Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ólafur Proppé) Jeg bað þess fyrir nokkrum dögum, að þetta frv. væri tekið af dagskrá, í því skyni að koma með nokkrar brtt. við það. Nú liggja þær hjer fyrir á þskj. 190. Þessar brtt. eru svo til komnar, að sjávarútvegsnefndir beggja deilda komu sjer saman um þessar breytingar, og eru þær bornar hjer fram til þess að frv. þurfi ekki þeirra vegna að flækjast milli deilda. Breytingin nær til báta, frá 10 til 20 smálesta að stærð. Þeir eru víða notaðir, t. d. er meiri hluti þeirra báta, sem Vestmannaeyingar nota, af þessari stærð. Það þykir nokkuð hart, ef þeir þyrftu að fara í önnur hjeruð og sigla þar á stærri bátum til þess að fá rjettindi til að stýra bátum sínum. Af sömu ástæðum er siglingatíminn styttur úr 36 í 24 mánuði, en aftur ákveðið að formenska á bát, yfir 10 smálesta, geti komið í staðinn, í stað þess að áður var lágmarkið 6 smálestir. Þá er brtt. við 7. gr., sem gerir ráð fyrir því, að ákvæði hennar komi ekki til framkvæmda fyr en að 2 árum liðnum frá því, er lögin annars ganga í gildi. Ástæðurnar eru þær, að mesti fjöldi manna hlýtur að koma til þess prófs, sem þar um ræðir, einkum fyrst í stað. Má nefna að t. d. í Vestmannaeyjum munu verða um 70 manns, sem prófið þurfa að taka í haust til þess að geta stýrt bátum sínum næsta vetur. Því er lagt til, að prófið megi taka líka í fjórum kaupstöðum öðrum en Reykjavík í þessi tvö ár. Held jeg, að vel sje gengið frá prófnefndunum, þar sem forstöðumaður stýrimannaskólans og stjórnarráðið eiga að sjá um þær. Jeg vona því, að hv. deild, sem hefir tekið frv. vel, taki líka þessum brtt. vel, og samþykki þær og afgreiði síðan frv. til hv.Ed.

Hákon Kristófersson Jeg ætla ekki að andmæla frv. Það er aðeins 3. brtt. á þskj. 190 við 7. gr., sem jeg get ekki samþykt. Ef þörf er á að flytja þessi próf til Reykjavíkur, og því vil jeg ekki bera á móti, þá á að uppfylla þá þörf sem fyrst. Mjer skilst, að þetta eigi að gera til þess, að betur og tryggilegar verði um prófin búið, en slíka tryggingarráðstöfun á þá ekki að draga á langinn eða fresta henni í tvö ár, eins og nefndin leggur nú til, þvert ofan í fyrri tillögur sínar. Það er mikið rjett, eins og hv.frsm. (Ó. P.) tók fram, að það er mikil trygging, að skólastjóri stýrimannaskólans tilnefnir mennina. Hinsvegar lít jeg svo á, að þessi undanþága sje að ófyrirsynju leyfð. Hefði legið nær, ef undanþágu átti að veita á annað borð, að undanskilja engan stað, sem þessi próf hafa áður farið fram á. Hv. frsm. benti á þann mikla fjölda, sem nú þyrfti að taka próf, en sú ástæða er mjer einskis virði. Enda geta jafnmargir þurft að taka það síðar. Annars þykir mjer mjög einkennilegt, ef það eru um 70 manns í Vestmannaeyjum einum, sem undir próf þetta þurfa að ganga, enda þótt sjávarútvegur sje þar mikill. Verð jeg, þótt jeg unni lögunum alls góðs, að leggjast á móti þessari brtt. og vil jeg ráða hv. deild til að samþykkja hana ekki. Er þetta ákvæði, að prófin fari fram í Reykjavík, tryggingarráðstöfun, og mælir því ekkert með því að fresta henni og engin ástæða er til þess að veita þessum stöðum undanþágur.

Frsm. (Ólafur Proppé) Mjer kemur það nokkuð á óvart, að hv.þm. Barð. (H. K.), slíkur sparnaðarmaður sem hann vill vera, skuli hafa sjest yfir sparnaðinn við þessa brtt.; er og líka um nokkurn misskilning að ræða hjá honum. Í frv. felst það nýmæli, að á öllum smáskipum skuli vera stýrimenn, en þeir þurfa að taka próf það, sem um getur í 5. gr. frv. Munu því vera í Vestmannaeyjum um 70 manns, þegar lögin öðlast gildi, sem undir próf þetta þurfa að ganga. Einnig eru margir á Austfjörðum. Ef maður áætlaði nú, að þetta væru í alt 150 manns og ferðakostnaður hvers væri 200 kr., þá er hjer að ræða um 30000 kr. sparnað fyrir menn þessa. En hafi prófnefndir þetta starf með höndum, er í mesta lagi um ferðakostnað eins manns að ræða. Er því sparnaðurinn auðsær, enda eru sjávarútvegsnefndir beggja deilda á einu máli um þetta.

Hákon Kristófersson Hv. frsm. hefir ekki tekist að hrekja þau ummæli mín, að þetta væri tryggingarráðstöfun og því væri órjettmætt að fresta henni. Sje það rjett, að þetta sje sparnaðarráðstöfun nú, þá er líka ástæða til að halda henni framvegis. Veit hv.frsm. líka, að jeg er ekkert hlyntur því, að prófin fari eingöngu fram í Reykjvík, heldur vil, að þau fari fram þar, sem þau hafa áður verið. En hitt vil jeg eigi, að nokkrum stöðum sje hjer veitt undanþága, nema því aðeins, að þau megi fara fram á hinum sömu stöðum og áður hefir verið.

Frsm. (Ólafur Proppé) Jeg vil enn taka það fram, að það er full trygging fyrir því, að prófin verði jafnörugg annarsstaðar eins og hjer í Reykjavík. Skólastjóri stýrimannaskólans tilnefnir formanninn og lögreglustjóri hina tvo. Er þetta einungis gert vegna hinna mörgu manna, sem nú eiga að taka prófið. En að 2 árum liðnum verða nægilega margir menn komnir, og viðkoman eftir það eðlileg, sennilega 20–30 manns á ári. Vona jeg, að háttv.þm. Barð. (H. K.) skiljist þetta.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Umr. um baðlyfjagerð fjalla nú um nokkuð ólíkt efni því, sem síðast var til umr.* Sýnist ef til vill ekki viðeigandi, að þær komi á eftir þessu máli, því að þar er víst um engin óþrif að ræða. Jeg veit, að hv.þm. munu hafa veitt því eftirtekt, að í till. frá landbúnaðarnefnd á þskj. 180 er sýnt fram á það í ástæðunum, hversu baðlyfin hafa verið ótrygg undanfarin ár. Hafa komið fram háværar raddir um það víðs vegar af landinu, að gera þurfi gangskör að því að útrýma fjárkláðanum, en til þess er fyrsta leiðin sú, að fá örugg baðlyf. En reynslan hefir sýnt, að þau lyf, sem notuð hafa verið, hafa sum reynst misjafnlega og sum reynst algerlega óhæf til sauðfjárbaðana. Vil jeg nú minnast á nokkur atriði, sem nauðsynlegt er að athuguð sjeu. 1. Rannsókn á baðlyfjum. 2. Undirbúningur undir framkvæmd málsins. 3. Fjárhagslega hliðin. 4. Framkvæmdin. Um 1. er það að segja, að rannsókn á baðlyfjum hefir verið altof lítil til þessa. Nú á seinni árum hefir landsstjórnin sýnt viðleitni í þá átt að halda niðri fjárkláðanum, og hefir það borið misjafnan árangur. Það er einsætt, að útrýming hans verður aldrei gerð trygg, nema baðlyf þau, sem notuð eru, sjeu ósvikin og hæf á allan hátt. Þetta atriði hefir landsstjórnin of lítið tekið til greina, en þó látið rannsaka eina tegund, og hefir Gísli Guðmundsson gerlafræðingur gert það. Við þá rannsókn kom það í ljós, að annað sýnishornið reyndist með rjettum efnasamböndum og gerði tilætluð áhrif, að drepa maurinn, en hitt sýnishornið, sem var þó frá sama verslunarhúsi og merkt eins og hitt, hafði helmingi veikari efnablöndu og drap alls ekki maurinn. Hafa þessar rannsóknir sýnt það, að baðlyfin hafa verið meira eða minna svikin og óhæf til böðunar. Hafa afleiðingar þess líka komið víða fram á landinu, og skal jeg aðeins benda á tvö dæmi. Landsstjórnin hafði í fyrra gert ráðstafanir til þess, að tvíböðun færi fram í sumum hjeruðum á grunsömu fje. Þar sem þetta var framkvæmt, varð árangurinn sá, að minsta kosti sumstaðar, að kláðinn var meiri og verri en hann hafði verið nokkru sinni áður, og hlýtur þetta aðallega að stafa af baðlyfjunum, enda þótt eftirlitinu geti verið eitthvað um að kenna. Enn fremur kom það fyrir nú í vetur hjá eftirlitsmanninum í Austur-Húnavatnssýslu, að 15 dögum eftir að hann hafði baðað kom upp kláði í fje hans, og hafði þó kláðaskoðun farið fram á undan böðuninni. Það er því sýnt, að svo búið má ekki standa lengur, og að nauðsynlegt er að gera gangskör að því að fá hrein og ósvikin baðlyf. Þá er jeg kominn að 2. atriði málsins, nefnilega að athuga, hvað mikill undirbúningur hefir verið gerður í því. Hann er þá þegar orðinn talsverður. Gísla Guðmundssyni hefir verið falið, jafnframt því að rannsaka þessi baðlyf, að gera ýmsar tilraunir þessu viðvíkjandi. Hefir hann verið við þessar rannsóknir, ekki einasta hjer heima, heldur líka um tveggja mánaða skeið á Þýskalandi. Auk þess var hann einnig með, þegar lyfjabúðin hjer um árið bjó til kreólínsbaðið, og kyntist hann því þá til hlítar. Komst hann þá á þá skoðun, að hagur myndi verða að því að stofna hjer innlenda baðlyfjagerð. Gerði hann svo, að undirlagi fyrverandi atvrh. (P. J.), nokkrar tilraunir þessu viðvíkjandi. Tókst honum að rækta kláðamaurinn og gerði svo ýmsar tilraunir um það, hvort baðlyfin væru uppleysanleg og um áhrif þeirra á hörund og ull. Eru þetta alt þýðingarmikil atriði, sem þurfa nákvæmrar rannsóknar, því á þeim verður að byggja við innlenda baðlyfjagerð. Jeg skal í þessu sambandi geta þess, að eftir þessar rannsóknir sínar segir Gísli Guðmundsson í brjefi einu til landbúnaðarnefndarinnar, að áreiðanlega sje hægt að búa til trygg baðlyf innlend, jafngóð eða betri en þau, sem við höfum fengið best frá útlöndum. Þá kem jeg að 3. atriðinu, sem er fjárhagshlið málsins. Eftir því, sem í fljótu bragði er hægt að sjá, ætti stofnkostnaður við innlenda baðlyfjagerð ekki að fara fram úr 10 þúsundum króna. Þar með eru taldar umbúðir og fleira, sem fyrst í stað yrði að kaupa utanlands frá, þótt síðar mætti máske koma því í peninga. Kostnaður við starfið sjálft yrði ekki ýkjamikill. Duga myndi einn maður, auk eftirlitsmannsins við lyfjagerðina. Yrði ríkissjóður að leggja fram þetta fje, og svo að bíða nokkuð eftir greiðslu á andvirði baðlyfjanna. Nú hefir gerlafræðingurinn talið það alveg víst, að hægt sje að gera baðlyfin ódýrari en þau hafa verið til þessa. Takist það, þá sparast þar fljótt stórfje landsmönnum, og skal jeg skýra það nánar. Árið 1920 var hjer á landi 579 þúsund sauðfjár. Með því nú að nota 2½% blöndu, býst jeg við, að í alt þetta fje þurfi ekki minna en 45–50 smálestir af baðlyfjum. Ef við reiknum nú hvert kg. 50 aurum ódýrara en áður hefir verið, þá nemur upphæð sú, sem hjer myndi sparast, 20–25 þúsund krónum. Yrði það enn þá ódýrara, svo t. d. hvert kg. yrði 1 krónu lægra í verði, myndi sparnaðurinn nema 80–100 þúsund krónum. Það er því auðsætt, að hjer er um þýðingarmikið fjárhagsspursmál að ræða. Og þegar svo þar við bætist, að lyfin verða væntanlega miklu tryggari en áður, þá liggur í augum uppi, að sjálfsagt er að vinda sem bráðastan bug að þessu. Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að landbúnaðarnefndinni barst fyrir skömmu brjef frá lyfjabúð Reykjavíkur, þar sem hún tekur fram, að hún geti nú selt baðlyfin ódýrara en hún hafi gert hingað til. Hafi hún hingað til selt lítrann í smásölu á 3 krónur, en nú muni hún geta selt hann ásamt umbúðum á kr. 1,40, að minsta kosti ef keypt verði í stórum stíl. Það kemur nú til álita hæstv. stjórnar, hvernig hún vill taka í þetta. Undir öllum kringumstæðum verður tilbúningurinn að vera undir eftirliti stjórnarinnar, og undir ströngu eftirliti. Jeg tek þetta aðeins fram til þess að benda hæstv. stjórn á það. Þá er annað atriði, sem dýralæknirinn hjer lagði mikla áherslu á. Það er, að Danir, sem einnig hafa fjárkláða á Suður-Jótlandi, eru nú að láta rannsaka þessi efni og gera baðlyf hjá sjer, undir ströngu eftirliti færustu manna sinna. Verði nú hægt að kaupa baðlyfin hjá þeim, jafngóð en ódýrari en þau yrðu tilbúin innanlands, þá sje jeg ekki neitt á móti því, að það verði gert. Og undir eins og dýralæknirinn fær verð á þessum baðlyfjum, sem verður nú með næstu skipum, getur Gísli Guðmundsson ákveðið sagt um það, hvort þau verða gerð ódýrari innanlands. Þetta hefi jeg tekið fram til þess að draga ekkert undan, sem hæstv. stjórn mætti að gagni koma, til að geta skoðað málið rjettilega og frá öllum hliðum. Hvað eftirlitið snertir, þá verður það að vera tvennskonar. Fyrst að efnasamsetningin sje sú rjetta. Ríður sjerstaklega á því, að eftirlit efnasamsetningarinnar sje í góðu lagi, og ætlast nefndin til, að Gísli Guðmundsson gerlafræðingur hafi það með höndum. Og í öðru lagi verður að tryggja það, að lögurinn sje uppleysanlegur og skaði hvorki skinnið nje ullina. Og er það dýralæknisins að hafa það eftirlit. Æskilegt væri, ef þetta mál gæti komið svo fljótt til framkvæmda, að hægt væri að nota þessi nýju böð þegar á næsta hausti, hvort sem baðlyfin verða keypt af Dönum eða lyfjabúðin hjer heima býr þau til, eða ríkið lætur búa þau til. Best væri þá að byrja á útrýmingarböðunum. En hæpið er, að þetta komist svo fljótt í kring, þótt landbúnaðarnefndin telji það mjög æskilegt. En þó vill hún engan veginn að hrapað sje að því, nema allur undirbúningur sje fulltryggur. En það stendur nefnilega svo á nú, að mjög haganlegt væri, ef þetta mætti takast. Eftir þennan góða vetur má vænta þess, að heyfyrningar verði almennar, og fengjum við gott sumar og góðan heyfeng, yrðu bændur sjerlega vel undir það búnir, að útrýmingarböðun yrði framkvæmd á næsta vetri. Þá þarf einnig að undirbúa þá menn, sem eftirlit eiga að hafa með böðunum. Er mikið í húfi, að það sje gott, og yrði væntanlega ráðlegast að haga útvalningu þeirra manna, sem það hefðu á hendi, svo, að sýslunefnd hverrar sýslu velji eða bendi á hæfa menn til að kynna sjer það, sem með þarf í þessu efni. Gæti dýralæknirinn í hverjum landsfjórðungi kent þeim það, sem með þyrfti til eftirlitsins. Eitt er það svo, sem jeg vildi gjarna minnast á, til þess að stjórnin taki það til athugunar, en það er, að hve miklu leyti bændur og fjáreigendur eigi að kosta útrýmingarböðin. Síðast var það svo, að ríkissjóður kostaði þau að mestu leyti. Hann kostaði bæði lyfin og eftirlitið, en bændur aðeins aðstoð við böðin og flutning baðlyfjanna og áhalda. Nú hafa komið fram skeyti frá sýslunefndinni í Austur-Húnavatnssýslu, þar sem lögð er áhersla á, að útrýmingarböðun byrji sem fyrst, og í öðru lagi stungið upp á því, að bændur og fjáreigendur kosti sjálfir baðlyfin. Þykir mjer þetta mjög eðlilegt, því að fjáreigendur munu orðið vita, hvað fjárkláðinn kostar þá, og vilja flest til vinna að losna við hann. Jeg tel það trygt, að þetta verði svo, og eftirlitið í höndum stjórnarinnar. Og takist þetta höndulega, þá er ekki vonlaust um, að enn takist að miklu leyti að losna við þennan forna fjanda íslenska landbúnaðarins. Í niðurlagi greinargerðarinnar fyrir till. þessari er talað um það, að ef þetta verði og innlend baðlyfjagerð komist í framkvæmd, þá verði stjórnin að semja bráðabirgðalög, þar sem ríkið taki að sjer einkasölu á baðlyfjum. Það getur nú verið, að sumir fallist ekki á þetta, sökum þess, að þar sje um ríkisrekstur að ræða. En jeg vil benda á það, að hjer er aðalatriðið aðeins þetta, að landsmenn hafi sem mest gagn af þessu, og í öðru lagi, að kostnaður verði sem minstur fyrir þá. Ætti slíkt fyrirkomulagsatriði ekki að verða mönnum neinn þyrnir í augum. En auðvitað kemur ekki til þess, að þessi leið verði farin, ef stjórninni fyndist hagkvæmara að kaupa baðlyfin af Dönum eða lyfjabúðinni hjer. Að öðru leyti vil jeg ekki ráða stjórninni til neins annars en að rannsaka málið sem rækilegast og njóta þar við hjálpar Gísla Guðmundssonar gerlafræðings. Sje jeg svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, en vona, að hv. deild taki þessu vel og sje ekki vantrúuð á góðan árangur málsins. *) Skaðabótamál A. L. Petersens.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Jeg get verið mjög stuttorður, því að landbúnaðarnefndin hefir áður borið þetta mál undir mig og jeg látið álit mitt í ljós við hana. Jeg vil þó taka fram nokkur atriði viðvíkjandi því, hvort sjálfsagt sje eða ráðlegt að hverfa algerlega frá þeim baðlyfjum öllum, sem áður hafa verið notuð hjer á landi. Eins og menn muna, þá ferðaðist norskur maður, Myklestad að nafni, hjer um landið í byrjun aldarinnar og baðaði fje bænda. Baðlyf það, sem hann notaði, var tóbakslögur, og hafði það reynst mjög vel í Noregi. Þóttist Myklestad sannfærður um, að hjer mætti líka útrýma kláðanum með tóbaksböðum, ef rjett væri að farið. Baðaði hann víða hjer, og reyndist það örugt alstaðar, þar sem hann baðaði sjálfur og þeir, sem best kunnu til. Stjórnin keypti nú baðlyf, og var svo haldið áfram að baða úr því, þar sem kláðanum skaut upp, og varð árangurinn góður. Nú finst mjer till. þessi bera vitni um það, að menn vilji alveg hverfa frá tóbakinu sem baðlyfi, að mönnum virðist reynslan búin að sýna það, að tóbaksbaðlyf dugi ekki til útrýmingar kláðanum. Furðar mig dálítið á því, jafnvel og þetta baðlyf hefir einmitt gefist, að landbúnaðarnefndin skuli ekki hafa tekið það líka með í reikninginn. Ýms önnur baðlyf voru og notuð, en um þau voru víst mjög skiftar skoðanir. Man jeg eftir, að harðar ritdeilur voru hjer í bænum fyrir allmörgum árum um þau og gæði þeirra. Á síðustu árum hefir víst kreólín mikið eða aðallega verið notað til böðunar, og virðist kláði nú vera að færast mjög í vöxt víða á landinu. Hefir sýslumaður Dalasýslu nýlega kvartað undan því, hve útbreiddur kláðinn sje orðinn þar vestra, og sama er að segja um Húnavatnssýslu. Er því auðsætt, að þessi baðlyf eru ekki einhlít, eða ekki nógu rækilega baðað, og liggur því fyrir að gera sem fyrst ráðstafanir til kláðaútrýmingarbaða, sem að gagni koma. Verður þá fyrst að rannsaka, hvaða baðlyf gagni hjer best og hvernig þau verði útveguð með ódýrustu móti. Þessi till. fer fram á, að reynt verði að koma upp innlendri baðlyfjagerð. Þar sem þessi nauðsyn er fyrir hendi og maðurinn, sem á að hafa umsjón með þessu, er alkunnur hæfileikamaður á þessu sviði, finst mjer rjett að samþykkja till. Og það því fremur, sem hjer er um tiltölulega litla upphæð að ræða, aðeins 10.000 kr., og tilgangurinn auk þess að styrkja innlendan iðnað. Það hafa komið fram upplýsingar um, að lyfjabúð Reykjavíkur vilji selja kreólín miklum mun ódýrara en það nú er keypt, og tel jeg sjálfsagt að rannsaka, hvort er betra, kreólín eða þetta innlenda baðlyf. En hver sem afleiðingin af þeirri rannsókn verður, býst jeg samt ekki við, að útrýmingarböðun geti byrjað á þessu hausti eða um jól, en stjórnin mun að sjálfsögðu gera alt, sem í hennar valdi stendur, til að koma málinu áfram sem fyrst og á heppilegastan hátt. Að lokum skal jeg geta þess, að sennilega verður að breyta gildandi lögum um þetta efni, ef ætlast er til, að bændur sjálfir borgi baðlyfið, en stjórnin aðeins eftirlit með böðuninni. Það atriði þarf að athuga, en till. er jeg meðmæltur.

