Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Thor Thors): Þetta frv. felur í sér þá brtt. á þingsköpum, að kosin verði allshn. í sameinuðu þingi, sem taki til meðferðar almenn mál, sem þar eru fram borin. Allshn. þessarar hv. d. er sammála um að leggja til, að frv. verið samþ., þar sem hún telur nauðsyn á, að slík n. starfi einnig í sameinuðu þingi.



Með l. þeim, sem hér er farið fram á að breyta lítillega, er heimilað að gera ráðstafanir til þess, að rannsóknir á banameinum sjúklinga fari fram með krufningu, en slíkar rannsóknir eru gerðar til þess að fá úr því skorið áreiðanlega, hvert banameinið er. Það er nauðsynlegt, að dánarvottorð séu nákvæm og áreiðanleg, til þess að hægt sé að komast að sönnum fróðleik um sjúkdóma í landinu og gang þeirra. Í gildandi l. eru slíkar ráðstafanir sem hér um ræðir aðeins heimilaðar á sjúkrahúsum, er ríkið rekur. En þar sem ýms sjúkrahús önnur eru í landinu. sem tök hafa á að koma við þessum rannsóknum, og nauðsyn ber til að gera sem mest að því að rannsaka sem ýtarlegast banamein sem allra flestra sjúklinga, miðar frv. það, sem hér liggur fyrir, að því, að einnig skuli leyft að gera ráðstafanir til slíkra rannsókna á öðrum sjúkrahúsum en þeim, sem rekin eru af ríkinu. Annað fer þetta frv. ekki fram á. Allshn. stendur einhuga að frv., og vænti ég þá, að enginn ágreiningur verði um það í hv. d. og að því verði nú þegar vísað til 2. umr.

* Flm. (Ásgeir Ásgeirsson): Það eru orðin ein 30 ár síðan prestakallalögin voru sett. En öll þessi ár hafa l. ekki komið til framkvæmda gagnvart Ísafjarðarsýslu. Sr. Sigtryggur Guðlaugsson hefir verið prestur í Dýrafjarðarbingum allan þann tíma. Nú má hinsvegar búast við, að hann fari að hætta. Honum hefir verið mjög illa við, að prestakallið félli niður, og ef til vill haldið lengur áfram en honum var hollt heilsunnar vegna. Nú eru allir aðiljar einhuga um að óska eftir, að þetta prestakall verði endurreist. Auk annara röksemda, sem renna undir það, að svo verði gert, er sú, að þarna hefir, eins og kunnugt er, risið upp héraðsskóli að Núpi, þar sem munu verða í framtíðinni milli 40–50 unglingar. Ég vil nú vænta þess, að hv. þm. verði við þessari ósk, og legg til, að frv. verði vísað til 2. umr.

* Flm. (Thor Thors): Þetta frv. er samhljóða till. milliþn., sem starfaði í launamálum fyrir nokkrum árum. Þær till. voru lagðar fyrir Alþingi 1935, og launamálan., sem þá starfaði á þingi, mælti með því, að þær yrðu samþ. Málið náði þá ekki fram að ganga og var flutt af nýju 1936, og fór á sömu leið. síðan hafa hreppstjórar víðsvegar af landinu skrifað þinginu og sótt um hækkun á launum sínum, enda eru þeirra launakjör langlélegust allra opinberra starfsmanna. Hér er um smámál að ræða. Alls myndu þessar hækkanir, sem gert er ráð fyrir í frv., nema um 14000 kr. Þetta er ekki pólitískt mál, eins og sést á því, að það er flutt af mönnum úr öllum flokkum þingsins nema einum. Ég vænti þess, að málið fái góðar undirtektir, og að því verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Mér finnst að athuguðu máli, að frv. ætti frekar að fara til allshn. en fjhn.



Ég vil þá taka upp till. hv. flm. um, að málinu verði vísað til fjhn.



Eins og nál. ber með sér, hefir allshn. klofnað um málið og skilað áliti í tvennu lagi. Minni hl. leggur til, að frv. verði fellt, en meiri hl. leggur til, að það verði samþ. með þeim breyt., sem fylgja nál. - Er 1. brtt. um, að upphaf 1. gr. frv. orðist svo: „Hlutafélög, samvinnufélög, önnur félög, fyrirtæki bæjar- og sveitarfélaga og einstaklingar, sem reka verzlun, útgerð, iðnað eða aðra atvinnu, eru bókhaldsskyld og skulda bönkum og sjóðum hér á landi samtals 100000 krónur“, o. s. frv. B.-liður sömu brtt. fer fram á það, að aftan við sömu gr. bætist ákvæði um, að reikningum skuli fylgja vottorð skattanefndar (í Reykjavík skattstofu) um, að þeir séu í samræmi við skattaframtal. Loks er brtt. við 6. gr. um, að í stað „1000“ komi: 50000. Allshn. sendi þetta frv. til umsagnar nokkurra stofnana. Þessar stofnanir voru t. d. bankarnir 3, S. Í. S., verzlunarráðið og Vinnuveitendafélagið. Áður en frv. var afgr. úr n., höfðu 3 af þessum stofnunum sent umsögn sína. Það voru Vinnuveitendafélagið og verzlunarráðið, sem lögðu á móti frv., og S. Í. S., sem mælti með því. Eftir að frv. var afgr. úr n., kom umsögn frá Landsbankanum, undirrituð af 2 bankastjórum hans. Lögðu þeir á móti frv. Ég get sagt það hér, að það var gert meira til að mæta minni hl., að þetta frv. var sent til umsagnar þessara aðilja, heldur en að við teldum það hafa nokkra afgerandi þýðingu, því að allir þeir aðiljar, sem leitað var umsagnar hjá, höfðu hér bagsmuna að gæta. Ég hygg, að engum geti blandazt hugur um það, að þannig sé orðið ástatt hér á landi um lánastarfsemi, að það sé full ástæða til þess, að almenningur fylgist betur með henni en verið hefir. Það er nú svo, að þó að stjórnarfyrirkomulag lánsstofnana, eins og t. d. bankaráðin, eigi að vera trygging fyrir því, að hið opinbera geti fylgzt með þessari starfsemi, þá mun þó vera erfitt að fylgjast nokkuð verulega með í þessu efni, og auk þess er hætt við, að bankaráðsmennirnir verði sjálfir „interesseraðir“ í lánastarfsemi bankanna og því ekki réttir aðiljar til að hafa eftirlit með henni að öllu leyti. Ég vil fullyrða það, að ef t. d. svipuð löggjöf sem þessi hefði verið komin á í kringum 1920, þá hefði aldrei komið til slíkra bankatapa, sem hér hafa orðið síðan. Ég er sannfærður um, að slíkt bruðl með opinbera fjármuni, eins og fram kom við hrun Íslandsbanka. hefði aldrei átt sér stað, ef öllum þeim fyrirtækjum, sem þar höfðu fengið lán, hefði verið gert að skyldu að birta efnahagsreikninga sína. T. d. má nefna eitt fyrirtæki. sem ekki hafði neinn atvinnurekstur lengur og var hætt að standa í skilum. Því var veitt 20–10 þús. kr. á ári, bara handa eiganda fyrirtækisins til þess að lifa af. Dettur nokkrum í hug, að svona atvik hefði getað komið fyrir, ef fyrirtækið hefði orðið að gera opinber reikningsskil ? Erlendis mun reglan vera sú, að birtir séu efnahagsreikningar þeirra fyrirtækja, sem tilheyra hinu opinbera, eða fyrirtækja, sem bjóða fram hlutafé sitt til sölu á opinberum markaði. Hér er reyndar engu slíku til að dreifa, því að hér eru engin slík hlutafélög, en það má segja, að þjóðin sé að kanpa hlut í atvinnufyrirtækjunum með því að lána fé sitt til rekstrar þeirra og þeim til styrktar og taka vexti af því fé, sem hún leggur fram. Enda mun það viðurkennt, að ef þessi fyrirtæki rekur upp á sker, þá eru það sparifjáreigendur, sem verður að blæða og engum öðrum. Hvers vegna skyldu þeir þá ekki mega fylgjast rækilega með rekstri þessara fyrirtækja, sem eru með þeirra eigið fé í rekstri sínum? Það má vitanlega deila um einstök atriði þessa frv., eins og t. d. það, hvenær á skuldabrautinni menn skuli skyldir til þess að birta efnahagsreikninga sína, hvort þar skuli miða við 50 þús. eða 100 þús. kr. eða eitthvað annað. Það eina fyrirtæki, sem lagði með samþykkt þessa frv., taldi, að 50 þús. kr. væri of há upphæð, en hinsvegar taldi meiri hl. n., að til að byrja með, meðan ekki er séð, hvað þetta verður umfangsmikið, sé heppilegra að fara vægilega í sakirnar og binda upphæðina við 100 þús. kr. Síðar mætti vitanlega færa markið niður, þegar nánar er vitað um fjölda þeirra fyrirtækja, sem á þennan hátt yrði skylt að birta efnahagsreikninga sína. Ég tel svo ekki ástæðu til að fara nánar út í þetta að sinni. Ég geri ráð fyrir, að hv. minni hl. n. geri grein fyrir nál. sínu, og vil ég því bíða með að tala um afstöðu mína til einstakra atriða þess.

