Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Sigurður Stefánsson) Að því gengu allir menn vísu, að áfengisbannið hefði í för með sér stórkostlegan tekjumissi fyrir landssjóð. Áfengistollurinn hefir um langan aldur verið ein af aðaltekjugreinum landssjóðs oftast frá 3-400 þús. á fjárhagstímabilinu. En á hinn bóginn mátti telja það vandkvæðalítið að afla landinu tekna upp í þetta skarð og afla þeirra svo fljótt, að engin vandræði þyrftu að stafa af áfengisbanninu fyrir fjárhag landsins. Þetta var því hægra, sem alllangur tími var til stefnu frá samþykt laganna og þar til þau gengu í gildi. Hér var um eina hina sjálfsögðustu skyldu landsstjórnarinnar að ræða og það því fremur, sem landið þarfnaðist mikils tekjuauka þótt áfengistollurinn héldist. Reynslan hafði þegar fyrir nokkru sýnt, að þjóðarbúskapurinn þarfnaðist mikils tekjuauka, ætti sjálfsögðum og eðlilegum kröfum þjóðarinnar til aukinnar andlegrar og verklegrar menningar að geta orðið fullnægt af fjárveitingarvaldinu nokkurnveginn viðunanlega. Þingið 1907 sá þetta fullvel, þessvegna skipaði stjórnin eftir tillögum þess milliþinganefnd til þess að endurskoða skattalög landsins; samdi sú nefnd allmörg frumvörp, er miðuðu til að auka tekjur landsins. Sú nefnd gerði ekki ráð fyrir áfengisbanninu og taldi því áfengistollinn með í tekjum landsins, en samkvæmt frumvörpum hennar nam tekjuaukinn fullum 200 þús. krónum á ári og taldi hún þann tekjuauka hið minsta, er af yrði komist með. Þingið 1909 sá þetta líka fullvel, því duldist ekki, að með áfengisbanninu yxi tekjuþörfin um full 300 þús. krónur á ári, svo að ekki mundi bráðlega veita af að auka tekjurnar um ½ miljón árlega. Landinu bráðlá því á mjög ríflegum tekjuauka. Landstjórnin hafði hér góð tromf á hendinni þar sem voru frumvörp skattanefndarinnar vandlega undirbúin og rökstudd, að vísu voru tillögur hennar um hækkun áfengistollsins sjálffallnar með áfengisbanninu, en tekjuaukinn samkvæmt hinum frumvörpum hennar nam þó töluvert á annað hundrað þús. krónum á ári. Stjórnin, sem við völdum tók 1909, var einbeitt bannlagastjórn og fylgdi því máli fast fram, þótt ver hafi verið þakkað af sumum bannvinum en skyldi. Ekkert var því eðlilegra, en að hún legði alt kapp á að fylla þó ekki væri nema áfengistollsskarðið í tekjum landsins, það var heilög siðferðisskylda hennar, það var sjálfsögð stjórnarskylda hennar gagnvart landi og þjóð. Þjóðin bjóst líka við því, meira að segja taldi það alveg víst, að fyrir þessu þingi lægju ítarlegar og ákveðnar tillögur frá stjórnarinnar hálfu um stórauknar tekjur, hún var reiðubúin að taka þau gjöld á sig svo fjárhag landsins væri ekki teflt í voða. Það er sjálfsagt skylduverk stjórnarinnar að finna jafnan ráð til þess að láta tekjur og gjöld landsins standast nokkurnvegin á, ekki með því að draga úr þjóðnauðsynlegum framkvæmdum og fyrirtækjum, sem þingið hefir með höndum, heldur með því að útvega í samvinnu við þingið tekjur til aukinna framkvæmda og þjóðþrifa á öllum svæðum þjóðlífsins. Annars hætt við kyrstöðu á framsóknarbrautinni, og kyrstaðan verður oftast nær sama sem afturför. Þetta skylduverk má engin stjórn undir höfuð leggjast. En hvernig hefir nú stjórnin, sem frá fór, gegnt þessari skyldu sinni? Hvernig eru fjárhorfurnar? Upp í áfengistollsskarðið hefir stjórnin komið með einar liðugar 30 þús. kr. á ári sem tekjuauka á næsta fjárhagstímabili. Það er alt og sumt. Eftir næstu áramót hverfur áfengistollurinn úr sögunni, árið 1912 er ekkert af stjórninni áætlað til uppbótar fyrir hann nema þessar 30 þús. krónur, þær eiga að bæta úr alt að 200 þús. kr. tekjumissi. Með að sumu leyti fráleitum áætlunum um útgjöldin, tókst stjórninni að vísu að jafna nokkum veginn tekjur og gjöld á fjárlagafrumvarpi sínu, en þingið verður að gera á því miklar breytingar, til þess að samkvæmt sé gildandi lögum, eins og nú horfir við vantar að líkindum alt að hálfri miljón króna til þess, að þingið geti skilist sómasamlega við fjárhag landsins að þessu sinni, engin tekjuaukalög eru samþykt, fá stór á ferðinni og óvíst um samþykt þeirra, langlíklegast, að þau, er nokkuð munar um, verði feld. Hvar lendir þetta? Um fjórðung aldar hefi eg lengstum setið á alþingi Íslendinga, en aldrei hefi eg búist við að fara í jafn döprum hug og með jafn þungum áhyggjum um hag þjóðarinnar minnar heim af þingi eins og þessa síðustu daga. Vér eigum innan fárra daga að afgreiða fjárlögin fyrir næstu tvö ár, eg hefi litla von um, að þau verði afgreidd með minna en 3-400 þús. kr. tekjuhalla, og það þótt vér verðum að láta ýms nauðsynjafyrirtæki sitja á hakanum. Vér höfum mörg slík mál með höndum, sem eiga fylstu kröfu til aðstoðar þingsins, en oss vantar fé. Vér erum þegar orðnir stórskuldugir og skuldirnar vaxa óðum. Vér skuldum Dönum nú þegar 2½ miljón kr., af þeirri skuld er miljón reikningslán, sem Danir geta heimtað af oss hve nær sem þeim þóknast. Vér höfum tekist á hendur ábyrgðir fyrir lánum annara nær ¾ miljón, og í þinglok verða þær ábyrgðir að líkindum 2 miljónir króna. 400 þús. króna lántaka verður og fyrir höndum til hafnarinnar í Reykjavík. Eg efast ekki um, að vér séum menn fyrir þessu, eg tel ólíklegt, að ábyrgðirnar verði oss til tjóns, en hitt fullyrði eg, að oss beri að gæta allrar varúðar í því að glata ekki von bráðar allri tiltrú og lánstrausti. Það getum vér átt á hættu, ef svona er haldið áfram ár frá ári. Eg veit, að mér verður bent á viðlagasjóðinn af þeim, sem hvergi eru hræddir, jú, vér eigum þar um 1700 þús. krónur, en getum vér fljótlega gripið til hans þó oss liggi á? Síður en svo. Fjárlögin segja að vísu, að tekjuhallann skuli greiða úr viðlagasjóði og fljótur verður hann að fara, ef þing eftir þing afgreiðir fjárlögin með svipuðum tekjuhalla og nú lítur út fyrir. En það er hægra að setja þetta greiðsluákvæði í fjárlögin en að framkvæma það í fljótu bragði eins og nú horfir við. Viðlagasjóðurinn er fastur. Hann er rígbundinn í lánum hjá einstökum mönnum og stofnunum. Á yfirstandandi fjárhagstímabili ætlaði stjórnin að losa úr honum 200 þús. kr. með uppsögn á eldri lánum. En hvað fékk hún? Segi og skrifa einar 20 þús. kr. eða þar um bil. Skuldunautarnir gátu ekki borgað, og að ganga hart að þeim var hér um bil sama sem að gera þá gjaldþrota. En hér er meira blóð í kúnni. Um 220 þús. kr. hafa verið settar fastar í honum á þessu fjárhagstímabili í nýjum lánum, sem þingið hefir heimilað stjórninni að veita. Afleiðingin af því hefir orðið sú, að peningaforði landssjóðs er uppétinn og það svo vendilega, að mér er sagt, að stjórnin hafi um tíma í vetur verið komin í hann fullkrappann að geta staðið í skilum með lögboðnar greiðslur svo sem laun embættismanna o. fl. Getur manni ekki dottið í hug í þessu sambandi maður, sem að vísu á töluverðar eignir, en verður þó að fara til skiftaráðandans með gjaldþrotayfirlýsing, af því að eigurnar eru allar rígbundnar og ekki hægt að víkja þeim fyrir sig. En sá búskapur! Og þó hugsa löggjafarnir sig nú minna um tugi og jafnvel hundrað þúsunda kr. fjárveitingar en við gömlu mennirnir hér á árunum um nokkur hundruð krónur og samt blómgaðist hagur þjóðarinnar vonum fremur alveg skuldlaust frá þingsins hálfu. Svona eru nú ástæður landssjóðsins. En hvernig er svo ástatt með fjárhag einstaklinganna? Er fjárhagslegu sjálfstæði landsmanna yfirleitt betur borgið en áður. Eignir þeirra hafa sjálfsagt vaxið mikið í orði kveðnu síðustu 10-15 árin, en hvernig er lánstraustinu þeirra farið? Óvarkárni, kæruleysi og léttúð í öllum viðskiftum, jafnvel beinar fjárglæfrar hafa farið dagvaxandi síðustu árin, stórkostleg og ljót gjaldþrot tíðir viðburðir. Lánstrausti og áliti landsins erlendis stórspilt af ókærnum fésýslumönnum, sem tekið hafa fé til láns en ekki borgað, hið mesta óorð komið á Íslendinga í öðrum löndum fyrir vanskil og fjárpretti. Bankarnir okkar standa svo að segja ráðþrota gagnvart vanskilum og örbirgð viðskiftamanna sinna. Þeir horfa með tortrygni á fjölda skuldunauta sinna og lánbeiðenda, sem fyrir nokkrum árum höfðu fult traust þeirra. Og hversvegna? Af því að allur þorri þeirra manna, að minsta kosti í kaupstöðunum og hinum stærri kauptúnum landsins, sem hafa eins og sagt er „í sig og á“ er annaðhvort hlaðinn skuldum eða ábyrgðum eða hvorttveggju, sem lítil líkindi eru til, að þeir fái undir risið. Hin fáu iðnfyrirtæki í stærri stíl eru flest á heljarþröminni. Þjóðin hefir misbrúkað lánstraustið og bankarnir ekki farið eins varlega og þurft hefði. Því fer fjarri, að eg örvænti um fjárhag vorn, þótt alt annað sé en glæsilegur nú, vér erum á gelgjuskeiðinu á þjóðlífsferli vorum, eg hefi óbifanlega trú á gæðum landsins okkar og framförum þjóðarinnar, er hún nær meiri þroska, en skjótum þroska nær hún því að eins, að hún fari gætilega að ráði sínu og kollhlaupi sig sem sjaldnast á framfarabrautinni. Peningar eru dýrmætur höfuðstóll í viðskiftalífinu, en lánstraustið er enn dýrmætara, sé þeim höfuðstól glatað er flestu glatað, nema vonarvölnum. Sumir vilja lækna öll fjárhagsmein vor með stórum lántökum, lántökum í tugum miljóna jafnvel; skynsamleg lán til velhugsaðra og arðvænlegra fyrirtækja eru beinn gróðavegur, ef stjórnsemi og ráðdeild er með, eyðslulán aftur á móti þrotalýsing fyrir persónulegt og pólitískt sjálfstæði. Lánabrautin að því leyti varhugaverð fyrir fátæka þjóð. Eg sagði áðan, að vér skulduðum Dönum nú þegar hálfa þriðju miljón. Rétt er að geta þess, að fyrir hálfri annari miljón af þessari skuld höfum vér bankavaxtabréf veðdeildanna, sem skuld þessi getur smámsaman borgast með. En hvernig getur farið