Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Miðvikudaginn fyrir páska, 5. apríl, lést á hjúkrunarheimilinu Sóltúni hér í borg Sigurlaug Bjarnadóttir, fyrrverandi menntaskólakennari og alþingismaður, á 97. aldursári, elst allra fyrrverandi þingmanna. Sigurlaug var fædd í Vigur í Ísafjarðardjúpi 4. júlí 1926. Foreldrar hennar voru Bjarni Sigurðsson og Björg Björnsdóttir sem þar bjuggu rausnarbúi. Að loknu stúdentsprófi nam Sigurlaug ensku og frönsku við háskóla í Bretlandi og Frakklandi. Hún starfaði sem blaðamaður um tíma, snemma á starfsferlinum, en kennsla varð ævistarf hennar sem hún stundaði lengst af sem tungumálakennari við Menntaskólann við Hamrahlíð, en þar hóf hún störf árið 1967. Stjórnmálaþátttaka Sigurlaugar hófst árið 1970 er hún varð borgarfulltrúi í Reykjavík en það var í aðdraganda þingkosninganna 1974 sem hún bauð sig fram á lista Sjálfstæðisflokksins í Vestfjarðakjördæmi, náði kjöri sem landskjörinn þingmaður, varð ein þriggja kvenna sem áttu sæti á Alþingi að kosningum loknum og níunda konan sem kjörin var til þingsetu frá upphafi. Sigurlaug Bjarnadóttir sat á fimm löggjafarþingum á árabilinu 1974–1978 og var varaþingmaður á fjórum þingum snemma á 9. áratug síðustu aldar. Alls sat hún því á níu löggjafarþingum. Sigurlaug var sjálfstæð í skoðunum og fylgin sér á vettvangi stjórnmálanna. Í aðdraganda kosninga 1983 urðu deilur um framboðsmál Sjálfstæðismanna í Vestfjarðakjördæmi til þess að hún leiddi sérframboð í kjördæminu. Fékk það talsverðan stuðning en þó náði Sigurlaug ekki kjöri. Um þessa atburði skrifaði hún síðar bók sem veitir innsýn í pólitísk átök þessa tíma. Mennta- og heilbrigðismál voru Sigurlaugu hugleikin og sinnti hún þeim meðan á þingsetu hennar stóð ásamt ýmsum brýnum málefnum Vestfjarðakjördæmis á sviði samgangna og atvinnumála. Ég bið hv. alþingismenn að minnast Sigurlaugar Bjarnadóttur, fyrrverandi alþingismanns, með því að rísa úr sætum. -  
            

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Flokks fólksins um að Eyjólfur Ármannsson, 6. þm. Norðvest., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Einnig hefur borist bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Hildur Sverrisdóttir, 5. þm. Reykv. s., verði fjarverandi á næstunni. Að lokum hefur borist bréf frá varaformanni þingflokks Viðreisnar um að Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, 5 þm. Suðvest., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi, Sigurjón Þórðarson, 4. varamaður á lista Flokks fólksins í Norðvesturkjördæmi, en varamenn ofar á lista hafa boðað forföll, Friðjón R. Friðjónsson, 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykjavíkurkjördæmi suður og Ástrós Rut Sigurðardóttir, 3. varamaður á lista Viðreisnar í Suðvesturkjördæmi en 1. og 2. varamaður hafa boðað forföll. Sigurjón Þórðarson og Friðjón R. Friðjónsson hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnir velkomnir til starfa að nýju. Landskjörstjórn hefur gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Ástrósar Rutar Sigurðardóttur. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hennar.

Hæstv. forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið til meðferðar tilkynningu landskjörstjórnar um kosningu Ástrósar Rutar Sigurðardóttur sem 3. varaþingmanns á lista Viðreisnar í Suðvesturkjördæmi. Nefndin hefur fundað til að fjalla um kosninguna og kjörgengið og mælir hún einróma með staðfestingu kosningar Ástrósar Rutar Sigurðardóttur.



Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningar Ástrósar Rutar Sigurðardóttur og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Ástrós Rut Sigurðardóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Ástrós Rut Sigurðardóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseta hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1295, um langvinn áhrif Covid-19, frá Andrési Inga Jónssyni, á þskj. 1299, um kulnun, frá Diljá Mist Einarsdóttur, á þskj. 1313, um framkvæmdir við sjúkrahúsið í Stykkishólmi, frá Sigurjóni Þórðarsyni, og á þskj. 1324, um tæknifrjóvgun og stuðning vegna ófrjósemi. frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur. Einnig hafa borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 1325, um endurupptöku mála í kjölfar dóms Héraðsdóms Reykjavíkur, frá Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, á þskj. 1367, um aðfarargerðir og hagsmuni barna, frá Jóhanni Páli Jóhannssyni, og á þskj. 1372, um hindranir fjölmiðla á Keflavíkurflugvelli, frá Andrési Inga Jónssyni. Að lokum hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 286, um búsetuúrræði umsækjenda um alþjóðlega vernd, og þskj. 1151, um ráðningu starfsfólks með skerta starfsorku, báðar frá Ásmundi Friðrikssyni, á þskj. 630, um fjölgun starfsfólks og embættismanna, og þskj. 982, um viðbrögð við vanvirðandi framkomu af hálfu ráðherra eða ráðuneytisstjóra og sálfræðiþjónustu fyrir starfsmenn ráðuneyta, báðar frá Helgu Völu Helgadóttur, á þskj. 360, um framfærsluviðmið, frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, á þskj. 484, um skerðingu réttinda almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar, frá Guðmundi Inga Kristinssyni, á þskj. 593, um breytingu á fjárhæðum örorkulífeyris, tekjutryggingar og heimilisuppbótar, frá Jóhanni Páli Jóhannssyni, á þskj. 609, um fylgdarlaus börn, frá Evu Sjöfn Helgadóttur, og á þskj. 1037, um kostnað ríkissjóðs við að draga úr tekjuskerðingum, frá Birni Leví Gunnarssyni. Félags- og vinnumarkaðsráherra hefur enn fremur óskað eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1052, um lögbundið eftirlit og eftirfylgni með réttindum fatlaðra barna, frá Oddnýju G. Harðardóttur, á þskj. 1249, um jaðaráhrif tekjutenginga og tekjuskatts í almannatryggingum, frá Viðari Eggertssyni, á þskj. 1296, um langvinn áhrif Covid-19, frá Andrési Inga Jónssyni, á þskj. 1366, um tímabundið atvinnuleyfi erlendra sérfræðinga, frá Hildi Sverrisdóttur, og að lokum á þskj. 1375, um kostnað vegna þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd, frá Ingu Sæland.

Til svara eru: Matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt, sem kemur fram í máli hennar, að nú liggur fyrir mjög mikilvægur grunnur fyrir stefnumótun í fiskeldi. Við gerum ráð fyrir því að við höfum stöðu til að leggja fram drög að slíkri stefnu nú á haustdögum. Þau stefnudrög munu rata á samráðsgátt stjórnvalda rétt eins og önnur skref í þessari vinnu allri saman og vil ég fullvissa hv. þingmann um það að umhverfissjónarmið munu vega þungt í þeim efnum. Já, ég hef kynnt mér þær umsagnir sem hafa borist við skýrslu Boston Consulting Group sem eru allt í allt 22 og ekki síst þær athugasemdir sem komu fram hjá Landvernd sem fjalla annars vegar um forsendur sviðsmyndanna en jafnframt um tiltekin mál sem lúta að umhverfissjónarmiðum eins og sambúð sjókvíaeldis og líffræðilegrar fjölbreytni, um losun gróðurhúsalofttegunda, um meginreglur umhverfisréttarins og þetta eru allt saman þættir sem ég vil fullvissa hv. þingmann um að eru alltaf á mínu borði og ekki síst í þeim undirbúningi sem þarna liggur fyrir. Það er auðvitað þannig og þarf að vera alveg skýrt að skýrsla Boston Consulting Group er mikilvægur grundvöllur stefnumótunar stjórnvalda í þessum málaflokki en er ekki stefnumótun stjórnvalda.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er einmitt vegna þess að skýrslan hefur verið kynnt sem grunnur stefnumótunarferlisins sem ég hygg að það sé mjög brýnt að ráðuneytið og hæstv. ráðherra taki mið af þeim ábendingum sem m.a. hafa komið frá Landvernd og fleiri hagaðilum um þessi efni þegar kemur að langtímastefnumótun. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að nota þetta tilefni til þess að láta umhverfissjónarmiðin njóta sannmælis í þessari atvinnugrein þannig að atvinnugreinin byggist á faglegum, umhverfislegum sjónarmiðum. Að lokum langar mig líka að skjóta inn spurningu til hæstv. ráðherra um tekjuöflun. Það hefur komið fram að að sjálfsögðu þarf að taka gjöld af fyrirtækjum svo að hægt sé að sinna opinberu lögbundnu eftirliti. En hvað hefur ráðherrann hugsað sér um gjald fyrir aðgang að auðlindinni?

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið þá koma fram í skýrslunni ýmis atriði sem eru ekki endilega tillögur heldur frekar grundvöllur að tillögum eða stefnumótun og þar er m.a., svo maður láti skýrsluna algerlega njóta sannmælis, mjög víða talað um að það þurfi að efla vísindarannsóknir á öllum þeim sviðum sem liggja þarna til grundvallar. Það er lögð er áhersla á eftirlit og að efla stjórnsýslulega innviði til þess að geta síðan aukið verðmætasköpun. Þarna eru auðvitað heilmiklar áskoranir á ferðinni, ekki síst þegar atvinnugreinin er komin á fullt skrið. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um gjaldtökuna og ég hef sagt, hvað varðar fiskeldisgjaldið, að núna er í gildi löggjöf sem var samþykkt 2019. Í henni er áskilið að fram fari endurskoðun á löggjöfinni fyrir 2024 og ríkisendurskoðandi hefur jafnframt lagt á það áherslu. Í tillögu um fjármálaáætlun, 

Herra forseti. Eins og komið hefur fram í fréttum þá hefur komið upp riða á tveimur sauðfjárbúum í Miðfirði nú á síðustu vikum. Þetta er auðvitað gríðarlegt áfall fyrir þá bændur sem fyrir verða og í sjálfu sér fyrir svæðið allt, sem þetta hefur áhrif á til töluverðs langs tíma. Viðbrögð við því þegar riða kemur upp eru, eins og við þekkjum, að fé er skorið niður, ákveðið hreinsunarstarf unnið, biðtími og þar fram eftir götunum. Síðan eru íþyngjandi hömlur sem munu eiga við um allt sauðfé í Miðfjarðarsveit næstu tvo áratugina. Frá aldamótum hafa að jafnaði komið upp tvö riðutilfelli á ári en á sama tíma hefur reglulega verið uppi umræða um það hversu illa gangi á köflum að viðhalda girðingum og sauðfjárveikivarnarlínum og að þeim verkefnum sé ekki sinnt með forsvaranlegum hætti. Nú hafa bændur í Húnaþingi vestra sent matvælaráðherra ályktun þar sem óskað er eftir öðrum lausnum en þeim sem viðhafðar hafa verið. Bændur þar vilja m.a. sjá sambærilega viðauka við reglugerð hérlendis og er í Evrópusambandsreglugerð sem veitir undanþágur gegn niðurskurði alls fjár, skoða tækifærin sem gætu falist í því að einangra hólf þar sem smit hefur greinst og fleira slíkt. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig þessi mál horfi við henni núna, hver fyrstu viðbrögð séu við þessari málaleitan bænda í Miðfirði og í Húnaþingi vestra og hvort einhverra sérstakra ákvarðana sé að vænta hvað riðu almennt varðar frá hæstv. ráðherra eða ríkisstjórninni í fyrirsjáanlegri framtíð. Þetta er auðvitað saga sem kemur upp reglulega og alltaf er staðan jafn ömurleg og við verðum vitni að nú.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Svo að ég víki í fyrsta lagi að kröfu sauðfjárbænda sem mér barst í dag, um að innleiða þennan hluta reglugerðar ESB og falla frá niðurskurði í hólfinu, þá er þetta í raun og veru vísindaleg spurning. Ég fylgi ráðleggingum sérfræðinga í þessum efnum og samkvæmt lögum þá ber yfirdýralæknir faglega ábyrgð á sjúkdómavörnum í búfé og gerir svo tillögu til mín, til að mynda um að fyrirskipa niðurskurð þegar riða greinist í síðustu viku. Það er unnið að endurskoðun riðureglugerðar í ráðuneytinu þar sem er horft til þess hvernig hægt væri að hagnýta ræktun til að draga úr líkum á að riðusmit komi upp í ljósi þess að núna vitum við að ARR-arfgerðin fannst í íslensku sauðfé. Þarna er ýmsum vísindalegum spurningum ósvarað og ég veit til þess að yfirdýralæknir hefur nú um helgina leitað til Landbúnaðarháskólans til að fara yfir álitaefni sem varða það hvernig hægt væri að beita ræktun til að vinna gegn þessum sjúkdómi. Þá eru auðvitað ýmis praktísk úrlausnarefni, en í reglum ESB er kveðið mjög skýrt á um aðskilnað hjarða sem greinst hefur riða í á tímabili þar sem byggð er upp hjörð með mótstöðu gegn riðu o.s.frv. Þetta þarf að skoðast í því samhengi sem sauðfjárrækt er stunduð á Íslandi. Þetta eru allt saman spurningar sem verðugt er að skoða, en núna stendur það yfir að Umhverfisstofnun er að funda með sveitarfélaginu varðandi lausnir á förgun til að unnt sé að fullnusta þann niðurskurð sem fyrirskipaður hefur verið. En mikilvægast af öllu er að þetta er hryllilegt áfall fyrir bændur í Miðfirði og hugur minn er hjá þeim á þessum þungbæru tímum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Hæstv. ráðherra fór yfir það að verið væri að skoða eitt og annað á vegum stjórnvalda og m.a. hina verndandi arfgerð sem hefur sem betur fer fundist og tekst vonandi að styðja við að hún breiðist út eins hratt og mögulegt er. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún sé tilbúin til að hafa frumkvæði að því að vísindin, þær stofnanir sem til þess eru bærar, taki afstöðu núna - ég ímynda mér að það hafi verið gert á einhverjum tímapunkti í fortíðinni - og endurskoði það hvort til greina komi að nálgast mál með þeim hætti að heildarniðurskurður verði ekki eina lausnin sem bændur standa frammi fyrir. Eins og við þekkjum þá hefur þeim samningum sem gerðir hafa verið við bændur sem hafa orðið fyrir því að þurfa að skera niður vegna riðu verið líkt við starfslokasamninga.

Forseti. Eins og kom fram í mínu fyrra svari þá hefur yfirdýralækni farið þess á leit við Landbúnaðarháskólann að taka saman greinargerð, og gera það hratt, um þessi helstu faglegu álitaefni sem snúa að nýtingu verndandi arfgerða sem verkfæri í baráttunni gegn riðuveiki. Það erindi fór frá yfirdýralækni núna um helgina, og þar með talið með hvaða hætti sé hægt að skipuleggja ræktunarstarf með markvissum hætti til þess að fjölga tíðni verndandi arfgerða og til hvaða þátta þurfi að horfa í þeim efnum. Ég vil undirstrika það að líkt og fyrr þegar við höfum þurft að glíma við stórar vísindalegar spurningar hér á vettvangi stjórnmálanna og stjórnvalda þá skiptir mjög miklu máli að byggja ákvarðanir á bestu mögulegu þekkingu á hverjum tíma. Við eigum frábært fólk sem er að leiða þá vinnu, hvort sem er á Matvælastofnun eða í Landbúnaðarháskólanum, og ég get fullvissað hv. þingmann um að þetta fólk er núna að snúa bökum saman í því skyni að þetta megi fara sem allra best.

Herra forseti. Það hefur verið undarleg upplifun fyrir mig, saklausan sveitamanninn, að fylgjast með aðgerðum og ekki síður aðgerðaleysi hæstv. matvælaráðherra. Ég hafði ákveðnar væntingar til hæstv. ráðherra þegar hún tók við starfinu en einhverra hluta vegna hefur sjónarmið litla mannsins í útgerð og litlu sjávarbyggðanna ekki átt neitt skjól hjá hæstv. ráðherra, alls ekki nokkurt. Mikið er lagt upp úr fyrirsjáanleika og sveigjanleika þegar komið er að rekstrarumhverfi stórútgerðarinnar en allt öðru máli gegnir um það þegar komið er að hagsmunum smáseiðanna í greininni. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji ekki ástæðu til að huga að einhverjum fyrirsjáanleika þegar komið er að strandveiðisjómönnum og einnig minni fiskvinnslum. Hagsmunir þessara aðila fara saman þar sem megnið af afla strandveiðibáta fer á markað þar sem minni fiskvinnslur eiga tök á að kaupa afla. Það er mjög auðvelt fyrir hæstv. ráðherra að tryggja fyrirsjáanleika, það er einfaldlega með því að tryggja að það séu a.m.k. 48 dagar sem strandveiðibátar geta sótt sjó og það er ekki nokkur lifandi leið til þess að einhver ofveiði eigi sér stað með handfærum, það er útilokað. Síðan er það auðvitað þannig að þessi ráðgjöf Hafró er ekki upp á kíló, það er óvissa í þessu. Og hvers vegna ekki að láta litla manninn njóta vafans og litlu fiskvinnslurnar og tryggja t.d. að minni fiskvinnslur hafi aðgang að einhverju magni á markaði? Nei, það er ekki á dagskránni hjá ráðherra og með því að gera það ekki þá er hún ekki aðeins að fara gegn sjónarmiðum þjóðarinnar, sem hefur lýst því yfir í skoðanakönnunum að það skuli tryggja þessa þætti, heldur einnig eigin flokksfélögum.

Virðulegur forseti. Þetta er skemmtilega keimlíkt orðaskiptum sem við áttum hér fyrir nokkrum vikum, ég og hv. þingmaður, en mér er það bæði ljúft og skylt að svara honum aftur sömu spurningum og voru bornar upp þá. Í fyrsta lagi þá liggur það algerlega fyrir að sú sem hér stendur stendur með strandveiðum og hefur alltaf gert. Í öðru lagi liggur það líka fyrir að ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar liggur til grundvallar ákvörðunum, hvort sem er í stóra kerfinu eða í því kerfi sem lýtur að þessum félagslegu þáttum. Ég skil hv. þingmann þannig að hann sé að leggja til að taka tiltekna hluti fiskveiðistjórnarkerfisins út úr meginreglunni um takmarkaðar veiðar. Það er auðvitað tillaga út af fyrir sig en sjálf er ég ekki þeirrar skoðunar að það eigi að gera það. Ég tel að það skipti máli að halda samhengi milli ráðstafana í kerfinu, hvort sem er í stóra kerfinu eða í félagslega kerfinu, á grundvelli ráðgjafar Hafrannsóknastofnunar. Ef það er spurning hv. þingmanns þá er því fljótsvarað. Að öðru leyti er auðvitað alltaf leitt að valda þingmönnum vonbrigðum. En þó verð ég að segja að ég tel sjálfa mig betur til þess fallna en hv. þingmann að gera grein fyrir stefnu VG.

Herra forseti. Ég er alls ekkert viss um að hæstv. ráðherra sé betur til þess fallinn að greina frá stefnu Vinstri grænna í sjávarútvegsmálum, alls ekki. Hana er að finna á heimasíðu VG og allt sem hæstv. ráðherra hefur gert er að segja að hún standi með smábátasjómönnum. Jú, jú. En hver eru verkin, herra forseti? Hvar eru verkin? Hún rak strandveiðiflotann í land 21. júlí í fyrra. Og hvar eru verkin nú? Hefur hún tryggt einhvern afla í strandveiðarnar, t.d. eitthvað af því sem átti að fara til byggðakvóta eða þess háttar? Nei, hún hefur ekki gert það. Það er verið að búa til hérna ákveðna kreppu. Svo er það auðvitað ekki svo að allur afli sé upp á kíló. Það er óvissa í þessu og hluti aflans er ekki talinn með inn í þessar aflaheimildir sem hún þykist vera nauðbeygð til að beygja sig undir og þetta sé svo nákvæm ráðgjöf að hún sé nánast upp á kíló og hún geti ekkert annað gert. Herra forseti. Hún er búin að vera hér í embætti um árabil 

Virðulegur forseti. 

Herra forseti. Virkjanapressan hefur náð nýjum hæðum, var þó mikil fyrir. Í þágu orkuskipta er botnvirkjunarstefna hægri flokkanna allt í einu komin með nýtt nafn, heitir ekki lengur stóriðjustefna heldur á núna að virkja, virkja, virkja í þágu óskilgreindra orkuskipta. Þessi losarabragur á skilgreiningum, þessi losarabragur á því hvernig við nálgumst verkefnið, er stórhættulegur, vegna þess að við vitum að eftirspurn eftir grænni raforku er endalaus á næstu árum og áratugum. Hér fyrir ári dró skýrsla um stöðu og áskoranir í orkumálum saman nokkrar sviðsmyndir. Upphaflega stóð til að kalla þessa skýrslu grænbók en þegar upp var staðið var ekki vandað nógu vel til verka til að ritið stæði undir því nafni og þess vegna var þetta bara stöðuskýrsla. En í þessari skýrslu voru dregnar saman helstu óskir hagsmunaaðila. Náttúruverndarsamtök komu inn með hugmyndir um að ná fullum orkuskiptum án frekari virkjana. Þeim hugmyndum var ýtt til hliðar. Þær hugmyndir sem lyft var komu frá virkjanaaðilunum sjálfum og snúast um allt að 125% aukningu í orkuframleiðslu; meira en tvöföldun á framleiðslu í því landi sem framleiðir nú þegar langmest í heimi. Nú voru flokksgæðingar settir í að koma til framkvæmdar sennilega ýktustu sviðsmyndinni í þessari stöðuskýrslu. Það var stofnaður starfshópur fyrir nokkrum dögum til að kanna möguleika til bættrar orkunýtingar og -öflunar þar sem á að fara að skafa ýmislegt upp til að fylla upp í þessa öfgamynd. Á hvaða forsendum var ákveðið að grænbók yrði grundvöllur þeirrar vinnu? 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma í fyrirspurn en mér er alveg fyrirmunað að skilja hver fyrirspurnin er. Ég er bara engu nær og reyndi þó að hlusta á hvert einasta orð. Ég bara kalla eftir því að fá fyrirspurnir hérna og sérstakar umræður; því meiri umræða, því betra. En ég veit ekkert hvað hv. þingmaður var að tala um, ekki neitt. Ef hv. þingmaður trúir því að við getum farið í orkuskipti og tekið út bensín og dísil og ekki fengið neina græna orku í staðinn þá bið ég hv. þingmann að liggja ekki á þeim upplýsingum. Ég bara fullyrði það, virðulegi forseti, að það eru bestu fréttir sem heimurinn hefur fengið í mjög langan tíma. Og hv. þingmaður á ekki að liggja á þessu. Nú er heimurinn að fara í áttföldun, ekki í tvöföldun eins og við, varðandi framleiðslu á grænni orku. Ég bara bið hv. þingmann að koma þessum upplýsingum áleiðis. Þetta er heimsviðburður og þvílíkar gleðifréttir. Ég ætla að bíða eftir að fá betri útlistun á þessu en ef rétt reynist þá erum við að upplifa sögulega tíma og þetta mun breyta öllu í þeirri vegferð sem heimurinn er þegar kemur að loftslagsmálum. Ég bið hv. þingmann að útskýra þetta aðeins betur og koma þessu áleiðis til heimsbyggðarinnar.

Herra forseti. Það er ekkert nýtt að hæstv. ráðherra gangi illa að hlusta á fólk. Hér bar ég upp nokkuð skýrar spurningar en ég skal prófa að umorða hlutina og kannski bæta við vegna þess að, eins og ég skil ráðherrann, eins og ég skil svar ráðherrans, eins langt og það nær, þá er það stefna hans að tvöfalda orkuframleiðslu hér á landi, að taka ýtrustu sviðsmyndina í grænbókinni. Er einhugur um það í ríkisstjórninni? Eru allir flokkar sammála um að hleypa af stað enn einu virkjunartímabilinu, enn einu brjálæðistímabilinu þegar kemur að því að ganga á náttúru landsins í þágu skammtíma efnahagssjónarmiða? Er ráðherra þá búinn að ákveða að við sem sitjum hér í dag, við sem sitjum á þingi eða í ráðuneytum í dag, megum taka þá ákvörðun að botnvirkja Ísland og koma þar með í veg fyrir að komandi kynslóðir hafi nokkuð um það að segja? Það þættu mér nefnilega tíðindi, ekki fyrir heimsbyggðina 

Virðulegur forseti. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum með að hv. þingmaður væri hættur með lausnina sína um að taka út jarðefnaeldsneyti og fá ekki neina græna orku í staðinn. Þetta var stutt en gott. Það skal upplýst fyrir hv. þingmanni að það er ekki svo gott að sá sem hér stendur ráði orkuframleiðslu á Íslandi, það er Alþingi Íslendinga. Til að upplýsa hv. þingmann þá var þriðji áfangi rammaáætlunar sem betur fer afgreiddur og ef menn ætla að fara í fleiri virkjunarkosti þá þarf að samþykkja það hér á þingi. Þannig er það. Varðandi baráttuna í loftslagsmálum þá snýr hún auðvitað að fleiru, eins og hv. þingmaður veit, en því að búa til græna orku. Við erum að vinna að því þegar kemur að hringrásarhagkerfi og ýmsu öðru og ég vonast til þess, virðulegi forseti, að við ræðum það hér þegar stöðumat, skýrslur og aðgerðaáætlanir koma hér fyrir þingið. En það er leiðinlegt, virðulegi forseti, að þessi stóru tíðindi sem hv. þingmaður kom hér með rétt áðan hafi staðið svo stutt yfir.

Virðulegi forseti. Mig langaði til að spyrja hæstv. viðskiptaráðherra út í fjármálaáætlun. Það er ekki bara Viðreisn sem hefur lýst yfir áhyggjum af henni og afleiðingum hennar fyrir heimilin í landinu. Við höfum saknað þess að þar séu kynnt raunveruleg áform um að taka til í ríkisrekstrinum og draga þannig úr útgjöldum til að vinna á verðbólgu og við höfum lýst eftir aðgerðum sem munu hjálpa til við að ná niður verðbólgu og vöxtum á húsnæðislánum fólksins í landinu. Framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins hefur talað um að fjármálaráðherra vilji hreinlega ekki taka raunverulegar ákvarðanir um aðhald sem er nauðsynlegt til að ná niður verðbólgu og talar líka um að ríkisfjármálin verði ekki löguð með því að einblína bara á tekjuhliðina. Félag atvinnurekenda hefur sagt að það hefði mátt ganga mun lengra í hagræðingarskyni. Fjármálaráðið hefur talað um að þörf sé á meiri festu í ríkisfjármálunum og að nýta hefði átt ófyrirséðan tekjuauka ríkisins núna til að bæta afkomu ríkissjóðs í stað þess að auka útgjöld. ASÍ bendir á að það sé of lítið gert til að verja heimilin og það finnst mér vera kjarni málsins. Þetta snýst um heimilin í landinu. Það er verið að lýsa eftir aðhaldi og aðgerðum vegna þess að það eru mikilvæg verkfæri til að ná niður verðbólgu og vöxtum af húsnæðislánum. Fjármálaáætlunin sjálf talar mikið um að minni halli dragi úr þörf Seðlabankans til að hækka stýrivexti, en samt stígur fjármálaráðherra ekki þau skref sem þarf. Því vildi ég spyrja hæstv. viðskiptaráðherra hvaða augum hún lítur þessa gagnrýni á fjármálaráðherra, sem kemur núna nánast úr öllum áttum. Hefur hún skýringar á því hvers vegna fjármálaráðherra ætlar á tímum verðbólgu og svimandi hárra vaxta að halda áfram að auka ríkisútgjöld og skuldir ríkissjóðs? Hvaða augum lítur hún þessa þungu gagnrýni?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir góða fyrirspurn um ríkisfjármálaáætlun. Ég vil fyrst nefna að það var mjög ánægjulegt þegar við sáum að ávöxtunarkrafa ríkisskuldabréfa lækkaði mjög hratt nokkrum dögum eftir að ríkisfjármálaáætlun fjármála- og efnahagsráðherra var kynnt, sem gefur auðvitað til kynna að markaðsaðilar hafi trú á því að innlegg hennar sé til þess fallið að aðstoða Seðlabanka Íslands við að ná tökum á verðbólgunni. Þar sáum við því strax jákvæð teikn á lofti. Í annan stað vil ég nefna að það er auðvitað aðhaldskrafa, þessi klassísku 2%, á öll ráðuneyti. Ég get t.d. sagt það fyrir þá málaflokka sem ég ber ábyrgð á að umfang þeirra er að lækka allt þetta kjörtímabil miðað við ríkisfjármálaáætlun þannig að við þurfum að ráðast í aðgerðir til að koma til móts við það. Í þriðja lagi er það hárrétt hjá hv. þingmanni að það er auðvitað gríðarlega mikilvægt að samspil peningastefnu og ríkisfjármálastefnu sé mjög þétt og trúverðugt til að ná niður verðbólgunni. Við munum alla vega gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að stuðla að því að svo sé. Ég skil vel þá gagnrýni sem er uppi vegna þess að við höfum ekki séð svona háar verðbólgutölur í langan tíma. En þess ber þó að geta að ávöxtunarkrafan lækkaði strax sem var mjög jákvætt og kemur þá einnig inn í verðbólguvæntingar.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Mér fannst nú upptakturinn vera eitthvað á þá leið að þetta væri misskilningur hjá öllum þessum aðilum sem ég taldi upp; fjármálaráði, Samtökum atvinnulífsins, Viðskiptaráði, Félagi atvinnurekenda og ASÍ. En svo heyri ég að hæstv. ráðherra segist skilja þessa gagnrýni og ég verð að fagna því, því að það er mikið áhyggjuefni hversu þung aldan er, hversu þung gagnrýnin er og að hún komi úr öllum áttum. Ef allir þessir aðilar eru ekki að misskilja þá er í reynd verið segja að ekki verði tekið á verðbólgu. Það þýðir að heimilin munu áfram finna fyrir háu verðlagi á matarkörfu, áfram finna fyrir afleiðingum verðbólgunnar á húsnæðislán o.s.frv. Mig langaði líka til að spyrja hæstv. ráðherra út í vaxtakjörin hjá ríkissjóði. Heimilin þekkja það að þau hafa mikið um afkomuna að segja. Við erum allt að því Evrópumeistarar í þeim efnum. Telur hún að vaxtahlutfall Íslands og vaxtakjörin séu ásættanleg? 

Virðulegi forseti. Það myndi ekki hvarfla að mér að segja að þeir umsagnaraðilar eða að öll þessi gagnrýni væri byggð á einhverjum misskilningi. Hins vegar er það svo að ef við lítum á kenningar um ríkisfjármál og verðlag þá ganga þær hreinlega út á það að ef væntingar markaðsaðila eru til þess að viðkomandi ríkissjóður sé í þeirri stöðu að geta tekið með markvissum hætti á ríkisfjármálunum þá lækkar ávöxtunarkrafan. Við sáum að það gerðist á markaði og ég vil halda því til haga. Varðandi vaxtakjör ríkissjóðs Íslands þá tel ég að þau ættu að vera lægri. Það eru nokkrar ástæður fyrir því. Skuldir ríkissjóðs Íslands eru ekki miklar í alþjóðlegum samanburði. Atvinnustig á Íslandi er mjög hátt. Við erum mjög sjálfbært hagkerfi. Við verðum með afgang, tel ég, á viðskiptajöfnuðinum og allir þessir þættir 

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hafa frjáls félagasamtök á sviði útivistar, náttúru og umhverfisverndar getað sótt styrki til ráðuneytis umhverfismála, annars vegar rekstrarstyrki og hins vegar verkefnastyrki. Hægt hefur verið að sækja um styrki til rekstrar frjálsra félagasamtaka á málefnasviði ráðuneytisins undanfarin rúm 20 ár, en sérstökum verkefnastyrkjapotti var komið á fyrir ríflega tíu árum. Framan af voru upphæðirnar sem til var að dreifa lágar, hlupu á hundruðum þúsunda eða örfáum milljónum í tilfelli einstakra félaga eða verkefna. Frjáls félagasamtök á sviði útivistar, náttúru og umhverfisverndar eru mikilvæg í lýðræðislegri umræðu. Mikilvægi þessara styrkjapotta má e.t.v. draga fram með tvennum hætti, annars vegar styður þetta við ákvæði Árósasáttmálans, sem kveður á um þátttöku almennings og annarra hagsmunaaðila í ákvörðunum og undirbúningi stefnumiða er snúa að umhverfismálum, og hins vegar er þessi stuðningur hins opinbera mikilvægur til að jafna aðstöðumun þeirra sem eru málsvarar útivistar, náttúru og umhverfisverndar og þeirra sem hafa sértæka hagsmuni að leiðarljósi við margháttaða nýtingu náttúrunnar. Það hefur verið á það bent að hver opinber króna sem lögð er til frjálsra félagasamtaka margfaldist. Þarna er því fjármagninu vel varið. Í stjórnarsáttmála síðustu ríkisstjórnar frá árinu 2017 sagði, með leyfi forseta: „Frjáls félagasamtök gegna lykilhlutverki á fjölbreyttum málasviðum sem mikilvægt er að styðja við. Þar má meðal annars nefna jafnréttismál, íþrótta- og æskulýðsmál, umhverfis- og náttúruvernd, geðheilbrigði og málefni hinsegin fólks.“ Á grundvelli þessarar klausu voru rekstrar- og verkefnastyrkjapottarnir í þáverandi umhverfis- og auðlindaráðuneyti auknir verulega eða í ríflega 100 millj. kr. árlega. Mig langar því að spyrja hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hvort úthlutað hafi verið úr þessum pottum á yfirstandandi almanaksári og hvort hæstv. ráðherra áformi að auka enn við þá potta sem umrædd frjáls félagasamtök geti sótt um styrki í.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Varðandi spurninguna um hvort það hefði verið útdeilt þá hefur verið útdeilt þegar kemur að rekstrarstyrkjunum. Hins vegar held ég að það sé mjög mikilvægt að við ræðum þessi mál og gætum þess að það sé gagnsæi og samræmi milli ráðuneyta og sömuleiðis að frjálsu félagasamtökin hafi einhvern fyrirsjáanleika þegar kemur að þessu. Það skiptir held ég mjög miklu máli að reglurnar séu þannig að þær séu skiljanlegar og eins hlutlægar og hægt er og þess vegna auglýstum við það síðast að við vildum skoða breytingar á þessu. Það er hins vegar auðveldara um að tala en í að komast. Þeir hafa náttúrlega hækkað mjög mikið. Við munum eftir því þegar þetta var mest á hendi fjárlaganefndar, þá voru styrkveitingar þar gagnrýndar mjög og m.a. var talað um að mikill tími hefði farið í þetta hjá nefndinni og mörgum fannst þetta ekki vera nógu fyrirsjáanlegt. Við lögðum því upp með markmiðið að einfalda styrkjaumhverfi og draga úr umsýslu og vinnu hjá starfsfólki ráðuneytisins og stofnana vegna þess að það er gríðarlega mikil vinna þar, sérstaklega þegar kemur að verkefnastyrkjunum. Einnig að jafna vægi milli áherslumála og auka fagmennsku og ávinning af ráðstöfun fjármuna, auka fagmennsku við mat á umsóknum og eftirfylgni með verkefnum og sömuleiðis að styðja betur við markmið stjórnvalda og bæta árangur í ráðstöfun fjármuna. Ég held að fyrirsjáanleiki, sem við tilgreindum, sé líka mikilvægur. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta upp hér því að ég held að það sé líka mjög mikilvægt að hv. fjárlaganefnd og hv. umhverfis- og samgöngunefnd skoði þetta og sjái hvernig þetta hefur þróast á undanförnum árum. Þetta eru auðvitað miklir fjármunir og mikilvægt að styrkja frjáls félagasamtök eins og hv. þingmaður vísaði til og færði góð rök fyrir. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég fagna því að heyra að búið sé að útdeila úr rekstrarstyrkjahlutanum en þá skil ég það líka með sama hætti að það sé ófrágengið með verkefnastyrkina. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra segir, að það er mjög mikilvægt að þetta sé gagnsætt, og ég held að það hafi verið mikið heillaspor að flytja þetta úr því formi sem það var í hjá fjárlaganefnd af því að þetta, að ég held, ætti að tryggja meiri samlegð og samræmingu. En þá langar mig kannski í seinna andsvari að spyrja ráðherrann þegar hann talar um aukinn fyrirsjáanleika og að stilla þessa hluti betur saman á milli ráðuneyta Stjórnarráðsins hvort hann geti í örstuttu máli útskýrt fyrir mér eða greint frá því hvernig hann sjái það fyrir sér.

Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Í mínum draumaheimi þá myndi ég vilja að frjálsu félagasamtökin gætu gengið að, að því gefnu að þau uppfylli ákveðin hlutlæg skilyrði, ákveðinni styrkveitingu. Auðvitað væri það misjafnt eftir því hver potturinn væri, alla vega hlutfallslega, og í það minnsta helst að það væri einhver grunnur þannig að það væri langtímasamningur svo að félagasamtökin hefðu einhvern fyrirsjáanleika í sínum rekstri og gætu sinnt því sem þau vilja sinna. Það er hins vegar auðveldara um að tala en í að komast að tala um hlutlæga mælikvarða. Síðan er það líka þannig, og það er ekkert leyndarmál, að það tekur alveg gríðarlega mikinn tíma og mannafla hjá ráðuneytunum að sinna verkefnastyrkjum og ég er bara með mjög fámennt ráðuneyti sem er með næg verkefni og það er mikilvægt að svona fyrirkomulag sé skilvirkt. En ég tel líka mikilvægt að hv. þingmenn í viðkomandi þingnefndum kalli eftir þessum upplýsingum og fái kynningu á þessu 

Nú verður tekið aftur til við fyrri umræðu um fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028. Í dag munu fagráðherrar taka þátt í umræðum um málaflokka á þeirra málefnasviði. Um klukkustund verður áætluð fyrir hvern ráðherra þannig að ráðherrann hefur fimm mínútur í upphafi en síðan tvær mínútur í fyrra sinn og tvær mínútur í seinna sinn. Þingmenn, einn úr hverjum flokki að undanskildum flokki viðkomandi ráðherra, hafa tvær mínútur í fyrra sinn og tvær mínútur í seinna sinn. Andsvör verða ekki leyfð.

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin leggur nú fram fjármálaáætlun sem sýnir í senn sókn á mikilvægum sviðum en um leið varkárni og ábyrga fjármálastjórn á verðbólgutímum. Síðustu ár hafa stjórnvöld markvisst unnið að því að mæta þörfum samfélagsins og aukið verulega framlög til flestra málefnasviða. Nú þegar verðbólga og háir vextir ríkja er mikilvægt að sýna varkárni í útgjöldum en um leið halda lykilverkefnum áfram. Ráðuneyti innviða ber ábyrgð á ráðstöfun ríflega 540 milljarða kr. á tímabili áætlunarinnar eða um 7,6% af heildarútgjöldum ríkisins. Á málefnasviði ráðuneytisins í samgöngu-, sveitarstjórnar- og byggðamálum og húsnæðis- og skipulagsmálum er bæði að finna sóknarfæri en einnig veikleika. Fjárfestingar í samgönguinnviðum hafa verið með mesta móti síðustu ár og verulega bætt í viðhald vega. Þrátt fyrir það er enn uppsöfnuð viðhaldsþörf og hvar sem ég fer um landið eru miklar væntingar um vegabætur. Áskorunin núna er að ná niður verðbólgunni og það verður ekki gert með því að spýta í fjárfestingar þó að sá sem hér stendur vilji ekkert frekar sjá en vegavinnutæki á fullum afköstum um land allt. Kostnaður við framkvæmdir er mikill og hefur vaxið um þessar mundir og ljóst að eitthvað þarf að láta undan í slíku árferði. Það er verk okkar hér í þinginu að ná saman um stefnu næstu ára og forgangsröðun. Ég hef fulla trú á því að okkur takist í sameiningu að vinna vel úr þröngri stöðu þegar endurskoðuð samgönguáætlun kemur til meðferðar í þinginu á næstu vikum. Að því sögðu er fjárfestingarstigið enn nokkuð hátt en gert er ráð fyrir að verja um 150 milljörðum kr. í framkvæmdir og viðhald vega næstu fimm árin. Við það bætast óbein framlög sem standa utan fjármálaáætlunar og tengjast samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, samvinnuverkefnum og jarðgöngum. Það verður því eitthvað um borðaklippingar og fögnuði með kaffi og kleinum á næstu árum. Talandi um væntingar - það fer enginn varhluta af umræðunni um þörf á aukinni þjónustu í vegakerfinu. Samstaða er um það á meðal atvinnuveganna og almennings. Verulegu fjármagni er veitt nú þegar í þjónustu og áframhald verður á því með um 33 milljarða kr., sem eru til ráðstöfunar á næstu fimm árum. Þeir fjármunir gefa ekki svigrúm til meiri þjónustu en veitt er í dag. Ég vil líka nefna endurskipulagningu á rekstri alþjóðaflugvalla landsins og uppbyggingu þeirra með það að markmiði að þeir geti betur nýst sem varaflugvellir lokist Keflavíkurflugvöllur. Fjöldi ferðamanna er að aukast og spáir Isavia því að um 8 milljónir farþega fari um Keflavíkurflugvöll í ár sem yrði þá þriðji mesti fjöldi ferðamanna frá upphafi. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að 8 milljarðar bætist við á fimm ára tímabili með tilkomu varaflugvallargjalds en frumvarp þess efnis verður rætt hér í þinginu á næstu dögum. Eitt stærsta áherslumálið í stjórnarsáttmálanum er að ná jafnvægi á húsnæðismarkaði og koma í veg fyrir þær miklu sveiflur sem hafa einkennt hann síðustu ár. Staðan kallar á samstillt átak og ég fagna því að ríki og sveitarfélög hafi nú náð saman um sameiginlega framtíðarsýn á mikilvægustu verkefnin sem fram undan eru í rammasamningi um að auka framboð nýrra íbúða til að mæta fyrirsjáanlegri íbúðaþörf. Samningurinn markar tímamót og varðar okkur leiðina í húsnæðisuppbyggingu komandi ára. Aðstæður á húsnæðismarkaði hafa gjörbreyst á síðustu mánuðum og vísbendingar eru um að byggingaraðilar haldi að sér höndum. Stjórnvöld halda áfram að stíga myndarlega inn á húsnæðismarkaðinn með því að bjóða annars vegar upp á hlutdeildarlán og hins vegar stofnframlög til uppbyggingar íbúða. Það er ekki aðeins forsenda þess að fyrstu kaupendum og tekjulægri fyrst og fremst og leigjendum bjóðist húsnæði á viðráðanlegu verði heldur einnig að við stöndum ekki í sömu sporum og oft áður þegar vaxtakjör batna og eftirspurn eftir húsnæði eykst á ný. Þá má gera ráð fyrir tilheyrandi þrýstingi á húsnæðisverð og verðbólgu á nýjan leik ef framboð er ekki fyrir hendi. Á sama tíma og við tökum höndum saman til að ná verðbólgunni niður verðum við að tryggja eðlilega húsnæðisuppbyggingu eða sem nemur um 3.500 íbúðum á ári næstu tíu árin. Þótt sá fjöldi náist ekki árlega í upphafi tímabilsins breytir það ekki uppbyggingaráformum okkar fyrir tímabilið í heild sinni. Með samningum við sveitarfélög á grundvelli rammasamnings er verið að tryggja að það verði nægt framboð byggingarhæfra lóða á sama tíma og við erum að ryðja úr vegi öðrum hindrunum sem hafa staðið húsnæðisuppbyggingu fyrir þrifum. Til að fylgja þessu eftir stendur nú yfir vinna við húsnæðisstefnu, þá fyrstu sinnar gerðar, sem mun skýra línurnar á þessu sviði til framtíðar. Þingsályktunartillaga um húsnæðisstefnu til næstu 15 ára ásamt fimm ára aðgerðaáætlun verður lögð fram í þinginu í haust. Til að markmið um jafnvægi á húsnæðismarkaði náist er einnig lögð áhersla á að einfalda stjórnsýslu, ná meiri samfellu í skipulagsferli og leyfisveitingum auk stafvæðingu skipulags.  
             Ég ætlaði að fjalla hérna aðeins frekar um skipulag og síðan um byggðamál en reyni að koma því að í svörum við einstaka þingmenn þar sem tíminn er búinn.

Virðulegur forseti. Í rammasamningi ríkis og sveitarfélaga um aukið framboð húsnæðis, sem hæstv. ráðherra minntist hér á áðan, er gert ráð fyrir að byggðar verði að jafnaði 1.200 hagkvæmar íbúðir á viðráðanlegu verði á ári næstu fimm árin. Það er auðvitað eðlilegt að gera ráð fyrir að það rokki eitthvað aðeins til og frá, í kringum 1.200, verði kannski 800 eitt árið og 1.500 annað árið o.s.frv. En spurning mín til hæstv. innviðaráðherra í fyrri atrennu er ósköp einföld: Hvað duga fjárveitingarnar í þessari fjármálaáætlun fyrir mörgum almennum íbúðum á ári næstu fimm ár? Þetta eru 3,7 milljarðar árlega. Hvað dugar þetta fyrir mörgum almennum íbúðum á ári?

Virðulegur forseti. Ég hélt að þingmaðurinn myndi nýta allar þessar tvær mínútur svo ég var alveg rólegur. En það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að við munum ekki byggja 1.200 íbúðir á árinu 2023 eða 2024. Við höfum verið að setja upp sviðsmyndir sem byggja á því hvað sé raunverulega hægt. Þessi markmið um 4.000 íbúðir og allt að 35% íbúða, þ.e. 30% sem eru þá byggðar sem almennar íbúðir eða með hlutdeildarlánum og svo 5% að auki í félagslega kerfinu sem gerir um 1.400 íbúðir - við sjáum ekki fram á að við náum þessu að fullu fyrr en kannski 2026 eða 2027. Við teljum okkur í dag vera nægjanlega fjármögnuð með þessa 4 milljarða í stofnframlögum í ár og næsta ár til að geta byggt það sem einfaldlega verður raunhæft að geta byggt. Hvað það eru nákvæmlega margar íbúðir þori ég ekki alveg að fullyrða, en ef ég man rétt eru það einhverjar 150 hlutdeildaríbúðir og það er sem sagt þar fyrir utan, af því það eru auðvitað lán, það er ekki inni í þessum hluta, það er inni í Húsnæðissjóði. En við erum að stefna að því markmiði að þetta séu um 720 stofnframlagsíbúðir og eitthvað um 540 hlutdeildaríbúðir þegar við náum þessum sirka 1.200 íbúðum eða á því bilinu, 700 og 500 er 1.200, sirka á því bilinu. En við trúum því að við getum á næstu árum nálgast einhverjar 400 íbúðir, ef ég man þetta rétt. En ég þarf að tékka á því nákvæmlega hvað það eru margar íbúðir, enda mun það fara eftir, eðlilega, kostnaðarverði þeirra.

