Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv, það, sem hér um ræðir, hefur þá efnisbreytingu eina inni að halda, að gert er ráð fyrir, að hið minna fiskimannapróf haldi enn um sinn áfram, og er gert ráð fyrir með þessu frv., að heimild ráðh. verði til að halda þessum námskeiðum áfram til ársloka 1965 samkv. því, sem ákveðið er á þskj. 307 og 330 eftir 2. umr í hv. Nd. Sjútvn. þessarar d. hefur rætt og yfirfarið frv. og mælir einróma með samþykkt þess.



Herra forseti. Frv. þetta er stjfrv, og komið frá Nd. Breytingar þær, sem í frv. felast við stofnlánadeildarlögin frá 1962, eru við þann kafla l., sem fjallar um landnám ríkisins, ræktun og byggingar í sveitum. Með nýbýlalögunum frá 1946 er gert ráð fyrir sérstökum fjárstuðningi til ræktunar á nýbýlum vegna fyrstu 5 hektara í nýrækt. Siðan var þessi aukafjárstuðningur til ræktunar færður upp í 10 hektara, og jafnhliða var 1957 aukajarðræktarstyrkur lögleiddur til annarra jarða, sem höfðu minni tún en 10 hektara. Þótti þá skynsamlegt að örva ræktunarframkvæmdir á smájörðum með auknum fjárstuðningi, jörðum, sem höfðu minna ræktað land en þetta, og væri þá hægt að stunda bú á jörðunum og risa undir auknum byggingarkostnaði og vélakosti. Síðan þessi aukajarðræktarstyrkur var lögleiddur, hefur mikið áunnizt, og munu nú um 1000 býli hafa náð þessu marki til viðbótar þeim, sem áður höfðu náð því, miðað við árslok 1961. Eru þó enn eftir á annað þúsund jarðir með minni tún en þetta. En síðan 1957 hefur enn sýnt sig, að 10 hektara túnstærð er of lítil. Vinnuafl og vélakostur nýtist ekki nógu vel á svo litlum bújörðum. 15 ha. eru nú taldir lágmark, þar sem 10 þóttu viðunandi 1957. Af þeim sökum er þetta frv. flutt, sbr. 1., 2., 3. og 5. gr. þess. Aukaframlagi er nú ætlað að ná til 15 ha. Þá er og lagt til, að byggingarstyrkur til endurbygginga á sveitabæjum hækki úr 40 þús. kr. á hús í 50 þús., samkv. 48. gr. stofnlánadeildarlaganna. Hvort tveggja þetta verður að teljast til bóta, og er landbn. sammála um það út af fyrir sig. Hins vegar flytja tveir nm. brtt. við frv. og vilja ganga enn lengra í auknum stuðningi við ræktun á jörðum þessum og einnig við byggingar á íbúðarhúsum í sveitum. Má að sjálfsögðu um það deila jafnan, hvað ganga á langt í slíkum fjárstuðningi, og raunar ágætt að geta gengið sem lengst. En ég tel þó jafnan betra að hafa eina kráku í hendi en tvær í skógi, eins og danskurinn segir, og á þessu stigi mun ekki vera ráðlegt að setja markið hærra en þetta. Landnám ríkisins hefur gert þá áætlun, sem felst í þessu frv. um það, hvað hækka þurfi liði samkv. frv. frá því, sem verið hefur. Gerir landnámsstjóri ráð fyrir, að framlög til ræktunar verði á 2700 hektara á ári samkv. þessu frv., eða 6 millj. 750 þús. kr., og 850 þús. kr. í íbúðarhúsabyggingar, eða alls 7.6 millj. samkv. þessum tveim liðum. Er það 1.6 millj. kr. hækkun frá því, sem nú er í gildi samkv. l. Miðað við þá reynslu og kunnugleika, sem landnám ríkisins hefur í þessum efnum, tel ég mjög líklegt, að áætlun þessi sé nærri lagi, og því ekki ástaeða til á þessu stigi málsins að gera brtt. við þetta eða þær tölur, sem frv. gerir ráð fyrir til hækkaðra framlaga til landnáms, ræktunar og bygginga í sveitum. Það var að vísu gerð hækkun á einum lið frv., að því er snertir byggingarstyrkinn, í Nd., en það er hækkun úr 40 þús. kr. upp í 50 þús. á hús, en sú hækkun mun ekki hafa þau útgjöld í för með sér, að ástæða sé til að breyta frv. þess vegna. Ég tel, að frv. miði í rétta átt og það muni þegar áorka talsverðu í þá átt, að túnin stækki, sem er afar nauðsynlegt. Segja má að vísu, að 15 hektara túnstærð sé ekki lokatakmark. En það er þó stór áfangi frá 10 hektara túnstærðinni, sem þótti viðunandi 1957. Árið 1961 voru sérmetnar jarðir á landinu 5261 og áhöfnin að meðaltali 16 kúgildi. Hafði þeim þá fjölgað frá 1956 um 86 og bústærðin vaxið frá sama tíma um 2.2 kúgildi til jafnaðar á jörð. Á þessu tímabili hefur þó talsvert af jörðum farið í eyði, eða svipað og næsta ár á undan, þar sem aðstaðan er allra verst. En nýbýlin virðast hafa gert heldur betur en vega upp á móti fækkun, að því er heildina snertir, enda er landnám ríkisins hin þarfasta stofnun. En því má ekki gleyma, að meðaláhöfn jarðanna er allt of lítil, 16 kúgildi. Er því brýn nauðsyn á að auka ræktunina, einkanlega á smábýlunum. 1961 voru 1445 býli með túnstærð undir 10 hekturum og 1262 með tún undir 15 hekturum, eða samtals 2707 býli af 5261, sem í byggð var 1961. Þetta er allt of stórt hlutfall. Ef allt er með felldu, vex áhöfnin með aukinni ræktun, búin stækka, afkoman batnar. Þetta frv. miðar í rétta átt að þessu leyti, og legg ég því til fyrir hönd meiri hl. landbn., að frv. verði samþ. eins og það liggur hér fyrir.



Herra forseti. Ég get tekið undir það, sem frsm. meiri hl. n. hefur hér sagt, að því er varðar þetta frv., að það miði í rétta átt, en betur megi, ef duga skal, í framtíðinni. Það er að vissu leyti rétt hjá hv. þm., þó að það sé ekki að öllu leyti, að stækkandi bú bæti afkomu bænda. Því miður hefur bændastétt landsins ekki þá sögu að segja nú hin síðari ár, því að þrátt fyrir stækkandi bú hefur afkoman ekki batnað hjá íslenzkri bændastétt, og skal, ekki almennt farið út í þau mál hér við þetta tækifæri. En við höfum, minni hl. n., flutt hér nokkrar brtt., sem ég ætla mér að gera grein fyrir í örstuttu máli. Við framsóknarmenn höfum að vísu áður lagt fram breyt. við stofnlánadeildarlögin og frv., þegar það var hér til umr. á hv. Alþ. fyrir ári. Það er líka annað mál í þessari deild, sem fjallar um vissa þætti þess, sem ég ætla mér ekki að ræða nú, vegna þess að ég geri ráð fyrir, að hæstv. forseti þessarar d. taki það mál á dagskrá og það komi hér síðar til umr. Hv. 2. þm. Sunnl. (ÁÞ) beitti sér fyrir því í n. í Nd. Alþingis, að hækka skyldi framlag þess opinbera til íbúðarhúsabygginga í sveit-, um. Og árangurinn varð sá, að þetta framlag,, var hækkað úr 40 þús. í 50 þús., en upphaflega gerði frv. ekki ráð fyrir neinni hækkun, og ber að sjálfsögðu að meta þetta, þótt þessi byggingarstyrkur nái ekki eins langt og hv. 2., þm. Sunnl. lagði fram till, um og við leggjum, hér fram till. um, sem skipun minni hl. landbn., í Ed. Það er hvort tveggja, að byggingarkostnaður, hefur hækkað mjög mikið, og svo hitt, að lánin frá stofnlánadeildinni eru miklu óhagstæðari nú en áður var, og ber því brýna nauðsyn til að hækka framlag þess opinbera til íbúðarhúsa, svo að þeir, sem standa í þessum framkvæmdum, komist léttar frá þeim en ella. Vaxtahækkunin úr 31/2 %, eins og hún var, áður en núv. stjórn kom til valda, í 6% hækkar, ársgreiðslu af 42 ára lánum til íbúðarhúsabygginga úr 4.6% á ári í 6.6%, eða hvorki meira né minna en 44% hækkun, sem þessi ársgreiðsla veldur á ári hverju, og þetta eri, ekki svo litill peningur. Ofan á þetta kemur síðan 1% skattur á bændur til stofnlánadeildarinnar, og nemur hann rúml. 2000 kr. á hvern bónda í landinu, ef miðað er við verðlagsgrundvallarbúið, eins og það er ákveðið fyrir yfirstandandi ár, 1962-63. Bændur verða því að fá einhverjar tekjur á móti þessum sífelldu skatta- og vaxtabyrðum, og því höfum við lagt til að hækka framlag til íbúðarhúsabygginganna úr 40 þús. kr., eins og það er nú í l. í 60 þús. kr., og er þetta þó ekki nema örlítið brot af allri þeirri fjárhæð, sem bændur verða að greiða í 42 ár vegna þeirra hækkana, sem orðnar eru. Önnur meginbreyting okkar á frv. er að auka styrkinn til aftur-úr-jarða og til nýbýlinga. Og við höfum miðað við þá túnstærð, sem við teljum nauðsynlega og eðlilega fyrir það bú, sem verðlag bænda miðast við, og það mun láta nærri, að það þurfi 20 hektara tún, svo að bóndinn sé allajafna nokkurn veginn heybirgur fyrir þann bústofn, er hann hefur. Og auk þessa má geta þess, að hin siðari ár hefur það færzt mjög í vöxt, að bændur beita búfé sínu og ekki sízt nautpeningi á ræktað land, og mun það verða allmiklu tíðara í framtíðinni en verið hefur til þessa. Þessi hækkun á hektarafjöldanum er líka þeim mun nauðsynlegri sem ríkisframlag samkv. jarðræktarlögum til bænda er orðið harla lítið, eða aðeins 1224 kr. á hektara, þegar kemur yfir 10 hektara ræktun. S.l. vor kostaði grasfræið um 90 kr. kg, svo að þetta framlag borgar vart þriðjung af því grasfræi, sem þarf í hektarann, hvað þá meira, svo að ljóst má öllum vera, hversu lítill þessi styrkur er orðinn samanborið við allar þær hækkanir, sem orðið hafa. Þá leggjum við til, að þátttaka þess opinbera í heildarkostnaði við ræktun hækki úr 50% í 65% af kostnaði jarðræktar. En sem kunnugt er er jarðræktin sá grundvöllur, sem búskapurinn byggist á. Það mátti segja áður fyrr, að landrýmið réði meiru um bústærð og afkomu bænda, en nú er það ekki landrýmið, aftur á móti hið ræktaða land, sem afkoma bænda veltur allajafna mest á. Miðað við svipuð lífskjör og hlutfallslega fólksfjölgun hér á landi í framtíðinni og verið hefur undanfarandi ár, mun íbúum Íslands fjölga upp í 214 þús. til ársins 1970, eða sem næst um 37 þús. á árunum 1961 til og með 1970. Og eigi landbúnaðurinn í framtiðinni að verða sinu hlutverki þá jafnvel vaxinn og verið hefur, þarf framleiðsluaukning að verða mjög mikil og jöfn á næstu árum. Sá samdráttur í framræslu lands og ræktun þess, sem jarðræktarskýrslur bera með sér að verið hefur hin síðari ár, spáir ekki góðu um framtíðina í þessum efnum. Þess vegna ber okkur skylda til þess gagnvart landi og þjóð að búa svo vel að þessum framkvæmdum, að þær fari í framtíðinni vaxandi, í stað þess að þær hafa minnkað hin síðari ár. Skortur á eigin fé og líka lánsfé háir mjög bændastétt landsins. Þess vegna leggjum við til, að ríkið taki nú meiri þátt í jarðræktarkostnaði en verið hefur, svo að geta bænda vaxi á ný til þessara nauðsynlegu framkvæmda. Þá leggjum við að lokum til, að ríkið greiði hverju sinni þá fjárhæð, sem lagasetning þessi hefur í för með sér í framtíðinni. Yrði þá svipaður háttur á hafður í þessum efnum og við jarðræktarframkvæmdir samkv. jarðræktarlögum. Ég vona, að hv. þm. skilji þýðingu þessara mikilvægu till. og samþykki þær. Ég ætla mér ekki að orðlengja þetta frekar, vegna þess að ég veit, að hér ríkir skilningur meðal hv. þm. deildarinnar um þessi efni.



