Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Stjórnarskrárnefnd d. hefur haft þetta mál til meðferðar og athugunar og ekki orðið á eitt sátt. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og fram kemur á þskj. 7, nál. meiri hl. n. Þetta sýnist nokkuð gefið mál eftir það, sem á undan er gengið. Fulltrúar þriggja flokka hér á þinginu stóðu að því sameiginlega á s.l. Alþ. að bera fram þessa breyt. á stjórnarskránni varðandi kjördæmaskipunina og kosningar þær, sem nú eru nýafstaðnar, snerust að verulegu leyti um stjórnarskrárbreytinguna og að eins miklu leyti um stjórnarskrárbreytinguna og hægt er að ætlazt til að kosningar snúist um eitt mál hér á landi. Og úrslit þessara kosninga voru mjög ótviræð, því að rúmir 2/3 hlutar eða yfir 70% af kjósendunum má ætla að hafi verið fylgjandi stjórnarskrárbreytingunni, en þeir, sem voru á móti henni, innan við þriðjungur kjósenda. Við 1. umr. þessa máls kom nokkuð fram, sérstaklega hjá fulltrúum Framsfl. og þá einkum og sér í lagi 1. þm. S-M., að eiginlega væri ekkert að marka kosningaúrslitin í sumar og allra sízt mætti af þeim ráða viðhorf kjósendanna til þessa máls. Þetta er að sjálfsögðu á mjög miklum misskilningi byggt. Stjórnarskrá okkar mælir svo fyrir, að þegar gerð er stjórnarskrárbreyting, þá skal efnt til kosninga, og hún fær svo ekki lagagildi, fyrr en hún hefur verið samþykkt óbreytt eða staðfest óbreytt á nýju Alþingi að afstöðnum slíkum kosningum. En hins vegar verða menn að gera sér grein fyrir því, að meðan slíkt ákvæði er í stjórnarskránni, þá getur aldrei farið hjá því, að önnur mál blandist jafnframt inn í kosningar, sem þó eru að verulegu leyti um stjórnarskrárbreytinguna og verður svo ætið, meðan sá háttur er þá ekki beinlínis á hafður, að stjórnarskrárbreyting öðlist t.d. staðfestingu, eftir að hún hefur verið samþykkt á Alþingi og eftir að þjóðaratkvgr. hefur farið fram um hana og staðfest hana. En þar sem þessi háttur er ekki hjá okkur, heldur er gert ráð fyrir kosningum og nýrri alþingissamþykkt, þá verður að sjálfsögðu óhjákvæmilegt, að önnur mál blandist jafnframt inn í slíkar kosningar. Og það liggur í hlutarins eðli, vegna þess að kjósendur urðu að sjálfsögðu að gera sér grein fyrir því í vor, að ef þeir, sem voru á móti stjórnarskrárbreytingunni, hefðu orðið í meiri hluta, þá hefðu ekki orðið neinar nýjar kosningar í haust og ekkert nýtt aukaþing. Þá hefði komið til þess, að leitað hefði verið hófanna um nýja stjórnarmyndun, miðað við þá skipan Alþingis, sem þá var fyrir hendi. Það var nokkuð látið í veðri vaka af áróðursmönnum Framsfl. og reyndar miklu fleiri þm. flokksins líka, að í vor ættu menn eingöngu að kjósa um stjórnarskrárbreytinguna. Það kom fram t.d. hjá hv. þm. Str. og formanni flokksins í útvarpsumr. fyrir kosningarnar, að menn ættu eingöngu að kjósa um stjórnarskrárbreytinguna, svo gætu menn í haust markað afstöðu sína í kosningunum, sem þá ættu fram að fara, til stjórnmálanna að öðru leyti, t.d. til vinstri stjórnarinnar o.s.frv. Auðvitað var þessum mönnum ljóst, að ef stjórnarskrárbreytingin eða þeir, sem voru á móti henni, hefðu orðið í meiri hluta, þá yrðu engar kosningar í haust og þess vegna væri ekki þá hægt að taka afstöðu í slíkum kosningum til annarra mála. Hér er þess vegna sá háttur hjá okkur, að þó að stjórnarskrárbreyting sé á ferðinni, þá hlýtur hún að einhverju leyti að blandast inn í eða viðhorf manna hljóta að einhverju leyti líka að miðast við önnur mál. En ég er hiklaust þeirrar skoðunar, að ekkert eitt mál hafi á nokkurn hátt haft svipuð áhrif á afstöðu manna í þessum kosningum eins og einmitt stjórnarskrárbreytingin, sem um var kosið. Og það er mikill misskilningur og fær ekki staðizt, sem fram kom hjá hv. 1. þm. S-M. við 1. umr. þessa máls, að t.d. Sjálfstfl., - og ég skal þá aðeins sérstaklega svara fyrir hann, - hafi gert tilraun til þess að draga úr áhrifum stjórnarskrárbreytingarinnar í kosningunum, þ.e.a.s. reynt að dylja mikilvægi þess máls og leggja allan þunga á annað, eins og t.d., að hér ætti ekki aftur að verða vinstri stjórn o.s.frv. Sjálfstfl. dró á engan hátt úr því, að kjósendurnir tækju afstöðu til stjórnarskrárbreytingarinna, og gerði í hvívetna í öllum sínum málflutningi, bæði í blöðum, á málfundum og í útvarpsumræðum fyrir kosningarnar, alveg sérstaklega grein fyrir því máli og við ekkert eitt mál hafði Sjálfstfl. jafnmikið að þessu leyti og einmitt kjördæmamálið, þar sem Sjálfstfl. gaf út sérstakt rit um kjördæmamálið og sendi það um gervallt landið, þar sem reynt var að reifa efnishlið málsins og gera grein fyrir afstöðu Sjálfstfl. til þess og beinlínis lögð á það áherzla, að kjósendur um gervallt land gerðu sér sem fyllsta grein fyrir þessu máli í þeim kosningum, sem fram undan væru. Ég hygg þess vegna, að einmitt í þetta skipti hafi kannske fengizt ótvíræðari úrskurður um afstöðu kjósendanna til stjórnarskrármálsins eða stjórnarskrárbreytingarinnar heldur en e.t.v. hefur áður verið í hliðstæðum kosningum og a.m.k. verða á engan hátt véfengdar alveg ótvíræðar niðurstöður í því máli, sem lýsa því, að mikill meiri hluti fólksins í landinu eða kjósendanna óskar eftir því, að þessi breyt. nái fram að ganga. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara nú á þessu stigi málsins að hefja nýjar umr. um efnishlið þessa máls. Ekkert eða mjög fá mál voru rædd eins mikið og þetta mál á þinginu fyrir kosningarnar, í blöðum fyrir kosningarnar og á mannamótum, svo að það er í sjálfu sér óeðlilegt að hefja á ný umr. um efnishlið málsins. Ég vil þess vegna að svo mæltu láta þetta nægja um málið, en meiri hl., eins og ég sagði, leggur til, að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Stjórnarskrárnefnd þessarar hv. d. hefur haldið tvo fundi um þetta mál og á síðara fundinum var málið afgreitt. Eins og hv. frsm. meiri hl. tók fram og getið er í nál. þess nefndarhluta, mælir meiri hl. með því, að frv. sé samþykkt. Við hv. þm. A-Sk., sem stöndum að áliti minni hl., sem útbýtt hefur verið nú í fundarbyrjun á þskj. 10, gerum sérstaka till. um meðferð málsins, sem prentuð er í því nál. á bls. 3. Ég ætla ekki að svo stöddu að gera aths. við þau ummæli, sem hv. frsm. meiri hl. lét falla varðandi úrslit kosninganna, en ég mun koma að því efni síðar. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er eitt þeirra þingmála, sem mesta andúð hafa vakið í landinu. Sú andúð á sér djúpar rætur. Ég hygg, að upphafsmenn frv. hafi enn ekki gert sér grein fyrir því til fullnustu, hve vinsældir þess eru litlar með þjóðinni. Meðal almennings á það sér hlutfallslega fáa formælendur, miðað við fylgi þeirra flokka, sem að því standa. Það var athyglisvert fyrir kosningarnar, a.m.k. víða, hvað fylgismenn Sjálfstfl., Alþfl. og Alþb. margir hverjir voru tregir til að tala um þetta mál. Um flest annað vildu þeir fremur tala. Af hálfu formælenda málsins hefur verið reynt að túlka það sem mannréttindamál. En þetta mannréttindamál, sem svo er nefnt, er að því leyti ólíkt öðrum mannréttindamálum, að það virðist enga hrifningu hafa vakið hjá neinum. Þeir, sem mannréttindanna áttu að njóta, hafa ekki gefið sig fram til að halda sína frelsishátíð. Það er eins og enginn taki það til sín, að aukin mannréttindi séu í boði. Nú mætti að vísu vænta þess, að fólkið fagnaði því, þar sem það á að fá fleiri fulltrúa, en áður á löggjafarþinginu. En sennilega er mönnum það ljóst á þeim stöðum, að þessa aukningu á fulltrúatölu þar var hægt að fá, að um það gat orðið samkomulag og ánægjan yfir þessari réttarbót, ef svo mætti að orði komast, hefur áreiðanlega minnkað hjá mörgum, þegar það kom í ljós, að hún var að nauðsynjalausu tengd réttarsviptingu hjá öðrum landsins börnum, sem vissulega standa ekki of vel að vígi í lífsbaráttunni. En jafnskjótt sem þetta frv. kom fram á Alþ. í vetur og raunar fyrr, um leið og fréttir tóku að berast um samtök þau, er að því stóðu og hvers efnis það mundi verða í aðalatriðum, þá tóku að streyma til Alþingis mótmæli víða að af landinu. Að þessum mótmælum stóð fólk úr öllum stjórnmálaflokkum. Fjöldi manna kvaddi sér hljóðs á opinberum vettvangi, héraðskunnir menn og þjóðkunnir, ég held úr flestum eða öllum kjördæmum landsins, til að mótmæla því, sem til stóð. Þarna komu fram í íslenzkum blöðum mótmælagreinar, sem voru svo snjallar eða af svo ríkum sannfæringarkrafti fram bornar, að þeirra mun lengi verða minnzt. Blaðagreinar af þessu tagi verða ekki til nema á stórum stundum í lífi þjóðarinnar, í sjálfstæðisbaráttu, í baráttu fyrir frelsi, í baráttu gegn yfirgangi og valdníðslu. Slíkar greinar geta menn lesið í blöðum frá fyrsta áratug þessarar aldar. Þannig var Íslendingum innanbrjósts eftir þjóðfundinn fyrrum og þannig var þeim innanbrjósts, sem nú tóku upp baráttu heima í héruðunum gegn framgangi þessa máls, sem hér er til umr. í dag í þessari hv. d. En hvað var það þá í þessu frv., sem reisti þessa mótmælaöldu og hvatti svo marga, sem sjaldan láta til sín heyra, til að tala til þjóðarinnar? Það var ekki ákvæði frv. um að fjölga þingmönnum, þó að sumum finnist að vísu fátt um þá ráðstöfun. Við þá breyt. gátu margir sætt sig sem lausn á erfiðu vandamáli. Það, sem mótmælunum olli, það sem baráttan hefur staðið um og stendur enn, eru ákvæðin í a– og b–lið 1. gr. frv. um það, að héraða- og kaupstaðakjördæmin öll utan Reykjavíkur skuli lögð niður, en í þeirra stað stofnuð 7 stór kjördæmi með hlutfallskosningum. Í öðru lagi töldu menn það glapræði að taka ákvæðin um kjördæmaskipun til fyrri meðferðar samkv. sérsamningi þriggja þingflokka í stað þess að ljúka heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar, eins og heitið hafði verið og búizt var við að gert yrði. Menn höfðu heldur ekki trú á því, að hin fyrirhugaða kjördæmaskipun hefði bætandi áhrif á val og störf þingmanna. Svo stór geta kjördæmin orðið, að þm. verði of smáir, sagði bóndi á Norðurlandi í vor. Í nál. minni hl. á þskj. 10 er í stuttu máli gerð grein fyrir nokkrum meginatriðum þeirra raka, sem andstæðingar frv. hafa borið fram gegn því á Alþ. og í kosningabaráttunni og þá sérstaklega þeim rökum, sem borin eru fram gegn afnámi kjördæmanna. Ég leyfi mér að vísa til þess, sem í nál. stendur um það efni. En þetta er ekki í fyrsta sinn, sem utan að komandi vald hefur viljað taka landsréttindi af íslenzkum mönnum. Það var reynt og gert fyrr á tímum, þegar landið í heild var hluti af ríki konunga í Noregi og Danmörk. Nú er komið að réttindum héraðanna og kaupstaðanna. Það er ekki útlent konungsvald, sem nú seilist til réttindanna. Það er flokkavaldið innlenda, vald flokksstjórnanna í höfuðstaðnum. Við erum að vísu ekki stödd á 14. öld. Þó er Ísland allt enn þá byggt afkomendum þeirra manna, er þá vörðu réttinn á Hegranesþingi og víðar. Og enn þóttust menn kenna Hákon hálegg og Álf úr Króki og þeirra svip á þessu máli. Þessi gerbreyting á kjördæmaskipuninni var á síðasta þingi knúin fram með ofurkappi og furðusterkri trú á það, að hægt sé að bjóða hinum almenna kjósenda hvað sem er, ef ráðamenn í flokki, sem kjósandinn hefur stutt, standa að því, sem gert er. Undirbúningur þessa stórmáls var í rauninni enginn. Það var gengið fram hjá mþn. í stjórnarskrármálinu, sem að sjálfsögðu hefði átt að fjalla um málið, áður en það var lagt fyrir Alþingi. 27 kjördæmi átti að leggja niður, án þess að t.d. forráðamenn sýslu- og bæjarfélaga væru spurðir, landið síðan hólfað sundur í 8 stór kjördæmi, án þess að nokkur ábyrgur aðili úti um land væri spurður, væri t.d. spurður um það, hvar heppilegast væri að setja takmörk þessara 8 kjördæma, ef þau áttu að koma á annað borð. Þessi ráðstöfun byggist m.ö.o. ekki á neinni rannsókn, ekki á samráði við neinn eða neinu eðlilegu samstarfi. Hún byggist á sérsamningi milli þriggja þingflokka, sem vilja fjölga þingmönnum sínum og nota aðstöðu sína til að efla flokkavald á kostnað héraðavalds í landinu. Við framsóknarmenn á Alþ. vildum, að þetta mál fengi sómasamlegan undirbúning milli þinga, til næsta þings. Þegar það fékkst ekki, lögðum við fram samkomulagstill. Við gerðum úrslitatilraun til að bjarga héraðakjördæmunum. Við lögðum fram ákveðnar till. um fjölgun þingmanna í þéttbýlinu, sem telja mátti sanngjarnar, og gerðum jafnframt ráð fyrir, að uppbætur héldust, þannig að þingmannatala yrði allt að 60. Við vorum reiðubúnir til að leggja fram lið okkar til að mynda samstjórn allra þingflokka til að reyna að leysa þetta mál og fleiri með samkomulagi, sem vel virtist hæfa á þeim hættutímum, sem nú eru fyrir þjóðina á ýmsan hátt. En svo mikill var því miður ákafi þeirra manna, sem að þessu máli standa, að við engu slíku var litið. Það sýndust þó vera almenn og einföld rök í þessu máli, að fólki í þéttbýlinu ætti ekki að vera það neitt sérstakt kappsmál að fá fulltrúatölu sína endilega aukna á þann hátt, sem fjölda manns um land allt væri sérstaklega á móti skapi, ef hægt var að fá sömu þingmannatölu á annan hátt með betra samkomulagi. Ég skil satt að segja ekki þá óbilgirni að geta ekki verið til viðtals um annað eins og þetta. En árangur af ábendingum í þessa átt varð enginn. Því var svarað, að óþarft væri að ræða þetta mál, því væri þegar til lykta ráðið og þar yrði engum stafkrók breytt. Með þessu hugarfari var kjördæmabyltingin ráðin á síðasta Alþ. Þeir, sem að kjördæmabyltingunni standa, kalla hana réttlætismál. Þeir segja, að stjórnarskráin sé ranglát í þessum efnum. Stjórnarskráin byggir á þeirri forsendu, að landið eigi að vera byggt. Hvers vegna? Vegna þess, að ef stórir landshlutar eru lagðir í eyði, er sjálfstæði þjóðarinnar í hættu, og stjórnarskrá verður að vera við það miðuð að tryggja, svo sem unnt er, sjálfstæði ríkisins. Til þess að stuðla að því, að héruðin haldist í byggð, ætlar stjórnarskráin þeim sjálfstæði, takmarkað sjálfstæði innan ríkisheildarinnar. Og þetta takmarkaða sjálfstæði er m.a. í því fólgið að áskilja þeim rétt til sérstakra fulltrúa á Alþ. og það eins þó að sum þeirra séu eitthvað fámennari en önnur. Það er misskilningur, að slíkur réttur fari í bága við almennar lýðræðisreglur. Og við Íslendingar ættum að fara varlega í það að vera með slíkt tal. Eða eigum við að halda því fram t.d., að það sé lýðræðisbrot í samstarfi þjóðanna, sem væntanlega fer vaxandi, að Ísland hafi þar eitthvað meiri atkvæðisrétt, en höfðatalan segir til um? Atkvæðisréttur getur byggzt á höfðatölu og það réttilega, eins og hann gerir nú hér á landi innan hvers kjördæmis. En hann getur líka byggzt á sjálfstæði eða sérstökum landsréttindum innan ríkisheildar. Það er ekkert einsdæmi, að landshlutar hafi sérstök landsréttindi af ýmsu tagi. Með þessum kjörum, þ.e.a.s. með landsréttindunum, eru þessir landshlutar þátttakendur í ríkisheildinni. Svona var það hér á þjóðveldisöld, svona er það enn, meðan kjördæmaskipunin helzt eins og hún hefur verið í meginatriðum, þ.e.a.s. grundvöllur kjördæmaskipunarinnar. Þau landsréttindi eru hefðbundin í augum manna, sem þeirra hafa notið, eitthvað líkt og eignarrétturinn eða mannhelgin eða friðhelgi heimilanna. Ríkisheildin hefur að sjálfsögðu ýmiss konar vald og máske löglegar aðferðir til að afnema hefðbundinn rétt af ýmsu tagi, líka landsréttindi með að takmarka sjálfstæði héraða. En með fullri gát skyldi slíkt gert. En eins og ég sagði áðan, var málið knúið fram á Alþingi, þingið rofið, af hálfu þeirra, sem að málinu stóðu, ekkert reynt til samkomulags í málinu. Og síðan var efnt til sérstakra kosninga vegna breytinga á stjórnarskránni. Þessum kosningum er nú lokið og frv. hefur verið lagt fyrir Alþingi í annað sinn. Hljóti það nú samþykki, þá er stjórnarskrárbreytingin gengin í gildi og þar með afnám kjördæmanna. Hæstv. forsrh., sem er nú víst ekki hér staddur á fundinum, sagði í framsöguræðu við 1. umr. þessa máls hér í hv. d. fyrir nokkrum dögum: „Má því með sanni segja, að þjóðin hafi látið vilja sinn í ljós um þessa breytingu á mjög ótvíræðan hátt, þar sem andstæðingar breytingarinnar hafa aðeins fengið stuðning rúmlega fjórða hluta þjóðarinnar.