Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég þarf ekki að fylgja frv. úr hlaði með mörgum orðum, grg. þess mundi nægja. Með þeim framkvæmdum, sem orðnar eru í hafnargerð Akraness á undanförnum árum, er nærri lokið þeim fjárupphæðum, sem lög til tóku, og nú er búizt til mikilla og dýrra hafnarbóta, sem afla verður fjár til. Ég leyfi mér því í frv. að fara fram á hækkun bæði á þeim hluta kostnaðar, sem er beint framlag ríkissjóðs, og þeirri ábyrgð, sem ríkið á eftir venju og lögum að taka á sig vegna hluta af kostnaði. Upphæðirnar eru miðaðar við áætlanir, sem gerðar hafa verið. Vel getur komið fyrir, að þær reynist of lágar og þurfi að hækka síðar, en það verður ekki á næstu árum. Af því að svo er áliðið þingtímans, vildi ég mælast til þess við sjútvn., sem eflaust mun fjalla um málið, að hún hraði afgreiðslu þess svo, að það geti komizt gegnum þingið.



Herra forseti. Þetta frv. hefur legið hjá sjútvn. talsverðan tíma og hefur verið almennt rætt í sambandi við önnur frv., sem fyrir n. hafa legið og snert hafa þetta mál. Á ég þar sérstaklega við frv. um breyt. á hafnarsjóði Akraneskaupstaðar, þar sem farið var fram á stórfellt framlag úr þessum sjóði til hafnargerðar á þeim sérstaka stað. En eins og kunnugt er, horfir einmitt svo við á Akranesi, að fyrirhuguð er þar allmikið aukin útgerð, auk þess, sem æ meir sækir í þá átt, að menn, sem ekki eiga þar heima, vilja komast að til að gera þar út báta sína vegna þess, hve vel hefur horft um fiskafla frá þessari veiðistöð. En hafnaraðstæður eru mjög erfiðar, jafnvel fyrir þann flota, sem fyrir er, hvað þá verulega aukningu. Fyrir því er um alveg sérstakar ástæður að ræða nú og stendur til, að af hálfu þessa kaupstaðar verði hafin stór átök til að tryggja góð hafnarskilyrði, bæði heimamanna og annarra, sem kynnu að verða þess aðnjótandi í náinni framtíð. Þá er líka vitað, að suður með sjó, einkum í Keflavík, er talið, að mjög mikil þörf sé á framkvæmdum í þessum efnum á næstu árum, og vil ég geta þess hér um leið, að hjá fjvn. hefur mætt nefnd manna frá þessum stað, þ.e. frá Keflavík, til þess að ræða um hina sérstöku nauðsyn þess að stækka þar mannvirki, og hefur þegar verið hafizt handa í þeim tilgangi að tryggja betur en hingað til hefur verið gert tilveru þessa bátaflota, sem þaðan stundar veiðar. Það er um tvær höfuðveiðistöðvar að ræða hér við Faxaflóa, og er vitað, að hvorug þeirra getur, svo að vel sé, fengið málefnum sínum borgið eftir vanalegum leiðum, þ.e. eftir vanalegri úthlutun á því fé, sem á fjárlögum er veitt til hafnarmannvirkja, þar sem í mörg horn er að líta. Leggur því meiri hl. sjútvn. til, og e.t.v. öll nefndin, þar sem svo var ástatt, að einn nefndarmaður var fjarstaddur, þegar málið var afgreitt, - að heimila, raunar með alveg sérstöku tilliti til þess ástands, sem ríkir um þessar hafnir við Faxaflóa, en líka með það fyrir augum, að aðrar stórar veiðistöðvar landsins gætu átt aðgang að slíkum aðgerðum, ef til þyrfti að taka, - að hér væri hafnarbótasjóður látinn rétta fram hjálparhönd. Þetta er frá sjónarmiði meiri hl. n. nokkurs konar lífsnauðsyn, þegar svo stendur á, að hrinda þarf í framkvæmd dýrum mannvirkjum á þeim stöðum, sem segja má, að svari fljótlega rentu, ekki síður en að nota hafnarbótasjóð til þess að létta undir með hafnarbótum á þeim stöðum, þar