Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þær breyt., sem felast í þessu frv. frá núgildandi l., byggjast á athugunum, sem fram fóru að tilhlutan landbrn. s.l. sumar á eldri l., og framkvæmdu þessa athugun skólastjórar Hvanneyrarskólans og Hólaskóla ásamt búnaðarmálastjóra. Höfuðbreyt. er fyrirkomulagsatriði um verklegt nám í bændaskólunum, en það hefur sýnt sig, að mjög erfitt hefur verið að fylgja þeirri námstilhögun, sem höfð hefur verið, og einnig, að oft hefur þurft að sækja um undanþágur. Nú er farið fram á, að breyt. verði gerðar samkvæmt þeirri reynslu, sem fengizt hefur. Einnig er farið fram á að greiða skólastjórunum nokkur bústjóralaun vegna þess, að aðrir kennarar hafa sumarfrí 2–3 mánuði ársins, og kemur það ranglátlega niður, að þeir verða ekki þessara hlunninda aðnjótandi, en verða að vinna að ýmsum störfum á sumrin fyrir ekki neitt. Þá er heimild til að stofna deild, þar sem búfræðingar geti fengið framhaldsmenntun. Það hefur löngum verið áhugamál þeirra, sem við búnaðarmál starfa, að geta komið upp slíkri framhaldsdeild, og hafa á búnaðarþingi hvað eftir annað veríð gerðar samþykktir í þessa átt, síðast nú í vetur. Þrátt fyrir mikla menntun búfræðinga erlendis, hefur veríð mikill hörgull á að fá leiðbeinandi menn úti um land, sem nauðsynlegir eru, og ekki sízt nú, eftir að jarðræktarákvæðin hafa verið samþykkt og miklar framkvæmdir hafa siglt í kjölfar þeirra. Á fleiri sviðum, t.d. við búfjárræktina, þarf að fá leiðbeinendur, og þótti rétt að koma upp stofnun, sem veitti mönnum þekkingu á þessum greinum, sem nægði til þess, að þeir gætu verið leiðbeinendur bænda. Það hefur verið ákveðið, að þessi framhaldsdeild byrjaði við bændaskólann á Hvanneyri nú í haust. Annað er það ekki, sem ég þarf að taka fram viðvíkjandi þessum breyt., og legg ég til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til landbn.



Mér sýnist ástæða til við þessa 1. umr. að fá eitthvað að heyra hjá stj. um það mál í heild, sem hér liggur fyrir. Sú breyt., sem þetta frv. leggur til, er sennilega frekar æskileg. Það er um nýja deild, sem ekki er til. En um leið finnst mér rétt að athuga, hvort búnaðarfræðslan í landinu sé á réttri leið, og hygg ég, að á henni þurfi að gera aðrar og miklu meiri breyt. en hér er farið fram á. Fyrst er að geta þess, að við höfum haft búnaðarskóla síðan 1880 og nú á síðari árum tvo búnaðarskóla, á Hólum og Hvanneyri, sem hefur verið vandað til eftir ástæðum, en samt er það þannig, að bændurnir hafa ekki sótt þá mikið. Það er áberandi, að húsmæðraskólarnir, sem eru hliðstæðir við bændaskólana, eru svo miklu meira sóttir, þannig að ef húsmæðraskólarnir væru nægilega margir, mundu 10 stúlkur sækja þá skóla í staðinn fyrir einn pilt, sem sækir bændaskóla. Húsmæðraskólarnir eru alltaf fullir, en bændaskólarnir eru ekki alveg fullir, og jafnvel á síðustu árum hefur verið misbrestur á því þrátt fyrir sæmilega kennslu. Því er ekki til að dreifa, að ekki sé sæmileg kennsla, heldur hafa ungu bændurnir fundið það, að við erum ekki á réttri leið. Húsmæðraskólunum hafa húsmæðurnar ráðið. Þeir eru svo að segja eingöngu verklegar stofnanir, en bændaskólarnir svo að segja eingöngu bóklegar stofnanir. Bændurnir hafa fundið, að það er ekki það, sem þá vantar, og það, sem ég hygg, að hæstv. ráðh. ætti að gera, er ekki það að beita sér fyrir þeim lítilfjörlegu breyt., sem hér liggja fyrir nú, heldur að gera breyt., sem eru við hæfi fólksins. Ég vil nota tækifærið, af því að svo vill til, að hæstv. ráðh., sem með þessi mál fer, er þm. rétt hjá öðrum bændaskólanum, að benda honum á, að þessi skóli á ekkert verkstæði. Þar er engin smíðakennsla að heita má, og hinn skólinn er lítið betur settur. Ég hygg, að það þurfi á búnaðarskólum að kenna margháttaða vinnu og meðferð búpenings - ekki af bókum, heldur með vinnu. Ég vitna aftur til þess, að á húsmæðraskólunum, sem kenna daglega vinnu, þar vill kvenfólkið vera. Ég ætla að segja hæstv. ráðh. frá því, að fyrir löngu síðan, það var löngu áður en hann var nemandi á Hvanneyri - og sjálfsagt er það orðið breytt nú -, þá var kennd þar, að því er mér var sagt af manni, sem var þar, bók um húsdýrafræði, sem var um 300 síður, en þar af voru 4 blaðsíður um íslenzk húsdýr. Eftir að skólanum var breytt, var tekið upp nýtt form. Það var lánað frá Dönum, en þar er formið það, að ungir menn læra alla nauðsynlega vinnu heima hjá sér eða á stórum búgörðum, þannig að þeir kunna öll nauðsynleg vinnubrögð við búskapinn, þegar þeir koma í skólann. Hjá okkur er þetta öfugt. Okkar ungu menn hafa tiltölulega mikla bóklega fræðslu, en lítið af vinnu. Nú er það svo, að farið er að lítilsvirða vinnu bændanna. Það