Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: ég hefi álitið rétt að láta fara fram 2. umr. án þess að blanda mér inn í umr., af því að þeir, sem hafa rannsakað LR., hafa vitaskuld haft aðstöðu til þess að tala um málið ýtarlega fyrir þá umr. Hinsvegar fannst mér sjálfsagt að taka til máls við 3. umr., þegar búið er að athuga einstaka liði og tala um þau atriði, sem mest er deilt um í LR. Flest þessi atriði hafa að vísu verið mikið rædd áður, en aðallega er álitið nauðsynlegt að deila um þau hér á Alþingi meðan reikningarnir eru fyrir hendi, þó að hinsvegar margir, sem valið hafa gagnrýni á þeim, trúi ekki mikið á málstað sinn. Ég ætla fyrst að minnast á þá gagnrýni, sem hefir komið fram, ekki sizt frá hv. 2. þm. Skagf., í sambandi við Sigvalda Kaldalóns. Hann hefir haldið því fram, að það muni hafa verið óheimilt, að stj. skyldi láta Sigvalda Kaldalóns halda sömu launum í Keflavík eins og hann hafði í Flatey. Því er þar til að svara, að þetta er, eins og það hefir verið orðað, stríðsráðstöfun. Ég vil minna hv. 2. þm. Skagf. á annað atriði, sem kom fyrir í hans stjórnartíð, þegar hann var í fyrra skiptið ráðh. Það var líka í sambandi við heilbrigðismál. Það stríð, sem hann stoð þá í, varð landinu bæði hættulegra og dýrara en þetta stríð. Ég á við það, þegar hv.þm. árið 1921 áleit, að draga yrði saman hér til þess að ná útlendum dreng, sem vissir læknar álitu, að gæti stafað sýkingarhætta af. Stj. tók trúanlega þessa yfirlýsingu læknanna og kostaði til tugum þús. til að knýja þetta mál fram. Nú ætla ég að vísu ekki að fara út í þetta mál, en ég álít, að það hefði verið erfitt fyrir stj., fyrst hún tók þessa menn trúanlega, annað en að fylgja fram þeirra stefnu. En ég get bætt því við, að síðar hefir reynzt, að það væru rangar upplýsingar, sem stj. voru gefnar, fyrir vanþekkingu þeirra lækna, sem attu hlut að máli. En á því á hv. 2. þm. Skagf. ekki sök, því að hann gat ekki annað en trúað læknunum. Þess vegna álít ég, að eins og hann var settur, hafi hann ekki getað annað en lagt í kostnað til þess að gera það, sem þeir álitu að væri að verja þjóðskipulagið. Hv. þm. er það kunnugt, að það var lagt stórfé í byssur og barefli og ýmislegt, sem vissulega heyrir til hernaði. En það, sem aftur á móti var um að ræða í þessu tilfelli, var það, að viss stétt af starfsmönnum þjóðfélagsins, héraðslæknarnir og nokkrir af embættislausum læknum, höfðu tekið það í sig, að þeir skyldu í raun og veru taka veitingarvaldið á héraðslæknaembættunum af stj. Það var ekki einungis, að í þessu væru héraðslæknar, sem kom þetta við, heldur líka menn, sem aldrei hafði dottið í hug að sækja um héraðslæknisembætti. Svo fjárstæð sem þessi samtök voru af héraðslæknunum, þá álít ég, að það hafi verið hálfu fjarstæðara af þeim, sem ekki kom þetta neitt við. Ef þetta hefði tekizt hjá héraðslæknunum, þá hefði verið brotið skarð í okkar þjóðskipulag, því að ef hver einstök stétt hefði getað farið þannig að, þá hefði verið komið hér á öðru skipulagi en því, sem lögfest er nú. Á sama hátt hefði kennarafélagið getað tekið að sér allar veitingar kennaraembætta, og sýslumenn og embættislausir lögfræðingar getað tekið að sér að veita embætti, og þá nattúrlega líka í hæstarétti eða væntanlegum fimmtardómi, sem mikið hefir verið talað um nú. Það er hér um að ræða, hvort þjóðfélagið vili leyfa einstökum stéttum að taka sér þessi ráð. Eins og hv. 2. þm. Skagf. og Jón heitinn Magnússon tóku til sinna ráða, þó að það kostaði nokkurt fé, að gera það, sem þeir álitu þá, að þyrfti til þess að halda uppi þjóðskipulaginu, þannig var farið að í þessu máli. Læknafélagið hafði stungið í sinn vasa um 20 umsóknum, sem ekki voru látnar koma fram, og ætlaði að kúga stj. til að taka þann mann, sem þeir vildu. Þess vegna er það, að ég hefi leyft mér að líkja þessu við þennan fyrri hernað íhaldsstj., en álít bara, að stj. hafi betri málstað nú, því það er ekki um það að deila, að hún hefir rétt mál, en í fyrra skiptið hélt hún sig hafa rétt mál, en það var bara ekki. Þess vegna verða menn að meta, hvort þeir vilja heldur, að stj. hefði látið undan og með því skapað fordæmi, sem bókstaflega leysti upp allar gildandi reglur og venjur viðvíkjandi embættaveitingum. Ef hv.þm. álítur, að stj. í raun og veru geri aldrei svona samninga og megi það heldur alls ekki, þá vil ég benda honum á, að gerðir hafa verið samningar við hann sjálfan, sem eru hliðstæðir við þetta. Hv. þm. veit, að fyrir nokkrum árum, áður en hann komst í stj., eða jafnvel áður en hann var kosinn á þing, voru gerð l., sem afnámu eftirlaun ráðh. Þetta var auðvitað alvarleg meining, að ráðh. skyldu ekki vera á eftirlaunum. En nú geta menn séð það á LR., að hv. 2. þm. Skagf., sem varð ráðh. eftir að l. gengu í gildi, er á eftirlaunum. Hann hefir samið svo um við stj., sem tók við af honum, að hann skyldi vera á eftirlaunum. Hv. þm. veit það vel, að það er töluvert annað um þá menn, sem hafa verið ráðh. áður, eins og Sig. Eggerz og Einar Arnórsson. Annar þeirra er á eftirlaunum. Þeir eiga líka óskerðan rétt á því vegna l., en hv. 2. þm. Skagf. hefir rétt yfir 1 þús. kr. á þennan hátt, sem a. m. k. er ekki margt að sjá neinn „móralskan“ grundvöll undir, þegar maður lítur á það, að komin voru l., sem áttu að útiloka þetta. Ég býst við, að hv.þm. komi með skýringar frá sínu sjónarmiði, og mun ég þá gefa honum viðbótarskýringu.

Ætli ég hafi ekki skýringu?

ég býst ekki við, að sú skýring geti afsakað þetta, því að það er leiðinlegt fyrir hann að vera á þessum eftirlaunum.

En ef ég skyldi hafa til þess lagaheimild?

. Við skulum athuga það, þegar lengra sækir á málið, og láta þess vegna þetta atriði vera, af því að það er í sjálfu sér fullljóst, hvernig það mál liggur fyrir. Ég get að vísu bætt því við viðvíkjandi þessari veitingu, að skoðun heilbrigðisstjórnar á þeim eina manni, sem Læknafélagið ætlaði að veita, kom ekki málinu við. Það getur vel verið, að hann eða einhverjir af þeim, sem sóttu til Læknafélagsins, hefðu fengið þetta embætti, ef þeir hefðu sótt á löglegan hátt. Hér var því aðeins um það að ræða, hvort stéttarfélag ætti að fara ólöglega með þetta vald eða stj. löglega. Þá er það annað mál, sem hv. 2. þm. Skagf. hefjr talað mikið um, og það er búið á Reykjum í sambandi við landsspítalann. Þar er því til að svara, að eins og honum er kunnugt, þá voru 1919 sett lög, sem heimiluðu stj. m. a. að byggja landsspítalann og taka til þess lán. Svo var þetta lengi á döfinni og mörg vafaspursmál voru á þessu. M.a. vildu aðstandendur spítalans láta hyggja starfsmannabústað fyrir 40–50 manns, og það hefði kostað svo skipti hundr. þús. Þó þetta verði að gera á sínum tíma, þá var tekið það ráð að láta starfsfólkið búa í spítalanum, þar sem berklasjúklingar mundu annars vera. Með því að koma þessu þannig fyrir hafa landinu verið spöruð mjög mikil útgjöld, bæði í stofnkostnaði og rekstrarkostnaði, um stundarsakir. En aftur á móti hefir stj. komið upp búi fyrir landsspítalann austur á Reykjum. Ég veit, að hv.þm. er ekki ókunnugt um það, að hinir tveir stóru spítalar við Reykjavík, Vífilsstaðir og Kleppur, hafa stór bú fyrir sig, sem landið hefir orðið að leggja í, bæði ræktun og byggjngu og allt annað, sem þar við kemur. Það hefir verið álitið, að rétt og nauðsynlegt væri að gera það. Þó að menn segi, að Vífilsstaðaspítalinn hafi sjálfur komið upp búinu, þá hefir hann komið því upp á þann hátt, að þessi ríkisrekstur, sem er á spítalanum, hefir borgað kostnaðinn með því að selja mjólkina dýrari en hún var búinu í raun og veru, og þar með gert fæðiskostnaðinn dýrari en hann hefði annars þurft að vera. Ég býst við, að hv. 2. þm. Skagf. sjai, að það var ómögulegt að setja upp bú fyrir landsspítalann á svipaðan hátt og hjá hinum spítölunum, því að hann hefir ekkert land við Rvík. Hinsvegar hafði landið eignazt jörð fyrir austan. Þar var að mörgu leyti æskilegt að fá einhverja starfrækslu við þennan spítala, sem vantaði aðstöðu til að setja upp bú. Nú hefir þetta verið gert, svo að spítalinn fær þaðan meiri hlutann af sinni mjólk, og það mikið ódýrari en hann hefði getað fengið hana annarsstaðar frá. Þetta sparar spítalanum svo þús. skiptir á ári í rekstrarkostnað. Hitt er þó máske meira atriði fyrir spítalann, þar sem á þriðja hundrað manns er á fæði daglega, að frá búinu er hægt að fá allskonar garðmeti, bæði mikið og ódýrt. Þessi glerhús, sem hafa verið byggð á Reykjum fyrir fé landsspítalans, eru á hans búi, sem hann notar fyrst og fremst fyrir sig, og ennfremur, eins og Vífilsstaðir og Kleppur selja sína mjólk að nokkru leyti í bæinn, eins selur Reykjabúið sitt margháttaða kálmeti hér í Rvík og annarsstaðar. Ég býst við, að hv.þm. eigi erfitt með að halda því fram, að þetta hefi verið slaem búmennska hjá stj., þar sem ýtt var fastlega á hana að eyða þrefalt meiru í starfsmannabústað, sem mundi hafa aukið rekstrarkostnaðinn, en hún vann að því, að spítalinn fengi aðstoð til búrekstrar á eign, sem landið átti og hafði ekki fjárhagslegan hagnað af að nota öðruvísi. Ég býst ennfremur við, að á svona tímum, þegar okkar land reynir af veikum mætti að koma meiri fjölbreytni í alla framleiðslu og hefir maske ekki meiri möguleika til þess en í aukinni garðrækt, að mönnum muni ekki þykja illa til fallið, að þessi eign verði til þess að hjálpa, ekki aðeins num, heldur einnig almenningi hé í Rvíik og Hafnarfirði um garðmeti, sem annars verður flutt frá fjarlægum löndum, eins og t. d. í fyrra, þegar seldir voru hér tómatar frá Ítalíu. Ég geri ráð fyrir, að það muni ekki þykja lakara að geta fengið hér innlendan garðavöxt. Hv. þ.m. hefir oft minnzt á það allýtarlega, að það væri ekki viðeigandi, að landsstj. hefði bíla til umráða og að það héldist við sá hestastofn, sem var í bæði skiptin, sem hann var sjálfur í stj. Ég verð að játa það um leið og ég kem að hestunum, að mér finnst það undarlegt, að maður, sem hefir haft mikið hestahald fyrir ríkið árum saman á sama hátt og nú, skuli álíta, að það þurfi að leggja það niður, þó að önnur stj. komi. Í öðru lagi finnst mér, að maður eins og hv. 2. þm. Skagf. ætti ekki að vera á móti hestum, af því að hans kjördæmi elur þá mest upp og selur víða út um land. En ég vil segja það til afsökunar bæði fyrir mig og hv. 2. þm. Skagf. og alla, er syndgað hafa með því að koma á bak þessum hestum og látið aðra gera það, að ástæðan til þess, að í tíð Jóns Magnússonar var byrjað á því að hafa þessa hesta, var sú, að þá eins og nú starfaði við landið útlent varðskip, sem vitanlega var ekki kostað af okkar landi, en vann þó fyrir landið. Ég skal ekki segja um það fyrir víst, hvernig þetta hestahald landhelgissjóðs byrjaði. Hv. 2. þm. Skagf. er það sjálfsagt kunnara en mér. Ég hygg þó, að það hafi byrjað þannig, að Jón heit. Magnússon hafi keypt þá, til þess að geta lánað varðskipsforingjunum þá til stuttra ferða um nágrennið, er þeir vildu létta sér upp, þegar varðskipin lágu hér í höfn. Þetta var vitanlega kurteisi og velvild gagnvart varðskipsforingjunum, er þarna kom fram, en hreint ekki skylda. En svo komst sú venja á - ég veit ekki, hvort hv. 2. þm. Skagf. vill kalla það óvenju -, að ráðherrarnir fóru sjálfir að bregða sér á bak þessum gæðingum, þegar þeir þurftu að ferðast, og þar á meðal er þeir þurftu að fara í kosningaleiðangra. Þannig notaði hv.- 2. þm. Skagf. þá, er hann var ráðh., til að ferðast á þeim norður í sitt kæra kjördæmi. Fyrir þetta hefi ég aldrei ávítt hv.þm. Mér þykir ekki nema eðlilegt, að ráðh. hafi þessi hlunnindi, fyrst farartækin eru til á annað borð. Ég er nú sjálfur svo settur í þessu efni, að ég hefi ekki sömu freistingu og hv. 2. þm. Skagf. til að nota hestana á sama hátt. Kjósendur minir eru dreifðir svo víðsvegar um land allt, að mér mundi aldrei vinnast tími til að heimsækja þá alla með því að ferðast á hestbaki. Ég verð nú að gleðja eða hryggja hv. 2. þm. Skagf. með því að segja honum það, að hestaeign landhelgissjóðs hefir gengið mjög saman nú í seinni tið, því nú eru ekki eftir nema 2 klárar. Og við þá hestaeign verður alls ekki bætt af þeirri stj., sem nú situr. Það getur því vel verið, að hv. 2. þm. Skagf., ef hann tekur bráðlega við af mér, muni vilja halda uppi heiðri síns kjördæmis, sem, eins og kunnugt er, er mikið hrossaræktarhérað, með því að fjölga hestunum aftur. Vonandi hendir það hv.þm. aldrei að fara að notfæra sér stjórnarráðsbílana, ef hann eignast sæti í stj. landsins innan skamms! - Ég er þá kominn að hinni miklu ásteytingarhellu, bílaeign ríkisins. Um hana er í raun og veru það eitt að segja, að stj. hefir á þessu sviði fylgt rás tímanna. Hafi það verið rétt og eðlilegt, að stjórnarráðið hefði ráð á hestum áður, vegna gesta sinna og annara þarfa, þá er það eins eðlilegt, að til sömu þarfa nú séu notaðir bílar. Þetta er sú þróun, sem gerzt hefir hér á jandi í þeim héruðum, þar sem vegir eru bílfærir. Nú er þetta mjög fátæklegt hjá stj., enda hart í ári. Þó hefir hún tvo 4–5 manna bíla.