sem svo hagar til, að skilyrði eru góð til veiðifanga, hafnarskilyrði mjög hagstæð, fiskimið nálægt, en aðstæður erfiðar á slíkum stöðum til að standa straum af miklum kostnaði. Ég skal kannast við það, að fyrir flm., sem fluttu frv. um hafnarbótasjóð í byrjun, vakti fyrst og fremst það, að hlutast til um að styðja hafnarframkvæmdir á þeim stöðum, þar sem menn hafa ekki efni á að ráðast í kostnað, en vænlegar aðstæður til að koma upp góðri veiðistöð. En þingið tók upp þá stefnu, að hinar stærri fiskihafnir gætu líka undir vissum kringumstæðum notið aðstoðar hafnarbótasjóðs til sinna framkvæmda. Var það gert með því að gefa kaupstöðunum yfirleitt færi á að vera ekki útilokaðir frá aðstoð sjóðsins. Í þessum vandamálum öllum, er fyrir lágu„ þótti meiri hl. sjútvn. rétt að breyta frv. þeim um breyt. á l. um hafnarbótasjóð, sem fyrir n. lágu, á þann veg, sem segir á þskj. 576. Er þá að sjálfsögðu fullnægt tilgangi 1. gr. þessa frv., sem segir, að ekki megi greiða fé úr sjóðnum nema eftir sérstökum lögum í hvert sinn, því að í breyt. meiri hl. sjútvn. felast till. um það, hvernig fara skuli með sjóðinn að þessu leyti. Hann getur flýtt fyrir aðkallandi hafnarbótum á þeim stöðum, þar sem hafizt er handa um framkvæmdir og framlög úr ríkissjóði að hverju sinni hrökkva ekki til. Ríkisstj. hefur þá heimild til að leggja fram úr hafnarbótasjóði viðbótarframlag, jafnóðum og verkinu miðar áfram, þó aldrei hærra en svo, að framlagið í heild nemi þeirri hlutfallsupphæð af verkkostnaði, er hafnarlög staðarins ákveða. Þá leggur nefndin enn fremur til, að þetta fé sé aftur endurgreitt hafnarbótasjóði á tiltölulega stuttum tíma. Á þann hátt er honum gert mögulegt að fullnægja hlutverki sínu að öðru leyti, sem og að geta líka verið nokkurs konar varasjóður til aðkallandi starfa eða framkvæmda, eftir mati þings og stjórnar á hverjum tíma. Mér virðist ekki, að hér sé farið fram á neitt, er geti talizt ósanngjörn eða ranglát meðferð á þessum sjóði, og enn fremur, að ekki sé farið fram á annað en það, sem skynsamlegt getur talizt og vel framkvæmanlegt eftir atvikum. Þar, sem útgerðin er í örum vexti og henni há örðug eða jafnvel ómöguleg hafnarskilyrði, og þar, sem enn fremur íbúarnir eru þess fúsir í hvert sinn að leggja fram stórfelld framlög að sínum hluta, verður ekki annað sagt en að það sé alveg sjálfsagt, að hafnarbótasjóður sé notaður sem viðauki við venjuleg framlög til hafnarbóta, ef þess þarf með, og það, sem sjútvn. vill, er einmitt það, að þörfin sé metin í hvert sinn. Fyrir því þótti nefndinni ekki rétt að binda fjárveitingu alveg ákveðið við nokkurn vissan stað, þótt því sé hins vegar ekki að leyna, að hafðir voru fyrir augum innan n. þeir tveir staðir, er ég minntist á. Ég vil sérstaklega benda á það, að með því ákvæði, sem ætlazt er til, að samþ. verði um endurgreiðslu til sjóðsins, er á engan hátt stefnt að því að torvelda, að hafnarbótasjóður verði á næstu árum einnig notaður til að styðja framkvæmdir á hinum smærri stöðum, sem aðeins geta lagt lítið í kostnað af eigin rammleik. Ég sé, að fram er komin brtt. á þskj. 591, frá hv. 2. þm. S.