Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur bréf til forseta Nd. frá Kjartani Jóhannssyni 3. þm. Reykn. þar sem hann tilkynnir að hann sé á förum til útlanda í opinberum erindum og geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Hann leyfir sér að óska þess að sæti sitt taki 1. varamaður Alþfi. í Reykjaneskjördæmi, Kristín H. Tryggvadóttir, og mun hún vera komin til þings. Ég býð Kristínu velkomna til þingstarfa.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um þróunarsjóð fyrir Færeyjar, Grænland og Ísland sem gert er ráð fyrir að starfi á vegum Norðurlandaráðs. Norðurlandaráð hefur á undanförnum árum aukið verulega ýmiss konar starfsemi sína á sviði efnahags- og atvinnumála. Hefur í því sambandi m.a. alllengi verið um það rætt að stuðla að atvinnuþróun landa á svæðinu í norðvestur-Atlantshafinu. Þessi hugmynd hlaut jákvæðar umsagnir, m.a. á fundi Norðurlandaráðs í Reykjavík 1985, og má segja að eftir það hafi verið ákveðið að láta á það reyna hjá meðlimaríkjum Norðurlandaráðs að slíkum sjóði yrði á fót komið og nefndist, eins og hér er lagt til, þróunarsjóður fyrir Færeyjar, Grænland og Ísland. Nauðsynlegt er að flytja sérstakt frv. um þennan sjóð þar sem gert er ráð fyrir því, eins og kemur fram í frvgr. og ítarlegri grg. sem fylgir, að sjóðurinn njóti ýmiss konar undanþága. M.a. er gert ráð fyrir því í 2. gr. að sjóðurinn njóti undanþáguákvæða laga nr. 63/1979, um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála, svo og annarra laga er setja kunna hömlur á greiðslur í erlendum gjaldeyri, gjaldeyrisviðskipti eða heimildir til lántöku erlendis að svo miklu leyti sem slík ákvæði hindra eða torvelda starfsemi sjóðsins eða efndir skuldbindinga hans. Sömuleiðis er í 3. gr. gert ráð fyrir því að sjóðurinn skuli vera undanþeginn aðstöðugjaldi, landsútsvari, tekju- og eignarskatti, svo og öðrum gjöldum sem lögð kunna að vera á tekjur, eignir eða veltu til ríkis eða sveitarfélaga. Í 4. gr. kemur fram að lánasamningar, sem sjóðurinn er aðili að, skuli vera undanþegnir stimpilgjöldum og öðrum gjöldum til hins opinbera. Fjármagn til sjóðsins leggja Norðurlönd til eins og fram kemur í samþykktum fyrir norrænan þróunarsjóð fyrir hin vestlægu Norðurlönd eins og fram kemur á bls. 5 í meðfylgjandi athugasemdum og grg. Stofnfé sjóðsins er í raun fé það sem endurgreiða ber stofnríkjum hins íslenska þróunarsjóðs. M.a. er gert ráð fyrir því að af Íslands hálfu verði lagðir til sjóðsins 400 þús. bandaríkjadollarar sem var framlag Íslendinga í hinn íslenska þróunarsjóð á sínum tíma. Samtals er gert ráð fyrir að stofnfé sjóðsins jafngildi 14,1 millj. bandaríkjadala. Þá vil ég geta þess að samhliða þessu frv. flytur hæstv. utanrrh. till. til þál. um staðfestingu á því samkomulagi sem liggur til grundvallar þessari sjóðsstofnun og þurfa þessi mál að sjálfsögðu að fara saman í gegnum þingið. Ég vil þó geta þess að sett eru tímatakmörk á meðferð þessa máls og er nauðsynlegt að afgreiða málið fyrir 28. þ.m., ef ég man rétt, eða fyrir mánaðarlokin. Ég vil því leyfa mér að vona að málið fái skjóta athugun, enda veit ég að fjölmargir hv. þm. hafa fjallað um þetta mál á vegum Norðurlandaráðs og af þessu er ekki síst orðið vegna framgöngu þm. hjá Norðurlandaráði. Ég vil geta þess jafnframt að það var talið koma í minn hlut að flytja frv. þar sem hér er um byggðamál að ræða og byggðamál hafa hér á landi fallið undir forsrn. Ég vísa til meðfylgjandi athugasemda og grg. um frekari upplýsingar um mál þetta og leyfi mér að leggja til herra forseti að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Þetta mál var lagt fram á síðasta þingi og var þá ekki afgreitt. Voru þar nokkrar umræður um þetta mál og m.a. ræddi ég nokkuð um efni þess. Ég held að ég hafi komist þannig að orði í sambandi við fylkjaskipunina að ef ekki fyndist önnur leið til þess að landsvæðin utan höfuðborgarsvæðisins næðu rétti sínum, sem ég tel að vanti mikið á að þau hafi, sé ekki um annað að ræða en að stofna slík fylki. Í þessu sambandi vil ég minna á það, sem ég hef að vísu gert nokkuð oft áður, að þegar var verið að ræða um frv. til stjórnarskipunarlaga, sem var samþykkt að mig minnir 1984, stóð þar í grg. að stjórnmálaforingjarnir sem fluttu frv. mundu beita sér fyrir því að gera ráðstafanir til þess að rétta hlut þeirra sem standa höllum fæti félagslega og efnahagslega. Það hefur ekkert gerst í þessum málum að ég tel í þessi ár. Skýrsla frá hinni svokölluðu byggðanefnd var lögð fram á s.l. sumri, en því miður hefur ekki verið hægt að sjá að þar yrði lagt neitt fram til að rétta þennan aðstöðumun sem er í þjóðfélaginu. Þvert á móti hefur verið til umræðu hér eða í stjórnmálaflokkunum að breyta t.d. skiptingu aksturskostnaðar þannig að hlutdeild sveitarfélaganna yrði meiri en hún er í dag sem er sýnilegt og óvefengjanlegt að það mundi auka aðstöðumuninn ef hefði verið horfið að því ráði. Í þessu frv. eru ýmis ákvæði sem ég vil taka sérstaklega undir. Önnur orka að vísu tvímælis og þarf að skoða mikið betur hvernig þau mundu verka í framkvæmd. T.d. er í 5. gr. frv. rætt um að forseti landsins þurfi að fá a.m.k. 50% greiddra atkvæða til að ná kjöri, þ.e. ef enginn frambjóðandi nær því hlutfalli eigi að kjósa aftur á milli þeirra sem flest atkvæði fá. 13. gr. er um það að ráðherrar skuli ekki sinna störfum á Alþingi, þ.e. þeir hafi ekki atkvæðisrétt. Auðvitað verða þeir að sinna þannig störfum að flytja sín mál og svara fsp., en þeir hafi ekki atkvæðisrétt og ef þeir verði ráðherrar taki varamaður þeirra við. Þetta hefur ýmsa kosti og m.a. þá kosti að þeir geta sinnt sínum störfum og eru ekki eins bundnir þinghaldinu og nú er. 29. gr. er um það hvernig skuli kosið til þings sem er auðvitað bundið fylkjaskipuninni. Ég set spurningarmerki við þetta. Í fyrsta lagi að það verði kannað eftir öllum leiðum hvort ekki er hægt að jafna aðstöðumuninn í þjóðfélaginu, hvort það sé ekki með öðru móti hægt að fullnægja betur réttlæti en að stofna þessi fylki vegna þess að þetta er og verður í reynd til að auka yfirbygginguna í þjóðfélaginu. En ég sé ekki að það séu nein merki þess að það sé verið að reyna aðrar leiðir. Hér er rætt um að það verði allt að 31 þm. sem sé kosinn í fimm fylkjum og að fylkin hafi jafnan rétt, það séu kosnir þrír menn í öllum fylkjunum til annarrar deildarinnar. Það gerir að verkum að landsbyggðin stendur betur að vígi ef þetta fyrirkomulag væri tekið upp. Þetta er fyrirmynd í mörgum þjóðþingum. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál, en ég held að þessi skipan sé allrar athygli verð. Þeir sem um þessi mál fjalla og eiga að endurskoða þessi mál öll saman og sú nefnd sem fær þetta frv. ættu að leggja sig fram um að benda þá á aðrar leiðir til að jafna aðstöðumuninn í þjóðfélaginu. Í 31. gr. er talað um að þeir sem verða 18 ára á kosningaárinu öðlist kosningarrétt, ekki miðað við fæðingardag heldur ártal. Þetta er líka umhugsunarefni, en ég fyrir mitt leyti tek ekki að svo komnu máli afstöðu til þessa atriðis. Í 40. gr. er talað um að Alþingi kjósi fastanefndir og Alþingi getur falið slíkum þingnefndum að kanna mikilvæg mál er almenning varða og veitt þeim rétt til að óska eftir skýrslum, munnlegum og skriflegum, frá opinberum stofnunum, einstökum starfsmönnum eða fyrirtækjum og er öllum skylt að verða við óskum nefndarinnar. Ef þetta ákvæði hefði verið í gildi í dag held ég að það hefði leyst einhvern vanda. Þar á ég við brottvikningu fræðslustjóra Norðurlands eystra. Mér er ekki kunnugt um hvaða ástæður liggja til þess að það var gert, en ef ekkert kemur fram annað en hefur birst í blaðagreinum held ég að hefði verið gott fyrir Alþingi að kanna það mál til hlítar. Ég held að það verði að krefjast þess að Alþingi geti farið ofan í svona mál sem valda eins miklum ágreiningi og raun ber vitni. Og þegar upp koma svona mál verður að krefjast þess, hver sem á í hlut, að hann geri fulla grein fyrir þeirri ákvörðun sinni að víkja manni úr starfi. 62. gr., þ.e. um fylki, kom ég inn á áðan. Ég var og er enn í vafa um hvort þetta sé eina leiðin og vil láta kanna það. En ég hallast meira að því að menn hafi ekki vilja til að taka á þessum málum öðruvísi ef þeir hafa þá vilja á því að taka á þessum málum með fylkjaskipun. Þetta er gömul tillaga. Það eru orðin ein 30 ár eða meira síðan ég man eftir að þessu máli var hér hreyft á Alþingi. Það gerðu þeir Karl Kristjánsson og Gísli Guðmundsson. Það er enginn vafi á því að fyrr á árum var almennur vilji fyrir því að taka upp slíka skipan í því augnamiði að landsbyggðin hefði meira með sín mál að gera en hefur verið og er í dag og mörgum finnst að sú þróun gangi í öfuga átt miðað við það sem stefnt er að, t.d. í þessu frv., og það sem landsbyggðarmenn yfirleitt óska eftir. Í 65. gr. er talað um að í hverju fylki skuli vera einn aðalbanki, fylkisbanki, sem sé sameign banka og sparisjóða fylkisins. Fylkisbankinn sér um öll erlend viðskipti og bindiskyldu fylkisins. Þessi mál þarf að skoða mjög vel, hvernig á að koma þessu fyrir. Hitt er annað mál að ef landsbyggðin nýtur ekki í ríkari mæli afrakstursins af sinni framleiðslu, sínum hlut í þjóðarbúinu, verður að athuga hvort þetta muni leysa þann vanda. Ég ætla mér ekki að halda langa ræðu um þetta málefni, en málið er mikilvægt. Ég hef sagt það í mörg ár að ef Alþingi Íslendinga leysir ekki þessi mál er engin spurning að það verður uppstokkun í öllum stjórnmálaflokkum sem nú eru. Það er ekki spurningin hvort það verður, það er spurningin hvenær það verður, ef ekki verður hlustað á þessi mál. Því er það áríðandi og er í sjálfu sér komið á elleftu stundu að hv. alþm. taki þessi málefni til yfirvegunar og athugunar nema þeir vilji láta þessi mál þróast áfram eins og ég tel að þau séu að gerast í dag og taka þá afleiðingunum af því. Það er enginn vafi á því að menn sætta sig ekki við þá skiptingu, hvorki launamun né aðstöðumun, og þess vegna er ekki nóg að flytja svona mál. Ef Alþingi ætlar að hundsa þetta aftur, taka ekki hvert atriði eða a.m.k. mikilvægustu, þýðingarmestu atriðin til könnunar og yfirvegunar og athuga hvort það eru aðrar leiðir til að ná því markmiði sem þau samtök sem sömdu þetta, þ.e. samtökin um jafnrétti milli landshluta, settu sér, þá mun sú þróun verða sem ég hef komið hér inn á.



