Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég hefði óskað eftir því, að hv. fyrri flm. tæki til máls um þessa þáltill. Vildi ég því biðja hæstv. forseta að haga þannig til, að hann geti komizt að. Umr. frestað um stund, en var fram haldið síðar á fundinum.

* Flm. (Jónas Jónsson): Þessi till. okkar gerir ráð fyrir því, að ríkisstj. láti athuga fyrir næsta þing nokkrar breytingar á héraðsskólal., að því er verklegu kennslunni viðvíkur. Málið er skýrt nánar í grg., og hafa margir hv. þm. tekið líklega í það, og þarf ég því ekki að vera margorður. Í stuttu máli er gert ráð fyrir, að vinnukennslan við héraðsskólana verði aukin mjög að piltum verði kenndar allskonar smíðar, en stúlkum matreiðsla, vefnaður, saumur og prjón. Ástæðurnar til þessara breytinga eru þær, að land okkar er lítt numið, og þurfa flestir að byggja yfir sig og fá sér húsgögn, sem fyrir marga eru ófáanleg, af því að þau eru svo dýr. Ef ekki er hægt að breyta verklegri þekkingu þjóðarinnar á þessu sviði, hlýtur það að standa stórlega í vegi fyrir eðlilegum störfum, er vinna þarf í landinu. Á hina hliðina ber og að líta á, að héraðsskólarnir gætu með þessu móti betur fullnægt þörf landsmanna en nú er. Mönnum er ekki nógu ljóst, að einhliða bókleg kennsla og íþróttakennsla er ekki heppileg. Þetta var ef til vill heppilegra fyrir 30 árum, en eins og nú er komið atvinnurekstri og fjárhagsafkomu þjóðarinnar, er nauðsynlegt að búa ungt fólk undir praktísk störf meira en verið hefir. Við skólann að Laugum í Þingeyjarsýslu hefir t. d. verið vel hæfur smíðakennari. Er hann listmálari og ágætur smiður. Í þessum skóla, sem hefir haft marga góða kennara og hefir m. a. miðstöðvarhitun, hafa flestir nemendur viljað vera í smíðakennslu, fleiri en hægt hefir verið að koma að. Er því ekki vafi á, að þessari breytingu yrði yfirleitt vel tekið af nemendum héraðsskólanna. - Það má segja, að þetta myndi hafa aukinn kostnað í för með sér, en ég held ekki, að það yrði teljandi. Þar sem héraðsskólar flestir, nema skólinn á Núpi, eru hitaðir með hveragufu, væri hægt að koma upp góðum verkstæðum til þessarar kennslu í ódýrum skálum. Upphitun þessara skála yrði því miklu ódýrari en t. d. hér í Reykjavík. Að öðru leyti vísa ég til grg.



Herra forseti! Sjútvn. Nd. hefir flutt þessa þáltill. eftir tilmælum hæstv. ríkisstj. Sá maður, sem að tilhlutun hæstv. ríkisstj. hefir tekið þátt í hafrannsóknum á undanförnum árum, telur nauðsyn á, að Ísland gerist þátttakandi í alþjóða-hafrannsóknunum. slík þátttaka er talin nauðsynleg, bæði vegna þeirra almennu rannsókna, sem mun þurfa að halda áfram kringum landið, bæði um fiskgöngur og annað, sem viðkemur fiskveiðum. Og eins er þessi þátttaka talin nauðsynleg vegna till. um almenna friðun Faxaflóa. Kostnaðurinn við það, að Ísland sé meðlimur í alþjóðahafrannsóknaráði, er áætlaður um 12000 kr. á ári. En á móti þeim kostnaði mundi landið fá þau hlunnindi, sem því fylgja að vera meðlimur þessa félagsskapar, sem sé, að íslenzkir vísindamenn, sem að hafrannsóknum ynnu, ættu frjálsan aðgang að tímaritum rannsóknanna. Í öðru lagi fengi Ísland með því móti aðstöðu til að hafa sömu áhrif á stefnu alþjóða-hafrannsókna eins og t. d. England, Frakkland og Þýzkaland, hvort um sig. Það gæti haft mikla þýðingu fyrir okkur Íslendinga að hafa formlega samvinnu við nágrannaþjóðirnar um aðkallandi rannsóknir á þessu sviði, ekki sízt þegar þess er gætt, að viðfangsefnin eru hér mörg, sem bíða úrlausnar, og smæð okkar og ástæður gera það æskilegt að njóta aðstoðar og samvinnu stærri þjóða. Eitt af þeim málum hjá okkur, sem þannig bíður úrlausnar og nauðsyn er að koma á framfæri, er friðun Faxaflóa. Eflaust mundi Ísland verða þátttakandi í þeim sérfræðingafundum, sem haldnir verða að tilhlutun þessa félagsskapar. En kostnaðurinn við þá þátttöku Íslands í þeim fundum yrði greiddur af fé alþjóðahafrannsóknanna. Þátttaka Íslands í þessum alþjóðafélagsskap mundi ekki hafa mikinn kostnað í för með sér, en verður hinsvegar að teljast nauðsynleg fyrir svo mikla fiskveiðaþjóð sem okkur.



Herra forseti! Ég sé, að hv. fyrri flm. þessarar þáltill. er ekki hér á fundi, og vil þá fyrir hönd okkar beggja, þar sem frv. hefir verið lagt fram í hv. Nd. um breyt. á gjaldeyrisl., fara þess á leit, að meðferð þessarar þáltill. verði frestað um sinn, a. m. k. þar til séð verður, í hvaða formi það frv., sem ég gat um, að hefði verið lagt fram í hv. Nd., verður afgr. frá þeirri hv. d. Vil ég af þessum ástæðum fara fram á, að þetta mál verði tekið af dagskrá að þessu sinni. Forseti tók málið af dagskrá, og var það ekki á dagskrá tekið framar.