Er búið að selja alla hina?

. Ég veit ekki, hvort hv.þm., sem fram í tók, á með þessari spurningu sinni við bíla hinna ýmsu ríkisstofnana, t. d. pósthússins, vegamálaskrifstofunnar, landssímans o. þ. h. En þótt hv. 2. þm. Skagf. kæmi strax upp í stjórnarráð í bílaleit, þá gæti hann ómögulega fundið fleiri en 2 bíla, sem heyra stjórnarráðinu til. Skeð getur reyndar, að stj. selji þessa bíla bráðlega, eða áður en hv. 2. þm. Skagf. og flokksbræður hans, sem hafa svo mikla óbeit á þessum farartækjum, setjast í stjórn, svo þessir 2 bílar freisti þeirra ekki. En meira en þessa 2 bíla getur hv.þm. aldrei tekið sem herfang, þegar hann vinnur aftur stjórnarráðið! ég vil benda hv. 2. þm. Skagf. á það, að þrátt fyrir kunnugleika hans hér í bænum, þá virðist hann þó ekki hafa fylgzt svo vel sem skyldi með þeirri þróun, sem orðið hefir hér í bænum hin síðari ár. Ef hann hefði gert það, þá mundi hann vart átelja það sem óspilunarsemi, þó að stj. hefði umráð yfir tveimur bílum fyrir gesti sína, starfsmenn, embættismenn, skólafólk og jafnvel sjúklinga, því að síðast í gær var dauðveik kona, er komast þurfti hingað á sjúkrahús, sótt austur í Rangárvallasýslu á öðrum bílnum, og voru aðstæður þannig, að það varð að teljast skylda landsins að gera það. Og yfirleitt er það svo, að þessir bílar eru notaðir í þágu þjóðfélagsins, og það á margvíslegan hátt. - Ég held, að hv. 2. þm. Skagf. hafi enn ekki áttað sig á því, að þessi spilling, sem hann er að átelja, sú að eiga bíla, er víðtækari en hann máske hefir grunað eða áttað sig á. Þannig hafa tveir bankarnir, Landsbankinn og Útvegsbankinn, komizt að þeirri niðurstöðu, að þeim væri nauðsynlegt að eiga bíla vegna starfsemi þeirra. Vegamálastjóri hefir komizt að sömu niðurstöðu. Póstmálastjórinn hafði a. m. k. bíl um stund, svo missirum skipti að ég held, vegna sinnar eigin þarfar og fjöldskyldu sinnar. Veit ég ekki nema hann hafi fengið sér bíl aftur. Einnig keypti Gísli heit. Ólafson landssímastjóri bíl handa símanum. þessi spilling hefir jafnvel gengið svo langt, að menntaskólinn hefir eignazt sinn bíl, sem hann hefir notað sér bæði til gagns og gleði. Ég get þó huggað hv. 2. þm. Skagf. með því, að ekki var miklu fé kostað til þá kassabíl frá einum af spítölum landsins. Hann var svo gerður upp og rúmar nú eitthvað 15 nemendur. Er hann mikið notaður, svo sem þegar kennararnir fara með nemendur burt úr bænum til að sýna þeim fagra eða einkennilega staði, eða þá til sunds eða róðra, þegar það er kennt. Þetta hefir aukið mjög íþróttalíf í skólanum og gert vistina þar skemmtilegri. Hv. þm. mun sjá það, ef hann lifir lengi - sem ég vona -, að einnig muni þykja nauðsynlegt; að menntaskólinn á Akureyri eignist líka bíl vegna kennslunnar þar. En þó það sé nauðsynlegt fyrir þessar stofnanir, er ég nefndi, að eiga bíl, þá hefir samt engin þeirra jafnmikið við bíla að gera eins og stj., jafnvel ekki vegamálastjórinn. Þau not, sem landið hefir af því að eiga bíla, eru afarmargvísleg og getur stórum sparað útgjöld. Ég skal nefna eitt dæmi, sem sýnir þetta. Þegar biskup landsins fór sína „visitaziu“ferð um Suðurlandsundirlendið, þá ferðaðist hann í stjórnarráðsbíl. Að fara í þessa yfirreið á hestum hefði tekið miklu lengri tíma. Biskup hefði þurft að hafa 6 hesta og fylgdarmann og ferðin orðið miklu dýrari. Það er ekki vafa undirorpið, að til þessara margháttuðu þarfa landsins er betra, að það eigi bílinn sjálft, heldur en að leigja bíl í hverju einstöku tilfelli. Þetta sýndi sig t. d., þegar konungur kom hingað í heimsókn 1921. Þá varð að offra mörg þús. kr. til þess að hæfilegur bíll væri til taks vegna þeirrar heimsóknar. Það getur naumast verið deiluatriði, að ódýrara verður fyrir landið að eiga sjálft bíla heldur en að leigja þá af öðrum. Ég hefi nú sýnt fram á það, að þau not, sem landið hefir af því að eiga bíla, eru næsta margvísleg. Mætti þó nefna margt fleira. Ég mun þó ekki nefna nema eitt, en það eru þau not, sem virðast hneyksla hv. 2. þm. Skagf. mest. En það eru þau not, sem ráðh. hafa af bílunum, er þeir ferðast með þeim. Nú kann að vera, að hv.þm. áliti, að það sé hreinasti óþarfi, að ráðh. séu nokkuð að kynna sér þau verk, sem ríkið lætur vinna í hinum ýmsu landshlutum, eða ástand og ástæður þeirra að öðru leyti. Hann álítur maske, að það séu einungis vegamálastjóri og landssímastjóri eða aðrir slíkir starfsmenn ríkisins, sem leyfi eigi að hafa til slíkra ferða. En hafi hv.þm. þetta álit, þá er það sprottið af hinni mestu afturhalds- eða kyrrstöðuhugsun. Stj. er og á að vera framkvæmdarstjóri þjóðarbúsins lögum samkv. Hún þarf því - og til þess ber henni skylda - að hafa sem gleggst yfirlit yfir þjóðarbúskapinn á hverjum tíma. Ef hún kynnir sér hagi og ástæður þjóðarinnar aðeins í gegnum þá pappíra, sem ganga gegnum skrifstofurnar í stjórnarráðinu, þá er áreiðanlegt, að margt fer fram hjá henni af því, sem hún þarf að sjá. Það er hverjum manni nauðsynlegt að kynna sér af eigin raun þau störf, sem hann á yfir að segja. Það er til saga um það, að ungri stúlku var ráðlagt að ganga minnst einu sinni á dag gegnum öll herbergi í höll eða húsi því, er hún átti að vera húsmóðir í. Hún fylgdi því ráði og játaði síðar, að með því hefði hún lagt grundvöllinn að hagfelldri stjórn heimilisins. Ef húsbóndinn athugar allt með eigin augum, þá verður um betri skilning og farsælli stjórn á öllu að ræða. Og ég get varla hugsað mér það, að hér á landi verði nokkurntíma svo mikil kyrrstöðustjórn, að hún finni enga hvöt hjá sér til að ferðast um og líta yfir, hvað verið er að gera, og um leið fá hugmyndir um, hvað vert sé að gera. Þó að það geti sjálfsagt verið praktískt að skamma stj. í eyru þjóðarinnar fyrir bílanotkun hennar, þá er sannleikurinn sá, að það, sem ráðh. nota bílana í eigin þarfir, er ekki nema örlítið brot af allri notkun þeirra. Aðalnotkunin fer fram vegna annara starfsmanna landsins og gesta þess. Það er t.d. venja, þegar herskip koma hingað, að sýna yfirmönnum þeirra Þingvöll eða aðra fagra staði hér í grennd. Eru það hvorttveggja í senn ódýrari og þó heppilegri viðtökur heldur en þó að dýrar vínveizlur væru haldnar vegna slíkra gesta. Nú í vor fór einn slíkur gestur skyndiferð til Þingvalla. Var það franskur skipstjóri, sem hafði víða farið og margt séð, eins og títt er um þessháttar menn. Hann stóð við eina klst. eða svo á Þingvöllum, og hann taldi, að engan greiða hefði verið hægt að gera sér betri hér en að veita sér tækifæri til að kynnast þessum tilkomumikla og einkennilega stað. Hann sagði, að af öllum þeim mörgu stöðum, sem hann hefði séð, mundu sér verða Þingvellir ógleymanlegastir. Svo fer um fleiri, er kynnast fegurð landsins okkar, bæði þarna og víða annarsstaðar. Ef gestir þeir, sem heimsækja okkur, fara héðan aftur burt með samúð og velvildarhug til lands og þjóðar, þá er vel farið. Og þeim litla kostnaði, sem því er samfara, er vel varið. Ég verð að leiðrétta dálitla missögn, er kom fram hjá hv. 2. þm. Skagf. út af alþingishátíðinni á Þingvöllum og verndun Þingvalla. Ég vil þó fyrst láta ánægju mína í ljós yfir því, að hv. 4. þm. Reykv. hefir í skörulegri ræðu réttilega sýnt fram á það, að Þingvallan. skilaði af sér vel unnu starfi og hafði haldið vel á fjármunum ríkisins og án allrar eigingirni, enda fylgdi henni slík gifta í starfi, að alþingishátíðin öll varð til hins mesta sóma fyrir landið. Þessi orð eru rétt, enda hygg ég ekki, að þau verði vefengd. En það, sem ég vildi leiðrétta, var það, að hv.þm. hélt, að ég ætti einn heiðurinn af því að hafa viljað flytja burtu timburkofana og setja þá þar niður, sem þeir skemmdu ekki útsýnið, og að friða staðinn með því að girða hann. En þetta hvorttveggja var samþ. í n. Og sá, er stóð fastast með þessu, var flokksbróðir hv. 2. þm. Skagf., þav. hv þm. Dal., Sig. Eggerz. Hann leit á þetta eins og ég; að þar sem miklu þyrfti að kosta þarna til hvort sem var, þá væri sjálfsagt að haga þeim endurbótum þannig, að byggingarnar þarna yrðu ekki lengur til minnkunar fyrir þennan fræga sögustað. þetta var gert. En heiðurinn af því á, auk mín, að færast yfir á a. m. k. þrjá meðnm. mína. Kem ég þá næst að kostnaðinum við byggingu Laugarvatnsskólans. Ég hefi í svari við aths. endurskoðendanna fært fram nokkur rök í því máli og þarf ekki að endurtaka þau. Ég vil þó fara nokkrum orðum um þetta mál, en ég mun tala um það frá víðara sjónarmiði en hv. 2. þm. Skagf. gerði. Ég mun þá fyrst benda á þann skoðanamun, sem er milli mín og hans í skólamálum yfirleitt. En sá skoðanamunur er einkennandi fyrir þá flokka, er við fylgjum, og er jafngamall a. m. k. og héraðsskólamálið. Þegar rætt var um stofnun Laugaskólans 1923, þá barðist sá flokkur, sem hv.þm. var í, gegn því máli. Síðan hefir það gengið eins, og má heita, að héraðsskólamálin hafi verið eins og venjuleg pólitísk mál eru vön að vera. En þó íhaldið hefði ótrú á svona málum, þá hafði æskan trú á þeim, og þess vegna sigruðu þau. Þessum árum, sem síðan eru liðin, hafa risið upp fjórir nýir héraðsskólar og sá fimmti hefir fengið stdra endurbót. Til þess að koma upp þessum skólum hefir fólkið í héruðunum lagt fram peninga, vinnu og ábyrgðir, og sýslufélögin sem slík hafa líka lagt fram fé til þeirra. Hefir fólkið í héruðum þessum hvarvetna sýnt í þessu efni hina mestu góðvild og fornfýsi. Sú skoðun hv. 2. þm. Skagf. og skoðanabræðra hans, að þessir skólar væru óþarfir, hafa hvarvetna orðið að þoka fyrir reynslunni. Með skólum þessum hafa komið upp fjölmörg ný verkefni, sem þörf er á að sinna. Þeir hafa auk aðalhlutverks síns verið notaðir fyrir allskonar námsskeið, sem samkomustaðir héraða, til gistihúsahalds og jafnvel sem lækningastofnanir vegna jarðhitans. Þessar skólastofnanir hafa átt meiri vinsældum að fagna en nokkrar aðrar slíkar stofnanir, sem reistar hafa verið. Ég hefi bent á fyrri afstöðu hv. 2. þm. Skagf. til skólamálanna, því að það afsakar á vissan hátt, að hann gerir enn tilraun til að halda hinu sama til þrautar. En að því er aðfinnslur hans gagnvart Laugarvatnsskólanum snertir, þá býst ég við, að það sé einkum tvennt, sem hann þykist vilja fóta sig á. Hið fyrra er, að ekki hafi komið nóg framlag frá héraðinu á móti ríkisstyrknum, og hitt er, að ekki sé leyfilegt að leggja úr ríkissjóði til héraðsskóla meira en veitt er í fjárl. hvers árs. Ég tek fyrst til athugunar þá formlegu ástæðu. Hv. þm. hlýtur að vera það kunnugt, að í l. um kaupstaðaskólana, er ríkisstj. heimilað að taka lán til þeirra og héraðsskólanna. En þar sem nú stj. hefir skýlausa heimild til að taka lán til þessa, hvers vegna má hún þá ekki allt eins vel leggja það fé fram úr ríkissjóði, þegar ástæður leyfa það? Ég get a. m. k. ekki séð, að neitt verra sé að leggja féð þannig fram heldur en að taka sérstakt lán til þess. En til þess hefir stj. samkv. nefndum l. alveg skýlausa heimild, svo hún geti fullnægt framlagi til skólanna að sínum hluta. Ég kem þá að hinu atriðinu, að meira hafi verið lagt úr ríkissjóði í byggingu Laugarvatnsskólans heldur en framlagi héraðsins hefir numið í peningum Ég hefi í svari mínu sýnt fram á það, hve illa hafi verið að þessum hluta landsins búið, svo að þó ríflega hefði verið lagt fram úr rikjssjóði, miðað við framlag héraðsins, þá hefði það ekki verið annað en sjálfsögð réttlætisskylda, til að bæta fyrir gamalt ranglæti, sem héraðið hefir orðið fyrir. Hv. þm. getur ekki neitað því, enda reyndi hann það heldur ekki, að Sunnlendingar voru sviptir skóla sínum á þeim tíma, þegar þjóðin var ekki vel sjálfráð um, hvað gert var í þeim efnum, menningarstofnun, sem búin var að starfa í þessu héraði í margar aldir. En þegar þjóðin fór aftur að koma á fót skólum í landinu, vildi svo til, að Suðurlandsundirlendi gleymdist. Suðurnesin fengu skóla í Reykjavík, Borgarfjörður, Dalasýsla, Vestfirðir, Húnavatnssýsla, Skagafjörður, Eyjafjörður og Múlasýslur fengu skóla, en sýslurnar á Suðurlandsundirlendinu fengu engan, fyrr en Laugarvatnsskólinn var reistur. Ég býst ekki við, að hv.þm. rengi það, að þekktasti núlifandi sagnfræðingur okkar, Páll E. Ólafsson, hafi verið fær um að reikna út, hvað eignir Skálholtsstóls hefðu gefið af sér nú. Útreikningur hans sýnir, hvernig að Sunnlendingum hefir verið búið, hvað miklu þeir hafa verið sviptir. Þa er hv.þm. kunnugt um, þvílíku harðræði sú stjórn, sem hann sjálfur átti sæti í, beitti Sunnlendinga næstsíðasta árið, er hún sat að völdum. Það var ekki hv.þm. sjálfur, en það var samverkamaður hans, sem nú er dáinn, sem braut niður skólahreyfingu þeirra 1926 og kom þeim glundroða á, að þegar byrjað var aftur, fengust ekki um 60 þús. kr. af því fé, sem búið var að lofa til skólans, og sem fengizt hefði, ef byrjað hefði verið á byggingu hans 1926 eins og til stóð. Þetta er auðvitað ekki heldur bein röksemd, sem hv.þm. tekur gilda, þannig að hægt sé að telja þessa 60 þús. bókstaflega sem innskotsfé til skólans, en það sýnir bara, hvernig farið hefir verið að við þennan landsfjórðung og hvað veika aðstöðu hv. 2. þm. Skagf. hefir til þess að koma hér fram á eftir, þegar búið er að leysa málið, og vilja bæta nýju ranglæti ofan á það, sem áður er komið. Hv. þm. spurði um viðbótarlista þann yfir framlög til skólans frá hálfu byggingarnefndar, sem endurskoðunarmenn skólans hafa sent, og vildi fá um þær upphæðir einhverja nánari vitneskju. Það er enga vitneskju um þetta að gefa fram yfir það, sem listinn sjálfur sýnir. Það hefir verið keyptur helmingurinn af jörðinni. Það hefir verið byggt leikfimishús, sem nemendur og kennarar skólans hafa unnið að í hjáverkum sínum, án þess að taka nokkuð fyrir. Og það hefir verið byggður kennarabústaður. Þessir hlutir hafa að nokkru leyti verið gerðir í skuld, en það eru þó eignir, sem skólinn leggur fram af sinni hálfu í þetta félagsbú, og sem hann afborgar sumpart með húsaleigu nemendanna yfir veturinn og sumpart með því, sem hefst upp úr skólahúsinu yfir sumarið. Sumt af því, sem endurskoðendur skólans tilgreina, eru beinlínis gjafir til skólans, eins og t. d. listaverk, sem metin eru á 20 þús. kr. Það verður nú ef til vill sagt, að það sé ekki brýn nauðsyn fyrir neinn skóla að eiga slíka hluti, en það sýnir, hvað mikilla vinsælda þessi skóli nýtur, að hann á nú þegar fleiri listaverk heldur en nokkur einstaklingur á landinu, sem ýmsir af listamönnum landsins hafa gefið honum. Steyptu steinarnir, sem endurskoðendurnir meta á 7000 kr., eru þannig til komnir, eins og hv.þm. ætti að vita, að fyrsta árið, sem skólinn starfaði, unnu heir Jakob Lárusson og Guðmundur Ólafsson að því með nemendum að steypa þessa steina, sem svo voru notaðir í bygginguna. Er mat þeirra miðað við það, sem þeir hefðu kostað, ef menn hefðu verið teknir fyrir venjulegt kaup til þess að steypa þá. Auk þessa hafa ýmiskonar umbætur verið gerðar á skólanum og umhverfis hann, sem skólinn hefir lagt mikið fé í af tekjum sínum, gróðanum af sumarstarfseminni o. s. frv. Reikna endurskoðendurnir þær eins og þær kostuðu. Rúmin og þeir aðrir húsmunir, sem nefndir eru á listanum, eru gjafir til skólans.

