Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fram. (Páll Þorsteinsson) : Herra forseti. Landbn. hefur tekið þetta mál til athugunar og afgreiðslu. Eins og fram kom við 1. umr. um frv., hafði erindi um þetta mál verið sent dóms- og kirkjumrn., og rn. og er því meðmælt, að sú heimild verði lögfest, sem frv. kveður á um, enda er frv. flutt í samráði við hæstv. dóms- og kirkjumrh. Ekki liggur fyrir skrifleg umsögn landnámsstjóra, en í viðtali hefur hann tekið fram, að hann telji eðlilega þá ráðstöfun, sem hér er farið fram á, og hann geti fyrir sitt leyti mælt með samþykkt frv. N, var ásátt um að leggja til, að frv. verði samþ., eins og það liggur fyrir. En þess skal getið, að tveir nm. voru ekki á fundi, þegar málið var afgr. í nefndinni.

Flm. (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Með stóraukinni þekkingu og tækni á öllum sviðum sjávarútvegsins hefur sóknin aukizt svo mjög í flesta stofna fiska og sjávardýra, að jafnvel er talið, að flestum þessara stofna sé nokkur hætta búin af þessari miklu sókn. Af þessum ástæðum hefur orðið að grípa til ýmiss konar ráðstafana til verndunar stofnum sjávardýra. Við fiskveiðar eru ákveðin svæði, einkum uppeldis- og hrygningarstöðvar, friðuð um lengri eða skemmri tíma. Á þeim sviðum hefur hins vegar ekki þótt rétt eða fært að grípa til neinna annarra takmarkana á aflamagni. Við veiðar á rækju, hörpudiski og humar hafa þess konar aðgerðir ekki reynzt nægilegar. Við þessar veiðar hefur orðið að grípa til beinna takmarkana á aflamagni, en það hefur m. a. verið gert með takmörkun á veiðitíma og einnig með því að takmarka fjölda báta og með beinni takmörkun á hámarksafla, sem leyfður er á hverju svæði. Við þessar ákvarðanir hefur jafnframt orðið að taka tillit til byggðarsjónarmiða, t. d. þannig að heimila aðeins veiðar fyrir báta frá nærliggjandi byggðarlögum. Ljóst er, að samræma ætti byggingu vinnslustöðva á landi því aflamagni, sem gera má ráð fyrir á viðkomandi svæðum. Á þessu hefur hins vegar orðið töluverður misbrestur. Höfum við í landi okkar fjölmörg dæmi um slíkt og þá jafnframt dæmi um alvarlegar afleiðingar fyrir atvinnulíf í viðkomandi byggðarlögum. Það er skoðun mín, að úr þessu beri að bæta. Því hef ég á þskj. 313 leyft mér að leggja fram frv. til l. um heimild til að setja á fót vinnslustöðvar á sviði sjávarútvegs. Í 1. gr. frv. kemur hins vegar fram, að aðeins er átt við vinnslustöðvar á þeim sviðum, sem háð eru beinum aflatakmörkunum, sem sjútvrn. ákveður, m. ö. o. aðeins við rækju-, humar- og skelfisksvinnslu, eins og nú er ástatt. Það er að vísu rétt, að einnig er nauðsynlegt að samræma byggingu frystihúsa og annarra fiskvinnslustöðva. Hins vegar er þar yfirleitt um svo fjárfrekar framkvæmdir að ræða, að auðvelt ætti að vera að ná slíkri samræmingu með aðstoð lánastofnana, ekki sízt ef tryggt er, að lánastofnanir fylgi þeim áætlunum, þeim byggðaáætlunum og atvinnuvegaáætlunum, sem Framkvæmdastofnun ríkisins vinnur að, og þeim er raunar gert skylt að fylgja samkv. lögum um þá stofnun. Um vinnslustöðvar fyrir rækju, humar og skelfisk gildir nokkuð öðru máli. Slíkum stöðvum má koma á fót með tiltölulega litlu