Björn Hallsson Jeg er till., sem fyrir liggur, í rauninni samþykkur, en ætla að segja fáein orð út af nokkrum ummælum hv.frsm. (Þór. J.). Mjer skildist á ræðu hans, að til væri ætlast, að byrjað yrði á útrýmingarböðun næsta haust, en jeg hygg ekki, að við verðum nægilega undir það búnir til þess tíma. Fyrir nokkrum árum var flanað út í útrýmingarböðun með litlum undirbúningi. Árangurinn af því er öllum kunnur, og ódýrt reyndist það ekki. Sannast því á mjer, að brent barn forðast eldinn. Jeg vil, að eigi verði í annað sinn byrjað á þessu fyr en fengin er full vissa fyrir því, að einhlítt baðlyf verði fengið; tóbakið hefir, eins og kunnugt er, ekki reynst vel og er mjög dýrt baðlyf. Þá skal jeg geta þess, að kláðinn er mjög mismunandi í hinum ýmsu hjeruðum landsins. Sumir landshlutar, eins og t. d. Austurland, geta talist næstum því lausir við fjárkláða. Við fjárkláðaskoðun þá, sem fram fór áður en jeg fór að heiman í vetur, kom ekki fyrir nema ein kind, sem grunuð var um fjárkláða, á öllu Fljótsdalshjeraði, 10 hreppum. Jeg er því hræddur um, að lögboðin útrýmingarböðun mundi ekki alstaðar mælast vel fyrir, einkum þegar þar við bættist, að bændur ættu sjálfir að kosta lyfið á kláðalausar kindur sínar. En vitanlega vilja margir leggja í nokkurn kostnað, til þess að losna við þennan eilífa kláðagrun. Góð baðlyf eru fyrst og fremst undirstaðan undir því, að von geti verið um árangur af böðun, hvort sem er kláða- eða útrýmingarböðun. Hins vegar eru baðlyfin dýr, og því mjög áríðandi, að þau sjeu ekki svikin. Jeg er því samþykkur þessari till., tel þörf á, að þetta sje rannsakað. Reynsla okkar eystra er, að kláðinn sje ekki meiri en svo, að það megi halda honum niðri með góðum þrifnaðarböðum. En jeg sje í blöðum og víðar, að kláðinn er magnaður á öðrum stöðum. Hygg jeg, að það stafi af því, að þrifnaðarböðunin sje þar í ólagi, og að ekki hefir verið þá baðað nógu rækilega, þar sem kláði hefir komið upp. En samt er ekki gott fyrir mig að dæma um það til fulls, þar sem jeg þekki ekki af eigin reynslu verulega útbreiddan kláða.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Hæstv. atvrh. (Kl. J.) gerði þá fyrirspurn til nefndarinnar, hvort henni þætti ekki ráðlegt að hverfa aftur til tóbaksböðunarinnar. Jeg hygg, að það muni reynast dýrara en að nota bestu baðlyf, sem menn nú þekkja. Að tóbakslyf var notað, er síðasta útrýmingarbað fór fram, stafaði eingöngu af hinni óbifandi trú þess manns, sem böðunina hafði á hendi, á því lyfi. En nú er komið á daginn, að álit dýralæknisins þá, að ekki væri hægt að útrýma kláðanum með einni böðun, var alveg rjett. Það er því sjálfsagt að viðhafa tvær baðanir, en með því móti yrði tóbaksböðun óhæfilega dýr, svo maður ekki segi ókleif, enda engin ástæða til hennar, þegar til eru önnur ódýrari og jafngóð baðlyf. Nefndin leggur áherslu á, að ekki verði notuð önnur baðlyf en þau, sem full trygging er fyrir að komi að haldi, og hefir dýralæknir talið kreólín best. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) hjelt, að ekki mundi verða við komið að byrja böðunina næsta haust. Get jeg fallist á það, og vil engan veginn draga úr því, að undirbúningurinn sje sem allra bestur. Þá talaði hæstv. atvrh. (Kl. J.) um, að það þyrfti að breyta gildandi lögum um útrýmingarböðun, og er það rjett, eins og jeg tók fram áður. En nefndin gerir ekki tillögu um það á þessu þingi, þar sem líkurnar eru litlar fyrir, að byrjað verði næsta haust. Enda myndi þá stjórnin gera þar um bráðabirgðalög. Hv. 2. þm.N.-M. (B. H.) sagði, að það hefði verið flanað út í útrýmingarböðunina, sem framkvæmd var 1903–1904. Er ekki til neins að fara að deila um það, en jeg get ekki sjeð, að þá hafi verið um neitt flan að ræða; til þess var fenginn sá útlendingur, sem best þótti hafa vit á þessu efni, en auðvitað er nokkru öðru máli að gegna að útrýma kláðanum hjer eða í Noregi. Meðal annars eru hjer alt öðruvísi húsakynni og þurfa meiri sótthreinsunar við; auk þess er ein böðun alls ekki einhlít. Viðvíkjandi þessu atriði get jeg sagt hið sama og hæstv. atvrh. (Kl. J.), að nefndin vill ekki ráðast í þetta fyr en nákvæm rannsókn hefir farið fram. Þá sagði hv. sami þm. (B. H.), að fjárkláðinn gerði misjafnlega vart við sig á hinum ýmsu stöðum, og er það rjett, en þó mun ekki vera hægt að segja nokkurn stað á landinu alveg lausan við fjárkláða, enda þótt hægt sje ef til vill að halda honum niðri með góðum þrifnaðarböðum. Ástandið er verst á Suður- og Vesturlandi, og kveður þar sumstaðar svo ramt að, að kláðinn hefir beint drepið fjeð. Þá talaði sami hv.þm. (B. H.) um, að þetta mundu þykja þungar búsifjar, að bændur kostuðu alveg baðlyfin, en það er þó ekki eins mjög og virðist í fljótu bragði, því það má ganga út frá, að bændur leggi eitthvað í kostnað við þrifaböðunina, og þó að blöndunin verði hjer að sjálfsögðu sterkari og baðið því nokkru dýrara, getur kostnaðurinn þó aldrei munað mjög miklu. En eins og mönnum er kunnugt, er hagur ríkissjóðs svo erfiður, að það má ekki íþyngja honum meira en nauðsynlegt er. En ef ætti að sleppa einhverjum hjeruðum, yrði það að vera gert eftir ráði dýralæknis. Jeg hefi átt tal við hann um þetta atriði, en hann kvað ekki vera hægt að telja nokkurn stað ugglausan, að þar gæti ekki fundist fjárkláði.

Lárus Helgason Jeg stend ekki upp til að mótmæla þessari till., heldur aðeins til að benda á, að það er ekki kunnugt, að fjárkláði sje til í Skaftafellssýslum, og veit jeg því, að bændum þar mun ekki vera vel við að þurfa að leggja út í kostnað við útrýmingarböðun. Það er eðlilegt, að þeir landshlutar, þar sem mest ber á kláðanum, taki hann til alvarlegrar íhugunar, en það ber þó að athuga, að útrýming hefir áður verið reynd og mishepnast; og svo getur farið enn. Nú er fjárþröng í landinu, og álít jeg því ekki rjett að hefja allsherjarböðun án þess að vissa sje fyrir fullum árangri. En þótt tvær baðanir fari fram sama veturinn, er engin vissa fengin fyrir því, að það komi að fullu gagni. Jeg álít því hagkvæmara, að rækileg böðun fari fram í þeim hjeruðum, þar sem mest brögð eru að kláðanum, og enda alstaðar þar sem hann finst, en ekki sje ráðist blindandi í útrýmingarböðun um land alt. Enda er mjer ekki kunnugt um, að nokkurn tíma hafi orðið vart fjárkláða í Skaftafellssýslum, og í ýmsum fleiri sýslum landsins mun lítið eða jafnvel ekkert hafa orðið vart við kláða nú í seinni tíð.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Út af því, sem hv.þm. V.-Sk. (L. H.) sagði, að nokkur hjeruð væru laus við fjárkláða, skal jeg skýra frá því, eins og jeg tók fram, að jeg hefi átt tal við dýralækninn um þetta, og kvað hann ekki unt að staðhæfa um nokkurt hjerað, að þar gæti ekki verið fjárkláði, og hjelt hann, að ekki yrði hjá því komist, að böðun færi fram alstaðar. En hvað snertir það, sem hv. sami þm. (L. H.) sagði, að ekki væri hægt að segja um, hvort allsherjarböðun kæmi að gagni, þá held jeg, að maður verði að fara eftir áliti þess manns, sem mesta þekkingu hefir á málinu. En að baða eingöngu á þeim stöðum, þar sem fjárkláðinn er mestur, hefir enga þýðingu. Eina ráðið er að taka alt landið í heild sinni. Í sambandi við það, sem hv. sami þm. (L. H.) sagði um Skaftafellssýslur, skal jeg geta þess, að líkur eru máske enn meiri til, þar sem brú er komin á Jökulsá, að fjársamgöngur sjeu enn frekar milli sýslnanna. Annars skal jeg ekki leggja neinn dóm á, hvort kláði er í Skaftafellssýslum eða ekki. Til þess er jeg of ókunnugur. Jeg skal játa, að það er von, þótt þau hjeruð, sem telja sig laus við kláðann, finnist skattur vera lagður á sig með því að skylda þau til útrýmingarböðunar, en ef það reynist óumflýjanlegt, vona jeg, að þau láti sjer það lynda.