“ Þetta sagði hæstv. forsrh. Framsfl., sem einn flokka beitti sér gegn afnámi kjördæmanna, mun hafa hlotið 27.2% allra greiddra atkvæða í kosningunum og má að vísu kalla það 1/4 hluta eða rúmlega það. Í kosningunum 1953, sem helzt má nota til samanburðar á fylgi flokka, hlaut hann 21.9%. En af þessum úrslitum dró hæstv. forsrh. þá ályktun, að með sanni mætti segja, að þjóðin hefði látið vilja sinn í ljós um stjórnarskrárbreytinguna á mjög ótvíræðan hátt. Hann er ekki einn í sínum hóp um að halda þessu fram nú eftir kosningarnar. Blöð allra flokkanna þriggja, sem að breytingunni standa, munu hafa sagt eitthvað svipað og mjög áberandi hefur þessi staðhæfing verið í aðalmálgagni Sjálfstfl., Morgunblaðinu. Nú hefur hv. minni hl. stjórnarskrárnefndar hér í hv. d. tekið undir þessar staðhæfingar í áliti sínu á þskj. 7, þó að hv. frsm. meiri hl. gerði sér að vísu nokkurt far um í framsöguræðu sinni að draga úr þessari fullyrðingu í nál., og er það að vonum. Það þarf í raun og veru talsvert mikla óbilgirni til að segja annað eins og þetta og mér kemur það í rauninni á óvart um mæta menn, að þeir skuli ekki hliðra sér hjá að láta sér slíkt um munn fara eða leggja nafn sitt við svona fullyrðingar; því að ég tel alveg þvert á móti, að með sanni megi segja, að mjög mikið og allt of mikið skorti á, að þjóðin hafi látið vilja sinn í ljós um þetta mál í kosningunum. Allir hv. alþm. vita, að ég fer hér með rétt mál. Þúsundir kjósenda munu votta það, a.m.k. fyrir samvizku sinni. Að þessu skal ég nú víkja. Þegar þetta mál var til meðferðar á síðasta þingi í hv. Ed., var af hálfu framsóknarmanna rætt við fulltrúa frá hinum flokkunum um möguleika til að skilja atkvgr. um stjórnarskrárbreytinguna á einn eða annan hátt frá hinni almennu kosningu alþm., þannig að kjósendur ættu þess kost að láta í ljós á sérstakan hátt afstöðu sína til þessa máls, án þess að sú atkvgr. hefði áhrif á kosningu þm. Af hálfu hinna flokkanna voru þá þau svör veitt, að þeir gætu ekki fallizt á þjóðaratkvgr. í neinni mynd um þetta mál. Þeirra viðhorf var það, að kjósendur gætu látið sér nægja að láta í ljós vilja sinn með kosningu frambjóðendanna eða flokkslistanna. Vissulega þurfti þó enginn að ganga þess dulinn, að margur flokksmaðurinn hlyti að komast í vanda, ef ekki væri hægt að greiða atkvæði gegn málinu nema með því móti að greiða um leið atkvæði gegn flokki sínum eða frambjóðanda hans og að gera mætti ráð fyrir, að vani og flokkstryggð mætti sín þá mikils við kjörborðið. Síðan flokkaskipun komst í fast horf hér á landi, nær ákvæði 1. málsgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar um sérstakar alþingiskosningar vegna stjórnarskrárbreytinga ekki lengur tilgangi sínum, nema þá helzt því aðeins, að flokkarnir sjálfir stuðli beinlínis að því með því að hvetja menn til að kjósa um stjórnarskrárbreytinguna. En því fór mjög fjarri, að svo væri í þetta sinn. Frambjóðendur andstöðuflokks frv., þ.e.a.s. Framsfl., gerðu að vísu það, sem í þeirra valdi stóð, til þess að benda kjósendum á tilgang kosninganna og að taka bæri fyrst og fremst afstöðu til kjördæmamálsins og sama gerðu blöð þess flokks. En blöð þeirra flokka, sem að frv. stóðu, flokkanna sem höfðu neitað að fallast á sérstaka atkvgr. um málið samtímis kosningunum, - blöð allra þessara flokka og frambjóðendur þeirra yfirleitt héldu því þvert á móti fast að kjósendum, að stjórnarskrármálið væri ekkert höfuðmál í kosningunum, heldur aðeins eitt af mörgum, sem kjósa bæri um og sumt annað skipti jafnvel miklu meira máli, kosningarnar væru ekki frábrugðnar öðrum kosningum o.s.frv. Þar sem þessir flokkar höfðu margfaldan ræðutíma og blaðakost á við Framsfl., höfðu þeir að sjálfsögðu mjög góða aðstöðu til að koma á framfæri áróðri gegn því að láta kosningarnar snúast um stjórnarskrármálið og sú aðstaða var óspart notuð. Aðferðin var þá þessi: Fyrst er neitað að fallast á sérstaka atkvgr. samtímis kosningunum og þessi neitun byggð á þeirri forsendu, að kjósendur geti valið milli frambjóðenda eftir afstöðu þeirra til stjórnarskrárbreytingarinnar. Síðan, þegar að kosningum kemur, er svo kjósendum sagt, að einmitt þetta skuli þeir ekki gera. Og svo er endað á því eftir kosningar, að lýsa yfir opinberlega, eins og hæstv. forsrh. gerði og eins og gert er í áliti hv. meiri hl. stjórnarskrárnefndar, að nú megi með sanni segja, að vilji kjósenda í stjórnarskrármálinu hafi komið í ljós á mjög ótvíræðan hátt. Það má segja, að þetta eru kaldir karlar, sem að þessu standa. Nú mun það þykja sanngjarnt, eftir að ég hef látið svo um mælt, að ég finni orðum mínum stað og það skal ég líka gera, með leyfi hæstv. forseta. Alþýðublaðið, blað hæstv. forsrh., sagði hinn 31. maí s.l.: „Kosningarnar hljóta óhjákvæmilega að snúast fyrst og fremst um þá ríkisstj., sem hefur verið við völd fyrir kosningarnar. Þess vegna hljóta kjósendur nú fyrst og fremst að svara spurningum varðandi stjórn Alþfl.“ Síðan ber Alþýðublaðið fram fjórar slíkar spurningar varðandi stjórn Alþfl. Kjósandinn á að svara því, hvort hann hafi viljað utanþingsstjórn. Hann á í öðru lagi að taka afstöðu til dýrtíðarráðstafana Alþfl. Í þriðja lagi á hann að taka afstöðu til fjárlagaafgreiðslunnar og svo loks í fjórða lagi til kjördæmamálsins. Á eftir þessum fjórum spurningum kemur svo nokkru síðar fimmta spurningin og auðséð er, að blaðið telur hana raunar þýðingarmesta. Kjósandinn á eiginlega umfram allt að svara því, hvort hann ætli Alþfl. vaxandi hlutverk í þjóðlífinu. Ætli hæstv. forsrh. telji ekki, að með sanni megi segja, að þeirri spurningu hafi verið svarað á mjög ótvíræðan hátt? Ég kem þá næst að málgagni Alþb., Þjóðviljanum. Hinn 28. júní birti Þjóðviljinn í forsíðufyrirsögn kjörorð kosninganna, en það var að hans dómi, eins og það er orðað þar: „Aukin framleiðsla. Réttlát skipting auðs. Gegn kaupráni og kjaraskerðingu. Tryggjum sigur í landhelgismálinu. Ísland fyrir Íslendinga.“ Um þetta var fólki sagt að kjósa, þ.e.a.s., um þetta sagði Þjóðviljinn, aðalmálgagn Alþb., fólki að kjósa, þ.e.a.s. um framleiðslu- og launamál, landhelgismál og síðasta setningin á sennilega eitthvað við varnarliðið eða þess háttar, en málið, sem olli því, að Alþingi var rofið, fær ekki rúm í aðalfyrirsögn blaðsins á kjördaginn. Þetta hafði auðvitað sín áhrif. Ég þekki persónuleg dæmi og skal nefna eitt. Einn af fylgismönnum Alþb. í einu af kjördæmunum, sem á að leggja niður, mætur maður, lýsti í vetur opinberlega andstöðu sinni gegn afnámi kjördæmanna. Á framboðsfundi kvaddi þessi sami maður sér hljóðs. Eins og vænta mátti, þá stóð hann við það, sem hann hafði sagt. Hann var enn á móti afnámi kjördæmanna. En á kjördegi kvaðst hann þó verða að taka meira tillit til annarra mála, hann mundi þá kjósa sinn flokk sem fyrr. Annar fundarmaður benti þá á, að afnám kjördæmanna kynni í framtíðinni að reynast meiri háttar kjaraskerðing fyrir verkafólk þorpanna í dreifbýlinu og því miður er hætt við, að sú athugasemd kunni að hafa við einhver rök að styðjast. Það er meira af þessu tagi. Í Þjóðviljanum 24. júní, eða nokkrum dögum fyrr, er nokkuð ákveðin leiðbeining varðandi höfuðtilgang kosninganna. Þar er upplýst í fyrirsögn, að á Íslandi séu 600 milljónarar. Síðan segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Kosningarnar á sunnudaginn snúast um það, hvort þeir (þ.e.a.s. þessir 600 milljónarar) eiga að safna meiri gróða á lækkuðu kaupi launþeganna.“ Þær snúast um það. En þetta tal um milljónarana, það minnir mig á atvik, sem gerðist á fundi, sem ég var staddur á rétt fyrir kosningarnar. Þar stóð upp ungur bóndi til að ræða um afnám kjördæmanna. Hann spurði: Hvernig höfum við misnotað okkar rétt, þannig að nauðsyn beri til að svipta okkur þessum rétti? Höfum við notað hann til að létta af okkur störfum eða tryggja okkur óeðlilega góð lífskjör? Eða höfum við notað hann til auðsöfnunar? Eru milljónararnir hér? - Og svo leit hann kringum sig á fundinum, og þar var a.m.k. enginn milljónari. En frambjóðendum þríflokkanna, sem þarna voru, vafðist tunga um tönn. Það var von. Þeir fundu það víst vel, að það voru alveg óskyld mál og raunar andstæð að afnema kjördæmin og kjósa á móti milljónörunum. Og svo kem ég þá í þessum lestri loks að höfuðmálgagni Sjálfstfl. Morgunblaðinu og boðskap þess fyrir kosningarnar og þar er nú eins og oftar dálitið feitt á stykkinu og athyglisvert. Morgunblaðið sagði 16. júní: „Kjördæmabreytingin er mikið mál, en þó aðeins eitt af mörgum, sem nú er kosið um. Þeir, sem greiða Framsókn atkvæði nú, gera það því ekki vegna kjördæmamálsins, heldur af því, að þeir kjósa yfir sig á ný sams konar stjórnarfar og hér ríkti á vinstristjórnarárunum.“ Hvað segir nú hæstv. forsrh. um þetta og hvað segir t.d. hv. 1. þm. Reykv. (BBen), sem nú er forseti sameinaðs Alþingis? Hvað segir hv. frsm. meiri hl. stjórnarskrárnefndar, sem hér talaði áðan og flokksmenn hans? Þetta eru „þeirra eigin orð“, svo að notað sé heiti á útbreiddum kosningabæklingi frá Sjálfstfl. Var nú ekki von, að a.m.k. sjálfstæðismenn hikuðu við að kjósa um kjördæmamálið eftir þessa lexíu frá aðalmálgagni sínu, sem varaformaður flokksins og núverandi forseti sameinaðs þings stjórnar? Og geta svo sömu mennirnir sagt á eftir, að með sanni megi segja, að þjóðin hafi á ótvíræðan hátt látið vilja sinn í ljós um kjördæmamálið? Nei, það geta þeir ekki sagt og það gerði þjóðin heldur ekki á ótvíræðan hátt. Því miður skorti mjög mikið á, að svo væri og það er eins og ég hef fært rök að í þessari ræðu hér að framan, þar er að mjög miklu leyti áróðri flokkanna sjálfra um að kenna. Ég hef rakið þetta nokkuð, þennan áróður fyrir kosningarnar, þennan áróður þeirra, sem að stjórnarskrárbreytingunni standa, fyrir því, að menn skyldu ekki láta kosningarnar snúast um það mál, sem var tilefni þingrofsins og kosninganna. Ég hef rakið það til þess að menn geti eða eigi af þeim orsökum enn auðveldara með að gera sér ljóst, að það hlaut að fara svo, að mjög mikið vantaði á, að afstaða yrði tekin til málsins í venjulegum þingkosningum. Ég hef rakið þetta vegna þess, að við minnihlutamenn í stjórnarskrárnefnd berum fram till. - um sérstaka meðferð þessa máls. Minni hl. telur, að úr þessu, sem mistókst í kosningunum, að verulegu leyti fyrir þann áróður, sem ég hef vikið að hér að framan, að úr því sé rétt og skylt að bæta eftir föngum og að enn sé hægt að gera ráðstafanir til þess, að vilji kjósenda komi fram, áður en málið hlýtur afgreiðslu á Alþingi. Minni hl. telur, að hægt sé að koma þessum ráðstöfunum í kring án þess að fella frv. að svo stöddu eða breyta því. Þetta er hægt að gera með því að fresta aukaþinginu nokkurn tíma og láta, á meðan þinghlé er, fara fram almenna atkvgr. í hverju kjördæmi um það meginatriði frv., sem átökum veldur hér á Alþingi og annars staðar, þ.e.a.s. hvort leggja skuli niður kjördæmin öll utan Reykjavíkur og taka upp í þeirra stað stór hlutfallskosningakjördæmi. Slík atkvgr. væri að vísu ekki lagalega bindandi. En þess er að vænta, að þm. tækju eðlilegt tillit til hennar við afgreiðslu málsins og jafnframt væri komið í veg fyrir, að það haldi áfram, sem nú á sér stað, að fjöldi kjósenda um land allt, sem kaus flokka sína eða frambjóðendur þeirra í kosningunum 28. júní, liggur óréttilega undir því ámæli að hafa viljað leggja kjördæmin niður. Ef till. minni hl. verður samþ. við þessa umr., þá ætti atkvgr., sú almenna atkvgr. í hverju kjördæmi, sem gert er ráð fyrir í tillögunni, að geta farið fram sunnudaginn 23. ágúst n.k. og ef til vill fyrr. Þegar að lokinni talningu í kjördæmunum gæti aukaþingið komið saman og afgreitt frv., hvernig svo sem sú afgreiðsla þá yrði. Kosningar til Alþingis gætu síðan farið fram síðari hluta októbermánaðar, ef þeirra reynist þörf. Ef till. minni hl. verður samþ., má væntanlega gera ráð fyrir, að hæstv. ríkisstj. aflaði sér heimildar til þingfrestunar, ef á þarf að halda, þar sem málið mundi að öðrum kosti ekki koma til frekari meðferðar á aukaþinginu. Ég leyfi mér svo að öðru leyti að vísa til nál. minni hl. á þskj. 10 og þeirrar till. til rökstuddrar dagskrár, sem prentuð er á því þskj.



Herra forseti. Frsm. minni hl. stjskrn. hefur nú gert svo skýra grein fyrir áliti minni hl. og þeirri till., sem þar er fram borin, að ég þarf ekki að gera það sérstaklega að umræðuefni. En þetta mál, stjórnarskrárfrv., sem hér liggur fyrir, er svo veigamikið mál, að eðlilegt er, að það sé rætt á nokkuð breiðum grundvelli og þau áhrif, sem það hlýtur að hafa í þjóðfélaginu og vil ég því leyfa mér við þessa umr. að fara um málið nokkrum orðum. Þegar þetta frv. eða frv. samhljóða því, sem hér liggur fyrir, var lagt fram s.l. vor, þá var það kynnt þjóðinni af málgagni hæstv. ríkisstj., Alþýðublaðinu, með stórfyrirsögn yfir þvera forsiðu, sem hljóðaði þannig: „Þetta er mesta breyting, sem gerð hefur verið á þingræðisskipulagi Íslendinga, síðan Alþingi var endurreist.“ Með þessari breyt., þessari mestu breyt., sem gerð hefur verið á þingræðisskipulagi Íslendinga nokkuð á aðra öld, er stefnt að því, eftir því sem fylgismenn málsins segja, að búa til í landinu stórar og sterkar félagsheildir, stærri og sterkari félagsheildir, en sýslurnar eru. Þróunin í þjóðfélaginu hefur yfirleitt verið á þann veg nú að undanförnu, að það hefur verið stefnt að því að smækka félagsheildirnar fremur, en að stækka þær. Þannig er því farið um bæjarfélögin og sýslurnar, að þess eru mörg dæmi, að sýslufélög hafa verið klofin og þeim skipt í tvö lögsagnarumdæmi. Hið sama er að segja um sveitarfélögin. Þar hefur verið stefnt að því að smækka félagsheildirnar og mörgum sveitarfélögum verið skipt, en yfirleitt hefur þróunin ekki verið sú að steypa þeim saman. Svipað á sér stað t.d. um búnaðarsamböndin, hinn frjálsa félagsskap bændastéttarinnar. Þegar breytingar hafa verið gerðar á félagsheildum í landinu, þá hefur það verið meginregla, að frumkvæði að þeim breyt. hefur komið fram frá því fólki, sem hlut á að máli og Alþ. því aðeins samþ. breyt. eða haft afskipti af þessum málum með löggjöf, að fyrir hafi legið ótvíræður vilji fólksins, sem í hlut á. Það er að sönnu hægt að finna þess dæmi í sögunni, að stofnað hafi verið til félagsheilda á annan hátt. Ömtin, sem var ákveðið visst verksvið í þjóðfélaginu um nokkurra áratuga skeið, voru sett upp með valdboði ofan frá, með fyrirskipun frá stjórnarvöldunum, en ekki að frumkvæði fólksins heima í héruðunum. Og skipun amtanna eða stöðu þeirra í þjóðfélaginu var stundum breytt með konungsúrskurði, eins og t.d. þegar vestur- og suðuramtið voru sameinuð með konungsúrskurði 1872. Og með þessu skipulagi, sem var búið til ofan frá, var stefnt að því á vissan hátt að búa til sterkar félagsheildir. Það voru sett ákvæði um, að kosin skyldu amtsráð, sem sýslunefndirnar áttu að kjósa og hélzt sú skipan um hríð í þjóðfélaginu. En þegar stjórnarvöldunum þótti henta skömmu eftir aldamótin, þá voru ömtin og þetta skipulag allt, sem hafði verið sett upp á þennan hátt með valdboði ofan frá, afnumið, amtsráðin lögð niður á árunum 1904-1905 og amtsskipulagið numið úr gildi. Og hvaða spor eiga svo þessar stóru félagsheildir, sem þannig var komið upp, í okkar þjóðfélagi? Þau spor eru næsta óglögg. Amtsskipulagið varð aldrei rótfast hér á landi, einkum að ég ætla vegna þess, að það var ekki sett upp með áhuga og fyrir atbeina fólksins sjálfs, sem þar átti hlut að máli. Þeir, sem að þessu frv. standa, segja í sambandi við þetta mál, að sýsluskipanin, eins og hún er nú, sé í raun og veru úrelt og við umr. um þetta mál á síðasta þingi voru sýsluskipaninni í raun og veru valin hin hæðilegustu orð, hún sé vaxin upp af því sæði, sem erlendir konungar sáðu hér á landi á mestu niðurlægingartímum þjóðarinnar, o.s.frv. Af því mætti draga þá ályktun, að þeir, sem að þessu frv. standa, vilji í raun og veru, að í kjölfar þess komi gerbreyting á sýsluskipaninni, afnám sýslnanna og að myndaðar verði stærri félagsheildir, eins og þeir tala svo mikið um. En það er eftirtektarvert, að þeir, sem þannig tala, haga framkvæmd málsins og gerð þess allri á þann veg, að þeir binda sýsluskipanina í sjálfri stjórnarskránni. Ef það væri alvara að stefna að því að gerbreyta sýsluskipaninni, þá hefði verið alls kostar eðlilegt að afmarka þessi nýju, stóru kjördæmi með landfræðilegum heitum, finna þeim landfræðileg takmörk, t.d. að Vesturlandskjördæmi næði frá Hvalfirði að Gilsfirði o.s.frv. En í stað þess að þetta sé gert, þá er það þvert á móti bundið í stjórnarskrárfrv., að Vesturlandskjördæmið skuli ná yfir Borgarfjarðarsýslu, Akraneskaupstað, Mýrasýslu, Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, Dalasýslu o.s.frv. um allt land. Ef það ætti að framkvæma það, sem talað er um, að styrkja félagsheildirnar heima fyrir, sýslufélögin, þá virðist þurfa að breyta stjórnarskránni samkv. þessu frv. aftur til þess að ná því marki. En ef sýsluskipanin á að haldast, eins og frv. sjálft bendir til, þá verða sýslurnar áfram fjárhagsheildir, hvorki veikari né sterkari, þó að þetta kjördæmafrv. verði samþ. Þær verða fjárhagsheildir, sem verða áfram að leysa þau verkefni, sem þeim hefur verið ætlað og þær þurfa að leysa. En þetta mál, þetta stjórnarskrármál, raskar sögulegri þróun, samfelldri þróun, sem átt hefur sér stað a.m.k. nokkuð á aðra öld. En þrátt fyrir það að svo sé og þetta mál allt svo veigamikið í rauninni, þá vildu fylgismenn málsins ekki láta síðustu kosningar til Alþ. snúast um þetta mál, heldur fyrst og fremst um önnur mál, eins og frsm. minni hl. stjskrn., hv. þm. N–Þ. (GíslG), hefur fært hér skýr rök fyrir. Íslenzka lýðveldið er eitt hið minnsta af hinum sjálfstæðu ríkjum heims. En sá réttur, að það megi setjast á bekk með stórveldum, þar sem málefni þjóðanna eru rædd, er ekki grundvallaður á fólksfjölda íslenzku þjóðarinnar eða fjármagni hennar og svo verður ekki a.m.k. í náinni framtíð, heldur er það fyrst og fremst sögulegur réttur. En eins og þjóðfélagið í heild á sinn sögulega rétt, þá eiga héruðin í landinu líka vissan sögulegan rétt, sem þeim er næsta dýrmætur. Nú segja fylgismenn þessa máls: Hinn sögulegi réttur héraðanna er lítils virði. Hann á að víkja. En í stað þess eiga að koma nýjar reglur og meginefni þeirra er það, að fólksfjöldinn á hverjum stað, höfðatalan og fylgi flokkanna á að ráða. - Og svo segja fylgismenn þessa máls, að þessar nýju reglur, sem þeir beiti sér fyrir að koma á, eigi að verða til hagsbóta héruðunum sjálfum. í því sambandi er ástæða til að spyrja: Hver hefur átt frumkvæðið að þessum breytingum? Hefur það frumkvæði verið úti í héruðunum eða annars staðar? Og hvar er að finna þær samþykktir utan úr héruðunum, þar sem skorað hefur verið á stjórnarvöldin að beita sér fyrir þessari breytingu? Þær samþykktir liggja ekki fyrir, en þvert á móti höfðu Alþ. borizt á sínum tíma mjög mörg mótmæli víðs vegar að gegn þeirri breyt., sem hér á að lögleiða. Og nú er sagt, að þetta mál þurfi að knýja fram til þess að auka lýðræðið í landinu og auka mannréttindin, þetta sé mannréttindabarátta. Það er að sönnu fögur hugsjón, að jafnrétti þegnanna sé sem mest. En jafnrétti þegnanna er ekki eingöngu í því fólgið, að kosningarrétturinn fari eftir fólksfjölda á hverjum stað. Ég hygg, að það þurfi allvíða að svipast um í þjóðfélaginu til þess, að jafnréttið sé þá framkvæmt á öðrum sviðum jafnframt. Og það er viðurkennt í lýðræðisríkjum víða um heim, að eðlilegt sé, að kjósendur í höfuðborgunum, þar sem stjórnarvöldin hafa aðsetur, séu fleiri á bak við hvern þingmann heldur en kjósendur í landshlutum, sem eru mjög fjarri