fjármagni, jafnvel með því að fá stórvirkar vélar með lánskjörum, enda er víða svo komið, að gæta verður á þessum sviðum fyllstu varúðar, ef ekki er jafnvel þegar í óefni komið. T. d. má nefna vinnslu á hörpudiski. Slík vinnsla er að hefjast með stórvirkum vélum. Ein þess háttar vél, amerísk, er komin í Stykkishólm, önnur, smíðuð hér á landi, á Bíldudal og sú þriðja, einnig smíðuð hérlendis, á Langeyri við Ísafjarðardjúp. Þessar vélar og það, sem í kringum þær er, kostar margar millj. kr. Þær þurfa jafnvel nokkur þús. tonn af hörpudiski til þess að vera arðbærar. Ljóst er hins vegar, að hörpudisksmiðin eru mjög takmörkuð og þegar allnálægt flestum gengið, a. m. k. á ofangreindum svæðum. Það er sannfæring mín, að mjög vafasamt sé að setja fleiri slíkar vélar á þessi svæði, a. m. k. án ítarlegrar könnunar. Þetta kom raunar mjög berlega fram í blaðaskrifum um þá vél, sem sett var upp í Stykkishólmi, og vöknuðu ýmsar spurningar um, hvort gætt hefði verið nauðsynlegrar samræmingar á afkastagetu miðanna og vélarinnar. Rækjuveiðar hafa verið stundaðar af miklu kappi á undanförnum árum, einkum við Vestfirði og á Húnaflóa. Hefur sóknin t. d. á Ísafjarðardjúpi og í Arnarfirði stóraukizt á undanförnum árum. Hefur komið í ljós, að gengið hefur verið mjög nálægt stofnunum. Því hefur reynzt nauðsynlegt að takmarka þessar veiðar í vaxandi mæli. Vonandi ber það tilætlaðan árangur. Til þess benda raunar veiðarnar á Ísafjarðardjúpi nú í vetur. Vinnslustöðvar hafa risið upp eins og gorkúlur og til þeirra verið keyptar eða leigðar stórvirkar rækjupillunarvélar. Við Ísafjarðardjúp eru starfræktar a. m. k. 7 rækjupillunarvélar og 2 við Arnarfjörð. Hver þessara véla þarf u. þ. b. 700–800 tonn af rækju á ári, til þess að rekstur þeirra sé sæmilega tryggður. Hygg ég, að það sé meira en bæði Ísafjarðardjúpið og Arnarfjörðurinn þola með góðu móti, enda er staðreyndin sú, að afkoma rækjuvinnslustöðvanna hefur yfirleitt verið fremur bágborin síðari árin. Á Húnaflóa voru rækjuveiðar lengi vel aðeins stundaðar frá Hólmavík og Drangsnesi. Hefur rækjuveiðin algerlega haldið uppi atvinnulífi á þessum stöðum mörg undanfarin ár. Á Hólmavík og Drangsnesi voru samtals tvær litlar vélar og ein stór. S. l. haust bættist við eins stór rækjupillunarvél á Skagaströnd. Um svipað leyti ákvað sjútvrn., að hámark rækjuaflans á Húnaflóasvæðinu skyldi vera 1200 tonn á þessari vertíð. Var þá þegar ljóst, að um algert lágmark var að ræða fyrir þann vélakost, sem til staðar var. Um s. l. áramót kom hins vegar upp ný rækjuvinnslustöð á Hvammstanga með stórri vél. Afleiðingin er sú, að á Húnaflóasvæðinu er nú hafið skefjalaust kapphlaup um þá rækju, sem veiða má. Ef svo heldur fram sem nú horfir, getur aðeins farið á þann veg, að byggðarlögin og þeir, sem reka þessar vinnslustöðvar, bera stórtjón af og atvinnuleysi verður, a. m. k. á Hólmavík og Drangsnesi, þar sem segja má, eins og fyrr segir, að allt atvinnulíf sé á rækjuveiðunum byggt. Eflaust verður þrýst á að fá aflahámarkið aukið. Þá er jafnframt ekki ólíklegt, að rækjustofnunum sé búinn nokkur voði og geti farið á sömu leið og varð á Ísafjarðardjúpi. Þarna er um mjög