Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég tel nauðsynlegt að leggja nokkrar spurningar fyrir hæstv. forsætisráðherra í framhaldi af því sem gerðist í gær og varðar hækkun stýrivaxta og þá yfirlýsingu og þann pólitíska rökstuðning sem kom frá Seðlabankanum í gær. En samkvæmt viljayfirlýsingu sem Seðlabankinn hefur nú gert opinbera að hluta til þrátt fyrir að um trúnaðarmál sé að ræða - og er það kannski önnur spurningin til hæstv. forsætisráðherra, hvort hann telji að Seðlabankinn hafi brotið trúnað með því að senda frá sér þá yfirlýsingu sem kom fram í gær, ég ætla ekki að fara yfir hana, hæstv. forsætisráðherra hlýtur að hafa kynnt sér hana - en í stuttu máli kemur þar fram að sú ákvörðun sem tekin var um stýrivaxtahækkun upp á 6 prósentustig sé í raun ekki tekin af Seðlabankanum heldur af alþjóðlegri stofnun í samstarfi við ríkisstjórnina eins og þetta lítur út. Þá er náttúrlega stóra spurningin sú hvort Seðlabankinn sé ekki enn þá sjálfstæð stofnun sem tekur ákvörðun um stýrivaxtahækkanir eða lækkanir eftir því sem verða vill. Ég spyr svo í framhaldinu hæstv. forsætisráðherra: Hefði þurft að breyta lögum um Seðlabankann á hv. Alþingi áður en sú ákvörðun var tekin að hækka stýrivextina? Ég spyr líka: Var hæstv. forsætisráðherra kunnugt um að stýrivaxtahækkunin færi fram á þessum degi þegar a.m.k. helmingurinn af ríkisstjórninni var í útlöndum ef ekki meira?

Herra forseti. Það er sjálfsagt að útskýra þetta mál eina ferðina enn. Í viðræðum við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn sem fulltrúar ríkisstjórnarinnar og Seðlabankans tóku þátt í bæði á vettvangi sérfræðinga en einnig á vettvangi ráðherra og bankastjóra var gert bráðabirgðasamkomulag sem kynnt var síðastliðinn föstudag. Það samkomulag á eftir að leggja fyrir stjórn sjóðsins. Það gerist vonandi í næstu viku. Á meðan er ekki hægt að birta þetta samkomulag vegna þess að um slík mál gilda ákveðnar birtingarreglur innan Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem við verðum að lúta en við munum auðvitað birta þetta skjal um leið og það er hægt. Samkomulagið er í mörgum liðum. Það er í grunninn byggt á yfirlýsingu eða bréfi frá okkur til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem verður síðan tekið til afgreiðslu. Við höfum auðvitað farið vandlega yfir þann texta með sendinefnd sjóðsins sem hér var í síðustu viku. Í þessu samkomulagi er gert ráð fyrir vissum sveigjanleika hvað varðar vaxtastig og ég man ekki betur en að hv. þingmaður og fyrirspyrjandi hér hafi verið í hópi þeirra þingmanna á Alþingi sem einna fyrstur kvað upp úr með það að leita ætti til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins vegna þessa máls. Það er gert ráð fyrir sveigjanleika í sambandi við vexti og það lá fyrir að í upphafi þyrfti að hækka vextina vegna þess að það vantaði viðspyrnu á gjaldeyrismarkaðnum til að koma fótunum undir íslensku krónuna til að ná niður með þeim hætti verðbólgunni sem er forsenda fyrir vaxtalækkunum í framhaldinu. Þannig var þetta og það lá fyrir að slík vaxtahækkun þyrfti að gerast áður en málið kæmi til afgreiðslu í stjórn sjóðsins. Seðlabankinn tekur hina formlegu ákvörðun um það. Hún var kynnt á þriðjudaginn. Þar með er sú tala að sjálfsögðu ekki lengur neitt leyndarmál, hún getur ekki verið það.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst leiðrétta það að ég var ekki að fjalla efnislega um hækkun stýrivaxta, ég er ekki að gagnrýna það. Ég er að gagnrýna það hvernig þetta birtist þjóðinni og nógir eru erfiðleikarnir samt hjá íslensku þjóðinni þó að hún þurfi ekki að fá þessi misvísandi skilaboð endalaust frá ríkisstjórninni, misvísandi skilaboð frá stjórnarflokkunum og svo bætist Seðlabankinn við. Í yfirlýsingunni sem kemur frá Seðlabankanum er verið að réttlæta þessa gjörð en jafnframt sagt að hún sé alls ekki tekin af bankanum sjálfum, hún sé tekin af annarri alþjóðlegri stofnun. Þar með erum við ekki lengur að fara að lögum er varða Seðlabankann sem segja að bankinn sé sjálfstæð stofnun og taki ákvörðun um stýrivexti í landinu. Þetta er aðalatriðið og hæstv. forsætisráðherra verður að einbeita sér að því að svara þessu. Þetta er stóra málið. Sennilega hefur hann ekki reiknað með því að Seðlabankinn kæmi fram með þessum hætti og segði frá öllu málinu. 

Herra forseti. Hv. þingmaður spurði áðan og mér vannst ekki tími til að svara því hvort breyta hefði þurft lögunum um Seðlabankann áður en síðasta vaxtaákvörðun var tekin. Það tel ég ekki vera. Það er auðvitað bankinn sjálfur sem formlega tekur þessa ákvörðun lögum samkvæmt og kynnir hana, enda eru þetta vextir Seðlabankans í viðskiptum við aðra banka. Það er ekkert vafamál um það. En að baki þessari ákvörðun liggur samkomulag sem gert hefur verið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn til að tryggja fyrirgreiðslu á hans vegum. Það liggur fyrir samkomulag þriggja aðila, tveggja íslenskra, ríkisstjórnarinnar og Seðlabankans, 

Hæstv. forseti. Á þriðjudaginn var, á Norðurlandaráðsþingi, talaði hæstv. forsætisráðherra Geir H. Haarde fyrir formennskuáætlun Íslands í norrænu ráðherranefndinni árið 2009. Þar vakti sérstaka athygli og viðbrögð einn ákveðinn þáttur í áætluninni sem bendir til þess að Íslendingar ætli að beita sér fyrir því á næsta ári að leggja áherslu á að opna markað fyrir heilbrigðisþjónustu á Norðurlöndunum og komi til með að greina frá því á árinu hvaða hindranir séu á því að slíkur markaður verði til og með hvaða hætti verði hægt að ryðja þeim hindrunum úr vegi. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að þessi þáttur í formennskuáætlun Íslands olli mér verulegum vonbrigðum. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra: Er ekki komið nóg? Er þetta rétti tíminn til að gefa út yfirlýsingu um það að Íslendingar ætli að hafa forgöngu um að markaðsvæða heilbrigðisþjónustu á Norðurlöndunum? Er það nákvæmlega þetta sem við þurfum á að halda sem þjóð, hvort heldur út á við eða inn á við, að búa til samkeppni í framboði á heilbrigðisþjónustu? Ég segi að sjálfsögðu nei. Hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórnin öll er á verulegum villigötum í þessu máli og það var verulega niðurlægjandi þótti mér sem sat í salnum þegar viðbrögð komu frá þingmönnum á Norðurlandaráðsþinginu þar sem þau frábáðu sér þá vinnu sem nú væri í vændum undir formennsku Íslands og spurt var hvort Íslandi hefði stuðning ríkisstjórna hinna Norðurlandanna við þessi áform sín. Nú spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Er stuðningur hjá ríkisstjórnum Norðurlandanna við þessi áform og ætlar hæstv. forsætisráðherra virkilega að beita sér fyrir því að heilbrigðisþjónustan á Íslandi og öllum Norðurlöndunum verði markaðsvædd?

Herra forseti. Hv. þingmaður virðist hafa sérstaka ánægju af því að snúa út úr alveg eins og þingmaðurinn sem tók til máls út af þessu á þingi Norðurlandaráðs gerði. Það er ekki niðurlægjandi fyrir forsætisráðherra Íslands eða hvaða stjórnmálamann sem er að sæta gagnrýni frá þingmönnum í Norðurlandaráði sem sitja yst á vinstri vængnum og eru á móti öllum breytingum og framförum til að nýta betur það fjármagn sem lagt er í þá viðamiklu velferðarþjónustu sem tengist heilbrigðismálum. Við ræddum þessi mál mjög ítarlega á síðasta þingi. Við fórum í gegnum lög um sjúkratryggingar og við vitum alveg hver afstaða hv. þingmanns og hennar flokks er í því máli. En á norrænum markaði í heilbrigðisþjónustu er t.d. verið að tala um samnorrænan lyfjamarkað. Eru menn á móti því? Eru menn á móti því að spara peninga í almannaþjónustunni með því að nýta betur þá kosti sem t.d. sameiginleg innkaup, sameiginleg þjónusta á þessu sviði getur náð fram? Hvað á það eiginlega að þýða að vera að gera stórmál úr því sem er sjálfsagður hlutur, að reyna að fara sem best með almannafé á þessu sviði sem er auðvitað markmiðið með þessu? Þetta er formennskuáætlun Íslands. Það þarf ekki að leita samþykkis annarra ríkisstjórna fyrir henni og hefur aldrei tíðkast á þessum vettvangi. Spurning þingmannsins á Norðurlandaráðsþinginu var út í hött hvað það varðar hvort ég hefði lagt þetta fyrir aðrar ríkisstjórnir og leitað samþykkis þeirra. Við höfum áhuga á því að vinna saman með Norðurlöndunum að því að finna leiðir til að nota almannafé sem best á þessu sviði. Er þingmaðurinn á móti því? Þýðir það að almenningur á Íslandi fái verri þjónustu en ella? Þýðir það að komin séu einhver ljót og vond markaðs- eða svokölluð græðgisöfl að setja klærnar í sjúklinga á Íslandi? Auðvitað ekki. Það dettur engum lifandi manni í hug. Ég held að þingmaðurinn ætti að lesa betur ræðu mína á þessu þingi og þá áherslu sem ég lagði á velferðarþjónustuna, velferðarkerfið og það sem Norðurlöndin eiga sameiginlegt í þessu máli en vera ekki með útúrsnúninga af þessu tagi 
            

Ert þú oft þar?

Forseti vill biðja hv. þingmenn um að gefa hljóð.

Hæstv. forseti. Já, sannleikanum verður hver sárreiðastur, vil ég segja. Það er staðreynd að hæstv. ríkisstjórn talar í tvær áttir í þessum efnum. Undirliggjandi yfirlýsingunum sem koma hér um samábyrgð og velferð er markaðsvæðingin. Sú leið hefur víða verið farin og ekki reynst vel. Við getum nefnt sem dæmi Bretland og Svíþjóð, en fyrirmyndin að hugmyndafræðinni sem ríkisstjórn Íslands ætlar að keyra núna er frá Stokkhólmi þar sem verið er að reyna nákvæmlega það sem hæstv. forsætisráðherra ætlar að keyra hér inn í krafti meiri hluta á Alþingi og undir því yfirskini að greitt sé úr sameiginlegum sjóðum. Það á að markaðsvæða en greiða úr sameiginlegum sjóðum. Það stendur skýrum stöfum í formennskuáætluninni að mikilvægt sé að skoða hvernig þróa megi norræna velferðarlíkanið þannig að það styrki samkeppnishæfni. Við vitum öll hvað þetta þýðir, þjóðin veit það og Norðurlandaþjóðirnar vita það 

Já, það er athyglisvert, herra forseti, að nú eru þingmenn Vinstri grænna líka á móti því að styrkja samkeppnishæfni. Gera menn sér ekki grein fyrir hvað í hugtakinu felst? Við Íslendingar stöndum frammi fyrir miklum erfiðleikum og gætum misst fólk úr landi. Þá er auðvitað ekkert mikilvægara en að styrkja samkeppnishæfni landsins á öllum sviðum, veita sem besta þjónustu og liður í því, þegar kemur að opinberri velferðarþjónustu, er að fara vel með peninga, fá meira fyrir sama fé eða veita sömu þjónustu fyrir minni pening.  
            

Virðulegur forseti. Í síðustu viku bárust fréttir af því að Seðlabanki Íslands hafi orðið fyrir verulegu tjóni í veðlánaviðskiptum sínum við viðskiptabanka og sparisjóði. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. forsætisráðherra um hvaða stærðargráðu er að ræða, hvort við erum að tala um milljarða, tugi milljarða eða hundruð milljarða. Mér er ljóst að margt er enn óráðið í þessu en við á Alþingi hljótum að geta fengið einhverja nálgun á hvort hér er um tugi eða hundruð milljarða að ræða. Þá heyrði ég hæstv. forsætisráðherra lýsa því yfir í ræðustóli í gær að Alþingi Íslendinga mundi koma með nýtt fjármagn inn í Seðlabankann. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. forsætisráðherra hvaða stærðargráðu hann tali um í því samhengi, hvort við þurfum að leggja tugi milljarða inn í Seðlabankann eða hvort eitthvað sem nálgast eigið fé bankans upp á 100 milljarða geti verið í hættu. Þegar mikið tjón verður og miklir fjármunir í eigu almennings tapast er óhjákvæmilegt að spyrja um ábyrgð, hverjir axli hana og með hvaða hætti. Í endurskipulagningu á viðskiptabönkunum hefur verið gengið fram með þeim hætti að bankastjórarnir sem þeim hafa stýrt hafa þurft að láta af störfum og nýir bankastjórar verið ráðnir til að hefja uppbyggingarstarfið. Ég spyr hvort sömu leikreglur muni gilda fyrir Seðlabankann og viðskiptabankana. Ég spyr kannski ekki síst vegna þess að nú liggur fyrir að á Alþingi, sem á að veita fjármuni inn í Seðlabankann, hafa, að ég held, flestir stjórnmálaflokkar lýst því yfir að þeir telji mikilvægt að endurskipuleggja yfirstjórn Seðlabankans með fagleg markmið að leiðarljósi. Ég held að ef svona tjón hefur orðið hljótum við að geta verið sammála um það, ég og hæstv. forsætisráðherra, að yfirstjórn bankans hljóti að koma til umræðu þegar slíkar fjárveitingar verða ræddar.

Herra forseti. Seðlabankinn er ekki að fara í þrot með sama hætti og viðskiptabankarnir. Fyrr á þessu ári voru gerðar mjög ríkar kröfur til Seðlabankans um að hann veitti bönkum fyrirgreiðslu um lausafé í enn ríkara mæli en áður hafði verið og það var gert. Tekið var við veðbréfum frá bönkunum, bréfum sem bankarnir höfðu gefið út og skipt eða víxlað á milli sín þannig að einn banki lagði til tryggingarbréf frá öðrum banka fyrir lausafjárfyrirgreiðslu í endurhverfum viðskiptum í Seðlabankanum. Þetta var af flestum talið eðlilegt og nauðsynlegt. Þegar bankarnir fóru í þrot kom á daginn að mun minni verðmæti voru falin í veðbréfunum en menn höfðu áður gert sér vonir um. Þá blasir óumflýjanlega við sú staðreynd að Seðlabankinn verður fyrir miklu tapi, hversu miklu nákvæmlega hefur ekki verið reiknað nákvæmlega út en það skiptir tugum milljarða ef ekki á annað hundrað milljarða, kannski er það um 150 milljarðar, eitthvað svoleiðis, það á eftir að komast að niðurstöðu um það. Eigið fé Seðlabankans er um 90 milljarðar. Þess vegna er ljóst að ríkið verður að leggja bankanum til nýtt eigið fé. Alþingi verður að koma þar við sögu, hversu mikið nákvæmlega er ekki búið að reikna út eða ákveða, en hins vegar er mikilvægt að menn átti sig á að slíkt er gert með því að ríkið gefur út skuldabréf og leggur það inn í bankann. Í raun og veru er það millifærsla í bókhaldi ríkisins, skuld myndast hjá ríkissjóði og eign hjá bankanum, sem er í eigu ríkisins, á móti. Því er ekki um bein fjárútlát að ræða nema í mjög litlum mæli og ekki aðgerð sem ætti að hafa áhrif á önnur fjármál ríkisins.

Virðulegur forseti. Ekki ætla ég að gagnrýna trúmennskuna sem hæstv. forsætisráðherra hefur sýnt bankastjórn Seðlabankans. Ég tel þetta ekki dagana til að leita sökudólga á Íslandi en ef ofan á allt annað hafa tapast tugir milljarða eða 150 þúsund milljónir, hálf milljón fyrir hvert mannsbarn í landinu í viðskiptum bankans þá er óhjákvæmilegt að bankastjórnin axli ábyrgð. Ekki vegna þess að það þurfi að hengja sökudólga heldur vegna þess að þá blasir við að við þurfum að endurskipuleggja yfirstjórn bankans sem svona hrapallega hefur tekist til hjá. Ekki vegna þess að í henni séu vondir menn heldur vegna þess að okkur hefur mistekist og við stjórnum landinu og verðum að axla ábyrgð á mistökunum og endurskipuleggja þá starfsemi sem er á ábyrgð okkar. Í ljósi þess að Alþingi kemur ekki bara að málinu heldur hefur fjárveitingavaldið og fjórir af fimm stjórnmálaflokkum hér á Alþingi hafa lýst skýrt þeirri stefnu að yfirstjórn Seðlabankans eigi að vera fagleg 

Herra forseti. Ég vil ítreka að endanleg tala liggur ekki fyrir í málinu, ég nefni þessa tölu til að fara eins nærri sannleikanum og ég get en hún gæti orðið önnur. Þetta er til komið af ástæðum sem ég lýsti áðan. Þarna er ekki um það að ræða að bankinn hafi gert sig sekan um sérstök afglöp, bankinn reyndi að hjálpa bankakerfinu í landinu í gegnum kreppuna með lausafjárfyrirgreiðslu eins og allir aðrir seðlabankar hafa gert og lá undir ámæli fyrri part ársins fyrir að gera ekki nógu mikið í þeim efnum, sem sagt að hafa ekki komið sér upp frekari stabba af veðbréfum sem síðan hefur reynst lítil innstæða fyrir. Við vitum ekki nákvæmlega hvað þessi veð eru mikils virði, verið er að reyna að geta sér til um það og vonandi kemst sem fyrst botn í málið.

Virðulegi forseti. Mig langar að gera stöðu námsmanna erlendis að umtalsefni hér. Nú liggur fyrir að margir þeirra eiga í miklum erfiðleikum í ljósi gengissveiflna og erfiðrar stöðu krónunnar. Fulltrúar Sambands íslenskra námsmanna erlendis komu á fund menntamálanefndar í gær ásamt fulltrúum stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna og menntamálaráðuneytis og viðruðu þar hugmyndir um hvort hægt væri að koma til móts við íslenska námsmenn erlendis. Þar hafa ýmsar hugmyndir verið nefndar, 500 þús. kr. sérstakt aukalán, neyðarlán sem kveðið er á um í reglum um lánasjóðinn, hækkun á yfirdrætti út frá meðaltalsgengi, vaxtastyrkur eða einhverjar slíkar viðbætur þannig að hægt sé að gera aðstæður námsmanna erlendis auðveldari í ástandinu sem hér gengur yfir. Við vitum að ástandið er erfitt fyrir alla hér á landi en námsmenn erlendis eru í sérstakri stöðu þar sem þeir hafa ekkert félagslegt net í kringum sig og eru einir á báti úti í heimi að eiga við þessar efnahagsþrengingar. Mig langar að kanna það hjá ráðherra því formaður menntamálanefndar, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, tók mjög vel í að settur yrði á laggirnar einhvers konar aðgerðahópur undir stjórn ráðuneytis til að fara sérstaklega yfir ástandið núna og ljóst er að mánaðamótin sem nú eru verða námsmönnum erfið og líka þau næstu. Mig langar að kanna afstöðu ráðherra til þess og hvort hún muni beita sér sérstaklega í málinu því þetta er mál sem þarf að bregðast við núna. Ljóst er að hægt er að skoða námslánakerfið í heildarsamhengi og þar má gera ýmsar breytingar en ég kalla eftir því hvort gengið verði í einhverjar skammtímalausnir til að bregðast við ástandinu eins og það er núna.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að koma fram með þetta mikilvæga málefni og það er alveg rétt að námsmenn okkar erlendis mega ekki flosna upp úr námi eða finna fyrir óöryggi vegna þessa erfiða ástands. Ég hef beitt mér fyrir lausnum í málinu og mun eftir að þessum fyrirspurnatíma er lokið, hitta formann sjóðsins og námsmannahreyfinganna, aðallega SÍNE, til þess að geta vonandi í dag komið með tillögu til að leysa þennan tímabundna vanda. Síðan, eins og hv. þingmaður sagði, getum við alltaf rætt heildarstefnu sjóðsins. Hún er náttúrlega alltaf umræðunnar virði en í dag verðum við að bregðast hratt við og líta til þeirra hugsanlegu möguleika sem við höfum og ég held að við höfum ákveðið svigrúm innan ramma sjóðsins einmitt til þess að koma til móts við þessa erfiðu stöðu námsmanna og ég vonast til þess að geta kynnt það síðar í dag.

Virðulegi forseti. Ég fagna því ef einhverjar aðgerðir verða kynntar í dag því ég tel að þetta sé erfið staða eins og kom fram áðan. Ég tel einnig að sú staða sem nú er uppi gefi okkur tilefni til að ráðast í endurskoðun á námslánakerfinu því eitt af því sem hefur staðið upp úr námsmönnum, sem hafa örugglega haft samband við fleiri þingmenn en mig, er yfirdráttarkerfið, að námsmenn séu settir í þá stöðu að taka yfirdráttarlán í upphafi annar og fá námslánin greidd eftir á. Þetta kerfi hefur nú verið við lýði í talsvert mörg ár eða frá 1992 og ég held að í framhaldinu, þegar við skoðum þessi mál heildstætt, sé full ástæða til að endurskoða þennan þátt lánakerfisins því þetta setur fólk oft í mjög erfiða stöðu, að vera komið í yfirdráttargildruna strax frá fyrstu önn í námi og eiga jafnvel erfitt með að losna úr henni til frambúðar.

Herra forseti. Já, það er rétt, að mörgu er að hyggja þegar til lengri tíma er litið varðandi sjóðinn. Ég held að í þrengingunum sem við erum í muni álagið á sjóðinn aukast verulega og við verðum að hafa það hugfast nú þegar við förum í frekari stefnumótun gagnvart honum. Ég held að sjóðurinn verði að hafa ákveðið svigrúm til þess að taka á móti aukinni aðsókn - við sjáum strax merki í þá veru - í skólana, bæði háskólana en ekki síður framhaldsskólana. Ég tel að Alþingi hafi borið gæfa til að afgreiða þau lög sem voru samþykkt núna um framhaldsskólana. Aukin aðsókn er í starfsnám, í iðnnám, og það þýðir að ákveðnar álögur leggjast þá á LÍN því ákveðinn hluti iðnmenntunar er lánshæfur. Yfir þetta allt verðum við að fara, við verðum að gera fólkinu okkar kleift að komast í nám og fjárfesta þannig í framtíðinni.