Frá hverjum?

. Það getur hv.þm. spurt endurskoðendurna um.

ég hefi endurskoðað reikninga skólans

. Hann getur líka spurt skólastjórnina um þetta. Ég er ekki skyldugur tll að standa reikingsskil á því, hvað Gunnlaugur Blöndal, Ásgrímur Jónsson eða einhverjir aðrir gefa þessum skóla. Hv. þm. getur skoðað þessa hluti, ef hann vill; skólinn á þá, þeir eru þess virði, sem þeir eru metnir, og það er það, sem máli skiptir í þessu sambandi. Ég get t. d. bent hv.þm. á, að einn flokksbróðir hans, sem sæti á hér í hv. d., hefir gefið skólanum 500 kr.

Þær eru tilfærðar á reikningum skólans

. Þetta kemur þá væntanlega einhverntíma á reikning líka. Og hv.þm. kemur það ekkert meira við heldur en aðrar gjafir til skólans, sem maður fer ekki að rifja upp hér, hverjir gefið hafa. Þá kem ég að langsamlega stærsta atriðinu í þessu efni, sem mest hefir farið fyrir brjóstið á hv.þm. og aðalflokksblaði hans. Er það mat tveggja manna, sem hafa verið trúnaðarmenn landstj. í öllu því, er að byggingum lýtur, um 10–12 ár, á notagildi jarðhitans fyrir skólann, sem telja má, að byggingarnefndin hafi lagt til. Hv. þm. veit það e. t. v. ekki, að áður en ákveðið var að byggja skólann á Laugarvatni, urðu miklar umr. um að hafa hann neðar í sýslunni. M. a. var stungið upp á að hafa hann við Ölfusárbrú, sem liggur bezt allra staða í Árnessýslu við samgöngum. Þess vegna er sanngjarnt að meta verðgildi jarðhitans á Laugarvatni fyrir skólann eftir því, sem hitinn hefði kostað hann, ef hann hefði verið niður við Ölfusárbrú. Matið á afnotum þessara náttúrugæða er miðað aðeins við þann 8 mánaða tíma, sem aðalskólinn og námsskeiðin standa yfir. Telst svo til, að þau spari 18 þús. kr. á ári. Svarar það til rúmlega 300 þús. kr. höfuðstóls, þegar reiknað er með 6% vöxtum. Af því hv.þm. er sjálfur mikill búmaður, dettur engum í hug, að hann sé svo blankur að álíta þetta verðmæti einskis virði fyrir skólann. Við skulum hugsa okkur, að hann hefði t. d. átt heita laug niður við Ölfusárbrú og skólinn hefði verið reistur þar. Svo hefði hann samið við stofnunina að leigja henni hitann, í stað þess sem hún annars hefði þurft að hita upp með kolum. Hann hefði áreiðanlega miðað verð heita vatnsins við það, sem það hefði kostað fyrir skólastofnunina að fá hitann á annan hátt. Engum prívat manni mundi detta í hug annað en nota sér það, hvers virði hitinn raunverulega er. En það, sem hv.þm. ætlast til af byggingarnefnd skólans, er það, að hún leggi hitann fram sem einskis virði, hitann, sem búið er að sanna með útreikningum, að er 300 þús. kr. virði fyrir skólann nu. Og í framtíðinni verður notagildi hans ennþá meira, eftir því meira, sem byggingunum fjölgar og skólinn vex. Ennþá er ekki notaður nema ca. 1/50 hluti af hitamagninu, sem þarna er til. Hv. þm. benti á, að ef meta ætti jarðhitann á Laugarvatni til peninga sem framlag frá héraðinu, þá hefði ríkisstj. eins getað reiknað jarðhitann á Reykjum og í Reykholti sem framlag frá ríkissjóði til skólanna þar. Það er alveg rétt, að þetta hefði landsstj. getað, en hún óskaði alls ekki eftir að gera það. Landsstj. eða þjóðfélagið hefir töluvert aðra aðstöðu heldur en prívat menn. Það veit hv.þm. Þar sem landsstj. vann sérstaklega að því og með töluverðum áhuga að koma skólunum í Reykholti og á Reykjum upp, datt henni vitanlega ekki í hug að leggja þar sérstaka erfiðleika í veginn, þegar líka héraðsbúar tóku mjög myndarlega í málið. Ég skal nú skýra það fyrir hv. 2. þm. Skagf. með nokkrum dæmum, hvað mikill munur er á því, hvort það er ríkið eða einstaklingur, sem fær aðstöðu til þess að heita sér á líkan hátt og hér er um að ræða. Við erum víst báðir dálítið kunnugir vestur við Breiðafjörð. Þar er jörð ein í eigu manns, sem búsetttur er hér í Reykjavík. Maðurinn, sem á þessari jörð bjó, byggði þar steinhús, sem sennilega hefði verið selt á 10 þús. kr., ef það hefði verið hér í Rvík. Nú fór maðurinn burt af jörðinni, og eftir núgildandi ábuðarlögum bar hvorki næsta ábúanda jarðarinnar eða eiganda hennar lagaskylda til að kaupa húsið kostnaðarverði. Niðurstaðan varð sú, að jarðareigandinn bauð manninum að kaupa húsið fyrir eitt þús. kr. Ég skal ekki um það segja, hvrnig þessi skipti fóru, en mér þykir líklegt, að fráfarandi hafi orðið að sætta sig við þetta verð fyrir húsið. Þa skal ég nefna annað dæmi til þess að sýna, að þjóðfélagið getur ekki beitt sér á þann hátt, sem þessi jarðeigandi gerði. Það er núna verið að skipta upp Garðatorfunni á Álftanesi. Í fyrradag kom til mín kaupmaður úr Hafnarfirði og skýrði frá því, að hann hefði byggt hús fyrir 7 þús. kr. þarna suður frá, á landi, sem hann hefði haft samningsbundinn rétt til að byggja á En það var ekki samkv. fullri lagaheimild, og við þessi skipti kvað hann eiga að leggja þetta land undir aðra jörð og að hann mundi þá tapa öllu saman. Hann var því bókstaflega eins settur og bóndinn vestur á Breiðafirði; það var hægt að búa þannig að honum, að hann tapaði mestum hluta af andvirði hússins. Ég bað þennan mann að finna skrifstofustjórann í 1. skrifstofu og tala við hann um málið. Þegar ég svo leitaði aftur álits skrifstofustjórans um þetta, þá sagði hann, eins og flestir mundu hafa gert í hans sporum, að það væri ómögulegt fyrir ríkið að láta fara þannig að við manninn, það yrði að játa hann hafa landið, því það næði engri átt að fara að eyðileggja fyrir honum þau verðmæti, sem hann væri búinn að binda þar. Ég gekk inn á þetta, og við reyndum svo að gera ráðstafanir til þess, að ekki yrði farið með þennan mann á sama hátt af hálfu hins opinbera eins og hinn prívat gróðamaður, sem átti jörðina vestur á Breiðafirðinum, fór með landseta sinn. Við getum athugað fleiri dæmi. Við getum borið saman mannaráðningar ríkisins og einstakra manna eða félaga. Hv. þm. veit, að það er svo t. d. á togurunum okkar, að ef hásetar verða lasnir eða of gamlir, þá er þeim kastað á land fyrirvaralaust. Þeir hafa engan rétt til launa nema meðan þeir einstaklingar, sem togurunum stjórna, vilja nota vinnu þeirra. Aftur fer ríkið öðruvísi að við þá menn, sem það hefir í sinni þjónustu. T. d. hefir þingið haft þann sið í mörg ár að bæta nokkur hundruð krónum við þau eftirlaun, sem prestar fá lögum samkv., þegar þeir eru orðnir gamlir og hættir störfum. Og yfirleitt hjálpar ríkið þeim mönnum, sem lengi hafa verið í þess þjónustu. Það hefir því lítið öðruvísi á sína mórölsku aðstöðu gagnvart þeim, sem það á skipti við, heldur en einstakir gróðamenn gera. Svo framarlega, Sem landsstj. gekk inn á, að þau verðmæti, sem byggingarnefndin leggur fram, séu rétt metin, þá var hún bundin við að sýna hina sömu mildi og mannúð í þessum efnum, sem yfirleitt einkennir framkomu ríkisins og Alþingis gagnvart einstaklingum og stofnunum þjóðarinnar. Stj. veit ekki annað en að matið á heim náttúrugæðum, sem skólinn nýtur, sé satt og rétt, og hún getur ekki hundsað það framlag héraðsins nema með því að halda áfram að níðast á Sunnlendingum, bæta nýju harðræði ofan á þau rangindi og þær vanrækslur á þessu sviði, sem þeir hafa áður orðið fyrir af hálfu ríkisvaldsins. Síðast í svari mínu við aths. hv.þm. eru nokkrar skýringar, sem sýna það, hvaða þýðingu það hefir fyrir landið fjárhagslega, að ráðið var fram úr skólamáli Sunnlendinga á þann hátt, sem gert var. Þar er gerður samanburður á námskostnaðinum við Laugarvatnsskólann og skólana hér í Rvík. Og það kemur í ljós, að svo miklu ódýrara er skólahaldið á Laugarvatni, að það munar um 100 þús. kr. á allri útgerðinni yfir veturinn. Til þess að sýna, hvað þessi skólastofnun er ríkinu ódýr, má benda á það, að árlegur rekstur menntaskólans hér í Rvík með 160 nemendum kostar ríkissjóð um 130 þús. kr., en rekstur Laugarvatnsskólans með 130 nemendum kostaði ríkið ekki nema tæpar 30 þús. kr. á síðastl. vetri. Þessi mikli munur stendur að miklu leyti í sambandi við það, hvað rekstur skóla verður mikið öðruvísi þar, sem slík skilyrði eru fyrir hendi sem á Laugarvatni. Hv. þm. er kunnugt um það frá starfi sínu sem endurskoðandi LR., ráðherra og þm., hvað bændaskólarnir á Hólum og Hvanneyri kosta ríkissjóð árlega. Ef hann ber rekstrarkostnað þeirra, í hlutfalli við nemendafjölda, saman við tilkostnað ríkissjóðs í sambandi við Laugarvatnsskólann, þá hlýtur honum að verða ljóst, að þar hefir sannarlega ekki verið bruðlað með fé. Þegar hv.þm. athugar, hvað mikið ríkinu og nemendunum á Laugarvatni sparast, samanborið við það, ef þeir hefðu leitað sér menntunar annarsstaðar, þá ætti hann að samgleðjast Sunnlendingum og ríkisstj. yfir því, hvað það tókst að lokum að leysa skólamál þeirra á heppilegan hátt. Hv. þm. tók það réttilega fram í ræðu sinni, að það hefði fallið úr svari mínu skýring á smávillu í reikningum skólans. eða vöntun á greinargerð fyrir eitthvað 1300 kr. Þetta atriði var athugað eftir að hv.þm. gerði fyrirspurn um það, og kom í ljós, að fyrir þessari upphæð var til kvittun. Þessar krónur höfðu verið greiddar fyrir viðgerð á hlut, sem einir fjórir flokksbræður hv.þm. gáfu skólanum, mjög dýrum hlut, sem kom samt ekki að notum nema hann fengi þessa aðgerð. Reikninginn getur hv.þm. fengið að sjá, ef hann vill líta inn í dómsmálaræaðuneytið; ég skal biðja skrifstofustjó6rann að hafa hann til taks. Til viðbótar get ég sagt hv.þm. frá því, að það kom í ljós önnur villa í reikningunum. Hún var þannig, að taldar höfðu verið með framlögum ríkissjóðs til skólans 2000 kr., sem í rauninni var framlag frá skólanum sjálfum. Fyrir því getur hv.þm. einnig fengið að sjá gögn við tækifæri.

Þetta getur ekki verið rétt

. Hv. þm. getur nú séð það, þegar þar að kemur. Ég er ekki að tala um þetta sem stórt atriði; ég vildi aðeins geta um það, að þetta hefir verið leiðrétt. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta að sinni, þó að hv.þm. hafi komið inn á ýms fleiri atriði, sem eru margfaldlega útrædd, bæði í blöðum, á fundum úti um land og hér á Alþingi. Ég ætla ekki að fara að halda langar ræður um þau, heldur mun ég aðeins gera smáleiðréttingar við þær ræður, sem hv. 2. þm. Skagf. eða vinir hans kunna enn að flytja í þessu máli. Að endingu skal ég segja það til lofs um tvo af harðsnúnustu íhaldsmönnunum hér í Reykjavík, sem auk þess eru miklir andstæðingar mínir persónulega, að þeir hafa haft svo góða greind á skólamáli Sunnlendinga, að þeir sögðu einu sinni, að þó að ég hefði verið - eins og þeir komust að orði - heldur óheppinn með margt af því, sem ég hefði gert, þá væru þeir ánægðir með afskipti mín af því máli, því að þar hefði ég vel gert. Og það mun verða dómur sögunnar.