þarf ekki annað en að benda á það, að hér á Suðurlandsundirlendinu er höfuðatvinna fólksins mjólkurframleiðsla, en bæði hér og annars staðar er litið niður á þau störf, sem henni fylgja. Fjósamannsstarfið hefur verið fyrirlitið og það stendur áreiðanlega mjög fyrir þrifum nauðsynlegum vinnubrögðum. Ég bendi á þetta, af því að við hér í bænum þurfum að fá mjólk og fólkið í sveitinni þarf að selja mjólk og fólkið, sem vinnur í fjósum og sér um kýrnar, þarf að hafa álíka menntun og hjúkrunarkonur á spítala. Ég er viss um það, að ef bændaskólarnir sneru sér að því að kenna bændaefnunum vinnubrögð í stað þess, að bændaefnin læra nú bækur, þar á meðal að vinna í fjósi, gerði það þá betur færa til starfs síns. Ég beini þessu fyrst og fremst til hæstv. ráðh., en það getur verið, að ég beri fram brtt. um þetta efni til þess að undirstrika það, sem mér finnst, að þurfi að gera síðar. Ég álít, að á Hólum og Hvanneyri ætti að vera 9–91/2 mán. kennsla. Aðalheyskapartíminn mætti dragast frá, og ég geri ráð fyrir, að nemendur hefðu sæmilega bóklega þekkingu. Ég veit þetta af því unga fólki, sem kemur til mín, bæði frá alþýðuskólum og gagnfræðaskólum. Ég held, að við mættum í þessu efni þræða för kvenfólksins með húsmæðraskólana. Það væri ofur lítil bókleg kennsla, en fyrst og fremst ekkert erlent tungumál. Það yrði kennsla um húsdýr, um kynbætur og allt sem praktískast. Ég á við, að það yrði að smíða, setja saman vélar og stunda vinnu við búskap undir þeim fullkomnustu skilyrðum, sem hægt er að hafa. Hæstv. ráðh. tók fram, að það hefði verið erfitt að fá ungu mennina til að sætta sig við að vinna sumarið milli skólavetranna, en ég held líka, að ekki sé nauðsynlegt, að þeir ungu menn, sem á skólanum eru, séu þar yfir heyskapartímann, en aftur er hægt í tímum að kenna þeim alla meðferð búvéla. Ég spái því, að ef þessi hæstv. ráðh. eða aðrir sæju sér fært að láta bændaskólana fara í för húsmæðraskólanna, þá mundu koma aftur heim betri bændur, sem nú er dregið í efa, með þá bóklegu kennslu, sem þar er veitt. Þá vil ég leyfa mér að snúa mér að þriðja skólanum, Skálholti. Ég vil þá fyrst spyrja að því, hvort mönnum finnist ástæða til að byrja nú þegar á þessum skóla, fyrst hinir skólarnir eru ekki fullir. Mér virðist líka, að ef byrjað yrði á honum, að hann ætti að vera með nýju sniði, þar sem ekki virðist vera svo mikil ánægja með hina skólana. Ég hef nýlega komið þarna austur, og ég vil láta hæstv. ráðh. vita, að það eru talsverðir annmarkar á því að framkvæma þetta mál. Það er nú búið að gera teikningu af skólanum, og mundi hann kosta uppkominn einar 5 millj. kr. Ég get ekki hugsað mér, að ræktun, útihús og leiðslur mundu kosta innan við 2 millj. kr., þannig að 7 millj. er það minnsta, sem það mundi kosta að koma þessari stofnun upp. Og þetta er samtímis því, að ekki er hægt að fá peninga til þess að koma upp sæmilegu verkstæði á Hvanneyri, og það er margt, sem skólana vantar vegna þess, að ekki er hægt að fá peninga til þess. Þetta er nú það peningalega, en ég vil líka segja hæstv. ráðh. annan annmarka á þessu Skálholtsmáli, og það er það, að okkur er nokkur vandi á höndum með okkar sögustaði. Það er ekki vansalaust, hvernig farið er með Odda, Haukadal, Skálholt, Þingvelli, Reykholt og Hóla. Nú hefur þingið um skeið lagt nokkurt fé til Þingvalla og Reykholts. Ef Reykholt hefði ekki verið undirbúið þannig, áður en hinir góðu gestir komu í sumar, ef Reykholt hefði verið eins og það var, þegar búið var að byggja fjós og olíutank fyrir framan staðinn, - þá hefði verið þjóðarskömm að taka á móti hinni góðu gjöf, sem okkur var færð í sumar. Nú vil ég segja, hvernig það er með Skálholt. Þar er duglegur bóndi, sem rekur mikið bú, eftir því sem hægt er á þessum fólksleysistímum, en það er ekki hægt að reisa Skálholt við af einum bónda. Til þess þarf mörg hundruð þúsund kr., ef það á ekki að vera til skammar. Nú vil ég segja, hvað kom fyrir með Skálholt í sumar. Það langaði marga þessara manna til að koma í Skálholt, sérstaklega fræðimenn, og ég verð að segja það mér til minnkunar, að ég hafði ekki hugsað út í, að þetta var ekki hægt, en einn prófessorinn við háskólann og annar maður í n. fullyrtu, að þetta væri ómögulegt, og við grípum til þess ráðs að senda lítinn bíl með þá, sem sérstaklega höfðu óskað eftir því að sjá Skálholt, en létum hitt fólkið halda áfram. Að undirbúningi Skálholtsskóla vann n., sem fór inn á þær villigötur að ákveða húsinu stað langt úti í bithaga, og þar hefði það verið nú, ef peningar hefðu verið til. En haldið þið, að hægt hefði verið að sýna gestum staðinn fyrir það. Það verður að byrja þar eins og í Reykholti og eyða í það mörg hundruð