Herra forseti. Það er nú ekki ástæða fyrir mig í rauninni að taka hér til máls og sízt af öllu að halda langa ræðu út af þeirri ræðu, sem hv. frsm. minni hl. flutti hér áðan. Hann nefndi að vísu nokkrum sinnum samdrátt, hann nefndi nokkrum sinnum mikilvægi þessara till., sem minni hl. flytur, o.s.frv. Og það er dálítið gaman að lesa nál. minni hl. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Framsfl. undir forustu þáv. forsrh. og landbrh., Hermanns Jónassonar, beitti sér fyrir því árið 1957 að stórhækka jarðræktarframlög til þeirra, sem höfðu innan við 10 hektara túnstærð. Og þetta var alveg geysimikið átak. Hv. þm. muna kannske eftir greinum með feitum fyrirsögnum, sem birtust í Tímanum, þegar þetta stóra og mikla átak var unnið á árinu 1957. Nú hef ég aldrei gert lítið úr þessu, og það er alveg rétt, sem sagt hefur verið, að þetta hefur gert gagn, þetta hefur ýtt undir ræktun á litlu jörðunum. En ef það hefur verið alveg sérstaklega stórt átak 1957 að færa hámarkið úr 5 hekturum upp í 10 hektara, er það þá ekki talsvert átak í ár að færa það úr 10 hekturum upp í 15 hektara? Og hv. framsóknarmenn í Nd. gerðu enga till. um það að hækka hámarkið úr 15 hekturum að þessu sinni, Ég er alveg sammála um það, að 15 hektara túnstærð er of litil, 20 hektara túnstærð er of litil. Það þarf að vinna að því, að túnin stækki enn þá meira, að það sé ekki aðeins slegið ræktað land, heldur einnig, að það sé beitt ræktað land. En það er dálítið einkennilegt að setja svona lagað fram og beinlínis alls ekki gott fyrir þann, sem vill láta taka mark á máli sínu eða skrifum. Það munu vera fleiri en ég, sem brosa að þessu nál., og segi ég það ekki vegna þess, að ég efist um það, að hv. frsm. minni hl. meinar það, sem hann sagði hér áðan, að hann vill láta ræktunina aukast með enn meiri hraða en verið hefur, og hann meinar það, að búin þurfa að stækka meira, og hann meinar það, að það þurfi að búa betur í haginn fyrir bændur yfirleitt heldur en gert hefur verið. En það verður miklu meira mark tekið á þessum ræðum hans og skrifum, ef hann sýndi um leið einhverja sanngirni og væri ekki að reyna að gera það hvítt, sem var meira og minna flekkótt, þegar hans flokkur fór með þessi mál, landbúnaðarmálin. En hann hefur haft tilhneigingu til þess, þessi hv. þm., að verja allt, sem hans flokkur hefur gert í þessum málum ásamt öðrum, t.d. á vinstri stjórnar tímanum, þegar það var verst, og alls ekki viðurkennt það. Enda var það svo, að þegar þessi hv. þm. kom út úr samstarfinu við vinstri stjórnina, var hann svo svartsýnn, jú, hann hefur séð sólina, en þegar hann var að ræða hér um landbúnaðarmál, fyrst eftir að núv. ríkisstj. var mynduð, þá taldi hann alveg öruggt, - og það geta hv. þm. séð, ef þeir fletta upp í þingtíðindunum, - hann taldi alveg öruggt, að það yrði geysilegur samdráttur í landbúnaðinum, það mundi vanta mjólk, það mundi vanta smjör og allar landbúnaðarvörur. Þetta var hans spádómur þá. Og ef þið, hv. þm., munið ekki eftir þessu, sem þið hljótið að gera, þá getið þið séð það í þingtíðindunum. Og þessi hv. þm. hefur talað minna um samdrátt núna upp á siðkastið, en samt getur hann ekki látið það vera að koma með það hér í nál., fullyrða það, að það sé samdráttur í ræktuninni, jafnvel þótt það, sem hann skrifar hér í nál., stangist á við þá fullyrðingu. Það segir nefnilega í nál., að það hafi ekki verið samdráttur í ræktun. Við vitum ekki enn, hver ræktunin hefur verið 1962, enda er það spurningarmerki, en engin ástæða til þess að ætla, að hún hafi verið minni en 1961, en 1961 er ræktunin mest, sem hún hefur orðið, að einu ári undanskildu. 1957 er ræktunin 3570 hektarar, 1961 er hún 3951 hektari, en 1959 verður hún mest, 4499 hektarar. En hvernig á að skýra það, að þetta eina ár hleypur svona upp? Mér hefur verið sagt, að það ár hafi verið óvenjulega mikil sandræktun, jafnvel 100 hektarar ræktaðir, óvenjumikið það ár, og til þess megi rekja það, að þetta eina ár hleypur þarna langt upp. Ég vil ekki fullyrða, að þessi skýring sé að öllu leyti rétt, en eitthvað hefur hún við að styðjast. En 1960 er fyrsta árið eftir gengisbreytinguna. Eftir að björgunarstarfið var hafið, dregur nokkuð úr þessu, en jafnar sig svo aftur á árinu 1961, þannig að þá er ræktunin orðin meiri en hún hefur nokkurn tíma orðið að þessu eina ári undanskildu. Það út af fyrir sig er alveg rétt, sem sagt var hér áðan, að ræktunarstyrkurinn er orðinn alveg í öfugu hlutfalli við það, sem honum var ætlað að vera í ræktunarkostnaðinum. Það er alveg rétt. Grasfræið er dýrt, og áburðurinn er dýr og allt þess háttar. En það hefur nú verið gerð tilraun til þess að lækka grasfræið með því að afnema tollinn af því alveg með nýju tollskránni, og áburðarverðinu er nú haldið niðri með niðurgreiðslum og hækkar vissulega ekki meira en efni standa til. Steinefnaáburðurinn verður aðeins lægri en í fyrra, en Kjarninn hækkar um 6%. Að gefnu tilefni er kannske rétt að gera grein fyrir því, hvernig stendur á því, að Kjarninn hækkar. Tíminn segir í morgun, að landbrh. hafi verðlagt áburðinn. Það er náttúrlega ekki rétt. Áburðarverksmiðjustjórnin verðleggur áburðinn og kemur með rökstudda till. til landbrh. um, hvaða verð skuli vera á áburðinum. Og það væri rétt fyrir hv. framsóknarmenn að spyrja fulltrúa sína í áburðarverksmiðjustjórninni, sem eru 2 af 5, hvort þeir hafi talið fært að verðieggja Kjarnann á lægra verði en þetta, hvort þeir hafi talið það forsvaranlegt, hvort þeir hafi haft aðra till. um annað og lægra verð eða annar eða báðir kannske haft till. um hærra verð. En landbrh. hefur fallizt á rökst. till. þeirra um, að það væri ekki eðlilegt og ekki fært að hafa verðið lægra en raun ber vitni, og kemur þar vitanlega margt til. Áburðarverksmiðjan er orðin of lítil fyrir áburðarþörfina. Það er fluttur inn köfnunarefnisáburður, sem er allmiklu dýrari an innlendi áburðurinn, og með aukinni ræktun er það nú svo, að áburðarverksmiðjan er orðin of litil fyrir okkur. Þó eru ekki nema fá ár síðan það var flutt út talsvert af Kjarnaáburði. En það er út af fyrir sig gleðilegur vottur. Verksmiðjustjórnin er með á prjónunum áætlanir um stækkun á verksmiðjunni, og það er vitanlega mjög nauðsynlegt, að það komi í gagnið sem allra fyrst. En að öðru leyti um jarðræktarlögin og þá fullyrðingu, sem hér er við höfð, að bændur séu skaðaðir á annan tug millj. vegna seinagangs í því að fá jarðræktarlög, þá er nú kannske rétt að leita eftir orsökunum að því hvernig á því stendur. Það er rétt, að landbrn. fékk frv. til nýrra jarðræktarlaga frá n., sem búnaðarþing hafði skipað. Búnaðarþingsnefndin var ekki kosin af Alþ. eða skipuð af ríkisstj., en það hefði vissulega flýtt fyrir starfinu, ef svo hefði verið. Ég er ekki með þessu að gera litið úr starfi þessarar mþn. búnaðarþings. Ég er ekki heldur að gefa í skyn, að það hefðu valizt betri menn til þessa starfs, þó að þeir hefðu verið skipaðir eða kosnir á annan hátt. En staðreyndin er sú, að þegar ein ríkisstj. eða stjórnarmeirihl. á að taka á sig útgjöld, sem nema a.m.k. 17 millj. kr. á ári, eins og þetta frv. hafði í för með sér, þá er ekki óeðlilegt, að það séu gerðar kröfur til þess, að fulltrúar stjórnarflokkanna fái tækifæri til þess að fara höndum um þetta mál og gera athugun á því, hvort þetta frv. á að vera svona eða öðruvísi, - ekki aðeins það, hvort hækkunin á styrknum er eðlileg, heldur og einnig, hvort ekki ber að breyta ákvæðum jarðræktarlaganna á ýmsan hátt með tilliti til breyttra viðhorfa. Og ég skipaði hina færustu menn í það að athuga þetta frv. Mér er kunnugt um, að þeir eru með ótal brtt. við frv., ekki til þess að spilla því, heldur til þess að gera það fullkomnara og færara um það að þjóna landbúnaðinum með breyttum staðháttum. En það verður að segja það eins og er, að eins ug frv. var hjá mþn. búnaðarþings, þá voru það í öllum aðalatriðum gömlu jarðræktarlögin með hækkun á styrk, en ákaflega lítið um nokkur nýmæli eða breyt. til samræmis við breytta tíma. Mér er kunnugt um það, að n., sem nú mun vera að starfa við þetta, mun vera mjög langt komin og kannske skilar hún svo fljótt, að það sé a.m.k. hægt að sýna frv., - það hefði ég viljað gera, þó að það ynnist ekki tími til þess að gera það að lögum á þessu þingi, þá hefði ég viljað leggja það hér fram til staðfestingar á því, að það væri vilji stjórnarinnar, að frv. kæmi fram, þótt það yrði ekki að l. fyrr en í haust. Og ég hefði vonað, að þeir gætu flýtt sér svo mikið með það, að það mætti a.m.k. sýna það, en það kemur í ljós. En mér er kunnugt um, að þeir eru með allmiklar breyt., og ég spyr nú: Hvernig stendur á því, að búnaðarþing endurskoðaði ekki eða gerði till. um endurskoðun jarðræktarlaganna fyrr en þetta? Það er ekki fyrr en sumarið 1962, sem þetta frv. berst. En hversu lengi er það, sem bændur hafa búið við skarðan hlut með því að fá of lítinn jarðræktarstyrk? Ég tel, að jarðræktarstyrkurinn hafi verið of lágur mörg undanfarin ár og miklu lægri en ætlazt var til með jarðræktarlögunum. Og við skulum segja, að þetta hafi ekki skekkzt mikið fyrr en á árunum 1957 og 1958 með bjargráðunum. Ég tel þó, að það hafi verið skekkt áður, en alvarleg skekkja hlýtur að hafa komið á það 1958 með bjargráðunum. Hvers vegna var ekki þá strax hafizt handa með endurskoðun jarðræktarlaga? Hvers vegna var það látið dragast? Það skeður ekki fyrr en 1962, að það kemur frv. frá búnaðarþingi, og það er ætlazt til þess, að ríkisstj. taki frv., sem kemur frá búnaðarþingi, og flytji það alveg ómelt og óskoðað af fulltrúum stjórnarflokkanna. Meiri hl. í þessari búnaðarþingsnefnd voru þó stjórnarandstæðingar, aðeins 1/3 hluti að vísu, betri parturinn, var frá stjórnarflokkunum. Ég hygg, þegar menn líta á málið með eðlilegum hætti og sanngirni, þá verði ríkisstj. ekki ásökuð um það, þótt hún léti fram fara endurskoðun á frv., og það er áreiðanlegt, að frv. verður miklu fullkomnara og betur úr garði gert, þegar það kemur nú úr n., heldur en það var, þegar það kom frá búnaðarþingsnefndinni, án þess að ég ætli nokkuð litið úr henni að gera, því að núv. n. kemur með ýmis nýmæli, sem eiga að vera í þessum nýju l. og eru til frambúðar, sem mþn. búnaðarþings lét undir höfuð leggjast að koma með. Þess vegna er það náttúrlega ekki rökrétt, sem hv. frsm. minni hl. sagði hér áðan. Það er ekki rökrétt hjá honum, þegar hann talar um, að það sé nauðsynlegt að koma með þetta 20 hektara ákvæði, vegna þess að bændur séu snuðaðir með jarðræktarlögunum, vegna þess að það hlýtur að verða leiðrétt ekki seinna en á næsta hausti. Það er vitað, að frv. er að verða tilbúið, og þá er ekkert lengur til fyrirstöðu að flytja málið, þegar búið er að endurskoða það, þannig að baendur munu ekki búa við skarðan hlut lengur en orðið er, og tel ég, að það sé vissulega orðið nógu langt. Það má segja, að með þessu frv, er gert ráð fyrir, að hærri styrkurinn verði strax í ár útborgaður styrkur í vor verði veittur á 15 hektara, og ef till. framsóknarmanna væru samþ., þá kæmi það í þetta sinn í 20 hektara markið, en það eru út af fyrir sig engin rök í málinu. Þó finnst mér ekkert út af fyrir sig við því að segja, þótt stjórnarandstaða komi með yfirboðstill., og stjórnarandstaðan hlýtur að gera það í trausti þess, að frv., eins og það er úr garði gert af hendi ríkisstj., verði að lögum samt sem áður, þótt þeir flytji þessar till., því að ekki getur það verið, að þeir vilji torvelda það, að 15 hektara ákvæðið verði lögfest. Allir vita, að tíminn er orðinn naumur til þingloka, og að gera breyt. á frv. hér, sem kannske væri eitthvað umdeild, gæti orðið til þess, að frv. dagaði uppi. Það getur ekki verið, að það sé meiningin hjá hv. minni hl. Hv. minni hl. flytur sínar till. í trausti þess, að þær verði felldar, sýndartill., og að frv. verði nú að l. samt sem áður. Í sjálfu sér er ekki mikið um þetta að segja meira. Frsm. hv. minni hl. endurtók hér, sem hann hefur svo oft gert, talaði um óhagstæð lán hjá stofnlánadeildinni, hækkaða vexti o.s.frv., og þess vegna væri þörf á að hækka byggingarstyrkinn meir en gert hefur verið. Og hann sagði áðan eitt ákaflega merkilegt, sem hv. þm. hafa kannske tekið eftir. Hann segir, að það hafi verið fyrir atbeina hv. 2. þm. Sunnl. (AÞ), að styrkurinn var hækkaður úr 40 þús. í 50 þús., því að ekkert hafi verið um það í frv., eins og það var, þegar það var lagt fram. Hvað gerðist í hv. Nd.? Var fjárframlag til þessara mála hækkað í heild á frv.? Nei, það var gerð brtt. um að gera ákvæðið skýrara. En hér er í grg. frv. neðst á bls. 2, með leyfi hæstv. forseta, sagt greinilega, að það skuli hækka styrk til byggingar íbúðarhúsa. Annaðhvort hefur hv. þm. farið vísvitandi rangt með eða hann hefur ekki lesið frv., - og við skulum segja, að ástæðan fyrir fullyrðingunum hér áðan hafi verið sú, að hann hafi ekki lesið frv., því að þetta er svo skýrt hér. Þar segir: „Skv. ákvæðum 63. gr.“ - ekki frv. heldur l. - „er svo fyrir mælt, að framlög skuli veitt til íbúðarhúsabygginga á lögbýlisjörðum á sama hátt og nýbýlastofnendum er veitt. Þessi styrkur hefur verið greiddur af því fé, er 64. gr. gerir ráð fyrir, og er því framlag skv. 64. gr. ákveðið 7,6 millj. kr.“ M.ö.o.: Það er hækkað úr 6.75 millj. upp í 7.6 millj., til þess að hægt sé að hækka styrkinn til íbúðarhúsabygginga. Það er óþarfi að hafa fleiri orð um þetta. Fullyrðing hv. þm. er viðhöfð af því, að hann hefur ekki verið búinn að átta sig á þessu máli, og ég skal a.m.k. láta mér nægja þá skýringu, þangað til því yrði mótmælt. Ég vil minna á það, að 1957 og 1958 er byggingarstyrkur aðeins 25 þús. kr., og þá er ætlazt til, að hann sé veittur aðeins til nýbýla. En 1961 er þessi styrkur hækkaður upp í 40 þús. kr., og þá er farið að framkvæma það þannig, að það sé ekki aðeins á nýbýli, heldur til flestra býla, a.m.k. þeirra manna, sem fjárhagslega eru ekki sterkir. Þannig hefur það verið í framkvæmd. Og nú þegar þetta er hækkað upp í 50 þús. kr., er komin 100% hækkun á byggingarstyrkinn, og lánin hafa verið hækkuð úr 75 þús. í 150 þús. Þannig er 100% hækkun á styrk og 100% hækkun á láni síðan 1958, en byggingarvísitalan mun vera eitthvað 44% eða 45%. Og verður því að segja, að það er betur búið að þessum málum nú en var í tíð vinstri stjórnarinnar. Og vitað er, að 1958, þegar bjargráðin voru lögfest, var ekkert gert til þess að hækka lánin eða hækka styrkinn, og það er einnig vitað, að það var ekkert gert, eftir að bjargráðin voru lögfest, til þess að auka framlag til búnaðarsjóðanna, til þess að þeir gætu haldið lánveitingum áfram. 