Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Erlendur Þorsteinsson: Herra forseti! Ég get skýrt hv. d. frá því, að fjhn. hefir haft frv. þetta til athugunar og samþ. að mæla með því, þar sem hún sér ekki, að fært sé að svipta ríkissjóð þeim tekjuaukum, sem þar er gert ráð fyrir. Eins og hv. dm. er kunnugt, er frv. aðallega um að fresta framkvæmd nokkurra l., sem draga mikil útgjöld með sér fyrir ríkissjóð, og um ýms gjöld, sem eiga að renna til annara sjóða en ríkissjóðs. Ég skal taka það fram, að n. hefir enn ekki tekið til athugunar þær brtt., sem komið hafa fram frá hv. þm. S.-Þ. Ég sé, að sá hv. þm. er ekki viðstaddur, en ég vildi leyfa mér að óska fyrir hönd n., að hann taki brtt. aftur til 3. umr., sérstaklega þó síðasta lið brtt., viðvíkjandi útflutningsgjöldunum, því eins og hv. d. er kunnugt, hefir komið fram brtt. við fjárl. um, að þetta útflutningsgjald renni ekki allt í ríkissjóð, heldur gangi 100 þús. kr. af því áfram til fiskimálanefndar.



Herra forseti! Þar sem nú vantar hv. 2. flm. að till. á þskj. 402 og hv. 3. flm. hennar hefir ekki enn tekið til máls, mun ég að þessu sinni leiða þá till. hjá mér, að mestu leyti, en gera aftur á móti grein fyrir mínum brtt. Ég vil fyrst deila á það ósamræmi, sem fram hefir komið í því, að nú, þegar uppi eru tiltölulega háværar raddir um, að nauðsynlegt sé að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að fólkið, sem nú safnast í þorpin og bæina í þessu landi og hefir ekki atvinnu þar, og sumir segja, að þetta fólk þurfi að flytjast aftur út í dreifbýlið og fá atvinnu þar, að þá sé á sama tíma og þetta er sagt verið að skerða möguleikana til þess, að fólkið í dreifbýlinu geti tekið á móti þessum mönnum, en það er einmitt það, sem gert er með ákvæðum í þessum till. Brtt. mínar miða að því, eins og þær bera með sér, að reyna að styðja að því, að sem minnst verði gert í þessa átt. Ég hefi flutt brtt. um, að 8. tölul. frv. falli niður. Ræktunarsjóður á eftir l. að fá 1 millj. króna framlag frá ríkissjóði alls. Hann er nú búinn að fá 864155 kr., og á því enn eftir að fá liðlega 100 þús. kr. Hag ræktunarsjóðs er nú svo komið, vegna ýmsra skerðinga, sem hann hefir orðið fyrir af hálfu hins opinbera, að hann er ekki fær um að veita lán af sjálfsdáðum, en verður að fá lán hjá öðrum deildum bankans. Á lánum ræktunarsjóðs hafa einmitt flestar framkvæmdir í sveitum landsins verið byggðar á undanförnum árum, svo það er mjög óheppilegt að skerða möguleika hans til að lána landbúnaðinum, á sama tíma og talað er um, að fólkið, sem gengur atvinnulaust í þorpum og bæjum landsins, þurfi að fá atvinnu í sveitunum, hjá þeim einstaklingum, sem þurfa að fá þessi umræddu lán, til að geta gert framkvæmdirnar. sem fólkinu er ætlað að vinna við. Ég legg því til, að þessi liður verði felldur niður, til þess að ræktunarsjóður fái það, sem honum ber, á árinu 1940. Önnur brtt. mín er við 11. lið og fjallar um það, að fjárveitingin á árinu 1940 til búfjárræktar skuli hækkuð upp í 70 þús. krónur. Fjárframlag það, sem þar um ræðir, er veitt eftir búfjárræktarl. Það leiðir af sjálfu sér, að því fleiri bændur, sem eru í búfjárræktarfélögunum og taka þátt í því starfi, sem undir þau heyra, því meira vaxa útgjöld vegna búfjárræktarfélaganna. Styrkurinn til félaganna er mismunandi; í sumum þeirra er miðað við fjölda þeirra manna, sem í félaginu eru, í öðrum félögum er aftur á móti miðað við fjölda búpeningsins, sem þeir eiga, eða þá að miðað er við verklegar framkvæmdir, svo sem girðingar o. s. frv. Því meiri þátttaka, sem er í félagsskapnum, því meiri þörf er fyrir tillag ríkissjóðs. Á síðasta þingi, eða fyrri hluta þessa þings, var styrkur til nautgriparæktarfélaga hækkaður í kr. 2.50 pr. kú, og hlýtur af því að leiða hækkun á styrknum, en þessu virðast þingmenn hafa gleymt. Ef ekki á að veita nema 62 þús. kr. til búfjárræktarfélaganna á næsta ári, þá verður að taka það fram í lögunum, hvernig á að framkvæma þann sparnað, því það nægir ekki að segja, að búnaðarfélögin eigi að ákveða það, því mennirnir, sem eru í félögunum, eiga heimtingu á sínum vissa styrk samkv. l., nema búið verði að ákveða með öðrum l., að hann skuli lækka. Það er ekki nóg að lækka heildarframlagið. Ég álít, að minnsta upphæðin, sem hægt sé að komast af með, sé 70 þús. kr. Enn er ekki séð fyrir, hve mörg ný nautgriparæktarfélög kunna að bætast við og hve mörg fóðurbirgðafélög, sem þá fá um leið rétt til styrks. Að vísu eru búfjárræktarfélög fyrir nautgripi nú þegar í annari hverri sveit landsins, en það eru ekki nema milli 30 og 40 fóðurbirgðafélög starfandi, svo tala þeirra getur vaxið mikið á næsta ári. Á þessu ári hafa bætzt við eitthvað um 20 félög, og útgjöld til þeirra munu hafa verið um 3 þús. kr. Ég veit auðvitað ekki, hve mörg félög verða stofnuð á næsta ári, en á námskeiði, sem var haldið fyrir menn, sem ætla að starfa hjá þessum félögum, voru 20 menn frá nýjum félögum, sem eiga að fá styrk í fyrsta sinn á næsta ári, svo það er alveg víst, að þessi 62 þús. hrökkva ekki fyrir næsta ár. Hvað sem því líður nú, að menn vilji reyna að lama ræktunarsjóð eins og gert er með 8. tölul. þessa frv., þá vona ég, að menn vilji ekki reyna að lama tilraunir hans frekar en gert er þar, en það verður gert, ef menn ekki samþ. 3. brtt. mína á þskj. 431, sem er við 17. tölul. frv. og er um að fella niður vaxtatillagið, sem á sínum tíma var ákveðið, að þeir bændur skyldu njóta, sem hefðu vaxtahærri lán en 5%. Árið 1938 voru í þessu skyni greiddar 28 þús. kr. og árið 1937 40 þús. kr. Ég álít, að allir séu sammála um, að ástæðan til þess, að Búnaðarbankanum var breytt og vextir gerðir 5%, var, að menn töldu, að landbúnaðurinn þyldi ekki hærri vexti af fasteignaveðslánum. Því