Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Sjúkratryggingar. Frumvarpið felur í sér breytingar á fyrirkomulagi kostnaðarþátttöku Sjúkratrygginga í lyfjakostnaði. Núverandi fyrirkomulag hefur þótt fela í sér mismunun milli sjúklingahópa á grundvelli sjúkdóma auk þess sem ekkert þak er á uppsöfnuðum lyfjakostnaði einstakra sjúklinga. Meginmarkmið frumvarpsins er að auka jöfnuð sjúklinga og draga úr heildarútgjöldum þeirra sem mest þurfa á lyfjum að halda. Í nóvember árið 2007 skipaði þáverandi heilbrigðisráðherra nefnd sem gera átti tillögur að réttlátari, einfaldari og gagnsærri greiðsluþátttöku í sjúkrakostnaði vegna lyfja og annarrar heilbrigðisþjónustu með það að leiðarljósi að verja einstaklinga gegn háum sjúkrakostnaði. Nefndin safnaði miklum upplýsingum og ítarlegar umræður fóru fram um fyrirkomulag nýs greiðsluþátttökukerfis. Gert var ráð fyrir að fjármagn fengist á fjárlögum 2009 fyrir kostnaði við áframhaldandi vinnu en það gekk ekki eftir og var nefndin lögð niður í byrjun árs 2009. Til að fylgja málinu eftir og nýta þær upplýsingar sem nefndin hafði safnað var nýr vinnuhópur skipaður í mars 2009 til að semja tillögur að nýju greiðsluþátttökukerfi fyrir lyf sem fyrsta skref í átt að réttlátara greiðsluþátttökukerfi heilbrigðisþjónustu með það að leiðarljósi að verja einstaklinga gegn háum og vaxandi kostnaði. Í gildandi kerfi miðast greiðsluþátttakan við hverja einstaka lyfjaávísun þar sem sjúkratryggður einstaklingur greiðir ákveðið hlutfall kostnaðarins. Ekkert hámark er á heildarlyfjakostnaði sjúkratryggðra sem getur því orðið mjög hár. Kerfið er einnig flókið þar sem greiðsluþátttaka er mismikil eftir því hvaða lyfjaflokka er um að ræða. Það verður því að segjast sem er að allt of margir sjúklingar greiða verulegar upphæðir á hverju ári vegna lyfjakostnaðar þar sem núverandi greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga ver þá ekki nægilega vel. Lyfjakostnaður sjúklinga ræðst af tegund og fjölda lyfja sem þeir taka og getur verið mjög mismunandi eftir sjúkdómum. Lyf við vissum sjúkdómum eru niðurgreidd að fullu meðan lyf við öðrum sjúkdómum eru lítið eða jafnvel ekkert niðurgreidd af Sjúkratryggingum. Í þessu felst að núverandi greiðsluþátttökukerfi mismunar sjúklingum eftir því hvaða sjúkdómur hrjáir þá. Þær breytingar á greiðsluþátttöku sem hér eru lagðar til taka að verulegu leyti hliðsjón af kerfi sem Danir hafa notað um árabil. Munurinn á kerfi þeirra og því sem við notum er í stuttu máli sá að niðurgreiðslur þeirra taka mið af útgjöldum sjúklingsins en okkar kerfi tekur mið af kostnaði vegna einstakra lyfja. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í upphafi er tilgangur og markmið nýs greiðsluþátttökukerfis að útbúa réttlátara kerfi sem ver sjúklinga betur fyrir háum útgjöldum vegna lyfja, betur en núverandi greiðsluþátttökukerfi gerir. Ég ætla nú að lýsa megindráttum áformaðra breytinga. Með nýja kerfinu er gert ráð fyrir að sjúkratryggðir greiði lyfjakostnað að fullu upp að ákveðnu þaki. Þegar þakinu er náð tekur við stighækkandi þátttaka Sjúkratrygginga á lyfjakostnaði sjúkratryggðra, þ.e. greiðsluþátttaka sjúkratryggðs fer stiglækkandi eftir því sem lyfjakostnaður hans eykst á 12 mánaða tímabili. Breyttu greiðsluþátttökukerfi er ætlað að jafna greiðsluþátttöku milli sjúkratryggðra með því að fella öll lyf sem Sjúkratryggingar taka þátt í að greiða í einn flokk. Þannig verður stuðlað að jafnræði milli sjúkratryggðra óháð sjúkdómum og einnig að hagkvæmari lyfjanotkun þar sem sjúkratryggðir munu hafa beinan hag af því að velja lyf á hagkvæmu verði. Nýtt kerfi mun ekki hafa í för með sér sparnað fyrir ríkissjóð heldur er um að ræða tilfærslur og breytingar á núverandi kerfi í þágu þeirra sem mest greiða fyrir lyf ásamt því að einfalda og auka gagnsæi greiðsluþátttökukerfisins. Samkvæmt frumvarpinu getur gjald fyrir lyf verið hlutfallsgjald og þrepaskipt eftir uppsöfnuðum lyfjakostnaði sjúkratryggðs á tilteknu tímabili og skal tiltaka hlutfall, tímabil og þrep í reglugerð. Þrátt fyrir að gjald fyrir lyf megi vera lægra hjá öldruðum, öryrkjum og börnum má búast við því að sumir einstaklingar muni eiga erfitt með að ráða við háar greiðslur í upphafi tímabils. Til að bregðast við því kemur til greina að minnka það magn lyfja sem afgreitt er hverju sinni eða bjóða upp á greiðsludreifingu eða styrktarmöguleika fyrir þá tekjulægstu. Þá má nefna að komið er betur til móts við barnafjölskyldur með því að börn undir 18 ára aldri með sama fjölskyldunúmer samkvæmt skilgreiningu þjóðskrár skuli teljast einn einstaklingur. Lyf sem Sjúkratryggingar taka ekki þátt í að greiða verður áfram án greiðsluþátttöku. Þó er gert ráð fyrir að sýklalyfjum verði bætt inn í greiðsluþátttökukerfið sem einnig kemur sér vel fyrir barnafjölskyldur. Í breyttu kerfi verður greiðsluþátttaka ekki mismikil eftir lyfjaflokkum eins og verið hefur heldur falla lyfin að meginstefnu til öll undir sömu reglur, þ.e. í sama flokk. Þetta þýðir færri greiðslumerkingar eða tvær í stað fimm. Sjúkratryggingar taka annaðhvort þátt í greiðslu tiltekinna lyfja eða ekki. Gert er ráð fyrir að það fyrirkomulag að Sjúkratryggingar taki almennt einungis þátt í greiðslu hagkvæmustu pakkninga í ákveðnum lyfjaflokkum haldist enn um sinn óbreytt enda hafi það fyrirkomulag sparað verulega fjármuni undanfarin tvö ár. Fjöllyfjanotkun er það kallað þegar sjúklingar nota mörg lyf samtímis en fyrir liggur að möguleikar á mistökum og milliverkunum vegna lyfja aukast í réttu hlutfalli við fjölda þeirra lyfja sem tekin eru. Mikill ávinningur felst í því að sporna gegn óhóflegri fjöllyfjanotkun um leið og komið er á nýju greiðsluþátttökukerfi lyfja, ekki einungis fjárhagslegur, heldur ekkert síður læknisfræðilegur. Því er gert ráð fyrir að í nýju greiðsluþátttökukerfi verði unnt að sækja um lyfjaskírteini til Sjúkratrygginga Íslands þegar hámarksgreiðslu á 12 mánaða tímabili er náð. Í tengslum við útgáfu lyfjaskírteina gefst tækifæri til að fara yfir fjöllyfjanotkun, hafa samband við viðkomandi lækna og óska eftir leiðréttingum sé tilefni til þess. Vegna þessa má búast við að stærsti hluti skírteinaútgáfu verði vegna sjúkratryggðra í langtímalyfjameðferð sem náð hafa hámarksþrepi í greiðsluþátttökukerfinu. Að öðru leyti verður fyrirkomulag lyfjaskírteinaútgáfu að mestu óbreytt. Þó munu bætast við skírteini vegna geðrofslyfja og til einstaklinga með geðklofa. Forsendur fyrir nýju greiðsluþátttökukerfi eru að Sjúkratryggingar Íslands haldi utan um greiðslustöðu sjúkratryggðra og upplýsingar um greiðslustöðu þeirra liggi fyrir við afgreiðslu lyfseðla í lyfjabúðum. Stofnunin þarf að halda rafrænan gagnagrunn yfir þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru til að reikna út greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga og gjald sjúkratryggðs við kaup á lyfjum. Aðlaga þarf hugbúnaðarlausnir að þessum breytingum og tryggja að þær séu í samræmi við ákvæði laga um Persónuvernd. Kynna þarf hið nýja greiðsluþátttökukerfi fyrir hlutaðeigandi aðilum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að lögin taki gildi 1. október í ár. Með frumvarpinu fylgja drög að reglugerð um hið nýja greiðsluþátttökukerfi lyfja, greiðsluþök í drögunum eru miðuð við magn- og kostnaðartölur síðasta árs. Þegar lögin taka gildi verður nauðsynlegt að miða greiðsluþök við fjárlög og nýjustu rauntölur. Hæst. forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. heilbrigðisnefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég kem upp til að þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir þetta frumvarp. Unnið hefur verið lengi að þessu máli eins og hann fór yfir í framsögu sinni með frumvarpinu. Ég vildi vekja athygli á því að um leið og frumvarpið mun jafna greiðsluþátttöku mismunandi sjúklingahópa í lyfjakostnaði og vonandi auka á jafnræði í lyfjakostnaði landsmanna tel ég mjög mikilvægt það sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að gert er ráð fyrir því að fyrir suma muni greiðslan upp að þaki geta verið ansi há ef hún kemur til í einni greiðslu, t.d. 22 þús. kr. eða eins og hjá öryrkjum 15 eða 16 þús. kr., og að þá verði möguleiki á greiðsludreifingu eða einhvers konar styrktarmöguleikar. Þar er vísað í reglugerðir um útgjöld sjúkratryggðra vegna læknishjálpar, lyfja og þjálfunar og reglugerð um heimilisuppbót og uppbætur á lífeyri. Það er mjög mikilvægt að hugsa til þess að 16 eða 22 þús. kr. greiðsla fyrir lyf getur verið ansi hátt hlutfall af ráðstöfunartekjum fólks og því er mjög mikilvægt að það sé tryggt að hægt sé að bjóða upp á einhvers konar greiðsludreifingu og að það séu nokkuð rúmir styrktarmöguleikar fyrir þá sem búa við kröpp kjör og langvarandi sjúkdóma. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist breyta styrktarmöguleikunum eitthvað samhliða eða hvort hann telji ekki við hæfi að nefndin fari yfir það.

Hæstv. forseti. Fyrst varðandi þetta með greiðslurnar þá er auðvitað hárrétt hjá hv. þingmanni að þetta er einmitt eitt aðalvandamálið við þetta kerfi, þ.e. hvernig fjármagna eigi þessa greiðslu í upphafi ef hún er strax yfir þessu þaki eða upp að þessu þaki sem getur verið 22.500 kr. eins og nefnt er hér. Ýmsar leiðir eru nefndar þarna. Það getur verið greiðsludreifing, það geta verið styrkir, það er hugsanlegt að taka þetta með dreifingu beint í gegnum lyfjasöluaðilana og ég treysti á að þetta verði útfært í nefndinni í samráði við velferðarráðuneytið. Fyrst og fremst er verið að koma þessu máli til umræðu og umsagnar þannig að það geti fengið vandaða umfjöllun. Auðvitað er þetta töluvert mikil breyting og skiptir verulega miklu máli fyrir ákveðna hópa en um leið mun þetta hækka lyfjakostnað hjá öðrum hópum sem greiða þá meira í byrjun. Við þurfum að sjá til þess að þetta valdi ekki vandræðum fyrir þá hópa sem hér voru nefndir, þá sem lakast standa eða hafa minni tekjur. Menn eru mjög vel meðvitaðir um þetta og nefna eins og ég segi ýmsar leiðir til lausnar en það hefur ekki verið útfært og ég treysti á að það verði gert af nefndinni í samráði við ráðuneytið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. velferðarráðherra svörin. Að mjög mörgu er að hyggja varðandi þetta frumvarp og það mun örugglega fá ítarlega umræðu í heilbrigðisnefnd. Með tilliti til þess sem ég sagði um rýmkun styrktarheimilda veldur það mér ákveðnum áhyggjum að í kostnaðarumsögn segir að á ársgrundvelli megi telja að þau umframútgjöld sem frumvarpið kallar á gætu orðið á bilinu 200–320 millj. kr. og að ekki sé gert ráð fyrir þeim viðbótarútgjöldum í gildandi fjárlögum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé tryggt að hægt verði að fjármagna þetta og hvort það verði þá gert í fjáraukalögum. Ég vil spyrja hvernig því verði háttað því að þarna segir, með leyfi forseta: „Ekki er gert ráð fyrir framangreindum viðbótarútgjöldum í gildandi fjárlögum þar sem settur er bindandi útgjaldarammi á nafnvirði fyrir ríkið í heild næstu tvö árin. Ég velti því fyrir mér: Hvernig á að fjármagna þetta fyrir árið 2011 og síðan árið 2012?

Hæstv. forseti. Rétt er að vekja athygli á því að frumvarpið sem hér er til umræðu er aðeins ein lagagrein. Það er í rauninni heimild til að vinna eftir þessu ákveðna kerfi en því fylgir síðan reglugerð. Í frumvarpinu er sett upp dæmi af reglugerð og útreikningarnir sem settir eru fram miðast við ákveðna lyfjanotkun og ákveðnar forsendur sem þar eru settar inn. Jafnframt er tekið fram í greinargerðinni að ekki sé gert ráð fyrir breytingum á kostnaði, þannig að þetta verður að stillast saman í útfærslunni, þ.e. hvaða lyf eru tekin inn, hverjar nákvæmlega upphæðirnar verða til að þetta núllstillist. Það er hugmyndin í vinnunni og sú útfærsla verður svo að vinnast í framhaldi af umfjöllun hv. heilbrigðisnefndar til að þetta gangi heim og saman. Það er tekið skýrt fram að hér er ekki um að ræða sparnaðaraðgerð heldur kerfisbreytingu, hún á ekki að leiða til útgjaldaaukningar en heldur ekki til sparnaðar en því verður að stilla saman í umfjölluninni. Ef menn að öðrum kosti ákveða að gera betur 

Virðulegi forseti. Ég er á svipuðum slóðum og hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir sem spurði hæstv. ráðherra um það sem kemur fram í umsögn fjármálaskrifstofu ráðuneytisins í fylgiskjali. Þar kemur fram að með þeim breytingum sé hugsanlegur sparnaður upp á 300 millj. kr. sem hverfi annars vegar vegna þeirra breytinga sem verða þegar gefin verða út svokölluð lyfjaskírteini. Það kemur einnig fram, eins og hv. þingmaður benti á áðan, að á ársgrundvelli megi telja að þau umframútgjöld gætu orðið á bilinu 200–320 millj. kr. Ég skil því ekki alveg hvernig á að fara í gegnum þessa umræðu ef meiningin er að ekki eigi að spara en jafnframt eigi ekki að auka útgjöld, eins og ég skildi hæstv. ráðherra. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að þegar fjárlög voru samþykkt fyrir árið 2011 benti forstjóri Sjúkratrygginga á að sá grunnur sem þar var gat ekki gengið upp nema breyta lögunum mjög mikið. Fyrir nokkrum vikum fengum við í fjárlaganefnd upplýsingar um það frá fjármálaráðuneytinu að hallinn á Sjúkratryggingum yrði 2 milljarðar á þessu ári, þeir höfðu verulegar áhyggjur af því. Ég vil ítreka spurningu hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur, þannig að það fari ekki á milli mála, að með samþykkt þessara laga sé þá ekki gert ráð fyrir útgjaldaaukningu vegna þessara breytinga. Ég vil líka spyrja sérstaklega um það sem fram kemur - starfsmönnum Sjúkratrygginga er ákveðin vorkunn, þeir verða jú að vinna eftir reglum og lögum - vegna þess að þessar breytingar gera ráð fyrir að bæta þurfi við tveimur stöðugildum hjá Sjúkratryggingum og talað er um kostnað upp á 17 milljónir. Í fyrsta lagi: Er þetta rétt? Í öðru lagi: Verður Sjúkratryggingum tryggt það fjármagn eða mun hæstv. velferðarráðherra leggja fram tillögu um það í fjáraukalögum að þetta verði bætt, þessi aukakostnaður?

Hæstv. forseti. Það er rétt sem kemur fram hjá hv. þm. Ásbirni Óttarssyni og fjárlaganefndarmanni hvað varðar fjárlögin í ár, og það hefur komið fram, að Sjúkratryggingar Íslands muni fara fram úr áætlun. Það er tvennt sem ekki hefur náðst utan um varðandi fjárlögin. Það eru annars vegar samningar við sérgreinalækna, þeir eru opnir og ekki hefur tekist að ná þeim sparnaði sem þar átti að ná fram. Hins vegar á svokölluðum S-merktu lyfjum, sem eru lyf sem eru inni á sjúkrahúsunum og eru þessi nýju lyf. Það hefur náðst árangur en greinilegt er að við munum ekki ná nægum árangri á þessu ári. Með hinn hlutann á lyfjunum hefur náðst verulegur árangur í að lækka þann kostnað, þ.e. lyf til almennings og utan sjúkrahúsa. Þar er þetta þannig, eins og ég var að reyna að skýra út áðan, að það er í rauninni afstillingaratriði hversu mikið er greitt í hverju lyfi nákvæmlega hver upphæðin verður. Verður hún 22.500 kr. eins og gert er ráð fyrir í reglugerðinni? Hér er sett upp dæmareglugerð vegna þess að það er ekki þingið sem ákveður hana endanlega en þingið ákveður töluna. Það er okkar skylda að aðlaga það á þeim tíma og út frá þeim grundvelli sem þarna er lagður fram. Í umsögn fjármálaráðuneytisins er vakin athygli á að miðað við þessa reglugerð sem sýnd er sem dæmi og að því gefnu að allt verði samþykkt eins og þarna er þá muni það leiða til kostnaðarauka sem nemur 200–300 millj. kr. á ári. Varðandi greiðsluna til Sjúkratrygginga þá er það bara eins og hverjir aðrir fjárlagaliðir, að ákveða verður hvort hún verður að mæta því með öðrum hætti eða taka á sig aukningu. Það má búast við að einhver aukning verði. Það ánægjulega er að í heilbrigðiskerfinu almennt hafa menn náð fram þeim sparnaði, a.m.k. hingað til, sem áætlaður hefur verið. Ég ætla að vona að það verði þannig líka í ár hvort sem það varðar ráðuneytið, Sjúkratryggingarnar eða annað varðandi stjórnsýslukostnað og rekstrarkostnað. En ljóst er að það verður hluti af því sem þarf að fjalla um af þinginu, þ.e. hvaða ramma menn setja um þessa löggjöf og þar með er svo hægt að stilla reglugerðina við það eða taka ákvörðun um að auka útgjöld en það er Alþingis að ákveða það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þetta útskýrði mikið fyrir mér að því leyti til að hæstv. ráðherra tekur þá tillit til þess þegar hann setur reglugerðina hvort þurfi að lækka fjárheimildirnar sem þar koma fram til að mæta þá þeirri afgreiðslu sem á sér stað í þinginu. Ég vil hins vegar ítreka það sem ég sagði áðan að forstjóri Sjúkratrygginga kom með þau skilaboð á fund fjárlaganefndar þegar við vorum að ganga frá fjárlögum fyrir árið 2011 að ef Sjúkratryggingar ættu að standa við þann fjárhagsramma sem þær fengju þá yrði að breyta lögunum til að þær gætu staðið við hann. Þess vegna var þetta spurning mín, og það kemur réttilega fram hjá hæstv. ráðherra að auðvitað er það ákvörðun Alþingis, hvort hann mundi gera það að tillögu sinni vegna þess að ef þetta frumvarp verður samþykkt þarf að fjölga um tvo starfsmenn hjá Sjúkratryggingum og þá væri eðlilegt að það yrði gert í leiðinni og að menn gerðu sér grein fyrir því að þá yrði að sjálfsögðu að mæta þeirri útgjaldaaukningu með fjáraukalögum þannig að það væri þá skýrt inni í myndinni hvernig það yrði gert þegar umræðan fer fram.

Hæstv. forseti. Þessi umræða er mjög fín og er afar mikilvæg. Það er rétt að fjárlaganefnd og ráðuneytið þarf að ræða einmitt þetta með framúraksturinn og hvernig eigi að bregðast við vegna þess að vandamálið okkar varðandi sérgreinalæknana er að þar hafa menn verið fastir í samningi sem rennur ekki út fyrr en á miðju þessu ári. Nú er hann í rauninni runninn út en þá hafa menn farið á opnum samningi þannig að við höfum ekki verið í samningsstöðu enn þá og verður þá að meta það hvort við hættum að greiða læknisþjónustu. Sumt af þeirri þjónustu sem þar er er ekki hægt að veita nema af sérgreinalæknum. Þetta er býsna stór ákvörðun sem þarf að taka og ég sem ráðherra hef ekki farið út í það að loka á þetta eða hætta ákveðinni þjónustu til að jafna þennan fjárlagamun, enda tel ég að þarna hafi í sjálfu sér, þótt ég hafi komið að því áður, verið vitlaust gefið. Sama er með S-lyfin. Það var ein af samþykktum m.a. fjárlaganefndar að nota lyf til ákveðinnar lyfjagjafar sem kostaði 160 milljónir, veittar voru 100 milljónir í það. Við erum að tala um 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir ræðuna og yfirferð yfir málið og eins að leggja þetta frumvarp fram. Hins vegar varð ég fyrir ákveðnum vonbrigðum með frumvarpið. Ég var formaður þeirrar nefndar sem vann að því að koma með nýtt greiðsluþátttökukerfi og þá var meiningin að líta á allt heilbrigðiskerfið sem eina heild og taka ætti þátt í kostnaði fólks alls staðar. Auk þess átti að vera önnur dreifing á kostnaði þannig að menn borguðu aldrei meira að jafnaði en 7 þús. kr. á mánuði að hámarki í allan kostnað. Núna eru lyfin bara tekin en ekki lækniskostnaður og alls konar rannsóknarkostnaður sem kemur til og fellur á fólk annars staðar og ekki tannlæknakostnaður eins og rætt var um o.s.frv. Ég varð fyrir dálitlum vonbrigðum með það fyrir utan að verið er að flækja kerfið alveg óskaplega. Núna eru aldraðir sérstaklega meðhöndlaðir, þ.e. þeir sem hafa sótt um ellilífeyri. Aldraðir sem ætla að sleppa því um tíma, sem þeir mega, falla ekki undir þá reglu. Ég tel að þetta sé mjög mikil flæking á núverandi kerfi frá því sem hefði verið hægt ef menn hefðu farið einfaldari leið og tekið allt heila kerfið undir. Talað er um tryggingarskírteini og mörk. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvað gerist ef maður þarf örlítið af lyfjum, magnyl eða einhverju slíku, og dæmið byrjar að tikka og svo verður maður alvarlega veikur á tólfta mánuði og lendir í 100 þús. kr. kostnaði og síðan aftur í framhaldi af því af sama sjúkdómi viku seinna, í næsta mánuði, aftur í 100 þús. kr. kostnaði? Mér sýnist að viðkomandi geti lent í því að borga 65 þús. kr. á einu bretti. Þetta var rætt á sínum tíma. Svo vil ég spyrja: Hvað þýðir að Sjúkratryggingar taki ekki þátt í kostnaði vegna lyfseðilsskyldra lyfja sem afhent eru í neyðartilfellum?