aðsetri stjórnarvaldanna. Það er að sönnu meginatriði lýðræðis, að sem flestir félagshópar og flestar stefnur fái aðstöðu til þess að túlka skoðanir sínar fyrir almenningi. En það er ekki nema annar þáttur lýðræðisskipulagsins. Þingræðisskipulagið grundvallast á því í framkvæmd, að það myndist meiri hl., að það myndist úrskurðarvald, sem leysir málefni þjóðfélagsins, þar sem þeim er ráðið til lykta. Af því sprettur það, að þó að þess megi finna dæmi erlendis, að ríkisstjórnir séu kosnar hlutfallskosningu af fulltrúum löggjafarþinganna, þá er það alger undantekning. Meginreglan hjá þjóðum, sem fylgja lýðræði og þingræðisskipulagi, er sú, að um framkvæmdarvaldið myndist meiri hl. og minni hl., að það fáist úrskurðarvald, en ekki að framkvæmdarvaldinu sé dreift í jöfnum hlutföllum nákvæmlega á hendur allra. Það er líka eftirtektarvert, hvaða rök eru færð fyrir þessu máli öðrum þræði. Til dæmis sá flokkurinn, fjölmennasti flokkurinn, Sjálfstfl., sem beitir sér nú mjög fyrir þessu máli, hefur það sem eina af aðalröksemdum sínum fyrir málinu, að það þurfi að koma kjördæmaskipuninni í það horf, að festa í þjóðmálum geti náðst. Menn geta nú svona nokkurn veginn rennt grun í, hvað í þessu felst. Það kann að vera, að það þyki ekki óaðgengilegt, að kjördæmaskipunin skipti valdinu í landinu þannig, að það geti myndazt meiri hl. eins flokks og þannig geti festa í þjóðmálum náðst. En þá er ekki stefnt að því að dreifa valdinu nákvæmlega í réttum hlutföllum við fulltrúafjölda flokkanna á Alþingi. Og þegar litið er til mannréttindanna, sem þetta frv. á að veita, þá verður manni að spyrja: Hvernig er því háttað með mannréttindin í hinum frjálsu félagssamtökum, t.d. verkalýðsins, sem hafa sett sér sínar eigin kosningareglur án nokkurrar þvingunar, án nokkurrar lagaþvingunar af hálfu Alþingis? Er því ekki þannig varið nú í dag um t.d. stærstu verkalýðsfélögin, sem kjósa mjög marga fulltrúa í trúnaðarstöður, t.d. á Alþýðusambandsþing, að sá flokkurinn, sem aðeins fær meiri hl. í kosningunni, fái alla fulltrúana kosna? Eru ekki mannréttindi til staðar í þessum frjálsa félagsskap verkalýðsins? Og hvað veldur því, að þeir hafa ekki lagt á það áherzlu að koma þar á sams konar, svipuðu eða sambærilegu skipulagi og stefnt er að að koma á um alþingiskosningar með þessu frv. Þá er talað um það í sambandi við þetta mál, að það þurfi að koma á staðarlegu jafnrétti í sambandi við kosningar til Alþingis. Í því sambandi verður að gæta þess, að þegar ákveðið er, hvað hver flokkur fær marga uppbótarþingmenn kjörna, þá eru talin saman og lögð til grundvallar öll atkvæði, sem sá flokkur fær á landinu. Það er í raun og veru atkvæðamagn þéttbýlisins, sem skilar ákveðnum fjölda uppbótarmanna inn á þing í viðbót við hina kjördæmakjörnu. Og það hefur verið sagt sem meðmæli með þessu frv., að líkur bentu til, að fullur jöfnuður mundi nást milli flokka, ef kosið yrði eftir því skipulagi, sem stefnt er að að koma á samkv. frv. En þegar tillit er tekið til uppbótarþingsætanna og ef það tekst að koma á fullum jöfnuði milli flokka, þá er í raun og veru ekki lengur heldur hægt að tala um staðarlegt misrétti, þá er ekkert eftir annað en það, að uppbótarmennirnir eiga e.t.v. ekki allir lögheimili eða aðsetur í þéttbýlinu. En jafnvel það hefur meiri hl., sem stendur að þessu máli, á valdi sínu að fá lagfært í sambandi við kosningalögin, ef hann sjálfur leggur áherzlu á, hann hefur vald til þess hér á hv. Alþ., svo að það er hans mál. Þá er það fært fram sem rök fyrir þessu máli, að breyt. muni auka stéttarlegt jafnrétti í kosningunum. Hv. 3. þm. Reykv. (EOl), sem var einn af flm. þessa máls á síðasta þingi, sagði orðrétt hér í þessari hv. d. við 1. umr. þessa máls nú fyrir fáum dögum: „Þetta er sjálfsagt mál fyrir verkafólk. Fátækir verkamenn í kaupstöðum landsins eiga að hafa sama rétt eins og hver annar Íslendingur við alþingiskosningar.“ Þeirri furðulegu fullyrðingu hefur verið slegið fram í sambandi við þetta mál, að með núv. kjördæmaskipun gæti farið svo, að þó að allir launþegar í landinu stæðu saman við kosningar, þá fengju þeir samt ekki meiri hl. á Alþ., þetta væri því réttindabarátta launþega í landinu öðrum þræði. Þegar þetta er athugað, þá er auðsætt, að þessi fullyrðing fær á engan hátt staðizt. Það fólk, sem fær tekjur sínar greiddar með peningum og kalla má launþega, er í heild mikill meiri hl. þjóðarinnar. En í þeim flokki, í launþegahópi, eru alls ekki einungis fátækir verkamenn í kaupstöðum, heldur m.a. menn, sem bezta aðstöðu hafa í þjóðfélaginu. Það er svo þáttur út af fyrir sig, að liðsmenn hv. 3. þm. Reykv., sem keppa úti í héruðunum, og raunar fleiri fylgismenn þessa máls halda því mjög fram þar, að bændur, sem margir séu einyrkjar, eigi fyrst og fremst samstöðu með verkamönnunum og eigi að kjósa t.d. Alþb., en ekki því, að allur launþegahópurinn út af fyrir sig eigi samstöðu í þjóðfélaginu. En ef þetta er rétt, þegar talað er úti í héruðunum, þá er eðlilegt að taka einnig tillit til þess í sambandi við þetta mál, þegar réttur borgaranna í þjóðfélaginu er metinn. En ef við lítum nú á þetta í þrengri merkingu og skoðum aðstöðu verkamanna út af fyrir sig í sambandi við kjördæmaskipunina, þá er það svo, að t.d. í því kjördæmi, sem ég er fulltrúi fyrir, þá voru í heild mun færri kjósendur á bak við þm. en hér í Rvík. Svo hefur ávallt verið, síðan Alþ. var endurreist og grundvöllur núv. kjördæmaskipunar lagður. En sá munur hefur að sönnu aukizt nú á síðari árum með vexti höfuðborgarinnar. En atkvæði verkamannsins á Hornafirði vegur nákvæmlega jafnmikið og atkvæði bóndans inni í sveitinni og atkvæði embættismannsins í héraðinu. Og atkvæði forstjórans og yfirmannsins hér í Reykjavík hefur líka alveg nákvæmlega jafnmikið gildi og atkvæði verkamannsins út af fyrir sig. Það er því ekki rökrétt hugsun, þegar því er slegið fram í sambandi við þetta mál, að með því sé verið að koma á stéttarlegu jafnrétti við alþingiskosningar. Þeir, sem þannig tala, miða orð sín sennilega helzt við það, að það séu ákveðnir flokkar, þar sem verkamenn séu aðilar að. Þegar það er athugað, liggur næst að líta á atvinnuskiptingu þjóðarinnar, eins og hagstofan hefur fundið eftir manntali að hún sé. Samkvæmt skýrslum hagstofunnar er atvinnuskipting þjóðarinnar þannig, að af öllum starfandi mönnum í landinu eru 58.5% verkamenn og til viðbótar því tæp 8%, sem eru einyrkjar og eftir röksemdafærslum t.d. frambjóðenda Alþb. og fleiri, sem þetta mál styðja, eiga einyrkjarnir í sveitinni fulla samstöðu með verkamönnum. Þetta er því milli 60 og 70% þjóðarinnar. En niðurstaðan af síðustu alþingiskosningum var sú, að þeir flokkar, sem sjálfir kalla sig verkalýðsflokka, fengu samtals um 27% kjósenda í landinu. Þegar á þetta er litið, er auðsætt, að jafnvel tæpur helmingur verkamanna, eins og hagstofan skiptir þjóðinni í atvinnugreinar, fylgir þeim flokkum, sem sjálfir kalla sig verkalýðsflokka. Það má einnig líta til þess, að atvinnuvegirnir eru mjög misjafnir að því leyti, hve mikill hluti af því fólki, sem við þá starfar, er verkamenn. Það er kunnugt, að verzlunin t.d. á langmest ítök hér í Reykjavík og í þéttbýlinu. En eins og hagstofan skiptir fólkinu í atvinnustéttir, þá eru aðeins rúm 18% þess fólks, sem í heild vinnur að verzluninni, - þeim atvinnuvegi, - verkafólk, en t.d. við fiskveiðar eru nærri 86% af því fólki, sem við þann atvinnuveg vinnur, verkafólk. Nú er það kunnugt, að fiskveiðar eru undirstöðuatvinnuvegur víða úti um landsbyggðina, en verzlun, iðnaður og ýmislegt fleira eru mjög veigamiklar atvinnugreinar hér í höfuðstaðnum og í þéttbýlinu. Af þessu er auðsætt, að hlutfallslega meiri hluti kjósendanna úti um land telst til verkalýðsstéttarinnar beinlínis, heldur en hér í þéttbýlinu. Þessi röksemd, að með þessu frv. sé stefnt að því að koma á stéttarlegu jafnrétti, fær því ekki heldur staðizt. Með þessu frv. er, eins og við framsóknarmenn höfum oft bent á, lyft undir það, að stjórnmálaflokkum fjölgi í landinu. Það verður bætt aðstaða til nýrrar flokksmyndunar. En það hlýtur að leiða af sér aukna skiptingu á atvinnustéttunum milli stjórnmálaflokka og stefnir því sízt að því að færa atvinnustéttirnar saman að því er stjórnmálabaráttuna snertir. Nei, þegar þetta mál er brotið til mergjar, þá er það augljóst, að grundvöllur þess og það, sem að baki því liggur, er að jafna metin milli stjórnmálaflokkanna í landinu. Það er að reyna að koma á auknu jafnrétti milli flokkanna og í samræmi við það áttu flokksstjórnirnar og flokksforingjarnir, sem beita sér fyrir þessu máli, frumkvæði að þeirri stjórnarskrárbreytingu, sem hér er til umræðu. En þá er á það að líta, hvaða horfur eru á, að þetta jafnrétti milli flokkanna náist, ef frv. verður samþykkt nú og kosningar fara fram samkvæmt hinni nýju skipan. Eftir síðustu kosningar birtu nokkur blöð útreikninga um það, hvernig þingsæti hefðu fallið að óbreyttum atkvæðatölum milli flokkanna, ef kosið hefði verið eftir því fyrirkomulagi, sem stefnt er að að koma á samkvæmt þessu frv. Það er fróðlegt í sambandi við þetta mál að gera sér grein fyrir því, hvernig þetta hefði fallið. Ég geri ráð fyrir, að þeir útreikningar, sem birtust í nokkrum blöðum og voru samhljóða, séu réttir og það megi leggja þá til grundvallar, þegar á þetta er litið. Og þá er það fróðlegt, hvernig jafnrétti milli flokka, hvernig valdaaðstaðan í landinu á að breytast frá því, sem var t.d. á síðasta kjörtímabili, þegar þetta mál var tekið upp, samkvæmt þessum útreikningum. Á síðasta kjörtímabili var það svo, að Sjálfstfl. hafði 19 þm., þ.e.a.s. 36.7% þingsætanna. Eftir nýju skipaninni á hann að fá, með þeim atkvæðatölum, sem komu í ljós við síðustu kosningar, 27 þm., eða 45% þingsætanna. Framsfl. hafði 17 þm., þ.e.a.s. 32.7% þingsæta, á að fá 17 þm., þ.e.a.s. 28.3% þingsæta, þegar miðað er við þingmannafjöldann, fjölgunina upp í 60 þm. Alþb. hafði 8 þm., þegar þetta mál var tekið upp, þ.e.a.s. 15.3% þingsætanna, á að fá 9 þingmenn samkvæmt síðustu atkvæðatölum, þ.e.a.s. 15% þingsætanna. Alþfl. hafði 8 þm., 15.3% þingsæta, á að fá 7 þm, þ.e.a.s. 11.7% þingsætanna. Þegar á þetta er litið, er það auðsætt, hvernig fer um jafnréttið milli flokkanna samkvæmt þessari nýju skipan, að það er aðeins einn flokkurinn, Sjálfstfl., sem fær aukið valdssvið hér á hv. Alþingi samkvæmt hinni nýju skipan. Ég skal ekkert um það fullyrða, hvort forustumenn verkalýðsflokkanna hafa gert sér grein fyrir þessu í öndverðu, áður en þjóðinni var hrundið út í þær deilur, sem skapast um þetta mál, eða hvort auðmýkt þeirra og undirgefni gagnvart Sjálfstfl. er á svo háu stigi, að þeir segi: Hann á að vaxa, en við að minnka. En það er ýmislegt, sem bendir þó til þess, að forustumenn verkalýðsflokkanna, sem tóku þá ákvörðun að hefja deilur um þetta mál og knýja það fram, sjái nú ýmsa hluti betur eftir kosningarnar heldur, en þeir gerðu í öndverðu. Það er næsta eftirtektarvert, að þessa daga, nú þegar verið er að vinna að lokaafgreiðslu þessa máls, - þessa máls, sem þríflokkarnir kalla mannréttindamálið, málið, sem á að auka lýðræðið í landinu, o.s.frv., - þá sendir. hv. 3. þm. Reykv., sem var einn af flm. frv. á siðasta þingi, frá sér neyðarkall opinberlega, einmitt þessa daga. Og tónarnir í neyðarkallinu eru m.a. þannig: Úrslit síðustu alþingiskosninga eru viðvörun til verkalýðshreyfingarinnar um, að nú séu síðustu forvöð að stöðva þá óheillaþróun, sem við blasir, ef svo er fram haldið sem verið hefur s.l. 13 ár. Á 13 árum hafa verkalýðsflokkarnir þannig tapað upp undir tíunda hluta þjóðarinnar yfir til borgaraflokkanna. En ein er höfuðorsök þessarar hættulegu þróunar, sem ekki verður um deil, og hún er sú, að öll þessi ár hafa verkalýðsflokkarnir barizt hvor við annan í stað þess að standa saman og vinna hvor með öðrum að öllum þeim málum, sem þeir eru sammála um. - Og svo eru síðustu tónarnir í neyðarkallinu þannig: Á þetta að ganga svona áfram? Og það er skírskotað til samvizku manna, samvizku almennings og þeirra forustumanna Alþfl., sem kallinu er sérstaklega beint til. Það er augljóst, að kjördæmaskipunin, sem enn er í gildi, hefði út af fyrir sig getað skilað verkalýðsflokkunum eins mörgum fulltrúum og tryggt þeim jafnmikil áhrif á löggjafarþingi og þeir höfðu t.d. 1946, eins og forustumaður Alþb. bendir á. Hér kemur allt annað til. Það er svo út af fyrir sig eftirtektarvert, að þessu neyðarkalli skuli fyrst og fremst vera beint til forustumanna Alþfl., sem hafa stundum áður fengið miður virðuleg heiti hjá forustumönnum Sósfl., - mannanna, sem forustumenn Sósfl. hafa t.d. sagt um á prenti, að „Alþfl. með foringjavaldi sínu sé höfuðstoð og stytta burgeisastéttarinnar á Íslandi,“ eins og segir orðrétt í kommúnistískum fræðum. En allur almenningur hlýtur að skilja, að í þessu neyðarkalli felast játningar manna, sem nú sjá kannske ýmislegt betur en þeir sáu fyrir í öndverðu. Í þessu kalli felast raunar djúpir kveinstafir, þungur áfellisdómur um eigin athafnir á stjórnmálasviðinu undanfarin ár. Og þeir alþýðumenn, sem skilja þetta og gera sér rétta grein fyrir þróun mála, verða æ fleiri og fleiri. Þeir finna það, að þessi áfellisdómur er réttmætur. Þá er það einn þáttur í þessu máli, að fylgismenn þess hafa látið það koma fram opinberlega, á mjög skýran hátt, að með því að knýja það fram muni mega takast að hnekkja valdi samvinnuhreyfingarinnar í landinu. Það vill nú svo til, að þróun hins frjálsa félagsskapar í þessu landi hefur orðið mjög samhliða þróun Alþingis sjálfs. Fáum árum áður en Alþingi var endurreist var fyrsta búnaðarfélagið stofnað í þessu landi og jafnframt því að Alþingi hefur vaxið að veg og valdi á undanförnum tíma, þá hefur þessi frjálsi félagsskapur, búnaðarfélagshreyfingin, líka vaxið bæði að útbreiðslu og þau verkefni, sem hann hefur tekið sér fyrir hendur að leysa, hafa orðið æ stærri með hverjum áratug, sem liðið hefur. Rétt fyrir síðustu aldamót var komið fastri skipan á þessa félagsmálahreyfingu með stofnun Búnaðarfélags Íslands. Og nú á allra síðustu áratugum hafa verið leyst af hendi stórvirki í sveitum landsins á vegum þessa félagsskapar. Ríkisvaldið með Alþingi í broddi fylkingar hefur að sönnu veitt mjög mikilsverða aðstoð og hvatningu til þessara framfara, en framkvæmdirnar sjálfar hafa ekki hvílt á herðum ríkisvaldsins og þær eru of stórfelldar til þess, að það sé hægt að leysa þær með einkaframtakinu út af fyrir sig. Lausnin hefur verið fundin þannig, að hinn frjálsi félagsskapur bændastéttarinnar hefur tekið að sér framkvæmdirnar og leyst þau verkefni af hendi með þeim ágætum, sem þjóðkunnugt er. En einmitt þegar hinn frjálsi félagsskapur bændanna leysir þessi verkefni, þá myndar hann sínar eigin félagsheildir, ekki eftir þeirri stefnu, sem allt þetta frv. byggist á, að steypa saman í stærri og stærri heildir, heldur þvert á móti á þann veg að skipta búnaðarfélögunum sjálfum í smærri félagsheildir, oft eftir landfræðilegum staðháttum að einhverju leyti, í ræktunarsamböndin. Svipað má segja um samvinnuhreyfinguna. Það er jafnan talið svo, að upptök samvinnuhreyfingarinnar megi rekja til svo að segja nákvæmlega sama tíma og þegar Alþingi var endurreist. - Það er talið svo, að fyrsta kaupfélagið hafi verið stofnað í Bretlandi í desember 1844. En það er eftirtektarverð staðreynd, sem Íslendingar hafa ef til vill ekki gert sér eins ljósa og vera skyldi, að það voru íslenzkir bændur, sem í raun og veru voru brautryðjendur samvinnuhreyfingarinnar. Íslenzkir bændur höfðu myndað félagasamtök, nokkru áður en fyrsta kaupfélagið í Bretlandi var stofnað, t.d. félagasamtök í Þingeyjarsýslu undir forustu kennimannsins á Hálsi í Fnjóskadal. Síðan hefur þessi frjálsi félagsskapur þróazt samhliða þróun Alþingis. Og þau verkefni, sem hann hefur leyst af hendi, hafa vaxið og stækkað og sú þjónusta aukizt, sem hann hefur veitt í þjóðfélaginu. Nú er seilzt svo langt í leit að rökum fyrir þessu máli, sem hér liggur fyrir, að það er talið leggja grundvöll að því, að auðið sé að hnekkja gengi og áhrifum samvinnuhreyfingarinnar frá því, sem nú er. Og kappgjarnir flokksforingjar, sem beita sér fyrir þessu máli, kynda glæður í flokkssmiðjum sínum og slá í sífellu rógmálm, sem á að vera nothæft vopn til að vega að samvinnuhreyfingunni. Foringjar samvinnumanna, innan þings og utan, svara fyrir sig og það er margsýnt, að rógmálmurinn stenzt ekki í skylmingum við þá. En fólkið úti um landsbyggðina, sem á skömmum tíma hefur lyft grettistaki í búnaði með frjálsri samvinnu og félagsstarfi, fólkið, sem sjálft sannreynir gildi samvinnufélaganna og þá mikilvægu þjónustu, sem þau veita í sambandi við atvinnulíf og viðskipti, getur vel myndað sér sjálfstæða skoðun á samvinnuhreyfingunni og metið réttilega gildi hennar án leiðbeininga kappgjarnra flokksforingja. Þetta fólk temur sér ekki kröfugöngur, en það er yfirleitt gætt því eðli alþýðumannsins, sem öndvegisskáld tveggja þjóða hafa lýst af djúpum skilningi, Stephan G. Stephansson m.a. þannig: Smiðju lífsins er ég í minn eigin gæfusmiður. Á lífsins steðja stæla má í starfað dagsverk hverja þrá. Þetta fólk gerir greinarmun á réttu og röngu. Það vegur og metur að staðaldri málfærslu flokksblaðanna og finnur vel, af hvaða toga hún er spunnin. Og það mun svara fyrir sig, hvenær sem tækifæri gefst og hvernig sem kjördæmaskipunin verður. Og því fastara sem rógmálmurinn er sleginn, sem á að verða vopn til að vega að samvinnuhreyfingunni, þeim mun ákveðnara mun svar þess verða. Þetta mál er allt svo mikilvægt, að það eru full rök fyrir þeirri till., sem við í minni hl. berum fram, að þjóðin fái enn aðstöðu til þess að segja álit sitt á málinu, áður en það verður tekið til lokaafgreiðslu og þau orð, sem ég hef nú látið falla um málið, eru m.a. rökstuðningur fyrir því.