legg ég til, að 17. tölul. verði felldur niður og aftur verði tekið upp að greiða vaxatillagið. En þar sem mér hefir heyrzt. á ýmsum mönnum, að það væri vafamál, að þessi till. mín næði fram að ganga, þá kom ég með till. til vara um, að aftan við liðinn bættist ákvæði um, að Búnaðarbankinn þurfi ekki að greiða vaxtatillag af ræktunarsjóðsbréfum þeim, sem eru í umferð. Ræktunarsjóður á um 2600000 kr. úti í bréfum, sem hann borgar 6% af. Hann hefir gefið út þessi bréf, sem veita honum hans aðaltekjur, og af þeim eru í umferð yfir 2,6 millj. kr. Með þessum bréfum, sem eru í eign einstakra manna, hefir bankinn orðið að greiða 1% vexti, og eru það um 26 þús. kr., sem hann hefir orðið að borga í þennan vaxtamismun síðastl. ár, þar sem hann fær ekki nema 5% af útlánum sínum. Það er almennt talið, að þetta vaxtatillag hafi upprunalega komizt inn í liðinn af óaðgæzlu. Þegar svo l. um Búnaðarbankann var síðast breytt, var þetta talið sjálfsagt og réttlátt ákvæði, og því l. breytt í það horf, að bankinn gæti haldið áfram að veita bændum fasteignaveðslán gegn 5% vöxtum, en beint til þess ætlað, að hann fengi vaxtamuninn endurgreiddan af ríkinu. Eftir atvikum gæti ég unað við þann milliveg, sem er milli mín annarsvegar og þeirra hinsvegar, sem mest vilja spara, að b-liður minnar till. yrði samþ. og varatill. mín. Með því næst dálítið í áttina að því, sem ég vil ná, en ekki heldur nema dálítið í áttina. Ég er því viðbúinn. að hitt verði drepið hvorttveggja. En mér kæmi það mjög illa fyrir sjónir, ef þessir tveir liðir verða drepnir. Um brtt. á þskj. 402 hefir ekki verið höfð nein framsaga ennþá. Þess vegna er kannske ekki rétt að minnast á þær. Ég get þó ekki látið hjá liða að benda á, að 1. liður a. í þeirri brtt. er ákaflega viðsjárverður til að framkvæma hann á þessu ári. Það er nú svo, að byggingar- og landnámssjóður skuldar öðrum deildum bankans mikið fé, svo mikið, að það, sem hann fær inn í vöxtum af sínum lánum, er ekki nema nokkrum þús. kr. meira en það, sem hann þarf að borga í vexti af sínum skuldum. Ef hann því er sviptur framlagi ríkissjóðs eða það er skorið mjög við nögl, verður lítill möguleiki fyrir byggingar- og landnámssjóð að lána á næsta ári. Ég geri ráð fyrir, að þegar þetta kom fram frá þeim þremur fjvnm., þá hafi þeir gert ráð fyrirað á næsta ári verði sama sem ekkert byggt, og það hygg ég, að sé í sjálfu sér alveg rétt. Ég tel það mjög óhyggilegt að byggja fyrir þessi lán á næsta ári, ekki fyrst og fremst frá sjónarmiði lánsstofnananna, heldur vegna þess, að það sé ekki eðlilegt að lána á því ári, vegna þess að ég álit það hengingaról, sem sá bóndi legði um háls sér, sem byggði á svo dýrum tíma, að þegar venjulegir tímar koma á eftir með verðfall, þá verði lánið honum svo mikil byrði, að hann varla risi undir því. Þess vegna vil ég ekki styðja að því, að neitt verulegt verði byggt á árinu, sem í hönd fer. En það, sem ég hygg, að hv. flm. brtt. á þskj. 402 gleymi, er, að það er nú þegar búið að byggja mesta fjölda af húsum, sem eftir er að veita lán út á. Undanfarin 2 ár hefir verið byggt upp í sveitum hér á landi það ört, að með sama áframhaldi yrði búið að byggja upp á hverju býli, sem nú er byggt á landinu, á 20–23 árum og skuldir bænda þá líka auknar úr 22 millj. í 35. Ég hefi oft sagt, að ég teldi þennan vöxt of öran, en ég áliti, að það væri góður gangur á endurbyggingunum, er við gætum byggt upp í sveitunum fyrir afborganir af þeim 22 millj., sem bændur skulda nú vegna þessara lána, þannig að þegar búið væri að byggja upp, sem þá gerðist á ca. 38 árum, þá væru þær skuldir svipaðar og nú. En þessi öri vöxtur hefir orðið þess valdandi, að ekki hefir komizt að nema partur af þeim hópi manna, sem hafa byggt upp hjá sér, og þess vegna bíður nú fjöldi bænda með að fá lán. Byggingar- og landnámssjóður mun vera búinn að lofa lánum, sem eru hærri að upphæð en það fé, sem hann hefir til umráða á næsta ári, ef það verður skorið niður að þeirri tölu, sem brtt. 402 gerir ráð fyrir. Og þó mun vera búið að byggja hús á þessu ári, sem ekki hefir komið til umsóknar um lán til, af því að það hefir verið talið vafalaust, að þau fengjust, þó ekki væri búið að sækja um þau, enda eru vanalega ekki teknar ákvarðanir um slíkt fyrr en í febrúar eða marz. Ég tel óforsvaranlegt að stöðva lánastarfsemi sjóðsins með því að gefa ekki kost á lánum til þessara þegar byggðu húsa. Fyrir þær byggingar munu menn nú skulda verzlunum, prívat mönnum og í víxlum, og liggja þau lán þannig þangað til þau komast í byggingar- og landnámssjóð. Ég vil biðja menn að athuga mjög gaumgæfilega, hvort þeim finnst ekki alveg sjálfsagt að láta þetta árið, 1940, byggingar- og landnámssjóð halda sínu framlagi úr ríkissjóði. En á árinu 1940 verður sjálfsagt sama sem ekkert byggt, og þá getur komið til mála, hvað miklu á að kippa af þessum sjóði af framlagi ríkissjóðs, og það þá kannske meiru en hér er farið fram á, fyrir árið 1941. Það er dálítið einkennilegt samræmi, sem kemur fram í hugsun þeirra manna, sem eru með þeim till. annarsvegar að vilja láta fólkið fara út í sveitirnar úr kaupstöðunum og kauptúnunum til að rækta landið, en vilja svo hinsvegar flippa að sér hendinni með lán úr ræktunarsjóði, þannig að það virðist, að þeir geti ekkert gert við þetta fólk, þegar það kemur út í sveitina, annað en að láta það á einhverjar ónýtar engjaberjur. Þetta finnst mér ekki hugsað til þrautar hjá þeim, sem með þessum till. eru. Ég vænti þess, að ég hafi gert þá grein fyrir þessu, að menn sjái veilurnar og öfugstreymið, sem í þessu er. Ég vona, að menn geti verið sammála um, að rétt sé að samþ. b-lið till. minnar á þskj. 431 og varatill. mín við c-lið og að drepa a-lið undir 1. till. á þskj. 402.