4 millj. voru látnar nægja, sem höfðu verið á fjárlögunum mörg undanfarin ár. Nú hefur þessu verið snúið við. Búnaðarsjóðirnir hafa verið endurreistir. Ráðstafanir hafa verið gerðar til þess, að þeir geti byggt sig upp, að þeir geti aukið lánin til bygginga, ræktunar og annars í sveitum landsins. Og starfsemin hefur verið færð út, lánað hefur verið út á hjóladráttarvélar, sem ekki hefur verið gert áður. Lán munu vera veitt út á súgþurrkun á þessu vori, sem hefur ekki verið gert áður. Og lán hafa verið hækkuð að hundraðshluta til í hlutfalli við hækkandi dýrtíð og meira en það. sbr. það, sem ég sagði áðan um byggingu íbúðarhúsanna. Og nú er verið að vinna að því að efla veðdeildina, þannig að hún þurfi ekki lengur að búa við það að lána aðeins 35 þús., heldur standa nú vonir til og verður vonandi hægt að fullyrða það, áður en margir dagar liða, að lánað verði allt að 100 þús. kr. úr veðdeildinni í stað 35 þús. Veðdeildin hefur verið févana undanfarið og vitanlega mjög mikil þörf á því að efla hana. Hv. frsm. minni hl. talaði hér um 1% gjaldið til stofnlánadeildarinnar og taldi, eins og svo oft áður, að það væri ekki gott, að bændur skyldu þurfa að borga það. En hann nefndi ekki að þessu sinni gjaldið til bændahallarinnar, sennilega orðinn leiður á því að nefna þetta hvort tveggja samtímis, enda svolítið óþægilegt í meðförunum. Ég er samþykkur því, að bændur þurfa að fá auknar tekjur með auknum gjöldum. En bændur munu aldrei hafa borgað gjald, sem þeir fá betur endurgreitt en búvörugjaldið til stofnlánadeildarinnar. Það er ég alveg sannfærður um, það kemur vel í ljós fljótlega. Og hv. frsm. minni hl. ætti nú að vera þess minnugur, að bændur hafa alla tíð haft þörf fyrir að fá auknar tekjur til þess að mæta útgjöldunum. Þetta var ekki síður á þeim tímum, er þessi hv. þm. studdi ríkisstj. Þá bara gerðist það, að bændur fengu ekki í sinn vasa það verð, sem var skráð og 6 manna nefnd samþykkti að þeir ættu að fá. Og hv. 1. þm. Dalamanna þáverandi, hv. frsm. minni hl., ég minnist ekki þess að hafa heyrt það nokkurn tíma, að hann hreyfði hönd eða fót til þess að fá þetta lagað. Ég minnist þess, að þegar bændur vantaði nærri 30 aura á mjólkurlitrann á skráð verð, þá var það mjög tilfinnanlegt. Ég man ekki, hvað það voru mörg prósent, hvað mjólkurlítrinn var þá. Ætli mjólkurlítrinn hafi verið meira en 3 kr. þá í verðgrundvellinum, 10%? Þetta var tilfinnanlegt, og þetta hefði verið ástæða til að tala um, en hv. þm. gerði það ekki. En hann gerir mikið úr 1% gjaldinu til þess að byggja upp stofnlánadeild landbúnaðarins, og hann gerir mikið úr 6% vöxtum. En hvers virði er það að byggja upp lánastofnun fyrir landbúnaðinn, sem getur innan skamms tíma fullnægt lánaþörfinni og losað þannig við lausaskuldir og víxla og vaxtagreiðslur af þeim? Ég hygg, að lausaskuldirnar og víxlarnir, sem bændur vitanlega urðu að búa við, á meðan lánin voru mjög takmörkuð og takmarkaðri en nú, hafi vel vegið upp á móti mismuninum á 31/3% og 6%, þannig að það út af fyrir sig segir ekki allt, hvað vextirnir eru í stofnlánadeildinni. Hitt segir miklu meira, hvað hægt er að lána mikið með 6% vöxtum og hvað það er stór upphæð, sem bændurnir þá losna við að taka með 91/2 eða 10% vöxtum. Ég talaði um það, þegar ég fór hér upp í pontuna áðan, að ég ætlaði ekki að tala langt mál, enda gerist þess ekki þörf í tilefni af ræðu hv. frsm. minni hl. Það er nokkuð, sem við vitum, það sem hann sagði hér áðan, að reikna má með og við a.m.k. vonum, að það geti orðið áframhaldandi fólksfjölgun, það verði talsvert á 3. hundrað þús. manns hér á landi eftir 10 ár, og það verði eftir 30-40 ár helmingi fleiri landsmenn en núna. Þess vegna er gott að eiga mikið land ræktanlegt. Og það er enginn vafi á því, að það verður haldið áfram að rækta landið og undirbyggja atvinnuvegina, til þess að þjóðin, þó að henni fjölgi, geti haft nægileg verkefni. Þess vegna er það ánægjulegt, að í dag hafa allir atvinnu. Samdrátturinn og atvinnuleysið, sem spáð var í ársbyrjun 1960, hefur sem betur fer ekki komið. Því v ar spáð af stjórnarandstöðunni þá, að hér mundi innan skamms verða 4000–5000 atvinnuleysingjar. Því var spáð, að það mundi verða mjólkurskortur, smjörleysi og vandræði vegna samdráttar í landbúnaði. En í staðinn fyrir atvinnuleysið þá er nú stjórnarandstaðan farin að tala um vinnuþrælkun, fólkið vinni of mikið. Í staðinn fyrir smjörskortinn og mjólkurleysið þá er það nú svo, að mjólkurbirgðir hafa aldrei verið meiri í landinu en nú, og þó hefur verið flutt mikið út af mjólkurdufti á árinu. Aðeins eitt mjólkurbú, Mjólkurbú Flóamanna, mun hafa fengið um 7 millj. kr. í útflutningsuppbætur á mjólkurduft á s.l. ári. Ég veit ekki, hvað það er mikið yfir allt landið, ég hef ekki spurt um það enn þá, en þær skýrslur koma vitanlega bráðum fram. En þetta út af fyrir sig er mjög ánægjulegt, og fullyrðing hv. frsm. minni hl. um þan, að bændurnir hafi það yfirleitt verra nú en þeir hafi haft það áður, ég held, að hún standist ekki. Tekjur bænda hafa aukizt, sem betur fer, með aukinni framleiðslu, og þó að verðið á landbúnaðarvörum þyrfti að vera hærra, þá búa þeir þó við samningsverð, og þeir fá það verð, sem samið hefur verið um. Ég veit, að bændur vinna mjög mikið og bændakonur til þess að framleiða eins og gert er. En tekjurnar eru meiri tiltölulega en þær voru fyrir 3 árum, og efnahagur hefur, sem betur fer, ekki versnað. Þetta finnst mér að allir sanngjarnir menn eigi að viðurkenna, enda þótt það sé sjálfsagt og eðlilegt um leið að viðurkenna, að æskilegt er, að bændur og bændafólk geti haft betri kjör en það hefur nú. Við getum verið sammála um, að það sé æskilegt, um leið og við viðurkennum, að það hafi farið betur um þessi mál en á horfðist í árslok 1958 og miklu betur en stjórnarandstaðan spáði um það leyti, sem núv. ríkisstj. tók við völdum. Spádómar stjórnarandstöðunnar byggðust á því, að stjórnarandstöðunni fannst vera svo dökkt í álinn og erfiðleikarnir svo miklir fram undan, að það hlytu að vera á næsta leiti hálfgerðir vandræðatímar, ekki aðeins í landbúnaði, heldur og í atvinnulífinu yfirleitt.



Herra forseti. Ég batt mitt mál í framsögu minni eingöngu við þann stutta þátt eða þau fáu atriði, sem við flytjum brtt. um, minni hl. n., og gaf ekki ástæðu til í þeirri ræðu, að jafnviðtækar umr. yrðu um þetta mái eins og hæstv. landbrh. hefur hér komið fram með. Og raunar þurfti hæstv. ráðh. ekkert að segja, vegna þess að hann hefur á hv. Alþ. frá því fyrsta, að ég kynntist honum, flutt tvær ræður. Önnur ræðan, sem ráðherrann flytur, hún er þegar hann er í hæstv. ríkisstj., hin er þegar hann er í stjórnarandstöðu, og hvorar tveggja ræðurnar kann ég, svo að það skiptir engu máli, hvort hæstv. ráðh. talar hér eða ekki. Og það væri hægt að minna hann á nokkrar ræður og nokkur atriði frá því, að hann var í stjórnarandstöðu, og var að tala þá sem hv. þm. Rangæinga, áður en hann lagði niður sitt kjördæmi og gekk í ráðherrastól, en ég ætla að takmarka mig hér við jarðræktina og við byggingarnar. Eitt af því, sem hæstv. ráðh. sagði, var það, að það hefði verið hægt að hækka styrkinn til íbúðarhúsabygginga án þess að breyta l. að öðru leyti. Þetta er algerlega rangt, og hér stendur í 48. gr., með leyfi forseta: „Til byggingar íbúðarhúsa á nýbýlum einstaklinga utan byggðahverfa og í byggðahverfum er heimilt að veita framlag allt að 40 þús. kr. á hvert býll.“ Sem sagt, það er hámark á upphæðinni. Og þess vegna var það útilokað, þó að heildarframlagið væri hækkað á fjárlögum, að það væri hægt að greiða meira til hverrar íbúðar, án þess að lagaákvæði skv. 48. gr. þessara l. breyttist. Þetta var því fjarstæða, eins og margt annað, sem hæstv. ráðh. sagði. Út af því, sem ráðh. sagði varðandi jarðræktarlögin, að það væri undarlegt, að bændur skyldu ekki hafa beðið um endurskoðun á þessari löggjöf fyrr en 1962, eins og ráðh. orðaði það, þá er málið nú ekki algerlega rétt upplýst af hæstv. ráðh. Árið 1960 markar sérstök tímamót í sögu hér á landi - og ekki sízt fyrir það, að sú ríkisstjórn, sem þá sat að völdum, hafði lofað þjóðinni fyrir kosningar gulli og grænum skógum, batnandi lífskjörum án nokkurra nýrra álaga. Þessir háu herrar voru náttúrlega kosnir út á sín loforð til þess að efndirnar færu eitthvað í áttina þar eftir. Efndirnar urðu vitanlega í þessum efnum eins og öðrum þveröfugar við loforðin, og bændurnir hafa ekki sízt farið halloka fyrir þeirri stjórn, sem nú situr að völdum, svo að verulegur grundvöllur fyrir endurskoðun jarðræktarlaga skapaðist ekki fyrr en hæstv. ríkisstj. hafði gert sínar viðreisnarráðstafanir. Og það var árið 1960, þegar bændur halda sína búnaðarfélagsfundi og búnaðarsambandsfundi, sem þeir gerðu margvíslegar till. um breyt. á jarðræktarlögum. Þessar till. koma fram á búnaðarþingi árið 1961, og þá er kosin n. á því þingi til að endurskoða jarðræktarlögin. Og snemma á búnaðarþingi 1962 eru till. n. samþ. breytingalítið og málið af Búnaðarfélagi Íslands sent í landbrn. Ekki hefur það komið fram í málinu, að neitt hafi verið gert í því, fyrr en í haust, þann 26. nóv., að ég ætla, að hæstv. landbrh. datt í hug, að hægt væri kannske um sinn að tefja málið með því að setja n. í það að nýju. Og þessi n. er búin að sitja á rökstólum í fjóra mánuði, og ekkert hefur frá henni komið. Þó hefur ráðh, bæði á Alþ. og búnaðarþingi, við setningu þess, gefið í skyn, að málið mundi verða lagt fyrir Alþ., og enn þá nú fyrir örfáum mínútum gaf hæstv. ráðh. í skyn, að málið yrði lagt fyrir Alþ. Nú skiptir það mig engu máli, hvað hæstv. ráðh. segir, vegna þess að ég legg ákaflega lítið yfirleitt upp úr því, sem hann segir, af því að það stenzt svo fátt af því, því höfum við bændur mjög mikla reynslu fyrir. En hinu finna bændur fyrir, að þeir eru stórkostlega féflettir í þessari löggjöf, miðað við þær dýrtíðaraðstæður, sem hæstv. landbrh. og núv. stjórn hafa skapað landbúnaðinum. Og upphæðin er hvorki meira né minna en hátt á annan milljónatug á ári, eða um 17 millj., eins og hæstv. landbrh. drap á. Og hvert árið sem liður er of dýrt fyrir félitla bændastétt að missa af þessum tekjum, enda hefur það sýnt sig í jarðræktinni, að hún hefur dregizt saman frá því, sem hún hafði þróazt upp í á þeim árum, sem voru áður en hæstv. núv. ríkisstj. kom til valda. Þegar minnzt er á þessa löggjöf, er rétt að drepa á það, að við lagasetninguna 1957 urðu nokkrar umr. um þetta mál, og þar ætla ég, að hæstv. núv. ráðh. hafi gefið þjóðinni nokkur fyrirheit. Ég hygg, að nokkrir bændur hafi búizt við meira af honum sem valdamiklum manni í þessum efnum en raun hefur borið vitni um. En þar segir hæstv. ráðh., með leyfi forseta: „Æskan hefur ekki farið úr sveitum þessa lands af því, að hún hafi ekki viljað vera í átthögunum og helga þeim sína starfskrafta, heldur eingöngu vegna þess, að hana hefur skort fé til þess að stofna bú í sveit, til þess að byggja hús, til þess að kaupa jörð, til þess að kaupa vélar og öll tæki, sem búskapurinn þarfnast. Það hefur verið hægara fyrir æskufólkið að gifta sig og taka á leigu íbúð hér í Reykjavík, til þess hefur þurft minna stofnfé. Það er þess vegna, sem margt af okkar efnilega æskufólki hefur farið gegn vilja sinum úr sveitinni að sjávarströndinni. Þetta er hin raunverulega staðreynd, og þessu fáum við aldrei breytt, nema við viðurkennum þessa staðreynd, nema við hættum að blekkja okkur sjálf. Það er verkefni næstu tíma að finna lausn á því, hvernig við eigum að sporna við hinum stöðuga flutningi æskufólks úr sveitum landsins og gera þessu efnilega æskufólki, sem vill vera kyrrt í sveitunum, mögulegt að vera þar.“ Þetta segir hæstv. ráðh., þegar hann er í stjórnarandstöðu, og margur skyldi ætla, að hann hefði búið þessu æskufólki annað hlutskipti. Það er ekki nóg að hrópa á götum og gatnamótum og fundum Sjálfstfl., að batnandi hagur bænda og viðreisnin fari saman, því að slíkt er endileysa ein. En ég held, að þegar verið er að ræða um þessa löggjöf, sem hér er til umr. nú, og þá þætti hennar, sem snúa að æskulýð landsins, farist hæstv. ráðh, ekki að segja mikið, það væri betra fyrir hann að gera meira, en segja minna. Hver hefur brugðið fæti og fellt æskufólkið frá sínum draumum og vonum til sveitalifsins frekar en hæstv. núv. ráðh.? Það hefur enginn gert. Svo hastarlega og illa er búið að landbúnaðinum nú, að þeir einir treystast til að búa og geta búið, sem eru orðnir grónir, sem kallað er, og eru lengi búnir að byggja upp sín bú og sinn búskap. Hinir, sem eru að byrja, hafa ekki í neitt hús að venda, og jafnvel þó að þeir gætu byrjað, þá eygja þeir ekki möguleikana á því að komast frá þeirri skuldasúpu, sem til yrði að stofna undir slíkum kringumstæðum. Og það er ekki vel fyrir þjóðinni séð og fólkinu séð, þegar eingöngu þeir geta hafið búskap, sem verða að treysta á efnahag sinna forfeðra til þess að komast klakklaust áfram í sínum búskap. Ég held, að það væri gott fyrir hæstv. ráðh. að hugleiða sumt af því, sem hann hefur sagt, meðan hann var í stjórnarandstöðu, nú, á meðan hann situr í valdastólnum. Það er ekki víst, að hann eigi eftir að vera þar svo lengi, og hann hefði sannarlega gott af því og það mundi verða virt við hann, ef hann væri það framsýnn, að hann beitti sér fyrir því, að brtt. okkar í minni hl. yrðu samþ. hér á Alþingi. Þess er líka skemmst að minnast, að það var haft viðtal við hæstv. landbrh. í útvarpinu fyrir ekki alllöngu. Og þar segir hæstv. ráðh. m.a., að það þurfi og það sé nauðsynlegt að styrkja jarðrækt mikið, allt upp í 20 hektara. Hvers vegna vill þá ekki hæstv. ráðh. nú, þegar fram kemur till. samhljóða hans orðum og að ég ætla vilja, beita sér fyrir samþykkt hennar? Tarðræktarlagabreyting síðar skiptir engu um þessi atriði málsins, ekki neinu. Þess vegna held ég, að það væri framsýni ráðh., ef hún væri einhver til, sem ætti að ráða mestu um það, að þessar till. yrðu samþ. En því verður nú sennilega ekki fyrir að fara, því að ráðh. er í ráðherrastólnum, og þá er annað sjónarmið uppi en þegar hann er þar ekki. Ég ætla mér ekki að fara að fjölyrða hér um þessi mál og allra sízt á jafnviðum grunni og hæstv. ráðh. gerði. En eitt er víst, hvernig sem í því liggur, um bændastétt landsins, að þrátt fyrir allar verðhækkanir á landbúnaðarafurðum, og að einhverju leyti hækkandi lán versnar hagur hennar með ári hverju sem líður. Dýrtíðin er orðin svo gífurleg í landinu og hún sleikir svo margar krónur, að það er útilokað mál, að bændur geti lengi haldið í horfinu undir þessum kringumstæðum. Það er líka sannast sagna, þegar sjálfstæðismenn tala um, að þeir hafi byggt upp stofnlánadeild landbúnaðarins, - hver er þá uppbyggingin og hvaðan koma peningarnir? 