Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég geri tæpast ráð fyrir því, að hv. þdm. telji, að ég þurfi að nota langt mál til þess að skýra einstök atriði þessa frv., svo mikið sem um það hefur verið rætt í Nd. og einnig almennt, síðan það var lagt fram í þinginu. Meginatriði þessa máls eru tvenn, getum við sagt. Annars vegar eru ráðstafanir til þess að stuðla að stöðugu verðlagi og atvinnuöryggi. Við, sem höfum flutt þetta frv., ríkisstj., teljum, að þetta fari saman og stuðli hvað að öðru, stöðugt verðlag stuðli að atvinnuöryggi í landinu. En eins og endranær, þá hafa auðvitað spunnizt deilur um það, hvort rétt sé að farið af okkar hálfu við flutning þessa frv. Ég skal ekki fara út í mikinn meting um það, en meginefni málsins af okkar hálfu var að reyna að stuðla að því a. m. k., að sem jafnast væri skipt þeim byrðum, ef hægt væri að tala um byrðar, sem lagðar væru á einstaka aðila þessa máls og sem eiga mestan hlut að máli. Ég hef að vísu sjálfur sagt, að hér væri ekki verið að leggja byrðar á neinn aðila, heldur væri verið að forða frá því, að þyngri byrðar leggist á almenning en ella væri, ef hér væri ekki stofnað til þeirra ráðstafana, sem í frv. felast. Fyrir utan efni málsins er kannske rétt að víkja aðeins að því, sem hefur orðið mikið deiluatriði, og það er spurningin um það, hvort með þessu frv. sé grundvellinum kippt undan samningagerð verkalýðsins og vinnuveitenda, sem gerð var á s. l. sumri. Um þetta hafa orðið nokkrar deilur, og sýnist sitt hverjum. Ég hef lagt áherzlu á það fyrir mitt leyti í þessu máli, að það hljóti að vera á misskilningi byggðar þær ályktanir, sem gerðar hala verið, bæði af hálfu Dagsbrúnar, stærsta verkalýðsfélagsins hér í Reykjavík, einnig Alþýðusambandsins eða miðstjórnar þess, að slíku sé til að dreifa, og látið í ljósi þá von, að menn áttuðu sig á, að slíkt fengi ekki staðizt. Ég hef litið svo á, að samningarnir væru í aðalatriðum tvíþættir, í fyrsta lagi ákvarðanir um kaup og kjör, eins og þar stendur, sem er ástæðulaust að fara nánar út í, en í öðru lagi sú verðtrygging, sem í samningunum felist. Og fyrir utan samningana, sem gerðir voru um sjálfa upphæð kaupsins, hefði megináherzla verið lögð á það, sérstaklega af hálfu fulltrúa launþeganna, að þeir hefðu vissa tryggingu fyrir því, að ef verðlag breyttist í landinu, þá fengju þeir kaupið bætt í svokölluðum vísitöluuppbótum. Og af þessu leiddi, að meginefni málsins væri það, að kaupmáttur launanna varðveittist. Það er rétt, að það eru ákvæði í þessu frv., sem raska nokkuð ákvörðunum um útreikning vísitölu. En aftur á móti höfum við haft þá skoðun og gert grein fyrir henni í viðræðum okkar við fulltrúa launþega og fulltrúa atvinnurekenda, að kaupmátturinn mundi haldast nokkurn veginn óbreyttur, og a. m. k. miklu meira öryggi en ella með þeim ráðstöfunum, sem hér séu gerðar, og það sé meginefni málsins. Við höfum bent á það, að það, sem verið er að tala um, er, að það geti komið til þess að fresta að einhverju leyti kaupgjaldsvísitölu. Þó er það ekki sýnt, og verður nánar að því vikið hér síðar í umr., að þó að jafnvel sé gert ráð fyrir því að fresta að einhverju leyti greiðslu á vissum vísitölustigum, þá sé útreikningur þessara vísitölustiga eða kerfi það, sem við búum við, þannig, að það veiti í sjálfu sér ekki fulla verðtryggingu, eins og talað hefur verið um, m. a. vegna þess að það sé reiknuð út framfærsluvísitala og kaupgjaldsvísitala á þriggja mánaða fresti, og þar af leiðandi komi alltaf nokkrar kauphækkanir á nokkru tímabili, sem skapi hið svokallaða tap vegna útreikningsins og sem gerð er grein fyrir í grg. frv., að muni nema nálægt þeim 2 vísitölustigum, sem hugsanlegt væri, að frestaðist greiðsla á. Þetta er orðið allkunnugt af þeim umr., sem fram hafa farið um málið. Ég viðurkenni alveg, að það sé auðvitað mikilvægt, ef hin frjálsu samtök launþega eða vinnuveitenda gætu með rétti haldið því fram, að með löggjöf eins og þessari væri raskað grundvellinum undan þeirra frjálsu samningum, en það höfum við lagt mikla áherzlu á, og ég legg enn megináherzlu á það, að eftir okkar skilningi er svo ekki. Þá hefur einnig verið talið til foráttu þessu frv., að hér sé ekki um varanlegar ráðstafanir að ræða til úrlausnar á hinu svokallaða verðbólguvandamáli. Við höfum ekki dregið neina fjöður yfir það, að þær ráðstafanir, sem í frv. felast, eru tímabundnar til 9 mánaða, en með þeirri stöðvun, sem hér er um að ræða, og ráðstöfunum til þess að skapa stöðvun í verðlagi og öðru teljum við, að það muni vinnast, hvort heldur sem það er núv. ríkisstj. eða önnur ríkisstj. að loknum kosningum, að aðstaðan verði miklu betri og traustari en ella. Það er rétt, að það er spurt hér, hvað eigi að gera að verðstöðvunartímanum liðnum. Ég hef farið nokkrum orðum um það sjálfur og ekki dregið neina dul á það, að það eru óviss atriði, sem þar liggja fyrir, og þar koma auðvitað til álita og athugunar þau viðskiptakjör, sem þá eru, hvernig árferði hefur verið og viðskiptakjör að öðru leyti í sambandi við viðskipti okkar út á við, þegar þar að kemur. En alla vega sé þó, að það veigamikla atriði standi eftir, að með þeirri stöðvun, sem hér er stefnt að, stöndum við betur að vígi, hverjir sem eiga hlut að máli, að ráða við vandann með hliðsjón af þeim aðstæðum, sem verða á komandi sumri 1971. Það, sem við leggjum mikla áherzlu á í sambandi við þetta, er atvinnuöryggið, sem ég hef heyrt talað um í hv. Nd., að sé aðeins í fyrirsögn frv., og það er rétt. En það er vegna þess eðlis, að það leiðir hvað af öðru að skapa stöðugra verðlag í landinu, það er vegna þeirra ráðstafana, sem að því stefna, sem atvinnuöryggið skapast. Eins og nú er komið málum, er gert ráð fyrir því í grg., að kaupgjaldið sé um 26.5%, en verði ekki að gert, mun það á mjög skömmum tíma með svipuðu áframhaldi og verið hefur, - auðvitað mætti hafa einhver áhrif á meiri verðstöðvanir en verið hafa. Við skulum láta það liggja á milli hluta, - þá yrði þetta kaupgjald komið upp undir 40% á miðju sumri 1971. Og atvinnuöryggið felst þá augsýnilega í því að halda kaupinu niðri, en engu að síður með jafnmiklum kaupmætti og verða mundi, enda þótt launþegarnir fengju þá tölulegu kauphækkun, 38.5% eða upp undir 40%, sem af þessu mundi leiða. Ég held, að almenningur óski eftir því, að við reynum að stuðla að þeirri verðstöðvun, sem hér er verið að stuðla að í þessu frv., og enda þótt menn greini nokkuð á um hlutina, þá hafi kannske um það er lýkur verið meiri deilur um hitt, hvort við værum að trufla hér vinnu- eða samningsfrelsið í landinu, heldur en efni frv. Þannig var það a. m. k. í hv. Nd. Ekki veit ég, hvernig hv. þm. þessarar d. líta á málið, en ég vil leyfa mér að vænta þess, eins og ég sagði áðan, að bæði hv. þm. og almenningur í heild geti fallizt á, að hér sé ekki skert hið almenna samningsfrelsi í landinu, og með þeim ráðstöfunum, sem hér eru lagðar til, sé vægilega í hlutina farið, en þó nægjanlega öruggum höndum til þess að skapa stöðugt verðlag og aukið atvinnuöryggi fram á næsta sumar eða fram á haustið 1971, og vitaskuld mun þessi ríkisstj., einnig stjórnarandstaða og aðrir, sem hugleiða málin, reyna að finna meðöl til þess að gera þær ráðstafanir, sem þá kynnu að teljast nauðsynlegar í framhaldi af því frv., sem hér liggur fyrir. Ég vil svo leyfa mér að vænta þess, herra forseti, að frv. geti fengið skjótan framgang hér. Það var unnið sameiginlega að athugun málsins af nm. í hv. fjhn. þessarar d. ásamt með fjhnm. í Nd., og embættismenn, sem hlut eiga að máli, skýrðu málið bæði fyrir nm. þessarar hv. d. og Nd., og vildi ég því mega vænta þess, að þar af leiðandi þyrfti málsmeðferðin ekki að taka svo langan tíma hjá þeirri n., sem hér fær málið til meðferðar. Ég leyfi mér svo að leggja til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég skal ekki eyða mörgum orðum að því að skýra efni þessa frv., bæði vegna þess að hæstv. forsrh. hefur þegar gert það í framsöguræðu sinni hér og um það hafa farið fram svo miklar umr. í hv. Nd., sem hv. Ed.-mönnum eru áreiðanlega fullkunnar, að þess gerist ekki þörf. En það er einn þáttur málsins, sem í rauninni er þó veigamesti þáttur þess, sem ég vildi gera að sérstöku umtalsefni hér við þessa umr. Svo sem segir í grg. frv., er gert ráð fyrir því, að kaupgjaldsvísitalan muni nú 1. des. hækka um 6.2 stig, og við það eru áætlanir frv. miðaðar, og í heild muni vísitöluhækkunin verða, þegar allt kemur til alls í febr. og apríl 7.5 stiga hækkun. Það er gert ráð fyrir því, sem ég þarf heldur ekki að orðlengja mikið um, að eyða þessari hækkun með samspili úr ýmsum áttum, þ. e. a. s. dreifa þeim byrðum, ef byrðar skyldi kalla, eftir atvikum á þrjá aðila og raunar fjóra, í fyrsta lagi á vinnuveitendur með sérstökum launaskatti, á verkalýðssamtök með því að heimila að skerða kaupgjaldsvísitöluna um allt að 2 stigum, sem sýnt hefur verið fram á í þessum umr. og ég skal ekki rekja nánar, að feli ekki í sér kjaraskerðingu vegna biðtíma og vegna hækkunar, sem verður á kaupi bóndans, sem ekki kemur til uppbóta, eftir því sem vísitala hækkar meir og kaupgjald hækkar meira af þeim sökum, og það er í þriðja lagi með sérstökum framlögum úr ríkissjóði, sem annaðhvort er beinlínis aflað fjár til, svo sem gert er ráð fyrir í frv., eða á þann hátt, að gert er ráð fyrir, að ríkissjóður muni leggja fram fé af sínum núverandi tekjustofnum, sem þá að sjálfsögðu er tekið frá öðrum þörfum. Í fjórða lagi er einnig gert ráð fyrir því, að bændur taki á sig nokkrar kvaðir, sem felast í því, að þeir fá ekki bætta að fullu verðhækkun, sem verða kann á fóðurbæti með hliðsjón af því, að þeir fá á móti hlunnindi af því, hvað niðurgreiðslur eru auknar, sem muni stuðla að aukinni sölu búvara innanlands. Með þessum hætti var ætlunin að jafna þetta dæmi. Nú hefur það verið tekið fram, sem gaf auga leið, að allt væru þetta áætlunartölur. Menn hafa talað um það, að það hafi mikið gætt verðhækkana að undanförnu, og verið fundið að því, að ekki hafi verið nægilega stranglega gripið í taumana í því efni. Því hefur verið yfirlýst í hv. Nd. af verðlagsstjóra, að þær verðhækkanir hafi verið sáralitlar, sem hann hafi orðið var við í því efni. Alla vega liggur það dæmi nú nokkurn veginn ljóst fyrir, þannig að Hagstofan hefur endanlega reiknað út, hver kaupvísitalan muni verða þann 1. des. Ég get að vísu ekki skýrt frá því endanlega, vegna þess að kauplagsnefnd hefur ekki enn þá fjallað um málið. Það var reiknað út þetta dæmi nú um helgina, en það kemur þó á daginn, að einmitt vegna aðhalds, sem beitt hefur verið í sambandi við óskir, sem fram hafa verið bornar að undanförnu um verðhækkanir, sem staðið hefur verið gegn, þær ýmist verulega skornar niður eða staðið gegn og það, sem ekki hefur komið inn í verðlagið, þ. e. 4.2% hækkun á kaupgjaldsvísitölu, sem varð, þegar síðasta hækkun kom til, þá hefur reyndin orðið sú, að hækkun vísitölunnar mun verða nokkru minni en gert var ráð fyrir. Og er ekki ólíklegt, að það geti numið rúmlega ½ kaupgjaldsvísitölustigi, sem hækkunin verði nú minni en áætlanir frv. byggjast á. Það hefur frá upphafi verið áhugamál og meginstefna ríkisstj. að skerða kjör launþega sem allra minnst í sambandi við þær aðgerðir, sem hér er unnið að að koma í framkvæmd. Ég skal ekki rekja þær orðræður, sem um það hafa orðið, en þessi meginstefna, held ég, að hljóti að vera öllum ljós, sem málið skoða. Það er því í samræmi við þessa grundvallarstefnu, sem lýst hefur verið hér mjög rækilega bæði af hæstv. forsrh. og hæstv. viðskmrh. í Nd., að rétt þótti að taka til athugunar, hvort auðið væri að létta með einhverjum hætti á því, sem á launþega er lagt, að svo miklu leyti, sem beinlínis er hægt að segja, að á þá sé nokkuð lagt, miðað við það, sem í staðinn fæst með því atvinnuöryggi, sem skapast. En engu að síður hefur þótt rétt að skoða það dæmi nú enn einu sinni. Og það hefur verið gert nú um helgina og hefur leitt til þess, að ríkisstj. hefur ákveðið að gera nokkrar breytingar á fyrirhugaðri framkvæmd l., ekki þannig, að þau ákvæði breytist, sem þar er um að ræða, heldur að dregið sé enn mjög verulega úr því, sem talið er, að launþegar leggi fram til þess að fá þá mikilvægu verðstöðvun, sem hér er um að ræða. Í frv. er gert ráð fyrir, eins og áður hefur verið að vikið, að skert verði 2 kaupgjaldsvísitölustig. Þar segir hins vegar ekkert um það, hvenær þau vísitölustig verði skert og það er efni málsins. Nú er það, að miðað við það, sem ég áðan gat um, að ekki muni verða þörf á, ef ekki muni verða jafnmikil hækkun og gert var ráð fyrir á kaupgjaldsvísitölunni nú 1. des., þá er hugmyndin sú, að engin skerðing verði á kaupgjaldsvísitölunni 1. des., þannig að skerðing sú, sem kemur á herðar launþega í því sambandi, komi ekki, fyrr en eftir að ríkissjóður hefur tekið á sig allt það, sem gert er ráð fyrir í l., að á hann falli. Því verður málum hagað svo nú 1. des., að hækkun sú, sem verður á kaupgjaldsvísitölunni, verður greidd niður að fullu með auknum niðurgreiðslum á nauðsynjavörum, sem ég get ekki skýrt frá í dag, hverjar verða, enda ekki eðlilegt, að það liggi ljóst fyrir, og er þá það eitt eftir, að ekki er gert ráð fyrir, að komi, svo sem segir í frv., til framkvæmda til vísitölubóta sú hækkun, sem verður á tóbaki og áfengi, en það er í kringum 0.7 vísitölustig. Að öllu öðru leyti verður þetta bætt upp með niðurgreiðslum, og skerðingar þær, sem gert er ráð fyrir í frv. varðandi kaupgjaldsvísitöluna, sem snýr að launþegum, koma ekki til framkvæmda, fyrr en við þær verðhækkanir, sem koma til á næsta ári, aðallega þó í marz 1971, og eftir atvikum svo á næsta ársfjórðungi þar á eftir eða 1. maí. Sú skerðing verður aldrei meiri en 2 stig svo sem frv., væntanleg lög, skulum við vona, gerir ráð fyrir, en það kann vel að vera, að sú skerðing verði ekki einu sinni 2 stig, þótt maður geri ráð fyrir, að svo kunni að verða, miðað við það, að það er gert ráð fyrir og mun svo verða áfram, að iðgjald til almannatrygginga komi ekki til uppbóta, sem að sjálfsögðu er í rauninni fráleitt að hala inni í vísitölu, þar sem þetta er aðeins iðgjald fyrir lífeyristryggingu, sem fólk er að kaupa sér og sem það fær frádregið á sínu skattaframtali, og því gersamlega ástæðulaust, að sé bætt upp í vísitölunni. Með þessum hætti tekur ríkissjóður á sig alla áhættuna um það eða tekur á sig að fullu þann bagga, sem nú þarf að rísa undir, og það kemur þá launþegum að fullu til góða, ef skerðingin verður innan við 2 stig, það, sem kemur til eftir áramótin, auk þess sem það liggur ljóst fyrir, að það er þá ekki nema um mjög skamman tíma sem um þá skerðingu er að ræða. Og miðað við þessa ákvörðun, þá horfir málið þannig við, að frv., ef að lögum verður, og þessar ráðstafanir munu beinlínis leiða nú og á næstu mánuðum til kaupmáttaraukningar frá því, sem hefði verið, ef ekkert hefði verið aðhafzt og kjarasamningarnir hefðu gengið sinn gang. Það hefur verið reiknað út, að frá maíbyrjun leiði kjarasamningarnir af sér 17.4 stiga kaupmáttaraukningu miðað við þá stöðu, sem verður, eftir að desemberuppbæturnar hefðu komið til. En með þessum ráðstöfunum, sem nú verða gerðar, miðað við það að láta niðurgreiðslurnar koma nú strax til, verður kaupmáttaraukningin 19%, þannig að það er um beina kaupmáttaraukningu að ræða með þessum ráðstöfunum umfram það, sem hefði gerzt, ef ekkert hefði verið aðhafzt og þessi þróun verið látin ganga sína leið. Ég skal taka það fram strax, að það er töluvert erfitt að gizka á það, hver verði vísitöluhækkunin eftir næstu áramót, en það er rétt að geta þess, sem hv. þm. mun vafalaust ekki ókunnugt um, að það eru að verða alvarlegar hækkanir á ýmsum innfluttum vörum, sem eru meiri en við höfum áður átt að venjast hér á Íslandi, vegna stórfelldra hækkana, sem hafa orðið erlendis. Og það er gert ráð fyrir því í bráðabirgðaáætlun, sem um þetta hefur verið gerð, varðandi hækkanir nú eftir áramótin, að þessar erlendu verðhækkanir geti leitt af sér a. m. k. ½% kaupgjaldsvísitölustigs hækkun. Og það er þegar vitað um vissar vörutegundir, sem nú á næstunni muni hækka allverulega í verði, en að öðru leyti mun stærsti einstaki liðurinn, sem er rétt að nefna hér, stafa af fyrirhuguðum ráðstöfunum til þess að efla tekjur vegasjóðs, en það er alveg ljóst, að ef það á að vera með nokkru móti hægt að standa við vegáætlun, verður að gera nýjar ráðstafanir til þess að afla vegasjóði tekna nú um áramótin, og þetta mun leiða af sér, ef til kemur, allverulega hækkun vísitölu. Þá á einnig eftir að koma inn í vísitöluna eftir áramótin og kemur í tvennu lagi húsnæðisliður, sem sennilega mun nema um fjórðungi úr kaupgjaldsvísitölustigi, og nokkur önnur gjöld, sem þegar er vitað um og ekki hafa enn þá komið inn í vísitöluna. Að öðru leyti hafa þau gjöld, sem varða opinbera aðila og reyndar annað, sem vitað er um, verið tekin inn í þetta dæmi, og þó að auðvitað kunni alltaf eitthvað að koma fram, sem ekki er fyrir séð, þá hygg ég þó, að þetta gefi nokkuð heillega mynd af þessu viðhorfi, svo sem það nú er. En það munar að sjálfsögðu allverulega um hvert hálft vísitölustig og það, að hækkunin hefur orðið minni en gert var ráð fyrir. Það bendir ótvírætt í þá átt, að það hafi verið spyrnt við fótum, eins og ég gat um áðan, varðandi verðhækkanir, vegna þess að áætlunin var gerð á sínum tíma út frá þeim forsendum, sem þá lágu fyrir um verðhækkanir, sem þótti nokkurn veginn augljóst, að hlytu að koma. En kjarni málsins er sem sagt þessi, sem ég að lokum aðeins endurtek, til þess að það valdi engum misskilningi, að það er ekki gert ráð fyrir því á neinn hátt að breyta því frv., sem hér er til meðferðar. En hins vegar er dæminu að því leyti snúið við, að í stað þess, að launþegar taki nú á sig að fullu það, sem þeim var ætlað, þá taki þeir aftur á sig það, sem kemur eftir áramótin og verður að sjálfsögðu að leggja á það megináherzlu að sporna með öllum kröftum gegn verðhækkunum og jafnframt að athuga það, hvort kann að vera hægt að koma fram einhverjum verðlækkunum, það kann líka að vera til athugunar og sjálfsagt að íhuga það, og þá er ekki einu sinni víst, að sú skerðing verði þessi 2 stig, sem frv. gerir ráð fyrir, auk þess sem það að sjálfsögðu verður miklum mun léttara en ef það hefði komið til framkvæmda nú.