alvarlegt mál að ræða fyrir viðkomandi byggðarlög og ljóst, að stjórnvöld þurfa að grípa í taumana án tafar, þótt raunar megi segja, að það sé þegar orðið nokkuð seint. Komið gat til greina að fela fiskveiðasjóði að tryggja þá samræmingu, sem um ræðir í umræddu frv., milli veiða og vinnslu. Við nánari athugun þótti mér hins vegar eðlilegra, að þeir, sem vilja reisa vinnslustöð á viðkomandi sviði og svæði, leiti sjálfir heimildar hjá sjútvrn., sem ákveður aflamagnið, eins og fyrr er greint frá. Þetta þótti mér eðlilegra, m. a. með tilliti til þess, sem áður segir, að sumar slíkar stöðvar má jafnvel reisa, án þess að lánastofnanir séu til kvaddar. Ég vil að lokum taka það fram, að mér er viðamikið leyfakerfi ógeðfellt. Ég vil leitast við að leggja sem minnstar kvaðir á heilbrigt framtak einstaklingsins. Á sumum sviðum verður hins vegar ekki hjá því komizt. Við umræddar veiðar er þegar komið á leyfakerfi og aðrar takmarkanir. Ég vona, að af því, sem ég hef rakið, verði hv. þm. ljóst, að í þessu tilfelli er skaðlegast að stíga ekki skrefið til fulls. Að lokum vil ég leyfa mér að leggja til, að frv. verði visað til 2. umr. og hv. sjútvn



Herra forseti. Ef ég man rétt, eru liðlega 2 ár síðan við ræddum hliðstætt mál hér í Ed. Var það flutt af varaþm. í Reykjaneskjördæmi, sem sat hér á þingi. Þá sáum við fram á, að svipuð þróun mundi gerast á Suðurnesjum og hv. flm. hefur talað um að væri að gerast og jafnvel hefði gerzt nokkuð á Vestfjörðum. Sjútvn. fékk þessa þáltill. til meðferðar og mælti einróma með henni, þ. e. a. s. að höfð yrði gát á allri uppbyggingu og athugað gaumgæfilega, áður en menn færu í slíka fjárfestingu, sem hefði svo mikla afkastagetu, að það væri langt umfram hugsanlegt veiðimagn, eins og flm, ræddi hér skilmerkilega áðan. Deildin samþ. síðan þessa ályktun, og hún var send ríkisstj. Síðan hefur það gerzt, að við höfum fengið stofnun mikla í landinu, sem á að skipuleggja ýmsa hluti, og ef ég man rétt, er flm. frv. stjórnaraðili í þessari stofnun. Hefur Framkvæmdastofnun ríkisins ekki fengið þetta vandamál til meðferðar, sem frv. fjallar um? Er hún á miklu stærra sviði? Eða hvað hefur hún skipt sér af slíkri uppbyggingu, sem frv. gerir ráð fyrir? Hefur ekki borizt til hennar þessi ályktun, sem var gerð hér í hv. deild fyrir u. þ. b. tveimur árum? Ályktunin er í anda þessa frv., og vildi ég þess vegna vita um afdrif hennar, áður en ég færi að taka afstöðu til frv. sjálfs. Ef stofnunin gegnir því hlutverki, sem sagt var hér á sínum tíma, þá á hún að hafa hemil á þessu, sem þarna er sagt alveg réttilega frá, að hefur átt sér stað. Ég vildi aðeins fá þessar upplýsingar á þessu stigi málsins og vita, hvernig málunum hefur reitt af í tímans rás, s. l. 2 ár, því að ef ekkert hefur verið gert í þessu, þá sé ég varla, að svona lög mundu bæta úr. Þá er eitthvað annað, sem þrýstir á, jafnvel að það komi upp hagsmunapólitík á viðkomandi svæðum, og það er hlaupið til manna, sem bjarga þessu við, leitað fyrirgreiðslu hjá okkur á Alþ. o. s. frv. Ég sem sagt vildi nota tækifærið til að spyrja flm. um þetta, sem ég drap á, ef hann hefur tök á að svara því með svona stuttum fyrirvara.



