Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég leyfi mér að bera fram aftur við 3. umr. brtt. á þskj. 331, við 3. lið, sem tekin var aftur til 3. umr., og óska eftir, að hún komi til atkvæða. Ég sé ekki ástæðu til að ræða hana meir efnislega. Ég gerði það við 2. umr., og er engin ástæða til að tefja málið með umr. um hana meir, því að ég þykist vita, að alþm. hafi nægilega kynnt sér efni hennar, og vænti ég, að þeir samþykki hana. Ég vil enn fremur nú við þessa umr. leyfa mér að bera fram skriflega brtt. við 33. gr. frv. á þskj. 345, þannig, að gr. falli niður. Þessi gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þó að lífeyrisgreiðslur falli niður vegna fyrirmæla í 1. tölul. brááabirgðaákvæða laganna, haldast í fullu gildi ákvæði 16. gr. um hækkun lífeyris vegna frestunar á lífeyrisgreiðslum.“ Ég tel það algerlega rangt, ef frestað er að taka lífeyri af þessum ástæðum, að viðkomandi aðili hefur hærri tekjur en svo, að hann geti fengið lífeyri, sem ekki getur talizt nein frestun, að þá geti það skapað honum rétt til þess að fá hærri lífeyri, þegar hann kemst undir þau ákvæði, að hann geti fengið hann. Um þetta hefur ekki fengizt samkomulag í n., en ég legg til, að gr. falli niður. Ég vil þá aðeins minnast nokkrum orðum á brtt. á þskj. 394. Ég hefði getað fylgt þeirri brtt. með nokkurri breyt., sem nú er ákveðið, að borin verður fram af hv. frsm., og erum við báðir flm. að henni. Sé ég ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir henni og mun fylgja brtt. í heild, ef hún verður samþ., en annars ekki. Ég sé ekki á þessu stigi málsins ástæðu til að ræða till., en mun að sjálfsögðu fylgja öllum þeim brtt., sem n. ber fram.

Forseti (BSt) : Mér hefur borizt svo hljóðandi brtt. frá hv. þm. Barð. (GJ): „Við 33. gr. Greinin fellur niður.“ Brtt. þessi er of seint fram komin og þar að auki skrifleg. Þarf því tvöföld afbrigði fyrir henni, sem ég leita hér með.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að fara að halda langa ræðu í þessu máli. Ég veit, að það er að mörgu leyti undir ágætri forustu, þar sem er forstjóri Tryggingastofnunarinnar, og býst ég við, að hann láti ekki neinn róa á sig í því máli, heldur hugsi bæði um hag stofnunarinnar og sennilega almennings líka. Það er hér aðeins ein brtt. frá hv. allshn., sem ég vildi gera að umtalsefni, þó meir að forminu til, en efnisins vegna. Á ég við 2. till. á þskj. 395. Ég mundi ekki hafa talað um þessa till., ef ekki væri eins ástatt og nú er í þessari stofnun. Það er vitað, að ráðherraskipti urðu í dag og að hæstv. fjmrh. nýorðinn, sem gekk inn í embættið nú í dag, liggur veikur heima hjá sér og hefur þess vegna ekki getað fylgzt nægilega með þeim málum, sem honum koma sérstaklega við. Og mér virðist einmitt, að 2. brtt. á nefndu þskj. komi það mikið við fjmrh., að ekki sé rétt að láta hana ganga gegnum þingið öðruvísi, en að hann fái hana til athugunar og umsagnar og láti í ljós álit sitt á henni. Hér er sem sé verið að breyta einhverjum helzta tekjustofni landasjóðs og jafnvel jarðabótasjóðs, hefur mér heyrzt. Sumir munu nú kannske segja, að þetta séu ekki stórar upphæðir. En eftir því, sem nú horfir, eru það engar smáupphæðir, jafnvel þó að við séum nokkuð eyðslufrekir. Á fjárl. nú hefur þetta verið áætlað 300 þús. kr., og mun það láta nærri því, sem erfðafjárskatturinn hefur venjulega verið. Með breyt. erfðal. er því þannig farið, að inn í ríkissjóð hafa komið yfir 300 þús. kr. bara frá einu bretti. Þó að það yrði milljón eða þar um bil, yrði þetta náttúrlega eins og krækiber í tunnu við útlát, en þó þykir draga dálítið um hverja milljón, og ætla ég, að öll lækkun á tekjum ríkissjóðs verði til þess að draga úr verklegum framkvæmdum, sem ætlazt er til á fjárl., því að lögbundin gjöld er ekki eins hægt að takmarka og þau ólögbundnu. Það er alltaf ráðizt á þau, og það er vitað, að á undanförnum þingum hefur lent mest á þeim hinum verklegu framkvæmdum. - Mér hefði ekki þótt það fjarri sanni og vil fara fram á það við hæstv. forseta, að fjhn. þessarar d. gæfist tækifæri til að segja álit sitt um þetta atriði, áður en gengið er til endanlegrar atkvgr. um það hér í d., og hún gæti í samráði við fjmrh. ákveðið, hvað hún legði til í þessu máli. Ég verð að segja, að það er eitt enn, sem dregur úr nauðsyn þessara greiðslna til trygginganna, en það er, að almannatryggingarnar eru líklega sú eina stofnun hér á landi, sem hefur nú fullar hendur fjár, sem betur fer, en aðrar stofnanir komnar meira eða minna á vonarvöl. Vil ég því benda á, að ekki er brýn nauðsyn að færa til í galtómum ríkiskassanum og láta í a. m. k. hálffulla skreppuna hjá tryggingunum. Þetta vona ég, að allir sanngjarnir þm. viðurkenni, og vil ég beina til þeirra þeirri áskorun, að þeir athugi vel þetta mál, en flaustri ekki að því. Ég vil sem sé endurtaka þessa ósk mína til hæstv. forseta, að hann vildi gefa fjhn. tækifæri til þess, áður en umr. er lokið, að athuga þetta mál í samráði við hæstv. fjmrh., því að form. n. er það innangengt til hans, að það ætti að vera hægt að ræða þetta atriði við hann og ætti ekki að tefja málið nema um einn dag í hæsta lagi.