*Erlendur Þorsteinsson: Við hv. 1. þm. N.-M. getum verið sammála um það, að það sé margt hér í þessu frv., sem ætti að hverfa burtu. T. d. mundi ég og mínir flokksmenn vilja, að 3. liður frv. falli niður, þannig að verkamannabústaðirnir gætu fengið þær tekjur, sem þeim eru ætlaðar með þeim l., sem þar er verið að fresta framkvæmd á. Hinsvegar verðum við að horfast í augu við þá erfiðleika, sem við höfum nú við að etja, og því er ekki undarlegt, þó það lendi einnig á þeirri stétt, sem Alþfl.þm. telja sig umboðsmenn fyrir á þingi. Ég tel ekki nauðsyn á að rökræða nú um brtt., sem fyrir liggja, þar sem ég hefi farið þess á leit, að þær verði teknar aftur til 3. umr., svo að n. geti fengið tækifæri til að athuga þær áður en þær koma til atkvæða. Vil ég ítreka þá ósk til flm. brtt. á þskj. 431 og 438, að hann taki þær aftur til 3. umr., og einnig til flm. að brtt. 402, að þeir taki þær brtt. aftur til 3. umr.

*Þorsteinn Þorateinsson; Ég skal játa, að það eru ekki eiginlega „agitations“-till., þessar brtt., sem ég hefi gerzt meðflm. að á þskj. 402, því að ég veit, að það mælist illa fyrir að lækka þau tillög, sem þær eru um og mjög eru vinsæl úti um landið og menn hafa notið góðs af. En ef á að spara eitthvað á annað borð fyrir ríkissjóð á þessum tímum, þá verður einhverstaðar að bera niður. En það er segin saga, að viðkvæðið er hjá mönnum, þegar um sparnað er að ræða: Takið ekki af þarna, heldur annarstaðar, - það er hægt að lækka þar. Svona gengur það koll af kolli. En hv. 1. þm. N.-M. minntist aðallega á eina brtt. okkar fjvnm. á þskj. 402, um lækkun á tillagi til byggingar- og landnámssjóðs. Ég játa, að það er óþægilegt fyrir menn, sem búnir eru að byggja upp hjá sér og vonast eftir að fá lán úr sjóðnum, að þurfa að bíða með það. En við álitum, að hægt væri að lækka þetta tillag töluvert úr 200 þús. kr. En við lögðum ekki til, að lækkað yrði tillag til bygginga í sveitum. Ég lít svo á, að það verði að vera, en hinsvegar, að ekki muni verða byggt á næstu árum í sveitum til muna, svo framarlega að stríðið hætti ekki bráðum, og þá tel ég, að vel sé hægt að komast af með þennan styrk, sem ætlaður er til þess samkv. brtt. á þskj. 402. Bankastjóri Búnaðarbankans hefir getið þess, að hann væri búinn að gefa vilyrði fyrir 150 þús. kr. lánum til þessara hluta, og alls ekki meiru. Það eru vitanlega fyrir hendi beiðnir um lán, sem nema töluvert meiri upphæð. En ég tel, ef hægt væri að liðka eitthvað til um tillag til ræktunarsjóðs, þá væri hægt fyrir Búnaðarbankann að standa við sín loforð og hjálpa mönnum um víxla, svo að það kæmist í lag að miklu leyti; svo að ég sé ekki nauðsyn á að hafa tillagið meira en 125 þús. kr., eins og gert er ráð fyrir þarna í brtt. á þskj. 402. Þess vegna verð ég að andmæla skoðun hv. 1. þm. N.-M., að það eigi að fella þessar till. okkar. Ég játa líka, að það er ekki þægilegt að fella niður þetta litla tillag viðkomandi tilbúnum áburði. Og sama er að segja um verkfærakaupasjóð. En við væntum þess þá líka, að það séu lækkuð hliðstæð tillög til handa mönnum við sjávarsíðuna. Það verður að vera jöfnuður á öllu slíku, hvort sem menn eru við sjó eða í sveit. Hvorirtveggja verða að reyna að sýna sanngirni um að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, eftir því sem hægt er. En við megum ekki rísa upp á móti því hver fyrir sig, þótt eitthvað sé dregið úr þeim minnst nauðsynlegu gjöldum eins og sakir standa. Ég tel víst, að ég geti sagt það fyrir hönd minna samnm. eins og ég get sagt það fyrir mína hönd, að óhætt muni vera að taka brtt. á þskj. 402 aftur til 3. umr.

* Frsm. (Jónas Jónsson) : Eins og nál. ber með sér, var menntmn. sammála um aðalefni frv. En 2 af nm. vildu gera við það einhverjar breyt. Og ég mundi við 3. umr. e. t. v. gera einhvern smáviðauka, en sem nokkuð er háður því, hvernig fer um brtt. á þskj. 459. Það sem við nm. í menntmn. vorum yfirleitt sammála um, var, að það væri ómaksins vert að gera þá aðaltilraun, sem frv. fer fram á um að auka verklega kennslu í héraðsskólunum, sem að vísu mundi ekki koma allt í einu, og ennfremur vorum við sammála um aðrar breyt., eins og það að tryggja betur en nú, að kennarar skólanna yrðu þar heimilisfastir, þannig að skólaheimilin yrðu sterkari heild heldur en með núverandi skipulagi, því að starfslið skólanna þarf að tengjast meira heimilisböndum við skólana. Þeim nm., sem um þetta hafa talað, finnst sjálfsagt og eðlilegt, að ekki muni vera hægt að koma betur fyrir gistihúsamálum í dreifbýlinu heldur en með því að hlynna að þessum stofnunum á þann hátt, sem hér er talað um, og mun ég víkja að því aftur, þegar hv. flm. brtt. hefir lokið máli sinu. Vænti ég þess, að þá muni ég sannfæra hv. þd. um það, að hans till. sé ekki alls kostar heppileg. Ég get sagt í viðbót við það, sem útskýrt er í rökstuðningi frv., að menn hafa við reynsluna komizt á þá skoðun, að þegar orðið væri svona mikil skólaganga eins og nú er hér á landi, að 600–700 unglingar fara árlega í heimavistarskóla í sveitum, þá verði fyrir mörgu af þessu fólki þetta aðalmenntunin, sem það fær. Og eins og lífsbaráttan í landinu er, þá sýnist ekki vera hægt að búast við því, að svo mikill fjöldi sé aðallega upptekinn af andlegum fræðum ásamt íþróttum. Menn hafa séð, að af þessum tiltölulega stóra hóp hafa verið margir, sem í raun og veru vildu öllu fremur og hefðu gagn af því að njóta a. n. l. verklegrar kennslu, og að þeir væru ekki alveg móttækilegir fyrir það, jafnvel þó þeir vildu, að fá eingöngu bóklega fræðslu ofan á barnafræðsluna. Ennfremur er það þannig, að nauðsynin krefur ýmiskonar verklegrar kennslu. Og frv. gerir ráð fyrir tvennskonar vinnukennslu, í fyrsta lagi fyrir pilta, og fyrir stúlkur annarsvegar, og yrði það eftir till. frv. 12 klst. á viku, sem yrði ekki nákvæmlega 2 tímar á dag, heldur stundum meira og stundum minna. Það, sem á að nást með þessu, er í raun og veru ekki neinn faglærdómur, heldur að þeir, sem eru nokkuð verklagnir, geti komizt betur áfram, svo að þetta fólk verði betur fært um það að vinna að sínum heimilum og bjarga sér heldur en annars. Náttúrlega er ekki hægt að búast við, að menn komist mjög langt á ekki lengri tíma. Ég get sagt það um Laugaskóla - ég tek hann sem dæmi, af því að ég þekki þar bezt til -, þar er Þórhallur Björnsson kennari, sem er hvorttveggja í einu, listamaður og smiður. Honum hefir tekizt að láta nemendur sína í kennslutímum t. d. smíða óaðfinnanleg skrifborð, ennfremur borð og stóla og ýmiskonar áhöld, þannig að í Þingeyjarsýslu sér maður mjög víða á bæjum húsgögn, sem eru frá Laugum eftir skólapilta. Þau eru náttúrlega ekki alveg sambærileg við dýr húsgögn héðan úr Reykjavík t. d. En að þau eru tiltölulega góð, er af því, að kennarinn er óvenju góður maður á sínu sviði. Og það, sem má gera á einum stað í þessu efni, má gera víðar. Ég held, að þar sem aðstaðan er sú, að vinna á húsgögnum er í langflestu tilfellum mjög dýr, þá sé afleiðingin sú, að menn kaupi svo sem engin húsgögn, og ef menn kaupa þau, þá helzt útlenda stóla, sem eru bæði veikir og ósmekklegir. Og mér kemur það svo fyrir sjónir, að sem stendur sé það hér um bil útilokað, að meginþorri manna í sveitum kaupi húsgögn frá iðnaðarmönnum, sem vinna í bæjunum, þó með einstaka undantekningum. Niðurstaðan í heild er því sú, að mér virðist, að ákaflega lítið er um ný húsgögn í nýjum sveitabæjum. Þá má segja, að heimilin séu í tvennu lagi, annarsvegar stór vönduð hús, sem byggð eru þá oft á kostnað ríkissjóðs, en svo eru húsgögnin þar inni úr gömlu bæjunum, sem þá eiga miður vel við. Og svo koma þá næst ódýrustu útlendu húsgögnin. Úr þessu er ekki hægt að bæta nema að tiltölulega litlu leyti með því, sem stefnt er að í þessu frv., en þó í áttina. Eins og frv. ber með sér, er þar gert ráð fyrir, að það geti verið lengri námskeið fyrir pilta sérstaklega, hálfur vetur, heill vetur eða jafnvel tveir vetur. Ég get bezt gefið hv. þdm. hugmynd um þetta með því að segja þeim frá því, hvernig þetta hefir verið í Reykholtsskóla, þar sem það er lengst komið. Þar var fyrst ekkert sérstakt verkstæði. En ráðamenn þar keyptu hlöðu úr bárujárni og timbri og færðu heim að skólanum. Síðan komu þeir fyrir upphitun í þessu húsi. Kjallara hafa þeir gert þar undir úr steinsteypu, sem þeir nota fyrir trésmíða- og járnsmíðaverkstæði. Svo er loft þarna, og þar á að vera verkstæði. Þá hafa og bændur í Reykholtsdal gert samning um, að þeir gætu gert innkaup fyrir unga menn í dalnum, sem gætu lært þarna svo mikið, að þeir gætu síðan byggt hjá sér sjálfir. Einn af samnm. mínum var e. t. v. ekki viss um, að þetta væri heppilegt fyrirkomulag. En ég get sagt það, að einn af nefndarmönnunum í stjórn Reykholtsskóla, Jón í Deildartungu, vildi alls ekki halda fram, að þetta væri að reka samkeppni við iðnað bæjanna. Þeir yrðu aldrei þess megnugir með þessu móti, en hinsvegar, að þetta yrði einskonar samhjálp fyrir sveitirnar. Ég býst við, eins og ég tók fram áðan, að þegar flm. brtt. hefir skýrt frá sinni afstöðu til málsins, muni ég tala nokkur orð um það, að hverju leyti ég álit, að hans brtt. setji tilgang frv. í hættu.