Herra forseti. Þann 1. þ. m. var auglýst bann gegn verðhækkunum nema með sérstöku leyfi yfirvalda, eins og mönnum er minnisstætt, og þetta bann fól í sér sams konar atriði eins og 1. gr. þessa frv., sem hér liggur fyrir, gerir. Ég er ekki í neinum vafa um það, að almennt var þeirri ákvörðun, sem þessi auglýsing fól í sér, vel fagnað. Ríkisstj. hafði í fjóra mánuði tvístigið í málinu. Um mánaðamótin júní–júlí hafði ríkisstj. skrifað Alþýðusambandinu og vinnuveitendasamtökunum og óskað eftir viðræðum um ráðstafanir til þess að hafa hemil á víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags, eins og það var orðað, og það verður að segjast, að það var ekki vonum fyrr, að þessir aðilar héldu svo fund með sér hinn 20. ágúst til þess að hefja þessar viðræður, en það var einmitt um það leyti, sem hæstv. ríkisstj. hætti við að gefa málið frá sér og láta ganga til haustkosninga. En síðan drógust þessar viðræður fram til októberloka, og því hefur síðar verið lýst yfir af hálfu sumra þeirra, sem þátt tóku í þeim, að þar hafi í rauninni ekkert gerzt. En á meðan þessu fór fram, gerðist sitt af hverju. Hver verðhækkunin rak aðra á flestum sviðum og ekki sízt hjá opinberum þjónustuaðilum. Það er enginn vafi á því og ég er sammála því, sem kom fram hjá hæstv. forsrh. hér áðan, að almenningur fagnaði hverri þeirri viðleitni, sem höfð var í frammi til þess að koma í veg fyrir, að þessar verðhækkanir héldu áfram. Hann fagnaði þess vegna þeirri verðstöðvun, sem auglýst var 1. nóv., þó að síðbúin væri og þó að menn hefðu heldur slæma reynslu af hliðstæðum ráðstöfunum hv. stjórnarflokka áður. Minnisstæð var verðstöðvunin 1959, í febrúar það ár, en þegar henni lauk, tóku, eins og kunnugt er, við ráðstafanir, sem fólu í sér mikla gengisfellingu. Hún var þó ekki svo ákaflega mikil miðað við það, sem við síðar höfum mátt kynnast, því að miðað við það raunverulega meðalgengi, sem ríkti fyrir þá gengisfellingu, hefur hún líklega numið 25% eða sem svarar fjórðungshækkun á erlendum kostnaði. Árið 1966 um haustið var aftur boðuð verðstöðvun, og áður en ár var liðið var enn komin gengisfelling, og áður en tvö ár voru liðin var komin önnur, en samtals námu þessar gengislækkanir um 50% eða tvöföldun erlends kostnaðar. Sannleikurinn var líka auðvitað sá, að þessar verðstöðvanir, sem svo voru kallaðar, voru fyrst og fremst kosningabrellur. Þær voru báðar gerðar á kosningaárum og voru gerðar og framkvæmdar með þeim hætti, að vandamálin hrönnuðust í raun og veru upp. Þessu hefur af orðhögum mönnum verið lýst bæði með því, að þetta væri eins og að stífla læk í gili án þess að veita vatninu fram hjá, þannig að það safnaðist upp, þangað til stíflan brysti, eða það væri eins og að festa lok á sjóðandi ketil yfir eldinum. Það heldur áfram að aukast þrýstingurinn, þangað til ketillinn springur. Reynslan af þessu vekur að sjálfsögðu ekki mikið traust, og menn taka að sjálfsögðu eftir því, að það virðist ekki hafa hvarflað að hæstv. ríkisstj. að gera verðstöðvunarráðstafanir á öðrum tíma en einmitt þegar kosningar standa fyrir dyrum. En varðandi verðstöðvunarákvæðin með auglýsingu 1. nóv. s. l. þá er væntanlega af hálfu hæstv. ríkisstj. litið á þetta frv. sem fylgifisk hennar, en í því eru að mínum dómi ýmis algerlega óviðkomandi atriði, sem þar eiga ekki heima. Frv. felur í sér skerðingu á þeim kjarasamningum, sem í landinu gilda, og það felur í sér nýja skattlagningu. Frv. er eins og það liggur fyrir þess vegna óaðgengilegt. Eins og ég sagði, eru í frv. fólgin ýmis óskyld atriði, sem rétt er að gera að umræðuefni sérstaklega. Í 1. gr. frv. eru staðfestar þær ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar með auglýsingunni frá síðustu mánaðamótum. Og þó að þessi gr. feli ekki í sér nýjar heimildir í sjálfu sér, virðist mér það vera eðlilegt, að ákvæði af þessu tagi séu nú sett í þessi lög, því að í því kemur fram sá vilji Alþ. að stöðvun verðhækkana sé framkvæmd, þó að segja megi að þessara ákvæða sé ekki beinlínis þörf, þar sem þegar eru nægilegar heimildir í l., en þó er ekkert að því að samþykkja þessa gr. og ákvæði hennar. Sama máli gegnir um 6. gr., sem fjallar um húsaleigu og ég ætla ekki að gera frekar að umræðuefni. Í 2. gr. eru svo ákvæði um 1.5% launaskatt, sem lagður skuli á atvinnureksturinn. Þegar þess er gætt, að í grg. þessa frv. kemur það fram, sem raunar er vitað, að mjög er enn óljóst um, hvernig fer um afgreiðslu fjárl. á þessu ári, þá verður það að teljast algerlega óviðeigandi að samþykkja slíkan skatt sem þennan, nokkrum vikum áður en fjárl. koma til afgreiðslu. Þessi skattur orkar í sjálfu sér mjög tvímælis, og væri hægt að ræða um það langt mál, en ég skal ekki gera það, heldur vísa til þess, að það er skoðun mín, að þessi þáttur málsins eigi að takast upp í sambandi við fjárlagaafgreiðslu og eigi hér ekki heima. 3. gr. frv. er eftir atvikum hægt að fallast á. Hún fjallar um hækkun á fjölskyldubótum. Raunar fjallar hún ekki bara um hækkun á fjölskyldubótum, heldur einnig um breytingu á þeirri skiptingu fjölskyldubótanna, sem gilt hefur fram að þessu, skiptingu eftir fjölskyldustærð. Undanfarið hefur sú regla verið, að fjölskyldubætur vegna fyrsta bótaskylds barns hafa verið allmiklu lægri, eða 22% lægri en annars og síðari barna, en samkv. þessum l. á þetta nú að verða jafnt. Hér er í sjálfu sér um að ræða mjög veigamikið atriði frá tryggingalegu sjónarmiði séð, sem oft hefur komið til umr., hvernig þessi skipting skuli vera eftir fjölskyldustærð. Og það rifjar það m. a. upp fyrir mönnum, að það er ekki ýkja langt síðan uppi voru miklar deilur um þetta atriði, sem þá vöktu mikla athygli. Þann 9. maí s. l. birtist stór fyrirsögn í Alþýðublaðinu. Þar var sagt frá ræðum, sem einn af ungtyrkjum Alþfl. hafði haldið, og í þeirri ræðu taldi hann Sjálfstfl. vera mikinn dragbít í tryggingamálum. Fyrirsögnin var „Sjálfstæðismenn vildu lækka tryggingabætur“, og það var þarna fullyrt, að sjálfstæðismenn hefðu sett fram till. um skerðingu tryggingabóta. Þann 14. maí birtist svo í Morgunblaðinu heilsíðuviðtal við þáv. hæstv. forsrh., Bjarna heitinn Benediktsson, þar sem hann neitaði þessum áburði Alþýðublaðsins, en gerði hins vegar grein fyrir því, að flokkarnir litu ekki með sama hætti á, hvernig haga skyldi fjölskyldubótum og orðaði það í þessu viðtali þannig, með leyfi forseta: „Hins vegar höfum við lagt til, að athugað yrði, hvort betri árangri yrði náð með breytingu á fyrirkomulagi og þá einkum hvort hægt væri að jafna fjölskyldubótum niður á þann veg, að þeim verst stæðu, þ. e. a. s. þeim, sem stærsta fjölskyldu hafa, kæmi að mestu gagni“. Tveim dögum síðar, þann 16. maí, birti svo Alþýðublaðið heillar opnu viðtal við hæstv. utanrrh., Emil Jónsson, þar sem í fyrirsögn er látið að því liggja, að hæstv. utanrrh. sé að staðfesta ásakanir Björgvins Guðmundssonar, sem hafði þær flutt, - ég nefndi víst ekki með nafni áðan, - en í viðtalinu kemur í rauninni fram, að hæstv. utanrrh. staðfestir það, sem forsrh. hafði sagt í viðtalinu við Morgunblaðið, og það kemur mjög ljóslega fram í þessum viðtölum báðum og þó ekki síður í þeim greinum í ýmsum stjórnarblöðum, sem um þessar mundir birtust, að þarna er uppi deila um grundvallaratriði tryggingamála milli stjórnarflokkanna. Þessi deila vakti athygli, vegna þess að það hefur ekki í svo ákaflega mörgum tilvikum komið fram opinberlega grundvallarágreiningur milli stjórnarflokkanna um prinsipmál af þessu tagi. En það var alveg ljóst, um hvað þá greindi á. Sjálfstæðismenn töldu, að eðlilegt væri, að fjölskyldubætur væru litlar, jafnvel engar, á fyrsta barn og yrðu þá heldur meiri á síðari börn, en Alþfl. taldi óbreytt hlutföll vera sáluhjálparatriði í þessu sambandi. Og það var vissulega ekki tekið létt á þessu máli, því að um þetta og fleiri atriði sem í kringum þetta spunnust, urðu talsverðar deilur milli stjórnarflokkanna, og það varð ljóst, að mönnum var mikið niðri fyrir. Það var ljóst bæði af því, hverjir þarna gengu fram á völlinn, og það má raunar einnig sjá það á orðalagi hæstv. utanrrh. í þessu viðtali, þar sem blaðamaður spyr hann um skrif hinna stjórnarblaðanna í garð Alþfl.-manna, en þá svarar hæstv. utanrrh. þannig, með leyfi forseta: „Bæði Morgunblaðið og Vísir hafa stundað slíkar árásir á okkur samstarfsmenn Sjálfstfl. í ríkisstj. undanfarna mánuði. Þessi skrif eru bæði ódrengileg og ósanngjörn í fyllsta máta.“ Og ennfremur segir: „Morgunblaðið og Vísir hafa reynt að notfæra sér öll möguleg og ómöguleg tækifæri til árása á okkur. Hafa þau oft gengið feti framar en málgögn stjórnarandstöðunnar og sjást hvergi fyrir.“ Hér var því ekki um neitt smámál að ræða og auðséð, að mikið var lagt upp úr þessum ágreiningi. Raunar hefur talsvert gengið á í sambúð stjórnarflokkanna undanfarna mánuði, eins og minnisstætt er. Sjálfstfl. taldi, að haustkosningar samrýmdust bezt þjóðarhagsmunum og vildi þær þar af leiðandi, en Alþfl. vildi ekki kosningar, og við það sat. Og nú er raunar komið á daginn, að það nægði ekki Alþfl. að sigra og beygja Sjálfstfl. í þessu efni, heldur skyldi honum líka storkað, því að ekki hafði Alþfl. fyrr beygt hann til áframhaldandi sambúðar en hann hóf samvinnuviðræður við Alþb. og aðra pólitíska lausamenn stjórnarandstöðunnar. Nú kastar 3. gr. þessa frv. ljósi á deiluna frá í vor. Nú er eðlilegt, að menn spyrji: „Kemur nú hækkunin á fjölskyldubótum aðallega til þeirra, sem stærsta fjölskyldu hafa, eins og sjálfstæðismenn töldu réttmætt og eðlilegt, eða urðu sjónarmið Alþfl. um óbreytt hlutföll ofan á?“ Og nú er það ljóst, að þau urðu ekki aðeins ofan á, - Alþfl. nægði ekki að beygja Sjálfstfl. undir sitt sjónarmið í þessu efni, - heldur voru bætur vegna fyrsta barns hækkaðar um 83.6%, þ. e. barnsins, sem Alþfl. bar fyrir brjósti, en til hinna um 44.6%. Þessi spaugilega viðleitni Alþfl.-manna til þess að storka samstarfsmönnum sínum virðist þess vegna takast þokkalega. A. m. k. virðist þeim fyllilega vera ljóst, hvað þeir geta boðið þeim samstarfsmönnum, sem í maí voru kallaðir bæði ódrengilegir og ósanngjarnir. En nú veit ég, að ýmsir munu segja, að á bak við þessar breytingar á fjölskyldubótunum liggi hreint enginn prinsip-ágreiningur. Það muni engin prinsip ráða því, hvernig þarna er að verki staðið, heldur eingöngu vísitöluleikfimi. Það muni vera sú staðreynd, að með þeim 218 millj. kr., sem í þessu skyni skal verja, er hægt að ná 1.55%-stiga lækkun á vísitölunni með þessari aðferð, sem hér er gert ráð fyrir, en ef þetta hefði verið haft óbreytt eða eitthvað gengið til móts við þau sjónarmið, sem Sjálfstfl. hafði uppi í vor, þá hefði vísitölulækkunin fyrir sömu fjármuni ekki orðið nema líklega eitthvað í kringum 1%-stig. Vel má vera, að svo sé, að hér liggi engin prinsip-afstaða að baki. En þá liggur það líka ljóst fyrir, að þessi grundvallar-prinsip Sjálfstfl. í tryggingamálum eru talin minna en ½%-stigs virði. Með 4. og 5. gr. er svo breytt þeim ákvæðum, sem í gildi hafa verið um áhrif verðlagsvísitölu á kaupgjald. Með 5. gr. er gefin heimild til þess að greiða ekki á því tímabili, sem lög þessi gilda, 2 af þeim stigum, sem gert er ráð fyrir, að vísitalan hækki um, þ. e. a. s. bæta launþegum þau ekki með neinum hætti. Nú hefur hæstv. fjmrh. að vísu lýst því yfir áðan, að þessi heimild muni ekki verða notuð nú strax, og skal ég aðeins koma örfáum orðum að því síðar, en auk þessa er með 3, mgr. 4. gr. klipið 1%-stig af kaupgjaldsvísitölunni með því að taka ekki tillit til hækkunar á útsöluverði áfengis og tóbaks og heldur ekki til hækkunar á iðgjaldi til almannatrygginga frá ársbyrjun 1971. Það getur vel verið, að það megi fallast á þau sjónarmið, sem fram komu hjá hæstv. fjmrh. hér áðan, að iðgjald af þessu tagi eigi alls ekkert erindi inn í vísitölugrunninn og það getur líka vel verið, og ég er raunar fyllilega á því, að áfengi og tóbak eigi heldur ekkert erindi inn í vísitölugrundvöllinn. En þegar þessar vörur og þessi gjöld eru í vísitölugrundvellinum, þá hefur það nákvæmlega sömu áhrif fyrir launþegana, hvort þeirra hlutur er skertur með því að taka 1 stig út á móti þessum hlutum eða 1 stig út á móti hvaða öðrum hlut, sem vera skal. En í 1. og 2. mgr. 4. gr. eru einnig ákvæði, sem mér virtist hæstv. ráðh. hér áðan reyna að fara heldur létt yfir, ákvæði, sem eru launþegum síður en svo hagstæð. En það eru þær breytingar, sem þar eru gerðar á útreikningsgrundvelli kaupgreiðsluvísitölunnar. Í rauninni er aðalbreytingin, sem í þessum mgr. er fólgin, sú, að það er verið að lengja þann verðhækkanahala, sem launþegar mega bíða eftir bótum fyrir, um einn mánuð. Það er vissulega rétt, að launþegar, jafnvel þótt þeir hafi fullar vísitölubætur, tapa á verðhækkunum, vegna þess að vísitalan er ekki reiknuð út nema á þriggja mánaða fresti, og á þeim þremur mánuðum, sem á milli liða, koma ýmsar hækkanir, sem þeir fá ekki bætur fyrir fyrr en að einhverjum tíma liðnum. En það hefur því verið þannig, að launþegar hala fengið bætur fyrir þær verðlagshækkanir, sem orðnar eru, þegar vísitalan er reiknuð út. Nú er þessu breytt. Nú þarf ekki að greiða slíkar verðhækkanir niður þegar í stað, til þess að þær komi fram til lækkunar á kaupgreiðsluvísitölu, heldur nægir nú fyrirheit um, að það skuli greitt niður í næsta mánuði. Þetta þýðir það, að í stað þess, að nú hafa launþegar ekki þurft að bíða lengur en þrjá mánuði eftir að fá bættar þær verðhækkanir, sem þeir á annað borð fá bættar með vísitölunni, geta þeir nú þurft að bíða í fjóra. Verðhækkanir sem kynnu að reynast nauðsynlegar af einhverjum ástæðum og gert er ráð fyrir, að hægt sé að leyfa sbr. 1. mgr. 1. gr. t. d. í maí n. k., standa bótalaust út allt verðstöðvunartímabilið. Verðhækkun, sem kemur nú, rétt eftir að kaupgreiðsluvísitalan hefur verið ákveðin í þessum mánuði, kemur ekki fram í kaupgreiðsluvísitölu fyrr en í febr. og þá nægir hæstv. ríkisstj. að tilkynna það, að hún ætli að greiða þessa hækkun niður í marz, til þess að hún hafi ekki áhrif á kaupgreiðsluvísitöluna og þannig geta launþegar þurft að bera slíka hækkun bótalaust í fjóra mánuði. Það er þess vegna ekki hægt að fallast á það sem réttlætingu eða málsbætur fyrir 2%-stiga skerðingunni, að launþegar sleppi við allt tjón af því að þurfa að bíða eftir bótunum. Það er síður en svo. Það er ljóst af því sem fram hefur komið frá Alþýðusambandi Íslands, að þessum breytingum, sem hér eru ótvírætt gerðar á þeim grundvelli, sem samið var á seinast, þegar samningar voru gerðir, er mótmælt af Alþýðusambandinu. Alþýðusambandið telur, að vegna þessara breytinga séu samningarnir ógiltir og burtu fallnir. Þeir telja að þessar lagabreytingar, sem hér er fyrirhugað að gera, séu óþörf ögrun við launþega og þær muni leiða af sér meiri vandræði en ávinning, og er ljóst að ábyrgð af því er þung á herðum hæstv. ríkisstj. Í sambandi við það, sem áðan kom fram hjá hæstv. fjmrh., um það, að heimildin til 2% skerðingar á greiðslu verðuppbóta mundi ekki verða notuð að sinni, vil ég segja, að þeirri yfirlýsingu er vissulega ástæða til að fagna, og ég vil í framhaldi af því skora á hæstv. fjmrh. að fallast þá á að taka þessa heimild út úr þessu frv. Ef svo kynni að fara, að hæstv. ríkisstj. teldi þörf á því að hafa svona heimild síðar, þá gæti hæstv. ríkisstj. tekið upp það mál á öðrum tíma við Alþ. En í ræðu hæstv. fjmrh. áðan komu fram fullyrðingar, sem mér skilst, að hafi nú líka heyrzt í hv. Nd., um það, að það væri í raun og veru verið að festa kaupmátt launa, sem væri svo og svo miklu hærri en hann hefði verið í maí s. l., og nefndi hæstv. fjmrh. tvær tölur í því sambandi. Hann sagði, að ef þetta frv., ef að lögum verður, yrði framkvæmt með þeim hætti, sem fyrirhugað var, áður en hann gaf yfirlýsingu sína hér áðan, þá hefði kaupmátturinn verið festur á 17.4 stiga hærra plani, - 17 stigum tók ég eftir, - en með þessari breytingu, sem nú hefur verið gerð, væri um að ræða 19% hækkun kaupmáttarins. Kannske hefur hæstv. fjmrh. þarna orðið mismæli og hann hafi átt við 19 kaupmáttarstig sambærileg við þessi 17, má vera, að svo hafi verið. En hvað sem um það er, þá eru báðar þessar tölur að mínu viti villandi. Ég hef haft tækifæri til þess að skoða útreikninga af þessu tagi, sem álitið er, að séu þeir sömu og hæstv. ráðh. byggir sitt mál á, og þar er gert ráð fyrir því, að vísitala kaupmáttar launa sé nú í nóvembermánuði 133 stig, en hafi í maí s. l. verið 116 stig. Þessi mismunur er 17 stig, það er rétt, það er hægt að orða það þannig, að það séu kaupmáttarstig, en það er samt villandi að orða það svo nema gera grein fyrir þeim grundvelli, sem þar er um að ræða. Þetta eru ekki nema 15%, og mér virðist, að dálítið hafi borið á því, að prósentum og alls konar stigum sé ruglað saman í þessum umr. og raunar oftar. Hins vegar hef ég ekki haft nein skilyrði til þess að átta mig á því, hve réttir þessir útreikningar kunna að vera, en svo mikið er víst, að áður en fallizt verður á þau sjónarmið, sem hæstv. fjmrh. setti fram um þetta efni, verður að gera miklu betri grein fyrir því, hvers konar stig og hvers konar prósentur er um að ræða og hvers konar reikningsgrundvöllur hér er á ferðinni. En í sambandi við yfirlýsingu hæstv. fjmrh. hér áðan, vil ég þó endurtaka það, að ég vil fyrst og fremst af því tilefni skora á hann að fallast þá á að fella heimildina, sem er í fyrri mgr. 5. gr., úr lögunum, fyrst hennar er ekki þörf að sinni.

Þetta er ekki heimild í lögunum, það er prinsip.