Hæstv. forseti. Það er gaman að fá fyrirspurn frá hv. þm. Pétri H. Blöndal sem réttilega benti á að hann stýrði þeirri nefnd sem hér var minnst á og tók til starfa árið 2007 og hafði það hlutverk einmitt að skoða heildargreiðsluþátttöku í heilbrigðiskerfinu. Þetta breyttist yfir í það að taka lyfin sérstaklega út fyrir og þá er eftir, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á, að skoða tannlæknakostnaðinn og er það í sérstakri skoðun og síðan þarf að fara yfir greiðsluþátttökuna almennt í heilbrigðiskerfinu. En til að komast eitthvað áfram var ákveðið að taka þetta út úr og ég held að það hafi verið mikilvægt fyrsta skref. Hugmyndirnar komu m.a. frá nefnd hv. þingmanns en voru líka sóttar, eins og getið er um í greinargerðinni, í danska kerfið. Ákveðnum eiginleikum gamla kerfisins er haldið, ekki er verið að flækja það frá því sem nú er heldur er fyrst og fremst verið að nýta ákveðna þætti þannig að við séum ekki að taka of rótföst skref í einu. Sumir þeirra sem hafa notið ákveðinna forréttinda ef hægt er að orða það svo - varla er hægt tala um að það séu forréttindi að vera mikill lyfjanotandi - munu áfram njóta þeirra réttinda sem þeir höfðu áður þrátt fyrir þessa breytingu. Það er eiginlega verið að gera í meginatriðum. Tekið er mið af almanaksárinu. Menn voru upphaflega að tala um frá 1. janúar á hverju ári. Í frumvarpinu er miðað við að ef menn byrja að nota lyf í apríl þá byrjar það ár þá. Fasta upphæðin er borguð næstu 12 mánuðina. Réttilega endar það alltaf þannig að lokagreiðslan getur dottið inn á nýtt tímabil og þá er bara miðað við næsta ár fram í tímann. Ekki er miðað við áramót. Varðandi neyðarlyfin er væntanlega skýringin á því sú, án þess að ég ætli að fullyrða það ef ég hef ekki skilið spurninguna rétt, að þau eru greidd af sjúkrahúsunum. Ef þú liggur á sjúkrahúsi í dag þá er lyfjakostnaðurinn ekki borgaður þar, hann færist ekki þangað, og ef þú notar neyðarlyf þá borga Sjúkratryggingarnar þau ekki, heldur eru þau greidd sjúkrahúsmegin, ef ég hef skilið spurninguna rétt.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er þá þannig að maður sem lendir í einhverjum óverulegum kostnaði í janúar og svo miklum kostnaði í desember og janúar næsta ár getur þurft að borga mjög háa upphæð á stuttum tíma af því að hann fellur inn í tvö tímabil. Það er ekkert sagt meira um neyðartilfelli. Auðvitað gæti einhver fengið hjartaslag einhvers staðar og lyfjafræðingur hlaupið út í apótek og gefið manninum lyf sem kostuðu kannski mikið. Það er spurning hvort slíkt sé neyðartilfelli. Síðan er spurning hvort vera eigi með sérreglur fyrir aldraða, öryrkja og einstaklinga 60–66 ára sem njóta ellilífeyris þannig að viðkomandi njóti betri kjara ef hann þiggur ellilífeyri, því að ef hann gerir það ekki af því að hann vill ekki sækja um ellilífeyri þá er hann verr tryggður.

Hæstv. forseti. Varðandi neyðartilfelli held ég að óhætt sé að fullyrða að ekki er verið að breyta neinu þar þó að það þurfi auðvitað betri skýringu á því hvað þar er átt við. Ég hef ekki skilið þetta þannig að ef maður sækir eitthvert neyðarlyf út í lyfjaverslun þá gildi þetta kerfi, en ef þér eru gefin lyf í neyðarmóttöku hvort sem það er í sjúkrabíl eða á sjúkrahúsi þá sé það greitt af öðrum aðilum en Sjúkratryggingum. En það er auðvitað full ástæða til að skoða betur hvað átt er við. Það er rétt sem hér kemur fram að sú sérkennilega staða getur komið upp að maður hafi borgað í upphafi ákveðin lyf fyrir lága upphæð en lendi svo í lok tímabilsins í því að borga hærri upphæð og svo strax daginn eftir, sem er auðvitað fræðilegt, kæmi töluvert há upphæð á næsta tímabil en síðan yrði væntanlega hlé það árið. Þá reynir á það sem við vorum að ræða fyrr í andsvörum. Þá þarf að vera til staðar greiðsludreifing eða kerfi sem jafnar greiðslur út yfir mánuðina þannig að viðkomandi einstaklingar geti ráðið við þær og þurfi ekki að gjalda fyrir að svo hár reikningur komi í einu. En hugmyndin er að vera með jafnaðargreiðslur í hverjum mánuði ef menn nota lyf á annað borð en ef menn nota engin lyf 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og að leggja þetta frumvarp fram. Ekki ætla ég að koma hingað og tala gegn hugmyndafræðinni í þessu. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra skipaði ég nefnd í nóvember 2007 til að gera tillögur að réttlátari, einfaldari og gagnsærri greiðsluþátttöku einstaklinga í kostnaði lyfja og annarrar heilbrigðisþjónustu með það að leiðarljósi að verja einstaklinga gegn háum kostnaði. Virðulegi forseti. Ætla mætti að allir hefðu verið sammála þessum markmiðum og sá sem stýrir þessari nefnd er í salnum, hv. þm. Pétur H. Blöndal, og varaformaður var núverandi virðulegi forseti þingsins, hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir. Ég held að á engan sé hallað þó að sagt sé að þetta fólk vann ötullega og samviskusamlega ásamt fleiri aðilum því að þetta var þverpólitísk nefnd. Bæði voru fulltrúar frá öllum stjórnmálaflokkum og líka frá hinum ýmsu hagsmunasamtökum sem fóru mjög vel yfir þetta mál og gríðarlega mikil vinna var unnin og mikið af gögnum lá til grundvallar. En það fór samt þannig, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra Ögmundur Jónasson lagði nefndina niður án þess að setja neitt annað í staðinn. Því hefur vinna við að ná markmiðum legið niðri í alllangan tíma eða þar til hæstv. ráðherra Álfheiður Ingadóttir setti vinnuhóp af stað vorið 2010. Frumvarp þetta tekur einungis á lyfjakostnaði. Þannig hófum við vegferðina á sínum tíma, að taka bara lyfjakostnaðinn. En þegar menn skoða þessi mál komast flestir að þeirri niðurstöðu, í það minnsta komumst við að þeirri niðurstöðu að þeir sem þurfa mjög á þjónustunni að halda hvort sem þeir eru langveikir eða alvarlega sjúkir og verða fyrir oft óheyrilegum kostnaði, að það kemur á sama stað niður fyrir það fólk hvort sem reikningurinn snýr að lyfjum eða annarri heilbrigðisþjónustu. Það er hrikalegt ósamræmi í kostnaði eða réttara sagt greiðsluþátttöku sjúklinga í heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Þess vegna þó að það yrði stærra og viðameira verk komumst við að þeirri niðurstöðu að skynsamlegt væri að taka þetta allt saman fyrir, þ.e. bæði almenna heilbrigðiskostnaðinn, hvort sem það væri lyfjakostnaður eða annað. Við erum nú komin á þann stað að fram er komið frumvarp, og í sjálfu sér er það þakkarvert, þar sem einungis lyfjakostnaður er tekinn fyrir og markmiðið er að koma hámarki á heildarlyfjakostnað og að þak verði sett á útgjöld þeirra einstaklinga sem greiða mest. En það þýðir auðvitað ákveðna millifærslu sem gerir það að verkum að við hin sem erum svo lánsöm að þurfa lítið á lyfjum að halda þurfum að greiða meira en við gerðum áður. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að það verði 22.500 kr. á ári en ef ég skil umræðuna rétt í svörum við andsvörum hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar mun það verða eitthvað hærri upphæð til að endar nái saman. Ef sú reglugerð sem hér er sem fylgiskjal með frumvarpinu nær fram að ganga metur fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins svo að umframútgjöld gætu orðið á bilinu 200–320 millj. kr. og ef ég skil hæstv. ráðherra rétt verður því náð með því að breyta upphæðinni í reglugerðinni. Ég held því að skynsamlegt væri að breytt reglugerð, miðað við þessar fjárlagaforsendur, lægi til grundvallar, bæði í umfjöllun nefndarinnar og ekki síður þegar þetta hefur verið kynnt fyrir þeim fjölmörgu hagsmunaaðilum sem tengjast málinu. Ég verð að viðurkenna að ég kann ekki að slá fram hver upphæðin verður. Hún færi þá væntanlega úr 22.500 kr. í eitthvað hærri upphæð en hæstv. ráðherra getur kannski upplýst okkur um það í umræðunni ef hann hefur það nokkurn veginn á takteinum. Virðulegi forseti. Ég veit að gert er ráð fyrir að þessi lög taki gildi 1. október á þessu ári. Það þýðir einfaldlega að taka verður sumarið í þessa vinnu. Frumvarpið fer væntanlega til heilbrigðisnefndar núna, ef ég man rétt hittumst við í fyrramálið og getum þá sent málið til umsagnar. Umsagnir koma væntanlega til baka á lokadögum þingsins og ef hv. heilbrigðisnefnd ætlar að vinna þetta vel, það er afskaplega áríðandi í þessum mikilvæga og viðkvæma málaflokki að verði gert, verður að vera einhver tími til þess. En ef við ætlum að klára og gera þetta að lögum 1. október er hugsunin væntanlega sú að ræða þetta í stubbnum eða þingi sem er frá 1. september og stendur í tvær vikur. Það er mjög skammur tími ef við hittumst ekkert í millitíðinni. Ég mundi ætla að skynsamlegt væri, ef til stendur að gera frumvarpið að lögum 1. október, að vinna það þá í þinghléi í hv. heilbrigðisnefnd. Á sama hátt og ég fagna því að þetta sé fram komið þá veldur það mér vonbrigðum að ekki hafi allt saman verið undir, þ.e. heilbrigðisþjónustan, því að menn þurfa ekki að nýta heilbrigðisþjónustuna mikið til að átta sig á því að mjög lítið samræmi er á milli greiðsluþátttöku. Hugsunin er sú að ef maður liggur á spítala yfir nótt greiði maður ekki neitt en ég hef legið á spítala yfir nótt, ég man ekki hvernig það kom til en ég borgaði einhverja tugi þúsunda sem var svo sem allt í lagi í mínu tilfelli að gera og gerði engar athugasemdir við það. Það er hins vegar mjög lítið samræmi á milli t.d. göngudeildarþjónustu annars vegar og hins vegar því að liggja á spítala, komu til sérfræðinga o.s.frv. Það truflar okkur kannski lítið sem erum lánsöm og þurfum lítið á heilbrigðisþjónustunni að halda. En það fólk sem þarf virkilega á slíkri þjónustu að halda finnur fyrir því. Það finnur fyrir því að heilbrigðiskostnaðurinn getur orðið hár vegna þess að það er ekki heildarhugsun í kerfinu. Ég man það sérstaklega, og það er ein ástæðan fyrir því að ég lagði eins mikið á mig og ég gat að breyta þessu, að það kom eitt sinn til mín í viðtalstíma kona, sem er nú fallin frá í blóma lífsins en var með langvinnan banvænan sjúkdóm, sem upplýsti vel hvernig þessi mál komu við hana sem sjúkling. Það er nú svo að fólk hefur um nóg að hugsa þegar kemur að sjúkdómum þó að fjárhagsáhyggjur þurfi ekki líka að koma til þar sem við Íslendingar erum svona í grunninn, fullyrði ég, sammála um hvaða hugsun við viljum hafa í heilbrigðisþjónustunni. Við viljum sjá til þess að heilbrigðisþjónustan sé á heimsmælikvarða og við viljum að allir geti fengið að njóta þess, sama í hvaða aðstöðu fólk er og hvar það býr. Við verðum að vera tilbúin, stjórnmálamenn og embættismenn, að leggja á okkur þá vinnu að gera þjónustuna þannig úr garði að hún uppfylli þau skilyrði. Það er auðvitað ekki hægt að gera allt. En sú vinna sem var unnin í Péturs Blöndals-nefndinni og það fyrirkomulag sem er í þeim löndum sem við berum okkur saman við sýnir okkur að hægt er að gera miklu betur. Þetta er svo sannarlega skref í rétta átt en ég hefði kosið að við ættum eftir allan þennan tíma - þessi vinna hófst í nóvember 2007, nú er maí 2011 - að vera í þeim sporum að vera búin að breyta kerfinu. Við breytum hins vegar ekki því sem á undan er gengið en ég vonast til að núverandi hæstv. ráðherra sé sömu skoðunar og vilji að við ekki bara göngum í það verk að taka fyrir lyfin heldur alla heilbrigðisþjónustuna í heild sinni og mun ég gera hvað ég get til að styðja hæstv. ráðherra í því. Ég lít svo á að nú sé verkefnið hafið varðandi a.m.k. hluta af þessu en legg áherslu á að til að það megi ganga vel sé afskaplega mikilvægt að við vinnum það vel og verði í forgangi hjá hv. heilbrigðisnefnd og hún taki líka þann tíma sem þarf til að vinna það vel. Ef við gerum það ekki getur það komið illa niður á þeim sem þurfa á þjónustunni að halda og mjög mikilvægt að fulltrúar þeirra sjúklingasamtaka sem nota lyf, ætli það séu ekki öll sjúklingasamtök, geti komið að þeirri vinnu. Síðan er það auðvitað stórt mál í þessu öllu saman sem snýr að heilbrigðismálunum og kom fram í andsvari hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar, það er fjárhagsstaðan og fjárlögin. Nú hefur verið upplýst og ég veit ekki hversu oft ég hef varað við því í þessum ræðustól, bæði fyrir fjárlögin núna og líka fyrir fjárlögin þar á undan, að menn hafa ekki hugsað það hvernig endar eigi að ná saman hjá Sjúkratryggingum og hvernig menn ætluðu að ná þeim markmiðum sem lagt var upp með í fjárlögum. Því miður voru þessar áhyggjur á rökum reistar og nú liggja þær upplýsingar fyrir úr fjárlaganefnd að allt að því 2 milljarða halli verði á Sjúkratryggingunum vegna þess að það hefur ekki komið nein pólitísk leiðsögn um það hvernig menn ætluðu að láta enda ná saman þar og stendur upp á núverandi ríkisstjórn að gera það. Sá vandi fer ekki frá okkur. Núna eru sérfræðingar ekki lengur á samningi og það fyrirkomulag sem er komið upp með endurgreiðslurnar eftir að þeir fóru af samningi mun a.m.k. ekki leiða til sparnaðar. Það er alveg öruggt. Ég hef af þessu miklar áhyggjur og við þurfum að ræða þetta bæði í þingsal og í hv. heilbrigðisnefnd vegna þess að þetta kemur niður annaðhvort á annarri heilbrigðisþjónustu eða fjárhag ríkissjóðs í heild sinni með auknum vaxtagreiðslum. Þeir peningar sem eru umfram munu ekki koma af himnum ofan, það er það eina sem er alveg fullkomlega öruggt. Hvað þetta mál varðar, virðulegi forseti, er þetta skref í rétta átt og við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í hv. heilbrigðisnefnd munum fara yfir það með opnum huga. Maður kemst auðvitað ekki hjá því að svekkja sig á þeim tíma sem hefur tapast en þar er ekki við núverandi hæstv. ráðherra að sakast en ég hvet hann til dáða hvað þetta varðar og vonast til að þetta sé fyrsta skrefið í því að laga kerfið okkar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps sem er um breytingu á lögum nr. 112/2008, um sjúkratryggingar, með síðari breytingum (greiðsluþátttaka í lyfjakostnaði). Margir vita að þetta frumvarp hefur verið í vinnslu og í undirbúningi. Eins og fram hefur komið var skipuð stór nefnd árið 2007 sem byrjaði á að skoða mögulegar breytingar á greiðsluþátttöku sjúklinga hvað varðaði lyf. En í meðförum nefndarinnar breyttist vinnan yfir í það að láta greiðslukerfið sem slíkt ná yfir alla heilbrigðisþjónustu. Í sjálfu sér var það mjög góð hugsun sem vert er að taka undir en vinnunni miðaði ekki það áfram að hægt væri að ljúka öllu utanumhaldi og möguleika á að koma þeirri hugmyndafræði í frumvarpsform og svo hingað til þingsins. Eftir stendur að fyrirkomulagið sem við búum við hvað varðar greiðsluþátttöku sjúklinga í lyfjakostnaði er nokkuð flókið, eftir lyfjategundum, eftir sjúkdómategundum og eftir ýmsum afsláttarleiðum, sem hafa verið settar inn til að takmarka ekki aðgang fólks að lyfjum, þ.e. þeirra sem eru tekjulægri og þeirra sem eru með illvíga sjúkdóma eða greiningu sem varir ævilangt, eins og sykursýki eða skjaldkirtilsbilanir. Þetta er því ærið flókið og engum blöðum um það að fletta að mikill áhugi er á því að einfalda kerfið og gera það gagnsærra og dreifa greiðslubyrðinni á annan hátt en gert er í dag. Greiðslubyrði getur verið þung því að ákveðnum sjúkdómum fylgir mikil lyfjaneysla og fyrir marga einstaklinga er lyfjakostnaður óheyrilegur eða getur verið það, ég tala ekki um á meðan við erum eins innstillt inn á lyfjanotkun og Íslendingar eru í dag og heilbrigðisþjónustan býður upp á. Það er ekki nema ein grein í frumvarpinu sem lýsir þessari kerfisbreytingu en í athugasemdum við frumvarpið er farið yfir þessa hugmyndafræði. Það er líka alveg ljóst - og vil ég þá vísa til orða hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar sem talaði á undan mér og nefndi að hann hefði viljað sjá frumvarpið ganga lengra, ná yfir alla heilbrigðisþjónustuna - að hið mikla efnahagshrun sem varð haustið 2008 hafði áhrif á uppbyggingu og hugmyndafræði þessa kerfis eins og svo margt annað. Við höfðum hreinlega ekki bolmagn til að halda þessari vinnu áfram og lögðum hana til hliðar. Sem betur fer höfum við nú tíma til að horfa fram á við í stað þess að vera í björgunaraðgerðum og þetta er ein af þeim aðgerðum sem við eigum að koma á sem fyrst. Þessari breytingu fylgir að rafræn skráning verður grunnur að hámarksgreiðslum hvers einstaklings. Að mínu mati eigum við samhliða þessu, og núna hið allra fyrsta, að koma á með miklu skilvirkari hætti rafrænni sjúkraskrá. Það þarf ekki bara að fylgjast með lyfjamagni og tegundum heldur þar einnig að vera möguleiki fyrir tilheyrandi heilbrigðisþjónustu, hvar sem hún er veitt, að fylgjast með færslum í sjúkraskrá einstaklinga þannig að komið sé í veg fyrir að verið sé að gefa út lyfjaávísanir til sama einstaklings upp á lyf með svipuð áhrif - það er ljóður á heilbrigðisþjónustu okkar að fólk fær lyfjaávísanir án þess að heildarsýn sé yfir sjúkdóma þess eða þá meðferð sem það hefur verið í og lyfjaávísanir eða meðferð sem fleiri en einn læknir ávísar á. Hver og einn sem ber ábyrgð á því að hafa sjúkling í meðferð þarf að hafa yfirsýn yfir rannsóknir sem viðkomandi hefur farið í, þannig að ekki sé verið að endurtaka þær, og eins hvaða lyfjaávísanir hafa verið skráðar út, þannig að ekki sé ávísað of mörgum eða víxlverkandi lyfjum. Ég tel að til viðbótar rafrænni skráningu á lyfjum og lyfjagagnagrunni eigum við að setja fjármagn og kraft í það að koma upp rafrænni sjúkraskrá. Þakið sem sett er í frumvarpið, hvað varðar greiðsluþátttöku hvers og eins, er 22.400 kr. Tæpt hefur verið á því hvernig hægt væri að koma til móts við einstaklinga sem lenda í því að þurfa að fjárfesta eða leggja út fyrir dýrum lyfjum sem fara þá upp fyrir það þak, ef það gerist á skömmum tíma. Hér eru líka þau nýmæli, eða frekar sjaldgæft, að með frumvarpinu fylgja drög að reglugerð sem ég tel mjög hjálplegt. Það auðveldar öllum sem að þurfa að koma, og þeir eru fjölmargir, að fara yfir frumvarpið og gefa umsögn. Þetta er eitt af þeim málum, þó það sé ekki nema ein grein, sem mjög margir, bæði stofnanir og félagasamtök, hagsmunasamtök, samtök sjúklinga og aðrir, vilja og eiga að hafa skoðun á. Ég tel því mikilvægt að fá þetta mál til heilbrigðisnefndar þannig að hægt sé að senda frumvarpið út til umsagnar sem allra flestra og hafa það opið í sumar, eða um einhvern tíma, að hvetja til þess að svo sé gert. Þetta er frumvarp sem skiptir okkur öll máli og ég er sannfærð um að gangi þetta kerfi vel eftir verður hugað að því í nánustu framtíð að yfirfæra það yfir á aðra heilbrigðisþjónustu eins og víða er. Ég nefni þar meðal annars Þýskaland sem hefur svipaða uppbyggingu fyrir heilbrigðisþjónustuna líka og gefst vel. En ég held að það sé rétt skref, að byrja á lyfjunum og sjá hvernig það gengur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Ég er ekki sammála því að hrunið hafi haft einhver áhrif á það að menn hættu við nýtt greiðsluþátttökukerfi. Hrunið hefði einmitt átt að ýta undir það að menn héldu áfram vegna þess að fjöldi fólks borgar mjög mikið í núverandi kerfi fyrir lyf og læknisþjónustu, rannsóknir og dittinn og dattinn í kringum sjúkdóma, mjög mikið. Það kom einmitt fram í nefndarstarfinu að sumt fólk þarf að borga fleiri hundruð þúsund í kostnað. Og ef ekki er ástæða til að hlífa fólki við slíkum kostnaði, hvenær væri það nema eftir hrun? Það hefði getað bjargað mjög mörgum ef komið hefði verið greiðsluþátttökukerfi fyrir allt heilbrigðiskerfið. Ég mundi segja að hrunið hefði átt að ýta undir það að menn tækju upp félagslega vernd fyrir borgarann gegn miklum kostnaði. Ég held hins vegar að það sem menn óttuðust, sumir, var að þá kæmi í ljós hver kostnaðurinn væri. Ef menn hefðu ætlað að taka alla heilbrigðisþjónustuna undir hefði þurft að verðmeta ýmsa þjónustu raunverulega og menn síðan borgað þá þjónustu upp að ákveðnu þaki, þá hefði komið í ljós hvað hún kostaði og að hugsanlega mætti gera hana ódýrari hjá einkaaðilum. Það er þetta sem ég held að þáverandi hæstv. ráðherra, Ögmundur Jónasson, hafi óttast og þess vegna sló hann nefndina af. Mér fannst það mjög neikvæð ákvörðun og hún skaðaði almenning, sérstaklega þá sem eru langveikir og mikið sjúkir og þurfa þjónustu mjög víða, ekki bara lyf heldur þjálfun, rannsóknir, geislameðferð og ég veit ekki hvað og hvað, sem fólk er í rauninni ekki varið fyrir, ekki einu sinni eftir þetta frumvarp.

