Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Til að ná markmiðum Parísarsamkomulagsins þarf að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda af mannavöldum eins hratt og nokkur kostur er með minni notkun jarðefnaeldsneytis í orkuframleiðslu og samgöngum og á sama tíma að auka kolefnisbindingu, þ.e. upptöku í viðtaka t.d. í jarðvegi og gróðri, með endurheimt vistkerfa, skógrækt og jafnvel með niðurdælingu koldíoxíðs. Loftslagsráð hefur tekið kolefnishlutleysi til umfjöllunar en ráðið hefur það meginhlutverk að veita stjórnvöldum aðhald og markvissa ráðgjöf um stefnumarkandi ákvarðanir og markmið Íslands sem tengjast loftslagsmálum. Það er áhugavert, herra forseti, að í samantekt Loftslagsráðsins um kolefnishlutleysi, sem notuð verður til að byggja stefnumörkun sem er fram undan, kemur fram ítarleg umfjöllun um kolefnishlutleysið, markmiðið sjálft, og lykilhugtök. Einnig er þar að finna hvatningu til stjórnvalda, annars vegar um lögfestingu markmiðs Íslands um kolefnishlutleysi 2040 og hins vegar um að útfæra framtíðarsýn um kolefnishlutlaust Ísland fyrir væntanlega ráðstefnu aðildarríkja loftslagssamningsins COP26 sem haldin verður í Glasgow í nóvember 2021. Í því samhengi er freistandi að minnast á þingsályktunartillögu þeirrar sem hér stendur um þverpólitíska þingmannanefnd sem á að fela forseta Alþingis að móta þá nefnd til að leggja fram tillögur um áherslur Íslands á ráðstefnunni í nóvember í Glasgow svo að fram fari breitt pólitískt samráð um áherslur Íslands í loftslagsmálum á þeirri miklu og mikilvægu ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Það er nefnilega svo að það er ótrúlega mikilvægt að fulltrúar allra stjórnmálaflokka komi að áherslum Íslands í loftslagsmálum næstu árin en COP26-fundinum er ætlað að marka stefnuna næstu tíu árin til að markmiðum Parísarsamkomulagsins verði náð. En aftur að því lagafrumvarpi sem við ræðum hér, kolefnishlutleysislagafrumvarpinu, og að samantekt Loftslagsráðs um kolefnishlutleysi. Þar kemur fram að spurningin sem stjórnvöld og samfélagið allt stendur frammi fyrir sé ekki sú hvort kolefnishlutlaust Íslands sé möguleiki heldur hvers konar kolefnishlutleysi Íslands falli best að framtíðarsýn þjóðarinnar. Að mati ráðsins eru margar leiðir færar að því marki. Leiðin sem farin verður mun ráða úrslitum um lífsgæði og hagsæld þeirra sem landið byggja. Viðureignin við loftslagsvá kallar á samþættingu við hagstjórn og stefnumótun á flestum sviðum samfélagsins. Þróa þarf vísitölur til að mæla framfarir í málaflokknum, hámarka þarf verðmætasköpun fyrir hvert tonn af gróðurhúsalofttegundum sem losað er út í andrúmsloftið, nota þarf öll tiltæk verkfæri í verkfærakistunni, svo sem hagræn stjórntæki, skatta, gjöld, styrki og ívilnanir, skipulag á landnotkun og byggð, lög og reglugerðir, þátttöku í svæðasamstarfi um viðskipti með losunarheimildir, ETS-losunarheimildirnar, endurheimt vistkerfa, kolefnisjöfnun, viðskipti með kolefniseiningar á innlendum markaði, þróun hringrásarhagkerfisins, rannsóknir, nýsköpun, upplýsingu og fræðslu. Þetta kemur fram í samantekt Loftslagsráðs þar sem segir enn fremur að samvinna alls samfélagsins um lausn á loftslagsvandanum sé nauðsynleg og mikilvægt að allir finni til ábyrgðar og að sem flestir taki þátt. Í baráttunni við loftslagsvána hafa aðilar eins og ríki, borgir eða fyrirtæki sjálf sett sér markmið um kolefnishlutleysi og reynt að finna leiðir til að uppfylla þau markmið. Þessu öllu, herra forseti, gæti ég ekki verið meira sammála. Herra forseti. Lögfesting á markmiði um kolefnishlutleysi árið 2040 er mjög stórt og mikilvægt skref í rétta átt í baráttunni gegn loftslagsvánni og ég styð það heils hugar, sem og þingflokkur Samfylkingarinnar. Útfærslan hefði þó þurft að vera metnaðarfyllri og það hefði verið gráupplagt að nýta ferðina hér og lögfesta áfangamarkmið fyrir árið 2030 og eftir því er kallað í umsögnum um þetta gríðarlega mikilvæga mál. Markmið Íslands í loftslagsmálum er a.m.k. 55% samdráttur í losun og var það markmið tilkynnt með formlegum hætti til loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna í febrúar síðastliðnum. Það markmið þarf líka að lögfesta. Vil ég benda á að lögfesting áfangamarkmiðs er varðar kolefnishlutleysi er gerð í Finnlandi þar sem miðað er við árið 2035 þegar kemur að lögbundnu áfangamarkmiði og í Noregi er miðað við lögbundið áfangamarkmið árið 2030. Ég hefði viljað gera slíkt hið sama hér. Orkuveita Reykjavíkur bendir á þetta og tiltekur einmitt Noreg og Finnland sem dæmi um djarfari aðgerðir. Orkuveitan segir í umsögn sinni um málið að hún hefði gjarnan viljað sjá metnaðarfyllri markmið og að aðgerðirnar sem þar er vísað til séu hvorki nægilega vel tímasettar né kostnaðargreindar. Fleiri umsagnaraðilar tiltaka það líka og hvetja til metnaðarfyllri áforma og útfærslu og undir það tek ég, herra forseti. Samhliða þessu lagafrumvarpi þarf að tryggja fjármuni, enda er það svo að án fjármagns frá ríki, atvinnulífi, fjárfestum og fleirum er ólíklegt að tilsett markmið náist. Ég verð aftur að nefna Orkuveitu Reykjavíkur sérstaklega sem segir í sinni umsögn, herra forseti, að í fjármálaáætlun til ársins 2026 séu engan veginn fullnægjandi tölur til þess að Ísland nái þessum markmiðum sínum hvað varðar loftslagsmálin og samdrátt í útblæstri. Undir það tek ég og minni í leiðinni á breytingartillögu þingflokks Samfylkingarinnar í fjárveitingum til loftslagsmála í fjármálaáætlun til ársins 2026 þar sem við lögðum til 5 milljarða á ári í loftslagsmál og bættum þar 4 milljörðum við þann 1 milljarð sem ríkisstjórnin leggur til í sinni fjármálaáætlun. Þar með er þingflokkur Samfylkingarinnar í forystu með fjármagnstillögu til loftslagsmála hér á Alþingi í fjármálaáætluninni. En við erum líka vel meðvituð um að mun meira fjármagn þarf í þennan málaflokk til þess að vel sé. Herra forseti. Ég vil fagna þeirri breytingartillögu sem meiri hluti hv. umhverfis- og samgöngunefndar kemur fram með um málið þar sem orðalagið snýst um að þessu kolefnishlutleysismarkmiði skuli náð ekki árið 2040 heldur eigi síðar en 2040. Mér finnst það gott og það er mikilvægt að þetta komi fram. Síðan verð ég að segja að í breytingartillögu við frumvarpið, sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hefur lagt fram, er lagt til að styrkja framkvæmd loftslagsaðgerða með því að lögfesta þann samdrátt sem sjálfstætt lágmarksmarkmið Íslands, óháð því hvort stjórnvöld semja um lægri hlutdeild í sameiginlegum markmiðum með Noregi gagnvart Evrópusambandinu. Ég tel það góða breytingartillögu sem ég mun styðja. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra, herra forseti. Ég vil ítreka stuðning við málið en ítreka sömuleiðis að vel hefði farið á því að nýta þessa mikilvægu ferð hér til að kynna til leiks metnaðarfyllri aðgerðir, útfærðari aðgerðir, og lögfesta áfangamarkmiðin sem önnur lönd hafa gert og við höfum fordæmi fyrir. Það er svo mikilvægt að gera það til þess að við höfum á næstu árum skýra varðaða leið um hvernig við ætlum að ná þessu markmiði sem er svo ótrúlega mikilvægt í þessu mesta og mikilvægasta máli sem bæði okkar kynslóðir og framtíðarkynslóðir þurfa að glíma við.

Herra forseti. Það sem þetta frumvarp gerir er að sjá til þess að lög um loftslagsmál endurspegli stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum. Það er sjálfsagt mál upp á það að aðgerðir næstu ára og áratuga miði að sama marki, miði að því að gera Ísland kolefnishlutlaust fyrir árið 2040. Það er hins vegar dálítið kúnstugt að við séum ekki að fá þetta frumvarp til okkar fyrr en nú. Að breyttu breytanda, með þeirri tillögu sem bættist við frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, er sú viðbót sem bætist við 1. gr. laganna samhljóða því sem stendur í nærri fjögurra ára gömlum samstarfssáttmála ríkisstjórnarinnar, um að ná kolefnishlutleysi eigi síðar en árið 2040. Maður veltir fyrir sér hvort kannski hefði verið hægt að vinna markvissar á síðustu árum ef þetta hefði verið sett inn á fyrsta starfsári ríkisstjórnarinnar en ekki því síðasta. Annar vandi sem kemur í ljós þegar svo langt líður frá því að markmiðið er upphaflega sett og þar til það er fest í lög er að markmið sem var nálægt því að vera metnaðarfullt 2017 er það bara alls ekki árið 2021. Kolefnishlutleysi árið 2040, borið saman við það að finnsk stjórnvöld stefna að hinu sama 2035 og norsk stjórnvöld árið 2030 - Ísland er bara alls ekki í fremstu röð, þó að við viljum telja okkur trú um það. Það sem kemur í ljós við umfjöllun þessa máls er, eins og við höfum oft rekist á í loftslagsmálunum, hversu veik stjórnsýsla loftslagsmála er, hversu takmarkaðar upplýsingar eru til staðar á ýmsum sviðum. Það kemur til dæmis skýrt í ljós þegar umsagnaraðilar hvetja til þess að sett séu markmið um alla losun, þar með talið þá losun sem stafar af framræstu landi og þar með náttúrlega kolefnisbindingu í skógrækt og öðru slíku. Í áliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar segir, með leyfi forseta: „Mat á losun og kolefnisbindingu í landnotkun og skógrækt er háð töluverðri óvissu og mun meiri en frá öðrum uppsprettum.“ Ég skil alveg það sem hv. framsögumaður málsins benti á, að vísindin á bak við þessa losun eru bara ekki á sama stað og vísindin á bak við ýmsa aðra þætti en í því ljósi er sérstaklega bagalegt að baráttan gegn þessari losun er önnur meginstoðin í loftslagsstefnu stjórnvalda. Það er mjög bagalegt að önnur meginstoðin sé svo óljós að nú á síðasta ári ríkisstjórnarinnar sé hún enn ekki nógu ljós til þess að hægt sé að festa hana í lög. Og svo að við lítum bara eina viku aftur um öxl þá er hægt að rifja upp að þegar fjármálaáætlun var samþykkt hér fyrir næstu fimm ár var þar 1 milljarður á ári í tíu ár eyrnamerktur loftslagsmálunum til viðbótar við það sem áður var, og helmingur þeirrar upphæðar var einmitt í þessa losun, aðgerðir til að koma í veg fyrir losun og auka kolefnisbindingu í landnotkun og skógrækt. Helmingur þeirra fjármuna í fjármálaáætlun sem ríkisstjórnin stærði sig af að vera að bæta í loftslagsmálin fer í aðra meginstoð loftslagsstefnunnar sem ekki er nógu ljós til þess að hægt sé að festa hana í lög að þessu sinni. En svo er hitt, sem bent var á af mörgum umsagnaraðilum, að bæta þyrfti í lögin við þetta tilefni og það er áfangamarkmiðið. Árið 2040 er dálítið langt inn í framtíðina. Ef við erum að tala um línulegan samdrátt yfir 20 ára tímabil þá hittist svo vel á að hálfa leiðina til 2040 er árið 2030, sem er einmitt viðmiðunarár Parísarsáttmálans, þar sem Ísland á töluleg markmið í stefnu stjórnvalda og væri hægt að lögfesta þau markmið við þetta tækifæri. Þau markmið eru tekin frá Evrópusambandinu miðað við 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030 miðað við losun ársins 1990 og eru skref í rétta átt. Þessa tölu ákvað Evrópusambandið eftir að hafa tekið við tilmælum frá Evrópuþinginu um að ná 60% samdrætti þegar vísindin kalla eftir a.m.k. 65% samdrætti. Þetta var því prútt á prútt ofan á meginlandinu en er þó talsverð aukning frá því sem áður var hér á landi og til þess, alveg eins og með lögfestingu á kolefnishlutleysi árið 2040, að aðgerðir miði í sömu átt væri ekki úr vegi að lögfesta þetta 55% markmið fyrir árið 2030. Þá væri líka skýrara hvert væri stefnt árið 2030 vegna þess að það er bara alls ekki nógu skýrt. Hér stendur t.d. í nefndaráliti meiri hlutans: „Markmið Íslands í loftslagsmálum er að minnsta kosti 55% samdráttur í losun og var það markmið tilkynnt formlega til loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna í febrúar á þessu ári.“ Þetta er rétt svo langt sem það nær vegna þess að þarna vantar fótnótuna sem er sú að markmiðið sem var tilkynnt til loftslagssamningsins er 55% samdráttur Evrópusambandsins og Ísland ætlar að semja um einhverja hlutdeild í því sem verður lægri ef eitthvað er að marka hvernig fór með hlutdeildina í síðasta markmiði Evrópusambandsins. Þessu er ólíkt farið í loftslagsmálum í Noregi, sem tengist Evrópusambandinu með sama hætti og Ísland, þar sem stjórnvöld tilkynntu fyrir ári 55% markmið sem sjálfstætt landsmarkmið óháð því hvað kæmi út úr viðræðum við Evrópusambandið, sem er kannski líka eðlilegra. Það er alveg eðlilegt að fólk álykti sem svo að þegar talað er um 55% markmið Íslands sé það sjálfstætt markmið Íslands en í raun ekki markmið Evrópusambandsins sem Ísland fær einhvern afslátt af. En nú bíða íslensk stjórnvöld þess að fá niðurstöðu í samningum við Evrópusambandið um hlutdeild í 55% markmiði sambandsins og það er ekki nógu gott. Herra forseti. Ég hef því lagt fram breytingartillögu um að bæta inn í frumvarpið því markmiði að Ísland nái a.m.k. 55% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030 miðað við losun ársins 1990, alveg óháð Evrópusambandinu, óháð öllu; að sjálfstætt landsmarkmið Íslands verði 55%, eins og sagt er á öllum tyllidögum þegar ríkisstjórnin stærir sig af metnaði í loftslagsmálum. Með þessu verður framsetningin skýr. Með þessu dregur úr upplýsingaóreiðunni sem ríkir í loftslagsmálum á Íslandi í dag. Ég tek þó fram, herra forseti, að þetta 55% markmið er tala sem var valin eingöngu vegna þess að það er sú tala sem stjórnvöld tala um. Ef ég væri sjálfur að velja markmið byggt á því sem vísindin kalla eftir væri þessi tala eflaust hærri, 65% til 70%, myndi ég ætla. En 55% samdráttur er það sem talað er um í ræðum ráðherra, í nefndaráliti meiri hluta og ætti einfaldlega að vera sjálfstætt markmið, fest í lög til að tryggja styrkari framkvæmd loftslagsaðgerða næsta áratuginn. Eins og viðbótarbreytingartillaga umhverfis- og samgöngunefndar endurspeglar þurfa þessi lög að taka breytingum reglulega eftir því sem þekkingu vindur fram og metnaður eykst og staðan breytist. Prósentur og ártöl þurfa að breytast en fram á við þarf líka fleiri markmið. Það sem kannski skiptir mestu máli er að við séum með samdrátt í einhverju samræmi við það sem vísindin kalla eftir, sem er ekki raunin í núverandi áætlunum stjórnvalda og við þurfum að færa markmið um kolefnishlutleysi nær okkur í tíma með því að grípa til róttækari aðgerða. Svo þarf líka að fara að setja markmið um hvað gerist eftir árið sem Ísland nær kolefnishlutleysi. Þá þurfum við að fara að setja okkur markmið um neikvæða nettólosun þegar landið er farið að binda meira af koltvísýringi en það losar. Svo þurfum við líka eitthvert markmið eða einhverja mælikvarða á neysludrifna losun, þ.e. þá losun sem á sér stað vegna Íslands en utan landamæra Íslands þannig að við getum ekki flutt úr landi mengandi framleiðslu eða hvað það er og bara sagt að sú losun sé vandamál þess ríkis þar sem hún á sér stað, ríkis sem er að framleiða vöru fyrir íslenska neytendur. Fram á við þarf líka sjálfstæð markmið varðandi ákveðna geira. Við þurfum innlend markmið fyrir stóriðju og fyrir flug og fyrir aðra ETS-geira, markmið sem auka metnaðinn enn frá því sem samevrópsku kerfin setja þessum greinum, til þess að við getum verið ríki í forystu eins og Ísland á að geta verið í loftslagsmálum en er svo fjarri því að vera. Virðulegur forseti. Eins og ég hóf mál mitt á að segja þá er þetta frumvarp ágætisskref, hefði verið töluvert stærra ef það hefði litið dagsins ljós í árdaga þessarar ríkisstjórnar en ekki þegar hún er við það að fara frá völdum. Það er í raun nú þegar úrelt vegna þess að við hljótum að vilja talsvert aukinn metnað frá því sem um samdist á milli stjórnarflokkanna fyrir fjórum árum og það nær engan veginn yfir allt það svið sem það þyrfti að ná yfir þó að það myndi reyndar stórbatna ef þingheimur myndi fylkja sér á bak við þá breytingartillögu sem ég hef lagt fram við málið.

Hæstv. forseti. Í viðvarandi tilraunum mínum til að greiða fyrir þingstörfum ætla ég að halda tiltölulega stutta ræðu um þetta mál sem þó kallar á mikla umræðu og hefði verið betra að við hefðum rætt þetta meira fyrr á kjörtímabilinu. Hér er verið að leggja til markmið og ekki bara markmið heldur þá sérkennilegu leið að lögbinda markmið - það hlýtur að vera í fyrsta skipti sem það er gert og hefur svo sem ekki verið skýrt hvernig það á að geta gengið upp svona stjórnskipunar- og lagalega séð - sem er ekki til þess fallið að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu heldur þvert á móti. Vandi þessa málaflokks, þessa mikilvæga málaflokks, er sá að umræða um hann helgast allt of mikið af sýndarmennsku og það á við í þessu máli. Oft birtist sú sýndarmennska í því að litið er á mjög afmarkaðan hluta málsins. Í umræðum um þessi mál hér á Íslandi er t.d. iðulega talað um mjög afmörkuð áhrif frekar en heildaráhrifin fyrir heiminn. En hvernig á að vera hægt að nálgast loftslagsmálin öðruvísi en að líta á þau sem heimsvandamál? Það er ekki gert hér. Í stað þess er lagt fram frumvarp sem byggist á áætlun sem gerir ráð fyrir að sú einstaka staða sem Ísland hefur náð í framleiðslu umhverfisvænna orkugjafa nýtist heiminum síður til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta mun hafa í för með sér mjög verulegar og neikvæðar efnahagslegar afleiðingar fyrir Ísland. Þær munu ekki hvað síst bitna á þeim tekjulægri í samfélaginu. Nálgunin sem hér er talað út frá snýst um að auka gjaldtöku. Menn hafa svo sem verið tiltölulega afdráttarlausir með það og sýnt það í verki með nýjum og hækkandi grænum sköttum. Það birtist líka í minni neyslu, að við þurfum að draga úr neyslu, en það mætti einnig orða það þannig að við þurfum minni lífsgæði og að það þurfi minni framleiðslu, á Íslandi vel að merkja. En hvergi í heiminum, a.m.k. eru fá dæmi um það, fer framleiðsla fram með eins umhverfisvænum hætti og hér. Þess vegna er það gott fyrir loftslagið, gott fyrir heiminn, að sem mest sé framleitt á Íslandi. En í stað þess að nýta kosti Íslands sem þess umhverfisvæna lands sem það er orðið í þágu heimsmarkmiða er ríkisstjórnin hér að leitast við að lögleiða tilraun til að toppa flestar eða allar aðrar ríkisstjórnir heims í markmiðum um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda innan landsins - innan landsins, herra forseti. Í Bretlandi hefur verið átak í gangi um langt skeið til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og þarf ekki að hafa mörg orð um það að Ísland stendur að sjálfsögðu mun framar Bretlandi hvað varðar árangur á því sviði. Þegar menn fóru á síðasta ári að skoða heildarmyndina og bókhaldið kom í ljós, eftir þær miklu yfirlýsingar sem höfðu verið gefnar um hversu mikið hefði dregið úr losun frá þessu títtnefnda viðmiðunarári 1990, að sá árangur hafði fyrst og fremst náðst með því að framleiðslan hafði flust annað. Framleiðslan hafði fyrst og fremst flust til Kína þar sem kolabruni vex gríðarlega ár frá ári til að standa undir framleiðslunni sem svo er siglt með á svartolíubrennandi skipum til Bretlands og annarra vestrænna ríkja. Losunin í breska samfélaginu, í Bretlandi sem slíku, hafði því minnkað sáralítið þrátt fyrir að gríðarlegu fjármagni hefði verið varið í það verkefni og framleiðsla í mjög miklum mæli verið flutt úr landi. Og hvernig ætla íslensk stjórnvöld að ná þessu markmiði, um kolefnishlutleysi 2040, þegar aðrar þjóðir, eins og Bretar, stefna á 2050 og bent er á, meira að segja af eigin embættismönnum - af fjármálaráðherra landsins, sem þó studdi áformin - að kostnaðurinn við það að ná kolefnishlutleysi, kostnaðurinn fyrir samfélagið, fyrir árið 2050 verði gríðarlegur. Ráðherrann sjálfur sem þó studdi málið taldi að kostnaðurinn samkvæmt útreikningum breska fjármálaráðuneytisins myndi nema um 1.000 milljörðum punda eða 170.000 milljörðum kr. Síðan þá hefur verið bent á að sú áætlun sé líklega mjög vanmetin. En Ísland ætlar að ná þessum áfanga fyrir árið 2040. Vandinn er bara sá að svigrúm Íslands er miklu minna en flestallra annarra landa vegna þess árangurs sem við höfum náð nú þegar. Önnur lönd geta fært sig úr því að framleiða orku með kolabruna yfir í gas eða endurnýjanlega orkugjafa en Ísland framleiðir nú þegar nánast alla sína orku með endurnýjanlegum orkugjöfum og er þar fyrir utan einstaklega umhverfisvænt land. Það er því ekki hægt að ná markmiðinu hér nema með því að draga verulega úr lífsgæðum, neyslu, og draga úr framleiðslu, draga saman hagkerfið. Það verður dýrt. Það verður sérstaklega dýrt fyrir tekjulægri hópa samfélagsins sem nú þegar þurfa að greiða hlutfallslega miklu meira fyrir þessi áform en þeir tekjuhærri. Og þetta er líka skaðlegt fyrir loftslagið. Þetta er skaðlegt í baráttunni við losun gróðurhúsalofttegunda. Því meira sem er framleitt hér, því betra fyrir loftslagið. Ef eitt álver eða tvö eða þrjú, skiptir ekki máli hversu mörg, yrðu flutt frá Íslandi til Kína myndi losunin tífaldast og hér er lagt upp með það að draga úr neyslu og framleiðslu á Íslandi, draga saman íslenska umhverfisvæna hagkerfið, og færa þessa framleiðslu fyrir vikið annað þar sem losunin getur verið margfalt meiri. Við leysum ekki þennan vanda nema með ræktun landsins og með tækniframförum. Nú þegar höfum við séð árangur á því sviði og höfum væntingar um enn meiri árangur. En það er háð því að öll áherslan, allur krafturinn, og allt fjármagnið renni ekki í aðgerðir sem leiða til öfugrar niðurstöðu, renni ekki inn í einhverja svikamyllu um viðskipti með aflátsbréf í loftslagsmálum, heldur sé beint að lausnum sem virka, að tækniframförum, að ræktun lands og auðvitað að því að nýta kosti Íslands og framleiða sem mest hér með umhverfisvænum orkugjöfum. Þetta mál er því miklu stærra á mörgum sviðum sem hafa fengið litla athygli í umræðunni en menn gera sér grein fyrir. Þetta er gríðarlega stórt mál í samhengi við efnahagslega framþróun Íslands. Þetta er gríðarlega stórt mál hvað varðar möguleika fólks á að aflar sér tekna og bæta lífskjör sín og þetta er stórt mál hvað varðar umhverfið en á allt annan og í raun á þveröfugan hátt en þann sem stillt er upp af flutningsmönnum málsins og birtist í stefnu ríkisstjórnar. Loftslagsmálin og umhverfismálin í heild eru það stórt viðfangsefni að menn verða að nálgast það út frá staðreyndum, út frá rökum, ekki einhverri ímyndarpólitík og sýndarmennsku, og grípa til þeirra ráðstafana sem virka, sem skila árangri. Þar getum við Íslendingar svo sannarlega látið gott af okkur leiða með því að rækta landið, með því að styðja við framþróun tækninnar og með því að framleiða meira en ekki minna á Íslandi.

Herra forseti. Það er mér sönn ánægja að flytja hér nefndarálit um frumvarp til laga um félög til almannaheilla. Málið er nú til umræðu í fjórða sinn á Alþingi og hillir undir að náist að ljúka þessu máli. Nefndin öll var nokkuð sammála í málinu og allir nefndarmenn hv. efnahags- og viðskiptanefndar rita undir nefndarálitið. Með frumvarpinu er lagt til að gildi taki ný heildarlög þar sem komið verði á nýju félagaformi um félög til almannaheilla, og því mótaður lagarammi þar sem fram komi reglur um stofnun, meginefni samþykkta, félagsaðild, ákvarðanatöku og stjórnun slíkra félaga. Eins og ég gat um hefur þetta mál nokkrum sinnum áður komið til umræðu hér á þingi og það eru nokkur kjarnaatriði sem hafa verið mjög mikið til umræðu og eru reifuð í nefndarálitinu, til að mynda þetta með hæfisskilyrði stjórnarmanna sem heill kafli í nefndarálitinu fer undir. Þar rekur nefndin sig í raun að þeirri niðurstöðu að þau hæfisskilyrði sem eru tilgreind í frumvarpinu, og snúa aðallega að því að tryggja að þeir sem taka ákvarðanir um rekstur félaga, og hafa þar með áhrif á fjárhagslegar ákvarðanir félaga, þurfi að vera fjár síns ráðandi, að í rauninni sé eiginlega ekki hægt, eftir vangaveltur og umræður og bestu manna ráð, að leiða sig að neinni annarri niðurstöðu og það er niðurstaða nefndarinnar. Nefndin leggur til nokkrar breytingartillögur sem eru í skjalinu. Í fyrsta lagi í stofnsamningum um 4. gr. en í 3. mgr. 4. gr. er kveðið á um að stofnsamningur skuli vera undirritaður af stofnendum félags. Þetta var nokkuð rætt í nefndinni og kannski sérkennilegt að til að mynda í stórum félögum þurfi einhvers konar undirritun frá öllum stofnfélögum. Það er ákveðið að einfalda þetta þannig að nefndin gerir breytingartillögu þar um. Hvað varðar samþykktirnar í 5. gr. er kveðið á um að tilgreina skuli í samþykktum félaga til almannaheilla tilgang félagsins en í umsögn Skattsins kemur fram að ætla verði að félagið sé ekki drifið áfram af sjálfboðavinnu einni saman og í þeim tilvikum þyrfti að geta þess með hvaða hætti staðið skuli að fjáröflun til starfseminnar og hvernig skuli staðið að ráðstöfun þeirra fjármuna sem aflað hefur verið, og nefndin gerir breytingartillögu í þessa veru. Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands lagðist í umsögn sinni gegn því að málið yrði samþykkt í núverandi mynd og það fór nokkur umræða og vinna í það innan nefndarinnar að finna lendingu sem gæti náð utan um athugasemdir þaðan. Það er að töluverðu leyti gert í þeirri breytingartillögu sem gerð er við 29. gr., þ.e. að það er ákveðið að heimilt sé að skrá félög skv. 5. gr. íþróttalaga í almannaheillafélagaskrá, þótt ekki sé tekið fram í samþykktum þeirra að þau séu félög til almannaheilla, og tilkynningu um slíkt skal senda til almannaheillafélagaskrár. Ég ætla ekki að fara ítarlegar í þetta. Nefndarálit liggur fyrir og er ágætt. En það er, eins og ég nefndi hér í upphafi, gleðilegt að allir nefndarmenn skrifa undir álitið. Það eru hv. þingmenn Óli Björn Kárason formaður, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Þórarinn Ingi Pétursson og síðan Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Smári McCarthy. Tveir síðastnefndu skrifa undir álitið með fyrirvara.

Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um gjaldeyrismál frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Nefndin hefur fjallað um málið, eins og fram kemur í nefndarálitinu, og fengið til sín gesti, auk þess sem umsagnir bárust. Með frumvarpinu er lagt til að ný heildarlög um gjaldeyrismál öðlist gildi og að gildandi lög um gjaldeyrismál, nr. 87/1992, og lög um meðferð krónueigna, sem háðar eru sérstökum takmörkunum, falli brott. Það má segja að meginumræða nefndarinnar, stærsti hluti umræðunnar, hafi fjallað um III. kafla frumvarpsins, og þá sérstaklega 7. og 8. gr. þess sem fjalla í raun um þær heimildir sem Seðlabankinn eigi að hafa til að stjórna fjármagnsflæði til og frá landinu. Það var fljótt ljóst í nefndarstarfinu að mönnum þóttu þær heimildir sem lagðar voru til í frumvarpinu ríflegri en svo að gott þætti og því gerir nefndin tillögur um fjórar breytingar á þessum greinum, sérstaklega á 7. gr. Í fyrsta lagi leggur meiri hlutinn til að í 1. mgr. ákvæðisins komi skýrt fram að einungis verði gripið til reglusetningar samkvæmt ákvæði um að hindra fjármagnsflutninga á milli landa í neyðaraðstæðum sem hafi í för með sér verulega hættu á að fjármálastöðugleika verði raskað af völdum óheftra fjármagnshreyfinga og ekki sé unnt að bregðast við með öðrum úrræðum. Í öðru lagi leggur meiri hlutinn til að reglur samkvæmt ákvæðinu geti í hæsta lagi gilt í 60 daga og með því telur meiri hlutinn að stjórnvöldum sé tryggður möguleiki á að skjóta á skjótum inngripum telji þau að aðstæður krefji en jafnframt sé tryggt að takmörkun á fjármagnshreyfingum til lengri tíma sé háð samþykki löggjafans. Reynslan sýnir að Alþingi getur brugðist skjótt við aðstæðum með setningu laga. Telur meiri hlutinn því ljóst að innan 60 daga gildistíma reglna Seðlabankans veitist nægjanlegt svigrúm til að framlengja takmarkanir á fjármagnsflæði með lagasetningu ef þörf krefur. Í þriðja lagi leggur meiri hlutinn til að b-liður 2. töluliðar 1. mgr. 7. gr. frumvarpsins, þar sem veitt er heimild til að setja reglur sem takmarka eða stöðva greiðslur milli landa vegna vaxtaverðbóta og samningsbundinna afborgana lána og skuldabréfa, falli brott. Í fjórða lagi leggur meiri hlutinn til að í lokamálsgrein 7. gr. frumvarpsins verði kveðið á um skyldu ráðherra til að flytja Alþingi skýrslu þar sem fram komi rök fyrir nauðsyn setningar reglna samkvæmt ákvæðinu. Skýrsluna flytji ráðherra innan fjögurra sólarhringa frá setningu reglnanna eða svo fljótt sem verða má, sé Alþingi þá ekki að störfum. Aðrar breytingartillögur eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér rakið. Undir álitið skrifa hv. þingmenn Óli Björn Kárason, formaður nefndarinnar, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Þórarinn Ingi Pétursson. Að öðru leyti vísa ég til álitsins sem liggur frammi og sé ekki ástæðu til að rekja það frekar hér.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar en með frumvarpinu sem hér liggur fyrir er ætlunin að lögfesta heimildir fyrir Seðlabanka Íslands til að grípa til víðtækra gjaldeyrishafta án aðkomu Alþingis. Ekki er um að ræða skammtímaráðstafanir heldur fyrirætlun ríkisstjórnarinnar um varanlegan framtíðargrundvöll peningamálastjórnunar í landinu á sama tíma og ábyrgðin á framkvæmdinni er færð frá löggjafanum. Fyrir liggur að ríkar heimildir til að hefta fjármagnsflæði draga úr trausti erlendra fjárfesta á íslenskum fjárfestingarkostum. Gjaldeyrishöft kunna því að vera skaðleg efnahagslífinu til lengri tíma litið og draga almennt úr hagkvæmni hagkerfisins og verðmætasköpun. Þess vegna eru þau til þess fallin að skerða samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja á alþjóðamarkaði. Að mati 1. minni hluta hefur ekki verið lagt fullnægjandi mat á neikvæð áhrif frumvarpsins á erlenda fjárfestingu eða efnahagslegan kostnað. Í frumvarpinu er lögð til heimild til að koma á sambærilegum fjármagnshöftum og sett voru í kjölfar efnahagshrunsins árið 2008. Það tók nærri áratug að vinda ofan af þeim höftum og fylgdi þeim gífurlegur kostnaður fyrir íslenskt atvinnulíf og ríkissjóð Íslands. Í frumvarpinu felst viðurkenning á því að íslenska krónan hafi ekki burði til að sinna hlutverki sínu sem gjaldmiðill í frjálsu og opnu hagkerfi án þess að víðtæk úrræði til inngripa og hafta séu tiltæk. Neyðarúrræðin sem lagt er til að verði lögfest staðfesta þetta að mati 1. minni hluta og er veruleg hætta á því að þau verði skaðleg íslensku efnahagslífi til frambúðar. Það er á grundvelli þessara sjónarmiða, grundvallarsjónarmiða, sem 1. minni hluti getur ekki stutt frumvarpið.

Herra forseti. Ég skal ekki lengja umræðuna en það er óhjákvæmilegt að fjalla aðeins um þetta frumvarp um gjaldeyrismál sem, eins og fram hefur komið, felur í sér heildarendurskoðun á lögum á því málefnasviði. Það stendur þannig á, eins og jafnframt hefur verið rakið, að lagðar eru til mjög víðtækar heimildir til að hlutast til um frjáls viðskipti í landinu á sviði gjaldeyrisviðskipta. Þetta felst í 3. kafla frumvarpsins, 7. og 8. gr., þar sem Seðlabanka Íslands er heimilað, að fengnu samþykki ráðherra en án þess að krafist sé samþykkis Alþingis, að setja reglur sem takmarka eða stöðva fjármagnshreyfingar milli landa og gjaldeyrisviðskipti sem þeim tengjast, og svo er löng upptalning í framhaldi af því. Í annan stað varðar málið greiðslur milli landa og gjaldeyrisviðskipti sem þeim tengjast. Í þriðja lagi gjaldeyrisviðskipti milli innlendra og erlendra aðila o.s.frv. Í fjórða lagi viðskipti með og útgáfu fjármálagerninga og hlutafjár. Hér er því langur listi af heimildum sem faldar eru opinberri stofnun og lagðar í hendur embættismanna. Kveðið er á um að samþykki ráðherra sé nauðsynlegt. En eins og ég sagði áðan er ekki gert ráð fyrir því að Alþingi veiti samþykki sitt. Herra forseti. Það er gagnlegt að líta aðeins í umsagnir sem fyrir liggja í þessu máli af hálfu samtaka í atvinnulífinu. Fram kemur að Samtök atvinnulífsins hafa áhyggjur af mögulegum afleiðingum þess að heimila Seðlabankanum með samþykki ráðherra að grípa til gjaldeyrishafta og að slík heimild verði færð varanlega í lög. Segir í umsögninni að af frumvarpinu að dæma virðist lítil tilraun hafa verið gerð til að meta neikvæðar afleiðingar þessa en að mati Samtaka atvinnulífsins geti efnahagslegur kostnaður, hvort sem muni reyna á heimildina eður ei, orðið mikill og varanlegur. Samtökin leggjast því alfarið gegn þessum áformum og í framhaldinu benda þau á að heimild sem þessi geti haft fælandi áhrif á erlenda fjárfesta vegna aukinnar óvissu um hvort treysta megi á að hægt verði að flytja fjármuni að og frá landinu. Áfram segir að auðfengnar heimildir til hafta á fjármagnsflæði séu ekki til þess fallnar að auka traust erlendra fjárfesta á íslenskum fjárfestingarkostum. Minnt er á það að erlend fjárfesting getur styrkt efnahagslegar stoðir með því að stuðla að lægra vaxtastigi og veita aukin tækifæri til uppbyggingar. Er hvatt til þess, í umsögn Samtaka atvinnulífsins, að leitað verði leiða til að bæta orðspor Íslands, styrkja umgjörð og stoðir, hvetja til fjárfestingar í stað þess að letja og undir það skal tekið. Í umsögn Samtaka atvinnulífsins segir ennfremur að ófullnægjandi ástæður hafi verið gefnar fyrir því að nauðsyn beri til að koma heimildinni varanlega fyrir í lögum. Minnt er á að fordæmi eru fyrir því að þing sé kallað saman með skömmum fyrirvara gerist þess þörf. Minnt er á að þegar þannig stóð á var heimild til að setja á höft, lík þeirri sem nú stendur til að leiða í lög, ekki til staðar eða fyrir hendi þegar gripið var til slíkra hafta síðast. Ég vil sömuleiðis nefna meginathugasemdir sem koma fram í umsögn frá Viðskiptaráði. Þar er bent á að ekki virðist nægilega mikið hafa verið horft til þess hvaða áhrif frumvarpið og núverandi fyrirkomulag hefur, sérstaklega á erlenda fjárfestingu. Minnt er á að Ísland býr við einar mestu hindranir á erlendri fjárfestingu meðal OECD-ríkja og sú fullyrðing er studd með tölulegum gögnum í umsögninni. Sagt er að svara þurfi því hvort frumvarpið festi það ástand að Ísland búi við einar mestu hindranir á erlendri fjárfestingu meðal OECD-ríkja, hvort frumvarpið muni festa það frekar í sessi. Þá segir í umsögn Samtaka atvinnulífsins að ekki sé þörf á ákvæði um víðtæk fjármagnshöft og að lágmarki ættu þau að vera háð samþykki meiri hluta Alþingis. Hér hafa komið fram helstu atriði þessa máls í meginatriðum. Hér er um að ræða, er óhætt að segja, herra forseti, mjög víðtækar heimildir til inngripa. Í fyrsta lagi er þessi heimild veitt opinberri stofnun og lagt í hendur embættismanna, nánar til tekið seðlabankastjóra og aðstoðarseðlabankastjóra. Áskilið er að ráðherra veiti samþykki sitt en ekki er gert ráð fyrir öðru en að Alþingi verði upplýst um málið miðað við þá breytingartillögu sem hér liggur fyrir af hálfu meiri hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar innan fjögurra daga frá ákvörðun af þessu tagi. Herra forseti. Það er nauðsynlegt að menn staldri við þegar svona tillaga liggur hér fyrir Alþingi um aðrar eins heimildir til inngripa og að það skuli vera gert með þeim hætti að það sé fært varanlega inn í lög. Við höfum reynslu af því að hafa ratað í aðstæður sem kölluðu á það að grípa þurfti til sams konar ráðstafana og hér er fjallað um. Þá var engin slík lagaheimild fyrir hendi og Alþingi brást við því og sinnti því máli eins og nauðsyn bar til. En það sem er uppi, m.a. í athugasemdum og ábendingum í umsögnum, er það að með þessari aðgerð er verið að senda skilaboð út í heim til þeirra sem kynnu að hyggja á fjárfestingar hér sem gætu orðið grundvöllurinn að auknum hagvexti og aukinni hagsæld í landinu, að skilaboðin sem þessir aðilar fá væru þau að þeir geti átt von á því að gripið verði til hafta af þessu tagi án þess að fullnægjandi ferill liggi þar að baki. Og þá á ég náttúrlega við að Alþingi hafi veitt samþykki sitt, og sömuleiðis það að slík heimild sé varanlega í lögum um gjaldeyrismál í landinu. Þetta er afar varasamt, herra forseti. Það verður að segjast eins og er.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir ræðuna og ég held einmitt að hann hafi hitt naglann á höfuðið með því að benda rækilega á að þetta er í raun eitt stærsta skref í átt til miðstýringar í mjög langan tíma eða allt frá því í byrjun sjöunda áratugar að víðtæk heimild var veitt. Svona víðtækar heimildir voru réttilega veittar í kringum síðasta hrun og þá með aðkomu þingsins. Ég vil taka undir þá mikilvægu ábendingu hv. þingmanns að það er mjög varhugavert að þessar víðtæku heimildir til hafta og í átt að miðstýringu séu veittar embættismönnum algerlega án aðkomu þingsins. Það tel ég mjög varhugavert. Ég er hins vegar sammála markmiðinu sem verið er að ná með frumvarpinu, sem er stöðugleiki, en ég veit að við hv. þingmaður erum kannski ekki sammála um leiðirnar. Þetta mál er birtingarmynd þess að ríkisstjórnin hefur gefist upp á ástandinu og í stað þess að leita leiða sem undirstrika frelsi til viðskipta þarf að veita Seðlabankanum þessa víðtæku heimild til að setja höft. Um þetta snýst málið, höft eða frelsi, og það er verið að velja þessa varhugaverðu leið hafta. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að hann nefndi réttilega erlenda fjárfestingu: Í könnunum hafa meira en 70% forstöðumanna nýsköpunarfyrirtækja talað um íslensku krónuna sem eina helstu hindrunina en gjalda alltaf varhuga við þegar gjaldeyrishöft eru sett, sérstaklega með tilliti til erlendra fjárfestinga. Telur hv. þingmaður að svona frumvarp geti haft veruleg áhrif á erlenda fjárfestingu og ekki síst nýsköpunarfyrirtæki sem þurfa sárlega á erlendri fjárfestingu að halda?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég vil bara grípa boltann þar sem hún setti hann á loft með nýsköpunarfyrirtækin. Við þurfum sárlega á því að halda, herra forseti, að hér þróist og dafni kröftugur nýsköpunariðnaður. Nýsköpun er grundvöllur fyrir aukinni hagkvæmni og arðsemi og skilvirkni og er að því leyti til grundvöllur og undirstaða fyrir aukinni hagsæld í landinu. Menn verða því að hugsa dálítið vítt þegar menn eru að hafa uppi ráðagerðir af annarri eins stærð hvað varðar opinber inngrip og íhlutun í frjálst viðskiptalíf í landinu. Hér eru mjög stórir hagsmunir undir og rétt að ítreka það og árétta, sem fram hefur komið, til að mynda í umsögnum sem liggja fyrir, að ekki hefur verið sýnt fram á nauðsyn þess að binda varanlega í lög heimildir af þessu tagi. Ég man mjög vel eftir því þegar fjármagnsviðskipti milli landa voru í rammgerðum höftum og ég man auðvitað þann langa aðdraganda sem þurfti til þess að losa um þau höft undir lok liðinnar aldar. Það er í fersku minni að það tók heil tíu ár að vinda ofan af höftunum sem sett voru í hruninu. Þetta er því auðvitað mjög varhugavert og menn verða að fara með mikilli gát.

Virðulegi forseti. Það tók hátt í tíu ár. Viðreisn var í stjórn í skamman tíma 2017 og það var akkúrat á þeim tíma sem síðustu höftunum var aflétt. Þetta tekur langan tíma. Ég man á sínum tíma, þegar ég var á þinginu 2009–2013, í EFTA-nefndinni, að þá var þetta líka undantekningarlaust það sem við vorum alltaf spurð um á vegum EFTA og EES: Hvenær ætlið þið að aflétta höftunum? Þetta er ein af grunnforsendunum fyrir okkur sem viljum vera virkir þátttakendur í EES, þ.e. frjálst flæði fjármagns. Þess vegna finnst mér það vera svo röng skilaboð, ekki að það komi mér á óvart verandi með þessa ríkisstjórn, að senda út þessa tóna um svona gríðarlega víðtækar heimildir til gjaldeyrishafta. Mun það koma í veg fyrir erlenda fjárfestingu? Nei, við vitum að það gerir það ekki. En þetta mun takmarka tækifærin. Ég hef verulegar áhyggjur af því hvaða áhrif þetta hefur fyrir nýsköpunarfyrirtækin. Við erum núna, ég held allir flokkar, að tala um að breikka þurfi kjölfestuna í íslensku efnahagslífi. Við erum með grunnundirstöðuatvinnuvegina eins og ferðaþjónustuna sem er að fara af stað aftur, sjávarútveginn og iðnaðinn, en við erum alltaf að tala um fjórðu stoðina og hún byggist fyrst og fremst á hugverkaiðnaði og nýsköpunarfyrirtækjum og þá verða þau að hafa tækifæri til þess einmitt að afla sér erlendra fjárfestinga. Ég velti því líka fyrir mér, og vil spyrja hv. þingmann: Þeir fjárfestar sem eru á leiðinni nú þegar - ég hef tekið eftir því að í útboðinu varðandi Íslandsbanka gerir annar af tveimur erlendum fjárfestum ráð fyrir því að 7% gengishækkun verði á næsta ári, hann gerir ráð fyrir því í sínum forsendum. Telur hv. þingmaður að hugsanlega verði heimilt að loka þá fjárfestingu inni? Miðað við þær forsendur sem gefnar eru í þessu frumvarpi, hvað verður um þá erlendu fjárfestingu sem kemur núna inn eða er nú þegar inni ef verulegar breytingar verða á genginu eins og fjárfestar gera ráð fyrir?

Herra forseti. Það er hárrétt sem hv. þingmaður ræðir hér. Auðvitað verður að fjalla um áhrif þessa alls á gengi krónunnar. Við þekkjum t.d. af nýlegri reynslu að Seðlabankinn hefur beitt sér fyrir því að lífeyrissjóðirnir haldi aftur af fjárfestingum sínum á erlendri grundu. Nú er það þannig að þeir þurfa að setja í vinnu alveg ógrynni fjár á hverju ári, eins og menn þekkja. Við vitum það líka að hér eru ekki nema takmarkaðir fjárfestingarkostir sem henta lífeyrissjóðunum, auk þess sem það er af eðlilegum ástæðum nauðsynlegt fyrir þá að verja verulegum hluta af ráðstöfunarfé sínu í erlendar fjárfestingar. Seðlabankinn hefur haft áhyggjur af því að þetta verði til þess að veikja krónuna og hefur þess vegna haft uppi einhvers konar tilmæli til lífeyrissjóðanna í þessu efni um að halda aftur af sér í því. En nú sjáum við og þekkjum það af nýlegri reynslu að hér erum við með firnakröftuga atvinnugrein sem heitir ferðaþjónusta, sem verður náttúrlega þvílíkt gjaldeyrisskapandi þegar hún verður komin aftur á beinu brautina. Ekki er nokkur vafi á því í mínum huga að hún verður skjót og snörp í því efni og þá mun gjaldeyrir flæða inn. Það mun verða til þess fallið að styrkja gengi krónunnar. Það mun veikja samkeppnisstöðu íslenskra atvinnuvega sem eru í erlendri samkeppni þannig að það þarf að hugsa fyrir þessu öllu. Þetta er alveg hárrétt ábending hjá hv. þingmanni. Ég ætla bara að ljúka þessu með því að segja, herra forseti: Höftin eru ekki skárri þó að þau fái nýja nafngift eins og er í frumvarpinu. Þau eru kölluðuð verndunarráðstafanir við sérstakar aðstæður.

Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp um kosningalög frá minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Megintilgangurinn með málinu í heild sinni er að taka saman fjóra lagabálka um kosningar og steypa þeim saman í einn lagabálk. Þegar við förum að breyta og þróa þetta betur, sem er líka fært landskjörstjórn sem hefur það verkefni að vera stanslaust að vinna í því, þá er það sem annars hefði verið gert í fernum lögum, hefði gleymst hér og þar og alltaf dregið meira og meira í sundur, komið í einn lagabálk þar sem breytingar eru samræmdar. Réttindi borgaranna, eins og uppfærslan á þeim er, skila sér þá inn í allar þessar kosningar sem eru þá kosningar til Alþingis, kosningar til sveitarstjórna, forsetakosningar og þjóðaratkvæðagreiðslur. Nefndin hefur fjallað um málið í að verða sex mánuði. Þar að baki liggur margra ára vinna við gerð þessa frumvarps sem við höfum verið að ræða á 22 fundum í nefndinni. Við fengum 32 umsagnir og á fjórða tug gesta komu fyrir nefndina á þessum sex mánuðum. Það var mjög ánægjulegt hve góð samstaða náðist í nefndinni um meginmarkmiðið sem allir voru sammála um, að sameina þyrfti heildarlöggjöfina og jafnframt eru uppfærslur á ákveðinni réttindastöðu borgaranna, t.d. varðandi aðstoð og ýmsa þætti sem ég ætla að fara yfir hér. Ég vísa bara í nefndarálitið þar sem farið er yfir þá sem komu fyrir nefndina en fer í efnið. Í umfjöllun nefndarinnar er talað um kosningarrétt þeirra sem eru búsettir erlendis. Frumvarpið eins og það kom til nefndarinnar var á þann hátt að þeir ættu að hafa 16 ár í staðinn fyrir átta eins og er í lögum í dag, þ.e. að kosningarrétturinn haldist þann tíma. En síðan hefur það verið þannig að eftir þessi átta ár hafa menn getað kært sig inn á kjörskrá, í fjögur ár í senn, í ótakmarkaðan tíma aftur og aftur, ótakmörkuð skipti. Þarna átti, eins og frumvarpið kom til nefndarinnar, að hækka það upp í 16 ár en síðan gætir þú ekki kært þig inn á kjörskrána. Nefndin var einhuga um að það myndi vera óásættanleg takmörkun á kosningarrétti þeirra sem sannarlega eru íslenskir ríkisborgarar eins og stjórnarskráin kveður á um. Þar af leiðandi héldum við því inni að fólk þarf ekkert að byrja að kæra sig inn fyrr en eftir 16 ár, þ.e. 16 ár eru viðmiðunartími, svo eftir það, eins og hefur verið, getur það kært sig inn á kjörskrána. Þeir Íslendingar sem búsettir eru erlendis missa ekki kosningarréttinn sinn, sama hve lengi þeir búa erlendis, og hafa áfram tækifæri til að kæra sig sífellt inn á kjörskrána. Varðandi yfirkjörstjórnir kjördæma - hugmyndin, eins og frumvarpið kom til nefndarinnar, var sú að yfirkjörstjórnir kjördæma yrðu teknar út og að sveitarstjórnir sæju um kosningarnar. Það kom upp alls konar ágreiningur um það. Við tókum allar þessar umsagnir, settum þær mjög skilmerkilega upp og sáum að það var svo mikil andstaða við það þannig að við sameinuðumst um að skrifa yfirkjörstjórnir kjördæma aftur inn í kosningalögin. Það er það sem við höfum fyrir okkur hér í dag. Framkvæmd atkvæðagreiðslna utan kjörfundar. Já, alveg rétt - það er þarna starfshópur sem verður skipaður til að fara sérstaklega yfir það. Með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur rétt að skipaður verði starfshópur sem falið verði sérstaklega að taka til skoðunar og móta frekar fyrirkomulag atkvæðagreiðslna utan kjörfundar og leggur til að bætt verði við frumvarpið ákvæði til bráðabirgða þess efnis.“ Starfshópur mun fara yfir þetta og gera þetta að grunngerð. Við verðum að passa upp á það að þetta verði vel gert. Við töldum okkur ekki hafa tíma til að klára alveg þá vinnu þannig að sú vinna verður unnin í kjölfarið. Varðandi skipun landskjörstjórnar komu fram ábendingar um hver ætti að skipa fulltrúa. Það var þá fært úr því að það ætti að vera samráðsvettvangur háskólans yfir í það að það væri frekar Samband íslenskra sveitarfélaga sem myndi skipa þann fulltrúa sem samráðsvettvangurinn hafði annars gert. Slit kjörfundar - lítið atriði, átti að færa það úr því að slit kjörfundar væru kl. 10 um kvöld niður í kl. 9. Reykjavíkurkjördæmin og svo landsbyggðarkjördæmin eru dálítið ólík hvað þetta varðar, áherslur varðandi tímasetningar o.s.frv. Það varð ofan á að þarna myndum við halda því óbreyttu eins og það er í lögunum í dag og færa frumvarpið í þá átt. Kjörfundir standa því áfram til kl. 10. Varðandi aðstoð við atkvæðagreiðslu þá er hún útvíkkuð. Í lögunum eins og þau eru í dag getur þú fengið aðstoð og þar af leiðandi getur kjósandi vikið frá hefðbundinni kosningaframkvæmd, ef hann er annaðhvort sjónskertur eða höndin er ónýt. Þarna er sem sagt um líkamlega fötlun að ræða. Þetta er víkkað út og nær yfir aðra fötlun og tryggir þá víðtækari tækifæri í þessu. Jafnframt var bent á að hægt væri að misnota þetta og nefndin komst að þeirri niðurstöðu að takmarka ekki þessa útvíkkun heldur halda henni inni og halda útvíkkuðum réttindum og tækifæri kjósenda til að nýta kosningarrétt sinn. En eins og kemur fram verður fólk að gefa upp ástæðuna fyrir því, annars fær það í fyrsta lagi ekki þennan rétt - þannig er það í lögunum í dag og er áfram í frumvarpinu. Það verður þá skráð niður og Alþingi upplýst. Í kjölfarið, þegar þessi lög taka gildi 1. janúar, og munu þá virka á sveitarstjórnarstiginu að flestu leyti - rafræna kjörskráin, sem ég kem að á eftir, verður að einhverju leyti prufuverkefni þá en að þessu leyti mun það gilda í sveitarstjórnarkosningunum. Þá fær Alþingi upplýsingar og er upplýst um hvaða tilefni þetta eru, hve mörg þau eru o.s.frv. Þá væri hægt að skoða hvort eitthvað væri óeðlilegt við þetta og við gætum þar af leiðandi skoðað það nánar ef tilefni er til. Rafræn kjörskrá, eins og ég nefndi rétt áðan, tekur gildi en hún verður prufuverkefni í sveitarstjórnarkosningunum. Hún verður ekki út um allt land. Gerð verður prufa í einhverjum sveitarfélögum og að frumkvæði landskjörstjórnar verður farið af stað með það en sveitarfélögin verða að samþykkja það. Ekki verður hægt að þröngva því upp á sveitarfélögin, þau verða að samþykkja að taka þátt í tilraunaverkefninu, sem síðan er hægt að nota í framhaldinu. Reynslan af því getur leitt okkur til farsældar. Menn vildu prófa þetta fyrst þar sem þetta er nýtt og það er ekkert sérstaklega langt til stefnu. Þó að það sé næstum því ár til stefnu vildu menn hafa varnagla með það og prufukeyra rafrænu kjörskrána fyrst á færri stöðum en ekki gera það yfir allt landið. Varðandi heimildir til að greiða atkvæði að nýju þá var tillaga um það í frumvarpinu að ef fólk greiddi atkvæði utan kjörfundar, þ.e. fyrir kjördag, gæti það ekki líka greitt atkvæði á kjördag, gæti ekki farið aftur á utankjörfundarstað og greitt atkvæði eins og er í dag. Þetta fannst nefndinni að þyrfti að laga, þ.e. réttur kjósandans. Hann vill kjósa utan kjörfundar og nýtir sér það en svo koma fram nýjar upplýsingar og hann skiptir um skoðun á einhverjum forsendum og þá er það réttur kjósandans sem við færðum inn og tryggðum eins og er í dag, þannig að við breytum frumvarpinu til þess horfs sem það var, að kjósandinn hefur þann rétt að kjósa aftur, sama hvort það er aftur utan kjörfundar eða á kjördag. Varðandi póstkosningar er endanleg niðurstaða seint til komin, kom til í dag þannig að það sést ekki í nefndarálitinu. Því verður vísað til frekari vinnslu og dómsmálaráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga og fleiri kæmu að vinnu við og leggja fyrir Alþingi tillögur þess efnis hvernig kosningar gætu verið útfærðar. Þetta var ásteytingarsteinn en fólk sammæltist um það eftir umræður að það væri þess virði, til að geta klárað málið hér á þinginu, að taka það út fyrir svigann en setja það í áframhaldandi vinnslu. Þá kemur það aftur til þingsins í haust, ef ég man rétt. Nei, ekki þetta haust heldur eftir ár. Stimplun kjörseðils - það var tillaga sem var í frumvarpinu. Þá yrði framkvæmdin sú að fólk fengi atkvæði sitt, eins og þeir þekkja sem hafa kosið, merkti við í kjörklefanum, færi út og áður en atkvæðið yrði sett ofan í kjörkassann mætti einhver aðili til að stimpla það. Þetta var mjög óvinsælt, bæði hjá nefndinni og í mjög mörgum umsögnum, og bent á að þetta gæti valdið ákveðnum kulnunaráhrifum á kjósendur, að einhver aðili væri að handfjatla eða koma nálægt atkvæði hans. Það getur haft ákveðin áhrif á sjálfsritskoðun og þar af leiðandi ákveðin óbein þvingandi áhrif á atkvæðið. Við sammæltumst því um það í nefndinni að taka þetta út þannig að þessi stimplun kjörseðla er ekki inni. Rökstuðningurinn fyrir því að það hefði átt að vera inni, þ.e. þess vegna væri það í frumvarpinu, er sá að fólk væri að taka myndir af kjörseðlinum og þá væri hægt að falsa þá og eitthvað svoleiðis. En okkur fannst það vega miklu þyngra að vera ekki að skapa einhver kælingaráhrif eða óþægileg áhrif á kjósandann, þ.e. að eftir að hann væri búinn að merkja sér atkvæðið kæmi enginn nálægt því. Kjósandinn setur það bara beint í atkvæðakassann. Kjörgengi og óflekkað mannorð - já, hér er áréttað hvað kjörgengi er. Í stjórnarskránni segir, alla vega varðandi alþingiskosningar, að menn þurfi að hafa óflekkað mannorð. Svo er það skilgreint í öðrum lögum að það þýði að menn þurfi að hafa lokið afplánun að fullu eftir refsingu sem varðar fangelsi lengur en í tvo mánuði - ég man ekki lengur hvað var, hvort það eru tveir mánuðir eða hvað. Ef þú hlýtur slíkan dóm, refsidóm, og þarft að sitja inni í x langan tíma eftir það þarftu að ljúka þeirri afplánun að fullu. Þetta var rætt í nefndinni og farið yfir þetta og farið yfir lögskýringarnar. Nefndin áréttar að þegar einstaklingur hefur hlotið reynslulausn, eins og það er í lögum um fullnustu refsingar, þ.e. reynslulausn er tímapunkturinn sem einstaklingurinn fær að losna, fær hann skilorðsbundna eftirgjöf hluta refsingar. Reynslulausnin er tíminn þegar einstaklingur er orðinn frjáls og er kominn á skilorð og er frjáls ferða sinna. Á þeim tímapunkti er hann orðinn kjörgengur. Reynslulausn og reynslutími - menn hafa svolítið verið að túlka þetta á einn eða annan hátt og var vel farið yfir þetta af lögfræðingum þingsins o.fl. Nefndin áréttar að það sé skýrt að um leið og reynslulausnin er veitt og einstaklingurinn er frjáls ferða sinna þá er hann orðinn kjörgengur. Hagskýrslugerð og kosningar - upplýsingar sem hægt er að vinna með eru bættar og upplýsa almenning betur um stöðu kosninga og betri upplýsingar og hagskýrslugerð fást út úr því. Varðandi flokkun atkvæða fyrir luktum dyrum: Þetta eru atriði þar sem menn eru að spara sér tíma. Meginreglan er sú, og það er sú meginregla sem við viljum festa og halda inni, og gerum það með breytingartillögunum okkar, að atkvæði skuli talin fyrir opnum dyrum og fyrir augliti almennings. Það verður reglan. Menn hafa verið byrjaðir að flokka atkvæðin fyrr og við komumst að þeirri niðurstöðu að menn geti flokkað atkvæðin, hérna er þessi flokkur, x-eitthvað, og við erum öll sammála um að hér eru 100 atkvæði til þeirra. En það er alveg skýrt að ef menn flokka atkvæðin fyrir fram geta þeir ekki bara talið bunkana eftir að opnað er fyrir almenning og sagt: Já, hér eru 100 atkvæði hjá þessum flokki. Það verður að taka þessi atkvæði og telja þau aftur. Það sparar tíma að gera það þannig en þá er hvert eitt og einasta atkvæði sannanlega talið. Það er það sem við áréttum og setjum skýrt inn hvað þetta varðar þannig að atkvæði séu sannarlega talin hvert og eitt fyrir augum almennings. Varðandi aðrar ábendingar sem við gátum ekki brugðist við í þessu, út af því að megintilgangurinn, eins og ég fór yfir, er að sameina fern lög í eina löggjöf þannig að á samræmdan og heildstæðan hátt sé farið að vinna að breytingum og uppfærslu á því inn í framtíðina. Það bárust ýmsar ábendingar við umfjöllun málsins og tillögur til breytinga. Má þar nefna sjónarmið um jafnt vægi atkvæða milli kjördæma og stjórnmálasamtaka og sumir leggja fram breytingartillögu við það þó að ekki hafi náðst samstaða um það. Hvernig er með jafnt hlutfall kynja á framboðslistum, kosningaaldur, kjördæmaskipan? Og einnig var fjallað um heimildir sveitarfélaga, sem framkvæmdaraðila kosninga, til að koma upplýsingum á framfæri við kjósendur. Vinna nefndarinnar, eins og ég fór inn á, miðaði að því að sameinast um heildarendurskoðunina sem allir umsagnaraðilar voru sammála um að væri mikilvægt að klára. Meiri hlutinn bendir á að skilyrði ættu að skapast til að taka ýmis álitaefni um kosningar til nánari skoðunar með stofnun landskjörstjórnar. Landskjörstjórn er þar af leiðandi orðið þetta batterí sem er að vinna að því stanslaust að skoða fyrirkomulagið, taka við ábendingum o.s.frv. þannig að hægt sé að endurskoða þetta heildstætt út frá öllum þessum lagabálkum sem komnir eru undir eina löggjöf. Við getum á virkan hátt farið að uppfæra löggjöfina heildstætt. Gildi og lagaskylda til bráðabirgða - já, lögin verða þá samþykkt á Alþingi, það hefur náðst samstaða um það, á morgun geri ég ráð fyrir. Það er alla vega það sem stefnt er að. Þau verða ekki notuð í alþingiskosningunum í haust, 25. september. Það er bara of skammur tími. Það er meginregla, ef gerðar eru veigamiklar breytingar, að hafa eitt ár til stefnu, þ.e. frá því að breytingar eru gerðar þar til þær eru nýttar í kosningum. Lögin taka gildi 1. janúar á næsta ári og eru þar af leiðandi orðin gild fyrir sveitarstjórnarkosningarnar en síðan eru bráðabirgðaákvæði. Það þýðir annars vegar að þeir aðilar sem þurfa að vinna að verkefnum sem þeir þurfa að sinna á næsta ári geta strax byrjað að vinna. Þá er bráðabirgðaákvæði í lögunum og fjármagn mun fylgja með og heimildir o.s.frv. til að passa upp á það að vinnan geti hafist um leið og við samþykkjum þessi lög. Eins og ég sagði varðandi rafræna kjörskrá, þegar kemur að kosningunum, þá er til bráðabirgðaákvæði og það verður þá tilraunaverkefni í þeim kosningum og svo tekur það fullt gildi í framhaldinu. Svo eru hér aðrar breytingar meiri hlutans. Við vorum fyrir nokkrum dögum að samþykkja frumvarp dómsmálaráðherra, frumvarp til laga um breytingar á lögum um kosningar, varðandi rafræn meðmæli. Fyrst það er orðið að lögum núna, en þegar frumvarpið var lagt fram var það ekki orðið að lögum, er það sett inn sem breytingartillögur inn í þetta þannig að heildarlöggjöfin haldi sér miðað við það sem við samþykktum hér fyrir viku. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem hafa verið raktar og eru lagðar til á sérstöku þingskjali. Andrés Ingi Jónsson skrifar undir álitið með fyrirvara sem hann mun fara yfir sjálfur. Þetta er gert á Alþingi 4. júní 2021. Undir álitið skrifa Jón Þór Ólafsson, sem hér stendur, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og framsögumaður málsins, Líneik Anna Sævarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Andrés Ingi Jónsson, með fyrirvara, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Óli Björn Kárason og Þórarinn Ingi Pétursson. Í lokin eru svo breytingartillögur hér til hliðar. Þær eru í tengslum við það sem ég nefndi áðan um póstkosningarnar sem voru inni. En til að geta klárað málið þurfti að taka þær út og það eru breytingartillögur sem ég legg fram sem framsögumaður málsins. Þó að ég sé ekki hlynntur þeim sjálfur þá er þetta bara til þess að við getum náð þessari heildarlöggjöf, samþætt hana og farið að vinna heildstætt að breytingum á kosningalöggjöfinni til réttarbóta fyrir landsmenn og til að tryggja öryggi kosninganna. Það eru breytingartillögur á þskj. 1739 og 1740 sem fólk getur kynnt sér. Að lokum þakka ég kærlega fyrir mjög góða vinnu. Vinnan var mjög vel ígrunduð og mestmegnis í mikilli sátt. Við tókum þann tíma sem þurfti til að skapa þá sátt. Við sendum nefndarálitið meira að segja aftur til umsagnar sem er nánast aldrei gert varðandi mál á þingi. Þegar við vorum komin í gegnum öll ágreiningsmálin hjá okkur og komin með einhvern texta, drög að nefndaráliti, sendum við það í umsögn. En breytingarnar voru mjög viðamiklar þannig að við vildum fá viðbótarathugasemdir frá umsagnaraðilum við þær miklu breytingar sem við gerðum og fórum yfir og brugðumst við að svo miklu leyti sem var gerlegt til að ná samstöðu um þessa heildarendurskoðun eins og ég hef rakið. Ég þakka aftur kærlega fyrir mjög góða vinnu og farsælt skref hvað varðar kosningalög í landinu og framtíðarþróun þeirra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla ræðu um þetta mikilvæga mál, breytingar á kosningalöggjöfinni. Ég tel mörg atriði tvímælalaust vera til bóta enda var lögð mikil vinna í þetta. Það voru sjónarmið þvert á flokka og síðan kom þetta inn til þingsins. Ég ætla ekki að spyrja hv. þingmann um nákvæmlega það sem stendur í frumvarpinu heldur miklu frekar aðeins um vinnuna í nefndinni. Við í Viðreisn erum, ásamt fulltrúa frá Samfylkingu og Pírötum, á breytingartillögu sem tengist jöfnu vægi atkvæða. Það er gríðarlega mikilvægt mál. Það getur verið að maður sé hálfsvekktur yfir því að hér sé þing að fara í hvíld í nokkurn tíma, fram yfir kosningar, og við höfum ekki náð að afgreiða nokkur ákvæði til breytinga á stjórnarskránni. Í þeirri vinnu allri var gríðarlega mikið unnið, fullt af fínni vinnu. Ég saknaði þess sérstaklega að skýr skilaboð þjóðarinnar í gegnum tíðina, en ekki síst í rökræðukönnun, bæði á landsbyggðinni og á suðvesturhorninu, kæmu fram, þ.e. að þjóðin sé fylgjandi því að jafna vægi atkvæða. Það er svo mikilvægt atriði til að vinda ofan af ákveðinni sérhagsmunagæslu í landinu. Þetta er grunnurinn að ákveðnu valdakerfi, þetta fyrirkomulag, ójafnt vægi atkvæða sem hefur ekkert með hagsmuni tiltekinna svæða að gera heldur bara það hvernig grunnstrúktúrinn í þessu samfélagi og valdakerfi er. Mig langar því að spyrja: Hvaða umræða átti sér stað innan nefndarinnar varðandi jafnt vægi atkvæða? Var farið yfir það? Getur hv. þingmaður sagt frá því sem átti sér stað í nefndinni hvað það varðar?

Forseti. Það er tvennt varðandi þetta og annað snýr að því þegar frumvarpið kom fram. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson var í samráðshópnum sem talaði við starfshópinn sem vann á endanum frumvarpið. Upprunalega átti að reyna að ná samstöðu um frumvarpið sem náðist kannski ekki endanlega áður en það var lagt fram. Það var alveg ljóst í 1. umr., í ræðu flutningsmanns, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, að menn myndu þá bara leggja breytingartillögur sínar fram og það var okkar skilyrði. Menn leggja bara breytingartillögur sínar fram þar sem þeir eru, það er ekki hægt að mynda samstöðu um neitt annað. Við myndum samstöðu um það sem við getum sameinast um og greiðum atkvæði um það, en menn leggja fram breytingartillögur um það sem þeim finnst rétt að gera í málinu. Þar var hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, í samstarfi við þingflokk Pírata, alveg skýr í þeirri afstöðu sinni að jafnt vægi atkvæða væri eitt af þeim atriðum. Sú breytingartillaga liggur þarna frammi. Svo lagði hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir fram frumvarp þessa efnis sem fékk meðferð í nefndinni og við fengum gesti þar sem farið var yfir þessi mál þannig að umræðan átti sér svolítið stað þar. Það var alveg ljóst að þetta var ekki eitthvað sem mjög margir flokkar á þingi myndu vilja þó að Píratar, Viðreisn og Samfylking gætu sameinast um það. Það er þar sem málið endaði í vinnslu nefndarinnar. Upp úr þeim sjónarmiðum sem komu fram í frumvarpi hv. þingmanns, þeim sjónarmiðum sem komu fram í breytingartillögu Björns Levís Gunnarssonar og þeim sjónarmiðum sem Ólafur Þ. Harðarson hefur haldið á lofti, og komu fram fyrir nefndinni, unnu þingmenn þessara flokka, Viðreisnar, Pírata og Samfylkingar, breytingartillögu um málið sem liggur fyrir. Að sjálfsögðu mun ég greiða henni mitt atkvæði.

Virðulegi forseti. Það verður fróðlegt að sjá hvernig atkvæði verða greidd um þetta. Það kemur ekki á óvart að stjórnarflokkarnir og Miðflokkurinn leggist gegn þessu máli en engu að síður hafa heyrst raddir innan Sjálfstæðisflokksins og innan annarra stjórnarflokka, líka innan VG, um að líta eigi til þess að jafna vægi atkvæða. Ég held að orð dr. Ólafs Þ. Harðarsonar vegi auðvitað mjög þungt. Hann hefur talað mjög skýrt um að nú sé tækifæri. Það er hægt að breyta þessu öðruvísi en í gegnum stjórnarskrána. Í stjórnarskránni er hlutfallið einn á móti tveimur og misvægið má aldrei vera meira en einn á móti tveimur. Þegar ég byrjaði á þingi fjallaði jómfrúrræða mín einmitt um þetta mál. Þá var stjórnarskráin til umræðu og þá var verið að fara úr einum á móti fjórum hvað varðar misvægi atkvæða í einn til tvo. Það var gríðarlega mikilvægt skref. Nú eru liðin meira en 20 ár og kominn tími til að stíga næsta skref til að leiðrétta misvægið. Við getum annars vegar gert það í gegnum stjórnarskrána og hins vegar í gegnum þetta mál, kosningalögin, og reynt að feta áfram þá braut sem síðast var fetuð 1999. Fyrir mína parta verður afar fróðlegt að sjá hvernig það fólk sem talar oft og tíðum af ríkri réttlætiskennd um að jafna þurfi leikinn greiðir á endanum atkvæði í þingsal um breytingartillöguna sem við höfum lagt fram ásamt fleirum. Ég vil bara undirstrika að það er gott að fá þessi skoðanaskipti fram. Um leið vil ég þakka nefndinni fyrir góða vinnu. Í heildina er það mikilvægt skref sem stigið er með þessum breytingum á kosningalögum.

Forseti. Með því að þessir fjórir lagabálkar, með samþykkt þessa frumvarps, séu komnir í einn lagabálk og að allar uppfærslur nái heildstætt yfir það heldur vinnan áfram og verður auðveldari þegar kemur að þessu. Eins og hv. þingmaður nefnir réttilega er hægt að gera þetta núna. Um það náðist ekki samstaða en við skulum þá bara fylgjast með því á töflunni hvernig fólk greiðir atkvæði. Eftir kosningar er hægt að breyta þessu. Það eru tvö stjórnarmynstur í kortunum og við vitum alveg hvaða stjórnarmynstur það er sem myndi laga þessa hluti.