Forseti (BSt): Út af tilmælum hv. síðasta ræðumanns vil ég benda á, að frv. í heild er frá annarri n. en fjhn. og hefur ekki verið að neinu leyti til hennar vísað. Áður en ég ákveð að fresta umr., vil ég með tilliti til þessa að minnsta kosti heyra orð frá þeirri n., sem málið hefur til meðferðar, um þetta atriði.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður. - Ég vil minna forseta á það, að við 1. umr. þessa máls tók ég aftur brtt. á þskj. 334, nr. 2, til 3. umr. og gerði mér vonir um, að n. mundi eitthvað athuga hana og taka hana upp. Hún hefur ekki komið með hana, og þar sem nú er 3. umr., liggur hún nú aftur fyrir. Þá eru brtt. á þskj. 396. Ég benti á það hér áður undir umr., að ég teldi að n., sem hefði þetta mál til meðferðar, ætti að sýna jafnrétti milli karla og kvenna. Það hefur hún ekki gert, en hefur þvert á móti beitt karlmenn órétti og látið konur hafa meiri rétt en karla á ýmsum sviðum, m. a. í sambandi við dánarbætur, þar sem ekkjum og ekklum er stórlega mismunað. Til þess að bæta eitthvað úr þessu misrétti, legg ég til, í fyrri brtt. minni við 12. gr., að á eftir orðunum „til ekkna“ komi ekkla. Þá ber ég einnig fram aðra brtt. við sömu gr., þess efnis, að það sé ekki skilyrði, að börn séu heima hjá móður sinni, ef barnaverndarnefnd viðurkennir heimilið, sem þau eru á, sem gott og gilt. Þá er ég hér með miðlunartill., þar sem n. vildi ekki samþ. mínar 104 vinnuvikur. Hef ég farið bil beggja og legg hér til í 2. brtt. minni á þskj. 396, að teknar verði upp 78 vinnuvikur. Vona ég, að menn fallist á það. Þá tek ég upp aftur brtt., sem ég tók aftur til 3. umr., við 20. gr. Í stað „1. júlí 1950“ komi: 1. október 1950. - Er þó hæpið, að sá dagur sé ekki tiltekinn of snemma. Loks hef ég tekið hér upp till., sem ég var líka með við 3. umr., og er það 4. brtt. á þskj. 396, um það, að skrár þær, er sveitarstjórnum ber að semja samkv. 118. gr. l., skuli gera í þremur eintökum og senda til þeirra, sem á þeim þurfa að halda. Hefur n. orðað þetta öðruvísi, en ég gerði í upphafi, og tek ég því þessa brtt, upp aftur. Þetta eru allt smávægilegar brtt., en mér þykir töluvert á skorta, að í frv. í heild sé gætt jafnréttis milli karla og kvenna. Og þegar við erum á þeirri jafnréttisöld, sem við tölum um, eigum við að gæta þess, að svo sé í þessum lögum, og því samræmi milli orða og athafna.



Herra forseti. Hv. þm. Barð. (GJ) hefur borið hér fram á þskj. 331 brtt. um það, að fæðingarstyrkur samkv. 34. gr. l. skuli vera jafn til allra mæðra og nema 200 kr. fyrir hverja móður. Samkv. l., eins og þau eru nú, er gerður munur á því, hvort konan vinnur utan heimilis eða þjónar á heimili sínu. Það er fyrsta skilgreiningin, sem gerð er. Gert er ráð fyrir, að allar konur fái 80 kr. og að móðir, sem ekki stundar atvinnu utan heimilis, fái auk þessara 80 kr. 120 kr. upp í kostnaðinn. En þess utan er ætlazt til samkv. l., að mæður, sem stunda atvinnu utan heimilis, skuli fá 140 kr. á mánuði í allt að 3 mánuði samtals fyrir og eftir fæðingu. Þetta gerir samtals fyrir mæður, sem vinna utan heimilis, 500 kr. móti 200 kr., sem þær fá, er vinna á heimilum. Nú hefur það verið talið af mörgum algerlega óréttlátt að gera þennan greinarmun milli kvenna eftir því, hvort þær stunda atvinnu á heimilum eða utan þeirra. Ég skal ekki mæla móti ýmsum rökum, sem þar hafa komið fram. En það er líka gert ráð fyrir því í l., eins og þau eru nú, að þessi hækkaði fæðingarstyrkur skuli aðeins greiddur til kvenna, sem vinna utan heimilis, svo framarlega sem maðurinn geti ekki séð heimilinu farborða, en af þessu fylgir það, að ógiftar mæður, sem vinna utan heimilis, fá ætíð hinn hærri fæðingarstyrk, ef þær hafa misst laun vegna barnsburðar. Nú er gert ráð fyrir því í þessari till. á þskj. 331, að allar mæður skuli fá jafnan fæðingarstyrk. Ég hefði nú viljað, ef svo ætti að vera, að hann væri hækkaður frá því, sem hann er nú, en ekki að miðað væri við lægsta fæðingarstyrk. Það fann ekki hljómgrunn í n. Ef þessi till. yrði samþ., mundu skerðast til mikilla muna þau réttindi, sem ógiftar mæður og giftar konur, sem neyðast til að stunda vinnu utan heimilis vegna fátæktar, hafa haft fram að þessu. Mér þykir hér vera ráðizt á garðinn þar, sem hann er lægstur, og vildi því vænta þess, að þm. greiddu atkv. gegn þessari till., þannig að gr. stæði óbreytt eins og hún nú er í l. Færi nú svo, mót von minni, að þessi till. á þskj. 331, um jafnan fæðingarstyrk, yrði samþ., hef ég leyft mér að bera fram viðaukatill. Væri ekki svo komið, að þetta frv. er til síðustu meðferðar í d., mundi ég hafa geymt mér það til síðustu umr. að bera fram brtt., en nú eru það síðustu forvöð, þar sem málið kemur ekki hér fyrir oftar. Í þessari viðaukatill. legg ég til, að ógift móðir, sem verður fyrir vinnutjóni, eigi rétt á því, að Tryggingastofnunin greiði henni til viðbótar allt að kr. 100.00 á mánuði í allt að 3 mánuði á þann hátt, sem segir í 2.–4. mgr. gr., enda hafi þá Tryggingastofnunin endurkröfurétt á hendur barnsföður og sveitarfélagi fyrir viðbótarupphæðinni. Þessi brtt. stefnir að því að bæta nokkuð úr því misrétti, sem þær konur og þau börn, sem bágast eiga í þjóðfélaginu, yrðu fyrir, ef till. hv. þm. Barð. yrði samþ. Ég vil þess vegna í fyrsta lagi skora á hv. þdm. að fella till. hv. þm. Barð., en ef svo færi, að hún yrði samþ., vil ég mælast til, að sú viðbót, sem ég hef lagt hér fram, verði samþ. við till., til þess að bæta hana svolítið upp.



