Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. allshn. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar frá allshn. Eins og að undanförnu var sá háttur hafður á við nefndarstarfið að formenn allsherjarnefnda beggja deilda ásamt starfsmanni nefndanna fóru yfir frv. og þær umsóknir sem nefndinni bárust til viðbótar þeim sem í frv. eru. Reglur þær, sem allsherjarnefndir beggja deilda settu í nál. 17. maí 1955 og síðan hafa verið gerðar nokkru fyllri, eru nú hafðar til hliðsjónar. Þær reglur voru síðast birtar í nál. 2. maí 1978, þskj. 830. Jafnframt hafa formenn nefndanna og síðan allshn. Ed. lagt til að sérstök regla verði tekin upp varðandi fólk í óvígðri sambúð þar sem umsóknum einstaklinga, sem búa í óvígðri sambúð, hefur fjölgað á undanförnum árum. Reglan er byggð upp á sama grunni og hjúskaparreglan, þ.e. að samkvæmt mati því sem miðað er við hjá Tryggingastofnun ríkisins og fjmrn. er það sama réttarstaða og hjá hjónum ef sambúðarfólk hefur búið saman í tvö ár. En síðan er krafist þriggja ára búsetu fyrir hjón hér á landi þar sem annað hjóna er íslenskur ríkisborgari. Það er því metið sem sama réttarstaða og hjá hjónum ef fólk hefur búið saman í fimm ár og átt hér lögheimili í þrjú ár a.m.k. Þá telur nefndin rétt að kyngreina ekki í sérreglu um íslenskan ríkisborgara sem missir íslenska ríkisfangið við hjúskap en snýr heim eftir að hjúskap hefur verið slitið. Reglurnar eru birtar þannig breyttar í nál. Nefndin leggur til að við frv. verði bætt nöfnum 33 einstaklinga sem hún mælir með að hljóti íslenskan ríkisborgararétt að þessu sinni. Eftir þá breytingu, ef samþykkt verður, verða það því alls 43 einstaklingar. Að nál. og brtt. standa allir nefndarmenn í allshn. Ed. og leggja til að frv. verði samþykkt svo breytt.