Forseti. Ég þakka framsögumanni fyrir kynninguna á nefndarálitinu. Ég er að velta einu atriði fyrir mér en það eru ákvæði 74. og 90. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um aðstoð við kjósanda. Það er það sem ég ætlaði að spyrja um. Í gildandi lögum eru nokkur öryggisatriði til að tryggja öryggi kosninga, t.d. það að þegar kjósandi mætir og vill aðstoð skýri hann kjörstjórninni, eða kjörstjóra, eftir því hvort þetta er utankjörfundar eða ekki, frá því að hann vilji aðstoð og hann á að óska eftir aðstoðarmanni í einrúmi með kjörstjóranum. Aðstoðarmaðurinn má ekki vera inni í kjörstofunni meðan hann leggur þessa beiðni fram. Þetta er til að koma í veg fyrir áhrif. Þetta er mjög mikilvægt. Það er búið að fella þetta út. Það er líka búið að fella út úrræði fyrir fatlaða sem vilja aðstoð en uppfylla ekki skilyrði núverandi laga, sem mikið hefur fundið að, þ.e. að það sé bara sjónleysi eða að höndin sé ónothæf, og það er þetta úrræði um réttargæslumann fatlaðra sem er í lögunum núna. Þeir geta fengið vottorð frá honum, mætt á staðinn og fengið aðstoð. Hvernig hefur þetta úrræði verið notað? Það er mín fyrsta spurning. Hefur eitthvað mistekist? Eru menn óánægðir með það? Hefur það verið kannað? Þá þarf ekki að hugsa um þetta með sjónleysi eða að höndin sé ónothæf og ekki um einrúmið inni í kjörstjórninni, 

Forseti. Það eru þessi tvö atriði sem um ræðir, eitt varðar póstkosningarnar, en þingmaðurinn er ekki að spyrja um það, og síðan er það það sem varðar aðstoðina. Þar eru atriði sem vegast á, grunngildi sem vegast á, sem þarf að uppfylla til að tilgangi laganna sé náð, þ.e. til þess að vilji kjósandans skili sér raunverulega og hann kjósi þá sem hann vill kjósa og hafi um leið jöfn áhrif á við aðra um það hverjir semja leikreglur fyrir landið sem öllum er gert að fylgja. Þar er tvennt inni í myndinni: Eitt er að hafa raunhæfan rétt til að kjósa, þ.e. að einstaklingur geti raunverulega kosið. Póstkosningin auðveldar fólki sem býr erlendis að kjósa. Aðstoðarmaðurinn auðveldar þeim að komast á kjörstað sem annars eiga erfitt með það og kjósa miðað við þær forsendur sem verið hafa í lögunum. Hitt er síðan leyndin sem þarf að vera til staðar og þvingunin. Þarna vegst þetta allt á. Ef einstaklingur biður um aðstoð, hvaðan getur hann fengið þá aðstoð samkvæmt núgildandi lögum? Jú, hann getur fengið aðstoð þeirra sem eru á kjörstað, starfsfólksins á kjörstað ef hann fer á kjörstað. Ef sýslumaður mætir á vistheimili þá er það hann sem tekur þetta að sér. Við fengum þær upplýsingar í nefndinni, frá þeim sem hafa staðið að slíkri framkvæmd, að stundum þyrfti hann að sitja í tvo klukkutíma til að fá vilja kjósandans fram. Þarna er ekki verið að tala um einrúm. Þarna er ekki verið að passa upp á kosningaleynd og ekki er verið að passa upp á að allt sé óþvingað. En við ákváðum samt að gera þetta út af því að það hefur verið í lýðræðishefð okkar að við viljum að réttindi fólks til að geta kosið vegi þyngra. Hér er verið að tryggja það á víðtækari forsendum að fötluðu fólki sem hvorki er blint né sjónskert og ekki heldur með höndina ónýta, ekki með líkamlega fötlun heldur býr við aðra fötlun, sé gert auðveldara að nýta atkvæði sitt. Það getur óskað eftir aðstoð 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Við megum ekki umgangast þessi lög af léttúð. Ég skal lesa það sem segir í nefndarálitinu, þessu er velt upp hérna: „Tillaga frumvarpsins felur í sér að rétturinn til að greiða atkvæði vegi þyngra.“ Hv. þingmaður hefur endurtekið þetta. Ég heyri það. En hugsanleg áhrif aðstoðarmanns á það hvernig kjósandi ver atkvæði sínu, hann vegur þyngra en rétturinn til að greiða atkvæði. Og hvað segir svo? Athugið nú: „Ákveðin skilyrði eru þó sett í ákvæðinu.“ Hvar eru þessi skilyrði? Ég sé þau ekki. Þau eru ekki þarna. Ef það er skilyrði að það eigi að rita eitthvað í bók - er það skilyrði? Hvers lags bull er þetta, hv. þingmaður? Þetta er léttúð. Ég hef unnið við kosningar í 20 ár á öllum köntum, sem aðstoðarmaður, sem kjörstjóri, í kjörstjórn, í yfirkjörstjórn, í heimahúsum. Þetta er stórhættulegt ákvæði. Af hverju er ekki einfaldlega hægt að taka upp öryggisatriðin úr gamla ákvæðinu þó ekki væri nema að kjósandi myndi óska eftir aðstoð og aðstoðarmanni í einrúmi með kjörstjóra eða kjörstjórn, þó ekki væri nema bara það? En að opna þetta á alla kjósendur, að allir geti komið fyrir kjörstjóra eða kjörstjórn með aðstoðarmann, allir, hver sem er - kjósandi þarf ekki að skýra neitt frá og þarf ekki að biðja um neitt, hann bara kemur með aðstoðarmann, labbar inn og kýs. Þarna er stórkostleg hætta á mismunun, hv. þingmaður. Við verðum kannski ekkert vör við það. En þessi hætta er fyrir hendi og ég hef margoft lent í þessu, margoft. 

Forseti. Eins og við höfum báðir farið yfir í dag og í gær þá er 1. mgr. skýr. Þú mátt aðeins víkja frá reglum um kosningar „ef“ - það eru skilyrði þarna og við höfum farið yfir þetta saman. Það eru skilyrði: Ef þú ert ófær um að kjósa öðruvísi máttu víkja frá reglunum. Það stendur í textanum og við fórum yfir þetta tveir saman. Það eru skilyrði, þau eru bara orðin víðtækari og ná yfir fleiri tegundir af fötlun. Ef þú ert t.d. daufdumbur, hver á þá að geta aðstoðað þig á kjörstað? Þetta er ákvæði um það að ekki megi hver sem er koma og gera hvað sem er og ekkert er gert. Jú, þú verður að hafa ástæðu fyrir því og ástæðan verður að vera sú að annars getir þú ekki kosið.

Hvar kemur þetta fram?

Þetta er í texta frumvarpsins, fyrsta lína í 1. mgr. 

Kjósandi á rétt til aðstoðar. Það stendur hérna.

Já, kjósandi á rétt til aðstoðar, lestu áfram.

Við getum lesið þetta í hljóði, við þurfum ekki að vera að raska öllum salnum.

Við fórum yfir þetta saman og hver sem er getur lesið þetta. Þú bara flettir þessu strax upp í frumvarpinu. Þú mátt aðeins víkja frá reglunum ef þú getur ekki kosið annars. Það þarf síðan að skrá þetta niður. Þegar þetta kom fram í nefndinni, og það er sjónarmið sem var gott að heyra, sagði ég: Ókei, setjum þennan varnagla. Við getum þá fylgst með því að þetta verði skráð niður og Alþingi verði upplýst þannig að við gætum verið að fylgjast með ástæðunum og brugðist við ef okkur finnst eitthvað óeðlilegt. En það að fólk fái sinn aðstoðarmann sem það treystir betur, að fatlað fólk fái það, og geti mætt á kjörstað, ef það getur sýnt fram á að annars geti það ekki kosið, þýðir að það þarf ekki að spyrja 

Forseti biður hv. þingmenn um að virða tímamörk og gæta að því að skiptast ekki á skoðunum sín á milli í ræðum sínum.

Herra forseti. Ég mun fara yfir lögin í stuttu máli, aðallega það sem vakið hefur athygli mína. Ég mun lesa þessa grein upphátt í ræðustól, greinina sem ég og hv. þingmaður vorum að fjalla um. Greinarnar eru reyndar tvær en það nægir að fara yfir aðra þeirra vegna þess að þær eru samhljóða. Ég fer betur yfir það á eftir. Í byrjun ætla ég aðeins að fjalla um málið í heild. Vissulega á þetta mál alllangan aðdraganda og löngu tímabært að laga fjölmargt í kosningalögunum og ekki bara í lögum um kosningar til Alþingis heldur líka í öðrum kosningalögum eins og um sveitarstjórnir, í lögum um framboð og kjör forseta Íslands og í lögum um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna. Í frumvarpinu er öllum þessum lögum steypt í einn lagabálk og er það í sjálfu sér ágætismál. Þessir lagabálkar voru sumir komnir vel til ára sinna og voru sundurleitir að mörgu leyti, það var alveg augljóst. Sérstaklega á það við um lögin um framboð og kjör forseta Íslands. Þau voru mjög á skjön við lögin um kosningar til Alþingis vegna þess að allt aðrir landshlutar, allt önnur svæði voru notuð í þeim lögum. Það voru svokallaðir landsfjórðungar og olli það miklum vandræðum, bæði fyrir þá sem voru að safna meðmælum og líka fyrir þá sem voru að bjóða sig fram, líka hvað varðar yfirferð á öllum meðmælendalistum o.s.frv. Þetta var því löngu orðið tímabært og ég er mjög hlynntur því að þetta sé gert með þessum hætti, að þessu sé steypt saman í ein lög. Það er ýmislegt sem ég hafði við frumvarpið að athuga, herra forseti, en ég get þess að búið er að laga langmest af þeim stóru annmörkum sem var að finna á frumvarpinu. Þó er einn annmarki sem ég nefndi í andsvörum hér áðan sem enn stendur eftir, og kannski einhverjir litlir annmarkar sem skipta minna máli. Það er t.d. búið að laga það sem varðar kjör landskjörstjórnar og hefur það verið fært til betri vegar. Þrír eru tilnefndir af Alþingi og tveir af Sambandi íslenskra sveitarfélaga og geri ég ekki athugasemdir við það. Það er búið að færa það til betri vegar. Eitt sem ég er ekki fyllilega ánægður með, og tel að við verðum að fara gætilega í, og fer persónulega í taugarnar á mér, er stofnanavæðing. Stofnanavæðing landskjörstjórnar helst inni þó að eitthvað hafi verið dregið úr því. En það er greinilegt í hvað stefnir. Það er alltaf til staðar tilhneiging fyrir æðri stofnanir til að úthýsa verkefnum niður til lægra settra stjórnvalda til að þær fái örlítið meiri frið. Og hið lægra setta stjórnvald sem er kannski örlítið í upphafi, eins til tveggja manna skrifstofa, hefur tilhneigingu til að stækka. Þannig gerist þetta sí og æ í stjórnkerfinu. Hvað varðar kosningar þá hefur það verið aukavinna fyrir einn eða tvo starfsmenn í dómsmálaráðuneytinu í kringum kosningar. Nú á að búa til stofnun utan um þetta og fyrr en varir verður hún orðin geysilega skemmtilegt og stórt bákn. Ég sé í frumvarpinu að gefa á út ársskýrslur og gefa ráðuneytinu skýrslur þannig að það verður nóg að gera, það er enginn vafi á því. Ég er á móti svona löguðu. Undirbúningur kosninga hefur verið á höndum örfárra starfsmanna í dómsmálaráðuneytinu í einhverjar vikur, byrjar kannski nokkrum mánuðum fyrir kosningar í hvert skipti. Kosningar eru á fjögurra ára fresti, Alþingiskosningar og sveitarstjórnarkosningar og forsetakosningar. Vinna í ráðuneytinu er auðvitað mismikil eftir því um hvaða kosningar er að ræða. Að útvista þessu og búa til stofnun er einhvers konar kækur í stjórnsýslunni - kækur, herra forseti. Ég er í prinsippinu á móti þessu. Og enn og aftur: Þetta á að vera stofnun sem er staðsett í Reykjavík. Hlutirnir verða miðstýrðari en áður og allt vald leitar hingað á höfuðborgarsvæðið. Ég er í prinsippinu á móti því, ég vil bara koma því að. Þetta er ekki sáluhjálparatriði en allt svona fer afskaplega í taugarnar á mér. Ég ætla að nefna yfirkjörstjórnir í kjördæmum. Í upphaflega frumvarpinu var gert ráð fyrir að þær yrðu lagðar niður og talning atkvæða færi fram í hverju sveitarfélagi fyrir sig. Það var fellt út úr frumvarpinu og það er gott, ég er afskaplega ánægður með það. Ég tel að það auki flækjustigið, auki hættu á mistökum og misræmi að fjölga stöðum úr sex í meira en 70. Það er gott að fallið var frá þessu, þ.e. að heimila ekki kjósanda að kjósa á kjörfundi ef hann hefur kosið utan kjörfundar. Þannig var það í upphaflega frumvarpinu, en það er búið að fella það út og ég er ánægður með það. Varðandi stimplun atkvæða á leið í kassa til að einfalda vinnu við talningu og eftirlit, þá var ég svo sem ekkert óhress með það atriði, taldi það hugsanlega til bóta, en það verður fellt út. Látum það vera. Varðandi rafræna kjörskrá hef ég alltaf verið svolítið hrifinn af þeirri hugmynd, þó að sumir megi alls ekki heyra á þetta minnst. Rafræn kjörskrá veitir ótrúlega möguleika til vinnusparnaðar og til að auðvelda alla framkvæmd kosninga. Ég hef verið hlynntur því að taka upp rafræna kjörskrá. Það eru nokkur ljón á veginum í því að taka upp rafræna kjörskrá. Ríkisvaldið þyrfti þá að hafa umsjón með því að allar kjörstjórnir hefðu fullnægjandi tölvubúnað. Einhver kostnaður myndi fylgja því. Ég sé ekki að það gerist svona í einu vetfangi. Öryggi rafrænnar kjörskrár er líka áhyggjuefni. En ef unnt er að tryggja fullkomið öryggi þá er þetta tvímælalaust vinnusparnaður. Ég sé að í tillögum í frumvarpinu er gert ráð fyrir að þetta skuli ekki taka upp nema hjá fáeinum sveitarfélögum til að byrja með, til prufu. Það er vel. Eins og stendur í frumvarpinu þá er það til vinnusparnaðar og einföldunar. En það er kannski ekki alveg svo einfalt, herra forseti. Þó að eitthvert eitt sveitarfélag eða tvö tækju upp rafræna kjörskrá myndi það ekki einfalda hlutina nokkurn skapaðan hlut. Það yrði að vera yfir allt. Ef einhver sem kýs í Kópavogi kemur inn á kjörstað í Hafnarfirði og ef rafræn kjörskrá er á öðrum staðnum en ekki á hinum myndi þurfa að taka gamla systemið upp. Þá þyrfti að hringja á milli kjörstaða og athuga hvort viðkomandi hefði birst á hinum staðnum vegna þess að öðrum megin væri bókað en hinum megin væri það gert í tölvu. Það myndi ekki spara neitt. En ef rafræn kjörskrá væri á öllum stöðum gæti gífurlegur sparnaður orðið af því og engin samskipti þyrfti, það færi allt í gegnum tölvu og kjósandi í einu kjördæmi gæti birst hvar sem er í kjördæminu og kosið án þess að nokkur hætta væri á því að hann gæti laumað sér inn á öðrum kjörstað, af því að búið væri að merkja við hann í tölvunni. En það kallar á öryggi. Þetta er gífurlegur vinnusparnaður, herra forseti, og líka bara við talninguna. Ég hef verið hlynntur rafrænni kjörskrá sem er allt annar hlutur en rafræn kosning. Það er allt annar hlutur. Þá er ég kominn að öðru sem ég ætlaði að tala um og það eru þessi póstatkvæði. Samkvæmt upphaflega frumvarpinu átti að fara í þá vegferð að heimila póstkosningar. Til að byrja með átti að heimila póstkosningar erlendis. Sem betur fer hefur verið fallið frá því. Ég segi sem betur fer vegna þess að póstkosningar skapa mikla hættu á misnotkun og jafnvel þótt gerðar verði einhverjar öryggisráðstafanir, eins og skilríki eða eitthvað slíkt, eru tölvukerfi ekki fullkomnari en svo að hægt er að brjótast inn í þau. Menn kysu kannski mánuðum fyrir kosningar og eftirlitið yrði mjög erfitt. Þá yrði erfitt að sjá hvort einhver væri búinn að hakka sig inn. Síðan með þessa votta, það er auðvitað ákveðin hætta hvað það varðar hvort kjósandinn kjósi raunverulega í einrúmi eða hvort einhver annar geri það fyrir hann. Ég er því afskaplega feginn því að fallið sé frá því þó að gert sé ráð fyrir því í nefndarálitinu að póstkosningar verði athugaðar af hálfu ráðuneytisins. Það er bara allt í lagi, en ég er feginn því að þetta er úti. Öryggi kosninga er ekki atriði sem við getum umgengist af léttúð. Öryggi kosninga á ekki að umgangast af léttúð. Eins og fram kom í andsvörum hjá mér áðan hvað varðar aðstoð við kjósendur, þá tel ég það vera algjöra léttúð þegar menn orða það svo í nefndaráliti að ákveðin skilyrði séu sett í ákvæðinu og skilyrðin finnast ekki. Eru það einhver skráningarskilyrði? Er það skilyrði að kjörstjórn skrái niður ástæðu aðstoðarinnar? Er það eitthvert skilyrði sem erfitt er að fara í gegnum? Það er bara ekki nokkurt skilyrði, herra forseti. Og er það skilyrði, eins og stendur hér í ákvæðinu, að kjósandi geti sjálfur skýrt þeim frá er aðstoðina veitir? Er það skilyrði? Það er alger misskilningur, herra forseti, að túlka það sem skilyrði, þ.e. þegar kjósandinn er kominn inn í kjörklefann með aðstoðarmanni sínum, að hann geti sagt honum í tveggja manna tali það sem þagnarskylda ríkir um, að hann geti skýrt honum frá því hvað hann ætlar að kjósa. Það er hlægilegt að segja að það sé skilyrði. Kjósandinn gæti steinhaldið kjafti allan tímann og enginn myndi nokkru sinni vita það. Það er ekkert skilyrði, herra forseti. Þetta er bara hlægilegt. Ég vann við kosningar í 20 ár á öllum köntum þess fyrirkomulags; sem aðstoðarmaður, kjörstjóri í kjörstjórn, í yfirkjörstjórn, í heimahúsum, á stofnunum, í fangelsum, á elliheimilum - allt stafrófið. Og það er alveg ótrúlegt hvað menn reyna í þessu sambandi. Fólk reynir að teyma gamalmenni á kjörstað sem hafa ekki hugmynd um til hvers þau eru mætt á staðinn, eða yngra fólk sem hefur ekki hugmynd um hvað kosningar eru, hefur ekki hugmynd um hvað flokkarnir heita, þekkir kannski ekki einn einasta stjórnmálamann eða flokk. Þetta fólk er teymt á kjörstað, herra forseti, af aðstandendum eða einhverjum nákomnum eða einhverjum sem vinnur á stofnuninni þar sem það er. Þetta fólk er teymt á kjörstað og ef það kemst í gegnum skilyrðin, sem eru engin núna, þá er það að sjálfsögðu aðstoðarmaðurinn sem stjórnar athöfnum. Það er hverjum manni ljóst. Það er stórhættulegt, herra forseti. Það er léttúð. Ég kann dæmi um töluverðan fjölda atkvæða sem greidd hafa verið á þennan hátt, og reyndar ekkert svo gamalt dæmi, ég held að sagt hafi verið frá því í blöðunum. Það gengur ekki, herra forseti, að við séum að flýta okkur svo mikið hér á Alþingi við gerð þessa frumvarps um kosningar að svona sé látið fara í gegn. Það gengur ekki, herra forseti. Hvað þarf að gera? Ég nefni það sem dæmi að það er einfaldlega hægt að taka upp skilyrðin úr gömlu lögunum. Er það ósanngjarnt að kjósandinn komi inn og tali við kjörstjóra og geti sagt, ef hann getur það: Ég vil fá aðstoð, ég vil að Sigurður aðstoði mig? Er það til of mikils mælst? Hvert nær kosningarrétturinn, herra forseti? Hvar endar hann? Þarf ekki að gera kröfu um að kjósandinn viti að hann ætlar að kjósa og hvað hann ætlar að kjósa? Annars hlýtur einhver annar að stjórna honum. Er það ekki rétt? Ef kjósandinn veit ekkert hvað hann er að gera, veit ekki annað en að hann er að fara að kjósa, veit ekkert hvað hann ætlar að kjósa, hver stjórnar þá kosningarrétti hans? Og eigum við bara að opna á það? Nei, herra forseti. Ég tel þetta vera alvarlegt mál en ætla ekki að eyða meiri tíma í þetta. Trúlega eru allir orðnir þreyttir á mér en þetta er alvarlegt og það er einfalt að laga þetta. Í fyrsta lagi þarf að koma því inn í lögin að kjósandi skýri kjörstjórninni frá því að hann þurfi aðstoð og að hann geri það í einrúmi, ekki undir áhrifum þess sem aðstoðina veitir. Ástæðan fyrir því þarf ekki að vera merkileg. Það þarf ekki að vera sjónleysi eða fötlun, hann getur einfaldlega skýrt kjörstjórn frá því að hann vilji aðstoð og hann vilji að þessi tiltekni maður aðstoði sig. Ef hann nær að fara í gegnum þetta nálarauga, sem er ekki þröngt, er hægt að veita honum aðstoð og þá getur hann fengið aðstoð eins og hann vill. Er það til of mikils mælst? Þetta er svo einfalt. Nei, réttur kjósanda til að kjósa er svo mikill að jafnvel þeir sem ekki hafa hugmynd um hvað kosningar eru eða hvað þeir ætla að kjósa, eða yfirleitt bara til hvers þeir eru mættir á staðinn, eiga að fá að láta teyma sig þarna inn og kjósa. Og hver kýs þá í raun og veru? Nei, við megum ekki flýta okkur svo mikið að við opnum fyrir stórfellda misnotkun á kosningarréttinum. Kosningarrétturinn er mikilvægur, ég tek undir það og það stendur hér, en við megum ekki ganga svo langt að galopna á misnotkun.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Mig langar bara rétt til að minnast á að fram hefur farið gríðarlega mikil vinna í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um þetta mál. Ég vil nota tækifærið og þakka öllum nefndarmönnum og sérstaklega formanninum sem hefur lagt sig fram um að ná góðri niðurstöðu. Málið hefur tekið þó nokkuð miklum breytingum og það er ekki síst fyrir það að Miðflokkurinn hefur barist mjög fyrir nokkrum breytingum á frumvarpinu ásamt fleirum. Víst er að málið hefur batnað, frumvarpið hefur batnað. Það er ekki fullkomið, það er ekki orðið eins og maður hefði kannski óskað sér, en búið er að sníða helstu skavanka af því og lagfæra það allmikið. Svo að ég nefni dæmi þá eru yfirkjörstjórnir, sem menn ætluðu nánast að leggja af, þarna inni enn og talningarstaðir og fleira sem við breyttum í meðförum nefndarinnar. Ég tel að málið sé stórum betra eftir. Ég vil að hluta taka undir með kollega mínum og félaga, hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni, sem talaði um aðstoðina hér áðan, af þeirri ástæðu einni að við viljum koma í veg fyrir að fatlaðir eigi á hættu að atkvæði þeirra verði misnotað og að þeir geti ekki komið skoðun sinni á framfæri af eigin vilja og hvötum. Það er kannski það sem fyrir okkur vakti, þegar við vorum að gagnrýna þetta atriði í frumvarpinu, alls ekki að draga úr rétti þessa hóps nema síður sé, alls ekki að setja hann niður, alls ekki að gera lítið úr honum, heldur einungis að reyna að koma í veg fyrir að þátttaka þessa hóps í kosningum verði misnotuð eða brengluð á einhvern hátt. Það náðist ekki fram í þessari atrennu, herra forseti, að laga þetta eða leiðrétta. En margt annað hefur lagast. Við Miðflokksfólk börðumst t.d. hart fyrir því að póstkosningar yrðu ekki inni í frumvarpinu og það náðist fram fyrir elju og seiglu, ekki síst vegna þess að formaður nefndarinnar er lausnamiðaður og vildi reyna að gera gott úr þessu máli. Það er nú þannig, herra forseti, að ef menn eru svona mátulega vonsviknir, allir, er skásta niðurstaðan hugsanlega fengin, það er mögulegt. Ég vil trúa því að í þessu tilfelli, með þetta frumvarp, sé skásta niðurstaðan fengin. Hún er ekki fullkomin. Hún er örugglega það skásta sem við getum fengið fram að þessu sinni. Ég vænti þess að á morgun munum við styðja þetta mál og víst er að það einfaldar þetta mjög að búið er að setja fjóra lagabálka í einn lagabálk og það tekur til allra kosninga sem fara fram, hvort sem það eru kosningar til Alþingis, sveitarstjórna eða val á forseta Íslands. Það er bót að því. Það er að vísu líka annar skavanki sem við hefðum viljað sjá öðruvísi, þ.e. að stofnun skuli gerð úr landskjörstjórn. Stofnanir vilja bólgna út og stækka og verða dýrari í framkvæmd og það er líka visst áhyggjuefni. En svo er það náttúrlega annað að lagasetning eins og þessi er mannanna verk og ef reynslan verður ekki góð getum við að sjálfsögðu breytt þessum lögum. Ég er frekar íhaldssamur í því að breyta lögum og ég vil að lagasmíð sé vönduð og að hún eigi að standast tímans tönn eins mikið og eins lengi og hægt er. En við getum horft á þessa lagasmíð að fenginni reynslu. Þessi lög byrja væntanlega fyrst að virka við sveitarstjórnarkosningar eftir eitt ár og síðan við aðrar alþingiskosningar hér í frá og þá mun koma nokkur reynsla á það hvernig þetta nýja kerfi reynist. Vonandi verður það til farsældar fyrir alla og verður til þess að gera framkvæmd kosninga öruggari og skilvirkari og þannig að enginn vafi sé á framkvæmd þeirra. Herra forseti. Ég ætlaði ekki að lengja þennan fund heldur bara lýsa því yfir að það er ánægjulegt að þessi lending skyldi nást í þessu máli fyrir þrautseigju, sérstaklega fyrir þrautseigju okkar Miðflokksmanna, og fyrir samstarfsvilja formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sem ég þakka fyrir.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá fjárlaganefnd með breytingartillögu um frumvarp til laga um nýtingu á landi í eigu ríkisins í atvinnuskyni. Nefndin fékk á sinn fund fulltrúa ráðuneytisins og Lagastofnunar Háskóla Íslands auk fulltrúa umsagnaraðila frá Landgræðslunni, Bændasamtökum Íslands, Ferðamálastofu, Húnavatnshreppi, Skipulagsstofnun, Samtökum ferðaþjónustunnar, Samorku, Landsvirkjun, Vatnajökulsþjóðgarði og þjóðgarðinum á Þingvöllum. Fulltrúar þessara aðila eru taldir upp í inngangskafla álitsins en auk þeirra umsagna bárust umsagnir frá Bláskógabyggð, Samtökum orku- og veitufyrirtækja og Umhverfisstofnun. Ábendingarnar voru mjög gagnlegar og nýttust nefndinni mjög vel í því að fara yfir efnisatriði frumvarpsins og flestir umsagnaraðilarnir voru jákvæðir gagnvart frumvarpinu en komu með mjög gagnlegar athugasemdir af ýmsum toga um það hvað mætti betur fara og skoða. Ég vil draga það fram hér að það kom fram gagnrýni vegna skorts á samráði við undirbúning málsins. Að vísu má jafnframt benda á að málið fékk tíma í samráðsgátt og frumvarpsdrögin voru send á Samtök sveitarfélaga en gagnrýnin beindist einkum að því að ekki var haft nægilegt samráð við sveitarfélög. Nefndin sendi málið til umsagnar á öll landshlutasamtök sveitarfélaga. Um efni frumvarpsins er kannski mikilvægast að hafa í huga að hér er verið að reyna að ná utan um og forma verklag til að tryggja samfélagslega hagsmuni um nýtingu og aðgengi að svæðum í eigu ríkisins og með það að markmiði að stuðla að hagkvæmri nýtingu, sjálfbærni, aðgengi og uppbyggingu innviða og atvinnulífs á landi í eigu ríkisins, að teknu tilliti til jafnræðis, hlutlægni, gagnsæis og samkeppnissjónarmiða. Það mun leiða til aukinnar verðmætasköpunar og þannig séð, með öllum þessum markmiðum, tryggjum við betur nýtingu og ávinning fyrir samfélagið í heild sinni. Hér er kveðið á um auglýsingaskyldu, að uppfylltum tilteknum skilyrðum, þegar ráðstafa á nýtingarrétti á landi í eigu ríkisins og með því er stefnt að jafnræði við úthlutanir af þessu tagi sem eykur jafnframt samkeppni um gæði. Frumvarpinu er ætlað að koma á skipulagðri nýtingu með vandaðri áætlanagerð þannig að nýtingin verði hagkvæm, skynsamleg og í sátt við náttúruna. Jafnframt er ætlunin að tryggja eðlilegt endurgjald fyrir nýtingu á landi í eigu ríkisins en sá tilgangur helst í hendur við meginreglu 16. gr. frumvarpsins um hagstæðasta verð og það markmið að auka fjárfestingar í innviðum til að tryggja nauðsynlega uppbyggingu og aðstöðu á viðkomandi svæði og vernda svæði fyrir átroðningi. Frumvarpið kemur hvorki í veg fyrir né takmarkar afréttarnot í þjóðlendum. Aðilar geta átt önnur óbein eignarréttindi á landi í eigu ríkisins, eins og m.a. má leiða af 2. mgr. 5. gr. laga um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, nr. 58/1998, og halda þeir þeim réttindum óskertum. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að undanskilja ætti þjóðlendur frá gildissviði frumvarpsins en lögð var áhersla á að virt væru afréttarnot og óbein eignarréttindi bænda yrðu ekki takmörkuð. Bent var á að halda þyrfti áfram vinnu við að skýra réttindi landeigenda að því er varðar aðgengi og umgengni ferðamanna og annarra í landi bænda. Nefndin áréttar að eitt af meginmarkmiðum frumvarpsins er að samræmdar reglur gildi um nýtingu alls lands í eigu ríkisins óháð því hver fer með umsýslu þess og það er mikilvægt að tryggja að sömu leikreglur gildi, óháð því hvaða tilfallandi opinberi aðili fer með umsjón eða umsýslu tiltekins landsvæðis, hvort sem það er innan náttúruverndarsvæðis, þjóðlendu eða annars lands í eigu ríkisins. Þess má jafnframt geta að innan Vatnajökulsþjóðgarðs eru bæði ríkisjarðir og þjóðlendur og það er jú aldrei hagkvæmt, virðulegur forseti, að reglur innan þjóðgarðsins séu ekki samræmdar. Þær sérreglur sem koma fram í þjóðlendulögum halda áfram gildi sínu sem sérlög sé það talið ósamrýmanlegt þeim almenna ramma sem kemur fram í frumvarpinu. Að mati nefndarinnar hefur þó verið fyllilega gætt að því að rammalöggjöfin um hvernig standa eigi að samningsgerð um nýtingu á landi í atvinnuskyni rúmist innan þess sem kemur fram í núgildandi þjóðlendulögum. Nefndin bendir einnig á að frumvarpið takmarkar ekki nýtingu óbeinna eignarréttinda á landi í eigu ríkisins, en þar er einkum átt við afréttareignir á þjóðlendusvæðum. Þá bendir nefndin á að þjóðlendur eru í eigu ríkisins þó að sveitarfélög fari með afmarkað hlutverk varðandi umsýslu þeirra sem forsætisráðuneytið þarf jafnframt að staðfesta fyrir hönd ríkisins. Í ljósi fram kominna athugasemda við auglýsingaskyldu sem meginreglu við ráðstöfun á landi, þannig að heimilt verði að víkja frá henni þegar veigamiklir hagsmunir mæla með því, bendir fjárlaganefnd á þær skyldur sem hvíla á opinberum aðilum vegna ráðstöfunar á réttindum innan þjóðlendna. Það ber ávallt að auglýsa ráðstöfun á gæðum í eigu hins opinbera og hefur sú skylda m.a. verið staðfest í álitum umboðsmanns Alþingis. Samkvæmt frumvarpinu er þó lagt til að heimilt verði að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem sveitarfélagið leggur fram varðandi nýsköpun og frumkvöðlastarf við val á bjóðanda þannig að það rúmist innan þeirra almennu reglna sem gilda um ráðstöfun á opinberum gæðum. Nefndin telur því ekki æskilegt að undanskilja þjóðlendur frá gildissviði frumvarpsins þar sem það myndi raska verulega markmiðum þess. Nefndin bendir á að almennt megi skipta aðgangstakmörkunum í tvennt en almennt voru umsagnaraðilar jákvæðir gagnvart þeim aðgangstakmörkunum sem frumvarpið felur í sér. Enda er það þannig í dag að við stöndum frammi fyrir því verkefni að þurfa að vernda okkar helstu náttúruperlur með skipulögðum hætti og við horfum til þess að annars vegar er opinn aðgangur, sem byggist á samfélagslegri stjórnun, og hins vegar úthlutun sérleyfa. Og í frumvarpinu er að finna þrenns konar samninga, sérleyfi, rekstrarleyfi og nýtingarsamninga. Á Íslandi er aðgengi að vinsælum ferðamannastöðum auðvelt og margir þeirra komnir að þolmörkum vegna átroðnings og skorts á innviðum til að taka á móti miklum ferðamannafjölda. Í frumvarpinu eru því sett fram nokkur meginmarkmið sem ekki er talið unnt að ná fram nema með lagasetningu þar sem almennar reglur eru settar vegna nýtingar á landi í atvinnuskyni. Nefndin leggur þó áherslu á að hér er ekki í neinu verið að hrófla við almannarétti einstaklinga til frjálsrar farar um landið. Í 3. mgr. 2. gr. er talið upp í nokkrum stafliðum hvað það er sem lögin gilda ekki um og í e-lið kemur fram að lögin gilda ekki um nýtingu á fasteignaréttindum, þ.m.t. vatnsréttindum, jarðhitaréttindum, vindorku, námuréttindum og lax- og silungsveiðiréttindum. Þá kemur einnig fram að lögin gilda ekki um nýtingu lands sem er í nánum tengslum við nýtingu þessara réttinda. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að þótt frumvarpið nái ekki til ráðstöfunar á þessum auðlindum er ekkert því til fyrirstöðu að ríkisaðilar beiti ákvæðum frumvarpsins, eða hafi þau til hliðsjónar, við slíkar ráðstafanir sem fara fram á grundvelli annarra laga. Nefndin áréttar af þessu tilefni, og þetta var nokkuð rætt, virðulegi forseti, að stjórnvöld geti ekki beitt ákvæðum þessara laga um önnur tilvik en þau sem falla innan gildissviðs þeirra og enn síður ef til eru önnur lög sem hafa að geyma ósamrýmanlegar reglur. Nefndin áréttar að þrátt fyrir þetta er texti frumvarpsins skýr um það að ákvæði laganna taka ekki til nýtingar á fasteignaréttindum, þ.m.t. vatnsréttindum, jarðhitaréttindum, vindorku, námuréttindum, lax- og silungsveiðiréttindum og þá gilda lögin ekki um nýtingu lands sem er í nánum tengslum við nýtingu þessara réttinda. Þetta er mikilvægt atriði og olli einhverjum misskilningi á milli greinargerðar og frumvarpstexta. Þess vegna telur nefndin rétt að árétta það hér. Gerðar voru athugasemdir við hugtakanotkun í frumvarpinu og munar þar mest um athugasemdir Skipulagsstofnunar. Fjárlaganefnd telur að orðasamböndin „nýting lands“ og „ráðstöfun lands“ hafi lykilþýðingu í frumvarpinu og að ekki væri til hagsbóta að notast við önnur hugtök í því sambandi þótt við þetta hafi verið gerðar athugasemdir. Í því sambandi má vísa til jarðalaga og laga um opinber fjármál sem styðjast við fyrrgreind orðasambönd án þess að það sé gert í tengslum við skipulagsmál. Fyrir nefndinni kom fram að frumvarpið gæti haft áhrif á möguleika þjóðgarðanna til tekjuöflunar og sett starfseminni skorður. Almennt má segja að allar tekjur af eignum ríkisins renni til ríkissjóðs nema um óverulegar tekjur sé að ræða. Í ákvæði frumvarpsins er miðað við að allar tekjur renni til ríkissjóðs í samræmi við lög um opinber fjármál, nema í þeim tilvikum sem samningar tengjast með beinum hætti lögbundnu hlutverki eða kjarnaverkefnum viðkomandi leyfishafa og er það m.a. gert til að auka hvata viðkomandi ríkisaðila til tekjuöflunar á því svæði sem sá aðili fer með umráð yfir fyrir hönd ríkissjóðs en þeim tekjum er hægt að verja til nauðsynlegrar uppbyggingar. Með ákvæði 51. gr. laga um opinber fjármál var einnig ætlunin að gera skýrari greinarmun á því hvenær ríkisaðilar innheimta hefðbundin þjónustugjöld, sem eingöngu er ætlað að standa undir kostnaði við veitingu tiltekinnar þjónustu, og hvenær heimilt er að innheimta annars konar gjald af landi í eigu ríkisins sem nær m.a. til arðsemi af fjárfestingu. Ljóst er að í ákvæði 26. gr. felst ekki hefðbundin heimild til töku þjónustugjalda og því mikilvægt að meginreglan sé sú að tekjurnar renni til ríkissjóðs nema tiltekin skilyrði séu fyrir hendi. Ráðstöfun teknanna verður engu að síður ákveðin í fjárlögum hverju sinni. Nefndin telur að bæði hagsmunir leyfishafa og ríkissjóðs séu tryggðir en nefndin kannaði þetta nokkuð, virðulegur forseti, og telur ljóst, af þeim upplýsingum sem nefndin aflaði sér, að í nær öllum tilvikum muni tekjur af þeim samningum sem þegar eru til staðar renna til þjóðgarðanna eins og í þessu tilviki. Þó er enn mikilvægara að um þetta gildi almennar reglur eins og hér er verið að leggja til og kveðið sé nánar á um það í samningum, enda um mikla uppbyggingu að ræða og nauðsynlegt skipulag á þeim svæðum sem um ræðir. Í 4. gr. frumvarpsins eru orðskýringar og er í 7. tölulið skýrt hvað felst í orðinu leyfisveitandi. Í ljósi þess að sveitarfélög fara með visst hlutverk í tengslum við veitingu leyfa telur nefndin rétt að bæta við töluliðinn „að leyfisveitandi sé ríkisaðili eða annar opinber aðili sem fer með umsýslu lands í eigu ríkisins“ til þess að taka af öll tvímæli um að sveitarfélög geti fallið þar undir. Varðandi tekjurnar í þessu, sem nefndin ræddi þó nokkuð, er mikilvægt að hafa í huga hagsmuni allra, virðulegi forseti, leyfishafa, leyfisveitenda, hagsmuni ríkisins og kannski ekkert síður notenda og skilgreina, eins og lagt er til í frumvarpinu, mjög nákvæmlega, með samningum eftir eðli og tegund þeirrar starfsemi sem um ræðir og svæðisins, hvað verið er að verja og hvað verið er að byggja upp - að það sé tryggt að tekjurnar standi undir þeirri uppbyggingu og það sé skýrt og gagnsætt hvað um er að ræða, hvernig tekjurnar verða til og hvert þær renna. Í ákvæði til bráðabirgða er í 1. mgr. kveðið á um að ráðherra skuli eigi síðar en fimm árum frá gildistöku laganna hafa lokið greiningu á landi í eigu íslenska ríkisins og skilað skýrslu þar sem gerð er grein fyrir niðurstöðum greiningarinnar. Nefndin telur rétt að ráðherra skili Alþingi þessari skýrslu enda um að ræða land í eigu íslenska ríkisins sem Alþingi hefur umtalsverða hagsmuni af að hafa yfirsýn yfir og ekkert síður almenningur. Þannig áréttar nefndin mikilvægi þess að skýrslan verði aðgengileg almenningi og með útbýtingu hennar hér á Alþingi ætti það að vera tryggt. Nefndin leggur að auki til nokkrar orðalagsbreytingar nokkurra ákvæða til að auka skýrleika án þess að merking þeirra breytist og eru þær breytingar hér aftast í þessu nefndaráliti. Annars leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingartillögu, sem ég kom hér inn á, við 4. gr., 7. tölul. og þeim orðskýringarbreytingum sem lagðar eru til í átta töluliðum og fylgja hér í nefndaráliti en ég ætla ekki að lesa upp sérstaklega. Við afgreiðslu þessa nefndarálits var Inga Sæland fjarverandi en skrifar undir álitið í samræmi við 2. mgr. 29. gr. laga um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991, en undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Páll Magnússon, Björn Leví Gunnarsson, Oddný G. Harðardóttir, með fyrirvara, Birgir Þórarinsson, með fyrirvara, og Inga Sæland, eins og ég fór yfir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og mjög góða yfirferð á þessu máli sem er á margan hátt ágætismál. Eins og kom reyndar fram áðan hjá hv. þingmanni þá skrifa ég undir nefndarálitið með fyrirvara og ég mun fara stuttlega yfir það hér á eftir í ræðu. Það sem ég vildi aðeins koma inn á við hv. þingmann er gildissvið laganna sem fjallað er um á bls. 3 í frumvarpinu, þ. e. að lögin gildi ekki um - og hv. þingmaður fór mjög vel yfir það - fasteignaréttindi, þ.e. vatnsréttindi, jarðhitaréttindi, vindorku, námuréttindi og lax- og silungsveiðiréttindi. Þá kemur einnig fram að lögin gildi ekki um nýtingu lands sem er í nánum tengslum við nýtingu þessara réttinda, og mig langaði að vita hvort hv. þingmaður gæti skýrt það aðeins betur út. Hvað eru náin tengsl í þessu? Ég rakst ekki á það í frumvarpinu sem fékk mjög góða yfirferð í nefndinni og ég þakka formanni fjárlaganefndar, hv. þm. Willum Þór Þórssyni, fyrir að hafa farið mjög vel yfir þetta mál. Fjöldi gesta kom fyrir nefndina, umsagnir bárust og annað slíkt þannig að það er ekkert út á það að setja, bara góð vinnubrögð. En þetta finnst mér vera óskýrt. Þetta getur boðið upp á einhverjar mismunandi túlkanir. Ef hv. þingmaður hefur einhverjar hugmyndir um þetta, hvað sé átt við þarna, væri gott að fá það fram hér.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir þessa spurningu og það er rétt, við ræddum þó nokkuð gildissviðið út frá nokkrum atriðum, aðallega vegna þessa misræmis. Í undirbúningi frumvarpsins var ákveðið að meitla það í stein um hvað frumvarpið gilti ekki og upp kom einhvers konar misræmi á milli greinargerðarinnar sem eftir sat um að nýta mætti slíkar auðlindir í framtíðinni. Það var tekinn af allur vafi og nefndin lagði sig fram um að taka af þann vafa sem gæti mögulega skapast á milli frumvarpstextans og greinargerðarinnar. Ég held að það megi nú kannski ekki gera of mikið úr orðalaginu „í nánum tengslum við“. Ég hygg að það sé kannski til áréttingar þess ef um er að ræða einhverjar slíkar auðlindir sem tengjast landi sem á að nýta eins og lagt er til í frumvarpinu. Þannig skil ég textann. Ég þakka hv. þingmanni hins vegar fyrir mjög góða ábendingu. Stundum er maður bara að lesa orðin og leggur ekki meira í þau en þau segja.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég kem þessu á framfæri vegna þess að stundum getur óskýrleiki í lagatexta orðið til vandræða síðar, ég held að hv. þingmaður hafi farið ágætlega yfir það hér. Í síðara andsvari langaði mig aðeins að koma inn á það hvað það er sem veldur því að við fáum umsögn frá t.d. Húnavatnshreppi sem segir að þeir geti ekki fallist á frumvarpið í núverandi mynd vegna þess að ekki hafi verið haft nógu mikið samráð og ég veit að hv. þingmaður kom inn á þetta í sinni ræðu og þeir segja t.d. hér að í frumvarpinu sé ekki tekið tillit til þess hvernig ráðstöfunarheimildir á þjóðlendum eru í höndum sveitarfélaga. Þetta er að sjálfsögðu mikilvægt. Svo er hér setning sem kemur fram, svolítið athyglisverð, af hálfu Húnavatnshrepps, sem veitti ítarlega og langa umsögn um frumvarpið. Þeir segja hér, með leyfi forseta: „Frumvarpið felur sér í þunglamalega og íþyngjandi stjórnsýslu.“ Ég spyr hvort hv. þingmaður gæti kannski aðeins komið með smáinnlegg varðandi þessa sérstöku athugasemd. Og svo: Hvað er það í ferlinu sem veldur því að það verður þetta samráðsleysi sem hér er lýst? Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að eiga gott samráð við sveitarfélög og þá sérstaklega þau sveitarfélög 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og það er rétt að Húnavatnshreppur kom með mjög ítarlega og gagnlega umsögn og við tókum tillit til þessa atriðis og gerðum tillögu að breytingu sem kemur fram í þeirri umsögn, og ég fór yfir það áðan. En varðandi samráðið þá fyrst þetta: Ég held að maður eigi bara að hafa það viðhorf almennt að ef einhver telur að skort hafi á samráð þá er skortur á samráði. Það er þeirra mat og þá eigum við að leggja okkur fram um að gera betur. Varðandi þjóðlendurnar þá skil ég áhyggjurnar en það er hins vegar alveg á hreinu, og við reyndum að ná utan um það í okkar áliti, að þær sérreglur sem koma fram í þjóðlendulögunum halda gildi sínu sem sérlög. Ég veit ekki hvort orða megi það þannig að þau toppi þá þau almennu lög sem verið er að setja hér. Það er alveg skýrt og ef það er ósamrýmanlegt þessum almenna ramma sem er að finna í frumvarpinu þá snýr það kannski að samningagerðinni um nýtingu á landi í atvinnuskyni. Samkvæmt þeim upplýsingum, og ef maður les greinargerðina, þá er gætt að því í hvívetna að allt sem sett er fram í frumvarpinu rúmist innan núgildandi þjóðlendulaga. Það er hægt að orða það þannig. Við lestur umsagnar Húnavatnshrepps er mjög mikilvægt að glöggva sig á þessu. Ég held að nefndin hafi lagt sig fram um það.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka formanni nefndarinnar, hv. þm. Willum Þór Þórssyni, fyrir góða yfirferð í þessu máli og ágætisandsvör hér fyrr. Hv. þingmaður fór mjög vel yfir nefndarálitið og þau álitaefni sem komu fram í vinnu nefndarinnar og ég leyfi mér að segja að málið hafi fengið mjög góða umfjöllun innan nefndarinnar. Ég skrifa undir nefndarálitið en þó með fyrirvara og ástæðan er fyrst og fremst það samráðsleysi sem ég rakti í andsvari og kemur m.a. fram í umsögn frá Húnavatnshreppi og Bláskógabyggð. Eg þakka hv. þingmanni fyrir hreinskilið svar þar. Þegar við fáum svona athugasemdir þá eigum við að taka þær alvarlega og reyna að gera betur og ekkert að vera að draga úr því þegar menn segja að samráð hafi ekki verið nægilegt. Við verðum að læra af því. Það var kannski eitt sem ég saknaði hér í svari hv. þingmanns. Ég spurði hann að því hvort frumvarpið fæli í sér þunglamalega og íþyngjandi stjórnsýslu og hefði verið gott að fá álit hans á því. Það er eitt af þessum álitaefnum sem Húnavatnshreppur kemur hér fram með. En á móti kemur, held ég, að það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að tekist hefur að koma því mjög skýrt á framfæri, t.d. varðandi þjóðlendusjónarmiðið, sem er nú eitt af stóru málunum í frumvarpinu og athugasemdir sem hafa borist, að tekin eru af öll tvímæli um að öll sérlög sem gilda þar ganga að sjálfsögðu framar þessum lögum. Ég held að ágætlega hafi tekist að skýra það vel út og að sjálfsögðu styð ég þetta markmið frumvarpsins sem er að stuðla að hagkvæmri nýtingu og sjálfbærni, og aðgengi og uppbyggingu innviða og atvinnulífs í landi í eigu ríkisins. Þar er einmitt rætt um jafnræði, hlutlægni, gagnsæi og svo samkeppnissjónarmið. Ég held að tekist hafi ágætlega til hér og ég fagna því að náðst hafi samstaða um þetta. Síðan er hér eitt álitaefni sem kom fram en það var á vegum þjóðgarðsins en komið hefur fram að frumvarpið gæti haft áhrif á möguleika þjóðgarðanna til að afla sér tekna og sett starfseminni ákveðnar skorður. Yfir þetta var farið og ég held að ágætlega hafi tekist að leiðrétta það. Ég vil síðan lýsa ánægju minni með það að rætt er um að þetta hafi ekki áhrif á almannarétt einstaklinga til frjálsrar farar um land á grundvelli laga um náttúruvernd, að ekki sé verið að hrófla við almannarétti einstaklinga til frjálsrar farar um land. Það er gott að það sé tekið sérstaklega fram vegna þess að þetta er að sjálfsögðu eitthvað sem margir hafa haft áhyggjur af. Síðan finnst mér mjög gott þar sem rætt er um að þetta sé ekki til þess fallið að koma í veg fyrir svona nýsköpun. Nú er náttúrlega þessi auglýsingaskylda - og ég man að ég spurði sérstaklega að þessu á fundi nefndarinnar - og ef einhver hefur ákveðna hugmynd um að nýta land í eigu ríkisins, t.d. til atvinnurekstrar varðandi ferðaþjónustu eða eitthvað þess háttar, er ekki verið að koma í veg fyrir að samið verði við viðkomandi um að hann fái að framkvæma sína hugmynd. Það þarf ekki að auglýsa það sérstaklega fyrr en þá á síðari stigum ef viðkomandi fær þá vitneskju um að auglýsa þurfi á síðari stigum notkun landsins, að hann geti þá þróað sína hugmynd sem er mjög mikilvægt. Ég held að þetta séu helstu atriðin sem ég vildi koma hér á framfæri. Það eru fyrst og fremst þessir hnökrar á málinu sem ég hafði áhyggjur af, þ.e. samráðsþátturinn, samráðsleysisþátturinn, og það er að sjálfsögðu eðlilegt að tryggja ákveðið endurgjald fyrir nýtingu á landi í eigu ríkisins og svo að stuðla að þessari útvistun á þjónustu, eins og segir hér. Svo er auk þess afar mikilvægt, það er tekið skýrt fram, að frumvarpið komi hvorki í veg fyrir né takmarki afnotarétt í þjóðlendum. Það var kannski stóra áhyggjuefnið, fannst mér, hjá þeim sem sendu inn umsagnir og sérstaklega kemur það fram í umsögn Húnavatnshrepps og einnig í umsögn frá Bláskógabyggð. Að þessu sögðu þá styð ég að sjálfsögðu þetta mál sem er að mörgu leyti gott og til bóta. Hér er verið að samræma þetta og sömu reglur gilda þannig að það er mjög mikilvægt. Ég vona að þetta mál verði þessum atvinnugreinum og þessum aðilum, sem óska eftir samningum við ríkisvaldið, til góðs og þetta komi til með að auka innspýtinguna þegar kemur að nýtingu á landi í eigu ríkisins í atvinnuskyni.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir gagnlegar ábendingar um það sem við eigum að gera. Þetta stoppar aldrei. Við eigum alltaf að vera að skoða hvað við erum að gera. Það var eitt sem ég lét ósvarað, eða komst ekki yfir, en það var réttmæt ábending um að þetta gæti falið í sér þunga stjórnsýslu. Það er skiljanlegt að menn hafi áhyggjur af því en þá verðum við aðeins að horfa á stöðuna eins og hún er í dag. Í dag er enginn rammi utan um það hvernig við stýrum aðgengi að dýrmætu landi, hvernig við nýtum það, hvernig við öflum tekna, hvað við erum að byggja upp og hvernig við ættum að byggja upp. Hér er gert ráð fyrir ferli og athugunum og málefnalegum ákvörðunum og jú, vissulega eru gerðar kröfur til þeirra sem sækja um slík leyfi eftir auglýsingum til að ná fram jafnræðinu og því öllu. Ég vil bara draga það fram hér að þetta speglast svolítið í þessum mismunandi samningum sem lagðir eru til. Til þess einmitt að forðast það eru gerðir nýtingarsamningar sem eru til þriggja ára þegar um er að ræða einhvers konar nýtingu sem felst kannski ekki í mjög dýrri uppbyggingu eða miklum mannvirkjum. Þeir eru umfangsminni og það form er sérstaklega til þess að gæta að því að samningsferlið verði ekki of íþyngjandi eða kostnaðarsamt fyrir fyrirtæki sem sinna þjónustu á landi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að skýra þetta út. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni að hér er náttúrlega verið að setja mjög mikilvægan ramma fyrir nýtingu á landi í eigu ríkisins í atvinnuskyni og það var löngu tímabært. Þess vegna fagna ég frumvarpinu þó að hér hafi komið fram athugasemdir sem við eigum að taka alvarlega og leitast við að koma til móts við þau sjónarmið sem þar koma fram. Það var gert varðandi a.m.k. eina ábendingu, held ég, frá Húnavatnshreppi þegar kom að skýringum á hugtökum og það er af hinu góða. Að öðru leyti tek ég undir það sem hv. þingmaður sagði og kom hér á framfæri. Við verðum að átta okkur á því að sveitarfélögin fara með ákveðið hlutverk þegar kemur að tengslum við veitingu leyfa og þess vegna er hér ágætisbreytingartillaga þegar kemur að þessari skilgreiningu sem er að finna á bls. 5, sem er gott mál til að taka af öll tvímæli um að sveitarfélögin geti fallið þarna undir þegar kemur að þessari umsýslu. Það var mjög góð ábending og gott að nefndin tók það upp því að það skiptir mjög miklu máli að þessir hlutir séu skýrir þegar kemur að þessum efnum og það sé ekkert sem geti 

Hæstv. forseti. Ég skil vel að þetta verður svolítið snúið þegar ég kem hér upp og bregst við því sem ég náði ekki sjálfur að fara yfir í andsvari. Ég ætlaði bara að koma hér upp og taka heils hugar undir með hv. þingmanni og segja að þegar nefndin er búin að gaumgæfa þetta, eins og gert var með mjög góðri aðstoð ritara nefndasviðs og ráðuneytis og þeirra sem unnu að undirbúningi og umsagnaraðilum, og reyna að draga þetta allt fram og síðan skila því í áliti, þá situr eftir hversu mikilvægt það er að hafa slíkan ramma. Þegar við horfum til þess að nýta land í eigu ríkisins og huga að almannahag og hafa af því tekjur, byggja upp atvinnu og skapa verðmæti, þarf að tryggja, eins og kemur fram í markmiðunum, að allir hafi möguleikana, þeir sem sinna þjónustu sem á við um tiltekin svæði, þeir sem vilja gera það. Þrátt fyrir allt sem við ræddum hér um afrétti, þjóðlendur, þjóðgarða og allt gildissviðið, sem er mjög mikilvægt, situr það eftir að horfa til hagsmuna neytenda, hagsmuna leyfishafa, hagsmuna veitenda og á endanum til almannahagsmuna, að við nýtum land sem best og þannig að allir eigi möguleika og njóti jafnræðis þegar kemur að því hvert tekjurnar renni, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta góða innlegg og tek heils hugar undir með honum um að auðvitað er tilgangurinn að hafa ramma um nýtingu á landi ríkisins í atvinnuskyni, sem hefur ekki verið til staðar, og að við nýtum þessi verðmæti, sem felast svo sannarlega í landi ríkisins, skynsamlega og hóflega. Það er ágætiskafli í nefndarálitinu á bls. 2 þar sem fjallað er um aðgengi ferðamanna. Þar segir einmitt að almennt hafi umsagnaraðilar verið jákvæðir gagnvart þeim aðgangstakmörkunum sem frumvarpið hefur í för með sér og m.a. komið fram ánægja með það að taka skyldi upp aðgangstakmarkanir, eða möguleika á þeim. Það hefur enda komið í ljós undanfarin ár, eins og við þekkjum, að ferðamönnum hefur fjölgað gríðarlega og þetta hefur skapað álag á land og ferðamannastaði og þetta hefur vantað þegar kemur að landi ríkisins. Einkaaðilar geta náttúrlega haft sínar aðgangstakmarkanir, en hins vegar erum við að úthluta takmörkuðum gæðum og á sama tíma verðum við náttúrlega að hafa í huga að það ferli verður að vera gagnsætt og enginn vafi liggja á því. Það er mjög mikilvægt hvað þetta ferli varðar. Að öðrum kosti þakka ég hv. þingmanni fyrir ágæta yfirferð á þessu máli og góð andsvör.

Borist hefur bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1449, um undanþágur frá EES-gerðum, frá Sigríði Á. Andersen.

Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf: „Ég undirritaður geri það að tillögu minni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga, að dagskrá næsta þingfundar verði: 1. Stjórn fiskveiða, 855. mál, lagafrumvarp frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, 1. umr., ásamt öðrum dagskrármálum sem forseti Alþingis leggur til. Við óskum eftir því að þessi tillaga verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar Helgi Hrafn Gunnarsson. Þegar tillagan barst í gærkvöldi var fundur ekki ályktunarhæfur þannig að samkvæmt hefð og reglum kemur tillagan til atkvæða í upphafi næsta þingfundar, þ.e. þessa fundar sem nú hefur verið settur.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir hefur lagt fram mikilvægt frumvarp í ljósi þess að nú eru 600–700 smábátasjómenn sem standa frammi fyrir mjög alvarlegu atvinnuleysi. Málið er gott, en hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir hefur hins vegar verið að spreða því út um allan bæ að það sé á einhvern hátt stjórnarandstöðunni að kenna að málið komist ekki á dagskrá. Ég vil halda því til haga að hv. þingmaður er formaður atvinnuveganefndar og ég sit í þeirri nefnd. Hv. þingmaður er með þingflokksformann sem semur ekki um málið fyrir hennar hönd. Hv. þingmaður er í sama flokki og virðulegur forseti sem setur málið ekki á dagskrá. Hv. þingmaður er í sama flokki og hæstv. forsætisráðherra sem virðist ekki styðja málið. Það erum við sem styðjum málið, Píratar, og stjórnarandstaðan vænti ég, við viljum setja málið á dagskrá fyrir smábátasjómenn. Sjáum hvað setur.

Herra forseti. Ég veit ekkert um stympingar einstakra þingmanna og ætla ekki að blanda mér í það. Hins vegar er alveg ljóst að það er auðvitað ekki hægt að taka mál af þessu tagi á dagskrá í miðju kafi þegar við erum að reyna að ganga frá þinglokum. Málið kom fram, eftir því sem ég best veit, í gær. Mér finnst alveg fráleitt af Pírötum að vera að senda þetta tundurskeyti inn í þinglokasamninga með þessum hætti til að raska málum. Í þinglokasamningum er verið að semja um fjöldamörg mál, m.a. er verið að semja um fjöldamörg mál út af borðinu sem hafa fengið umfjöllun í þinginu í allan vetur. Það leiðir bara af sjálfu sér að það er ekki hægt að klára allt saman. Með því að stilla mönnum upp við vegg með þessum hætti eru þinglokasamningar settir í uppnám. Þess vegna er auðvitað ekkert annað að gera en að fella þessa dagskrártillögu.

Hæstv. forseti. Það er með ólíkindum að formaður atvinnuveganefndar skuli fara í þennan leiðangur, að leggja fram þingmál vitandi að ekki er meiri hluti fyrir því hjá meirihlutaflokkunum að koma því inn í þingið, og fari í þá vegferð að móbílisera einhverja bylgju um landið um að kenna stjórnarandstöðunni um að málið komist ekki á dagskrá. Ég hef verið hér í tólf ár og ég man ekki eftir svona vinnubrögðum, að menn leggist svona lágt, að fara í slíkan leiðangur, ég verð að segja það. Á sama tíma er í atvinnuveganefnd þingmál sem myndi taka á því sama sem hv. formaður nefndarinnar vill ekki taka á dagskrá sem varð til þess að fulltrúar Miðflokksins í nefndinni bókuðu athugasemd um að taka málið af dagskrá, en að sjálfsögðu varð formaður nefndarinnar ekki við því. Það er ekki boðlegt að taka þátt í þessu. Við munum ekki greiða atkvæði í þessari atkvæðagreiðslu vegna þess hvernig formaður atvinnuveganefndar hagar sér í málinu.

Virðulegur forseti. Þetta er mjög óheppilegt og kom fram á óheppilegum tíma. Málið er gott í sjálfu sér en ég tel ekki rétt á þessum síðustu lokametrum þegar við erum að reyna að ljúka þingi, og við vorum nú langt komin með það hér í gærkvöldi, að þetta mál sé tekið hér inn því að þetta er lagafrumvarp sem þarf auðvitað töluverða umræðu. Ég tel að að svo komnu máli, á þessum tímapunkti, sé bara ekki tími til þess að bæta einu máli ofan á. Við vorum búin að loka þeirri málaskrá sem við vorum með í höndum að mínu mati og allra annarra. Í samtölum okkar þingflokksformanna vorum við með ákveðinn lista sem við vorum að vinna með og héldum okkur stíft við hann. Ég vil ekki hvika frá því, þannig að Vinstrihreyfingin – grænt framboð mun ekki greiða þessu máli atkvæði sitt, þ.e. að við verðum á rauða takkanum fyrir utan formann atvinnuveganefndar.

Herra forseti. Oft veltir lítil þúfa þungu hlassi. Ég hefði haldið að þingheimur væri tilbúinn til þess við þessar aðstæður að tryggja atvinnu í sjávarbyggðum landsins, smábátasjómanna og fiskvinnslufólks í landi, við þessar aðstæður. Ég hef sem formaður atvinnuveganefndar reynt að ná samstöðu með sjávarútvegsráðherra til að koma þessu máli í gegn margar undanfarnar vikur. Ég hef barist fyrir bættum hag strandveiðisjómanna og fiskverkafólks í þessu landi og ég get ekki annað en staðið með þessu máli áfram. Vissulega var það þrautalending að koma með þetta mál inn í þing og það var ekki sjálfgefið að stjórnarandstaðan legði því lið, en það mátti alveg reyna að skoða það í þinglokasamningum að menn skiptu um skoðun og teldu að þetta væri eitthvað sem skipti máli til að efla atvinnu í landinu og menn stæðu ekki uppi um hábjargræðistímann og sendu strandveiðiflotann í land. Ég styð þetta mál.

Herra forseti. Svo það sé á hreinu þá er þessi dagskrártillaga að öllu leyti til þess gerð að reyna að tryggja atvinnuöryggi þeirra 600 smábátasjómanna sem eru í tvísýnu með atvinnu sína í sumar vegna þess að ekki var búið að laga lögin í tæka tíð. Þetta snýst ekki um þinglokasamninga, en mig langar til að það sé alveg skýrt að hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, sem er formaður atvinnuveganefndar, hafði allt þetta ár til að leggja fram tillögu um að laga ástandið þannig að þetta færi ekki í hnút núna. Hún leggur það þess í stað fram tveimur dögum eftir að starfsáætlun þingsins er tekin úr sambandi, tveimur mánuðum eftir að síðasta tækifæri gafst til að leggja fram ný mál svo þau komist á dagskrá. Það eru ekki góð vinnubrögð. Þetta er komið í hnút núna. Píratar eru að leggja þessa tillögu fram núna, og sér í lagi hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, til að reyna að leysa vandamálið vegna þess að við þurfum að gæta að atvinnuöryggi þessara manna. Þetta er einföld tillaga og ég vona að hún verði samþykkt. 

Herra forseti. Sú staða sem komin er upp með þetta mál er í raun alveg með ólíkindum. Við þingflokksformenn sitjum nú og reynum að semja um þinglokin. Ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir eru búnir að taka af því borði mörg mál sem ég hefði gjarnan viljað að við tækjum hér til umræðu. En í ljósi þess að við erum að vinna saman og reyna að loka þinginu og kjörtímabilinu þá er ég ekki hér með dagskrártillögu um að koma þeim mikilvægu málum á dagskrá. Ef það mál sem við erum að ræða hér um strandveiðar hefði verið eitt af forgangsmálum stjórnarflokkanna við samningaborðið þá hefði ég sannarlega fagnað því og greitt því atkvæði. Ef það væri hér á dagskrá væri ég sammála því. En þessi atburðarás, þetta leikrit sem búið er að setja upp, bæði af hálfu formanns atvinnuveganefndar og hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar - ég get ekki tekið þátt í því eða við í Samfylkingunni og við munum sitja hjá við þessa afgreiðslu.

Herra forseti. Hér byrsti þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins sig og talaði um tundurskeyti þingflokks Pírata. Það er kannski rétt að nefna það að við erum hér að ræða um frumvarp stjórnarliða. Við erum að ræða um frumvarp sem stjórnarliðar sögðu smábátasjómönnum að strandaði eingöngu á stjórnarandstöðunni að koma á dagskrá. Við erum að draga það fram í dagsljósið að það var kjaftæði og lygi, ef fólk styður ekki þessa dagskrártillögu. Að smábátasjómönnum var logið um stöðu þessa máls.

Forseti biður hv. þingmenn að gæta hófs í orðavali.

Herra forseti. Við erum hér stödd í einhverri senu í leikhúsi fáránleikans. Í stað þess að hafa farið í umræðu um mikilvægt mál á sínum tíma, á eðlilegum tíma, samþykkt tillögu sem fyrir lá, unnið með hana, verið fyrr með þetta mál, tekið samtalið til að útkljá mál sem varðar hagsmuni fjölda sjómanna og fjölskyldna þeirra, þá stöndum við hér föst í einhverjum formsatriðum af því að enn og aftur sýna stjórnvöld, sér í lagi formaður atvinnuveganefndar, að samvinna er eitthvert óþekkt fyrirbæri á þeim bænum. Þetta er staða sem hefði ekki þurft að koma upp, en við stöndum frammi fyrir henni. Við þingflokksformenn höfum setið og reynt að ná saman um þinglok. Þingflokksformaður Samfylkingar fór hér vel yfir málið. Það er fjöldi góðra mála sem hefur farið út af borðinu af hálfu, liggur mér við að segj, hvers einasta flokks og fjölmörg mál sem við hefðum viljað sjá fá forgang. Í ljósi stöðunnar ætla ég ekki að rjúfa það samkomulag. 

Virðulegi forseti. Ég er á þessari títtnefndu þingsályktunartillögu. Ég ætla ekki að taka mig af henni, en ég veit að stuttur tími gefst til þess á þessu þingi að búa almennilega um hana. Þess vegna ætla ég ekki að samþykkja það að taka hana á dagskrá. Þar sem ég verð áfram á tillögunni skora ég á hæstv. sjávarútvegsráðherra, sem á ýmsa gullmola í sínum bakpoka, að taka einn upp úr og standa með strandveiðinni í sumar.

Ég á demanta.

- Þó að það væri demantur, þá skaltu slípa hann.

Virðulegi forseti. Ég hef fullan hug á að fara eftir þingsköpum, svo það sé sagt. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir þurfti ekki að fara og ljúga því - það eru ekki stór orð, virðulegur forseti, það er bara rétt lýsing á því sem átti sér stað - að smábátasjómönnum.  
            

Forseti biður menn að gæta hófs í orðavali.

Virðulegi forseti. Ég gæti hófs, en ég skal sleppa þessu orði í restinni af þessari ræðu af virðingu við virðulegan forseta. Hún þurfti ekki að gera það, hún kaus að gera það. Hún kaus að gera það þannig að kenna Pírötum, af öllum, um að standa í vegi fyrir málinu með því að hafa það ekki með í sínum samningum, í þinglokasamningum, virðulegur forseti. Hún þurfti ekki að gera það. Það sem við höfum gert í kjölfarið er að við höfum lagt til að málið verði tekið til umræðu hér og það er full alvara á bak við það. Gerum það bara. Það væri rétti leikurinn af meiri hlutanum, að taka málið til umræðu og samþykkja það. En nei,  Virðulegi forseti. Ég bið hagsmunaaðila 

Virðulegi forseti. Hefði, myndi, skyldi og allir vinir hans - ef þetta hefði verið í gær eða í fyrradag eða um áramótin. Staðreyndin er sú að staðan er að koma upp núna. Við erum hér núna og það er ekkert hægt, hvorki fyrir formann hv. atvinnuveganefndar né hvern annan sem er, að horfa fram hjá því. Í raun og veru hefði henni verið í lófa lagið að koma með þetta mál mun fyrr ef hún hefði vogað sér að sýna hæstv. sjávarútvegsráðherra hornin aðeins þar sem honum virðist vera nákvæmlega sama um smábátasjómenn. Það breytir ekki þeirri staðreynd að við erum hér til að reyna að tryggja að þeir geti fengið þessa aumu 48 daga sem þeim er úthlutað ár hvert til þess að stunda strandveiðar. Það er nú ekki meira en það. Ég skora því á okkur öll hér, hvort sem fólk er í fýlu út af þessu eða hinu, að hætta þessum fífladansi, sem er okkur til ævarandi skammar, taka þetta út fyrir pólitískar raðir og rifrildi og einfaldlega tryggja, eins og við gerðum um laxeldið á sínum tíma, þegar allt var í voða fyrir vestan, að smábátasjómennirnir okkar geti a.m.k. fengið að veiða þessa 48 daga skammlaust. Það er í okkar valdi að svo megi verða.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þau orð sem komið hafa fram um að þessi staða hefði ekki þurft að koma upp. Það er mál inni í atvinnuveganefnd um atvinnu- og byggðakvóta, 5,3% málið, þar sem strandveiðipotturinn er m.a. tekinn út úr, sem hv. þingmaður og formaður atvinnuveganefndar stoppaði í nefndinni. Þetta er frumvarp sem hæstv. sjávarútvegsráðherra lagði fram og þar á meðal var tekið á strandveiðimálinu. Það hefði mátt bæta það mál í vinnu nefndarinnar og ná farsælli lúkningu með strandveiðar. Ég er talsmaður strandveiða og byggðafestu í landinu, en að koma með þetta mál núna á síðustu metrunum eru alveg óforbetranleg vinnubrögð. 

Þingmenn fara nú ekki á strandveiðar meðan þeir eru á þingi.

Herra forseti. Ég tek ekki þátt í því í þessari heitu umræðu hér, sem allt virðist vera að fara á hliðina yfir, að vera sökuð um að ljúga.

Það er nú satt.

- Það er ekki satt. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson ætti aðeins að hugsa um að feta leiðir sannleikans. Ég hef ekki logið neitt í þessu máli. Þingið hefur fulla burði til þess ef mál koma inn að taka þau á dagskrá í þinglokasamningum. En það var ekki gert. Þannig liggur þetta mál. Í atvinnuveganefnd er frumvarp frá hæstv. sjávarútvegsráðherra sem dregur úr afla í strandveiðum og býður upp á að róa á öllum dögum, svo strandveiðar hefðu klárast miklu fyrr hefði það frumvarp nokkurn tíma verið samþykkt. Þannig er nú sá veruleiki. En ég held áfram að berjast fyrir strandveiðum og fyrir sjávarbyggðir landsins og læt ekki saka mig um það að vera að ljúga að einum eða neinum. Það er ekki minn háttur.

Virðulegi forseti. Eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sagði nýlega þá er það stundum þannig á Íslandi að það er verra að tala um glæpinn en að fremja hann. Endurspeglast það í þeirri arfavondu ræðu sem við hlýddum hér á frá síðasta ræðumanni, hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur. Staðreyndirnar tala sínu máli, þetta eru samtöl sem áttu sér stað á Facebook. Þau eru skrifuð þar. Það er hægt að bera það sem hv. þingmaður sagði þar saman við það sem hún sagði í svari sínu. Það er hægt að hlýða á smábátasjómenn og hvað þeim hefur verið sagt, hvað þeir hafa frétt um þetta mál, hvaðan það kemur og hverjum það á að vera að kenna að það sé ekki einu sinni tekið til umræðu núna. Virðulegi forseti. Staðreyndir ljúga ekki.

Forseti. Ég held að það hafi komið skýrt fram, af hálfu flutningsmanns þessarar dagskrártillögu, að hann gerir sér grein fyrir því að þetta mál mun ekki fara á dagskrá. Þetta er bara liður í því að gera upp einhverjar sakir við einhvern annan þingmann, formann atvinnuveganefndar. Tillagan sem slík er auðvitað bara sýndarmennska. Ég held að við hljótum öll að átta okkur á því að þetta er sýndarmennska, gerð í þeim eina tilgangi að reyna að stilla fólki upp við vegg í einhverju áróðursstríði utan þessara veggja. Það er ekkert einsdæmi, en það hjálpar ekki þegar við erum að reyna að ná samkomulagi um þinglok með skikkanlegum hætti. Það hjálpar ekki.

Forseti. Hv. þingmaður og þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins sakar okkur Pírata um sýndarmennsku. Það er auðvitað ekki rétt. Hið sanna er að við fáum fregnir af því að það væri einhvern veginn óþægilegt fyrir stjórnarflokkana að leggja þetta mál fram akkúrat núna og sjá til þess að smábátasjómenn geti unnið sína vinnu. Og það verður að koma frá okkur Pírötum, það eru skilaboðin frá stjórnarliðinu. Hvar er nú sýndarmennskan, virðulegur forseti, þegar okkur er tjáð að það liggi einhvern veginn á okkur, að við þurfum að leggja þetta til til þess að stjórnin geti látið svo lítið að hjálpa þeim, sem er raunar á þeirra borði með hæstv. sjávarútvegsráðherra innan borðs? Hvar er sýndarmennskan, virðulegi forseti, þegar við heyrum af því að Vinstrihreyfingin – grænt framboð heldur því fram að það sé Pírötum að kenna að þetta mál komist ekki á dagskrá? Við erum einfaldlega að sýna fram á hvar sýndarmennskan liggur. Við erum tilbúin að setja þetta mál á dagskrá.

Herra forseti. Þessi dagskrártillaga er sýndarmennska og popúlismi af aumustu sort. Það er ekki nokkur leið að samþykkja eitthvað sem er sett fram til að þyrla upp ryki og skemma fyrir öðrum þingstörfum. En fyrst og fremst - þetta er vont, ég veit það - er þetta aumasti popúlismi sem til er og við tökum ekki þátt í slíku.