Herra forseti. Ég skil það vel, að forgöngumenn þessa máls kysu helzt, að það gengi þegjandi og hljóðalaust í gegnum þingið að þessu sinni. Á þessari óskhyggju þeirra er einföld skýring. Hún er sú, að talsmenn hinnar fyrirhuguðu kjördæmabreytingar hefur alltaf brostið og brestur enn frambærileg rök málstað sínum til stuðnings. En hitt þykir mér raunar einkennilegra, að forgöngumenn málsins skuli ekki treysta sér betur, en raun ber vitni um til þess að sitja í þingdeildarsal og hlusta á mál manna, því þó að þeir geti sjálfsagt tekið undir með manninum, sem sagði: Ég er ekki kominn hingað til þess að láta sannfærast, - þá skilst manni þó, að þeir séu nú kosnir á þetta þing til þess að sitja þar. En hvað sem því líður, þá geta framsóknarmenn vitaskuld ekki látið að óskum kjördæmabyltingarmanna í þessu efni. Þeir hljóta enn sem fyrr að halda uppi vörnum fyrir hin fornu héraðakjördæmi. Þeir hljóta enn sem fyrr að mæla sín varnaðarorð. Þeir hljóta enn að freista þess að fá lagfæringu á þessari fyrirhuguðu stjórnarskrárbreytingu, svo að hún samrýmist betur, en nú er til stofnað, bæði hagsmunum hinna einstöku kjördæma og þjóðarinnar í heild. Ég mun nú leyfa mér að fara hér við þessa umr. málsins nokkrum orðum um hina fyrirhuguðu stjórnarskrárbreytingu. Því miður verður ekki hjá því komizt, að í því máli mínu gæti nokkurra endurtekninga frá því, sem áður hefur verið sagt um þetta mál, bæði á þessu þingi og eins á hinu fyrra þingi, sem málið hafði til meðferðar. En ég vona þá, að það metist mér til afsökunar, að ég hef ekki átt þess kost að tala um þetta mál hér á þessum stað fyrr og í annan stað hitt, að þetta mál er svo mikilvægt í alla staði, að það verðskuldar vissulega, að það sé rætt ýtarlega og að því sé að öllu leyti gaumur gefinn. Allir hljóta að játa, að stjórnarskrárbreyting sú, sem hér er um að tefla, felur í sér stórkostlega breytingu á kjördæmaskipun og kosningatilhögun, miklu stórkostlegri og gagngerðari breytingu, en nokkru sinni hefur átt sér stað áður, allt frá því að við fyrst fengum stjórnarskrá árið 1874. Með þessari fyrirhuguðu stjórnlagabreyt. eru öll núverandi kjördæmi utan Reykjavíkur þurrkuð út og í stað þeirra tekin upp tiltölulega fá, en stór kjördæmi. Kosningafyrirkomulaginu er gerbreytt, horfið með öllu frá einfaldri meirihlutakosningu og í stað þess hvarvetna upp teknar hlutfallskosningar. Auk þess er svo þm. fjölgað úr 52 upp í 60. Um þetta síðastnefnda atriði, þingmannafjölgunina, er út af fyrir sig ekki ágreiningur á milli þingflokka. Framsfl. hefur til málamiðlunar tjáð sig reiðubúinn til að fallast á þá þingmannatölu, sem stjskrfrv. gerir ráð fyrir, enda verði þm. fjölgað með svipuðum hætti og áður hefur átt sér stað, þ.e.a.s. með upptöku nýrra kaupstaðakjördæma og með fjölgun þm. í Reykjavík og á Akureyri. Framsfl. hefur því viljað og vill fallast á þá aukningu á fulltrúatölu kaupstaðakjördæmanna, sem í stjórnarskrárbreytingunni felst, enda verði hinum gömlu héraðakjördæmum þá þyrmt. - Allir eru þannig sammála um að taka tillit til hinna gífurlegu fólksflutninga, sem átt hafa sér stað tvo s.l. áratugi og veita hinum nýju þéttbýlisbyggðum rétt til sérstakra fulltrúa á Alþingi. Ágreiningurinn er því um tvö og aðeins tvö grundvallaratriði, kjördæmaskipunina og kosningatilhögunina, um það, hvort öll núverandi kjördæmi utan Reykjavíkur skuli niður lögð og hvort innleiða skuli hlutfallskjör um land allt. Það er um þessi efni, sem deilan snýst. Enginn sæmilega skynugur maður getað neitað því, að hér sé um að ræða gerbreytingu á grundvallaratriðum stjórnskipulagsins. Í rauninni ættu því allir gætnir og greindir menn að geta orðið sammála um það, að til þvílíkra gerbreytinga skuli ekki stofnað á stjskr., nema til þeirra sé knýjandi þörf. Sú siðferðislega skylda hvílir á formælendum þessarar stjórnarskrárbreytingar að leiða gild rök að því, að hin núverandi kjördæmaskipan með hæfilegum leiðréttingum, sem alls enginn ágreiningur er um, sé óviðunandi og þurfi gerbreytingar við. Og í annan stað ættu þeir að réttu lagi að sýna fram á, að líkur séu til, - því að um það atriði verður ekki fengin nein bein sönnun eða óyggjandi vissa, - að líkur séu til þess, að hin nýja kjördæmaskipan og hið nýja kosningafyrirkomulag muni gefast vel í reyndinni. Án þess að slíkt liggi fyrir, er óskynsamlegt að stofna til jafngagngerðrar breytingar á gamalreyndu skipulagi og hér er gert. Því fer nú að mínum dómi víðs fjarri, að formælendum þessarar stjórnarskrárbreytingar hafi tekizt að færa fram haldgóð rök fyrir þessu tvennu, sem ég minntist á. Þeim eru ekki tiltæk nein frambærileg rök fyrir því að leggja hin gömlu kjördæmi niður. Öll þeirra rök, sem rök mega kallast, lúta að því, að rétta þurfi hlut þéttbýlisins við Faxaflóa, sem þeir telja að hafi búið við skarðan hlut að undanförnu. En um það atriði er bara alls ekki deilt í þessu máli eða þessu sambandi. Um það er alls enginn ágreiningur á milli flokka og enginn ágreiningur á milli þessara flokka þriggja, sem standa að þessari fyrirhuguðu stjórnarskrárbreytingu og nú má ef til vill, fara að kalla stjórnarflokka alla saman,og á milli Framsfl., enda þótt það sé svo annað mál, sem ég mun hér ekki ræða frekar að sinni, að í raun og veru hefur þéttbýlið hér við Faxaflóa ekki yfir neinu að kvarta út af samskiptum sínum við landsbyggðina. Það eru alls engin rök fram borin fyrir því, að jafna þurfi aðstöðuna innbyrðis á milli þeirra kjördæma, sem ætlunin er að steypa saman, enda ekki kunnugt, eins og reyndar hefur verið rakið hér áður, að úr þeim kjördæmum hafi borizt neinar óskir, hvað þá heldur kröfur um slíka samsteypu og það er ekki heldur kunnugt, að þar hafi nokkrir úfar eða ágreiningur risið með nágrannakjördæmum af þeim ástæðum, að atkvæðafjöldi á bak við þingmenn þeirra hafi verið eitthvað mishár, né heldur að vart hafi orðið neins metings þeirra í milli af þessum ástæðum. Þvert á móti hafa - eins og greint var frá hér af síðasta ræðumanni - úr ýmsum þessara kjördæma eða frá fyrirsvarsmönnum þeirra, svo sem sýslunefndum, borizt ákveðin mótmæli gegn samsteypu kjördæmanna. Það væri auðvitað einnig auðvelt að jafna á milli hinna einstöku kjördæma, ef þess þætti þörf, án þess að leggja þau niður, t.d. með því að úthluta uppbótarþingsætum á annan veg, en nú er gert og til þess hefði ekki einu sinni þurft stjórnarskrárbreytingu. Formælendur þessa stjskrfrv., sem hér liggur fyrir til umr., hafa ekki sýnt fram á, hvorki við þessa umr. né áður fyrr, að þess sé að vænta, að nýtt og betra stjórnarfar hefjist í þessu landi, eftir að hin gömlu kjördæmi hafa verið að velli lögð. En auðvitað ætti það sjónarmið fyrst og fremst að ráða gerðum manna í þessu máli, en ekki ímyndaðir flokkshagsmunir eða flokkaumhyggja. Formælendur þessarar stjórnarskrárbreytingar hafa ekki heldur sýnt fram á það, að aðstaða íbúanna í kjördæmunum, sem niður skal leggja, muni batna við breytinguna, að áhrif þeirra á löggjöf og landsstjórn muni fara vaxandi til hagsældar fyrir hinar dreifðu byggðir. Ónei. Sannleikurinn er sá, að við meðferð málsins á þessu þingi hafa formælendur stjskr.-breyt. alls enga tilraun gert til þess að rökstyðja málstað sinn og við meðferð málsins á síðasta þingi fengust þeir helzt ekki til að ræða málið og báru vægast sagt fram heldur fátækleg rök fyrir jafngagngerðum breytingum á grundvallaratriðum stjórnskipunarinnar og hér er um að ræða. En sé litið yfir málflutning talsmanna kjördæmabyltingarinnar, svo sem hann áður hefur birzt í málgögnum þeirra og á málþingum og hér á hinu háa Alþ., að því litla leyti sem þeir hafa þar reynt að benda á atriði máli sínu til styrktar, virðast mér það einkum hafa verið fimm ástæður, fimm höfuðröksemdir, sem fram hafa verið bornar til stuðnings eða réttlætingar þeirra málstað og þær eru þessar: Í fyrsta lagi eins konar réttlætissjónarmið, að jafna þurfi aðstöðuna á milli kjósenda í hinum einstöku kjördæmum. Í öðru lagi, að nauðsynlegt sé, að kosningafyrirkomulagið sé eitt og hið sama, hvar sem er á landinu. Í þriðja lagi, að einmenningskjördæmin þurfi að hverfa úr sögunni. Í fjórða lagi, að hlutfallskosningar tryggi rétt minni hlutans. Og í fimmta og í síðasta lagi kemur nú rúsínan í pylsuendanum, sem í munni margra sjálfstæðismanna a.m.k. virðist vera höfuðskýringin á aðför þessari að hinum gömlu kjördæmum, sem sé sú, að fyrirhuguð stjskr.-breyt. sé nauðsynlegt eða hæfilegt andsvar við kosningasamvinnu Framsfl. og Alþfl. 1956, að breytingin á kjördæmaskipuninni og kosningatilhöguninni sé hefndarráðstöfun fyrir þá kosningasamvinnu, sem þeir kölluðu venjulega áður Hræðslubandalag, en upp á siðkastið stundum með öðru enn ljótara nafni, sem sé Klækjabandalag. Ég mun nú síðar í ræðu minni víkja að þessum sýndarröksemdum og hrekja þær lið fyrir lið. En áður en ég kem að því, vil ég fyrst gera nokkra grein fyrir því, hvers vegna ég tel þessa fyrirhuguðu stjskr.-breyt. stórlega varhugaverða og beinlínis hættulega, bæði fyrir íbúa hinna einstöku kjördæma, sem niður skal leggja og fyrir þjóðfélagið í heild. Ég mun nú ekki hér að sinni víkja neitt að upptöku málsins á síðasta Alþ. né að aðdraganda þess öllum; enda þótt hann væri auðvitað með eindæmum. Ég mun ekki hér heldur, a.m.k. ekki að svo stöddu, ræða það, hversu fráleitt það er að taka hér til meðferðar nú aðeins einn þátt hins svokallaða stjórnarskrármáls, kjördæmamálið, í stað þess að láta fram fara þá heildarendurskoðun stjskr., sem flestar ríkisstjórnir hafa heitið að láta framkvæma, allt frá því að lýðveldið var endurreist 1944, en einlægt hefur verið svikið, enda hafa þessi efni verið rækilega rakin og skýrð hér áður - eða á síðasta Alþ. - af framsóknarmönnum. Ég mun aðeins ræða efnishlið málsins, og mun ég þá fyrst víkja að sjálfri kjördæmabreytingunni, en síðar að kosningatilhöguninni, en þetta tvennt er algerlega sitt hvað, enda þótt allt of margir rugli þessu saman og tali um þetta í einum graut. Stjórnarskrárbreytingarnar 1934 og 1942 voru t.d. ekki nema að sáralitlu leyti kjördæmabreytingar og ekki nema að því leyti til, að af stjórnarskrárbreytingunni 1942 leiddi upptöku eins nýs kjördæmis, Siglufjarðar. Hins vegar fólu þessar stjórnarskrárbreytingar 1934 og 1942 í sér auk þingmannafjölgunar mjög mikilvægar breytingar á kosningatilhögun. Eins og ég hef áður sagt og öllum er ljóst, er með kjördæmabreytingunni verið að leggja niður öll núverandi kjördæmi landsins utan Reykjavíkur, þurrka þau gersamlega út. Langflest þessara kjördæma eiga að baki sér langa sögu, því að í meginatriðum hefur kjördæmaskipunin verið óbreytt allt frá því Alþingi var endurreist árið 1845, nema hvað kaupstaðakjördæmi hafa smám saman bætzt við. Kjördæmaskipunin var samkvæmt alþingistilskipun frá 1843 byggð á sýsluskiptingu landsins og á raunar rætur sínar í hinni fornu goðorða- og þingaskipun. Núverandi kjördæmi hvíla því á sögulegum grunni, eru aldagamall arfur og falla með eðlilegum hætti saman við aðra umdæmaskiptingu landsins, enda var umdæmaskipting þessi í öndverðu byggð á landfræðilegum staðháttum, sem engin stjórnlög fá breytt. Það liggur í augum uppi, að það hlýtur að valda mikilli röskun og margvíslegum óþægindum og ófyrirsjáanlegum óþægindum að hverfa þannig algerlega frá hinni gömlu og fastmótuðu kjördæmaskipan og taka í þess stað upp algerlega ný kjördæmi, sem hvorki styðjast við né falla saman við nokkra aðra umdæmaskiptingu, sem fyrir er í landinu. Hin fyrirhuguðu kjördæmi svífa þannig algerlega í lausu lofti. Þau hafa ekki sérstaklega nein sameiginleg málefni umfram þau málefni, sem sameiginleg eru öllum landsins börnum, sem sameiginleg eru öllum kjördæmum landsins. Svo að ég nefni t.d. dæmi frá því svæði, þar sem ég er kunnugastur, þá get ég t.d. spurt: Hvað er sameiginlegt með Vestur-Húnavatnssýslu og Siglufirði umfram það, sem öllum kjördæmum er sameiginlegt? Og hvað er það þó hjá því, sem er á Austfjörðum eða í Austurlandskjördæmi og í Vestfjarðakjördæmi, þar sem staðhættir gera það að verkum, að byggðirnar eru miklu sundurskildari, heldur en þó á Norðurlandi? Allt frá 1845 hefur ekkert kjördæmi verið lagt niður. Hins vegar hefur nokkrum nýjum kjördæmum verið bætt við á liðnum áratugum vegna aukinnar byggðar á ákveðnum stöðum, og nokkrum tvímenningskjördæmum hefur verið skipt í einmenningskjördæmi. Þingmönnum höfuðstaðarins hefur og smám saman verið fjölgað, eftir því sem íbúatala hans hefur vaxið. Þá leið á enn að fara að dómi Framsfl., leggja núverandi kjördæmaskipan til grundvallar, en gera á henni eðlilegar lagfæringar í samræmi við breytta byggð og búsetu fólksins. Á hinn bóginn tel ég það hið mesta glapræði að gerbylta í einu vetfangi allri kjördæmaskipan landsins og raska þannig grundvelli stjórnskipulagsins. Það er að mínum dómi fásinna að kasta þannig í fljótræði öllum hinum gömlu kjördæmum fyrir róða. Það þarf þung rök til svo gagngerrar breytingar. Þau gildu rök eru ekki fyrir hendi. Hin gömlu kjördæmi eru helguð af langri reynslu, eiga sér sterk ítök í hugum fólksins og eru studd gildum hagkvæmisrökum. Mér virðast þessar ástæður, að við höfum lengi búið við þessi kjördæmi og að þau hafa lengst af verið talin sjálfsögð og eðlileg og hefur þó aldrei veríð fullkomið samræmi á milli þeirra þannig, að íbúatala eða kjósendatala þeirra hafi verið hin sama í hlutfalli við þingmenn þeirra, - mér virðast þessar ástæður vera þungar á metum, þegar spurning rís um það, hvort nú eigi allt í einu að varpa þessari kjördæmaskiptingu með öllu fyrir borð. Höfum við nú efni á því, Íslendingar, á þessum umbrota- og upplausnartímum að kasta á glæ gamalreyndri og rótgróinni skipan? Ég segi nei. Kjördæmabyltingarmenn gera að vísu lítið úr hinum sögulegu rökum í þessu máli. En við skulum varast að tala með lítilsvirðingu um söguleg rök. Hin sögulegu rök hafa löngum reynzt okkur Íslendingum haldgóð. Svo var í sjálfstæðisbaráttunni og svo mun enn reynast í landhelgismálinu, ef þeir menn, sem með þau mál fara, vildu og fengjust til þess að sinna hinum sögulegu rökum þar. Því hefur að vísu verið haldið fram af skillitlum mönnum og óskyggnum á íslenzka sögu, að hin gömlu héraðakjördæmi megi okkur í léttu rúmi liggja, því að ákvörðun um þau sé eiginlega af erlendri rót runnin, þar sem alþingistilskipunin hafi á sínum tíma verið gefin út af dönskum konungi. Að því er jafnvel látið liggja í Bláu bókinni, - þessari hérna, - sem Sjálfstfl. dreifði út fyrir kosningar og hv. frsm. meiri hl. n. drap á og er nú sannarlega blá, bæði að umbúðum og innihaldi, - það er jafnvel látið liggja að því þar, að ákvörðunin um kjördæmi hafi verið andstæð óskum Íslendinga og gagnstæð vilja Jóns Sigurðssonar, hann hafi viljað fylgja annarri stefnu í því efni. Þetta er alrangt og villandi. Það er að vísu rétt, að alþingistilskipunin var gefin út af Danakonungi, svo sem var um öll lagaboð íslenzk á þeim tíma. En uppkast að þessari tilskipun og þar með ákvörðun kjördæmanna var gerð af hinni einu ráðgefandi samkomu, sem þá var til í landinu, embættismannanefndinni svokölluðu. Embættismannanefndin lagði einmitt til þá kjördæmaskipan, sem lögleidd var, enda höfðu um hana komið fram áður tillögur af hálfu Íslendinga, og danska stjórnin hróflaði ekkert við tillögum nefndarinnar að þessu leyti. Á þessari eðlilegu kjördæmaskipan hefur síðan verið byggt í grundvallaratriðum, og Íslendingar höfðu á þessum árum engan hug á breytingum á kjördæmaskipuninni. Um það er fyrir hendi glöggur vitnisburður frá Þjóðfundinum. Fyrir Þjóðfundinn lagði danska stjórnin, svo sem kunnugt er, frv. til laga um stöðu Íslands í fyrirkomulagi ríkisins og um ríkisþingskosningar, þ.e.a.s. frv. til eins konar stjórnlaga fyrir Ísland. Þetta frv. fór til n. á Þjóðfundinum. Þessi nefnd klofnaði. Meiri hluti hennar, 8 af 9, með Jón Sigurðsson í broddi fylkingar hafnaði frv. stjórnarinnar og bar nýtt frv. fram um stjórnskipun Íslands. En hvað sagði þessi meiri hluti um kjördæmaskipunina, en í frv. stj. hafði verið byggt á sömu kjördæmaskipan og áður, en lagt til, að sum kjördæmanna yrðu gerð að tvímenningskjördæmum? Jú, meiri hluti nefndarinnar sagði þetta, með leyfi hæstv. forseta, og það má lesa í Þjóðfundartíðindum á bls. 529: „Með því að nefndin álítur það ógerandi að skipta landinu í kjördæmi með hér um bil jöfnum fólksfjölda, þá verðum vér að vera fastir á þeirri skoðun, sem stjórnin hefur fylgt í frv. þessu, að yfirgnæfandi ástæður séu fyrir því að halda hinni gömlu kjördæmaskipan eða lögsagnarumdæmum, eins og þau eru nú.“ Undir þetta nál. skrifar Jón Sigurðsson o.fl. ágætir menn. Hitt er svo allt annað mál, að Jón Sigurðsson vildi fjölmennara þing og vildi, að sum kjördæmanna væru tvímenningskjördæmi. Ég hef ekki getað orðið þess var eða séð það, að Jón Sigurðsson hafi nokkru sinni gert tillögur um breytingar á kjördæmaskipun landsins. Í stjórnarskrárfrumvörpum þeim, sem flutt voru á öldinni sem leið og allmörg voru, held ég að aldrei hafi verið gerðar neinar tillögur um breytingar á kjördæmaskipun landsins. Það er fyrst í áliti nefndar, sem fékk til meðferðar kosningalagafrv. á Alþ. 1901, að því er hreyft, að gera þurfi slíkar breytingar eða breytingar á kosningatilhögun og það er eftir áskorun eða að frumkvæði þeirrar n., að Hannes Hafstein ráðherra leggur svo síðar fram sitt kosningalagafrv., sem mjög oft hefur verið vitnað til í þessum umr., fyrst 1905 og svo síðar 1907. En á það má nú minna, að þegar Hannes Hafstein lagði fram frv. sitt á Alþ. 1907 og þegar hann fylgdi því úr hlaði, þá sagði hann einmitt þessi orð, með leyfi forseta: „En flestir hafa þó látið í ljós, bæði í sýslunefndum og á héraðsfundum, að þeir aðhyllist helzt einmenningskjördæmi.