Það er vakin athygli á því hér, að hér sé kannske ekki bara um heimild að ræða, heldur jafnvel fyrirskipun, og þá geri ég nú ráð fyrir, að hæstv. fjmrh. hafi hug á að athuga það og sú n., sem þetta fær til athugunar, því að ég tel víst, að hæstv. fjmrh. hafi fullan hug á því að standa með einhverjum hætti við yfirlýsingu sína hér áðan. Ég hef nú gert grein fyrir því, að á þau ákvæði, sem er að finna í 2., 4. og 5. gr. þessa frv., verður af minni hálfu ekki hægt að fallast. Herra forseti. Það var um mánaðamótin júní og júlí, sem hæstv. ríkisstj. ritaði Alþýðusambandi Íslands og Vinnuveitendasambandi Íslands bréf, þar sem stungið var upp á, að þessir aðilar hæfu viðræður, m. a. til þess að finna ráð til þess að stöðva hinar hættulegu víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags, en það orðalag var einmitt notað þar. Ég tók eftir því í ræðu hæstv. forsrh., þegar hann gerði grein fyrir stefnu hæstv. ríkisstj. í upphafi þessa þings, að þá var einmitt oft notað þetta orðalag líka og einnig í ræðum hans um þetta mál í hv. Nd. og hér áðan. Ég vil hins vegar vara menn mjög við því að fara að reyna að einfalda verðbólguvandamálin þannig að tala um þau bara eins og einhvern einfaldan vítahring, þar sem verðhækkanirnar og kauphækkanirnar drífa hvað annað áfram sitt á hvað. Það er vitað, að það koma ekki allar verðhækkanir fram í vísitölu og þar af leiðandi ekki í þeim verðlagsuppbótum, sem við vísitöluna eru miðaðar, og ef þetta væri svona, að það væri ekki annar vandi á ferðinni en þessar víxlhækkanir, þá mundi vítahringurinn smátt og smátt hægja á sér, þangað til hann stöðvaðist. Það hafa raunar líka oft verið gerðar tilraunir til þess að stöðva þessar víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags, sem verið er að tala um, ýmist með því að reyna að stöðva verðlagið um stuttan tíma eða þá með því að taka kaupgjaldið úr sambandi við verðlagið og stöðva það. En alltaf heldur verðbólgan áfram þrátt fyrir það, þó að þessar víxlhækkanir séu stöðvaðar um hríð eða þessi vítahringur stoppaður. Og mér virðist það þess vegna alveg ljóst, að í þessu vandamáli, sem nefnt er víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags, er ekki að finna frumorsök þess vanda, sem við er að fást, verðbólguþróunarinnar í landinu. Með því að ráðast á það vandamál eitt út af fyrir sig er ekki tekið á rótum þess vandamáls, sem um er að fjalla. Slíkar ráðstafanir eru aðeins bráðabirgðaráðstafanir. Þær eru ráðstafanir til þess að kaupa sér einhvern frest, eins og raunar kom fram hjá hæstv. forsrh. hér áðan, og ber að fagna því, að sá skilningur skuli vera fyrir hendi. Stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja gerði ályktun í sambandi við þetta frv., sem fyrir liggur til umr., sem er með þeim hætti, að ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana hér. Hún er svo hljóðandi: „Vegna frv. ríkisstj. um ráðstafanir til stöðugs verðlags og atvinnuöryggis ályktar stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja: Almenningur er löngu þreyttur á síendurteknum bráðabirgðaráðstöfunum í dýrtíðarmálunum. Stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja skorar því á Alþ. að grípa nú til nýrra úrræða til þess að stöðva verðbólguþróunina. Stjórnin telur þær aðgerðir, sem frv. gerir ráð fyrir, alls ófullnægjandi til þess að leysa sjálfan vandann og stöðva verðbólguna. Aðgerðirnar eru með sama marki brenndar og allar dýrtíðarráðstafanir frá lokum heimsstyrjaldar. Þær eru bráðabirgðaúrræði nær algerlega á kostnað launþega, en árangurslausar sem framtíðarlausn. Stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja gerir það að till. sinni, að allar peningalegar tilfærslur, skuldir og innistæður, laun og vextir, verði tengdar réttri vísitölu og gengið gefið frjálst að mestu leyti. Takmarkaðar skammtímaráðstafanir auka aðeins á misréttið í þjóðfélaginu og viðhalda jafnvægisleysi efnahagslífsins. Aðeins með samræmdum heildaraðgerðum er von til að ráða niðurlögum verðbólgunnar, en hún er þjóðarböl. Í stað endurtekinna bráðabirgðaráðstafana verða að koma aðgerðir, sem koma á jafnvægi, jafnvel þótt þær skaði stundarhagsmuni einhverra.“ Nú kann að vera, að mönnum sýnist sitt hvað um einstök atriði, sem fram koma í þeim hugmyndum, sem lýst er í þessari ályktun. Ég fyrir mitt leyti hef hvað eftir annað lýst áhuga mínum fyrir því, að fjárskuldbindingar yfirleitt væru í sem ríkustum mæli verðtryggðar til þess að forða frá því ranglæti og margvíslega órétti, sem verðbólgan hefur í för með sér í sambandi við fjárhagsviðskipti manna. Um það að gefa gengið að mestu leyti frjálst vil ég nú kannske áskilja mér frekari umhugsunarfrest, en eigi að síður á Bandalag starfsmanna ríkis og bæja þakkir skildar fyrir það að setja fram ályktun af þessu tagi. Það er með henni undirstrikaður vilji þeirra, sem að henni standa, til þess að það sé reynt að taka á vandamálunum í fullri alvöru og ekki kaupa sér stundarfrið, þegar kosningar eru fáa mánuði undan. Ég hef tekið svo eftir því, sem hæstv. forsrh. hefur sagt, að hann bæði hér í d. og einnig í því, sem ég hef í blöðum séð haft eftir honum úr hv. Nd., að hann telji það eðlilegt að nota verðstöðvunartímabilið til þess að finna önnur og varanlegri úrræði í verðbólguvandamálinu. Það er gott, að sá skilningur skuli vera fyrir hendi hjá hæstv. forsrh., þó að gallinn sé að vísu sá, að yfirlýsingar af þessu tagi voru líka gefnar haustið 1966, og hæstv. ríkisstj. hefur nú haft 11 ár til þess að finna leiðir til þess að fást við þetta vandamál. Það hefur á þeim áratug orðið meiri aukning á verðbólgunni en á nokkrum öðrum tíma að undanteknum ef til vill sjálfum stríðsárunum. Á þessum seinasta áratug, 1960–1970, hefur verðbólguaukningin numið 250%. En á árunum 1950–1960, sem þóttu nú ekki allt of góð, nam hún ekki nema 123%. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé engin tilviljun, að svona hefur farið. Ég álít, að til þess liggi mjög ljósar orsakir, sem ekki sé sérstökum erfiðleikum bundið að benda á. Og í stuttu máli er þær fyrst og fremst að finna í rangri stjórnarstefnu. Í því sambandi má nefna þætti stjórnarstefnunnar eins og þá oftrú, sem hæstv. ríkisstj. hefur á því, sem hún byrjaði fyrir 10 árum að kalla „rétta gengisskráningu“, „rétt gengi“. Það er alveg ljóst, að ef eitthvað er til, sem heitir „rétt gengi“ hjá þjóð eins og okkur Íslendingum, þá er það breytilegt frá mánuði til mánaðar, jafnvel frá viku til viku stundum, því að ef menn meina eitthvað með því, þegar þeir tala um „rétt gengi“, þá er það það gengi, sem gefur útflutningsatvinnuvegunum hæfilegar tekjur til þess að reka sinn rekstur miðað við erlent verð á hverjum tíma. En erlent verð á afurðum okkar Íslendinga er, eins og kunnugt er, mjög breytilegt. Þessi oftrú hæstv. ríkisstj. á því, sem hún kallar „rétt gengi“ og sem er auðvitað innflutt hugmynd frá þjóðum, sem búa við algerlega stöðugt verðlag á sínum útflutningsafurðum, hefur leitt til gengisbreytinga oftar en einu sinni á þessu tímabili, sem hafa verið byggðar á röngu mati, og reynzt óþarfar eða of miklar. Það er enginn vafi á því, að gengislækkunin 1961 var algerlega ástæðulaus, og ég held, að það hafi raunar ekki verið liðnir mjög margir mánuðir, þegar enginn maður reyndi af verulegri sannfæringu að mæla henni bót. Það er enginn vafi á því heldur, að gengislækkunin 1968 var miðuð við aðstæður á okkar mörkuðum, sem menn áttu að sjá, að voru ekki varanlegar, enda hefur tíminn leitt það í ljós, að þau vandamál, sem þá var við að etja, hefði mátt ráða við með öðrum hætti en þeim að fella gengið svo mikið sem gert var og skapa þar með óafturkallanlegar verðhækkanir, sem auðvitað eiga sinn þátt í verðbólguþróuninni. En það er ekki bara oftrúin á „rétt gengi“, þetta orðalag, sem í rauninni hefur aldrei verið skilgreint, heldur einnig oftrúin á peningapólitíkina, sem er einn sá þáttur stjórnarstefnunnar, sem örlagaríkastur hefur verið í þessu sambandi. Þegar verðlagsþróunin er einna óhagstæðust, þá er hrópað á Seðlabankann að krefja nú viðskiptabankana um að takmarka nú útlánin. Nú megi útlánin ekki aukast, því að það sé verðbólgumyndandi. En peningapólitík af þessu tagi er tilgangslítil, nema henni fylgi rétt fjármálapólitík. Ég trúi því ekki, að menn haldi það í raun og veru, að peningapólitík, sem er fólgin í því að takmarka útlán, geti komið að gagni á sama tíma og ríkissjóður er með stórfelldum greiðsluhalla ár eftir ár, ef milljónahundruð eru tekin að láni erlendis til þess að koma áfram framkvæmdum hér heima fyrir og borga innlendan kostnað þeirra, þegar bruðlið í ríkissjóði er búið að gleypa allar tekjurnar frá nauðsynlegum framkvæmdum. En sú stefna, sem hófst hér með enska kosningaláninu, sem tekið var veturinn 1962–1963, og hefur síðan verið haldið áfram í sívaxandi mæli, er með þeim hætti, að það þarf enginn að halda og heldur væntanlega heldur enginn, að það þýði mikið að vera að heimta það, að smáviðskiptabankar hér innanlands takmarki útlán sín, á meðan þannig er stefnt af hálfu ríkissjóðs sjálfs. Þessi stefna er svo komin fram í því, að greiðslubyrði þjóðarinnar af vöxtum og afborgunum af erlendum lánum, sem árið 1959 var 8.4% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar, var á árinu 1969 samkv. upplýsingum, sem ég hef undir höndum frá Seðlabanka Íslands, 16.9%. Þar voru vextir og afborganir af lánum samtals 2697 millj. kr., en heildargjaldeyristekjurnar námu á því ári 15910 millj. kr. Af þessum 2697 millj. kr., sem vextir og afborganir af erlendum lánum námu, voru nærri 1500 af opinberum lánum og um 1200 rúm af einkalánum, þar með töldum öllum skipa- og bátalánum. Ég ætla ekki að rekja þessi mál frekar, tel þetta raunar nægja til þess að slá því alveg föstu, að það getur ekkert afstýrt þeim voða, sem framundan er, ef verðbólgan leikur áfram lausum hala, eftir að þessari verðstöðvun, ef hún þá tekst, lýkur, nema gerbreytt stjórnarstefna. Það er ekki satt og það hefur aldrei verið satt, að það mætti leysa verðbólguvandann með einu pennastriki. Hann verður ekki leystur nema með langri og harðri baráttu á mörgum vígstöðvum, og þó að mér þyki leitt að sjá það, að hæstv. fjmrh. var einmitt fjarverandi, meðan ég var að tala um þá hluti, sem ég helzt hefði viljað tala við hann, þá er hann nú kominn hér inn aftur, og ég vil ljúka máli mínu með því að segja það, að sú barátta, sem hefja verður gegn verðbólgunni á mörgum vígstöðvum og af fullri alvöru og einurð, verður að hefjast með því að taka til í ríkissjóði sjálfum.



Herra forseti. Þeir hlutir gerðust á s. l. vori eða snemma sumars, að verkalýðssamtökin á Íslandi gerðu nýja kjarasamninga, eftir að sú þróun hafði farið fram um tveggja ára skeið, að sókn bæði atvinnurekenda og ríkisvaldsins á hendur launakjörunum hafði borið þann árangur, að kjörin höfðu verið stórkostlega skert. Það hafði í raun og veru verið tveggja ára undanhald af hálfu verkalýðshreyfingarinnar í sambandi við kjaramálin, og bæði árin 1968 og 1969 hafði verið samið um beinar kauplækkanir, sem fyrst og fremst urðu með niðurfellingu á hluta af verðlagsbótum. Raunveruleg launakjör verkamanna hafa varla rýrnað minna en um nálægt 20% á þessu tveggja ára tímabili, a. m. k. ef meðtalin er sú kjaraskerðing, sem fólst í samdrætti atvinnu og atvinnuleysi á þessu tímabili, en beinar og útreiknanlegar kauplækkanir eftir þeirri viðmiðun, sem menn gjarnan gera sér um vísitölu, urðu nálægt 14%. Það hafði gerzt einnig á þessu tímabili, að þjóðartekjur höfðu af ýmsum ástæðum, aflabresti og verðfalli, lækkað allverulega, en hitt var óumdeilt, að launakjör a. m. k. hinna lægst launuðu hafa rýrnað meir en þjóðartekjunum nam. Og það er hald mitt, að slíkt hefði raunverulega hvergi getað gerzt í velferðarríkjum Vestur-Evrópu nema hér á Íslandi, að byrðum af ytri áföllum væri svo gersamlega velt yfir á bök hinna lægst launuðu í þjóðfélaginu, því að það er reynslan, a. m. k. á Norðurlöndum, að þegar þjóðartekjur vaxa, hækka launatekjur almennings nokkru meira, og sé um samdrátt að ræða, þá er á sama hátt leitazt við af öllum mætti að firra hina lægst launuðu afleiðingunum af þeirri lækkun þjóðartekna og leggja það heldur á breiðari bökin. Ég tel, að höfuðsök stjórnvalda á þessu tímabili hafi fyrst og fremst verið fólgin í þessu, að launakjör hinna lægst launuðu rýrnuðu meir en meðaltalslækkun þjóðartekna. Þegar þessa er gætt, hlaut það að verða höfuðtakmark verkalýðssamtakanna í sambandi við samningsgerðina á s. l. vori, þegar allar forsendur fyrir kjaraskerðingunum, sem höfðu orðið á undanförnum árum, voru brostnar, að full verðtrygging launa kæmi til framkvæmda og í öðru lagi grunnkaupshækkanir, sem skiluðu til fulls þeirri skerðingu, sem orðin var á launum. Eins og ég sagði voru allar forsendur kaupskerðingarinnar, sem urðu 1968 og í ársbyrjun 1969, brostnar. Öll fyrirtæki í landinu og aðalatvinnuvegirnir högnuðust mjög mikið á árinu 1969 og komu ákaflega vel út, skiluðu stórfelldum gróða. Verðlag á sjávarafurðum og á okkar útflutningsvörum fór síhækkandi og var orðið um það leyti sem samningar fóru fram, nálægt því hæsta, sem verðlag hafði komizt á árinu 1966, sem var eitt mesta góðærisár, sem yfir þjóðina hefur gengið, og í sjávarútvegi voru aflabrögð góð. Það var vitanlegt, að forsendurnar fyrir því, að samningarnir á s. l. vori skiluðu því, sem þeir áttu að skila til launþeganna í varanlegum kjarabótum, án þess að það yrði útflutningsatvinnuvegunum ofraun, voru í fyrsta lagi, að ríkt aðhald yrði um verðmyndunina og í öðru lagi, að verðlag á útflutningi héldist hagstætt. Þ. e. a. s. þarna má skilja á milli, að annars vegar voru þeir hlutir, sem eru okkur að meira eða minna leyti sjálfráðir, og á ég þar við aðhaldið um verðmyndunina, og hins vegar hlutir, sem komu utan frá og eru okkur ekki eins sjálfráðir. En þegar þessir samningar voru gerðir, voru spár ráðunauta ríkisstj. og hagspekinga ákaflega misjafnar um það, hvernig útlitið væri í verðlagsmálum okkar útflutnings. Sumir héldu því fram, að verðlag mundi fara hækkandi, og öll teikn væru til þess á lofti, en aðrir töldu, að verðlagið væri þegar orðið svo hátt, að það væri valt að treysta á það, að það héldist og það mundi jafnvel geta lækkað. Reynslan síðan hefur svo skorið algerlega úr um það, að verðlagið hefur farið hækkandi og er nú orðið miklu hærra en nokkur þorði að vona, þegar samningarnir voru gerðir, þ. e. a. s. að því leyti, sem hlutirnir voru okkur ósjálfráðir, fór allt á hinn bezta veg. Í septembermánuði núna var áætlað, að meðaltalshækkun á sjávarafurðum væri nálægt 16% frá árinu 1969, en mun í reyndinni verða miklu meira vegna þess að verðlag hefur hækkað stórkostlega á sjávarafurðum frá því í septembermánuði og er nú orðið miklu hærra en það var, þegar það komst hæst 1966. Ég held t. d., að þegar samningar voru gerðir, hafi verðið á fiskblokk í Bandaríkjunum verið 26 eða 27 cent, en mun nú vera komið í 36 eða 37 cent pundið. Og þetta verð er eitt af því þýðingarmesta, þegar verðlag á okkar útflutningsafurðum er athugað. Á fyrra helmingi þessa árs var verðmætisauki vegna hækkaðs verðlags og vaxandi og ágætra aflabragða um 40%, og það er óhætt að fullyrða það, að síðari hluti ársins mun fara fram úr öllum áætlunum og skila okkur meiri afla á land og til útflutnings en nokkur dæmi eru áður um. Þessu samfara hefur verið hagstæð gjaldeyrisafkoma og góð afkoma ríkissjóðs, er víst óhætt að segja, því að stöðugt er að finnast þar nýtt fjármagn, eins og síðast kom fram hér í ræðu hæstv. fjmrh. En það er ekki lengra síðan en líklega tveir mánuðir eða nálægt því, kannske varla það, þegar við í Alþýðusambandinu vorum í viðræðum við ríkisstj., að þar var ekki til nokkur peningur til nokkurra nýrra niðurgreiðslna að sögn þessa hæstv. ráðh., en nú er ekki aðeins, að gert er ráð fyrir því, að úr ríkissjóði komi 341 millj. í niðurgreiðslur, án þess að nokkrum sköttum sé breytt, heldur hefur hann nú um helgina fundið nýjar lindir í ríkissjóði til þess að bæta á hann a. m. k. sem svarar 1.5 vísitölustigi eða eitthvað á þriðja hundrað millj., ef þar væri um ársútgjöld að ræða. En það er nú kannske ekki meiningin, að þær niðurgreiðslur standi nema skamman tíma, þótt það yrði ekki ljóst af ræðu hæstv. ráðh., en allar götur er þar um eitthvert, verulegt nýtt fjármagn að ræða, sem hann hefur komið auga á núna frá því á föstudaginn, og get ég ekki annað en óskað honum til hamingju og okkur öllum með það og vona, að frekari leit hans að fjármagni úr ríkissjóði beri sams konar árangur næstu daga og helzt sem lengst. Sannleikurinn er sá, að það hefur verið viðurkennd staðreynd allt frá s. l. vori og hefur raunar enn verið staðfest af talsmönnum ríkisstj. í þessum umr., að það hafi aldrei verið önnur eins skilyrði til þess að bæta raunverulegan hag launþega, hvað allar ytri aðstæður áhrærir. Hitt er svo annað mál, að kauphækkanir á s. l. vori voru vissulega miklar og snöggar og að því leyti ekki að öllu leyti æskilegar. Svo mikil kauphækkun í einu vetfangi hlaut að gera mjög verulegar kröfur til stjórnvalda og yfirleitt allra þeirra, sem hafa einhver áhrif á verðmyndun í landinu, ef það átti ekki að bjóða ýmsum hættum heim, m. a. vegna gagnverkana verðlags og launa, og sú hætta gat vissulega verið fyrir hendi, að þessar verkanir yrðu svo miklar, að atvinnuvegirnir og þá sérstaklega útflutningsatvinnuvegirnir, sem búa við verðlag, sem við fáum ekkert við ráðið, gætu vart staðið undir þeim með góðu móti. Og í þessu efni reið fyrst og fremst á stjórnvöldum. Það, sem hér kom sérstaklega til greina að gera, var það, sem ég vil nefna fyrst, kerfisbreytingar, þannig að verðhækkunarautomatið, sem við höfum búið okkur til hér á mörgum árum, væri að einhverju leyti rofið, og þar gæti ekki allt gengið sjálfrátt eins og verið hafði, og þar hefði ég sérstaklega viljað nefna landbúnaðinn, sem hér í þessum efnum er þungur á metunum, og ég er sannfærður um, að það mætti mjög breyta þeim tengslum, sem eru á milli verðlags landbúnaðarafurða og kaupgjalds sameinaðs verkafólks með grundvallarkerfisbreytingum, sem fyrst og fremst væru fólgnar í því, að bændum væru greiddir beinir styrkir, en það væri ekki látið fara gegnum ótal milliliði, sem veldur því, að það mikla fé, sem lagt er til landbúnaðarins með beinum og óbeinum hætti, kemur illa eða ekki til skila til bændanna sjálfra. Þar hefði verið hægt að spara stórkostlegar upphæðir og lækka verð landbúnaðarafurða með fullu samkomulagi við bændastéttina, ef eftir því hefði verið leitað um kerfisbreytingar í