Virðulegi forseti. Mér heyrist hæstv. innviðaráðherra strax vera búinn að gefast upp á rammasamkomulagi ríkis og sveitarfélaga um aukið framboð af húsnæði. Þar er gert ráð fyrir 1.200 almennum íbúðum á ári næstu árin. Ef við berum rammasamninginn saman við skýrslu starfshóps um umbætur á húsnæðismarkaði þá leggur sá starfshópur mjög þunga áherslu á að þessi uppbygging verði að langmestu leyti í almenna íbúðakerfinu. Ef það eiga bara að rísa 700 íbúðir á ári þegar best lætur í almenna íbúðakerfinu er ríkisstjórnin í rauninni að senda þau skilaboð til sveitarfélaga og til uppbyggingaraðila að þau hafi heldur enga trú á þessu 4.000 íbúða markmiði sem lagt er upp með í rammasamkomulaginu og íbúðirnar þurfi að vera talsvert færri til að uppfylla þessa 30% hlutdeild, ég fæ alla vega ekki skilið þetta öðruvísi. Þetta held ég að séu mjög skaðleg skilaboð til sveitarfélaga og til uppbyggingaraðila og til aðila vinnumarkaðarins. En í þessum rammasamningi fylgir sem viðauki aðgerðaáætlun. Þar er gert ráð fyrir að hæstv. ráðherra leggi fram tvö frumvörp á yfirstandandi þingi til að liðka fyrir húsnæðisuppbyggingu, annars vegar um Carlsberg-ákvæði, sem ríkisstjórnin lofaði reyndar fyrir fjórum árum síðan og hefur ekki staðið við, og hins vegar frumvarp um að tímabinda uppbyggingarheimildir á grundvelli samþykkts deiliskipulags sem er mjög mikilvægt til að sporna gegn lóðabraski, af því að verktakar sitja á lóðum jafnvel um árabil án þess að einhver almennileg uppbygging fari af stað. Nú er aprílmánuður meira en hálfnaður. Hvorugt þessara frumvarpa er komið fram hérna á Alþingi. Ætlar hæstv. ráðherra ekkert að fara að leggja fram þessi frumvörp sem fjallað er um í 

Frú forseti. Við getum glatt hv. þingmann með því að frumvarpið, sem ég hefði að sjálfsögðu viljað að kæmi fyrr, er bara á lokametrunum og birtist vonandi þinginu á næstu dögum. Það fjallar um heimildir sveitarfélaga bæði til þess að fara fram á svokallaða blandaða byggð og svo eru þar aðrar heimildir líka. En ég ætla aðeins að nota tíma minn til þess að leiðrétta hv. þingmann um markmiðið að á tíu árum séum við að fara að byggja 35.000 íbúðir. Við getum sagt að ef við værum að miða við 2024 og förum hægar af stað á árinu 2024 og svo eitthvað aðeins hraðar 2025 þá mun það þýða að þessi fimm fyrstu ár geta þá orðið 2026, 2027, 2028 og 2029 og svo koma þá árin þar á eftir og við náum alveg 35.000, sem ég er alveg sannfærður um að við getum gert. 

Virðulegi forseti. Við höfum verið að ræða hér skýr markmið í ríkisfjármálunum, að ná niður verðbólgu, að verja lífskjörin og verja kaupmáttinn okkar. Við munum leita til þess allra leiða en við höfum þegar náð miklum árangri við að draga úr halla ríkissjóðs og höfum hér skýrt markmið um að stöðva hlutfallslega hækkun skulda. En nú beini ég spjótum að hæstv. innviðaráðherra sem ráðherra sveitarstjórnarmála því að hinum megin við götuna, í langstærsta sveitarfélagi landsins, er allt önnur stemning við fjármálastjórn. Þar fer hallarekstur hratt vaxandi en rekstrarhalli á síðasta ári var tæp 10% af veltu en áætlun gerði ráð fyrir 1,4% halla. Reykjavíkurborg er rekin á yfirdrætti og treystir sér hreinlega ekki í skuldabréfaútboð við núverandi aðstæður. Það er af sem áður var en áratugum saman hafði Reykjavíkurborg afburða fjárhagsstöðu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að því hvaða áhrif þessi alvarlega fjárhagsstaða og horfur í stærsta sveitarfélaginu hafi á ríkisfjármálin, á óvissu- og áhættuþætti? Ég myndi fyrir fram telja að staðan hefði mikil áhrif. Ég myndi sömuleiðis vilja heyra frá hæstv. ráðherra hvort hann hafi fylgst með því hversu mjög fjárhagsstaða Reykjavíkurborgar hefur versnað með tilliti til skuldaviðmiða og skuldahlutfalla, lögum og reglum samkvæmt, og í samræmi við lögbundna eftirlitsskyldu hæstv. ráðherra hvort hann hafi í hyggju að hefja viðræður við Reykjavíkurborg um þessa alvarlegu stöðu áður en bráðabirgðaundanþága sveitarstjórnarlaga rennur út til að koma í veg fyrir alvarlegt vantraust til sveitarfélaga á fjármálamarkaði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Án þess að ég ætli að fara að svara fyrir stöðu einstakra sveitarfélaga vil ég segja að ég var í einhverjum umræðum um þetta í gær og heyrði tölur um að Reykjavíkurborg hefði verið með áætlun um að vera rekin með tapi upp á 3–4 milljarða í ár. Eftir hálft ár hefðu þeir verið 9–10 milljarðar og enduðu sennilega í 15 og þess vegna hefði verið gripið til aðgerða af hálfu meiri hlutans sem eiga að ég held á þremur árum að snúa við þessum hallarekstri. Staðan er auðvitað þannig að við erum með eftirlitsnefnd sveitarfélaga til að takast á við það. Þó svo að fjármálareglur sveitarfélaga, alveg eins og ríkisins, hafi verið teknar úr gildi, eða sem sagt til loka árs 2025, þá fékk ég eða samþykkti eða bað um að eftirlitsnefndir myndu engu að síður senda öllum sveitarfélögunum bréf þegar þau væru að fara yfir viðmið, bara eins og er eðlilegt, þó að bréfin séu kannski ekki með sama hætti og ef þetta væru lögboðin viðmið, bara til að láta þau vita ef menn væru ekki með. Reykjavíkurborg var eitt þessara 21 sveitarfélaga. Staðan er auðvitað erfiðari hjá mörgum sveitarfélögum. Ég hef líka heyrt það nýlega að meira að segja Garðabær, sem hefur yfirleitt státað af nokkuð myndarlegum rekstri, sé með neikvætt veltufé frá rekstri. Þannig að staða sveitarfélaganna er erfið. Það sem er jákvætt að sjá í fjármálaáætluninni næstu fimm ár er að staða þeirra er smátt og smátt að lagast í heild sinni og þá er þetta stóra sveitarfélag auðvitað inni líka sem segir okkur að fjármál þess eigi að vera komin í jafnvægi eftir fimm ár. En ég geri ekki lítið út alvarleika þess að vera í miklum fjármálalegum örðugleikum eins og augljóslega virðist vera staðan t.d. hjá Reykjavíkurborg.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. innviðaráðherra svörin sem vísa m.a. á eftirlitsnefndina sem hefur auðvitað aðvarað Reykjavíkurborg. Staða Reykjavíkurborgar er jú erfið en hún er erfið af því að þrátt fyrir stórauknar tekjur hefur lítill eða enginn afgangur verið af rekstri til að standa undir m.a. vaxtagjöldum, afborgunum og fjárfestingum o.fl. Við sjáum það nú þegar og öll teikn eru á lofti um að ríkisfjármálin haldi áfram að snúa til betri vegar. Við höfum gert raunhæfar áætlanir og áætlanir okkar hafa ekki bara staðist heldur er útlit fyrir að við náum markmiðum okkar á undan áætlun. Hvað varðar Reykjavíkurborg er auðvitað allt gert til þess að halda uppi leiksýningu gagnvart borgarbúum og væntanlega stjórnvöldum, eftirlitsaðilum. Þannig segir borgarstjóri fjárhagsstöðu borgarinnar vera sterka og standa vel. Frávik frá rekstraráætlun borgarinnar eru meiri háttar og hallinn margfaldur á við það sem hefur verið áætlað og meiri hlutinn í Reykjavík leggur fram misvísandi gögn til þess að styðja við sýninguna. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að við áttum okkur á stöðunni í stærsta sveitarfélagi landsins, stöðu sem hefur óumdeilanleg áhrif á opinber fjármál. Ég spyr því hæstv. innviðaráðherra að því af hverju innviðaráðuneytið hefur sem eftirlitsaðili ekki stigi stigið fastar til jarðar. Er ekki full ástæða til þess? Af hverju hefur Reykjavíkurborg t.d. verið heimilað að leggja fram samantekin reikningsskil í stað samstæðu ársreikninga eins og henni ber skylda til lögum samkvæmt?

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að það eru jákvæð tíðindi í fjármálaáætlun að við stefnum að því að ná markmiðum okkar jafnvel hraðar en til stóð og til að mynda að frumjöfnuður náist strax á yfirstandandi ár, sem eru gríðarlega jákvæð skilaboð inn í verðbólguvæntingar framtíðarinnar og slá hana væntanlega niður. Aftur þá ætla ég ekki að fara að tjá mig um einstök sveitarfélög en af þessu 21 sveitarfélagi er aðeins eitt sem óskaði eftir aðstoð ríkisins, þ.e. eftirlitsnefndarinnar, og það er Sveitarfélagið Árborg og við brugðumst vel við því. Hin 20 eru væntanlega sjálf að vinna í sínum málum. Ég trúi því og treysti að svo sé. Eftirlitsnefndin hefur ekki neinar frekari heimildir. Það getur vel verið að við ættum að íhuga það hérna á þinginu að eftirlitsnefndin hefði frekari heimildir þegar við förum að skoða fjármálareglur sveitarfélaga, hvort þær eigi að vera skýrari og skarpari Við höfum verið í starfshópum með sveitarfélögunum og þar hafa verið mjög misvísandi sjónarmið. Ríkismegin höfum við talið að það væri betra að vera með skýrari og afmarkaðri fjármálareglur. Sveitarfélagamegin hafa þau bent á að þeim eigi að vera treystandi til að meta það sjálf. En þetta er vinna sem er í gangi enn þá. Eins og staðan er núna þegar við erum búin að taka úr sambandi þessar reglur þá er eðlilegt að við séum ekki með neinar heimildir akkúrat á meðan. Varðandi síðan samstæðureikningsskil Reykjavíkurborgar í tengslum við félagsbústaði, sem hv. þingmaður kom hérna inn á í kjölfarið, þá er það þannig að fulltrúar stjórnvalda áttu fund með ESA um málefnið sumarið 2022. Í kjölfar þess fundar hefur ESA ekki gert frekari reka að því máli en eftirfylgnibréf ESA bendir til að stofnunin hafi fallist á þær skýringar sem voru gefnar af hálfu stjórnvalda á fundinum. Formlegt lokunarbréf hefur þó ekki borist. Það er rétt líka að geta þess að ársreikningareglur eru ekki í ráðuneyti innviða.

Frú forseti. Í fjármálaáætlun á bls. 393 segir um húsaleigumarkaðinn eftirfarandi, með leyfi forseta: „Markmiðið er að bæta réttarstöðu og húsnæðisöryggi leigjenda í samræmi við áherslur sem fram koma í ríkisstjórnarsáttmálanum. Samkvæmt leigumarkaðskönnun HMS 2022 telja 65% leigjenda sig búa við húsnæðisöryggi. Sé litið til þróunar leiguverðs samkvæmt vísitölu leiguverðs hefur leiguverð farið hækkandi undanfarna mánuði. Tólf mánaða hækkun leiguverðs nemur 10,3% miðað við janúar 2023 og hefur ekki verið meiri frá því í byrjun árs 2018 en leiguverð lækkaði um tíma, m.a. vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins.“ Við þingmenn fengum í dag skýrslu Leigjendasamtakanna sem sýnir svart á hvítu vanmat stjórnvalda á vanda leigjenda. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun mælir bara skráða leigusamninga á meðan raunveruleg þróun á húsaleiguverði er einfaldlega allt önnur. Samkvæmt upplýsingum Leigjendasamtakanna er raunveruleg staða leigjenda mun verri en tölur Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sýna og ég vil leyfa mér að efast um að 10% leigjenda telji sig búa við húsnæðisöryggi í dag, hvað þá 65%. Samfélagið hefur kallað eftir því að hér verði sett leigubremsa líkt og þekkist víða um Evrópu og Flokkur fólksins hefur lagt fram frumvarp þess efnis. Myndi hæstv. ráðherra styðja slíka aðgerð? Og að gefnu tilefni, hæstv. ríkisstjórn, ég skora á ykkur að hætta að skattleggja fátækt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni að taka upp leigjendahluta húsnæðisins í þessari umræðu og það er rétt sem hv. þingmaður var að vísa í í greinargerð með fjármálaáætlun um þessa vinnu. Á síðasta ári hækkuðum við í tvígang húsnæðisbætur, sennilega um allt að 24%, fyrstu um u.þ.b. 10% á miðju ári í fyrra til að takast á við vaxandi verðbólgu og síðan milli 13 og tæplega 14% núna um áramótin. Það sem við þó vitum og það getur vel verið að það sé munur á því sem Leigjendasamtökin segja, ég fékk einmitt þessa skýrslu í dag sem hv. þingmaður vísaði til. Þau hafa reyndar á undanförnum árum sagt að ástandið á leigumarkaði sé mjög erfitt og slæmt og hafi verið það í mörg ár. Við höfum hins vegar nokkuð sterkar vísbendingar um það að á árunum 2018, 2019 og sérstaklega 2020 og 2021 hafi markaðurinn batnað mjög mikið og verð lækkað vegna Covid og fleiri íbúða sem buðust. En það er rétt og ég ætla ekki að draga úr því að á síðastliðnu ári, vegna verðbólgunnar, hefur þessi kostnaður vaxið mjög hratt og ég tek undir áhyggjur um að það geti haldið áfram að hækka nokkuð hratt. En það sem ég er að segja er að staðan hefur ekki verið allan tímann svona slæm en hún er að versna og þess vegna höfum við verið með þennan starfshóp gangandi. Þess vegna kláruðum við frumvarp um svona skráningarskyldu sem kláraðist ekki alveg fyllilega eins og við vildum upphaflega en fór þó út úr þinginu og við fáum betri upplýsingar. Það þarf ekki bara þinglýsingar, það eru fleiri leiðir til þess að fá upplýsingar til þess að við höfum þessar opinberu upplýsingar. Varðandi leigubremsu eða einhvers konar leiguþak eða slíkar hugmyndir þá er það einmitt 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þarna kom fram að það er verið að skoða þessa leigubremsu, þak eða eitthvað slíkt. En svo segir í fjármálaáætluninni um framboð á húsnæði, með leyfi forseta: „Ónægt framboð byggingarhæfra lóða hefur staðið húsnæðisuppbyggingu fyrir þrifum en með rammasamningi ríkis og sveitarfélaga hefur verið lagður grundvöllur að sameiginlegri sýn og stefnu ríkis og sveitarfélaga í húsnæðismálum […] Markmið rammasamnings kveða á um að byggðar verði 35.000 nýjar íbúðir á tíu árum en á fyrstu fimm árunum verði þó byggðar 4.000 íbúðir á ári og 3.000 íbúðir næstu fimm árin þar á eftir. Vegna núverandi efnahagsástands, blikna á lofti varðandi starfsemi verktaka og skorts á byggingarhæfum lóðum eru vísbendingar um að hægjast muni á uppbyggingarhraða 2024 og 2025 miðað við fyrri áform.“ Ætlar hæstv. ráðherra að taka þessum vísbendingum bara liggjandi eða á að gera eitthvað til að tryggja nægt framboð á húsnæði á viðráðanlegu verði? Þá stendur í sama kafla, með leyfi forseta: „Er það mat hagdeildar HMS að byggja þurfi 3.000−4.000 íbúðir árlega næstu fimm til tíu árin til að mæta uppsafnaðri íbúðaþörf og spá um fólksfjölgun í landinu. Er þar ekki tekið tillit til vaxandi straums flóttafólks til landsins m.a. vegna stríðsátaka í Úkraínu. Samkvæmt upplýsingum frá félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu er áætlaður fjöldi þeirra sem munu þurfa varanlegt húsnæði eftir að hafa fengið samþykkta umsókn um alþjóðlega vernd árið 2023 í kringum 4.000 manns en óljóst er hver þróunin verður í framhaldinu.“ Er ekki einmitt ljóst að það þarf að byggja fleiri en 4.000 íbúðir á ári? Hvernig áætlanagerð er það að leggja upp með vanmat núna strax í byrjun fimm ára fjármálaáætlunar? Í lokin þessi punktur: Er það furða þó að leiguverð sé að verða kolbrjálað hérna á markaði þegar ríkið er sjálft komið í blússandi samkeppni um hverja einustu íbúð og hér er verið að segja fólki upp leigunni sinni til að endurleigja til sveitarfélaganna og jafnvel ríkisins?

Virðulegi forseti. Ég ætla að bæta aðeins við upplýsingarnar um húsnæðisbæturnar sem við vorum að ræða hérna áðan, af því að ég var að nefna einhverjar prósentutölur. Það eru í fjármálaáætluninni um 24 milljarðar eða 9,5 milljarðar á ári sem fara í húsnæðisbætur og er talsvert hærri upphæð heldur en var hér á árum áður. En ég er sammála hv. þingmanni. Við verðum að halda áfram að fylgjast með þessum markaði og taka utan um þennan hóp til að styðja hann. Varðandi síðan hitt sem hv. þingmaður kom inn á, að lóðaskortur og alls konar aðrir hlutir hafi hamlað uppbyggingu, þá er það einmitt ástæðan fyrir þessari húsnæðisstefnu sem við erum að leggja upp með og rammasamkomulaginu við Samband íslenskra sveitarfélaga og síðan með samningum við einstök sveitarfélög, það er til þess að tryggja að það séu til lóðir, ekki bara nægilegur fjöldi lóða heldur tilteknar lóðir svo hægt sé að byggja m.a. íbúðir á viðráðanlegu verði, allt að 30% eins og markmiðið er. Við náum því auðvitað ekki strax á fyrsta árinu eins og ég ræddi hér við annan hv. þingmann fyrr í dag. Við náum strax að auka við það og smátt og smátt náum við þessum fjölda og erum með langtímaáætlun upp á tíu ár, sem við höfum aldrei haft áður, sem ég held að muni skipta máli bara efnahagslega séð og verðbólguvæntingalega séð og einnig fyrir byggingaraðilana. Ég er sannfærður um að þetta sé leiðin sem við höfum. Áskorunin núna er hins vegar býsna mikil vegna þess að við erum auðvitað í mjög hárri verðbólgu og markaðsaðilar eru væntanlega að draga sig svolítið út af markaðnum. Þá hlýtur að vera gott tækifæri fyrir ríkið að stíga inn og byggja þessar íbúðir með opinberum stuðningi. Það er síðan alveg rétt sem hv. þingmaður segir að okkur fjölgar mjög hratt, fjölgaði um 11.000 í fyrra. Ég held að Hagstofan hafi verið að spá fjölgun um 2.000–3.000 manna fjölgun og hún reynist síðan 11.000. Ég er sammála hv. þingmanni að sú áskorun sem felst í því annars vegar að taka á móti öllu því fólki sem við þurfum til þess að halda uppi atvinnulífinu og hins vegar flóttamönnum 

Frú forseti. Það er af mörgu að taka hjá hæstv. ráðherra af áhugaverðum málaflokkum en mig langar að spyrja út í samgöngur og uppbyggingu samgöngukerfis til framtíðar. Í áætluninni er vikið að því að efling almenningssamgangna ásamt aukinni hlutdeild göngu og hjólreiða um allt land sé lykilþáttur í því að ná markmiðum stjórnvalda í loftslagsmálum en framkvæmdaraðilinn í þessum hluta samgöngukerfisins er oftar en ekki sveitarfélögin. Við höfum undanfarið ítrekað heyrt fréttir af því hvernig fjárhagsstaða þeirra er þannig að mig langar að fá ráðherrann til að segja mér hvort hann hafi einhverjar hugmyndir um aukna aðkomu ríkisins í að lyfta undir þennan þátt hjá sveitarfélögunum vegna þess að það skiptir lofthjúpinn litlu máli úr hvorum vasa hins opinbera peningurinn kemur ef við ætlum að ná árangri í þessari sameiginlegu baráttu okkar. Í áætluninni kemur t.d. fram að það sé unnið að endurskoðun á samningi ríkis og Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um eflingu almenningssamgangna en á grundvelli þess samkomulags hefur milljarður runnið frá ríkinu ár hvert til kerfisins á höfuðborgarsvæðinu. Mætti ekki hækka þetta framlag dálítið hressilega núna þegar endurskoðunin fer fram? Er búið að reikna út hvað hver viðbótarmilljarður inn í kerfið eins og það er í dag - kerfi dagsins í dag, forseti, ég er ekki að tala um borgarlínuna í framtíðinni sem við hlökkum öll til að sjá heldur hverju myndi hver milljarður í almenningssamgöngur og hjólastíga á næsta ári skila í samdrætti gróðurhúsalofttegunda og hvað er ráðherrann tilbúinn til að bæta mörgum slíkum inn í uppfærðan samning ríkis og Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu til að við náum auknum árangri?

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni og ég þakka honum fyrir að taka upp almenningssamgöngurnar. Það eru ýmsir málaflokkar og almenningssamgöngur eru kannski einn af þeim málaflokkum sem við gætum gert meira í og þurfum að gera meira í, hvort sem við erum að horfa í nútíð eða nálæga framtíð og hvað þá fjarlægari framtíð. Þetta er flókið hérna á höfuðborgarsvæðinu. Annars vegar er samningur sem er síðan 2012 um u.þ.b. milljarðs stuðning við almenningssamgöngur. Hann fólst í því að ríki og SSH gerðu samning um það á móti því að ríkið kæmi með milljarð til að styðja við Strætó þá yrði horfið frá uppbyggingu stofnvega að mestu leyti. Ég held að þetta hafi verið mistök. Ég held að þetta sé hluti af þeirri innviðaskuld sem við höfum verið með. Þessi samningur var til tíu ára, rann út 2022. Við framlengdum hann í síðustu samgönguáætlun út áætlunina, sem var auðvitað stór ákvörðun um viðbótarstuðning og kannski í anda þess að við værum einmitt að vinna með loftslaginu. Hitt er síðan samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins, sem er uppbygging hágæðaalmenningssamgangna og stofnvega, hjóla og göngu. Þar er síðan búið að samþykkja að setja verkefnið í hendur á fyrirtæki sem heitir Betri samgöngur sem er að stærstu leyti í eigu ríkisins en með aðkomu sveitarfélaganna og framkvæmdaraðilinn er oftar en ekki Vegagerðin, og hún er líka ráðgjafi, og mikilvægur sem slíkur. Sveitarfélögin eru líka í einhverju slíku. Það má ekki rugla þessu saman. En við erum hins vegar, og það er rétt hjá hv. þingmanni, og það var eiginlega það sem ég ætlaði að svara, að tala um báða þessa samninga í augnablikinu við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu með það markmið að gera enn betur en við höfum verið að gera á liðnum árum. Hvernig það endar ætla ég ekki að spá um fyrr en það liggur fyrir. En þá kemur það auðvitað til þingsins til umfjöllunar. 

Forseti. Í skýrslu leigjendasamtakanna kemur fram að húsnæðisbætur hafa ekki haldið í við þróun verðlags. Það ætti ekki að koma neinum á óvart en verðlag hefur hækkað þó nokkuð mikið meira, sérstaklega leigu- og húsnæðisvísitalan. Nú veltir maður því fyrir sér - af því að það eru ákveðnar efasemdir uppi um t.d. lögmæti þess að hafa lán á breytilegum vöxtum, ákveðin mál í gangi hvað það varðar, og það hafa alltaf verið dálitlar efasemdir um vísitölutengingu húsnæðislána t.d. og hvað þá í rauninni vísitölutengingu verðlags við húsaleigu, þ.e. að samningar um húsaleigu séu vísitölutengdir, að í hverjum mánuði hækki þeir samkvæmt vísitölu neysluverðs. Það hefur óhjákvæmilega áhrif á stefnu stjórnvalda með tilliti til húsnæðisbóta, þ.e. að setja fram húsnæðisbætur sem eru ekki vísitölutryggðar á móti hins vegar núna leigumarkaði sem er orðinn gegnumgangandi vísitölutryggður en var það ekki áður. Það tíðkaðist ekki hérna fyrir 20 árum síðan að húsaleigusamningar væru vísitölutengdir en eitthvað breyttist á undanförnum árum að allir samningar eru í rauninni orðnir vísitölutengdir. Það hefur óhjákvæmilega áhrif á húsnæðisbætur ríkisins þar sem þær rýrna í raun í verðgildi yfir allt árið sem þær voru samþykktar fyrir. Þannig að ég velti fyrir mér hvort ráðherra sé með einhverjar lausnir hvað þessa víxlverkun varðar. 

Virðulegur forseti. Áhugaverð umræða. Jú, ráðherrann er með lausnina. Fyrir tveimur, þremur árum hefði hv. þingmaður ekki verið að ræða þetta við mig vegna þess að þá voru vextir svo lágir og verðbólga lág. Við þurfum að slá niður verðbólguna. Þess vegna er fjármálaáætlunin því marki brennd sem hún er núna; annars vegar auknar tekjur og hins vegar aukið aðhald til að styðja við stefnu Seðlabankans og peningastefnu hans um að ná niður verðbólgu. Ég held að það sé langsamlega mikilvægasta markmiðið með fjármálaáætlun í dag. Það er ekki alveg rétt hjá hv. þingmanni að vísa til þess að við séum ekki búin að ná að mæta vísitöluhækkun húsnæðisbótanna á leigumarkaði. Við náðum því um áramótin. Það var vissulega leiðrétting aftur í tímann. Síðan eru liðnir tæplega fjórir mánuðir og við erum ekki búin að gera neitt í því, ég er sammála þingmanninum í því. En við náðum því þarna, um áramótin vorum við búin að leiðrétta það sirka í kringum það þannig að það sé alveg skýrt, enda var það markmiðið að reikna það upp með þeim hætti. Það er eitt við þessa blessuðu vísitölu á húsnæðismarkaði, auðvitað er algengast þar sem leigumarkaður er miklu stærri hluti af húsnæðismarkaðnum í öðrum löndum að þá sé það einmitt kostnaður leigjenda sem fari inn í vísitöluna. Hér hefur það verið kaupverð og það hefur verið gagnrýnt, og það er af því að leigumarkaðurinn er miklu minni hluti sem Hagstofan hefur farið hina leiðina til að meta þetta. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að hún sé rangt reiknuð, að það sé verið að reikna hana frá mánuði til mánaðar og ekkert bil í henni, það er ekkert svigrúm til sjá hvort hækkunin er svona og svo lækkar hún þannig að það sé lengri tími. Það er bæði gert í Kanada og Svíþjóð ef ég þekki það rétt. Ég er búinn að vera að vonast til að Hagstofan taki það upp og leiðrétti þessar reiknireglur. Það hjálpar okkur í að minnka sveiflurnar. 

Virðulegur forseti. Undanfarin ár hefur umferð vaxið jafnt og þétt um landið allt með tilheyrandi álagi á samgönguinnviði og umferðin vaxið með fjölgun ferðamanna. Henni fylgir aukin mengun, svo sem í formi svifryksmengunar af völdum dekkjaslits, þótt vissulega séum við á réttri leið með fjölgun rafbíla og er það vel. Með eflingu almenningssamgangna má stemma stigu við mengun sem hlýst af vegsliti sem í senn eykur loftgæði í þéttbýli þar sem færri ökutæki er á ferðinni hverju sinni. Samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins og borgarlínuverkefnið er lykilþáttur í því að ná fram breytingum á ferðahegðun í þágu umhverfisins. Í fjármálaáætluninni er fjallað um að hefja undirbúning að því að uppfæra sáttmálann og gera viðauka við hann. Sömuleiðis er fjallað um endurskoðun og framlengingu á samningi ríkis og Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um eflingu almenningssamgangna í samræmi við viljayfirlýsingu þar um sem undirrituð var samhliða samgöngusáttmála. Í fjármálaáætluninni eru einnig viðraðar þær hugmyndir að fjármagna framkvæmdir vegna samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins með fjármagni sem kynni að hljótast af svokölluðum flýti- og umferðargjöldum en þar segir að unnið verði að því, með leyfi forseta, að skilgreina með skýrari hætti en gert hefur verið framkvæmdaumfang, kostnað, fjármögnun og forgangsröðun þeirra verkefna sem undir sáttmálann falla. Í þessu samhengi vil ég spyrja hæstv. innviðaráðherra hvernig megi skilja þessar hugmyndir og hvað hann sjái fyrir sér í þessum efnum, hvort komi til álita að flýta ákveðnum framkvæmdum vegna borgarlínunnar. Sömuleiðis vil ég spyrja hvað felist í umræddri endurskoðun samnings á milli Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og ríkisins.

Virðulegur forseti. Eins og ég hef komið inn á fyrr í dag í umræðu við einstaka þingmenn þá er áskorunin kannski aðallega sú í þessari fjármálaáætlun að reyna að slá niður verðbólgu. Við erum hins vegar einnig að reyna að verja ákveðnar fjárfestingar af því að það skiptir svo miklu máli og að aðhaldið snúi þá frekar að rekstri og þjónustu en ekki fjárfestingunum. Óhjákvæmilega getum við ekki blásið í lúðra og aukið við fjárfestingarnar á sama tíma og aukið þannig þensluna. Á sama tíma hefur t.d. samgönguvísitalan hækkað um 30% þannig að einhverjum verkefnum sem við vorum með fyrir tveimur árum og gátum raðað upp fjölda þeirra hefur fækkað sem þessu nemur, um 30%. Það er auðvitað áskorun út af fyrir sig. Það er að hluta til ástæðan fyrir því að menn hafa farið í endurskoðun á höfuðborgarsáttmálanum, verkefnunum þar, og sagt einfaldlega: Sum hafa vaxið mjög mikið í kostnaði miðað við nýjustu upplýsingar og þróun, eigum við að forgangsraða þeim einhvern veginn öðruvísi? Eigum við að fara í framkvæmdaáætlunina og sjá hvort það sé hægt að raða þeim á einhvern annan hátt til að ná ávinningnum fyrr, loftslagsins vegna eða annarra hluta vegna? Það er sú vinna sem er í gangi. Nákvæmlega hvernig sú vinna endar, sem sagt mat á kostnaðinum við einstakar framkvæmdir, samanburður á framkvæmdum og síðan hugsanlega breytt forgangsröðun í kjölfarið, þori ég ekki að fullyrða en þetta eru markmiðin með þessu við þessar undarlegu aðstæður þar sem öll verð hafa hækkað um tæplega 30%. Sumar af framkvæmdunum voru líka kannski bara metnar á einhverju forhönnunarstigi með mjög mikilli óvissu og hafa kannski hækkað miklu meira en 30% og hugmyndirnar hafa jafnvel stækkað líka. Þannig að ég sé alveg fyrir mér 

Áður en hv. 10. þm. Reykv. s. tekur til máls vil ég biðja hv. þingmenn og ráðherra að snúa sér fram þegar þeir tala, einfaldlega vegna þess að þeir sem heima sitja við sjónvarpið heyra illa ef hæstv. ráðherrar og þingmenn tala til hliðanna.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa ágætu brýningu og skal halda fókus mínum beint fram, sér í lagi fyrir míkrófóninn. Þar munaði minnstu að ég sneri mér. Ég vil líka þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og ég held að við sem erum í þessum sal skiljum alveg þessa stöðu sem uppi er í samfélaginu en á sama tíma hefur sú staða breyst ansi hratt í ljósi fyrst og fremst ytri aðstæðna. Berandi þá von í brjósti að þær aðstæður breytist líka, þó að sannarlega þurfi að ráðstafa fjármunum með það að markmiði að hægja á verðbólgu, í ljósi þeirra talna sem hæstv. ráðherra fór mjög ágætlega yfir hér þá langar mig samt sem áður að nota tækifærið og forvitnast - því að mér heyrist ég og hæstv. ráðherra vera alveg sammála um mikilvægi þess að leggja áherslu á þessar auknu umhverfisáherslur þegar kemur að samgönguinnviðum og almenningssamgöngum - og langar að spyrja hæstv. ráðherra, ef mér tækist það, virðulegi forseti, hvort hann sjái fyrir sér, ég veit að við erum að fjalla hér um akkúrat þessi afmörkuðu ár og þær tölur sem undir eru í því samhengi, ef hagur myndi nú vænkast, að við myndum forgangsraða enn frekar og betur til þess að styðja við uppbyggingu almenningssamgangna, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur um landið allt.

Virðulegi forseti. Já, ég held að við getum gert það og ég nefndi það aðeins fyrr í dag að eitt af því sem við gætum gert betur í er að fjármagna enn betur almenningssamgöngur varðandi flugið. Þá horfi ég mjög til þess að þetta varaflugvallargjald, sem vonandi klárast hér í þinginu í vor, muni gjörbreyta uppbyggingunni þar. Loftbrúin, sem er stuðningur við þá sem lengra búa hérna frá höfuðborgarsvæðinu, hefur sýnt sig að virkar. Ég er nýlega búinn að sjá nýja ferðavenjukönnun sem var síðast gerð 2019 og var gerð núna í fyrra og þar eru ótrúlega jákvæðir hlutir að gerast. Þrátt fyrir að umferð á vegum hafi vaxið umtalsvert, auðvitað vegna ferðaþjónustunnar og aukins fjölda ferðamanna en líka hagvaxtarins í samfélaginu, hefur daglegum ferðum fækkað um allt land sem er örugglega hluti af því að fólk vinnur eitthvað meira heima og er kannski líka farið að horfa til annarra hluta. Ég sé alveg fyrir mér að við séum farin að sjá teikn á lofti um að við getum farið að spila með öllum þessum jákvæðu hlutum sem við höfum verið að búa til og reyna þannig að ýta undir þá. Síðan ætla ég að bæta við, það sem ég sleppti að nefna áðan, varðandi fjármögnun höfuðborgarsáttmálans og þá vinnu sem hér er nefnd. Það er vinna sem er í gangi í svokallaðri verkefnastofu milli fjármálaráðuneytisins og innviðaráðuneytisins og ég bind mjög miklar vonir við að sú vinna skili sér hratt og vel og þannig verði tekjugrunnur þessa sáttmála tryggður, aukinheldur með þróunarvinnunni sem er um Keldur og Keldnaholtslandið þannig að við getum, þegar aðeins betur árar í efnahagslífinu, farið að spýta aftur í. En ég ítreka einnig að framkvæmdastigið í landinu er í ágætu horfi þrátt fyrir allt.

Frú forseti. Það er erfiðara núna en áður fyrir ungt fólk að eignast sína fyrstu íbúð. Húsnæðislánin eru dýr og greiðslumatið þyngra en áður. Fólk á íslenskum leigumarkaði býr við fáránlega erfiðar aðstæður. Það að afmarkaður hluti samfélagsins, ungt fólk, barnafjölskyldur, taki á sig allar vaxtahækkanir af fullum þunga hefur því miður þær augljósu afleiðingar að næstu árgangar munu ekki komast inn á húsnæðismarkaðinn. Þegar aðstæður breytast skyndilega í efnahagsmálunum og það þarf að draga úr útgjöldum til að tækla verðbólguna er alltaf auðveldara að slá fjárfestingarverkefnum á frest en að fara í pólitískt erfiðar umbætur á rekstri en framtíðarhagvöxtur byggir að hluta á fjárfestingum í innviðum. Þess vegna þarf að tryggja nægt svigrúm til verkefna sem geta byggt undir framtíðarhagvaxtargetu. Aðstæður í dag eru þannig að það reynist flestum ungum kaupendum ómögulegt að kaupa íbúð ef pabbi eða mamma geta ekki hjálpað til og átaksverkefni á borð við húsnæðissáttmála um 35.000 íbúðir á næstu tíu árum, eins ágæt og þau eru, leysa ekki bráðavandann í dag. Eftirspurnin er horfin og það er hætta á því að ef hægist á öllu núna í framkvæmdum þá séum við að skapa næstu fasteignabólu. Fyrstu kaupendur eiga auðvitað að geta keypt sér íbúð án þess að mamma og pabbi séu með að kaupa. Það er ekki veruleikinn í dag. Ég er reyndar á því að til þess að laga þetta þurfi kerfi af hálfu hins opinbera sem tekur á þeirri þörf sem kemur inn á húsnæðismarkaðinn á hverju ári því það ástand sem hefur ríkt á húsnæðismarkaðnum síðustu ár sýnir að almenni markaðurinn leysir vandamálið ekki einn. Þetta er og verður viðvarandi verkefni stjórnvalda. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hverjar varnir ríkisstjórnarinnar eru gagnvart því að byggingamarkaðurinn er núna á leiðinni í frost eða hver viðbrögð ríkisstjórnarinnar eru við þessum afleiðingum vaxtahækkana á bygginga- og fasteignamarkaðinn núna.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Fyrst verðum við að gera okkur það ljóst að það er vissulega alltaf svolítið erfitt að fara inn á húsnæðismarkaðinn. Það var þó þannig að fyrir nokkrum árum hafði okkur tekist það með ýmsum hætti, það var talsvert byggt, við vorum nýbyrjuð með almennu íbúðirnar og hlutdeildarlánin og vextir fóru mjög neðarlega, að fyrstu kaupendur voru komnir allt í 35%. Það er eitt sem gleymist oft í umræðunni og það eru lög sem tóku gildi 2017 um fyrstu fasteign, sem er gríðarlega góð leið fyrir fyrstu kaupendur að safna sér fyrir útborgun eða taka þátt í að niðurgreiða höfuðstólinn, eða jafnvel greiðslubyrði séu menn með óverðtryggð lán. Ég held að við séum of lítið að tala um þetta og ég held að það séu allt of margir þarna úti sem annaðhvort vita ekki um þetta eða nýta sér þetta ekki, þ.e. nýta þessa séreignarsparnaðarleið. Til viðbótar núna um áramótin breyttist það að fólk getur notað hluta af tilgreindri séreign til að bæta úr lífeyrissjóðnum sínum inn á þessar greiðslur þannig að það hjálpar auðvitað fyrstu kaupendum. Við megum heldur ekki gleyma því að ríkið er ekki að slást við Seðlabankann. Seðlabankinn hefur verið að slá á húsnæðismarkaðinn og kannski sérstaklega á fyrstu kaupendur. Við erum hins vegar að horfa á þennan lægsta tekjuhóp sem myndi falla inn í þessi tekjuviðmið og eignaviðmið er varðar almennu íbúðirnar með stofnframlögum og hlutdeildarlánum og ég held að það sé mikilvægt að við förum þar inn. En aðalatriðið, eins og ég er nokkrum sinnum búinn að segja hérna, er að slá niður verðbólguna. Það er mikilvægasta verkefnið. Svo ætla ég að leiðrétta þingmanninn varðandi eitt, sem ég held að hún hafi bara misst út úr sér: Það er ekki átak að byggja 35.000 íbúðir í tíu ár. Þetta er langtímastefna. 

Frú forseti. Ég verð að endurtaka spurningu mína: Hver eru viðbrögð ríkisstjórnarinnar við því að markaðurinn er á leiðinni í frost? Ef viðbrögðin eru engin er verið að hlaða upp í næstu fasteignabólu. Með því að tala um viðbrögð við því að markaðurinn sé á leið í frost erum við ekki að tala um að fara í slagsmál við Seðlabankann heldur einmitt að horfa til lengri tíma. Ungt fólk í dag tapar mest á þessu ástandi, verð á 120 m² íbúð í dag á höfuðborgarsvæðinu jafngildir 13 árstekjum einstaklinga að meðaltali og vaxtahækkanir 12 sinnum í röð hafa þær afleiðingar að byggingarbransinn er á leiðinni í frost og eftirspurnin er að hverfa. Auðvitað er það rétt að það er markmiðið að kæla en þegar kælingin beinist að afmörkuðum hópi samfélagsins og viðbragðið er ekkert til lengri tíma litið eða ekki nægilega mikið - og ég er ekki að segja að svo sé, ég er að spyrja ráðherrann að því hvert það sé, því við sjáum það núna að næstu árgangar komast ekki inn á húsnæðismarkaðinn, og ef viðbragðið vantar þá verður þetta staðan til lengri tíma, af því að síðan þegar aðstæður breytast til hins betra hvað varðar möguleika fólks til að kaupa þá verða engar fasteignir. Og hvað gerist þá? Verðið fer upp. Þannig að ég er að kalla eftir því, og ekki í neinum ásökunartón heldur einfaldlega: Hvert er viðbragð stjórnvalda við þessu til lengri tíma litið? Því við sjáum hverjar afleiðingarnar eru af vaxtahækkununum, annars vegar á möguleika fólks til að kaupa og hins vegar á það hvernig markaðurinn sjálfur er að bregðast við. Þegar við komum út úr þessu ástandi núna verður veruleikinn þá sá að hér hefur lítið sem ekkert verið byggt. Ég er þeirrar skoðunar að það sé almenna markaðnum um megn að leysa þetta til lengri tíma einn. Þegar ég talaði um átaksverkefni og tíu árin þá finnst mér tíu ára kafli ekkert sérstaklega langur í samhengi hlutanna. Þess vegna talaði ég um átak. Ég held að það þyrfti eitthvert kerfi af hálfu hins opinbera sem einfaldlega tekur á þeirri þörf á húsnæðismarkaði sem skapast á hverju ári en ég sakna þess að fá ekki svör við spurningu minni.

Virðulegur forseti. Ég hef ekki verið nægilega skýr áðan, ég skal vera það núna. Ég er sammála hv. þingmanni að við getum ekki treyst á að markaðurinn sjái um þetta. Þannig hefur þetta verið marga áratugi aftur í tímann. Það er þess vegna sem við erum að koma með þessa kerfisbreytingu, við erum að koma fram með áætlun um húsnæðisstefnu í fyrsta sinn. Þessi tíu ára áætlun er samningar við sveitarfélögin. Áætlunin verður til 15 ára og hún verður síðan uppfærð reglulega þannig að maður er alltaf kominn með 15 ára áætlun og 5 ára aðgerðaáætlun og það er það sem við erum að leggja af stað með. Þetta er kerfisbreyting. Hún hefur langtímaáhrif, hefur auðvitað langtímaáhrif á væntingar um verðbólgu, hefur áhrif á byggingaraðilana, þeir vita þá til lengri tíma hvað er, hún hefur áhrif á sveitarfélögin, en til að tryggja að það séu til nægilega margar lóðir þá þurfum við að gera samninga við sveitarfélögin þannig að það verði ekki vandamál, að þetta sé einn ferill, skipulag yfir í byggingarleyfi og framkvæmdaleyfi. Það er einn hluti af þessu. Hvaða varnir erum við með í þessari fjármálaáætlun? Með því að sýna aukið aðhald, sýna auknar tekjur, erum við að styðja við peningastefnu Seðlabankans til að slá hagkerfið hratt niður og verðbólguna hratt niður til þess að markaðurinn jafni sig sem hraðast. Hvað eigum við að gera annað? Við erum að horfa sérstaklega á, við þessar aðstæður, lágtekjuhópana sem aldrei munu eignast húsnæði eða komast í leiguhúsnæði á viðráðanlegu verði nema hið opinbera stígi þar inn og við erum að segja: Það er akkúrat núna rétti tíminn til þess. Þess vegna ætlum við að fara þangað með stuðninginn í meira mæli en við höfum áður gert og þess vegna er verið að leggja áherslu á allt að 30% stuðning eða sem sagt íbúðir sem eru byggðar með opinberum stuðningi, sem er miklu hærra en við höfum áður verið með vegna þess að við teljum að það sé þörf á því miðað við biðlista og annað og eins stöðuna sem er uppi á markaðnum í dag. Hinn hópurinn sem er þar fyrir ofan ætti núna að nýta séreignarsparnaðinn til að safna peningum í eitt eða tvö eða þrjú ár til þess að hann sé betur í stakk búinn til að takast á við það að kaupa sér íbúð þegar aðstæður batna.

Frú forseti. Ég vil koma inn á fjögur atriði í samhengi við málaflokk hæstv. innviðaráðherra í fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir fyrir árin 2024–2028. Það eru atriði er varðar lækkaða virðisaukaskattsendurgreiðslu til byggingar á íbúðarhúsnæði. Þótt það snerti auðvitað á málaflokki fjármálaráðherra hvað framkvæmd ákvörðunarinnar varðar þá hefur það auðvitað áhrif gagnvart áformum um stuðning við uppbyggingu húsnæðis landið um kring. Það er skipulagsstopp orkusveitarfélaga sem auðvitað hefur umtalsverð áhrif ef það verður til þess að hægja á frekari orkuvinnslu hér heima í ljósi þess að loksins tókst að fá rammaáætlun samþykkta hér á síðasta þingi. Það eru samvinnuverkefnin sem hæstv. ráðherra fer fyrir og hefur gengið treglega að fá einkaaðila að. Það kom fram í fréttum núna fyrir nokkrum dögum, mögulega fyrir einni viku síðan eða tveimur, að hæstv. ráðherra lýsti furðu sinni á því hversu treglega gengi að fá aðila til að fjármagna verkefnin og koma að þeim og þar kom fram að það væri eitt verkefni komið af stað en einkaaðili væri ekki kominn að því, sem er brú yfir Hornafjarðarfljót. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig staða þeirra mála er og hvort hann sjái fram á frekari drátt í þeim efnum. Síðan langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra um endurskoðun tekjustofna á ökutæki og umferð, hvort hann sjái fyrir sér að einhver núverandi gjalda verði lögð niður að öllu leyti, ekki að hluta heldur öllu leyti, á móti þessari breyttu eða nýju gjaldtöku. Ég geri ráð fyrir hæstv. ráðherra taki sér meira og minna báðar ræður sínar í þessu samhengi til að svara en hann hefur þá svigrúm til að stilla tímann af á milli umferða.

Virðulegur forseti. Það er gott að fá hérna alveg lotu af spurningum en sjáum hvernig okkur gengur með tímann. Fyrst lækkunin úr 60% niður í 35% á endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu við eigin húsnæði og vinnu við húsnæði. Það er auðvitað aðhaldsaðgerð til að slá niður verðbólguna en hún yrði alltaf tímabundin og myndi væntanlega fara aftur upp í 60%. Hún var einu sinni hækkuð í 100% þegar við vorum að spýta í. Svo dettur hún niður í 60. Ég held jafnvel að við höfum gert það of seint að draga úr þessum stuðningi. Ég held að þenslan hafi aukist um of vegna þessa. Núna er verið að leggja til að slá þetta alveg niður. Ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að þetta gæti haft vond áhrif þegar við erum að reyna að byggja húsnæði á viðráðanlegu verði. Það sem mér þætti koma til greina og beini því bara til umfjöllunar í þingnefndum er að það mætti alveg hugsa sér hvort undanskilja ætti þessa endurgreiðslu til óhagnaðardrifinna félaga sem eru að byggja íbúðir á viðráðanlegu verði vegna þess að það er óþarfi að vera að hækka þann hluta þegar ríkið er í raun og veru bæði að niðurgreiða lán og koma með stofnframlög og sitthvað fleira. Þá er svolítið verið að taka með annarri hendinni og gefa með hinni. En aðalhugmyndin með þessari aðgerð er að slá niður verðbólgu með auknu aðhaldi. Varðandi skipulagsstopp orkusveitarfélaganna þá hef ég fullan skilning á sjónarmiðum sveitarfélaganna og það er ósanngjarnt gefið. Ég held að það séu til ýmsar leiðir til að leysa úr því en hvort við getum gert það hér í þinginu á nokkrum vikum efast ég um og ég held að við þurfum bara að taka samtal við orkusveitarfélögin um þetta. Ég deili þeim áhyggjum með þingmanninum að ef þetta yrði til þess að við myndum ekki virkja neitt á næstu árum þá munum við aldrei ná orkuskiptum eða þeim loftslagsmarkmiðum sem við erum að sækjast eftir. Ég skal koma inn á samvinnuverkefnin og ökutækin í síðara svari mínu.