Herra forseti. Það frv., sem hér er rætt, um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, var flutt á síðasta þingi að beiðni Samtaka um jafnrétti á milli landshluta og er hér komið öðru sinni fyrir þingið. Ég tjáði mig um málið í fyrra í öllum aðalatriðum og lýsti stuðningi við meginhugmyndir sem fram koma í þessu frv. þó ég hefði fyrirvara um ýmis atriði sem þar komu fram, svo sem vænta má. En þegar ég tala um meginhugmyndir þá er um að ræða þá hugsun að leita nýrra leiða með breytingar a stjórnarskrá, eins og hér er lagt til, til að efla landsbyggðina og skapa viðspyrnu gegn þeirri ófarsælu þróun sem lengi hefur verið í gangi, en alveg sérstaklega nú hin síðustu ár, í samskiptum landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Sjálfur hef ég, áður en þetta frv. var kynnt hér, flutt till. inn á Alþingi um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga. Þáltill., sem ég flyt um það efni ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, er í þingnefnd í sameinuðu þingi og þar til athugunar. Sú till. var flutt í fyrra og raunar í hittiðfyrra einnig, og fyrir liggja umsagnir um hana frá mörgum aðilum, einkum þeim sem malið mest snertir, samtökum sveitarfélaga, landshlutasamtökum sveitarfélaga og fleiri aðilum út um landið, mjög jákvæðar undirtektir í öllum meginatriðum. Ég minni einnig á það að þegar frv. til sveitarstjórnarlaga var til meðferðar hér á þinginu í fyrra þá flutti ég brtt. við frumvarpið um lögfestingu héraðaskipunar í landinu, útfærða hugmynd sem varðar þá hugsun sem fram kemur í þessu frv. til nýrra stjórnarskipunarlaga og þá hugsun sem fram kemur í 62. gr., og er vissulega skyld till. mínum um skiptingu í héruð, þar sem hér er kveðið á um að "landið skiptist í fimm fylki sem sveitarfélögin mynda. Sveitarfélög eru grunneiningar stjórnskipunar landsins." Munurinn á mínum till. og þeirri hugmynd sem hér kemur fram varðandi fylki er sú að í till. mínum og fleiri þm. Alþb. er gert ráð fyrir því að kosið verði beinni lýðræðislegri kosningu til héraðsþinga þannig að allir séu þar kjörgengir, einnig sveitarstjórnarmenn, en þeir eigi þar aðild með málfrelsi og tillögurétti ásamt alþm. Að öðru leyti eru þær hugmyndir, sem ég hef um þetta flutt, bæði þáltill. og brtt. við frv. til sveitarstjórnarlaga í fyrra, útfærðar einnig hvað snertir landfræðileg mörk héraða, tilhögun og kosningu til héraðsþinga, tekjustofna til þessara nýju sjálfstjórnareininga út um landið og mörg fleiri atriði sem taka þarf afstöðu til í lagatexta. Ég get vísað til fyrirvara minna frá síðasta þingi við nokkur atriði þessa frv., og ætla ekki að endurtaka það hér, en tek það fram til að enginn misskilningur sé uppi að ég er stuðningsmaður þeirrar meginhugsunar sem þarna liggur að baki og þeirra hugmynda sem bornar hafa verið fram af áhugasamtökunum um jafnrétti milli landshluta og tel raunar að þær hugmyndir séu vonum seinna fram komnar í ljósi þeirrar þróunar, þeirrar öfugþróunar sem við höfum verið vitni að nú hin síðustu ár og raunar um alllangt skeið. Ég held að það sé nauðsynlegt, herra forseti, að staldra hér við einmitt varðandi þessa þróun og minna þar á nokkur atriði um leið og ég mun fjalla um nokkra þætti sem snerta svæðisskiptingu landsins í héruð. Þann 10. janúar s.l. birtu fjölmiðlar fregnir um þróun varðandi búsetu manna og búsetutilfærslu miðað við 1. desember 1986 og tilfærslur frá því árið áður. Þar kom það fram að öll fjölgun landsmanna hafði lent á höfuðborgarsvæðinu og engin af landsbyggðarkjördæmunum, ef við teljum Reykjanes ekki í þeim hópi, fær neitt í sinn hlut af fjölgun landsmanna. Þetta er verri þróun, þetta er enn stærra stökk í þessum efnum en árið 1985 miðað við árið 1984 og árið þar á undan. Þessar tölur segja okkur að það er að herða á byggðaflóttanum, hann er stríðari en nokkru sinni fyrr. Við, sem erum umbjóðendur landsbyggðarinnar, vissum raunar að þar horfði í mikið óefni, en tölurnar eru ólygnar eins og þær liggja fyrir okkur. Þó segja þessar tölur ekki alla söguna um hvað er í gangi, hvað er "í pípunum", eins og stundum er sagt þegar talað er um uppsafnaðan vanda og afleiðingar af ríkjandi stefnu. Það er ekki nokkur vafi á því að það er los á fjölda fólks út um landsbyggðina, meira los en oftast áður og í mörgum tilvikum eru það erfiðleikar á að losna við skuldbindingar og fasteignir sem halda í fólkið. Og ef ekki hefði orðið sú breyting af völdum stjórnarstefnunnar nú undanfarin ár, þar sem hin óhefta markaðshyggja hefur gengið í gegn á mörgum sviðum og afleiðingin verið gífurlegt verðfall á fasteignum úti um landið, þá væru afleiðingar stjórnarstefnunnar hvað snertir byggðaflóttann komnar fram í enn alvarlegri mæli en gerst hefur skv. tölulegum upplýsingum. Þetta tel ég ekki vera að mála neinn skratta á vegginn. Ég held að þetta sé nokkuð samdóma álit manna, m.a. sveitarstjórnarmanna víða út um landið, þó nokkuð hagi þar misjafnlega til eftir kjördæmum. Ég vil nefna það, herra forseti, í sambandi við þessa þróun að það kemur fram í niðurstöðum af tölum varðandi síðustu þrjú ár að fólksfjölgunin á þessu tímabili, raunar alveg frá 1981 eða 1982, hefur orðið á höfuðborgarsvæðinu. Á hverju ári 1984-86 hefur fólki fjölgað meira þar en sem nemur heildarfjölgun landsmanna svo bein fækkun hefur orðið í öðrum landshlutum samanlögðum. Fækkunin í þeim, bein blóðtaka, nam um 20 manns árið 1984, 142 árið 1985 og 321 árið 1986. Mannfjöldinn óx um 1,7% á höfuðborgarsvæðinu árið 1986 og um 0,4% á Suðurnesjum. Eina kjördæmið þar sem mannfjöldi stóð í stað var Austurlandskjördæmi, það kom skást út í þessum efnum, fékk þó ekkert í sinn hlut af 0,8% fjölgun landsmanna. Í öllum hinum kjördæmunum er um beina fólksfækkun að ræða milli ára. Á Vesturlandi og Suðurlandi er fækkunin um 0,2%, á Vestfjörðum um 0,5%, á Norðurlandi eystra um 0,6% og á Norðurlandi vestra, sem stendur höllustum fæti, er fækkunin 1,1%, hvorki meira né minna, 1,1% bein fækkun. Fjölgunin í Reykjavík hefur aldrei orðið hlutfallslega meiri milli ára en einmitt á þessu tímabili eða 1627 manns, bein fjölgun í Reykjavík á milli ára. Það er svona nokkurn veginn eins og allir íbúar í minni heimabyggð, Neskaupstað, hefðu tekið sig upp og flutt suður og lagt til þennan skammt. Fjölgunin í Reykjavík hefur hlutfallslega aldrei orðið meiri frá því 1962 og bein fjölgun í tölum ekki meiri síðan 1959. Þetta eru staðreyndir sem við alþm. hljótum að draga okkar ályktanir af eða maður skyldi ætla það. Ég er satt að segja steinhissa á því að úr röðum stjórnarflokkanna skuli ekki koma fram meiri viðbrögð en þau sem endurspeglast í því að hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson tekur á árinni í þessum málum með því að fylgja hér inn í þingið frv. til nýrra stjórnarskipunarlaga að beiðni áhugasamtaka úti um landið, og þökk sé honum fyrir það, og menn sem eru farnir að ókyrrast í Framsfl. og búið er að reka þar út af framboðslistum, eins og hv. þm. Stefán Valgeirsson, hann tekur undir. En þá er líka upptalið, ef undanskilið er kvak sem heyrðist frá hæstv. forsrh., þegar hann átti að tala um byggðamál norður í landi  Frá hæstv. félmrh. hefur náttúrlega ekkert komið fram leiðbeinandi um þessi ósköp, enda botnar hann vafalaust ekki mikið í því hvernig eigi að útfæra þessi efni. Og nefnd, sem menn hafa haft fregnir af að ráðherrann ætlaði að skipa til þess að kafa ofan í myrkvið þessara nýju sveitarstjórnarlaga, hefur ekki verið kynnt opinberlega svo mér sé kunnugt, en kannske getur hæstv. ráðh. eitthvað sagt okkur frá því hverja hann ætlar að kveðja til til að lýsa inn