Herra forseti. Mig langar að ræða stuttlega við hæstv. iðnaðarráðherra um nýsköpunar- og sprotafyrirtæki því að þær hamfarir sem nú ganga yfir skilja marga Íslendinga eftir á berangri. Þessa dagana streyma uppsagnarbréfin inn um lúgurnar en fyrirtækin eru samt sem áður að reyna allt sem hægt er til að halda í starfsfólk sitt, m.a. með því að lækka við það launin og fólk bregst vel við því við þær aðstæður sem skapast hafa. Atvinnuleysi sem við höfum ekki séð árum saman, okkar versti óvinur, er farinn að láta óþyrmilega finna fyrir sér. Það sem er óvenjulegt við þessar aðstæður núna er hve mikið af vel menntuðu fólki er að missa vinnuna. Margt af því fólki hefur verið drifkraftur í uppbyggingu atvinnulífsins á Íslandi og við verðum að reyna að nýta krafta þess til hins ýtrasta og ná að leysa þann kraft úr læðingi áður en fólk missir hreinlega móðinn. Samtök iðnaðarins, ásamt íslenskum líftæknifyrirtækjum og fleirum hafa kallað eftir því að stjórnvöld skoði sérstaklega þetta mál út frá nýsköpunarsprotafyrirtækjum í landinu á þessum umbrotatímum, með það að markmiði að kraftar þeirra verði virkjaðir og í leiðinni að það fólk sem er að missa vinnuna geti fundið starfsorku sinni vettvang og farveg. Í því sambandi hafa menn nefnt tímabundinn samning við Atvinnuleysistryggingasjóð sem mætti nýta þá sérstaklega í tengslum við þá starfsmenn sem hafa misst vinnuna núna, sérstaklega á fjármálamarkaði. Undir þetta tók hæstv. utanríkisráðherra á þinginu í gær. Mig langar því til að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra hvort hann hafi haft tök á því í þeim miklu önnum sem hafa verið í ráðuneytinu á undanförnum vikum að líta til framtíðar að þessu leyti og hvort það sé einhver vinna um þessi mál í gangi í ráðuneytinu og hvort ráðherra telji að þetta sé ein af þeim leiðum sem eru fýsilegar til að hjálpa ungum Íslendingum sem nú eiga mjög erfitt.

Herra forseti. Svarið við þeim þremur spurningum sem hv. þingmaður varpar til mín er játandi. Ég hef haft tök á því að skoða þetta mál og ég og starfsmenn mínir höfum haft tök á því að eiga fundi með fólki sem hefur komið fram brimandi með hugmyndir á þessu sviði. Ég vek eftirtekt á því að jafnólíkir einstaklingar og hæstv. forsætisráðherra og söngkonan Björk hafa einmitt kallað eftir því að þjóðin öll komi fram með hugmyndir á þessu sviði nú þegar þessir atburðir hrynja yfir okkur. Það hefur gerst. Hv. þingmaður spurði sérstaklega um það hvort verið væri að vinna að því að ná samkomulagi við Atvinnuleysistryggingasjóð til að tryggja að hámenntað, vel þjálfað fólk sem nú skyndilega þarf viðfang fyrir hendur sínar og huga geti notið aðstoðar sjóðsins til þess að starfa t.d. hjá sprotafyrirtækjum eða til að stofna sín eigin nýsköpunarfyrirtæki. Svarið er já. Sú vinna er í gangi. Ég hef reyndar haft þær hugmyndir án þess að þær sé leiddar til lykta að bæði Atvinnuleysistryggingasjóður og Samtök iðnaðarins, sem hafa látið sig þessi málefni mikið varða, komi að því. Það hafa komið fram hugmyndir, t.d. úr hópi kvikmyndagerðarmanna, um að nýta tiltekið húsnæði sem nú er komið í eigu ríkisins til að setja upp kvikmyndaver og er frábærlega hæft til að gera stúdíó. Sú hugmynd er í vinnslu. Það hafa komið fram hugmyndir frá starfsmönnum í fjármálageiranum um að setja upp frumkvöðlastöð. Það er búið að hrinda því í framkvæmd. Hún er tekin til starfa í húsinu sem er stundum kennt við apótekið, skammt frá Alþingishúsinu. Það hafa komið fram margar aðrar hugmyndir sem eru í vinnslu en þar að auki bendi ég hv. þingmanni á það að áður en þessi erfiða atburðarás hófst var búið að leggja drög að margvíslegum aðgerðum til að ýta undir nýsköpun og sprota.

Herra forseti. Já, ég veit að árum saman hefur verið unnið að því að efla nýsköpunarþróun í landinu. Samt sem áður er það nú oft þannig að þegar best gengur þá fer allur krafturinn í þær áttir og oft og tíðum verður minna úr því að klára verkefni sem að þessu snúa. Mér þótti gaman að hæstv. ráðherra skyldi nefna hugmyndabanka. Ég talaði við konu á Melrakkasléttu í morgun sem hringdi í mig og sagði: Ég er með svo margar hugmyndir, hæstv. forsætisráðherra sagði að það ætti að stofna hugmyndabanka. Ég vil endilega koma hugmyndum mínum á framfæri, hvað á ég að gera? Það vilja allir leggja sitt af mörkum í þessum vanda og ég er mjög ánægð með að heyra að hæstv. ráðherra sinni þessum málum. Ég held nefnilega að varðandi það fólk sem við erum að missa núna af vinnumarkaðinum skipti tíminn svo gríðarlega miklu máli og að fólk hafi það á tilfinningunni að það geti gert eitthvað til að koma landinu aftur upp. Við vitum að mörg merkileg fyrirtæki, t.d. Íslensk erfðagreining, eru í miklum vanda núna. Það mun verða erfitt að reka þessi fyrirtæki á næstunni, við megum heldur ekki gleyma þeim fyrirtækjum sem eru enn þá til.

Herra forseti. Ég er sannfærður um að hugmyndabanki hæstv. forsætisráðherra verður burðarstoð í nýju bankakerfi Íslendinga. Ég vil líka nefna það að einmitt út úr þeim hugmyndum sem hafa streymt til okkar stjórnvalda frá hópum sem sjá fram á að þeir þurfa að framfleyta sér með öðrum hætti en áður og finna sér nýja iðju fyrir hendur sínar, þá hefur iðnaðarráðuneytið verið að þróa markáætlanir í tengslum við Tækniþróunarsjóð, t.d. á sviði vistvænna orkugjafa, ákveðinnar tegundar jarðhitanýtingar og sömuleiðis ferðaþjónustu. Allt eru þetta hugmyndir sem verða kynntar á næstunni og beinlínis má segja að séu sprottnar út úr þessu. Iðnaðarráðuneytið og vinna þar innan veggja hefur sömuleiðis leitt til þess að núna er komin frumkvöðlabraut á háskólastigi við einn háskólann hér. Sömuleiðis bendi ég á það að frumtakssjóðurinn mikli, Fjárfestingarsjóðurinn, mun senn taka til starfa, Tækniþróunarsjóður hefur verið efldur, það er verið að brúa nýsköpunargjána, það er því ákaflega margt í gangi. Ekki er það allt frá þeim sem hér stendur, það er alveg rétt sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sagði. Hún lagði grundvöll að mörgu því sem núna kemur sér ákaflega vel og fyrir það er ég henni þakklátur eins og flest annað sem hún gerir gott. Það mætti auðvitað vera meira.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 30/2007, um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa. Efnislega sama frumvarp var lagt fram á 135. löggjafarþingi en varð eigi útrætt. Í því frumvarpi var að finna bráðabirgðaákvæði sem er ekki að finna í því frumvarpi sem hér er lagt fram. Þetta mál á sér nokkurn aðdraganda sem ég tel rétt að reifa stuttlega í byrjun. Starfsemi frístundafiskiskipa má rekja til ársins 2005. Á þeim tíma var ekki að finna heildstæða löggjöf um starfsemina en í ljósi eðlis hennar, þar sem skip eru leigð ferðamönnum til sjóstangaveiða, var litið svo á að starfsemin sem slík væri atvinnustarfsemi. Í ljósi þess voru gerðar sömu kröfur til skipanna eins og um fiskiskip af sömu stærð væri að ræða. Hins vegar var litið svo á að áhöfnin lyti sömu lögmálum og áhöfn skemmtibáta þar sem um frístundaiðju væri að ræða og þyrfti því engin tilskilin réttindi til þess að stjórna frístundafiskiskipi. Þau skip sem nú eru leigð til frístundaveiða eru sérsmíðuð, með einfalt stjórnkerfi og eru styttri en 8 metrar að skráningarlengd. Í byrjun þessa árs skipaði ég starfshóp með það hlutverk að fara yfir öll lög og reglur er varða frístundafiskiskip með það að markmiði að einfalda stjórnsýslu og minnka skriffinnsku en um leið að treysta og tryggja öryggi sjófarenda. Hópurinn er enn að störfum en ákvað í byrjun að taka til sérstakrar skoðunar réttindamál stjórnenda frístundafiskiskipa. 1. janúar 2008 tóku í gildi lög nr. 30/2007, um áhafnir fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa. Í lögunum er að finna ákvæði um þær kröfur sem gerðar eru til áhafna mismunandi flokka skipa og stjórnenda þeirra eftir því hvernig skipin eru skilgreind í lögunum. Með lögunum eru frístundafiskiskip ekki sérstaklega skilgreind. Skilgreiningarhugtak skipanna er háð því hvernig þau eru skráð í aðalskipaskrá Siglingastofnunar Íslands. Í því sambandi ráðast réttindakröfur að miklu leyti eftir því hvernig skipin eru skráð, auk stærðar þeirra o.s.frv. Þannig þurfa stjórnendur skráningarskyldra skemmtibáta að hafa sérstakt skemmtibátaskírteini. Í ljósi þess að frístundafiskiskip eru skráð sem slík í skipaskrána rúmast það ekki innan skilgreiningarhugtaka fiskiskipa eða skemmtibáta og fellur því undir flokkinn önnur skip. Þegar af þeim sökum verður að horfa til krafna um áhafnir slíkra skipa þannig að hægt sé að heimfæra þær kröfur yfir á frístundafiskiskip. Ljóst má vera að skemmtibátaskírteini á aðeins við um skemmtibáta eins og þeir eru skilgreindir og þær kröfur sem gerðar eru til annarra skipa eiga einungis við um þá sem starfa um borð á slíkum skipum. Í ljósi þess kveða lögin ekki á um hæfnisskilyrði þeirra sem stjórna frístundafiskiskipum. Nauðsynlegt er að bregðast við því tómarúmi, sem hefur skapast, með því að gera a.m.k. sömu kröfur til þeirra sem stjórna frístundafiskiskipum og þeirra er stjórna skemmtibátum. Um ört vaxandi atvinnugrein er að ræða og skiptir því verulegu máli að tryggja öryggi sjómanna og gera tilteknar kröfur um hæfni og þekkingu þeirra er stjórna skipunum. Þess má geta að í lok apríl sl. fórust fjórir þýskir ferðamenn í Noregi sem höfðu leigt sér frístundafiskiskip. Hæstv. forseti. Ég mun nú stuttlega gera nánari grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Frumvarpið fjallar fyrst og fremst um frístundafiskiskip og um hæfniskröfur þeirra sem stjórna skipunum. Í fyrsta lagi er að nefna að lagt er til að frístundafiskiskip verði skilgreint sérstaklega líkt og aðrar tegundir skipa. Í öðru lagi er lagt til að gera skuli a.m.k. sömu kröfur til þeirra sem stjórna frístundafiskiskipum og þeirra sem stjórna skemmtibátum, þ.e. að viðkomandi þurfi a.m.k. að hafa skemmtibátaskírteini til strand- eða úthafssiglinga eða annað sambærilegt erlent skírteini að mati Siglingastofnunar Íslands. Í þriðja lagi er lagt til að sá sem gerir út á starfsemi frístundafiskiskipa skuli sjá til þess að stjórnandi frístundafiskiskips hafi fullnægjandi réttindi og hafi fengið fullnægjandi kennslu á skipið, m.a. á björgunarbúnað þess, fjarskiptatæki, siglingakort o.s.frv. Ég hef nú rakið helstu efnisatriði frumvarpsins en því til viðbótar má nefna að í frumvarpinu er að finna reglugerðar- og gjaldtökuheimild. Eins og fram hefur komið er hér um mikilvægt mál að ræða og nauðsynlegt að tilteknar lágmarkskröfur verði gerðar til stjórnenda frístundafiskiskipa og að um starfsemina verði ákveðin umgjörð með tilliti til öryggis mannslífa, eigna og umhverfis. Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa þessi orð lengri heldur legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgöngunefndar.

Frú forseti. Það er auðvitað gott að það skuli koma fram frumvarp um réttindi á frístundaskip sem og önnur skip. Það sem mér finnst kannski vanta í greinargerð með frumvarpinu og í frumvarpið sjálft er nánari skilgreining á því hver þau réttindi eru. Í dag þurfa íslenskir sjófarendur hvort sem þeir eru á fiskibátum eða skemmtibátum að vera með svokallað 30 tonna pungapróf og margar konur eru meira að segja með slíkt próf. Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það hver munurinn á þessum nýju réttindum á frístundaskip og hinu svokallaða pungaprófi er. Í fyrsta lagi hefði ég haldið að gott væri að fá skýringu á því.

Hæstv. forseti. Vegna þess að þessi starfsemi, þessi nýjung í íslensku atvinnulífi hefur ekki komið mikið á dagskrá á hv. Alþingi þá vildi ég fá að segja örfá orð til að lýsa ánægju með þetta frumvarp. Þetta verður vissulega skoðað í nefnd og ég hef ákveðinn fyrirvara um frumvarpið á þessu stigi máls en það hlýtur að skjóta styrkari stoðum undir þá starfsemi sem hefur skipt máli á ákveðnum landsvæðum, ekki síst á Vestfjörðum. Það hefur að sjálfsögðu ekki veitt af því að skapa ný atvinnutækifæri þar. Þess vegna lýsi ég ánægju með að hér sé verið að leggja fram frumvarp til að styrkja þá starfsemi. Að sjálfsögðu skilur maður það vel að þarna þurfi að gera ákveðnar kröfur til að þetta geti allt saman farið vel fram og að hættan sem af því stafi sé í lágmarki. Það var svo sem ekki margt fleira sem ég ætlaði mér að segja, hæstv. forseti, annað en að lýsa þeirri skoðun minni að ég vonast til að þessi lagasetning geti eflt þá starfsemi og að hún eigi framtíð fyrir sér.

Frú forseti. Við fjöllum hér um frumvarp sem hæstv. samgönguráðherra hefur lagt fram um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa. Það er mjög gott að hæstv. ráðherra skuli koma með þetta frumvarp sem á að tryggja að þessi nýja atvinnugrein, frístundaveiðar, þar sem eigendur báta bjóða upp á að leigja þá út og erlendir menn fara á þeim og veiða fisk - auðvitað þurfa að vera ákveðnar reglur um það hverjir fá að róa á þessum bátum og skiptir þá engu máli hverrar þjóðar þeir eru. Það liggur í augum uppi að þeir sem fara á fiskibátum út frá ströndum lands okkar þurfa að kunna á bátana, hafa kynnt sér aðstæður og vita eitt og annað í sambandi við björgunarbúnað, talstöðvar og staðsetningartæki. Allt þetta er - að því er ég les út úr þessu frumvarpi - nánast sambærilegt við pungaprófið sem hv. þm. Grétar Mar Jónsson segir að margar konur hafi. Ég skildi nú ekki alveg hvað það kom umræðunni við en það er önnur saga. Ég vil taka undir með hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur sem talar jákvæðum orðum um þessa atvinnugrein sem hefur vaxið mjög t.d. á Vestfjörðum. Ég hugsa að þegar komnar eru skýrar og góðar reglur í kringum bátana og annað eigi þessi grein eftir að vaxa. Menn muni sjá tækifæri í henni t.d. hér á þessu svæði, höfuðborgarsvæðinu og Faxaflóanum, því að margar hafnir eru við Reykjanes og hér í flóanum, uppi á Skaga og Arnarstapa. Einu sinni var ágæt höfn á Hellnum en hún er svo sem ekkert góð í dag. Þetta er því mjög gott mál og vonandi verður þetta til þess að styrkja og efla þessa atvinnugrein sem fer vaxandi. Nú þegar veit ég að nokkur hundruð, ef ekki þúsundir, manna horfa til þess að njóta þeirrar ánægju og gleði sem fylgir því að fara aðeins út fyrir bryggjuna og veiða fisk í soðið, vera í tengslum við náttúruna og lífið. Það mætti vera meira um það. Ég gæti hafið hér langa ræðu um smábátaútgerð en geri það ekki.

Frú forseti. Ég taldi mig vera í andsvari áðan en það var misskilningur. Ég ætlaði að fá upplýsingar hjá hæstv. samgönguráðherra um muninn á svokölluðu pungaprófi og þessum réttindum sem þarf til að geta verið á frístundabát og stunda frístundaveiðar. Það vill nú þannig til að þessir frístundabátar eru innan um aðra báta, stóra og smáa, og þekking á siglingareglum og lögum verður að vera jafngóð þar og hjá öðrum. Það að slá af og vera með minna próf og minni þekkingu en í pungaprófinu gengur náttúrlega ekki upp. Annað vandamál fylgir þessum bátum sem kom í ljós á síðasta sumri, þ.e. að þeir aðilar sem koma og stunda veiðar á þessum frístundabátum leigja veiðiheimildir í smábátakerfinu og hafa beinlínis tekið atvinnu af atvinnusjómönnum. Þeir hafa leigt veiðiheimildir á þessa báta. Þeir aðilar sem koma frá útlöndum og stunda mest veiðar á þessum bátum eru flestir útlendingar, þeir eru tilbúnir að borga svo og svo háar upphæðir fyrir að fá að veiða og síðan láta þeir fiskinn inn í frystihús, fiskverkanir eða jafnvel á fiskmarkað. Þetta kemur illa við sjómenn á smábátum sem eru í hinu svokallaða litla fiskveiðistjórnarkerfi, litla kerfinu. Þetta þarf að horfa á varðandi þessa frístundabáta. Af hverju og til hvers erum við að hafa þá inni í einhverjum kvótum. Ég hefði haldið, sérstaklega á meðan þessi atvinnugrein er að ná fótfestu, að hún ætti alls ekki frekar að vera kvótabundin en aðrar veiðar á Íslandi. Þær eiga ekki að vera í kvóta en það er annað mál og stærra. Rétt er að leggja áherslu á að þessir frístundabátar tóku veiðiheimildir og hækkuðu leigu á leigumarkaðnum verulega síðasta sumar. Menn fengu ekki veiðiheimildir vegna þess að frístundabátarnir spáðu ekkert í afkomu, þeir borguðu fyrir að fá að vera þetta marga daga á veiðum og það skipti þá engu máli hvort kvótinn væri 200 kr. eða 250 kr., þeir leigðu hann samt. Það eina sem fyrirtækin sem gerðu út þessa frístundabáta lögðu áherslu á var að ná í kvóta, sama hvað hann kostaði. Á sama tíma urðu íslenskir atvinnumenn - íslenskir trillukarlar - að binda báta sína og gátu ekki farið á sjó út af því að þeir voru kvótalausir og gátu ekki keppt við þessa frístundabáta um kvótaleigu. Ég spyr hæstv. samgönguráðherra aftur: Hver er munurinn á réttindum sem menn þurfa til frístundaveiða og þessu svokallaða pungaprófi? Það væri gaman og fróðlegt að fá að vita það. Síðan bendi ég á að það þarf auðvitað að taka þannig á þessari atvinnugrein að hún eyðileggi ekki möguleika atvinnumanna í smábátaútgerð.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þær viðtökur sem þetta frumvarp hefur fengið hjá þeim þingmönnum sem um það hafa fjallað og vænti þess að það fái fljóta og góða afgreiðslu í samgöngunefnd. Þetta er atriði sem er mikið samkomulagsatriði. Eins og ég gat um í ræðu minni skipaði ég starfshóp í byrjun þessa árs til að fara yfir þetta. Sú vinna átti m.a. að einfalda reglugerðarumhverfið og stjórnsýslu frístundafiskiskipa og þar með minnka skriffinnsku en um leið treysta öryggi sæfarenda. Þetta voru meginatriðin. Þetta var fyrst og fremst hugsað til þess að einfalda og styrkja þessa mikilvægu atvinnustarfsemi sem, eins og hér hefur komið fram, hefur skotið rótum og er mikill vaxtarbroddur í ferðaþjónustu á Íslandi. Í þessum starfshópi eru m.a. fulltrúar frá tveimur af þeim félögum sem starfa á þessu sviði, þ.e. Finnur Jónsson frá Sumarbyggð hf. og Elías Guðmundsson frá Hvíldarkletti ehf. Eins og ég sagði hefur þessi starfshópur ekki lokið störfum en ákvað að taka þetta mál sérstaklega fyrir og því er þetta frumvarp flutt hér. Það er mikilvægt að þetta verði unnið vel í samgöngunefnd og afgreiðist vonandi fyrir jól vegna þess að þegar við fluttum frumvarpið rétt fyrir þinglausnir sl. vor - við reiknuðum náttúrlega ekki með að fá það samþykkt á þeim tíma - voru það ákveðin skilaboð til þessara fyrirtækja sem voru að auglýsa sína starfsemi. Vegna þess sem hv. þm. Grétar Mar Jónsson fjallaði um get ég eiginlega bara vísað til þess sem ég sagði í ræðu minni, að það er lagt til að gera skuli a.m.k. sömu kröfur til þeirra sem stjórna frístundafiskiskipum og þeirra sem stjórna skemmtibátum, þ.e. að viðkomandi þurfi a.m.k. að hafa skemmtibátaskírteini til strand- eða úthafssiglinga eða annað sambærilegt erlent skírteini að mati Siglingastofnunar Íslands. Í þriðja lagi sagði ég að m.a. er lagt til að sá sem gerir út á starfsemi frístundafiskiskipa skuli sjá til þess að stjórnendur skipanna hafi fullnægjandi réttindi og hafi fengið fullnægjandi kennslu á skipið, björgunarbúnað þess, fjarskiptatækni, siglingakort o.fl. Má ég líka vitna í það, virðulegi forseti, að hér eru auðvitað heimildir til frekari útfærslu á þessum atriðum, í reglugerðum o.s.frv. Það er mikilvægt að það komi fram. Eins og ég sagði áðan er þetta unnið í samvinnu við fulltrúa þessara fyrirtækja og þess vegna tel ég að hér sé um hið besta mál að ræða. Ég ítreka að þarna verður m.a. - væntanlega í reglugerð - lögð sú krafa á fyrirtæki sem stunda þessa starfsemi að þau verði með ákveðin grunnnámskeið þar sem farið verði í gegnum alla þessa þætti, björgunarbúnað, fjarskiptatæki, stjórnbúnað skipsins og annað, þannig að við séum að auka öryggi. Þess má geta að margir af þeim sem hafa tekið þessa báta á leigu hafa skemmtibátaskírteini til strand- eða úthafssiglinga eða annað sambærilegt erlent skírteini. Siglingastofnun mun útfæra frekar hve miklar kröfur skuli gera til þessa.

Frú forseti. Mig vantar nánari skýringar á því hver sé munurinn á skemmtibátaskírteini, frístundabátaskírteini og pungaprófinu svokallaða sem hefur hingað til verið talin lágmarkskrafa um réttindi sem menn þyrftu til þess að geta siglt skipum. Mér finnst vanta nánari upplýsingar hjá hæstv. samgönguráðherra um muninn á þessum þremur skírteinum sem eiga að vera í framtíðinni því að ég tel mikið öryggismál að skipstjórar á þessum skipum hafi til þess alvöru réttindi. Ég tók eftir því að í ræðu sinni minntist hæstv. samgönguráðherra ekkert á veiðiheimildir, enda falla þær kannski undir annað ráðuneyti en hans, en þær eru hluti af útgerð á frístundaveiðiskipum. Auðvitað er mjög gott að þarna myndist nýir möguleikar í ferðamannaiðnaðinum og ekkert annað að gera en fagna því og vona að þeim gangi vel í framtíðinni. En ég hefði viljað að hæstv. samgönguráðherra útskýrði fyrir þingmönnum muninn á pungaprófi, skemmtibátaskírteini og frístundabátaréttindum og það sem varðar veiðiheimildirnar.

