Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Greinargerð þessa frv. ber það með sér, hvers vegna það er borið fram. Ég get upplýst, að nú þegar er byrjað að undirbúa flutning barna og unglinga úr bænum. Verða auðsjáanlega vandkvæði á því að afla nægra húsakynna í sveitum fyrir þá hópa, ef burtflutningurinn á að takast eins og ríkisstj. telur nauðsynlegt, bæði úr Rvík og öðrum helztu kaupstöðum, og þarf þá á öllum þeim húsakosti að halda, sem til er. Þó að ríkisstj. geri ekki ráð fyrir að þurfa að nota heimild þá, sem hér er farið fram á, heldur verði jafnan náð samningum um húsnæðið, þykir rétt, að jafnframt sé veitt heimild til leigunáms á húsum, ef ekki semst við umráðamenn þeirra. Því er heimildin sett í frv. Það þykir eðlileg öryggisráðstöfun að flytja börn og unglinga úr bæjunum, og ef hægt er að sjá um, að vel fari um þau í sveitum, er það ekki síður heilbrigðisráðstöfun og þeim til þroska andlega ekki síður en líkamlega, meðan allir bæirnir eru fullir af erlendum her. Ég vonast til, að hv. þdm. geti fallizt á að veita þessa heimild. Vil ég mælast til, að málinu verði vísað til 2. umr. og til allshn., ef þurfa þykir að senda það til nefndar.



Það, sem helzt þyrfti að athuga í nefnd, er, hvort hér sé nægilega tæmandi upptalning á því, sem veita þarf stj. heimild til að gera. Ég held, að fleira en talið er gæti komið til mála, þótt ég nefni ekkert sérstakt að sinni. Ég held það ætti ekki að þurfa að tefja sérstaklega fyrir málinu, þótt það kæmi í nefnd. Þar yrði reynt að hraða því eins og unnt væri.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti! Eins og segir í nál:, þá mælir n. með því, að frv. verði samþ. með litlum breyt. Brtt. n. við frv. eru þrjár. Í fyrsta lagi leggur n. til, að 2. liður 2. gr. I. d. falli burt. Þar er svo ákveðið, að lána megi til þessara smábýla gegn ábyrgð sýslu-, bæjar- eða hreppsfélaga. Þetta ákvæði er að vísu í samræmi við ákvæði, sem gilda um lán úr byggingar- og landnámssjóði. En eftir þeirri reynslu, sem fengizt hefur af þeim lánum, telur n. óheppilegt að hafa þetta ákvæði. Þar að auki er hag margra hreppsfélaga nú þannig komið, að þau eru meira og minna háð eftirliti þess opinbera, þar sem sérstakur maður hefur verið skipaður til þess, og meðan svo er, virðist ekki ástæða til að veita bæjareða sýslufélagi heimild til að ganga í ábyrgð fyrir þessum lánum, enda ekki þörf á því. Ef maður, sem vill setja býli á stofn, hefur eignarrétt á jörðinni, þá getur hann veðsett hana, og ef ríkið á hana og hann hefur erfðaábúð, getur hann líka veðsett hana eftir lögum um erfðaábúð og óðalsrétt. En ef jörðin er í einstaks manns eign, þá er eigandanum ekki mikil þægð í; að býlið komi upp, eða þá að milli eiganda og leigjanda er um meira en lítið ósamkomulag að ræða, ef eigandi vill ekki veita veðleyfi, svo býlið komist á fót. Hreppsnefndir eru oft bóngóðar og því erfitt að standa á móti slíkum beiðnum, ef fram koma, og þá betra að fyrirbyggja það með því að leyfa ekki lán út á hreppsábyrgðir. N. leggur því til, að þessi liður falli burt. Þá er nokkur ágreiningur um það. í n., til hversu langs tíma bankaráðið skyldi vera skipað. Sumir álitu, að það ætti að vera í samræmi við