* Flm. (Eiríkur Einarsson) : Ef spurt væri um það, hvort till. sú, sem hér er um að ræða, hefði rétt á sér eða hvort saknæmt megi telja, að Alþ. samþ. hana, þá finnst mér, áður en því er svarað, verða að leiða athygli hv. þm. að þremur atriðum málsins. Í fyrsta lagi, hvort hin almenna þörf, sem komið hefir fram vegna óþurrkanna á síðasta sumri á því, að menn kaupi fóðurbæti, sé svo mikil, þ. e. a s. tjónið hafi orðið svo mikið af völdum óþurrkanna, að ástæða sé til að leita til Alþ. um hjálp og liðsinni af þeim ástæðum. Í öðru lagi er ómögulegt að ganga framhjá því í þessu sambandi að gera sér grein fyrir, hvort ríkissjóður sé þess umkominn að hlaupa þarna undir bagga. Og í þriðja lagi kemur hér til athugunar, hvort hér sé um réttmæt tilmæli að ræða og hvort till. sé stillt í hóf. Ég vil nokkuð minnast á þessi atriði, hvert um sig. Það eru sérstaklega tvennskonar erfiðleikar, sem nú eru aðsteðjandi landbúnaðinum og amað hafa bændum á þessu s. l. sumri, nefnilega mæðiveikin annarsvegar og hinsvegar óþurrkarnir. Það eru óþurrkarnir og afleiðingar þeirra, sem hér er um að ræða; að bæta bændum að nokkru tjón það, sem af þeim hefir hlotizt. Ég játa, að þótt sjálfsagt sé að minnast á þetta tvennt saman, þá er hér þó ólíku saman að jafna, að öðru leyti en því, að hvorttveggja þetta mæðir þunglega á bændum landsins. Mæðiveikin á sér dýpri rætur, og sá vágestur fer eins og huldu höfði þegar hann er á ferðinni, og óséð er, hversu mikinn kostnað hann hefir í för með sér áður en lýkur. En í samanburði víð það eru afleiðingar af völdum tíðarfarsins í sumar í heilum landsfjórðungum ástand, sem að tiltölulega miklu leyti er séð nú á þessari stund. Og vonandi a. m. k. getur það talizt, að slíkir reginóþurrkar verði þó ekki nema á þessu eina sumri um alllangan tíma. En að því leyti er jafnt á komið um þessa tvennskonar erfiðleika, að afleiðingarnar eru miklar. Enda þótt búið sé að afla nauðsynlegs fóðurbætis á þessu hausti fyrir flest þau heimili. sem óþurrkarnir dundu yfir í sumar, þá er ekki séð, hvernig fóðrun búpeningsins tekst fram úr, þrátt fyrir fóðurbætinn, með því ónýta heyi, sem aflazt hefir á óþurrkasvæðunum í sumar. Því síður er séð, hversu öruggur til framleiðslu sá bústofn verður, sem fóðraður er á þessu lélega fóðri, sem heyin þar eru nú. Ég staðhæfi, eins og drepið er á í grg. þessarar þáltill., eftir því sem sannfrétt er víða úr óþurrkahéruðunum, að þótt lagt sé í fóðurbætiskaup, og þau mikil, þá mun það margra manna ætlun vera að kaupa ekki meiri fóðurbæti en sem aðeins nægir til þess að bæta heyið sem fóður. Þess vegna kemur til greina fækkun búfjár hjá mörgum bændum á óþurrkasvæðunum. vegna þess að heyin eru einnig lítil, jafnframt því hvað þau eru vond. Sumstaðar þar, sem t. d. hafa vanalega verið sett á um 70 til 80 lömb, verða nú ekki sett á nema örfá, innan við 10. Svipað þessu mun það vera allvíða. Sama er vitanlega að segja um þá bændur, sem búa á miklum heyskaparjörðum á óþurrkasvæðinu og hafa töluvert af ungum kýrstofni, þá munu óþurrkarnir valda því, þrátt fyrir fóðurbætiskaupin, að fækkun kýrstofnsins verður hjá þeim bændum óhjákvæmileg. Búnaðarfélag Íslands hefir áætlað, að síldarmjölskaup vegna óþurrkanna á óþurrkasvæðunum þyrftu að nema eitthvað meira en 3000 tonnum, eða 3600 tonnum, lauslega áætlað. Þá mun Búnaðarfélag Íslands einnig hafa áætlað, að útlendan fóðurbæti þyrfti að kaupa, sem næmi 2000 tonnum, vegna þess að síldarmjölið er alls ekki fullnægjandi til fóðurbætis fyrir málnytupening, þegar heyfengur mislukkast eins og átt hefir sér stað á óþurrkasvæðunum í sumar s. l. Þegar þetta kemur saman, sér maður, að þarna verður um háar upphæðir að ræða, sem bændur verða að greiða fyrir fóðurbæti vegna óþurrkanna í sumar. Ef t. d. 3600 tonn væru keypt af síldarmjöli til óþurrkasvæðanna, þá þýðir það, með því að áætla 20 kr. verð á hverjum 100 kg., upphæð, sem nemur rúmlega 700000 kr., sem bændur verða að borga í þessu skyni. Að bændur hafi þörf fyrir, að þarna sé hlaupið undir baggann, þarf engra málsskýringa við. Sú þörf liggur opin fyrir. Það væri náttúrlega gleðilegt, ef hægt væri að segja með réttu, að það væru keipar og ýtni af bændum að beiðast hjálpar vegna þessara skakkafalla, af óþurrkunum, vegna þess að mönnum þætti betra að fá nauðsynjar sínar annarsstaðar frá en að vinna fyrir þeim með eigin höndum. En slíkt er ekki tilfellið. Langt frá því. Fénaður er á óþurrkasvæðunum fækkandi vegna tíðarfarsins. Kostnaður við heyskap þar s.l. sumar var engu minni heldur en þó hey hefðu náðst græn í garð, en heyskapurinn með sama kostnaði miklu rýrari að heyfeng, ekki aðeins að gæðum, heldur einnig að magni. Þegar á þetta er litið og einnig á það, að það er kunnara en frá þurfi að skýra, að fjöldi bænda á þessum svæðum er aðeins nýsloppinn frá þeim erfiðleikum í búskapnum, sem reynt var að ráða bót á með kreppulánasamningunum - og það var eðli þeirra samninga, að það var hyggja manna, að með þeim væri lagt svo mikið á herðar hvers eins, sem náði þeim samningum, sem hann framast hefði burðarmagn til að bera. Þegar á þetta er litið og einnig hitt, að margra manna ætlun er, að afkoma sveitabúskaparins sé ekki betri en það nú, að bóndinn verði að gæta fyllstu hagsýni og megi ekki verða fyrir neinum verulegum skakkaföllum til þess að búreksturinn geti staðizt og bóndinn geti staðið við skuldbindingar sínar við kreppulánasjóð, og það jafnvel þótt litlar skuldir hvíli á honum - en á mörgum bændum hvíla allmiklar skuldir - þegar út frá þessu sjónarmiði er litið á það, að bóndi reynir að halda við bústofni sínum með því að kaupa 15–20 poka af síldarmjöli, sem kostar allt að 100 kr. - því að þó að margir þessara manna geti í bili staðizt við að kaupa síldarmjöl háu verði, vegna þess að þeir reka fleira fé til slátrunar en vanalega nú í haust, þá kemur þó við það til greina fækkun bústofnsins, sem kemur í baksegl siðar með tilliti til annara nauðsynlegra skuldbindinga, sem á fjölda bænda hvíla gagnvart kreppulánasjóði (o. fl. lánardrottnum) -, þegar á allt þetta er litið, gæti ég trúað því, að á næstunni yrði það meira. Þótt segja megi, að vegna þess, að bændur fargi í haust með meira móti, ætti þeim að veitast léttar að afla sér fóðurbætis, en því er til að svara, að slík útgjöld