í þetta gatasigti sveitarstjórnarlaganna, sem hann stóð fyrir að lögfest var hér í fyrra, sem þýddi ákvarðandi veikingu miðað við allar aðstæður fyrir landsbyggðina þar sem kippt var þá fótunum undan sýslufélögunum án þess að nokkuð bitastætt kæmi í staðinn. Það er ekki fagur ferill Framsfl. hér á Alþingi sem fer með sveitarstjórnarmálin í þessum efnum þegar litið er til verka hans hér. Um Sjálfsttl. þarf náttúrlega ekki að tala að því leyti að hann hefur fúslega tekið undir allar hugmyndir um að opna gáttirnar fyrir óheft markaðslögmál, m.a. vaxtafrelsið sem er eitt mesta afrek, eða gjarnan tíundað sem helsta afrek - það er best að stigbreyta ekki í hástigi þegar talað er um afrek hæstv. fjmrh., en hann taldi það þegar vaxtafrelsi var lögleitt hér í hittiðfyrra líklega, var það ekki sumarið 1985  Annað hefur svo gengið eftir í þessum málum. Það hefur ekki staðið á að fjármagnið hefur streymt eftir lögmáli skilvindunnar, eftir lögmáli "akkúmúlasjónarinnar", sem kallað er á erlendu máli, samþjöppunarinnar, inn á þann miðpunkt sem verið er að beina fólkinu á Íslandi í kjölfar fjármagnsins. Það eru þessir tveir flokkar sem hér hafa verið við stjórn í bráðum fjögur ár sem hafa staðið að þessu. Og geðleysi þingmanna stjórnarliðsins utan af landsbyggðinni er slíkt að það þarf að kasta mönnum út af framboðslistum, þannig að líkt er við aftöku af þeim sem fyrir verða, til þess að menn rumski í þessum efnum, en þó ekki meira en svo að hv. síðasti ræðumaður er enn að velta vöngum yfir því, rétt eins og hann gerði í fyrra, hvort það sé nú nauðsynlegt að stoppa skilvinduna stóru og að eitthvað komi í staðinn til þess að rjúfa gangverk hennar, fjármagnsins, dælunnar miklu sem færir fólkið í kjölfar fjármagnsins og atvinnutækifæranna suður. Herra forseti. Það er fróðlegt að átta sig á því þegar stjórnarliðið er til málamynda að lýsa inn í þróun byggðamálanna í samvinnu við stjórnarandstöðuna, í kjölfar nýrra kosningalaga og loforða um það að nú skuli tekið á til jöfnunar aðstöðu í landinu og við fáum í hendur skýrslu um þróun byggðar, atvinnulífs og stjórnkerfis, skýrslu byggðanefndar þingflokkanna, að virða fyrir sér þær upplýsingar sem þar er að finna um afstöðu einstakra flokka til þessara mála, þar á meðal Sjálfstfl., þingflokks hans, sem í heild sinni hafnar öllum hugmyndum um millistig í stjórnsýslunni, hafnar öllum slíkum hugmyndum með sérstakri samþykkt. Framsfl. vísar bara á hin ágætu sveitarstjórnarlög sem hann stóð að að samþykkja undir forustu félmrh. Það er fróðlegt að velta því fyrir sér og þeim tölulegu upplýsingum sem þó koma fram í þessari skýrslu hérna. En hitt er þó kannske athyglisverðara að finna hvað ekki kemur fram í þessum efnum, hvað vantar. Ég minni á það að á síðasta þingi flutti einn af varaþingmönnum Alþb., Þórður Skúlason, þm. Norðurl. v., þaðan sem fólksflóttinn er hvað stríðastur þessi árin, fsp. hér í þinginu um skiptingu útflutningsverðmætis eftir kjördæmum. Þá kom það fram að hæstv. viðskrh. gat ekki upplýst þetta, hvert væri útflutningsverðmæti eftir kjördæmum. Og segir þar í svari ráðherra, með leyfi hæstv. forseta: "Upplýsingar um útflutningsverslunina er að finna í tveim ritum Hagstofu Íslands, Hagtíðindum og Verslunarskýrslum. Upplýsingar í þessum ritum eru byggðar á skýrslum þeirrar tollstöðvar sem afgreiðir útflutningsskjölin. Flestir stærstu útflytjendurnir eru í Reykjavík og fá þeir útflutningsskjöl afgreidd hjá Tollstjóraskrifstofunni í Reykjavík." Síðan er tekið dæmi af fiskimjöli. Niðurstaðan hjá ráðherranum verður sú að það er bara ekkert hægt um þetta að segja. Það er ekki hægt að upplýsa á Alþingi um það hvernig útflutningsverðmæti skiptist eftir landshlutum. Þetta fer að sjálfsögðu inn í dæluna stóru hérna, gangvirki bankakerfisins og hagkerfisins hér í Reykjavík. Þar er allt stimplað og þess gætt að hagtölur um þetta, hlut landsbyggðarinnar í sambandi við verðmætasköpun í landinu, komi ekki fram. Eina vísbendingin sem hæstv. ráðh. gat gefið til þess að standa ekki beinlínis á gati og veita einhver svör var vísbending um uppruna útflutningsverðmætis sjávarafurða eftir skiptingu aflaverðmætis eftir kjördæmum. Það var það eina sem hann hafði haldbært, aflaverðmætið eftir kjördæmum. Vissulega er það vísbending um hitt, þó það segi ekki alla sögu, og það eru eingöngu þá afurðir sjávarútvegs sem þar er um að ræða, og byggir á upplýsingum sem opinberir hagstjórnaraðilar safna ekki en Fiskifélag Íslands heldur til haga og birtir. Síðustu tölurnar voru frá 1984. Þar kom fram, með leyfi forseta, ég tel rétt að rifja þetta aðeins upp fyrir hv. þm.: Árið 1984 leggur Suðurland til 11,6% aflaverðmætis. Það eru auðvitað fyrst og fremst Vestmannaeyjar. Þótt þorp á suðurströndinni komi þar einnig við sögu þá eru það auðvitað Vestmannaeyjar, stærsta útgerðarstöð landsins, sem eiga lungann af þessu aflaverðmæti. Vesturland er með 9,6%, tæp 10%, Vestfirðir 12,9% aflaverðmætis, Norðurland vestra 7,5%, Norðurland eystra 12,6%, Austfirðir 14,9% og erlendis landað 10,6%. Og hvað skyldu svo Reykjavík og Reykjanes leggja til aflaverðmætis í landinu? Höfuðborgarsvæðið - ég undanskil Suðurnesin, þar sem er auðvitað útgerð þó að kippt hafi verið fótunum undan henni í vaxandi mæli undanfarin ár- en höfuðborgarsvæðið þar sem búa ein 56-57% af íbúafjölda landsins, er með aflaverðmætið 20 3% 1984 samkvæmt upplýsingum ráðherrans. Og það er reyndar Reykjavík og Reykjanes, það er sem sagt allt með. Útgerðarstaðirnir á Suðurnesjum eru þarna með og þá nær þetta 20,3%. Austfirðir eru með næsthæsta tölu á eftir Reykjavík og Reykjanesi, nærri 15% í aflaverðmæti á þessu ári. En hver ætli sé nú íbúatala Austurlands, sem hlutfall af heildaríbúafjölda landsins, hver ætli hún sé? Síðast þegar ég sá þessar tölur bjuggu um 5,5% landsmanna í Austurlandskjördæmi sem leggur til þrefalt það hlutfall í aflaverðmæti. Nú er ég ekki að segja að þetta sé einhver deilitala sem eigi að útfæra alveg hárnákvæmlega sem skipti viðmiðun að öllu leyti. Menn mundu segja að fyrr mundi nú lagast en að við fengjum t.d. þetta hlutfall af skatttekjum í landinu eða eitthvað þess háttar. Ég geng ekki svo langt á þessari stundu, virðulegur forseti, að segja að það eigi að ganga fram hér og nú. En auðvitað hljótum við landsbyggðarmenn að benda á þessar staðreyndir, benda á það að á sama tíma og undirstaðan í gjaldeyrisöflun landsmanna fer fram á landsbyggðinni að 4/5 hlutum, þá er fjármagninu rænt frá atvinnuvegunum á þessum svæðum og sett inn í dæluna og uppbygginguna á afleiddum greinum þjónustu og viðskiptalífs hér í höfuðborginni. Þetta er rán, herra forseti, það er ekki hægt að kalla það annað. Og þetta er löglegt rán, eins og okrið hefur verið lögleitt í tíð þessarar ríkisstjórnar. Og það sjást engin iðrunarmerki á stjórnarflokkunum í þessu efni, ekki hin minnstu iðrunarmerki vegna þessarar þróunar, utan frá einstaka hrópanda í eyðimörk, eins og hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni, sem gengið hefur gegn sínum flokki með því að leggja hér inn frv., og mönnum sem búið er að "taka af" á opinberum vettvangi af frammámönnum í Framsfl., sem eru aðeins farnir að skoða til veðurs, hvort það sé nú skynsamlegt að negla sig við þessa stjórnarstefnu. Og svo er Sambandi ungra framsóknarmanna leyft að láta aðeins í sér heyra þessa dagana. Það kemur engum á óvart sem staðið hefur í samstarfi við Framsfl. að þegar kosningadagurinn er í sjónmáli, menn eru komnir með hann svona nærri í almanakinu, fari nú eitthvað að ókyrrast undir pilsföldum maddömunnar.

Hefur hv. þm. reynslu af því?