Lárus Helgason Jeg verð að líta svo á, að meðan enginn getur komið með dæmi um, að fjárkláðinn sje til í Skaftafellssýslum, sje hann alls ekki til þar. Þótt nú sje komin brú á Jökulsá, stafar engu meiri hætta af því. Hún er og var oft á sumrum lítið meiri en bæjarlækur, og átti fje þá afarhægt með að fara yfir ána, þó að engin brú væri á henni. Meiri hætta gæti verið að fjallabaki, þar sem fje getur hist frá Rangárvöllum, Skaftártungu og Landi, ef þar væri um kláða að ræða, sem þó ekki kvað vera. Jeg endurtek það, að jeg get ekki betur sjeð en að það hljóti að vera rjettara að baða á þeim stöðum, sem þörfin er mikil, og vanda þar alla framkvæmd, heldur en að demba á bændur böðunarskyldu á heilbrigðu fje, í afskektum hjeruðum.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Mjer finst hv.þm. V.-Sk. (L. H.) hafa upplýst, að samgöngur geti altaf átt sjer stað milli fjárins úr Skaftafellssýslu og öðrum hjeruðum, og verð jeg því að leggja enn ríkari áherslu á, að alstaðar sje nauðsynlegt að framkvæma böðunina.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg þarf ekki að vera langorður. Hv. deild er mál þetta kunnugt, því það lá fyrir henni í fyrra, og var þá svo mikið um það talað, að tæplega hefir hjá því farið, að hv.þm. hafi kynst því rækilega. Nægir því að skýra frá gangi málsins hjer á þinginu í fyrra og síðan. Á Alþingi í fyrra kom fram skaðabótakrafa frá manni þessum, rúmar 17,000 kr., og auk þess krafa um bætur fyrir atvinnumissi. Lagði fjárveitinganefnd þá til, eftir uppástungu frá fyrverandi atvrh. (P. J.), að manninum væru veittar 5000 kr. í fjáraukalögum. En till. þessi mætti mikilli mótspyrnu hjer í deildinni af þáverandi fjrh. (M. G.), sem taldi mjög varhugavert að veita þessa upphæð. Till. fjárveitinganefndar var svo feld, og Alþingi gerði ekki ráð fyrir því, að þessi upphæð væri greidd. Var bent á það hjer í fyrra af frsm. fjárveitinganefndar, að málið væri ekki svo einfalt, sem það liti út fyrir, þar eð um meira en uppbót fyrir slæm launakjör væri að ræða, jafnvel bætur fyrir að vera bolað frá starfinu, án þess þó að nefndin legði dóm á slíkt. Um þetta var því alt óvíst í fyrra, en síðan hefir það fram komið, sem bendir til þess, að ríkari ástæður hafi legið til þess að bæta manninum en fjárveitinganefnd þá gerði ráð fyrir að væru til staðar. Stjórnin hefir sem sje greitt þessum manni 5000 kr., enda þótt till. um það væri feld, og með því viðurkent, að þarna hafi verið um rjettmæta kröfu að ræða. Nú hefir hann enn komið fram með kröfur sínar til Alþingis, sökum þess, að hann þykist ekki hafa fengið að fullu bætt tjón sitt, þar sem hann og heldur enga atvinnu hefir fengið, þrátt fyrir loforð landssímastjóra. Vill fjárveitinganefnd nú, að mál þetta sje tekið fyrir og rannsakað frá rótum, svo að endir verði á það bundinn. Er enn frekari ástæða til þessa, þar eð ætla mætti, ef farið væri eftir ýmsum orðrómi og blaðagreinum, að starfsmaður þessi hafi verið beittur ranglæti af yfirboðurum sínum. Leggur fjárveitinganefnd engan dóm á, hvort svo hafi verið, en skorar aðeins á ríkisstjórnina, beggja aðilja vegna, að rannsaka málið, svo að það sanna komi í ljós. Er enn meiri ástæða til að leggja áherslu á, að rannsókn þessi fari fram, þar sem það sjest af skjölum málsins, að manninum hafa verið greiddar þessar 5000 kr. með því skilyrði, að hann færi ekki í mál við landssímastjóra, eftir því, sem Petersen sjálfur skýrir frá. Vænti jeg, að hv. deild sjái, að rannsókn málsins er öllum aðiljum fyrir bestu.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Mjer fanst það skylda mín, er jeg sá till. þessa, að benda landssímastjóra á hana og fá skýringar frá hans hálfu á málinu, því að hann á engan kost þess að verja sig hjer sjálfur. Landssímastjórinn hefir sent mjer skýrslu sína um málið, og mun jeg nú tilfæra hana, að hans frásögn. Eru það hans ummæli, en ekki mín. Relata refero. Landssímastjórinn segir, að Petersen beri það fyrir sig, að hann hafi orðið að segja upp vegna þess, hve launin voru lág, en landssímastjóri segir, að þetta hafi ekki verið aðalástæðan, heldur sú, að 1919 hafi átt að koma upp loftskeytastöð í Vestmannaeyjum, og að sami maður rækti hvorttveggja, hana og ritsímastöðina. En þegar til kom, hafi Petersen ekki kent sig mann til að standa fyrir þessari sameinuðu stöð. Bæði hann og kona hans hafi fengið leyfi til að fara hingað til Reykjavíkur til þess að læra það, sem þar að laut, en vottorð liggur fyrir frá stöðvarstjóra loftskeytastöðvarinnar, um það, að þau hafi reynst óhæf til þess vegna aldurs. Enn kveður landssímastjóri, að Petersen hafi sagt upp vegna þess, að hann hafi búist við að geta fengið betur launaða stöðu hjer í Reykjavík á þeim veltiárum, sem þá voru hjer, en það hafi mishepnast. En hvað sem öllu þessu líður, þá leggur landssímastjóri áherslu á það, að Petersen hafi sjálfur sagt stöðunni upp. Viðvíkjandi kaupinu tekur hann það fram, að það hafi mátt heita gott. Kona mannsins hafi líka unnið á stöðinni og fengið laun fyrir, og enn hafi Petersen gert við ýmsar smærri bilanir á símanum og fengið ríflega borgun, jafnvel þó að telja hefði mátt, að honum hefði borið skylda til að gera það kauplaust. Enn fremur hafi þau bæði fengið launauppbót, yfir 100%, 1919–1920, en hún hafi ekki getað orðið jafnhá almennu uppbótinni sökum þess, að þau hafi ekki getað komist undir hin almennu launalög. Enn sje þess að gæta, að maðurinn hafi nú fengið 5000 kr. uppbót, sem þingið í fyrra hafi þó ekki sjeð ástæðu til að veita. Vísar landssímastjóri annars um þetta til fyrverandi fjrh., 1. þm. Skagf. (M. G.), sem sje bæði kunnur þessu og öðru, málið áhrærandi. Auk alls þessa hafi svo ríkissjóður keypt af Petersen hús hans fyrir 65 þús. kr., sem ekki hafi staðið honum í meiru en 30 þús. kr. Finst landssímastjóra því, að vel hafi verið farið með manninn, og miklu betur en hann hafi átt skilið. Eru þetta alt ummæli landssímastjóra. Nú vil jeg bæta litlu einu við frá mjer sjálfum. Mjer sýnist, að ekki komi til mála að leggja þetta fyrir þingið hvað eftir annað. Dómstólarnir eru hjer það rjetta forum, en hvorki Alþingi nje stjórnin. En annars skilst mjer, að það sje meining fjárveitinganefndar, að stjórnin eigi að gera út um það, hvort krafan sje rjett eða ekki, og eigi hann að áliti stjórnarinnar enga kröfu, þá greiði hún honum ekkert, en annars þá upphæð, sem henni þykir sanngjörn. En er þá nokkur von til þess, að Petersen verði þá ánægður? Ef hann verður þá óánægður með úrslit málsins þar, þá getur það enn á ný komið fyrir þingið. Jeg álít, að það sje ekki ástæða fyrir þingið að taka svona umkvartanir til greina, sem heyra beinlínis undir dómstólana. Þetta má ekki skiljast svo, að jeg skorist undan að rannsaka málið, en jeg vildi aðeins benda á það, að eðlilegra hefði verið, að viðkomandi maður sneri sjer beint til dómstólanna.

Magnús Guðmundsson Hv. frsm. fjárveitinganefndar (M. P.) sagði, að það hefði ekki verið gert ráð fyrir því á síðasta Alþingi, að þessi maður, sem hjer um ræðir, fengi skaðabætur. En hjer man hann ekki rjett. Jeg lýsti yfir því við umræðurnar um þetta í fyrra, að ef það kæmi í ljós, að maður þessi ætti sanngirniskröfu á því, þá skyldi jeg ekki leggja á móti því, að honum yrði greidd uppbót. Jeg man vel eftir þessu og mun hafa átt orðastað um þetta við 1. þm. Reykv. (Jak. M.), og má vera, að hann muni það líka. Jeg skildi atkvgr. svo í fyrra, að frekari rannsókn ætti fram að fara í málinu. Eftir þingslit ítrekaði svo þessi maður erindi sitt, og jeg tók þá málið til athugunar. Hinn fyrverandi atvinnumálaráðherra (P. J.), sem nú er látinn, mælti með því, að honum yrðu veittar 5000 krónur, og auk þess hafði landssímastjóri lagt til, að honum yrðu greiddar 10,000 krónur. Það er nú erfitt, þegar svona skjöl eru lesin yfir, að sjá, hvorumegin rjetturinn er, þegar aðiljum ber ekki saman, en það þóttist jeg þó sjá, að Petersen ætti ekki kröfu, sem hægt væri að framfylgja fyrir dómstólunum. En vegna yfirlýsingar minnar vildi jeg ekki hindra, að hann fengi þessa uppbót, og ávísaði því 5000 krónum, eftir beiðni atvinnumálaráðherrans. Ástæðan fyrir því, að jeg lagði á móti þessu í fyrra, var sú, að þá var talað um, að hjer væri á ferðinni hneykslismál, en jeg sá það ekki þá, og sje það ekki enn, að hjer sje neinu slíku til að dreifa. Hvað það snertir, að Petersen hafi verið sett það skilyrði, er honum var greidd uppbótin, að hann mætti ekki höfða mál gegn landssímastjóra, þá er það algerlega rangt. Jeg man vel, að hann spurði um þetta, og jeg sagði, að okkur varðaði ekkert um, hvort, hann höfðaði mál gegn landssímastjóra persónulega, en hann mætti ekki höfða mál gegn landssjóði. Hjer blandar hann því málum. Ef mál þetta verður rannsakað fyrir rjetti, er jeg reiðubúinn að gefa þessa skýrslu. Jeg hefi ekkert á móti því, að þetta mál verði rannsakað ítarlega, en jeg hefi enga trú á því, að Petersen hafi meira upp úr því. Skjöl málsins bera það ekki með sjer. Landssímastjóri hefir vísað til mín, sem manns, er væri þessu máli kunnugur. Jeg hefi lesið málið í gegn, og jeg hefi fengið þá sannfæringu, að Petersen eigi hjer enga dómstólakröfu, en efamál geti verið, hvort hann eigi ekki nokkra sanngirniskröfu. Það er ýmislegt, sem bendir til þess, að maðurinn hafi orðið fyrir nokkurri hörku, en það er líka ýmislegt, sem bendir til þess, að hann eigi sjálfur sök á því.