kæmu þegar í baksegl annara skuldbindinga, bæði við kreppulánasjóð og aðra, jafnvel strax á þessu ári, og þó meira siðar vegna skerðingar á bústofninum. En ég þykist þess fullviss, að hv. þm. hafi yfirleitt þau sjónarmið, þegar hætta vofir yfir, að sjálfsagt sé að byrgja brunninn, áður en barnið dettur í hann. Það verður því þegar að hlaupa undir bagga með bændum, svo að þeir geti framvegis staðið við skuldbindingar sínar, og eins og ástandið er nú, munar bændur um hvern fóðurmjölssekk. Þá vil ég víkja að þeirri hlið málsins, hvort telja megi, að ríkissjóður sé fær um að bæta öllum þessum byrðum á sig. Ég skal játa það, að ef lítið er á getu ríkissjóðs, eins og hún er nú, þá megi varla teljast, að hann sé þess umkominn að bæta á sig nýjum útgjöldum. En sé farið að líta á fjárlögin, sést það ekki aðeins, að þau eru há. heldur einnig, að þar eru póstar, sem leggja mætti mat á, hvort ættu fyllsta rétt á sér, og hvort einhver eða einhver þeirra mætti ekki þoka fyrir þessu nauðsynjamáli, því að ekki er alveg víst, að þing eða stjórn hafi ávallt borið gæfu til þess að beita fjárveitingarvaldi sínu þar, sem mest á reið. Um þetta skal ég þó ekki dæma. En hitt er óhætt að fullyrða, að ráðstafanir hafa jafnan verið gerðar af löggjafanum til hjálpar, þegar út af hefir brugðið með almenna afkomu. sbr. stofnun bjargráðasjóðs og fleira bændum til hjálpar. Þetta er princip. sem fylgt hefir verið ár frá ári og fram á þennan dag. Og hér er einmitt um það stórmál að ræða, að forða miklum fjölda bænda frá vanda. Samskonar aðgerðir voru gerðar fyrir atbeina Alþingis til að leysa vandamál austfirzkra og norðlenzkra bænda nú fyrir skömmu. Í því máli sýndu allir flokkar á Alþingi góðan skilning, og hins sama má vænta nú, þar sem um svo skylt mál er að ræða. Sú vara til fóðurbætis. sem hér er um að ræða, er vara, sem framleidd er í landinn sjálfu, og er mikill munur á því, að ríkið styrki menn til kaupa á þeirri vöru eða aðfluttri, enda þótt segja megi, að nóg sé hægt að gera við verðið, er fyrir hana fæst á erlendum markaði. Og þar eð síldarbræðsluverksmiðjurnar hafa verið stofnaðar og keyptar af ríkinu, sýnist ekki nema rétt, að þessar verksmiðjur miðli nokkru af möguleikum sínum til annara stétta, þegar nauðsyn ber til. Eins og getið er um í grg., er ætlazt til, að verðið verði hér eitthvað svipað stórsöluverði. Ég tei því kröfum þessum svo vel í hóf stillt, að engan veginn sé hægt að kalla þær gífurlegar. Að vísu getur verið álitamál, hve verðið skuli ákveðið hátt til bænda, en þótt sekkurinn væri ákveðinn á 16,50–18 kr., væri það mikil hjálp. En ef aðrir hv. þm. vilja ganga lengra eða koma með betri ráð, er mér það auðvitað fullkomið gleðiefni. En ég fæ ekki séð, að mögulegt sé í þessu tilfelli að flokka menn eftir efnum og ástæðum, enda yrði slíkt ávallt af handahófi. Hagur bænda er líka svo þröngur yfirleitt, að ég tel réttlátast, að allir hafi jafnan aðgang að þessari ríkishjálp, ef úr henni verður.

Hvert er svæðið?

. Hv. 1. þm. N.-M. spyr, hvert svæðið sé. Þetta er fyllilega réttmæt spurning. En í grg. stendur einmitt. að þáltill. eigi að framkvæma í samráði við Búnaðarfélag Íslands og búnaðarsamböndin. Ég skal játa, að það getur verið vafamál, hvort takmarka beri þetta svæði við suðurhluta Múlasýslu að Vatnsskarði. Ég skal engan fullnaðardóm leggja á þetta sjálfur, en ef Búnaðarfél. Íslands er ekki treystandi til slíks, þá er engum treystandi. A. m. k. treysti ég hv. 1. þm. N.-M. fyrir mitt leyti. Búnaðarsamböndin eru ennfremur til þess að kynna sér hag bænda, þvert á sínu héraðssvæði, og ætti þeim því að vera trúandi til þessa. Ég vil geta þess, að hér hefir komið fram önnur till. um fóðurtryggingarsjóði. Ég met þann skilning á þessum málum, sem þar kemur fram, en því fluttum við þessa till., er nú liggur fyrir, að við töldum hina ófullnægjandi. Samkv. þeirri till. átti að taka þá út úr, er fyrst og fremst þurftu hjálpar við, en okkur er ljóst. að fullkomnu réttlæti verður ekki náð á þann hátt. Ég er ekki heldur viss um, að lögin frá 1936 heimili slíka breytingu með þáltill. Flm. taka það líka fram, að þeir vilji sýna öðrum till., er ganga í svipaða átt, fulla góðvild sína. Ég get nú lokið máli mínu. Ég óska till. vísað til síðari umr. Um nefnd geri ég enga till., en býst þó við, að fjvn. standi næst.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Þessi till. fer fram á það, að bændur séu styrktir til fóðurbætiskaupa. Mér er ekki kunnugt um, að fordæmi sé fyrir slíku, enda er vandasamt að gera það upp við sig, hvenær það skuli gert eða ekki. Hv. flm. minntist á það, að hlaupið hefði verið undir bagga með austfirzkum og norðlenzkum bændum í harðindum. Slík aðstoð er þó engan veginn sambærileg við þessa, þar sem hún var veitt til að koma í veg fyrir, að fénaður félli úr harðrétti að vori til, því að mikill munur er á, hvort slík hjálp er veitt að vori til, eftir óvenjuleg harðindi, eða fyrirfram, á haustnóttum. - Og hvað á svo að telja óþurrkasvæði og hvað ekki? Allir vita, að óþurrkar hafa geisað sunnanlands í sumar, en hvar á svo að draga línuna, og hvað segja þeir, sem eru rétt utan við hana? Ég held líka, að ekki sé hægt að selja mönnum sömu vöru með misjöfnu verði á ýmsum stöðum á landinu. Ég held því. að varhugavert sé að veita þessa hjálp, og þá sérstaklega á þennan hátt. Það hefir verið minnzt á, að einstökum hreppum hafi verið veitt svipuð hjálp. en það hafa því verið þeir hreppar, sem notað hafa alla lánsmöguleika sína í bjargráðasjóði. Hvort svo stendur á hér, skal ég ekki segja um, né heldur hvort eðlilegt er, að bjargráðasjóður veiti slíka hjálp þegar á haustnóttum. Sú upphæð, sem hér er um að ræða, yrði á milli 125 þús. og 175 þús. kr. Mér skilst. að ríkisverksmiðjurnar eigi að greiða halla af sínum vörum, en ríkissjóður hitt. En ég tel alveg óhugsandi, að ríkisverksmiðjurnar geti tekið þennan halla á sig, svo hörð sem samkeppnin er orðin við einkaverksmiðjurnar. Það kæmi því á ríkissjóð að greiða allan hallann, en þess tel ég hann ekki megnugan eins og sakir standa. Ég vil leyfa mér að leggja til, að umr. verði frestað og till. vísað til fjvn., því að ég sé ekki ástæðu til þess, að menn verði þvingaðir til að greiða atkv. um málið áður en það hefir hlotið athugun í nefnd.