Frú forseti. Af því að ég er sanngjarn maður þá ætla ég ekki að bæta við spurningum fyrir seinni umferðina en kannski bara örlítið samt varðandi þessa tímabundnu ákvörðun um lækkun endurgreiðslu virðisaukaskattsins: Til hvaða árangurs sér hæstv. ráðherra fyrir sér, ef hann gæti sagt það bara í einni setningu, að væri ástæða til að horfa með því að breyta þessari ákvörðun og færa til fyrra horfs, færa til baka og hækka endurgreiðsluhlutfallið? Þetta eru auðvitað ákvarðanir sem eru gjarnan teknar í samhengi við framlagningu fjárlaga hvers árs og bandorm þeim tengdum þannig að viðbragðssnerpan hefur kannski svona sögulega séð ekki verið mikil hvað þetta varðar. En að öðru leyti ítreka ég bara síðustu tvær spurningarnar um samvinnuverkefnin og síðan endurskoðun tekjustofna af ökutækjum og umferð.

Frú forseti. Ef ég skildi viðbótarspurninguna rétt þá held ég að því hraðar sem þessi aðhaldsaðgerð virkar og við sláum hraðar niður verðbólguna því fyrr getum við snúið til fyrra horfs sem hraðast. Hvort það verður strax í fjárlögum 2024 eða 2025 ætla ég ekkert að segja um af því að það fer auðvitað eftir árangrinum af þessari aðgerð. Varðandi hinar tvær spurningarnar, annars vegar um stöðu samvinnuverkefnanna og fjármögnun þeirra, þá hefur ekkert skort á tilboð í framkvæmdir og það mun jafnvel ekki skorta á tilboð í framkvæmdafjármögnun. Það sem er aðalvandamálið og hefur verið vandamálið er langtímafjármögnunin til 20–25 ára, að hluta til vegna þess að við erum ekki búin að klára umræðuna um hvernig endurgreiðslan verður með gjaldtökunni til baka. Það sama gildir svolítið um ökutækin og þau gjöld sem þar eru. Þar erum við í dag í innviðaráðuneytinu með verkefnastofu með fjármálaráðuneytinu þar sem eru að vinna sérfræðingar nótt sem nýtan dag að því að reyna að leysa úr öllum þessum vanda, þ.e. hvernig við förum úr því að vera með bensín- og dísilgjöld fyrst og fremst, kolefnisgjald ofan á það, yfir í eitthvert annað gjald þar sem allir greiða fyrir notkunina, í tengslum við samvinnuverkefni eða jarðgangaáætlun eða Sundabraut eða höfuðborgarsáttmálann. Þetta eru allt verkefni sem við erum búin að byggja í kringum samgönguáætlun til að reyna að viðhalda framkvæmdastiginu og halda því nægilega háu, flýta framkvæmdum og síðan ætlum við að greiða fyrir þær í framtíðinni. Ná fram ávinningnum af framkvæmdunum en greiða fyrir eftir á. Það sama gildir þá um gjöldin sem eru á ökutækjunum í dag. Hver verður nákvæmlega niðurstaðan? Ég myndi halda, ég ætla ekki að fullyrða það, að bensín- og dísilgjöld hverfi enda munu bæði bensín og dísill hverfa sem orkugjafar innan ekki svo margra ára þannig að ég held að þeir hverfi úr gjaldtökunni alveg en nákvæmlega hvernig þessi blanda verður þori ég ekki að fullyrða. Við erum með sérfræðinga í vinnu við það.

Virðulegur forseti. Eins og hæstv. forseti nefndi þá stend ég hér í pontu sem staðgengill hæstv. mennta- og barnamálaráðherra og ætla að fara yfir helstu málefnasvið ráðuneytis mennta- og barnamála. Ráðuneytið er nýtt ráðuneyti sett saman í upphafi þessa kjörtímabils í þeim tilgangi að fara með málefni sem lúta að heildarhagsmunum barna og ungmenna og felur í sér rík tækifæri með auknum möguleikum og samhæfingu aðgerða og mismunandi málefnasviðum er varða þennan hóp. Innan ráðuneytisins eru menntamál upp að háskólanámi og íþrótta- og æskulýðsmál, barnaverndarmál og málefni barna og ungmenna í víðari skilningi. Undir ráðuneytið tilheyra málefnasvið 20 og hluti af málefnasviðum 18, 22 og 29. Heildarfjárheimild fyrir árið 2024 er áætluð 52 milljarðar kr. Starfsemi mennta- og barnamálaráðuneytis, eins og annarra ráðuneyta, mótast í fjármálaáætlun til næstu ára af þeim áhrifum sem verðbólga og alþjóðleg efnahagsmál hafa á annars sterkan efnahag landsins. Í ljósi þessa er hlutverk ríkisins að draga sig að einhverju leyti í hlé, ná að bæta afkomu ríkissjóðs á sama tíma og draga úr vaxtabyrði heimila og halda kaupmætti sterkum. Bættri afkomu ríkissjóðs má annars vegar ná með aðhaldsaðgerðum en áhersla af hálfu ríkisstjórnarinnar er á hagræðingu í húsnæði, aðföngum og mannauði. Mennta- og barnamálaráðuneytið fer ekki varhluta af aðhaldsaðgerðum, aðhaldskröfur eru á ráðuneytið sjálft og rekstur þess. Þá falla líka niður ýmsar tímabundnar fjárveitingar og framkvæmdum verður frestað að einhverju leyti eins og ríkisstjórnin hefur áður tilkynnt. Í slíkum aðstæðum er mikilvægt að þau verkefni sem teljast til grunnverkefna ráðuneytisins sé forgangsraðað, það sé gætt að því að verja grunnþjónustu og stuðning við viðkvæma hópa og það verði forgangsraðað og fjármunir nýttir vel í þá málaflokka og verkefni í þeirra þágu, þ.e. grunnþjónustunnar. Sum verkefni eru þegar hafin og mörg hver langt komin sem telja inn í grunnþjónustu en eru breytingar og umbætur innan málaflokka ráðuneytisins samt sem áður. Til að mynda má nefna að áfram verður unnið að innleiðingu laga um samþætta þjónustu í þágu farsældar barna sem tóku gildi árið 2022, auk menntastefnu til ársins 2030 sem Alþingi samþykkti árið 2021 en samkvæmt henni er verið að koma á fót nýjum lögum um heildstæða skólaþjónustu og að umbreyta Menntamálastofnun til að ná betur utan um nemendur og starfsfólk skóla með heildstæðum hætti. Þar undir má ekki síst nefna börn með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn. Eitt af markmiðum vinnunnar er að jafna aðstöðu allra, hvar á landinu sem er, og draga úr þeim skilum sem verða þegar nemendur fara á milli skólastiga. Vonir standa til þess að ný stofnun taki til starfa síðar á þessu ári í stað Menntamálastofnunar. Þá má einnig nefna umtalsverða vinnu á sviði málefna framhaldsskólans en þar eru merki um aukningu á fjölda nemenda í starfsnámi á kostnað bóknáms, sem fækkar þá í, sem og að töluvert mikið samtal er hafið um stöðu leikskóla og það starf sem þar er unnið. Undir ráðuneytið heyra margar stofnanir en flestir framhaldsskólar landsins eru reknir af ráðuneytinu og fylgja þeim húsnæði sem sinna þarf og þarf að taka mið af þeim verkefnum sem framhaldsskólanemendur taka sér fyrir hendur. Í íþrótta- og æskulýðsmálum er mikið verk hafið í þeim tilgangi að auka gæði og styrkja faglega umgjörð sem að hluta til er nefnt í stjórnarsáttmála. Einnig hefur verið töluverð umræða um þjóðarhöll en þar ganga viðræður vel við Reykjavíkurborg þó að verkefni frestist eitthvað í ljósi þeirra aðgerða sem ríkisstjórnin hefur kynnt og fjallað var um hér á undan. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið eru mörg stór verkefni á teikniborði mennta- og barnamálaráðuneytis og mörg hver komin vel á veg. Þrátt fyrir aðhaldsaðgerðir verður grunnþjónustuverkefnum öllum haldið áfram og forgangsröðun beitt til að styrkja áfram grunnstoðir samfélagsins, unnið að gæðum menntunar og farsæld allra barna á Íslandi.

Herra forseti. Það var fyrir um 20 árum að ég fór ásamt fleirum stjórnendum í framhaldsskólum á skólamessu í Gautaborg. Umræðan var um hvernig framhaldsskólar undirbúa nemendur sem best og í lok messunnar voru sex 18 ára ungmenni spurð um hvers þau væntu af skólanum í þessum efnum. Fimm þau fyrstu vildu vel launaða vinnu í framtíðinni svo þau gætu keypt sér fín hús og bíla. Seinust fékk stúlka orðið sem hafði komið níu ára gömul til Svíþjóðar frá Indlandi og hún sagði, með leyfi forseta: Peace of mind - hugarró. Hún vildi að skólinn hjálpað ungmennum að öðlast hugarró. Mér hefur oft verið hugsað til þessarar stúlku, ekki síst núna þegar andlegri heilsu ungs fólks, einkum stúlkna, hrakar mikið hér á landi. Hafa skólar og samfélagið allt lagt meiri áherslu á að undirbúa fjárhagslega velgengni, lagt meiri áherslu á skilvirkni og hagkvæmni en andlegt heilbrigði, hugarró? Í þættinum Sprengisandi í gær var athyglisvert viðtal við Viðar Halldórsson, prófessor við Háskóla Íslands. Umræðuefnið var byltingin sem nú stendur yfir í gegnum samfélagstæknina. Viðar benti á að samskipti við fólk augliti til auglitis skorti og fólk taki minni og minni þátt í lífinu fyrir utan miðlana. Nauðsynlegt sé að gefa félagslega þættinum í farsælu lífi meiri gaum, hann sé límið sem heldur samfélaginu saman og samfélagsmiðlarnir sogi mennskuna úr samskiptunum og það hafi afleiðingar. Ein birtingarmyndin sé hrakandi andleg heilsa ungs fólks. Skólarnir eru lykilstofnanir til að vinna gegn þessari hættulegu þróun. Nemendur þurfa einnig gott aðgengi innan skóla að sálfræðiþjónustu og félagsráðgjöf. Slíkur stuðningur er ekki fjármagnaður í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Er hæstv. ráðherra ekki sammála því að fjármagna þurfi forvarnir, bæði til að spara háar upphæðir ef andlegri heilsu hrakaði til lengri tíma en einnig til að bæta lífsgæði og hagsæld?

Herra forseti. Ég þakka nú hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur sem veita mér tækifæri til að svara út frá því hvað mér finnst en ekki sem staðgengill ráðherra og tek undir með hv. þingmanni að það er verulegt áhyggjuefni sem við höfum verið að sjá og greina á síðustu árum og það fer vaxandi; ungmenni sem upplifa kvíða, forstig þunglyndis, jafnvel þunglyndi, og áhyggjur af andlegri heilsu sinni. Þau upplifa ákveðna fötlun í námi, hvort sem er í háskóla eða framhaldsskóla, sem oftast er af andlegum toga. Maður veltir fyrir sér í samfélagi sem er að blómstra með svo mikla velmegun og við erum með kannski tækifæri fyrir unga fólkið sem aldrei fyrr, af hverju þetta er. Ég vil bara taka undir með hv. þingmanni að við þurfum að velta vöngum yfir þessu. Er það eitthvað í kerfunum okkar sem hefur gert það að verkum? Er það eitthvað í samfélaginu okkar sem hefur gert það að verkum? Sjálfur hef ég þorað að segja það upphátt að ég held að velmegunin sé að koma í kollinn á okkur og við gleymum svolítið því að taka þátt í hinu venjulega samfélagi, að tala saman, hvort sem er innan fjölskyldna eða vinahópa. Er það vegna þess að áreitið er of mikið á samfélagsmiðlum eða í skólakerfinu? Ég veit það ekki. En varðandi svo fjármálaáætlun og skólann, svo ég svari einhverju fyrir hönd míns ágæta kollega, ráðherra, þá nær auðvitað námskráin yfir þetta líka. Skólarnir hafa hins vegar mikið sjálfstæði um hvernig þeir takast á við þetta og farsældarlögin, sem er þessi nýja hugsun, miða m.a. að þessu og skylda í raun og veru alla til að grípa fyrr inn í en verið hefur. Ég held að það séu ákveðin tækifæri og það sem er gott í tengslum við fjármálaáætlunarumræðu er að þau eru þá fjármögnuð.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og tek undir með honum að ég bind sannarlega vonir við farsældarlögin, en þau verða að fjármagna. Og tískuorðið sem mikið er notað af hæstv. ráðherrum, snemmtæk íhlutun, hún verður að vera fjármögnuð því að peningarnir skipta líka máli þegar að þessu kemur. En það er þannig, forseti, að margar alþjóðlegar rannsóknir, gamlar og nýjar, sýna glöggt að ójöfnuður hefur áhrif á heilsu fólks, ekki síst andlega heilsu. Ríkisstjórn sem vinnur gegn ójöfnuði slær því margar flugur í einu höggi. Meðal þeirra sem eru í mestri hættu er fólk í viðkvæmri stöðu, þar á meðal börn og innflytjendur. Innflytjendur hér á landi hafa aldrei verið fleiri. Við þurfum á þeim að halda til starfa og gætum ekki haldið uppi hagvexti án þeirra. Það fylgja því einnig áskoranir fyrir samfélagið, ekki síst skólana. Það er mjög mikilvægt að þjálfa fleiri kennara í að kenna og ná til nemenda sem ekki tala íslensku og nauðsynlegt að setja aukið fjármagn og kraft í íslenskukennslu á öllum skólastigum. En það er ekki gert ráð fyrir því í fjármálaáætlunum nægilega. Hvers vegna ekki? Ég óska eftir skýringum hæstv. ráðherra í því efni. Sú ánægjulega þróun hefur átt sér stað að fleiri nemendur leita nú í starfsnám á framhaldsskólastigi. Starfsnámið er mun dýrara en bóknám og þessari þróun verður að fylgja aukið fjármagn. Verkstæði verða að vera til staðar við skólana með tilheyrandi tækjakosti. Verkmenntaskólarnir þurfa að endurnýja tækjakost reglulega til að halda í við tækniþróunina en til þess hafa þeir ekki nægilegt fjármagn og það ástand mun ekki batna á næstu fimm árum gangi fjármálaáætlunin eftir og það gengur ekki. Menntastefnu með áherslu á aukið starfsnám þarf að fylgja mun meira fjármagn en gert er ráð fyrir í fjármálaáætluninni eigi hún að ganga eftir. Getur hæstv. ráðherra ekki tekið undir það, eða má skilja það að það séu skilaboð gefin með fjármálaáætluninni að það eigi að hverfa af þessari braut og snúa aftur í sama farið?

Herra forseti. Mig langar aðeins að bæta við svar mitt í fyrri umferðinni. Þar eru, ef ég þekki þetta rétt, um 100 milljónir sem eru settar í sálfræðiþjónustu í framhaldsskólunum sem eru þá til viðbótar. Við erum líka með fjármagn í að halda utan um börn af erlendum uppruna sem er talsvert meira en við höfum áður haft. Varðandi síðan umræðuna um þennan vissulega mikla kostnað eða meiri kostnað í starfsnáminu en í bóknáminu þá munum við auðvitað sjá fækkun þar og fjölgun í starfsnáminu og síðan aukinn kostnað sem fylgir hverjum stökum nemanda. Þá er áhugavert að átta sig á því að ríkið á yfir einhverja 500.000 m², þar af eru þeir í þessu ráðuneyti að ég held yfir 250.000, þ.e. 52% af öllum fermetrum sem ríkið hefur til ráðstöfunar eru hér. Það er auðvitað mjög dýrt að eiga allt þetta húsnæði og reka þannig að ég held að þar verði talsverð áskorun á næstu árum sem ég veit að ráðuneytið er byrjað að skoða og þar verða einhver tækifæri. Öll sú vinna sem er þar í gangi og varðar starfsnámið hefur verið kynnt öllum. Það er mjög mikilvægt þegar við erum að fara að sjá svona miklar breytingar, þar sem er annars vegar fækkun á bóknámsnemum og hins vegar veruleg fjölgun á starfsnámsnemum, að sjá fyrir sér hvernig uppbyggingin er. Ráðherra hefur nú kynnt það sérstaklega og getur lagt af stað bæði í ár og á næsta ári samkvæmt fjármálaáætluninni og svo verðum við að sjá hvað framtíðin ber í skauti sér. En þetta er fyrst og fremst samtal sem verður að eiga við skólasamfélagið og allt og alla. Ég veit að það er þangað sem ráðuneytið ætlar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina og þótt hann sé staðgengill þá getur maður ekki látið hjá líða að koma hér upp og nota tækifærið og ræða menntamál. Eins og ég hef oft sagt þá held ég að við ræðum þau allt of sjaldan og kannski sérstaklega þá málaflokka sem heyra ekki beint undir okkur hjá ríkinu. Þá er ég að vísa í leikskólann og grunnskólann. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé að einhverju leyti sammála mér í því að við yfirfærsluna þegar grunnskólinn var færður yfir til sveitarfélaganna þá höfum við hér á löggjafarsamkundunni kannski svolítið sleppt höndunum af þessum ofboðslega mikilvæga málaflokki. Nú er ég algerlega sannfærð um að í grunnskólum landsins er alveg troðfullt af frábærum krökkum þannig að þegar við erum að tala um einhver vandamál eða áskoranir þá hefur það ekkert með börn að gera því að þau eru öllsömul frábær. Ég efast ekki heldur um það að við séum með mikið af flottum kennurum til starfa. Það er engu að síður þannig að á öllum mælikvörðum þá kemur það út þannig að við erum að setja töluvert mikið af fjármunum í þetta kerfi okkar en árangurinn á alþjóðlegum mælikvörðum er ekki nægjanlega góður. Ég bara velti því upp hérna og spyr hæstv. ráðherra hvernig hann sér fyrir sér að við getum unnið þetta með sveitarfélögunum. Það eru auðvitað sveitarfélögin sem bera ábyrgð á grunnskólanum. Við erum með í fjármálaáætlun góða mælikvarða og ágætisviðmið um það hvernig við ætlum að auka færni t.d. barna í lestri, en honum er því miður verulega ábótavant. En þó að við stöndum hér, ég og hæstv. ráðherra, og segjum: Þetta er mikilvægt, það þarf að gera þetta, það þarf að fjölga kennurum með leyfisbréf og við þurfum að bæta lestrarkunnáttu barna, þá er spurningin: Hvernig getum við séð fyrir okkur að það skili sér svo inn í skólastarfið? Það er svo annað stjórnsýslustig sem ber ábyrgð á þessu 

Frú forseti. Já, þegar stórt er spurt verður maður að grufla svolítið í því hverju maður getur fundið ráð við og passa sig á því að líta ekki út fyrir að vera það sem maður er, miðaldra karlmaður sem er löngu búinn að útskrifa sín börn úr skóla. Ég var reyndar farinn að hafa áhyggjur af skólanum þegar mínir synir voru þar og hef haft áhyggjur af strákum í grunnskólanum lengi. Svo hefur verið að bætast við þessi andlega líðan ungra stúlkna sem hefur greinilega versnað á síðustu árum. Eitthvað erum við að gera rangt. Ég ætla ekki endilega að segja að það sé allt kerfinu og skólunum og því að kenna. Ég held við eigum að líta okkur nær einfaldlega, bara við fullorðna fólkið, foreldrarnir. Kannski er málið það sem allir eru að segja, að við gefum okkur bara of lítinn tíma til að setjast niður með börnunum okkar. Það var nú reynt að kenna mér að lesa áður en ég fór í skóla, það mistókst en yngri systir mín var miklu skarpari en ég og lærði að lesa á hvolfi. En ég var fljótur að læra að lesa þegar ég kom í skólann af því að það var búið að reyna að ströggla þetta með mér áður. Kannski eru menn að nota tímann of lítið til að lesa með börnunum og kenna þeim þegar þau eru minni og gefa þeim síðan meiri tíma bara til samfélagslegrar samveru. En ég held að sé rétt mat hjá hv. þingmanni að ríkið hafi svolítið sleppt höndunum af málaflokki grunnskólans og ég veit að ráðherrann sem ég er hér að tala fyrir, ætli sér að fara miklu meira inn í það, til að mynda með þessum skólaþjónustulögum og farsældarlögunum, þessari nýju stofnun, og ég held að það sé tæki til þess. Það er mikið og gott samráð í dag við sveitarfélögin og Kennarasambandið sem eru sammála þessari nálgun, að það þurfi aukið samtal og samráð á milli. Síðan er það hvernig við fjölgum kennurum, það tókst alveg ótrúlega vel á síðasta kjörtímabili. Í upphafi kjörtímabils stefndi í skort upp á 8.000 kennara 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og get tekið undir margt af því sem fram kemur í máli hans, að þetta sé samfélagslegt verkefni þannig að það er ekki alltaf hægt fyrir okkur foreldra, nú tala ég sem foreldri, að segja að ábyrgðin sé bara skólanna, ábyrgðin er líka á foreldrunum og heimilunum. En það breytir ekki því að ábyrgð skólanna er engu að síður ofboðslega mikilvæg, ekki síst í því tilliti að um er að ræða jöfnunartæki. Mig langar bara að nefna að ég fagna því mjög sem fram kemur hér um tækifæri til úrbóta þegar verið að tala um ráðgjafaráð og hvernig á að innleiða hagfræði- og félagsfræðilega aðferðafræði við kostnaðar- og ábatamat í tengslum við ákvarðanatöku. Ég held að það sé mjög mikilvægt í ljósi þeirra samfélagslegu umræðu sem hefur átt sér stað um lestrarkennslu og hvaða aðferðir eru betri eða síðri hvað það varðar, að það sé einmitt einhvers konar fagráð sem geti veitt okkur stjórnmálamönnum ráðgjöf í því og ekki síst sveitarfélögunum og inn í skólana. En að því sögðu þá langar mig að ræða líka um börn af erlendum uppruna og sérstaklega fjölda flóttabarna núna sem skólarnir okkar eru margir hverjir að taka ofboðslega vel á móti. En það er líka þannig að skólarnir, sérstaklega í ákveðnum sveitarfélögum, hafa engan veginn þær bjargir sem þarf á að halda. Sjálf hef ég talað fyrir einhvers konar móttökuskóla og ég veit að bæði í Reykjavík og í Hafnarfirði hafa þau verið að gera það mjög vel og ég held hreinlega, og ég spyr kannski hæstv. ráðherra hvort hann geti verið sammála mér í því, að það sé mikilvægt að ríkið stigi þar ákveðin skref og fjármagni einhvern móttökuskóla, alla vega hér á höfuðborgarsvæðinu og með stuðningi á landsbyggðinni þar sem hægt er að fá þetta fagfólk sem vel þekkir til mála til að taka þessar byrðar af sveitarfélögunum sem við vitum 

Frú forseti. Ef ég fer rétt með þá vorum við í jöfnunarsjóði, af því að hann heyrir nú undir mig, að samþykkja um daginn að setja ákveðna fjármuni í eins konar móttökuskóla upp á Ásbrú í Reykjanesbæ fyrir þá sem koma fyrst, til þess í raun og veru að undirbúa börnin til að geta tekist á við það að fara inn í skólakerfið. Það er áskorun fyrir þau og auðvitað skólana. Þetta er orðinn það stór hópur, ekki bara flóttabarna heldur bara barna af erlendum uppruna. Ætli það séu ekki orðnir um 50.000 af erlendum uppruna sem búa hér á landi og margir hverjir hafa sest að, alla vega til skamms tíma, og sumir kannski til langvarandi dvalar. Það mun þýða að við erum smátt og smátt að auka þennan hluta af samfélaginu, fjölmenningarsamfélagi okkar þar sem 25–30% eru af erlendum uppruna. Ef við hugsum okkur það eftir 20–30 ár, að það verði sem sagt það hlutfall af ungmennum, þá skiptir alveg gríðarlegu máli að við tökum vel utan um þennan hóp í skólakerfinu. Kennum þeim íslensku, veitum þeim sömu tækifæri og börnum sem tala íslensku sem sitt móðurmál. Við erum hérna á Íslandi að reyna að gera hlutina þannig að grípa svolítið inn í þegar allt er á fullu því þetta er samfélag sem hreyfist mjög hratt. Hagstofan spáði að það yrði einhver lítils háttar fjölgun á síðastliðnu ári, spáði í desember að fjölgunin yrði milli 2.000 og 3.000, en það fjölgaði um 11.000 á síðasta ári. Þannig að við þurfum alltaf að hlaupa hraðar og hraðar. En það sem ég ætlaði í raun og veru að segja er að tækifæri okkar í þessu er að setja fjármuni í íslenskukennslu og halda utan um þessi börn og það er verið að gera það og í þessari fjármálaáætlun eru tæki til þess.

Frú forseti. Ég er á svipuðum slóðum og þeir hv. þingmenn sem hér hafa rætt við hæstv. ráðherra á undan mér. Mig langar að byrja á því einmitt að tala um það að 38% 15 ára unglinga ná ekki grunnfærni í lesskilningi og stærðfræði. Þetta kemur frá UNESCO 2020. 34% drengja og 19% stúlkna lesa sér ekki til gagns eftir tíu ára grunnskólanám, segir PISA 2018. Skýrsla innri endurskoðunar Reykjavíkurborgar 2019 sýnir að 92,5% innflytjenda eru á rauðu og gulu ljósi í íslenskukunnáttu, þau kunna sem sagt ekki að tala íslensku. Skýrsla ASÍ 2020 sýnir að 10,8% 19 ára ungmenna eru hvorki í námi eða starfi. Kostnaður samfélagsins vegna tapaðs mannauðs er gífurlegur og harmleikur fyrir einstaklinga sem fá ekki notið sín í samfélaginu. Fyrst í þessari umræðu kom hv. þm. Oddný G. Harðardóttir og hún beindi máli sínu sérstaklega að andlegum erfiðleikum hjá ungu fólki í framhaldsskólum. Við erum líka að horfa upp á alveg ótrúlegt brottfall nemenda úr framhaldsskólum, sérstaklega ungra drengja. Þess vegna er það, frú forseti, sem maður furðar sig á því af hverju það er ekki gripið inn í það og gripið fastari tökum að kenna börnunum okkar að vera sjálfsörugg, kenna þeim að lesa og láta þeim virkilega líða vel í skólanum vegna þess að staðreyndin er sú að þegar einstaklingur er orðinn 16 ára gamall og hefur væntingar til þess að verða hitt eða þetta þegar hann er orðinn stór, eins og við öll höfum látið okkur dreyma um einhvern tímann á æviskeiðinu, þá keyrir hann og þessir einstaklingar á vegg. Þau geta ekki lesið sér til gagns. Þau geta ekki fylgt því eftir sem námsefnið krefur af þeim. 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða tímamörkin.

Frú forseti. Hvað erum við að gera? Samkvæmt OECD þá ráðstafar Ísland töluvert miklu fjármagni í grunnskólana og meira heldur en önnur lönd. Grunnskólinn okkar er dýr miðað við annað. Það er spurning hvort það þurfi eitthvað að skoða það betur. Sú vinna er í gangi í góðu samráði við alla að kannski þurfum við að beita þessu fjármagni öðruvísi en við höfum verið að gera. Farsældarlögin, sem ég held við bindum mjög mörg miklar vonir við, breyta ýmsu þar, t.d. færist meira fé yfir á fyrsta stig þjónustunnar sem er það sem við getum kallað snemmtæk íhlutun, þar sem er auðveldara að hjálpa börnunum að fara inn á rétta braut frekar en þegar þau fara yfir í annars stigs þjónustu eða þriðja stigs og eru komin í vandræði. Þar á meðal er t.d. lestrarkennsla og meiri forvarnir, kannski það sem hv. þingmaður var að vísa til, að þeim líði bara betur og séu öruggari með sjálfa sig. Það er ráðgjafarráð og lausnateymi á vegum ráðuneytisins og Menntamálastofnunar sem verður hægt að leita til síðan með erfiðari mál í þessu kerfi. Ég held að þetta sé eitt af því mikilvæga sem við erum að gera. Fagráðgjöf um t.d. lestrarkennslu og annað í þeim dúr verður hjá nýrri Menntamálastofnun og ég held að við höfum líka væntingar til þess að sjá hana starfa betur en hún hefur gert eða forveri hennar. Ég hef væntingar til þess að í því sem ráðherrann hefur verið að beita sér í, barnamálunum og þessari farsældarleið, með þessu gríðarlega samráði sem hefur verið tekið við allt og alla á Íslandi og sýnt mikinn áhuga, séum við á réttri leið.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. En nei, ég get ekki tekið undir það að við séum á réttri leið. Mér finnst við vera gjörsamlega á kolrangri leið. Hér hefur fátækt barna vaxið um 44% á síðustu sex árum. Hér hefur farið stigvaxandi sá vandi sem lýtur að leskunnáttu ungmenna. Hins vegar get ég tekið undir með ráðherranum að það virðist vera að öllum þeim fjármunum sem eru settir í menntakerfið mætti hugsanlega hagræða öðruvísi þannig að þeir skiluðu sér betur í verkefnin. En mig langar til þess að benda ráðherra á tilraunaverkefnið Kveikjum neistann, svokallað, í Vestmannaeyjum, þar liggja fyrir tölulegar upplýsingar og gögn um raunverulegan árangur sem varð af því að koma með þetta tilraunaverkefni inn í grunnskólann til sex ára barna sem nú eru á öðrum vetri í þessu verkefni, Kveikjum neistann. Þau eru öll fyrir utan tvö, þetta eru 48 nemendur, farin að geta lesið. Hvert og eitt einasta, þau eru bara sjö ára. Þannig að ég velti fyrir mér, fyrst að við erum þarna með tölulegar upplýsingar og öll gögn, hvort það sé ekki þess virði sannarlega að taka utan um þetta og skoða með tilliti til þess að fylgja því eftir víðs vegar. Svo eru það nýbúarnir okkar. Það er algerlega með hreinum ólíkindum að við skulum ekki leggja meiri metnað í að taka utan um börn sem eru að koma hér frá öðrum löndum og virkilega láta þau finna sig velkomin í samfélaginu og hjálpa þeim. Hvernig líður þessum börnum t.d. í skóla þar sem þau skilja akkúrat ekki neitt af því sem þar fer fram? Við byrjum á því að brjóta börn niður. Það er ekki, frú forseti, okkur til framdráttar og sóma hér á hinu háa Alþingi. Ég spyr hæstv. ráðherra: Getum við ekki gert svo miklu betur en raun ber vitni?

Forseti. Ég held að þetta sé rétt hjá hv. þingmanni og ég þekki þetta verkefni Kveikjum neistann, það er klárlega eitthvað sem gefur góðar vonir og er tilraunaverkefni sem ráðuneytið byrjaði að styrkja á síðasta kjörtímabili og heldur áfram og getur alveg gert það. Þetta gefur góðar vonir um að það virki þó svo að það megi aldrei gleyma því að það að læra að lesa getur þýtt mismunandi aðferðir fyrir mismunandi börn. En þetta er alla vega jákvætt. Ég man líka eftir að hafa séð í Reykjanesbæ, sem tók mjög fljótlega upp menntastefnuna 2030, fór að innleiða hana í sín kerfi, jákvæð teikn þar um að sú stefna væri til góðs. Þau gátu innleitt hana í sitt kerfi. Ég held að alls staðar þar sem eitthvað jákvætt er að gerast munu aðrir fara að horfa til þess og ráðuneytið að sjálfsögðu fylgist með, styður við slík verkefni og kemur þeim síðan til annarra ef þau gefa góða raun. Það sem ég vildi ítreka varðandi það að við séum á réttri leið, og er þar af leiðandi að einhverju leyti ósammála þingmanninum, er að við erum auðvitað að skipta um kerfi. Það er verið að innleiða þessi farsældarlög. Við erum búin að tala um þau í svolítinn tíma því að fyrst þarf auðvitað að setja löggjöf og það þarf að undirbúa hana með samtali í raun og veru við allt samfélagið ef þetta á að virka og það hefur tekist mjög vel þannig að ég held að við munum fara að sjá breytingar. En auðvitað gerast þær ekki einn, tveir og þrír heldur smátt og smátt. Hluti af þessari fjárfestingu í börnum mun ekki skila sér fyrr en eftir 50–60 ár þegar fólk er búið að vera á vinnumarkaði og hefur farið í gegnum lífið. En vonandi sjáum við strax breytingu í því að það sé hægt að grípa inn í fyrr og leiðrétta minni háttar skekkju þannig að menn lendi ekki á verri stigum.

Forseti. Það á að efla starfsnám. Staðan 2020 var sú að 33,8% nemenda eða svo voru skráð í starfsnám, sem er sögulega séð í hæsta lagi og er það nokkuð jákvætt. Á næsta ári á staðan að vera sú að þetta verði komið upp í rúmlega 34% og markmiðið fyrir 2028, lok þessarar fjármálaáætlunar, er 35%. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé það sem eigi að kallast stórsókn í starfsnámi og eflingu þess. Vissulega er þetta eitt hæsta hlutfall sem við höfum séð, alla vega á þessari öld, hvað varðar hlutfallslegan fjölda þeirra sem eru skráðir í starfsnám, en er 35% markmiðið? Kannski er þessi hæga fjölgun holl en maður veltir fyrir sér hvort þetta sé eflingin sem átt er við eða ekki. Kannski fer ég aðeins í næsta málefni hérna í fyrri umferðinni, en 80% nema í framhaldsskólum klára eða falla brott á fjórum árum; 20% falla brott og 60% klára. 75% karla klára eða falla brott á fjórum árum, meira að segja 50% á þremur árum, en það er 25% brottfall hjá körlum á fjórum árum meðan hlutfallið er 15% hjá konum. Það sem er áhugavert við tölurnar þarna er að það munar ekkert svo rosalega miklu á þeim útskriftarfjölda sem klárar á þremur og fjórum árum. 

Virðulegur forseti. Já, það er stórsókn. Sjónarmið geta auðvitað verið mismunandi, en það er að sjálfsögðu talsverð stórsókn að sjá fyrir sér að það þurfi að byggja einhverja 10–12.000 m² af byggingum svo hægt sé að þjónusta. Farið hefur verið af stað með slíka opinbera kynningu og umræðu og í fjármálaáætlun eru vísbendingar um að hægt sé að leggja af stað í þá vinnu. Ég held ég hafi nefnt hér í ræðu minni eða fyrsta svari að um helmingur allra fermetra í eigu ríkisins, sem eru eitthvað um 500.000 m², séu í þessu ráðuneyti, eða yfir 250.000 m² og mjög stór hluti í framhaldsskólunum. Því held ég að það sé stórsókn að sjá fyrir sér að við verðum í lok þessarar fjármálaáætlunar komin í 35%, við höfum aldrei nálgast það áður. Ef við horfum á Norðurlöndin þurfum við að ná 40% og gætum kannski gert það fyrir árið 2035 ef þróunin heldur áfram í þessa átt. Á næstu tíu árum er talið að bóknámsnemum muni fækka um 2.500 en starfsnemum fjölga um 1.700, árgangarnir eru aðeins minnka og framboðið er ekki nægjanlegt í dag. Húsakosturinn er ekki fyrir hendi og því þarf stórsókn til að geta staðið undir þessu. Svo ég hjakki nú aðeins í því að þetta sé stórsókn; þótt 1 eða 2% séu kannski ekki svakalega mikið þá er rétt, eins og hv. þingmaður nefndi, að við höfum aldrei séð annað eins hlutfall og kannski aldrei eins marga. Sem betur fer er vaxandi áhugi.

Forseti. Með aðstöðuna að gera þá er þetta nefnilega dálítið áhugavert. Tækniskólinn segir okkur einfaldlega að það komi bara frá ráðuneytinu: Þið getið tekið inn svona marga þetta árið - þetta er bara tala - við höfum fjármögnun fyrir þetta marga og þið getið ekki tekið inn fleiri. Það gerir að verkum að skólinn skipuleggur sig með tilliti til þess fjölda, ræður ekki inn fleiri kennara eða reynir ekki að finna húsrými fyrir meiri fjölda. Fjölgunin þar takmarkast því einfaldlega af skipunum stjórnvalda, sem segja: Þið fáið fjármagn fyrir því að taka inn 1.100, eða hvað sem það er, nemendur í skólann þetta árið o.s.frv. Það virðist því ekki endilega vera takmörkun á því hversu margir vilja fara í starfsnámið heldur er fjármagnsskipunin frá ráðuneytinu einfaldlega: Nei, fjárveitingar eru bara svo miklar - gjörið svo vel. Þar af leiðandi fjölgar kannski starfsnemum ekki meira heldur en annars. Varðandi hlutfall kennara í leik- og grunnskólum með leyfisbréf til kennslu þá fannst mér markmiðið þar mjög áhugavert hjá ráðuneytinu. Þar segir að 4% þeirra sem eru með leyfisbréf séu karlar og á næsta ári eigi það að vera 15%. Það á að vera 11% fjölgun á körlum með leyfisbréf í grunnskólum. Ég átta mig ekki alveg á þessu. Kannski er þetta ritvilla og á að vera 14% 2021 og fara upp í 15%, en alla vega stendur 4%. Því velti ég fyrir mér hvaða kraftaverk sé í gangi.

Virðulegi forseti. Það var auðvitað hv. þingmanni líkt að finna þessa villu og gott að geta leiðrétt hana hér í pontu Alþingis. Þarna eiga auðvitað að standa 14% og einhverra hluta vegna hefur talan 1 fyrir framan 4 fallið brott. Hv. þingmaður minntist hér aðeins á Tækniskólann eða skólana almennt, að þeir fengju bara einhverja tölu frá ráðuneytinu. Eins og ég nefndi þá þarf auðvitað húsnæði, starfsaðstæður og einhver tæki og tól til þess að hægt sé að fara í starfsnám og svo þarf líka kennara. Það hefur líka verið þröskuldur, því að jafnvel þótt menn hafi viljað setja aukið fjármagn til þess að taka inn fleiri af biðlistum undanfarin haust - þau gleðilegu tíðindi hafa loksins tekist að snúa við áhuga á starfsnámi, sem nú er vaxandi - þá eru alls konar hindranir fólgnar í því. Varðandi Tækniskólann þá verður þetta auðvitað gríðarlega spennandi. Verkefnisstjórnin, sem hefur verið að fjalla um uppbyggingu framtíðarhúsnæðis hans, skilaði tillögum til ráðuneytisins þar sem gert er ráð fyrir að byggður verði skóli af stærðinni 24–30.000 m² sem mun rúma 2.400–3.000, væntanlega við Flensborgarhöfnina í Hafnarfirði eins og planið er. Ég myndi kalla þetta stórsókn. Þarna kæmi öflugur skóli, nýtískulegur og sérhannaður fyrir starfsnám og þetta svið.

Viðbót eða í staðinn fyrir?

- Auðvitað verður hann að hluta til viðbót en hann er líka í staðinn fyrir það sem fyrir er. En þarna er sókn og reyndar samhliða á átta öðrum stöðum á landinu.

Virðulegi forseti. Ég er kannski á svipuðum slóðum og hv. þingmaður sem var hérna á undan mér. Þetta eru búnar að vera ljómandi góðar umræður í dag um þennan málaflokk og ráðherra stendur sig hreint ágætlega miðað við að vera að svara fyrir félaga sinn í ríkisstjórn. En eins og hér hefur komið fram þá þekkjum við öll umræðuna um að efla og styrkja þurfi starfsnámið. Við höfum rætt það held ég í áratugi að það þurfi að gera betur, gjarnan sagt að yfirvöld á hverjum tíma tali um slíkt á tyllidögum. Það kemur auðvitað fram í þessari fjármálaáætlun, hún er ekkert undanskilin því að halda slíku fram, að við þurfum að taka á þessum málaflokki og það er sannarlega rætt um að efla iðn- og verknám um land allt og fjölga útskrifuðum úr slíku námi sem og að fleiri yngri og í grunnskóla velji sér þessa leið. Hafandi komið úr þessu kerfi þá þekki ég það nú talsvert vel, bæði hvað varðar grunnskólann en ekki síður framhaldsskólann. Það hefur verið bent á það að helsta hindrunin fyrir því að fleiri nemendur séu teknir inn í slíkt nám sé t.d. kennsluhúsnæðið og skortur líka á starfsmenntakennurum. Þess vegna finnst mér ánægjulegt að sjá loksins í fjármálaáætlun að húsakostur starfsmenntaskóla verði endurskoðaður heildstætt til næstu tíu ára. Þar undir er sérstök framkvæmdaáætlun um stækkun þeirra. Það kemur líka fram að ráðherra hafi sett fram tímasetta forgangsröðun þess efnis í öllum landsfjórðungum um að byggja við átta starfsmenntaskóla, sem er vel, eins og hæstv. ráðherra nefndi hér. Þess vegna langar mig til að spyrja: Liggur þessi áætlun um forgangsröðun einhvers staðar frammi og hvenær er gert ráð fyrir því að framkvæmdir hefjist? Nú erum við jú í ákveðnum samdrætti, við erum aðeins að hægja á okkur. Er einungis um að ræða einn skóla í einu eða ætlum við að vera með fleiri? Er hugsunin sú að vera með fleiri viðbyggingar í gangi á hverjum tíma?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Hún tengist aðeins umræðunni sem var hérna áðan. Eins og ég nefndi, held ég, í fyrra svari þá er gert ráð fyrir að nemendum í starfsnámi muni fjölga verulega eða um 1.700 á sama tíma og þeim mun fækka í bóknáminu sem nemur 2.500. Fyrir vikið og sem betur fer þarf að takast á við það vegna þess að það er vaxandi áhugi á starfsnámi, það hefur tekist loksins. Þetta er ekki bara á tyllidögum, þetta er bara raunveruleg breyting í viðhorfi sem tókst á síðasta kjörtímabili og ég vil nú þakka þáverandi ráðherra fyrir það að hluta og ýmsum sem hafa um það rætt. Ráðuneytið hefur sett fram framkvæmdaáætlun um að auka starfsnámshúsnæði á næstu árum og það er gert ráð fyrir ríflega 10.000 fermetra stækkun. Þessi áform hafa verið kynnt ríkisstjórn sem og opinberlega og um þessa forgangsröðun þar sem verður til að mynda farið í útboð vegna 2. 400 fermetra stækkunar Fjölbrautaskólans í Breiðholti á þessu ári og það er jafnframt verið að vinna að gerð frummatsskýrslu vegna stækkunar Menntaskólans á Ísafirði, Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra, Verkmenntaskólans á Akureyri og Fjölbrautaskóla Suðurnesja, en allar þessar framkvæmdir er áætlað að verði boðnar út á næsta ári. Á næsta ári verður síðan unnið að gerð samninga við sveitarfélög og gerð frummatsskýrslna vegna Verkmenntaskóla Austurlands, Fjölbrautaskóla Suðurlands sem og Borgarholtsskóla. Og ég var búinn að nefna að verkefnisstjórnin hafi skilað ráðherra skýrslu vegna Tækniskólans. Þannig að við erum að sjá þarna, að mér sýnist, átta stækkanir á ólíkum stöðum, hringinn í kringum landið, sem segir okkur, held ég, að ráðuneytið horfi til landsins alls í eflingu starfsnáms sem og að í fjármálaáætlun sé stuðningur við það.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er nefnilega mikilvægt að fólk átti sig á því að það er ekki verið að ræða þetta í mjög langri framtíð. Það er það sem mér finnst gott að við drögum hér fram vegna þess sem ég sagði um að á tyllidögum sé verið að tala um þetta. Það hefur auðvitað verið rætt um þessi mál í svo mörg ár og við heyrum að margir innan skólakerfisins eru þreyttir á að bíða eftir framkvæmdum og þess vegna tel ég mikilvægt að við drögum það fram að þetta standi til bara núna, innan tíma sem við getum séð fram undan, ekki innan margra ára. Ég verð nú að segja það hérna af því að mér barst til eyrna að það standi til að sameina Verkmenntaskólanum á Akureyri, sem er starfsmenntaskóli eins og við þekkjum, og Menntaskólann á Akureyri, sem er bóknámsskóli, að ég velti fyrir mér hvort það er að frumkvæði ráðuneytisins og hvort það sé skynsamlegt eða yfirleitt þörf fyrir í sjálfu sér. Þetta eru mjög ólíkir skólar og það er, eins og ráðherra kom inn á, gert ráð fyrir því að bæta stöðu starfsmenntaskóla, það hefur t.d. verið krafa VMA í mjög langan tíma. Þetta kom mér dálítið á óvart. Ég hef ekkert á móti því að við sameinum stofnanir og tel að það sé víða mjög hagkvæmt og skynsamlegt að gera. En þetta var eitthvað sem ég vissi ekki af og tel að það sé eitt af því sem kannski þurfi líka samfélagslega umræðu. En að öðru sem varðar starfsnámið yfirleitt, það er vinnustaðanámssjóður. Ríkisstjórnin gaf fyrirheit um það í tengslum við kjarasamninga 2022 að endurskoða fjármögnun hans við gerð þessarar fjármálaáætlunar til að gera starfsnámi enn þá hærra undir höfði, eins og segir hér, með leyfi forseta: „Tilgangur löggjafar um vinnustaðanámssjóð er að auðvelda nemendum að ljúka tilskildu námi samkvæmt aðalnámskrá framhaldsskóla, koma til móts við kostnað fyrirtækja og stofnana af vinnustaðanámi og auðvelda fyrirtækjum og stofnunum að taka nemendur á náms- eða starfsþjálfunarsamning.“ Mig langar mig að spyrja ráðherrann hvort hann telji að sjóðurinn sé nægjanlega vel fjármagnaður og hvað líði því sem hér er drepið á í fjármálaáætlun, endurskoðun á umgjörð og úthlutunarreglum sjóðsins. Ég held að við séum sammála um að það er gríðarlega mikilvægt að atvinnulífið sé í færum til þess að taka á móti nemendum og við vitum alveg að þörfin fyrir að fjölga starfsþjálfunarplássum er gríðarlega mikil.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni sem jafnframt er formaður fjárlaganefndar og í því ljósi gæti ég sem ráðherra þessa málaflokks eða annarra sagt að auðvitað þyrftum við meiri fjármuni í alls konar hluti. En í þessari fjármálaáætlun erum við fyrst og fremst að leggja áherslu á aðhald. Ég treysti fjárlaganefnd til að fara yfir það í einstökum hlutum hvort þar séu einhverjir hlutir sem megi betur fara. En varðandi sérstaklega vinnustaðanámssjóð, af því að þingmaðurinn spurði um hann, þá er áformað að endurskoða úthlutunarreglur og fyrirkomulag styrkja úr þeim sjóði. Stjórn sjóðsins hefur nú það hlutverk, sjálf stjórn vinnustaðanámssjóðs, að fara yfir þau atriði og skila tillögu til ráðherra og þegar tillagan verður komin til ráðuneytisins er hægt að svara kannski efnislega spurningu þingmannsins en það er eiginlega ekki hægt að gera það núna þar sem sú tillaga liggur ekki fyrir og vinnan er í gangi. Varðandi sameiningu VMA og MA eða samstarf og allt þetta þá getur maður sagt, eins og ég fór yfir í ræðunni, að það að starfsnámsnemum sé að fjölga og bóknámsnemum að fækka á móti er auðvitað áskorun, það hvernig hægt er að efla framhaldsskólakerfið. Ráðherra mennta- og barnamála, ég tala hér fyrir hönd hans, vill efla enn frekar framhaldsskólastigið. Það er ljóst að það þarf að nýta fjármagnið innan þessa málaflokks með skynsamlegum hætti þegar þessar breytingar eiga sér stað og þess vegna hefur ráðuneytið hafið skoðun á möguleikum innan kerfisins til endurskipulagningar fjármagns og hagræðingar með ýmsum hætti. Það liggja hins vegar engar ákvarðanir fyrir og allar þær ákvarðanir verða teknar að sjálfsögðu í nánu samráði við alla þá hagaðila sem hlut eiga í hverju máli og þær kynntar í kjölfarið. Ég vil bara leggja áherslu á að það er svo mikilvægt - og það er að takast - að ná þessu samtali við alla skólameistara, 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér málaflokka hæstv. mennta- og barnamálaráðherra að honum fjarstöddum. Ég geri ráð fyrir að hæstv. innviðaráðherra, sem er nú ekki að byrja í pólitík, hafi eitt og annað um þessa málaflokka að segja. Málaflokkar hæstv. mennta- og barnamálaráðherra falla undir málefnasvið 18, þ.e. íþrótta- og æskulýðsmál, en síðan málefnasvið 22 þar sem leikskólanum, grunnskólanum og fullorðinsfræðslunni ásamt stjórnsýslu-, mennta- og barnamálum er fyrir komið. Mig langar af því að tíminn er naumur að horfa sérstaklega á grunnskólann og leikskólann með hliðsjón af farsældinni sem Framsóknarflokkurinn hefur talað fyrir og á að leiða af sér bætta þjónustu við börn og ungmenni og þá samþættingu sem þarf að eiga sér stað eigi markmiðið að nást. Ef skoðaðar eru þær tölur sem fram koma í fjármálaáætlun er ekki að sjá að tölurnar styðji við fyrirliggjandi áform. Samkvæmt áætluninni er verið að gera ráð fyrir að útgjaldarammi málefnasviðsins lækki um 439 milljónir frá fjárlögum 2023. Þessi lækkun er útskýrð með því að verið sé að fella niður tímabundnar fjárheimildir án þess að það sé skýrt eitthvað frekar. Við erum að sjá málefnasviðið skreppa saman frá því að vera tæpir 5,5 milljarður í það að vera rétt rúmir 5 milljarðar. Maður hlýtur að velta fyrir sér hvort ekki sé verið að stíga þarna skref til baka þar sem við stöndum frammi fyrir fjöldamörgum áskorunum og á það er verið að benda í texta með fjármálaáætluninni. Þar er m.a. tiltekið að mæta þurfi þörfum nemenda með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn og barna í viðkvæmri stöðu. Þá er einnig minnst á veikleika í skólaþjónustu sem þurfi að takast á við. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að þessi niðurskurður til málefnasviðsins geti teflt farsældinni í hættu.

