Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EystJ): Umræðan skiptist í tvær umferðir þannig, að í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund og fulltrúar annarra þingflokka en forsrh. 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 10 mínútur til umráða. Röð flokkanna verður þessi: Framsfl., Sjálfstfl., Alþb., Alþfl., SF. Ræðumenn auk forsrh. verða þessir: Af hálfu Framsfl. í síðari umferð Einar Ágústsson utanrrh., af hálfu Sjálfstfl. Jóhann Hafstein, 1. þm. Reykv. í fyrri umferð og Jón Árnason, 2. þm. Vesturl., í síðari umferð. Af hálfu Alþb. Lúðvík Jósepsson sjútvrh. í fyrri umferð og Magnús Kjartansson iðnrh. í síðari umferð. Af hálfu Alþfl. Gylfi Þ. Gíslason, 7, þm. Reykv., í fyrri umferð og Benedikt Gröndal, 8. landsk. þm., í síðari umferð. Og loks af hálfu SF Hannibal Valdimarsson félmrh. í fyrri umferð og Magnús T. Ólafsson menntmrh. í síðari umferð. Hæstv. forsrh. tekur til máls.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Stefna stj. er óbreytt. Hún byggist að sjálfsögðu á málefnasamningi þeirra þriggja flokka, sem að stjórninni standa. Það verður stefna stjórnarinnar á þessu þingi að vinna að framkvæmd málefnasamningsins á þann hátt, sem aðstæður frekast leyfa og að því leyti, sem hann er ekki þegar kominn til framkvæmda - vitaskuld með hliðsjón af þeim breytingum, sem kunna að hafa orðið á forsendum. En þegar litið er yfir starfsferil núverandi stjórnar, er sanni næst, að hún hafi verið óvenjulega athafnasöm. Það má segja, að ótrúlega margt af því, sem um er rætt í málefnasamningnum, sé komið til framkvæmda eða sé á undirbúningsstigi, og er hann þó auðvitað miðaður við kjörtímabilið allt, svo sem margoft hefur verið sagt. En það gildir nær einu, hvert litið er, hvort heldur er til verklegra framkvæmda, atvinnuuppbyggingar á hvaða sviði sem er, félagsmála, tryggingarmála, heilbrigðismála, menntamála eða skattamála. Alls staðar blasa við framfarir, endurbætur í löggjöf og breytingar af ýmsu tagi, sem fólkið í landinu er vitni að. En hæst hefur auðvitað landhelgismálið borið. Það má segja, að það hafi verið höfuðviðfangsefni stjórnarinnar allrar, þó að það hafi eðli málsins samkvæmt fyrst og fremst komið í hlut utanrrh. og sjútvrh. að sinna því. En þessi ræða, sem samkvæmt nýjum þingsköpum á að flytja í þingbyrjun og nefnd er stefnuræða, á ekki, að mér skilst, að fjalla um hið liðna, heldur fyrst og fremst um það, sem fram undan er, - gera grein fyrir meginverkefnum og markmiðum á því alþingisári, sem í hönd fer. Vitaskuld hlýtur þetta oft að blandast saman, m.a. þegar um er að ræða mál, sem eru í framkvæmd og unnið er að, án þess að endanlegu marki sé náð. Enn sem fyrr verður landhelgismálið efst á blaði á málefnalista okkar. Fyrirheit stjórnarsáttmálans er þar raunar þegar komið til framkvæmda. Útfærsla fiskveiðimarkanna átti sér stað 1. sept. s.l. samkvæmt áætlun og einróma fyrirmælum Alþingis. Það má segja, að flestar þær þjóðir, sem hlut eiga að máli, hafi viðurkennt hin nýju fiskveiðimörk í verki. Við tvær þjóðir, Færeyinga og Belga, hafa verið gerðir sérstakir samningar til bráðabirgða. En við tvær voldugar nágrannaþjóðir, Breta og Vestur-Þjóðverja, eigum við í harðri deilu, sem enn sér ekki fyrir endann á. Málið er því enn ekki komið heilt í höfn. Að þeirri deilu tel ég óþarft að eyða orðum, þar sem hún er öllum það kunn, svo og allur gangur þess máls. Ég endurtek aðeins það, sem reyndar er áður margsagt, að frá markaðri stefnu í þessu stærsta lífshagsmunamáli þjóðarinnar verður ekki hvikað. En við höfum viljað og viljum enn sýna öðrum, sem hér eiga sérstakra hagsmuna að gæta, fulla sanngirni. Þess vegna lokum við ekki samkomulagsleið, svo lengi sem nokkur von er á sanngjarnri lausn við samningaborðið. Að öðru leyti verður kynningu á málstað okkar haldið áfram með svipuðum hætti og að undanförnu og unnið að því að afla stefnu okkar stuðnings og viðurkenningar, hæði hjá einstökum þjóðum og á alþjóðavettvangi, þar á meðal á hinni fyrirhuguðu hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Það er ekki vafi á því, að þróun þjóðaréttarins er okkur hagstæð, en enginn getur þó fullyrt um það á þessu stigi, hver úrslit hafréttarráðstefnunnar verða eða hvenær hún muni ljúka starfi. Ég hygg, að það sé öllum ljóst nú, að eftir henni gátum við ekki beðið. Hitt er sönnu nær, að útfærslan hefði þurft að eiga sér stað fyrr. Þar tala skýrslur vísindamannanna um ástand fiskistofnanna sínu skýra máli. Jafnframt því sem fiskveiðilandhelgin hefur verið stækkuð, er það stefna ríkisstj., að tekið verði upp stóraukið eftirlit með ýmsum veiðum innan hinna nýju fiskveiðimarka og settar verði nýjar reglur um hagnýtingu fiskveiðilandhelginnar, og eru þær í undirbúningi. Það er stefna stjórnarinnar að efla landhelgisgæzluna svo, að hún geti gegnt sínu margvíslega hlutverki á stækkuðu umsjónarsvæði á fullnægjandi hátt og með sóma. Það er trú mín, að enginn muni telja eftir útgjöld í því skyni. Gera má ráð fyrir, að landhelgismálið verði áfram næsta ár umfangsmesti þáttur utanríkisþjónustunnar, því að eins og ég hef áður sagt, þá er þar enn langt til lands, jafnvel þótt unnt reynist að komast að bráðabirgðasamkomulagi. Auk þess mun utanríkisþjónustan eins og endranær sinna margvíslegum öðrum mikilvægum störfum, bæði á sviði stjórnmála, viðskipta og upplýsingamála, sem hér er eigi kostur að fara nánar út í. Ég vil aðeins taka það fram, að stefnan í utanríkismálum almennt og í öryggismálum verður áfram byggð á þeim grundvelli, sem lagður er í málefnasamningnum, og starfað í þeim anda, sem hann gerir ráð fyrir, þ.e. að mynda sér sjálfstæða skoðun á því, sem að höndum ber, og ráða fram úr því á þann hátt, er bezt hentar sjálfstæðu en vopnlausu ríki. Ég hygg, að efnahagsmál í víðtækari merkingu verði meginverkefni þings og stjórnar á komandi vetri óg á næsta ári. á því sviði hefur stjórnin það meginmark, svo sem málefnasamningurinn ber með sér, að efla og örva atvinnulífið, þannig að atvinnuöryggi sé tryggt, halda verðhækkunum innanlands í skefjum, svo sem kostur er, og tryggja kjarabætur vinnandi fólks, eftir því sem þjóðartekjur framast leyfa. Jafnframt skal með starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar stefnt að skipulegum áætlunarbúskap. í þessa stefnu hefur verið unnið á stjórnartímabilinu, svo sem verkin hera vitni um. Er eigi unnt að rekja það hér í einstökum atriðum, en þó kemur sumt af því fram í því, sem síðar verður sagt um atvinnuvegi, tryggingar, félagsmál o.fl. En hér ætla ég að fara örfáum orðum um ástand og horfur í efnahagsmálum almennt, því að þar er um að ræða verulegar forsendur fyrir því, hversu vel tekst að ná framangreindum markmiðum. Það skal þó strax tekið fram, að ég mun algerlega sneiða hjá fjármálum ríkisins og þar á meðal skattamálum, þar sem fjárlagaræðan er á næsta leyfi og væri það því óhagkvæm tvítekning að ræða þau einnig hér. Ég vil aðeins segja það, að það er ófrávíkjanleg stefna stjórnarinnar að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög. Ég ætla þá fyrst að víkja að nokkrum atriðum um þróun efnahagsmála á þessu ári. Fram yfir mítt ár var við því búizt, að þjóðarframleiðslan gæti aukizt um rúmlega 7% á þessu ári. Léleg aflabrögð á vor- og sumarvertið valda því m.a., að nú virðist ástæða til að endurskoða þessar spár til lækkunar, þannig að aukning þjóðarframleiðsl. á árinu verði nálægt 6% að raunverulegu verðgildi. Aukning raunverulegra þjóðartekna verður væntanlega nokkru minni eða 4 til 5%. Hér valda óhagstæðar breytingar viðskiptakjara, þar sem við því er búizt, að innflutningsverðl. hækki nokkru meira en útflutningsverðlag. Þessi aukning þjóðarframleiðslu og tekna er mun minni en í fyrra, enda var þá hagvöxtur með eindæmum mikill hér á landi. Aukning þjóðarframleiðslunnar í ár virðist þó mun meiri hér en nemur meðaltali aðildarlanda OECD og nokkuð yfir meðalvexti á ári síðustu tvo áratugi. Einkum vegna aflatregðu á þorskveiðum er nú við því að búast, að framleiðslumagn sjávarútvegsins minnki á árinu um 7–8%. Reiknað er þó með, að útflutningur sjávarafurða aukist nokkuð að magni vegna birgðaminnkunar. Verðhækkun á útfluttum sjávarafurðum er áætluð að meðaltali rúmlega 7% á árinu. Aflaminnkunin til viðbótar verulegri tilkostnaðarhækkun í landinu hefur þrengt mjög hag sjávarútvegs á síðustu mánuðum. Árið virðist ætla að verða landbúnaðinum hagstætt. Gera má ráð fyrir, að bæði nautgripa- og sauðfjárafurðaframleiðsla vaxi um 5%, en vegna lélegrar uppskeru jarðávaxta verður aukning heildarframleiðslu landbúnaðarafurða varla meiri en 3–4%. Samkvæmt athugun samtaka iðnrekenda má áætla, að aukning framleiðslumagns hins almenna iðnaðar hafi numið 10% á fyrra árshelmingi, og má gera ráð fyrir, að sú framleiðsluaukning gildi fyrir árið í heild. Álframleiðslan mun aukast á árinu um 15%. Byggingastarfsemi mun líklega aukast um 10–12% á árinu, og reikna má með, að umsvif í öðrum greinum, sem einkum eru háðar innlendri eftirspurn, þ.e. verzlun og þjónustu ýmiss konar, muni aukast um nálægt 9%. Opinber starfsemi eykst væntanlega að magni um 5–6%. Af því, sem hér hefur verið rakið, kemur fram að aukning þjóðarframleiðslunnar er nær öll í greinum, sem vinna fyrir innlendan markað. Í kjölfar kjarasamninganna í árslok í fyrra fylgdi mikil aukning tekna almennings. Áætlað er, að einkaneyzla muni aukast að magni um 14–15% á árinu eða svipað og árið áður. Hér er að sjálfsögðu um afar mikla aukningu að ræða og neyzlustig nú hærra en það hefur nokkru sinni áður verið. Fjármunamyndun varð mjög mikil á árinu 1971. Í ár er búizt við um 1% aukningu frá fyrra ári. Ef frá er talinn innflutningur skipa og flugvéla, er reiknað með 7% magnaukningu fjármunamyndunar, enda voru flugvélakaup óvenjulega mikil í fyrra. Atvinna hefur verið mjög mikil á þessu ári. Eftirspurn eftir vinnuafli hefur í raun verið meiri en hægt var að fullnægja. Gera má ráð fyrir, að meðalfjöldi skráðra afvinnulausra verði um 450 manns, sem er rúmlega 100 lægra en 1971. Þessi skráning atvinnulausra manna er bæði stað- og tímabundin og á ekkert skylt við almennt atvinnuleysi. Kjarasamningarnir í desember s.l. hafa ráðið mestu um þróun launatekna á árinu, en allur þorri launþega fékk verulega kauphækkun þegar í desember eða um áramót. Um áramót tóku einnig gildi lög um styttingu vinnuviku. Vegna þess atvinnuástands, sem ríkt hefur á árinu, er ólíklegt, að stytting vinnuvikunnar komi að fullu fram í raunverulegri styttingu vinnutímans, heldur gæti hennar að verulegu leyti í aukinni yfirvinnu og þar með hærri tekjum. Í júní fylgdi síðan almenn kauphækkun, þegar grunnkaup hækkaði samkvæmt samningum og verðlagsuppbót fylgdi hækkun framfærslukostnaðar. Verðlagsþróun einkenndist af örum verðhækkunum framan af árinu, en um s.l. áramót gengu verðstöðvunarlögin frá nóvember 1970 formlega úr gildi. Eftir mitt ár þótti óhjákvæmilegt, að gerðar væru ráðstafanir til þess að draga úr verðhækkunum og stöðva frekari víxlverkun verðlags og kaupgjalds á árinu. Voru þá sett bráðabirgðalög um tímabundnar efnahagsráðstafanir, og fólst í þeim verðstöðvun til áramóta og binding kaupgreiðsluvísitölu við 117 stig með niðurgreiðslum úr ríkissjóði. Til að mæta niðurgreiðslum var dregið úr öðrum útgjöldum, en ekki lagðar á nýjar álögur. Þessi bráðabirgðalög voru sett að höfðu samráði við aðila vinnumarkaðarins. Verður gerð nánari grein fyrir þessum bráðabirgðalögum, er þau verða tekin hér til umræðu innan skamms. En hér var aðeins um bráðabirgðalausn að ræða. Þess vegna var skipuð nefnd sérfræðinga til að kanna efnahagsástandið og benda á leiðir og valkosti til lausnar á aðsteðjandi efnahagsvanda. Er þess að vænta, að álit þessarar nefndar geti legið fyrir innan skamms. Skömmu eftir gerð kjarasamninganna í desember s.l. lét ég þau orð falla hér á Alþingi, að með þeim væri gengið á yztu nöf, hvað greiðsluþol atvinnuveganna snerti. Það er þó trú mín, að ef þróun efnahagsmálanna hefði orðið sú sem hún var á síðasta ári og eins og reiknað var með, þegar kjarasamningarnir voru gerðir, þá hefði allt gengið áfallalaust. En eins og sést af því, sem ég hef rakið að framan, hefur þróunin orðið önnur og lakari en búizt var við. Ástæðurnar eru óumdeilanlega fyrst og fremst tvær: stórkostlegur aflabrestur og tilkostnaðarhækkun af völdum gengisbreytinga erlendis. Tilfinnanlegast er, að aflaminnkunin kemur fram á mikilvægustu fisktegundinni, þorskinum. Fjóra sumarmánuði þessa árs hefur þorskaflinn numið um 48 749 lestum á móti 81 741 lest á sömu mánuðum í fyrra eða hefur þannig minnkað upp undir helming þrátt fyrir aukna sókn. Þetta er alvarleg staðreynd, og svo mikil breyting frá því, sem reiknað var með, að ekki verður hjá því komizt að taka til hennar fullt tillit. En það er engin ný bóla, að vegna aflabrests eða röskunar af völdum verðhreyfinga eða gengisbreytinga erlendis þurfi að koma til íhlutunar af opinberri hálfu hér á landi. Á þessu stigi er hins vegar ekki tímabært að taka ákvarðanir um það, til hverra úrræða þurfi eða eigi að gripa. Rétt er að biða þess, að myndin skýrist og álit efnahagssérfræðinga komi fram. Aflavonir geta glæðzt, og auk þess koma ný og betri skip í gagnið á næsta ári. Við þau eru miklar vonir bundnar. Það er því engin ástæða til hrollvekjutals eða kvíða, eins og nú standa sakir. Þegar litið er til efnahags þjóðarinnar, atvinnuástandsins, neyzlustigsins og lífsafkomu fólksins, er enginn voði á ferð, þó að við yrðum að lækka ofurlitið seglin um stundarsakir. En grundvallarboðorðið er og verður, að hvað sem á dynur verður að halda atvinnutækjunum í fullum gangi og tryggja atvinnuöryggi um allt land. Ég ætla þessu næst að víkja að einstökum málaflokkum, fyrirhuguðum framkvæmdum í þeim og að hverju þar er sérstaklega unnið, og í einstaka tilfellum að því, sem þegar hefur verið gert. Sú greinargerð er þó að sjálfsögðu víðs fjarri því að vera tæmandi. Stefnan í landbúnaðarmálum verður að sjálfsögðu byggð á fyrirheitum málefnasamningsins, auk þess sem ný mál koma til sögunnar vegna breyttra aðstæðna og nýrrar þekkingar. Af landbúnaðarmálum, sem fyrirhugað er að flytja á þessu þingi, má nefna: 1. Frumvarp til framleiðsluráðslaga, sem byggt verður á þeim grundvelli, sem lagður er í stjórnarsáttmálanum. 2. Frumvarp til laga um orlof bænda. 3. Frumvarp til búfjárræktarlaga. 4. Frumvarp til laga um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Verður þar um að ræða endurskoðun og breytingar á eldri löggjöf. 5. Frumvarp til jarðalaga, en það verður lagabálkur um kauprétt og ábúðarrétt jarða og e.t.v. fleira. Eitt af höfuðatriðum í stefnu stjórnarinnar er stóraukin landgræðsla og skipuleg nýting landsgæða. Þetta er í mínum huga eitt allra stærsta málið. Það er í rauninni hliðstætt stækkun landhelginnar. Hvort tveggja er líftryggingarmál framtíðarinnar. Hinn 30. nóv. s.l. var skipuð 7 manna nefnd til þess að vinna að heildaráætlun um landgræðslu og gróðurvernd og alhliða skipulagningu á notkun landsgæða. Stefnt er að því að minnast ellefu alda byggðar á Íslandi með stórátaki á þessu sviði. Í stjórnarsamningnum segir, að stuðlað skuli að aukinni fjölhreytni landbúnaðar, m.a. með ylrækt, fiskirækt og eflingu innlendrar fóðurframleiðslu. Að þessu hefur verið unnið og er unnið. Má m.a. nefna það, að nefnd hefur verið skipuð til að athuga möguleika á útflutningi gróðurhúsaafurða. Að þeim málum er einnig unnið af starfsmönnum Rannsóknaráðs ríkisins. Landbúnaðarráðherra hefur fallizt á áætlun um byggingu þriggja nýrra grænfóðurverksmiðja á næstu árum. Í nýjum jarðræktarlögum má nefna stuðning við félagsræktun, hagaræktun, hagagirðingar, vatnsveitur til einstakra bænda, kölkun túna o.fl. Mikilvægustu málin, sem unnið verður að í sjávarútvegi, eru: 1. Stórfelld endurnýjun fiskiskipaflotans og dreifing nýtízku skipa til allra landshluta, sem skapar grundvöll að hráefnisöflun frystihúsa og aukinni atvinnu. Hefur ríkisstjórnin beitt sér fyrir margvíslegri fyrirgreiðslu um skipakaup. Lán út á innanlandssmíði hafa m.a. verið hækkuð úr 85% í 90%. Kaupendum skuttogara hefur verið tryggð lánsfyrirgreiðsla, sem nemur 85% kaupverðs. Auk þess hefur verið veitt viðbótarfyrirgreiðsla til nokkurra staða á landinu vegna atvinnuástands og fjárskorts heima fyrir. Þessi fyrirgreiðsla ríkisins hefur orðið til þess, að í tíð núverandi ríkisstjórnar hafa verið keyptir eða gerðir smíðasamningar um 29 nýja skuttogara, þar af einn innanlands, auk þess keyptir til landsins 3 skuttogarar 3–6 ára gamlir, eða þá samtals 32 skuttogarar. Auk þessara skipa eru svo 8 skuttogarar, sem samíð var um í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar. Þessi skip munu fara að koma smám saman til landsins á næsta ári. Ég held, að þau muni hafa í för með sér hreina byltingu í atvinnulífi ýmissa staða út á landsbyggðinni. Þess má og geta, að ríkisstj. hefur samþykkt að heita sér fyrir raðsmíði meðalstórra skuttogara hjá íslenzkum skipasmiðastöðvum. 2. Stórfelldar framkvæmdir í frystihúsarekstri landsmanna, bygging nýrra frystihúsa í stað gamalla og miklar endurbætur, m.a. til að fullnægja ströngustu hreinlætiskröfum. Hefur lánsfé Fiskveiðasjóðs verið stóraukið, m.a. til aukinna lána til umbóta í frystihúsum. Lán vegna hollustuháttaframkvæmda í fiskiðnaði hafa verið hækkuð úr 60% í 70%. Í sambandi við sjávarútvegsmálin má geta þess, að í stofnlánum til sjávarútvegs hefur lánstími verið lengdur og vextir lækkaðir. Afurðalánin hafa einnig verið hækkuð og vextir lækkaðir á endurkanpalánum Seðlabankans. Varðandi launakjör sjómanna skal þetta tekið fram: Í ágúst 1971 var skiptaverði breytt með lögum og ráðstafanir gerðar til að hækka fiskverð um 18–19% og kaup sjómanna þar með hækkað um sömu prósentu. Um síðustu áramót var fiskverðið hækkað um 10–12%. Þá var og lágmarkskauptrygging hækkuð í um 30 þús. kr. á mánuði fyrir háseta, og nú fyrir nokkrum dögum var svo fiskverð hækkað um 15%. Af málum á vegum sjútvrn., sem væntanlega koma til kasta þessa Alþingis, má nefna: 1. Frumvarp um hagnýtingu fiskimiðanna við landið. 2. Auknar fiskirannsóknir og fiskimiðaleit. 3. Vátryggingarmál fiskiskipa. 