2 kr. á móti hverri 1 koma frá bændastéttinni sjálfri. Þetta er uppbyggingin. Það er seilzt í vasa bændanna og þeim talin trú um, að það sé búið að byggja upp sjóði landbúnaðarins fyrir framtíðina af þeirra eigin fé. Þetta eru peningar, sem fara í ríkisbanka og bændurnir fá þaðan aldrei aftur sér til eignar. Og það er ómögulegt að segja, hvernig þessum málum verður ráðið fyrir þeirra hönd við þá stofnun í framtíðinni, og allra sízt ef hæstv. núv. stjórn situr að völdum. Þetta er öll uppbyggingin, það eru teknar 2 kr. úr vasa bændanna ofan á vaxtahækkunina og alla aðra dýrtíð til þess að byggja upp sjóði landbúnaðarins. Ef maður tekur lán, eins og veitt eru nú úr stofnlánadeild landbúnaðarins, 150 þús. á íbúðarhús, þá hefur bóndi, sem hefði fengið slíkt lán, áður en núv. stjórn kom til valda, þurft að greiða í árgjald 6900 kr. Hvað þarf hann að greiða nú? Hefur hæstv. ráðh. gert sér grein fyrir því? Hann þarf að greiða 9900 kr. Þarna eru 3000 kr., sem hæstv. ráðh. hefur skyldað bændur til að greiða til stofnlánadeildarinnar, og þar á ofan á ári hverju 2000 kr., eða 2% af sínum tekjum í skatt í stofnlánadeildina. Þetta er uppbygging stofnlánadeildarinnar. Hún er byggð upp af fé bændanna sjálfra á móti 1 kr. frá ríki og neytendum í landinu. Áður .fyrr þóttu það engin tíðindi, þó að sjóðir Búnaðarbankans væru byggðir upp með hinu almenna sparifé í landinu og af ríkisfé. Og ef einhver svipuð hlutföll ríktu í þessum málum nú og voru kringum 1930, þá ætti ríkið að leggja fram, miðað við fjárlög yfirstandandi árs, sem næst 60 millj. kr. á ári hverju. Það væri hægt að segja, að sjóðirnir væru byggðir upp, ef þessi háttur væri á hafður, en ekki á kostnað bændanna sjálfra. Það er ekki heldur að undra, þótt bændastéttin sé sáróánægð með þau kjör, sem hæstv. ríkisstj. býr henni að öllu leyti, sem hún getur við ráðið. Það er ekki hæstv. ríkisstj. að þakka, þótt bændur fái meira útborgunarverð nú en áður, það er ekki henni að þakka. Það er forustu Stéttarsambands bænda að þakka fyrst og fremst. Og ég kann alls ekki við þann tón, þegar hæstv. ráðh. er að tala um það að ríkið greiði svo og svo mikið í afurðaverðinu, eins og áðan, og telur það eftir til Mjólkurbús Flóamanna, að ríkið hafi orðið að greiða því nokkuð yfir 7 millj, í útflutningsuppbætur. Og það er sannast sagna, að útflutningsuppbæturnar hafa farið minnkandi ár frá ári, frá því að hæstv, núv. ríkisstj. kom til valda, og því sízt ástæða fyrir þá stjórn, sem þegar hefur margskattlagt bændurna æ ofan í æ, að vera að telja eftir nokkrar krónur, sem renna einstaka bændum í landinu til góða.



Herra forseti. Það er nú svo, að þegar hv. 1. þm. Vesturl. fullyrðir, að bændurnir borgi 2 kr. á móti hverri 1, sem kemur í stofnlánadeild landbúnaðarins, og er svo taugaveiklaður, að hann ber hér í ræðustólinn, þá er náttúrlega spurning, hvort á að halda áfram að ræða við hann um þessi mál. Og þegar sami hv. þm. fullyrðir það, að útflutningsuppbæturnar til landbúnaðarins hafi farið minnkandi síðan núv. ríkisstj. tók við völdum, þá styður það einnig þá skoðun, að það eigi ekki að ræða við hann um þessi mál á þessu stigi. En það er nú svo margt, sem maður venst við, og ég ætla þrátt fyrir þetta, þrátt fyrir þessar fullyrðingar, sem ekki styðjast við nein rök hjá hv. þm. og eru barnalegar fullyrðingar, samt að segja aðeins nokkur orð í tilefni af ræðu hans hér áðan. Hvaðan skyldi þessi hv. þm. hafa það, að ég væri að telja eftir uppbætur til Mjólkurbús Flóamanna, 7 millj. kr. á útflutt mjólkurduft? Ég hygg, að enginn nema hann, sem hlustaði á mig áðan, geti talið, að ég hafi sagt það í þeim tón. Ég sagði frá þessu sem staðreyndum og að einmitt vegna þessa er fært að greiða bændum nú fullt grundvallarverð vegna útflutningsuppbótanna yfirleitt, sem ekki var áður, þegar bændur vantaði kannske 10% af mjólkurverðinu. Það hefur sennilega verið, þegar uppbæturnar voru sem mestar. En ég hef að vísu séð þetta áður einhvers staðar í blöðum, skrifað af einhverjum framsóknarmanni, að útflutningsuppbæturnar í því formi, sem þær eru nú, væru nú lítils virði og minna virði en þær áður voru. Hvernig voru útflutningsuppbæturnar á landbúnaðarafurðirnar, meðan útflutningssjóðurinn starfaði? Hefur hv. 1. þm. Vesturl. gert sér grein fyrir því? Ég held ekki. Hann hefði ekki talað eins og hann gerði hér áðan, ef hann hefði verið búinn að gera sér grein fyrir því. Þegar útflutningssjóður starfaði, komust útflutningsuppbæturnar hæst 94.5%. Og útflutningsuppbæturnar voru miðaðar við það, sem sjávarútvegurinn var talinn þurfa að fá til þess að fá framleiðslukostnað á fiskafurðum. Bændurnir fengu aldrei hærri prósentur á útfluttar landbúnaðarvörur en útvegurinn fékk, því að það var allt miðað við það, hvað útvegurinn þyrfti að fá. Þess vegna var það, að þegar landbúnaðurinn flutti út osta eða mjólkurduft fyrir kannske 3 kr. kg, þá fengust ekki nema 94.5% útflutningsuppbætur á þennan ost, sem hefði þurft að verðleggja, til þess að bóndinn fengi fullt verð, 12–15 kr. kg. Bóndinn fékk undir þessu kerfi aðeins brot af þeim uppbótum, sem hann þurfti til þess að fá fullt verð, og satt að segja hélt ég, að hv. 1. þm. Vesturl., sem hefur starfað í bændasamtökunum og Stéttarsambandinu, hafi gert sér grein fyrir því, hvaða ranglæti bændur voru látnir búa við á þessum tímum samanborið við aðra atvinnuvegi. Og hvernig stæðu þeir nú, ef þeir byggju enn við þetta kerfi, þegar þeir selja út mjólkurduft fyrir 4 kr., fengju í uppbætur 94.5%, tæpar 8 kr., en þetta mjólkurduft er skráð að heildsöluverði 16 kr., að mig minnir? M.ö.o.: þeir fengju þriðja partinn af því, sem þeir fá nú í uppbætur, ef það væri búið við óbreytt kerfi. Ég hygg, að bændur, aðrir en hv. 1. þm. Vesturl., óskuðu ekki eftir því, að þetta væri endurtekið, og ég verð að segja það hv. 1. þm. Vesturl. til vonkunnar, að hann hefur ekki gert tilraun til þess að breyta þessu gamla kerfi, hann hefur ekki gert sér grein fyrir því ranglæti, sem bændur bjuggu við, og varð það þó áþreifanleg, vegna þess að það vantaði á fullt verð, vegna þess að þeir bjuggu ekki við þá löggjöf, sem þeir búa við nú. Hv. þm. fullyrti það hér áðan og er í samræmi við annað, sem hann sagði í sinni ræðu, að það ætti ekki að þakka núv. ríkisstj. þessa löggjöf, heldur Stéttarsambandinu, - það var Stéttarsambandið, sem setti 1., en ekki ríkisstj. En mér er kunnugt um það, að aðrir bændur en þessi hv. þm. þakka það núv. ríkisstj,, að hún hafi beitt sér fyrir því, að þetta var gert, og er alveg ástæðulaust að vera um það að metast. En það vita allir, að það er útilokað að tryggja bændum fullt verð, nema þeir hafi sölutryggingu á allri framleiðslunni. Þess vegna er það, að hlutur bænda hefur verið stórum bættur frá því, sem áður var. Hv. þm. gerði mér nú svo hátt undir höfði að lesa hér ræðukafla, sem ég hafði flutt 1957, og hann telur, að ég mundi ekki geta flutt svipaða ræðu nú, talað um unga fólkið og uppbyggingu sveitanna á sama hátt nú og þá. Ég er dálítið undrandi, að hann skyldi lesa þessa ræðu, vegna þess að hún er enn töluð út úr mínu hjarta og algerlega í samræmi við þá vinnu, sem nú er lögð í það að byggja upp sveitirnar. En hv. þm. er blindur í sinni sök, og þess vegna er svo erfitt við hann að ræða. Hann gerir sér ekki grein fyrir því, við hverju núv. ríkisstj. tók. En hann ætti samt að muna, hvaða augum hann leit á framtíðina, þessi hv. þm., um það leyti sem björgunarstarfið hófst, því að hv. þm. gerði sér þá fulla grein fyrir því, að við værum illa á vegi staddir. Og ef engin viðreisn hefði komið og ráðstafanir til þess að bjarga út úr öngþveitinu hvernig væri æskumaðurinn á Íslandi þá staddur í dag? Nú eru ekki nema þrjú ár liðin, síðan björgunarstarfið hófst, og við getum verið sammála um það, stjórnarandstaðan ætti að geta verið sammála um það, að þetta björgunarstarf hefur tekizt mun betur en ástæða var til að vona. Það hefur tekizt mun betur, þó að við getum viðurkennt, að enn er ýmislegt eftir að laga. En 3 ár eru ekki langur tími. Hv. þm. sagði, að hann byggist ekki við, að ég yrði lengi í valdastól úr þessu, þar sem kosningar eru fram undan. Ég hef aldrei spáð fyrir kosningum og ætla ekki að gera það núna heldur, ég ætla engu að spá um það, hvort ég verði í valdastól eftir næstu kosningar eða ekki. En ég hygg, að hv. 1. þm. Vesturl. geti ekki heldur spáð um það. Ég hygg, að ef við ættum að segja alveg eins og er, þá viti hvorugur okkar nokkuð um það, hvernig næstu kosningar fara. Og við skulum bara láta bíða allar fullyrðingar um það. Hitt veit ég, að það væri ekki gott, ef þjóðin kysi yfir sig einhverja glundroðastjórn eins og hún bjó við á árunum 1956–1958. Ég held, að það væri farsælast fyrir þjóðina, hvaða menn sem sitja í valdastólunum, að það væri hægt að halda áfram á þessu spori, sem nú hefur verið markað, að byggja upp atvinnuvegina og fá festu í fjármálin. Og það er enginn vafi á því, að ef við getum búið við meðalárferði á þessu ári, þá er aðstaða bænda miklu betri á þessu ári en hún var á árunum 1960 og 1961, og það er vottur þess, að það er rétt stefnt. Bændur búa við hækkað afurðaverð allt þetta ár, en hækkun á rekstrarvörum er sáralítil, og þess vegna er það, að það mun vera betra ár hjá bændum í ár, ef árferðið er í meðallagi, heldur en hefur verið, og það sannar, að það er rétt stefnt eins og nú er. Hv. þm. var að tala um það, og var það eitt af merkilegum fullyrðingum hans, að sjóðir Búnaðarbankans hafi áður verið byggðir upp með sparifé landsmanna og væri þar munur en núna. Ég held nú, að a.m.k. flestir þm. ættu að vita það, að sjóðir Búnaðarbankans störfuðu að ákaflega miklu leyti með erlendu lánsfé, og það var óhamingjan, að það skyldi vera. En af þeirri braut var horfið um áramótin 1959–1960, og hafa sjóðirnir starfað með innlendu lánsfé síðan, og er þess vegna ástæða til þess að ætla, að sú uppbygging, sem nú er hafin á stofnlánadeildinni, verði varanleg og ekki undan henni grafið. Fullyrðingar hv. þm. um jarðræktarlögin eru harla merkilegar, þar sem hann segir, að það hafi ekki verið aðstaða til að hefja endurskoðun jarðræktarlaganna fyrr en á árinu 1961. Ég ætla nú ekki að rökræða þetta atriði, vegna þess að mér finnst þessi fullyrðing svo út í bláinn. Vitanlega hefði verið hægt að hefja endurskoðun jarðræktarlaganna strax á árinu 1958 eða jafnvel fyrr. Það, sem vantaði í jarðræktarlögin, er það ákvæði, að það skuli vera veittur styrkur hverju sinni í samræmi við aukinn ræktunarkostnað. Ef það hefði verið síðasta áratuginn, hefði vitanlega verið allt öðru máli að gegna. En ég tel það gott, að sú n., sem fékk frv. til athugunar, frv. búnaðarþingsnefndarinnar, er nú við það að ljúka störfum. Það er ekki rétt, sem hv. þm. sagði hér áðan, að ég hafi næstum lofað því, að þetta frv. yrði lagt fram nú á þessu þingi. Ég sagði, að ég hefði viljað það, og ef ég fengi frv. nógu fljótt, þá teldi ég betra, að það væri hægt að sýna það nú, þótt það gæfist ekki tími til að lögfesta það. En ég segi, að ég get ekkert fullyrt um það, meðan frv. er ekki komið í mínar hendur. Hv. þm. ætti nú að hafa hægan aðgang að þessari n., þar sem flokksbróðir hans er starfandi í henni, og ég tel, að n. sé vel skipuð með þeim Pétri Gunnarssyni og Kristjáni Karlssyni, sem vissulega hafa góða þekkingu á ræktunarmálum. Og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að till., sem frá þeim koma, verða til bóta, en ekki til hins verra. Þá vil ég segja það einnig, að ég sagði ekki, að bændur hefðu verið skaðaðir um 17 millj. kr. með því, að jarðræktarlögin hafi ekki komið fyrr í gildi. Ég sagði, að það mætti ætla, að till, búnaðarþingsnefndarinnar hefðu numið allt að 17 millj. kr. hækkun á jarðræktarl. frá því, sem er. Það segir ekki það, að það hafi verið í samræmi við aukinn ræktunarkostnað, þær hækkanir, sem búnaðarfélagsnefndin lagði til að yrðu, og því síður það, að hækkanirnar hjá búnaðarþingsnefndinni hafi verið helzt á þeim liðum, sem mest nauðsyn er á að yrðu hækkaðir. Og það hygg ég, að sú n., sem nú starfar, hafi sannfærzt um, að það var brýn ástæða til þess að breyta ýmsu af því, sem búnaðarþingið hafði lagt til, einungis til þess að samræma l. við breytta búskaparhætti. Ég get staðið við það, sem ég sagði hér, þegar ég fór í pontuna, að orðlengja þetta ekki öllu meira, því að þegar hv. þm., frsm, minni hl., fullyrðir hér, að bændur leggi 2 kr. á móti hverri 1, sem í stofnlánadeildina kemur, og enn fremur, að útflutningsuppbæturnar séu bændum sízt hagstæðari nú en þær voru áður, meðan útflutningssjóður starfaði, þá er vitanlega ekki ástæða til þess að tala langt mál við þennan hv. þm.