Magnús Guðmundsson Ég vona, að ég þurfi ekki eins langan tíma til þess að svara hæstv. ráðh. eins og hann hefir þurft til að flytja þessa ræðu. Hann hefir nú talað 11/2 klst. þó skal ég engu lofa um að vera mjög fljótur, en vildi mælast til, að hæstv.dómsmrh. hafi eirð í sér til að vera kyrr í d. á meðan.  Hæstv. ráðh. byrjaði á því að tala um launaviðbót þá, sem hann gaf Sigvalda Kaldalóns. Hann segir, að það hafi verið nokkurskonar stríðsráðstöfun eða herkostnaður, sem stj. hafi orðið að leggja í, af því að hún hafi lent í stríði við læknana. Hún hafi orðið að kaupa Sigvalda Kaldalóns með því að láta hann fá hærri laun en lög heimila frekast. Ég verð að segja, að ég er hæstv. ráðh. þakklátur fyrir að vera svona hreinskilinn. Þetta mun vera alveg rétt, að hæstv. stj. keypti Sigvalda til þess að taka að sér Keflavíkur læknishérað, þegar hún var komin í vandræði vegna þess, hvernig hún hafði hagað sér um veitingu læknisembætta áður. Hvað sú ráðstöfun kemur til með að kosta ríkið, skal ég ekki um segja; það fer eftir því, hvað þessi læknir lifir lengi; en undir svona 20 til 30 þús. kr. er ekki líklegt, að það verði. En úr því þetta er nú svona lagað, eins og hæstv.dómsmrh. segir, þá hefði hann ekki átt að segja í svari stj. við hér að lútandi aths. yfirskoðunarmanna, að hann hafi gert þetta samkv. akvæðum stjskr.Hæstv. ráðh. segir nú allt annað heldur en í svari sínu, sem prentað er með LR., og það er auðvitað af því, að hann hefir seð við nánari athugun, að hann gat ekki borið fyrir sig stjskr., hún veitti honum ekkert lið í þessu efni, því að með tiltæki sínu hafði hann skýlaust brotið landslögin. Það er því ekki hægt að sjá annað en að hæstv. ráðh. hafi beinlínis sagt ósatt í svari sínu til yfirskoðunarmannanna og Alþingis um það, hvers vegna hann lét þennan lækni hafa launaviðbót. Hæstv. ráðh. fór mörgum orðum um það, að ef læknarnir hefðu sigrað í þessari deilu, þá hefði verið brotið stórt skarð í okkar þjóðskipulag, eins og hann orðaði það. Ég held, að það hefði ekki haft nein áhrif á þjóðskipulagið, en hinsvegar hefði það e. t. v. brotið eitthvert skarð í það einræðisvald, sem hæstv.dómsmrh. vill hafa um veitingu embætta. Það er kunnugt, að læknadeilan reis upphaflega út af því, að hæstv. ráðh. hafði veitt hvert læknisembættið á fætur öðru þvert á móti tillögum landlæknis, þótt svo hafi verið litið á hingað til, að hann ætti að fara eftir þeim, nema hann hefði fullgildar ástæður til annars. En hann hafði engar gildar ástæður til þess að fara þvert ofan í till. landlæknis, heldur fór hann eftir því, sem honum leizt, eins og hann er vanur, hvort sem hann hefir rétt eða rangt fyrir sér eða er í samræmi við reglur þær, sem áður hefir verið fylgt, eða ekki. Ég skal ekki segja, hvort hann telur sig hafa haft sigur í baráttu sinni við læknana. En það er víst, að kostnaðinn af herferð þeirri, sem hann lagði út í, verður ríkissjóður, eftir hans eigin sögusögn, að gjalda, og ég hefi alltaf heyrt, að sá yrði að borga herkostnað, sem tapar, en ekki sá, sem vinnur. Hér er því annaðhvort, að hæstv. ráðherra hefir beðið ósigur í læknadeilunni eða að herkostnaðurinn er ófyrirsynju lagður á ríkissjóð. Þá nefndi hæstv. ráðh. einhvern sérstakan samning um eftirlaun mín. Ég kannast ekki við þann samning. þau eftirlaun, sem ég hefi, eru frá sýslumannsstarfi mínu og skrifstofustjórn í stjórnarráðinu. Ég er margbúinn að segja hæstv. ráðh. þetta og hann veit þetta ofurvel, en samt getur hann ekki annað en tuggið það upp, sem einusinni komst inn í hann fyrir misskilning. Ég vík þá aftur að launum áðurnefnds læknis og vil benda á, að það, sem hér er um að ræða, er það, hvort ráðh. á að komast upp með að greiða hærri laun en launalögin ákveða. Verði þetta samþ. á þinginu, þá er ekki til neins að hafa launalög. Þá er alveg eins gott að láta ráðh. fá heimild til að ákveða laun embættismanna. Annars skal ég ekki eyða tíma í að sýna fram á misskilninginn í svari stj. við aths. yfirskoðunarmanna. Það hefir hv. 4. þm. Reykv. gert greinilega. En jafnvel þótt stj. hefði getað gert þetta í samræmi við stjskr:, sem hún ekki gat, þá hefir hún ekki gert það, hún hefir ekki farið eftir ótvíræðum fyrirmælum hennar, heldur virt þau að vettugi. Svo er það enn eitt. Læknirinn á að sitja í Keflavík, en ekki í Grindavík. Á þessu þingi hafa verið endurtekin fyrirmælin um það, að hann skuli sitja í Keflavík. Það verður gaman að sjá, hvort hæstv. ráðh., eftir að hafa undirskrifað þau lög og lagt þau fyrir konung, ætlar að hlýða þeim og fyrirskipa lækninum að setja í Keflavík. Það ræður að líkum, að mér dettur ekki í hug að gefa hæstv. ráðh. kvittun fyrir þessum greiðslum til Kaldalóns. En það mætti orða sætt upp á það, að læknirinn mætti halda því, sem hann þegar hefir fengið, ef þetta fer framvegis eftir lögum. Næst kom hæstv. ráðh. að landsspítalanum. Hann vafði mikið um það, að hann hefði getað byggt miklu meira á lóð hans en gert var, og það væri honum að þakka, að ekki var byggt þar meira. Úr því hann eyddi ekki fé í þetta, þá mætti hann eyða jafnmiklu í eitthvað annað. Eftir slíkum hugsanagangi má náttúrlega komast nokkuð langt. En þetta er ekkert nema vitleysa. Stj. var auðvitað skyldug að byggja ekki meira á lóð spítalans en hann nauðsynlega þurfti. Hann sagði, að stj. hefði sparað þarna svo mikið, að það væri ekki nema fjöður á fati, þótt hann hefði stofnað bú á Reykjum í Ölusi. En að því er snertir það bú vil ég allra undiránugast leyfa mér að spyrja. Hvar er heimildin? Ég get sagt hæstv. ráðh. Það, að hann hefir ekki fjárveitingarvaldið. Það hefir þingið. Því spyr ég: Hvar er heimildin? Hún er engin. Þetta er gert í heimildarleysi. Þær 50 þús. kr., sem færðar eru á reikning landsspítalans af kostnaðinum við Reykjabúið, eru spítalanum óviðkomandi, og þessi aðferð er ekkert annað en fölsun reikninga. Hæstv. ráðh. segir, að mjólkin frá Reykjum sé ódýrari en önnur mjólk, sem landsspítalinn ætti völ á. Ég skal ekkert um þetta segja. Ég hefi ekki séð þá reikninga. En það verð ég að segja, að eftir öðrum sögusögnum sama hæstv. ráðh. um slíkt, þá er langt frá því, að ég leggi trúnað á þetta. Ég fór einusinni í vetur til eins af yfirlæknum landsspítalans og spurði, hvernig þetta væri með búskapinn á Reykjum. Hann sagðist ekkert um hann vita. Hæstv. ráðh. mun hafa gert þetta einn án allrar ihlutunar af halfu spítalastjórnarinnar. Hann hefir verið svo sólginn í að koma þessu undir einn hátt og gera Reyki að framleiðslusvæði allra spítalanna, að hann hefir látið rífa niður hús, er byggt hafði verið á Vífilsstöðum til að rækta í grænmeti, og flytja það austur. En svo segir sagan, að þegar austur kom, hafi öll glerin úr gróðurhúsinu - og það var nærri allt úr gleri - verið brotin, ekki verið nærri því þess virði, er það kostaði að rífa niður húsið og flytja glerbrotin austur. Þetta er eitt dæmi af fyrirhyggju og fjárgreind hæstv. ráðh. Þá kem ég að hestahaldinu og bílunum. Hæstv. ráðh. þykist ná sér vel niðri, þegar hann getur bent á, að áður hafi verið til hestar í stjórnarráðinu. En það merkilega við þetta er það, að kostnaðurinn er sífellt að aukast, þótt hann segi, að hestunum sé alltaf að fækka. Þegar stj. hefir líka nokkrar bifreiðar til að leika sér með, þá ætti að mega spara nokkuð á hestahaldinu. Það fannst á hæstv. ráðh., að ef hann gat vitnað til mín eða Jóns heitins Magnússonar, þá þóttist hann góður. Ég er á því, að það sé talsvert til í þessu. En hann gætir ekki að því, að það er dálítið annað að eyða hundruðum kr. eða tugum þúsunda í þetta eða hitt. Hann segir, að ég hafi farið í kosningaferð á hestum ríkissjóðs. Það er ósatt. Hann hefir heldur ekki farið á hestum ríkissjóðs til þess að finna sína kjósendur. Hann hefir notað finni farartæki. Einu sinni tók hann undir sig varðskip og hafði í kosningasnatti upp undir mánuð. Útgerð skipsins mun kosta allt að 2000 kr. á dag. Hafi hann notað það í 30 daga, þá verða þetta 60 þús. kr. Stundum hafði hann tvö, annað til að flytja sig um grunnfirðina, hitt þar, sem dýpra var. Svo hefir hann notað bifreiðar ríkisins, eins og allir vita. Hann vildi láta líta svo út, að bílahald sitt væri örlítið. Hann sagði, að það væri ekki nema 2 bifreiðar, sem hann hefði til ráðstöfunar. Það getur verið, að þær séu ekki fleiri nú, en þær voru fleiri. Á reikningum ríkisins sést ekki, að það hafi verið seldar bifreiðar. Ég veit, að þær hafa samt verið seldar. En hvar er andvirðið? Ég veit það ekki, en mér er sagt, að hann hafi selt þær gegn því að fá að éta út andvirðið í akstri. Auk þess hefir hann ráð á öðrum tveim bifreiðum hjá hinu svonefnda bifreiðaeftirliti. Á reikningi landhelgissjóðs 1930 er kostnaður við bíla, risnu og hestahald færður 40 þús. kr. Nú halda menn kannske, að þarna sé allur kostnaðurinn við bílana. En því fer fjarri. Hann er víða annarsstaðar. Það má benda á þessa liði: 19. gr. 43. liður: rekstrarkostnaður ríkissjóðsbílanna kr. 7556,92; 19. gr. 14. liður: bifreiðakostnaður kr. 1130,80; 19. gr. 12. liður: ferðakostnaður ýmislegur. Svo má ekki gleyma bílum bifreiðaeftirlitsins, sem hafa verið reknar með 16–20 þús. kr. halla, þótt gengið væri út frá því, að þær bókuðu ríkissjóði engin útgjöld, þegar lögin voru sett. Það eru því dálítil tíundarsvik hjá hæstv. ráðh., þegar hann segist aðeins ráða yfir tveimur bifreiðum. Svo má ekki gleyma því, að hann hefir verið svo „flott“ að byggja tvisvar yfir bifreiðarnar, fyrst við stjórnarráðshúsið fyrir 2000 kr., seinna hjá Arnarhváli fyrir 20 þús. kr. Þá ræddi hæstv. ráðh. um aðgerðir sínar á Þingvöllum og fannst þær harla góðar. Ég veit ekki nema það væri rétt fyrir hann að bregða sér austur og sjá árangurinn. Það er búið að leggja tugi þúsunda í kostnað við að verja Þingvallahraun ágangi, en nú kvað það vera fullt af sauðfé, þrátt fyrir girðinguna. En þetta er þó minnst af því, sem þar hefir verið eytt að óþörfu. Kostnaðurinn, sem leiddi af flutningi Valhallar, varð gífurlegur. Það varð að byggja nýja brú á Öxará, leggja langan veg, fylla upp mýri. Allt þetta kostaði ekki undir 100 þús. kr. Hann sagði, að þetta hefði verið gert með samþykki alþingishátíðarnefndar. En það voru ekki nema 4 af 7 nm., sem samþ. þetta, og ég veit, að flestir ef ekki allir sjálfstæðismennirnir í nefndinni voru á móti því. Þá kom hæstv. ráðh. að Laugarvatnsskóla og sagðist ætla að skoða það mál frá dálítið víðara sjónarmiði en ég hafði gert. Ég get ímyndað mér að honum komi ráð betur að taka það frá víðara sjónarmiði. Honum er nefnil. ekkert vel við að vera bent á, hvaða lög gildi um héraðsskólana. Hann byrjaði tal sitt með því að segja, að ég væri á móti öllum héraðsskólum, og talaði um það í heilan stundarfjórðung. þetta er vitleysa og fjarstæða, sem ég ætla ekki að svara með öðru en því, að skora á hann að sýna það