“ Þetta má lesa í B–deild Alþingistíðindanna frá 1907, bls. 2.090. Eigi að síður lagði Hannes Hafstein fram þetta frv. En frsm. meiri hl. n., sem fékk þetta frv. Hannesar Hafsteins til meðferðar, Jón Magnússon, segir frá því í sinni framsöguræðu, en hann lagði á móti samþykkt frv., að á rúmum 30 þingmálafundum í 20 kjördæmum hafi verið samþykkt ályktun um málið og þær ályktanir gangi allar á móti málinu nema ein. Þannig var nú stemmingin fyrir þessu máli 1907 og vitaskuld var það í samræmi við þá stemmingu, að þetta frv. Hannesar Hafsteins eða stjórnarinnar á Alþ. 1907 var fellt. Það fær því vissulega ekki staðizt, þegar þess er gætt, sem ég hef nú rakið, þegar því er haldið fram, að kjördæmaskipunin sé af erlendri rót runnin og að hún hafi verið ákveðin, svo sem gert var, gagnstætt vilja landsmanna sjálfra og að menn hafi verið óánægðir með hana. Þvert á móti er það alveg víst og liggur alveg ljóst fyrir, að þessi umdæmaskipting hefur lengst af þótt sjálfsögð og eðlileg, og hefur þó, eins og ég hef áður drepið á, íbúatala hinna einstöku kjördæma frá öndverðu verið misjöfn. Ég held því fram, að það sé óskynsamlegt að gera jafngagngerar breytingar og hér eru ráðgerðar á svona gamalreyndu, hefðbundnu skipulagi, án þess að fyrir liggi nokkrar óskir þar um frá íbúum hinna einstöku kjördæma. Ég tel ekki réttlætanlegt að gera slíkar breytingar, nema sýnt sé, að meiri hluti kjósenda á hverju fyrirhuguðu kjörsvæði sé samsteypunni meðmæltur, enda hafi það þá verið kannað með tryggilegum hætti, hver viljaafstaða þeirra til málsins er. Formælendur kjördæmabreytingarinnar hafa reynt að halda því fram, að betra væri að eiga fyrir fulltrúa 5–6 þm. úr stóru kjördæmi en 1–2 úr sýslu eða kaupstað, að betra væri þannig að eiga hlutdeild í 5–6 þm. en eiga sérstaklega fyrir sig 1 eða 2 fulltrúa. Ef þessi rök væru rétt, ættu þau auðvitað að leiða til þess, að landið væri allt gert að einu kjördæmi. Það ætti þá að vera bezt að eiga þannig hlutdeild í 60 þingmönnum. En þetta eru alger falsrök, eins og auðveit er að sanna með einföldum dæmum og oft hefur verið gert í þessum umræðum. Á framboðsfundum í því kjördæmi, Skagafjarðarsýslu, sem ég var í, nefndi ég það t.d. eða bar fram þá spurningu, hvort t.d. smæstu hrepparnir í Skagafjarðarsýslu mundu telja sér ávinning að því, að farið væri að kjósa sýslunefndina í einu lagi með hlutfallskosningu, í stað þess að þeir kysu sérstakan fulltrúa fyrir sig, eins og nú er. Ég held, að það hafi ekki komið eitt einasta jákvætt svar við þeirri spurningu. Og ég tók enn fremur annað dæmi og það má taka það hér: Mundu Íslendingar telja það til hagræðis fyrir sig á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, að Ísland hætti þar að eiga sinn sérstaka fulltrúa, en í stað þess væri t.d. tekið upp sameiginlegt hlutfallskjör á öllum fulltrúunum frá Evrópu? Ég hygg, að Íslendingar mundu sízt af öllu telja sér þá breytingu til hagsbóta. Sannleikurinn er sá, að við kjördæmabreytinguna hlýtur afstaðan á milli þingmanns og kjósanda nokkuð að breytast. Hin persónulegu tengsl á milli kjósanda og þingmanns hljóta að rofna að talsverðu leyti. Nú eru kjördæmin yfirleitt ekki stærri en svo, að þingmenn, a.m.k. ef þeir eru ekki því skemur, þekkja flesta íbúa kjördæmis persónulega. Þeir verða gerkunnugir högum og þörfum umbjóðenda sinna og verða þess þar af leiðandi betur umkomnir, en ella, að gæta hagsmuna þeirra í hvívetna. Þeir hafa með höndum ýmiss konar þjónustu eða erindisrekstur fyrir fólkið í kjördæmi sínu, sem því er áreiðanlega til mikils hagræðis. Í hinum fyrirhuguðu stóru kjördæmum verður þingmanni vitaskuld ókleift að kynnast öllum umbjóðendum sínum persónulega. Fundahöldum og ferðalögum um kjördæmi verður miklu síður við komið. Þingmanni verður af eðlilegum ástæðum ókleift að annast ýmiss konar fyrirgreiðslu fyrir kjósendur með sama hætti og tíðkazt hefur. Það má sjálfsagt með nokkrum rétti segja, að slíkt fyrirgreiðslustarf eða þjónusta liggi utan við hið eiginlega þingmannsstarf, en hingað til höfuðstaðarins liggja nú svo margar leiðir og þarf svo margt að sækja, að ég hygg, að hinum einstöku kjördæmum þyki það ekki einskis nýtt að eiga sér hér sérstaka þingmenn til slíkrar fyrirgreiðslu. Í hinum stóru kjördæmum verður fyrst og fremst kosið um flokka, en ekki um menn. Stjórnmálaflokkar eru að vísu nauðsynlegir, en okkur vantar þó ekki flokka. Okkur vantar miklu fremur einstaklinga, sem fólkið ber traust til. Sannleikurinn er sá, að við kjördæmabreytinguna missa kjósendur í hinum einstöku kjördæmum það aðhald, sem þeir hafa nú að þingmanni. Hann verður þeim óháðari, en verður aftur á móti háðari sínum flokki og það er þetta, sem í mínum huga er höfuðatriði og mælir sterklega gegn hinni fyrirhuguðu breytingu. Ég álít, að kjósendur eigi að hafa aðstöðu til að velja sér menn, en ekki bara flokka, þegar þeir kjósa sér þingfulltrúa. Það er m.a. af þessari ástæðu, sem ég persónulega hef alltaf verið og er fylgjandi einmenningskjördæmafyrirkomulagi. Ég lít svo á, að það sé varhugavert að ýta undir flokkavaldið með þeim hætti, sem þessi fyrirhugaða stjórnarskrárbreyting hlýtur að gera. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar að sinni um sjálfa kjördæmabreytinguna, en ætla þessu næst að víkja að breytingunni á sjálfri kosningatilhöguninni, þ.e.a.s. að því, að hlutfallskjör skuli alls staðar innleitt. Því skal ekki neitað, að ýmislegt má fram færa hlutfallskosningum til gildis. Í sumum tilfellum verða þær taldar bezt við eiga. Þar sem samtímis á að kjósa marga menn í einu úr sama umdæmi, er hlutfallskosning eðlilegust. En hinu verður heldur ekki neitað, að hlutfallskosningum til Alþingis fylgja stórir annmarkar. Það eru allar líkur til þess, að þær muni leiða til flokkafjölgunar, smáflokkamyndunar, hrossakaupa, vandræða um stjórnarmyndanir, stjórnarkreppu, í stuttu máli til glundroða og upplausnar. Þessar afleiðingar hlutfallskosninga til þjóðþinga má hvarvetna rekja. Það er athyglisvert, að hin elztu þingstjórnarlönd og þau lönd, þar sem lýðræðisstjórnarhættir standa föstustum fótum, hafa aldrei innleitt hjá sér hlutfallskosningar. Svo er í Bretlandi og svo er í Bandaríkjunum og mörgum öðrum enskumælandi löndum. Þar er kosið einfaldri meirihluta kosningu og þar hafa menn þótzt geta fullnægt öllu réttlæti án þess að hverfa til hlutfallskosninga. Um skeið áttu hlutfallskosningar og þá einkanlega á fyrstu áratugum þessarar aldar, þá áttu hlutfallskosningar allmiklu fylgi að fagna víða um lönd og mörg ríki innleiddu hjá sér hlutfallskosningar þá, en nú eru menn orðnir reynslunni ríkari. - Fundarhlé. Herra forseti. Þegar ég lauk ræðu minni áðan, þá hafði ég gert nokkra grein fyrir, hverjir annmarkar fylgdu hlutfallskosningakerfi samkvæmt dómi reynslunnar, þar sem það er jafnvel svo, að jafnvel stórveldi hafa orðið að hverfa frá lýðræðisstjórnarháttum, af því að stjórnarformið var orðið óstarfhæft vegna sundrungar og upplausnar. Þannig fór t.d. fyrir Þýzkalandi, þ.e.a.s. Weimar-lýðveldinu svonefnda og þannig fór nú síðast fyrir Frakklandi. Hvernig halda menn t.d. að það hafi verið að stjórna í Þýzkalandi árið 1932, þegar flokkar þar í landi voru orðnir milli 20 og 30? Ég held því alls ekki fram, að hlutfallskosningar hafi verið eina ástæðan til þess, hvernig fór í þessum löndum, en hinu held ég fram, að þær hafi átt sinn þátt í því, hvernig fór þar. Og það er í þessu sambandi oft vitnað til Norðurlandanna og hlutfallskosningafyrirkomulagið rökstutt með því, að þar sé þetta kerfi og þar hafi það gefizt vel. En ég held, að þetta byggist á nokkrum misskilningi. Það er að vísu rétt, að hlutfallskosningar tíðkast á Norðurlöndum og hafa tíðkazt þar um skeið, en ég held, að það sé misskilningur, að það hafi gefizt sérstaklega vel í þeim löndum, vegna þess að eftir því sem ég þekki þar til, þá er það svo á Norðurlöndunum öllum, að Noregi máske undanskildum, að í þeim löndum hefur um langt skeið ekki verið hægt að mynda hreinar meirihlutaflokksstjórnir, heldur hafa setið þar að völdum stöðugar samsteypustjórnir og það hefur oft og einatt gengið heldur illa að koma þeim stjórnum saman. Og eins og dæmi mætti mörg nefna um, þá hefur það stundum orðið svo, að stjórnarmyndunarsamningar hafa tekið þar ákaflega langan tíma og stærri flokkar hafa næstum því orðið, ef svo mætti segja, að kaupa smáflokka til samvinnu við sig, til þess að það væri hægt að mynda meirihlutastjórn í þeim löndum, þannig að það er nú síður en svo, að þetta kerfi hafi gefizt svo sérstaklega vel á Norðurlöndunum að þessu leyti til, auk þess sem á það má benda, að flokkar á Norðurlöndum, stjórnmálaflokkar, eru t.d. talsvert fleiri, en hér á landi og það má sjálfsagt rekja til þess, a.m.k. að nokkru leyti, að þetta hlutfallskosningakerfi hefur þar verið í lögum. Það er þannig síður en svo, að reynsla annarra þjóða af hlutfallskosningum hvetji til þess, að þær séu innleiddar hér í ríkara mæli, en þær eiga sér nú stað. En þó að reynsla annarra þjóða sé mikils virði í þessu sambandi, þá er það þó auðvitað reynsla okkar sjálfra, sem hér sem endranær er ólygnust, og það er nú svo, að við hér á landi höfum nokkra reynslu af hlutfallskosningum, af því að sannleikurinn er sá, að eftir núgildandi kerfi er í raun og veru svo komið, að meiri hluti þingmanna er kosinn með hlutfallskosningakerfi. Það má segja, að fyrsta verulega skrefið til hlutfallskosninga hafi samt verið stigið hér á landi með upptöku uppbótakerfisins 1934 - og hvernig er reynslan af þeim í okkar stjórnarfari? Hún er á þá lund, að eftir 1934 hefur ekki verið hægt að mynda hreina flokksstjórn hér á þessu landi, heldur höfum við stöðugt orðið að búa við samsteypustjórnir með þeirra göllum. Og það var enn stigið stórt skref í áttina til hlutfallskosninga hér á landi árið 1942, þegar hlutfallskosningar voru upp teknar í tvímenningskjördæmunum. Hverjar voru afleiðingarnar af því, að því er varðar okkar stjórnarfar? Þær voru þær, að á tveimur árunum næstu þar á eftir reyndist ekki unnt að mynda eiginlega þingræðisstjórn hér á landi, heldur sat þá að völdum utanþingsstjórn, svo sem öllum er kunnugt um. Með hliðsjón af innlendri og erlendri reynslu, þá held ég þess vegna, að það sé sízt af öllu ástæða til þess að auka hlutfallskosningar fram yfir það, sem nú á sér stað. Verkanir þeirra verða óefað þær sömu hér sem annars staðar. Hlutfallskosningar í stórum kjördæmum munu ýta undir myndun smáflokka, sem munu ganga kaupum og sölum við stjórnarmyndanir og þær munu grafa undan heilbrigðu stjórnarfari. Af þessum sökum er óhætt að staðhæfa, að allar líkur eru til þess, að stjórnarskrárbreyting sú, sem hér er um að ræða, muni leiða til tjóns fyrir þjóðarheildina. Sannleikurinn um hina fyrirhuguðu stjórnarskrárbreytingu er auðvitað sá, að með henni er verið að færa valdið til, það er verið að draga valdið úr höndum hinna einstöku kjördæma og í hendur flokkanna. Þetta er að mínum dómi óheilbrigð stefna. Þess vegna álít ég þessa stjórnarskrárbreytingu spor í öfuga átt, er henni algerlega andvígur. En þó að ég telji fyrirhugaða breytingu á kjördæmaskipun og kosningatilhögun sízt af öllu til bóta, er hitt ekkert launungarmál, að ég tel ýmsa annmarka á núgildandi skipan. Einkanlega hef ég gagnrýnt hið svonefnda uppbótarkerfi og hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum. Ég persónulega hef talið og tel enn, að kosningar í einmenningskjördæmum séu almennt heppilegastar fyrir pólitískt líf í landinu og haldgóða framtíðarstjórn. Á hinn bóginn eru mér ljósar og ég legg mikið upp úr þeim ástæðum, sem liggja til grundvallar hinu blandaða núgildandi kerfi, þ.e.a.s. þar sem er viljinn til að halda við hinni gömlu kjördæmaskiptingu í aðaldráttum, en rétta jafnframt hlut hinna tiltölulega nýju þéttbýlisbyggða. Þegar því um er að ræða að velja á milli núgildandi skipunar með hæfilegum lagfæringum og hinar fyrirhuguðu skipunar samkvæmt fyrirliggjandi stjskrfrv., þá er auðvitað í mínum huga enginn vafi á því, hvorn kostinn beri að velja, svo sem ég þegar hef áður tekið fram og af þeim ástæðum, sem þar eru raktar og ég skal ekki endurtaka það. Herra forseti. Það gæti líklega ekki verið, að það væru flokksfundir? Mér sýnist vera svo einkennilega fáir þingmenn annarra flokka hér.  
             Mig langar svo þessu næst að taka til nokkurrar athugunar ástæðurnar fimm, sem ég áður nefndi og kjördæmabyltingarmenn virtust einkum vilja réttlæta stjórnarskrárbreytinguna með. Og þá er það fyrst réttlætissjónarmiðið að breytingin á kjördæmum og kosningatilhögun sé nauðsynleg til að jafna kosningarréttinn. Ég vil fyrst og fremst í þessu sambandi vekja athygli á því og undirstrika það, að um fjölgun þm. í þéttbýlinu er enginn ágreiningur, eins og nú er komið. En hvernig í ósköpunum er hægt að halda því fram, að það sé eitthvert mannréttindamál eða stórt spor í lýðræðisátt að leggja niður hin gömlu kjördæmi og steypa þeim saman í stærri kjörsvæði, enda þótt um það hafi engar óskir borizt frá fólkinu, sem þar býr? Þvert á móti sýna nýafstaðnar kosningar, að í mjög mörgum hinna gömlu kjördæma er meiri hluti kjósenda samsteypunni gersamlega andvígur. Er þó langt frá því, að raunveruleg viljaafstaða manna til þessa máls hafi getað komið fram með eðlilegum hætti í síðustu kosningum og er alveg vitað, að þar að auki er fjöldi manna í þessum kjördæmum, sem er breytingunni andvígur, fjöldi fólks, sem ekki hefur greitt Framsfl. atkvæði í þessum kosningum, á þessu svæði, sem er kjördæmabreytingunni gersamlega andvígur, enda þótt þeir hafi ekki séð sér fært nú að yfirgefa flokka sína í þessum kosningum, sumpart vegna villandi áróðurs kjördæmabyltingarmanna. Hvernig má það t.d. vera nokkurt mannréttindamál fyrir Skagfirðinga, Húnvetninga og Siglfirðinga að kjósa í einu lagi með hlutfallskjöri fimm alþingismenn í stað þess, eins og nú er, að Siglfirðingar kjósi einn, Skagfirðingar kjósi tvo, Austur-Húnvetningar einn og Vestur-Húnvetningar einn? Allt tal um það, að verkamenn fái ekki notið sín í núverandi kjördæmum og muni ríkulegar uppskera í hinum stóru, væntanlegu kjördæmum, er alveg út í hött og hrein fjarstæða. Hv. 3. þm. Reykv. (EOl) talaði um verkalýðsflokkana, Alþb. og Alþfl. Hvernig er það nú? Verða þeir flokkar sterkari á þingi eftir breytinguna, en þeir eru nú? Blaðið Þjóðviljinn hefur reiknað það út, hver mundi verða þingmannatala flokkanna í næstu kosningum, miðað við það, að þeir hlytu sömu atkvæðatölur og í nýafstöðnum kosningum. Og hver er niðurstaðan? Hún er sú, að Alþb. fær 9 þm., Alþfl. fær 7 þm. Hvort er nú meira 8 af 52 eða 9 af 60, og hvort er nú stærra 6 af 52 eða 7 af 60? Ég hygg, að flest skólabörn geti leyst úr því. Það liggur þannig ljóst fyrir samkvæmt útreikningum Þjóðviljans sjálfs, að verkalýðsflokkarnir, sem svo eru kallaðir, munu hafa minna hlutfallslegt þingfylgi eftir stjórnlagabreytinguna en fyrir. Hins vegar stinga þeir steiktum gæsum enn í munn íhaldsins, alveg eins og þeir gerðu árið 1942. Ja, þetta eru nú stjórnmálaforingjar verkalýðsflokka, sem kunna vel til verka og hafa vit í kollinum á réttum stað, sem stofna til svona stjórnarskrárbreytingar, - ég verð að segja það - og stofna til svona mannréttindamála. Það er vissulega hart fyrir fólkið í landinu, sem hefur viljað vinstra samstarf og studdi vinstri stjórnina af einlægni, að þurfa að horfa upp á, að stjórnarsamstarfi því skuli ljúka með þvílíkum ósköpum. En ég er hræddur um, að þeim háu herrum, forustumönnum verkalýðsflokkanna svonefndu, gangi illa að koma óbreyttum liðsmönnum sínum úti um land í skilning um, að í nafni mannréttinda og lýðræðis hafi verið nauðsynlegt að færa slíka fórn á altari íhaldsins. Og eins og margoft hefur verið sýnt fram á, hafa allir flokkar jafna aðstöðu í núverandi kjördæmum, hvort sem fjölmenn eru eða fámenn, jafna möguleika til þess að vinna sér þar fylgi. Ég efast einnig um, að þegar kaupstaðirnir eru fráskildir, þá sé meiri munur upp og ofan á kjósendatölu í hinum einstöku kjördæmum heldur, en hefur verið frá fyrstu tíð og ég get aðeins hér til rökstuðnings mínu máli að þessu leyti, að þetta sé ekkert mannréttindamál, vísað og vitnað til ummæla, sem áður hafa komið hér fram á þingi, með leyfi hæstv. forseta. Jón Þorláksson heitinn sagði hér árið 1931 á þessa leið: „Í ummælum hv. flm., Héðins Valdimarssonar, fólst, að honum finnst líka þurfa sérstaklega að bæta úr því, ef einhver víðáttumikil kjördæmi eru svo fámenn, að kjósendatala þar verði langt fyrir neðan meðaltal þeirrar kjósendatölu, er kemur á hvern þingmann. En ég get ekki fylgt honum í því. Landshagir eru svo víða hér á landi, að sum kjördæmi hljóta að verða miklu fjölmennari en önnur og mér finnst mannfleiri kjördæmin ekki hafa yfir neinu að kvarta. Það er sanngjarnt, að hver staður líti til þess, að hans hagur sé ekki stórlega fyrir borð borinn. Ég álít rétt að tryggja það, að fámennari, fjarlægari og afskekktari landshlutar séu ekki sviptir réttinum til að senda sína sérstöku fulltrúa á Alþingi, því að þeir þurfa að eiga þar hver sinn fulltrúa til að tala máli sínu sérstaklega.“ Þetta sagði Jón Þorláksson á sínum tíma og er það viturlega mælt, svo sem von var til. Þetta læt ég svo nægja um röksemd númer eitt og ætla, að það sýni, hversu haldlítil hún er. Þá er það önnur ástæðan, að það sé nauðsynlegt, að kosningafyrirkomulagið sé eitt og hið sama, hvar sem er á landinu. Þessi virðist vera höfuðröksemd hv. 1. þm. Reykv. (BBen). Hann segir orðrétt í Bláu bókinni á bls. 10, með leyfi forseta: „Frá mínu sjónarmiði hefur það ætíð verið höfuðatriðið í kjördæmamálinu og lausn þess oltið á því, að sams konar reglur giltu hvarvetna á landinu, í Reykjavík sem annars staðar. Endalaust verður deilt um, hvort heppilegra sé að hafa hlutfallskosningar eða einmenningskjördæmi. En sama háttinn verður að hafa alls staðar. Annað skapar óþolandi ranglæti.