Herra forseti. Ég get ómögulega látið vera að víkja örfáum orðum að einni staðhæfingu hjá hæstv. ráðh., þ.e. hinu svokallaða björgunarstarfi, sem hann og hans ríkisstj. hefur unnið í þágu landbúnaðarins í landinu. Hann varð allfjölorður um það áðan, þetta björgunarstarf. Það byrjaði, þegar ríkisstj. þessi kom til valda, og hún hefur haldið sleitulaust áfram með miklu meiri árangri en hún gerði sér vonir um, þegar hún byrjaði, og þess vegna sé nú betur búið að bændastéttinni í landinu en áður hefur verið. Ég ætla mér ekki að fara út í marga hluti af þessu tagi, en drepa hér aðeins á það, sem hann sagði um lánin og styrkina til bygginga hjá bændum. Hann sagði það réttilega, að lánin til íbúðarhúsa hefðu verið hækkuð úr 75 þús. í 150 þús. kr. og styrkur til íbúðarhúsbygginga hefði verið hækkaður úr 25 í 50 þús. kr. Ekki get ég fengið út úr þessu nema 100 þús. kr. hækkun, ef ég legg þetta saman. En þá er að gera sér grein fyrir því, hvernig björgunarstarfið tókst að öðru leyti, og þá fyrst og fremst, hvernig byggingarkostnaðurinn hefur reynzt þessi undanfarin ár og hvernig hann er núna, borið saman við það, sem var fyrir 4 árum. Hæstv: ráðh. drap á þetta sjálfur. Mig minnir, að hann nefndi eitthvað 44% hækkun byggingarkostnaðarins. Þó vil ég ekki alveg ábyrgjast, að ég hafi tekið rétt eftir.  Við skulum hugsa okkur, að bóndinn byggi bara nákvæmlega jafnstórt og menn byggja yfir sig í bæjum og auðvitað jafngóð hús, vegna þess að ég ætlast ekkí til, að bændur búi í lakari húsum en við búum í hér. Þessar byggingarvísitölur voru þannig, að í febrúar 1959, fyrir 4 árum, var vísitalan um 133, eða rúmmetrinn 1233.10 kr. Þetta þýðir það, að 400 rúmmetra íbúð, - en þær upplýsingar hef ég fengið frá Efnahagsstofnun ríkisstj., að meðalstærð íbúða í sveitum sé rúmlega 400 rúmmetrar, eða nokkru meira en í bæjum og er það skiljanlegt, - að slíkt hús ætti að hafa kostað um 493 þús. fyrir 4 árum, en byggingarvísitalan í febrúar s.l. var samkv. skýrslum hagstofunnar 182, eða rúmmetrinn 1689,16 kr. En þá kostar líka þessi 400 rúmmetra íbúð 675 þús. kr. og hefur hækkað á þessum 4 árum um 182 þús. kr. Þetta er íbúðarhús bóndans. Þá kem ég að útihúsunum. Samkv. upplýsingum frá teiknistofu landbúnaðarins kostar að meðaltali eftir reynslunni, sem fengizt hefur, um 22 þús. kr. að byggja yfir kúna, þ.e. fjósið, hús yfir fóður, áburð o.þ.h., - það kostar því bónda, sem ætlar sér að byggja fjós yfir 20 kýr, núna um 440 þús. kr. En byggingarvísitalan gildir þar líka, og þetta fjós hefði verið 120 þús. kr. ódýrara fyrir 4 árum. Þá kem ég að þriðja liðnum. Það eru landbúnaðarvélarnar. Samkv. áliti Stéttarsambands bænda munu landbúnaðarvélar á meðalbú kosta nú kringum 250 þús. kr., en þar er hækkunin a.m.k. upp undir helming, eða um 125 þús. Þegar maður leggur þessa hækkunarliði saman hjá bóndanum og sleppir allri ræktuninni, allri hækkuninni á ræktuninni, og hækkuninni á bústofninum, þá eru þessar hækkanir hjá bónda, sem þarf að byggja yfir sig íbúð, byggja fjós yfir 20 kýr með tilheyrandi hlöðu og áburðarhúsi o.fl. og þarf að kaupa landbúnaðarvélarnar, yfir 400 þús. kr. En á mótí þessu kemur það, sem hæstv. ráðh. taldi réttilega fram, 25 þús. kr. hækkun á styrknum og um 75 þús. kr. hækkun á lánum. Og þó að við drögum þetta frá, þá er samt 320 þús. kr. hækkun eftir. Og svo segir hæstv. ráðh., að hann og hans ríkisstj. hafi verið að bjarga bændunum núna undanfarin ár og björgunarstarfið hafi tekizt miklu betur en þeir hafi gert sér vonir um. Hvað gerðu þeir sér þá vonir um? Hæstv. ráðh. talaði um það í ræðu sinni hér áðan, að við stjórnarandstæðingar hefðum spáð atvinnuleysi. Ég held, að ég hafi talað um, að það gæti svo farið, að aukavinna fólksins minnkaði, þegar dýrtíðin ykist, eins og hún hefur nú gert, og horfur væru á, að aukavinnan gæti þá minnkað og fólk tapaði henni. Nú segir hæstv. ráðh. og er glaður og það er gott, að aldrei hafi verið meiri atvinna í landinu en núna. Þetta er rétt hjá hæstv. ráðh. Hún hefur aldrei verið meiri. Og hvernig stendur á þessu? Það stendur þannig á því, að það hefur fiskazt meir. Það hefur fiskazt svo miklu meir en áður, að á árinu, sem var að líða, var aflamagn landsmanna 768 þús. tonn, en var ekki nema 505 þús. tonn 1958. Viðbótin ein á aflamagninu þetta eina ár, miðað við 1958, eru 263 þús. tonn, eða 52% meira aflamagn en þá var. Og þessi afli er svo mikill, að hann er meiri en tveggja ára afli var fyrir 8 árum. Aflamagnið árið 1961 er um 127 þús. tonnum meira en það var 1958. Það er ekki að undra, þótt það sé atvinna hérna í landinu. En þá kem ég að því, sem ég vildi gjarnan spyrja hæstv, ráðh.: Er þetta viðreisninni að þakka? Kom hún með aflann á land? Mikil dæmalaus ríkisstj. er það, sem getur komið með fiskinn svona á land. Og ef hæstv. ríkisstj. getur sýnt okkur fram á það, að þetta sé á valdi hennar, þá mundi ég vera tilleiðanlegur til að kjósa hana. En það gerðist hlutur 1958, sem hæstv. ráðh. og hans flokkur átti ekki ýkjamikinn hlut að. Það var stækkun landhelginnar. Og þar liggur ástæðan fyrst og fremst fyrir því, hversu aflamagnið hefur orðið mikið hér við land á næstu árum á eftir. En hvernig væri ástatt hérna í landinu, ef fiskaflinn í fyrra hefði verið eins og hann var fyrir 4 árum, og var þó talið gott aflaár þá? Ég vil ekki teygja tímann lengur, því að mér skildist á hæstv. ráðh., að hann vildi ljúka umr. núna. En ég get ekki látið hjá líða, áður en ég hætti, að minna á það, að ekki er grundvaliarverð landbúnaðarins þannig úr garði gert, að neinn gróði geti verið af meðalbúinu í landinu. En þar ætla ég ekkert að sakast við hæstv. ráðh., hann hefur ekki gert verðlagningu landbúnaðarins á s.l. hausti, það skal ég taka fram. En þannig er nú verðlagsgrundvöllurinn t.d., - ég nefni aðeins örfátt, að öll útihús bóndans eru talin á 164 þús. kr. Þetta er nú allt fjármagnið, sem á að liggja í útihúsunum, og fyrningin reiknuð eftir því. Allar landbúnaðarvélar bóndans, sem hann á að nota, eru 65 þús. kr. - það er hálfur traktor - og fyrningin reiknuð eftir því. Allar skuldir bóndans, bæði við ræktunarsjóð og aðrar stofnanir, eru taldar 102 þús., ekki einu sinni þessi 150, sem á að lána núna, og vextirnir reiknaðir eftir því. En í ofanálag kemur það, að reiknaðir eru 4% vextir af ræktunarlánunum, þó að þeir séu núna 61/2 % og séu búnir að vera árum saman. Svona er þetta reiknað út. Skyldi bóndinn vera of sæll af útreikningi verðlagsins hjá sér? En ég skal endurtaka það, að ég er ekki að saka hæstv. ráðh. neitt í þessu sambandi.



Herra forseti. Ég hafði lofað tveim hv. þdm. því við 2. umr. málsins að leita upplýsinga um fsp., sem þeir þá báru fram. Önnur fsp., borin fram af hv. 1. þm. Vesturl. (ÁB), var þess efnis, hvort fullnægt hefði verið eftirspurninni eftir þeim bifreiðum, sem hér er um að ræða, eða þeirri tölu bifreiða, sem heimilað er að lækka aðflutningsgjöld á. Hæstv. viðskmrh., sem ég leitaði til varðandi þetta efni, tjáði mér, að eftirspurninni hefði nokkurn veginn verið fullnægt síðastliðin ár. Það hefði ekki verið um að ræða, að umsóknir hefðu borizt umfram þetta, sem teljandi væri. Hin fsp. var frá hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ), þess efnis, hvaða reglur giltu um afskrift þeirrar kröfu, sem ríkið á á hendur þeim, sem þessar bifreiðar fá, varðandi það, að þeir endurgreiði lækkun aðflutningsgjaldanna, ef bifreiðarnar eru seldar. Hæstv. ráðh. tjáði mér, að þeirri reglu hefði til skamms tíma verið fylgt, að krafa þessi afskrifaðist á tíu árum, en á s.1. ári hefði því verið breytt þannig, að krafan afskrifaðist nú á fimm árum, þannig að endurgreiðsluskyldan falli niður, ef bifreiðin er seld, eftir að fimm ár eða meira eru liðin frá því, að hún var keypt. Vænti ég, að hv. þm. telji þessar upplýsingar eftir atvikum fullnægjandi.