Forseti biður þingmenn um að hafa hemil á kátínu sinni þannig að ræðumenn fái gott hljóð.

Forseti. Svona dagskrártillaga gerir tvennt; annars vegar sýnir hún landsmönnum í atkvæðagreiðslu í þingsal hvar vilji manna liggur raunverulega, sem er gott og lýðræðislegt. Það er gott fyrir landsmenn að sjá það. Það er „gegnsæismómentið“. Hitt er það að vegna þess að þingmenn hérna inni sjá að landsmenn munu sjá þeirra raunverulega vilja í málinu þá skapar það pólitískan þrýsting á að ná málinu mögulega í gegn. Er það ólíklegt? Já. Er það mögulegt? Já, auðvitað er það mögulegt. Þegar þeir sjá að það er á þeirra ábyrgð að 700 sjómenn missa vinnuna eða fá ekki vinnu þá getur það auðvitað skapað pólitískan þrýsting til að klára málið. Þannig að þetta er gott og lýðræðislegt verkfæri til að varpa ljósi á hvar ábyrgðin liggur og mögulega ná í gegn þeim breytingum sem þarf að ná í gegn. Svona virkar lýðræðið vel.

Virðulegi forseti. Margur heldur mig sig. Hér er talað um að þessi dagskrártillaga sé sýndarmennska. Það var eitt sem meiri hlutinn hefði getað gert, sem var að samþykkja tillöguna.

Hv. þingmaður verður að tilgreina sakirnar sem hann ber af sér.

Þær eru að þetta hafi verið sýndarmennska. Virðulegur forseti. Ég get tekið hér aftur til máls um fundarstjórn forseta ef það er honum frekar að skapi.

Það er best að hv. þingmaður beri af sér sakirnar.

Kallað var eftir stuðningi við þetta mál. Það voru smábátasjómenn sem hringdu í okkur, áhyggjufullur yfir framtíð sinni. Það var hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir sem kallaði eftir stuðningi okkar opinberlega og það er skjalfest staðreynd, virðulegi forseti. Þessi tillaga er til á rituðu máli. Hún er skjalfest staðreynd. Þessi atkvæðagreiðsla er skjalfest staðreynd. Ég skal funda í atvinnuveganefnd eins oft og eins lengi og þarf til að klára þetta mál, virðulegi forseti. Ég hygg að hér sé nóg af þingmönnum sem séu til í það. En nei, það þarf að fara heim. Það þarf að ljúka þingi. 

Herra forseti. Nú klára rúmlega 100 manns á hverjum mánuði atvinnuleysisbótarétt sinn. Það þýðir að þau þurfa að leita á náðir sveitarfélaga og hjálparstofnana eftir aðstoð til að lifa. Samfylkingin hefur ítrekað lagt til að lengja þetta tímabil og gerir nú lokatilraun til að lengja það í sex mánuði. ASÍ hefur kallað eftir því og það hafa sveitarfélögin líka gert. Við leggjum einnig til að atvinnuleysisbætur hækki í 95% af lágmarkstekjutryggingunni, líkt og ASÍ hefur einnig kallað eftir. Áður en þingmenn gera upp hug sinn bið ég þá að svara því í huganum hvað samfélagið okkar græði á því að halda því fólki í sárafátækt sem hefur þurft að bera þyngstar byrðar í heimsfaraldri. Tillögur okkar í Samfylkingunni eru til að lágmarka skaðann sem langtímaatvinnuleysi veldur.

Herra forseti. Við styðjum að sjálfsögðu þetta mál en ég kem hingað upp til að hvetja stjórnvöld til að fjármagna með fullnægjandi hætti þá starfsemi sem fram fer á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins þar sem nokkur hundruð börn bíða nú á biðlista sem telur um tvö ár. Tveggja ára bið eftir nauðsynlegri þjónustu fyrir börn með miklar þroskaskerðingar getur haft varanleg áhrif á líf og heilsu þeirra til frambúðar. Við verðum að gera betur þarna, herra forseti, kæri þingheimur, en að sjálfsögðu styðjum við málið.

Hæstv. forseti. Í þessu máli legg ég fram breytingartillögu sem áréttar aðild og þátttöku beggja foreldra í málum barna sinna. Tillagan kostar ekkert en hún áréttar, eins og ég kom inn á rétt áðan, að hugtakið foreldri nái einnig yfir það foreldri sem hefur reglulega umgengni. Eins og við vitum skiptir þátttaka foreldra í þroska barna miklu máli og nauðsynlegt er að árétta að börn sem búa á tveimur heimilum verði ekki undanskilin.

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um mál sem hefur verið í vinnslu allt þetta kjörtímabil og að hefur komið fjöldi fólks, á annað þúsund manns, fulltrúar allra stjórnmálaflokka hér á Alþingi, fulltrúar allra ráðuneyta sem koma að málefnum barna, fulltrúar sveitarfélaga og frjálsra félagasamtaka og fleiri, mál sem setur upp nýtt velferðarkerfi fyrir börn þvert á öll önnur kerfi, gríðarlega stór kerfisbreyting. Ég vil þakka öllum þeim sem hafa komið að vinnslu málsins allt þetta kjörtímabil, fulltrúum allra þingflokka hér á Alþingi. Ég þakka sérstaklega framsögumanni málsins, hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur, fyrir hafa borið málið upp á þinginu. Ég vænti þess að við getum áfram tryggt góða samvinnu í innleiðingu þessara laga og að þau verði til mikilla framfara fyrir börn og barnafjölskyldur á Íslandi.

Frú forseti. Við Píratar styðjum að sjálfsögðu þessi mikilvægu mál sem snúa að heildarbreytingu á barnaverndarlögum og samþættingu þjónustu. Fyrirvarinn var í sambandi við persónuvernd og að öryggi viðkvæmra persónuupplýsinga barna væri tryggt. Við komum með breytingartillögur sem voru felldar í 2. umr. Mér þykir það miður. Það er óþarfa glannaskapur að geta ekki tryggt þetta öryggi með því að fresta gildistöku laganna um örfáa mánuði til að passa að tæknilausnir séu til staðar til að tryggja það. Þetta er samt mikil réttarbót fyrir börn og snýr að því að grípa börn sem lenda í erfiðum aðstæðum snemma og er mikilvæg snemmtæk íhlutun sem snýr m.a. að vernd barna gegn ofbeldi. Auðvitað styðjum við þessi mál en ábyrgð ríkisstjórnarinnar er mikil að tryggja að áhyggjur varðandi skort á öryggi persónuupplýsinga verði ekki að veruleika.

Herra forseti. Það er sérstakt fagnaðarefni að ná þeim tímamótum að klára að greiða atkvæði um þessi þrjú stóru mál, gríðarlega mikilvægu mál, og undirstrika þar með þann vilja samfélagsins alls að taka nýja stefnu og betri í málefnum barna á Íslandi. Það er óskandi og ég hlakka til að sjá það í framhaldinu að samfélagið taki innleiðingu þessara nýju laga með jafn farsælum hætti og aðdragandi frumvarpanna hefur verið. Þá munum við búa til betri framtíð fyrir börn á Íslandi.

Herra forseti. Þetta er gríðarlega mikilvægt framfaramál fyrir íslenskt samfélag, fyrir börn og þeirra framtíð. Þetta er mjög gott mál mig langar að hrósa einni manneskju sérstaklega hér inni, en það er hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir sem leiddi áfram þingmannanefndina sem starfaði allt kjörtímabilið af slíkri festu og ákveðni og náði að laða saman mjög ólíka hópa inn í þessa nefnd. Samráðið í þessari vinnu allt kjörtímabilið var til þvílíkrar fyrirmyndar að ég held að við ættum öll að íhuga hvort við getum ekki öll gert eitthvað viðlíka og þarna var gert. Málið er gott. Það var örlítill ljóður þarna á lokametrunum er varðar persónuvernd en við verðum að treysta því að stjórnvöld hraði vinnslu gagnagrunns 

Virðulegur forseti. Þessi fjögur barnamál eru frábær mál en því miður hefðum við að mörgu leyti þurft að vinna betur, vinna þau á klöpp en því miður eru þau að hluta til unnin í kviksyndi og kviksyndið eru biðlistarnir. Eitt barn á biðlista er of mikið. 1.000 börn á biðlista er skelfing. Við verðum líka að tryggja að báðir foreldrar hafi jafnan rétt gagnvart börnum sínum. Það er grunnskilyrði. Við verðum að fara að breyta þessu kerfi. Ég segi já við þessu máli í von um að það verði til bóta en það tekur tíma. Það segir sig sjálft að á meðan börn eru á biðlista í tvö, þrjú ár, á meðan það er ekki leyst og það er líka mönnunarvandi í því kerfi, þá á mikið eftir að gera. Ég vona heitt og innilega að innan nokkurra ára verði þetta komið í gagnið.

Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um mjög jákvætt mál, mikilvægt mál sem beðið hefur verið eftir og ég þekki það sjálf frá fulltrúa Viðreisnar í þingmannanefndinni hversu mikil og góð vinna var unnin þar, vinna sem vonandi mun verða fordæmi fyrir slíka vinnu í öðrum málum í framtíðinni, ef svo má segja. Mig langar til þess, á sama tíma og ég lýsi því yfir að Viðreisn mun styðja þetta mál, að benda á breytingartillögu sem hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir kynnti áðan og er frá minni hlutanum, lítil breytingartillaga að mörgu leyti sem skiptir samt svo miklu máli fyrir marga, og hún er um að skilgreina þá líka sem foreldri sem hafa reglulega umgengni við börn sín, þ.e. að það séu ekki bara forsjáraðilar. Ég held hreinlega að þetta hafi einhvern veginn gleymst í vinnslu málsins. Þetta skiptir miklu máli og ég verð að segja eins og er að ef eitthvert samfélag á að vera með þessa hluti algerlega á tæru þá erum það við á Íslandi með okkar fjölskylduform. Þetta skiptir alveg svakalega miklu máli, ekki bara fyrir þessa foreldra 

Virðulegi forseti. Með því að samþykkja þau frumvörp sem hér liggja fyrir í barnamálunum verður dagurinn bjartari og ég er sannfærð um að þegar innleiðingu þeirra er lokið styttir upp í hjörtum margra barna sem eiga um sárt að binda núna vegna þess að samþætting þjónustu er ekki fyrir hendi. Það var mikill heiður að fá að leiða þetta mál í velferðarnefnd og ég vil bara þakka samstarfið við nefndina sérstaklega og líka margar góðar ábendingar sem ég fékk frá formanni þingmannanefndar, Líneik Önnu Sævarsdóttur. Mig langar til að segja í sambandi við breytingartillöguna sem hv. þm. Anna Kolbrún bar fram að hún bætir ekki neinu við vegna þess að það segir í upphafi 6. málsliðar að það sé foreldri eða forsjáraðili. Því verður ekki bætt við. Foreldri er alltaf foreldri, hvort sem það hefur litla eða mikla umgengni við barnið.

Mig langar bara að þakka Halldóru Mogensen fyrir að halda til haga persónuverndar- og friðhelgismálum í nefndinni og breytingartillögu í 2. umr. o.s.frv. sem var hafnað. Við verðum að vona að það fari vel. Þegar ég horfi á þetta sem Pírati er ég að horfa á vernd borgararéttinda sem er náttúrlega grunngildi í grunnstefnu okkar. Og vegna þess að þetta verndar það vel réttindi barna gegn ofbeldi og illri meðferð o.s.frv. þá er það þannig að málið í heild sinni, jafnvel þó að það vanti upp á varðandi friðhelgismál eða persónuverndarmál eins og Persónuvernd hefur túlkað það, er betra fyrir borgararéttindi barna. Segi ég því já.

Virðulegi forseti. Þetta er ánægjulegur dagur nú þegar við höfum samþykkt frumvarp um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna sem leggur þær skyldur á allar stofnanir sem þjónusta börn að bjóða börnum og foreldrum upp á samþættingu þjónustunnar. Eins er með þetta frumvarp sem er mjög mikilvægur liður í framförum í málefnum barna og það styð ég. Mig langar að nota tækifærið og þakka öllum þeim sem hafa komið að þessari vinnu fyrir samstarfið. Eins og fram hefur komið hér var það virkilega gott og ánægjulegt. En mig langar líka að árétta að vel er búið um persónuvernd í þessum lögum og öll upplýsingaöflun sem nú fer fram hjá stofnunum byggist á heimild í lögum, hvort sem það er Mentor eða Heilsuvera eða eitthvað allt annað. Þá vil ég árétta að gagnagrunnur til stuðnings samþættingu er ekki á nokkurn hátt forsenda samþættingar 

Herra forseti. Þetta er viðamikið og tæknilega flókið mál á mikilvægu sviði. Málið kom seint fram og var ófullburða eins og álit meiri hluta ber glöggt vitni. Við Miðflokksmenn lögðum þess vegna til að því yrði vísað til ríkisstjórnarinnar með það að markmiði að vinna það betur. Í ljósi málatilbúnaðar verður þetta mál að vera á ábyrgð meiri hlutans. Þess vegna munum við Miðflokksmenn ekki greiða atkvæði.

Herra forseti. Ég vil bara lýsa ánægju með að við skulum vera að samþykkja þessi lög hér í dag, raforkulögin. Þetta er gríðarlega stórt mál. Hér er verið að horfa til framtíðar. Hér er verið að horfa til loftslagsverkefna í samfélaginu okkar til næstu 10, 20, 30 ára og lögin verða stór þáttur í innleggi Íslendinga í loftslagsmálin næstu áratugi. Ég er mjög ánægður með þá vinnu sem fór fram í atvinnuveganefnd í tengslum við þetta mál. Þetta er gott mál.

Hæstv. forseti. Uppbygging á afhendingaröryggi raforku hefur gengið á hraða snigilsins undanfarna áratugi. Afhendingaröryggi raforku er hluti af grundvallarinnviðaþjónustu landsmanna og þar hafa hinar dreifðu byggðir setið eftir, sérstaklega á Norðurlandi og Vestfjörðum. Ef þetta mál hefði verið lagt fram fyrr og unnið ítarlegar hefði meintur snigill náð heldur meiri hraða. Þess vegna sit ég hjá við þessa atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Síðastliðinn mánudag spurðist ég fyrir um skýrslu vegna leghálsskimana sem beðið hefur verið eftir í um 12 vikur, held ég, eða 13, alla vega síðan í febrúar, þannig að þetta eru orðnar ansi margar vikur. Þá fengum við þau svör, virðulegur forseti, frá forseta að skýrslan kæmi daginn eftir. Ekkert bólaði á skýrslunni daginn eftir og þegar við spurðumst fyrir á miðvikudegi var okkur tjáð að skýrsla myndi berast daginn eftir, sem var þá í gærdag, og enn bólar ekkert á umræddri skýrslu sem ku vera í prófarkalestri. Nú veit ég ekki hvort umrædd skýrsla er mörg þúsund blaðsíður en að það taki hæstv. heilbrigðisráðherra viku að skila skýrslu úr prófarkalestri eykur ekki traust eða trúverðugleika á því að umrædd skýrsla sé skrifuð 

Hæstv. forseti. Ég er hingað komin til að taka undir það að það er með öllu ólíðandi að við séum ekki búin að fá þessa skýrslu. Það er líka annar hlutur sem ég hef séð hjá hópi kvenna á Facebook, þ.e. að ekki er hægt að taka fyrir þær kvartanir sem hafa borist umboðsmanni Alþingis meðan skýrslan er ekki komin fram. Þetta helst í hendur og eftir sitja konur í fullkominni óvissu.

Virðulegur forseti. Erindi mitt er hið sama. Það hefur gerst allnokkrum sinnum að við höfum fengið upplýsingar um að skýrsla sem varðar grundvallarheilbrigðisþjónustu kvenna sé væntanleg, að hún sé væntanleg þennan daginn eða hinn daginn og aldrei kemur skýrslan. Ég velti því fyrir mér hvers vegna svo sé. Ég veit að skýrslan er tilbúin, niðurstöðurnar liggja fyrir, og ég veit að þetta eru svör sem konur vilja heyra. Það er mikilvægt að þessar upplýsingar komi fram og það er mikilvægt að samtal um niðurstöðurnar fái að eiga sér stað hér inni í þingsal þannig að almenningur fái að heyra um forsendur að baki þessum ákvörðunum heilbrigðisráðherra sem hafa því miður skapað konum óvissu um grundvallarheilbrigðisþjónustu um margra mánaða skeið.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað í sömu erindagjörðum og þær sem komu hingað upp á undan mér. Um leið vil ég lýsa yfir ákveðinni hryggð yfir því að búið sé að kippa dagskrá þingsins algerlega úr sambandi. Forseti þingsins, sem er í rauninni fulltrúi meirihlutaflokkanna hér á þingi, hefur gert það. Hvað þýðir það? Það þýðir að eftirlitshlutverk þingsins er skert gagnvart framkvæmdarvaldinu. Af hverju segi ég það? Jú, við höfum til að mynda ekki tækifæri til að ræða skýrslu um leghálsskimanir, ef hún á annað borð kemur, til að ræða þá miklu óvissu sem ákvörðun heilbrigðisráðherra hefur haft í för með sér fyrir þúsundir kvenna í landinu. Við getum ekki rætt um skýrslu sjávarútvegsráðherra, hún er reyndar ekki komin og við erum enn að bíða, um eignarhald stærstu sjávarútvegsfyrirtækjanna í atvinnulífi landsins. Við getum ekki fylgt eftir mjög brýnum málum í þinginu gagnvart ráðherra og ríkisstjórn af því að búið er að kippa úr sambandi 

Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem hafa talað á undan mér. Það er auðvitað mjög brýnt að þessi skýrsla komi fram á meðan Alþingi er starfandi. Nú er hún búin að vera í prófarkalestri í tvo sólarhringa en innihald skýrslunnar er varðar heilbrigði kvenna skiptir svo miklu máli að ég er sannfærður um að bæði þingmenn og almenningur allur muni alveg sjá í gegnum fingur við ráðherra þó að slæðist inn einhverjar stafsetningarvillur - þannig að: Inn með skýrsluna. Ég hef samt býsna góð tíðindi að færa, kæru þingmenn. Þegar ég var að labba upp í matsal áðan var hæstv. heilbrigðisráðherra í viðtali, við RÚV væntanlega, þar sem gengið var á hana um skýrsluna. Hún sagði að skýrslan kæmi í lok vikunnar. Þegar hún var þá spurð hvort hún kæmi í dag sagði hún: Líklega. Þannig að við skulum halda í vonina.

Virðulegi forseti. Ég fór í það að kanna tímasetningar og dagsetningar. Ég lagði fram beiðni um skýrslu heilbrigðisráðherra 2. mars. Með mér á því máli voru 26 þingmenn og skýrslubeiðnin var vitaskuld samþykkt. Allan þennan tíma og löngu áður hafa konur verið í erfiðri og þungri óvissu um það hvaða áhrif þessar skipulagsbreytingar hafa hvað varðar heilsu þeirra, heilbrigði og jafnvel líf. Ég ítreka og hef nefnt það áður hér í fundarstjórn að þessi svör liggja fyrir í heilbrigðisráðuneytinu því að svörin snúast um forsendur heilbrigðisráðherra sjálfs. Hún þekkir svörin. Það hefði ekki þurft að taka 14 vikur að koma þessum upplýsingum til þingsins.

Herra forseti. Mig langaði bara að bæta stuttlega við í þessa umræðu að ég hef oft velt því fyrir mér hvernig er rétt að taka á þeim vanda að hæstv. ráðherrar skila oft skýrslum og svörum við fyrirspurnum seint og illa og í rauninni oft í einhverjum pólitískum leikjum en stundum bara hreinlega vegna þess að það vinnst ekki tími. Gott og vel. Ég velti því fyrir mér hvort þau verkfæri sem við eigum til að reka á eftir þessu geti ekki verið einhvern veginn betri. Og mig langar bara til að skila því inn í þingstörfin næsta haust, sem ég ætla ekki að taka þátt í sjálfur, að það er alveg ástæða til að taka þetta upp og vil bara benda á að þegar fólk tók spólur á vídeóleigu í gamla daga þá borgaði það sekt ef það skilaði þeim ekki á réttum tíma. Ef þú borgar ekki af íbúðinni þinni á réttum tíma þá borgarðu dráttarvexti. Kannski þurfum við einhvers konar svona fjárhagslega hvata.

Herra forseti. Við gætum þá séð fyrir okkur að ráðherra sem skilar skýrslum of seint fái minni tíma í ræðustól til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Það gæti kannski verið sektin. En ég tek undir það sem hefur komið hérna fram líka varðandi mikilvægi eftirlitshlutverks Alþingis sem er verið að skerða gríðarlega með þessum vinnubrögðum hæstv. heilbrigðisráðherra. Í 14 vikur hefur hún legið á skýrslu þar sem spurningarnar eru: Hvaða forsendur lágu að baki ákvörðun þinni um tiltekið verk? Og að það þurfi 14 vikur til að svara þessu er auðvitað algerlega ótækt og að það þurfi heila fjóra daga í að prófarkalesa þessa skýrslu er auðvitað slík fásinna að við vitum öll af hverju þetta er ekki að koma hingað inn. Það er verið að vonast til þess að þingið verði farið heim þegar skýrslan er komin. Það er bara þannig. Mig langar aðeins að segja, 

Herra forseti. Ég vil taka undir með þeim sem hafa talað um það með hve miklum ólíkindum það er að það geti tekið 14 vikur að skila skýrslu til þingsins sem er í raun ekkert annað en að prenta út skjöl sem ættu að vera á lager í málaskrá ráðuneytisins, skjöl sem tengjast ákvörðun ráðuneytisins um að færa krabbameinsskimanir frá Krabbameinsfélaginu til Landspítala. Það hefur gengið illa og er enn að ganga illa. Nýlega bárust fréttir af því að konur fái ekki að láta skima sýni þó að þær sjálfar telji ástæðu til. Nei, það er bara kerfið sem stýrir því hvort kona fái öryggistilfinningu, fái þá nauðsynlegu þjónustu, þá fullvissu, sem felst í því að sýni sé tekið til athugunar. Þetta er lítilsvirðing við konur sem leita sér heilbrigðisþjónustu. Það er lítilsvirðing við Alþingi að ætla að bíða þingið af sér til að þurfa ekki að standa hér reikningsskil á þessu klúðri.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis sem var undirbúið eftir að sú ákvörðun var tekin að boða til kosninga þann 25. september, sem rædd var við formenn allra þeirra flokka sem fulltrúa áttu á Alþingi síðastliðið sumar. Með frumvarpinu er lagt til að yfirstandandi löggjafarþing, sem er 151. löggjafarþing, verði framlengt til 25. september 2021, enda hefur kjördagur vegna almennra alþingiskosninga verið ákveðinn þann dag með útgáfu og birtingu forsetabréfs um þingrof og almennar kosningar til Alþingis, samanber 24. gr. stjórnarskrárinnar. Setning reglulegs Alþingis 2021, sem væri þá 152. löggjafarþing, ætti að óbreyttu að fara fram 14. september næstkomandi. Verði þetta frumvarp að lögum frestast sú setning og þing mun í samræmi við 22. og 24. gr. stjórnarskrárinnar verða sett þegar forseti Íslands hefur stefnt Alþingi saman að afloknum alþingiskosningum. Herra forseti. Í 1. mgr. 35. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um samkomudag reglulegs Alþingis. Þar segir að hann skuli vera 1. október ár hvert. Þeirri tímasetningu má hins vegar breyta með lögum, samanber ákvæði 2. mgr. sömu greinar. Slíkt var gert með lögum nr. 84/2011 þegar þingsköpum var breytt og samkomudagur hefur nú verið ákveðinn annar þriðjudagur í september og að óbreyttu þyrfti reglulegt Alþingi að koma saman þann dag. Ljóst er hins vegar að setning reglulegs Alþingis svo skömmu fyrir alþingiskosningar sem fyrirhugaðar eru 25. september næstkomandi kemur vart til greina. Kosningabarátta verður þá væntanlega í hámarki, svigrúm til reglulegra þingstarfa ekki fyrir hendi og sömuleiðis þyrfti þá að leggja fram fjárlagafrumvarp, sem ég myndi telja einkennilegt að gera af hálfu fráfarandi ríkisstjórnar, sem væri í raun marklaust plagg í ljósi þess að kosningar eru fram undan. Þessi breyting tekur því mið af því að ný ríkisstjórn leggi fram fjárlagafrumvarp fyrir árið 2022 á fyrsta fundi haustþings á nýju kjörtímabili í samræmi við 42. gr. stjórnarskrárinnar, lög um þingsköp Alþingis og lög um opinber fjármál. Herra forseti. Þar sem fyrirhugaðar alþingiskosningar munu fara fram áður en kjörtímabil alþingismanna rennur út, mánuði áður, er ljóst að rjúfa þarf þing á grundvelli 24. gr. stjórnarskrárinnar til að kalla fram kosningar. Tilkynning um þingrof felur í sér hina formlegu ákvörðun um kjördag og skulu alþingiskosningar fara fram innan 45 daga frá þeim tíma. Samkvæmt þessu er fyrst hægt að tilkynna um þingrof 12. ágúst næstkomandi ef miðað er við að alþingiskosningar fari fram 25. september. Eins og áður hefur verið rætt mun ég í samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar leita atbeina forseta Íslands til að rjúfa þing sem kunngert yrði þá í fyrsta lagi 12. ágúst næstkomandi. Ég vil árétta, herra forseti, að þingið getur starfað áfram þó að þingrof hafi verið tilkynnt, enda halda alþingismenn umboði sínu til kjördags, samanber 24. gr. stjórnarskrárinnar. Því er ekki útilokað að Alþingi yrði kvatt saman til framhaldsfunda í ágúst ef nauðsyn krefur til afgreiðslu mikilvægra þingmála algerlega óháð þessu máli. Komi til þess er þó, eins og jafnan í aðdraganda kosninga, gert ráð fyrir að þingfundum verði frestað með hæfilegum fyrirvara svo að stjórnmálaflokkum og frambjóðendum gefist eðlilegur tími til undirbúnings og þátttöku í kosningabaráttu. Í frumvarpinu er loks áréttað að reglulegt Alþingi 2021, sem gert er ráð fyrir að sett verði að afloknum kosningum, skuli svo standa fram til reglulegs samkomudags Alþingis 2022, sem er þá annar þriðjudagur septembermánaðar það ár í samræmi við þingsköp Alþingis. Herra forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að lokinni þessari umræðu.

Forseti. Forsætisráðherra kallar fjárlög sem væru lögð fram rétt fyrir kosningar marklaust plagg. Það er einungis marklaust plagg ef núverandi ríkisstjórn ætlar ekki að halda áfram eftir kosningar. Þess vegna skil ég þetta ekki, nema það sé einmitt áætlunin. Er það áætlunin, virðulegur forseti? Er það það sem er verið að segja okkur með þessu frumvarpi? Það var ríkisstjórn, það var hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir, sem ákvað þessa dagsetningu fyrir kosningar á mjög óheppilegum tíma fyrir fjárlagaferlið. Að kalla fjárlög marklaust plagg rétt fyrir kosningar finnst mér dálítið áhugavert orðalag, verð ég að segja. Maður hefði haldið að það væri einmitt verið að framfylgja þeirri stefnu sem er sett í fjármálaáætlun í þeim fjárlögum og væntanlega áframhaldandi ríkisstjórnarsamstarfi, varðandi hvernig næsta ár birtist. Það er ekkert nema heiðarlegt að gera það fyrir kosningar, myndi maður halda. En það er greinilega marklaust plagg. Ég átta mig ekki alveg á þessu.

Herra forseti. Eins og kunnugt er er sú fjármálaáætlun sem við gengum frá síðast í raun og veru nánast óbreytt frá þeirri næstu á undan. Ég sagði, og það kann vel að vera að hv. þingmaður sé ekki sammála því eða hafi ekki heyrt, að ég teldi það ábyrga afstöðu að ríkisstjórn væri ekki að boða ný og meiri háttar mál svo skömmu fyrir kosningar. Og það er nákvæmlega það sama og ég segi hér, mér fyndist hálfankannalegt að ríkisstjórn boðaði jafnvel ný og meiri háttar mál í fjárlögum tíu dögum fyrir kosningar þar sem ljóst er að það kunna að verða breytingar á ríkisstjórn eftir kosningar og ný ríkisstjórn þyrfti alltaf að leggja fram ný fjárlög. Ég tel það í raun og veru nokkuð marklaust að Alþingi komi saman til að ræða fjárlög sem væntanlega væru annaðhvort óbreytt miðað við fjármálaáætlun sem formsatriði eða þá nýtt sem einhvers konar loforð um einhverja framtíð korteri í kosningar. Ég tel hvorugt sérstaklega ábyrgt svo að ég sé algjörlega heiðarleg með það og þá erum við hv. þingmaður ósammála um það. Ég vil líka minna á að þetta ákvæði er algjörlega sambærilegt þeim ákvæðum sem áður hafa verið samþykkt á Alþingi í tengslum við kosningar á óvenjulegum tíma þannig að það er engin nýlunda sem hér er lögð til og hingað til höfum við almennt verið sammála um að okkur finnist betri bragur á því að gera hlutina svona.

Frú forseti. Síðustu tvö skipti sem voru kosningar á undarlegum tíma var það sem gerðist ekki val þeirrar ríkisstjórnar en það var sérstakt val þessarar ríkisstjórnar að hafa kosningar á þessum tíma, sem er mjög óþægilegt fyrir fjárlagaferlið. Það er allt sett upp til þess að fjárlög séu komin til þingsins til umræðu að hausti. Það er hægt að hafa það öðruvísi en það er bara ekki þannig akkúrat eins og er. Fjármálaráðuneytið hefur frætt okkur um það í fjárlaganefnd að unnið verði að grunni að fjárlögum í sumar sem birtist okkur síðan ekki fyrr en eftir kosningar fyrir þá ríkisstjórn til að bæta einhverju við eða eitthvað því um líkt. Ég myndi telja það í rauninni mjög heiðarlegt að leggja fram alla vega þann grunn að fjárlagafrumvarpi til þess að hægt væri að tala um það hver grunnur fjárlaga sé fyrir komandi ár fyrir kosningar, þannig að við getum öll átt mjög upplýsta umræðu um það hver staðan er. En það á að fela þetta fram yfir kosningar og ég átta mig ekki á af hverju.

Herra forseti. Það er ekki verið að fela neitt. Við erum nýbúin að samþykkja fjármálaáætlun sem leggur grunninn að vinnunni fram undan. Síðan mun koma ný þjóðhagsspá. Hún mun leggja grunninn að fjárlagavinnunni fram undan. Hún er ekki leyndarmál. Það eru engin leyndarmál í þessu. Þetta snýst bara um hvað sé skynsamlegt vinnulag af hálfu Alþingis og ég tel þetta vera skynsamlegt vinnulag.

Frú forseti. Þetta mál snýst aðallega um slæmt val á dagsetningu fyrir kosningar. Rökin fyrir því að velja þessa dagsetningu en ekki seinni dagsetningu voru að þetta gæti sloppið áður en veður yrði slæmt. Ýmis dæmi eru um ansi slæmt veður fyrr í september þannig að þau rök duga skammt. Kosningardagsetningin 25. september, rétt rúmum mánuði fyrr en þær óvæntu kosningar sem við upplifðum 2016 og 2017, er upplýst val ríkisstjórnarinnar. Ferli ríkisfjármála gerir ráð fyrir að þingið byrji að afgreiða fjárlög og ræða um fjárlög í byrjun september og að það sé helst klárað í lok nóvember eða svo. Væntingarnar eru þær. Við glímdum við það tiltölulega erfiða vandamál 2016 og 2017 að taka við fjárlögum frá glænýrri ríkisstjórn - og meira að segja var bara starfsstjórn hér 2016 og fram í byrjun árs 2017 - þar sem við þurftum að fara í gegnum fjárlög á miklum handahlaupum. Það var ekki góð vinna. Niðurstaða þess að velja að halda kosningar á þessum tíma árs er að fjárlagavinnan verður einfaldlega á handahlaupum. Ef ný ríkisstjórn tekur við seinkar fjárlagaferlinu öllu um heilt ár. Í rauninni verður ekki hægt að taka tillit til kosningaáherslna og þess háttar fyrr en á árinu 2022 fyrir fjárlög ársins 2023. Annað er bara skyndivinna á handahlaupum. Ofan á það þarf líka að vinna að fjármálastefnu á þessum örstutta tíma. Ég tel ekki vera ábyrgt að velja þessa dagsetningu. Ég tel ekki vera ábyrgt að sleppa því þar til eftir kosningar að sýna stöðu mála eins og þau líta út í fjárlögum samkvæmt uppfærðri þjóðhagsspá o.s.frv. Ef málið verður samþykkt held ég að fjárlaganefnd og þingið ætti samt að fá a.m.k. drögin að þeirri fjármálaáætlun sem verður unnin í sumar, að flokkar og fjárlaganefnd fái í hendurnar fyrir kosningar í haust grunninn að fjárlögunum eins og hann var unninn til að við getum lagt okkar áherslu og sýnt okkar fingraför á fjárlögunum út frá besta grunninum sem við höfum færi á. Það er hins vegar ekkert rosalega auðvelt því að fjárlögin hafa verið tiltölulega ógagnsæ á undanförnum árum. Þau hafa ekki verið rosalega hjálplegt fyrr en maður fær kannski eitthvað smá í viðbót frá ráðuneytunum um hvað hitt og þetta þýðir. Ef stefna stjórnvalda er tekin til hliðar í fjárlögunum og bara grunnurinn er eftir gæti verið mjög hjálplegt að fá umfjöllun um efnahagsstöðuna, umfjöllun um stærðina á þeim lögbundnu verkefnum sem þarf að sinna þannig að fólk sjái það svigrúm sem er til að bregðast við þeim vandamálum sem við erum að glíma við dagsdaglega. Ég myndi telja það ábyrga afstöðu. Þótt við fáum ekki nauðsynlega fjárlög ríkisstjórnarinnar sem slík fáum við a.m.k. þetta skjal í hendurnar sem verður unnið í sumar og er grunnurinn að fjárlögum fyrir næsta ár til þess að við getum, og allir flokkarnir, notað það í kosningabaráttunni til að útskýra sýn okkar á það hvernig fjárlög komandi árs muni koma til með að líta út. Ég ætla alla vega að reyna að fá það í gegn í fjárlaganefnd. Ég á eftir að sjá það gerast og ég kalla einfaldlega eftir stuðningi hæstv. forsætisráðherra í því.

Virðulegi forseti. Ég kem hér með breytingartillögu við þetta annars ágæta frumvarp, breytingartillögu sem felur í rauninni í sér mun víðtækari og öflugri réttindi og hagræðingu fyrir neytendur. Ég ætla að lesa upp úr þessari stuttu greinargerð þar sem lagt er til að í lög um fasteignalán komi ný grein sem veiti neytendum heimild til að breyta eftirstöðvum verðtryggðra húsnæðislána í óverðtryggð lán. Þegar er til staðar sambærileg heimild í 3. mgr. 33. gr. laganna sem tekur til lána sem tekin eru í erlendum gjaldmiðli. Neytendur eru berskjaldaðir gagnvart skyndilegum gengissveiflum þegar lán eru tekin í erlendum gjaldmiðlum. Neytendur eru einnig berskjaldaðir gagnvart skyndilegri verðbólgu þegar lán þeirra eru verðtryggð. Því ættu sömu úrræði að standa neytendum til boða í báðum tilvikum. Verði breytingartillaga þessi samþykkt, og svo frumvarpið svo breytt, munu neytendur geta óskað þess að lánveitandi bjóði upp á endurfjármögnun verðtryggðs láns með töku óverðtryggðs láns og er þá lánveitanda skylt að veita neytanda kost á slíkri endurfjármögnun, svo fremi sem önnur skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt. Þá vil ég, virðulegi forseti, tala um þau skilyrði en þau eru nú svo smátt skrifuð hérna að það er vandræðalegt, bæði fyrir mig og ykkur sem neyðist til að horfa á þetta, að sjá mig reyna að rýna í þetta. En í fyrsta lagi er talað um að lánið sé ekki í verulegum vanskilum þegar kemur til þess að neytandinn geti óskað eftir þessum úrræðum, í öðru lagi að heildarskuld neytanda hækki ekki við breytinguna, sem er ólíkt því sem nú er, og í þriðja lagi að greiðslubyrði neytanda hækki ekki. Þessi skilyrði þurfa að vera uppfyllt. Eins og staðan er í dag, við vitum það, geta allir valið um það í upphafi, þegar þeir taka lán, hvort það er verðtryggt eða óverðtryggt. En staðreyndin er því miður sú, eins og við þekkjum flest, að flestir sem eru efnaminni leita í verðtryggðu lánin vegna þess að þau bera lægri greiðslubyrði til að byrja með. Hins vegar færist verðtryggingin og það sem á lánið bætist, sérstaklega eins og nú þegar koma verðbólguskot, í rauninni aftan á lánið. Þrátt fyrir að í byrjun sé hagstæðara fyrir lántakandann að taka verðtryggða lánið að því leyti til að það ber lægri greiðslubyrði og þeir efnaminni sækja frekar í það, þá því miður fer línan einungis upp á við hvað varðar greiðslubyrðina. Þegar kemur í endann á þessu verðtryggða láni get ég ekki einu sinni, og þið ekki heldur væntanlega, ímyndað mér hver upphæðin verður. En þetta er hinn margumtalaði svokallaði eitraði kokteill. Hér er eingöngu verið að gera ráð fyrir því að neytendur sem þegar eru með verðtryggð lán geti ekki bara heldur eigi fullan og óskoraðan rétt gagnvart lánveitanda á að sækja um skuldaleiðréttingu eða skuldbreytingu þannig að verðtryggða lánið verði gert að óverðtryggðu og að viðkomandi beri við það hvorki aukinn kostnað né hærri greiðslubyrði og í raun og veru að hann eigi ekki, ef hann er ekki t.d. í miklum vanskilum og hlutirnir eru þokkalega eins og þeir eiga að vera gagnvart lánveitandanum, að þurfa að fara aftur í greiðslumat og allt það sem því fylgir. Eðli málsins samkvæmt hlýtur einstaklingurinn að vera bær til þess að halda áfram með lánið þótt í öðru formi sé. Ég tel, virðulegi forseti, að þessi stutta breyting sem hér er óskað eftir að verði gerð á þessu annars ágæta frumvarpi nái fram að ganga því að hún er einungis enn frekar til hagsbóta fyrir neytendur.

Forseti. Þetta er fínasta breytingartillaga. Mig langaði hins vegar líka að spyrja hv. þingmann aðeins út í lán með breytilegum vöxtum. Eru þau eitthvað skárri en verðtryggð lán þó að þau séu óverðtryggð? Ef breytilegu vextirnir flakka eftir ógagnsærri ákvörðun banka en eru líklega að þó nokkru leyti til bundnir verðbólguþróun hvort eð er þá er ekki bein tenging við þá breytingu eins og það er alla vega í verðtryggða hlutanum. Fyrir utan að það að hafa lán verðtryggð er alger bilun því að vísitala neysluverðs er mælieining á ákveðna þróun í samfélaginu. Um leið og farið er að nota það mælitæki til að binda verð á ýmsum hlutum í samfélaginu þá er maður kominn með ákveðinn vítahring sem er alveg sturlaður kokteill. Mig langar líka að velta aðeins upp með hv. þingmanni vanda lána með breytilegum vöxtum, sem bankar geta bara ákveðið að hliðra til fram og til baka nokkurn veginn eftir eigin geðþótta, það eru víst einhverjar viðmiðunarreglur á bak við en þær eru ekki mjög aðgengilegar, hvort það sé ekki alveg jafn slæmt og verðtryggð lán.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Í rauninni er bara verið að tala um val einstaklingsins um að losa sig undan verðtryggðu láni ef hann kýs svo. Við vitum náttúrlega að það hafa jafnvel verið rekin dómsmál þar sem látið er reyna á hvort það sé í raun og veru lögmætt að lánastofnanir geti beitt þessu breytilega vaxtafyrirkomulagi sínu „efter behag“ eins og hv. þingmaður bendir réttilega á. Það ætti í rauninni að vera lágmarkskrafa að við vitum hvað við erum að fara að gera þegar við tökum stærsta lánið á ævinni, sem lýtur að því að koma okkur þaki yfir höfuðið, þeir sem eru svo lánsamir að hafa kost á því. Það er því í mörg horn að líta. Ég tel að þetta sé eitraður kokteill í allar áttir, þessir breytilegu vextir sem enginn veit í rauninni hvert fara og hvert þróast því að þeir sveiflast bara með verðbólgunni eins og verðtryggingin. En það breytir ekki þeirri staðreynd að öðruvísi er farið með þau lán þegar kemur að greiðslum en t.d. verðtryggðu lánin sem setja í rauninni tímaásinn á lánið gjörsamlega „sky high“ og beint upp í loftið - fyrirgefðu, forseti, ég veit að þingmálið er íslenska en ég missti mig í þessu. Hvort heldur sem er þá tel ég þetta., hv. þingmaður, eitt skref í a.m.k. skárri átt miðað við þá fjárhagslegu yfirburði sem lánastofnanir og allir lánveitendur hafa alltaf yfir viðskiptavini sína og lántakendur. Betur má faktískt ef duga skal hjá okkur. Þetta væri gott fyrsta skref og svo höldum við bara áfram.

Forseti. Hv. þingmaður talar um fjárhagslega yfirburði en ég held að það sé meira að segja meira en það. Lánastofnanir á Íslandi eru einfaldlega of góðu vanar. Þær geta alltaf haft belti og axlabönd og í rauninni sleppt því að taka áhættu sjálfar. Þær deila áhættunni ekki með lántaka heldur varpa henni allri á hann. Það er engin samvinna í því og ég held að það búi til þetta stöðuga vaxtakerfi, ofurvaxtakerfi, af því að það er einfaldlega hagur lánveitandans að vextir séu háir, að þeir hækki og hægt sé að mylja peninga úr lánunum. Maður veltir því fyrir sér hvort við þurfum meiri aga og neytendavernd í lánamál, svo að maður fari ekki út í smálánin, þau eru síðan kapítuli út af fyrir sig. Við glímum við stórkostleg vandamál í lánaumhverfi á Íslandi. Það hefur verið reynt að vinna eitthvað í því undanfarið með því að fara í lægri vaxtastefnu, sem er bara alþjóðleg þróun og kannski ekkert gríðarlega mikið hægt að hrósa okkur fyrir að fylgja þar á eftir, en hún er nauðsynlegt skref til þess að við komumst alla vega í agaðra umhverfi neytendaverndar í lánum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvarið og í rauninni þakka ég honum sérstaklega fyrir allt sem hann sagði. Ég hefði ekki getað sagt það betur. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um það fyrirkomulag sem við höfum haft hér með þeirri kúgun sem verðtryggingin hefur verið þegar við höfum ítrekað og ævinlega verið að glíma við óðaverðbólgu. Við sáum hvað efnahagshrunið gerði á sínum tíma og hversu margar þúsundir fjölskyldna misstu í rauninni heimili sín þar sem greiðslubyrði þeirra stökkbreyttist á einni nóttu. Akkúrat í þeirri ólgu sem við erum að ganga í gegnum núna, í þessum heimsfaraldri og öllu sem honum fylgir, hefur Flokkur fólksins t.d. mælt fyrir frumvarpi um að afnema verðtryggingu á neytendalán, þó að það væri ekki nema til að setja annað axlabandið á skuldsett heimili í landinu. En í stað þess að vera með belti og axlabönd eru lánveitendur í bússunum og sjóstakknum alveg frá hvirfli til ilja með hattinum og öllu saman. Það er ekki flóknara en það. Það fer ekkert á milli mála, eins og hv. þingmaður benti á og tók þá undir það sem ég sagði, að í rauninni fær fjármálastofnunin alltaf að njóta vafans á kostnað neytandans. Þannig er það. Þessi breytingartillaga er bara lítið skref í rétta átt en hún skiptir gríðarlega miklu máli, að lántakandi geti óskað eftir því að setja lánið í það hólf sem hann kýs sjálfur án þess að hann beri af því aukakostnað eða hærri greiðslubyrði, hvað þá að hann þurfi að fara aftur í greiðslumat.

Herra forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir góða tillögu. Þetta er sniðug leið til að reyna að takmarka enn frekar þann skaða sem verðtryggingin veldur. Það gladdi mig svolítið að lesa þessa tillögu frá hv. þingmanni. En nú hefur viðhorfið til verðtryggingar sem betur fer breyst á undanförnum árum og ef það hefur ekki gerst þá er það svona í áttina að því að gerast að óverðtryggð lán séu orðin algengari en verðtryggð þegar ný lán eru tekin, sem er mjög góð þróun. Í fyrri andsvörum kom fram að vaxtastigið er mjög hátt á Íslandi. Þrátt fyrir að hafa lækkað töluvert á síðustu árum er það himinhátt. Það er tvöfalt hærra og jafnvel gott betur en það sem þekkist í Evrópu. Í ljósi þess velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi einhverja sýn á hvað þurfi að gera. Þessi breytingartillaga lagar kannski örlítið til skamms tíma en til lengri tíma litið þurfum við að drepa verðbólguna - nei, verðtrygginguna, afsakið, en jú kannski verðbólguna líka, ég veit ekki. En verðtryggingin, við þurfum að losa okkur við hana. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi einhverja tiltekna hugmynd um það hvað væri rökrétt skref í áttina að því að losa okkur loksins við þá óværu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið. Hvernig eigum við að losa okkur við óværuna sem verðtryggingin er? Eins og ég nefndi áðan er það kannski að síast inn með tímanum hvaða óskapnaður hún í rauninni er og, eins og hv. þingmaður talar um, eru líka fleiri að sækja í óverðtryggð lán. En eins og ég bendi á tekur þessi breytingartillaga meira utan um það að gefa öllum tækifæri til að losa sig við verðtryggðu lánin og fara yfir í óverðtryggð lán án þess að af því hljótist aukakostnaður, hærri greiðslubyrði eða eitthvað slíkt. Staðreyndin er sú að verðtryggðu lánin hafa lægri greiðslubyrði þannig að í þau sækir tekjulægra fólk. Hvað eigum við að gera til að losa okkur undan þessu? Það er einfaldlega að setja sambærilegar reglur og við gerðum þegar verðtryggingunni var komið á með einu pennastriki. Hið ágæta Alþingi Íslendinga, löggjafinn, þarf bara að losa okkur við hana, það er ekki flóknara það. Það má byrja á því að samþykkja fyrsta skrefið í þá átt, frumvarp Flokks fólksins sem kveður á um að afnema verðtryggingu á neytendalán. Við kölluðum það Covid-mál og reyndum í rauninni að nýta það þegar allar forsendur voru fyrir því hér og öll rauð flögg á lofti varðandi það að hér yrði verðbólguskot í kjölfarið á þessum heimsfaraldri og staðreyndin varð jú sú. Þvert á það sem hæstv. fjármálaráðherra og fleiri vilja halda fram um að verðbólgan sé á niðurleið þá mældist hún í síðasta mánuði sennilega hátt í 6% á mánaðargrundvelli. Við vorum einmitt oft að tala um að hún væri 4,3%, 4,6% á hálfs árs grunni eða eins árs grunni en þegar við tökum hana út á mánaðargrundvelli hefur hún verið hátt í 6%. Þannig að betur má ef duga skal 

Herra forseti. Ég tek undir þetta og það er alveg rétt að almennt eru það þeir sem eru fastir í verðtryggðum lánum sem borga fyrir partíið, þ.e. alltaf þegar verðbólguskotin koma. Það væri alveg hægt að beita ríkisfjármálum til að koma í veg fyrir það. Við erum bara því miður búin að vera með frekar mikið af  Mig langar til þess að nota síðara andsvarið til að spyrja hv. þingmann aðeins út í frumvarpið sem við stöndum frammi fyrir. Nú hef ég haft pínu illan bifur á því eftir að það kom fram, ekki síst vegna þess að það kom mjög seint fram. Svoleiðis veldur mér alltaf smááhyggjum. Maður heldur að einhvern veginn sé verið að reyna að svindla á manni en eftir að hafa farið í gegnum þetta í efnahags- og viðskiptanefnd kemst ég ekki hjá því að hugsa: Jú, sem þjóðhagsvarúðartæki er kannski réttlætanlegt að Seðlabankinn hafi þessi verkfæri til að takmarka skuldahlutfallið í fasteignalánum og neytendalánum. En þetta getur haft neikvæð áhrif á það að þeir sem yrðu helst takmarkaðir ef Seðlabankinn myndi nota úrræðið eru þeir sem hafa minnsta getu til að fjárfesta í húsnæði. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Sér hún fyrir sér að þetta úrræði gæti verið misnotað á einhvern hátt í ljósi þess að það hefur á vissan hátt verið til mjög lengi? Eða hvort hún haldi að þetta muni bara blessast. Og þá kannski lokapælingin í þessu: Ef þetta er líklegt til að blessast, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Ég skil vel vangaveltur hv. þm. Smára McCarthy vegna þess að ég var einmitt líka að velta þessu fyrir mér þegar ég las t.d. umsagnir með frumvarpinu sem ég tel þó í heild að séu sannarlega þess virði að koma hér fram og þess virði að við samþykkjum þær. Það sem virtist aðallega vera áhyggjuefnið, eins og hjá Alþýðusambandinu, var að þessi heimild sem er verið að veita í sambandi við frekara utanumhald gæti jafnvel orðið til þess að þeir tekjulægri yrðu ekki bærir samkvæmt því mati til þess yfir höfuð að fá lán. Það væri afskaplega slæmt ef sú staða kæmi upp. En við höfum svo sem orðið fyrir vonbrigðum fyrr. Ég held því, hv. þm. Smára McCarthy, að við getum ekkert annað en krossað fingur og sagt bara: Bjartsýni og bros bjargar deginum þangað til annað kemur í ljós hvað þetta varðar. En það mætti gera það betur, það mætti tryggja það betur. En í heildina séð held ég að við séum á réttri leið, hvað þá ef okkur hefði auðnast sú gifta að afnema verðtryggingu á neytendalán til að tryggja skuldsettar fjölskyldur sem margar hverjar eiga um verulega sárt að binda í nánast Íslandsmeti í atvinnuleysi þar sem um 20.000 manns eru atvinnulausir og þar sem í rauninni hefur verið þrýstingur upp á við á leigumarkaði í þessari húsnæðiseklu, þessari ótrúlegu húsnæðisbólu sem við erum að glíma við núna. En hv. þm. Smára McCarthy. Ég tel samt sem áður að við séum að fara rétta leið alveg þangað til að við fáum þá steininn í höfuðið og þurfum að viðurkenna eitthvað annað.

Herra forseti. Við ræðum hér breytingu á gildandi lögum sem voru talsvert opnari en þetta frumvarp hvað varðar það atriði sem hér er sérstaklega til umfjöllunar. Lögin voru ekki endilega sett með það að markmiði að þessum aðferðum yrði beitt heldur frekar að hægt væri að grípa til aðferða sem þessara ef þær sérstöku aðstæður kæmu upp í hagkerfinu. Þeim hefur lítið verið beitt en samt haft talsverð áhrif. Ég ætla að koma inn á það í ræðu minni. Við þurfum nefnilega að líta til áhrifanna sem lögin hafa haft fram til þessa og hvort sú breyting sem hér er lögð til sé til bóta í ljósi þeirrar reynslu. Fyrir þá sem eru að koma nýir að málinu ætla ég að lesa stuttlega upp meginefni breytingarnar á 27. gr. laganna, en þar segir, með leyfi forseta: „Við 1. mgr. bætast þrír nýir málsliðir, svohljóðandi: Hámark heildarfjárhæðar fasteignaláns getur verið frá fimmföldum til nífaldra árlegra ráðstöfunartekna neytanda. Hámark greiðslubyrðar fasteignaláns getur numið 25–50% af mánaðarlegum ráðstöfunartekjum neytanda. Með ráðstöfunartekjum er átt við væntar viðvarandi tekjur að frádregnum beinum sköttum og gjöldum.“ Hér er ríkisvaldið að leggja línurnar um það hvernig kerfið eigi að grípa inn í frjálsa samninga. Mér finnst skipta máli að með þessari breytingu sé í rauninni verið að gera það að einhvers konar meginreglu frekar en að þetta sé varúðartæki sem hægt sé að grípa til þegar aðstæður kalla á það. Þetta mál veldur mér áhyggjum af nokkrum ástæðum. Það dregur augljóslega úr viðskiptafrelsi og það eykur kerfisvæðingu. Þó að fyrra frumvarp hafi vissulega gert það líka þá var það kannski meira sett fram sem varúðarráðstöfun. Hér finnst mér ríkið í rauninni vera að kalla eftir meira inngripi kerfisins og að kerfið stýri því hvers konar lán fólk megi taka. Þetta dregur úr möguleikum tekjulægra fólks á að fá lán til að koma sér upp eign í fasteign. Lítum þá aðeins á hvernig þróunin hefur verið í þessum efnum undanfarin ár, m.a. árin frá því að frumvarpið sem hér stendur til að breyta var samþykkt. Það ber talsvert á því, og ég geri ráð fyrir að flestir eða allir þingmenn þekki það, að fólk fái ekki greiðslumat til að fá lán vegna þess að það er ekki með nógu háar tekjur til að standast þau skilyrði sem sett eru. Engu að síður borgar þetta fólk í mörgum tilvikum mánaðarlega hærri upphæð í leigu en það þyrfti að borga sem afborgun af fasteignaláni. Þá hlýtur það að blasa við okkur, herra forseti, að það er einhver galli á þessu kerfi, að fólk geti ekki fengið tækifæri til þess, eins og kynslóðirnar á undan hafa fengið, að byggja upp eign en þurfi í staðinn að borga meira mánaðarlega í leigu. Þetta er fyrst og fremst ósanngjarnt en það er líka óæskilegt fyrir þróun samfélagsins. Lengi var það markmið a.m.k. sumra flokka, ekki hvað síst Sjálfstæðisflokksins, að allir hefðu tækifæri á því að byggja upp eign og alveg sérstaklega að eignast eigið húsnæði. Með þessu inngripi er dregið úr möguleikum þeirra tekjulægri á að komast í þann hóp, að koma sér í það sem stundum er kallað tröppugangur fasteignamarkaðarins. Áratugum saman hefur tekjulægra fólk á Íslandi haft tækifæri á að byggja upp eign. Þegar menn fá lán til að geta greitt útborgun í fasteign þá hefur það reynst mikill hvati. Það er mikill hvati í því fólginn að maður geti nýtt það sem maður er að vinna sér inn í að byggja upp eign vegna þess að þegar menn hafa fengið lánin og fengið að kaupa íbúðina þá hafa þeir jafnan lagt á sig mikla vinnu við að standa í skilum og byggja upp eign sína. Með þessu er hætt við að slíkt tækifæri verði tekið af fólki. Það er ekki framþróun að mínu mati. Þegar bankarnir hafna umsókn um lán hafa þeir jafnvel vísað í reglur og sagt: Við myndum gjarnan vilja lána þér en reglurnar sem ríkið setur leyfa það bara ekki. Alla vega eru þekkt dæmi um þetta sem komið hafa fram opinberlega. Nánari útlistun á hámarki þess hversu mikil greiðslubyrði fólks megi vera er viðbót við þær reglur um hámarksveðsetningarhlutfall sem þegar hafa verið settar. Með þessari breytingu tel ég að ríkið sé í vaxandi mæli að grípa inn í frelsi fólks til samninga og gera tekjulægra fólki erfiðara að vinna sig upp, komast af stað, geta byrjað að mynda eign í húsnæði. Þá ítreka ég það sem ég sagði áðan: Þær tekjur sem menn eru með þegar þeir eru að byrja, sérstaklega ungt fólk, endurspegla ekki endilega tekjurnar eins og þær munu þróast í framhaldinu. Ungt fólk á Íslandi hefur jafnan viljað eignast sitt eigið húsnæði. Margir hafa byrjað mjög ungir og með frekar lágar tekjur til að byrja með en þegar þeir eru stoltir búnir að kaupa sína íbúð hafa þeir aukið vinnunna og svo hækkað í launum með aldrinum. Eins og þekkt er aukast tekjur fólks fram eftir aldri og ná að jafnaði hámarki um miðjan aldur þegar greiðslubyrðin er kannski mest og fólk nær að byggja upp sem mesta eign í fasteigninni. Þessi aðgangshindrunum - eiginlega er ekki hægt að kalla það annað en aðgangshindrunum - tekjulægra fólks að hópi fasteignaeiganda tel ég vera mjög varasama. Ég ætla að vísa í stutta málsgrein í greinargerð með frumvarpinu en þar segir, með leyfi forseta: „Við mat á heppilegum mörkum fyrir hámark heildarfjárhæðar fasteignaláns af árlegum ráðstöfunartekjum og hámark greiðslubyrðar fasteignaláns af mánaðarlegum ráðstöfunartekjum var litið til reynslu nágrannalanda, rannsókna á þessu sviði og stöðunnar á fasteignalánamarkaði á Íslandi.“ Svo fáum við nánari skýringar á því að það sé nú hinn ýmsi háttur á þessu í öðrum löndum. Einkum er þó vísað til landa þar sem áherslan er öll á leigumarkaðinn og fólki hefur annaðhvort áratugum saman verið beint inn á leigumarkaðinn frekar en að reyna að byggja upp eign í fasteign eða það einfaldlega verið normið og hitt undantekning. Í þeim löndum sem hér er verið að líta til hafa það bara verið þeir tekjuhæstu sem hafa eignast eigið húsnæði. Þessu hefur verið öðruvísi háttað á Íslandi. Þróunin hefur reyndar verið, og sérstaklega í framhaldi af bankahruninu, í þá átt að hærra hlutfall fólks er orðið leigjendur, en það gerir það margt hvert tilneytt vegna dæma eins og þeirra sem ég nefndi hér áðan. Það kemst ekki inn á fasteignamarkaðinn og þarf jafnvel að borga meira í leigu en það þyrfti að borga fyrir að mynda sér eign. Er ekki neytendum og fjármálastofnunum treystandi til að meta það hverjir megi fá lán? Í gegnum tíðina, sérstaklega þegar samfélagið var minna og menn þekktu betur umsækjendur um lán, ákváðu lánastofnanir oft og tíðum, t.d. í minni bæjum úti á landi þar sem menn þekktu vel til náungans, að veita fólki séns af því að fjármálastofnunin var kannski persónulegri og hafði trú á einstaklingnum. Yfirleitt stóðu menn undir þeim væntingum og lögðu á sig vinnu til að eignast húsnæði. Nú þegar tíminn er að renna frá mér ætla ég að víkja aðeins að öðrum texta í þeim kafla greinargerðarinnar sem heitir Meginefni frumvarpsins. Þar sem talað er um gildandi ákvæði er rakið hvernig fyrirkomulagið hafi verið opnara en hér er gert ráð fyrir og ákvæðinu hafi ekki verið beitt. En hér er eiginlega verið að leggja línurnar um að ákvæðinu verði beitt með þessum afmarkaða hætti. Ég næ ekki að fara nánar út í það af því að ég átti alveg eftir að ræða þann þátt málsins sem snýr að aukinni kerfisvæðingu. Við sjáum það hvað eftir annað í þingmálum og það hefur verið um langa hríð að stöðugt er verið að útvista til stofnana út í bæ ákvarðanatöku um það hvernig samfélaginu er stjórnað og jafnvel, eins og í þessu tilviki, um hvers konar samninga fólk megi gera. Þegar lögin voru sett á sínum tíma, við þær aðstæður sem þá voru og lagasetningin sneri mjög að þeim, þá fannst mér viðeigandi að Seðlabankinn hefði ákveðin varúðartæki. Svo heldur kerfið einhvern veginn alltaf áfram að þróast og það sem áður átti að nýta í neyð getur orðið að vana án aðkomu löggjafans, án aðkomu kjörinna fulltrúa. Við sjáum það á sífellt fleiri sviðum að ákvarðanir sem hafa mikil og bein áhrif á líf fólks eru teknar af ókjörnum fulltrúum úti í bæ. Og hvað eiga kjósendur þá að gera þegar kemur að kosningum og þeir eru ósáttir við sinn hlut eða finnst að samfélaginu eigi að vera stjórnað á annan hátt? Hvernig eiga þeir að bregðast við? Þeir geta ekki refsað þeim sem tóku ákvarðanirnar í kosningum. Þeir þurfa að kjósa flokka sem eru tilbúnir að breyta þessu, virkja lýðræðið aftur og gera það sem þeir segjast ætla að gera, hafa einhverja sýn, einhverja stefnu og ætla að fylgja henni eftir og stjórna í samræmi við þau fyrirheit sem gefin eru, ekki bara að skipta á milli sín ráðherrastólum og setja svo stjórn landsins í hendur ókosinna embættismanna.

Forseti. Þetta er mjög mikilvægt mál í mjög mikilvægum málaflokki. Þar sem skortur er á íbúðum á húsnæðismarkaði í dag þá býr sá markaður við skortstöðu. Þegar farið er í aðgerðir ríkisstjórnarinnar eins og hefur verið gert hérna, þar sem verið er að dæla peningum inn á húsnæðismarkaðinn og lækka vexti, hefur verð á húsnæðismarkaði hækkað allverulega. Það er áhugavert að skoða aðeins kringumstæðurnar og upphæðirnar í þessu. Talað er um að hægt sé að taka fimm- til nífalt lán miðað við árlegar ráðstöfunartekjur og að hlutfall greiðslubyrði geti numið 25–50% af mánaðarlegum ráðstöfunartekjum. Hvernig lítur þetta út? Einhver sem er í fimmtu tekjutíund er með um 330.000 kr. í ráðstöfunartekjur, ef við skilyrðum það við ráðstöfunartekjur, það eru um 4 milljónir á ári í laun, sem þýðir 20–36 millj. kr. lán, og ráðstöfunartekjurnar upp á 25–50%, þá er maður með tæplega 170.000 kr. Það rétt sleppur innan við mörkin varðandi skilyrðin sem eru hérna. Einhver sem er t.d. í fimmtu tekjutíund gæti tekið lán upp á 36 milljónir til að kaupa íbúð. En hið dularfulla í þessu öllu er það hvernig einhver sem er með þessar ráðstöfunartekjur getur safnað sér til að byrja með fyrir því sem munar upp í afborgun. Það er vandamál leigumarkaðarins, eins og hefur verið hérna, að lánagreiðslan er mun lægri en leiguverðið. Það býr til ákveðinn vítahring þar sem sá sem er í leiguhúsnæði mun aldrei geta safnað fjármagni til að borga inn á íbúð. Þetta er vandamál og það eru lausnir í ýmsum öðrum löndum sem eru áhugaverðar og væri áhugavert að skoða. Til að byrja með er svona viðmið til í mörgum öðrum löndum. Þegar ég bjó í Bandaríkjunum var Obama að vinna mikið með að ekki ættu að fara meira en 40% af ráðstöfunartekjum í húsnæði. Það væri eitthvað sem fólk ætti að miða við til að geta haft ofan í sig og á og eiga fyrir öllu öðru. Það er gott að hafa svona viðmið, það er hins vegar spurning hvort það sé nauðsynlegt að setja þau í lög. Það gæti haft neikvæð áhrif, eins og hefur svo sem verið bent á í umsögnum, en það gæti líka haft þau áhrif að til verði aðrir möguleikar til lengri tíma og jafnvel með lægri vöxtum til að fólk sem hefur lægri tekjur geti keypt fasteignir, því að, og það er mikilvægi hlutinn í öllu kerfinu, hinn hluti lífeyriskerfisins er að eiga þak yfir höfuðið skuldlaust þegar fólk fer á eftirlaun. Það er ekki nógu mikið talað um það mikilvæga atriði. Þegar fólk fer á eftirlaun duga þau yfirleitt mjög skammt ef fólk er líka að borga skuldir af húsnæði, hvað þá leigu. Það er rosalega mikilvægt að gera rétt og gera vel á húsnæðismarkaði á Íslandi. Það er nauðsynlegt að hafa þak yfir höfuðið, veður og vindar eru þannig. Í þeirri kerfisuppsetningu sem við erum með núna fyrir efri árin er gert ráð fyrir skuldlausu húsnæði. Annars lendir fólk í vanda, að sjálfsögðu ekki allir, ekki þeir sem eru með gríðarlega há laun og þurfa ekki að hafa áhyggjur af þeim hluta, en fyrir flest okkar er þetta ekkert auðvelt og ekkert sjálfsagt að fara í gegnum lífið tiltölulega áfallalaust og koma sér í skuldlaust húsnæði fyrir efri árin. Þetta mál gæti hjálpað eitthvað í þá áttina en eitt og sér er það ekki nóg. Þessi viðmið eru góð en úrræðin til að tryggja aðgang fólks að skuldlausu húsnæði fyrir eftirlaun er eitthvað sem vantar og við eigum enn þá eftir að sjá þau úrræði birtast okkur. Það geta verið ýmis úrræði, eins og kaupleigusamningur þar sem fólk er í rauninni í leiguíbúð en leigan sem borguð er safnast upp í innborgun fyrir kaup. Slíkt fyrirkomulag væri t.d. einn möguleiki. Annar möguleiki væri, eins og tíðkast í sumum löndum, að fólk kaupi smám saman. Það er kannski í 100% leiguhúsnæði en kaupir smám saman fermetra og fermetra og minnkar þannig leiguna á móti eigninni. Það er til fullt af lausnum sem hægt væri að prófa. Hægt er að fara í aðgerðir eins og að byggja upp félagslegt húsnæði sem verður síðan að markaðshúsnæði seinna þegar búið er að klára þá kynslóð sem kemst í félagslega húsnæðið. Þannig verður ákveðin velta á íbúðum þar sem nýtt félagslegt húsnæði kemur í staðinn fyrir það eldra sem er að fara út. Þannig er hægt að tryggja þeim sem eru á lægri launum öryggi til efri áranna. Það eru margir möguleikar til aðgerða til staðar sem gætu komið til góða meðfram þessum breytingum. Þetta eitt og sér er ekki nóg, það þarf meira til. Það væri áhugavert að sjá þær áætlanir, sem ættu kannski að fylgja með þessu, um hvernig verið er að tryggja mismunandi tekjuhópum þá möguleika að eignast skuldlaust þak yfir höfuðið. Það er eitthvað sem mér finnst vanta, ákveðin sviðsmynd. Til að byrja með er fólk kannski í annarri eða þriðju tekjutíund. Þeir sem eru í fyrstu tekjutíund eru yfirleitt nemendur eða ekki reglulega á vinnumarkaði, eða með ýmsar aðrar ástæður fyrir því að þeir eru á það lágum tekjum. En viðmiðið er bara fyrir einstakling sem er í annarri tekjutíund. Hvernig lítur það plan út frá unglingsárum til efri ára, sem skilar þeim einstaklingi skuldlausu þaki yfir höfuðið? Hvernig lítur það út? Það er eitthvað sem við ættum að vera með aðgengilegt til þess að fólk viti við hvað verið er að miða, hvernig það getur hagað sínum málum á þann hátt að það skili þessum árangri sem er nauðsynlegur til þess að virkja hinn hluta lífeyriskerfisins, skuldlaust húsnæði. Við erum annars vegar með þann vasapening sem lífeyririnn er í raun. Honum er ekki almennt séð ætlað að standa undir afborgunum af húsnæði. Hann er alla jafna ekki nægilega hár til þess. Stjórnvöld þurfa að mínu mati að leggja fram þessar áætlanir fyrir mismunandi tekjuhópa, fyrir mismunandi tekjur. Ef maður er með 400.000 kr. í ráðstöfunartekjur á mánuði, hvað þýðir það í þessari þróun frá því að fólk byrjar að leigja eða annað, yfir í það að það eignast húsnæði og eignast húsnæði skuldlaust áður en það fer á ellilífeyri? Sú áætlun er ekki til. Það eru alla vega tvær reiknivélar, annars vegar hjá Tryggingastofnun og hins vegar hjá velferðarráðuneytinu, sem skilgreina ráðstöfunar- eða framfærsluviðmið og þess háttar - það er ekki alveg það sama, sem er mjög undarlegt. Það er mjög skrýtið að ekki séu leiðbeiningar um það hvernig staða mismunandi tekjuhópa er til framtíðar miðað við þá möguleika sem eru í boði til að komast að þessu marki. Hinn möguleikinn er síðan að sjálfsögðu að hætta að hafa þessa tegund af lífeyriskerfi sem gerir ráð fyrir skuldlausu húsnæði við þennan aldur. En það er miklu stærri ákvörðun að fara út í svoleiðis og þarf að gera ansi miklar breytingar til þess. En það er algjört lykilatriði að hafa þessi viðmið. Þau held ég að muni hjálpa mikið, eins og margir umsagnaraðilar hafa bent á. Þetta er ákveðinn stöðugleiki til grundvallar því hvernig fólk tekur áhættu í stærstu kaupum lífsins. Vandinn sem ég sé við þetta er að þetta skilur mögulega eftir dálítið stóran hóp af því að við sjáum ekki hvaða aðgerðir eða hvaða lausnir eru í boði fyrir þá einstaklinga til að komast sömu leið og gert er ráð fyrir í lífeyriskerfinu, að eignast skuldlaust húsnæði. Ég hlakka til að sjá þær áætlanir.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða hér fasteignalán til neytenda sem er að mestum hluta fínt mál, en það eru þó nokkrir ágallar á því sem hægt er að sjá þegar maður rennir yfir lagatextann sjálfan. Þetta er frumvarp sem er augljóslega samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu og það er verið að leggja til breytingar á VII. kafla laga um fasteignalán til neytenda sem fjallar þá um heimild til Seðlabanka Íslands til að setja reglur um beitingu þjóðhagsvarúðartækja eins og það er kallað. Það er jafnframt lagt til að fasteignalán sem eru veitt í tengslum við hlutdeildarlán verði ekki tekin með í þetta mál hér og það segir sig sjálft. Það er þannig þegar maður ræðir um tilefni og nauðsyn á þessum lögum að það er heimild til að setja reglur sem takmarka heildarfjárhæðir fasteignalána eða greiðslubyrði þeirra í hlutfalli við tekjur neytanda, sem bættist við frumvarpið þegar það varð að lögum 2016. Í upphaflegu frumvarpi var lagt til að aðeins yrði lögfest ákvæði um að fjármálaeftirlitinu væri heimilt, að fengnum tilmælum frá fjármálastöðugleikaráði, að setja reglur um þetta hámark. Í umsögn fjármálaeftirlitsins eru nokkur atriði og mig langar að taka sérstaklega til eitt atriði. Í umsögninni kom fram að mismunandi stjórntæki hefðu áhrif á mismunandi hópa á mismunandi hátt og takmörk á veðsetningarhlutfalli væri ekki alltaf áhrifaríkasta leiðin til að vinna gegn þeim útlánasveiflum sem koma alltaf upp annað slagið. Fjármálaeftirlitið lagði einnig til að takmarka heildarfjárhæð fasteignalána og greiðslubyrði í hlutfalli við tekjur neytenda. Þetta er dálítið merkilegur hlutur, sérstaklega fyrir okkur sem höfum hlýtt á ræður sem hefur verið farið með hér fyrr, að það er stór hópur fólks sem er á leigumarkaði og þessi sami hópur er að borga gríðarlega háa leigu og nýtir nánast allar ráðstöfunartekjur sínar til að standa undir leiguhúsnæðinu. Á sama tíma er því ekki veitt greiðslumat vegna þess að það er á einhvern hátt sett þak á þá lánsfjárhæð sem fólk getur fengið. Þarna myndast ákveðin skekkja sem gerir það að verkum að fólk festist í fátæktargildru. Við vitum um nokkuð mörg dæmi þess, held ég, alla vega hef ég orðið vör við það, að starfsfólk banka hefur hreinlega lagfært greiðslumatið út frá þeim upplýsingum sem eru gefnar, fólk hefur kannski verið í leighúsnæði til fjölda ára og alltaf staðið við sínar greiðslur. Ég get ekki séð að þetta mál sem við ræðum muni breyta því á einhvern hátt. Mér finnst þetta ekkert gera kerfið eða það að geta keypt sér húsnæði neitt einfaldara. Ég held að það verði enn þá til staðar starfsmaður í bankanum sem lagfærir greiðslumatið, þannig að þetta verður ekki allt uppi á borðum. Það er líka tekið til þess að í 27. gr. núgildandi laga sé kveðið á um að Seðlabanka Íslands sé heimilt að undangengnu samþykki fjármálastöðugleikanefndar, sem ég ræddi hér fyrst, að ákveða í reglum hámark heildarfjárhæðar fasteignaláns eða greiðslubyrðar þess í hlutfalli við tekjur neytenda. Það er sá hlutur sem skiptir öllu máli og einmitt þetta að það hefur mismunandi áhrif eftir hópum, það er mismunandi hvað fólk hefur í tekjur, hvar það býr á landinu o.s.frv. Það er líka farið inn á að í nágrannaríkjum okkar séu svona takmörk sett á greiðslubyrði fasteignalána. Mér finnst algjörlega verið að bera saman epli og appelsínur þegar verið er að bera Ísland saman við önnur lönd, sérstaklega vil ég nefna Danmörku í þessu sambandi þar sem ég þekki ágætlega til. Þar eru leigufélög sem eru virk, þau gagnast mjög mörgum og eru á mismunandi formi. Ég þekki til þess að börn sem eru skírð fá gjarnan númer í slík félög í skírnargjöf til þess að þau komist sem fyrst inn í svoleiðis kerfi ef það verður þörf á því þegar fram líða stundir. Það segir manni bara það að þetta er virkur markaður, leigumarkaður, sem er í rauninni líka nokkurs konar samkeppnismarkaður eins og við viljum gjarnan hafa hér þegar við erum að taka lán, að það sé líka samkeppni á lánamarkaði þegar við erum að fjárfesta. Það er tekið til hér að hlutfall af greiðslubyrði hafi verið skoðað í samhengi við fjármálahrunið. Við þekkjum auðvitað að það voru margir sem misstu húsnæði sitt þannig en ég vil nú leyfa mér að halda því fram að það sé ekki vegna þess að fólk hafi ekki viljað greiða af lánum sínum og þess vegna þurfi að setja þetta hámark. Ég vil meina að rétturinn hafi allur verið bankanna megin meðan fólkið var sett út á götu. Svo einfalt er það. Það er talað um að efri mörk hámarksins séu sett við 50% þar sem rannsóknir sýni að lán veitt með svo háu hlutfalli af greiðslubyrði séu líklega áhættusöm og ólíklegt að reglum á þessu sviði verði beitt með hærra hlutfalli. Enn og aftur á að hafa vit fyrir fólki og enn og aftur er fólk sett í ákveðna fjötra. Enn og aftur verður fólk fast á leigumarkaði. Þannig að þetta er dálítið snúið. En það er algjörlega á tæru að það er ekki endilega verið að horfa til hags neytenda með því að setja þetta þak. Það er reynt að hafa, eins og það er orðað óbeint, vit fyrir neytendum en við vitum sjálf hvar við stöndum hverju sinni og það þarf ekki að segja okkur það. Það er verið að ræða hér um ýmis meginefni og þá skiptir sérstaklega máli að við ræðum um ungt fólk og þá sem hafa ekki háar tekjur til að spila úr, að samningar um fasteignalán sem eru veitt í tengslum við hlutdeildarlánin verði undanþegnir þessum VII. kafla laganna. Það gefur augaleið en við höfum líka heyrt sögur af því að fólki sé synjað um hlutdeildarlán, það nái ekki einu sinni upp í þau mörk sem eru sett þar fram, þannig að það þarf að gera betur en þetta. Það var haft samráð við ýmsa aðila þegar verið var að semja þetta frumvarp sem við erum með hér, við Seðlabanka Íslands og svo auðvitað ráðuneytin. Það komu umsagnir frá ýmsum aðilum, mjög góð umsögn frá Samtökum fjármálafyrirtækja, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun var einnig með umsögn og svo Hagsmunasamtök heimilanna. Ég verð að viðurkenna, þar sem ég er ekki í þessari nefnd, að ég sakna dálítið að sjá ekki umsögn frá Neytendasamtökunum. Ég hefði viljað sjá þeirra orð einhvern veginn sett hér inn í texta. Þau hefðu látið sig málið varða og það hefði gagnast. En ef við förum í umsögn sem Samtök fjármálafyrirtækja sendu eru tiltekin nokkuð mörg atriði, mig minnir að það séu fimm atriði, þar sem er bent á að það séu nokkur álitaefni sem þurfi að huga að. Það er þá í fyrsta lagi að það sé ekki heimilt að festa heimildir í lögum til að víkja frá hámörkum og svo er annað atriði í umsögninni sem snýr að möguleikum neytenda og því að nýta sér breytt vaxtakjör. Við vitum að þetta er kvikur markaður og það er mjög nauðsynlegt fyrir fólk að geta alltaf fundið sér hagstæðustu lánin, t.d. ef þau batna í einhverjum bankanum, að geta þá skipt um banka, og ef vextir lækka. Þetta eru fjöldamörg atriði sem þarf að huga að. Síðan er tekið til skilgreiningar á ráðstöfunartekjum. Eins og kom fram í ræðu áðan eru hreinlega mismunandi skilgreiningar á ráðstöfunartekjum þannig að það þyrfti kannski að skoða betur. Svo er ekki rétt að það sé heppilegt að sömu takmörk séu fyrir einstaklinga og sambúðarfólk og undir það er tekið hjá samtökunum, að það sé ekki rétt. Það er hægt að skilgreina þá hópa sem eru að taka lán eða hópa neytenda, eins og segir í frumvarpinu, út frá fjölskylduformi eða landsvæðum. Síðasta atriðið er að þetta muni herða aðgengi eða tálma aðgengi að íbúðalánum fyrir lágtekjuhópa og yngri kaupendur. Við vitum að bæði yngri kaupendur og lágtekjuhópar er t.d. fólk sem er í námi og er stundum fast á leigumarkaði sem er sjaldnast hagstæður, þannig að þetta eru sjónarmið sem mættu alveg koma fram. Það er tekið til að tekjur neytenda séu nú þegar í lögum um fasteignalán og það er verið að segja hér og festa það að ef maður setur niður þessi lög þá hafi hópur neytenda sem hyggur á mesta skuldsetningu vegna íbúðakaupa ekki sömu möguleika til skuldsetningar. Mér finnst þetta dálítið sérstakt orðalag. Ég myndi frekar halda því fram að fólk vilji ekkert endilega skuldsetja sig meira en það þarf. En svona er þetta. Síðan er tekið til að með beitingu þessarar heimildar verði lánastofnunum gefið svigrúm til að veita hluta lána á ákveðnu tímabili þar sem framangreind hlutverk eru umfram hámark. Með því svigrúmi aukist möguleikar ákveðinna neytenda til að fá lán þrátt fyrir þessi hámörk ef þeir eru með tímabundið frávik í tekjum eða flytja búferlaflutningum. Það er kannski akkúrat þetta atriði sem verður þá líka skrifað inn í greiðslumat af starfsmanni bankanna til að reyna að sjá í gegnum sífellt flóknara regluverk til að viðkomandi geti fengið greiðslumat sem hæfir, sem er í lagi, þannig að kannski fer fólk að segja að það sé að fara að flytja eða hafi verið að flytja. Það eru alls konar flækjustig í þessu. Að lokum langar mig aðeins að nefna jafnréttismat sem er mjög aftarlega í frumvarpinu. Það er talað um að ekki séu um nein sérstök jafnréttisáhrif að ræða í frumvarpinu og að heimildin sem sé afmörkuð í frumvarpinu hafi mismunandi áhrif á kynin. Ég ætla að leyfa mér að fara aðeins inn í þetta. Það er ekki bara kynjajafnrétti sem skiptir máli, það er líka alls konar annars konar jafnrétti. Það er jafnrétti milli þeirra sem eru eldri og yngri og það er líka jafnrétti milli þeirra sem búa í þéttbýli og dreifbýli. Mér finnst það dálítil einföldun á hlutunum að halda því fram að við þurfum bara að horfa til þess að konur séu að meðaltali með lægri tekjur. Mér finnst þarna nánast talað niður til kvenna, ég ætla að leyfa mér að segja það, og það mætti taka til mun fleiri atriði heldur en hér er gert. Ég held að ég sé komin á enda þessa frumvarps sem er ágætt að mestu leyti, en þó er það flókið þegar maður fer að rýna í það.