“ Svo mörg eru þau orð. Sem sagt, það skiptir ekki máli, hvor aðferðin er, bara að það sé sama aðferðin alls staðar. Ég verð nú að segja, að mér þykir þetta nokkuð nýstárleg kenning, og hún minnir mann eitthvað óþægilega á víssar kenningar Jesúíta. En hvað hinu blandaða kerfi viðvíkur, þá höfum við Íslendingar búið við það æði lengi, eða að ég ætla allar götur a.m.k. frá 1916, þegar innleitt var fyrst landskjör með hlutfallskosningu, sem var svo aukið með hlutfallskosningunum í Reykjavík frá 1920, með upptöku uppbótarkerfisins 1934 og hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum 1942. Ekki voru það framsóknarmenn, sem voru höfundar að þessu blandaða kerfi. Það voru Sjálfstfl. og Alþfl., sem stóðu að breytingum á kosningatilhöguninni 1934 og 1942 og þá þótti ekkert athugavert við þetta blandaða kerfl. Hvernig má það nú vera, að það, sem þá var gott og gilt og réttarbót, sé allt í einu nú orðið ómögulegt? Reynslan af uppbótarþingmönnum er að vísu ekki góð, það skal ég játa. En það er nú bara svona, að eftir alla þessa réttarbót, sem nú á að eiga sér stað og eftir þetta samkynja kerfi, sem á að vera, þá þurfa uppbótarmennirnir bara eftir allt saman að vera áfram. Þeir eiga ekki að hverfa. Og ég veit nú ekki betur, en ýmsar þjóðir búi enn við svokallað blandað kosningakerfi í einni eða annarri mynd og að þær uni því sæmilega og það reynist þeim allvel. Ég held því, að þessi röksemd verði harla léttvæg fundin. Ég held, að það sé út af fyrir sig æskilegt, að kosningakerfið sé alls staðar hið sama, en ég álít, að það sé engin óhjákvæmileg nauðsyn. Þá er komið að þriðju röksemdinni og um hana skal ég vera fáorður. Hún er á þá lund, að einmenningskjördæmi þurfi að hverfa, þau séu skaðleg í okkar stjórnarfari. Það er sagt, að kosningar þar séu svo harðar og ekki mannsæmandi, þar sé beitt óleyfilegum aðferðum o.s.frv. En ég sagði, að ég ætlaði ekki að tala langt mál um þessa ástæðu. Það ætla ég heldur ekki að gera, heldur ætla ég að leiða þar annan mann sem vitni. Ég ætla að leiða þar sem vitni um það, hvort einmenningskjördæmi séu heppileg eða óheppileg, sjálfan 1. þm. Reykv., Bjarna Benediktsson, en eftir því sem Morgunblaðinu segist frá 24. jan. 1953, þá sagði hann á þessa lund: „Þvert á móti mundi skipting Reykjavíkur í t.d. sextán eða sautján kjördæmi hafa í för með sér miklu nánara samband þingmanns og kjósenda, en verið hefur. Þingmaður mundi miklu betur en nú, vita hvað kjósendum hans liði og eiga þess kost að greiða fyrir mörgum áhugamálum þeirra og veita einstaklingunum sams konar fyrirgreiðslu og þingmenn utan af landi verða að veita sínum kjósendum. Þetta yrði aukin vinna og umstang fyrir þingmennina, en ég þori að fullyrða að ,að því yrði mikill ávinningur fyrir kjósendur.“ Þarna hefur Bjarni Benediktsson alveg réttilega gert grein fyrir þeim kostum, sem fylgja einmenningskjördæmaskipulagi og þó ekki nema að nokkru leyti, því að aðalatriðið a.m.k. í mínum huga er það, að með einmenningskjördæmaskipulagi er betur tryggt, eins og ég sagði áðan, að hér í landinu verði haldgóð stjórn og það er það, sem mestu skiptir. Í annan stað eru þessar ástæður, sem fram eru færðar, að kosningar í einmenningskjördæmum séu harðari, en annars staðar, algerlega rangar, því að öllum er kunnugt um það, sem nokkuð þekkja til, að hvergi á landinu eru kosningar harðari, en einmitt hér í Reykjavík. Og í annan stað verður það að segjast, að þessar sífelldu dylgjur, að það sé hægt að kaupa upp fólkið í þessum fámennu kjördæmum, eru vægast sagt óviðeigandi, því að sem betur fer, þá erum við Íslendingar yfirleitt það þroskaðir og það gott fólk, að það er ekki hægt að koma við því, sem kallað er mútur eða uppkaup. Og þá kem ég að fjórðu ástæðunni, að hlutfallskosningar tryggi rétt minni hlutans. Þetta er alröng kenning. Hlutfallskosningar þurfa alls ekki að tryggja rétt minni hlutans og þurfa alls ekki að tryggja það, að meiri hluti fulltrúa hafi meiri hluta á bak við sig hjá kjósendum. Það má t.d. benda á bæjarstjórn hér í Reykjavík, þar sem meiri hluti bæjarfulltrúa hefur verið hjá Sjálfstfl. um langa hríð, en án þess þó að hann hefði hreinan meiri hluta kjósenda á bak við sig og slík dæmi mætti nefna frá ýmsum öðrum bæjarstjórnum. Og þegar hlutfallskosningarnar sýna þannig mynd, þá verður mönnum að spyrja, hvar sé þá það öryggi, sem hlutfallskosningar tryggðu minni hl., þær sem sé stuðluðu miklu fremur að því eða leiddu til dreifingar atkvæða milli flokka og í skjóli þess gat svo stærsti flokkurinn fengið hreinan meiri hluta í bæjarstjórn, enda þótt sá flokkur hefði engan veginn meiri hluta bæjarbúa á bak við sig. Að hinu sama er að sjálfsögðu stefnt nú með þessu stjórnarskrárfrv., sem hér liggur fyrir. Sjálfstfl. hugsar sér að fá meiri hluta á Alþingi, enda þótt hann hafi ekki meiri hluta þjóðarinnar á bak við sig. En svo langar mig aðeins til þess að benda á einkennilegt réttlæti í sambandi við hlutfallskosningar eða sem hlutfallskosningar leiða til og tek þá það kjördæmi sem dæmi, sem ég sit hér fyrir, þ.e. Skagafjarðarsýslu. Þar stendur svo á, að ég hef verið kosinn þar með meiri hluta atkvæða, hreinum meiri hluta og ég mun greiða atkvæði gegn þessari stjórnarskrárbreytingu. En samþingismaður minn, Gunnar Gíslason, er kjörinn með miklum minni hluta. Hann mun væntanlega greiða atkvæði með þessari breytingu. Þ.e.a.s.: minni hlutanum í Skagafjarðarsýslu er með þessu veittur réttur til þess að gera vilja meiri hl. algerlega óvirkan, þannig að meiri hlutinn ræður þar alls ekki meiru, en minni hl. Þetta er nú dálítið einkennileg mynd af lýðræði, vægast sagt, því að maður hefði þó haldið, að það væri yfirleitt reglan í lýðræðisskipulagi, að meiri hlutinn ætti að ráða. En til svona réttlætis geta hlutfallskosningar leitt. Og þá er loks komið að fimmtu og síðustu ástæðunni, sem kjördæmabyltingarmenn bera fram til réttlætingar sínum málstað, þ.e.a.s., að stjórnarskrárbreytingin nú sé hefndarráðstöfun vegna kosningasamvinnu Alþfl. og Framsfl. 1956. Þessi ástæða er náttúrlega fyrst og fremst hlægileg fjarstæða, því að hver er höfundur að eða á fyrstu hugmyndina að þessari stjórnarskrárbreytingu nema Alþfl., sem var annar aðili kosningasamvinnunnar 1956 og sérstaklega hafði vakið athygli á þessari samvinnuleið með kosningabandalagsfrv. sínu árið 1953? Hvernig á nú kosningasamvinnan 1956 að vera orsök eða réttlætingarástæða fyrir því, að Alþfl. beiti sér nú fyrir þessari stjórnarskrárbreytingu? Hvernig á að vera um að ræða hefndarráðstöfun af hálfu Alþfl. gagnvart sjálfum sér? En hvað þá um Sjálfstfl.? Er ástæða til fyrir hann að tala um hefndarráðstöfun í sambandi við kosningasamvinnuna 1956? Hafði Sjálfstfl. ástæðu til að hneykslast á kosningasamvinnunni 1956? Nei, ég held nú síður, af því að það var einmitt Sjálfstfl., sem fyrstur gaf fordæmi að slíkri kosningasamvinnu sem átti sér stað 1956 og það gerði hann í öðrum kosningum, sem fram fóru eftir að uppbótarkerfið var lögleitt að hans frumkvæði árið 1934. Það muna vissulega enn þá margir eftir Breiðfylkingu allra sannra Íslendinga, en svo nefndist kosningabandalag Sjálfstfl. og Bændaflokksins í kosningunum 1937. Sú kosningasamvinna, sem þá átti sér stað á milli Sjálfstfl. og Bændaflokksins, var í eðli sínu að engu leyti frábrugðin kosningasamvinnu Alþfl. og Framsfl. 1956. Um Breiðfylkinguna sagði Morgunblaðið orðrétt 20. maí 1937, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og kunnugt er, hafa Sjálfstfl. og Bændaflokkurinn samvinnu í ýmsum kjördæmum. Þannig bjóða þeir fram sinn manninn hvor í þremur tvímenningskjördæmum, Árnes-, Eyjafjarðar- og Norður–Múlasýslum. Þá hefur Sjálfstfl. engan í kjöri í fjórum einmenningskjördæmum, Dala-, Stranda-, Vestur-Húnavatns og Austur-Skaftafellssýslu og munu kjósendur flokksins í þessum kjördæmum styðja frambjóðendur Bændaflokksins. Á sama hátt munu kjósendur Bændaflokksins í ýmsum kjördæmum styðja frambjóðendur Sjálfstfl. eða þar sem bændaflokkurinn hefur ekki sjálfur frambjóðendur.“ Samvinna þessara flokka var þá meira að segja svo náin, að í tvímenningskjördæmunum voru meira að segja framboð frambjóðendanna, annars frá Bændaflokknum og hins frá Sjálfstfl., ákveðin á sameiginlegum fundi. Ef það væri rétt hjá sjálfstæðismönnum, að með kosningasamvinnu sinni 1956 hefðu Alþýðuflokksmenn og framsóknarmenn liðað í sundur núgildandi kosningakerfi, þá höfðu sjálfstæðismenn vissulega byrjað á því að brjóta það niður með Breiðfylkingunni 1937 og gáfu þá fordæmið og það er þó til gamall málsháttur, sem segir: Sá veldur miklu, sem upphafinu veldur. Og þá, 1937, voru þeir þó í þessu efni vissulega, ef þessi skoðun þeirra er rétt, að éta sitt eigið afkvæmi, því að þeir áttu hugmyndina að uppbótarkerfinu. Og hugmyndin með kosningasamvinnunni 1937 hjá Sjálfstfl. og Bændaflokknum var vitaskuld sú að ná þingmeirihluta, og þá var ekkert skilyrði, að það væri meiri hl. kjósenda á bak við þann þingmeirihluta. Sjálfstæðismenn láta svo nú sem það hafi verið hin mesta goðgá af framsóknarmönnum og Alþýðuflokksmönnum að ætla sér að fá þingmeirihluta 1956 án þess að hafa meiri hl. kjósenda á bak við sig. En það var ekki lengra liðið, en frá árinu 1953, þegar Morgunblaðið birti það æ ofan í æ og ítrekaði það hvað eftir annað, að Sjálfstfl. vantaði aðeins 344 kjósendur í 6 kjördæmum, að mig minnir, til þess að fá hreinan meiri hl. á Alþ. Þá var ekkert skilyrði, að meiri hl. kjósenda væri á bak við þingmeirihlutann. Ég gat þess áðan, að sjálfstæðismenn hefðu upp á síðkastið valið þessari kosningasamvinnu 1956 heldur óskemmtilegt og óveglegt heiti, þeir hefðu kallað það Klækjabandalag. Og þm. Alþfl. hafa þá verið kallaðir klækjaþingmenn, uppbótarmennirnir. Sjálfstæðismenn greiddu atkv. gegn því, að kosning þessara þm. Alþfl. væri tekin gild, þeir vildu láta þá vera utanþings. En hvað gerðu sjálfstæðismenn seinna? Þeir hófu tvo af þessum klækjaþingmönnum, sem þeir kalla svo, upp í ráðherrastóla og þeir notuðust við það að láta þessa 4 þm. Alþfl., sem þeir vildu halda utan við, samþ. með sér þessa stjórnarskrárbreytingu, sem hér er um að ræða, því að þegar Alþfl. var farinn að vinna með íhaldinu, þá var allt í lagi með umboðið fyrir Alþýðuflokksþingmennina. Þá stóðu engir klækir því í vegi, að við þá mætti notast. Það má segja, að Alþýðuflokksþingmennirnir hafi hér fengið mikla uppreisn. En jafnframt verður að benda á það, að í þessu endurspeglast sá hugsunarháttur, sem einkennir, hefur alltaf einkennt og mun alltaf einkenna íhald allra alda, sá hugsunarháttur, að þó að mér leyfist þetta, þá á ekki öðrum að leyfast það. Það er hugsunarháttur íhaldsins. - Nei, sannleikurinn er sá, að sjálfstæðismenn ættu vissulega eftir allt þetta að blygðast sín fyrir að tala um klæki í sambandi við þetta bandalag og blygðast sín fyrir að tala um klækjaþingmenn í því sambandi. Sjálfstfl. getur vissulega ekki réttlætt aðför sína nú að héraðakjördæmunum með kosningasamvinnu Framsfl. og Alþfl. 1956. Sannleikurinn er auðvitað líka sá, að kosningasamvinna Framsfl. og Alþfl. var í alla staði lögleg. Hvorki í stjskr. né kosningalögum voru nein ákvæði slíkri kosningasamvinnu til fyrirstöðu. Fordæmi voru einnig fyrir henni, svo sem áður er sagt, og hún var úrskurðuð lögmæt af meiri hl. landskjörstjórnar, sem vissulega var skipaður lagamönnum, sem létu lög og réttvísi ráða gerðum sínum, en ekki flokkssjónarmið. Sjálfstæðismenn höfðu líka vissulega lýst því yfir áður, að slík kosningasamvinna væri lögleg. Komu þær yfirlýsingar fram frá talsmönnum flokksins í umr. um kosningabandalagsfrumvarp Alþfl. á Alþ. 1953 og vildi ég - með leyfi hæstv. forseta - leyfa mér að vitna í ummæli þau, sem Jón Pálmason, þáv. þm. A-Húnv., lét falla, en þau ummæli eru birt í C-deild Alþingistíðinda 1953, í dálki 397, en þá sagði Jón Pálmason á þessa lund: „Hitt er eðlilega ekkert við að athuga, þó að bandalagsreglan, sem hér hefur oft gilt, sé áfram. Það er ekkert því til fyrirstöðu samkv. núgildandi kosningalögum og okkar stjórnarskrá, að einn flokkur bjóði ekki fram á móti öðrum, eins og átti sér stað á Ísafirði og í Vestur-Skaftafellssýslu og það bandalag er í alla staði löglegt og getur staðizt.“ Ég vildi í annan stað leyfa mér að vitna til annars talsmanns Sjálfstfl. við þær umr., hv. 2 þm. Eyf., Magnúsar Jónssonar, með leyfi forseta, en hans ummæli er að finna á bls. 405 í C-deild þingtíðinda frá 1953. Hann segir, með leyfi forseta: „Það hefur verið á það bent hér og tekið fram, t.d. af hv. þm. A-Húnv., að það væri auðvitað eðlilegt og ekkert við því að segja, að flokkar hefðu með sér bandalög við kosningar, ef þeir ganga hreint til verks og velja ákveðinn frambjóðanda hver í sínu kjördæmi. Þeir geta skipzt á um það, einn flokkurinn hefur frambjóðandann í þessu kjördæmi og annar í hinu. Það væri eðlilegur máti til þess að fá fólkið til að fylkja sér um ákveðinn frambjóðanda.“ Kosningasamvinnan 1956 var þess vegna í alla staði lögmæt. Um það þarf ekki að fjölyrða. Og sannleikurinn er sá, að þessi kosningasamvinna var heiðarleg að því leyti til, að flokkarnir höfðu lýst þessari samvinnu sinni fyrir kosningar, kjósendur vissu því alveg, að hverju þeir gengu. En oft er það svo og einmitt nú kannske í þeim kosningum, sem eru fram undan í haust, að kjósendur vita alls ekki og hafa ekki hugmynd um, hvert stjórnarsamstarf þeir eru að kjósa. Þetta var nú um Sjálfstfl. og hans afstöðu til þessarar réttlætingarástæðu. En hvað þá um Alþb.? Hefur það ekki ástæðu til að hneykslast á kosningasamvinnunni og réttlæta afstöðu sína til kjördæmabreytingarinnar með tilvísun til hennar. Hv. 3. þm. Reykv. hefur nýlega ritað grein í blað sitt, Þjóðviljann, um nauðsyn á aukinni samvinnu og samstöðu verkalýðsflokkanna. Þessi grein var nefnd hér af síðasta ræðumanni. Ég ætla ekki að gera þá grein hér að umræðuefni, þó að hún sé fyrir margra hluta sakir allrar athygli verð, en með leyfi forseta, þá langar mig til að lesa upp fáein orð úr nefndri grein hv. 3. þm. Reykv. í Þjóðviljanum 24. þ. m. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eða á nú að stinga við fótum, taka höndum saman og hefja sókn til þess að gera verkalýðshreyfinguna leiðandi afl í stjórnmálum Íslands með skipulögðu kosningasamstarfi, Alþýðubandalagsins og Alþýðuflokksins?“ Ég endurtek: „með skipulögðu kosningasamstarfi Alþýðubandalagsins og Alþýðuflokksins“ Vill nú ekki hv. 3. þm. Reykv. skýra það, við hvað hann á með skipulögðu kosningasamstarfi? Skyldi það ekki vera kosningasamstarf með svipuðu sniði og í svipuðu skyni og kosningasamvinnan á milli Framsfl. og Alþfl.? Ég hef hér sýnt fram á, að ástæður þær, sem kjördæmabyltingarmenn virðast einkum hafa bent á til réttlætingar niðurlagningu héraðakjördæmanna og til breytingar á kosningatilhöguninni, eru hreinar tylliástæður, sem ekkert hald er í. Ég ætla svo ekki að fara að ræða það hér, hverjar ástæður liggi sérstaklega til grundvallar því ofurkappi, sem lagt er nú á það að hrinda þessu máli fram. Það hefur verið gert áður í þessum umræðum og verður sjálfsagt vikið að því síðar og ég ætla ekki að lengja mitt mál með því að minnast á þær. Þessar kosningar, sem fram fóru s.l. vor, áttu að sjálfsögðu að snúast um stjórnarskrármálið samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar, vegna þess að það er ljóst, að það er tilgangur stjórnarskrárinnar. Það sjónarmið var túlkað af Framsfl. og frambjóðendum framsóknarmanna. Þeir héldu því fram, að þessar kosningar ættu að snúast um stjórnarskrárbreytinguna og um stjórnarskrárbreytinguna eina. Bókstaf stjórnarskrárinnar hefur vissulega verið fullnægt með því að láta þessar kosningar fara fram. En reynslan er nú sú, að kosningar, sem farið hafa fram í tilefni af stjórnarskrárbreytingu, hafa hér á landi aldrei fullkomlega snúizt um þá stjórnarskrárbreytingu, sem um var að ræða, heldur hefur afstaða manna mótazt í þeim kosningum með tilliti til afstöðu þeirra til flokka. Aðferðin að bera stjórnarskrárbreytingu undir kjósendur með svona óbeinum hætti í sambandi við kosningar, er því út af fyrir sig óheppileg og hefur aldrei gefið þá raun, sem til var ætlazt. En í þessum kosningum eru alveg sérstakar ástæður, sem gera það að verkum, að sú mynd, sem kosningarnar sýna í þessu efni, er algerlega villandi. Því var sem sé haldið fram, eins og þegar hefur verið rakið og einkum af hv. frsm. minni hluta nefndarinnar, í blöðum og af ýmsum talsmönnum stjórnarskrárbreytingarinnar fyrir þessar kosningar, að kosningarnar snerust alls ekki um stjórnarskrárbreytinguna, heldur um allt annað, eins og hann nefndi mörg dæmi um og las m.a. sínu máli til stuðnings upp úr blöðum kjördæmabyltingarflokkanna og ég veit það frá mínu kjördæmi eða mínum framboðsfundum. Ég verð að vísu að segja það, að minn hv. samþingismaður var svo heiðarlegur að viðurkenna, að kosningar þessar ættu fyrst og fremst að snúast um stjórnarskrárbreytinguna, en því var ekki til að dreifa um aðra frambjóðendur. T.d. hélt frambjóðandi Alþb. því fram, að þessar kosningar í vor væru bara forleikur, eins konar undanrás að kosningunum í haust, þær ættu alls ekki að snúast um stjórnarskrárbreytinguna, þær gætu eðli sínu samkvæmt alls ekki snúizt um stjórnarskrárbreytinguna, það væri ekki hægt að kanna hug fólksins til stjórnarskrárbreytingarinnar nema með þjóðaratkvgr. Það er þess vegna alveg víst og það veit hver maður, sem þessum málum er nokkuð kunnugur, að vilji fólksins víðs vegar um landið til þessarar fyrirhuguðu stjórnarskrárbreytingar kom alls ekki fram í þessum kosningum. Skírskotun meiri hluta stjórnarskrárnefndar til vilja kjósenda, sem fram hafi komið í kosningunum, er þess vegna algerlega villandi að mínum dómi. Ég verð þess vegna að álita, að það sé mjög skynsamlegt að láta fara fram þjóðaratkvæði sérstaklega um málið og fá þannig alveg skýrt og á þann hátt, að ekki verði um það villzt, hver sé vilji kjósenda í þeim kjördæmum, sem niður skal leggja eða saman á að steypa, til þessarar fyrirhuguðu kjördæmabreytingar. En ég verð að telja það ákaflega lítið lýðræði að vilja steypa þessum kjördæmum saman eða leggja þau niður þvert ofan í vilja þeirra manna, sem búa í þessum kjördæmum og það liggur í augum uppi, að ef kjördæmabyltingarmenn tryðu á sinn málstað, tryðu því, að þeir hefðu meirihlutafylgi við þessa breytingu í þessum kjördæmum, sem aðförin er nú gerð að, þá mundu þeir taka tillögu minni hl. nefndarinnar fegins hendi og kanna vilja kjósenda með þeim hætti, sem þar er ráð fyrir gert. En ég fyrir mitt leyti er hins vegar alveg sannfærður um það, að þetta þora þeir ekki að gera. Ég er fyrir mitt leyti alveg sannfærður um það, að þeir fella þessa tillögu og það er af þeirri einföldu ástæðu, að þeir þora ekki að láta viljann í þessum kjördæmum, sem niður skal leggja, koma hreint og greinilega fram, en ég verð, eins og ég sagði áðan, að telja það ákaflega einkennilegt lýðræði að fara að leggja þessi kjördæmi niður eða steypa þeim saman án þess að spyrja fólkið í þeim hreinlega að því, hver sé vilji þess í þessu efni. Það hefur að mínu viti ekki verið gert greinilega í þessum kosningum, en þó er það samt svo, að í fjölmörgum þeim kjördæmum, sem þannig á að fara með, er eftir kosningaúrslitunum í þessum síðustu kosningum algerlega hreinn meiri hluti andvígur samsteypunni.