Virðulegi forseti. Ég get varla í stuttu andsvari farið yfir muninn á þessum prófum sem hann var að tala um en auðvitað er það svo að í grunninn er þetta allt saman mjög sambærilegt. Við skulum líka hafa í huga að þau skip sem verið er að nota í þessa frístundaveiðimennsku eru sérsmíðuð og miklu einfaldari en aðrir bátar. Þess vegna er talið að hægt sé, m.a. til að spara kostnað, að leggja til að viðkomandi fyrirtæki séu með ákveðin námskeið sem menn verða að fara í gegnum áður en þeir fá að fara út á sjó. Það er grundvallaratriði í þessu líka og þarf auðvitað að hafa það í huga. Við frekari útfærslu á þessu atriði kemur til kasta Siglingastofnunar að útbúa hvað skuli felast í þessu námskeiði eða hvað við viljum kalla það, hvað menn telja rétt að setja þar inn og ég treysti Siglingastofnun fullkomlega til að gera það. Ég ítreka það sem hér hefur komið fram, bæði hjá mér og öðrum þingmönnum, sem eru aðvörunarorð líka um það að þrátt fyrir að við ætlum ekki að gefa afslátt á öryggismálum, við ætlum að reyna að efla þau til að koma í veg fyrir slys, þá ætlum við heldur ekki að ganga það langt að setja óþarfa byrðar á þessi félög þannig að þessi starfsemi geti ekki þrifist hér á landi.

Frú forseti. Ég er ekki nógu ánægður með þessi svör vegna þess að það vantar að skilgreina þetta betur. Yfirmaður samgöngumála í landinu, hæstv. samgönguráðherra, á að geta sagt okkur hver er munurinn á skemmtibátaskírteini, frístundabátaskírteini og svokölluðu pungaprófi eða 30 tonna réttindum heitir það nú. 

Ekki ávarpa þingmenn beint úr ræðustól.

Frú forseti. Ég harma að mér skuli hafa orðið á og að ég skyldi þúa manninn beint en ég biðst velvirðingar á því og afsökunar að hafa gert það. En vegna frammíkalls ágæts þingmanns væri mjög þarft fyrir hann og aðra hér að vita hver munurinn er á þessum hlutum. Í siglingalögum er nefnilega ákvæði um það að skipstjórnarmenn á fiskiskipum á Íslandsmiðum eiga t.d. að kunna íslensku. Mörg vandamál síðsumars hjá Landhelgisgæslunni voru út af því að þýskir ferðamenn sem voru skipstjórnarmenn á þessum frístundabátum voru ekki með réttindi og kunnu ekki íslensku. Í eitt skipti veit ég til að varðskipsmenn fóru um borð í nokkra þessara báta og þar var enginn sem kunni íslensku og enginn var með réttindi. Ég held að það hafi verið tíu bátar þar sem enginn reyndist hafa skírteini eða tala íslensku.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um rannsóknarstofnun um utanríkis- og öryggismál. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Siv Friðleifsdóttir, Magnús Stefánsson, Birkir Jón Jónsson og Höskuldur Þórhallsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórn Íslands að setja á stofn rannsóknarstofnun um utanríkis- og öryggismál.“ Eins og allir þekkja hafa á undanförnum tveimur áratugum orðið miklar breytingar á alþjóðlegu umhverfi Íslands. Áhrif þeirra á Ísland eru óumdeilanleg, allt frá hruni Sovétríkjanna fram að brotthvarfi varnarliðsins, sem var ekkert smámál að varnarliðið skyldi allt í einu fara af landi brott með litlum fyrirvara en það er mál út af fyrir sig sem ég ætla ekki að verja tíma í að rifja upp hér. Fyrrverandi kommúnistaríki hafa mörg hver gerst aðilar að Evrópusambandinu og NATO. Þá hefur aðild Íslands að Schengen-svæðinu og sú staðreynd að Evrópa er að verulegu leyti án landamæra haft miklar breytingar í för með sér. Ég vil í tilefni af þessu bæta því við að ég tel að það hafi verið mikilvægt fyrir Ísland að nást skyldi samkomulag við Evrópusambandið um að Íslendingar gætu orðið aðilar að Schengen því að ef svo hefði ekki orðið hefði norræna vegabréfasvæðið í raun heyrt sögunni til og það hefði haft miklar afleiðingar og þýtt mikil óþægindi fyrir okkur Íslendinga. Hröð bráðnun íss á heimskautasvæðum sem kann að valda hækkun sjávarborðs og gjörbreyta siglingaleiðum á norðurslóðum mun hafa veruleg áhrif á Íslandi. Í tengslum við það hefur vissulega verið unnið nokkuð af hálfu utanríkisþjónustunnar á Íslandi að því að reyna að átta sig á þeim breytingum sem verða við það að ísinn bráðnar og siglingaleiðir verða örugglega um þetta svæði og þá fram hjá Íslandi. Í því felast bæði ógnanir og tækifæri en við þurfum að sjálfsögðu að vera á varðbergi með að nýta okkur þau tækifæri sem af þessu skapast og ekki síst í sambandi við umskipun sem er augljóst að fara þarf fram einhvers staðar á þessu svæði. Við Íslendingar eigum því að mínu mati að leggja okkur fram við að sjá svo um að Ísland fái þarna þjónustuhlutverk. Unnin hefur verið skýrsla þar sem greind eru svæði sem líklegust eru til að koma þarna til greina og ætla ég ekki að hafa fleiri orð um það að sinni. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir því að þessi þróun mun að öllum líkindum valda nýrri spennu í alþjóðamálum og hafa þannig bein áhrif á íslensk öryggis- og varnarmál. Þá má nefna þróun mála í Asíu, einkum í Kína sem er á hraðri leið í átt að verða efnahagslegt stórveldi og trúi ég að þær breytingar sem nú eiga sér stað í heiminum með efnahagsþrengingunum muni ekki breyta því og það mun hafa gríðarleg áhrif í heiminum. Ég nefni líka þá viðleitni Rússlands að endurheimta fyrri áhrif í alþjóðamálum og efast ekki um að það muni hafa áhrif á þróun heimsmála almennt og ekki síst á þróun mála á því heimssvæði sem við búum. Þá mun mótun utanríkis- og varnarmálastefnu Bandaríkjanna í kjölfar þess að nýr forseti tekur við völdum í janúar næstkomandi hafa breytingar í för með sér í sambandi við alþjóðlegt samstarf og nefni ég bæði Atlantshafsbandalagið og Sameinuðu þjóðirnar í því sambandi. Ég gef mér að það verði breytingar hvor kandídatinn sem nær því að verða kjörinn forseti Bandaríkjanna en eins og mál standa í dag eru meiri líkur á að það verði demókratinn Obama. Eins og hv. þingmenn þekkja er hann einn vinstri sinnaðasti þingmaðurinn sem situr á Bandaríkjaþingi svo menn hljóta að eiga von á því að einhverjar breytingar verði í framhaldinu. Vaxandi fólksflutningar milli landa, sérstaklega frá Norður-Afríku og Asíu til Evrópu og frá Austur-Evrópu til Vestur-Evrópu, eru mikil áskorun og hafa Norðurlöndin ekki farið varhluta af þeirri þróun. Ég nefni líka neikvæða fylgifiska alþjóðavæðingarinnar, svo sem mansal og smygl á fólki sem eru vaxandi vandamál. Alþjóðleg hryðjuverkastarfsemi er viðvarandi vandi sem ekki sér fyrir endann á. Hætta á útbreiðslu gereyðingavopna er einnig fyrir hendi og má í því sambandi minna á yfirstandandi deilu alþjóðasamfélagsins við Íran vegna áætlana Írans um auðgun úrans. Atlaga netþrjóta á tölvukerfi, í sumum tilfellum að áeggjan stjórnvalda ákveðinna ríkja, er ný ógn sem þjóðir heims standa frammi fyrir. Það er því eitt og annað sem tína má til sem rök fyrir því að halda því fram að margt sé að breytast í umheiminum og ekki síst hvað varðar Ísland og stöðu þess í hinu stóra samhengi. Víða erlendis, þar með talið annars staðar á Norðurlöndunum, starfa rannsóknarstofnanir sem sérhæfa sig í alþjóðamálum og þróun þeirra. Við Háskóla Íslands starfar Alþjóðamálastofnun sem sett var á laggirnar árið 1990 og hefur hún unnið ágætt starf. Hún er hins vegar ekki rannsóknarstofnun eins og hér er gerð tillaga um. Vel má hugsa sér að sú stofnun sameinaðist rannsóknarstofnuninni sem hér um ræðir ef það þætti henta. Ég tek ekki afstöðu til þess hvort það er skynsamlegt og vonast til að þessi tillaga mín sé á engan hátt ögrun gagnvart því starfi sem þar fer fram. Mikilvægt er að við uppbyggingu rannsóknarstofnunar um utanríkis- og öryggismál sé lögð áhersla á faglegt og stjórnunarlegt sjálfstæði. Þá er samstarf við alþjóðlegar stofnanir augljóslega mikilvægt. Íslendingar búa yfir mikilli þekkingu á sviði utanríkis- og öryggismála. Þeirri þekkingu má koma á framfæri og nýta á skipulegan hátt með stofnun rannsóknarstofnunar um utanríkis- og öryggismál. Ég tel ekki nokkurn vafa á að það að hafa farið í gegnum framboðið til öryggisráðsins og allt það starf sem utanríkisþjónustan innti af hendi við að leggja sig fram um að hljóta kosningu sé m.a. ástæða þess að við höfum aldrei búið yfir eins mikilli þekkingu í utanríkis- og öryggismálum og einmitt nú. Kosningin fór eins og allir þekkja, við náðum ekki sæti og er í sjálfu sér hægt að hafa ýmis orð um það og ýmsar skoðanir á því hvers vegna svo fór en þetta er sú staðreynd sem liggur fyrir. Skoðun mín er sú að stofnun sem þessi gæti auk þess þjónað stuðningshlutverki við þann samstarfsvettvang stjórnmálaflokkanna sem boðaður var í yfirlýsingu þáverandi ríkisstjórnar í kjölfar samkomulags ríkisstjórna Íslands og Bandaríkjanna um varnarmál frá 26. september 2006. Hæstv. forseti. Ég tel að þetta séu aðalatriðin sem hér hafa komið fram um þessa hugmynd sem er ekki óáþekk því sem við þekkjum frá öðrum Norðurlöndum. Ég geri mér grein fyrir að miðað við stöðu mála í dag og miðað við stöðu efnahagsmála, ríkisfjármála, séu ekki líkur á að af þessu verði og þessi tillaga verði samþykkt á yfirstandandi þingi en ég tel mikilvægt að hreyfa þessum málum og það geti hugsanlega og vonandi síðar orðið til þess að þessi hugmynd og tillaga geti orðið að veruleika.

Frú forseti. Ég ætla að blanda mér stuttlega í umræðuna um þingsályktunartillögu Valgerðar Sverrisdóttur og fleiri þingmanna Framsóknarflokksins um rannsóknarstofnun um utanríkis- og öryggismál. Ég tel að hér sé hreyft mjög þýðingarmiklu máli sem varðar mikla hagsmuni Íslendinga í þessum málaflokki. Ég rifja það upp sem hv. flutningsmaður kom einnig inn á í máli sínu að stofnun af því tagi sem hér er lagt til að sett verði á fót gæti verið stuðningur við þann samráðsvettvang stjórnmálanna sem lofað var strax þegar herinn fór haustið 2006 en var jafnframt sérstaklega fjallað um í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar. Því miður hefur ekki orðið af þeim samráðsvettvangi enn þá eins og lagt var upp með og við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum talað fyrir að settur yrði á laggirnar. Ef þetta þingmál verður til þess að þoka því máli eitthvað áleiðis er það að mínu mati mjög jákvætt. Við höfum talað fyrir því að slíkur vettvangur yrði settur á laggirnar sem gæti haft hlutverk áþekkt því sem öryggismálanefndin hafði á sínum tíma eða eitthvað í þá veru. Sú nefnd fjallaði um öryggismál á breiðum grundvelli og stóð fyrir rannsóknum, athugunum, skýrslugerð o.s.frv. um öryggismál. Ég tel því eðlilegt að við ræðum þessi mál. Við eigum mjög mikilla hagsmuna að gæta hér á norðurslóðum. Það kemur fram í greinargerð með þingsályktunartillögunni að heilmiklar breytingar verða nú í þeim málum með bráðnun íss á heimskautasvæðum, vaxandi umferð skipa um norðurslóðir og landslagið hefur í alþjóðamálum breyst. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að stórauka samvinnu við Norðmenn á þessum vettvangi eins og reyndar á fleiri málasviðum sem hafa verið talsvert til umræðu hér í samfélaginu að undanförnu. Nægir þar að nefna efnahagsmálin og peningamálastefnu. Ég tel að við eigum að auka þar samstarf okkar við Norðmenn og eins á sviði utanríkis- og öryggismála. Við eigum mikla samleið með þeim hvað varðar ýmsa hagsmuni á þessum slóðum, t.d. varðandi öryggishagsmuni og auðlindahagsmuni. Ég tel því að við ættum að sækjast eftir samstarfi við þá hvað þá varðar. Auðvitað má líka velta því fyrir sér, eins og hv. flutningsmaður reyndar kom inn á í lok ræðu sinnar, hvort þetta sé rétti tíminn til þess að leggja til nýjar stofnanir með auknum útgjöldum sem þeim fylgja. Það er auðvitað sjónarmið í sjálfu sér. Það er rétt hjá þingmanninum að það er kannski ekki það sem manni dettur helst í hug nú við þessar aðstæður. En það má líka spyrja sig að því hvort það gæti komið í staðinn fyrir eitthvað annað og ég nefni Varnamálastofnun í því samhengi. Frá mínum bæjardyrum séð væri nær að setja það fjármagn sem nú fer í Varnamálastofnun í verkefni eins og þetta. Ég tek einnig undir að stofnanir eins og Alþjóðastofnun Háskóla Íslands gætu verið samstarfsvettvangur við rannsóknarstofnun um öryggis- og utanríkismál. Ég legg líka á það áherslu að stofnun af þessu tagi þarf að vera sjálfstæð. Hún þarf að búa við faglegt og stjórnunarlegt sjálfstæði eins og flutningsmenn gera ráð fyrir í greinargerðinni með tillögunni. Ég ítreka að hún getur líka verið vettvangur fyrir samstarf stjórnmálaflokka í öryggis- og utanríkismálum. Þeir gætu hugsanlega átt einhverja aðkomu að stofnun af þessum toga þannig að frá okkar bæjardyrum séð tel ég óhætt að fullyrða að við skoðum þessa tillögu mjög gaumgæfilega og erum alls ekki með einhverja fyrirframgefna afstöðu hvað málið varðar. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum einnig haft hugmyndir um að setja á laggirnar smáríkjastofnun Sameinuðu þjóðanna á Íslandi og er það liður í sjónarmiðum okkar í utanríkis- og öryggismálum sem eru þekkt. Við munum skoða tillöguna með opnum huga og sjáum marga kosti við hana. Hún gæti leyst aðra starfsemi af hólmi sem við höfum síður áhuga á að lagðir séu miklir fjármunir í eins og komið hefur fram í umræðum á Alþingi.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um aðgerðir til að auka hlut kvenna í sveitarstjórnum. Meðflutningsmenn með þeirri sem hér stendur eru hv. þingmenn Kolbrún Halldórsdóttir, Arnbjörg Sveinsdóttir, Katrín Júlíusdóttir, Guðjón A. Kristjánsson, Valgerður Sverrisdóttir og Magnús Stefánsson. „Alþingi ályktar að félagsmálaráðherra feli Jafnréttisstofu það verkefni að hrinda af stað aðgerðum í því skyni að efla hlut kvenna í sveitarstjórnum.“ Tillagan var áður flutt á 135. löggjafarþingi og flutningsmenn telja að það sé mjög mikilvægt nú í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga að beitt verði markvissum aðgerðum til að bæta hlut kvenna í sveitarstjórnum. Ein leiðin að því markmiði er að fela Jafnréttisstofu, sem þekkir þessi mál mjög vel í samfélaginu, að annast slíkar aðgerðir. Samhliða því þyrfti að auka fjármagn til Jafnréttisstofu. Næstu sveitarstjórnarkosningar verða haldnar vorið 2010. Það hefur verið talsverð umræða um að efla þurfi hlut kvenna í þeim kosningum en það er alveg ljóst að þrátt fyrir umræðu í gegnum árin og ýmis átaksverkefni vantar enn þá töluvert upp á að hlutur kvenna í sveitarstjórnum geti talist eðlilegur. Ég rifja það upp að í síðustu sveitarstjórnarkosningum árið 2006 var hlutur kvenna 35,9% og svipaðar prósentutölur má sjá í stjórnum, nefndum og ráðum sveitarfélaganna. Hlutur kvenna í sveitarstjórnum hefur aukist mjög hægt eins og menn geta séð á öllum tölulegum upplýsingum. Það er líka rétt að minnast þess að síðustu alþingiskosningar skiluðu ekki til baka því hlutfalli sem við höfðum náð á fyrri tíð. Á kjörtímabilinu 1999–2003 voru konur 34,9% fulltrúa á Alþingi en við kosningarnar 2003 varð mikið bakslag og hlutfallið fór niður í 30,2%. Í síðustu kosningum fór prósentutalan aðeins upp á við, upp í 31,7%, en náði ekki fyrra hlutfalli sem var 34,9%. Við erum því enn þá neðar í dag en við vorum á tímabilinu 1999–2003 og það er auðvitað mjög alvarlegt að bakslög verði sem við náum ekki að rétta almennilega við. Þetta gerðist í alþingiskosningunum og er mjög brýnt að ekki verði hliðstætt bakslag í sveitarstjórnarkosningunum árið 2010. Við höfum reynslu af bakslögum og við viljum ekki upplifa þau í sveitarstjórnunum. Gert hefur verið átak á svipaðan hátt og verið er að fjalla um í þessari tillögu. Það var þingsálykunartillaga sem sú er hér stendur flutti og var samþykkt á 122. löggjafarþingi, um aðgerðir til þess að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Það var einnig þverpólitísk samstaða um þá tillögu. Í kjölfarið var sett á fót þverpólitísk nefnd, opinber nefnd, sem fékk fjármagn af fjárlögum og hún stóð fyrir aðgerðum í um fimm ár. Árangurinn af verkefnum og starfi þessarar nefndar var mjög góður. Þá jókst hlutur kvenna á þingi um 10% í alþingiskosningunum 1999, m.a. vegna aðgerðanna sem nefndin fór í og þeirrar umræðu sem aðgerðirnar sköpuðu, bæði í flokkunum og í samfélaginu. Hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir tjáði sig þá í fjölmiðlum og dró fram að vinna nefndarinnar og sú umræða sem skapaðist í kringum þá vinnu hefði orðið til þess að hjálpa henni að ná góðum árangri í prófkjöri sem þá fór fram innan Sjálfstæðisflokksins. Konur hafa því komið fram og sagt að þetta skipti mjög miklu máli. Gefin var út skýrsla eftir að verkefninu lauk. Þar kemur fram að konur eru helmingur þjóðarinnar og það sé réttlætismál að fleiri konur gefi kost á sér til stjórnmálastarfa. Tilgangurinn er að konur og karlar taki sameiginlega ákvarðanir í stjórnmálum og þar með aukast líkurnar á að ákvarðanir séu teknar með hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi. Maður hlýtur að spyrja sig: Hvað þarf til þess að hlutur kvenna í stjórnmálum verði aukinn? Það er ljóst að konur þurfa að gefa meira kost á sér til stjórnmálastarfa. Það þarf meiri fræðslu til almennings, það þarf fræðslu í fjölmiðlum og í skólum um mikilvægi þess að konur séu til jafns við karla í stjórnmálum. Konur þurfa meiri hvatningu en karlar og þær hafa færri fyrirmyndir í stjórnmálum þannig að það þarf að hvetja þær alveg sérstaklega. Svo þarf að sjálfsögðu, og það er kannski það mikilvægasta, að vera vilji innan stjórnmálaflokkanna til að fjölga konum á framboðslistunum og skipta þar fyrstu sætin mestu máli. Þar sem reynslan af átaksverkefnum sem þessum er góð leggjum við flutningsmenn eindregið til að farin verði sama leið gagnvart sveitarstjórnarkosningunum svo að við sækjum fram en upplifum ekki bakslag í næstu sveitarstjórnarkosningum. Virðulegur forseti. Ég vil að lokum taka sérstaklega fram að Kvenréttindafélag Íslands hélt fund um málið fyrir stuttu síðan. Það ályktaði í lok fundarins og skoraði á Alþingi að samþykkja þessa tillögu. Vísað var sérstaklega til þessarar tillögu í þeirri áskorun þannig að hópar í samfélaginu sem fylgjast vel með jafnréttismálum standa á bak við tillöguna og skora á þingið að samþykkja hana.