Frú forseti. Ég gæti verið mjög stuttorður og sagt nei, ég hef ekki áhyggjur af því. Ég hef nokkrum sinnum hérna í dag, ekki bara í umræðu um þennan málaflokk heldur einnig minn málaflokk, verið að leggja áherslu á að þessi fjármálaáætlun snýst fyrst og fremst, númer eitt, tvö og þrjú um að sýna í verki stuðning ríkisstjórnarinnar við að styðja við peningastefnu Seðlabankans, að slá á þenslu. Þess vegna eru ekki þær aukningar sem einstaka fagráðherrar vildu sjá og oft er kallað eftir í þessum þingsal. Þannig að ég kalla eftir skilningi á að við erum hérna að sýna fram á aðhald, auknar tekjur til að sýna betri afkomu, til þess að slá niður verðbólgu, til þess að geta í næstu fjármálaáætlunum komið fram með stærri framtíðarsýn um vöxt. Hins vegar vil ég segja að farsældin í leik- og grunnskóla er ekki bara nýir peningar heldur eru þetta líka breytingar á nýtingu fjármagns. Við erum í raun og veru að breyta svolítið hugsunarhættinum og aðferðafræðinni. Innleiðing farsældar og fjármögnun á tímabilinu er fyrir hendi en, eins og ég sagði líka áðan í umræðu um vinnustaðasjóð við þá sem sitja í fjárlaganefnd, þá er auðvitað alltaf tæki til þess að - og því meira fjármagn, því hraðar geturðu gert það og jafnvel eitthvað aðeins meira á hverjum tíma. En ég hef ekki áhyggjur af því að þetta muni ekki ganga. Skólaþjónustulögin eru í undirbúningi og þessi nýja stofnun sem á að fjalla um þetta. Ég held að við séum svolítið að fara af stað inn í innleiðinguna og að sú fjármálaáætlun sem birtist okkur í dag muni styðja okkur við það. Auðvitað væri með meira fjármagni hægt að gera ákveðna hluti hraðar en ég trúi því að við séum á réttri leið hvað þetta varðar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svar. Ég vil vekja bara athygli á að það er hægt að spara á ýmsan hátt, það er hægt að draga saman í rekstri. Spurning hvort það eigi að koma niður á stofnanaumhverfinu eða þjónustu við börn. Það er kannski það sem ég vil draga hérna fram. Mig langar að vekja athygli á þeirri hættu sem við blasir ef þessi markmið í áætluninni nást ekki. Í áætluninni er m.a. bent á að það sé hætta á að viðunandi námsárangur náist ekki og að börnin okkar upplifi ekki þá vellíðan sem þau eiga sannarlega rétt á. Þeir mælikvarðar sem við höfum verið að styðjast við, svo sem eins og PISA, staðfesta að við höfum verk að vinna. Því er bráðnauðsynlegt að viðunandi árangur náist á tíma fjármálaáætlunarinnar. Mig langar hins vegar til að nýta þann tíma sem ég á eftir til að minnast á það sem haft var eftir formanni Félags leikskólakennara í fréttum nýverið þar sem hann segir m.a., með leyfi forseta: „Sveitarfélögin í landinu verða að sammælast um að hægja á vexti leikskólastigsins og stíga skref til baka. Það þarf að kæla kerfið þannig að nýliðun nái að auka hlutfall kennara með leyfisbréf í leikskólum landsins.“ Fagfélag leikskólakennara hefur greinilega áhyggjur af því að krafan um fjölgun leikskólarýma geri það að verkum að ekki takist að manna stöður á leikskólum með fagmenntuðu fólki. Er atvinnulífið að setja of mikla pressu á sveitarfélögin og á foreldra? Kæmi til greina að mati hæstv. ráðherra að skoða aðrar leiðir til að brúa þetta bil, t.d. með því að lengja fæðingarorlof? Gæti það ekki verið ein af þeim leiðum sem hægt væri að fara til að minnka það álag sem nú er til staðar í öllum þéttbýlisstöðum landsins? Að lokum, af því að ég er upptekinn af farsældinni: 

Frú forseti. Ég held að þegar við erum að ræða um þessar breytingar sem farsældarlögin eru að kalla eftir - og hv. þingmaður var að segja: Ef okkur mistekst er þetta í húfi og þetta í húfi - þá megum við ekki gleyma því við hvað við erum að miða. Við erum miða við ástandið eins og við þekkjum það núna, eins og það hefur verið síðastliðin ár. Það hefur augljóslega ekki verið nægilega gott, hvort sem það er árangur í PISA eða vellíðan eða eitthvað slíkt. Þannig að ég held, eftir alla þessa vinnu í kringum farsældarlögin og það gríðarlega mikla samráð og samtal sem hefur átt sér stað við skólasamfélagið og við foreldra, við alla hagaðila, mikill áhugi. Ég held að það segi okkur að við séum á réttri leið og ég held að það tryggi að við náum að innleiða þetta. Það má segja að eftir að við náum að innleiða farsældarlögin þá munum við sjá hvort það þurfi meira fjármagn í einstaka liði og þá hversu mikið. Ráðuneytið er að kalla á þessa innleiðingu tímabundið frá sveitarfélögunum eftir því hvernig þau nýta fjármagn í dag. Við þekkjum það bara af mismunandi sveitarfélögum að það er mjög mismunandi gangur á því. Þannig að hugmyndafræðin í ráðuneytinu er að safna góðum gögnum, góðum sögum til þess að geta nýtt síðan inn í innleiðinguna og byggja á þeim í framhaldinu. Varðandi síðan leikskólana þá er það bara lengri umræða. Ég myndi bara að gleyma mér í því að vera staðgengill mennta- og barnamálaráðherra og færi að tala út frá eigin brjósti um áhyggjur af því. Jú, ég er sammála því, annars vegar held ég að það sé gott fyrir börn að geta verið sem lengst með foreldrum sínum. Ég hef líka áhyggjur af því að við værum bara með einhverja kvikklausn og lengdum fæðingarorlofið og það kæmi niður á jafnrétti. Þannig að það eru svo margir vinklar á þessu. 

Virðulegur forseti. Þau málefnasvið sem falla undir verksvið matvælaráðherra eru nr. 12 og 13 og að hluta 7, 17 og 21. Ég mun hér fara yfir nokkur lykilatriði úr nýrri fjármálaáætlun fyrir árið 2024–2028, af málefnasviðum 12 og 13. Grundvallaratriðin sem horft var til í mínu ráðuneyti við vinnslu fjármálaáætlunar voru styrking innviða grunnatvinnugreina okkar; sjávarútvegs, landbúnaðar og lagareldis. Með þeirri styrkingu sköpum við skilyrði fyrir aukinni velsæld almennings og verðmætasköpun innan greinanna. En fyrst nokkur orð um áætlunina almennt. Hún byggir á því markmiði ríkisstjórnarinnar að tryggja langtímastöðugleika í fjármálum hins opinbera með því að vaxa út úr skuldunum. Og eins og alþjóð veit þá tók ríkissjóður á sig verulegar byrðar vegna heimsfaraldurs kórónuveiru á meðan stór hluti atvinnulífsins og verðmætasköpun lá í dvala svo mánuðum skipti. Með ábyrgri stjórn ríkisfjármála tryggjum við sjálfbæra þjónustu hins opinbera til lengri tíma á sama tíma og við beitum ríkisfjármálunum til að vernda viðkvæma hópa. Verkefnin fram undan í matvælaráðuneytinu byggja á markvissri stefnumótun um langtímasýn í kjarnagreinum matvælaframleiðslu. Fyrir páska mælti ég fyrir þingsályktunartillögu um matvælastefnu til ársins 2040 en stefnan er mikilvægur vegvísir sem hefur það að markmiði að stuðla að aukinni verðmætasköpun í matvælaframleiðslu hér á landi, tryggja fæðuöryggi og auka velferð í sátt við umhverfi og náttúru. Landbúnaðarstefna til ársins 2040 er einnig í meðförum þingsins, hjá hv. atvinnuveganefnd, en markmið hennar er efling og styrking íslensks landbúnaðar með sjálfbæra þróun að leiðarljósi og nú um stundir er unnið að stefnumótun í sjávarútvegi undir formerkjum Auðlindarinnar okkar í þeim tilgangi m.a. að tryggja ábyrga nýtingu auðlinda og stuðla að aukinni sátt um þessa mikilvægu atvinnugrein. Miklu skiptir að við sköpum skilyrði fyrir sjálfbæran vöxt fiskeldis, að við rennum styrkari stoðum undir rannsóknir á hafinu og styrkjum grundvallarþætti í fiskveiðistjórnarkerfinu. Ef við víkjum fyrst að málefnasviði 13, um sjávarútveg og fiskeldi, þá fellur þar undir stjórnsýslu Fiskistofu, þ.e. stjórnun sjávarútvegs og fiskeldis, og Verðlagsstofa skiptaverðs. Verkefnin sem um ræðir eru m.a. stjórnun á nýtingu auðlinda hafsins, vöktun Hafrannsóknastofnunar og annað eftirlit. Einnig falla undir þetta málefnasvið styrktarsjóðir vegna fiskeldis; Fiskeldissjóður, Umhverfissjóður sjókvíaeldis og Fiskræktarsjóður. Gert er ráð fyrir að útgjaldarammi málefnasviðsins aukist um 1.224 milljónir frá árinu 2023–2028 og þar af nema aðhaldsráðstafanir á tímabilinu um 414 millj. kr. Breytingar á málefnasviðinu felast fyrst og fremst í auknum framlögum, annars vegar til að styrkja stjórnsýslu og eftirlit með fiskeldi og hins vegar til að efla hafrannsóknir og eftirlit með sjávarútvegi. Á tímabili fjármálaáætlunar er gert ráð fyrir að framlög til þessara verkefna aukist um samtals 5,2 milljarða kr. og tæpum helmingi þeirrar fjárhæðar, eða 2,2 milljörðum kr., verði varið í styrkingu stjórnsýslu og eftirlits með fiskeldi. Þá renna 3 milljarðar kr. á tímabilinu til eflingar hafrannsókna og eftirlits með sjávarútvegi. Þessi auknu framlög miða að því að skapa sjávarútvegi skilyrði til aukinnar verðmætasköpunar með sjálfbæra nýtingu að leiðarljósi. Eftir því hefur verið kallað um langt árabil að efla beri hafrannsóknir á Íslandi og hefur komið fram í nýlegri greinargerð um stöðu hafrannsókna frá Jóhanni Sigurjónssyni að það sé orðið svo að íslenskar sjávarafurðir séu því aðeins samkeppnishæfar á alþjóðamörkuðum, og tryggt sé að nýting auðlinda sjávar sé sjálfbær, að við stóreflum hafrannsóknir. Það er sem sé bæði skýrt og tímabært og hefur verið á það bent, bæði hér á Alþingi og ekki síður í ýmsum skýrslum og úttektum. Í greinargerð Jóhanns segir m.a. að starfsemi Hafrannsóknastofnunar sér kjarnastarfsemi í íslenskum sjávarútvegi sem hafi ekki einungis áhrif á stöðu þekkingar um stofna heldur líka varðandi orðspor sjávarafurða. Virðulegi forseti. Ég bara áttaði mig ekki á því að ég hefði svo stuttan tíma. Þannig að ég mun þá væntanlega hér í andsvörum fá tækifæri til þess að ræða bæði lagareldi og kornrækt en hvort tveggja er hér að njóta líka viðbótarframlaga í áætluninni.

Frú forseti. Það er auðvitað rétt sem hæstv. ráðherra segir, hér er margt undir og tíminn ekki mikill. Mig langar til að fara aðeins almennum orðum um þau meginmarkmið og þá framtíðarsýn sem lýst er í fjármálaáætlun um kolefnishlutlausa matvælaframleiðslu, sjálfbæra auðlindanýtingu, að vistkerfisnálgun sé höfð að leiðarljósi í öllu vísindastarfi og auðvitað einnig um kolefnisjöfnunina sem samræmist alþjóðlegum skuldbindingum. Þetta eru að mínu viti góð leiðarljós og markmið. Hljómar vel, en kannski hægara um að tala en í að komast og um það snýst okkar starf hér. Mig langar til að beina sjónum að lagareldinu og þeim áhættuþáttum sem talað er um í fjármálaáætlun og tengjast hröðum vexti greinarinnar eins og komið hefur fram. Þessi hraði vöxtur getur sem sagt leitt af sér óafturkræf umhverfisleg áhrif eins og við vitum. Við höfum áður rætt hér á þessum þingfundi um framtíð sjókvíaeldis og lagareldis í landinu. Spurning mín til hæstv. ráðherra er tiltölulega einföld. Hún varðar fjármögnun þeirra verkefna sem þarf að vinna. Hér er rætt um stóreflingu rannsókna, bæði á sviði eldis og hafrannsókna, en hafi ég skilið texta fjármálaáætlunar rétt er áfram gert ráð fyrir því að sækja þurfi styrki í samkeppnissjóði, t.d. fiskeldissjóð - þó svo að rætt sé um að auka eigi framlög í hann. Ég myndi gjarnan vilja heyra álit hæstv. ráðherra á því að áfram verði farið á þeirri braut að sækja þurfi í samkeppnissjóð til lögbundinna verkefna, hvað þá að sveitarfélögin séu að bítast þar um þessar upphæðir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt sem fram kemur í hennar máli að það eru töluverð álitamál á ferðinni varðandi fjármögnun rannsókna og innviðauppbyggingar í kringum lagareldið og ekki síst að því er varðar Umhverfissjóð sjókvíaeldis. Við höfum það fyrir framan okkur í skýrslu og úttekt Ríkisendurskoðunar að þar segir beinlínis að full ástæða sé til að endurskoða þennan þátt löggjafarinnar sem er löggjöfin um fiskeldissjóð og aðra gjaldtöku í kerfinu. Ég hef sagt það oft hér í ræðustól Alþingis og get sagt það aftur núna að ég er algerlega sammála því að hvort tveggja er mikið umhugsunarefni, þ.e. annars vegar að sveitarfélögin þurfi að sækja um til nefndar, sem er oftar en ekki staðsett á höfuðborgarsvæðinu, til að sannfæra þá nefnd um mikilvægi einstakra þátta í uppbyggingu en enn þá síðra er það fyrirkomulag að Umhverfissjóður fiskeldis skuli vera með þeim hætti að Hafrannsóknastofnun sé háð honum um rekstur lögbundinna verkefna. Kannski gætum við sagt að þetta væru leifar frá gömlum tíma. Tíminn er nú samt ekki svo gamall því að þetta er fyrirkomulag sem hefur verið við lýði í nokkur ár vegna þess að við vildum á einhverjum tímapunkti aftengja það sem við kölluðum markaðar tekjur og vera bara með skýra ráðstöfun á nauðsynlegu fjármagni til reksturs. Það á auðvitað við um þessa hlið reksturs Hafró að því er varðar utanumhaldið um fiskeldi. Þannig að ég tel að þetta sé verðug og mikilvæg ábending hv. þingmanns.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir viðbrögðin. Þau gefa mér vonir um að farið verði af þessari braut umsókna í samkeppnissjóði í verkefni er lúta að samfélagsuppbyggingu í sveitarfélögunum, sem sannarlega þarf að ráðast í vegna atvinnuuppbyggingarinnar sem þar á sér stað en ekki síður og kannski fremur þegar um er að ræða lögbundin verkefni og vísindarannsóknir. Nú kemur fram í fjármálaáætluninni vilji hæstv. ráðherra til að efla mjög rannsóknir á sviði lagareldis og einnig hafrannsóknir almennt. Ég vil nota tækifærið til að taka undir nauðsyn þess að þær rannsóknir séu vel fjármagnaðar, vegna þess að eins og við vitum skila þær sér með svo margvíslegum hætti inn í atvinnulífið og inn í verðmætasköpunina þegar til lengdar lætur og eru að sjálfsögðu einnig grundvöllur þess að hér sé hægt að starfrækja atvinnugreinar sem standast samjöfnuð við sömu atvinnugreinar í öðrum löndum. Þó að við kannski deilum um útfærslurnar og ákveðnar hliðar, bæði á sjávarútveginum og síðan á eldinu, þá held ég að við höfum öll mikinn metnað fyrir hönd atvinnugreinanna og metnað fyrir þeim tækifærum sem þau þó geta fært okkur, að því gefnu að alltaf sé hugað að faglegum sjónarmiðum og öllum þeim sjónarmiðum sem lúta að umhverfisrétti og umhverfisvernd. Þá er ekki síst nauðsynlegt að byggja á vísindarannsóknum sem segja okkur hver staðan er í hvert sinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn fyrir hennar fyrirspurnir og vangaveltur. Ég held að það sé ekki ofmælt hversu mikilvægt það er í allri auðlindanýtingu, og raunar matvælaframleiðslu yfir höfuð og frumframleiðslugreinum, að gæta betur að umhverfissjónarmiðum heldur en gert hefur verið. Sem betur fer er það orðið þannig almennt í umfjöllun um þessa málaflokka, ég nefni umfjöllun um landbúnað til að mynda á Evrópuvísu, umræðuna um annars vegar loftslagsáhrifin og hins vegar áhrifin á líffræðilega fjölbreytni. Þetta er alls staðar orðið leiðarstef en ekki, eins og kannski var fyrir ekkert löngu, annar málaflokkur. Það sama gildir sem betur fer um sjávarútveginn. Þar er aukin almenn vitund um það hversu mikilvægt það er að þekking sé fyrir hendi á vistkerfi sjávar en ekki fyrst og fremst eða jafnvel eingöngu á tilteknum nytjastofnum. Þarna þurfum við að gæta enn betur að þegar við erum að horfa til áhrifa af loftslagsbreytingum og súrnun sjávar, breyttu hitastigi o.s.frv. Varðandi sjókvíaeldið þá er það algjört leiðarstef í mínum huga að þar verðum við að bæta verulega í rannsóknir til þess að við vitum og getum byggt vöxt greinarinnar, hvort sem hann er fyrirséður eða væntur af einhverjum tilteknum framkvæmdaaðilum, á vísindalegri þekkingu þar sem náttúran nýtur vafans.

Frú forseti. Helstu áherslur í þessari fjármálaáætlun sem lúta að landbúnaðinum eru að sjálfsögðu áhugaverðar og það kemur m.a. fram að efla skuli fæðuöryggi og standa vörð um heilbrigði plantna og dýra, velferð dýra og öryggi matvæla, draga úr losun gróðurhúsalofttegunda vegna landbúnaðar og auka bindingu, skapa skilyrði til fjölbreyttari landbúnaðarframleiðslu með sjálfbærni, landnýtingu og nýsköpun að leiðarljósi. Þetta eru göfug og góð markmið. Þá eru einmitt, í þessum landbúnaðarkafla fjármálaáætlunarinnar, talin upp nokkur atriði sem stjórnvöld líta á sem helstu áskoranir innlends landbúnaðar á komandi árum. Meðal þessara áskorana eru loftslags- og umhverfismál sem eru talin ein helsta áskorunin. Ég er þeirrar skoðunar að við verðum að tryggja að það sem bændur leggja af mörkum til kolefnisjöfnunar njóti alþjóðlegrar viðurkenningar og viðurkenndrar vottunar. Það er hlutverk stjórnvalda og bændur geta látið verulega að sér kveða á þessu sviði. Við þekkjum það, enda er kolefnisbúskapur vaxandi grein, m.a. erlendis eins og í mörgum löndum Evrópu og Norður-Ameríku, svo dæmi sé tekið. Þess vegna er mjög mikilvægt að velta því fyrir sér hvar við stöndum þegar kemur að þessum mikilvæga málaflokki, kolefnisbúskap og hlutverki bænda í kolefnisjöfnun. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvar sjáum við hvatana í fjármálaáætlun hvað þetta varðar, sem snúa beint að bændum og þessari mikilvægu kolefnisjöfnun?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt sem kemur fram í hans máli að áhersla á kolefnisbúskap og loftslagsmál er vaxandi í landbúnaði, rétt eins og í öðrum greinum matvælaframleiðslu, og um hríð hefur verið í gangi verkefni sem kallast Loftslagsvænn landbúnaður þar sem bændur hafa getað lagt sitt af mörkum í samræmi við þær áherslur og hafa sumir hverjir í raun og veru náð algerlega ótrúlegum árangri í þeirri vegferð. En þegar við erum að tala um það með hvaða hætti við getum togað allan landbúnaðinn meira í átt að loftslagsvænni sjónarmiðum þá stendur endurskoðun búvörusamninga yfir á þessu ári sem skiptist, eins og hv. þingmaður veit, í fjóra tiltekna kafla. Endurskoðun stendur yfir núna og hef ég fyrst og fremst lagt áherslu á þrjú meginmarkmið þeirrar endurskoðunar; í fyrsta lagi fæðuöryggi, í öðru lagi loftslagssjónarmið og í þriðja lagi að einfalda kerfið almennt og gera það gagnsærra sé þess nokkur kostur. Því viljum við, í samstarfi við bændur, stilla hvatana þannig af í kerfinu - það verður gert í gegnum búvörusamninga - að hvatinn til þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka bindingu endurspeglist í samningunum sjálfum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Næst langar mig aðeins að víkja að fæðuörygginu. Framleiðsla í landbúnaði hefur verið að dragast saman, bæði í kjötgreinum og garðyrkju, og án frekara fjármagns inn í þessar greinar þá er slík þróun áfram fyrirséð til næstu ára. Þetta er að sjálfsögðu áhyggjuefni. Þessi samdráttur hefur síðan aftur mjög neikvæð áhrif á fæðuöryggi, sjálfbærnina og loftslagsmarkmiðin. Til að snúa þróuninni við þá verðum við að sjálfsögðu að bregðast strax við þessu, enda tekur umtalsvert lengri tíma að auka framleiðslu heldur en að draga úr henni. Þannig má gera ráð fyrir að uppbygging framleiðslu sem fer að skila eðlilegum afurðum afköstum taki allt að þrjú til sjö ár, eftir greinum að sjálfsögðu. Mikil þekking er til staðar þegar kemur að kornrækt á Íslandi. Fjallað hefur verið um hvar best er að stunda kornrækt og með hvaða hætti og við stöndum okkur vel í þeim efnum. Með hækkandi olíuverði í Evrópu og almennt, þá verðum við að vera samkeppnishæf og erum orðin samkeppnishæfari hvað þetta varðar á mörgum sviðum. Við eigum náttúrlega mikið af ónýttu landi og því væri hægt að rækta hér mikið korn, bæði til fóðurs og manneldis, og eins og við þekkjum er korn uppistaðan í kjarnfóðri. Í skýrslu um matvælaöryggi segir að þótt Ísland sé á jaðarsvæði kornræktar megi rækta hér töluvert korn til fóðurs og manneldis. Stríðið í Úkraínu hefur sýnt okkur hversu mikilvægt það er að horfa til fæðuöryggis þjóðarinnar. Kornrækt er fæðuöryggi og auk þess þjóðhagslega hagkvæm. 

Virðulegi forseti. Ég þakka enn hv. þingmanni spurninguna. Það er auðvitað mjög mikilvægt að stíga strax markviss skref, eins og kemur fram í máli hv. þingmanns, til að nýta þau tækifæri sem eru fyrir hendi. Að minni beiðni var unnin sérstök skýrsla af sérfræðingum Landbúnaðarháskólans um það hvernig við gætum eflt kornrækt með markvissum aðgerðum. Þær tillögur sem lagðar eru til í skýrslunni eru fjármagnaðar í þessari fjármálaáætlun, þar sem gert er ráð fyrir 2 milljörðum kr. á tímabilinu til að byggja upp innviði kornræktar, fjárfesta í plöntukynbótum o.s.frv. Fyrstu skrefin hafa þegar verið stigin, en í síðustu viku undirritaði ég samkomulag við Landbúnaðarháskólann um að hefja innleiðingu á nýrri tækni við plöntukynbætur sem munu gjörbreyta þeim tíma sem það tekur að aðlaga nytjajurtir á borð við bygg og hveiti að íslenskum aðstæðum. Vegna þessara skrefa mun sá tími koma innan 10–15 ára að við munum geta keypt íslenskt brauðhveiti af íslenskum kornbændum. Með þessu erum við að taka skref í þá átt að tryggja að innlendur landbúnaður geti í raun brauðfætt okkur þegar fram í sækir. Þetta eru raunar stór þáttaskil í samtímasögu landbúnaðarins. Þessi áform mæta helstu áskorunum sem að okkur steðja í málefnum fæðuöryggis og stuðla auk þess að auknum tækifærum til fjölbreyttrar atvinnu í dreifbýli. Þá hef ég reyndar líka heyrt, sem er hv. þingmanni örugglega til gleði, að sunnlenskir bændur stefni að því að halda stofnfund á nýju kornsamlagi í lok þessa mánaðar og ég fagna sérstaklega þeim áformum. Því er mikið að gerast í þessu verkefni og ég tel að þarna séum við að stíga mikilvæg skref, bæði í átt til aukinnar áherslu á hringrásarkerfi og þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda en síðast en ekki síst til að auka hér fæðuöryggi.

Frú forseti. Ég ætlaði að spyrja hæstv. matvælaráðherra út í fjármálaáætlun varðandi þætti sem snúa að sjávarútveginum. Það er eitt og annað sem ég rak augun í þegar ég fór yfir þennan texta. Í fyrsta lagi þá er ekki að sjá að þingflokkur Vinstri grænna hafi haft mikil áhrif á þessa stefnu. Hann flutti hér allur sem einn stefnu um að auka félagslegan þátt fiskveiðistjórnarkerfisins, eins og þau kjósa að kalla það, úr 5,3% í 8,3%. Það er ekki hægt að sjá nein merki þess í fjármálaáætluninni þannig að það virðast bara vera einhver leiktjöld þegar á hólminn er komið. En mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra út í endurskoðun veiðigjaldsins, sem er m.a. rætt hér á bls. 59. Er hugmyndin að hækka eða lækka það, eða kannski, eins og hún talaði um í ræðunni og mér myndi finnast ákjósanlegast, að auka veiðar og vaxa út úr vandanum, auka tekjur með þeim hætti? Síðan eru það framlög til Hafró. Ég held að það væri ágætt að fá nánari skýringar á því. Eru einhverjar breyttar áherslur? Menn verða einfaldlega að hafa það í huga að það eru borðleggjandi staðreyndir að allar tegundir sem hafa verið kvótasettar hafa síðan minnkað, aflinn hefur minnkað í kjölfar kvótasetningarinnar, ekki aukist, þannig að stjórnunin hefur ekki verið að gera sig. Og síðan vil ég spyrja út í þessi auknu útgjöld í fiskveiðieftirlit. Það væri áhugavert að fá það fram, eru einhverjar breyttar áherslur? Áherslurnar hafa verið á síðustu árum og jafnvel undir stjórn hæstv. ráðherra á hið smáa í greininni, grásleppubáta, strandveiðibáta. En svo eru kannski augljósir þættir sem þyrfti að taka á, hæstv. ráðherra, sem eru auðvitað þessi vigtarmál, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Ég ætla að byrja á því að fjalla um starfsemi Hafrannsóknastofnunar. Það liggur algerlega fyrir að hún er alger kjarnastofnun í íslenskum sjávarútvegi og raunar í íslensku stofnanaumhverfi þar sem við byggjum okkar nýtingu á sjávarauðlindinni á þeirri þekkingu sem þar hefur byggst upp. En um leið þá liggur það algerlega fyrir að ráðgjöf Hafró um afla er ekki bara mikilvæg fyrir vistkerfisnálgun varðandi auðlindir sjávar heldur líka vegna orðspors sjávarafurða í markaðslegu tilliti þar sem Hafró er í auknum mæli að miðla upplýsingum til kaupenda íslenskra afurða. Ég vil undirstrika þennan þátt vegna þess að eins og hv. þingmaður bendir á þá er hér gert ráð fyrir umtalsverðum fjármunum þar sem við erum að auka áherslu á hafrannsóknir. Við þurfum að hafa sterkan vísindalegan grunn þegar við erum að taka ákvarðanir um nýtingu sjávarfangs. Við höfum séð það og sáum það á góðri úttektarskýrslu Jóhanns Sigurjónssonar að við höfum verið að dragast aftur úr löndunum í kringum okkur hvað þetta varðar og þurfum að gera umtalsvert betur þarna. Ég þakka hv. þingmanni því fyrir að nefna Hafró sérstaklega. Varðandi endurskoðun á lögum um veiðigjald þá er það rétt að það kemur fram í áætluninni að sú endurskoðun er unnin í samhengi við verkefnið Auðlindin okkar, sem hv. þingmaður þekkir. Þar er verið að vinna frekari greiningar á útfærslum með það fyrir augum að einfalda kerfið en ég held að engum dyljist að það er mikilvægt þar að sækja meira fjármagn til útgerðarinnar í sameiginlega sjóði.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. En varðandi Hafró held ég að það verði bara einfaldlega að horfa á niðurstöðuna. Niðurstaðan er sú með nánast allar tegundir sem hafa farið undir þessa stjórn, aflamarkshlutdeild, að aflinn hefur minnkað en ekki aukist eins og ætlunin var. Þetta eru bara tölulegar staðreyndir og fólk verður að horfast í augu við það. Hvað varðar framtíðarsýnina sem kemur þarna fram í skýrslunni - og það er rétt að taka það fram að ég heyrði í ágætum liðsmanni Vinstri grænna sem vildi einmitt að það yrði tekið á framtíðarsýninni hér í umræðunni í dag - þá skortir svolítið á hana. Það er auðvitað þannig að það skortir á gagnsæi. Fólkið í landinu vill ræða um það hvers vegna fjármunir eru að safnast upp í skattaskjólum, í svokölluðum gervisölufélögum í skattaskjólum. Fólkið vill ræða jafnræði, ekki út frá því hvort það séu konur og karlar heldur bara hvernig allir landsmenn geta staðið jafnir að nýtingu auðlindarinnar. Það er algjörlega horft fram hjá því og ég sakna þess og það væri svolítið áhugavert að fá sjónarmið ráðherra í þessu máli. Þetta sem kemur hér fram er kannski ekki alveg í samræmi við það ákall sem kemur frá hennar flokksmönnum og almenningi í landinu um breytingar í átt að jafnræði. Menn tala hér um alþjóðlega samkeppni. Hver er hún, hæstv. ráðherra? Það er auðvitað ekki þannig að þessi ágætu fyrirtæki standi í mikilli alþjóðlegri samkeppni. Það kemur fram í skýrslunni sem Auðlindin okkar hefur skilað af sér að það er einfaldlega ekki þekkt neitt vörumerki heldur eru íslenskar sjávarafurðir meira og minna seldar á hrávörumarkaði. Það er ekkert vörumerki sem er í beinni samkeppni, alla vega ef marka má bráðabirgðaskýrslu ráðherra. Ég sakna þess að það sé ekki meiri metnaður í að koma 

Virðulegur forseti. Af því að hv. þingmaður veltir sérstaklega fyrir sér framtíðarsýn þá eru það þessi þrjú áherslumál sem ég er með í þessari fjármálaáætlun: Í fyrsta lagi það að auka hafrannsóknir, sem ég hef nú gert grein fyrir nokkrum sinnum í orðaskiptum við hv. þingmann. Í öðru lagi að auka eftirlit í fiskeldi, enda hafa komið fram ítarlegar ábendingar frá Ríkisendurskoðun og fleiri aðilum um mikilvægi þess að bæta eftirlitið í fiskeldinu; og tel ég raunar að við getum ekki beðið eftir því að bæta það. Loks er það það sem fram kom í orðaskiptum mínum við hv. þm. Birgi Þórarinsson áðan og það er framtíðarsýn varðandi uppbyggingu kornræktar í landinu. Það er náttúrlega algjörlega nýr kafli í sögu landbúnaðar hér ef vel tekst til og byggir á góðri og öflugri úttekt og skýrslu um möguleikana sem við eigum í kornrækt. En ég vil að lokum undirstrika hér í orðaskiptum við hv. þingmann að ég tek heils hugar undir mikilvægi þess að gæta vel að gagnsæi í rekstri sjávarútvegsfyrirtækja og tel raunar að það sé ein meginforsenda þess að traust sé og gildi um sjávarútveginn á Íslandi, að það sé sterk tilfinning fyrir því að það sé allt uppi á borðum. Ég hef lagt mikla áherslu á það í minni vinnu og ekki síst í verkefninu Auðlindin okkar sem ég held að sé raunar mikilvægt verkefni í því skyni að auka traust í samfélaginu og með það að markmiði að ná betri sátt í þessum mikilvæga atvinnuvegi.

Frú forseti. Í fyrri ræðu minni langar mig að fjalla aðeins um landbúnað, hoppa frá sjávarútveginum sem við vorum að tala um en fara svo aftur í sjávarútveginn í seinni ræðu, kannski bara til að rugla hæstv. ráðherra aðeins. Þegar litið er á landbúnaðarkaflann í fjármálaáætluninni þá má sjá að samdráttur er í útgjöldum tengdum landbúnaði. Þar kemur fram að 360 millj. kr. lækkun muni eiga sér stað í tengslum við búvörusamninga. Á sama tíma er líka verið að setja ansi háleit markmið hvað varðar samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda miðað við hver staðan er núna. Á síðasta ári voru þau um 3%. Á þessu ári er markmiðið 3% en árið 2028, í lok tímabilsins, er markmiðið 38%. Svo að ég noti nú orð hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þá er náttúrlega mjög ánægjulegt ef hægt er að ná þessu markmiði algerlega ókeypis, og ekki bara ókeypis heldur líka þrátt fyrir niðurskurð til bænda. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún telur sig geta náð þessum markmiðum um 38%, á sama tíma og verið er að skera niður fjármagn til bænda um 360 milljónir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Í fyrsta lagi þá útskýrist þessi breyting milli ára af spretthópsgreiðslunum sem voru á þessu ári en ekki á því næsta. Það skýrir þetta að hluta. Hins vegar erum við, þegar allt dæmið er reiknað, að bæta í við landbúnaðinn með þessum nýju peningum sem falla þarna til kornræktarinnar. Svokallaður vatnshalli er innbyggður í búvörusamninga, sem er ákveðin breyting á milli ára og ég tek undir þær áhyggjur sem margir bændur hafa haft af þeim hluta sem lýtur að því að leggja sitt af mörkum í loftslagsmálum. Það er mikilvægt að það sé partur af því sem nýtur einhvers konar hvata í kerfinu. Við erum núna að skoða það sérstaklega við endurskoðun búvörusamninga og horfum til þess að bændur sem leggja mikla áherslu á loftslag og kolefni njóti þess í ríkari mæli. Endurskoðun gildandi búvörusamninga er núna nýhafin og samtal við bændur um hana, þar sem þessi þáttur er sérstakt áherslumál. Eins og þingheimi er kunnugt er að þessu sinni gert ráð fyrir ákveðnu aðhaldi í öllum ríkisrekstri og þess vegna lagði ég áherslu á það við mína kafla í fjármálaáætlun að þær breytingar sem þar voru lagðar til væru vel rökstuddar. Landbúnaðarmegin lagði ég mesta áherslu á þessa viðbót fyrir kornræktina, vegna þess að ég tel einstakt tækifæri nú til þess að marka í raun og veru þáttaskil í þeim efnum. Síðan, hvað varðar hafrannsóknir og eftirlit með fiskeldi, var það bæði vel rökstutt í skýrslum en líka vænti ég þess að það verði fjármagnað.

Frú forseti. Ég ætla að fara yfir í sjávarútveginn þrátt fyrir að ráðherra hafi ekki sagt það hvernig ætlunin er að draga svona mikið úr, ekki bara með kornrækt - það er ekki nóg. Það er mjög ánægjulegt að sjá að setja eigi aukið fjármagn til eftirlits og rannsókna, nokkuð sem hefur verið þrýst mikið á og virkilega þarf að gera. Þetta eru alls 5,2 milljarðar til þessara tveggja mála. Ég ætla algerlega að undanskilja lagareldið, það er alveg sér, og tala bara um sjávarútveginn eins og við þekkjum hann. Út þetta tímabil á samtals að veita 5,2 milljörðum, til 2028. Mikil þörf er á þessu og ég vona að hæstv. ráðherra eigi einnig í samtali við kollega sinn í dómsmálaráðuneytinu til að tryggja að eftirlitshlutverk Landhelgisgæslunnar þegar kemur að sjávarútvegi verði líka fjármagnað. Nýleg könnun segir að 83% landsmanna telji að auðlindagjald í sjávarútvegi eigi að vera hærra. En það er líka athyglisvert í þessari könnun að kjósendur Sjálfstæðisflokksins, og að einhverju leyti Framsóknarflokksins, skera sig úr þegar kemur að þessu. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig ætlar ráðherra að fjármagna auknar rannsóknir og eftirlit þegar samstarfsflokkar ráðherrans í ríkisstjórn hafa staðið fast gegn hækkun á veiðigjaldi og jafnvel lækkað veiðigjaldið í tíma þessarar ríkisstjórnar? Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að ná í þessa 5,2 milljarða?

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í fyrirspurn hv. þingmanns þá er gert ráð fyrir því, eins og ég nefndi hér áðan, að við öflum að hluta til tekna á móti þessum auknu útgjöldum. Á fyrri stigum hafði ég þegar gert tillögur um að auka tekjur af fiskeldi, en niðurstaðan varð sú að ljúka ekki við þá hækkun heldur leggja hana til núna við gerð fjármálaáætlunar í ljósi þess að við höfum fleiri gögn í höndunum, bæði frá Ríkisendurskoðun og frá Boston Consulting Group. Verkefnið Auðlindin okkar, sem stendur yfir, er auðvitað í miðjum klíðum en samt eru komnar bráðabirgðatillögur. Ein af þessum bráðabirgðatillögum er að hækka veiðigjöld, það kemur þar fram. En í fjármálaáætlun, sem lögð er fram til umræðu, segir með leyfi forseta: „Fram undan er frekari greining á mismunandi útfærslum á veiðigjaldi með það fyrir augum að einfalda kerfið en um leið að hækka veiðigjald á stærri samþættar útgerðir en á móti að hækka frítekjumark til hagsbóta fyrir litlar og meðalstórar útgerðir.“ Þetta er í raun og veru orðalag utan um fyrirséðar og væntar tilteknar breytingar. Síðan mun það auðvitað verða útfært í fjárlagafrumvarpi og bandormi sem fylgir því fyrir árið 2024, með hvaða hætti þetta er gert. En á bls. 59 í því plaggi sem hér er til umræðu er það skýrt að gert er ráð fyrir auknum álögum á stærri útgerðir.

Virðulegi forseti. Það er gott að hafa tækifæri til að eiga hér orðastað við hæstv. matvælaráðherra og ég ætla að leyfa mér að fjalla um málefni sem ekki er innan fjármálaáætlunar og ég veit að hæstv. ráðherra kemur það í sjálfu sér ekki á óvart. Ég ætla að koma aðeins inn á og ræða um riðuna sem nú, enn og aftur, hefur skotið upp kollinum með tilheyrandi tjóni og búsifjum, verð ég að segja, og miklum missi fyrir þá sem þar standa í. Við vitum að það eina sem við höfum í hendi í dag er niðurskurður og geri ég ekki athugasemdir við það. En aftur á móti er til aðferð, þ.e. að rækta okkur frá riðunni. Það eru til arfgerðir sem ekki taka riðu og höfum við aðeins byrjað nú þegar á arfgerðargreiningu á fjárstofninum og því miður ekki fundið mjög marga einstaklinga. En vissulega höfum við heldur ekki tekið mjög mörg sýni, hátt í 20.000–30.000 sýni hafi verið tekin og því langar mig að beina því til hæstv. ráðherra hvort við þurfum ekki að gera stórátak í arfgerðargreiningu á fjárstofninum. Þetta er náttúrlega verkefni sem bændur geta ekki staðið í einir og við þurfum að sameinast um það að koma að þessu verkefni með bændum. Því langar mig að beina því til hæstv. ráðherra hvort hún sé mér ekki sammála í því að það þurfi að vera sameiginlegt átak allra.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar og ég er algerlega sammála þingmanninum um mikilvægi þess að við hér, þingheimur og stjórnvöld, hvort sem er heima í Miðfirði eða hér, stöndum með bændum í úrvinnslu á þessu áfalli sem nú hefur riðið yfir. Það liggur fyrir að yfirdýralæknir hefur farið þess á leit við Landbúnaðarháskólann að skoða þessi helstu faglegu álitaefni sem lúta að nýtingu þessara verndandi arfgerða sem verkfæri eða vopn í baráttunni gegn riðu og þar með talið hvernig hægt er að skipuleggja ræktunarstarfið með sem bestum og skýrustum hætti. Ég hef ekki fundið fyrir neinu öðru heldur en að allir landsmenn standi með Miðfirðingum núna. Það að við séum með þá vitneskju að við vitum um þessa verndandi arfgerð er mikilvægt og þar með séu komin skilyrði fyrir því að það sé hægt að rækta upp þolinn stofn og ná þar með lokasigri í baráttunni við riðuna, sem væri náttúrlega stórkostlegt. En hversu langan tíma það tekur er fræðileg spurning. Það er vísindaleg spurning. En við munum a.m.k. tryggja að það sé ekki þannig að athafnir eða athafnaleysi stjórnvalda hægi á slíku ferli vegna þess að við viljum standa algerlega með bændum í Miðfirði og raunar sauðfjárræktinni allri í því að stemma stigu við þessum vágesti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir sitt góða og skýra svar. Mig langar að halda áfram með þessa umræðu því að ég held að það sé mjög mikilvægt að við nýtum tímann vel og nú fer í hönd sauðburður og fram undan er mikill annatími hjá bændum en miðað við það sem maður heyrir og tekur spjall við bændur hingað og þangað þá vilja menn ganga mjög rösklega til verks, taka sem flest sýni bara helst í vor þar sem við getum þá unnið úr þeim í sumar og þá erum við komin með ákveðnar vísbendingar varðandi við líflambaval og þess háttar í haust. Það verður að minnast á það að Íslensk erfðagreining kom eitthvað fram hérna um helgina og bauð fram aðstoð sína í þessu verkefni sem er bara vel. En ég tel í þessu samhengi að við þurfum að hafa hraðar hendur því vissulega er hugur okkar núna hjá Miðfirðingum, það er ekkert launungarmál. Aftur á móti er það þannig að riðan hefur náttúrlega komið upp mjög víða um land í gegnum árin og þeir bændur sem hafa t.d. lent í því að það var skorið niður vegna riðu tvisvar sinnum á undanförnum áratugum kalla eftir þessu og það er kallað eftir þessu mjög víða. Og ég minni á það í þessu samhengi að Miðfjarðarhólfið var hreint hólf sem gerir það að verkum að þetta er enn alvarlegra. Þannig að það er mikilvægt að við látum hendur standa fram úr ermum öll sem eitt og förum af krafti í þessar sýnatökur til að greina og reyna að finna 

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður veit og þekkir betur en við mörg hver þá markaði í raun og veru þessi uppgötvun algjör þáttaskil í sauðfjárrækt þegar lá fyrir að þessi verndandi arfgerð væri fyrir hendi. En um leið vitum við að hún er tiltölulega sjaldgæf í íslenska sauðfjárstofninum og samkvæmt tölum sem ég er með hér er von á bilinu 2.700-3.000 lömbum sem bera munu þessa verndandi arfgerð nú í vor úr þeim 5.500–6.000 lömbum sem fæðast undan þessum hrútum. Þannig er umræða um að taka tugi eða hundruð þúsunda sýna í vor kannski ekki raunhæf lausn á stöðunni ef við getum sagt sem svo. Þetta eru tölur sem þarf að meta alltaf í þessu stóra samhengi og ég vænti þess að sjá og fá upplýsingar frá mínu besta fólki sem er undir forystu yfirdýralæknis um það hvaða skref er mikilvægt að taka. Það er mikilvægt að taka þau öll í samstarfi og samráði við þá bændur sem um ræðir og auðvitað við sauðfjárræktina alla og Bændasamtökin. En það sem þarf að liggja algjörlega fyrir er það að við stöndum saman eins og einn maður í þessari baráttu og stjórnvöld verða til að styðja við þau skref sem þarf að stíga en ekki til að koma í veg fyrir þau.