*Árni Jónsson: Herra forseti! Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, en fyrirvari minn lýtur að brtt. þeirri, sem ég skal síður koma að. Eins og menn sjá, er alllítill tími til stefnu með þetta frv., sérstaklega ef ætlunin er að ljúka þingi fyrir jól. Enda er það svo, að við höfum ekki rætt frv. sérlega mikið í n. við höfum þó farið yfir frv. og borið það saman við l. Eins og hv. frsm. tók fram vorum við allir á einu máli um það í n., að það væri ómaksins vert, að frv. gengi fram, af mínni hálfu að tilskyldri þeirri breyt., sem ég ber fram, og ef til vill fleirum. Þetta frv. er borið fram af þeim manni, sem hefir barizt einna bezt í þessum héraðsskólamálum. Eins og við vitum, hefir viðleitni Alþ. gengið mjög í þá átt að sporna við því, að fólkið streymdi eins úr sveitunum og verið hefir, og ein merkasta ráðstöfunin, sem gerð hefir verið til að halda fólki í sveitunum, er stofnun héraðsskólanna. L. um héraðsskóla eru 10 ára gömul. Það er enginn vafi á því, að sveitamenn hafa haft og hafa enn mikinn áhuga fyrir starfsemi þessara skóla. Aðsóknin hefir verið mikil að þeim og framlög einstakra héraða mikil. Og um þessa viðleitni er ekkert nema gott eitt að segja. En reynslan hefir því miður sýnt, að þrátt fyrir dýrar og veglegar byggingar, og þrátt fyrir það, að þessir skólar hafa átt kost á og notið starfskrafta margra ágætra kennara, þá hafa þeir ekki svarað tilgangi sinum að því leyti, að fólkið hefir haldið áfram að streyma úr sveitinni, og það meira að segja svo, að nú eru uppi raddir um það, að gripa verði til sérstakra ráðstafana til að stemma stigu fyrir þeim straumi. Ég er enginn skólamaður, en á fund okkar í menntmálan. kom fræðslumálastjórinn, Jakob Kristinsson, sem hefir verið kennari við alþýðuskóla. Ég er honum kunnugur og tel hann í hópi samvizkusömustu og gagnmenntuðustu kennara landsins. Eftir honum hefi ég það, að þessari breyt., sem frv. gerir ráð fyrir, muni verða vel tekið í sveitunum, en vitanlega væri tilgangslaust að gera þessar breyt. á l., et þær yrðu til þess, að fólkið hætti að sækja skólana. En eftir því, sem fræðslumálastjóri sagði, er mikill áhugi í sveitunum fyrir því að fá þessar breyt. á. Frv. þetta gerir einnig nokkra breyt. á kjörum kennara. Þeim er sem sagt lögð sú skylda á herðar að dvelja á skólasetrunum allt árið, mótsett því, sem nú er. Í fljótu bragði hefði mátt halda, að kennararnir væru ekki hrifnir af þessari breyt. Við spurðum fræðslumálastjóra um álit hans á þessu. Hann tjáði okkur, að engin hætta væri á slíku, því kennurunum myndi einmitt líka þetta betur. Ég tel þetta vel farið, því ef þessir skólar eiga að koma að fullum notum, þá er það mikilsvert, að kennararnir gangi þar á undan með góðu eftirdæmi, þeir ílengist þarna og taki sér þar bólfestu og verði sveitamenn af lífi og sál. Sú breyt., sem hér er gerð á kennslunni, er aðallega í því fólgin, að verkleg kennsla er stórum aukin. Ég held ég fari rétt með það, að núna séu 2 tímar ætlaðir til verklegrar kennslu, en í frv. er þeim fjölgað upp í 12 tíma á viku. Með þessu er ætlazt til, eins og skemmtilega er komizt að orði í frv., að þeir piltar, sem útskrifast frá þessum skólum, verði búhagir. Ég tel þetta mjög vel til fallið, og það er einmitt þetta, sem getur valdið miklu um það, að fólkið kunni við sig í sveitunum, að heimilin geti orðið vistlegri en þau nú eru, og það er ekki hægt að gera með hægu móti nema með því að menn læri að vinna að því sjálfir. Ég ætla ekki að fara mikið inn á að ræða einstakar gr. þessa frv., en ég er flm. sammála um það, hvað íþróttir snertir, að ég álít, að kapp ætti að leggja á það að viðhalda hinni gömlu og fögru íþrótt, íslenzku glímunni, í héraðsskólunum. Þetta er vafalaust mikil nauðsyn, því sú hætta virðist beinlínis vofa yfir, að þessi gamla þjóðaríþrótt sé algerlega að falla úr sögunni. Ég skal svo snúa mér að þessari brtt., sem ég hefi gert við frv. Hún er á þá leið, að óbreytt verði það ákvæði, sem er í núgildandi l. um héraðsskóla, að framlag af hálfu ríkisins sé helmingur á móti framlagi frá héraði. Í frv. er ætlazt til, að héruðin leggi ekki fram nema ¼. Ég skal nú fara nokkrum orðum um þetta. Um þessar mundir eru gerðar miklar og margvíslegar till. um að draga úr opinberum kostnaði og reyna að lækka útgjöld ríkisins eins og verða má. Og mér hefir skilizt, að flm. frv. sé einn af þeim, sem virðist hafa mjög opin augun fyrir því, að ekki megi svo til ganga framvegis, að menn geri sífellt kröfur á hendur ríkinu, en hætti að gera kröfur til sín sjálfs. Hér er þó verið á þessari braut. Skólarnir hafa hingað til getað komizt af án þess að ríkið legði fram meira en helming stofnkostnaðar þeirra. Nú er með þessu frv. ætlazt til, að skólunum verði komið í það horf, með eigin vinnu, að þeir geti verið gistihús á sumrin, og vitanlega er þá tilætlunin, að þeir hafi einhverjar tekjur af þessu. Ég held þess vegna, að skólarnir ættu að vera betur staddir eftir að þetta frv. er gengið í gegn, án þessa ákvæðis, sem ég vil breyta, heldur en þeir nú eru, svoleiðis að þess vegna sé ekki ástæða til að auka þetta framlag til þeirra. Og ef það er svo, sem mér hefir heyrzt á flm., að mikill áhugi væri í sveitunum fyrir því, að sú breyt. verði gerð á fyrirkomulagi kennslunnar, sem hér er gert ráð fyrir, þá hygg ég, að þeir menn, sem að skólunum standa, muni fúslega leggja á sig þær byrðar, sem þeir hafa haft af þessu. Nú liggja ekki fyrir upplýsingar um, hverju þetta muni nema fyrir ríkissjóð nú í bili, hvað þá heldur í framtíðinni. Fræðslumálastjóri hefir lofað að útvega okkur upplýsingar um, hverju þetta muni nema, en við lauslegt yfirlit, sem var gert á fundi n., kom það í ljós, að skuldirnar. sem hvíla á héraðsskólunum, muni vera hátt á 4. hundrað þús. krónur. Mér skilst þess vegna, að ríkissjóður muni taka á sig með þessum l. upp undir 100 þús. kr. Það er því auðsætt, að ríkissjóður er að binda sér þarna bagga, sem virðist ganga mjög í öfuga átt við það, sem mikið er rætt um nú, að reyna að draga sem mest úr útgjöldunum. Ég vil svo áður en ég sezt niður, samræmisins vegna, benda hv. flm. á það, að hann á hér till. á þskj. 414 við „höggorminn“. Síðasti liðurinn í þeirri till. er um það, að þeir, sem eiga að fá inngöngu í menntastofnanir, verði að hafa vottorð frá formanni búnaðarfélags í sveit um, að þeir hafi dvalið, eftir 13 ára aldur, árlangt í sveit og fengið góðan vitnisburð. Ef nemandinn hefir ekki fengið góðan vitnisburð, getur hann ekki komizt inn í skólann. Nú er ég ekki fylgjandi þessari brtt. Þess vegna mun ég ekki þurfa að flytja brtt. við hana, en samræmisins vegna ætti hv. flm. að flytja brtt. við hana um það, að þeir, sem vilji fá inngöngu í héraðsskóla, skuli hafa unnið árlangt í kaupstað við algeng störf og fengið vottorð þar um frá t. d. sjómannafélagi eða öðru slíku félagi, þar sem fram væri tekið um vitnisburð o. s. frv. Mér finnst þetta sjálfsagt, og þegar maður fer að hugsa betur um þetta, þá er raunar ekki víst nema það sé töluverð „raison“ í þessu. Við skulum hugsa okkur t. d., að ég á 13 ára pilt, sem ég vil koma í skóla. Ég kem honum til kunningja míns uppi í sveit, en tek þá ef til vill son hans í staðinn, til þess að hann geti búið sig undir að fara í héraðsskóla. Vitanlega fer það svo eftir vitnisburðinum, sem ég gef honum, hvort hann fær inngöngu í Laugarvatnsskólann. Þessu vildi ég beina til hv. flm., til þess að hann geti undirbúið þessa till. fyrir 3. umr.