um þessi verðbréf, ef landið sökkvir sér í skuldir og ábyrgðir ár frá ári? Þau geta óðar en varir stórfallið í verði á peningamarkaðinum, og orðið lítilsvirði, verðmæti þeirra er því skilyrði bundið, að vér förum gætilega með lánstraustið okkar; og það verð eg að segja, að skuldasúpan við Dani, sívaxandi ár frá ári, er alt annað en vænleg til þess að auka oss þor og dug í sjálfstæðisbaráttu vorri. Stórskuldugur maður, sem ekki getur greitt skuld sína hve nær sem er, steitir ekki hnefann framan í lánardrottinn sinn, hann veit ofurvel, að það svar getur legið á hraðbergi: „Borgaðu mér skuldina þína, góðurinn minn, svo geturðu steitt hnefann“. Oss ríður lífið á að reisa oss ekki hurðarás um öxl í fjármálum vorum, gætileg fjárlög, þar sem tekjur og gjöld eru áætluð við hæfi þjóðarinnar, eru traustasta undirstaðan undir góðum fjárhag og eðlilegri framþróun þjóðfélagsins. Alþingi Íslendinga glatar tign sinni, þeirri tign að vera lyftistöng allra sannra þjóðþrifa, ef athugaleysið, ókærnin og léttúðin í öllum fjármálum, sem of mjög hefir bólað á hin síðustu árin, nær fótfestu í þingsölunum. Eg sagði áðan, að fjárhagshorfur vorar væru mér þungt áhyggjuefni, getur verið af því, að eg sé ístöðuminstur og skammsýnastur vor allra, er hér sitjum, um þetta mál. Þetta næsta fjárhagstímabil er þó ekki það óttalegasta í mínum augum. Vér, sem margir hverjir förum líklega í seinasta sinni heim af þingi, getum ef til vill með það bak við eyrað sagt eins og einn hinn dáðlausasti þjóðhöfðingi, Lúðvík 15. Frakkakonungur, sagði þegar alt var komið að því að kollsteypast í ríki hans: „Aprez nous le deluge“. „Eg verð dauður þegar ósköpin dynja yfir“. En getur nokkur þingmaður huggað sig við þá tilhugsun? Verði sem sé ekkert gert á þessu þingi til að greiða fram úr yfirvofandi fjárhagsvandræðum, stendur sú stjórn, er semja á næsta fjárlagafrumvarp (1914-1915) næsta illa að vígi. Annaðhvort verður hún að skera niður mikinn hluta þeirra fjárveitinga í fjárlögunum, sem ganga eiga til atvinnubóta, samgangna á sjó og landi, mentamála o. s. frv., í stuttu máli setja slagbrand fyrir mest allar framkvæmdir þjóðinni til nytja, eða þá að leggja fjárlagafrumvarpið fyrir þingið með mörg hundruð þúsund króna tekjuhalla. Eg veit, að sumir setja vonir sínar um bót á þessu á aukaþingið, sem væntanlega kemur saman næsta ár, þá megi ráða fram úr vandræðunum með nýjum skattalögum. Eg hef ekki mikla trú á því. Eg vil ekki fresta því til morguns, sem eg get gert í dag. Tel mjög vafasamt, að sú stjórn, sem nú fer með völdin, undirbúi ný skattalög fyrir þann tíma, eða þó svo yrði, að aukaþinginu, sem á setu einn mánaðartíma, vinnist tími til þeirrar lagasetningar, það hefir alt öðrum störfum að gegna, þar sem eru mál þau, er standa í beinu sambandi við stjórnarskrárbreytinguna, þau mál eru beint hlutverk þess, auk stjórnarskrárinnar og önnur ekki. Eg skýt því til yðar, heiðruðu fulltrúar þjóðarinnar, sem þessi orð mín heyra, hvort þér getið rólegir farið héðan með þessari tilhugsun og hafa ekkert afrekað til að koma í veg fyrir þetta, eins og nú lítur út fyrir að verði. Eg get það ekki, mér er það ómögulegt. Það dugar ekki þegar svona er komið að afsaka sig með aðgerðaleysi stjórnarinnar. Það dugar ekki, að þingflokkarnir kítist á um þetta mál og kenni svo hver öðrum um, að ekkert er gert. Skylda vor allra heimtar það, þjóðin heimtar það, að vér grípum til þeirra bjargráða, þótt enda séu örþrifaráð, sem til eru, í fullri einlægni og góðri samvinnu, hvað sem allri svo nefndri flokkaskifting líður. Og hversvegna? Af því hér þarf skjótra úrræða við til að firra ættjörð vora stórvandræðum. Þó eg ætti sárbeitta pólitíska fjandmenn hér á þingi, er eg sem betur fer ekki á, tæki eg glaður höndum saman við þá um slík bjargráð. Eg skal játa, að eg sé ekki mikil ráð til að greiða úr þessu máli, svo sem þyrfti, en þó er þetta litla frumvarp dálítið ráð í þá átt. Eg hefði óskað, að þessu þingi hefði auðnast að finna miklu betri ráð, miklu vænlegri ráð til stóraukinna tekna fyrir landið á næstu árum, en eg hefi því miður litla von um það. Einn vill þetta og annar hitt, af því að grundvöllinn vantar til að byggja á og svo verður ekki neitt úr neinu. Svo er um frumvarp þetta, að eg get búist við, að sagt verði, að eg með flutningi þess sé að svíkja fósturjörðina eða að minsta kosti að brugga bannlögunum banaráð, hótunarbréfið, sem liggur hér á borðinu fyrir framan mig, sannar þetta hugboð mitt, en eg get sagt þeim góðu mönnum, er sent hafa hingað þann samsetning, að eg fer mínu fram, hvað sem slíkum hótunum líður. Eins og kunnugt er, voru á síðasta þingi samþykt lög, sem hér er farið fram á að fresta að nokkru leyti. Þau komust á fyrir ötula baráttu Goodtemplarareglunnar hér á landi, og meiri hluti kjósenda landsins veittu aðflutningsbanninu fylgi sitt 1908. Á þinginu mættu þau allharðri mótspyrnu og skal hér ekki frekar út í það farið, en svo fór þó um samþykt þeirra að lokum, að hún varð ekki með þeim hætti, er einlægustu bannmennirnir höfðu helzt ákosið. Framkvæmd þeirra var tvískift, aðflutningsbannið á að komast á við næstu áramót, en sölubannið ekki fyr en 1915. Áfengisverzlunin helzt því eftir sem áður til þess tíma. Eg var þessari tvískifting mótfallinn, þótt eg gengi að henni til að bjarga málinu frá falli. Mér duldist það ekki, að takmarkinu, sem stefnt var að, var ekki náð, fyr en sölubannið komst á eða 6 árum eftir samþykt laganna. Verði örðugt að gæta þess, að lögum þessum verði hlýtt, þegar þau eru algerlega komin í gildi, þá er eftirlitið þó mun örðugra á þessu tímabili milli aðflutnings- og sölubannsins. Vínsalan er heimil, vínnautnin því álíka almenn og áður, en allörðugt að vita hvort áfengið, sem keypt er og drukkið, er innflutt fyrir eða eftir 1. jan. 1912. Árangur laganna getur ekki farið að koma í ljós fyr en eftir 1915. Áfengistollurinn síðastliðið ár var 182 þús. kr. eða nær 100 þús. krónum minni en hann er áætlaður í núgildandi fjárlögum, en þessi mikla lækkun getur stafað af því, að alþingi 1909 hækkaði áfengistollinn að miklum mun, en áður en sú hækkun komst í lög höfðu sumir stærstu áfengissalar landsins birgt sig upp meira en vanalega, til að komast hjá hækkuninni, svo aðflutningurinn árið sem leið hlaut að verða minni, svo getur og tollhækkunin hafa nokkru valdið um þessa lækkun; minna keypt, að minsta kosti svona fyrst í stað. Verði nokkuð úr þessari frestun, má búast við, að tollurinn verði á næstu árum eitthvað svipaður og árið sem leið, og heldur hærri síðasta árið áður en bannið skellur algerlega á. Ekki ólíkleg áætlun, að hann muni að meðaltali verða alt að 200 þús. krónum á ári þessi þrjú ár frá 1912-1915, eða alt að 600 þús. kr. öll árin. Fjárlaganefnd neðri deildar áætlar tollinn 300 þús. kr. í ár; þegar sú upphæð er dregin frá hinni áætluðu upphæð minni, ætti tekjuaukinn af frestuninni að verða alt að 300 þús. krónum. Í hótunarbréfinu stendur að vísu, að enginn tekjuauki verði af þessu frumvarpi; eg gæti búist við slíkum fullyrðingum frá barnaskóladrengjum, en ekki frá sjálfri Stórstúkunni eða reyndum og greindum mönnum. Ef tekjuaukinn yrði lítill sem enginn, öll þessi ár fram yfir áætlun fjárlaganefndarinnar, þá væri drykkjuskapurinn orðinn minni en svo í landinu, að mikil þörf væri á bannlögunum. Þegar nú þess er gætt, að framkvæmd þessara laga verður hvorki heil né hálf fyr en 1915 og landið því eftir sem áður fult af áfengi þennan tíma, en landssjóði græðast hinsvegar all-verulegar tekjur með þessu frumvarpi, verði það að lögum, þá virðast engin ósköp og skelfing vera á ferðinni. Með þessum tekjuauka vil eg firra landið stórum vandræðum og eg trúi því ekki fyr en eg tek á því, að allur þorri góðra manna, sem ekki er blindur á báðum augum af bindindis- eða bannofstæki, geti ekki látið sér það allvel lynda. Að vísu hafa liðugir 30 af 60 þingmálafundum á undan þessu þingi viljað halda fast við ákvæði bannlaganna, en þess ber að gæta, að þessir fundir töldu víst, að stjórnin mundi leggja fyrir þingið skattalagafrumvörp, er fylti upp í áfengistollsskarðið. Sjálfstæðisflokkurinn á engan hlut að flutningi þessa frumvarps, þar er engum til að dreifa nema mér, og því tek eg á mig alla ábyrgðina af flutningi þess inn í þingið. Bannmálið hefir aldrei flokksmál verið og eg undanskil Heimastjórnarflokkinn einnig frá allri samvinnu við mig í þessu efni. Ærslin og ólætin út af þessu litla frumvarpi æra mig ekki; eg tel mig vinna Sjálfstæðisflokknum þarft verk, ef með þessu tekst að útvega landssjóði all-verulegan tekjuauka. Þegar þessi flokkur komst til valdanna taldi hann það eitt af hlutverkum sínum að sjá landinu betur farborða í fjármálum, en honum þótti Heimastjórnarflokkurinn gert hafa. Sem sjálfstæðisflokksmaður taldi eg mér því skylt að fara ekki svo heim af þessu þingi, að eg ekki legði fram mína litlu þingmannskrafta til að ráða eitthvað fram úr því óefni, sem hér er í komið. Þjóðin verður að dæma um það, hvernig þetta ráð mitt er og hvort þess var ekki full þörf. Má vera, að eg haldi hér pólitíska líkræðu yfir sjálfum mér. Eg er þess albúinn að hverfa héðan, dvöl mín hér fer ef til vill að verða hvorki sjálfum mér né þjóðinni minni að skapi, og þá er bezt að fara, en þá hjartans sannfæring mína vildi eg geta greipt á hjartarætur þjóðarinnar, hrópað hana inn í hug og hjarta hvers einasta Íslendings, að eitt dýrasta og eftirsóknarverðasta hnossið á þjóðlífsbrautinni er efnaleg sjálfstæði, án hennar er alt sjálfstæðisskraf hljómandi málmur og hvellandi bjalla, með henni getur hún orðið sannarlega frjáls þjóð.