Herra forseti. Ég flyt nokkrar brtt. við þetta frv., á þskj. 397, og vil ég fara um þær nokkrum orðum. Þessar brtt. eru allflestar um nokkur framkvæmdaratriði tryggingalaganna, atriði, sem ég þykist hafa rekizt á í mínu starfi fyrir sveitarfélag að mættu horfa til bóta, en yfirleitt er það um tryggingalöggjöfina að segja, að það er mjög áríðandi, að öll framkvæmd hennar sé sem greiðust, bæði fyrir þá, sem starfa beint í þjónustu trygginganna, og einnig fyrir hina tryggðu sjálfa. 1. brtt. er í fyrsta lagi varðandi innheimtuaðferð á barnalífeyri, en um endurinnheimtu á honum gilda nú ákvæði framfærslul. fyrst og fremst og enn fremur ákvæði l. um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna og síðast, en ekki sízt 26. gr. tryggingal., sem brtt. mín er raunverulega breyting á. Höfuðreglan er sú, að kona á heimtingu á að fá barnalífeyri með börnum, sem hún hefur meðlagsúrskurð fyrir, til síns sveitarfélags, þar sem hún dvelur, en með 27. gr. tryggingal. var heimilað, að slíkar mæður gætu snúið sér um þetta til Tryggingastofnunar ríkisins, en Tryggingastofnunin gæti síðan, ef hún óskaði, endurheimt greiðsluna hjá dvalarsveit móður og hún aftur hjá framfærslusveit föður, því að þessar greiðslur eru endurkrafðar endanlega hjá föður eða framfærslusveit hans, ef ekki næst til hans. Mér hefur virzt, að af þessum ákvæðum hafi leitt óþarfa skriffinnska og fyrirhöfn þeirra, sem starfa að þessu, bæði fyrir Tryggingastofnun ríkisins og sveitarfélögin. Ég hef orðað brtt. svo, að enginn vafi leiki á, að Tryggingastofnunin missi engan rétt, þannig að endurkröfuréttur dvalarsveitarinnar á ríkissjóð færist til Tryggingastofnunarinnar, ef framfærslusveit þverskallast við að greiða. Ég held, að þetta fyrirkomulag ætti ekki að hafa í för með sér mikla fyrirhöfn eða aukastörf fyrir Tryggingastofnunina. Að vísu mundi þurfa að hafa einn mann í þessari endurheimtu, en þá væri líka miklu létt af sveitarfélögunum, sem þessi störf hafa haft með höndum. Dvalarsveitirnar, sem raunverulega hafa verið algerlega óþarfir milliliðir, hafa haft af þessu meiri örðugleika. Eins og kunnugt er, verða þær að leggja út allmikið fé í þessu skyni, en þar sem sveitarfélög eru flest mjög fátæk af rekstrarfé, hefur þetta reynzt mjög erfitt, enda þótt vissa væri fyrir því, að féð fengist endurgreitt. Hins vegar mun sú hlið málsins ekki hafa í för með sér nein óþægindi fyrir Tryggingastofnunina. Af þessum ástæðum held ég að allir, sem skilja þessa aukafyrirhöfn sveitarfélaganna og ekki vilja óþarfa skriffinnsku, hljóti að geta fallizt á þessa brtt. Þá ætla ég að víkja að brtt. minni við 23. gr. frv., en sú brtt. er í raun og veru viðkomandi 109. gr. l., en í 109. gr. l. er kveðið svo á, að sveitarstjórn sé skylt að greiða tryggingunum iðgjöld fyrir þá, sem hafa svo lágar tekjur, að þeim sé það ofviða, en ákvæði 109. gr. um þetta eru óljós og vafasamt, að þau nái tilgangi sínum, og þess vegna leyfi ég mér að leggja til, að þetta komi ljósar fram, með því að ákveðið verði, í hvaða tilfellum sveitarstjórn sé skylt að greiða iðgjöld skv. 109. gr. l. og miðað við þau tilfelli, sem viðkomandi á ekki sök á því sjálfur, þó að tekjurnar hafi rýrnað, en það er í sambandi við slys, sjúkdóma, örorku, elli eða ómegð. Eins og þessu er nú háttað, verða sveitarfélögin að greiða fyrir ýmsa, sem raunverulega þurfa þess alls ekki með, enda þótt tekjur þeirra séu ekki mjög miklar. T. d. eru oft í þeim hópi börn efnaðra foreldra, sem síður en svo er ástæða til, að sveitarfélagið greiði iðgjöld fyrir. Ég lít svo á, að þessi brtt. skilji greinilega á milli þeirra, sem greiða þarf fyrir, og hinna, en verði ekki til að rýra hlut þeirra, sem rétt eiga og hafa þörf fyrir slíka aðstoð, enda getur áfrýjunarheimildin, sem n. gerir ráð fyrir, komið í veg fyrir, að á rétt nokkurs verði gengið. Þá er 5. brtt. mín við 27. gr., en hún er um heimild sveitarfélaga til þess að leggja sérstakt gjald á fasteignaeigendur til að vega á móti því gjaldi, sem viðkomandi sveitarfélög verða að greiða til trygginganna vegna slíkra fasteigna. Tilefnið til flutnings þessarar till. er það, að í mörgum sveitarfélögum eru fasteignir, sem hækka gjöld sveitarfélagsins til trygginganna, án þess að viðkomandi sveitarfélag hafi af þeim eignum nokkrar tekjur, og má í því sambandi nefna eyðijarðir, sumarbústaði og ýmsar opinberar eignir. Þess eru dæmi, að eitt sveitarfélag hefur orðið að greiða 10–20 þús. kr. til trygginganna, án þess að fá nokkrar