Frsm. allshn. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um frv. til laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. frá allshn. Þessu frv. er einkum ætlað að leysa af hólmi núgildandi lög um kyrrsetningu og lögbann, nr. 18 22. mars 1949. Viðfangsefni frv. líkt og núgildandi laga er fyrst og fremst að kveða á um heimildir til bráðabirgðaverndar réttinda sem ekki verður þegar fullnægt með aðför með því að tryggja að óbreytt ástand vari meðan aflað er úrlausnar dómstóla um þau. Frv. þetta er samið sem þáttur í heildarendurskoðun löggjafar um dómstólaskipan og réttarfar og meðferð framkvæmdarvalds í héraði. Er það sniðið að þeirri skipan sem kveðið er á um í lögum um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, nr. 92 1. júní 1989, og að þeim forsendum sem gengið var út frá í samningu frv. að þeim lögum og nánar er lýst í athugasemdum með því. Hæstv. dómsmrh. gerði ítarlega grein fyrir innihaldi frv. að öðru leyti við 1. umr. málsins og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það hér nú. Við meðferð málsins í Nd. hafði verið leitað umsagna um frv. frá Dómarafélagi Íslands, Lögmannafélagi Íslands og Sýslumannafélagi Íslands og gerðu þessi félög engar athugasemdir við frv. en félagsmenn þeirra eru þeir sem fyrst og fremst fjalla um þau málefni sem frv. kveður á um. Einnig var rætt við Markús Sigurbjörnsson, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, sem átti stærstan þátt í samningu þess. Með tilliti til þessara umsagna og hinnar ítarlegu meðferðar sem þetta mál hefur fengið og þar sem engar athugasemdir hafa komið fram leggur nefndin til að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir það nál. skrifa allir nefndarmenn allshn. Ed.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um meðferð opinberra mála sem flutt er á þskj. 896, en frv. fjallar um réttarreglur í refsimálum. Endurskoðun þessara laga er liður í þeirri heildarendurskoðun á dómsmálakerfi landsins og réttarfarsreglum sem grundvöllur hefur verið lagður að með lögunum um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, nr. 92/1989, og kemur til framkvæmda 1. júlí 1992. Frv. er ætlað að koma í stað laga um meðferð opinberra mála nr. 74/1974, en þau lög eru að stofni til lög nr. 27/1951, sem sætt hafa nokkrum breytingum og þrívegis verið gefin út sem ný lög, síðast 1974. Fyrir gildistöku laga nr. 27/1951 gilti hér á landi í öllum meginatriðum svokallað rannsóknarréttarfar. Megineinkenni þess er að ekki er greint svo skýrt sé á milli ákæruvalds og dómsvalds. Með lögunum nr. 27/1951 voru gerðar allveigamiklar breytingar á réttarfari í opinberum málum, m.a. dregið úr ákæruvaldi dómara og ákvörðun um saksókn færð að mestu leyti til dómsmrh. auk ýmissa annarra réttarbóta. Með lögunum nr. 57/1961 var gerð sú breyting að ákæruvaldið var fært til sérstaks opinbers ákæranda, saksóknara ríkisins. Eftir sem áður var ekki skilið að fullu milli ákæruvalds og dómsvalds þar sem dómarar, sem höfðu stjórn lögreglu með höndum, létu hefja rannsókn af sjálfsdáðum. Í flestum málum var enginn til þess að flytja málið af hálfu ákæruvaldsins heldur ákváðu dómarar sjálfir hvaða gögn yrðu færð fram í máli og önnuðust öflun þeirra. Með stofnun rannsóknarlögreglu ríkisins samkvæmt lögum nr. 108/1976 fékkst veruleg réttarbót og var með því stigið skref í átt að svokölluðu ákæruréttarfari. Þrátt fyrir þessa breytingu stóðu eftir leifar hins gamla rannsóknarréttarfars, einkum utan Reykjavíkur þar sem dómari fór jafnframt með stjórn lögreglu. Á vegum réttarfarsnefndar hófst á árinu 1979 vinna að nýjum reglum um meðferð refsimála og voru fyrstu drög að frv. þegar tilbúin á því ári. Í þeim var að sjálfsögðu miðað við núgildandi dómaskipan. Á næstu árum var nokkuð unnið að því að fullgera drög þessi en ekki kom þó til þess að frv. yrði lagt fyrir Alþingi. Eftir að sú stefna var tekin að gerbreyta dómaskipan í landinu var á ný tekið til við að vinna að nýju frv. til laga um meðferð opinberra mála sem væri í samræmi við hina nýju skipan og er árangur þess starfs frv. það sem hér er nú mælt fyrir. Í frv. er að finna margvíslegar breytingar á gildandi lögum um meðferð opinberra mála. Veigamestu breytingarnar eru þó þessar: 1. Skilið er að fullu mili ákæruvalds og dómsvalds. 2. Reglum um ákæruvald er breytt. Lögreglustjórum er veitt heimild til höfðunar máls í smærri málum. Gert er ráð fyrir að ríkissaksóknari geti falið lögreglustjóra ríkisins að annast flutning mála er hann hefur höfðað. Áfram er ríkissaksóknari þó æðsti handhafi ákæruvaldsins. 3. Rýmkuð er heimild lögreglustjóra til þess að ljúka máli með sátt þar sem játning sakbornings liggur fyrir. 4. Málsmeðferð fyrir héraðsdómi er breytt að ýmsu leyti. Gert er ráð fyrir að fulltrúi ákæruvalds mæti í dómi nær undantekningarlaust. Málsmeðferð yrði meira í höndum ákæruvalds og verjanda sakbornings og dómari yrði hlutlausari í meðferð málsins. Tekin er upp svokölluð aðalmeðferð máls líkt og í einkamálum, þ.e. að lokinni gagnaöflun komi vitni fyrir í einu þinghaldi og málflutningur fari fram í beinu framhaldi. 5. Reglur um réttarstöðu sakbornings og um vörn hans og um þvingunarúrræði undir rannsókn máls eru gerð skýrari. 6. Reglum um málskot til Hæstaréttar er breytt, bæði um kæru og áfrýjun. Verður nú gerð nánari grein fyrir efni frv., niðurröðun efnis og kaflaskiptingu og vakin athygli á helstu nýmælum. Í I. kafla er greint frá því til hvaða mála lögin taka. Í fyrsta lagi taka þau til eiginlegra opinberra mála, þ.e. mála sem höfðuð eru til þess að koma fram refsingu á hendur manni fyrir afbrot, svo og mála til þess að koma fram refsikenndum viðurlögum þótt ekki sé krafist refsingar. Í 2. gr. eru auk þess taldir upp nokkrir málaflokkar sem rétt þykir að fari eftir reglum laganna eftir því sem við á þótt ekki sé um eiginleg opinber mál að ræða. II. kafli frv. fjallar um dómendur í héraði. Er efni hans í samræmi við ákvæði laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. III. kafli fjallar um þinghöld, birtingar o.fl. Engar verulegar breytingar eru gerðar á umræddum atriðum frá gildandi lögum. Nefna má þó að hér er gert ráð fyrir að dómstólar nýti sér ýmsa tækni, tölvur o.fl. Gert er ráð fyrir að skráning mála verði færð í tölvu sem auðveldar að fá ýmsar tölfræðilegar upplýsingar, svo og eykur möguleika á betra eftrliti. Einnig er gert ráð fyrir að nota tölvu að einhverju leyti í stað þingbóka er leiða ætti til hagræðis. IV. kafli fjallar um varnarþing. Hér er fjallað um það hvar opinbert mál skuli höfðað. Höfða má mál þar sem brot er framið, á brotavarnarþingi. Ef hentugra þykir er þó heimilt að höfða mál á varnarþingi þar sem brotamaður er búsettur eða þar sem hann dvelur, þ.e. heimilis- eða dvalarvarnarþingi. Í V. kafla frv. er fjallað um ákæruvaldið. Hér er um nokkrar veigamiklar breytingar að ræða frá gildandi lögum. Samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála fer ríkissaksóknari fyrst og fremst með ákæruvaldið. Hann gefur út ákæru. Það sérkenni hefur verið á skipan ákæruvalds hér á landi að saksóknarar hafa eigi haft afskipti af rekstri opinberra mála í héraði nema í viðameiri málum. Hefur héraðsdómari átt að gæta hagsmuna ákæruvaldsins, m.a. með því að taka ákvörðun um hvaða gögn skuli færð fram o.s.frv. Þessi skipan hefur og tengst því að saksóknarar hafa aðeins setið í Reykjavík og því ekki viðkomið nema í hinum stærstu málum að þing sé sótt af hálfu ákæruvalds. Í þeim réttarfarsbreytingum sem í lögum nr. 92/1989 felast er m.a. stefnt að því að dómarar fari alls ekki með ákæruvald og að ákærandi fylgi ákæru sinni eftir við meðferð málsins. Sú breyting er lögð til að lögreglustjórum er falið ákæruvald hverjum í sínu umdæmi. Málshöfðunarvald þeirra er takmarkað við mál út af brotum gegn umferðarlögum og áfengislögum, svo og brotum gegn öðrum lögum nema almennum hegningarlögum þar sem eigi er lögð þyngri refsing við broti en sektir eða varðhald. Af þeim málum sem hér koma til greina skipta umferðarlagabrot mestu máli, þar á meðal ölvunarakstur, en slík mál eru mjög verulegur hluti þeirra opinberu mála sem koma til kasta dómstóla. Mál þau sem lögreglustjórar höfða eiga þeir sjálfir að flytja í héraði. Ríkissaksóknari getur einnig falið þeim flutning annarra mála í héraði. Heimildar þessarar mundi sjálfsagt einkum verða neytt í umdæmum sem liggja fjarri Reykjavík. Um framkvæmd ákæruvalds getur ríkissaksóknari sett almennar reglur en einnig gefið fyrirmæli um einstök mál eða tekið mál sjálfur í sínar hendur. Ríkissaksóknari er eftir sem áður æðsti handhafi ákæruvalds en honum til aðstoðar eru vararíkissaksóknari, saksóknarar og fulltrúar á sama hátt og nú tíðkast. Dómsmrh. hefur eftirlit með framkvæmd ákæruvalds og getur krafið ríkissaksóknara skýringa eða skýrslna um einstök mál en hann getur ekki gefið ríkissaksóknara fyrirmæli um einstök mál. Það nýmæli er sett í 2. mgr. 26. gr. að þyki ákvörðun ríkissaksóknara um niðurfellingu máls fjarstæð eða löglaus getur ráðherra lagt til við forseta Íslands að ákvörðunin verði felld úr gildi og mál höfðað. Þessi heimild nær hins vegar ekki til þess að fella úr gildi ákvörðun ríkissaksóknara um að mál skuli höfðað. Í VI. kafla er fjallað um sakborning og verjanda. Í kafla þessum er leitast við að safna á einn stað almennum reglum um sakborning og réttarstöðu hans, þar á meðal rétt hans til málsvara. Að ýmsu leyti er hér um ítarlegri reglur að ræða en eru samkvæmt gildandi lögum, einkum er varðar réttarstöðu sakbornings. Um málsvara sakbornings eru reglur í 34.--44. gr. Er hér greint á milli verjanda sem dómari skipar, réttargæslumanns handtekins manns sem saksóknari tilnefnir og talsmanns sem sakborningur ræður á eigin kostnað. Í 41. gr. frv. segir svo um hlutverk verjanda að það sé að færa fram í máli hvað það sem verða megi sakborningi til sýknu eða hagsbóta og gæta réttar hans í hvívetna. VII. kafli fjallar um sönnun og er hann í samræmi við XIII. kafla núgildandi laga. Koma hér fram grundvallarreglurnar um að sönnunarbyrðin hvílir á ákæruvaldinu og um frjálst mat sönnunargagna. VIII. kafli fjallar um vitni, mat og skoðun. Kafli þessi svarar til XII. kafla gildandi laga. Nefna má að sú breyting er lögð til að eið- og heitfestingar skuli ekki fara fram nema í undantekningartilvikum. Í IX. kafla er að finna almennar reglur um rannsókn máls. Með rannsókn er hér átt við þær aðgerðir sem miða að því að gera ákæranda fært að ákveða hvort mál skuli höfðað og að því að afla nauðsynlegra gagna til þess að undirbúa málsmeðferð fyrir dómi. Gert er ráð fyrir að rannsókn verði að öllu leyti í höndum lögreglu og ákæruvalds en dómsrannsóknir samkvæmt gildandi lögum verði lagðar niður. Þótt rannsókn að þessu leyti verði ekki í höndum dómara framvegis er þó nauðsynlegt að atbeini dómara komi til í vissum tilvikum. Koma hér fyrst og fremst til greina fyrirmæli um að tilteknar aðgerðir megi ekki fara fram nema samkvæmt dómsúrskurði, t.d. leit og gæsluvarðhald. Í undantekningartilvikum geta yfirheyrslur fyrir dómi á rannsóknarstigi verið nauðsynlegar eða heppilegar, sbr. 74. gr. Leitast er við að setja nokkru skýrari ákvæði um rannsókn á geðhögum sakbornings. Er gert ráð fyrir að gagnger geðheilbrigðisrannsókn verði því aðeins látin fara fram að sérstakur grunur leiki á því að sakborningur sé ósakhæfur, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga, eða að svo standi á sem 16. gr. sömu laga segir. Geðheilbrigðisrannsóknir hafa hingað til verið tíðkaðar í miklu fleiri tilvikum og verður að telja æskilegt að dregið verði úr þeim. Gert er ráð fyrir að þegar ástæða er til fari fram einföld athugun læknis eða sálfræðings á sakborningi og ætti þá í flestum tilfellum að vera hægt að gera sér ljóst hvort þörf er á eiginlegri geðrannsókn. X. kafli fjallar um hald á munum og fleira. Ekki verða raktar hér í einstökum atriðum breytingar sem felast í ákvæðum þessa kafla. Aðeins skal þó bent á ákvæði 86. gr. um hlustun síma og aðrar skyldar ráðstafanir. Umrædd ákvæði eru að verulegu leyti sniðin eftir 71. kafla dönsku réttarfarslaganna. XI. kafli fjallar um leit. Kafli þessi kemur í stað VII. kafla núgildandi laga en ekki er um verulegar efnisbreytingar frá ákvæðum þess kafla að ræða. XII. kafli fjallar um handtöku. Reglur núgildandi laga eru miðaðar við það að dómarar fari með rannsókn mála. Í frv. eru því gerðar ýmsar breytingar á reglum um handtöku í samræmi við það að dómarar eigi ekki að stýra rannsókn heldur lögregla og ákærendur. XIII. kafli fjallar um gæsluvarðhald. Reglur um þetta efni eru að verulegu leyti í samræmi við VIII. kafla gildandi laga um meðferð opinberra mála. Að ýmsu leyti er þó hér um skýrari reglur að ræða. Reglur 108. gr. frv. um framkvæmd gæsluvarðhalds koma í stað 70. gr. núgildandi laga og eru töluvert breyttar. Ekki er gert ráð fyrir að gæslufangar séu hafðir í einrúmi nema þegar rannsóknanauðsynjar krefjast. Þá eru reglur skýrari um rétt til þess að fá heimsóknir, til þess að taka við bréfum og skjölum og hafa aðgang að fjölmiðlum. Einungis má takmarka þessi réttindi ef nauðsyn er vegna rannsóknarinnar og er það sá sem rannsókn stýrir sem slíkar takmarkanir setur en ekki dómari eins og gert er ráð fyrir í 70. gr. núgildandi laga, enda stýra dómarar ekki lengur rannsókn. 109. gr. kemur í stað 71. gr. núgildandi laga um tryggingu í stað gæsluvarðhalds. 110. gr. mælir fyrir um ferðabann sem dómari getur lagt á sakborning, sbr. upphafsákvæði 72. gr. núgildandi laga. Enn fremur um vistun sakbornings á sjúkrahúsi eða annarri viðeigandi stofnun ef heilsu eða högum sakbornings er svo háttað að gæsluvarðhaldi verði ekki við komið. Í XIV. kafla ræðir um saksókn og undirbúning málsmeðferðar þegar mál er höfðað með ákæru en einnig um það hvernig máli verði lokið án málshöfðunar. Rýmkaðar eru heimildir lögreglustjóra til þess að ljúka máli með sektarákvörðun. Nær heimild lögreglustjóra til sektarákvörðunar, fallist sakborningur á það, vegna brota er lögreglustjóri fer með ákæruvald í og ef viðurlög við broti fara ekki fram úr sviptingu ökuleyfis allt að einu ári, upptöku eigna eða sekt að tiltekinni fjárhæð sem dómsmrh. ákveður nánar í reglugerð eftir tillögu ríkissaksóknara. Þessi rýmkun ætti að geta orðið til þess að álag á dómstóla léttist töluvert. Í 3. mgr. 115. gr. frv. er það nýmæli að lögreglustjóri getur valið um það, ef sakborningur greiðir ekki sekt sem hann hefur undirgengist skriflega, að ákveða saksókn fyrir dómi eða þá að krefjast fullnustu sektarinnar með aðför. 116. gr. mælir fyrir um hina eiginlegu saksókn, þ.e. þegar ákæruvald leggur mál fyrir dóm til úrlausnar. Um form ákæru eru svipaðar reglur og ákvæði í 115. gr. núgildandi laga. Í 120. gr. er það nýmæli að dómari ákveði fyrirtöku máls sem fyrir hann hefur verið lagt með útgáfu fyrirkalls. Fyrirkallið er yfirlýsing dómara um að málið verði tekið fyrir á tilteknum stað og tíma. Það kemur í stað áritunar þeirrar á ákæru sem gert er ráð fyrir í 4. mgr. 115. gr. núgildandi laga. Ef gallar eru á málatilbúnaði má dómari synja um útgáfu fyrirkalls skv. 3. mgr. 119. gr. Getur ákærandi þá bætt úr þeim ágöllum sem dómari telur vera á undirbúningi máls eða krafist úrskurðar dómara um synjunina en synjunarúrskurð gæti hann kært til æðra dóms skv. 142. gr. Dómarinn gefur út fyrirkall en lögreglustjóri sér um birtingu þess, sbr. 2. mgr. 120. gr. Gert er ráð fyrir að sakborningur beri fram ósk um verjanda við birtingu fyrirkalls ef því er að skipta. Þetta gæti leitt til hagræðingar og flýtisauka. Dómari skipar verjanda, sbr. 121. gr. Í XV. kafla er að finna reglur um meðferð mála í héraði og er um veruleg nýmæli að ræða. Í 122. gr. frv. segir um upphaf málsmeðferðar. Í fyrsta þinghaldi er mál þingfest með framlagningu ákæru og annarra gagna. Mál má eigi taka fyrir nema fyrirkall hafi verið birt ákærða, en undantekning er þó gerð ef hann sækir þing. Skylt er að þing sé sótt af hálfu ákæruvaldsins, sbr. 123. gr. Ef það er ekki gert mundi þingfesting að vísu fara fram, en máli yrði ekki lokið, heldur yrði að fresta því. Í þessu fyrsta þinghaldi ber fyrst að athuga hvort fram kemur krafa um frávísun máls. Dómari getur einnig vísað máli frá af sjálfsdáðum. Ef til frávísunar kemur ber að ákveða hana með úrskurði en ekki dómi eins og núgildandi lög gera ráð fyrir. Þá verður við þingfestingu gengið úr skugga um það hvort máli megi ljúka þá þegar skv. 124.--126. gr., en þær greinar geyma ákvæði um sérstaklega hraða meðferð. Ef ákærði sækir þing og játar brot ótvírætt og brot varðar að mati dómara ekki þyngri refsingu en sekt má gefa sakborningi kost á að ljúka máli með því að hann skuldbindi sig skriflega til greiðslu sektar og ákveður dómari þá að ljúka máli með þeim hætti, sbr. 124. gr. frv. Úr kröfu um sviptingu ökuleyfis og um upptöku má leysa með sama hætti. Ákærandi getur þó synjað um slíka afgreiðslu og krafist þess að dómur gangi. Þessi ákvörðun dómara um viðurlög svarar til dómsátta samkvæmt núgildandi lögum. Er þetta fljótvirk leið til að fá niðurstöðu í minni háttar málum. Ef ákærði sækir þing og játar brot skýlaust og hvorki dómari né aðilar telja þörf á sönnunarfærslu má dómari þegar leggja dóm á málið, enda liggi ekki í lögum þyngri refsing við broti en 8 ára fangelsi, sbr. 125. gr. frv. Í þeim tilfellum er gert ráð fyrir að dómar verði mjög stuttir. Í 126. gr. frv. er heimilað að dæma tiltekin mál að sakborningi fjarstöddum. Hér er í verulegum atriðum um nýmæli að ræða sem miðar að greiðari afgreiðslu einfaldari mála. Þessi heimild nær í fyrsta lagi til mála þar sem einungis kemur til greina að dæma á mann sekt, upptöku eigna eða réttindasviptingu og í öðru lagi mála þar sem ákærði hefur áður komið fyrir dóm og játað brot sitt þar skýlaust, enda verði ekki dæmd þyngri refsing en 6 mánaða fangelsi. Í málum þeim sem lokið verður skv. 124.--126. gr. frv. er yfirleitt eigi skipaður verjandi nema ákærði óski þess. Hafi ákærði ekki verjanda né sjálfvalinn talsmann fer enginn lokamálflutningur fram. Ella á að gefa ákæranda og verjanda kost á því að tjá sig stuttlega um lagaatriði og viðurlög áður en málið er tekið til dóms. Ef refsihámark brots sem ákært er fyrir er hærra en 8 ára fangelsi, svo og ef ákærði neitar sök að einhverju leyti eða öllu, fer fram aðalflutningur máls. Aðalflutning máls mundi dómari einnig endranær geta ákveðið, t.d. ef hann dregur í efa að játning ákærða sé sannleikanum samkvæm eða telur að sönnunarfærsla og málflutningur sé æskilegur. Um aðalmeðferð máls eru fyrirmæli í 128.--130. gr. frv. Sé við útgáfu ákæru ljóst að um aðalmeðferð máls verði að ræða ber ákæranda að láta ákæru fylgja skrá yfir gögn sem fram verði færð af hálfu ákæruvalds. Við aðalmeðferð er ákærða skipaður verjandi, hvort sem hann óskar þess eða ekki, nema hann hafi sjálfur valið sér talsmann eða honum verði leyft að flytja mál sitt sjálfur. Ætlast er til þess að aðalmeðferð fari fram í einni lotu. Reglur um aðalmeðferð eru líkar reglum laga um meðferð einkamála í héraði um aðalmeðferð máls. Munnlegum málflutningi í lok aðalmeðferðar á að haga á sama hátt og nú, sbr. 2. mgr. 135. gr. núgildandi laga. Heimild til þess að flytja mál skriflega ef sérstaklega stendur á er á sama veg og er samkvæmt núgildandi lögum. XVI. kafli fjallar um dómsúrlausnir héraðsdóms og kemur í stað XII. kafla gildandi laga. Í 134. gr. er fjallað um ákvörðun dómara og úrskurð. Úrskurðir eru studdir forsendum en ekki ákvarðanir. Í 135. gr. er fjallað um dóma. Í minni háttar málum þar sem játning liggur fyrir eða mál er dæmt að ákærða fjarstöddum er ætlast til að dómar séu mjög stuttir. Í XVII. kafla er fjallað um kæru til æðra dóms. Reglur gildandi laga eru þar lítið eitt breyttar. XVIII. kafli fjallar um áfrýjun. Nokkur nýmæli mætti þar nefna. Í fyrsta lagi er í 147. gr. gert ráð fyrir að máli verði áfrýjað með tvennu móti. Í fyrsta lagi má áfrýja máli í heild sinni um: a. Sakarmat, þ.e. úrlausn á því hvort ákærði hefur gerst sekur um það athæfi sem honum er gefið að sök. b. Færslu brota til refsiákvæða og um önnur lagaatriði. c. Ákvörðun viðurlaga. En einnig má áfrýja máli einungis um þau atriði sem greinir í b og c, þ.e. lagaatriði og viðurlög. Þegar um þessa takmörkuðu áfrýjun eina er að ræða er að því stefnt að málsmeðferð fyrir Hæstarétti geti orðið mun umfangsminni og fljótvirkari en ef máli er áfrýjað í heild sinni. Hvor aðila getur áfrýjað máli. Er hér raunar um orðalagsmun að ræða frá því sem nú er en nú áfrýjar ákæruvaldið máli í öllum tilvikum ýmist af sjálfsdáðum eða eftir kröfu ákærða. Eftir sem áður telst ákæruvaldið sóknaraðili máls fyrir Hæstarétti og gefur út áfrýjunarstefnu, sbr. 155. og 156. gr. frv. Í 153. gr. er áfrýjunarfrestur ákveðinn fjórar vikur í stað tveggja vikna. XIX. kafli fjallar um sakarkostnað. Felld eru niður ákvæði um að ferðakostnaður dómara, þóknun fyrir skjalaþýðingar og dómtúlkun og gæsluvarðhalds- og flutningskostnaður ákærða teljist til sakarkostnaðar. XX. kafli fjallar um kröfur borgararéttarlegs eðlis. Þessi kafli er að verulegu leyti í samræmi við gildandi reglur. XXI. kafli fjallar um bætur til handa sakborningi og XXII. kafli fjallar um endurupptöku. Athygli er vakin á 2. mgr. 185. gr. um að ríkissaksóknari geti óskað endurupptöku til hagsbóta fyrir dómfellda. Einnig má benda á ákvæði 2. og 3. mgr. 126. gr. en þar er um sérstaka endurupptökuheimild að ræða þegar mál hefur verið dæmt að sakborningi fjarstöddum. XXIII. kafli fjallar að lokum um gildistöku og brottfallin lög. Gert er ráð fyrir að gildistaka frv. verði 1. júlí 1992 þegar aðskilnaður dómsvalds og framkvæmdarvalds gengur í gildi. Ég hef nú vikið að meginbreytingum er í frv. felast. Í stuttu máli felast þær í því að tryggja sem best réttaröryggi. Jafnframt lúta breytingarnar að auknu hagræði, m.a. með því að gera meðferð minni háttar mála einfaldari. Eðlilegt er að spurt sé hvort breytingarnar auki útgjöld ríkissjóðs. Í stuttu máli skal gerð grein fyrir því. Málsmeðferð verður dýrari að því leyti að gert er ráð fyrir að ákæruvaldið mæti nær ætíð fyrir dómi í refsimálum. Þetta þýðir þörf fyrir aukinn mannafla einkum hjá ríkissaksóknara. Ef ríkissaksóknari nýtti sér heimild til þess að fela lögreglustjórum að fara með mál utan Reykjavíkur yrði viðbótarkostnaður minni. Nokkur atriði í frv. leiða til sparnaðar. Þau eru einkum þessi: 1. Aukin heimild lögreglustjóra til þess að ljúka máli með sektarákvörðun. 2. Ítarlegri ákvæði um kvaðningu ákærða fyrir dóm og heimild dómara til þess að ljúka máli þótt ákærði mæti ekki í dómi. 3. Gert er ráð fyrir styttri dómum í einfaldari málum. 4. Ákvæði um svokallaðan aðalflutning mála ætti að auka hagræði. 5. Nýjar kæruheimildir ættu að stuðla að fækkun kærumála. 6. Nýjar reglur um áfrýjun, þ.e. möguleiki á að áfrýja hluta máls (varðandi lagaatriði og viðurlög), ættu að leiða til sparnaðar. Til viðbótar þessum atriðum mætti nefna að í ráðuneytinu er nú unnið að undirbúningi aðskilnaðar dómsvalds og framkvæmdarvalds sem verður 1. júlí 1992. M.a. er stefnt að því að taka tölvur í auknum mæli í notkun í þágu dómstóla sem ætti að leiða til skilvirkari vinnubragða, hagræðingar og jafnframt verksparnaðar. Það sem hér hefur verið talið upp og horfir til sparnaðar ætti að verulegu leyti að vega upp á móti auknum kostnaði vegna aukinna verkefna ákæruvaldsins. Ég hef nú, hæstv. forseti, lokið að mæla fyrir frv. Það er ekki ætlan mín að leggja til að þetta viðamikla mál verði afgreitt á þessu þingi. Hins vegar vænti ég þess að að lokinni þessari umræðu verði því vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Ég ætlaði að segja nokkur orð um þetta viðamikla frv. við 1. umr. og þá sérstaklega vegna ákveðins erindis sem ég hef þegar gert ítarlegar fyrirspurnir um á þessu þingi. Þannig er mál með vexti að skýrslu nauðgunarmálanefndar var skilað til dómsmrh. í október 1988 eins og komið hefur fram hér í umræðum áður. Í þeirri skýrslu voru tillögur til úrbóta. Þær voru í fjórum meginliðum. Fyrsti liðurinn varðaði breytingar á XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðar sifskapar- eða skírlífisbrot, og lagt hefur verið fram frv. til breytinga á þeim lögum hér á þessu þingi sem er til umfjöllunar í allshn. Annar liðurinn varðaði breytingar á lögum um meðferð opinberra mála, nr. 74/1974, sem þetta frv. fjallar einmitt um og er ítarleg og veruleg endurskoðun á þeim lögum. Ég vil lesa upp úr skýrslunni það sem varðar þennan lið, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nefndin telur nauðsynlegt að lögum um meðferð opinberra mála verði breytt, og eru markmið lagabreytingar samkvæmt hugmyndum nefndarinnar einkum þessi: Að draga úr skaðlegum áhrifum brots og málsmeðferðar á brotaþola og tryggja þeim bætur fyrir fjártjón og miska. Að styrkja refsivörslukerfið í baráttunni við refsiverð brot. Tillögur nefndarinnar eru ekki í formi frumvarpstexta heldur settar þannig fram að unnt sé að taka afstöðu til meginstefnu þeirra og þess útgjaldaauka sem af þeim leiðir áður en gengið er frá frumvarpi. Tillögur nefndarinnar eru miðaðar við nauðgunarbrot og önnur þau kynferðisbrot sem falla undir verksvið nefndarinnar, en flest af því sem lagt er til á einnig við um önnur kynferðisbrot og sumt einnig um ofbeldisbrot almennt. Helstu tillögur um breytingar á lögum um meðferð opinberra mála eru`` og síðan eru taldir upp fimm stafliðir sem ég hef reyndar nýlega gert fyrirspurn um ásamt þrem öðrum ítarlegum fyrirspurnum til hæstv. dómsmrh. og vil ég lesa þá upp: ,,a. Að þolendur kynferðisbrota öðlist fortakslausan rétt til endurgjaldslausrar aðstoðar löglærðs talsmanns allt frá upphafi rannsóknar og þar til meðferð máls lýkur.`` Ég sé þess engin merki að tekið hafi verið tillit til þessa í því frv. sem hér liggur fyrir og verð ég að segja að ég lýsi yfir miklum vonbrigðum með það. ,,b. Að vikið verði frá frjálsu sönnunarmati varðandi fyrri kynferðishegðun brotaþola að fyrirmynd margra annarra ríkja, sbr. t.d. 2. mgr. 185. gr. dönsku réttarfarslaganna. Verður sönnunarfærsla um fyrri kynhegðun brotaþola þá yfirleitt útilokuð nema hún teljist hafa verulega þýðingu í máli sem til umfjöllunar er.`` Þessarar breytingar sér engan stað í því frv. sem hér er til umfjöllunar. ,,c. Lagt er til að tilgreint verði tæmandi í lögum hvernig ákæruvaldið megi falla frá saksókn. Einnig verði sett ákvæði um rökstuðning fyrir niðurfellingu í meiri háttar málum og hverjum hún skuli kynnt.`` Til þessa atriðis eða þessa stafliðar hefur verið tekið tillit í 113. gr. að ég hygg og í 114. gr. Í 113. gr. er fjallað um hvernig falla megi frá saksókn. Þar er aftur orðalagi á ýmsan hátt vikið við miðað við það sem hér stendur og er talsvert þrengra og takmarkaðra en við lögðum til. Í 114. gr. er fjallað um rökstuðning þann sem saksóknara ber að gefa fyrir niðurfellingu máls og það er einnig þrengra en við lögðum til í c-liðnum. En þó verður að fagna því að þar hafi verið tekið tillit til þess sem við lögðum til. Ég les áfram: ,,d. Þá leggur nefndin til að endurskoðuð verði gildandi lagaákvæði um meðferð mála fyrir dómstólum í því skyni að veita brotaþolum aukna vernd og stuðning. 1. Lagt er til að brotaþoli öðlist skýlausan rétt til að krefjast þess að með mál verði farið fyrir luktum dyrum. 2. Heimiluð verði skýrslutaka brotaþola án návistar hins brotlega. 3. Ákveðnar reglur verði settar um fortakslaust fréttabann á persónulegar upplýsingar um brotaþola nema knýjandi nauðsyn sé til þess að birta slíkar upplýsingar opinberlega.`` Í þessum lið sem er í þremur undirliðum hefur einungis verið tekið tillit til eins atriðis og það má finna í 6. lið 59. gr. á bls. 12 í frv. þar sem segir: ,,Dómari getur ákveðið að sakborningi verði vikið úr þinghaldi meðan skýrsla vitnis er tekin, ef þess er krafist og dómari telur að nærvera sakbornings geti orðið vitninu sérstaklega til íþyngingar eða geti haft áhrif á framburð þess.`` Að öðru leyti er ekkert tekið tillit til þessa stafliðs og þeirra tillagna sem þar koma fram. Og í síðasta lagi er það e-liður þar sem nefndin telur nauðsynlegt að brotaþola, konu, verði tryggð greiðsla þeirra bóta sem dómstólar dæma henni með því að ríkissjóður greiði henni bæturnar og endurkrefji síðan dómþola. Það er sem sagt tekið ákaflega lítið tillit til þeirra vel útfærðu og sanngjörnu tillagna til breytinga til þess að vernda brotaþola og draga úr skaðlegum áhrifum brots og málsmeðferðar á brotaþola. Verð ég að telja að þarna hafi ekki verið brugðist við sem skyldi. Ég hlýt að krefja hæstv. dómsmrh. svara um það hvers vegna ekki er að finna fleiri af þeim breytingum sem lagðar voru til í þessu viðamikla frv. Og ég vil lýsa yfir óánægju með það að í þessu frv. skuli í raun enginn sérstakur kafli vera um brotaþola sem hlýtur þó að vera aðili að öllum þeim málum meira og minna sem hér er um að ræða. Ég ætla ekki að orðlengja neitt frekar um þetta við 1. umr., ég heyri að ekki er ætlunin að þetta frv. eigi að fara í gegnum þingið nú, enda væri það óðs manns æði að ætla að fjalla um svo viðamikið frv. á jafnstuttum tíma og eftir er. Ég vil bara minna hæstv. dómsmrh. á hans eigin orð sem hann hafði þegar hann svaraði fsp. hér ekki alls fyrir löngu. Ég vil minna hann á tvær aðrar tillögur sem nefndin gerði sem varða neyðarmóttöku og námskeið fyrir lögreglumenn og starfsfólk heilbrigðisþjónustu. Allt eru þetta brýnar tillögur en þær sem varða sérstaklega þetta frv. hef ég þegar lesið upp. Ég legg megináherslu á fortakslausan rétt til endurgjaldslausrar aðstoðar löglærðs talsmanns og einnig að brotaþola verði tryggðar þær bætur sem henni eða honum eru dæmdar með því að ríkissjóður greiði bæturnar og endurkrefji síðan dómþola. Hinar breytingarnar eru líka mjög mikilvægar og ég get ekki annað séð en það hljóti að verða tekið tillit til þeirra í umfjöllun nefndarinnar. En ég vil spyrja hæstv. dómsmrh.: Hvers vegna er ekki að finna fleiri af tillögum nauðgunarmálanefndar í þessu viðamikla frv.?