þúsundum, en það getur enginn bóndi gert. Mér er kunnugt um, að kirkjunnar menn vilja láta byggja myndarlega kirkju í Skálholti, - en hvernig haldið þið, að þá yrði, þegar skólinn yrði kominn langt út í bithaga? Það verður að hætta við þetta, því að það verður ægilegt skandalmál, ef það verður gert. Og ég vil vara hæstv. ráðh. við því að gera þetta og benda honum á að reyna heldur að draga málið á langinn, því að það verður til hneisu hverjum þeim, sem nærri því kemur. Gamli tíminn lét allt grotna niður, en nýi tíminn er langt úti í bithaga. Ég held þess vegna, að það, sem ætti að gera, væri að reisa fyrirmyndarbú í Skálholti, og svo ætti að reisa þar veglega kirkju. Það má ganga út frá því, að kirkjunnar menn mundu vilja byggja þar og laga kirkjugarðinn. Það, sem gera þarf á þessum stað eins og í Reykholti, er að reisa staðinn við. Þar er myndarlegur búskapur, sem rekinn er af 1–2 kennurum skólans. Sama á að gera með Skálholt, sem var miðstöð þessa lands í 700 ár. Ég vildi gjarna heyra, hvort hæstv. ráðh. álítur, að það eigi að reisa þennan skóla, hvort hann álitur, að það eigi að leggja í þennan 7 milljón króna „business“ samtímis því, að hinir skólarnir eru ekki fullir af nemendum, og hvort ráðh. er ekki með því að gerbreyta þessum skóla, að gera hann að verklegum skóla. Það er sjálfsagt mjög hyggilegt, að þetta frv. gangi til landbn., því að þetta kemur ekki við hinu almenna formi.



Ég tek fullkomlega þátt í undrun hv. þm. S.– Þ. út af þessu frv. Ég hélt eins og hann, að fremur væri þörf fyrir að koma með frv. í þá átt að auka verklegu kennsluna í búnaðarskólunum heldur en hitt. Ég skal taka það fram, að ég þekki ekki mikið inn á þetta, en ég hef þó rætt þetta við skólastjóra þessara skóla, og tel ég, að þörfin sé fyrst og fremst sú að auka verklegu kennsluna. Í 7. gr. frv. er rætt um þær bóklegu námsgreinar, sem á að kenna í búnaðarskólunum, og þær eru hvorki meira né minna en 20–30 í tveggja vetra skóla. Það er þá íslenzka, stærðfræði, innan sviga talnafræði, - og hef ég ekki heyrt það orð notað í þessari merkingu. Björn Gunnlaugsson mun þó hafa notað það um algebruna sína -. flatar- og rúmmálsfræði, búreikningar, þjóðfélagsfræði, búnaðarhagfræði, búnaðarsaga og landbúnaðarlöggjöf Íslands og nágrannalandanna, búnaðarlandafræði, grasafræði, eðlisfræði, efnafræði, jarðfræði, líffærafræði og lífeðlisfræði búfjár, búfjárfræði, mjólkurfræði, arfgengisfræði, verkfærafræði, jarðræktarfræði og svo náttúrlega danska. Enn fremur skal kenna söng, íþróttir, leikfimi og teikningu. Svo er þess lítillega getið, að það eigi að kenna nemendunum eitthvað verklegt. Ég er öldungis hissa á þessu, og eitt af því, sem vekur undrun mína, er sú staðreynd, að hér er starfandi n., sem hefur verið falið að endurskoða alla skóla allt frá barnaskólum. Þessi n. hefur nú þegar endurskoðað barnaskólana, gagnfræðaskólana, menntaskólana, kennaraskólann og húsmæðraskólana, og hafa verið afgreidd l. um þessa skóla. Þá var komið að sérskólunum. N. hefur tvísent bréf til allra skóla varðandi sérnámsefnin. Henni var ljóst, að það var þeirra verkefni að koma með sérnámsverkefnin. Hennar verkefni var að tengja þetta saman. Hvað iðnaðarmennina snertir, hafa þeir tekið þessu vel, og bar það þann árangur, að nú er langt komið frv. um iðnaðarskóla. Frá búnaðarskólunum höfum við ekkert heyrt, og virðist sem þeir vilji ekkert við n. tala. Er svo að sjá sem stj. sé á sömu skoðun, þar sem ekkert hefur verið við n. talað um þetta. Vekur þetta því meiri undrun mína, sem ég veit ekki annað en að n. starfi í góðri samvinnu við hæstv. menntmrh., sem er yfirmaður hennar. Í sambandi við það, að n. var að undirbúa störf sín, virðist mér eins og hv. þm. S–Þ., að inntökuskilyrði í þessa skóla ættu að vera nokkuð ströng, miðuð við miðskólapróf. Þar ætti að fara fram verkleg kennsla og bókleg eftir því. sem skólarnir fjalla um, og svo það, sem ég álit, að kenna ætti í öllum skólum, sem sé íslenzk tunga. Ég gat ekki látið hjá líða að láta í ljós undrun mína á tvennu: Í fyrsta lagi, að stj. kom fram með þetta frv. fram hjá n. og að skólarnir hafa ekki svarað n. um upplýsingar. Í öðru lagi er ég sérstaklega undrandi yfir meginstefnu frv., sem er sú að stytta verklega námið, og er ég sannfærður um, að sú stefna er ekki rétt. Hæstv. ráðh. lagði til, að frv. yrði vísað til landbn. Ég legg til, að því verði vísað til menntmn. Þetta er að vísu sérskóli, og hvaða skóli sem er þarf að fá upplýsingar frá sérfróðum mönnum, en þetta er fyrst og fremst skólamál. Og þegar verið er að byggja upp öll okkar skólamál, er sjálfsagt, að þau fari gegnum eina og sömu þingn. Ég legg því til, að málinu verði vísað til menntmn.