Forseti leitaði leyfis deildarinnar til þess að málið mætti koma til meðferðar. Það samþykt með 9:1 atkv.

Sigurður Hjörleifsson Þetta mál er þá loksins komið inn á þingið. Satt að segja hefi eg átt von á því fyrir löngu. Eftir þeim mikla gauragangi um land alt til fjandskapar gegn aðflutningsbannslögunum, þá hefði mátt búast við því, að óvinir bannsins flyttu frumv. í þessa átt þegar í byrjun þings, því átti eg von á, en eg átti ekki von á, að það kæmi frá háttv.þm. Ísafjarðar, sem greiddi atkvæði með bannlögunum á síðasta þingi. Eg gat trúað, að tillaga um að fresta lögunum kæmi frá eiuhverjum þeirra manna, sem börðust á móti þeim. En eg átti alls ekki von á, að slík tillaga kæmi frá þeim, sem áttu þátt í að koma málinu fram á síðasta þingi. Það þykir mér undarlegt hvik. Eg gat líka búist við því úr annarri átt. Það var hugsanlegt, að hæstv. ráðherra vildi flytja tillögur í þessa átt til þess að auka tekjur landsjóðs, eða sá flokkur, sem hann styðst við á þinginu. Eins og nú er komið, er það þeim skyldast að sjá fyrir fjárhag landsins. Þessvegna er undarlegt, að þetta mál skuli nú koma frá þeim, sem ekki bera neina ábyrgð eða að minsta kosti ekki eins nána ábyrgð á fjárstjórn landsins og stjórnarfarinu yfir höfuð. Það er ekki svo að skilja, að eg sé að lasta háttv.þm. Ísafj. fyrir þetta. Eg veit, að hann ber þetta mál fram eingöngu af því, að hann álítur það gott mál, og það er sjálfsagt að virða það og meta. Annars var ræða hans að mestu leyti óviðkomandi málinu sjálfu, eða snerti það að minsta kosti ekki beinlínis. Hann talaði um, hve bágborinn fjárhagur landsins væri, án þess þó að koma með neinar verulega ábyggilegar tölur. Og mér fanst hann tala meira af hita en rólegri yfirvegun á fjárhag landsins. Eg er honum alveg sammála um, að þingi og stjórn ber að gæta allrar varúðar í fjármálunum. Hagur landsins er alt annað en álitlegur sem stendur. Og einmitt þetta, hve fjárhagsástandið er slæmt, er fylsta sönnun þess, að háttv.þm. Ísafj. og aðrir þeir, sem vildu draga úr fjárveitingum á síðasta þingi, hafa haft rétt fyrir sér, en hinir rangt, sem sögðu, að það væri verið að svíkja þjóðina, þegar verið var að halda fjárbruðlinu í skefjum. En hinsvegar er þó víst, að of mikið má gera úr því, hve bágborinn fjárhagurinn er. Eg held, að það sé ekki til neins góðs að æðrast yfir því, sem orðið er. Það gerir bara ilt verra. Það er um að gera að líta rólega á þetta mál eins og annað, og haga sér eftir því. Það bætir ekki neitt úr, að telja okkur komna að gjaldþroti og að landsjóður sé nálægt því að geta ekki int af hendi skyldugjöld sín. Þessi ummæli eru líka því undarlegri, þar sem sami háttv. þingm. hefir nýlega skrifað undir nefndarálit, þar sem því var haldið fram, að landsjóður hefði getað snarað út 750 þús. kr. í ársbyrjun 1910, til þess að borguð yrði skuld, sem var að ræða um. Það álit háttv.þm. er ekki í samræmi við þá skoðun á fjárhag landsjóðs, sem hann nú hefir látið í ljósi. Annars vil eg benda á það, að eftir því, sem nú horfir við, hygg eg að þessi sterku ummæli um fjárhagshorfurnar séu ekki fullkomlega á rökum bygð. Á fjárlagafrumv. stjórnarinnar fyrir fjárhagstímabilið 1912-1913 eru tekjur landsjóðs áætlaðar kringum 2,900,000 kr. Beri maður þetta saman við virkilegar árstekjur árin 1908 og 1909, þá reyndust tekjurnar 3,152,000 kr., með öðrum orðum, að árin 1908 og 1909 reyndust tekjurnar kringum 250 þús. kr. hærri en áætlaðar tekjur á því fjárhagstímabili, sem nú fer í hönd. Samt sem áður skal eg ekki halda því fram, að fjárhagsástandið sé gott, það dettur mér ekki í hug. Og hér kemur fleira til greina, það játa eg. En þá er spurningin, er ekkert hægt að gera til þess að bæta fjárhaginn? Er þjóðin og þingið sá aumingi að geta ekkert gert nema ráðast á aðflutningsbannlögin? Það eru andlegt og pólitískt gjaldþrot, að geta ekkert fundið upp annað en þetta eina, þetta neyðarúrræði. Og hvernig hefir verið farið að á þessu þingi, það sem af er? Þingið hefir haft mikið að gera við það að hrinda af stóli stjórninni sem var. En það hefir ekkert verið hugsað um neitt, er að fjárhag landsins lýtur. Og þingið hefir gert annað, það hefir setið á þeim gjaldstofnum, sem stjórnin hefir bent á. Það kemst ekkert áfram af þeim málum, sem horfa til að bæta fjárhag landsjóðs. Þess vegna eru fjárhagshorfurnar svona óálitlegar. Ef frumv. um farmgjald, sem nú liggur fyrir þinginu, verður samþykt, þá fær landsjóður kringum 200 þús. kr. af því, sömuleiðis liggur fyrir tillaga um að hækka lítið eitt toll af kaffi og sykri. Það mundi gefa landsjóði 60-70 þús. kr. tekjur. Hér er sannarlega hægt að finna nóga tekjustofna fyrir landsjóð, þó að áfengistollurinn missist. Eg get bent á fleira, t. d. aukning á útflutningsgjaldi af hvalafurðum. Slík hækkun væri fullkomlega réttmæt, borið saman við önnur útflutningsgjöld t. d. á síld. Eg held líka, að það sé rétt, að þó að framkvæmd bannlaganna verði frestað um 3 ár, þá muni það ekki hafa nema lítilfjörlegan tekjuauka í för með sér á næsta fjárhagstímabili. Hitt skal eg játa, að landsjóður mundi hafa mikinn tekjuauka af þessum 3 ára fresti, en sá tekjuauki kemur aðallega fram eftir næsta fjárhagstímabil. En eins og háttv. þingm. taldi, að fráfarandi stjórn hefði verið innan handar að útvega landsjóði tekjur á undanförnum árum, eins hlýtur hverri annarri stjórn að vera innan handar að útvega tekjur fram að næsta reglulega alþingi, og það því fremur, sem stjórnin á væntanlega kost á að ráðfæra sig við aukaþing einmitt á þessu tímabili. Það má því sannarlega bæta úr fjárhag landsins í tæka tíð, þó að ekki sé gripið til þessa úrræðis. Háttv. þingm. talaði mikið um skuldir okkar Íslendinga. Eg get nú að mörgu leyti tekið undir það. Við erum heldur örir á að stofna til skulda. En við bætum ekki úr með því að drekka brennivín. Við gætum bætt úr því með ýmsu öðru, en alls ekki með því. Ennfremur sagði hann, að lánstraust okkar væri alveg glatað eða stórspilt. En eg vil benda á, að þetta er alt of mikið sagt. Það er alls ekki sjáanlegt, að lánstraust landsins sé á leið að glatast. Eg held þvert á móti, að lánstraust landsins hafi aldrei verið betra en nú. Í því sambandi vil eg minna á orð hæstv. ráðherra hér í deildinni um daginn, þegar hafnarmálið var til umræðu. Hann kvaðst ekki telja neinn vafa á því, að það væri hægt að fá 2 miljón kr. lán. Eg er sammála hæstv. ráðherra, að það mundi ekki verða nein vandræði að fá þetta lán og eg get trúað, að það væri hægt að fá miklu meira lán til arðvænlegra fyrirtækja. Hitt dettur engum í hug að taka stór lán, til þess að nota það sem eyðslufé. Ef um arðvænlegt fyrirtæki er að ræða, þá er það í alla staði forsvaranlegt að taka lán, til þess að koma því í framkvæmd, en annars er það ekki forsvaranlegt. Það sem hefir hleypt útgjöldunum mest upp á undanförnum árum og gert mestan tekjuhalla á fjárlögunum, eru símalagningar. En þar sem símalagningar borga sig, sýnist engin frágangssök að kosta til þeirra, jafnvel þó að taka þyrfti lán til þess. - Enn verð eg að neita því, að nokkur sönnun sé komin fram fyrir því, að þessu þingi takist ekki að gera fullgóð fjárlög. Eg hygg, að það megi vel takast með þeim tekjuaukum, eða tekjustofnum, sem hægt er að benda á, ef þingið vill aðhyllast þá. Eg vil benda á, að þetta frumvarp, eins og það er orðað, er alt annað en lítilræði frá sjónarmiði þeirra, sem vilja styðja aðflutningsbannið. Eftir frumv. á að fresta öllum bannlögunum frá síðasta þingi um 3 ár. Frumv. verður ekki skilið öðruvísi. Háttv. flutningsmaður talaði svo, sem hér væri aðeins að ræða um að fresta banninu gegn innflutningi áfengis, en í frumv. er mælt svo fyrir, að bannlögunum skuli frestað. Þetta hefir mikla þýðingu, því að í lögunum eru ýms ákvæði um annað en innflutning áfengis. Öllum ákvæðum laganna á að fresta eftir þessu frumvarpi eða að minsta kosti er ekkert tiltekið hver eigi að standa, og hver ekki. T. d. er eitt ákvæði laganna þess efnis, að ekki megi framlengja leyfi til vínsölu. Eftir frv. á þá að fresta þessu ákvæði líka. Ræða mín hefir snúist aðallega að fjárhagsástandi landsins, og er það eðlilegt, því að ræða háttv. framsögumanns var eingöngu þess efnis. Eg álít réttast að fara minna út í hina hlið málsins, sem var rædd ítarlega á síðasta þingi, um réttmæti þessarar ráðstöfunar, aðflutningsbannsins. Það sem þá var sagt málinu til stuðnings, er jafngott og gilt enn þann dag í dag. Og hafi ráðstöfunin verið réttmæt þá, er hún engu síður réttmæt enn. Og þó að við bætist nú þessi ástæða á móti banninu, að fjárhagur landsjóðs sé þröngur, þá er það eingöngu því að kenna, að þingið hefir ekki gert sitt til að bæta úr fjárhagnum, með því að koma fram lögum í þá átt. En þetta er engin ástæða til þess að taka aftur þá ráðstöfun, sem síðasta þing gerði í bannmálinu. Eg fyrir mitt leyti álít enga þörf á nefnd í þetta mál og mun greiða atkvæði á móti því, að frv. gangi til 2. umræðu.