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. 6. þm. Reykv. fyrir það innlegg sem hún hefur lagt í þetta mál nú sem og fyrr og skal leitast við að svara þeirri fsp. sem hún beindi til mín. Eins og okkur bæði rekur sjálfsagt minni til svaraði ég fsp. hennar einmitt um þau atriði sem hún taldi upp, tillögur nauðgunarmálanefndar um þau lagaatriði sem hér er um að ræða, á þann veg að ég mundi leita umsagnar réttarfarsnefndar, einmitt þeirrar nefndar sem hefur haft þetta frv. til meðferðar og raunar samið það að langmestu leyti, og það gerði ég á sínum tíma. Mér barst ákveðið svar frá réttarfarsnefnd eða formanni hennar. Ég held að ég svari best þeirri spurningu sem þingmaðurinn lagði fyrir mig með því að lesa meginhlutann af því svari. Í svari réttarfarsnefndar um þessi atriði segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nefndinni eru kunnar tillögur nauðgunarmálanefndar og hefur tekið tillit til þeirra í tillögum sínum að frv. til nýrra laga um meðferð opinberra mála en tillögur að texta frv. hafa verið afhentar ráðuneytinu.`` --- Þetta var um líkt leyti og fyrstu tillögur komu til ráðuneytisins. --- ,,Þá hefur ríkissaksóknari vakið athygli dómstóla á skýrslu sömu nefndar. Það er tilfinning þeirra sem vinna að dómsmálum að rannsóknaraðilar hafi á síðari árum nokkuð aðlagað sig að líkum viðhorfum og koma fram hjá nefndinni. Engin rannsókn hefur þó farið fram á þessu þannig að þetta verður ekki fullyrt. Það er eindregin skoðun réttarfarsnefndar að það sé við upphaf rannsóknar og á rannsóknarstigi sem eðlilegast sé að koma til móts við þolendur kynferðisafbrota. Nauðgunarmálanefnd leggur til að þetta verði gert með neyðarmóttöku á sjúkrahúsi þar sem þjálfað starfsfólk tekur á móti brotaþola. Þetta er stutt af rannsóknaraðilum en það er í verkahring heilbrigðisyfirvalda að hrinda þessu í framkvæmd. Að því er snýr að lögreglu og dómsyfirvöldum verður best komið til móts við þessa brotaþola með þjálfun starfsmanna og ákveðnum starfsreglum hjá rannsóknarlögreglu. Því skal ekki gleymt að innan rannsóknarlögreglu starfa margir þrautreyndir menn með mikla lífsreynslu sem vel eru í stakk búnir til þess að takast á við þessi mál sem önnur. Einnig er um að ræða hér á landi nægilega öflugt almenningsálit til þess að lögreglu og dómurum verði gert mögulegt að beita þeim hlutlægu sjónarmiðum sem á að vera aðall réttarkerfis okkar. Þá verður ekki hjá því komist að vekja athygli á því að brot þessi eru mjög ólík innbyrðis. Í tillögum þeim að frv. að nýjum lögum um meðferð opinberra mála sem að framan er getið hefur réttarfarsnefnd komið mjög til móts við þær tillögur nauðgunarmálanefndar sem snerta lög um meðferð opinberra mála enda þótt tillögur réttarfarsnefndar nái til meðferðar allra brota en ekki aðeins til kynferðisbrota. Þá hafa tillögur réttarfarsnefndar að geyma ákvæði þar sem enn frekar er tekið tillit til þolenda kynferðisbrota sem og til þolenda annarra brota en gert er í tillögum nauðgunarmálanefndar. Réttarfarsnefnd hefur lengi unnið að tillögum að frv. til nýrra laga um meðferð opinberra mála. Nú sér fyrir endann á þessu yfirgripsmikla verki og hefur nefndin miðað við að frv. í þessa veru verði lagt fyrir yfirstandandi þing. Þykir einsýnt að réttara sé að leitast við að fá það lögtekið en að efnt verði til einhverrar annarrar nýsmíði á þessu sviði. Hér á eftir verður gerð grein fyrir afgreiðslu einstakra tillagna nauðgunarmálanefndar eins og þær koma fyrir í bréfi því sem dómsmrh. sendi nefndinni.`` Síðan eru hér í bréfinu svör við hverju þessara atriða en ekki spurningarnar sjálfar eða efnisatriðin. Þess vegna tel ég rétt að ég lesi í svari mínu upp hvern lið fyrir sig. Í a-lið segir, með leyfi hæstv. forseta, að þolendur kynferðisbrota öðlist fortakslausan rétt til endurgjaldslausrar aðstoðar löglærðs talsmanns, allt frá upphafi rannsóknar og þar til meðferð máls lýkur. Um þetta segir í svari réttarfarsnefndar: ,,Í frumdrögum að frv. til laga um opinbera réttaraðstoð`` --- og það er rétt að taka fram að nú hefur þetta frv. verið samþykkt af ríkisstjórn og stjórnarflokkum öllum og mun verða lagt fram á þessu þingi, frv. til laga um réttaraðstoð, --- ,,sem nefnd undir forsæti Björns Friðfinnssonar ráðuneytisstjóra vinnur að [hefur nú lokið við] er ýmist gert ráð fyrir skyldu eða heimild til að kveðja þegar í upphafi máls til réttargæslumenn fyrir þolendur kynferðisbrota. Drög þessi hafa einu sinni verið rædd í réttarfarsnefnd, að ósk Björns`` --- hafa nú verið rædd oftar að því að ég best veit --- ,,og mun svo aftur verða þegar nefndin hefur lokið lagfæringum á drögunum. Réttarfarsnefnd styður þessar tillögur og telur að ákvæði í þessa veru eigi heima í lögum um opinbera réttaraðstoð.`` Þá er það b-liðurinn af hálfu nauðgunarmálanefndar. Þar segir svo: ,,Að vikið verði frá frjálsu sönnunarmati varðandi fyrri kynferðishegðun brotaþola að fyrirmynd margra annarra ríkja, sbr. t.d. 2. málsgr. 185. gr. dönsku réttarfarslaganna. Verður sönnunarfærsla um fyrri kynhegðum brotaþola þá yfirleitt útilokuð nema hún teljist hafa verulega þýðingu í máli sem til umfjöllunar er.`` Um þetta segir réttarfarsnefnd: ,,Tillaga í þessa átt er vandmeðfarin. Sönnunarmat í refsimálum hvílir á lagareglum sem samofnar eru mannréttindaviðhorfum. Hafa ber hér í huga mannréttindasáttmála sem Ísland hefur fullgilt. Í 1. málsgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu er áskilið að ákærður maður eigi rétt til réttlátrar málsmeðferðar. Mannréttindanefnd og Mannréttindadómstóll Evrópu hafa í fjölmörgum úrlausnum skýrt þennan áskilnað svo að lagaákvæði sem takmarka heimild ákærða til sönnunarfærslu fái ekki staðist nema að því leyti sem þau mæla fyrir um rétt dómara til að neita um sönnunarfærslu sem enga þýðingu hefur fyrir úrlausn máls. Hvernig dómari beiti slíkum rétti verði að vera komið undir mati hans. Sjá hér tillögur réttarfarsnefndar í 7. kafla tillagna að frv. um meðferð opinberra mála`` --- sem hér er til umræðu. ,,Fyrr á öldum voru settar margvíslegar skorður við sönnunarfærslu en þeim takmörkunum hefur smátt og smátt verið rutt úr vegi hérlendis. Að dómi réttarfarsnefndar væri það spor aftur á bak og fæli í sér varhugavert fordæmi að taka umrædda tillögu nauðgunarmálanefndar upp í lög um meðferð opinberra mála.`` Í c-lið í tillögum nauðgunarmálanefndar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Lagt er til að tilgreint verði tæmandi í lögunum hvenær ákæruvaldið megi falla frá saksókn. Einnig verði sett ákvæði um rökstuðning fyrir niðurfellingu í meiri háttar málum og hverjum hún skuli kynnt.`` Um þetta atriði segir í bréfi réttarfarsnefndar: ,,Erfitt er að tilgreina tæmandi í lögum hvenær ákæruvaldið megi falla frá saksókn. Réttarfarsnefnd hefur í tillögum sínum sett þær reglur hér um sem hún telur æskilegar. Þær munu í samræmi við tillögur nauðgunarmálanefndar, sjá hér tillögur réttarfarsnefndar, 112. og 113. gr. XIII. kafla áðurnefnds frv., og í 114. gr. frv. er gert ráð fyrir þeirri nýbreytni að ákærandi skuli tilkynna niðurfellingu máls þeim sem misgert er við og tiltaka þá lagaheimild sem stuðst er við. Hér er þannig komið verulega til móts við tillögur nauðgunarmálanefndar.`` Í d-lið í tillögum nauðgunarmálanefndar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þá leggur nefndin til að endurskoðuð verði gildandi lagaákvæði um meðferð mála fyrir dómstólum í því skyni að veita brotaþolum aukna vernd og stuðning. Í fyrsta lagi er lagt til að brotaþoli öðlist skýlausan rétt til að krefjast þess að með mál verði farið fyrir luktum dyrum. Í öðru lagi að heimiluð verði skýrslutaka af brotaþola án návistar hins brotlega. Í þriðja lagi að ákveðnar reglur verði settar um fortakslaust fréttabann á persónulegar upplýsingar um brotaþola nema knýjandi nauðsyn sé til þess að birta slíkar upplýsingar opinberlega.`` Um þetta atriði segir í svari réttarfarsnefndar: ,,Mál þau sem hér um ræðir eru ávallt rekin fyrir luktum dyrum án þess að krafa komi fram um það. Ekki er lögð til nein breyting hér á, sjá hér 8. gr. frumvarpstillagnanna. Samkvæmt frumvarpstillögunum má krefjast þess að skýrsla sé tekin af brotaþola fyrir dómi án þess að ákærði sé viðstaddur og ætti að heimila það sé ástæða til, sjá hér 6. málsgr. 59. gr. Verjandi ákærða á hins vegar skýlausan rétt á að vera viðstaddur slíka yfirheyrslu. Persónulegar upplýsingar eru ekki veittar um brotaþola og nafni hans er leynt við birtingu dóms. Því miður geta slíkar upplýsingar komið annars staðar frá í þjóðfélagi þar sem engu virðist hægt að leyna, sjá hér 10. gr. frumvarpstillagnanna. Þá er rétt að benda hér á nýbreytni sem í því er fólgin að taka má skýrslur upp á myndband, skv. 15. og 72. gr. frumvarpstillagnanna. Þetta getur komið í veg fyrir a.m.k. að börn þurfi að koma til yfirheyrslu oft og mörgum sinnum.`` Í lokagrein í tillögum nauðgunarmálanefndar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nefndin telur nauðsynlegt að brotaþola, konu, verði tryggð greiðsla þeirra bóta sem dómstólar dæma henni með því að ríkissjóður greiði henni bæturnar og endurkrefji síðan dómstóla.`` Um þetta atriði segir í bréfi réttarfarsnefndar: ,,Þetta atriði á ekki heima í lögum um meðferð opinberra mála. Löggjafinn getur auðvitað ákveðið að þessum brotaþolum séu tryggðar dæmdar bætur. Ríkissjóður yrði líkast til oftast að bera þær endanlega því þeir sem fremja þessi brot sem önnur afbrot eru að jafnaði slakir borgunarmenn. Rétt er að í framtíðinni geti þó verið rétt að huga að því hvort ekki má fá í raðir rannsóknarlögreglu fólk með ýmsa félagslega menntun. Þá er það kunnugt að nauðsynlegt er að ráða þangað viðskiptamenntað fólk en það er utan þess efnis sem hér er til meðferðar.`` Ég hef nú, hæstv. forseti, lokið við að gera grein fyrir þeim svörum sem komu fram í svari réttarfarsnefndar við þeim spurningum sem ég sendi til hennar af þessu tilefni. Í lokum svars réttarfarsnefndar segir þetta almennt: ,,Af framanrituðu má ljóst vera að réttarfarsnefnd vísar aðallega til þegar saminna tillagna að frv. til laga um meðferð opinberra mála og telur ekki þörf frekari aðgerða. Benda má á að lögfræðingar úr nauðgunarmálanefnd hafa komið tillögum á framfæri við réttarfarsnefnd varðandi þetta frv. og hafa lesið það yfir. Rétt væri að bera það undir þá hvort þeir telja einhverra breytinga þörf og væri þá hægast að koma þeim að í þingnefnd.`` Um þetta atriði hef ég í rauninni ekki miklu við að bæta að svo stöddu. Ég endurtek það sem ég sagði áðan að það er ekki ætlun mín að leggja til að þetta mál verði afgreitt á þessu þingi. Eins og raunar kom einnig fram hjá hv. 6. þm. Reykv. væri það óðs manns æði og af þeirri ástæðu legg ég það auðvitað ekki til.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svör hans. Ég fagna því að hann skuli komast að sömu niðurstöðu og ég um afgreiðslu málsins. Það þarf auðvitað að vanda mjög til allrar málsmeðferðar þar sem verið er að leggja fram svona yfirgripsmikið frv. sem lögð hefur verið mikil vinna í og alveg sjálfsagt að vinna það vandlega í nefnd. Þó ég sé ekki sammála niðurstöðum þeim sem koma fram í svörum réttarfarsnefndar við þeim fsp. sem ég lagði fyrir hæstv. ráðherra fagna ég því samt að þingnefnd skuli gefast kostur á að hugleiða málið og kalla til sín þá sem t.d. störfuðu í nauðgunarmálanefnd, ekki síst lögfræðinga, til þess að fræðast um það sem þeim finnst í þessum málum. Ég ætla aðeins lítillega að fara yfir þau svör sem hæstv. ráðherra góðfúslega gaf hér og komu frá réttarfarsnefnd. Ég sagði áðan að ég hefði ekki komist að sömu niðurstöðu og nefndin um það að hún hefði tekið verulegt tillit til þeirra tillagna sem nauðgunarmálanefnd lagði fram. Mér finnst hún í raun ekki hafa gert það nema að hluta og hefur alls ekki tekið á þeim atriðum sem ég álít vera veigamest. Að vísu varðandi a-liðinn, þ.e. um rétt til löglærðs talsmanns, þá mun verða tekið á því í öðru frv. sem á að leggja hér fram og fagna ég því og hlakka til að sjá það. Ég vona að það verði sem fyrst og kannski í dag því svo mun vera að þau þingmál sem lögð eru fram í dag verða væntanlega tekin fyrir en önnur þarf ekki endilega að taka fyrir á þessu þingi. Varðandi b-liðinn þá skildi ég alls ekki röksemdafærslu réttarfarsnefndar fyrir því að taka ekki þann lið upp í frv. og þarf að biðja um betri útskýringar á því. c-liðnum hefur verið sinnt að mestu leyti eins og ég gat um áðan. Og ég sé að í 8. gr. bætist við réttur brotaþola á því að um mál hennar eða hans verði fjallað fyrir luktum dyrum sem ég tel til verulegra bóta. Einnig er sjálfsagt að taka undir það að hægt verði að nýta myndbandsupptökur, sérstaklega hvað varðar börn í yfirheyrslum. Hefur það verið notað víða erlendis, einmitt til þess að hlífa börnum og vernda þau gegn skaðlegum áhrifum frá málsmeðferðinni. Og svo kemur að e-liðnum sem ég taldi annan af mikilvægustu liðunum í þeim brtt. sem komu frá nauðgunarmálanefnd, þ.e. að konu verði tryggð greiðsla þeirra bóta sem dómstólar dæma henni. Réttarfarsnefnd telur að þetta eigi ekki heima í þessu frv. Þá er bara að finna því stað einhvers staðar annars staðar þar sem það á heima til að tryggja brotaþola þennan rétt sem sannarlega er verðskuldaður að mati nauðgunarmálanefndar. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans og vona að þessar breytingar komist þá að í störfum þingnefndar sem mun hafa góðan tíma til að fjalla um málið.