-M. Ég fæ ekki betur séð en að hv. þm. í grundvallaratriðum fallist á þá stefnu, sem fram kemur í nál. á þskj. 576. Hins vegar leggur hann til í sinni brtt., að sú fjárveiting, sem hér er átt við og ég vildi nefna viðaukafjárveitingu úr þessum sérstaka sjóði, sé veitt á fjárlögum, sem ég vildi mega kalla í fjárlögum. Það kann að vera, að margt mæli með að slá föstum slíkum till. í fjárl., en ég vil benda á, að hér stendur sérstaklega á, því að hér er átt við viðaukatillag fram yfir það fasta tillag, sem er í fjárl., og þetta viðaukatillag á aðeins að greiða eftir því, hvað verkinu miðar áfram. Það er bundið við þær framkvæmdir, sem raunverulega fara fram, en þau venjulegu framlög til hafnarbóta, sem eru í fjárl., eru venjulega miðuð við staði, og þau standa þar það ár, sem þeim er ætlað að standa þar, hvort sem viðkomandi framkvæmdahérað vinnur svo mikið að endurbótunum eða framkvæmdunum, að kallað verði eftir öllu þessu framlagi úr ríkissjóði eða ekki. Það er vitað, að í þessu eins og mörgu öðru er það svo, að þegar í fjárl. er veitt fé bundið við ákveðna staði eða framkvæmdir gegn tilteknu framlagi frá staðarins eða fyrirtækisins hálfu, þá er það því aðeins greitt úr ríkissjóði, að tiltekin framlög séu fram reidd af þeim, sem framkvæmdanna eiga að njóta, og því aðeins, að verkið sé unnið svo mikið sem þar greinir. Þegar á þetta er litið, tel ég ekki heppilegt að binda þetta í fjárl. Við höfum hins vegar viljað láta það vera á valdi þess ráðh., sem hefur sérstaklega eftirlit með þessum hafnarbyggingum og framkvæmdum, og hann greiðir þá ekki þetta viðbótarframlag úr hafnarbótasjóði, nema komið sé á hverjum þeim stað, sem eftir framlaginu kallar, yfir það hámark, sem hægt er að komast fyrir fjárveitingu ríkisins að viðbættu tilskildu framlagi frá staðnum sjálfum. Þetta vildi ég taka fram til þess í fyrsta lagi að gera það ljóst, hvenær ráðh. á að grípa til sjóðsins til þessara hluta, og í öðru lagi til að sýna, að það er ekki nauðsyn og meira að segja óheppilegt, að þetta fé sé veitt bundið í fjárl. Enn fremur vil ég benda á, að við slíkar fjárveitingar úr hafnarbótasjóði í fjárl. er óhjákvæmilegt að binda fjárveitingarnar við nöfn sérstakra staða, en það er ekki tilgangurinn með brtt. okkar að binda þetta við nöfn neinna staða, heldur að láta hina raunverulegu þörf vera leiðarsteininn í þessu efni og treysta svo réttdæmi ráðh. til að synja um eða veita þær viðbótargreiðslur, sem hér er átt við. Þá er líka óhætt að benda á, að ef fara á inn á þá braut að romsa upp í fjárl. upptalningu yfir aukafjárveitingar úr hafnarbótasjóði til Péturs og Páls, þá er hætt við, að það mundi endurtaka sig, sem komið hefur fyrir á svo mörgum sviðum, að menn hafa viljað hnýta aftan í og koma með þessi og þessi nöfn, án þess að hægt væri að vita, hvort í raun og veru væri nokkur þörf fyrir að áætla þeim stöðum, sem þm. kynnu að finna upp á að bera brtt. um, viðaukaframlag á þennan hátt. Ég ætla þess vegna, að öllum sé ljóst, að það eru fleiri gallar en kostir á að sundurliða þetta í fjárl., og það er í sjálfu sér tæplega hægt. Hins vegar er alveg áhættulaust að láta þetta standa opið eins og ég hef þegar lýst. Mér virðist þá, að málið hljóti að liggja ljóst fyrir. Ég get a.m.k. ekki séð að svo komnu máli, að mér sé unnt að bæta neinum nýjum skýringum við, en ég geri ráð fyrir, að hv. þdm. hafi skilið tilgang þeirrar. breyt., sem hér er um að ræða. Hins vegar er ég þess albúinn að mæta fyrir n. hönd þeirri gagnrýni, sem hér kynni að koma fram, og bíð að því leyti átekta.