Herra forseti. Mig langar við þessa umræðu að koma stuttlega inn á efnisatriði málsins en kannski sérstaklega nefndarálit meiri hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Ég vek athygli á því að fulltrúi Miðflokksins í nefndinni, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, skrifar ekki undir þetta nefndarálit og mig langar, annars vegar með vísan í ræðu hans fyrr í þessari umræðu og hins vegar með vísan í nefndarálitið, að byggja undir þá ákvörðun að vera ekki á nefndarálitinu. Í álitinu sem er svo sem ekki langt, efnislegur hluti þess er sennilega í námunda við tíu til tólf línur, segir, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er lagt til að þau mörk sem gilda um hámark lána og greiðslubyrði þeirra sem hlutfall af tekjum verði skilgreind nánar auk þess sem lagt er til að bætt verði við ákvæði um heimild Seðlabankans til að skilgreina undanþágur frá hámörkunum vegna ákveðins hundraðshluta af heildarfjárhæð veittra lána á tilteknu tímabili.“ - Þetta eru kannski tæknilegu atriðin. Síðan segir hér áfram, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn tekur undir með Samtökum fjármálafyrirtækja um að mikilvægt sé þegar breytingar eru gerðar á skilyrðum við lánveitingar að þær séu kynntar vel fyrir neytendum áður en þær ganga í gildi.“ Skárra væri það nú. Það er svo sem ekki reitt hátt til höggs í þessu tilviki hvað það varðar að koma fram með forsvaranlegum hætti gagnvart neytendum og lántökum. Auðvitað er alveg sjálfsagt að þetta svigrúm sé til staðar. Síðan segir áfram hér, með leyfi forseta: „Gæta þarf þess, verði þessum stjórntækjum beitt, að lánveitendur fái svigrúm til að breyta kerfum sínum og að þeir fasteignakaupendur sem þegar hafa hafið kaupferli og fengið greiðslumat verði ekki fyrir íþyngjandi áhrifum vegna hertra skilyrða.“ Þetta er eins sjálfsagt og það getur verið en eins og oft er í nefndarálitum, frumvörpum og þar fram eftir götunum þá segir það sem ekki er sagt kannski mest. Þarna eru sérstaklega tilgreind sjónarmið sem koma fram í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja og fljótt á litið sýnist mér ekki vísað í aðrar umsagnir. Í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja, sem eru nú þeir aðilar sem veita flest þeirra lána sem um er fjallað í þessu máli, segir í 1. lið, með leyfi forseta: „Með beitingu strangari skilyrða verða áhrifin einna mest á aðgengi tekjulægri hópa að lánsfjármögnun til fasteignakaupa. Samtök fjármálafyrirtækja gerðu athugun meðal lánveitenda sem bendir til að áhrifin geti orðið ívið meiri en gert er ráð fyrir í greinargerðinni og þá ekki síst á fyrstu kaupendur sé horft til lánveitinga sl. 12. mánuði. Þannig mun beiting strangari skilyrðanna takmarka aðgengi stórra hópa að fasteignamarkaði.“ Mér þykir eiginlega alveg ótrúlegt að ekkert sé komið inn á þessi varúðarorð Samtaka fjármálafyrirtækja í umsögn nefndarinnar. Miðað við að þetta er eina umsögnin sem fær yfir höfuð einhverja athygli í þessu nefndaráliti finnst mér algerlega ótrúlegt að kjarnaatriðið í umsögninni fái enga athygli. Þar er beinlínis sagt, aftur með leyfi forseta: „Með beitingu strangari skilyrða verða áhrifin einna mest á aðgengi tekjulægri hópa að lánsfjármögnun til fasteignakaupa. […] Þannig mun beiting strangari skilyrðanna takmarka aðgengi stórra hópa að fasteignamarkaði.“ Er þetta markmið ríkisstjórnar sem Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn eiga aðild að? Ég verð að viðurkenna að það kemur mér mjög á óvart og ég á svo sem eflaust eftir að fá skýringu á því hvað veldur. En ég bara gat ekki annað en nefnt það hér við þessa umræðu að það hefur að fullu verið skautað fram hjá þessum sjónarmiðum í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar sem fulltrúi Miðflokksins skrifar ekki undir. Það blasir við að þetta regluverk, eins og það liggur fyrir núna, mun þrengja að mögulegri fjármögnun þeirra efnaminni hvað eigin húsnæði varðar. Þá vil ég nefna hér umsögn sem í engu er getið í nefndaráliti meiri hlutans en það er umsögn Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar þar sem segir, með leyfi forseta: „Stofnunin hefur þannig m.a. það hlutverk að annast lánveitingar til tekjulægri hópa en aðrir lánveitendur þar sem stofnunininni eru settar skorður varðandi hámarksfjárhæð lána, eða 30 millj. kr.“ Þá hefur stofnunin í ríkari mæli nýtt sér heimildir til þess að líta til lægri framfærsluviðmiða við greiðslumat en aðrir lánveitendur svo tekjulægra fólk á auðveldara með að standast greiðslumat hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun.“ Þetta er sama kjarnaatriði. Þarna benda þessir tveir fyrirsvarsaðilar hóps fyrirtækja, þeir aðilar sem veita tekjulægri einstaklingum fyrirgreiðslu, á að að þessu frumvarpi samþykktu muni þrengja að möguleikum tekjulægri einstaklinga til að koma sér sínu eigin þaki yfir höfuðið. Ég held að flestir Íslendingar séu séreignarstefnusinnaðir hvað húsnæðismál varðar. Flestir vilja eiga sitt eigið hús eða sína eigin íbúð og sjá, líka í sögulegu samhengi, tækifæri til eignamyndunar þar. Mjög stórir hópar, sérstaklega þeirra tekjulægri, eru í þeirri stöðu að vera að borga meira í leigu heldur en þeir þyrftu að borga af láni og í rekstrarkostnað húsnæðis sem myndi fullnægja þörfum þeirra. Eignamyndun gæti því verið að eiga sér stað í stað þess að stórir hópar séu fastir á leigumarkaði. Við þekkjum þá umræðu undanfarin ár og í sjálfu sér alveg síðan í hruni, held ég að sé óhætt að segja, að fjölskyldur og einstaklingar séu að borga miklu meira í leigu heldur en þeir þyrftu að borga af eigin húsnæði fengju þeir bara greiðslumat til þess. Umsagnir þessara tveggja aðila, annars vegar Samtaka fjármálafyrirtækja og hins vegar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, sem veita einmitt tekjulægri einstaklingum þessi lán, eru svo afgerandi að ég er mjög hissa á því að hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafi ekki tekið þessi sjónarmið til skoðunar heldur lagt til að frumvarpið verði samþykkt og þá óbreytt eins og það liggur fyrir. Ég vildi halda þessu til haga við þessa umræðu því að vilji stórra hópa til að eiga frekar en að leigja er raunverulegur. Við eigum ekki að leggja stein í götu þess fólks sem vill koma sér eigin þaki yfir höfuðið með því að þvinga það í þá stöðu að borga hærri leigu á leigumarkaði en sem samsvarar því sem það myndi kosta að standa undir kaupum á eigin húsnæði. Það vekur hjá mér mikla undrun að málið sé að klárast á þessum nótum því að á sama tíma er búið að samþykkja frumvörp, hlutdeildarlán og fleiri slíkar lausnir sem ýta undir séreignarnálgunina. Síðan kemur þetta mál og gengur gegn þeim markmiðum. Ég hefði ekki talið að Sjálfstæðisflokkurinn myndi hafa frumkvæði að því að leggja fram frumvarp sem bregður fæti fyrir séreignarstefnu í húsnæðismálum en það er nú eins og oft vill verða að lengi skal manninn reyna. Þetta er nú það sem ég vildi segja við þessa umræðu. Ég ítreka bara þau varnaðarorð sem viðhöfð eru í þessum tveimur umsögnum þar sem segir, með leyfi forseta: „Með beitingu strangari skilyrða verða áhrifin einna mest á aðgengi tekjulægri hópa að lánsfjármögnun til fasteignakaupa. […] Þannig mun beiting strangari skilyrðanna takmarka aðgengi stórra hópa að fasteignamarkaði.“ Þessi varnaðarorð skilja ekki eftir neitt svigrúm til misskilnings og því er til haga haldið. Vonandi verður hægt á síðari stigum að styðja með ákveðnari og traustari hætti við það að efnaminna fólk í lægri tekjuhlutum samfélagsins eigi auðveldara með að koma sér eigin þaki yfir höfuðið heldur en hér er lagt til.

Hæstv. forseti. Mig langaði bara að koma hér upp þar sem ég er með fyrirvara á þessu máli. Fyrirvari minn felst í því að ég vil leggja áherslu á að það sem sagt er í frumvarpinu og tekið er fyrir í nefndaráliti meiri hluta er að það verði settar reglugerðir, það sé landbúnaðarráðherra sem setji reglugerð sem kveði á um leyfi til innflutnings á fræjum af tegundinni cannabis sativa, með leyfi forseta, ég kann ekki íslenska orðið á þessu, og þar skuli koma fram nánari skilyrði og takmarkanir á innflutningi, meðferð og vörslu þeirra fræja sem frumvarpið nær til. Ég vil bara árétta þetta sérstaklega og flestar umsagnir sem komu eða bárust vegna þessa frumvarps voru jákvæðar og það er einmitt tekið fram að málaflokkurinn ætti heima hjá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og ég vil sérstaklega árétta að ég er sammála því. Það er mjög góð umsögn sem kom frá Bændasamtökunum sem tala einmitt í þá átt að það sé landbúnaðarráðherra sem muni fara með eftirlitsskyldu gagnvart því sem verið er að leyfa hér. Og mér finnst alveg sjálfsagt að það skref verði stigið að við getum nýtt hér hamp frekar. Talinn er upp í þeirra umsögn fjöldinn allur af efnum sem hægt er að búa til úr hampi og mér finnst þetta bara mjög gott mál, svo framarlega sem við sjáum til þess að hlutirnir verði í lagi og staðið verði við þessa reglugerð sem ég nefndi hér fyrst.

Herra forseti. Loksins er hin langþráða skýrsla heilbrigðisráðherra um breytingar á skipulagi og framkvæmd skimunar fyrir krabbameini komin í hús. Það tók fjóra daga frá því að ráðuneytið sendi hana í prófarkalestur að birta hana. Mig langar að benda á þetta sérstaklega vegna þess að hún er átta síður, tók fjóra daga að prófarkalesa til að skjalið gæti litið dagsins ljós hér á þingi. En hún kom fyrir þinglok og ég vænti þess, virðulegur forseti, að reynt verði til þrautar að fá ráðherra til að mæta í þingsal og gera grein fyrir efni skýrslunnar.

Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir orð hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar vegna þessarar skýrslu sem nú er fram komin upp á átta blaðsíður og það er dálítið furðulegt að þetta hafi tekið svona langan tíma. Það er ekki hægt að halda því fram að þetta hafi verið rétt ákvörðun ef maður les í gegnum niðurstöðukafla þessarar skýrslu þannig að það er gott að hún er komin fram, en það er með ólíkindum að vinna við hana hafi tekið allan þennan tíma miðað við hversu stutt hún er.

Virðulegi forseti. Ég flyt nú nefndarálit með breytingartillögu frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Nefndin fékk fjölmargar umsagnir og aðila á sinn fund til að fara yfir málið en með þessu frumvarpi er ætlunin að styrkja lagastoð fagráðs eineltismála hjá Menntamálastofnun. Fagráðið hefur það hlutverk að veita skólasamfélaginu stuðning vegna eineltismála með almennri ráðgjöf, auk þess sem hægt er að vísa eineltismálum til fagráðsins ef ekki tekst að finna fullnægjandi lausn á þeim innan skóla eða sveitarfélags. Með frumvarpinu eru ekki lagðar til efnisbreytingar sem snerta störf ráðsins en fyrir nefndinni komu fram ábendingar um nauðsyn þess að endurskoða umgjörð eineltismála. Eineltismálum hefur fjölgað undanfarin ár í skólasamfélaginu, m.a. neteineltismálum. Mikilvægt er að bregðast við því. Fyrir nefndinni komu einnig fram ábendingar um nauðsyn þess að unnið yrði að fyrirbyggjandi aðgerðum gegn einelti með því að efla fræðslu, bæði meðal nemenda og starfsfólks, um mikilvægi góðra samskipta og jákvæðs skólabrags. Fram kom að unnið væri að innleiðingu nýsamþykktrar menntastefnu þar sem einelti sem málaflokkur yrði í ákveðnum forgangi. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að lagaleg umgjörð og stjórnsýsluleg staða fagráðs eineltismála sé skýr og telur frumvarpið fyrsta skrefið í nauðsynlegri endurskoðun á umgjörð eineltismála. Mikilvægt er að efla fræðslu og forvarnastarf til að fyrirbyggja einelti og tryggja að fagleg nálgun, skýrir verkferlar og stuðningur við aðila og hópa þar sem einelti viðgengst ráði för þegar unnið er með þennan viðkvæma málaflokk. Meiri hlutinn telur að þegar litið er til hagsmuna og velferðar barna sé nauðsynlegt að málaflokkurinn njóti forgangs í innleiðingu menntastefnunnar. Í frumvarpinu er lagt til að um aðgang að gögnum hjá fagráði eineltismála fari eftir ákvæðum stjórnsýslulaga og upplýsingalaga. Fagráðið geti þó með rökstuddri ákvörðun takmarkað aðgang aðila að tilteknum gögnum ef það telur þau geta skaðað hagsmuni barns eða samband þess við aðra. Fagráðið geti einnig ákveðið að aðilar og lögmenn þeirra geti kynnt sér skjöl og önnur gögn án þess að þau eða ljósrit af þeim séu afhent. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar um að gæta þyrfti að því að deila aðeins nauðsynlegum og viðeigandi upplýsingum með hliðsjón af hagsmunum barnsins. Meiri hlutinn tekur fram að það er á ábyrgð ábyrgðaraðila, þ.e. fagráðsins, að meta hvaða upplýsinga sé nauðsynlegt að afla og miðla svo að tilgangi sé náð og tekur undir nauðsyn þess að mótaðar verði ítarlegri verklagsreglur og viðmið fyrir vinnslu þessara mála. Í frumvarpinu er lagt til að fagráði eineltismála verði heimil vinnsla persónuupplýsinga, þar á meðal viðkvæmra persónuupplýsinga um líkamlegt og andlegt heilbrigði einstaklings, en skilyrði þess að ráðið hafi heimild til að vinna með slíkar upplýsingar er að vinnslan sé nauðsynleg vegna starfsemi og hlutverks fagráðsins skv. b-lið 3. tölul. 3. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Um vinnslu persónuupplýsinga fer eftir lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Fagráði eineltismála ber að upplýsa málsaðila um fyrirhugaða upplýsingaöflun samkvæmt ákvæðinu í samræmi við 2. mgr. 17. gr. sömu laga, sbr. 14. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar frá Persónuvernd um að sú fræðsla sem málsaðilum yrði veitt yrði ávallt skrifleg en eftir atvikum ásamt munnlegum skýringum. Byggðist það m.a. á því að með skriflegri fræðslu verði betur tryggt samræmi í þeirri fræðslu sem veitt væri. Þá veitti það ábyrgðaraðila jafnframt betri yfirsýn yfir hvaða fræðsla hefði verið veitt og hvenær. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og telur það tryggja betur faglega nálgun að fagráðið upplýsi málsaðila skriflega og leggur til breytingar á frumvarpinu til samræmis við það. Breytingartillagan er í þingskjalinu en þar segir að á eftir orðinu „málsaðili“ í 3. málsl. 3. mgr. 2. gr. og 3. málsl. 3. mgr. 4. gr. komi: skriflega. Undir þetta rita hv. þingmenn Páll Magnússon, Silja Dögg Gunnarsdóttir, sú sem hér stendur, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á lögum um póstþjónustu og lögum um Byggðastofnun, flutning póstmála. Nefndarálitið er frá umhverfis- og samgöngunefnd og liggur fyrir á þingskjali nr. 1633 og málið er nr. 534. Nefndinni bárust umsagnir frá 11 aðilum og hún fékk til sín gesti sem fylgdu þeim umsögnum eftir og ræddu málin. Með frumvarpinu er mælt fyrir um þær lagabreytingar sem nauðsynlegar eru til að færa stjórnsýslu og eftirlit með póstþjónustu frá Póst- og fjarskiptastofnun til Byggðastofnunar. Fyrst í nefndarálitinu er farið yfir umfjöllun nefndarinnar. Frumvarpið felur það í sér að verkefni póstmála flytjast til Byggðastofnunar og er þess gætt að hlutverk Byggðastofnunar verði það sama og hlutverk Póst- og fjarskiptastofnunar fyrir tilfærsluna og að Byggðastofnun hafi allar sömu heimildir og skyldur sem lagðar voru á Póst- og fjarskiptastofnun. Til að ná þessum markmiðum var valin sú leið að leggja til breytingar á lögum um póstþjónustu sem eingöngu fela í sér tilfærslu á verkefnum póstmála frá Póst- og fjarskiptastofnun til Byggðastofnunar. Er frumvarpið því byggt upp með þeim hætti að ákvæði sem kveða á um verkefni, heimildir og skyldur Póst- og fjarskiptastofnunar í lögum um Póst- og fjarskiptastofnun eru færð að mestu leyti í lög um póstþjónustu en kveðið er á um meginhlutverk Byggðastofnunar vegna póstmálefna í lögum um Byggðastofnun. Er sú leið í samræmi við lagaframkvæmd annarra ríkisstofnana sem sinna verkefnum á fleiri en einu sviði. Samhliða framlagningu þessa frumvarps var lagt fram frumvarp til laga um ný heildarlög um starfsemi Póst- og fjarskiptastofnunar og stofnuninni m.a. gefið nýtt heiti, Fjarskiptastofa. - Það frumvarp liggur einnig fyrir hér til afgreiðslu. Í nefndarálitinu segir: „Allmargir umsagnaraðilar hvetja til flutnings póstmála, frá Póst- og fjarskiptastofnun til Byggðastofnunar, að því gefnu að fjármagn og mannauður til að sinna verkefninu svo vel sé verði tryggður og þar með virkt eftirlit með póstþjónustu. Aðrir umsagnaraðilar lýsa efasemdum varðandi breytinguna, m.a. vegna hættu á að sérfræðiþekking og reynsla geti glatast við flutning milli stofnana, og með þeim rökum að póstþjónusta sé ekki byggðamál eða að togstreita geti skapast milli eftirlitshlutverks og hlutverks Byggðastofnunar við eflingu byggðar. Þá benda umsagnaraðilar á ýmis álitaefni er varða póstþjónustu í landinu og nauðsyn þess að skapa grundvöll fyrir heilbrigða samkeppni á póstmarkaði. Einkum hefur verið bent á vanda sem uppi er á póstmarkaði í kjölfar nýrra laga um póstþjónustu, nr. 98/2019, sérstaklega hvað varðar ákvæði 2. mgr. 17. gr. laganna sem kveður á um að gjaldskrá fyrir alþjónustu skuli vera sú sama um allt land.“ - Jafnt fyrir pakka sem bréf, svo að það sé útskýrt aðeins. - „Póst- og fjarskiptastofnun telur að rétt sé að endurmeta nálgun stjórnvalda á póstþjónustu og þá e.t.v. flutningsþjónustu í heild sinni á landsvísu. Um sé að ræða flókið úrlausnarefni og í því ljósi sé e.t.v. skynsamlegt að setja vinnu við heildarendurskoðun málaflokksins í farveg með það að markmiði að útfæra nýja nálgun á póst- og flutningsþjónustu á landsvísu þar sem hagsmunir allra landsmanna verði hafðir að leiðarljósi. Þá bendir Samkeppniseftirlitið á að finna þurfi aðrar leiðir til þess að tryggja hagstæða verðlagningu á póstþjónustu í dreifðum byggðum, t.d. með vel útfærðri flutningsjöfnun.“ Og áfram segir: „Nefndin telur verkefni póstmála geta fallið að verkefnum Byggðastofnunar og styður flutning póstmála frá Póst- og fjarskiptastofnun til Byggðastofnunar, en tekur undir mikilvægi þess að tryggja fjármagn og mannauð til að sinna verkefninu og þétt samráð við yfirfærslu þekkingar milli stofnana. Þá bendir nefndin á að markmið frumvarpsins er eingöngu að færa gildandi lagaheimildir Póst- og fjarskiptastofnunar á sviði póstmála til Byggðastofnunar og því er ekki verið að breyta gildandi ákvæðum laga um eftirlit með póstmálum frá því sem nú er í lögum um Póst- og fjarskiptastofnun. Nefndin telur ekki tilefni til breytingar á umræddum reglum á þessu stigi, þrátt fyrir nokkrar ábendingar umsagnaraðila.“ Þetta þýðir með öðrum orðum að nefndin leggur ekki til neinar efnislegar breytingar varðandi meginefni frumvarpsins en leggur hins vegar til tvær breytingartillögur sem tengjast póstmálum og verður nánar gerð grein fyrir hér, auk þess að leggja til nokkrar tæknilegar breytingar og orðalagsbreytingar. Fyrri breytingartillagan fjallar um að farið verði í vinnu á greiningu á tækifærum til úrbóta á póstmarkaði: „Nefndin telur að bæta þurfi grundvöll fyrir heilbrigða samkeppni á póstmarkaði ásamt því að tryggja aðgengi landsmanna að póstþjónustu óháð búsetu. Með vísan til þessa leggur nefndin til að hafin verði vinna við að greina möguleg tækifæri til að lækka kostnað ríkissjóðs af póstþjónustu, þ.e. svonefndan alþjónustukostnað, að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga Íslands og samkeppnissjónarmiða. Í því sambandi er vísað til ákvörðunar Póst- og fjarskiptastofnunar nr. 1/2021, þar sem fram kemur m.a. að stofnunin telji umtalsverð tækifæri til að lækka þennan kostnað.“ Þá er hér vísað til nefndarálits sem umhverfis- og samgöngunefnd afgreiddi þegar frumvarp til laga um póstþjónustu var afgreitt úr nefndinni árið 2019 og ætla ég ekki að rekja það allt en fara í tillögu nefndarinnar: „Nefndin leggur því til að ráðherra, í samstarfi við fjármála- og efnahagsráðherra, skipi starfshóp sem meti hvernig best megi tryggja að náð verði markmiði 1. gr. laga um póstþjónustu, nr. 98/2019, sem er „að stuðla að hagkvæmri, virkri og áreiðanlegri póstþjónustu um land allt og til og frá landinu, m.a. með því að tryggja notendum aðgang að alþjónustu eins og hún er skilgreind á hverjum tíma og með því að efla samkeppni á markaði fyrir póstþjónustu“. Starfshópurinn skuli m.a. hafa hliðsjón af tækninýjungum, samkeppnissjónarmiðum og alþjóðlegum skuldbindingum Íslands. Markmið með vinnu starfshópsins verði að: greina tækifæri til að lækka kostnað ríkissjóðs af póstþjónustu, þ.e. svonefndan alþjónustukostnað, útfæra tillögur sem tryggja að allir landsmenn fái notið póstþjónustu og greiði fyrir hana viðunandi verð, þ.m.t. mögulega flutningsjöfnun, tryggja heilbrigða samkeppni á svæðum þar sem ekki er markaðsbrestur og greina og bregðast við mögulegri skörun milli laga um póstþjónustu og laga um farþegaflutninga og farmflutninga á landi.“ Nefndin tiltekur svo áherslur sínar í þeirri vinnu: „Í vinnunni er mikilvægt að litið verði til sjónarmiða neytenda, atvinnurekenda og ólíkra byggða og eðlilegt að fulltrúar ólíkra sjónarmiða eigi sæti í starfshópnum auk fagaðila á sviði póst- og fjármála. Nefndin vekur einnig athygli á að nauðsynlegt getur verið að leita sjónarmiða frá ólíkum byggðarlögum í öllum landshlutum. Tillögur starfshópsins skulu kostnaðarmetnar og gerð skal grein fyrir áhrifum þeirra á póstmarkaðinn í heild sinni og hagræn áhrif í samkeppnislegu- og byggðalegu tilliti. Stefnt skal að því að tillögur og greinargerð starfshópsins liggi fyrir eigi síðar en 1. október 2021.“ Ég ætla líka að lesa upp tillöguna eins og hún kemur fyrir í breytingartillögunum en þá leiðir þessi umfjöllun til þess að nefndin leggur til að við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: „Ráðherra, í samstarfi við ráðherra sem fer með fjármál og efnahagsmál, skal hið fyrsta skipa þverfaglegan starfshóp til að meta hvernig best megi ná markmiðum 1. gr. laganna, m.a. með hliðsjón af tækninýjungum, samkeppnissjónarmiðum og alþjóðlegum skuldbindingum Íslands. Í starfshópinn verði, auk fulltrúa ráðherra, skipaðir fagaðilar og fulltrúar sjónarmiða neytenda, atvinnurekenda og ólíkra byggða. Tillögur hópsins skulu settar fram í skýrslu, ásamt kostnaðarmati, og gerð skal grein fyrir áhrifum þeirra á póstmarkaðinn í heild sinni og hagrænum áhrifum í samkeppnislegu og byggðalegu tilliti. Skýrslan skal liggja fyrir eigi síðar en 1. október 2021.“ Og svo aftur aðeins inn í nefndarálitið: „Nefndin leggur áherslu á að horfa þarf til tækifæra sem felast í því að gera breytingar á þjónustunni fyrir allt landið sem leitt geta til aukinnar hagræðingar. Þar má t.d. nefna aukna sjálfsafgreiðslu, rafrænar lausnir, aukna samþættingu póstþjónustu og annars aksturs í dreifbýli, svo sem með auknum heimildum til verktaka hjá Íslandspósti ohf. til að taka að sér önnur verkefni samhliða póstþjónustu, og einnig möguleikann á að semja við verktaka sem nú þegar sinna annarri þjónustu í dreifbýli að taka að sér póstþjónustu.“ Þá held ég að búið sé að draga fram flest það sem snýr að þessum greiningum og tækifærum til úrbóta á póstmarkaði. Þá er hin breytingartillaga nefndarinnar þar sem er vísað til þess vanda sem upp kom á póstmarkaði varðandi kvöðina um að flutningur pakka innan 10 kílóa í alþjónustuskyldu skyldi vera á sama verði um allt land. Ég gerði grein fyrir þeim vanda áðan þannig að ég fer þá bara í tillögu nefndarinnar: „Nefndin leggur því til að ákvæðinu verði breytt á þann veg að einungis verði kveðið á um að smásölugjaldskrá fyrir bréf allt að 50 g innan alþjónustu skuli vera sú sama um land allt. Er það í samræmi við ákvæði 2. mgr. 17. gr. frumvarps til laga um póstþjónustu eins það var áður en það tók breytingum í meðförum þingsins. Nefndin leggur áherslu á að framangreind breyting hefur ekki áhrif á ákvæði 1. mgr. 17. gr. sem kveður á um að gjöld fyrir alþjónustu skuli vera viðráðanleg fyrir notendur þannig að þeir geti notfært sér þjónustuna né heldur ákvæði 3. mgr. 17. gr. um að hún skuli taka mið af raunkostnaði við að veita þjónustuna að viðbættum hæfilegum hagnaði. Þá leggur nefndin áherslu á að liður í vinnu starfshópsins við greiningu á tækifærum til úrbóta á póstmarkaði verður að finna leiðir til að jafna póstkostnað á landsvísu.“ Eins og áður sagði eru lagðar til breytingar tæknilegs eðlis sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali nr. 1634. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Bergþór Ólason formaður, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, með fyrirvara, Hanna Katrín Friðriksson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Vilhjálmur Árnason. Jón Gunnarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Þá skrifar Karl Gauti Hjaltason undir með fyrirvara sem hann hyggst gera grein fyrir í ræðu, eins og Guðjón S. Brjánsson. Þá hef ég gert grein fyrir nefndarálitinu og breytingartillögum nefndarinnar en eftir að málið var afgreitt úr nefnd fékk nefndin ábendingar um að tímafrestir í seinni breytingartillögunni, sem ég fór yfir áðan, væru kannski ekki nægjanlegir. Breytingartillagan hljóðar þannig: „Ákvæði 4. gr. laga þessara skal vera komið til framkvæmda eigi síðar en 1. september 2021.“ Við í umhverfis- og samgöngunefnd töldum okkur hafa farið vel yfir að þessi tími væri nægjanlegur en eftir að tillagan birtist á vef þingsins fengum við ábendingar um að svo væri ekki. Það er töluvert ferli að breyta gjaldskrá hjá Íslandspósti. Þar þurfa að koma að stjórn, starfsmenn og Póst- og fjarskiptastofnun eða Fjarskiptastofa. Með leyfi forseta langar mig að gera jafnframt grein fyrir breytingartillögu við málið sem liggur fyrir á þskj. 1679. Sú breytingartillaga er frá framsögumanni, Líneik Önnu Sævarsdóttur, og þar segir: „Í stað orðanna „1. september 2021“ í 8. tölulið komi: 1. nóvember 2021.“ Eftir að hafa gert grein fyrir þessum tillögum tek ég fram að ég álít að þetta mál sé mikilvægt. Ég tel að sú nálgun að fela Byggðastofnun að fara með póstmál og eftirlit póstmála geti tryggt góða þjónustu í dreifðum byggðum og eðlilegra samkeppnisumhverfi í póstþjónustu heldur en við getum búið við á þeim svæðum þar sem ekki er markaðsbrestur. Hægt er að bæta þjónustuna í stórum hluta af dreifbýli landsins.

Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir kynningu og yfirferð á nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á lögum um póstþjónustu og lögum um Byggðastofnun, þ.e. flutning póstmála. Eins og fram kom hjá framsögumanni þá var um þetta góð sátt í nefndinni þó að einhverjir séu með fyrirvara og þar á meðal sá sem hér stendur. Mun ég leitast við í stuttri ræðu að gera grein fyrir þeim vara sem ég hef á varðandi þetta, en hann helgast af hagsmunum landsbyggðarinnar. Með frumvarpinu er verið að gera þær lagabreytingar sem nauðsynlegar eru til að færa stjórnsýslu og eftirlit með póstþjónustu frá Póst- og fjarskiptastofnun til Byggðastofnunar, eins og fram kom hjá framsögumanni. Póstmál eru vitaskuld ekki hrein byggðamál. Póstþjónustan og eftirlit með henni snýst ekki bara um fyrirkomulag við dreifingu pósts um strjálar byggðir heldur um landið allt og aðstæður eru vægast sagt óskaplega breytilegar. Við getum talað um litrófið, svart og hvítt. Þær eru öfganna á milli. Ýmsum er tamt í þessu samhengi og öðru að tala um samkeppnisumhverfi og heilbrigða viðskiptahætti. Undir það leyfi ég mér að taka fullum fetum og halda á lofti. En það er brýnt að mínu mati að nálgast umræðuna um samkeppnissjónarmið og markaðsvæðingu þegar um póstþjónustu er að ræða af sanngirni og tilhlýðilegri tillitssemi og varúð. Um álitamál getur verið að ræða í einhverju samhengi. Mín skoðun er sú að við eigum að hafa í heiðri heildarhagsmuni, sanngirni og samfélagslega ábyrgðarkennd og heilbrigða skynsemi. Við megum ekki hunsa hlutskipti landsbyggðanna eins og sérstaða þeirra sé ekki veruleiki fjölmargra. Það er ólíkt hlutskipti að búa á Drangsnesi eða á Akranesi þegar kemur að margvíslegri opinberri þjónustu og viðskiptum. Svo má líka benda á það og hafa ríkulega í huga í frjálsræðisumræðunni að samkeppni í dreifingu bréfa hefur ekki náð að myndast hér á landi svo neinu nemi þótt ekkert sé því raunverulega til hindrunar. Það sama er uppi á teningnum almennt í öðrum löndum innan EES. Herra forseti. Póstþjónustan stendur á aldagömlum merg og í hugum margra okkar er örugg og áreiðanleg póstþjónusta jafn sjálfsögð og rennandi vatn, rafmagn eða sími. Það er samgróið okkar menningu, venjum og hefðum að geta treyst á að póstþjónustan sé áreiðanleg og hún hefur staðið undir nafni. Þetta er gamalt fyrirbæri. Fyrsta póstferðin á Íslandi var farin snemma árs 1782 en reglubundnar póstferðir hófust svo skömmu síðar, eða 1785. Síðan hefur tíminn liðið. Fyrsta pósthúsið var stofnað í Reykjavík og opnað árið 1873, sama ár og fyrsta frímerkið var gefið út. Póstþjónustan gegndi náttúrlega því hlutverki að koma bréfum á milli svæða, bera boð, senda skjöl og annað ritmál frá einum stað til annars. Póstur var og er enn leið til að koma tjáningu á framfæri og stuðla að samskiptum og efla og viðhalda lýðræðishugmyndafræðinni og lýðræðislegum samskiptum og hefðum. Svo er á allra síðustu árum í vaxandi mæli kominn til hinn viðskiptalegi þáttur. Óhætt er að segja að póstþjónusta standi víða á tímamótum, það er sama hvert litið er í nágrenni okkar. Ný tækni og breytingar í samskiptum og lífsháttum fólks hafa veruleg áhrif á rekstur þjónustunnar. Frammi fyrir þessu stöndum við á Íslandi, sem endurspeglast, má segja, í rekstrarhruni Íslandspósts vegna samdráttar í bréfasendingum. Það liggur fyrir að meginhluti starfsemi innan alþjónustu er að færast úr því að vera á dreifingu á bréfum yfir í dreifingu á pökkum og má auðvitað í því sambandi nefna höfuðborgarsvæðið. Það er lykilsvæði í póstdreifingu. Umfangið er mikið og fjarlægðir litlar. Í þessu samhengi er höfuðborginni gjarnan stillt upp gagnvart öðrum svæðum á landinu sem standa kannski höllum fæti hvað þetta varðar. Herra forseti. Einkarekin flutningafyrirtæki hafa um árabil veitt Íslandspósti samkeppni í flutningum og þau fyrirtæki meta það svo að verið sé að grafa undan rekstri þeirra og að svo verði áfram, verði því ekki breytt. Þessi fyrirtæki hafa um árabil haldið úti pakkaflutningum úti um landið án ríkisstyrkja og fullyrða að þjónusta hins ríkisrekna póstfyrirtækis sé undirverðlögð á landsbyggðinni og yfirverðlögð á höfuðborgarsvæðinu og að fyrirtæki leitist þannig við að ná jöfnuði í rekstri sínum. Þetta er baráttumál á markaði og í samkeppni. Flutningafyrirtækin segja að í þessu felist brot á banni við misnotkun á markaðsráðandi aðstöðu. Viðmið alþjónustu er sem sé það að sama verð gildi um allt land en á í orði kveðnu líka að taka mið af raunkostnaði við að veita þjónustuna. Álitamálin vakna hins vegar hvað varðar eðlilega og réttmæta viðskiptahætti á markaði þannig að framkvæmdin standist samkeppnislög. Um þessi atriði hefur Samkeppniseftirlitið ekki kveðið upp neinn úrskurð en metur það svo að finna þurfi aðrar og betri leiðir til að tryggja hagstæða verðlagningu á póstþjónustu í dreifðum byggðum. Það nefnir í því sambandi vel útfærða flutningsjöfnun. Í svipaðan streng tekur svo sem Póst- og fjarskiptastofnun í umsögn sinni til umhverfis- og samgöngunefndar. Herra forseti. Tilgangur alþjónustu, sem málið snýst um að verulegu leyti og lýtur ekki síst að byggðasjónarmiði, er sá að íbúar alls landsins eigi rétt á ákveðinni lágmarkspóstþjónustu sem uppfylli gæðakröfur og sé á viðráðanlegu verði. Þetta er hinn samfélagslegi útgangspunktur, að við lifum saman í þessu eina landi, í þessu samfélagi sem lýtur einum lögum, þetta sé eitt hagkerfi og að þjónustan eigi að vera okkur aðgengileg á sömu kjörum hringinn í kringum landið og að jöfnuður skuli ríkja meðal íbúanna eins og frekast er kostur. Umhverfis- og samgöngunefnd hefur fjallað ítarlega um þetta frumvarp og áréttar í nefndaráliti, eins og fram kom hjá framsögumanni, að bæta þurfi grundvöll fyrir heilbrigða samkeppni á póstmarkaði ásamt því að tryggja aðgengi landsmanna að póstþjónustu óháð búsetu. Það er, eins og fram kemur með undirritun og samþykkt nefndarálitsins, sátt um málefnið. Hún er tvíþætt. Það er sátt um Fjarskiptastofuþáttinn og flutninginn yfir til Byggðastofnunar þótt einhverjir kunni að setja spurningarmerki við það. En fyrirvari minn við efni frumvarpsins felst fyrst og fremst í því að ég tel að hagsmunir landsbyggðarinnar séu alls ekki tryggðir við lagabreytinguna og jafnvel fyrir borð bornir. Gert er ráð fyrir að lögin taki gildi 1. júlí næstkomandi. Eftir það taka við óvissutímar í þjónustulegu- og kostnaðarlegu tilliti. Engar jöfnunaraðgerðir liggja fyrir núna þegar lögin eru samþykkt. Í nefndaráliti er lagt til að ráðherra skipi starfshóp sem hugi að aðgerðum sem tryggi að markmið póstlaganna frá 2019 náist og lagt er til að starfshópurinn skili niðurstöðum fyrir 1. október. Það ríkir hins vegar alger óvissa um skipan hans, áform og hverjar tillögur þessa starfshóps verða. Að vísu er gert ráð fyrir að alþjónustuþáttur laganna taki gildi síðar á þessu hausti en það er bara tímaspursmál. En ekki er búið að binda hnútana þarna. Ef ekkert verður aðhafst er ljóst að póstkostnaður við pakkasendingar á landsbyggðinni mun stórhækka. Eins og við vitum reiðir landsbyggðin sig á vefverslun í æ ríkari mæli eftir því sem hefðbundin verslun á erfiðara uppdráttar í dreifðum byggðum. Það má heldur ekki gleyma því að þetta er ekki einstefna, leiðirnar liggja í báðar áttir, vegir liggja í allar áttir. Á landsbyggðinni eru þegar staðsettar vefverslanir sem blómstra á sína vísu og eiga ríka möguleika til að dafna að gefnum forsendum. Ef ekki koma til jöfnunaraðgerðir í þessu efni er enn verið að auka við og enn verið að undirstrika misvægi milli landsbyggðar og þéttbýlisins sunnan lands og það er ekki hægt að sætta sig við. Það er óásættanlegt, herra forseti. Það þarf að tryggja að jöfnunaraðgerðir ráðist ekki af pólitískum áherslum frá einu tímabili til annars, einu ári til annars, og á því er ekkert tekið í þessu frumvarpi. Í fjáraukalögum var heldur ekki tekið á þessum þætti því að þetta fer að bíta strax á þessu ári og það er verr. Ég vona að samgönguráðherra og fjarskiptaráðherra hafi einhver ráð í hendi sér til að bregðast við þegar á þessu ári. Herra forseti. Póstþjónusta gegnir enn mikilvægu hlutverki. Við lítum á þetta sem rótgróna samfélagslega þjónustu sem standa eigi vörð um, ekki síst fyrir almennt atvinnulíf og í lykilhlutverki í þessu tilliti er vefverslun. Regluverk EES, það sem fram kemur í EES-samningnum á sviði póstmála, sem gjarnan er vísað til, veitir aðildarríkjunum raunar eitthvert svigrúm til að hnika til þeirri meginreglu að póstrekstur sé viðskiptalegt fyrirbæri og eigi almennt að lúta samkeppnisákvæðum og markaðslögmálum. Það svigrúm takmarkast hins vegar við samfélagslega hagsmuni sem snerta t.d. tjáningar- og skoðanafrelsi, bréfasendingar, sendingar fréttamiðla eða bóka sem hafa þann tilgang að auka aðgang að menningarefni og auka möguleika til þátttöku í lýðræðislegu samfélagi. Staðreyndin er, eins og við þekkjum hér á landi og víða um lönd, að póstmagn minnkar og pökkum fjölgar. Yfirbragð verslunar og viðskipta er því umtalsvert. Á því er engin launung. Það er því engin goðgá að rétt sé að leggja áherslu á að fljótlega verði lagst í að endurmeta og endurskoða bæði löggjöf um póstinn og löggjöf um vöruflutninga með þeim ásetningi að finna hagkvæmar leiðir til dreifingar á vörum og pökkum um land allt. Taka þarf fullt tillit til byggðasjónarmiða og þeirrar staðreyndar sem augljós er, að á sumum svæðum á sjálfbær þjónusta á þessu sviði sífellt erfiðara uppdráttar, á undir högg að sækja. Herra forseti. Þetta er auðvitað ekki einfalt mál. Hér þarf að hafa í huga pólitíska, lagalega, viðskiptalega og samfélagslega þætti allt í senn. Að lokum vil ég leyfa mér að þakka samnefndarmönnum mínum fyrir ágæta vinnu við þetta nefndarálit og við að fullvinna þetta frumvarp. Sérstaklega færi ég þakkir til hv. þingkonu Líneikar Önnu Sævarsdóttur því að hún stóð fyrir stafni og stýrði þessu af festu.

Herra forseti. Við ræðum hér um þetta frumvarp sem kveður á um breytingar á lögum, annars vegar um póstþjónustu og hins vegar um Byggðastofnun, þ.e. flutning póstmála. Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir, sem er framsögumaður málsins, fór yfir málið og hið sama gerði hv. þm. Guðjón S. Brjánsson. Ég ætla engu að síður að hafa nokkur orð um þetta hér. Ég leyfi mér að vera svolítið sértækari í umfjöllun minni en þessir tveir hv. þingmenn. Við erum sem sagt með það ágæta verkefni hér að flytja verkefni póstmála til Byggðastofnunar þar sem áhersla er lögð á að gæta þess að hlutverk Byggðastofnunar verði þar með það sama að hlutverk Póst- og fjarskiptastofnunar var fyrir tilfærsluna og að Byggðastofnun hafi sömu heimildir og sömu skyldur sem voru lagðar á þá stofnun í þessum málum, af því leiða þessar breytingar. Það er rétt sem fram hefur komið að þeir voru allmargir umsagnaraðilar sem hvöttu til þessa flutnings yfir til Byggðastofnunar að því gefnu að fjárveiting og mannauður til að sinna verkefninu svo vel verði sé tryggður og þar með virkt eftirlit með póstþjónustu, sem er auðvitað lykilatriði í þessu máli hér. Síðan voru aðrir sem lýstu yfir efasemdum, eins og fram hefur komið, og höfðu áhyggjur af því að sérfræðiþekking og reynsla gæti glatast við flutning og gerðu það jafnframt með þeim rökum að póstþjónusta væri í sjálfu sér ekki byggðamál. Það má láta liggja á milli hluta. Aukinn rafvæðing í flutningi gagna er líkleg til að hafa m.a. þau áhrif að póstmál séu akkúrat það, byggðamál, á meðan við erum a.m.k. ekki kominn svo langt í rafvæðingunni að við flytjum pakka á rafrænan máta. Enn fremur var að einhverju leyti talaði um að togstreita gæti myndast milli eftirlitshlutverks Byggðastofnunar og síðan þess hlutverks sem stofnunin hefur, að efla byggð, og það er alveg satt og rétt og ástæða til að vara við því að slík staða getur komið upp þegar stofnun fær þetta hlutverk að hafa eftirlit með sjálfri sér, ef svo má segja. Það var líka bent á ýmis álitaatriði sem varða póstþjónustu í landinu og nauðsyn þess að skapa grundvöll fyrir heilbrigða starfsemi, heilbrigða samkeppni - oft er hægt að setja samasemmerki á milli þessara tveggja orða þó að mér hafi hérna orðið fótaskortur á tungunni - á póstmarkaði. Það er kannski grunnur þess sem mig langar til að ræða hér af því að auðvitað skiptir þetta mjög miklu máli fyrir hagsmuni allra sem málið varðar. Og það kemur fram og kom fram í umfjöllun nefndarinnar að það væri áhugi á að nota ferðina, ef svo má segja, til að breyta til baka óheppilegri breytingu sem varð í meðförum þings á breytingu á póstlögum fyrir u.þ.b. tveimur árum og það er gert hér eins og framsögumaður fór ágætlega yfir áðan. Það skiptir máli að finna leið til að tryggja hér að heilbrigð starfsemi - aftur verður mér þessi fótaskortur - að heilbrigð samkeppni ríki á þessum markaði vegna þess að um er að ræða atvinnutækifæri fyrir fjölda fyrirtækja akkúrat í hinum dreifðu byggðum. Það skiptir máli vegna þess að það eru allar líkur á því að lítil fyrirtæki í heimabyggð geti sinnt þessari þjónustu betur en ríkisstofnun með margar skyldur. Það er líka þannig að þessi minni fyrirtæki eru líklegri til að taka upp á sína arma hinar ýmsu nýjungar. Þetta er markaður í örri þróun. Þannig að á sama tíma og við þurfum að tryggja sem jafnastan aðgang allra landsmanna að þessari þjónustu þá þarf að tryggja þessi samkeppnissjónarmið og ég er ein þeirra sem er þeirrar skoðunar að þarna sé samasemmerki á milli. Þurfi það til, hvort sem það er tímabundið eða til lengri tíma, er hægt að tryggja réttláta verðlagningu í dreifðari byggðum með einhvers konar útfærslu á flutningsjöfnun og þetta er nokkuð sem við þekkjum vel í okkar fámenna, dreifbýla landi. Að þessu sögðu öllu leggur nefndin til ákveðnar breytingartillögur og sú fyrri, sem er ástæða til að fagna mjög mikið, er greining á tækifærum til úrbóta á póstmarkaði. Með öðrum orðum telur nefndin að bæta þurfi grundvöll fyrir heilbrigða samkeppni á póstmarkaði ásamt því að tryggja aðgengi landsmanna að póstþjónustu óháð búsetu. Þannig að nefndin leggur til að hafin sé vinna við að greina möguleg tækifæri í þessa veru. Ég er mjög sátt við þessa breytingartillögu. Nefndin leggur til að ráðherra póstmála, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, í samstarfi við fjármála- og efnahagsráðherra skipi starfshóp til að tryggja að þessum markmiðum verði náð. Nefndin skilgreinir í nefndaráliti hvert markmiðið er, þ.e. að greina tækifæri til að lækka kostnað ríkissjóðs af póstþjónustu, þ.e. þennan alþjónustukostnað, útfæra tillögur til að tryggja að allir landsmenn fái notið póstþjónustunnar og greiði fyrir hana viðunandi verð, m.a. mögulega með flutningsjöfnun, tryggja heilbrigða samkeppni á svæðum þar sem ekki er markaðsbrestur, og greina og bregðast við mögulegri skörun á milli laga um póstþjónustu og laga um farþegaflutninga og farmflutninga á landi. Töluverðar umræður urðu í nefndinni um skipan þessa starfshóps og ég er þakklát bæði hv. framsögumanni og nefndinni í heild fyrir að taka athugasemdir mínar til greina um að ég myndi vilja sjá okkur kveða mjög skýrt á um það að við vildum að sjónarmið neytenda og atvinnurekenda sem og ólíkra byggða og vissulega ráðuneytanna kæmust til skila í slíkri vinnu. Það er raunverulega skrifað inn í breytingartillöguna þar að lútandi að þessir aðilar skulu annars vegar skipa starfshópinn og skoða þessi mál. Það er vel. Síðan er önnur breytingartillaga sem lýtur að þessari gjaldskrá alþjónustu. Þar vísar nefndin til þess vanda sem ég vísaði í áðan, sem kom upp á póstmarkaði í kjölfar nýrra laga um póstþjónustu frá 2019, þar sem í meðförum meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar var ákvæði breytt þannig að í stað þess, eins og ákvæðið kemur frá ráðuneytinu, að eingöngu væri kveðið á um að smásölugjaldskrá fyrir verð allt að 50 g innan alþjónustu skyldi vera hið sama um allt land, var farið alla leið upp í pakka undir 10 kg. Og þar með steig ríkið með mjög afgerandi hætti inn í markað sem var samkeppni á og ekki þurft að grípa til þessara alþjónustuúrræða á þeim markaði. Hér er sem sagt verið að leggja til að ákvæðinu verði breytt til baka þannig að gjaldskrá fyrir alþjónustu sé hin sama um allt land fyrir bréf upp að 50 g. Mig langar til að hafa nokkur orð um þetta vegna þess að það skiptir máli. Ég er í fyrsta lagi mjög ánægð með að þetta kom til og að nefndin nær samstöðu um þessa lagfæringu og sýnir að það skiptir máli að tala saman og taka tillit til allra sjónarmiða en meðgangan var býsna löng og olli skaða. Það er einfaldlega þannig. Forsaga málsins er sú að einkaréttur Póstsins á tiltekinni póstþjónustu féll úr gildi um áramótin 2019–2020 og samtímis tók þá fyrirtækið tímabundið, þ.e. til eins árs, við hlutverki svonefnds alþjónustuveitanda á grunni samnings við ríkið. Ríkið kaus sem sagt að fara þá leið frekar en að bjóða þjónustuna út eins og ég reyndar lagði til í breytingartillögu og það er opið á það nefnilega að hægt sé að bjóða þetta út og bjóða þetta út í smærri svæðum sem myndi þá svara þessari stöðu með mismunandi aðstöðu fólks á mismunandi svæðum landsins. En þetta varð sem sagt niðurstaðan og síðan ári seinna var samningurinn framlengdur til áratugar. Þegar lögin, eins og ég kom inn á áðan, voru afgreidd vorið 2019 var ætlunin upphaflega að láta gjald fyrir bréf undir 50 g að þyngd vera hið sama fyrir allt land, þ.e. þjónusta sem engin samkeppni hafði verið um enda hafði Pósturinn svo sem notið einkaréttar á dreifingunni. En í meðförum meiri hluta þingsins bættist hins vegar við svo illa ígrundaða setning, leyfi ég mér að segja, að hið sama skyldi ná yfir pakkasendingar allt að 10 kg, þ.e. sama verð fyrir allt land. Þar með var litið fram hjá því að það hafði ríkt heilbrigð samkeppni á þessum markaði, sérstaklega á landsbyggðinni þar sem fjöldi smærri vöruflutningafyrirtækja hafði sinnt þjónustu við tiltekin svæði með sóma í ár, jafnvel áratugi. Þannig að þetta talaði síðan í þokkabót mjög illa við ákvæði sem líka er bundið í þessi sömu lög, að gjaldið skyldi taka mið af raunkostnaði við að veita þjónustuna að viðbættum hæfilegum hagnaði. Þetta er raunverulega gagnkvæmt útilokandi ákvæði inni í einum og sömu lögunum og er býsna sérstakt að það skuli hafa tekið jafn langan tíma fyrir þá aðila sem málið varðaði að átta sig á þessu og koma skilaboðum til löggjafans. Þeir einu sem það gerðu voru raunverulega þau fyrirtæki sem þarna báru skarðan hlut frá borði og það verður að segjast eins og er að leið þeirra að eyrum okkar þingmanna var býsna löng. Síðan gerist það að Pósturinn breytir gjaldskrá sinni samkvæmt þessum lögum, fer eftir tilmælum um sama gjald á pakkasendingum um allt land en hunsar tilmælin um að gjaldið taki mið af raunkostnaði þannig að gjaldið verður raunverulega hið sama á öllum fjórum skilgreindum markaðssvæðum Póstsins og tók mið af því lægsta, þ.e. þéttbýlissvæðinu hér á suðvesturhorninu. Önnur leið hefði getað verið að taka mið af meðaltalsgjaldi þannig að verðið hækkaði eilítið á höfuðborgarsvæðinu en lækkaði þar með um tugi prósenta á öðrum svæðum landsins. Það hefði vissulega leitt til þess að Pósturinn hefði að öllum líkindum orðið undir í samkeppni við dreifingarfyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu og orðið af tekjum en samkeppnin úti á landi hefði þá lifað góðu lífi. En svona var þetta og auðvitað er þegar upp er staðið engum um að kenna öðrum en löggjafanum fyrir að hafa klárað málin svona. Og auðvitað er ég sannfærð um að þingmenn sem stóðu að þessum breytingum sáu ekki þessa atburðarás fyrir og breytingarnar voru gerðar af góðum hug í nafni þjónustu við landsbyggðina. En svona fór þetta nú, þannig að þessi niðurgreiðsla varð allt annað en aðstoð við landsbyggðina í ljósi þess hvernig þetta fór með fyrirtækin þar. En við erum sem sagt að breyta þessu núna og það er vel. Það kemur síðan í ljós hversu mikinn alþjónustustuðning þarf að veita úti á landi til að tryggja það að fólk sem býr í dreifðari byggðum njóti sanngjarns verðs eða kostnaðar við það að fá póstinn og ég trúi því að það verði tiltölulega auðveldlega leyst. Við höfum kynnst öðru eins hér á okkar ágæta landi. Mögulega gæti það staðið á pari við þann kostnað sem leitt hefur af greiðslum úr vasa ríkissjóðs vegna niðurgreiðslunnar vegna þess að þessi undirverðlagning á dreifbýlissvæðinu hefur skaðað þjónustuveitendur og leitt til rekstrartaps hjá Póstinum sem hefur verið greitt upp með sérstökum greiðslum nokkrum sinnum á þessum tíma. Það liggur þá alla vega fyrir að sá peningur ætti að losna í flutningsjöfnunina. Á meðan ég fagna því að sjá þessa breytingartillögu þá get ég ekki lokið máli mínu hér án þess að minnast á viðbrögð hæstv. fjármálaráðherra sem fer fyrir hönd ríkisins með eina hlutabréfið í Póstinum ohf. Þannig er að stjórnarmaður sem Viðreisn tilnefndi í stjórn Póstsins hefur undanfarið ár verið óþreytandi að benda á neikvæðar afleiðingar þessara breytinga og á það að svo virðist sem þessar gjaldskrárbreytingar sem komu í kjölfar þessara illa ígrunduðu lagabreytinga hafi verið útfærðar án aðkomu og í einhverjum tilfellum jafnvel án þess að stjórn væri upplýst, þ.e. stjórn Póstsins, og kallaði eftir breytingu þar á en talaði fyrir daufum eyrum að því er við héldum, þrátt fyrir að hér sé, held ég að óhætt sé að segja, býsna alvarlegt athæfi. Ég held að það sé óhætt að ganga út frá því að vaskleg framganga stjórnarmannsins átti stóran þátt í því að vekja fólk af draumi og kristallast síðan í þessari breytingartillögu sem við erum að ná samstöðu um hér. En framgangan kostaði stjórnarmanninn sem sagt sæti sitt í stjórn Póstsins. Ég veit það og hef fyrir satt að yfir því er hann svekktur. En það svekkelsi trompar nú samt ekki ánægju hans yfir því að sjá okkur vera hér að leiðrétta þessi mál sem hann er búinn að vera óþreytandi við að benda á. Síðan langar mig, herra forseti, aðeins í lokin að nefna þetta með tímasetninguna. Líneik Anna Sævarsdóttir, hv. framsögumaður, hefur farið hér yfir það að upprunalega var ætlunin að þessar breytingar kæmu til framkvæmda 1. september 2021. Það var á leiðinni í gegn en síðan kemur ábending frá stjórn Póstsins þar sem þau biðja um lengri tíma, áramót held ég að hafi verið talað um af þeirra hálfu, sem þýðir náttúrlega á mannamáli að jólavertíðin hefði siglt annað árið í röð fram hjá þessum fyrirtækjum á landsbyggðinni. Og ég ætla bara að benda á það að ég hef það fyrir satt og eftir fjölda samtala við fólk, bæði sem reka þessi fyrirtæki og íbúa á landsbyggðinni sem njóta þjónustu þeirra, að hún sé í mörgum tilfellum betri en það sem Pósturinn veitir af ástæðum sem ég rakti áðan, að þetta eru lítil heimafyrirtæki sem þekkja sitt heimafólk og sinna þeim af alúð. Þannig að það var eiginlega enginn sigurvegari í þeirri mynd að annað árið í röð yrði þessi risapakkavertíð, sem jólin eru nú, með þessum hætti. En fyrir utan það, herra forseti, ég ætla að bæta því við líka að það er náttúrlega af og frá að stjórn Póstsins hafi ekki verið upplýst og meðvituð um að þessar breytingar væru í farvatninu. Þær eru unnar í nánu samráði við ráðuneytið þannig að ég ætla bara að segja það hér hreint út og ég kaupi þau rök ekki að þennan tíma hafi þurft. Ég veit að það voru mismunandi skoðanir uppi meðal nefndarmanna og ég veit að einhverjir, og ég held að hv. formaður umhverfis- og samgöngunefndar, Bergþór Ólafsson, hafi verið einn þeirra sem hafði samband við aðila og tryggði það að það gæti náðst sátt um þetta. Þannig að 1. nóvember var niðurstaðan. Ég held við höfum rætt 1. september, 1. nóvember, 1. október, 1. desember og 1. janúar. Þetta var einhvern veginn svona. 1. nóvember er hérna í miðjunni og nefndin sættist á það og ég gerði það líka, þannig að þessar breytingar verða komnar til framkvæmda ef svo fer sem horfir hér í þingsal og þá er þessu tímabili lokið og uppbyggingarstarfsemin er fram undan þar sem þessi vinnuhópur, sem hér er verið að stofna, getur tekið málið föstum tökum. Ég hef fulla trú á því að við ráðum við það að hér á landi verði póstþjónusta til fyrirmyndar, hvort sem um er að ræða í þéttbýli eða dreifbýli og að við ráðum við að tryggja sanngjarna verðlagningu fyrir alla.

Herra forseti. Ég ætla að eiga orðastað við hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson um þetta frumvarp. Hún kemur úr flokki sem oft hefur talað mikið um neytendavernd og varðandi póstþjónustu eru auðvitað uppi andstæð sjónarmið. Hv. þingmanni varð tíðrætt um eitthvað sem heitir heilbrigð samkeppni.

Heilbrigð starfsemi.

Heilbrigð starfsemi? Já, í nefndarálitinu er mikið talað um heilbrigða samkeppni og þetta rekst hvort á annars horn oft á tíðum, þ.e. réttur neytenda til þjónustu og svo samkeppni og starfsemi. Kostnaður við að veita neytanda sem er búsettur fjarri þéttbýli þjónustu er oft á tíðum svo mikill að enginn vill veita þá þjónustu í nokkurri samkeppni og þar hleypur ríkið undir bagga. Ég vil spyrja hv. þingmann um það atriði. Hversu mikið telur hún að ríkið eigi að ganga þar inn í málin og niðurgreiða þjónustu til dreifðra byggða og við hvað á að miða svo að allir geti búið við fyrirtaks póstþjónustu? Eins og hún sagði á póstþjónustan að vera til fyrirmyndar og við skulum vona að hún sé það. En hversu langt á að ganga og hversu miklar upphæðir erum við að tala um í því sambandi? Hvað er hún tilbúin að borga fyrir slíkt og eru einhver mörk, þ.e. kannski með pakka eða bréf eða eitthvað slíkt?

Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Umræður af þessum toga eru mínar ær og kýr. Ég hef mjög gaman af þeim og mér finnst þær vera eitt af því sem skiptir mestu máli hér. Ég er þeirrar skoðunar að ríkið eigi að grípa inn í þar sem þarf og halda sig fjarri þar sem hægt er. Mestu vandamálin virðast myndast þegar ríkið er of seint að koma sér af markaði eða sleppir ekki tökunum. Það er svolítið það sem við höfum verið að ræða í þessari breytingartillögu, þ.e. bilið frá 50 gramma bréfum upp í 10 kílóa pakka þegar samkeppnin sá um þann markað. Hins vegar tel ég að spurningunni um verðið hefði auðveldlega verið hægt að svara með því að opna á útboðsleiðina, skipta upp í svæði, fá upplýsingar um hvað einstaka fyrirtæki treystu sér til að gera vel fyrir hvaða verð og síðan myndi ríkið stíga inn í með flutningsjöfnun þar sem þess væri kostur. Ég hef enga tilfinningu fyrir verðinu í dag vegna þess að Pósturinn hefur verið rekinn á þann hátt að hann hefur verið að undirverðleggja eða yfirverðleggja, rekinn með tapi, komið á síðustu stundu ár eftir ár með hundraða milljóna beiðnir um aukafé til að rétta kútinn. Öll verðvitund okkar er því löngu fokin út í veður og vind og mjög erfitt að svara þessu. Ég get hins vegar svarað þessu huglægt á þann hátt að ef við ætlum að halda byggð í landinu þá þarf að vera fýsilegt fyrir fólk að búa hér. Þetta er ein af grunnþjónustunum. Ég er þeirrar skoðunar að ríkið og við öll eigum að tryggja að svo sé en ég er ekki til í að sjá ríkið puðra út peningum þangað sem þeir þurfa ekki að fara af því að kerfið getur ekki sleppt tökunum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég get verið sammála hv. þingmanni um að ríkið sé oft allt of seint að draga sig út úr hlutunum, og auðvitað eru dæmi um það úr póstþjónustunni, til að tryggja samkeppni á markaði. Það er alveg hárrétt og við erum sammála þar og við höfum dæmin fyrir framan okkur. En þar blandast auðvitað ansi mörg atriði inn í. Það eru samkeppnissjónarmið, neytendavernd, byggðasjónarmið, þjónusta við dreifðar byggðir yfirleitt, hagnaður og ríkisstyrkir. Við erum í svolitlum línudansi um hvar eigi að draga mörkin. Þess vegna leggur nefndin til að starfshópur verði skipaður til að fara yfir þetta, sem er auðvitað nauðsynlegt. En svo breytist markaðurinn mjög ört og við þekkjum það. Bréf verða kannski ekki til, borin í hús, eftir tíu ár eða jafnvel fimm ár. Þetta breytist ört og auðvitað þurfum við að vera vakandi. Ég er sammála hv. þingmanni um að við verðum að vera vakandi fyrir breytingum og snögg að laga okkur að þeim. Ég vil örlítið bæta við með spurningarnar, þ.e. varðandi samkeppnina. Auðvitað er samkeppni á Íslandi ýmsum takmörkunum háð, við sjáum það bara á matvælamarkaðnum, tryggingamarkaðnum og bankamarkaðnum og þannig mætti lengi telja. Það er einfaldlega mjög erfitt að tryggja heilbrigða samkeppni í svona litlu landi, jafnvel á Reykjavíkursvæðinu. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Hvernig telur hún best að tryggja heilbrigða samkeppni, t.d. bara á Reykjavíkursvæðinu, á sviði póstþjónustu? Og svo líka hugmyndir hennar um það sem starfshópnum var falið að skoða, þ.e. hvort hægt væri að samnýta póstþjónustu og annan akstur, eins og segir í nefndarálitinu. Hver er sá akstur aðallega?

Herra forseti. Aftur þakka ég andsvarið og áhugaverðar hugleiðingar. Fyrst þetta með örar breytingar. Það er tvennt sem skiptir máli í netvæðingunni, ekki síst fyrir hinar dreifðari byggðir: Það er öryggi og það er netvæðing úti á landi. Ýmis tækifæri eru fólgin í póstburði á netinu, altso á bréfum, en við förum ekki þangað nema það sé alveg tryggt að þar sitji allir við sama borð. Aftur og aftur komum við að grunninum fyrir byggð um allt land, netvæðingunni. Svo er hitt sem netvæðing hefur gert, hún hefur leitt af sér netverslun. Hún hefur leitt af sér aukið aðgengi íbúa, ekki síst í hinum dreifðari byggðum, til að kaupa og fá sent heim og þar með myndast akkúrat markaður fyrir pakkana sem gerði það að verkum að upp risu öll þessi smærri fyrirtæki úti á landi sem ríkið fór síðan í hörkusamkeppni við. Það er málið. Það er svo mikil gerjun, rétt eins og hv. þingmaður kemur inn á. Ég, líkt og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason, er ánægð með að nefndin skyldi hafa falið vinnuhópnum svona skýrt verkefni. Það verður ekki síst að horfa á þessa þætti og jafnvel með spádómsgleraugum. Varðandi það að nýta sér ferðina þá get ég ekki nákvæmlega svarað fyrir hvað er verið að hugsa þar en ég veit það og hef fyrir satt að það eru bæir, t.d. um Norðausturland, þar sem menn vilja fá póstinn á pósthús á Akureyri og vera með sérbíla, nýta sér einhverjar aðrar ferðir til að fá póstinn til baka og keyra síðan á einstaka staði frekar en að treysta á dreifingu Póstsins vegna þess að það gengur betur og er öruggara. Mögulega eru menn að hugsa sér eitthvað svoleiðis, einhverja samnýtingu, án þess að ég treysti mér til að fara út í það. Það er alla vega möguleiki.