Frú forseti. Ég fagna þeirri tillögu til þingsályktunar sem hér er lögð fram og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hefur mælt fyrir. Það er reyndar í annað sinn sem tillagan er sett fram hér í þinginu. Hún var einnig sett fram á síðasta þingi og þá tjáði ég mig ásamt nokkrum fleiri þingmönnum um hana. Ég játa það þó að ég hefði gjarnan viljað heyra fleiri taka til máls og ekki síður karla en konur vegna þess að þetta er mál sem skiptir ekki bara konur máli heldur allt samfélagið. Það er rétt sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir kom inn á að Kvenréttindafélag Íslands hefur látið sig þetta mál miklu varða og hélt m.a. fund nýlega þar sem það var til umræðu. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir og ég vorum á þeim fundi. Það er rétt að það er ákveðinn hópur í samfélaginu sem hefur mikinn áhuga á jafnréttismálum og fylgist með því sem fram fer hér á Alþingi, hvaða mál eru lögð fram til þess að stuðla að jafnrétti. Þess vegna skiptir tillöguflutningur af þessu tagi afar miklu máli. Mér finnst ég alltaf vera að segja sömu hlutina aftur og aftur og tala stundum fyrir daufum eyrum en í jafnréttismálum þarf alltaf að vera á vaktinni, því miður. Við sjáum það t.d. á þeim tölum sem fylgja með greinargerðinni með þingsályktunartillögunni að okkur miðar afar hægt. Það þarf alltaf að koma með hugmyndir um aðgerðir og setja málin á dagskrá til þess að ná einhverjum árangri. Þar skipta mjög miklu máli þær aðferðir sem notaðar eru. Komið er inn á það í greinargerðinni með tillögunni að það þarf að vera vilji til þess innan stjórnmálaflokkanna að fjölga konum á framboðslistum og þar skipta fyrstu sætin mestu máli. Það er auðvitað kjarni málsins. Það er ekki nóg að vera bara með konur til jafns við karla á framboðslistum ef þær eru allar í þeim sætum sem ekki eru örugg og ekki miklar líkur á að þær komist inn sem fulltrúar. Þess vegna eru stjórnmálaflokkarnir sjálfir lykillinn að því að konur komist að. Sá fundur sem ég nefndi áðan sem haldinn var á vegum Kvenréttindafélags Íslands fjallaði m.a. um aðferðir sem flokkarnir hafa notað til þess að velja fólk á lista. Þar hefur lenskan verið sú að margir flokkar hafa notað opin prófkjör en staðreyndin er sú, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr, að það er aðferðafræði sem hefur ekki gagnast konum sérstaklega vel. Það eru margar rannsóknir sem styðja það og margir fræðimenn hafa skoðað það mál. Margt hefur þar áhrif í prófkjörum: Kostnaður við prófkjör, afleiðingar fyrir flokkinn af því þegar slegist er um sæti og margt fleira. Ég held því að þegar til stykkisins kemur séu það stjórnmálaflokkarnir sjálfir sem skipta þar afar miklu máli. Flokkur minn hefur sett sér ákveðna reglu um hlut kvenna á framboðslistum. Ég er reyndar þeirrar skoðunar sem formaður kvennahreyfingar Samfylkingarinnar að ég hefði viljað sjá minn flokk ganga lengra og taka af skarið varðandi það að sé karl í fyrsta sæti eigi kona að vera í öðru og svo framvegis. Sé kona í fyrsta sæti eigi karl að vera í öðru sæti og svo koll af kolli. Um það hefur m.a. kvennahreyfingin ályktað en auðvitað eru skiptar skoðanir um það. Ég held því að stjórnmálaflokkarnir sjálfir skipti afar miklu máli þarna. Í umræðunni var einnig talað um fyrirmyndir. Þær skipta auðvitað mjög miklu máli hér. Við sem störfum á Alþingi erum fyrirmyndir. Fólk horfir til okkar, tekur eftir því hvað við segjum og gerum, bæði konur og karlar þannig að það sem við segjum skiptir máli. Fjöldi kvenna á löggjafarþinginu og í sveitarstjórnum skiptir miklu máli fyrir ungar stelpur sem hafa áhuga á pólitík. Af því að ég er farin að tala um fyrirmyndir er rétt að nefna að ég held að árangur kvennalandsliðsins okkar í gær í fótbolta skipti t.d. afar miklu máli. Ég vil nota tækifærið, hæstv. forseti, til þess að óska þeim hjartanlega til hamingju með árangurinn því að hann er algerlega stórkostlegur. Ég er sannfærð um það og ég tel mig reyndar vita að árangur þeirra hefur gríðarlega mikil áhrif á stelpur sem æfa og spila fótbolta. Þarna erum við komin með landslið kvenna í fótbolta sem hefur sýnt það og sannað að þær eru með þeim bestu í heiminum. Stelpurnar sjá að þær geta ef þær bara vilja og fá tækifæri til þess. Þess vegna skipta fyrirmyndirnar mjög miklu máli. Þessi tillaga til þingsályktunar skiptir máli varðandi þau skilaboð sem Alþingi sendir hér út um þau mál sem hér eru til umfjöllunar. Í dag var einnig lagt fram frumvarp sem ég mun væntanlega mæla fyrir á næstu dögum, frumvarp til breytinga á lögum um fjármálastofnanir, kannski að gefnu tilefni í ljósi þeirra atburða sem orðið hafa í íslensku efnahagslífi að undanförnu. Þar legg ég til ásamt nokkrum öðrum þingmönnum að norska leiðin verði farin, að sett verði í lög að jafnmargar konur og karlar verði í stjórnum fjármálastofnana. Skilaboðin sem koma héðan frá Alþingi í jafnréttismálum, hvort sem það er í þessu máli um aðgerðir til að auka hlut kvenna í sveitarstjórnum eða öðru, skipta máli og eitt útilokar ekki annað í þeim efnum. Ég varð vör við það í umræðum þetta mál og fleiri á síðasta vetri að það varð opinber umræða um að búið væri að ná tilteknum árangri og óþarfi væri að setja svona mál á dagskrá. Ég er algjörlega ósammála því. Við eigum alltaf að vera á vaktinni og við eigum alltaf að ræða þessi mál því að sagan hefur sýnt okkur konum að ef við erum ekki á vaktinni, flytjum þessi mál og tölum fyrir þeim gerir það enginn annar.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu tillaga til þingsályktunar um aðgerðir til að auka hlut kvenna í sveitarstjórnum. Sambærileg tillaga hefur áður komið fram og hefur að sumu leyti verið framkvæmd í nefnd sem fékk það hlutverk á sínum tíma að auka hlut kvenna í stjórnmálum, eins og kemur fram í greinargerð með þingsályktunartillögunni. Það var alveg ljóst að sú herferð vakti mikla athygli og hafði áhrif á margar konur til aukinnar þátttöku og vitundar um aukna þátttöku kvenna í stjórnmálum eins og kemur fram í þingsályktunartillögunni. Það hefur verið mikið rætt af hverju konur og karlar skila sér í mismunandi mæli í stjórnmálin og einnig hvort konur og karlar hafi mismunandi áherslur í stjórnmálum. Flokkarnir hafa lagt mikla áherslu á að virkja konur til þátttöku í stjórnmálum með einum eða öðrum hætti. Hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir nefndi að hún væri formaður kvennasamtaka Samfylkingarinnar og ég er fyrrverandi formaður kvennasamtaka sjálfstæðiskvenna og við höfum báðar velt þessum málum mikið fyrir okkur. Einmitt þessa dagana hef ég verið að safna saman ýmsum tölum varðandi aukinn hlut kvenna á ýmsum vettvangi á sviði stjórnmála og stjórnsýslu og í samfélaginu vegna fyrirlesturs sem ég mun halda í annarri viku hér frá. Ég tók saman tölur frá árinu í ár til samanburðar við það sem var 2004 þegar ég hélt sambærilegan fyrirlestur. Það kom mér töluvert á óvart hvað mikið hafði áunnist á þessum stutta tíma, m.a. varðandi ráðherraembætti. Það er ekki síst að þakka þátttöku Samfylkingarinnar í núverandi ríkisstjórn að hlutur kvenna í ríkisstjórn hefur aukist úr 25% í 33%. Hins vegar hefur verið töluverð stöðnun í hlut kvenna á þinginu. Af 33% þingmanna voru tæplega 32% þegar þing kom saman eftir kosningarnar í fyrravor. Ég bendi á að hlutfallið var komið í 36,5% fyrir kosningar 2007 og reyndar einnig árið 2003 var það komið í 36,5% þannig að það lækkaði við kosningarnar. Það sem kom mér líka á óvart var hve hlutur kvenna innan stjórnsýslunnar hefur aukist. Á árinu 2004 voru 15% ráðuneytisstjóra konur en eru núna 33%. Árið 2004 voru konur í nefndum og ráðum á vegum ríkisins 30% en það hlutfall var komið í 36% á síðasta ári. Árið 2004 var hlutfall kvenna í stöðum sendiherra 3% en var komið í 14% í árslok 2007. Einnig kemur í ljós að í stjórnum aðildarfélaga Samtaka atvinnulífsins var hlutfallið árið 2004 2% en fór upp í 9% 2006. Það er reyndar ekki stórt stökk hlutfallslega séð þótt það sé stórt stökk frá 2 upp í 9% og hefur því í rauninni fimmfaldast. Framkvæmdastjórar starfandi fyrirtækja í landinu eru enn þá í kringum 25%. Við höfum því séð ákveðin skref fram á við í þessu á örfáum árum. En betur má ef duga skal. Mig langar aðeins að fjalla í ræðu minni um rannsókn sem fór fram á vegum IPU, Inter-Parliamentary Union, Alþjóðaþingmannasambandsins en ég er formaður Íslandsdeildar þeirra samtaka. Fyrr á þessu ári kom út skýrsla á vegum samtakanna um jafnrétti í stjórnmálum sem byggð er á viðtölum við konur og karla í þingum. Þar kemur skýrt fram, svart á hvítu, hvað áherslur karla og kvenna í stjórnmálum eru mismunandi og líka hversu þeir þættir sem letja karla og konur til þátttöku í stjórnmálum eru mismunandi. Til dæmis varðandi virkni kvenna í mismunandi málaflokkum, þ.e. hvaða þættir og málaflokkar það eru sem konur beita sér fyrir. Þar kemur í ljós að hjá konum eru í fyrstu fimm sætunum eftirfarandi þættir í þessari röð, þ.e. málefni kvenna í fyrsta sæti, jafnréttismál í öðru sæti, félagsleg málefni í þriðja sæti, fjölskyldutengd málefni í fjórða sæti og menntun í fimmta sæti. En ef maður horfir á forgangsröðun karla þá eru utanríkismál í fyrsta sæti hjá þeim, í öðru sæti eru efnahags- og viðskiptamál, í þriðja lagi menntun, í fjórða lagi dóms- og stjórnarskrármál og í fimmta lagi félagsleg málefni. Betri rökstuðning fyrir því að konur og karlar eigi að taka jafnan þátt í pólitík hef ég ekki fengið. Áherslurnar eru svo ólíkar að í raun bæta þær hver aðra upp varðandi þau samfélagslegu málefni sem karlar og konur taka til umfjöllunar og gera það að verkum að þörfum allra sviða samfélagsins er betur mætt með því að hafa konur og karla til jafns við þátttöku í stjórnmálum. Annað sem líka vekur athygli er þegar litið er til bakgrunns þeirra sem taka þátt í þjóðþingum og hvað það var sem leiddi til þátttöku karla og kvenna í stjórnmálum. Þá kemur í ljós að tveir þriðju karla eiga pólitískan bakgrunn eða þeir koma inn á þing eftir þátttöku í pólitísku starfi. En það á einungis við um rúmlega helming kvenna. Konur eru líklegri til að koma inn í pólitík en karlar vegna fyrri starfa að félagslegum málum, m.a. á vegum frjálsra félagasamtaka og vegna starfa í sveitarstjórnum. Það segir okkur einmitt, af því að í þessari þingsályktunartillögu er lögð áhersla á að hvetja konur til aukinnar þátttöku í sveitarstjórnum, að það er ein leiðin til þess að fá konur inn á þing. Það er ekki síður athyglisvert að skoða hvaða þættir það eru sem letja konur til þátttöku í stjórnmálum. Þingmenn voru þarna beðnir um að setja á skalann einn til fimm hvaða þættir það eru sem þeir draga fram sem þætti sem letja fólk til þess að taka þátt yfirleitt í stjórnmálum. Þá eru fyrstu þættirnir hjá konum fjölskylduábyrgð, hæst 3,4 af 5, síðan ríkjandi viðhorf gagnvart hlutverki kvenna í samfélaginu, þá skortur á stuðningi í fjölskyldu, í fjórða lagi skortur á sjálfstrausti og í fimmta lagi fjármagnsskortur. Það má segja að þegar þetta er metið á skalanum einn til fimm þá þurfi maður að komast aftur í ellefta sæti hjá konum til þess að komast í fyrsta sæti hjá körlunum. Þannig að þegar konur eru búnar að meta fyrstu ellefu þættina þá fyrst kemur að körlunum á sama skala að meta hvað það er sem letur þá. Og í fyrsta sæti hjá þeim er stuðningsleysi frá kjósendum. Í öðru lagi fjármagnsskortur. Í þriðja lagi skortur á pólitískum stuðningi frá stjórnmálaflokki. Í fjórða lagi reynsluleysi í að koma fram og í fimmta lagi er skortur á sjálfstrausti. En það vekur líka athygli að fjármagnsskortur vegur hátt hjá körlunum sem og hjá konunum en hann vegur mun hærra hjá konunum varðandi mat á skalanum einn til fimm. Mér fannst þessar upplýsingar sem ég hef ekki séð áður settar fram með þessum hætti vera mjög áhugaverðar og að þær eigi að geta hjálpað okkur til þess að styðja við bakið á konum til þess að taka þátt í stjórnmálastarfi. Þarna sjáum við bæði rökstuðning fyrir því af hverju konur og karlar eiga að taka til jafns þátt í stjórnmálum og í öðru lagi hvað það er sem veldur því að konur veigra sér við að taka þátt í stjórnmálum. Ég vildi í þessari stuttu ræðu minni koma þessu á framfæri og ljúka með því að vísa í þingmenn sem vísað er í í skýrslunni, um mismunandi áhrif karla og kvenna. Kona sem er þingmaður í Kenía segir hér, með leyfi forseta: „Konur og karlar eru jöfn en þau eru ólík. Konur líta mun meira á fjölskyldumálefni. Þær horfa á hvort það er rennandi vatn, hvort það er næg fæða og hvort það er öryggi í umhverfinu. En karlar horfa meira á samgöngur, vegi, samskipti, íþróttir og stríð.“ Þetta er dæmi um sjónarmið sem komu þarna fram og þau voru reyndar ekki mjög ólík því sem kom fram í þessari beinu tilvísun. Á svona rannsóknum getum við byggt þegar við erum að taka ákvarðanir og erum að ákvarða hvaða áherslur skulu lagðar varðandi það hvernig við eigum að takast á við þetta málefni.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða mjög mikilvægt mál um aðgerðir til að auka hlut kvenna í sveitarstjórnum. Hlutur kvenna í stjórnmálum er ekki eðlilegur miðað við það að konur eru helmingur landsmanna. Hér hefur verið rækilega farið yfir það hvernig málin hafa þróast. Árin 1999–2003 var staða kvenna góð ef við horfum aðeins til þingsins. Hér hefur komið fram að það er m.a. þakkað því að í þinginu kom fram þingmál 1997–1998, sem var samþykkt, um aðgerðir til að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Þetta var fimm ára aðgerðaáætlun, nefnd var sett á laggirnar og í kjölfar þeirrar vinnu jókst hlutfall kvenna á þingi um 10%, þ.e. á árunum 1999–2003. Ég verð að segja að með þá reynslu að hafa setið á þingi fyrir og eftir þann tíma hefur þróunin því miður orðið aftur á bak og við finnum fyrir því. Við finnum fyrir því, konur, þegar fækkar í okkar hópi, t.d. innan þingflokkanna, á vinnubrögðum og umræðunni. Eftir kosningarnar árið 1999 var sá þingflokkur sem ég átti sæti í, þingflokkur Samfylkingarinnar, með fleiri konur en karla. Það var mjög óvenjulegt, það er í annað skipti sem það gerist en fyrri þingflokkurinn sem var með fleiri konur en karla - fyrir utan náttúrlega Kvennalistann á sínum tíma þar sem voru engir karlar - var þingflokkur Þjóðvaka þar sem voru fleiri konur en karlar. Það skiptir verulegu máli, það er öðruvísi tekið á hlutunum þar sem konurnar eru ráðandi. Það er mikill munur að starfa við þær aðstæður, sérstaklega þegar horft er til jafnréttismála og þeirra mála sem konur telja mikilvægust. Mig langar að nefna aðeins þetta átak sem farið var í eftir að þingsályktunartillagan var samþykkt á 122. löggjafarþingi. Þetta átak vakti nefnilega mikla athygli, m.a. hefur auglýsingaherferðin sem farið var í síðar verið kennsluverkefni í kennslubókum í Bandaríkjunum og hefur vakið athygli eiginlega á heimsmælikvarða sem ég vil geta hér úr því að við erum að ræða þessi mál. Mér fundust líka athyglisverð þau atriði sem hv. þm. Ásta Möller nefndi hér, bæði hvað varðar þær tölur sem hún hefur tekið saman um þróunina hér á landi og sömuleiðis þessi könnun sem Alþjóðaþingmannasambandið hefur farið í og niðurstöður hennar, mjög athyglisverðar niðurstöður þar á ferðinni og mikil og góð röksemdafærsla fyrir því að fara í aðgerðir til að auka hlut kvenna bæði á þingi og í sveitarstjórnum. Kvenréttindafélag Íslands hefur samþykkt áskorun til Alþingis um að samþykkja þessa tillögu. Ég verð að segja að ég tek undir þá áskorun, ég tel mjög mikilvægt að við samþykkjum tillöguna. Hún mun fara til hv. félags- og tryggingamálanefndar að lokinni þessari umræðu og það verður að segja um þá nefnd að þar er aðeins ein kona, þar er nú ekki jafnréttinu fyrir að fara, en sú sem hér stendur á sæti í þeirri nefnd og mun leggja því lið að þetta mál verði samþykkt þar. Það er verulega mikilvægt að farið verði í þá vinnu sem hér er lögð til. Skýr skilaboð verða að koma frá Alþingi um að það þurfi að bæta stöðu kvenna, bæði í sveitarstjórnum og á þingi. Svona hluti þarf að tala um, það þarf að tala um þá þangað til árangur næst. Þannig er það með jafnréttismálin, það þarf að tala um þau þangað til við náum jafnréttinu fullkomlega. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur, fyrstu sætin skipta mestu máli. Þar verða konur að vera og þær þurfa að vera í öruggum sætum. Stjórnmálaflokkarnir verða að taka ábyrgð, taka málin í sínar hendur og tryggja að konur komist í þessi sæti. Ég hef verið í stjórnum margra kvennahreyfinga, m.a. í Kvenréttindafélaginu, og unnið að þessum málum. Ég hef verið hlynnt því að farið verði í átaksaðgerðir. Ég hef ekki verið sammála fléttulistaaðferðinni og hef ekkert legið á því. Það er nefnilega þannig að flokkarnir eru missterkir eftir kjördæmum og það verður að vera þannig að t.d. tvær konur geti verið í tveim efstu sætunum eins og hefur verið hjá Samfylkingunni. Árið sem við konurnar vorum fleiri í þingflokki Samfylkingarinnar en karlarnir voru tvær konur í efstu sætum á höfuðborgarsvæðinu þar sem við vorum sterkust. Ef við hefðum verið með fléttulista, ein kona og karl til skiptis, hefðum við ekki verið eins margar. Það sést ef við skoðum reynsluna. Sama á við í Suðvesturkjördæmi þar sem konur voru fleiri í öruggu sætunum. Við þurfum að horfa á þetta aðeins víðar en með fléttulistana. Ég tek undir það að prófkjör eru karlaaðferð. Það er mjög erfitt fyrir konur að fara í prófkjör, það er mjög erfitt fyrir konur að skuldsetja sig í slíkri baráttu og það er skaðlegt fyrir flokkana að vera með átök inn á við þannig að samherjar takist á við að komast áfram í stjórnmálum. Það er skaðlegt og það er ekki gott fyrir flokka að vera alltaf með prófkjör. Það getur vel verið að það sé hægt að koma því þannig fyrir að vera stundum með prófkjör en ekki við hverjar kosningar, það er ekki gott. Hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir nefndi kvennaknattspyrnuna og glæsilegan árangur okkar kvenna í gærkvöldi og ég er alveg sammála því að þetta á eftir að skila miklum árangri, breyta afstöðu ungra stúlkna og auka sjálfstraust þeirra á allan hátt. Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins leggja því lið að hvetja til þess að þetta þingmál verði samþykkt. Ég mun gera það í nefnd þegar málið kemur til hv. félags- og tryggingamálanefndar en þetta er vissulega mál sem þarf að huga að. Við vitum ekkert hvaða kosningar verða næstar þannig að ég held að það þurfi að huga að konum í bæði alþingis- og sveitarstjórnarkosningum. Við vitum a.m.k. hvenær sveitarstjórnarkosningar verða og mikilvægt er að samþykkja þetta mál í ljósi þess að þær eru fram undan, en munum líka eftir konum á þingi því að viðhorf kvenna þurfa að vera sterk hvort sem er á löggjafarsamkundunni eða í sveitarstjórnum.

Herra forseti. Sú tillaga sem hér er til umræðu um að auka aðgerðir til að auka hlut kvenna í sveitarstjórnum er flutt af þingmönnum úr öllum stjórnmálaflokkum og því augljóst að hún hefur breiðan pólitískan stuðning. Þessi tillaga var áður flutt á síðasta löggjafarþingi en var þá ekki afgreidd þannig að hún er endurflutt hér. Ég vil strax í upphafi lýsa því yfir að ég er eindreginn stuðningsmaður þess að þessi tillaga nái fram að ganga og verði samþykkt og tel að sá breiði pólitíski stuðningur sem er við hana í formi þess að flutningsmenn eru úr öllum flokkum eigi að vekja vonir um að hún geti náð fram að ganga á þessu þingi. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum skilgreint okkur sem femínískan flokk og ég veit að það eru að sjálfsögðu femínistar í öllum flokkum, eða vona það a.m.k., og þess vegna erum við mjög eindregnir stuðningsmenn þess að auka og jafna hlut kynjanna á hvaða vettvangi sem er, m.a. í hinu pólitíska umhverfi. Eins og hér hefur komið fram hjá þeim sem þegar hafa tekið til máls í þessari umræðu er í raun ekki boðlegt að hinn pólitíski vettvangur sé jafnmisskiptur milli kynja og raun ber vitni, að ég tali ekki um þegar horft er til þess að við höfum horft upp á bakslag í þessari baráttu og þessari stöðu á undanförnum árum. Í greinargerð með þessari tillögu er einmitt birt yfirlit yfir hlut kvenna í sveitarstjórnum annars vegar og á Alþingi hins vegar nokkrar kosningar aftur í tímann. Þó að vissulega hafi orðið aukning á hlut kvenna bæði í sveitarstjórnum og á Alþingi yfir lengri tíma litið horfum við upp á það að t.d. í þingkosningunum 2003 varð nokkurt bakslag miðað við kosningarnar 1999 og það þokaðist ákaflega lítið áfram í kosningunum 2007. Það má segja það sama með sveitarstjórnirnar, hlutur kvenna er þar enn þá of rýr, í kosningunum 2006 var hann tæp 36%, talsvert hærri þó en hlutur kvenna á Alþingi og er það að sjálfsögðu vel en breytir ekki því að hér þarf að gera betur. Það er einfaldlega þannig að alls staðar í heiminum sæta konur í raun misrétti vegna kynferðis. Það er staða sem stríðir gegn grundvallarmannréttindum, það er staða sem endurspeglast líka í menningarlegri, félagslegri, efnahagslegri og stjórnmálalegri stöðu kvenna. Við höfum að sjálfsögðu lagt áherslu á það í mínum flokki að berjast fyrir fullum mannréttindum, og kvenréttindi og kvenfrelsi eru hluti af þeirri stefnumótun. Sú barátta kallar vissulega á breytt hugarfar, hún kallar á uppstokkun ríkjandi gilda í samfélaginu og felur í sér að það verður að beita aðgerðum á vettvangi stjórnsýslu og sameiginlegra stofnana samfélagsins til að ná viðunandi árangri í þessari baráttu. Ég held að þegar við horfum á stöðuna í stjórnmálum megi kannski segja að á þeim vettvangi sé jafnvel meira jafnrétti en á mörgum öðrum sviðum samfélagsins. Afsakar það að sjálfsögðu ekki þá stöðu sem við stöndum frammi fyrir á Alþingi og í sveitarstjórnum en ef við horfum t.d. til viðskiptalífsins, atvinnulífsins, er mjög mikið verk óunnið á þeim vettvangi. Hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir greindi frá því að hún flytti hér þingmál þar sem m.a. er tekið á hlutfalli kynjanna í stjórnum fyrirtækja,  Hér kom m.a. fram í máli hv. flutningsmanns þessarar tillögu og reyndar í máli annarra þingmanna líka að sú vinna sem fór fram í kjölfar þingsályktunar sem samþykkt var hér fyrir allmörgum árum hefði leitt til þess að hlutur kvenna jókst umtalsvert í þingkosningunum 1999 en þá fór hlutfall kvenna úr rúmum 25% í tæp 35% á milli kjörtímabila sem var auðvitað umtalsvert stökk og verulegur árangur. Ég segi bara fyrir mína parta að ef aðgerðir af þessum toga, átaksverkefni eða hvaða aðgerðir aðrar sem menn telja að séu til þess fallnar að rétta hlut kynjanna, skila árangri á þessum skala, t.d. í næstu sveitarstjórnarkosningum, verðum við í allt annarri stöðu en við erum í í dag. Ég held því að það sé sannarlega tímabært að grípa til ráðstafana í þessu efni. Hér hefur verið talað um hlutverk stjórnmálaflokkanna og að þeir verði að vera reiðubúnir til þess að vinna þetta mál innan frá, ef svo má segja, hver í sínum ranni. Ég tek undir það, ég held að það sé afar þýðingarmikið. Hlutur kvenna verður auðvitað ekki aukinn, hvorki í sveitarstjórnum né á Alþingi, nema í gegnum stjórnmálaflokkana og þá þau samtök eða stjórnmálahreyfingar sem bjóða fram og þá verða menn að vera reiðubúnir á þeim vettvangi til að vera með kerfi getum við sagt sem tryggir jafnrétti, sem tryggir jafnan hlut beggja kynja. Auðvitað hafa verið farnar ýmsar leiðir í þessu og það má kannski segja að margar leiðir geti verið færar. Við höfum farið þá leið í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, bæði til alþingiskosninga síðast og eins fyrir síðustu sveitarstjórnarkosningar, að vera með svokallaða fléttulista þar sem við höfum a.m.k. í prófkjörum gengið þannig frá málum að kynjunum sé raðað á listana til skiptis. Reyndar höfum við líka sagt að jákvæð mismunun geti komið til álita þar sem hlutur annars kynsins er umtalsvert minni en viðunandi er og í stjórnmálunum á það fyrst og fremst þá við um hlut kvenna. Þannig háttaði t.d. til í Reykjavíkurkjördæmunum tveimur hjá okkur í VG fyrir síðustu þingkosningar að í fjórum efstu sætunum í Reykv. n. eru tvær konur og tveir karlar, þ.e. kona í 1. og 4. sæti og karl í 2. og 3., en í Reykv. s. eru í fjórum efstu sætunum þrjár konur og einn karl. Þrjár konur í fyrstu þremur sætunum og karl í 4. sæti. Þetta töldum við okkur geta gert á grundvelli ákvæðis um jákvæða mismunun þó að meginreglan í prófkjörinu hefði verið fléttulisti. Í öðrum kjördæmum höfum við notast við fléttulista sem virkar þá þannig að ef karl er í 1. sæti er kona í 2. og síðan getur þá verið hvort sem er karl eða kona í 3. og svo öfugt í 4. Þetta höfum við notað með ágætum árangri og í okkar níu manna þingflokki eru sem sagt fjórar konur og fimm karlar þannig að það er eins jöfn skipting og fæst miðað við oddatölufjölda. Fyrir hönd okkar í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs tek ég undir það þingmál sem hér hefur verið mælt fyrir og tel að í raun og veru sé ekki eftir neinu að bíða að taka það til umfjöllunar í nefnd og helst afgreiða sem allra fyrst því að um það á að vera nokkuð breið samstaða þannig að Jafnréttisstofa geti þá, verði þessi tillaga samþykkt, farið af stað með þetta verkefni í því skyni að efla hlut kvenna í sveitarstjórnum fyrir næstu kosningar. Að sjálfsögðu má hugsa sér að víkka það jafnvel út til næstu þingkosninga í framhaldinu því að það er ekki eftir neinu að bíða í því efni. Eins og hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir gat um er aldrei að vita hvenær þær fara fram.