* Frsm. (Jónas Jónsson) : Það fór eins og ég bjóst við, að síðasti ræðumaður myndi koma með ýms rök fyrir sínu máli. Og þó ég ætli ekki að ræða neitt verulega það mál, sem hann kom inn á, en er annars þessu máli óviðkomandi, þá verð ég að segja það, að hann hefir þar nokkuð til síns máls. Það er ágætt fyrir sveitafólkið að kynnast kaupstaðarlífinu, en það gerir það bara sem stendur án þess að því hafi verið gefin skipun um það. Í þessu sambandi vil ég benda bv. þm. á það, að það hefir tíðkazt talsvert mikið, að stúlkur hafa verið einn vetur eða svo í kaupstað, og margar þeirra hafa án efa lært þar mjög margt gott, alveg eins og ætlazt er til, að bæjarbörnin geri í sveitinni. Ég get ennfremur sagt hv. þm., að þegar ég kenndi börnum fyrir 25 árum, þá var einn drengur hjá mér í nokkur ár, sem var einhver sá óþægasti, sem ég hafði með að gera, en hinsvegar mjög skemmtilegur að mörgu leyti. Síðar fór hann upp í sveit og hefir orðið þar myndarmaður, hefir verið bæði hreppstjóri og oddviti í sinni sveit og gert miklar og góðar jarðabætur. Þegar ég sé þennan mann, þá segi ég stundum við hann, að hann eigi sjálfsagt mikið af sínu gengi í sveitinni að þakka því, sem hann lærði á götunni í Reykjavík. Ég hefi aldrei neitað því, að bæjarlífið getur kennt mönnum ýmislegt, t. d. hvernig það eigi að vara sig á ýmsum freistingum. Ég skal svo víkja mér að því máli, sem til umr. er. Ég vil fyrst byrja á því að útskýra dálítið, hvers vegna ég álít það óheppilegt, ef brtt. hv. 9. landsk. yrði samþ. Ef við athugum, hvað hefir breytzt síðan þessir skólar voru stofnaðir, þá kemur þetta í ljós. Það, sem menn höfðu þá í huga, voru unglingaskólar fyrir sveitirnar. Fyrir stofnun þessara skóla var þá mikill áhugi og menn lögðu á sig miklar fórnir til að hægt væri að koma þeim upp. Ég nefni til dæmis Borgarfjörð. Það voru mörg félög og einstaklingar í héraðinu, sem gáfu stórgjafir til þess að byggja Reykholtsskóla og stuðluðu að því á annan hátt. Þetta hérað hefir lagt mest til síns héraðsskóla, en önnur héruð hafa lagt fram mikið fé til skólabygginga í héruðunum. En síðan þetta gerðist hefir aðstaðan breytzt. Þessir skólar voru byggðir flestir á heitum stöðum. Og þetta leiddi til þess, að þegar búið var að byggja þá, fór að myndast sú krafa, að þessir staðir tækju á móti gestum á sumrin. Þetta kom í raun og veru af sjálfu sér, og þetta var ekki beinlínis gróðavegur fyrir stofnanirnar, því að enginn skólinn hefir í raun og veru haft tekjur af þessu, nema þá Laugarvatnsskólinn, og hann þó ekki eins mikið og menn skyldu halda. En þarna kom nýtt „problem“ til sögunnar. Þessir skólar voru orðnir gistihús án þess að við því væri búizt fyrirfram. Það eru að vísu myndarleg hús á þessum stöðum og fullsæmilegur útbúnaður, eða a. m. k. útbúnaður, sem skólafólk sættir sig við, en hann er náttúrlega öðruvísi en venja er á hótelum. Þau húsgögn, sem upphaflega voru keypt í þessa skóla, standast ekki þær kröfur, sem gestir gera til gistihúsa, og þetta er ósköp eðlilegt. Fátækt þessara stofnana hefir líka orðið meira áberandi fyrir það, að á fyrstu árum þeirra kom kreppan, sem gerði það að verkum, að ekki hefir verið hægt að ljúka við neinn af þessum skólum. Nú vil ég benda hv. 9. landsk. á það, að jafnvel í Reykjavík var ekki hægt að koma upp því eina gistihúsi, sem sómasamlegt má teljast til að taka á móti t. d. erlendum gestum, án þess að fá bæði ábyrgð bæjarsjóðs og ríkissjóðs. Og þó lítur nú út fyrir, að sá maður, sem réðst í að byggja þetta hótel, sem mun hafa lagt í það talsvert af sinum eignum, hann muni tapa öllu sínu í þetta, og nú liggur það fyrir þinginu, hvernig eigi að hjálpa til þess, að þetta hótel geti haldið rekstri sínum áfram. Nú vil ég spyrja hv. 9. landsk., hvort honum finnst von til þess, úr því að ekki var hægt að koma þessu gistihúsi upp án opinberrar aðstoðar, að þá sé hægt að ætlast til þess, að hægt sé að starfrækja gistihús í héraðsskólunum til mikils hagnaðar. Það kann að vera, að einhver segi, að úr því svona hótel beri sig ekki, þá hafi verið ástæðulaust að vera að byggja það. En þarna kemur bara annað til greina, og það er metnaður bæjarins og landsins. Ég man eftir, að Kristján Albertsson sagði einu sinni við mig: „Ég verð oft að segja við vini mína erlendis. að ég vilji ekki, að þeir fari heim, því ekkert gistihús sé til í Reykjavík.“ Þannig var ástandið. Bærinn var í heild sinni orðinn miklu myndarlegri en þau gistihús, sem hér voru. Þetta var að mínu áliti alveg rétt hjá Kristjáni Albertssyni. Ég vil nú segja við 9. landsk., að þetta nýja hlutverk, sem héraðsskólarnir hafa fengið, er landinu nauðsynlegt, alveg eins og það var nauðsynlegt að byggja hótel í Reykjavík. Það er nauðsynlegt að hafa einn stað í hverju héraði, sem er fullkomlega í samræmi við okkar nútímalíf. En eins og lífið er orðið í landinu, þá er erfitt að samrýma gistihúshaldið búskapnum á sveitabæjunum; slíkt samrýmist ekki nútímabúskaparháttum. Þórhallur biskup sagði fyrir mörgum árum, að hann vildi láta ferðamannastrauminn fara eftir vissum leiðum, en ekki vera um sveitabæina. Hann hefir verið forsjáll. Metnaður þjóðarinnar hlýtur að krefjast þess, að við getum tekið sómasamlega á móti erlendum ferðamönnum, sem hingað koma. En þetta getum við naumast eins og nú háttar. Einn hv. þm. sagði mér frá því, að einn þýzkur kunningi sinn, sem mikið væri búinn að ferðast hér á landi, hefði kvartað undan því, að hann hefði hvergi fengið nægilega löng rúm. Það er út af fyrir sig ekkert við þessu að segja. Við hér heima erum vön þessum rúmum, en útlendingar, sem öðru eru vanir, geta ekki sofið í þeim. Ég á einn góðkunningja í Englandi, sem er hár maður vexti, álíka hár og hv. 9. landsk. Hann hefir gist víða á sveitabæjum hér á landi, því að hann er mikill laxakóngur. En þegar búið er að vísa honum til sængur, fer hann með rúmfötin niður á gólf og lokar herberginu, til að leyna því, að hann sofi á gólfinu og hringi sig þar saman. Svo er hann kominn upp í rúmið aftur áður en stúlkan kemur á morgnana til að færa honum kaffi, því að fyrir kurteisissakir vill hann ekki láta húsbændurna verða vara við, að hann sofi á gólfinu. Af skiljanlegum ástæðum getur enginn sveitabær verið hótel með Evrópusniði, því að við höfum ekki aðstöðu til þess, en úr því að við Íslendingar erum farnir að reyna að vera nútímaþjóð, verðum við að fara eftir því, sem ferðamenn krefjast. Það er mikið happ fyrir landið, að eiga eitt nýtízku hótel, Hótel Borg í Reykjavík. Héraðsskólarnir hafa yfirleitt verið byggðir þannig, að þeir geta rekið gistihús á sumrin sér að útlátalausu, eða jafnvel sér til stuðnings. Þetta eru raunar engin hærra stigs hótel, þau eru rekin vegna þjóðarnauðsynjar, en ekki sem gróðafyrirtæki. Ég tek t. d. einn hinn stærsta þessara skóla, héraðsskólann í Reykholti; hann hefir verið leigður góðri veitingakonu yfir sumartímann fyrir 700 kr. Þetta er stærðar hús, og það er lagt til gufa og rafmagn, svo að heita má, að hún hafi öll gæði, en þó held ég, að hún geti ekki borgað meira sér að skaðlausu. En í viðbót við þetta vil ég segja það, að ég held, að þjóðarnauðsyn krefjist þess, að þessir skólar geti orðið sæmileg gistihús. Að vísu er ekki ætlazt til þess, að þeir geti keppt við hótel annarstaðar en í sveit, t. d. alls