Herra forseti. Frumvarp til laga um breytingu á lögum um póstþjónustu og lögum um Byggðastofnun gengur að meginhluta til út á að flytja póstmál frá Póst- og fjarskiptastofnun til Byggðastofnunar en eins og komið hefur fram fyrr í þessari umræðu hafa ýmis atriði komið með, ferðin var nýtt ef svo má segja. Úr því að lögin voru opin þá var gengið sömuleiðis til þess verks að laga vandamál sem höfðu komið upp við síðustu breytingar í lagaumhverfi póstþjónustu. Ég vil byrja á að þakka samnefndarmönnum mínum fyrir vinnuna og vekja athygli á því að allir nefndarmenn eru á þessu áliti. Sérstaklega þakka ég hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, framsögumanni málsins, fyrir góða vinnu. Ég held að sem betur fer hafi þessar viðbætur, sem ég ætla að leggja sérstaka áherslu á í ræðu minni, tekist með prýði. En fyrst örlítið um upphaflegu efnisatriðin í frumvarpinu frá ráðherra. Hér segir, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu flytjast verkefni póstmála til Byggðastofnunar og er þess gætt að hlutverk Byggðastofnunar verði það sama og hlutverk Póst- og fjarskiptastofnunar fyrir tilfærsluna og að Byggðastofnun hafi allar sömu heimildir og skyldur sem lagðar voru á Póst- og fjarskiptastofnun.“ Meginatriðin liggja því fyrir hér. Áfram segir í nefndarálitinu um umfjöllun nefndarinnar, með leyfi forseta: „Allmargir umsagnaraðilar hvetja til flutnings póstmála, frá Póst- og fjarskiptastofnun til Byggðastofnunar, að því gefnu að fjármagn og mannauður til að sinna verkefninu svo vel sé verði tryggður og þar með virkt eftirlit með póstþjónustu.“ Þetta er það sem ég vildi halda til haga í ræðu minni. Það verður að gæta þess að fjármagn og mannauður flytjist með þessum verkefnum til Byggðastofnunar þannig að þessi þáttur þeirrar þjónustu og starfsemi sem Póst- og fjarskiptastofnun heldur nú utan um og mun færast yfir til Byggðastofnunar verði ekki í lausu lofti á meðan ný þekkingaruppbygging á sér stað aftur. Ég beini því til ráðherra og ráðuneytis að huga vel að því. Aðrir umsagnaraðilar lýstu efasemdum um breytingarnar, m.a. vegna hættu á að sérfræðiþekking og reynsla myndu mögulega glatast við flutning milli stofnana. Ýmis atriði eru reifuð þarna sem hafa komið upp í umræðunni. Sérstaklega voru rædd sjónarmið sem sneru að ákvæðum 2. mgr. 17. gr. laga sem kveða á um að gjaldskrá fyrir alþjónustu skuli vera sú sama um allt land en það eru ákvæði sem komu inn í nýjum lögum um póstþjónustu, nr. 98/2019. Þetta er það sem við í daglegu tali tölum um sem sama gjald um allt land fyrir pakka að 10 kílóum að þyngd. Það sem nefndarmenn og þingið sá ekki fyrir við breytingarnar 2019 voru þau gríðarlegu áhrif sem þær myndu hafa á samkeppnisstöðu flutningafyrirtækja sem höfðu þjónustað þessa markaði, hin ýmsu svæði landsbyggðarinnar, árum saman og jafnvel áratugum saman og gert það vel. Skyndilega var uppi sú staða að þessi fyrirtæki máttu sín lítils í verðsamkeppni við Póstinn þar sem ákvörðun var tekin af hendi stjórnar Íslandspósts um að verðið á Reykjavíkursvæðinu, þar sem pakkaflæðið er mest og tilkostnaðurinn við að koma hverjum pakka á áfangastað minnstur ef allt er eðlilegt, yrði viðmiðunargjaldið um land allt. Þar með var fótunum kippt undan samkeppnisstöðu einkarekinna flutningafyrirtækja landið um kring með því sem yrðu ófyrirséðar afleiðingar ef ekki hefði verið brugðist við eins og nú er gert. Ég vil því bara fagna þeirri sátt sem náðist um þetta. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kom ágætlega inn á það í ræðu sinni hér á undan að tímasetning breytinganna er miðuð við 1. nóvember 2021 þó að upphaflega hafi hún verið áætluð 1. september. Ég held að meira máli skipti að þessar lagfæringar gangi í gegn heldur en hvort þær gangi í gegn 1. september eða 1. nóvember og lýsi bara ánægju minni með að sú niðurstaða hafi náðst. Það sem ég ætlaði að koma inn á, til viðbótar við það sem snýr að gjaldskrá alþjónustu og það atriði sem snýr að 2. mgr. 17. gr. um að sama gjald sé um landið allt fyrir pakka að 10 kílóum, er það sem í nefndarálitinu er kallað greining á tækifærum til úrbóta á póstmarkaði. Hér segir, með leyfi forseta: „Nefndin leggur því til að ráðherra, í samstarfi við fjármála- og efnahagsráðherra, skipi starfshóp sem meti hvernig best megi tryggja að náð verði markmiði 1. gr. laga um póstþjónustu, nr. 98/2019, sem er „að stuðla að hagkvæmri, virkri og áreiðanlegri póstþjónustu um land allt og til og frá landinu, m.a. með því að tryggja notendum aðgang að alþjónustu eins og hún er skilgreind á hverjum tíma og með því að efla samkeppni á markaði fyrir póstþjónustu“. “ Þarna er horft til þess að settur verði á laggirnar starfshópur sem eigi að skila af sér niðurstöðum eigi síðar en 1. október 2021. Það er tilviljun, bara svo að það sé nefnt, að það er sama dagsetning og breytingin hvað verðlagningu pakka varðar. Sú ákvörðun er ekki í neinu samhengi við skýrslu starfshópsins sem hér er lagt til að ráðherra setji saman. Það var sérstaklega komið inn á það í nefndinni, ég kom inn á þau mál og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, að eðlilegt væri að í þessari vinnu væru aðilar með fjölbreytt sjónarmið; fulltrúar einkaaðila sem stunda þennan flutning og fulltrúar sveitarfélaganna og annarra slíkra sem gætu komið með gagnlegt „input“, það væri ekki bara starfshópur ráðuneytisstarfsmanna þótt sérfræðingarnir þar séu mikilvægir í þessum efnum. Ég fagna því að tekið hafi verið sérstakt tillit til þess og jákvætt í það. Í þessu samhengi leggur nefndin áherslu á að horfa til tækifæra sem felast í að gera breytingar á þjónustunni fyrir allt landið sem leitt gætu til aukinnar hagræðingar. Þar má t.d. nefna aukna sjálfsafgreiðslu, rafrænar lausnir, aukna samþættingu póstþjónustu og annars aksturs í dreifbýli, svo sem með auknum heimildum verktaka hjá Íslandspósti ohf. til að taka að sér önnur verkefni samhliða póstþjónustu og einnig möguleikann á að semja við verktaka sem nú þegar sinna annarri þjónustu í dreifbýli um að taka að sér póstþjónustu. Þetta er einmitt lykilatriði held ég. Með þeirri nálgun sem hér er teiknuð upp varðandi þennan starfshóp er hægt að horfa heildstætt á póstmarkaðinn og reyna að meta út frá mismunandi svæðum og mismunandi hagsmunum og samsetningu þjónustuþátta hvort skynsamlegt sé að nýta núverandi fyrirkomulag eða mögulega gera tilraunir með að semja við aðila sem þegar eru á þessum markaði eða á markaði með hliðstæða þjónustu, ef svo má segja, þannig að við getum náð betri samnýtingu og náð þar með niður kostnaði og hugsanlega aukið fjölda dreifingardaga eða stytt afhendingartíma og þar fram eftir götunum. Við eigum að vera algerlega opin fyrir því að þetta sé gert með hagkvæmasta hætti því að á endanum eru það neytendurnir, þeir sem kaupa þjónustuna, íbúar landsins landið um kring, og fyrirtækin sem njóta þess mest ef okkur tekst vel til með þessar lagfæringar. Ég ítreka bara að ég fagna því að nú sé lagt til að þessi starfshópur verði skipaður og að hann skili greinargerð eigi síðar en 1. október 2021. Í þessu held ég að felist alveg gríðarleg tækifæri. Við sjáum svo dæmi sé tekið að fjöldi póstdreifingardaga er orðinn mun takmarkaðri en hann var en blöð eins og t.d. Morgunblaðið eru borin út sex daga vikunnar. Það er því verið að bera út póst, bréf, vörur og afhenda hluti með einum eða öðrum hætti flesta daga ársins. Það er samþættingin, að samtvinna þetta með þeim hætti að aukið hagræði náist, og bætt þjónusta sem er auðvitað óskastaðan og það sem hlýtur að vera vilji þingsins að verði raunin að þessari vinnu lokinni. Ég vil bara skilja þetta eftir hér við þessa umræðu. Ég ítreka að ég fagna þessum tveimur ákvörðunum sem eru til viðbótar við það sem kom fram í upphaflega frumvarpinu og voru teknar við vinnu nefndarinnar, annars vegar um skipan starfshópsins og hins vegar um lagfæringu á gjaldskránni sem er gríðarlega mikilvægt atriði. Ég held að þegar málið er skoðað í kjölinn verði í rauninni að beita öðrum leiðum til þess að lækka kostnað við dreifingu pakka á landsbyggðinni heldur en að slá af einkafyrirtækin sem hafa þjónustað þann markað áratugum saman. Það þarf þá að gerast með útfærslu einhvers slags flutningsjöfnunarkerfis eins og segir hérna, þ.e. ábending frá Samkeppniseftirlitinu um að finna þurfi aðrar leiðir til að tryggja hagstæða verðlagningu á póstþjónustu í dreifðum byggðum, t.d. með vel útfærðri flutningsjöfnun. Allir þessir þættir verða uppi á borðum. Ég óska starfshópnum góðs gengis um leið og ég ítreka þakkir mínar til nefndarmanna og framsögumanns fyrir góða vinnu og samhljóm í vinnu nefndarinnar hvað vinnslu þessa máls varðar og þær lagfæringar sem þurfti að gera og þau atriði sem bætt var við eftir að málið kom inn.

Forseti vill minna á að þingmálið er íslenska og vill af góðum hug biðja hv. þingmann að íhuga að í stað þess að nota orðið „input“ noti hann orð eins og ábendingar, tillögur eða jafnvel hugmyndir.

Sagði ég input?

Herra forseti. Ég skal reyna að hafa andsvar mitt á íslensku. Mér líst nokkuð vel á þetta frumvarp, enda er verið að gera þokkalega eðlilegar lagfæringar á ástandinu með því að í rauninnni slíta í sundur Póst- og fjarskiptastofnun og færa til. Það er alla vega í rétta átt. En það hefur lengi loðað við póstþjónustu á Íslandi að kostnaður hefur verið hár, áreiðanleiki hefur verið merkilega lítill víðast hvar og þá sérstaklega varðandi pakkaflutninga. Flækjustigið er stundum mjög hátt fyrir fólk; það þarf að senda tölvupósta fram og til baka, jafnvel í marga daga, til að geta fengið pakkana sína afhenta. Þegar maður skoðar ástæðuna fyrir því þá eru auðvitað ákveðin einkavæðingaráform búin að vera í gangi mjög lengi. Það er búið að gera marga hluti til að draga markvisst úr getu Póstsins til að sinna sínu hlutverki. Tollkerfið okkar hjálpar ekki beint til, mikill kostnaður er fyrir neytendur og auðvitað einfaldar það ekki málin að við stöndum utan virðisaukaskattsbandalags við helstu viðskiptaþjóðir okkar þannig að það bætist virðisaukaskattur ofan á langflestar póstsendingar. Aðstæður eru almennt frekar íþyngjandi sem gera flutninga milli landa mjög flókna. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, af því að ég hef ekki getað fylgst með framgangi málsins og hef ekki fengið jafn djúpa tilfinningu fyrir málinu og hv. þingmaður, sem er jú formaður umhverfis- og samgöngunefndar, hvort hann geti sagt eitthvað til þess að fullvissa mig um að þetta muni ekki leiða af sér hærri kostnað, minni áreiðanleika eða meira flækjustig fyrir neytendur, heldur einmitt að þetta muni draga úr því. Þó svo að mér finnist breytingarnar á regluverksumhverfinu benda til þess að þetta verði betra þá er ég ekki alveg viss um að þetta verði endilega betra fyrir neytendur.

Herra forseti. Fyrst vil ég biðjast afsökunar á þessari enskuslettu minni, sem ég verð að viðurkenna að ég man ekki í hvaða samhengi ég nefndi en mun samviskusamlega verða við tilmælum forseta og gæta mín hér eftir. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið. Ef ég byrja á þeim atriðum sem verið er að bæta við núna frá framlagningu frumvarpsins sem snúa að starfshópnum annars vegar og hins vegar breytingu á „eitt verð fyrir allt landið“-klásúlunni gagnvart 10 kg pökkum og léttari, er ég bjartsýnn á hvað starfshópinn varðar að við séum að horfa til þess að kerfið verði hagkvæmara; meira flæði, meiri fyrirsjáanleiki, af því að það verði opnara gagnvart því með hvaða hætti hægt verður að veita þjónustuna á hverjum stað fyrir sig. Þannig að ég er sannfærður um að það verði til bóta. Hvað varðar breytinguna sem snýr að landinu sem einu verðsvæði þá eru áhrifin af því margþætt. Það sem vinnst með þessu er að það varnar því að flutningafyrirtæki úti á landi líði ekki hreinlega út af vegna þess að þau eiga ekki möguleika í niðurgreiddri samkeppni við Íslandspóst, sem hún sannarlega er, eins og reglurnar eru núna. Ef ekki er gripið til annarra aðgerða þá hefur það auðvitað áhrif til hækkunar hvað afhendingarkostnað varðar á landsbyggðinni. En þá bendi ég aftur á það sem Samkeppniseftirlitið lítur á: Það þarf mögulega að skoða vel útfærðar jöfnunaraðgerðir. En ef við horfum á frumvarpið sjálft eins og það kom fram ættu það ekki að vera miklar breytingar því að verið er að færa þetta í heilu lagi frá Póst- og fjarskiptastofnun yfir til Byggðastofnunar. En lykilatriðið í því er auðvitað það sem ég kom inn á, að fjármagnið, mannauðurinn, mannaflið og þekkingin flytjist með. Ef þetta svarar spurningu hv. þingmanns.

Herra forseti. Já, þetta svarar eiginlega öllum spurningunum. Það skilur mig að vísu eftir með hugsunina: Já, ókei, þetta er góð stjórnskipuleg breyting á þessum málum en þetta hefur í rauninni nánast engin áhrif fyrir neytendur núna. En gott vel, það verður einhver starfshópur, flott. En hluti af ástæðunni fyrir því að ég kem hér upp og nefni þetta er að ég hef heyrt í svo mörgum sem hafa búið utan Íslands, hvort sem það eru Íslendingar sem hafa flutt út eða innflytjendur hér, sem hafa sagt að á Íslandi séu langflestir hlutir alveg frábærir, en póstþjónustan sé algerlega í molum. Ég hef upplifað þetta sjálfur eftir að hafa búið víða utan Íslands og hef oft velt því fyrir mér hvar nákvæmlega hnífurinn stendur í kúnni. Hluti af því er reglugerðafarganið og að það þurfi að bæta tolleftirlitsgjaldi á pakkasendingar og afgreiða virðisaukaskatt sérstaklega o.s.frv. Mörgu af því væri hægt að aflétta. En það er, held ég, ekki síður það að á Íslandi hefur það einhverra hluta vegna verið ákveðið, nánar tiltekið hafa einhverjir flokkar hér á Alþingi ákveðið það, að Ísland skuli fara þá leið sem var rosalega vinsæl í upphafi nýfrjálshyggjunnar að hætta að vera með góða, öfluga, ríkisrekna póstþjónustu, þó svo að hún kosti vissulega mikið - póstþjónusta er ekki ódýrt fyrirbæri - en hafi ákveðið að hætta því og dreift henni út um allar koppagrundir, í staðinn fyrir að vera með öfluga, miðlæga þjónustu fyrir helstu hluti og þar fyrir utan verið með, eins og er t.d. í Bandaríkjunum, öfluga pakkaþjónustu sem er þá einkavædd. Það er alveg hægt að láta þessa hluti virka saman. Ég átta mig ekki á því af hverju við erum í þessu ástandi, að þetta er einhvern veginn allt svo flókið og óáreiðanlegt vegna þess að við getum gert betur. Við höfum sýnt það öllum öðrum sviðum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég skil vandamálin sem hv. þingmaður bendir á og þekki alveg þessa umræðu. Ég hef samt ekki á tilfinningunni að ástæða þess að þetta sé erfitt við að eiga hér á Íslandi sé sú að horfið hafi verið að einhverju marki frá ríkisrekstrinum í þessu því að Pósturinn er auðvitað ríkisfyrirtæki og einkafyrirtæki hafa lengi verið viðloðandi á þessum markaði, sérstaklega pakkadreifingarfyrirtækin. Án þess að ég eigi svar þá myndi ég halda að smæð markaðar og dreifing sé verulegt atriði í þessum efnum. Þar sem ég dvel oftast í útlöndum er í hverfi þar sem búa 300.000 manns. Ég get án nokkurra vandræða labbað það hverfi þvert og endilangt á stuttum tíma, þannig að þetta er svo allt öðruvísi þjónustusvæði sem verið er að vinna með hérna. Ég hugsa að það sé nú frekar ástæða þess að það er erfitt að halda uppi viðlíka þjónustu og maður nýtur t.d. í stórborgum hvað afhendingu á bréfum og pökkum varðar og verðlagningu. Copenhagen Economics vann yfirgripsmikla skýrslu fyrir Íslandspóst fyrir sennilega þremur árum síðan, þar sem var verið að reyna að undirbyggja rökstuðning fyrir raunverulegum kostnaði við alþjónustu og þar fram eftir götunum. Ég held að það væri hollt fyrir þingið, næstu umhverfis- og samgöngunefnd, að taka það til skoðunar í þessu samhengi og þá með vísan í þá vinnu þess hóps sem nú er verið að leggja af stað með.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um póstþjónustu og lögum um Byggðastofnun sem gengur í stuttu máli út á að verkefni póstmála verði flutt frá Póst- og fjarskiptastofnun yfir til Byggðastofnunar, bara sisvona í heilu lagi. Hér á þinginu er enn til umræðu frumvarp til laga um Fjarskiptastofu sem á að taka á þeim hluta stofnunarinnar sem eftir stendur þegar póstmálin hafa flust yfir í Byggðastofnun. Það er frumvarpið í stóra samhenginu á venjulegu mannamáli. Jafnframt eru gerðar nokkrar lagfæringar á ákvæðunum og þau treyst. Nefndin var einhuga um þessar breytingar þrátt fyrir að einhverjir umsagnaraðilar og gestir sem komu til nefndarinnar hafi haft efasemdir um þennan flutning. Aðallega held ég að það hafi komið fram í því að menn hefðu áhyggjur af því að reynslan og sérþekkingin sem byggst hefur upp í kringum þennan málaflokk innan núverandi stofnunar skili sér ekki yfir við flutninginn. Það er auðvitað mjög mikilvægt, herra forseti, að svo verði ekki. Við þurfum að nýta reynsluna sem fyrir er og passa upp á að sérþekkingin verði áfram til staðar í þessum málaflokki. Það er útfærslu- og framkvæmdaratriði sem heyrir undir viðkomandi ráðherra. Hlutverk Byggðastofnunar verður það sama og hlutverk Póst- og fjarskiptastofnunar áður að þessu leytinu til. Ég vil einnig árétta það, herra forseti, að fjármagn fylgi þessu, ekki bara mannauðurinn heldur einnig fjármagn til að Byggðastofnun geti sinnt þessum málaflokki. Verkefni Byggðastofnunar á þessu sviði eru í grunninn tvö í stóra samhenginu, þ.e. eftirlit með málaflokknum og eftirlit með að framkvæmd þessara mála sé með þeim hætti sem lögin fyrirskipa, og síðan auðvitað að póstþjónusta um allt land verði tryggð. Þá erum við kannski komin að því sem er erfiði hlutinn í þessu máli vegna þess að sitt sýnist nú hverjum. Þar lendum við á ýmsum hornum; við þurfum að tryggja samkeppni og tryggja að allir íbúar landsins fái þjónustuna. Þar er verið að tala um pakka og um bréf, tala um daga, hvenær eigi að afhenda, hversu oft í viku, tala um afhendingartíma, hvað megi líða langur tími o.s.frv. Þarna er úr vöndu að ráða og nefndin tók það til bragðs, líka vegna fenginnar reynslu, að skipa starfshóp til að fara yfir þetta heildstætt. Það var vel gert og vonandi mun starfshópurinn sinna þessum verkefnum. Honum var falið það verkefni að greina tækifæri til að lækka kostnað ríkissjóðs af póstþjónustu. Þetta er auðvitað erfitt verkefni en kannski hjálpa tæknibreytingar okkur. Breytingar í samfélaginu hjálpa okkur kannski við þetta líka vegna þess að eins og menn vita þá hefur t.d. bréfasendingum fækkað gífurlega ört á örfáum árum. Það er ekki svipur hjá sjón frá því sem var fyrir fimm árum eða tíu þannig að það er kannski ekki þörf á að dreifa bréfum eins mikið og áður. Í staðinn hafa orðið aðrar breytingar. Nú vilja menn panta sér tæki og tól og fatnað og ýmis leikföng utan úr heimi og fá send heim að dyrum. Það er breytingin. Þarna kemur ný þörf fyrir þjónustu og þá er spurning hvort allir landsmenn sitji við sama borð. Það er kannski ekki hægt að segja það, en ég legg mikla áherslu á það, herra forseti, að við tryggjum öllum landsmönnum, sama hvar þeir búa, svipaða þjónustu að þessu leytinu til, þ.e. að til þeirra verði dreift sendingum, hvort sem það eru bréf eða pakkar eða annað, á skikkanlegu verði og það taki ekki mjög langan tíma, þ.e. að menn fái sendingarnar ekki of seint. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Svo koma samkeppnissjónarmiðin. Þar sem eitthvað er upp úr þessu að hafa vilja menn keppa um það og reyna að þjónusta fólk og telja sig jafnvel geta gert það betur en ríkið. Þar er auðvitað við EES-reglur að etja, ríkið er auðvitað bundið þeim reglum að suma hluti má ekki styrkja nema upp að vissu marki samkvæmt reglunum. Við erum bundin þar. Það er þröngur vegur að feta að fara samkeppnisleiðina, veita samkeppni, gefa mönnum tækifæri til að etja kappi um hlutina, þjónusta fólkið, fara eftir reglum EES og að ríkið styrki þar sem styrkja má, ekki bara það sem þarf að styrkja heldur líka það sem styrkja má, eftir reglum EES. Ég er að draga það fram að þetta er ekki einfalt mál. Þó að við séum að breyta yfirbragðinu þá hefur þessi starfshópur það hlutverk að fara yfir þetta í stóra samhenginu og útfæra tillögu til að tryggja að allir landsmenn fái notið þjónustunnar, sem er mest um vert, tryggja heilbrigða samkeppni, greina og bregðast við mögulegri skörun milli laga um póstþjónustu og laga um farþegaflutninga og farmflutninga. Þetta er stórt mál. Þarna er talað um að kannski megi skoða þann möguleika að samnýta ferðir og verið að tala um ferðir verktaka í póstþjónustu og annarri akstursþjónustu. Auðvitað eru margir á ferð um dreifðar byggðir í ýmiss konar tilgangi. Það eru skólaakstur, mjólkurflutningar og alls kyns flutningar sem eiga sér stað um landið. Auðvitað er sjálfsagt að skoða hvort þetta gæti að einhverju leyti farið saman og sparað þannig kostnað ríkisins þegar ríkið er að niðurgreiða ýmiss konar þjónustu, eins og t.d. póstþjónustu. Þetta þarf að kostnaðarmeta. Hvað mun þetta kosta þegar öllum þessum sjónarmiðum er mætt, þ.e. að landsmenn fái notið sömu þjónustu um allt land? Hvað kostar það? Þann kostnað þarf að greina og koma svo með tillögur um hvernig við förum að þessu og hvaða leiðir við veljum. Ég ætlaði að tala um örlítið meira. Ég ætlaði að tala um að það var mér mikið áfall þegar frímerkjaútgáfu Póstsins var hætt fyrir réttu ári. Ég hef safnað frímerkjum frá því ég var mjög ungur. Ég held að kunnátta mín á ýmsum hlutum hafi fyrst orðið til við það að skoða frímerki. Auðvitað er þetta einhvers konar fortíðarþrá, þetta er ekki svona í dag. Fólk flettir því bara upp á netinu ef það vill vita eitthvað. Það eru samt góðar minningar að hafa lært að þekkja fjöll, þótt ég hafi aldrei komið á staðinn, af því að skoða myndir af frímerkjum, sem voru svo falleg. Ég mun auðvitað sakna þess. Þetta er kannski liðinn tími, ég veit það ekki. En ég hefði haldið, herra forseti, að það væri hægt að halda frímerkjaútgáfu áfram úti vegna þess að ég held að enn séu til margir kaupendur að fallegum íslenskum frímerkjum sem sýna menningu, landslag og sögu landsins. Útgáfan á þeim getur varla verið svo dýr að það geti ekki svarað kostnaði að gefa út örfá merki á ári. Ég sakna þessa, en kannski er þetta liðin tíð og ég beygi mig þá undir það eins og aðrir. Það er eftirsjá að þessu en kannski er þetta bara tímanna tákn og ekkert við því að segja. En ég vildi nú minnast á þetta líka í þessari ræðu af því að ég á góðar minningar af þessari söfnun sem krakki.

Forseti. Ég mæli hér fyrir annars vegar nefndaráliti með breytingartillögu fyrir hönd hv. umhverfis- og samgöngunefndar og hins vegar fyrir breytingartillögu á sérskjali sem ég flyt sem framsögumaður málsins. Tek það þó fram að hún er flutt í fullri samvinnu við hv. nefnd. Skemmst er frá því að segja að með frumvarpinu er lagt til að samþykkt verði ný heildarlög þar sem verið er að fella saman lög um mat á umhverfisáhrifum annars vegar og lög um umhverfismat áætlana hins vegar. Það eru lagðar til breytingar á skipulagslögum, lögum um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála og lögum um náttúruvernd. Þetta er að einhverju leyti einhvers konar bandormur. Þetta er heildarendurskoðun. Drögin að frumvarpinu voru unnin af starfshópi. Ég fékk þann heiður að leiða þann starfshóp sem var skipaður í janúar 2019 og skilaði af sér í janúar 2021. Í honum sátu fulltrúar mjög ólíkra hagsmunaaðila, allt frá umhverfis- og náttúruverndarsamtökum yfir í framkvæmdaraðila í gegnum Samtök atvinnulífsins. Þessi mikla og góða vinna þar, sem allir félagar í hópnum, fulltrúar, skiluðu af sér, skilaði því að það náðist sátt um þessi mál sem hefur býsna lengi verið unnið að því að ná. Ég ætla að tæpa hér, forseti, á ákveðnum atriðum í nefndarálitinu sem ég tel nauðsynlegt að vekja sérstaka athygli á. Í umfjöllun nefndarinnar kom fram ólíkur skilningur á því hvaða stöðu álit Skipulagsstofnunar um umhverfismat framkvæmda hefði. Ýmsir umsagnaraðilar kvörtuðu í raun yfir því að álitið myndi binda hendur leyfisveitenda en aðrir kvörtuðu einmitt yfir því að álitið væri ekki bindandi heldur einungis þau skilyrði sem í því eru. Hinn ólíki skilningur fólst sem sagt annars vegar í því að nauðsynlegt sé að kveða skýrt á um að álitið sjálft sé bindandi en ekki einungis skilyrðin sem þar komu fram og hins vegar í því að hendur leyfisveitanda séu bundnar um of með því að álitið sé bindandi. Við fórum yfir þetta í nefndinni og að mati nefndarinnar er skýrt af orðalagi 2. mgr. 27. gr. að leggja skuli álit Skipulagsstofnunar til grundvallar leyfisveitingu. Svo vísum við í þessu nefndaráliti til stöðu álits Skipulagsstofnunar í greinargerð með frumvarpinu. Eitt af því sem var leiðarhnoða í heildarendurskoðuninni var að auka aðkomu almennings og í því skyni er opnað á það mun fyrr að almenningur hafi góðan aðgang að þeim gögnum sem eru undir í þessum málum. Þá komu fram umsagnir sem byggðu á þeim misskilningi að verið væri að leggja til breytingar varðandi rétt til að kæra matsskylduákvörðun. Það fæli í sér að aðkoma almennings myndi versna. Það, forseti, er augljóst að er ekki. Frumvarpið felur í sér einföldun á málsmeðferð. Mat nefndarinnar er einkum til þess fallið að auðvelda almenningi aðkomu að ferlinu. Við áréttum það sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu, að í samanburði við aðrar Norðurlandaþjóðir og Skota sker Ísland sig úr sem eina landið sem hefur opna heimild til að kæra matsskylduákvarðanir efnislega og hvergi er vikið frá þeirri heimild með þessu frumvarpi. Rætt var um það í nokkrum umsögnum hvort ætti að breyta þeim ákvæðum laga sem kveða á um að 10 mW orkuver eigi að fara í mat á umhverfisáhrifum og breytingar á þeim sérstaklega því að þær framkvæmdir falla jafnframt undir lög um verndar- og orkunýtingaráætlun. Samkvæmt þeim lögum fellur breyting eða viðbót eldri virkjana óháð stærðarviðmiðum ekki undir rammaáætlun ef slík breyting er ekki matsskyld. Einhverjir umsagnaraðilar bentu á að endurnýjun eða uppfærsla vélbúnaðar innan húss gæti haft í för með sér aflaukningu sem er meira en 10 MW. Hún væri því umhverfismatsskyld samkvæmt frumvarpinu. Við fórum yfir þetta í nefndinni og bendum á að liður 3.01 í 1. viðauka, sem tekur til orkuvera, er efnislega óbreyttur frá öðrum viðaukum og vísast um það í umfjöllun til umfjöllunar í greinargerð. Frumvarpið hefur ekki í för með sér efnisbreytingu á umhverfismatsskyldu. Við vísum þar í viðauka úr tilskipunum og svo kannski ekki síst í lögin um rammaáætlun þar sem þyrfti að ræða þessi mál ef vilji er til að gera breytingar á því. Nefndin telur að ekki séu forsendur til að breyta frumvarpinu vegna þessara athugasemda og leggur til að umhverfis- og auðlindaráðuneytið taki málið til skoðunar. Samráðsgátt er dálítið lykilatriði í þessari heildarendurskoðun, forseti, því að hún tryggir ekki bara almenningi aðgang að gögnum og aðkomu að málinu fyrr heldur tryggir hún líka framkvæmdaraðilum og leyfisveitendun miklu betra utanumhald og samtal við Skipulagsstofnun sem er lögbæra yfirvaldið þegar kemur að því að halda utan um mat á umhverfisáætlun. Ég kem kannski betur inn á það þegar ég geri örstutt grein fyrir breytingartillögu á sérskjali því að fram kemur í nefndarálitinu að það sé lykilatriði að samlegðaráhrif séu af því að nýta þessa gagnagátt sem Skipulagsstofnun á að starfrækja og nefndin leggur mikið upp úr því að henni sé komið á. Forseti. Við fórum síðan yfir ákveðnar breytingartillögur í þessu frumvarpi til laga sem er, eins og ég kom inn á, heildarendurskoðun sem er býsna viðamikil. Er að finna viðauka þar sem segir til um hvaða framkvæmdir eru matsskyldar og hvaða framkvæmdir eru aðeins tilkynningarskyldar. Við vinnslu starfshópsins á sínum tíma unnum við aðeins með þessa viðauka og sendum eitthvað af þeim út til umsagnar en síðan hafa komið frá aðilum innan hvers geira sem fellur undir hvert ákvæði fyrir sig ýmsar athugasemdir varðandi viðauka og ákvæði, tillögur til að breyta á einhvern hátt sem við höfum haft tilhneigingu til að líta jákvæðum augum, ekki síst að því leyti að í starfshópnum gafst ekki nægilegur tími til að hitta alla hagsmunaaðila og fara yfir þessa viðauka sem eru býsna mikið skjal og tafla. Þannig leggur nefndin til breytingartillögur varðandi stærðarmörk skóga, varðandi jarðvarma og iðjuver, varðandi framleiðslu vetnis, ákveðnar EES-gerðir eru ekki í gildi hér því að vetni er framleitt með umhverfisvænum hætti hérna, varðandi lagningu nýrra vega, gúmmíiðnað og svo málskot á þann hátt að ákveðnar ákvarðanir séu kæranlegar til úrskurðarnefndar en ekki umhverfisráðherra. Við höfum farið yfir gildistökuákvæði og leggjum til breytingartillögu hvað það varðar að lögin taki gildi 1. september 2021. Þá ætla ég að fara yfir ákveðna liði þegar ég geri rétt strax grein fyrir breytingartillögu á sérskjali, að ákveðnar greinar taki gildi síðar. Frú forseti. Ég fór yfir þá sátt sem náðist í starfshópnum sem vann drögin sem fóru í samráðsgátt og komu svo sem frumvarp til laga frá hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra. Það hafa verið gerðar tilraunir býsna lengi til að ná þeirri sátt og það komu athugasemdir almennt um að umsagnaraðilar fögnuðu því að sáttin hefði náðst þó að einstaka tillögur væru lagðar fram um að breyta hinu og þessu. Sú vinna sem að baki þessu býr hefur leitt af sér sátt milli ólíkra aðila og nefndin telur mikilvægt að virða þá sátt sem náðst hefur um málið en hún endurspeglast að miklu leyti í þeim jákvæðu umsögnum sem bárust. Við í hv. nefnd leggjum því aðeins til minni háttar breytingar sem ég reifaði hér að framan og fylgja í breytingum í nefndaráliti þessu, sem undir rita ásamt þeim sem hér stendur hv. þingmenn Bergþór Ólason, með fyrirvara, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Karl Gauti Hjaltason, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Hv. þm. Jón Gunnarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins og eins og ég kom inn á skrifaði hv. þm. Bergþór Ólason undir álitið með fyrirvara sem hann hyggst gera grein fyrir í ræðu. Forseti. Ég ætla að nýta ferðina til að gera örstutt grein fyrir breytingartillögu á sérskjali, þskj. 1677. Ég minntist á áðan hversu mikilvæg öllu málinu skipulagsgáttin væri. Kveðið er á um hana í frumvarpi til annarra laga sem eru í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, þ.e. breytingar á skipulagslögum. Ekki náðist að ljúka umfjöllun um þau lög en þar sem gáttin mikilvæga var þar þá komum við í nefndinni okkur saman um að ég myndi flytja breytingartillögu þess efnis að Skipulagsstofnun yrði falið að starfrækja landfræðilega gagna- og samráðsgátt um gerð landsskipulagsstefnu og skipulagsáætlana, þar með talið skipulag haf- og strandsvæða, umhverfismat og framkvæmdaleyfi. Nota skal gáttina við skipulagsgerð og útgáfu framkvæmdaleyfa og skulu allar umsagnir berast í gáttinni. Aðgangur að gáttinni skal vera öllum opinn og án endurgjalds. Forseti. Ég minntist á það áðan að þrátt fyrir að við legðum það til að gildistaka laganna almennt yrði 1. september 2021 þá legg ég til í breytingartillögu við frumvarpið að einstakar greinar er lúta að gáttinni komi til framkvæmda 1. desember 2022. Það er gert með það fyrir augum að hægt sé að koma upp gátt sem virkar og að Skipulagsstofnun hafi tíma og ráðrúm til að koma þessu á í samráði við þá sem munu nýta sér gáttina svo allt virki sem best. Forseti. Ég hef gert grein fyrir annars vegar nefndaráliti með breytingartillögum frá hv. umhverfis- og samgöngunefnd og hins vegar breytingartillögum frá sjálfum mér og lýk þar með máli mínu. Afsakið, nei. Lengi er von á einum, forseti. Ein af athugasemdunum sem bárust við vinnslu málsins kom það seint að við gátum ekki brugðist við henni en hyggjumst gera það. Hún lýtur að þeim viðaukum sem ég nefndi hér áðan að við hefðum horft dálítið jákvæðum augum á að bregðast við. Ég legg því til, hæstv. forseti, að málið fari aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. og að nefndin vinni áfram með þá breytingu.

Herra forseti. Mig langar að fara nokkrum orðum um þetta frumvarp sem er í raun og veru löngu tímabær endurskoðun á mikilvægum lagabálki. Eins og menn vita væntanlega var ákveðið á þessu kjörtímabili að endurskoðunin færi fram. Þessi lög eru mikilvægt tæki þar sem verið er að leita jafnvægis á milli umhverfisverndar annars vegar og auðlindanytja eða framkvæmda hins vegar. Ekki aðeins það heldur eru lögin líka tengiliður á milli stjórnvalda, framkvæmdarvaldsins og almennings við ákvarðanatöku sem er orðin þannig í nútímasamfélagi að allir þurfa að hafa sína skoðun. Þar með er verið að stuðla að málamiðlun í samfélaginu sem er af hinu góða. Mat á umhverfisáhrifum framkvæmda er líka forsenda sjálfbærninnar sem við erum alltaf að sækjast eftir, hvort sem er í landbúnaði eða við annars konar framkvæmdir og auðlindanytjar. Það eru þolmörk í samfélaginu, í náttúrunni, í hagkerfinu sem við þurfum að virða. Það er æ mikilvægara eftir því sem samfélaginu vindur fram, eftir því sem mannkyninu fjölgar, eftir því sem loftslagsbreytingarnar verða alvarlegri að við bæði skilgreinum þessi þolmörk og virðum þau. Þessi lög eru meðal tækjanna til þess. Ýmis stór verkefni eru í farvatninu; það er áframhaldandi uppbygging innviða, ég nefni bara samgöngurnar, það eru hafnir, það eru flugvellir og það eru vegir. Þar koma matsskýrslur, eins og þessi lög ramma raunverulega inn, til mikils gagns. Ég vil nefna líka byggingarframkvæmdir. Það er jú skortur á íbúðarhúsnæði mjög víða á landinu og þar kemur þetta mjög sterklega inn. Ekki vil ég gleyma orkuöfluninni sem er eitt mikilvægasta málefni samtímans út af orkuskiptum sem eru meira en nauðsynleg. Töluverð orkuþörf er fyrir hendi á Íslandi, hvernig sem menn vilja reikna hana, og hún snýr þá að framleiðslunni sjálfri. Þessi lög koma auðvitað til álita við mat á umhverfisáhrifum framkvæmda og hið sama gildir um flutningskerfið sem við vitum að er gallað, úrelt jafnvel á köflum, og þarf að styrkja. Hitt er svo annað mál að samkvæmt orkustefnunni sem við lögðum fram á Alþingi er mjög mikilvægt að virkjað sé í takt við orkuþörfina en ekki verið að leggja út í einhvers konar orkuævintýri með óljósa kaupendur að orkunni. Vindorkan kemur inn hér á Íslandi með nýju mikilvægi og hún getur í sjálfu sér létt álagi af öðrum virkjunarkostum. En við förum varlega fram með hana. Ég vil nefna annan kost sem er mikilvægur í framtíðinni og það er orkuberinn vetni sem við Íslendingar getum framleitt í tiltölulega stórum stíl. Einnig það snertir lög um mat á umhverfisáhrifum. Ég ætla ekki að orðlengja þetta svo mjög. Ég hefði viljað sjá eitt og annað til viðbótar við það sem rataði núna inn í lögin. Ég hef barist fyrir því að virkjanir á bilinu 1–10 mW, þá er ég að tala um vatnsaflsvirkjanir, verði matsskyldar en því er ekki að heilsa í bili og ég verð að sætta mig við það. Allt sem ég hef talið upp hér minnir á nauðsyn þessarar endurskoðunar og á mikilvægi laganna. Ég endurtek að málamiðlun ýmissa sjónarmiða gerir lögin sterkari en ella. Ég þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd, sem ég sit í sjálfur, fyrir vinnuna og framsögumanni, hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, fyrir að hafa leitt hana. Við getum verið ánægð með góða og skilvirka vinnu nefndarinnar sem skilar endurskoðuðum ágætum lögum sem var jú upphaflega áætlunin með allri þessari vinnu.

Herra forseti. Ég vil koma örstutt upp í tilefni þess að álit umhverfis- og samgöngunefndar um frumvarp til laga um umhverfismat og framkvæmd áætlana er hér kynnt af framsögumanni, hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, með miklum ágætum og skilmerkilega. Þetta er mikið framfaramál. Hér er verið að sameina lagabálka og aðlaga aðra í þágu skilvirkni við umhverfismat framkvæmda og áætlana. Frumvarpið felur í sér einföldun á málsmeðferð sem er ekki síst til þess fallin að auðvelda almenningi aðkomu að ferlinu. Aðkoma almennings að umhverfismatsferli framkvæmda er enn betur tryggð. Ég var á nefndarálitinu og samþykki það fyrirvaralaust en hef þó ofurlítinn vara á mér sem ég mun kannski koma inn á en hann er ekki stór. Hv. framsögumaður kom inn á að samkvæmt frumvarpinu muni Skipulagsstofnun starfrækja landfræðilega gagna- og samráðsgátt, sem ég tel vera bráðsnjalla og nauðsynlega í okkar nútíma- og tæknivædda samfélagi, þar sem hægt verði að fylgjast með framkvæmdum, hvernig ferli þróast og ákvarðanatökur liggja fyrir, og koma á framfæri athugasemdum og/eða hugmyndum. Herra forseti. Með frumvarpinu er ekki verið að ganga á rétt umhverfis og náttúru, þvert á móti. Þó að í þessu sé fólgin einföldun ferla er enn markvissar unnið að sjálfbærri þróun, heilnæmu umhverfi og umhverfisvernd með umhverfismati þeirra framkvæmda og áætlana sem eru líklegar til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif. Þetta er í anda þeirra áhersluatriða sem við í Samfylkingunni berjumst fyrir. Við erum uppbyggingarflokkur, atvinnulífsflokkur sem vinnur að nýsköpun með grænum áherslum þar sem unnið er í sátt við umhverfið, samkvæmt viðurkenndum ferlum og af virðingu við náttúru. Að sjálfsögðu er það svo að maðurinn er hluti af þessari náttúru og mótaður af henni og til þess þurfum við að taka tillit við alla okkar innviðauppbyggingu. Við erum alltaf að styrkja okkur sem samfélag, alla okkar þætti í atvinnu, en það verður að gera af tillitssemi við náttúruna og umhverfið og við gerum sáttmála um það með lögum eins og þessum. Eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á varðar þetta innviðauppbyggingu á öllum sviðum, orkumál, samgöngur og atvinnulíf til sjávar, til stranda, til sveita. Þar er margt uppi um þessar mundir; vindur, vatnsföll, jarðvarmi og enn frekari nýting jarðalaganna. Fyrirvari minn lýtur að því að í greinargerð frumvarpsins kemur m.a. fram að í samanburði við aðrar Norðurlandaþjóðir og Skota, eins og hv. framsögumaður drap á, er Ísland eina landið sem hefur opna heimild til að kæra matsskylduákvörðun efnislega. Frumvarpið hleypir þannig heimdraga. Þarna hefði ég talið að við værum í dauðafæri til að samræma okkur Norðurlöndum. Ég tel að engin ástæða sé til annars en að þetta sé með samræmdum hætti eins og gerist og gengur varðandi Norðurlöndin og að hér stígum við skrefið til fulls þannig að við séum ekki með kerfi sem sker sig svo úr. Þarna var dauðafæri sem ekki var notað. Hv. framsögumaður hefur skýrt frá því að starfshópurinn sem vann að þessu hafi komist að niðurstöðu og að niðurstaðan sé auðvitað, eins og gjarnan vill verða, ákveðin málamiðlun og lengra hafi ekki verið komist. Það er nú svo, herra forseti, að í skipulags- og framkvæmdamálum á ýmsum sviðum, ég nefni byggingarreglugerðir, getum við lært ýmislegt af nágrannaþjóðunum. Við eigum að tileinka okkur samræmingu á þessum sviðum því að samlegðaráhrifin eða hagkvæmnisrökin eru svo sterk. Við erum að flytja á milli landa einingar í byggingar, stórar einingar og smáar, og það er bagalegt þegar talsverðu munar varðandi kröfur og reglugerðir í því tilliti. Það er óþarfi og það eru ekki rök fyrir því í rauninni þó að í stöku tilvikum kunni að vera rök fyrir frávikum varðandi Ísland og önnur lönd. Ég nefni það sem okkur er kannski hugstætt núna en það eru jarðhræðingar. Við eigum ekki að vera á þeim stað á Íslandi að telja að við gerum flest betur en aðrar þjóðir, að við séum best í heimi. Við höfum lært það af biturri reynslu og dýrri að svo er ekki. Við höfum líka lært af reynslu okkar og af aðild að EES að þar höfum við tínt upp ýmsan gullmolann, bæði hvað varðar réttindi og ýmis framfaramál. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra en fagna því að við séum komin skref áleiðis og að við séum að feta okkur út úr þessum kerfislega frumskógi sem við höfum verið í. Við höfum heyrt og séð og upplifað óskilvirkt leyfis- og reglugerðarumhverfi og fundið á eigin skinni og upplifað í samfélaginu tafir á framkvæmdum og endurtekið mat og kærur varðandi mikilvæg framfaramál á nokkrum landsvæðum. Ég nefni svo það sem mér er efst í huga, Vestfirði og brýn verkefni þar. Ég vil að lokum þakka samnefndarmönnum mínum fyrir ágæta vinnu við þetta verkefni og ekki síst framsögumanni, hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, fyrir einurð og mikinn áhuga fyrir málefninu og yfirvegun og þolgæði. Hann sat í starfshópi sem kom með veigamiklar tillögur og hann tapaði aldrei einbeitingu og við erum nú komin með þetta frumvarp til kynningar fyrir þingheim og til þóknanlegrar meðferðar.

Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um greiðsluþjónustu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín þá gesti sem tilteknir eru í nefndarálitinu, auk umsagnaraðila sem þar eru taldir til. Með frumvarpinu er lagt til að gildi taki ný heildarlög um greiðsluþjónustu og að gildandi lög um greiðsluþjónustu, nr. 120/2011, falli úr gildi. Auk þess er kveðið á um viðamiklar breytingar á lögum um útgáfu og meðferð rafeyris, nr. 17/2013. Með frumvarpinu er innleidd tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2015/2366 um greiðsluþjónustu á innri markaðnum og breytingar á öðrum gerðum. Eins og kom fram við 1. umr. er málið allviðamikið og það er í rauninni tíundað hér í fyrstu málsgrein. En ég ætla að fara örstutt, herra forseti, yfir breytingartillögur nefndarinnar. Þær koma fram á sérstöku skjali og eru, eins og fram kemur í því, í 31 tölulið og allmörgum stafliðum hver. Þarna er um býsna tæknilegt mál að ræða og mörg tæknileg atriði sem eru leiðrétt í þessu breytingartillöguskjali. Skilgreining eiginfjárgrunns er það fyrsta sem við tökum til. Í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja til nefndarinnar er bent á að misræmi sem þarfnist nánari skoðunar felist í skilgreiningu hugtaksins eiginfjárgrunnur í 3. tölulið 3. gr. frumvarpsins, þar sem vísað er til þess hvernig hugtakið er skilgreint í lögum um fjármálafyrirtæki auk frekari forsendna, m.a. um að þáttur 2 sé jafn eða minni en þriðjungur af almennu eigin fé þáttar 1. Að höfðu samráði við ráðuneytið leggur nefndin til breytingu á skilgreiningunni þannig að hún kveði á um að þáttur 2 sé jafn eða minni en þriðjungur af eiginfjárþætti 1 í stað almenns eiginfjárþáttar 1. Í 3. mgr. 4. gr. frumvarpsins er lagt til að Seðlabankanum verði heimilt að setja nánari reglur um þær upplýsingar sem koma þurfa fram í umsókn um starfsleyfi og nauðsynleg fylgigögn til að umsögn teljist fullnægjandi. Í umsögn Seðlabankans til nefndarinnar kemur fram að bankinn telji ónauðsynlegt að slík regluheimild sé í ákvæðinu heldur nægi að birta um það upplýsingar á vef bankans. Slíkt verklag sé í samræmi við lög um fjármálafyrirtæki þar sem bankinn hafi birt lista yfir upplýsingar sem fylgja þurfa umsóknum um starfsleyfi samkvæmt 5. gr. laganna. Leggur Seðlabankinn til að 3. mgr. 4. gr. frumvarpsins falli brott en þess í stað bætist liður við 1. mgr. ákvæðisins um hvað skuli koma fram í umsókn um starfsleyfi þess efnis að Fjármálaeftirlitið birti opinberlega upplýsingar sem teljist nauðsynlegt að komi fram. Nefndin leggur til breytingu á 4. gr. frumvarpsins í samræmi við ábendingu Seðlabankans. Með sömu rökum leggur nefndin til breytingu á e-lið 1. töluliðar 117. gr. frumvarpsins. Í a-lið 1. mgr. 16. gr. er fjárvarsla talin upp sem starfsemi sem greiðslustofnun er heimilt að stunda ásamt greiðsluþjónustu. Í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja til nefndarinnar er bent á að í gildandi lögum um greiðsluþjónustu sé notast við orðalagið „ráðstafanir til verndunar eigna“ í stað fjárvörslu og lagt til að svo verði áfram í nýju lögunum. Í minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar kemur fram að ráðuneytið leggist ekki gegn þessari tillögu enda hafi Fjármálaeftirlitið ekki gert kröfu um fjárvörslureikning í því skyni sem átt er við heldur einungis sérmerktan viðskiptareikning. Nefndin leggur til breytingu á a-lið 1. mgr. 16. gr. frumvarpsins í samræmi við ábendingu Samtaka fjármálafyrirtækja. Í 36. gr. frumvarpsins er fjallað um þátttöku í greiðslukerfum og er ákvæðið sambærilegt 7. gr. gildandi laga um greiðsluþjónustu, nr. 120/2011. Í minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar er farið þess á leit við nefndina að við 36. gr. frumvarpsins bætist reglugerðarheimild sambærileg þeirri sem fyrir er í 5. mgr. 7. gr. gildandi laga. Nefndin fellst á það og leggur til breytingu á 36. gr. frumvarpsins þess efnis. Samkvæmt 1. mgr. 112. gr. frumvarpsins ber Fjármálaeftirlitinu að birta á vefsíðu sinni sérhverja niðurstöðu um beitingu stjórnsýsluviðurlaga og skal birt niðurstaða að lágmarki innihalda upplýsingar um tegund og eðli brots og nafn hins brotlega. Í 2. mgr. er Fjármálaeftirlitinu veitt heimild til að fresta birtingu eða birta niðurstöðu án þess að nafngreina aðila ef nafnbirting samræmist ekki meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar eða ef birtingin getur stofnað stöðugleika fjármálamarkaða í hættu eða skaðað yfirstandandi rannsókn. Í umsögn Persónuverndar til nefndarinnar er lagt til að ákvæði 2. mgr. gildi jafnframt ef birting samræmist ekki meginreglum laga um persónuvernd. Nefndin fellst á tillöguna, að höfðu samráði við ráðuneytið, og leggur til breytingu þess efnis. Í 6. mgr. greinarinnar kemur fram að niðurstöður um beitingu stjórnsýsluviðurlaga vegna brota gegn ákvæðum laganna skuli birtar á vefsíðu Fjármálaeftirlitsins í að lágmarki fimm ár. Í 2. málslið ákvæðisins kemur fram að persónuupplýsingar sem fram koma í niðurstöðunum skuli þó ekki birta lengur en málefnalegar ástæður leyfa í samræmi við lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja til nefndarinnar er bent á að persónuupplýsingar séu almennt hvorki birtar í niðurstöðum Persónuverndar, dómstóla né annarra stjórnvalda. Persónuvernd hafi úrskurðað um að birting persónuupplýsinga á vefjum stjórnvalda og dómstóla samrýmist ekki lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Nefndin tekur, að höfðu samráði við ráðuneytið, undir framangreinda ábendingu og telur að 2. málsliður 6. mgr. 112. gr. frumvarpsins geti valdið vafa að óþörfu. Leggur nefndin til að málsliðurinn falli brott. Samkvæmt 115. gr. frumvarpsins öðlast lögin gildi 1. júlí 2021 og taka dagsetningar í lagaskilaákvæði 116. gr. og í ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu mið af því. Nefndinni hafa borist ábendingar um að nauðsynlegt sé að veita lengri aðlögunartíma frá samþykkt frumvarpsins þar til lögin taka gildi. Leggur nefndin til að gildistakan miðist við 1. nóvember 2021. Þá leggur nefndin til að dagsetningar í 116. gr. og í ákvæði til bráðabirgða breytist til samræmis við frestun gildistökunnar. Auk framangreindra breytinga leggur nefndin til minni háttar breytingar sem byggjast á minnisblaði ráðuneytisins og vísar til umfjöllunar í því þeim til útskýringar. Þá leggur nefndin til nokkrar breytingar sem eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali og undir nefndarálitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Óli Björn Kárason, formaður nefndarinnar, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Hjálmar Bogi Hafliðason, Ólafur Þór Gunnarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Smári McCarthy.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp um stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda. Umsagnir frá nokkrum aðilum bárust nefndinni og fengu þeir allir að koma fyrir nefndina og fjalla um málið. Þeir eru allir tilgreindir í nefndarálitinu. Með frumvarpinu er lagt til að starfrækt verði stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda. Stafrænt pósthólf hefur fram til þessa verið starfrækt án sérstaks lagagrundvallar og með frumvarpinu er því kveðið á um að stjórnvöldum verði heimilað að senda gögn til einstaklinga og lögaðila með stafrænum hætti í meira mæli en nú er. Frumvarpið er mikilvægt skref til þess að auka gagnsæi, réttaröryggi og hagræði í samskiptum einstaklinga og lögaðila við stjórnvöld og til þess fallið að stuðla að frekari framþróun í stafrænni þjónustu fyrir almenning. Í umsögn Blindrafélagsins er lögð áhersla á mikilvægi þess að aðgengi að þeim stafrænu lausnum sem hýsa pósthólfið verði gott og að gögn sem lögð eru inn í stafrænt pósthólf verði fyllilega aðgengileg blindu og sjónskertu fólki. Félagið minnir á skuldbindingar ríkisins gagnvart fötluðu fólki og gagnrýnir að samkvæmt frumvarpinu virðist engin skylda lögð á hið opinbera að tryggja að stafrænt pósthólf uppfylli lágmarkskröfur um aðgengi allra að því, þar með talið blindra og sjónskertra. Kallar Blindrafélagið eftir því að í lögunum verði skýr fyrirmæli um að allt efni verði á skráarsniði sem lesanlegt sé með talgervli. Í umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar kemur fram að hagsmunagæsluaðilar fatlaðs fólks mæti oft miklum hindrunum þegar reynt er að aðstoða fólk við nýtingu rafrænna lausna. Landssamtökin fagna því að samkvæmt frumvarpinu öðlist hagsmunagæsluaðilar ríkari rétt til að aðstoða umbjóðendur sína. Samhliða því sé þó mikilvægt að réttindagæslulögin verði endurskoðuð svo að nýting rafrænna skilríkja verði auðveldari fyrir fatlað fólk og aðstandendur þess. Samtökin benda á að í frumvarpinu sé lagt til að í undantekningartilfellum sé hægt að veita aðgang að stafrænu pósthólfi með öðrum leiðum, t.d. skriflega. Í umsögninni eru viðraðar áhyggjur af því að tiltekinn hópur fatlaðs fólks geti ekki auðkennt sig með skriflegri undirskrift og kalla samtökin eftir að lausn verði fundin á því. Nefndin tekur undir mikilvægi þess að aðgengi fatlaðs fólks að stafrænu pósthólfi verði útfært með þeim hætti að réttinda þeirra verði gætt í hvívetna og ekki hvikað frá skuldbindingum íslenskra stjórnvalda gagnvart þeim. Skv. 2. mgr. 10. gr. frumvarpsins er heimilt að innleiða skyldu til birtingar gagna í stafrænu pósthólfi í áföngum. Skal ráðherra eigi síðar en fyrir lok árs gefa út áætlun um stafræna birtingu af hálfu ríkisaðila og sveitarfélaga, sem skal að fullu innleidd hinn 1. janúar 2025. Í greinargerð með frumvarpinu segir að í innleiðingaráætlun verði nánar útfært hvernig staðið verði að því að færa stafræn samskipti í pósthólfið. Nefndin hvetur ráðherra til þess að hafa samráð við hagsmunasamtök fatlaðs fólks við gerð innleiðingaráætlunar þannig að réttur þeirra til aðgangs að stafrænu pósthólfi verði tryggður. Að auki bendir nefndin á að skv. 5. gr. er ekki gert ráð fyrir því að gjald verði innheimt fyrir birtingu með öðrum hætti en í stafrænu pósthólfi fyrr en lögin koma að fullu til framkvæmda hinn 1. janúar 2025. Nokkrir umsagnaraðilar bentu á að ekki væri kveðið á um það í frumvarpinu hvaða rafrænu auðkenningarleiðir yrðu fullnægjandi til innskráningar í pósthólfið. Í umsögn Þjóðskrár Íslands er bent á að um 33% innskráninga á vefinn Ísland.is séu með Íslykli, sem gefinn er út af Þjóðskrá Íslands, en um 67% með rafrænum skilríkjum. Bendir stofnunin á að það geti verið vandkvæðum bundið að takmarka aðgengi að rafrænu pósthólfi við notkun rafrænna skilríkja, sérstaklega ef notendur eru búsettir erlendis. Hægt sé að fá Íslykil í gegnum heimabanka eða sendan í sendiráð, en ekki sé hægt að fá útgefin rafræn skilríki nema sótt sé um þau í eigin persónu hjá útgáfuaðila. Þá kemur í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga fram það sjónarmið að eðlilegt sé að ríkið hafi full yfirráð yfir því kerfi sem notað er við auðkenningu inn í stafrænt pósthólf. Nefndin tekur undir framangreind sjónarmið og bendir á að áform eru uppi um að ríkið eignist fyrirtækið Auðkenni, sem annast hefur útgáfu rafrænna skilríkja. Gangi þau áform eftir mun aðili í eigu ríkisins sjá um útgáfu skilríkjanna. Þótt Íslykill hafi nokkra kosti umfram rafræn skilríki, líkt og að framan greinir, er hann samt aðeins auðkennislykill og inniheldur ekki möguleika á fullgildri rafrænni undirritun. Öryggisstig rafrænna skilríkja er því hærra. Telur nefndin að eftir því sem innleiðingu stafræns pósthólfs vindur fram verði eðli málsins samkvæmt gerðar ríkari kröfur til sannvottunar, m.a. með tilliti til eðlis og umfangs þeirra gagna sem birt verði í pósthólfi einstaklinga. Hvetur nefndin stjórnvöld til að huga að úrræðum fyrir þau sem vegna aðstæðna geta ekki sótt sér rafræn skilríki, en mikilvægt er að ásættanleg lausn liggi fyrir áður en gerð verði krafa um notkun pósthólfsins í samskiptum við stjórnvöld. Í umsögn Persónuverndar er bent á að mat á áhrifum á persónuvernd skv. 29. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, geti þurft að fara fram á lagafrumvörpum. Fram kemur að mat á áhrifum á persónuvernd sé tól til að meta og lágmarka áhættu fyrir persónuvernd einstaklinga við framkvæmd nýrra verkefna. Matið sé hluti af skyldum stjórnvalda og mikilvægur hluti af innbyggðri og sjálfgefinni persónuvernd skv. 24. gr. laganna. Nefndin tekur undir framangreind sjónarmið og beinir því til ráðherra að tryggja, í samvinnu við aðra ráðherra, að mat fari fram á stjórnarfrumvörpum sem áhrif geta haft á persónuvernd. Þá beri einnig að tryggja að hugað verði að innbyggðri og sjálfgefinni persónuvernd á öllum stigum þróunar hugbúnaðar og annarra tæknilausna í tengslum við starfrækslu hins stafræna pósthólfs. Nefndin bendir á að það stafræna pósthólf sem mælt er fyrir um í frumvarpinu er ekki ný lausn heldur hefur stafrænt pósthólf verið starfrækt af hálfu stjórnvalda frá árinu 2011. Með lagasetningunni er stigið mikilvægt skref til þess að skerpa lagarammann um núverandi framkvæmd. Nefndin bendir í þessu sambandi á að verkefnastofan Stafrænt Ísland hefur fyrir hönd fjármálaráðuneytis framkvæmt ítarlegt mat á áhrifum á persónuvernd á öllu tækniumhverfi sínu, þar á meðal á stafrænu pósthólfi sem nýtt verður til birtingar upplýsinga samkvæmt frumvarpinu. Í umsögn Persónuverndar er fjallað um varðveislu gagna og mikilvægi þess að mælt sé fyrir um varðveislutíma, hvað verði um gögnin að þeim tíma liðnum og önnur tengd atriði. Nefndin bendir á að gögn í stafrænu pósthólfi verða gerð aðgengileg með birtingu en varðveisla þeirra er áfram hjá birtingaraðila. Birtingaraðilar eru jafnan stjórnvöld og um varðveislu og afhendingu gagna í fórum þeirra fer eftir viðeigandi lögum hverju sinni, svo sem ákvæðum laga um opinber skjalasöfn, ákvæðum stjórnsýslulaga og ákvæðum upplýsingalaga. Í frumvarpinu kemur ekki fram með skýrum hætti hvert er hlutverk annars vegar birtingaraðila og hins vegar rekstraraðila hins stafræna pósthólfs, þ.e. hvor telst ábyrgðaraðili og hvor vinnsluaðili í skilningi laga um persónuvernd og vernd persónuupplýsinga. Þá kemur ekki skýrt fram í frumvarpinu að gögn í stafrænu pósthólfi verði eingöngu birt þar en ekki vistuð. Nefndin leggur til breytingu þess efnis að í 2. gr. verði tekið fram að birtingaraðili teljist ábyrgðaraðili að birtingu persónuupplýsinga á hans vegum í stafrænu pósthólfi og að rekstraraðili stafræns pósthólfs teljist vinnsluaðili sem vinni persónuupplýsingar á vegum ábyrgðaraðila. Í frumvarpinu er ekki skýrt tekið fram að birtingaraðilum sé heimilt að birta í stafrænu pósthólfi bæði almennar og viðkvæmar persónuupplýsingar einstaklinga eins og þær eru skilgreindar í lögum um persónuvernd og vernd persónuupplýsinga. Er slíkt ákvæði nauðsynlegt því að heimildir til vinnslu almennra persónuupplýsinga og viðkvæmra persónuupplýsinga byggjast á ólíkum lagaheimildum, enda útheimtir vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga að gera þurfi ítarlegar öryggisráðstafanir. Nefndin leggur til breytingu þess efnis. Í frumvarpinu kemur fram heimild ráðherra til að setja í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd laganna og er í nokkrum töluliðum tiltekið hvað sé þar á meðal. Nefndin telur nauðsynlegt að ráðherra verði skylt, en ekki einungis heimilt, að setja reglugerð í ljósi þess að um er að ræða frumvarp sem felur í sér birtingu persónuupplýsinga og vegna þess að mörg ákvæði frumvarpsins eru þess eðlis að þau þarfnast frekari útfærslu í reglugerð. Með því að gera setningu reglugerðar að skyldu virkjast framangreind ákvæði ekki fyrr en þau hafa verið útfærð nánar í reglugerð. Nefndin leggur því til breytingar þess efnis að ráðherra verði gert skylt að setja í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd tiltekinna ákvæða laganna. Í frumvarpinu kemur ekki fram með skýrum hætti grundvöllur vinnslunnar, tilgangur hennar eða mat á nauðsyn hennar. Þá eru ekki tilgreindar þær vinnsluaðgerðir sem birtingaraðilum eru heimilar. Í því sambandi vísar nefndin til þeirra skilyrða sem fram koma í reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2016/679. Nefndin leggur til breytingar þess efnis að ráðherra verði skylt að setja í reglugerð nánari ákvæði um framangreind atriði. Nefndin áréttar mikilvægi samráðs við Persónuvernd og beinir því til ráðherra að viðhafa slíkt samráð við undirbúning reglugerða. Aðrar breytingar sem nefndin leggur til eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa áhrif á efni frumvarpsins. Nefndin leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem tilgreindar eru í nefndarálitinu. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson ritar undir álit þetta með fyrirvara þess efnis að mikilvægt sé að fólk og fyrirtæki geti áfram fengið þær upplýsingar á pappír sem birtar verði í stafrænu pósthólfi án þess að til sérstakrar gjaldtöku komi umfram það sem nú er. Eðlilegt sé að það gildi á meðan gerð er krafa til lögaðila um að þeir haldi pappírsbókhald. Að öðrum kosti færðist aukinn kostnaður og fyrirhöfn á herðar þeim aðilum. Undir þetta ritar sá sem hér stendur, Brynjar Níelsson, Óli Björn Kárason, formaður nefndarinnar, Bryndís Haraldsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy, Þórarinn Ingi Pétursson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, með fyrirvara sem hér var nefndur.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og vil byrja á að taka undir það sem hv. þingmaður kom hér á framfæri af hálfu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar um mikilvægi þess að hægt sé að fá upplýsingar á pappír og að við gleymum ekki þeim mikilvæga þætti vegna þess að það skiptir líka máli fyrir framtíðina, upp á söguna og varðveislu ýmissa skjala og annað slíkt, og að það verði ekki íþyngjandi hvað varðar gjaldtöku o.s.frv. Það sem ég vildi koma inn á við hv. þingmann er að núna er það þannig að það er verið að safna alls kyns upplýsingum. Upplýsingar eru verðmæti. Heilu fyrirtækin gera út á þetta, eins og við þekkjum í gegnum samfélagsmiðlana. Verið er að fylgjast með mönnum, ef svo má að orði komast, hvað neyslu varðar, hvað þeir kaupa á netinu og ýmislegt, og svo er þetta allt flokkað niður. Það er orðinn gríðarlegur markaður og verðmæti í alls konar upplýsingum. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann að er: Hvað finnst honum um að stór fyrirtæki, t.d. hér á landi sem taka að sér að safna upplýsingum um Íslendinga, séu í eigu erlendra aðila? Það væri gott að fá sjónarmið hv. þingmanns hvað það varðar. Getur þetta varðað öryggishagsmuni að stór fyrirtæki, sem hafa haslað sér völl hér á Íslandi og safna upplýsingum, séu í eigu erlendra aðila að fullu? Gott væri ef hv. þingmaður gæti tjáð sig um það.

Hæstv. forseti. Ég hef engar stórar áhyggjur af því að menn safni einhverjum upplýsingum svo fremi að það séu ekki viðkvæmar persónuupplýsingar. Ég hef auðvitað áhyggjur af öllu þessu stafræna kerfi. Ég er gamaldags pappírsmaður í eðli mínu. Ég hef alltaf áhyggjur af því þegar við söfnum miklum upplýsingum um einstaklinga í einhverju pósthólfi, rafrænu pósthólfi. Ég hef bara stórar áhyggjur af því. Og við getum verið nokkuð vissir um það, hv. þm. Birgir Þórarinsson, að allt lekur þetta meira og minna út einhvern tímann. Það er bara nútíminn, eins og sagt er. Einhvern tíma keypti ég rándýran Montblanc-blekpenna í útlöndum og ég fæ alltaf einhver skilaboð frá þeim. Þeir safna upplýsingum um hverjir hafa keypt slíka penna. Mér er að vísu nokk sama um það, en ef það eru viðkvæmar upplýsingar hef ég meiri áhyggjur af því. En ég held að slík fyrirtæki hafi ekki aðgang að slíku en þeir safna upplýsingum í gegnum allt þetta, um hvaða áhugamál við höfum o.s.frv. og senda okkur skilaboð út frá því. Það er bara einhver nútímaveruleiki, en vissulega verður þetta þannig að slíkt lekur. Það er brotist inn í þetta og það verður, ég segi ekki daglegt brauð en reglulegt að við þurfum að reyna að svara fyrir eitthvað slíkt í framtíðinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mínar áhyggjur hvað þetta varðar snúa fyrst og fremst að því að hér á Íslandi er t.d. stórt fyrirtæki, sem er að fullu í eigu erlendra aðila, sem safnar fjárhagslegum upplýsingum um Íslendinga. Er þetta ekki eitthvað sem við þurfum að fara svolítið betur yfir? Svona upplýsingar geta nýst með ýmsum hætti, kannski þeim sem ættu í raun og veru ekki að hafa aðgang að þeim og það eru þekkt dæmi um að svona upplýsingar hafi lekið og valdið tjóni. Er ekki þörf á því, hv. þingmaður, að við förum að skoða þessi mál? Það er nú líka þannig erlendis að menn hafa haft áhyggjur af því að fyrirtæki séu með þessum hætti að sneiða svolítið nálægt öryggishagsmunum þjóða þegar svo miklum upplýsingum á þessu sviði er safnað á einn stað, hjá fyrirtæki í eigu erlendra aðila. Þetta er mál sem ætti að mínum dómi að skoða. Þjóðaröryggisráð ætti a.m.k. að skoða hvort það sé einhver ástæða til þess að hafa varann á hvað þetta varðar, sérstaklega þegar kemur að eignarhaldinu. Þetta er innlegg inn í þessa umræðu sem mér þótti rétt að koma á framfæri.

Hæstv. forseti. Ég get alveg tekið undir það að það getur valdið okkur tjóni þegar einhverjir aðilar geta safnað einhverjum slíkum fjárhagslegum upplýsingum, og það getur vissulega valdið tjóni, margs konar tjóni, líka fyrir þjóðarbúið, ekki bara viðkomandi einstaklinga eða fyrirtæki. Það er alveg hárrétt og ég held við þurfum alltaf að vera vakandi, enda segja fróðir menn, og örugglega veit hv. þm. Smári McCarthy betur um það en ég, að netglæpir og meðferð upplýsinga sem menn nálgast með rafrænum eða stafrænum hætti er bara framtíðarvandamál 

Herra forseti. Ég vildi bara halda stutta ræðu til að fara aðeins yfir þau mál sem voru til umfjöllunar í andsvörum rétt í þessu. Það er skemmst frá því að segja að ég er hlynntur þessu máli. Ég held að það geti verið jákvætt framfaraskref að íbúar landsins, og aðrir sem hafa lögmætar ástæður til að eiga í samskiptum við íslensk stjórnvöld, hafi einhvern miðlægan, samþættan stað til að hafa þau samskipti og að stofnanir ríkisins og aðrir sem hafa góða ástæðu til að geta átt samskipti við borgara í gegnum þau tæki geti sameinast um einn vettvang. Það einfaldar alla hluti, dregur úr kostnaði og býður líka upp á ýmiss konar sveigjanleika og gagnsemi. Umfangið á því á samt eftir að koma í ljós vegna þess að við erum ekki lengur að tala um þennan klassíska heim þar sem send eru lettersbréf milli manna á gamla mátann og svoleiðis, heldur er fullkomlega mögulegt að nýta þetta í mun gagnvirkari tilgangi heldur en hefur verið tilfellið og allt gott um það að segja. Það sem mig langaði til að fjalla um eru öryggisatriðin. Það er hárrétt athugasemd hjá hv. þm. Birgi Þórarinssyni, sem talaði hér áðan, að það er ákveðin hætta á því að fólk vilji safna upplýsingum, nýta upplýsingar á ótal vegu. Þegar búnir eru til samþættir gagnagrunnar eins og svona póstgagnagrunnur væri þá verður alltaf til ákveðinn hvati fyrir fólk til að brjótast inn í kerfið eða misnota kerfið á einhvern hátt. Þá verður líka til hvati til að reyna að slá kerfið niður þannig að það sé óaðgengilegt og það er líka alls konar hætta á því að gögn hreinlega leki úr svona kerfum. Til að koma til móts við það - það er ekki beinlínis farið ofan í tækniatriðin í nefndarálitinu enda kannski óþarfa nákvæmni, en ég vil bara það að komi fram í þessari umræðu að það er mjög mikilvægt þegar þessi kerfi eru hönnuð, eða þetta kerfi er hannað og sett upp í frambúðarform, að notuð séu nútímadreifilykladulmálssvæði til að vernda samskipti fyrir hvern og einn borgara. Það á ekki að vera stórkostlega erfitt. Það er í rauninni mögulegt nú þegar vegna þess að við erum með þessa auðkennislykla sem eru komnir í síma flestra landsmanna. En það er atriði í nefndarálitinu sem mér fannst mikilvægt að kæmi þar fram, sem er að þrátt fyrir að auðkenniskerfið sem flestir Íslendingar nota sé stórkostlegt og æðislegt og eiginlega bara með því besta sem ég hef séð - ég hélt meira að segja örstutt erindi um auðkennislyklakerfið okkar á fjarráðstefnu á Indlandi um kosningafræði fyrir nokkrum vikum, svo hrifinn er ég af þessu kerfi - þá hefur það þann litla ókost að það er sem stendur í eigu einkafyrirtækis, sem er ekki endilega slæmt í sjálfu sér, en ríkið er ekki með neitt kerfi sem er sambærilegt, bæði í gæðum og öryggisvottun, sem þýðir að þeir Íslendingar sem vilja ekki að einkafyrirtæki hafi í rauninni tögl og hagldir um þeirra aðgengis- og auðkennisatriði geta erfiðlega nýtt sér þetta þjónustustig. Því kemur fram í nefndarálitinu að það er í rauninni lagt til, ég er svo sem ekki búinn að merkja við það, ég finn þetta ekki, að tryggt verði að ekki verði gerð krafa um að fólk noti þetta rafræna kerfi fyrr en búið er að koma hlutunum þannig fyrir að allir Íslendingar geti notað þetta, og þá alveg óháð því hvar þeir eru í heiminum. Ég vil líka hugsa um það þannig að þetta sé um að allir Íslendingar vilji nota það, að það hafi enginn í rauninni neina lögmæta ástæðu til þess að vilja ekki nota það. Væntanleg kaup ríkisins á Auðkenni sem hefur verið talað um eru auðvitað í liður í því að uppræta alla vega einhverjar af mótbárunum. En eins og ég segi, auðkenniskerfið er alveg stórkostlegt og ég geri ráð fyrir því að það verði ákveðinn hornsteinn í samskiptum ríkisins við borgarana í framtíðinni og er nú þegar orðið þannig. Stutta útgáfan er: Dulkóðum samskiptin við borgarana þannig að gagnalekar komi síður að sök. Það er ágætt að reyna að hanna þetta kerfi þannig að það sé óhult fyrir helstu árásum. Á landinu er til góð þekking í upplýsingaöryggismálum. Það er, sérstaklega í svona verkefni, gott að nota þá þekkingu til fulls. En ég ætla líka að taka undir aðrar athugasemdir, t.d. frá Blindrafélaginu; aðgengi verður að vera með besta móti í svona kerfi vegna þess að eins og tölvutækni er nú ágæt þá hefur hún því miður ákveðna tilhneigingu til þess að útiloka fólk ef ekki er rétt staðið að hlutunum. Í þessu höfum við alla getu, alla burði, til þess að tryggja bæði að samskiptin séu örugg, og í rauninni öruggari en nokkur samskipti hafa nokkurn tímann verið, en jafnframt að þau séu aðgengileg og þægileg og að þau bjóði upp á það allra besta sem nútímatækni hefur upp á að bjóða.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir alveg ágætisræðu. Ég veit að hann er vel að sér þegar kemur að stafrænum upplýsingamálum og það er margt fróðlegt sem hann hefur fram að færa og er ánægjulegt að hlusta á hann hvað það varðar. Mig langaði aðeins að koma að því sem ég talaði um í andsvari við hv. þm. Brynjar Níelsson og halda aðeins áfram með þann vinkil á málinu, þ.e. söfnun upplýsinga og þá sérstaklega af hálfu erlendra aðila hér á landi og hugsanlegar áhyggjur af þjóðaröryggismálum í því sambandi, líka þegar kemur að ábyrgð. Nú er ég ekki nægilega vel inni í málum hvað þetta varðar, en þekkir hv. þingmaður hver ábyrgð þessara fyrirtækja er ef alvarlegir lekar verða á upplýsingum, eins og ég nefndi, t.d. þegar verið er að safna fjárhagsupplýsingum um aðila og fjölda þúsunda Íslendinga? Hver væri ábyrgð þessara fyrirtækja ef þau yrðu uppvís að því að leka upplýsingum? Það gerðist fyrir einhverjum árum síðan að hér var stórt símafyrirtæki þar sem upplýsingar láku um ýmis skilaboð og fleira sem tengdist símanotkun. Það olli svolitlu fjaðrafoki, m.a. í fjölmiðlum. Er ástæða til að skerpa á því lagaumhverfi sem gildir hvað þetta varðar að áliti hv. þingmanns? Ef hann gæti aðeins farið yfir það væri það áhugavert.