tekjur á móti. Einkum er þetta stór gjaldaliður fyrir sveitarfélög, þar sem sumarbústaðir eru í hundraðatali, en eins og kunnugt er, fá sveitarfélögin ekki tekjur af slíkum eignum. Þá mætti nú ef til vill segja, að ákvæði um þetta eigi ekki heima í þessum l., en mér virðist þó, að það sé ekki nein fjarstæða, þegar þess er gætt, að tryggingarnar ákveða gjald af þessum eignum. Þá flyt ég brtt. við 13. gr. þess efnis, að Tryggingastofnunin taki þátt í kostnaði, ef sveitarfélag ræður stúlku til hjúkrunarstarfa til aðstoðar, þar sem veikindi ber að höndum. Í 13. gr. er gert ráð fyrir sjúkrabótum í slíkum tilfellum, og mætti þá ef til vill athuga, hvort þær ættu að falla niður, þegar aðstoð er veitt, en það tel ég þurfa sérstaklega að aðgæta og varla koma til greina nema fullkomin aðstoð sé veitt. Síðasta brtt. mín á þskj. 397 er um það, að Tryggingastofnun ríkisins skuli gefa út handbók til leiðbeiningar um öll mál, er varða tryggingarnar. Það er mikil þörf á leiðbeiningum um þessi efni bæði fyrir bótaþega og þá, sem greiða eiga til trygginganna, og þó verður þörfin enn meiri eftir að þessi lagabálkur tekur gildi, því að í honum felast nokkrar breyt. frá l. eins og þau voru samþ. 1946. Fyrir þá, sem starfa að framkvæmd trygginganna, einkum úti á landsbyggðinni, eru slíkar leiðbeiningar mjög aðkallandi, þar sem þeir eiga miklu erfiðara með að fylgjast með breytingum og óhægara um vik að afla sér upplýsinga. Ég tel þessa till. því alveg sjálfsagða, en vil geta þess, að verði hún frekar talin eiga að fylgja sem bráðabirgðaákvæði, þá get ég fallizt á það. Þá vil ég fara nokkrum orðum um aðaltill. mína, en hún fjallar um það, að Tryggingastofnunin komi upp og starfræki vinnustöðvar fyrir bótaþega, þar sem hver geti fengið vinnu eftir sinni getu og við sitt hæfi. Í því áliti, sem lagt var til grundvallar við setningu tryggingalaganna 1946, var till. um slíka stofnun frá Jóni heitnum Blöndal, en hann hugsaði sér hana sem lið í atvinnustofnun ríkisins, er hefði atvinnumál þjóðarinnar með höndum og tryggði ekki aðeins atvinnuleysishjálp, heldur fulla atvinnu í þjóðfélaginu. Í 17. gr. tryggingal. er gert ráð fyrir, að komið verði upp gamalmennaheimilum, og í 104. gr. er beinlínis gert ráð fyrir að veita til þess lán úr varasjóði. Í bráðabirgðaákvæðum er gert ráð fyrir, að sett verði l. um opinbera aðstoð til handa öryrkjum. Það má því segja, að það sé beinlínis gert ráð fyrir, að sett verði á fót stofnun eins og sú, sem till. mín gerir ráð fyrir. Í l. eru hins vegar ákvæði um alls konar bætur til öryrkja, sem greiddar eru í peningum, bæði lífeyri og styrkjum. Það liggur fyrir skýrsla yfir þessar bætur fyrir árið 1948 og hvernig þær skiptast. Niðurstöður þeirrar skýrslu eru þær, að alls hafa verið greiddar 6.297.000 kr., eða á sjöundu millj. til þessara aðila. Skýrsla fyrir árið 1949 liggur ekki fyrir enn. Hins vegar eru líkur til, að þar sé þessi upphæð verulega hærri, og má í því sambandi benda á, að öryrkjum hefur fjölgað ár frá ári, t. d. voru þeir aðeins 1.200 1943–44, en nú munu þeir vera um 2.400. Það er líka vitað mál, að með versnandi atvinnuástandi eykst ásóknin í þessa styrki. Ég skal fúslega viðurkenna, að þessir styrkir trygginganna eru til stórra hagsbóta fyrir öryrkjana, sem þeirra njóta, en mín skoðun er bara sú, að það mætti gera annað við þetta fé, sem bæði væri betra fyrir þessa bótaþega og þjóðfélagið í heild, það er að segja, sem væri bótaþegunum meiri og kærkomnari styrkur en þessir peningar. Það er öllum, sem komið hafa nálægt þessum málum, kunnugt um, hvernig fer fyrir þeim, sem verða veikir. Þeim er fyrst og fremst bannað að vinna. Oft fylgir líka sjúkrahúsvist og í mörgum tilfellum er afleiðingin meiri eða minni örorka. Þegar svo er komið er ekki í neitt hús að venda nema að fá örorkustyrk, því að jafnvel þó að þessir menn geti unnið eitthvað, þá komast þeir ekki að við venjulega vinnu, enda geta þeir ekki staðið að vinnu eins og heilir menn. Þetta hefur þær afleiðingar, að þeir reyna að fá örorku sína metna sem hæsta, því að með því móti fá þeir hærri styrk, og ekki veitir af honum til þess að lifa, enda er hæsti örorkustyrkur miðaður við lágmarksneyzlu. Og þó að þessi styrkur komi sér vel og sé út af fyrir sig góður, þá er hægt að gera annað og betra fyrir þetta fólk, en það er að útvega því vinnu við þess hæfi. Flestir þessara styrkþega geta unnið meira og minna, aðeins ef þeir fá verkefni, sem miðað er við krafta hvers og eins. Og