Hæstv. forseti. Við höfum greinilega mismunandi sýn á hvað það var sem varð til þess að vinnunni var ekki haldið áfram. Ég er ósammála hv. þingmanni um að það hafi verið mat hæstv. þáverandi heilbrigðisráðherra, Ögmundar Jónassonar, að halda þessari vinnu ekki áfram af því að hann óttaðist að þá þyrfti að fara að verðmeta eða verðleggja alla heilbrigðisþjónustu í kerfinu. Málið var að hrunið út af fyrir sig hafði þau áhrif að allt starfsfólk og starfsmenn heilbrigðisráðuneytisins og í stjórnsýslunni varð á einu andartaki upptekið við annað en þau hefðbundnu störf sem það hafði unnið við og varð að einbeita sér að því. Ef þetta kerfi hefði verið komið lengra eða komið á efast ég ekki um að það hefði verið farsælt fyrir mjög marga einmitt á því rúmlega tveggja ára tímabili sem liðið er frá hruninu, hefði létt þeim róðurinn, en það var ekki komið á og við höfðum ekki mannafla eða við getum bara kallað það afl til að fara akkúrat í þessa vinnu, það var nóg annað. Hv. þingmanni er alveg ljóst hvert álagið hefur verið í ráðuneytunum fram að þessu en ég held að við séum að sjá fram úr mestu erfiðleikunum. Ég efast ekki um að ef við náum að sameinast um að gera þetta vel úr garði og taka við umsögnum og ábendingum um þetta frumvarp sem á að baki alla þessa vinnu, sem hv. þingmaður þekkir mjög vel, og ætti þess vegna að vera góð leiðsögn fyrir okkur sem vinnum þetta starf. Ef okkur tekst vel með það efast ég ekki um að við lítum til þess að koma því í eðlilegt vinnuferli og yfir á aðra þjónustu.

Frú forseti. Ég tel þetta ekki rétt. Þó að eftir hrun væri vissulega álag og menn hafi reynt að bjarga mörgum hlutum þá var greiðsluþátttaka almennings í heilbrigðiskerfinu aldeilis eitthvað sem menn hefðu átt að keyra í gegn. Það hefði átt að hafa fyrsta forgang að reyna að létta á langveiku fólki sem þarf að borga mikinn kostnað í öllu heilbrigðiskerfinu. Það hefði heldur betur verið ástæða til að hjálpa því til að komast í gegnum þennan skafl. Ég bendi á að menn höfðu bæði peninga og mannafla til að sækja um aðild að Evrópusambandinu og það kostar óskaplega mikla orku í öllum ráðuneytum. Menn höfðu tíma til þess en ekki til að keyra í gegn hluti sem voru komnir mjög langt í þróun og voru nánast, ég giska á að það hafi verið svona tvær, þrjár vikur í ákvörðun. Þetta var spurning um hvort það væri danska kerfið sem hér yrði tekið upp eða kerfi með fljótandi meðaltali, sem ég held að hefði verið mjög athyglisvert að skoða, þ.e. að menn borgi aldrei meira en ákveðna upphæð á t.d. sex mánuðum. Það hefði nýst t.d. langveiku fólki, þeim sem eru sykursjúkir og gigtveikir og öðrum sem eru illa tryggðir í dag. Hér er sem sagt stigið ákveðið skref og auðvitað fagnar maður því að það sé stigið. Ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum að líta jákvætt á það sem gert er og reyna að vinna eins vel úr því og hægt er. Mér finnst reyndar slæmt að menn skuli hafa valið þessa sænsku leið og sérstaklega að hafa þetta ótakmarkað nema með einhverjum sérstökum heimildum. En þetta er eitthvað sem þarf að skoða í hv. heilbrigðisnefnd, sem ég á því miður ekki sæti í en ég mun fylgjast með hvernig málinu vindur fram.

Frú forseti. Ég ætla ekki að vera langorður. Eins og hér kom fram er um að ræða eina málsgrein sem gefur heimild til að fara þá leið sem hér er lögð til. Svo er aðalefnið í drögum að reglugerð sem er mjög til fyrirmyndar að höfð sé með frumvarpinu. Það er spurning, ef hæstv. ráðherra kemur hér upp á eftir, hvort hv. heilbrigðisnefnd sé heimilt að gera tillögur um breytingar á reglugerðinni líka því að það gætu komið í ljós einhverjar breytingar sem menn vildu gjarnan sjá þar. Það sem einkennir íslenskt greiðsluþátttökukerfi er í fyrsta lagi það að í lyfjum borgar einstaklingurinn að meðaltali þriðjung af kostnaðinum og í kerfinu í heild sinni borgar hann 17%. Þessar breytingar sem og þær breytingar sem fyrirhugaðar voru áður áttu ekki að breyta heildarkostnaðinum í kerfinu heldur eingöngu að skipta kostnaðinum milli hinna sjúku. Þeir sem eru sjaldan sjúkir mundu þannig borga meira en hinir sem eru oft og mikið og lengi sjúkir mundu borga hlutfallslega minna en í dag, en eins og ég kom inn á áðan geta þeir þurft að borga mjög mikið í dag. Kerfið er óskaplega flókið og ég sé ekki að þetta frumvarp einfaldi það endilega, ég á reyndar eftir að fara í gegnum það. Eftir sem áður verða gefin út lyfjaskírteini og greiðsluþátttakan miðast við að menn borgi fyrstu 22.500 kr. á 12 mánaða tímabili að fullu en 15% af því sem umfram er allt að 90 þús. kr., en þá eru þeir komnir upp í um 32 þús. kr. þegar lyfin kosta 90 þús. kr. Síðan borga menn 7,5% af því sem umfram er og eiginlega ótakmarkað en þó er ákvæði í einhverri grein hér í reglugerðinni að fari kostnaðurinn yfir 64.875 kr. vegna mikillar varanlegrar og læknisfræðilega vel rökstuddrar þarfar fyrir lyf skuli heimilt að takmarka við þá upphæð. Reyndar er ekki sagt hvernig það yrði gert, hvort þá yrði gefið út lyfjaskírteini sem stöðvar frekari greiðslur, þar sem menn fái frekari lyf ókeypis. Þetta er gott og vel. Þetta er nokkurn veginn danska og norska kerfið í hnotskurn og hefur kosti og galla. Eins og ég gat um byrjar það að tikka eins og danska kerfið frá þeim tíma sem menn borga fyrst lyf og síðan í 12 mánuði á eftir. Venjulegt fólk kaupir lyf reglulega þannig að menn borga upp að 22 þús. kr. að fullu og síðan 15% af því sem umfram er, en það getur líka gerst að menn noti einhver smályf, eitthvað ómerkilegt, 2 þús. kr. eða 1 þús. kr., og þá byrjar tímabilið að tikka og síðan geta menn lent í miklum kostnaði, eins og ég gat um áðan, í lok tímabilsins og í framhaldinu inn í næsta tímabil. Þá getur komið til mjög mikill kostnaður á stuttum tíma sem okkur var bent á í Danmörku að væri fylgifiskur þessa kerfis. En menn þurfa bara að horfast í augu við að þannig sé það og hugsanlega má þá koma með einhverja greiðsludreifingu. Svo erum við með félagsleg atriði sem alltaf flækja kerfin óskaplega. Litið er á öll börn sem einn einstakling og það er ekki nógu sniðugt. Í því kerfi sem við hugleiddum átti barn að fylgja öðru hvoru foreldrinu. Þá var hugsunin sú að litið yrði á barnið og foreldrið sem einn einstakling og það nyti þeirra hámarka sem væru í gildi og allt slíkt, það var sem sagt mjög barnvænt. Hér er þetta ekki mjög barnvænt fyrir eitt barn vegna þess að það kemur eins og einn einstaklingur og þess vegna getur fjölskyldan lent í því að borga 67 þús. kr. á 12 mánaða tímabili fyrir alla þrjá einstaklingana. Hins vegar minnkar kostnaðurinn mjög hratt ef börnin eru fleiri en eitt, þ.e. börnin eru þá betur tryggð. Það er sem sagt mjög gott að fá þessa reglugerð og geta stúderað hana. Hér er líka talað um það þegar menn nota mikið af lyfjum og það er náttúrlega hlutur sem landlæknir og heilbrigðisyfirvöld ættu að taka virkilega á. Ef læknir ávísar lyfjum á mann sem hefur fengið lyf hjá öðrum lækni og læknirinn veit ekkert af því að hann er á þeim lyfjum getur það hreinlega verið stórhættulegt vegna þess að það getur verið gagnvirkni á milli lyfja sem er lífshættuleg. Ég held að það sé full ástæða til að rafræna lyfjaskrá verði tekin upp og að læknir sem fær sjúkling í heimsókn til sín geti á augabragði séð öll þau lyf sem maðurinn hefur verið að taka undanfarið til að koma í veg fyrir slíka víxlverkun, sem eins og ég gat um getur verið hættuleg af því að lyf hafa alls konar aukaverkanir og þær aukaverkanir geta spólast upp ef menn taka mismunandi lyf og læknirinn veit ekki af því. Hins vegar hefur þetta ósköp lítið með greiðsluþátttökuna að gera í sjálfu sér nema menn ætli að nota greiðsluþátttökuna þannig að sjúkrastofnun geti neitað að greiða lyf ef fjöldi þeirra verður mjög mikill. Nú er það þannig að fólk borgar alls konar kostnað. Það fer í blóðrannsókn, það fer í röntgenmyndatöku, það fer í segulómtæki, ég veit ekki hvað þau heita öll þessi tæki sem notuð eru í dag og mörg hver undratæki, og alls staðar er borgað, menn eru alltaf að borga hér og þar. Svo þurfa menn hjálpartæki, hjólastól, göngugrind eða eitthvað slíkt og allt kostar þetta og alls staðar er verið að borga. Þetta er eiginlega gallinn við það að taka bara einn þátt út eins og lyfin að menn eru enn þá óvarðir fyrir samspili margra þátta. Til dæmis borga krabbameinssjúklingar ekki fyrir sín lyf, sem eru óskaplega dýr eða geta verið mjög dýr, en hins vegar fyrir hverja einustu heimsókn til læknis o.s.frv., blóðrannsókn og annað slíkt, það kostar allt eftir óskiljanlegum reglum. Það var samdóma álit allra sem nefndin ræddi við á sínum tíma að kerfið væri alveg á mörkum þess að þola lengur flækjustigið. Jafnvel lyfjafræðingar sögðust ekki vera alveg 100% vissir um að þeir reiknuðu kostnaðinn rétt af því að kerfið væri flókið, hvað þá að hægt væri að upplýsa sjúklinginn um af hverju hann borgaði 5.736 en ekki 6.800 eða eitthvað slíkt. Hann verður bara að borga það sem honum er sagt. Ég veit ekki hvað mundi gerast ef hann fengi að vita nákvæmlega samkvæmt hvaða reglum allar þessar greiðslur væru. Ég hugsa að það gæti orði ansi mikil rekistefna. Ég er jákvæður gagnvart þessu frumvarpi og legg til að heilbrigðisnefnd fari vel í gegnum þetta. Það er kannski spurning mín til ráðherra hvort einhver flötur sé á því að víkka frumvarpið út í meðförum nefndarinnar eða jafnvel skipta um kerfi, þ.e. að þetta væri ekki tólf mánaða tímabil heldur eitthvert fljótandi sex eða sjö mánaða tímabil, hvort menn séu opnir fyrir slíkum breytingum eða hvort mönnum þyki það of stórt skref til hliðar. Á sínum tíma var rætt um að taka tannlækningar inn í. Það er dálítið merkilegt að allt sem gerist í munnholinu er ekki læknisfræði heldur virðist það vera iðnaðarmennska og koma ríkinu ósköp lítið við, en ég held að fyrir foreldra barna sem eru með skemmdar tennur sé það jafnmikið læknisfræðilegt vandamál og brotinn fingur eða eitthvað slíkt. Ég hef aldrei skilið af hverju tannlækningar falla ekki inn í heilbrigðiskerfið og séu borgaður þar eins og annar kostnaður. Það mætti einmitt setja það inn í svona heildarniðurstöðu. En eins og ég sagði er ég jákvæður gagnvart þessu frumvarpi og ég hlakka til að sjá hvað kemur út úr því.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa umræðu og um leið nota tækifærið og þakka þá vinnu sem liggur á bak við frumvarpið, alveg aftur til ársins 2007 þegar hv. þm. Pétur H. Blöndal tók þátt í þeirri vinnu. Hvort sem er í ráðuneytum eða í þinginu finnst mér mikilvægt að menn nýti þá vinnu sem unnin er á hverjum tíma. Jafnvel þó ekki sé farið eftir hlutunum í einu og öllu þá er lögð fram mjög mikil vinna sem skiptir miklu máli að nýtist í allri umfjöllun og til áframhaldandi vinnu. Hv. þingmaður lýsti ágætlega í lokaræðunni heilbrigðiskerfinu eins og það hefur byggst upp varðandi gjaldtöku og því vandamáli að ekki er mjög mikið samræmi í henni og fólk getur verið að borga afar íþyngjandi greiðslur fyrir ýmsa þjónustu. Ekki er samræmi t.d. hvað varðar tannheilsuna og hefur réttilega verið bent á það hér. Það er ánægjulegt að heyra að fleiri eru á þeirri skoðun að við þurfum að bæta þar úr. En þar er við ramman reip að draga á meðan nánast öll tannhirða í landinu er einkavædd, þ.e. hún er úti á markaðnum og ekki gilda samningar um verð. Hafi maður áhuga á því að borga ákveðinn hlut af tannlæknakostnaði, eins og verið er að reyna að vinna að, er spurningin alltaf hluti af hverju þegar sjálfskömmtunarkerfi er á greiðslunni. Úr þessu þurfum við að bæta. Ekki hefur tekist að búa til notendamarkað þannig að ráðuneytið eða Sjúkratryggingar geti keypt þjónustuna og auglýst eftir aðilum sem sinni henni. Þá komi þeir sem tilbúnir eru að vinna samkvæmt tilteknum gjaldskrám eða bjóða í þjónustuna á ákveðnu verði þannig að hægt sé að samræma greiðsluhlutdeildina. Auðvitað er erfitt ef tveir einstaklingur fara í sömu aðgerð hjá tannlækni og á einum vinnustað eru greiddar 10 þús. kr. og á öðrum 15 þús. kr. og á sama tíma ætlum við að borga eitthvert ákveðið hlutfall af þeirri greiðslu. Við höfum t.d. miðað við að reyna að ná því skrefi að borga allt að 75% tannlækninga miðað við tiltekna gjaldskrá í tannlækningum barna. Við höfum í rauninni til þess fjármagn ef við næðum samningum við tannlækna. Ég held að afar mikilvægt sé að reyna að ná þessu skrefi og ná samkomulagi. Eins og ég hef gert undanfarið og ítreka það hér, heiti ég á tannlækna að koma til samninga og finna á þessu lausn þannig að viðunandi sé fyrir alla aðila og við getum boðið upp á tannlæknaþjónustu, sérstaklega fyrir börn. Það er dapurlegt að horfa upp á það í annars frábæru heilbrigðiskerfi að við skulum vera að missa niður tannheilsu í landinu. Auðvitað má ekki gleyma því að ábyrgðin á tannhirðu hvílir hvað mest á heimilunum og einstaklingunum. Það breytir því ekki að við þurfum að geta brugðist við og veitt þá þjónustu sem þarf þar sem upp á vantar. Í umræðunni hefur verið nefnd þörfin á að rafræn skráning sé í lagi. Víða í heiminum er bent á að þetta sé eitt af þeim úrræðum sem menn hafa til að lækka kostnað, að upplýsingagjöf sé sem allra best, menn séu ekki að tvítaka rannsóknir eða taka sýni á tveimur stöðum vegna þess að menn hafa ekki upplýsingar um hvað hefur verið gert á öðrum staðnum. Það gildir um lyfin líka. Varðandi annað sem komið hefur fram vil ég undirstrika að það er jákvætt að heyra að menn telja þetta til mikilla bóta. Ég held að ekki sé of lítið úr því gert að segja að ef við náum fram þessu frumvarpi eða sambærilegu þá verður um að ræða verulega kjarabót fyrir þá sem hafa þurft að nota lyf í miklum mæli. Það skiptir máli. Eitt af því sem ég hef haft áhyggjur af í fátæktarumræðunni og umræðunni um ákveðna öryrkjahópa og þá sem eru á lífeyri er að lyfjakostnaður getur sett allt úr skorðum. Þar hafa úrræðin ekki verið nægjanleg. Ég sagði það ekki í inngangsræðunni en vil taka fram að frumvarpið hefur verið kynnt sjúklingasamtökum og Öryrkjabandalaginu og öðrum slíkum samtökum og þeir aðilar hafa haft tækifæri til að gera athugasemdir við frumvarpið. Í því felst þó ekki að búið sé að leggja blessun yfir það í þeirri mynd sem það er lagt fram hér heldur höfum við notið ákveðinnar leiðsagnar við vinnuna. Auðvitað þarf hv. heilbrigðisnefnd að veita vandaða umfjöllun um málið. Af því að spurt var hvaða leyfi menn hefðu til breytinga þá er það einfaldlega svo að Alþingi Íslendinga setur lögin og hefur leyfi til að koma með tillögur og setja forskrift að því hvað má og hvað má ekki í reglugerðum. Ég held að mjög mikilvægt sé að menn skoði þetta og ef menn geti t.d. sýnt fram á betri lausnir varðandi 12 mánaða tímabilið er sjálfsagt að reyna að koma til móts við það. Ég held að mikilvægt sé að málið fái eins skjótan framgang og hægt er án þess að það bitni á gæðum vinnunnar. Draumurinn var að láta gildistökutímann 1. október standa. Biðjast verður velvirðingar á að málið kom ekki fyrr fram en það verður síðan að ráðast af hraðanum í nefndinni og hvernig gengur að vinna málið hvort þetta næst fyrir þann tíma. Ég held að mikilvægt sé að reyna það. Ég held að ekki sé miklu við þetta að bæta. Talað er um að kannski sé of mikið af félagslegum viðbótum í þessum kafla en það er af því að menn vildu ekki taka stærra skref en þetta, að um væri að ræða jöfnunarkostnað. Ákveðin atriði í eldri umgjörð héldust þó inni, það getur verið einhver spurning um tíma og aðlögun að nýju kerfi, en ég held að það sé skynsamlegt á þessu stigi. Það kom líka fram og tengist rafrænum upplýsingum að ná þarf utan um fjöllyfjanotkun og einhver snertiflötur verður að vera við þá aðila sem vita hvaða lyf einstaklingar taka svo menn fái betri ráðgjöf og leiðsögn og læknar hafi upplýsingar um hvaða lyf eru gefin á ólíkum stöðum. Þegar við ræðum gjaldtöku almennt í heilbrigðiskerfinu og raunar lyfjanotkunina líka þá snýst þetta í heildina um hver bein þátttaka einstaklinganna eigi að vera í gjöldum í heilbrigðisþjónustu. Í lögum um heilbrigðisþjónustu er klárt markmið að ekki eigi að mismuna mönnum, menn eiga að geta notið heilbrigðisþjónustu óháð efnahag og raunar búsetu líka. Það skiptir mjög miklu máli og ég hef aldrei heyrt annað en að allir séu sammála um að við reynum að varðveita þann eiginleika. Því er mikilvægt sem komið hefur fram í umræðunni frá fleirum en einum að við reynum að stíga skrefið áfram og jafna einnig greiðsluþátttöku í öðrum heilbrigðiskostnaði. Svo getum við tekist á um hvort hlutfallið eigi að vera 17% af heildinni eða 20% eða eitthvað meira eða minna, það þarf síðan að stilla af í framhaldinu og finna út úr hvað er borgað í gegnum skatta og hvað er borgað í gegnum beinar gjaldtökur. Ég þakka umræðuna sem hefur verið afar jákvæð. Ég treysti á að hv. heilbrigðisnefnd muni vinna vel úr málinu og á ekki von á öðru, ég veit að þar eru öflugir þingmenn og fólk með mikla reynslu sem mun leggja málinu lið.