Jón Þorláksson Jeg get ekki neitað því, að jeg varð töluvert hissa, er jeg sá, af hvaða ástæðum hv. fjárveitinganefnd hefir borið þessa þál. fram, bæði af þeim ástæðum, sem hæstv. atvrh. (Kl. J.) flutti, og þá ekki síður af því, að nefndin gefur í skyn, í niðurlagi greinargerðarinnar, algerlega rannsóknarlaust, að landssímastjóri hafi viljað misbeita valdi sínu gagnvart þessum undirmanni sínum. Ef niðurlagsorðin eiga ekki að skiljast á þann veg, þá eru þau meiningarlaus. Úr því að málið hefir tekið þessa vendingu, þá finst mjer, að mjer sje skylt að lýsa skoðun minni á einstökum atriðum þessa máls, sem jeg býst við að mjer sjeu best kunn af öllum þeim, sem hjer eru. Þessi atriði eru þess eðlis, að þau koma ekki fram í málsskjölum, en mikið veltur á þeim um rjettan skilning á þessu máli. Jeg hefi þekt Petersen alla tíð síðan hann kom hingað til landsins, og nokkuð áður, ekki aðeins persónulega, heldur hefi jeg og átt kost á að kynnast starfshæfileikum hans. Hann var um eitt skeið í þjónustu Reykjavíkurbæjar, við verk, sem hann hafði fulla kunnáttu til að vinna, og jeg var í nefnd þeirri í bæjarstjórninni, sem sjá átti um verkið, og hafði því gott tækifæri til að kynnast starfshæfileikum hans. Með því að nú er og hefir verið ráðist ómildilega á yfirboðara hans, bæði af manninum sjálfum og blöðum og hv. fjárveitinganefnd, þá verður ekki hjá því komist að segja sannleikann um þennan mann og ástæðurnar fyrir því, að hann varð að láta af starfi sínu. Höfuðástæðan liggur sem sje í eðli mannsins sjálfs. Hann er óvenjulega óstarfhæfur maður, af manni með svo góðri greind að vera. Hann hefir þann leiða eiginleika, að í stað þess að ganga beint áfram að verki því, sem hann tekst á hendur, þá dregst athygli hans að smámunum, sem kannske snerta verkið, og kannske snerta það ekki. En afleiðingin verður sú, að ekkert kemst í framkvæmd. þannig gekk það við mælingu lóðanna fyrir Reykjavíkurbæ; hann var við það fram undir tvö ár, en árangurslaust með öllu; það varð ekkert úr verki hjá honum. Mjer var kunnugt um það, löngu áður en hann ljet af stöðvarstjórastöðunni, að vegna þessa eiginleika hans voru hreinustu vandræði fyrir landssímastjóra að þurfa að notast við hann í þeirri stöðu. Það komst ekkert í verk hjá honum, og hann varð að kaupa sjer aðstoð í ríkari mæli en aðrir stöðvarstjórar á sambærilegum stöðvum í landinu, og þetta varð til að skerða laun hans. Landssímastjóri orðaði þetta við mig og spurði mig, hvort jeg mundi ekki geta útvegað honum einhverja aðra atvinnu, svo hann gæti losnað við hann á friðsamlegan hátt. Þótt þetta samkvæmt eðli sínu komi ekki fram í málsskjölunum, þá bera þó brjef landssímastjóra til mannsins það með sjer, að hann var orðinn mjög óánægður með starfrækslu hans áður en hann sagði starfinu lausu. En svo er vinnan við stöð þessa óx á síðari árum, þá óx hún manninum gersamlega yfir höfuð, eins og hlaut að verða samkvæmt eiginleikum hans. Þá rak loks að því, að hann sótti um lausn, enda var þá svo komið, að hann hefir hlotið að vita, að honum yrði veitt lausn á annan hátt, ef hann ekki gerði það. Sýnir það aðeins góðvild landssímastjóra í garð þessa manns, að gefa honum kost á að verða fyrri til að segja af sjer, en segja honum ekki upp og skaða með því framtíð hans. En góðvild landssímastjóra gekk lengra. Hann reyndi að útvega honum atvinnu hjer, bæði hjá mjer og öðrum, í von um, að einhversstaðar mætti nota starfskrafta svona manns. En er hann gat enga atvinnu fengið hjer, þá gat maðurinn þess sjálfur, að hann hefði von um að geta fengið atvinnu í föðurlandi sínu, Danmörku, ef hann fengi meðmæli. Og þá gekk landssímastjóri svo langt í góðvild sinni, að hann gaf manninum betra vottorð en undanfarandi reynsla gat rjettlætt. En þessi góðvild hans hefir nú komið honum óþægilega í koll, því að maðurinn, sem góðvildarinnar naut, hefir nú notað hana í árásarefni á landssímastjóra. Þessa vildi jeg láta getið hjer, því að mjer var þetta kunnugt áður en þessi málsskjöl komu fram. En þá vil jeg víkja að öðru atriði, hvort úrskurður landssímastjóra um starfshæfileika undirmanna sinna verði vefengdur. Ef mönnum er ant um, að starfræksla landssímans gangi þolanlega, þá verður vel að gæta þess að brjóta ekki niður virðingu þá, sem undirmenn eiga að sýna yfirboðurum sínum. Við símann starfa mörg hundruð manna, sem standa undir landssímastjóra. Og svona stór starfræksla fer ekki vel, nema yfirmanninum sje gert fært að ráða. Um það atriði, hvort maður í þessari þjónustu sje starfi sínu vaxinn, verður úrskurður forstjórans að gilda óátalið. Það hefir verið reynt að halda því fram, að landssímastjóra hafi verið í nöp við mann þennan. En því er ekki til að dreifa. Það er kunnugt, að þótt Forberg sje gætinn á hagsmuni ríkissjóðsins, þá er hið besta samkomulag milli hans og starfsfólksins. Það er viðurkent, að íhald hans byggist á umönnun fyrir fyrirtæki því, sem hann veitir forstöðu, en ekki af neinni tilbekni við starfsfólkið. Hann gerir þar ekki annað en það, sem hann álítur embættisskyldu sína. Þá skal jeg víkja nokkrum orðum að því, hvernig málið liggur nú fyrir. Í fyrra sneri Petersen sjer rjetta leið. Er hann þóttist ekki fá viðunandi úrslit hjá næsta yfirboðara, þá sneri hann sjer til landsstjórnarinnar, og hún lagði málið fyrir þingið. En nú hefir Petersen í þetta sinn snúið sjer beint til þingsins, en það er röng leið, og það er ekki rjett að innleiða þá venju. Ef fjárveitinganefnd fann ástæðu til að sinna þessu máli, þá bar henni skylda til að senda það til stjórnarinnar og fá álit hennar. En ef stjórnin ræður því ekki til lykta, þá á þingið að leggja síðasta úrskurð á málið. Hjer er því öfugt að farið, að skora á stjórnina með þál. að rannsaka málið og ráða því til lykta. Af þessum ástæðum, svo og vegna þess, að jeg vil ekki viðurkenna skoðun þá, sem felst í niðurlagi greinargerðar fjárveitinganefndar, leyfi jeg mjer að vænta þess, að hv. þingdeild veiti þessu máli rjetta afgreiðslu, vísi því til stjórnarinnar, og geri jeg það að tillögu minni.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Það er ekki margt, sem jeg hefi ástæðu til að svara. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) gaf aðeins, eins og hann tók fram, „objektiva“ skýrslu um málið, og var hún samhljóða skýrslu þeirri, sem fyrv. atvrh. (P. J.) gaf í fyrra. Jeg hefi því síður ástæðu til að svara, þar sem ræða mín átti líka að vera „objektiv“ skýrsla; jeg viðhafði engin þau orð, sem bentu til, að fjárveitinganefnd legði neinn dóm á málið að svo komnu. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) gat þess í skýrslu sinni, að það væri langt frá að illa hefði verið farið með þennan mann, heldur hefði verið farið vel með hann hvað laun snerti. Mjer kemur nú nokkuð á óvart, að þetta skuli standa í skýrslu landssímastjóra, þar sem hann hefir þó lagt til, að Petersen yrðu veittar 10,000 krónur vegna þess, hve ill launakjör hann hefði búið við. Auk þess hefir hann lagt til, að hús hans væri keypt fyrir meira en sannvirði, að því er virðist. Þetta bendir til, að landssímastjóra hafi fundist maðurinn eiga uppbótarkröfu á hendur ríkissjóði. Auk þess má benda á það, sem getið var um á síðasta þingi, út af launakjörunum, að undarlega þótti við bregða, er þessi maður ljet af starfanum og annar tók við, hversu launin hækkuðu þá. Eftir því, sem hæstv. atvrh. (Kl. J.) sagði, var það ekki rjett af manni þessum að beina ákærum sínum til þings og stjórnar, og hefði hann fremur átt að snúa sjer til dómstólanna með þær. Þetta getur verið mikið álitamál, en þessi leið er þá opin fyrir honum enn. En alt til þess, að hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) gaf skýrslu sína áðan, gat fjárveitinganefnd haft ástæðu til að ætla, að þessum manni hefðu verið lagðar lífsreglumar um það, að fara ekki í mál. Þetta er ekki í fyrsta skifti, sem það kemur fram. Það kom fram í blaði í vetur, og hefir ekki verið mótmælt opinberlega fyr en hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) gerir það nú. Jeg sje enga ástæðu til þess, að hæstv. atvrh. (Kl. J.) eða stjórnin þurfi að taka það illa upp, þó að fjárveitinganefnd vilji sýna henni það traust, sem felst í þingsályktunartillögunni, því að hæstv. atvrh. (Kl. J.) skildi það rjett, að nefndin leggur til, að hæstv. stjórn ákveði, hvort Petersen eigi að fá skaðabætur, og þá hve miklar. Jeg ætla ekki að svara hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), því að hann gaf aðeins yfirlýsingu móti yfirlýsingu Petersens. Nefndin vill alls ekki rengja hana á nokkurn hátt, en hún ætlast til, að öll slík atriði þessa máls verði tekin til nákvæmrar rannsóknar af hæstv. stjórn, og kemur þá hans skýring þar til greina. Það er ekki ætlun nefndarinnar, að hjer fari fram nein vitnaleiðsla í hv. deild um þetta mál, en það var eitt atriði í máli hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), sem virðist fremur styðja skoðun fjárveitinganefndar. Þessi hv.þm. (M. G.) sagði, að þegar hann hefði kynt sjer þau skjöl, sem að málinu lúta, hefði hann komist að þeirri niðurstöðu, að Petersen hefði verið nokkurri hörku beittur. Þetta virðist mjer styðja þá skoðun, að rjett sje að rannsaka málið, en kasta því ekki frá sjer að óreyndu. Þá kem jeg að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Honum fanst ástæða til þess að vitna í þessu máli, ekki um málsskjölin sjálf, heldur um æfiferil þess manns, sem hjer er um að ræða. Það var þó ekki þetta, sem gaf mjer ástæðu til þess að andmæla, heldur það, sem hann sagði um niðurlagið á greinargerð þessarar þingsályktunartillögu. Ef hann skilur þessa greinargerð þannig, að nefndin hafi þar viljað leggja dóm á landssímastjóra um það, að hann hafi misbeitt valdi sínu sem yfirboðari, þá er það fullkomlega rangt, og jeg held, að hann hljóti að sjá, að þessi skilningur hans geti ekki komið til mála, því að, auk þess sem greinargerðin gefur ekkert tilefni til að ætla slíkt, tók jeg það fram í framsöguræðu minni, að nefndin vildi engan dóm leggja á það, hvort landssímastjórinn hefði misbeitt valdi sínu, en ætlaðist aðeins til þess, að hæstv. stjórn gengi úr skugga um það. Í niðurlagi ræðu sinnar tók þessi hv.þm. (J. Þ.) það fram, að hann mundi ekki greiða atkvæði með þessari þál., því að hann væri engan veginn samþykkur þeirri skoðun, sem kæmi fram síðast í greinargerð hennar. Jeg geri nú ráð fyrir því, að hann muni hjer eiga einmitt við þetta. Nú hefir því verið dróttað að landssímastjóra, að hann hafi misbeitt valdi sínu við Petersen þennan; finst því nefndinni, sem ekki hefir nema gott af landssímastjóra að segja, að hjer verði ekki betra gert en að fela stjórninni að rannsaka málið til hlítar, svo hann geti orðið hreinn af því, sem á hann hefir verið borið. Jeg skal nú ekki eyða mörgum orðum að því, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði um starfshæfileika þessa Petersens, því að þeir eru svo ókunnir fjárveitinganefnd, að hún hefir enga ástæðu til að dæma þá, en þó vildi jeg geta þess, að þessi lýsing hv.þm. (J. Þ.) þykir mjer skjóta nokkuð skökku við það vottorð, sem landssímastjóri gaf þessum manni, er hann ljet af starfi sínu sem stöðvarstjóri í Vestmannaeyjum. Jeg held, að það hafi ekki verið rjett af hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), þó að hann nú taki upp þykkjuna fyrir landssímastjórann, að minnast á þetta, því af því leiðir, að hann bar landssímastjóra það á brýn, að hann hafi vísvitandi gefið þessum manni rangt vottorð. Þá vítti hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) fjárveitinganefnd fyrir það, að hún hefði ekki látið þetta mál fara rjetta leið, þar sem hún sendi það ekki af sjer til stjórnarinnar. Sömuleiðis sagði hann, að það væri rangt af starfsmönnum ríkisins að senda ekki ákærur sínar fyrst til stjórnarinnar, og gæti hún svo lagt þær fyrir þingið, ef henni sýndist. Að því, er þetta snertir Petersen sjálfan, fæ jeg ekki betur sjeð en að hann sje saklaus af þessum áburði, því að hann sendi fyrst ákærur sínar til stjórnarinnar, og er hann þóttist ekki fá þar næga leiðrjettingu sinna mála, sneri hann sjer til þingsins. Nú taldi fjárveitinganefnd, að enga þýðingu mundi hafa að senda þetta mál til fyrverandi stjórnar, þar sem hún hafði sýnt, að hún vildi ekki sinna því frekar. Hitt gat aftur orkað tvímælis, hvort nefndin hefði ekki átt að vísa því til hinnar nýju stjórnar eftir stjórnarskiftin. En jeg held, að þó að það hefði verið gert, hefði stjórnin átt svo annríkt, að hún hefði ekki getað rannsakað það áður en þingið var úti, en það er tilætlun fjárveitinganefndar, að málinu verði vísað til stjórnarinnar til rannsóknar, ef þingsályktunartillagan verður samþykt, og er þá komin sú rjetta leið hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) lagði að síðustu til, að málinu yrði vísað til stjórnarinnar. Jeg veit nú ekki, hvernig á að skilja þetta í sambandi við ræðu hans, því hver er þá munurinn á tillögum hans og fjárveitinganefndar? Aðallega sá, að ef málinu væri vísað til stjórnarinnar án þess að þingsályktunartill. væri samþykt, hefði stjórnin enga heimild til að greiða neitt fje til þessa, þótt hún kæmist að þeirri niðurstöðu, að manninum bæru skaðabætur. Jeg vona, að hv. deild sjái þetta og samþykki því þingsályktunartillöguna. Annars vil jeg ekki kappræða þetta mál nú fyrir hönd nefndarinnar; jeg hygg, að jeg hafi nú þegar gert nógu hreint fyrir hennar dyrum.