þeim efnum. Það er svo ekki að spyrja að því, að automatið hafi verið í fullum gangi, hvað varðaði embættismannastéttina. Þeir fengu fyrirhafnarlaust á silfurdiski, eftir að verkalýðsfélögin höfðu gert sína samninga, um 15% kauphækkun eða svipað og verkamenn fengu almennt, kannske örlítið minna en meðaltalshækkuninni nam, en nú hefur síðan staðið yfir samfelldur undirbúningur undir það, að þeir stæðu ekki við það, sem verkamenn og aðrir láglaunamenn fengu í kauphækkanir, heldur jafnvel 30–40% meiri hækkanir. Þessum samningum er að vísu, eins og kom hér fram í umr. fyrir nokkrum dögum, haldið algerlega leyndum, og undrar mig það í sjálfu sér ekki, að það þyki henta á sama tíma og verið er að gera sérstakar ráðstafanir með l., sem hér eru til umr., til þess að lækka launin hjá þeim lægst launuðu. Í öðru lagi hlaut það svo að verða eitt aðalatriðið í sambandi við verðlagsþróunina, að öflugar ráðstafanir væru gerðar af hendi verðlagsyfirvalda og verðlagseftirlits til þess að hindra það, að kauphækkanirnar rynnu algerlega út í verðlagið innanlands, og í þriðja lagi gát á þjónustu hins opinbera, að það svið verðmyndunarkerfisins, sem opinberir aðilar, ríki og bæir, ráða yfir, gengi a. m. k. ekki fram fyrir aðra í hækkunum og reyndi að hindra þær, eftir því sem frekast mátti verða. Og loks komu svo að sjálfsögðu til greina aðgerðir, sem að sumu leyti hefðu getað verið svipaðar og þær, sem nú eru fyrirhugaðar, þ. e. a. s. greiðslugetu ríkissjóðs yrði beint að því, eftir því sem frekast var unnt, að lækka verðlag á einstökum vörutegundum og hindra þannig hækkun framfærslukostnaðar. En í raun og veru, þegar þessi fjögur atriði eru athuguð, kemur í ljós, að ekkert af þessu hefur verið gert. Það hafa engar kerfisbreytingar verið gerðar, sem væru til hindrunar því, að það, sem ég kalla automatið, væri í fullum gangi. Og það hefur m. a. leitt til þess, að nú að undanförnu hefur það orðið í stöðugt ríkara mæli allt frá síðari hluta sumars, að mikill hluti af landbúnaðarvörum, kjöt, rjómi og smjör hafa verið algerar munaðarvörur, a. m. k. á borðum venjulegs fólks. Og það hefur ekki aðeins reynzt neytendum þungt í skauti, heldur hefur það í raun og veru ógnað líka afkomu og efnahag bændastéttarinnar. Um breytingar á tengslum launa opinberra starfsmanna og verkafólks hefur ekki verið að ræða, nema síður væri. Eina breytingin, sem á því hefur verið gerð frá s. l. vori, var það, að nú eru vísitölubætur greiddar á öll laun, hversu há, sem þau eru. Áður hafði það verið miklum takmörkunum háð, og þeir hæst launuðu þess vegna ekki fengið nákvæmlega sömu kauphækkanir, en þessu var kippt í liðinn af hæstv. ríkisstj. strax eftir samninga almennu félaganna á s. l. vori. Nú skal það játað, að upp á síðkastið hefur það verið fyrir áhrif ríkisstj., að 4.2%, sem komu til framkvæmda í kaupi 1. sept., hafa ekki verið látin ganga inn í verðlagið. Þetta er góðra gjalda vert, svo langt sem það hefur náð, en það sannar hins vegar í raun og veru, að ríkisstj. og verðlagsyfirvöldin hafa ekki staðið hér í ístaðinu, eins og möguleikar voru á á tímabilinu, þangað til þessi kauphækkun kom til framkvæmda, því að auðvitað er það svo, að hafi það verið mögulegt nú að undanförnu að leggja þessa 4.2% kauphækkun á atvinnurekendur, líka þá, sem framleiða fyrir innlendan markað, þá var það auðvitað ekki síður hægt, meðan kaupið var lægra, þ. e. a. s. strax eftir samningana. Ef það hefði verið gert strax, þótt ekki hefði verið nema að þessum hluta kauphækkunar, sem svaraði 4.2% eða milli þriðjungs og fjórðungs, við skulum segja fjórðungi af kauphækkun, þá væri við talsvert mikið annan vanda að etja, eða a. m. k. þegar gert er ráð fyrir gagnverkunum, þá væri nú við vanda að etja í sambandi við vísitöluna, sem væri 2–3 stigum minni en nú er að fást við, og mundi það gera hátt í það að svara til þess, sem ætlunin er með þessu frv. að skerða almenn launakjör um, þ. e. a. s. ef þetta atriði hefði strax komið til framkvæmda eftir samningana, þá væri raunverulega grundvöllurinn brostinn fyrir því, að kjarasamningunum þyrfti að rifta. En í upphafi lifði ríkisstj. í þeirri kenningu, að ekkert mætti taka af gróðanum, og beitti sér fyrir því með oddaaðstöðu sinni í verðlagsnefnd að því leyti, sem hún hefur vald á þessum málum, að t. d. olíufélögin, farmskipafélögin og verzlunin héldu ekki að fullu sínum stórfellda gróða frá árinu 1969, heldur væri beinlínis aukið við hann í mörgum tilfellum. Það er sannað mál, að olíuverðið, svo mikilsvert sem það er, bæði fyrir útveginn og líka fyrir mikinn hluta af launþegum beinlínis, gæti verið lægra. Olíufélögin hefðu getað komizt af með verulega lægra verð en þeim hefur verið ákveðið, ef gert hefði verið ráð fyrir því, að þau kæmu aðeins hallalaus út, en skiluðu ekki, eins og þau gerðu á s. l. ári, mjög stórfelldum gróða. Ég ætla ekki að fara að brjóta hér neinn trúnað um afkomu fyrirtækja, en ég hlýt þó að segja það, að þessi gróði var mjög stórfelldur á s. l. ári, og hygg ég, að enginn vefengi það. En allar verðlagsákvarðanir, sem hafa verið teknar varðandi olíufélögin, hafa verið byggðar á því, að afkoman yrði eins á þessu ári, þ. e. a. s. þau héldu áfram að taka sinn stórkostlega og algjörlega óþarfa gróða áfram. Og raunverulega er það sama að segja um farmskipafélögin. En það er kunnugt, að stærsta farmskipafélagið, sem er opinbert fyrirtæki og enga launung hefur á sínum reikningum, græddi nokkuð á annað hundrað millj. á s. l. ári, og önnur farmskipafélög hafa ekki farið frekar varhluta af hagnaðinum. Eitt af þeim fyrstu málum, sem ríkisstj. og fulltrúar hennar urðu að taka afstöðu til eftir samninga, var verzlunin, hvort kaupsýslan ætti að bera það hækkaða kaupgjald að einhverju leyti eða ekki, sem um hafði verið samið, og þar var mönnum svo brátt, að þetta mál var tekið fyrir í verðlagsnefnd, áður en samningar höfðu verið undirritaðir, því að kaupsýslumenn heimtuðu tryggingu fyrir því, áður en þeir skrifuðu undir samningana, að þeir þyrftu ekki að borga einn einasta eyri af kauphækkununum, heldur yrði almenningur látinn borga þá sjálfur. Og það var látið undan þessu alveg fullkomlega með þeim afleiðingum, að hagur verzlunarinnar var í raun og veru ekki skertur um eitt einasta %-stig í sambandi við kaupið, heldur raunverulega hlutur hennar aukinn mjög verulega, því að eins og menn vita að undanförnu, þá hafa verðhækkanir orðið nokkrar á erlendum innflutningi, sömuleiðis mjög verulega miklar á farmgjöldum, og fleira hefur þar komið til, sem hefur hækkað álagningargrundvöll verzlunarinnar, þannig að aðeins með óbreyttri prósentuálagningu er hlutur hennar betri en áður, og síðan var það, eins og ég segi, fyrir forgöngu ríkisstj. afráðið, að það skyldi hækkuð álagning verzlunarinnar um 12.l% til þess að bera uppi hækkað kaup verzlunarfólksins. Ég minnist hér á þessi þrjú atriði, vegna þess að ég tel þau vera höfuðatriðin í sambandi við alla afgreiðslu á verðlagsmálum af hálfu verðlagsnefndar á þessu tímabili, frá því að samningarnir voru gerðir. En ég legg þunga áherzlu á það, að með þeirri ákvörðun, að kaupgjaldið 1. sept. kæmi ekki inn í innanlandsverðlagið, þá er það fullkomlega viðurkennt, að það hafi verið illa haldið á málinu frá því, að samningarnir voru gerðir. Og við hefðum við miklu minni vanda og kannske engan vanda, að því leyti, að það hefði þurft að ráðast gegn launakjörum verkafólks, að stríða, ef þetta hefði verið gert strax, en í grg. með frv. er þetta útlistað með ákaflega dularfullum hætti, og ætla ég ekki að gera það að umtalsefni sérstaklega nú, þó að ástæða væri til, eins og reyndar ýmislegt fleira í þessari grg., þar sem ægir saman staðlausum stöfum og ónákvæmni, t. d. er reikningsleg ónákvæmni svo mikil, að 1 stig í launaskatti er áætlað þar 238 millj., en 1½ stig ekki nema 327, og annað og fleira er eftir þessu í þessari grg., og undrar mig sannarlega ekki, að einstakir ráðunautar ríkisstj. taki það gjarnan fyrst fram, þegar þeir ræða um þetta frv., að þeir hafi ekki samið þessa grg. Loks er svo þess að gæta í sambandi við meðferð verðlagsmálanna, að á ýmsum sviðum hafa opinberir aðilar beinlínis gengið fyrir um stórfelldar og miklar hækkanir á vöruverði og þjónustu, og mætti þar t. d. nefna Póst og síma, sjúkrasamlögin, strætisvagna og sitt hvað fleira. Niðurstaðan af þeirri meðferð, sem viðhöfð hefur verið í sambandi við verðþróunina, frá því að samningarnir voru gerðir, verður sú, að þær áætlanir sem gerðar voru af hálfu stjórnvalda um það bil, sem samningarnir voru gerðir, voru byggðar á þeim grundvelli, að öll kauphækkunin rynni út í verðlagið að fullu og öllu, en þær hafa ekki staðizt. Hækkanirnar hafa orðið meiri en ráð var fyrir gert út frá þessari forsendu. Þetta frv. finnst mér færa heim sanninn um það, að þessa stefnu, að veita kauphækkunum viðstöðulaust og án eiginlega nokkurs eftirlits út í verðlagið, hefur rekið í strand. Jafnvel hæstv. ríkisstj. hefur orðið auðsætt, að þessi stefna hlaut að leiða til stöðvunar í atvinnulífinu, til atvinnuleysis og margvíslegs öngþveitis og vandræða, ef ekki væri með einhverjum hætti spyrnt við fótum. Og þessari niðurstöðu, sem flutningur þessa frv. gefur tilefni til, er ég vissulega alveg sammála. En ríkisstj. eru ljósar fleiri hættur í þessum efnum. Henni er það ljóst, að við henni sjálfri blasir nokkur veruleg hætta, ef öllum lýðum verður þetta fullljóst núna fyrir kosningar. Og þess vegna er staðið að þessu frv. fyrst og fremst með þeim hætti, að vandanum er ýtt á undan sér um sinn. Engar kerfisbreytingar, sem duga til langframa, eru gerðar í verðmyndunarkerfinu. Hér er aðeins um að ræða stöðvun á skaðvænlegustu afleiðingum þess um stundar sakir. Í kerfinu sjálfu er allt á sínum stað, tilbúið til þess að fara í gang, þegar svokölluðu verðstöðvunartímabili lýkur, og þá jafnvel af meiri hraða og krafti en áður. Og vissulega fer ekki hjá því, að menn minnist nú reynslunnar frá fyrri verðstöðvunum þessarar hæstv. ríkisstj. eða þeirra flokka, sem að henni standa, bæði frá 1959 eða 1967, þegar endirinn á slíkum verðstöðvunartilraunum af hálfu hennar varð sá einn að hrófa upp uppbótakerfi, sem síðan endaði í stórfelldri gengisfellingu. Það er kannske ekki alveg úr vegi í þessu sambandi að minnast á svokallað verðgæzlufrv., sem sýnt var hér á Alþ. í fyrra, en náði þar að vísu ekki fram að ganga, vegna þess að einn af hæstv. ráðh. ríkisstj. snerist öndverður gegn því hér í þessari hv. d., en hæstv. forsrh. hefur látið það í ljós í sambandi við umr. um þetta frv., m. a. í sjónvarpsviðtali, sem ég hlýddi á og horfði á, að sennilegt væri, að verðgæzlufrv. yrði flutt aftur á þessu þingi og þá í tengslum við verðstöðvun. Ég átti nú eiginlega hálfpartinn von á því, að þegar þetta frv. um verðstöðvun kæmi fram, þá fylgdi þetta sem eins konar fylgifrv., verðgæzlufrv. frá því í fyrra. En það hefur nú ekki orðið. En margt þykir mér nú benda til þess, að engin hugarfarsbreyting hafi átt sér stað varðandi afstöðu til þessa frv. og að það liggi eiginlega í hlutarins eðli, að verði það ekki samþ. nú á þessu þingi, muni núv. stjórnarflokkar a. m. k. taka það upp, ef þeir hafa aðstöðu til eftir kosningar að koma því í framkvæmd, og kynni þá að vera, að það væri vel hægt að gera það bara með brbl. En um þetta vitnar t. d. nýgerð samþykkt kaupmannasamtakanna, að ég held, frekar en sambands heildsalanna, þar sem lögð er áherzla á það, að þegar þessu verðstöðvunartímabili ljúki, fái þeir að ráða öllu um verzlunarálagningu og verðmyndunina, sem tengd er verzluninni. En svo að ég víki þá beint að efni þessa frv., þá er það helzt þar að segja, að eins og segir í grg. með frv., er tilgangurinn með því fyrst og fremst sá að eyða 7.5%-stigum verðlagsbóta, sem ýmist áttu að koma til framkvæmda núna 1. des. eða síðar á tímabilinu fram að 1. sept. Og þessu takmarki hyggjast þeir, sem að frv. standa, ná með ýmsum krókaleiðum, sem sýnilega er reynt að gera sem allra flóknastar og torskildastar, svo að kjarna aðgerðanna sé leynt, eftir því sem verða má, og almenningur geti sem minnst gert sér ljóst, hver hann raunverulega er. Í meginatriðum má þó segja, að um tvenns konar aðgerðir sé að ræða. Það er í fyrsta lagi bein skerðing á launakjörum, eins og þau voru ákveðin með samningunum 19. júní, og í öðru lagi að um er að ræða framlag úr ríkissjóði, sem samkv. frv. eru 341 millj. kr., sem verja á til aukinna fjölskyldubóta og niðurgreiðslna, og í þessu sambandi álagning sérstaks launaskatts, sem er 327 millj., og allar tölur eru hér miðaðar við ársinnheimtu, eða samtals 668 millj., sem verja eigi á ársgrundvelli til aukningar fjölskyldubóta og niðurgreiðslna. En hin beina skerðing á launakjörunum, eins og þau voru ákveðin með samningunum frá 19. júní, er í fyrsta lagi, að vísitölugrundvellinum, sem þar var gert ráð fyrir, er breytt um rösklega 1 stig vegna áfengis og tóbaks. Í grg. með frv. er gert ráð fyrir, að sú breyting að taka áfengi og tóbak út úr grundvellinum, þýði skerðingu upp á 0.6. Hæstv. fjmrh. lýsir nú yfir, að þetta séu 0.7, og er það aðeins í stíl við aðra nákvæmni, sem viðhöfð er í meðferð talna í sambandi við þetta frv. Og ennfremur kemur hér til hækkun tryggingabóta, sem fyrirsjáanleg er um 30%, á iðgjöldum til almannatrygginga, sem fyrirsjáanleg er um áramót um 0.4%. Hvorugt þetta skal koma inn í vísitölugrundvöllinn, sem samið var um á s. l. vori. Þetta atriði varðandi tóbakið og áfengið hefur nú þegar tekið breytingum, þannig að það er 0.7 stig, og varðandi það síðara er það að segja, að mér þykir vera miklar líkur á því, að iðgjöld muni hækka miklu meira en þarna er gert ráð fyrir. Hér er aðeins gert ráð fyrir hækkun í beinu samhengi við þær hækkanir, sem þegar hafa orðið á bótum trygginganna, ellilífeyri og örorkubótum, en a. m. k. annar stjórnarflokkurinn hefur lýst því yfir, að hann muni beita sér fyrir því, að bætur verði hækkaðar um 20–25% frá næstu áramótum, og ef það yrði gert, er hér auðvitað um næstum því helmingi meiri hækkun að ræða, þannig að bein skerðing vísitölugrundvallarins verður þá orðin nokkuð á annað stig, þegar þetta hvort tveggja er komið til framkvæmda. Hér skiptir það auðvitað í þessu sambandi engu máli, hvaða skoðun menn hafi á því, hvort áfengi og tóbak eigi að vera inni í vísitölugrundvellinum. Það, sem skiptir máli í þessu sambandi, er það, eins og hv. þm. Helgi Bergs sagði hér áðan, að launamenn tapa nákvæmlega jafnmiklu á þessari breytingu eins og einhverri annarri breytingu. Það hefði ekki skipt neinu máli í þessu sambandi, hvort tekin væri út einhver nauðsynjavara, launþegar hefðu tapað jafnmiklu í launum sínum fyrir það, því að auðvitað fá þeir eins bæturnar, sem ekki neyta áfengis eða tóbaks og eiga kröfu á þeim samkv. gerðum samningum. Um þetta atriði er að öðru leyti að segja það, að verkalýðsfélögin og verkalýðssamtökin hafa aldrei skoðað þetta vísitölukerfi sem neina heilaga bók, sem ekki mætti breyta stafkrók í og hafa alltaf verið reiðubúin til þess að skoða það við samningsgerðir, hvernig vísitalan skyldi vera, og það er engan veginn þeirra skoðun, að þar sé allt eins og bezt verður á kosið. En þegar einu sinni er búið að semja um ákveðinn grundvöll, þá vill verkalýðshreyfingin hins vegar, að það standi alveg eins og önnur atriði, sem hún semur um, og sem hafa áhrif á kaupgjald og kjör hennar skjólstæðinga. Varðandi þennan þátt frv., sem lýtur að beinum skerðingum á launum samkv. samningum, er svo í öðru lagi um það að ræða, að viðmiðunartíma verðlagsbótanna er breytt, þ. e. a. s. á þann veg, að þær vörur, sem niðurgreiddar eru úr ríkissjóði, ber að miða við 1. des., 1. marz o. s. frv., þ. e. a. s. daginn, sem breytingar geta komið til greina, en ekki 1. næsta mánaðar á undan. Og þetta er auðvitað gert í alveg ákveðnum tilgangi, sem sé þeim að firra launagreiðendur því að greiða umsamin laun núna 1. des. En það er augljóst, að þá ættu launþegar kröfu á samkv. samningunum rösklega 4% hækkun, og skiptir það í því efni engu máli, hvort einhverjar niðurgreiðslur verða auknar 1. des., eins og hæstv. fjmrh. var að boða. Eftir samningunum ber launþegum kaup samkv. verðlaginu eins og það var 1. nóv., og hvorki hæstv. fjmrh. né nokkur annar getur breytt því með nokkrum hætti öðrum en þeim, sem að nokkru leyti er farið inn á í frv., að veita fjölskyldubætur yfir nóvembermánuð. Með þeim hætti er hægt að ná aftur fyrir sig í verðlagið og lækka kaupið, eins og það ákveðst eftir samningum 1. des. En auknar bætur, hvort sem þær eru 1½ stig eða 2 stig, skipta í þessu sambandi engu máli, þannig að það er alveg sama, hvaða tilfæringum er beitt í því efni, eftir samningum, eins og þeir voru undirritaðir 19. júní, þá eiga launþegar rétt á rösklega 4% kauphækkun núna 1. des. Í þessu sambandi verða menn auðvitað að gæta að því, að vísitalan getur verkað á tvo vegu. Hún er mælikvarði á kaupið, og sá mælikvarði getur bæði hækkað og lækkað eftir atvikum. Í því tilfelli, að við búum við stöðugt hækkandi verðlag, þá verða launþegar fyrir nokkrum skaða vegna þess biðtíma, sem þá skapast, eins og hér hefur verið bent á. En sé hins vegar um það að ræða, að verðlækkanir væru hugsanlegar, þá hafa þeir af þessu nokkurn hagnað og eiga að sjálfsögðu fullan rétt á að njóta hans, vegna þess að reynslan hefur nú yfirleitt verið sú, að við höfum búið við verðhækkanir, en ekki verðlækkanir. En komi það fyrir, virðist það vera nokkuð hart, að launþegar séu látnir gjalda þess, þegar við það er miðað, að þeir hafa venjulega orðið að bíða eftir bótunum. Svo er loks gert ráð fyrir því í frv. og beinlínis tekið fram, að það sé skylt að fella niður með öllu 2 vísitölustig, að sjálfsögðu frá og með gildistöku l., en þau öðlast þegar gildi, eins og segir í 8. gr., en í 1. mgr. 5. gr. segir: „Verðlagsuppbót, sem svarar til tveggja stiga hækkunar kaupgreiðsluvísitölu, skal þó eigi koma til framkvæmda fyrr en 1. sept. 1971.