*Finnur Jónsson: Ég held, að hv. flm. hafi ekki gert sér fyllilega grein fyrir því, hverskonar till. þetta er. Hann leit á þau útgjöld, sem af henni leiddi, fyrst og fremst sem kvöð á ríkissjóði. En þetta hlýtur að lenda að langmestu leyti á síldarbræðsluverksmiðjum ríkisins. Ef við gerum ráð fyrir, að af þessum 3 þús. smál., sem verksmiðjur ríkisins selja innanlands, fari um 2 þús. smál. á óþurrkasvæðið, þá er það hvorki meira né minna en 50 þús. kr. kvöð á þær síldarverksmiðjur. Hv. flm. gerir að vísu ráð fyrir, að ríkissjóður greiði hallann, sem verður á milli þess verðs, sem fæst á erl. markaði hjá verksmiðjum einstakra manna, og hámarksverðs, sem sett er þarna. En það er ekki nema lítill hluti af mjölinu,á innanlandsmarkaðinum frá verksmiðjum einstakra manna. Þess vegna er till. í aðalatriðum beinlínis tilraun til að skattleggja síldarverksmiðjur ríkisins til hagsmuna fyrir bændur. Nú þarf ekki mörgum orðum að því að eyða, hvílík fjarstæða þetta er. Ég skal ekki rengja, að vera kunni mikil nauðsyn að styrkja ýmsa bændur að kaupa fóðurbæti. En hitt nær vitanlega ekki neinni átt, að leggja sérstakan skatt á sjómenn og útgerðarmenn, sem verzla við síldarverksmiðjur ríkisins, eina saman, til þess að bæta úr þessari þjóðarnauðsyn, að hjálpa bændum á óþurrkasvæðinu, ef hún er annars fyrir hendi, sem ég skal ekki segja um. Þessar verksmiðjur verður að reka í samkeppni við rekstur einstakra manna, og verða því að vera færar um að borga a. m. k. sama verð og verksmiðjur einstakra manna. En ef á að þrengja kosti þeirra með því að láta þær sérstaklega borga óþurrkahjálp til bænda, þá geta þær ekki borgað sama verð fyrir síldina og aðrar verksmiðjur gera. Árangurinn af slíkum lagaákvæðum yrði sá, að ríkisverksmiðjurnar yrðu að hafa verðið lægra, gerandi ráð fyrir þessari sérstöku aukakvöð, og eiga það á hættu að fá ekki síld jafnt við verksmiðjur einstakra manna, sem myndu þá geta grætt óhóflega á þessari ráðstöfun. það virðist full ástæða til að draga athygli hv. flm. að þessu, vegna þess að hann virtist í sinni framsöguræðu eingöngu gera ráð fyrir, að þetta yrði kvöð á ríkissjóði. Af þessu meðal annars, hve hv. flm. hefir gert sér litla grein fyrir afleiðingum af samþykkt þessarar till. fyrir þau ríkisfyrirtæki, sem um er að ræða, þá lítur út fyrir, að þessi till. sé meir flutt til þess að sýnast en vera, - að hún sér framhald af þeirri auglýsingastarfsemi, sem sjálfstæðismenn iðka hér á Alþingi, - þeirri auglýsingastarfsemi, að lofa kjósendum allskonar fríðindum, gera ráð fyrir, að ríkið geri hitt og þetta, en benda ekkert á, hvar tekjur eigi að koma til þess að mæta útgjöldunum. Og svo er á hinn bóginn óskapazt yfir þeim skattahækkunum, sem aukin útgjöld óhjákvæmilega hafa í för með sér. En um leið og þessir menn vilja ekki benda á tekjuöflunarleiðir, segja þeir - eins og hv. flm. þessa máls -, að ríkissjóður sé þess alls ekki umkominn að bæta á sig nýjum útgjöldum, síður en svo. Það er ómögulegur hlutur að finna neitt samræmi í þessu tvennu, - nema þá að flm. viðurkenni um leið, að þetta sé flutt eingöngu í auglýsingaskyni, eingöngu til að sýnast, en ekki vera. Það væri annars fróðlegt að vita, hvort það er Sjálfstfl. í heild, sem stendur að þessum till. Ef einhver er af stjórnendum þess flokks á þessum fundi, vildi ég gjarnan spyrjast fyrir um það, hvort Sjálfstfl. standi að þessu sem heild, að leggja slíkan aukaskatt á sjómenn og útgerðarmenn, sem leggja upp síld í síldarverksmiðjur ríkisins.

* Flm. (Eiríkur Einarsson): Ég vildi aðeins með fáum orðum leiðrétta þann misskilning. sem kom fram í ræðu hv. þm. Ísaf. Hann gerði sér far um að láta skína mjög á vald sitt, sem hann hefir yfir síldarverksmiðjum ríkisins, og tók sér varnarstöðu fyrir þær. En það er vitanlegt og ætti hver maður að sjá, að við flm. beinum till. okkar að Alþingi og ríkisstj. og ríkissjóði fyrst og fremst. Slíka ívilnun verður að sjálfsögðu að veita af framleiðslu ríkisins, og í þessu tilfelli af þeim arði, sem ríkinu hlotnast af sínum síldarverksmiðjurekstri. Það er því ríkissjóður, sem á hér að hlaupa undir bagga, samkv. málaleitun þessarar till., sem beinir ósk sinni til Alþingis, ríkisstj. og ríkissjóðs fremur en að síldarverksmiðjunum, þó að þær séu vitanlega þar á vegi. því að þær vinna úr síldinni, og það er sérreikningur, sem þar gildir. En til ríkissjóðs er málinn beint. Og mér finnst það í rauninni algerlega óframbærileg neitunarástæða í málefnum bænda, að ekki megi brjóta í bága við sérhagsmuni síldarverksmiðjanna, ef gerlegt þætti að öðru leyti af hálfu ríkisins að framkvæma þetta. En að málinu sé beint aðallega til síldarverksmiðjanna, af því að vara, sem seld er til bænda, er komin frá síldarverksmiðjunum, er fjarstæða. Hitt var ástæða til að taka fram í grg. þrátt fyrir þetta, að hjálp ríkissjóðs skuli jafnt ná til fóðurbætis frá ríkisverksmiðjunum og öðrum verksmiðjum, þ. e. afslátturinn á hver 100 kíló. það er skilgreint, til þess að enginn misskilningur komist að. Hv. þm. Ísaf. hefir mikið talað um það. að hér ætti að skattleggja verksmiðjurnar til atvinnubóta fyrir bændur. Vitanlega er hver hjálp, sem kemur frá ríkinu, á einn eða annan hátt skattálagning á ríkið, þ. e. gjöld, sem ekki er hægt að eyða til annars. Það segir sig sjálft. Og mér finnst, að hv. 1þm. Ísaf. hefði ekki átt að minnast á þetta atriði, hvort ætti að skattleggja síldarverksmiðjur til hagsmuna fyrir bændur, því að þetta málefni á sér viðtæka forsögu, sem veit að þeirri aðstöðu bænda til síldveiða á þeim tíma, þegar fólksflóttinn var mestur úr sveitunum í þá uppvaxandi kaupstaði, sérstaklega þar sem síldarútvegurinn var í uppgangi. Ég segi þetta ekki af því, að útvegurinn eigi ekki rétt á sér, og að ekki skuli lagt svo mikið í hann sem nú er gert, heldur af því, að útvegurinn hefir orðið blóðtaka fyrir sveitirnar hvað eftir annað og það má þá segja, að ýmsir hafi höggvið í unnars garð. Hv. þm. Ísaf. hefði ekki þurft að býsnast svo mjög yfir, að ósamræmi væri í því, að ríkissjóður væri þess litt umkominn að efna til nýrra útgjalda, en þó væri farið fram á þennan styrk. Því að ég skilgreindi þetta, að því minna sem er úr að spila, því meiri nauðsyn er að halda vel á því litla, sem til er. Og ef niðurstaðan verður sú, að hjálp til handa þessum fjölda fólks sé þjóðarnauðsyn, þá kemur sú ástæða því fremur í forrými, en annað má frekar víkja í bili. Þetta er það mat, sem kemur alstaðar til greina við allskonar ráðstafanir ríkisvaldsins. Hv. þm. Ísaf. þurfti þess vegna ekki að snúa út úr orðum mínum. Og þó að ég fari ekki út í þá sálma við hv. þm. Ísaf., þá finnst mér hann í þessu atriði höggva nærri