svart á hvítu, að ég hafi látið þá skoðun í ljós í orði eða verki. En hins krefst ég, að lögin um héraðsskóla séu ekki þverbrotin í mörgum atriðum, eins og hæstv. ráðh. hefir gert. Hann gerði enga tilraun til að bera á móti þessum lögbrotum, enda liggja þau um of í augum uppi til þess, að það væri hægt. Þó var hann að reyna að bera í bætiflákann fyrir sig með því að segja, að í lögum frá 1929 hafi verið heimild fyrir stj. til að taka lán til héraðsskólanna. Þetta er rétt, en hvað kemur það málinu við, úr því að stj. hefir lýst yfir því á þinginu 1931, að htin hafi engin lán tekið til héraðsskóla? Hæstv. ráðh. vildi segja, að úr því að heimildin hefði ekki verið notuð, hefði mátt taka fé úr ríkissjóði. Slíkt er auðvitað ekkert annað en fjarstæða, og auk þess ákveðu lögin, að ekki megi verja meira fé úr ríkissjóði en veitt er í fjárl. En hæstv. ráðh. hefir greitt til Laugarvatnsskólans níu sinnum meira en fjárlagaveiting nam. Annað atriði laganna hefir hann og þverbrotið. Í lögunum er svo ákveðið, að koma skuli jafnhátt framlag á móti annarsstaðar frá. Allir vita, hvað á það skortir um Laugarvatnsskóla, það er á 3. hundr. þús. kr. Hæstv. ráðh. viðurkenndi, að það, sem hann sagði um eignir Skálholtsstóls í svari sínu, ætti ekki að þýða annað en að sýna, að stóllinn hefði verið auðugur. Þetta er nú ekki annað en það, sem ég og aðrir vissu áður. En af ummælum hæstv. ráðh. mátti helzt skilja, að hann teldi, að Árnessýsla hefði rétt tilkall til allra þessara eigna, þótt allir viti, að þetta voru upphaflega eignir kaþólsku kirkjunnar og síðan hinnar lútersku, en annars eign Skálholtsstiftis, og Árnessýsla átti ekkert tilkall til þeirra fremur öðrum heruðum innan stiftisins. Líka mátti skilja á hæstv. ráðh., að hann kenndi mér um, að Suðurlandsundirlendið hefði misst skóla sinn fyrir öldum síðan. Það er mjög vafasamt, hvort telja ber listaverk, sem einstakir menn hafa gefið, sem framlag til kostnaðar skólans. Ég leyfi mér að efast um, að málverk, sem gefin eru löngu eftir að skólinn er byggður og tekinn til starfa, geti talizt sem framlag til stofnunar skólans. Þá nefndi hæstv. ráðh. sem framlag steina, steypta af kennurum og nemendum. En þessir steinar eru tilfærðir á reikningi beint, sem sendur var endurskoðendum. En nú vill ráðh. tvítelja þennan lið, og er það auðvitað í samræmi við aðra viðleitni hans til að falsa og rugla reikningana. Hæstv. ráðh. vildi ekki láta uppi, hver hefði gefið rúm þau, sem talin eru 15 þús. kr. á viðbótarreikningum. Ég vil nú segja hæstv. ráðh., að yfirskoðunarmenn hafa stjórnarskrártryggðan rétt til að sjá alla reikninga hins opinbera og að þeir verða aldrei samþ. nema þeir séu athugaðir af yfirskoðunarmönnum. Ég býst við, að hæstv. ráðh. komi með skilríki um þessa gjöf, og geymi því að láta í ljós, hvort ég tek þau gild unz ég sé þau. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir lofsyrði hans um mig sem fjármálamann og vona, að hann sýni þá í verki, að hann taki fjármálavit mitt til greina. Hann taldi 18 hús. kr. sparnað á ári að því að nota hverahita til upphitunar á Laugarvatni, í stað þess að hita upp með kolum. Þetta ætla ég, að sé nokkuð hátt reiknað, þegar borin er saman hitunarkostnaður annara skóla, sem brenna kolum, eins og t. d. Hólaskóla. Þar er kostnaðurinn 6–8 þús. árlega. Má gera ráð fyrir, að flutningskostnaður á kolum þar sé svipaður því, sem hér hefði orðið, ef skólinn hefði verið byggður á köldum stað. Út frá þessum forsendum metur svo ráðh. hitann á hálflendu Laugarvatns á 300000 kr. Nú er upplýst, að skólanefnd hefir keypt jörðina hálfa fyrir 16 þús. kr. En nú virðist vera tilætlunin að reikna ríkissjóði jörðina á 310 þús.kr. Þessi aðferð minnir á Kreuger, nafnfrægasta og stærsta svindlara veraldarinnar, sem nú hefir nýdrepið sig. Enginn getur tekið það sem alvöru, að ríkissjóður eigi að taka þetta gilt. Nú á að fara að selja Reykjatanga, sem er ríkiseign, til Reykjaskóla, og Reykholtsskóli fær hita í Reykholti. Verður gaman að heyra matið á þeim hita til handa skólanum. Hæstv. ráðh. reyndi að syna, að ríkið ætti ekki að fara eins að og leggja sama mælikvarða á gildi hitans og Laugarvatnsskólinn. Sú skoðun kom ljóst fram hjá honum, að einstaklingar ættu að féfletta ríkissjóð, og ríkissjóður ætti að lofa þeim það. Þetta er í samræmi við þá aðferð, sem hann hefir haft í sinni stjórnartíð, og tel ég ekki ástæðu til að kveða upp dóm yfir þessari skoðun hans og verkum. Þá sagði hæstv. ráðh., að ríkið keypti hús á jörðum leiguliða sinna, en einstaklingar gætu hagað sér eins og harðdrægur jarðeigandi við Breiðafjörð, sem hann minntist á. En mér er þó kunnugt um, að ríkið neitaði bónda á Norðurlandi í fyrra um það, að kaupa hús af honum. Út af þessum 1300 kr., sem ekki fyrirfinnast, vil ég segja hæstv. ráðh. Það, að það er ekki skylda mín að fara upp í stjórnarráð til að sækja plögg, sem hann hefir vanrækt að senda. Það er hans að koma þeim til yfirskoðunarmanna, ef til eru. En út af því, að hann sagði, að minna hefði verið veitt til skólans en LR. sýndi, vil ég taka fram, að þetta er ekki rétt, með því að ég hefi borið LR. saman við bækur ríkisféhirðis og allt hefir staðið heima. Þá talaði hæstv. ráðh. um sparnað fyrir nemendur á Laugarvatni, og vísaði í útreikninga um kostnað við menntaskólann í Rvík. En sá samanburður haltrar töluvert, þegar nánar er á litið. Í kostnaðarútreikningum fyrir menntaskólann er gert ráð fyrir kostnaði af ritföngum, bókum og fatnaði, en kostnaður af þessum liðum er ekki áætlaður neinn á Laugarvatni. Í menntaskólanum er jafnvel klipping á hári talin með, en á Laugarvatni er ekki gert rað fyrir nauðsynlegasta fatnaði. Þetta gerir samanburðinn svo villandi, að mismunurinn á framantöldum liðum gerir 400 kr. á nemanda, eða 40 þús. kr. á 100 nemendur. Svona samanburð lætur hæstv. ráðh. sér sæma að láta koma fyrir almenningssjónir. Ég skal svo ekki eyða fleiri orðum til að svara hæstv. ráðh. Ég hefi notað hálfu skemmri tíma en fór í ræðu hans til að rífa niður allt, sem hann sagði.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Hv. Ed. hefir gert nokkrar breyt. á þessu frv. Landbn. hefir tekið þær til athugunar og komizt að þeirri aðalniðurstöðu, að rétt sé að leggja það til, að hv. deild samþ. frv. óbreytt nú við þessa umr. Annars eru um það skiptar skoðanir innan n., hvort þær beyt., sem gerðar voru í Ed., séu allar til bóta. En hinsvegar var það þó sameiginlegt álit, að ekki væri rétt þeirra vegna að hrekja málið milli deilda heldur varð eins, og ég gat um, samkomulag um að samþ. frv. óbreytt. Er því ástæðulaust að fara um frv. mörgum orðum. Ég vil þó geta þess, að slæðzt hefir villa inn í frv., er það var endurprentað eftir 3. umr. í Ed. Þar var samþ.brtt., sem lent hefir sem viðbót við 1. málsl. 2. gr., en þessi viðbót, sem hljóðar svo: „nema öðruvísi semjist og atvinnumálaráðherra samþykki“, átti víst ekki að standa þarna, heldur við 3. lið sömu gr. Á því 3. liður 2. gr. að hljóða svo: „Nú er jörð byggð á leigu, og fylgir þá veiði ábúðinni, nema öðruvísi semjist og atvinnumálaráðherra samþykki“. - Vil ég fyrir hönd landbn. óska þess, að hæstv. forseti sjái um, að þetta verði leiðrétt. - Annars vil ég geta þess, að n. hefir enga aðstöðu haft til að athuga með vissu, hvort ekki kunni að vera fleiri slíkar villur í frv. Ber því landbn. Nd. enga ábyrgð á því. Fyrir n. hönd hefi ég þá ekki fleira um þetta að segja. En frá mínu eigin sjónarmiði skal ég geta þess, að ég tel sumar brtt.Ed. þannig gerðar, að ég tel sízt, að þær séu til bóta og álít, að sumar þeirra beinlínis spilli frv. Ég vil t. d. nefna þær breyt., sem gerðar voru á 3. gr. frv., sem veitir heimild til innlausnar á veiðirétti, sem skilinn hefir verið frá jörðum. Þessi innlausnarréttur var ekki bundinn við neitt ákveðið tímatakmark. er frv. fór héðan. En í Ed. var þessu breytt svo, að rétturinn til innlausnar fellur niður, ef hann hefir ekki verið notaður innan 5 ára frá því að lög þessi ganga í gildi. Sömuleiðis þarf veiðifélag að vera stofnað til að hagnýta veiðina. Að mínu áliti er þetta skemmd á frv. Þessi skilyrði munu reynast allt of þröng til þess að þeim tilgangi verði náð, að veiðin náist aftur undir jarðirnar. Ég tel því, að betra hefði verið, að þetta hefði verið í því formi, er það var þegar frv. fór héðan. Þó tel ég þær breyt., sem gerðar hafa berið á 16. gr., ennþá skaðlegri og óréttlátari. Eins og frv. var, þegar það fór héðan, mátti veiðitími standa til 15. sept. En þessu var breytt svo í Ed., að frv. ákveður nú, að hann megi ekki standa lengur en til 1. sept. ár hvert. Undan þessu ákvæði er þó þegin stangarveiði. Ég hygg nú, að þetta ákvæði, að stytta þannig veiðitímann að haustinu, muni verða til þess að gera veiðina ofan til í sumum ám einskis virði, því að sumstaðar fer laxinn ekki að ganga upp í arnar fyrr en um sama leyti og friðun hefst. Nú er að vísu talið, að sú veiði sé hættuleg, enda er mikið til þess gert að friða ár ofantil, þar sem talið er, að laxinn hrygni, þar sem veiði er ekki leyfð lengur en 3 daga í viku, og auk þess gefin heimild til að friða algerlega vissa staði í ám fyrir öllum ádrætti, þar sem sýnt þykir, að veruleg hætta geti af hlotizt fyrir fiskstofn árinnar. Ég álit, að hér sé of langt gengið. Og það kæmi mér alls ekki á óvart, þó að bráðlega kæmi fram svo miklar kvartanir víðsvegar að, að Alþ. neyddist til að breyta þessum ákvæðum áður en langt um líður. Að lokum vil ég minnast á breytingu, sem gerð hefir verið á 30. gr. Hún er sú, að rýmkað hefir verið um girðingaveiði við ósa og á leirum. Áður máttu þær girðingar ekki ná yfir meira en 1/4 hluta af breidd oss eða leiru, en í Ed. hefir þessu verið breytt í 1/3. Ég lít svo á, að þessi breyt. sé til skaða. Álít ég enga ástæðu til þess að gera ósveiðina rýmri heldur en ákveðið var í frumv. þegar það fór héðan úr deildinni. Eins og séð verður af þessu, þá miða þessar breyt. í há átt að torvelda göngu veiðinnar um ósana, en takmarka veiðina ofar í ánum. Þetta getur að vísu haft nokkuð til síns máls, en ég hygg þó, að Ed. hafi fullmikið að því gert að víkka veiðimöguleikana neðan til, en þrengja þá í efri hluta ánna. Hygg ég, að þegar frv. fór héðan, þá hafi hagsmuna beggja aðilja verið sanngjarnlega gætt, þeirra, sem búa við ósana, og hinna, sem búa fram með efri hluta ánna. Þessi þrjú atriði, er ég hefi nefnt, álit ég einkum miður fara í frv. En sumar þær breyt. aðrar, sem gerðar hafa verið á frv., tel ég vera fremur til bóta. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta. Ég tel ekki, að orð mín þurfi að vekja neinar deilur, þegar þess er gætt, að n. leggur til, að frv. verði gert að l. eins og það er nú, að viðbættum leiðréttingum, þótt ég og fleiri álítum að vísu, að framannefndar breytingar séu til spillis frv.