4. Tæknistofnun sjávarútvegsins. Á sviði iðnaðar- og orkumála má af málum þeim, sem unnið er að, nefna: Gerð iðnþróunaráætlunar, sem ætlað er að ná fram til 1980. Er haft samráð við samtök iðnaðarins og ýmsa fleiri aðila um undirbúning hennar. Með gerð slíkrar iðnþróunaráætlunar til lengri tíma mun einstökum iðnfyrirtækjum, samtökum iðnaðarins og stjórnvöldum ljósara en áður, hverjar ráðstafanir þarf að gera á næstu árum til eflingar íslenzkum iðnaði. Áætlunin hefur þann tilgang að stuðla að skipulegri uppbyggingu og eflingu iðnaðarins í landinu, og er þess vænzt, að um áframhaldandi aðstoð af hálfu Sameinuðu þjóðanna geti orðið að ræða á næstu árum um framkvæmd þeirra stefnumiða, sem af iðnþróunaráætluninni leiðir. Gera má ráð fyrir, að iðnþróunaráætlunin kalli á ýmiss konar löggjöf, en óvist, að hún komi til kasta þessa þings. Á síðasta Alþingi voru afgreidd tvenn lög um niðursuðu og niðurlagningariðnaðinn, þ.e. um lagmetisiðju ríkisins á Siglufirði og um sölustofnun lagmetisiðnaðarins. Hefur sölustofnunin nýlega tekið til starfa og eru velflest fyrirtæki á því sviði aðilar að henni. Standa vonir til, að fyrirhugaðar framkvæmdir á þessu sviði geti jafnvel valdið stökkbreytingum á skömmum tíma, enda verulegu fjármagni verið beint inn á þessar brautir. Með fjárhagslegri tilstuðlan hins opinhera hefur Útflutningsmiðstöð iðnaðarins nú starfað í rúmt ár. Fyrstu tólf mánuði starfseminnar jókst útflutningur iðnaðarvara um 48%, að áli undanskildu. Mesta gróskan hefur verið í útflutningi á fullunnum skinna- og iðnaðarvörum. Verður stefnt að því, að auknar verði fjárveitingar til að efla útflutningsstarfsemi iðnaðarins. Stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í raforkumálum kom fram í stórum dráttum í þingsályktunartillögu á síðasta Alþingi. Get ég vísað til hennar, en segja má, að meginstefnan sé samtenging orkuveitusvæða, að komið sé á fót landshlutafyrirtækjum með aðild ríkissjóðs og sýslu- og sveitarfélaga í viðkomandi landshlutum með samruna þeirra orkuvera, sem fyrir hendi eru, þó aðeins með samningum, en ekki valdboði. Aðalatriðið er nægileg raforka á hverjum stað á sama verði og annars staðar. Hitt skiptir minna máli, hvar sjálft orkuverið er byggt. Um meginstefnuna í raforkumálum og framkvæmdir þær, sem á döfinni eru þar, þ. á m. stórvirkjun við Sigöldu, Lagarfossvirkjun og fleira, læt ég nægja að vísa til þess, sem þar um hefur áður komið fram á Alþingi. Í samgöngumálum verður unnið í samræmi við málefnasamninginn. Vegaframkvæmdir hafa verið meiri á þessu ári en nokkru sinni fyrr. Samkvæmt vegáætlun er stefnt í sömu átt næstu árin. Ég vil sérstaklega minna á fyrirheitið um, að ljúka skuli hringvegi um landið. Þar er vegur og brúargerð á Skeiðarársandi erfiðasti áfanginn. Hinn 4. febrúar 1972 ákvað ráðuneytið á grundvelli frumáætlana þeirra, sem Vegagerð ríkisins hafði gert, að stefnt skyldi að því að ljúka af vegagerðinni um Skeiðarársand á þremur árum. Happdrættislán samkvæmt lögum 99/1971 var síðan boðið út um miðjan marz þetta ár og fjármagn tryggt til áfanga ársins 1972. Framkvæmdir þetta ár hafa gengið samkvæmt áætlun. Í vegaáætlun fyrir árin 1973–75 er gert ráð fyrir fjáröflun til síðari áfanga vegarins. Málefni varðandi þungavöruflutninga og farþegaflutninga á sjó eru í sérstakri athugun. Láta mun nærri, að fjárhæð sú, 90 milljónir, sem á þessu ári er til ráðstöfunar til flugvallargerða og öryggistækja, sé tvöfalt hærri en nokkru sinni fyrr að krónutölu. Þar hefur því verið gert verulegt átak, en þó er ljóst, að þar er mikið óunnið, og verður ekki komizt hjá að auka fjárveifingu enn stig af stigi. Meðal markmiða, sem ríkisstj. setti sér í málefnasamningnum, var að jafna menntunaraðstöðu ungmenna. Á síðasta Alþingi voru sett ný lög um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði, þar sem kveðið er á um framlag til að standa straum af námskostnaði, sem af því stafar, að nemendur eiga þess ekki kost að stunda nám frá heimili sínu, heldur verða að sækja það í önnur byggðarlög. Þessi nýju lög koma í fyrsta skipti til framkvæmda á nýbyrjuðu námsári, en á liðnu námsári var fjárveiting til að jafna aðstöðu nemenda í strjálbýli til framhaldsnáms hækkuð um tvo þriðju frá því, sem hún var árið á undan. Aukinn stuðningur við listir, bókmenntir og aðra menningarstarfsemi er meðal markmiða, sem stjórnarflokkarnir settu í málefnasamningi sínum. Samanburður á framlögum til málefna í þessum flokki, annars vegar á árinu 1971 og hins vegar á árinu 1972, leiðir í ljós, að fjárveitingin til leiklistarstarfsemi hækkaði um 57 af hundraði, starfslaun listamanna um 122 af hundraði og framlag til íþróttamála um 83 af hundraði. Að því er stefnt, að unnt verði að leggja fram á fyrri hluta þings frumvörp um grunnskóla og um skólakerfi, að lokinni rækilegri endurskoðun. Hér er um að ræða undirstöðu almennarar fræðslu í landinu, og skiptir meginmáli, að hún sé traust. Jöfnun námsaðstöðu er annað höfuðatriði, og hafa lög um námslán og námsstyrki verið sett í endurskoðun með þeim ásetningi, að niðurstaða komi fyrir þetta þing. Þá er væntanlegt frumvarp um verzlunarmenntun. Lögð verða fram á ný frumvörp um þjóðleikhús, um fjölbrautaskóla og um Stýrimannaskólann í Vestmannaeyjum. Lög um almenningsbókasöfn hafa verið í endurskoðun, og er stefnt að því, að frumvarp komi fyrir þetta þing. Í félagsmálum hafa ýmis þau mál, sem fjallað er um í málefnasamningnum, verið þegar afgreidd, svo sem t.d. vinnutímastytting, orlofslengingin og afnám vísitölubindingar húsnæðislána. Af tekjustofnalögunum leiddi verulega breytingu á skiptingu verkefna á milli ríkis og sveitarfélaga. En valds- og verkefnaskipting þessara aðila er þó enn í athugun. Af málum, sem eru í athugun á vegum félmrn. má nefna alhliða vinnuverndarlöggjöf, hvernig séð verði fyrir leiguhúsnæði, er lúti félagslegri stjórn og sé einkum í þágu frumbýlinga og aldraðs fólks, og setning löggjafar, er tryggi, að vinnulaun fáist greidd þrátt fyrir gjaldþrot atvinnurekenda. Á þessu stigi verður ekki fullyrt, hvort lagafrumvörp um þessi efni koma fyrir þetta þing. Á almannatryggingum hafa verið gerðar gagngerðar breytingar. Bráðabirgðalögin, sem sett voru 19. júlí 1971, eða nokkrum dögum eftir að stjórnin tók við völdum, hækkuðu strax nokkuð elli- og örorkulífeyri og barnalífeyri. Þá komu til framkvæmda lágmarkslífeyrisákvæði, sem sögðu til um, að elli- og örorkulífeyrisþegar, sem höfðu lægri tekjur en 84 þús. kr. á ári, skyldu hækka með lífeyri upp í þá upphæð minnst, eða 7000 kr. á mánuði, ef þeir hefðu ekki aðrar tekjur. Síðasta Alþingi samþykkti svo hreytingar á almannatryggingalögunum, er tóku gildi 1. jan. s.l. Með þessum lagabreytingum voru leiðréttar nokkrar misfellur í tryggingalöggjöfinni um mismunun kynjanna á rétti til bóta, en merkasta breytingin var sú, að tekjutryggingin var hækkuð í 120 þús. kr. á ári hjá elli- og örorkulífeyrisþegum. Bætur almannatrygginga voru síðan hækkaðar með reglugerð í samræmi við ákvæði laganna um 12% frá 1. júlí s.l. Á vegum heilbrrn. hefur að sjálfsögðu verið unnið að ýmsum málum, svo sem ráðstöfunum til að bæta úr lækna- og hjúkrunarkvennaskorti, lyfjaverzlunarmálum, heilbrigðisreglugerð, sóttvarnareglugerð, sjúkrahúsbyggingarmálum og læknamiðstöðvum, en ekki eru tök á að rekja þau mál efnislega hér. Þau helztu frumvörp, sem á næstunni verða lögð fram af hálfu heilbr. og trmrn., eru þessi: 1. Frumvarp til laga um heilbrigðisþjónustu. 2. Frumvarp til laga um vátryggingarstarfsemi. 3. Frumvarp til laga um dvalarheimili aldraðra. Á vegum viðskmrn. er unnið að endurskoðun bankakerfisins. Starfar að því sérstök nefnd. Þar hefur verið og unnið að ýmsum mikilvægum viðskiptasamningum, og her þar ekki hvað sízt að nefna samkomulagið við Efnahagsbandalagið. Verða slík málefni svo og markaðsöflun auðvitað viðfangsefni þess á næstunni með svipuðum hætti og endranær. Vafalaust verða verðlagsmálin eitt höfuðverkefni viðskmrn. á komandi ári. Það er óhjákvæmilegt, að verðlagseftirlit verði miklu raunhæfara en verið hefur. Stefnan í dómsmálum er fyrst og fremst við það miðuð að stuðla að greiðari meðferð dómsmála. Hefur nefnd verið skipuð til þess að gera tillögur um dómstólakerfið og breytingar á málsmeðferð í héraði, sem flýtt gæti afgreiðslu rannsókna og mála. Meðferð skaðabótamála er í sérstakri skoðun. Skipti dánarbúa og gjaldþrotaskipti eru í endurskoðun. Gerðar verða tillögur um breytingar á hæstarétti, sem eiga að geta greitt fyrir afgreiðslu mála þar. Auðvitað má hröð málsmeðferð ekki verða til þess, að réttaröryggi verði skert. Má í því sambandi nefna, að nú er verið að semja tvö frumvörp, er bæði geta að vissu marki stuðlað að auknu réttaröryggi almennings, þ.e. um umboðsmann Alþingis og um upplýsingaskyldu stjórnvalda, en ekki er nú hægt að segja, hvort unnt reynist að leggja frumvörp um þessi efni fyrir þetta þing. Þau frumvörp, sem af hálfu dómsmrn. verða m.a. lögð fyrir þetta þing á næstunni, eru: 1. Frumvarp til laga um framkvæmd eignarnáms. 2. Frumvarp til laga um málflytjendur. 3. Frumvarp til laga um breytingar á lögum um hæstarétt. Löggæzlu þarf að efla, ekki hvað sízt á sviði umferðarmála. Vona ég, að í því efni sé að vænta skilnings af Alþingis hálfu. Þá þarf að gera endurbætur á fangelsismálunum. Hefur nokkuð verið að því unnið, en hvergi nærri nóg. Viðhorf til þeirra mála þarf að breytast. Marga þá, sem brotlegir gerast við lög, ekki hvað sízt unglinga, þarf að líta á og meðhöndla sem sjúklinga. Vinnuhæli eða fangelsisstofnanir, er því hlutverki geti sinnt, eru því engu ónauðsynlegri en sjúkrahús. Reynt mun verða á skilning alþingismanna á þessum málum. Það er stefna ríkisstj. að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Birtist sú stefna fyrst og fremst í viðhorfi til atvinnumála og dreifingu atvinnutækja svo og með stóreflingu Byggingasjóðs. Reynir í þessu efni mjög á stefnu og starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar. En meira þarf til, bæði á sviði heilbrigðis-, félags- og menntamála. Enn fremur þarf að athuga, hvort þörf sé á að binda opinberar stofnanir svo mjög við höfuðhorgina sem raun ber vitni um, enda segir í stjórnarsáttmálanum, að stefnt skuli að því, að ríkisstofnunum verði valinn staður úti um land meir en nú er gert. Vinnur nú stjórnskipuð nefnd að könnun á því verkefni. Geri ég mér góða von um árangur af starfi hennar, en hæpið er, að niðurstöður hennar geti legið fyrir þessu þingi.



Herra forseti. Við höfum nú heyrt svokallaða „stefnuræðu“ forsrh., sem hér er til umræðu. Það getur verið saklaust, að menn gleðjist af eigin verkum. En oflof um eigin verk er sjálfshól, sem eigi síður getur vakið háð en hrifningu í hugum annarra. Hæstv. forsrh. lítur yfir feril ríkisstj. og verður eftirfarandi að orði: „En það gildir nær einu, hvert litið er, hvort heldur til verklegra framkvæmda, atvinnuuppbyggingar á hvaða sviði sem er, félagsmála, tryggingamála, heilbrigðismála, menntamála eða skattamála. Alls staðar blasa við framfarir, endurbætur í löggjöf og breytingar af ýmsu tagi, sem fólkið í landinu er vitni að.“ Hvað sagði ekki Jón sterki í Skugga-Sveini: „Sáuð þið, hvernig ég tók hann.“ Er hæstv. forsrh. viss um, að fólkið í landinu hafi orðið vitni að svo mikilli dýrð? Var eldra fólkið hrifið af endurbótunum í skattalöggjöfinni? Eru þeir hrifnir, launþegarnir, sem nú fá ríkissjóðsávísanir eða greiðslur í launaumslögunum upp á kr. 0.00? Sumir fá minna en ekki neitt. Við sjálfstæðismenn vöruðum alvarlega við hinni hóflausu álagningu beinna skatta, sem geri allt í senn: dragi úr tekjuöflunarlöngun einstaklinga, rýri afköst þeirra í verðmætasköpun þjóðarbúsins og freisti til skattsvika í sjálfsvörn. Stjórnarsinnar eru nú margir farnir að viðurkenna okkar sjónarmið. Eru umbrotin í félagsmálum svo mikil, að undrum sæti? Hvað segja húshyggjendur, sem bíða óþreyjufullir eftir afgreiðslu hyggingalána, en fá enga úrlausn? Steypa þeir stömpum í menntmrn. í röggsamri afgr. mála og auknum tilþrifum? Í tryggingamálum var grundvöllur lagður að umbótum í tíð fyrrv. stjórnar. En þar verða heldur ekki framkvæmdar umbætur án samhengis við skattamál. Á þessum sviðum sem öðrum skortir yfirsýn og samræmi í aðgerðum. Af því leiðir þann glundroða, sem gerir áframhaldandi endurskoðun óhjákvæmilega, sem hefur neytt ríkisstj. og neyðir hana áfram til þess að éta ofan í sig gerða hluti og gefa út bráðabirgðalög til þess að breyta nýsettri eigin löggjöf. Einn helzti sérfræðingur ríkisstj. í efnahagsmálum lýsir ástandinu í þjóðfélaginu með öðrum hlæ en hæstv. forsrh., en nú bíða ráðherrarnir ráðlegginga frá þessum manni m.a. Leyfist mér að tilfæra nokkrar glefsur úr þeirri lýsingu, sem birtist í Þjóðviljanum þann 30. sept. s.l. frá þessum ráðgjafa? Hann segir að framleiðsluatvinnuvegirnir svokölluðu, sjávarútvegur, landbúnaður og iðnaður, „séu ýmist reknir með tapi, eins og sjávarútvegur og landbúnaður, eða taplausir, en án gróða, eins og iðnaður.“ Hann segir, að á næsta ári sé ekki gert ráð fyrir aukningu á afkastagetu þjóðarbúsins. Búizt sé við hallarekstri, bæði bátaflotans og frystingar á yfirstandandi ári og togaraflotann skorti rekstrargrundvöll, enda haldið gangandi á sérstökum uppbótum. Enn segir sérfræðingur ríkisstj.: „En það eru fleiri svið efnahagslífsins, sem komin eru úr jafnvægi. Fjárfestingarsjóðir landsmanna eru tómir, og má ætla, að þá vanti nokkur hundruð milljónir til þess að geta annað því, sem þegar er búið að ákveða, svo og því, sem þegar er vitað að ráðstafa á.“ Síðan átelur sérfræðingurinn hina gálausu og hóflausu skuldasöfnun ríkisstj. erlendis og segir loks: „En eitt ætti að vera orðið ljóst og það er misræmið milli framleiðslu þjóðarinnar og eyðslu hennar. Framleiðslan stendur ekki undir eyðslunni. Bruðlið er að sliga þjóðfélagið og skapar vítahring jafnvægisleysis í þjóðarbúskapnum gagnvart útlöndum og jafnvægisleysi milli atvinnuvega og einstaklinga innanlands.“ Þessi ráðgjafi ríkisstj. sér auðvitað, að dæmið gengur ekki upp. Einkaneyzlan á að dómi forsrh. að aukast um 14–15% og samneyzlan um 6–7%, en þjóðartekjurnar eiga á sama tíma að vaxa aðeins um 4–5%. Enn á að lifa á yfirdrætti í viðskiptum við útlönd, aukinni skuldasöfnun eða því að eyða gjaldeyrissjóði þjóðarinnar, rétt eins or öðrum sjóðum er eytt. En því sjá ekki ráðherrarnir þetta sjálfir og þá einkum forsætisráðherrann, án ábendingar frá sérstökum ráðgjöfum? Ég held að fólkið í landinu telji sig hafa orðið vitni að því á rúmlega árs stjórnarferli þessarar „Vinstristjórnar“, sem svo er kölluð, að hún hafi afrekað ótrúlega miklu á skömmum tíma í því efni að snúa traustum og blómlegum þjóðarbúskap í ráðleysi og fullkomna óvissu þar sem öllum vandanum er frestað að einum degi: 1. janúar 1973. Vikjum þá aftur að „stefnuræðunni“. Um tvö aðalmálin, landhelgismálið og varnarmálin, er í raun og veru ekkert sagt af hálfu hæstv. forsrh. Engin greinargerð er gefin um stöðu samninganna í landhelgimálinu né að hverju stefnir, og um varnarmálin er bókstaflega ekkert sagt - ekkert! Við sjálfstæðismenn lögðum áherzlu á að fylgja landsgrunnsstefnunni við útfærslu landhelginnar. Við höfum sífellt lagt mikla áherzlu á friðunarsjónarmiðin, sérstaklega að friða uppeldisstöðvar ungfisks og stöðva þar fyrirhyggjulausa rányrkju. Að felldum tillögum okkar höfum við horið gæfu til að mynda einingu svo að við stæðum sem einn maður út á við. Okkar tillögur um eflingu Landhelgissjóðs og Landhelgisgæzlunnar hafa verið hunzaðar. Það er því miður, síður en svo, að ekki mætti gagnrýna margt í framkvæmdinni hjá ríkisstj. Ég skal láta gagnrýnina liggja milli hluta að sinni, einkum vegna þess, að öll sólarmerki hafa verið á lofti um það að undanförnu, að ríkisstj. væri mest þörf á því að hreinsa loftið í þessum meginmáli landsmanna í eigin herbúðum, ef ekki á að hljótast stórskaði af. Þegar kemur að efnahagsmálunum tekur forsrh. skýrt fram, að hann sneiði algerlega hjá fjármálum ríkisins og þar á meðal skattamálum. Hann gleymir alveg að minnast á framkvæmdaáætlun ríkisins og fjárþörfina þar. Þessir meginþættir efnahagsmála spanna þó meira en þriðjung allra þjóðartekna. Ætli þessi kafli „stefnuræðunnar“ sé ekki örugglega merkastur fyrir það, sem ekki er minnzt á? Skyldi nokkur forsrh. nálægra landa fjalla um ástand og horfur í efnahagsmálum almennt án þess að fjalla um þróun utanríkisviðskipta og greiðslujafnaðar og án þess að fjalla um ríkisfjármál og peningamál, þar á meðal skattamál? Í Njálu stendur: „Engum manni er Kári líkur.“ Í „stefnuræðunni“ er aðeins að finna slitróttar upplýsingar um nokkra þætti efnahagsmála, en ekkert heildaryfirlit um ástand og þróun þeirra mála. Staðreyndir þeirra mála eru hins vegar þessar: Árin 1971 og 1972 hefur verið einstakt góðæri frá náttúrunnar hendi, þrátt fyrir nokkra minnkun þorskafla á þessu ári. Jafnframt hefur verðlag erlendis verið þjóðarbúinu hagstæðara en í manna minnum. Þrátt fyrir þetta er nú svo komið, að helztu atvinnuvegir landsins, sem enn bjuggu við blómlegan rekstur á árinu 1971, eru reknir með miklum og vaxandi halla og að styrkveitingar hafa verið teknar upp til afkastamestu og mikilvægustu atvinnugreinar landsins, fiskveiða og fiskverkunar. Í þessu skyni á að nota sjóði, sem stofnaðir voru í tíð fyrrverandi ríkisstj. í því skyni að tryggja þjóðina fyrir áföllum af völdum verðfalls erlendis, og þetta á að gerast á þeim tíma, sem verð erlendis er hærra en nokkur dæmi eru til um áður. Ástæðurnar fyrir þessari uggvænlegu þróun í mesta góðæri, sem um getur, liggja í augum uppi. Þær eru, að núverandi ríkisstj. hefur misst allt taumhald á þróun verðlags og kaupgjalds í landinu og á útgjöldum ríkisins og á framkvæmdum ríkis og ríkisstofnana. Almenningur hefur skjótt áttað sig á þessari þróun mála, og misst alla tiltrú á framtíðarjafnvægi í efnahagsmálum. Útgjöld almennings fara því sívaxandi og sparnaður minnkandi, þrátt fyrir ört hækkandi tekjur. Viðreisnarstjórnin skildi eftir sig greiðsluafgang ríkissjóðs frá árinu 1970, sem nam. um. 460 millj. króna. Vinstri stjórnin skilar greiðsluhalla eftir góðærið 1971, sem nemur 340 millj. kr. Mismunurinn er aðeins 800 millj. kr.! Forsrh. segir með þunga: „Það er ófrávíkjanleg stefna stjórnarinnar að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög.“ Þjóðina skiptir öllu máli, að greiðsluafgangur sé á ríkisbúskapnum í reynd, en ekki bara á pappírnum í áætlun fjárlaganna. Starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar hefur ekki leitt til skipulegs áætlunabúskapar, eins og forsrh. telur, að stefnt hafi verið að. Togarakaupin, stærsta framkvæmdaáformið, hafa verið ákveðin, án þess að Framkvæmdastofnunin kæmi þar við sögu, og raunar án nokkurra undangenginna athugana. Hefði þó verið ástæða til nokkurrar fyrirhyggju, þegar haft er í huga að í tíð fyrrv. ríkisstj. var búið að kaupa til landsins nokkra minni skuttogara og ákveða með löggjöf kaup á 8 stórum, 1000 tonna skuttogurum, og kaup á 5 nýjum minni skuttogurum ráðin. Sama máli hefur fram að þessu gegnt um framkvæmdaáætlanir frystiiðnaðarins. Forsrh. víkur að nokkrum þáttum atvinnumála. Annar ræðumaður Sjálfstfl. mun víkja að sjávarútvegsmálum og landbúnaðarmálum m.a. Á árunum 1969–1971 átti sér stað meiri aukning í iðnaðarframleiðslu hérlendis en nokkru sinni áður. Þessi mikli vöxtur átti sér tvær rætur: Annars vegar tilkomu stóriðju með byggingu álversins í tengslum við fyrstu stórvirkjun á Íslandi, Búrfeilsvirkjun, og byggingu kísiliðjunnar. Hins vegar almennan vöxt þess iðnaðar, sem áður hafði verið í landinu og nú tók að skjóta nýjum greinum og beina starfsemi sinni að útflutningi. Forsendur þessarar þróunar voru hins vegar gengisbreytingin 1968 og aukning lánveitinga til iðnaðarins, er gerð var í sambandi við hana, innganga Íslands í EFTA 1970 og stofnun Norræna iðnþróunarsjóðsins og margvislegar aðrar ráðstafanir vegna iðnaðarins, er gerðar voru í því samhandi. Jafnframt var á árunum 1969–1970 og fyrri hluta árs 1971 hafizt handa um gerð iðnþróunaráætlana til lengri tíma fyrir atbeina þáverandi ríkisstj. Áður hafði verið gerð úttekt á iðnaði áratugsins 1960–1970 og samin iðnþróunaráform áratugsins fram til 1980. Sett voru lög um Útflutningsmiðstöð iðnaðarins, en áður hafði Útflutningsskrifstofa Félags íslenzkra iðnrekenda verið styrkt um tveggja til þriggja ára skeið, sett ný löggjöf um Iðnþróunarstofnun Íslands og lög um útflutningslán og samkeppnislán iðnaðinum til handa. Að öllu þessu býr iðnaðurinn, þar sem sú starfsemi, sem hafin var, hefur haldið áfram, og árangurinn kemur smátt og smátt í ljós. En núv. ríkisstj. hefur ekki lagt snefil til þessara mála umfram það sem áður hafði verið unnið að eða undirbúið. Minna má einnig á setningu laga um virkjun Sigöldu og Hrauneyjafossa frá tíð fyrrverandi ríkisstj. og lög um virkjun Lagarfoss, sem nú er verið að framkvæma. Nú er hins vegar vá fyrir dyrum hjá iðnaðinum. Stjórn Félags íslenzkra iðnrekenda hefur sent frá sér fyrstu viðvörun í ályktun frá 13. þ.m. Telur stjórn félagsins, að umskipti hafi orðið á stöðu iðnaðarins á s.l. ári, afkoman versnað þrátt fyrir aukið framleiðslumagn. Sama þróun er talin eiga sér stað á þessu ári. Þar með er enn einn aðili meginatvinnuveganna kominn til viðbótar í biðsalinn hjá ríkisstjórninni ráðlausu. Eflaust fær iðnaðurinn sömu svör og aðrir, að bíða verði þess, að ríkisstj. fái tillögur frá nefndinni alvitru sem vissulega er skipuð ýmsum fremstu sérfræðingum og ágætismönnum og forsrh. sagði, að skipuð hefði verið til að kanna efnahagsástandið og benda ríkisstjórninni ráðlausu á leiðir og valkosti til lausnar á aðsteðjandi efnahagsvanda. Ráðherrarnir hrukku upp við vondan draum, rétt fyrir ársafmæli ríkisstj. í sumar. Skyldi vera rétt til getið, að það hafi einmitt verið forráðamenn eins stærsta kaupfélags landsins, sem tóku svo óþyrmilega í hnakkadrambið á hæstv. ráðherrum, að þeim tók að skiljast, að lengur varð ekki flotið sofandi að feigðarósi. Í ársskýrslu Kaupfélags Eyfirðinga fyrir árið 1971, er að finna margar ákúrur í garð ríkisstj. Þar er talað um umskiptin frá hagstæðasta rekstri í sögu félagsins til taprekstrar fyrir tilverknað núverandi ríkisstjórnar. Þar segir m.a.: „Mjög hefir syrt í álinn um rekstursútlit á yfirstandandi ári og um næstu framtið vegna þeirra holskeflu kostnaðarhækkana, sem nú ríður yfir.