Virðulegi forseti. Það er örugglega svolítið hollt að lesa núna í upphafi upp úr stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar sem er ekki orðinn neitt sérstaklega gamall. „Það verður forgangsmál ríkisstjórnarinnar að stuðla áfram að efnahagslegum og félagslegum stöðugleika á kjörtímabilinu. Ríkisstjórnin mun leggja sitt af mörkum til að stuðla að umhverfi lágra vaxta, hóflegrar verðbólgu …“ Kjörtímabilið er ekki hálfnað og hér erum við að bregðast við svimandi hárri verðbólgu og svimandi háum vöxtum eins og við þekkjum mætavel. Ég veit að það er tilhneiging hjá mörgum að kenna utanaðkomandi aðstæðum um þetta allt saman en málið er auðvitað ekki svo einfalt. Það sem snýr að sjávarútveginum er svolítið óljóst og loðið þegar við ræðum um það hvernig greinin á að greiða fyrir aðgengi að auðlindinni. Það er talað um það, eins og hæstv. ráðherra rifjaði upp áðan, að það eigi að greina mismunandi útfærslur á veiðigjaldi með það fyrir augum að einfalda kerfið, en um leið að hækka veiðigjald á stærri samþættar útgerðir en á móti hækka frítekjumark til hagsbóta fyrir litlar og meðalstórar útgerðir. Ég ætla að fá að tala fyrir hönd þeirra fjölmörgu sem gera í sjálfu sér ekkert mikið með svona orð frá þessari ríkisstjórn á blaði þegar efndirnar þegar kemur að úrbótum í sjávarútveginum hafa verið jafn litlar og raun ber vitni þegar a.m.k. tveir þeirra flokka sem eru í stjórninni hafa fengið að véla um málin. Mig langar að spyrja líka, af því að þetta er allt svolítið óljóst, þ.e. hverjar mögulegar tekjur geta orðið af þessu, það er óljóst með útfærsluna en maður hlýtur þó að geta lesið þannig í þetta að það sé útilokað að fara einhverja aðra leið en þessa beinu veiðigjaldaleið við það að finna út úr því hvernig heppilegast sé að útgerðin greiði fyrir aðgengið að auðlindunum. 

Virðulegi forseti. Það er nú ekki þannig í greinargerð með fjármálaáætlun að þar sé farið í nákvæmar útfærslur á breytingum á lögum um stjórn fiskveiða heldur miklu frekar að við séum að lista upp með hvaða hætti við sjáum þessa meginstrauma í bæði útgjöldum og tekjum ríkissjóðs sem síðan er útfært fyrir hvert ár um sig í fjárlagafrumvarpi og tekjubandormi. Ég skil það vel að hv. þingmaður kjósi að orða það sem svo að hann gefi ekkert fyrir þessi orð - og allt í lagi með það. Ég vil samt geta þess að í vinnunni um Auðlindina okkar, sem ég er mjög ánægð með - ég held að þar hafi verið kölluð fram bara mjög áhugaverð viðfangsefni og verkefni, m.a. skoðanakönnunin sem hefur verið sums staðar til umræðu í dag. Við héldum níunda fund samráðsnefndarinnar í dag og þar var m.a. verið að ræða um mögulega uppboðsleið vegna þess að við vildum ræða þau mál og við vildum fjalla um það frá þeim sem best þekkja til og hafa kafað djúpt í þá nálgun, vegna þess að ég segi það núna, eins og ég hef alltaf sagt, að mér finnst skipta miklu máli að þessi vinna sé þannig að hún sé opin og gagnsæ og hún sé heiðarleg og einkennist ekki af sýndarmennsku heldur raunverulegum umræðum. Það sem er meginatriðið hér í fjármálaáætlun, og á þessari dýrmætu bls. 59 sem hv. þingmaður vísar til, er að þar er gert ráð fyrir auknum tekjum í ríkissjóð og útfærsla bíður betri tíma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og langar nú aðeins að ydda við þetta að ástæðan fyrir því að ég gef ekki mikið fyrir þessi orð á blaði er einmitt saga þeirra flokka sem hér stýra. Þar hefur mikið verið talað í gegnum tíðina um breytingar á þessu kerfi en lítið orðið um efndir. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur verið í stjórnarandstöðu á meðan þeir tveir flokkar sem ég vísa til hafa stýrt landinu og við erum hjartanlega sammála um það allt saman. Mig langaði líka aðeins að spyrja um landbúnað og kannski svolítið skilvirkari leið til að lækka matvælaverð. Ég tek nefnilega eftir því í þessari fjármálaáætlun, og það er reyndar oft, að manni finnst lenska þegar talað er um landbúnaðarmál, með djúpri virðingu fyrir þeirri mikilvægu atvinnugrein, að það sé ekkert rosalega mikið talað um greinina út frá sjónarhóli neytenda. Bændur eru auðvitað að framleiða matvæli fyrir neytendur í þessu landi. Nú er það þannig, og ég er þá að vísa til margra ára, að landbúnaðarafurðir og ekki síst mjólk og mjólkurafurðir hafa hækkað mun meira í verði en matvæli á heilbrigðum samkeppnismarkaði ef við getum orðað það þannig. Það má líka færa rök fyrir því að kerfið sem við búum við sé svolítið skrýtið að því leyti að við erum öll sammála um að það býr til algerlega frábærar afurðir sem ætti að vera auðvelt að markaðssetja t.d. í útgjöldum sem hreinar og góðar og umhverfisvænar en samt erum við á þeim stað einhvern veginn að það eru allir ósáttir við kerfið. Neytendur eru það, bændur kvarta undan afkomu sinni og við tölum sýknt og heilagt um hvort við séum að verja þeim fjármunum með réttum hætti sem fara til greinarinnar. Núna erum við hins vegar að tala um verðbólgu og vexti dagsins í dag sem hanga auðvitað saman. Því langar mig að spyrja: Hvað í þessari áætlun gefur okkur til kynna að einhverjar breytingar þarna muni hafa áhrif til skemmri tíma þegar við höfum það sem nokkuð skilvirka leið, og sem einhverjar þjóðir hafa jú gripið til, að fara t.d. í að lækka tolla og gjöld og kannski einkum og sér í lagi tolla með það að augnamiði að lækka verðbólguna? Ég spyr að þessu vegna þess að tollarnir eru oft notaðir sem röksemd til að hlífa greininni sjálfri við samkeppni að utan en minna er hugsað um neytendur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Mig langar kannski að nálgast þetta frá því sjónarmiði að ég held að það sé takmarkað gagn í þeirri nálgun að tefla landbúnaðinum, innlendum bændum, og neytendum fram sem einhvers konar pólum. Ég er ekki að vísa til orða hv. þingmanns heldur frekar kannski umræðunnar í samfélaginu. Ég held að það sé mikilvægt að við gætum að því að neytendur, hvaða nafni sem þeir nefnast, hvort sem þeir eru hér á höfuðborgarsvæðinu eða hvar þeir eru staddir, eru háðir bændum innan lands og erlendis oft á dag. Við erum í samskiptum við bændur allt frá því að við setjum morgunkornið í diskinn á morgnana og hellum mjólkinni út á, eða hvað við gerum við það, eða fáum okkur kaffibolla. Þetta eru alltaf og alls staðar bændur. Á sama hátt eru bændur algjörlega háðir neytendum með sína vöru. Ég held að þetta sé bara, rétt eins og umræðan um þéttbýli og dreifbýli, um þessa ólíku hagsmuni í pólitíkinni. Og ég held að margir flokkar hafi raunar nærst á því að stilla þessu upp sem einhvers konar andstæðum. Ég held að við verðum að fara út úr þessari nálgun. Ég held að við verðum að fara inn í það að landbúnaðurinn sé mikilvægur fyrir okkur öll. Svo vil ég segja, af því að hv. þingmaður vísar sérstaklega til tolla á verðlag o.s.frv., að landbúnaður nýtur að jafnaði stuðnings frá hinu opinbera. Hann gerir það nánast alls staðar. Ef við förum hins vegar í að skoða núna á verðbólgutímum breytingar á vöruverði, eins og t.d. á kjúklinga- og svínakjöti eða mjólk ef því er að skipta, þá stendur Ísland betur en flest lönd í Evrópu.

Frú forseti. Við umræðu um fjármálaáætlun er auðvitað fullt tilefni til að gera athugasemdir við alla ráðherra vegna gegndarlausra útgjalda þessarar ríkisstjórnar sem hefur slegið öll met í því samhengi. Ég ætla þó að nálgast fyrirspurn til hæstv. matvælaráðherra, þar með talið landbúnaðarráðherra, á aðeins annan hátt því að það sem hefur skorið sig úr í fjármálaáætlunum ríkisstjórnarinnar alveg frá upphafi, frá fyrstu fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar, er að það svið þar sem menn sjá helst tækifæri til að spara og draga úr útgjöldum og lækka þau jafnvel ár frá ári er í landbúnaði. Bændur eru eina stéttin sem að meira eða minna leyti reiðir sig á tekjur frá ríkinu fyrir að veita samfélaginu sína þjónustu og mega aftur og aftur búa við það að sjá bara fram á skerðingar. Og enn er haldið áfram á þessari braut. Þrátt fyrir þessi stórkostlegu útgjöld ríkisstjórnarinnar þá er sparað í landbúnaði, í fjárfestingu í raunverulegri verðmætasköpun sem sparar auðvitað gríðarlega mikilvægan gjaldeyri til viðbótar við það að vera þáttur í öryggi landsins, fæðuöryggi o.s.frv. Hvernig stendur á þessu? Hvað sem líður athugasemdum hæstv. ráðherra um aukna kornrækt, sem er auðvitað mjög jákvætt að skuli eiga að stefna að, hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að framlög til annarrar framleiðslu, þeirrar sem fyrir er í íslenskum landbúnaði, muni þróast á næstu árum? Verður áfram sótt að greininni og dregið úr stuðningi við hana? Og ég spyr alveg sérstaklega, frú forseti, um kjötframleiðslu því að hæstv. ráðherra hefur ekki svarað því skýrt. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að kjötframleiðsla þróist á Íslandi? Mun hún aukast eða verður dregið úr henni?

Virðulegi forseti. Búvörusamningar voru gerðir til 10 ára á árinu 2016 og gilda út árið 2026. Ég man nú ekki alveg hvort hv. þingmaður var enn forsætisráðherra þegar undir þessa búvörusamninga var ritað en það var sannarlega hans ríkisstjórn sem undirbjó þá. Þeir samningar móta að mjög miklu leyti stuðningsaðgerðir við landbúnaðinn og hafa mjög mikil áhrif á starfsskilyrði í greininni eins og hv. þingmaður veit. Framlög til þeirra samninga voru ákveðin á árinu 2016 að raungildi og lækka um 206 milljónir frá fjárlögum áranna 2023–2028. Þetta er ákvörðun sem tekin er við undirritun búvörusamninga á árinu 2016. Það er síðan gert ráð fyrir aukinni fjárheimild til eflingar kornrækt, sem kom fram hér fyrr í umræðunni, um sem nemur 500 millj. kr. á ramma málefnasviðsins, þannig að aðhaldskrafan á þessu málefnasviði nemur 247 millj. kr. Þegar allt er saman reiknað þá er gefið í í landbúnaði. Sérstaklega er þá mikilvægt að halda því til haga að þegar við erum að bæta þarna um betur í fjármögnun til kornræktar þá erum við í raun og veru að sjá tækifæri til að hefja nýja sókn í íslenskum landbúnaði og þar með fjölbreyttum atvinnutækifærum á landsbyggðinni. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um framleiðslu á kjöti sem er auðvitað áhugaverð spurning en erfitt að vita hvað gerist bæði í framleiðslu og neyslu. Þar togast á ólíkir kraftar. Landlæknisembættið hefur skoðað hvað landsmenn eru sjálfir að gera, borið saman við hvaða breytingar eru að eiga sér stað. Þar sjáum við að neysla á kjöti er að dragast saman. Yngra fólk neytir minna kjöts en eldra fólk. Sömu sögu er raunar að segja af fiski líka. Það er því mikilvægt, þegar við skoðum stuðning við frumatvinnugreinar og uppbyggingu í matvælaframleiðslu, að við séum líka að skoða og horfast í augu við neytendur framtíðar.

Frú forseti. Það er svolítið sérkennilegt að hæstv. ráðherra skuli bregðast við með því að hnýta í hæstv. innviðaráðherra þótt hann kunni að hafa gert ýmis mistök sem landbúnaðarráðherra eins og kunnugt er. Enn er hæstv. ráðherra ekki tilbúin að svara almennilega spurningunni um framtíðarsýnina hjá þessari ríkisstjórn, eða hæstv. ráðherra, varðandi kjötframleiðslu á Íslandi og ekki er annað að heyra á hæstv. ráðherra en að vonir standi til hjá ráðherranum að fólk fari að neyta minna kjöts. Við getum sem sagt ekki vænst markaðsátaks fyrir íslenskt lambakjöt eða nautakjöt frá þessari hæstv. ríkisstjórn sem virðist frekar vonast til þess að það dragi úr kjötframleiðslu - og auðvitað stuðningur við greinina eftir því. Af því að hæstv. ráðherra verður tíðrætt um umhverfisvernd í samhengi við landbúnaðinn þá óttast maður að það sem ríkisstjórnin kynnti sem framtíðarsýn landsins fyrir loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Glasgow nr. 26 geti verið að raungerast í kerfinu. Þar voru dregnar upp ólíkar sviðsmyndir um framtíðina, þar með talið gert ráð fyrir því að kjötframleiðsla nánast legðist af á Íslandi ásamt álframleiðslu og ýmsu öðru. Og ég spyr: Er einhver hætta á því að leynt og ljóst sé unnið að þessu? En þá er kornrækt nefnd, og ég er auðvitað afskaplega ánægður með það ef menn ætla raunverulega að standa með kornræktinni, en það er ekki hægt að rækta korn, allra síst á Íslandi, öðruvísi en að nota áburð. Er hæstv. ráðherra tilbúin til þess að fallast á alla þá áburðarnotkun sem myndi þurfa til til að auka kornrækt á Íslandi eða er þetta bara einhver fyrirsláttur?

Virðulegur forseti. Ég held að almennt sé kannski ekki heppilegt að stjórnvöld séu mikið að hlutast til um hvað það er sem fólk borðar. Ég held að að jafnaði sé betra að fólk ákveði sjálft hvað það vill hafa í matinn. En eins og ég benti á hér áðan eru ákveðnar tilhneigingar að eiga sér stað í breytingum á því. Heildarneyslan á mat hefur auðvitað verið að aukast undanfarin ár á Íslandi vegna þess að Íslendingum er blessunarlega að fjölga, bæði vegna barnsfæðinga og vegna innflytjenda, þannig að þó að neyslan per íbúa sé á niðurleið er eftirspurnin meiri. Svo eru auðvitað milljónir ferðamanna sem bætast við. Sem svar við spurningunni, hvort ég sem ráðherra sjái fyrir mér að framleiðsla aukist eða dragist saman, þá segi ég: Það fer eftir ýmsu. Framleiðslumagn af kjöti er ekki ákvarðað af mér heldur er það ákvörðun ótal bænda sem bregðast við skilaboðum markaðarins um verð. Þar hefur þróunin verið sú síðan ég tók við í matvælaráðuneytinu að verð á lambakjöti hefur hækkað ríflega og mátti ekki seinna vera miðað við það hvernig afkoma í þeirri grein hefur verið. Það skiptir nefnilega ekki mestu máli hvernig einhver tiltekin tonnatala er í framleiðsluferlinu, það skiptir mestu máli að bændur fái skikkanlegt verð fyrir afurðir sínar og að þeir geti lifað með reisn af starfi sínu. Séu þær forsendur fyrir hendi þá þrífst kröftugur landbúnaður. Þannig að nútímalega nálgunin á framleiðslu er að það séu raunveruleg gæði og virði en ekki að ráðherrar standi hér og ákveði hvað fólk á að borða.

Virðulegi forseti. Framtíðarsýn utanríkisþjónustunnar er sú að hagsmunir lands og þjóðar séu tryggðir og að Ísland leggi sitt af mörkum til að stuðla að velsæld hvarvetna Í framhaldi af þeim áskorunum sem heimsfaraldurinn setti okkur stöndum við nú frammi fyrir nýjum áskorunum í öryggis- og varnarmálum. Innrás Rússlands í Úkraínu, aukin hernaðarumsvif og yfirlýsingar rússneskra stjórnvalda hafa haft djúpstæð áhrif á öryggishorfur í Evrópu. Þetta ástand hefur einnig leitt til nýrra áskorana varðandi önnur mikilvæg verkefni sem falla undir utanríkisráðuneytið, ekki síst hvað varðar þróunarsamvinnu þar sem innrásarstríð Rússlands eykur enn á vanda þeirra þjóða sem teljast til þróunarríkja og var hann ærinn fyrir. Þetta endurspeglast í áherslum áætlunarinnar þar sem gert er ráð fyrir vaxandi umfangi varnartengdra verkefna og þróunarsamvinnu á tímabilinu. Á sama tíma verður leitast við að ná fram hagræðingu þegar kemur að öðrum þáttum utanríkisþjónustunnar. Vaxandi árvekni og ráðstafana er þörf vegna svonefndra fjölþáttaógna. Forsenda þess að hægt sé að mæta örum breytingum í umhverfi okkar og tryggja viðbragðsflýti er m.a. að tryggja öruggar samskiptaleiðir við okkar nánustu samstarfsríki og styrkja varnaráætlanir Íslands. Áfram þarf að hlúa að EES-samstarfinu sem er þýðingarmesti samvinnuvettvangur Íslands á sviði utanríkisviðskipta. Þá er brýnt að sinna hagsmunagæslu við helstu vina- og samstarfsríki og tryggja áframhald á öruggum og farsælum samskiptum. Gert er ráð fyrir að framlög til málefnasviðs 4, utanríkisþjónusta, lækki á tímabili áætlunarinnar úr 15,1 milljarði árið 2024 í 14,6 milljarða króna árið 2028. Það skýrist að stóru leyti vegna þess að ekki er lokið við nýja áætlun fyrir Uppbyggingarsjóð EES. Því endurspeglar fjármálaáætlun lækkandi framlög eftir því sem verkefnum á grundvelli núverandi áætlunar sjóðsins lýkur. Nemur samdrátturinn tæpum 1,7 milljörðum króna á milli áranna 2023 og 2024 en gera verður ráð fyrir að þetta komi til endurskoðunar þegar lögð verður fram ný áætlun um framlög aðildarríkja til sjóðsins fyrir næsta tímabil. Aðhaldskrafa fyrir tímabilið allt nemur um 784 millj. kr. og verður hún útfærð í fjárlögum hvers árs. Það eru niðurfellingar framlaga til tímabundinna verkefna eins og þeirra sem snúa að setu Íslands í framkvæmdastjórn UNESCO, formennsku Íslands í Norrænu ráðherranefndinni og tímabundnum framlögum til varnartengdra verkefna. Á móti hækka framlög til ýmissa verkefna á tímabilinu. Gert er t.d. ráð fyrir að framlög til öryggis- og varnarmála hækki um 930 millj. kr. á tímabilinu til að mæta ýmsum kostnaði vegna varnartengdra verkefna. Þar á meðal er styrking öruggra samskipta milli Íslands og samstarfsþjóða, verkefni sem lúta að auknu öryggi neðansjávarkapla og efling liðsafla sem sinnir rekstrarverkefnum á öryggissvæðum. Búist er við að hlutfall heildarframlaga til þróunarsamvinnu af vergum þjóðartekjum haldist í 0,35% út gildistíma áætlunarinnar. Framlög til málefnasviðsins hækka í samræmi við spá um vergar þjóðartekjur úr rúmlega 13,3 milljörðum árið 2024 í rúmlega 17,0 milljarða árið 2028. Alþjóðleg þróunarsamvinna Íslands grundvallast á stefnu sem gildir til ársloka og stendur nú yfir vinna mótun nýrrar stefnu fyrir tímabilið 2024–2028, sem ég mun leggja fram á haustþingi. Við framkvæmd þróunarsamvinnu Íslands er lögð áhersla á að sérþekking Íslands nýtist sem best og að framlagið sé virðisaukandi fyrir viðtakendur. Hærri framlög til þróunarsamvinnu á tímabilinu verða einnig nýtt til verkefna í þriðja tvíhliða samstarfslandi Íslands, Síerra Leóne, en stefnt er að því að opna sendiskrifstofu í höfuðborginni Freetown í lok þessa árs. Þar eru helstu áherslur okkar eins og í þróunarsamvinnunni almennt á mannréttindi, jafnrétti og sjálfbæra þróun og hækkun á framlögum til þróunarsamvinnu verður nýtt til að hlúa að öflugu samstarfi við áherslustofnanir Íslands í fjölþjóðasamstarfi og styrkja samstarf við tvíhliða samstarfslönd Íslands. Margar áskoranir steðja að heimsbyggðinni. Ísland leggur sitt lóð á vogarskálarnar til að vinna að bættri veröld með öflugum stuðningi við mannúðarmál. Má þar sérstaklega nefna lífsbjargandi aðstoð og stuðning til að bæta lífsafkomu fólks á flótta, svo sem frá Afganistan, Jemen og Úkraínu. Áfram verður slíkur stuðningur mikilvægur þáttur í okkar starfi á komandi árum. Eins og ég nefndi er aðhaldskrafan 784 milljónir og hún verður útfærð í fjárlögum hvers árs fyrir sig. Varðandi uppbyggingarsjóð EES þá nemur samdrátturinn tæpum 1,7 milljörðum kr. milli áranna 2023–2024, en það má gera ráð fyrir að þetta komi til endurskoðunar þegar lögð verður fram ný áætlun um framlög aðildarríkjanna til sjóðsins fyrir næsta tímabil.

Frú forseti. Vissulega er fjármálaáætlunin aðeins rammi um rekstur ríkisins næstu ár og aurarnir ekki eyrnamerktir á einstök verkefni en ráðstöfunarfé á málefnasvið gefa þó ákveðnar vísbendingar um hvert svigrúmið sé. Í tilfelli málaflokksins sem við ræðum hér stendur að þjóðaröryggisstefnan sé það leiðarljós sem unnið er eftir og jafnframt að utanríkisráðuneytið beri ábyrgð á að byggja upp, samhæfa útbúnað, gera áætlanir og auka getu gagnvart ógnum sem kunna að steðja varðandi öryggi þjóðarinnar. Nú erum við með nýsamþykkta og ylvolga þjóðaröryggisstefnu þar sem skilgreindar eru fleiri og víðtækari ógnir en áður sem við erum mjög berskjölduð fyrir. Vissulega er kjölfestan þátttaka okkar í NATO og tvíhliða samningur við Bandaríkin og stendur til að auka 900 milljónir þar í, sem er ágætt, en það eru líka nefndir nýrri þættir, svo sem fjölþáttaógnir og ekki síst netöryggi. Það væri auðvitað mjög mikill barnaskapur hjá okkur að halda að það þurfi ekki að verja upphæðum í að styrkja okkur gagnvart þessu, nema fólk álíti að nóg sé að nefna hættu til að bægja henni frá. Vissulega falla margar nauðsynlegar aðgerðir til að auka þennan viðnámsþrótt undir önnur ráðuneyti en það er þó algerlega skýrt af texta málaflokksins að utanríkisráðherra er helsti vörsluaðili þjóðaröryggisstefnu og hlýtur að ganga hart eftir því að þessir þættir verði styrktir þannig að stefnan sé virk, verði með öðrum orðum fullfjármagnaðir og hrundið í framkvæmd. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort þessi fjármálaáætlun tryggi að þjóðaröryggisstefnan verði virk, hvort hún geti útlistað helstu aðgerðir sem ráðast á í til þess að svo verði og hvernig eftirlit og eftirfylgni ráðherra með öðrum málefnasviðum sé til að tryggja að þetta verði þannig.

Frú forseti. Það er rétt að verkefnin eru mörg, þau eru stór, þau eru brýn og þau eru mörg ný. Við þurfum að máta okkur við nýjan veruleika sem við okkur blasir og þjóðaröryggisstefna tekur á en líka ýmis önnur verkefni. Mörg þeirra kosta. Það að gera okkur betur í stakk búin til þess til að mynda að mæta áskorunum er varða netöryggi kostar. Það má segja að netöryggismálin eigi heima nánast í öllu stjórnkerfinu. Fjarskiptamálin heyra vissulega undir háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið, fjölþáttaógnir og þau mál undir utanríkisráðuneytið. En svo hafa öll ráðuneyti ákveðið hlutverk þegar kemur að netöryggismálum og það er alveg klárt að það er okkar heimavinna að tryggja að þau mál séu í lagi. Við náum þeim markmiðum með alþjóðasamvinnu en við þurfum sjálf að passa upp á að þeir hlutir séu í lagi og getum hvorki hallað okkur að Atlantshafsbandalaginu né öðrum bandamönnum í þeim efnum. Við erum að vinna ýmiss konar vinnu almennt á sviði öryggis- og varnarmála með þéttari, markvissari og dýpri hætti en við höfum gert um langa hríð og það er vegna þeirrar stöðu sem uppi er. Ég hef þannig séð ekki áhyggjur af því að við höfum ekki fjármagn til þess að sinna því vegna þess að það kallar á, eins og ég segi, samstarf, að við tökum sæti við borðið þar sem við eigum rétt á því og við séum að máta þær áætlanir við okkar eigin o.s.frv. En við erum vissulega, eins og hv. þingmaður nefndi, að fá viðbótarfjármagn inn í varnartengd verkefni og það er mjög gott og í mínum huga gríðarlega mikilvægt. Við nýtum það líka til að byggja upp þessa getu og svo til að stilla betur saman stjórnkerfið 

Frú forseti. Mig minnir að Ísland sé í 67. sæti, eitthvað svoleiðis, þegar kemur að netöryggi þannig að ég hlýt að hvetja ráðherra til að fylgjast með ráðherrum sínum og tryggja að þjóðaröryggisstefnan verði ekki bara samþykkt plagg heldur sé virkt. En það væri líka svolítið freistandi núna að eiga samtal við hæstv. ráðherra um framlög til þróunarsamvinnu. Það er stefnt að því að þau verði áfram 0,35% af vergum þjóðartekjum út tímabilið. Í fyrsta lagi er þetta aðeins helmingur af því sem Sameinuðu þjóðirnar hafa lagt til og við tekið undir. Í öðru lagi liggjum við langt undir hinum norrænu þjóðunum, þetta er þriðjungur af því sem Svíar og Norðmenn verja í þetta til dæmis. Kannski finnst einhverjum að við séum að gera vel og eigum fyrst og fremst að hugsa um aðstæður hér heima. Ég veit þó að ráðherra er ekki þeirrar skoðunar og ég held jafnframt að hún deili þeirri skoðun minni að eina leiðin andspænis svona gríðarlega stórum og flóknum áskorunum í heiminum sé að stefna að því að aðstoða allar þjóðir upp úr fátækt og örbirgð. Því miður höfum við séð að í kjölfar Covid hefur orðið bakslag eftir 10 til 20 góð ár þar sem við nálguðumst markmiðið. Ég vil því spyrja ráðherra hvort við séum föst í þessum 0,35% um aldur og eilífð eða hvort hún telji að við getum sýnt meiri metnað og hvenær hún telji tímabært að íhuga næstu skref í átt að markmiðum Sameinuðu þjóðanna sem við höfum tekið undir.

Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni í því að við þurfum að gera vel þegar kemur að þróunarsamvinnu. Við erum að halda í 0,35% og vegna þess að við erum í góðri stöðu hér heima þá þýðir það að framlögin hækka í krónum talið, eins og ég nefndi, miðað við spár, úr rúmlega 13,3 milljörðum árið 2024 í rúmlega 17 milljarða árið 2028. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að við eigum að setja markið hærra. Núna erum við að endurskoða vinnu við mótun nýrrar stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands fyrir tímabilið 2024–2028 og það er þá eðlilegt að endurskoða það markmið sem við settum okkur fyrir ekkert svo löngu. Ef við lítum til baka þá hafa framlögin aukist mjög mikið á skömmum tíma. En ég er þeirrar skoðunar að við eigum að setja markið hærra. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að máta okkur við löndin í kringum okkur og eigum að gera betur. Það er í mínum huga einfaldlega það sem er rétt að gera. Það er það sem er sanngjarnt að gera. Það er það sem er í mínum huga hlutverk okkar sem eins ríkasta lands í heimi, að skila okkar og sinna okkar. Líka vegna þess að ef þú raunverulega trúir því að það skipti einhverju máli hvað Ísland gerir, þótt hlutirnir standi ekki endilega og falli með því, þá á það við í þróunarsamvinnu eins og öðru, þegar þú tekur pólitíska afstöðu eða styður við Úkraínu eða hvað annað sem þú ert að gera. Það er nú líka þannig að ef okkur er umhugað um frið og stöðugleika og að við getum einhvern veginn tekið skref í rétta átt - við erum því miður á allt of mörgum sviðum að taka skref í ranga átt og þar á meðal hvað varðar sárafátækt og hungur og annað slíkt - þá eigum við að líta svo á að við höfum skyldum að gegna og við eigum að sinna því með sóma og vera stolt af því að geta gert það.

Virðulegi forseti. Í fjármálaáætlun er eðli máls samkvæmt lögð áhersla á að vinna að fríverslunarsamningum, bæði á vettvangi EFTA en einnig að tvíhliða viðskiptasamráði á stærstu mörkuðum heims. Orðrétt segir í áætluninni, með leyfi forseta: „Tækifæra verður leitað fyrir nýsköpun og íslenskar lausnir sem styðja við kolefnislausa framtíð og grænan hagvöxt, svo sem með fríverslunar- og viðskiptasamningum og að nýta þau tækifæri sem gefast innan græna sáttmála Evrópusambandsins. Í samræmi við stjórnarsáttmála verður jafnframt lögð áhersla á frjáls og opin alþjóðaviðskipti, greiðan aðgang íslensks atvinnulífs að alþjóðamörkuðum, afnám viðskiptahindrana og fjölgun fríverslunarsamninga.“ Í þessu tilliti langar mig að spyrja hæstv. utanríkisráðherra um fríverslunarviðræður við okkar stærsta útflutningsland, Bandaríkin. Það er vissulega jákvætt að Ísland státi af fríverslunarsamningi til að mynda við Kína, en þó er útflutningur okkar þangað mun minni en til Bandaríkjanna. Spurningin er eftirfarandi: Eru uppi áform hjá ráðuneyti utanríkismála um að leita leiða til þess að landa fríverslunarsamningi við Bandaríkin og sér ráðherra hindranir fyrir sér í því efni, eða er okkur kannski ekkert að vanbúnaði að óska eftir slíkum viðræðum hið fyrsta?

Frú forseti. Í viðskiptastefnu Bandaríkjanna er um þessar mundir lögð mikil áhersla á að utanríkisviðskipti stuðli að sanngjörnum viðskiptaháttum, tryggi velferð almennra launþega og hvetji til leiða til að bregðast við loftslagsbreytingum o.s.frv. Bandaríkin leggja áherslu á samstarf við bandamenn, ekki síst til að vega upp á móti áhrifum Kína á heimsvísu. Bandaríkin eru vissulega að skoða leiðir til að auka samstarf við ríki og svæðisbundin samtök ríkja um ýmsa þætti til að greiða fyrir viðskiptum, en það má kannski segja að heiðarlega svarið við því hvort eitthvert alvöru líf sé í fríverslunarviðræðum við Bandaríkin sé: Nei. Ástæðan fyrir því er að Bandaríkin eru einfaldlega ekki á þeim buxunum að gera fríverslunarsamninga. Af því leiðir að ekki er vilji þar til að skoða af neinni alvöru að gera fríverslunarsamning, en ég veit að bæði hefðum við áhuga á því sem og EFTA o.s.frv. Staðan er einfaldlega sú að Bandaríkin eru heilt yfir og almennt ekki að gera fríverslunarsamninga um þessar mundir. Hins vegar erum við, í gegnum EFTA, almennt í viðræðum um fríverslunarsamninga og eru þar ýmsir jákvæðir hlutir að gerjast. Til að nefna það í lokin, þá höfum við árlegt efnahagssamráð þar sem m.a. er farið yfir hvernig efla megi viðskipti milli landanna. Þetta samráð hefur reynst mikilvægur vettvangur til að taka upp mál sem varða hagsmuni Íslands og vekja athygli á hindrunum í vegi fyrirtækja og fjárfesta, ásamt því að vera góður vettvangur til að skiptast á upplýsingum, skilgreina sameiginlega hagsmuni og efla enn frekar tvíhliða samskipti Íslands og Bandaríkjanna á sviði viðskipta- og efnahagsmála. Það er okkar leið eins og staðan er núna.

Frú forseti. Ég vil þakka utanríkisráðherra fyrir svarið. Það var áhugavert að í ferð utanríkismálanefndar var þetta m.a. tekið upp. Ég held að það sé mjög jákvætt að við reynum að halda áfram að hamra þetta járn eins og frekast er unnt. Það skiptir okkur miklu máli og við erum auðvitað alltaf að verða samkeppnishæfari á svo mörgum vígstöðvum. Bandaríkin eru gríðarlega stór og mikilvægur markaður fyrir útflutningsafurðir Íslands, en einnig fyrir hugvit eins og var til að mynda komið inn á varðandi græna orku og græn umskipti. Í síðari fyrirspurn minni langar mig aðeins að nefna mál málanna; varnarmál. Ég vil byrja á að lýsa ánægju minni með að áfram verði stutt dyggilega við Úkraínu á næsta ári, en framlög til varnarmála koma til með að aukast á tímabilinu. Í ljósi þeirrar stöðu sem blasir við í öryggismálum álfunnar er vart annað hægt heldur en að koma aðeins inn á varnarmálin. Á grundvelli samnings við varnarmálasvið Gæslunnar er fjármagni veitt til að tryggja að íslensk varnarmannvirki geti með sóma gegnt hlutverki sínu, en einnig er nefnt mikilvægi þess að fjölga markvisst sérfræðingum á sviði öryggis- og varnarmála. Þannig megi auka framlag Íslands gagnvart samstarfsríkjum. Aukið samstarf okkar helstu vinaþjóða, Norðurlandanna, á sviði varnarmála liggur fyrir en þannig má efla sameiginlegar varnir og hámarka nýtingu fjárframlaga. Ég vil því spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort fyrirhugað sé að efla samvinnu okkar við þau lönd sérstaklega og hraða þekkingaröflun, í ljósi þess hversu mikil samvinna er innan Norðurlandanna og meðal Íslands og Norðurlandanna á svo fjölmörgum sviðum.

Frú forseti. Það er svo að norrænu ríkin hafa stóraukið samstarf í öryggis- og varnarmálum og Ísland hefur verið að auka þátttöku sína umtalsvert. Þessi áhersla skýrist auðvitað af breyttum öryggishorfum og inngöngu Finnlands og vonandi mjög bráðlega Svíþjóðar í NATO. Gríðarlega miklir möguleikar felast í þessu samstarfi, bæði til að styrkja öryggi í Norður-Evrópu og í raun allra bandalagsríkja. Ísland hefur aukið þátttöku í hermálasamstarfi Norðurlandanna og við höldum varnarmálaráðherrafund NORDEFCO hér á Íslandi í júní, í samstarfi við Svía sem fara með formennsku í samstarfinu. Bæði eru áætlanir um að fjölga sérfræðingum á sviði öryggis- og varnarmála og efla sérstaklega samstarf við vinaþjóðir. Á öllum þeim stöðum þar sem við erum í samstarfi erum við að þétta og dýpka það samstarf og taka virkari þátt á stöðum þar sem við höfum ekki endilega gert það á undanförnum árum, sem endurspeglar í raun bara veruleikann eins og hann blasir við núna. Bæði erum við að gera það og ef horft er sérstaklega á samstarf Norðurlandanna þá hefur eðli samstarfsins þeirra á milli breyst. Efnisinnihald samstarfsins, ef horft er undanfarin tæp tvö ár aftur í tímann, hefur þróast mjög hratt og örugglega í það að verða þéttara og nánara á sviði öryggis- og varnarmála. Ég held að það muni aukast enn frekar og er auðvitað mikið gagn að því fyrir Ísland.

Virðulegi forseti. Ég var að velta fyrir mér í eftirmiðdaginn, þegar ég fór yfir þann kostnað sem ráðgerður er og eyrnamerktur ráðuneyti utanríkismála - þar sem við höfum bæði komið við sögu og þó einkum hæstv. ráðherra í síðari tíð - að þegar ég starfaði þar frá 1991 til 1995 eða 1996, þá var heildarbúdsjett ráðuneytisins 1,3 milljarðar, sem væru 4,5 milljarðar í dag. Nú er búdsjettið komið upp í tæpa 30 milljarða og auðvitað er rausnarleg þróunarhjálp hluti af málum þar, sirka 12 milljarðar. Ég veit að hér ber hæstv. ráðherra ekki sök, þetta vill dálítið vinda upp á sig sjálfkrafa; það eru aukin umsvif, fjölgun sendiráða og ýmissa skylduverkefna. En við erum að glíma hér við fjölþættar áskoranir og þurfum helst að draga saman í ríkisrekstrinum með einhverjum hætti til þess að geta verið fullsæmd af því samfélagi sem við búum þeim sem skópu innviðina og færðu okkur þau verðmæti sem við búum að í dag í heilbrigðiskerfi, menntakerfi og öðrum innviðum. En við erum enn þann dag í dag að skattleggja fátækt með þeim hætti að fólk nær ekki endum saman og á ekki mat í ísskápnum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Væri hún tilbúin að skoða möguleika á því að ná niður 30 milljarða útgerðarkostnaði í utanríkisráðuneyti sínu, þó ekki strax en jafnvel á næstu misserum og árum? Er hæstv. ráðherra sammála þessari hugmynd?

Frú forseti. Það er rétt að umsvif utanríkisþjónustunnar og þeirra verkefna sem undir ráðuneytið heyra hafa aukist. Verkefnunum hefur fjölgað, ný hafa komið inn og svo erum við, eins og hv. þingmaður nefndi, sem betur fer farin að gera betur í þróunarsamvinnu en við gerðum áður. Það er ekkert rosalega langt síðan við urðum sjálfstæð. Ef maður lítur á það heilt yfir og yfir lengri tíma þá er það ekki langur tími og við tókum ábyrgð í skrefum. Ég ætla að halda því fram að við séum á ákveðnum sviðum enn þá aðeins að fullorðnast. Ég ætla ekki að segja að við séum unglingar, við erum alveg fullorðin, en við erum enn þá aðeins að fullorðnast. Það kostar fyrir smáríki að vera fullvalda og sjálfstætt. Ég held að reikningur okkar, fyrir því að fá að vera sjálfstæð og fullvalda, sé mjög lágur í samanburði við margar aðrar þjóðir, m.a. vegna þess að við njótum mjög góðs af alþjóðakerfi og alþjóðasamvinnu, þar sem við erum í samstarfi við aðra, og líka vegna þess að við höfum komið því þannig fyrir og haft fólk við stjórnvölinn sem tók að mínu mati farsælar og réttar ákvarðanir þegar við skipuðum okkur sess meðal stofnaðila að Atlantshafsbandalaginu og tökum virkan þátt í alþjóðasamstarfi sem við njótum mjög. Við erum hins vegar með hagræðingarkröfu eins og hinir og þurfum að taka við henni. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég er ekki að vanmeta mikilvægi öflugrar utanríkisþjónustu. Ég held að það sé hins vegar dálítið þungbært þeim sem ná ekki endum saman eftir heila starfsævi á Íslandi, að undangengnum hruni, 120% verðbólgu, 10 eða 12% eða hvað það nú er, afborgun af íbúðum sem hækka kannski um 150.000 kall, að fletta í gegnum þá kostnaðarliði sem við erum að inna af hendi. Það er alls ekki fjandsamleg tillaga og ég held að það væri ekkert að því og mjög gott verkefni að fara í fyrir okkur hér á Íslandi - hér eru búnir að vera 63 harðduglegir þingmenn áratugum saman að skrifa ný og ný frumvörp, ný lög, nýja og nýja gjaldaliði sem hengjast um hálsinn á okkur og í tæplega 30 ár til viðbótar hafa verið um 700 virðulegir þingmenn í Evrópu með 30.000 manna lið embættismanna sem skrifar og skrifar án þess að hafa nokkurn tímann komið hingað eða áttað sig á sérstöðu okkar við endimörk hins byggilega heims. Ég hef sagt þetta áður en ég segi það aftur: Við ættum að sammælast um það að horfast í augu við eldri kynslóðir landsins, sem hafa ekki nóg að bíta og brenna, og fara í þá vegferð að skoða hvað af öllum þessum innleiðingum frá Brussel, 650 á hverju ári, og svo allir þeir tugir sem við sjálf erum að búa til á hverju ári, mætti missa sín. Hvar getum við tekið skurðarhnífinn og lækkað útgerðarkostnaðinn, til þess að geta verið fullsæmd af því samfélagi sem við búum bæði eldra fólkinu og hinu yngra? Er hæstv. ráðherra sammála þessari hugmynd?

Frú forseti. Ég fagna því að fá tæpar tvær mínútur til að tala um það hvort við getum farið betur með skattfé, hvort við getum hér í okkar litla samfélagi einfaldað regluverk, hvort við getum fundið dæmi þess að við séum að sóa annarra manna peningum í verkefni sem var ákveðið fyrir löngu að væru mikilvæg en eru ekki mikilvæg lengur, hvort við getum frekar straumlínulagað rekstur á þungum og stórum kerfum, hvort við horfum fram á sjálfbæran rekstur á öllum sviðum í íslensku samfélagi. Ég held að gríðarleg tækifæri séu til þess að fara betur með annarra manna fé sem við tökum af fólki til að setja í mikilvæg verkefni en setjum líka í verkefni sem eru ekkert endilega svo mikilvæg, eða verkefni sem okkur finnst kannski mikilvæg en fólkinu sem vann sér inn fyrir þessum peningum finnst ekkert sérstaklega mikilvæg. Við eigum að horfa á þetta með þeim gleraugum að við séum að sinna grundvallaratriðum, sem við höfum skuldbundið okkur til að sinna, og sinna þeim þá líka almennilega, vegna þess að líka eru dæmi þess að við séum að setja peninga í kerfi þar sem við erum að lofa fólki ýmsu sem við getum svo ekki endilega staðið við. Sumt á sér eðlilegar skýringar og margt af því verður viðvarandi verkefni, ekki bara fyrir okkur heldur líka löndin í kringum okkur. En það er ábyrgðarhluti að leita allra leiða til að fara eins vel og kostur er með annarra manna peninga og hafa hugrekki til þess að hætta hlutum sem einu sinni voru mikilvægir en eru það kannski ekki lengur og hafa líka hugrekki til þess að forgangsraða, vegna þess að forgangsröðun og endurröðun er ekki það sama. Mér finnst mikil tilhneiging vera til þess að horfa á allt sem við gerum og öll fjárútlát sem einhvern steyptan grunn sem aldrei má pota í eða brjóta, heldur bara hlaða endalaust nýjum verkefnum ofan á. Það er ekki rétt leið og það er ákveðin kurteisi að skuldbinda sig til þess að fara vel með annarra manna fé og þar getum við sannarlega gert betur, alls staðar í kerfinu.

Frú forseti. Ég held að spurningarnar mínar verði stuttar en aðeins í tengslum við það sem hæstv. ráðherra var að nefna, sem er að fara vel með fé. Við erum að horfa fram á það að nú erum við að gera kröfur um niðurskurð eða aðhald í flestum ráðuneytum og á sama tíma erum við að sjá miklar breytingar þegar kemur að því öryggisumhverfi sem við búum við. Þetta leiðir m.a. til þess, eins og hæstv. ráðherra benti á, að á tímabilinu er ætlast til að það sé farið í 784 milljóna aðhald í utanríkismálahlutanum á meðan verið er að hækka útgjöld til varnarmála um 930 milljónir. Mig langaði að fá að heyra frá hæstv. ráðherra hvernig ráðherra sér þessa 1,7 milljarða í rauninni sem verið er að taka úr utanríkisþjónustunni og færa yfir í bæði aðhaldið og varnarmálin, hvaða áhrif þetta muni hafa á þá þjónustu sem utanríkisþjónustan veitir og er í kringum viðskipti og að kynna Ísland og ýmislegt þess háttar. Hvar sér ráðherra að hægt sé að fara betur með peningana, ef við notum orð hæstv. ráðherra hér áðan? Hvar munum við skera niður innan utanríkisþjónustunnar?

Frú forseti. Þetta er í raun vinna sem þarf að fara í og það er eins og alltaf, ef það þarf að eyða minni peningum á næsta ári en gert hefur verið þá eru nokkrar leiðir til þess. Það er auðvitað gríðarlega hátt hlutfall rekstrar bundið annars vegar í launakostnað og svo í ákveðin verkefni þannig að það er spurning hvar þú sækir þessa fjármuni eða kemur því þannig við að þeim verði ekki varið í eitthvað sem þeim er varið í núna. Ég held að það skipti máli að við séum með nægt súrefni til að sinna þeim verkefnum sem við ætlum að sinna og sinna þeim almennilega og frekar þá horfa í það með gagnrýnum hætti hvort það séu einhver verkefni þarna sem kosta og tína það til sem í felst einhver forgangsröðun, segja bara: Þetta er eitthvað sem væri gott að geta gert en við ætlum að forgangsraða í önnur verkefni og standa vörð um þau. Ég geri alveg ráð fyrir því að þetta verkefni verði ekki auðvelt en ég er hins vegar alveg sannfærð um að það er hægt, rétt eins og venjulegt fólk þarf reglulega að gera þegar heimilisbókhaldið segir að þess þurfi og ekki ætla ég að kveinka mér undan því. Ég nefni þá aftur, í því samhengi sem ég nefndi í minni fyrri ræðu, það að leyfa okkur aðeins að horfa til þess að það má alveg spyrja sig hvort stundum megi brjóta aðeins upp grunninn og endurraða legókubbunum einhvern veginn. Þetta er ekki alltaf óumdeildur grunnur sem síðan er alltaf byggt ofan á. Þetta er bara verkefni sem við þurfum að taka að okkur og ég veit að við munum finna leiðir til að standa vörð um þau verkefni sem þarf að standa vörð um.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Í seinna innslagi mínu langar mig að tala aðeins um þróunaraðstoðina. Við heyrðum í fyrri ræðu óm af nokkru sem heyrist reyndar dálítið oft, þetta með af hverju við eigum að vera að hjálpa fólki erlendis. Ég man eftir að hafa heyrt hæstv. ráðherra nefna einhvern tíma að innan flokks ráðherra hafi þetta verið svolítið svona: Við þurfum að skera niður. En ég er ótrúlega ánægður að sjá að það er gert ráð fyrir því að halda sig í 0,35%. Ég hefði að sjálfsögðu viljað sjá framlagið hækka, eins og hæstv. ráðherra nefndi, en við erum alla vega ekki að skera niður þetta framlag á sama tíma og verið er að draga úr öðrum ríkisútgjöldum. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra: Af hverju telur hæstv. ráðherra að þetta sé mikilvægt og hvernig nær hæstv. ráðherra að sannfæra eigin flokksmenn og aðra um að við verðum að standa vörð um þetta og sinna því mikilvæga hlutverki að vera ein ríkasta þjóð í heimi sem þýðir að við þurfum að styðja við fátækustu þjóðir heims?