Frú forseti. Varðandi tannlækningakostnað gætum við náttúrlega farið sömu leið og Norðmenn. Það er dálítið harkaleg leið, þeir taka bara þrjú lægstu verðin á markaðnum en það er reyndar í sambandi við lyf hjá þeim. Við gætum tekið þrjú lægstu verð fyrir ákveðna aðgerð hjá tannlæknum og sett sem mörk þess sem sjúkratryggingar greiða, þ.e. miðað við efri mörkin á þremur lægstu verðum. Sjúkratryggingar mundu borga það og restina viðkomandi einstaklingur. Þetta mundi væntanlega virka þannig að fólk mundi streyma til þeirra tannlækna sem bjóða lágt verð og ættu reyndar að gera það hvort sem er. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um aldraða einstaklinga. Þeir eiga einhvern veginn að vera vesalingar í þessu og borga minna. En sumir aldraðir eru mjög vel settir, bæði eignalega og tekjulega. Ég veit um aldraða sem hafa í lífeyri um hálfa milljón á mánuði og gott betur. Það er dálítið ankannalegt ef aldraður einstaklingur með hálfa milljón á mánuði í lífeyri greiðir lægri lyfjakostnað á meðan einhver sem vinnur umönnunarstörf með 200 þús. kr. á mánuði, og annast kannski hinn aldraða, borgar hærra verð fyrir lyfin sín sem eru kannski þau nákvæmlega sömu.  Ég held að ég sé enginn jafnaðarmaður, frú forseti. Ég vil gæta réttinda einstaklingsins og ekki flytja lakari lífskjör frá einum einstaklingi til annars sem hefur betri lífskjör.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að hafa stuðning jafnaðarmannsins hv. þm. Péturs H. Blöndals varðandi tannlækningakostnað. Hann bendir á ákveðna leið sem er að borga niður ákveðið verð. Þetta er í rauninni það sem verið er að gera þegar menn eru utan samnings og borgað er fast verð. Þá stenst náttúrlega ekki það sem við segjum á sama tíma um ákveðið hlutfall af kostnaðinum. Þetta er auðvitað erfitt í dreifbýli hjá okkur af því að tannlæknar eru ekki alls staðar. Sumir eiga ekki aðgang að þeim nema á ákveðnum svæðum. Þetta getur því verið erfitt upp á kostnað og misskiptingu. Það þyrfti líka að íhuga hvort verðið eigi þá að vera auglýst verð eða uppgefið verð. Auðvitað eiga tannlæknir að gefa upp hvað mismunandi hlutir kosta. Allt þetta er í skoðun og þarf að vera í skoðun svo við finnum lausn á þessu. Þetta er óviðunandi eins og þetta er núna og við þurfum að koma böndum á þetta. Það verður að segjast alveg eins og er að menn velta því líka fyrir sér að ráða tannlækna á heilsugæslustöðvar og í skóla til að ná utan um þetta. Ég hef ekki talað fyrir því. Ég treysti á að tannlæknar þvingi okkur ekki þá leið. En einhvern veginn verðum við að ná utan um þetta svo við getum veitt þessa þjónustu á fullnægjandi hátt eins og við viljum veita hana fyrir börn og raunar aldraða líka. Varðandi aldraða hef ég skilið það svo að þetta tengist því þegar menn fái tilteknar bætur; að því uppfylltu fái þeir niðurfellingar eða lækkanir. Það kemur kannski ekki skýrt fram þarna en er þá eitthvað sem þarf að skoða, þ.e. slík tekjutenging ef aldraðir eru flokkaðir sem einn hópur. Ég treysti á að hv. heilbrigðisnefnd skoði það í umfjöllun sinni.

Frú forseti. Þar fór í verra. Ef menn ætla að tekjutengja þetta líka og koma með tekjuskattinn inn í greiðsluþátttökukerfið þá flækja þeir það enn frekar. Spurningin er þá hvert sé hlutverk tekjuskattskerfisins. Það er mjög stigverkandi. Maður með 100 þús. kr. tekjur borgar engan tekjuskatt. Þegar hann hækkar í tekjum borgar hann stighækkandi tekjuskatt, eins og menn þekkja. Er það ekki nóg? Maður hefði haldið það. Á að skattleggja menn sérstaklega fyrir tekjunum líka? Auðvitað eiga bætur og annað slíkt að vera það góðar að menn geti staðið undir kostnaðinum og þeir hafa gert það hingað til. Menn þurfa að borga þennan kostnað núna og hann er meira að segja mjög ójafn og getur verið mjög hár fyrir einstaklinga. Ég mundi frekar vilja að menn hyrfu frá ákvæðinu um lægri bæturnar endar munar ekki voðalega miklu, það munar 7.500 kr. á lægri mörkunum. Ég get ekki séð að þetta fari mjög illa með menn, að borga 15% af því sem umfram er. Til einföldunar held ég að menn ættu að sleppa þessu félagslega mómenti sem er þarna í reglugerðinni. En það er eitthvað sem hv. heilbrigðisnefnd fer yfir sem og ýmislegt fleira.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur tjáð skoðanir sínar um þetta og eins og hann sagði fer málið til hv. heilbrigðisnefndar og fær þar umfjöllun. Þá vega menn og meta hvaða hópar eiga að vera á sérkjörum eða í lægri flokknum hvað varðar tekjuviðmiðin. Ég vil í lok umræðunnar ítreka þakkir mínar til þeirra sem hafa tekið þátt í henni. Ég treysti á að þetta fái vandaðan og góðan framgang í þinginu, þeim til heilla sem þurfa því miður einhverra hluta vegna á verulega mikilli lyfjanotkun að halda. Við þurfum að jafna þann kostnað og tryggja að fólk sé ekki að borga í einstökum tilfellum hundruð þúsunda króna, jafnvel 100–200 þús. kr. og yfir það á ári í lyfjakostnað. Það íþyngir mjög þeim aðilum sem við skömmtum hvað lægst launin og mikilvægt er að úr því verði bætt og kostnaðurinn jafnaður því þessu er ekki hægt að mæta með almennri launahækkun á alla í öllum tilfellum.

Hæstv. forseti. Ég geri grein fyrir nefndaráliti meiri hluta iðnaðarnefndar um frumvarp til laga um breyting á lögum nr. 106/1999, um Byggðastofnun. Þann meiri hluta skipa auk mín hv. þingmenn Þuríður Backman, Magnús Orri Schram, Margrét Tryggvadóttir og Sigmundur Ernir Rúnarsson. Tveir nefndarmenn voru fjarverandi þegar málið var tekið út og tveir nefndarmenn skila minnihlutaáliti sem ég geri ráð fyrir og veit að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson mun gera grein fyrir á eftir. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Kristján Skarphéðinsson frá iðnaðarráðuneytinu. Þá bárust umsagnir frá Atvinnuþróunarfélagi Þingeyinga hf., Byggðastofnun, Eyþingi – sambandi sveitarfélaga í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum, Fjórðungssambandi Vestfirðinga, Samtökum sveitarfélaga á Norðurlandi vestra og Samtökum sveitarfélaga á Vesturlandi. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er lagt til að stjórnarmönnum í Byggðastofnun verði fækkað úr sjö í fimm. Megintilgangur þessarar ráðstöfunar er að ná fram aukinni skilvirkni í störfum stofnunarinnar, sem og að lækka kostnað við rekstur stjórnar hennar. Iðnaðarráðherra mun skipa í stjórn en með hliðsjón af breyttu fjármálaumhverfi og tilkomu Bankasýslu ríkisins kemur til greina að fela valnefnd Bankasýslunnar að tilnefna tvo stjórnarmenn. Nefndin vill í þessu sambandi árétta í ljósi þeirra upplýsinga sem fram komu á fundum nefndarinnar að þessi tilnefning valnefndar Bankasýslu ríkisins er ekki raunhæf eins og sakir standa. Í máli umsagnaraðila kom fram nokkur gagnrýni á frumvarpið. Það er hins vegar mat meiri hlutans að þegar litið er til umfangs starfsemi Byggðastofnunar sé ljóst að með þessari breytingu er hægt að ná fram þó nokkurri hagræðingu án þess þó að það bitni á starfsemi stofnunarinnar. Meiri hlutinn vill einnig benda á að Byggðastofnun hefur starfsleyfi sem lánafyrirtæki samkvæmt lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, og er stofnunin eftirlitsskyldur aðili samkvæmt lögum nr. 87/1998, um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Í þessu felst að þau hæfisskilyrði sem rakin eru í 52. gr. laganna gilda um stjórn og framkvæmdastjóra Byggðastofnunar. Þær hæfisreglur eru ítarlegar auk þess sem gerðar voru verulega auknar kröfur til hæfis með 39. gr. laga nr. 75/2010, um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki. Meiri hlutinn vill að lokum ítreka þá staðreynd að fulltrúar í stjórn Byggðastofnunar þurfa að minnsta kosti að hafa grunnþekkingu á málefnum atvinnulífs á landsbyggðinni og telur nefndin þá þekkingu afar mikilvæga í ljósi þess lögbundna hlutverks stofnunarinnar að vinna að eflingu byggðar og atvinnulífs á landsbyggðinni. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 2. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. - Í staðinn fyrir 1. júní sem var í upphaflega frumvarpinu. Virðulegi forseti. Eins og áður sagði standa að þessu meirihlutaáliti auk mín fyrrgreindir hv. þingmenn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta iðnaðarnefndar um frumvarp til laga um breyting á lögum nr. 106/1999, um Byggðastofnun. Í upphafi máls míns verð ég að segja, sem er reyndar ítrekað í áliti minni hlutans, að það er nokkuð sérkennilegt að þetta mál skuli koma fram núna og með þessum hætti þegar verið er að skoða starfsemi stofnunarinnar og þá sérstaklega það sem snýr að fjármálahlið hennar og einnig að vinna að endurskoðun á stuðningskerfi atvinnulífsins. Ég hef áður sagt í þessum ræðustól, frú forseti, að helsti vandi byggðaumræðu á Íslandi undanfarin ár hafi verið skortur á stefnumörkun og stefnu þeirra ríkisstjórna sem hafa leitt þau mál og sýnist mér ekki vera nein breyting þar á. Að öðru leyti ætla ég að renna í gegnum þetta álit, ég held að það skýri sig nokkuð sjálft og skoðun okkar sem stöndum að álitinu, þ.e. þess sem hér stendur og hv. þm. Sjálfstæðisflokks, Jóns Gunnarssonar. Með frumvarpinu er lagt til að stjórnarmönnum í Byggðastofnun verði fækkað úr sjö í fimm. Megintilgangur þessarar ráðstöfunar samkvæmt frumvarpinu er að ná fram aukinni skilvirkni í störfum stofnunarinnar sem og að lækka kostnað við rekstur stjórnar hennar. Iðnaðarráðherra mun skipa í stjórn en með hliðsjón af breyttu fjármálaumhverfi og tilkomu Bankasýslu ríkisins kemur til greina að fela valnefnd Bankasýslunnar að tilnefna tvo stjórnarmenn. Minni hlutinn tekur undir með meiri hluta nefndarinnar að í ljósi þeirra upplýsinga sem fram komu á fundum nefndarinnar er þessi tilnefning valnefndar Bankasýslu ríkisins ekki raunhæf eins og sakir standa. Minni hlutinn gagnrýnir þau vinnubrögð að leggja fram frumvarp um breytingar á stjórn á sama tíma og sérstök nefnd hefur það hlutverk að endurskoða lánahluta stofnunarinnar. Ætla má að í þeirri vinnu komi fram upplýsingar er kunna að hafa áhrif á skipan stjórnar. Þá er á sama tíma unnið að endurskoðun á stuðningskerfi atvinnulífsins. Því telur minni hlutinn frumvarpið ótímabært. Í máli umsagnaraðila kom fram nokkur gagnrýni á frumvarpið sem minni hlutinn tekur undir að nokkru leyti. Ekki verður séð að fækkun stjórnarmanna leiði til aukinnar skilvirkni. Þvert á móti má færa rök fyrir því að skilvirkara sé að vera með stærri stjórn er hafi betri yfirsýn og þekkingu á atvinnulífi á landsbyggðinni. Fjárhagslegt hagræði er hverfandi eða um 2 millj. kr. króna samkvæmt greinargerð frumvarpsins. Fram kemur að Byggðastofnun hefur starfsleyfi sem lánafyrirtæki samkvæmt lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, og er stofnunin eftirlitsskyldur aðili samkvæmt lögum nr. 87/1998, um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Í þessu felst að þau hæfisskilyrði sem rakin eru í 52. gr. laganna gilda um stjórn og framkvæmdastjóra Byggðastofnunar. Minni hlutinn áréttar mikilvægi þess að þeir sem veljast í stjórn Byggðastofnunar hafi mikla þekkingu á málefnum landsbyggðarinnar, ekki síst atvinnulífi. Yfirgripsmikil reynsla og þekking getur því vegið þyngra en þau hæfisskilyrði sem getið er í áðurnefndum lögum. Hrun fjármálakerfisins verður varla rakið til annarra en aðila er uppfylltu hæfisskilyrðin. Minni hlutinn tekur undir þá gagnrýni umsagnaraðila að með frumvarpinu sé of mikið gert úr hlutverki stofnunarinnar sem lánastofnunar, þ.e. fjármálafyrirtækis, en ekki horft til þess mikilvæga hlutverks sem stofnunin hefur varðandi rannsóknir, þróunarstarf og ráðgjöf. Minni hlutinn gagnrýnir einnig að svo virðist sem stjórnvöld hafi við vinnslu frumvarpsins hvorki leitað álits né samráðs við hagsmunaaðila, svo sem atvinnuþróunarfélög á landsbyggðinni. Minni hlutinn telur því frumvarpið ótímabært og harmar skort á samráði. Frú forseti. Þannig hljóðar álit minni hluta iðnaðarnefndar um þetta frumvarp. Því til áréttingar vil ég ítreka að það er mjög mikilvægt að við drögum ekki úr vægi þess að reka öfluga byggðastefnu og vera með stofnun sem hefur það á sinni könnu að fylgjast með, rannsaka, gera tillögur til stjórnvalda og hafa eftirlit með þróun byggða. Við þekkjum dæmi þess frá nágrannalöndum að þar er jafnvel skattkerfinu og slíkum hlutum beitt til að jafna aðstöðu. Við höfum margrætt um húshitunarkostnað sem er hluti af byggðamálum, samgöngubætur og fleira í þeim dúr. Allt tengist þetta byggðaþróun og því að íbúar landsins geti búið við sómasamleg kjör þar sem þeir vilja setja sig niður. Ég hef áhyggjur af því að sú stefna sem má kannski lesa í gegnum þær breytingar sem verið er að leggja til varðandi stjórn Byggðastofnunar, og hefur komið fram í umfjöllun um svokallaða 20/20 áætlun og ekki síst því er tengist aðildarumsókn Íslands að Evrópusambandinu, sé til þess að veikja þá litlu í raun, tel ég, aðstoð og sýn sem stjórnvöld hafa haft á að jafna stöðu landsmanna þegar horft er til byggðanna. Margar skýrslur hafa verið skrifaðar og mörgum tillögum hefur verið skilað inn en það sem hefur skort á fyrst og fremst eru verkfæri, ákvarðanataka hjá stjórnvöldum og verkfæri t.d. fyrir stofnun eins og Byggðastofnun til að vinna með og starfa með. Frú forseti. Ég læt þessari yfirferð lokið.