“ Loks segir í skýrslunni: „Útlit er því fyrir, að nú eigi að mæta Hrunadansi kostnaðarverðbólgu með taprekstri fyrirtækja, sem því miður hlýtur að leiða til atvinnusamdráttar, þegar til lengdar lætur.“ Svo mörg voru þau orð samvinnumannanna á Norðurlandi. Þar kennir margra fleiri „ilmgrasa“ af þessu tagi. Þessa eðlis var svefnþornið, sem forráðamenn KEA rykktu úr holdi ríkisstjórnarinnar eða ráðherra hennar. Ekki er að efa að hæstv. forsrh. hafi hnykkt við. Ríkisstj. hafði þó nokkra tilburði að hægja á „Hrunadansi kostnaðarverðbólgunnar“. Sett voru bráðabirgðalög um tímabundnar efnahagsráðstafanir. Hver reyndust hin nýju úrræði? Meðal annarra þessi: Verðstöðvun til áramóta. Frestað greiðslum til launþega sem svaraði 21/2 stigi í kaupgjaldsvísitölu og raunverulegur frestur fleiri vísitölustiga dulinn í breyttu skattkerfi. Niðurgreiðslur skyldu auknar, en það var eitt af blómunum í hnappagati fjmrh. við afgreiðslu fjárlaga rétt fyrir áramótin að lækka niðurgreiðslur á vöruverði. Fjárlögum breytt með bráðabirgðalögum, sem er einsdæmi, og ákvæðum laga um framkvæmdaáætlun einnig. „Stefna stjórnarinnar er óbreytt“! Þetta voru upphafsorðin í ræðu forsrh. Ekki minnist ég þess, að í stjórnarsáttmálanum sé minnzt á verðstöðvunarlög og vísitöluskerðingu, sem af stjórnarliðinu hefur verið talin jafngilda því að svipta launþegana samningsfrelsi. Hitt stóð í „Ólafskveri“, að lækka skyldi verðlag eða verðhækkanir hindraðar. Hefur verið staðið við það? Er stefnan óbreytt? En nú spyr ég: Hvers vegna þurfti að gripa til þessara neyðarráðstafana? Það fór ekkert dult á fjölmennari ráðstefnu alþýðusamtakanna, sem í skyndi var kvödd saman í júlímánuði, að það var fyrst og fremst vegna aðgerða ríkisstj. sjálfrar, sem í óefni var komið. Fjölmargar veigamiklar ráðstafanir hennar, eða aðgerðaleysi hennar, hlutu að skapa þá óðaverðbólgu, sem á var skollin. Meðan áhrifa Viðreisnarstjórnarinnar gætti, hafði framfærsluvísitalan aðeins hækkað um ca. 1% á árinu 1971. En hvernig var nú um að litast á miðju sumri: 1. Eftir fyrsta hálfa árið, sem áhrifa vinstri stjórnarinnar gætti í efnahagsmálum, hafði vísitala framfærslukostnaðar hækkað um 9.7%. 2. Ríkisstj. hafði snúið greiðsluafgangi ríkissjóðs frá árinu 1970 í greiðsluhalla Mismunurinn reyndist hvorki meira né mínna en 800 milljónir króna! 3. Yfirdráttarskuld og víxilskuldir ríkissjóðs hjá Seðlabankanum námu um 1970 milljónum króna, eða nærri tvö þúsund milljónum. 4. Skuld fiskveiðasjóðs hjá Seðlabankanum nam um 500 millj. kr., en þessum sjóði er ætlað að fjármagna togarakaupin með 20 ára lánum. 5. Sett höfðu verið glannaleg verðbólgufjárlög. 6. Framkvæmdaáætlun lögfest með ofboðslegum lántökum innanl. og erl. Alls nálægt 1500–1600 millj. kr., til helminga erlend lán. 7. Viðskiptahalli við útlönd varð á fimmta þúsund milljónir króna 1971 og stefnt að sama fyrirhyggjuleysinu og skuldasöfnun erlendis 1972. Hér er nokkuð nefnt, sem sýnir þó ljóslega, að það er fyrst og fremst ríkisstj. sjálf, sem ber ábyrgð á óðaverðbólgunni. Vissulega á forsrh. erfiða taflstöðu. Hann reynir að afsaka sig með aflabresti og gengishækkunum erlendis. Til aflabrestsins hefur ríkisstj. ekki fundið meira en svo að forsrh. upplýsir, að útflutningur sjávarafurða aukist nokkuð að magni í ár vegna birgðaminnkunar, og um leið sé áætlað, að verðhækkun á útfluttum sjávarafurðum nemi að meðaltali 7% á árinu. Hverjar eru svo þær gengishækkanir erlendis, sem forsrh. er að tala um. Það er gengislækkun krónunnar, sem vinstri stjórnin sjálf hefur ákveðið, sem um er að ræða. Látum vera, að ríkisstj. hafi ekki ráðið við annað en lækka krónuna með lækkun Bandaríkjadollars að því marki, sem útflutningsvörur eru seldar í dollurum. En þá hefði krónan líka, í mesta góðæri, átt að geta fylgt Evrópugjaldeyri, sem ekki lækkaði, og farið bil beggja í samræmi við hlutfall útflutnings í dollurum og Evrópugjaldeyri, sem mun nálægt 60 á móti 40, eða þrír á móti tveim. En ríkisstj. kaus alhliða gengislækkun gagnvart gulli um 8%. Og enn er gengi krónunnar fellt, nú með uppbótagreiðslum á útfluttar sjávarafurðir. Annars eðlis eru uppbæturnar ekki. Staða krónunnar var hins vegar þannig á árinu 1970 og sennilega enn fram á 1971, að þáverandi ríkisstj. hreyfði tili. um hækkun hennar í tengslum við lausa kjarasamninga. Liggur ekki alveg ljóst fyrir, að ríkisstj. á engra kost völ - nema að breyta um stefnu og starfshætti, ef hún ætlar sér annað og betra hlutskipti en að láta reka þar til skútan tekur niðri“ Sandurinn rennur úr stundarglasinu, tíminn er ekki langur til stefnu. En til hvaða ráða hyggst ríkisstj. grípa? Verður lagt til grundvallar, að heilbrigt atvinnulíf og blómleg framleiðslustarfsemi geti þróazt, sem er vissulega forsenda bættra lífskjara á hverjum tíma, eða verður látið sitja við ósamræmdar handahófsaðgerðir til bráðabirgða? Það eru slíkar spurningar, og raunar margar fleiri, sem brenna á vörum almennings í dag. Um allt þetta, eða stefnumótum framundan, er forsrh. í „stefnuræðu“ sinni þögull eins og „Sfinxinn, sem hefur sofið í sex þúsund ár“. „Stefnan er óbreytt.“ „Rétt er að bíða þess, að myndin skýrist og álit efnahagsfræðingana komi fram,“ segir forsætisráðherra. Þetta er sá erkibiskupsboðskapur, sem þjóðin hefur fengið að heyra í kvöld. Ríkisstjórnin ráðlausa bíður eftir nefndinni alvitru. Þvílík reisn! Þvílík uppgjöf! Þegar hæstv. forsrh. gerði grein fyrir stjórnarsáttmálanum í upphafi þings í fyrra, gerði ég grein fyrir afstöðu þingsflokks sjálfstæðismanna til meginatriða hans. Andstaða okkar byggðist á grundvallaratriðum og hugsjónum sjálfstæðisstefnunnar. Þær hugsjónir hefja til vegs persónufrelsi einstaklinganna, athafnaþrá og sjálfsbjargarhvöt þeirra, manngildi og mannhelgi innan frjálslyndra marka ríkisskipulagsins með virðingu fyrir samfélagsvitund og félagslegri samhjálp í formi almannatrygginga og þróun mannúðarmála og jafnri aðstöðu til persónuþroska á sviði menntakerfis og menningar. Nú gefst ekki kostur þess að fjalla um okkar stefnu í takmörkuðum ræðutíma, um „stefnuræðu“ forsrh., þar sem þingsköp skera stakkinn. Þingflokkur sjálfstæðismanna mótaði stjórnarandstöðu sína á Alþingi í fyrra mjög augljóslega í meginmálum. Hann reis öndverður gegn gálausri og stefnulausri fjármálastjórn og benti á nauðsyn þess að reka ríkisbúskapinn á þenslutímum með greiðsluafgangi. Hann reis öndverður gegn glæfralegri stefnu í öryggismálum þjóðarinnar, sem stefnir í hættu samstarfi vestrænna lýðræðisríkja er raskað gæti því jafnvægi, sem einheitt samstaða ríkja Atlantshafsbandalagsins hefur áorkað að skapa. Hann reis öndverður gegn vanhugsuðum og illa undirbúnum skattalögum og lagði fram tillögur um mótaða stefnu við nauðsynlega framhaldsendurskoðun þeirra. Hann reis öndverður gegn hinni sterku tilhneigingu vinstri stjórnarinnar til sívaxandi miðstjórnarvalds, hvort sem hún birtist í mynd Framkvæmdastofnunar ríkisins, - eða pýramídalöguðu raforkukerfi með toppstjórn ríkisvalds, - eða sífellt vaxandi nefndafargani pólitískra ráðam., - eða í öðrum myndum aukinna ríkisafskipta. Ekki sízt einkenndist stjórnarandstaðan af því að eiga frumkvæði að jákvæðum málefnaflutningi, en þingmenu flokksins fluttu eða stóðu að flutningi á um 100 þingmálum í einu formi eða öðru. Svo mun fram halda. Herra forseti. Nú ríður á mestu fyrir allan almenning og atvinnustarfsemi í landinu að komast úr þeim pólitíska vítahring, sem ráðleysi og skaðleg stjórnarstefna hefur skapað. Ég spái ekki um aldurtila vinstri stjórnarinnar. En það hygg ég, að þorra manna sé ljóst, að mikil vá sé fyrir dyrum, ef framvindan í stjórnmálum heldur áfram í nokkurri líkingu við það, sem verið hefur á fyrsta ári vinstri stjórnarinnar. Ég þakka þeim, sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Núv. ríkisstj. hefur verið við völd í rúmlega eitt ár. A þeim stutta tíma, sem liðinn er siðan stj. var mynduð, hefur henni tekizt að hrinda í framkvæmd mörgum stórmálum. Meðal þeirra má nefna stækkun landhelginnar í 50 mílur, endurnýjun togaraflofans, stórauknar tryggingabætur, lög um 40 stunda vinnuviku og lög um lengingu orlofs. Þá má henda á gerbreytta stefnu í iðnaðarmálum, þar sem horfið hefur verið frá því, að útiendingar geti átt meiri hluta í þeim iðnfyrirtækjum, sem komið er upp í landinu. Tekin hefur verið upp ný og breytt utanríkisstefna, þar sem mörkuð hefur verið sjálfstæð, íslenzk afstaða til þýðingarmikilla utanríkismála. Og á þessum starfstíma stjórnarinnar hefur svo verið samið um launakjör við allar þýðingamestu vinnustéttir landsins og vinnufriður tryggður í tvö ár. Viðbrögð stjórnarandstöðunnar við þessum stefnumálum ríkisstj. hafa verið býsna sérkennileg. Þegar fyrir lágu skýrar till. um stækkun landhelginnar og um fastákveðinn útfærsludag, þá komu þeir, sem áður höfðu engar ákveðnar till. viljað gera og lýst höfðu því yfir, að útfærslan án samninga við erlenda aðila væri ábyrgðalaus og ósæmandi, þá komu þeir og þóttust vilja færa lengra út en ríkisstj. lagði til. Sem betur fór var þjóðarviljinn yfirsterkari í landhelgismálinu. Eindregin krafa fólksins í öllum flokkum um samstöðu í málinu og um undanbragðalausar aðgerðir varð til þess, að samstaða tókst á Alþ. um þá samþykkt, sem siðan hefur verið unnið eftir. Þegar launakjör sjómanna voru leiðrétt og fiskverð hækkaði um 18–19% í ágústmánuði á s.l. ári, þá hrópaði stjórnarandstaðan, að verið væri að tæma verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Nú hefur reynslan sýnt, að öll þessi hrópyrði voru ástæðulaus og fullyrðingar stjórnarandstöðunnar voru alrangar. Enginn eyrir var tekinn úr verðjöfnunarsjóði, sjóðurinn hélt áfram að vaxa allt árið 1971 og einnig á árinu 1972 allt fram að þessum tíma. Þegar tryggingabætur öryrkja og gamla fólksins voru auknar, skrifaði Morgunblaðið um veizluhöld ríkisstj., og talað var um, að nú ætti að eyða öllu því, sem áður hefði verið safnað. Þannig voru viðbrögðin, þannig kom skýrt fram, hver mundi hafa verið stefna þeirra Morgunblaðsmanna. Þegar núv. ríkisstj. tók við völdum um miðjan júlímánuð á s.l. ári, hafði verðstöðvun verið í gildi samkv. lögum rúma 8 mánuði. Sú verðstöðvun tók við af gífurlegri dýrtíðarhækkun, sem verið hafði um nokkurra ára skeið og numið hafði 18.6% á ársgrundvelli á tímabilinu frá ársbyrjun 1968 til verðstöðvunarinnar í nóv. 1970. Verðstövun fyrrv. ríkisstj. var auðvitað engin lækning á verðbólguvandanum. Hún var fyrst og fremst bráðabirgðastöðvun og frestun á vissum vandamálum. Stjórnarandstæðingar halda því fram, að fyrrv. ríkisstj. hafi skilið eftir sig blómlegt bú og mikla og gilda sjóði. Þessu er þveröfugt farið. Fyrrv. ríkisstj. skildi eftir sig dýrtíðarmálið óleyst. Hún skildi eftir sig nær alla stofnlánasjóði févana. Hún hafði samið um miklar launahækkanir til opinberra starfsmanna án þess að tryggja fé til þeirra greiðslna. Hún hafði samþ. hækkun á tryggingabótum almannatrygginga, en ekki aflað fjár í því skyni. Og hún skildi eftir sig atvinnufyrirtækin, eins og t.d. Síldarverksmiðjur ríkisins, Slippstöðina á Akureyri og Norðurstjörnuna í Hafnarfirði, með hundruð milljóna í óreiðuskuldum, sem aðrir urðu að ráða fram úr. Blómlegt bú þeirra viðreisnarmanna var sannarlega ekki upp á marga fiska, þegar tillit er tekið til þess, sem eftir átti að greiða af því, sem lofað hafði verið, og þegar tillit er tekið til þess, að eftir var að hækka laun verkafólks, sjómanna og bænda til samræmis við það, sem búið var að gera með samningum við aðrar stéttir. Núv. ríkisstj. tók við miklum óleystum vanda í efnahags- og atvinnumálum. Dýrtíðar- og verðlagsmálin eru enn óleyst, og er í þeim efnum við mikinn vanda að glíma. Ljóst er þó, að verulega hefur tekizt að draga úr þeim gífurlega hraða, sem á vexti dýrtíðarinnar var, á stjórnartíma viðreisnarstjórnarinnar. Í tíð núv. ríkisstj. hækkaði framfærsluvísitalan úr 155 stigum í 170 stig á fyrsta starfsári hennar eða frá júlí í fyrra þar til í júlí í sumar, að enn var sett á verðstöðvun. Þessi hækkun nemur 9.7% á ársgrundvelli, en ekki 18.6%, eins og í tíð fyrrv. ríkisstj. Hér er um miklu minni hækkun að ræða en verið hafði um langt skeið, því verður ekki neitað. En það verður einnig að hafa það í huga, við hvaða aðstæður þessi hækkun hefur komið fram. Í fyrsta lagi stafar hækkunin af þeim geymdu vandamálum, sem fyrrv. ríkisstj. stóð að og hafði aðeins frestað, að kæmi fram, með verðstöðvun sinni. Í öðru lagi stafa þessar hækkanir af gengisbreytingum erlendis, sem voru íslenzkum stjórnarvöldum gersamlega óviðráðanlegar, og dýrtíð í okkar viðskiptalöndum. Í þriðja lagi stafar hækkunin svo af kauphækkunum hér innanlands og öðrum ráðstöfunum, sem núv. ríkisstj. ber ábyrgð á. Við skulum í þessum efnum hafa það skýrt í huga, að dýrtíðarvandamál eru ekki aðeins hér á landi. Dýrtið hefur einnig aukizt mjög ört í flestum löndum og ekki sízt í iðnaðarlöndum Evrópu, sem við eigum mikil viðskipti við. Í Bretlandi hækkaði t.d. framfærsluvísitalan um 11% á s.l. ári, 1971, og um 7.8% árið áður. Mjög er algengt í viðskiptalöndum okkar, að verðlag hafi hækkað um 7–8% á ári undanfarin ár. Þegar á allt er litið, má fullyrða, að ástæðan til þess, að verðlag hefur ekki hækkað í tíð núv. ríkisstj. um meira en reynslan sýnir, sé sú, að hér hefur verið neitað um fjöldamargar verðhækkanir og raunveruleg nettóálagning og þóknun milliliða hefur verið lækkuð stórkostlega frá því, sem áður var. Ekki verður um það deilt, að í tíð núv. ríkisstj. hefur kaupgjald hækkað verulega og þó langsamlega mest hjá þeim, sem lægst höfðu kaup áður. Kaupmáttur launa hefur stóraukizt, og mun nú almennt vera 30–40% hærri en hann var árið 1970 eða síðasta heila ár viðreisnarstjórnarinnar. Áróður Alþýðublaðsins um kaupmátt launa og verðlagshækkanir hefur verið dæmigerður um viðbrögð þeirra stjórnarandstæðinga í sambandi við aðgerðir ríkisstj. og hennar stefnu. Dögum saman hélt Alþýðublaðið því fram, að ríkisstj. hefði falsað kaupgjaldsvísitöluna og að verðlag hefði hækkað svo mikið, að búið væri að taka til baka allar þær kauphækk., sem samið væri um, og rúml. það. Þessum fullyrðingaráróðri hélt Alþýðubl. fram, þar til formaður Alþfl. stóð eins og glópur í sjónvarpsumr. um þessi mál og gat auðvitað ekki hrakið opinberar tölur um kauptaxta og verðlag né heldur heinar yfirlýsingar verkalýðssamtakanna sjálfra, sem virðurk., að kaupm. launa hefði stóraukizt. Sá vandi, sem nú er við að glíma í efnahagsmálum, er aðallega tvenns konar: Í fyrsta lagi er sá vandi að tryggja þann kaupmátt launa hinna lægra launuðu vinnustétta í landinu, sem nú hefur tekizt að ná, án þess að dýrtíð aukist meir hér á landi en í okkar viðskiptalöndum. Og í öðru lagi er sá vandi að tryggja hallalausan rekstur undirstöðuatvinnuvega þjóðarinnar og þá alveg sérstaklega útflutningsatvinnvega. Að því leyti sem afla þarf nýrra tekna til þess að halda verðlagi í skefjum og til nauðsynlegrar millifærslu í þjóðfélaginu, þá verða þeir, sem mestu eyða og bezta afkomu hafa, að taka nokkuð á sig, eftir því sem nauðsynlegt kann að reynast. En það efnahagsvandamál, sem nú er erfiðast viðfangs og alvarlegast, er minnkandi sjávarafli. Það er vissulega alvarlegt, að svo skuli horfa, að fiskaflinn skuli minnka á þessu ári um 8–10%. Í lok ágústmánaðar hafði þorsk-, ufsa- og karfaaflinn minnkað um 13%, miðað við sama tíma árið áður. Þorskaflinn einn hafði minnkað um 16%. Þróun þorskveiðanna er satt að segja uggvænleg. Árið 1971 minnkaði þorskaflinn um 18% frá árinu á undan. Á þessu ári virðist hann enn ætla að minnka um 16%. Í mánuðunum maí til ágúst í sumar minnkaði þorskaflinn um 40%, miðað við sömu mánuði í fyrra. Auðvitað hefur minnkun fiskaflans gífurleg áhrif á efnahagsþróunina í landinu. 10% aflaminnkun mun nema 1200–1400 millj. kr. í ársframleiðslu og þar með í gjaldeyrisöflun. Þessi vandi er sá erfiðasti, sem við er að fást, eins og nú standa sakir í íslenzkum efnahagsmálum. Af þessum ástæðum hefur orðið að hækka fiskverð á þessu hausti um 15% og bæta nokkuð rekstrarafkomu frystihúsa. Sérstök rannsókn, sem fram var látin fara á rekstrarstöðu frystihúsanna nýlega, staðfesti á óumdeilanlegan hátt, að sá vandi, sem frystihúsin nú eiga við að stríða, stafar af tveimur meginástæðum, af minnkandi fiskmagni og af lakasta hráefni, þar sem verðmestu tegundirnar, eins og þorskur, minnka mest. Rekstrarútgjöld frystihúsanna reyndust eins og reiknað hafði verið með í ársbyrjun við fiskverðsákvörðun þá og síðar aftur á miðju ári við fiskverðsákvörðun. Þessum sérstöku vandamálum hefur stjórnarandstaðan tekið þannig, að hún segir, að hér sé eingöngu um heimatilbúinn vanda að ræða og afleiðingu af verðbólgustefnu ríkisstj. En ég spyr: Er minnkandi fiskafli á miðunum við landið ríkisstj. að kenna? Er það núv. ríkisstj. að kenna, ef svo hörmulega hefur tekizt til, að reynslan sýni, að við hefðum þurft að stækka fiskveiðilandhelgina 2–3 árum fyrr til þess að koma í veg fyrir stórminnkandi fiskafla við landið? Ég held, að þeir í stjórnarandstöðunni, sem nú ætla að kenna ríkisstj. um þann efnahagsvanda, sem af minnkandi aflamagni stafar, ættu að fara sér hægt og íhuga sína eigin stöðu betur, áður en þeir ásaka aðra um það, sem í þessum efnum hefur gerzt og er að gerast. Enn er ekki auðvelt að segja til um það, hve sá vandi verður mikill, sem stafar af rekstrarerfiðleikum sjávarútvegsins. Enn leikur vafi á því, hvað réttmætt er að reikna með miklum fiskafla á næsta ári, og einnig þarf að taka hér fullt tillit til hækkandi markaðsverðs erlendis í ýmsum greinum, eins og t.d. á fiskmjöli, sem tvöfaldast hefur í verði frá s.l. ári, og fleira kemur hér til við þá athugun. Stjórnarandstaðan neitar staðreyndum um minnkun fiskaflans. Hún neitar staðreyndum um hækkað vöruverð erlendis og gengisbreytingar í öðrum löndum. Og hún neitar að taka tillit til þeirra verðhækkana, sem hún hafði sjálf staðið að því að ákveða. Til viðbótar klifar hún svo á því, að ríkisstj. hafi falsað vísitöluna og ætli að falsa, og segir, að það sé verðbólgustefna stjórnarinnar, sem sé að sliga atvinnulífið. Þessu halda jafnvel þeir fram, sem voru ráðh. í viðreisnarstjórninni, þeir, sem samþykktu að banna með lögum allar vísitölubætur á laun, þeir sömu menn og m.a. samþykktu, nokkru áður en þeir létu af völdum, að lækka kaupgjaldsvísitöluna um 3.3 stig og skildu það eftir sem verkefni handa öðrum að leiðrétta þau rangindi. Ja, hvílík skinhelgi, þvílíkur yfirdrepsskapur. Eða hvað segja menn um það, þegar formaður Alþfl., Gylfi Þ. Gíslason, kemur nú í upphafi þessa þings upp í ræðustólinn og spyr um það, hvort virkilega eigi að láta neytendur í landinu greiða 6–12% fiskverðshækkun bótalaust. Gylfi var sjálfur ráðh. verðlagsmála í mörg ár og lét þá samþykkja bæði fiskverðshækkanir og aðrar verðlagshækkanir, án þess að nokkrar vísitölubætur kæmu á móti, og auðvitað margsinnis án þess að um niðurgreiðslu væri að ræða. En nú er hann fullur vandlætingar yfir því, að fiskverðshækkun, sem gerð var vegna sjómanna, skyldi ekki vera greidd niður tafarlaust. Málflutningur stjórnarandstöðunnar af þessu tagi mun vissulega dæma sig sjálfur. Það málið, sem tekið hefur mestan tíma ríkisstj., siðan hún tók við völdum, er landhelgismálið. Útfærslan hefur þegar átt sér stað, en enn er deilt við Breta og Vestur-Þjóðverja um framkvæmd málsins. Ríkisstj. hefur gert Bretum ákveðið tilboð um bráðabirgðasamkomulag. Aðalatriði þessa tilboðs eru eftirfarandi: 1. Samkomulagið standi stuttan tíma eða til 1. júní 1974. 