* Frsm. minni hl. (Garðar Þorsteinsson): Eins og hv. frsm. meiri hl. n. gat um, og eins og sést á þeim nál., sem hér liggja fyrir, þá klofnaði allshn. út af þessu máli, þar sem meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. með örlitlum breytingum, en minni hl. leggur til, að það verði fellt. Hv. frsm. meiri hl. gat þess, að það hefði aðallega verið gert til þess að koma á móti minni hl. að senda frv. til ýmsra stofnana til umsagnar. Ég hygg, að þetta sé rétt, og lýsir þetta vel skilningi hv. þm. á hlutverki einnar n. Allar n. Alþ. munu hafa haft þá reglu að senda frv., sem eru nýmæli og snerta hagsmuni einstakra stofnana, til umsagnar þeirra, sem hlut eiga að máli. En þessi hv. þm. viðurkennir, að meiri hl. hafi verið á móti því, en gert það aðallega af tilhliðrunarsemi við minni hl. n. Ég held, að hann ætti sem minnst að halda þessari afstöðu sinni á lofti og láta sem minnst á því bera, að hann kaus ekki að fá upplýsingar um þetta mál, enda voru svör þeirra stofnana, sem umsagnar var leitað til og svarað hafa, á þá leið, að mælt var eindregið á móti frv. Og ég vil upplýsa það, að þetta bréf, sem skrifað er af stjórn Landsbanka Íslands, var borið upp á bankaráðsfundi, þannig að bankaráðið var því fullkomlega samþykkt. Ég skal þá fara nokkrum orðum um efni þessa máls sjálfs. 1. gr. frv. segir á þá leið, að hlutafélög, samvinnufélög og önnur félög, fyrirtæki bæjar- og sveitarfélaga og einstakiingar, sem reka verzlun, útgerð. iðnað eða aðra atvinnu og skulda bönkum og sjóðum hér á landi samtals 50000 kr. eða meira í árslok, skuli árlega birta efnahagsreikninga sína. Það verða þannig fáir. sem skulda 50000 kr., sem ekki falla undir þessa gr., því að þar stendur: „önnur félög“. Hví mátti þá ekki alveg eins segja öll félög? Mér er sem sagt ekki kunnugt um neinn félagsskap, sem ekki fellur undir þessa upptalningu í 1. gr. Svo segir, að einstaklingar, sem reka verzlun, útgerð, iðnað eða aðra atvinnu, skuli falla undir þessa skyldu. M. ö. o., það eru bæði öll félög og allir einstaklingar, sem einhverja atvinnu reka og skulda bönkunum 50000 kr. eða meira, skyldir til þess að birta efnahagsreikninga sína um hver áramót, og einnig í vissum tilfellum rekstrarreikninga sína. Ég mun koma nánar síðar að þeirri skilgreiningu, sem ætti að vera á vissum félögum og opinberum félögum annarsvegar og einstaklingum hinsvegar. En það var alveg óþarfi af þeim, sem sömdu þetta frv., að hafa þessa upptalningu eins og hún er í frv. Það hefði alveg eins mátt segja bara öll félög og einstaklingar. Eftir því sem segir í grg. þessa frv., þá er tilgangurinn með þessu sá, að bæta úr þeirri vöntun, sem sé á því, að landsmenn eigi þess kost, að kynnast hag þeirra fyrirtækja, sem mest hafi af sparifé þjóðarinnar. Mér er satt að segja ekki ljóst, hvernig þessir hv. þm., sem þetta frv. bera fram, hugsa sér annað en að rekstrarfé yfirleitt, sem bæði einstaklingar og félög hafa í sínum atvinnurekstri, sé annað en sparifé þjóðarinnar. Það er vitað að það fé, sem yfirleitt er notað til atvinnurekstrar, er sparifé, og það út af fyrir sig er ekkert nýtt. Er því engin ný ástæða fyrir hendi til þess að fara að setja þessi ákvæði, sem í frv. felast. Og það á, eftir því sem segir í grg. frv., að gera almenningi efnahagsreikninga þessara einstaklinga og félaga sem allra bezt kunna, og er það meira að segja tekið upp í 3. gr., að þeir, sem séu svo heppnir að skulda 50 þús. kr. eða meira um áramót, skuli borga svo og svo mikið fyrir birtingu reikninganna, og ágóðinn að renna til ríkissjóðs, ef hann verður einhver. Aftur á móti sagði hv. frsm. meiri hl. í framsöguræðu sinni, að þetta frv. sé sett gegn bönkunum, og ég held satt að segja, að það sé sanni nær, að sá sé tilgangur frv., frekar en að verið sé að hugsa um, að almenningur geti kynnt sér hag þeirra fyrirtækja, sem mest skulda. Það skiptir sjálfsagt minnstu máli fyrir flm. þessa frv. Og í nál. meiri hl. segir, að ekki sé furða, þótt þessar stofnanir, sem umsagnar var leitað til, beiti sér á móti slíkri löggjöf sem þessari, þar sem hún sé sett á móti þeim. Sama kom fram á nefndarfundi, þegar þetta mál var til umræðu, að hv. frsm. sagðist ekki vera í vafa um, að þessar stofnanir, bankarnir, verzlunarráðið og Vinnuveitendafélagið, yrðu á móti þessu frv., vegna þess að það væri sett á móti þeim. Eins og ég gat um áðan, þá má skipta þeim aðiljum, sem frv. þetta nær til, í tvo flokka; annarsvegar hlutafélög, samvinnufélög og kaupfélög, auk opinberra stofnana, og hinsvegar einstaklinga. Hv. flm. sagði, að erlendis væri löggjöf, sem skyldaði aðilja til þess að birta efnahagsreikninga þeirra stofnana, sem væru opinberar, og þeirra hlutafélaga, sem byðu hlutafé sitt út almenningi til kaups. Og þetta er rétt. En hann sagði líka, að hér með þessu frv. væri slíku ekki til að dreifa. Samt hefir hann ekki hikað við að setja í grg. þessa frv., að löggjöf eins og þessi, sem hér er gert ráð fyrir, væri gildandi á Norðurlöndum. En þetta er ekki rétt. Slík löggjöf er ekki til á Norðurlöndum. Það er hinsvegar allt annað mál með hlutafélög, samvinnufélög og opinberar stofnanir, þó að þær verði að birta efnahagsreikninga sína. Það er ekki nema eðlilegt með stofnanir eins og póst og síma og banka, að þær verði að birta reikninga sína, þar sem þær eru alþjóðareign og hver einstaklingur því þar raunverulegur meðeigandi, ef svo mætti að orði kveða, og á því að sjálfsögðu fullan rétt á því að hafa aðstöðu til þess að fylgjast með rekstri þeirra. Sama má segja um samvinnufélög og kaupfélög, þar sem samkvæmt íslenzkum lögum litlar eða engar hömlur eru lagðar við því, að einstaklingar gerist meðlimir slíkra félaga og taki þá um leið á sig fjárhagslegar skuldbindingar, án þess jafnframt að þekkja fjárhag þeirra, nema gegnum þá efnahagsreikninga, sem birtir kunna að vera. Slíkir meðlimir eiga fyrst og fremst rétt til að sjá efnahagsreikningana, en aðrir eiga það líka, vegna þess að þeir hafa aðstöðu til þess að verða meðlimir, hvenær sem er, og þurfa því að hafa aðgang að því að fá að vita, hvernig rekstri slíkra fyrirtækja liður. - Sama er að segja um hlutafélög, þar sem almenningur getur, án þess að við séu lagðar nokkrar hömlur, gerzt meðeigandi í fyrirfækjum með því að kaupa hlutabréf. Flest hlutafélög hér á landi hafa engar hömlur við innlausn bréfa til félaganna sjálfra, og flest hlutabréfin eru handhafabréf og hljóða því ekki á nafn. Þau geta því gengið kaupum og sölum, hvar sem er, án þess að hægt sé að rekja þau frá manni til manns. Almenningur, sem þannig á kost á því að setja sína eign fasta með því að kaupa slík hlutabréf, á því fullan rétt á að fá að kynna sér fjárhagsafkomu slíkra félaga. Og að svo miklu leyti, sem þetta frv. hefði getað takmarkazt við þetta, þá hefði ég ekki verið á móti því. En það er hinsvegar ekki nein nauðsyn að samþ. þetta frv. þess eins vegna, því að það er þegar í lögum skylt að birta efnahagsreikninga allra hlutafélaga við hver áramót. Það má hinsvegar vel vera, að ekki sé gengið eftir þessu, en það er ekki löggjöfinni að kenna, heldur framkvæmdarvaldinu. Í 35. gr. hlutafélaganna eru ákvæði, sem skylda hlutafélög til þess að birta sína efnahagsreikninga, og með slíkri birtingu á almenningur aðgang að því hjá lögreglustjóra að sjá reikningana, og sá einstaklingur, sem vill kaupa hlutabréf, á þess vegna ekki að þurfa annað en að fara til lögreglustjórans, til þess að kynna sér efnahagsreikninga hlutafélaganna. Löggjöf eins og þessi, sem skyldar félög til þess að birta efnahagsreikninga sína, er þess vegna óþörf, því að almenningur hefir ekki neitt greiðari aðgang að því að kynna sér afkomu slíkra félaga, þó að reikningar þeirra séu t. d. birtir í Lögbirtingablaðinu, heldur en með því að fara til lögreglustjóra og kynna sér þá þar. Ég mundi hinsvegar vera því meðmæltur, ef hv. frsm. vildi beita aðstöðu sinni til þess að ganga eftir því, að þeim lögum væri framfylgt sem þegar eru til um þetta efni. En það bætir vitanlega ekkert úr skák, þó að sett séu ný lög um sama efni, ef hvorugum er framfylgt. Það er þess vegna hreinn misskilningur hjá meiri hl. n. og hv. flm. þessa frv., þegar þeir blanda saman þessu tvennu: annarsvegar skyldunni til þess að birta efnahagsreikninga opinberra stofnana og hlutafélaga og hinsvegar skyldunni til þess að birta efnahagsreikninga einstaklinga. En að því er það snertir, þá eru líka tvö atriði, sem koma til greina eftir frv., sem sé það aðhald, sem á að fást með slíkri löggjöf sem þessari gagnvart bönkunum og öðrum lánveitendum, og svo hinsvegar það, hvað ávinnst gagnvart þeim einstaklingum. sem