Sveinn Ólafsson Ég hefi áður borið fram rökstudda dagskrá til afgreiðslu á þessu máli, sem þó var felld. Ég tel mér skylt, þar sem ég tel ýmsar réttarbætur felast í þessu frv. - þótt ég álíti allverulega galla á því vera og geti því ekki veitt því samþykki mitt eins og það er að vera sjálfum mér samkvæmur og leggja enn til, að málinu verði frestað eða vísað til stjórnarinnar, í þeirri von, að hún leggi það betur undirbúið fyrir næsta þing. Ég er sammála hv. 1. þm. Skagf. um það, að sú búningsbót, sem frv. átti að fá í Ed., sé harla lítils virði. Hann benti á 16. og 30. gr. frv., sem alls ekki hafa verið bættar. Og við því máttu þær því síður, sem þær voru áður stórgallaðar. Ég álít því, að ef frv. Þetta er enn tekið til yfirvegunar og þeirri athugun ekki flaustrað af, þá sé þess að vænta, að það síðar geti komið fram í viðhlítandi búningi, t. d. á næsta þingi. Ég vil benda á örfá atriði til stuðnings skoðun minni um galla frv. í 14. gr. frv. er svo ákveðið, að ekki megi hafa ádrátt í sjó nær árósum en 500 metra frá hvorri hlið. Þetta ákvæði fyrirbyggir alveg ádráttarveiði, þar sem svo hagar til, að silungsár falla í fjarðarbotna og veiðisæl grynnsli eru til beggja handa, en fjarðabotnarnir ekki breiðari en svo, að hálfri röst nemi hvorumegin ár. En þannig hagar til víðast á austurlandi, og einnig á Vesturlandi. Mér virðist þetta hastarlega og óþarfa ákvæði muni alveg fyrirbyggja ádrátt fyrir smáupsa, kola, fisk og öll slík veiðinot í framtíðinni, þar sem staðhættir eru svo sem ég lýsti. Ég hefði haldið nægilegi að tiltaka 100–200 m. friðun hvorumegin oss, og engar skynsamlegar líkur veit ég til þess, að svona víðtækt bann þurfi til að tryggja það, að laxinn gangi í arnar. Ég hygg, þótt laxveiði sé hverfandi lítil í smáám á þeim stöðum, er ég nefndi, þá megi auka hana talsvert með laxaklaki, og þurfi þá eigi önnur veiðinot að hverfa. Líkt þessu er farið ákvæðum 16. gr., þar sem svo er ákveðið, að göngusilung megi ekki veiða nema á tímabilinu frá 1. apríl til 1. sept. ár hvert. Nú eru margir þeir staðir, þar sem göngusilungur byrjar ekki göngu sína fyrr en í síðari hluta ágústmánaðar, eða jafnvel ekki fyrr en í september. Verða því þeir menn, er við slíkar veiðiár búa, með öllu sviptir veiðirétti, sem fylgt hefir jörðum þeirra frá landnámstíð - veiðirétti, sem enginn hefir véfengt í margar aldir. Þá eru m. a. þau ákvæði í 29. gr., að ef ádráttarveiði er stunduð í straumvatni, þá megi ekki draga á yfir meira en 2/3 af breidd veiðiár, eða svo, að 1/3 af breidd hennar sé jafnan utan við ádráttinn. En því er nú svo varið, að þegar um smáar er að ræða - og þær eru margar til -, þá er ekki mögulegt að fara eftir svona fyrirmælum. Þessu er aðeins hægt að koma við í stórám, eða breiðum og lygnum vötnum, þar sem öðrum netenda er fleytt fram með bát. Ákvæðið útilokar því veiðieigendur í smáum með öllu frá því að geta hagnýtt sér veiðina. Eins og ég hefi áður tekið fram, legg ég til, að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar, og ef svo færi, vænti ég, að það komi í annað sinn betur athugað og undirbúið en nú. Ef sú till. mín fellur, verð ég að greiða atkv. á móti frv., því að ég álít það stórgallað eins og það er nú.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið frá Nd. og var það þar flutt af hv. 1. þm. S.-M. og hv.þm. Seyðf. Eins og menn sjá, er það breyt. á l., samþ. á síðasta þingi, er heimiluðu ríkisstj. að styðja að útflutningi á nýjum fiski. Breyt. er aðallega í því fólgin að framlengja lögin og auka stuðning ríkissjóðs við málið. Hygg ég, að ekki sé hægt um það að deila, að eitt af því, sem mest veltur á um afkomu sjávarútvegsins, sé það, að meira verði til þess gert en hingað til að koma fiski í nýju ástandi til neytenda. Má a. m. k. með allri sanngirni líta svo á, að fyrir dyrum liggi líkar breyt. á fiskmarkaðinum og á kjötmarkaðinum. Kröfur neytenda verða æ meiri til nýmetis, saltvara verður alltaf óútgengilegri. Nú er svo háttað fyrir hinum smærri útvegi hér á landi, að hann á erfitt uppdráttar nema aðstoðar ríkisins njóti við og löggjafarvaldsins. Má benda á það, að Alþingi hefir haft fullan skilning á þessu atriði að því er snertir kjötið og sýnt virðingarverða viðleitni á því að koma þeim útflutningi í viðunanlegt horf. Hafa þær ráðstafanir borið árangur. Síðasta ár voru og gerðar nokkrar tilraunir um útflutning á nýjum fiski, og má segja, að þrátt fyrir nokkur mistök hafi þó þær tilraunir gefið góðar vonir um sæmilegan árangur, ef rétt er að farið. Því er þetta frv. fram komið, og leggur sjútvn. þessarar deildar til, að það verði samþ. Hinsvegar lítur n. svo á, að þessi stuðningur ætti að geta komið að fullum notum, þótt fjárhæðir þær, sem frv. áætlar sem framlag frá ríkissjóði, væru lækkaðar nokkuð. N. leggur því til, að þessar upphæðir verði færðar niður um helming, bæði af því að hún kannast við, að rétt sé að fara varlega, og svo af hinu, að ekki er ástæða til að ýta undir óvarlegar ráðstafanir, með því að ríkið bjóði meiri stuðning en þörf er á. Er mér óhætt að segja, að hæstv. fjmrh. muni mæla með því, að frv. nái fram að ganga, ef brtt. okkar í sjútvn. verða samþ. Má telja öllu vel í hóf stillt, ef frv. gengur þannig fram. Vona ég að lokum, að hv. d. líti með fullum skilningi á málið og samþ. frv. eftir till. okkar.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Það stendur eins á með þetta frv. og það næsta á undan, að það er komið frá Nd. og var flutt þar af hv.þm. Seyðf. Sjútvn. hefir athugað málið rækilega, eins og nál. ber með sér, og komizt að þeirri niðurstöðu, að brýna nauðsyn beri til að reisa á Austurlandi síldarbræðslustöð hið bráðasta. Hefir síðastl. vetur ekki sízt gefið ástæðu til þessarar skoðunar, þar sem svo stendur á, að mikil síld hefir verið fyrir Austurlandi, Seyðisfjörður og aðrir firðir fullir af síld, sem ekki hefir verið hægt að notfæra sér. En hinsvegar ekki kostur fyrir hendi að notfæra sér síldina á hann hátt sem skyldi, þrátt fyrir það, þó að - t. d. eins og átt hefir sér stað allan síðastl. vetur og fram á þennan dag - um óvenjumikla síld hafi verið að ræða. Að vísu var nokkuð af síldinni saltað fyrri hluta vetrar og talsvert af henni selt, en þó er nokkuð af því, sem saltað var, óselt enn og óvíst, hvernig um það fer. Hitt er einnig vitað, að vegna undirtekta Alþ. og getumöguleika þeirra manna, sem áhuga hafa á þessu máli, að síldarverksmiðja verður ekki reist á Austurlandi fyrir innlent fé eingöngu. því er full ástæða til að veita heimildina, ef með þeim hætti mætti leysa þetta mikla og stóra áhugamal Austfirðinga. Og sérstaklega af því m.a., að svo stendur á, að til er á Austfjörðum fóðurmjölsverksmiðja, og má þá í sambandi við hana koma á fót síldarverksmiðju fyrir mun minna fjárframlag en ef verksmiðjan væri reist að öllu leyti og Ein út af fyrir sig. Annars er engin ástæða að slá neinu föstu um þetta, en hinsvegar er ekki að neita, að hér er verið að benda á möguleika, sem ekki er ósennilegt, að notaðir yrðu á þann hatt, að útlendur maður reisti stöðina að nokkru leyti. Hann mundi sennilega ekki koma til að eiga nema helminginn, því að fóðurmjölsverksmiðjan yrði þó alltaf innlend eign. Sjútvn. telur því ekki aðeins forsvaranlegt að veita þessa heimild, heldur lítur hún svo á, að hér sé tilraun gerð um það, að leyst verði það, sem um langa stund hefir verið eitthvert mesta áhugamál Austfirðinga. Og n. fær ekki séð, að samfara heimildinni sé nokkur hætta, enda er með henni tryggt, að ákvæði gildandi laga haldist að öðru leyti. Hinsvegar hefir meiri hl. n. litið með nokkuð öðrum augum á þá heimild, sem felst í 2. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir, að nokkrum síldveiðiskipum verði veitt á yfirstandandi ári leyfi til þess að landsetja og verka nokkurn hluta afla síns á Seyðisfirði. Þetta horfir nokkuð öðruvísi við en menn gera sér kannske grein fyrir í fljótu bragði, því að ef byrjað verður að veita slíka undanþágu á einum stað, þá koma fleiri á eftir, enda er þegar komin fram brtt. við frv. um það, að heimild þessi nái einnig til Siglufjarðar. Og ef gengið verður inn á þessa braut, þá verður ekki hjá því komizt að veita slíka undanþágu víðar. Sjútvn. hefir því, an þess að taka beina afstöðu til fiskveiðalöggjafarinnar eða hvort rýmka beri ákvæði hennar, talið, að ekki væri rétt að hverfa að þessu ráði að svo vöxnu máli, enda eru allar líkur til, að hér sé ekki um jafnmikil bjargrað að ræða og flm. gera ráð fyrir eða láta í veðri vaka. Það er líka óvíst og jafnvel litlar líkur til, að héðan af verði fiskur landsettur á þessu ári til verkunar á Seyðisfirði, því að vertíð þeirra Norðmanna, sem stunda þorskveiðar við Ísland, er mi útrunnin.