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem við ræðum er dálítið sérstakt fyrir margra hluta sakir. Byggðastofnun hefur starfað um árabil og oft fengið miklar ákúrur fyrir ýmislegt sem hún hefur verið að gera. Hún er vissulega ekki frekar en aðrir hafin yfir gagnrýni og ýmislegt hefðu menn getað gert betur í áranna rás. Hinu mega menn ekki gleyma að Byggðastofnun hefur verið að vinna á mjög erfiðum svæðum. Henni er ætlað skilgreint hlutverk sem kemur fram í lögum um hana og er meðal annars gert ráð fyrir því að hún láni eingöngu inn á svæði sem teljast landsbyggð samkvæmt tiltekinni skilgreiningu og samkvæmt skilgreiningu sem byggist meðal annars á svokölluðu byggðakorti Eftirlitsstofnunarinnar ESA. Í mörgum tilvikum er um að ræða svæði sem fjármálastofnanir okkar hafa hikað við að lána inn á. Það er þá einfaldlega þannig að Byggðastofnun hefur verið að lána til verkefna á svæðum sem bankarnir hafa ekki viljað sinna nema að takmörkuðu leyti og til skilgreindra verkefna og enn fremur til atvinnustarfsemi sem bankastofnanirnar hafa ekki verið tilbúnar til að lána til. Ég ætla að taka lítið dæmi. Fyrir nokkrum árum var farið að huga að uppbyggingu kalkþörungaverksmiðju á Bíldudal. Þá voru bankarnir okkar í mikilli útrás og gátu lánað tugi milljarða til allra skapaðra hluta, bæði innan lands og utan. Bankarnir voru hins vegar ekki tilbúnir til að lána fyrirtækinu sem ætlaði að reisa þessa kalkþörungaverksmiðju og hafði lagt fram mikið eigið fé, þeir voru ekki tilbúnir til að lána fimmeyring í þá atvinnustarfsemi. Ástæðan var sú að kalkþörungaverksmiðjan átti að rísa á Bíldudal. Það var utan svæðis sem bankarnir voru tilbúnir til að lána til. Þá kom Byggðastofnun til skjalanna og lánaði fjármuni til uppbyggingar þessa fyrirtækis sem nú er burðarásinn í atvinnulífi Bíldudals. Þar starfa nú um 20 manns, glæsilegt fyrirtæki sem hefur að vísu átt við ákveðna byrjunarörðugleika að stríða varðandi útblástur en það er eitthvað sem við trúum að fyrirtækinu takist að sigrast á. En það er alveg ljóst að ef við hefðum ekki haft Byggðastofnun, ef hún hefði ekki komið til skjalanna, er mjög ólíklegt að þetta fyrirtæki hefði nokkurn tíma risið á Bíldudal. Sama þekkjum við um stórar atvinnugreinar sem bankarnir hafa verið mjög hikandi að lána til. Ég nefni í því sambandi rækjuiðnaðinn. Rækjuiðnaðurinn hefur gengið í gegnum gífurlega erfiðleika á undanförnum árum. Fyrir því eru margar ástæður. Markaðsaðstæður hafa verið erfiðar, það hefur verið erfitt á stundum að fá hráefni til vinnslunnar, rækjustofninn við Ísland hrundi og rækjuverksmiðjunum fækkaði úr því að vera tugir í það að vera kannski fjórar, fimm eða sex verksmiðjur á landinu. Byggðastofnun hefur hins vegar verið helsti lánardrottinn rækjuiðnaðarins og á vissan hátt haldið lífinu, liggur mér við að segja, í honum. Ég tel fullvíst að ef Byggðastofnun hefði ekki verið til staðar hefði rækjuiðnaðurinn okkar ekki verið svipur hjá sjón. Þriðja atriðið sem ég vil nefna í þessu sambandi er uppbygging ferðaþjónustu víða úti um landsbyggðina. Byggðastofnun var mjög stór lánveitandi á þessu sviði mjög víða, ekki síst á þeim svæðum þar sem ferðaþjónustan var frekar frumstæð og naut ekki mikils lánstrausts hjá almennum lánastofnunum. Byggðastofnun var svo tilbúin til að koma til skjalanna þegar aðrar lánastofnanir, bankarnir, voru ekki tilbúnar til að lána. Ég nefni þetta sem dæmi um það að Byggðastofnun hefur oft og tíðum starfað við mjög erfiðar aðstæður. Þegar menn hafa upp miklar dómadagsspár um útlánastefnu Byggðastofnunar mega þeir ekki gleyma þeim bakgrunni að stofnunin er oft og tíðum að starfa á landsvæðum sem bankarnir hafa dæmt á þann veg að þeir hafa ekki viljað lána þangað eða þá í atvinnugreinum þar sem lánastofnanirnar hafa ekki verið tilbúnar til að lána, og þá er ég sérstaklega að tala um atvinnugreinar sem hafa verið að byggjast upp úti á landsbyggðinni. Þetta segir okkur að Byggðastofnun hefur mikla sérstöðu og þeir sem þar stjórna verða að hafa annars konar yfirsýn yfir atvinnulífið en þeir sem starfa í hinum hefðbundnu lánastofnunum okkar, bankastofnunum, með fullri virðingu fyrir þeim. Það er auðvitað þannig að við erum búin að setja lög um fjármálafyrirtæki sem kveða á um tiltekið hæfi og hæfni þeirra sem starfa í þessum lánastofnunum. Það á við um Byggðastofnun og það á þá væntanlega við um stjórnendur þeirra, bæði almenna stjórnendur og síðan stjórnarmenn. Við skulum bara leggja til hliðar spurningarnar um það hvort þetta eigi að gilda um Byggðastofnun eða ekki en ég sé ekki nein rök fyrir því að fækka stjórnarmönnum í Byggðastofnun til að koma til móts við lagaskylduna sem snýr að fjármálafyrirtækjum og hæfi þeirra sem starfa í stjórn Byggðastofnunar. Í nefndaráliti meiri hlutans er meðal annars vikið að þessu sem sérstökum rökum og kemur raunar fram líka í athugasemdum við frumvarpið sjálft. Þá er sérstaklega vikið að því að það sé orðið nýtt umhverfi fyrir stjórnendur stofnana á borð við Byggðastofnun af því að farið sé að kveða svo skýrt á um hæfi stjórnenda og stjórnarmanna en í sjálfu sér breytir engu um það hvort stjórnarmenn eru sjö eða fimm. Það eru hins vegar heilmikil rök í því sem kemur fram í minnihlutaáliti iðnaðarnefndar, þar sem vikið er að því að það kunni þvert á móti að vera styrkur stofnunar eins og Byggðastofnunar að hafa þá sjö einstaklinga sem eru þá líkur á að hafi - hvað eigum við að segja - víðtækari yfirsýn yfir málefni landsbyggðarinnar en ef við værum með fimm einstaklinga í stjórninni, hversu góðir sem þeir að öðru leyti kunna að vera. Hin rökin sem eru síðan nefnd í frumvarpinu, bæði í athugasemdunum og meiri hluti iðnaðarnefndar tekur undir í nefndaráliti sínu, að þetta sé hagræði eða aukin skilvirkni, eru ekki mjög sannfærandi. Í fyrsta lagi hefur verið bent á að fjárhagslegur ávinningur af þessu hlaupi á kannski 1–2 millj. kr. og í því umfangi sem Byggðastofnun er að véla um eru það ekki stóru tölurnar. Það geta því ekki verið rök í þessu máli að reyna að ætla sér að spara þarna einhverjar fáeinar krónur með því að fækka stjórnarmönnum. Þegar farið er efnislega yfir rökin sem búa að baki frumvarpinu sé ég ekki að þau standist neina skoðun, hvorki að verið sé að auka skilvirkni né að verið sé að draga úr kostnaði. Það eru ekki þær tölur sem neinu velta. Síðast en ekki síst er það hitt, þetta með hæfið. Við getum engu að síður verið með reglur um hæfi stjórnarmanna, hvort sem stjórnarmennirnir eru fimm eða sjö. Stóra málið í þessu sambandi er að við höfum Byggðastofnun sem tekst á við byggðamál í breiðum skilningi. Hluti af því kann að vera að Byggðastofnun er lánastofnun og kemur oft og tíðum til skjalanna þegar aðrar lánastofnanir eru einfaldlega ekki tilbúnar til þess og það eru auðvitað rök sem ekki er hægt að horfa fram hjá. Ef við ætlum að hafa það þannig að hér séu „köld svæði“ sem ekki eigi að njóta neinnar fjárhagslegrar fyrirgreiðslu í formi lánveitinga kann það að vera sjónarmið en þá erum við líka að afskrifa alls konar uppbyggingu í atvinnumálum á þeim svæðum og ég á ekki von á því að menn séu tilbúnir til þess. Síðan er það hitt, eins og rakið er í athugasemdum við frumvarpið, að verið er að endurskoða mjög veigamikla þætti í starfi Byggðastofnunar. Hæstv. iðnaðarráðherra skipaði starfshóp til að greina nokkra þætti í lánastarfsemi hennar og lagði nefndin fram greinargerð sína sem hefur verið kynnt og hefur verið nokkuð til umræðu. Það er athyglisvert í því sambandi að í þessari skýrslu eru meðal annars rakin töp Byggðastofnunar af útlánum sínum í gegnum tíðina. Menn höfðu, meðal annars úr ræðustóli Alþingis, uppi mjög stór orð um það hversu óábyrg útlánastefna Byggðastofnunar hefði verið. Það er að mínu mati mjög ósanngjörn gagnrýni vegna þess, eins og ég var að segja, að Byggðastofnun starfar oft og tíðum á landsvæðum og við aðstæður þar sem áhættan kann að vera meiri; og henni er einmitt ætlað að koma til skjalanna og taka þátt í uppbyggingu atvinnulífs á svæðum í atvinnugreinum sem aðrar bankastofnanir hafa ekki verið að sinna. Það er því mjög ósanngjarnt að fella mikla áfellisdóma yfir starfsemi Byggðastofnunar við þær aðstæður sem henni er ætlað að starfa; og hún hefur það hlutverk að starfa í því umhverfi samkvæmt lögum sem við höfum sjálf sett á Alþingi. Við skulum líka, til að allrar sanngirni sé gætt, fara yfir útlánatöpin á síðustu árum og bera saman útlánatöp Byggðastofnunar og útlánatöp sem hafa verið að koma fram í starfi annarra banka, annarrar útlánastarfsemi, annarra lánastofnana sem hafa verið að lána fé, meðal annars til atvinnulífsins. Í svari sem hv. þm. Ásbjörn Óttarsson fékk varðandi útlánatöp bankanna, þar sem fram kemur hvernig lán voru færð frá gömlu bönkunum yfir til hinna nýrri, kemur meðal annars fram, og ég hygg að ég sé að fara með réttar tölur, að búið hafi verið að færa niður útlán til fyrirtækjanna um 60% þegar þau eru tekin frá gömlu bönkunum og færð yfir í hina nýju. Er það ekki til marks um að þá er verið að afskrifa sem því nemur af útlánum gömlu bankanna sem hér voru starfandi um árabil og um áratugaskeið, verið að færa niður þessi lán og afskrifað sem þessu nemur? Berum það svo saman við þau útlánatöp, upp á ein 20%, sem eru hjá Byggðastofnun sem þó er að lána við mjög erfiðar aðstæður. Að öllu þessu samanlögðu er mjög sérstakt, finnst mér, að það skuli síðan vera fyrstu viðbrögðin við endurmati á starfsemi Byggðastofnunar að hér birtist frumvarp frá hæstv. iðnaðarráðherra sem felur það eingöngu í sér að fækka stjórnarmönnum um tvo. Menn eru sem sagt að skoða útlánastarfsemi Byggðastofnunar. Við vitum samanburðinn við árangur annarra lánastofnana. Byggðastofnun, og þeir sem þar stjórna, þarf ekkert að skammast sín fyrir þann samanburð nema síður sé. Þeir eru að lána við erfiðar aðstæður til atvinnugreina sem hafa oft og tíðum ekki notið skilnings annarra lánastofnana. Árangur Byggðastofnunar er engu að síður hlutfallslega miklu betri en þeirra bankastofnana sem flugu hvað hæst fyrir fáeinum árum og stærðu sig af því að geta nánast gleypt allan heiminn og þyrftu ekkert á því að halda, og vildu ekki í ýmsum tilvikum, lána inn í veikustu byggðirnar og til ýmissar atvinnustarfsemi sem var að reyna að brjóta sér leið á landsbyggðinni. Ég vék aðeins að því að hæstv. iðnaðarráðherra hefði skipað þessa nefnd eða þennan starfshóp til að greina nokkra þætti lánastarfsemi Byggðastofnunar. Hún skilaði skýrslu, dró fram ákveðna meginþætti í starfsemi stofnunarinnar, bar þetta allt saman. Niðurstaða hæstv. ráðherra, sem ég hygg að hafi verið skynsamleg niðurstaða, var sú að skipa nefnd með fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem eiga sæti á Alþingi til að fara yfir lánastarfsemi Byggðastofnunar í heild sinni. Það er alveg ljóst að niðurstaða þessarar nefndar mun hafa heilmikið að segja um framtíðarstarfsemi Byggðastofnunar, hvernig staðið verður að henni, hvernig ríkið vill koma að því að reka Byggðastofnun, með hvaða hætti ríkið vill aðstoða eða greiða fyrir því að lánastarfsemi geti haldið áfram á vegum Byggðastofnunar, verði það niðurstaðan, o.s.frv. Það er því mjög sérkennilegt að rétt á meðan sú nefnd er að starfa, nánast í miðju kafi - sú nefnd hefur bara nýlega hafið starfsemi sína og er ekki búin að skila áliti sínu, hún var skipuð 16. febrúar sl. - sé tekin um það ákvörðun að gera tilteknar breytingar á uppbyggingu stofnunarinnar að því leyti að fækka stjórnarmönnum um tvo. Það er alveg augljóst mál hvað býr að baki. Fram undan er aðalfundur Byggðastofnunar og ætlunin er sú að geta komið inn á þann aðalfund með nýsamþykkt frumvarp, með ný lög sem gerir hæstv. iðnaðarráðherra það kleift að fækka nefndarmönnum um tvo. Ég skil að vísu ekki hvað býr að baki, hvers vegna það er svona brýnt að ná því fram fyrir þennan aðalfund að fækka stjórnarmönnum um tvo. Er markmiðið að sýna fram á að verið sé að reyna að taka á málum innan Byggðastofnunar með því að fækka stjórnarmönnum um tvo? Það er röksemdafærsla sem ekki gengur upp í mínum huga og ég sé ekki þau rök sem maður hlýtur að gera kröfu til að séu sett fram í frumvarpi af þessu tagi um breytingar á Byggðastofnun. Við getum rætt breytingar á Byggðastofnun en það sem hér er verið að gera er fullkomið kukl, hefur ekkert með þessa umræðu að gera og virkar eins og fálm út í loftið sem menn grípa til í einhverjum æðibunugangi án þess að það hafi nein áhrif, hvorki á það að hagræða í starfsemi Byggðastofnunar sem einhverju máli skiptir né heldur að ná betur utan um starfsemi stofnunarinnar. Það eru að mínu mati rök fyrir því að í stjórn Byggðastofnunar sé fólk sem hefur yfirgripsmikla þekkingu á háttum á landsbyggðinni og getur þess vegna lagt mat á ýmsa þætti sem lúta að starfsemi stofnunarinnar. Eins og minni hluti iðnaðarnefndar rekur í ágætu og gagnorðu áliti sínu þá er það bara þannig að Byggðastofnun hefur um ýmislegt annað að fjalla en eingöngu lánastarfsemi. Byggðastofnun hefur lögbundnu hlutverki að gegna sem ég tel að ástæða væri til að reyna að styrkja, meðal annars rannsóknir og athuganir á framvindu byggðamála sem gæti þá gefið Byggðastofnun tilefni til að bregðast við fyrir fram þegar fram undan er vá í byggðum landsins o.s.frv. Það sem hér er verið að gera mun að mínu mati frekar leiða til þess að veikja þann þátt í starfsemi stofnunarinnar og mun að minnsta kosti örugglega ekki styrkja hana. Menn geta sagt sem svo að þetta sé ekki stórt mál og kannski er það ekki mjög stórt mál. Þetta er eftir sem áður mjög sérkennilegt mál í ljósi þess að verið er að endurskoða veigamikinn þátt í starfsemi Byggðastofnunar, menn eru í miðju kafi. Það eru ekki góð vinnubrögð að hæstv. ráðherra grípi inn í það með því að flytja þetta frumvarp til að taka á þessum afmarkaða þætti sem snertir þó ekki kjarna í starfsemi Byggðastofnunar og mun frekar veikja stofnunina til lengri tíma litið frá þeim sjónarhóli að stofnunin á erfiðara með að hafa þá yfirsýn sem stjórnarmenn sannarlega hafa veitt henni með mikilli þekkingu sinni á háttum og högum landsbyggðarinnar. Ég tel þetta frumvarp mikið óráð og hvet til þess að það verði fellt hér á Alþingi.

Forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér er í raun og veru þrjú frumvörp í einu. Í fyrsta lagi eru í frumvarpinu tillögur um breytingar á því kerfi sem við höfum í kringum einnota drykkjarvöruumbúðir og í greinargerð með því er talað um að þær breytingar miði að því að auka framleiðendaábyrgð við þessar ráðstafanir gegn umhverfismengun sem því kerfi er ætlað að skila. Í öðru lagi eru í frumvarpinu lagðar til breytingar um ábyrgð á raf- og rafeindatækjum. Markmiðið þar er að einfalda meðhöndlun úrgangs vegna raf- og rafeindatækja og gera vinnubrögð í þeim efnum markvissari. Í þriðja lagi eru í þessu frumvarpi innleiddar tvær EB-gerðir. Önnur þeirra er um meðhöndlun úrgangs frá námuiðnaði þar sem við tökum inn í íslensk lög reglur sem af henni leiða. Hin er um rafhlöður og rafgeyma og notaðar rafhlöður og rafgeyma þar sem við breytum reglum okkar um þau mál í samræmi við tilskipun Evrópusambandsins. Það er rétt að segja frá því í réttri röð að um einnota drykkjarvöruumbúðir komst nefndin að því að í raun og veru væri ekki ástæða til að breyta því fyrirkomulagi sem við höfum haft um einnota drykkjarvörumbúðir allt frá 1989 þótt það kerfi í sjálfu sér standist kannski ekki þá gagnrýni sem áhugamenn um algera framleiðendaábyrgð hafa sett fram á það. Nefndin leggur þess vegna til að fella út úr frumvarpinu við afgreiðslu þess þau ákvæði sem fjalla um þetta og gerir ráð fyrir því að starfsemi Endurvinnslunnar, eins og fyrirtækið heitir sem við höfum falið að annast þessi mál, sé áfram óbreytt, ef til vill ekki til eilífðarnóns en við vonumst til að væntanleg sé töluverð endurskoðun á lögum og reglum á sviði þessara mála og leggjum til að ákvæði og fyrirkomulag í kringum Endurvinnsluna og drykkjarvöruumbúðirnar sé óbreytt þangað til það verður. Við beinum því til umhverfisráðherra að beita sér fyrir slíkri endurskoðun, meiri hluti nefndarinnar, og bendum jafnframt á að við endurskoðun þessara laga og reglna sé nauðsynlegt að skoða vel skipulag Úrvinnslusjóðs og stjórn hans, m.a. hverjir eigi þar fulltrúa, og vísum í því sambandi til gagnrýni í umsögnum um frumvarpið en líka til umræðu í umsögnum og þingræðum vegna hækkunar á skilagjaldi hjá Úrvinnslusjóði í haust leið sem áhugamenn um þessi mál muna. Um rafhlöður og rafgeyma er það að segja að nefndin telur ákvæði frumvarpsins um þau efni vera skynsamleg og telur að með þeim komist á betri skipan hérlendis um þau efni en hér hefur verið um hríð og við leggjum því til að þingið samþykki tvenns konar breytingar á því fyrirkomulagi sem hér hefur gilt frá því í ársbyrjun 2009. Annars vegar að öll raf- og rafeindatæki falli undir lögin og að tollafgreiðsla vöru sem undir lögin fellur sé háð því að framleiðandi og innflytjandi eigi aðild að skilakerfi, allir verði að eiga aðild að skilakerfi og geti ekki fengið vöru sína tollafgreidda nema þeir geti sýnt fram á það. Hins vegar er lagt til, og við tökum undir þær tillögur, að koma á jöfnunarkerfi milli skilakerfanna þannig að þau uppskeri hvert um sig - þau eru tvö núna og verða kannski ekki miklu fleiri - eins og þau sá og fela jafnframt stjórn Úrvinnslusjóðs að fara með hlutverk stýrinefndar í þessum efnum, kerfinu kringum raf- og rafeindatækjaúrgang, til að gera það starf markvissara og hagkvæmara. Við vekjum þó athygli á því að stjórn Úrvinnslusjóðs verður áfram eitt og stýrinefndin annað þannig að menn sem í þeirri stjórn sitja mega ekki blanda þessu tvennu saman þó að við felum stjórninni þetta sérstaka hlutverk. Í umsögnum var þeirri tillögu komið á framfæri að til lengri tíma litið yrði best að raf- og rafeindatækjaúrgangur félli undir Úrvinnslusjóðinn og væri ekki í sérkerfi. Með því fyrirkomulagi væri lágmarkaður kostnaður en við vitum að um starfshætti Úrvinnslusjóðs ríkir víðtæk sátt meðal fyrirtækja og annarra þeirra sem hann þekkja. Það er hins vegar svo að menn álíta, þeir sem fyrir nefndina komu eða nefndin ráðgaðist við, að sú skipan að raf- og rafeindatækjaúrgangur félli undir Úrvinnslusjóð gangi þvert á ákvæði þessarar tilskipunar þar sem gerðar eru ýmsar kröfur og þess vegna er ekki að svo stöddu hægt að færa meðhöndlun þessa úrgangs undir sjóðinn. Í nefndaráliti tekur meiri hlutinn fram að skoða þurfi nánar hvað þurfi að gera til þess arna einmitt við þá heildarendurskoðun á skipan úrvinnslumála sem við hvetjum til og búumst við á næstunni. Um námuúrganginn er lítið að segja. Engin starfsemi hér á landi fellur undir þessi ákvæði eins og er en það getur auðvitað orðið og þá verður löggjöfin engin fyrirstaða í því efni þannig að við tökum undir tillögu frumvarpsflytjanda um þá innleiðingu. Meiri hluti nefndarinnar skrifar undir þetta álit fyrirvaralaust en hann skipa auk mín hv. þingmenn Ólína Þorvarðardóttir, Pétur H. Blöndal, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Kristján Þór Júlíusson, Skúli Helgason og Birgitta Jónsdóttir. Við berum fram breytingartillögur á sérstöku skjali. Þær eru nokkuð viðamiklar einkum vegna þess að burt er felldur töluverður partur af upphaflegu frumvarpi. Því er við að bæta að eftir að gengið var frá þeim kom í ljós eins og stundum gerist að ekki var allt með felldu með ákvæði um gildistíma. Frumvarpið var lagt fram í haust og í því var gert ráð fyrir að það yrði afgreitt samstundis nánast og það gæti tekið gildi um áramót. Það gat ekki orðið þannig að við gerum ráð fyrir að frumvarpið taki gildi um leið og það er samþykkt nema þau ákvæði sem minnst var á áðan um tollafgreiðslu raf- og rafeindatækjavöru því að vegna ábendingar frá tollyfirvöldum höfum við fallist á að það gerist ekki fyrr en 1. janúar 2012, þ.e. við næstu áramót, til að þau fái nægan tíma til að undirbúa sig fyrir þær breytingar. Ég held að ég þurfi ekki að tala meira um þetta í bili. Nefndin er nokkuð sammála um þetta. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir gerir athugasemdir í áliti sem hún mælir fyrir á eftir en er að mér skilst sammála nefndinni að meginefni til um þetta mál og við hvetjum til þess að sú samstaða nái líka inn í sjálft þingið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir framsögu hans í þessu máli. Það kom fram í máli þingmannsins að verið væri að innleiða tilskipun Evrópusambandsins varðandi úrgang frá námum. Ég geri grein fyrir því í nefndaráliti mínu í ræðu á eftir að ég legg til að þessi kafli verði felldur úr frumvarpinu vegna þess, eins og þingmaðurinn kom inn á, að hér eru engar námur sem mundu falla undir þessa tilskipun Evrópusambandsins og því að mín mati óþarft að leiða það í lög. Hins vegar sagði þingmaðurinn að það kynni að breytast í nánustu framtíð, að hér kynnu að verða einhvers konar námur sem slíkur úrgangur kæmi frá að félli undir lögin. Mig langar í framhaldinu að spyrja þingmanninn: Hvaða námur sér hann fyrir sér á Íslandi til framtíðar sem gildissvið laganna mundi ná til?

Forseti. Mér er ekki kunnugt um að menn hafi á prjónunum nein þau fyrirtæki við námugröft sem mundu falla undir þetta. Hins vegar getur það vel orðið. Ísland er ekki verðmætalaust á því sviði og hugmyndir um námugröft hafa verið hér. Í fyrsta lagi hafa verið hér ýmsar námur frá því að ég held á 18. öld og menn hafa reynt til við annars konar námugröft sem við vitum aldrei hvort gæti orðið að raunveruleika vegna þess að heimurinn er breytilegur og þar á meðal verðmætamat manna og kostnaður við námugröft. Ég ætla ekki að spá því að gull finnist í Öskjuhlíðinni en hver veit? Ef það gerist er a.m.k. lagaramminn tilbúinn til að taka á því og leiðbeina þeim mönnum sem kynnu að vilja grafa sig niður að gulli í Öskjuhlíðinni eða Esjunni eða öðrum þeim stöðum þar sem dýrmætir málmar kunna að felast. Það er auðvitað klárt að Ísland er ungt land að jarðfræði til en við vitum líka að þrátt fyrir það geta fundist hér verðmæti í jörðu sem menn kynnu að geta unnið þannig að það svaraði kostnaði.

Virðulegi forseti. Án þess að ég ætli nokkuð að vera að setja ofan í við þingmanninn Mörð Árnason misskilur hann bersýnilega þetta frumvarp allharkalega því að hér er verið að tala um hættulegan úrgang sem fellur til við námuvinnslu. Gullvinnsla telst ekki hættuleg námuvinnsla og ég fer yfir það í ræðu minni á eftir. Hér er verið að tala um úrgang sem er hættulegur mönnum, dýrum og öðru lífi, umhverfi, andrúmslofti, grunnvatni og vatni en ekki einhverjar draumsýnir um að hér kunni að finnast góðmálmar í jörðu. En svona byggist Evrópusambandslöggjöfin oft á miklum misskilningi. Eitt sem gæti fallið undir þessa löggjöf og sýnir fyrirhyggju hinna vestrænu þjóða gagnvart vanþróuðu löndunum er t.d. það að á Jamaíka eru námur þar sem verið er að leita eftir liþíum sem notað er í rafgeyma hjá vestrænum þjóðum og það efni er t.d. stórhættulegt þeim námumönnum sem þar eru niðri. Ég fer yfir þetta í ræðu minni en bendi þingmanninum á að þessi lagasetning er fullkomlega tilgangslaus og meira að segja er kveðið á um það í þeirri reglugerð sem verið er að innleiða að kjarnorkuúrgangur falli ekki undir þá reglugerð sem er til umfjöllunar því að að sjálfsögðu er sérstök reglugerð til um hann. En ég hvet þingmanninn til að hlusta á mál mitt á eftir svo hann komist að hinu sanna fyrir atkvæðagreiðsluna.

Forseti. Já, ég verð að viðurkenna það eins og það er að ég er ekki mjög kunnugur gullgreftri eða annarri námuvinnslu. Ég las í gamla daga Námur Salómons konungs og hef haft fræðilegan og ævintýralegan áhuga á námuvinnslu af ýmsu tagi en ég veit ekki hvaða úrgangur mundi fylgja t.d. gullgreftri í Esjunni eða Öskjuhlíðinni. En kæmi slíkur úrgangur upp með gullinu sem þar kynni að finnast höfum við sem sé lagarammann til að taka við honum. Hvað ríkið Jamaíku varðar og fleiri þriðja heims lönd er það alveg rétt hjá hv. þingmanni að þessi lönd eru því miður svo óheppin að vera ekki í Evrópusambandinu og þess vegna gildir þar ekki tilskipun Evrópusambandsins sem við erum að innleiða hér. Það væri auðvitað betur ef hinar ágætu tilskipanir og reglur Evrópusambandsins og bandalagsríkja þess, þar á meðal Íslands, giltu víðar og þar á meðal á ýmsum stöðum í þriðja heiminum en það kann kannski að verða því að Evrópusambandið hefur að ýmsu leyti verið fyrirmynd annarra ríkja að löggjöf til og ég hygg að það haldi áfram að vera það með dyggum stuðningi mínum og hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur.