Ég er hræddur um, að það hafi villt suma þm., að stj. lét fella breyt., sem hér eru bornar fram, inn í l., en sannleikurinn er sá, að breyt. eru mjög smávægilegar. En af því að undirbúningsn. valdi þá leið að feila breyt. inn í l., virðist eins og hér sé verið að koma með nýjan lagabálk. Mér var kunnugt um endurskoðun skólalöggjafarinnar, og af þeim sökum taldi ég það ekki í mínum verkahring að gera till. um alhliða breyt. á l. um búnaðarskóla. Ég vildi aðeins fá smábreyt. Verklega kennslan hefur verið þannig framkvæmd, að það hafa verið vandræði, og vildi ég heldur hafa þetta innan löggjafarinnar en utan við hana. Í þessu átti engin endurskoðun að felast, því að hennar er von annars staðar frá. Um það, sem sagt hefur verið um verklegu kennsluna í sambandi við þetta mál, get ég að sumu leyti verið þeim sammála, sem talað hafa, og að sumu leyti ekki. Sú breyt., sem gerð er á tímunum, kemur aðallega niður á sumartímanum, að starfstími manna verður minni þá, en öll verklega kennslan er frekar aukin en minnkuð. Ég er þeim sammála um það, að nauðsynlegt er að koma á fullkominni verklegri kennslu við bændaskólana, og er að því unnið að útvega til skólanna öll þau nýjustu verkfæri, sem tök eru á að fá við íslenzkan landbúnað, bæði vegna skólabúanna og til þess að kenna mönnum vinnubrögð með þau. Ég er sammála um það, að kennsla, sérstaklega í meðferð vinnuvéla, sé stórnauðsynleg námsgrein. Um hitt skal ég ekki segja að svo stöddu, hvort það er til framfara að leggja að mestu niður þá bóklegu kennslu, sem er í búnaðarskólum okkar. Þeir hafa verið sniðnir eftir sams konar skólum á Norðurlöndum, og hefur verið tekin upp sú kennsla, sem þar tíðkast, og tel ég, að menn verði að hugsa sig vel um, áður en hinni bóklegu kennslu er kippt burt. Þó getur komið til mála, að almenn kennsla, sem frekar á heima í unglingaskólum, verði numin burt, þegar sú endurskoðun fer fram á skólalöggjöfinni á Alþingi, sem nú stendur til. Ég held ekki, að hægt sé að segja það, þó að húsmæðraskólarnir séu betur sóttir en bændaskólarnir, að það sé fyrir það, að bændaskólarnir séu skakkt uppsettir, og vil minna á það, að húsmæðrastéttin er að minnsta kosti tvöföld á við bændastéttina, svo að það er ekki undarlegt, þótt þátttakan sé meiri. Hitt er rétt, að aðsóknin að bændaskólunum hefur oft verið undarlega lítil, en mér er sagt, að það sé ekki minni tala hlutfallslega hér, sem sækir bændaskóla, en annars staðar á Norðurlöndum, og sé ég ekki, að hægt sé að kenna kennslufyrirkomulaginu um það, að þeir eru ekki meira sóttir. Um verklega kennslu á bændaskólunum er það að segja, að verklegu kennsluna þarf að auka, en ég er ekki alveg viss um, að rétta leiðin sé að láta þessa kennslu alla fara fram í bændaskólunum. Ég hef heyrt það, að þar sem nemendur eru margir í verknámsdeildum bændaskólanna, þar falli svo lítið í hvers hlut, að þeir, sem þar stunda nám, verði verr að sér heldur en þeir, sem komast að verknámi hjá einstökum bændum. Ég get hugsað mér, að rétt sé að koma því svo fyrir, að sú verklega kennsla, sem þurfi að vera, geti farið fram víðar en á bændaskólunum, eins og er t.d. við sjómannaskólana. Kennslan í sambandi við þá fer fram viða. Þetta er allt til athugunar, þegar löggjöfin verður endurskoðuð. Um Skálholtsskóla skal ég segja það, að eins og þm. er kunnugt, voru samþykkt l. um hann og samþykkt gerð um fjárframlag frá Alþingi til framkvæmdar þessum l. Nú hefur þessu máli litið þokað áfram, aðeins ofur lítið haldið áfram með vegagerð. Hins vegar, þegar fram á sumarið kom og gjaldeyrisskorturinn fór að koma í ljós, sneri ég mér til fjárhagsráðs og spurði, hvort það mundi heimila áframhaldandi fjárfestingu vegna þessa skóla. Fékk ég þau svör, að vegna þess, að stöðva þyrfti ýmsar byggingar, sem byrjað væri á, teldi ráðið ekki mögulegt að festa stórfé í byggingu eins og Skálholtsskóla, og m.a. af því og af því að mér fannst þeir hafa lög að mæla, hefur ekkert frekar verið gert í málinu. Þær milljónir, sem til þess áttu að fara, eru óeyddar og verða það, þangað til nýjar ákvarðanir verða teknar um þetta mál. Ég geri ekki ráð fyrir, að ég eða núverandi stj. leggi út í framkvæmdir, fyrr en málið hefur verið athugað á ný og fyrir liggja nýjar ákvarðanir. Hins vegar tel ég mér skylt að vaka yfir þessu máli eins og Alþingi hefur fengið mér það í hendur og koma því áleiðis svo sem hægt er.