það, sem er í hinum bönkunum, en aðrir álitu, að um meiri ábyrgðartilfinningu yrði að ræða, sérstaklega hjá bankaráðsformanninum, og að hann mundi rækja starf sitt betur, ef hann yrði skipaður til lengri tíma, og þá helzt til 8 ára eða lengur. Endirinn varð sá, að n. kom sér saman um að leggja til, að formaðurinn yrði skipaður til 6 ára. Vona ég, að þótt vera kunni í d. menn með mismunandi sjónarmið eins og í n., þá geti Þeir mætzt á miðri leið með því að samþ. þessa miðlunartill. n., þó að ýmsir, og ég er einn af þeim, kunni að álíta, að heppilegra sé, að formaður sé skipaður til lengri tíma. 3. brtt. er í því fólgin, að ákveðin verði laun þessara bankaráðsmanna. Við hugsum okkur, að formaður bankaráðsins sé einhvern part úr hverjum degi til viðtals í bankanum og hafi umsjá með því, sem þar gerist. Með tilliti til þessa eru laun hans sett þetta hærri en hinna, sem sé, að honum er u ætlaðar 3600 kr. auk verðlagsuppbótar, en hinir eiga að fá 1804. Ég get tekið það fram, að ég hefði vel getað sætt mig við að hafa laun þessara manna lægri, því að þetta mundi ekki verða ýkjamikið starf fyrir aðra en bankaráðsformanninn, en um þetta varð samkomulag í n., og tel ég sjálfsagt að fylgja því. Þá skal ég geta þess, að n. var dálítið að velta fyrir sér þessu 6 þús. kr. hámarki, sem lánin mega ná. N. var ljóst, að það er ekki hátt, ef þetta smábýli er að öllu leyti byggt upp fyrir lán, og frá því sjónarmiði gat verið ástæða til að hækka þetta 6 þús. kr. hámark. Hins vegar er það vitað, að hver, sem tekur lán, þarf að koma til með að standa undir því, og eftir því, sem gengur að standa undir lánum, er hvíla á bændum í venjulegum árum, þá munu þessi 6 þús. vera nóg til að standa undir fyrir þá, sem þessi býli reisa. N. sá sér því ekki fært að hækka þetta hámark. Ég held, að það sé svo ekki, fleira, sem ég þarf að taka fram f. h. n. um þetta frv. N. leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem ég hef nú greint frá.



Ég finn ástæðu f. h. okkar flm. þessa frv. til að þakka n. fyrir, hvað fljótt og röggsamlega hún hefur afgr. þetta mál. Um brtt. n. vil ég segja það, að við flm. höfum ekki borið okkur saman um þær, en ég get fyrir mitt leyti vel á þær fallizt. Um 1. brtt., sem er við 2. gr., um það að fella burt ákvæðin um ábyrgð sveitarfélaga, er það að segja, að það kom til orða í mþn., sem samdi frv ., að nema þetta atriði burt, og það hafði fylgi þar. En ástæðan til þess, að það var ekki borin fram till. um þetta þá, var sú, að okkur fannst, að ef það væri gert á annað borð, væri eðlilegast að bera fram sams konar till. viðvíkjandi hinum deildum bankans, því, að þar er líka gert ráð. fyrir lánum, sem sveitar- og bæjarfélög ábyrgjast. Niðurstaðan varð, að till. okkar í þessu máli fjölluðu eingöngu um þann nýja kafla um smábýladeildina. Mér þykir því það eitt á skorta hjá n., fyrst hún gerir till. um þetta, að hún skuli ekki bera einnig fram sams konar till, um hina kafla búnaðarbankal., því að mér er fullkunnugt um það, sem hv. frsm. vék að, að lán út á ábyrgð sveitarfélaga eru mjög lítið notuð nú í seinni tíð, og þar sem þau hafa verið notuð, hafa þau gefizt misjafnlega. Ég hef ekkert að athuga við brtt. n. um stjórn