Herra forseti. Löggjöf sú, sem við höfum búið við varðandi veitingasölu og gistihúsahald, er að meginstofni til frá árinu 1926 og er því 37 ára gömul. Veitingastarfsemi og hótelrekstur hefur að sjálfsögðu tekið miklum breytingum hér á landi á þessu langa tímabili, og því er orðin brýn þörf nýrrar löggjafar um þetta efni, sem miðuð sé við nútímaaðstæður, og þá m.a. haft í huga, að Ísland er að verða ferðamannaland. Á undanförnum árum hafa oft verið flutt á Alþ. frv. um veitingasölu og gististaðahald, en þau hafa ekki náð fram að ganga, vegna þess að um þau hefur ekki náðst samstaða með þeim aðilum, er mestra hagsmuna hafa að gæta í sambandi við þessa atvinnugrein. Það er fyrst með því frv., sem hér liggur fyrir, að nauðsynleg samstaða hefur skapazt, en frv. þetta er samið af sex manna nefnd, sem skipuð var af hæstv. samgmrh. seint á árinu 1961. í n. áttu m.a. sæti fulltrúar frá heilbrigðisyfirvöldum og vinnuveitendum og vinnuþegum í þessari atvinnugrein. Meginbreyt., sem í frv. felast, skulu raktar hér á eftir. Gisti- og veitingastaðir eru flokkaðir niður. Skiptast þeir alls í níu flokka: gistiheimili, gistihús eða hótel, gistiskála, greiðasölu, skemmtistaði, söluskýli, tækifærisveitingar, veitingastofur og veitingahús. Eru nánari ákvæði um þessa skiptingu í 1. gr. frv. Í núgildandi lögum um Ferðaskrifstofu ríkisins, 7. gr., segir m.a., að ferðaskrifstofan skuli hafa eftirlit með hreinlæti á gistihúsum og veitingahúsum, prúðmannlegri umgengni og aðbúnaði ferðamanna. Frv. gerir ráð fyrir, að ákvæði þetta verði afnumið. Skal samkv. ákvæði frv. ráða sérfróðan mann til að hafa eftirlit með starfsemi gisti- og veitingastaða, og starfar hann undir stjórn landlæknis, en getur leitað aðstoðar heilbrigðisnefnda og héraðsnefnda, ef þess telst þörf. Eru um þetta nánari ákvæði í VI. kafla frv. Breyt. þessi er m.a. reist á því, að Ferðaskrifstofa ríkisins er stór viðskiptaaðili við ýmsa veitinga- og gististaði og sé því ekki viðeigandi, að hún hafi á hendi eftirlit með þeim. Verður að telja eðlilegt, að eftirlit þetta heyri beint undir heilbrigðisyfirvöld, eins og frv. gerir ráð fyrir. Samkv. l. frá 1926 var leyfi til gistihúsaeða veitingastarfsemi bundið við nafn og leyfið heimilaði einungis atvinnurekstur í ákveðnum hrepp eða kaupstað. Eftir frv. er leyfið eins og áður bundið við nafn, en nú heimilast einungis atvinnurekstur í tilteknum húsakynnum, m.ö.o. það er bundið við ákveðið gistihús og ákveðið veitingastarf. Sá, sem t.d. ætlar sér að reka tvö gistihús í sama sveitarfélagi, verður að afla sér tveggja leyfa. Þá er leyfi einnig tímabundið samkv. frv. og þarf að endurnýjast á fjögurra ára fresti. Í frv. er það skilyrði sett fyrir veitingu gistihúsaleyfis, að gistihúsið hafi rúm fyrir eigi færri en 20 gesti og að við reksturinn starfi maður, er hafi sérþekkingu á matreiðslu, framreiðslu eða gistihúsastjórn. Enn fremur þurfa húsakynni eða búnaður að vera í samræmi við reglur, er ráðuneytið setur. Sé þessum skilyrðum ekki fullnægt, er gististaðnum óheimilt að nefnast hótel eða gistihús. Um þetta eru ákvæði í 11., 12. og 13. gr. frv. Samgmn, hefur athugað frv. og er sammála um að mæla með samþykkt þess með tilteknum breyt., sem fram koma á þskj. 489. Fyrsta brtt. varðar 1. mgr. 3. gr. frv., en í 3. gr. segir, að enginn má gera sér gistihúsahald né veitingasölu að atvinnu, nema hann hafi til þess leyfi lögreglustjóra. Hér er hugtakið „gistihúsahald“ of þröngt. Þarna á að vera „gististaðahald, því að þessi grein á við allar tegundir gististaða, þ.e.a.s. hún á auk gistihúsa að geta átt við gistiheimili og gistiskála. Þess vegna er efnisbreytingin sú, að í stað orðsins „gistihúsahald kemur „gististaðahald“. Að öðru leyti er breytingin aðeins lagfæring á orðalagi. 2. brtt. frá n. er í sambandi við 11. gr. frv., en í þeirri gr. eru talin upp skilyrði fyrir því að fá gistihúsaleyfi. Í 4. tölul. þessarar gr. segir sem eitt af skilyrðunum, að í gistihúsinu starfi að staðaldri við daglega stjórn maður, er fullnægir skilyrðum 12. gr., en þau skilyrði 12. gr. eru, að maðurinn hafi lokið brottfararprófi í matreiðslu, framreiðslu eða gistahúsastjórn frá innlendum eða erlendum skóla, sem ráðuneytið viðurkennir. Nm. fannst fullstrangt að hafa þetta ákvæði alveg fortakslaust og án undantekninga, þarna væri þörf fyrir undanþáguheimild, og þess vegna hefur n. lagt til, að aftan við 11. gr. bætist ný mgr., sem hljóðar þannig: „Heimilt er lögreglustjóra að veita undanþágu frá skilyrði 4. töluliðs, sé maður með sérþekkingu samkv. 12. gr. ekki fáanlegur til starfans eða líkur séu til þess, að gistihúsið beri ekki kostnað af að hafa slíkan mann í þjónustu sinni.“ - En þessi undantekning ætti auðvitað fyrst og fremst við um hin smærri gistihús eða hótel. Þá er 3. brtt. n. við 15. gr. frv., 3. tölul., en í þeim tölul. segir: „Leyfi fyrir veitingastofu, er veitir rétt til sölu á heitum og köldum drykkjum, brauði og kökum, en ekki á heitum máltíðum,“ - þetta orð „heitum“ mun vera prentvilla, þarna átti að standa „heilum máltíðum,“ en vegna þess að það var ekki ljóst, að þarna var um villu að ræða, þetta gæti staðizt efnislega, þá þótti nauðsynlegt að leiðrétta þetta með brtt. Einn nm., hv. 4. þm. Vestf., hefur áskilið sér rétt til að flytja brtt. við 4. gr. frv., og er sú till. fram komin á þskj. 478, en þá till. flytur hann ásamt hv. 1. þm. Norðurl. e. Meginbreyt., sem gerðar eru í 4. gr. frv. um skilyrði fyrir veitingu leyfis, eru þær, að lögreglustjóri skal nú leita álits heilbrigðisnefndar eða héraðslæknis, áður en hann veitir leyfi. Hann skal enn fremur leita álits bæjar- eða sveitarstjórnar, áður en leyfi er veitt, en samkv. gildandi l. frá 1926 þarf skilyrðislaus meðmæli bæjarstjórnar, og það er sú regla, sem hv. tillögumenn vilja taka upp á ný með brtt. sinni. Í 4. gr. frv. er enn fremur það nýmæli, að synjun eða veitingu leyfis megi skjóta til ráðh. Það verður að telja, að réttur sveitarstjórna sé nægjanlega tryggður með því að mega láta í té umsögn um leyfisbeiðni og með því að geta skotið málinu til ráðh., ef lögreglustjóri tekur ekki tillit til sjónarmiða sveitarstjórnar. Einnig má benda á, að þar sem leyfi verður samkv. frv. bundið við rekstur í tilteknum húsakynnum, hefur sveitarstjórn sem byggingaryfirvald sterkan íhlutunarrétt um það, hvaða veitinga- eða gistihúsastarfsemi megi fara fram innan marka sveitarfélagsins. Það verður því ekki talið sanngjarnt, að sveitarstjórn hafi algert neitunarvald um það, hvort leyfi sé veitt eða ekki. Meiri hl. n. hefur því ekki aðhyllzt þá brtt., sem hv. tillögumenn hafa flutt.



Herra forseti. Um þetta frv. má heita samkomulag í samgmn., þó að ég flytji ásamt 1. þm. Norðurl. e. eina brtt. við frv., eins og hv. frsm. n. gat hét um áðan. Hann skýrði réttilega frá því, að ákvæði 4. gr. eru um það m.a., að leita skuli álits bæjareða sveitarstjórnar, áður en veitt er leyfi til veitingarekstrar. En í þessu felst sú breyt. frá núgildandi l., að sveitarstjórnirnar eru sviptar þeim rétti að ráða mestu um það, hvort slíkt leyfi skuli veitt, og valdið fengið í hendur lögreglustjóra. En í gildandi l. nr. 21 frá 1926, 3. gr., 5. tölul. segir: „Hefur meðmæli bæjarstjórnar eða hreppsnefndar, þar sem hann ætlar að reka atvinnu.“ Þetta á að fella niður, sem gilt hefur undanfarin 37 ár, og ég veit engin dæmi til um, að hafi gefizt illa. Ég sé ekki, að það sé neitt fram komið, sem mælir með því að svipta sveitarstjórnirnar þessum rétti. Hins vegar er eðlilegt að mínum dómi, að sveitarstjórnirnar hafi þennan rétt. Það er vitað mál, að víða úti um land, í kaupstöðum og kauptúnum, er skortur á gisti- og veitingastöðum, sem er mjög bagalegur, og jafnvel vansæmandi fyrir þessi byggðarlög að hafa ekki neitt slíkt til móttöku gesta. Sveitarstjórnir hafa því hlaupið hér undir bagga, ýmist með lánveitingum, ábyrgðum eða beinum framlögum til þeirra aðila, sem hafa viljað taka þessa þjónustu að sér. Og með þeim hætti hefur verið komið upp á ýmsum stöðum gistiþjónustu og veitingaþjónustu, sem ekki var áður til að dreifa. Það er því ekki óeðlilegt, að sveitarstjórnirnar hafi nokkur afskipti af leyfisveitingum til þessa atvinnurekstrar, þegar það er vitað, að þessi mál hafa þurft svo mjög á aðstoð sveitarstjórnanna að halda. Nú getur maður auðveldlega hugsað sér það, að eftir að sveitarstjórn hefur þannig styrkt einhvern aðila til að koma upp veitingarekstri, þá komi einhver annar og sæki um sams konar leyfi eða svipað leyfi, t.d. til veitingasölu, þó að ekki sé til gistiþjónustu, og vilji setja sig niður við hliðina á hinum, sem áður er búið að styrkja til þessa rekstrar. Að vísu er þetta lögmál frjálsrar samkeppni, en þarna getur hún farið út í öfgar, því að afleiðingin getur auðveldlega orðið sú, að viðskipti dragist svo frá þeim aðila, sem styrktur hefur verið til að koma henni upp, að hann gefist upp og hún jafnvel falli niður að einhverju leyti eða jafnvel öllu leyti, sú þjónusta, sem þannig var komið á. Af þessum ástæðum tel ég mjög varhugavert að svipta sveitarstjórnirnar þessum rétti, sem þær hafa haft í undanfarin 37 ár og mér vitanlega hefur aldrei verið fundið að. Menn segja, að það sé alveg óhætt að treysta lögreglustjóranum til þess að beita sanngjarnlega þessu valdi, og auðvitað má segja það. En hvaða ástæða er til þess að vantreysta sveitarstjórnunum til þess að sýna þarna fulla sanngirni, eða hafa þær ekki gert það undanfarna áratugi? Það hvílir sú siðferðilega skylda á sveitarstjórnunum að greiða fram úr þessum málum, þar sem svo er ástatt eins og ég nefndi áðan, en sú skylda hvílir ekki á lögreglustjóranum. Af þessu tel ég eðlilegra, að það haldist sá háttur, sem verið hefur og hefur gefizt vel, en ekki sé hér breytt til. Það breytir engu hvað snertir húsnæði, sem á að hafa til þessa, að sveitarstjórnir hafi úthlutun byggingarleyfa með höndum og þ. h., það hefur engin áhrif á þetta mál. Um áfrýjunarréttinn til ráðuneytis leggjum við ekki til að sé neitt breytt til. Hann helzt efnis og lagt er til í frvgr. Það eina, sem við leggjum til, er það, að sá réttur, sem sveitarstjórnirnar hafa haft og gefizt vel, haldist, þ.e. að samþykki sveitarstjórna þurfi til þess, að veita megi leyfi til gistihúsa- og veitingarekstrar.



Herra forseti. Það eru örfá atriði, sem ég hefði gjarnan viljað fara um nokkrum orðum, í frv. og í brtt., sem fram hafa komið frá samgmn. þessarar hv, þd. Það er þá fyrst varðandi tvö atriði í 15. gr. frv. Við 3. tölul. liggur fyrir brtt, frá samgmn. um, að í stað „heitum máltíðum“ komi „heilum máltíðum“. Ég veit ekki, hvort ég hef skilið frsm. n. rétt, en mér skildist jafnvel á honum, að n. hefði getið sér þess til, að þarna hefði verið um prentvillu að ræða, en eftir því sem orð hans féllu, skildi ég það svo, að það mundi ekki hafa verið leitað álits þeirra, sem frv. sömdu, um, hvort svo væri. Ég efa það nefnilega mjög, að þarna sé um neina prentvillu að ræða. Ég held einmitt, að þessi skilgreining „heitar máltíðir“ hafi sína miklu þýðingu í þessu sambandi, vegna þess að þegar gerðar eru kröfur um allan útbúnað á einhverjum veitingastað, þá skiptir það meginmáli, hvort þar á að vera aðstaða til eldamennsku önnur en eingöngu til þess að selja heita drykki, svo sem kaffi, kókó, te og slíkt. Ég vildi því beina því til hv. samgmn., að hún tæki aftur til 3. umr. þessa 3. brtt., sem er á þskj. 489, og athugaði þetta atriði betur. Þá er það 4. tölul. í þessari sömu frvgr., sem er um það, að leyfi fyrir söluskýli, sem veitir rétt til sölu á gosdrykkjum, öli, sælgæti og tóbaksvörum, skuli falla undir veitingaleyfi, veitingaleyfi skuli einnig ná til þess. Þetta tel ég að sé mjög varhugavert. Ef maður hugleiðir, hvernig hugsazt gæti, að framkvæmdin yrði á þessu, þá liggur næst að halda, að einnig þetta ætti að teljast eðlilegur liður í veitingastarfsemi, það væri söluskýli, ef sala á þessum vörum færi fram inni í veitingastofunni sjálfri. Það kannast allir Reykvíkingar og sjálfsagt allir þm. við það, að eitt af þeim vandamálum, sem myndast í þéttbýlinu, er hangs unglinga á veitingastofum og sælgætissölum, og ég býst við, að við getum öll verið sammála um, að allt það, sem geti ýtt undir þá þróun, sé mjög óæskilegt. Ef hugsað væri, að þessi starfsemi yrði í framkvæmdinni þannig, eins og ég nú nefndi, sýnist þarna sem verið sé að löggilda leið til þess, að þessi óæskilega þróun geti haldið áfram og þetta færzt í aukana, í stað þess að nú er reynt að draga úr þessu svo sem verða má. Ef hins vegar yrði litið svo á, að þetta leyfi fyrir söluskýli væri bundið við það, að þetta væri alveg aðskilinn rekstur, þetta væri húsnæði, sem væri alveg aðskilið frá veitingastofum, þá er þarna bara orðið um hreina verzlun að ræða, og sé ég ekki satt að segja, hvers vegna veitingaleyfi ætti þá að ná til þessarar sérgreinar af verzlunarrekstri. Mér er kunnugt um það, að kaupmannasamtökin munu hafa þetta til athugunar, og ég ætla, að það hafi þegar komið fram ósk um, að fulltrúar þeirra fengju að setja fram sín sjónarmið við n., áður en málið kemur hér til 3. umr. Þá er það svo að síðustu varðandi 17. gr. frv., sem er um matstofur á vinnustöðum, sem ætlaðar eru til matseidar að staðaldri fyrir 30 menn eða fleiri. Í þessari gr. er gert ráð fyrir því, að til þessara matstofa skuli gera um hreinlæti og vinnuaðstöðu sömu kröfur og gerðar eru til veitingahúsa af svipaðri stærð. Það hefur, eins og öllum er kunnugt, færzt mjög í vöxt á síðari árum, að fólk mataðist á vinnustöðum, þar væri komið upp matstofum, og þetta færist stöðugt í aukana og er vinsælt. Það er enginn vafi á því, að bæði atvinnurekendur og starfsmenn telja sér hag í þessu fyrirkomulagi, enda má segja, að það verði í ýmsum tilfellum bráðnauðsynlegt, þar sem starfsfólk þarf um svo langan vel að sækja til vinnustaðar, að það er gersamlega útilokað, að það komist heim til sín í máltíðir á þeim venjulega tíma, sem veitt er leyfi frá vinnu til að matast. Nú er auðvitað alveg sjálfsagt, enda er það svo nú, að slíkar matstofur séu háðar eftirliti og það séu gerðar til þeirra fyllstu hreinlætiskröfur. En fljótt á litið sýnist manni, að það muni vera nokkuð langt gengið að gera til þeirra sömu kröfur um alla vinnuaðstöðu og gerðar eru til veitingahúsa af svipaðri stærð - eða sem ætluð eru u.þ.b. 30 gestum. Slík veitingahúsastarfsemi fer fram allan daginn, og að jafnaði má búast við, að það sé meiri fjölbreytni varðandi það, sem á boðstólum er, heldur en í matstofu á vinnustað. Einnig býst ég við, að undir vinnuaðstöðu mundu falla geymslur og slíkt, sem er ólíkt meiri ástæða til þess að gera strangar kröfur til í sambandi við veitingastaði eða veitingahús heldur en í sambandi við slíka matstofu, sem venjulega framleiðir aðeins eina heita máltíð á dag fyrir starfsfólk og síðdegiskaffi. Sú starfsemi er að mínu viti hreint ekki fyllilega sambærileg við veitingastarfsemi á veitingahúsi, sem ætlað er álíka mörgum gestum. Ég vek nú aðallega máls á þessu vegna þess, að mér sýnist, að verði svona strangar kröfur gerðar til matstofanna, - að vísu verður auðvitað að gera til þeirra kröfur og sjá um, að þær séu sómasamlega úr garði gerðar miðað við sína starfsemi og þá einnig hvað aðstöðu starfsfólksins snertir, þess sem við eldamennsku og framreiðslu fæst, - en mér sýnist, að með því að gerðar séu þetta strangar kröfur til matstofanna, geti það e.t.v. leitt til þess, að dragi úr því, að matstofum sé komið upp á vinnustöðum, sem er, eins og ég áður sagði, þó talið yfirleitt, þar sem það hefur verið gert, til mikils hagræðis, bæði fyrir starfsfólk og vinnuveitendur. Því vildi ég nú beina því til hv. samgmn., hvort hún vildi ekki taka þetta atriði einnig til athugunar á milli umræðnanna.