eru lántakendur og skulda þessa upphæð, 50 þús. kr. eða meira, við hver áramót, og hvaða nauðsyn sé á því að láta birta slíka efnahagsreikninga opinberlega. Eins og hv. frsm. gat um, þá taldi hann, að þessi löggjöf væri sett gagnvart bönkunum, og það held ég, að sé meiningin, þó að annað standi í grg. frv. Nú hefir það verið svo, að öll fjárhagsmálefni einstaklinganna væru þeirra einkamál, og er þessu ákaflega víða slegið föstu í íslenzkri löggjöf, þar sem m. a. er lögð rík þagnarskylda á þá opinberu embættis- og sýslunarmenn, sem vegna aðstöðu sinnar hafa möguleika til þess að kynnast efnahag manna. Ef hinsvegar þetta frv. yrði að lögum, þá er þessi leynd. sem hver einstaklingur annars hefir fullan rétt til, að sé yfir hans fjárhag, að engu orðin. Hér virðist mér vera komið inn á sjónarmið kommúnismans, sem að sjálfsögðu gerir kröfu til þess, að engin leynd sé yfir afkomu hvers einstaklings, heldur sé það almenningseign eins og hvað annað. En þetta getur ekki samrýmzt því þjóðskipulagi, sem við annars lifum við, sem sé því, að einkarekstur og einstaklingsréttur sé viðurkenndur og að eignarrétturinn sé samkvæmt stjórnarskránni friðhelgur. Ég hygg, að það þurfi ekki að fara fleiri orðum um það, hvers virði það sé einstaklingnum að mega hafa sinn atvinnurekstur og sína fjárhagsafkomu nokkurnveginn í friði, að hann þurfi ekki að birta sinn „status“ opinberlega og lenda undir „kritik“ pólitískra andstæðinga í blöðum og á mannfundum. Þessi réttur einstaklingsins til þess að mega hafa sína fjárhagsafkomu út af fyrir sig er óumflýjanlega bundinn við það lánstraust, sem einstaklingurinn nýtur. Þessi réttur er bundinn við það lánstraust, sem einstaklingurinn hefir hjá bönkum og öðrum einstaklingum. Styrkasta stoð þess manns, sem vill vinna upp fyrirtæki sitt, er tiltrú almennings, og sannast sagt eru fæst fyrirtæki hér svo vel stæð, að þau séu fær um að standa af sér illkvittnislegar dylgjur og árásir að því er snertir fjárhagsafkomu þeirra. Og þessi réttur einstaklinga og fyrirtækja til að vera varinn fyrir slíkum árásum er ekki minna virði en önnur stór veð, sem hægt er að setja fyrir skuldum. Væri það einkennilegt, ef Alþingi vildi fara að gangast fyrir því, að þessari stoð undir lánstrausti manna yrði kippt burt. Þessi eign manna ætti ekki síður að vera varin af stjórnarskránni en aðrar eignir. Afstöðu manna til einstaklingsfyrirtækja getur þetta frv. ekki breytt nema til hins verra. Það getur ekki orðið til neinnar styrktar manni, sem berst við fjárhagslega örðugleika, að fjárhagsafkoma hans sé rædd í blöðum og á mannamótum. Þess vegna hlýtur eina sjónarmiðið, sem miða verður við, þegar um þetta frv. er rætt, að vera það, hvort hér sé um að ræða nauðsynlegt aðhald gagnvart bönkunum, eins og hv. frsm. hélt fram. En ef um það væri að ræða, þá væri þetta mjög óeðlileg leið til eftirlits með bönkunum. Bankaráð, sem skipað er af Alþingi, á að hafa á hendi þetta eftirlit. Þannig hafa allir pólitískir flokkar aðstöðu til að gagnrýna gerðir bankanna á þeim grundvelli. Auk þess eru skipaðir endurskoðendur og bein endurskoðunardeild, sem stendur undir bankaráði, og eiga þessir aðiljar að hafa eftirlit með bankastj. En ef þetta þykir ekki nægja, ætti hið opinbera að skipa sína trúnaðarmenn til frekara eftirlits. Sú leið hefir verið farin annarsstaðar, þar sem bankar hafa verið settir undir opinbert eftirlit. Það lætur að líkum, að almenningur hefir ekki aðstöðu til að dæma um, hvort einhver lánveiting er réttmæt eða ekki. Almenningur hefir ekki einu sinni aðstöðu til að meta þau veð, er standa á bak við lánveitingar, né aðrar aðstæður. Hann getur ekki kynnt sér það, hvort fyrirtæki eigi fyrir skuldum, jafnvel þó að það kunni að hafa verið rekið með tapi, og hvort það eigi rétt á láni eða ekki. En hvað leiðir það af sér, ef almenningur fær í hendur gögn um þessi mál, sem pólitískir aðiljar nota sér eftir mætti til að níða þá menn. sem í hlut eiga? Það er auðvitað, að almenningur hefir undir slíkum kringumstæðum engin tök á að mynda sér óhlutdræga skoðun um málin. Það eru því auðvitað yfirvöld bankanna, sem dæma eiga um þetta og þvílíkt, en ekki almenningur, sem fer eftir illgirnislegum pólitískum blaðadeilum um málin. Hvorki meiri hl. allshn. né hv. flm. hefir dottið í hug að færa fram þau rök, að birting efnahagsreikninga væri nauðsynleg vegna þess, að lánsstofnanirnar fengju ekki í hendur næg gögn frá umsækjendum lána, er upplýstu um lánsþörf þeirra. Þeir, sem skipta við bankana, munu aldrei neita þeim um slíkar upplýsingar. Á það má líka benda, að bankarnir og stj. þeirra hafa og verða að hafa persónuleg kynni af mönnum þeim, sem hafa með höndum hinn margvislega atvinnurekstur í landinu. Bankastjórarnir, sem verða að vera kunnugir þessum málum, verða að taka ákvarðanir sínar eftir þessum kynnum sínum. Það getur verið ástæðan til, að þetta eða hitt lánið er veitt, sem almenningur getur ekki dæmt um hvort rétt hafi verið að veita eða ekki. Hér á landi gilda mjög ströng l. um gjaldþrotaskipti. Maður, sem ekki á fyrir skuldum og ekki virðist hafa líkur til að geta unnið sig upp í bráð, verður að gefa upp bú sitt til gjaldþrotaskipta. Menn geta því gert sér í hugarlund, hvernig færi, ef menn yrðu almennt að birta efnahagsreikninga við áramót, þar sem allt yrði t. d. miðað við lægsta fasteignamatsverð, en ekki kaupverð, sem oft og tíðum er margfalt hærra, þannig að niðurstaða reikningsins yrði miklu verri en vera ætti í raun og veru. Hvernig yrði aðstaða þeirra manna, sem birtu slíka efnahagsreikninga, miðaða við fasteignamatsverð, og reyndust því ef til vili ekki eiga fyrir skuldum? Þá gætu pólitískir andstæðingar þeirra vitnað til l. því til sönnunar, að þeir væru skyldir að gefa sig upp til gjaldþrotaskipta. Lánstraust þessara manna væri þar með eyðilagt. Í frv. er gert ráð fyrir því, að einstaklingar eða félög, sem skulda bönkum 50 þús. kr. eða meira, skuli birta þessa efnahagsreikninga, en í brtt. er lágmarkið ákveðið 100 þús. kr. Það verður að teljast undarlegt, að þeir, sem frv. sömdu, skuli hafa látið sér detta í hug að miða þessa skyldu við skuldarupphæðina eina, því að þar með er vitanlega enginn mælikvarði fenginn fyrir því, hversu vel skuld er tryggð. Hv. þm. þurfa ekki annað en að líta hérna út um gluggann á þær fasteignir, sem standa umhverfis Austurvöll og munu vera að verðmæti nálægt 100 þús. kr. hver. Væri t. d. mikil hætta fyrir Landsbankann að lána 100 þús. kr. út á Reykjavíkur apótek? Nei, því að tryggingin, sem að baki stendur, er aðalatriðið. Jafnvel þó að finna mætti einhver rök fyrir því, að nauðsynlegt sé að láta birta efnahagsreikninga - sem ég finn reyndar ekki - þá er þó þessi grundvöllur áreiðanlega skakkur. Það er eins og Landsbankinn segir í fskj. því, sem fylgir áliti minni hl. allshn., með leyfi hæstv. forseta: „Í öðru lagi er miðað við kr. 50000.00 skuldarupphæð samtals, án þess að aðrar aðstæður séu teknar til greina. Tvö sjónarmið gætu komið hér til greina: Annaðhvort að fyrirtækinu væri lánað svo mikið til móts við eigið fé þess, að lánið gæti talizt ótryggt af þeirri ástæðu, eða að stofnunin, sem lánaði, veitti einum viðskiptamanni svo stór lán, að örlög hennar væru komin undir örlögum skuldunautsins, svo að hún hefði ekki frjálsa aðstöðu til að kippa að sér hendinni“. Hvorugt þessara sjónarmiða getur komið hér til greina. Því neitar sjálfsagt enginn, að íslenzkir atvinnuvegir eru mjög áhættusamir, og annars myndu vextir þeir, sem atvinnuvegirnir verða að greiða af lánsfé sínu, ekki vera eins gífurlegir og raun er á. Ég hygg það ekki geta verið tilgang Alþingis að draga úr því, að menn hætti fé sínu í atvinnuvegina. Og hinu verður þá ekki neitað, að þessir atvinnuvegir eru ekki síður áhættusamir, þó að þetta frv. næði samþykki, nema síður sé, því að þá er sú trygging horfin, sem hjálpað hefir mörgum, sem sé lánstraustið og tiltrú almennings. En ef það á að koma ofan á hina örðugu tíma, að þessir menn séu hundeltir og það úrskurðað, að þeir eigi bókstaflega ekki fyrir skuldum, þá er lánstraustið tapað og atvinnuvegirnir þar með orðnir erfiðari og áhættusamari en áður. Ég mun svo ekki hafa um þetta fleiri orð. En ég tel, að ef þeir, sem standa að frv., og meiri hl. hv. allshn. telja við þurfa að ráðast á stj. bankanna, þá eigi að gera það á meira viðeigandi hátt en þennan - því að frv. er í rauninni ekki annað en dulbúin árás á stj. bankanna. En ef svo er, þá eiga hv. þm. stjórnarflokkanna að vera menn til að kannast við það og gera ráðstafanir til að svipta þessa menn völdunum og taka jafnframt á sig ábyrgðina á því.