Frsm. meiri hl. samgn. (Egill Jónsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. meiri hl. samgn. um skipulag ferðamála. Eins og nál. ber með sér hafa nefndarmenn undirritað það, aðrir en hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson sem mun að sjálfsögðu gera grein fyrir sinni afstöðu. Málið er flutt á Alþingi sem frv. til laga og eru flm. hv. þm. Jón Helgason, Skúli Alexandersson, Egill Jónsson, Guðmundur Ágústsson og Jónas Hallgrímsson sem sat á Alþingi sem varamaður hæstv. sjútvrh. Halldórs Ásgrímssonar. Í grg. með frv. og í þeirri umræðu sem þá fór fram var málið rækilega skýrt. Af þeirri ástæðu eru ekki nein rök fyrir því að endurtaka þá umræðu hér nema að litlum hluta. Það er kunnara en frá þurfi að segja að ferðamál eru ný grein hér í okkar landi sem reyndar hefur þróast býsna hratt á síðustu árum og áratugum. Það hlýtur að vera eðlilegt með slíka atvinnugrein þegar hún hefur náð þeirri stærð eða svipaðri sem nú er að litið sé til skipulags hennar. Það sem hér er sérstaklega haft í huga er þáttur ferðamálanna í hinum dreifðu byggðum sem, eins og kunnugt er, hafa tekið þar mikinn vaxtarkipp á síðustu árum. Segja má að meginmarkmið þessa frv. sé að auka valdsvið heimaaðila í þessari atvinnugrein, stjórn hennar og skipulagi. Leitast er við að koma þessum markmiðum í framkvæmd með stofnun ferðamálanefnda heima í héruðunum sem fá ákveðin verksvið sem ýmist eru ekki unnin núna eða þá helst unnin af utanaðkomandi aðilum eins og Ferðamálaráði og Ferðamálasjóði. Þetta er sem sagt frv. til þess að dreifa valdi og styrkja áhrif hinna dreifðu byggða. Í grg. fyrir frv. eins og það var lagt fram eru þessi verkefni skilgreind nokkuð nákvæmlega. Vil ég hér sérstaklega vísa til þess sem þar er sagt um störf ferðamálanefndanna. Í því sambandi má sérstaklega minna á ferðaskipulag og tilhögun þess innan byggðarlaganna, nýtingu og eftirlit með fjölförnum ferða- og dvalarstöðum og annað í þeim dúr. Í nál. meiri hl. samgn. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um frumvarpið. Bárust umsagnir frá borgarstjóranum í Reykjavík, Félagi leiðsögumanna, Ferðaþjónustu bænda, Náttúruverndarráði, Félagi íslenskra ferðaskrifstofa, Ferðamálaráði Íslands og Sambandi veitinga- og gistihúsa. Með tilliti til þessara umsagna leggur meiri hl. nefndarinnar til nokkrar breytingar á frumvarpinu sem gerðar eru tillögur um á sérstöku þingskjali, og mælir með samþykkt þess svo breytts.`` Hér kemur greinilega fram að umsagnirnar voru ekki á einn veg og að ýmsar ábendingar komu fram um annmarka á frv. sem slíku. Brtt. lúta að sjálfsögðu að því að færa frv. og þá um leið afgreiðslu málsins hér í þessari hv. deild til þess horfs sem nokkur sátt getur orðið um. Hitt hlýtur að vera eðlilegt að undirstrika hér að þegar valdatilfærsla á sér stað, þó hún sé nú ekki aflmeiri en hér er gert ráð fyrir, er það oft svo að þeir sem völdin og áhrifin hafa haft eru ekki sérstaklega sáttir við slíkar breytingar. Það er augljóst að sumar umsagnirnar, að hluta til, bera þess auðvitað nokkur merki. Ég vil þá í fáum orðum leitast við að gera grein fyrir brtt. á þskj. 862. Vík ég þá að hinni fyrstu þessara brtt. sem er við 7. gr. laga um ferðamál þar sem sérstaklega er kveðið á um verkefni Ferðamálaráðs. Í lögunum eru 13 liðir sem kveða á um verkefni Ferðamálaráðs. Hér er lagt til að nýjum lið verði bætt við og að í honum felist skylda Ferðamálaráðs til að hafa samráð við ferðamálanefndir sveitarfélaganna um skipulag ferðamála. Þetta er að sjálfsögðu nýmæli. Þá er enn fremur gerð tillaga um breytingu á 1. mgr. frv. þar sem kveðið er á um skipan ferðamálanefnda í héraði. Þar er lagt til að sú skipan verði markvissari en er í frv. sem gerir ráð fyrir því að ferðamálanefndir væru skipaðar eftir atvikum fimm til sjö mönnum og þar væri bæði um að ræða hagsmunaaðila í þessari grein og eins fulltrúa sveitarstjórna. Hér er hins vegar lagt til að þar sem ferðamálanefnd er skipuð af einu sveitarfélagi verði nefndarmennirnir fimm en sjö þar sem um samstarf fleiri sveitarfélaga er að ræða. Þá er jafnframt gert ráð fyrir því að nefndin geti kallað til sín áheyrnarfulltrúa sem tengjast ferðamálum eftir því um hvaða mál er fjallað hverju sinni. Þá er kveðið svo á í b-lið 2. brtt. þar sem fjallað er um verkefni ferðamálanefnda að sú umræða og þær ákvarðanir fari fram í samstarfi og í samráði við Ferðamálaráð. Enn fremur er lagt til í c-lið að 3. efnismgr. a-liðar falli brott en hún kveður einmitt á um heimildir ferðamálanefndar til þess að taka gjald fyrir sína þjónustu. Síðan kemur 3. brtt. sem er við 23. gr. laganna um ferðamál, sbr. 4. gr. laga nr. 59/1988, þar sem kveðið er á um heimildir Ferðamálasjóðs til að veita óafturkræf framlög til einkaaðila og opinberra aðila, eins og þar er orðað. Hér er hins vegar lagt til að auk þess sé heimilt að veita sveitarfélögum og ferðamálanefndum sams konar stuðning. Þetta á að sjálfsögðu bæði við um lán og styrki. Þessi breyting er mjög til þess fallin að kveða skýrar á um rétt þessara aðila til að verða aðnjótandi þess fjárhagslega stuðnings sem Ferðamálasjóði er ætlað að veita samkvæmt þeim lögum. Ég hef hér, herra forseti, skýrt þessar brtt. í meginatriðum að ég vona. Ég vænti þess að eftir þessa umræðu geti þetta mál fengið greiða afgreiðslu hér í þessari hv. deild.