það var þessi hugmynd, sem vakti fyrir Jóni heitnum Blöndal, og það er raunverulega alveg sama hugmyndin, sem ég hef tekið hér upp í tillöguformi. Till. gerir ráð fyrir, að Tryggingastofnunin skrái alla öryrkja og láti gera nákvæmar skýrslur um vinnugetu þeirra og vinnuhæfni, auk þess sem þeir verði líka flokkaðir eftir aldri og kyni og getið um, hvaða orsakir liggja til örorkunnar. Þegar slíkar skýrslur liggja fyrir, þá skal Tryggingastofnuninni skylt að útvega viðkomandi öryrkjum vinnu við hvers hæfi, eftir því sem föng eru á. Og með góðri samvinnu við atvinnurekendur ætti að vera hægt að ná góðum árangri í þessu máli, því að fjölbreytni atvinnulífsins er svo mikil, að flestir ættu að geta fengið eitthvað við sitt hæfi og getu. Þessi skipan hefur verið tekin upp hjá mörgum menningarþjóðum, og má í því sambandi geta þess, að slík starfsemi hefur verið rekin með góðum árangri í Bandaríkjunum, og sömuleiðis mun þessi aðferð vera notuð í Sovétríkjunum. - Hitt atriði þessarar till., sem tekið er úr álitinu frá 1945, er það, að Tryggingastofnunin komi upp verkstæðum og reki þau eða hafi samráð við aðra um rekstur þeirra. Slík starfsemi mætti ekki vera rekin í ágóðaskyni, heldur fyrst og fremst með hag öryrkjanna fyrir augum og um leið hag þjóðarinnar. Það væri líka sjálfsagt og eðlilegt, að ríkið styrkti slíka starfsemi á einn og annan hátt, og sömuleiðis gætu bæjar- og sveitarfélög veitt mikla aðstoð. Ég tel þess ekki þörf á þessu stigi málsins, á meðan þessi till. mín hefur ekki sætt andmælum af hálfu hv. meðnm. minna né annarra hv. þdm., að færa fram ýtarlegri rök henni til stuðnings, en mun ef til vill gera það síðar, ef þörf gerist. En áður en ég lýk máli mínu vildi ég leyfa mér að segja nokkur orð um frv. þetta almennt og afstöðu mína til þess. Afstaða mín til þessa frv. er mjög mótuð af því, að sú endurskoðun tryggingal., sem farið hefur fram á síðustu 2 árum, hefur verið framkvæmd af mönnum úr öllum flokkum, sem ég ber gott traust til, mönnum, sem hafa allra manna bezt aðstöðu til að þekkja þá reynslu, sem fengin er af framkvæmd l., a. m. k. frá sjónarmiði þess aðila, sem hefur mestan veg og vanda af framkvæmd þeirra, þ. e. Tryggingastofnun ríkisins. Ég treysti þeim mönnum fullkomlega til þess að hafa haft í huga við endurskoðun l. hagsmunasjónarmið allra þeirra aðila, sem standa undir tryggingunum og bera af þeim fjárhagslegar byrðar, en þeir eru sem kunnugt er: 1) hinir tryggðu . . .. . . . . .. 27.5 millj. 2) ríkissjóður um .. ... ... ... 20.0 - 3) bæjar- og sveitarfélög . . 14.5 - (15% ) 4) atvinnurekendur ............ 13.5 - 75.5 millj. Heildarniðurstaða þessarar endurskoðunar er sú að raska ekki í neinum verulegum atriðum „fjárhagsgrundvelli trygginganna“ - eins og það er orðað, en af því leiðir, að ekki eru gerðar neinar verulegar breytingar á lögunum, en aðeins rýmkað um heimildir til Tryggingastofnunar ríkisins, sem veita einum eða öðrum flokk bótaþega úrlausn, eins konar glaðning, og Tryggingastofnuninni því fengið meira vald og svigrúm um framkvæmd l. á sama grundvelli og hingað til. Tryggingastofnunin virðist ekki hika við það í þessum tilfellum að taka á sig meira erfiði og vinnu við framkvæmd l. En veigamesta niðurstaðan af endurskoðun l. er vitanlega sú, að lagt er til, að framkvæmd heilsugæzlunnar verði enn frestað um 5 ár, eftir að henni hefur verið frestað ár frá ári. Þetta þýðir, að það tryggingakerfi, sem var samþykkt á Alþingi 1946, kemur ekki til framkvæmda fyrr, en í fyrsta lagi á árinu 1955. Það var haustið 1944, að þjóðinni var í hátíðlegum stjórnarsamningi heitið því, að á árinu 1945 yrði komið á hér á landi „svo fullkomnu kerfi almannatrygginga, sem nái til allrar þjóðarinnar án tillits til stétta eða efnahags, að Ísland verði á þessu sviði í fremstu röð nágrannaþjóðanna.