Ég er flm. að þessu frv. og vil því fara um það nokkrum orðum. Hv. allshn. sem fékk frv. til athugunar, er klofin, og hafa frsm. beggja n. hlutanna gert grein fyrir afstöðu þeirra. - Viðvíkjandi nál. meiri hl. á þskj. 139 vil ég taka það fram, að ég hefi ekkert við að athuga brtt. þær, sem meiri hl. vill gera á frv. 1. brtt. er þess efnis, að miða skuli skyldu til að birta efnahagsreikninga við 100 þús. kr. skuld, í stað 50 þús. kr. Það má alltaf um það deila, við hvaða upphæð sé rétt að miða, en ég fyrir mitt leyti get vel fallizt á að miða við hærri upphæðina, fyrst um sinn a. m. k., eða þar til nokkur reynsla er fengin. Minni hl. allshn. hefir skilað nál. á þskj. 146, og frsm. þess nefndarhluta, hv. 8. landsk., hefir skýrt málið frá hans sjónarmiði. Vil ég víkja nokkrum orðum að afstöðu hv. minni hl. Minni hl. bendir á, að hér á landi séu bankarnir háðir eftirliti trúnaðarmanna Alþingis og almennings, þar sem séu bankaráðin, þannig séu þeir aftur háðir eftirliti fjmrh., og sé þetta næg trygging gegn óvarlegum lánveitingum. Þess vegna sé óþarft að skylda fyrirtæki til að birta efnahagsreikninga. Það er rétt, að Alþingi hefir yfirstj. bankamálanna í raun og veru, t. d. með kosningu bankan. Landsbankans. En ég sé ekki, að þetta geti verið ástæða fyrir því, að fallið sé frá þeirri skoðun, sem fram kemur í frv. og grg. þess. Mætti þá eins segja, að óþarfi væri að birta opinberlega reikninga ríkissjóðs og ríkisstofnana, af því að Alþingi og þingflokkarnir hefðu hvort sem væri aðstöðu til að kynna sér þá reikninga. Má t. d. benda á endurskoðun landsreikninganna, sem falin er mönnum úr öllum þingflokkum, og rekstrarráðin, sem skipuð eru mönnum úr öllum flokkum þingsins og hafa eiga eftirlit með rekstri þessara stofnana. Hinsvegar hefir það ekki komið fram hjá hv. minni hl., að hann telji óþarft að birta reikninga þessara stofnana. Við teljum því rétt, að fyrirtæki einstaklinga, sem skulda bönkum og sjóðum mikið fé, séu engu síður skylduð til að birta efnahagsreikninga sína, þrátt fyrir það, þó að trúnaðarmenn Alþingis hafi aðstöðu til að fylgjast nokkuð með þeim. Þetta er sjálfsagt, því að bankarnir eru að mestu leyti eign ríkisins og reknir á þess ábyrgð. Í nál. minni hl. segir svo, að það geti talizt rétt að birta efnahagsreikninga kaupfélaga og samvinnufélaga á sama hátt og hlutafélaga, þar sem engar hömlur séu á það lagðar, að almenningur gerist þátttakandi í þessum félagsskap og taki á sig fjárhagslegar skuldbindingar í því sambandi, en þessu sé ekki til að dreifa með fyrirtæki einstaklinga. Nú er öllum ljóst, að því er snertir samvinnufélög, að menn, sem vilja gerast félagar þar, eiga kost á að kynnast hag þeirra. Reikningar samvinnufélaganna standa æfinlega opnir öllum þátttakendum í þeim félagsskap. En þrátt fyrir það álítum við flm., að rétt sé að setja l. um það, að reikningar þessara félaga skuli birtir, ef þau skulda ákveðna upphæð, vegna þess að það eru vitanlega margir aðrir, sem hafa viðskipti við samvinnufélögin, heldur en eigendur þeirra, eins og fjöldi manna hefir viðskipti við einstaklingsfyrirtækin, án þess að eiga kost á að kynnast hag viðkomandi fyrirtækis. Ég vil taka undir það, sem frsm. meiri hl., hv. 1. þm. Rang., benti á, að hefðu slík l. verið í gildi hér síðustu áratugina, mætti gera ráð fyrir, að töp lánsstofnana og einstakra fyrirtækja væru ekki eins mikil og þau hafa orðið, því að með þessu hefði skapazt aðhald fyrir stj. bankanna. Það eru ekki eingöngu lánsstofnanirnar, sem hafa tapað. Það er vitanlegt, að í mörgum tilfellum hefir fjöldi manna, sem hafa átt innstæður hjá einstökum fyrirtækjum, tapað þar allverulegum fjárhæðum, og margir þeirra hafa ekki verið það vel efnum búnir, að þeir mættu við stórum töpum. Maður getur búizt við, að það hefðu ekki orðið eins mikil brögð að þessu, hefðu slík l. verið í gildi og hér um ræðir.