2. Að ekki fái önnur brezk skip að stunda veiðar innan 50 mílna markanna en þau, sem hér hafa stundað veiðar áður og eru undir 180 fetum á lengd eða undir 800 rúmlestum að stærð. 3. Að skipin verði að vera á tilteknum veiðisvæðum, þannig að tvö veiðisvæði verði jafnan notuð í einu, en 4 veiðisvæði lokuð á sama tíma. Þetta þýðir, að brezku skipin fengju að veiða 4 mán. á ári á hverju svæði, en í 8 mánuði væru svæðin þeim lokuð. Þessi opnu veiðisvæði nái þó ekki upp að 12 mílna mörkunum nema á nokkrum stöðum við landið. 4. Að íslendingar hafi fullan rétt og aðstöðu til að framfylgja því samkomulagi, sem gert yrði. Þetta eru okkar meginskilyrði, og þau stefna að því að draga verulega úr veiðimöguleikum Breta á okkar miðum og að hlífa miðunum næst landinu. Bretar hafa ekki viljað fallast á þessi skilyrði okkar. Þeir hafa kært okkur fyrir Alþjóðadómstólnum, og þeir vitna í sífellu í landhelgissamningana frá árinu 1961. Allir landsmenn vita, að eins og nú er komið fiskistofnunum við landið er útilokað með öllu að víkja frá því grundvallarsjónarmiði, að sókn útlendinga á okkar mið verði að minnka mjög verulega og það þegar í stað. Ekki fer milli mála, að um ofveiði er að ræða á fiskimiðum okkar. Aflinn fer minnkandi þrátt fyrir aukna sókn, og fiskurinn fer smækkandi. Það gífurlega álag, sem á miðunum er, m.a. með linnulausri sókn 100–120 erlendra togara, hlýtur að enda með ósköpum, ef ekkert er að gert. En enn reyna Bretar að knýja á með sjónarmið sín í þessu máli. Þeir neita öllum takmörkunum á skipum og krefjast þess að fá leyfi til að senda á okkar mið þau skip, sem þeir telja sér hentugast að senda hingað. Þeir neita algerlega kröfum okkar um, að við lítum eftir framkvæmd samkomulagsins. Þeir telja, að sjálfir verði þeir að dæma sín skip vegna þess, sem þau geri utan 12 mílna. Og enn krefjast þeir samkomulags til þriggja ára, án þess þó að vilja veita okkur nokkra minnstu viðurkenningu í landhelgismálinu. Og þeir neita algerlega okkar till. um takmörkuð veiðisvæði og krefjast þess að fá að veiða alls staðar við landið upp að 12 mílum, nema sambærilegum íslenzkum skipum verði þá bannað að veiða þar líka. Þannig stendur deilan við Breta enn í dag, og áfram halda þeir að brjóta okkar lög og okkar reglur. Það er býsna hastarlegt, að við þessar aðstæður skuli blöð stjórnarandstöðunnar stunda þá iðju, sem þau gera í dag með sífelldum dylgjuskrifum og beinum árásum á þá menn, sem fara með samningamálin af okkar hálfu við Breta. Undanfarna daga hafa stjórnarandstöðublöðin sérstaklega veitzt að mér í þessum efnum, af því að ég hef talið, að Bretar yrðu að breyta um afstöðu, ef nokkur von ætti að vera á samkomulagi. Sagt hefur verið í þessum blöðum, að ég væri með yfirgang og ég hefði sýnt óbilgirni og ég gæti skaðað hagsmuni landsins með stífni minni. Og eitt stjórnarandstöðublaðið hélt því beinlínis fram, að kröfur mínar um form kæmu í veg fyrir samkomulag. Jafnhliða þessum skrifum er svo daglega reynt að ala á tortryggni milli ráðh. varðandi vinnubrögð í málinu og það fullyrt ýmist, að ég hafi ráðizt að forsrh. eða utanrrh. eða þeir að mér. En hverjum þjóna þessi blaðaskrif, og hvað á allur þessi ósannindaþvættingur að þýða? Eru þeir, sem þetta skrifa, að þjóna íslenzkum málstað? Bretar veita þessum skrifum vissulega athugli, og þeir hyllast til að halda, að raunverulega njóti þeirra kröfugerð fylgis hér á landi? Þeir reyna líka í blöðum sínum að tortryggja einstaka menn hér á landi og telja, að á þeim standi allt fast. Ég fullyrði af reynslu minni, að þessi skrif Morgunblaðsins, Alþýðublaðsins og Vísis eiga enga stoð í almennri afstöðu sjálfstæðismanna og Alþfl. manna til landhelgismálsins og til samningaviðræðnanna við Breta. Sjálfstæðismenn og Alþfl -menn um allt land hafa svipuð viðhorf til landhelgismálsins og ég og mínir flokksbræður hafa. Það, sem í þessum efnum ræður ábyrgðarlausum skrifum örfárra manna í stjórnarandstöðuhlöðunum, er skefjalaus græðgi þeirra í að fella ríkisstj. Í þeirri baráttu þessara manna er allt leyfilegt, einnig það að setja landhelgismálið í hættu. Árið 1958, þegar landhelgin þá var stækkuð, var þessi sami leikur leikinn af nokkrum mönnum. Hann mistókst þá með öllu og eins mun verða nú. Frá grundvallarskilyrðum okkar í samningunum við Breta verður ekki vikið. Það verða Bretar að skilja. Þeir mega ekki standa í neinum vafa um, að öll þjóðin stendur að baki þeim till., sem við höfum gert. Fram til þessa höfum við farið okkur hægt í allri framkvæmd málsins og skýrt okkar málstað með hægð, en þó með festu. Við höfum þolað Bretum yfirgang og hlustað á frekjulegar kröfur þeirra, rétt eins og þeir ættu fiskimiðin við landið. Á þessu hlýtur að verða breyting fyrr en varir, ef Bretar vilja ekki skilja alvöru málsins, því að það mega þeir vita, að hvorki þeir né aðrir útlendingar geta stundað veiðar hér við land í fullkomnum fjandskap við fólkið í landinu. Þeir flokkar, sem standa að núv. ríkisstj., hafa færzt mikið í fang. Mikið hefur verið gert á stuttum tíma. Nú eru mikil vandamál, sem ráða þarf fram úr. Að lausn þeirra er nú unnið. Ég trúi því, að þau verði leyst með hagsmuni þjóðarheildarinnar fyrir augum. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Hæstv. forsrh. hóf ræðu sína á því að segja: „Stefna ríkisstj. er óbreytt“. Þetta er rétt að einu leyti aðeins. Stefna ríkisstj. í landhelgismálinu er óbreytt. Í því máli er um einingu allra þingflokka að ræða. Þeirri stefnu, sem þar var mótuð af einhuga Alþingi, á að halda óbreyttri. En að öllu öðru leyti er sú yfirlýsing hæstv. forsrh., að stefna ríkisstj. sé óhreytt, röng, Í varnarmálum virðist a.m.k. hluti ríkisstj. hafa breytt um stefnu, þótt enginn viti að vísu á þessari stundu, hvor aðilinn verður ofan á, áður en lýkur. Niðurlagsorð hæstv. forsrh. um utanríkismál og öryggismál voru svo óskýr og loðmulluleg, að sérstaka athygli hlýtur að vekja. Hann sagði, að starfað yrði í þeim anda, sem málefnasamningurinn gerir ráð fyrir, að mynda sér sjálfstæða skoðun á því, sem að höndum ber, og ráða fram úr því á þann hátt, sem bezt hentar sjálfstæðu, en vopnlausu smáríki. Hæstv. forsrh. segir ekki orð um uppsögn varnarsamningsins né brottför varnarliðsins. En eitthvað verður hann að segja. Og hver er þá boðskapurinn? Að lofa að mynda sér sjálfstæða skoðun á því, sem að höndum ber, og ráða fram úr því á þann hátt, er bezt hentar vopnlausu smáríki. Er þjóðinni ætlað að falla í stafi yfir því, að ríkisstj. skuli ætla að mynda sér sjálfstæða skoðun á því, sem að höndum ber, eða er ætlazt til sérstakrar aðdáunar á því, að ráða eigi fram úr því á þann hátt, sem bezt hentar sjálfstæðu, en vopnlausu smáríki? Kannske hæstv. forsrh. sé hér að andmæla samráðh. sínum, hæstv. iðnrh. Magnúsi Kjartanssyni, sem hélt því fram í sambandi við samning ríkisstj. um lengingu flugbrautarinnar á Keflavíkurflugvelli, að sá samningur samrýmdist ekki sjálfstæðri, íslenzkri utanríkisstefnu. Getur það verið, að hæstv. forsrh. telji þannig þau ummæli um utanríkis- og varnarmál nauðsynlegust nú, að íslenzk utanríkisstefna sé sjálfstæð, hvað sem Magnús Kjartansson segi. En hver skyldi þá vera hin sjálfstæða skoðun, sem bezt hentar sjálfstæðu smáríki? Um það fékk þjóðin ekkert að vita í ræðu hæstv. forsrh. Ekki verður sagt, að tekið sé ýkja myndarlega, skörulega eða skýrt á málinu. Hæstv. forsrh. sagði: Stefna ríkisstj. er óbreytt. Að því er efnahagsmálin snertir hefði hann átt að segja: Ríkisstj, hefur enga stefnu í efnahagsmálum. Það er sannleikurinn á þessari stundu a.m.k. Þegar hæstv. ríkisstj. kom til valda, gaf hún þjóðinni meiri loforð en tíðkazt hefur um ríkisstj. á undanförnum áratug. Líklega hefur hún gert það vegna þess, að hún tók við þjóðarbúinu á traustum grundvelli, sem lagður hafði verið. Mikið fé var til ráðstöfunar innanlands. Þjóðin átti gilda sjóði erlendis. Ekki stóð heldur á því, að tekið væri til höndunum á fyrsta missirinu, sem ríkisstj. var við völd. Öllum stéttum skyldi búin vegleg veizla. Um hitt var minna hugsað, hvað hún kostaði Hæstv. ráðh. voru orðnir svo langeygir eftir áhrifum og völdum, að þeir létu hverjum degi nægja sína gleði og sinn fagnað. Um morgundaginn var ekki hugsað. En morgundagurinn kom. Hann er löngu kominn. Og nú er veizluvíman runnin af hæstv. ráðh. og helztu stuðningsmönnum þeirra. Nú blasir ekki aðeins við grár hversdagsleiki, heldur kaldranalegur kólguhakki á himni efnahagsmálanna. Í ekki hálfs annars árs sögu þessarar hæstv. ríkisstj. hefur það gerzt sem aldrei áður hefur átt sér stað á Íslandi, að ríkisstj., sem hóf störf við betri skilyrði en nokkur önnur ríkisstj. á öldinni, skuli eftir minna en hálfs annars árs valdaferil standa frammi fyrir geigvænlegum efnahagsvanda, yfirvofandi stöðvun grundvallaratvinnuvega, vaxandi verðbólgu, halla í viðskiptum við útlönd og hættu á kjaraskerðingu almennings, án þess að kunna nokkur ráð við vandanum. Jafn ráðþrota hefur engin ríkisstj. á Íslandi verið á alvörustundu, án þess að játa vanmátt sinn og segja af sér. Hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Þar er ekki að finna tölu, þar er ekki að finna orð um þann vanda, sem nú blasir við og allir vita, að við er að etja, að ég ekki fali um, að þar sé að finna orð eða tölu um það, til hvaða ráðstafana hæstv. ríkisstj. ætlar að gripa. Og nú heldur hæstv. forsrh. stefnuræðu fyrir hönd ríkisstj. Er það ekki lágmarkskrafa, sem gera verður til forsrh. undir núverandi kringumstæðum, að hann skýri þjóðinni frá því, hver sá vandi sé, sem nú er við að etja, hvernig á honum standi og hvernig ríkisstj. ætlar við honum að bregðast? Heyrði nokkur hæstv. forsrh, lýsa vandanum? Heyrði nokkur hann skýra vandamálið? Eða heyrði kannske einhver, að hann lýsti stefnu ríkisstj. í þessum efnum, að hann gerði grein fyrir því, hvernig ríkisstj. ætlar að tryggja hallalausan rekstur útflutningsatvinnuveganna, hefta verðbólguna, eyða hallanum út á við og tryggja kaupmátt launa? Nei, enginn gat heyrt neitt um þetta af þeirri einföldu ástæðu, að hæstv. forsrh. sagði ekki neitt um það. Hann þagði um hið mikilvægasta, sem hann hefði átt að tala um, hvernig ríkisstj. hyggst hæta úr því, sem úrskeiðis hefur farið á undanförnum mánuðum, hvernig tryggja á áframhaldandi framfarir og hagsbætur. Ræða hæstv. forsrh. var í raun og veru ekki stefnuræða. Hún var fyrst og fremst kynning á stefnuleysi hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum Íslendinga. Í málefnasamningi hæstv. ríkisstj. frá sumrinu 1971 voru gefin mörg loforð og stór. Það var lofað að efla undirstöðuatvinnuvegina og treysta rekstrargrundvöll þeirra. Það var lofað, að verðbólga skyldi ekki verða hér meiri en í nágrannalöndum, og það var lofað, að kaupmáttur láglaunafólks skyldi aukast um 20% á næstu tveimur árum. Nú er liðið nokkuð á annað ár, síðan þessi loforð voru gefin. Hvernig skyldu þau hafa verið efnd? Eru undirstöðuatvinnuvegirnir öflugri en þeir voru sumarið 1971? Er rekstrargrundvöllur þeirra traustari? Hver er sá Íslendingur, sem veit ekki, að bæði hátafloti og botnvörpuskip eru nú rekin með tapi, sem jafnað er með því að ganga á varasjóði þessara atvinnuvega eða með greiðslum úr ríkissjóði? Hver er sá, sem veit ekki, að mikilvægasti útflutningsiðnaður þjóðarinnar, hraðfrystiiðnaðurinn, sá sig knúinn til þess fyrir skömmu að tilkynna, að kæmu ekki til greiðslur af hálfu hins opinbera, yrði frystihúsunum lokað. Undirstöðuatvinnuvegunum er nú m.ö.o. haldið gangandi með greiðslu af almannafé. Þetta er sú efling undirstöðuatvinnuveganna, sem lofað var. Hér er þá sá rekstrargrundvöllur, sem átti að treysta. Hæstv. ríkisstj. hendir í þessu sambandi á minnkandi sjávarafla á þessu ári. Það er því miður rétt, að hann hefur minnkað. En á móti kemur, að verðlag heldur enn áfram að hækka og er nú hærra en nokkru sinni fyrr. Þegar síldarafli brást með öllu á síðasta áratug, fannst þeim mönnum, sem nú stjórna landinu, það skipta litlu máli. Þótt verðl. á útflutningsvörum lækkaði um næstum helming, átti það ekki að þurfa að valda neinum erfiðleikum. Þá var hins vegar brugðizt við erfiðleikunum af kjarki og festu, en um leið réttsýni. Nú eru þessir sömu menn, sem töldu hvorki aflabrest né verðfall þurfa að valda nokkrum vanda, algerlega ráðalausir gagnvart nokkurri aflaminnkun, þótt henni sé samfara hæsta verð, sem um getur. Hæstv. ríkisstj. hefur því miður ekki efnt mikilvægasta loforð sitt að efla undirstöðuatvinnuvegina. Þeir eru þvert á móti á heljarþröm og þurfa gegn vilja sínum að ganga á varasjóði sína. En hvernig hefur hæstv. ríkisstj. tekizt að sjá svo um, að verðbólga sé hér ekki meiri en í nágrannalöndum? Á fyrstu 12 mánuðunum, sem hæstv. ríkisstj. starfaði, hækkaði vísitala framfærslukostnaðar um 10%. Það er meiri hækkun en í nálægum löndum. Sjálfsagt er hins vegar að láta hæstv, ríkisstj. njóta þess sannmælis, að þessi verðlagshækkun er ekki meiri en hún var á síðasta valdaári fyrrv. ríkisstj. Alvarlegra er hins vegar hitt, að þótt svo eigi að heita, að nú sé í gildi verðstöðvun, hefur verðlag samt haldið áfram að hækka. Síðasta dæmið er fiskverðshækkunin í síðustu viku. Þótt aðrar vörur verði greiddar niður sem henni svarar, er hér auðvitað vottur um vaxandi verðbólgu og versnandi kjör launþega. Niðurgreiðslurnar kosta fé. Það fé greiða skattborgararnir og þá fyrst og fremst launþegarnir. Alvarlegast af öllu er þó það, að meðan verðstöðvunarlögin gilda, út þetta ár, er sífellt verið að fresta verðhækkunum, sem síðar munu dynja yfir með margföldum þunga, þegar verðstöðvunartímabilinu lýkur. Nú er í raun og veru ekki um verðstöðvun að ræða, heldur frestun á verðhækkunum, sem koma munu. Hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. að bregðast við þeim? Ætlar hún almenningi að bera þær? Eða ætlar hún að auka enn niðurgreiðslurnar, sem þó eru orðnar óeðlilega mikill hluti af útgjöldum ríkissjóðs, og raska verðkerfinu á varhugaverðan hátt? Og því má ekki gleyma, að þótt verðlagi sé haldið í skefjum með niðurgreiðslum, þá varðveitir það ekki kaupmátt launa. Hann rýrnar sem svarar þeirri auknu skattbyrði, sem niðurgreiðslurnar kalla á. Hæstv. ríkisstj. hefur því ekki tekizt að halda verðbólgu hér á landi í líkingu við það, sem gerist með nálægum þjóðum. Vöxtur hennar er meiri hér, og á eftir að verða miklu meiri. Það á eftir að verða hér verðlagssprenging um næstu áramót, ef svo fer fram sem horfir. Árið 1970 var svo komið, að greiðsluafgangur var í viðskiptum þjóðarinnar við önnur lönd, þótt miklir erfiðleikar væru að baki. Í fyrra var hins vegar halli í þessum viðskiptum, og enn verður mikill halli á þessu ári. Er hér um hina alvarlegustu þróun að ræða. En hefur ríkisstj. ekki tekizt að stuðla að því, að kaupmáttur launa hafi vaxið undanfarið? Kaupmáttur vikulauna verkamanna og iðnaðarmanna er nú 11% hærri en hann var, þegar hæstv. ríkisstj. tók við völdum. Auk þess hefur vinnuvikan verið stytt og orlof lengt. Þar er um að ræða hagsbætur, en ekki aukinn kaupmátt hliðstæðan þeim, sem siglir í kjölfar beinnar kauphækkunar. Sé tekið tillit til þessa, er hækkun tímalauna þessara stétta 21%. Sanngjarnt mat á kjarahótum er líklega hér mitt á milli eða um 15%. Þetta er fagnaðarefni. Hitt er auðvitað barnalegt, að tala um þessa kaupmáttaraukningu næstum því eins og fyrstu og einu kaupmáttaraukninguna, sem íslenzkir launþegar hafi notið. Á síðasta starfsári fyrrv. ríkisstj. jókst kaupmáttur þessara sömu stétta einnig um 15% eða jafnmikið og hann hefur aukizt á fyrsta valdaári þessarar ríkisstj. Það, sem nú skiptir mestu máli í sambandi við kaupmátt launa, er, hvort líklegt sé, að hæstv. ríkisstj. geti staðið við loforð sitt um, að kaupmáttur launa láglaunastétta geti haldið áfram að vaxa og verði eftir tæpt ár orðinn 20% hærri en hann var tveimur árum áður. Í þessu sambandi verður fyrst að geta þess, að undanfarið hefur ýmislegt gerzt, sem rýrt hefur kaupmátt launastétta. Fyrst er að geta breytingar nefskattanna svonefndu, þ.e.a.s. almannatryggingagjaldsins og sjúkrasamlagsgjaldsins, í tekjuskatta. Þessi breyting á sköttum var skynsamleg og réttlát. En það var mjög ranglátt að láta hana verða til þess að lækka kaupgjaldsvísitöluna, eða réttara sagt til hins, að verð á landhúnaðarvörum hækkaði, án þess að það væri bætt með hækkun kaups. Úr þessu ranglæti var að vísu bætt, en ekki fyrr en eftir 9 mánuði og þá ekki að fullu. Þá verður að minna á, að beitt hefur verið brögðum til þess að halda framfærslukostnaði og þar með kaupgjaldi í skefjum. Hinn 1. ágúst s.l. átti kaupgjaldsvísitala og þar með kaupgjald að hækka um 5%. Ríkisstj. kom í veg fyrir þetta með brbl. Fjölskyldubætur voru hækkaðar og niðurgreiðslur auknar. Kaup skyldi haldast óbreytt til áramóta, þótt kaupgjaldsvísitala hækkaði nokkuð. Í síðustu kjarasamningum var skýrt tekið fram, að kaup skuli greiða með fullum vísitölubótum. Á kaupið í dag eru ekki greiddar fullar vísitölubætur. Það hlýtur að vera aðalmál næsta Alþýðusambandsþings að standa traustan vörð um gerða samninga og réttmæta hagsmuni launþega í þessu sambandi. Á því er enginn vafi, að kaupgjald í dag er ekki greitt samkv. rétt reiknaðri vísitölu. Um það má eflaust deila, hversu munurinn sé mikill. Hitt er þó mikilvægara, að augljóst er, að verðlag hlýtur að fara hækkandi á næstu mánuðum, en einkum og í siðasta lagi eftir næstu áramót. Hvernig á að mæta þeim verðhækkunum? Hver á að bera þær? Ef verðlag á að hækka, án þess að kaupgjald hækki tilsvarandi, verður um augljósa kjaraskerðingu að ræða. Ef auka á niðurgreiðslur enn til þess að mæta verðhækkuninni, verður kjaraskerðingin óhein. Þá ber launþeginn kostnaðinn við niðurgreiðslurnar í einu eða öðru formi. Ekki verður því annað séð en kjaraskerðing hjá launþegum sé fram undan. Hið eina, sem gæti komið í veg fyrir það, væri, að hæstv. ríkisstj. gæti komið í veg fyrir yfirvofandi verðhækkanir án þess að þurfa að auka niðurgreiðslur. En hver, sem til þekkir, trúir því, að hún geti gert slíkt. Geti hún það ekki, rýrnar kaupmáttur launþega á fyrstu mánuðum næsta árs í síðasta lagi, og þá hefur hæstv. ríkisstj. einnig brugðizt loforði sínu um að auka kaupmátt láglaunastétta um 20% á tveimur árum. Þótt ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar hafi nú enga stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar, getur hún auðvitað ekki komizt hjá því að móta slíka stefnu, ef hún ætlar sér að vera við völd í vetur. Af fjárlagafrv., sem lagt hefur verið fram fyrir nokkrum dögum, verður bókstaflega ekkert um það ráðið, hver þessi stefna kann að verða. Það er líklega einsdæmi, að ríkisstj. standi frammi fyrir stórfelldum efnahagsvanda, sem allir vita, að bregðast þarf við innan fárra vikna, en leggi fram fjárlagafrv., þar sem hvorki er minnzt á, að vandinn sé fyrir hendi, né heldur hvaða ráða eigi að leita gegn honum. Boðað er, að ákvæði brbl. frá í sumar um hækkaðar fjölskyldubætur og auknar niðurgreiðslur í því sambandi eigi að falla niður, en ekkert sagt um það, hvort nokkuð og þá hvað eigi að koma í staðinn. Komi ekkert