Gunnar Ólafsson Eg ætla aðeins að segja nokkur orð um þetta mál, frá almennu sjónarmiði. Eg skal játa, að það kom mér á óvart, að frv. þetta skyldi koma frá háttv.þm. Ísafj., mér þótti það einkennilegt eftir fyrri framkomu hans í þessu máli, því að hann var góður stuðningsmaður málins á síðasta þingi. Það er sjálfsagt að hann hefir borið fram þetta frumv. eingöngu af því, að hann þykist knúður til þess, eða af örvæntingu um fjárhag landsins, en ekki af því að hann vilji taka aftur neitt af því, sem hann hefir áður talað aðflutningsbanninu til stuðnings. Honum sýnist þetta vera nauðsynjamál, að fresta bannlögunum, „örþrifaráð“ eins og hann kallaði það sjálfur, til þess að bjarga landinu undan fjárhagslegum voða. Það er auðvitað, að þá viðleitni ber að virða, og viljann til að sjá landinu farborða í fjármálum. En samt sem áður get eg ekki fallist á þessa skoðun hans. Eg held miklu fremur að hann, sem er viðurkendur hyggindamaður og 25 ára gamall þingmaður hefði átt að geta fundið önnur betri ráð. Eg get ekki fallist á, að það sé bezta ráðið til að bæta úr fjárkröggum landsins, að láta landsmenn kaupa skaðlegan og óþarfan hlut, sem þeir verða að borga tvær krónur fyrir, til þess að ein króna komi í landssjóð. Þegar litið er á hag landsins eða þjóðarinnar í heild sinni, þá held eg, að þessi aðferð til að fá fé í landssjóð sé ekki til hagsmuna, heldur þvert á móti. Nú gekk ræða háttv.þm. mest út á það, að sýna fram á fátæktina og skuldabaslið í landinu. Er þá að mínu áliti því síður rétt að stuðla að því, að landsmenn eyði fé sínu að þarflausu. Því að háttv.þm. viðurkennir víst, að það sem eytt er fyrir vín kemur engum að gagni. Að vísu rennur tollurinn í landssjóð, en andvirði sjálfs vínsins fer út úr landinu, svo að það, sem kemur í landssjóð á þennan hátt, verða landsmenn í rauninni að borga tvöfalt. Háttv. þm. kvaðst aldrei hafa farið jafn dapur heim af þingi, eins og hann mundi gera í þetta sinn, vegna þess hve fjárhagurinn væri ískyggilegur. Það getur verið, að þetta hafi við nokkur rök að styðjast. En eftir því, sem hann sjálfur lýsti fjárhagnum, þykir mér hann alt um of kvíðinn, ef hann setur fyrir sig þennan fjárhag. Hann tók það fram, að landið skuldaði 2½ miljón króna, en ætti aftur 1700 þús. kr. í viðlagasjóði. Hvað er þá sú rétta skuld mikil? Ekki nema 800 þús. kr. og eg verð að segja fyrir mitt leyti, að mér finst það hreint ekki neitt hræðileg upphæð. Ennfremur tók hann það fram, að það væri skylda þingsins að beita öllum ráðum til að efla fjárhag þjóðarinnar og landsjóðs. En eg verð að neita því algerlega, að þingið eigi eða megi beita þeim ráðum til að auka tekjur landssjóðs, sem þjóðinni er ógagn að. Og hér er einmitt um það ráð að ræða, sem er skaðlegt fyrir þjóðina, enda tók háttv.þm. það oft fram, að þetta væri aðeins örþrifaráð. Eg skil ekki í, að þetta frumvarp skuli vera fram komið frá háttvirtum þingm., sem það flytur nú, þar sem ekkert nýtt hefir komið fram í þessu máli, frá því þingið afgreiddi bannlögin, sem réttlætt geti þessa frestun. Það sem var sjáanlegt þá, er jafn sjáanlegt nú, og eg get ekki skilið, að það sé í raun og veru vansalaust fyrir háttvirtan þingmann að halda þessu máli fram, eða fyrir háttvirta deild að breyta nú til í þessu efni. Það er nokkuð mikil uppgjöf á stefnunni, að flytja þetta frumvarp nú,  (Sig. Stefánss.: Stefnan sú sama.)  en hafa áður verið að samþykkja aðflutningsbannslögin, og eg fæ ekki skilið að það sé vansalaust fyrir þingmanninn að bera þetta fram hér, né heldur vansalaust fyrir deildina að láta það fara lifandi héðan. Hitt er annað mál, að þeir, sem börðust á síðasta þingi á móti aðflutningsbannslögunum, taka fegins hendi á móti þessari frestun, eins og hverju öðru, sem gæti orðið bannlögunum til falls. Það er í sjálfu sér ekkert við það að athuga, þeir hafa þá skoðun, að það sé nauðsynlegt fyrir landið að hafa áfengi, og að þjóðinni sé það hollast að súpa, um aldur og æfi, danskt brennivín, samhliða öðru góðgæti, er þaðan rennur. Eg er aftur á móti þeirrar skoðunar, að það sé meir en tími kominn til þess að hætta við það, að það sé þjóðarnauðsyn. Andstæðingar bannlaganna áttu svo öfluga meðmælendur hér í deildinni á síðasta þingi, að eg býst við að frumvarpið fái að ganga hér fram í dag. En eg mun greiða atkvæði móti því, að nefnd verði sett í málið, og einnig á móti því, að málið fái að ganga til annarar umræðu. Það er annars athugavert, að flutningsmaðurinn skuli vera svo svartsýnn á fjárhag og framtíð þessa lands, að hann skuli neyðast til að koma fram með þetta frumvarp, þvert ofan í eigin orð og sannfæringu.

Jósef Björnsson Eg skal ekki þreyta hina háttvirtu deild á löngu máli. Eg vil fyrst taka það fram, að í þessu máli er um tvö höfuðatriði að ræða. Annað atriðið er það, hvort æskilegt sé að fresta bannlögunum eða ekki. En hitt atriðið er hvort frestun sé nauðsynleg. Eg spyr því: Á að fresta bannlögunum? Þá spurningu skal eg athuga bæði frá sjónarmiði þeirra, er bannið vilja hafa, og eins hinna, sem eru andstæðir því. Frá sjónarmiði þeirra, sem banninu fylgja fram, hlýtur öll frestun á framkvæmd laganna að vera skaðleg. Þeir líta svo á, að áfengið hafi gert og geri þjóðinni skaða, og að skaða haldi áfram að leiða af því, svo lengi sem áfengið er haft um hönd í landinu. Af þessari skoðun eru bannlögin sprottin. Bannvinir telja áfengisnautnina þjóðarböl, og þessvegna vilja þeir útrýma henni úr landinu. Og því fyr sem þetta tekst, því betra er það frá sjónarmiði okkar bannvina. Vér teljum því allan drátt skaðlegan. Allur sá mikli óbeini skaði, sem vínnautn veldur, bæði á heilsu manna, efnahag o. s. frv., verður því meiri, sem vín flyzt lengur til landsins, og tekjur þær, er af víninu renna í landssjóð, tel eg minna verðar, en allan skaðann af því bæði beinan og óbeinan. Hinum, sem andstæðir eru banninu, virðist mér, að einnig ætti að þykja það æskilegt, að banninu sé ekki frestað. Þeir hafa haldið því fram, að þjóðin myndi þegar sjá, er bannið væri komið á, hve óheppilegt það væri, og myndu því æskja þess, að lögin yrðu numin úr gildi hið bráðasta. Frá þeirra sjónarmiði virðist mér, að það hljóti því að vera æskilegast að fá þessa reynslu sem fyrst, reynslu, sem sanni, að þeir hafi farið með rétt mál, þegar þeir börðust gegn aðflutningsbanninu. Það er því sama hvort litið er á mál þetta frá sjónarmiði bannmanna eða frá sjónarmiði andstæðinga bannsins, að báðum ætti að vera áhugamál, að lögin kæmu sem fyrst í gildi, og allur frestur væri óheppilegur, Hvorugir geta litið svo á, að frestun sé æskileg. Þá er hitt atriðið: Háttvirtur flutningsmaður sagði í framsögu sinni um málið, að þetta frumvarp væri óyndisúrræði, - með því játaði hann að bezt væri að komast hjá frestun, - sem gripið væri til, til þess að bjarga óheppilega slæmum fjárhag, en hann taldi það einnig „lítið ráð“. (Sig- Stefánsson: Í sambandi við þarfirnar)  . Hann sagði, að með þessu fengjust 300 þúsund króna tekjur, á þessum þrem árum eða tveim fjárhagstímabilum, en þó að tekjuaukinn sé þetta í orði, þá þykir mér það fremur „lítið ráð“ til þess að bæta úr þeim slæma fjárhag, sem háttvirtur framsögumaður talaði svo mjög um. Segjum svo að nauðsynlegt sé, að fá það fé, sem hér ræðir um, en það er ekki nauðsynlegt að fá það á þennan hátt. Eg lít svo á, að það væri æskilegra að reyna að ná þessu fé inn með einhverju öðru móti, og það er enn tími að finna ráð til þess, því að það er ekki á næsta fjárhagstímabili, sem bannlögin valda landinu tekjumissi heldur á næst næsta fjárhagstímabili, enda er það líka játað af flutningsmanni. Tekjuaukinn er auk þess tvísýnn af frestuninni, eins og bréf það bendir á, sem þingmönnum hefir nú verið sent frá stórstúku Goodtemplara, og háttvirtur framsögumaður gat um. Og þó upphæðin væri sú, sem flutningsmaður gjörir ráð fyrir, þá er ekki heldur um svo stóra upphæð að ræða - þessar 300 þúsundir - að ekki sé vel hægt að ná henni á annan hagkvæmari hátt en með frestun bannlaganna. Í þinginu er nú til meðferðar frumvarp um farmgjald. Það tel eg betra til tekjuauka en frestun. En eg skal þá ekki þreyta deildina lengur á að ræða um þetta mál. Þó vildi eg nota tækifærið til þess, að taka það fram að lokum, að eg er háttvirtum flutningsmanni sammála um, að svo verður að ganga frá fjárhag landsins að megi heita gætilega og stillilega farið í það mál alt. En til þess að svo geti verið gert, er frestun bannlaganna engin nauðsyn. Eg tek mér orð sjálfs flutningsmanns í munn að „fresta því ekki til morguns, sem hægt er að gera í dag.“ Framkvæmd bannlaganna á ekki að dragast. Það á ekki að fresta þeim.

Sigurður Stefánsson Eg ætla aðeins að segja fá orð gegn andmælum þeim, sem hér hafa komið fram í dag gegn frumvarpi mínu. Háttvirtur þingmaður Akureyrarkaupstaðar bar mér á brýn, að fjárhagsyfirlit mitt hefði verið mjög lauslegt, og lítið á því að græða. Eg held þó, að það hafi ekki verið eins lauslegt og óábyggilegt og hans litla yfirlit. Hann taldi með tekjum hálfrar miljón króna lánið, og dregur það dálítið úr dýrðinni yfir fjárhagnum í árslok 1909. Hann kannast við skuldirnar og ábyrgðirnar, sem eg nefndi, og fór ekki út í að rengja upphæðina um tekjuhallann á fjárlögunum, og stendur því ræða mín öll óhrakin. Þá vil eg svara háttvirtum andmælendum mínum upp á eitt atriði, sem þeir tóku allir fram. Hversvegna þingið kemur ekki með önnur ráð. Við gætum lengi haldið áfram að spyrja hver annan um það, án þess að fjárhagurinn batnaði nokkra vitund, og því hafa þeir horskustu ekki fyrir löngu bent á neitt slíkt ráð? Nú eru ekki eftir nema 10 dagar af hinum reglulega þingtíma, og ekkert frumvarp samþykt af þinginu, er bæti úr tekjuvandræðunum, og lítil líkindi til, að tekjurnar verði auknar að nokkrum mun. Eg er háttvirtum þingmanni Skagafjarðarsýslu þakklátur fyrir ræðu hans, því hún snerti þó aðalefni málsins, en ástæður þær, sem hann bar fram gegn frumvarpinu, voru ekki eftir því veigamiklar. Eg sagði ekki, að við værum gjaldþrota, heldur að við ættum vel fyrir skuldum, en með sama áframhaldi á lántökum, ábyrgðum og mörg hundruð þúsund króna tekjuhalla í fjárlögunum, getur svo farið, að vér glötum lánstrausti voru. Háttvirtur þingmaður Skagfirðinga tók það réttilega fram, að óbeini skaðinn af áfenginu væri því meiri sem það væri lengur í landinu, en þetta frumvarp fer ekkert í bága við þá skoðun. Áfengið verður hvort sem er til í landinu. Frumvarpið fer aðeins fram á, að aðflutningsbann og sölubann komist á jafn snemma. Hann sagði, að eg hefði sagt, að þetta væri lítið ráð. Eg kannast við að hafa sagt það, því þótt við fáum 300 þúsund króna tekjur, þá er það ekki nema helmingur af þeim tekjum, sem landssjóður þarf að fá. Eg tók það líka fram, að við værum ekki þeir burgeisar, að þetta munaði okkur ekki. Háttvirtur þingmaður Skagfirðinga tók það réttilega fram, að þingið yrði að skilja svo við fjárlögin að sæmilegt væri, en þar sem hann vildi ekki leyfa umræður um þetta litla frumvarp hér í deildinni virtist mér hann vera kominn í dálitla mótsögn, því ekki verður þó gengið frá fjárlögunum svo viðunandi sé nema fundið sé ráð til að auka tekjurnar.