Menn hafa líka tapað á kaupfélögunum

. Þá segir hér í nál. minni hl., að fjárhagsmálefni hvers einstaklings séu og eigi að vera hans einkamál. Ég vil ekki bera á móti þessu, þ. e. a. s., ef viðkomandi einstaklingur er að fara með sitt eigið fé, enda er ekki farið fram á það í frv. því, sem hér liggur fyrir, að skylda þá til að birta reikninga um sinn efnahag. Hv. 8. landsk. þm. sagði, að það væri vitað mál, að allt það fé, sem fyrirtækin hafa í rekstri sínum, væri í raun og veru sparifé landsmanna og hafi alltaf verið það, þannig, að það væri engin ástæða til þess nú að fara að birta efnahagsreikninga. Út af þessu vil ég vísa til þess, sem ég hefi áður sagt, að gera mætti ráð fyrir, að betur hefði farið að ýmsu leyti hjá okkur, ef þessi ákvæði hefðu verið í l. Þá telur hv. þm. það mjög varhugavert –og sama kemur fram í áliti stjórnar Landsbankans -. að fyrirtækin eigi að borga fyrir birtingu efnahagsreikninga. Ég fæ ekki séð, að það sé neitt athugavert í sjálfu sér með þau fyrirtæki, sem njóta þeirra hlunninda að fá lánsfé í svo stórum stíl sem hér er um að ræða, þótt þau yrðu að kosta að einhverju leyti birtingu efnahagsreikninga, því að þar getur ekki orðið um stór útgjöld að ræða. Ég get heldur ekki verið sammála hv. 8. landsk. um það, að hér sé allt öðru máli að gegna um hlutafélög, samvinnufélög og opinberar stofnanir heldur en fyrirtæki einstakra manna. Ég vil benda á það, að fjvn. Alþingis hefir nú að undanförnu gert sér mikið far um að kynnast hag og rekstri allra þeirra fyrirtækja, sem ríkinu eru viðkomandi. Og n. hefir krafizt mjög greinilegra skýrslna frá þessum stofnunum um allt, sem viðkemur rekstri þeirra, og ég get tekið það fram, að flokksbræður hv. 8. landsk. í fjvn. hafa gengið ríkt eftir því, að reikningar þessara stofnana væru greinilega sundurliðaðir, og er ég sízt að lasta þá fyrir það. En ég fæ ekki skilið, hvers vegna þeir hv. þm., sem standa að þessu áliti minni hl., telja það svo ákaflega óeðlilegt að fara fram á, að aðeins efnahagsreikningar, og í sumum tilfellum einstaka atriði úr rekstrarreikningum þeirra fyrirtækja, sem hafa fengið stórfé að láni hjá þeim lánsstofnunum, sem ríkið ber að mestu leyti ábyrgð á, skuli birtir opinberlega. Það hefir verið að því vikið, að í l. um hlutafélög væru ákvæði, sem gerðu þeim skylt að birta aðalatriðin úr reikningum sínum. Ég hefi ekki kynnt mér, hvernig þessi ákvæði eru, og veit því ekki, hvort þau gætu að öllu leyti komið í stað þess, sem lagt er til í frv. Hv. 8. landsk. þm. óttast, að birting efnahagsreikninganna myndi verða til þess, að andstæðingar ýmsra þeirra manna, sem þyrftu að birta sína reikninga, myndu nota það til árásar á viðkomandi menn og fyrirtæki þeirra, og talaði hv. þm. um róg og níð í því sambandi, sem gæti orðið mörgum hættulegt. Það getur vel verið, að hv. 8. landsk. hafi dottið í hug dæmi, sem nefna má um þetta. Ég minnist þess, að það hefir komið fyrir oftar en einu sinni, að andstæðingar S. Í. S. hafa ráðizt hatramlega á það og talið sig hafa ástæðu til þess af upplýsingum, sem fram hafa komið hjá þessu fyrirtæki, þegar það hefir birt efnahagsreikninga sína. Þetta hefir að vísu ekki gert því fyrirtæki neitt til, vegna þess að árásirnar hafa ekki verið á rökum reistar. Geri ég ráð fyrir, að eins myndi fara hér. Það mun standa, sem heilbrigt er, en hitt, sem er sjúkt, má gera ráð fyrir, að falli. Og ég er þeirrar skoðunar, að það eigi líka að gera það. Hv. 8. landsk. telur óheppilegt að miða birtingarskylduna við ákveðna skuldarupphæð, þar sem skuldarupphæðin sé enginn mælikvarði á það, hvernig fyrirtæki séu stæð. Ég er honum sammála um það, að margt annað geti komið til greina. En ég vil spyrja, við hvað eigi að miða, ef ekki þetta. Ég hefi ekki orðið var við, að minni hl. allshn. hafi bent á neitt, sem eðlilegra er að miða við. Hv. þm. talaði um það í lok ræðu sinnar, að hér væri um að ræða dulbúna árás á bankana. Ég vil þá spyrja hann, hvort það sé ekki eins dulbúin árás á ríkisstj., að það skuli vera ákveðið, að reikningar ríkissjóðs, margendurskoðaðir, og allra ríkisfyrirtækja skuli birtir opinberlega. Ég sé ekki, að þar sé neinn munur á. Hv. 8. landsk. talaði um það, að eignarrétturinn sé friðhelgur samkvæmt stjórnarskránni og eigi að vera það. Þetta er rétt, enda erum við með flutningi þessa frv. ekki að raska því og munum aldrei deila um það, að eignarrétturinn sé friðhelgur. En það, sem okkur greinir á um. er, hvort skuldarétturinn eigi að vera friðhelgur eða ekki.