ekki við hótel í höfuðstað landsins, hvað allan algengan aðbúnað snertir. En enginn maður mun vera óánægður yfir því að geta haft þar nægilegt fæði og annan þann útbúnað, sem nauðsyn er til að skólatímanum loknum. Þegar ferðamannastraumur frá útlöndum kemur hingað, sumpart með skipum og sumpart með flugvélum, munu þeir ferðast viða um landið og skilja eftir peninga, en í raun og veru eru það ekki gistihúsin, heldur eins mikið verzlanir, sem græða á því. Þá vildi ég ennfremur víkja að fleiri atriðum í ræðu hv. 9. landsk. Ég er honum þakklátur fyrir skilning hans og samúð bæði á þessu, sem um talsverðar breyt. á íþróttamálum, fullkomna íþrótta- og vinnuskyldu. Ég held, að af því að héraðsskólarnir eru svo fátækir, verði þeim ómögulegt að bæta á sig mjög miklu átaki, eins og gera þyrfti til þess að koma 600 manns á ári að vinnunámi þar. Það hefir verið talað um það sem stórt átak að koma upp 60 nemenda vinnuskóla að sumri til, en það væri afarmikilsvert, ef hægt yrði að koma 600–700 manns til nokkurra verka í 1–2 vetur, án meiri tilkostnaðar eða áhættu en hér er farið fram á. Ég óttast það, að ef brtt. frá hv. 9. landsk. yrði samþ. um leið og kröfurnar til skólanna eru auknar, yrði þessu nýja kerfi ekki komið á. Skuldir hvíla á skólunum, sem nú þrýsta þeim niður. Ég get nefnt það fyrir þá, sem ekki eru þessum málum kunnugir, að það þarf að koma upp mjög ódýrum vinnuskúrum, sem eru upphitaðir. T. d. hefir á einum stað verið reistur vinnuskúr fyrir 20 menn, sem kostaði litið, - eitthvað um tvær þúsundir kr. Grindin var af einfaldri gerð, klædd pappa og bárujárni að utan, en rafmagnsljós og upphitun var í góðu lagi. Þetta hús er hlýtt og bjart, að vísu ekki fínt, en þó vel hægt að nota það. Ég býst við, að eins og nú standa sakir, sé mikil nauðsyn að koma upp svona skólum með ýmiskonar áhöldum, sem þörf er að hafa við kennsluna. Ég ætla síðar að taka eitt dæmi, að vísu af einum skuldugasta skóla landsins, Laugarvatnsskólanum. Ég get tekið annan skóla fyrst, héraðsskólann á Laugum í Suður-Þingeyjarsýslu, sem skuldar um 55 þús. kr., og varð auk þess fyrir óhappi út af rafstöðinni, er þar var sett upp, svo að hennar vegna komst hann í 22 þús. kr. skuld, þar sem maðurinn, sem samið var við um rafveituna, var .,ósólid“, en líklegt má telja, að skólinn sleppi við þá skuld með því, að helmingur þeirrar upphæðar verði borgaður, eða um 10 þús. kr. Þetta er skóli, sem hefir ekki neitt svo teljandi sé upp úr sér á sumrum, og það er erfiðleikum bundið fyrir hann að borga þessar 65 þús. kr., því að heita má, að hann hafi ekki aðrar tekjur en kennslugjaldið. Nú ætla ég að taka dæmi af stærsta héraðsskólanum, sem skuldar helmingi meira, en hefir 160 nemendur, og er nú eini héraðsskólinn, sem er e. t. v. of stór, eða sem a. m. k. enginn óskar eftir að verði stærri. Hann stendur nærri Reykjavík, hefir verið talsvert sóttur þaðan, og hefir mesta aðsókn af skólum þessa lands. Hagur hans er þannig, að bygging hans kostaði nærri ½ millj. kr., og var þess fjár sumpart aflað með gjöfum og samskotum; lagt fram um 60 þús. kr. af einstökum mönnum, sýslunni og hreppnum. Svo var tekið lán til skólans að upphæð 150 þús. kr. Það, að núverandi skólastjóra, Bjarna Bjarnasyni, tekst að halda þessu gangandi, stafar aðeins af dugnaði hans. Hann hefir haft leigu fyrir húsið á sumrum, en þó hygg ég, að hreinar tekjur af gistihúsinu á Laugarvatni hafi að jafnaði aðeins numið 10–12 þús. kr. á ári. Húsið þar er ekki heldur sambærilegt við hin stóru hótel í Reykjavík, sem hafa haft aðstöðu til að velta fram skuldum. Svo að ég taki aðeins eitt dæmi, þá vantaði stóla á Laugarvatni. Skólastjórinn tók sig þá til og lét smiða 100 stóla, en efnið í þá kostaði 700–800 kr. Þótt ekki væri nema að smíða stóla, myndu nemendur spara skólunum stórfé. Ég hygg, að þarna veiti ekki af 600–700 stólum í viðbót til að fullnægja bæði vetrarþörfum og sumarþörfum. Í Laugarvatnsskólanum eru venjulega um 150 nemendur, þar af hérumbil 40 úr Árnessýslu, þ. e. a. s. nálægt fjórði hlutinn. Þá kemur þetta spursmál: Á hún að standa straum af skólanum ein, þó að það séu um 110 nemendur árlega, sem eru annarstaðar að af landinu; margir úr Rangárvallasýslu, sem ekki hefir lagt neitt fé fram til byggingar skólans, Vestur-Skaftafellssýsla ekki heldur og Reykjavík ekki neitt, nema að því leyti, sem skólinn hefir verið byggður á kostnað ríkisins? Ég hefi skotið þessu til hv. 9. landsk. Málstaður þessa hv. þm. er ekki eins sterkur og hann gæti virzt í fyrstu. Hvaða ástæða er til þess, að Árnessýsla kosti Laugarvatnsskólann að öllu leyti, aðalsumargististað Reykvíkinga og þar sem 3/4 af þeim nemendum, er sækja skólann, eru annarstaðar að af landinu? Það má Árnessýsla hafa. Hún á engan lögfræðilegan kröfurétt til að fá þetta endurgoldið. Sama á við um alla hina héraðsskólana; þetta eru orðnar landsstofnanir. Mér finnst það nærri þakkarvert við héruðin, ef þau hafa getað lagt fram ¼ af stofnkostnaði. Þetta eru orðnar svo að segja alþjóðlegar stofnanir á sumrin, og verða það meir og meir. Ef ekki hefði komið stríð, myndi Esja hafa flutt 150 manns á viku milli Íslands og útlanda, og skip Eimskipafélags Íslands meira hálfsmánaðarlega. Sannleikurinn er sá, að það má vel vera, að héraðsskólarnir séu hentugir gististaðir fyrir fólk, sem vill koma hingað. En ég vil spyrja: Til hvers er að hafa byggt sérstaklega fínt skemmtiskip fyrir svona fólk, þegar aðbúnaðurinn er þannig á gististöðunum, að það verður að taka rúmfötin úr rúmunum og hringa sig eins og litlir seppar á gólfinu í þeim herbergjum, sem það fær? Getum við annars í alvöru tekið á móti erlendum gestum, þegar allt er svona óundirbúið? Ég hefi ferðazt nokkuð í Noregi og hefi lagt mig fram að kynnast því, sem þar er helzt sjónarvert viðvíkjandi móttöku ferðamanna. Mín reynsla frá Noregi, þar sem landshættir eru líkir og hér á Íslandi, um það, hvernig þeir ferðast, og hve miklar kröfur eru gerðar á sumargististöðum, til þess að mæta þörfinni, er sú, að íslenzku héraðsskólarnir muni geta staðizt samkeppni við þá norsku, ef við hlúum að þeim svipað því, sem þar er gert. Auðvitað er það mjög mikilsvert atriði, að nemendur skólanna eiga að starfa, þeir eiga að smíða og hjálpa upp á skólana á ýmsan hátt, eins og ég hefi sagt. Ég hefi nefnt eitt dæmi um smiði húsgagna á Laugarvatni. Ég talaði við núverandi skólastjóra þar, Bjarna Bjarnason, í gær og spurði hann, hvernig hann héldi, að skóli hans stæði, ef þetta frv. næði fram að ganga hér á Alþ. með þeim auknu kröfum og breyt., sem í því felast, ef unnt væri að létta skuldunum af skólunum eða færa þær þannig til, að þeir þyrftu ekki að öllu leyti að standa straum af þeim. Hann sagðist alls ekki óska eftir að fá þessar auknu kröfur, því að hvernig ætti hann að geta staðið undir hinum nýju kröfum, ef hann yrði að basla áfram með þessar gömlu skuldir? Ég vildi spyrja hv. 9. landsk., hvort hann gæti ekki hugsað sér að ljá þessu máli stuðning sinn, til þess að það gæti gengið áfram, og það af þeim rökum, sem ég hefi fært fyrir því, - þó að till. hans yrðu ekki samþ. Það er athugavert, hvort þessar óhjákvæmilegu endurbætur, sem gerðar verða fyrir þjóðina, verða henni ekki ofviða, hvort hún getur staðið undir þeim. Þar þarf að koma fleira til.