sjálfum sér, þegar hann gerist svo umhyggjusamur um að halda sparlega á fé, því að það er nokkuð umdeilt, hversu sparlega hann hefir haldið á ýmsu, sem lýtur að síldarverksmiðjum ríkisins og útgjöldum í því sambandi. Ég hefi nú persónulega ekki næga þekkingu til að rekja þetta, né heldur áreitnisvilja, en ég veit, að þessi hv. þm. á sízt að kasta fyrsta steininum í þessum efnum. Ummæli hæstv. ráðh. voru yfirleitt hófleg, og ekki þykir nema eðlileg till. af hálfu ráðh., að svo viðtæku máli skuli visað til fjvn. En þar sem hann taldi vandkvæði á að finna takmörkin, hvar óþurrkasvæðið lægi, þá vil ég benda á, að það var fundur haldinn nú í sept. til að ræða um þessi mál, að tilhlutun Búnaðarfélags Íslands. Og fundur þessi leyfir sér að skilgreina takmörk óþurrkasvæðisins. Fundarmenn telja það - með leyfi hæstv. forseta - taka yfir Skaftafellssýslur, vestur og norður um land til Miðfjarðar. Annars legg ég ekki dóm á, hvort þetta er nákvæmlega rétt skilgreint. En út af því, að hæstv. fjmrh. kvað erfitt að finna takmörkin og því varasamt að leggja út á þessa braut, þá er þó megin óþurrkasvæðið ekki vandfundið. Því að svo myrkt var skýið og rakafullt, sem hvíldi yfir höfði hvers einasta búanda á stórum svæðum í næstum liðlangt sumar, en þegar kemur á jaðrana og fer að sjá til lofts, þá geri ég ráð fyrir, að reynslan um heyhirðinguna segi til vegar í meginatriðum, því að það leikur sér enginn að því að vanrækja að þurrka hey sitt og ná því inn. Og Búnaðarfélaginu og samböndunum treysti ég vel til að skilgreina þetta í samráði við ríkisstj., finna þessi takmörk og fara har vel að ráði sinu. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri allt annað að hlaupa undir bagga með útvegun fóðurbætis í harðindum seinni part vetrar eða nú undir veturinn. Að vísu. En það miðar þó hvorttveggja að sama takmarki, að tryggja búpeninginn. Það má kannske segja, að í þessu sé hér um nýjung að ræða; áður var miskunnarlaust skorið af heyjunum. En slíkum nýjungum í atvinnuháttum verðum við að vera viðbúnir og kunna að sveifla venjunum dálítið til, eftir því sem hentar. Ég vil svo að lokum taka það fram, að gefnu tilefni frá hæstv. ráðh., að þó að ýmsir bændur virðist geta staðið straum af þessum útgjöldum. þá er ég viss um það, að sú greiðsla er á kostnað annara skuldbindinga þeirra, hvað sem augnablikið kann að segja til um þetta. Ég tel svo ekki nauðsyn að fara lengra út í þetta mál nú, ekki sízt þar sem því mun verða visað til nefndar. En að síðustu vil ég geta þess í sambandi við það, sem sagt var um Austfirði fyrir 1–2 árum, að þar stóð í rauninni líkt á og nú. Þá voru það vetrarharðindi, sem sköpuðu hættu á skepnuhruni og vandræðum. Nú er það vond sumarveðrátta og eyðilegging á heyfeng bænda, sem veldur sama öryggisleysinu og vandræðunum. Afleiðingar sumar- og vetrarharðinda geta orðið hinar sömu fyrir bændastéttina og sett bændur í sömu vandræði, og munu þeir því þiggja liðsinni jafnþakksamlega, hvort sem er heldur sumar eða vetur. Hv. þm. Ísaf. var víst að spyrja, hvort við bærum þetta fram af hálfu Sjálfstfl. eða upp á eigin spýtur. Ég vil segja bessum hv. þm. það, að ég sé ekki, að þetta komi neitt málinu við. Þeir mega kalla það yfirboð, sem það vilja. En þeir, sem er verið að flytja þetta fyrir og hafa hina ríku þörf fyrir hjálp, þeir munu ekki spyrja, hvort þetta sé flutt af einstökum þingmönnum eða flokki, heldur hvort þetta sé réttmætt mál, sem eigi erindi í þingsal til úrlausnar eða ekki. En það er gamall ósiður í okkar landi að miða allt við flokka, en ekki þjóðarheildina; færi vel á því, að hv. þm. Ísaf. syngi þar einsöng í þessu máli; ég tek ekki undir.



Ég geri ráð fyrir, að þetta frv. fari til fjvn. En áður en það fer þangað vildi ég segja um það nokkur orð. Og fyrst það. að ég hygg, að þetta bréf nái ekki nema að nokkru leyti til þess, sem þarf að takmarka, ef till. þessi verður samþ. Fyrst og fremst gekk þessi óþurrkur í sumar misjafnt yfir það óþurrkasvæði, sem talað er um í bréfinu, sem hv. flm. las og mér er vel kunnugt um. Og það eru héruð utan þess svæðis, sem hafa farið eins illa, ef ekki verr, út úr óþurrkinum heldur en nokkur hluti þessa svæðis, sem í bréfinu getur. Þar má nefna skagann milli Eyjafjarðar og Skagafjarðar, sem liggur bæði í Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslu. Líklega hefir hvergi á óþurrkasvæðinu, sem hann talaði um, verið meiri óþurrkur en þar. Svo að vandinn að ákveða svæðið er miklu meiri en hv. fim. virðist ljóst. Þetta vil ég fyrst og fremst benda á, til þess að nefndin hafi það til athugunar. Í öðru lagi vil ég benda á það, að þegar átti á sinum tíma að meta, hvað þyrfti af fóðurbæti fram yfir venju. þá var gizkað á kringum 40 þús. sekki af síldarmjöli - þeir sem fóru hæst. Hv. flm. talaði um 20 kr. verð á sekk, sem er of lágt, því að þegar flutningur og mannahald er komið í viðbót, þá er pokinn orðinn á 25 kr.; verður það þá kringum milljón kr., sem fóðurbætirinn kostar. Hv. flm. ætlast til, að ríkissjóður og síldarverksmiðjurnar hlaupi undir bagga sameiginlega. Ef um lágmarksverðið eftir till. er að ræða, nemur ívilnunin 125 þús. kr., en með hámarksverði 175 þús. kr. En hinsvegar er á það að líta, að þó að þessar tölur séu háar, þá er ástandið ekki verra en það, sem ég skal nú benda á. Á þessu svæði, sem gizkað er á, að mundi þurfa að kaupa 40 þús. sekki af fóðurbæti, er venja að setja á um 76 þús. dilka. Með því verði, sem er á þeim nú, munu þeir leggja sig upp og ofan á þessu svæði kringum 20 kr., og þá er komið meira en fyrir fóðurbætinn. Það eru því ekki öll líflömbin, sem þarf til að borga allan fóðurbætinn. Það er auðséð, að bændur geta ekki yngt upp sinn stofn í ár eins og venjulega. Fyrir fjvn. er því það að rannsaka, hvort ástæða sé fyrir ríkisvaldið að hlaupa undir bagga og hjálpa til þess, að bændur geti ferði. Óþurrkarnir hafa gengið misjafnt yfir þetta svæði, sem hér var nefnt. Við skulum gizka á, að bændur hafi sett á þann fóðurbæti, sem þeir eru búnir að fá - en þeir eru ekki búnir að fá eins mikið og áætlað var -, ef við gizkum á, að þeir hafi sett á hann og heyin, sem þeir hafa, þá sýnir reynslan samt, að þeir eru ekki búnir að drepa nema liðlega helming af líflömbunum, eða 40 þús. Annaðhvort hefir verið áætluð of mikil fóðurbætisþörf á þessu svæði eða bændur setja ógætilegar á í haust en venjulega. Þess vegna, þegar heildin er skoðuð, þá er þörfin ekki eins brýn eins og oft hefir verið látið í veðri vaka. Og ég held, að þessi till. verði að einhverju leyti að skoðast í því ljósi, að hún er flutt af landskjörnum þingmanni af svæðinu, sem gjarnan mun óska að verða kjördæmakosinn.