Sigurður Hjörleifsson Það er ekki langt mál, sem eg ætla að flytja hér að þessu sinni. Það var talað hér í deildinni í dag töluvert mikið um fjárhaginn, en að því er mér fanst, var þar æði mikið blandað saman fjárhag landsins og fjárhag almennings, þó þetta sé sitt hvað. Það var bent á hve landið væri skuldugt, og í sambandi við það, var talað um hálfrar miljón króna lánið, sem nú er raunar búið að borga talsvert af. Einnig var talað um l½ milj. króna lán, sem eg veit ekki að hafi nein veruleg áhrif í þessu efni. Það var tekið af landssjóði, eins og við mátti búast með nokkrum afföllum eða 2%, en Landsbankinn, sem aftur fékk féð hjá landssjóði, fékk það með sömu kjörum, svo að ekki var um annað tap að ræða en þá vinnu, sem í það fór að útvega lánið. Það hefði reyndar mikil áhrif, ef svo óheppilega tækist til, að eitthvað af þessu láni væri tapað eða glatað, fyrir vanhirðu stjórnarinnar, eins og sumir hafa verið að dylgja með nú undanfarið og hæstvirtur ráðherra var að gefa skýrslur um fyrir skemstu. (Ráðherra (Kr. J.): Það hefi eg aldrei talað)  . En nú er úr þessu leyst og krónurnar komnar fram. Lán þetta hefir engin veruleg áhrif á fjárhag landsjóðs. Auðvitað hefir það aftur áhrif á landsmenn, þar sem skuldirnar vaxa að því skapi sem út er lánað, en hér við er að athuga, að með þessum lánum hafa þeir borgað önnur lán, að meira eða minna leyti. Það verður með engu móti sannað, þó bent sé á þetta lán, að fjárhagur landsins hafi fyrir það versnað. En um ölfangatollinn er það að segja, að um hann fer tvennum sögum. Ýmist er því haldið fram, að áfengisnautn sé sára lítil í landinu og fari sífelt minkandi og væri það satt, þá er auðsætt, að ekki er mikil eftirsjá að áfengistollinum fyrir fjárhag landsins. En þegar svo því er haldið fram, að rétt sé að byggja ekki tekjurnar á þessum tolli framvegis, þá er hann skyndilega orðinn það lífsakkeri, sem stjóra á fjárhag landsins við, og er þetta hið fráleitasta ósamræmi. Á þingi 1907 var áætlaður tollur af vínföngum 165 þúsundir og reyndist hann síðar að verða 171 þúsund. Stjórnin gaf þá þinginu bendingu um, að miklu meira mætti hafa upp úr vínfangatollinum ef hann væri hækkaður. En reynslan hefir nú sýnt, að tollurinn varð sáralítið meiri en áætlað var áður. Þaðan stafa fjárvandræðin, að það reyndust tálvonir, sem þáverandi stjórn bygði á, og þó þingið bygði ekki á eins háum tolli og stjórnin, þá urðu hér þó vonbrigði um tekjuafgang. Eg vil í þessu sambandi benda á ráð, sem gæti komið til íhugunar, og það er, að breytt sé lögum um tollgæzlu. Samkvæmt núgildandi ákvæðum á að vera búið að greiða allan toll að ári liðnu frá innflutningi, en það gæti komið til tals að framlengja þennan frest. Þetta vildi eg benda þeim háttvirtum þingmönnum á, sem bera það fyrir brjóstinu, að við fáum sem mest af áfengi inn í landið. Eg ber þetta ekki fyrir brjóstinu, því að eg álít hag landsins því betur komið, sem minna er flutt inn af áfengi. Málið horfir alt öðru vísi við nú, en það gerði árið 1909. Það var þá samþykt með miklum atkvæðamun í þinginu. Það vakti eftirtekt og samhygð allra þeirra manna, út um heim, sem vilja vinna að útrýming áfengis, og eru þeir afar-margir. Þeir vilja styðja okkur í þessu máli. Það er hrapallegt, ef sú verður reyndin á, að vér getum ekki staðið við orð okkar. Sú óvirðing og skömm lendir ekki aðeins á bannmönnum, heldur yrði þetta þjóðarskömm, það mætti jafnvel segja veraldarskömm, af því að öll veröldin horfir á það. Menn hljóta að taka tillit til þessa. Og vilja þeir menn, sem nú vilja fresta framkvæmd bannlaganna ekki íhuga, hvað þeir eru að gera. Halda þeir, að ekki verði um þetta mál talað, og barist á móti bannlögunum á næstu þingum. Þessi frestun bannlaganna hlýtur, ef hún nær fram að ganga, að gera mótstöðumönnum þeirra auðveldara að berjast fyrir því, að lögin komi aldrei í gildi. Með þessu er því verið að, eða að minsta kosti verið að gera tilraun til að lögleiða aftur áfengi í landinu. Þeir segjast aðeins vilja fresta framkvæmd laganna, en eins og sagt hefir verið hér í dag, þá eigum vér eigi allir víst, að verða staddir hér á næsta þingi, og því fremur höfum vér ábyrgð á því, að það sem gert er nú, verði ekki landinu til óheilla. Það hefir verið minst á orð Lúðvíks 15. „apres nous le déluge“ - á eftir oss kemur syndaflóðið. - Þetta á við þá sjálfa, því að þeir, sem þessu frumvarpi fylgja, eru að vinna að því, að áfengisbölvunin hvíli á þjóðinni áfram.

Ráðherra (Kr. J.) Eg neyðist til að biðja um orðið, til þess að gefa stutta yfirlýsingu. Hv. þm. Ak. mintist að ástæðulausu á mál, sem eru þessu gjörsamlega óviðkomandi. Hann lagði mér í munn orð, sem eg aldrei hefi sagt, rangfærði orð mín sýnilega vísvitandi! Eg hefi tvívegis tekið það fram í Nd., að eg efaðist ekki um, að lán það, sem fráfarin stjórn tók í Danmörku, væri í beztu reglu. Eg vísa því orðum hans algerlega á bug. Hinsvegar skal eg bæta því við, að fyrst í dag hefir það tekist, að gera þetta lán alveg upp. Fullkomna greinargerð fyrir því fékk eg ekki fyr en fyrir klukkutíma. Þetta er ástæðan til að svo mikið hefir verið um lánið talað. Því að það er algerlega óskiljanlegt, að það skuli hafa kostað þrjár vikur að gera þetta litla lán upp. Og eg skal taka það fram, að það er gert án aðstoðar þeirra, sem áttu með það að fara. Eg skal geta þess, að það lítur út fyrir, eftir skýrslu þeirri, sem gjörð hefir verið um lánið, að jarðabótasjóður skuldi af lánsfénu  Menn hafa lengi verið að grenslast eftir, hvar þessar tæpu 200 þús. krónur væru niðurkomnar, en nú er það komið á daginn. Mikið af þessu fé hefir gengið í gegnum Íslandsbanka, og hafa fullkomnar upplýsingar fengist hjá honum um alt það efni. - Viðvíkjandi því máli, sem hér liggur fyrir, skal eg aðeins minnast á eitt eða tvö atriði. Því hefir verið skotið fram, að hér á þinginu sé á leiðinni lagafrumvarp um tekjuauka fyrir landsjóð, nefnilega farmgjaldsfrumvarpið. Eg hefi lesið það frumvarp og athugað það, og lýsi yfir því, að eg tel það óaðgengilegt með öllu. Það er ekki hægt að hafa neina hugmynd um, hve miklar tekjur slíkt farmgjald myndi gefa landinu, en á hinn bóginn yrði kostnaður við eftirlit afarmikill. Þá hafa menn og talað um, að leggja hærra gjald á hvalafurðir, til þess að auka tekjur landssjóðs. Þetta gjald hefir tvívegis verið á lagt og hækkað, og er nú orðið ærið hátt, svo að mikil spurning er um, hvort tiltök eru að hækka það. Auk þess veit eg ekki betur en að einn aðal-hvalveiðamaðurinn hér við land, Ellefsen, hafi í hyggju að flytja sig af landi burt. Þessi atvinnuvegur er því á þeim fæti nú, að þingið getur ekki búist við stórum tekjum af honum. Þá hefir verið stungið upp á því, að selja megi eign landssjóðs, bankavaxtabréf, til þess að bæta tekjuhallann. Eg hefi aldrei álitið það rétt, að fylla tekjuskarð, með því að selja eign. Það er aðeins bót í bili, en getur ekki komið í staðinn fyrir aðrar tekjulindir á fjárlögunum. Það að taka af almenna skatta, og selja eign landsjóðs í skarðið held eg megi kallast að brenna kertið frá báðum endum; það er að kasta tekjum, og jafnframt eyða eign. Sama er um það að segja, að taka lán til að jafna tekjuhallann. Lán eiga menn ekki að taka, nema til arðvænlegra fyrirtækja, eins og t. d. hefir verið talað um að taka lán til hafnargerðar hér í Reykjavík, því að höfn hér mundi borga sig, sumpart beinlínis, sumpart óbeinlínis. Að selja eign landsjóðs og taka lán til þess að fylla upp í tekjuskarð, er fullkomlega „óökonomiskt“, kemur í bága við allar hagfræðireglur og þjóðmegunarlög. Eg stóð aðeins upp til að gera þessar athugasemdir, en um málið í heild sinni ætla eg ekki að tala nú við þessa umræðu.