“ Það er nú gefið fyrirheit um, að þetta tryggingakerfi geti loks komizt til framkvæmda 10 árum síðar, en heitið var. Og þó er þetta tryggingakerfi, sem lögfest var 1946, í mörgum og veigamiklum atriðum langt að baki því tryggingakerfi, sem þeir Jón heitinn Blöndal og Jóhann Sæmundsson gerðu tillögur um 1945 samkv. stjórnarsamningnum 1944. Ef það stig, sem við stöndum á í tryggingamálum, og það kerfi, sem við búum við í framkvæmd, er borið saman við „nágrannaþjóðirnar“, eins og það var orðað 1944, held ég, að við stöndum þeim langt að baki. Það tryggingakerfi, sem við búum við í reynd, meðan 3. kafli l. er ekki framkvæmdur, veitir hinum tryggðu hlunnindi fyrst og fremst í formi bóta, sem greidd eru í peningum. Hitt kerfið, sem við eigum á pappírnum, lögfest að nafninu til í 3. kafla laganna, átti að veita hinum tryggðu hlunnindi í formi þjónustu, heilsuvernd og heilsugæzlu frá vöggu til grafar. Það kerfi, sem við búum við, á meðan 3. kafli kemur ekki til framkvæmda, er kerfi alþýðutryggingal. frá 1943, sjúkrasamlagskerfið, með þess kostum og göllum. Það veitir að vísu nokkra þjónustu með bótum, sjúkrahjálp, trygga læknishjálp og lyf í veikindum, en það veitir ekki hitt, sem mörgum finnst meira virði, heilsuvernd, starfsemi til varnar gegn sjúkdómum. Í grg. frv. frá endurskoðunarn. tryggingal. er sýnt fram á, að það tryggingakerfi, sem við búum nú við, kosti hina tryggðu mun meira, en ætla má að hitt fullkomna kerfið kosti þá. En samt er lagt til, að því sé slegið á frest um 5 ár að reyna að framkvæma fullkomnara kerfið fyrir allt landið, með þeim rökum, að skilyrði séu ekki enn til þess að framkvæma það, heilsuverndarstöðvar, lækningarstöðvar og sjúkrahús séu ekki til o. s. frv. Menn verða að beygja sig fyrir þeim rökum í því trausti, að allt verði gert, sem unnt er af hálfu Tryggingastofnunar ríkisins, til þess að ýta á eftir því og greiða fyrir því, að þessi skilyrði verði sköpuð á þeim langa fresti - 5 árum - sem nú hefur verið ákveðinn til þess að uppfylla þau.

Frsm. (Haraldur Guðmundsson) [Upphaf ræðunnar vantar í handrit innanþingsskrifara.]: Þá er það þriðja brtt. á sama þskj., að í stað 5. júlí komi 1. október 1950. Heilbr.- og félmn. mælir einróma með, að þessi till. verði samþ. Það er svo augljóst, að ekki þarf um það að ræða, að sjúkrasamlögin geta ekki verið tilbúin að veita sin fríðindi fyrr en þá. Hvað viðvíkur fjórðu brtt. á þskj. 396, þá kemur hún í stað fimmtu brtt. á þskj. 394. Ég get að vísu ekkert séð því til fyrirstöðu, að hún verði samþ., nema sumir kunna kannske að segja, að samþykkt hennar auki aðeins skriffinnsku sveitarstjórna við skýrslugerðir, en aftur á móti held ég, að þetta geti baslazt eins og verið hefur, þótt ákvæði frv. um þetta efni haldist óbreytt. Hér er ætlazt til, að ein skráin sé send innheimtumanni í febrúar. En ef hann fær skrána ekki nógu snemma, þá er ætlazt til, að hann noti fyrra árs skrá, og hefur sá háttur verið á hafður til þessa. Hins vegar sé ég ekki ástæðu til þess að vera á móti samþykkt till. Þá vík ég að brtt. hv. 7. landsk. (FRV) á þskj. 397. Skal ég þá fyrst ræða fyrstu brtt., sem er við 9. gr. frv. og fjallar um efni 27. gr. 1: Það er rétt, sem hv. þm. segir, að samkv. l. nú, sem gert er ráð fyrir í frv., að haldist óbreytt, þá á Tryggingastofnunin völ á, hvort hún krefur endurkræfan barnalífeyri hjá dvalarsveit móður eða framfærslusveit föður. Er það alveg rétt, að það getur valdið töluverðri skriffinnsku að innheimta þetta hjá föðurnum. En ástæðan fyrir því, að ekki er gert ráð fyrir því í frv. að breyta þessu frá því, sem er í 1., er sú, að áður hafði sá háttur verið á þessum málum, að dvalarsveit móður átti endurkröfurétt vegna barnalífeyrisins á hendur framfærslusveit föður og á þessu var engin breyting gerð, þegar lögin voru sett. Tryggingastofnunin fékk aðeins sama rétt og barnsmóðir hafði haft. Þótti því heppilegt að láta þetta ákvæði haldast óbreytt. Nú telur hv. þm. þetta óþarfa skriffinnsku, sem hægt sé að losna við, og segir að sér sé um það kunnugt, að í mörgum tilfellum sé verið að leita barnsföður í mörgum framfærslusveitum. Ekki skal ég nú rengja hv. þm. í þessu efni, því að hann er vel kunnugur oddvitastörfum, en ekki hygg ég, að mikið sé um þetta. En sú leit verður bara engu minni, þótt þetta sé flutt yfir á Tryggingastofnunina, heldur í sumum tilfellum meiri. Samkv. reglum um innheimtu barnalífeyris, útgefnum af atvmrn., segir svo: „Þar sem sýslumenn og bæjarfógetar eru innheimtumenn Tryggingastofnunarinnar hver í sínu umdæmi, telur ráðuneytið rétt, að það verði lagt í vald viðkomandi sýslumanns eða bæjarfógeta, hvort hann snýr sér til dvalarsveitar barnsmóður eða framfærslusveitar barnsföður, þegar svo stendur á, að báðar þessar sveitir eru innan lögsagnarumdæmis þess eða þeirra, sem hann hefur lögreglustjórn í.