Herra forseti. Mér þykir rétt og raunar skylt að gera grein fyrir skoðun minni á því þýðingarmikla örlagamáli íslenzkra byggða, sem er til umræðu hér í þessari hv. þingdeild, ekki sízt vegna þess, að ég er fulltrúi eins af þeim kjördæmum, sem nú á að leggja niður samkvæmt því frv., sem nú liggur fyrir til umræðu. Árið 1942 markar eitt spor í sögu íslenzkra stjórnskipunarlaga. Þá beittu þrír stjórnmálaflokkar sér fyrir breytingum á kjördæmaskipun landsins. Það voru Sjálfstæðisflokkur, Alþýðuflokkur og Sameiningarflokkur alþýðu, Sósialistaflokkurinn eða kommúnistarnir. Sú breyting náði fram að ganga í fullri andstöðu við Framsóknarflokkinn, eins og kunnugt er, og þessi kjördæmaskipan er í gildi enn í dag. Margir spáðu því þá, að kjördæmaskipan þessi væri ekki til frambúðar, enda í raun og veru, ef betur er að gáð, hinn mesti hrærigrautur, þar sem ægir saman einmenningskjördæmum, tvímenningskjördæmum með hlutfallskosningum og Reykjavíkurkjördæmi með 8 þingmönnum kosnum hlutfallskosningum og ofan á þetta bætast svo uppbótarþingsætin. Þingfulltrúar eru því kjörnir með næsta ólíkum hætti: Í fyrsta lagi með óhlutbundnum kosningum í einmenningskjördæmum, í öðru lagi með hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmum, í þriðja lagi með hlutfallskosningum í Rvík, í fjórða lagi sem uppbótarþingmenn á atkvæðamagni í kjördæmum, í fimmta lagi sem uppbótarþingmenn á hlutfalli milli atkvæðamagns frambjóðenda og heildaratkvæðamagns í kjördæmunum og í sjötta og seinasta lagi með röðun á landslista, sem hefur verið hagnýtt stundum. Það er ekki ofsagt, þótt núverandi kjördæmaskipun sé óheilsteypt í meira lagi, enda er það svo, að í mörgum tilfellum er næsta erfitt að átta sig á, hvernig atkvæði manna verka, þegar þeir greiða atkvæði við kosningar. Dæmi eru og til þess, að frambjóðendur hafa verið í vafa um, hvort þeir hafa náð kosningu, löngu eftir að talningu er lokið. Ekki var kjördæmaskipun þríflokkanna komin á giftingaraldur kvenna, þegar sköpurum hennar fannst tími til þess kominn að hugsa til giftingar kjördæmanna sjálfra. Tóku höfundar kjördæmaskipunarinnar sig til og trúlofuðu kjördæmin nauðug, viljug í stórum hópum í skammdeginu í vetur. Hefur tilhugalífið staðið fram á þennan dag og þykir allróstusamt. Ekki verður feðrum núverandi kjördæmaskipunar eingöngu kennt um skammsýni, þegar þeir settu kjördæmaskipunina 1942. Miklir fólksflutningar hafa átt sér stað í landinu síðan, sem réttlæta einhverjar breytingar á kjördæmaskipuninni. En hitt stendur óhaggað, að þríflokkarnir eru feður núverandi kjördæmaskipunar, sem þeir lýsa nú sem hinu herfilegasta ranglæti og ganga á undan öðrum í að gagnrýna. Næsti stórviðburður í sögu íslenzkra stjórnskipunarlaga var, þegar lýðveldið Ísland var endurreist árið 1944. Þá voru nánast þær einar breytingar gerðar á stjórnarskránni, sem voru óhjákvæmilegar til þess að breyta um stjórnarform, breyta konungsríkinu Ísland í lýðveldið Ísland. Þrátt fyrir þetta var flestum ljóst, að ýmsar frekari breytingar þyrfti að gera á stjórnarskránni. Hins vegar var talið þýðingarmeira þá að sneiða hjá óhjákvæmilegum innanlandsdeilum um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar til þess að tryggja sem mesta einingu um stofnun lýðveldisins. En áhuginn fyrir endurskoðun stjórnarskrárinnar í heild var fyrir hendi. Fyrsta ríkisstj., sem mynduð var eftir stofnun lýðveldisins, nýsköpunarstjórnin, hafði á stefnuskrá sinni að endurskoða stjórnarskrána. Nefndir, bæði utan þings og innan, áttu að athuga þetta mál, en munu aldrei hafa skilað neinu áliti. Næsta ríkisstj., ríkisstj. Stefáns Jóh. Stefánssonar, hét því, að hraðað skyldi endurskoðuninni, svo sem föng væru á. Í samræmi við þá yfirlýsingu samþykkti svo Alþingi á öndverðu ári 1947 þál. um málið. Mælti ályktunin svo fyrir, að skipa skyldi nýja stjórnarskrárnefnd, sem taka skyldi við af hinum eldri nefndum. Þó dróst að skipa í nefndina þar til í nóvembermánuði 1947. Þessi stjórnarskrárnefnd hefur starfað - eða öllu heldur ekki starfað - í 12 ár. Þess ber að geta, að í þeim tveim ríkisstj., sem gáfu þjóðinni fyrirheit um endurskoðun stjórnarskrárinnar á árunum 1944–47, áttu allir núv. þingflokkar ráðherra. Sjálfstfl. og Alþfl. studdu báðar þessar ríkisstj. Þeir hafa því tvívegis heitið þjóðinni heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Það er því eðlilegt, að margir undrist, þegar þessir tveir flokkar ganga fram fyrir skjöldu í bandalagi við kommúnista um að taka eitt ákvæði út úr stjórnarskránni, kjördæmaskipunina og gera á henni byltingarkenndar breytingar án þess að hrófla við öðrum ákvæðum. Það er því sanngjarnt að minna á og spyrjast fyrir um efndir tvöfaldra fyrirheita um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Það fer ekki á milli mála, hvílíkt stórmál endurskoðun stjórnarskrárinnar er. Má búast við stórpólitískum átökum í sambandi við það mál að sjálfsögðu. Eitt þeirra atriða, sem hvað mestum deilum veldur, verður einmitt framtíðarskipun kjördæmanna. En það eru ýmis fleiri atriði stjórnarskrárinnar, sem þyrfti að endurskoða. Ég skal nefna lítið og raunar algerlega ópólitískt atriði. Það er lögfest í 33. gr. stjórnarskrárinnar, að eitt af skilyrðum kosningarréttar sé, að til þess að eiga hann hafi menn verið búsettir í landinu síðustu fimm árin, áður en kosning fer fram. Ég þekki íslenzk hjón, sem hafa verið búsett erlendis í nokkur ár, vegna þess að maðurinn hefur unnið þar hjá íslenzku fyrirtæki. Nú eru þau flutt heim aftur fyrir heilu ári, en fá samt ekki að kjósa. Þetta ákvæði er algerlega úrelt vegna gerbreyttra aðstæðna, frá því að það var lögfest. Dæmi mætti nefna um mörg fleiri atriði stjórnarskrárinnar, sem ástæða væri til að endurskoða. Framsfl. er þeirrar skoðunar, að skylt sé að ljúka sem allra fyrst endurskoðun stjórnarskrárinnar í heild og það þurfi fleiru að breyta, en kjördæmaskipuninni. Þegar af þessari ástæðu er ég andvígur frv. því, sem hér liggur fyrir hv. þingdeild um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins. Það er ábyrgðarhluti að steypa þjóðinni of oft út í pólitískar stórstyrjaldir um breytingar á stjórnarskipulaginu. Bezt væri og þarflegast fyrir fólkið í landinu að endurskoða stjórnarskrána rækilega og setja nýja, sem líklegri væri til að gilda um lengri tíma en reynslan hefur sýnt um einhliða breytingar á kjördæmaskipuninni. Ef athugaðar eru fyrri yfirlýsingar og svardagar stjórnmálaforingja um, að t.d. Sjálfstfl. muni aldrei samþykkja stofnun stórra kjördæma, og fullyrðingar um að, að því yrði mikill ávinningur fyrir kjósendur að skipta t.d. Reykjavík í 16 eða 17 kjördæmi, er þá nema von, að menn reki í rogastanz, þegar Sjálfstfl. allt í einu kemur fram með þá stefnu í kjördæmamálinu, að tekin skuli upp stór kjördæmi með hlutfallskosningum, en öll hin fornu kjördæmi landsins nema Reykjavík lögð niður? Það gefur auga leið, að þessi breyting kemur harðast niður á sveitunum og hinum smærri kauptúnum, sem þegar eiga í vök að verjast í ýmsum efnum. Fer ekki hjá því, að þessi breyting mun hafa mikil og djúptæk áhrif á atvinnulíf og alla aðstöðu kjördæmanna frá því, sem verið hefur. Alþm. eru nú meiri og minni forsjá margra byggðarlaga kringum land allt í sambandi við framfara- og hagsmunamál þeirra. Verður þar víða skarð fyrir skildi, þar sem hætt er við, að þm. stóru kjördæmanna líti á sig sem fulltrúa heilda, sem nú eru mörg kjördæmi. Í núverandi héraðakjördæmum eru þm. yfirleitt gerkunnugir öllum staðháttum, sumir jafnvel flestöllum kjósendum. Þeir þekkja því vandamál kjördæmisins af eigin reynd. Sambandið milli þm. og fólksins í kjördæminu er mjög náið og stöðugt. Það snýr sér til hans með vandamál einstakra sveitarfélaga jafnt sem kjördæmisins í heild. Þingmanninum er á hinn bóginn mikið aðhald að því að bera fulla ábyrgð á meðferð og árangri margra mestu nauðsynjamála kjördæmisins. Hann getur yfirleitt ekki varpað ábyrgðinni á aðra. Varðandi almenna lagasetningu tryggir kunnugleiki þm., að sjónarmið allra byggðarlaga og núverandi kjördæma komi fram sérstaklega og séu höfð til hliðsjónar við lagasetninguna. Störf þm. í þágu kjördæmisins ásamt hæfni hans sem löggjafa og stjórnmálamanns að öðru leyti verða síðan metin að verðleikum í kosningum. Þeim mun meiri umfangs sem ríkisreksturinn verður, þeim mun meira þurfa borgarar landsins, sveitarfélög og kjördæmi, að leita til opinberra aðila í Reykjavík með málefni sín. Reynslan hefur sýnt, að sífellt stefnir meira og meira í þessa áttina. Ríkið er alltaf að yfirtaka meiri þjónustustörf á ýmsum sviðum. Ekki sízt af þessu hefur þýðing þm. fyrir kjördæmin farið vaxandi, þar sem hann er mjög oft tengiliðurinn milli fólksins annars vegar og opinberra stofnana hins vegar. Það er því þungt áfall fyrir kjördæmin að missa sérstaka þingfulltrúa sína. Því er að vísu haldið fram af þeim, sem standa fyrir kjördæmabreyt., að þm. hinna stóru kjördæma komi í stað þeirra, sem áður voru. Á þessu tvennu er þó sá reginmunur, að þm. stóru kjördæmanna geta skotið sér á bak við hver annan og ábyrgðin dreifist. Eins og nú er, ber þm. fulla ábyrgð á frammistöðu sinni og getur við engan sakazt. Með hinni nýju kjördæmaskipan rofnar hið nána og þýðingarmikla samband milli fólksins í kjördæminu og þm. Mun það sannast, hvílíka þýðingu þetta hefur fyrir framfarir og uppbyggingu einstakra byggðarlaga. Hv. 1. þm. Reykv. orðaði þetta svo í ræðu, sem birt var í Mbl. 24. jan. 1953 og fjallar m.a. um skiptingu Reykjavíkur niður í eintóm einmenningskjördæmi, - hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta yrði aukin vinna og umstang fyrir þingmennina, en ég þori að fullyrða að, að því yrði mikill ávinningur fyrir kjósendur.“ Ef maður gagnályktar frá þessari fullyrðingu hv. þm., verður útkoman sú, að með því að leggja niður kjördæmin og steypa þeim saman verði að vísu minna umstang fyrir þm., en mikið tjón af fyrir kjósendur. Þetta kemur þó enn hastarlegar niður á landsbyggðinni, en nokkru sinni hér í Reykjavík. Það væri fráleitt að telja breyt. á stjórnarskránni lausn á öllum vanda. Hins vegar skiptir það þjóðina mjög miklu, hvernig til tekst um framtíðarstjórnskipan ríkisins. Svo gæti farið, að hér ylti á fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar. Gæfa Íslands og framtíð er því að nokkru leyti í veði í þessu sambandi. Má hiklaust telja stjórnarlögin mikilvægasta málefni þjóðarinnar. Það er því mjög áríðandi, að allar breyt. á þeim séu vandlega undirbúnar og eigi rætur hjá fólkinu í landinu. Stjórnarskráin er eins konar undirstaða þjóðfélagsins. Sé henni breytt, þarf helzt að vera fullt samræmi milli hinna nýju, breyttu ákvæða og þeirra, sem fyrir eru. Nú hefur það gerzt, að þríflokkarnir hafa tekið eitt atriði úr stjórnarskránni fyrir og breytt því með þeim hætti, að raskað er samræminu í stjórnskipuninni sjálfri. Heildir, þ.e.a.s. núverandi kjördæmi, halda sér að sumu leyti, en ekki öðru. Þeim er steypt saman í stór kjördæmi, þótt ekkert annað tengi þau saman, allra sízt staðhættir, sbr. t.d. Öræfin og Skeggjastaðahrepp í Bakkafirði, svo að dæmi sé tekið. En á milli þessara tveggja sveitarfélaga er óravegur, eins og kunnugt er. Á þessi kjördæmabreyting upptök hjá þjóðinni sjálfri? Hefur fólkið haft frumkvæði í málinu? Hafa komið fram kröfur eða bænaskrár til hv. Alþ. um breyt. á kjördæmaskipuninni? Nei, því er ekki til að dreifa og fer fjarri. Stjórnmálaforingjarnir gerðu með sér samninga um málið og fengu flokka sina til að fylgja málinu í kosningunum. Málið hefur frá öndverðu verið sett á klakk flokkanna, reyrt flokksböndum á alla vegu. Það var mjög áberandi í kosningunum, hvernig þríflokkarnir höguðu áróðri sínum. Þeir héldu því fram fyrir kosningar, að í raun og veru væri afgreiðslu málsins lokið, formsatriðin aðeins eftir, framgangur þess tryggður, þar sem þrír stjórnmálaflokkar hefðu heitið því fylgi, þess vegna væri raunverulega ekki kosið um þetta mál sérstaklega, heldur önnur þjóðmál. Sjálfstfl. hélt því t.d. ákaft fram, að kosningarnar snerust um afstöðu manna til vinstri stjórnarinnar. Þegar kosningarnar voru um garð gengnar, var snúið við blaðinu. Þá var talið allt í einu, að kosið hefði verið um kjördæmamálið, allir þeir, sem greitt hefðu þríflokkunum atkv., hefðu verið hjartanlega sammála um kjördæmabreytinguna. Ég held, að þetta sé ekki rétt. Margir játuðu það einslega, að þeir væru á móti þessu brölti, þótt þeir vildu ekki slita flokksböndin. Áróður flokkanna um, að kosið væri um önnur mál, hefur án efa haft mikil áhrif. Ég leyfi mér að vísa til ummæla t.d. hv. þm. N-Þ. hér áður við þessa umr., þar sem hann las úr blöðum kjördæmabyltingarmanna ýmis skrif á þessum nótum, sem ég var nú að lýsa. Til þess að tryggt væri, að þjóðarviljinn kæmi fram í þessu einu máli, þyrfti að efna til þjóðaratkvgr. um það sérstaklega, þar sem menn annaðhvort samþykktu eða synjuðu breytingunni. Slík þjóðaratkvgr. þyrfti að fara fram sem fyrst og fresta frekari aðgerðum í málinu hér á hæstv. Alþ. á meðan. Þegar úrslit slíkrar atkvgr. lægju fyrir, þyrfti ekki lengur að deila um þjóðarviljann í kjördæmamálinu. Þótt að vísu séu ákveðin ákvæði í stjórnarskránni sjálfri um það, hvernig henni skuli breyta, þá er þó þess að gæta, að sú breyt., sem frv. gerir ráð fyrir, er mjög róttæk og byltingarkennd. Það er vegið að hyrningarsteinum þjóðskipulagsins með frv. Það er verið að svipta byggðarlögin hinum þýðingarmestu réttindum, sérstökum fulltrúum til setu á Alþ. Enginn vafi er á því, að þessar ráðstafanir munu hafa hinar örlagaríkustu afleiðingar fyrir uppbyggingu og framfarir byggðarlaganna um land allt. Hér er brotið blað í stjórnskipuninni, ný ákvæði sett, sem raska undirstöðu þjóðfélagsins og hafa munu ófyrirséðar afleiðingar síðar meir. Ekkert kjördæmi hefur verið lagt niður í landinu síðan nokkru fyrir aldamót. Það er því ekkert eðlilegra, en að svo þýðingarmiklu máli sé sérstaklega skotið til þjóðarinnar. Með þjóðaratkvgr., málskoti til þjóðarinnar, mundi fást skýr og ótvíræður þjóðarvilji í þessu eina máli. Þá komast kjördæmabyltingarmenn ekki hjá því að ræða málið. Þá yrði það eina málið, sem væri á dagskrá. Á samkomum og fundum fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna mundi það verða rætt og þau rök á báðar hliðar, sem menn bæru fram, metin og vegin af þjóðinni. En það er engu líkara, en þeir vilji forðast rökræður um málið, sbr. sókn þeirra til þessara umr. hér á hæstv. Alþ., sbr. og það, að þeir vildu drepa málinu á dreif í kosningunum, í blöðunum, á kosningafundunum, framboðsfundunum o.s.frv. Séu fylgismenn kjördæmabyltingarinnar sannfærðir um þjóðarviljann, að þjóðarviljinn sé þeirra megin í þessu máli, þá er ekkert hægara, en að fá úr því skorið með því að skjóta málinu til þjóðarinnar með sérstakri þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég vék að því áður, að með upptöku stórra kjördæma, eins og frv. gerir ráð fyrir, mundi aðhald þm. minnka að því leyti að vinna að hagsmunamálum einstakra byggðarlaga. Mundi þetta með tímanum verða til stórtjóns fyrir núverandi kjördæmi. Jafnframt því, sem þríflokkarnir ætla að leggja niður öll núverandi kjördæmi nema Reykjavík, hefur Framsfl. lagt ofurkapp á að vernda rétt hinna sjálfstæðu, sögulega þróuðu kjördæma til þess að hafa sérstaka fulltrúa á Alþ. Hefur flokkurinn kallað þessa stefnu sína byggðastefnuna í kjördæmamálinu, en hún er andstæð hinni stefnunni, stefnu þríflokkanna um upptöku stórra kjördæma. Frv. miðast fyrst og fremst við hagsmuni og rétt stjórnmálaflokkanna, miðar að því að tryggja það, að stjórnmálaflokkarnir hafi nákvæmlega jafnmarga kjósendur á bak við hvern þm. Það er viðurkennt, a.m.k. af sumum þeim, sem standa að kjördæmabreyt., að sanngjarnt sé og réttlátt, að Reykjavík hafi hlutfallslega færri þm. miðað við kjósendatölu, en aðrir landshlutar. Mér finnst þetta ekkert umtalsmál. Þegar litið er á rétt fólksins í landinu, sem því er fenginn með ákvæðum stjórnarskrárinnar, má ekki einblína á aðeins eitt ákvæði hennar. Þar kemur margt fleira til. Tökum t.d. 13. gr. stjórnarskrárinnar, sem ákveður, að ríkisstj, skuli hafa aðsetur í Reykjavík. Allir vita og viðurkenna, að þetta þýðir ómetanleg réttindi og aðstöðumun fyrir Reykvíkinga umfram flestalla aðra landsmenn. Þannig mætti nefna mörg fleiri dæmi í stjórnarskránni og öðrum landslögum. Þennan aðstöðumun er hægt að jafna a.m.k. að nokkru leyti með því að veita landsmönnum utan Reykjavíkur rétt til hlutfallslega fleiri þingmanna. Það verður þó jafnan matsatriði, hversu meta skal sérréttindi Reykjavíkur sem höfuðborgar. En þeir, sem viðurkenna þetta sjónarmið á annað borð, geta ekki, eftir að landsmenn utan Reykjavíkur hafa skipað sér meira í einn stjórnmálaflokk en annan, ráðizt að honum og kallað hann sérréttindaflokk. Það er ekki hægt að nefna sama hlutinn bæði réttlæti og sérréttindi. Ef þetta réttlætissjónarmið er viðurkennt, er beinlínis rangt að þurrka það út með öðrum hætti, t.d. með uppbótarþingsætum í eins stórum stíl og gert er ráð fyrir í þessu frv. Það er að vísu rétt, að hagsmunir fólksins úti um landsbyggðina rekast á hagsmuni flokkanna af þessum ástæðum, en það er stefna okkar framsóknarmanna að tryggja raunverulegt réttlæti handa öllum landsbúum, þótt það kunni að rekast á flokkssjónarmið þau, sem fram koma í þessu frv., sem hér liggur fyrir til umr., að ég ekki tali um þá stefnu að gera landið allt að einu kjördæmi, en þríflokkarnir eru mjög grunaðir um að stefna að því marki. Sumir þeirra hafa beinlínis lýst því yfir. Þessar tvær stefnur, byggðastefnan annars vegar og flokkssjónarmið frv. hins vegar, eru algerar andstæður. Hvort er meira virði að tryggja hagsmuni einstakra stjórnmálaflokka, þannig að það gangi á rétt fólksins úti um landsbyggðina, eða halda áfram uppbyggingu þjóðfélagsins á breiðum grundvelli, eins og gert hefur verið nú seinustu árin? Við framsóknarmenn teljum byggðastefnuna horfa til meiri heilla fyrir þjóðina í heild og þess vegna á að styðja hana. Byggðastefnan spornar gegn samdrætti ríkisvaldsins á einum stað, í höfuðborginni og grenndinni. Að sama skapi og samdráttur opinbers valds hefur átt sér stað í Reykjavík, hafa önnur byggðarlög landsins orðið út undan í fjárhagslegu, atvinnulegu og menningarlegu tilliti. Má öllum vera ljóst, hvílíkur háski er fólginn í þessari þróun. Þróunina frá þjóðríki til borgríkis verður að stöðva, en það verður ekki gert nema með virkum og samræmdum aðgerðum. Á allra seinustu árum hefur slegið á þessa þróun. Allir þeir, sem hafa trú á uppbyggingu íslenzks þjóðfélags á breiðum grundvelli, verða því að taka höndum saman um slíka uppbyggingu og koma í veg fyrir, að aftur falli í sama farveg öfugþróunarinnar. Frv. það, sem hér liggur fyrir, miðar að auknum samdrætti valdsins í Reykjavík og nágrenni, bæði með mikilli fjölgun þingmanna og með auknum flokksáhrifum, sem kjördæmabreytingin mun hafa í för með sér. Menn hefðu getað haldið, að sumum flokkanna, sem að breyt. standa, væri ljós sá háski, sem hér er á ferðinni og þess vegna haft tilburði til þess að auka völd hinna nýju kjördæma og hamla þannig gegn hinum sívaxandi samdrætti ríkisvaldsins á einum stað. En það örlar ekki á slíku, engu virðist mega breyta nema hinum þrengstu ákvæðum kjördæmaskipunarinnar. Í þingræðisstjórnarskrá eru ákvæðin um kjördæmaskipunina hin þýðingarmestu. Segja má, að kjördæmaskipunin sé sá grundvöllur, sem pólitískt líf í landinu byggist að miklu leyti á, svo sem flokkafjöldi og margt fleira. Það er því mjög þýðingarmikið, að kjördæmaskipunin sé traust og líkleg til að stuðla að góðu og heilbrigðu stjórnarfari. Það mætti segja, að þrjár meginleiðir væru til um kjördæmaskipunina. Fyrir það fyrsta að skipta landinu í nokkur stór kjördæmi með hlutfallskosningum, eins og hér er lagt til. Í annan stað að skipta landinu öllu í einmenningskjördæmi með óhlutbundnum kosningum. Og í þriðja lagi að gera landið að einu kjördæmi með hlutfallskosningum. Það liggur í augum uppi, að ef landið væri allt eitt kjördæmi, myndaðist gróðrarstía fyrir nýja flokka. Mundi það auka stórum á upplausn í þjóðmálum og skapa hættulegan glundroða. Auk þess mundi slíkt að óbreyttum öðrum ákvæðum stjórnarskrárinnar leiða til mikils misræmis og ranglætis til óhagræðis fyrir dreifbýlið, eins og ég gat um áður. En hvaða áhrif er slík skipan stórra kjördæma með hlutfallskosningum, eins og frv. leggur til, líkleg til að hafa á stjórnarfarið í landinu almennt? Allar líkur benda til, að stór kjördæmi muni ýta undir fjölgun stjórnmálaflokka. Reynsla annarra þjóða af hlutfallskosningum kemur heim og saman við þessa skoðun. Ef slíkt skipulag hefði verið ríkjandi hér á landi s.l. 10 ár, er ekki ósennilegt, að stjórnmálaflokkarnir væru nú 6, bæði Lýðveldisflokkurinn og Þjóðvarnarflokkurinn hefðu fest rætur. Það er sanngjarnt, að þeir, sem gagnrýna upptöku stórra kjördæma og niðurlagningu héraðakjördæmanna, geri grein fyrir því skipulagi, sem þeir sjálfir telja heppilegra. Miðlunartill. Framsfl. í þessu máli er öllum kunn. Hún gengur fyrst og fremst út á það að vernda héraðakjördæmin samtímis viðurkenningu á nauðsyn þess að bæta þingmönnum við í mesta þéttbýlinu vegna fólksflutninganna þangað á seinustu árum. Hins vegar telur Framsfl., að einmenningskjördæmi sem aðalregla, séu öruggastur grundvöllur að traustu stjórnarfari. Einn höfuðkostur einmenningskjördæmanna er, að þau tryggja tilveru héraðakjördæmanna. Einmenningskjördæmi efla sameiningu þeirra, sem hafa skyld sjónarmið í þjóðmálum. Þeir neyðast til að þoka sér saman í fylkingar. Annað verður augljóslega vatn á myllu andstæðinganna. Slík skipan verkar því gagnstætt hlutfallskosningum að því leyti, að hún stuðlar að tiltölulega fáum stjórnmálaflokkum. En slík þróun þjóðmálanna er einmitt heppileg, því að hún miðar að því að skapa tvær meginfylkingar í þjóðfélaginu, tveggja flokka kerfi, fylkingar, sem skiptast á um stjórn landsins. Við slíkar aðstæður getur stjórnarflokkurinn engum kennt um nema sjálfum sér, ef illa farnast og stjórnarandstaðan fær tækifæri til að sýna úrræði sin. Slík skipan kjördæma skapar meiri ábyrgð og traustara stjórnarfar. En á því er reginmunur, ef þróunin er í þá áttina eða til hins gagnstæða. Forseti Íslands, herra Ásgeir Ásgeirsson, sagði í þingræðu árið 1933, með leyfi forseta: „Einmenningskjördæmin eru ein höfuðtrygging þess, að jafnan séu valdir til þingstarfa menn, sem hafa aflað sér trausts og þekkingar á því, sem starfi þeirra viðkemur.“ Ég hef áður vitnað til ræðu hv. 1. þm. Reykv. um kosti einmenningskjördæma. Það mætti vitna til fleiri ummæla manna, sem nú berjast fyrir hlutfallskosningum í stórum kjördæmum. Ég sagði áður, að ég væri andvígur frv. því til laga um breyt. á stjórnarskránni, sem hér liggur fyrir hv. þd., þegar af þeirri ástæðu, að í stað þessarar breyt. ætti fram að fara hið fyrsta heildarendurskoðun á stjórnarskránni, eins og allir þingflokkar hafa lofað þjóðinni fyrir meira, en heilum áratug. Í öðru lagi legg ég áherzlu á, að hin róttæka breyting á kjördæmaskipuninni, niðurlagning allra núverandi kjördæma landsins nema Reykjavíkur, verði svo fljótt sem kostur er á borin undir þjóðaratkvæði, en frekari aðgerðum frestað á meðan. Þá mundi þjóðarviljinn ótvírætt liggja fyrir í þessu máli. Hvenær sem að því kemur að endurskoða stjórnarskrána, er það áreiðanlega þjóðinni hollast, að sem víðtækast samkomulag geti orðið um öll grundvallaratriði stjórnskipunarlaganna.