Frú forseti. Mig langaði aðeins að bregðast við því sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson sagði í ræðu sinni um aðferðafræði flokkanna. Ég er honum hjartanlega sammála nánast um hvert atriði sem hann gat um í ræðu sinni. Þetta er því kannski hugleiðing frekar en beint andsvar við ræðu hans. En þó, það snýr að þessu með prófkjörin og kvótana. Við verðum að hafa í huga að við viljum byggja á jafnræði í samfélaginu. Við erum ekki að tala um að konur séu settar framar eða þeim sé hyglað á framboðslistum eingöngu vegna kynferðis og markmiðið sé að konur verði fleiri en karlar. Það hlýtur að vega þyngst, eins og hv. þm. Ásta Möller kom hér inn á, að kynin hafa mismunandi áherslur og mismunandi áhugamál og það skiptir miklu máli að sjónarmið beggja kynja komi alltaf fram. Ég vil því segja varðandi prófkjörin og fléttulistana að útfærslan á því getur verið með ýmsum hætti. Það var nefnt að í einhverjum tilfellum væru konur fleiri en karlar og þess vegna væru fléttulistar þar sem kynin skiptust á ekki heppilegir. Ég hefði frekar viljað nálgast það þannig að flokkarnir skoðuðu það að ef fjórir öruggir þingmenn eru í tilteknu kjördæmi þá hafi flokkurinn þá reglu að það skuli vera tvær konur og tveir karlar. Ef flokksmenn velja síðan að tvær konur séu í tveimur efstu sætunum og tveir karlar í tveimur neðri eða öfugt þá er það allt í lagi svo fremi sem menn ganga út frá því að þessir fjórir séu þá öruggir fyrir viðkomandi flokk. Það má líka útfæra þetta á þennan hátt án þess að þetta sé endilega alltaf kona, karl, kona, karl eða karl, kona, karl, kona.

Frú forseti. Ég er algjörlega sammála því sem hv. þingmaður segir að aðferðafræði flokkanna skiptir miklu máli og hægt er að fara ýmsar leiðir í þessu sambandi. Nú er að vísu svo að það er ekkert öruggt í henni veröld þegar kemur að sætum til þings eða sveitarstjórna hvað flokkana varðar. Auðvitað getur fylgið hreyfst á milli flokka. Það er ekkert fast bundið eða öruggt í því efni. Flokkarnir vita í stórum dráttum hvað þeir geta reiknað með að hafa af fulltrúum í sveitarstjórnum og á þingi og auðvitað skipta efstu sætin mestu máli. Það er líka hægt að segja að ef menn eru með prófkjör – og ég tek undir það sem hér hefur verið sagt með prófkjörin, þau geta í fyrsta lagi verið hagfelldari fyrir karla en konur almennt séð og líka hagfelldari fyrir þá sem fyrir sitja en nýliða, það er tvennt í því. Ef slíkar leiðir eru farnar má hugsa sér að sá sem tekur þátt í prófkjöri þurfi að kjósa bæði karl og konu vegna þess að við gerum ráð fyrir því að skipting karla og kvenna sé jöfn. Ekki vegna þess að fólk eigi að komast inn á kynferði heldur vegna þess að það er svo mikilvægt fyrir breiddina í hinni pólitísku umræðu að hún sé spegill samfélagsins. Það gerist ekki ef hlutfall kynjanna er ójafnt. Það er því hægt að hugsa sér margar aðferðir í þessu sambandi. Ég held að við hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir séum í öllum meginatriðum sammála í þessu álitaefni.

Eins og í mörgu öðru.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um samkeppnisstöðu fyrirtækja í eigu ríkis og sveitarfélaga. Flutningsmenn eru auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Birgir Ármannsson, Sigurður Kári Kristjánsson, Ólöf Nordal, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Arnbjörg Sveinsdóttir, Guðfinna S. Bjarnadóttir, Ármann Kr. Ólafsson, Kristján Þór Júlíusson og Björk Guðjónsdóttir. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela viðskiptaráðherra að gera athugun á því hvort og á hvaða sviðum fyrirtæki og stofnanir í eigu ríkis og sveitarfélaga eru í samkeppni gagnvart einkaaðilum, svo og að hve miklu leyti þessi fyrirtæki hafi eflt samkeppnisstöðu sína gagnvart einkafyrirtækjum á undanförnum árum. Viðskiptaráðherra er jafnframt falið að gera athugun á því í hversu miklum mæli stofnanir og fyrirtæki hins opinbera sinna verkefnum sem sérhæfðir aðilar í atvinnulífinu gætu leyst með hagkvæmari hætti. Athugunin skal einnig beinast að því að skoða reynslu sem þegar hefur fengist af einkarekstri og einkaframkvæmd við verklegar framkvæmdir eða veitingu lögboðinnar þjónustu ríkis og sveitarfélaga hér á landi. Viðskiptaráðherra er falið að koma með tillögur um hvernig unnt sé á markvissan og skilvirkan hátt að draga úr núverandi samkeppnisrekstri opinberra aðila. Ráðherra skili Alþingi skýrslu um málið fyrir 1. apríl 2009. Tillaga sambærilegs efnis var áður flutt á 131., 132. og 135. löggjafarþingi. Var hún send til umsagnar margra aðila á 132. og 135. þingi og fékk hún almennt jákvæðar viðtökur. Á 135. þingi var tillagan afgreidd af meiri hluta viðskiptanefndar til síðari umr., en hlaut ekki afgreiðslu í þinginu. Þess má geta að þingsályktunartillagan hefur breyst nokkuð frá því sem áður var, m.a. var tekið mið af ábendingum hv. viðskiptanefndar í nefndaráliti hennar til síðari umr. Greinargerðin með þingsályktunartillögunni stendur fyrir sínu og vil ég tæpa á nokkrum atriðum í henni. Á síðustu tveimur áratugum hefur ríkið markvisst dregið sig út úr samkeppnisrekstri á ýmsum sviðum. Má þar t.d. nefna að ekki eru mörg ár síðan að fyrsirtæki eins og prentsmiðja, síldarverksmiðja, skipaútgerð, lyfjaverslun, skýrsluvélar og fjarskiptafyrirtæki báru mörg hver heiti með viðskeyti ríkisins í nafninu. Fyrirtæki sem í dag þykir fráleitt að séu hluti af ríkisrekstri, hluti af almannaþjónustu í þeim mæli sem við köllum almannaþjónustu sem á að vera á höndum ríkisins. Bankastarfsemi var einnig rekin í nafni ríkisins um áratugaskeið en hefur, við þær aðstæður sem nú ríkja í heiminum - sem hafa haft afdrifarík áhrif hér á landi sem öllum er kunnugt um - tímabundið verið tekin í ríkisrekstur. Á hinn bóginn hefur fjölgað þeim stofnunum ríkisins sem sinna stjórnsýsluverkefnum og öðrum samfélagslegum verkefnum sem talið er eðlilegt að séu fjármögnuð af ríkinu. Oft eru stofnanir settar á laggirnar til að sinna afmörkuðum verkefnum, sem síðan vinda upp á sig og aukast að umfangi með tilheyrandi auknum kostnaði. Til þessara stofnana eru ráðnir vel menntaðir og metnaðarfullir starfsmenn, með víðtæka yfirsýn á þeim vettvangi sem þeir starfa. Af þeim sökum og jafnvel einnig vegna kröfu um sértekjur viðkomandi stofnana sjá þeir ákveðin tækifæri í því að útvíkka starfsemi stofnunarinnar, sem getur kallað á fleira starfsfólk, aukin umsvif og aukið fjármagn til reksturs viðkomandi stofnunar. Rekstur á vegum ríkis og sveitarfélaga hefur sökum umfangs síns mikil áhrif á starfsumhverfi og starfsmöguleika fyrirtækja í landinu. Þegar opinber stofnun færir út starfsemi sína, ýmist vegna aukinna skyldna sem sett eru á starfsemina, rúmrar skilgreiningar á þeim lögum sem hún starfar eftir eða af eigin hvötum, er veruleg hætta á að hún fari að rekast í horn starfsemi sem einkaaðilar hafa markað sér bás. - Með þessum orðum mínum er ég ekki að setja þetta í neikvætt samhengi. Við slíkar aðstæður er opinber stofnun viljandi eða óviljandi komin í beina samkeppni við einkaaðila og farin að þrengja að starfsskilyrðum og vaxtarmöguleikum þeirra. Allmörg dæmi eru um að ríkisstofnanir undirbjóði þjónustu einkaaðila, bjóði þjónustuna ókeypis undir merkjum tilraunaverkefnis eða taki upp hugmyndir sem kynntar hafa verið fyrir þeim og hrindi þeim í framkvæmd. Ríkisstofnanirnar gera þetta í krafti þess að þær fá fjármagn til reksturs frá ríkinu og geta niðurgreitt þjónustuna eða alfarið staðið straum af viðkomandi verkefnum með ríkisfé. Aðrar aðstæður sem blasa við í þessu sambandi er þegar ríkisstofnanir taka ákvörðun um að taka til sín verkefni sem áður voru útvistuð til einkaaðila, eða semji við aðra ríkisstofnun um framkvæmd verkefna, þótt fjölmargir aðilar á markaði séu tilbúnir til að takast á við verkefnið með samningum við viðkomandi stofnun. Slíkt er í ósamræmi við yfirlýsta stefnu ríkisins um framkvæmd innkaupa á vegum þess, eins og hún birtist í riti fjármálaráðuneytisins Innkaupastefna ríkisins – Hagkvæmni, samkeppni, ábyrgð og gagnsæi, frá nóvember 2002. Markmið hennar er að fela einkaaðilum tiltekin verkefni, t.d. með útboðum, til að auka hagræðingu, auka fjölbreytni í þjónustu, byggja upp þekkingu í samfélaginu og efla samkeppni á markaði. Í formála þess rits leggur fjármálaráðherra áherslu á að innkaupastefnan nái einnig til útboða á verkefnum eða rekstrarþátta sem „nú eru hluti af ríkisrekstri“. Aukið samstarf ríkis og einkaaðila hefur þann eftirsóknarverða tilgang að auka hagkvæmni í rekstri ríkisins og efla samkeppni í einkageiranum. Þannig getur ríkið dregið sig út úr starfsemi sem unnt er að vinna á betri og hagkvæmari hátt hjá fyrirtækjum sem starfa á opnum samkeppnismarkaði. Með slíku samstarfi verður ríkið í hlutverki upplýsts og krefjandi kaupanda þar sem aukin áhersla er lögð á árangur og góða nýtingu fjármagns. Ávinningur af þessari aðferðafræði felst í því að með því að tiltekin starfsemi flytjist til einkaaðila frá opinberum stofnunum eykst samkeppni um opinber verkefni og kaupendahópur fyrirtækjanna stækkar. Þeim eru jafnframt sköpuð betri starfsskilyrði með því að færa þeim stór og krefjandi verkefni. Jafnframt verður til ný þekking innan fyrirtækjanna sem styrkir stoðir þeirra til frekari afurðasköpunar. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni eru tekin nokkur dæmi þar sem opinber fyrirtæki eru eða hafa verið í beinni samkeppni við einkafyrirtæki. Ég vil hér í ræðu minni nefna eitt þessara dæma sem varða ríkisfyrirtækið Íslandspóst. Íslandspóstur er hlutafélag í eigu ríkisins. Það hefur nú endurskilgreint hlutverk sitt til að takast á við verkefni á samkeppnismarkaði. Í þeim tilgangi hefur fyrirtækið ráðist í byggingu tíu pósthúsa á landsbyggðinni sem eru sérhönnuð með þarfir flutningafyrirtækis í huga og miklar endurbætur hafa verið gerðar á sex öðrum í sama tilgangi, en kostnaður hefur verið áætlaður um 1 milljarður kr. Stjórnendur fyrirtækisins hafa útskýrt þessar breytingar með því að verið sé að gera fyrirtækið hæfara til að takast á við afnám einkaréttar sem fram undan er í póstþjónustu, á árinu 2010, jafnframt sem þeir telja að þessi starfsemi takist varla á við starfsemi einkaaðila sem nú eru á markaði. Jafnframt hefur Íslandspóstur hafið sölu á ritföngum í útibúum sínum í samkeppni við einkaaðila. Hagsmunaaðilar í flutningaþjónustu hafa á hinn bóginn bent á að umsvif ríkisfyrirtækisins og uppbygging í þá veru sem að framan er lýst sé langt umfram það sem eðlilegt getur talist þegar litið er til lögbundins hlutverks þess í almannaþjónustu og að með þessu sé skattfé almennings notað til að niðurgreiða samkeppni í landinu á þessum sviðum. Viðskiptaráð hefur í yfirlýsingu mælt með því að fyrirtækið verði selt og að skilgreining fyrirtækisins á hlutverki sínu sé langt umfram þjónustuþætti sem með réttu ættu að heyra undir hið opinbera. Í þessu sambandi vil ég lesa úr bréfi sem mér var sent frá kjósanda á Vesturlandi sem lýsti áhrifum útvíkkunar af starfsemi Íslandspósts á eigin fyrirtæki, bóka- og ritfangaverslun sem hún hefur rekið um langt skeið. Bréfið fékk ég frá Dagbjörtu Höskuldsdóttur í Stykkishólmi, 9. nóvember á síðasta ári, og hef ég fengið leyfi hennar til að vísa í það. Hún segir, með leyfi forseta: „Ég hef síðan 1994 rekið bóka- og ritfangaverslun í Stykkishólmi í húsi þar sem hefur verið rekin verslun síðan 1937. Reyndar er það svo að ýmislegt annað er og hefur verið selt í búðinni en bækur og ritföng. En bækur og ritföng hafa ávallt verið það sem lögð hefur verið höfuðáhersla á. Það voru Jón Eyjólfsson, faðir Eyjólfs Konráðs Jónssonar, og kona hans, Sesselja, sem hér var skólastjóri og kennari, sem stofnuðu verslunina á sínum tíma. Það hefur örugglega aldrei verið létt að reka verslun í litlu þorpi úti á landi en ekki hefur það orðið auðveldara með árunum. Góðærið í verslun hefur ekki skilað sér í rekstri þessara smáfyrirtækja. En það hefur verið markmiðið að halda úti bóksölu allt árið og hafa talsvert breitt vöruúrval í þeim vöruflokkum sem í versluninni eru. Þá kem ég að ástæðu bréfaskrifa minna. Nú á haustdögum opnaði Íslandspóstur glæsilega aðstöðu í nýju húsi hér í bæ. Þetta er póstdreifingarstöð fyrir Snæfellsnesið og um leið póstafgreiðsla hér í bænum. Öll vinnuaðstaða starfsmanna póstsins hefur stórbatnað og öll aðstaða viðskiptavinanna líka. Eins og ykkur er kunnugt um er Íslandspóstur hlutafélag í fullri eigu ríkisins. Nú hefur þetta fyrirtæki ákveðið að auka við vöruúrval sitt. Þar er nú til sölu mikið af alls konar skrifstofuvörum, ritföngum, tölvuvörum, jafnvel föndurvara og geisladiskar og smávægilegt sýnist mér af bókum - svo að ekki sé talað um að þeir eru komnir út í samkeppni við ljósmyndastofur og jafnvel prentstofur, en það þekki ég ekki vel. Fyrirtækið bætir ekki við starfsmönnum. Það notar húsnæði sem það þegar á og það flytur vöruna sjálft hingað. Auk þess kaupir það vörurnar að mestu frá aðila sem flytur allar sína vöru hingað með Íslandspósti. Nú spyr ég ykkur: Er þetta eðlilegur viðskiptamáti? Er það eðlilegt að fyrirtæki í 100% eigu ríkisins standi í samkeppnisrekstri við einkaaðila og hafi að auki þá aðstöðu sem ég nefndi áðan? Ég verð að játa að mér mislíkar þetta mjög. Ég stend frammi fyrir því að endurskoða mjög reksturinn og sé ekki hvernig ég get staðið í svona samkeppni.“ Í lok bréfsins segir, með leyfi forseta: „Ég veit að sama staðan er t.d. á Húsavík en þar hefur verið rekin bóka- og ritfangaverslun sem ég held að sé orðin 100 ára. Er ég viss um að forsvarsmenn þeirrar verslunar eru varla ánægðir með þessa samkeppni. Með vinsemd og virðingu, í hjarta Stykkishólms. Dagbjörg Höskuldsdóttir versluninni Sjávarborg í Stykkishólmi.“ Svo mörg voru þau orð. Þarna er manneskja sem hefur rekið verslun til margra ára í litlu þorpi úti á landi. Hún lýsir því hvernig starfsemi ríkisfyrirtækis hefur haft áhrif á verslun í hennar eigu sem hefur þjónað samfélaginu frá 1937. Virðulegi forseti. Tilgangur með framlagningu þessarar þingsályktunartillögu er að fá yfirsýn yfir þá starfsemi á vegum ríkis og sveitarfélaga sem er í beinni samkeppni við einkaaðila. Með slíkar upplýsingar í höndunum er markvisst hægt að stefna að því að ríkið dragi sig út úr starfsemi sem er á samkeppnismarkaði og um leið vekja ríkisstofnanir til vitundar um skaðsemi þess að hamla þróun framsækinnar starfsemi á vegum einkaaðila. Í tillögu þessari er jafnframt lagt til að skoðað verði hvort lögbundnar skyldur stofnana kalli á sífellt meira umfang þeirra og hvort lagabreytinga sé þörf. Jafnframt þarf að skoða hvað af lögbundnum verkefnum ríkisstofnana sé hægt að fela einkaaðilum. Ég er þeirrar skoðunar að einmitt á þeim tímum sem við lifum nú þurfi sérstaklega að hlúa að því að fólk með þrek og þekkingu til að takast á við sjálfstæðan rekstur geti það án þess að starfsemi á vegum ríkisins þrengi þar að. Á þeim tímum sem við lifum þarf ríkisvaldið að ganga á undan og skapa ný atvinnutækifæri. Ekki síst að rýmka til svo að sá mikli fjöldi vel menntaðs fólks sem nú er að missa vinnu sína geti komið undir sig fótunum með frumkvöðlastarfi. Eins og ég nefndi í byrjun ræðu minnar afgreiddi meiri hluti viðskiptanefndar sambærilega tillögu til síðari umr. Í nefndaráliti meiri hlutans segir m.a. eftirfarandi, með leyfi forseta: „Nefndinni bárust á annan tug umsagna um tillöguna sem voru langflestar jákvæðar í garð hennar. Tilgangurinn með tillöguflutningnum er m.a. að fá yfirsýn yfir starfsemi á vegum hins opinbera sem er í samkeppni við einkaaðila. Nefndin telur æskilegt að fá slíka yfirsýn svo dýpka megi umræðu um hlutverk og þátttöku hins opinbera í atvinnulífinu. Meiri hlutinn tekur undir með Alþýðusambandi Íslands sem bendir á í umsögn sinni að „mikilvægt sé að tryggja ákveðna fjölbreytni í rekstrarformum samfélagsþjónustu…“ og að mikilvægt sé að tryggja að „gæði þjónustu verði ávallt fullnægjandi og að allir hafi jafnan aðgang að henni óháð efnahag og félagslegri stöðu.“ Í umsögnum má meðal annars finna tillögur um útvíkkun tillögugreinarinnar auk umfjöllunar um einstök svið eða geira sem einkum þykir þörf á að athuga með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem í tillögu þessari felast. Í því sambandi hefur m.a. verið minnst á rekstur hins opinbera á eftirliti sem hugsanlega gæti átt heima hjá einkaaðilum, ólíkar skattareglur milli opinberra aðila og einkaaðila, kaup opinberra aðila á utanaðkomandi sérfræðiaðstoð, kaup opinberra aðila á tölvuþjónustu frá einkaaðilum, þátttöku hins opinbera í verslunarrekstri, vernd og stuðning hins opinbera í landbúnaði, kröfur til einkaaðila í rekstri, þátttöku hins opinbera í rannsóknum. Þótt sumir þessara þátta kunni að vera á mörkum úttektar af þessum toga telur nefndin æskilegt að viðskiptaráðherra marki úttektinni í upphafi hæfilega rúman ramma sem tryggi að heildaryfirsýn fáist yfir verkefni sem opinberir aðilar sinna nú og gætu verið í höndum einkaaðila. Slík yfirsýn er nauðsynleg forsenda upplýstrar umræðu um hvort einhver sérstök sjónarmið kunni að réttlæta viðamikið hlutverk ríkisins á einstökum sviðum og þá að hvaða markmiðum sé stefnt með umfangsmeiri ríkisrekstri í samkeppnisrekstri en almenn viðskiptasjónarmið kalla á. Þá telur meiri hlutinn rétt og eðlilegt að jafnframt verði litið til þeirrar reynslu sem þegar hefur fengist af einkarekstri og einkaframkvæmd við verklegar framkvæmdir eða veitingu lögboðinnar þjónustu ríkis og sveitarfélaga hér á landi. Meiri hlutinn telur rétt að ráðherra leggi skýrslu um niðurstöðu athugunarinnar fyrir Alþingi til umræðu. Í þeirri skýrslu geri ráðherra tillögur til Alþingis um frekari athuganir, ef hann telur þörf á slíku. Ég vil að lokum leggja það til að þingsályktunartillaga þessi verði send til hv. viðskiptanefndar til umfjöllunar og afgreiðslu.