Herra forseti. Út af ábendingum hv. 2. þm. Reykv. varðandi 15. gr. frv. vil ég taka þetta fram: Í 3. tölul. þeirrar gr. segir, að leyfi fyrir veitingastöðum veiti rétt til sölu á heitum og köldum drykkjum, brauði og kökum, en ekki á heitum máltíðum. Við þetta hefur n. gert þá brtt., að í staðinn fyrir „heitum“ komi „heilum“. Nú skal ég að vísu viðurkenna, að þarna hefur mér orðið á lítils háttar í sambandi við orðalag á brtt., því að orðið heitum kemur fyrir tvisvar í þessari mgr., og það er ekki tekið skýrt fram í brtt., í hvoru tilfellinu það sé, sem orðið „heitum“ á að breytast í „heilum“, en það er að sjálfsögðu, eins og menn átta sig á, í síðara tilfellinu, og þess vegna get ég vel dregið þessa brtt. til baka til 3. umr. og endurbætt hana fyrir þann tíma. En þessi breyt. var gerð samkv. ábendingu formanns þeirrar n., sem undirbjó þetta frv., og ég tel engum vafa undirorpið, að þarna í síðara skiptið hafi átt að standa „heilum máltíðum“. Hann benti n. sérstaklega á þetta, þegar hann kom á fund n. og fór yfir frv. með henni. Varðandi 4. tölul. þessarar gr. kann það e.t.v. að vera álitamál, hvort sú starfsemi, sem talin er þar upp, heyri fremur undir veitingarekstur eða almenna verzlun. Eftir að n. afgreiddi frv, og nál. hafði verið samið, kom fulltrúi borgarstjórnarinnar í Reykjavík að máli við mig og benti á, að þetta atriði þyrfti frekari athugunar við, og óskaði eftir að koma sínum sjónarmiðum á frekara framfæri við n., og ég lofaði því, að það skyldi tekið til athugunar milli 2. og 3. umr. Og þá má að sjálfsögðu, úr því að n. þarf aftur að fjalla um þetta mál, athuga betur 17. gr. um matsölu á vinnustöðum og hvort ástæða sé til að breyta því ákvæði eitthvað eða slaka til á því. Þá kem ég að ræðu hv. 4. þm. Vestf., sem mælti fyrir brtt. sinni á þskj. 478, varðandi breyt. við 4. gr. frv. Mér finnst rétt að vekja athygli á því, að skilyrði fyrir veitingu leyfa, bæði gistihúsaleyfa og veitingaleyfa, eru miklu fleiri en þau skilyrði, sem talin eru upp í 4. gr. Það mætti e.t.v. svo að orði komast, að í 4. gr. væru hin persónulegu skilyrði til þess að öðlast leyfi. En svo að maður taki t.d. gistihúsaleyfi, þá eru í 11. gr. fjölmörg skilyrði fyrir því að fá að reka gistihús, og á sama hátt eru í 15. gr. ýmis skilyrði fyrir því að reka veitingastað. Þessi skilyrði voru ekki í l, og eru ekki í l. frá 1926. Það þarf þess vegna nú að uppfylla miklu fleiri skilyrði til þess að fá leyfi. Og það var þess vegna áður, meðan skilyrðin voru fá, þá var í sjálfu sér miklu eðlilegra, að þetta væri að verulegu leyti lagt á mat sveitarstjórnar, hvort ástæða væri til þess, að umsækjandi fengi leyfi. Nú eru þau atriði, sem þarf að meta, miklu færri, vegna þess að það eru komin ákveðin skilyrði inn í þetta frv., sem ætlazt er til að verði að l. að sjálfsögðu. Þess vegna er miklu minni ástæða en áður til þess, að bæjarstjórn eða sveitarstjórn hafi alveg neitunarvald um það, ef maður uppfyllir öll þessi skilyrði, sem talin eru hér í 4. gr. og 11. gr. og 15. gr., - þó að hann uppfylli þetta allt saman, á sveitarstjórn samt sem áður að geta neitað honum um leyfið. Ég sé ekki, að það sé nein ástæða til þess frekar en t.d. segjum verzlunarleyfið, sem sveitarstjórn hefur ekki afskipti af. Hv. þm. taldi, að þetta hefði gefizt vel, eða vissi ekki nein dæmi annars. Ég þekki persónulega ýmis dæmi, þar sem þessi heimild hefur gefizt illa, þó að ég ætli ekki að fara að gera þau tilfelli að umræðuefni hér, og mér virtist einmitt þessi hv. þm. benda á rök fyrir því, að bæjarstjórn gæti synjað, þar sem mér fannst, að raunverulega væri bæjarstjórn að misbeita valdi sínu, en það var, ef bæjarstjórn hefði styrkt einhvern til veitinga- eða gistihúsahalds, þá væri eðlilegt, að hún neitaði öðrum um leyfi, ef sá nýi leyfishafi gæti e.t.v. eyðilagt fjárhag þess manns, sem áður hafði fengið leyfi. Ég tel, að hvorki í þessari atvinnugrein né annarri komi það til mála, að sveitarstjórnir beiti völdum sínum til þess að loka atvinnugreininni og bægja mönnum frá henni, eingöngu með tilliti til fjárhagsafkomu annarra. Ég tel, að bæjarstjórnir og sveitarstjórnir fái nægilegan íhlutunarrétt um leyfisveitingu með því, að það er skylda lögreglustjóra að leita álits sveitarstjórnar, áður en hann veitir leyfið, og að sveitarstjórnir geta áfrýjað leyfisveitingu eða leyfissynjun lögreglustjóra til ráðh. Og þennan rétt tel ég alveg fullnægjandi fyrir sveitarfélag til þess að gæta hagsmuna sinna í sambandi við þessi mál.



Herra forseti. Ég er 2. flm. að brtt. á þskj. 478, og þó að hv. 1. flm., 4. þm. Vestf., hafi nú gert góða grein fyrir ástæðum, sem að baki brtt. liggja, þykir mér samt ástæða til að bæta nokkrum orðum við, sérstaklega eftir seinni ræðu hv. 9. landsk., af því að mér virðist, að hann muni vera lítt kunnugur þessum málum og ekki lífsreyndur í þeim í samanburði við mig. En till. tek ég þátt í að flytja vegna persónulegrar reynslu í þessum málum. Það er svo, að á öllum þéttbýlum stöðum þurfa að vera veitingasala og gististaður. Margir þessir staðir eru svo smáir, að þetta tvennt fer bezt saman og fullnægir saman. Og þannig er ástatt víða, að það gengur illa að láta þá starfsemi bera sig, ekki sízt árlangt, og þá vill um leið verða misbrestur á því, að þessi rekstur sé með þeim menningarbrag, sem æskilegur er. Kröfur eru gerðar til þess á þessum stöðum, að sveitarstjórnirnar hlutist til um, að þessi þjónusta sé fyrir hendi, hana vanti ekki og hún sé viðunandi. Víða hefur það gerzt, að sveitarstjórnir hafa orðið að beita sér fyrir að fá menn til að gerast veitingamenn og reka gistihús í sveitarfélaginu. Jafnframt hefur orðið að leggja fram fé úr sveitarsjóði til styrktar rekstrinum, taka á sveitarfélagið ábyrgðir eða veita lán til að bæta húsakost vegna rekstrarins. Þetta hefur orðið sveitarfélagsmál. En þó að svona standi sakir, er alltaf að koma fram fólk, sem vill gjarnan um stundarsakir hafa veitingasölu, t.d. um hásumarið, meðan mest er gestakoman, mest af ferðamönnum, eða á kvöldin til að drýgja tekjur sínar. Veitingasölur, sem enga heildarþjónustu veita fyrir staði, en eru reknar sem aukastörf á þeim tíma, sem líklegt er að þær geti gefið arð, svarað kostnaði, eru sjaldan æskilegar. Slíkar sölur leysa ekki heildarvandann, þvert á móti auka þær hann oft og tíðum, af því að svona takmörkuð og tímabundin starfsemi dregur frá þeim, sem veitir þjónustuna allt árið, og torveldar það, að nokkur vilji taka þann rekstur að sér fyrir byggðina. Það eykur vanda þessa máls sem sveitarfélagsmáls, byggðarmáls. Ég þekki ákaflega vel kröfur þær, sem gerðar eru til sveitarstjórna í þessum efnum, og erfiðleika þá, er þær eiga við að fást til að koma á samfelldri þjónustu árlangt í þessum efnum. Í minni heimabyggð gerðist það t.d., þegar ég var þar oddviti og þessi mál hvíldu á mér að töluverðu leyti sem framkvæmdastjóra sveitarfélagsins, að rekið var þar gistihús að sumrinu, myndarlega rekið, ágætt gistihús. En því var lokað, hvernig sem á því stóð, þegar haustaði. Og ég get sagt frá því til sönnunar því, hvernig viðhorfið er í þessum málum, að eitt sinn, þegar nýlega var búið að loka þessu húsi, þá vakti upp heima hjá mér maður úr Reykjavík, kaupsýslumaður, og sagði mér, að hann hefði leitað gistingar eins og venjulega hjá sumargistihúsinu. Nú var búið að loka því, og veitingamaðurinn, sem það rak, veitingamaður sumargistihússins, sagði manninum, að hann skyldi fara til oddvitans, hann ætti að sjá um það, að gestir gætu fengið gistingu hér í þorpinu. - Það stóð þannig á hjá mér, að ég gat lofað þessum manni að vera. Ég held, að hann hafi ekki farið ósáttur við staðinn. En samt sem áður var þetta nú svona, og svona er þetta. Ég er á því, að hv. 9. landsk. þm. þekki ekki nógu vel gang þessara mála, þegar hann vill nú breyta þessu 37 ára gamla ákvæði um íhlutunarrétt eða nokkurs konar neitunarvald sveitarstjórnanna í þessu sambandi. Hann segir, að sveitarstjórnirnar geti haft nægileg áhrif með umsögnum sínum. Þar við bætist svo, að þær geti kært til ráðh. Í þriðja lagi nefnir hann svo þá aðstöðu, sem sveitarstjórnir hafa við lóðaveitingar og byggingarleyfisveitingar. Allt eru þetta of linar ástæður. Það er fjarstæðulegt að leggja þá fyrirhöfn á sveitarstjórn, sem ber hita og þunga í þessum málum, að þurfa að kæra eða leita úrskurðar, eiginlega kæra fyrir ráðh. Það er oft og einatt, að það snertir ekkert lóðir né byggingarleyfi, þegar sótt er um veitingasölu. Það er ekki alltaf verið að byggja í því sambandi. Nei, sannleikurinn er þetta. Lögreglustjórinn er ekki sá aðilinn, sem vandinn hvílir á í þessum efnum og ábyrgðin. Sumarveitingamaðurinn visaði ekki gestinum á Húsavík til lögreglustjórans, og átti hann þó heima þar. Það sannar mál mitt. Þar að auki er það svo, að það eru ekki allir þessir smá-þéttbýlisstaðir þannig settir, að lögreglustjóri hafi þar heimili; sýslumaðurinn situr ekki nema á einum stað, en það getur verið, að hann sé á öðrum héraðsenda. Og lögreglustjóri er ekki í hverju þéttbýlisplássi. En það getur verið, að þegar menn sækja um veitingaleyfi, þar sem lögreglustjórinn á ekki heima, sýnist honum sanngjarnt það, sem er til óhagræðis, og undir öllum kringumstæðum er hann ekki eins kunnugur þessum málum og sveitarstjórnin og ber ekki þungann af þeim á sama hátt. Löggjöfin á að vera þannig, að hann gangi frá leyfisveitingunni sem embættismaður, en hins vegar á það að vera sveitarstjórnin, sem hefur mest um það að segja, hvort leyfið á að veita, því að hún kann bezt að meta það, hvort eðlilegt er að veita þetta leyfi, hvort þetta er heppileg þjónusta, sem þarna er verið að sækja um að veita, og hvort hún er ekki til óhagræðis fyrir byggðina. Ég vænti þess þess vegna, að hv. deild geti fallizt á það að samþykkja brtt., og enn fremur vil ég vænta þess, að hv. 9. landsk. endurskoði afstöðu sína, því að ég veit, að hann vilt ekki gera neinni sveitarstjórn eða neinu byggðarlagi óleik með því að breyta þessum ákvæðum, en til þess gæti það hreint og beint leitt.