*Finnur Jónsson: Ég skal ekki lengja umr., enda virðist þess ekki þurfa, því að hv. 11. landsk. fer nú svo mikið gegnum sjálfan sig í þessu máli, að ef ég ýti eitthvað á hann, þá myndi það auka hringsnúninginn enn meir, án þess að koma honum á nokkurn hátt inn á réttar rökræður. Hann sagði t. d., að sér finnist eðlilegt, að ríkið hlypi jöfnum höndum undir bagga, hvort sem síldarmjölið væri frá ríkisverksmiðjunum eða verksmiðjum einstakra manna. Þetta er ekki í rauninni hægt að skilja öðruvísi en svo, að hann telji rétt, að ríkið borgi uppbót hvort heldur mjölið er keypt hjá verksmiðjum einstakra manna eða verksmiðjum ríkisins. En í till. stendur beinum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Að því leyti, sem mjölið er keypt af öðrum en síldarverksmiðjum ríkisins, greiðir ríkissjóður þann hluta verðsins, sem fram yfir er það verð, er bændur njóta samkvæmt ofanskráðu, enda sé þá miðað við sanngjarnt söluverð.“ Nú sagði hv. flm., að þessi styrkur verði að „afballanserast“ milli ríkissjóðs og síldarverksmiðja ríkisins. Hvernig á það að gerast? Á það að gerast af sjálfu sér eða á að koma með sérstakar fjárveitingar í þessu skyni? Hann á eftir að upplýsa þetta. Ég hefi aldrei vitað, að slíkt „afballanseraðist“ af sjálfu sér; það verður að koma með einhverjar till. um fjárveitingar á móti. En þær liggja ekki fyrir, og lítur ekki út fyrir, að hv. flm. álíti, að þess þurfi, heldur gerist þetta af sjálfu sér. Hann sagði líka, að þeir flm. beindu þessum till. fyrst og fremst að ríkissjóði. Ég hefi sýnt fram á, að þeim er fyrst og fremst beint að síldarverksmiðjum ríkisins, en ekki ríkissjóði, nema hv. flm. vilji taka sig til og breyta till. þannig, að ríkissjóður borgi mismuninn, hvort sem mjölið er keypt af ríkisverksmiðjunum eða verksmiðjum einstakra manna. Ég beindi þeirri fyrirspurn til hv. 11. landsk., hvort Sjálfstfl. stæði að þessari till. sem heild. Ég vildi fá að vita, hvort Sjálfstfl. vildi sérstaklega skattleggja sjómenn og útgerðarmenn, sem verzluðu við verksmiðjurnar, til þess að greiða óþurrkastyrk til bænda. Hv. 11. landsk. segir, að þetta komi ekki málinu við. Það kemur einmitt málinu mjög mikið við, hvort einn stærsti stjórnmálaflokkurinn ætlar að taka upp það „princip“ að skattleggja eina fátæka stétt í þjóðfélaginu sérstaklega til þess að greiða hallærisstyrk til annarar fátækrar stéttar. Hv. 11. landsk. vildi svara þessu með því, að það væri nóg, að það sýndi sig á Alþ., hvort málið væri réttmætt og ætti erindi þangað inn. En það geta verið mörg góð mál, sem eiga erindi inn í þingsalina, en geta þó skipt flokkum hjá þjóðinni. Og það er því full ástæða til að ítreka það við hv. 11. landsk., að hann svari því afdráttarlaust, hvort Sjálfstfl. standi að þessari till. eða ekki.

* Flm. (Eiríkur Einarsson): Hv. síðasti ræðumaður krefst þess, að ég svari því afdráttarlaust, hvort Sjálfstfl. sem heild standi að þessari till. Þó að hann sé nú myndugleikans maður, þá finnst mér nóg að svara honum með því, að atkvgr. muni skera úr, hverjir standa að þessu máli. Það er gamall þjóðlegur íslenzkur siður. að þeir, sem standa hátt í embættum, standi hátt í rembingnum líka, og svo er um þennan hv. þm. Þetta álít ég nóg svar handa honum, því að ég tel, að það felist í till., eins og hún liggur fyrir, svar við því, sem hann virðist leggja höfuðáherzluna á, sem sé, að verið sé að skattleggja fátæka sjómenn á kostnað bænda. Ég hefi sagt það áður, að svo langt sem mitt umboð nær til þess að flytja till., þá er það gert vegna brýnnar þarfar landbúnaðarins, sem ég tel, að bæta verði úr með sjávarafurðum, sem aflað er við strendur landsins og unnar eru í síldarverksmiðjunum. Vitanlega eru það sjómenn, sem afla þessara afurða, en þeir eru fæddir og uppaldir á landinu og stunda atvinnu á sjónum, svo að þetta þjónast og helgast hvort af öðru.