“ Ég held, að það sé alveg ástæðulaust fyrir hæstv. fjmrh. að vera að gera ríkisstj. nokkuð upp um þetta efni og fullyrða það, að hér sé aðeins um heimild að ræða. Það er alveg augljóst hverjum, sem læs er, að hér er ekki um neitt heimildarákvæði að ræða, heldur algera ákvörðun. Nú ber að sjálfsögðu að fagna því, að hæstv. ríkisstj. hefur þegar hafið undanhald, eftir að henni eru ljós mótmæli verkalýðssamtakanna gegn þessu frv., og hún hyggst nú ekki láta þetta atriði skerðingarinnar koma til framkvæmda 1. des., heldur einhvern tíma síðar, sem ekki er þó að neinu leyti ljóst, hvenær á að verða, hvort það á að verða 1. marz eða 1. júní. Það er nú ekki beint sennilegt, að það verði 1. júní. Þá er skammt til kosninga, og ætli hún fari þá að lækka kaupið um 2 stig. Mér þykir það ekki beint trúlegt, þannig að líklegast er, að þetta ákvæði eigi að koma inn 1. marz. Þetta er nokkur bót, svo langt sem það nær, en ég held, að þeir, sem við lögin eiga að búa, geri þá kröfu að fá þetta alveg ákveðið fram, annaðhvort hvaða mánaðardag þetta á að koma inn, þannig að menn viti raunverulega, hvað þeir eru að samþykkja, eða þá, fallið sé að fullu og öllu frá því, og breytir það málinu að sjálfsögðu nokkuð, þó að ég telji, að það sé ekki nein grundvallarbreyting. Varðandi síðari atriði, ef við sleppum í bili ræðum um skerðingarákvæði frv., þ. e. a. s. auknar greiðslur úr ríkissjóði og launaskatt, sem varið er til niðurgreiðslna, þá vil ég segja það um fjölskyldubæturnar og niðurgreiðslurnar, að ég tel þær á ýmsan hátt eðlilega, æskilega og sjálfsagða ráðstöfun, og þær mundu út fyrir sig einar ekki sæta andstöðu almennings eða verkalýðshreyfingarinnar. Þó vil ég taka það skýrt fram, að það er auðsætt, að ef launþegarnir eru skoðaðir sem ein heild, þá er hér um beinan skaða að ræða fyrir launþegastéttina sem heild, skaða, sem svarar a. m. k. eftir þeim útreikningum, sem gerðir eru í aths. við frv., um 1½ stigi, þó að það sé ekki skaði miðað við vísitölugrundvöll. Og þetta byggist á því, að varðandi niðurgreiðslurnar og fjölskyldubæturnar, eins og að þeim er staðið, þá hefur hvert stig í vísitölunni gildi upp á 167 millj., en raungildi þess, sem felst í launaskattinum, þ. e. a. s. það raunverulega gildi, sem vísitalan hefur í kaupi til launþeganna í heild, er 238 millj., þannig að miðað við ársgrundvöll lækka fjölskyldubætur og niðurgreiðslur, sem eru um 858 millj. samkv. útreikningi, sem gerður er í aths., um 5.1 stig, en ef gildi launaskattsins yrði sett inn í dæmið, sem er auðvitað það rétta, ef við skoðum launþegastéttina sem eina hagsmunaheild órjúfanlega, þá ætti það aðeins að lækka launin um 3.6 stig, og mismunurinn er, eins og ég sagði áðan, rétt nákvæmlega 1½ stig. En það breytir því ekki, að miðað við ástandið, eins og það er, hygg ég, að þetta hefði ekki sætt neinu ámæli eða neinni andstöðu nema kannske síður væri, jafnvel þó að launastéttin sem heild yrði að taka á sig þarna raunverulega nokkrar byrðar, þ. e. a. s. eins og frv. er að frátalinni þeirri breytingu, sem er á framkvæmdinni, sem hæstv. fjmrh. boðaði hér, þá er það auðsætt, að launafólkið ber a. m. k. raunverulega kaupskerðingu upp á 4.5% frá borði vegna ákvæða frv., eitthvað minna á fyrsta tímabilinu, samkv. þeirri breytingu, sem nú hefur verið boðuð, en að lokum yrði niðurstaðan þessi. Og hér er um það að ræða, þau 2 vísitölustig, sem eru felld niður, sem eiga að koma til framkvæmda einhvern tíma á tímabilinu fram að 1. sept., og ennfremur þá skerðingu grundvallarins, sem leiðir af breytingunum um áfengi og tóbak, sem er á annað stig, og svo sá óbeini skaði, sem felst fyrir launastéttirnar í niðurgreiðslunum. Hæstv. ríkisstj. klifar mjög á því, og það var margendurtekið hér í stuttri framsöguræðu hæstv. fjmrh., að mikil vá væri fyrir dyrum, ef ekkert væri að gert, og í öllum viðmiðunum, sem gerðar eru, er þetta lagt til grundvallar, annars vegar engar aðgerðir, hins vegar þessar aðgerðir, þ. e. a. s. þetta nákvæmlega kemur til greina og ekkert annað. Það er kjörorðið, sem sífellt er endurtekið í sambandi við allar umr. um þetta frv. Mér finnst þetta svara til þess, að ríkisstj. hæstv. lýsti því yfir, að hún hafi engar skyldur gagnvart efnahags-, verðlags- eða kjaramálum, ef til grundvallar aðgerðunum er ekki lögð mjög tilfinnanleg kaupskerðing þeirra lægst launuðu og rifting frjálsra verkfallssamninga. Um þetta frv. hefur verið fjallað að undanförnu, bæði af atvinnurekendum og af verkalýðshreyfingunni, og afstaða atvinnurekenda er auðsæ. Ef hún er ekki beinlínis fagnandi, þá er hún a. m. k. mjög jákvæð, enda er það í raun og veru sízt að undra, því að byrði þeirra, ef byrði skyldi kalla í sambandi við eyðingu þessara 7.5 vísitölustiga, er vissulega ákaflega léttbær. Hins vegar liggur afstaða verkalýðshreyfingarinnar nú einnig ljós fyrir. Ályktanir um frv. hafa verið gerðar af miðstjórn Alþýðusambandsins, stjórn Dagsbrúnar, stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, stjórn Hlífar í Hafnarfirði, stjórn Einingar í Eyjafirði og sjálfsagt fleiri félögum, og allar ályktanirnar eru mjög á einn veg, þ. e. a. s. eindregið er mótmælt í fyrsta lagi launaskerðingunni, sem frv. hefur í för með sér, og hins vegar þeirri árás, sem í frv. felst, á samningsrétt verkalýðsfélaganna. Þessi afstaða hefur af talsmönnum ríkisstj. á opinberum vettvangi verið kölluð ábyrgðarleysi, sprottið af persónulegri og pólitískri valdastreitu einstakra forustumanna. Ég held, að í þessum fullyrðingum sé nú heldur grunnt kafað, og það megi ekki gleymast fyrir þeim, sem þannig tala, að ég held, að um þetta hafi engar pólitískar deilur verið innan þessara samtaka, a. m. k. er mér það vel kunnugt, að í miðstjórn Alþýðusambandsins var ályktunin gerð með öllum atkv., ekki aðeins shlj. atkv., heldur öllum atkv., og þar á meðal voru a. m. k. tveir fulltrúar úr miðstjórninni, sem eru ákveðnir fylgismenn og forustumenn í Alþfl. Ég minni líka á ummæli formanns Iðju í Reykjavík, sem er einn af foringjum sjálfstæðismanna hér í höfuðborginni, þar sem hann tekur ekki grynnra í árinni en aðrir um fordæmingu sína á meginatriðum þessa frv. Auðvitað eru meginástæður andstöðunnar gegn þessu frv. í fyrsta lagi kaupskerðingarákvæði mitt í mesta góðæri og velferðartíma þjóðarbúsins og í öðru lagi, og það jafnvel frekar en það fyrsta, er það skoðun þeirra, að með samþykkt frv. sé frjáls samningsréttur þverbrotinn og allri gerð gildra kjarasamninga raskað. Í þriðja lagi er það almenn skoðun í verkalýðshreyfingunni, að það sé unnt á grundvelli gerðra samninga að leysa þann vanda, sem nú blasir við, a. m. k. til bráðabirgða og jafnvel til nokkurrar frambúðar, án þess að þeir séu skertir. Og í fjórða lagi er ástæðan sú, að verkalýðshreyfingin telur, að riftun samninga með þessum hætti, sem hér er gert, leiði í öllu falli, hvað sem öllum kjaraskerðingum liði og deilum um tölur og talnaleiki, til óvissu og stöðugra deilna á vinnumarkaðinum. Ég held, að þessi afstaða geti ekki komið hæstv. ríkisstj. á óvart. Ég held, að henni sé jafnljóst og öllum öðrum, sem fylgdust með kjarasamningunum á s. l. vori, að þeir samningar hefðu aldrei verið gerðir í því formi, sem þeir voru, ef krafan um fulla vísitölu hefði ekki náð fram að ganga með þeim hætti, sem um var samið. Þetta var óumdeilanlega sjálfur grundvöllur samninganna, og mér er meira að segja ekki grunlaust um það, að hæstv. ríkisstj. hafi átt verulegan þátt í því á bak við tjöldin, að við þessari kröfu var orðið af atvinnurekendum, eftir að deilan hafði staðið heldur lengi, óþægilega lengi að hennar dómi. Var vinnuveitendum kannske sagt, að síðar kæmu ráð til þess að svíkja þennan höfuðgrundvöll samninganna? Ég hef alveg fulla ástæðu til þess að spyrja um það. Í viðræðum fulltrúa Alþýðusambandsins og ríkisstj. var það alltaf skýrt tekið fram af okkur, sem í þeim viðræðum stóðum, að við teldum, að það kæmi ekki til nokkurra greina, að lögþvinganir um breytingar á samningunum yrðu þolaðar. Og í ályktun Alþýðusambandsins frá 11. okt. er það skýrt tekið fram, að það sé skilyrði fyrir áframhaldandi viðræðum, að yfirlýsing sé gefin um það, að engum slíkum lögþvingunum sé beitt. En þrátt fyrir þetta lætur hæstv. ríkisstj. nú og talsmenn hennar eins og hún hafi hvorki heyrt né séð viðvaranir, sem henni voru vissulega gefnar í tæka tíð um þetta efni, og lætur eins og sér kæmi mjög á óvart sú andstaða, sem meginefni frv. sætir af hálfu samtakanna. Um þetta vil ég aðeins segja, að verkalýðshreyfingin hefur alveg fullkomlega gegnt þeirri skyldu sinni að vara ríkisstj. við, og ekki veldur sá, er varar, heldur frekar sá, sem allar viðvaranir hefur að engu. Ég játa það, að fyrir mér er það í raun og veru miklu stærra atriði heldur en nokkur %-stig í beinum launum, hvort við búum hér í landi við frjálsan samningsrétt eða ekki, því að ég tel, að frjáls samningsréttur sé í raun og veru einn af hyrningarsteinunum undir lýðræði okkar og verði ekki frá því skilinn, enda er það svo, að fátt skilur í rauninni greinilegar á milli einræðisríkja, hvort sem þau eru rauð eða brún, og lýðfrjálsra ríkja heldur en meðferð þessa réttar. Annars vegar búa launamenn og almenningur við laun, sem eru ákveðin í hæstu stöðvum stjórnvalda, hins vegar við meira eða minna ófullkomið atvinnulýðræði, sem hefur það sem fyrsta boðorð, að launamenn séu sjálfir ákvörðunaraðilar um kaup sitt og kjör, og ég vil bæta því við, að í þjóðfélagi okkar er yfirleitt ríkjandi virðing fyrir öllum fjármálalegum gerðum, hvers konar samningum um fjármálaleg efni, og það er yfirleitt hafið yfir allan vafa, að slíkum gerðum verði ekki rift með lagasetningu, enda er hér komið nærri einmitt því grundvallaratriði mannréttinda samkv. stjskr. okkar, þar sem er verndun eignarréttarins, og ætti sá réttur vissulega einnig að ná til þeirrar eignar, sem venjulega er sú eina, sem vinnandi menn eiga að nokkru marki, og það er vinnuaflið. Og það er einkennilegt, kannske einkennileg örlög, að jafnvel í þessu frv., sem gengur svo mjög á þennan rétt, sem raun er á, þá örlar á þessari virðingu, þ. e. a. s. í ákvæðum 6. gr. frv. um húsaleigusamninga og í aths. um þá samninga á bls. 10 í aths. En þar segir, að þar sem það hafi verið og sé mikil og algeng venja, að húsaleiga sé reiknuð eftir vísitölu byggingarkostnaðar eða öðrum vísitöluútreikningi, þá þyki rétt að ákveða það, að húsaleiga megi hækka samkv. þessari vísitölu eins og hún er í nóvembermánuði, þ. e. a. s. til loka þess tíma, sem einhver hækkunartilefni eru í sambandi við þessa vísitölu. Í raun og veru er þetta viðurkenning á því, að vísitöluákvæðin varðandi þessa samninga skuli standa, og eins og ég sagði kemur þarna auðvitað fram sú almenna virðing, sem menn hafa hér á landi fyrir gerðum samningum um fjármálaleg efni manna í milli. Varðandi hins vegar samningsréttinn er allt afsakað hér með fordæmum, að þau séu svo og svo mörg, sem séu algerlega hliðstæð. Ég held nú raunar, að það séu engin fordæmi, sem séu alveg hliðstæð ákvæðum þessa frv. En séu einhver fordæmi fyrir þessari skerðingu á samningsréttinum, þá vil ég segja, að það eru vond fordæmi, sem okkur ber að forðast að líkja eftir. En hér kemur það til, að það er einnig fordæmi fyrir því gagnstæða, þ. e. a. s. fyrir því, að kjarasamningar séu úr gildi, ef grundvelli þeirra er raskað, og þessi fordæmi eru meira að segja til úr tíð núv. hæstv. ríkisstj., og það er hún, sem hefur staðið að því að gefa slík fordæmi. Í lögum um ráðstafanir vegna breytingar gengis íslenzkrar krónu frá 19. des. 1968 var ákveðin veruleg röskun á samningum um hlutaskipti sjómanna, sem fólst í því, að 27% afla voru tekin af óskiptu til útgerðarinnar. Í þessum lögum segir í ákvæðum til bráðabirgða: „Kjarasamningum milli útvegsmanna og sjómanna, sem samkv. ákvæðum þeirra var ætlað að gilda til ársloka 1969, er heimilt að segja upp án fyrirvara eftir gildistöku þessara laga.“ Hér í þessum lögum var það vissulega fullkomlega viðurkennt, að það væri eðlilegt og réttmætt, að að lögþvinguðum grundvallarbreytingum á kjarasamningum gerðum fengju þeir, sem breytingin tók til, tækifæri til þess að gera nýjan samning, að sjómenn í þessu tilviki væru óbundnir af samningi um kjör sín, samningi, sem hafði verið breytt með löggjöf. Þetta er í eðli sínu ákaflega líkt því, sem hér er að gerast. Hlutaskiptin eru grundvöllur undir kjarasamningum sjómanna, ekki með alveg óskyldum hætti og verðlagsbæturnar eru grundvöllur að samningum okkar, sem erum í Alþýðusambandi Íslands. Og þarna er sem sagt tekinn af allur vafi um það, að slík grundvallarbreyting, sem þarna átti sér stað á kjörum sjómanna, hlyti að leiða til þess, að samningar væru þá úr gildi, þ. e. a. s. það væri heimilt að segja þeim upp án nokkurs fyrirvara, þegar l. tóku gildi. Og ég hefði talið það, að það hefði verið algert lágmark venjulegs siðgæðis í skiptum við verkalýðshreyfinguna, að eitthvert slíkt ákvæði hefði verið í þessum l., eins og lögfest var í hliðstæðu tilfelli í des. 1968 með þessum l. um breytingar á gengi íslenzkrar krónu, hvað varðaði sjómannastéttina. Ég vil ekkert fullyrða um stjórnlagalegt gildi löggjafar eins og þeirrar, sem hér er á ferðinni, löggjafar um riftun fjármálalegrar gerðar, sem í alla staði var staðið löglega að, og ég ætla mér ekki hér að upphefja neina þrætu um það efni, enda er ég ekki til þess fallinn. En hitt er mér alveg ljóst, að venjulegt lagaskyn og réttlætiskennd, sem flestum er að meira eða minna leyti í blóð borin, segir óbreyttum og ólögfróðum manni, að enginn siðferðilegur réttur geti staðið að baki lögþvingunum, sem bindur þolendur slíkrar löggjafar, eftir að grundvöllurinn, sem samningar voru byggðir á, er farinn veg allrar veraldar fyrir tilverknað þriðja aðila. Og ef þann siðferðilega rétt skortir, sem með einhverjum hætti skírskotar til réttlætiskenndar, er næsta öruggt, að löggjöfin kemur fyrir ekki, hún verður bókstafurinn einber, þegar út í lifið er komið. Fyrir því er líka nokkuð mikil reynsla, að löggjöf um kjaramál stenzt illa hér á landi, og er það raunar auðskilið í landi, þar sem sú grundvallarhugsun er ríkjandi, að þau mál eigi að útkljá með frjálsri samningsgerð. Og dæmin um þetta eru deginum ljósari, svo að ég ætla ekki að fara að tefja mál mitt með því að rifja þau upp. Svo aðeins vildi ég minnast hér á eitt atriði, sem er alveg nýtt af nálinni og snertir þetta. Það er varðandi brbl. í farmannadeilunni, sem sett voru á s. l. sumri. Með l. var skipaður gerðardómur, sem átti að kveða upp dóm um kaup og kjör yfirmanna á grundvelli þessara brbl. Og þessi dómur kvað upp sinn úrskurð og úrskurðaði yfirmönnum á farskipum mjög ríflega það, sem almennt verkafólk hafði fengið í launahækkunum. En farmenn undu ekki þeim málalokum og sögðu upp skipsrúmum sínum og hófu óformlegt verkfall hinn 1. okt. s. l. Treystust atvinnurekendur nú til þess að hunza þetta óformlega og í raun og veru ólöglega verkfall, eða gripu þeir til aðgerða eins og þeirra t. d. að siga lögreglunni á farmennina eða sækja þá að lögum? Nei, því fór víðs fjarri. Atvinnurekendur settust að samningaborðinu með farmönnum, eins og ekkert hefði í skorizt og eins og verkfallið hefði borið að fyllilega samkv. vinnulöggjöfinni, og endirinn varð sá, að það var samið um tvisvar til þrisvar sinnum meiri kauphækkun en almennu verkalýðsfélögin hlutu og miklu meiri kauphækkanir en fallizt hefði verið á af hendi farmannanna, þegar deilan var á sínu upphaflega stigi, áður en til nokkurrar lögþvingunar kom. Og það er næsta öruggt að þau mál hefðu skilað sér með þeim hætti, að farskipafélögin hefðu getað sloppið með miklu minni kauphækkun en þau í reyndinni gerðu, ef aldrei hefði verið beitt neinum lögþvingunum í sambandi við það mál. Ef þessi deila, sem er alveg ný af nálinni, sýnir það ekki og sannar, hversu vonlaust verk er að skipa kjaramálum hér á landi með lögum án samráðs og samvinnu við verkalýðssamtökin, þá veit ég ekki, hvað þarf til þess að sanna slíkt fyrir núv. hæstv. ríkisstj., sem hér stendur að verki. Er það ekki næsta líklegt, eins og málum er nú komið, að hér fari líkt um þessi lög, og mun þá vissulega flestum finnast, að verr sé af stað farið en heima setið? Það atvik gerðist, þegar n. þessarar hv. d. og Nd. voru að ræða um þetta mál og athuga það lítillega saman nú fyrir helgina, þá sagði einn aðalráðunautur hæstv. ríkisstj., forstöðumaður Efnahagsstofnunarinnar, þegar skerðingarákvæði frv. bar á góma, að hér væri ekki fyrst og fremst um fjárhagsatriði að ræða, heldur, að mér skildist, a. m. k. þá almennu, sálfræðilegu nauðsyn, að allir tækju á sig eitthvað í sambandi við þessar aðgerðir. Ég held, að það sé alltaf að koma betur og betur í ljós, að af hálfu hæstv. ríkisstj. er ekki hér fyrst og fremst um fjárhagsatriði að ræða, að það sé rétt, sem Alþýðusambandið hefur haldið fram, að það væri engin fjármálaleg nauðsyn á því að leysa málið með þeim hætti, sem hér hefur verið gert, og það sé í raun og veru viðurkennt af ríkisstj. og ekki sízt þykir mér þetta líklegt, eftir að hæstv. fjmrh. hafði talað hér í dag og lýst þeirri alveg nýgerðri ætlan ríkisstj., að fresta a. m. k. aðalkaupskerðingunni um þrjá mánuði. Þetta verður líka nokkuð ljóst af því, að nú blasir við fjárlagagerð, þar sem tekjur og gjöld verða nálægt 11 milljarðar kr., og það sýnist mér vera auðsætt, að upphæðin, sem þarf til þess að ná saman endum, til þess að geta eytt þessum 7.5 vísitölustigum af verðlagsbótum án breytinga á samningum atvinnurekenda og verkalýðssamtaka, getur ekki ráðið neinum örlögum eða úrslitum. Þau 3–4 stig, eða hvað það nú er nákvæmlega, sem erfitt er að henda reiður á, sem tekin eru af launþegum, ef frv. verður að l., eru auðvitað ekkert verulegt fjárhagsatriði, eins og sérfræðingurinn viðurkenndi, heldur er þar fyrst og fremst um að ræða prófraun á það, hvort verkalýðshreyfingin skilur þessi kjaraskerðingaráform þeim rétta skilningi, sem hæstv. ríkisstj. örugglega hefur sjálf, þ. e. a. s. að hér sé ekki í raun og veru um fjárhagsatriði að ræða, heldur fyrst og fremst sé verið að prófa sig áfram með það að venja launafólk og þá sérstaklega verkamenn við þá aðferð að skipa launakjörum þeirra að meira eða minna leyti með harðri hendi löggjafarvalds og ríkisvalds og svipta þá sjálfsákvörðunarrétti í þeim málum, sem þeim eru mikilsverðust. Ég ætla ekki að spá hér miklu um það, hvort slík áform takast eða ekki, en ég segi það aðeins, að mjög er þá brugðið verkalýðshreyfingunni, ef hún sér ekki í sjónhendingu alla dýrð þess réttlætis gagnvart launamönnum í þessu landi, sem þetta frv. færði, þegar það á að bera upp á sama daginn, að því er ætlað er, að þeir eiga að láta af hendi um 4% af umsömdum launum og ríkisstj. færir öllu embættismannakerfinu og sjálfri sér um leið margfaldar launahækkanir við þær, sem verkafólk hlaut við samningsgerð sína við atvinnurekendur á s. l. sumri. Myndin af því, sem nú er fram undan í launamálum, er ekki að fullu dregin, nema þetta sé haft í huga, og þá líka það, að það er allur almenningur, sem er hinn raunverulegi launagreiðandi embættismannanna, sem taka sjálfir laun sín, en hann verður sjálfur að taka laun sín úr hendi atvinnurekendastéttarinnar.