“ Þetta er sú regla, sem fylgt er af sýslumönnum eða umboðsmönnum þeirra, og geta þeir eftir henni valið um, þegar svo stendur á, að bæði dvalarsveit móður og framfærslusveit föður er í lögsagnarumdæminu, og hygg ég, að þeir snúi sér þá til framfærslusveitarinnar, nema þegar einhverjar sérstakar ástæður eru fyrir hendi, t. d. ef um vangreiðslur er að ræða. En í reglugerðinni segir enn fremur: „Þegar hins vegar stendur svo á, að dvalarsveit er ekki á sama umboðssvæði og framfærslusveit, er rétt, að innheimtu sé hagað þannig, að dvalarsveit sé jafnan krafin. Ráðuneytið vill ekki gera ráð fyrir því, að til þess komi, að dvalarsveit greiði ekki umkrafið meðlag, þar sem hún á skýlausan endurkröfurétt á öllu meðlaginu úr ríkissjóði, ef framfærslusveit þverskallast við að greiða.“ Eins og áður segir, á dvalarsveit endurkröfurétt á hendur ríkissjóði, þegar framfærslusveit stendur ekki í skilum. Nú leggur hv. þm. til í sinni till., að þetta flytjist yfir á Tryggingastofnunina, en því marki að minnka skriffinnskuna verður ekki náð með þeirri ráðstöfun, heldur hygg ég, að hún aukist. Ég get því ekki fyrir mitt leyti mælt með till., og heilbr.- og félmn. hefur ekki tekið afstöðu til hennar. Ég hygg, að með samþykkt hennar muni skriffinnskan aukast frá því, sem nú er, þegar þessu er dreift á sveitarstjórnir úti um land. Þá er það fjórða brtt. á sama þskj., varðandi 109. gr. N. hefur athugað till., en ekki „séð ástæðu til þess að taka hana upp eða mæla með samþykkt hennar. Einnig hef ég rætt hana við tryggingaráð, sem ekki hefur tekið afstöðu til hennar. Ég hygg og, að ekki sé rétt að samþ. till., a. m. k. að svo komnu máli. Meginhugsunin á bak við 109. gr. er sú, að þeir, sem ekki hafa svo háar tekjur, að þeir komist í skatt, séu þess ekki umkomnir að greiða tryggingaiðgjaldið og þess vegna sé eðlilegt, að sveitarstjórnir greiði iðgjaldið fyrir þá, án þess að sérstakar ástæður komi til. Samkv. brtt. hv. 7. landsk. á einungis að taka tillit til og greiða iðgjaldið, ef fyrir hendi eru þær ástæður, sem þar greinir, þ. e. a. s. slys, sjúkdómar, örorka, elli eða ómegð. Skal það metið af sveitarstjórn, hvort þessar ástæður eru fyrir hendi. Ef nú sveitarstjórn synjar greiðslu, má skjóta úrskurði hennar til yfirskattanefndar. M. ö. o., fyrst á sveitarstjórn að meta, hvort tekjurnar eru nægilegar, og síðar, hvort ákveðnar ástæður eru, fyrir hendi, óg síðan má áfrýja úrskurði hennar til yfirskattanefndar. Ég efast um, að bót sé að þessum till., þótt það skuli játað, að 109. gr. er hálfgerð vandræðasmíði. Með brtt. n. á þskj. 395 er gert ráð fyrir, að greinin orðist eins og þar segir, með það fyrir augum, að ef undirskattanefnd hefur ekki metið réttilega ókeypis fæði og húsnæði og þess háttar, þá geti yfirskattanefnd leiðrétt það. Eins og kunnugt er, hafa margir talið hættu á því, að unglingar, sem eru heima hjá efnuðum foreldrum, geti eftir ákvæðum gr. látið greiða iðgjaldið fyrir sig, en með brtt. n. er gert ráð fyrir, að þetta megi fyrirbyggja. Ég hygg því, að rétt sé og nægilegt það, sem n. hefur lagt til með þriðju brtt. sinni á þskj. 395. Fimmta brtt. hv. þm. er við 23. gr. frv. og vikur að 114. gr. laganna. N. hefur ekki tekið afstöðu til till., en bendir sérstaklega á, að miðað við þau margháttuðu ákvæði um fasteignaskatt, sem í lögum eru, sé ekki ástæða til þess að bæta einum enn í tryggingal. Hins vegar vil ég segja fyrir mitt leyti, að till. hefur mikið til síns máls og sé ég engu spillt, þótt hún sé samþ. Það er alveg rétt, sem hv. þm. tók fram, að ýmsar fasteignir, t. d. eyðijarðir, virkjanir o. fl., hækka ekki tekjur sveitarfélaganna, þótt þær hækki iðgjald sveitarsjóðs til trygginganna, og væri því rétt að hafa þann hátt á, sem hv. þm. leggur til. Get ég því fyrir mitt leyti mælt með till. og greitt henni atkv., án þess þó að það sé skoðun n. í heild. Þá er það 2. brtt. á sama þskj., um að Tryggingastofnuninni sé heimilt að taka þátt í kostnaði sjúkrasamlags eða sveitarstjórnar við að hafa í þjónustu sinni hjúkrunarkonu eða aðstoðarstúlku til þess að veita aðstoð á heimilum í veikindum. Ég benti hv. flm. á, hvort hann vildi ekki bæta við till. því skilyrði, að sjúkradagpeningar yrðu þá ekki greiddir, ei heimildin yrði notuð. Það hefur hv. þm. ekki gert. Sú gr. frv., sem þessi brtt. er við, er um heimild til greiðslu sjúkradagpeninga til giftra kvenna vegna aðstoðar eða hjúkrunar í veikindum þeirra. Gert er nú ráð fyrir, að þessi ákvæði verði tekin inn í l., því að ákvæði 92. gr. hefur, eins og vitað er, verið frestað. Ef nú heimildin, sem greinir í 2. brtt. á þskj. 397, væri veitt, þá væri upp tekin sú aðstoð, sem gert er ráð fyrir í heilsugæzlukaflanum. Nú er hins vegar ljóst af orðum till., að henni er ætlað að ná til þeirra héraða, þar sem sjúkrasamlög eru starfandi. Ég