Forseti. Hér er til umræðu tillaga til þingsályktunar um samkeppnisstöðu fyrirtækja í eigu ríkis og sveitarfélaga. Það er ekki í fyrsta skipti sem þetta mál kemur fyrir þingið, ekki í annað eða þriðja skipti heldur í fjórða sinn sem hv. flutningsmenn reyna að berja þetta í gegn og velja til þess að mínu mati afar góðan tíma. Í greinargerð með þessari tillögu til þingsályktunar segir, með leyfi forseta: „Tilgangur með framlagningu þessarar þingsályktunartillögu er að fá yfirsýn yfir þá starfsemi á vegum ríkis og sveitarfélaga sem er í beinni samkeppni við einkaaðila. Með slíkar upplýsingar í höndunum er markvisst hægt að stefna að því að ríkið dragi sig út úr starfsemi sem er á samkeppnismarkaði og um leið að vekja ríkisstofnanir til vitundar um skaðsemi þess að hamla þróun framsækinnar starfsemi á vegum einkaaðila.“ - Um skaðsemi þess að hamla þróun starfsemi á vegum einkaaðila. Í upphafi greinargerðarinnar segir, með leyfi forseta: „Á síðustu tveimur áratugum hefur ríkið markvisst dregið sig út úr samkeppnisrekstri. Fjölmörg fyrirtæki á vegum ríkisins hafa verið einkavædd og má þar m.a. nefna bankastarfsemi og fjarskiptaþjónustu.“ - Má þar nefna bankastarfsemi og fjarskiptaþjónustu, segir hér í þessari greinargerð með þingsályktunartillögunni, virðulegi forseti. Ég spyr: Fær fólk aldrei nóg? Mér finnst það í raun og veru talsverð bíræfni að koma með þingsályktunartillögu af þessu tagi þar sem hreinlega er hvatt til þess að ganga áfram þann sama veg og við stöndum nú í rjúkandi rústunum af, að fylgja áfram þeirri hugmyndafræði sem leitt hefur samfélagið, íslensku þjóðina, í þá stöðu sem er í dag. Að hvetja til áframhaldandi markaðsvæðingar og einkavæðingar á öllum sviðum, reyna að grafa upp úr öllum skúmaskotum samfélagsins 

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi farið vitlaust fram úr rúminu í morgun. Það er ekki svo að verið sé að berja þessa tillögu í gegn í fjórða sinn. Hv. viðskiptanefnd afgreiddi tillöguna úr nefndinni til síðari umr. Eins og kom fram í lestri mínum áðan á nefndaráliti nefndarinnar var álit þeirra umsagnaraðila - en þeir voru fjölmargir - sem barst nefndinni um tillöguna almennt mjög jákvætt. Það er því ekki eins og þetta sé eitthvert upphróp í samfélaginu, að verið sé að ganga gegn einhverjum viðmiðunum eða gildum sem almennt eru viðurkennd í samfélaginu. Ég sagði í ræðu minni að það væri mjög mikilvægt einmitt á þeim tímum sem við lifum nú að stuðla að auknum tækifærum fyrir fólk til að takast á við frumkvöðlastarf. Í greinargerð minni rek ég fjölmörg dæmi um starfsemi á vegum ríkisstofnana sem hefur rekist á horn starfsemi einkaaðila. Það er ekki af mannvonsku eða neinu slíku sem mál þetta er tekið upp en það hefur hins vegar gert það að verkum að starfsemi t.d. á vegum tölvufyrirtækja og þess háttar hefur verið aðþrengd og ekki fengið að blómstra eins og skyldi. Jafnvel hafa verkefni sem þessi fyrirtæki eru hæfust til þess að takast á við, hæfari en aðilar innan ríkisins, liðið fyrir það. Ef hv. þingmaður hlustaði á mig í dag heyrði hann að ég las bréf frá Dagbjörtu Höskuldsdóttur í Stykkishólmi sem lýsti því nákvæmlega hvaða áhrif það hefur á 

Virðulegur forseti. Mér kemur ekki til hugar að ætla að hér sé einhver mannvonska á ferðinni með því að fylgja þessu máli úr hlaði einu sinni enn. Vissulega var það afgreitt til síðari umr. á síðasta þingi, ef ég man rétt, en það hefur ekki fengið afgreiðslu enn þá og enn á ný kemur það fram hér. Ég vek athygli á því að í greinargerð með þingsályktunartillögunni er 17 sinnum rætt með einhverjum hætti um sjúkrahús, heilsugæslu, spítala, heilbrigðisstétt, heilbrigðisvísindi, sjúkrahússtarfsemi o.s.frv. og tiltekin orð sem tengja má þeirri starfsemi. Í stórum kafla greinargerðar með þingsályktunartillögunni er vakið máls á því að ef til vill mætti víða ganga inn í heilbrigðiskerfið og finna þar tækifæri til að draga út úr sjúkrahúsunum, út úr samfélagsþjónustunni, og færa einkaaðilum. Það finnst mér varasamt. Ég held að ef íslenska þjóðin hefur einhvern tíma þurft á því að halda að hér sé traust samfélagsþjónusta, að kjölfesta sé í þjónustu hins opinbera, í allri samfélagsþjónustunni upp úr og niður úr, sé það í dag. Mér finnst það ábyrgðarhluti af þeim hv. þingmönnum sem leggja þessa tillögu fram í fjórða sinn - því að þeir hafa ekki fengið hana afgreidda á undanförnum þingum - að velja þennan tíma núna þegar samfélagið er meira og minna í uppnámi og hefur nóg við að glíma frá degi til dags. Mér finnst það ábyrgðarhluti að færa fólki slíkar hugmyndir eins og þær sem finna má í þessari þingsályktunartillögu, í þeim anda sem í henni er.

Virðulegi forseti. Vissulega er það ábyrgðarhluti en ég horfi á hann með algjörlega öfugum formerkjum við hv. þingmann. Ég tel einmitt að það felist í því mikil ábyrgð að koma með tillögur í þá veru að gefa fólki aukið tækifæri til að takast á við verkefni sem það hefur þekkingu til að leysa, fólk sem stendur jafnvel frammi fyrir atvinnuleysi í dag. Hafi þessi tillaga einhvern tíma verið tímabær er það einmitt í dag. Um einkarekstur eða samstarf ríkis og einkaaðila varðandi heilbrigðisþjónustu þykir mér merkilegt að hv. þingmaður hafi lagt á sig að telja orðin þar sem heilbrigðisþjónustan er tekin til. Það er í einni eða tveimur málsgreinum sem rætt er um heilbrigðisþjónustu.

Tveimur síðustu.

Raunin er sú að 30% af því fjármagni sem fer til heilbrigðisþjónustu hér í landinu er á vegum annarra aðila en ríkisins.  Það sem hefur hins vegar vakið furðu mína er að hv. þingmenn Vinstri grænna hafa ekki gert athugasemdir við það þegar Hjúkrunarheimilið Grund er með samning við ríkið um ákveðinn rekstur en um leið og Hjúkrunarheimilið Grund, sami aðili, tekur að sér rekstur á einni deild á sjúkrahúsinu Landakoti, er eitthvað athugavert við það að þeirra mati. Það er því ekki heil brú í málflutningi Vinstri grænna varðandi samstarf einkaaðila og ríkisins um rekstur heilbrigðisþjónustu, ekki heil brú.

Hæstv. forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um samkeppnisstöðu fyrirtækja í eigu ríkis og sveitarfélaga sem tíu þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa sameinast um. Þetta mun vera í fjórða skipti sem þessi þingsályktunartillaga er lögð fram en hún gengur í grófum dráttum út á það að reyna að færa verkefni sem er sinnt hjá hinu opinbera út á samkeppnismarkað. Hv. þm. Ásta Möller sagði um þá gagnrýni sem fram hefur komið á þingsályktunartillöguna frá þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að ekki væri heil brú í málflutningi okkar. Ég er ekki sammála því. Ég vil segja við hv. þm. Ástu Möller að mér finnst vera heil brú í málflutningi hennar og samherja hennar, fullkomlega heil brú. Mér fannst m.a.s. ákveðin samfella í málflutningi hv. þingmanns, sem er einn af meðflutningsmönnum hv. þm. Ástu Möller á þingsályktunartillögunni, Sigurðar Kára Kristjánssonar, í gær og röksemdafærslum sem er að finna í greinargerð með þingmálinu. Hann sagði að við þær aðstæður sem við byggjum við nú væri mjög mikilvægt að færa verkefni frá ríki og sveitarfélögum út á markað. Hann orðaði þetta ekki alveg svona kurteislega, heldur talaði um fitu, að skera fitu af ríki og sveitarfélögum og hafði á orði að sveitarfélögin hefðu sérstaklega farið offari í launagreiðslum til starfsmanna sinna og opinber rekstur hefði blásið út og nú þyrfti að snúa af þeirri braut. Þessu er ég algjörlega ósammála. Ég tel að á krepputímunum sem við lifum nú og erum því miður að fara inn í sé mikilvægt að styrkja innviði samfélagsins og starfsemi sem fram fer á vegum ríkis og sveitarfélaga. Það er ekki bara í þessu sem hina heilu brú í málflutningi hv. þm. Ástu Möller og félaga er að finna. Hin heila brú kemur fram í ályktunum og greinargerðum frá Verslunarráði Íslands og síðan frá Viðskiptaráðinu svo lengi sem ég man eftir. Þetta þingmál er nefnilega fyrst og fremst tillögugerð og rökstuðningur sem Verslunarráðið hefur haldið fram undangengin ár og áratugi, þ.e. að einkavæða og markaðsvæða samfélagsþjónustuna, reyna að finna þá þætti þjónustunnar sem hægt er að hafa hagnað af, skilja hitt eftir hjá ríki og sveitarfélögum en fara með arðvænlegu bitana út á markaðinn. Þetta þingmál er mjög hlaðið að þessu leyti því að viðskiptaráðherra er beinlínis falið samkvæmt tillögunni, að koma með tillögur um hvernig unnt sé á markvissan og skilvirkan hátt að draga úr núverandi samkeppnisrekstri opinberra aðila. Með öðrum orðum er orðið bannorð að opinberir aðilar sinni verkefnum sem hægt er að framkvæma á markaði. Er þetta mjög skynsamlegt? Ég held ekki. Ef við horfum til opinberrar þjónustu, það er t.d. vísað í sjúkrahúsin, Vinnueftirlitið, Siglingamálastofnun og aðskiljanlega aðila, og skerum alltaf burtu vaxtarsprotana, spennandi verkefni og nýjungar, og gerum það að bannorði að framkvæma slíkt innan opinberra veggja veikjum við þessa þjónustu. Ég segi ekki þar með að ekki séu til verkefni hjá hinu opinbera sem megi ekki fara út á samkeppnismarkað, ég gef mér ekkert í þeim efnum. En þegar þetta er sett fram sem pólitísk stefna hef ég mjög miklar efasemdir um það. Ég hef oft velt fyrir mér hvernig standi á því að menn hafi ekki meiri metnað fyrir hönd einkageirans en raun ber vitni. Á síðustu árum hefur hann í allt of ríkum mæli einblínt á það sem þegar er til og vill komast yfir þau verkefni sem þegar eru til, t.d. innan velferðarþjónustunnar. Þetta þekkjum við í heilbrigðiskerfinu þar sem Sjálfstæðisflokkurinn og Samfylkingin hafa nú sameinast um þá stefnu að láta skattborgara greiða fyrir alla þjónustu en vilja síðan fá arðvænlega bita til sín til þess að hagnast á. Það er þarna sem hin pólitíska brú liggur, sérstaklega í stefnu Sjálfstæðisflokksins en einnig hluta Samfylkingarinnar, að fara með heilbrigðisþjónustuna út á markaðinn. Mjög misvísandi yfirlýsingar hafa komið fram á undanförnum vikum, annars vegar frá aðilum eins og hv. 1. flutningsmanni þessa þingmáls, Ástu Möller, sem segist vilja að heilbrigðisþjónustan sé greidd úr opinberum sjóðum, fjármögnuð af opinberu fé, og hins vegar manna á borð við hv. þm. Pétur H. Blöndal sem hefur talað fyrir markaðsvæðingu, að læknar og fyrirtæki auglýsi verkefni sín og keppi á grundvelli verðlags. Hann hefur lýst þeim vilja sínum yfir - og þetta er maður sem hefur verið falin formennska í nefnd sem fjallar um kostnað í heilbrigðiskerfinu - að ríkið greiði einvörðungu upp að tilteknu hámarki en þar fyrir ofan eigi sér stað samkeppni á markaði. Þannig að misvísandi raddir og mismunandi sjónarmið koma innan úr Sjálfstæðisflokknum hvað þetta snertir. Við höfum sett fram þingmál, gerðum það að fyrsta þingmáli okkar í vetur sem leið, að leggja til ítarlega rannsókn á kostum og göllum einkavæðingar innan almannaþjónustu. Það er alveg rétt að við höfum ákveðna meginhugsun þar að leiðarljósi, við teljum mjög mikilvægt að grunnþjónustan sé ekki háð duttlungum markaðarins og höfum bent á dæmi þess að það sé kostnaðarsamara og komi í koll þeim sem njóta þjónustunnar þegar á heildina er litið. Einkavædd þjónusta er dýrari en samfélagslega rekin þjónusta auk þess sem við viljum ekki innleiða markaðshugsun í þessi kerfi. Síðan er sagt, eins og hv. þingmaður gerði hér áðan, að við séum mótsagnakennd að því leyti í málflutningi okkar að við horfum fram hjá því að hluti heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi sé rekinn af einkaaðilum. Það er engin mótsögn í þessu og við höfum margoft sagt að við drögum markalínuna á milli fyrirtækja og starfsemi sem er rekin með hagnaðarvon að leiðarljósi og sjálfseignarstofnana sem sprottnar eru upp úr almannasamtökum eins og SÍBS eða Hrafnista úr verkalýðshreyfingunni. Þar er markalínan sem við drögum á milli. Ég velti fyrir mér þegar ég heyrði málflutning hv. þingmanns áðan um mikilvægi þess að koma Íslandspósti og heilbrigðiskerfinu í ríkari mæli út á markað og þar er vitnað til hversu ágætlega hafi til tekist í markaðsvæðingu undangenginna ára og bent á fjarskiptaþjónustu 

Virðulegi forseti. Mér er vel kunnugt um afstöðu hv. þingmanns til málsins, hún hefur komið fram áður. Ég sagði í andsvari við annan hv. þingmann Vinstri grænna að ekki væri heil brú í málflutningi varðandi framsal ríkis og einkaaðila, eða þess vegna sjálfseignarstofnana ríkis og annarra en ríkisins í heilbrigðisþjónustu. Við tókum mjög snarpa umræðu t.d. um sjúkratryggingafrumvarpið núna í september og reyndar líka í vor. Í september kom einmitt fram það sjónarmið frá hv. þm. Álfheiði Ingadóttur að vinstri grænir væru í sjálfu sér ekki á móti einkarekstri í heilbrigðisþjónustu en ekki var nokkur leið að finna út úr því hvar mörkin liggja. Hvað er það sem vinstri grænir eru á móti í einkarekstri og hvað er það í einkarekstri heilbrigðisþjónustunnar sem þeir eru tilbúnir að vera með? Skýrustu mörkin voru einmitt varðandi rekstur Hjúkrunarheimilisins Grundar á Hjúkrunarheimilinu Grund, sem samkvæmt ummælum hv. þingmanna Vinstri grænna er í lagi. En þegar Hjúkrunarheimilið Grund bauð í rekstur hjúkrunardeildar á Landakoti í því skyni að opna þá deild sem hafði verið lokuð töluvert lengi og þar að auki fól tilboðið í sér sparnað fyrir ríkið, ekki aukinn kostnað eins og hv. þingmaður nefndi áðan heldur sparnað á ársgrundvelli, 14 eða 17 milljónir - ég man ekki hvort var en það var á þessu bili - þá var eitthvað athugavert við það. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur oftar en einu sinni og oftar en tvisvar komið í ræðustól til þess að mótmæla nákvæmlega þeirri tilhögun að bjóða út rekstur á hjúkrunardeild á Landakoti, 

Hæstv. forseti. Ég held að þeir skilji þetta alveg hjá leigubílastöðinni Hreyfli um útboðin hvað það getur þýtt fyrir atvinnurekstur þegar honum er þröngvað langt niður í útboðum. Ég held að þeir sem liggja á sjúkrahúsum og njóta þjónustu á öldrunarheimilum viti alveg hvað ég á við þegar um er að ræða hvort eigi að fara með heilbrigðisþjónustuna og félagslega þjónustu á útboðsmarkað, ég held að allir skilji hvað það getur þýtt. Mér finnst ekki alveg nógu mikil reisn yfir þeim málflutningi að snúa sífellt út úr rökum okkar, mér finnst við hafa gert mjög vel grein fyrir þeim, mér finnst þau liggja mjög skýr fyrir - á nákvæmlega sama hátt og ég ætla að virða sjónarmið hv. þm. Ástu Möller, ég er bara mjög ósammála þeim. Ég tel að hún dragi taum markaðssinna og þeirra sem vilja fá þjónustuna í sínar hendur af hagsmunaástæðum, ég held það og hef fært rök fyrir hvers vegna. Við höfum lagt fram tillögu um að fram fari markviss skoðun á hvað þetta hafi þýtt fyrir þá sem greiða og þá sem njóta þjónustunnar. Við þekkjum úttektina sem var gerð á Sóltúni á sínum tíma og hvernig kom í ljós að skattborgarar borga meira þar en fyrir aðrar öldrunarstofnanir. Við þekkjum líka hvaða afleiðingar þetta hefur haft fyrir starfsfólk, ekki satt? Það er ekki sama hvað það er, það er ekki sama hvar það stendur í „hírarkíinu“. Við sáum t.d. hvað gerðist í vetur þegar læknaritarastörfin voru boðin út. 

Virðulegi forseti. Ég skil að við séum ósammála um ýmsa hluti, ég og hv. þm. Ögmundur Jónasson, af því að við horfum á hlutina með mismunandi hætti en fyrsta skilyrðið fyrir því að við skiljum sjónarmið hvors annars er að það liggi ljóst fyrir hvar brýtur á. Það er það sem ég kalla eftir. Ég kalla eftir því hvar þessi lína liggur. Hv. þingmaður svaraði því til áðan að það séu útboðin, ágreiningurinn er ekki um rekstraraðilann, honum er sama um rekstraraðilann en það er aðferðafræðin, það eru útboðin. Hvernig getur þá hv. þingmaður sagt að á sama tíma og útboð fer fram sé ekki verið að gæta hagsmuna starfsmanna? Hvernig getur hann jafnframt sagt að þetta sé dýrari kostur? Það er mótsögn í þessu. Ef útboð fer fram er verið að reyna að ná besta fjárhagslega kosti fyrir ríkið en á sama tíma segir hv. þingmaður að þetta sé dýrara fyrir ríkið. Það er þetta sem ég skil ekki í málflutningi hv. þingmanns. Hvað læknaritarana varðar þá var það þannig að útboðið fyrir læknaritun varðaði ekki það starf sem læknaritararnir voru í á þeim tíma sem það var gert. Málið snerist um að það átti eftir færa mörg þúsund sjúkraskrár og það var óskað eftir því að fá samstarfsaðila til að rita þessar sjúkraskrár til að þær lægju fyrir vegna hagsmuna sjúklinga. Varðandi tuð hv. þingmanns um hagsmuni mína í einhverja veru þá verður hann að skýra það nánar. Þeir hagsmunir sem ég er að gæta eru hagsmunir þjónustunnar, sjúklinganna fyrst og fremst. Þar liggur mín hagsmunagæsla fyrst og fremst.

Í fyrsta lagi að mér sé sama um rekstraraðilann, hver hann er og á hvaða forsendum hann starfar, þá er það ekki svo.  Þegar ég segi að frumvarpið dragi taum skjólstæðinga Verslunarráðs og Viðskiptaráðs sem nú heitir, og hv. þingmaður tekur til sín og segir að ég sé að tuða um hagsmuni hennar, þá minntist ég ekkert á hv. þingmann í þeim málflutningi mínum, ég gerði það ekki. Ég er að tala almennt um þessa aðkomu og segja að Sjálfstæðisflokkurinn dragi taum þessara aðila. Þetta er bara pólitísk skoðun og pólitísk barátta sem Sjálfstæðisflokkurinn stendur fyrir og ég er að gagnrýna. Hvað varðar tengsl einstaklinga í því samhengi hef ég sagt að ef menn telja sig borna einhverjum ósanngjörnum sökum sé bara ein ósköp einföld leið í því, þ.e. að upplýsa um öll slík tengsl. Ég hef aldrei skilið hvers vegna Sjálfstæðisflokkurinn er ekki tilbúinn að fara að dæmi okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði og setja þetta á borðið. Við erum með inni á okkar heimasíðum upplýsingar um öll okkar tengsl, 