Frú forseti. Fyrst til að bæta við mitt fyrra svar áðan þá eru auðvitað skýringar í fjármálaáætlun um ákveðinn hluta þeirrar hagræðingar og lækkunar á útgjöldum sem snúa að framlögum til uppbyggingarsjóðs EES og sömuleiðis um tímabundin verkefni, tímabundna formennsku o.s.frv. Varðandi þróunarsamvinnuna þá er ég ánægð með að standa vörð um 0,35%, sérstaklega þegar við horfum framan í frekari umsvif hér á landi sem leiða þá af sér frekari krónur í samvinnuverkefni. Ég held að heilt yfir líti fólk svo á að þrátt fyrir að verkefnin séu alltaf mörg, og það er gangur lífsins og við munum aldrei tæma þann verkefnalista og það verður aldrei þannig að nóg verði gert fyrir alla, þá sé það almennt þannig hjá fólki að það skynji og skilji og líti svo á að hluti af því að vera í þeirri forréttindastöðu sem við heilt yfir og almennt erum í hér í samanburði við meiri hluta jarðarbúa er að sinna þróunarsamvinnu og taka þátt í henni. Ef maður ætlaði bara að hugsa um það út frá köldum hagsmunum þá vill bara þannig til að þetta hangir allt saman; öryggis- og varnarmál og stöðugleiki og friður og það að sem flestir búi við grundvallarmannréttindi og eigi í sig og á. Það skiptir á endanum máli fyrir fólk þótt það búi langt í burtu og lifi allt annars konar lífi. Stutta svarið er að þetta er eitthvað sem er í mínum huga rétt að gera. Þetta er það sem siðaðar þjóðir gera. Það er skrýtið að hugsa til þess að það er ekki einu sinni svo langt síðan við vorum í raun ríki sem var að þiggja slíka aðstoð og það ætti þá líka að vera gott dæmi um að það er hægt að komast út úr því, af því að mér finnst stundum eins og tilfinningin sé að það sé vita vonlaust að standa í þessu en við gerum það samt. 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsöguna hér á málefnasviði hennar í fjármálaáætlun næstu fjögurra ára. Það er mikilvægt að hafa þennan vettvang til að eiga orðastað við hæstv. ráðherra því að það er ýmislegt sem er ekkert sérstaklega auðvelt að lesa út úr fjármálaáætluninni. Það er ekki allt sem er sett fram til að mynda í markmiðum og töflum og annað, enda væri það kannski aldrei hægt, það er auðvitað bara hægt að tæpa á sumu og þess vegna er nauðsynlegt að geta spurt. Svo eru atriði sem eru sett fram í textaformi og gott að geta nýtt þennan vettvang til að spyrja nánar út í þau. Mig langar hérna í fyrri spurningu minni að inna hæstv. ráðherra um það, því að ég get ekki lesið það almennilega út úr textanum í fjármálaáætluninni, hver sé sjálfstæð stefnumótun Íslands varðandi sértæka öryggishagsmuni Íslands þegar kemur að öryggis- og varnarmálum í breiðum skilningi, óháð mati Bandaríkjanna eða annarra þeirra þjóða sem við eigum í hvað mestu samstarfi við um þessi mál. Mér finnst skipta máli að greina það svolítið og hafa fókus á því hvað sé okkar sjálfstæða stefnumótun, hvað sé okkar greining á því hvað skipti okkar öryggi máli og þá sérstaklega kannski í hinu, í norðurslóðasamstarfinu.

Frú forseti. Ég myndi segja að sú stefna birtist m.a. í þjóðaröryggisstefnunni en líka með því að taka virkan þátt með öðrum að móta til að mynda stefnu Atlantshafsbandalagsins, eins og önnur ríki. Ég er þeirrar skoðunar og sé það gerast þar sem ég fylgist með því að við erum að auka samstarf okkar og þétta það, dýpka það og af því leiðir og það fylgir slíkri vinnu betri yfirsýn hjá okkur sjálfum, yfirsýn yfir það hvar við stöndum, hvað önnur ríki eru að gera og hvernig við speglumst í því. Við eigum líka í samtali við okkar helstu samstarfsríki, Norðurlöndin, Bandaríkin, um stefnumótun og framkvæmd öryggismála og þannig gætum við að þessum sameiginlegu öryggishagsmunum sem verða ekki aðskildir frá okkar eigin hagsmunum sem herlausrar þjóðar. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að við höfum tækifæri og burði til að bæta getu okkar hér heima til þess að átta okkur betur á og móta okkur stefnu. En við gerum það alltaf í samstarfi við önnur ríki í gegnum það samstarf sem við erum í, hvort sem það er í Atlantshafsbandalaginu eða öðru svæðasamstarfi og það á þar af leiðandi við um norðurslóðir. En við vitum líka að það er ekki hægt að slíta það í sundur, okkar eigin og svo í samstarfi við aðrar þjóðir.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég er, og það kemur kannski ekki á óvart, ekki alveg sammála hæstv. ráðherra í því að öryggishagsmunir Íslands séu alltaf þeir sömu og annarra þjóða. Mig langar að nefna Bandaríkin sem dæmi vegna þess að við erum hreinlega staðsett á öðrum stað á landakortinu og erum við þar með í rauninni útvarnir Bandaríkjanna þegar við lítum á þetta bara hnattrænt. Ég ætla ekki að fara dýpra í þá umræðu hér en get hins vegar alveg tekið undir mjög margt í máli ráðherra einnig um það að að sjálfsögðu eigum við að vera í góðu og miklu samstarfi við aðrar þjóðir. En ég tel að það sé mikilvægt að við greinum út frá okkar eigin öryggismati og út frá okkar stöðu. Ég ætla að fagna því að í fjármálaáætlun sé áhersla lögð á gerð áætlunar um framkvæmd þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Þar er vísað í stefnu Íslands í þeim málefnum sem var samþykkt hér vorið 2021. Þar held ég að komi fram einmitt mjög mörg atriði sem skipta okkur máli, til að mynda þegar kemur að heilbrigði hafsins. Þar eigum við að hafa fókus. En mig langar að spyrja, vegna þess að í þessum sama kafla er fjallað um að það sé miðað að því að efla stöðu Akureyrar sem miðstöðvar norðurslóðamála á Íslandi án þess að þar sé farið eitthvað nánar í það hvernig eigi að gera það: Er það þá í tengslum við þessa stefnu Íslands í málefnum norðurslóða eða er það eitthvað annað sem þar á að gera? 

Frú forseti. Varðandi Háskólann á Akureyri og frekari stuðning eða umsvif þar þá er það alveg skýrt að við lítum svo á og það hefur verið þannig undanfarin ár að á Akureyri er töluverð uppbygging og uppbygging fram undan á sviði norðurslóðamálefna og þau eiga auðvitað í mjög góðu samstarfi til að mynda í Tromsö og annars staðar. Ég lít svo að á því svæði liggi gríðarleg tækifæri fyrir okkar sérstöðu í norðurslóðamálum og það sé sá staður þar sem það muni byggjast upp. Stefna Íslands á norðurslóðum er fyrst og fremst að stuðla að stöðugleika og friðsælli þróun á norðurslóðum og á grundvelli alþjóðalaga. Hins vegar er það þannig að öryggismál á norðurslóðum hafa tekið talsverðum breytingum á síðustu árum og við höfum verið með mjög skýran vilja um að svæðið haldist sem lágspennusvæði. Ég trúi því að við séum öll sammála um það og vonandi öll átta. Svo er það verkefni fyrir okkur að finna út úr því hvernig við höldum því samstarfi áfram því að eins og með málefni hafsins, sem hv. þingmaður nefndi, þá eru gríðarlega stór verkefni sem fara ekkert og spyrja ekki um það hvort það sé stríð eða annað. Við munum þurfa að finna einhverja leið til að viðhalda þessu samstarfi sem er gríðarlega mikilvægt, bæði út frá loftslagsmálum, frumbyggjum og bara öllum þeim íbúum 

Frú forseti. Það er búið að fara nokkuð vítt og breitt yfir málaflokk hæstv. ráðherra og líka aðeins um hagræðingu og það hvernig við förum með skattfé. Mig langaði að fara meira inn á slíkar slóðir, þ.e. ytri umgjörðina í þeirri stöðu sem við erum núna í í efnahagsmálunum og nálgast kannski hæstv. ráðherra sem forystukonu í stærsta stjórnmálaflokki landsins og ábyrgðin sem þar liggur núna stendur í stjórnarsáttmálanum. Ég var nú að rifja þetta upp áðan, mér finnst þetta svo góðar setningar, ég ætla að halda þeim til haga: „Það verður forgangsmál ríkisstjórnarinnar að stuðla áfram að efnahagslegum og félagslegum stöðugleika á kjörtímabilinu.“ - Við erum augljóslega ekki þar. „Ríkisstjórnin mun leggja sitt af mörkum til að stuðla að umhverfi lágra vaxta, hóflegrar verðbólgu …“ - Við erum augljóslega heldur ekki þar. Þessi fjármálaáætlun er öðrum þræði kynnt til þess að vera viðnám gegn verðbólgu og til þess að lækka vexti í framhaldinu. Hins vegar er allt of stutt gengið í því að draga úr ríkisútgjöldum, allt of stutt. Svo er það líka þannig að vextir og verðbólga, og þetta er nú svolítið áhugaverð staðreynd, eru alltaf hærri á Íslandi en í nágrannalöndunum nema kannski á einhverjum litlum tímabilum og reyndar er það þannig að ef vextir á Íslandi eiga að vera til samræmis við það sem er í Evrópu þá þarf heimsfaraldur að geisa. Það þarf í raun og veru heimsfaraldur til að svo verði og að verðbólgan verði svipuð hér þegar verðbólgan í Evrópu fer upp, hækkar vegna stríðs. Þannig erum við alltaf í eltingaleik við ytri aðstæður í efnahagsmálum hérna á Íslandi og auðvitað er þar krónan stór þáttur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, og þá einmitt sem forystukonu í stærsta flokki landsins: Hvað þarf til að Sjálfstæðisflokkurinn geti uppfyllt það markmið, sem hann margoft hefur lýst yfir, að það sé hægt að draga úr þessum miklu sveiflum sem hér eru 

Frú forseti. Ég átta mig á því að ég er hér til svara en ég vona að við finnum tækifæri til að ræða það á dýptina hvar eru tækifæri, að mati hv. þingmanns, til að draga frekar úr ríkisútgjöldum. Hv. þingmaður nefndi að það væri ekki nógu langt gengið og ekki myndi ég vera á móti því og það væri saga til næsta bæjar eða næsta lands ef hér myndi myndast meiri hluti um að ganga lengra í því að draga úr ríkisútgjöldum við meðferð á þessari fjármálaáætlun. Ég þekki stefnu flokks hv. þingmanns um að vilja skipta út íslensku krónunni og ekki bara það, ganga í Evrópusambandið. Ég hins vegar lít svo á að krónan, skammstöfun á gjaldmiðli á Íslandi sé ekki það sem skiptir öllu máli. Ég er ekki þeirrar skoðunar að við munum ná fram einhverri annarri stöðu með öðrum gjaldmiðli án þess að annað fylgi með. Það hvernig okkar örgjaldmiðill stendur hverju sinni er hitamælir á efnahagskerfið eins og það er hverju sinni. Það eru vissulega hlutir sem við ættum að gera betur. Okkur vantar skýrari ramma um kjaraviðræður og vinnumarkað. Vinnumarkaðurinn er einfaldlega efnahagslegur óvissuþáttur hér á Íslandi. Ríkisútgjöld hafa vaxið mjög mikið. Ef við horfum tíu ár aftur þá höfum við nú gengið í gegnum ýmislegt en fyrst og síðast stendur eftir að við höfum auðvitað gengið í gegnum mikið tímabil stöðugleika og góðra kjara hér á Íslandi þar sem staða allra tekjuhópa hefur batnað. Það er auðvitað ekki hægt að bera saman án þess að bera saman alla leið 

Virðulegur forseti. Ég vil nú reyndar meina það, og það er ekki bara mín skoðun eða míns flokks, að ábyrgðin á því hvernig komið er fyrir þróun ríkisútgjalda liggi ekki neins staðar annars staðar en hjá þessari ríkisstjórn. Nú ætla ég svo sem ekkert að vera hérna að benda fingri á einn flokk fremur en annan en maður hefði þó a.m.k. haldið að flokkur sem skilgreinir sig hægra megin við miðju væri tilbúinn til þess, þegar svona árar í efnahagslífinu, að ganga svolítið langt þó að það sé sársaukafullt, einfaldlega vegna þess að til lengri tíma þá skilar það fólkinu og fyrirtækjunum í landinu betri útkomu. Sveiflurnar sem við erum að upplifa hér eru alltaf meiri og ýktari heldur en í nágrannalöndunum. Við erum mjög auðlindadrifið samfélag og það hverfur ekkert þótt við tökum upp aðra mynt eða annan gjaldmiðil. Við getum enn þá haft áhrif á þá þætti en sveiflurnar sem við erum alltaf að taka við að utan eru hins vegar verri og þar kemur auðvitað sjálfur gjaldmiðillinn inn. Auðvitað er það lenska hjá Sjálfstæðisflokknum núna í seinni tíð að tala um að það sé nú þannig að vinnumarkaðurinn beri alltaf mestu ábyrgðina. Ábyrgðarflóttinn er orðinn þannig að það er ekki bara Seðlabankinn, nú er það vinnumarkaðurinn, jafnvel vinnumarkaðslíkanið, það hvernig við semjum um kjör á markaði. En gæti verið að við séum einmitt í þeirri stöðu að vinnumarkaðurinn semji eins og hann gerir vegna þess að það er viðbragð við óheilbrigðu ástandi, viðbragð við ýktum sveiflum, sveiflum sem þekkjast ekki í löndunum í kringum okkur í viðlíka mæli? Og varðandi niðurskurðinn, svo við komum aðeins aftur að því, þá má benda á að það eru ekki bara einhverjir í stjórnarandstöðunni sem eru að benda á þetta. Þetta eru Samtök atvinnulífsins, Viðskiptaráð, fjármálaráð, ASÍ. 

Frú forseti. Ég lít ekki svo á að með því að benda á þann þátt sem ég held að öllum sé ljóst að sé efnahagslegur óvissuþáttur í íslensku samfélagi, sem er vinnumarkaðslíkanið og vinnumarkaðurinn og hvernig við komumst að niðurstöðu um kjarasamninga hverju sinni, beri ég ekki ábyrgð eða að ég sé að koma mér eða mínum flokki eða ríkisstjórninni undan ábyrgð vegna þess að vinnumarkaðurinn ber ábyrgð, ríkisstjórnin ber ábyrgð, þ.e. stjórnvöld, bæði ríkisvaldið og sveitarstjórnarstigið, og Seðlabankinn ber ábyrgð líka. Hv. þingmaður spyr hér sérstaklega hvort vinnumarkaðurinn sé eins og hann er vegna íslensku krónunnar og þeirra sveiflna sem hér er að finna og sé viðbragð við því vegna þess að slíkar sveiflur þekkist ekki í löndunum sem við berum okkur saman við. En þá vil ég bara nefna það að þessar sveiflur þekkjast kannski ekki þar vegna þess að þar er sveiflan í atvinnuleysi. Þú kemst aldrei undan því að hagkerfið finnur sínar leiðir til að mæla hitastig og svo eru sveiflurnar teknar út einhvers staðar og í löndunum í kringum okkur, þegar þarf að ná einhverju jafnvægi þá birtist það alla jafna í gríðarlega miklu atvinnuleysi sem er eitthvað sem við þekkjum ekki hér í sama mæli, sveiflurnar birtast ekki þar. Það má spyrja hvort við sem samfélag værum tilbúin að taka við þeim og hvaða áhrif það hefði og hvaða afleiðingar það hefði. Ég gengst við því að ríkisútgjöld hafi aukist gríðarlega en ég heyri ekki annað en að það sé kallað eftir frekari fjármunum í flest þau kerfi sem draga til sín langmesta fjármagnið. Þrátt fyrir að við höfum aukið ríkisútgjöld 

Frú forseti. Það er ástæða til að spyrja hæstv. ráðherra út í þau gríðarlegu útgjöld og sívaxandi útgjöld sem við höfum séð hjá þessari ríkisstjórn sem hefur slegið öll met í því efni. En ég verð eiginlega að inna hæstv. ráðherra eftir frekari svörum við sams konar spurningum, til að mynda spurningum frá hv. þingmönnum Jakobi Frímanni Magnússyni og Gísla Rafni Ólafssyni. Hæstv. ráðherra sagði í svörum við þann fyrrnefnda að það væri gaman að mega tala um að fara betur með skattfé og draga úr bákninu og þá væru gríðarleg tækifæri í þeim efnum. Hvenær stendur til að nýta þessi tækifæri? Það þarf bara að hafa hugrekki, sagði hæstv. ráðherra. Hvenær kemur hugrekkið hjá þessari ríkisstjórn? Hæstv. ráðherra sagði líka að það sé bara ákveðin kurteisi að skuldbinda sig til að fara vel með annarra manna fé og þar gætum við sannarlega gert betur. Það er greinilega ekki litið svo á að kosningaloforð stjórnarflokkanna fyrir síðustu alþingiskosningar feli í sér skuldbindingu en hvenær kemur þá að skuldbindingunni? Hæstv. ráðherra sagði líka að þetta væri í rauninni vinna, sparnaður væri bara vinna sem þyrfti að fara í. Og hvenær verður þá farið í þessa vinnu, spyr ég hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra sagði að það þyrfti að skoða betur hvar mætti spara. Hvenær verður byrjað að skoða? Loks nefndi hæstv. ráðherra að það mætti hugsanlega raða Lego-kubbunum einhvern veginn öðruvísi. Jæja, hvenær ætlar þessi ríkisstjórn að byrja að kubba? Við heyrum alveg stöðugt frá hæstv. ráðherrum og þingmönnum meiri hlutans að það sé margt í ólagi og það þurfi að skoða þetta og fara að gera betur. En hvenær stendur til hjá ríkisstjórn sem hefur setið í nærri sex ár að fara að gera eitthvað í samræmi við - ekki bara kosningaloforðin frá því fyrir sex árum heldur það sem hæstv. ráðherrar og þingmenn endurtaka í sífellu hér í ræðustól og í greinum í blöðunum?

Frú forseti. Það er auðvitað af mörgu að taka ef spurt er um, bara heilt yfir, hvar sé hægt að fara betur með fé og ég gengst alveg við því að ég ber ábyrgð á mínum málaflokkum og aðrir bera ábyrgð á sínum málaflokkum. Ég er þeirrar skoðunar að í stóru kerfunum, sem taka til sín langmesta fjármagnið, þar séu tækifæri til að fara betur með fé. Ég held að til að mynda með því að nýta einkaaðila í heilbrigðiskerfinu miklu meira og miklu betur sé hægt að fara betur með fé. Ég held að með því að stórauka tækninotkun og ákveðna nýsköpun og fjárfesta í slíkri getu utan frá og setja inn í kerfin getum við sparað fé. Ég held að með því að sameina stofnanir, með því að sameina ákveðna þjónustu sem hið opinbera er að veita á mjög mörgum stöðum sé hægt að fara töluvert betur með fé. En ég verð að nota þessa síðustu 45 sekúndur til að minna hv. þingmann á að í þau skipti sem, og ég ætla ekki að halda því fram að þau hafi verið byltingarkennd, en í þau skipti sem ég hef hér undanfarin ár komið með tillögur sem hafa falið í sér einföldun á regluverki, hætta að senda menn sem selja notaða bíla á námskeið eða leggja niður opinbera stofnun, sem ég man ekki til að aðrir ráðherrar hafi gert, þá hafa hvorki hv. þingmaður né hans flokkur verið sérstaklega miklir stuðningsmenn í þeim aðgerðum vegna þess að þegar einhver hringir og einhver er á móti og einhver bendir á að það sé óþægilegt þá er miklu auðveldara að gera það ekki. Ég er þeirrar skoðunar að því miður, meira að segja fyrir hægri mann í pólitík eins og mig, þá myndi ég þiggja mjög gjarnan frekara aðhald í því að það væri meiri pólitík í því hvernig við förum með annarra manna fé. 

Frú forseti. Það var ágætt að hæstv. ráðherra skyldi draga það fram að aðrir ráðherrar a.m.k. hafi lítið gert í því að nýta tækifærið til að minnka báknið og bregðast við öllum þessum vanda sem hæstv. ráðherra viðurkennir. Ég er reyndar ekki alveg sammála greiningu hæstv. ráðherra á andstöðu okkar við tillögur hæstv. ráðherra þegar þær hafa verið skynsamlegar sem þær hafa vissulega stundum verið. En þá að ábyrgðinni og verðmætum, ábyrgð á því að vernda verðmæti. Það felast gífurleg verðmæti í sjálfstæði landsins og ég til að mynda efast um, ef menn vilja líta fyrst og fremst til efnahagslegra verðmæta, að við Íslendingar hefðum getað komist eins vel út úr bankahruninu og þó varð raunin ef við hefðum verið í auknum mæli háð Evrópusambandsregluverkinu. Hvernig má það þá vera að hæstv. ráðherra leggi það til að Evrópulöggjöf verði ráðandi þegar hún hugsanlega einhvern tímann kann að stangast á við íslensk lög, raunverulega íslensk lög, lög sem voru ekki send hér á færibandinu. Í eftirmálum bankahrunsins komu einmitt upp slík álitamál þar sem við treystum á okkar lög, treystum á stjórnarskrána og fullveldisrétt okkar. Hvers vegna í ósköpunum að veikja stöðu okkar hvað það varðar? Því tengt þá var einmitt til umræðu í Evrópuþinginu nú í dag að leggja þessa nýju ofurskatta á flugið. Það var ekki að heyra þar að það væri neinn skilningur á því sem hæstv. ráðherra og fleiri hæstv. ráðherrar hafa reynt að benda á varðandi sérstöðu Íslands eða raunar skilningur á nokkrum þeirra grundvallaratriða sem þetta mun hafa áhrif á. Er ekki tímabært, spyr ég hæstv. ráðherra, að segja að við munum bara ekkert samþykkja þetta fremur en að halda áfram að klifa á því að við viljum ekki vera stikkfrí? Við getum ekki látið draga okkur inn í regluverk 

Frú forseti. Hv. þingmaður hleður hérna í þrjú smámál sem ég ætla að reyna að ná að svara á þessum tæpum tveimur mínútum. Í fyrsta lagi þá er ég er sammála hv. þingmanni um hversu mikilvægt það var að ráða eigin málum og hafa hugrekki og pólitískt hugrekki til að gera það sem þurfti til þess að ná fram, hvort sem það voru stöðugleikaframlög eða það sem var gert sem gerðist ekki af sjálfu sér og skipti máli að hafa svigrúm til að gera. Hins vegar tengist það auðvitað bókun 35 ekki á nokkurn einasta hátt. Þrátt fyrir að það frumvarp sem ég hef lagt fram og þá setningu sem þar er að finna sem felur í sér afmarkaðar og sértækar skýringarreglur til að styrkja innleiðingu á bókun 35 þá felst ekki í því framsal á lagasetningarvaldi. Alþingi er auðvitað alltaf á hverjum tíma í sjálfsvald sett að setja lög um hvað sem í raun því dettur í hug, svo lengi sem það fer ekki gegn stjórnarskrá. Auðvitað á það ekki að fara gegn alþjóðlegum skuldbindingum heldur, en ef það gerir það þá hafi það afleiðingar. Það er algjör kjarni máls að bókun 35 snýst eingöngu um þegar íslenskt ákvæði í almennum lögum sem Alþingi setur rekst á við annað lagaákvæði. Þótt það komi frá Evrópska efnahagssvæðinu þá erum við alltaf að tala um lög sem hafa verið sett af Alþingi, ekki þannig að það komi einhvern veginn löggjöf frá Evrópska efnahagssvæðinu eða Evrópusambandinu og fari bara sjálfkrafa að hafa einhver áhrif. Það er algjört lykilatriði. Varðandi flugmálið þá erum við auðvitað ekki í neinum samningaviðræðum við Evrópuþingið sem er að afgreiða þennan pakka í dag. 

Virðulegur forseti. Það er nú alveg áskorun að fara í gegnum þessa málaflokka hér á fimm mínútum. Ég ætla samt að gera heiðarlega tilraun til þess en vonast til þess að hv. þingmenn muni nota tækifærið og spyrja og koma með athugasemdir þannig að við getum tekið umræðu um þetta. Það sem ég hefði viljað fara í gegnum eru orkuskipti, Loftslagsráð, aðgerðaáætlun, loftslagsvísar atvinnulífsins, styrkjaumhverfið, aðlögun að loftslagsbreytingum, hitaveiturnar, náttúruvá, ofanflóðamál, náttúru- og minjavernd, hringrásarhagkerfi og heilnæmt umhverfi, loftgæði, fráveitumál og stofnanaskipulag. Ég mun gera heiðarlega tilraun til að klára það á þessum stutta tíma. Til að gera langa sögu stutta þá hefur verið mikil áhersla á orkuskiptin til að ná markmiðum okkar í loftslagsmálum og í það heila hefur það gengið ágætlega. Þó ber að hafa í huga þegar við tölum iðulega um að við höfum náð hvað mestum árangri, og þá helst á eftir Norðmönnum þegar kemur að rafvæðingunni, kannski Svíum líka, við erum á svipuðum stað og þeir, að þá erum við að tala um smærri bíla. Við eigum eftir, og stöndum ekki vel í þeim miðað þær upplýsingar sem ég hef, stærri bílana og það er nokkuð sem við erum að taka á núna. Einnig eru mörg orkuskipti á byrjunarreit eins og t.d. á siglingum og flugi, þannig að þarna er um mjög stór verkefni að ræða. Við höfum að langstærstum hluta nýtt þetta í gegnum ívilnanir fram til þessa en erum núna að fara yfir í það að Orkusjóður muni vera með styrkina nær alfarið og hófst þetta verkefni með þeim hætti að 400 millj. kr. eru til að styrkja það að kaupa þungaflutningabifreiðar. Þá er það til að borga mismuninn á milli verðs og 1 milljarður er til styrktar kaupum á bílaleigubílum. Að vísu voru settir 1,5 milljarðar í að styrkja bílaleigurnar árið þar á undan en það var þá ekki síður jarðefnaeldsneyti þannig að nú er verið að færa það alveg yfir í græna styrki sem er líka mikilvægt til þess að eftirmarkaðurinn með bíla verði líka grænn, ef þannig má að orði komast. Síðan í loftslagsmálum vek ég athygli á því að það falla niður 800 millj. kr. vegna Kyoto. Af hverju geri ég það? Það er í sjálfu sér gleðiefni að við séum að gera það upp en við skulum hafa það í huga að vegna þess að við náðum ekki því sem við skuldbundum okkur til þá borgum við það sem ég hef kallað blóðpeninga, 800 millj. kr., í Kyoto-uppgjörinu en ef við náum ekki þeim markmiðum sem eru núna þá þurfum ekki að kaupa loftslagsheimildir einu sinni heldur á hverju ári og það verða mun hærri upphæðir en þetta. Ef það gengur vel þá getum við hins vegar notað þetta til tekjuöflunar. Við erum að endurvinna aðgerðaáætlunina og við gerum það með bestum hætti með því að vinna m.a. með atvinnulífinu, sem er einn þátturinn í því. Við getum sagt að það sé samtal um ábyrgð þannig að þar séu sett mælanleg markmið sem hægt er að ná vegna þess að til að ná sem bestum árangri þá þurfa aðilar að vinna saman. Það er mjög ánægjulegt að atvinnulífið taki svona vel í það að taka ábyrgð á því að ná loftslagsmarkmiðunum með okkur. Þegar er talað um styrkjaumhverfi þá er mikilvægt að sameina Orkusjóð og Loftslagssjóð. Við erum með áætlun um aðlögun að loftslagsbreytingum. Við sjáum fram á landsáætlun um aðlögun þar og það er mikilvægt að fjármögnun, vöktun og viðbrögð vegna náttúruvár og landsáætlun um aðlögun haldist í hendur. Hitaveitur eru alveg stórmál og við munum ræða það betur í þinginu. Ekki í þessari viku heldur næstu kemur sérstök skýrsla um stöðuna á hitaveitunum. Þar er verk að vinna og við höfum ekki sinnt þeim málum svo heitið geti síðustu 20 árin. Virðulegi forseti. Ég á eftir stór mál eins og náttúruvá og ofanflóðamálin sem eru gríðarlega stór og mikilvægt að við ræðum betur hér. Það er nýkomin út skýrsla um náttúruvána sem segir okkur að þar þurfum við að gera miklu betur. Auðvitað hefur mest áhersla verið á ofanflóðavarnir en við þurfum sömuleiðis að vera vakandi þegar kemur að mælingu og vöktun. Ég kemst ekki lengra í náttúru- og minjavernd, hringrásarhagkerfi og loftgæðum og fráveitumálum og stofnanaskipulagi en vonandi næ ég því, virðulegi forseti, núna þegar við förum síðan að ræða þetta í kjölfar þessa innleggs hér.

Hæstv. forseti. Mig langar til að reyna að nota þennan litla tíma sem ég hef hér til að ávarpa a.m.k. tvennt. Fyrir tæpu ári, í júní 2022, birti loftslagsráð greinargerð, ansi hreint góða, um opinber fjármál og loftslagsmál og græna fjárlagagerð. Þetta er býsna gott gagn sem þarna liggur fyrir og mig langaði til að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort það væri unnið með þær tillögur og þær ábendingar sem þarna koma fram, sem vísa auðvitað í bæði alþjóðastofnanir og hvernig önnur lönd gera þetta, og hvort það sé metnaður til þess innan Stjórnarráðsins til að innleiða opinbera fjárlagagerð og gera hana græna, eins og það er orðað þótt það sé auðvitað mikil einföldun að nota það orð. En ég tek eftir því að á bls. 85 í fjármálaáætluninni þar sem greint er frá framlögum til loftslagsmála sem nema 30 milljörðum kr. í ár, lesi ég þetta rétt, árið 2023, þá kemur líka fram á þeirri sömu blaðsíðu að framlögin fara svo lækkandi í beinar aðgerðir, landbúnað og landnotkun og samgöngur. Mig langaði í fyrsta lagi að spyrja um innleiðingu grænnar fjárlagagerðar og svo að spyrja hæstv. ráðherrann út í þessi lækkandi framlög sem hér er verið að greina frá í áætluninni á bls. 85. Það liggur auðvitað fyrir að það væri hægt að spyrja um ýmislegt fleira en ég verð að láta þetta duga í bili.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður bendir réttilega á að hér er verið að stíga skrefin sem við viljum sjá þegar kemur að grænni fjárlagagerð og auðvitað viljum við sjá meira. Það sem við erum að gera almennt og eins ég kom inn á í framsögu minni þá erum við meira að segja að vinna við að því að deila ábyrgð í samvinnu við loftslagsvísa atvinnulífsins, sem er svona dæmi en tengist í rauninni öllu, það tengist líka því að fá mælanleg viðmið og mælanleg markmið. Þetta snýr ekki bara að upphæðum, þetta snýr fyrst og fremst að losun. Hv. þingmaður spyr hvort það sé metnaður til að vinna með þessu og já, það er enginn ágreiningur um það en hins vegar tekur svolítinn tíma að breyta hlutum. Ég vonast til þess að við sjáum þess frekari merki á næstu árum að við séum að koma með framsetningu á fjárlögum, bæði hjá okkur og sömuleiðis hjá sveitarfélögum og öðrum, fyrirtækjum, að menn séu að birta þetta með þeim hætti að þeir séu að líta á þetta út frá loftslagssjónarmiðunum og losuninni. Hér er sýnt hvernig þróunin hefur verið, þetta hefur náð hámarki 2023. Sumt er þess eðlis að við vonum - það er ekki markmiðið t.d. að vera með styrki þegar kemur að rafbílum. Þróunin að undanförnu hefur fyrst og fremst verið að það er farið í drægnina frekar en að lækka verðin. Þó erum við að sjá lækkun verðs á rafbílum og sú þróun mun halda áfram þannig að við ætlum ekki að halda áfram þeim styrkjum til eilífðarnóns, alls ekki. Þetta er til að koma þessum hlutum af stað. Hins vegar liggur það alveg fyrir, bæði í loftslagsmálum og í því sem snýr að mínum málaflokki, að það mun ekki vanta tilefni til útgjalda til að ná árangri. Það liggur alveg fyrir.

Hæstv. forseti. Já, það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir, það vantar ekki tilefnin. Útblástur gróðurhúsalofttegunda eykst bæði á Íslandi og á heimsvísu og við þurfum að taka okkur á og við þurfum að minnka þessa losun, þennan útblástur. Það sem er kannski mikilvægast í því er varðar fjárlagagerðina og fjármálaáætlunina sjálfa er einmitt að þessir mælikvarðar sem hæstv. ráðherra nefnir liggi fyrir og að það sé með gagnsæjum hætti hægt að lesa það út úr plagginu hvað við erum að gera, í hvað útgjöldin fara, tímasettar aðgerðir og magngerðar eða það tölusett þannig að fólk sjái tiltölulega auðveldlega hvaða árangri við erum að ná eða hvort við erum að ná þeim árangri sem við höfum stefnt að. Af því að hæstv. ráðherra nefnir hér loftslagsvísa atvinnulífsins, sem ég bíð spennt eftir að heyra meira um, þá er mjög mikilvægt að stjórnvöld, auðvitað í samvinnu við atvinnulífið, geri kröfurnar um minnkun losunar, m.a. með kröfum um bestu fáanlegu tækni t.d. í álverum eða annarri stóriðju og svo sem í öllum öðrum iðnaði eða öðrum atvinnugreinum sem losa gróðurhúsalofttegundir. Og það á auðvitað við líka í samgöngum. Hæstv. ráðherra nefnir hér að það sé ekki markmið í sjálfu sér að hafa útgjöldin há og ég skil hvað hann segir með tilliti til skattaívilnana, t.d. vegna rafmagnsbifreiða, en ég held hins vegar að það ætti að vera sérstakt markmið stjórnvalda að verja hærri upphæðum til uppbyggingar almenningssamgangna. Það væri gott að sjá þess stað í þessari fjármálaáætlun að það væri hluti af stóra planinu, af því að við þurfum auðvitað að gera miklu betur þar líka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi loftslagsvísana og þessa sameiginlegu ábyrgð með atvinnulífinu þá verður grænþing núna í byrjun júní þar sem verður kynnt sú vinna sem er búin að vera í gangi, sem hefur verið mjög mikil. Mér finnst mjög gott að hvort sem það eru bændur eða stóriðja þá eru menn með mikinn metnað á þessu sviði, enda er til mikils að vinna. Það mun auka verðmæti vara og það mun auka verðmæti þjónustu þegar við náum árangri í loftslagsmálum. Við þekkjum það af reynslunni og sögunni að við höfum ekki tapað á því að fara í orkuskipti eitt og tvö. Ég er enn þá að leita að einhverjum einstaklingi sem finnst orkuskipti eitt og tvö hafa verið mistök, þ.e. vatnsaflsvæðingin og jarðvarmavæðingin. Ég hef ekki hitt neinn enn þá en kannski kemur einhver, ég veit það ekki. Hins vegar er stóriðjan, millilandaflugið og landgræðslan og skógræktin í öðru kerfi en svo að þau séu á beinni ábyrgð Íslands og fyrirtækin þar taka bara þátt í því umhverfi. Ég ætla ekki að segja að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því, ég er alls ekki að segja það, en við hljótum hins vegar að vera mjög upptekin af því sem snýr að beinni ábyrgð Íslands, sem eru samgöngurnar, sem er landbúnaður fyrir utan skógrækt og landgræðslu, sem eru úrvinnslumál, þar sem við getum gert rosalega mikið vegna þess að við erum enn þá með 90% línulegt hagkerfi. Við þurfum að gera miklu betur í hringrásarmálunum og við erum að vinna að því og gerum það með sveitarfélögunum og öðrum aðilum. Samgöngurnar skipta sömuleiðis miklu máli. Almenningssamgöngur eru núna að langstærstum hluta, ég man ekki hvert hlutfallið er, greiddar niður af opinberu fé þannig að við setjum mikið í almenningssamgöngurnar. En auðvitað þurfa menn að gera miklu betur þar og ég verð að viðurkenna að það er mín skoðun að menn þurfi aðeins að hugsa almenningssamgöngur út frá þeim sem eiga að nota þær. Mér finnst vanta upp á það. Ég bý nú í úthverfi og nota almenningssamgöngur og þær henta alveg þokkalega fyrir einstakling eins og mig 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028. Síðustu misseri hafa verið alls konar, vægast sagt, og ríkisstjórnin hefur þurft að standast mörg hraðpróf og hefur gert það með láði. Okkur hefur tekist að ná góðum árangri og draga úr halla ríkissjóðs þrátt fyrir erfitt umhverfi. Fyrir hálfu öðru ári var það markmið sett í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar að stöðva hækkun skulda sem hlutfall af landsframleiðslu eigi síðar en 2026. Verðbólga og háir vextir eru ógn sem við verðum að bregðast við. Fjármálaáætlun ber þess merki að ríkisstjórnin ætli að takast á við það verkefni með þeim verkfærum sem best eru til þess fallin. Gangi núverandi áætlanir eftir verður batinn til þess að ríkissjóður heldur nokkuð aftur af eftirspurn og þar með verðbólguþrýstingi árið 2023. En alltaf eru næg verkefni og öll jafn mikilvæg. Við höfum rækilega verið minnt á hversu mikilvægt er að verja byggðir landsins fyrir ofanflóðum eftir snjóflóðin fyrir austan í vetur, aurskriður á Seyðisfirði og snjóflóð á Flateyri árið 2020. Þökkum fyrir að mannslífum var þyrmt en krafan er sú að við verðum að flýta ofanflóðavörnum þar sem þær hafa verið á áætlun. Virðulegi forseti. Eftir snjóflóðin á Flateyri í janúar 2020 fór fram endurskoðun á ofanflóðavörnum vítt og breitt um landið og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort fjármálaáætlun tryggi ekki framgang áætlana um ofanflóðamannvirki og uppbyggingu á þeim vítt og breitt um landið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar innlegg og hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir er hér að ræða hluti sem eru gríðarlega mikilvægir en ég gat ekki nema rétt aðeins hlaupið á í framsögunni. Við búum á Íslandi og því fylgja gríðarlega margir kostir. En Ísland er Ísland og við vitum að það sem hefur gerst í fortíðinni getur gerst aftur og í ofanálag þá erum við að tala um breytta stöðu bara út af breyttu loftslagi. Það er þess vegna sem ég hef lagt þessa miklu áherslu á umræðuna um náttúruvá og þess vegna kom ég með þessa skýrslu til að vinna eftir og koma með stefnu um náttúruvá og þar er verk að vinna. Hv. þingmaður ræðir hér mjög mikilvægan þátt sem eru ofanflóðavarnir sem hafa sannað gildi sitt en það er mikið eftir. Árið 2023 í janúar hafði 34,6 milljörðum kr. að núvirði verið varið til ofanflóðavarna frá árinu 1996. En við eigum eftir að setja, miðað við þær áætlanir sem eru í gildi núna, 33,8 milljarða í þetta. Við höfum styrkt verkefni á 14 þéttbýlissvæðum en við eigum átta eftir miðað við þær áætlanir sem eru núna, en síðan þurfum við ávallt að vera að meta þetta því að aðstæður breytast og við erum að sjá, eins og ég nefndi, ógnir sem við höfum ekki séð áður. Ég legg áherslu á að þingmenn og þingið ræði þessi mál sérstaklega vegna þess að það er mjög æskilegt að við getum flýtt þessu þó að við klárum ekki 34 milljarða verkefni á einu ári þó að maður vildi gjarnan gera það. En þetta eru þannig mál að við verðum alltaf að hafa þau í forgangi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og tek undir mikilvægi þessa málaflokks sem við þurfum alltaf að hafa í forgrunni og þakka fyrir góða skýrslu sem birtist nú á dögunum frá ráðuneytinu, sem er skýrsla starfshóps um stöðumat og áskoranir varðandi mat og endurmótun á tilhögun hættumats og vöktunar vegna náttúruvár. Við þurfum alltaf að vera á vaktinni og taka stöðuna hverju sinni. En að öðru. Fyrir nokkrum vikum átti ég samtal við hæstv. ráðherra um úrgangsmál og stöðu á förgun á dýrahræjum. Nú á síðastliðnum vikum höfum við rækilega verið minnt á það hvað þessi málaflokkur er í miklum ólestri. Þetta hefur sérstaklega tekið á bændur sem standa í þeim erfiðu sporum núna þegar farga þarf á annað þúsund sauðkindum vegna riðu í Miðfirði. Það er einungis einn brennsluofn til staðar hér á landi til að brenna hræ og annar hann ekki þörf og er reyndar bilaður þegar nú liggur mikið á. Söfnun hræja og förgun er bæði mjög dýr og erfið í framkvæmd, m.a. vegna varnarlína. Nokkur sveitarfélög hér á landi hafa boðið upp á þá þjónustu að safna saman dýrahræjum af sjálfdauðum dýrum og dýrum sem lógað er vegna sjúkdóma sem og sláturúrgangi og koma til förgunar en það er varla í boði lengur. Það er líka ekki lausn að flytja smitaðan úrgang milli varnarlína og hlýtur það alltaf að vera neyðarlausn. Staðan sem er nú uppi minnir okkur rækilega á að það þarf að skoða þessi mál með hraði en þó með varanlegri lausn að markmiði. Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þessarar stöðu hvort við getum séð brennsluofna á fleiri svæðum á landinu þar sem smithætta fylgir alltaf flutningi dýraafurða.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kemur hér í seinni ræðu sinni inn á annað mjög stórt og mikilvægt mál og alveg eins og hugur okkur var hjá bæði fólkinu í Neskaupstað og á Patreksfirði þegar það lenti í flóðum þá er hugur okkar sérstaklega og ekki síður hjá bændum og íbúum á því svæði sem núna er að lenda í riðunni. Þetta er algjört forgangsmál en við höfum ekki gert mikið í þessu nokkuð lengi. Það liggur alveg fyrir að þetta er á höndum sveitarfélaganna en það vantar innviði, við þekkjum það. Núna þegar þessi staða kemur upp þá sýnist mér samt sem áður, þegar við tölum um þetta núna vegna þess að ég hef fylgst með þessu í gegnum mínar stofnanir og mitt ráðuneyti, að það sé að nást lausn í þessu erfiða máli. En þetta segir okkur að þarna þurfum við að gera gangskör í því og ganga þannig fram að aðstæður og innviðir séu eins og við viljum hafa þá. Ég hef sagt við sveitarfélögin, þótt þetta sé á þeirra ábyrgð, að við erum algerlega tilbúin að vinna með þeim til að finna einhverjar lausnir. Það liggja fyrir margar skýrslur og tillögur en það vantar að fara í framkvæmdina því að staðan í dag sýnir að þetta gengur ekki upp svona. En þrátt fyrir að þetta sé ekki á okkar stjórnsýslustigi þá breytir það því ekki að allir svona hlutir eru vandamál allrar þjóðarinnar og við gerum að sjálfsögðu allt sem við getum til að aðstoða, til að ná góðri niðurstöðu því að við getum ekki haft þetta svona.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér með okkur og sitja og standa fyrir svörum eftir atvikum. 31 milljarður er eyrnamerktur málaflokknum í ár og þetta er með víðtækari málaflokkum sem heyra undir einn ráðherra og eitt ráðuneyti. Ég fagna því að þetta hafi verið sett jafn ofarlega á dagskrá ríkisstjórnar og raun ber vitni. Þetta er dálítið eins og uppvaskið, þetta er eilífðarmál. Þessu lýkur aldrei. Það eru alltaf nýjar áskoranir, nýtt ryk í hornum og það þarf að ryksuga hér og ryksuga þar og huga að loftgæðum og öllu þessu. Loftgæðin - það er hægt að halda því fram með sæmilegum rökum að Ísland sé kannski vistvænasta land í heimi. Við hitum húsin okkar með jarðvarma og knýjum rafmagnið með fossunum. Við erum komin, að mér skilst, næstlengst í heimi í því að fremja orkuskipti í bílaflotanum ef bílaleiguflotinn er frá skilinn. Það er margt gott um þetta að segja og verkefni hæstv. ráðherra er dálítið bara eins og að vera yfir Disneylandi, það þarf að viðhalda og það þarf að huga að því að gestirnir sem eru að flykkjast hingað, margar milljónir á ári, séu sæmilega ánægðir og beri okkur vel söguna. Það er fyrri alda dilemma sem getur víða að líta á Íslandi og það er draslaragangur. Það eru gamlar múgavélar fastar við hringveginn hér og þar og gamlir traktorar og eitt og annað. Þó að það sé ekki beint aðalmál, efst á baugi, er ráðherrann ekki sammála því að við þyrftum að taka aðeins til og útrýma draslaraganginum við hringveginn til að orðsporsáhættan sé ekki í húfi hvað það varðar? Og svo er ýmislegt fleira í seinni lotu sem mig langar til að spyrja um tengt þessu máli.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið og fyrirspurnina. Uppvask er ekki litrík samlíking en í það minnsta erum við að eiga við eilífðarmál. Sumt er hins vegar þess eðlis að við þurfum að klára það til að komast á næsta stað. Loftgæðin er nokkuð sem er, að mér finnst, stærra mál en við kannski oft ræðum. Það er rétt að þegar kemur að rafbílum þá erum við kannski nr. tvö í heiminum en þegar kemur að stærri bílunum þá eigum við mikið verk óunnið; þó að við séum nr. tvö eða þrjú varðandi rafbílana, ég er ekki búinn að sjá nýjustu tölur með það. En síðan erum við eftir með skipin og flugvélarnar og verksmiðjurnar o.s.frv. Og Ísland er ekkert Disneyland því að þar eru engar náttúruvár, en ég er líka svolítið upptekinn af þeim málaflokki sem tengist þessu öllu saman. Hv. þingmaður spyr um draslaraganginn og þar er ég alveg sammála hv. þingmanni, það ætti að vera auðvelt verk fyrir okkur að ganga í. Ég hef verið upptekinn af þessu og flutt frumvarp hér, sem er ekki í stjórnarsáttmála heldur bara gamalt þingmannafrumvarp sem ég var með, um að taka harðar á þeim málum þannig að hægt sé að sekta fólk, og það viti af því, ef það hendir drasli úti í náttúrunni. Af því ég var nú bara að koma úr Skaftártungu og var að keyra þar þá bregður manni þegar maður sér ýmislegt rusl sem fólk hendir. Ástæðan fyrir þingmáli mínu var einfaldlega þessi: Ég var að keyra vestur í Bandaríkjunum í Kaliforníu og sá að allt var svo ótrúlega hreint við þjóðveginn. Þá sá ég einmitt skilti þar sem hótað var háum fjársektum ef menn myndu henda einhverju. Alla vega virtist það virka þar, í það minnsta var draslinu ekki fyrir að fara. Það kostar að henda, það er bara spurning hver borgar. Vilja menn að skattgreiðendur greiði þann kostnað þegar einhver annar hendir rusli eða á að reiða sig á sjálfboðaliða? Sem betur fer hirða sjálfboðaliðar rusl og ég veit að 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er í mínum huga allt í lagi að líkja Íslandi við Disneyland bara svona í ferðamannasamhenginu, það koma milljón sinnum fleiri í Disneyland á hverju ári en búa þar og starfa. Við þurfum að huga að því að þessi áfangastaður, Ísland - að það sé ánægjulegt að ferðast um hann, hvort sem maður er fæddur hér og uppalinn eða ekki. Orðsporsáhætta er tiltölulega nýtt orð og við njótum sem betur fer enn góðs orðspors sem áfangastaður. Við gætum lent í því sem kallað er Benidorm-effektinn þegar fólk segir: Æ, það er of mikið af fólki þarna, þetta er of erfitt. En við getum líka lent í því að vera sökuð um tvískinnung, vera sökuð um að hreykja okkur af grænni orku úr iðrum jarðar, t.d. hér við borgarhliðið á Hellisheiðinni, sem myndi drepa mann á svipstundu ef maður stingi hausnum þar í strókinn. Sömuleiðis það sem er við Nesjavallavirkjun - þetta eru hættulegar gufur. Vonandi verð ég ekki til þess, í þessari beinu útsendingu, að fara að hræða fólk óþarflega en við þurfum að huga að þessu, það er hægt að koma á þetta filterum og mengunarvörnum og það er verið að fresta því óþarflega lengi. Ýtum á það að klára það, bæði á Nesjavöllum og á Hellisheiði. Ég hef áhyggjur af þessu Carbfix, að dæla hundruðum þúsundum tonna af óhreinindum alls staðar að úr heiminum í íslenska foldu og vatnsból þar af leiðandi. Ég hef áhyggjur af þeim efnum sem Bandaríkjamenn hafa skilið hér eftir. Við skulum losa okkur við þau eiturefni, úraníum þar með talið. En eitt er orðsporsáhættutengt og það er sú skammarlega iðja að vera að selja hér aflausnarbréf fyrir umhverfissóða í útlöndum, taka á móti peningum og bæta á okkur sóðaskap annarra. Ég óska eftir því að ráðherra þessa málaflokks stigi niður sómakærum fæti í þeim efnum.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir innlegg sitt og spurningarnar. Orðsporsáhættan hefur breyst í þá veru að hún kemur strax fram. Fjaðrárgljúfur varð t.d. heimsþekkt á örskotsstundu þegar frægur tónlistarmaður tók myndir af sér þar. Það hafði ótrúleg áhrif, ég hef kannað það sjálfur og þekki aðeins til þess svæðis. En við gætum líka séð hina hliðina, þ.e. að ef einhver heimsþekktur aðili, sem er með mikið af fylgjendum, sýnir fram á eitthvað sem er miður gott þá getur það haft gríðarlega neikvæð áhrif. Jarðvarmavirkjanir - eftir því sem ég best veit eru bæði Landsvirkjun og Orkuveita Reykjavíkur með áætlanir um að ná árangri á þeim sviðum sem hv. þingmaður vísar til. Ég hef ekki heyrt þessar áhyggjur varðandi Carbfix enda gengur sú starfsemi út á það að setja kolefni í jörðu og búa til grjót úr því. En hins vegar liggur fyrir, og það er eitt af því sem verður að skoða varðandi viðskiptin um kolefniseiningarnar, að ef menn fara í þá vegferð að flytja inn kolefni annars staðar frá þá er ekki hægt að gera það án þess að við fáum eitthvað fyrir það. En það er ekki bara þetta sem þarf að huga að. Við erum að tala um skógrækt og ýmislegt annað sem erlend fyrirtæki gætu farið í og ef við hugum ekki að þessum hlutum gætum við setið uppi með mikið af loftslagsverkefnum hér sem myndu ekkert nýtast í okkar bókhaldi. Það er eitt af því sem ég hef sett vinnuhóp af stað um. Varðandi þessi svokölluðu aflausnarbréf var það eitt af því fyrsta sem ég gerði að setja vinnu af stað við að skoða það. Það er löngu farið af stað, skilar íslenskum orkufyrirtækjum milljörðum, norskum orkufyrirtækjum miklu meira. Hugmyndin á bak við kerfið er að fólk sé að greiða þetta til að ýta undir framleiðslu á grænni orku. Mér finnst þetta ekki mjög góð hugmynd og ég hef ekkert legið á þeirri skoðun minni. En við verðum hins vegar að skoða valkostina út frá þeirri stöðu að við erum búin að vera í þessu nokkuð lengi. Við náum ekki að klára að ræða þetta á þessum sekúndum.

Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur sett sér í stjórnarsáttmála markmið um sjálfstætt landsmarkmið um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda á beinni ábyrgð Íslands fyrir árið 2030 miðað við losun ársins 2005. Hingað til hefur gengið, ég vil ekki segja treglega en það hefur ekki gengið allt of vel að fá útfært nákvæmlega hvernig þetta verður gert. En í töflu á síðu 285 í fjármálaáætlun sprettur þetta markmið fram sem eitt af undirmarkmiðum hæstv. ráðherra. Samdráttur í nettólosun gróðurhúsalofttegunda er þar einn af þeim mælikvörðum sem lagðir eru til. Staða þessa samdráttar var 7% árið 2022, sé miðað við tölurnar frá 2021 sem eru þær nýjustu sem til eru. Það er stefnt að því að þessi tala verði komin niður í 23% samdrátt árið 2024. Það er á næsta ári. Munurinn á 7% samdrætti og 23% samdrætti eru 16 prósentustig. Losun á beinni ábyrgð stjórnvalda 2005 var 3.178 kílótonn CO 2-ígilda. 16% af því sem losað var á beinni ábyrgð stjórnvalda 2005 þýðir að sá samdráttur sem ráðherra leggur til að ná frá stöðunni eins og hún er í dag og til ársins 2024, sem er eftir næstu áramót, eru 508,5 kílótonn. Þetta er dálítið mikið, herra forseti. Þetta er dálítið rosalega mikið. Mig langar að spyrja ráðherrann: Hvernig mun ríkisstjórnin ná þessu metnaðarfulla markmiði?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég er mjög ánægður að hv. þingmaður lætur sig þennan málaflokk varða og hann veit að það sem við erum að gera er nokkuð sem hefur ekki verið gert áður. Loftslagsráð hefur t.d. bent á það réttilega að útfærslan með aðgerðaáætluninni þurfi að vera nákvæmari, hún þurfi að vera með betri mælikvörðum og fólk geti þá fylgst með því og náttúrlega stjórnvöld að við náum þeim markmiðum sem lagt er upp með. Þegar heimurinn fór í þessa vegferð voru ekki neinar leiðbeiningar um það hvernig ætti að gera þetta og svo sannarlega voru þær ekki til staðar þegar við hófum þetta kjörtímabil og ekki kjörtímabilin sem voru á undan heldur. Þannig að hvað erum við að gera til að ná þessu? Í fyrsta lagi erum við að uppfæra aðgerðaáætlunina. Til að uppfæra aðgerðaáætlunina verður að vera með grunngögnin eins góð og mögulegt er. Til þess að hafa þau eins góð og mögulegt er þá verður að vinna með þeim aðilum, sem eru í rauninni öll þjóðin og ekki síst atvinnulífið, sem þurfa að framkvæma þetta. Til þess að ná markmiðunum þarf líka að vinna í hlutum eins og hringrásarhagkerfinu þar sem eru gríðarleg sóknarfæri vegna þess að hagkerfið er að 90% til línulegt. Úrgangsmálin er t.d. hlutur sem við þurfum að gera miklu betur í. Þegar við erum að tala um þessa beinu ábyrgð Íslands þá er það jarðefnaeldsneytið og aðallega þá í samgöngum. Svo sannarlega eru jarðvarmavirkjanirnar líka og fleira þar inni, það er landbúnaðurinn fyrir utan skógrækt og landgræðslu, það eru úrgangsmálin og það eru efni eins og F-gös og annað slíkt. Og á öllum þessum sviðum, af því hv. þingmaður spyr hvernig eigi að gera þetta, 

Herra forseti. Mér heyrist hæstv. ráðherra hafa misst af spurningunni vegna þess að svarið fékk ég ekki. Spurningin var: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að ná því markmiði að draga úr losun á beinni ábyrgð stjórnvalda um 500.000 tonn CO 2-ígilda á næsta ári? Það gerist ekki með rafeldsneyti. Það gerist ekki með einhverjum aðgerðum sem er mögulega hægt að hrinda í framkvæmd eftir fimm ár. Það gerist með því sem er gert hér og nú í dag. Aðgerðir sem standa að baki þessu markmiði í fjármálaáætlun, sem er til umræðu í dag en ekki í einhverri framtíð, þurfa að standa undir samdrætti upp á 508,5 þús. tonn CO 2. Til samanburðar þá þyrfti að hætta allri losun frá úrgangi, af því að hæstv. ráðherra talaði um hringrásarhagkerfið. Það myndi ekki hrökkva fyrir nema kannski tveimur þriðju af þessu markmiði næsta árs hjá ríkisstjórninni. Næsta árs. Í fjárlögum síðasta árs var milljarður lagður til bílaleigna til að rafvæða hluta flotans, til að kaupa rafmagnsbíla í stað bensínbíla. Sú aðgerð var metin upp á að draga úr losun upp á 3,5 kílótonn. Hvar eru hin 505 kílótonnin sem ráðherrann ætlar að draga úr losun um á næsta ári? Hvar eru þær aðgerðir en ekki einhverjar aðgerðaáætlanir sem koma kannski einhvern tímann seinna?

Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans innlegg og bara endurtek það sem hefur komið fram og hv. þingmaður þekkir mjög vel, hvernig hæstv. ríkisstjórn hefur verið að vinna þessi mál, sem hefur verið ágætisstuðningur við í þinginu. Ég veit ekki hvort ég á að endurtaka það eitthvað frekar. Það liggur alveg fyrir að við erum að vinna vinnu sem hefur ekki verið unnin áður og það hefur réttilega verið bent á að nákvæmnin sé ekki jafn mikil og við viljum hafa hana. Við erum svo sem ekkert eyland í því þó að við séum eyja því að þegar maður ber þetta saman við kollegana er þetta nákvæmlega það sama sem aðrir eiga við. Það sem við höfum gert til að ná árangri er m.a. að læra af þeim aðilum sem standa okkur næst og þá er ég sérstaklega að vísa í Norðurlandaþjóðirnar, ég er að vísa í loftslagsvegvísana og sameiginlegu ábyrgðina með atvinnulífinu og öðrum aðilum. Sömuleiðis, eins og ég vísaði hér í, virðulegi forseti, þegar kemur að beinni ábyrgð Íslands, eru mikil tækifæri í því að vinna betur í hringrásarhagkerfinu til að minnka losun. Við erum að vinna með bændum þegar kemur að landbúnaðinum. Við erum svo sannarlega að skoða það þegar kemur að efnanotkuninni og síðan erum við að reyna að hafa í loftslagsbókhaldinu, sem ég fullyrði að verður betra, bæði í framsetningu og vinnu þó að það séu mörg álitaefni í því, sem bestar mælingar þannig að það sem við erum að gera, hvort sem það er á kostnað skattgreiðenda eða á hendi fyrirtækja að gera, skili sem mestu þannig að við náum losuninni niður. Ég veit ekki af hverju við ættum að vera að karpa um þetta, virðulegi forseti, þetta er uppleggið sem við erum með og þetta er vegferðin sem við erum á og ég vona að hv. þingmaður styðji okkur í henni.

Virðulegi forseti. Náttúruvernd og allt sem tengist henni, svo sem friðanir og friðlýsingar, rekstur friðlýstra svæða, uppbygging innviða og vernd líffræðilegs fjölbreytileika heyrir undir ráðuneyti hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og þá tvo málaflokka af fimm á málefnasviði 17, um umhverfismál. Í lögum um náttúruvernd frá árinu 2013 er kveðið á um gerð náttúruminjaskrár og skal ráðherra gefa hana út og leggja fram á Alþingi. Eigi sjaldnar en á fimm ára fresti skal sérstök þingsályktunartillaga um framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár um friðlýsingar og friðun, svokallaður B-hluti skrárinnar, lagður fram. Með samþykkt slíkrar framkvæmdaáætlunar hefur Alþingi ákveðið að setja ákveðnar náttúruminjar í forgang sem skulu njóta friðunar eða friðlýsingar. A-hluti náttúruminjaskrár eru þá þegar friðlýstar náttúruminjar. Í þeirri fjármálaáætlun sem við ræðum nú kemur fram að unnið sé að gerð tillagna vegna þessarar framkvæmdaáætlunar, B-hlutans. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvað þessari vinnu líði og hvenær við megum vænta þess að fyrsta framkvæmdaáætlunin verði lögð fram hér á Alþingi. Telur hæstv. ráðherra að fyrir liggi nægt fjármagn á grundvelli þessarar fjármálaáætlunar til framfylgdar því verkefni. Til grundvallar vali svæða eða annarra náttúruminja í svokallaðan C-hluta náttúruminjaskrár skal liggja mat á verndargildi þeirra og verndarþörf og þegar verndargildi er metið skal m.a. leggja áherslu á auðgi, fjölbreytni, fágæti, stærð svæða og samfellu, upprunaleika, vísindalegt, menningarlegt, fagurfræðilegt og táknrænt gildi. Í bráðabirgðaákvæði náttúruverndarlaga segir að ráðherra skuli láta endurskoða ákvæði gildandi friðlýsinga og eftir atvikum endurmeta verndargildi þeirra minja sem standa á gildandi náttúruminjaskrá. Skal að því stefnt að verkinu verði lokið eigi síðar en í árslok 2021. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað líður þessari vinnu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég held að hún sýni ágætlega hversu víðfeðmir málaflokkar heyra undir þetta litla ráðuneyti. Það sem um er að ræða hér, eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel og spyr um, eru hlutir sem við höfum gert mjög mikið í, þ.e. búið er að friðlýsa mjög mikið af svæðum á undanförnum árum. Það sem hins vegar hefur svolítið vantað er að það fylgi með stjórnar- og verndaráætlanir við þessi svæði. Það er bara lítill hluti af þeim sem er búið að klára þar þannig að það sem við erum að vinna að núna er bæði áætlanir um það hvernig við getum klárað þessa stjórnunar- og verndaráætlanir, af því að hv. þingmaður spyr um fjármagn þá þarf að forgangsraða í því, og sömuleiðis hvaða ný svæði þurfi að taka inn. Forgangsröðun í mínum huga er mjög skýr; við eigum að leggja mesta áherslu á að klára þau svæði þar sem við höfum áhyggjur, sérstaklega af líffræðilegri fjölbreytni. Það er auðvitað af mjög mörgu að taka. Ég er mjög upptekinn af líffræðilegri fjölbreytni. Við ræðum mjög mikið loftslagsmálin, eðlilega. Þar er t.d. dæmi að ef við göngum fram án þess að huga að líffræðilegri fjölbreytni þá gætum við til að mynda skaðað mjög búsvæði fugla, þar með talið fugla sem við berum ábyrgð á. Ég held ég fari rétt með það, virðulegi forseti, að hátt í 70% spóa í Evrópu er á Íslandi. Þannig að mér finnst skipta máli í þessu eins og öllu að við séum með skýra forgangsröðun, vegna þess að við erum alltaf með takmarkaða fjármuni og forgangsröðunin er þarna, bæði svæðin sem við erum núna búin að friðlýsa, eftir að klára stjórnunar- og verndaráætlanir, og sömuleiðis það sem er á undan, líffræðilegri fjölbreytni sem er númer eitt í forgangsröðuninni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og það gleður mig að heyra að hann leggur ríka áherslu á mikilvægi verndar líffræðilegs fjölbreytileika. Það er sannarlega málefni og málaflokkur sem hefur alls ekki fengið það vægi sem hann á skilið og þar erum við líka í kappi við tímann eins og hefur komið fram í umræðu um loftslagsmálin, enda nátengt verkefni. Engu að síður vænti ég þess að framkvæmdaáætlun Náttúruminjaskrár líti dagsins ljós fyrr en síðar og það verður gaman að sjá áherslu á friðlýst svæði eða svæði sem eru sérstaklega mikilvæg í samhengi líffræðilegs fjölbreytileika. Annað bráðabirgðaákvæði náttúruverndarlaga kveður á um fyrstu kortlagningu óbyggðra víðerna alls landsins og að henni skuli vera lokið fyrir 1. júní nk. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig þessari vinnu miði. Þá vil ég að endingu segja að landvarsla er ein mikilvægasta forsenda þess að tryggja vernd svæða og á síðasta kjörtímabili var fjármagn til reksturs friðlýstra svæða, bæði með heilsárslandvörslu og auknum fjölda tímabundið ráðinna landvarða, aukið töluvert enda hefur gífurleg aukning í fjölda ferðamanna kallað eftir þessari nauðsynlegu viðbót í reksturinn auk fjármagns til framkvæmda til varnar viðkvæmri náttúru á friðlýstum svæðum. Í kaflanum um málaflokk 17.10 eru tiltekin tækifæri til umbóta og þar er sérstaklega nefnt að hægt væri að ná fram aukinni samlegð í verkefnum stofnana sem fara með umsjón á náttúruverndarsvæðum og öðrum svæðum sem njóta verndar. Þessu er ég sammála, virðulegi forseti, en mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji tækifæri felast í því að gerð verði markviss áætlun um eflingu landvörslu. Í henni væri hægt að leggja sérstaka áherslu á fjölgun starfa og heilsársstöðugilda í landvörslu með auknu fjármagni og við þessa áætlunargerð væri hægt að skoða hvort þörf sé á endurskipulagningu verkefna í landvörslu til þess m.a. að mæta þeim tækifærum í umbótum sem nefndar eru í fjármálaáætlun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir fyrirspurnirnar og kannski byrja á því sem hv. þingmaður endaði á varðandi landverðina. Ég er sammála hv. þingmanni, ég held að nálgunin eigi að vera aðeins öðruvísi. Við sjáum það að á mjög mörgum svæðum er landvarsla algjörlega nauðsynleg. Ég verð að nefna hér Fjaðrárgljúfur, það er svo auðvelt fyrir mig að tala um það af því ég þekki það prýðilega en það er svo sannarlega ekki tæmandi. Þar t.d. verður virk landvarsla að vera til ef við ætlum ekki að sjá miklar skemmdir á þessari viðkvæmu náttúru, sem er ekkert uppi á hálendinu heldur bara niðri á láglendinu, en þannig er nú bara íslensk náttúra. Ég held að nálgunin hljóti að vera þessi, að við þurfum að vernda íslenska náttúru og á sama tíma viljum við njóta hennar. Við erum að fara í miklar stofnanabreytingar, sem ég var ekkert að ræða áðan, m.a. til þess að nýta þann mannauð og þau tæki sem við höfum til að vernda íslenska náttúru en sömuleiðis að búa til hér upplifun fyrir þá sem hingað vilja koma og Íslendinga sem vilja ferðast. Það gerist ekki ef við skemmum þessar náttúruperlur sem við höfum, þannig að landvarsla er alveg nauðsynleg. Ég skal hins vegar alveg viðurkenna að mér finnst allt í lagi að hugsa aðeins um það að það er ýmislegt sem landverðir gera sem ég held að verði að gera en fer mikill tími í, eins og t.d. þessi gígantíska salernisvarsla sem er hérna úti um allt land. Ég leyfi mér að hugsa um hvort við gætum fundið einhverjar betri leiðir til þess að sinna því, því það er svo sannarlega nauðsynlegt líka. Svo er það þessi áhersla mín á það að þegar kemur að friðlýstum svæðum og þjóðgörðum þá verðum við að vera með nærsamfélagið með okkur. Þá náum við bestum árangri og við höfum mýmörg dæmi um það. Hv. þingmaður verður að fyrirgefa að ég komst ekkert í hina spurninguna vegna þess að það sem hv. þingmaður er að spyrja um 

Virðulegi forseti. Ég hef verið að glugga í þessi markmið sem heyra undir hæstv. ráðherra og langaði til að halda mig við markmið stjórnvalda um kolefnishlutleysi fyrir Ísland árið 2040. Það geri ég vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að af þeim málum sem við erum að ræða hér í þingsal í dag, næstu vikur og næstu mánuði, auk ríkisfjármálanna í samhengi við stöðu fólksins í landinu og heilbrigðismálanna, séu loftslagsmálin mikilvægasti málaflokkurinn sem stjórnvöld eru að fást við. Við höfum áður átt í samtali um þetta atriði, að það er eitt að setja sér markmið og svo er annað hvernig við ætlum að ná þeim fram. Við höfum saknað þess að sjá ekki að markmiðin séu brotin niður, að þau séu betur tímasett, að það sé verið að setja fram aðgerðir sem eru mælanlegar, að þær séu kostnaðargreindar og fjármagnaðar. Ég sé í fljótu bragði ekki að sú mynd sé að breytast dramatískt í þessari fjármálaáætlun og myndi kannski í því samhengi minna hæstv. ráðherra á að ég lagði fram skriflega fyrirspurn til hans í febrúarmánuði um markmið stjórnvalda um kolefnishlutleysi, hvað felist í því markmiði nánar tiltekið, hvaða losun falli þar undir o.s.frv. Ég myndi gjarnan vilja fá svör við þeim. Ég ætla að láta það duga um þetta og myndi þá bara spyrja hæstv. ráðherra í kjölfarið: Hvaða aðgerðir sér hann fyrir sér í sínu ráðuneyti til þess að styðja við höfuðmarkmið fjármálaáætlunar núna sem er að stemma stigu við verðbólgu? Til hvaða hagræðingaraðgerða er hann sjálfur að grípa til í sínu ráðuneyti til þess að ná fram verðbólgumarkmiðum ríkisstjórnarinnar og Seðlabankans?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Mér er ljúft og skylt að svara því. Ég hef alltaf í mínum stjórnmálum lagt á það áherslu að fara vel með opinbert fé. Ég náði sem heilbrigðisráðherra miklum árangri þar í að nýta fjármunina betur, stytta biðlista og fjölga aðgerðum, svo einhver dæmi séu tekin. Sem utanríkisráðherra fór ég í mikla stefnumótun um hvernig væri hægt að nýta fjármunina betur í rekstrinum og við lokuðum sendiráði í góðæri, sem ég veit ekki til að hafi gerst áður, fjölguðum staðarráðnum starfsmönnum og gerðum mjög margt í þá veruna. Eitt það fyrsta sem ég gerði þegar ég kom í þetta ráðuneyti var í fyrsta lagi að endurskipuleggja stjórnkerfi ráðuneytisins með það að markmiði að nýta mannauðinn sem allra best og einfalda það fyrirkomulag og sömuleiðis er ég núna í miðju kafi við að taka tíu stofnanir og sameina þær í þrjár og ég vona að ég fái góðan stuðning frá hv. þingmanni og þingheimi við að klára það verkefni vegna þess að það þarf að klára það með frumvörpum næsta vetur. Ég get auðvitað haldið áfram, virðulegi forseti, það er af nógu að taka. Þetta er eitt af því sem enginn þurfti að biðja mig um, enginn seðlabanki eða nokkur, því að þetta er bara nokkuð sem ég hef alltaf gert í mínum stjórnmálum, bæði á sveitarstjórnarstiginu og í landsmálunum. Síðan vil ég aðeins koma inn á það, virðulegur forseti, af því að hv. þingmaður vísaði hér í markmiðin og sagði að þar væri ekkert að breytast dramatískt, að ég skal bara gangast við því að hlutir ganga þannig fram þegar þú ætlar að fá mjög marga til liðs að þú nærð ekki niðurstöðu eins og hendi sé veifað. Ef þú ætlar að vinna með aðilum innan samfélagsins til að ná settum markmiðum, atvinnulífið er gott dæmi, þá tekur það bara ákveðinn tíma. Ég get hins vegar glatt hv. þingmann með því að í byrjun júní verður grænþing og með niðurstöðunni sem þar fæst, í einum af mikilvægustu þáttunum sem lýtur að því þegar við ætlum að ná árangri sérstaklega hvað varðar beina ábyrgð Íslendinga en annað líka, munum við og hv. þingmaður 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir skýr og greinargóð og heiðarleg svör. Ég myndi kannski bara vilja árétta áhuga minn á að fá fram svar við þessari skriflegu fyrirspurn sem ég lagði fram til hans í febrúarmánuði um tiltekin markmið varðandi kolefnishlutleysi fyrir Ísland árið 2040. Ég spurði hann líka út í hagræðingaraðgerðir vegna þess verðbólguástands sem við erum í núna af því að það er talað um að fjármálaáætlun sé veigamikið verkfæri til að ná árangri þar. Mér hefur fundist sérstakt að hlýða á ráðherra hér í dag sem fjalla nánast ekkert um sitt hlutverk í því. Það er eins og fjármálaráðherra eigi einn að stuðla að þessu. Ég ætla þá líka að gangast við því að ég hef svo sannarlega gagnrýnt hæstv. fjármálaráðherra fyrir að hann sé ekki að stíga þau skref sem til þurfi til þess að ríkisfjármálin geti stutt við Seðlabankann í þessari baráttu við verðbólguna. Ég spurði hæstv. viðskiptaráðherra einmitt að því hér fyrr í dag hvaða augum hún liti þessa þungu gagnrýni sem kemur úr öllum áttum, vil ég leyfa mér að segja. Hún kemur frá fjármálaráði, frá Samtökum atvinnulífsins og við höfum heyrt þetta svo víða, ASÍ talar um að sé ekki verið að verja heimilin fyrir áhrifum verðbólgunnar. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra, því að hann er flokksbróðir fjármálaráðherra, hvaða augum hann lítur þessa gagnrýni. Hefur hann áhyggjur af henni þegar hún er svona mikil og þung og kemur úr öllum áttum? 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og innleggið. Almennt, til að bæta því við, þá er það mín lífsskoðun að við eigum að fara vel með opinbert fé. Þetta eru peningar annarra. Við eigum að forgangsraða og ég tel að það séu mjög miklir möguleikar þegar kemur að því að hagræða í ríkisrekstrinum. Ríkið þarf ekki að gera allt. Við höfum held ég öll, ég vil trúa því, ást á íslenskri náttúru og við viljum náttúrunni sem best en það þýðir það ekki að ríkið þurfi að gera alla hluti og það mun ekki geta gert þá og er ekki einu sinni best í því að gera alla þessa hluti. Við þurfum líka að ákveða það, t.d. þegar kemur að þjóðgörðum og friðlýstum svæðum sem við verðum að halda utan um og þurfum að vernda og þurfum að byggja upp innviði, hvort skattgreiðendur eigi að greiða þetta allt saman eða þeir sem njóta, sérstaklega þeir sem koma hingað að heimsækja okkur. Og það er ekkert leyndarmál að ég kom með tillögur til að auðvelda þessa hluti. Við erum að taka um 500 milljónum meira á þessu ári í tekjur af þeim sem nýta sér þjóðgarðana og friðlýstu svæðin. Við þurfum að forgangsraða í öryggismálum og ég er ekki saklaus af því að hafa áhyggjur af náttúruvá og ofanflóðum. Þetta eru öryggismál. Alveg eins og ég fór að tala um utanríkismálin þá ber ég glaður ábyrgð á því að hafa lagt áherslu á að auka fjármagn í varnir okkar. Sömuleiðis þegar hv. þingmaður vísar í heilbrigðismálin, þó svo að þú eigir að gera þetta með eins hagkvæmum hætti og hægt er og nýta fjármuni eins vel og hægt er þá þarftu að forgangsraða í heilbrigðismálum. Ég veit ekki hvort þetta svarar spurningum hv. þingmanns. Ég held að þetta ætti ekki að koma á óvart því að … 

Herra forseti. Það er í raun ráðgáta hvernig þessari ríkisstjórn hefur tekist að auka ríkisútgjöld jafn mikið og raun ber vitni og slá öll fyrri met í því efni, sérstaklega í ljósi þess að menn verða ekkert sérstaklega varir við áhrifin af þessari gríðarlegu útgjaldaaukningu. Einna flóknast af öllu er þó að átta sig á loftslagsbókhaldinu; hvað er sett í hvað, í hvað peningarnir fara og ég tala nú ekki um hvað menn fá fyrir, sem virðist vera mjög á huldu. Hvað fá menn fyrir þessa gríðarlegu peninga sem settir eru í loftslagsmál? Oft og tíðum virðist það vera markmið í sjálfu sér að kostnaðurinn sé sem mestur í málaflokknum og í því felist árangur án þess að menn átti sig á því hverju þetta skilar í raun. Oft og tíðum reyndar í þessu undarlega loftslagsbókhaldi, og nú er ég ekki bara að tala um ríkisstjórn Íslands, þá virðist það fela í sér stuðning við það að gera framleiðslu óhagkvæmari og stuðning við það að flytja verðmætasköpun til annarra landa. En eitt vakti athygli mína sérstaklega í fjármálaáætluninni hvað varðar loftslagsmálin og það er tafla á bls. 85, ef hæstv. ráðherra er með bókina hjá sér, sem sýnir eða á að sýna umfang aðgerða í loftslagsmálum. Þar kemur á daginn að að mestu leyti hafa svokölluð framlög ríkisstjórnarinnar til loftslagsmála falið í sér að skattar hafa ekki verið eins háir og þeir gátu verið. Þetta er ákveðin kenning sem maður hefur heyrt áður, m.a. úr fjármálaráðuneytinu, að það að skattleggja fólk ekki eins mikið og hægt væri feli í sér styrk, feli í sér gjöf til fólks, í rauninni eins og ríkið  Ég næ ekki að spyrja spurningarinnar, herra forseti, en hæstv. ráðherra getur kannski velt vöngum um þessar þversagnir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisinnlegg. Til að fara í framsetninguna á loftslagsframlögum þá er hugsunin einfaldlega þessi: Þú ert með bíl sem er rafbíll og hann er dýrari en bíll á jarðefnaeldsneyti. Þá kemur þetta í raun á sama stað niður. Það hefur ekkert að gera með umræðuna um það að það sé hægt að skatta bara meira og ef þú ert ekki með skattana í botni þá sé skattafsláttur, heldur að þú tekur ákveðna tegund, í þessu tilfelli rafbílana, og veitir ívilnun upp á X upphæð, segjum bara 200.000 á bíl, eða veitir styrkinn. Það kemur á sama stað niður. Þú færð þetta ekki nema kaupa rafbíl. Hv. þingmaður spyr: Hvað erum við að fá fyrir? Einu sinni notuðum við ekki hugtakið loftslagsmál þegar við vorum að vinna að þeim, eins og þegar við fórum í orkuskipti eitt og tvö. Hvað fengum við fyrir hitaveituvæðinguna? Við hefðum alveg getað haldið áfram í kolum og gasi, olíu. Hvað fékk minn gamli heimabær, Borgarnes, fyrir það að fara í hitaveituvæðingu? Ég man þegar tankurinn var tekinn. Við getum líka farið í Reykjavík og Ólafsfjörð sem gerði þetta á fyrri hluta síðustu aldar eða um miðbik síðustu aldar. Hvað fengum við fyrir það? Voru það mistök að vera með græna, endurnýjanlega íslenska orku? Ég hef ekki heyrt einn einasta mann sem telur að orkuskipti eitt og tvö hafi verið mistök, sem var náttúrlega gríðarlega stórt loftslagsverkefni. Það væri ágætt að vita, bara svo ég átti mig á því hvar hv. þingmaður stendur: Telur hv. þingmaður að þessi dýra aðgerð, sem er miklu dýrari en verkefnið sem var farið í núna, miklu miklu dýrari, hafi verið mistök? Voru mistök að fara að nýta endurnýjanlegan íslenska orku? 

Herra forseti. Ég sé að hæstv. ráðherra heldur sig við þetta haldreipi sitt sem hefur hugsanlega lostið niður í huga hans í heitum potti í Borgarnesi einhvern tímann. En eins og margoft hefur komið fram hérna áður er enginn andsnúinn eða gagnrýninn á það sem hæstv. ráðherra kallar nú orkuskipti eitt og tvö. En hvað var það? Það voru stórkostlega hagkvæm verkefni fyrir samfélagið allt, framfaraverkefni, hvort sem það varðaði umhverfið eða lífskjör fólks. Það sem ég hef áhyggjur af er að í lausnir, ef lausnir skyldi kalla sem nú er boðið upp á, í því sem verða þá væntanlega þriðju orkuskiptin miðað við þessa talningu hæstv. ráðherra, vanti hagkvæmnina og þar vanti meira að segja upp á það að þau skili raunverulegum umhverfisáhrifum til góðs. Til að mynda ef menn ætla að fara að setja hér vindmyllur um allar koppagrundir sem er mjög á reiki hvort, þegar allt er talið, dragi úr losun gróðurhúsalofttegunda eða jafnvel auki þær, enda vindmyllurnar auðvitað gríðarlega stórar og byggðar úr stáli frá Kína og með óhemjustórum sökklum og óendurnýjanlegum spöðum o.s.frv. En þetta er stórt verkefni sem hæstv. ráðherra er að fást við og ég vil ekki draga úr honum kjark, frekar hvetja hann til dáða, enda eykur Kína, þangað sem framleiðslan er að flytjast núna, losun sína á kannski þremur dögum um það sem nemur allri losun Íslands á ári. Bara aukningin á fáeinum dögum í Kína, bara aukningin á þessum dögum er álíka mikil og árslosun Íslands. Þannig þetta er stórt verkefni ef hæstv. ráðherra ætlar að bjarga heiminum með þessu en þeim mun mikilvægara þá að ráðist sé í 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar. Varðandi árangurinn og það að við sýnum hann aldrei, eins og ég var að fara yfir með hv. þingmanni þá er það eitt af því sem við erum að þróa, m.a. með atvinnulífinu, að fá eins góð mælanleg markmið og getur orðið. Það er það sem við leggjum upp með. En af því að hv. þingmaður talar um að orkuskipti eitt og tvö, sérstaklega tvö, hitaveituvæðingin, hafi verið hagkvæm þá var hún rosalega dýr og var baggi á mörgum sveitarfélögum. Ég þekki það alveg með Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar,  Vindmyllurnar - Danir eru búnir að vera í vindmyllum síðan 1970. Norðmenn, Skotar og Nýsjálendingar eru búnir að gera þetta síðan 1990. Það er komin pínu reynsla á þetta og við getum skoðað hana. Reyndar hafa vindmyllur verið notaðar frá örófi alda, það hefur alla vega verið gert ansi lengi að nýta vindinn. Af því að hv. þingmaður vísar í Kína þá er ég ekki með Kína á mínu borði. Ég get hins vegar haldið margar langar ræður um Kína og ef það væri aðeins í loftslagsmálum sem kínversk stjórnvöld væru að gera eitthvað af sér þá væri heimurinn betri en hann er í dag.

Virðulegi forseti. Ég mun fjalla um þau málefnasvið sem heyra undir menningar- og viðskiptaráðuneytið. Fyrst verður farið yfir málefnasvið 18, sem er menningin. Næst verður farið yfir málefnasvið 14, ferðaþjónustu. Svo málefnasvið 19, fjölmiðla, og að lokum er það málefnasvið 16, markaðseftirlit og neytendamál. Framtíðarsýn stjórnvalda fyrir málaflokka lista og menningar er að Ísland skipi sér í fremstu röð á þessum sviðum. Allir landsmenn eiga að geta aukið lífsgæði sín með þátttöku í öflugu og fjölbreyttu starfi. Málefnasviðið í heild hefur sterka samsvörun við velsældarmarkmið ríkisstjórnarinnar. Meginmarkmið stjórnvalda á sviði menningar og lista er að jafna og bæta tækifæri til ný- og atvinnusköpunar í menningarstarfsemi, listum og skapandi greinum. Þannig er stefnt að því að auka verðmæti í skapandi greinum, auk þess sem áhersla er lögð á varðveislu, aðgengi og miðlun menningararfs þjóðarinnar, uppbyggingu innviða og á að efla íslensku/íslenskt táknmál sem opinbert mál á Íslandi. Helsta áherslan á árunum 2024–2028 verður á íslensku og setur tungumálið okkar í öndvegi. Þróun og framtíð íslensku á tímum örrar alþjóðavæðingar og tæknibyltinga er mikilvæg til að styðja við stöðu þjóðtungunnar. Helstu áskoranir og tækifæri eru margvísleg. Þar má m.a. nefna íslensku og íslenskt táknmál. Tillaga til þingsályktunar um að efla íslensku sem opinbert mál á Íslandi er í vinnslu og fjallar um mikilvægi tungumálsins og nauðsyn þess að tryggja að það verði notað áfram á öllum sviðum samfélagsins. Tillaga til þingsályktunar um fyrstu opinberu málstefnuna um íslenskt táknmál er í vinnslu. Þar er gert ráð fyrir að staða íslenska táknmálsins verði skýrð og hún unnin í samræmi við drög að íslenskri málstefnu. Virðulegi forseti. Nú mun ég fara yfir þær stefnur sem eru í farvatninu. Fyrst ber að nefna tónlistarstefnu. Íslensk tónlist hefur alla burði til að geta orðið stöndugur atvinnuvegur og mun stofnun tónlistarmiðstöðvar ásamt tónlistarstefnu styrkja innviði greinarinnar. Unnið verður að því að auka sýnileika íslenskrar tónlistar á stærstu alþjóðlegu streymisveitum og tryggja réttlátari hlut. Næst ber að nefna hönnun og hönnunarstefnu. Ný hönnunarstefna og aðgerðir í hennar nafni miða að því að auka vægi hönnunar í íslensku atvinnulífi og skila vaxandi árangri, fagmennsku og gæðum til hagsbóta fyrir íslenskt samfélag. Ég er sannfærð um að þar eru mörg ónýtt tækifæri og er það markmið ráðuneytisins að nota hönnunarhugsun á öllum sviðum. Á Norðurlöndunum hefur það gefist mjög vel að færa sig í þessa átt og skilað miklum verðmætum inn í hagkerfi viðkomandi þjóða. Stafræn skráning menningarverðmæta, átak í skráningu og endurgerð menningarverðmæta safna í eigu ríkisins bætir aðgang almennings að menningararfinum, stuðlar að rannsóknum og varðveitir hann fyrir komandi kynslóðir. Undirbúa skal viðbrögð vegna þeirrar hættu sem stafar að safnkosti vegna loftslags- og náttúruvár og annarra hamfara. Við erum í stórátaki er varðar tölulegar upplýsingar. Unnið er að þróun hagvísa fyrir menningu og birtingu tölfræði um menningarþátttöku. Ef við lítum á heildarútgjaldaramma málefnasviðsins er hann tæpur 21 milljarður árið 2023 en mun lækka í 18,4 milljarða kr. fyrir árið 2028 og er það lækkun sem nemur um 2,5 milljörðum. Helstu breytingarnar eru að 500 millj. kr. tímabundið fjárfestingarframlag mun falla niður á tímabilinu. Þá munu falla niður 220 millj. kr. framlög vegna tímabundinna styrkja frá fjárlaganefnd og önnur tímabundin framlög sem nema tæpum milljarði. Ef við förum næst í málefnasvið 14 þá er leiðarljós og framtíðarsýn íslenskrar ferðaþjónustu til ársins 2030 að vera leiðandi í sjálfbærri þróun á grunni efnahagslegs og samfélagslegs jafnréttis. Þar erum við einnig að vinna að ferðamálastefnu til ársins 2030. Ef við förum í málefnasvið 19 er þar helst að finna aukningu í þeim málaflokkum sem ég ber ábyrgð á en þar verður tæpum 2 milljörðum kr. aukalega úthlutað til frjálsra fjölmiðla.

Herra forseti. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út í stöðu fjölmiðla á Íslandi og hvort ríkisstjórnin sé með einhverja framtíðarsýn hvað það varðar. Vegna afar skamms tíma hér þá óska ég eftir að hæstv. ráðherra eyði ekki dýrmætum tíma sínum í að þylja upp eitthvað sem hefur verið gert í fortíðinni heldur einbeiti sér að framtíðinni. Fjölmiðlar á Íslandi þurfa bandamann í stjórnvöldum og nú þegar hver fjölmiðillinn á fætur öðrum leggur upp laupana, þrátt fyrir fögur fyrirheit ráðherra málaflokksins, hljótum við að spyrja okkur hvort það sé eitthvert plan. Það kom út býsna góð og yfirgripsmikil skýrsla árið 2018 um fjölmiðla og tillögur um hvernig mætti að efla þá. En það verður að viðurkennast að viðbrögð stjórnvalda hafa verið harla fálmkennd og opinberaðist eiginlega fullkomlega í desember síðastliðnum þegar fjárlaganefnd tók ein og sér ákvörðun um að skutla 100 milljónum aukalega inn í málaflokkinn - eða nei, reyndar bara til stuðnings einum fjölmiðli, af því bara. Herra forseti. Með því að fara í svona ómarkvissar aðgerðir eins og gerst hefur á sama tíma og fjölmiðlum fækkar hratt þá virðist sem stjórnvöldum hafi tekist að valda meira tjóni en gagni. Við bregðumst ekki við rauðum flöggum, það hefur ekkert verið gert til að minnka hlutdeild RÚV á auglýsingamarkaði, það hefur ekkert verið gert til að auka fyrirsjáanleika stuðningskerfisins til einkarekinna fjölmiðla, ekkert gert til að skattleggja stjórnlausar auglýsingatekjur erlendra dreifiveita vegna auglýsingakaupa stjórnvalda m.a. og einkaaðila sem kaupa upp auglýsingar fyrir á annan tug milljarða á hverju ári. Ég spyr því hæstv. menningarráðherra og ráðherra fjölmiðla vegna þess að ég sé ekki í fjármálaáætluninni neina framtíðarsýn fyrir fjölmiðlaumhverfið á Íslandi, ég sé bara að það eigi að festa krónutölu næstu fjögur ár: Er eitthvert plan?

Virðulegur forseti. Það ber að nefna að nú á haustdögum verður kynnt fjölmiðlastefna til ársins 2030 og þær grunnstoðir sem verða í henni eru það stuðningskerfi sem við höfum fyrir frjálsa fjölmiðla í dag, þar verður aukinn fyrirsjáanleika í fyrsta lagi. Í öðru lagi, eins og hv. þingmaður hlýtur að gera sér grein fyrir, er aukning til frjálsra fjölmiðla um tæpa 2 milljarða á tímabilinu. Þar ætlum við að hvetja til frekari áskrifta og ég tel að sú hvatning og þessi raunverulegi styrkur hvað það varðar muni verða mjög jákvætt fyrir frjálsa fjölmiðla. Í þriðja lagi erum við að setja á laggirnar starfshóp sem á að ná utan um erlendu streymisveiturnar, en eins og hv. þingmanni hlýtur að vera kunnugt um þá er það ekki aðeins Ísland sem er að fást við þessar alþjóðlegu streymisveitur, það eru öll ríki í Evrópu þessa dagana. En það er sjálfsagt að ná betur utan um það og þess vegna erum við að setja á laggirnar þann starfshóp. Og í fjórða lagi ber að nefna að í bígerð er að minnka umfang Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði en þó með þeim hætti að við munum líta á auglýsingadeildina sjálfa. Þetta erum við að vinna núna með Ríkisútvarpinu í góðu samstarfi og ég vænti þess að þau skref sem við erum að fara að taka núna verði mjög jákvæð fyrir íslenska fjölmiðla.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er gott að það er eitthvað í bígerð. Nú hefur hæstv. ráðherra verið ráðherra málaflokksins í að verða sex ár þannig að það er gott að það er eitthvað í bígerð núna. Ég fagna því að það sé verið að hugsa um aukinn fyrirsjáanleika í þessum málaflokki af því að það skiptir mjög miklu máli fyrir fjölmiðla að þurfa ekki að ganga bónarveg eftir stuðningi til ráðherra á hverju einasta ári. Fjölmiðlar eru auðvitað að reyna að reka sín fyrirtæki með fjölda starfsmanna og það skiptir líka miklu máli upp á fjölmiðla á Íslandi að hægt sé að halda í reynslumikið fólk. Þegar reynslumikið fólk býr við það ofboðslega óöryggi sem nú ríkir á fjölmiðlamarkaði verður ákveðinn svona heilaþvottur út úr stéttinni og við höfum horft á það gerast mjög mikið. Yngsta og reynsluminnsta fjölmiðlafólkið verður eftir vegna þess að það getur kannski meira leyft sér það en hættan er að þetta veiki bara jafnt og þétt fjölmiðlana. Mig langar líka að koma aðeins inn á landsbyggðarvinkilinn af því að hæstv. ráðherra nefndi þessa kröfu um áskriftir og það er verið að gera það líka á Norðurlöndunum. Það væri gott að vita á hvaða stigi við erum að tala um þessar hugmyndir, hvort við fáum þetta í haust eða hvort þetta er að koma fram á næsta ári, þar næsta ári eða hvenær. En varðandi landsbyggðarvinkilinn þá er það líka þannig á Norðurlöndunum að það eru veittir sérstakir styrkir fyrir þá sem texta efni sitt, sérstakir styrkir fyrir þá sem talsetja og sérstakir styrkir aukalega fyrir þá sem miðla fréttum af öðrum svæðum en bara í kringum höfuðborg landsins. 