Menntm: h. (Gylfi Þ. Gíslason): Herra forseti. Tónlistarskólar hafa á undanförnum árum í vaxandi mæli gegnt mjög mikilsverðu hlutverki í íslenzkum fræðslumálum og íslenzku tónlistarlífi. Þeir eru allir einkaskólar, að tónlistarskólanum í Reykjavík undanteknum að nokkru leyti, þar sem við hann starfar kennaradeild, sem í raun og veru er hluti af kennaraskólanum og annast menntun söng- og tónlistarkennara. Fjárhagsaðstaða tónlistarskólanna hefur undanfarin ár verið allótrygg, vegna þess að skólarnir eru einkaskólar, þótt þeir að vísu hafi hlotið styrk bæði úr ríkissjóði og frá þeim sveitarfélögum eða bæjarfélögum, þar sem þeir starfa. En vöxtur tónlistarskólanna hefur verið svo ör, að stuðningur hins opinbera við þá hefur ekki vaxið að sama skapi og fjárþörf þeirra hefur vaxið vegna aukinnar starfsemi þeirra. Þetta hefur hinu háa Alþ. áður verið ljóst, en 27. maí 1960 samþ. Alþ. þáltill. frá Magnúsi Jónssyni, Benedikt Gröndal og Kjartani J. Jóhannssyni, sem þannig hljóðar, með leyfi hæstv. forseta: „Alþ, ályktar að skora á ríkisstj. að láta undirbúa löggjöf um tónlistarfræðslu, þar sem m.a. séu sett skýr ákvæði um aðild ríkisins að þessari fræðslu, hluta ríkissjóðs í greiðslu kostnaðar við tónlistarskóla og hvaða skilyrði þessir skólar þurfi að uppfylla til þess að njóta ríkisstyrks.“ Þetta mál hefur síðan verið athugað vandlega undanfarið í menntmrn., og í byrjun okt. s.l. boðaði rn. skólastjóra allra tónlistarskólanna til fundar hér í Reykjavík til þess að ræða fjármál skólanna og skipulag. Þetta frv., sem hér er lagt fyrir hið háa Alþ. og Nd. hefur þegar samþ. með shlj. atkvæðum, er samið í samræmi við niðurstöður og ályktanir þess fundar, en höfundar frv. eru þeir Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri, Jón Nordal skólastjóri tónlistarskólans í Reykjavík og Magnús Jónsson alþm. Á skólastjórafundinum kom engin ósk fram um það, að ríki eða sveitarfélög, annar hvor aðilinn eða báðir í sameiningu, tækju algerlega að sér rekstur tónlistarskólanna. Skólastjórarnir voru á einu máli um, að æskilegra væri, að þeir yrðu áfram einkaskólar, en stuðningur ríkis og sveitarfélaga við þá yrði aukinn að mun, og þó einkum, að föstu fjárhagsskipulagi væri komið á þennan stuðning. Það er í samræmi við þetta, að í 1. gr. frv. eru ákvæði um, hvaða skilyrðum tónlistarskóli skuli fullnægja til að geta notið ríkisstyrks. Í 2. gr. er síðan sagt, að þeir skólar, sem fullnægja skilyrðum 1. gr., skuli fá allt að 1/3 rekstrarkostnaðar síns greiddan úr ríkissjóði, en þó aldrei hærri fjárhæð en nemur framlagi hlutaðeigandi sveitarfélags til skólans. Má hiklaust gera ráð fyrir því, að afleiðing þessa frv., ef samþ. yrði, verði sú, að íslenzkir tónlistarskólar, sem fullnægja skilyrðum laganna, fái yfirleitt greidda 2/3 hluta rekstrarkostnaðar síns af opinberu fé, helminginn frá ríkinu og helming frá hlutaðeigandi sveitarfélagi. Skipanin, sem gert er ráð fyrir, er sú, að menntmrn. geri í sambandi við undirbúning fjárl. till. um fjárveitingu til hvers skóla um sig með hliðsjón af starfsemi og fjárhagsafkomu skólans á undangengnu starfsári. Í 6. gr. er enn fremur gert ráð fyrir því, að veita skuli tónlistarskólum styrk til hljóðfærakaupa í fjárl. og að menntmrn. skipti styrknum með hliðsjón af þörf skólanna. Heimilað er einnig að veita styrki til tónlistarkennslu á stöðum, sem ekki fullnægja skilyrðum 1. gr. um tónlistarskóla, en slíkar umsóknir skal senda menntmrn. fyrir 15. júní ár hvert ásamt skýrslu um kennslu og kostnað við hana, svo og starfs- og kostnaðaráætlun fyrir næsta ár. Ef ástæða þykir til styrkveitingar, er gert ráð fyrir, að rn. geri till. til Alþ. um fjárlagastyrk til slíkrar tónlistarkennslu með hliðsjón af því, um hversu fjölþætta kennslu er að ræða. Í framhaldi af skólastjórafundinum á s.l. hausti fól menntmrn. þeim Birgi Thorlacius ráðuneytisstjóra, Jóni Nordal skólastjóra og Magnúsi Jónssyni alþm. að gera till. um styrkveitingar til tónlistarskóla í sambandi við samningu fjárl. fyrir árið 1963, þar sem ekki var talið, að takast mundi að ljúka samningu frv. um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla, áður en afgreiða þyrfti fjárlfrv. Í núgildandi fjárl. er farið eftir þeim till., sem þeir þremenningarnir Birgir Thorlacius, Jón Nordal og Magnús Jónsson gerðu. Á yfirstandandi ári eru þess vegna framlög til tónlistarskólanna í fjárl. að upphæð 889 þús. kr. auk 200 þús. kr. fjárveitingar til hljóðfærakaupa o.fl., eða tæplega 1100 þús. kr., en árið áður hafði ríkisstyrkur til tónlistarskólanna numið 550 þús. kr., og lætur því nærri, að ríkisstyrkur til tónlistarskólanna sé nú á þessu ári helmingi hærri en hann var í fyrra. Ef þetta frv. verður að lögum, má gera ráð fyrir, að ríkisstyrkur til tónlistarskólanna aukist enn um rúmar 300 þús. kr. og verði þannig um 1.2 millj, kr. á næsta ári auk a.m.k. 200 þús. kr. framlags til hljóðfærakaupa, þannig að á árinu 1964 ætti styrkur ríkisins til tónlistarskóla að geta numið 1.4 millj. kr. eða næstum því þrefaldri þeirri upphæð, sem hann nam í fyrra. Hygg ég, að allir, sem málefnum tónlistarskólanna og tónlistarlífinu unna, muni geta talið hér vera um að ræða mikið framfaraspor, sem verða muni íslenzkum tónlistarskólum til stóraukins stuðnings og íslenzku tónlistarlífi þar með til eflingar. Ég tel, að með samþykkt þessa frv. væri að öllu leyti fullnægt innihaldi þeirrar þáltill. frá 27. maí 1960, sem ég gat um í upphafi máls míns. Og það er vissulega tími til kominn að setja fastar reglur um fjárhagsstuðning þess opinbera við tónlistarskólana og jafnframt auka þennan stuðning mjög verulega frá því, sem verið hefur. Ég hygg, að óhætt sé að segja, að verði þetta frv. að lögum, þá hafi traustum stoðum verið rennt undir starfsemi íslenzkra tónlistarskóla og þeir eigi að geta dafnað vel á komandi árum íslenzkri æsku og íslenzku tónlistarlífi til gagns og örvunar. Ég leyfi mér að vænta þess, að í þessari hv. d. náist sams konar samstaða um afgreiðslu málsins og náðist í hv. Nd., en þar var frv., eins og ég gat um áðan, að lokum afgr. með shlj. atkv. allra dm. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og til hv. menntmn.



Herra forseti. Um rök fyrir frv. því, sem hér er til umr., frv. um framboð og kjör forseta Íslands, leyfi ég mér að vísa til þeirrar örstutta grg., sem frv. fylgir og ég veit, að allir hv. þdm. hafa rennt augum yfir. Við það er engu að bæta. Ég leyfi mér, herra forseti, að mælast til þess, að þessu frv, verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Þetta mál er komið frá Nd., og urðu þar talsverðar umr. um málið og ágreiningur, og hefur það orðið tilefni til blaðaskrifa. Landbn. hefur athugað frv. og er sammála um að heimila þá jarðasölu, sem frv. fer fram á eða fjallar um. Hins vegar voru tveir nm. ekki við því búnir að mæla með því óbreyttu. En þar sem þetta mál hefur valdið nokkrum umr., tel ég rétt að fara um þetta nokkrum orðum. Jörðin Utanverðunes í Rípurhreppi er kristfjárjörð og eign svonefnds Utanverðunesslegats, og hefur legatsstjórnin óskað eftir lagaheimild til þess að selja jörðina. En kristfjárjarðir eru þær jarðir kallaðar, sem hafa orðið eign tiltekinna byggðarlaga, flestar með gjafabréfum og þeim skilmálum, að tekjur af þeim, þ.e. leigutekjur, gengju til framfæris snauðu fólki í víssum byggðarlögum eða byggðarlagahlutum. Yfirleitt munu gefendur slíkra fasteigna hafa ætlazt til, að sú góðgerðastarfsemi, sem af gjöfunum hlaut, yrði ævarandi, og þótti framfærsla fátækra af kristfjárjarðatekjum aðgengilegri en venjulegt sveitarframfæri. Af þessum sökum hefur stundum verið um það deilt, hvort heimilt væri að selja slíkar fasteignir eða jafnvel að gera um það sérstök lög. Sú hefur þó orðið reyndin á, að fordæmi eru fyrir því, að Alþingi hefur með lögum heimilað sölu kristfjárjarða eftir beiðni þeirra manna, er yfir þeim réðu. Bent hefur verið á, að hinir breyttu tímar hafi gert hinn góða tilgang gefenda kristfjárjarðanna að sama sem engu, því að afgjöld þeirra, þ.e. tekjur af þeim, eru orðin svo lág, að þau hrökkva raunar ekkert sem dregur til þeirra hluta, sem þeim var upphaflega ætlað; þarfir fátækra einnig allt aðrar, síðan tryggingar komu til, og einnig er nú litið á fátækraframfæri hreppsfélaga allt öðrum augum en áður var. Þó er önnur ástæða enn þyngri, er setti ráðamenn þessara jarða í þau spor, að annað tveggja verða þeir að sjá jarðirnar níðast niður og fara að lokum í eyði eða fá heimild til að selja þær ella. Þeir hafa engin fjárráð til að byggja á þeim eða gera aðrar umbætur, og ábúendur geta ekki heldur gert það nema hætta því til að fá ekkert fyrir umbætur sínar, ef þeir verða að fara af jörðunum. Heimild til sölu á þessum jörðum hefur því verið veitt sem nauðsynleg ráðstöfun til að auka möguleika eða jafnvel skapa fyrir því, að á jörðunum verði búið og umbætur á þeim gerðar eins og nauðsyn krefur. Að þessu öllu athuguðu hefur landbn. hallazt samhljóða að því að mæla með, að Utanverðunesslegati verði heimilað að selja jörð þessa. Hins vegar vildi minni hl. n. áskilja sér rétt að flytja brtt. við frv. Meiri hl. leggur til, að það verði samþ. eins og Nd. gekk frá því. Um það atriði, sem deilt v ar um í Nd. og jafnvel urðu blaðaskrif út af, er þetta að segja: Núv. ábúandi jarðarinnar hefur haft þar ábúð í sex ár og öðlazt þar með mikinn rétt til að sitja fyrir um kaup.. Þriggja ára ábúðartími gefur t.d. landsetum ríkisins kauprétt að ábúðarjörðum sínum samkv. l. frá 1948. Eðlilegt sýnist því samkv. því, að ábúendur annarra jarða í opinberri eigu hafi einnig svipaðan rétt. Hitt er þó enn meira atriði, að maður þessi hefur á þessum 6 árum keypt hús þau, er voru á jörðinni, þegar hann flutti þangað, byggt stóra heyhlöðu, undirbúið byggingar að íbúðarhúsi, gert miklar girðingar úr vírneti og gaddavír, ræst fram mikið votlendi og lagt í nokkurn kostnað við að koma upp æðarvarpi, lagt í kostnað við vatnsleiðslu, og fleiri umbætur mun hann hafa og gert á jörðinni. Þetta mun hafa kostað hann a.m.k. um 300 þús. kr., og eru engar líkur til, að hann fái þennan kostnað endurgreiddan að nokkru ráði, ef annar maður kaupir jörðina, og getur það naumast talizt í samræmi við réttlætið. Þessi jörð er illa hýst og liggur fyrir að byggja þar íbúðarhús, en ábúandinn mun að sjálfsögðu ekki geta lagt í þann kostnað, þar sem hann hefur enga tryggingu fyrir því að fá hann endurgreiddan. Ég tel, að þessar umbætur, sem ábúandinn hefur gert á jörðinni, og sá réttur, sem mér virðist hann eiga miðað við aðra ábúendur að sitja fyrir um kaup, þar sem hann hefur haft ábúð í sex ár, ráði úrslitum um það, að rétt sé að mæla með því, að frv. verði samþ. í því formi, að ábúandinn fái að kaupa jörðina. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta mál frekar, en legg til, eins og ég hef þegar tekið fram, f.h. meiri hl. landbn., að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Legatsstjórn óskaði eftir söluheimild á þessari jörð, sem hér er um að ræða, en tók jafnframt fram í þeim tilmælum sínum, að hún teldi eftir atvikum mjög æskilegt, að söluheimildin yrði ekki eingöngu bundin við núverandi leigutaka jarðarinnar. 1 Nd. var þó mál þetta ekki flutt á þeim grundvelli, heldur var efni frv. það, að legatsstjórninni heimilaðist að selja ábúanda, eins og þar stendur, hálfa jörðina Utanverðunes í Rípurhreppi, og þannig gekk hv. Nd. frá þessu frv., og í þeirri mynd kom það til Ed., þó að að öðru leyti væru gerðar nokkrar breytingar á frv. í hv. Nd. Fyrir hv. Nd. lá þó umsögn hreppsnefndar Rípurhrepps, undirrituð af öllum 5 hreppsnefndarmönnum þar, þar sem tekið var fram, að talið væri eðlilegt, að salan væri ekki bundin við núverandi leigutaka. Þegar þetta mál var til 1. umr. hér í þessari hv. d., þá benti ég á þessar staðreyndir í málinu og skaut því til hv. landbn., hvort hún vildi ekki taka það til athugunar að breyta frv, í það horf, sem legatsstjórnin hafði upphaflega óskað eftir að það væri flutt í og öll hreppsnefnd Rípurhrepps hafði mælt með. Ég hef í sjálfu sér enga tilhneigingu til þess að blanda mér í þær deilur, sem spunnizt hafa út af þessu máll. Og ekki hef ég heldur neina tilhneigingu til þess að gera lítið úr því, sem sá maður, sem nú hefur nytjað jörðina, kann að hafa gert á jörðinni. Skal ég ekkert vefengja. að þær upplýsingar, sem hv. frsm. fór hér með, séu réttar, þó að þær upplýsingar liggi mér vitanlega ekki fyrir í skjölum þessa máls. Ég skal út af fyrir sig ekki heldur fara að innleiða neinar deilur við hann um það, hver kunni að vera réttur þessa aðila. Ég bendi aðeins á það, að bæði legatsstjórnin og hreppsnefnd Rípurhrepps hafa nefnt hann leigutaka, en ekki ábúanda, enda mun það mála sannast, að a.m.k. s.l. 2 ár hafi hann aðeins haft nytjar jarðarinnar, en naumast getað talizt ábúandi hennar í skilningi ábúðarlaganna. Nú hefur hv. landbn. ekki séð sér fært að taka til greina þær ábendingar, sem ég, beindi til hennar, og er því auðséð, að málið verður héðan afgreitt í því formi, sem það liggur nú fyrir í, þó að það sé þá þannig úr garði gert, að það sé engan veginn að öllu leyti í samræmi við óskir legatsstjórnarinnar sjálfrar, sem frumkvæði átti þó að því, að þetta mál var flutt hér inn á Alþingi, og ekki heldur í samræmi við umsögn hreppsnefndar í Rípurhreppi. En þar sem hér er aðeins um að ræða heimild fyrir legatsstjórnina til að selja jörðina, heimild, sem hún ræður, hvort hún notar eða ekki notar, og getur því látið vera að selja þeim manni jörðina, sem talinn er hafa haft hana í ábúð að undanförnu, ef hún treystir því ekki, að hann muni búa á jörðinni, þá mun ég ekki flytja neinar brtt. við þetta frv. og ekki leggja stein í götu þess að öðru leyti, þó að ég hefði hins vegar talið það skemmtilegri afgreiðslu hjá hv. landbn. að sníða frv. þann stakk, sem legatsstjórnin óskaði eftir. En eins og ég hef þegar sagt, gerist ekki annað með þessu frv. en legatsstjórnin fær þessa, heimild, og ef hún vill ekki selja þessum manni, þá verður þessi jörð áfram í eigu þessa legats, og það er kannske ýmissa hluta vegna bezt, að svo sé.