Þá ætla ég að víkja að tveimur atriðum í umsögn þeirri, sem tveir af bankastjórum Landsbankans hafa sent í sambandi við þetta frv. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það er nú almennt viðurkennd regla, þar sem einstaklingsréttur og einkarekstur er viðurkenndur, að fjárhagsmálefni hvers og eins séu fyrst og fremst hans einkamál“. Það er engu líkara en að þessir menn vilji gefa það í skyn, að svo framarlega sem þetta frv. verður að l., sé einkarekstrinum stofnað í hættu og eignarrétturinn muni verða afnuminn. En það, sem hér er um að ræða, er aðeins þetta, að tryggt verði, að þjóðin hafi sjálf einhvern rétt yfir sínum málum og sínu fé. Ég er ekki fjarri því, að það sé hugmyndin hjá þessum bankastjórum, að í raun og veru sé Landsbankinn þeirra einkaeign, sem komi öðrum lítið við, a. m. k. virðist mér það liggja á bak við setningu eins og þessa: „Nú er ekkert við því að segja, að þeir, sem lánveitingum stjórna úr bönkum og sjóðum, og sem í mörgum tilfellum eru trúnaðarmenn hins opinbera, séu eftirliti háðir“. Það er eins og það sé einhver náð, að hið opinbera skuli mega hafa eftirlit með þessum mönnum. En sú reynsla, sem íslenzka þjóðin hefir haft af bankarekstri, er sannarlega ekki þannig, að vanþörf sé á því, að meira eftirlit verði haft þar framvegis en verið hefir á undanförnum áratugum, enda er það vitað, að í hvert skipti, sem því er hreyft, að gera það eftirlit strangara, þá er uppi fótur og fit og allt gert til að hindra það. Þá er ennfremur talað um það í þessu áliti, að í Landsbankanum sé sérstök endurskoðunardeild, sem sé algerlega undir stjórn bankaráðsins. Það hefir sannarlega ekki veitt af þessu. og þrátt fyrir þetta virðist ganga erfiðlega að fá upplýst ýms dularfull fyrirbrigði, sem hafa gerzt í þessari stofnun. Mér finnst því fjarri því, að þessir herrar geti sett sig á háan hest, þegar sá flokkur, sem að þessu frv. stendur, fer fram á, að þjóðin fái að hafa meira eftirlit með því, hvernig lánveitingum bankanna er hagað. Bankarnir eru eign þjóðarinnar, sem hún á kröfu til að fá að vita, hvernig er stjórnað. Hv. 8. landsk. minntist á það í lok ræðu sinnar, að það væri í raun og veru miklu eðlilegra af flm. að ráðast á stjórnir bankanna beinlínis og svipta bankastjórana völdum. Ég get verið honum sammála um, að það væri engin vanþörf á því. Og það mætti fara að athuga það spursmál, hvort þjóðin hefir efni á því að láta þessa óstjórn í Landsbankanum viðgangast. En víst er um það, að fyrirkomulagið á lánveitingum frá þessari stofnun er meir en lítið rotið, ef hún þolir ekki, að efnahagsreikningar séu birtir. Og þeir, sem tala um birtingu efnahagsreikninga sem stórhættulega ráðstöfun, virðast a. m. k. sjálfir viðurkenna, að þeir viti um nokkuð mikla fjármálaspillingu þarna á bak við, sem hættulegt væri, að kæmi í ljós. Enda talaði hv. frsm. minni hl. ekki um annað heldur en einmitt þetta, hvað það myndi gert að miklu umtalsefni, ekki sízt í blöðunum, hvernig ástandið væri hjá þessum fyrirtækjum, sem samkvæmt frv. eiga að birta reikninga sína. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að þetta frv. er fram komið, og mun ég standa með því og vona, að það nái samþykki.



Ég flyt hér brtt. ásamt hv. 7. landsk. um, að upp í 5. gr. þess frv., sem hér liggur fyrir, séu tekin ákvæði um, að vegamálastjóri sé fyrst um sinn vatnamálaráðunautur ríkisstj., og að mælingar, kostnaðaráætlanir og annar undirbúningur skuli framkvæmt á skrifstofu vegamálastjóra og af fastlaunuðum verkfræðingum vegamálaskrifstofunnar. Vegamálastjóri er vatnsvirkjunarráðunautur ríkisstj. og hefir haft á hendi undirbúning svipaðan þessum, og það, sem unnið hefir verið að þessum málum, hefir verið framkvæmt á hans skrifstofu. Þess vegna þykir okkur flm. rétt, að tekið sé inn í frv. ákvæði um, að þetta fyrirkomulag skuli haldast fyrst um sinn, og að verkefnum séu með því móti tryggðir starfskraftar, sem byggðir eru á þekkingu og reynslu. Virðist okkur, að rétt sé að kveða svona á í frv., svo að það komi skýrt fram, að þetta sé tilætlunin. En eins og þessi gr. frv. er nú, er ekkert að þessu víkið sérstaklega.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það eru örfá orð út af því, sem fram kom við 1. umr., þó að nú sé orðið nokkuð langt síðan. Í frv. er ekki ákveðið, að ríkið skuli byggja ákveðnar rafveitur eða línur út frá Soginu, sem þó er gert ráð fyrir aukalínu frá. En hv. þm. Borgf. kom inn á það við 1. umr., að hann teldi sjálfsagt, að stöðin við Andakílsárfossa kæmi undir ákvæði frv., úr því að gert væri ráð fyrir línu frá Soginu, en ekki væri vitað, hvort Akranes og Borgarnes fengju rafmagn. Í sambandi við umræður um þetta mál er ekki hægt að slá neinu föstu um þetta atriði, og það vildi ég, að kæmi skýrt fram af minni hálfu, svo að menn vitni ekki til samþykktar þessa frv. um kröfur um stuðning við framkvæmdir á rafvirkjunum. Það kom fram í ræðu hv. 9. landsk., að mikið lægi á, að þessi rafveita frá Soginu kæmist í framkvæmd. Auðvitað er það mjög áriðandi frá sjónarmiði þeirra, er þetta svæði byggja. En ég vil, að það komi skýrt fram, að það er ekki hægt að slá neinu föstu um það nú, hvenær þessi lína verður byggð, og þar kemur fleira til greina en það eitt, hvort hægt verður að afla fjár til að reisa hana. Svo að fólkið geti notfært sér rafmagnið frá stöðinni, þarf það mjög mikið af nýjum tækjum, bæði eldavélar og önnur tæki. Við höfum orðið þess varir í sambandi við Sogsvirkjunina, hve innflutningur, sem stendur í óbeinu sambandi við hana, hefir reynzt mikill og þungur nú í þessum gjaldeyrisvandræðum. Þó að við ættum kost á lánsfé til að reisa alla þessa linu og orkustöðvarnar, þá þýðir ekki að leggja út í það, því að við myndum ekki hafa gjaldeyri til að afla þeirra tækja, sem fólkið þarf til að nota sér orkuna. Þess vegna verður þetta að koma á fleiri árum. Allar þessar línur og nýju rafstöðvar verða að koma á nokkrum árum, því að það má ekki hraða framkvæmdunum meira en svo, að hægt sé að fullnægja eftirspurninni á raftækjum. Þetta vildi ég benda sérstaklega á. Því er ekki hægt að spá neinu um það, hvernig framkvæmd þessa máls verður hagað.