*Gísli Sveinsson: Herra forseti! Af því að ég er meðflm. að þessari till., sem hér er til umr., þá vil ég taka fram nokkur atriði, sem mér þykir þörf á sumpart að leiðrétta og sumpart að ítreka. Það er rétt hjá hv. l. þm. N.-M., að takmörkin fyrir óþurrkasvæðinu á s.l. sumri eru ennþá nokkuð óglögg. Það er sem sé óvíst ennþá, hvar byrji að austan hið mesta óþurrkasvæði. Mun það sanni næst, að það byrji austast í AusturSkaftafellssýslu. eða í Lónssveit. En samt er það svo, að þótt takmörkin séu ekki ákveðin og sumstaðar á óþurrkasvæðinu hafi veðrið verið nokkuð misjafnt eflir vikum og dögum, þá er þó svæðið sem heild mjög ákveðið. Hvar takmörkin geta talizt á því versta og því skársta, kemur ekki svo mikið málinu við, því að hér er ekki rerið að tala um að ákveða, hvað stórt þetta svæði sé. Hér er aðeins verið að gera ráð fyrir því að efla til ráðstafana til þess að létta undir með þeim, sem urðu fyrir hinum miklu skakkaföllum af völdum óþurrkanna, til þess að koma sínum fjárstofni áfram. Hér á Suðurlandi eru fóðurbætiskaup nokkuð mikil um garð gengin. Það er búið að panta mikinn fóðurbæti, og sumstaðar jafnvel búið að flytja hann heim, en þó ekki nærri alstaðar. Í Austur-Skaftafellssýslu er t. d. ekki nærri lokið flutningum, og svo mun víða vera. Enn er hitt, að greiðslur hafa enn ekki farið fram. Það hafa verið gerðar ráðstafanir til greiðsina, en annað ekki, gefnar út ávísanir eða gert ráð fyrir, að greiðslur fari fram á sínum tíma. Og er því sýnt, að málið torveldast ekki í meðferðinni af þeim sökum, að búið sé að gera ráðstafanir, sem hindri það, að þetta geti komið að eðlilegum og nokkuð liðugum notum. Hinsvegar tekur till. það líka beinlínis fram, að þótt svo væri, að menn hafi þegar að öllu leyti aflað sér fóðurbætis, - sem mun vera í langflesfum tilfellum -, þá skuli það sama gilda um þá og hina, sem enn eiga það ógert. Þetta hindrar því alls ekki gang málsins. Mér skildist einnig á hv. 1. þm. N.-M., að hann áliti, að þessu mætti haga á skynsamlegan og auðveldan hátt. Það er líka svo til ætlazt, að um þetta fjalli sá aðili, sem bezt má til þess treysta, sem sé Búnaðarfélag Íslands, að fengnum till. frá þeim búnaðarsamböndum, sem hlut eiga að máli. Ríkisstj. þarf því eigi sjálf að gera sér neina sérstaka grein fyrir þessu máli, aðra en þá, sem hér kemur mjög til - að sjá fyrir því fé, sem til [tessa þarf. Hv. 1. þm. N.-M. fannst hér ekki vera meiri hætta á ferðum en það, að ekki yrði komið upp um eitt ár þeirri tryggingu, sem ella væri eðlileg á fjárstofni þessara héraða. En sannleikurinn er sá, að þó svo væri, að þetta gerði ekki sérlega mikið til, þá er málið alls ekki lyst með því, þar sem svo mikið hefir kveðið að óþurrkunum - og heyfengur þar af leiðandi lítill og hrakinn -, að óhugsandi er, að bændur almennt geti komizt af, nema með afarmikilli rýrnun á sínum aðalfjárstofni. Nú er það vitað, að menn haga sínum ásetningi misjafnlega, en það er rík hvöt hjá mönnum í svona árferði að vera varir um sig. Og ég veit, að menn hafa verið það hér á Suðurlandi nú á þessu hausti, og hafa ekki ætlað sér um of. En þó svo væri, þá fullyrði ég, að þörfin er brýn til þess að hlaupa undir bagga. þú getur verið, að þetta sýni sig ekki fyrr en á næsta vori. Ég þá er komið að því, sem hv. 1. þm. N.-M. telur ef til vill æskilegast, að allt komist í öngþveiti undir vorið, með hallæri og niðurdrápi fjár, nema hlaupið sé undir bagga með ríkisstyrk, eins og gert var í hitteðfyrra. En það er of seint að byrgja brunninn. þegar barnið er dottið í hann. Það er of seint að ætla sér með ríkisstyrk að koma fólkinu til hjálpar, sem mjög má deila um eftir á, hvort farið hafi skynsamlega að ráði sínu. Hitt ætti að vera reglan, að uppala fólkið til þess að sjá sér sjálft farborða og treysta aldrei upp á það, að komið geti til að einhver verði að hjálpa, ef ekki á að verða hrun. Þessi hv. þm. hefir sjálfur látið þá skoðun í ljós annarsstað,r, að hann óski ekki, að bændur setji „á guð og gaddinn“. Ætti hann því að íhuga það, að sú aðferðin er betri, sem við flm. þessarar till. viljum hafa, að aðstoða bændur til þess að sjá fyrirfram farboða sínum stofni, heldur en að láta reka á reiðanum og rjúka svo í dauðans ofboði til hjálpar, þegar allt er komið í öngþveiti. Það er rétt, að sýnilegt var þegar í stað, að áætlun sú, sem Búnaðarfélag Íslands gerði um væntanlega fóðurbætisþörf s.l. haust, var of há. En það raskar ekki því, að rétt var að gera einhverja gangskör, fyrst og fremst að gera þessa áætlun og í annan stað að hlaupa undir bagga með þeim héruðum, sem vitanlega þurftu að fá miklu meiri fóðurbæti en venja hefir verið. Og gerir það því hvorki til né frá, hvort áætlunin hefir staðizt eða ekki. Við vitum, að hún stóðst ekki, og er það gott og sizt neinum að álasa fyrir það, því að þeim mun minni verður sú hjálp, sem til greina gæti komið. Enda er ekki sagt í grg. till. annað en það, að þessi áætlun var svona há. Og veit hv. þm. bezt sjálfur, hvernig hún var undirbúin. Ég hneykslast ekki á þeirri áætlun, því að ég veit, að hún var gerð af góðum vilja til þess að fá yfirlit yfir málið eins og það þá horfði við. Þá sagði þessi sami hv. þm., að það leyndi sér ekki, að till. væri flutt af landsk. þm. Ég veit nú ekki, hvaða ástæðu ég hefi gefið til þess að vera kallaður landsk., - ennþá er ég héraðskjörinn. En þó svo væri, þá teldi ég mér það ekki neina minnkun, enda virðist sem þm. telji sér það nokkurn sóma - ef svo mætti að orði komast, - því að betra er að komast að sem landsk heldur en alls ekki. Og það, að aðalflm. till. er landsk. þm., ætti einmitt að vera meðmæli með henni, því að það sýnir, að hann tekur viðar tillit en til síns héraðs, ef hann telur sig ekki eingöngu bundinn við það. Þá ætla ég að leyfa mér að víkja nokkrum orðum að hv. þm. Ísaf. (FJ). Eins og honum er lagið. blandaði hann saman mönnum, málefnum og flokkum, og taldi hann, að hér væri einhver ósvinna á ferðum, sem hann vildi eigna Sjálfstfl. Og skoraði hann á þá, sem væru stjórnendur flokksins; að gefa til kynna með þetta. Ég get fullvissað hv. þm. um það, að þó að þeir sætu hér, þá mundi þeim ekki koma til hugar að virða þessa spurningu hans svars. Það ætti hann líka að vita af eigin reynd og viðureign sinni við þá. En ég verð að taka undir með meðflm. mínum um það, að þetta kemur ekki málinu við. Till. kemur fram eins og hún sýnir sig, og flm. hennar standa fyrir sínu máli, en öðrum er þar ekki til að þreifa í umr., nema til kynna hafi verið gefið, að einn eða annar flokkur standi óskiptur að málinu. Þess vegna er þetta úti á þekju og eins og hvert annað vandræðafálm hjá hv. þm., enda mun honum hafa verið það