Herra forseti. Við ræðum hér þingmál sem er gamalkunnugt og fram fór ítarleg umræða um á síðasta þingi sem ég tók þátt í ásamt fleirum og þarf svo sem ekkert að fara mjög ítarlega í saumana á því eða þeim rökum og sjónarmiðum sem haldið hefur verið á lofti af hálfu okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, það hefur verið gert áður og einnig fyrr í þessari umræðu af hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Nú liggur það fyrir að sjónarmið okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði eru mjög ólík sjónarmiðum sjálfstæðismanna þegar kemur að þáttum eins og rekstrarformi, eignarhaldi í grunnsamfélagsþjónustu. Við lítum á heilbrigðisþjónustuna sem eina af okkar mikilvægustu samfélagsþjónustu, grunnþjónustu fyrir alla landsmenn og viljum byggja hana upp þannig. Það er að vísu rétt sem hér kom fram hjá hv. flutningsmanni að nú þegar er heilmikill einkarekstur í íslenskri heilbrigðisþjónustu en eins og við höfum litið á málið skipta stóru línurnar mestu máli í því sambandi og þar erum við ekki síst að tala um sjúkrahúsþjónustuna sem við höfum viljað standa vörð um með þeim hætti sem hún hefur verið rekin til þessa. Sú tillaga sem hér liggur fyrir varðar þó ekki eingöngu heilbrigðisþjónustuna heldur samkeppnisstöðu fyrirtækja í eigu ríkis og sveitarfélaga á fjölmörgum sviðum. Í greinargerð með tillögunni er vikið að allmörgum þáttum, allmörgum stofnunum og starfsemi á vegum hins opinbera þar sem vísað er til þess að sú starfsemi hafi í raun og veru kannski þvælst fyrir samkeppnisrekstrinum eða einkaaðilunum. Ég sagði í umræðu um þetta mál á síðasta þingi að mér fyndist allt yfirbragð málsins vera það að opinber rekstur stæði í vegi fyrir einkarekstrinum. Ég er ekki sammála þeirri nálgun vegna þess að mér finnst grundvallarsjónarmiðið sem þar liggur á bak við vera það að einkareksturinn eigi alltaf að eiga fyrsta rétt. Ég sé að hv. þingmaður, 1. flutningsmaður, hristir höfuðið yfir þessu og það kann vel að vera að þetta sé misskilningur hjá mér en þetta er það yfirbragð sem mér finnst tillagan og allur textinn og röksemdafærslan bera með sér. Þess vegna sagði ég líka síðast þegar þetta mál var til umfjöllunar hér að alveg eins mætti snúa þessu við og spyrja sig hvort ekki ætti að skoða samkeppnisstöðu fyrirtækja í einkaeigu gagnvart ríkinu og sveitarfélögunum, þ.e. að setja öfug formerki á þetta þingmál. Mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan við ræddum málið hér á síðasta þingi. Ég hygg að við stöndum á mjög mikilvægum tímamótum í íslensku samfélagi að því er varðar afstöðu til grundvallarhluta, afstöðuna til þess hvernig við viljum standa að uppbyggingu og endurreisn íslensks samfélags og á hvaða grunni við viljum að íslenskt samfélag verði byggt upp. Nú hefur það gerst að ríkið hefur tekið til sín alla stóru viðskiptabankana þrjá og fjármálakerfið allt er í vissri herkví. Talað var um það á sínum tíma að einkavæðing opinberra fyrirtækja og opinberrar starfsemi hefði gefið góða raun og menn vitnuðu þar gjarnan m.a. til fjármálastarfseminnar og bankastarfseminnar. Nú má segja að í einni svipan hljótum við að horfa á það mál með allt öðrum augum en við gerðum fyrir bankahrunið vegna þess að þær forsendur sem menn höfðu áður eru ekki lengur til staðar. Við höfum séð að hið einkavædda bankakerfi óx íslensku samfélagi stjórnlaust upp fyrir höfuð og er að valda þjóðarbúinu, öllum almenningi í landinu og atvinnulífinu gríðarlegum skaða til langrar framtíðar. Þess vegna er það skoðun mín að við þurfum að fara í grundvallarumræðu um þessar stoðir samfélagsins. Ég hef auðvitað ekkert á móti því að samkeppnisstaðan sé skoðuð, hvort sem um er að ræða fyrirtækja í eigu ríkis og sveitarfélaga gagnvart einkaaðilum eða öfugt eins og ég hef talað um. Við höfum flutt um það þingmál, vinstri græn, að skoða ætti áhrif markaðsvæðingarinnar á samfélagsþjónustuna og finnst það ekkert síður merkilegt þingmál en það sem hér er talað fyrir og ef til vill ættu menn að segja að þetta ætti allt að gerast í einhverju samhengi. Ég held að í grundvallaratriðum stöndum við á slíkum tímamótum að við þurfum að taka prinsippumræðu um samfélagsþjónustuna og samfélagið okkar og hvernig við viljum byggja það upp. Ég hef talað um að í þessu þingmáli felist ákveðið viðhorf, ég er ekki að segja kreddur en ákveðið viðhorf um að einkarekstur sé að öllu jöfnu ákjósanlegri. Ég varð t.d. stundum var við það þegar ég starfaði sem borgarfulltrúi í Reykjavík og verið var að tala um opinberan rekstur þar gagnvart einkarekstri að menn ættu alltaf einhvern veginn að leita leiða til að koma sem mestu af opinberri starfsemi í hendur einkaaðilum vegna þess að markaðurinn væri betur til þess fallinn að leysa þarfirnar, láta framboð mæta eftirspurn o.s.frv. Það vill svo til að ég er ekki sammála þessum grundvallarsjónarmiðum. Þar með er ekki sagt að ég sé á móti því að markaðurinn sé nýttur þar sem það á við, ég tel að það geti verið ágætt en eins og oft hefur verið sagt er markaðurinn ágætur þjónn en afleitur herra. Það er auðvitað það sem gerst hefur í samfélagi okkar á undanförnum árum að markaðurinn hefur einhvern veginn tekið völdin og orðið herrann í samfélaginu og með skelfilegum afleiðingum eins og við horfðum upp á síðustu vikurnar og munum þurfa að glíma við til næstu framtíðar. Þess vegna finnst mér að menn eigi að tala varlega um það að taka opinbera þjónustu og opinberan rekstur og setja út á einkamarkaðinn. Það á m.a. við um bankastarfsemina sem núna hefur verið ríkisvædd. Ég tel að það sé mjög varhugavert að rjúka til og losa um hlut ríkisins í þessum bönkum eins og t.d. hæstv. forsætisráðherra hefur talað fyrir. Ég minni á að í Noregi og Svíþjóð þar sem menn þurftu að fara þá leið í byrjun tíunda áratugarins að ríkisvæða viðskiptabankana, það eru 15 ár síðan, er það enn þannig í báðum löndunum að ríkið á umtalsverðan hlut í bankakerfinu, í Svíþjóð 25% að ég held og í Noregi um 33%. Það er þverpólitísk samstaða þar um að svoleiðis eigi það að vera til að markaðurinn taki ekki algjörlega völdin, að það séu tæki fyrir hið opinbera til að hafa áhrif, ekki þannig að það eigi endilega að vera ráðandi aðili á þeim markaði sem bankakerfið er heldur hafa nægilega sterk ítök til að geta séð til þess að hlutirnir fari ekki úr böndum. Fyrir utan það sem ég hef áður sagt um þetta mál, virðulegi forseti, var þar bara þetta sem ég vildi segja hér og nú að mér finnst tímasetningin til að fjalla um þetta á þessum nótum einhvern veginn röng. Mér finnst við eiga að nálgast þá aðstöðu sem við búum við á markaðnum og í samfélaginu í dag með öðrum hætti, þ.e. að taka þá grundvallarumræðu í samfélaginu öllu hvaða gildi eigi að ráða við endurreisn íslensks samfélags og þar með talið hvaða gildi eigi að ráða við uppbyggingu grundvallarsamfélagsþjónustu í samfélaginu.

Virðulegi forseti. Ég er ekki sammála síðustu orðum síðasta ræðumanns um að tímasetningin sé röng. Ég rökstuddi í máli mínu áðan að ég teldi þvert á móti að þetta væri rétt tímasetning. Ef einhvern tíma hefur verið þörf fyrir að koma fastari fótum undir frumkvöðlastarfsemi í landinu er það nú, þar á meðal ákveðin verkefni sem ríkið á ekki að hafa með höndum. Ég er alls ekki þeirrar skoðunar að opinber rekstur sé óþarfur. Ég tel að opinber rekstur eigi fyllilega rétt á sér á mörgum samfélagslegum sviðum. Í ræðu minni áðan las ég upp úr bréfi frá kjósanda á Vesturlandi - nú man ég ekki hvort hv. þingmaður var hér í salnum. Þessi kona í Stykkishólmi lýsir því hvernig Íslandspóstur, sem er í eigu ríkisins, er að færa út kvíarnar á hennar svæði. Hún er búin að reka bóka- og ritfangaverslun í langan tíma, verslun sem var stofnuð 1937. Hún lýsir þessu svona, með leyfi forseta: „Nú hefur þetta fyrirtæki, Íslandspóstur, ákveðið að auka sitt vöruúrval. Þar er nú til sölu mikið af alls konar skrifstofuvörum, ritföngum, tölvuvörum, jafnvel föndurvara og geisladiskar og smávægilegt sýnist mér af bókum, svo að ekki sé talað um að þeir eru komnir út í samkeppni við ljósmyndastofur og jafnvel prentstofur.“ Það er þetta sem ég er að tala um. Þarna er fyrirtækið Íslandspóstur búið að koma sér upp góðri aðstöðu í Stykkishólmi. Einnig hefur Húsavík verið nefnd sem dæmi og tíu starfsstöðvar um allt land þar sem þeir eru að auka starfsemi sína á þessum sviðum og jafnframt í flutningastarfsemi. Nú spyr ég hv. þingmann: Finnst honum þetta vera eðlilegt hlutverk ríkisfyrirtækis einmitt á stöðum þar sem mjög viðkvæm þjónusta er til staðar?

Herra forseti. Mér finnst að Íslandspóstur eigi fyrst og fremst að sinna póstþjónustu en vandinn með það ágæta fyrirtæki er að það gerir það alls ekki af neinum myndarbrag. Það er mjög undarlegt ef fyrirtækið fer út í starfsemi eins og þá sem hv. þingmaður las hér upp úr bréfi á sama tíma og það dregur úr almennri póstþjónustu sem er auðvitað grundvallar samfélagsleg þjónusta og henni á að sinna almennilega. Getur verið að það sé vegna þess að markaðslögmálin hafa verið innleidd í stjórnun þessa fyrirtækis - sömu lögmálin um árangurstengdar greiðslur til stjórnenda og hafa verið við lýði í einkageiranum eru nú farin að sogast inn í ríkisgeirann líka - og stjórnendur fyrirtækis eins og Íslandspósts eru einhvern veginn undir þá sök seldir að breyta þjónustunni þannig að það þjóni þeirra hagsmunum best? T.d. að draga úr almennri póstþjónustu af því að hún skilar ekki miklu af sér og fara í eitthvað sem betur gefur af sér? Ég er þeirrar skoðunar, virðulegi forseti, að pósturinn eigi að sinna póstþjónustunni en hann gerir það alls ekki nægilega vel. Ég get því alveg tekið undir að á ýmsum sviðum - eins og þeim sem þingmaðurinn las upp úr þessu bréfi frá kjósanda í Norðvesturkjördæmi - á ríkið ekki endilega rétt á sér. Það þýðir ekki að einkaaðilar geti alltaf komið og ýtt opinberri starfsemi til hliðar eða út af borðinu þar sem þeim dettur í hug, því allt of oft er þannig að málum staðið.

Virðulegi forseti. Ég hefði getað haldið þessa ræðu hv. þingmanns. Það er nákvæmlega þetta sem þingsályktunartillagan gengur út á, að ríkisstofnanir haldi sig við sína kjarnastarfsemi en láti öðrum eftir að sinna öðrum verkefnum, þar á meðal tölvustarfsemi og fleiri verkefnum sem ég nefni í þingsályktunartillögunni, þannig að aðrir aðilar geti blómstrað á þeim vettvangi. Algjörlega sammála, Íslandspóstur á að sinna póstdreifingu en láta allt hitt vera. Ég get notað sömu rök um ýmsar aðrar ríkisstofnanir, þau eiga að láta annað vera. Það er sem sagt af engri mannvonsku eins og hv. þingmaður sagði - kannski notaði hann ekki nákvæmlega það orð en það var andinn í orðum hans bæði núna og síðast þegar þessi tillaga var til umræðu - að ég væri að ýja að því að mannvonska lægi að baki hjá forstöðumönnum stofnana að víkka þetta út. Alls ekki. Örugglega ákveðinn metnaður um að veita mikla og fína þjónustu á mörgum sviðum en það sem ég á við er: Ríkisstofnanir eiga að sjá um kjarnastarfsemina sem lögin kveða á um. Aðra starfsemi eiga aðrir að sjá um, m.a. einkaaðilar, og þeim verkefnum innan stofnana sem snerta ekki kjarnastarfsemi eiga þær að geta útvistað til einkaaðila. Þannig blómstrar atvinnulífið. Með þessu litla dæmi er hv. þingmaður búinn að sýna nákvæmlega fram á réttmæti þessarar tillögu .

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður dragi of miklar ályktanir af því sem ég sagði hér. Ég vil nefna í þessu samhengi að í greinargerð með tillögunni eru tiltekin margvísleg dæmi sem ég er algjörlega ósammála um að eigi að taka úr höndum opinberra aðila. Ég get t.d. vísað til rannsóknarstarfsemi sem tengd er Landspítalanum eða heilbrigðisstofnunum. Oft og tíðum eru sú starfsemi og rannsóknir og jafnvel þjónusta o.s.frv. svo nátengdar að það verður ekki með góðu móti aðskilið. T.d. er Tilraunastöð Háskóla Íslands nefnd í greinargerð með þessari tillögu en þar eru þjónusturannsóknir og vísindalegar rannsóknir nánast óaðskiljanlegar og verða að haldast í hendur til þess að þjóna, má segja, hinum vísindalega tilgangi. Ég tók líka á sínum tíma dæmi um Landmælingar sem nefndar eru hér í þessari tillögu og ég tók líka fyrir það sem hér er nefnt um Siglingastofnun og verkefnin þar. Þar erum við með tiltölulega smáar ríkisstofnanir sem sinna mjög mikilvægu hlutverki. Það mundi kippa grundvellinum undan þeim ef það sem að einhverju leyti er hægt að markaðsvæða er síðan tekið vegna þess að einhverjum markaðsaðilum, einkaaðilum, dettur í hug að fara inn á þann markað. Þessu viðhorfi er ég ósammála í málflutningi hv. þingmanns. Það kann þó vel að vera að við getum orðið sammála hvað varðar póstþjónustuna sérstaklega, að hana eigi að efla og styrkja, en það verður þá að gera það. Það er ekki það sem Íslandspóstur hefur verið að gera og ekki það sem núverandi ríkisstjórn hefur verið að gera í málefnum póstsins.

Herra forseti. Þessi tillaga til þingsályktunar um samkeppnisstöðu fyrirtækja í eigu ríkis og sveitarfélaga er flutt af allmörgum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins. Flutningsmenn eru hv. þingmenn Ásta Möller, Birgir Ármannsson, Sigurður Kári Kristjánsson, Ólöf Nordal, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Arnbjörg Sveinsdóttir, Guðfinna S. Bjarnadóttir, Ármann Kr. Ólafsson, Kristján Þór Júlíusson og Björk Guðjónsdóttir. Þetta lýtur að því hvernig megi huga að bættri samkeppnisstöðu einkaaðila varðandi ýmsa opinbera þjónustu. Það er mjög táknrænt að þetta skuli vera eitt fyrsta þingmál stórs hluta þingmanna Sjálfstæðisflokksins á þessu þingi. Þar er í rauninni verið að hvetja til aukinnar einkavæðingar í almannaþjónustunni, eins og rakið er í greinargerðinni. Í greinargerðinni er einmitt vitnað til þess hve vel hafi tekist á undanförnum áratugum, með leyfi forseta: „Á síðustu tveimur áratugum hefur ríkið markvisst dregið sig út úr samkeppnisrekstri. Fjölmörg fyrirtæki á vegum ríkisins hafa verið einkavædd og má þar m.a. nefna bankastarfsemi og fjarskiptaþjónustu.“ Þessu þingmáli var dreift í fyrra og það síðan endurflutt. Svo nöturlegt sem það gat verið var þessari einkavæðingarþingsályktunartillögu dreift hér á sama degi og síðasti bankinn var þjóðnýttur. Umrædd setning sem er höfð eins og kennileiti fyrir tillöguna - einkavæðing bankanna, hvað hún hafi tekist vel og síðan eigi að fara með aðra þjónustu í kjölfar hennar - það hrundi einmitt sama dag og tillögunni var dreift hér á Alþingi. Ég fagna því ekki að bankarnir hafi hrunið með þessum hætti, síður en svo, en þetta segir okkur að það er þessi harða einkavæðingarstefna sem við súpum nú seyðið af. Það er alveg rétt eins og kemur fram í greinargerðinni að á sl. 17 árum, eða frá árinu 1991, hefur þessi einkavæðingarstefna ríkt. Einmitt í fyrstu ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, undir forsæti Davíðs Oddssonar, með Alþýðuflokknum og formanni hans, Jóni Baldvini Hannibalssyni, - svokallaðri Viðeyjarstjórn - er þessi einkavæðing almannaþjónustunnar, ríkisfyrirtækja, í rauninni sett á fullt og gerð að einu megininntaki þess stjórnarsáttmála. Í Viðeyjarstjórnarsáttmálanum var kvótakerfið fest í sessi og framsal aflaheimilda veitt sem síðan var undirrót þess sem á eftir fór varðandi veðsetningu á óveiddum fiski og átti mikinn þátt í því sem síðan fór á eftir. Í stjórnarsáttmála Alþýðuflokksins og Sjálfstæðisflokksins frá 1991 segir: Eitt meginverkefni ríkisstjórnarinnar á kjörtímabilinu verður að lækka ríkisútgjöld, breyta ríkisfyrirtækjum í hlutafélög, hefja sölu þeirra þar sem samkeppni verður við komið, breyta þjónustustofnunum í sjálfstæðar stofnanir sem taki í auknum mæli gjöld fyrir veitta þjónustu og verkefni í ríkisrekstri verði boðin út. Þetta var eitt megininntakið í stjórnarsáttmála Alþýðuflokks og Sjálfstæðisflokks árið 1991. Þessu var síðan fylgt mjög dyggilega eftir þegar Framsóknarflokkurinn gekk í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum árið 1995 og ríkisstjórnir Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks gengu undir nafninu einkavæðingarríkisstjórnirnar. Þá var gengið enn lengra og bankarnir einkavæddir, reyndar á grundvelli helmingaskiptareglunnar þannig að þeim var skipt upp á milli flokksgæðinga Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Það herti enn á þeirri spillingu í fjármálaheiminum sem við búum við enn þá og súpum seyðið af í dag. Þessi einkavæðing sem var sett í gang árið 1991 hefur síðan farið stigmagnandi. Meira að segja í ríkisstjórnarsáttmála Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar - það má segja eiginlega að Samfylkingin hafi á vissan hátt tekið sæti Jóns Baldvins og Halldórs Ásgrímssonar í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum - er einmitt áréttuð landsfundarsamþykkt Sjálfstæðisflokksins frá árinu 2007 um aukna einkavæðingu á nýjum sviðum í ríkisrekstrinum og sérstaklega eru nefnd t.d. heilbrigðisþjónustan og Íslandspóstur. Eins og haft var orðrétt eftir formanni Sjálfstæðisflokksins og núv. forsætisráðherra Geir H. Haarde í Morgunblaðinu 30. september 2007, þar stendur með leyfi forseta: „Við vildum mynda ríkisstjórn þar sem hægt væri að þróa samfélagið áfram og gera víðtækari breytingar í ætt við okkar stefnu en kannski hefði tekist á öllum sviðum í fyrrverandi ríkisstjórn og var líklegt í annars konar samstarfi.“ Það er áfram áréttað: „Þar eru ótrúlega miklir möguleikar fram undan sem Samfylkingin er tilbúin til að vera með okkur í en aðrir flokkar voru og hefðu ekki verið.“ Þarna er því verið að vitna til áframhaldandi einkavæðingarstefnu sem núverandi ríkisstjórn setti sér í sínum sáttmála og Sjálfstæðisflokkurinn hlakkaði svo til. Nú er það svo að mjög mikilvægt er að virkja einstaklingsrekstur og einstaklingsframtak svo að það fái notið sín, einstaklingsframtakið.

Frelsi einstaklingsins.

Frelsi einstaklingsins í félagslega sinnuðu samfélagi. Einkavæðing eins og hún nú hefur gengið fyrir sig hefur í raun og veru byggst á því að menn einkavæða fyrst og fremst gróðann og gróðavonina en þegar það fer á hina hliðina er tapið ríkisvætt. Þessi þingsályktunartillaga hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins um einkavæðingu í opinberri þjónustu er eiginlega nöturlegt dæmi um þá veruleikafirringu sem þessi ríkisstjórn, sem þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru haldnir. Það að nú sé það brýnasta að herða á einkavæðingu í opinberri þjónustu. Hver er staðan í dag? Hún er ekki glæsileg. Nánast allir bankarnir eru orðnir ríkisvæddir. Það er talað um að einkavæðing Símans hafi tekist mjög vel. Það er kannski dæmi um einkavæðingu sem ekki tókst vel og hvernig er staðan nú? Ætli Síminn sé ekki að stórum hluta aftur kominn,  Hins vegar er ég ekki sammála því sem nú er einnig að gerast að ríkið skuli með beinum eða óbeinum hætti vera komið með mestalla matvöruverslun í landinu. Ég fagna því ekki, síður en svo, og ég tel að mjög mikilvægt sé að nú komi einmitt tími kaupmannsins á horninu.

Einkaframtaksins.

Einstaklingsframtaksins, ekki einkaframtaksins. Hins vegar getur verið að verslun með matvöru sé svo mikilvæg grunnþjónusta í sumum byggðarlögum að þar verði opinberir aðilar að hlutast til um að hún sé til staðar. Þessi þingsályktunartillaga sjálfstæðismanna um að nú sé brýnast að auka einkavæðinguna er 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður hefur lokið máli sínu. Í framsöguræðu minni las ég bréf frá kjósanda á Vesturlandi, Dagbjörtu Höskuldsdóttur í Stykkishólmi  Dagbjört segir frá því að Íslandspóstur, hlutafélag að fullu í eigu ríkisins, hafi ákveðið að auka vöruúrval sitt eftir að hafa byggt ágæta aðstöðu í Stykkishólmi og reyndar víðar um landið og þar segir hún, með leyfi forseta: „Þar er nú til sölu mikið af alls konar skrifstofuvörum, ritföngum tölvuvörum, jafnvel föndurvara og geisladiskar og smávægilegt sýnist mér af bókum, svo ekki sé talað um að þeir eru komnir út í samkeppni við ljósmyndastofur og jafnvel prentstofur en það þekki ég ekki vel.“ Nú langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvað finnst honum um þetta? Finnst honum eðlilegt hlutverk Íslandspósts, sem er ríkisfyrirtæki, að fara yfir á þetta svið einkaframtaks - sem mér finnst reyndar vera það sama og einstaklingsframtak þó að hv. þingmaður hafi viljað meina annað hér áðan - hvað finnst honum um þetta? Nú spyr Dagbjört Höskuldsdóttir hér, með leyfi forseta: „Er þetta eðlilegur viðskiptamáti, er þetta kjarnastarfsemi Íslandspósts?“ Mig langar að heyra svar hv. þingmanns við þessu því hann talar mjög mikið fyrir opinberum rekstri og ekki er langt síðan ríkið rak prentsmiðju, síldarverksmiðju, skipaútgerð, lyfjaverslun, skýrsluvélar, fjarskiptafyrirtæki og rafmagnsvöruinnflutning. Ég spyr því: Hvar eiga mörkin að liggja, hv. þingmaður?

Herra forseti. Það vill svo til að ég tók þetta bréf frá Dagbjörtu Höskuldsdóttur í Stykkishólmi, sem hún sendi okkur þingmönnum Norðvesturkjördæmis í fyrravetur, upp á Alþingi þá. Við tókum þetta sem dæmi um hvernig fyrirtæki eins og Íslandspóstur ætti ekki að haga sér. Hver voru rökin? Jú, rökin voru þau að Íslandspóstur væri orðið hlutafélag á vegum ríkisins og gæti þess vegna farið sínar eigin leiðir og væri bundið lögmálum einkareksturs og auk þess væri verið að búa fyrirtækið undir sölu, það væri verið að undirbúa sölu Íslandspósts og til þess að hann gæti orðið sem söluhæfastur þyrfti hann að komast yfir þjónustu sem væri arðbær. Þetta er sjónarmið þeirra sem vilja fyrst hlutafélagavæða og síðan búa fyrirtæki undir sölu. Ég er þessu fullkomlega andvígur. Það væri nær fyrir Íslandspóst að sinna póstþjónustu. Af hverju er Íslandspóstur að skera niður póstþjónustu um allt land, setja póstkassa á þjóðvegi langt frá bæjum til að spara, til að geta skilað auknum hagnaði en ræðst svo í starfsemi þar sem einstaklingar eru með starfsemi fyrir - bara til að búa fyrirtækið undir að verða söluhæfara? Þetta er stefnan sem ríkisstjórnin hefur sett þessum fyrirtækjum. Ég tel einmitt að Íslandspóstur sé dæmigert fyrirtæki og dæmigert fyrir þá stefnu ríkisstjórnarinnar að hlutafélagavæða þjónustuna fyrst og selja hana síðan, í staðinn fyrir að Íslandspóstur eigi fyrst og fremst að sinna 

Já, sem sagt, hv. þingmaður, virðulegur forseti, það hefði átt að selja strax, en ekki búa til hlutafélag, fyrirgefið útúrsnúninginn. Í svari hv. þingmanns kom fram að Íslandspóstur jók starfsemi sína, útvíkkunarstarfsemi, í ákveðnum tilgangi. Það má vel vera og er örugglega hárrétt hjá hv. þingmanni. Það eru bara aðrar ríkisstofnanir sem nota önnur rök til þess að víkka út starfsemi sína. Vegna þess að þær eru með svo hæft starfsfólk, þurfa meiri sértekjur og starfsemi þeirra er svo sérhæfð að einungis þær geta séð um hana, t.d. eru búnar til tölvudeildir þegar stofnanirnar mundu fá meira út úr því að kaupa tölvuþjónustu. Við tölum því um að ýmsar ríkisstofnanir og stofnanir sveitarfélaga fari út fyrir kjarnasvið sitt af miklum metnaði og þrengi síðan að starfsemi einkaaðila. Ég er þeirrar skoðunar að ríkisstofnanir þurfi virkilega að gæta sín. Þær eru í ákveðinni aðstöðu, þær geta gnæft yfir og þrengt að og ég er þeirrar skoðunar að þær þurfi að passa sig að þrengja ekki að einkaaðilum. Þetta er mín skoðun og ég get yfirfært lýsinguna á Íslandspósti yfir á mjög margar stofnanir þannig að þá getum við kannski verið sammála að einhverju leyti þótt það sé kannski ekki markmið umræðunnar að vera sammála um það.