Herra forseti. Mig langar til að koma hér á framfæri nokkrum hugleiðingum, fyrst um efni þessa frv., en síðan um það, hvaða afleiðingar lögfesting vissra ákvæða þess kann að hafa. Ég get nú farið fljótt yfir sögu, því að þeir hv. alþm., sem hér hafa talað á undan mér núna í dag, hafa rakið efnið. En í stuttu máli er efni frv. það að gera ráðstafanir til þess, að kaupgreiðsluvísitalan geti til 31. ágúst 1971 verið hin sama og hún var 1. sept. s. l. eða 4.21 %. Til þess þarf tvennt. Það er annars vegar að koma í veg fyrir verðhækkanir frá gildistökudegi l., 1. nóv. s. l., út tímabilið, og í öðru lagi þarf að eyða þeim hækkunum, sem orðið hafa frá því að kaupgreiðsluvísitalan var síðast reiknuð. Þessu takmarki skal samkv. frv. náð með eftirfarandi hætti: Í fyrsta lagi skal banna með l. hækkun verðs á hvers konar vöru frá því, sem það var 1. nóv. s. l., og það er 1. gr. frv., sem fjallar um þetta. Ennfremur er bannað að hækka seida þjónustu og framlag í hvaða formi, sem er, þar á meðal frá ríki, sveitarfélögum og stofnunum þeirra. Um verðlagsmál gilda nú ákvæði l. nr. 54 frá 1960. Þar segir í 3. gr., að verðlagsnefnd geti ákveðið hámarksverð á vöru og verðmæti, þ. á m. hámark álagningar, umboðslauna og annarrar þjónustu, er máli skiptir um verðlag í landinu. Þessi heimild hefur þegar verið notuð. Hún var notuð óháð flutningi þessa frv. Öll hækkun á því, sem l. taka til, hefur verið bönnuð frá 1. nóv. s. l. Það er vissulega rétt, að hluti verðmyndunar í landinu fellur ekki undir verksvið verðlagsnefndar. Þar er aðallega um að ræða innlendan iðnaðarvarning, sem á í samkeppni við innfluttar vörur, og því má segja, að heimild vanti til þess að banna hækkanir á þessum vörum. Ástæðan til þess, að þær eru undanþegnar afskiptum verðlagsnefndar, er vafalaust sú, að samkeppninni erlendis frá er ætlað að veita þeim nauðsynlegt aðhald. En trú manna á æðri stöðum á þetta aðhald er ekki meiri en svo, að hér er farið fram á heimildir til að banna allar hækkanir, einnig á þessum vörum, og það er auðvitað rétt, að að svo miklu leyti vantar lagaákvæðin. En það eru undanþágur frá þessari verðstöðvun, sem talað er um í 1. gr. Í sömu gr. er hlutaðeigandi yfirvöldum gefin heimild til þess að fallast á hækkanir þrátt fyrir bannið, og í 7. gr. er það sett á vald ríkisstj. að veita sveitarfélögum leyfi til að hækka útsvör og aðstöðugjöld, svo og ýmisleg opinber gjöld önnur, þannig að í heild virðist þessi gr. ekki boða verulegar breytingar frá þeim verðhækkunarhömlum, sem unnt er að beita með stoð í gildandi l. og án þess að ný lagaákvæði þurfi til. Engu að síður hafa allir, sem hér hafa þessi mál rætt, tjáð sig sammála því, að þessi þáttur frv. sé a. m. k. skaðlaus og í smáatriðum jafnvel til bóta, og því er engin andstaða gegn honum hér á Alþingi. Um það, hvernig eigi að koma í veg fyrir, að vísitöluhækkun, sem þegar er orðin, komi til útborgunar, er það að segja, að þetta er ráðgert með tvennu móti. Annars vegar á að hækka fjölskyldubætur með öllum börnum innan 16 ára aldurs upp í 8 þús. kr. og eyða þannig, eins og það heitir á máli frv., í.55 %-stigum. Á næsta ári verða samkv. þeirri áætlun, sem útreikningar þessir byggjast á, 73 þús. börn undir 16 ára aldri, 32 þús. fyrstu börn og 41 þús. síðari börn og heildarbætur því 8 þús. sinnum 73 þús. eða 584 millj. kr. á ársgrundvelli, en sú aukning, sem hér um ræðir, þ. e. hækkun fjölskyldubóta í 10 mánuði, 180 millj. kr. Fjölskyldubætur eru nú greiddar samkvæmt ákvæðum 15. gr. l. nr. 40 frá 1963. Þar eru þær ákveðnar 3000 kr. á ári með hverju barni. Mér finnst rétt að vekja athygli á því og átta sig á því, sem ég hef ekki heyrt gert hér, að þetta ár, 1963, var vísitala vöru og þjónustu miðað við 100 árið 1945 496 stig. Þessi sama vísitala var í ágúst s. l. reiknuð með sama hætti 1237 stig. Þetta þýðir það, að til þess að halda sama hlutfalli milli fjölskyldubóta og vísitölu, ættu fjölskyldubætur að hækka frá því, sem þær voru 1963, um 160% bara til þess að halda í horfinu frá 1963. Þær ættu m. ö. o. að vera í ágúst s. l. miðað við þá vísitölu, sem ég áður nefndi, 7500 kr. með hverju barni til þess að standa í stað að verðgildi. Það má taka annan samanburð. Þegar viðreisnarstefnan hófst 1960, var ákveðið, að vísitölubætur með öllum börnum skyldu vera 2600 kr. á ári. Reiknað á sama hátt og ég var hér að gera miðað við vísitölu vöru og þjónustu, eins og ég hygg, að ég hafi miðað við, þá ættu þessar fjölskyldubætur nú án þess að taka nokkurn þátt í fyrirhugaðri verðstöðvun, bara einfaldlega til þess að halda í við verðlagið, að vera 9100 kr. Nú eiga fjölskyldubætur samkv. þessu frv. að fara í 8000 kr. Það er út af fyrir sig ágætt. Það eru allir sammála því, en það er engin bylting, sem þarna er á ferðinni. Það er alveg sanngjarnt, að menn átti sig á því. Hér er því í raun og veru ekki um annað að ræða en það að laga fjölskyldubæturnar að þeirri verðlagsþróun, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum. Þessi breyting gerir rúmlega að vega á móti þeirri breytingu, sem orðið hefur síðan 1963, en ekki á móti þeirri breytingu, sem orðið hefur á 10 ára tímabilinu frá 1960. Það neitar því enginn, að hækkun fjölskyldubóta út af fyrir sig sé góð hjálp til barnmargra fjölskyldna, og það er ráðstöfun, sem dregur örlítið úr því misrétti, sem hinn hái söluskattur skapar, en hann verða þeir að reiða hæstan, sem flesta munna hafa að metta. Ég hygg því, að allir hv. alþm. séu sammála þeirri ráðstöfun að hækka fjölskyldubæturnar og það beri að gera alveg án tillits til annarra ákvæða þess frv., sem hér um ræðir, þar sem það sé sanngirnismál. Þetta var önnur leiðin til að eyða þessum vísitölustigum. Hin leiðin er að eyða áhrifum orðinna verðhækkana með því að auka niðurgreiðslur. Með því að verja 480 millj. kr. á gildistíma l. á að lækka vísitöluna um 3.55 %-stig. Um þetta atriði, aukningu niðurgreiðslna, fjalla engin ákvæði í frv., menn athugi það, enda er það raunar óþarfi, þar sem í 28. gr. l. um efnahagsmál nr. 4 frá 1960 er heimild fyrir hendi til þess að halda niðri verði á vöru og þjónustu. Það þarf því ekki ný lagaákvæði til þess að auka niðurgreiðslur vöruverðs. Það er alveg ljóst. Þessi heimild hefur verið notuð að einhverju leyti allan gildistíma þessara l., en það er athyglisvert, að þrátt fyrir þá miklu kosti, sem samkv. aths. frv. eru nú fylgjandi þessari leið, er það þó fyrst og fremst á tímum verðstöðvananna 1959 og 1966–1967, sem þessi ríkisstj. hefur farið hana að marki, eða undanfarandi ríkisstj., sem fylgt hafa sömu stefnu, væri kannske réttara að segja. En það á vafalaust alltaf við, þetta, sem segir á bls. 7 í aths. Niðurgreiðsla búvara verkar þegar í stað til að koma hagsbótum á framfæri við launþega og aðra neytendur. Neyzla þessara vara mun aukast við niðurgreiðslur þeirra, og hafa nýlegar rannsóknir varpað ljósi á sambandið milli verðstöðvana og neyzlumagns. Þetta á vafalaust alltaf við, og samkv. þessum rökstuðningi væri vafalaust alltaf rétt að greiða niður þessar búvörur. Á hinn bóginn segir í aths., að draga muni úr útflutningi og sparast útflutningsuppbætur, og annars staðar í aths. er þessi sparnaður áætlaður, og þar kemur það fram, að af þessum 480 millj. kr., sem auknar niðurgreiðslur eru taldar kosta ríkissjóð, koma hvorki meira né minna en um 100 millj. kr. aldrei til útborgunar. Þær sparast ríkissjóði sem sé í útflutningsuppbótum á tímabilinu. Þeim mun einkennilegra er, að þetta þjóðráð skuli aldrei notað, nema þegar gripið er til svonefndrar verðstöðvunar á fjögurra ára fresti og þá ævinlega í sambandi við það, að fólkið í landinu á að velja þjóðarskútunni nýja yfirmenn mjög bráðlega. Síðast þegar þetta var gert 1966–1967, heppnaðist þessi leikur í skákinni ágætlega. Stjórnin hélt meiri hl., og almenningur borgaði brúsann. Síðan svokallaðri verðstöðvun lauk 1967, hefur verðbólgan vaxið um 67% miðað við vísitölu vöru og þjónustu. Það þurfti m. a. hvorki meira né minna en tvær gengisfellingar til þess að jafna metin. Verð erlends gjaldeyris hækkaði yfir 100% á einu ári. Nú er umboð það, sem svokölluð verðstöðvun 1967 veitti ríkisstj., að renna út. Nú á að reyna sömu brögðin aftur. Ætli það hljóti ekki að vera, að allir sjái, hvað hér er að gerast? Ég trúi því. En niðurfærsluleiðin er líklega samt sem áður það, sem helzt kemur til greina til þess að fikra sig út úr þeim ógöngum, sem Íslendingar eru komnir í fyrir slælega ríkisforustu. Framsóknarmenn hafa þegar bent á ýmis atriði, sem til greina komi, svo sem niðurfellingu á söluskatti á brýnustu nauðsynjavörum, en því aðeins getur niðurfærsluleið heppnazt, að þar sé raunverulega ráðizt að rótum meinsemdarinnar. Yfirborðskennt kák og sjónhverfingar, eins og hér var sett á svið 1967 og aftur er reynt núna, gera aðeins illt verra, og sannast sagna ættum við Íslendingar að vera orðnir reynslunni ríkari í þessum efnum. Þessar niðurgreiðslur á vöruverði hafa aðeins að óverulegum hluta með afgreiðslu þessa frv. að gera. Það er aðeins að því takmarkaða leyti, sem fjáröflun samkvæmt þessu frv. á að standa undir niðurgreiðslunum. En flestir eru víst sammála um það, að það geti verið skynsamlegt að lægja dýrtíðaröldurnar með auknum niðurgreiðslum, enda verði það tóm, sem gefst þá, notað til raunverulegra verðbólguvarna. Þriðja atriðið, sem nota á til þess að ná fram umræddu jafnvægi, er að breyta útreikningi vísitölunnar annars vegar um 0.6 stig, eins og segir í aths., sem nú eru raunar orðin 0.7 stig í dag, hvað sem þau kunna að verða á morgun, vegna fram kominnar hækkunar á útsöluverði tóbaks og áfengis og hins vegar um 0.4%-stig vegna fyrirhugaðrar hækkunar á iðgjaldi til almannatrygginga. Ríkisstj. sjálf beitti sér fyrir því, að frá ársbyrjun 1968 var tekinn í notkun nýr vísitölugrundvöllur, talsvert frábrugðinn þeim eldri, sem ég skal ekki eyða tíma í að fara að rekja hér, í hverju lá. En samkv. þessum nýja grundvelli, sem ríkisstj. hafði forgöngu um að taka í notkun, voru tóbaksvörur taldar hafa áhrif á vísitöluna að 2.68 hundraðshlutum, áfengiskaup höfðu áhrif á vísitöluna að 1.67 hundraðshlutum og iðgjald til almannatrygginga að 1.37 hundraðshlutum, eða þessir þrír liðir samtals áttu að hafa áhrif á vísitöluna að 5.90 hundraðshlutum. Nú er það auðvitað ljóst, að vísitölugrundvöllur er aðhæfður mælikvarði á mörgum gjaldaliðum. Hann er byggður á meðaltalsneyzlu þess úrtaks, sem rannsakað var, en óháður því í einstökum tilvikum, hvort menn hafa tiltekin útgjöld í stærri eða minni mæli. Um þennan vísitölugrundvöll var samið. Hann er lagður til grundvallar. Eftir breytingum á honum á allt kaupgjald að breytast samkv. þeim samningum, sem gerðir voru í vor. En það, sem hér er gert, er það, að ríkisstj. breytir þessum grundvelli einhliða. Hún ákveður, að 1/16 hluti dýrtíðarmælisins sé gerður óvirkur, látinn hætta að mæla. Þær hækkanir, sem þessi hluti átti að sýna, koma bara einfaldlega ekki lengur fram. Þetta er auðvitað alveg fráleitt, eins og hér hefur raunar verið áður bent á, og það veit enginn, hvar þetta endar. Hvaða lið kýs ríkisstj. að taka út úr vísitölumælinum næst? Ekki skal ég svara því. En ef ísinn er brotinn, er eftirleikurinn auðveldur. Það er alveg augljóst, að hér er tekin úr sambandi þýðingarmikil hækkun, sem kemur við alla, þegar skoðuð eru almannatryggingagjöldin. Það er boðuð á iðgjöldum til almannatrygginga hækkun frá 1. jan. n. k., sem nemi um 30% eftir því sem upplýst var á sameiginlegum fundi fjhn. beggja deilda Alþ. um daginn. Þessa 30% hækkun á iðgjaldi til almannatrygginga verða allir að greiða, sem orðnir eru 16 ára, án tillits til allra annarra hluta. Samkv. kjarasamningum frá í vor eiga launþegar að fá þessa hækkun bætta með vísitölu á launin. En ríkisstj. segir nú: „Nei, þessa hækkun skuluð þið bera bótalaust.“ Og það er alveg sama, sem gildir um hækkun á áfengi og tóbaki. Ef það var rétt 1968 að taka þau útgjöld inn í vísitölugrundvöllinn, þá er það líka rétt í dag að taka tillit til þessarar hækkunar. Annað er fitl við vísitölugrundvöllinn, sem fær ekki staðizt. Ég skal nú taka það fram hér til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að mér vitanlega hefur enginn maður haft á móti því sem slíkur, að tóbak og áfengi væri hækkað í verði, og ég held því síður en svo fram, að það sé of hátt enn, enda er það staðreynd, að hækkun á þessum vörum hefur síður en svo orðið meiri og í mörgum tilfellum lægri en hækkun á brýnustu lífsnauðsynjum, í hlutfallstölum skoðað. Og það er auðvitað lítil sanngirni í því, þó að ég viðurkenni það, að við verðlagningu þessa varnings sé á ýmislegt að líta, sem ég skal ekki fara út í nánar hér. En ég legg áherzlu á það, að það er ósanngjarnt að ætlast til þess, að launþegar beri bótalaust einhliða breytingar ríkisstj. á þeirri vísitölu, sem verkalýðsfélögin í landinu hafa staðið í löngu og hörðu verkfalli til þess að fá viðurkennda sem ákvarðandi atriði um launagreiðslur til handa meðlimum sínum. Það getur vel verið, að útgjöld þeirra, sem reykja og drekka, eigi ekki að hafa áhrif á framfærslukostnaðinn í landinu, hvernig hann er reiknaður út, en þá er bara að semja um það að taka þessa liði út úr vísitölunni, og eftir því, sem fram kom hér áðan hjá hv. 4. þm. Norðurl. e., sem er einn af forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar, verður vafalaust engin fyrirstaða á því í næstu samningum að breyta vísitölugrundvellinum og taka t. d. þennan lið út úr. En það verður bara að gera það fyrir samninga, þannig að menn viti, að hverju þeir ganga. Í aths. frv. er svo að skilja, að það sé rökstuðningur fyrir því að taka áfengis- og tóbakshækkunina undan vísitöluhækkunum, að þetta sé gert í svo göfugum tilgangi, það sé m. ö. o. gert til þess beinlínis að lækka vöruverðið á nauðsynjavörum, skulum við nú segja. Ég minnist þess, að ég hef hlýtt á hæstv. fjmrh. oftar en einu sinni, að ég held, og þó alveg sérstaklega á landsþingi Sambands íslenzkra sveitarfélaga ræða um þá skattheimtu, sem hann nefndi eyrnamarkaða skatta, og mér heyrðist á honum þá, að hann væri svona mátulega hrifinn af því, að haldið yrði áfram á þeirri braut, að sérhver gjaldaliður hefði sína tilteknu skattheimtu. Ég segi, að hækkun á áfengi og tóbaki sé í þessu sambandi sem öllu öðru aukning ríkistekna. Það er svo annað mál, til hvers ríkistekjunum er varið, og það á að hætta þessum sífelldu eyrnamörkunum á sköttunum. Ég er alveg sammála hæstv. fjmrh. í því. Því miður finnst mér hann nú ekki framkvæma þá löngun sína rétt vel með þessu frv., þar sem bæði þessi hækkun og nýr launaskattur eru einmitt sérstaklega tiltekin í ákveðnu augnamiði. En ég undirstrika það, að það á ekkert að hafa um það að segja, til hvers þessum tekjum er varið, það réttlætir það ekki að breyta vísitölugrundvellinum, þeim, sem um var samið. Það er allt annars eðlis. Ég vil þá leyfa mér með örfáum orðum að nefna það atriði 4. gr. frv., sem fjallar um reikningsdaga kaupgreiðsluvísitölunnar, en breytingin, sem af þeim ákvæðum leiðir, er sú, að vísitala, sem bar að reikna 1. nóv. s. l., verður ekki reiknuð, heldur verður hún reiknuð frá 1. des. n. k., og hún tekur þá tillit til þeirra breytinga, sem orðið hafa í nóv. Þær breytingar, sem orðið hafa í nóv., eru auðvitað fyrst og fremst þær verðlækkanir, sem verða fyrir opinberar aðgerðir, eins og t. d. sú verðlækkun á smjöri, sem tilkynnt hefur verið, þar sem kg á að lækka um rúmar 60 kr., eða því sem næst þriðjung. Mönnum ber ekki alveg saman í þessum umr. um það, hvaða tjón launþegar hafi af þessum breytingum, en það er þó augljóst, að það hlýtur að vera talsvert, þar sem þær lagfæringar, sem gerðar eru eftir 1. nóv., eiga ekki að takast til greina eftir gildandi samningum, þegar verið er að reikna þá hækkun, sem orðin er á vísitölu vegna verðlagsbreytinga, frá því að vísitala var síðast útreiknuð. Ég skal ekki hætta mér út í neinar ágizkanir um það, hvaða tölur hér séu í veði, en þetta er augljóst óhagræði fyrir launþega. Því hygg ég, að verði tæpast á móti mælt, enda líta þeir þannig til. Þetta tjón launþega getur endurtekið sig. Samkv. frv. er sama heimild til að rétta vísitöluna af eftir á á síðari útreikningstímum. Og ég hygg, að menn efist nú ekki almennt um, að sú heimild verði notuð á þann hátt, sem hagkvæmt verður fyrir ríkissjóðinn. Það mun hæstv. fjmrh. áreiðanlega sjá um. Það láir honum það enginn. Það er hans hlutverk að gæta hagsmuna ríkisins, en þeim mun varhugaverðari eru lagaákvæði í þessum dúr, sem meiri líkur eru á því, að þau verði samvizkusamlega framkvæmd af hálfu ríkisvaldsins. Þess vegna er það hv. þm. að setja undir þann leka. Þá vil ég loks koma að því atriði, sem mestum deilum hefur valdið. Þau vísitölustig, sem orðið hafa á tímabilinu og ráðgert er að eyða, eru um 7.5 %-stig. Þegar búið er að framkvæma allt, sem ég hef nefnt, hækka fjölskyldubætur, auka niðurgreiðslur, breyta vísitölugrundvelli, breyta reikningsdegi vísitölunnar, þá teljast samt vera eftir 2 %-stig, sem einnig þarf að sjá fyrir. Það er samkv. frv. gert á þann einfalda hátt að ákveða, að þau falli bara hreinlega niður, þau komi ekki til útborgunar, launþegarnir skulu bera þau, bæta þeim á sig til viðbótar við hitt. Fyrir þessi stig eiga þeir ekkert að fá. Það eru blekkingar, sem því miður sjást allt of víða í málgögnum, að niðurgreiðslur og fjölskyldubætur eigi að koma á móti þessum vísitölustigum. Það er alrangt. Þær mæta öðrum, eins og margsinnis hefur verið sýnt fram á í þessum umr. og ég var seinast að greina frá hér áðan. Niðurgreiðslur og fjölskyldubætur mæta 5.10 vísitölustigum, öðrum en þessum 2. Nú hefur hæstv. fjmrh. tilkynnt það, að um helgina hafi hæstv. ríkisstj. komizt að þeirri niðurstöðu, að ríkissjóður geti tekið þessi 2 stig á sig, a. m. k. eitthvað ótiltekið fram í framtíðina. Það ber að fagna þessu undanhaldi vissulega, því að þetta er sá liður frv., sem mestri mótspyrnu hefur mætt. En þeim, sem hafa tekið alvarlega, svona upp að vissu marki a. m. k., útreikningana í aths. með frv. og raunverulega trúa því, að það væri um leið verið að gera grein fyrir því, hvernig ætti að greiða þau vísitölustig niður, sem um er rætt, verður á að spyrja: „Hvað gerist, þegar ríkissjóður er búinn að greiða þessi 2 vísitölustig niður og búinn með þær tekjur, sem hann ætlar til þess? Hvað á þá að taka við?