Herra forseti. Ég mun að vísu ekki geta veitt fullnægjandi svör við spurningum hv. þm., en þó vil ég segja það, að mér var ekki kunnugt um þessa ályktun, sem héðan mun hafa farið fyrir tveimur árum, enda sat ég þá ekki á þingi. Ég hef ekki orðið var við þessa ályktun hjá Framkvæmdastofnun ríkisins. Má vel vera, að hún hafi borizt þangað, en hún hefur a. m. k. ekki verið sýnd stjórn stofnunarinnar og þá að öllum líkindum ekki verið tekin til meðferðar, því að ég minnist þess ekki og tel mig raunar geta fullyrt, að hún hafi ekki verið á skrá þeirra mörgu verkefna, sem stofnunin samþykkti fyrir sína áætlunardeild. Ég vil hins vegar segja það, að áður en ég lagði fram þetta frv., ræddi ég efni þess ítarlega við nokkra aðila, m. a. tvo meðlimi í stjórn fiskveiðasjóðs og einn starfsmann sjútvrn. Ég var í upphafi með aðrar leiðir í huga um þetta, því að ég er sannfærður um, að þarna verður að grípa í taumana, ef ekki á að hljótast af vandræðaástand víða um land. En við athugun á málinu kom það í ljós, sem mönnum ætti raunar að vera ljóst, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, að ýmsar þessar stöðvar til vinnslu, einkum á rækju, má setja á fót í raun og veru án þess, að nokkur lánastofnun þurfi að koma þar að. Það var þetta, sem fulltrúar fiskveiðasjóðs bentu mér á, þegar ég ræddi um það við þá, hvort ekki mætti tryggja þetta með lánveitingum frá sjóðnum. Þessar vélar má fá með lánskjörum erlendis frá, og það er ekki neinn möguleiki nú, eftir því sem ég bezt þekki, til að stöðva slík lán á vélum. Mér er ekki kunnugt um, að Framkvæmdastofnunin geti í raun og veru gert það. Þótt hún gerði áætlun um eðlilega uppbyggingu slíkra vinnslustöðva, er það að sjálfsögðu ekki hindandi fyrir einstaklinga, heldur aðeins fyrir lánastofnanir. Því varð niðurstaðan, að þetta yrði ekki með góðu móti tryggt nema með slíkum lögum. Og þá töldu þessir aðilar eðlilegast, að sjútvrn., sem getur tekið til sín ákvörðunarvald um leyfisveitingar við þennan sjávarútveg, veiti einnig leyfi til vinnslustöðva og gæti þess þá jafnframt, að þar fáist samræming á. Um það atriði, sem hv. þm. minntist á, að slíkt gæti leitt til alls konar fyrirgreiðslu af hálfu þm., hygg ég, að seint verði hjá því komizt. En mér finnst þó, að með lagasetningu sem þessari og með því að þetta sé í höndum sjútvrn. verði þó einna helzt tryggt, að vel verði á þessum málum haldið.



Herra forseti. Það er alltaf mikið vafamál, hvað hið opinbera á að skipta sér mikið af framkvæmdum á sviði atvinnumála og framleiðslu. Hingað til hefur það ekki verið þannig, að þurft hafi að sækja um til opinberra aðila, hvort megi vinna afla eða koma upp vinnslustöðvum við ákveðnar greinar í sjávarútvegi. En þetta frv., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir, að hér verði farið inn á nýja braut og til þess að koma á fót vissum vinnslustöðvum þurfi opinbert leyfi. Nú er það svo um ýmislegt, sem fram kemur í grg. með þessu frv., að þar er um tegundir sjávarafurða að ræða, sem samrýmast alls konar annarri framleiðslu í sjávarútvegi, eins og t. d. humarframleiðsla. Það þarf ekki að setja á stofn nýja vinnslustöð til þess að bæta humar við þorsk eða ýsu í frystingu eða vinnslu. Sama má segja um rækjuna. Það þurfa að koma til viðbótar vélar, en annað ekki. Vinnslustöðin að öðru leyti er þá fyrir hendi. Hefði mátt ætla, að eftir að var búið að setja á stofn Framkvæmdastofnun ríkisins, sem átti að hafa heildaryfirlit yfir fjárfestingu í landinu, væri minni ástæða til að flytja frv. eins og það, sem hér liggur fyrir. En því miður hefur það verið svo um starfsemi þessarar stofnunar, Framkvæmdastofnunar ríkisins, að hún hefur stundum afgreitt mál frá sér á þann hátt, að það væri kannske full þörf á að hafa lög eins og þau, sem frv. gerir ráð fyrir. Nefni ég í því sambandi lánveitingar, sem stofnunin samþykkti á sínum tíma til eins staðar á Norðurlandi, til tveggja aðila á litlum stað, en fyrirfram var vitað, að var útilokað, að tvö fyrirtæki þar gætu staðið undir eðlilegum rekstri. Því miður hefur þetta átt sér stað, og slíkt getur vitanlega endurtekið sig. Framkvæmdastofnunin hafði vitanlega aðstöðu í þessu tilfelli til að skipa málunum þannig, sem þó endanlega varð, en það var ekki Framkvæmdastofnuninni að þakka, því að þessir menn komu sér saman um að stofnsetja eitt fyrirtæki á þessum stað. En það var ekki við afgreiðslu málsins frá Framkvæmdastofnuninni tilskilið eða bent á það eða reynt að vinna að því, að aðilarnir tækju höndum saman um að hyggja upp eitt slíkt fyrirtæki á staðnum. Ég tel, að það komi margt til greina, sem þarf að athuga sérstaklega, áður en þetta frv. verður afgreitt. Ég á sæti í þeirri n., sem fær væntanlega frv. til meðferðar, og sé því ekki ástæðu á þessu stigi málsins til að orðlengja frekar um það.