ljóst, að hann var kominn út á hálan ís, og þess vegna viljað víkja málinu á víðari grundvöll; en það getur nú orðið varasamt, því að grundvöllurinn getur þá orðið ennþá viðari og að lokum snert þá, sem víkja vilja málinu við. Þessum hv. þm. fannst til mikils vera mælzt af okkur flm. till. með því að fara fram á, að einum aðilja sé ívilnað - sem sé búandmönnum landsins - með því, að taka frá þeim fátæku, sem að ríkisverksmiðjunum stæðu. Ég hefi nú ekki heyrt það fyrr, að að ríkisverksmiðjunum stæðu tómir fátæklingar. Ég held, að til sanns vegar megi færa, að þar standi að ýmsir, sem nokkuð geta borið. Og er þar fyrst og fremst ríkið sjálft, sem við ætlumst til, að hér standi að, sumpart með því, að verksmiðjur þess taki þátt í þessu - þó vitanlega á þann hátt, sem ríkisstj. í samráði við Alþ. þætti réttast -, og sumpart með því að standa undir þeim kostnaði, sem af framkvæmd þessara ráðstafana hlytist. Í öðru lagi stendur að þessum verksmiðjum fólk, sem vitanlega er misjafnlega stætt, en stundar þann atvinnuveg, sem öllum kemur saman um, að er uppgripavinna og annars eðlis en vinna bændanna. Bændur geta aldrei átt von á því að geta dregið í happdrætti forsjónarinnar, eins og þeir aðiljar, sem að síldarútveginum standa. En það hefir verið skoðun mín og annara, að svo bezt sé atvinnuvegum landsins borgið, að þeir önnuðust að miklu leyti hver annars hag, með því að vera viðbúnir að liðsinna og hjálpa hver öðrum. Og ég lét mér satt að segja til hugar koma í sumar, að það mundi auðvelt að fá ríkisstj. til þess að láta verksmiðjurnar miðla fóðurbæti við verði, sem væri það mikið lægra en almennt söluverð, að búandmenn, sem nauðulega væru staddir, gætu talið sér hag að því að kaupa það. Út af þessu lenti í miklu þjarki, en niðurstaðan varð sú, að hið opinbera þóttist ekki geta selt bændum síldarmjöl fyrir minna en kostnaðarverð. M. ö. o., hið opinbera hagaði sér hér eins og hver annar viðskiptamaður, sem ekki vill skaðast. Hér er um það að ræða, hver eigi að standa straum af hjálpinni. Og það opinbera á að hjálpa bændum, ef í nauðirnar rekur, m. a. með því að selja þeim fóðurbæti úr ríkisverksmiðjunum við vægara verði en talizt getur kostnaðarverð. Hv. þm. Ísaf. var að tala um það, að þetta yrðu mikil útgjöld, og er undarlegt að heyra slíkt einmitt frá honum. Allir vita, hvernig farið hefir með ríkisverksmiðjurnar undir handleiðslu þessa hv. þm. Kostnaður við rekstur þeirra hefir orðið svo gífurlegur, að það nær engri átt, ef slík eyðsla verður ekki sett undir opinbera rannsókn. Ég skal nefna það sem dæmi um stjórn þessa hv. þm. á ríkisverksmiðjunum, að fyrir tveim árum fóru þrír menn frá starfi í ríkisverksmiðju, en fimmtán manns voru teknir í staðinn. Enginn efast um, að framleiðslukostnaðurinn hlýtur að vaxa gífurlega með svo gálauslegri stj. Mér hefir verið tjáð, að framleiðslukostnaður síldarmjöls á Seyðisfirði, en þar er lítil verksmiðja, sé 3.50 kr., á Djúpuvík 3.36 kr., en í stóru verksmiðjunum, þar sem hv. þm. Ísaf. stjórnar, er framleiðslukostnaðurinn yfir 4.00 kr. á mál. Samt hlýtur framleiðslukostnaðurinn raun verulega að vera miklu minni þar en í litlu verksmiðjunum. Þessi hv. þm. ætti því ekki að blanda sér mjög í annara manna mál, meðan svona er ástatt hjá honum sjálfum. Ég nefni þetta aðeins í þeim tilgangi að sýna, að hv. þm. er á hálum ís, þegar hann talar um, að ríkisverksmiðjurnar mættu ekki við því að selja fóðurbæti til bændanna lægra verði vegna neyðarástands þess, er nú ríkir í sveitunum. Hv. þm. Ísaf. hefir ráðizt í ýmsar framkvæmdir upp á eigin spýtur, sem hafa haft langtum meiri kostnað í för með sér, svo sem hina víðfrægu þróarbyggingu á Siglufirði, sem sagt er, að kostað hafi 250 þús. kr., og nú kvað eiga að bæta þar við vélum, sem kosta álíka mikið. Það er því ekki bara síld, sem mokað er í þró þessa, heldur líka hálf millj. kr. Hvað hefði ekki mátt gera fyrir þessa hálfu millj. króna? Fyrir það fé má koma upp verksmiðju, sem ynni úr 80 þús. málum á síldarvertiðinni. - Mér er ekki kunnugt um, hversu lengi hv. þm. ætlar að vera við stjórn þar norður frá, en hitt er víst, að allir þeir, sem ekki eru rammflæktir í neti stjórnarflokkanna, telja, að hann sé búinn að vera þar of lengi nú þegar, og það muni seint bætt, sem honum hafi tekizt að afreka þar.

*Finnur Jónsson: Hv. þm. V.-Sk. hefir notað sér það, að ég var búinn að tala tvisvar, og rutt úr sér ásökunum um óskyld mál í því trausti, að mér ynnist ekki tími til að svara þeim öllum í einni aths. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í þann hluta af ræðu hv. þm., sem hann byggði á sögusögnum annara um mál, er hann sjálfur ber ekkert skynbragð á, - auk þess sem hann tekur sér í munn allar slúðursögur íhaldsblaðanna og færir þær til verri vegar. Um síldarverksmiðjur ríkisins er það að segja. að ég hefi, ásamt meðstjórnendum mínum, orðið að standa á stöðugum verði um fjárhag þeirra fyrir sjálfstæðismönnum. Hv. þm. G.-K., form. Sjálfstfl., flutti till. árið 1936 um síldarverð, er hann krafðist, að síldarverksmiðjur ríkisins greiddu þá sjómönnum og útgerðarmönnum. Hann sagði, að þetta verð gæti verið allt að 8 krónum á mál. Hann stofnaði til síldarverkfalls og gerði allt, sem hann gat, til þess að koma þessum ríkisfyrirtækjum á kné með óhóflegum kröfum um síldarverð. Og nú kemur bændadeild Sjálfstfl. fram með till. um að skattleggja þessi fyrirtæki til hagsbóta bændum. Og þegar ég og meðstjórnendur mínir standa á móti þessum kröfum, er okkur borið á brýn, að við viljum eyðileggja fyrirtækið. Ég vil mótmæla því sem gersamlega tilhæfulausu, að við nokkurt það starf í verksmiðjunum, sem áður hafi unnið við þrír menn, vinni nú 15 manns. Mönnum hefir ekki verið fjölgað við ríkisverksmiðjurnar síðustu tvö árin umfram bað, sem nauðsynlegt er vegna aukinna afkasta þeirra. - Hv. þm. V.-Sk. sagði, að síldveiðarnar væru sá uppgripaatvinnuvegur, að hann ætti að geta staðið undir óþurrkahjálp til bænda. En veit hv. þm. ekki, að flest þau skip, sem stunduðu síldveiðarnar í sumar, hafa stundað þorskveiðar undanfarin ár. þegar þorskvertiðin hefir með öllu brugðizt? Sá gróði, sem fékkst á síldinni í sumar, fer víða til þess að borga töpin af þorskvertíðum undanfarinna ára. Þegar svona tillögur koma fram, er full þörf á að benda á það, að þær eru eingöngu bornar fram í auglýsingaskyni. Við afgreiðslu þessarar till. verður það svo, að bændadeild Sjálfstfl. verður með henni. en sjávarútvegsdeildin á móti. Þetta er skrumauglýsing, en ekkert alvörumál.

Forseti (JBald): Það hefir komið fram till. um að frestu umr. og vísa þáltill. til fjvn., og sýnist mér rétt að verða við tilmælunum um að fresta umr.