“ Hæstv. fjmrh. sagði, ef ég tók rétt eftir, að sú breyting, sem ætti að gera hér, væri þannig, að hlutur ríkissjóðs kæmi fyrst til greina. Það skil ég svo, að ríkissjóður muni fyrst nota sitt fjármagn til þess að greiða niður vísitöluna, svo verði að skoða málið upp á nýtt. Ég fullyrði ekki, að þessar tölur séu réttar, en nú skulum við segja, að það stæði svo af sér, að næst þegar vísitala verður reiknuð eftir 3 mánuði, hittist nákvæmlega þannig á, að ríkissjóður væri búinn með allar þær tekjur, sem hann samkv. þessu frv. hefur til þess að mæta hækkununum á öllu tímabilinu. Hvað á þá að gera? Mér finnst, að þm. verði að fá að vita þetta og að launþegar verði að fá að vita þetta. Á þá að afla nýrra tekna til þess að halda áfram að greiða niður vísitöluna, þannig að til engrar kauplækkunar komi? Það getur vel verið. Á að skerða hlut launþega um 2 vísitölustig, eða verður hann skertur meira? Alla vega verður að breyta ákvæðum þessa frv. með hliðsjón af þeirri tilkynningu, sem hæstv. fjmrh. gaf, og þetta mál er vitanlega ekki hægt að ræða, fyrir mig eða okkur, fyrr en við sjáum, hvernig sú breyting verður orðuð. Mér þætti vænt um, ef hæstv. fjmrh. sæi sér fært að gefa okkur einhverjar skýringar á þessu. Um þetta atriði hafa orðið mestu umr. hér á Alþ. og utan Alþ., enda hafa þessi ákvæði frv. orðið til þess, að miðstjórn Alþýðusambands Íslands hefur sent ríkisstj. sérstaka orðsendingu, þar sem mótmælt er skerðingu á launum samkv. samningum verkalýðsfélaganna frá 19. júní s. l. og talið, eins og þar segir, að með þessum hætti sé grundvelli samninganna frá 19. júní s. l. og síðar kippt brott og þeir því úr gildi fallnir, hvað öll kaupgjaldsákvæði áhrærir, verði þessi frv.-ákvæði lögfest. Þetta eru alvarleg tíðindi, er menn verða að gefa gaum, og ég sé það nú, sem betur fer, að hæstv. ríkisstj. eða a. m. k. hæstv. fjmrh. gefur þessu gaum þrátt fyrir þær stóru og margorðu ræður, sem aðrir hæstv. ráðh. hafa séð sóma sinn í að halda til andsvara svona ályktana frá mönnum úti í bæ, eins og ég hygg, að þeir hafi verið kallaðir í hv. Nd. Það er vel, að hæstv. ríkisstj. ætlar, þó að seint sé, að sjá sig um hönd, að einhverju leyti a. m. k., að draga úr þeirri ögrun, sem launþegasamtökunum var sýnd með þessu ákvæði frv. Þetta bréf, sem ég vitnaði til, frá miðstjórn Alþýðusambands Íslands, var samþ. með öllum atkv. viðstaddra miðstjórnarmanna, þar á meðal stuðningsmanna hæstv. ríkisstj. í röðum verkalýðsforingjanna, og þessir verkalýðsforingjar tilheyra báðum stjórnarflokkunum. Þeir hafa og áréttað þessar skoðanir sínar í blaðaviðtölum. Mig langar til þess að segja þessu næst örfá orð um tekjuöflunina samkv. frv. Þessar niðurfærsluráðstafanir, sem ég hef drepið á, eiga að kosta samkv. aths. frv. þetta: Fjölskyldubætur í 10 mánuði, 180 millj. kr. Niðurgreiðslur á tímanum samkv. aths. frv., - það verður kannske eitthvað meira núna, mér heyrist það, það er verið að gefa það í skyn, - 480 millj. króna eða samtals 660 millj. kr. á gildistíma l. Í aths. frv. er líka greint frá því, hvernig ráðgert er að afla fjár til þessara ráðstafana. Tekjurnar eru þessar: Launaskattur, 245 millj., hækkun áfengis og tóbaks, 143 millj., og framlag ríkissjóðs, 256 millj. eða samtals 644 millj., og það er sjálfsagt minni háttar atriði, sem ekki ber að súta svo mikið í aths. með lagafrv. sem þessu, að hér ber 16 millj. á milli tekna og gjalda, svoleiðis smámuni verðum við nú ekki í vandræðum með. Ég vil aðeins segja um þetta það, sem ég raunar sagði áðan, að það hafa engar aths. verið uppi, og ég á ekki von á, að þær verði uppi, um það að hækka verðið á tóbakinu og áfenginu. Það kemur þessu frv. raunar ekkert við, ríkisstj. hefur heimild til þess að verðleggja þessar vörur, eins og henni sýnist, hér er einkasala á áfengi og tóbaki, og það er raunar þegar búið að gera þetta, og það er ekki nema í mjög lauslegum tengslum við frv. Það er heldur ekkert óeðlilegt við það og ekkert nema gott um það að segja, að 150 millj. kr., sem voru geymdar samkv. frv. til fjárl. fyrir 1971 til þess að mæta vísitöluhækkunum, sem verða áttu á árinu, að þær gætu gengið til annarra hluta, þær geti gengið í hinn endann á dæminu, það er til þess að halda vísitölunni niðri, það er eðlilegt. Þannig er það eðlilegt, að útflutningsuppbætur sparast, ef áætlun um aukna innanlandsneyzlu á búvöru stenzt. Það er ekkert ólíklegt. Þessir sérfræðingar halda, að það sparist 100 millj. kr. á gildistíma l. fyrir það, að útflutningsuppbætur falli niður, vegna þess að við þurfum að borða meira af innlendri búvöru, af því að verðið getur lækkað. Þetta er gott. Auðvitað á að búa að okkar fremur en að borga með því, til þess að útlendingar geti fengið það á undirverði. Það merkilega er hvorki 150 millj. né 100 millj., heldur það, að síðan fjárlagafrv. var lagt fram þann 10. okt. eða fyrir rúmum mánuði, þá hefur það komið í ljós, að auðið mun að ná drýgri tekjum en reiknað er með í fjárlagafrv. án þess að auka skattbyrðar og jafnvel þótt þær séu ákveðnar léttari en nú. Hér er ekki um neina áætlun að ræða, hér er ekki um neina ágizkun að ræða, hér er ekki neinn vonarpeningur. Hér er beinlínis sagt, að það muni auðið að ná meiri tekjum á næsta ári en í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir. Þessi tekjuauki er áætlaður 56 millj. kr. Það eru 256 millj., sem ríkissjóður ætlar að leggja í olíuna að frádregnum 150 millj. kr. sparnaði á vísitölugreiðslum og 100 millj. á lækkunum útflutningsbóta. Þetta eru góð tíðindi, en það er vissulega alls óvíst, að öll kurl séu komin til grafar. Í aths. segir, að þessi hlið málsins verði til meðferðar í sambandi við afgreiðslu fjárlaga fyrir 1971. Málið er ekki fullkannað. Vonandi kemur þá í ljós, að ríkissjóður sé svo vel stæður, að hann geti borið þær greiðslur, sem hér um teflir, án þess að leggja á nýja skatta. En þetta sýnir, svo að ekki verður um villzt, það, sem framsóknarmenn hafa haldið fram og lagt áherzlu á, að það væri réttara að gera dæmið upp í heild, þegar séð verður, hver endanleg niðurstaða á fjárlagaafgreiðslunni verður. En það er ekki leið hæstv. ríkisstj., heldur vill hún nú þegar láta lögleiða 1½% viðbótarlaunaskatt, sem lagður verði á sama stofn, sem l. nr. 14 frá 1965 taka til. Út af fyrir sig er sjálfsagt ekkert athugavert við það, að vinnuveitendur láti eitthvað á móti, þegar vísitölugreiðslum að upphæð nálægt 1060 millj. kr., sem þeir hafa samið um að greiða launþegum, er létt af þeim. Það er þess vegna ekki fjárhæðin, sem lögð er á vinnuveitendur, sem veldur því, að við framsóknarmenn fellum okkur ekki við launaskattinn, enda höfum við þá í huga, að vinnuveitendur hafa með bréfi til fjhn. Nd. fallizt á greiðslu helmings hans. Við teljum hins vegar réttara, að skipa málum þannig, að vinnuveitendum verði gert að greiða svipaða fjárhæð og launaskattinum nemur í vísitöluformi, enda minnumst við þá þess, að óháð þessum skatti er búið að verja um 400 millj. kr. til lækkunar vísitölu í formi fjölskyldubóta og niðurgreiðslna, samkv. frv. og aths. þess, og afla fjár til þess með öðrum hætti, með hækkun á áfengi og tóbaki og með fjármunum, sem að hluta til losna til ráðstöfunar vegna þeirra ráðstafana, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Þessi niðurgreiðsla sparar atvinnurekstrinum einhvers staðar nálægt 3 vísitölustigum. Ég hef fundið þetta út með einföldum prósentureikningi, ég játa, að það má deila um hann, en það skeikar aldrei miklu, og ég skal rökstyðja það, ef þurfa þykir. Ástæðan fyrir því, að ég leggst gegn launaskattinum, er fyrst og fremst sú, að ég viðurkenni ekki þörf nýrrar skattlagningar, fyrr en dæmið er gert upp. Eyrnamarkaðir skattar eru þegar orðnir allt of margir. Launaskattur er í mörgum tilfellum óheppileg tekjuöflunarleið, sem kemur mjög illa við þá, sem hafa tekjur af útseldri vinnu, og fleira má að honum finna, t. d. það, sem L. Í. Ú. hefur ritað Alþ. um, þ. e. greiðsla skattsins af aflahlut sjómanna. Að öllu athuguðu þá sýnist mér því réttara á þessu stigi, að halda þessum hluta vísitölunnar, en sleppa launaskattinum. Það bíði svo athugunar í sambandi við fjárlagaafgreiðslu, hvort ekki reynist unnt að auka niðurgreiðslur enn frá því, sem hér er ráðgert, í sambandi við það, sem áður segir um endurskoðun tekjubálksins í ljósi nýrra upplýsinga, og þær breytingar á framkvæmd frv., sem hæstv. fjmrh. hefur nú boðað, að sé vilji ríkisstj. Ég vona, að það komi í ljós, þegar dæmið er gert upp, að hagur ríkissjóðs sé þannig, að hann geti létt af atvinnurekstrinum þeim útgjöldum, sem af umræddri vísitöluhækkun leiðir, a. m. k. þeim hluta, sem þeir telja sig ekki geta borið. Sannarlega væri það ánægjulegt, ef hægt væri að hlúa þannig að atvinnurekstri landsmanna og treysta atvinnuöryggið, en það má hins vegar ekki gerast á kostnað launþeganna í landinu með þeim hætti, sem hér er lagt til í frv. og forvígismenn þeirra samtaka líta svo alvarlegum augum, sem raun ber vitni og hér var verið að lýsa síðast fyrir nokkrum mínútum. Að síðustu skal ég svo reyna að gera grein fyrir því, hvaða afleiðingar það kann að hafa fyrir vinnufriðinn og sambúð stéttanna í landinu, að þetta frv. fái lagagildi. Menn hafa viljað velta vöngum yfir því, hvort sá skilningur miðstjórnar Alþýðusambands Íslands, að lögfesting frv. kollvarpi grundvelli samninganna frá því í vor, fengi staðizt gagnvart þeim dómstóli, félagsdómi, sem mál þetta mundi heyra undir, ef til kæmi. Ég hef leitað álits viðurkenndra lögfræðinga á þessu atriði. Þeir hafa verið tregir til svars. Þeir hafa ekki viljað kveða upp dóm um þetta atriði, og það virðist því a. m. k. ekki of mikið sagt, að hér sé álitamál á ferðinni. Þeir lögfræðingar, sem ég hef rætt við um þetta, hafa ekki viljað kveða upp þann úrskurð a. m. k., að verkalýðsfélögin hlytu að tapa slíku máli, það er þess vegna álitamál, vafaatriði. En í rauninni er það e. t. v. ekkert aðalatriði. Aðalatriðið er hitt, að sá skilningur er ríkjandi meðal forustumanna, bæði í Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og þeim verkalýðsfélögum, sem hér hefur verið vitnað til í umr., að ákvæðin gangi í berhögg við það, sem um var samið. Ég skal ekkert segja, hvaða áhrif yfirlýsing hæstv. fjmrh. um breytingar á frv. kann að hafa á þennan skilning verkalýðsfélaganna. Ég hygg þó, að þau telji þá breytingu ekki fullnægjandi. Í fyrsta lagi vegna þess, að eftir sem áður er vísitölugrundvellinum breytt, og í öðru lagi þá verður ekki séð, að svo stöddu a. m. k., nema sú skerðing, sem þessi samtök hafa mest haft við að athuga, komi til framkvæmda, þó að síðar verði. En þetta álit verkalýðsfélaganna þýðir m. a. það, að þau verða tregari til að gera kjarasamningana, það þykir mér líklegt, til lengri tíma. Það hefur oft verið kvartað um það hér og vafalaust með réttu, að eitt það erfiðasta í sambúð vinnuveitenda og verkafólks sé það, hversu samningar gilda yfirleitt stuttan tíma, þannig að í rauninni má segja, að það séu alltaf einhverjir samningar lausir, sé alltaf einhver stétt, sem þarf að sækja rétt sinn jafnvel með verkföllum, til ómælds tjóns fyrir sjálfa sig og þjóðarheildina. Þetta er þeim mönnum, sem við þessi mál fást báðum megin við samningaborðið, vitanlega alveg ljóst, og þeir hafa sýnt þennan skilning sinn í verki t. d. í vor með því að gera tilraun til þess að lengja samningstímann. Samningarnir, sem gerðir voru í vor, giltu til hálfs annars árs, ef ég man rétt, lengur a. m. k. en tíðkazt hefur um nokkurt skeið, með örfáum undantekningum þó. En það er augljóst, að slíkar aðgerðir, sem hér um ræðir, torvelda eða hindra áframhald þessarar þróunar, og ég tek undir það með hv. 4. þm. Norðurl. e., að það er ólíklegt, að samningar hefðu tekizt í vor í óbreyttu formi, ef það hefði þá legið fyrir, að skerða skyldi verðlagsuppbót launþega með einhliða stórfelldum ráðstöfunum, eins og þeim, sem hér eru ráðgerðar, og það gildir jafnt um þau vísitölustig, sem kunna að verða felld niður á tímabilinu, og þau, sem reiknuð eru af launþegunum með vafasömum aðferðum. Einhverjir stuðningsmanna stjórnarinnar og frv. hafa viljað rökstyðja réttmæti þessara ráðstafana með því, að það sé kaupmáttur launanna, sem máli skiptir, en ekki það, hvort verðlagsuppbót sé hærri eða lægri. En kaupmáttur er hlutfallið milli vísitölu tímakaups og vísitölu neyzluvöruverðlags, eins og þetta er á hverjum tíma. Það má vissulega færa þetta sjónarmið til sanns vegar. Og það er sjálfsagt að athuga þetta dálítið nánar. Áður en sá samanburður er gerður, verður þó að geta þess, að reynsla okkar Íslendinga í því að tosa þennan kaupmátt upp hefur verið ákaflega dapurleg á undanförnum árum. Ég hef hér töflu, þar sem reiknað hefur verið út, að frá 1945 hefur aðeins í örfáum undantekningartilfellum þessi kaupmáttur komizt yfir hundrað, en langflest ár hefur hann verið undir 100 og stundum langt fyrir neðan 100. En 100 var hann auðvitað settur fyrsta árið, sem reikningurinn tekur til, eða 1945. Á sama tíma sem kaupmáttur hefur aukizt mjög hjá öðrum þjóðum og það þeim þjóðum, sem við berum okkur oftast saman við og eigum kannske að bera okkur saman við, eru skyldastar okkur og með svipaðar þjóðfélagsaðstæður, höfum við staðið í stað. Það væri því í fyllsta máta eðlileg krafa vinnandi fólks, að hér yrði ekki aðeins haldið í horfinu, heldur sótt eitthvað í átt til þess, sem gerzt hefur með öðrum þjóðum, t. d. s. l. áratug. Og hvenær ætti að vera betra tækifæri til þess að rétta af þennan kaupmátt en einmitt núna, þegar framleiðsluvörur okkar eru seldar við hærra verði en við höfum áður kynnzt? Pundið í freðfiskblokkinni í Bandaríkjunum selst á 36 cent, annað verðlag er mjög eftir því, og aflabrögðin hafa verið góð. Reynslan kennir okkur, að í viðskiptalífi íslenzku þjóðarinnar skiptast á skin og skúrir. Við erum núna ofarlega á öldunni, kannske á toppnum, ég veit það ekki, ég vona ekki, en ef við getum ekki lagað til núna í þessum málum, þá er hætt við, að sú lagfæring kunni að dragast. Og jafnvel þótt áframhald verði á góðærinu, þá er nauðsynlegt að glata ekki þeirri lagfæringu, sem tókst í vor, því að hún er samkv. þeim tölum, sem hér hafa verið fluttar, lítið meiri, ef nokkuð meiri en sú lækkun kaupmáttar, sem átti sér stað undanfarin tvö ár þar á undan, 1968 og 1969, þannig að í aðalatriðum, hygg ég, að rétt sé að lagfæring kaupsins í vor hafi dugað til þess að vega upp skerðingar undanfarandi tveggja ára, kannske eitthvað örlítið betur, ég vil ekki slá því föstu, að svo geti ekki verið. En kaupmáttinn frá því í vor þarf að verja og það er spurningin um þennan kaupmátt, sem ræður því, hvort sumir hv. stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. telja sig geta fylgt þessu frv. eða ekki. Þessar tölur liggja enn ekki fyrir. Vísitala, sem reikna átti 1. nóv., lá ekki fyrir fyrr en þá í dag, að hún liggur fyrir sem leyndarmál, við megum ekki vita, hver hún er ennþá. Það er búið að reikna hana, en samkv. því, sem hæstv. fjmrh. sagði, þá getum við þó farið nærri um hana, því að ég held ég hafi tekið þannig eftir, að hann teldi hækkunina hafa orðið hálfu %-stigi minni en frv.-ákvæðin gera ráð fyrir, svo þá er þetta nú einfaldur frádráttur, sem ég skal láta þm. reikna hvern fyrir sig. En fleira þarf að vita en þetta eitt, til þess að geta gert þetta dæmi upp. Og ég leyfði mér það þann 12. þ. m. að skrifa Hagstofunni svo hljóðandi bréf, sem ég er með hér afrit af. „Ég undirritaður, sem á sæti í fjhn. Ed. Alþ., óska upplýsinga Hagstofunnar um eftirfarandi: Hver hefði kaupmáttur launa orðið 1. des. 1970, a. ef ekkert af ráðstöfunum þeim, sem um ræðir í stjórnarfrv. um verðstöðvun, kæmi til framkvæmda, b. ef lagafrv. yrði samþ. óbreytt? Þar sem mál þetta kemur líklega til afskipta fjhn. n. k. mánudag, væri æskilegt, að umbeðnar upplýsingar gætu legið fyrir þann dag.“ En það var nú ekki unnt, og hagstofustjóri útskýrði það fyrir mér, að hann gæti ekki í dag látið þennan samanburð í té, vegna þess, sem hæstv. fjmrh. gat um, að vísitalan er svo nýlega reiknuð og eftir er að staðfesta hana á þar til bærum stað. Og ég skal þess vegna láta allar bollaleggingar um kaupmáttinn og áhrif þessara ákvæða á hann bíða betri tíma, enda er náttúrlega augljóst, að þau ráð, sem ríkisstj. komu í hug yfir helgina, draga auðvitað verulega úr þeirri skerðingu kaupmáttarins, sem samkv. frv. hefði ella orðið. Ekki er ég nú að segja það, að þessi upplýsingabeiðni hafi neitt með það að gera, en staðreynd er það engu að síður, að dæmið er breytt frá því, að ég setti fsp. fram. Samt er gott að vita það, hvaða breyting verður á kaupmætti tímakaupsins við það, að frv.-ákvæðin taka gildi, jafnvel þó að þeim sé breytt á þann veg, sem hæstv. fjmrh. hefur lýst, en ég skal á þessu stigi láta aðeins nægja að segja þetta: Ég vona að það gefist tækifæri til þess að ræða þessar upplýsingar hér, áður en málið fer frá hv. deild. Ég læt nægja að segja það nú, að ef um lækkun á kaupmættinum er að ræða vegna þessara ráðstafana, þá sýnist mér augljóst, að skilningur verkalýðsfélaganna sé réttur. Þá er búið að raska grundvelli þeirra samninga, sem gerðir voru í vor, líka út frá því sjónarmiði, að kaupmátturinn sé það, sem mestu máli skiptir. Ég held, að það væri hyggilegast fyrir hæstv. ríkisstj., og ég vildi nú leyfa mér að mega beina því heilræði til hæstv. ráðh., sem viðstaddir eru, að draga út úr frv. þau ákvæði, sem hníga að því að skerða vísitöluuppbót launþega, ekki bara að tilkynna það, að þau skuli ekki notuð 1. des., heldur draga það bara hreinlega út úr frv. og sjá svo til, hvað kemur út úr fjárlagadæminu, og athuga þá, hvort ekki sé hægt að standa undir þessu dæmi þennan mjög svo takmarkaða tíma, sem verðstöðvuninni hvort eð er er ætlað að gilda. Það er ekki um þá fjárhæð að ræða hér, það er ég sannfærður um, að hún skipti sköpum um afgreiðslu fjárlaga, enda kannske ekki fjárhæðir, sem mestu máli skipta í þessu sambandi. Það er miklu fremur hér um að ræða leið stríðs eða friðar, og ég held, að ríkisstj. Jóhanns Hafstein ætti fremur að láta það verða sitt fyrsta verk að auka samheldni hinna stríðandi aðila á vinnumarkaðinum heldur en að blása í glæður þess elds, sem fyrr en varir getur orðið henni gersamlega ofviða að slökkva. Ég sé ekki, að hún búi yfir þeim slökkvitækjum, sem mikið dugi í því báli, sem af þessu getur orðið. Ég skal svo, herra forseti, ljúka máli mínu að þessu sinni með eindreginni ósk um það, að hæstv. Ed. beri gæfu til þess að afstýra því óhappaverki að stofna vinnufriðnum í landinu í hættu. Það er enn tækifæri til að breyta frv. þannig, að verðstöðvun megi verða án þess að ráðizt sé á þá kaupsamninga, sem gerðir voru í vor. Það stormahlé, sem þannig myndaðist, ber svo skýlaust að nota til raunhæfra niðurfærsluráðstafana, sem væru varanlegar ráðstafanir til lækningar verðbólgumeinsemdarinnar.