             Ég hef ekki verið undir þeim pilsföldum. Ég hef hins vegar starfað með Framsfl. og ég hef verið vitni að þeirri dæmalausu þróun sem þar hefur orðið, ekki út frá mælikvarða hv. þm. Friðriks Sophussonar því hún er auðvitað ágæt á hans mælikvarða, en dæmalausu þróun út frá mínum mælikvarða, þar sem þessi flokkur, sem einu sinni var talinn brjóstvörn landsbyggðarinnar og sótti fylgi sitt út á land í ríkum mæli og hefur gert alveg fram undir þennan dag, hefur gerst hjálparkokkur á búi auðhyggjunnar í landinu og veitt mestu auðhyggjustjórn á Íslandi á dögum lýðveldisins forsæti, og skrifað upp á allan gjörninginn og lögleitt okrið á Íslandi ofan á annað. Ég hef verið að reyna að grafast fyrir um það með ýmsum hætti hver sé hlutur landsbyggðarinnar í sambandi við hagþróunina í landinu, eftir að það er ljóst að maður fær mjög ófullkomnar upplýsingar í gegnum þessa skýrslu byggðanefndar þingflokkanna um þau efni. Það liggja fyrir þinginu fsp. til forsrh., m.a. varðandi skiptingu aflaverðmætis fram til ársins í fyrra, útflutningsverðmæti sjávarafurða, gjaldeyrisöflun og landsframleiðslu eftir kjördæmum. Það verður fróðlegt að fá svörin frá hæstv. forsrh. um þetta efni, skrifuð. Það getur ekki staðið lengi á því að hæstv. ráðh. greini okkur frá niðurstöðum um það efni. Hann hlýtur að leggja allt kapp á það. Hann var hér í ræðustólnum áðan að segja okkur frá því að hann væri jú sá sem bæri ábyrgð á byggðamálunum í ríkisstjórninni. Ekki ætla ég að vefengja það að hann sem yfirmaður Byggðastofnunar telji sig vera þar í forsæti einnig. Ég hef einnig lagt fram fsp. til hæstv. viðskrh. um innlán og útlán innlánsstofnana eftir kjördæmum. Ég held ég brjóti engan trúnað því hæstv. ráðh. var að segja mér það hér utan fundar að honum sýndist að þetta gæti orðið nokkuð snúið, að reiða fram upplýsingar um þetta efni, ég var reyndar búinn að heyra í embættismönnum um hið sama, að þeir eru eitthvað ókyrrir núna í jólaleyfinu eftir að þeir hafa fengið þessa fsp. og þessi verkefni í hendur, að það sé hægt að draga þessar upplýsingar upp úr embættismannaliðinu hér í Reykjavík, Seðlabankanum, starfsmönnum banka. Nei, þau eru þykk lokin á gullkistunum hér syðra, þau eru ansi þykk. Og það skal sko ekki farið að haga hagsýslugerð í landinu, upplýsingaöflun í landinu þannig að það sé ljóst og dregið fram hvernig hæstv. ríkisstjórn hefur staðið að verkum í þessum efnum, hvernig skilvindan mikla hefur unnið, sem er hv. þm. Stefán Guðmundsson, formaður stjórnar Byggðastofnunar, ef ég man rétt, sem er að moka, sem er að smala fólkinu utan af landsbyggðinni og gengur hvað harðast fram í Norðurlandskjördæmi vestra eins og nýlegar tölur sýna. Þetta er með þeim ósköpum, þessi þróun í byggðamálunum, að pláss, þéttbýlisstaðir úti um landið, sem voru í nokkrum vexti fyrir fáum árum og var verið að byggja upp sem þjónustumiðstöðvar fyrir ákveðin svæði, tóku við fækkun sem átti sér stað í sveitunum og stöðvuðu af og skiluðu fjölgun og vógu upp á móti þessari skelfilegu þróun. En hvað ætli sé að gerast á þessum stöðum nú þessi árin? Ég lít m.a. til staða í mínu kjördæmi eins og Egilsstaða og Hafnar í Hornafirði, staða sem eru miðstöðvar í stórum landbúnaðarhéruðum og Höfn auk þess öflugur útgerðarstaður. Hvernig ætli standi með mannfjöldaþróunina þar? Jú, það bættust við á Egilsstöðum sex manns í fyrra eftir tölum. Á Höfn fækkaði um jafnmarga eða um sex, á Höfn í Hornafirði, í hitteðfyrra um 29 eða 30 manns, þannig að ár eftir ár er blóðið tekið frá stöðum þar sem fjölgunin mældist í mörgum prósentum fyrir fáum árum. Skilja menn ekki hvað klukkan slær? Ætla menn að taka þátt í þessari smalamennsku stjórnarflokkanna á fólkinu utan af landi hingað suður? Ætlar allt stjórnarliðið nánast sameinað að taka þátt í þeim göngum og eftirleitum? Einn þáttur þessara mála sem skiptir ekki litlu er í höndum hæstv. félmrh. eins og margt fleira sem snertir byggðamálin. Það eru húsnæðismálin. Þar stóðu liðsmenn hæstv. félmrh. að því, líklega 21. apríl í fyrra, að lofa því hátíðlega í tengslum við afgreiðslu á breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins að fylgja eftir tíu tölusettum liðum í sambandi við húsnæðismál og tryggja að í byrjun þessa þings lægju fyrir undirbúin frumvörp og afstaða varðandi þá þætti. Þetta voru skuldbindandi loforð, þar á meðal varðandi félagslegt íbúðarhúsnæði, afstöðu til búseturéttaríbúða, afstöðu til misgengisins í húsnæðislánum og öllum þeim óskunda sem orðið hefur á þessu kjörtímabili undir þessari ríkisstjórn. Hæstv. félmrh. kom hér upp í nóvembermánuði einhvern tíma hygg ég að hafi verið til að svara fsp. minni um þessi efni. Og hvað ætli hann hafi sagt? Jú, jú, hann sagði: Þetta er alveg rétt. Það var lofað ýmsu og það er búið að vinna mikið í allt sumar og nú er þetta að koma, bara þessa dagana eru tillögurnar að koma. Ég skildi hæstv. ráðh. svo að þetta dagatal hans, sem er með mjög sérstæðum hætti eins og ég hef oft vakið athygli á, þýddi svona viku bið. Þó hef ég reynt það í fjölmörgum málum hér á Alþingi að tímaskyni félmrh. er þannig háttað að vika getur auðveldlega þýtt ár samkvæmt hans tímaskyni og loforðum hér á Alþingi í mörgum málaflokkum. Mér hefur fundist það raunalegt að skynja að maður af kynstofni Stjörnu-Odda skuli ekki vera betur að sér í rími en hæstv. félmrh. reynist vera, skuli ekki átta sig betur á rími tímans. Eftir þessar yfirlýsingar hér í nóvember um húsnæðismálin hefur ekki nokkuð frá hæstv. ráðh. heyrst um þessi efni meir frekar en yfirlýsingin um nokkra daga sem reyndar var tekið undir af aftökusveitinni úr Norðurlandi eystra, formanni milliþinganefndar í húsnæðismálum, hv. þm. Guðmundi Bjarnasyni. Hann kom hér sérstaklega sem oddviti milliþinganefndar í húsnæðismálum og staðfesti að þetta væri alveg rétt hjá ráðherranum svo það var allt saman í einum kór í sambandi við þessar yfirlýsingar. Við erum komin til þings eftir jólahlé 19. janúar og efndirnar eru engar frekar en í öðru sem einhverju máli skiptir og menn hafa þóst ætla að taka á þegar gengið er eftir hér á Alþingi. En nú er klukkan að renna út, nú er tíminn að renna út, nú er skeiðklukkan að nálgast sinn endapunkt á mælikvarða kjörtímabilsins og það verður ekki hægt að taka mikið mark á loforðum sem koma á næstu vikum og mánuðum um eitthvað sem skuli gert. Það er álíka merkilegt og þegar Samband ungra framsóknarmanna er látið fara að rumska yfir stjórnarsamstarfi af því tagi sem hér hefur gengið yfir landsbyggðina og landsmenn alla og þar sem ráðherrarnir ganga fram af slíkri hörku. Það er ekki bara liðsveit og forusta Framsfl. sem lætur öxina ríða á þeim mönnum sem oft hafa sýnt lit á því að standa með landsbyggðinni heldur eru ráðherrarnir, og þar fremstir í flokki ráðherrar Sjálfstfl., látnir ganga fram á völlinn og þurfa ekki mikla hvatningu því þeir tala yfirleitt í fyrstu persónu með þeim tillöguflutningi sem fyrir liggur frá hæstv. menntmrh. í sambandi við samskiptin við sveitarfélögin og landsbyggðina, tillögur hans um skólaaksturinn, mötuneytiskostnað og námsaðstoð, tillögurnar sem átti að troða í gegn bakdyramegin á Alþingi svipað og heimildinni um Streiti í sambandi við fjárlagagerðina. Það átti að nota sömu aðferðina, lauma því inn síðustu dagana fyrir jólin. Það kann að vera að sá sem tekinn var af af forustu Framsfl. í Norðurlandi eystra hafi þó brugðið fæti fyrir það þegar málin féllu á jöfnu, þegar hugsjónamál menntmrh. féll á jöfnu í þingflokki Framsfl. Fátt er svo með öllu illt. Ég þakka þeim sem þar greiddu atkvæði og lögðust gegn þeim hugsjónum að færa 90 millj. eða 100 millj. yfir á sveitarfélögin í landinu, strjálbýlu sveitarfélögin sérstaklega, sem var hugsjónamál menntmrh. í þennan umgang, og ekkert átti að koma í staðinn. Ég ætla ekki að fara að gera að umræðuefni þá glímu sem hæstv. ráðh. á í þessa dagana og tengist raunar Norðurlandi eystra sérstaklega því hann velur sér ákveðinn vígvöll. Stundum fer hann yfir landið allt, geysist fram yfir landið allt eins og Atli Húnakonungur og vinnur stóra sigra að honum sýnist trúlega. Allt er þetta í fornsagnastíl með fornsagnablæ. En síðan eru valin einstök svæði þegar svo þykir henta eða einstakir sjóðir, eins og Lánasjóður ísl. námsmanna, því að það er ekki háttur hæstv. menntmrh. frekar en Þorgeirs Hávarssonar að velja sér endilega öfluga mótherja heldur fylgja sögunni um það þegar menn geta ekki látið við bindast og láta öxina ríða, láta öxina falla, og mega eigi við bindast. Þannig gengur hann fram, sá valdsmaður, og skuldar Alþingi skýringar á því sem hann fór upp með í sumar, dylgjurnar í garð starfsmanna ráðuneytisins úti um landið, starfsmanna fræðsluskrifstofa. Ég innti hann eftir því hvað byggi þar að baki, hvers efnis þessar dylgjur væru, og hann er ekki farinn að svara mér enn. Sú fsp. var lögð fram á Alþingi 14. okt. s.l. þar sem hann var beðinn að standa fyrir máli sínu á Alþingi, en hann þegir enn og engin svör komin og hann neitar fjölmiðlum um að svara hvað búi að baki herförinni í þessu tilviki gegn skólamönnum úti um landið. En hæstv. menntmrh. er ekki einn. Þetta er tíu manna sveit ráðherra studd af stjórnarflokkunum sameiginlega. Það er blæbrigðamunur. Það eru einstaka ráðherrar sem eru þannig búnir að þeir geysast fram úr sveitinni, tíu manna sveitinni, til að lata á sér bera og sanna mönnum það, bæði þeim sem eru á stuttum buxum og í herklæðum hér í Reykjavík, að þeir standi fyrir hugsjónum og stefnumálum auðhyggjunnar svo eftir sé tekið þó að það kosti tilfærslu fjármagns og fólks úr kjördæmum viðkomandi manna.  Herra forseti. Ég sagði: Það er ekki bara þessi tíu manna ráðherrasveit.  Nei, það er svo sannarlega ástæða til þess fyrir menn að staldra við nú við umræðu af þessu tilefni og hvenær sem tilefni gefst á hv. Alþingi að vekja athygli á afrekum þessarar ríkisstjórnar og framkomu gagnvart landsbyggðinni. Sveitirnar eru ekki undanskildar því að svo illa sem stendur í sjávarþorpunum, sem bera öðrum fremur afleiðingarnar af efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar sem miðar við löglegt okur á sama tíma og tekjurnar af útflutningsframleiðslunni eru fastar miðað við fast gengi, þá eru það þó sveitirnar sem standa enn þá verr því að því miður hefur ekki verið samtakamátturinn á ferðinni til að veifa það viðnám sem hefði þurft, enda hefur sá flokkur haft forustu um eyðingarstefnuna sein bændur settu eitt sinn traust sitt á, Framsfl. Hann hefur lagt til riddarann í tíu manna sveitinni sem hefur farið með landbúnaðarmálin með þeim afleiðingum að hundruð ef ekki þúsundir bænda hafa verið ofsóttir með þeim hætti sem við höfum orðið vitni að, rúnir tekjum, eignir þeirra gerðar upptækar með svipuðum hætti og húseignir fólksins úti um landið, í þessu tilviki með lögfestingu og reglugerðum um fullvirðisrétt, og öxin látin ríða á þeim sem veikastir standa engu síður en hinum sem til betri bænda geta talist og munu lifa þetta af. En það er vissulega hreyfing í sveitunum. Menn eru farnir að taka eftir því hvert stefnir. Menn eru smám saman að átta sig á því að flokkurinn sem eitt sinn var kallaður flokkur bænda, flokkur samvinnu, flokkur landsbyggðar tekur undir af fullum hálsi við aðgerðir auðhyggjunnar í stjórn landsins og situr uppi með vaxtaokrið lögleitt í landinu og hefur forustu í þeirri landbúnaðarstefnu sem er að leggja heilu byggðarlögin í eyði. Og svo er egnt fyrir bændur með fjárfúlgum og sagt: Standið upp af jörðum ykkar. Ég skal kaupa af ykkur framleiðsluréttinn eða leigja hann, bara ef þið komið strax, án tillits til þess hvort jörðin þín er til búskapar fallin eða ekki. Þetta er framgangan hjá þessu liði gagnvart landsbyggðinni. Ég vænti þess, virðulegur forseti, að þessi umræða haldi áfram, ekki bara í dag heldur næstu daga hér á Alþingi því að það er ekkert umræðuefni fremur þess virði að ræða það hér ítarlega en það óefni sem blasir við í byggðamálunum, afleiðingar af efnahagsstefnu sem fylgir leiðarljósum auðhyggjunnar, sem kallar sig frjálshyggju og þar sem báðir stjórnarflokkarnir hafa gengið fram og það fer eftir efnum og málefnum hvor reynist vaskari hverju sinni.

