf því að ganga að því máli með mikilli varfærni. Þótt mörgum kunni máske nú að rísa hugur við að leggja á ríkissjóð kostnað þann, sem af járnbrautarlagningu austur stafar, þá er jeg þeirrar skoðunar, að það fyrirtæki muni í framtíðinni borga sig og bera sig vel. Jeg veit, að ef slík samgöngubót kæmist á, þá á Suðurlandsundirlendið sjer ekki aðeins bjarta framtíð fyrir höndum, heldur getur líka sjálf járnbrautin orðið að beinni tekjulind fyrir ríkissjóð, ef menn vilja svo vera láta.

Sigurður Eggerz Vegna þess, að jeg vissi ekki, að þetta mál mundi vera á dagskrá, hefi jeg ekki getað kynt mjer vatnalöggjöfina svo, að jeg geti sagt um, hvort hún heimilar stjórninni að veita sjerleyfi án samþykkis þingsins. En jeg vil enn leggja áherslu á það, að ef sjerleyfislöggjöfin verður ekki afgreidd frá þinginu, þá megi stjórnin ekki veita stærri sjerleyfi án þess að leita samþykkis þingsins. Að gera það teldi jeg mjög óhyggilegt af stjórninni, jafnvel þó einhverja heimild mætti finna fyrir því, þar sem hjer getur verið um svo stórvægilegt mál að ræða fyrir þjóðina.

Flm. Jónas Jónsson Jeg og hv. 1. þm. Rang. (EP) erum mjög sammála í þessu máli. Mjer þótti vænt um að heyra það, að honum þótti varhugavert, að þessar samgöngubætur yrðu faldar einu fjelagi með sjerleyfi, og þótti gott, að stjórnin skyldi heyra það úr fleiri en einni átt. Mjer þykir undarlegt, hve illa hæstv.forsrh. (JM) bregst við í máli þessu. Er engu líkara en að stungið hafi verið í viðkvæmt kaun á líkama hans. Jeg get ekki skilið þetta öðruvísi en svo, að hann treystist ekki til að efna sín fyrri loforð. Hann var meira að segja svo ógætinn að segja, að þetta mál hefði átt að bíða til þingloka. Þetta er góð sönnun um áhuga hæstv.forsrh. á málinu. Jeg hjelt, að jeg væri að gera hæstv.forsrh. greiða með því að benda honum á, hvað hann hefði átt að vera búinn að gera og hvað hann ætti að gera. En tómlæti hans er svo mikið, að hann fer að tala eins og maður með tæplega fullu ráði um form þáltill. Hann læst ekki skilja, að hún er í alveg rjettu formi. Hefði hæstv.forsrh. haft eitthvað að segja, lá beinast við að samþ.till., sem sýndi, að þingið vildi vita, hvernig málum væri komið. Síðan gat stjórnin verið við því búin einhvern daginn að gefa upplýsingar. En öll þessi barnalegu gremjuorð hæstv.forsrh. sýna, að jeg hefi farið alveg rjetta leið gagnvart honum. Hann telur málið svo ómerkilegt, að ekki taki að gera grein fyrir því. Hann hefir sýnt hjer í dag, að hann er algerlega áhugalaus um málið, en hefir þó einhverskonar sljótt samviskubit út af því, að kosningaloforðin síðustu hafi ekki verið haldin sem best. Áskorunin, sem samþ. var við þjórsárbrú í vetur á fjölmennum fundi, hefði átt að nægja til þess, að hæstv.forsrh., ef hann vildi vera trúr loforðum sínum, gerði grein fyrir því, hvað formaður stjórnarinnar ætlaði sjer í þessu máli. Það nær ekki nokkurri átt, að formaður stjórnarinnar viti ekki, hvernig taka skal á stærstu málunum. Hæstv. forsrh. sýnist nokkuð gleyminn á það, sem hann lofar kjósendunum, þegar hann biður um fylgi. Hann sýnist ekki líklegur til þess að láta tilfinningarnar bæta upp það, sem vitinu er áfátt.

Forsætisráðherra (JM): Mjer hefir ekki dottið í hug að rða þetta mál við hv. 5. landsk. (JJ). Jeg vildi aðeins láta í ljós, að mjer þykir merkilegt, að jeg skuli ekki fá að vera í friði fyrir hv. 5. landsk. í þessu máli. Jeg skil ekki, hvaða ástæðu hann sjer til þess að ráðast á mig út af þessu, þegar hæstv. atvrh. (MG) hefir svarað fyrir stjórnarinnar hönd og hv.þm. (JJ) telur sig ánægðan með svarið.

þeir, sem sofa, þurfa að vakna. Jeg tel framkomu hv.þm. blátt áfram ósiðlega. Jeg þykist ekki þurfa að svara honum neinu um áhuga minn í þessu máli. Hjer kemur bara fram þessi leiða tilhneiging hv. 5. landsk., að blaðra um öll mál, hvort sem ástæða er til eða ekki. Mjer þykir leiðinlegt að þurfa að kýta við þennan hv.þm. (JJ

að ástæðulausu. Jeg skal aðeins taka það fram, að jeg hygg, að enginn annar þm. hafi sýnt meiri áhuga á járnbrautarmálinu en jeg.

Atvinnumálaráðherra (MG): Út af því, að hv. 1. landsk. (SE) var að brýna fyrir stjórninni að veita ekki stór sjerleyfi, skal jeg geta þess, að jeg geri ráð fyrir, að sjerleyfislagafrv. gangi fram á þessu þingi, og þar eru reglur settar um, hvenær stjórn og hvenær þing á að veita sjerleyfi. Hv. 5. landsk. (JJ) þarf jeg ekki að svara öðru en því, að það er ekki rjett, að hæstv.forsrh. (JM) hafi kallað þetta mál, um samgöngubætur austur, ómerkilegt. Það var till. sú til þál., sem hjer liggur fyrir til umr., er hann kallaði ómerkilega.

Flm. (Jónas Jónsson) þáltill. þessi er tekin aftur.