En þetta er bundið við síldveiðiskip

. Þó að ákvæðið taki til síldveiðiskipa, þá er ekki sennilegt, að þessi heimild verði mikið notuð af Norðmönnum, því að skip þeirra eru þannig útbúin, að þeir framkvæma söltunina um borð, og er ekki líklegt, að þeir mundu flytja á Seyðisfjörð salt og tunnur til þess að verka síldina þar. Ég óttast því, að af þessu leiddi ekki eins mikla hjálp fyrir íbúa viðkomandi staðar eins og flm. hafa bent a. Hinsvegar væri tilefni, ef þetta yrði samþ., að draga þá ályktun, að Alþingi hefði til muna horfið frá fiskveiðalöggjöfinni. Og þó að ég vilji ekki segja að svo vöxnu máli, hvað rétt sé að gera í því efni, þá tel ég varasamt að gefa tilefni til slíks nú. Ef Alþingisér ástæðu til að gefa eftir á fiskveiðalöggjöfinni og nota meira íslenzka landhelgi, þá verður að gera það alveg að yfirlögðu ráði og á hann hatt, að það sé ekki bundið við neina sérstaka erlenda þjóð né heldur séu veittar undanþágur neinum sérstökum héruðum landsins. Annars sé ég ekki ástæðu til að þreyta hv. deild með löngum umr. um þetta mál, enda býst ég við, að hv.þdm. sé ljóst, hvað vakir fyrir meiri hl. sjútvn. gagnvart heimildinni í 2. gr. frv. Við viljum lata það fara eftir áliti hv.þdm., hvort telja megi það svo mikil hlunnindi, sem þessi staður verður aðnjótandi, að það vegi upp á móti þeirri hættu, sem getur verið samfara því að leggja inn á þessa braut, sem svo hvatvíslega er gert með 2. gr. frv. Ég hefi áður tekið fram, að hvorki ég persónulega né meiri hl. sjútvn. vilji leggja dóm á, hvaða stefnu þingið eigi að taka um breyt. á fiskveiðalöggjöfinni, en hitt er ljóst, að á þennan hátt megum við ekki breyta henni. Við verðum að gera það að yfirlögðu ráði og í föstu formi, svo að ekki verði hægt að segja, að ívilnunin sé frekar bundin við eina viðskiptaþjóð en aðra, eða að eitt hérað landsins njóti meiri hlunninda í þessu skyni en önnur. Ég lit svo á, að verði undanþágan veitt Seyðisfjarðarkaupstað, þá sé ekki ástæð til að neita Siglufjarðarkaupstað um samskonar ívilnun, eins og brtt. á þskj. 717 fer fram á, og vil bæta við, að það mun reynast örðugt fyrir Alþingi að standa á móti eða sinna ekki þeim kröfum, sem kunna að berast víðar frá. Enda sé ég ekki ástæðu til, að tekin sé út úr ein höfn á Austurlandi, en öllum hinum fyrirmunað að verða slíkra hlunninda aðnjótandi. Og fari svo, að 2. gr. frv. verði samþ., og sennilega þá með brtt.hv. 2. Eyf., að heimildin nái einnig til Siglufjarðar, þá vil ég taka fram, að ég áskil mér fullan rétt að koma með brtt. við 3. umr. um, að heimildin nái til fleiri staða á Austurlandi. ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið að sinni, en legg á vald hv.þdm., hvernig þeir taka því. Aðeins vil ég leggja áherzlu á, að 1. gr. frv. verði samþ., því að hún er allt annars eðlis og óskyld þeirri heimild, sem felst í 2. gr.

Jón Baldvinsson Ég hefði kosið, að hv. sjútvn. hefði mælt með frv. óbreyttu. En hún gerir nokkuð mikla breyt. á því, þar sem hún leggur til að fella niður 2. gr., sem er um það að heimila ríkisstj. að veita nokkrum erlendum veiðiskipum leyfi til að landsetja og verka nokkurn hluta afla síns nú í sumar eða árið 1932, og á þessi undanþága að miðast við lögsagnarumdæmi Seyðisfjarðarkaupstaðar. Það hefir ekki verið minnzt á það mjög mikið í þessari hv. d., en það hefir komið fram annarsstaðar, að ástandið í bæjunum á Austurlandi, einkanlega þó á Seyðisfirði, er mjög alvarlegt og atvinnuleysi alltaf að aukast. Þar hefir alltaf verið að draga saman síðstl. ár, eins og yfirleitt í kauptúnunum á Austurlandi. Eins og bent hefir verið á, er það ekkert efamál, að fiskveiðalöggjöfin frá 1922 veldur þessu, og að ástandið og atvinnuleysið á Austfjörðum má rekja beint til hennar. Því er ekki undarlegt, þó að kröfur um að breyta fiskveiðalöggjöfinni komi þaðan. Þetta var líka gert einu sinni til að bæta afkomu kaupstaðar nálægt Rvík. Að vísu skal ég játa það, að þó að slík ráðstöfun bjargi einhverjum kaupstað í bili, þá er ekki varanlegt að tryggja áframhaldandi starfsemi erlendra manna. Það, sem hv. sjútvn. vill þá sérstaklega gera við frv., er að fella niður heimildina handa Seyðisfjarðarkaupstað. Og hv.frsm. var að tala um, að heimildin mundi ekki koma að neinu gagni, því að óvíst væri, hvort norsk síldveiðiskip mundu á þessu ári landsetja nokkuð af afla sínum til verkunar á Seyðisfirði. En ég sé ekki, að þetta þurfi að vera bundið við þessa einu þjóð, því að í frvgr. er talað um erlend veiðiskip, en ekkert gefið í skyn um það, að þau þurfi endilega að vera norsk. Mér hefir líka verið sagt af heim, sem um frv. hafa fjallað, að gert sé ráð fyrir, að ef bæjarstj. veitir leyfið ein, og talað er um í niðurlagi 2. gr., þá muni hún að öðru leyti setja þau skilyrði, að keyptur verði afli af innlendum skipum í hlutfalli við það, sem þau erlendu láta verka. hér er því ekki einungis um að ræða atvinnubót í landi, heldur og stuðning fyrir sjómenn, og ekki bundið við bata á Seyðisfirði, heldur öll íslenzk skip, sem sækja til veiða á þessar slóðir. Það hefir verið mikið talað um, að með slíkri undanþágu væri gengið inn á hættulega braut, því að þegar einn staður hefði fengið heimildina, þá mundu margir koma á eftir. En ég held menn hljóti fyrst að sannfærast um, að fiskveiðalöggjöf okkar hefir gengið of langt, og þegar þarf að breyta henni, megi það ekki gerast í stórum stíl og allt í einu, heldur verði undanþágurnar að koma smátt og smátt og hægfara. hér er í frv. þessu farið fram á að veita tvær undanþágur, en hvorttveggja er það í smáum stíl, og má þ sjá, hvernig það gefst. Ég gef ekki tvo aura fyrir lofgerðarrollu um innlenda framleiðendur og löggjafarvernd þeim til handa, ef það sýnir sig, að slík löggjöf er fjölda manna til bölvunar og eykur atvinnuleysi í landinu, og ég er ekki í efa um, að það hefir fiskveiðalöggjöfin frá 1922 verið. Landsmenn tóku í einu lagi í sínar hendur verzlun landsins, en sýndu, að þeir voru ekki jafnfærir að taka að sér fiskverzlun og síldarsöltun eins og útlendingarnir, sem höfðu haft þetta með höndum í mörg ár. Ég held, að kominn sé tími til að liðka svo til í lögum þessum, að við ættum að gera þessa litlu tilraun og vita, hvernig hann gefst. Það er ekki víst nema einhverjir útlendingar vildu nú í kreppunni koma og reyna þetta, en ég skoða þetta sem tilraun til að hjálpa stöðum, sem verst eru settir og fiskveiðalöggjöfin hefir bitnað á. Og af því að Alþingi vill ekki og ríkissjóður getur ekki veitt peningalegan stuðning í þessu efni, þá finnst mér rétt og sanngjarnt að fara þá leið, sem frv. bendir á. Hv. 2. þm. Eyf. flytur brtt. við 2. gr., þess efnis, að verði þessi heimild veitt, þá gildi sama um Siglufjörð og Seyðisfjörð. En þar finnst mér ólíku saman að jafna, því að sú síldveiði, sem fram fer, er hnitmiðuð við Siglufjörð og þar er mest flutt á land. Það eru því miklar líkur til, ef síldveiði verður á annað borð, að Siglufjarðarbúar fái atvinnu við hana. En öðru máli er að gegna um Seyðisfjörð; íbúar hans hafa ekki nema örlitla von um, að eitthvað kunni að verða verkað þar af síld, en Siglufjörður alla von, því að þar eru verksmiðjurnar og þangað sækja skipin með síldina. Ég sé ekki, að rétt sé að reyna að tengja saman svo ólíkt og hér er um að ræða, enda get ég ekki fylgt þessari brtt., sem hv. 2. þm. Eyf. ber fram. Ég vil ekki fara lengra en frv. gerir ráð fyrir, því eins og ég hefi áður tekið fram, vil ég byrja smátt og smátt að veita slíkar undanþágur og bíða þess svo, hvort ekki komi á daginn, að slíkar breyt. verði landsmönnum að gagni.