Hvers vegna vill enginn flokksbróðir hv. þm. hlusta á hann? Er þetta svona merkilegt?

Nú er hv. þm. Friðrik Sophusson einn af oddvitum auðhyggjunnar, einn af þeim sem heldur um skaftið á skilvindunni miklu, að gefa sig fram hér. Ég trúi ekki öðru en virðulegur forseti hafi tekið eftir því að varaformanni Sjálfstfl. er orðið dálítið órótt og tel ég þó að ýmsir fleiri ættu frekar að aka sér í sætum en hann. 



Herra forseti. Vegna fsp. hv. þm. Friðriks Sophussonar um hvar muni vera niðurkomnir flokksbræður hv. 5. þm. Austurl. er ástæða til að rifja upp að hv. seinasti ræðumaður hefur þegið heiðursnafnbót úr hendi hv. þm. Sigríðar Dúnu kvennalistaþingkonu í virðulegu viðtali við tímaritið Þjóðlíf þar sem hann var útnefndur fjórða Kvennalistakonan.

Þess vegna segir hann alltaf herra forseti.

Þess vegna rennur honum að sjálfsögðu blóðið til skyldunnar og fagnar því að við sitjum á þessu málþingi undir forsæti virðulegrar kvennalistaþingkonu og kannske er ástæðulaust að vera að spyrja: Hvar eru flokksbræðurnir? Virðulegi forseti. Ég hef áður, þegar þetta mál var fyrst flutt af hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni, gert allrækilega grein fyrir afstöðu þingflokks Alþfl. til þessa máls. Í þeirri umfjöllun kynnti ég fyrir þingheimi ályktanir flokksstjórnar Alþfl. um byggðastefnu og endurskipulagningu sveitarstjórnarmála sem og niðurstöður starfshóps á vegum þingflokks Alþfl. um byggðastefnu og endurskoðun stjórnarskrár af því tilefni. Nú er því við að bæta að á flokksþingi Alþfl., sem haldið var í fyrstu viku októbermánaðar á s.l. ári, var einróma samþykkt stefnuyfirlýsing þar sem flokkurinn skuldbatt sig til stuðnings við það meginmál sem á embættismannamáli heitir þriðja stjórnsýslustig en á mannamáli heitir að færa völd heim í héruð. Það kom fram í máli eins hv. ræðumanns, Stefáns Valgeirssonar, að þetta væru ekki nýjar hugmyndir. Hann minntist þess að þær hefðu verið fluttar á hinu háa Alþingi fyrr og nefndi í því samhengi nafn hv. fyrrv. þm. Gísla Guðmundssonar þrátt fyrir að hv. þm. Stefán Valgeirsson lýsti efasemdum sínum um þær till. sem hér eru fluttar um þriðja stjórnsýslustigið. Ég tel ástæðu til að rifja upp að þessar umræður eiga sér lengri sögu og lengri aðdraganda. Á stríðsárunum, þegar fram fóru allrækilegar umræður í okkar þjóðfélagi um nýja stjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland, tóku Austfirðingar sérstakt frumkvæði í þessu máli. Fjórðungssamband Austfirðinga gerði um það ítarlegar ályktanir og á vegum þess birtust í tímaritinu Gerpi, sem var málgagn fjórðungssambandsins, ítarlegar ritsmíðar og álitsgerðir um stjórnarskrármálið eins og það var þá kallað. Það er ástæða til að rifja þetta upp vegna þess að margar af þessum tillögum eru þess eðlis að þær hafa staðist tímans tönn og það væri ástæða til, og ég gef þá ábendingu til flm. frv., að birta hefði átt sem fylgiskjöl með þessu frv. ýmsar af þeim grg. sem á sínum tíma birtust í tímaritinu Gerpi á árabilinu einkum og sér í lagi 1944-1947. Kjarni þess sem þeir ágætu menn voru að segja þá var þessi: Þeir vöruðu við því að ef stjórnarskrá lýðveldisins yrði tekin óbreytt fegins hendi frá Dönum með þeirri meginbreytingu að setja orðið forseti í staðinn fyrir konungur og menn leiddu ekki hugann að því fyrir fram hvernig menn vildu halda á valddreifingu í þessu þjóðfélagi, þá gæti svo farið innan tiltölulega fárra ára að héruðin úti á landi enduðu í því að verða eins konar frumframleiðslusvæði þar sem aftur á móti öll þjónusta á vegum ríkis og viðskipta yrði saman komin á einum stað í höfuðborginni. Af þessu gæti leitt að samskipti landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis yrðu í líkingu við samskipti nýlendu og nýlenduherra. Þetta væri ástand sem mætti sjá fyrir og ætti að reyna að girða fyrir með því að taka upp róttæk ákvæði í stjórnarskrá lýðveldisins um valddreifingu, héraðastjórn. Þessar hugmyndir áttu víða fylgi að fagna og mjög margir urðu til þess að taka undir þessi sjónarmið þó að saga stjórnarskrármálsins allan tímann síðan sýni að þar hefur ekki verið fylgt eftir í verki eins og menn höfðu kannske ástæðu til að ætla á þessum árum. Ef við lítum nú á stöðu mála í ljósi viðvarana sem fram voru settar á þessum tíma er auðvelt að færa fyrir því veigamikil rök að þessar viðvaranir voru ekki ástæðulausar. Við lítum nú á tvískiptingu þessa þjóðfélags milli landsbyggðar og höfuðborgar. Hún er mjög á þann veg að frumframleiðslan, atvinnuvegir eins og sjávarútvegur, fiskvinnsla og landbúnaður og úrvinnsla landbúnaðargreina, er að verulegu leyti saman komin í hinum dreifðu byggðum á landsbyggðinni en ríkisbáknið, ríkisþjónustan, utanríkisviðskiptin, verslunin og yfirleitt öll þjónusta sem varðar þessa framleiðsluatvinnuvegi er saman komin í Reykjavík. Að vísu er rétt að benda á að að því er varðar úrvinnslu landbúnaðarafurða hefur sú þróun verið einkennandi að stærstu fyrirtæki í úrvinnslu landbúnaðarafurða eru saman komin í Reykjavík að því er virðist að forgöngu forsvarsmanna landbúnaðarins og milliliðakerfisins í landbúnaði. Engu að síður gildir það að atvinnuuppbyggingin á landsbyggðinni er annars eðlis en á höfuðborgarsvæðinu og það hefur haft sínar augljósu afleiðingar. Ef við lítum á stöðu atvinnuvega á seinni árum sjáum við að landbúnaður á Íslandi á við alvarleg vandamál að stríða. Þar hefur gætt vaxandi samdráttar og það hefur sín áhrif á þá atvinnustarfsemi sem víða er uppistaða í hinum minni byggðarlögum úti á landi og fæst við úrvinnslu landbúnaðarafurða. Þess sjást augljós merki að íslenskir bændur hafa ekki lengur trú á því mikla forsjárkerfi og miðstýringarvaldi sem byggt hefur verið í kringum þennan atvinnuveg. Þar hefur, eins og menn þekkja, vinstri höndin ekki vitað hvað sú hægri gerði. Með annarri hendinni, fyrir tilstuðlan ríkjandi landbúnaðarstefnu ríkisvalds og milliliðakerfis, hafa bændur verið hvattir til sívaxandi framleiðslu, bændur hafa verið hvattir til að stækka bú í nafni framleiðniaukningar. Ekkert tillit hefur verið tekið til þess að tilkostnaður hefur verið sívaxandi, hluti milliliðakerfisins af endanlegu smásöluverði afurða farið vaxandi. Á seinni árum hefur það orðið áberandi við snöggt kaupmáttarfall, sérstaklega í upphafi stjórnartíma þessarar ríkisstjórnar, að eftirspurn eftir landbúnaðarafurðum hefur farið minnkandi. Þannig hefur myndast lítt viðráðanlegt offramleiðslufjall sem síðan er brugðist við með framleiðslustýringu og aðferðirnar sem notaðar hafa verið þær að koma aftan að mönnum. Bændur fá allt í einu í pósti fyrirmælamiða frá kerfinu þar sem þeim er fyrirskipað hvað þeir megi hafa marga gripi í fjósi eða hvað þeir megi eiga mörg höfuð á fjalli með þeim afleiðingum að sú fjárfesting sem þeir lögðu í og voru hvattir til og styrktir til verður þeim fjárhagslega ofviða. Þessar aðferðir hafa leitt hrikalega kreppu yfir landbúnaðinn á sama tíma og fyrir því má færa veigamikil rök að allt forsjárkerfið hefur algerlega brugðist að því er varðar markaðssetningu og sölu afurða, vöruþróun í landbúnaði er aftarlega á merinni og þær tilraunir sem gerðar hafa verið til útflutnings á þeim afurðum, eins og dilkakjöti, sem menn vilja binda vonir við að hægt sé að finna markaði fyrir, allar hafa þær tilraunir verið í skötulíki. Bændur eru nú í uppreisnarham gegn þessu kerfi. Þeir finna að það er ranglátt, þeir finna að það er óskilvirkt og þeir sjá enga von fram í tímann um að með þessum aðferðum verði vandinn leystur. Þeir eru farnir að stofna til samtaka til að gæta hagsmuna sinna gagnvart þessu miðstýringarkerfi. Að því er varðar sjávarútveginn þarf ekki undan því að kvarta að nú hin seinni misseri hefur verið mikill uppgangur í sjávarútvegi, fyrst og fremst vegna sívaxandi afla og hagstæðrar verðlagsþróunar auk þess sem aðfangakostnaður, sérstaklega að því er varðar olíuvörur, hefur lækkað verulega. Olíuverðfallið á seinasta ári hefur verið metið á um 2000 millj. kr. Þetta hefur þýtt út af fyrir sig