Í sambandi við það, sem hæstv. fjmrh. sagði um það, að samkvæmt þessu frv. væri ekki hægt að slá neinu föstu um, hvaða stöðvar yrðu fyrst og fremst reistar, eða hvar byrjað yrði að leggja rafmagnið frá þeirri stöð. sem reist hefir verið fyrir Reykjavík við Sogið, þá vil ég taka fram, að með því, sem ég sagði um leið og ég benti á rafmagnsþörfina á Akranesi og Borgarnesi, meinti ég, að þá væri hvor leiðin, sem farin væri, fær samkvæmt þessu frv. Það getur heyrt undir ákvæði þessa frv., hvort heldur sem bætt væri úr þeirri þörf með því að reisa nýja stöð eða þá að rafmagnið væri tekið frá Soginu. Hitt datt mér ekki í hug, að með samþykkt þessa frv. væri að öðru leyti slegið föstu, hvar byrja ætti framkvæmdirnar. En nái þetta frv. fram að ganga, munum við þm. Borgarfjarðarhéraðs reyna að fá þingvilja fyrir því, að strax og fárhagslegir möguleikar væru fyrir hendi, þá yrði ráðizt í þá framkvæmd, sem leysa myndi þetta mál að því er snerti rafmagnsþörf Borgarfjarðarhéraðs. Á Akranesi er ekki nema um tvennt að gera til að fullnægja þessari þörf: annaðhvort að leiða þangað rafmagn frá Soginu eða Andakílsfossum, eða að ráðast í mikinn kostnað með kaupum á mótor til að stækka þá ljósastöð, sem nú er þar til og alls ekki fullnægir ljósaþörfinni, hvað þá heldur þörfinni til rafmagns handa iðnaði þar. Þar er nú komin verksmiðja og tvö stór frystihús, sem hafa mikla þörf fyrir betra og ódýrara rafmagn en hægt er að veita með kolakyntri stöð eða olíumótor. Þarna er brýn þörf, sem bæta þarf úr, auk þess sem línan til Borgarfjarðar myndi uppfylla þau skilyrði, sem sett eru í þessu frv., sem sé að líkur séu fyrir því, að rafmagnsframleiðslan geti borið sig, þar sem Akranes er fjölmennasta kauptúnið, og sveitirnar þar í kring myndu einnig hafa mikla þörf fyrir rafmagn, svo að allt virðist mæla með því, að hægt verði að standa undir þeim kostnaði, sem af slíkum framkvæmdum myndi leiða. því bar að skilja orð mín svo, að eftir frv. gæti þetta heyrt undir þær framkvæmdir, sem ríkið á að hafa með höndum, hvort heldur sem byggð yrði sérstök stöð eða rafmagnið leitt til þessara kaupstaða frá Soginu. Við hv. þm. Mýr. munum reyna að fá því framgengt, að ákvæði verði tekið upp um það, að í þessa framkvæmd verði ráðizt strax og fjárhagsmöguleikar virðast vera fyrir hendi. Á hvern hátt það yrði gert, hvort það yrði með þál. eða að það yrði tekið upp í fjárlfrv., hvað liggur beinast fyrir, þá munum við í þessu sambandi haga okkur eftir því, sem okkur virðist réttast og færast.

*Bjarni Bjarnason: Ég skal ekki eyða löngum tíma í að tala um, hverjir hafi mesta þörf fyrir að fá rafmagn til sín. Ég býst við, að alstaðar, þar sem kostur er á að fá það, sé nauðsynin hin sama. En í 5. gr. frv. er gerð grein fyrir, á hverju framkvæmdir þessa máls skuli byggðar, þ. e., að þar skuli byrjað, sem bezt útlit er með fjárhagslega afkomu. Nú veit ég ekki, hvaða orkuveitur það verða, en eins og nú standa sakir, þá er erfitt um gjaldeyri, og því virðist mér eðlilegt, að þær veitur verði teknar fyrstar, sem minnst kosta, þ. e. a. s. þær, sem næstar eru, og vil ég vona, að útkoman verði sú, að byrjað verði á veitunni fyrir Eyrarbakka og Stokkseyri, eins og eðlilegt væri. Ég nefni þetta vegna þess, sem hv. þm. Borgf. sagði um Akranes, en það er harla lítill munur á fólksfjölda á Akranesi og Eyrarbakka og Stokkseyri til samans. Það er vitanlega mjög bagalegt, að ekki skuli nú þegar vera hægt að byggja orkuveitur fyrir Eyrabakka og Stokkseyri. Eftir þeim upplýsingum. sem ég hefi fengið, myndi þurfa að flytja inn efni til þeirrar stöðvar fyrir 140 þús. kr. fob., hinn kostnaðurinn er flutningsgjöld, tollur og vinna. Viðvíkjandi brtt. þeirri, sem hv. þm. Borgf. og hv. 7. landsk. hafa borið fram, þá sé ég ekki ástæðu til að fara að festa það í l., að vegamálastjóri skuli vera vatnamálaráðunautur ríkisstj. Hann er það nú, og ég veit ekki til, að nein ósk hafi komið fram um breytingu á því, en till. mun hafa verið fram borin í því augnamiði að verða til sparnaðar. Til þess að hún nái þeim tilgangi sínum, finnst mér vanta dálítið í hana, sem sé það, að eftir „vegamálaskrifstofan“ komi: án sérstaks endurgjalds, - og mundi þá till. hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: „Vegamálastjóri er fyrst um sinn vatnamálaráðunautur ríkisstjórnarinnar, og skulu mælingur þessar, kostnaðaráætlanir og annar undirbúningur framkvæmdur af honum og fastlaunuðum verkfræðingum vegamálaskrifstofunnar án sérstaks endurgjalds, eftir því sem þeim vinnst tími til frá öðrum störfum“. Ég mun því leggja fram þessa skrifl. brtt.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 2. þm. Árn. við brtt. á þskj. 175. - Það þarf tvennskonar afbrigði, þar sem till. er skrifleg og auk þess of seint fram komin.