Ég skal nú ekki lengja þessar umr. mikið, en sökum þess, að inn í þessar umr. hefur dregizt bændaskóli Suðurlands og það á þann hátt eins og það gæfi tilefni til, að breytt yrði ákvörðun Alþingis um þetta mál, get ég ekki látið hjá líða að segja nokkur orð. Eins og hæstv. landbrh. hefur sagt, er tilefni þessa frv. aðeins það að breyta nokkuð til á Bændaskólunum, Hólum og Hvanneyri. Lýtur það sérstaklega að verklega náminu. Hæstv. ráðh. hefur einnig gert grein fyrir því, hvers vegna þetta væri borið fram í þeim búningi, sem það er, að það hefur verið fellt inn í þau lög, sem um þetta gilda, og borið þannig fram. Hér er ekki um nýmæli að ræða, nema það, sem þegar hefur verið gerð grein fyrir. Svo kemur það fram, að menn líta nokkuð öðrum augum á bændafræðsluna heldur en bæði var gert, þegar l. um hana voru sett, og eins þegar l. um bændaskóla Suðurlands voru sett. Alþ. hefur það vitanlega á valdi sínu að breyta l. og breyta sínum fyrri ákvörðunum, ef ástæða er til, en það finnst mér bera vott um næsta mikinn hringlandahatt, ef ætlunin er að fara á árs fresti að breyta l. um þetta. Það er nú ákveðið, að bændaskólarnir skuli vera 3. Síðan það var gert, hefur engin breyting orðið á Hólum eða Hvanneyri. Húsrúmið hefur ekkert stækkað frá því, sem þá var. Skólarnir eru nokkurn veginn fullskipaðir. Þeir rúma ekki nema um 70 nemendur. Ef gera má ráð fyrir, sem ég hef reyndar ekki reiknað út, að bændur búi að meðaltali um 20 ár, mætti ætla, að 500–600 bændur nytu hinnar almennu fræðslu, því að nokkuð af húsrúmi skólanna yrði notað fyrir framhaldsdeildir. Það skarðar þá í húsrúmið um 10–20 pilta, og mér er sagt, að í ráði sé, að nemendur séu í eina tvo vetur í framhaldsdeild, svo að ég hygg ekki of í lagt að gera ráð fyrir, að bændaskólarnir tveir geti tæpast tekið við meira en sem svarar 50 nemendum til almennrar fræðslu. Eftir frv. er gert ráð fyrir, að frekar sé dregið úr verklegu kennslunni en hitt. Þetta mun vera vegna þess, að piltar hafa tæpast fengizt til að dveljast við verklega námið sumarlangt. Nú er það svo, að undanfarin ár hefur verið gnægð atvinnu og hátt kaup, og hefur það freistað pilta til að sitja við þann eldinn sem bezt brennur, án tillits til framtíðarinnar, og um flesta er það svo yfirleitt, að þeir vilja sitja við þann eldinn. Þetta, hygg ég, að eigi sinn þátt í því, að bændaskólarnir hafa ekki verið betur sóttir hin síðari ár. Og þó að við verðum að vona, að hér verði áfram fjörugt atvinnulíf eins og að undanförnu, þá má þó vera, að það verði með nokkuð öðrum hætti, að atvinnan verði meira til að efla okkar eigið atvinnulíf en verið hefur, og mætti þá svo fara, að aðsókn yrði meiri að þessum skólum. Það er rétt að líta á það í þessu sambandi, að mér finnst það sæta furðu einmitt nú á þessum tíma eftir þá breytingu, sem orðin er á okkar búnaðarháttum, að fram skuli koma hér á Alþ. hugmyndir, er gætu orðið til að draga úr bændamenntun, ef þær yrðu framkvæmdar. Það er að vísu erfitt að sjá fram í tímann, hvernig atvinnulíf okkar verður, en eitt er víst, að hér eftir verða gerðar harðari og meiri kröfur til bænda, að þeir séu starfi sínu vaxnir og hafi til að bera meiri kunnáttu og hæfni en verið hefur. Aðstaða bænda til að búa verður áreiðanlega sú, að þeir fá minna vinnuafl til daglegra starfa en hingað til. Bændur þurfa því meiri og fjölbreyttari þekkingu, ekki eingöngu verklega, heldur einnig bóklega þekkingu, sem grípur inn í starf þeirra enn meir en verið hefur. Og nú er verið að taka fleiri og fjölbreyttari tæki í notkun við landbúnaðarstörf en nokkru sinni hefur þekkzt hér, og það sjá allir, hve nauðsynlegt er, að bændur hafi sem bezta þekkingu á þeim. Og þeir þurfa á mikilli hæfni og tækni að halda til að láta þessi tæki endast sem bezt og halda þeim við, og til þess þarf fræðslu og æfingu í starfi. Þá gera neytendur meiri kröfur til bænda um vöruvöndun en nokkru sinni áður, og í sambandi við vöndun framleiðslunnar er þörf mikillar þekkingar, til að bændur geti orðið vandanum vaxnir. Þessi breyting er sumpart þegar orðin og sumpart er hún að verða, og á sama tíma er ekki örgrannt um, að hér séu komnar fram tillögur, sem miða að því að draga úr bændafræðslunni, og gegnir það mestu furðu. Vera má, að því verði til svarað, að þetta frv. gefi ekki tilefni til slíkrar gagnrýni, en þó er hér verið að draga heldur úr verklegu fræðslunni, og hefði þó verið þvert á móti ástæða til að auka hana. En ef ég mætti velja um almennu bændafræðsluna og framhaldsnám bændum til handa, ef við værum ekki menn til að hafa hvort tveggja í góðu lagi, þá mundi ég heldur kjósa, að almenna fræðslan væri í góðu lagi. Að vísu