Forseti (EÁrna) : Ég vildi mælast til, að hv. dm. vildu greiða fyrir því, að umr. yrði lokið, því að það er aðeins hálf klst. eftir þar til slíta verður fundi.



Það er ekki í fyrsta skipti, sem hæstv. forseti mælist til þess við mig að vera stuttorður, og skal ég að vísu verða við þeirri beiðni, enda get ég sagt það, að ég er yfirleitt samþykkur þessu frv., að undanteknu því ákvæði, sem er í 13. gr. Ég verð að segja það, að ég óska þess, að hér í sambandi við þetta frv. verði skýrt frá, hve há upphæð stofnkostnaður þessara skóla hefir verið, svo að unnt sé að segja til um, hvort á að láta þá fá meiri styrk. Ég vil fá að vita þetta, til þess að ég geti gert mér grein fyrir þessu máli.

Ég held, að þeir skuldi alls um 400 þús. kr.

. Mat á þessum framlögum héraðanna er að sjálfsögðu oft mikið álitamál. Ég hefi ekki séð neitt, sem gæti orðið til að rengja áætlanir hv. þm. S.-Þ. um fjárhagshlið þessa máls, en vitanlega verður hæstv. ríkisstj. að láta meta vinnuframlögin og fleira. Eitthvað hefi ég heyrt talað um hitaveitur. Ef ríkisstj. er búin að samþ. ákveðna veitingu, er kannske ekkert um það að tala, en þó finnst mér Alþ. eiga heimtingu á, að skuldaskýrslur skólanna séu lagðar fram, svo að ljóst sé, hvað þörf er að greiða fyrir skólana. Einn lítill héraðsskóli, skólinn á Núpi í Dýrafirði, mun ekki skulda nema 5–6 þús. kr.

Hann skuldar um 10 þús. kr.

. Hann myndi þá e. t. v. fara að leggja í sjóð, ef hann væri búinn að fá allar þessar greiðslur. Mér virðist eftir frv. að dæma, að ríkissjóður eigi jafnt að borga ¼ af stofnkostnaði héraðsskólanna, hvort sem skólarnir skulda svo mikið eða ekki. En mér finnst satt að segja nú vera þeir tímar, að nauðsyn heri til að fara gætilega í það, að leggja byrðar á ríkissjóð, því að vel kann svo að fara, að skólarnir gangi mjög fast eftir því, að ríkissjóður greiði annaðhvort þessi framlög í peningum sem allra fyrst, eða þá að ríkið taki á sig eitthvað af skuldum skólanna, en ég tel hér um bil sama, hvort af þessu tvennu er. Það er einkum héraðsskólinn í Árnessýslu, sem er mjög skuldugur. En eins og tímarnir eru nú, tel ég ekki rétt fyrir ríkissjóð að taka á sig þau útgjöld, sem ekki eru bráðnauðsynleg, en hinsvegar, ef eitthvað rofar til, þá er allt öðru máli að gegna, og þá gæti maður reynt að hjálpa héraðsskólunum eftir því sem ástæður leyfðu.

*Árni Jónsson: Ég vil þakka hv. 5. landsk. fyrir undirtektir hans undir þá till., sem ég flyt. Hann er einn þeirra, sem sæti eiga í fjvn., sem nú hefir gerzt mjög umsvifamikil á þessu þingi, einkum um sparnað, m. a. hjá ýmsum opinberum stofnunum. En það má heita, að þessir skólar séu það; og hér er ekki lagður til sparnaður af ríkisins hálfu. Hv. þm. S.-Þ., sem ber fram þetta frv., hefir látið mjög ítarlega grg. fylgja því. Mér finnst, að þessi hv. þm. sé þar ekki í fullu samræmi við stefnu sína. Ég vil ekki fallast á, að rétt sé að fara nú að auka byrðar ríkissjóðs. Mér finnst þetta frv. ekki vera í fullu samræmi við stefnu hv. þm. S.-Þ. eins og hún kemur fram í „höggorminum“ og ýmsu öðru, því að mér virðist ekki nauðsynlegt að leggja þær nýju byrðar á ríkissjóð, sem þar er farið fram á. Hv. þm. S.-Þ. sagði, að þegar l. um héraðsskóla voru sett, hefði verið sterkur áhugi fyrir því í sveitum landsins, að þessir skólar kæmust á fót. Mér skildist helzt, að hann vildi fóðra þessar auknu kröfur á hendur ríkissjóði með þeirri linku í stefnunni, að áhuginn fyrir þeim sé nú minni í sveitunum en áður.

Nei nei.

Ég get ekki með neinum rökum komizt að annari niðurstöðu. En eins og ég gat um í fyrri ræðu minni, þá liggur ekkert fyrir, er bendi til, að svo sé. Mér skildist á honum sjálfum, ekki síður en fræðslumálastjóra, að áhuginn væri mikill fyrir þessari breyt., og það myndi sízt verða til þess að draga úr aðsókn að héraðsskólunum, ef þessi breyt. kemst á. Mér fannst það koma ljóst fram í seinni ræðu hv. þm. S.-Þ., að þetta væri ekki síður frv. um sumargistihús heldur en frv. um héraðsskóla.

Já, það er alveg rétt.