Herra forseti. Að sjálfsögðu á þessi umræða sér ýmsar hliðar, en ef hún er sett fram undir því markmiði að einkavæðing sé það sem eigi að stefna að í opinberri þjónustu og að opinbera þjónustan sé einhvers konar neyðarúrræði þá er ég ekki sammála því. Suma grunnþætti á að standa vörð um og þar má gefa metnaði í starfi tækifæri. Vel má vera að í sumum byggðarlögum sé verjanlegt og eðlilegt að Íslandspóstur geti selt pappír og annað slíkt ef þar er ekki samkeppnisumhverfi. Það verður náttúrlega að meta þjónustuþörfina og þjónustustigið. En hlutafélagavæðing á þjónustufyrirtækjum og síðan sala eins og á Íslandspósti eða á Landssímanum, einkavæðing á honum og sala á Símanum, hefur leitt til mun verri og dýrari þjónustu um allt land. Það var hins vegar keyrt fram af miklu offorsi og blindri trú á einkavæðingu opinberrar þjónustu. Greinilega hefur komið fram, m.a.s. hjá forustumönnum stjórnar Íslandspóst, að markaðsvæðing fyrirtækja sé frumskilyrði og krafa af hálfu ríkisins. Þá verður að byrja á því, og ríkisstjórnin átti að byrja á því, að taka þá kröfu af Íslandspósti að hann eigi fyrst og fremst að vera rekinn á markaðslegum forsendum. Af því að við tölum um Íslandspóst sýnist mér að hann fari einmitt svo hryllilega kolranga leið í einkavæðingar- og markaðsvæðingarstefnunni að hún bitni fyrst og fremst á þeim sem eiga að 

Herra forseti. Það er ástæða til að fagna þessari þingsályktunartillögu sem er til umræðu undir forustu Ástu Möller. Þessi tillaga fékk góðan framgang á síðasta þingi en náði því miður ekki afgreiðslu á lokametrunum. Mér finnst þetta ágætisdæmi um mál sem eðlilegt er að þingið hleypi í gegn, eitt af svokölluðum þingmannamálum sem hafa gengið frekar hægt í gegnum þingið. Vonandi verður einhver breyting á því eins og forseti hefur reyndar boðað. Ég get ekki látið hjá líða að blanda mér aðeins í umræðuna. Hv. þm. Jón Bjarnason talar fallega um einstaklingsframtakið og er það vel. Ég held að hann hljóti þar með að vera kominn á þá skoðun að frelsi einstaklingsins geti verið gott á mörgum sviðum. Hann fagnar einstaklingsframtakinu en líst ekki á einkaframtakið. Þetta kom fram í lok ræðunnar og mig langar að spyrja hann að því: Hver er munurinn á því og af hverju - af því að Íslandspóstur er sérstaklega til umræðu - er einstaklingsframtakið svona óskaplega vont þegar kemur að póstþjónustu en ekki þegar um var að ræða ritfangaverslunina í Stykkishólmi? Fyrst og fremst þetta: Er einkaframtak eitthvað annað en einstaklingsframtak og frelsi einstaklingsins eins og þingmaðurinn hv. talaði svo fallega um?

Herra forseti. Það er töluverður munur á einstaklingsframtaki og einkaframtaki. Ef við tökum t.d. verslanirnar sjáum við að kaupmennirnir hafa orðið að lúta í gras fyrir stórum verslunarkeðjum og einkaframtakið í þeim skilningi er þá ekki orðið beint einstaklingsframtak heldur eitthvað allt annað. Ég vil t.d. draga skýr mörk á milli kaupmannsins í Melabúðinni og Baugs eða 10–11 búðanna,  Af því að hv. þingmaður veltir fyrir sér þessari tillögu og er meðflutningsmaður á henni bendi ég á að ein af meginröksemdum sem tilgreindar eru í tillögunni er hversu vel hafi tekist við einkavæðingu bankanna og reyndar einnig fjarskiptaþjónustunnar. Það væri fróðlegt að vita hvort þingmaðurinn er enn þá þeirrar skoðunar að hægt sé að sækja gott fordæmi fyrir áframhaldandi einkavæðingu, aukinni einkavæðingu í heilbrigðiskerfinu, eins og sjálfstæðismenn leggja mikið kapp á núna og hafa gert í tillöguflutningi sínum. Er það gott fordæmi eins og hér er gert að vísa til þess að hvað einkavæðing bankanna hafi tekist vel og að þingmálinu um einkavæðingu bankanna sé dreift hér sama dag og síðasta bankinn var ríkisvæddur? Nei, ég held að það sé einmitt dæmigerð tillaga um veruleikafirringu þingmanna Sjálfstæðisflokksins að halda að aukin einkavæðing í almannaþjónustu sé eitthvað sem nú þurfi að keppa að. Þetta er bara dæmigerð veruleikafirring, því miður, og hún er mjög alvarleg.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga á þskj. 51, um breytingu á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Frumvarp þetta flyt ég ásamt hv. þm. Birki Jóni Jónssyni. Í frumvarpinu er lögð til sú breyting á 5. gr. laganna að hún orðist svo sem hér segir, með leyfi forseta: „Heimilt er að greiða umönnunargreiðslur skv. 4. gr. maka elli- eða örorkulífeyrisþega sem dvelst í heimahúsi eða öðrum nákomnum lífeyrisþeganum sem annast lífeyrisþegann. Ráðherra setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis.“ Í 2. gr. frumvarpsins er kveðið á um að lög þessi öðlist þegar gildi. Núverandi lagaákvæði í 5. gr. laganna frá 2007 er rýmkað nokkuð með frumvarpi þessu. Í fyrsta lagi verða heimilar umönnunargreiðslur til annarra en þeirra sem eiga sameiginlegt lögheimili með elli- eða örorkulífeyrisþeganum og er þá miðað við að sá sem umönnunargreiðslur fær sé nákominn lífeyrisþeganum, ættingi eða náinn vinur. Í öðru lagi eru lagðar niður núverandi makabætur og umönnunarbætur og þess í stað lagt til að teknar verði upp umönnunargreiðslur skv. 4. gr. laganna. Við það hækka greiðslurnar úr því að vera allt að 80% af grunnlífeyri og tekjutryggingu almannatrygginga nokkuð eða um 15% á mánuði. Upphæðin var fyrir ári síðan 82.700 kr. og frumvarpið gerir ráð fyrir að umönnunarbætur og makabætur hækki upp í það sama og umönnunargreiðslur voru þá eða 96.978 kr. á mánuði. Loks er í þriðja lagi fellt úr gildandi lögum skilyrði um að sérstakar aðstæður þurfi að vera fyrir hendi og þannig verður heimild laganna rýmri en áður. Breytingarnar í frumvarpinu munu sérstaklega gagnast aðstandendum alzheimer-sjúklinga og öðrum þeim sem þurfa stöðuga umönnun og athygli annarra. Þær eru auk þess í takt við sjálfsagðar kröfur sem nú eru uppi um að öldruðum verði gert kleift að búa sem lengst á eigin heimili og auka með þeim hætti lífsgæði þeirra. Þrátt fyrir nokkra hækkun á greiðslum verður kostnaður við umönnun í hverjum mánuði einungis sem svarar einnar viku kostnaði við hjúkrunarrými og má því leiða að því sterkar líkur að umrædd breyting leiði til sparnaðar fyrir ríkissjóð. Á árinu 2006 voru greiddar samtals 92 millj. kr. til 125 einstaklinga í makabætur og umönnunarbætur. Þær greiðslur hefðu orðið um það bil 107 millj. kr. ef fjárhæðin í frumvarpinu hefði gilt, hún hefði hækkað um 15 millj. kr. Rýmkun á heimild laganna mun vafalaust fjölga þeim sem fá umönnunargreiðslur enda er til þess ætlast. Ekki er unnt að leggja mat á þann kostnað að svo stöddu né þann sparnað fyrir ríkissjóð sem hlýst af því að viðkomandi mun líklega dvelja lengur í heimahúsi en ella. Þykir því rétt að hafa lagaákvæðið í formi heimildar um sinn. Frumvarpið er endurflutt óbreytt frá síðasta þingi. Virðulegi forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til félags- og tryggingamálanefndar að lokinni þessari umræðu og til 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um almenningssamgöngur sem ég flyt ásamt hv. þm. Atla Gíslasyni, Álfheiði Ingadóttur og Þuríði Backman. Hér er um að ræða frumvarp um heildarlöggjöf á sviði almenningssamgangna. Frumvarpið markar þar af leiðandi viss tímamót vegna þess að til þessa hefur ekki verið til staðar heildarlöggjöf á sviði almenningssamgangna þar sem skilgreind er ábyrgð og markmið með almenningssamgöngum eða fjármögnun þeirra tryggð. Í 1. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að stuðla að öflugum, öruggum og hagkvæmum almenningssamgöngum í lofti, á láði og legi með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Enn fremur að auka hlutdeild almenningssamgangna í samgöngum almennt, bæta skipulagningu þeirra og tryggja fjármögnun. Við skipulag almenningssamgangna skal hafa hliðsjón af þjóðhagslegri hagkvæmni og markmiðum stjórnvalda og alþjóðaskuldbindingum í umhverfismálum, m.a. í því skyni að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda.“ Í þessari 1. gr. er reynt að hnýta saman þau mikilvægu meginmarkmið sem eiga að mati flutningsmanna að liggja að baki skipulagi og rekstri almenningssamgangna, þ.e. að tryggt sé að bæði á landi, í lofti og á legi séu skipulagðar markvissar almenningssamgöngur. Þær eiga að vera öflugar og öruggar og þær eiga að vera hagkvæmar og markmiðið eða leiðarljósið á að vera sjálfbær þróun. Enn fremur er það eitt af mikilvægustu markmiðunum, samkvæmt þessu frumvarpi, að auka hlutdeild almenningssamgangna í samgöngum almennt. Það er mikilvægt markmið í sjálfu sér. Mörg sveitarfélög hafa sett sér tölusett markmið varðandi almenningssamgöngur vegna þess að á undanförnum árum hefur orðið æ meiri umræða í sveitarfélögum um mikilvægi almenningssamgangna og þess vegna hafa þau sett sér markmið í því sambandi. Að mati flutningsmanna frumvarpsins á það að vera mikilvægt markmið hins opinbera, löggjafans, að hlutdeild almenningssamgangna verði aukin. Meginröksemdin fyrir því er auðvitað þjóðhagsleg hagkvæmni. Þar getum við talað um þann efnahagslega sparnað sem það getur haft í för með sér fyrir samfélagið allt að almenningssamgöngur séu efldar og hlutur þeirra verði aukinn. Það getur leitt til minni kostnaðar við margs konar innviði og stofnframkvæmdir í vegamálum, gatnamálum. Það er auðvitað sérstaklega mikilvægt á þeim tímum sem nú eru, m.a. að því er varðar orkumálin, orkugjafana, að við getum dregið úr notkun innflutts jarðefnaeldsneytis sem knýr bílaflota landsmanna að mestu. Það er auðvitað líka mikilvægt þegar við horfum á viðskiptajöfnuðinn við útlönd að við getum aukið hlut almenningssamgangna og þar með dregið úr þeirri miklu fjárfestingu sem liggur í hinum almenna bílaflota. Hér er líka talað um þjóðhagslega hagkvæmni sem markmið við skipulag almenningssamgangna en það hafa verið gerðar rannsóknir á því, m.a. eftir því sem ég best veit, af hálfu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands um þjóðhagslega hagkvæmni almenningssamgangna þar sem kemur fram að hún er gríðarlega mikil. Hér er líka vísað til markmiða stjórnvalda og alþjóðaskuldbindinga í umhverfismálum, m.a. í því skyni að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þar höfum við tekist á herðar ákveðnar skuldbindingar sem við eigum að sjálfsögðu að reyna að uppfylla enda er tilgangurinn með því að gangast undir slíkar skuldbindingar að sjálfsögðu sá að þær séu uppfylltar. Aukin hlutdeild almenningssamgangna er tvímælalaust þáttur í því, ég held að enginn ágreiningur sé um að með því móti getum við dregið úr losun gróðurhúsalofttegunda. Í frumvarpinu er kveðið á um það að samgönguráðherra fari með yfirstjórn þessa málaflokks. Við gerum tillögu um það í 3. gr. frumvarpsins að landinu öllu verði skipt í ákveðin þjónustusvæði almenningssamgangna og það eigi að gerast í samgönguáætlun. Þar eigi að koma fram hvernig landinu er skipt í þjónustusvæði og þá verði skilgreind þjónustuþörf og markmið fyrir hvert svæði. Sú skilgreining þarf að sjálfsögðu að taka mið af þeim meginmarkmiðum sem lögð eru til í 1. gr. og að sjálfsögðu þarf að taka mið af hagsmunum hvers svæðis fyrir sig enda geta þau verið æðimismunandi. Í 4. gr. er gerð tillaga um að opinberir aðilar, ríki og sveitarfélög, beri ábyrgð á að almenningssamgönguþjónusta sé veitt samkvæmt lögum þessum og í samræmi við ákvæði samgönguáætlana. Það er ekki tekin afstaða til þess með hvaða hætti sú þjónusta er veitt en ábyrgðin á því að hún sé til staðar er á herðum opinberra aðila, ríkinu, að því er varðar almenningssamgöngur með flugvélum og ferjum sem nú þegar á sér stað í takmörkuðum mæli. Hér gætu strandsiglingar fallið undir ef ákveðið verður að taka þær upp í einhverjum mæli á nýjan leik og þar er vísað til laga um loftferðir og til vegalaga. Síðan á ríkið einnig að bera ábyrgð á fyrirkomulagi almenningssamgangna með bifreiðum samkvæmt sérleyfum. Ríkið hefur það reyndar með höndum í dag og veitir sérleyfi til aksturs og fólksflutninga og farmflutninga á tilteknum sérleyfisleiðum. Í öðru lagi er lagt til að sveitarfélög beri ábyrgð á fyrirkomulagi almenningssamgangna innan sveitarfélags, með bifreiðum innan sveitarfélags. Þá erum við að tala um hina hefðbundnu strætisvagnaþjónustu og svo að á milli sveitarfélaga sé um að ræða einkaleyfi til handa sveitarfélögunum á grundvelli laga um fólksflutninga og farmflutninga. Hér er síðan gerð tillaga um að í sveitarfélögum með meira en 10 þúsund íbúa sé skylt að skipuleggja almenningssamgöngur. Ég held raunar að flest sveitarfélög sem ná 10 þúsund íbúa markinu, sem eru reyndar ekki mörg hér á landi, skipuleggi nú þegar almenningssamgöngur. Sveitarfélögin sinna því þessu verkefni þó það sé ekki lögbundið en þá kemur það líka að þau hafa ekki sérstaka tekjustofna til þess aðra en þá að greiða þann kostnað annars vegar með notendagjöldum og hins vegar af almennu útsvars- eða skatttekjum sveitarfélaganna. Í 5. gr. er síðan fjallað um fjárframlög og m.a. um að framlög ríkisins til almenningssamgangna á vegum sveitarfélaga skuli taka til stofnkostnaðar stofnframkvæmda og innviða svo sem vegna forgangsakreina, umferðarstýringar og búnaðarniðurgreiðslu opinberra gjalda eða beinna rekstrarstyrkja. Það er sem sagt veitt heimild samkvæmt frumvarpinu til þess að ríkið veiti framlög til almenningssamgangna á vegum sveitarfélaga í gegnum samgönguáætlun. Það eru einhverjar fjárhæðir til almenningssamgangna og samgönguáætlunar nú þegar. Þær eru ekki háar en með markvissri stefnumótun á sviði almenningssamgangna og með skilgreiningu á þjónustuþörf einstakra þjónustusvæða mundu framlög ríkisins til þessa málaflokks vera ákveðin í samhengi við önnur framlög í samgönguáætluninni. Ég lít svo á, virðulegur forseti, að hér sé að mörgu leyti um tímamótafrumvarp að ræða. Það er kunnara en frá þurfi að segja að samgöngur af ýmsum toga eru hverju samfélagi mikilvægar og það er mikilvægt að það sé boðið upp á fjölbreyttan samgöngumáta og samgöngumátarnir búi við visst jafnræði sín í milli. Um leið þarf að tryggja að unnt sé að draga úr neikvæðum áhrifum samgangna með markmið sjálfbærrar þróunar að leiðarljósi og búa þannig um hnúta að við áætlanagerð í samgöngumálum sé umhverfisrask og mengun af völdum samgangna lágmörkuð. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum um langt skeið lagt ríka áherslu á almenningssamgöngur bæði á landsvísu, á vettvangi Alþingis, og eins á sveitarstjórnarvettvangi þar sem við höfum tekið þátt. Undanfarið þing hafa þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lagt til að ríkið komi til móts við rekstur almenningssamgangna með frekari lækkun, niðurfellingu á virðisaukaskatti og olíugjaldi og þetta frumvarp er í raun framhald af málatilbúnaði flokksins í málefnum almenningssamgangna. Í markmiðsgrein frumvarpsins sem ég hef þegar lesið er farið yfir mikilvæga þætti, t.d. umhverfismálin, þjóðhagslega hagkvæmni og mikilvægi þess að ríkið móti sér stefnu í málefnum almenningssamgangna. Þar er m.a. vísað í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem látið er að því liggja að efla eigi almenningssamgöngur. Við höfum gengist undir alþjóðlegar skuldbindingar, m.a. þar sem tekið er fram að ríkið eigi að efla almenningssamgöngur til að ná markmiðum alþjóðasáttmála á sviði umhverfismála. Það er einnig kunnara en frá þurfi að segja að almenningssamgöngur í þéttbýli hafa mikið og raunar alfarið verið á hendi sveitarfélaganna en þau hafa ekki fengið tekjustofna til að sinna þessum mikilvæga málaflokki. Sveitarfélögin sjálf hafa í vaxandi mæli fjallað um mikilvægi þess að efla almenningssamgöngur. Það kom m.a. fram þegar samgöngunefnd Alþingis heimsótti sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu í haust en þá var það einn fyrsti punkturinn sem við samgöngunefndarmenn fengum frá sveitarstjórnarfólki, talsmönnum sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu, fyrsta atriðið sem þau nefndu gagnvart samgönguyfirvöldum var að efla almenningssamgöngur. Ég held að það sé því orðið brýnna en nokkru sinni fyrr að þessum málaflokki verði gefinn meiri gaumur og um hann sett heildarlöggjöf og tryggt að við setjum aukið fjármagn til málaflokksins og það sé þá gert, eins og ég sagði áðan, á grundvelli þjóðhagslegrar hagkvæmni, þjóðhagslegrar arðsemi og þjóðhagslegra arðsemisútreikninga. Ég er sannfærður um að við getum sparað þjóðarbúinu heilmikið á öðrum sviðum með því að efla almenningssamgöngur. Í fylgiskjali með frumvarpinu fylgir kafli úr skýrslu nefndar sem samgönguráðherra skipaði á fyrri hluta árs 2007 til að fjalla um almenningssamgöngur og sú skýrsla eða sú nefnd sem þá var skipuð skilaði skýrslu til samgönguráðherra í júlí sl. Þar er að finna margvíslegar tillögur sem allar lúta að því að efla almenningssamgöngur hvers konar og þar er m.a. gerð grein fyrir aðstæðum á hinum Norðurlöndunum að því er varðar almenningssamgöngurnar og skýrt með hvaða hætti hið opinbera kemur að rekstri almenningssamgangna. Víðast hvar í löndunum í kringum okkur, bæði á Norðurlöndum og einnig annars staðar í Evrópu, er litið svo á að almenningssamgöngurnar séu einn af hornsteinunum í heildarstefnumótun hins opinbera á sviði samgöngumála þannig að til að mynda markaðir tekjustofnar til samgöngumála fara einnig til almenningssamgangna. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur að leiða hugann að þessu og fara að gera slíkt í auknum mæli. Við höfum líka séð það að til að mynda í Reykjavík hefur verið farin sú leið að reyna að treysta almenningssamgöngur með því að gera sérstakar forgangsakreinar. Víða um heim, bæði austan hafs og vestan, eru slíkar akreinar taldar sjálfsagður hlutur. Við höfum ekki gert mikið af því hér en ef á að takast að efla almenningssamgöngur og fá fleiri til að nýta sér þær þá þurfa þær að vera öruggar, þær þurfa að vera áreiðanlegar. Fólk verður að vera visst um að það komist leiðar sinnar á skjótan hátt og forgangsakreinar eru liður í því að liðka fyrir umferð almenningssamgangna í umferðarkerfi sem er vaxandi að öðru leyti og við höfum orðið vör við meiri umferðartafir á höfuðborgarsvæðinu en áður. Reyndar er höfuðborgarsvæðið ekki eitt um þetta. Ég veit að Eyjafjarðarsvæðið, svo dæmi sé tekið, er líka svæði þar sem umferðarþungi hefur vaxið mikið og mengun af völdum umferðar hefur vaxið verulega og bæði í Reykjavík, á höfuðborgarsvæðinu og á Akureyri hafa yfirvöld með reglubundnu millibili þurft að gefa út sérstakar viðvaranir um loftmengun af völdum umferðar. Ég tel sem sagt, virðulegi forseti, að hér sé mikilvægt mál á ferðinni sem ætti að geta orðið nokkuð góð samstaða um að veita brautargengi. Ég vænti þess að málið fái góða umfjöllun á vettvangi samgöngunefndar Alþingis og vonast að sjálfsögðu til þess að fá jákvæðar umsagnir þegar málið fer í umsagnarferli á vegum nefndarinnar. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessa framsögu mikið lengri. Greinargerðin með frumvarpinu fer ágætlega yfir meginmarkmiðin með frumvarpinu og rökstyður hvers vegna mikilvægt er að efla almenningssamgöngur. Þar er enn fremur að finna athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins. Frumvarpið er ekki mikið að vöxtum, aðeins sjö greinar, en hugsunin er að það myndi eins konar ramma utan um starfsemi almenningssamgangna, um þessa mikilvægu þjónustu og í frumvarpinu er að sjálfsögðu vísað til annarra laga, m.a. vegalaga, laganna um loftferðir og laga um fólks- og farmflutninga á landi. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til 2. umr. og hv. samgöngunefndar til meðferðar.