Ég hef sérstöðu um þetta mál í n. og skrifa undir nál. með fyrirvara og flyt brtt. á þskj. 591. Þegar hafnarbótasjóður var lögleiddur, voru þau rök helzt færð til, að hann ætti að styrkja aukalega lendingarbætur og hafnargerðir á þeim stöðum, þar sem skilyrði væru góð til að gera hafnir og gott til fiskveiða, en lítil geta til kostnaðarsamra framkvæmda. Enn fremur held ég, að það hafi verið tekið fram, að einnig skyldi veita fé úr þessum sjóði til hafnargerða, þar sem menn sæktu mjög að með báta til fiskveiða og væru eins konar millistig milli landshafna og venjulegra hafna. Nú er ætlunin að byrja að nota þennan sjóð með nokkuð sérstökum hætti. Að vísu er ekki ætlunin að veita úr honum styrk eða framlag, en í þess stað er ráðgert að láta sjóðinn lána ríkissjóði fé, sem síðan sé lagt fram sem viðbótarframlag til hafnargerða. Ég lít svo á, að þörf fyrir hafnarbætur á stöðum eins og Akranesi, Keflavík, Húsavík og Hornafirði og ýmsum fleiri stöðum sé ákaflega mikil og þær framkvæmdir séu mjög aðkallandi, en það er jafnframt mín skoðun, að nú á hinum mestu gróðaárum, sem þjóðin hefur lifað, verði þingið að hafa myndarskap til að veita svo mikið fé í fjárl. til þessara framkvæmda, að þessir staðir megi vel við una. Þess vegna tel ég það í mesta máta varhugavert að fara nú inn á þá braut að eta upp með lánveitingum í slíkar framkvæmdir sjóði, sem dregnir hafa verið saman á undanförnum árum, og ég álít það meira en varhugaverða stefnu, ég álít það beinlínis að fara inn á þá braut að afgreiða tekjuhallafjárl. Hér er verið að efna til ríkislántöku með þessum hætti og síðan ætlazt til, að það sé endurgreitt í fjárlögum. En vilja menn ekki hugsa um það rólega, hversu auðvelt það muni verða á næstu þremur árum fyrir ríkissjóð að ráða við allar fjárveitingar, sem þá þarf að inna af hendi til verklegra framkvæmda, og eiga líka að endurgreiða hafnarbótasjóði lán, sem ríkið hefur tekið á mesta góðæristímanum? Ég held, að við ættum að geta orðið sammála um, að ef ríkissjóður getur ekki nú án lántöku veitt nægilegt fé til hafnargerða á þeim stöðum, þar sem mest liggur á, þá verði ekki svo ástatt á næstu þremur árum, að hann geti gert þetta þá og bætt einnig við sig endurgreiðslum til hafnarbótasjóðs, sem tekið hefur verið á mesta góðæristímanum. Ég get sannfært hv. þm. um, að þetta fær ekki nema einn endi. Það er augljóst, að þær greiðslur, sem inntar eru af hendi úr hafnarbótasjóði, verða ekki endurgreiddar á næstu árum. Hvernig getur líka Alþingi ætlazt til, að ríkið á næstu þremur árum sé svo betur statt fjárhagslega, að það geti endurgreitt stórar fúlgur inn í hafnarbótasjóð og veitt ríflega um leið á hverju ári til nýrra hafnargerða? Við vitum, að verkefnin þar eru svo mikil og aðkallandi, að það verður á þeim árum engu minna sótzt eftir að fá framlög til hafnargerða en nú er gert. Að vísu kunna þá vissar hafnir að verða fullbúnar, en það koma þá aðrar í þeirra stað, sem þarf að sinna. Auk þess er á prjónunum a.m.k. ein landshöfn, sem kostar stórfé, jafnvel í byrjun, og þegar til greina koma