Frsm. minni hl. samgn. (Þorv. Garðar Kristjánsson) Herra forseti. Ég tek undir það sem hv. 4. þm. Austurl. sagði um mikilvægi ferðamálanna. Um það getur ekki verið ágreiningur. Hins vegar var ágreiningur í hv. samgn. sem fékk þetta frv. til meðferðar, eins og hv. 4. þm. Austurl. hefur þegar skýrt frá. Ég vil taka fram að ekki voru allir nefndarmenn viðstaddir þegar afgreiðsla málsins fór fram. Einn nefndarmann vantaði. Það var hv. 2. þm. Norðurl. e.

Mér láðist að geta þess.

Já, ég þóttist vita það og þess vegna hleyp ég undir bagga með það að hið rétta megi koma í ljós.

Ég þakka fyrir það.

Ég vil leyfa mér að fara með það nál. sem minni hl. samgn. stendur að, þ.e. sem ég stend að. Það er á þessa leið: ,,Á síðasta ári skipaði samgönguráðherra sérstaka nefnd til að endurskoða lög um ferðamál og marka stefnu í ferðamálum. Þar sem nefnd þessi situr að störfum telur minni hl. samgöngunefndar að ekki eigi að taka til afgreiðslu nú einstaka þætti málsins heldur eigi efni þessa frumvarps að koma til athugunar við þá heildarendurskoðun þessara mála sem nú fer fram. Með tilvísun til þessa er lagt til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.`` Hér er tekið fram hvers vegna lagt er til að málinu sé vísað til ríkisstjórnarinnar. Það er vegna þess að slík mál eru til meðferðar í sérstakri nefnd um þessar mundir. Til að skýra þessa afstöðu nánar þykir mér rétt að víkja nokkrum orðum að þeim umsögnum um þetta frv. sem fram komu og lágu fyrir nefndinni. Sjö aðilar sendu umsagnir um þetta frv. Það er rétt sem hv. 4. þm. Austurl. sagði. Hann sagði: ,,Umsagnirnar voru ekki á einn veg.`` En þær voru á einn veg um það sem höfuðmáli skiptir. Enginn mælti með samþykkt þessa frv., enginn af þessum sjö aðilum. Skal ég nú víkja nánar að þessu. Fyrir nefndinni lá bréf frá borgarstjóranum í Reykjavík ásamt samþykkt eða umsögn sem borgarráð hafði gert um málið. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Frumvarpið fjallar um heimild sveitarstjórnar til þess að skipa ferðamálanefnd og hlutverk nefndarinnar. Frumvarpið gerir ráð fyrir skipun fimm eða sjö manna nefndar sveitarstjórnarmanna og þeirra sem starfa að ferðaþjónustu á svæðinu. Sveitarfélög kjósa fjölmargar nefndir til þess að vinna að tilteknum verkefnum án beinna lagaheimilda. Með þeim hætti hefur ferðamálanefnd verið kosin af borgarstjórn og verður ekki séð að skortur á lagaheimild hafi gert henni erfitt fyrir. Frumvarpið gerir ráð fyrir að starfi fleiri aðilar en í nefndina eru valdir að ferðamálum á svæðinu skuli þeir eiga rétt til setu á nefndarfundum með málfrelsi og tillögurétti. Það er nánast óframkvæmanlegt í jafnfjölmennu sveitarfélagi og Reykjavík að bjóða öllum hagsmunaaðilum þátttöku í störfum ferðamálanefndar. Athygli skal vakin á ákvæðum í frv. er lúta að skattlagningu ferðaþjónustunnar. Annars vegar er gert ráð fyrir að ferðamálanefnd sé heimilt að taka sanngjarnt gjald fyrir þá þjónustu sem hún veitir og hins vegar að nefndin geti innheimt framlög frá þeim sem ferðaþjónustu veita á svæðinu. Sveitarfélög hafa þegar tekjur af þeim fyrirtækjum sem stunda þjónustustörf á sviði ferðamála. Það virðist því fráleitt að fara að skattleggja þessi fyrirtæki umfram önnur.`` Ég vík þá að umsögn frá Félagi leiðsögumanna. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Á undanförnum árum hafa verið stofnaðar ferðamálanefndir og ferðamálasamtök sem sinnt hafa málefnum einstakra héraða eða sveitarfélaga. Þessar nefndir og samtök hafa unnið að framgangi ferðamála í samráði við Ferðamálaráð og aðra aðila í ferðamannaþjónustu. Hefur sú skipan mála gefist vel og þess vegna sjáum við ekki þörf á breytingu á þessum lögum. Félag leiðsögumanna hefur á undanförnum árum lagt áherslu á aukna menntun og faglega þekkingu sinna félaga. Í námi leiðsögumanna hefur verið leitast við að gera öllum landsvæðum góð skil þar sem ferðamannahópar fara víða um í ferðum sínum. Auk þess hefur verið gerð krafa um málakunnáttu þeirra sem taka að sér leiðsögn. Einnig hafa verið menntaðir leiðsögumenn til að starfa á afmörkuðum svæðum. Félag leiðsögumanna leggst eindregið gegn öllum tilslökunum á menntunarkröfum þeirra sem taka að sér leiðsögustörf þar sem slíkt gæti skaðað framtíð ferðamannaþjónustu á Íslandi.`` Ég vík þá að umsögn frá Ferðaþjónustu bænda. Ég skal taka fram að þessi umsögn hefur þá sérstöðu að afstaða Ferðaþjónustu bænda til frv. virðist óljós þar sem hjá hinum sex aðilunum er afstaðan ljós, andstæð frv. Ég sé ekki ástæðu til þess að vitna mikið í þetta bréf sem er að sjálfsögðu ágætis bréf. Það hefst þannig, með leyfi forseta: ,,Það er nauðsynlegt að heimamenn verði virkir í skipulagningu ferðamála á sínum svæðum. Þetta verður æ meira aðkallandi eftir því sem ferðamönnum fjölgar.`` Afstaða Ferðaþjónustu bænda er óljós eins og ég sagði, en ég ætla að frekar mætti þó segja að hún væri jákvæð. Kem ég þá að Náttúruverndarráði. Í bréfi frá Náttúruverndarráði segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Þar sem nefnd undir forsæti Hjörleifs Guttormssonar alþingismanns vinnur að endurskoðun laga um ferðamál og stefnumörkun í ferðamálum telur Náttúruverndarráð ekki eðlilegt að fjalla um einstaka þætti ferðamálastefnu á þessu stigi og leggur til að frv. verði vísað til nefndarinnar.`` Ég held þessari yfirferð áfram og kem þá næst að Félagi ísl. ferðaskrifstofa. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Sveitarstjórnir hafa á undanförnum árum skipað ferðamálanefndir án þess að sérstök heimild væri til þess í lögum og því ekki sjáanlegt að nauðsyn beri til að breyta lögunum hvað þetta varðar. Sama gildir um ferðamálasamtökin sem nú eru starfandi í öllum kjördæmum landsins og eiga aðild að Ferðamálaráði.`` Síðar segir í þessu bréfi: ,,Stjórn félagsins mótmælir harðlega þeim hugmyndum sem fram koma í frv. um sérstaka heimild ferðamálanefnda til gjaldtöku af ferðamönnum og þeim aðilum sem sinna ferðaþjónustu á svæðinu. Ekki er verið að mótmæla sanngjarnri greiðslu fyrir veitta þjónustu eins og t.d. fyrir afnot af tjaldsvæði eða gistingu. Þarf ekki lagaheimild til slíkrar gjaldtöku.`` Þá segir að lokum í þessu sama bréfi Félags ísl. ferðaskrifstofa: ,,Nú er starfandi nefnd sem samgrh. skipaði m.a. til þess að gera tillögur til breytinga á gildandi lögum um ferðamál. Er stefnt að því að nefndin ljúki störfum haustið 1990. Ef vilji er til þess að veita þeim hugmyndum sem fram koma í frv. brautargengi mælir stjórn FÍF eindregið með því að frv. verði vísað til þessarar nefndar ásamt fram komnum athugasemdum svo hún geti haft það til hliðsjónar í störfum sínum.`` Fyrir nefndinni lá líka umsögn frá Ferðamálaráði Íslands. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Sveitarstjórnir hafa á undanförnum árum skipað ferðamálanefndir til þess að vinna að framgangi ferðamála. Ekki er sjáanlegt að nauðsyn beri til að breyta lögunum til að heimila skipan slíkra nefnda. Vera má þó að slík heimild í lögum verki hvetjandi og geti þannig verið til bóta.`` Síðar segir í sama bréfi: ,,Fyrr á þessu ári skipaði samgrh. nefnd sem m.a. á að gera tillögur til breytinga á gildandi lögum um ferðamál. Nefndin mun ljúka störfum haustið 1990. Ferðamálaráð mælir með því að frv. verði vísað til þeirrar nefndar svo að hún geti haft það til hliðsjónar í umfjöllun sinni.`` Loks barst hv. samgn. umsögn frá Sambandi veitinga- og gistihúsa. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Ekki er okkur ljós nauðsyn þess að setja í lög heimildarákvæði um ferðamálanefndir sveitarstjórna. Það eru nú þegar starfandi ferðamálanefndir á vegum ýmissa sveitarstjórna úti um land og eru þær trauðla starfandi í trássi við lög landsins.`` Síðar segir í sama bréfi Sambands veitinga- og gistihúsa: ,,SVG mótmælir mjög eindregið því ákvæði að nefndirnar geti innheimt framlög frá þeim sem ferðaþjónustu veita á svæðinu.`` Enn fremur segir í sömu umsögn: ,,Hvað varðar gjaldtöku af ferðamönnum bendum við flm. á 36. gr. núgildandi laga, en þar er kveðið á um heimild ráðherra til að ákveða gjaldtöku að fenginni umsögn Ferðamálaráðs. Ísland er mjög dýrt ferðamannaland og frekari gjaldtaka af ferðamönnum því óraunhæf auk þess sem slíkt yrði mjög dýrt í framkvæmd. Við lestur greinargerðarinnar sem fylgir frv. kemur í ljós að tilgangurinn með flutningi þess er að efla ferðamannaþjónustu. Aukin skattheimta og gjaldtaka af ferðamönnum er skringileg viðleitni í þá átt. SVG bendir á að nefnd er starfandi á vegum samgrn. undir stjórn Hjörleifs Guttormssonar sem m.a. er að endurskoða lög um skipulag ferðamála.`` Ég hef rakið nokkuð ítarlega helstu atriði í umsögnum sem nefndin fékk um þetta frv. Ég geri það vegna þess að afstaða mín, sem fram kemur í nál. minni hl. hv. samgn., byggist á þessum umsögnum. Og ég geri það líka til þess að vekja athygli á því sem mér finnst og er að það sé heldur óeðlilegt og heldur óvenjulegt að ein þingnefnd afgreiði mál í svo afgerandi andstöðu við svo marga hagsmuna- og áhugaaðila að því máli sem um er að ræða. Hv. 4. þm. Austurl. skýrði brtt. sem meiri hl. nefndarinnar leggur fram á þskj. 862. Ég hef að sjálfsögðu ekkert við hans skýringar að athuga en mér þykir rétt að láta í ljós þá skoðun mína að þessar tillögur, sem eru í þrem töluliðum og auk þess nokkrum bókstafsliðum, eru allar að mínu áliti nema ein harla léttvægar og ekki nauðsynlegar til þess að gera frv. sem hér um ræðir skiljanlegra. Þannig er um að ræða brtt. skv. 1. tölul. þar sem kveðið er á um að nýr tölul. bætist við 7. gr. svo sem þar er greint frá. Brtt. samkvæmt 2. tölul. a kann að hafa einhverja þýðingu en hún hefur ekki afgerandi þýðingu fyrir spurninguna um það hvort það eigi að samþykkja þetta frv. eða ekki. Í frv. sjálfu er talað um að í nefndinni skuli eiga sæti fimm til sjö menn en í brtt. er talað um að í nefndinni skuli eiga sæti fimm menn þegar hún er skipuð einu sveitarfélagi en sjö ef fleiri sveitarfélög eru aðilar að nefndinni. Mér sýnist að þetta sé ekki veigamikil brtt. og raunar að frv. hefði verið skýrt í þessum anda án brtt. Þá er b-liður 2. brtt. þar sem tekið er fram að nefndin skuli vinna að slíku í samráði og samstarfi við Ferðamálaráð. Það er brtt. sem er náttúrlega rökrétt og eðlileg miðað við efni frv. en breytir ekki eðli þess á einn eða annan hátt. Þá er c-liður 2. brtt. og það er skatturinn. Það er það sem er þýðingarmest og auðvitað þýðingarmikið og það er þetta eina atriði sem ég nefndi hér áður. Þessi brtt. felur í sér að fallið er frá heimildarákvæði í lögunum um skattlagningu. Sú brtt. er til bóta og mikilla bóta. Um 3. brtt. er það að segja að mér sýnist að sú brtt. hafi enga þýðingu og sé kannski vafasöm. Það er skotið inn eftir orðalagi um opinbera aðila sveitarfélögum og ferðamálanefndum, rétt eins og sveitarfélög séu ekki opinberir aðilar. Mér sýnist að þessi breyting sem felur þetta í sér sé til lýta, bæði skv. a- og b-lið. Ég skal nú ekki fjölyrða frekar um þessar brtt. Það er eins og ég sagði upphaflega að mér finnst þær allar léttvægar nema brtt. um það að falla frá heimild til gjaldtöku, sú brtt. er þýðingarmikil. Hv. 4. þm. Austurl. talaði um að frv. miðaði að því að auka valdsvið heimaaðila í ferðamálum. Á hann þá sjálfsagt við þar sem segir í upphafi 1. gr. frv.: ,,Heimilt er sveitarstjórn eða sveitarstjórnum sameiginlega að skipa ferðamálanefnd.`` En ég fæ ekki séð að með þessu sé nokkuð verið að auka valdsvið heimaaðila. Sveitarstjórnirnar hafa þessa heimild og geta hvenær sem er skipað sínar ferðamálanefndir og það eru ýmsir umsagnaraðilar sem taka þetta fram. Þetta er svo augljóst að ég held að það þurfi ekki að hafa sérstök orð um þetta. Þá sagði hv. 4. þm. Austurl. að frv. ,,miðaði að því að dreifa valdi og styrkja áhrif hinna dreifðu byggða`` eins og það var orðað. Ef þetta frv. er nú með öllu ástæðulaust og talað er um hluti til handa sveitarfélögum sem þau hafa rétt til þess að gera hvenær sem þeim þóknast þá fær maður ekki séð að þetta frv. ráði neinum sköpum um það að styrkja áhrif hinna dreifðu byggða.