Jakob Möller Það var víst jeg, sem viðhafði þau ummæli á síðasta þingi, sem hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) mintist á, að það væri athugavert, hvort ekki væri hjer hneykslismál á ferðinni. Mjer var málið ekki sjerlega kunnugt þá, en eftir því, sem jeg hefi kynst því betur, hefi jeg einmitt hallast að þeirri skoðun, að þetta væri hneykslismál. Jeg hefi síðan kynt mjer skjöl og ýms málsatriði, sem lúta að þessu máli, og virðist mjer ýmislegt í þeim benda ótvírætt í þessa átt. Því er nú haldið fram, að vottorð það, sem landssímastjóri gaf Petersen, hafi verið vísvitandi rangt, og færir hann það jafnvel sem vörn í málinu, að hann hafi gefið rangt vottorð. Það tel jeg þegar fullkomið hneykslisatriði, ef svo háttstandandi þjónustumaður hins opinbera gefur slík vottorð. Hv. samþm. minn (J. Þ.) vill nú verja þetta með góðsemi landssímastjórans, en þetta er engin vörn, því að hafi hann gefið vottorðið af góðsemi, er hann alt of góðsamur. En það er fleira, sem fram hefir komið í málsskjölunum og utan við þau, sem gefur ástæðu til athugunar. Því hefir t. d. verið haldið fram, að Petersen hafi fallið í ónáð yfirboðara síns, meðal annars af því, að hann vildi ekki gefa einstökum manni einhverjar upplýsingar, en þær upplýsingar verið þannig vaxnar, að þær mátti ekki gefa; þessu hefir ekki verið mótmælt. Þegar nú hjer er annars vegar um að ræða landssímastjóra og aðra háttstandandi menn, tel jeg ekki ástæðulaust að ætla, að hjer sje um hneykslismál að ræða, ef manninum hefir verið bolað frá stöðu sinni af því, að hann taldi sig ekki mega gera það, sem honum þó m. a. hefir verið gefið að sök, að hann hafi látið ógert. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) vitnaði í orð mín um þetta mál á Alþingi í fyrra. Jeg man nú ekki svo gerla, hvað jeg sagði þá, en geri ráð fyrir, að hv.þm. (M. G.) hafi farið rjett með. En jeg minnist þess, að þessi hv.þm. (M. G.) greiddi atkvæði móti því að greiða Petersen skaðabætur í fyrra, en taldi þó rjett að rannsaka málið. Hvort fyrverandi stjórn hafi rannsakað málið til hlítar, skal jeg ekkert segja um, en jeg heyri nú, að hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) segir, að Petersen muni hafa verið beittur „nokkurri hörku“. Út af því, sem hæstv. atvrh. (Kl. J.) sagði, fyrir hönd landssímastjóra, þarf jeg ekki margt að segja, því að hv.frsm. (M. P.) hefir áður tekið það til athugunar. Kynlegt þykir mjer það þó, að því skuli nú vera haldið fram af hálfu landssímastjóra, að Petersen hafi sagt af sjer af fúsum vilja, vegna þess, að hann hafi ekki treyst sjer til að stjórna loftskeytastöð. Þetta er alveg nýtt. Það hefir ekki komið fyr fram í málinu. Aftur hefir hinu verið haldið fram, að landssímastjóri hefði viljað losna við þennan mann, af því að hann, landssímastjóri, treysti honum ekki til þess að stjórna loftskeytastöð. Það sagði fyrverandi atvrh. (P. J.) hjer í deildinni í fyrra. Petersen sagði að vísu upp, en ekki fyr en eftir ítrekaðar tilraunir landssímastjóra að fá hann til þess, og full loforð um ríflegar skaðabætur. Nú segir landssímastjóri, í öðru lagi þó, að Petersen hafi sagt upp af því, að honum hafi þótt launin of lág, í von um að geta fengið betri stöðu sem stöðvarstjóri í Danmörku, en heldur þó fram að laun hans hafi verið sæmileg. Þetta kemur í raun og veru málinu afarlítið við. Petersen gat sagt upp, ef hann vildi, en það er auðsjeð á málsskjölunum, að hann vildi ekki sleppa stöðinni, þó að honum þættu launin lág, því að hann gerði sjer vonir um, eða taldi víst, að þau mundu hækka. Og hvað skeður? Undir eins og Petersen hefir látið af stöðunni, eru launin margfölduð. Nú segir landssímastjóri, að þau hafi verið sæmileg meðan Petersen hafði stöðuna, en hvað urðu þau þá eftir að hann ljet af henni? Það, sem hv. samþm. minn (J. Þ.) sagði um íhaldssemi landssímastjóra, rekur sig hjer ónotalega á, því að það virðist óneitanlega svo, að hann hafi slept íhaldsseminni, þegar hann margfaldar launin eftir að Petersen ljet af stöðunni. Þá sagði hæstv. atvrh. (Kl. J.), að auk þess, sem laun Petersens hefðu verið sæmileg, hefði húsið verið keypt af honum að lokum fyrir 65,000 kr. Hvað er verið að gefa í skyn með þessu? Er það það, að húsið hafi verið keypt ósæmilega dýrt, til þess að bæta upp stöðumissinn? Jeg held nú, að Petersen hafi átt kost á að selja öðrum húsið ekki minna verði. En ef það hefir þó verið tilætlunin að bæta honum upp stöðumissinn á þann hátt, þá var það ekki rjett, og kemur þá íhaldssemi landssímastjóra líka enn fram í dálítið óþægilegu ljósi. Þá sagði hæstv. atvrh. (Kl. J.) loks, að Petersen hefði átt að skjóta máli sínu til dómstólanna, en ekki til þings og stjórnar. Nú er málið þannig vaxið, að maðurinn getur ekki gert það að dómstólamáli; hann sagði upp stöðunni; var að vísu narraður til þess, en þannig, að hann á varla lagalega kröfu til skaðabóta. Myndi hann því varla vinna málssókn á hendur landssímastjóra. Skal jeg þar um vitna í ræðu hv. 1. þm. Skagf. (M. G.). Hann sagði, að þó að hann teldi Petersen geta gert rjettlætis- eða sanngirniskröfu til bóta, mundi hann þó ekki vinna málið fyrir dómstólunum. Þess vegna kalla jeg, að þetta sje að vísa mönnum á gaddinn, þegar þeir eru narraðir úr stöðu sinni, en mál þeirra flækt svo, að þau geta ekki unnist fyrir dómstólunum. Vegna þessa, sem nú er talið, tel jeg fylstu ástæðu til, að stjórnin rannsaki þetta mál ítarlega, því að þrátt fyrir ummæli hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) leyfi jeg mjer að efast um, að fyrverandi stjórn hafi rannsakað það sem skyldi. Hv. samþm. minn (J. Þ.) stóð upp og vitnaði með landssímastjóra um, að Petersen hefði aldrei verið fær um að stjórna; fórust honum svo orð, að maðurinn væri „óvenjulega óstarfhæfur“. Sem sönnun þess sagði hann, að þessi maður hefði unnið hjá bæjarstjórninni í hálft annað ár að lóðamælingum. Mjer þykir nú að vísu þessi tími nokkuð langur, ef maðurinn hefir verið óvenjulega óstarfhæfur. En þetta er ekkert aðalatriði, því að hv. samþm. minn (J. Þ.) getur ekki borið um starfshæfileika þessa manns við aðra vinnu en lóðamælingar, en nú vill svo vel til, að Petersen hefir unnið að opinberu starfi um skeið undir umsjá manns, sem er „óvenjulega starfhæfur“. Þessi maður er Einar Arnórsson prófessor. Hann gefur Petersen þann vitnisburð, að hann sje dugnaðarmaður og ágætur skrifstofumaður. Það sjest því á þessu, að þó að Petersen kunni að vera „óvenjulega óstarfhæfur“ við lóðamælingar, er ekki svo um öll störf. Þetta er hv. samþm. mínum (J. Þ.) óhætt að skrifa hjá sjer, því að jeg talaði rjett áðan við prófessor Einar Arnórsson, og tjáði hann mjer þá það, sem jeg hefi nú sagt. Af þessu hlýt jeg að álykta það, að það sje fjarri, að það hafi verið sannað, að Petersen hafi ekki verið fær um að gegna stöðu sinni, og eftir vottorði landssímastjóra og ýmsum öðrum skjölum málsins virðist það sannara, að hann hafi gegnt starfi sínu vel. Jeg trúi því ekki, að landssímastjóri hafi gefið algerlega rangt vottorð vísvitandi. Hitt er annað mál, að hann kýs heldur að játa, að hann hafi gefið rangt vottorð, en hitt, að hann hafi misbeitt valdi sínu sem yfirboðari við Petersen. En einmitt þetta ætti frekar öðru að ýta undir, að ítarleg rannsókn færi fram í málinu. Þá hefi jeg víst ekki fleira, sem jeg vildi taka fram. Jeg er þakklátur hv. fjárveitinganefnd fyrir það, hvernig hún bregst við þessu máli, og jeg vona, að það verði eindreginn vilji hv. deildar, að gengið verði úr skugga um það, að þessum starfsmanni ríkisins hafi ekki verið sýnd rangsleitni af yfirboðurum sínum, og ef hið gagnstæða sannaðist, að hann fengi þá fullar bætur fyrir. Því hefir verið haldið fram, að Petersen hafi nú fengið allmiklar bætur, þar sem honum voru greiddar í fyrra 5000 kr. skaðabætur, en þess má þó geta, að hann sagði lausri stöðunni eftir því loforði, að hann fengi 10,000 kr. skaðabætur, og var það í raun og veru samningur, þótt hann væri ekki skriflegur. En hann hefir ekki fengið nema helming af því, sem honum var heitið, og jeg get ekki betur sjeð en að Petersen hafi siðferðislega kröfu á hendur ríkinu um hinn helminginn. Það er upplýst í máli þessu, að sá ráðherrann, sem um það fjallaði, hafði lýst yfir því við Petersen, að hann færi algerlega eftir tillögum landssímastjóra í launamálum símans, en landssímastjóri hafði gefið Petersen fyrirheit um 10 þús. kr. skaðabætur. Því er það undarlegt, að hann skyldi ekki þegar útborga upphæðina, því nærri má geta, að skaðabæturnar hafa verið á rökum bygðar, úr því landssímastjóri sjálfur ákveður upphæðina. En annars er það í raun og veru vel farið, að málið hefir ekki verið útkljáð enn á þann hátt, því að það er full þörf og nauðsyn á að rannsaka til hlítar, hvers vegna Petersen hefir verið sagt upp stöðunni. Og tækifærið er gott, þar sem ný stjórn er sest að völdum, sem vænta má að líti á þetta mál hlutdrægnislaust.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Jeg hjelt satt að segja, að þau fáu orð, sem jeg mælti áðan, myndu ekki gefa mjer tilefni til að standa upp aftur og kveðja mjer hljóðs. Jeg hjelt, að jeg hefði tekið það svo skýrt fram, að það voru orð landssímastjórans, sem jeg tilfærði, en enginn dómur frá sjálfum mjer, því jeg hefi ekki getað sett mig svo inn í þetta mál, að jeg treysti mjer þegar að taka afstöðu um það. Aðeins skaut jeg því fram sem minni skoðun, að rjettara myndi hafa verið fyrir manninn að snúa sjer til dómstólanna. Mjer fanst hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) misskilja orð mín viðvíkjandi starfshæfileikum Petersens sem loftskeytastöðvarstjóra. Landssímastjórinn segir, að einmitt honum sjálfum, Petersen, hafi verið það ljóst, að hann væri ekki fær um að gegna því starfi, og það hafi verið í rauninni aðalástæðan til þess, að Petersen sagði upp. Þetta tilfærði jeg sem orð landssímastjóra, en ekki mín eigin. Sami hv.þm. (Jak. M.) benti á, að laun Petersens hefðu ekki verið nógu há, miðað við það, að eftirmaður hans fjekk þegar talsvert hærri laun, eða um leið og hann tók við starfinu. Þetta má kannske til sanns vegar færa framan af starfstíma Petersens, en landssímastjórinn segir þó í þessu brjefi sínu, að um áramótin 1919 og 1920 hafi laun Petersens verið hækkuð um 100%, og verður ekki annað sagt en það sje sæmileg hækkun frá því, sem áður var. Þá mintist sami hv.