Kristinn Daníelsson Eg stend ekki upp til að brjóta þann góða sið, sem fylgt hefir verið hér í Ed., að vera ekki margorður við fyrstu umræðu; eg geymi það til 2. umræðu. En hér hefir verið komið við eitt atriði, sem segja má að snerti frumvarpið í heild sinni, og sennilega verður ekki minst á aftur við aðra umræðu. Þetta atriði var það, sem hv. flutningsmaður tók fram í byrjun ræðu sinnar, að það væri í rauninni ekki þingið, heldur stjórnin, sem ætti að bera fjárhag landsins fyrir brjósti. Þetta kann að eiga við annarstaðar, en hjá oss er nokkuð öðru máli að gegna. Hér fylla þingmenn fjárlögin með mörgum og miklum útgjaldapóstum, og virðist því rétt, að þeir hugsi einnig fyrir tekjunum. Eg get því ekki lastað háttv. flutningsmann, þótt hann telji sér skylt að vinna að tekjuhlið fjárlaganna. En hann setti þetta mjög í samband við fyrv. stjórn, og taldi henni það til ámælis, að hann skyldi þurfa að gera það, þó hann seinna í ræðunni kannaðist við, að hann ef til vill væri nokkuð harðorður í hennar garð út af þessu. Eg tek þetta fram vegna þess, að eg vil ekki láta fyrv. stjórn standa óvarða fyrir þessum ámælum. Hún lagði fyrir þingið frumvarp til fjárlaga, þar sem tekjur og gjöld stóðust nokkurn veginn á. Verður því ekki annað sagt, en að hún hafi gengið sæmilega frá sínu verki. Auðvitað kynni að mega segja, að réttast væri af stjórninni að áætla alt af tekjuafgang, því að hún á alt af von á allri lestinni á hvalfjöruna eins og sagt er. En fráfarin stjórn hafði líka í bakhöndinni aðra aðferð til að sjá fyrir auknum tekjum. Háttv. flutningsmanni er kunnugt, að stjórnin hafði bak við eyrað að gera það á annan hátt en með stjórnarfrumvarpi. Enda gerir það lítið til, hvort slík frumvörp eru borin fram af stjórninni sjálfri, eða að hennar tilhlutun af einhverjum þm. Munurinn er að eins sá, að stjórnarfrumvöpin verða að vera bæði á dönsku og íslenzku. Sem sagt, vakti það fyrir stjórninni, að fram mundi koma það frumvarp, sem nú er komið fram í n. d.; og hygg eg að það, ef það næði fram að ganga, mundi bæta sæmilega úr þeirri þörf á tekjuauka fyrir landsjóð, sem orðin er, og vakir fyrir flutningsmönnum þessa máls. Af þessu hygg eg, að menn muni skilja, hvað sé álit mitt um þá tillögu, sem jafnvel sjálfur flutningsmaðurinn kallaði örþrifaráð. Eg er samdóma þeim mönnum, sem sagt hafa, að þörfin til þessa sé ekki eins brýn, eins og háttv. flutningsmaður álítur. Fjarri mér er það þó að ámæla honum fyrir þetta, hann er gamall og reyndur, gætinn og varkár þingmaður. Og eg efast ekki um, að hann hafi gert þetta eftir hvötum samvizku sinnar og sannfæringar. En hitt get eg ekki kannast við, að hann hafi gert flokk sínum nokkurn greiða með því að koma með þetta frumvarp, eins og hann sagði, heldur miklu fremur ógreiða. Að vísu var bannmálið ekki flokksmál á þingi; það átti marga og á mikilsverða vini í hinum flokknum. En þó verður því ekki neitað, að aðalfylgi þess er í sjálfstæðisflokknum. Enda kom það fram og brauzt fram til sigurs á þeim tíma, er sá flokkur hafði meiri ráðin. Því verður það ekki sagt, að þetta mál sé flokknum alveg fráskilið. Eg skal ekki fara fleiri orðum um málið að sinni; það má vera, að eg geri það við 2. umræðu, því eg þykist mega spá því, að það komist til 2. umræðu, þó að eg styðji það ekki, og þykir mér þá rétt allra hluta vegna að skipa nefnd í það. Eg hefi talað mig saman við flokksmenn mína fyrir fundinn, og gert það að tillögu minni, að 5 manna nefnd verði kosin til að íhuga málið. En eg tek það fram, að þá uppástungu má ekki skilja á neinn hátt sem stuðning af minni hálfu, heldur kem eg með hana af því, að nauðsynlegt er, að málið fái sem allra beztan undirbúning til 2. umræðu.

Steingrímur Jónsson Eg tek til máls af því mér finst það viðeigandi, að einhver þeirra manna, sem voru andstæðir bannlögunum 1909, láti í ljós álit sitt á þessu máli við þessa umræðu. Mér kom frumvarpið á óvart, og það fyrsta, sem mér datt í hug, er eg sá það, var, að þarna hefði eg hitt sjálfstæðismann, sem eg gæti verið fullkomlega þektur fyrir að taka ofan fyrir. - Hann er bannlagamaður og er þetta því sómastryk af honum. Hann sýndi, að hann leit stórt á kringumstæðurnar, sem liggja fyrir, hann sýndi það, að hann finnur til þess, að hann á að bera ábyrgð á atkvæði sínu frá síðasta þingi. Með þessu viðurkennir hann líka, að bannmenn hefðu átt að vera búnir að gera einhverjar fjárhagslegar ráðstafanir til að fylla tekjuskarðið, áður en lögin gengi í gildi. Það er kunnugt, að fráfarin stjórn, sem var bannstjórn, gerði ekkert í þessu efni, og hvílir þá skyldan til að bæta úr þessu á þeim sem komu lögunum í gegn. Eg tel virðingarvert af flutningsmanni að leggja til að gera það á þennan hátt sem er sú eina aðgengilega leið. Auðvitað máttu bannlögin ekki koma í gildi, mátti ekki kippa þessum tekjustofni, vínfangatollinum, í burt fyr en annar tekjustofn var fundinn í staðinn. Það var því sjálfsagt, að slík tillaga kæmi frá þeim mönnum, sem bera ábyrgð á fjárhag landsins að þessu leyti. Háttv. flutningsmaður lýsti nokkuð fjárhag landsins eins og honum virtist hann vera. Eg get ekki álitið, að útlitið sé alveg eins slæmt og hann lýsti því. En hitt er satt, að vér erum nú komnir inn á braut, sem er hættuleg, ef ekki er farið varlega á henni. Vér höfum í seinni tíð neyðst til að tefla á það ítrasta með útgjöldin, en tekjurnar hafa fremur þorrið heldur en vaxið. En svo er annað, og það er það, að á síðustu þingum hefir verið farið of langt í því að binda fé viðlagasjóðs, gera hann óhandbæran, með því að veita lán úr honum, svo að ekki verður gripið til hans, þegar á þarf að halda. Eg verð að skoða það sem hreint og beint neyðarúrræði, ef synja þarf um stuðning helztu framfara fyrirtækjum, sem varða mjög miklu fyrir heill almennings. Eg get bætt því við það, sem eg sagði áðan, að frá mínu sjónarmiði, sem andbannings, er frumvarp þetta svo eðlilegt, að eg þegar í þingbyrjun áleit óumflýjanlegt, að það hlyti að koma fram fyr en síðar. Háttv. þm. Akureyrar gat þess, að hann hefði búist við þannig löguðu frumvarpi úr annari átt - eftir því sem mér skildist frá oss andbanningum - og þóttist hann hafa haft sérstaka ástæðu til þess, vegna hins mikla gauragangs, sem vér hefðum gert út af aðflutningsbannslögunum. Eg neita því gersamlega, að nokkur gauragangur hafi verið gerður frá vorri hálfu í máli þessu; háttv.þm. Akureyrar getur ekki með góðu móti kallað það gauragang, þótt andbanningar yrðu að stofna málgagn sér til stuðnings, þar sem flest hin blöðin vildu ekki flytja eina einustu línu um málið; vildu fyrirbyggja að almenningi gæfist kostur á að skoða það, nema frá annari hliðinni. En þar sem hv. sami þm. var að tala um það, sem fyrir okkur vekti - andbanningum - að fá lögunum frestað, þá sló hann þar hreint og beint vindhögg; við viljum engan veginn frestun laganna, heldur algert afnám, að þau séu með öðrum orðum numin úr gildi, sem skaðleg lög fyrir þjóðfélagið; það er þetta, sem vér andbanningar viljum; það og ekkert annað. En væri hér að eins um frestun að ræða, mundum við heldur kjósa, að lögin kæmu í framkvæmd á sínum rétta í tíma, til þess að þau gætu sem allra fyrst sjálf sannfært menn um, hvað ómöguleg þau eru. En það er vegna fjárhagsins, að við í eigum hiklaust að samþykkja þetta frumv. Eg tel vafalaust, að hreinn tekjuauki af því muni verða um 400,000 kr. Þetta þykir sumum kannske ekki mikið fé; en hjálpað getur það nokkuð; jafnvel þó maður gæti sagt, að maður gjarnan vildi meira. Þá er það annað atriði í ræðu hv.þm. Akureyrar, sem eg vildi harðlega mótmæla; hann sagði sem sé, að sjálfstæðisþingmenn hefðu viljað koma í veg fyrir bruðlunarsemi þá í fjármálum, sem reynt hefði verið að smeygja inn á þinginu 1909, og verið hefði föst regla undanfarinna þinga. Þetta er einungis fyrirsláttur; mér er kunnugt um, að sjálfstæðisþingmenn háttv. efri deildar reyndu ekki einu sinni að spara, þeir skáru bara niður þarfar og óumflýjanlegar fjárveitingar; en eyddu svo aftur á móti stórfé í bitlinga og bruðl. Þá tók hv. sami þm. það fram, að lántakan síðasta - hálf önnur miljónin sú - hefði enga þýðingu fyrir hag landssjóðsins. Það er að segja íþyngdi honum ekki neitt. Þetta er sumpart rétt, vegna þess að fyrir peningana voru keypt verðbréf. - En ef bréfin féllu nú t. d. í verði, ætli þá gæti reynt nokkuð á þolrif landssjóðsins? Trúað gæti eg því. Það mætti í þessu sambandi minna á orð hæstv. ráðherra, þar sem hann gat þess, að komið hefði til mála að selja bréfin töluvert undir nafnverði. Þá vildi eg leyfa mér að gera stutta athugasemd við ræðu hv. sessunauts míns, þm. Vestur-Ísfirðinga. Hann kvaðst ekki vilja gera mikið úr fjárhallanum; sagði meira að segja eftir því, sem mér skildist, að fráfarandi stjórn hefði skilað fjárlögunum í góðu lagi; en það er þá bara á pappírnum. Eg vil leyfa mér að benda á, að það eru líka til fjáraukalög fyrir 1910 -11, með engum smáræðishalla - það get eg ekki séð, að sé nokkru betra, en að hallinn hefði staðið hreint og beint á fjárlögunum sjálfum. Og eg verð að segja, að mér þykir fráfarandi stjórn hafa verið altof djörf í áætlunum sínum um vín í tollgeymslu - 360 þús. kr. - eða nákvæmlega helmingi hærra en vínfangatollurinn sjálfur var síðastliðið ár. Eg skal svo ekki tala fleira að sinni um mál þetta; mér þykir vænt um að frumvarpið kom fram, og mun með atkvæði mínu styðja að framgangi þess hér í hinni háttvirtu deild.