Virðulegi forseti. Lokaorð hv. þm. Marðar Árnasonar voru athyglisverð en hann sagði að Evrópusambandið væri ríki. Þá vitum við hvernig Samfylkingin lítur á Evrópusambandið, sem ríkjabandalag en ekki hóp sjálfstæðra ríkja innan þess. Vissulega virðist vera að þingmaðurinn sé ekki mjög vel að sér í námugreftri og það sýnir meðvirknina sem á sér stað einmitt þegar tilskipanir og reglugerðir frá Evrópusambandinu koma hingað. Þetta er jafnóþörf tilskipun á Íslandi hvort sem Ísland er í ESB eða ekki. Hér finnst ekkert á Íslandi sem kemur til með að falla undir þessa reglugerð í nánustu framtíð. Tökum dæmi. Nú standa Norðmenn í lappirnar gagnvart hinu miðstýrða ógnarvaldi sem birtist í Brussel-reglugerðum og tilskipunum. Þeir eru núna að láta á það reyna að hafna því að innleiða póstreglugerð sem kemur frá Evrópusambandinu vegna þess að hún hentar ekki Noregi því að Noregur er strjálbýlt land. Ég er mjög stolt af grönnum okkar í Noregi og aðilum að EES-samningnum að þeir skuli láta á þetta reyna. Mesti sérfræðingurinn í Evrópurétti, hv. varaþingmaður Samfylkingarinnar Eiríkur Bergmann, var meira að segja að spá því í dagblöðunum í morgun að þessu mætti jafna við kjarnorkubombu, hvorki meira né minna, við það eitt að Noregur geri þetta. Við eigum að neita því að taka upp reglugerðir frá Evrópusambandinu henti þær ekki íslenskum aðstæðum en þá er því líkt við kjarnorkubombu. Þarna sést hvernig þetta miðstýrða vald verður grimmilegt gagnvart þessum ríkjum. Þarna sýna þeir í Brussel sitt rétta andlit, það sé betra fyrir þessar tvær þjóðir að haga sér vel gagnvart þeim. Ég ætla að snúa mér að nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á lögum um meðhöndlun úrgangs, nr. 55/2003, með síðari breytingum, sem ég skrifa ein undir, en eins og flestir vita er það mál á dagskrá núna. Ég ætla að lesa, með leyfi forseta, upp úr nefndarálitinu og ætla svo að upplýsa aðeins um hvað þessi tilskipun er sem um ræðir. Minni hlutinn er samþykkur þeirri ákvörðun meiri hlutans að viðhalda því fyrirkomulagi sem verið hefur á endurvinnslu og förgun einnota drykkjarvöruumbúða frá 1989. Hefur það fyrirkomulag reynst afar vel og ekki er ástæða að hreyfa við því kerfi. Samkvæmt frumvarpinu átti að breyta þessu kerfi og taka það úr sambandi eins og það er, en umhverfisnefnd öll að yfirlögðu og upplýstu máli ákvað að hreyfa ekki við því kerfi og nú liggur fyrir þinginu breytingartillaga í þá átt að fella þá kafla burt úr frumvarpinu og ég fagna því vegna þess að þetta er atvinnuskapandi. Kerfið hefur verið sett um allt land og gerir það kleift að nærumhverfið sinnir því að taka á móti dósum og flöskum frá öllum Íslendingum. Samkvæmt frumvarpinu á að bæta við nýjum lagaákvæðum um meðhöndlun úrgangs frá námuiðnaði, með fimm nýjum lagagreinum sem fjalla um útgáfu starfsleyfis fyrir námuúrgangsstaði auk fleiri ákvæða sem tengjast útgáfu starfsleyfis fyrir slíka starfsemi, en með hugtakinu námuúrgangsstaður er átt við stað þar sem fram fer efnistaka á landi eða neðanjarðarnáma og spilliefni, sem eru notuð eða falla til við námuvinnsluna, eru meðhöndluð sem úrgangur. Námuúrgangsstaður er förgunarstaður samanber 5. tölulið a-liðar 1. gr. frumvarpsins. Í breytingartillögu meiri hlutans er þessari skilgreiningu breytt þannig: „staður í námu þar sem spilliefni sem notuð eru eða til falla við námuvinnslu eru meðhöndluð sem úrgangur.“ Gildir það einu, námuvinnslu þar sem spilliefni falla til við vinnslu er ekki að finna á Íslandi. Minni hlutinn mótmælir því að verið sé að setja lög um eitthvað sem er ekki til í íslensku samfélagi og ekki er séð að verði til í nánustu framtíð eða um aldur og ævi. Er hér að sjálfsögðu átt við innleiðingu tilskipunar 2006/21/EB um meðhöndlun úrgangs frá námuiðnaði. Frú forseti. Ég hef verið að benda á það í umhverfisnefnd að það sé einkennilegt þegar frumvörp koma fyrir þingið að þær tilskipanir sem verið er að vísa í og verið er að innleiða með lagafrumvörpum skuli ekki fylgja sem fylgiskjöl með frumvörpunum þannig að þetta sé aðgengilegra, ekki bara fyrir okkur þingmenn heldur Íslendinga alla og þá sem þurfa að fletta upp í lagasafninu, ég tala nú ekki um lögfræðinemendur og aðra vegna þess að hér þarf sífellt að vera að fletta á milli kafla. Samkvæmt því sem hv. formaður umhverfisnefndar, Mörður Árnason, sagði áðan hefur hann greinilega ekki fundið þessa reglugerð því að ekki var að heyra á máli hans að hann vissi út á hvað þessi reglugerð mundi ganga og hvað úrgangur frá námuiðnaði væri og hvers konar námur væri um að ræða. Því langar mig til að grípa niður í tilskipunina til að styrkja mál mitt því að ég er að leggja til að kaflinn um námuiðnaðinn falli brott úr frumvarpinu verði það að lögum. Þessi tilskipun nr. 2006/21/EB er eins og hún stendur núna, það varð breyting á tilskipun um sama efni nr. 2004/35/EB en hún fjallar um meðhöndlun úrgangs frá námuiðnaði, gerð úrgangsáætlana, starfsleyfi, fjárhagslega ábyrgð o.fl. Einnig breytir gerðin tilskipuninni frá 2004 eins og ég talaði um áðan um umhverfisábyrgð þannig að námuiðnaði er bætt við í viðauka III í þeirri tilskipun. Tilskipunin setur reglur um meðhöndlun úrgangs frá jarðefnavinnslu, við meðferð og geymslu á steinum og steinefnum og frá námuvinnslu (námuiðnaður). Tilskipunin gildir ekki um annan úrgang en þann sem stafar beint af námuvinnslunni né heldur um úrgang frá námuvinnslu af landi (hafsbotni). Óvirkur og ómengaður úrgangur er undanþeginn nokkrum ákvæðum hennar, m.a. ákvæðum um leyfisskyldu, upplýsingar til almennings og fjárhagslega ábyrgð. Aðildarríki geta fellt niður eða dregið úr kröfum vegna geymslu á hættulausum úrgangi frá námuvinnslum ef almennum ákvæðum tilskipunarinnar er fylgt. Strangari reglur skulu gilda um þær námur þar sem spilliefni eru notuð eða falla til við námuvinnsluna og úrgangurinn er meðhöndlaður á staðnum. Almennt gildir að úrgang frá námuiðnaði skal meðhöndla á þann hátt að hann hafi ekki skaðleg áhrif á heilsu manna og umhverfi. Framkvæmdaraðili eða sá sem ber ábyrgð á meðhöndlun úrgangs frá námuiðnaði skal sjá til þess að áhrif úrgangs séu sem minnst á umhverfi og heilsu manna, einnig eftir lokun námunnar, og að meðhöndlun úrgangs frá námuiðnaði byggist á bestu fáanlegu tækni. Framkvæmdaraðilar eða aðrir sem bera ábyrgð á meðhöndlun úrgangs frá námuiðnaði skulu gera úrgangsáætlun sem miðar af því að lágmarka úrgang og ákveða meðhöndlun, endurnýtingu eða förgun á námuúrgangi. Hafa skal sjálfbærni í huga við áætlanagerð. Ef einhver hætta fylgir námuúrgangi skal greina hana og hanna námuna/úrgangsstöðina með tilliti til hættunnar svo hægt sé að fyrirbyggja umhverfisslys. Einnig er skylt að gera viðbragðsáætlanir vegna mengunarhættu og upplýsa almenning um þær. Gerð er sú krafa að námuúrgangsstaðir hafi starfsleyfi. Frú forseti. Ég verð að stinga því hérna inn á milli, því að ætla ég síðan að fara yfir það hvað fellur ekki undir þessa reglugerð, að hér birtist okkur alveg einstaklega kratavædd reglugerð þar sem verið er í fyrsta lagi að koma upp miklu eftirlitskerfi varðandi námur og í öðru lagi mikilli upplýsingaflækju og verið að skapa mörg opinber störf í hverju ríki Evrópusambandsins. En svona gengur þetta fyrir sig, að eftirlitskerfið er byggt upp fyrst af ríkjum Evrópusambandsins og svo í kjölfarið kemur eftirlitsiðnaðurinn og fylgist með að allt fari rétt fram þegar atvinnurekstur er kominn af stað. 
             Mig langar til að lesa upp til að upplýsa hv. formann umhverfisnefndar, af því að ég heyrði ekki hvað hann sagði þegar hann greip fram í, hvað það er sem fellur ekki undir þessa tilskipun vegna þess að það er eitthvað á huldu. Hann telur t.d. að gull í Esjunni eða gull í Skjaldbreið eins og hann talaði um, falli undir þetta. Í mörgum töluliðum, yfir rúmlega 20 töluliðum er fjallað um akkúrat það sem þessi reglugerð fjallar ekki um og þarna birtist kratisminn í lagasetningu Evrópusambandsins enn á ný. Ég gríp niður í 8. lið og er þá búið að fjalla um í löngu máli hvernig þetta kerfi var sett á og vísað í alls konar samninga, aðrar reglugerðir og annað, en ég les upp 8. lið, með leyfi forseta: „Til samræmis við það gilda ákvæði þessarar tilskipunar ekki um strauma úrgangs sem tengjast ekki námi eða meðhöndlun beint, t.d. matarúrgang, olíuúrgang, úr sér gengin ökutæki, notaðar rafhlöður eða rafgeyma, enda þótt þessi úrgangur verði til við nám eða meðhöndlun jarðefna. Meðhöndlun slíks úrgangs skal falla undir ákvæði tilskipunar 75/442/EBE eða tilskipunar ráðsins 1999/31/EB um urðun úrgangs eða annarrar viðeigandi löggjafar bandalagsins, eins og raunin er um úrgang sem fellur til á leitar-, námu- eða meðhöndlunarsvæði og fluttur er á stað sem er ekki úrgangsstöð samkvæmt þessari tilskipun.“ Þarna eru ansi mörg „ekki“. Þetta var t.d. það sem fellur ekki undir þessa tilskipun enda erum við líka að fjalla um rafhlöður og rafgeyma í annarri tilskipun sem á að fara inn í þessi lög en þarna er verið að setja margar tilskipanir inn í eitt frumvarp og bera það inn í Alþingi Íslendinga. Í 9. lið segir: „Þá gildir þessi tilskipun hvorki um úrgang af völdum leitar, náms eða meðhöndlunar verðmætra jarðefna á hafi úti né ídælingu vatns eða endurídælingu grunnvatns sem er dælt upp, en hins vegar gilda einungis takmarkaðar kröfur um óvirkan úrgang, hættulausan úrgang sem fellur til við leit, ómengaðan jarðveg og úrgang sem fellur til við nám, meðhöndlun og geymslu mós þar eð umhverfisáhætta samfara slíkum úrgangi og jarðvegi er minni. Aðildarríkin geta dregið úr tilteknum kröfum eða fellt þær niður að því er varðar hættulausan, óvirkan úrgang. Þessar undanþágur skulu þó ekki gilda um úrgangsstöðvar í A-flokki.“ Í 10. lið segir: „Að auki skal þessi tilskipun, enda þótt hún taki til meðhöndlunar úrgangs frá námuiðnaði sem e.t.v. er geislavirkur, ekki taka til þátta sem sérstaklega eiga við um geislavirkni, enda fellur það mál undir sáttmála Kjarnorkubandalags Evrópu.“ Svo mörg voru þau orð. Hérna heldur þetta áfram, upp í rúma 20 liði sem þessi tilskipun tekur ekki yfir. Því spyr ég sjálfa mig: Yfir hvað tekur þessi tilskipun sem snýr að Íslandi eða bara hreinlega Evrópusambandinu sjálfu? Það virðist vera að kratisminn sé kominn á það hátt stig í Evrópusambandinu að farið er að búa til reglugerðir, lög og tilskipanir um eitthvað sem er alls ekki til þar.

Er það ekki framsóknarmennska?

En það er ágætt að þetta sé með þeim hætti, frú forseti. Þetta er verið að taka upp í íslenskan rétt að tilstuðlan hæstv. umhverfisráðherra. Formaður umhverfisnefndar verður að sjálfsögðu að fylgja því eftir því að frumvarpið kemur í gegnum Stjórnarráðið frá Brussel og hér stöndum við á þingi og erum að setja lög um eitthvað sem er ekki til, alveg frábær staða sem við erum í. Ég mátti til með að benda á þetta vegna þess að þetta er einungis eitt dæmi um það í hvað tími Alþingis fer. Mér varð á að kíkja inn á dagskrá utanríkismálanefndar fyrir morgundaginn og þar er t.d. um að ræða tæplega 20 mál, innleiðing EES-reglugerða. Við vitum að Ísland er í aðlögunarferli að Evrópusambandinu en fyrr má nú vera, fyrr má nú vera kröfur sem settar eru á lítið þjóðfélag, á Alþingi sem er mjög veikburða, fjárvana og skortir sérfræðinga, sérstaklega í Evrópurétti. Ég minni á að ekki var bætt við fagþekkingu þingsins eða nefndasviðið styrkt þegar EES-samningurinn var lögleiddur, og svo er enn. Hér þarf aukið fjármagn og fagmennsku til að þingið geti einfaldlega ráðið við það verkefni sem því er falið en svona kristallast þetta og það er rétt að byrja. Ég gríp niður í nefndarálitið, með leyfi forseta: Enn og aftur opinberast sú staðreynd að Alþingi Íslendinga hefur ekki burði til að ráðast í endurbætur á lagasetningum sem berast frá Evrópusambandinu eða hreyfa mótmælum við innleiðingu tilskipana og reglugerða á því sjö vikna tímabili sem koma á mótmælum á framfæri. Þegar reglugerðir og tilskipanir sem áætlað er að innleiða í EES-rétt frá Evrópusambandinu eru lagðar fyrir hafa íslensk stjórnvöld sjö vikur til að hafna því að taka upp í íslenskan rétt með rökstuddu áliti að það eigi ekki við hér á landi. Þarna hafa íslensk stjórnvöld algerlega brugðist allt frá upptöku EES-samningsins. Ég veit ekki til þess að því neitunarvaldi hafi nokkurn tíma verið beitt í upphafi máls, ég vísa í póstreglugerðina sem Norðmenn eru að hafna nú. Hún er komin langt og þeir voru komnir í það að fara að innleiða hana í norskan rétt en þá stíga þeir skrefið til baka og ætla að hafna því nú. Á sama grunni ættum við að geta hafnað þessu nú þó að þetta sé komið svona langt. En þarna þarf að gefa heldur betur í, setja meira fjármagn og raunverulega að sleppa tökum á meðvirkninni sem íslenskt samfélag er í eftir hrunið og fyrir hrun. Ég kalla það Evrópusambandsmeðvirkni að ekki megi blása eða gagnrýna neitt sem kemur frá Evrópusambandinu. Það skýrist allt í þessu frumvarpi. Hvað varðar það sem hv. formaður umhverfisnefndar fór yfir þá ég styð frumvarpið að öllu leyti en ekki þann þátt sem snýr að reglugerð nr. 2006/21/EB, um námugröftinn og námuiðnaðinn. Ég vil að þau ákvæði verði felld úr frumvarpinu en styð það að öðru leyti vegna þess að þar eru ágætisákvæði um t.d. förgun rafgeyma og annað. Ég legg því til fjórar breytingartillögur sem óþarfi er að lesa upp en þær snúa að því að þessi kafli verði felldur úr lögunum. Það vill nefnilega þannig til að vestrænar þjóðir líta svo á að þær séu hafnar yfir þriðja heims ríkin, því miður. Það sást best í staðgöngumæðramálinu. Þegar fræðslumyndin frá Indlandi var sýnd velti indverski iðnaðurinn 60 milljörðum íslenskra króna árið 2007, þar sem vestrænum pörum finnst sjálfsagt að fara til Indlands og láta indverska konu ganga með börnin sín fyrir sig. Það er jafnmikil hræsni sem birtist í þessu frumvarpi að tala um hættulegan námugröft og eiturefni sem til falla. Ég minntist t.d. á í andsvari við hv. þm. Mörð Árnason áðan að það væru liþíum-verksmiðjur á Jamaíka sem Vesturlandabúar nota til að knýja rafmagnsgeyma sína, að þar er verið að fórna mannslífum án þess að það sé undir eftirliti. Svo er mér minnisstæð, af því að ég var að tala um heimildarmyndir, önnur mynd sem var sýnd í ríkissjónvarpinu eftir áramótin um ríki í Afríku þar sem allir mennirnir voru sendir í námur til að vinna og sækja efni, baneitrað, til að við Vesturlandabúar getum talað saman í GSM-símum. Þar var sérstaklega NOKIA-fyrirtækið í Svíþjóð gagnrýnt og farið var í höfuðstöðvarnar þar og þeir spurðir að þeim siðferðisspurningum hvort Vesturlandabúum þyki rétt að verið sé að fórna mannslífum í þriðja heiminum fyrir lúxus Vesturlandabúa. Fátt var um svör. En ég minni á eins og með rafgeymana, öll þau fyrirtæki þurfa liþíum í rafgeyma, að allir GSM-símaframleiðendur þurfa þetta sérstaka efni í GSM-síma. Höfum þetta hugfast. Hér er Evrópusambandið raunverulega að setja reglur sem það ætti langtum frekar að beita sér fyrir í þriðja heims ríkjunum, þ.e. að stoppa námugröft þar. Evrópusambandið ætti að líta sér nær og við Íslendingar ættum að sjálfsögðu að líta okkur nær vegna þess að hér er verið að eyða tíma Alþingis í að setja lög um eitthvað sem er ekki til, var ekki til og verður ekki til á Íslandi.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þakka henni sérstaklega fyrir stuðning við aðra þætti frumvarpsins og aðrar breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar en þær sem hún sjálf tiltók. Svo verð ég að segja líka að mér þótti mjög viðeigandi að hv. þingmaður vitnaði til Noregs. „Ja, vi elsker dette landet,“ syngja Norðmenn í dag og litlu börnin veifa fánunum sínum á Karl Johan og Haraldur kóngur, ég man ekki hvort hann er fjórði eða fimmti, sá fyrsti var sem sé Haraldur hárfagri, veifar á tröppum konungshallarinnar við endann á Karl Johan og við sem höfum verið í Noregi komumst nánast við af hamingju yfir 17. maí. Það er auðvitað rétt að Norðmenn standa í lappirnar fyrr og síðar og þeir hafa gert það með okkur á efnahagssvæði Evrópu og eru örugglega, ef ég þekki skilvirkni, samviskusemi og dug Norðmanna rétt, búnir að taka þessa tilskipun og setja hana inn í sín lög fyrir langalöngu og þær allar sem hér um ræðir. Það var líka ágætisáminning hjá hv. þingmanni að tala um námurnar í þriðja heiminum sem búnar eru til til þess að við getum haft það gott í Evrópu, Ameríku og á þeim svæðum í Asíu sem lengst þykja vera komin. Þar er ekki bara verið að grafa liþíum eða önnur þau efni sem hv. þingmaður nefndi. Það er rétt að minnast þess að á Jamaíku og víðar um heiminn eru miklar báxítnámur sem skilja eftir sig sár í jarðveginum sem gróa seint eða aldrei. Þær eru grafnar til þess að við á Vesturlöndum getum framleitt ál í sérstökum verksmiðjum sem krefjast mikillar orku. Það er svolítið skrýtið að þingmaðurinn skuli ekki hafa nefnt þær námur, t.d. sem dæmi um eyðileggingu sem við í þessum mikla forréttindahópi mannkyns stöndum fyrir í þriðja heiminum. En þetta má ræða lengi og kemur þessu máli kannski ekki mjög mikið við. Ég vil þó líka þakka þingmanninum fyrir að hafa minnst á að á öllum þeim tíma sem liðinn er frá því að efnahagssvæði Evrópu var búið til hefur þingið ekki staðið sig nægilega vel í því að fara gagnrýnið í gegnum þá lagasetningu sem þar af stafar. Ég fagna því að núna á þessu þingi eða síðan ég kom aftur inn á Alþingi hef ég orðið var við að það fer mikið starf fram í utanríkismálanefnd og á nefndasviðinu við að breyta þessu. Ég tel að það tengist auknu sjálfstæði Alþingis og auknum þrótti á þinginu eftir hrunið að breyta þessu, m.a. með því að álag í þessum efnum hefur aukist á aðrar nefndir þingsins, utanríkismálanefnd er farin að senda þeim beiðnir og jafnvel skipanir um að gefa álit á ýmsum efnum. Þegar það er komið aðeins lengra en núna er þurfum við að notfæra okkur - og ég hef þegar tekið þátt í því starfi í nefndum þingsins - þann rétt sem við höfum til að gera athugasemdir innan þeirra tímamarka sem þar skipta máli og það er auðvitað ákaflega æskilegt að við gerum þetta þannig. Eigi athugasemdir hv. þingmanns yfir höfuð við um þetta frumvarp og þann hluta þess sem þingmaðurinn var að tala um hefðu þær átt við einmitt um þá vinnu á þeim tíma. Það var ekki gert á sínum tíma og þess vegna eru kannski ekki miklir kostir sem við stöndum frammi fyrir í umhverfisnefnd eða á þinginu núna. 
             Ég verð svo að segja að ég sannfærðist ekki alveg við langa ræðu þingmannsins upp úr tilskipuninni. Ég talaði um gull ekki í Skjaldbreið heldur í Öskjuhlíð af því að einhvern tíma um aldamótin var þar reynt að grafa gull. Við vitum að það er gull í Esjunni, það er þannig, og menn hafa reynt að nálgast það og á hvorugum staðnum, sé gull í Öskjuhlíðinni annað en huglægt, hefur hingað til svarað kostnaði að grafa það. Ég vona satt að segja að það svari aldrei kostnaði í Öskjuhlíðinni því að það mundi verða of mikið rask fyrir okkur að eiga við það en vel getur verið að það verði í Esjunni eða einhvers staðar annars staðar. Og sú staðhæfing mín sem er sett fram meira á grundvelli minnis og spásagnar en að fyrir liggi einhver vísindamennska eða fræðigrundvöllur til þess hefur ekki verið hrakin að hér kynni að finnast gull á Íslandi. Ef við viljum fara vel með tíma þingsins getum við líka haldið áfram að deila um hvort það gerist eða ekki. Meginmálið er það að við komum okkur upp almennilegum reglum um úrgang og við erum svo heppin að hafa aðgang að slíkum reglum í lagasetningu Evrópusambandsins og erum núna í umhverfisnefnd smám saman þessi árin að koma okkur upp regluramma, lagaramma í kringum það og það var löngu kominn tími til og kannski sérstaklega vegna þess að við búum hér fámenn þjóð í stóru landi en berum auðvitað ábyrgð gagnvart landinu og gagnvart nágrönnum okkar í þessu efni. Ég vona og skil það svo að hv. þingmaður hafi ekki með orðum sínum um krata hér og krata þar verið að taka afstöðu á móti því að settar séu reglur um meðhöndlun hættulegs úrgangs. Ég skil það þannig að þingmaðurinn styðji það enda styður hún frumvarpið að meginhluta til og hefur ekki hreyft mótmælum við þessari heildarstefnu, a.m.k. ekki í umræðunni í umhverfisnefnd. Eins og sagt var í andsvörum er það þannig og ég sagði í framsöguræðu minni að engin starfsemi á Íslandi, enginn atvinnurekstur á Íslandi fellur undir þau ákvæði sem við erum að leggja til að samþykkt verði um námuúrgang. Það þýðir ekki að það verði aldrei og við höfum þá ekki eingöngu samræmt löggjöf okkar löggjöf annarra þjóða á efnahagssvæði Evrópu heldur erum við reiðubúin að taka á því ef upp kemur áhugi á námugreftri sem undir þetta fellur, hvort sem það er gull eða það annað sem menn vilja finna hér. Það er svo, þannig að það sé sagt í ræðustól Alþingis og hefur kannski verið gert áður, að með inngöngu okkar í efnahagssvæði Evrópu á sínum tíma vorum við að taka þátt í bandalagi margra þjóða, sem síðan hefur fjölgað mjög, um sameiginlegt markaðssvæði og skilyrði sameiginlegs markaðssvæðis. Ekki bara það að menn geti talað saman heldur líka það að aðstæður manna í hverju landi fyrir sig á svæðinu séu sem allra líkastar. Að því beinist þessi lagasetning okkar að hún sé þannig að menn geti hvar sem er á svæðinu gert sér grein fyrir með hvaða hætti þeir geti stundað atvinnurekstur á öðrum stöðum á svæðinu og hvaða möguleika þeir hafa á atvinnu eða athöfnum annars staðar á svæðinu. Út á það gengur einfaldlega Evrópska efnahagssvæðið og út á það gekk í upphafi Evrópusambandið þó að það sé nú orðið miklu víðtækara samstarf og með öðrum hætti en þessi hráa lógík á bak við sameiginlegt markaðssvæði gengur út á. Gallinn hjá okkur hygg ég að sé ekki sá, þannig að það sé sagt líka og e.t.v. ekki í fyrsta sinn í þessu púlti, að við reynum að samræma reglur okkar þeim sem gilda á því markaðssvæði sem við höfum valið okkur að vera í, og þar á meðal flokkur hv. þingmanns að meiri hluta til á sínum tíma, fyrir 17 árum mun það hafa verið, og hefur ekki gert neinar athugasemdir við þangað til þá nú ef þetta er athugasemd við það og stefna Framsóknarflokksins hefur breyst. Gallinn er ekki sá að við skulum taka upp sömu reglur og eru á svæðinu, gallinn er sá að við skulum ekki taka meiri þátt í sköpun þeirra reglna, að við skulum ekki vera meðhöfundar þeirra reglna sem við tökum upp en það getum við ekki orðið nema við göngum í sjálft Evrópusambandið og beitum okkur þar í þeim málum sem okkur þykja mikilsverðust. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra enda er mér jafnannt um tíma þingsins og hv. þingmanni sem talaði áðan. Ég þakka henni fyrir ágæt tilefni til ýmiss konar athugasemda en verð þó að lokum að gera örlitla bragarbót eða leiðréttingu, af því að í nefndaráliti minni hlutans er talað um breytinguna á skilgreiningu hugtaksins „námuúrgangsstaður“ en við leggjum til að þessu verði breytt þannig að það sé klárt að sú breyting er ekki efnisleg að því leyti að námuúrgangsstaður í frumvarpinu sé eitt og annað í breytingartillögum okkar heldur er hún nákvæmari og skýrari og er bætt orðalag. En sérstaklega vil ég tiltaka að það að ekki stendur lengur í 5. tölulið 5. gr. frumvarpsins að námuúrgangsstaður sé förgunarstaður þýðir ekki að það sé ekki svo heldur hefur sú upplýsing verið færð í 2. gr. í lögunum, nefnilega í 8. gr., þannig að námuúrgangsstaður er skilgreindur sem förgunarstaður eftir sem áður. Þetta er bara til þess að menn ruglist ekki á þessu. Ég held að menn geri það ekki þegar frumvarpið hefur verið samþykkt og fellt inn í heildarlögin nr. 55/2003, með síðari breytingum.