sé því ekki ástæðu til þess að mæla með samþykkt þessarar till., því að það var aldrei ætlunin með l. að greiða bæði sjúkradagpeninga og einnig að inna af hendi greiðslur vegna aðstoðar veittrar í veikindum. Aftur á móti tel ég enga hættu í því fólgna að samþ. þetta, því að í till. er aðeins talað um heimild. Þá vil ég víkja nokkuð að megintill. á þskj. 397, sem eru um fyrirgreiðslu vegna öryrkja o. fl. Það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði um þetta efni, að er lögin um Tryggingastofnunina voru samin, þá var undirbúið frv. um vinnustofnun ríkisins og átti Jón heitinn Blöndal mestan þáttinn í því. En hv. þm. láðist að geta þess, sem mestu máli skiptir í þessu sambandi, að í undirbúningstill. var gert ráð fyrir því, að vinnustofnunin yrði sjálfstæð stofnun, að öðru leyti en því, að tekjur hennar yrðu innheimtar með iðgjöldum Tryggingastofnunarinnar. En hvers vegna það? Einmitt vegna þess, að Tryggingastofnuninni var upphaflega ætlað að sjá um fjármál þessarar stofnunar, en öðrum aðila ætlað að sjá um framkvæmdir allar. Með þetta fyrir augum var ráð fyrir því gert, að vinnustofnunin hefði sérstaka stjórn, en iðgjöld hennar innheimt með iðgjöldum Tryggingastofnunarinnar. Er ég enn á þeirri skoðun, að þetta fyrirkomulag sé að öllu leyti heppilegra. - Þá er ég sammála hv. þm. um nauðsyn þess að styrkja öryrkjana og að gera ráðstafanir til þess, að vinnugeta þeirra komi þeim og þjóðfélaginu að meira gagni en hingað til hefur verið. En hins vegar tel ég að það, sem fram kom í ræðu hv. þm., að hægt væri að spara stórfé, ef þetta yrði framkvæmt, og þær tölur, sem hann nefndi í því sambandi, sé byggt á of mikilli bjartsýni. Öryrkjarnir eru nú eitthvað á milli 2.200 og 2.400 yfir 50%, þar af um 1/3 undir 75% og 2/3 yfir 75%, og eru litlar líkur til, að vinnugeta þeirra geti komið að verulegu haldi. Ég vil enn fremur segja í þessu sambandi, að þótt lítið hafi borið á framkvæmd Tryggingastofnunarinnar í þessu efni, þá er það ekki rétt, að ekkert hafi verið gert. Það er nú unnið að því að gera skrá með tilliti til þess, og er það fyrsta skilyrði þess, að nokkuð sé í þessu hægt að gera. Þá hefur Tryggingastofnunin nú þegar skrá yfir alla öryrkja, sem til hennar hafa sótt um styrk, og er það ljóst, að mjög fáir eru þeir öryrkjar, sem ekki eru á þeirri skrá. Þegar svo fullkomnum athugunum á þessum öryrkjaskrám er lokið, var ætlunin að ráðgast um við bæjarstjórn í Reykjavík, hvort ekki væri eitthvað fyrir þetta fólk hægt að gera. Er og víst, að sú leið verður farin. En ef till. hv. þm. yrði samþ., sé ég ekki betur, en að sveitarfélögin geti haldið að sér höndum í þessu efni og vísað á Tryggingastofnunina. En það eru alls ekki lítil störf, sem henni er ætlað að inna af hendi samkv. till. Ég efast og um, að ákvæði till. auðveldi það að fá atvinnurekendur til þess að taka öryrkja í þjónustu sína. Í Bretlandi eru ákvæðin um þetta þannig, að atvinnurekendum er skylt að hafa ákveðna prósentu af starfsliði sínu öryrkja. Þetta ákvæði þyrfti einnig að setja í löggjöf hér. Í till. hv. þm. segir svo: „Geti Tryggingastofnunin ekki miðlað þeim, sem þess óska, vinnu við þeirra hæfi með þessum hætti, getur hún haldið námskeið fyrir þá.“ Hér er m. ö. o. ætlazt til, að Tryggingastofnunin komi upp sérstökum námskeiðum fyrir öryrkja. Enn fremur segir þar, að Tryggingastofnuninni sé heimilt að koma upp verkstæðum, vinnustofnunum o. fl. Ég held, að svo sammála sem ég annars er hv. flm. um aðgerðir í þessum málum, þá sé óráðlegt að samþ. þetta nú. Ég tel, eins og ég hef áður tekið fram, alveg rangt að blanda hér saman Tryggingastofnuninni og framkvæmd í þessu máli. - Ég hef því leyft mér ásamt hv. þm. Barð. og hv. 8. þm. Reykv. að bera fram brtt. við brtt. á þskj. 379, svo hljóðandi: „Meginmál 3. tölul. (ný grein á eftir 21. gr.) orðist svo: Tryggingastofnun ríkisins skal fyrir lok ársins 1950 láta fram fara athugun á vinnugetu öryrkja, sem ætla má, að geti unnið fyrir sér að nokkru eða öllu leyti, ef þeim er veittur kostur á atvinnu við þeirra hæfi. Jafnframt skal Tryggingastofnunin gera tillögur um ráðstafanir til þess, að starfskraftar slíkra öryrkja geti komið þeim sjálfum og þjóðfélaginu að sem mestum notum, og hafa samráð og samvinnu við trygginganefndir og héraðsstjórnir um þær tillögur.“ Ég álít, að ef Alþ. telur ástæðu til að ýta á eftir þessu frekar en gert er í l., eins og þau eru, þá sé rétt að samþ. nú þessa skriflegu brtt. í staðinn fyrir brtt. 397.