í staðinn, hækkar framfærslukostnaður stórlega. samt er gert ráð fyrir því, að kaupgjaldsvísitala haldist óbreytt á næsta ári. Það getur því aðeins orðið, að framfærslukostnaður haldist óbreyttur. En hvernig hyggst ríkisstj. ná því marki. Um það er ekki eitt orð í fjárlagafrv. Augljóst er, að það mundi kosta mörg hundruð millj. kr. að halda áfram framkvæmd brbl. Í fjárlagafrv. rekur sig þess vegna eitt á annars horn. Í því er í raun og vera ekki heil brú. Leggi hæstv. ríkisstj. fram einhverjar till. í efnahagsmálunum, hlýtur að verða að endursemja þetta fjárlagafrv. Í grundvallaratriðum. Sem heild skoðað er því frv. nánast ómark. En hverjar skyldu þá till. ríkisstj. verða? Um það er auðvitað erfitt að spá. Hæstv. ríkisstj. er svo ósamstæð, að ógerningur er að ráða í það, hvað ofan á kann að verða innan hennar. Eitt virðist þó augljóst: Hæstv. ríkisstj. hefur þegar tekið upp bótagreiðslur til sjávarútvegsins. Uppbótakerfið frá sjötta áratugnum er í endurfæðingu. Enn sem komið er hafa varasjóðir, sem ætlaðar hafa verið til þess að mæta verðfalli erlendis, einkum verið notaðir til að greiða kostnaðinn, þótt verðlag sé nú hærra en nokkru sinni fyrr. En slíku verður auðvitað ekki haldið áfram. Hvað tekur þá við? Hvernig ætlar ríkisstj. að afla fjár til áframhaldandi og aukinna uppbóta? Hér hlýtur að vera um stórar fjárhæðir að ræða. Ætlar hún að greiða öllum greinum sjávarútvegsins uppbætur eða aðeins sumum? Ætlar hún iðnaðinum að sitja við annað og óæðra borð en sjávarútveginum? Og hvað verður þá um iðnbyltinguna svonefndu? Þetta eru spurningar, sem ríkisstj. ein getur svarað og ætti í raun og veru að vera búin að svara. Það er þó ljóst, að ríkisstj. getur ekki aflað nýrra tekna til upphótakerfis með því að hækka tekjuskatt, eignarskatt eða fasteignagjöld. Sú skattheimta er nú orðin svo gífurleg, að aukning hennar væri hróplegt ranglæti. En hvað ætlar ríkisstj. þá að gera? Ætlar hún að hækka söluskattinn? Eða ætlar hún að leggja á innflutningsgjöld? Um slíkar ráðstafanir hafa hæstv. ráðh. sagt sitt hvað á undanförnum árum. Þá hefur því heyrzt fleygt, að hæstv. ríkisstj. hafi í hyggju að lögleiða nýjan vísitöluútreikning, þannig að kaupgjald hækki ekki í hlutfalli við aukningu framfærslukostnaðar eftir þeim reglum, sem launþegasamtök hafa nú samninga um, heldur nýjum reglum, sem leiði til minni kauphækkunar. Menn eiga raunar bágt með að trúa slíku. Það er eðlilegt, að mönnum þætti það sagt til næsta bæjar, ef í ljós skyldi koma, að núv. ráðh. og stuðningsflokkar þeirra séu í alvöru að hugleiða að ógilda tiltölulega nýgerða kjarasamninga með lögum og slá þannig stóra, rauðu striki yfir ótal stóryrði sín hér á Alþ. og utan þess í heils áratugs stjórnarandstöðu. En við sjáum hvað setur. Þessi hæstv. ríkisstj. hefur hegðað sér svo undarlega að ótrúlega mörgu leyti, að mörgum finnst þeir geta átt von á hverju sem er. Þegar ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar tók við völdum fyrir rúmu ári, bundu auðvitað þeir við hana vonir, sem kosið höfðu stjórnarflokkana. Hinir, sem kusu þá ekki, höfðu enga ástæðu til bjartsýni. En vonbrigði þau, sem hæstv. ríkisstj. hefur valdið, hafa orðið miklu meiri en nokkurn gat órað fyrir. Þau taka ekki aðeins til andstæðinga hæstv. ríkisstj., heldur einnig til stuðningsmanna hennar. Þessu veldur ekki aðeins stjórnleysi hennar og stefnuleysi. Því veldur einnig augljós sundrung innan ríkisstj. og óheilindin, sem ráða þar ríkjum. Þessa gætir ekki aðeins á vettvangi innanlandsmála, heldur einnig í meðferð landhelgismálsins, og er þó í engu máli meiri þörf fyrir samstöðu og heilindi en einmitt þar. Þeim fer nú fækkandi dag frá degi, sem hafa trú á því, að hæstv. ríkisstj. sé vanda sínum vaxin. Þeim mun fyrr sem hæstv. ríkisstj. viðurkennir fyrir sjálfri sér og öðrum, að hún valdi ekki þeim vandamálum, sem hún sjálf ber meginábyrgð á, og dregur af því rétta ályktun, þeim mun betra fyrir íslenzka þjóð.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Blöð stjórnarandstæðinga hafa stundum látið í ljós áhuga á því að fá upplýsingar um, hvað væri að gerast í stjórnarherbúðunum á sviði samgöngu- og félagsmála. Þetta er að vonum, þar sem engar bumbur hafa verið barðar um þessi mál, og mun ég því fyrst og fremst, svo sem naumur tími vinnst til. verja ræðutíma mínum í kvöld til að gera þessum málum nokkur skil. Á seinasta þingi var afgreidd ýmiss konar merk löggjöf á sviði félagsmála og samgöngumála. Tímans vegna verður hér aðeins talið upp það allra helzta: Ég nefni fyrst lögin um 40 stunda vinnuviku, þá lögin um fjögurra vikna orlof, og enn löggjöf um orlof húsmæðra, breyting á lögunum um Húsnæðismálastofnun ríkisins, þar sem m.a. var niður felld vísitölubinding húsnæðislána, lögin um tekjustofna sveitarfélaga, lög um erfðafjárskatt, breyting á skipulagslögum og breyting á sveitastjórnarlögum. Af löggjöf varðandi samgöngumálin her að sjálfsögðu fyrst að nefna vegáætlunina, sem ákvað miklu stærri átök í vegamálum næstu 4 árin en nokkru sinni fyrr. Þá nefni ég nýja löggjöf um vitagjald, lög um eftirlit með skipum, breyting á lögum um ferðamál. breyting á lögum um happdrættislán ríkissjóðs vegna vega- og brúagerða á Skeiðarársandi, er opni hringveg um landið, og að síðustu framvarp til nýrra hafnalaga. Á þessu þingi verður svo fram borið frumvarp, er tryggi, að vinnulaun fáist greidd, þrátt fyrir gjaldþrot atvinnurekanda, frumvarp til breytinga á orlofslögum, er tryggi betur rétt sjómanna, frumvarp til laga um byggingarsamvinnufélög og frumvarp til nýrra laga um ferðamál. Þá eru ný byggingalög í undirbúningi. Unnið hefur verið að gagnaöflun og öðrum undirbúningi að setningu laga um alhliða vinnuvernd. Einnig hefur verið unnið að undirbúningi lagasetningar um stofnun félagsmálaskóla verkalýðshreyfingar og samvinnusamtaka. Flest er hetta samkvæmt fyrirheitum í stjórnarsáttmálanum. Þar var einnig lofað endurskoðun á skiptingu verkefna og valds milli ríkis og sveitarfélaga. Þetta loforð var efnt með þeim ákvæðum tekjustofnalaga, að framlögum sveitarfélaga til almannatrygginga var af þeim létt, framlög sveitarfélaga til sjúkratrygginga voru lækkuð um helming og kostnaður sveitarfélaga við löggæzlu var með öllu felldur niður. Einnig voru iðgjöld til lífeyrisdeildar almannatrygginga og iðgjöld til sjúkrasamlaga afnumin. Í sambandi við aukið sjálfsforræði byggðarlaga hefur tvennt gerzt: Landshlutasamtökum sveitarfélaga hefur verið tryggður tekjustofn og þannig séð fyrir nokkru starfsfé. Og með lögunum um Framkvæmdastofnun ríkisins er landshlutasamtökum sveitarfélaga tryggður tillöguréttur um byggðaáætlanir. Þá hefur félmrn. ritað Sambandi ísl. sveitarfélaga bréf, þar sem óskað er álits þess og tillagna um þau ákvæði sveitarstjórnarlaga og tekjustofnalaga, sem Sambandið teldi einkum þurfa breytinga við. Í því efni var einkum óskað álits á því, hver staða hinna nýju landshlutasamtaka ætti að vera gagnvart sveitarstjórnum, sýslunefndum og ráðuneyti. Lofað var að gera framkvæmd orlofslaga auðveldari. Þetta verður efnt með þeim hætti, að orlofsmerki og orlofsbækur falla úr gildi. Þess í stað verður orlofsfé greitt með sama hætti og opinber gjöld, þ.e. að atvinnurekendur greiða orlofsfé til næstu póststöðvar innan þriggja daga frá greiðslu launa og afhenda skilagrein með orlofsfénu. Þessi nýskipan kemur til framkvæmda frá og með 1. maí 1973. Hefur framkvæmdin öll þegar verið ákveðin með reglugerð. Með því sem nú hefur verið sagt, er ljóst, að flest af því, sem heitið var í stjórnarsáttmálanum varðandi félagsmál, er þegar komið allvel á undirbúningsstig eða til fullra framkvæmda. Ekki verður annað sagt en að atvinnulífið standi nú með blóma. Kemur þar tvennt til: einkaatvinnureksturinn er rekinn af fyllsta þrótti og hið opinbera - ríki og sveitarfélög hefur sennilega aldrei færzt jafnmikið í fang og einmitt nú. Allt vinnufært fólk á Íslandi hefur nú verk að vinna. Enginn þarf að sitja auðum höndum. Á seinustu atvinnuleysisskráningu voru aðeins 100 nöfn á öllu landinu og þess naumast að vænta, að sú tala geti lægri orðið. Vil ég nú gefa yfirlit yfir þær framkvæmdir, sem unnið hefur verið að í þeim ráðuneytum, er ég stjórna. Vík ég þá fyrst að vegamálunum: Með afgreiðslu vegáætlunar fyrir tímabilið 1972–1975 á seinasta þingi var ákveðið að veita mun meira fjármagni til vegamála á framkvæmdatímabilinu en nokkru sinni fyrr. Niðurstöðutölur áætlunarinnar eru þessar hvert árið um sig: Á þessu ári 1790 milljónir, á árinu 1973 1957 milljónir, á árinu 1974 2100 milljónir og 2030 milljónir á árinu 1975. Helztu framkvæmdir í vegamálum, það sem af er árinu, vil ég nefna þessar: Á Vesturlandsvegi er verið að ljúka lagningu slitlags úr steinsteypu upp að Mógilsá í Kollafirði. Og um næstu mánaðamót verður varanlegt slitlag (olíumöl) komið á Suðurlandaveg um Hellisheiði, allt austur að Selfossi. Krókóttasti og hættulegasti hluti Akranesvegar hefur verið endurbyggður og tekinn í notkun. Varanlegt slitlag hefur þó ekki verið lagt á hann. Fyrir nokkru var kafli Norðurlandsvegar sunnan Akureyrar, að flugvelli, tekinn í notkun með malarslitlagi til bráðabirgða. Næsta sumar verður lagt malbik á kaflann og lokið ýmsum frágangi hans. Þá er lokið að mestu þeim kafla Norðfjarðarvegar, sem liggur gegnum Egilsstaðakauptún, og hefur hann verið tekinn í notkun með malarslitlagi. Þetta eru allt hraðbrautarframkvæmdir. Framkvæmdir við lagningu þjóðbrauta og landsbrauta hafa í stórum dráttum gengið samkvæmt áætlun. Ef stiklað er á stóru, má nefna eftirtaldar framkvæmdir í þjóðbrautum og landsbrautum: Á Ólafsvíkurvegi hefur verið tekin í notkun 3 km langur kafli. Ný brú byggð á Norðurá hjá Haugum, og vegagerð að henni svo til lokið. Á Hraunhreppsvegi syðri er lokið við 4 km kafla milli Akra og Kálfalækjar. Brú byggð á Tunguá á Vesturlandsvegi í Dölum, og vegur tengdur við hana. Og á Klofningsvegi er lokið við tæplega tveggja km kafla um Ytra-Fell. Á Vestfjarðavegi er lokið við 61/2 km kafla inn með Þorskafirði frá Kinnarstöðum að Kollabúðum og einnig 2.6 km kafla um Dagverðardal hjá Ísafirði. A Barðastrandarvegi hefur verið lokið við tæplega fjögurra km kafla frá Brjánslæk að Flókalundi á Barðaströnd. Í Djúpvegi var lokið við 3 km kafla frá Kambsnesi að Eyri í Seyðisfirði, en frágangi þó ekki að fullu lokið. Þá hefur að mestu verið undirbyggður 6 km kafli frá Eyri í áttina að Hestfirði. Aðalframkvæmdir í Djúpvegi voru þó í Skötufirði. Var að mestu lokið við sprengingar frá Hjöllum að Kleifaósi. Brú var byggð á Kleifaós. Þessi kafli er um 9 km langur. Þá er að mestu búið að undirbyggja veginn frá Kleifaósi út fyrir Hvítanes, en sá kafli er 14 km langur. Eru þá eftir alveg óhreyfðir í Djúpvegi 18 km í Hestfirði. Standa því vonir til, að endar nái saman í Djúpvegi eftir 2 ár, svo sem ráð er fyrir gert í vegáætlun. Væri þá langþráðum áfanga náð í samgöngumálum Ísfirðinga og Djúpmanna. Á Strandavegi sunnan Hólmavíkur var í sumar byggð ný brú á Hrófá og jafnframt byggður rösklega tveggja km langur vegarkafli. Er að þessu góð samgöngubót. Þá var endurbyggður 1.2 km langur vegarkafli um Ennisháls. Á Norðurlandsvegi er lokið 4.4 km löngum kafla í Hrútafirði norðan við Stað og einnig tæplega tveggja km kafla hjá Sporðhúsum í V.- Húnavatnssýslu. Í lok þessa mánaðar verður lokið byggingu nýrrar brúar á Hnausakvísl í Vatnsdal, og einnig er lokið lagningu um 2 km kafla í Langadal og frágangi á 7 km vegi, sem ekki var fullgerður á s.l. ári. Milli Víðimýrar og Silfrastaða hefur verið lokið við rúml. km kafla hjá Miðhúsum og byggð ný brú á Úlfsstaðagil. Á Sauðárkróksbraut hefur verið lokið við byggingu nýrra brúa á Grófargil og Staðará og lagningu rúml. 3 km vegarkafla í því sambandi. Þá hefur á Siglufjarðarvegi í Fljótum verið unnið að framkvæmdum á 8 km kafla milli Móskóga og Brúnastaða. Í Ólafsfjarðarvegi mun verða lokið framkvæmdum, sem boðnar voru út á liðnu ári milli Reistarár og Fagraskógar, og nú er unnið að framkvæmdum milli Reistarár og Hörgárbrúar. Einnig er lokið lagningu vegarkafla næst Dalvík að norðan og byggingu brúar á Brimnesá. Á Tjörnesvegi er lokið lagningu 6 km kafla milli Bakka og Rekárgils. Í Axarfirði lauk lagningu 6.5 km kafla milli Jökulsár og Klifshaga. Þá var í sumar lokið við 11 km veg um Hálsa milli Ranfarhafnar og Þórshafnar. Er þeirri vegagerð mjög fagnað af héraðsbúum, því að hún bætir mjög vetrarsamgöngur milli þessara kauptúna. Lokið verður við byggingu nýrrar brúar á Skjálfandafljót á Norðurlandsvegi hjá Fosshóli í byrjun næsta mánaðar. Á Norðurlandsvegi er lokið byggingu brúar á Sauðá á Jökuldal, - og byggingu brúar á Gilsá verður lokið í haust. Framkvæmdum við jarðgöng í Oddsskarði hefur miðað hægar en gert var ráð fyrir sökum óvæntra erfiðleika. Er því tæpast búizt við, að sprengingum jarðganganna verði lokið fyrir áramót, eins og áætlað hafði verið. Aðrar framkvæmdir í Austurlandskjördæmi hafa gengið eftir áætlun, enda hefur tíðarfar verið þar einmuna gott í sumar. Í sambandi við framkvæmdir á Skeiðarársandi austan sands er rétt að skýra frá, að lagður hefur verið 6 km kafli frá Virkisá og nokkuð fram hjá Svínafelli. Í sambandi við framkvæmdir á Skeiðarársandi að vestanverðu (hringveginn) hafa verið lagðir 25 km af nýjum vegi milli Kirkjubæjarklausturs og Lómagnúps og 6.5 km endurbyggðir. Á þessari leið hafa verið byggðar 8 brýr, og er brúin á Breiðbalakvísl (Stjórn og Geirlandsá) þeirra lengst, eða 166 metrar. Framkvæmdir við sjálfar brýrnar á Skeiðarársandi hófust í september, og er nú langt komið niðurrekstri steyptra staura undir stöpla brúar á Núpsvötn og Súlu. Er gert ráð fyrir, að byggingu stöpla verði e.t.v. lokið í byrjun desember. Boðið hefur verið út stál í allar brýrnar á Skeiðarársandi og samningum þar að lútandi lokið við lægstbjóðanda, sem var stórfyrirtækið Dorman Long í Skotlandi. Samkvæmt þeim samningi kemur stálið í brúna á Núpsvötn og Súlu í byrjun febrúar. - Hafa allar þessar framkvæmdir gengið samkvæmt áætlun til þessa. Í Meðallandsvegi hefur verið lagður 4 km vegarkafli milli Efri-Eyjar og Melhóls. Þá hefur verið byggður nýr vegarkafli hjá Tungufljóti í Skaftártungu á Suðurlandsvegi og endurbyggður um 3 km kafli á Suðurlandsvegi á Mýrdalssandi vestan Blautukvíslar. - Í Rangárvallasýslu voru endurbyggðar 2 brýr á Suðurlandsvegi, á Kaldaklifsá og Steinlæk í Holtum, og vegur tengdur við þær. Á Þykkvabæjarvegi var endurbyggður 4 km kafli sunnan við Djúpá. Á Þingvöllum var unnið nokkuð að vegaframkvæmdum ofan til á Leirum og við heimreið að Valhöll til undirbúnings þess, að unnt verði að leggja olíumalarslitlag á þennan vegarkafla á næsta ári. Þá voru endurbyggðir 2.5 km af Álftanesvegi ásamt heimreið að Bessastöðum, og er þess vænzt, að unnt verði að ljúka lagningu olíumalar á þennan kafla í haust. Helztu framkvæmdir næsta árs hafa fengið verkfræðilegan undirbúning. Þannig hefur verið gerð lokaáætlun um hraðbrautarkaflann í Vesturlandsvegi frá Mógilsá í Kollafirði inn fyrir Kiðafell. Jafnframt hefur verið unnið að undirbúningi vegagerðar við Borgarfjörð milli Seleyrar og Borgarness. Unnið hefur verið að lokaáætlun um kaflann á Suðurlandsvegi frá Selfossi að vegamótum Hrunamannavegar. Einnig hefur verið unnið að gerð lokaáætlunar um kaflann norðan Akureyrar og hluti af því verki fullgerður. Jafnframt hefur verið unnið að undirbúningi að áætlun um veg fyrir botni Eyjafjarðar og á syðsta hluta Svalbarðsstrandar, og er nú beðið álits skipulagsyfirvalda um legu vegarins á þessum slóðum. Útboðsgögn að lagningu varanlegs slitlags á Grindavíkurveg og Reykjanesbraut um Miðnesheiði verða tilbúin upp úr áramótum. Þá er hafinn undirbúningur að lagfæringum, sem nauðsynlegar eru, áður en varanlegt slitlag verður lagt á Hnífsdalsveg, og á öðrum undirbúningi að vera lokið snemma á næsta ári. Einnig hefur verið unnið að verkfræðilegum undirbúningi fyrirhugaðra framkvæmda á næsta ári í þjóðbrautum og landsbrautum. Líkur eru á, að kostnaður við framkvæmdir í almennum höfnum verði á þessu ári um 185 millj. kr. Alls er unnið á 23 stöðum. Unnið verður að landshöfnum fyrir um 20 millj. kr., auk þess sem greidd hafa verið bráðabirgðalán frá liðnu ári, um 8 millj. kr., og til þess notað fé, sem aflað var skv. framkvæmdaáætlun ríkisstj. Að hafnaframkvæmdum hefur verið unnið í samráði við heimaaðila, og hliðsjón höfð af 4 ára áætlun þeirri, sem gerð var fyrir árin 1969–1972. Vegna fjárhagsörðugleika hafnarsjóða hefur ekki tekizt að ljúka öllum þáttum hennar, en þó tel ég, að verulegt gagn hafi orðið af þessari áætlunargerð. - Er nú unnið að gerð nýrrar 4 ára áætlunar um hafnargerðir og safnað til þess gögnum. Hefur sveitarfélögum verið gefinn kostur á að koma óskum sínum á framfæri, en með því að ný hafnalög verða sennilega afgreidd á þessu þingi, hefur ekki þótt rétt að fullvinna áætlunina, en óskir heimamanna kynntar fjvn. í sambandi við væntanlegar fjárveitingar ársins 1973. Geta má þess, að lokið er nú skýrslu um athuganir á möguleikum til hafnargerðar við Dyrhólaey. Að þessum rannsóknum hefur verið unnið allt frá árinu 1958. Helztu nýmæli í vitamálum eru þau, að veruleg hækkun vitagjalds var lögleidd á árinu. Gerir hún fært að hraða meir en ella endurnýjun og fullkomnun vitakerfisins. Sérstaklega er nauðsynlegt að endurnýja flesta radíóvitana, sem orðnir eru mjög gamlir og erfiðir í viðhaldi sökum varahlutaskorts. Þá hefur átt sér stað á undanförnum árum veruleg fjölgun ljósdufla, og er sú reynsla, sem komin er af notkun radiósvarvita, ákveðin ábending um, að knýjandi þörf sé á fjölgun þeirra. Ákveðin hefur verið endurnýjun radíóvitanna og undirbúningur hafinn að fjölgun radíósvarvita. Væntanleg er mjög bráðlega skýrsla um störf nefndar, sem skipuð var skv. þál. til að athuga radíóstaðsetningakerfi við Ísland með sérstöku tilliti til fiskveiða, en líkur eru til, að slíkt kerfi verði ærið kostnaðarsamt. Nú er unnið að undirbúningi lokaframkvæmda þess áfanga Rifshafnar, sem hafinn var fyrir 10 árum og ætti að veita þeim bátaflota, sem þar er gerður út, mjög bætta aðstöðu og aukið öryggi. Þá er einnig í undirbúningi hönnun vegna bráðnauðsynlegrar stækkunar Þorlákshafnar og endurhóta á bátahöfninni í Njarðvík. Hafnasambandið hefur í samstarfi við hafnarstjóra unnið ágætt og mikilvægt starf við endurskoðun og samræmingu á gjaldskrám hafnanna. Hafa mjög margar gjaldskrár þegar verið endurskoðaðar og samræmdar. Ættu hinar nýju gjaldskrár að létta verulega fjárhag margra hafna, - en nokkrar, sérstaklega smærri hafnir, og staðir með mjög dýr mannvirki munu eftir sem áður eiga í miklum erfiðleikum vegna mikilla skulda frá liðnum tíma. Hinir vaxandi erfiðleikar hafnarsjóðanna leiddu til þess, að á árinu voru hafnalög endurskoðuð af nefnd, sem skipuð var á s.l. ári, og frumvarp að nýjum hafnalögum lagt fyrir seinasta þing, en náði ekki afgreiðslu. Verður það nú borið fram á ný í byrjun þessa þings og vafalaust afgreitt sem lög á þessu þingi. Með hinum væntanlegu nýju hafnalögum verður hagur hafnarsjóðanna bættur verulega og fjárframlög ríkisins til hafnargerða aukin til muna. Þannig eru hin þýðingarmiklu hafnamál nú á ýmsan hátt í deiglunni. Fjárveiting til flugmála fékkst verulega hækkuð á þessu ári, og er því um nokkuð auknar framkvæmdir í þjónustu flugmála að ræða á árinu. En þar er svo margt ógert, að brýn þörf væri á stórhækkuðum fjárveitingum til þessara mála, enda sanngjarnt og sjálfsagt með tilliti til þess, hve gífurlega þýðingarmikill þáttur flugmálin eru orðin í samgöngumálum þjóðarinnar. Vil ég nú nefna það helzta, sem framkvæmt hefur verið á árinu og unnið er að um þessar mundir varðandi aðstöðu flugmálanna. Unnið hefur verið áfram að stækkun Flugstöðvarinnar á Akureyri og byrjað á lengingu flugbrautarinnar til