að sjávarútvegurinn hefur stigið fyrstu skrefin í að losna úr þeirri kreppu sem honum hafði verið búin, sérstaklega á árabilinu 1978 og síðan þegar honum var sökkt í skuldir og mörg blómleg fyrirtæki í sjávarútvegi urðu fyrir miklum skakkaföllum og eiginfjárstaða þeirra versnaði mjög verulega. Engu að síður eru kreppumerki í fiskvinnslu. Það er ljóst að frystiiðnaðurinn er í kreppu. Hann hefur ekki aðlagast gerbreyttum markaðsaðstæðum og það hefur leitt til þess að í vaxandi mæli er farið að flytja fisk út óunninn til að svara vaxandi eftirspurn og hagstæðu verðlagi fyrir ferskan fisk á erlendum mörkuðum. Við sitjum uppi með gífurlega fjárfestingu í frystiiðnaði, en vöruþróun í honum hefur ekki verið nægilega ör og við sitjum mjög aftarlega að því er varðar framleiðslu á fiskréttum og fiskmáltíðum sem æskilegt hefði verið að frystihúsin beindu athygli sinni að í vaxandi mæli miðað við breytingar á markaðsaðstæðum. Hv. seinasti ræðumaður vék að ástandi húsnæðismála á landsbyggðinni. Þess sjást víða merki í byggðarlögum úti á landi að þar hefur ekki aðeins verið samdráttur í byggingarstarfsemi. Það eru heilu byggðarlögin þar sem ekki hefur verið byggt eitt einasta íbúðarhús á seinustu árum. Menn hafa orðið fórnarlömb verðfalls á fasteignum, bundnir af eignum sínum, og þess sjást augljós merki að jafnvel þótt auknu fé hafi verið að frumkvæði verkalýðshreyfingarinnar veitt til húsnæðislána hika menn við að fjárfesta í íbúðarhúsnæði víða úti á landi af þeirri ástæðu að þeir óttast að þessi fjárfesting verði þeim ofviða, hún haldi ekki verði sínu og menn verði þar með fyrir eignatjóni. Það er ástæða til að vekja athygli á áhrifum skólakerfisins að því er varðar byggðamynstrið og þær staðreyndir að fólk leitar í vaxandi mæli frá landsbyggðinni og velur sér búsetu á höfuðborgarsvæðinu. Það hefur verið þó nokkur uppbygging í skólakerfinu. Skólakerfið veitir námsfólki tiltölulega greiða braut gegnum framhaldsskóla og til sérhæfðs náms í vaxandi mæli, en þegar þetta fólk kemur frá námi og svipast um eftir störfum blasir sú staðreynd við að störfin sem því henta er fyrst og fremst að finna á höfuðborgarsvæðinu. Athyglisvert er að tölur um ný störf sem verða til í hinu opinbera kerfi eru háar og tölur um ný störf sem verða til í þjónustu hvers kyns, sem aðallega er saman komin hér á höfuðborgarsvæðinu, eru háar. Þetta þýðir að gegnum veitukerfi skólakerfisins er aðkomufólki af landsbyggðinni veitt í vaxandi mæli til starfa og búsetu á höfuðborgarsvæðinu. Eitt atriði ætti að nefna enn vegna þess að það gleymist oft í þessari umræðu þegar menn reyna að draga upp myndina af því hvernig á því stendur að fólkið á landsbyggðinni hefur ekki þrátt fyrir gífurlega verðmætasköpun notið þess í lífskjörum eða stöðugleika í sínum byggðarlögum. Þá er ég að ræða um hið mikla innstreymi erlends lánsfjár sem runnið hefur í okkar þjóðfélag á seinustu árum. Hvaða áhrif hefur það? Hvar sér þessa lánsfjár stað? Mesti skuldakóngur íslensks þjóðfélags að því er varðar erlendar lántökur er að sjálfsögðu ríkisbáknið sjálft. Að öðru leyti er innstreymi lánsfjár að verulegu leyti að finna í þjónustugreinunum. Það er þetta innstreymi af erlendu lánsfé sem býr að verulegu leyti til "falskar tekjur", m.ö.o. það er undirrótin að þeirri grósku í þjónustustarfseminni, bæði á vegum hins opinbera og einkaaðila, sem er að finna á höfuðborgarsvæðinu. Hvaða áhrif hefur það svo aftur á undirstöðuatvinnuvegina? Það þýðir að sjávarútvegurinn, sem hafði verið sökkt í skuldir og hafði takmarkaða greiðslugetu, var settur í þá kreppu að geta ekki keppt um vinnuaflið við þessar atvinnugreinar eins og þær birtust okkur í launaskriði og yfirborgunum á vegum þeirra aðila sem geta velt sínum kostnaði og sínum launagreiðslum út í verðlagið sem sjávarútvegurinn getur raunverulega ekki gert. Þetta innstreymi erlends lánsfjár hefur m.ö.o. orðið til þess að byggja upp spennu og þenslu á höfuðborgarsvæðinu og það hefur valdið því að frumframleiðslugreinarnar, fyrst og fremst sjávarútvegurinn og fiskvinnslan, hafa ekki getað keppt við þjónustugreinarnar í launum. Þetta hefur enn orðið til þess að auka aðdráttarafl höfuðborgarsvæðisins og draga úr því að hægt væri að manna þau störf sem halda uppi frumframleiðslunni. Í raun og veru er þessi mynd á margan máta lík þeirri mynd sem talsmenn Framsfl. hafa löngum reynt að draga upp af seinna tímabili viðreisnarstjórnarinnar. Það er nánast eins og ósjálfráð viðbrögð hjá framsóknarmönnum að reyna að verja framsóknaráratuginn með vísan til þess að viðreisnarstjórnin hafi á seinna skeiði sínu a.m.k. látið undir höfuð leggjast að gæta hagsmuna landsbyggðarinnar. E.t.v. er rétt að taka undir þann þátt í þessari gagnrýni sem varðar landhelgismálið sjálft, þ.e. takmarkaðan skilning forráðamanna viðreisnar á þriðja skeiði þeirrar stjórnar að því er varðaði nauðsyn þess að færa út landhelgina, þó að tölur sem farið hefur verið með oft og tíðum um uppbyggingu togaraflotans séu að því leyti rangar að í lok viðreisnarstjórnar höfðu verið gerðir samningar um kaup, smíði og innflutning á um tólf fyrstu skuttogurunum þó að sú staðreynd sé nú flestum gleymd. En það er athyglisvert að alveg eins og framsóknarmenn hafa gjarnan hamrað á því að landsbyggðin hafi orðið út undan á viðreisnartímanum, þá sitja þeir nú uppi með þá staðreynd fyrir augunum í lok framsóknaráratugarins, sem er orðinn helst til langur, að landsbyggðin er helsta fórnarlamb þess stjórnarfars sem hér hefur ríkt undir forustu framsóknarmanna. Þetta lýsir sér auðvitað í mörgu og ein afleiðingin mun verða sú að landsbyggðarmenn gera sér ljóst að Framsfl. er ekki lengur í reynd sá málsvari landsbyggðarinnar sem hann löngum hefur þóst vera. Þau umskipti birtast okkur á táknrænan máta á þann veg að formaður flokksins leiðir nú flótta framsóknarmanna af landsbyggðinni með því að gefa upp föðurleifð sína á Vestfjörðum og tilkynna það sunnan af Suðurnesjum. Þetta, sem ég nú hef nefnt, skýrir að verulegu leyti hvers vegna hallað hefur á landsbyggðina á tímabili þessarar ríkisstjórnar og reyndar lengur, en það er einn þáttur enn sem ég hef ekki minnst á og vegur þungt í þessari umræðu og það er sveitarstjórnarskipan. Til eru þeir, eins og hv. þm. Stefán Valgeirsson, sem lýsa efasemdum sínum um það sem á kansellímáli er kallað þriðja stjórnsýslustig og efasemdirnar heyrast nú reyndar fleiri, aðallega frá mandarínum kerfisins, um það að þetta muni leiða til kostnaðarauka, þetta sé enn ein silkihúfan í stjórnkerfinu, þetta geri stjórnkerfið flóknara og það sé engan veginn sannað mál að það verði neitt skilvirkara fyrir vikið. Það er full ástæða til að ræða þessar röksemdir og ástæðulaust með öllu að vísa þeim á bug fyrir fram. En ef menn ætla hins vegar að nota þessar röksemdir til að verja aðgerðarleysi að því er varðar núverandi sveitarstjórnarskipan fer í verra því að núverandi sveitarstjórnarskipan stenst ekki og er löngu úrelt. Það er gersamlega út í hött að búa við sveitarstjórnarskipan þar sem sveitarfélög, eitthvað um 200 talsins, eru mjög mörg svo vanburðug að það er algerlega útilokað að þau geti búið sínum þegnum neitt í líkingu við sambærilega þjónustu af því tagi sem höfuðborgarsvæðið gefur fyrirmynd um. Sveitarfélögin eru allt of mörg. Þau eru mörg þeirra allt of fámenn og það er vonlaust með öllu að rétta hlut landsbyggðarinnar innan ramma núverandi sveitarstjórnarskipunar. Sá maður sem segir: Ég hef mínar efasemdir um þriðja stjórnsýslustigið, þ.e. um fylkjaskipan eða héraðastjórn, verður að gera grein fyrir því, ef hann hafnar þeirri leið, hvað hann vill gera í staðinn. Menn hafa sagt sem svo: Einfaldast væri auðvitað að bíða þess ekki lengur að sveitarfélögin sameinist eftir samningaleiðum því að það hefur enginn árangur orðið af þeirri viðleitni í meira en aldarfjórðung. Þá er að líta á þann kost að Alþingi höggvi á hnútinn og skipuleggi sveitarstjórnirnar upp á nýtt með lagasetningu, t.d. á þann veg að sveitarfélagaeiningarnar