Herra forseti. Um þetta frv. hafa nú þegar orðið miklar umr. bæði í hv. Nd. og svo einnig hér, og margt af því, sem ég hefði gjarnan viljað um málið segja, hefur þegar verið sagt, svo að ég get stytt mál mitt og haft það aðeins stutt. Frv. þetta ber með sér, að ríkisstj. Íslands hefur gert ýmsar merkar uppgötvanirnar á efnahagslífi þjóðarinnar, þegar hún fór að brjóta þessi mál til mergjar og leggja niður fyrir sér, hvað hægt væri að gera í þessum vanda, sem allir kannast við, að er nokkur, þar sem verðlag hefur farið mjög ört vaxandi að undanförnu. Það þarf að binda enda á, eða a. m. k. fresta því, að allt það hækkanaflóð, sem að undanförnu hefur verið á ferðinni, haldi áfram og máske með vaxandi hraða, eins og það virðist hafa tilhneigingu til. Það ber að viðurkenna, að við þennan vanda varð að glíma, og á honum varð að taka. Ríkisstj., sem stendur að því frv., sem hér er til umr., hefur við samningu þess eða undirbúning uppgötvað hluti eins og þá, að tekjumöguleikar ríkissjóðs eru miklu meiri en hún hafði áður gert sér grein fyrir, þótt ekki sé liðinn lengri tími síðan samið var frv. til fjárlaga. Þetta er auðvitað gleðilegt og ætti að færa stjórnvöldum landsins heim sanninn um það, að það er ekki æskilegt, ekki heldur fyrir ríkissjóð, að láglaunakerfi það, sem hér var í gildi, þangað til að það tók breytingum nokkrum s. l. vor, dregur einnig heim í garð til ríkissjóðs fátækt og umkomuleysi. En breytingar á því til hækkunar eru einnig hagur ríkissjóðs. Þessi sannindi tel ég vera svo augljós, að þau verða varla vefengd, þegar borið er saman það álit á tekjumöguleikum ríkisins, sem ríkisstj. áður hafði, og þeir möguleikar, sem fram koma í þessu frv., að hún hefur trú á, að nú séu fyrir hendi. Þá er það ekki síður gleðilegur vottur, að stjórnvöld virðast hafa uppgötvað það, að með því að lækka innlendar búvörur í verði til íslenzkra neytenda, þá sparast svo mikið í útflutningsuppbótum, að það er einnig stór tekjuöflun fyrir hið opinbera. Þessar tvær uppgötvanir, þótt ekki væri neitt annað, sanna það, að það var vissulega mikils um það vert, að þetta frv. skyldi verða samið. Þetta eru hvort tveggja sannindi, sem stjórnvöldunum hefur sézt yfir áður, en nú virðast þau hafa fengið á því nokkurn skilning. Ég hef hér tínt til bjartar hliðar á þessu frv. Þær eru raunar fleiri en ég hef nefnt, við skulum segja auknar fjölskyldubætur. Ég er þeim mjög samþykkur og fagna þeim. Allt þetta sýnir, að slíkur góðærisbragur er á búskap Íslendinga um þessar mundir, að hann gefur mikla möguleika til þess, að hér sé hægt að auka hagsæld í landi. Þess vegna verð ég að láta í ljósi mikil vonbrigði mín yfir því, að frv. skyldi samt enda á því, að ríkisstj. leggur til, að lagðir verði til hliðar nýgerðir launasamningar og hætt að greiða eftir þeim. Á ég þar við þau tvö vísitölustig, sem reiknað er með, að ekki komi til útborgunar samkvæmt frv. þessu fyrr en í lok verðstöðvunartímabilsins, þ. e. a. s. 1. sept. á næsta ári. Hér er reyndar í krónum talið um svo lítilfjörlega upphæð að ræða, að ég get alveg tekið undir það með síðasta hv. ræðumanni, að þetta er ekki sú fjárfúlga, sem réttlætir það, að ró og vinnufriði á almennum vinnumarkaði sé stefnt í hættu með því að fella þau burt. Þess vegna teldi ég það vera mikils virði, ef ríkisstj. endurskoðaði málið og sæi sér fært að falla frá þessu, eins og mér skilst, að nokkur von sé um. Þó finnst mér annað verra í þessu frv., og það er tilhneigingin til þess að taka upp nýjan vísitöluútreikning, þ. e. a. s. að hætta að reikna vísitöluna út með þeim hætti, sem gert hefur verið. Á þeim grundvelli var samið, og hvort sem það er brennivín og tóbak eða eitthvað annað, sem fellt er burt, þá er þetta að breyta vísitölugrundvellinum á miðju tímabili, sem hann er hafður að mælistiku. Þetta er svipað og að stytta metrann með lögum, ef mönnum fyndist það, sem menn ættu að fá útmælt í metrum - fyrir ákveðnar krónur, vera of mikið. Þetta er alveg fráleitt. Ég tel, að ráðstafanir af þessu tagi megi aldrei gera. Þegar búið er að búa til ákveðna mælistiku og semja um útmælingu, hvort heldur er á launum eða einhverju öðru eftir mælistikunni, þá eru það rangindi að breyta málstokknum. Ég skal ekki hafa fleiri orð um það. Þetta frv. er eins og mörg, sem sézt hafa hér á þingi af svipuðu tilefni, og hreint ekki það ljótasta, öðru nær. Og skerðingarákvæðin í því til handa launafólki eru ekki meiri en svo, að eins og ég hef áður minnzt á, teldi ég, að það færi bezt á því, að ríkisstj. drægi þau aftur og endurskoðaði afstöðu sína til þeirra, og ég vona, að hún muni geta komizt að þeirri niðurstöðu, að hér hafi verið synt svo nálægt landi, að hægt sé að skreiðast upp í fjöruna, án þess að menn þurfi endilega að drukkna í flæðarmálinu, eins og þetta frv. nánast væri, ef nota mætti þá samlíkingu. En allt eru þetta bráðabirgðaráðstafanir, og nú vildi ég af þessu tilefni eins og raunar fleiri ræðumenn hafa hér gert, vitna til þeirrar samþykktar, sem stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hefur gert um þetta mál og ég tel vera allrar athygli verða. Sú samþykkt er efnislega á þá leið, að stjórn Bandalagsins telur þær aðgerðir, sem frv. gerir ráð fyrir, alls ófullnægjandi til þess að leysa sjálfan vandann, að stöðva verðbólguna. Aðgerðirnar eru með sama merki brenndar og allar dýrtíðarráðstafanirnar frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Þær eru bráðabirgðaúrræði nær algerlega á kostnað launþega, en árangurslausar sem frambúðarlausn. Stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja gerir það að till. sinni, að allar peningalegar tilfærslur, skuldir og innstæður, laun og vextir, verði tengdar réttri vísitölu og gengið verði að mestu leyti gefið frjálst. Hér eru á ferðinni till., sem ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj. um. Hefur hún nokkru sinni fengið sinni Efnahagsstofnun það verkefni, að rannsaka það, hverjar afleiðingar þetta mundi hafa? Ég er þessum till. mjög hlynntur, vegna þess að mér sýnist fljótt á litið, að þær hefðu það stóra gildi, ef þær kæmu til framkvæmda, að draga úr þeirri ásælni, sem stór hluti þjóðarinnar hefur, til að láta verðbólgu alltaf fara vaxandi. Ef gripið væri til þessa ráðs, sýnist mér, að augljóst sé, að ásælni manna í að geta borgað skuldir sínar með minni krónum en þeir fengu lánaðar, mundi hverfa. En sú staðreynd hefur blasað við öllum skuldugum mönnum eða langflestum, a. m. k. öllum þeim, sem ekki voru þá með vísitölutryggð lán á herðunum, að geta komizt þannig léttar út úr greiðslunum, borgað með minni verðmætum en þeir fengu. Auðvitað efast ég ekkert um, að einmitt þessi staðreynd margra undangenginna ára hlýtur að hafa skapað vissan verðbólguþorsta í þjóðfélaginu, og ef hægt væri að koma í veg fyrir þann verðbólguþorsta, þá sýnist mér augljóst, að mikið væri áunnið til þeirrar áttar að geta haldið verðbólgunni í skefjum. Ef ríkisstj. hefur ekki látið rannsaka þessar leiðir, þá held ég, að hún ætti að gera það. Og ég held einnig, að sú n., sem fær þetta frv. til meðferðar hér í hv. Ed., ætti að fá umsögn hagfróðra manna um það, hvernig þeim litist á þessar leiðir. Ég tel, að ef þetta væri raunverulega svo, eins og mér sýnist, þá sé hér um að ræða stórt skref í þá áttina, að við getum a. m. k. minnkað verðbólguna í þjóðfélaginu, en hinn öri vöxtur hennar ár frá ári hefur verið eitt af stærstu vandamálum í íslenzku þjóðfélagi að undanförnu.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr. mikið, enda engin sérstök ástæða til þess, en það eru viss atriði, sem ég tel þó nauðsynlegt að minnast hér á, og það m. a. vegna fsp., sem beint hefur verið til mín. Varðandi ræðu hv. 6. þm. Sunnl., er sneri að ályktun Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, vil ég segja það, að sú hugmynd, sem kemur fram í ályktun þeirri, hefur ekki af opinberri hálfu verið rannsökuð, enda hygg ég, að á henni sé næsta mikið nýjabrum, og eftir því, sem ég bezt veit, og eftir því, sem upplýst er, einnig í sambandi við viðtal við formann BSRB, þá mun þetta hvergi í veröldinni hafa verið framkvæmt ennþá, þannig að hér er um nýstárlega hugmynd að ræða, sem kann vel að vera athyglisverð. Ég skal ekkert um það segja. Hún hefur ekki borizt mér í hendur nema í gegnum blöð, en ósköp er ég nú hræddur um, að menn a. m. k. muni hika við, áður en þeir ákveða það að vísitölubinda gengið, og ímynda sér, að hræðsla við þær afleiðingar muni verða þess valdandi, að menn fari svo varlega í samningum sínum og fjárráðstöfunum öllum, að það eitt nægi til þess að leysa allan vanda. Við höfum haft ýmsa tilburði í þá átt í þjóðfélaginu. Við höfum sett upp háa vexti, sem að vísu eru orðnir lágir núna, með það í huga, að menn tækju þá síður lán, og eitt og annað hefur verið gert. Það hafa verið vísitölutryggðar skuldir og sitt af hverju gert af þessu tagi, sem ekki hefur samt orkað mikið í þá átt, að það hefði áhrif á, að þeir aðilar, sem stæðu undir slíkum skuldum, spyrntu sérstaklega fótum í samtökum sínum gegn óeðlilegum hækkunum. En hvað sem því liður eru allar slíkar hugmyndir góðra gjalda verðar, þó að ég haldi, að það sé nú ekki möguleiki til þess að taka það til sérstakrar athugunar í sambandi við það mál, sem hér liggur fyrir, en það haggar ekki því, að það er sjálfsagt um það eins og aðrar hugmyndir, að skoða þær af velvilja. Hv. þm. tók það fram, að hann teldi þetta frv., sem hér liggur fyrir, í rauninni ekki vera svo ýkja slæmt, og það ber vissulega að fagna því, og skerðing minni en sézt hefði oft í slíkum till. hér á Alþ., og það held ég, að við getum nú öll verið sammála um, að er ótvírætt. Hitt er svo annað mál, að menn geta svo deilt um það, hvort eigi að vera skerðing eða ekki skerðing, það er annað mál. En vitanlega hafa frv. sem þessi margoft séð dagsins ljós hér á Alþ., þó að þau hafi ekki nákvæmlega verið í þessum búningi, og ég held, að það sé hárrétt, sem kom fram hjá hv. 11. þm. Reykv. í lok máls hans og sem ég get alveg tekið undir eins og margt, sem hann sagði í lok máls síns, að það, sem skiptir auðvitað máli í sambandi við samninga um vísitölutryggingu á launum, er aðferð til þess að verðtryggja kaupmátt launanna. Það er ekki launaákvörðun sem slík, heldur aðferð til þess að verðtryggja launaákvörðunina, sem gerð er. Og það er hægt að velja til þess mismunandi úrræði. Menn hafa valið vísitöluákvæðið, þó að ég sé viss um, að flestir og það verkalýðsleiðtogar engu síður en aðrir, sem hafa um það fjallað, telji það vera verulega gallað. Og ef við skoðum það t. d. frá sjónarhóli láglaunafólks, þá eru auðvitað vísitöluákvæði á laun ákaflega óheppileg leið til þess að tryggja kjör láglaunamanna, vegna þess að þeir, sem hærri launin fá, fá alltaf miklu meira í sinn vasa fyrir hvert vísitölustig, sem verðlagið hækkar, þannig að þetta er auðvitað mjög gölluð aðferð, þó að önnur aðferð hafi ekki fundizt, en þá ætti auðvitað ekki að útiloka það, að menn íhuguðu aðrar leiðir í því sambandi, og það er hárrétt, sem hv. 11. þm. Reykv. sagði og sem mér finnst vera kjarni málsins og hlýtur að ráða efnislegri afstöðu manna til frv. eins og þessa eða till. um efnahagsmál í sambandi við laun, hvort þær aðferðir, sem valdar eru, tryggja jafn vel og vísitöluákvæði það, sem samið hefur verið um, kaupmátt launanna. Þetta er ég honum alveg sammála um. Og ég er honum líka alveg sammála um það, að það er geysilegt atriði einmitt að tryggja þann bata, sem orðið hefur, og það, eins og hann orðaði það alveg réttilega, má ekki glata þeim árangri, sem varð í vor. Það er ég honum líka innilega sammála um, og það er það, sem allar þessar ráðstafanir miða einmitt að, að tryggja þann árangur. Það kom fram sú hugmynd í ræðu hans, sem áður hefur verið orðuð, að raunverulega ætti þetta mál allt að bíða fjárlaga. Vissulega væri æskilegt, að það dæmi hefði allt saman verið hægt að gera upp. En það vita nú allir hv. þdm., að fjárl. verður nú ekki flýtt svo, að það sé hægt að gera það dæmi upp nú, enda ýmis atriði, sem þar eru ennþá óljós, og hins vegar er þetta mál með þeim hætti, að því verður heldur ekki skotið á frest og verður að taka ákvörðun um meginstefnuna, sem mörkuð er varðandi lausn þessara mála, því að vitanlega er öllum það ljóst, að þetta er dæmi, sem er sett upp og er nátengt allt saman þeim ráðstöfunum, sem eru í efnahagsmálafrv., og þó að það megi segja, að ein og ein gr. geti verið ákveðin með öðrum lögum, þá hefur þetta verið sett saman sem eitt dæmi, til þess að það gengi upp, og þannig verður það að vera. Ég skal ekkert fara út í þá sálma að færa rök fyrir því, að margoft hafi gerzt svipaðir hlutir áður, að breytt hafi verið kjarasamningum, en í sambandi við það, sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði um sjómannasamningana, þá veit ég, að hann veit það mætavel eins og ég, að það var ekki vegna þess út af fyrir sig, að menn teldu, að með þeim væri verið að ógilda sjómannasamningana, heldur fyrst og fremst vegna þess, að það var vitað, að sumir samningar voru lausir, en aðrir samningar voru bundnir, og þess vegna var það niðurstaðan, að það væri eðlilegt, að það hefðu öll félögin sama rétt til þess að semja um sín mál um þetta leyti, og ég skal ekki fullyrða, hvort það var meiri hl. eða minni hl. sjómannafélaganna, sem hafði samninga sína lausa, en þannig var þessu háttað, og það var það, sem réð úrslitum um það, að þetta ákvæði var sett inn í lögin. Hv. 11. þm. Reykv. spurðist fyrir um það, hvernig að ætti að fara, þegar allar tekjur ríkissjóðs væru búnar, sem ættu að fara til niðurgreiðslna, hvort hugmyndin væri þá að skella þessu öllu yfir á bök almennings eða væntanlega þá e. t. v. að leita nýrra tekjuöflunarleiða eða skerða um meira en tvö vísitölustig. Í sambandi við þessar hugleiðingar og einnig það, sem hv. 4. þm. Norðurl. e. vék að varðandi nauðsyn þess að breyta frv., eins og það liggur fyrir, þ. e. a. s. ákvæðunum um brottfall tveggja vísitölustiga, þá er það skoðun mín, a. m. k. eins og sakir standa, þó að það kunni að þurfa að athugast nánar, að engra breytinga sé þörf á umræddri frvgr., og það byggist einfaldlega á því, að eins og ákveðið er núna um útreikning kaupgjaldsvísitölunnar, - menn geta deilt um, hvort það er rétt eða rangt, það er allt önnur saga, - þá er svo ákveðið, að kauplagsnefnd birti ekki sína kaupgjaldsvísitölu fyrr en búið er að ákveða, að hve miklu leyti hún verður greidd niður. Og í grg., sem til var vitnað, segir, að það sé aðeins um hækkunina, sem verður 1. des., og tilheyrandi dagsetningar þar á eftir, sem komi til greina að fella niður. Þess vegna er það svo, að nú 1. des. verður vísitalan birt frá kauplagsnefnd sem 104.2 stig. Og þar af leiðir, að það væri ekkert sérstakt, sem um er að ræða að fella niður, það skal ekkert fella niður al þeirri vísitölu, heldur aðeins hækkuninni, sem verður, og þar sem engin hækkun verður, þá er heldur ekkert til að fella niður. Og þegar seinna kemur til hækkunar, svo lengi sem sú hækkun verður innan við 2 stig, þá verður sú hækkun felld niður, en ekki yfir 2 stig. Fari hækkunin næstu tímasetningar þar á eftir yfir 2 stig, þá verður það annaðhvort að koma fram í hækkuðu kaupi eða ríkisstj. verður að gera frekari ráðstafanir til niðurgreiðslna. Þetta er efni málsins, og þetta er hugsunin með þessari gr. eins og hún stendur nú, eftir þær ákvarðanir, sem teknar hafa verið, og eins og ég segi, verður það sjálfsagt athugað í n. Skoðun mín er sú, að það þurfi ekki að breyta gr. Sé það eitthvert efamál, þá er sjálfsagt að taka það til athugunar, en ég hygg, að þetta að nokkru leyti svari því, sem hv. 11. þm. Reykv. spurði um, hvort meiningin væri að fara lengra en sem nemur þessum tveimur stigum. Það er ekki meiningin, og það verður þá að leysa það annaðhvort á þann hátt, ef ríkissjóður hefur ekki fé til, að það komi þá fram í kaupgjaldsvísitölunni, eða þá ef ríkissjóður hefur fé til þess, þá verði það greitt niður og eins og ég gat um í minni ræðu hér í dag, nái þetta ekki tveimur stigum, sem útreikningarnir í dag benda til, að það geri ekki, þá verður að sjálfsögðu ekki um neinn tveggja stiga niðurskurð vísitölunnar að ræða. Varðandi það, hvað þetta kosti, sem nú er verið að gera, miðað við að greiða niður hinn 1. des., þá er það ekki svo geysileg fjárhæð. Það er að vísu tveggja stiga niðurgreiðsla í 3 mánuði. Við reiknuðum með því, að framhaldinu af verðhækkunum yrði mætt með niðurgreiðslum þegar þar að kæmi. Dæminu er í raun og veru aðeins snúið við, þannig að í stað þess, að við reiknuðum með að greiða niður þau 1.50 eða 1.60 stig eða hvað, sem það verður eftir áramótin, og það er inni í niðurgreiðsludæminu, þá tökum við niðurgreiðsluna strax, að vísu heldur hærri en þessi tvö stig, þannig að það, sem munar hér, er raunverulega aðallega flýtingin, ef svo má segja á lélegu máli, á vísitölugreiðslunni, þ. e. a. s. þessir þrír mánuðir, sem um er að ræða. Og ég reikna með, að þessi kostnaður muni í heild geta numið nálægt 100 millj. kr., sem þessi ráðstöfun kostar. Ég get að vísu ekki svarað því svo nákvæmlega nú, hvernig þetta bil verði brúað. Ég skal þó aðeins geta þess, að ég hef gert ráð fyrir því, að ekki væri óhugsandi, að aukin niðurgreiðsla á búvöru kynni jafnvel að draga enn úr útflutningi búvara, og með því mundu sparast útflutningsuppbætur. Þetta er hlutur, sem við vitum ekki nákvæmlega um, og að vísu kemur þá aukin neyzla á móti hér, þannig að það er ekki fullséð, hvernig það dæmi kemur út. En varðandi það atriði, sem oft hefur verið vitnað í, að það séu einhverjir grunsamlegir fjármöguleikar, sem ríkið hafi, og gefið í skyn, að geti þá verið verulegar fjárhæðir, sem geri jafnvel mögulegt að falla alveg frá þessum skerðingum, þá er nú því miður ekki um það að ræða, því að þær tölur, sem hv. 11. þm. Reykv. nefndi í því sambandi, eru nú ekki sérlega háar tölur, og það, sem átt er við í frv., á heldur ekki við háar upphæðir, heldur eru það endurskoðunarupphæðir á vissum tekjustofnum, sem reynslan sýnir, að kunni að vera hægt að ná meiru út úr, og það er ekkert óvenjulegt og kemur alltaf fyrir við undirbúning fjárlaga, en tekjuáætlun þeirra er gerð í ágústmánuði, og síðan þá getur þróun breytzt þannig. Ég tala nú ekki um, þegar fjárlög eru komin í þær upphæðir, sem raun ber vitni um, þá geta breytingar fljótlega leitt til þess, að það nemi nokkrum milljónatugum a. m. k., sem sýni sig, að sé líklegt, að komi út úr vissum tekjustofnum. Og það er kannske hægt að tefla á nokkuð tæpara vað með fjárlagaafgreiðsluna fyrir næsta ár með hliðsjón af verðstöðvuninni, vegna þess að við höfum alltaf orðið að reikna með því við fjárlög undanfarin ár, að svo og svo mikið kæmi í umframgreiðslur. Launin hafa hækkað verulega á árinu vegna vísitöluhækkana, sem ekki hefur verið gert ráð fyrir í fjárlögum. Þetta hefur ýmist jafnað sig eða ekki jafnað sig. Það fer eftir atvikum. Undanfarin ár hefur það ekki gert það, vegna þess að það hefur orðið meiri samdráttur í innflutningi en jafnvel hefur verið gert ráð fyrir á erfiðleikaárunum, en af þessum ástæðum er hægt að hugsa sér að fara nokkru tæpara með fjárhagsáætlanir. Ég held svo ekki, herra forseti, að það sé ástæða fyrir mig að vera að þreyta hv. þdm. á lengri umr. af minni hálfu, og er ekkert sérstakt, sem ástæða er til þess að ræða. Þetta hefur verið gagnrýni fram og til baka, eins og við var að búast og sannarlega ekki verri en við var að búast.