Einar Árnason Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hv. 2. landsk. sagði, að rétt væri að gera upp á milli Seyðisfjarðar og Siglufjarðar um þetta leyfi. En ég get ekki fallizt á, að það sé rétt. Eins og allir vita, er Siglufjarðarkaupstaður byggður upp af síldveiðunum, en svo er ekki um Seyðisfjörð.

Hann var það

. Þess vegna er það tilfinnanlegt fyrir Siglufjörð, ef ekki verður þar nema um litla síldarútgerð að ræða, en hinsvegar nær slíkt ekki til Seyðisfjarðar, af því hann hefir aldrei getað byggt á síldveiði til neinna muna. Ef það yrði ofan á, að þetta leyfi yrði aðeins veitt fyrir Seyðisfjarðarbæ, en næði ekki til Siglufjarðar, þá mundi það raska heim atvinnumöguleikum, sem gilt hafa: fólkið þyrptist til Seyðisfjarðar, en atvinnuleysi skapaðist á Siglufirði. Ég get alls ekki fallizt á þá skoðun hv. 2. landsk., að ef veita á undanþágu frá fiskveiðalöggjöfinni, þá eigi einstakir staðir aðeins að verða slíkra hlunninda aðnjótandi. Ég fæ ekki betur séð en að með þessu sé framið ranglæti, sem ekki er unandi við.

Pétur Magnússon Hv. sjútvn. hefir gert till. um að fella niður 2. gr. frv., og mun ég fyrir mitt leyti greiða atkv. með þeirri till. Ég álít eins og hv. 1. þm. Eyf., að ef breyta á fiskveiðalöggjöfinni, þá eigi að taka sjálfstætt á því máli, en ekki gera það í sambandi við neinar hallærisráðstafanir í einu kauptúni. Ég skal ekki segja, hvort þörf sé að gera þá breyt. á fiskveiðalöggjöfinni að opna landið algerlega fyrir útlendingum, en get vel hugsað mér, að svo sé. En ég kvaddi mér ekki hljóðs til að láta þá skoðun í ljós, heldur vildi ég beina því til hv. sjútvn., hvort hún áliti ekki þessa löggjöf óþarfa, ef 2. gr. frv. er felld. Þá er ekki eftir annað en ákvæði 1. gr. frv. um, að erlendum manni sé heimilt að reisa síldarbræðslustöð á Austurlandi. Ég get ekki munað eftir, að þetta ákvæði rekist á fyrirmæli annara laga en ef vera skyldi laga nr. 63 1919, um eignar- og afnotarétt fasteigna. Í 1. gr. þeirra laga er svo fyrir mælt, að menn búsettir erlendis megi ekki eiga fasteignir hér á landi. En í sömu gr. er stj. líka heimilað að veita undanþágu frá þessu banni, ef ástæða þykir til. Eigi þarf þó leyfi til leigu á fasteign eða réttinda yfir henni um 3 ára tímabil, eða ef uppsögn er áskilin með eigi lengri en árs fyrirvara. Og ef það er rétt hjá mér, að í öðrum leigum séu engin þau ákvæði, sem þetta rekur sig á, þá sýnist ekki þurfa að setja sérstök lög um þessa undanþáguheimild, því að stj. getur veitt slíka undanþágu samkv. 1. frá 1919. vilji Alþingi hinsvegar láta í ljós vilja sinn um að stj. noti í þessu tilfelli undanþáguheimild l.gr. 1. um afnotarétt fasteigna, þá er einfaldast að gera það í þál.formi. Ég vildi aðeins henda hv.n. á þetta til athugunar fyrir 3. umr. málsins.

Jón Baldvinsson Ég held það megi segja hið sama um Seyðisfjörð og Siglufjörð, að þeir kaupstaðir eru að talsvert miklu leyti byggðir upp af síldveiðamönnum; þó að það sé talsvert lengra síðan síldveiði var rekin í nokkuð stórum stíl á Austfjörðum, þá stendur að því leyti eins á um báða þessa kaupstaði. Hinsvegar hefir Siglufjörður um nokkurt skeið verið aðalsíldarstöð landsins. Þess vegna eru miklar líkur til, að þar verði mikið starfað við þann atvinnuveg í sumar, ef það verður nokkursstaðar gert, en að líkindum alls ekkert á Seyðisfirði. Um langt araskeið hefir verið lítil síldveiði á Austfjörðum, en þegar síldargöngur eru fyrir Norð-Austurlandi, t. d. nálægt Langanesi, þá eru áhöld um vegalengdina þaðan til Siglufjarðar og Seyðisfjarðar, og geta síldveiðaskipin þá alveg eins farið með síldina til Seyðisfjarðar. Það má auðvitað alltaf segja, að illt sé að veita einstökum lögsagnarumdæmum undanþágu frá fiskveiðalöggjöfinni, en það er beinlínis ranglæti gagnvart einstökum stöðum, eins og t. d. Austfjörðum, að slaka ekkert til við þá á fiskveiðalöggjöfinni. Og sé þeim ekki veitt nein undanþága frá þeim lögum, þá á að bæta þeim á annan hátt upp þetta ranglæti, sem fiskveiðalöggjöfin skapar þeim. Það er alls ekki rétt, að Reykjavík og aðrar verstöðvar á Suðurlandi, sem ekki hafa orðið fyrir barðinu á fiskveiðalöggjöfinni, heldur haft gott af henni, sitji á rétti annara verstöðva á landinu. Þess vegna verður löggjafarvaldið að jafna aðstöðuna í þessu efni á milli hinna ýmsu staða á landinu um atvinnumöguleika. þeir, sem hafa hagnazt á fiskveiðalöggjöfinni, verða að bæta hinum upp, sem hafa stórskaðazt á henni, eins og Austfirðir. Og ég sé ekki aðrar leiðir til þess en annað hvort að þeim verði bætt það með beinum fjárframlögum úr ríkissjóði, eða að löggjafarvaldið veiti þeim með undanþágu möguleika til þess að taka upp aftur viðskipti við útlenda menn, sem áður ráku atvinnu á Austfjörðum, og er lífsskilyrði fyrir bæina þar. Ég álít, að það sé miklu heppilegra að samþ. lög, sem heimila stj. að veita útlendum mönnum leyfi til síldveiða á Austfjörðum og til þess að leggja þar á land afla sinn, heldúr en að nota til þess heimild í lögum frá 1919 um rétt útlendra manna til af nota á fasteignum hér á landi. Það er tvímælalaust bezt, að löggjafarvaldið veiti þessa heimild í lagaformi, erinda þótt líka megi nota til þess þáltill. í víðtæku formi, en það er hætt við, að stj. vilji ekki veita leyfið nema þingið gefi heimild til þess, og frá því er fullkomlega gengið í 1. gr. þessa frv., og er því réttmætt að afgr. það, þó að 2. gr. verði felld. Frv. er nú búið að ganga í gegnum Nd. og er hér til 2. umr.; það er því svo langt komið, að engar líkur eru til þess, að þáltill. verði fyrr afgr. Ég held því, að aths. hv. 4. landsk. komi að engu gagni og leiði ekki til annars en þess að eyða málinu. Ég sé ekki, hvenær á að taka fiskveiðalöggjöfina til athugunar og breyt., ef ekki nú, þegar hallæri er fyrir höndum í landinu, hallæri, sem í sumum landshlutum stafar af fiskveiðalöggjöfinni, því að það má hv. 4. landsk. vita, að mestar líkur eru til þess, að atvinnuleysið og vandræðin í Austfirðingafjórðungi stafi af fiskveiðalöggjöfinni. Ég skal ekkert fullyrða um, að hve miklu leyti það bætir úr ástandinu, að útlendum manni sé leyft að reisa síldarverksmiðju á Austfjörðum, eða hvort líkur eru fyrir, að það verði gert, og í öðru lagi, hvort líklegt sé, að útlend síldveiðiskip leggi þar upp afla sinn, en hetta er þó alltaf tilraun til þess að veita atvinnulausu fólki lífsmöguleika, fólki, sem er orðið aðþrengt af erfiðleikum síðastl. 10–12 ár.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég sé ekki ástæðu til að svara hv. 2. landsk. miklu, en get þó tekið það fram, ástæðan til erfiðrar afkomu manna í kauptúnum á Austfjörðum stafar ekki fyrst og fremst frá fiskveiðalöggjöfinni. Ég skal ekki fara langt út í þessi efni, en vil þó geta þess, að nokkur kauptún á Austurlandi tóku mestum vexti og þroska eftir að fiskveiðalöggjöfin var sett. Það mun rétt hjá hv. 2. landsk., að Seyðisfjörður var upphaflega byggður upp af síldveiðamönnum, en eftir að síldveiðar minnkuðu við Austurland um síðustu aldamót, hafa Seyðfirðingar ekki lifað á síldveiðum svo teljandi sé, og þó hefir afkoman eigi verið lakari þar en áður, fyrr en nú síðustu missirin. Hnignun sú, sem orðið hefir í atvinnulífinu á Seyðisfirði, hefir aðallega átt sér stað á síðustu árum, og á ekki eingöngu rót sína að rekja til fiskveiðalaganna. Ég skal taka það fram, að ef horfið yrði inn á þá braut að veita á einstökum stöðum undanþágu til þess, að erlend skip megi leggja þar afla sinn á land, þá verður það óumflýjanlegt að veita almenna rýmkun á fiskveiðalöggjöfinni; ef slakað er undan á einum stað, þá koma kröfur um það sama annarsstaðar að. Hér er því ekki um lítilsvert spor að ræða, heldur stærsta atriðið sem snertir fiskveiðalöggjöfina. Ég finn, að við hv. 2. landsk. hofum svo ólíkar skoðanir í þessum efnum, að ég sé ekki ástæðu til að lengja umr. um að í þessu sambandi. Hv. 4. landsk. beindi því til sjútvn., að hún athugaði til 3. umr., hvort nokkur þörf væri á því að setja lög um þessa heimild. Ég skal fúslega taka það til athugunar, en ég lít svo á, að þar sem þetta frv. er komið í gegnum Nd. og ætla má, að 1. gr. hafi ekki aðeins verið sett til þess að fljóta í gegn með 2. gr. frv., þá þykist ég vita, að Nd. hafi þótt ástæða til að lögákveða þessa heimild. En ef það þykir jafnöruggt að setja ákvæði um þetta í þáltill., þá skal ég ekki leggja kapp á, að þetta verði afgr. í lagaformi, en aðalatriðið er, að það komi fram skýlaus vilji þingsins fyrir því, að þessi undanþága verði veitt. Og lögin eru vitanlega bezta tryggingin fyrir því, að heimildin verði notuð. Ég veit, að aths. hv. 4. landsk. er komin fram af velvilja til málsins, en ekki af því, að hann vilji setja fót fyrir þá ákvörðun, sem felst í 1. gr. frv.

Pétur Magnússon Það er alveg rétt hjá hv.frsm. sjútvn., að ég vil ekki bregða fæti fyrir 1. gr. þessa frv. En út af orðum hv. 2. landsk. vil ég aðeins segja það, að þótt ég telji enga hættu stafa af því að setja lög um það efni, sem 1. gr. frv. fjallar um, þá þykir mér það óviðkunnanlegt, að þingið setji ný lagafyrirmæli um efni, sem áður er til í gildandi lögum, ef það er rétt athugað hjá mér. En um hitt get ég verið sammala hv. 2. landsk., að það er meira en vafasamt, hvort þingið hefir ekki beinlínis vanrækt að gera skyldu sína, þar sem það hefir ekki tekið til athugunar nauðsynina á því að breyta fiskveiðalöggjöfinni í einstökum atriðum, og einkum að því er snertir síldveiðar hér við land, en vitanlega er það ekki síður sök hv. 2. landsk. en annara alþm.

Forseti (GÓ): Þá hefir enginn kvatt sér hljóðs, og er umr. lokið. Verður nú gengið til atkv.

Jón Baldvinsson Mér skilst, að till.hv. sjútvn. um að fella 2. gr. úr frv. sé alveg óþörf og óvenjuleg við 2. umr., þar sem frvgr. kemur sérstaklega til atkv. sjálf hvert sem er. Mér skilst, að brtt.hv. 2. þm. Eyf. eigi að koma fyrst til atkv.

N. getur tekið till. sína aftur

.

Forseti (GÓ): Ég get fallizt á, að till.n. sé óþörf, en þá væri bezt, að n. vildi taka hana aftur.