Virðulegi forseti. Ég verð að koma aðeins upp og leiðrétta hv. þm. Mörð Árnason aftur. Þetta snýst ekki um gull. Það þýðir ekkert að koma trekk í trekk upp í ræðustól Alþingis og tala um að þessi tilskipun eða reglugerð ESB, sem verið er að innleiða, fjalli um eitthvað annað en hún gerir. Þetta snýst um spilliefni, þetta snýst um mengandi efni sem annaðhvort losna úr læðingi við vinnslu í námunni eða eru notuð til að leysa það efni sem verið er að sækja úr læðingi; efni sem verður eftir í námunni. Og þetta snýst um að ganga að lokum frá námum svo að grunnvatn mengist ekki og spilli dýralífi og leiði fólk til dauða. Þetta snýst um langtum alvarlegri hluti en þetta og við erum ekki að tala um gull eða silfur eða annað. Þetta er reglugerð sem nær ekki einu sinni yfir kjarnorkuúrgang af því að það er sérreglugerð um kjarnorku. Við skulum hafa þetta alveg á hreinu. Þessi reglugerð gengur út á meiri háttar spilliefni sem verða virk í námum þannig að ég kann ekki við að slík mál séu höfð í flimtingum og hreinlega varð að koma í andsvar við hv. þingmann.

Forseti. Ég er alveg sammála þessu. Ég hélt að það lægi alveg ljóst fyrir að þetta eru ekki lög gegn gulli og tilskipunin beinist ekki að því að setja eigi gullið á sérstakan námuúrgangsstað og fela það þar. Það eru sem sé auðvitað þau spilliefni sem gætu losnað úr læðingi eða eru nýtt til námugraftarins sem um er að ræða. Það er enginn ágreiningur milli mín og hv. þingmanns um þetta efni. Ég held að ég hafi ekki meira um það að segja.

Virðulegi forseti. Ég ætla að rekja nefndarálit meiri hluta viðskiptanefndar og um leið tæpa á helstu umsögnum um mál það sem fjallað er um. Það má segja að á undanförnum árum hafi færst í vöxt umræða um nauðsyn þess að sameiginleg útboð eigi sér stað, einkum með aðilum á Norðurlöndum. Slík sameiginleg útboð gera mögulegt að ná fram stærðarhagkvæmni ásamt því að afla tilboða frá fleiri fyrirtækjum og stuðla þannig að virkari samkeppni við opinber innkaup en mögulegt er við útboð hérlendis. Gildandi reglur um opinber innkaup leyfa hins vegar ekki frávik í þessum tilvikum og er opinberum innkaupum erlendis því verulega þröngur stakkur sniðinn í núgildandi löggjöf. Það er því lagt til með þessu frumvarpi að fjármálaráðherra geti veitt miðlægri innkaupastofnun ríkisins, þ.e. Ríkiskaupum, heimild til að bjóða út innkaup erlendis og er heimildin takmörkuð við almenn eða lokuð útboð. Það kom fram í nefndinni að forsaga frumvarpsins var áhugi velferðarráðuneytis og Landspítala á að kanna þá möguleika sem gætu falist í sameiginlegum útboðum með systurstofnunum á Norðurlöndunum. Þrátt fyrir að mikill árangur hafi almennt náðst í hinum innlendu lyfjaútboðum telur spítalinn engu að síður að í einhverjum tilvikum hafi það verð sem boðist hafi í slíkum útboðum verið allsendis óviðunandi og að lög um opinber innkaup hafi torveldað slík sameiginleg innkaup og þá helst reglur laganna um málskot til hinnar íslensku kærunefndar útboðsmála og hins vegar vegna þess að 69. gr. laganna mælir fyrir um að bjóðendum skuli heimilt að vera viðstaddir opnun tilboða og eigi rétt á að fá tilteknar upplýsingar lesnar upp eftir því sem þær koma fram í tilboðunum. Það er nokkuð mismunandi á milli landa hvernig staðið er að framkvæmd þessara mála í innkaupalögum grannþjóða. Þar er jafnvel ekki um sérstakan opnunarfund að ræða eins og almennt tíðkast hér á landi heldur eru tilboð opnuð og birt tilboðsgjöfum í framhaldi með mismunandi hætti eftir ríkjum. Slík opnun samræmist ekki hinum íslensku lögum enda er berlega mælt fyrir um þennan rétt bjóðenda í núgildandi lögum um opinber innkaup. Eftir skoðun á þessu máli var því talið, á vettvangi ráðuneytisins, eðlilegt að opnað yrði með einhverjum hætti á slík útboð í þeim undantekningartilvikum þegar ljóst er að erfiðlega muni reynast að fá samkeppnishæft verð fyrir íslenska innkaupaaðila, svo sem vegna fákeppni eða skorts á samkeppni eða jafnvel vegna þess að íslenski markaðurinn þyki svo lítill að ekki fáist viðunandi boð jafnvel þótt auglýst sé á Evrópska efnahagssvæðinu. Þetta er forsaga þessa frumvarps, virðulegi forseti, en í 1. gr. þess er lagt til að við lög um opinber innkaup bætist ný grein sem veiti miðlægri innkaupastofnun heimild til að bjóða út innkaup í öðru ríki á Evrópska efnahagssvæðinu. Gert er ráð fyrir því að heimild til þess verði veitt fyrir hvert útboð fyrir sig að undangenginni rökstuddri beiðni viðkomandi stofnunar. Þau skilyrði þurfa að vera uppfyllt að reglur Evrópska efnahagssvæðisins um opinber innkaup hafi verið tekin upp í landsrétt þess ríkis sem útboðið fer fram í og að ástæða sé til að ætla að innkaup í viðkomandi ríki muni þjóna hagkvæmni, virkri samkeppni eða öðrum lögmætum sjónarmiðum. Í 2. málslið 1. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um að lög viðkomandi ríkis gildi um innkaup samkvæmt greininni en fram kom við umfjöllun um málið að það væri einkum tvennt í gildandi lögum, eins og ég áður rakti, sem torveldaði útboð í öðrum ríkjum, annars vegar ákvæði laganna um málskot til kærunefndar og hins vegar 69. gr. þeirra um að bjóðendum skuli heimilt að vera viðstaddir opnun tilboða. Það kom fram fyrir í nefndinni að gert sé ráð fyrir því að þrír aðilar þurfi að vera einhuga um að heimildinni verði beitt. Í fyrsta lagi kaupandinn sem óskar eftir því við Ríkiskaup að útboð fari fram með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Í öðru lagi Ríkiskaup sem þurfa að vera sammála mati kaupandans og skulu rökstyðja ósk hans um beitingu heimildarinnar til fjármálaráðherra. Að lokum þarf fjármálaráðherra að veita heimild til að útboðið fari fram í öðru ríki á Evrópska efnahagssvæðinu. Til að tryggja að málefnalegar og rökstuddar ástæður liggi að baki hverri og einni slíkri beiðni er þess vegna gert ráð fyrir að þrír aðilar þurfi að vera sammála um að beita henni. Það er í fyrsta lagi kaupandinn sjálfur, hann þarf að vera sannfærður um að slík leið sé hagkvæm og nauðsynleg vegna umræddra innkaupa, í öðru lagi þurfa Ríkiskaup að vera sammála mati kaupandans og svo fjármálaráðuneytið sjálft. Þannig er það mat þessara aðila að varlega beri að stíga til jarðar og að allir þrír aðilar þurfi að vera sammála, áður en farið er í slíka vegferð, þannig að vel verði ígrundað og brýnar og málefnalegar ástæður liggi að baki. Frumvarpinu er sem sagt ætlað að veita heimild sem beitt er í undantekningartilvikum þegar erfitt reynist að fá samkeppnishæft verð, t.d. vegna skorts á samkeppni eða vegna þess að íslenski markaðurinn er of lítill til að viðeigandi boð berist jafnvel þó að auglýst hafi verið á Evrópska efnahagssvæðinu. Líklegt er að beiðni um að heimildinni verði beitt yrði oft rökstudd með því að ásættanlegur árangur hafi ekki náðst í hefðbundnu útboði en einnig var bent á það í nefndinni að það kæmi einatt upp að engin tilboð bærust í tiltekna vöru sem boðin hefði verið út. Þá kom það fram við umfjöllun um málið í nefndinni, virðulegi forseti, að forsaga þess væri sú að Landspítali og heilbrigðisráðuneytið hefðu kannað möguleika á þátttöku í sameiginlegum útboðum með systurstofnunum á Norðurlöndum, einkum norskum, og að ástæðan væri sú að í sumum tilfellum hefði það verð sem spítalanum hefur boðist í útboðum á lyfjum verið óviðunandi þrátt fyrir að í flestum tilvikum hafi útboð skilað góðum árangri og verð verið hagstætt. Einnig var bent á það við umfjöllun um málið að fáar tegundir lyfja gætu valdið miklum kostnaði og einatt bærist aðeins eitt eða ekkert tilboð þegar lyf væru boðin út. Einnig kom fram að í Danmörku hefði verið rætt um að fara í samstarf við aðila í Noregi um innkaup á lyfjum. Í viðskiptanefnd kom fram vilji til að mæta þessum sjónarmiðum Landspítalans enda gæti breytingin aukið möguleika spítalans á að fá fram hagstætt verð á lyfjum. Nokkrir umsagnaraðila lýstu áhyggjum af áhrifum frumvarpsins á lyfjamarkað hér á landi næði það fram að ganga óbreytt. Í því sambandi vill nefndin og meiri hluti hennar árétta að markmið frumvarpsins er fyrst og fremst að auka samkeppni og ná fram hagstæðu innkaupsverði frá erlendum framleiðendum án þess að hafa í för með sér umfangsmiklar breytingar fyrir innlenda umboðsaðila eða innlend fyrirtæki. Þannig er fyrst og fremst verið að horfa til þess að ná fram hagstæðu innkaupsverði frá framleiðendum ytra án þess að horfa til þess að starfsemi innlendra fyrirtækja muni með einhverjum hætti skerðast með slíku útboði. Mig langar í þessu sambandi að vitna til umsagnar Samkeppniseftirlitsins vegna þess að hér er um mikilsvert samkeppnismál að ræða. Þar segir, með leyfi forseta: „Að mati Samkeppniseftirlitsins getur heimild til opinberra innkaupa í formi útboðs í öðru ríki Evrópska efnahagssvæðisins nýst í þágu virkrar samkeppni hérlendis í sérstökum undantekningartilvikum. Sem dæmi má nefna tilvik ef íslenska ríkið er svo lítill kaupandi að erfitt getur reynst að fá vöru eða þjónustu, t.d. sérhæfðan eða dýran tækjabúnað, á samkeppnishæfu verði. Þá kann útboð Ríkiskaupa erlendis í samvinnu við erlenda kaupendur eða miðlægar innkaupastofnanir annarra ríkja að hafa jákvæð áhrif á samkeppni. Einnig geta þær aðstæður verið á einstökum mörkuðum hérlendis að einungis einn eða mjög fáir aðilar starfi á hverjum markaði. Þegar einokun eða fákeppni ríkir á markaði hér á landi, þar sem opinber innkaup eru boðin út, er sú hætta fyrir hendi að í krafti þeirrar stöðu sinnar muni viðkomandi aðilar halda uppi verði, t.d. með því að bjóða ekki lækkað verð eða gera ekki tilboð í útboði Ríkiskaupa. Samkeppniseftirlitið telur að við þær aðstæður geti útboð í öðru ríki Evrópska efnahagssvæðisins stuðlað að virkri samkeppni á Íslandi í opinberum innkaupum.“ Þá kom það skýrt fram fyrir nefndinni, af hálfu eins umsagnaraðila ef til útboðs kemur, þ.e. fjármálaráðuneytisins - mig langar að vitna beint í umsögn fjármálaráðuneytisins. Þar segir, með leyfi forseta: „Verði ákveðið að kaupa lyf að undangengnu útboði erlendis er ætlunin að leita eftir samvinnu við innlend heildsölu- og dreifingarfyrirtæki um þjónustu. Þátttaka í útboðum erlendis mun því ekki stuðla að því að atvinna og þjónusta flytjist úr landi. Þá hefur frumvarpið ekkert með heildverslun á vegum ríkisins að gera.“ Þarna kemur fram skilningur sem nefndarmenn lögðu ríka áherslu á, þ.e. að með heimild þessari verði ekki höggvið í framlegð eða það starf sem á sér stað á vettvangi innlendra fyrirtækja heldur beri fyrst og fremst að horfa til þess að ná fram hagstæðu innkaupsverði frá erlendum framleiðendum. Við umfjöllun um málið í nefndinni kom einnig fram að samkvæmt lyfjalögum þarf markaðsleyfi frá Lyfjastofnun til að flytja lyf inn til landsins, selja þau og afhenda. Samkvæmt sömu lögum þarf leyfi Lyfjastofnunar til innflutnings lyfja í heildsölu. Nefndin bendir á að með frumvarpinu eru ekki lagðar til breytingar á lyfjalögum en markmið þeirra er meðal annars að tryggja framboð lyfja hér á landi. Rétt er að benda á að samkvæmt frumvarpinu er umrædd heimild ekki einskorðuð við útboð á lyfjum og heilbrigðisvörum en fram kom við meðferð málsins að aðrar vörur sem til greina komi að beita heimildinni um væru t.d. útvarp fyrir flugvélar, öryggisbúnaður eða sérhannaðir bílar fyrir lögreglu. Viðskiptanefnd leitaði umsagnar fjárlaganefndar og heilbrigðisnefndar við umfjöllun um þetta mál og langar mig að vitna í umsagnir nefndanna. Í áliti fjárlaganefndar segir, með leyfi forseta: „Þó telur nefndin líkur á að frumvarpið hafi í för með sér sparnað hjá ríkissjóði verði það afgreitt sem lög frá Alþingi þar sem gera megi ráð fyrir að betri kjör fáist í samstarfi erlendra aðila.“ Í umsögn heilbrigðisnefndar segir: „Meiri hlutinn bendir á að ekki er ætlunin að bjóða út dreifingarkerfi fyrir lyfin, heldur yrði um að ræða útboð sem fæli í sér nettóverð án dreifingar. Það er því ekki stefna stjórnvalda að setja á fót sérstaka lyfjaverslun ríkisins og breyta dreifingarkerfi lyfja. Enn fremur áréttar meiri hluti heilbrigðisnefndar að frumvarpið muni ekki hafa áhrif á lög og reglur er gilda um markaðsleyfi og innflutning lyfja. Frumvarpið muni því ekki hafa í för með sér breytingu á núverandi kerfi innflutnings- og heildsöluaðila til að sjá um innflutning, birgðahald og dreifingu.“ Nefndin leggur til nokkrar breytingar á 1. gr. frumvarpsins. Nefndin leggur til viðbót við 1. málslið þess efnis að einnig verði heimilt að gerast aðili að útboðum samtaka eða fulltrúa erlendra kaupenda en með því móti eru taldir meiri möguleikar á samstarfi um innkaup fyrir heilbrigðisstofnanir. Í 3. málslið greinarinnar koma fram tvö skilyrði sem þarf að uppfylla til að útboð fari fram með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Annars vegar að reglur Evrópska efnahagssvæðisins, um opinber innkaup, hafi verið leiddar í lög í viðkomandi ríki, hins vegar að ástæða sé til að ætla að innkaup hjá ríkinu muni þjóna hagkvæmni, virkri samkeppni eða öðrum lögmætum sjónarmiðum við opinber innkaup. Af þessu orðalagi má draga þá ályktun að beita megi heimildinni jafnvel þó að innkaup séu hvorki talin þjóna hagkvæmni né virkri samkeppni svo fremi sem þau þjóni öðrum lögmætum sjónarmiðum við opinber innkaup. Með öðrum lögmætum sjónarmiðum við opinber innkaup er átt við almennar reglur II. kafla laganna og lögmætisreglur stjórnsýsluréttar. Nefndin leggur til tvenns konar breytingar til að styrkja sjónarmið um virka samkeppni. Í fyrsta lagi er lögð til orðalagsbreyting á síðara skilyrði 3. málsliðar 1. gr. í þeim tilgangi að gefa sjónarmiðum um hagkvæmni og virka samkeppni aukið vægi. Lagt er til að síðara skilyrðið orðist þannig að ástæða sé til að ætla að innkaup í ríkinu þjóni hagkvæmni eða virkri samkeppni og öðrum lögmætum sjónarmiðum við opinber innkaup. Þannig styrkjum við samkeppnisþáttinn í frumvarpinu. Í öðru lagi leggur nefndin til að við greinina bætist nýr málsliður. Í 2. málslið 1. gr. er kveðið á um að innkaupastofnun leggi fram rökstudda beiðni um að útboð fari fram með þeim hætti sem frumvarpið kveður á um. Lagt er til af hálfu nefndarinnar að við bætist nýr málsliður þess efnis að með beiðni innkaupastofnunar skuli fylgja mat á því hvort telja megi að viðunandi boð fáist með útboði á Íslandi. Þar gæti stofnunin meðal annars lýst því hversu stór viðkomandi markaður sé hér á landi og hvernig samkeppnisumhverfi sá háttað á honum. Þannig er nefndin aftur að árétta þann skilning sinn að fyrst og fremst sé verið að horfa til þess að ná fram hagstæðu innkaupsverði frá erlendum framleiðendum án þess að skekkja með nokkrum hætti samkeppnisstöðuna heima gagnvart þeim fyrirtækjum sem á markaðnum starfa. Þá er lagt til að við frumvarpið bætist ný grein þar sem lagt er til að tilvísun í 7. gr. laganna verði lagfærð en tilefnið er dómur Hæstaréttar í máli 714 frá árinu 2009, frá 2. desember 2010, þar sem Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að Orkuveita Reykjavíkur hefði ekki brotið gegn útboðsskyldum í ráðstöfunum sínum. Í málinu kom 7. gr. laganna til skoðunar en í 1. mgr. hennar er mælt fyrir um að lögin taki ekki til samninga sem eru undanþegnir svokallaðri veitutilskipun, þ.e. tilskipun 2004/17/EB. Í 2. mgr. kemur fram að ákvæði 14. gr., kærunefndin, og XV. kafla, Gildi samninga og skaðabætur, gilda um samninga sem kaupendur samkvæmt veitutilskipuninni gera vegna reksturs starfsemi sinnar. Í 3. mgr. er mælt fyrir um að með reglugerð skuli ráðherra mæla fyrir innkaup þeirra aðila sem greinir í 1. mgr. Sú reglugerð er nr. 755/2007 en Hæstiréttur taldi reglugerðina ekki taka til útboðsins í málinu þar sem tilvísun 3. mgr. væri til 1. mgr. en ekki 2. mgr. Þá er sömuleiðis lagt til að við frumvarpið bætist ákvæði til bráðabirgða þess efnis að lögin verði endurskoðuð innan fimm ára. Í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins um frumvarpið kemur fram að ekki sé hægt að sjá fyrir í hve miklum mæli frumvarpið dragi úr útgjöldum verði það að lögum. Meðal annars með hliðsjón af því að ekki er fullvíst hversu miklir fjármunir muni sparast telur nefndin eðlilegt að lögfesta ákvæði um endurskoðun innan fimm ára. Nefndin hefur ákveðið að málið komi aftur fyrir nefndina til umfjöllunar á milli 2. og 3. umr., það kom fram á fundi nefndarinnar þegar málið var afgreitt. Hv. þingmenn Sigurður Kári Kristjánsson, Eygló Harðardóttir og Skúli Helgason voru fjarverandi við afgreiðslu málsins í viðskiptanefnd en nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem ég hef rakið og gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir þetta álit rita formaður viðskiptanefndar, Álfheiður Ingadóttir, Magnús Orri Schram, varaformaður og framsögumaður, Guðlaugur Þór Þórðarson, Valgerður Bjarnadóttir, Björn Valur Gíslason og Margrét Tryggvadóttir.