Herra forseti. Þegar það er athugað, sem sagt er að þeim kosningum loknum, sem fram fóru í vor og borið saman við það, sem sagt var fyrir kosningarnar, þá kemur það greinilega í ljós, að þeir stjórnmálamenn, sem standa að þeirri kjördæmabreyt., sem hér er til umr. nú, halda fram að kosningunum loknum, að það hafi eingöngu verið kosið um kjördæmamálið og annað ekki. En hverju héldu svo frambjóðendur þessara þingflokka fram fyrir kosningarnar? Hvað var það? Hver var uppistaðan í þeirra aðalmálflutningi? Uppistaðan var algerlega gagnstæð því, sem þeir halda fram nú að kosningunum loknum, því að þá héldu þessir sömu menn því fram, þríflokkarnir, sem að kjördæmaskipuninni stóðu, að það væri verið að kjósa um hin almennu þjóðmál. Þessir flokksmenn vissu það, að kjördæmamálið, einkum til sveita, var mjög óvinsælt og þess vegna þurfti að blekkja með einhverju. Það þurfti að villa um fyrir kjósendum. Sjálfstæðismenn héldu því hiklaust fram, að nú væri fyrst og fremst kosið um vinstri stjórn Hermanns Jónassonar og að þau víti, sem bæri að varast, væru einkum þau, að unnið væri með kommúnistum, eða eins og sjálfstæðismenn héldu fram fyrir kosningarnar 1956 og m.a. kemur greinilega fram í bæklingi þeim, er þeir sendu þá inn á hvert heimili í landinu og hlaut sá bæklingur nafnið „Dómur reynslunnar“, - þar stendur á fyrstu síðu, með leyfi hæstv. forseta: „Allir kjósendur að undanteknum þeim, sem hafa ánetjazt alþjóðakommúnisma og greiða þar af leiðandi atkvæði án tillits til íslenzkra hagsmuna, verða að bera saman afleiðingar eða árangur hinna tveggja stjórnarstefna og marka afstöðu sína með tilliti til þeirra staðreynda, sem þeim verða ljósar, því að reynslan er réttlátur dómari.“ Já, reynsla sjálfstæðismanna af kommúnistum var ekki góð og þeir vöruðu við þeim. En þó var hún ekki verri en það, að þar voru einmitt mennirnir, sem voru góðir og það ágætir til að breyta kjördæmaskipan landsins, enda bera þeir ekki íslenzka hagsmuni fyrir brjósti, segja sjálfstæðismenn, eins og þeir orðuðu það 1956. Bækling þennan enda svo sjálfstæðismenn með því að segja, með leyfi hæstv. forseta: „Leiðin til endanlegs sigurs lýðræðis yfir kommúnisma er leiðin til betri lífskjara og leiðin til einarðrar andstöðu gegn ofbeldisöflunum á alþjóðavettvangi. Sjálfstfl. einn ratar þessa leið. Þess vegna fylgir þjóðin honum fram til sigurs.“ Ekki efast ég um það, að Sjálfstfl. hefur hlotið nokkur atkv. út á þetta árið 1956. En ég minni á þetta nú, vegna þess að það mál, sem mestri byltingu veldur í stjórnarfari lands okkar, nær fram að ganga nú fyrir samvinnu sjálfstæðismanna og kommúnista, að ógleymdum Alþfl. „Það, sem helzt hann varast vann, varð þó að koma yfir hann,“ má segja nú um Sjálfstfl. eða sjálfstæðismenn. Það er jafnmikið að marka ummæli sjálfstæðismanna í síðustu kosningum eins og ummæli þeirra um það, að þeir mundu aldrei beita sér fyrir fáum og stórum kjördæmum í landi voru. En hvað er komið á daginn? Og svona mætti lengi telja upp ummæli og fyrirheit sjálfstæðismanna um ýmis mál og þau stangast algerlega á við framkvæmdirnar og staðreyndirnar, þegar allt er skoðað niður í kjölinn. Fyrir kosningarnar héldu þríflokkarnir því fram, að það væri að vísu kosið um kjördæmamálið, en ekki frekar en önnur mál og sjálfstæðismenn, sem voru mjög óttaslegnir, sendu a.m.k. tvo bæklinga inn á hvert heimili í landinu og annar þeirra var eingöngu um það að varast vinstri stjórn, og hlaut sá bæklingur nafnið „Víti til varnaðar“. Og þessi bæklingur, svo góður sem hann er, var aðaluppistaðan í öllum þeirra málflutningi. Þeir lásu þessa lexíu á hverjum fundi, eitt í dag og annað á morgun og minntust varla á kjördæmamálið, nema þá helzt til að raða niður á lista í þessum tilvonandi kjördæmum, sem þeir eru að berjast fyrir og nú eru þeir að berjast um að fá örugg þingsæti í framtíðinni. En þá var ekki að heyra annað á sjálfstæðismönnum, en það mundi vera fullkomið bræðralag innan þess flokks um öll framboð og niðurröðun á lista. Vonandi, að svo verði. Og frambjóðandi Sjálfstfl. í Dalasýslu, Friðjón Þórðarson, hélt því fram, að hann mundi fá öruggt þingsæti í Vesturlandskjördæmi. Það var aðeins á einum fundi, sem hann gat þess, að hann mundi fá svo til öruggt þingsæti. Ekki veit ég, hvað kann að verða ofan á. Enn fremur héldu frambjóðendur sjálfstæðismanna mjög fram, af því að þeir vissu, að það var vinsælt, að sýslurnar mundu þrátt fyrir þessa kjördæmabreyt. halda sínum fulltrúum innan sýslnanna. En ekki veit ég, hvernig slíkt má ske eftir þessa breyt. Og það mun reynast erfitt að standa við þetta, eins og raunar fleira, sem kom fram úr herbúðum sjálfstæðismanna fyrir þessar kosningar, sem eru nú afstaðnar. Og út á þessa villukenningu slæddust nokkur atkvæði yfir á sjálfstæðismenn, af því að fólkið á landsbyggðinni vill umfram allt annað, hafa áfram á Alþ. menn, sem gerþekkja hagsmuni hinna einstöku byggðarlaga í landinu og reynslan hefur líka sýnt, að það er héruðunum og landsbyggðinni fyrir beztu. Þá er það hinn bæklingur sjálfstæðismanna um kjördæmamálið. Þennan bækling kalla ég „Biblíu sjálfstæðismanna“, vegna þess, að þegar einn frambjóðandi þeirra var á fundi spurður, hvað hann meinti með því, er hann skrifaði í þennan bækling, þá var svarið til fyrirspyrjandans þetta: Þú hefur sjálfsagt þurft að lesa biblíuna oftar en einu sinni, áður en þú skildir hana og þannig er með þetta. - Já, þannig var með þetta. Þarna var ekki neinn smámaður á ferðinni, maður, sem hafði þann boðskap að flytja, sem líktist því helgasta, sem út hefur verið gefið í heiminum, sjálfri biblíunni. Sennilega hefði þessi maður átt að verða prestur. Lesi maður sum af þessum ummælum, þá eru þau mjög ósamhljóða, því að sum fela í sér hótanir eins og þær, að það muni jafnvel kosta sambandsslit af hálfu Reykvíkinga, ef þeir fái ekki fullt jafnrétti á við aðra í almennum kosningarrétti til Alþingis. Önnur ummæli fela það í sér, að aldrei sé meiri þörf á, en nú að efla samhug og nauðsynlegt samstarf í strjálbýlinu. Það kemur greinilega fram hjá hv. þm. Snæf. í þessum bæklingi og þetta er algerlega rétt hjá þeim hv. þm., því að þessi kjördæmabreyting mun verða þess valdandi, að það fólk, sem staðið hefur saman um sín málefni til þessa og náð á þann hátt góðum árangri í lífsstarfi sínu, það verður, þótt það kosti meiri vinnu, að ná víðtækara samstarfi en verið hefur, ef það á að bera jafnmikið úr býtum og hingað til, því að kjördæmabreytingin kollvarpar því félagakerfi, sem hér hefur ríkt og byggt er upp á hinum gömlu kjördæmum, sem nú leggjast niður. Í kjölfar kjördæmabreytingarinnar munu sennilega í framtíðinni koma ný lögsagnarumdæmi og ekki óeðlilegt, ef réttlæti á að ríkja á milli flokka, að þá verði upp teknar hlutfallskosningar til sýslunefnda og í verkalýðsfélögum og víðar, þar sem þarf að auka réttlæti á milli flokka, eins og það er kallað. Það er rætt um jafnrétti á milli flokka, en hinu er einnig gleymt, að tala um jafnrétti í aðstöðu allri og lífsþægindum á milli fólksins í landinu. Atkvæðisrétturinn er ekki nema brot af því, sem til þarf til að skapa jafnrétti á milli þegna þjóðfélagsins. Þar kemur fjöldamargt annað til greina, sem fólki er ljóst og mun sýna sig síðar. Og þjóðin mun ábyggilega átta sig á kjördæmamálinu betur í framtíðinni, en þegar er orðið og sýna það með vaxandi fylgi Framsfl., því að ekki kann góðri lukku að stýra, þegar sjálfstæðismenn taka höndum saman við kommúnista, sem þeir jafnan hafa fordæmt, eða þegar kommúnistar falla í faðm Alþfl., sem þeir lýstu svo í blaðinu Útsýn 11. maí s.l., með leyfi hæstv. forseta: „Aumkunarverður flokkur er Alþfl. Nú ræður íhaldið gerðum hans í einu og öllu og lætur hann jafnvel einan taka ábyrgð á óvinsælustu verkunum. Fyrir ári síðan réð Framsókn yfir Alþfl. eins og sínum eigin flokki. En svo sveik Alþfl. samning sinn við Framsókn. Í verkalýðshreyfingunni samdi Alþfl. við íhaldið, en á síðasta Alþýðusambandsþingi sveik Alþfl. þann samning. Næst samdi Alþfl. við Alþýðubandalagsmenn um sambandsstjórn í Alþýðusambandinu, en strax næstu daga sveik Alþfl. það samstarf með nýjum samningi við íhaldið um almenna kauplækkun.“ Þetta segja kommúnistar um Alþfl. Þannig eru lýsingar þeirra flokksbræðra, sem að kjördæmabreytingunni standa, hvors á öðrum. Það býst því enginn við góðu af þeim í framtíðinni. Grundvöllurinn, sem lagður er með þessari kjördæmabreytingu, er ótraustur, og það sem á eftir kemur, mun þar eftir fara. Við framsóknarmenn munum hér eftir sem hingað til starfa í þeim anda, sem skapar frjálsa samvinnu og jafnrétti þegnanna í þjóðfélaginu, því að hornsteinn lýðræðis er jafnrétti þegnanna í þjóðfélaginu án tillits til þess, hvar þeir eru búsettir í landinu. Ég er því á móti frv. því, sem hér er til umræðu um breyt. á kjördæmaskipan landsin, og treysti því, að hv. þm. sjái sóma sinn í því að greiða atkv. með þeirri dagskrártillögu, sem fyrir liggur á þskj. 10, svo að þjóðinni gefist kostur á að sýna vilja sinn í þessu máli, áður en lengra er haldið og þjóðarviljinn fái að ráða gerðum þessa máls og annað ekki.



Herra forseti. Ég verð að segja það, að mér þykir nokkuð einkennileg framkoma flm. og stuðningsmanna þessa frv., sem hér liggur fyrir, við meðferð þess hér á hæstv. Alþ. Frv. er borið fram sem stjórnarfrv. Hæstv. forsrh. lét ekki sjá sig í þingsalnum, meðan frsm. minni hl. stjskrn. flutti mikinn hluta ræðu sinnar hér á þingfundinum í dag. Hæstv. ráðh. kom þó um síðir og var hér skamma stund. Annar hæstv. ráðh. hefur litið hér inn í d. í dag, en horfið mjög fljótlega aftur. Hinir tveir hæstv. ráðh. hafa ekki sézt í þingsalnum. Svipað er að segja um þingmenn hinna flokkanna, sem að stjórnarskrárbreyt. standa. Fæstir þeirra hafa sézt í sætum sínum við umr. um frv. hér í hv. d. Það eru víst þrír af hv. þm. Sjálfstfl. í sætum sínum hér í hv. d. nú - eða eru þeir ekki nema tveir? Þeir eru víst tveir, og sá þriðji á gægjum í dyrunum. Sá þingflokkur á þó 13 stóla hér í d. Um Alþb. er það að segja, að síðari hluta dags í dag, meðan rætt var um málið, sást enginn þeirra manna hér í d. Einn skauzt þó inn seint á degi til að sækja skjalamöppu sína, en hafði enga viðdvöl. Þannig er framkoma þessara manna í þingdeildinni við meðferð þessa máls, sem þeir nefna eitt þýðingarmesta mál, sem Alþ. hafi fjallað um og stórt réttlætismál og ég vil spyrja hæstv. forseta, hvort hann telji það ekki dálítið hæpið að halda áfram meðferð málsins, þegar hv. þdm. haga sér á þennan hátt. Í málinu liggja fyrir tvö álit frá hv. stjskrn. Meiri hl., en hann skipa fulltrúar þeirra þriggja flokka, sem að málinu standa, mælir með því, að frv. verði samþ. og meiri hl. segir í nál. sínu, að það hafi komið ótvírætt fram í alþingiskosningunum hinn 28. júlí s.l., að mikill meiri hluti kjósenda sé málinu fylgjandi. Ég tel, að það sé of mikið sagt í þessu nál. meiri hl. Ég tel, að það hafi ekki komið ótvírætt fram í þingkosningunum, að mikill meiri hluti kjósenda sé málinu fylgjandi, eins og þeir halda fram. Útkoman í kosningunum sýnir ekki þjóðarviljann í kjördæmamálinu. Frambjóðendur þeirra flokka, sem beita sér fyrir stjórnarskrárbreyt., vildu komast hjá umræðum um það mál á framboðsfundum fyrir kosningar. Þeir sniðgengu málið eftir mætti. Þeir töluðu aðallega um ýmislegt annað, reyndu að fá kjósendurna til að gleyma því stóra máli, en haga atkvgr. eftir afstöðu til annarra mála. Og ég vil spyrja: Hver hefði niðurstaðan orðið, ef þjóðinni hefði gefizt kostur á að greiða atkv. um málið sérstaklega? Þeirri spurningu er ekki hægt að svara á þessari stundu, en ég tel engan efa á því, að við slíka atkvgr. um málið hefðu komið fram aðrar atkvæðatölur, en í alþingiskosningunum. En þó að atkvæðatölur stjórnmálaflokkanna í þingkosningunum í næstliðnum mánuði sýni alls ekki rétta mynd af vilja þjóðarinnar í þessu máli, þá getur verið fróðlegt að athuga niðurstöður kosninganna. Í Reykjavík mun Sjálfstfl. hafa fengið um 51% af gildum atkv., sem þar voru greidd. Hann fékk út á þetta 5 þm. af 8. Aðrir flokkar, sem fengu samtals 49% gildra atkv., fengu 3 þm. Þannig getur útkoman stundum orðið, þegar hlutfallskosningafyrirkomulagið er notað. Í kjördæmunum utan Reykjavíkur, sem nú á að leggja niður samkv. þessu frv., voru kosnir 33 þm. Þeir skiptust milli tveggja flokka þannig, að Framsfl. fékk 18 kjörna, en Sjálfstfl. 15. Af þessum 18 þm., sem Framsfl. fékk kosna í kjördæmum utan Reykjavíkur, voru 13, sem höfðu meira en helming gildra atkv. í kjördæmum sínum á bak við sig. Einn þeirra fékk 72% gildra atkv. í sínu kjördæmi, nokkrir milli 60 og 70% af atkv. og aðrir milli 50 og 60%. Hinir 5 þm. flokksins, sem náðu kosningu í kjördæmunum utan Reykjavíkur, fengu frá 46–49% gildra atkv. í sínum kjördæmum. Ég tel ákaflega sterkar líkur fyrir því, að í þeim kjördæmum sé meiri hluti kjósendanna á móti þeirri breyt. á stjórnarskránni, sem hér liggur fyrir, því að það er alkunnugt og hefur verið tekið fram hér í þessum umr. af öðrum á undan mér, að það voru margir menn, sem fylgja þeim flokkum, sem mæla með þessu máli, flytja það og mæla með því, margir kjósendur þeirra, sem enn fylgdu þeim í kosningunum, þó að þeir væru algerlega á móti þessu máli. En hvað er þá að segja um þá 15 þm. Sjálfstfl., sem náðu kjöri í þessum kjördæmum utan Reykjavíkur? Hvað er að segja um þá og þeirra kjörfylgi? Aðeins einn af þessum 15 mönnum náði helmingi gildra atkv. í kjördæminu, þar sem hann bauð sig fram og var kosinn. Það er hv. þm. Vestm., sem á sæti í Ed. Svo glöggt stóð þó þetta, að atkvæðatala hans náði ekki 51% gildra atkv. í Vestmannaeyjum. Allir hinir, 14 að tölu, fengu minna en helming gildra atkv. í kjördæmunum, þar sem þeir buðu sig fram. Sá, sem hafði tiltölulega minnst fylgi, en náði þó kosningu, fékk ekki nema 30% gildra atkv. í kjördæminu, nokkrir milli 30 og 40% atkv. og hinir milli 40 og 50%, en aðeins þessi eini, sem ég nefndi, náði helmingi gildra atkvæða. Ekki er nú fylgi Sjálfstæðisflokksins í þeim kjördæmum, sem hann vill leggja niður, traustara en þetta. Þessir minnihlutakjörnu þm. Sjálfstfl. hafa verið mjög hljóðir og hógværir hér á þingi nú, þegar um þetta stóra mál er fjallað, svo hljóðir, að enginn þeirra hefur enn gefið frá sér eitt orð í umr. um málið og mun þó senn lokið 2. umr. frv. hér í d. og þeir hafa verið mjög óstöðugir í sætum sínum, eins og ég gat um áðan. Þeir hafa enga tilraun gert til að sýna fram á þörf þjóðarinnar fyrir þessa breyt. Þeir hafa engin rök fært fyrir stuðningi sínum við frv. En vitanlega eru þessir hv. þm. löglega kjörnir fulltrúar, þó að aðeins minni hluti kjósenda í kjördæmum þeirra hafi viljað fela þeim umboð sitt. En þó að þeir séu með þessum hætti kjörnir til að taka hér ákvarðanir um mál, þá mættu þeir vel leita eftir vilja kjósendanna í þessu þýðingarmikla máli, áður en þeir greiða atkv. með því að svipta kjördæmi sín sjálfstæðri tilveru. Hv. minni hl. stjskrn. hefur í nál. sínu á þskj. 10 borið fram till. til rökst. dagskrár í málinu. Þar er á það bent, að afstaða kjósenda til annarra mála, en þeirrar breyt. á kjördæmaskipunni, sem frv. fjallar um, hafi mjög miklu ráðið um viðhorf þeirra í síðustu alþingiskosningum og úrslit kosninganna veiti þar af leiðandi mjög ófullnægjandi upplýsingar um vilja manna í þessu stóra máli. Og þar er lagt til eða því beint til hæstv. ríkisstj., að hún láti fara fram í næsta mánuði í öllum kjördæmum hverju fyrir sig almenna, leynilega atkvgr. kjósenda, er svari með jái eða neii, hvort þeir vilja, að öll núverandi 27 kjördæmi utan Reykjavíkur skuli lögð niður, eins og frv. þetta gerir ráð fyrir, en í staðinn stofnuð 7 stór hlutfallskosningakjördæmi og það er till. minni hl., að aukaþinginu, sem nú situr, verði frestað og afgreiðslu frv., þar til úrslit þessarar atkvgr. eru kunn. Meiri hl. hv. stjskrn. er á móti þessu, að þessi aðferð verði viðhöfð. En hvers vegna? Hvers vegna má ekki leyfa landsmönnum að láta uppi vilja sinn í þessu stóra máli með almennri, leynilegri atkvgr.? Já, hvers vegna? Þó að það kosti frestun á málinu í um það bil mánuð að fá fram vilja landsmanna á ótvíræðan hátt með þessu móti, þá er engin ástæða til að hafna till. þess vegna. Ef stuðningsmenn stjórnarskrárbreyt. trúa á málstað sinn, þá ættu þeir að fallast á þessa till. um þjóðaratkvgr. Þetta ættu þeir að gera í stað þess að knýja frv. nú fram með ofurkappi og án þess að kunnugt sé um þjóðarviljann.