fjárveitingar til þeirrar landshafnar, þá verður fyrst að marki þröng í fjárl. fyrir hendi í sambandi við hafnargerðir. Það, sem hér hefði átt að gera, er að veita fé í fjárl. það ríflega til hafnargerða, sem menn hafa í huga í sambandi við þetta mál, svo að unnt yrði að vinna að framkvæmd þeirra af miklum áhuga og krafti, og ef menn treysta sér ekki til að veita þannig í eitt skipti svo mikið sem gert er ráð fyrir að þurfi samtals, þá hefði verið rétt að mínum dómi að skipta þeirri áætluðu fjárhæð á fjárl. nokkurra ára, svo að það stæði t.d. í þessum fjárl., að þetta væri fyrsta greiðsla af tveimur eða þremur, því að það yrði til þess, að þessum málum yrði haldið í fullu sambandi við afgreiðslu fjárl., og væri þá komizt hjá að fara út á þá braut að eta upp hafnarbótasjóð til þessara framkvæmda. Ég álít einmitt fulla þörf á þessum sjóði, þegar þrengja fer meira um fjárhaginn en nú er, og þá mun hjálpa að hafa aðeins í höndum kvittanir frá ríkinu fyrir að hafa tekið á móti fé sjóðsins til framkvæmda, sem nú er verið að gera. Ég lít svo á, að þessi ráðstöfun, að ríkissjóður fari að taka hafnarbótasjóð að láni til slíkra framkvæmda, sé viðurkenning þess, að nú sé komið í þrot með afgreiðslu fjárl. og því sé nú farið að taka lán til framkvæmda, sem hefði átt að sjá borgið með tekjum ríkisins á gróðatímanum. Ég ætla, að þetta verði til þess, að hafnarbótasjóður verði raunverulega etinn upp og verði ekki endurvakinn á ný. Ef einhver efast um þetta, þá vil ég vísa til þeirra raka, hvort menn geti gert ráð fyrir, að ef nú er ekki hægt að veita ríflega til hafnargerða, hvort þá muni verða hægt á næstu árum að veita ríflega til þeirra og endurgreiða þar að auki það fé, sem nú á að taka til láns úr hafnarbótasjóði. Eftir að félagar mínir í sjútvn. höfðu kynnt sér ástæðurnar í fjvn., ákváðu þeir að fara þessa leið til að greiða fyrir þessum hafnarmálum, og sá ég því inn á, að þessi stefna mundi verða tekin, og sneri ég mér þá að því að gera till. um, hvernig ég teldi þessu heppilegast fyrir komið, ef á annað borð ætti að fara þessa leið, og um það fjallar brtt. mín á þskj. 591. Það er gert ráð fyrir því af meiri hluta nefndarinnar, að stjórnin geti veitt þessi viðaukaframlög úr ríkissjóði, ef hún telur það rétt. Er það algert einsdæmi um fjárveitingar til hafnargerða úr ríkissjóði. Ég hygg, að alltaf hafi verið höfð sú venja að taka til í fjárl., hversu miklu fé ríkið skyldi verja til þessara framkvæmda. Mér þykir óviðkunnanlegt að breyta um stefnu í þessu efni og að ríkisstj. geti veitt þannig fé allt að 3 millj. til þeirra hafnargerða, sem hún telur verðugar þess að fá slík framlög. Ég skal taka fram, að brtt. mín er ekki borin fram vegna þess, að ég vantreysti núverandi hæstv. samgmrh. til að sjá um þetta. Mín reynsla af honum frá hans fyrra starfi, sem er mjög hliðstætt þessu, er þannig, að ef hann ætti að ráða einn hér um, þá mundi ég ekki óttast neina hlutdrægni. Ég tel aðeins, að ekki sé rétt fordæmisins vegna að ganga inn á þessa braut, og því síður tel ég það rétt, þar sem ráðh. mundi með þessum