Mér fannst það augljóst, að hér var um frv. um sumargistihús að ræða, því að öll ræða þessa hv. þm. fjallaði um það, að bæta yrði aðbúnað héraðsskólanna, en þó átti ekki að miða þær umbætur við þarfir nemenda, heldur við þarfir þeirra ferðamanna, sem hingað sækja. Hann ræddi mikið um það, hve sumir ferðamenn hefðu orðið að sætta sig við slæman aðbúnað. En þá ræðu flutti hann í fyrravor í sambandi við skip Eimskipafélagsins, um Englendinginn, sem aldrei gat fengið nógu langt rúm og alltaf þurfti að, hringa sig á gólfinu. Ég hefi orðið fyrir þessu sama. Þegar ég var einu sinni faktor á Vopnafirði, eins og hv. þm. S.-Þ. hefir getið um, góðrar minningar, þá kom til mín gamall karl, sem var kallaður Ólafur þögli. Hann átti dóttur eina þarna, og ætlaði að gefa henni efni í sængurver. Ég spurði hann, hvað þann þyrfti mikið. „Svo sem tvær álnir,“ svaraði hann. „Nei,“ það er allt of lítið,“ sagði ég, „þér veitir ekki af 8–10 álnum.“ „Nei,“ sagði hann, „tvær álnir eru alveg nóg, hún getur þá legið kreppt.“ Það er þetta, sem hv. þm. S.-Þ. vill koma í veg fyrir, að ferðamenn þurfi að verða fyrir, og ég er alveg með honum í því. En með því fyrirkomulagi, sem farið er fram á í þessu frv., sem sé að auka verklega kennslu í héraðsskólunum, þá virðist mér vera séð sæmilega vel fyrir því, að hægt sé að búa til sæmilega góð rúm, sem séu nógu löng handa flestum hóflega stórum ferðamönnum. Ég býst ekki við, að hann ætlist til þess, að þau séu hótel fyrir „luxus“-flakkara, heldur þægileg gistihús, sem aðeins séu rekin á sumrin. Eins og hann gat um og mér er kunnugt, hefir verið sem mikið gert að smíðum á Laugaskólanum, að maður getur ferðazt víða þar um sýsluna, þar sem maður sér ekki annað en heimaunnin húsgögn, sem eru mjög smekkleg. Einkum á þetta við um sveitaheimilin kringum Laugaskóla, og sjálfsagt eru þau húsgögn sízt lakari, heldur sterkari og varanlegri en erlend húsgögn. Með þeim breyt., sem lagt er til að gerðar verði á héraðsskólunum með þessu frv., skilst mér, að yfirleitt verði séð fyrir því, að hægt verði að hýsa þar alla yfir sumartímann nema „luxus“flakkara, með örlitlum tilkostnaði. Ég hygg, eftir því, sem fræðslumálastjóri segir, að þá sé áhuginn óbilaður fyrir því í sveitum landsins að styrkja héraðsskólana, og ég vona, að svo sé. Ég sé enga ástæðu til að gera ráð fyrir þeirri linku, að þeir, sem að skólunum standa, muni ekki framvegis standa undir sínum skuldbindingum, eins og þeir hafa gert undanfarin ár. Hv. þm. S.-Þ. ræddi ekki um þetta sem skólamál, heldur gistihúsamál. En einmitt á þessum tímum, þegar verið er að bera fram frv. um sérstakar ráðstafanir vegna styrjaldarástands, og um að fresta framkvæmd ýmsra l. vegna stríðsins, sem nú geisar, tel ég að ekki hefði verið síður ástæða til að fresta því að setja l. um sumargistihús sveitanna, því að ein afleiðing þeirra l., ef samþ. verða, verður vitanlega sú, eins og tekið er fram í nál., að um leið og ferðamannastraumur frá útlöndum fer aftur að aukast, verður farið að nota héraðsskólana sem sumargistihús. Ég sé enga ástæðu til að halda þessu máli til streitu nú, því að þörf ferðamanna gefur enga ástæðu til þess, því að með gistihúsrekstrinum er ekki verið að leggja neina kvöð á skólana. (JJ: Þeir gera það nú eiginlega af sjálfsskyldu). Það getur vel verið að það þurfi að styrkja gistihús í sumum héruðum, en það mál liggur ekki fyrir hér nú. Hv. þm. S.-Þ. kom með það, hvaða ástæða væri fyrir Árnessýslu að vera að sjá Reykvíkingum fyrir sumargistihúsi. En hann hefir sjálfur upplýst, að það hafi gefið arð. Hann sagði, að það hefði orðið 10 þús. kr. hagnaður af rekstri gistihússins á Laugarvatni árlega, og það er ekki lítið, að hafa þarna 10 þús. kr. afgang á hverju sumri. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta öllu meira. Ég vil þá aðeins benda á það, að eins og nú er, hafa skólarnir sjálfir getað lagt fram helming stofnkostnaðar, og með þessu frv., ef samþ. verður, er miklu betur séð fyrir skólunum fjárhagslega, ef þeir eru haganlega reknir. Ég tel það ganga of langt, ef nú á að fara að létta miklu meiru af héraðsskólunum en áður. Þrátt fyrir það, þó að sveitirnar eigi við ýmsa örðugleika að stríða, eru samt alltaf að koma fram kröfur um nýja héraðsskóla, og mér virðist ekkert benda til þess, að sveitunum eigi ekki að vera fært framvegis að standa undir sínum héraðsskólum eins og hingað til, og tel ég, að með þessu frv. sé gert ráð fyrir meiri linku heldur en nokkur ástæða er til.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Hæstv. forseti óskaði eftir, að þessar umr. færu að styttast. Ég skal hafa mína ræðu frekar stutta. Ég hefi skrifað undir nál., sem fylgir þessu frv., með fyrirvara, en hefði þó getað geymt þann fyrirvara til 3. umr., ef ég hefði ekki orðið að taka afstöðu til brtt., sem hér liggja fyrir. Áður en ég kem inn á efni þessa frv., vil ég geta þess, að ég hygg, að það sé í öllum aðalatriðum gott mál. Mér finnst, sem ég sjái þar hinn gamla mann.

Hinn unga mann

. Já, eins og hann var ungur átti ég við, því að þá var afstaða hans til ýmsra mála svipuð og þetta. Ég hygg, að með þessu frv. sé algerlega stefnt að því rétta marki, sem sé að auka verklega kennslu í alþýðuskólum, og að manna æskulýðinn til þess að meta vinnuna öllu meira en hann kannske gerir nú. Ef það tekst, að gera ungu kynslóðina vinnufúsa, þá er það mikil framför, og þá væri ekki til einskis barizt með þessum skólum. Minn fyrirvari var ekki viðvíkjandi efni þessa frv., heldur aðeins um einstök atriði, sem ég skal greina frá við 3. umr. Það er ýmislegt, sem ég tel, að mætti fetta fingur út í, út af reglugerðarákvæðum þessa frv., svo sem við 3. gr. Ég skal leiða hjá mér þann ágreining, sem komið hefir upp milli meðnm. minna, og víkja orðum mínum að þessari brtt. Ég hefi lýst því yfir í n., að ég gæti fylgt ákvæði frv. um það, að 3/4 hlutar af stofnkostnaði skuli lagðir úr ríkissjóði, og byggði ég það á tvennu eða þrennu. Í fyrsta lagi á því, að reynsla er fengin fyrir því, að skólarnir eiga margir við fjárhagsörðugleika að stríða. Í öðru lagi byggi ég það á því, að ég tel, að fræðslustarfsemin eigi eftir sem áður að vera að mestu leyti kostuð af ríkinu, en sem minnstar byrðar eigi að leggja á einstaklinginn, og allra sízt eigi að auka þær byrðar, sem bændurnir hafa af skólum landsins, heldur eigi að jafna það misræmi, sem er á kostnaðinum við skólana í sveitunum, en hann bera bændurnir að nokkru leyti, en í kaupstöðum og kauptúnum eru skólarnir kostaðir af ríkis- eða bæjarsjóði. Það samræmi næst ekki að mínu áliti nema með því, að ríkið taki meiri þátt í starfrækslu skólanna en verið hefir. Þá er ætlazt til hér, að haldið verði uppi fleiri námsdeildum en nú er ætlazt til af starfandi ríkisskólum hér í höfuðstaðnum og víðar. Ég skal játa, að farið er hér fram á aukin framlög úr ríkissjóði, en ég tel, að það réttlætist af því, sem áður er greint. Frv. ætlast til þess, að aukið verði verklegt nám í skólunum, en það leiðir af sér, að auka styrk ríkissjóðs til að koma þeim húsakynnum upp. Ég get því ekki fallizt á till. frá hv. 9. landsk., þar sem hann vill láta minnka þennan styrk. Ég varð var við, að ágreiningur var innan n. um þetta atriði. Það má segja, að það sé að fara aftan að siðunum, þegar menn tala svo mikið um allskonar sparnað, en ég ætla að sýna með mínu atkv. í þessu máli, að ég er ekki með sparnaði, sem getur orðið til þess að draga úr því, að þjóðin komist til meiri þroska og mennta, því ég tel, að öll menning, hvort sem hún er bókleg eða verkleg, sé undirstaðan undir giftu þjóðarinnar. Ég vil skjóta því til hv. flm. um leið og hann fær þessar undirtektir frá mér, að ég vona, að hann líti sömu augum á þetta og ég, og að hann telji rétt og skilji það, að ekki þarf síður að búa menn undir starf sitt og líf, þótt þeir búi við sjó. Ég hefi farið fram á það, svo ekki sé tekin ein stétt þjóðfélagsins fram yfir aðra, að byggður verði myndarlegur skóli fyrir sjómennina. Að vísu hefir hv. flm. ekki lagt á móti því máli, en hann hefir ekki heldur lagt því verulegt lið. Ég þarf svo ekki að tala um þetta frekar. Ég tel, að frv. stefni til umbóta á fræðslunni í landinu, og mun ég, með nokkrum breytingum, verða því fylgjandi.