þm. (Jak. M.) á húsakaupin. Jeg hafði það eftir landssímastjóranum, eins og raunar alt í þessu máli, að húsið hefði meðfram verið keypt til þess að gera vel við Petersen. Að hann hafi haft annan kaupanda, finst mjer ekkert ósennilegt, en hitt þykist jeg skilja, að húsið muni hafa verið vel borgað með því verði, sem landssíminn greiddi fyrir það. Jeg tek þetta fram af því, að jeg býst við, að það komi til minna kasta að rannsaka málið, verði því vísað til stjórnarinnar. Að öðru leyti hefi jeg aðeins borið það fram, sem landssímastjórinn hefir skrifað mjer í þessu skjali, sem jeg hefi hjer við höndina. Það er langt mál og ítarlegt, og ýmislegt það um þennan starfsmann sagt, sem jeg ætla mjer ekki að halda á lofti hjer í þingsalnum. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði, að Petersen væri „dugnaðarmaður og góður skrifstofumaður“. Sama vitnisburð ber landssímastjórinn honum líka. Hann segir, að Petersen sje góður „regnskabsförer“,og mun það verasama og góður skrifstofumaður. Og einmitt þetta atriði mun hafa ráðið vottorði landssímastjórans, sem nú hefir verið gert að umtalsefni, en jeg sneiddi hjá með vilja í hinni fyrri ræðu minni. Þetta bendir að minsta kosti á, að landssímastjórinn hefir viljað vera óhlutdrægur. Viðvíkjandi því, sem jeg sagði áður, að dómsmálaleiðin myndi hafa verið rjettari, þá horfir það nú öðruvísi við, eftir að hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hefir upplýst um það, að Petersen teldi, að hann hefði verið narraður til þess að segja upp stöðunni. Það er rjett; hann stendur ver að vígi, úr því hann hefir sagt upp stöðunni. En mjer skilst, að hjer sje um nýtt rannsóknarefni að ræða. Þess vegna vil jeg heldur, að þál. verði samþykt en till.hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), um að vísa málinu til stjórnarinnar. Þegar búið er að rannsaka málið af stjórninni, þá er opin leiðin til dómstólanna, ef þurfa þykir.

Magnús Guðmundsson Jeg skal reyna að vera stuttorður, enda finnast mjer þessar umr. næsta óþarfar. Hv. frsm. (M. P.) hafði það eftir mjer, að jeg hefði sagt, að þessi maður hefði verið beittur nokkuð hörðu. Jú, jeg sagði, að sumt af skjölunum segðu það, en önnur ekki, svo úr því hann tók upp eitthvað af setningunni, þá átti hann að hirða hana alla. Jeg gat um, að með þessum 5000 kr. virtist Petersen ánægður, og ástæðan til þess, að þær voru greiddar, voru einmitt aðgerðir þingsins í fyrra. Jeg sje ekkert á móti því, þó að málið fari til stjórnarinnar. Það er rjett hjá hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), að þar er um nýja menn að ræða, þótt jeg hins vegar sje ekkert hræddur við rannsóknina. Um vottorð landssímastjórans er það að segja, að það fer algerlega í bága við það, sem þeim hafði áður á milli farið, landssímastjóranum og Petersen. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hjelt því enn fram, að þetta væri hneykslismál, og bygði það á uppsögn stöðunnar, og sömuleiðis nefndi hann einhverjar upplýsingar, sem Petersen hefði neitað að gefa einhverjum, og að því, er mjer virtist, hefði Petersen verið þar í rjetti sínum. Þetta efast jeg nú um að svo stöddu, eða að það hafi nokkru valdið um uppsögn Petersens, en rjett er vitanlega að rannsaka það, verði önnur atriði þessa máls tekin til athugunar. Um húsakaupin veit jeg ekki til, að neitt sje að athuga við. Að minsta kosti verð jeg að taka það fram, að jeg varð aldrei var við, að í þeim kaupum hefði Petersen notið neinnar ívilnunar. Hann bauð húsið á 70 þús. krónur, og landssímastjórinn lagði með þeim samningum, enda var þá ekki um handhægt nje viðunandi húsnæði að ræða. Kaupunum lauk svo, að Petersen sló 5 þús. kr. af húsinu, og mun þar hafa ráðið nokkru um, að hjer var um peningaborgun að ræða, og hana samstundis. En um ívilnun heyrði jeg aldrei talað. Mjer er og ókunnugt um, hvernig Petersen hefir fengið loforð um 10 þús. kr. uppbót, enda heyrir slíkt skaðabótamál alls ekki undir landssímastjórann, og kemur líka í bága við það, að landssímastjórinn telur manninn ekki færan um að gegna stöðunni.

Jón Þorláksson Það gladdi mig að heyra, að hv.frsm. (M. P.) sagði, að ekkert í greinargerð till. eða framsöguræðu sinni hefði átt að skiljast á þá leið, að gefið væri í skyn, að landssímastjórinn hefði misbeitt valdi sínu gagnvart þessum undirmanni sínum, er hjer á hlut að máli. Jeg tek þessa skýringu gilda, enda þótt mjer virtist, að framsagan væri lituð, og tilvitnanir í blaðagreinar og fleira gæfi ástæðu til að halda, að annað lægi á bak við. En þar sem hv.frsm. (M. P.) hefir neitað þessu, þá tek jeg það trúanlegt og fjölyrði ekki frekar um það atriðið. Viðvíkjandi húsakaupunum ætti þó að megi benda á, að landssíminn þurfti hússins við, en Petersen var með húsakaupunum gert auðveldara fyrir að flytja í burtu, til að leita sjer atvinnu annarsstaðar. Þar á staðnum var ekki um neitt starf að ræða, svo mjer finst, að bæði geti verið um greiða að ræða gagnvart Petersen í þessu sambandi og fullnægingu á þörfum landssímans. Þá er það vottorðið, sem komið hefir af stað allri þessari herferð. Eins og jeg hefi þegar bent á, þá gaf landssímastjórinn þetta vottorð með það fyrir augum, að Petersen fengi litla símastöð í Danmörku til að stjórna. Landssímastjórinn er svo kunnugur allri starfrækslu þar syðra, að hann telur engan vafa á því, að Petersen gæti komið þar að fullum notum; munurinn er svo mikill á starfinu hjer og þar. Í Danmörku er stöðvarstjórum við smástöðvar látin svo mikil aðstoð í tje, að starf stöðvarstjórans verður aðallega bókhaldið. Og vottorðið var gefið einungis til notkunar við umsókn um slíka stöðu í Danmörku, og landssímastjórinn taldi sig geta forsvarað það gagnvart því veitingarvaldi, er þar á hlut að máli. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði, að Petersen hefði verið narraður til þess að segja upp stöðunni, en hinu hafði jeg haldið fram, að hann hefði orðið að segja af sjer fyr en síðar, vegna þess, er á milli þeirra hafði farið, hans og húsbóndans. Jeg hefi hjer fyrir framan mig nokkur „prívat“-brjef frá landssímastjóranum, sem Petersen lætur fylgja sem einskonar gögn í máli þessu, og með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp nokkrar glefsur, máli mínu til stuðnings. 5. maí 1915 skrifar landssímastjórinn: „Jeg vil strax tilkynna yður, að jeg álít yður ekki hæfan til þeirrar stöðu, sem þjer hafið haft í þjónustu landssímans“. Og seinna í sama brjefi er einskonar skýring á þeim orðum: „Og þar sem þjer getið ekki álitist hæfur í stöðuna, á jeg við, að þar um ráði miklu, að þjer voruð of gamall þegar þjer tókuð við starfinu“. Og byggir það á því, að reynslan sýni, að menn, sem komnir eru um þrítugt, geti aldrei orðið jafnsnjallir afgreiðslumenn á ritsíma eins og þeir, sem venjast strax við það frá æsku. 18. maí 1916 skrifar landssímastjórinn enn, og er þá tilefnið aðallega umkvartanir stöðvarstjórans hjer í Reykjavík út af afgreiðslu Petersens á skeyti frá Vestmannaeyjum og hingað, sem lengi var á leiðinni: „Jeg er honum (þ. e. stöðvarstjóranum) sammála í því, að skriftin og tími sá, sem fer í að senda skeytið, sje með öllu ófært, og það má ekki halda þannig áfram“, og hann undirstrikar það. En endir þessa brjefs hljóðar svo: „Ástandið er sem stendur svo slæmt, að ef það ekki breytist til batnaðar, mun jeg neyðast til að gera alvarlegar ráðstafanir til að bæta úr því á einhvern hátt“. 1918 er enn þá brjef, sem hnígur í sömu átt, umkvartanir yfir afgreiðslunni, en þá koma málsbætur frá stöðvarstjóranum, og þær eru teknar til greina, hvað þann dag snertir, sem kært er yfir. En sem sagt, þessi brjef og skjölin yfir höfuð bera það með sjer, að landssímastjóri hefir lengi talið manninn óhæfan til stöðvarstjórastöðunnar. Með þessu, sem jeg hefi nú sagt, þykist jeg hafa sýnt, hvers vegna Petersen gat ekki vænst að verða loftskeytastöðvarstjóri, og að hann mátti vita, að að því ræki fyr eða síðar, að hann yrði leystur frá starfinu. Hv. samþm. minn (Jak. M.) sagði, að jeg hefði kallað Petersen óvenjulega óstarfhæfan, en hann slepti botninum á setningunni. Jeg sagði, að Petersen væri óvenjulega óstarfhæfur af manni, sem hefði þó jafngóða greind til að bera. Og þetta álit bygði jeg á eigin reynslu. Mjer er kunnugt, hvernig honum gengur að vinna verk upp á eigin spýtur, svo sem lóðarmælingar hjer í bæ, sem hann kunni þó vel til. Hitt var mjer alls ekki kunnugt um, hvort hann væri góður skrifstofumaður, en jeg efast ekki heldur um, að svo sje, úr því að vottorð er fyrir hendi um það, enda kemur það óbeinlínis fram í vottorði landssímastjórans, eins og jeg benti á áðan. En jeg átti eingöngu við það starf, sem hann átti að vera fær um að vinna. Hvað þessa neitun um upplýsingar snertir, þá verð jeg að álíta það eins og hvern annan hugarburð, á meðan ekki eru færð rök fyrir því.  (Jak. M.: Er þm. (J. Þ.) svo nákunnugur þessu máli?)  . Nei, jeg er því ekki kunnugur, eins og gefur að skilja.  (Jak. M.: Þá getur hann heldur ekkert um það sagt)  . En jeg get ekki tekið alt gott og gilt, sem kastað er fram í þessu máli, jafnvel þótt á Alþingi sje. Jeg held því fram, eins og áður, að rjetta leiðin sje að vísa þessu máli til stjórnarinnar. Með því er ekki útilokað, að það geti komið til þingsins aftur. Það er ekki rjett, að Petersen hafi snúið sjer til stjórnarinnar að þessu sinni. Nú eru ný gögn komin fram í málinu, og þau eiga að sjálfsögðu að ganga sömu leið og aðalmálið, sem sje í gegnum hendur landsstjórnarinnar. Þó er mjer þetta ekkert kappsmál, eftir að hv.frsm. (M. P.) lýsir yfir því, að engar aðdróttanir felist í greinargerðinni eða framsöguræðunni í garð landssímastjórans.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg vil út af ummælum hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) neita því, að framsöguræða mín hafi verið lituð. Jeg talaði alveg hlutlaust. Fjárveitinganefnd kom ekki heldur í greinargerð sinni með nokkrar aðdróttanir. Hún gat engan dóm lagt á mál þetta og vildi ekki heldur gera það. En hún vildi, að rannsókn færi fram, svo að hlutaðeigandi maður fengi tækifæri til þess að hreinsa sig af ámælinu, ef það væri tilhæfulaust. Jeg hygg, að fjárveitinganefnd geri landssímastjóra meiri greiða með því en hv.þm. (J. Þ.) með framkomu sinni hjer.