í landinu yrðu eitthvað í kringum 30 talsins. Sú tala hefur verið nefnd út frá gefnum forsendum um að reyna að halda ákveðnu jafnræði milli íbúatölu stækkaðra sveitarfélaga í þeirri mynd. Auðvitað kemur það fyllilega til greina og það er hægt að færa rök fyrir því að þessi leið væri sennilega skynsamlegri út frá mörgum sjónarmiðum. En kjarni málsins er samt sem áður þessi: Það er fyrst og fremst tveggja kosta völ að því er þetta varðar: annars vegar fækkun og stækkun sveitarfélaganna samkvæmt valdboði án þess að búa til þriðja stjórnsýslustigið eða, ef ekki getur tekist pólitísk samstaða um það, þá er að fara fram hjá þessu vandamáli með því að búa til héraðastjórnir. Og hvað þýðir það þá? Það þýðir ósköp einfaldlega að endurskoða frá rótum verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, kveða á um það með löggjöf hvaða verkefni, sem nú lúta flóknum samskiptareglum ríkis og hinna minni sveitarfélaga, eigi að vera algerlega á ábyrgð og í höndum hinna nýju héraðastjórna og hvaða verkefni eigi að vera í höndum miðstjórnarvalds ríkisins. Jafnframt þessu, og það er auðvitað lykilatriði, hlýtur það að verða snar þáttur í heildarendurskoðun skattalaga, sem flestir viðurkenna nú a.m.k. í orði að hljóti að verða eitt veigamesta verkefni nýrrar ríkisstjórnar, að ákveða hvaða tekjustofna hin nýja héraðastjórn eða stækkuð sveitarfélög eigi að fá til ráðstöfunar þannig að skattlagningarvaldið, sjálfstætt vald í skattlagningarmálum færist til héraðanna ásamt með fjárhagslegri ábyrgð og ákvörðunarvaldi um forgangsröðun framkvæmda í viðkomandi héraði. Það ætti ekki að hafa farið fram hjá neinum manni að landsbyggðarfólk er í uppreisnarhug gegn óbreyttri skipan og ég satt að segja verð að lýsa furðu minni á því að þegar byggðanefnd þingflokkanna beinir spurningum til þingflokkanna og krefur þá um afstöðu til tillagna og hugmynda um þriðja stjórnsýslustig skuli t.d. þingflokkur Sjálfstfl. láta sér nægja að svara því klárt og kvitt: Þingflokkur Sjálfstfl. er andvígur þriðja stjórnsýslustiginu, telur m.ö.o. óbreytt ástand fullnægjandi. Hitt dæmið er að þegar þingflokkur Framsfl. svarar út í hött, svarar þessari einföldu spurningu með því að vísa til þess að þeir hafi stutt frv. hæstv. félmrh. um smávægilegar breytingar á sveitarstjórnarlögum sem samþykktar voru á seinasta þingi, svarar út í hött með því að segja að þar sé gert ráð fyrir vísi að þriðja stjórnsýslustigi sem er hreinn útúrsnúningur, þá er þingflokkur Framsfl., þessi flokkur sem kenndi sig við málsvörn landsbyggðarinnar, raunverulega að segja að hann hafi ekki mótað sér neina stefnu í þessu þýðingarmesta og stærsta máli landsbyggðarinnar, enda er það engin tilviljun að þegar þetta mál er flutt hér, frv. til stjórnskipunarlaga, frv. sem er undirbúið af forráðamönnum og forsvarsmönnum samtaka um jafnrétti milli landshluta, er það flutt af einum hv. þm., Ólafi Þ. Þórðarsyni, einum hv. framsóknarþm., einmitt vegna þess að hann fær ekki stuðning í sínum þingflokki við flutning þessa máls. Eftir stendur m.ö.o. að því er varðar afstöðu stjórnmálaflokkanna að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur flutt hér á Alþingi till. sem gengur í svipaða átt og hér er hreyft að því er varðar héraðaskipun og sveitarstjórnarendurskipulagningu en ef ég skildi hann rétt þegar þetta mál var til umræðu á seinasta þingi var það þingmannsmál en ekki flokksmál. M.ö.o.: það gefur til kynna að enn sé ágreiningur í röðum þeirra Alþýðubandalagsmanna í afstöðu til þessa máls. Um afstöðu Kvennalistans til þessa máls veit ég ekki, en treysti því að málsvarar Kvennalistans geri grein fyrir því í þessum umræðum á eftir. Þeir menn sem segja: Þriðja stjórnsýslustigið er óframkvæmanlegt vegna þess að farið verði að búa til nýtt stjórnunarapparat sem hlýtur að fela í sér aukinn kostnað, verða líka að hugleiða annað. Í núverandi skipan þurfa forsvarsmenn byggðarlaganna úti á landi að una því að sveitarfélögin eru orðin að niðursetningum í þessu stjórnkerfi. Hinar flóknu samskiptareglur ríkis og sveitarfélaga þýða að forsvarsmenn byggðarlaganna geta varla lengur átt nokkurt frumkvæði að þýðingarmestu framkvæmdum byggðarlaganna upp á eigin spýtur. Það er nánast sama hvað það er af hversdagslegum verkefnum í sveitarstjórnarmálum, það er sama hvaða dæmi við nefnum, hvort heldur það þarf að reisa stálþil við hafnargarð eða steypa þekju á hafnarsvæði eða koma upp smábátahöfn eða flotbryggju eða malbika götur eða reisa dagheimili eða leikskóla eða heilsugæslustöð. Það er nánast sama hvaða verkefni um er að ræða. Frumkvæðið er komið í hendur báknsins fyrir sunnan. Það er í höndum stjórnmálamanna. Það er í höndum stofnana og ráða og nefnda. Það er ömurlegt til þess að vita að menn, sem eru kosnir til trúnaðarstarfa lýðræðislegum kosningum til að bera ábyrgð á framkvæmdum í sínum sveitarfélögum, skuli þurfa í þessu kerfi að fara með betlistaf í hendi sínar árlegu betligöngur til fjvn. Alþingis, til stofnanabákns ríkisins og ráðuneyta, til sjóðakerfisins, til Húsnæðisstofnunar, til Hafnamálastofnunar, til Vegagerðar, til Byggðastofnunar, til sjóðakerfisins, ævinlega með ölmusustafinn í hendinni, og fara þess auðmjúklega á leit að þetta mikla miðstjórnarbákn afhendi þeim til baka oft og tíðum ölmusufé til nauðsynlegra framkvæmda. Þetta er hvort tveggja efnahagslega óskynsamlegt og þetta er mannlega niðurlægjandi. Þetta er kerfi sem er ólíðanlegt með öllu. Landsbyggðarfólk er eðlilega í uppreisnarhug gegn þessu kerfi. Það sættir sig ekki við þá niðurlægingu og þá lítilsvirðingu fyrir sjálfsvirðingu manna sem þetta kerfi býður upp á. Það er eitt atriði enn í þessu máli og það er þetta: Þegar menn líta á ríkisbúskapinn á Íslandi til lengri tíma er auðséð að tekjuöflunarkerfið er hrunið og ranglatt. En menn sjá líka fyrir sér öll merki þess að útþensla í ríkisbúskapnum lýtur lögmálum síþenslu og það er eins og það sé ekki lengur á mannlegu valdi að setja neinar skorður við því. Þess vegna t.d. þær tölur sem menn nefna um fjölda nýrra starfa í opinberri þjónustu sem allar eru hér saman komnar. Sá maður sem talar um héraðastjórn er um leið að tala um uppstokkun á verkaskiptingu sveitarfélaga. Hann er að tala um það að fyrir utan að héraðsstjórnin yrði kosin með lýðræðislegum hætti myndaðist í hverjum landsfjórðungi stjórnsýslumiðstöð þar sem hluti af þessu mikla embættismannabákni yrði fluttur heim í héruð ásamt með því að skattakerfinu yrði gerbreytt til að tryggja hinum nýju héraðastjórnum aukna hlutdeild í þeim sköttum sem innheimtir eru af borgurunum. Ég fyrir mína parta segi: Alþfl. er reiðubúinn til þess samkvæmt þeim samþykktum sem ég vísaði til áðan að vinna það verk og lítur á það sem forgangsverk nýrrar ríkisstjórnar að færa völd í vaxandi mæli heim í héruð. Við erum reiðubúnir að hlusta á allar röksemdir manna um það hvað þeir finna aðfinnsluvert að hinu þriðja stjórnsýslustigi og það er augljóslega hægt að segja sem svo: Hin leiðin, sameining sveitarfélaga í miklum mun stærri en færri sveitarstjórnareiningar, er einfaldari leið. Ef hægt er að ná pólitísku samkomulagi um það erum við fyrir okkar leyti reiðubúnir til viðræðna og samningaumleitana við aðra stjórnmálaflokka um það. En kjarni málsins er þessi: Núverandi stjórnkerfi hefur runnið sitt skeið á enda. Það er sprungið, það er ekki mönnum bjóðandi og það er skylda stjórnmálaflokkanna, ekki síst nú þegar gengið er til kosninga, að gera fólkinu úti á landsbyggðinni skilmerkilega grein fyrir því hvort þeir eru reiðubúnir til að færa völd og fjármagn í vaxandi mæli frá þessu miðstýringarvaldi heim í héruðin þar sem staðarþekkingin er auðvitað fyrir hendi og þar sem menn eru kjörnir til þess með lýðræðislegum hætti að taka ákvarðanir um þýðingarmestu þætti opinberra framkvæmda. Herra forseti. Ég vísa að öðru leyti til fyrri umræðna um þetta mál, þar sem ég birti þingheimi í allítarlegu máli þær ályktanir sem frá Alþfl. hafa komið um þessi mál, og orðlengi þetta ekki frekar.