er það vel farið, að menntun þeirra, sem leiðbeina bændaefnum, sé í bezta lagi, leiðbeinandinn getur unnið ómetanlegt gagn, ef hann hefur bæði áhuga og menntun, en það verða áreiðanlega því meiri not að góðum leiðbeinanda, sem bændastéttin er almennt menntaðri og þeim vanda vaxin að hagnýta sér það, sem leiðbeinandinn ber fram. Ég álít því, að aðaláherzluna beri að leggja á hina almennu menntun bænda. Hvað áhrærir svo bændaskóla Suðurlands, finnst mér illa með það mál farið (þó að þetta frv. gefi ekki tilefni til þessara ummæla), ef nú á að fara að breyta ákvörðun þingsins fyrir nokkrum árum og skerða fjárframlög til þeirrar fyrirhuguðu framkvæmdar. Ég tel það alveg fráleitt, og liggur þá við, að búnaðarfræðslan hér á landi eða aðstaða til hennar sé komin niður á það stig, sem hún var á fyrir síðustu aldamót. Hér á þó hlut að máli önnur stærsta stétt landsins, og framtíðaröryggi þjóðarinnar byggist fyrst og fremst á því, að hafa góðan landbúnað. Og þetta gerist hér á sama tíma sem nágrannaþjóðir okkar auka bændamenntun sína stórkostlega. Nú þegar er hafinn lítils háttar undirbúningur að bændaskóla Suðurlands, og þó að sumum kunni nú að vaxa í augum, hvað hann kann að kosta, þá held ég, að mönnum væri hollt að hugleiða í því sambandi, að við mundum ekki vera komnir mjög langt áleiðis með tilliti til verklegra umbóta, ef alltaf hefði verið byrjað á því að gera dæmið upp fyrir fram, þegar átt hefur að hefja einhverja verklega framkvæmd, reikna út, hver kostnaðurinn verði, áður en lýkur, og láta sér vaxa það svo í augum að byrja aldrei á verkinn. Hversu haldgott væri t.d. vegakerfi okkar nú, sími og brýr, ef við hefðum reiknað út fyrir fram, hvað þetta mundi nú allt verða dýrt að lokum, og hefðum þá auðvitað hætt við að leggja í framkvæmdirnar? Ef sá háttur hefði verið hafður, mundu seint hafa verið teknar ákvarðanir um slíkar umbætur. Það á ekki við um fyrrnefndar framkvæmdir og því síður, hvað bændaskóla Suðurlands áhrærir. Ég hefði búizt við öðru í þessu efni hér á Alþ. en því, sem hér hefur verið rætt um, að draga úr menntun bændastéttarinnar. Ég held, að það væri sæmilegra fyrir okkur hér að hlynna að henni eftir föngum. Störf hennar eru svo þýðingarmikil fyrir þjóðina, að okkur væri sæmra að reyna frekar að búa vel að henni heldur en gera tilraun til að draga úr menntun hennar og láta okkur í léttu rúmi, hvaða menntun bændur fá. Vera má, að ungmennum í þessum skólum sé svo farið í seinni tíð, að þeir hafi verið eitthvað veigrunarsamari en áður. En ég sé enga ástæðu til að leggja sérstaka áherzlu á það. Ég hygg, að það sé stundarfyrirbæri. Það má vera, að umrót undanfarinna ára hafi haft einhver áhrif á því sviði eins og í mörgum öðrum efnum. En það vil ég vona, að þó að þjóðin kunni að hafa verið eitthvað miður sín á þessum byltingatímum, sem eru svo ólíkir því, sem við höfum átt að venjast, að þá komi hún aftur til sjálfrar sín og verði þess megnug að færa sér þessa fræðslu og aðra í nyt. Ég hefði nú viljað vænta þess af hv. d., að hún gerði þá bráðabirgðabreytingu á þessum l., er hæstv. ráðh. leggur til, en dragi ekki inn í þetta mál önnur efni og sízt þau, er orðið gætu til að tefja eða spilla menntun bænda.



Herra forseti. Ég vil fyrst víkja nokkrum orðum að ræðu hv. 1. þm. Árn. Ég held, að það gæti einhvers misskilnings hjá honum varðandi bendingar mínar í þessu máli, að þær miði að því að vinna gegn menntun bænda. Ég stakk upp á, að bændaskólarnir yrðu eins árs eða 9 mánaða skólar, og með litlum breytingum gætu þá helmingi fleiri nemendur sótt skólana að Hólum og Hvanneyri, eða um 100 á ári hverju. Ég veit, að þegar hv. þm., sem er sjálfur gamall búfræðingur, athugar, að í bændaskólunum eru nú kenndar yfir 20 námsgreinar og margar þeirra stórar, þá sér hann, að það er ekki æskilegt fyrir bændaefni að dreifa kröftum sínum á allt það námsefni, og það er ekki von, að piltar geri því öllu góð skil. Hv. þm. verður að minnast þess, að á hans gamla skóla, Hvanneyri, er enn þá ekkert verkstæði t.d., ranghyggjan er svo stórkostleg. Hví má ekki fyrst laga þá skóla, sem fyrir eru, svo að þeir nýtist sem bezt, áður en farið er að ráðast í það vafasama fyrirtæki að stækka þá? Námsgreinafjöldinn er minnisvarði yfir allt „húmbúg“ í þessu sambandi. Hvaða meining er t.d. í því að kenna dönsku og almennan reikning í bændaskólunum? Ég er viss um, að ef hv. 1. þm. Árn. athugar málið, þá sér hann, að það er ekki heppilegt að blanda almennum kennslugreinum inn í sérfræðinámið, og í sambandi við það, sem hæstv. Iandbrh. viðurkenndi áðan, að bændaskólarnir hefðu jafnan verið illa sóttir, þá vil ég benda á, að við verðum að mæta