bankans. Mér finnst það ekki skipta ýkjamiklu máli, þó að formaðurinn sé skipaður til 6 ára í staðinn fyrir 4. Það er sjálfsagt á margan hátt til bóta, eins og hv. frsm. orðaði það. Ekki finnst mér heldur fara illa á því, eins og n. gerir till. um, að laun bankaráðsmanna séu ákveðin. Mér finnst, úr því það er gert, að formaður bankaráðsins ætti varla að hafa lægri laun en meðbankastjórar við Búnaðarbankann höfðu áður, því að honum er í sjálfu sér ætlar sams konar starf og þeim voru ætluð, þó með þeim mun, að þeir voru tveir, en hann er einn, og má því búast við, að hann hafi meira starf en meðbankastjórarnir höfðu áður, á meðan þeir voru, en þetta er kannske sniðið eftir launum núverandi gæzlustjóra, því að ég verð að kannast við, að ég veit ekki, hversu há þau laun eru. Þetta starf formannsins verður sjálfsagt einnig líkt starfi því, sem gæzlustjórinn hefur nú. Ég er sammála hv. frsm. um það, að þóknunin til hinna bankaráðsmannanna sé óþarflega hátt sett, 1800 kr. auk dýrtíðaruppbótar, því að ég býst ekki við, að starf þeirra verði annað en að sitja á fundum einstöku sinnum. Þess konar störf eru það, sem menn í stjórnmáladeilum benda á og kalla bitlinga, og að líkindum lenda þau hjá launamönnum í Reykjavík, sem frá sjónarmiði margra eru nægilega hátt launaðir fyrir. Finnst mér þó, að betur færi á því, án þess að ég ætli að fara að gefa nokkra reglu um það fyrirfram, að til þessa starfs væru valdir bændur, svo að þeir hefðu áhrif á stjórn bankans. Þetta er aðeins stutt aths., en ég kvaddi mér aðallega hljóðs til þess að þakka n. fyrir, hvað hún hefur afgr. þetta mál fljótt og hvað hún hefur orðið sammála okkur flm. frv., því að þessar breyt., sem hún flytur, raska ekki stefnu frv. né tilgangi.



Það eru aðeins örfá orð til að gera grein fyrir ástæðunni, að ég varð að lokum sammála hv. frsm. um skipunartíma formanns bankaráðsins. Ég hreyfði því líka í n., og er bezt, að ég segi það nú, hvað kom mér til þess að fallast á, að það yrðu 6 ár. Eins og stendur í frv., þá er skipunartími bankaráðsins aðeins 4 ár, og þeir eru aðeins þrír. Og ef formaður er líka skipaður til aðeins 4 ára, þá gæti farið svo, að skipt yrði um alla stj. á einum og sama degi. Þetta er ekki þægilegt, og þurfa að vera reglur, sem koma í veg fyrir þetta. Þess vegna var það, að ég vildi, að þótt skipt væri um aðra nm., þá væri formaðurinn eins og seglfesta, eins og kunnugur maður, sem stjórnaði störfum ráðsins og hyrfi ekki úr því fyrr en hinir nýkosnu menn væru orðnir kunnugir málefnum bankans. Ég þarf svo ekki að orðlengja um þetta frekar, við erum að öðru leyti alveg sammála um þessi atriði. Ég get sætt mig við, að skipunartími formanns sé þetta langur, með þeirri ósk, að valinn væri sæmilegur maður til þessa starfs, þó að ég jafnvel beri ekki fullt traust til þess, að það verði gert.