fjárveitingum algerlega binda hendur Alþingis um að veita fé á næstu árum til þessara hafnargerða, því að sjóðnum er ætlað að fá féð til baka, svo að ráðh. fengi þá með þessu móti vald til að veita þetta fé úr ríkissjóði. En ef svo færi hins vegar, að sjóðurinn fengi þetta fé ekki endurgreitt, sem ég óttast mjög, þá er hér um raunverulega fjárveitingu að ræða, um leið og féð er greitt af hendi. Hér er því verið að fá stj. í hendur fjárveitingarvaldið að þessu leyti, og tel ég það mjög óheppilegt fordæmi. Ég legg því til, þar sem er sýnilegt, að farið verður inn á þessa braut, að þessum fjárveitingum verði komið fyrir í fjárl., og ætlast ég til, að það verði gert á þann hátt, að í 22. gr. fjárl. verði sett heimild handa stj. til að verja tiltekinni fjárhæð til þessara hafnargerða, sem fjvn. og Alþ. telja, að mest séu aðkallandi og mest skorti á að fá sæmilega úrlausn í fjárl. sjálfum. Hv. frsm., þm. Vestm., andæfði nokkuð þessari leið, áður en ég hafði gert grein fyrir þessu, og hafði ég því ekki komizt að með þá útskýringu, að ég ætlaði, að þessu yrði bezt fyrir komið í 22. gr., og yrði þá gripið til þessa fjár aðeins samkvæmt heimild Alþingis og eftir því, hvaða framkvæmdir teldust nauðsynlegastar. Hv. þm. segir, að erfitt sé að gera sér grein fyrir, hvaða hafnargerðir helzt ættu að koma til mála. Ég tel, að ekki sé hægt að setja fyrir sig þá erfiðleika. Ég hygg, að fjvn. muni ekki eiga erfitt með að gera sér grein fyrir, hvaða heimildir væri réttast að setja á 22. gr., og hún hefur fullkomlega myndugleika til að gera upp á milli þeirra till., sem um það kynnu að berast, eftir því hve mikil sanngirni mælti með þeim. Það væri því enginn vandi á höndum í þessu sambandi, auk þess sem ég hygg, að það sé í raun og veru nokkurt samkomulag um það meðal þm., hvaða hafnargerðir það séu, sem mest ástæða væri að auka fjárveitingar til. Ég hygg því, að þetta mundi ekki valda erfiðleikum, og a.m.k. er ómögulegt fyrir Alþingi að vísa frá sér fjárveitingarvaldinu að þessu leyti með þeim rökum, að þar sé erfitt að gera upp á milli, því að ef inn á slíka braut væri gengið, þá mundi það enda með því, að fjárveitingarvaldið væri dregið smátt og smátt úr höndum þingsins. Ég geri því ekki mikið úr þessari mótbáru hv. þm. Vestm., og ég þykist vita, af því að ég hef fengið um það góðar upplýsingar bæði í n. og annars staðar frá, að nú sé kunnugt um flestar eða allar þær hafnarframkvæmdir, sem til mála mundu koma á sumrinu 1945, og það er augljóst, að ef einhverjir væru svo síðbúnir með þessi mál hjá sér, að þeir væru ekki enn búnir að koma á framfæri sínum málum, þó að komið sé að árslokum, þá búa þeir þannig í haginn fyrir sig að þessu leyti, að engin ástæða er til að hafa neinar áhyggjur af þeim. Ég vil því fastlega skora á hv. alþm. að taka þá aðferð í þessu máli, sem ég hef lagt til, að verði viðhöfð, ef á að fara að taka nú hafnarbótasjóð, sem ég tel ástæðulaust, en ef menn ganga inn á þá stefnu, sem ég geri ráð fyrir, að verði, að menn hafi þá þessa aðferð, sem ég hef lagt til í brtt. minni á þskj. 591.