Herra forseti. Þetta eru réttmætar spurningar hjá hv. þm. Birgi Þórarinssyni. Stutta svarið er: Eftir að GDPR-tilskipunin var tekin upp hér snarbatnaði allt umhverfi persónuverndar gagnvart gagnavinnslu á Íslandi. Gagnavinnsla í skilningi GDPR er alveg skuggalega flókið fyrirbæri og það er svo ítarlega skilgreint að ég ætla ekki að fara út í það, jafnvel þó að ég gæti rifjað upp á augabragði allar skilgreiningarnar. Stutta útgáfan er: Ef fyrirtæki verða þess valdandi að upplýsingar leka út sem eiga að vera varðar undir skilyrðum persónuverndarlaga eins og þau koma fram í GDPR, er hægt að sekta þau fyrir allt að 10 milljónum evra eða 2% af heildarveltu á heimsvísu. Og fyrir stærri tilfelli er hægt að sekta fyrir allt að 20 milljónum evra eða 4% af heildarveltu á heimsvísu. Miðað er við hvor upphæðin er hærri. Það er því mjög hart tekið á þessu í gildandi lögum. Svo er alltaf matskennt hver nákvæmlega ber ábyrgð og hversu alvarleg ábyrgðin er. Auðvitað er hvert tilfelli fyrir sig skoðað þannig að allrar sanngirni sé gætt. Ég held að þessi mál séu bara nokkuð vel varin í lögunum. Aftur á móti er það annað vandamál, og ég þarf kannski að koma inn á það í síðara svari, 

Herra forseti. Hv. þingmaður kom akkúrat inn á það sem ég ætlaði að koma inn á í síðara andsvari, þ.e. öryggismálin hér á Íslandi. Það er gott að við séum að undirgangast regluverk sem kveður á um að fyrirtæki sæti sektum ef þau verða uppvís að lekum vegna þess að þeir geta valdið gríðarlegu tjóni. En út af fyrir sig er skaðinn náttúrlega skeður ef upplýsingar af þessu tagi leka. Þá skipta sektargreiðslur í raun og veru ekki máli. En þær eru náttúrlega til þess að koma í veg fyrir að svona hlutir gerist og til að fyrirtækin séu með þann búnað að þau tryggi að slíkt geti ekki gerst. Hins vegar er aldrei hægt að tryggja það. Þá erum við líka komin að svolítið öðrum vinkli þegar kemur að öryggissjónarmiðunum. Þegar maður er með erlenda aðila, gagnaver eða stórt fyrirtæki í erlendri eigu sem safnar upplýsingum, þarf þá ekki eignarhaldið að vera mjög gagnsætt? Hverjir eru þessir erlendu eigendur sem eiga stóru fyrirtækin sem safna t.d. gögnum hér á landi, fjárhagslegum upplýsingum? Við þurfum að fá upplýsingar um það. Getur það ekki verið innlegg í þessa umræðu? Við þekkjum það bara að ákveðin ríki hafa verið mjög dugleg við að koma ýmsum röngum upplýsingum á framfæri, falsfréttum o.s.frv., t.d. í aðdraganda kosninga, og reynt að hafa ýmis áhrif. Þannig að spurningin er kannski svona: Gæti hv. þingmaður komið aðeins betur inn á öryggisþáttinn sem hann ætlaði að gera og svo þetta erlenda eignarhald sem mér finnst við ekki vera 

Herra forseti. Þetta er alveg rétt, en áttum okkur á því á sama tíma varðandi erlenda eignarhaldið að ekki er hægt að kaupa brauð á Íslandi án þess að það hafi verið bakað úr hveiti sem kemur frá útlöndum. Við erum háð öðrum löndum og það á jafnmikið við í stafrænum samskiptum og þjónustu og þegar kemur að vörum og annars konar þjónustu. Við verðum að átta okkur á að heimurinn er allur samofinn. Ísland er kannski eyland en það er ekki eyland í þessu alþjóðakerfi. Við verðum að búa til okkar regluverk og okkar væntingar í samræmi við þetta allt saman. Þar komum við einmitt inn á öryggisþættina. Ég valdi Covid.is af því að það er vefur sem fjölmargir Íslendingar hafa farið inn á síðasta árið. Það er vefur sem haldið er úti af ríkinu, af heilbrigðisráðuneytinu, ef ég er ekki á villigötum, en þegar ég skoða hann sé ég að það eru fimm mismunandi, það sem kallað er með leyfi forseta, „trakkerar“, stafræn verkfæri sem grennslast fyrir um hverjir nota síðuna. Allir eru þeir erlendir. Ég sé að síðan er hlaðin upp frá tíu mismunandi vefsvæðum og öll nema eitt eru utan Íslands. Og þetta er vefur sem er rekinn af íslenska ríkinu. Þegar við tölum um persónuvernd íslenskra borgara þá er liður í því að vefir á vegum hins opinbera eiga ekki að leyfa bandarískum stórfyrirtækjum að njósna um þá sem skoða vefina. Það er bara algjört grundvallaratriði. Síðan getum við farið að tala um hvernig gögnin eru nýtt og þar fram eftir götunum. En okkur vantar þá menningu, herra forseti, 

Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu við þetta mál og mun greina frá stuttu framhaldsnefndaráliti sem einnig er með breytingartillögu í þessu máli. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund nokkurn hóp gesta, eins og getið er um í þingskjalinu, auk þess sem umsagnir bárust frá allnokkrum aðilum og minnisblað frá heilbrigðisráðuneytinu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um slysatryggingar almannatrygginga, nr. 45/2015. Eins og fram kemur í greinargerð er þar lögð til rýmri skilgreining á slysahugtakinu og breyting á hvernig ferðir til og frá vinnu eru skilgreindar. Þá eru skýrð ákvæði um bótarétt vegna slysa þar sem metin er eigin sök slasaðra og sömuleiðis ákvæði um skilmerki um atvinnusjúkdóma. Lagðar eru til breytingar á ákvæðum laganna um örorku og greiðslu slysatrygginga, auk þess sem lagt er til að afnumin verði tenging bóta slysatrygginga og bóta almannatrygginga, auk annarra minni breytinga. Nefndin fjallaði mikið um þetta mál og mörg álitaefni því tengd. Fyrir nefndinni komu fram athugasemdir við 4. gr. frumvarpsins og tillögur um breytingar á skilgreiningu slyss og á ferðum til og frá vinnustað. Meiri hlutinn telur að með orðalagi frumvarpsins um „óvæntan“ atburð fremur en að tala um „utanaðkomandi“ atburð sé ákvæðið skýrara og heldur rýmra en í núgildandi lögum. Þá telur meiri hlutinn að með því að tala um „eðlilega leið“ til og frá vinnustað, fremur en „nauðsynlegar ferðir“, sé um rýmkun á ákvæðinu að ræða eins og raunar kemur fram í greinargerð frumvarpsins. Meiri hlutinn ítrekar það sem fram kemur í greinargerðinni, að það verður að líta til þess að aðstæður barna og fjölskyldna geta verið mismunandi. Því kunni að vera um að ræða eðlilega ferð til og frá vinnu þegar barn er eldra en svo að það sé á leikskólaaldri eða á fyrstu stigum grunnskóla, t.d. í tilvikum þar sem börn eru með fötlun og þurfa fylgd lengur en fyrsta árið í grunnskóla. Þetta er ansi mikilvægt atriði vegna þess að eins og kunnugt er geta aðstæður fjölskyldna verið mismunandi. Þarna geta til að mynda þess vegna komið upp aðstæður þar sem tímabundið getur þurft að aka barni til og frá skóla, t.d. eins og í kjölfar tímabundinna veikinda. Þá kann að vera um að ræða eðlilega ferð og mikilvægt að það sé skýrt að í slíkum tilfellum sé um bótaskyldu að ræða, komi til slysa ef þetta er hluti af ferðinni í vinnuna. Við umfjöllun nefndarinnar og í umsögnum komu fram athugasemdir við að atvinnusjúkdóma ætti að skilgreina í reglugerð auk þess sem bent var á að reglugerð samkvæmt núgildandi ákvæðum 5. gr. laganna hafi enn ekki verið sett. Meiri hlutinn tekur undir þá gagnrýni og telur brýnt að reglugerðin verði sett í kjölfar samþykktar frumvarpsins til að eyða óvissu. Hins vegar bendir meiri hlutinn á að líklegt megi telja að gera þurfi breytingar á slíkum listum eftir því sem fram vindur og því eðlilegt að um slíkt sé fjallað í reglugerð fremur en í lagatexta. Eðli starfa og þær hættur sem kunna að felast í þeim geta verið breytilegar og ný störf eða störf unnin við breyttar aðstæður kunna að valda endurmati á skilgreiningu atvinnusjúkdóma. Á hinn bóginn er mikilvægt að slík reglugerð verði unnin í samráði við hagsmunaaðila og þá aðila innan heilbrigðisþjónustu og vinnueftirlits sem á hverjum tíma má ætla að hafi besta yfirsýn og þekkingu á aðstæðum sem upp koma og kunna að hafa áhrif á tilurð sjúkdóma. Fyrir nefndinni komu fram athugasemdir um að ekki séu nægilega skýr ákvæði í lögunum um slys sem eiga sér stað erlendis. Í umsögn Alþýðusambands Íslands kemur fram að oft geti verið erfitt fyrir launafólk að sækja rétt sinn vegna slysa á svæðum þar sem innviðir eru ekki eins traustir og hérlendis og boðleiðir innan stjórnkerfa ekki skilvirkar. Þá benti sambandið á að íslenskt launafólk fari nú í meira mæli en áður til starfa erlendis á vegum íslenskra fyrirtækja og eigi að njóta sömu réttinda og trygginga og ef það starfar hér á landi. Meiri hlutinn bendir á að tilvik þar sem starfsmenn starfa erlendis á vegum íslenskra fyrirtækja séu að mörgu leyti annars eðlis en störf á Íslandi. Þá bendir meiri hlutinn á að erfitt geti verið fyrir íslenska eftirlitsaðila og stofnanir að fá óyggjandi upplýsingar um orsakir atvika. Einnig koma þar til mismunandi lög og reglur sem kunna að gilda í gistilandinu. Meiri hlutinn bendir á að fyrirtæki sem sinna starfi erlendis og starfsmenn þeirra hafi aðrar leiðir til að tryggja hagsmuni sína verði starfsmenn fyrir slysum og að ekki sé tímabært að útvíkka almenna tryggingavernd með þeim hætti sem lagt er til í umsögninni. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að þar og í undirstofnunum þess verði áfram fylgst með umfangi starfa erlendis á vegum íslenskra fyrirtækja af starfsmönnum sem starfa samkvæmt íslenskum vinnurétti og hvort tilefni verður til að útvíkka þær heimildir sem leiðir af lokamálsgrein 10. gr. laganna. Nefndinni bárust athugasemdir um 11. gr. frumvarpsins sem kveður á um að svokölluð hlutfallsregla verði lögfest. Ég ætla, herra forseti, að koma hér inn á framhaldsnefndarálitið ef það veldur ekki miklum ruglingi að fara í það núna, enda fjallar framhaldsnefndarálitið einmitt um hlutfallsregluna. Bent er á það í umsögnum að hlutfallsreglan hafi ekki haft lagastoð og að vissu leyti er varað við því að festa hana í lög en jafnframt bent á í minnisblaði m.a. ráðuneytisins að dómafordæmi hafi verið fyrir því að reglunni hafði verið beitt en jafnframt bent á að fyrir Hæstarétti hafi verið rekið mál er sneri að beitingu reglunnar. Eins og fram kemur í framhaldsnefndarálitinu þá féll dómur í Hæstarétti þann 3. júní sl. í máli nr. 5/2021 en hann féll á meðan á umfjöllun málsins stóð í nefndinni. Í dóminum kemur fram að stefnandi hefði ekki sýnt fram á tilvist venju um beitingu hlutfallsreglu við mat á heildarmiska. Meiri hlutinn lítur svo á að á meðan slík óvissa er uppi um beitingu hlutfallsreglunnar sé óvarlegt að lögfesta hana með frumvarpi þessu. Meiri hlutinn leggur því til að 3. mgr. 11. gr. frumvarpsins falli brott. Hins vegar er talið mikilvægt að beina því til ráðuneytisins að endurmeta þörfina á slíku ákvæði í ljósi fyrrgreinds dóms. Undir þetta framhaldsnefndarálit skrifa síðan þeir nefndarmenn sem skrifa að endingu undir sjálft nefndarálitið. Í umsögnum og fyrir nefndinni komu fram athugasemdir við heimildarákvæði 4. mgr. 11. gr. frumvarpsins um heimild Sjúkratrygginga Íslands til að semja við lækna utan stofnunarinnar um mat á varanlegum miska. Í umsögn Öryrkjabandalagsins er lagt til að stofnunin þurfi að bera slíka samninga undir ráðuneytið. Meiri hlutinn bendir á að álitsgerðir ráðuneytisins verða aldrei bindandi fyrir stofnunina. Einnig bendir meiri hlutinn á að mikilvægt sé að stofnunin geti leitað til færustu sérfræðinga á hverjum tíma enda ekki hægt að ætla að sérþekking á öllum málefnum sem varða sjaldgæfa atvinnusjúkdóma sé til staðar innan stofnunarinnar á hverjum tíma. Þá bendir meiri hlutinn á að sjálfstæði stjórnsýslustofnana er mikilvægt og því varhugavert að ætla þeim að bera daglega framkvæmd úrskurðarmála undir ráðuneytið. Fyrir nefndinni komu einnig fram ábendingar varðandi ásetning eða stórfellt gáleysi. Er lagt til að ákvæði um heimild til takmörkunar bótaréttar þegar slys verður af ásetningi eða stórfelldu gáleysi hins slasaða verði bætt við lögin, þ.e. takmörkunarákvæði. Meiri hlutinn leggur áherslu á að slíkum heimildum yrði ávallt beitt af mikilli varfærni og í algerum undantekningartilvikum. Á hinn bóginn telur meiri hlutinn ástæðu til að hafa slíka heimild í lögum, svo sem þegar atvik slyss er með þeim hætti að ótvírætt sé að ásetningur hafi verið fyrir hendi eða gáleysi sem orsakast af þáttum sem hinn slasaði mátti ætla að gætu leitt til slysa. Sem dæmi má nefna þegar ölvun eða neysla fíkniefna hefur verið meðal orsaka að slysi. Nefndin gerir allnokkrar breytingartillögur og mun ég nú rekja þær. Í umsögn sinni bendir Tryggingastofnun á að í a-lið 14. gr. frumvarpsins sé mælt fyrir um breytingu á 15. gr. laganna þess efnis að síðari málsliður 1. mgr. 15. gr. laganna, þar sem nú er mælt fyrir um upphaf og lok mánaðarlegra bóta samkvæmt 12. og 13. gr. laganna, verði breytt á þann veg að bætur reiknist frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að bótaréttur er fyrir hendi og falli niður í lok þess mánaðar er bótarétti lýkur. Bendir stofnunin á að kveðið sé á um þá breytingu á bæði 12. og 13. gr. laganna að um eingreiðslu bóta verði að ræða og því sé eðlilegra að fella síðari málslið 1. mgr. 15. gr. laganna brott. Meiri hlutinn tekur undir þessa athugasemd og leggur til breytingu á a-lið 14. gr. frumvarpsins þess efnis. Þá leggur Tryggingastofnun til í umsögn sinni að í 2. mgr. 17. gr. frumvarpsins, verði í stað þess að vísa til 21.–22. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, almennt vísað til tengdra bóta samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Stofnunin telur að með slíkri almennri vísun til laganna verði komið í veg fyrir að einstaklingar geti tapað réttindum sem þeir nú þegar eiga. Meiri hlutinn tekur undir tillögu stofnunarinnar og leggur til breytingu á 2. mgr. 17. gr. þess efnis. Tryggingastofnun telur jafnframt þörf á ákvæði um samspil slysadagpeninga við bætur samkvæmt almannatryggingalögum og fleiri lögum. Stofnunin telur að breyting sú sem lögð er til í 3. tölulið 19. gr. frumvarpsins eigi að falla brott, því að eftir sem áður skuli slysadagpeningar ekki greiðast fyrir sama tímabil og sjúkradagpeningar samkvæmt lögum um sjúkratryggingar. Meiri hlutinn er sammála Tryggingastofnun að þessu leyti og telur rétt að falla frá fyrirhugaðri breytingu á lögum um sjúkratryggingar. Í d-lið 2. töluliðar 19. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um að ákvæði til bráðabirgða bætist við lög um almannatryggingar þar sem kveðið er á um að frá 1. janúar 2022 hafi greiðslur samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga ekki áhrif á útreikning bóta samkvæmt lögum um almannatryggingar. Í umsögn Tryggingastofnunar kemur fram að slíkt ákvæði til bráðabirgða sé óþarft þar sem Tryggingastofnun skoði einvörðungu skattskyldar greiðslur sem bætur samkvæmt lögum um slysatryggingar. Meiri hlutinn tekur undir þá athugasemd Tryggingastofnunar og leggur til að ákvæðið falli brott. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef nú rakið. Og vel að merkja, herra forseti, eins og í framhaldsnefndarálitinu sem ég rakti áðan, skrifar hv. þm. Helga Vala Helgadóttir undir álit þetta með fyrirvara og Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Undir álitið skrifa eftirtaldir hv. þingmenn: Helga Vala Helgadóttir formaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisræðu og yfirferð í þessu mikilvæga máli. Ég fagna því sérstaklega að verið sé að leggja til orðalagsbreytingu sem ætlað er að leggja áherslu á að löggjöfin nái ekki aðeins til slysa heldur einnig til atvinnusjúkdóma sem ekki orsakast af slysum. Ég tel það mjög jákvætt skref. Síðan er í greinargerð fjallað um einstakar greinar frumvarpsins, þar er farið nánar yfir þetta. Um 5. gr. segir t.d. að verið sé að leggja aukna áherslu á að lögin gildi einnig um bótaskylda atvinnusjúkdóma. Það er vel og er með því lögð áhersla á það grundvallaratriði að sjúkdóm verði að vera hægt að rekja til starfs. Það er samkvæmt orðanna hljóðan, atvinnusjúkdómur tengist náttúrlega starfi. Síðan segir: „Í 2. mgr. er lagt til að ráðherra skuli setja reglugerð þar sem fram kemur hvaða atvinnusjúkdómar skuli teljast bótaskyldir.“ Það væri gott ef hv. þingmaður gæti farið aðeins betur yfir þetta verkferli. Maður veltir því fyrir sér: Er sú hætta ekki fyrir hendi að einhverjir hópar verði undanskildir? Nú veit ég t.d. að slökkviliðsmenn, sem eru mjög útsettir fyrir starfsumhverfi sem vísindalega hefur verið sannað að eykur líkur á heilsubresti, meðal annars krabbameini, komu fyrir nefndina og lögðu ríka áherslu á að tiltekin krabbamein meðal slökkviliðsmanna yrðu viðurkennd sem atvinnusjúkdómur. Hvernig eiga þeir að bera sig að til þess að verða viðurkenndir á þessum lista? Hvernig gengur þessi reglugerð fyrir sig, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég held einmitt að það sé mikilvægt, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að reglugerð eins og þessi verði unnin í samráði við hagsmunaaðila, þar með talda til að mynda þá aðila sem hv. þingmaður nefndi, slökkviliðs- og sjúkraflutningamenn, en jafnframt aðra þá sem kunna að eiga við. Því held ég að það sé varhugavert að falla í þá freistni, eins og maður gæti sagt, að fara að telja þá upp sérstaklega í lagatextanum. Það að tiltaka krabbamein eða aðra sjúkdóma tiltekinna starfshópa gæti leitt til þeirrar ályktunar að sjúkdómar annarra starfsstétta sem ekki væru taldir upp í lagatextanum eða lagagreininni væru þá minna áríðandi með einhverjum hætti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höfum það ekki þannig. Ferlið verður væntanlega þannig, ég ímynda mér það án þess að ég ætli mér þá dul að vita nákvæmlega hvernig ráðherrar skipa slíkan starfshóp, og við leggjum það í rauninni til í nefndarálitinu, að ráðherra hafi samráð um þetta við þá hópa sem kynnu að falla undir þetta og þannig myndu menn ræða sig að niðurstöðu. Almennt myndi ég telja eðlilegt að þeir sjúkdómar sem hafa í ritrýndum tímaritum, eða sem sagt innan fræðanna, hlotið viðurkenningu eða verið staðfestir sem atvinnusjúkdómar féllu að öðru jöfnu undir slíka reglugerð.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og fagna því að þar komi fram af hálfu þingmannsins að þeir sjúkdómar þar sem viðurkenndar rannsóknir hafa farið fram og þær birtar í viðurkenndum tímaritum verði settir á þennan lista sem verður síðan settur fram í reglugerð. Þá nefni ég sérstaklega slökkviliðsmenn vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að starfsumhverfi þeirra sé mjög sérstakt miðað við margar aðrar starfsstéttir þegar kemur að atvinnusjúkdómum. Sýnt hefur verið fram á það að þeir eiga í raun og veru aldrei fullkominn möguleika á því að verja sig gagnvart krabbameinsvaldandi efnum sem eru í reyk sem myndast við bruna. Ég hef þá skoðun að það sé ekkert óeðlilegt við það að löggjafinn mæli til um það að ákveðin starfsstétt, sem slökkviliðsmenn eru, sem er vissulega, myndi ég segja, mjög útsett miðað við aðrar starfsstéttir fyrir alvarlegum sjúkdómum og búið að sýna fram á það í rannsóknum og annað slíkt, verði sett undir þennan hatt sem atvinnusjúkdómar eru og á að tilgreina í reglugerð. Það er mín persónulega skoðun og ég mun fara nánar yfir það í ræðu á eftir og mæla fyrir breytingartillögu þess efnis.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og auðvitað fagna ég áhuga hv. þingmanns og met það mikils að hann beri hag slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna fyrir brjósti. Það er hárrétt hjá þingmanninum að margt í þeirra starfi er mjög áhættusamt, skulum við segja, og í vissum tilfellum ekki nokkur leið að komast undan þeim hættum sem starfinu fylgja. Það er hárrétt. En það er þannig í mjög mörgum öðrum störfum líka. Þess vegna held ég að upptalning, jafnvel þótt í dæmaskyni væri, geti verið varhugaverð þegar farið er út í að telja upp starfsstéttir. Ég held einmitt að ég muni ekki nefna í dæmaskyni hér í ræðustóli Alþingis hvaða aðrar starfsstéttir geti heyrt þar undir vegna þess að þá fara menn að tína til að þessi hafi verið nefnd en ekki hin, en fjölmargar aðrar starfsstéttir eru undir verulegu álagi í starfi. Til að mynda eru þekktar vissar tegundir lungnaæxla sem finnast bara í námuverkamönnum og ég treysti mér til að nefna það vegna þess að námuverkamenn eru afar fáir á Íslandi, það er afar ólíklegt að það komi til. Ég held að það sé miklu skynsamlegra að telja það upp í reglugerð, líka vegna þess að þetta breytist frá tíma til tíma. Sjúkdómar sem við teljum í dag að séu atvinnusjúkdómar kunna að fá aðrar skýringar síðar og á sama hátt kunna sjúkdómar sem við áttum okkur ekki á í dag að séu atvinnusjúkdómar síðar að vera skilgreindir sem slíkir og þá er betra að hafa það í reglugerð en í lagatexta.

Herra forseti. Þetta frumvarp er að mörgu leyti gott og ég þakka nefndinni fyrir góða vinnu við samningu þess. Hér er á ferðinni mjög mikilvægt mál sem getur skipt þá einstaklinga sem hér falla undir miklu máli. Ég hef, eins og kom fram í andsvari, mikinn áhuga á því með hvaða hætti verður staðið að reglugerðarsmíðinni þegar kemur að því að kveða á um atvinnusjúkdóma sem ekki orsakast af slysum. Eins og kemur fram í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að ráðherra skuli setja reglugerð þar sem fram kemur hvaða atvinnusjúkdómar skuli teljast bótaskyldir. Þær breytingar sem lagðar eru til með þessu, sem ég fagna að sjálfsögðu, staðfesta þá framkvæmd, eins og segir hér: „… meðferð mála hjá Sjúkratryggingum Íslands vegna bótaskyldra atvinnusjúkdóma er sú sama og vegna bótaskyldra slysa og bætur samkvæmt lögunum eiga einnig við um bótaskylda atvinnusjúkdóma. Þegar vísað er til slysatryggðra í lögunum er því einnig átt við þá sem veikjast af atvinnusjúkdómi sem er bótaskyldur.“ Þetta er að sjálfsögðu mjög mikilvægt og ég þakka enn og aftur nefndinni fyrir að þetta sé komið í lagatextann. Ég hef svolítið stórt hjarta gagnvart slökkviliðsmönnum hvað þetta varðar. Ég sjálfur starfaði við slökkvistörf í nokkurn tíma og þekki starfið ágætlega. Slökkviliðsmenn eru oft og tíðum undir gríðarlegu álagi og vinna við aðstæður sem enginn í raun og veru treystir sér í nema þeir, þ.e. þegar menn yfirgefa hættulegar aðstæður, brennandi hús, þá þurfa slökkviliðsmanna að fara þangað inn. Vissulega hefur búnaður slökkviliðsmanna lagast og er orðinn betri en hann var, reykköfunartæki og gallar o.s.frv., en það er hins vegar aldrei hægt að koma fyllilega í veg fyrir að þeir geti orðið fyrir heilsubresti vegna þeirra efna sem eru á brunastað og valda mjög hættulegum reyk og búið að sýna fram á að geta valdið heilsubresti hjá slökkviliðsmönnum. Tíðni krabbameins meðal slökkviliðsmanna hefur aukist mjög á undanförnum árum og ein af ástæðum þess er að í brunum í dag brenna allt önnur efni en áður þekktust. Við þekkjum það bara að fyrir 40 árum þá voru innanstokksmunir gerðir úr timbri og ull og hálmi o.s.frv. en flest af því sem við eigum á heimilum okkar í dag er úr ýmsum plastefnum og þegar þau brenna þá losnar náttúrlega gríðarlegt magn eldsneytis og eiturgufa. Erlendar rannsóknir hafa m.a. sýnt að plastefni hafa fundist í þvagi slökkviliðsmanna. Slökkviliðsmenn á Íslandi hafa fundið fyrir þessu á eigin skinni í bókstaflegri merkingu. Flestir sem hætta að vinna sem slökkviliðsmenn í dag eru rúmlega 60 ára að aldri. Það verður bara að segjast eins og er, forseti, að ótrúlega margir þeirra eru að fást við krabbamein, hjartasjúkdóma og yfirgnæfandi meiri hluti þeirra hefur átt og á við stoðkerfisvandamál að stríða. En þeir voru hins vegar í góðu formi þegar þeir voru yngri og alla sína ævi. Á Norðurlöndum hafa slökkviliðsmenn rekið nokkur mál fyrir dómstólum til að ná fram bótum og viðurkenningu á atvinnusjúkdómi en eðli málsins samkvæmt hafa slökkviliðsmenn oft ekki hugmynd um hvaða efni það eru sem eru að brenna í húsbruna, í atvinnuhúsnæði eða flugvélum eða skipum, og hvaða afleiðingar það hefur á heilsu þeirra. Það er enginn slökkviliðsmaður sem veltir því fyrir sér áður en hann fer á brunastað og þarf að bjarga mannslífum hvaða áhrif það getur haft á heilsu hans. Slökkviliðsmenn hafa það hlutverk að bjarga fólki og þeir leggja sig í mikla hættu við það. Það er nú einu sinni þannig að starf slökkviliðsmannsins er eitt erfiðasta starf sem hægt er að sinna. Ég þekki þá tilfinningu að ganga inn í brennandi hús, fullt af reyk og eldi og miklum hita. Það er mjög sérstök tilfinning. Þessu starfi fylgir mikil hætta, ég held að allir átti sig á því og viðurkenni það. Síðan er það þessi hætta sem gerir það að verkum að slökkviliðsmenn eru útsettari fyrir alvarlegum atvinnusjúkdómum en aðrar starfsstéttir. Það að fara inn í brennandi hús er vissulega hættulegt en hefur ýmsar leyndar hættur sem ekkert margir vita um. Sem betur fer hefur enginn slökkviliðsmaður á Íslandi látist við skyldustörf en það er hins vegar annar þáttur sem almenningur veit ekki um og er jafnvel enn hættulegri og það er svokölluð reykköfun. Mikil vakning hefur orðið meðal slökkviliðsmanna um allan heim vegna þeirrar staðreyndar að fjöldi slökkviliðsmanna hefur látist af völdum krabbameins og þar eru íslenskir slökkviliðsmenn ekki undanskildir. Rannsóknir sýna að slökkviliðsmenn eru allt að tvisvar sinnum líklegri til að þróa með sér ákveðnar tegundir krabbameina og að krabbamein hjá slökkviliðsmönnum vaxi mun hraðar en gengur og gerist hjá öðrum. Strax eftir fimm ár í starfi hafa líkur á krabbameini meðal slökkviliðsmanna aukist verulega. Margar rannsóknir hafa verið gerðar hvað þetta varðar og er niðurstaðan ávallt sú sama. Í Kaliforníu í Bandaríkjunum var sett löggjöf árið 1984 til að aðstoða þá slökkviliðsmenn sem greindust með krabbamein og er í dag svipuð löggjöf í öllum Bandaríkjunum. Sú löggjöf felur í sér að krabbamein sé skilgreint sem atvinnusjúkdómur að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Árið 2002 tóku Kanadamenn upp svipaða löggjöf og síðan Ástralir árið 2012. Þó svo að þeir brunar sem koma upp í dag séu jafn alvarlegir og þeir voru fyrir 50–60 árum þá er staðreyndin sú að þeir innihalda miklu meira af efnum sem valda krabbameini. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin og Alþjóðakrabbameinsstofnunin hafa gert rannsóknir sem sýna fram á að við bruna myndast í reyknum gríðarlega mikið magn af krabbameinsvaldandi efnum. Þetta er búið að sýna fram á af viðurkenndum stofnunum eins og Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni og Alþjóðakrabbameinsstofnuninni. Það þarf því enginn að velkjast í vafa um að þetta er niðurstaðan. Margar rannsóknir hafa verið gerðar á tíðni krabbameins meðal slökkviliðsmanna og benda þær allar til þess að það séu tengsl á milli starfs slökkviliðsmanna og aukinnar tíðni krabbameins. Þótt flestar rannsóknir séu gerðar erlendis má vel heimfæra þær á íslenska slökkviliðsmenn, enda vinna þeir við sömu aðstæður og slökkviliðsmenn erlendis. Það er einmitt þessi mikli fjöldi af krabbameinsvaldandi efnum sem gerir starfið hættulegra en marga grunar. Það er ekki möguleiki fyrir slökkviliðsmenn að verjast upptöku á slíkum efnum nema að mjög litlu leyti. Það er alveg ljóst, herra forseti, að notkun á plastefnum í húsgögnum og húsbúnaði mun ekki minnka á næstu áratugum. Ég held að það sé nokkuð ljóst. Bara í Kína, þar sem megnið af plastframleiðslu heimsins fer fram, verða til tugir nýrra plastefna í hverjum mánuði. Ég held að það séu ekki margir sem átta sig á því en þetta er staðreynd og erfitt að halda utan um þau efni sem notuð eru við framleiðslu á þessum plastvörum. Þrátt fyrir miklar forvarnir, betri útbúnaði slökkviliðsmanna, eins og ég nefndi áðan, við slökkvistörf þá eiga þeir aldrei möguleika á að verja sig fullkomlega fyrir þeim krabbameinsvaldandi efnum sem finna má í reyknum sem myndast við brunann. Síðan er það líka hinn gríðarlegi hiti sem slökkviliðsmenn þurfa að kljást við. Til að verjast hitanum þarf hlífðarfatnaður þeirra að geta andað, það er nú þannig, til þess að losa líkamann við raka, því að slökkviliðsmenn svitna alveg gríðarlega mikið við störf sín. Það leiðir svo af sér að krabbameinsvaldandi efni eiga greiða leið í gegnum hlífðarfatnaðinn og megnið af þessum efnum tekur líkaminn síðan inn í gegnum húðina. Þess vegna er mjög mikilvægt að koma upp vinnuferlum við árlegar læknisskoðanir slökkviliðsmanna sem eykur líkurnar á að krabbamein greinist snemma hjá þeim svo og að fá ákveðinn krabbamein meðal slökkviliðsmanna viðurkennd sem atvinnusjúkdóm að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Í Kanada, Bandaríkjunum og Ástralíu eru um 15 tegundir af krabbameini sem falla í flokkinn atvinnusjúkdómur hjá slökkviliðsmönnum. Eins og ég kom inn á áðan þá koma fyrstu inn eftir fimm ára starf og svo bætast við fleiri eftir því sem slökkviliðsmenn hafa lengri starfsaldur. Herra forseti. Það er eðlileg krafa af hálfu slökkviliðsmanna að litið verði til þeirra fjölmörgu rannsókna sem styðja málstað þeirra og unnið verði að því að tryggja slökkviliðsmenn gegn þeim krabbameinum sem þeir eru útsettir fyrir. Slökkviliðs- og sjúkraflutningamenn komu á fund nefndarinnar og ég veit til þess að þeir gerðu mjög vel grein fyrir máli sínu þar og veittu allar þær upplýsingar sem nefndarmenn óskuðu eftir hvað þetta varðar. Slökkviliðsmenn á Íslandi eru frekar fámennur hópur og þó svo að tíðni krabbameins meðal slökkviliðsmanna sé með því hæsta sem þekkist meðal starfsstétta þá ætti kostnaðaraukningin fyrir ríkissjóð ekki að vera mikil. Í Bandaríkjunum, Kanada og Ástralíu eru yfir 99% allra slökkviliðsmanna tryggð fyrir starfstengdu krabbameini. Það er löngu tímabært að sjúkdómar á borð við krabbamein, hjartasjúkdóma og stoðkerfisvandamál verði viðurkenndir hjá slökkviliðsmönnum. Í ljósi þessa alls, þar sem það er lagt til í þessu frumvarpi að ráðherra setji reglugerð þar sem fram kemur hvaða atvinnusjúkdómar skuli teljast bótaskyldir og vegna mjög sérstakra aðstæðna sem slökkviliðsmenn vinna við samanborið við aðrar starfsstéttir og mun hættulegri starfsaðstæðna, vil ég leyfa mér að segja, þá mæli ég hér fyrir breytingartillögu við frumvarpið þess efnis að við 2. efnismgr. 5. gr. bætist: þ.m.t. hvaða gerðir krabbameina skulu teljast bótaskyldir atvinnusjúkdómar hjá slökkviliðsmönnum. Tilgangurinn er sá að það sé vilji löggjafans að ráðherra horfi til þess að slökkviliðsmenn eru mjög útsettir fyrir ákveðnum tegundum krabbameina samkvæmt viðurkenndum rannsóknum. Að sjálfsögðu vona ég að þessi tillaga fái hér brautargengi og ég ítreka það sem ég sagði áðan, ég tel að starfsaðstæður slökkviliðsmanna séu með þeim hætti að það sé nauðsynlegt að löggjafinn veiti þessa vernd fyrir slökkviliðsmenn, ef það má orða það þannig, og þessar leiðbeiningar til ráðherra um að þeir verði taldir upp í reglugerðinni um atvinnusjúkdóma.

Virðulegi forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um slysatryggingar almannatrygginga, atvinnusjúkdóma og miskabætur. Þetta er hið besta mál. Það er alltaf gott þegar verið er að endurskoða lög og samræma á allan hátt og ég hef kannski ekki mikið út á það að setja. En það sem var að ergja mig í þessu máli í upphafi þegar það kom til 1. umr. og það sem hefur stungið mig mest í þessum málum eru þessar furðulegu upphæðir sem eru settar inn í svona mál. Að vísu er núna búið að vísa í skaðabótalögin en 13. gr. laga um slysatryggingar almannatrygginga verður orðrétt, með leyfi forseta: „Ef slys veldur dauða innan tveggja ára frá slysdegi skal greiða eftirlifandi maka eða sambúðarmaka þess látna dánarbætur að fjárhæð 4.900.000 kr. Nú lætur hinn látni ekki eftir sig maka eða sambúðarmaka sem á rétt á bótum skv. 1. mgr. og skal þá bæta slysið með 896.827 kr. sem skiptast að jöfnu milli barna og/eða fósturbarna hins látna ef á lífi eru, en ella til dánarbús hans. Frá dánarbótum sem greiddar eru vandamönnum ber að draga þær miskabætur sem greiddar hafa verið í einu lagi skv. 12. gr. vegna sama slyss.“ Mér finnst þessi tala, 896.827 kr., alveg stórmerkileg. Ég spyr mig hvernig í ósköpunum hún hafi verið fundin út. Þetta er alveg með ólíkindum, þetta er undir milljón. Einhvern veginn hefur þessi útreikningur fengist og ég skil ekki hvernig. Ég hefði getað skilið, miðað við málsliðinn á undan þar sem stendur 4,9 milljónir, að þarna hefði staðið 1.000.000 eða 900.000 en ég get ekki skilið hvernig það getur staðið 896.827 kr. Það er auðvitað ótrúleg nákvæmni í mjög lágri upphæð. Hvað segir þetta okkur? Það segir okkur að við þurfum að endurskoða þessar tölur og okkur ber eiginlega skylda til þess. Ef við setjum þetta bara í samhengi við meðallaun í landinu eru dánarbætur rétt rúmlega helmingurinn af þeim og þessar 896.827 kr. eru rétt yfir 10% af þeirri upphæð. Af því að vísað er í skaðabótalögin megum við ekki gleyma því að hámarksmiskabætur samkvæmt þeim eru 4 milljónir, það er að vísu uppreiknað að hluta til, og við 70 ára aldur er lágmarkið komið niður í 3 milljónir. Þetta eru mjög lágar tölur. Það varðar ekki þetta mál en þó samt að því leyti að það að lenda í slysum eða veikindum er eiginlega ávísun á fátækt. Þetta eru svo lágar bætur og það er ekki hægt að vísa í að maður lendi kannski á örorku og fái örorkubætur. Það langar engan að lenda á örorkubótum. Það getur ekki nokkur maður látið sig dreyma um að vera þar í einhverjum lúxus. Það að fólk sé í þeirri aðstöðu að fá litlar sem engan bætur og fari svo kannski líka á varanlegar örorkubætur ef það getur ekki unnið segir okkur að við eigum að endurskoða þetta allt þannig að það geti ekki valdið enn þá meira andlegu og líkamlegu álagi þegar maður hefur eiginlega lent í tvöföldu álagi, fyrst í slysi eða veikindum og síðan í fjárhagsáhyggjum vegna þeirrar stöðu sem maður lendir í eftir að uppgjörið hefur farið fram og maður áttar sig á því að þetta leiddi mann í þær ógöngur að maður á ekki möguleika á að sjá sér eða fjölskyldu sinni farborða. Í framhaldi af þessu vona ég að þetta frumvarp bæti hlutina. Þarna er verið að sameina ákveðna flokka til að reyna að skerpa á og taka út gamla kerfið sem var hjá Sjúkratryggingum Íslands og var ekki gott. Vonandi er þetta betra. Ég veit að það stendur hér að á tveggja ára fresti eigi að endurskoða þetta allt og ég ætla að vona að fyrir þann tíma verði búið að endurskoða allt. Dómsmálaráðherra var eiginlega búin að segja að hún myndi fara í að endurskoða skaðabótalögin sem er löngu tímabært en því miður komst hún ekki í það. Þau hafa eiginlega ekkert verið uppfærð síðan 1993, þau voru aðeins uppfærð 1997. Það er löngu tímabært að taka þetta allt til gagngerrar endurskoðunar og gera það þannig að sómi sé að því. Það eru mannréttindi að lendi maður í veikindum eða slysum sé það ekki ávísun á að heilsan sé farin og fjárhagurinn og möguleikar til mannsæmandi lífs einnig farnir. Þá er betur heima setið en af stað farið. Allt er auðvitað betra í þessu en það verður samt að duga. Við verðum líka að átta okkur á því að þessir einstaklingar geta líka verið með börn á sínu framfæri og það er þá margfalt álag ef við gerum ekki vel. Ég vona hreinlega að eftir að þetta frumvarp verður samþykkt verði það einhvern tímann fljótlega á dagskrá að endurskoða skaðabótalögin.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu frá meiri hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingar á barnaverndarlögum, nr. 80/2002, þ.e. um barnaverndarþjónustu, samþættingu o.fl. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Halldóru Dröfn Gunnarsdóttur og Önnu Tryggvadóttur frá félagsmálaráðuneyti, Valgerði Rún Benediktsdóttur og Bryndísi Gunnlaugsdóttur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Heiðu Björgu Pálmadóttur frá Barnaverndarstofu, Ólöfu Ástu Farestveit frá Barnahúsi, Helgu Sigríði Þórhallsdóttur og Steinunni Birnu Magnúsdóttur frá Persónuvernd og Katrínu Helgu Hallgrímsdóttur frá Barnavernd Reykjavíkur. Umsagnir bárust frá Barnaheillum, Barnaverndarstofu, Barnavernd Reykjavíkur, Félagsráðgjafafélagi Íslands, Persónuvernd og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Þá barst nefndinni minnisblað frá félagsmálaráðuneytinu. Með frumvarpinu eru lagðar til umfangsmiklar breytingar á barnaverndarlögum, nr. 80/2002. Barnaverndarnefndir verða lagðar af og umdæmi barnaverndarþjónustu stækkuð. Jafnframt eru lagðar til ýmsar breytingar á ákvæðum barnaverndarlaga. Í frumvarpinu eru ákvæði sem fjalla um samþættingu barnaverndarþjónustu við aðra þjónustu í þágu farsældar barna. Tengist frumvarpið að þessu leyti frumvarpi til laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, sem félags- og barnamálaráðherra hefur einnig lagt fram á yfirstandandi þingi. Þá er í frumvarpinu tekið tillit til breytinga á barnaverndarlögum sem eru lagðar fram í frumvarpi til laga um Barna- og fjölskyldustofu og frumvarpi til laga um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Frumvarpið felur í sér fyrri hluta heildarendurskoðunar barnaverndarlaga. Í umsögnum til nefndarinnar komu fram ítrekaðar ábendingar um að ljúka yrði endurskoðun sem fyrst. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að síðari hluti heildarendurskoðunar barnaverndarlaga verði að veruleika án tafar. Meiri hlutinn beinir því til félags- og barnamálaráðherra að vinnu við hana verði haldið áfram svo unnt verði að ljúka heildarendurskoðun á næsta löggjafarþingi. Í 6. gr. frumvarpsins er lögð til sú almenna regla að lágmarksíbúafjöldi að baki hverri barnaverndarþjónustu verði 6.000 íbúar. Um er að ræða breytingu frá núgildandi barnaverndarlögum þar sem miðað er við 1.500 íbúa. Í umsögn Barnaverndarstofu kemur fram að ganga hefði mátt lengra og miða við enn stærri umdæmi. Þannig væri m.a. hægt að koma í veg fyrir mikinn stærðarmun á milli umdæma. Meiri hlutinn bendir á að viðmiðið um 6.000 íbúa er þróað í samráði við sveitarfélög og að um sé að ræða verulega stækkun frá gildandi lögum. Telur meiri hlutinn því ekki ástæðu til að ganga lengra í stækkun barnaverndarumdæma að sinni. Í umsögn Barnaverndarstofu er jafnframt gerð athugasemd við að ekki sé kveðið á um lágmarksfagþekkingu sem allar barnaverndarþjónustur þurfi að uppfylla. Ekki sé nóg að í 3. mgr. b-liðar 6. gr. frumvarpsins sé undanþága frá skilyrði um 6.000 íbúa lágmarksfjölda miðað við lágmarksfagþekkingu heldur eigi krafan að vera almenn. Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi þess að vinnsla barnaverndarmála sé vönduð og fagleg. Í 3. mgr. a-liðar 6. gr. frumvarpsins kemur fram að barnaverndarþjónusta skuli hafa yfir að ráða nægri fagþekkingu til að hún geti sinnt verkefnum sínum samkvæmt barnaverndarlögum. Þá kemur fram í 4. mgr. a-liðar 6. gr. frumvarpsins að ráðherra geti sett reglugerð um næga fagþekkingu. Meiri hlutinn telur þessa reglugerðarheimild ráðherra koma til móts við sjónarmið um samræmda lágmarksfagþekkingu. Fyrir nefndinni var m.a. fjallað um miðlun upplýsinga um málsmeðferð barnaverndarþjónustu til annarra sem koma að samþættingu þjónustu í þágu farsældar barnsins. Í umsögn Persónuverndar kemur m.a. fram tillaga um að gera breytingar á 10. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um skyldu barnaverndarþjónustu til að miðla upplýsingum til tengiliðar eða málstjóra um hvort ákveðið hafi verið að hefja könnun máls eða ekki í kjölfar tilkynningar. Þar er lagt til að ekki verði um að ræða skyldu til miðlunar þessara upplýsinga heldur ætti að fara fram mat á nauðsyn miðlunar hjá barnaverndarþjónustu. Þegar ákveðið er að hefja könnun liggja eingöngu fyrir takmarkaðar upplýsingar um barnið hjá barnaverndarþjónustu. Ef starfsfólki barnaverndarþjónustu yrði falið að meta nauðsyn miðlunar upplýsinganna út frá hagsmunum barnsins þyrfti frekari vinnsla persónuupplýsinga að fara fram. Meiri hlutinn er því ekki sannfærður um að mat á nauðsyn við þessar aðstæður feli í reynd í sér vægara úrræði þegar kemur að friðhelgi einkalífs barna. Meiri hlutinn telur að sá varnagli, að vinnsla persónuupplýsinga á grundvelli ákvæðisins sé háð beiðni um samþættingu þjónustu, tryggi meðalhóf við vinnslu og telur ekki tilefni til frekari viðbragða við þessari athugasemd. Fyrir nefndinni var rætt um stöðu Barnahúss og lýstu umsagnaraðilar yfir ánægju sinni með að Barnahúsi væri loks gefin lagastoð og rekstur þess tryggður til langframa. Með frumvarpinu er mælt fyrir um aðkomu Barnahúss að könnun mála þar sem grunur leikur á um alvarlegt líkamlegt eða andlegt ofbeldi. Umsagnaraðilar lýstu yfir áhyggjum af að Barnahúsi yrði ekki veitt nægt fjármagn til að sinna auknum verkefnum og vinna á fyrirliggjandi biðlistum eftir þjónustu Barnahúss. Meiri hlutinn tekur undir þessar athugasemdir og leggur áherslu á að unnið verði að því að stytta biðlista og að nægt fjármagn verði veitt til reksturs Barnahúss. Með frumvarpinu er lagt til að barnaverndarnefndir verði lagðar niður og barnaverndarþjónusta og umdæmisráð barnaverndar taki til starfa. Meiri hlutinn tekur undir það sem kemur m.a. fram í umsögn Barnaverndar Reykjavíkur um að aðskilnaður milli barnaverndarþjónustu og umdæmisráðs sé til bóta þar sem hann tryggi betur rétt og hagsmuni aðila að barnaverndarmálum. Fyrir nefndinni var fjallað um skipan umdæmisráða sem felur í sér veigamikið nýmæli enda hefur löggjöf um sveitarstjórnarstigið fram til þessa ekki gert ráð fyrir skipun sjálfstæðra stjórnsýslunefnda. Meiri hlutinn tekur undir með Sambandi íslenskra sveitarfélaga að erfitt sé að sjá áhrif þessara breytinga fyrir með fullri vissu. Af hálfu meiri hlutans er þó lögð áhersla á að engar veigamiklar efnislegar athugasemdir hafi verið settar fram um skipan umdæmisráða. Telur meiri hlutinn ekki ástæðu til að bregðast sérstaklega við þessari athugasemd. Í a-lið 2. gr. og b-lið 15. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á barnaverndarlögum með það að markmiði að stuðla að auknum réttindum barna. Í umsögn Barnaheilla er lögð áhersla á að þátttökuréttindi barna séu lítils virði ef þau eru aðeins virt að forminu til. Þá kemur fram í umsögn Barnaverndar Reykjavíkur að þessi réttindi verði ekki að veruleika nema tíma starfsmanna barnaverndarþjónustu og talsmanna barnanna sé varið til verkefnisins. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og leggur áherslu á að þeim réttindum barna sem kveðið er á um í frumvarpinu verði fylgt eftir af stjórnvöldum. Í 22. gr. frumvarpsins kemur m.a. fram að þegar barnaverndarþjónusta hefur tekið yfir umsjá eða forsjá barns skuli samþætta þjónustu í þágu farsældar barnsins óháð afstöðu foreldra. Í umsögn Persónuverndar er gerð athugasemd við að þjónusta sé ávallt samþætt í þessum aðstæðum. Þar er lagt til að í stað skyldu til samþættingar verð veitt heimild til samþættingar. Staða þeirra barna sem barnaverndarþjónusta hefur tekið yfir umsjá eða forsjá með er ávallt með þeim hætti að hagsmunir barnsins kalla á samþættingu þjónustu. Meiri hlutinn telur því ekki ástæðu til að bregðast við þessari athugasemd Persónuverndar. Í umsögnum Reykjavíkurborgar og Sambands íslenskra sveitarfélaga er lýst áhyggjum af því að tilkoma barnaverndarþjónustu og umdæmisráða barnaverndar hafi í för með sér kostnaðarauka fyrir sveitarfélög. Samkvæmt gildandi barnaverndarlögum eru fimm til sjö einstaklingar í barnaverndarnefnd en samkvæmt tillögum frumvarpsins er gert ráð fyrir þremur einstaklingum í umdæmisráðum barnaverndar. Jafnframt eru auknar kvaðir lagðar á sveitarfélög til samvinnu um umdæmisráð og má ætla að hægt verði að ná fram hagræði af aukinni samvinnu. Meiri hlutinn tekur undir með Sambandi íslenskra sveitarfélaga að mikilvægt sé að vakta þau áhrif sem nýtt fyrirkomulag barnaverndar hefur á fjárhag og stjórnsýslu sveitarfélaga. Þá eru hér breytingartillögur meiri hlutans sem snúa að skiptri búsetu barna. Með lögum nr. 28/2021, sem tóku gildi 23. apríl sl., voru gerðar breytingar á ákvæðum barnaverndarlaga, nr. 80/2002. Þar á meðal voru gerðar breytingar á 15. gr. barnaverndarlaga til að leysa úr því hvaða barnaverndarnefnd eigi úrlausn um málefni barnsins þegar foreldrar hafa samið um skipta búsetu barnsins. Í f-lið 6. gr. frumvarpsins eru lagðar til gagngerar breytingar á 15. gr. barnaverndarlaga. Í ákvæðinu er ekki gert ráð fyrir skiptri búsetu barna, en frumvarpið var lagt fram á Alþingi áður en lög nr. 28/2021 voru samþykkt. Til að tryggja að ekki skapist réttaróvissa um hvaða barnaverndarþjónusta eigi úrlausn um málefni barns þegar foreldrar hafa samið um skipta búsetu barnsins leggur meiri hlutinn til að frumvarpinu verði breytt til samræmis við ákvæði laga nr. 28/2021. Þá er það vinnsla upplýsinga í miðlægum gagnagrunni. Í 28. gr. frumvarpsins er ráðherra veitt heimild til að ákveða í reglugerð að leggja skyldu á barnaverndarþjónustu að vinna og varðveita gögn barnaverndarmála í gagnagrunni og stafrænum lausnum sem eru starfrækt af Barna- og fjölskyldustofu. Í umsögn Persónuverndar kemur fram það mat stofnunarinnar að ekki sé fullnægjandi að kveðið sé á um skyldu til vinnslu gagna í barnaverndarmálum í miðlægum gagnagrunni og stafrænum lausnum í reglugerð en ekki í lagaákvæðinu sjálfu. Samkvæmt upplýsingum frá félagsmálaráðuneytinu er ljóst að stafrænar lausnir og gagnagrunnur verða ekki tilbúin þegar lögin taka gildi. Leggur meiri hlutinn því til breytingu á 28. gr. frumvarpsins þannig að lögð sé skylda á barnaverndarþjónustur og umdæmisráð barnaverndar að varðveita gögn barnaverndarmála í miðlægum gagnagrunni og stafrænum lausnum ásamt ákvæði til bráðabirgða sem heimilar undantekningu frá þessari reglu þar til tæknilausnir verða fullbúnar. Meiri hlutinn leggur áfram til að ráðherra fái heimild til að kveða á um skyldu til vinnslu upplýsinga í gagnagrunni og stafrænum lausnum. Ekki er hægt að binda alla vinnslu gagna í barnaverndarmálum við tæknilausnir enda myndi það leiða til þess að ekki væri hægt að vinna barnaverndarmál ef tæknilausnin lægi af einhverjum ástæðum niðri eða væri ekki aðgengileg viðkomandi barnaverndarstarfsmanni. Er því rétt að ráðherra hafi heimild til að kveða á um inntak slíkar skyldu, þar með talið hvenær hún á ekki við. Þá tekur meiri hlutinn undir athugasemd Persónuverndar um mikilvægi aðgangsstýringar í sameiginlegum gagnagrunni í barnavernd. Í því sambandi telur meiri hlutinn sérstaklega mikilvægt að skýr aðgreining sé á milli samþættingar þjónustu á grundvelli barnaverndarlaga og annarrar samþættingar þjónustu í þágu farsældar barna. Þá að öðrum atriðum. Í frumvarpinu eru flóknar og margþættar breytingar sem tengjast útskiptingu orðanna „barnaverndarnefnd“ og „nefnd“. Félagsmálaráðuneytið benti meiri hlutanum á að á nokkrum stöðum hefði láðst að taka tillit til þessa og leggur meiri hlutinn til breytingar þess efnis. Í frumvarpinu er einnig orðunum „þungaðar konur“ breytt í „barnshafandi einstakling“ en í 1. mgr. 17. gr. hefur sú breyting yfirsést og leiðréttir meiri hlutinn það með breytingartillögu. Að lokum telur meiri hlutinn þörf á að leiðrétta á nokkrum stöðum tilvísanir og orðalag sem lúta ekki að efnislegum þáttum frumvarpsins og þarfnast þar af leiðandi ekki frekari útskýringa. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef kynnt. Undir þetta nefndarálit rita eftirtaldir hv. þingmenn: Helga Vala Helgadóttir formaður, með fyrirvara, Halla Signý Kristjánsdóttir framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Ólafur Þór Gunnarsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason, einnig með fyrirvara. Mig langar aðeins að tala frá mínu brjósti um mikilvægi þessara breytinga. Þetta samráð og undirbúningur hefur staðið allt kjörtímabilið og samráð hefur verið haft við sveitarfélögin frá fyrsta stigi hugmyndanna, auk þess sem þjónustuveitendur og þjónustuþegar hafa komið að borðinu. Með því að samþykkja þetta frumvarp er verið að leggja til gríðarlegar breytingar á umhverfi barnaverndar í sveitarfélögum en þau bera ábyrgð á þessum málaflokki. Í dag eru 27 barnaverndarnefndir vítt og breitt um landið og lágmarksíbúatalan er 1.500 manns en við þessar breytingar er lágmarkið hækkað upp í 6.000. Við gerum okkur grein fyrir því að þetta eru miklar breytingar og allt annað umhverfi. Veigamestu breytingarnar eru að í frumvarpinu felst m.a. að pólitískt skipaðar barnaverndarnefndir verði lagðar niður. Við höfum fylgst með miklum breytingum á barnaverndarnefndum í gegnum árin og þær held ég að hafi allar verið til batnaðar, m.a. þegar umdæmi voru stækkuð. Áður voru jafnvel barnaverndarnefndir í litlum sveitahreppum. Það segir sig sjálft að það var mjög erfitt að vera með óháð mat í þeim nefndum þó að allir hafi sjálfsagt reynt að gera það sem þeir gátu til að vinna eftir þeim barnaverndarlögum sem þá voru í gildi. Síðan eru breytingar sem varða umdæmisráð barnaverndar. Eins og kom fram í frumvarpinu og nefndarálitinu er verið að skilja á milli og þetta er allt gert í þágu þeirra barna sem er verið að vinna fyrir og reyna að taka eins faglega á þessu og hægt er. Með því að taka út pólitískar nefndir segir það sig sjálft að ákvarðanir sem eru teknar í nefndunum eru á faglegum grunni. Ég held að þetta séu mestu breytingar sem gerðar hafa verið síðustu áratugi hvað þetta varðar. Þetta frumvarp er líka partur af miklum breytingum á kerfinu sem voru samþykktar hér fyrr í dag sem er ætlað að gefa færi á samþættingu barnaverndarþjónustu. Þá er verið að svara þeirri gagnrýni sem hefur verið á umhverfi barnaverndar hér til fjölda ára og færa það til nútímavitundar um réttindi barna. Við erum að breyta kerfi barnaverndar og velferðarkerfi með samþættingu á allri þjónustu við börn, og þetta er bara ný hugsun, ný nálgun. Sjálfsagt eigum við eftir að hnjóta um einhverja steina í innleiðingunni en við erum lögð af stað og það er það sem skiptir máli, hvort sem það er í samþættingu þjónustu eða barnavernd. Þetta skilar okkur betri einstaklingum og vonandi faglegri nálgun á þeirri þjónustu sem við ætlum að veita börnum. En svo er eins og í svo mörgu að það sem er best í dag getur orðið eitthvað annað eftir tíu ár. En þegar við erum lögð af stað í þessa vegferð þá verður það alltaf þannig að við munum uppfæra okkur til bestu þekkingar og til að koma á móts við börnin okkar í framtíðinni af þeim einlæga vilja að gera sem best.

Forseti. Ég mæli hér fyrir framhaldsnefndaráliti meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Málið var kallað inn til nefndar eftir 2. umr. og fjallaði nefndin um málið að nýju og skoðaði sérstaklega samspil starfskostnaðar og annarra starfskjara þingmanna annars vegar og ráðherra hins vegar. Við, sem undir þetta álit skrifum, áréttum að lög um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað setja reglum um starfskostnað og önnur starfskjör ráðherra veigamiklar skorður. Mig langar að ítreka það hér, af því að þetta var rætt aðeins við 2. umr., og minna okkur á að lög um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað setja reglum um starfskostnað og önnur starfskjör ráðherra veigamiklar skorður því að í lögum um Stjórnarráð Íslands segir í 2. mgr. 27. gr. að ráðherra sem fer með starfsmannamál ríkisins setji almennar reglur um starfskostnað og önnur starfskjör ráðherra í samráði við forsætisráðherra. Í þeim reglum skuli m.a. gæta samræmis við rétt alþingismanna og formanna stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi til greiðslu kostnaðar vegna stjórnmálalegra starfa þeirra. Þetta þýðir með öðrum orðum að þegar Alþingi hefur samþykkt breytingar á lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, eins og við erum að leggja til að gert verði hér, ber ráðherra að taka reglur um starfskostnað ráðherra til endurskoðunar til að tryggja að þær samræmist þeim breytingum sem Alþingi hefur ákveðið. Í samræmi við þetta, eins og kom líka fram fyrr í umræðunni, hefur forsætisráðuneytið, og nú síðast fjármála- og efnahagsráðherra við 2. umr. málsins, staðfest að unnar verði tillögur að breytingum á reglunum sem feli í sér sambærilegar takmarkanir á endurgreiðslu ferðakostnaðar ráðherra í aðdraganda kosninga og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Meiri hlutinn leggur áherslu á að viðeigandi endurskoðun og samræming reglna fyrir ráðherra verði unnin fljótt og vel og þingið upplýst um framgang málsins. Forseti. Að því sögðu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit skrifa auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Jón Þór Ólafsson, Andrés Ingi Jónsson, Guðmundur Andri Thorsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson.

Herra forseti. Ég hef barist gegn þessu máli síðan það kom fyrst fram í forsætisnefnd þingsins vegna þess að ráðherrar eru skildir eftir. Þeir geta í sjálfu sér gert hvað sem þeim dettur í hug á þessum sex vikum sem eru hér settar upp sem tími fyrir kosningar. Það er kátbroslegt að í nefndaráliti meiri hlutans skuli vitnað í hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við 2. umr. þar sem hann staðfesti tilknúinn að ráðherrar í aðdraganda kosninga þyrftu að fara um víðan völl, um landið og miðin, í hlutverki sínu sem ráðherrar til að svara fyrir verk sín sem ráðherrar. Hann var þá að segja okkur að þrátt fyrir allt það sem hér er búið að setja, með bréfum frá tveimur ráðuneytisstjórum, að það eigi að skoða kjör ráðherra að þessu leyti fyrir kosningar. Ég hef sagt það áður og ætla að standa við það, að komi slíkar reglur fram þá vænti ég þess að það verði í nóvember vegna þess að það er engin von til þess að þetta verði leiðrétt fyrir þann tíma. Ég hef margtekið það fram úr þessum ræðustól, herra forseti, að ég er aldeilis áfjáður í að það sé jafnaður munur milli þeirra sem bjóða sig fram í fyrsta sinn og þeirra sem eru sitjandi hér á þingi. Og þar sem ég er þingmaður Reykvíkinga og var áður þingmaður í Suðvesturkjördæmi þá eiga þessar akstursreglur nánast ekkert við um slíka menn. Það skiptir engu máli hvort þeir þurfa að keyra stutt eða langt, t.d. í kosningabaráttu, þeir fá ekkert endurgreitt, þannig að þetta snertir ekki þá þingmenn sem hér eru. Það eru hins vegar þingmenn, t.d. svokallaðir heimanakstursþingmenn sem eru til að mynda í Norðvesturkjördæmi og í Suðurkjördæmi, sem hafa örugglega rekið sig á það á þessum sex vikum fyrir kosningar að þeir eigi eitthvert erindi sem þingmenn, að nærveru þeirra sem þingmanna sé óskað á einhverja fundi hér og þar eða þing eða eitthvað. Þeir eiga sem sagt að borga það sjálfir þessar síðustu sex vikur. En það kom skýrt fram í máli hæstv. fjármálaráðherra hér um daginn að hann leit ekki þannig á þær reglur sem verið er að setja hér nú, að þær eigi við um ráðherra í aðdraganda kosninga. Af þeirri ástæðu einni er ég jafn mikið á móti þessu máli nú og ég var þegar það var lagt fram fyrst. Mér þykir það vont að við skulum núna setja ráðherra, sem eru yfirleitt þingmenn í grunninn eins og við hinir, á einhvern þann stall að þeir hafi yfirburðastöðu miðað við okkur sem sitjum hér, þingmenn. Það er nú svo merkilegt, af því að nú stendur til að breyta jafnvel þessum sal aðeins og tæknivæða hann, að það var eitt atriði sem kom upp í óformlegum viðræðum um daginn; að mönnum þótti það dæmi um tildur að ráðherrarnir sætu í stólum sem merktir eru með skjaldarmerki á meðan þingmenn sætu í stólum sem eru ómerktir. Menn sögðu: Ef við breytum salnum skulum við breyta þessu, við skulum breyta þessari uppi/niðri-tilfinningu sem hér er byggt undir. Þannig að eins hrifinn og ég er af því að aðstaða manna sé jöfnuð þá verður það að vera þannig að sumir séu ekki jafnari en aðrir. En með þessari afgreiðslu verða ráðherrar jafnari en aðrir, hér eftir sem hingað til. Þess vegna, herra forseti, er ekki hægt að samþykkja þetta frumvarp.