Jósef Björnsson Það er að eins örlítið, sem eg ætla að segja; að eins gera stuttar athugasemdir við það, sem háttv. flutningsm. þessa máls sagði í síðustu ræðu sinni. Háttv. flutningsm. sagði, að sér hefði þótt kenna nokkurrar mótsagnar hjá mér í orðum þeim, er eg talaði áðan. Eg kannast að vísu ekki við að svo hafi verið. En mér finst alls ekki undarlegt, þótt svo kynni að hafa verið, og það álit hans hefði verið á rökum bygt, þegar jafn skýr, reyndur og greindur maður, sem eg veit að hv. flutningsm. er, ekki er laus við mótsögn. Eg er nýgræðingur í þingstörfum, en hann, hv. flutningsm., hefir setið á alþingi um aldarfjórðung að því er hann sjálfur skýrði frá; en þó verð eg að geta þess, að hann, sem að sjálfsögðu stendur mér svo langtum framar í allri þingmennsku, hefir að minni hyggju gert sig marg-sekan í mótsögnum í máli þessu. Mér finst framsöguræða hans ekki vera í samræmi við fyrirsögn frumvarpsins, né frumvarpið sjálft. Framsaga málsins og frumvarpið sé eg ekki betur en sé í mótsögn hvað við annað. Eg fæ ekki betur séð, en með frumv. sé ætlast til, að öllum ákvæðum laganna sé frestað, þeim, sem bundin eru við ár og dag, en í flutningsræðunni sagði hv.þm., að einungis væri ætlast til, að innflutnings-bannákvæðinu væri frestað. En mér er spurn: Hvernig getur t. d. ákvæðinu um, að sölubann gangi í gildi 1. jan. 1915 verið ófrestað, þegar öllum lögunum er frestað í þrjú ár, eins og orð frumv. og fyrirsögn hljóðar um? Nei, sölubanninu er ekki ófrestað, heldur frestað til 1918 samkv. frumv. og því er hér mótsögn í framsögunni, miðað við frumvarpið. Þá vil eg leyfa mér að geta þess, að háttv. flutningsmaður þessa máls var með í því að samþykkja bannlögin á síðasta þingi og tjáir sig enn þá eindreginn fylgismann málsins. Það verður mér þess vegna því óskiljanlegra, að nú skuli hann vera flutningsmaður að þessu frumvarpi, er hér liggur fyrir hinni háttv. deild. Það er mínum skilningi alveg um megn að botna í því, að maður, sem vill hafa bannlög og telur vínnautn skaðlega fyrir þjóðfélagið, skuli þó jafnframt vilja hefta framkvæmd slíkra laga, - að sá maður skuli vera til, sem segir í einu orðinu, að vínið sé skaðlegt og sé sannkallað þjóðarböl en í hinu orðinu, að við skulum þó halda því sem lengst, eða lengur en við þurfum. - En fram á þetta fer frumvarpið. Er þetta ekki ósamræmi? Þá gaf hv. flutningsm. það í skyn, að tekjurnar af innflutningi áfengis til 1. jan. 1915 yrðu svo miklar, að við gætum illa án þeirra verið eins og fjárhagurinn nú stæði, þótt hann einnig segði, að ekki mundi verða meira drukkið í landinu, þótt frestað væri innflutningsbanninu. Þetta fæ eg ekki skilið. Annað tveggja hlýtur að verða, að meira verði innflutt og meira drukkið, eða þá, ef þetta verður ekki, að fjárhagslegur hagur fyrir landsjóð verði enginn af frestuninni, af því að aukinn tollur fæst með því móti einu, að meira verði innflutt af vínföngum. Hér virðist því enn ósamræmi hjá flutningsmanni. Eg lít nú svo á, að ágóðinn af frestun bannlaganna muni ekki verða svo ýkjamikill. Auðvitað veltur hann nokkuð á því, hversu mikið drukkið er. En mín skoðun er sú, að því meira sem drukkið er, þess stærra og víðtækara tjón hljótist af því fyrir þjóðina; og það er þetta tjón, sem eg vil koma í veg fyrir, því þótt á móti kæmi nokkrar tekjur í landssjóð, tel eg það minna vert, - þessvegna er eg á á móti allri frestun bannlaganna, í hvaða mynd sem er. Og þótt eg geti verið hv. flutningsm. sammála um það, að þjóðin, áður en við fórum til þings, hafi máske búist við því, að alt yrði vel í garðinn búið frá hendi stjórnarinnar, sem að þessu máli lyti, svo að trygður væri nægilegur tekjustofn, í stað vínfangatollsins, og þótt sú hafi orðið raunin á, að undirbúningurinn þessu viðvíkjandi hafi ekki orðið sem skyldi, og sem eg játa, að átt hefði að vera mun betri, þá lít eg samt svo á, að engin frestun þurfi að eiga sér stað. Eg hefi enga sönnun fengið fyrir því, að ekki séu margir vegir aðrir færir til þess að vinna upp tekjumissinn; eg er engan veginn sannfærður um, að t. d. farmgjaldsstefnan sé óaðgengileg, og þótt þinginu virtist, að hún hefði of stóra galla til þess að hægt væri að halla sér að henni, þá mætti taka upp faktúrutoll í bráðina til þess að fylla þetta skarð, sem svo mörgum virðist nú vaxa í augum. Einnig hygg eg, að til séu fleiri vel færir vegir, til þess að ná inn þessu fé. Eg ætla að enda þessi orð mín með því að minnast stuttlega á dálítið atriði í ræðu hv. 4. konungkj. þm. Hann sagði, að það fyrsta, sem sér hefði dottið í hug, er hann sá frumvarp þetta hér í deildinni og veitti eftirtekt hver flutningsmaðurinn var, að þarna hefði hann þá fyrst hitt sjálfstæðismann, sem hann gæti tekið ofan fyrir. - Mikið má nú þetta mál vera mikils virði í augum hv. 4. kgk., þegar hann nú í fyrsta sinn gat tekið ofan fyrir þessum manni í sjálfstæðisflokknum, bara af því hann vill fresta bannlögunum. Mikið dálæti hlýtur þingm. að hafa á víninu og miklu ástfóstri að hafa tekið við það, fyrst það eitt er nóg til þess að hann sýni einhverjum þá virðingu að taka ofan fyrir honum, að sá hinn sami vill halda áfengi í landinu, þótt hann annars ekki gæti fengið sig til þess að taka ofan fyrir honum. Og þegar háttv. þingmaður gaf í skyn, að þetta atvik hefði fyrst gert sér fært að taka ofan fyrir nokkrum sjálfstæðismanni, þá skildist mér svo, sem hann áliti þá menn, sem þann flokk hafa fylt og fylla, standa alllangt fyrir neðan sig. Eg gat því ekki að því gert, að einmitt út af þessum ummælum hans flugu mér í hug þessi alkunnu orð: „Miklir menn erum við Hrólfur minn.“ -

Steingrímur Jónsson Það er aðeins örstutt athugasemd, sem eg vildi leyfa mér að gera út af ræðu hv. 2. þm. Skagfirðinga. Eg brúkaði ekki þetta orð „fyrst“, en eg lagði áherzlu á orðið nú. -

Sigurður Gunnarsson Eg vil leyfa mér að stinga upp á, að 5 manna nefnd sé kosin til þess að athuga þetta mál.

Björn Jónsson Það er aðeins örlítil athugasemd út af orðum virðul. fyrri þm. Rvk. (J. Þ.), sem eg vildi koma með. Hér er talað um tilboð um kaup á jörð einni. Eg veit ekki, hvort sá maður, sem tilboðið er frá, hefir nokkurntíma verið til eða ekki. En hann hafði engan rétt til að kaupa jörðina, með því að annar var ábúandi á henni. Þá hefði orðið að reka þann burtu, sem jörðina sat, en hann vildi og kaupa. Nefndin hefir glæpst á þessu og talið þetta tilboð. Nýtt mat var gert á jörðinni, og eftir því var hún seld leiguliða.

Sigurður Gunnarsson Eg vil leyfa mér að mæla hið bezta með þessu máli og legg til að því verði vísað til 2. umr.

Sigurður Gunnarsson Eg vil leyfa mér að stinga upp á, að þessu máli verði vísað til kirkjujarðasölunefndarinnar.

Pétur Jónsson Eg er því samþykkur, að máli þessu sé vísað til nefndar, en eg vildi þó óska þess, að í þetta mál og næsta mál á dagskrá yrði skipuð sérstök nefnd. Það er ekki af því, að eg á nokkurn hátt vantreysti þeim mönnum, sem sæti eiga í kirkjujarðasölunefndinni, en eg hefði þó heldur kosið, að kunnugir menn þar norður frá fjölluðu um þetta mál. Það er samt ekki svo að skilja, að eg sé með þessu að benda á sjálfan mig sem heppilegan í nefndinni. Annars hefði eg ástæðu til að tala nokkuð um málið, en með því að eg býst við því, að það gangi hindrunarlaust til 2. umr., get eg geymt mér það þangað til þá. Eg vil því leyfa mér að stinga upp á 5 manna nefnd í þetta mál.

Benedikt Sveinsson Eg er alveg samdóma háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) um það, að þörf sé á kunnugum mönnum til þess fjalla um þetta mál, en til þess þyrfti ekki að kjósa nýja nefnd; það virtist nægilegt, að kirkjujarðasölunefndin bætti við sig tveim mönnum.

Sigurður Gunnarsson Það var að eins hið sama og háttv.þm.N. Þing. (B. Sv.) tók fram, sem eg vildi sagt hafa. Eg vil því mæla með, að nefndin bæti við sig tveim mönnum, og vil leyfa mér að benda henni á þá háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) og háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.), því þeir hæfa vel í þá nefnd.

Pétur Jónsson Eg fell þá frá uppástungu minni um 5 manna nefnd, í því trausti, að kirkjujarðasölunefndin bæti við sig tveim kunnugum mönnum í þessu máli.

Björn Sigfússon Sem formaður þessarar nefndar, sem lagt hefir verið til að frv. verði vísað til, vil eg lýsa því yfir fyrir nefndarinnar hönd, að hún er fús á að bæta tveim mönnum til í nefndina, þm.N.-Þing. og þm. S.-Þing.

Flutningsm. (Benedikt Sveinsson) Eg vil leyfa mér að leggja til, að þessu máli verði vísað til sömu nefndar og næsta máli á undan (um sölu Húsavíkur og Presthóla).

Flutningsm. (Benedikt Sveinsson) Eg sting upp á að vísa þessu máli til sömu nefndar og næsta máli á undan (um sölu Húsavíkur) var vísað til.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Eg hygg bezt að hafa sem fæst orð um þetta mál; það er svo skýrt og 1jóst, að í raun og veru gætu menn þegar gengið til atkvæða um það umræðulaust. Okkur flutningsm. þótti sjálfsagt að láta þessa tillögu koma fram um leið og stjórnarskrárfrv. væri afgreitt af deildinni. Svo sem mönnum er kunnugt, hefir tilvitnunin í stöðulögin verið látin óbreytt í 1. gr. frumv., og hefir það eingöngu verið gert af »taktiskum« ástæðum; menn greindi á um það við 1. umr., hvort betra væri að orða þessa grein um eða láta hana óbreytta, og varð hið síðara ofan á. En úr því að svo fór, þótti okkur flutningsm. sjálfsagt, að alþingi tæki það skýrt fram á annan hátt, að það teldi ekki stöðulögin bindandi fyrir Ísland; þess vegna höfum við látið þessa till. verða samferða stjórnarskránni. Í till. er vísað til mótmæla þeirra, er komu fram gegn stöðulögunum á alþingi fyrir 40 árum, 19. ágúst 1871. Í alþingistíðindunum fyrir það ár, er greinilega skýrt frá, hvað þá fór fram. Atkvæðagreiðslan um málið fór fram með nafnakalli og getur hver sem vill kynt sér, hverjir nýtir menn þá greiddu atkvæði með og móti. Að svo vöxnu máli finn eg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um efni þetta. Eg óska að eins að till. geti farið rifrildislítið til atkvæða, enda hygg eg flesta hér inni sammála um innihald hennar. Því hefir verið hreyft, að óþarfi væri nú að koma fram með slík mótmæli, því að millilandanefndin hafi á sínum tíma gert það. En ekki er góð vísa of oft kveðin, enda hefir komið fram krafa á þingmálafundum allvíða um land, um að endurnýja þessi mótmæli, og tjáir ekki að skella skolleyrunum við því.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg býst við, að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) hafi sannfært hina tómu stóla hér í deildinni. Eg er samdóma honum um efni till., en finst það óviðkunnanlegt að vega oft að dauðum hundi, að vera altaf að krukka í sama farið. Þegar nefnd var skipuð til þess að fjalla um stjórnarskrárfrv., var mikið um það rætt, hvort koma ætti fram með algerlega nýtt frumv., eða að eins breyta hinum einstöku greinum stjórnarskrárinnar. Menn völdu hið síðara vegna þess, að þá þurfti ekki að hreyfa við þeim greinum, þar sem vitnað er í stöðulögin og þar með stofna allri stjórnarbótinni í bersýnilega hættu. Hins vegar kom nefndinni saman um að tekið skyldi fram í deildinni, að þar með væru stöðulögin engan veginn viðurkend. Það er því ekki um efni till., að eg er ósamdóma hinum háttv. flutnm. (J. Þ.), heldur um formið. Þess vegna hefi eg og hv.þm. S-Þing. (P. J.) komið okkur saman um að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: »Þingdeildin lýsir yfir því, að með því að ganga í breytingum sínum á stjórnarskránni fram hjá öllum stöðulagaatriðum, hefir hún alls ekki viljað viðurkenna gildi þessara laga, eins og alþingi, síðan það mótmælti gildi stöðulaganna 19. ágúst 1871, aldrei hefir samþykt þau, og með þessari yfirlýsing tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá«. Eg skil ekki annað, en að allir sjái að dagskráin tekur fram hið sama sem þingsályktunartillagan. Hér er skýrt og ljóst að orði kveðið, svo að engum þarf að blandast hugur um, hver sé skoðun og vilji þingsins í þessu máli. Við flutningsm. óskum nafnakalls, svo að það sjáist, hverjir greiða atkvæði með dagskránni og hverjir móti. Ef hún verður feld ætlum við ekki að greiða atkvæði um tillöguna.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Um dagskrána er það að segja, að eg álít hana óhafandi. Að efninu til er hún að vísu samhljóða þingsályktunartillögunni, en hún hlýtur að vera fram komin eingöngu vegna þess, að flutnm. vilja fara sem vægast í þetta mál, - því að rökstudd dagskrá, er veikari, vægari en þingsályktun - eða þá vegna þess, að þeir þykjast of miklir menn til þess að greiða atkvæði með tillögu, sem mótstöðumenn þeirra bera fram. Eg vil því skora fastlega á hina háttv. deild að aðhyllast þingsályktunartillöguna.