þeirri staðreynd með því að gera skólana þannig úr garði, að bændur finni, að þeir eigi þangað eitthvert erindi og hafi það gagn af skólavistinni, sem til er ætlazt. Nýr skóli kemur af sjálfu sér, þegar hinir eru fullir, en meðan hins vegar er hægt að tvöfalda nemendatölu gömlu skólanna með skynsamlegu móti, bráðliggur ekki á nýjum skóla. Ég dreg ekki í efa, að Ólafsdalsskólinn hafi verið einhver bezti búnaðarskóli hér á landi, en skólakerfi hans var mjög líkt og húsmæðraskólanna nú, mikið verklegt nám, enda blessaðist það vel. En að núverandi skólakerfi bændaskólnna gafst vel hjá Sigurði Sigurðssyni og Halldóri á Hvanneyri, stafaði bara af því, að þeir voru afburðamenn, en það er ekki öllum gefið, þessir menn voru yfirfullir af persónulegum krafti. Tökum t.d. húsdýrafræðina dönsku, sem hefur verið kennd, þar eru 296 blaðsíður um útlend húsdýr, en 4 blaðsíður um innlend húsdýr. Þegar Sigurður Sigurðsson kenndi eða talaði, þá hafði hann alltaf áheyrn, en þetta er ekki öllum gefið. Einstakir kennarar geta haft það mikinn persónuleika, að gallar ríkjandi skólafyrirkomulags komi ekki svo skýrt í ljós, meðan þeirra nýtur við, en þegar þeir falla frá, verður oft ekki lengur við unað. Í þessu sambandi vil ég benda á, að hin almenna skólaskylda hefur nú nýlega verið framlengd og það ekki svo lítið. Unglingarnir eru í hörðum bóklegum böndum, taka mikil og mörg próf og njóta sívaxandi bókfræðslu, svo að allir sjá, hve fjarri lagi það er að ætla sérskólum bændanna að burðast með alla hina almennu bókfræði, sem er kennd í lögboðnum skólum. Einn útgangurinn út úr hinum almennu unglingaprófum og námi er stúdentspróf við 18 ára aldur í framtíðinni. Stúdentar munu e.t.v. skipta hundruðum á ári hverju, og þeir stúdentar, sem fara í búnaðarskólana, ættu ekki að þurfa að taka annað en verklega námið. Menn hljóta að sjá, að það væri að bera í bakkafullan lækinn að láta bændur framtíðarinnar eða bændaefni fást enn við mikil bókleg efni, eftir að þeir væru komnir í gegnum hina almennu skóla og í bændaskólana eða sérskóla. Hitt er rétt, að það er nauðsynlegt að reisa Skálholtsstað við í nútíðarmynd, koma þar upp fyrirmyndarbúi, stækka túnið og reisa hús fyrir það fé, sem Alþ. hefur heimilað að verja til staðarins, og reyna að láta bráðna þar saman virðulegar minningar liðna tímans og virðulegt og myndarlegt nútímalíf. Nefnd sú, er ákveðið hefur að endurreisa Skálholtsstað og fara með hann út í bithagann, er starfi sínu ekki vaxin. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta. Ég mun síðar koma hér með brtt. sem mótmæli gegn þeirri stefnu í búnaðarmálum, sem kemur fram í þessu frv.



Herra forseti. Ég get verið stuttorður um þetta mál. Þetta frv. var flutt á síðasta þingi og var samþ. í þessari d. og var komið til n. í Ed., en tími vannst ekki til þess að ljúka afgreiðslu þess vegna þess. hvað áliðið var. Efni þessa máls er, að það er lagt til, að hlutaðeigandi bæjarstjórnir kjósi meiri hl. í stjórn vinnumiðlunarskrifstofanna. eða 3 menn af 5. í stað þess, að þær kjósa nú aðeins 2 menn af 5. Að öðru leyti er lagt til, að fyrirkomulagið, sem er á stjórn skrifstofanna, haldist og að verkalýðssamtökin tilnefni einn mann og vinnuveitendur einn. Það, sem ég tel mæla með þessu, er það, að vinnumiðlunarskrifstofur eru bæjarfyrirtæki. Bæjarsjóður borgar 2/3 kostnaðar og starfsemi þeirra er yfirleitt algert bæjarmál. Ég hef þess vegna talið eðlilegt, að bæjarstjórnir ráði á hverjum tíma þessum stofnunum. Þess vegna hef ég flutt þetta frv., og vænti ég, að það fái eins góðar undirtektir og í fyrra. Ég óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til heilbr.- og félmn.



Ég vil á sama hátt og þegar þetta frv. kom fram í fyrra vara við því að samþ. það, af því að það er óeðlilegt. Fyrir utan þau rök, sem ég færði fram, þegar málið var til umr. hér í þd., vil ég geta þess, að með löggjöf um fjárhagsráð er gert ráð fyrir, að fjárhagsráð þurfi að hafa náið samstarf við vinnumiðlunarskrifstofur um land allt, til þess að ekki skapist atvinnuleysi í sambandi við þann óhjákvæmilega samdrátt, sem hlýtur að verða í sambandi við gjaldeyrisskortinn, þó að ekki sé annað. Ég tel þess vegna eðlilegt, að ríkisvaldið, sem kostar vinnumiðlunarskrifstofurnar að nokkru, hljóti að hafa þar fulltrúa, og ég vil skjóta því til n., sem með þetta mál fer, að hún athugi það vel og leiti um það álits fjárhagsráðs. Ég vænti, að það komi í ljós, að fjárhagsráð býst við að geta átt náin samskipti við vinnumiðlunarskrifstofur um land allt, og vænti þess, að þá þyki eðlilegt, að stj. eigi fulltrúa í þessum stjórnum, þótt ekki sé nema einn af fimm á hverjum stað.