norðurs. Á Ísafirði var flugbrautin breikkuð og athafnasvæði við flugstöð stækkað. Þá hefur verið unnið að uppsetningu nýs radíóvita við Reykjanesskóla. Gerðar voru í sumar athuganir á stöðum, sem til greina gætu komið sem nýtt flugvallarstæði hjá Egilsstöðum. Fullnaðarniðurstöður þessara athugana liggja þó ekki enn fyrir, en verður hraðað. Aðflugshallaljós voru sett á norðurenda Egilsstaðaflugvallar. Á Hornafirði var nýtt yfirlag sett á N-S-flugbraut og aðflugshallaljós sett á báða enda hennar. Í Vestmannaeyjum var unnið að því að fullgera lengingu N-S-flugbrautar. Aðflugshallaljós voru sett á báða enda A-V-flugbrautar. Í Stykkishólmi var unnið að gerð nýs flugvallar. Verður þeirri framkvæmd væntanlega lokið á næsta ári. Á Patreksfirði var leitt vatn að flugvellinum og hreinlætisaðstöðu komið fyrir. Þeirri framkvæmd er þó ekki að fullu lokið. Á Þingeyri var nýtt yfirlag sett á flugbrautina, farþegaskýli stækkað og völlurinn girtur. Að Holti í Önundarfirði var flugbrautin lengd um 150 metra. Í Bolungarvík var flugbrautin endurbyggð. Á Þórshöfn var farþegaskýli endurhætt og hreinlætisaðstöðu komið fyrir. Á Bakkafirði var nýr 600 m sjúkraflugvöllur byggður. Á Fáskrúðsfirði var einnig byggð ný flugbraut. Dýrasta framkvæmdin, sem ráðizt var í á árinu, var þó endurbætur á Reykjavíkurflugvelli. Vegna lengingar A-V-flugbrautar varð að skipta um jarðveg á 350 metra kafla, og voru af því malbikaðir 230 metrar. Aðrar framkvæmdir á Reykjavíkurflugvelli eru þær, að flugvélastæði hafa verið maíhikuð og haldið áfram girðingu umhverfis völlinn. Unnið er að uppsetningu aðflugsljósa. Aðflugshallaljós hafa verið sett á flugbraut 14 og skýjahæðarmælir keyptur í samvinnu við Veðurstofuna. Af öðrum fjárfestingum flugmálanna má nefna endurbætur á fjarskiptatækjum ýmissa flugvalla, kaup á slökkvivögnum á helztu flugvelli og færanleg ljósker á nokkrar flugbrautir. Einnig er hafinn undirbúningur að uppsetningu fjölstefnuvita á S-A-landi Og loks hefur flugstjórnarmiðstöðin í Reykjavík fengið til afnota ratsjárbúnað, sem tengdur er langdrægri ratsjárstöð við Keflavikurflugvöll. Á sviði póst- og símamála er talsverður framkvæmdahraði, þó að mörgum þyki hægt miða og aðkallandi verkefni séu nær óþrjótandi. Engin samgöngutæki hafa í eins ríkum mæli og siminn rofið einangrun fólksins í sveitunum. Á undanförnum árum hefur verið unnið stórvirki í uppbyggingu sjálfvirks símakerfis. Alls eru nú 60 sjálfvirkar símstöðvar á landinu öllu, þar af 4 á höfuðborgarsvæðinu. Fyrir fáum dögum var opnuð sjálfvirk símstöð í Búðardal, og ráðgert er að ljúka uppsetningu sjálfvirkra símstöðva í Grímsey og á Kirkjubæjarklaustri á þessu ári. Fyrri hluta næsta árs verður væntanlega lokið við uppsetningu sjálfvirkra símstöðva á Reyðarfirði, Þingeyri, Þórshöfn og í Breiðholti. Til þessa hafa aðeins örfáir sveitabæir fengið sjálfvirka síma með sérstökum tengibúnaði út frá Brúarlandi, Akranesi, Akureyri og Dalvík. Á árinu 1974 er svo ráðgert að vinna að uppsetningu sjálfvirkra símstöðva á Fáskrúðsfirði, Stöðvarfirði, Breiðdalsvík og Djúpavogi, svo og í sveitum út frá Víðihlíð, Marteinstungu, Aratungu og Hnausum. Að þessum áfanga loknum hefðu allir þéttbýliskjarnar landsins fengið sjálfvirkan síma og sjálfvirki síminn þó einnig hafið innreið sína í sveitirnar. Auðvitað yrði svo unnið að uppbyggingu sjálfvirka símans í sveitum landsins eftir ýtrustu fjárhagsgetu. Það er álit yfirstjórnar Landssímans, að sérstaka áherzlu beri jafnframt að leggja á radiótalstöðvar í skipum, hátum og farartækjum á landi. Fer notkun þeirra mjög ört vaxandi vegna hagkvæmni og öryggis, sem þær veita. En verkefnin eru aðkallandi á fleiri sviðum símamála. Það verður ekki síður að leggja áherzlu á aukningu langlínukerfisins, en það er nú viða veikburða og þröngt. Þó hefur það nú upp á síðkastið verið bætt stórlega á nokkrum höfuðleiðum. Milli Reykjavíkur og Selfoss verður fjölsímalínum fjölgaði úr 48 í 120, auk gamla jarðsímans, sem er með 37 línur. Milli Akureyrar og Húsavíkur hefur verið fjölgað úr 24 fjölsímalínum í 60, auk 24 nýrra lína milli Húsavíkur og Breiðumýrar/Reynihlíðar við Mývatn. Þá hefur línufjöldinn út frá Brú til Hvammstanga verið aukinn í 12 línur og til Blönduóss í 60 línur, sem þó er hægt að fjölga í 120 línur. Sambandið Reykjavík–Ísafjörður hefur verið aukið um 12 línur. - Þetta eru helztu umbæturnar varðandi langlínusamböndin. Díargar radíótalstöðvar á landssímastöðvum (svokallaðar strandarstöðvar) hafa verið endurnýjaðar, til þess að þær geti svarað kröfum tímans. Radíóstöðin á Gagnheiði hefur verið aukin að tækjabúnaði vegna símasambanda, sem nauðsynleg verða, þegar sjálfvirka símakerfið á Austurlandi verður orðið útbreiddara, en það gerist nú smám saman á næstu árum. Á þessu ári hefur verið lokið við smíði póst- og simahúsa á eftirtöldum stöðum: Grindavík, Breiðholti, Reyðarfirði, Seyðisfirði, Eskifirði, Hveragerði, Vopnafirði, Breiðumýri og á Staðarhóli. Í smíðum eru póst- og símahús á Þingeyri og á Fáskrúðsfirði. Á næsta ári er áformað að hefja smíði húsa á Laugarvatni, við Mývatn, í Bolungarvik, á Hellissandi, Varmahlíð og í Keflavík. Og í Reykjavík verður að byggja aðalpóstgreiningarstöð. Þessu næst koma til greina ný póst- og símahús á eftirtöldum stöðum: Stöðvarfirði, Breiðdalsvík, Djúpavogi, Hólmavík (II. áfangi), Blönduósi (II. áfangi), Brúarlandi og stækkun á Húsavík. Einnig þarf víða að byggja vélahús í sveitum. Hér hefur aðeins verið stiklað á því stærsta, og má því öllum ljóst vera, að í mörg horn er að líta hjá Pósti og síma. Ein er sú stofnun, er heyrir undir samgrn., sem eftir lagasetningu 1970 hefur vaxið mjög að verkefnum og þýðingu. Það er Siglingamálastofnun ríkisins. Væri fyllsta ástæða til að gera rækilega grein fyrir starfssviði hennar og störfum, en ég sé, að tími minn er þrotinn, og verður það því að bíða betri tíma. Herra forseti. Aðeins að lokum örfá orð um landhelgismálið, sem ég vil nefna mál allrar ríkisstjórnarinnar, mál allra stjórnmálaflokka, mál allrar þjóðarinnar. Það var mikill gæfudagur, þegar allir íslenzkir alþingismenn sameinuðust um að ná þeim áfanga að færa íslenzka fiskveiðalögsögu út í 50 sjómílur. Þennan einróma þingvilja og þjóðarvilja framkvæmdum við 1. sept. síðastliðinn, góðu heilli. En þar með er þó enginn lokasigur unninn. Bendir nú flest til, að þetta hefðum við þurft að gera miklu fyrr. Um það ber brezkum fiskifræðingum og íslenzkum saman, að svo langt sé komið á þeirri braut að útrýma þorskstofninum á Íslandsmiðum, að um 60% af þeim þorski, sem brezkir togarar veiða hér við land, sé nú smáfiskur undir 60 cm á lengd - ókynþroska fiskur. Þetta er líka staðfest álit íslenzkra togarasjómanna, þ.e. reynslu og vísindum ber saman. Þetta er hryllileg staðreynd og ætti að gera öllum ljóst, að fyrst svo er komið, er hér í rauninni ekkert rúm - ég segi ekkert rúm fyrir togaraflota erlendra þjóða. Vegna réttar Íslendinga til að lifa í landinu eru þeir að vísu tilneyddir að auka sóknina á íslenzk mið, og er þó nógu illt að verða að gera það, svo sem komið er. En því miður er sá kostur ekki fyrir hendi að geta rekið alla erlenda veiðiþjófa út fyrir 50 mílna mörkin þegar í stað, sem okkur væri þó lífsnauðsyn að geta. Kostirnir eru aðeins tveir. Og þá verðum við að meta af raunsæi: Að leggja út í hart stríð sem mér virðist geta staðið í 2–3 ár - við alla erlenda veiðiþjófa, með það takmark fyrir augum að draga sem mest má verða með öllum tiltækum ráðum úr aflamagni þeirra. Hinn kosturinn er sá að freista þess að ná bráðabirgðasamningum við Breta og Þjóðverja, og líður nú brátt að því, að þar verði að bíta úr nálinni. Ég held, að það verði dómur þjóðarinnar, að þann kostinn beri að velja - þótt hvorugur sé góður - sem líklegri verði talinn til þess eftir vandlega skoðun að bjarga þorskstofninum á Íslandsmiðum frá eyðingu. - önnur sjónarmið, svo sem metnaður og annað þvílíkt, held ég verði léttvæg fundin. En hvaða kostur sem valinn verður, er eitt nauðsynlegt: að þjóðareining um málið verði ekki rofin af neinum. Það er sannfæring mín, að hver sá stjórnmálamaður, sem reyndi að slá sig til riddara á landhelgismálinu, eða sá stjórnmálaflokkur, sem það reyndi, fengi af því enga sæmd. Það sæmir engum að telja sig öðrum heilli í landhelgismálinu, því að í því máli eru allir Íslendingar heils hugar. Hvíslingar um úrtölu- og undanhaldsmenn í þessu máli málanna eru fram til þessa tilefnislausar og aðeins til þess fallnar að grafa undan og veikja samstöðu þjóðarinnar. Í landhelgismálinu skulum við gera öllum heimi opinbert, að við erum einhuga þjóð, sem á ekkert minna en líf sitt og framtíð að verja og gefst því aldrei upp fyrir ofbeldinu. - Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Ég vil leyfa mér að nota þær fáu mínútur, sem ég hef hér til umráða, til þess að gera grein fyrir helztu störfum utanrrn. þann tíma, sem ég hef starfað þar, svo og því, sem fyrirsjáanlega er fram undan. Hinn 18. ágúst 1971 fór ég ásamt embættismönnum rn. í fyrsta skipti utan þeirra erinda að kynna opinherlega þá fyrirætlan okkar að færa landhelgina út í 50 mílur hinn 1. sept. 1972. Átti ég þá fundi með ráðamönnum í London og Bonn um þessi mál og reyndi jafnframt að kynna málið í fjölmiðlum, með blaðamannafundum og á annan hátt. Á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna hélt ég ræðu þann 29. sept. 1971, þar sem ég leitaðist við að skýra afstöðu ríkisstj. til helztu málaflokka, er þinginu var ætlað að fást við. En meiri hluti ræðunnar fjallaði um landhelgismálið og fyrirhugaða útfærslu, og held ég, að mér sé óhætt að segja, að ræðan hafi vakið þó nokkra athygli, og miða þá við það, hversu margir erlendir fulltrúar ræddu við okkur í íslenzku sendinefndinni um það mál, er hún snerti. Síðan hefur verið unnið sleitulaust í utanrrn. að landhelgismálinu, og má greina þau störf í þrennt: 1) samningaviðræður við erlendar þjóðir, 2) þátttöku í störfum undirbúningsnefndar að þriðju hafréttarráðstefnunni og 3) alhliða kynningarstarfsemi. Um 1. liðinn vil ég segja, að síðan umrædd ferð var farin í ágúst 1971, höfum við átt marga fundi með brezkum og vestur-þýzkum ráðh. og embættismönnum um hugsanlega bráðabirgðasamninga til undanþáguveiða innan 60 mílna markanna, og hafa þær samningaviðræður farið fram í góðri samvinnu við sjútvrn., sem mál þetta af augljósum ástæðum snertir mjög. Þessar samningaviðræður hafa, svo sem kunnugt er, enn þá eigi leitt til niðurstöðu, en allir aðilar hafa lýst sig reiðubúna til áframhaldandi starfa á þeim vettvangi. Nýlokið er hér í Reykjavík könnunarviðræðum embættismanna, íslenzkra og brezkra, og geri ég mér vonir um, að ráðherraviðræður geti farið fram, áður en langt um líður, þar sem reynt verði til þrautar að komast að bráðabirgðasamkomulagi. Og í gær barst ósk þýzku ríkisstj. um nýjar viðræður, sem enn þá er til athugunar hjá ríkisstj. Íslands. Hinn 16. ágúst s.l. voru undirritaðir samningar við Færeyinga um línu- og handfæraveiðar innan 50 mílna markanna. Þar er ákveðið, að færeysk skip megi veiða innan 50 mílna frá landi eftir nánar ákveðnum reglum, enda sæki þeir um leyfi Íslendinga fyrir þau einstök skip, er veiðarnar hyggjast stunda. Jafnframt var ákveðið að taka síðar upp viðræður um veiðar færeyskra togskipa, en til bráðabirgða fallizt á, að þeir færeyskir togarar, er væru á veiðum innan 50 mílnanna, fengju leyfi til að ljúka yfirstandandi veiðiferð, en yrðu þó að vera horfnir út fyrir mörkin eigi síðar en 1. okt., ef þá væru ekki til komnir nýir samningar. Samkomulag þetta hefur nú verið framlengt um ótiltekinn tíma. Hinn 7. sept. s.l. var skipzt á erindum við ríkisstj. Belgíu og þar með gengið frá samkomulagi um veiðiheimild til belgískra togara í íslenzkri landhelgi. Aðalefni samkomulagsins er, að Belgar fá rétt til veiða á tilteknum svæðum og tilteknum tímum fyrir þau skip, er hér hafa áður stundað veiðar, enda verði sótt um leyfi til íslenzkra stjórnvalda hverju sinni. samkomulagið gildir til 1. júní 1974, svo sem áðurgreint samkomulag við Færeyinga einnig gerir. Með þessum samkomulagsgerðum hefur verið tryggð í reynd viðurkenning tveggja þeirra þjóða, er hér hafa stundað veiðar, á útfærslu fiskveiðilögsögunnar, og er því um mjög þýðingarmikla áfanga að ræða í baráttu okkar fyrir viðurkenningu hennar. Svo sem kunnugt er, hafa Pólverjar stundað nokkrar veiðar á Íslandsmiðum, og hafa þeir nú einnig farið fram á viðræður um málið. Utanrrn. hefur af því tilefni falið sendiherra Íslands í Póllandi að kanna, hvaða hugmyndir Pólverjar hafa um hugsanlega samningagerð. Í New York hitti ég utanrrh. Póllands, og lýsti hann þá áhuga sínum á þessum samningaumleitunum, þannig að ég geri ráð fyrir, að þær geti hafizt mjög bráðlega. Einnig hafa Austur-Þjóðverjar látið í ljós áhuga á viðræðum um þessi efni. Um 2. liðinn, hafréttarráðstefnuna, vil ég segja þetta: Undirbúningsnefnd þriðju hafréttarráðstefnunnar hefur á því tímabili, sem hér er um fjallað, síðan í júlí í fyrra, haldið þrjá fundi, þ.e. í Genf í júlí 1971, New York í marz 1972 og aftur í Genf í júlí og ágústmánuði 1972. Á öllum þessum fundum hafa Íslendingar haft sendinefndir, er skipaðar hafa verið auk embættismanna fulltrúum stjórnmálaflokkanna. Formaður hefur í öll skiptin verið Hans G. Andersen þjóðréttarfræðingur, sem jafnan hefur haldið á fundunum skeleggar ræður til kynningar hins íslenzka málstaðar, en auk þess hafa allir nm. notað hvert tækifæri, sem gefizt hefur til kynningar í einkasamtölum og á annan hátt. Það virðist samdóma álit íslenzku sendimannanna, að talsvert hafi þokazt í rétta átt á þessum fundum. Engu að síður er varlegra að treysta ekki um of á skjóta lausn landhelgismála á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, þar eð andstæðingar hinnar frjálslyndari kenningar um víðáttu fiskveiðilögsögu eru voldugir og ófúsir til að gefa eftir þau forréttindi, er þeir hafa lengi notið. Mjög er óvíst, hvenær fyrirhuguð ráðstefna verður haldin, og enn þá vafasamara, hvort nægilegur meiri hluti fæst fyrir ákveðinni niðurstöðu. Er því augljóst, eins og nú er komið ástandi fiskistofnanna hér við land, að ekki gat komið til mála að bíða með útfærslu landhelginnar eftir því, að málin leystust á vettvangi hinna Sameinuðu þjóða. Um 3. liðinn, kynninguna, má segja, að öflugri kynningarstarfsemi hafi verið haldið uppi og til þess leitað ýmissa ráða. Bæklingar hafa verið gefnir út af utanrrn., og hefur þeim verið dreift- víða. Einnig hafa aðrir aðilar gefið út talsvert af bæklingum, sem víða hafa farið. Gerð hefur verið stutt kvikmynd um málið, óg hefur öllum íslenzku sendiráðunum verið send hún með fyrirmælum um að koma henni á framfæri, og hefur svo verið gert, í flestum tilvikum á blaðamannafundum. Ráðið hefur verið fyrirtækið Wittacker Hunt í London til kynningar á okkar málstað. Þá er einnig vert að geta sérstaklega starfs blaðafulltrúa ríkisstj., Hannesar Jónssonar, sem af miklum dugnaði hefur gengið fram til kynningar á landhelgismálinu erlendis, oft við erfið skilyrði. Síðast, en ekki sízt er vert að geta um mikilsverðan stuðning einstaklinga óg félaga, sem lagt hafa málinu drengilegt lið, en of langt yrði hér upp að telja. Á 27. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna hélt ég hinn 29. f.m. ræðu, svo sem venja hefur verið íslenzkra utanrrh. Að þessu sinni fjallaði ræðan eingöngu um landhelgismálið, og skýrði ég afstöðu okkar til Alþjóðadómstólsins og þeirrar málshöfðunar, sem þar hefur farið fram gegn okkur, afstöðu okkar og vonir þær, er við bindum við 3, hafréttarráðstefnuna, ástand fiskistofna í Norðurhöfum, og endurtók þau almennu rök, er að okkar mati gerðu það óhjákvæmilegt fyrir okkur að færa landhelgina út. Það er auðvitað ekki mitt að leggja dóm á það, hvernig þessi ræðuflutningur hefur tekizt, en ég þori að fullyrða, að málflutningur okkar vakti mikla athygli og átti talsverðan hljómgrunn hjá þeim, er hlýddu, enda þótt auðvitað væru einnig viðstaddir svarnir andstæðingar hans, svo sem fulltrúar Breta, sem sáu sig knúða til að mótmæla strax, en slíkt er fremur fátítt á allsherjarþingum. Um önnur atriði málefnasamningsins, er utanríkismál snerta, er það að segja, að ég hef leitazt við að hafa náið samstarf við utanrmn. og Alþ., m.a. með skýrslum um utanríkismál, er orðið hafa grundvöllur almennra umr. Ég hef einnig kappkostað að hafa náin tengsl við Norðurlandaþjóðirnar, og leitazt hefur verið við að samræma afstöðu Norðurlandanna til einstakra mála á alþjóðavettvangi. Innan Sameinuðu þjóðanna höfum við skipað okkur í hóp þeirra ríkja, er hjálpa vilja undirokuðum þjóðum til sjálfstæðis og sjálfsbjargar. Um varnarmálin er það að segja, að þau hafa fallið í skugga landhelgismálsins, og verður að játa, að lítið hefur enn verið gert til efnda á þeim kafla málefnasamnings ríkisstj. Þarf það raunar engum á óvart að koma, þar sem ég hef frá upphafi sagt, að varnarmálin yrðu að bíða, þar til mesta starfið að útfærslu landhelginnar væri að baki, og allir ráðh. í ríkisstj. hafa verið sammála um, að svo þyrfti að vera, þar sem hið fámenna utanrrn. hefði ekki bolmagn til að sinna tveim svo umfangsmiklum málum samtímis. Nokkur könnun á sumum þeirra atriða, er mestu máli skipta í sambandi við úrlausn þessa máls, hefur þó þegar farið fram, en mikið skortir enn á, að henni sé að fullu lokið. Ég hef nú ákveðið að hefja viðræður við Bandaríkjamenn um endurskoðun varnarsamningsins í janúarmánuði n.k. Ber þar aðallega tvennt til. Í fyrsta lagi verður að vona, að mestu annirnar vegna landhelgismálsins verði þá um garð gengnar, og þá verða kosningarnar í Bandaríkjunum einnig afstaðnar, en óhægt mun að ræða þessi mál við Bandaríkjastjórn fyrr en þar er komið sögu. Sérstakir samningar við Efnahagsbandalag Evrópu hafa þegar verið undirritaðir, svo sem ákveðið var í málefnasamningi ríkisstj. að leitað skyldi. Þeir samningar voru fyrir okkar hönd gerðir af nefnd embættismanna, sem undir forustu Þórhalls Ásgeirssonar ráðuneytisstjóra vann mikið og erfitt starf að undirbúningi þeirra. Samningarnir eru að mati kunnugra okkur hagstæðir, ef undan er skilið það atriði, að handalagið getur ákveðið, að þýðingarmesti hluti samningsins komi eigi til framkvæmda, nema fundin verði - það sem þar er nefnt viðunandi lausn á þeim vanda, er skapast kann við útfærslu íslenzku fiskveiðilögsögunnar. slíkri samtengingu viðskiptasamnings og fiskveiðilögsögu höfum við frá upphafi mótmælt. Vert er að gefa því gaum í þessu sambandi, að samningur sá, sem ég áðan nefndi og gerður var við Belgíu í s.l. mánuði, uppfyllir einmitt þau skilyrði, sem hér greinir, og hefur mér nýlega borizt skrifleg staðfesting á því frá utanrrh. Belgíu. Samningurinn við Efnahagsbandalagið er vafalaust ein af ástæðunum fyrir því, að Alþ. fól ríkisstj. hinn 15. febr. s.l. með 60 shlj, atkv. að halda áfram samkomulagsumleitunum við Breta og Vestur-Þjóðverja, því að auðvitað væri æskilegast, að öll þessi mál mætti leysa með samkomulagi, þó þannig auðvitað, að fyllsti réttur Íslendinga yfir eigin landhelgi verði tryggður. Að síðustu get ég þess hér, að ég hef látið kanna nokkuð, á hvern hátt utanríkisþjónustan gæti frekar orðið að liði við markaðskönnun og markaðsleit fyrir íslenzka framleiðslu erlendis en verið hefur. Vonast ég til að geta lagt fram till. um þetta, áður en langt um líður. Um framtíðina vil ég að lokum aðeins segja, að ljóst er, að áfram verður unnið að þeim málum, er hér hefur verið drepið á, auk þess sem ný úrlausnarefni ber að höndum nær daglega á sviði utanríkissamskipta. Verður hér eftir sem hingað til leitazt við að starfa í þeim anda, er málefnasamningur okkar gerir ráð fyrir: Að mynda sér sjálfstæða skoðun á því, sem að höndum ber, og ráða fram úr því á þann hátt, er samrýmist sjálfstæðu, en vopnlausu smáríki, eins og hæstv. forsrh. komst að orði í ræðu sinni hér fyrr í kvöld, þótt slík skoðanamyndun sé formanni Alþfl. greinilega lítt að skapi, ef marka má ummæli hans hér áðan. Ég þakka þeim sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Greinilegt er, að núv. stjórnarflokkar hafa gefizt upp við að telja fólki trú um, að viðskilnaður fyrrv. ríkisstj. í efnahagsmálum hafi ekki verið góður. Það var aðeins hæstv. sjútvrh., sem reyndi hér áðan að krafsa lítið eitt í bakkann, en ekkert vitnar betur um, hvað aðkoman var góð að þeirra dómi, en sjálfur stjórnarsáttmálinn, þar sem þeir töldu þegar í upphafi, að óhætt væri að lofa launþegum 20% kaupmáttaraukningu á næstu tveim árum. Það talar einnig sínu máli, að hin nýja ríkisstj. sá sér fært að ráðstafa úr ríkissjóði hundruðum millj. kr. þegar á sínum fyrstu dögum. Það var einnig ánægjuleg staðreynd, að vegna góðrar afkomu ríkissjóðs var mögulegt að láta lög um almannatryggingar, sem samþ. voru á Alþ, þann 6. apríl 1971 og fólu í sér auknar bætur á ellilífeyri og örorku koma til framkvæmda nokkrum mánuðum fyrr en annars hefði orðið. Allt þetta talar sínu máli um góðan viðskilnað fyrrv. ríkisstj. Mönnum er enn í fersku minni sá áróður, sem fyrrv. stjórnarandstöðuflokkar héldu uppi á viðreisnarstjórnina fyrir stefnu hennar í efnahagsmálum og að þeirra dómi óhóflega útþenslu í ríkiskerfinu með síhækkandi fjárl. Hverjar eru svo efndir vinstristjórnarmannanna um að draga úr útþenslu í ríkisbálkninu og lækka álögur á þjóðina? Aldrei fyrr í íslenzkum stjórnmálum hefur slík kollsteypa átt sér stað hvað viðkemur útþenslu í ríkiskerfinu og auknum álögum á allan almenning. Aðeins 16 mánuðum eftir valdatökuna skilar ríkisstj. fjárlagafrv., sem er að upphæð yfir 20 þús. millj kr., og hefur þannig hækkað ríkisútgjöldin um sem næst 100% á þessum tíma. Nú kemur hæstv. forsrh. fram fyrir þjóðina og er næsta hreykinn yfir þessu heimsmeti, sem stjórn hans hefur sett. Stefnan er óbreytt, segir ráðh. Áfram skal halda í sömu átt. Það þýðir að sjálfsögðu meiri verðbólgu og meiri álögur á þjóðina. Við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1972 vöruðu stjórnarandstæðingar alvarlega við þeirri geigvænlegu hækkun, sem þá var stefnt að og vitað var, að gat ekki leitt til annars en ofþenslu og stóraukinnar verðbólgu í landinu. Það hlaut því að leiða til þess, að atvinnuvegirnir og þá sérstaklega sjávarútvegurinn og allt atvinnulíf í landinu yrði í mikilli hættu. Á þetta var ekki hlustað, stefnunni var ekki breytt og allt keyrt í gegn án þess að líta til hægri eða vinstri. Ekki leið á löngu, að áhrif þessarar óhappastefnu færu að segja til sín. Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni hér áðan, að aflaminnkunin ásamt verulegum hækkunum á tilkostnað í landinu hefði þrengt svo mjög að afkomu sjávarútvegsins á síðustu mánuðum, að ekki hefði verið hægt að komast hjá því að gefa út brbl. um tímabundnar efnahagsráðstafanir, sem í fólst verðstöðvun til áramóta og binding á kaupgjaldsvísit. Þannig er þá ástandið um þær mundir, sem ríkisstj. gat haldið upp á sitt fyrsta ársafmæli. allt fyrir það, sem ég hef nú sagt um stóraukin útgjöld ríkisins og hækkandi fjárlög, er mér fyllilega ljóst, að ætli ríkisstj. að halda óbreyttri stefnu í efnahagsmálum, þá vantar enn allverulega á, að fjárlagafrv. sýni rétta mynd af því, sem koma skal, áður en fjárlög verða afgreidd. Það er vitað, að án áframhaldandi verðstöðvunar eða hliðstæðrar ráðstöfunar fyrir sjávarútveginn hefur hann engan rekstrargrundvöll og hlýtur að stöðvast. Þar til viðbótar kemur sá kostnaður, sem leiðir af hækkuðu fiskverði og söluverð afurðanna getur ekki staðið undir, en verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins stendur nú undir til bráðabirgða. Þá kemur til 6% kauphækkunin 1. marz n.k. samkv. gerðum kjarasamningum. Augljóst mál gr. að miðað við óbreyttar aðstæður er sjávarútvegurinn engan veginn fær um að hæta þeim kostnaði á sig. Aðeins þessir þrír þættir, sem ég hef nú nefnt, munu vera metnir að upphæð, sem nemur ekki undir 2500 millj. kr., og til að mæta þeirri upphæð eru engar till. í fjárlagafrv. Það er ekki að ástæðulausu, að hæstv. forsrh. taldi ekki ástæðu til þess hér áðan í sinni ræðu að ræða um fjármálin í sínum boðskap. Ríkisstj. bíður nú eftir leiðsögn þeirra sérfræðinga, sem hún hefur fengið sér til aðstoðar til þess að komast út úr þeim ógöngum, sem hún hefur leitt þjóðina í. Vonandi finna þeir ráð, sem dugar, en þá er eftir að vita, hvort ríkisstj. her gæfu til að hlíta leiðsögn þeirra. Hinar miklu sveiflur í sjávarútvegi, bæði á sviði verðlagsmálanna og einnig í aflamagninu, hafa kennt Íslendingum, að það eru hyggindi, sem í hag koma, að leggja nokkuð til hliðar, þegar vel árar, og eiga til uppbóta, þegar í móti blæs. Með skynsamlegum ráðum og ráðstöfunum hafði fyrrv. ríkisstj. byggt upp varasjóði sjávarútvegsins í góðæri, á meðan afurðaverð stóð vel. Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins var stofnsettur með l. nr. 72 28. maí 1969. Það fer ekki milli mála, að afkoma sjávarútvegsins stendur mjög höllum fæti í dag. Oftar en einu sinni hefur til þess komið, að einstökum greinum hans lægi við að stöðvast, og nú um s.l. mánaðamót var viðurkennt, að óhjákvæmilegt væri að hækka fiskverð verulega til þess að jafna launakjör sjómanna við launakjör annarra stétta í landinu og til þess að bæta kjör útgerðarinnar. Þá var einnig upplýst af n., sem sjútvrh. hafði skipað, að staða frystihúsanna hafði versnað á ársgrundvelli um 200–250 millj. kr. Úrræði hæstv. ríkisstj. til lausnar þessum vanda, sem m.a. er til kominn vegna hinnar hömlulausu verðbólgu, sem á sér stað og enginn sér fyrir endann á, eru þau að láta verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins greiða brúsann. Með þessu er verðjöfnunarsjóðnum beint inn á aðrar brautir en ætlað var, og ef áfram verður haldið á þeirri braut, munu verðbólgan og ríkisstj. verða fljót að tæma þennan sjóð eins og aðra þá sjóði, sem handbærir voru frá stjórnartímabili viðreisnarstjórnarinnar. Nú munu vera í verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins um 1100 millj. kr. Gert er ráð fyrir, að bráðabirgðaráðstafanirnar til áramóta muni kosta um 88 millj. Þegar verðlagsráð ákvað nú 15% hækkun fiskverðs, lagði það til grundvallar viðmiðunarverð, sem er verulega hærra en það bezta, sem til þekkist í heiminum. Af þessu dæmi verður bezt séð, út á hve hálan ís íslenzkt efnahagslíf er komið. Segja má, að það sé verðjöfnunarsjóðurinn, sem í dag er það haldreipi, sem fleytir þjóðarskútunni áfram og forðar í augnablikinu sjávarútveginum frá þeirri stöðvun, sem við blasti. því verður ekki trúað, þegar til þess kemur um næstu áramót að leysa þennan vanda að nýju, að ríkisstj. leiti ekki annarra ráða til úrlausnar en að halda áfram að brenna þennan sjóð á báli verðbólgunnar. Á s.l. sumri, þegar veiðar togaranna voru að stöðvast vegna taprekstrar á karfavinnslunni, kom hæstv. sjútvrh. með þá lausn að fella niður útflutningsgjöld af frystum karfaflökum, sem annars áttu að ganga til vátryggingasjóðs fiskiskipa. Þessi ráðstöfun var algerlega óraunhæf, þar sem vitað var, að vátryggingasjóðinn stórvantar fjármagn, til þess að hann geti staðið við sínar skuldbindingar. Á árinu 1971 var halli vátryggingasjóðsins 54 millj. kr. Á yfirstandandi ári er áætlað, að hallinn verði 96 millj. kr. Er nú svo komið, að sjóðurinn er orðinn á eftir með greiðslur sínar sem nemur um 9–10 mánuðum og auk þess er skuld hans við Seðlabankann um 40 millj. kr. Þegar þetta er athugað, er augljóst mál, hvað hér hefur verið um óraunhæfar ráðstafanir að ræða, og vil ég leyfa mér að spyrja ræðumann Alþb., hæstv. iðnrh., sem talar hér á eftir, hvort honum sé kunnugt um, að nokkrar ráðstafanir séu fyrirhugaðar af hendi hæstv. sjútvrh. til þess að bæta stöðu vátryggingasjóðs fiskiskipa, því að á því er vissulega full þörf. Hæstv. forsrh. gerði nokkra grein fyrir frv., sem snerta landbúnaðinn og ríkisstj. hyggst leggja fram á þessu þingi. Er þar efst á blaði frv. til framleiðsluráðslaga, sem fram kom á siðasta þingi, en á nú að endurflytja. Hér er um heilmikinn lagabálk að ræða, sem engin samstaða náðist um á siðasta þingi, og vonandi dagar frv. uppi enn, verði það flutt í sömu mynd og áður og fáist ekki breytt. Það er vitað, að um frv. eru mjög skiptar skoðanir, enda orka sum ákvæði þess tvímælis og stríða á móti hagsmunum bænda. Þá er væntanlegt frv. til l. um orlof bænda, en það mun vera í frammaldi af þáltill., sem nokkrir sjálfstæðismenn fluttu á siðasta þingi og var samþ. þá. Hér er vissulega um mikilsvert mál að ræða, en Norðmenn munu vera ein Norðurlandaþjóða, sem komið hefur á slíkri löggjöf hjá sér. Varðandi framlög til byggingar íbúðarhúsa í sveitum, að þau hafi hækkað úr 60 þús. kr. í 120 þús. kr. nú, þá er þar aðeins um framkvæmdaratriði að ræða á löggjöf, sem sett var í tíð fyrrv. ríkisstj. Hinu láðist ráðh. að skýra frá, að ekki hefur tekizt að afla veðdeild Búnaðarbankans þess fjármagns, sem talið var að þyrfti, og var áætlun veðdeildarinnar skorin niður um 70 millj. kr. Það leiddi svo aftur til þess, að stöðva varð lánveitingar til vinnslustöðva landbúnaðarins og takmarka lán til dráttarvélakaupa, en slíkt hefur ekki átt sér stað á undanförnum árum. Um landhelgismálið vil ég segja það, að Íslendingar standa þar saman sem einn maður, sem ein órofa heild, og eru ákveðnir í að hopa hvergi, þótt við ofurefli verði að etja. Þjóðinni er ljóst, að um lífsafkomu og framtíð hennar er að ræða. Greinilegt er, að um ofveiði á þorskstofninum er að ræða og veltur nú allt á okkur Íslendingum sjálfum, að við rányrkjum ekki fiskimiðin, eftir að landhelgin hefur verið færð út. Það er álit margra sjómanna og útgerðarmanna, að þær tili., sem settar voru og boðaðar hafa verið af sjútrn. um friðun fiskimiða á hrygningarsvæðum og uppeldisstöðvum ungfisks, séu alls ófullnægjandi og algert kák, ef ekki verður meira að gert í þeim efnum. Það var hins vegar alltaf vitað, að þær þjóðir, sem hér telja sig eiga mikilla hagsmuna að gæta vegna langvarandi fiskveiða þeirra hér við land, mundu halda uppi andófi og jafnvel yfirgangi, svo sem dæmi eru um, þegar til þess kæmi, að landhelgin yrði færð út. En að láta sér koma til hugar, að ef samningurinn við Breta, sem gerður var 1961, þegar landhelgisdeilan var þá til lykta leidd, hefði ekki verið gerður, þá hefði útfærsla landhelginnar í 54 sjómílur nú átt sér stað átakalaust, eru draumórar, sem engum heilvitamanni kemur í alvöru til hugar. Þeir einir halda þessu fram, sem gáfust upp við að koma því máli heilu í höfn, en kusu heldur að hlaupast á brott úr ríkisstj. og gefast upp við þann vanda sem og önnur erfið viðfangsefni, sem þá blöstu við íslenzku þjóðinni. Það væri þessum mönnum sæmara að gera þjóðinni grein fyrir því, hvers vegna þeim tókst ekki á árinu 1958 að færa landhelgina út í 12 sjómílur mótþróalaust. Þá var ekki samningnum frá 1961 um að kenna. Ég vil að lokum segja það, að það var Alþingi til sóma, þegar alþm. allir sem einn maður stóðu saman, þegar landhelgismálið var afgreitt á Alþ. 15. febr. s.l. Það ætti einnig að vera sómi íslenzku ríkisstj. og einstakra ráðh. innan hennar að vera ekki með sífelldan meting sín í milli um vinnubrögð eða hverjum beri að þakka þann árangur, sem náðst hefur í samningum eða endanlega lausn þess, sem því miður virðist enn vera alllangt undan landi. - Góða nótt.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Góðir hlustendur. Í þessum umr. hafa margir vitnað til landhelgismálsins, og er það mjög að vonum. Það var einn af stóratburðum íslenzkrar stjórnmálasögu, þegar Alþb., Framsfl. og SF sammæltust um það að gera stækkun landhelginnar í 50 mílur að aðalmáli í síðustu kosningum, unnu eftirminnilegan sigur og fengu umboð þjóðarinnar til þess að mynda nýja ríkisstj. og framkvæma þá landhelgisstækkun, sem nú er staðreynd. Menn segja, að það sé þjóðareining um þessa framkvæmd, einnig hér á Alþ. Það er ekki síður söguleg breyting. Það er ástæðulaust, að menn gleymi því, að enn eru ekki tvö ár liðin síðan einn valdamesti ráðh. viðreisnarstjórnarinnar sagði hér í þessum ræðustóll í útvarpsumr. frá Alþ., að það væri siðleysi í utanríkismálum að stækka landhelgina í 50 mílur, það væri siðleysi í utanríkismálum að ganga í berhögg við uppgjafarákvæði samninganna frá 1961. Í sögunni verða ríkisstj. ekki aðeins dæmdar fyrir það, sem þær gera, heldur ekki síður fyrir hitt, sem þær láta ógert. Mér kæmi það ekki á óvart, þótt í Íslandssögunni yrði viðreisnarstjórnarinnar ekki sízt minnzt fyrir það, að í heilan áratug hreyfði hún hvorki legg né lið til þess að stækka landhelgina, hún taldi það siðleysi í utanríkismálum. Á sama tíma jókst rányrkjan og ofveiðin umhverfis landið, þar til nú er svo komið, að þorskafli okkar hefur minnkað um nær þriðjung á tveimur árum og minnkaði um tæpan helming 4 sumarmánuðina í ár í samanburði við sömu mánuði í fyrra. Ég óttast, að íslenzka þjóðin kunni að eiga í miklum erfiðleikum um langt árabil vegna þess, að landhelgin var ekki stækkuð fyrr af tillitssemi við erlenda hagsmuni og erlent vald. Og þaðan stafa mestu efnahagsvandamál okkar. Í þessum umr. hefur einnig verið mikið talað um efnahagsmál, og því hefur verið haldið fram, að ríkisstj. hafi aukið svo tilkostnað atvinnuveganna, að þeir séu að sligast, auk þess sem ríkisstj. hafi sóað sjóðum og sólundað almannafé. Hvað merkja þessi ummæli á skiljanlegu máli? Ekki verður því haldið fram, að ríkisstj. hafi íþyngt atvinnuvegunum með verðbólgu. Tvö síðustu ár hefur verðlag hækkað minna hérlendis en í flestum nálægum löndum. Við, sem í tíð viðreisnarinnar höfðum árvisst heimsmet í dýrtíð erum nú mun neðar á þeim lista. Um það kalla ég til vitnis þúsundir íslendinga, sem sjálfir hafa rekið sig á þá staðreynd, að æ fleiri vörur eru nú ódýrari á Íslandi en í nágrannalöndum okkar. Það er ekki lengur hægt að skipuleggja kaupstaðarferðir til Glasgow, eins og gert var í tíð viðreisnarstjórnarinnar. En hvað eiga þeir Jóhann og Gylfi þá við með því, að framleiðsluatvinnuvegunum hafi verið íþyngt með of miklum tilkostnaði? Þeir telja, að ríkisstj. hafi gengið of langt í því að bæta kjör láglaunafólks með afstöðu sinni til kjarasamninganna í fyrra, með því að koma á 40 stunda vinnuviku og fjögurra vikna orlofi. Þeir telja, að láglaunafólkið í frystihúsunum hafi of mikið kaup. Þeir telja, að láglaunafólkið í iðnfyrirtækjum hafi of góða afkomu. Bjargráð þeirra er að skerða kjör láglaunafólksins á nýjan leik, eins og gert var hvert einasta ár í tíð viðreisnarstjórnarinnar. Og hvað eiga valdamenn Sjálfstfl. og Alþfl. við með sóun? Það ámæli var borið á ríkisstj., þegar það var fyrsta verk hennar að mæla fyrir um hækkun á lífeyrisbótum almannatrygginga. Í tíð núv. ríkisstj. hafa bætur almannatrygginga til þeirra einstaklinga, sem ekki hafa aðrar tekjur, hækkað úr 4900 kr. á mánuði í 11200 kr. eða um 128%. Það er fyrst og fremst þetta, sem stjórnarandstæðingarnir eiga við, þegar þeir tala um sóun úr opinberum sjóðum, enda hefur Morgunblaðið komizt svo að orði, að þessar greiðslur ýti undir leti og ómönnsku hjá öldruðu fólki og öryrkjum. Umtalið um of þunga byrði á atvinnuvegunum og eyðslustefnu þýðir á mæltu máli, að ráða eigi fram úr efnahagsvandamálunum með því að skerða kjör láglaunafólks, aldraðs fólks og öryrkja. Það var stefna viðreisnarstjórnarinnar, en það er ekki stefna núv. ríkisstj. Ég sagðist áðan hafa áhyggjur af minnkandi afla og versnandi afla, og ég hygg, að allur þorri landsmanna taki þátt í þeim áhyggjum. Reynist þetta ástand varanlegt, getur enginn mannlegur máttur komið í veg fyrir, að það bitni á afkomu þjóðanheildarinnar. En um leið ber okkur að hefja gagnsókn á öðrum vettvangi með því að renna sem fyrst fleiri stoðum undir íslenzkt atvinnulíf. Á vegum iðnrn. er nú verið að fullgera iðnþróunaráætlun fram til ársins 1980, og var það verk hafið í tíð núv. ríkisstj. Meginmarkmið hennar eru þau, að framleiðni í iðnaði tvöfaldist á þessu tímabili og framleiðsluverðmætið meira en þrefaldist, en þá yrði meiri hlutinn af útflutningi Íslendinga orðinn iðnaðarvarningur. Slík þróun mundi gerbreyta atvinnuháttum á Íslandi og stórauka öryggið, þótt að sjálfsögðu yrði áfram lögð áherzla á að fá sem mestan arð af sjávarútvegi og landbúnaði. Þessi iðnþróunaráætlun á ekkert skylt við hugmyndir Jóhanns Hafsteins og viðreisnarfélaga hans, en þeir töldu hlutskipti Íslendinga eiga að vera það að leggja erlendum stóriðjufyrirtækjum til ódýra orku og erlendum fyrirtækjum í léttum iðnaði ódýrt vinnuafl. Við íslendingar eigum ekki að lúta að svo lágu. Við eigum að treysta sjálfum okkur til að framkvæma iðnþróun, sem verði undir Yfirráðum landsmanna sjálfra, jafnt stór sem smá fyrirtæki. Ég hef heyrt menn bera fram spurningar um það, hvort markmið þessarar iðnþróunar séu raunsæ, hvort unnt verði að koma þessum skýjaborgum niður á jörðina. Og um það langar mig að fara nokkrum orðum. Samkv. áætluninni á heildarframleiðsla iðnaðarins að vera komin upp í 40 milljarða árið 1980. Árið 1970 var heildarframleiðslan rúmir 12 milljarðar. Þá var framleiðni í iðnaði hins vegar 30–50% lægri en í Noregi. Aðeins með því að auka framleiðni, með bættri stjórn og skipulagi væri hægt að koma framleiðslunni upp í 20 milljarða án nýrrar fjárfestingar og án nýs mannafla. Og hvar ættu að vera rökin fyrir því, að við gætum ekki náð jafngóðum tökum á iðnaðarframleiðslu og frændur okkar, Norðmenn. Á áratímabilinu 1970–1980 fjölgar mönnum á vinnumarkaði um 17–18 þús. Áætlunin gerir ráð fyrir því, að 8 þús. fái vinnu í iðnaði. Með sömu framleiðni mundi þessi mannaflaaukning koma framleiðslunni yfir 30 milljarða. Þar við bætast svo áform okkar um stórátök í nýjum iðngreinum tengdum orkulindum okkar. Þegar á næstu mánuðum munum við verða að taka ákvarðanir um stórframkvæmdir á vegum landsmanna sjálfra, sjóefnaverksmiðju á Suðurnesjum og um járnblendiverksmiðju í tengslum við Sigölduvirkjun. Það er engin ofætlun, að iðnþróunaráform af þessu tagi geti fært okkur útflutningsverðmæti, sem nema 7–8 milljörðum kr. á árinu 1980, og þá er markinu náð. Að sjálfsögðu þarf mikla einbeitingu til þess að framkvæma slíka stefnu, skipulagshyggju og áætlunarvinnubrögð í stað happa og glappa. En við ekki aðeins getum framkvæmt slíka stefnu, okkur er nauðugur einn kostur að gera það, ef við ætlum að halda veldi sem sjálfstæð þjóð. Og þetta er stærsta efnahagsvandamálið, sem nú blasir við okkur. Það er stundum sagt, að þessi ríkisstj. hafi færzt of mikið í fang, og kvartað undan því, að við ráðh. séum allt of mikið í sviðsljósinu. Það má vel vera, að þetta sé rétt. En á móti vil ég minna á verkefni, sem við ráðh. erum ekki farnir að sinna af neinni alvöru. Það er fyrirheitið um endurskoðun eða uppsögn varnarsamningsins svokallaða í því skyni, að bandaríski herinn hverfi af landi brott á þessu kjörtímabili. Það er rétt, sem Einar Ágústsson utanrrh. tók fram áðan, að við höfum látið þetta verkefni biða vegna landhelgismálsins og vegna þess, að kosningar eru fram undan í Bandaríkjunum. En nú verður hafizt handa um framkvæmd þessa skýra fyrirheits, vegna þess að það er einn af hornsteinum stjórnarsamstarfsins. Um það er enginn ágreiningur innan ríkisstj., að við þetta fyrirheit verður staðið eins og önnur, sem samið var um. Ríkisstj. mun standa eða falla með stefnu sinni í þessu máli. Sú ríkisstj., sem nú er við völd á Íslandi, hefur á flestum sviðum gerbreytt um stefnu frá tíð viðreisnarinnar, eins og rakið hefur verið að nokkru í þessum umr: Hún hefur hafið til öndvegis stefnu þjóðlegs fullveldis á sviði stjórnmála og efnahagsmála, stefnu vaxandi jafnaðar á sviði félagsmála. Það verður æ ljósara, að íhaldsöflin í landinu una hlutskipti sínu illa. Þau vilja ríkisstj. feiga og þau gera sér vonir um, að e.t.v. eigi hún ekki langt eftir ólifað. Ríkisstjórnir koma og ríkisstjórnir fara segja menn, og það er vissulega alveg rétt. En sú stefna sjálfstæðis og félagshyggju, sem er rauði þráðurinn í störfum ríkisstj., er ekkert einangrað fyrirbæri í heiminum, heldur hluti af stærri heild. Það voru sömu viðhorfin, sem ollu því, að meiri hluti norsku þjóðarinnar hafnaði nýlega aðild að Efnahagsbandalaginu þvert gegn vilja allra valdastofnana í þjóðfélaginu, en kaus í staðinn þann vanda og þá vegsemd að vera sjálfstæður. Það eru sömu viðhorf, sem ollu því, að mikill meiri hluti unga fólksins í Danmörku snerist gegn Efnahagsbandalaginu, þótt þar yrðu valdastofnanirnar ofan á. Það eru sömu viðhorf, sem valda því, að ekki aðeins fer andstaðan gegn Efnahagsbandalaginu nú vaxandi í Verkamannaflokknum í Bretlandi, heldur og kröfurnar um afnám allra bandarískra herstöðva, um úrsögn Breta úr Atlantshafsbandalaginu og um hlutleysi. Það er þetta sama viðhorf, sem einkennt hefur stjórnmálaþróunina í Bandaríkjunum undanfarin ár, andstaða gegn valdstefnu í alþjóðamálum og valdhroka í innanlandsmálum, krafan um jafnrétti þegnanna án tillits til kynferðis eða hörundslitar. Þessi stefna er ekkert stundarfyrirbæri, heldur mun hún halda áfram að eflast einnig hér á landi. Það rætist að sjálfsögðu á okkur sjömenningunum, að ríkisstj, koma og fara. En ég er sannfærður um það, að ef íhaldsöflunum tækist að steypa núv. ríkisstj., þá tryggði þjóðin, að við tæki önnur ríkisstj. með sömu meginstefnu, enn öflugri, þróttmeiri og samstæðari en þessi. Þeir, sem stunda valdatafl, kunna að ímynda sér, að þeir geti hnikað stjórnmálaþróuninni að eigin geðþótta. En ef þeir ganga í berhögg við grundvallarviðhorf okkar tíma, við stefnu þjóðlegs fullveldis og vaxandi jafnaðar, munu þeir enda sem fiskar á þurru landi ekki síður en meiri hluti norska stórþingsins um þessar mundir. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Gamalt máltæki segir, að enginn fitni af fögrum orðum. Þessi sannindi rifjast upp, þegar hlýtt er á stefnuræðu hæstv. forsrh., Ólafs Jóhannessonar, sem hann flutti í kvöld. Fögru orðin voru stefnuskrá ríkisstj., þegar hún tók við völdum fyrir rúmum 15 mánuðum. Sá frómi óskalisti var prentaður í litlu kveri, og svo kokhraustur var forsrh. þá, að hann skoraði á landsmenn að lesa kverið kvölds og morgna, þá kæmi skilningurinn smám saman. Fyrstu orð ráðh. í kvöld voru á þá lund, að stefna stjórnarinnar væri óbreytt. Nú var ekki minnzt á að lesa kverið góða kvölds og morgna, heldur þurfti að gefa sérstaka yfirlýsingu um, að stefnuskráin væri enn í gildi. Sennilega hefur hæstv. forsrh. fundist þörf á að fullvissa almenning að þessu leyti, því að ekki verður sagt að verkin tali. Veigamesta atriðið í stefnuskrá ríkisstj. var fyrirheit um 20% hækkun á kaupmætti launa á næstu tveimur árum. Þarna var markið sett hátt, og væri sannarlega ánægjulegt, ef þessi stefna yrði að veruleika. En eitt er að ráðgera, annað að framkvæma. Nú, aðeins 15 mánuðum síðar, nefnir forsrh. þetta loforð ekki einu orði í stefnuræðu, heldur er meginboðskapur hans sá, að þjóðin verði að lækka seglin. Hann segir í ræðu sinni, að þegar litið sé til neyzlustigsins og afkomu fólksins, sé enginn voði á ferð, þótt við verðum að lækka ofurlitið seglin. Ráðh. segir með þessum orðum við launþega, þ. á m. þá, sem greiða nú öll eða svo til öll laun sín í skatta, að lífskjör þeirra séu fullgóð, þeir megi draga saman seglin. Það á sannarlega við máltækið gamla: Enginn fitnar af fögru orðum þessarar ríkisstj. Við eigum aðeins eftir að sjá, hvernig hún fer að því að láta alþýðu landsins draga saman seglin. Það hefur verið alþjóð ljóst frá upphafi, að samkomulag ráðh. innan ríkisstj. væri ekki sem bezt. Síðustu vikurnar hefur framkoma Lúðvíks Jósepssonar við samrh. sína verið með slíkum endemum, að þess eru engin dæmi. Forsrh. hefur sýnt Lúðvík ótrúlega langlundargeð og ekki gert minnstu tilraun til að bera hönd fyrir höfuð sér. Forsrh. ætti þó a.m.k. að ávita Lúðvík fyrir þá furðulegu vanrækslu að hafa ekki undirbúið löggjöf og reglugerðir um það, hvernig við Íslendingar ætlum sjálfir að nýta hina nýju landhelgi, sem við stöndum nú allir saman um. Lúðvík virðist vera svo upptekinn af því að þykjast vera utanrrh., að hann sinnir ekki einu mikilvægasta hlutverki sjútvrh., sem er að hugsa fyrir því, hvernig Íslendingar eigi að skipuleggja veiðar sínar innan 50 mílnanna. Nú fyrst, eftir að landhelgin hefur verið færð út, tekur til starfa n. alþm., sem er sagt að vinna verkið. Það ríkir því miður algert ráðleysi í þessum efnum á stjórnarheimilinu, og málinu verður vafalaust ekki sómasamlega bjargað, nema sjómenn og útgerðarmenn um land allt láti til sín heyra og bendi á leiðir til lausnar. Þetta er vandasamt mál, af því að við verðum að tryggja okkur sjálfum eins góðan hlut af aflanum innan landhelginnar og framast er unnt, en um leið verðum við að koma að eins mikilli verndun fiskistofnanna og hægt er. Þetta mál hefur einnig geisimikla þýðingu út á við, af því að Bretar rægja okkur ekki sízt fyrir það, að við stundum rányrkju og okkur sé ekki treystandi fyrir vernd fiskistofna. Okkur er áríðandi að sanna, að þetta er lygi, sem þeir láta auglýsingarfyrirtæki sín í Sviss breiða út um allan heim okkur til minnkunar. Lúðvík Jósepsson hefur ekki mátt vera að því að sinna þessu máli. Og það er ýmislegt fleira, sem hann hefur vanrækt. Hann er einnig viðskrh. og er að vísu búinn að gera samning við hið mikla Efnahagsbandalag, svo mjög sem hann hafði áður fordæmt það. En hann er einnig ráðh. verðlagsmála og þar með verðlagseftirlitsins, sem snertir hvert heimill nálega hvern dag. En á þeim sviðum eru afrek hans ekki ýkjamikil eða fögur. Hinn hógværi forsrh. veitti Lúðvík að vísu í ræðu sinni í kvöld áminningu, er hann sagði: „Það er óhjákvæmilegt, að verðlagseftirlitið verði miklu raunhæfara en verið hefur.“ Þetta eru athyglisverð orð. Forsrh. ríkisstj. hinnar vinnandi manna, eins og hún kallar sig, segir eftir 15 mánaða stjórn, að það sé óhjákvæmilegt, að verðlagseftirlit verði raunhæfara. Skyldi aldrei hafa hvarflað að hæstv. ráðh., t.d. ekki að sjálfum verðlagsráðh. Lúðvík Jósepssyni, að vinnandi menn eru líka neytendur, raunar stærsti hópur neytenda í þessu landi og sá, sem mest þarf á neytendavernd að halda? Lúðvík Jósepsson og ríkisstj. lét ekki standa á því að heimila fjölmargar og miklar verðhækkanir, þegar verzlun, iðnaður, hinir og þessir kapítalistar eða opinberar stofnanir lögðu fram kröfur sínar. En þeir hafa ekkert gert til þess að auka verðlagseftirlit og vernda þannig hagsmuni neytenda. Af hverju eru ekki birtar upplýsingar um lægsta og hæsta verð á nauðsynjum neytendum til leiðbeiningar, eins og einu sinni var gert? Hvernig stendur á því, að Lúðvík Jósepsson hefur ekki flutt frv. um neytendavernd, sem hefur legið tilbúið í skúffu í rn. hans síðan hann kom þangað? Hvernig stendur á því, að Lúðvík Jósepsson og þeir félagar hans í ríkisstj. hafa yfirleitt ekki sinnt málefnum neytenda á nokkurn hátt eða sýnt þeim nokkurn áhuga? Nú er vanræksla Lúðvíks Jósepssonar á þessu sviði gengin svo langt, að jafnvel forsrh. hefur misst þolinmæðina og veitir honum áminningu í sjálfri stefnuræðu ríkisstj. með því að segja það óhjákvæmilegt, að verðlagseftirlit verði gert raunhæfara. Það má e.t.v. skjóta inn þeirri ráðleggingu til handa Lúðvík Jósepssyni, hæstv. verðlagsmálaráðh., að hafa hann ekki tíma til að sinna málefnum neytenda, þá sjaldan hann er hér heima, þá gæti hann kynnt sér skipan neytendamála í Washington, Moskvu, London, Genf, Austur-Berlín eða hvað þær heita, allar borgirnar, þar sem hann tíðast er. Neytendalöggjöf er örugglega mjög fullkomin á öllum þessum stöðum. Íslendingar bera nú ugg í brjósti út af framþróun efnahagsmála. Það má að vísu segja um afkomu okkar, að saman liggja veður og óveður. Það er oft skammt á milli feitu áranna og hinna mögru. Þó hefur núv. ríkisstj. slegið öll met með því að breyta blómlegu góðæri á einu ári í slíkan ólgusjó erfiðleika, að enginn sér fram úr þeim í dag. Efnahagsmálin hljóta alltaf að vera mál málanna, eins og hæstv. forsrh. sagði réttilega, og verður framar öllu að leggja áherzlu á að halda atvinnutækjum gangandi og tryggja þannig bæði atvinnu og afurðir til að selja. Á þessu byggjast lífskjör allrar þjóðarinnar beint eða óbeint. Vandinn er öllum ljós í stórum dráttum. En í stefnuræðu ríkisstj. getur forsrh. ekkert sagt þjóðinni um lausn vandans annað en það tvennt, að skipuð hafi verið nefnd og þjóðin þurfi nú að lækka seglin. Erfiðleikarnir byrjuðu að segja til sín s.l. sumar, en þá gat ríkisstj. á nærri eins árs afmæli sínu ekkert gert nema bráðabirgðaráðstafanir. Aftur knúði vandinn að dyrum 1. okt. og þá var enn gripið til bráðabirgðaráðstafana og gengið í þá sjóði, sem ætlaðir eru til að mæta erfiðleikum verðlækkunar erlendis, sem við þekkjum af illri reynslu. Það er lítil stjórnvizka að fleyta sér á því að éta upp slíkt sparifé. Fjárlög hafa verið lögð fram, og þau benda til þess, að á hálfu öðru ári muni ríkisstj. takast að tvöfalda upphæð fjárl. Fjármálastjórn Íandsins hefur verið eins og að skvetta olíu í eld verðbólgunnar með þeim afleiðingum, sem öllum eru kunnar. Til þess að hækka fjárlög enn um marga milljarða kr. verður auðvitað að leggja þessa upphæð á landsfólkið í einu eða öðru formi. Um annað er ekki að ræða. Það er t.d. þegar ljóst, að tekjuskattur einstaklinga á að hækka á annað þús. millj. kr. Það væri gaman að spyrja hæstv. ráðh. Magnús Kjartansson, sem talaði hér áðan, hverjir hann haldi, að eigi að greiða þetta fé, og hvaðan það eigi allt að koma, ef hann heldur, að ekki verði komið við kjör neytendanna, við kjör launþeganna, bæði þeirra, sem hafa lítil laun, miðlungslaun, og svo hinna breiðu baka. Þrátt fyrir allt þetta er fjárlagafrv. eins og hálfsögð saga. Í það vantar stórupphæðir, sem augljóst er, að verður að setja í fjárlög. Þar á meðal má nefna uppbætur og annað, sem snertir verðlag og vísitölu, og bendir ýmislegt til þess, að nú sé skollaleikur á ferð, vísitölubreytingar eða annað, sem velti yfir á launþega stórupphæðum, án þess að þeir fái þær bættar. Þetta á allt eftir að koma í ljós, og er ráð að fylgjast vel með afgreiðslu fjárl. og breytingum skattal., ef þær sjá þá dagsins ljós á þessu þingi. Núv. ríkisstj. hefur að langmestu leyti búið til þá erfiðleika, sem nú steðja að framleiðslunni og ríkissjóði og stofna afkomu almennings í hættu. Ríkisstj. virðist að vísu ekki traust á fótunum, ósátt innbyrðis og ýmsir líklegir til að hlaupa úr henni. En hún verður að horfast í augu við það ástand, sem hún hefur sjálf magnað, og sýna þjóðinni, hvernig hún leysir vandamálin. Ráðh. segja hver af öðrum, að stjórnarandstæðingar vilji ríkisstj. feiga og það sem fyrst. Ég er ekki í þessum hóp. Ég vil hana ekki feiga, fyrr en hún hefur staðið andspænis þeim vandamálum, sem hún hefur sjálf skapað og sýnt þjóðinni, hvernig hún ræður bót á þeim. Ég vil, að íslenzka þjóðin fái að sjá svart á hvítu, hvernig Frjálslyndir, Alþb. og Framsókn bregðast við vanda sem þessum, og þau viðbrögð verði borin saman við orðræður og yfirlýsingar þessara flokka og manna, meðan þeir voru í stjórnarandstöðu undanfarin áratug eða svo. Sá samanburður mun verða lærdómsríkur fyrir Íslendinga. Þökk þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Kjarni stjórnarstefnunnar, sem sett er fram í málefnasamningi ríkisstj., er að bera fram til sigurs réttindi íslenzku þjóðarinnar út á við, halda fram fullum rétti hennar gagnvart öðrum þjóðum og stuðla að jafnrétti með landsmönnum sjálfum inn á við. Í rauninni haldast þessi stefnumörk í hendur, eru tveir þættir í einni og sömu líftaug íslenzkrar félagshyggju. Samstaða þjóðarinnar í stöðugri baráttu hennar til að efla sjálfstæði sitt og fullveldi er þeim mun traustari sem fólk finnur skýrar, að það nýtur jafnréttis, bæði til að afla sér þeirra gæða, sem þjóðfélagið hefur að bjóða, og til að hafa áhrif á framvindu þjóðmála. Þjóðfélagsheildin er þeim mun sterkari og fúsari til sameiginlegra átaka sem betur er séð fyrir jafnrétti einstaklinganna af samfélagsins hálfu. Að áliti þeirra, sem að núv. ríkisstj. standa, er það eitt helzta hlutverk almannavaldsins að vinna markvisst gegn þeim tilhneigingum til misréttis, sem ætið hlýtur að gæta í þjóðfélagi í örri þróun, tilhneigingum, sem fylgja ósjálfrátt þjóðfélagsbreytingum, jafnvel þótt engir einstaklingar né hópar einsettu sér að sitja yfir annarra hlut. Blind hagþróun getur ekki síður valdið háskalegu misrétti en meðvituð ásælni forréttindasinna. Meginforsendan fyrir raunverulegu jafnrétti er, að hverjum og einum séu búin skilyrði til að þroska hæfileika sína og neyta þeirra. Menn eru misjöfnum hæfileikum búnir, en inntak jafnréttishugmyndarinnar felst í því, að hver hafi til sins ágætis nokkuð. Jöfn skilyrði til þroska til að ávaxta það pund, sem hver og einn fær í vöggugjöf, velta á sem jafnastri aðstöðu til þess að afla sér menntunar, þeirra þjálfunar og þekkingar, sem samfélagið lætur uppvaxandi kynslóð í té. Í forréttindaþjóðfélagi er menntun sérréttindi fárra útvaldra. Í tæknivæddu þjóðfélagi á lýðræðisgrunni eru almenu menntun og þroskaskilyrði fyrir sérstaka hæfileika, hvar sem þá er að finna, bæði félagsleg nauðsyn og eðlilegt keppikefli hvers einstaklings. Lífsmáttur og þroski íslenzks þjóðfélags á komandi tímum veltur ekki sízt á því, að þjóðinni auðnist að koma sér upp fræðslukerfi, sem uppfyllir kröfuna um þjálfun og menntun hvers einstaklings á þann hagkvæmasta hátt, sem til boða stendur á hverjum tíma. Frv. um grunnskóla hefur undanfarið verið í endurskoðun með það fyrir augum, að ákvæði þess uppfylli sem bezt þessi tvö skilyrði, og verður það lagt fyrir Alþ. svo skjótt sem unnt er. Þar er stefnt að almennum skóla, sem tryggir eins og framast er kostur jafna aðstöðu til undirstöðumenntunar hvar á landinu sem er. Með því einu móti verður jafnræði strjálbýlis og þéttbýlis í fræðslumálum tryggt. Það væri voði fyrir heilbrigða byggðaþróun í landinu, ef skólar strjálbýlisins yrðu í hvívetna eftirbátur þéttbýlisskólanna í húsakynnum, kennslu og búnaði. Fengi slíkt að viðgangast, væri vegið að búsetu í ýmsum landshlutum. Annað mál er, að engin ástæða er til að binda skólastarfið hvarvetna við nákvæmlega sama tíma árs. Þar er sjálfsagt að taka tillit til aðstæðna og atvinnuhátta. Meginatriðið er, að skilyrði séu sköpuð til fullnægjandi fræðslu, ekki sízt námsleiðsagnar og sérkennslu, hvar sem er á landinu. Sums staðar er þetta ógerlegt án heimavistardvalar nemenda í eldri deildum grunnskóla, en fullreynt er, að heimavistum ber að halda í lágmarki og viðhafa í staðinn akstur nemenda milli heimila og skóla, þar sem honum verður við komið. Sérstök ástæða er til að huga að því, hversu sjónvarpið, sem með ærnum kostnaði hefur verið dreift um landið, getur þjónað skólastarfinu. Þar er mikið verk óunnið, en líka von um mikinn ávinning, ef vel tekst til. Óhjákvæmilegt er, að nemendur víða um land þurfi að sækja framhaldsnám og sérmenntun af ýmsu tagi út fyrir átthaga sína. Þetta hefur valdið tilfinnanlegu misrétti, þar sem nemendur úr strjálbýli, þar sem meðaltekjur eru einna lægstar, hafa orðið að bera mun þyngri námskostnað en ungt fólk, sem á þess kost að stunda sama nám heiman frá sér. Á síðasta þingi voru að frumkvæði ríkisstj. sett lög um jöfnun námsaðstöðu, sem stefna að því að jafna þennan aðstöðumun. Koma þau í fyrsta sinn til framkvæmda á yfirstandandi skólaári, og hafa í för með sér, að fjárhæðin, sem varið er til svonefndra dreifbýlisstyrkja til að bæta aðstöðu nemenda, sem fara verða í önnur byggðarlög til að afla sér menntunar, þrefaldast á tveimur árum. Námslánakerfið er eldra. En í fyrra og í ár hafa fjárframlög til þess líka vaxið hröðum skrefum. Koma þar bæði til hækkun lána, stórfelld fjölgun í námsmannahópnum, sem notið hefur námslánanna frá öndverðu, og ákvarðanir um að veita nýjum flokkum námslánarétt. Með lagasetningu á siðasta þingi bættust þannig nemendur sjómannaskóla og vélskóla við þá, sem fyrir voru. Nú hefur verið ákveðið að taka löggjöfina um námslán og námsstyrki til gagngerðrar endurskoðunar í ljósi fenginnar reynslu. Allt kapp verður á að leggja, að þessi aðstoð við námsfólk nái sem bezt tilgangi sínum og komi réttlátlega niður. Námslánaréttur nemenda sjómanna- og vélskóla er vísbending um enn eina braut, sem brjóta verður til aukins jafnréttis í fræðslukerfi okkar. Fyrst í stað var sem sé námslánarétturinn við þá námsmenn eina hundinn, sem stunduðu háskólanám að loknu stúdentsprófi. Einhliða áherzla á hefðbundna stúdentsmenntun, sem ríkt hefur til skamms tíma og enn eimir töluvert eftir af, er tvímælalaust ein helzta veilan í fræðslukerfi okkar. Verk- og tæknimenntun hefur fyrir bragðið orðið útundan með þeim afleiðingum, að háskalegs misræmis gætir milli þessara tveggja námsbrauta. Hér þarf mikið verk að vinna. Námsbrautirnar verða að vera jafnréttháar og auðgengið á milli þeirra, ef fræðslukerfið á að svara á fullnægjandi hátt þörfum síbreytilegs þjóðfélags. Hentugasta skólafyrirkomulagið, sem enn hefur verið bent á til að ná þessu marki, er fjölbrautaskólinn eða sameinaður framhaldsskóli, þar sem margvislegar námsbrautir fá sama sess innan sömu stofnunar. Frv. um Fjölbrautaskóla í Reykjavík, sem lagt var fram á síðasta þingi, er nú í endurskoðun. Hún beinist að því, að heimilað verði að þróa þessa skólagerð hvar sem aðstæður leyfa. Eitt einkenni fjölbrautaskólans er náin tengsl hans við aðrar stofnanir og almenning á svæðinu, sem hann þjónar. Ber ekki sízt að gefa gaum að fullorðinnafræðslu, sem tvímælalaust á eftir að ryðja sér til rúms í stórum stíl. Þar kemur bæði til þörf vaxandi hóps, sem vegna örrar tækniþróunar þarf að skipta um starf eða afla sér nýrrar starfshæfni á miðri starfsævi, svo og jafnræðissjónarmið, að fólk, sem einhverra hluta vegna hefur orðið af framhaldsmenntun og sérþjálfun á yngri árum, geti aflað sér slíks síðar á ævinni. N. á vegum menntmrn. hefur nú árlangt unnið að undirbúningi lagasetningar um fullorðinnafræðslu. Fyrir Alþ. liggja nú frv. um aðstoð við byggingu og rekstur dagvistunarbeimila fyrir börn innan skólaaldurs og um Fósturskóla, til að tryggja fullnægjandi menntun starfsliðs, sem slíkar uppeldisstofnanir þarfnast. Þarna er einnig um jafnréttismál að ræða, því að réttur kvenna til starfs og til náms jafnt við karla verður ekki að veruleika, nema mæður hafi aðstöðu til að vista börn sín í þroskavænlegu umhverfi þann hluta dags, sem þær sinna verkefnum utan heimilis. Margt mætti fleira rekja, ef tími gæfist til af nýmælum og endurbótum á sviði menntamála, sem væntanlega koma til kasta nýbyrjaðs þings. Aðeins skal drepið á frv. um bókasöfn, frv. um verzlunarmenntun og frv. um framtíð húsmæðraskólanna, en þeir skólar hafa átt við mikla erfiðleika að stríða upp á síðkastið. Ég hef, herra forseti, kosið að leitast við að gera grein fyrir þeim meginsjónarmiðum, sem liggja til grundvallar menntamálastefnu ríkisstj. Jafnréttisstefnan í fræðslumálum er leiðarljós, sem ekki missir gildi sitt, hverjar breytingar sem verða kunna á ytri skilyrðum fræðslustarfsins. Í menntamálum eru ekki til nein töfrabrögð, sem leysa vanda á vetfangi. Þar þýðir ekki að viðhafa auglýsingaskrum né loddarabrögð. Slíkt hefnir sín fljótt. Eina úrræðið, sem að gagni kemur, er látlaust starf að því að veita margvíslega fræðslukosti, sem megna að efla sérhvern Íslending til þess þroska, sem hugur og hæfileikar stefna að. Þökk þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.