Hver sagði að það réði sköpum um það?

Hv. þm. segir: ,,Hver segir að það réði sköpum?`` Ég skrifaði þetta niður orðrétt, þ.e. ummæli hv. þm., en það er alveg rétt hjá honum að hann sagði ekki að það réði sköpum. Hér stendur á blaði sem ég skrifaði að þetta væri til þess að dreifa valdi og styrkja áhrif hinna dreifðu byggða. En það var mín hugsun að þetta réði engum sköpum um stöðu hinna dreifðu byggða. Hvað er það sem ræður mestum sköpum fyrir hinar dreifðu byggðir? Er það ekki það að við dreifum sem mestu valdi til heimaaðila? Það er valddreifingin. Að ríkið sé ekki að fást við mál sem eru betur unnin og eru betur ráðin af heimamönnum með staðarþekkingu hverjum á sínum stað. Ef þetta er rétt þá er frv. sem hér liggur fyrir meira en vafasamt því að í því felst ekkert annað en afskiptasemi ríkisvaldsins um mál hinna dreifðu byggða, um mál sveitarstjórnanna. En það er í sjálfu sér meinlaust vegna þess að frv. er meiningarleysa af því að sveitarfélögin hafa þá heimild sem talað er um í frv. að veita þeim, þ.e. sveitarfélögin hafa heimild til þess að stofna ferðamálanefndir. Ég hef ekki lagt til að þetta frv. yrði fellt. Ég hef lagt til að það yrði skoðað nánar og það er í samræmi við umsagnir hagsmuna- og áhugasamtaka um ferðamál í landinu. Og mér virðist það harla einkennileg vinnubrögð að fara ekki þá leið vegna þess að það situr að störfum nefnd sem er að vinna að heildarendurskoðun þessara mála. Ég held að það mundi þjóna hagsmunum ferðaþjónustunnar í landinu betur að taka ekki þennan eina þátt út úr heldur að leysa þetta mál með tilliti til heildarlausnar samkvæmt þeirri endurskoðun sem nú fer fram.

Frsm. iðnn. (Karl Steinar Guðnason) Hæstv. forseti. Það frv. sem hér er rætt um er flutt til að greiða úr fjárhagserfiðleikum lagmetisframleiðenda og til þess að einfalda og bæta rekstrarskilyrði lagmetisiðnaðar með því að fella niður sjóði og sjóðagjöld. Iðnn. fjallaði um frv. og segir svo í nál.: ,,Nefndin hefur fjallað um frv. og kom Halldór J. Kristjánsson, skrifstofustjóri í iðnrn., til viðræðna við nefndarmenn um efni þess.`` Þess má geta líka að Samtök lagmetisframleiðenda sendu inn jákvæða umsögn um frv. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt án breytinga. Eyjólfur Konráð Jónsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Að þessu nál. standa allir mættir nefndarmenn.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegur forseti. Þar sem Kvennalisti á ekki fulltrúa í hv. samgn. og hafði ekki tök á að fylgjast með afgreiðslu þessa máls ætla ég aðeins að gera örfáar athugasemdir við 2. umr. málsins. Við höfum kynnt okkur þær umsagnir sem borist hafa og þær brtt. sem fyrir liggja á þskj. 862. Það er mjög ánægjulegt að sjá stöðugt fjölga í þeim hópi hv. þm. sem láta ferðamálin til sín taka því við eigum örugglega mikla möguleika í þessari atvinnugrein í framtíðinni og bindum við hana miklar vonir. Hér hefur orðið nokkur umræða um þetta mál og það er mjög af hinu góða að mínu mati. Það minntist einhver á það áðan að sú megintillaga sem felst í brtt. skipti ekki sköpum fyrir sveitarfélögin. Ég er sammála því en ég tel hins vegar að með því að setja þetta inn í lög geti það ef til vill vakið bæði sveitarfélögin og fólkið til vitundar um ferðamálin og mikilvægi þeirra og því sýnist mér meinlaust að hafa slíkt ákvæði í lögum um ferðamál. Það kom fram sú hugmynd í nál. minni hl. að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar í ljósi þess að ferðamálalög eru nú í endurskoðun hjá samgrn. Tel ég raunar ekki óeðlilegt að sú hugmynd komi upp en sé ekki ástæðu til þess að stöðva málið eða leggjast gegn því því að viðleitnin í frv. er jákvæð. Eins og ég sagði hef ég örfáar athugasemdir. Í fyrsta lagi vil ég benda á að í 9. og 10. lið 7. gr. er gert ráð fyrir samstarfi við einkaaðila og opinbera aðila samkvæmt núgildandi lögum. Samkvæmt mínum málskilningi eru sveitarfélög opinberir aðilar og því hefði ég talið að þau ættu að geta rúmast innan þessara hugtaka. Það er í sjálfu sér meinlaust þó þau séu nefnd sérstaklega og hefur visst gildi einmitt í því skyni að vekja sveitarstjórnir og fólkið til vitundar um þessi mál. Síðan vildi ég benda á 13. lið 7. gr. núgildandi laga þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Önnur þau verkefni sem Ferðamálaráði eru falin með lögum þessum eða á annan hátt.`` Það er alveg ljóst að sá liður sem hér er lagt til að við bætist hefði átt að geta rúmast innan þessa töluliðar. Efni töluliðarins, sem nefndin leggur til að bætist við greinina, rúmast auðvitað innan núverandi 13. liðar. En, eins og í hinu tilvikinu, þ.e. með því að nefna sveitarfélögin, tel ég að þessi nýi liður sé alls ekki til skaða. Ég vil láta þess getið að b-, c- og d-liðir í 2. brtt. á þskj. 862 eru að mínu mati allir til bóta og reyndar tel ég þá meðferð alla sem frv. hefur hlotið í hv. nefnd hafa verið nauðsynlega og til bóta frá því sem upphaflega var. Frv. í heild sinni er ef til vill óþarft en það er meinlaust og það er í besta falli hvetjandi til sveitarfélaga að sinna betur því sem gera þarf til uppbyggingar ferðamála á hverjum stað og til að koma í veg fyrir landspjöll. Það er því að sjálfsögðu ástæða til þess að taka jákvætt undir efni frv. og vil ég reyndar geta þess að ég tel mjög mikilvægt að heimaaðilar á hverjum stað séu í beinum tengslum við þessa atvinnustarfsemi. Það er nú svo að allir landshlutar hafa reynt að stofna með sér ferðamálasamtök hver í sínum landsfjórðungi og það hefur verið viðleitni í þá átt að vinna sameiginlega að ferðamálunum. Það hefur mér þótt vera mjög gott og hef reyndar lagt fram brtt. við fjárlagagerð um að ferðamálasamtök landshlutanna fengju fjárveitingar til starfsemi sinnar þó ekki væri nema örlítil viðurkenning á því starfi sem þau vinna. Vil ég að endingu taka það fram að ég tel alls ekki skaðlegt að sveitarfélögum sé heimilt að stofna ferðamálanefndir. Þær hafa þá heimild að sönnu nú þegar og mörg sveitarfélög hafa stofnað ferðamálanefndir og unnið vel að uppbyggingu hver á sínu svæði. En eins og ég sagði áðan, þá skerpir þetta ef til vill á hugsun fólks varðandi þessi mál og hvetur það til þess að taka til hendinni í ferðamálum sem svo sannarlega er full þörf á. Ég sé ekki ástæðu til þess að leggjast gegn þessu frv. og tek undir efni þess en hef uppi þessar vangaveltur blandaðar efasemdum.