Virðulegi forseti. Hér er vissulega mikið mál til umræðu á þskj. 184 um stjórnarskrá lýðveldisins og það sem hér hefur farið fram er umræða sem snertir málið ekki nema að nokkru leyti, en mér þótti rétt að koma upp vegna nokkurra athugasemda sem hér hafa komið fram. Ég vil segja fyrst vegna ræðu hv. síðasta ræðumanns að auðvitað má ræða sveitarstjórnarmálin út frá þeim skoðunum sem hann var að túlka, en ég er hræddur um að málið sé ekki svo einfalt í reynd eins og hann vill setja upp í þjálfuðu máli, er sjálfsagt búinn að flytja slíkar ræður vítt og breitt um landið. Staðleyndirnar eru ekki alveg svo einfaldar. Ég ætla að byrja á því að ræða við hv. 5. þm. Austurl. af því að hann bar fram nokkrar spurningar til mín í sambandi við þessi mál. Ég vil fyrst spyrja hv. þm. hvort hann telji sig tala í umboði Alþb. þegar hann er að ræða um sveitarstjórnarmál. Ég er hræddur um að það sé ansi mikill skortur á því miðað við það sem fram hefur komið frá Alþb. um stefnuna í þeim málum. Það er óhætt að fullyrða að það er alveg sama hvaða ræður hv. þm. flytur með miklum hávaða um landsbyggðarmál. Hans ræður eða ákvarðanir hafa aldrei flutt landsbyggðinni nokkurn skapaðan hlut. Ég held að það sé varla hægt að finna mál sem er hægt að kalla byggðamál sem hv. þm. hefur raunverulega komið fram. Það er kannske rétt lýsing á því, sem hér var bent á, að það fyrsta sem hans eigin flokksmenn á hv. þingi gera þegar hv. þm. biður um orðið er að forða sér út úr þingsalnum. Í þessu tilfelli langar mig til að benda honum á leiðsögn í þessu máli sem hann ætti fyrir löngu að vera búinn að átta sig á þegar verið er að ræða um sveitarstjórnarmál og allan þann mikla vísdóm sem hv. þm. telur sig hafa á þeim málum og föstu skoðanir. Það vill svo til að Alþb. hefur sýnt það frumkvæði meðal stjórnmálaflokka að gefa út þingtíðindi eftir hvert reglulegt þing. Í þingtíðindum flokksins frá s.l. sumri, sem voru gefin út í júlí og er sjálfsagt til í þskj., kemur afstaða flokksins öðruvísi fram miðað við það sem hv. þm. hefur verið að halda fram nú og raunar áður í umræðum um þessi mál. Ég held að það væri hollt að lesa upp úr þessum þingtíðindum Alþb., með leyfi virðulegs forseta. Ég get gripið ofan þau: "Nokkrir fyrrv. og núv. sveitarstjórnarmenn Alþb. sendu frá sér yfirlýsingu um sveitarstjórnarmál fyrr í vetur", þ.e. á s.l. ári. Og þar segir m.a.: "Í stjórnarskránni er fjallað um rétt sveitarfélaga til að ráða eigin málum í einni setningu þar sem segir: Rétti sveitarfélaga til að ráða sjálf málefnum sínum undir yfirstjórn ríkisins skal skipa með lögum. Þennan lýðræðislega rétt sveitarfélaga ber að varðveita hvort sem þau eru stór eða smá." Og svo halda þeir áfram: "Barátta fyrir virku lýðræði er einn af hornsteinum í starfi sósíalísks flokks. Hluti hennar er að vinna að því að það form sem menn velja stjórnsýslu sé þess eðlis að það skapi möguleika á virku lýðræði. Til að svo megi verða þurfa að verða tengsl milli ákvörðunartöku og ábyrgðar. Sveitarstjórnir eru grunneiningar í íslensku þjóðskipulagi." Þetta er það sem allir setja upp í sína stefnu. "Virkast hlýtur lýðræðið að vera ef þær hafa sem víðtækast sjálfsforræði. Gildir það jafnt um hvernig verkefnin eru framkvæmd og hvernig þau eru fjármögnuð. Sveitarfélögin þurfa að vera svo öflug að íbúar þeirra geti haft í raun mótandi áhrif á nánasta umhverfi sitt og byggt upp fjölbreytta félagslega þjónustu. Þess vegna er brýnt að koma í veg fyrir einhæfni einstakra byggða hvort sem um er að ræða þjónustubyggðir eða framleiðsluatvinnuvega, einhæfar atvinnubyggðir. Þar til sameining sveitarfélaga hefur átt sér stað má nota þjónustusvæði sem grunneiningu. T.d. á Austurlandi hefur slík formleg eining verið mynduð til þess að hægt sé að leysa ákveðna þætti sameiningarmálanna, draga úr miðstýringu og komast hjá stofnun svæðisnefnda. Rætt hefur verið um að koma á þriðja stjórnsýslustigi, ýmist sem fylki, svæðisstjórn, héraðsstjórn, kjördæmisþingi eða annað. Þriðja stjórnsýslustigið stuðlar ekki að virkara lýðræði. Með héraðsstjórnum eða svæðisstjórnum færist ákvörðunartaka og ábyrgð frá því fólki sem ákvörðunin snertir. Lýðræðið eykst ekki með því að grunneiningar séu gerðar áhrifaminni og yfir þær séu sett ráð, jafnvel þótt þau ráð séu kosin á lýðræðislegan hátt. Slíkt fyrirkomulag veldur aðeins deilum um valdsvið og deilum um stjórn og framkvæmd á verkefnum og aukinni skriffinnsku. Í dreifbýlinu þurfa sveitarfélögin að verða fjölmennari, verða öflugar félagslegar heildir. Fleiri þurfa að vera með í stjórnun og ákvörðunartöku í grunneiningu í sveitarfélögum. Það er leiðin til virkara lýðræðis. Leggja ber því áherslu á að stjórnsýslustigin verði áfram einungis tvö, landshlutasamtökin áfram frjáls hagsmunasamtök sveitarfélaga sem annist þau verkefni sem sveitarfélögin fela þeim." Þeir sem skrifa undir þetta álit til byggðarnefndar Alþb. eru hátt skrifaðir sveitarstjórnarmenn, forustumenn í vel metnum og vel reknum byggðarlögum. Fyrstur í flokki er Kristinn V. Jóhannsson, Neskaupstað, Ragnar Elbergsson í Grundarfirði, Margrét Frímannsdóttir á Stokkseyri, Skúli Alexandersson á Hellissandi, Jóhann Ársælsson á Akranesi, Kristinn Jón Friðþjófsson á Rifi og Logi Kristinsson í Kópavogi, fyrrv. bæjarstjóri á Neskaupstað. Þetta skjal er opinbert og ekkert nema gott um það að segja. Það sýnir í hnotskurn hvernig rætt er um þessi mál vítt og breitt á okkar landi og skoðanir eru að sjálfsögðu skiptar sem eðlilegt er. Ég vil segja við hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og raunar einnig hv. 5. þm. Austurl. að nýju sveitarstjórnarlögin eru engin smábreyting frá því sem áður var. Nýju sveitarstjórnarlögin opna algerlega fyrir nýsköpun í sveitarstjórnarmálum á Íslandi eftir því sem fólkið í sveitarfélögum vill. Það hefur alla möguleika á því að taka upp þá stjórnarhætti sem menn vilja sameinast um á viðkomandi svæðum. Það er opið. Og ég vil segja það hér til upplýsinga að síðan þessi lög voru sett á síðasta ári og eftir að þau tóku að öllu leyti gildi við síðustu áramót hefur að mínu mati verið miklu meiri áhugi út um landið fyrir sameiningu sveitarfélaga en ég átti von á, ekki aðeins sameining sem er lögbundin í sveitarfélögum með færri en 50 íbúa heldur eru heilu sýslufélögin að óska eftir viðræðum við félmrn. um að sameinast í eitt sveitarfélag til að ná betri tökum á málum fyrir sín byggðarlög. Þetta er vissulega það sem menn eru að tala um. Þeir hafa í sveitarstjórnarlögunum nýju möguleika á því að skipa þessum málum þannig.

Megum við heyra nokkur dæmi um þetta?

Ég tel ekki ástæðu til þess á þessu stigi, en það eru umræður í gangi og fulltrúar félmrn. eru á fundum um landið þar sem þess hefur verið óskað. Ég vil segja það vegna fyrirspurnar hv. 5. þm. Austurl., þar sem hann var að spyrja um nefnd, að það var gefin yfirlýsing um það í sambandi við afgreiðslu málsins að mynduð yrði samstarfsnefnd frá sýslumannafélagi, frá ráðuneyti og frá sambandi sveitarfélaga til að hafa umsjón með yfirtöku sveitarfélaga á sýslusjóðum eða málefnum sýslufélaganna. Sú breyting var gerð á hv. Alþingi við afgreiðslu málsins að þessari yfirtöku var seinkað þannig að sýslufélögin fá lengri tíma til að koma þessari skipan á. En fyrir árslok 1988 á þessu að vera lokið. Þessi nefnd er í burðarliðnum og það stendur ekki á því að hún fær að takast á við þetta verkefni nægilega snemma, enda er þessi þáttur laganna nýkominn í gildi. Virðulegi forseti. Ég skal ljúka ræðu minni strax. Ég hefði getað talað lengi og hefði kannske gert ef aðstaða hefði verið til. En ég ætla að bæta því við í sambandi við ræðu hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar að auðvitað er alveg ljóst að þessari breytingu í sambandi við sveitarstjórnarkerfið og valddreifinguna í okkar landi fylgir að það verður að gera breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og í því eru starfandi nefndir. Einnig verður að gera breytingu á tekjustofnum sveitarfélaga sem er núna til meðferðar í ráðuneytinu og hefði verið komin fram á hv. Alþingi ef hefði ekki verið tekin sú ákvörðun að gera a.m.k. tilraun til að breyta tekjuskattskerfi ríkisins og setja upp staðgreiðslukerfi, sem grípur inn í þessi mál því að skattheimta sveitarfélaga er jafnvel meiri en tekjuskattur ríkisins svo að þetta tvinnast saman. Ég vil að lokum svara því sem hv. 5. þm. Austurl. spurði um í sambandi við húsnæðismálin og þær tillögur sem félmn. Alþingis vísuðu ekki til félmrh. heldur til milliþinganefndar í húsnæðismálum. Þessi milliþinganefnd er skipuð fulltrúum allra stjórnmálaflokka. Hún fékk þetta mál til meðferðar og hún hefur verið með málið síðan til afgreiðslu. Ég sagði í haust, ég man ekki dagsetningarnar á þessu nákvæmlega, en ég sagði að ég vissi ekki betur en niðurstaða í starfi þessarar nefndar og svör hennar væru að koma á borðið og það var staðfest af formanni nefndarinnar þá. Því miður hefur það dregist, en mér skilst að það sé um það bil að verða að veruleika. Umræðu frestað.