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að við séum með öfluga fjölmiðla. Það tengist hinni lýðræðislegu umræðu og ég held að þeir atburðir sem hafa verið að eiga sér stað núna eins og sú grimmilega innrás sem Úkraína hefur upplifað frá Rússlandi séu rík áminning um það hversu mikilvægu hlutverki fjölmiðlar gegna í hinu lýðræðislega samfélagi. Ég get fullvissað hv. þingmann um það að fjölmiðlar eru mjög ofarlega hjá ríkisstjórninni í því hvernig við ætlum að forgangsraða núna. Eins og fram kemur einkennist þessi ríkisfjármálaáætlun sem nú er verið að kynna skiljanlega af auknu aðhaldi og hagræðingu, m.a. vegna þess að við erum að kljást við verðbólgu sem við höfum ekki séð í langan tíma, en ef hv. þingmaður rýnir í fjármálaáætlunina þá ætti hún að átta sig á því að hér er verið að forgangsraða í þágu fjölmiðla. Að sama skapi er okkur fullkunnugt um þær áhættur sem blasa við og það er ekki bara á Íslandi þar sem fjármunir fara í auknum mæli inn á erlendar efnisveitur, Facebook eða annað slíkt. Í Svíþjóð er það svo að 75% af öllum auglýsingatekjum fara út fyrir landsteinana. Við erum hér í 45% og skerum okkur svolítið úr hvað það varðar þannig að það er einfaldlega rangt hjá hv. þingmanni að halda því fram að hér sé ekkert búið að sinna fjölmiðlum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa yfirferð. Fyrst langar mig að byrja á að segja að ég fagna mjög því að menningarmálin hafi verið tekin út úr mennta- og menningarmálaráðuneytinu gamla. Eins mikilvægt og það ráðuneyti er þá er það með svo ofboðslega stóran málaflokk sem eru menntamálin, þannig að ég fagna því mjög og bíð í rauninni spennt eftir því að sjá meiri niðurstöður í því sem verið er að vinna núna í þessum stefnum mismunandi listgreina því ég hef alveg æpandi trú á skapandi greinum og að það séu einmitt þær stoðir sem við eigum að vera að byggja undir núna. Ég ætlaði bara að fá að nefna það hér. Mig langaði reyndar líka að ræða um fjölmiðla í þessu stutta innslagi hérna. Við hv. þm. Helga Vala Helgadóttir sitjum báðar í allsherjar- og menntamálanefnd og þetta mál brennur svolítið á okkur þar, enda erum við í fyrramálið einmitt að fara að fjalla um styrki til einkarekinna fjölmiðla og fá til okkar gesti. Það er svo sem ekkert launungarmál að ég hef haft efasemdir um beina fjármagnsstyrki til einkarekinna fjölmiðla en allsherjar- og menntamálanefnd fór í fræðsluferð til Noregs og Danmerkur í haust og við skoðuðum vel þau kerfi sem þar eru og það er alveg ljóst að öll nágrannalöndin okkar veita styrki. En það sem ég held að skipti svo miklu máli, og hæstv. ráðherra kom aðeins inn á það, er að það sé heildstæð stefna og við séum að horfa á stóru myndina. Ég heyrði að hæstv. ráðherra boðaði slíka stefnu í haust, henni hefur kannski eitthvað seinkað, hún átti að koma í vor. En hæstv. ráðherra talaði um að það væri þá verið að vinna það í öflugu samstarfi og ég fagna því mjög. En ég ítreka að ég held að það sé ofboðslega mikilvægt fyrir okkur sem samfélag, sem hæstv. ráðherra kom inn á, að innrásin í Úkraínu vekur okkur öll til umhugsunar um það að lýðræðið er ekki sjálfgefið. Það þarf að hafa fyrir því og fjölmiðlar spila þar alveg ofboðslega stórt hlutverk. Það er alveg ljóst að íslenskir fjölmiðlar standa mjög höllum fæti þannig að ég ítreka mikilvægi þess að við horfum á stóru myndina. Spurning mín til ráðherra er kannski af sambærilegum toga: Hvernig sjáum við þessa heildarmynd okkar 

Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi áðan er það á stefnuskránni að kynna fjölmiðlastefnu sem á í raun og veru að boða ákveðna byltingu á starfsumhverfi fjölmiðla. Í fyrsta lagi með því að kerfið í kringum fjölmiðla verði meira hvetjandi, þ.e. að það sé ákveðin hvatning til þess að almenningur gerist í auknum mæli áskrifandi að fjölmiðlum. Ég held að það verði mjög jákvæð áhrif af því vegna þess að það sem hefur verið að gerast, eins og hv. þingmenn vita, er að tekjumódel fjölmiðla hefur gjörbreyst á síðustu tíu árum. Fjölmiðlar fjármögnuðu sig áður fyrr með auglýsingatekjum en núna, vegna þeirrar tæknibyltingar eða stafrænu byltingar sem við stöndum frammi fyrir, hefur það auðvitað breyst. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að vera með heildstæða stefnu og hún mun felast í því að umhverfi þeirra verður gert betra og meira hvetjandi, felast í samráði og samvinnu okkar fjármála- og efnahagsráðherra um að ná betur utan um erlendu efnisveiturnar og líka að taka tillit til þeirrar þróunar sem er að eiga sér stað alþjóðlega. Það er svo að það er aðeins nýlega sem aðrar þjóðir fóru að gera kröfu um ákveðið menningarframlag sem er þá tekið af eða óskað eftir af þessum erlendu streymisveitum. Þannig að allt þetta er undir og ég get alveg skilið það og ég segi að þetta sé kannski sá málaflokkur þar sem helstu áskoranirnar hafa verið vegna þessara ofboðslegu breytinga sem við stöndum frammi fyrir. En ég verð að segja að ég tel að við sjáum að einhverju leyti til lands og liður í því er líka að ná betur utan um og endurskoða hlutverk Ríkisútvarpsins í þessum breytta heimi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta og sérstaklega það sem hún nefndi í lokin. Ég held að það verði að vera hluti af fjölmiðlastefnunni að afmarka frekar hlutverk Ríkisútvarpsins og það er mín skoðun að það eigi að draga verulega úr umsvifum Ríkisútvarpsins á fjölmiðlamarkaði. Ég held að það hljóti að hafa veruleg áhrif á aðra miðla hversu stór og plássfrekur ríkisfjölmiðillinn er á þessum markaði. Hæstv. ráðherra kemur líka inn á þetta með streymisveiturnar. Þegar við í allsherjar- og menntamálanefnd heimsóttum nágranna okkar voru Danirnir að segja okkur frá því að þeir væru að reyna að fara af stað með að skattleggja. Ég hef reyndar ekki orðið þess áskynja að þeim hafi miðað mikið áfram, ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra þekkir það betur en ég. Ég held að séu allir sammála um þetta, þetta er svo ósanngjarnt og auðvitað verður með einhverjum hætti að skattleggja þetta. En spurningin er: Er einhver búinn að finna leiðina? Er þetta gerlegt? Ég held að allir séu sammála um markmiðið en það er þessi mikla áskorun sem þessi alheimsvæðing og netið og samfélagsmiðlar hafa varpað á okkur. Það er annars vegar þetta varðandi auglýsingatekjurnar, að það er ekki hægt að ætlast til þess að hér séu reknir fjölmiðlar í dag sem eiga bara að afla sér tekna á auglýsingamarkaði, og svo er það náttúrlega líka hitt að eins mikilvægt og frábært netið er og samfélagsmiðlarnir þá er það líka áreiðanleiki þeirra upplýsinga sem þar liggja fyrir og falsfréttirnar og sá þáttur sem held ég að verði líka að vera mikilvægur hluti af fjölmiðlastefnu og umgjörð hins opinbera varðandi það hvernig við viljum byggja upp öfluga og sterka fjölmiðla hér á landi.

Virðulegi forseti. Það er svo að hlutverk fjölmiðla, þar sem eru öflugar ritstjórnir, hefur líklega aldrei verið mikilvægara einmitt vegna þess að það er ofboðslega mikið upplýsingamagn og við verðum að geta treyst því að það efni sem er sett fram sé áreiðanlegt og að þetta séu réttar upplýsingar. Við höfum orðið vitni að því, til að mynda hjá þessum stóru miðlum þar sem auðvelt er að setja inn efni sem er ekki ritrýnt og það eru ekki ritstjórnir yfir því - við erum auðvitað að kynnast þessu mjög vel um þessar mundir og sjáum að ef það eru ekki öflugir fjölmiðlar sem geta hamlað upplýsingaóreiðu, falsfréttum og öðru slíku þá bitnar það á lýðræðinu sjálfu. Ég fagna þeirri umræðu sem er að eiga sér stað hér og ég skil vel að bæði fjölmiðlar og þingmenn spyrji spurninga: Hvar höfum við verið, hvar erum við og hvert erum við að fara? Ég tel hins vegar að mikilvægi fjölmiðla sé það brýnt í samtímanum að ég mun leggja mig fram við að reyna að ná pólitískri samstöðu um þessa ráðgjöf sem við erum að fara í. Ég verð að segja að mér finnst eins og umræðan sé búin að breytast býsna hratt á síðustu sex til níu mánuðum og ég tel að sú heimsókn sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd fór í á Norðurlöndin hafi verið mjög gagnleg því að ég held að margir þingmenn hafi áttað sig á því að eina leiðin til að styðja við þessa lýðræðislegu umræðu og efla fjölmiðla er með heildstæðum aðgerðum. Það er alveg ljóst að eitt stuðningskerfi dugar ekki og því hefur hæstv. ráðherra alltaf áttað sig á.

Virðulegi forseti. Árið 2019 var smánarlega lágur bankaskattur upp á 0,376% lækkaður í 0,145%. Með öllum þessum aukastöfum er ekki víst að allir átti sig á að bankaskatturinn var minna en 0,4% og er núna minna en 0,15%. Í greinargerð með frumvarpinu um lækkun bankaskatts stóð, með leyfi forseta: „Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er m.a. lögð áhersla á að unnið verði að frekari skilvirkni í fjármálakerfinu með það að leiðarljósi að lækka kostnað neytenda.“ Ég ætla ekki að tjá mig um skilvirkni í fjármálakerfinu en hitt er ljóst að kostnaður til neytenda hefur ekki lækkað heldur þvert á móti hækkað gríðarlega þrátt fyrir að bankaskatturinn hafi verið lækkaður. Á minnisblaði sem efnahags- og viðskiptanefnd fékk frá fjármálaráðuneytinu var svar við spurningu þar sem ég bað um að reiknað væri út hversu miklar tekjur ríkissjóður myndi fá ef bankaskattur yrði aftur hækkaður úr 0,145% í 0,376%, sem er það sem hann var fyrir breytinguna á þarsíðasta ári. Í svarinu kom fram að væri skattprósentan 0,145% mætti gera ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs af sérstökum skatti á fjármálastofnanir eða af bankaskatti myndu nema 5,9 milljörðum kr. en væri skattprósentan hækkuð úr 0,145% í 0,376% mætti gera ráð fyrir að tekjur af skattinum árið 2023, að öllu öðru óbreyttu, myndu nema 15,3 milljörðum kr. Við erum að fá 5,9 milljarða en gætum fengið 15,3 milljarða. Hagnaður bankanna er hreinlega stjarnfræðilegur, enda er verið að velta til þeirra fjármunum heimilanna á stórvirku færibandi og lítur ekki út fyrir að sjái fyrir endann á því. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki hafi komið til greina að hækka bankaskattinn í það sem hann var fyrir breytinguna 2019. Og ef svo var, af hverju var það ekki gert? Munar ríkissjóð ekki um 9,4 milljarða?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að fara yfir málefni fjármálakerfisins. Fyrst ber að nefna að eftir þrjár vikur mun ég fá í hendur skýrslu sem við höfum verið að vinna að síðustu 18 mánuði sem hefur það að markmiði að skoða hver þróun kostnaðar hefur verið fyrir neytendur í bankakerfinu, sérstaklega í ljósi þess að við höfum séð að mikil hagræðing hefur átt sér stað. Við höfum séð að mikil fækkun hefur orðið á bankastarfsmönnum í fjármálakerfinu á síðustu fimm til sjö árum, m.a. vegna þess að búið er að auka alla þjónustu í gegnum sjálfvirknivæðingu og annað slíkt. Ég tel því rétt að skoða hvernig þessi þróun hefur verið. Það verður mjög fróðlegt að sjá niðurstöðurnar úr þeirri skýrslu. Hv. þingmaður spyr hvort ekki hefði verið eðlilegt að hækka bankaskattinn og hvort ríkissjóð munaði ekki um 10 milljarða. Að sjálfsögðu munar ríkissjóð um 10 milljarða en eins og hv. þingmaður hefur líklega tekið eftir þá var skattur á lögaðila hækkaður í þessari ríkisfjármálaáætlun, m.a. til að bregðast við aukinni þenslu, og við höfum verið að minnka skattaívilnanir til þess að ná utan um verðbólguna. Ef við lítum á landsframleiðsluna þá er það svo að einkaneysla hefur verið mjög mikil og Seðlabankinn hefur verið að hækka stýrivexti verulega og það er afar brýnt að ríkisfjármálin og peningastefnan rói í sömu átt. Við sáum að markaðsaðilar tóku mjög vel í ríkisfjármálaáætlunina þar sem ávöxtunarkrafan á ríkisskuldabréf lækkaði mjög skarpt dagana eftir að ríkisfjármálaáætlun var kynnt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og fagna þessari úttekt sem verið er að ræða um. En hér er ég eingöngu að spyrja um bankaskatt en ekki 1% skatt á alla lögaðila, enda hafa ekki allir hagnast jafn mikið og geigvænlega og bankarnir. Staðreyndin er sú að þjónustugjöld bankanna hafa bara hækkað og þjónusta þeirra minnkað að sama skapi, ekki hvað síst á landsbyggðinni. Þessi afsláttur ríkisins, upp á 9,4 milljarða, hefur einfaldlega runnið beint í eigin vasa bankanna án þess að neytendur hafi notið góðs af þeim á nokkurn hátt. Í raun ætti þessi skattur að vera mun hærri en hér er lagt til, a.m.k. ná 1–2%, enda þætti flestum fyrirtækjum það vel sloppið. En þar sem 0,376% hafa staðið í ríkisstjórninni hingað til er væntanlega ekki ráðlegt að leggja meira á hana í bili. En hvað með samfélagslega ábyrgð bankanna? Er hún engin? Nú er enn og aftur verið að veita fjármuni heimilanna til bankanna í bílförmum án þess að nokkur krafa sé á þá að veita nokkuð á móti. Þeir fá að taka og þeir fá að setja reglurnar. Sé reynt að setja einhver bönd á þá er verið að skerða samningsfrelsi og þá er svo sannarlega ekki verið að ræða um samningsfrelsi neytenda. Neytendur þurfa bara að taka þeim afarkostum sem bankarnir færa þeim því ekki er um aðra kosti að ræða, t.d. ef verið er að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Nú stefnir í að bankarnir fari að hirða heimilin af fólki áður en langt um líður. Fyrst hirða þeir allt lausafé af fólki í formi afborgana af lánum og síðan, þegar það er allt uppurið, munu þeir koma eftir sjálfu húsnæðinu. Ég spyr því hvað hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin sé að gera til að koma í veg fyrir það. Er ekki kominn tími til að setja kröfur á þessa fjársterku risa um að sýna samfélagslega ábyrgð, þó ekki nema með því að sýna fólki í tímabundnum erfiðleikum smámildi? Og kæmi til greina að setja auknar kröfur á Landsbankann, sem ríkið á, um samfélagslega ábyrgð? Væri það ekki til þess fallið að auka samkeppni á fjármálamarkaði ef einn banki myndi taka af skarið og sýna aukna samfélagslega ábyrgð? Hver myndi t.d. ekki vilja vera í viðskiptum við banka sem myndi lofa því að selja ekki húsnæðið ofan af fólki ef það lendir í greiðsluerfiðleikum heldur bjóða að fyrra bragði upp á úrræði til að leysa vandann eins og tíðkast víða í löndunum í kringum okkur frekar en að neytendur þurfi alltaf að fara bónleiðir til búðar í þeim efnum?

Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að það er mjög mikilvægt að við fylgjumst mjög náið með þeirri stöðu sem upp er komin vegna verðbólgunnar sem nú ríkir. Stjórnvöld eru í góðu samstarfi við fjármálastofnanir til að fara yfir og fá yfirlit yfir öll þau lán sem munu hækka verulega á næstu mánuðum, hvernig þetta lítur út, og á næsta ári. Í samtölum við fjármálastofnanir þá segja þær allar að það ófremdarástand sem ríkti hér á árunum 2009–2013 verði ekki endurtekið. Ég tel að við höfum mun betri yfirsýn yfir stöðu heimilanna en þá. Það sem hefur verið að gerast núna á síðustu mánuðum er að við höfum séð að vanskil eru eitthvað að aukast en þau hafa ekki aukist eins mikið og ég hafði áhyggjur af í byrjun árs. Það þýðir hins vegar ekki að það geti ekki gerst mjög hratt vegna þess að við höfum verið að horfa upp á stýrivaxtahækkanir, miklar hækkanir á skömmum tíma. Ef við förum að upplifa vanskil þá getur það gerst býsna hratt. En ég vil fullvissa hv. þingmann um að við erum að standa þessa vakt og það má ekki endurtaka það tímabil sem við upplifðum hér í kjölfar fjármálahrunsins.

Frú forseti. Ég ætla að grípa niður í það sem mér heyrist vera vinsælasta umræðuefnið sem beint er að hæstv. ráðherra, þ.e. staða fjölmiðla á Íslandi. Ég held að það sé alveg ljóst af þeim umræðum sem hér hafa farið fram að það eru miklar áhyggjur víða af stöðu fjölmiðla á Íslandi í dag og ekki lítið tilefni til. Á heimasíðu ráðuneytisins sagði 29. mars sl., með leyfi forseta: „Í fjármálaáætlun verður 400 millj. kr. veitt til aukins stuðnings við fjölmiðla til að tryggja fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði í samræmi við stjórnarsáttmála. Um er að ræða aðgerðir í tengslum við nýja fjölmiðlastefnu sem stefnt er á að kynna síðar á árinu að loknu samráði við helstu hagaðila.“ Talaði hæstv. ráðherra þar um að skapa hvata og auka samkeppni á fjölmiðlamarkaði með því að leggja til skattalegan stuðning við einkarekna fjölmiðla til viðbótar við núverandi styrkjakerfi, auk þess sem unnið verði að því að draga úr umsvifum Ríkisútvarpsins á samkeppnismarkaði. Spurningarnar sem mig langar til að beina til hæstv. ráðherra lúta einmitt þessu. Fyrsta spurningin er: Hvað nákvæmlega erum við að tala um varðandi þennan skattalega stuðning? Í fjármálaáætluninni sjálfri er í raun einungis tilgreint að það skuli fjölga styrkþegum, það eigi að efla styrkjakerfið, en einnig rætt um fjölgun blaðamanna á ritstjórnum einkarekinna fjölmiðla og rannsóknir til að efla fjölmiðlalæsi, þó að markmiðin um úrbætur þar mættu kannski vera metnaðarfyllri. Hér áðan talaði hæstv. ráðherra um hvata til að gera einstaklingum auðveldara að kaupa áskrift að fjölmiðlum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Eru fastmótaðar hugmyndir um þetta eða er þetta bara einhver pæling sem enn einn starfshópurinn á að útfæra? Í skýrslu eins slíks starfshóps sem kom árið 2018 voru settar fram skýrar tillögur á því sem þyrfti að gera til að bjarga sjálfstæðri fjölmiðlun á Íslandi. Eina tillagan sem hefur komist til framkvæmda nú fimm árum síðar er styrkjakerfið. Í athugasemdum bæði hagsmunaaðila og annarra sem hafa látið sig málið varða kemur hins vegar fram, og það hefur verið lögð áhersla á það, að styrkjakerfið í núverandi mynd dugi ekki til. Og það er ekki eins og það hafi ekki verið settar fram skýrar tillögur um það hvað þurfi að gera. Efst á blaði eru auglýsingatekjur sem fara núna úr landi með auknum umsvifum samfélagsmiðla og erlendra streymisveitna í fjölmiðlaumhverfi okkar. Það sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra að er: Getur ráðherra upplýst um vankantana á þessu, hvers vegna þetta er ekki fyrir löngu gengið í gegn? Þá kannski fyrst og fremst varðandi skattlagningu auglýsingatekna sem fara úr landi. Mér skilst að það sé engin þörf á því að finna upp hjólið í þessum efnum þar sem þetta er gert í öðrum löndum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað stendur þessu í vegi?

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að skýrslu var skilað árið 2018 og við kynntum svo í kjölfarið tillögur um hvernig mætti styðja betur við frjálsa fjölmiðla og hvert væri hlutverk RÚV. Þetta stuðningskerfi kom til framkvæmda og í fyrsta sinn var verið að styðja við frjálsa fjölmiðla með þessum hætti. Varðandi auglýsingatekjur þá spyr hv. þingmaður hvers vegna ekki er búið að fanga þessar tekjur sem eru að fara úr landi. Það er nú svo að það er nýverið farið að skattleggja erlendar streymisveitur víða erlendis og í Evrópu og eins og kom fram í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur þá hafa dönsk yfirvöld lent í ákveðnum vandræðum með þessa skattlagningu þannig að það er kannski ekki alls kostar rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að þetta sé víða við lýði. En þetta er núna að koma til framkvæmda og þess vegna erum við að taka saman höndum, ég og fjármála- og efnahagsráðherra, til að ná tökum á þessu. Eitt af því sem hefur verið gert er að það hefur ekki beint verið skattlagning heldur ákveðið menningarframlag eins og Frakkar hafa farið í og við erum með mjög gott yfirlit yfir allar þær aðgerðir sem mörg ríki eru að skoða eða eru að hrinda í framkvæmd þessa dagana. En ég vil líka benda hv. þingmanni á það að þróunin á þessum markaði hefur verið mjög hröð og það hefur ekki endilega allt sem hefur verið gert til að styðja við frjálsa fjölmiðla erlendis reynst farsælt. Mig langar að nefna eitt dæmi. Frakkar og Spánverjar fóru í það að taka af markaði ríkisfjölmiðla sína og hvað gerðist í kjölfarið? Allar þessar tekjur meira og minna fóru út fyrir landsteinanna. Þannig að stundum, eins ótrúlegt og það má virðast, þá getur verið ágætt að halla sér aftur og athuga hvort þessar aðgerðir muni skila raunverulegum árangri eða ekki.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er reyndar ekki alveg rétt eftir mér haft, ég sagði að þetta væri víða en ég veit að þetta er gert í einhverjum ríkjum og hefur gengið upp. Ég játa að mér er það enn þá talsvert óljóst nákvæmlega hvar hindranirnar liggja hvað þetta varðar. Nú eru komin tvö ár síðan hæstv. ráðherra lagði áherslu á það sjálf í fjölmiðlum að þessi skattlagning væri forgangsmál. Þetta er enn það atriði sem er kannski fyrst og fremst verið að lýsa áhyggjum af eins og kemur fram í umsögnum og öðru í málinu sem við erum að fjalla um. Það var niðurstaða m.a. allsherjar- og menntamálanefndar bara fyrir tveimur árum síðan líka í tengslum við frumvarp um stuðning við einkarekna fjölmiðla. Þá var hvatt til þess að þessari vinnu yrði hraðað. Mig langar til að ítreka þá spurningu til hæstv. ráðherra: Hvað er það sem stendur þessu í vegi? Það er enn þá svolítið óljóst. Þá langar mig að ítreka fleiri spurningar sem ég kom með í ræðu minni áðan sem kannski drukknuðu í þessu, varðandi nánari útfærslu þeirra aðgerða sem lagðar eru til í fjármálaáætlun, t.d. þessi hvatning til frekari áskrifta eða annað slíkt. Það er ekki ljóst hver útfærslan á þessu gæti verið. Ég held að atburðir síðustu vikna og mánaða sýni okkur að það er ástæða til þess að hafa verulegar áhyggjur. Þetta er í rauninni ekki eitthvað sem getur beðið, að tryggja að hér þrífist frjáls og sjálfstæð fjölmiðlun, og það er í rauninni komið í óefni. Það má segja að við séum fallin á tíma. Mig langar því líka til að beina þeirri spurningu almennt til hæstv. ráðherra hvort hún hafi ekki meiri áhyggjur af þessari stöðu en svo að það sé bara tilefni til að skipa enn einn starfshópinn sem við vitum ekki hvað á að taka mörg ár í að koma kannski með nákvæmlega sömu tillögur.

Virðulegur forseti. Ég kannast nú ekki við hvaða enn einn starfshóp hv. þingmaður er að vísa til og vísa því algerlega á bug. Það er hins vegar hárrétt sem fram hefur komið í máli hv. þingmanns að það kom út mjög öflug skýrsla árið 2018 sem við höfum verið að vinna með og það þarf ekki að finna upp hjólið þarna, það liggur fyrir hvað þarf að gera. Eins og ég nefndi áðan þegar ég var að svara þá hefur verið hik á mér varðandi það til að mynda að taka Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði þó að það sé grundvallarsjónarmið mitt að ríkisfjölmiðill ætti ekki að vera á auglýsingamarkaði. En Ísland er öðruvísi en hin Norðurlöndin. Á hinum Norðurlöndunum voru ríkisfjölmiðlarnir aldrei á auglýsingamarkaði, alla vega ekki síðustu 30 árin eða svo, þannig að það var svolítill munur á því hér og þar og kann að skýra það af hverju við erum enn með tæp 50% af auglýsingatekjum á Íslandi, öfugt við t.d. Svíþjóð og Danmörku. Það kann að vera sem sagt að það sé jákvætt og þess vegna var ég ekki tilbúin til þess, jafnvel þótt ég hefði þessa persónulegu afstöðu til málsins. Mér fannst það ekki skynsamlegt, af því að það var svo mikið í húfi, að fara að taka einhver skref sem væru til þess fallin að veikja enn frekar auglýsingamarkaðinn, númer eitt. Varðandi útfærslu á þessum tæpum 2 milljörðum sem munu renna á þessu tímabili til frjálsra fjölmiðla ofan á aðra 2 milljarða, sem er alveg nýtt vil ég nefna, þá erum við að vinna út frá því að þetta geti mögulega fallið undir almannaheillalöggjöfina og þess vegna þurfi ekki umfangsmiklar breytingar hvað það varðar. En ég tel mig vera nokkuð örugga um að við getum klárað þetta núna hratt og örugglega.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hefur farið fram hér í dag og hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir framlag sitt í þá umræðu. Það er mikilvægt að við skipum okkur í fremstu röð á sviði lista og menningar en hagræn áhrif listgreina í samspili við atvinnulífið eru veruleg. Þetta á m.a. við í bókmenntum, hönnun, myndlist, sviðslistum, tónlist, tölvuleikjagerð og ekki síst í kvikmyndagerð. Kvikmyndastefna frá árinu 2020–2030 er í gildi. Í framkvæmd stefnunnar felst m.a. að miðla íslensku kvikmyndaefni og styðja við framleiðslu þess. Þetta er mikilvægur hluti í menningu þjóðarinnar og eigum við nú þegar allnokkurn menningararf sem felst í innlendri kvikmyndagerð. Í fjármálaáætlun segir m.a. að kvikmyndir styrki stöðu íslenskrar tungu og komi Íslandi á framfæri erlendis. Sömuleiðis segir að unnið verði að breytingum á kvikmyndalögum vegna framleiðslustyrkja til lokafjármögnunar sjónvarpsþáttaraða. Enn fremur segir, með leyfi forseta: „Vaxtarsprotar eru fólgnir í greininni, hvort heldur sem er að fjölga menntuðu fólki eða styðja enn frekar við kvikmyndagerð sem listgrein og sem mikilvæga atvinnugrein.“ Við kvikmyndagerð á Íslandi starfar nokkur fjöldi fólks. Lengi hefur verið bent á að starfsumhverfi þessa fólks sé ekki eins og almennt gerist á vinnumarkaði og mikilvægt er að hvetja framleiðendur til að semja við fagfélög innan greinarinnar. Því spyr ég hvort ekki megi gera gangskör að því að bæta starfsumhverfi þess fólks sem vinnur við kvikmyndagerð á Íslandi, því að ég tel að það sé hagur greinarinnar og þess menningararfs sem hún geymir að bæta það umhverfi. Ég vil sömuleiðis spyrja ráðherra hvort fjölgun menntaðs fólks innan greinarinnar, eins og segir í fjármálaáætlun, sé liður í því að breyta og bæta starfsumhverfi þeirra sem starfa við kvikmyndalist á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jódís Skúladóttur kærlega fyrir að spyrja út í starfsumhverfi kvikmyndaiðnaðarins á Íslandi. Eitt af því sem kvikmyndastefnan leggur áherslu á er að styðja við starfsumhverfi og bæta það og sér í lagi að gera það fjölskylduvænt, það er hreinlega markmið í kvikmyndastefnunni. Það sem við sjáum að er að gerast - m.a. vegna þess að við erum með samkeppnishæft umhverfi fyrir kvikmyndaiðnað og höfum verið að fá inn erlenda fjárfestingu í gegnum stórverkefni sem hafa verið að koma hingað og svo höfum við að sjálfsögðu líka verið að fjárfesta í Kvikmyndasjóði - er að umfangið hefur verið að aukast og þá fáum við líka aukinn stöðugleika í starfsumhverfinu samhliða því. Í viðræðum og samtölum við forsvarsmenn þessara stóru fyrirtækja hef ég iðulega lagt mikla og ríka áherslu á það að auka stöðugleika og að það sé að sjálfsögðu farið eftir þeim kjarasamningum sem eru í gildi o.s.frv. Mig langar að nefna, hæstv. forseti, að það er nýjung í skapandi greinum að móta stefnu til langs tíma. Þá er það að sjálfsögðu ekki þannig að ráðherrann hafi hug á því að vera að teygja sig inn í næsta kjörtímabil heldur miklu frekar að þetta sé almenn stefna og svo séu aðgerðir mótaðar af viðkomandi ráðherra. Það sem hefur gerst með þessu vinnulagi er að fyrirsjáanleikinn hefur stóraukist og vinnubrögð verða mun agaðri vegna þessarar stefnumótunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir góð svör. Ég vil sérstaklega fagna því að við hæstv. ráðherra erum að tala sama tungumál þegar kemur að hinum almenna starfsmanni, að það verður að tryggja réttindi og öryggi allra sem vinna við kvikmyndagerð og þar má enginn vera undanskilinn. Mig langar svo að nota seinni ræðu mína, þann stutta tíma sem ég á eftir af henni, til þess að segja að hið íslenska kvikmyndavor er í raun löngu liðið. Það er fyrir löngu komið sumar í þeim efnum og jákvæð hagræn áhrif kvikmyndagerðar eru ótvíræð. Kvikmyndagerð á Íslandi er að stórum hluta fjármögnuð með opinberu fé. Það er eðlilegt í ljósi þess að við viljum áfram gera vel í þessum efnum. Kvikmyndir gegna mikilvægu hlutverki í málvernd og miðlun tungumálsins okkar og má með sanni segja að innlend kvikmyndagerð styrki stöðu íslenskrar tungu. Markmið kvikmyndastefnu er, með leyfi forseta: „… að íslensk kvikmyndagerð megi blómstra og dafna á komandi áratug. Henni er ætlað að styrkja íslenska menningu og tungu og sjálfsmynd þjóðarinnar, efla atvinnulífið og stuðla að sterku orðspori Íslands.“ Í þessu samhengi vil ég spyrja hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hvort hún sjái fyrir sér að auka hlut tungumálsins á einhvern hátt og leggja áherslu á talsetningar á íslensku. Ef svo er, er þá gert ráð fyrir því í þessari fjármálaáætlun?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þingmanni um mikilvægi tungumálsins, sér í lagi í kvikmyndum og íslenskum kvikmyndum. Það er auðvitað þannig að ef við ætlum að segja sögur og viðhalda og styðja við tungumálið okkar þá þurfum við að geta sagt þessa sögu á íslensku. Hæstv. ráðherra óskaði eftir auknum fjármunum til að styðja enn frekar við talsetningu vegna þess að ég tel að talsetning gegni mjög mikilvægu hlutverki, líka til að auka lesskilning og leshraða þeirra sem eru á þeim aldri að vera að tileinka sér það. Við þurfum eitthvað að fresta frekari sókn varðandi það. Það er hins vegar svo að vegna þeirrar miklu áherslu sem stjórnvöld hafa lagt á máltækni þá erum við komin með alveg gríðarlegan orðabanka, ef ég má orða það þannig, sem við getum mögulega notað við talsetningar með aðstoð gervigreindar. Eins og við sjálf höfum tekið eftir hafa breytingar verið mjög hraðar vegna þessa og við höfum farið í samstarf við erlenda aðila, eins og til að mynda OpenAI. Við erum því að horfa á mögulegar nýjar lausnir hvað þetta varðar. Við erum alla vega búin að fjárfesta í þessum grunninnviðum tungumálsins og ég bind vonir við að við munum fá ákveðnar lausnir þar og kannski þurfum við ekki að bíða svo lengi og þær verði hagkvæmari en við höfum verið að skoða áður.

Frú forseti. Ég ætlaði að fá að nota tíma minn annars vegar til að spyrjast fyrir um fjölmiðla og hins vegar um efnahagsmálin í aðeins stærra samhengi og þá út frá því sem við gefum ekki nægilega mikinn gaum, þegar við erum að tala um fjárhag ríkisins, þ.e. hvað íslenska ríkið er að borga mikið í vaxtagjöld á hverju einasta ári. Þetta er annar eða þriðji útgjaldamesti liðurinn hjá okkur á ári hverju, eitthvað um 90 til 100 milljarðar á ári. Í dag var hæstv. ráðherra að svara hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur um vexti og nefndi það að vaxtakjör ríkissjóðs Íslands ættu að vera lægri og tiltók ástæður fyrir því, sem eru auðvitað bara svona gamlar ástæður sem við þekkjum vel, þ.e. lítið atvinnuleysi, skuldir ríkissjóðs eru ekki miklar í alþjóðlegum samanburði, sjálfbært hagkerfi og allt þetta. Þær aðstæður hafa verið til staðar mjög lengi en engu að síður eru vaxtakjörin sem við fáum mjög slæm. Mig langar þá að spyrja: Hvað er hægt að gera til að lækka þetta? Ég heyri á hæstv. ráðherra að hann telur að það gerist sjálfkrafa. Ég er ekki viss um það ef við skoðum söguna eða einhver ár aftur í tímann. Ég myndi gjarnan vilja nefna þetta og kannski ekki síst vegna þess að menn hafa verið að tala um þennan mikla tekjuauka sem dottið hefur inn í ríkissjóð en hann hefur ekki markvisst verið nýttur til að greiða niður skuldir til að lækka þá vaxtakjörin. Mig langar líka að spyrja aðeins um það sem hér kom fram áðan varðandi bankaskattinn. Nú er ég ekkert endilega að tala fyrir því að það eigi að hækka bankaskatt en þetta vekur hugrenningatengsl við ummæli hæstv. ráðherra um að hvalrekaskattur, annars vegar á fjármálafyrirtæki og hins vegar á útgerðarfyrirtæki, gæti verið heppilegur. Þessi hvalrekaskattur er hvergi. Það eru mjög óljós fyrirheit um það að mögulega verði veiðigjöld hækkuð og við þekkjum að það getur verið mikil tregða í því. Staðreyndin er hins vegar sú að það er verið að leggja til almenna skatta á allt atvinnulífið á næsta ári og ég held að það hafi verið framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr út í vaxtakjör og hvernig við getum mögulega lækkað þá vaxtabyrði sem ríkissjóður Íslands þarf að bera. Fyrst er að nefna að ég tel afar brýnt að við höldum áfram að greiða niður skuldir. Við erum með lágt skuldahlutfall og mun lægra en við gerðum ráð fyrir þegar við vorum að undirbúa ríkisfjármálaáætlun á síðasta ári af því að þær aðgerðir sem var ráðist í vegna Covid voru mjög umfangsmiklar. Við þurfum að halda áfram að vinna að því að greiða niður vexti. Við þurfum að vera með sjálfbæran viðskiptajöfnuð og tryggja að allar útflutningsgreinar okkar dafni og blómstri til að safna gjaldeyri og huga að gjaldeyrissköpun þjóðarbúsins. Við höfum verið að horfa upp á það, og það verður bara að segjast alveg eins og er, að við erum að komast í jöfnuð á frumjöfnuði, þ.e. afgang á frumjöfnuði, en ég vil sjá heildarafgang sem fyrst. Í ríkjum þar sem svona mikill hagvöxtur ríkir, eins og við sjáum og hefur verið að koma inn í gegnum tekjuauka, þá á að vera afgangur. Við erum auðvitað að stefna að því og það kann að vera að það þurfi að gera það fyrr. Þá þarf ríkisstjórnin mögulega að endurskoða það en það er auðvitað frumforsenda þess að vaxtakjör lækki. Ég tel svo að það þurfi m.a. að fara í átak í að kynna betur stöðuna á erlendum mörkuðum. Það hefur verið gert og stundum með góðum árangri. Við þurfum að vinna að því að hækka lánshæfiseinkunn ríkissjóðs Íslands, ég tel að við eigum talsvert inni þar. Virðulegi forseti. Það má heldur ekki gleyma því að stýrivextir á Íslandi eru hærri en í samanburðarlöndum, og þar getum við borið saman við bæði Bandaríkin og Evrópu, en að sama skapi er hagvöxtur mjög mikill á Íslandi.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessi svör og ætla að vinda mér aðeins í það að nefna þessa fjölmiðlaumræðu sem hefur verið nokkuð fyrirferðarmikil hér. Menn eru mikið að tala í einföldum lausnum, við gerum það sjálfsagt öll: Tökum bara RÚV af auglýsingamarkaði, þá lagast staðan hjá einkareknum miðlum. Hæstv. ráðherra benti á dæmi frá Frakklandi og Spáni, sem tiltekin voru í skýrslunni sem kom út 2018, þar sem þetta var gert. Auglýsingafé streymdi ekki yfir til einkareknu miðlanna, gerði það tímabundið í öðru landinu en það gekk svo til baka. Ef við ætlum að gera þetta, og ég held að það sé nauðsynlegt að fara svolítið vel ofan í það, þá er ekki sama hvernig það er gert, líka út frá því að samhliða erum við með lögbundnar skyldur á Ríkisútvarpinu og við erum með þjónustusamning við það þar sem gert er ráð fyrir ákveðinni starfsemi sem þarf þá mögulega að skala niður ef menn ætla ekki að bæta Ríkisútvarpinu upp það fjármagn sem fer frá því. Ég er þeirrar skoðunar að við komumst ekkert hjá því að skoða þetta mjög gaumgæfilega og það er ekkert sem segir að Ríkisútvarpið þurfi að vera eins um aldur og ævi, en það þarf að vanda vel til verka. Mig langaði þá kannski að spyrja hæstv. ráðherra: Ef Ríkisútvarpið verður tekið af auglýsingamarkaði að hluta, miðum við að það minnki um helming, þá vantar milljarð inn í Ríkisútvarpið, ætla menn að bæta Ríkisútvarpinu það eftir einhverjum öðrum leiðum? Eða þurfa menn að fara í niðurskurð? Það yrði nokkuð blóðugur niðurskurður miðað við hina almennu aðhaldskröfu sem gerð er á stofnanir samfélagsins. Síðan er það annað varðandi fjölmiðlana. Mér finnst það sjálfum ekkert sérstaklega skemmtilegt að vera að tala um opinbert fé í beina styrki til fjölmiðla en ég tel að það sé engu að síður nauðsynlegt. Það eru margir vankantar á því. Einn er kannski sá að þessu hættir til að vaxa út í hið óendanlega. Þá þurfum við alltaf að vera vakandi fyrir því að leita leiða til að lækka þennan útgjaldapóst. 

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að víkja að hvalrekaskattinum af því að ég fór ekki yfir það í fyrra svari mínu. Framlegð fyrirtækja hefur verið að aukast. Nú var vorfundur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að klárast og eitt af því markverða sem þar kom fram er að nú er verið að ræða um að mikilvægt sé að svokölluð kostnaðarverðbólga fari ekki af stað og verði hagkerfinu mjög erfið. Aðalhagfræðingur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins bendir til að mynda á það að arður og framlegð fyrirtækja hefur verið mjög há eftir Covid og það sé ekkert óeðlilegt að fyrirtækin taki á sig þá verðbólgu sem er komin af stað til að ná henni niður þannig að við séum ekki komin í víxlverkun launa og verðlags. Ég vil bara nefna það. Varðandi hvalrekaskattinn, þetta er ekki mín uppfinning - það er nú bara þannig að fyrrum forsætisráðherra Breta, Margrét Thatcher, lagði slíkan skatt á bankana á sínum tíma vegna þess að bankarnir höfðu hagnast verulega þegar verðbólguskot varð í Bretlandi og þetta gerði hún til að jafna byrðarnar. Ég hef ekkert hvikað frá þeirri hugmyndafræði þó að ég hafi ekki alveg náð að sannfæra alla um hversu snjöll hún er. Mig langar að nefna varðandi sjávarútveginn - matvælaráðherra hefur kynnt hugmyndir og fyrirætlan um að hækka greiðslur eða auka álögur á sjávarútveginn. Það er því kannski ekki alls kostar rétt að við séum ekki að fara að auka það eins og ég hef nefnt í málflutningi mínum, ég tel að það sé mikilvægt. Að lokum varðandi fjölmiðla - við höfum verið að fara yfir þá málaflokka sem ég ber ábyrgð á og það er aðhald á þá alla. Ég tel ekkert óeðlilegt við að það aðhald blasi líka við Ríkisútvarpinu. 

Frú forseti. Ég ætla að spyrja þriggja ólíkra spurninga eftir því sem tími vinnst til. Þótt töluvert hafi verið rætt um fjölmiðla fram að þessu, í spurningum til hæstv. ráðherra, finnst mér aðeins vanta upp á skýrleika í svörum. Þegar þetta styrkjafyrirkomulag var tekið upp, sem enn er við lýði með einhverjum smávægilegum breytingum, þá var tilkynnt að það væri til bráðabirgða og meira að segja þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Óli Björn Kárason, sagðist vera tilbúinn til þess að styðja málið, þótt honum væri það þvert um geð, með því skilyrði að þetta væri einskiptisaðgerð, þetta væri til bráðabirgða. En er sem sagt niðurstaðan sú að þetta veltist bara svona áfram, að það verði ekki endurskoðað með hvaða hætti er best komið til móts við einkarekna fjölmiðla og það þrátt fyrir þær vendingar sem hafa verið á fjölmiðlamarkaði og þær yfirlýsingar sem menn sem reka hina ýmsu fjölmiðla hafa gefið á undanförnum dögum og vikum um að ekki sé hægt að líta fram hjá áhrifum ofurstöðu Ríkisútvarpsins á þessum markaði? Annað leysir þetta ekki nema litið sé til áhrifa Ríkisútvarpsins líka og nú voru nýjustu fréttirnar í dag eða í gær þær að Ríkisútvarpið hefði sogað til sín allt fjármagn úr Kvikmyndasjóði. Stendur sem sagt hvorki til að endurskoða með hvaða hætti er staðið við bakið á einkareknum fjölmiðlum né að taka á nokkurn hátt á stöðu Ríkisútvarpsins? Nú er tíminn búinn, frú forseti, í þetta fyrra skipti. Ég kem með fleiri spurningar á eftir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar en ég verð að viðurkenna að mér fannst þær hvorki býsna skýrar né markvissar. Fyrst langar mig að gera athugasemd við þá yfirlýsingu að RÚV hafi sogað allt fé út úr Kvikmyndasjóði. Það væri mjög gott ef hv. þingmaður gæti gert betur grein fyrir því, það er einfaldlega rangt. Í öðru lagi nefnir hv. þingmaður styrkjafyrirkomulagið og það er auðvitað svo að það er endurskoðun á því. Við höfðum hugsað okkur að þetta yrði mögulega tímabundin brú þar til við værum komin með fyrirkomulag sem aukinn fyrirsjáanleiki væri í og hinir frjálsu fjölmiðlar gætu gert ráð fyrir því, þegar þeir eru að gera sínar ráðstafanir. Það kann að vera að eitt af því sem við munum gera, og ég tel að sé hagkvæmt og snjallt, sé að leggja meiri áherslu á áskriftir og hvetja fjölmiðla til þess að afla sér fjár í gegnum áskriftir. Þá verða þeir sjálfbærari, þeir verða sjálfstæðari. Ég skil mætavel þá gagnrýni sem styrkjafrumvarpið hefur fengið en það er hins vegar svo að slíkt fyrirkomulag er við lýði á Norðurlöndunum. Eins og hv. þingmaður áttar sig fyllilega á þá er það þannig að þær breytingar sem hafa átt sér stað á tekjuöflunarmódeli fjölmiðla eru í raun og veru einstakar. Það má í raun bera þetta saman við opið og lokað hagkerfi og fjármagnsflutninga. Fyrir 20 árum eða svo var lokað fyrir alla fjármagnsflutninga til og frá landinu og það var mjög erfitt að fjárfesta, fjármagnsflutningar inn og út voru erfiðir. Að sama skapi eru fjölmiðlar allt í einu komnir í umhverfi þar sem tekjurnar fara fram og til baka og við erum að reyna að ná utan um þetta til að styðja við sjálfstæða fjölmiðla.

Forseti. Í fyrsta lagi get ég ekki fullyrt að hv. þm. Óli Björn Kárason, þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins, hafi stutt málið, hugsanlega sat hann hjá. Þetta er til athugunar hér í hliðarsal. En varðandi Kvikmyndasjóð þá vísa ég m.a. í frétt á vefmiðlinum visir.is þar sem rætt er við Magnús Ragnarsson, framkvæmdastjóra Miðla hjá Símanum. Fréttin hefst svo: Kvikmyndasjóður hefur verið tæmdur til Ríkisútvarpsins þetta árið og engin verkefni hjá öðrum miðlum virðast fá styrk. En látum þetta nægja af fjölmiðlum því að það er greinilega ekki mikilla svara að vænta frá ríkisstjórninni, hvorki varðandi Ríkisútvarpið né einkareknu miðlana þó að þeir fái það viðskiptaráð að gerast áskriftarmiðlar. Ég ætla hins vegar að spyrja um Borgarskjalasafnið og Þjóðskjalasafnið. Borgin fékk eina af sínum undarlegu sparnaðarhugmyndum um daginn og það var að henda enn meira af vandamálum sínum yfir á ríkið og í þessu tilviki Borgarskjalasafni. Þjóðskjalasafnið er nú væntanlega að flytja en mun ekki hafa pláss fyrir Borgarskjalasafnið líka. Telur hæstv. ráðherra eðlilegt að borgin hendi þessu vandamáli í fangið á ríkinu, eða kostnaðinum við að halda utan um rekstur Borgarskjalasafns? Þriðja spurningin, af því að hæstv. ráðherra ræddi um tengsl loftslagsmála við menningarverðmæti eða eitthvað slíkt, er þessi: Sjávarrof er ekki nýtilkomið - það er kannski ekki hægt að tengja það beint við loftslagsmál, en það er það næsta sem ég kemst í að tengja þessa málaflokka saman - en er verið að gera einhverjar ráðstafanir til að vernda fornminjar og aðrar menningarminjar sem eru að glatast þessa dagana vegna sjávarrofs?

Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að víkja að fyrstu fyrirspurn hv. þingmanns. Það er einfaldlega ekki rétt að hv. þm. Óli Björn Kárason hafi stutt þetta frumvarp, hann sat hjá. Í öðru lagi, varðandi Kvikmyndasjóð, þá er það að sjálfsögðu ekki svo að RÚV þurrki það allt upp. Kvikmyndasjóður er í kringum 1,2 milljarðar á ári. Það kann að vera að ég sé ekki alveg með töluna á hreinu en það er af og frá að RÚV sé að hreinsa það algerlega upp, jafnvel þó að RÚV hafi fengið ákveðna styrki þaðan. Ég fer þess á leit við hv. þingmann að í ræðupúlti hér á Alþingi Íslendinga séu ekki falsfréttir eða upplýsingaóreiða. Varðandi Borgarskjalasafnið og Þjóðskjalasafnið þá er það mín skoðun að það sé afar brýnt að gæta að öllum þeim menningarverðmætum sem eru á Borgarskjalasafninu. Nú hefur verið settur á laggirnar starfshópur til að skoða Borgarskjalasafnið og ekki bara það heldur héraðsskjalasöfnin um allt land sem eru með mikil menningarverðmæti og geyma byggðasögu og annað slíkt. Það er óhugsandi í mínum huga að öll sú starfsemi verði lögð niður. Þetta er til skoðunar í ráðuneytinu. Að lokum er ég hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að huga að menningarverðmætum við sjávarsíðuna vegna þeirra áskorana sem eru til komnar vegna þess að sjór er að fara inn á landið og menningarverðmæti mögulega að glatast vegna þess, þar er ég sammála. En ég beini því til hv. þingmanns að skoða betur staðreyndir varðandi fjölmiðla.

Frú forseti. Ég skal ekki vera langorður. Ég vildi bara vekja athygli hæstv. forseta á því sem birtist hér og er áminning um augljóst mikilvægi þess að Alþingi ræði sérstaklega stöðu fjölmiðla á Íslandi. Ég hvet hæstv. forseta til að liðka fyrir því. Spurningarnar eru margar, miklu fleiri en ég hafði tök á að koma að hér áðan. Nú er meira að segja hæstv. ráðherra málaflokksins að saka einn tiltekinn fjölmiðil um falsfréttir, fjölmiðil sem þiggur styrki frá hæstv. ráðherra. Það er bara nýjasta dæmið um það sem við er að eiga á þessu erfiða sviði og hversu erfitt það getur verið þegar pólitíkin fer að skipta sér af fréttaflutningi fjölmiðla.

Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að greina frá því en mér virðist að hv. þingmaður sé ekki að hlusta eða lesa rétt í það sem ráðherrann sagði. Ráðherrann var að nefna það að hv. þingmaður væri með ákveðnar falsfréttir.