Forseti. Ég kemst nokkurn veginn að sömu niðurstöðu og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson en frá öðru sjónarhorni, þ.e. ég er samþykkur þessu frumvarpi, mér finnst það augljóst og myndi vilja ganga lengra. Ég sé ekki tilganginn í því að fella út þá sem eru ekki að sækjast eftir endurkjöri. Það er alger óþarfi að gera greinarmun þar á milli. En hvað varðar ráðherrana þá tel ég augljóst að hægt er að haga reglunum sem eru settar í ráðuneytunum á sama hátt og þeim sem þingmönnunum er gert að sæta - og gera það vel. Hins vegar er hægt að klúðra því eins og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson útskýrir svo sem ágætlega og ef það gerist þá er ég algerlega sammála honum. En það er ekki tilgangur þessa frumvarps að mínu mati. Tilgangurinn er sá að ráðherrar þurfi að gangast undir sömu skilyrði og þingmenn sem eru þau að endurgreiða má alþingismanni ferðakostnað á þessu tímabili ef um er að ræða viðburði eða ferðir á vegum Alþingis eða þegar Alþingi er enn að störfum eða þegar þingmaður tekur þátt í störfum þess. Þetta þýðir að ef ráðherra er á einhverju flakki á ráðherrabíl og stoppar við á einhverjum kosningafundi, eins og hefur gerst alloft, á meðan hann er kannski að heimsækja einhverja skóla í leiðinni - fyrir kosningarnar 2016 eða 2017, þetta rennur allt saman, varð ég var við bíl þáverandi forsætisráðherra, Bjarna Benediktssonar, á kosningafundi í Ólafsvík eftir að hafa hitt hann í Fjölbrautaskóla Snæfellinga í Grundafirði þar sem hann var þá í heimsókn sem ráðherra en nýtti ferðina til að fara á kosningafund líka á ráðherrabílnum. Það má ekki. Það er ekki hægt að taka það sem hluta af ferð að fara í kosningaerindagjörðir á ráðherrabíl og ætlast til þess að ekki þurfi að borga fyrir það sem hlunnindi á hefðbundinn hátt. Ég man eftir því þegar þáverandi þingmaður Brynhildur Pétursdóttir var á árum áður í kjördæmaaferð austur á land og nýtti tímann líka til þess að skreppa aðeins til ættingja, hún sagði þessa sögu í fjölmiðlum minnir mig. Hún vildi að sjálfsögðu borga sérstaklega fyrir þann hluta af því að þetta var ekki á vegum þingsins og það var rosalega erfitt. En eftir því sem mér skilst þá gekk það upp, hún borgaði þann hluta og það er nákvæmlega þannig sem þetta á að virka fyrir ráðherrana líka. Ef það verður ekki gert þá eru ráðuneytin einfaldlega að fara gegn þessu frumvarpi og það er alvarlegt mál og eitthvað sem þingið á að fylgjast mjög vel með og bregðast við ef það er ekki gert rétt.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um lýðheilsustefnu til ársins 2030. Nefndin fjallaði um málið á nokkrum fundum og fékk til sín gesti, eins og fram kemur í álitinu, auk þess sem henni bárust allmargar umsagnir. Með tillögunni er lagt til að sett verði lýðheilsustefna til ársins 2030 og að horft verði til sjö meginviðfangsefna, líkt og þegar hefur verið gert í heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Með þeirri aðferð er notast við þá miklu vinnu sem þegar er að baki í heilbrigðisráðuneyti við gerð heilbrigðisstefnu, þó að eðli málsins samkvæmt séu önnur atriði sem huga þarf að. Í umsögnum og málflutningi gesta kom fram almennur stuðningur við að sett yrði lýðheilsustefna á þeim forsendum og með þau markmið sem fram koma í þingsályktunartillögu heilbrigðisráðherra um lýðheilsustefnu til ársins 2030. Þykir hún rökrétt framhald fyrri lýðheilsustefnu sem sett var árið 2016. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram áhyggjur nefndarmanna vegna athugasemda umsagnaraðila um skort á samráði þegar tillaga að stefnunni var í undirbúningi. Meiri hlutinn tekur undir þær áhyggjur og leggur áherslu á mikilvægi þess að samráð sé haft við þá sem eiga að framfylgja stefnunni. Þá leggur meiri hlutinn sérstaka áherslu á slíkt samráð þegar kemur að framkvæmd stefnunnar og þeim aðgerðum sem af henni leiðir. Þarna eru augljósir aðilar eins og til að mynda sveitarfélögin, þar með talin Félagsþjónusta sveitarfélaganna, íþrótta- og æskulýðsfélög og fleiri. Vikið var að mikilvægi lýðheilsu og forvarna fyrir alla aldurshópa og minnt á hversu mikilvægt væri að hin almenna lýðheilsustefna tæki til allra landsmanna. Komið var inn á það líka, einkum í umsögn frá heilbrigðisvísindasviði Háskóla Íslands, að þær aðgerðir sem farið var í byggðu á gagnreyndri þekkingu og samvinna við vísindasamfélagið og gagnreyndar rannsóknir væri mikilvæg. Þá var einnig bent á mikilvægt hlutverk heilsugæslunnar í þessu samhengi, þá ekki bara í beinum aðgerðum heldur líka í að upplýsa fólk og mennta og benda fólki á leiðir. Fram komu nokkrar áhyggjur af því að kostnaðarauki myndi fylgja sem myndi kannski lenda á þeim á sveitarfélögunum og þeim aðilum öðrum sem fylgja stefnunni eftir og fara í aðgerðir vegna hennar, og eðli málsins samkvæmt verður það þannig. Hins vegar er mikilvægt að taka fram að þessi stefna sem slík breytir auðvitað ekki í neinu verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga eða útgjaldaskiptingu sem er þegar fyrir hendi, þ.e. útgjaldaskiptingin milli þessara stjórnsýslustiga breytist ekki. Áhrif lýðheilsustefnunnar á börn og ungmenni komu til umræðu og var í því sambandi vakin athygli á mikilvægi þess að huga heildstætt að málefnum barnafjölskyldna með það að markmiði að efla fjölskyldur og gera þær færari til að taka upp lífshætti sem þjóna lýðheilsumarkmiðum. Mikilvægt væri að hugað yrði að því við framkvæmd lýðheilsustefnunnar að hún tæki ekki einvörðungu til þeirra viðfangsefna sem falla undir starfssvið heilbrigðiskerfisins heldur yrði einnig hugað að fjölskyldu- og félagsmálum, eins og ég nefndi áðan. Í þessu sambandi var fjallað um samstarf og samskipti fjölskyldna, skóla og heilbrigðiskerfis, æskulýðsstarfs o.s.frv. Fram kom að mikilvægt væri að þróaðar yrðu haldbærar aðferðir við að meta ávinning af ráðstöfunum í samræmi við stefnuna og í því samhengi væri mikilvægt að horfa bæði til fjárhagslegs og félagslegs ávinnings. Nefnd voru „mælaborð“ sem unnt væri að nota til að fylgjast með og birta niðurstöður mælinga. Slík mælaborð eru þegar í notkun og/eða þróun og var bent á að mikilvægt væri að menn reyndu eftir megni að nota slík verkfæri til að hjálpa stefnunni áfram. Óhjákvæmilega var komið inn á þá þróun aldursskiptingar sem er að verða í samfélaginu og hvaða áhrif það hefði í fyrirsjáanlegri framtíð. Þess vegna skiptir miklu máli að stefnan skilaði árangri, til að mynda í heilsu og lýðheilsu eldra fólks á næstu áratugum. Enn fremur var bent á að mikilvægt væri að haga aðgerðum þannig að gert yrði ráð fyrir því að allir landsmenn nytu þeirra aðgerða sem lýðheilsustefnan kynni að leiða til og hefðu tækifæri til að tileinka sér þau gæði sem henni fylgdu. Til þess að svo megi verða þarf við framkvæmdina að huga að kyni og kynvitund, uppruna og málakunnáttu, fötlun, stöðu gagnvart vinnumarkaði, efnahag og mörgu öðru er varðar aðstöðu almennings til að tileinka sér það sem lýðheilsustefnan hefur upp á að bjóða. Meiri hlutinn tekur undir þessar ábendingar og telur að hin víðtæka og almenna lýðheilsustefna sem innleidd verður samkvæmt þingsályktunartillögunni muni snerta mjög mörg svið samfélagsins og leiða til nýrra aðgerða og stefnumörkunar á ýmsum sviðum. Þar muni skapast vettvangur til nýs samstarfs og tækifæri gefast til að huga sérstaklega að lýðheilsumálum ýmissa hópa og svæða sem mikilvægt er að verði vel nýtt. Meiri hlutinn ítrekar mikilvægi þess að víðtækt samráð verði haft við hlutaðeigandi, því að þannig má ætla að best samstaða náist um þessa mikilvægu stefnu. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Lilja Rafney Magnúsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Helga Vala Helgadóttir skrifar undir álit þetta með fyrirvara. Meiri hlutinn ítrekar mikilvægi þess að víðtækt samráð verði haft við hlutaðeigandi því að þannig má ætla að best samstaða náist um þessa mikilvægu stefnu. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Helga Vala Helgadóttir formaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Hæstv. forseti. Við erum hér að ræða lýðheilsustefnu til ársins 2030 sem er nokkuð metnaðarfull. Frumvarpið sjálft fór í samráðsgátt stjórnvalda og þar komu inn níu umsagnir. Einnig var settur á stofn samráðshópur sem fjallaði um helstu markmið stefnunnar og setti þau niður. Síðan kemur frumvarpið hingað inn í þingið og það er kannski það sem mig langar helst til að ræða um hér. Velferðarnefnd sendi út umsagnarbeiðnir til 118 aðila og 18 aðilar skiluðu inn umsögnum. Síðan héldum við þrjá fundi þar sem þetta mál var á dagskrá ásamt öðrum málum. Það sem ég vil segja með þessu er að mér finnst uppleggið gott en mér finnst við hafa þurft að hafa mun meiri tíma til að vinna þetta nægjanlega vel þannig að við gætum séð aðeins lengra fram í tímann eða jafnvel tekið þetta aðeins meira á dýptina. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að lýðheilsustefnan er nokkuð svipuð heilbrigðisstefnu sem er líka til ársins 2030. Hún er eiginlega mjög svo svipuð, það eru sömu fyrirsagnir. Auðvitað er almennur stuðningur við að við setjum okkur lýðheilsustefnu en samt sem áður hefur á seinni stigum borið á því að ekki hafi verið haft samráð við umsagnaraðila. Þeir aðilar sem komu fyrir nefndina viðruðu þessar áhyggjur sínar. Meiri hlutinn leggur eðlilega áherslu á að samráð verði haft þegar þarf að fara að framkvæma stefnuna. Það eru ágætismarkmið hérna inni en þó er það kannski einna helst sem vantar að þegar við erum að ræða um þá sem eiga að framkvæma þessa stefnu munu það oftast vera þeir sem eru hvað mest í nærsamfélaginu, þ.e. sveitarfélögin og heilsugæslan. Við vitum að heilsugæslan hefur t.d. nýlega óskað eftir því að fá meira fjármagn til að geta sinnt sinni grunnvinnu, ef við getum sagt sem svo, og það ákall þarf að taka alvarlega. Þannig að það er að mörgu að hyggja. Svo eru það sveitarfélögin sem munu þurfa að framkvæma þessa lýðheilsustefnu ásamt æskulýðsfélögum og fleiri aðilum. Sveitarfélögin munu þurfa að fylgja þessari stefnu eftir eða vera framkvæmdaraðili og munu þar af leiðandi þurfa að bera kostnað af því. Samt sem áður er ekki gefið tækifæri til að viðra þann kostnað hér. Þetta virðist meira eiga að vera þannig að einhver ákveðin áhrif séu metin og kostnaður þá hugsanlega metinn þar á eftir. Það hallar dálítið á félagslegan þátt í þessari lýðheilsustefnu. Að mínu mati er hún dálítið læknisfræðilega miðuð í staðinn fyrir að taka á félagslegum þáttum. Félagslegir þættir kalla líka á víðtæka samvinnu fjölda aðila, þar með talið íþrótta- og æskulýðsfélaga og svo bara almennings og fjölskyldna. Huga þarf að því að efnahagur er mismunandi og félagsleg staða er mismunandi. Í nefndarálitinu kemur fram að fjallað hafi verið um þróun aldursskiptingar og fólksfjölda í fyrirsjáanlegri framtíð. Við þurfum að hafa vit á því að fleiri munu eldast og við munum þar af leiðandi þurfa að huga að þeim borgurum. Það þýðir að við þurfum að huga að lýðheilsu á öllum aldursskeiðum. Einnig er tekið til þeirra þátta sem snúa að fjölbreytileika. Við erum öll mismunandi og hér er talað um kyn, kynvitund, uppruna, málakunnáttu, fötlun, stöðu gagnvart vinnumarkaði o.fl. En mig langar líka aðeins til að minnast á að oft er stór munur á dreifbýli og þéttbýli. Lýðheilsustefnan gengur jú út á að allir hafi sama aðgang að lýðheilsu og lýðheilsustefnan þarf að standa undir því að öllum sé gert það kleift. Mér finnst kannski vanta þann mælikvarða inn í þetta. En við horfum líka til þess að aðgengi sé jafnt, að hvort sem fólk býr í dreifbýli eða í þéttbýli sé það sama undir gagnvart því fólki. Annars er þetta ágætisbyrjun. Ég vil samt sem áður halda því fram að við hefðum þegið, ég vil alla vega meina það, og það hefði verið betra fyrir okkur að hafa lengri tíma en svo að ræða þetta mál á þremur fundum ásamt fleiri málum sem voru þar undir, miðað við að við erum að setja fram stefnu sem á að gilda allt til ársins 2030.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar vegna þessa máls sem varðar fullnustu refsinga. Þetta mál var, eins og getið er um í nefndaráliti, sent til umsagnar og við fengum gesti á fundi nefndarinnar. Efnisatriði málsins eru fyrst og fremst á þá leið að þar eru lagðar til tímabundnar breytingar á lögum um fullnustu refsinga sem lúta að reynslulausn og heimild til fullnustu með samfélagsþjónustu. Þar er um að ræða útvíkkun sem gerð er til þess að unnt verði að stytta biðlista eftir fullnustu refsinga. Þess er getið í nefndarálitinu að við meðferð málsins hafi komið fram sjónarmið um að tilefni væri til að gera ákvæðin varanleg. Meiri hlutinn áréttar að markmið frumvarpsins sé að stytta boðunarlista til afplánunar refsinga eins og málin horfa núna og getur meiri hlutinn þess að æskilegt sé að fylgst verði með hvort frumvarpið hafi tilætluð áhrif áður en ákvæðin verða fest varanlega í sessi. Þá telur meiri hlutinn mikilvægt að á gildistíma laganna verði tekið til skoðunar hvort ákvörðun um samfélagsþjónustu skuli vera stjórnvaldsákvörðun eða hvort fela eigi dómstólum þá ákvörðun. Þetta er mál sem oft hefur komið upp í umræðu á undanförnum árum, hvort það eigi að vera stjórnvalda að ákveða hvort heimilað sé að fullnusta refsingu með samfélagsþjónustu. Við gerum ekki tillögu um breytingar í þeim efnum í sambandi við afgreiðslu þessa máls en áréttum í nefndarálitinu að mikilvægt sé að sú umræða eigi sér stað og að það verði skoðað til frambúðar. Meiri hlutinn bendir einnig á í nefndarálitinu að í greinargerð komi fram að heimildunum í 1. gr. frumvarpsins sé ætlað að ná til allra þeirra dóma sem kveðnir hafa verið upp fyrir gildistöku laganna og þegar eru komnir til fullnustu Fangelsismálastofnunar sem og allra dóma sem stofnuninni berast fyrir 1. júlí 2024. Meiri hlutinn telur æskilegt að slík lagaskil komi fram í bráðabirgðaákvæðunum sem um ræðir og leggur til breytingar þess efnis. Að auki leggur meiri hlutinn til orðalagsbreytingar á 1. mgr. b-liðar 1. gr. frumvarpsins sem er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Í þessu máli er rétt að hafa í huga að hér er um heimildarákvæði að ræða en ekki skyldu eða réttindi þannig að það verður áfram mat sem ræður því hvort heimilað verður að beita þeim úrræðum sem frumvarpið felur í sér. Telur meiri hlutinn að í því felist það öryggi að það verði metið út frá þeim einstaklingum sem sækja um samfélagsþjónustu eða reynslulausn fyrr en ella hvort þeir teljist uppfylla skilyrði til að fá slíka málsmeðferð. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa framsögu lengri en get þess að undir nefndarálit þetta skrifa eftirfarandi nefndarmenn í allsherjar- og menntamálanefnd: Sá sem hér stendur, Páll Magnússon formaður, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni framsögumanni fyrir. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það sem hann kom inn á í framsögu sinni, þ.e. að það verði tekið til skoðunar hvernig tekst til áður en ákvæðið verður gert varanlegt, ef ég skildi hv. þingmann rétt. Er það þá ekki ætlað til þess að vinna eingöngu á þessum biðlistum og listum sem eru hér álitnir vandamál, sem ég hefði fyrir mitt leyti talið mögulegt líka að vinna betur með því kannski að byggja fangelsi eða fjármagna þau sem til staðar eru þannig að hægt væri að vinna á þessum listum? Orðalagið vakti athygli mína; að þetta yrði skoðað áður en ákvörðun yrði tekin um að gera þessa lausn varanlega. Minn skilningur var sá að verið væri að horfa til þess að ná niður þessum löngu boðunarlistum sem lítið gengur á. En þá spyr maður sig: Hvað svo? Er uppleggið að þetta fyrirkomulag verði framtíðarlausnin og það verði þannig að öll brot sem við er styttri refsing en tvö ár - það er niðurstaðan - verði afplánanleg með samfélagsþjónustu? Mér finnst ekki alveg fara saman hljóð og mynd þarna hvað það varðar að verið sé að innleiða þessa lausn tímabundið til þess að vinna á listunum, en svo eigi að skoða málið sérstaklega áður en ákvörðun er tekin um að þessi útfærsla verði gerð varanleg.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það er gott ef við getum skýrt þessa þætti nánar. Frumvarpið eins og það er útbúið og eins og nefndin afgreiðir það frá sér gerir ráð fyrir að um tímabundið úrræði sé að ræða. Því fé er ætlað að gilda til 1. júlí 2024 þannig að því er ætlaður þriggja ára gildistími. Orðin sem hv. þingmaður vísar til eru viðbrögð meiri hluta nefndarinnar við ábendingum eða tillögum sem komu fram við málsmeðferð um að þetta ákvæði yrði ekki tímabundið heldur varanlegt. Við teljum ekki tilefni til að taka afstöðu til þeirrar spurningar. Við teljum að það nægi okkur núna að samþykkja tímabundið ákvæði, enda eru þá þrjú ár til að taka afstöðu til ábendinga eða tillagna sem komið hafa fram um varanlegt fyrirkomulag þessara mála. Ég held að ég geti ekki skýrt þetta nánar en ítreka síðan það sem ég sagði líka í framsöguræðu minni, að hér er auðvitað um heimildarákvæði að ræða. Við erum í þeirri stöðu að við erum hér með úrræði sem við þekkjum, en við erum hins vegar að rýmka skilyrði til þess að þeim verði beitt. Við teljum ekki í meiri hluta nefndarinnar að það séu forsendur til þess eða að athugun eða umræða hafi enn þá verið á þá leið að það sé tilefni til þess að gera þetta með varanlegum hætti. Við tökum enga afstöðu til þess heldur vísum þeirri spurningu inn í framtíðina, enda eru þá þrjú ár til að meta þann þátt nánar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er ekki með nefndarálitið hérna með mér, en þegar ég renndi yfir það þá fannst mér ekki vera mikil leiðbeining um það sem maður gæti skilið sem svar við spurningunni: Og hvað svo? Eftir þrjú ár verður þetta skoðað og þá koma eflaust umsagnaraðilar og segja að þetta hafi allt gengið mjög vel og listarnir hafi styst. En ég hefði gjarnan viljað sjá afstöðu nefndarinnar til þess hvort ekki yrði bara fylgst með hvernig listarnir þróuðust heldur líka unnin einhver greining á því hvort styðja þurfi við og styrkja þau úrræði sem Fangelsismálastofnun hefur, bæði hvað varðar fjölda rýma sem eru til staðar og síðan auðvitað fjölda þeirra rýma sem fjármagn er til staðar til þess að reka. Ástæða þess að boðunarlistarnir eru jafn langir og raun ber vitni er að bæði rými og fjármagn hefur vantað. Þetta þekkjum við í gegnum söguna. Mig langar að spyrja hv. framsögumann nefndarálitsins: Var það rætt að einhverju marki að uppáleggja væntanlega dómsmálaráðherra að vinna einhverja greiningu hvað þetta varðar? Það er ákveðin hætta á því að rökin fyrir því þegar þar að kemur að halda kerfinu með þessum hætti gætu orðið þau að menn sjái fyrir sér að þetta hafi allt verið að fara hratt í sama farið, því að þetta svigrúm hefur farið úr 3 mánuðum, ef ég man rétt, í 6, í 9 og 12 og síðan í 24 mánuði núna. Það fara væntanlega að verða 

Herra forseti. Það er margt í þessu hjá hv. þingmanni sem er ástæða er til að taka undir, þ.e. að þetta hangir auðvitað saman við hvaða úrræði eru í boði í fangelsiskerfinu. Það má ekki skilja nefndina svo að hún telji að við séum komin á endastöð varðandi byggingu fangelsisrýma eða aðra slíka þætti, alls ekki. Hins vegar er það þannig að hér vorum við að taka afstöðu til tiltekinnar tillögu en ekki að fjalla um fangelsismálin á breiðari grundvelli. En það er alveg ástæða til að taka undir þau ummæli hv. þingmanns að þetta þurfi að skoða heildstætt. Ég lít svo á að með þriggja ára gildistíma þessa frumvarps, eða þeirrar breytingar sem hér er boðuð, sé nokkurt svigrúm til að taka afstöðu til framtíðarfyrirkomulags að þessu leyti og ekki bara út frá boðunarlistum heldur út frá stöðu mála í fangelsiskerfinu að öðru leyti. Ég vil hins vegar taka undir að það þarf að gæta þess að fangelsiskerfið, eins dapurlegt og það kann að hljóma, sé í stakk búið til þess að veita þá þjónustu sem nauðsynlegt er miðað við dóma og þörf fyrir vistun fanga.

Herra forseti. Ég vil koma aðeins inn á samfélagsþjónustu almennt sem úrræði utan fangelsa í staðinn fyrir óskilorðsbundna fangelsisdóma. Ég tek það reyndar fram, og tek undir orð hv. þm. Bergþórs Ólasonar í andsvari, að auðvitað eigum við að tryggja nægt fjármagn til reksturs fangelsa í landinu. Úrræði af þessu tagi eiga að skoðast í víðu samhengi, ekki endilega vegna fjárskorts til rekstrar og byggingar fangelsa í landinu. Það er náttúrlega eitthvað sem á að vera ágætlega fjármagnað. Það er bara hluti af réttarríkinu sem við búum í. Þó hefur þróun síðustu ára falið í sér aukna notkun þessara úrræða, þessa samfélagsþjónustuúrræðis. Það er kannski líka rétt að benda á það í upphafi, herra forseti, að varðandi samfélagsþjónustu - sem er skilgreind á vef Fangelsismálastofnunar og þar er ýmsum spurningum svarað og fróðlegt að skoða hvaða skilyrði þarf að uppfylla, hvernig reglurnar eru o.s.frv. - þá megum við heldur ekki gleyma því að hinum megin er einhver sem tekur að sér að taka á móti þeim sem eru í samfélagsþjónustu. Samfélagsþjónustan felur í sér tímabundið ólaunað starf og einhver þarf þá að veita starfið og það þarf náttúrlega að vera aðstaða og allt til þess. Það má heldur ekki gleyma þeim þætti málsins. Einstaklingum sem afplána dóma sína með samfélagsþjónustu hefur fjölgað síðustu ár. Það sem er kannski mikilvægast í því frá mínu sjónarhorni séð er að hugsa hvernig líklegast sé að menn geti staðið sig þegar þeir koma aftur út í samfélagið. Það er mjög mikilvægur þáttur í þessum málaflokki að mínu mati. Reynslan hefur sýnt að ef menn eru lokaðir inni til skamms tíma þá er tíðni þess að þeir komi aftur í fangelsi, svokölluð ítrekunartíðni, samkvæmt rannsóknum hærri en hjá þeim sem gegna samfélagsþjónustu. Það kemur fram af hálfu fangelsismálayfirvalda að samfélagsþjónusta hafi reynst vel og aðeins u.þ.b. 16% þeirra sem afplána refsidóma sína á þann veg brjóti af sér á ný og það er lág tíðni. Einnig hafa verið auknir möguleikar til að afplána hluta fangelsisvistar í svokölluðum opnum fangelsum og það hefur líka skilað árangri í því að menn brjóti síður af sér að lokinni afplánun. Það er mikilvægt að við höfum sem besta þekkingu á árangri fangelsiskerfa í því að hindra frekari glæpastarfsemi, það er afar mikilvægt að mínum dómi. Fangelsiskerfin eru mismunandi og hafa sínar sérstöku stefnur eftir því hvar menn eru. Ísland og Noregur eru talin hafa refsistefnu sem leggur áherslu á endurhæfingu fanga en í Bandaríkjunum er t.d. refsistefnan harðari og skilar föngum ekki endilega endurhæfðum út. Fangelsismálayfirvöld, og mér finnst þetta mikilvægt, þurfa að hafa góða þekkingu á því hvaða tegund refsingar skili sér best. Svokölluð ítrekunartíðni lýsir árangri fangelsiskerfa í að hindra frekari glæpastarfsemi og ítrekunartíðni afbrota er eiginlega eina leiðin til að meta árangur ólíkra refsikerfa og gefur vísbendingar um gæði tiltekins refsikerfis. Þetta kemur fram í afbrotafræðunum. Herra forseti. Þegar ég var að kynna mér þetta frumvarp og lesa mér til um þetta, ég verð að segja að ég hef verið áhugasamur um að kynna mér til hlítar samfélagsþjónustu hvað þetta varðar, rakst ég á nýlega BA-ritgerð við Háskóla Íslands eftir Ólafíu Laufeyju Steingrímsdóttur. Í ritgerðinni er athyglisvert yfirlit yfir fræðilegar rannsóknir á árangri fangelsiskerfa í að hindra frekari glæpastarfsemi. Þar er vikið sérstaklega að samfélagsþjónustu og margt mjög athyglisvert sem kemur þar fram. Ef ég leyfi mér að grípa aðeins niður í hana, með leyfi forseta, þá segir þar: „Samfélagsþjónusta hefur verið meira notuð sem úrræði í stað fangelsunar síðustu ár. Hún er einnig almennt talin hagkvæmari en að setja fólk í fangelsi og er því mikilvægt að athuga hver áhrif hennar eru á ítrekunartíðni.“ Ítrekunartíðni er, eins og áður segir, árangur fangelsiskerfanna í að hindra frekari glæpastarfsemi. „Flestar rannsóknir benda til þess að samfélagsþjónusta lækki ítrekunartíðni ekki marktækt borið saman við fangelsun. Þannig hafa rannsóknir ýmist sýnt fram á engan mun á milli fangelsis og samfélagsþjónustu (sjá t.d. Killisa, Aebi og Ribeaud, 2000) eða þá að samfélagsþjónusta sé með lægri ítrekunartíðni en munurinn sé þó ekki marktækur (Muliluvuori, 2001; Spaans, 1998). Þá kom fram í rannsókn Spaans (1998) að tilhneiging er til þess að einstaklingar sem afplána með samfélagsþjónustu fremji ekki jafn alvarleg brot og þeir sem eru sendir í fangelsi sem getur vissulega haft áhrif á lága ítrekunartíðni þessa hóps. Rannsókn Baumer o.fl. (2001) á ítrekunartíðni afbrota á Íslandi sýndi mikilvægar niðurstöður hvað þetta varðar. Þess má geta að rannsóknin var gerð á tímabilinu þegar samfélagsþjónusta var einmitt að byrja hérlendis og skoðaði ítrekunartíðni þeirra sem luku samfélagsþjónustu á Íslandi á árunum 1995 til 1998.“ - Það er orðið svolítið langt síðan. - „Niðurstöðurnar voru að tíðni ítrekunar var almennt hæst meðal þeirra sem luku afplánun í fangelsi.“ Rétt er að hafa það í huga og þetta er rannsókn sem gerð var hér á Íslandi. „Lægst var hún meðal þeirra sem luku afplánun með samfélagsþjónustu þegar litið er á þá sem lentu í nýjum afskiptum lögreglu eða hlutu nýjan dóm innan þriggja ára. Þeim sem luku samfélagsþjónustu var fylgt eftir í þrjú ár eftir fullnustu og voru 17% þeirra fangelsaðir á ný, 22% hlutu nýjan dóm og af 55% hafði lögreglan ný afskipti. Rannsókn Graunbøl o.fl. (2010) leiddi svipað í ljós. Af þeim sem hófu samfélagsþjónustu á Íslandi árið 2005 höfðu 16% fengið nýjan dóm innan tveggja ára.“ Þetta er lág tíðni og ánægjuleg og vissulega þess virði að þetta sé skoðað. Við ákvarðanatöku í þessum efnum er mikilvægt að menn ræði við fræðimenn á þessu sviði sem hafa eytt kannski hálfri ævi sinni í að rannsaka þessi mál, afbrotafræðinga og fleiri. Það er mikilvægt að menn hlusti á þá sem þekkja kannski best til í þessum efnum. Í þessari ritgerð er talað um bandarískar rannsóknir sem eru mjög athyglisverðar. En við þekkjum að refsistefnan í Bandaríkjunum er harðari en hér og í Noregi. „Á Íslandi er fangelsisrefsingum ekki beitt nema nauðsyn krefjist og þær hafi ákveðið markmið. Þetta viðhorf endurspeglast í fangelsiskerfinu á þann hátt að fangelsin eru bæði lítil og fá. Fangelsin hafa verið skipulögð út frá órefsimiðuðum aðferðum sem eiga að stuðla að endurhæfingu fanga og tryggja dómþolum farsæla enduraðlögun að samfélaginu (Baumer o.fl., 2002; Pakes og Gunnlaugsson, 2018). Vegna fjárskorts“ - sem er mikilvægt að við vinnum á til frambúðar - „hefur þó lögbundnum verkefnum í fangelsismálum landsins ekki verið nægilega vel sinnt.“ Þetta kemur m.a. fram hjá Helga Gunnlaugssyni, prófessor í afbrotafræði við félagsvísindadeild Háskóla Íslands. „Á allra síðustu árum hafa gæði í þjónustu við fanga aukist. […] Í ljósi þessa hefur gengið vel á Íslandi að endurhæfa fanga og halda þeim frá fangelsum.“ - Þetta sýndu rannsóknir frá 2001 og rannsóknir frá 2010. - „Í ljósi þessara niðurstaðna er almennt hægt að álykta að refsistefna landanna hefur óneitanlega áhrif á árangur landanna í að endurhæfa brotamenn og þar af leiðandi líkur á að dómþoli brjóti af sér á nýjan leik.“ Þetta er mitt innlegg í þetta mál, herra forseti. Ég ítreka eins og ég sagði áðan að auðvitað eiga stjórnvöld að sjá til þess að fjármunir séu til staðar til að reka fangelsiskerfið á Íslandi og tilefni þessa máls er að stytta biðlista tímabundið til fullnustu refsinga. Ég hefði viljað sjá að menn ræddu þetta á víðari grundvelli eins og ég nefndi hér í upphafi. Niðurstaða þessarar ágætu samanburðarrannsóknar sem ég vitnaði í eftir Ólöfu Laufeyju Steingrímsdóttur er sú að samfélagsþjónusta hefur ekki aukið glæpastarfsemi, ef eitthvað er hefur hún lækkað hana. Hún er einnig mun ódýrari kostur fyrir samfélagið og betri fyrir brotamenn.

Herra forseti. Ég ætla að fjalla stuttlega um þetta frumvarp til breytinga á lögum um fullnustu refsinga og ræða það svolítið út frá minni reynslu í starfi á þessu sviði sem lögreglustjóri, þar sem ég hef komið að þessu máli mjög oft og horft á hvernig þetta hefur gerst. Lagabreytingin sjálf er í fyrsta lagi tímabundin, taka verður mið af því að hún er tímabundin til 2024. Það eru þrjú ár þannig að það er ekki eins og verið sé að breyta þessu alfarið. Reyndar hefur þetta verið að rýmkast mjög mikið, þ.e. þeir dómþolar sem fá dóma sem eru undir einhverju viðmiði - í þessu frumvarpi eru það 24 mánuðir í fangelsi, þar sem heildarrefsingin er 24 mánuðir, óskilorðsbundið eða skilorðsbundið - eiga nú kost á að fá fullnustu dóms síns með samfélagsþjónustu. Áður var þetta talsvert lægra viðmið, 12 mánuðir, og fyrir löngu síðan voru það þrír mánuðir. Þetta hefur sem sagt verið að rýmkast. Er það til góðs eða ekki? Er það til marks um að fangelsiskerfið sinni ekki verkefni sínu? Er sem sagt að flæða út fyrir úr þessu keraldi? Ég nefni það að fangelsi hér hafa mörg hver verið lögð niður, þessi litlu fangelsi, og sérstaklega þegar Hólmsheiðin var tekin í notkun. Þá voru mörg lítil og ófullnægjandi fangelsi lögð niður þannig að fjölgunin varð kannski ekki svo gífurleg. Sú aðgerð í fyrra að leggja niður fangelsi á Akureyri hefur auðvitað áhrif á þetta. Þetta hefur allt áhrif. Svo vil ég koma örlítið inn á þær kröfur sem gerðar eru til fangelsa. Þetta eru orðnar miklar kröfur og það er kannski eðlilegt. Við viljum auðvitað gera vel við fanga þannig að sem mestar líkur séu á því að þeir fái betrun í fangelsum, ekki er hægt að deila á það. En erlendir fangar sem ég hef heyrt í og hafa dvalið í íslenskum fangelsum hafa talað um það sem geysilegan lúxus miðað við það sem þeir þekkja úr sínu heimalandi. Kannski má aðeins íhuga að kostnaðurinn í fangelsiskerfinu er orðinn gífurlega mikill og má spyrja sig hvort fangelsiskerfið sé vanfjármagnað að þessu leytinu til. Hlutfall fanga í samfélaginu er samt mjög lágt á Íslandi, ef ég man töluna rétt, þannig að við eigum alveg að geta sinnt þessum málaflokki vel. Við eigum að geta sinnt honum vel. Þegar dómar fyrnast, eins og hefur færst í vöxt miðað við það sem stendur í greinargerðinni, hefur það gífurlega neikvæð áhrif, mjög neikvæð áhrif, herra forseti, og ekki bara á dómþolann sem hrósar auðvitað happi og er ánægður með að losna við refsinguna. En meiri líkur eru á að hann læri ekki af þessu. Þannig að þessi sérstöku varnaðaráhrif sem oft er talað um eru síður fyrir hendi þegar um þetta er að ræða þó að til séu undantekningar. Þessi almennu varnaðaráhrif eru þá fyrir róða vegna þess að þetta hvetur menn, eða letur þá alla vega ekki, sem horfa á þetta og sjá að menn sleppa, til að ganga áfram á afbrotabraut sinni. Það er því ekki gott mál að láta dóma fyrnast. Ég átta mig alveg á því að þarna er verið að leysa ákveðið vandamál og ná niður þeim fjölda dómþola sem bíður eftir að ljúka refsivist sinni og verið er að færa markið upp í 24 mánuði. Ég spyr náttúrlega líka, eins og kom fram í andsvörum áðan: Hvaða dómar eru þetta? Þarna er talað um almannahagsmuni og að almannahagsmunir mæli ekki gegn því, og að lagt sé mat á það hvaða dómar það séu sem uppfylli þessi skilyrði. Jú, vissulega þarf að gera það. Við sem samfélag viljum auðvitað ekki horfa upp á að t.d. afbrotamenn sem fremja grófa ofbeldisglæpi þar sem refsingin er kannski innan þessara marka, 24 mánaða fangelsi, fari svo að mála girðingar á grænum svæðum höfuðborgarinnar í samfélagsþjónustu. Ég treysti því að girt sé fyrir það með þessu orðalagi um almannahagsmuni. Kannski fá þeir sjaldnast refsingu sem er undir þessum 24 mánuðum, en auðvitað þarf að hafa í huga að slíkt gerist ekki. Ég var að tala um varnaðaráhrif refsinga hér áðan. Við verðum alltaf að hafa það í huga, þegar við fjöllum um þennan málaflokk, að við ætlumst til að fólk í samfélaginu líti þannig á refsilöggjöfina að hún komi í veg fyrir að menn freistist til að fremja afbrot. Það eru þessi almennu varnaðaráhrif og svo þessi sérstöku varnaðaráhrif þegar refsingar eru lagðar á til að slá á puttana á viðkomandi brotamanni. Ef það er mikil eftirgjöf, herra forseti, og ég hef sögur af þessu og dæmi um það, þá halda menn áfram að brjóta af sér. Það var einn aðili fyrir margt löngu síðan, sem var, eins og stundum er, sífellt að aka undir áhrifum áfengis. Hann lenti í ákeyrslum og lét sér aldrei segjast. Hann fékk dóma, það var bara slegið á puttana á honum og hann sektaður og sviptur ökuréttindum en hann hélt nú bara áfram. Þetta er saga sem allir kannast við sem hafa unnið í þessu kerfi, að menn láta sér ekki segjast. Ég held að varðandi brot eins og ölvunarakstur þurfi ansi mörg skipti og margar ítrekanir áður en viðkomandi aðili fær að horfast í augu við fangelsisrimlana sjálfa. Þarna er kannski verið að fjölga þeim skiptum sem viðkomandi getur framið álíka brot. Þessi maður sagði mér frá því að hann hefði verið búinn að aka ítrekað ölvaður, búinn að fá marga dóma og hunsaði þetta allt saman. Sektirnar skiptu engu máli, sviptingin skipti engu máli. Svo loksins fékk hann fangelsisdóm en hann var skilorðsbundinn þannig að hann fór ekki inn. Hann endurtók leikinn og loks fékk hann 30 daga fangelsi. Hann trúði því náttúrlega ekki að hann yrði settur inn en það fór nú samt svo að honum var stungið inn í þessa daga. Hann sagði við mig sérstaklega að þá fyrst hefði hann vaknað upp við vondan draum. Hann hefði aldrei lært þetta nema hann hefði í raun og veru þurft að sjá hinn ógurlega alvarleika að vera kominn í fangelsi fyrir þetta. Þegar hann vaknaði upp við þann vonda draum fór hann að hugsa ráð sitt. Ég held að viðkomandi aðili hafi nú hætt áfengisdrykkju eftir þetta og ekki gerst brotlegur, alla vega ekki á þessu sviði. Þannig að í vissum tilvikum má auðvitað ekki vera of mikil eftirgjöf, herra forseti. Sumir bara læra ekki fyrr. Rétt í lokin er það tvennt sem ég ætlaði að tala um áður en ég klára. Það er þetta með dóma sem fyrnast og dóma sem dragast, þ.e. afplánun sem dregst kannski árum saman. Fjölmörg dæmi eru um að menn séu kallaðir inn í fangelsin kannski þremur, fjórum árum eftir að dómur fellur og jafnvel síðar. Dómur fellur kannski ekki fyrr en eftir eitt eða tvö ár frá broti og það geta því liðið kannski fimm eða sjö ár þangað til menn loksins fara að afplána refsingu sína. Þá er líf þeirra gjörbreytt, þeir eru löngu hættir að neyta áfengis eða vímuefna, sem þeir gerðu kannski áður, og komnir með fjölskyldu og börn. Það kemur mjög hart niður á þessum hópi þegar refsingar dragast svona mikið. Þess vegna held ég að þetta frumvarp sé ágætt. Við verðum samt að huga að því að fjármagna fangelsiskerfið þannig að það geti sinnt hlutverki sínu. Ég er alls ekki á móti frumvarpinu, ég held að þetta sé gott mál en ég ætla nú samt að ljúka máli mínu á einu atriði í viðbót. - Nú finn ég það ekki, en það varðar hugleiðingar í greinargerð um hver eigi að taka ákvörðun um samfélagsþjónustu. Ég er ansi hreint skotinn í þeirri hugmynd að það yrði ekki stjórnvaldsákvörðun og ekki ákvarðað af Fangelsismálastofnun heldur af dómstólum. Ég hef lengi verið hrifinn af þeirri hugmynd og ég tek undir orð í greinargerð, sem ég finn nú ekki núna, um að skoða eigi það vandlega hvort dómari sé þá í stakk búinn til að tiltaka þegar hann ákveður refsinguna hvort viðkomandi brotamaður eða dómþoli eigi þess kost að ljúka þessu á einhvern hátt annan en með refsivist, þ.e. samfélagsþjónustu eða rafrænu eftirliti eða einhverju slíku. Ég hrifinn af þeirri hugmynd.

Forseti. Ég sit í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem þessi tillaga hefur verið til umfjöllunar. Hún er að mínu viti skiljanleg en hún er um leið þungur dómur um getuleysi stjórnvalda í þessum málaflokki, það verður að segjast eins og er. Dæmdir menn bíða í dag lengi eftir því að komast í afplánun eftir að dómur fellur. Samkvæmt því sem fram hefur komið í umfjöllun og umræðu um þetta mál er meðalbiðtími eftir afplánun nú í mánuðum talinn sjö mánuðir og í einhverjum tilvikum lengri. Við sjáum, eins og rakið er í umfjöllun um þetta mál og í umræðum hér í þingsal, að dómar fyrnast. Hvað þýðir það að dómur fyrnist? Það þýðir að það líður svo langur tími frá því að dómur fellur þar til menn eru boðaðir í afplánun að dómurinn hefur fyrnst með þeim afleiðingum að menn þurfa ekki að afplána dóminn. Hér er sem sagt verið að leggja það til að hægt verði að afplána allt að tveggja ára þunga fangelsisdóma í samfélagsþjónustu. Þetta er að vísu aðeins heimildarákvæði en það veldur því engu að síður að þar undir munu falla dómar fyrir alvarleg brot og engir dómar eru sérstaklega undanskildir í þessari tillögu. Dómsmálaráðherra er í máli þessu að bregðast við biðlistum í fangelsi með því að leggja fram frumvarp um að auka samfélagsþjónustu sem taki þá til allt að tveggja ára þungra dóma. Í greinargerð með frumvarpinu er rakið hvers vegna sú leið er farin, sem blasir auðvitað við, og það er gert til þess að stytta boðunarlista í fangelsi sem hefur lengst með þeim hætti síðustu ár að biðtími eftir afplánun hefur lengst allverulega. Það væri kannski í einhverju samhengi brosleg tilhugsun að það séu biðlistar á Íslandi eftir því að komast í fangelsi ef hagsmunirnir þar að baki væru ekki svona alvarlegir. Biðlisti í fangelsi er auðvitað algerlega absúrd staða, sér í lagi þegar hann er talinn í þetta löngum tíma. Viðbrögð hæstv. dómsmálaráðherra við þessum vanda eru þess vegna eðlileg og þau eru skiljanleg en með þeim er hins vegar ekki verið að ráðast að rót vandans heldur bara verið að klippa aftan af allt of löngum boðunarlista í fangelsi. Af því að það kom fram áðan í umfjöllun að hér væri um heimild að ræða þá skiptir máli að það er engin umfjöllun í þessu máli um refsipólitík eða dóma á breiðari grundvelli sem hefur þau áhrif að verið er að galopna á heimildir Fangelsismálastofnunar í þeim efnum. Að því sögðu er það eindregin skoðun mín að samfélagsþjónusta sem úrræði í fangelsismálastefnu og refsipólitísk sé mjög af hinu góða. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að dómarar ættu að hafa heimild til að dæma menn í samfélagsþjónustu. Það er hins vegar ekki það sem verið er að leggja til hér sem mér hefði þótt eðlilegt skref almennt séð, sér í lagi í þessari stöðu, að stíga. Þess í stað er verið að leggja fram þessa tillögu núna sem boðar það að fara með allt að tveggja ára þunga dóma í samfélagsþjónustu án þess að löggjafinn sé að stíga nein einustu skref í þeim efnum að ramma inn hvers eðlis þau brot eru sem þarna eiga að falla undir. Mér finnst eðlilegt að löggjafinn rammi inn með einhverjum hætti hvað eigi að falla undir annað en bara tímalengd dómsins. Ég lít svo á að hér séum við að færa Fangelsismálastofnun of miklar heimildir, þrátt fyrir að ég beri fullt traust til þeirrar stofnunar, því að það eru jú þrátt fyrir allt dómstólarnir í landinu sem fara með dómsvaldið. Það er þekkt sjónarmið og viðmið og hugmyndafræði um fangelsisdóma að til þess að dómur hafi tilætluð áhrif, annars vegar fyrir þann dæmda en hins vegar fyrir samfélagið í heild sinni, þá þurfi sakborningur og hinn dæmdi að geta setið þann dóm af sér sem hann hlýtur sem fyrst. Þetta er atriði sem hefur samfélagslega þýðingu en hefur líka mikla persónulega þýðingu og varðar mannréttindi sakbornings, að hann fái að afplána refsingu sem fyrst. Dragist það mjög lengi getur það hæglega gerst að líf sakbornings sé á allt öðrum og betri stað þegar loks kemur að afplánun og afplánun þá í einhverjum tilvikum jafnvel farin að vinna gegn upphaflegu markmiði sínu, því að biðin felur auðvitað í sér viðbótarrefsingu. Líf manna er, eins og ég held að allir sjái og skilji þegar þau staldra við og hugsa málið, í algjörri biðstöðu á meðan afplánunar er beðið. Eins og rakið er í máli þessu og fram hefur komið þá er staðan í dag sú að dæmdir menn bíða í einhverjum tilvikum mánuðum saman eftir að sitja dóma af sér og fram hefur komið að í lok ársins 2020 hafi 638 menn beðið eftir því að hefja afplánun, 638 manns á litla Íslandi. Þessi staða í fangelsismálum helst mjög í hendur við annað vandamál sem er málsmeðferðartími innan réttarkerfisins. Umræðan um þann vanda er ekki ný. Sú staða er því miður til marks um það í mínum huga að skynsamleg og heilbrigð refsistefna virðist einfaldlega ekki vera ofarlega á dagskrá ríkisstjórnarinnar. Það er ofboðslega miður að það sé engin viðleitni í þessu máli eða öðrum sem hér hafa verið lögð fram af hálfu stjórnarinnar og í þeim tölum sem við sjáum um stöðuna innan réttarkerfisins til þess að leggja fram heildarsýn og hugmyndafræði til að eiga við þetta vandamál. Í umræðum um síðustu fjármálaáætlun átti ég samtal við hæstv. dómsmálaráðherra um þetta efni og aftur í umræðu núna um fjármálaáætlun. Ég get ekki séð að ég sjái neinar grundvallarbreytingar sem munu ná að vinna markvisst á þessum vanda og það er mikið áhyggjuefni. Hérna er vissulega verið að leggja til tímabundna aðgerð en þegar við stöldrum við og rýnum hverju það sætir, af hvaða ástæðum þessi tillaga er fram komin, er það vegna þess að stjórnvöld hafa enga stjórn á fangelsismálum. Fram til þessa hefur heimildin verið sú að það megi afplána allt að 12 mánaða fangelsisdóma með samfélagsþjónustu. Ég er ekki að halda því fram að það eigi ekki að fara ofar en 12 mánuði í því sambandi en nú á að færa þetta mark upp í 24 mánuði þannig að hægt verði að afplána allt að tveggja ára fangelsisdóma með samfélagsþjónustu og mig langar í því sambandi að nefna hver meðalþyngd dóma í alvarlegum sakamálum er á Íslandi. Það er auðvitað þekkt að dómar á Íslandi, eins og á Norðurlöndunum öllum, eru í neðri mörkum refsirammans. Stór hluti dæmdra refsinga mun með viðmiðinu um tvö ár falla undir þessa heimild án þess að löggjafinn sé með einhverjum hætti að reyna að hafa skoðun á því eða ramma það inn hvaða brot falli hér undir. Það er engin umfjöllun um eðli eða alvarleika brota. Þá langar mig aftur að nefna það sem ég var að koma inn á, hver meðalþyngd dóma í íslensku réttarkerfi er og nefni í því sambandi eitt alvarlegasta brot samkvæmt hegningarlögunum sem er nauðgun. Dæmdir dómar fyrir nauðgun á Íslandi eru á bilinu tveggja til þriggja ára fangelsi. Fyrir brot gegn 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga um tiltekna tegund nauðgunar, sem fyrir lagabreytingu var talað um sem misneytingu, er algeng, og ég vil leyfa mér að segja venjubundin, refsing tveggja ára fangelsi. Samkvæmt þessu viðmiði er löggjafinn að opna á það að við veitum heimild fyrir því að slíkur dómur sé afplánaður að fullu leyti með samfélagsþjónustu. Ég vil ítreka það að ég ber fullt traust til Fangelsismálastofnunar og þykist vita að þar innan húss séu einhver viðmið um það hvaða brot falli hér undir. En hvað er það sem löggjafinn segir með tillögu sem þessari þegar engin viðmiðunarmörk fylgja? Hvaða skilaboð felast í þessu? Hver er refsipólitíkin? Hver eru skilaboðin til samfélagsins og til brotaþola? Hér er verið að leggja til tímabundna aðgerð. Ég átta mig á því að hún er tímabundin. En það er vegna þess að það er komin upp ákveðin staða sem verið er að bregðast við, ekki af því að menn hafi endilega þá hugmyndafræði að baki að þetta sé það sem eðlilegt þyki. Þá er spurningin hvort það sé þannig að löggjafinn ætli að opna á það að menn geti t.d. tekið út tveggja ára dóm fyrir nauðgun í samfélagsþjónustu og það sé engin umfjöllun um það hér af hálfu löggjafans hvort ástæða sé til að ramma það inn með einhverjum hætti að ofbeldisbrot eða kynferðisbrot séu undanskilin í þeim efnum. Hér ætla ég að leyfa mér að nefna samspil dómstóla og Fangelsismálastofnunar, hvort það sé ekki eðlilegra, og svarið við því er vitaskuld já, að dómstólar fari með þetta vald því að með þetta háu refsihámarki er verið að setja mjög hátt hlutfall dæmdra refsinga inn í þennan ramma Fangelsismálastofnunar. Ef það er ekki ætlunin spyr ég hvers vegna það er ekki skýrlega undanþegið. Þetta er umhugsunarvert og hugsunarleysi, vil ég leyfa mér að segja, og atriði sem hefði þurft að rýna með einhverja heildarstefnu í huga til lengri tíma litið. Eins og ég nefndi áðan hef ég áður komið upp hér til að nefna það að þetta er því miður gegnumgangandi stef þegar við rýnum afleiðingar af refsistefnu stjórnvalda. Við höfum verið að ræða það í þessum þingsal að dómar fyrir kynferðisbrot séu reglulega mildaðir vegna málsmeðferðartíma innan kerfisins. Það kemur gjarnan fram í dómum Landsréttar að ákæruvaldið hafi ekki getað gefið skýringar á töfum. Svarið er hins vegar ekki flóknara en svo að kerfið hefur ekki haft undan. Það er síðan auðvitað sjálfstætt viðfangsefni að ræða það hvort Landsréttur sé mögulega í einhverjum tilvikum að ganga lengra en gert var í þeirri tíð þegar Hæstiréttur hafði flest þessara mála til meðferðar á áfrýjunarstigi. En óháð því er staðan engu að síður sú að svona eru dómar að falla í dag. Afleiðingin er sú að dómar fyrir alvarleg brot eru vægari en annars hefði verið og þetta hefur verið að gerast þrátt fyrir að kynferðisbrotamálin hafi verið í forgangi innan kerfisins sjálfs og þrátt fyrir að margt mjög gott hafi gerst og mjög jákvæð vinna hafi verið unnin í kerfinu af hálfu kerfisins sjálfs til að eiga við þá stöðu. Það hefur gerst á undanförnum árum að kærum vegna kynferðisbrota til lögreglunnar fer fjölgandi. Það ætti auðvitað að vera áhyggjuefni og það er vitaskuld mikið áhyggjuefni að slík brot séu algeng í íslensku samfélagi. Hins vegar er það um leið staðreynd að það hefur í gegnum tíðina verið áhyggjuefni hversu fá kynferðisbrot hafa verið kærð til lögreglunnar og hækkandi tölur um kærur til lögreglu eru í því samhengi jákvæðar. Ég vil leyfa mér að segja að það sé líka spegill á það að kerfið njóti trausts, að brotaþolar skuli leita þangað. Sá árangur sem ég nefndi, að margt gott hafi gerst innan kerfisins á undanförnum árum, er árangur sem hefur náðst þrátt fyrir að málafjöldi sé að aukast. En það blasir auðvitað við að það er bæði erfitt og sárt fyrir þolendur og aðstandendur þeirra að þurfa að bíða mjög lengi eftir því að fá svör um afdrif máls, sem eru eðli málsins samkvæmt alltaf stórt áfall í lífi þeirra, og fá svo þau svör þegar dómur fellur, ef dómur fellur í máli þeirra, eða upplifa það að refsingin sé milduð vegna tafa. Í því samhengi vil ég aftur nefna þá upplifun brotaþola að löggjafinn ætli núna, vegna þess að það eru biðlistar í íslenskum fangelsum, að fara þá leið að færa það viðmið sem við notum um samfélagsþjónustu þannig að það gildi um tveggja ára fangelsisdóma án þess að undanskilja og án þess að fjalla með neinum einasta hætti um það hvaða brot heyri þarna undir og hvaða brot heyri ekki þarna undir. Teldum við eðlilegt að sakborningur sem hefur hlotið tveggja ára dóm fyrir einhvers lags kynferðislega misnotkun á barni tæki afplánun út í samfélagsþjónustu? Í því samhengi um biðlistana nefni ég líka, og það er þáttur sem ekki má undanskilja, upplifun og rétt sakborninga því að óvissan er mönnum sem annars vegar sæta rannsókn og hins vegar bíða dóms líka þungbær. Á þessari stöðu bera stjórnvöld ábyrgð og þeim ber að bregðast við í þágu hagsmuna samfélagsins alls. Afstaða mín er eindregin sú, sem ég hef nefnt hér, að samfélagsþjónusta sé í mínum huga og samkvæmt fræðunum mjög af hinu góða og hafi jákvæð áhrif á þá sem undir það úrræði gangast. Samfélagsþjónusta hefur jákvæð áhrif í þeim efnum að endurkomutíðni fanga fer lækkandi samkvæmt þeim rannsóknum sem við höfum við að styðjast. En þrátt fyrir að ég sé þeirrar skoðunar að dómarar ættu að hafa heimild til að dæma menn í þetta úrræði, þ.e. að við ættum að beita því í auknum mæli, þá finnst mér fráleitt og verulega umhugsunarvert að hér sé verið að fara með þetta mark í tvö ár án þess að löggjafinn ætli að hafa á því nokkra einustu skoðun hvaða dómar geti fallið þar undir. Eins og ég segi er þessi tillaga skiljanleg í ljósi þess ófremdarástands sem hér ríkir en viðbrögðin við þeim vanda með tímabundnu úrræði, án heildarstefnu til lengri tíma litið til að taka á vandanum eins og hann raunverulega er, er varhugaverð leið. Þetta er vond refsipólitík og á skjön við það að það er lögregla sem rannsakar, það er ákæruvald sem ákærir, það eru dómstólar sem dæma og það er Fangelsismálastofnun sem útfærir dóminn sem dómstólarnir dæma. Það er ekki svo að Fangelsismálastofnun eða stofnun á eftir dómstólunum hafi allt um það að segja hvernig dómurinn lítur út. Að lokum vil ég nefna að Viðreisn lagði til fyrir rúmum þremur árum síðan að ríkisstjórnin setti á fót starfshóp um mótun heildstæðrar stefnu í fangelsiskerfinu. Hún hefur verið samþykkt en mér sýnist sem það hafi ekki mikið verið gert við hana síðan hvað varðar aðgerðir. Ég kalla eftir því að verði þetta mál samþykkt núna án þess að það sé rammað inn með neinum hætti hvernig eigi að fylgja því eftir þá fari stjórnvöld í það, ráðherra dómsmála, að horfa til lengri tíma í þeim efnum og líta á þennan málaflokk heildstætt út frá almannahagsmunum, út frá hagsmunum þeirra sem fyrir brotunum verða, út frá hagsmunum þeirra sem sitja í fangelsum að afplána dóma til lengri tíma litið, að það sé einhver sýn, að það sé einhver hugmyndafræði hér að baki. Þrátt fyrir að hér sé verið að teikna upp leið til að mæta ákveðnum vanda og það sé skiljanlegt og í sjálfu sér að mörgu leyti jákvætt þá er það mjög umhugsunarvert og varhugavert hversu langt er stigið í þeim efnum og hversu mikil uppgjöf felst í því að löggjafinn ætli ekki einu sinni að reyna að hafa skoðun á því hvað eigi að gera í þeim efnum.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um þetta frumvarp um málefni þjóðkirkjunnar. Frumvarpið er framhald annarra mála sem verið hafa til meðferðar í þinginu og fela í sér aukinn aðskilnað ríkis og kirkju. Um frumvarpið hefur verið fjallað töluvert á vettvangi hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Allnokkur hópur gesta kom fyrir hana og allnokkrar umsagnir bárust eins og rakið er í nefndarálitinu. Það voru nokkrir þættir sem meiri hlutinn taldi sérstaka ástæðu til að koma inn á í nefndaráliti sínu. Meðal annars er verið að fjalla um sjónarmið um gildissvið stjórnsýslulaga gagnvart kirkjunni og áréttað að samkvæmt frumvarpinu sé gert ráð fyrir því að sjálfstæði kirkjunnar verði aukið og að starfsmenn kirkjunnar séu ekki lengur starfsmenn ríkisins, og ýmis önnur atriði til að auka á aðskilnaðinn. Á grundvelli þeirra sjónarmiða er líka gert ráð fyrir því að stjórnsýslulög sem slík og ýmsar kvaðir sem þeim fylgja gildi ekki sjálfkrafa um kirkjuna og starfsmenn hennar með sama hætti og áður. Þess ber að geta hins vegar að meiri hluti nefndarinnar kemur inn á að það sé eðlilegt, þó að það sé ekki í landslögum, að kirkjan setji sér reglur af sama tagi. Vegna stöðu sinnar, stærðar og mikilvægis í samfélaginu, þá sé kirkjan í raun og veru hvött til að setja sér sínar reglur á vettvangi kirkjuráðs sem taka mið af þeim sjónarmiðum sem gilda um málsmeðferð og réttindi starfsmanna og annað þess háttar sem eðlilegt er. Í starfi nefndarinnar komu fram athugasemdir frá Þjóðskrá Íslands varðandi nokkra tæknilega þætti sem raktir eru í nefndaráliti. Ég tel óþarft að fara nánar yfir það en vil bara geta þess að eftir umræður og umfjöllun í nefndinni var það niðurstaða meiri hlutans að það gæfi ekki tilefni til breytinga á frumvarpinu að þessu leyti. Þarna væri um að ræða framkvæmdaratriði sem þyrfti að laga en þær heimildir sem þjóðskrá hefði væru fullnægjandi til að taka á þeim málum sem um er að ræða og áréttað að það verði hlutverk kirkjunnar sjálfrar að skilgreina mörk sókna. Síðan verði það auðvitað að ganga greitt fyrir sig að upplýsingum á þeim grundvelli verði vísað til þjóðskrár og annarra yfirvalda eftir því sem þörf er en sóknarmörk skipta auðvitað máli varðandi sóknargjöld. Við gerum lítils háttar breytingartillögur í nefndaráliti okkar, gerum orðalagsbreytingu til að skýra sérstaklega einn þátt sem varðar réttindi starfsmanna sem ráðnir voru í skilningi starfsmannalaganna eða eldri laga á þessu sviði. Það komu fram sjónarmið í nefndarstarfinu um að breytingar á orðalagi ákvæða að þessu leyti gætu valdið misskilningi og gætu hugsanlega leitt til þess að einstakir starfsmenn sem hefðu verið ráðnir til starfa í skilningi eldri laga nytu ekki sömu réttarstöðu og áður hefur verið gert ráð fyrir. En það var vilji meiri hluta nefndarinnar að taka af skarið með það þannig að svo væri ekki. Við leggjum til að þar verði gerð lítils háttar breyting en hún er hins vegar til skýringar og auðvitað til að gæta þess að ekki leiki vafi á að réttinda þeirra starfsmanna sem þar eiga í hlut sé gætt. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að fjalla nánar um þetta í ræðu minni en undir nefndarálitið sem hér liggur fyrir frá meiri hlutanum rita, auk þess sem hér stendur: Formaður nefndarinnar, Páll Magnússon, sem var jafnframt framsögumaður málsins meðan það var til umfjöllunar í nefndinni, og hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorsteinn Sæmundsson og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, sem gerði fyrirvara.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og vil koma aðeins inn á 10. gr. frumvarpsins sem fjallar um biskupsembættið. Í frumvarpinu segir reyndar biskupsumdæmið og ég mun víkja nánar að mikilvægi þess að það verði biskupsembættið. Í 10. gr. segir, með leyfi forseta: „Ísland er eitt biskupsdæmi. Um biskupskjör fer samkvæmt starfsreglum kirkjuþings, sbr. 1. mgr. 8. gr. Biskup Íslands fer með yfirstjórn þjóðkirkjunnar eftir því sem kirkjuþing mælir nánar fyrir um. Biskup Íslands gætir einingar kirkjunnar og hefur tilsjón með kristnihaldi, kenningu kirkjunnar og þjónustu.“ Herra forseti. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu og hún hljóðar þannig að 2. mgr. 10. gr. orðist svo: Biskup Íslands gegnir æðsta embætti þjóðkirkjunnar og fer með yfirstjórn hennar eftir því sem kirkjuþing mælir nánar fyrir um. Breytingin felst í því að bæta við orðunum æðsta embætti þjóðkirkjunnar. Með breytingum á lögum um opinbera starfsmenn 2019 var kaflinn um embættismenn á vegum kirkjunnar felldur úr lögunum. Þá var ákveðið að embættismenn kirkjunnar hefðu hvorki skyldur né réttindi sem opinberir starfsmenn ríkisins. Þeir höfðu reyndar verið tilgreindir í lögunum á einhvers konar undanþáguákvæði frá því að sá aðskilnaður ríkis og kirkju varð sem fólst í þjóðkirkjulögum frá 1997. Með samsvarandi breytingu á þjóðkirkjulögum árið 2019 var orðið embætti fellt úr lögunum en starf sett í staðinn. Með því gegndi biskup Íslands ekki lengur embætti heldur sinnti starfi og biskupinn fékk ekki embættistitil við það að fá aðild að lögum um opinbera starfsmenn. Biskup Íslands hefur verið embætti frá því að Ísleifur Gissurarson var á Alþingi valinn biskup Íslands og síðan vígður í Bremen 1056. Rökrétt er að álykta að þegar biskup Íslands er, eins og sjálfsagt er, felldur úr lögum um opinbera starfsmenn ríkisins gegni hann eða hún aftur eins og var æðsta embætti þjóðkirkjunnar og beri skyldur sem slíkur gagnvart þjóðinni og öllum stjórnvöldum hennar. Ætla má að kirkjuþingsfulltrúar og önnur stjórnvöld þjóðkirkjunnar hafi metið það svo að kirkjunni væri ekki heimilt að nota hugtakið embætti vegna þess sem tilgreint er í lögum um embættismenn ríkisins, þ.e. að ástæðan fyrir því að nefna embætti biskups og prestsembætti hafi einungis verið sú að þeir væru embættismenn að lögum, samanber lög um opinbera starfsmenn. Þetta má t.d. sjá á þeim breytingum sem gerðar voru á lögum um þjóðkirkjuna árið 2019. Nú segir í lögunum: „Kjörgengur til biskupsþjónustu er hver guðfræðikandídat sem fullnægir skilyrðum til þess að gegna prestsþjónustu í þjóðkirkjunni.“ En fyrir breytinguna hljóðaði ákvæðið svo: „Kjörgengur til biskupsembættis …“ Þannig að við sjáum að búið er að breyta þessu í biskupsþjónustu en það var áður biskupsembætti. Ég held áfram: „Kjörgengur til biskupsþjónustu er hver guðfræðikandídat sem fullnægir skilyrðum til þess að gegna prestsþjónustu í þjóðkirkjunni.“ Enn fremur var embætti biskups tilgreint þannig í 15. gr. þeirra laga um staðgengil biskups Íslands: „Í forföllum biskups Íslands kveður hann þann vígslubiskup sem eldri er að biskupsvígslu til þess að gegna embætti sínu um stundarsakir.“ - Og þarna kemur orðið embætti fyrir aftur. - „Hið sama gildir sé biskup Íslands vanhæfur til meðferðar einstaks máls sem undir hann ber að lögum.“ Enn fremur var ákvæðið svo: „Nú fellur biskup Íslands frá eða lætur af embætti og skal þá sá vígslubiskup, sem eldri er að biskupsvígslu, gegna embætti hans þar til biskupskjör hefur farið fram og nýr biskup Íslands hefur fengið skipun í embætti sitt.“ Hér er þess að gæta að embætti biskups Íslands var stofnað af Alþingi. Þó svo að margt hafi breyst síðan og vilji sé fyrir verulega minnkandi tengslum ríkis og kirkju og hlutfall þjóðkirkjufólks af heildarfjölda landsmanna hafi minnkað er þjóðkirkjunnar getið í stjórnarskrá lýðveldisins. Alþingi mun um ókomna framtíð þurfa að tryggja þjóðkirkjunni og annarri starfsemi trúfélaga í landinu lagaramma á grundvelli almenns trúarbragðaréttar. Biskupsembættið er elsta embætti Íslands sem haldist hefur frá upphafi með því að það var fyrst samþykkt á Alþingi að það væri embætti allrar þjóðarinnar. Þó að farið hafi verið eftir reglum rómversk-kaþólsku kirkjunnar og staðfesting á vali biskups hafi komið frá páfanum í Róm voru biskupar ekki einungis sendir og skipaðir af páfa eins og tíðkaðist heldur valdir á Alþingi, a.m.k. allt fram á 14. öld. Sú breyting varð á skipan biskupa með siðbreytingunni á 16. öld og með innleiðingu einveldisins á 17. öld að konungur ríkisins fékk æðstu völd í málefni kirkjunnar eins og í öllum öðrum málefnum ríkisins en biskupar á Íslandi héldu í flestum greinum óbreyttum embættisskyldum og inn á við til safnaðanna nutu þeir einnig mikils frjálsræðis gagnvart konungi allt fram á 18. öld. Með stjórnarskránni 1874 þegar trúfrelsi var innleitt og hin evangelísk-lúterska kirkja var gerð þjóðkirkja á Íslandi varð sú breyting á embætti biskups að biskupinn varð embættismaður þjóðarinnar en ekki konungs og færðist þannig aftur til hinnar upphaflegu stöðu. Þessi staða hélst óbreytt við stofnun lýðveldisins 1944. Á bls. 14 í greinargerð með frumvarpinu sem við ræðum hér segir um 3. gr., með leyfi forseta: „Prestar og djáknar, sem annast hina vígðu þjónustu, starfa á grundvelli köllunar og vígslu og eru þeir þjónar kirkjunnar sem vígjast til embættis. Þeir vinna biskupi heit um að inna þjónustu sína af hendi á grundvelli játninga og skipana kirkjunnar. Á grundvelli þess er hinum vígða þjóni veitt ábyrgð á grundvallarþáttum í þjónustu þjóðkirkjunnar og hann sendur með það umboð. Vígsla biskups er lykillinn að því að geta gegnt þjónustu í kirkjulegri merkingu. Prestar sem gegna föstu prestsstarfi í þjóðkirkjunni lúta tilsjón biskups Íslands. Þá lúta enn fremur þeir prestar, sem gegna launuðu starfi hjá öðrum en þjóðkirkjunni, svo sem á sjúkrastofnunum og hjúkrunarheimilum, tilsjón biskupsins.“ Herra forseti. Aðeins nánar um 10. gr. frumvarpsins: „Segja má að starf biskups Íslands falli með sama hætti undir innra starf kirkjunnar og starf vígslubiskupa, en þar sem biskup Íslands er í forsvari fyrir þjóðkirkjuna þykir rétt að tilgreina starf hans í lögum eins og gert er um alla aðra forstöðumenn í lögum um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög. Í 2. mgr. er kveðið á um að biskup Íslands fari með yfirstjórn þjóðkirkjunnar eftir því sem kirkjuþing mælir nánar fyrir um. Biskup hefur í starfi sínu sér til fulltingis við framkvæmd stjórnunar þjóðkirkjunnar, fyrir utan kirkjuþing, m.a. forstöðumenn kirkjulegrar starfsemi, stjórnir kirkjumiðstöðva, sóknarnefndir, kirkjugarðsstjórnir, Kirkjugarðaráð og stjórnir ýmissa sjóða. Biskup Íslands er æðsti yfirmaður stærsta trúfélags þjóðarinnar og eru verkefni biskups margþætt. Í gildandi lögum eru sérstök ákvæði um verkefni og stöðu biskups, þar með talið um sérstöðu biskups í kirkjustjórninni. Í samræmi við meginstefnu frumvarpsins þar sem áhersla er lögð á að regluverk kirkjunnar verði mótað af kirkjuþingi í stað löggjafar mun það verða verkefni kirkjuþings að kveða á um stöðu og verksvið biskups Íslands.“ Í 3. mgr. er tiltekið að eitt af hlutverkum biskups Íslands sé að gæta einingar kirkjunnar en það er nú tilgreint til viðbótar þeim hlutverkum sem tilgreind eru í gildandi lögum, þ.e. að hafa tilsjón með kristnihaldi, kenningu kirkjunnar og þjónustu hennar í landinu. Með einingu kirkjunnar er átt við að biskup gæti kenningarinnar og boðskapar fagnaðarerindis. Um einingu þjóðkirkjunnar er fjallað í samþykktum um innri málefni hennar. Kirkjurréttur Jóns Péturssonar frá 1890 gerir vel grein fyrir embætti biskups og tengslum þess við löggjöf og við Alþingi. Þar segir m.a. á bls. 29–30, með leyfi forseta: „Áður enn landið kom undir konung, hafði alþingið fullkomið löggjafarvald í öllum málefnum hjer á landi, bæði veraldlegum og andlegum. Biskuparnir voru formenn kirkjunnar, og voru því álitnir sem höfuð landsins í öllum andlegum málefnum, en löggjafarvaldið í málefnum þessum var þó hjá alþinginu […] en biskuparnir gátu eigi heldur á hinn bóginn gefið nein lög, án þess þau væri samþykkt af alþinginu, og þetta fyrirkomulag viðhjelzt allt fram að siðaskiptunum, og breyttist ekki við það, að landið kom undir konung, því hann fjekk eigi neitt vald yfir stjórn kirkjunnar, nje löggjafarvald í hennar málefnum; aðeins gat hann varið landsmenn fyrir ólöglegum ágangi klerkanna.“ - Ef svo má að orði komast. - „Þar á mót urðu nú konungarnir, þá er landið kom undir konung, formenn og höfuð landsins í allri veraldlegri stjórn, á sinn hátt, og biskuparnir voru það í hinum andlegu málefnum þess.“ Enn fremur segir á bls. 46 í Kirkjurétti Jóns Péturssonar: „Að vígja til andlegs embættis er og í reglunni biskupsins eins, en þegar biskupslaust verður, verður landshöfðinginn […] að setja einhvern prest til að gegna biskups embættinu, uns nýr biskup tekur við því.“ Og enn segir á bls. 165 um biskupinn: „Biskupinn er hinn æðsti andlegi embættismaður“ - og ég ítreka embættismaður - „í landinu.“ Af þessu má sjá að lögin um opinbera starfsmenn höfðu engin áhrif á sögu og notkun hugtaksins embætti. Enn fremur er augljóst að ekki er hægt að einskorða hugtakið við opinbera embættismenn ríkisins, einfaldlega vegna þess að félagasamtök ýmiss konar hafa sín eigin embætti óátalið og án þess að valda nokkrum glundroða. Saga og hefðir, herra forseti, eru dýrmætar eignir sérhvers samfélags, rétt eins og menning þess. Hugtakið embætti í kirkjunni hefur sérstaka merkingu sem byggir á guðfræði hennar. Almennt séð er hugtakið í kirkjulegu samhengi fyrst og fremst tengt hugtökunum þjónustu, ábyrgð, umsjón og forystu, rétt eins og annars staðar þar sem það kemur fyrir og er að því leyti ótengt kirkjunni. Starf er aftur á móti fyrst og fremst framkvæmd verkefna sem tilteknir aðilar fela sínu starfsfólki að sinna. Því má álykta að ákveðin grundvallarbreyting eigi að verða á hlutverki biskups kirkjunnar með því að fella niður hugtakið embætti biskups og breyta því í starf biskups. Ætla má að ábyrgð biskups til andlegrar forystu í kirkjunni og umsjónarskylda biskups gagnvart kenningum og siðum hennar hafi þá ekki lengur þann styrk sem biskupsembættið hefur haft í kirkjunni, allt frá frumkirkjunni og í samhengi Íslands í meira en þúsund ár. Þessi áhersla kemur vel fram í greinargerðinni með frumvarpinu þar sem segir í umfjöllun um 10. gr., með leyfi forseta: „Í samræmi við meginstefnu frumvarpsins þar sem áhersla er lögð á að regluverk kirkjunnar verði mótað af kirkjuþingi í stað löggjafar mun það verða verkefni kirkjuþings að kveða á um stöðu og verksvið biskups Íslands.“ Í kirkjulegu samhengi, herra forseti, er hugtakið embætti ekki aðeins lagalegt hugtak eins og það er í lögunum um opinbera starfsmenn heldur guðfræðilegt og kirkjufræðilegt. Það er sameign innan þess alþjóðlega kirknasamfélags sem þjóðkirkjan er hluti af. Þjóðkirkjan mun því eftir sem áður ganga út frá sínum sögulegu embættum eins og hver önnur félagasamtök. Að þessu sögðu, herra forseti, er hér, eins og ég sagði í upphafi, lögð til sú breytingartillaga að vegna sögu sinnar í samfylgd þjóðarinnar og á ábyrgð Alþingis allt frá kristnitöku verði biskupsembættið, embætti biskups í þjóðkirkjunni, tryggt með lögum.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um farþegaflutninga og farmflutninga á landi, nr. 25/2017. Þetta er frumvarp um tímabundna gestaflutninga og vanræksluálag. Nefndarálitið er frá umhverfis- og samgöngunefnd og liggur fyrir á þingskjali 1546 og þingmálið er nr. 690. Nefndinni bárust umsagnir frá Bandalagi íslenskra leigubifreiðastjóra, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum ferðaþjónustunnar, Strætó bs. og sýslumanninum á Vestfjörðum. Nefndin fékk til sín gesti sem fylgdu eftir þessum umsögnum, auk þess að fá til sín gesti frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Lagðar eru til tvíþættar breytingar á lögum um farþegaflutninga og farmflutninga á landi, nr. 25/2017. Annars vegar er um að ræða skilgreiningu á tímabundnum farþegaflutningum sem flutningsfyrirtæki með staðfestu í löndum innan Evrópska efnahagssvæðisins starfrækja hér á landi gegn gjaldi á grundvelli bandalagsleyfis, og hins vegar úrræði til eftirlits með greiðslu fargjalda í almenningssamgöngum til að opna fyrir og styðja skilvirkari lausnir við greiðslu fargjalda með það að markmiði að efla þjónustu við notendur. Fyrst fjallaði nefndin um starfshóp um heildarlög um almenningssamgöngur en í nokkrum umsögnum var bent á það að mikilvægt væri að sett yrðu heildstæð lög um almenningssamgöngur þar sem skyldur og réttindi bæði flytjanda og farþega væru vel tryggð. Í umsögnum var vísað til þess að til hefði staðið í nokkurn tíma að fara í vinnu og setja á fót starfshóp í þessu skyni en sú vinna hefur ekki farið fram. Nefndin tekur undir þau sjónarmið sem komu fram í umsögnunum og telur að í tengslum við framþróun almenningssamgangna á næstu árum sé æskilegt að mótuð verði sérstök lagaumgjörð um þær þar sem tekið væri tillit til notenda, flytjenda, samfélagslegs hlutverks almenningssamgangna og umhverfissjónarmiða. Beinir nefndin því til samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis að hefja undirbúning að mótun slíkrar löggjafar, þar með talið að skipa starfshóp sem vinni tillögur að breyttu lagaumhverfi í þá veru. Þá ætla ég að fara yfir breytingartillögur nefndarinnar, fyrst um breytingu á hugtakinu fargjaldaálag. Nefndin leggur til að í stað orðsins vanræksluálag verði notað orðið fargjaldaálag. Nefndinni var bent á að vanræksluálag væri kannski ekki heppilegt orð. Það væri óþarflega líkt því orði sem notað er yfir viðurlög sem þeir sæta sem færa ökutæki sín ekki til skoðunar á tilsettum tíma. Á hinn bóginn væri orðið ekki lýsandi fyrir gjald sem fyrirtækjum sem sinna almenningssamgöngum er heimilt að leggja ofan á fargjald, geti farþegi í almenningssamgöngum ekki sýnt fram á greiðslu rétts fargjalds þegar eftir því er leitað. Lagt er til að orðið fargjaldaálag verði ofan á um þetta gjald. Þá var fjallað um hugtakið „starfsmaður á vegum flytjanda“. Í frumvarpinu er bent á að það sé ekki endilega starfsmaður í beinu ráðningarsambandi við flytjanda sem sinnir eftirliti með innheimtu fargjalda eða því hvort fargjöld hafi verið greidd. Til dæmis hefur verið bent á að þar geti verið um að ræða starfsfólk öryggisfyrirtækis sem flytjandi fær sér til aðstoðar sem skoðar staðfestingu á greiðslu fargjalds og skilríki. Þess vegna leggur nefndin til að vísað verði til starfsmanns á vegum flytjanda í stað þess að vísa til starfsmanns flytjanda. Þá er áréttað í nefndarálitinu að starfsmaður á vegum flytjanda hefur ekki lögregluvald og frumvarpið hefur engar breytingar á slíkum heimildum í för með sér. Það setur nefndin inn vegna orðalags í greinargerð sem gat bent til annars, þannig að það sé alveg skýrt. Þá er að lokum fjallað um breytingu sem varðar persónuvernd. Til að taka af allan vafa um heimildir flytjenda til vinnslu persónuupplýsinga vegna álagningar og innheimtu fargjaldaálags leggur nefndin til að ný málsgrein bætist við 6. gr. þar sem fram kemur að flytjanda sé heimil nauðsynleg vinnsla persónuupplýsinga vegna álagningar og innheimtu fargjaldaálags samkvæmt greininni að uppfylltum skilyrðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga og reglum settum á grundvelli þeirra. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið skrifar sú sem hér stendur og er framsögumaður, Bergþór Ólason, formaður nefndarinnar, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Karl Gauti Hjaltason, Kolbeinn Óttarsson Proppé, og þeir Jón Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason skrifa undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis þar sem þeir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þá var Hanna Katrín Friðriksson einnig fjarverandi við afgreiðslu málsins. Að lokum vil ég þakka gott samstarf í nefndinni við vinnslu þessa máls og legg til að það verði samþykkt.