Skúli Alexandersson Herra forseti. Ég er einn af flm. frv. en var ekki viðstaddur þegar 1. umr. málsins fór fram í hv. deild en mér er sagt að þá hafi verið hin besta umræða þar sem flestir ræðumenn tóku undir eða voru meðmæltir frv. og töldu að hér væri verið að hreyfa góðu máli. Málið hefur verið til umfjöllunar í samgn. og eins og fram hefur komið hér í umræðunni komu sjö umsagnir um málið til nefndarinnar. Og eins og hefur líka verið upplýst í umræðunni voru þær flestar á þann veg að það var óskað eftir því að frv. yrði vísað til nefndar sem væri að störfum á vegum samgrh. til þess að undirbúa heildarstefnu um ferðamál. Svo einkennilega vill til að þessir aðilar sem sendu nefndinni umsögn munu flestir ef ekki allir vera beinir eða óbeinir aðilar að þessari framtíðarnefnd og þess vegna var það ekki óeðlilegt að þessir aðilar sendu hv. samgn. ósk um það að þetta mál fengi ekki venjulega umfjöllun hér á hv. Alþingi heldur yrði sent til þessarar nefndar sem hv. 4. þm. Vestf. sagði að væri að vinna að heildarendurskoðun, þetta væri mjög sérstök nefnd og yrði að ,,respektera`` hana á sérstakan máta. Það var ekki nema ósköp eðlilegt að þessir aðilar óskuðu eftir því að fá málið til sín ef verið gæti og sem sjálfsagt er að það væri gott innlegg í þeirra vinnu. Ég tel að okkur öllum sem fluttum frv. hafi verið vel kunnugt um þessa nefnd og hennar ágæta verk sem stóð þá yfir. Við erum ekki búnir að fá skil frá þessari nefnd enn inn á hv. Alþingi þó að það muni kannski dálítið nálægt því að vera komið hér til okkar. Það sem við vorum að hreyfa í frv. var á þann veg að við töldum nauðsynlegt að það væri algerlega skilið frá því sem verið var að fjalla um í framtíðarnefndinni, væru nauðsynlegir þættir til þess að styrkja ferðaþjónustu, hvetja til aukins samstarfs og hvetja sveitarstjórnirnar til þess að vinna að þessum málum með því að vekja athygli á sérstökum ferðamálanefndum hjá sveitarstjórnunum. Einmitt af því að sveitarstjórnarkosningar eru á næstu dögum og sveitarstjórnir kjósa nefndir sveitarfélaganna eftir kosningarnar töldum við rétt að vekja athygli á þessu atriði. Vekja athygli á því hve nauðsynlegt það væri að sveitarstjórnirnar skipuðu sérstakar ferðamálanefndir. Það má auðvitað segja að hægt sé að gera þetta án þess að það komi nein hvatning frá Alþingi til þessa eða hins, en ekki er það verra. Ég get varla ímyndað mér að það sé verra að tekið sé fram í lögum að sveitarstjórnum sé heimilt og þar með komin tilætlun um það að þessir hlutir verði gerðir á vegum sveitarstjórna. Það kom fram í umsögnum að búið sé að stofna ferðamálanefndir í sumum sveitarfélögum og að ferðamálanefndir hafi verið stofnaðar á vegum landshlutasamtaka. Þetta er allt gott og rétt, en staðreyndin er sú að þó að búið sé að stofna ferðamálanefndir hjá landshlutasamtökunum eru þær mjög mismunandi virkar. Fyrsta ferðamálanefndin sem stofnuð var var stofnuð hjá samtökum sveitarfélaga á Vesturlandi og sú nefnd var virk í upphafi. Síðan, eins og oft vill verða, kom tímabil þegar nefndin tók ekki mikið á þessum málum þannig að þessi mál hafa gengið í áföngum en ekki samfelldri lotu því miður. Þess vegna teljum við nauðsynlegt að þetta sé víðar gert en á sviði samtakanna og að sveitarfélögin vítt um landið fari inn á þann vettvang að tilnefna fólk til þessara starfa, til þess að vinna að þessum málum hvert á sínu svæði. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja þessa umræðu. Bæði veit ég að hér var við 1. umr. fjallað um þessa tillögu og eins gerði hv. 4. þm. Austurl. ágætlega grein fyrir þessu máli hér í framsögu nefndarinnar. Mér finnst aftur ,,mjög sérstætt``, svo ég hafi alveg sömu orð og hv. 4. þm. Vestf. hafði um heildarendurskoðunina, að stjórnarandstöðuþingmaður leggi til á hv. Alþingi að máli sem þessu sé vísað til ríkisstjórnarinnar. Mér hefði fundist mikið eðlilegra að hv. þm. hefði hreinlega lagt til að þetta mál yrði fellt.  Ég vil svo aðeins segja það að sjálfsagt verður það nál. sem kemur frá þessari framtíðarnefnd hið merkasta, en það verður ekkert annað en nál. sem síðan er eftir að fjalla um á hv. Alþingi. Og nú er komið að þeim tíma að ekki verða lögð fram fleiri mál á hv. Alþingi til afgreiðslu á þessu þingi þannig að greinilegt er að tillaga um ferðamálastefnu verður ekki afgreidd á þessu þingi og jafnvel þó að svo hefði verið, einhver tillaga um stefnumörkun, hefði hún ekki náð inn á það sem við erum að leggja til með þessari tillögu. Til þess hefðu þurft að vera lög um ferðamálastefnu og breytingu á lögum eins og við leggjum hér til, ekki eins og búast má við að komi frá þessari nefnd, þál. um stefnumörkun sem getur verið góð og gild en gildir ekki á sama hátt og það lagafrv. eða breytingar á lögum sem við leggjum til að samþykkt verði með því frv. sem hér er til umræðu. Ég beini því til hv. þm. að þeir standi með okkur í því að koma þessu máli úr deildinni svo að Nd. geti fjallað um þetta mál og það verði að lögum áður en þingi lýkur í vor.

Margrét Frímannsdóttir Virðulegi forseti. Ég kem hér aðeins til þess að lýsa stuðningi mínum við nál. frá minni hl. samgn. sem liggur fyrir á þskj. 854 og taka að fullu undir þau sjónarmið sem þar koma fram. Það er áreiðanlega rétt hjá hv. þm. Skúla Alexanderssyni að flestir ræðumenn hafa hér í hv. Ed. verið meðmæltir frv. við 1. umr. Það er í sjálfu sér eðlilegt því hver er á móti því að hvetja sveitarstjórnir til þess að vinna betur að ferðamálum hver á sínu svæði? Uppbygging ferðaþjónustu hefur verið nokkurn veginn skipulagslaus, en nú hefur samgrh. hins vegar skipað nefnd sem á að endurskoða þau lög sem hér eru til umræðu og marka stefnu í ferðamálum, eins og kom fram í nál. hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar. Þessi nefnd er nú að skila tillögum sínum til hæstv. samgrh. og því næst munu þær tillögur koma til umræðu hér inni á hv. þingi. Þar höfum við tækifæri til að koma inn ákvæði um hlutverk sveitarstjórna í þessum efnum. Sveitarstjórnir hafa í dag heimild til að skipa nefndir er sjái um stefnumörkun í ferðamálum, hver á sínu svæði. Þó er betra að umfjöllun og ákvarðanir séu teknar í samræmi við heildarlöggjöf og stefnu þar um. Ég vil svo aðeins segja það að vissulega er gott að leggja hér fram frv. til laga sem veitir sveitarstjórnum heimild eða festir í lögum heimild til sveitarstjórna til að framkvæma eða móta stefnu. En slík heimild er í dag til staðar. Ég get ekki séð að það sé nokkuð sem bannar sveitarstjórnum að skipa nefndir sem fjalla um ferðamál. Hvað varðar þá breytingu sem meiri hl. samgn. leggur til þar sem segir: ,,Heimilt er sveitarstjórn, eða sveitarstjórnum sameiginlega, að skipa ferðamálanefnd. Í nefndinni skulu eiga sæti fimm menn þegar hún er skipuð af einu sveitarfélagi en sjö menn ef fleiri sveitarfélög eiga aðild að nefndinni. Nefndin kýs sér formann. Nefndinni er heimilt að kalla til sín áheyrnarfulltrúa sem tengjast ferðamálum þegar ástæða þykir til,,, þá eru allar þessar heimildir til staðar og áreiðanlega ekki til sá sveitarstjórnarmaður sem ekki hefur litið á þetta sem sjálfsagðan hlut sem óþarfi er að festa með lögum. Svo vil ég aðeins spyrja: Ef til kemur að menn verða sammála um að festa þetta hlutverk sveitarstjórna í lögum, er þá ekki frekar ástæða til að sú breyting verði á sveitarstjórnarlögum þar sem ákvæði og upptalning um hlutverk sveitarstjórna eru og samræma það síðan lögum um skipulag ferðamála?

Frsm. meiri hl. samgn. (Egill Jónsson) Herra forseti. Það er ekki tilefni til mikilla svara af minni hendi. Sérstaklega vegna þess að tveir þm. Vesturl., hv. þm. Skúli Alexandersson og Danfríður Skarphéðinsdóttir, hafa fjallað um málið og skýrt það enn betur en ég gerði. Og í rauninni fólst æðimikil niðurstaða í því sem hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir sagði, að hér væri um að ræða jákvætt mál, jákvætt innlegg í umræðuna um ferðamálin og e.t.v. líka aðgerðir í þeim efnum. Ég ætla hins vegar að fara örfáum orðum um þær athugasemdir sem einkum hafa komið fram í ræðum þeirra hv. þm. sem eru hér helst til andsvara. Þá er það í fyrsta lagi að í þeim efnum vitna menn gjarnan til umsagna um frv. frá þeim aðilum sem um það fjölluðu og hér hefur verið minnst á. Þar hefur m.a. komið fram að sveitarfélög hafi skipað ferðamálanefndir og þær séu að störfum. Þar sem slíkri skipan hafi ekki verið komið á geti menn að sjálfsögðu tekið þær ákvarðanir einhliða. Og hver skyldi nú andmæla þessum staðreyndum? Ég hygg að ekki sé sama hvort slíkar nefndir fái verkefni og verksvið á grundvelli íslenskra laga eða einungis sem kjörnar af sveitarstjórnum og með erindisbréf þá frá þeim. Ég minni sérstaklega á í þessu sambandi að víða í okkar stjórnkerfi eru til nefndir sem lög eða lagaákvæði fjalla um. Ég minni í þessu sambandi sérstaklega á jarðalögin og jarðanefndirnar. Auðvitað gætu sveitarfélög, búnaðarsambönd og sýslunefndir komið sér saman um skipan jarðanefnda. En ég hygg að þær væru ekki jafnvaldamiklar og áhrifamiklar og þær eru ef ekki fjallaði um þær nefndir sérstök löggjöf, jarðalögin. Enn fremur er vert að minnast á nefndir eins og gróðurverndarnefndir. Þær eru út af fyrir sig kannski ekki sérstaklega valdamiklar nefndir. Auðvitað væri hægt að velja í þær nefndir án tillits til þess að um þær fjölluðu sérstök lög, þ.e. lög um Landgræðslu Íslands. Sumar gróðurverndarnefndirnar vinna mjög merkilegt starf og aðrar ekki. En þær hafa bæði skyldur og réttindi á grundvelli laga um Landgræðslu Íslands. Og ég hygg að á því sé verulegur munur hvort þær hafi þann starfsvettvang eða ekki. Ég minni á nefndir eins og t.d. fjallskilanefndir. Af hverju skyldu menn vera að kveða sérstaklega á um fjallskilanefndir í lögum um fjallskil og afréttarmálefni? Af hverju eru menn að setja lög um slíkar nefndir eða kveða sérstaklega á um valdsvið þeirra? Nefndarskipun sem þessi er reyndar miklu víðar. Ég minni t.d. á búfjárræktarlög, hinar ýmsu greinar þeirra laga, þar sem kveðið er á um ræktun búfjárins. Auðvitað er hægt að koma slíkum nefndum á fót þó þær séu ekki tilgreindar í lögum en þær fá sín verkefni þannig, sín völd þannig. Það er auðvitað nákvæmlega það sama sem er um ferðamálanefndirnar, nákvæmlega sama og allar hliðstæðar nefndir sem eru starfandi í okkar stjórnkerfi, að þeirra starfsemi og starfsvettvangur verður að sjálfsögðu miklu öflugri með því að þær hafi lagalegan bakgrunn. Þó hér sé ekki gengið eins langt fram og menn hefðu gjarnan viljað er það alveg augljóst mál, eins og hefur komið fram í umræðunni, að hér er um að ræða jákvætt viðhorf. Annað atriði sem kom fram í umsögnunum sem andmæli var um gjaldheimtuna. Til þessa er tekið tillit í nál. og brtt. meiri hl. samgn. með því að fella það ákvæði út úr frv. Þá er það þriðja atriðið sem einkum sætir andmælum. Það er að nú fari fram mikil starfsemi um endurskoðun á ferðamálum og tillögugerð um ferðamálastefnu. Það vill svo til að einmitt núna um svipað leyti og ég var að ganga hér til þessa virðulega ræðustóls var útbýtt hér á Alþingi till. til þál. um ferðamálastefnu. Nú er það svo, og vitna ég þá m.a. til ræðu hv. þm. Danfríðar Skarphéðinsdóttur, að auðvitað spillir þessi tillögugerð á engan hátt hugmyndum um ferðamálastefnu í landinu. Eins og hefur komið fram í þessari umræðu er einmitt þessi till. til þál., sem berst hingað á mikilvægu augnabliki vegna þessarar umræðu, um ferðamálastefnu í mörgum og ítarlegum liðum með greinargerðum og fylgiskjölum. Ekki efa ég að hér er um vönduð vinnubrögð að ræða. Hér eru ekki á ferðinni tillögur um breytingar á lögum um ferðamál þó auðvitað sé hér um að ræða mikilvægar áherslur. Á bls. 3 vil ég vekja sérstaka athygli á kafla í sex liðum með yfirskriftinni: ,,Byggðaþróun og ferðaþjónusta.`` Ég geri ráð fyrir því að ýmislegt í þeim kafla gangi lengra en í þeim till. sem hér er verið að fjalla um. En mér þykir hins vegar ólíklegt að það fari mjög í aðrar áttir. Ég get á engan hátt fundið nokkur rök fyrir því að stöðva framgang þessa máls þó menn eigi von á og hafi reyndar þegar fengið í hendurnar till. til þál. um ferðamálastefnu. Það færi nú í verra með ýmsar afgreiðslur á Alþingi ef þær ættu ekki að ganga fram vegna þess að svo gæti farið að meiningar væru um að gera breytingar á þeim lögum sem þar væri sérstaklega um fjallað. Þessar umsagnir sem slíkar geta þess vegna ekki verið tilefni til að hindra framgang þeirra breytinga sem hér eru lagðar til. Einmitt vegna þess að í nál. og brtt. nefndarinnar sem hér eru ræddar hefur verið tekið tillit til þeirrar gagnrýni sem fram kemur í umsögnunum. Ég vil svo að lokum aðeins segja að það er fjarri því að hér sé á ferðinni mál sem skipti sköpum í byggðamálum. Mikið lifandi skelfing væri nú auðvelt að laga þau mál og koma þeim til betra horfs ef ekki þyrfti nema samþykkt eins frv., jafnvel þó það væri víðtækara en það sem hér er um fjallað. En margt smátt gerir eitt stórt og það er áreiðanlega miklu betra að ná fram árangri, þó hann sé ekki stór, en að hafast ekkert að. Út frá því sem fram kom í ræðu hv. 4. þm. Vestf. um þau orð sem ég lét sérstaklega falla, að hér væri um að ræða valddreifingu og markvissari áherslur í ferðamálum, vil ég vekja athygli á því að fjallað er um fleira en aðeins nefndaskipanina sem slíka. Í þeim efnum vil ég sérstaklega undirstrika að samkvæmt frv., ef að lögum verður, ber Ferðamálaráði að leita samráðs við ferðamálanefndir í héraði. Það eru ekki svo lítil völd sem felast í því. Ég hygg að það væri t.d. erfitt fyrir Ferðamálaráð að ganga í gegn skoðunum og tillögum ferðamálanefndar. Í þessu felst vald. Það eru líka skýrari ákvæði um réttindi ferðamálanefnda og sveitarfélaga að því er varðar opinberan fjárhagsstuðning. Þegar farið er yfir þessi mál í samhengi er hér um að ræða umtalsverða áhrifabreytingu á þann veg sem ég sagði, þegar ég mælti fyrir þessu máli í fyrri ræðu minni, um aukna valddreifingu og markvissari áherslur. Ekki skal standa á mér að samþykkja stærri skref í þessum efnum þegar tillögur koma fram um það. Þeim miðar sem taka lítil skref en þeir færast ekkert sem taka engin skref, þeir standa kyrrir.