*Eiríkur Einarsson: Ég skildi ræðu hæstv. fjmrh. svo, að hann vildi vísa af höndum ríkisstj. allri ábyrgð á framkvæmdum samkv. till. þeim, sem hér um ræðir, og skil ég það fyllilega. En ég vil nú gera það að spurningu minni, til að það komi sem skýrast fram, hvað það er, sem liggja á til grundvallar beinum framkvæmdum þessa máls. Ég skil það, að það lagaákvæði, sem hér er um að ræða, felur í sér svo stórkostlegar framkvæmdir, að ekki er hægt að hefjast handa þar um, nema sérstakar fjárveitingar komi til í fjárlögunum. En ég skil líka, hve mikil þörf er á línunum til hinna nálægari staða, þar sem fullkominn rafmagnsskortur er yfirvofandi, ef ekkert er að gert, og þar til því er mótmælt, skoða ég þá sem rétta aðilja til að óska eftir skjótum framkvæmdum sér til handa, ef fjárlagaheimild fæst. Ég heyrði, að hæstv. fjmrh. talaði, eins og skylt er, um þau sérstöku gjaldeyrisvandræði, sem nú eru fyrir höndum í sambandi við að útvega nauðsynleg tæki til rafmagnsnotkunar. Ég skil vel, að það fer ekki svo lítill gjaldeyrir í það. En því fremur sem þessi ástæða er fyrir hendi, er nauðsynlegt, þegar áhugi er fenginn fyrir framkvæmdum í þessu efni, að fyrirframáætlanir liggi fyrir hendi, svo að það verði sem skýrast fyrir þeim, sem með málin eiga að fara, hvers megi vænta og eftir hverju megi óska á næstu árum, og hvað þarf að útvega af efni, því að slíkar framkvæmdir koma ekki af sjálfu sér. Ég vil taka það fram út af því, sem hv. þm. Borgf. var að tala um óskir og þarfir Borgarfjarðarhéraðs, og þá sérstaklega kauptúnanna þar, að það er ófært að blanda því inn í umr. hér, hvar þörfin sé mest. Það verður ekki annað en þóf, og niðurstaðan fer þá eftir kappi flytjandans, ef það á að leiðast inn í umr. Ég álít, að ekki eigi að svara fyrirspurnum um það, hvar eigi að hefjast handa, eftir öðrum reglum en þeim, hvar skilyrði eru bezt fyrir hendi. Ef fulltrúi eins héraðs fer öðrum fremur að hefjast handa um slíkar ákvarðanir hér á Alþ., þá virðist mér, að það hljóti að leiða til þess, að þeir, sem hafa áhuga fyrir samskonar framkvæmdum annarsstaðar, hljóti einnig að koma fram með sínar kröfur. Þegar hv. 7. landsk. svaraði fyrirspurn minni um það, hvort hann áliti ekki, að tiltækilegast væri að byrja þar, sem skilyrði virtust bezt fyrir hendi, þá svaraði hann því játandi, enda virðist það sjálfsagt, að byrjað verði þar, sem rafveita ber sig bezt. Þetta er gott að heyra, en ég vil fella nokkuð inn í það til viðbótar, sem mér finnst frá mínu sjónarmiði, að ekki megi vanta í slíkt svar: að byrjað verði ekki einasta þar, sem rafveita mundi bera sig bezt, heldur þar, sem framkvæmdin yrði einnig ódýrust og auðveldust. Af þessu hvorutveggja verður að hafa hliðsjón, þegar skorið er úr um þetta mál. Að síðustu vil ég minnast á brtt. þá, sem liggur fyrir á þskj. 175. Mér finnst ekki nema góðra gjalda vert, að sú brtt. og skrifl. brtt. frá hv. 2. þm. Árn. eru komnar fram, og virðast þær miða að sparnaði. Ég álít einnig eðlilegt að fela vegamálaskrifstofunni að hafa þetta mál með höndum, bæði vegna þess kunnugleika, sem vegamálastjóri hefir á vatnamálum, og svo virðist það vera til sparnaðar. En samt má ekki horfa svo mjög í kostnaðinn, að málið njóti ekki þeirrar fagmannsumsjónar, sem það krefst. Ég býst við, að vegamálastjóri sé þess umkominn að veita málinu handleiðslu, og ég hefi góða trú á honum til þess, en þar sem sérfræðinga þarf til, má ekki vila fyrir sér að hafa þá með í ráðum.



Það er síður en svo, að ég hafi nokkuð að athuga við hina skrifl. brtt., sem fram er komin frá hv. 2. þm. Árn., því að það var meining okkar, að ekki fengist aukagreiðsla fyrir þetta, sem starfsmenn vegamálaskrifstofunnar eiga að vinna í sínum launaða starfstíma, enda álít ég, að það komi skýrt fram í till. okkar, þar sem segir, að vinna skuli þetta eftir því, sem tími vinnist til frá öðrum störfum. En ég hefi síður en svo á móti því, að þessu sé bætt inn í till., þótt við ætluðumst til, að hitt nægði. Það er alveg rétt, að það á ekki við hér að fara út í meting um það, hvar þetta eigi að koma fyrst til framkvæmda. Og að ég fór að minnast á þetta, stafaði af þeim tvennskonar sjónarmiðum, sem ég vildi vekja athygli á, að væru fyrir hendi á Akranesi, sem sé að byggja nýja stöð við Andakílsfossa og svo hin leiðin, að leiða rafmagnið frá Soginu. Ég vildi vekja athygli á, að þetta hvorttveggja gæti fallið inn undir ramma þessarar löggjafar. Hv. 2. þm. Árn. fór að gera samanburð milli kauptúnanna í Árnessýslu og kauptúnanna í Borgarfirði að því er mannfjölda snertir. Ég geri nú ráð fyrir, að Borgarfjarðarhérað sé fjölmennara, en það er annað, sem er þungt á metunum að því er snertir rafmagnsþörfina, og það er hin mikla útgerð á Akranesi. Þar er ennfremur útibú frá Sláturfélagi Suðurlands, svo að þaðan þarf að flytja mikið af kjöti út. Loks er þarna síldarverksmiðja, sem hefir þrefalt hlutverk, sem sé að vinna mjöl úr fiskúrgangi, bræða lifur og vinna síldarafurðir. Auk þess er það svo, að í frystihúsunum eru skilyrði til að frysta fisk til útflutnings. Af þessu öllu má sjá, að það skiptir miklu máli fyrir staðinn að geta fengið ódýrt rekstrarafl, og með tilliti til þess erum við knúðir til að ýta á eftir þessu máli.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég álit, að það verði að fá till. frá þeirri n., sem undirbjó þetta frv., um það, í hvaða röð sé eðlilegast, að þær framkvæmdin, sem undir frv. geta fallið, komi. Ég geri ráð fyrir, að það mundi nægja að hafa fjárlagaheimild til þess, að ríkissjóður láti byggja línur út frá rafveitu, sem fyrir er, en af því að ég geri ráð fyrir, að þegar í þetta yrði ráðizt, þá yrði það gert með lántöku, þá hygg ég, að réttara væri, að ákvörðun lægi fyrir í lagaformi og að þá yrði um leið tryggð lánsheimild. Ég hygg, að hafa mætti í sama frv. ákvörðun um að ráðast í framkvæmdina og heimild til fjáröflunar. - Það er rétt hjá hv. þm. Borgf., að ákvæði frv. útiloka ekki, að ríkið reisi rafveitu við Andakílsfossa, ef það væri talið hentugra fyrir Borgarfjörð. Ég tel hinsvegar, eins og ég hefi áður tekið fram, að þessi ákvæði séu ekki heppileg. Ég tel það vafamál, hvort rétt sé að taka á herðar ríkissjóðs þann bagga, að byggja sérstakar rafveitur fyrir einstök héruð. En það er af því, að ef ríkið reisti t. d. rafveitu á Akranesi, þá mundu önnur héruð gera sömu kröfu. En þetta er náttúrlega hlutur, sem menn verða að gera upp við sig, þegar till. verður flutt um það, að hefjast skuli handa um framkvæmdir. Ég skal svo ekki tefja framgang málsins með frekari ræðu að sinni.



Ég get ekki verið sammála hæstv. ráðh. um, að það leiki nokkur vafi á því, að ákvæði þessa frv. ná jafnt til bygginga nýrra rafveitna eins og leiðslu rafmagns út frá Soginu. Ef það hefir eingöngu átt að binda sig við útfærslu rafmagnsins frá Soginu, þá hefði það vitanlega verið tekið upp í heiti frv. Það má auk þess benda á, að við allan undirbúning þessa máls hefir verið gert ráð fyrir, að Andakílsfossarnir yrðu virkjaðir til frekari útfærslu rafmagnsins vestur á bóginn. Ég sé ekki, hvað ætti að vera í veginum fyrir að snúa sér að þessu. Það má einnig benda á, að það getur vel svo farið, að það rafmagn, sem framleitt er við Sogið nú, verði ekki meira en svo nægilegt fyrir Vestmannaeyjar og Suðurlandsundirlendið.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég álít, að það hefði verið réttara, að þetta frv. hefði verið eingöngu um veiturnar frá Soginu. Það er enginn vafi á því, að raforkumálanefnd var falið að gera till. um þær veitur. Hún hefir hinsvegar sett málið inn á víðari grundvöll með flutningi þessa frv. Ég benti á það við 1. umr., að eins og frv. er., þá gæti það vakið tyllivonir hjá mönnum, sem hafa áhuga á að koma rafveitum upp, um það, að ríkið mundi taka af þeim ómakið, Ég vil þess vegna láta það koma skýrt fram, þótt ég geri það ekki að ágreiningsatriði um frv. sjálft, að ég lít svo á, að þetta frv. sé fyrst og fremst um hagnýtingu rafmagnsins frá Soginu.