Herra forseti. Þetta nefndarálit er um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, sem við höfum venjulega kallað hringrásarhagkerfismálið því að það snýst að mörgu leyti um hringrásarhagkerfið. Hér liggur fyrir nefndarálit frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar og er hér einnig framhaldsnefndarálit sem ég mun gera grein fyrir. Við fengum 36 gesti og 22 umsagnir í þessu máli og efni frumvarpsins er í raun og veru að lagt er til að lögfestar verði hér á landi fjórar tilskipanir Evrópusambandsins. Ég ætla ekki að lesa þær allar upp, það er auðvelt að kynna sér þær í nefndarálitinu. Auk þess eru lagðar til breytingar á framleiðendaábyrgð vegna rafhlaðna og rafgeyma og skilagjaldi á ökutækjum. Með breytingunum eru sköpuð skilyrði fyrir myndun hringrásarhagkerfis í íslenskri löggjöf í því skyni að ýta undir bætta endurnýtingu og endurvinnslu úrgangs og draga verulega úr myndun hans. Varðandi almenna kaflann ætla ég að lesa úr nefndarálitinu: Sjálfbærni er löngu orðin viðurkennt stefnumið við auðlindanytjar. Það einkennir stefnumótun hér á landi í málefnum atvinnuvega og víða í hagkerfinu, t.d. í ferðaþjónustu, sjávarútvegi, landbúnaði og loftslagsmálum. Af sjálfbærni leiða þolmörk í auðlindanýtingu enda margar auðlindir jarðar óendurnýjanlegar. Kallar það á endurnýtingu þess efnis sem verður til eftir notkun vara úr hráefni slíkra auðlinda. Sama gildir um hráefni úr endurnýjanlegum auðlindum því það minnkar álag á mörg vistkerfi jarðar og virðir þolmörk auðlinda betur en ella. Grunnhugmynd um hringrásarhagkerfi tekur mið af þessum þáttum í auðlindanytjum. Samkvæmt stefnumiðum þessa hagkerfis er brýnt að flokka allan úrgang úr atvinnulífi og einkaneyslu, hagnýta sem mest af honum og umgangast hann sem hráefni nema að því marki sem hluti hans er óendurvinnanlegur. Meiri hlutinn telur frumvarpið mikið framfaraskref þar sem með því er stefnt að heildrænu skipulagi úrgangsmála hér á landi sem styður innleiðingu hringrásarhagkerfis. Söfnun og endurvinnsla veiðarfæra, heyrúlluplasts og rúmfrekra plastíláta og umbúða undan matvælum eru meðal mikilvægra og umfangsmikilla verkefna sem bæta þarf í aðgerðaáætlun stjórnvalda um meðferð plastvara. Meiri hlutinn hvetur mjög til þess að farið verði samtímis yfir söfnunar- og flutningskostnað vegna þessa úrgangs. Enn fremur er brýnt að endurskoða fjárhagsumhverfi fyrirtækja sem stunda endurvinnslu plastefna og koma í fullnægjandi horf ef með þarf. Þetta var almenni kaflinn um efni þessa frumvarps en svo kemur kafli um úrgang frá sláturhúsum og vinnslustöðvum. Þar bendir meiri hlutinn á að lífúrgangur er skilgreindur með þeim hætti í frumvarpinu að úrgangur frá sláturhúsum fellur ekki þar undir og verður því áfram heimilt að urða tiltekinn úrgang frá sláturhúsum. Ég vil bæta því við frá eigin brjósti að það er auðvitað tilgangurinn með þessari ábendingu meiri hlutans að útskýra að það er leyfilegt að urða sláturhúsaúrgang en það er auðvitað æskilegt að hann sé líka endurnýttur að því marki sem unnt er. Svo er hér kafli um sérstaka söfnun og flokkun úrgangs. Þar bendir meiri hlutinn á að áfram verður heimilt að hafa tunnu fyrir blandaðan úrgang innan lóðar og telur ekki þörf á því að kveða á um skyldu til söfnunar slíks úrgangs innan lóðar úr því að það er heimilt að hafa þessi ílát innan lóðar. Meiri hlutinn áréttar einnig að upptalning úrgangstegunda sem skulu fá samræmdar merkingar er ekki tæmandi í ákvæðinu og leggur áherslu á að settar verði samræmdar merkingar fyrir sem flestar úrgangstegundir í reglugerð. Um stjórn Úrvinnslusjóðs er það að segja að fyrst er reifað hvernig hún er skipuð og meiri hlutinn bendir þar á að úrvinnslugjaldið grundvallast á framleiðendaábyrgð, þ.e. þeirri skyldu sem hvílir á framleiðendum og innflytjendum til að tryggja ráðstöfun á þeim vörum sem lög um úrvinnslugjald taka til með tilheyrandi kostnaði. Framleiðendaábyrgðin hvílir ekki með sama hætti á sveitarfélögum, neytendum eða öðrum aðilum og telur meiri hlutinn því rétt að halda fyrirkomulagi skipunar stjórnarmanna óbreyttu. Meiri hlutinn beinir því þó til stjórnar Úrvinnslusjóðs að leita leiða til þess að eiga í góðu samráði við fulltrúa neytenda og umhverfissamtaka. Mikilvægt sé að þeir aðilar geti fylgt sjónarmiðum sínum eftir, t.d. á reglubundnum samráðsfundum með stjórn sjóðsins og eftir atvikum hagaðilum og sérfræðingum á sviðinu. Meiri hlutinn telur því jafnframt mikilvægt að samhliða því að komið verði á ríku samráði verði unnið að því að tryggja þessum fulltrúum áheyrnaraðild að stjórninni og beinir því til stjórnar sjóðsins og ráðuneytis að kanna möguleika á því. Þá að breytingartillögum meiri hlutans. Þær efnismestu varða sjö atriði, fyrst hér um markmið um umhverfislegan ávinning. Ég ætla að lesa áfram úr nefndarálitinu: Í 27. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á markmiðsákvæði 1. gr. laga um úrvinnslugjald, nr. 162/2002. Í ákvæðinu kemur fram að markmið laganna sé m.a. að skapa skilyrði fyrir myndun hringrásarhagkerfis með vörur og þjónustu til að stuðla að sjálfbærri auðlindanýtingu, draga úr myndun úrgangs og auka endurvinnslu hans. Þá er jafnframt markmið laganna að skapa hagræn skilyrði fyrir endurnotkun og endurvinnslu úrgangs og aðra endurnýtingu úrgangs í þeim tilgangi að draga úr magni úrgangs, sem fellur til og fer til endanlegrar förgunar, og tryggja viðeigandi förgun spilliefna. Meiri hlutinn telur rétt að þess sé getið sérstaklega í markmiði laganna að við sköpun hagrænna skilyrða fyrir endurnotkun og endurvinnslu úrgangs og aðra endurnýtingu úrgangs skuli höfð hliðsjón af umhverfislegum ávinningi, t.d. minni losun gróðurhúsalofttegunda. Þá bendir meiri hlutinn á að við mat á umhverfislegum ávinningi er mikilvægt að notuð sé viðurkennd aðferðafræði vistferilsgreiningar eða önnur sambærileg aðferðafræði. Þannig verði ekki eingöngu litið til fjárhagslegrar hagkvæmni heldur einnig áhrifa á umhverfið. Meiri hlutinn telur mikilvægt að markmiðsákvæðið taki þegar gildi enda sé um skýra stefnumörkun að ræða sem eðlilegt er að tekið sé mið af strax og meðan unnið er að gildistöku annarra ákvæða frumvarpsins. Leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis. Hér er svo fjallað um innheimtu gjalds fyrir meðhöndlun úrgangs og þar lögð fram breytingartillaga. Til að mæta sjónarmiðum um hugsanlega háan kostnað sveitarfélaga leggur meiri hlutinn til að við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða þess efnis að sveitarfélagi sé heimilt að innheimta allt að 50% af heildarkostnaði sveitarfélagsins í tvö ár, þ.e. til 1. janúar 2025. Þannig gefist sveitarfélögum rýmri tími til aðlögunar að breyttum reglum um innheimtu. Fram kom að mikilvægt væri að ákvæðið væri skýrt um að færa mætti raunkostnað á milli úrgangsflokka í því skyni að stuðla að hringrásarhagkerfi og fram kom að mikilvægt væri að ákvæðið væri skýrt að því leyti að sveitarfélög hefðu heimild til að innheimta hærri þjónustugjöld vegna tiltekinna úrgangsflokka til að stuðla að hringrásarhagkerfi. Í því fælist ekki heimild til aukinnar gjaldtöku umfram heildarkostnað heldur aðeins breytt innheimta. Að sama skapi væri mikilvægt að byggðasamlög sveitarfélaga hefðu sömu heimild. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið og leggur til breytingu á 16. gr. frumvarpsins þess efnis. Einnig er fjallað hér um veiðarfæri úr plasti og þar var um að ræða orðalag, þ.e. mun á orðalaginu „veiðarfæri sem innihalda plast“ og „veiðarfæri úr plasti“. Ástæðan fyrir því að þarna er dálítill merkingarmunur er sú að veiðarfæri eru jafnan úr öðrum efnum en bara plasti þannig að nefndinni þykir rétt að nota hugtakið „veiðarfæri sem innihalda plast“. Með vísan til þess leggur meiri hlutinn til breytingar á nokkrum ákvæðum frumvarpsins til að tryggja skýrleika og að þau eigi við um veiðarfæri sem innihalda plast en áréttar jafnframt að það nær þá einnig til veiðarfæra sem eru samsett úr nokkrum efnum, svo sem plasti, málmi og gúmmíi. Þá er hér kafli um innleiðingu framleiðendaábyrgðar og úrvinnslugjalds. Meiri hlutinn telur mikilvægt að kostnaður vegna framlengdrar framleiðendaábyrgðar lendi ekki á sveitarfélögum heldur standi úrvinnslugjaldið undir honum. Meiri hlutinn leggur því til að við 29. gr. frumvarpsins bætist stafliður þess efnis. Bent var á að fjallað er um framleiðendaábyrgð í þremur lagabálkum, lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um meðhöndlun úrgangs og lögum um úrvinnslugjald. Það geti því verið flókið að átta sig á umfangi framleiðendaábyrgðar. Meiri hlutinn tekur undir það og beinir því til ráðuneytisins að taka til skoðunar hvort tilefni sé til að endurskoða framangreinda lagabálka með hliðsjón af einföldun og skýrleika. Í kafla um skilagjald á ökutæki, sem er býsna langur, ætla ég aðeins að fara í niðurstöðuna sem er sú að nefndin leggur til að gjaldið fyrir gjaldskyld ökutæki til móttökustöðvar til endurnýtingar eða förgunar hækki úr 20.000 kr. í 30.000 kr. Þá kemur að kafla sem fjallar um hlutverk Úrvinnslusjóðs og hagræna hvata. Þar segir að meiri hlutinn telji mikilvægt að Úrvinnslusjóður stuðli að hringrásarhagkerfinu á Íslandi í starfsemi sinni en horfi ekki einungis til fjárhagslegrar hagkvæmni. Leggur meiri hlutinn því til þá breytingu á c-lið 37. gr. að vísað verði til umhverfislegs ávinnings. Þannig skuli Úrvinnslusjóður með hagrænum hvötum koma upp skilvirku fyrirkomulagi á úrvinnslu úrgangs sem sé tilkominn vegna vara sem falli undir lögin með hliðsjón af umhverfislegum ávinningi og leggja til grundvallar forgangsröðun við meðhöndlun úrgangs, sbr. 7. gr. laga um meðhöndlun úrgangs og 1. gr. laga um úrvinnslugjald. Þá er alllangur kafli um endurvinnslu á plasti og tilheyrandi breytingartillögur. Meiri hlutinn áréttar að hagkvæmnis- og umhverfisverndarrök mæla með því að sem mest af plasti er til fellur í landinu verði endurunnið hérlendis og sem minnstur hluti fluttur úr landi. Tryggja verði að unnt sé að styrkja nýsköpun enn frekar á þessu sviði endurvinnslu, aðstoða jafnvel fyrirtæki til þess að sinna endurvinnslu plasts og auka jafnt sérhæfni sem samkeppni í þeim geira. Meiri hlutinn fagnar þeim styrktarsjóðum sem snúa að nýsköpun í úrgangsmálum. Meiri hlutinn hvetur til þess að umhverfis- og auðlindaráðuneytið efni til átaks sem miði að því að koma bæði umgjörð innlendrar plastendurvinnslu og framkvæmd hennar í horf sem hæfir hringrásarhagskerfi sem best. Þar þarf að kanna og ákvarða hvort og þá að hve miklu leyti endurvinnsluþátturinn verði aðskilinn frá verkefnum Úrvinnslusjóðs. Á það við um endurvinnslu fleiri efna, t.d. glers og ef til vill málma á borð við ál. Með vísan til framangreindra sjónarmiða um mikilvægi þess að sem mest af plasti er fellur til á landinu verði endurunnið á Íslandi leggur meiri hlutinn til breytingu á lögum um úrvinnslugjald, nr. 162/2002, þess efnis að nýjum málslið verði bætt við 2. mgr. 15. gr. sem kveður á um skyldu Úrvinnslusjóðs að tryggja að fullnægjandi gögn séu til staðar áður en greiðslur eru inntar af hendi. Af því leiðir að Úrvinnslusjóður þarf að fá upplýsingar um endanlega ráðstöfun plastúrgangs, hvar plastið verði endurunnið og hver umhverfisáhrif ráðstöfunarleiðar eru. Liggi þessar upplýsingar ekki fyrir getur Úrvinnslusjóður ekki greitt út fyrir ráðstöfun úrgangsins. Í ljósi þeirra hagsmuna sem eru undir og tengsla ákvæðanna við markmiðsákvæði leggur meiri hlutinn til að ákvæðið og aðrar breytingar á 2. mgr. 15. gr. laganna taki þegar gildi. Þá er hér örstuttur kafli um hugtakanotkun sem tengist bestu aðgengilegu tækni eða svokallaðri BAT-tækni. Þetta er aðeins leiðrétting á orðalagi og ég ætla ekki að tíunda það hér heldur vinda mér beint í viðbót sem kemur fram í svokölluðu innleiðingarákvæði, sem er síðasti kaflinn í nefndarálitinu. Líkt og að framan greinir felur frumvarpið í sér lögfestingu efnisákvæða fjögurra tilskipana Evrópuþingsins og ráðsins. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu hafa tilskipanirnar ekki verið teknar upp í EES-samninginn en unnið er að undirbúningi ákvörðunar þar um á vettvangi EES/EFTA ríkja. Frumvarp þetta felur því ekki í sér eiginlega innleiðingu á tilskipunum sem Íslandi er skylt að taka upp í landsrétt í kjölfar ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar og leggur meiri hlutinn því til að innleiðingarákvæði í 26. og 39. gr. frumvarpsins falli brott. Engu að síður eru efnisákvæði tilskipananna lögfest með frumvarpinu og telst því Ísland hafa uppfyllt sínar þjóðréttarlegu skuldbindingar hvað þær varðar verði þær teknar upp í EES-samninginn. Meiri hlutinn beinir því jafnframt til ráðuneytisins að fylgjast með framgangi gerðanna á þeim vettvangi og bregðast við ef þurfa þykir, svo sem með frestun gildistöku laganna, sem nú er 1. janúar 2023, til að tryggja að við upptöku gerðanna í EES-samninginn komi íþyngjandi kostnaðaráhrif ekki fram hjá íslenskum fyrirtækjum, sveitarfélögum og neytendum fyrr en fyrirkomulag framkvæmdar regluverksins liggur fyrir. Þá leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar tæknilegs eðlis sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Jón Gunnarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið í samræmi við 2. mgr. 29. gr. laga um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991. Guðjón S. Brjánsson og Hanna Katrín Friðriksson skrifa undir álitið með fyrirvara sem þau hyggjast gera grein fyrir í ræðu. Þetta er dagsett 7. júní 2021 og undir þetta nefndarálit skrifa hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson framsögumaður, Guðjón S. Brjánsson, með fyrirvara, Hanna Katrín Friðriksson, með fyrirvara, Jón Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Þar með, herra forseti, hef ég gert grein fyrir þessu nefndaráliti eftir bestu getu og hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að gera svo skýrt og greinilega grein fyrir þessu ágæta frumvarpi og nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar. Hér er verið að taka saman mikilvæga þætti. Frumvarpið felur líka í sér lögfestingu fjögurra tilskipana Evrópuþingsins og ráðsins. Það er ljóst að mikil samstaða og skilningur er á mikilvægi þessa frumvarps. Þó er fyrirvari sem ég leyfi mér að setja við frumvarpið og ógreinileg atriði sem lúta að viðmóti gagnvart sveitarfélögum og ég mun reyna að gera grein fyrir því í stuttu máli. Það verður ekki séð með greinilegum hætti og með ásættanlegu móti að tekið sé mið af þeim breytingum og þeim kostnaðarumsvifum sem þetta átak hefur í för með sér, a.m.k. til skemmri tíma, aðallega þó fyrir sveitarfélögin, en gert er ráð fyrir að lögin taki gildi í ársbyrjun 2023. Ég nefndi átak. Þetta er auðvitað ekki átak, þetta er sýn, þetta er gríðarlegt verkefni sem við erum að takast á við öll sem eitt, hvert einasta mannsbarn. Það verður ekki aftur snúið, þetta er för sem halda mun áfram inn í framtíðina og undir það þurfum við að búa okkur með aukinni upplýsingu, með fræðslu, með kynningu og umhverfismeðvitund. Viðurkennt er í nefndarálitinu, sem meiri hlutinn í umhverfis- og samgöngunefnd stendur að, að sorphirða í mörgum þeirra sveitarfélaga sem samanstanda af ólíkum svæðum, þéttbýli, sveitunum, dreifbýlinu og frístundasvæðum, þar sem kostnaður er þegar umtalsverður og aukin gæði og gát í sorphirðu, muni auka kostnaðarumfangið enn frekar og kalla á meiri uppbyggingu innviða, rekstur þeirra og aðstöðu, sem falli á sveitarfélögin og þar með á íbúana. Bráðabirgðaákvæði sem lögð eru til að verði lögfest duga alls ekki til að bæta hér úr ein og sér. Búa verður miklu betur um og hnýta baggana fastari hnútum. Forgangsatriði er að breytingar þær sem frumvarpið boðar verði kostnaðarmetnar með ítarlegum og gegnsæjum hætti með tilliti til aukinna útgjalda sveitarfélaga vegna málaflokksins. Nauðsynlegt er að þeim kostnaðarauka sem boðaðar breytingar munu valda verði mætt með skilgreindum hætti. Mínir fyrirvarar lúta fyrst og fremst að því að sveitarfélögunum sé gert það kleift að taka með góðu móti þátt í þeim miklu umbótum sem við þurfum að fara í, þessu mikla og stóra umbótaverkefni. Herra forseti. Úrvinnslusjóður gegnir mikilvægu hlutverki við meðhöndlun úrgangs. Við köllum það að sjóðurinn beiti hagrænum hvötum til að koma upp skilvirku fyrirkomulagi á úrvinnslu úrgangs. Í nefndinni var talsvert rætt um þennan þátt, hvernig að þessu væri staðið og um nauðsyn þess að einnig og ekki síður væri horft til vistferilskostnaðar og umhverfislegra áhrifa við innleiðingu þessara svokölluðu hagrænu hvata. Jafnvel þó að það geti verið hagkvæmara í krónum talið að flytja úrgang úr landi til endurvinnslu er það ekki alltaf umhverfislega hagkvæmast, auk þess sem gengið hefur illa að rekja raunverulega ráðstöfun þess úrgangs sem fluttur er utan til meðhöndlunar. Einnig er hnykkt á því í nefndarálitinu að hvatt sé til þess að gengið sé úr skugga um að verið sé að vinna úrganginn með umhverfisvænum hætti hvert sem hann svo fer, hver svo sem örlög úrgangsins verða. Það er líka hvatt til þess í nefndarálitinu að nýta aðstæður hérlendis til endurvinnslu og styrkja með öllum ráðum uppbyggingu og ýta undir alla þá hvata sem flýtt geta því að hringrásarhagkerfið komist á fullan skrið á Íslandi. Herra forseti. Það er ákveðin kaldhæðni fólgin í því ef Úrvinnslusjóður horfir eingöngu til fjárhagslegra hagrænna hvata en ekki til þeirra umhverfislegu þar sem tilgangur Úrvinnslusjóðs er auðvitað að styðja við aukna endurvinnslu og umhverfisvitund. Það er auðvitað krafa okkar að horft sé með ábyrgð alla leið í þessum efnum. Nærtækt dæmi um þetta er stórfelldur útflutningur á heyrúlluplasti, það er jafnvel urðun á því á ákveðnum landsvæðum á meðan við eigum glæsilegt nýsköpunarfyrirtæki í Hveragerði sem er sennilega einstakt á veraldarvísu þar sem við nýtum jarðvarma í enn eitt uppbyggilegt verkefni. Það fyrirtæki vinnur á mjög skertum afköstum þar sem við hnjótum um kerfislægar hindranir til að flytja plastið heim í hlað til þess. Hvað með margumtalaðan stuðning við nýsköpun í landinu? Og þá vakna nokkrar spurningar. Nýsköpun er lykilorðið í samfélagi dagsins. Úrvinnslusjóður hefur til ráðstöfunar stórar fjárupphæðir til sinnar vinnu. Við erum sammála um hin stóru markmið í umhverfismálum. Samt sem áður og engu að síður sendum við úr landi og borgum undir mörg hundruð tonn af rusli og plasti á ári. Núverandi kerfi ræður ekki við að koma því til endurvinnslu innan lands sem er mögulegt. Herra forseti. Þarna fara ekki saman orð og gjörðir, yfirlýsingar um markmið og framkvæmd og svo að ég noti nú margtuggið orðalag: Þarna fer ekki saman hljóð og mynd. Tillögur Samfylkingarinnar í þessu efni eru skýrar og þjóna allar því markmiði að fjölga störfum, auka græna verðmætasköpun, bæta heilsu og öryggi fólksins í landinu og auka umhverfisvitundina. Á þessu er hnykkt í okkar ágæta plaggi Ábyrga leiðin úr atvinnukreppu til grænnar framtíðar, sem ég hvet alla þingmenn og sem flesta landsmenn til að lesa. Herra forseti. Nefndin tekur reyndar á þessu atriði varðandi vinnslu og úrvinnslu á úrgangi innan lands með nokkuð afgerandi hætti. Hún leggur ríka áherslu á að Úrvinnslusjóður skuli stuðla með virkum hætti að hringrásarkerfinu á Íslandi í starfsemi sinni en ekki líta fyrst og fremst til fjárhagslegrar hagkvæmni og að tiltekin atriði í þessum efnum taki þegar gildi. Það eru tilmæli umhverfis- og samgöngunefndar. Markmiðin með frumvarpinu eru skýr og horfa til framtíðar og ábyrgðar okkar gagnvart umhverfinu. Legg þú á djúpið og æðrast ei, sagði sálmaskáldið. Það er engin goðgá að tala um djúpið í þessu sambandi því að það er mikil sigling og mikið ferðalag sem við erum að leggja upp í. Djúpið er víðfeðmt, bæði á víddina og á dýptina. Þetta er ferð þar sem við höldum sífellt áfram og stundum lendum við í ólgusjó, það er alveg ljóst. En í ferðinni munu allir farþegar styrkjast og eflast og læra og verða enn betri til að skilja að úrgangur er fyrst og fremst hráefni. Hvernig við ætlum að hrinda þessu í framkvæmd, það er ekki alveg ljóst þannig að vel fari á. Sveitarfélög í landinu eru talsvert misvel sett hvað þetta varðar og kalla eftir nánari upplýsingum um útfærslur og á þau verkfæri og möguleika sem nauðsynlegir eru og verða ekki aðgreindir eða um flúnir en það er m.a. kostnaður. Undir aukinn kostnað vegna þessara þátta verðum við að búa okkur öll sem eitt. Þetta snertir okkur öll. Þetta snertir hvert mannsbarn á Íslandi og hvert mannsbarn í heiminum. Herra forseti. Að lokum leyfi ég mér að þakka nefndarmönnum fyrir afburðagott samstarf við vinnslu þessa stóra samfélagslega máls sem varðar okkur öll í nútíð og framtíð. Ekki síst þakka ég framsögumanni, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, sem af þekkingu og innsæi varðaði leiðina í þessari vinnu og að því marki sem við erum nú komin.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir samstarfið í þessu máli sem, eins og í svo mörgum öðrum á kjörtímabilinu, hefur verið afbragðsgott og sérstaklega núna á þessu þingi. Ég þakka líka hv. framsögumanni, Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir vinnu sína sem framsögumaður í málinu. Það er búið að koma inn á efnisatriðin í ræðunum á undan þannig að ég ætla ekki að endurtaka það sem hefur verið sagt. En mig langar til að vekja athygli á, í ljósi þess að margir umsagnaraðila höfðu áhyggjur af mögulegum kostnaði sem af frumvarpinu leiddi og þessari innleiðingu, innleiðingarákvæði málsins sem er fjallað um í nefndaráliti meiri hlutans, undir lok þess, þar sem segir, með leyfi forseta: „Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu hafa tilskipanirnar ekki verið teknar upp í EES-samninginn en unnið er að undirbúningi ákvörðunar þar um á vettvangi EES/EFTA ríkja.“ Í þessu ljósi vil ég benda sérstaklega á og fagna því að hér sé haldið til haga því atriði að það þurfi að horfa til þess með hvaða hætti þessar gerðir verða teknar upp og útfærðar. Eins og segir hér, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn beinir því jafnframt til ráðuneytisins að fylgjast með framgangi gerðanna á þeim vettvangi og bregðast við ef þurfa þykir, svo sem með frestun gildistöku laganna, sem nú er 1. janúar 2023, til að tryggja að við upptöku gerðanna í EES-samninginn komi íþyngjandi kostnaðaráhrif ekki fram hjá íslenskum fyrirtækjum, sveitarfélögum og neytendum fyrr en fyrirkomulag framkvæmdar regluverksins liggur fyrir.“ Ég held að þetta sé skynsamleg nálgun hvað þetta varðar í því ljósi að gerðirnar hafa ekki verið teknar upp í EES-samninginn og ekki afgreiddar í sameiginlegu EES-nefndinni. Mig langaði bara við þessa umræðu að benda á þetta því að ég held að þetta eigi að svara að nokkru marki þeim áhyggjum að útfærslurnar verði meira íþyngjandi kostnaðarlega en það sem verður hugsanlega endanleg útfærsla á grundvelli EES- innleiðingarinnar. En aftur vil ég þakka kærlega fyrir góða vinnu í málinu. Ég þakka hv. framsögumanni málsins, Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir hans vinnu og vona að okkur takist vel til með þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum og lögum um tekjustofna sveitarfélaga, lágmarksíbúafjöldi sveitarfélags. Þetta er nefndarálit frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar og það liggur fyrir á þskj. 1622 og er mál nr. 378. Nefndinni bárust allmargar umsagnir, samtals yfir 30 talsins, um málið og fékk til sín gesti sem fjölluðu um málið. Auk þess hefur nefndin fjallað töluvert um sveitarstjórnarmál á þessu kjörtímabili og nýtti m.a. þá umfjöllun við vinnu við þetta mál. En um frumvarpið sjálft: Með frumvarpinu er lagt til að lögfestar verði reglur sem mæla fyrir um lágmarksfjölda íbúa í sveitarfélögum, aðlögun sveitarfélaga að slíku markmiði og reglur um málsmeðferð. Eins og frumvarpið var lagt fram var gert ráð fyrir málsmeðferð sem á við þegar ráðherra sveitarstjórnarmála á frumkvæði að sameiningu sveitarfélaga. Þá hefur frumvarpið að geyma ákvæði sem tengjast sameiningu sveitarfélaga, svo sem um heimildir sveitarfélaga til að nýta fjarfundarbúnað við fundahöld. Lagt er til að sveitarfélög þurfi að móta stefnu um þjónustustig byggða sem eru fjarri stærri byggðarkjörnum auk þess sem lagðar eru til ýmsar aðrar breytingar í þeim tilgangi að draga úr lagahindrunum við sameiningu sveitarfélaga. Frumvarpið er liður í því að framfylgja ályktun Alþingis nr. 21/150 um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033, einkum 1. tölulið aðgerðaáætlunarinnar þar sem segir að lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga skuli vera 250 frá sveitarstjórnarkosningum 2022 og 1.000 frá sveitarstjórnarkosningum 2026. Þá ætla ég að fara aðeins yfir vinnu nefndarinnar en niðurstaðan úr þeirri vinnu er að að mati meiri hlutans er ágæt sátt um það meginmarkmið frumvarpsins að auka sjálfbærni sveitarfélaga og efla sveitarstjórnarstigið í heild. Hins vegar hefur þónokkur hluti sveitarfélaga lýst mikilli andstöðu við þau ákvæði frumvarpsins sem kveða á um að ráðherra hafi frumkvæði að sameiningum sveitarfélaga í þeim tilvikum þar sem sveitarfélag nær ekki lágmarksstærð. Starfshópur minni sveitarfélaga sendi nefndinni tillögu að breytingu á 1. gr. frumvarpsins og vísuðu mörg, og raunar meiri hluti, sveitarfélaganna til hennar í sinni umsögn. Eftir að frumvarpið var lagt fram á Alþingi 30. nóvember 2020 var landsþing Sambands íslenskra sveitarfélaga haldið hinn 18. desember sama ár og kom þar í ljós að stuðningur við þann þátt þingsályktunarinnar sem lýtur að lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga var minni en verið hafði á landsþingi sambandsins í september 2019. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra vísaði til þessa í ræðu sinni við 1. umr. um málið og tók þar fram að hann væri opinn fyrir umræðu um málamiðlanir ef það gæti verið til þess fallið að tryggja breiðari samstöðu um málið. Meiri hlutinn telur afar mikilvægt að unnið verði að þessu máli með áherslu á breiða samstöðu um þær leiðir sem fara skuli til að efla sveitarstjórnarstigið. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að mikilvæg forsenda fyrir kerfisbreytingu af þeim toga sem boðuð er í frumvarpinu er almenn sátt og samstaða. Í ljósi þessa vann nefndin drög að breytingartillögum við frumvarpið í samvinnu við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið og sendi þær til allra sveitarfélaga þannig að þeim gæfist tækifæri til að koma að athugasemdum áður en nefndin lyki umfjöllun um málið. Bárust nefndinni fjórar viðbótarumsagnir þar sem almennt var tekið vel í tillögurnar en bent á nokkur atriði sem nefndin var hvött til að skoða betur. Þær breytingar sem meiri hlutinn leggur til og útskýrðar eru nánar í nefndarálitinu byggjast á framangreindum tillögum. Yfir þær fer ég á eftir en fyrst ætla ég að koma aðeins inn á það sem gert er í nefndarálitinu. Það komu allmargar umsagnir inn á mikilvægi fjárhagslegs stuðnings við sameiningu sveitarfélaga. Meiri hlutinn tekur undir það og leggur áherslu á að ríkisstjórnin og Samband íslenskra sveitarfélaga vinni sameiginlega að því að tryggja fjármögnun sameiningar sveitarfélaga. Meiri hlutinn vísar einnig til 2. töluliðar aðgerðaáætlunar í ályktun Alþingis nr. 21/150 um að stuðningur við sameiningu sveitarfélaga verði stóraukinn. Þá að breytingartillögunum: Eins og áður segir hafa miklar athugasemdir verið gerðar við 1. og 5. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn valdi þá leið að leita leiða til samstöðu um þær breytingar og leggur til að þau ákvæði falli brott en þeirra í stað komi nýtt ákvæði sem verði 1. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn leggur til að í stað þess að kveða á um að lágmarksíbúafjöldi sveitarfélags skuli vera 1.000 íbúar verði í 1. mgr. 1. gr. kveðið á um þá almennu stefnumörkun að stefna skuli að því að lágmarksstærð sveitarfélags verði 1.000 íbúar. Þannig verði stuðlað að aukinni sjálfbærni sveitarfélaga og geta þeirra til að annast lögbundin verkefni tryggð. Meiri hlutinn bendir á að sú stefnumörkun er í samræmi við þau grundvallarviðmið sem fjallað er um í áætluninni um málefni sveitarfélaga. Síðan er farið hér yfir skyldu sveitarfélaga sem ná ekki lágmarksstærð. Eins og fram hefur komið leggur meiri hlutinn til þá breytingu að fallið verði frá því að ráðherra hafi frumkvæði að því að sameina sveitarfélag, sem ekki nær lágmarksstærð, öðru eða öðrum nágrannasveitarfélögum. Í stað þess er lagt til í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins að kveðið verði á um að sveitarstjórn sveitarfélags sem ekki nær lágmarksstærð beri að leitast við að ná markmiðum um aukna sjálfbærni sveitarfélaga og tryggja getu þess til að annast lögbundin verkefni. Til þess hafi sveitarstjórnin í rauninni tvær leiðir, annaðhvort að hefja formlegar sameiningarviðræður á grundvelli 119. gr. sveitarstjórnarlaga eða láta vinna álit um stöðu sveitarfélagsins og sameiningarkosti þess. Álitið skuli sent ráðuneytinu til umsagnar og síðan kynnt íbúum sveitarfélagsins ásamt umsögn ráðuneytisins. Eftir að álitsgerðin liggur fyrir beri sveitarstjórn að taka formlega afstöðu til þess hvort rétt sé að hefja sameiningarviðræður og hafa um sameininguna tvær umræður samkvæmt 18. gr. sveitarstjórnarlaga. Ákveði sveitarstjórn að hefja ekki sameiningarviðræður geti 10% þeirra íbúa sem kosningarrétt eiga í sveitarfélagi farið fram á almenna og bindandi atkvæðagreiðslu um ákvörðunina. Skylda samkvæmt ákvæðinu virkjast við hverjar sveitarstjórnarkosningar og ber því sveitarstjórn sveitarfélags sem hefur færri en 1.000 íbúa við kosningar að hefja sameiningarviðræður eða láta vinna álitsgerð eftir kosningar óháð því hvort fyrir liggi eldri álitsgerð af sama meiði eða hvort slíkar viðræður hafi áður farið fram. Hér er fjallað nánar um álitsgerðina og hvað þarf að koma fram í henni og hvernig ákvarðanir eru teknar og hvernig hún er yfirfarin. Ég ætla ekkert að fara nánar í það. Eins er hér kafli í nefndarálitinu um atkvæðagreiðsluna sem mér finnst ekki ástæða til að fara nánar yfir því að aðalatriðin komu fram í þeim kafla sem ég var að fara yfir. Þá er hér komið inn á aðlögun að markmiði um íbúafjölda. Meiri hlutinn telur rétt að skylda til að hefja samningaviðræður eða vinna álit um stöðu sveitarfélags komi til framkvæmda í skrefum, eins og var raunar gert ráð fyrir í áðurnefndri stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaganna, þannig að skyldan virkist gagnvart sveitarfélögum með færri en 250 íbúa við næstu sveitarstjórnarkosningar á árinu 2022 en komi að fullu til framkvæmda árið 2026. Meiri hlutinn leggur til að við bætist ákvæði til bráðabirgða þess efnis. Síðan er hér aðeins komið inn á næstu endurskoðun stefnumótandi áætlunar í málefnum sveitarfélaga. Þar leggur meiri hlutinn til að við bætist nýtt ákvæði þess efnis að við gerð næstu stefnumótandi áætlunar skuli ráðherra hafa til hliðsjónar greiningu á mismunandi leiðum sem séu til þess fallnar að ná markmiðum um að sveitarfélög á Íslandi verði öflug og sjálfbær vettvangur lýðræðislegrar starfsemi. Með öðrum orðum má segja að það sé verið að leggja til að það verði ígrundað hvort þessi leið sem hér er verið að fara sé heppilegust eða hvort það þurfi að bæta í eða breyta einhverju í þeim efnum. Þá er hér loks breyting varðandi fjarfundi því að þótt það sé stutt síðan það kom ákvæði í sveitarstjórnarlög um fjarfundi hefur orðið mikil breyting á síðasta ári og ástæða til að uppfæra orðalag án þess að því felist efnislegar breytingar. Helsta breytingin felst í því að það er horfið frá því að nota hugtakið „fjarfundabúnaður“ og frekar talað um þátttöku í fundum með rafrænum hætti. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali, sem er þskj. 1623, og ég hef gert grein fyrir þeim breytingum hér. Undir nefndarálitið rita sú sem hér stendur, Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, sem skrifar undir með fyrirvara, Jón Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Vilhjálmur Árnason skrifar undir með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis þar sem hann var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þá skrifar Hanna Katrín Friðriksson undir álitið með fyrirvara sem hún hyggst gera grein fyrir í ræðu. Þá hefur verið gerð grein fyrir álitinu. Ég vil þakka nefndarmönnum í umhverfis- og samgöngunefnd fyrir samstarfið við vinnslu þessa máls því að þetta er í sjálfu sér ekki einfalt mál sem var búinn að vera mikill ágreiningur um. En ég held að okkur hafi tekist að finna nokkuð farsæla lendingu vitandi það að málefni sveitarfélaga verða stöðugt til endurskoðunar í tengslum við áætlunargerð og stefnumörkun sem nú er orðin regluleg eftir að við samþykktum hér fyrstu stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrr á þessu kjörtímabili.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar í þessu máli. Ég vil fyrst af öllu segja að Miðflokkurinn hefur barist gegn þessu máli, bæði á síðasta þingi og núna í vetur, þeirri vegferð sem hæstv. ráðherra hefur leitt gegn hluta sveitarfélaga landsins. Niðurstaðan er hér í formi breytingartillögu meiri hlutans sem hv. framsögumaður meiri hluta hefur greint okkur frá hér í ræðu sinni. Niðurstaðan er ásættanleg og við fögnum því auðvitað fyrst og fremst. Fyrst og fremst fögnum við því í 1. minni hluta að horfið sé frá lögþvingaðri sameiningu sveitarfélaganna. Það er stórsigur, herra forseti. Aðferðin sem meiri hluti nefndarinnar ákveður að fara, og er, held ég, gerð í ágætri sátt, er sú sem lýst er í breytingartillögunni sem er mjög flókin, herra forseti, og íþyngjandi. Gert er ráð fyrir því að eftir kosningar, ef sveitarfélag er undir þessu 1.000 íbúa marki, sem ansi mörg sveitarfélög eru, eigi að taka við ákveðið ferli. Það ferli er flókið og íþyngjandi og innan árs á sveitarfélagið að hefja formlegar sameiningarviðræður eða láta vinna álit. Vinnan við þetta álit er ekki einföld vegna þess að þar eru ótal skilyrði og einnig er sett í lögin að ráðherra eigi að koma með leiðbeiningar um þau atriði sem þar eiga að koma fram. Þar er auðvitað hægt að hafa kröfurnar mjög ítarlegar og íþyngjandi fyrir lítil sveitarfélög. Sum sveitarfélög eru mjög lítil, það er alveg rétt, og hafa kannski ekki mikið afl til að vera í skrifstofuvinnu fyrir ráðuneytið til að uppfylla þetta. Ég mæli fyrir því að þetta verði ekki svo gífurlega íþyngjandi að heilt stöðugildi verði kannski bara fyrir þetta. Álitið á að innihalda ýmis atriði. Þar á að meta getu sveitarfélagsins til að sinna lögbundnum verkefnum o.s.frv. og tækifærin sem felast í mögulegum kostum sameiningar. Það er ekkert minnst á kostina við að sameinast ekki, heldur einungis tækifæri sem felast í því að sameinast. En það geta líka verið kostir á hinn veginn o.s.frv. Síðan á að senda ráðuneytinu það þegar þessi vinna er búin og ráðuneytið á að gefa umsögn, þar er nú einhver vinna. Síðan á að kynna íbúum þetta með einhverjum ákveðnum fullnægjandi hætti, eins og það er orðað í greininni, hvernig sem það verður, það er kannski í reglugerð ráðherra hvernig það verður kynnt. Ef sveitarstjórn ákveður ekki í framhaldi af því að hefja samningaviðræður geta 10% kosningarbærra íbúa óskað eftir atkvæðagreiðslu. Þá fer hún fram innan sex mánaða og ef hún er á þann veg að fara eigi í viðræður þá er niðurstaðan bindandi. Þetta er mjög íþyngjandi ferli fyrir mjög lítil sveitarfélög. Ég bendi á það, herra forseti, að lagðar eru óheyrilegar kröfur á þessi sveitarfélög um málsmeðferð, mikla skýrslugerð, formlegar kröfur um ferlið, sendingar og samráð á margvíslegan hátt. Ég bendi á að þarna eru lagðar miklar kröfur á þessi litlu sveitarfélög við að greina sinn rekstur, greina kosti og galla o.s.frv. Þetta eru ekki kröfur, herra forseti, sem gerðar eru á stærri sveitarfélögin og þó er þar oft víða pottur brotinn eins og dæmin sanna. Þau eiga ekki að fara í þetta ferli en gott og vel, minni sveitarfélögin hafa fallist á að fara þessa leið, skilst mér, og er það vel. En ég er bara að benda á þessa staðreynd. Þessi fyrirhyggjulausa vegferð hæstv. ráðherra hófst fyrir margt löngu og byggðist á, herra forseti, einhverri ályktun eða samþykkt á landsþingi Sambands íslenskra sveitarfélaga, þar sem fulltrúafjöldinn fer auðvitað eftir stærð sveitarfélaganna. Í krafti fjöldans gátu stærri sveitarfélögin samþykkt ályktun um að það ætti að sameina og engin sveitarfélög ættu að vera með færri íbúa en 1.000 eða eitthvað slíkt. Í krafti fjöldans átti að þvinga þessi minni sveitarfélög, félaga þeirra á landsþinginu, til að sameinast, gegn þeirra vilja, kannski gegn þörfum þeirra og nauðsyn. Þetta er ankannalegt og það var strax í upphafi, þess vegna nota ég orðið fyrirhyggjulaust, mjög augljóst að það var mjög ósanngjarnt að byggja á því að í krafti fjöldans yrði samþykkt einhvers konar svona ályktun sem ráðherra hlypi á eftir. Þarna birtist fyrirhyggjuleysið, herra forseti. Undanhald hæstv. sveitarstjórnarráðherra í málinu hefur verið viðstöðulítið frá upphafi, frá framlagningu þessa máls á síðasta þingi. Loks með þessari breytingu, sem ég fagna, þegar búið er að reka hæstv. ráðherra út í horn í málinu, eru vopnin lögð niður og niðurstaðan er þessi. Ég vara bara við því að gera of miklar kröfur í þessum málum þegar um þetta er að ræða. Sjálfsákvörðunarrétt minni sveitarfélaga þarf að virða. Þetta er annað af tveimur stjórnsýslustigum í landinu og við verðum að virða sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna. Ég ætla ekki að fara yfir þessa sögu meira en ég hef þegar gert en 1. minni hluti bendir á að burðir sveitarfélaga til þjónustu eru ekki bundnir við fjölda íbúa. Ef litið er til þeirrar lögbundnu þjónustu sem stendur íbúum hvað næst, t.d. leikskólaþjónustu, má sjá að leikskólavist hefur staðið börnum til boða frá 12 mánaða aldri í fjölmörgum af minni sveitarfélögum landsins. Stærri sveitarfélög á sama svæði hafa alla jafna ekki náð sama þjónustustigi hvað þá þjónustu varðar. Þá eru mörg dæmi þess að minni sveitarfélög sinni félagsþjónustu aldraðra betur en stærri sveitarfélög. Hvert er vandamálið? Lögþvingun? Að mati 1. minni hluta eiga því fullyrðingar um að stækka þurfi sveitarfélög svo að íbúarnir fái viðunandi þjónustu alls ekki við og alls ekki í öllum tilvikum, langt í frá. Því miður má finna einstaka brotalamir í þjónustu sveitarfélaga. Það má finna þær en þær brotalamir eru ekki bundnar eingöngu við smærri sveitarfélög, langt í frá, og það vitum við fullvel, hv. þingheimur. Fyrsti minni hluti bendir einnig á að almennt er fjárhagsleg staða stærri sveitarfélaga verri en hinna minni þegar miðað er við mælikvarða sveitarstjórnarlaga, þ.e. jafnvægisreglu og skuldareglu sem kveðið er á um í lögunum. Staða sveitarfélaga samkvæmt þeim viðmiðum segir nokkuð um sjálfbærni viðkomandi sveitarfélags. 1. minni hluti telur því að sjálfbærni sveitarfélags verði ekki bundin við stærð þess og nægir í því efni að bera saman fjárhagsstöðu ýmissa sveitarfélaga og t.d. Reykjavíkurborgar. Í breytingartillögu meiri hlutans er gert ráð fyrir því að ef íbúafjöldi sveitarfélags er undir 1.000 við almennar sveitarstjórnarkosningar skuli sveitarstjórn þess innan árs frá þeim kosningum leitast við að ná markmiðum laganna með aukinni sjálfbærni og tryggja getu sveitarfélags til að annast lögbundin verkefni. Ég hef farið yfir þetta og ætla kannski ekki að lesa þetta álit mikið lengra en vil bara ítreka að þessi fyrirhyggjulausa vegferð hæstv. ráðherra endar loks með þeirri niðurstöðu sem hér er, sem ég fagna mjög, að fallið sé frá lögþvingaðri sameiningu minni sveitarfélaga. Þessari aðför að sveitarstjórnarstiginu er að ljúka. Henni hefur verið hrundið, herra forseti. Það er okkar krafa að minni sveitarfélög hafi sjálfdæmi um sín sameiningarmál og ríkisvaldið hvetji þau og bjóði í þeim tilgangi fjárhagslega aðstoð til sameiningar, það er sjálfsagt. Það er sjálfsagt að hvetja og ýta undir það en þau eiga að hafa sjálfdæmi um sín sameiningarmál. Ég vil ítreka það, herra forseti, hér í lokin að andstaða Miðflokksins í þessu máli hefur orðið til þess að þessi niðurstaða sem ég fagna er að raungerast hér í þingsal.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á sveitarstjórnarlögum og lögum um tekjustofna sveitarfélaga, með öðrum orðum lágmarksíbúafjölda sveitarfélaganna. Með þessu frumvarpi, sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd hefur haft til meðferðar í töluverðan tíma, er lagt til að lögfestar verði reglur sem mæla fyrir um lágmarksfjölda íbúa í sveitarfélögum, og er það töluverð breyting frá því sem áður var ætlað, þar sem átti að lögbinda lágmarksfjölda sveitarfélaga. Framsögumaður málsins, hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir, fór hér ítarlega yfir vinnu nefndarinnar og þau skref sem tekin voru í þeirri vinnu í átt að breytingartillögum sem lúta að því að horfið er frá þessari lögþvingun og þess í stað lagt til að kveðið verði á um að lágmarksíbúafjöldi sveitarfélaga skuli vera 1.000 íbúar. Síðan er farið býsna nákvæmlega yfir það hvernig verður með reglugerð, með skýrum reglum, reynt að tryggja getu sveitarfélaga til að sinna lögbundnum verkefnum þó svo að þau samþykki ekki sameiningu. Það er fagnaðarefni að það skuli hafa náðst þessi samstaða og komið var til móts við þær tillögur sem starfshópur minni sveitarfélaga sendi nefndinni, þ.e. breytingu á 1. gr. frumvarpsins, sem laut upphaflega að því að lögþvinga lágmarksíbúafjölda sveitarfélag, en það er mjög jákvætt að horfið verði frá því. Ég skrifa undir þetta meirihlutaálit með fyrirvara. Annar þeirra lýtur að því að mér finnst útfærslan á skyldum sveitarfélaga sem ekki ná lágmarksstærð býsna flókin í framkvæmd. Það hefur svo sem verið farið yfir það hér, þ.e. sveitarstjórn eða sveitarfélagi sem ekki nær lágmarksstærð ber að leitast við að ná markmiðum um aukna sjálfbærni sveitarfélaga og tryggja getu sína til að annast lögbundin verkefni. Til að ná þeim markmiðum getur sveitarstjórn gert annaðhvort; hafið formlegar sameiningarviðræður eða látið vinna álit um stöðu sveitarfélagsins og sameiningarkosti þess. Síðan er það þessi vegferð sem farið var í með álitið, þ.e. að senda þarf ráðuneyti það til umsagnar, kynna það íbúum sveitarfélagsins, taka síðan formlega afstöðu í sveitarstjórn til þess hvort rétt sé að hefja samningaviðræður, hafa um það tvær umræður. Ef sveitarstjórn ákveður að hafa ekki samningaviðræðurnar geta 10% íbúa sem kosningarrétt hafa í sveitarfélaginu farið fram á almenna bindandi atkvæðagreiðslu. Þetta er sem sagt skylda samkvæmt ákvæðinu sem virkjast við hverjar sveitarstjórnarkosningar. Nú er það ekki þannig að ég hafi sérstakar áhyggjur af því að þetta sé of flókið í framkvæmd þannig séð. En ég hef ákveðnar áhyggjur af eftirfylgninni. Við erum enn að tala um mjög mikinn fjölda sveitarfélaga og það getur orðið býsna umfangsmikið fyrir ráðuneytið að fylgjast með þessu. Ég vildi bara leggja áherslu á að það þarf að tryggja að þessu verði fylgt eftir og það verði endurskoðað hvort framkvæmdin á þessu virki. Af því að þó svo að horfið hafi verið frá þessari lögþvingun, sem betur fer - og aftur er það jákvætt að þarna var tekið tillit til þeirra niðurstaðna sem starfshópur minni sveitarfélaga komst að og þessi breyting, þetta meirihlutaálit er lagt fram í sátt þar að lútandi og er eins og best verður á kosið - þá breytir það ekki þeirri stóru mynd að hún er sú framtíðarsýn sem lagt er af stað með hér. Ég er fyllilega sammála því að við þurfum að fækka sveitarfélögum og efla þannig þau sveitarfélög sem eru til staðar og þar með sveitarstjórnarstigið í heild. Það er a.m.k. mín sýn og hún endurspeglast í þessu áliti meiri hlutans. Fyrirvari minn lýtur sem sagt að því að ég hef ákveðnar áhyggjur af því að við höfum gert þetta svo flókið að eftirfylgnin, og yfirsýnin þar af leiðandi, verði of erfið. Það er þá okkar að fylgja því eftir. Síðan var ég líka með fyrirvara um annað sem er í stóru myndinni í þessu máli en er töluvert umfangsminna. Það er það ákvæði sem er að finna í 2. gr. frumvarpsins, um notkun fjarfundabúnaðar á fundum sveitarfélaga. Meiri hlutinn leggur þar vissulega til jákvæða breytingu þannig að mælt sé fyrir um heimild sveitarstjórnarmanna til að taka þátt með rafrænum hætti í fundum sveitarstjórnar og nefnda og ráða á vegum sveitarfélagsins. En það er sem sagt gengið út frá því í frumvarpinu að þetta leyfi til fjarfunda sé þess eðlis að almenna reglan sé sú að sveitarstjórnarmenn séu innan viðkomandi sveitarfélags ef þeir eiga að fá leyfi til að taka þátt í fundum í gegnum fjarfundabúnað eða með rafrænum hætti eða vera staddir á vegum sveitarfélagsins utan þess. Þetta þykir mér óþarfa forsjárhyggja, verð ég að segja. Fram hefur komið í umfjöllun nefndarinnar að þarna vegast á sjónarmið um að nýta tæknina til hins ýtrasta og hins vegar þau að sveitarstjórnarfulltrúar fái frí í fríi, og síðan mögulega aðkoma varamanna og annarra að vinnunni. Ég hef í sjálfu sér ekkert á móti þessum sjónarmiðum, sannarlega ekki. En ég hefði talið að lausnin væri sú að sleppa því að njörva þetta svona niður í lögin sjálf, að negla þessa forsjárhyggju niður þar, og skilja það síðan eftir hjá einstökum sveitarfélögum að setja sér vinnureglur. Mér finnst allt að því skondið í þessari umræðu hér, þar sem gengið hefur verið býsna langt í að breyta frumvarpi þrátt fyrir að a.m.k. meiri hlutinn sé sammála um endamarkmiðið, að sveitarfélög sameinist þar sem kostur er - farin er sú leið að hætta við lögþvingunina og láta það í hendur þeirra, allt byggt á eðlilegum sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga - að við skulum síðan negla niður í lög hvernig hvert einasta sveitarfélag eigi að haga sínum fjarfundum. Það er eitthvað sérkennilegt við þessa nálgun að mínu mati. Það er hinn fyrirvarinn sem ég set við þetta mál, en hvorugur er það stór að ég hafni því að vera með á álitinu. Ég er sannarlega þar, en ég vildi koma báðum þessum fyrirvörum á framfæri. Svo langar mig aðeins í lokin að fagna því að tvö stór mál sem verið hafa á dagskrá þingsins, með ólíkum hætti þó, töluvert stór mál, annars vegar er það sem fjallar um sameiningu sveitarfélaga og anginn sem við erum að fjalla um núna, og hins vegar er það frumvarp um hálendisþjóðgarð, hafa kallað á miklar umræður um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga, sjálfstæði sveitarfélaga, vissulega hvort með sínum hætti og örlög þessara tveggja mála eru ólík. En það breytir því ekki að í báðum þessum málum, í vinnu umhverfis- og samgöngunefndar og í umræðum hér í þingsal, hefur kristallast mjög skýr vilji þingsins til að virða sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga hvar sem er á landinu, m.a. í skipulagsmálum, þannig að ég tel að við höfum slegið ákveðinn tón þar og menn þurfi ekki að velkjast í nokkrum vafa um það lengur hver skýr vilji góðs meiri hluta þingsins er í þeim málum. Ég segi þetta vegna þess að í tíð þessarar ríkisstjórnar hafa komið upp ýmis mál, stór og smá, þar sem ástæða hefur verið til að hafa ákveðnar áhyggjur af því á hvaða vegferð ríkisvaldið eða löggjafinn er þegar kemur að þessum sjálfsákvörðunarrétti. Ég tel að þeim vafa hafi hreinlega verið eytt hér og nú og því hljóta menn að fagna, hvar sem þeir eru. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, herra forseti, og lýk hér máli mínu.

Herra forseti. Þetta er ein umfangsmesta breytingartillaga sem við höfum séð á frumvarpi þar sem aðferðafræðinni sem er beitt þegar sveitarfélög uppfylla ekki lágmarksíbúafjölda var kollvarpað frá því sem gert var ráð fyrir í frumvarpinu. En ég held að þessi aðferð sé til bóta. Ég tek undir með þeim sem hafa lýst ánægju með þá vinnu sem framsögumaður málsins vann í samráði við bæði Samband íslenskra sveitarfélaga og samband smærri sveitarfélaga, eða hvað það kallar sig aftur, og kannski ágætt að við höfum líka í huga að þessar tölur eru náttúrlega mjög ófullkominn mælikvarði. Íbúafjöldi segir ekki endilega alla söguna varðandi getu sveitarfélags til að sinna þeim verkefnum sem íbúarnir ætlast til að sinnt sé eða getu til að tryggja réttindi íbúa sveitarfélagsins. Hér er línan dregin við 1.000 íbúa sem er bara ákvörðun sem er tekin og gæti allt eins verið 100 eða 2.000 eða 5.000, allt eftir aðstæðum í hverju sveitarfélagi fyrir sig. Það sem er kannski skemmtilegast við þessa lendingu sem birtist í breytingartillögunni, fyrir utan náttúrlega að þetta er töluvert mýkri aðferð gagnvart sveitarfélögunum heldur en sú harða lögþvingun sem var í fyrri útgáfu af frumvarpinu, er að hér er þess krafist að ef sveitarfélög vilja víkja frá meginsjónarmiði laganna um að sveitarfélag sé af ákveðinni stærð til að geta tryggt getu þeirra til að annast lögbundin verkefni þurfi hún að undirbyggja þá afstöðu sína með faglegum og góðum rökum með því að láta vinna álit þar sem er fjallað um fjárhagslega og félagslega þætti og ýmislegt annað. Þegar sveitarstjórn hefur síðan tekið þetta álit til umræðu og ef hún ákveður í framhaldinu að ganga ekki til sameiningarviðræðna við nágrannasveitarfélög þá er möguleiki fyrir íbúa að krefjast íbúakosningar um þá ákvörðun. Það sem er gert í þessari breytingartillögu er að þröskuldurinn sem íbúar þurfa að komast yfir til að fá þá kosningu fram er nokkuð lágur. Það þarf ekki nema 10% af þeim sem kosningarrétt eiga í sveitarfélaginu til að knýja slíka atkvæðagreiðslu fram. Þetta, herra forseti, endurspeglar að mínu mati aftur það sjónarmið að þegar sveitarfélag rökstyður sig frá meginmarkmiði laganna þá þurfi ansi sterk rök hjá sveitarstjórninni til að taka þá ákvörðun. Á móti verði almenningur í sveitarfélaginu, íbúarnir sem þessi ákvörðun snertir, að eiga nokkuð auðvelt með að geta hnekkt þeirri ákvörðun ef þeir eru henni ósammála. Þannig að tekið saman þá held ég að þessi vinna í umhverfis- og samgöngunefnd hafi skilað talsvert betra frumvarpi en til nefndarinnar kom og ég þakka aftur hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir þá vinnu sem hún lagði í þetta.

Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hv. framsögumanni umhverfis- og samgöngunefndar, Líneik Önnu Sævarsdóttur, fyrir að flytja okkur þetta og gera ágæta grein fyrir nefndaráliti. Þetta nefndarálit og þetta frumvarp kemur fram í framhaldi af þingsályktun um sama efni, um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023, sem ráðherra mælti fyrir á síðasta þingi, þingsályktun nr. 21. Þetta frumvarp er væntanlega hugsað sem skref til að framfylgja þeim markmiðum sem þingsályktunin felur í sér. Um meginefni frumvarpsins er enginn ágreiningur og reyndar tel ég að um efnið sé góð samstaða í umhverfis- og samgöngunefnd, það að tryggja getu sveitarfélaga til að veita lögbundna og góða, áreiðanlega þjónustu í þágu íbúanna. Hins vegar er efi í okkar huga í þingflokki Samfylkingarinnar um það undanhald sem ráðherra hefur lagst í, bæði það sem snýr að ályktun Alþingis um þetta efni, þar sem segir svart á hvítu um markmið og áherslur að ekkert sveitarfélag skuli hafa færri íbúa en 1.000 innan tiltekins tímabils, og að í þessu frumvarpi sé líka slakað á þessum markmiðum og enn gefið eftir þrátt fyrir að landsþing Sambands íslenskra sveitarfélaga hafi áréttað og samþykkt bæði upphaflegt markmið þingsályktunartillögunnar og frumvarpsins í sinni fyrri mynd. Við hefðum kosið að ráðherra sýndi meiri staðfestu og einurð í því að hreyfa við sveitarstjórnarstiginu til eflingar og stækkunar. Ekki er sýnt að af þeim markmiðum verði með öflugum hætti á allra næstu árum en þó eru í deiglunni líklega tvennar sameiningar á landsvæðum. Herra forseti. Fjöldi sveitarfélaga á Íslandi hefur verið breytilegur og tekið umtalsverðum stakkaskiptum í sögulegu samhengi. Árið 1910 voru 203 sveitarfélög í landinu en urðu flest á árunum 1948–1952, eða 229 talsins. Frá þeim tíma hefur sveitarfélögum fækkað um 160, úr 229 í 69 og líklega 68 eftir síðustu kosningar um nýliðna helgi. Eins og ég nefndi eru í deiglunni tvennar sameiningar á tveimur landsvæðum, sem verða væntanlega á þessu ári, þar sem sameinast annars vegar tvö sveitarfélög og hins vegar fjögur. Ríflega 54% sveitarfélaga, eða 39 sveitarfélög, hafa færri en 1.000 íbúa og fámennustu sveitarfélögin í dag eru með íbúafjölda á bilinu 42–93. Það fjölmennasta er hins vegar með ríflega 133.000 íbúa. Þetta er mikið bil og það er erfitt að hugsa sér að þessir aðilar geti veitt sambærilega þjónustu, jafnvel sambærilega lögbundna þjónustu. Sjö þessara sveitarfélaga hafa undir 100 íbúa og það þarf ekki miklar reiknikúnstir til að átta sig á því að svona lítil og fámenn sveitarfélög eiga í ljósi þeirra breytinga og þeirra krafna sem við gerum til samfélags örðugt með að halda velli og veita ýmislega lögboðna þjónustu, að ekki sé talað um fjölbreytta félagslega þjónustu, til ungra barna, unglinga, fjölskyldna, þeirra sem búa við fötlun og aldraðra. Þetta eru krefjandi verkefni þar sem þarf mikinn mannskap, faglegan kraft og fjármagn. Herra forseti. Frumvarpið og kjarninn í innihaldi þess er mikilvægt umfjöllunarefni en það er síður en svo nýtt af nálinni. Það talar skýrri röddu til samtímans og aðstæðna sem við búum þegar við og ekki síður og kannski fyrst og fremst til framtíðarinnar. Það styður þau markmið að sveitarstjórnarstigið skuli vera öflugt, enda er það rauði þráðurinn að efla með öllu móti sveitarstjórnarstigið til að taka við fleiri og fleiri viðameiri verkefnum til úrlausnar í nærsamfélaginu. Það er fráleitt að halda því fram að þetta sé aðför að sveitarstjórnarstiginu. Það má segja, herra forseti, að breyttu breytanda, - svo að maður slái um sig með því orðalagi - að sú sýn sem viðhelst í þessu frumvarpi eins og það er eftir breytingu viðhaldist þó að bitið sé dálítið farið úr því. Enginn ágreiningur er um að ábyrgð, áherslur og mótun samfélagsþjónustu, að þeim þáttum sé best fyrir komið í heimabyggð, í nærsamfélaginu, að þeir séu skipulagðir þar og þróaðir í samræmi við þarfir íbúanna í samfélögunum. Það eru fleiri og fleiri þættir samfara þróun, tækni og kröfum hvarvetna, bæði tæknikröfur, rafrænir þættir og einn ræðumaður í kvöld kom að því að skýrslugerð og upplýsingagjöf væri litlu sveitarfélögunum önugt. Það er alveg rétt því að þessi litlu sveitarfélög þurfa að standa skil á ýmsum gögnum og upplýsingum því að þau styðjast í sínum rekstri að verulegu leyti við stuðning Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Þetta eru auðvitað staðreyndir lífsins hvað sem hverjum og einum finnst, hverjar svo sem tilfinningarnar eru sem eru hluti af viðfangsefninu. Þær skil ég vel og virði. Þótt viðhorf víða í sveitarfélögum séu jákvæð til þessa máls, til sameininga, til aukins samstarfs, þó að þau séu jákvæð til þeirra markmiða sem kynnt eru, þá eru vissulega skiptar skoðanir um efni frumvarpsins, einstaka þætti og áherslur. Þessi efi kemur aðallega fram meðal nokkurra minni sveitarfélaga. Stjórnir minni sveitarfélaga benda jafnvel á að almennt sé fjárhagsstaða minni sveitarfélaga betri en hinna stærri. Við heyrum raddir sem segja að vanfjármögnun ríkisins á stórum málaflokkum verði ekki leyst með sameiningu smárra sveitarfélaga, að vandamál á einum stað leysist ekki með sameiningu hér og þar, að 1 kílómetri verði áfram 1.000 metrar þótt sveitarfélög séu sameinuð og að sameiningar leysi ekki þjónustuveitanda eða neikvæða byggðaþróun í dreifbýli einar og sér. Þetta er vissulega rétt. Samgönguþátturinn er gríðarlega mikilvægur þáttur, svo að dæmi sé tekið, og hið opinbera, ríkisvaldið, ætti að mínu áliti að beita sér miklu meira með beinum hætti og hvetja til sameininga í tengslum við stórfelldar samgöngubætur. Nokkur tækifæri hafa gefist til þess en þau hafa verið vannýtt að mínu áliti. Í samtölum við sveitarstjórnarfólk og fjölda aðila, m.a. í gestakomum í umhverfis- og samgöngunefnd, er líka bent á að krafan um 1.000 íbúa lágmark breyti ekki öllu, það sé bitamunur en ekki fjár, miklu nær væri að fjölga úr 250 að lágmarki upp í 1.000. Miklu nær væri þá að hugsa stærra og hugsa í 5.000 íbúa lágmarkinu eða jafnvel 8.000 og að samstarf sveitarfélaga verði að byggjast á fjárhagslegum, félagslegum og landfræðilegum forsendum, að það þurfi að vera á landfræðilegum forsendum en ekki að byggja þetta eingöngu á höfðatölu. Í þessu sambandi er rétt að nefna að víða í sveitarfélögunum er þetta umfjöllunarefnið og því tengjast sterkar tilfinningar. Eins og ég nefndi áðan er það bara þannig að nokkur sveitarfélög haga rekstri sínum með þeim hætti að það næst allvel utan um grunnreksturinn en það tekst hins vegar fyrst og fremst vegna drjúgra framlaga úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga sem er raunar sérstakt áherslumál. Síðan má geta þess líka að minni sveitarfélögin hafa gengið til samstarfs við nágrannasveitarfélög, stærri sveitarfélög, og þau hafa myndað með sér þjónustusamlög um ákveðna þætti en þar er nú víða pottur brotinn. Minni sveitarfélögunum finnst hin stærri fara dálítið geyst og leiða málið og oft á forsendum hinna stærri. Herra forseti. Hér undir lokin vil ég nefna eitt atriði sem mér finnst þurfa að skýra mun betur og skilgreina í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Í breytingartillögu meiri hlutans sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi að væri viðamikil, og er auðvitað kjarninn í þessu frumvarpi, er lögð til viðbót við 4. gr. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í því skyni að auka sjálfbærni sveitarfélaga og tryggja getu þeirra til að annast lögbundin verkefni skal stefna að því að lágmarksíbúafjöldi sveitarfélags sé ekki undir 1.000.“ Nú er stefnt að þessu, það er farin hin silkimjúka leið til nálgunar en ekki staðið í lappirnar eins og við hefðum kosið. Þetta hugtak ,sjálfbærni, það er ástæða til að velta fyrir sér innihaldi þess í þessu samhengi. Hver er merking þess að sveitarfélag sé sjálfbært? Við spurðum þeirrar spurningar nokkrum sinnum í umhverfis- og samgöngunefnd með gestum en ég tel að ég hafi ekki fengið svar við því hvenær sveitarfélag er sjálfbært. Er það sjálfbært þegar það fær engar greiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga eða þegar það fær 10, 20, 30 eða 40% af tekjum sínum frá jöfnunarsjóði? Í greinargerð með þingsályktuninni sem nefnd var í upphafi, um stefnumótandi áætlun sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033, er sérstakur kafli um þetta hugtak, sjálfbærni. Við samningu hennar virðist hafa verið gengið út frá því að sjálfbærni segði til um getu sveitarfélagsins til að viðhalda sér á uppbyggilegan hátt, hvort sem er fjárhagslega, félagslega eða umhverfislega. Þetta eru auðvitað kunnugleg hugtök í umræðunni um sjálfbærni. En hvað er uppbyggilegur háttur? Herra forseti. Spurningunni um sjálfbærni sveitarfélaga, skilgreiningu á því hugtaki, virðist kastað á dreif í þessu frumvarpi, t.d. hlutdeild Jöfnunarsjóðs, og það er ekki gott. Umræða um sjálfbærni skiptir auðvitað miklu máli þegar unnið er að mótun stefnu fyrir sveitarstjórnarstigið og það til langs tíma. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra nú en ég vil þó áður en ég lýk máli mínu þakka framsögumanni nefndarálitsins, hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, fyrir að halda utan um málið af sinni mildilegu festu og samnefndarmönnum mínum fyrir gott starf við vinnslu þessa máls. Hér hefði að mínu áliti átt að stíga fastar til jarðar. Hér er þó stikað í áttina en skrefið hefði þurft að vera ákveðnara og stærra.

Herra forseti. Eins og fram kom er þetta nefndarálit frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar um breytingu á lögum um loftslagsmál sem snúast um kolefnishlutleysi. Það er skemmst frá því að segja að nefndin fékk til sín tólf gesti og sex umsagnir. Í hinum almenna kafla um umfjöllun nefndarinnar segir, með leyfi herra forseta: „Markmið um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040 var sett fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs sem tók við 30. nóvember 2017 og er frumvarpið í efnislegu samræmi við það markmið. Kolefnishlutleysi lýsir ástandi þar sem jafnvægi hefur náðst milli losunar gróðurhúsalofttegunda og bindingar kolefnis af mannavöldum og nettólosun er því engin. Almennri ánægju með frumvarpið er lýst í þeim umsögnum sem bárust nefndinni. Í þeim kemur m.a. fram mikilvægi samráðs í frekari stefnumótun um kolefnishlutleysi og að við útfærslu markmiða um kolefnishlutleysi verði horft til alþjóðlegra viðmiða og stefnumörkunar. Meiri hlutinn telur ljóst að alþjóðlegar skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum ná til mannlegra athafna sem hafa áhrif á losun og bindingu og gildir það einnig um markmiðið um kolefnishlutleysi. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi samráðs við sérfræðinga, almenning og aðra hagsmunaaðila í frekari stefnumótun um kolefnishlutleysi og útfærslu markmiða. Meiri hlutinn minnir í þessu samband á að kolefnishlutleysi er samfélagsverkefni. Það er grundvallarforsenda góðs árangurs að vinna og kostnaður við að ná því marki sé á ábyrgð ríkisins, sveitarfélaga, atvinnufyrirtækja og almennings.“ Það eru tveir meginkaflar í þessu nefndaráliti. Annar fjallar um lögfestingu áfangamarkmiða um samdrátt í losun fyrir árið 2030. „Í umsögnum er kallað eftir lögfestingu á áfangamarkmiði um samdrátt í losun fyrir árið 2030. Meiri hlutinn áréttar að íslensk stjórnvöld hafa með yfirlýsingu frá desember 2020 skuldbundið sig til að taka þátt í sameiginlegu markmiði með Noregi gagnvart Evrópusambandinu og um leið því samdráttarmarkmiði sem fellur innan beinna skuldbindinga Íslands. Að auki er stefnt að innleiðingu Evrópugerða þar sem útfært er nánar hvernig markmiðum verði náð og er Ísland þátttakandi í sameiginlegum verkefnum sem af þeim útfærslum leiðir. Áfangamarkmið skýrast í takt við slíkar útfærslur skref fyrir skref og ekki er unnt að binda þau í lög tiltekinn árafjölda fram í tímann. Markmið Íslands í loftslagsmálum er að minnsta kosti 55% samdráttur í losun og var það markmið tilkynnt formlega til loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna í febrúar á þessu ári. Í fyrra markmiði, sem sett var fram árið 2016, var stefnt að 40% samdrætti í losun miðað við losun ársins 1990. Meiri hlutinn telur afar mikilvægt að íslensk stjórnvöld vinni ötullega að framangreindum markmiðum og kynni með reglulegu millibili uppfærða aðgerðaáætlun sína.“ Í kaflanum um landnotkun og kolefnisbindingu stendur m.a.: „Í umsögnum er fjallað um að nauðsynlegt sé að hlutur landnotkunar sé skýrður og gagnrýnt að ekki liggi fyrir hvernig losun vegna landnotkunar verði meðhöndluð gagnvart kolefnishlutleysi. Í þessu sambandi áréttar meiri hlutinn að til að ná markmiði um kolefnishlutleysi skiptir mestu máli að draga hratt úr losun. Það er þó ljóst að bætt landnotkun, aukin endurheimt vistkerfa, skógrækt og aðrar aðferðir við að binda kolefni varða miklu um kolefnishlutleysi. Mat á losun og kolefnisbindingu í landnotkun og skógrækt er háð töluverðri óvissu og mun meiri en frá öðrum uppsprettum. Bæði er vandasamt að mæla kolefnisbúskap gróðurs og jarðvegs og eins er flókið að greina á milli náttúrulegra ferla og áhrifa mannlegra athafna. Vegna þessa er losun ríkja í alþjóðlegum samanburði yfirleitt tilgreind án landnotkunar og skuldbindingar og losunarbókhald varðandi skógrækt og landnotkun aðskilið frá öðrum uppsprettum. Meiri hlutinn áréttar að það er lykilatriði að þær upplýsingar sem liggja til grundvallar mati á árangri Íslands í átt að kolefnishlutleysi séu áreiðanlegar og að unnt sé að staðfesta þær. Meiri hlutinn er meðvitaður um að nú er skortur á áreiðanlegum upplýsingum varðandi tiltekin atriði sem varða landnotkun og endurheimt vistkerfa og því skiptir miklu máli að bæta rannsóknir og upplýsingar. Staða þekkingar og upplýsinga er misjöfn eftir einstökum landnotkunarflokkum og unnið er að því að bæta hvernig staðið er að mati á losun gróðurhúsalofttegunda og upptöku kolefnis vegna landnotkunar með það að leiðarljósi að Ísland uppfylli skuldbindingar er snúa að flokkunum landnotkun, breytt landnotkun og skógrækt. Sú vinna hófst árið 2020 með auknum fjárveitingum til Landgræðslunnar og Skógræktarinnar og stefnt er að því að ljúka þeirri vinnu árið 2023. Það liggur fyrir að losun frá landnotkun, breyttri landnotkun og skógrækt á Íslandi er hlutfallslega mikil í heildarlosun Íslands samanborið við önnur ríki. Því er nauðsynlegt að útfæra þann þátt nánar gagnvart kolefnishlutleysi þegar meiri þekking liggur fyrir og þegar aðferðafræði Evrópusambandsins og loftslagssamningsins skýrist. Telur meiri hlutinn með vísan til þessa ekki unnt að skýra hlut landnotkunar sérstaklega í frumvarpinu.“ Breytingartillögur meiri hlutans eru einfaldlega þær að í 1. gr. frumvarpsins segir að kolefnishlutleysi skuli nást árið 2040. Meiri hlutinn lítur svo á að á löngu tímabili, t.d. vegna tækninýjunga og vaxandi áhuga á kolefnisbindingu í samfélaginu, kann að vera unnt að ná markmiðinu nokkru fyrir árið 2040. Leggur meiri hlutinn fram breytingartillögu þess efnis að í stað þess að kolefnishlutleysi skuli nást árið 2040 skuli það nást eigi síðar en 2040. Þá leggur meiri hlutinn til breytingu tæknilegs eðlis sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif. Ég ætla ekki að fara nánar í gegnum þessar breytingartillögur, herra forseti, heldur lýsa því hér að Karl Gauti Hjaltason skrifar undir nefndarálitið með fyrirvara. Hann styður öflugar aðgerðir til kolefnisbindingar auk þeirra sem dregið geta úr losun gróðurhúsalofttegunda. Hann telur óþarft að lögleiða markmið um kolefnishlutleysi 2040 enda hafi ákvæðið enga lagalega þýðingu. Guðjón S. Brjánsson skrifar undir álitið með fyrirvara sem hann hyggst gera grein fyrir í ræðu. Jón Gunnarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta skrifa 7. júní, Ari Trausti Guðmundsson, sem er framsögumaður, sem hér stendur, Guðjón S. Brjánsson, með fyrirvara, Hanna Katrín Friðriksson, Karl Gauti Hjaltason, með fyrirvara, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Herra forseti. Ég hef ekki alveg lokið máli mínu vegna þess að hér liggur frammi framhaldsnefndarálit með breytingartillögu og er einnig frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Hér segir, og ég ætla að fá að lesa, með leyfi forseta, þetta örstutta álit: „Nefndin hefur fjallað um málið að nýju. Markmið um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040 er sett fram í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar sem og í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem var gefin út árið 2018 og uppfærð árið 2020. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að lögbinda þetta markmið. Verði stefnubreyting í þessum efnum er mikilvægt að skýr markmiðsákvæði laga verði uppfærð enda er það hlutverk löggjafans að mæla fyrir um markmið sem stjórnvöldum ber að starfa eftir. Taki löggjafinn ákvörðun um að uppfæra markmið í löggjöf í samræmi við tillögur stjórnvalda og stefnubreytingu þá fyrst verður slíkt markmið skuldbindandi fyrir stjórnvöld, sbr. lögmætisreglu stjórnskipunarréttar. Meiri hlutinn telur mikilvægt að skýrt samræmi sé á milli stefnu stjórnvalda og markmiðsákvæðis í lögum um kolefnishlutleysi og leggur því til breytingu á 1. gr. frumvarpsins þess efnis að verði breyting á loftslagsmarkmiðum stjórnvalda skuli leggja til breytingar á lögunum.“ Þannig að, herra forseti, meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við 1. gr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Verði loftslagsmarkmið stjórnvalda uppfærð skal leggja til breytingar á þessu ákvæði því til samræmis. Guðjón S. Brjánsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir þetta álit samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. laga starfsreglna fastanefnda Alþingis. Undir álitið skrifa í dag, 11. júní, Ari Trausti Guðmundsson framsögumaður, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Gunnarsson, Karl Gauti Hjaltason, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Ég vil ljúka máli mínu með því að þakka öllum hv. nefndarmönnum í umhverfis- og samgöngunefnd fyrir samvinnuna og formanninum sérstaklega fyrir hans vinnu. Þessi svokölluðu grænu mál sem við höfum afgreitt hér í dag, bæði mat á umhverfisáhrifum framkvæmda, hringrásarhagkerfið og nú þetta frumvarp um markmið um kolefnishlutleysi, eru allt mikilvæg skref í átt að ekki bara sjálfbæru samfélagi á Íslandi í framtíðinni, kolefnishlutlausu og öðru slíku, heldur virðing fyrir þeim þolmörkum sem hér eru, bæði hvað varðar náttúrunytjar og aðrar nytjar og náttúruvernd að sjálfsögðu, þannig að ég álít að við höfum staðið vel að verki í dag. En, herra forseti, hér lýk ég máli mínu að þessu sinni.