Frsm. minni hl. samgn. (Þorv. Garðar Kristjánsson) Herra forseti. Ég hef kannski ekki svo miklu að svara í þeim ágætu umræðum sem hér hafa farið fram. Aðeins eru þó nokkur atriði. Ég vil byrja á því að þakka hv. 4. þm. Suðurl. fyrir að hafa komið svo beint og skýrt að kjarna þessa máls eins og hún gerði í ræðu sinni hér áðan. Það voru einmitt slík viðhorf sem ég átti von á að kæmu fram hjá mönnum almennt hér í deildinni. Þó þau hafi ekki komið fram í umræðunum koma þau væntanlega fram í atkvæðagreiðslu um málið. Í fyrri ræðu minni ræddi ég, ef svo mætti komast að orði, um báðar hliðar þessa máls, þ.e. um formhliðina og efnishliðina. Nú vil ég aðeins segja það um formhliðina að ég lagði ekki í nál. mínu neitt annað til en sem varðar formhliðina, þ.e. að þessu máli yrði vísað til ríkisstjórnarinnar. Til stuðnings þeirri tillögu lagði ég áherslu á umsagnir þeirra aðila sem nefndin kaus að vísa málinu til. Nú hefur verið sagt að lítið mark væri takandi á þessum umsagnaraðilum vegna þess að það vildi svo til að þessir sömu umsagnaraðilar hefðu fulltrúa í endurskoðunarnefndinni sem er að fjalla um þetta mál á vegum ríkisstjórnarinnar. Mér var ekki ljóst að þetta væri svo. En ég kemst að þveröfugri niðurstöðu við þá sem segja að ekki sé mark á þessu takandi, því ég geng út frá því að þeir sem hafa verið skipaðir í endurskoðunarnefndina séu menn sem hafi vit á þessum málum, séu kunnugir þessum málum og sé best treystandi til að tjá sig um þessi mál. Frá því sjónarmiði er náttúrlega rík ástæða til að taka mark á þessum mönnum. Þá sagði hv. 4. þm. Vesturl. að það væri einkennilegt eða skyti skökku við að stjórnarandstöðuþingmaður gerði till. um að vísa máli til ríkisstjórnarinnar. Mér sýnist að svona fullyrðingar beri vott um að lítið sé um rök af hálfu hv. þm. í þessu máli. Þessi hv. þm. veit jafn vel og ég að það eru nokkur mismunandi form á því hvernig þingið afgreiðir mál. Þingið getur samþykkt þingmál, þingið getur fellt þingmál og þingið getur vísað máli til ríkisstjórnarinnar. Það fer ekkert eftir því hvort menn tilheyra stjórn eða stjórnarandstöðu hvað þeir velja í þessu efni. Það fer eftir málefninu sem um er að ræða. Hv. 4. þm. Vesturl. þarf ekkert að óttast að ég sé að gerast einhver stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar þó ég leggi til að málinu sé vísað til ríkisstjórnarinnar. Hann þarf ekkert að óttast um það. Það væri ekki mikill stuðningur við ríkisstjórnina, jafnvel þó það væri eitthvað meira en hjá hv. 4. þm. Vesturl. Hv. 4. þm. Austurl. vék einnig að haldleysi þess sem felst í umsögnum þeirra aðila sem leitað var umsagnar hjá vegna þess að þeir væru í endurskoðunarnefndinni. En það er sama hvort hv. 4. þm. Vesturl. eða hv. 4. þm. Austurl. halda slíku fram, það er hvort tveggja jafnfráleitt, eins og ég hef þegar bent á. Það er auðvitað allt rétt sem hv. 4. þm. Austurl. sagði um einstakar nefndir og gildi þeirra og starfssvið sem hann nefndi hér áðan í ræðu sinni. En það breytir ekki því sem er höfuðatriðið í þessu máli ef við tölum um efnishlið þess. Þá kem ég að efnishliðinni, aðeins örfá orð. Efnishliðin er sú að þetta frv. kveður á um að heimila sveitarstjórnum að tilnefna nefndir í ferðamálum. Það er meginefni frv. Það er upplýst og allir viðurkenna að þetta þarf ekki að lögfesta til þess að sveitarstjórnir geti skipað nefndir í ferðamálum. Það eru allir sammála um þetta og enginn neitar því. Það neitar heldur enginn þeirri staðreynd að mörg sveitarfélög hafa tilnefnt nefndir í ferðamálum án þess að þessi lagaheimild væri fyrir hendi. Því neitar heldur enginn. Það er meginatriði og efnisatriði þessa máls að verið er að gera till. um það sem er óþarft, till. um að veita sveitarstjórnum heimild sem sveitarstjórnirnar hafa fyrir. Þessu verður kannski best lýst með þeirri afstöðu sem kom fram í máli hv. 6. þm. Vesturl. Hv. 6. þm. Vesturl. viðurkennir staðreyndir í þessu máli. Hún sagði að frv. vekti fólk til vitundar um mikilvægi ferðamálanna og það væri meinlaust, eins og hún orðaði það.

En jákvætt.

Jákvætt en meinlaust, viðleitnin væri jákvæð. Þessi sami þingmaður kom inn á það sem ég hafði áður komið inn á, að afkáralegt væri að ganga út frá því að sveitarstjórnir væru ekki opinberir aðilar. Hún komst svo að orði að það væri meinlaust að gera það. Hv. 6. þm. Vesturl. sagði að frv. væri e.t.v. óþarft. Hún orðaði það með þessum orðum. Væri e.t.v. óþarft en það væri meinlaust. Ef við ætluðum hér á hv. Alþingi að fara að starfa þannig að bera fram frv. sem eru markleysa eins og þetta frv. er frá því sjónarmiði að ekki þarf að veita sveitarfélögum þá heimild sem um er að ræða, þá gætum við mjög aukið fjölda þingmála. Það gæti vakið athygli á þeim málum og mætti segja að það væri meinlaust. En það eru ekki vinnubrögð sem eru að mínu viti eðlileg eða við ættum að fara að taka upp.

Frsm. meiri hl. samgn. (Egill Jónsson) Virðulegi forseti. Það kom fram í máli hv. 6. þm. Vesturl. Danfríðar Skarphéðinsdóttur að e.t.v. væri ástæða til að gera örlitlar breytingar á nefndarálitinu. Að sjálfsögðu er eðlilegt að nefndin hafi möguleika á að fjalla um þær ábendingar sem ég hygg að séu kannski eðlilegar fljótt á litið. Af þeirri ástæðu eru brtt. teknar til baka til 3. umr.



Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir breytingu á lögum um almannatryggingar nr. 67/1971, með síðari breytingum, sem er frv. til laga á þskj. 889. Meðflutningskona mín er Danfríður Skarphéðinsdóttir. Þetta frv. felur í sér einfalda en að okkar mati sjálfsagða breytingu á lögum um almannatryggingar, nánar tiltekið á lögum um fæðingarorlof. Það varðar sérstaklega þær konur sem ala fleirbura, tvíbura eða þaðan af fleiri börn, og miðar að því að gefa þeim færi á hvíld sem vanalega er ráðlögð af fæðingarlæknum á meðgöngutíma þegar mest hætta er á að börnin fæðist fyrir tímann. Konum sem ganga með fleirbura er hættara við fyrirburafæðingum en þeim konum sem ganga með eitt barn. Reynslan sýnir að hættast er við fyrirburafæðingu á tímabilinu frá 30. viku og fram til 35. viku meðgöngunnar. Þeim sið hefur verið fylgt á kvennadeild Landspítalans til margra ára að hvetja konur til að hætta vinnu þetta tímabil til þess að minnka þessa áhættu. Í mörgum tilvikum hafa konur verið lagðar inn á meðgöngudeild ef þær hafa fengið fyrirvaraverki á þessu hættuskeiði. Við Íslendingar höfum getað státað okkur af því að hér á landi er ein lægsta tíðni burðarmálsdauða sem um getur í heiminum. Bætt heilsufar, góður aðbúnaður og árvekni í eftirliti og meðferð barnshafandi kvenna eru án efa veigamiklir þættir í þeirri lækkun sem orðið hefur á tíðni burðarmálsdauða hér á landi á sl. tveim áratugum. Á árunum 1985--1989, að báðum árunum meðtöldum, urðu 20.917 fæðingar hér á landi en 177 börn fæddust andvana eða dóu á fyrstu viku eftir fæðingu. Burðarmálsdauði er skilgreindur sem dauði barna í fæðingu eða á fyrstu vikunni eftir fæðinguna. Burðarmálsdauði á þessum árum varð því hjá 6,9 af hverjum 1000 börnum og má telja að það sé með því lægsta sem gerist í heiminum. Í lögum um fæðingarorlof, nr. 57/1987, er reyndar kveðið á um rétt barnshafandi konu til fæðingarstyrks ef hún þarf að leggja niður störf fyrir áætlaðan fæðingartíma af heilsufars- og öryggisástæðum. Í 7. málsgr. 2. gr. þeirra laga segir, með leyfi forsta: ,,Sé barnshafandi konu nauðsynlegt af heilsufars- eða öryggisástæðum að leggja niður störf meira en mánuði fyrir áætlaðan fæðingartíma barns skal hún eiga rétt til fæðingarstyrks þann tíma, þó aldrei lengur en í 60 daga, enda verði ekki við komið breytingum á starfsháttum hennar eða tilfærslu í starfi. Tryggingayfirlæknir skal meta hvort þörf er fyrir hendi samkvæmt ákvæði þessu.`` Svipað ákvæði gildir reyndar einnig um rétt til greiðslu fæðingardagpeninga. En eins og hv. þm. vita er fæðingarorlofi skipt niður í greiðslu fæðingarstyrks og að auki fæðingardagpeninga fyrir þær konur sem vinna utan heimilis. Í 3. tölul. 2. gr. reglugerðar um fæðingarorlof, nr. 20/1989, er nánar kveðið á um þær heilsufars- og öryggisástæður sem geti leitt til framlengingar fæðingarorlofs, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Fyrirbyggjandi meðferð til að koma í veg fyrir fyrirburafæðingu eða til að vernda heilsu fósturs, enda valdi meðferðin óvinnufærni, skv. vottorði læknis.`` Reynslan sýnir að um 40 tvíburafæðingar verða hérlendis á hverju ári að meðaltali. Þríburar fæðast hér annað eða þriðja hvert ár og fjórburar hafa fæðst tvisvar hér á landi svo að vitað sé. Hér er því ekki um mjög stóran hóp að ræða en nauðsynlegt er að tryggja öryggi þessara barna eins og best verður á kosið og í samræmi við þær kröfur sem fæðingarlæknar telja við hæfi. Bæði ákvæði laganna og reglugerðarinnar gætu gilt um konur sem ganga með fleirbura. Þau eru hins vegar túlkunum háð og til þess að taka af allan vafa þykir rétt að setja sérstök ákvæði inn í lögin sem einungis varða þær konur sem ganga með fleirbura. Þær breytingar sem við við leggjum til að gerðar verði á almannatryggingalögunum eru tilgreindar í 1. og 2. gr. þessa frv. og eru svohljóðandi, með leyfi forseta: 1. gr. hljóðar svo: ,,Á eftir 1. málsl. 5. mgr. 16. gr. laganna, sbr. 1. gr. laga nr. 59/1987, bætist nýr málsliður svohljóðandi: Þó skal kona, sem gengur með fleiri en eitt barn, eiga rétt á fæðingarstyrk í einn mánuð að auki fyrir fæðingu barnanna.`` Og í 2. gr. segir: ,,Við e-lið 26. gr. laganna, sbr. 2. gr. laga nr. 59/1987, bætist nýr málsl. svohljóðandi: Kona, sem gengur með fleiri en eitt barn, skal eiga rétt á einum mánuði að auki fyrir fæðingu barnanna.`` Í 3. gr. segir svo: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Eins og ég sagði, hæstv. forseti og hv. þm., því við erum ekki fleiri hér nú, er hér um að ræða í raun afar einfaldar breytingar en að sama skapi mjög sanngjarnar og í samræmi við þá ráðleggingu sem konum sem ganga með fleirbura er jafnaðarlega gefin til þess að draga úr hættu fyrir þær og þau börn sem þær ala. Ég legg því til að hv. þm. komi sér saman um að styðja velferð þessara barna eins og annarra og gefa þeim tækifæri á að byrja sitt líf vel með því að auka öryggi þeirra áður en þau fæðast. Ég legg til að þessu máli verði vísað til 2. umr. og heilbr.- og trn. að þessari umræðu lokinni.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég óska eftir því að hæstv. iðnrh. verði viðstaddur þessa umræðu.

Forseti (Jón Helgason) Hæstv. iðnrh. er ekki staddur hér þannig að fresta verður þessu máli og er málið tekið út af dagskrá.

Forseti (Jón Helgason) Ég vil óska hv. deildarmönnum gleðilegrar páskahátíðar og góðrar heimferðar, þeim sem fara um langan veg. --- Fundi er slitið.