Herra forseti. Ég vil aðeins koma hér og lýsa því yfir, að ég tel, að þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr., eigi fullan rétt á sér, eins og kemur fram í þeirri grg., sem lögð hefur verið fram með frv., sérstaklega hvað varðar þær veiðar, sem háðar eru aflatakmörkunum. Ég ætla ekki að blanda mér mikið inn í umr. um málið, en það, sem kom mér til að standa hér upp, eru einmitt þær umr. og sú reynsla, sem þegar liggur fyrir í sambandi við skelfisksveiðar á Breiðafirði. Þetta mál hefur verið mjög mikið rætt vestra, og er hv. þm. eflaust kunnugt um þann ágreining, sem þar hefur komið fram, bæði í sambandi við veiðitíma, veiðimagn og veiðiaðferðir, og þá ekki hvað sízt í sambandi við þá vinnslu, sem fram hefur farið við Breiðafjörð á þessum skelfiski og raunar viðar. Ég tel, að það sé þess vegna mjög tímabært, að einhver aðili komi upp hér á landi, sem geti haft hemil á því, að þarna sé hvorki verið að ofveiða fisktegund né fjárfesta í vinnslu umfram það, sem heilbrigð skynsemi ætti að segja til um. Ég tel þess vegna, að það sé nauðsyn, að hér verði settar á hömlur, sem komi að gagni. En þetta vekur hjá mér löngun til að ræða annað atriði í sambandi við okkar fiskiðnað og fiskveiðar, það er skort á yfirstjórn þessara mála, þegar mikið liggur við. Mér dettur í hug að nefna hér t. d. netaveiðar, þorskanetaveiðar. Sjómenn okkar, a. m. k. við Breiðafjörð, hafa oftar en einu sinni talað um nauðsyn þess, að settar séu ákveðnar tímatakmarkanir í sambandi við þessar veiðar, og staðreyndin er sú, að þorskanetaveiðar hafa verið framkvæmdar nú undanfarið á þann hátt, að bátar hefja veiðar með þorskanetum gjarnan nú orðið í byrjun jan., sem þýðir það, að þeir aðilar, sem vilja stunda línuveiðar, sem eru eðlilegri veiðar á þessu tímabili, jan.-febr., verða að hætta þessum veiðum af þeirri einföldu ástæðu, að þessi veiðarfæri, lína og þorskanet, fara ekki vel saman á sömu miðum. Ég tel, að þetta sé dæmi, sem sýnir, að þarna erum við að framkvæma hlut, sem vill verða oftast eða a. m. k. oftar til tjóns fyrir viðkomandi aðila í staðinn fyrir, ef væri hægt, að ná samkomulagi og setja reglur um, að netaveiðar ættu helzt ekki að hefjast fyrr en 1. marz eða alls ekki fyrr en 15. febr. Þá fengju útgerðarmenn tryggingu fyrir því, ef þeir hefja línuveiðar t. d. í okt., að þá fengju þeir línutímabil alveg til febrúarloka, en allir eru sammála um, að línuútgerð sé hagkvæmust á þessu tímabili. Ég vildi aðeins varpa þessu hér fram vegna þess, að ég tel, að það sé tímabært, þegar sú staðreynd liggur fyrir, að við þurfum að hagnýta betur okkar veiðisvæði og þær fisktegundir, sem við veiðum, bæði hvað snertir veiðarnar sjálfar og eins í sambandi við úrvinnsluna, að við gefum því gaum í alvöru, að þarna þarf að setja vissar takmarkanir. En mér virðist eftir þeirri reynslu, sem ég tel mig hafa kynnzt í þessum málum, að það skorti mjög á, að sá aðili, sem helzt ætti þarna um að fjalla, þ. e. a. s. sjútvrn. með öllum þeim stofnunum, sem heyra undir það, taki rétt og skynsamlega á málum hvað þetta varðar.