Bjarni Jónsson Jeg hefði setið hjá í máli þessu, ef hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefði ekki snúið sjer svo hvatvíslega að fjárveitinganefnd fyrir þau ummæli hennar, að það orð megi ekki fara af Alþingi, að það sjái gegnum fingur við þá, sem misbeita vildu valdi sínu gagnvart undirmönnum sínum. Hefir nefndin með orðum þessum engan úrskurð kveðið upp um mál þetta, enda var það ekki ætlun hennar, heldur að vísa málinu til stjórnarinnar til rannsóknar, en hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir tekið að sjer að verja annan málsaðilja, en áfella hinn, og hefir komið með ýmsar óþarfar árásir í garð hans. Það er rangt hjá þessum sama þm. (J. Þ.), að maður þessi sje „óvenjulega óstarfhæfur“. Jeg hefi mikil kynni haft af þessum manni, kent honum íslensku skömmu eftir að hann kom hingað, kynst honum síðan og haft fregnir af honum frá öðrum mönnum. Hefir maður þessi yfirleitt rækt störf sín vel, eins og ummæli prófessors Einars Arnórssonar líka sýna, sem hægt er að fá skjalleg. Um lóðamælingarnar get jeg ekki sagt. En rjett er, að hv.þm. (J. Þ.) eigi við Petersen um þær, þar sem hann fær berið hönd fyrir höfuð sjer, en ráðist ekki á hann hjer á Alþingi, þar sem hann á engan kost varnar. En eftir öðrum ummælum þessa þm. (J. Þ.) er rjett að efast um sannindi þeirra. Jeg ætla mjer ekki að ráðast á landssímastjóra nje kveða neitt á um, hvor rjettara hefir, en vil aðeins láta rannsaka, hvort óánægja landssímastjórans með mann þennan hefir við rök að styðjast. Hitt veit jeg, að ummæli þessa sama þm. (J. Þ.) um það, að landssímastjóri hafi gefið rangt vottorð, eru röng. Maður í hans stöðu, sem hefir jafnlengi veitt símanum forstöðu, getur ekki gefið annað en rjett vottorð; hann segir ekki annað en það, sem hann vill og getur staðið við, og hættir ekki á það, að leggja virðingu sína að veði undir dóm erlendra manna. Þessi sami hv.þm. (J. Þ.) talaði um, að það væri hættulegt, að undirmennirnir væru að vefengja hæfileika landssímastjóra, en það vill nú svo til, að Vestmannaeyingar hafa sjálfir gert það. Allir símanotendur þar hafa krafist, að maðurinn fengi þennan starfa aftur. Hlýtur sú krafa að byggjast á því, að afgreiðsla símans hafi verið í góðu lagi, því að engu skiftir símanotendur skrifstofureksturinn. Sýnist ekki vera gengið á hlut landssímastjóra, þó að nefndin leggi til, að rannsókn fari fram og hver sje látinn njóta síns rjettar. Hefði það ekki einu sinni verið neitt ósanngjarnt, þó að stjórnin hefði skipað hlutaðeigandi embættismanni að höfða mál og hreinsa sig af þessum ákærum. Hefir sá siður tíðkast bæði hjer og erlendis. Má og vera, að rannsóknin hafi það í för með sjer. En það er sjálfsagt, að stjórnin athugi alla málavöxtu nákvæmlega, svo að það sanna megi koma í ljós. Um húsakaupin er það að segja, að Petersen hefir þar í engu verið ívilnað, því að honum bauðst hærra kaupverð, en hann kaus heldur að ganga að tilboði ríkissjóðs sökum þess, að skuldunauturinn var tryggari. Mun sönnu nær, að Petersen hafi ívilnað landssjóði, því að áhöld öll fylgdu með, og mundi landinu hafa orðið dýrara að kaupa annað hús. Það sjest því á öllu, að ræða hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir verið alllituð. Eingöngu vörn fyrir annan aðilja, en af hendi fjárveitinganefndar var hvorki sókn nje vörn, heldur það eitt, að stjórnin rannsakaði málið.

Jakob Möller Jeg vek athygli á því, út af ummælum hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að ef landssímastjóri hefir álitið manninn óhæfan til starfans, þá bar honum skylda til að víkja honum frá króka- og umsvifalaust og án þess að gefa honum nokkurt fyrirheit um skaðabætur. En það var ekki gert, og sýnir það best, að málið er eitthvað gruggugt. Brjefin, sem hv.þm. (J. Þ.) las upp, sanna ekkert um það, hve hæfur eða óhæfur Petersen hafi verið til starfsins. Þau sýna aðeins, að hver átylla, sem gafst, hefir verið gripin til að „víta“ hann. Og um eina ofanígjöfina er það beinlínis játað, að hún hafi ekki verið á rökum bygð, og má vera, að svo hafi verið um þær allar. Hitt er víst, að landssímastjóri hefir ekki ávalt verið svo fljótur til að taka til greina umkvartanir yfir afgreiðslu símans, og er alkunnugt, að umkvörtunarefni hafa gefist víðar en í Vestmannaeyjum. Og sagt get jeg dæmi þess, að kvartað hefir verið í Vestmannaeyjum eftir að Petersen fór þaðan. Bæjarstjórnin í Vestmannaeyjum kvartaði undan eftirmanni Petersens, en hún fjekk aðeins skammir hjá landssímastjóra og brigsl um, að hún hefði ekkert vit á málinu. Og landssímastjórinn gerði enn hreinna fyrir sínum dyrum, hann kærði bæjarstjórnina í stjórnarráðinu og fjekk það til þess að gefa henni ávítur. En seinna mun það svo hafa sannast, að ekki hafi þessi kvörtun bæjarstjórnarinnar verið ástæðulaus, því að eftirmaður Petersens varð skömmu síðar að láta af starfinu fyrir óreglu. En þetta sýnir, að landssímastjóri muni þó hafa ætlað að sýna honum meira umburðarlyndi en Petersen, og að misjafnlega muni tekið undir kvartanir yfir afgreiðslu símamanna, eftir því, hver á í hlut. þm. verða að gera sjer það ljóst, að ef tilgangurinn var að flæma Petersen frá starfanum, þá varð að finna einhverja átyllu. Það var því mjög eðlilegt og hyggilegt af landssímastjóra að byrja á því að gefa honum áminningar í vingjarnlegum „prívat“-brjefum, um það, að hann teldi hann ekki „vel hæfan“, sem enduðu svo með því að telja hann óhæfan og verra en það. Þessi áminningarbrjef sanna því heldur lítið, og raunar helst það, að lítið hafi verið út á starf Petersens að setja, úr því að ekki varð meira fundið að. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði, að það væri tilbúningur einn, að Petersen hefði neitað að gefa upplýsingar um atriði, sem honum bar skylda til að þegja yfir, en játaði þó, að sjer væri algerlega ókunnugt um það mál. Hv. þm. (J. Þ.) getur þá heldur ekkert um þetta sagt. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði, að landssímastjórinn hefði neitað því, að þetta væri satt, en telur hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) það nægilega sönnun í máli, þó að sá, sem fyrir sök er hafður, neiti einhverju af því, sem á hann er borið? Ef stjórnin lætur sjer nægja slíka sönnun, þá held jeg, að rannsókn hennar sje fremur lítils virði. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gerði lítið úr upplýsingum þeim, um starfshæfileika Petersens, sem jeg gaf í fyrri ræðu minni. Hann gæti vel verið ágætur „kontórmaður“, þó að hann væri óhæfur símstöðvarstjóri. En það rekst óþægilega á vörn hans fyrir vottorði landssímastjóra, sem hann kvað aðallega hafa verið gefið með það fyrir augum, að Petersen gæti fengið símstjórastöðu í Danmörku, en þar væri starf símastjóranna aðallega falið í reikningsfærslu. En skyldi það nú vera alveg sjerkennilegt fyrir smærri stöðvar í Danmörku, að reikningshaldið sje eitt helsta starfið? Eða mundi reikningshaldið því minna áríðandi, sem stöðin er stærri? Það virðist einmitt mjög mikið komið undir því, að símastjórar sjeu góðir skrifstofumenn og að reikningsskil þeirra sjeu öll í lagi. Skiftir það jafnvel mestu, því að til hinna starfanna geta þeir ávalt fengið aðra hæfa menn til að gegna þeim undir umsjón sinni. Menn geta sem sje vel verið leiknir símritarar, þó að þeir sjeu ekki færir um að veita stöð forstöðu og bera fjárhagslega ábyrgð á henni. Að síðustu vil jeg geta þess, að mjer er sama, á hvern hátt málinu er vísað til stjórnarinnar, en legg aðeins áhersluna á það, að hún geri gangskör að því að rannsaka málið.