Skúli Thoroddsen. Eg verð að taka undir með háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), að þessi dagskrá getur að eins verið fram komin til þess að draga úr og milda málin. Þingsályktunartillagan er mun kröftugri. Þessi rökstudda dagskrá mundi hvergi vekja neina eftirtekt, en fyrir hinu er full trygging, að þingsályktunin þó kemur til eyrna dönsku stjórnarinnar, svo að hún fær að vita skoðun alþingis um þetta mál. Hér er ekki um annað að ræða, en áminning til Dana um, að alþingi vilji ekki una við stöðulögin og ætti þetta að geta orðið konungsvaldinu og Dönum hvöt til þess, að taka kröfur vorar í sambandsmálinu til íhugunar. Eg vil því eindregið mæla með, að tillagan verði samþykt.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg vil leyfa mér að vekja athygli á, að það er alveg rangt, að dagskráin fari vægara í málið en tillagan; hún er þvert á móti fult svo skorinorð og þar að auki er þetta miklu heppilegri aðferð, heldur en að vera að samþykkja eina þingsályktunartillöguna ofan í aðra. Alþingi hefir þegar einu sinni látið skoðun sína um þetta mál í ljósi með þingsályktun og hefir aldrei síðan vikið frá þeirri skoðun og mun aldrei víkja frá henni. Eg get ekki heldur séð, að þingsályktunin geti haft nein meiri áhrif en dagskráin. Dagskráin mundi ekki síður verða heyrin kunnug og í henni eru fólgin hin sterkustu mótmæli þingsins. Eg vona því, að hin háttv. deild samþykki hana.

Jón Magnússon Mér stæði á sama, hvort dagskráin eða tillagan væri samþykt, ef ekki væri vísað til þess í tillögunni, að hún væri látin verða stjórnarskránni samferða, eins og til áréttingar. Við fyrri breytingar á stjórnarskránni hafa menn óttast, að það kynni að verða skoðað sem samþykking á stöðulögunum, að tilvitnunin til þeirra hefir verið látin standa óbreytt. Að því leyti getur að eins stj.skrárfrv. það, sem samþykt var á þingunum 1902 og 1903, haft þýðingu. Eg hefi altaf verið þeirrar skoðunar, að það sé röng kenning, að það atriði hafi haft nokkra þýðing, hvorki til né frá um viðurkenning eða gildi stöðulaganna, en þessi þingsályktunartillaga gæti bent í þá átt, að menn væru hræddir um, að svo væri. En þá hefði einmitt þingsályktunartill. einmitt enga þýðing. Þar að auki ætti hún ekki að koma fram, fyr en stjórnarskrárfrv. væri samþykt í efri deild. Yfir höfuð er þessi aðferð, að samþykkja þingsályktunartillögur, mjög svo misbrúkuð hér á þinginu. Það var eðlilegt, að ráðgjafarþingin reyndu að koma áhugamálum sínum fram á þann hátt, en það er óviðfeldin aðferð fyrir löggjafarþing. Loks vil eg geta þess, að eg kann ekki við, að vitnað sé í rit í þingsályktunartillögu; slíkt líkist meir skjalaverði en löggjafa og minnist eg ekki, að það hafi verið gert fyr hér á þingi.

Bjarni Jónsson Eg vil að eins lýsa yfir þeirri skoðun, að mér virðist augljóst, að ályktunin muni verða áhrifameiri en dagskráin, sérstaklega þegar þess er gætt, að dagskráin miðar að því að taka ályktunina út af dagskrá. Annars skil eg ekki, hvers vegna dagskráin er fram komin, úr því að þeir, sem bera hana fram, eru sammála okkur hinum um aðalatriðið.

Skúli Thoroddsen Eg skil dagskrána svo, að flutningsmenn hugsi sér tvent með henni. Gagnvart Dönum geta þeir sagt: Við drápum þingsályktunartillöguna með dagskránni. Gagnvart Íslendingum: Dagskráin er skorinorð, ekki vantaði það, að við tókum munninn nógu fullan. Þetta hlýtur að vera meining þeirra. Þess vegna vil eg skora á hina háttvirtu deild að samþykkja tillöguna.

Flutningsm. (Jón Þorkelsson) Út af orðum hins hv.þm. Vestm. (J. M.) vil eg geta þess, að þó að svo geti staðið á, að það sé lítilsvert og jafnvel óviðeigandi fyrir löggjafarþing að samþykkja þingsályktunartillögur, þá er það í slíku stórmáli, sem hér er um að ræða, afarmikilsvert, að alþingi lýsi yfir skoðun sinni og er þá þingsályktunin bezta og ákveðnasta formið. Hinn sami háttv.þm. fann það að tillögunni, að í henni væri vitnað í bók (Alþingistíðindin 1871), en það er að eins gert til hægðarauka. Mér varð leit úr því að finna mótmælin í alþingistíðindunum og þess vegna tók eg upp tilvitnunina, svo að hver sem vildi gæti fundið þau og lesið. Tilvitnunin ætla eg því að sé til bóta, en ekki baga. Eg hygg, að háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hafi getið nokkuð rétt til um, hver væri tilgangur dagskrárinnar og vona eg að hún verði feld.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg vil að eins gera örstutta athugasemd. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að dagskráin horfði í tvær áttir, til Dana og Íslendinga. Það er alveg rétt, en að eins á annan hátt, en hann vildi vera láta. Hún er skorinorð gagnvart Dönum, en Íslendingum bendir hún á það, að vér viljum ekki hafa að engu þingsályktun þá, sem samþykt var af alþingi í tíð Jón Sigurðssonar. Þetta er hinn rétti skilningur á dagskránni.

Sigurður Sigurðsson Eg vil að eins leyfa mér að fara fram á það við hina háttv. flutningsm. till., að þeir taki hana út af dagskrá að þessu sinni, því að stjórnarskráin er ennþá ekki afgreidd af þinginu og virðist því heppilegra að bíða með tillöguna, þangað til búið er að samþykkja stjórnarskrárbreytinguna til fullnustu.

Flutningsm. (Jón Þorkelsson) Út af þessari áskorun skal eg geta þess, að stjórnarskráin er í rauninni afgreidd af þinginu, að því er þetta atriði snertir. Þetta veit hinn háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) ofur vel. Þingsályktunin er því orð í tíma talað og er sjálfsagt að samþykkja hana í dag og einmitt í dag.

Benedikt Sveinsson Mér finst tilhlýðilegt, að þingsályktunin verði samþykt í dag, þar sem hin háttv. deild einmitt fyrir rúmum hálftíma hefir afgreitt stjórnarskrárfrv. Engum kemur til hugar að Ed. muni gera breytingar á frv. að þessu leyti og virðist því í alla staði eðlilegt, að ályktunin sé látin fylgja frumvarpinu. Annars get eg ekki séð, að það sé »rökstuddu dagskránni« til málsbóta, að hún er stórorðari en till. Ályktunin mun áreiðanlega reynast áhrifameiri, þótt hún sé hóglegar orðuð en dagskráin. Það er mjög leitt, að menn skuli ekki allir geta orðið á eitt sáttir um þetta mál og fylgst að í atkvæðagreiðslu um það með einu samþykki. Í þessu efni má enginn flokkarígur komast að. Hér eigum vér allir sem einn maður að fylgja fram réttindum þjóðarinnar. Eg vona nú að flutningsmenn »dagskrárinnar« taki hana aftur og greiði síðan atkvæði með tillögunni sem einlægir og sannir föðurlandsvinir.

Pétur Jónsson Háttv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) fékst um, að ekki skyldu allir þingmenn, allir sannir föðurlandsvinir geta orðið sammála um að samþykkja þessa þingsál.till. En þessi ósk hans kemur nokkuð seint fram; að minsta kosti veit eg ekki til, að leitað hafi verið samkomulags um tillöguna, áður en hún var borin fram hér í deildinni. Hér greinir menn eiginlega á um form eða framgangsmáta, en ekki um innihald. Ef háttv. flutningsm. tillögunnar hefir verið það kappsmál, að allir föðurlandsvinir samþyktu hana, þá áttu þeir að bera hana undir fleiri en flokksmenn sína eina.  (Benedikt Sveinsson: Við berum hana undir alla þingdeildina)  . Það er töluverður munur á formi, hvort valinn er sá vegur að taka rökstudda dagskrá eða þingsályktunartillögu. Þgsál.till. er venjulegt form fyrir áskorun til stjórnarinnar um að gera það og það. Þar á móti er dagskrá heppilegt form fyrir yfirlýsing um skoðun þingdeildar á máli, sem deildin að öðru leyti gerir enga ályktun um. Rökstudd dagskrá á því betur við í þessu máli.

Jón Ólafsson Herra forseti! Þegar málið var rætt í nefndinni, var rætt um, að þingið kæmi fram með yfirlýsingu í þessa átt. Nú hefir minni hl. einn komið með þessa yfirlýsingu, en ef hann hefði beðið lengur, mundi nefndin hafa flutt hana fram, en orðað hana öðru vísi. Ef tillögumenn taka till. sína aftur, tökum vér till. vora um rökstudda dagskrá aftur.

Bjarni Jónsson Eg skil ekki, hví þessi rökstudda dagskrá er fram komin Vér berum fram vora tillögu með skírskotun til alþingissamþ. 1871, og er hún fram komin af því, að vér höfum ekki farið sömu leið, sem á síðasta þingi. Rökstudd dagskrá er grafin í þingtíðindunum, og menn munu segja, að úr því að málið hefir verið tekið út af dagskrá, hafi stjórnin enga hvöt til að framfylgja málinu. Það var rétt hjá háttv.þm.N. Ísf. (Sk. Th.), að tvær væru hliðar á þessu máli, önnur inn á við, en hin út á við gagnvart Dönum, og er það skylda vor að fylgja þeirri hlið málsins einarðlega fram. Allar fortölur háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) eru árangurslausar, því að þótt hann sé sléttmáll, þá kann hann þó ekki það, sem á grísku er kallað ??? ???? ???? ??????? ??????, eða að gera lakara málstað betra. Þeir sem komið hafa fram með dagskrána, hafa engar ástæður getað fært fyrir henni.

Jón Ólafsson Herra forseti! Má eg benda á það, að rökst. dagskrá er ekki beint að nokkurum lifanda manni, hvorki konungi né stjórninni, heldur að þingsályktunartillögunni.