Herra forseti. Ég get engan veginn verið sammála hæstv. forsrh. um það, að til þess að samvinna geti orðið á milli vinnumiðlunarskrifstofanna og fjárhagsráðs, þurfi stj. að eiga fulltrúa í stjórnum vinnumiðlunarskrifstofanna. Ég veit ekki annað en að það hljóti að vera jafnþægilegt fyrir fjárhagsráð að eiga samvinnu við stjórnir vinnumiðlunarskrifstofanna, þó að bæjarstjórnirnar hafi þar meiri hluta. Þetta eru svo augljós rök, að ég er undrandi á því, að hæstv. forsrh. skuli hafa á móti þeim rökum. Ég hef ekkert á móti því, að fjárhagsráð skoði þetta frv., en mér þykir skörin fara að færast upp í bekkinn. ef Alþingi þykist ekki geta afgr. l. um fjarskyld efni, án þess að þau séu send til fjárhagsráðs. Það er þá búið að setja nokkurs konar yfir Alþingi, og er dálítið einkennilegt að heyra slíkt frá forsrh. Ég veit. að fjárhagsráði er ætlað mikið starf, og skal ekki gagnrýna það, en tel það mjög einkennilegt, ef það á að taka upp þann sið að vísa þingmálum til fjárhagsráðs til ályktunar. Ég endurtek það, sem ég sagði í upphafi, að þetta er hreint bæjarmál og bæjarstjórnirnar eiga þess vegna að kjósa meiri hl. í þessar stofnanir. Það leiðir af sjálfu sér, að bæjarstjórnirnar yrðu jafnfúsar og áður til samvinnu við stj. Ég vil líka ítreka það, sem ég sagði á síðasta þingi um þetta mál, að ég hygg, að gengið hafi verið það langt í sentraliseringu ríkisvaldsins, að nú sé mál að snúa til baka, að ganga lengra inn á þá braut að fá bæjarstjórnum og sveitarfélögum meira vald, en auka ekki stöðugt vald ríkisins. Ég held. að nú sé kominn tími til þess að snúa við. Við sjáum afleiðingar þess, að allt er dregið á einn stað. Ég held, að afleiðingarnar sýnt sig m. a. í því, að sífellt eykst flótti fólksins frá landsbyggðinni og í stóru kaupstaðina, sérstaklega til Reykjavíkur. Ég held ekki, að fólkið uni í bæjunum, ef völdin eru tekin af þeim, og vil, að þeirri óheillastefnu sé ekki haldið lengur, sem gengið hefur fyrir sig. Ég vil benda á, að í ákvæði til bráðabirgða er gert ráð fyrir að kosið sé til þriggja ára. Þetta var þannig í fyrra, en nú þarf að breyta því í tvö ár, því að það er miðað við bæjarstjórnarkosningar. Ég vil ítreka ósk mína um það, að hv. d. taki þessu máli með skilningi.



Herra forseti. Ég vildi ekki endurtaka hér í d. þær ástæður, sem ég færði fram í fyrra, en benti aðeins á það til viðbótar, að fjárhagsráð þyrfti að hafa samskipti við vinnumiðlunarskrifstofurnar. Þau rök, sem ég áður hef fært, voru þau, að ríkissjóður kostaði þessa starfsemi, eins og fram er tekið, og vinnumiðlunarskrifstofurnar hafa með höndum að miðla vinnu, ekki eingöngu bæjarvinnu, heldur líka opinberri vinnu, vinnu ríkisins, sem til fellur á starfssviði hverrar vinnumiðlunarskrifstofu um sig. Af þessari ástæðu taldi ég eðlilegt, að stj. hefði einn fulltrúa í stjórn þessara stofnana. Ég er þeirrar skoðunar, að ekki sé verið að taka nokkur völd af bæjarfélögunum, þar sem þau kjósa tvo menn og verkalýðs- og vinnuveitendasamtökin kjósa sinn manninn hvort. Út af því, sem flm. sagði, að sér fyndist skörin vera farin að færast upp í bekkinn, þegar fjárhagsráð væri orðið eins konar yfir Alþingi, fyrst leita þyrfti ráða til þess út af því máli, sem hér er til umr., þá veit ég, að hv. þm. N-Ísf. er svo þingvanur, að hann veit, að frv. eru oft send til einnar stofnunar og annarrar til umsagnar og álits. Að mínu viti er þetta frv. svo skylt verkefnum fjárhagsráðs, að mér þótti eðlilegt að leita þangað. Fjárhagsráð er ekki frekar yfir Alþingi en bæjarráð Reykjavíkur, en þangað þykir eðlilegt að senda mál, sem það fjallar um. Ég ætla því, að í þessu atriði sjái flm., að hann hefur byggt á nokkuð miklum misskilningi eða fljótfærni. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta mál frekar, nema tilefni gefist til.

Flm. (Hermann Guðmundsson) : Herra forseti. Ég flutti frv. shlj. þessu á síðasta þ. Því var vísað til n., en náði þá ekki fram að ganga. Ástæðan til þess, að þetta frv. var flutt, er sú. að þeir, sem stunda íþróttir, hafa oft orðið fyrir tjóni og margir þeirra orðið fyrir miklum skakkaföllum við íþróttaiðkanir. Það eru mörg dæmi þess, að menn hafi orðið illa útleiknir við íþróttaiðkanir og jafnvel misst atvinnuna þess vegna, en hins vegar er enginn vafi á því, að íþróttaiðkanir eru hollar fyrir alla, bæði menn og konur. Íþróttasamtökin hafa komið auga á það, að það þarf að skapa meira öryggi fyrir þá, sem íþróttirnar iðka. Því hafa frá fjöldamörgum íþróttaþingum komið fram ályktanir um það, frá því ég flutti þetta frv., að fá það samþykkt, og nú síðast í sumar á ársþingi íþróttasambands Íslands. Ég sé ekki ástæðu til að ræða meira um þetta að sinni, en óska þess, að frv. verði að umr. lokinni vísað til heilbr.- og félmn.