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti! Þegar framfærslun. ríkisins tók til starfa, mun hún hafa haft mjög í huga að finna úrræði til þess, að atvinnubótaféð kæmi að frambúðarnotum og skapaði aukna framtíðaratvinnu. Til þess að kynna sér ástandið ferðaðist Jens Hólmgeirsson milli flestra þorpa og verstöðva austan lands og norðan, og á Vestfjörðum var hann kunnugur fyrir. Við það staðfestist sú skoðun hans, að skapa þyrfti mönnum í þorpunum aðstöðu til að nota sér vinnu sína til framleiðslustar fa á landi þá tíma árs, sem lítil eða engin atvinna er við sjósókn og sjávarafla. Bæirnir og þorpin þurfa að hafa til umráða meira eða minna af ræktuðu eða ræktanlegu landi í því skyni. Það kom í ljós, að af um 70 þorpum og kauptúnum á landinu er næstum helmingurinn þannig settur, að einstakir menn eiga staðinn, sem þau standa á, eða mestallt ræktunarhæft land í kring. Almenningur hefur ýmist ekki aðgang að ræktunarlandi eða með óhentugum skilmálum og okurkjörurn. Hæst hefur leigan náð, þegar kálgarður var leigður með því lagi að gjalda helming uppskerunnar fyrir. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að hið fyrsta, sem gera þyrfti, væri að skapa mönnum aðstöðu til ræktunar með sæmilegum kjörum, svo að þeir gætu gert sér atvinnuleysisstundirnar arðbærar. þess vegna samdi n. frv. og sendi ríkisstj., sem lagði það svo fyrir síðasta búnaðarþing. Nokkrar breyt. voru gerðar á því á búnaðarþinginu, og í þeirri mynd, sem það fékk þar, er það flutt hér. Aðalefni frv. er, að heimilt sé, ef ekki semst um kaup á landi til nauðsynlegrar notkunar þorpsbúa, að taka slíkt land eignarnámi og leigja eða selja þeim með kostnaðarverði. Ég tel eðlilegt, að ríkið gerist milliliður í slíkum tilfellum, og þetta mál er ákaflega brýnt. Breyt. þær, sem búnaðarþing gerði á frv., orka tvímælis, og ég tel þær til skemmda að því leyti, sem þær draga úr heimildinni til eignarnáms og þrengja möguleika fyrir að það verði notað. Þó að n., sem flytur frv., teldi rétt að láta það koma hér fram í þeirri mynd, sem það fékk á búnaðarþingi, hafa einstakir nm. óbundnar hendur um atriði, sem þeir hefðu sumir, ef ekki allir, kosið á annan hátt. Ég geri ráð fyrir, að undir umr. kunni að koma fram brtt., og áskil mér rétt til að styðja þær eða flytja, ef ekki næst samkomulag um að flytja þær í nefndinni. Það væri hægt að benda á tvenns konar fiskiþorp með jafngóða aðstöðu til sjósóknar, en mismunandi aðgang að ræktunarlandi, og sýna, hvernig kröggur og atvinnuleysi hafa lagt annað þorpið í rústir, svo að það kemst ekki af án hjálpar hins opinbera, en hitt hefur bjargazt sæmilega án sýnilegs aðstöðumunar, nema þess, að ræktarland og búnaðar framleiðsla þorpsbúa með stuðningi af því hefur gert atvinnuleysistíma þess arðbæra á öðrum staðnum, en hinum ekki. Þeir hafa fyrst og fremst aflað sér nægilegs garðmatar og mjög margir haft kú eða aðrar skepnur, að afkoma í þeim þorpum ber af. Þó að einstöku menn telji, að þessi braut sé varhugaverð, því að þá rýrni markaður bænda í þorpunum, verður að líta á, hve mikil hollusta og óbeinn hagnaður verður í bráð og lengd að þessari smáframleiðslu, og á hinu leytinu ber að gæta þess, að flestir þorpsbúarnir, sem hér er um að ræða, eru kaupleysingjar á aðalvörur bænda úr nágrenni sínu; markaðsspilling af þessum smábúskap er því hverfandi lítil víðast. Þar sem frv. kemur frá n., mun ekki þurfa að vísa því til n., en til þess vildi ég mælast við hæstv. forseta, að hann tæki það ekki aftur á dagskrá í þessari viku, meðan væntanlegar brtt. um nokkur atriði þess eru í smíðum.