Hæstv. forseti. Ég vildi spyrja hv. framsögumann nefndarálitsins, hv. þm. Magnús Orra Schram, hvort nefndin hafi haft í huga í störfum sínum að sú lagabreyting sem hér er lögð til er almenn og nær til allra sviða opinberra innkaupa á vöru og þjónustu, ekki bara lyfja og heilbrigðisvara eins og greinilega hafa verið mjög í forgrunni í starfi nefndarinnar og raunar snýst greinargerð með frumvarpinu fyrst og fremst um lyfjamarkaðinn. Ég velti fyrir mér hvort nefndin hafi haft í huga að hér er um að ræða almenna breytingu sem nær til allra tegunda opinberra innkaupa hvort sem um er að ræða vöru eða þjónustu, sama á hvaða sviði. Ég vil líka spyrja hv. þingmann hvort nefndinni hafi verið kunnugt um eða sé kunnugt um sambærileg lagaákvæði í löndunum í kringum okkur. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að svo sé, ég tek fram að ég hef aðeins lesið frumvarpið sem slíkt, nefndarálit og einhverjar greinargerðir. Ég á ekki sæti í viðskiptanefnd, ég hef því ekki fylgst nákvæmlega með öllu sem fram hefur komið þar. En eru einhver dæmi um sambærileg ákvæði sem höfð hafa verið til fyrirmyndar við mótun þessarar tillögu? Í þriðja lagi vil ég spyrja hv. þm. Magnús Orra Schram - af því að í máli hans kemur fram og í nefndarálitinu líka að gert sé ráð fyrir að heimildarákvæði þessu verði bara beitt í undantekningartilfellum - hvort hann telji að í ákvæðinu eins og það liggur fyrir sé að finna slík skilyrði, þ.e. að hér sé aðeins um undantekningarákvæði að ræða en ekki ákvæði sem megi beita í fleiri tilvikum.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort mér gefst tími til að svara öllum spurningum hv. þingmanns í fyrra andsvari en ég mun þá freista þess að reyna að gera það í síðara andsvari. Hér er um að ræða almenna heimild. Það kom fram við umfjöllun um málið í nefndinni að þó svo að vilji nefndarmanna, a.m.k. sumra, hafi staðið til þess að einskorða heimildina við þennan ákveðna vöruflokk, þ.e. lyf - og það kom glöggt fram í ræðu minni og við umfjöllun í nefndinni að hvatinn að því að ráðist er í þessa heimild er áhugi velferðarráðuneytis og Landspítala til að taka þátt í útboðum erlendis t.d. á sérstaklega sjúkrahúsmerktum lyfjum - að þá er ekki heimilt að einskorða heimildina eða fara inn í innkaupalögin og láta heimildina rammast einungis við ákveðinn vöruflokk eða vörutegund. Þess vegna er um að ræða almenna heimild. Það kom sömuleiðis fram í nefndinni að tvær ástæður eru fyrir því að þörf er á að fara inn í lögin um opinber innkaup og breyta þeim með tvennum hætti. Það er annars vegar ákvæði laganna um málskot til kærunefndar og hins vegar rétt bjóðenda um að þeim er heimilt að vera viðstaddir opnun tilboða. Það kom fram í nefndinni að Danir eru að íhuga mjög náið samstarf við Norðmenn sömuleiðis um innkaup með svipuðum hætti og við erum að gera, að áhugi sé hjá danska heilbrigðisráðuneytinu fyrir því að vinna með Norðmönnum að innkaupum á svipuðu vöruflokkum og við erum að gera. Umræðan á sér stað á vettvangi Norðurlandasamstarfs til að geta náð fram hagræðingu gagnvart hinum erlendu framleiðsluaðilum lyfjanna en þá eru menn ekki að horfa til sparnaðar í heimalandi.

Hæstv. forseti. Ég vil þá ítreka síðari spurningarnar sem hv. þm. Magnús Orri Schram náði ekki að svara, annars vegar um hvort fyrir hendi væru sambærileg ákvæði í lögum annarra landa sem telja megi að búi við sambærilega löggjöf á þessum sviðum. Liggur þá nærri að velta fyrir sér hvort aflað hafi verið upplýsinga um lagafyrirkomulag eða löggjöf að þessu leyti í Danmörku og Noregi vegna þess að þar er helst að finna sambærilega löggjöf á sviði opinberra innkaupa og hér á landi. Væri áhugavert að vita hvort ákvæði af þessu tagi eru í lögum Norðmanna og Dana. Væri þá hugsanlega hægt að bera það saman og afla upplýsinga um það hvernig ákvæði af þessu tagi hafa reynst í þeim löndum. Hin spurningin var um það sem sneri að því að hér væri um undantekningarleið að ræða. Ég heyri það á máli hv. þingmanns og les það út úr nefndaráliti að gert er ráð fyrir að hér verði um að ræða undantekningartilvik þar sem heimildinni verði beitt. Lagatextinn sem slíkur felur hins vegar ekki í sér að mínu mati neinn áskilnað um það, heldur er um að ræða tiltölulega opna heimild til stjórnvalda til að ákveða innkaup með þessari aðferð. Ég velti því fyrir mér hvort það hafi verið skoðað af hálfu hv. nefndar að undirstrika það í lagatextanum sjálfum að hér sé aðeins um undantekningartilvik að ræða.

Virðulegi forseti. Svo ég svari kannski síðustu spurningunni fyrst þá tel ég ekki hyggilegt að setja það í lagatextann að um undantekningartilvik sé að ræða. Ég held frekar að við notum það í lögskýringargögnum og það hefur komið skýrt fram í framsögu og kemur skýrt fram í nefndaráliti sömuleiðis. Ég tel að okkur hafi tekist í útfærslunni í lagarammanum að ramma þetta vel inn til að hnykkja á þeim skilningi að um undantekningartilvik sé að ræða með því að skilyrða ákvarðanatökuna við þrjár stofnanir og að leggja áherslu á að ekki bara lögmæt sjónarmið þurfi að liggja til grundvallar heldur sömuleiðis ákveðin samkeppnisgreining á því til þess að menn þurfi að rökstyðja það með ákveðnum hætti áður en þeir leggja af stað í þá vegferð sem hér er veitt heimild til. Það kom fram við nefndina að íslenski lyfjamarkaðurinn er um það bil 6–7% af þeim norska sem þýðir að náum við samstarfi við norska innkaupaaðila um innkaup á lyfjum muni stærðarhagkvæmnin aukast margfalt hjá okkur en hefur óverulegar breytingar fyrir norsku aðilana. Í þetta eru menn fyrst og fremst að horfa en eins og kom fram í máli mínu áðan er nú til staðar ákveðið samstarf hjá Norðmönnum og Dönum um innkaup á lyfjum. Hvatinn til að opna fyrir heimildina til að taka þátt undir hatti annarra innkaupastofnana, systurstofnana erlendis, er ekki jafnríkur hjá stórþjóðum. Þó að Norðurlandaþjóðirnar líti á sig sem litlar þjóðir þá eru þær í okkar augum stórþjóðir og 6–7% af innkaupamætti sýnir glögglega þann ávinning sem við fáum og náið samstarf Norðmanna og Dana sýnir að þeir sjá sér líka hag í að vinna náið enda er um svipaða stærð af þjóðum að ræða. Þannig ná þeir að tvöfalda sitt innkaupavægi.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp um opinber innkaup. Vinnan í kringum það frumvarp á sér nokkuð langa sögu. Ég ætla ekki að þræta fyrir það að kannast við þetta mál. Ég setti á sínum tíma, sem heilbrigðisráðherra, af stað hóp undir forustu Halldórs Jónssonar, forstjóra spítalans á Akureyri, til að kanna hvernig við gætum náð betri innkaupum fyrir heilbrigðisstofnanir í heild sinni á Íslandi og skoða samstarf við önnur lönd. Þetta er að mörgu leyti sérstakur markaður, það sem snýr að heilbrigðisvörunum, og ekki er mjög langt síðan Norðurlöndin fóru þessa leið, þ.e. að fara í sérstök innkaupasambönd í löndum sínum til að ná hagstæðara verði. Flest Norðurlöndin, í það minnsta Svíþjóð og að ég held Noregur, skiptast í heilbrigðisumdæmi og hvert heilbrigðisumdæmi er alla jafna svipað að stærð ef ekki stærra en allt Ísland. En með því að sameinast hafa menn náð góðum árangri í innkaupum. Það er í sjálfu sér nokkuð merkilegt að Norðmenn hafi náð þessum árangri vegna þess að einhverra hluta vegna er verðið á lyfjum í Evrópu mjög háð kaupmætti viðkomandi ríkja og það hefur kostað mikil slagsmál að ná niður lyfjaverði, sérstaklega í ríkari löndunum. Um tíma vorum við með hæsta lyfjaverð í Evrópu hér á Íslandi en það var í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar sem verulegur árangur náðist. Ég held að í minni tíð sem heilbrigðisráðherra höfum við lækkað lyfjakostnaðinn um 1 milljarð kr. Það gerðist hins vegar ekki af sjálfu sér, það gerðist með markvissum aðgerðum. Eitt af því sem við litum til voru hagstæðari innkaup og samvinna við aðra aðila. Í eðli sínu er það bara svo að það er algerlega undir velvild annarra þjóða komið - menn hafa sérstaklega horft til Noregs í því sambandi - hvort við getum fengið að vera með í útboðum þeirra. Við höfum í sjálfu sér ekki mikið að bjóða. Þetta er afskaplega lítill markaður, þetta er örmarkaður, og oftast eru þær vörur sem um er að ræða tiltölulega afmarkaðar og geta kallast undantekningartilvik. Það er því frekar undir náð þessara innkaupasambanda og landa komið hvort þau taka okkur með í viðkomandi útboð. Ekki er þar með sagt að engin hætta sé á leiðinni. Það er afskaplega mikilvægt að fara vel yfir þetta mál og því verður vísað til nefndar milli 2. og 3. umr. Ég hef heyrt menn hafa áhyggjur af því, og ég held að við verðum að fara vel yfir það, að sökum stærðar Landspítalans sé ákveðin hætta á því að þrátt fyrir að það sé alveg skýrt, og hafi oft komið fram í umræðunni, að einungis sé um að ræða undantekningartilvik þar sem einstaka lyf hafa reynst mjög dýr á Íslandi - í umfjöllun eða umsögn Landspítalans er talað um einstakt lyf og ársnotkun þess kostaði rúmlega 20 milljónir eftir útboð en sambærilegt lyf, ef það er keypt í gegnum norska innkaupasambandið, kostar 6,7 millj. kr. Sér þá hver maður að þarna munar mjög miklu. Þetta er hins vegar ekki almenna reglan eins og ég nefndi því að lyf hafa lækkað mjög og hefur það meðal annars gerst með handafli og stjórnvaldi, þ.e. ekki er heimilt að selja lyfin á hærra verði en gengur og gerist miðað við meðalverð á Norðurlöndunum. Að því leytinu til erum við að tala um breytta tíma. Það er hins vegar afskaplega mikilvægt að ekki séu neinar gloppur í þessari lagasetningu sem geti til dæmis orðið til þess að stór heilbrigðisstofnun - það væri þá helst Landspítalinn og Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins - gæti farið í lyfjadreifingu og þá beint í samkeppni við aðila sem eru á því sviði núna. Þetta verði síðan fyrst og fremst til að sjá til þess að ekki sé hætta á því að verð á einstaka vörum sé mun hærra en gengur og gerist annars staðar. Þar hafa menn meðal annars bent á, í umsögnum, að hugsanlega væri hægt að bjóða út einstaka samheitalyf sem eru ekki á markaði hér þrátt fyrir að markaðsleyfi sé fyrir þeim. Það er svolítið sérstakt að þrátt fyrir að fengist hafi markaðsleyfi fyrir ákveðin lyf þá selja framleiðendur einhverra hluta vegna þau lyf ekki til Íslands og er það í sjálfu sér nokkuð merkilegt. Það er merkilegt að sú ríkisstjórn sem nú situr klúðraði gullnu tækifæri til að koma á sameiginlegum norrænum heilsu- og lyfjamarkaði sem var stefna fyrri ríkisstjórnar og eitt helsta stefnumálið í tíð Íslands þegar það var í forustu í Norðurlandaráði árið 2009. Það var ekki framkvæmt en þar var ég búinn að fá samþykki allra heilbrigðisráðherra á Norðurlöndunum fyrir að fara í sameiginlegt norrænt heilsusvæði sem hefði t.d. þýtt að Svíar hefðu getað fengið hér lækningu og fengið greitt frá sinni tryggingastofnun. Það hefði líka þýtt það - við vorum að reyna að koma þeim málum þannig fyrir, helst á öllum Norðurlöndunum, í það minnsta fyrir okkur Íslendinga - að þar sem komið væri markaðsleyfi fyrir ákveðið lyf, segjum í Svíþjóð eða Noregi eða eitthvað slíkt, þá mundi það líka duga á Íslandi. Vandinn hefur verið sá að framboð á lyfjum hefur verið of lítið. Við fórum í samstarf við Svía en ég held hins vegar að það hafi ekki verið ræktað og sé ekki til staðar lengur og það er mjög slæmt, nokkrir tugir lyfja voru komnir með markaðsleyfi með þeim leiðum. Það var þannig að ef þú skráir lyf og færð markaðsleyfi fyrir lyf í Svíþjóð þá færðu sjálfkrafa markaðsleyfi á Íslandi enda er nákvæmlega sami prósess í gangi þar og hér og í öllum löndum Evrópu. Menn þurftu þá ekki að fara í tvöfalt kerfi eða tvöfalda umsókn með þeim kostnaði sem því tilheyrir. Það merkilega var að flestir þeir sem sóttu um markaðsleyfi sættust á að fá markaðsleyfi í leiðinni á Íslandi sem gerði það að verkum að þeir gátu selt lyf á Íslandi. En þó voru nokkrir aðilar - og það þurfti að hafa fyrir því að koma í veg fyrir það - sem vildu ekki fá markaðsleyfi á Íslandi. Það er í sjálfu sér stórmerkilegt að aðili sem selur á einn markað og getur án kostnaðar og fyrirhafnar fengið leyfi til að selja á annan markað leggi sérstaklega mikið á sig til að svo verði ekki. Þetta umhverfi er því allt svolítið sérstakt og því miður, með því að ganga í Evrópska efnahagssvæðið, þá komum við á haftaverslun Evrópusambandsins með lyf hér. Í öðrum vöruflokkum er almennt talið að ef vara er komin inn á Evrópska efnahagssvæðið í einu landi sé hún komin í önnur lönd, en þetta á ekki við um lyf. Ég veit ekki til þess að það eigi við um nokkra aðra vöru. Ef einhver flytur inn lyf til Íslands og vill svo flytja það til Noregs þarf hann að sækja um og fara í gegnum nákvæmlega sama umsóknarferli í Noregi og hann gerði á Íslandi með kostnaði sem því tilheyrir. Þetta eru auðvitað slæmar fréttir fyrir alla álfuna en sérstaklega fyrir Ísland sem er fámennt þjóðfélag með lítinn markað. Hvað sem því líður held ég að við ættum að nota tækifærið, þegar við fáum þetta aftur til nefndarinnar, og fara sérstaklega yfir þau atriði sem menn hafa áhyggjur af. Ég nefndi lyfjadreifinguna og aðra slíka þætti. Það hefur sömuleiðis komið skýrt fram að það sé vilji löggjafans og þeirra sem leggja þetta fram að þetta sé í undantekningartilvikum, þ.e. að ekki sé verið að fara þá leið að útboð verði almennt með þessum hætti, að menn fari ekki með allar vörur í þetta. Um er að ræða almennt leyfi til að fara þessa leið þó svo að það séu þrír aðilar sem þurfi að samþykkja það. Og það er skynsamlegt að ganga þannig frá málinu að girt sé fyrir það í lögskýringargögnum eða lagatexta svo að öllum sé ljóst hvað er á ferðinni og ekki sé hægt að fara fram hjá því með einhverjum hætti. Lög eru lög og það breytir engu þó svo við sem göngum frá þessu hér höfum einhverjar ákveðnar skoðanir og skilning á þessu, það eiga fleiri eftir að vinna eftir þessum lögum en það framkvæmdarvald sem nú situr og þeir kjörnu fulltrúar sem að málum koma. Það kemur svo sem fram hjá umsagnaraðilum að menn hafa áhyggjur af ákveðnum hlutum og það er sjálfsagt og eðlilegt að fara vel yfir það. Ég verð að viðurkenna það hreinskilnislega að ég man ekki eftir að hafa samþykkt að vera á þessu nefndaráliti en ég er samþykkur flestu því sem hér kemur fram. En það er kannski ekki aðalatriði málsins. Ég er ekki búinn að lúslesa þetta því að ég vissi ekki til að ég væri á þessu áliti. En ég held hins vegar að við séum ekki að fara í þessa lagasetningu til að geta keypt útvörp í flugvélar fyrir ríkið. Ég veit ekki betur en ríkið eigi kannski eina eða tvær flugvélar og við förum ekki að breyta lögum til að hægt sé að kaupa útvörp í flugvélar með minni tilkostnaði. Ég veit ekki hvernig þetta hefur læðst þarna inn en þetta hljómar eins og fullkomin vitleysa og það er ekki gott. Hins vegar liggur fyrir að um ákveðinn öryggisbúnað, menn nefndu þyrlur, sérhannaða bíla fyrir lögreglu og annað slíkt, gildir annað. - Hér kemur hæstv. varnarmálaráðherra í salinn. Það er ánægjuefni að sjá hann og fylgir því öryggistilfinning. Um leið og hann heyrði að við vorum að ræða eitthvað sem tengist öryggis- eða varnarmálum kom hann hlaupandi inn. Það sýnir breyttar áherslur hæstv. ráðherra sem ég hef sérstaklega hrósað honum fyrir og mun ekki þreytast á að gera það. Menn eiga að hrósa fyrir það sem vel er gert. Virðulegi forseti. Að öllu gamni slepptu held ég að það væri - sérstaklega þar sem flestir aðilar sem að málinu koma virðast vera algerlega sammála um markmið frumvarpsins - skynsamlegt fyrir okkur að setjast yfir þetta á milli umræðna og fara yfir það einu sinni enn. Menn gert augljóslega gert mistök eins og t.d. að setja í nefndarálit nafn manna sem ekki eru búnir að samþykkja það og sömuleiðis að fara í lagasetningu um að kaupa útvarp fyrir flugvélar þegar ríkið á engar flugvélar, nema eina eða tvær. Það er því alveg þess virði að renna yfir þetta einu sinni enn og það munum við gera.

Hæstv. forseti. Ég vildi fyrst segja að ég held að það sé hárrétt hjá hv. síðasta ræðumanni, Guðlaugi Þór Þórðarsyni, að ástæða sé til að skoða þetta mál vel, lagasetningu á þessu sviði, vegna þess að þrátt fyrir að ákveðið tilvik hafi verið haft í huga þegar tillagan var lögð fram er hún í eðli sínu almenn og getur haft áhrif á miklu fleiri sviðum en upphaflegir tillöguflytjendur höfðu kannski í huga. Við skulum líka hafa í huga að hér er verið að leggja til lagabreytingu sem á að gilda um nokkurn tíma, a.m.k. fimm ár sýnist mér á breytingartillögu hv. viðskiptanefndar. Lagatextinn verður því að vera með þeim hætti að hann verði ekki misskilinn og menn þurfi ekki að reiða sig á skilning þeirra sem nú sitja við stjórnvölinn í ráðuneytum eða stofnunum heldur að reglan sem slík sé það skýr og vel útfærð að ekki þurfi að leika vafi á um það í framtíðinni hvernig ber að túlka hana. Þetta vildi ég árétta. Ég skora svo á hv. viðskiptanefnd að fara gaumgæfilega yfir þetta. Ég vildi árétta örfá sjónarmið um þetta mál vegna þess að ef ég man rétt var ég kannski í hópi fárra, jafnvel sá eini, við 1. umr. málsins sem lýsti ákveðnum efasemdum um málið og ég verð að játa að ég hef ákveðnar efasemdir enn þá jafnvel þó að ég styðji heils hugar alla viðleitni til að ná hagkvæmum innkaupum fyrir hið opinbera og þar af leiðandi sparnaði fyrir skattgreiðendur. Um það er enginn ágreiningur að það er markmið sem við hljótum að stefna að, ekki bara nú þegar kreppir að heldur á öllum tímum. Hins vegar er það svo að innkaup ríkisins eru að mörgu leyti sérstök. Ríkið er sérstakur kaupandi í mörgum skilningi, það er sérstakur kaupandi í því sambandi að þeir sem kaupa inn fyrir það eru auðvitað að fara með almannafé og verða að gæta þess að fara sérstaklega varlega með það fé sem þeim er trúað fyrir. Í annan stað er ríkið sérstakur kaupandi að því leyti að það er í störfum sínum bundið af miklu fleiri lögum og reglum en kaupendur vöru og þjónustu almennt. Það er beinlínis gerð um það skýr krafa í stjórnskipun og stjórnsýslu að ákvarðanir stjórnvalda, þar á meðal um innkaup, styðjist við heimildir í lögum og málsmeðferð þarf að lúta lögum o.s.frv. Ríkið er líka sérstakur kaupandi að því leyti að það er í mörgum tilvikum í verulega sterkri stöðu, jafnvel yfirburðastöðu, í samanburði við aðra kaupendur einfaldlega vegna þess bolmagns sem það hefur umfram flesta ef ekki alla a.m.k. innlenda kaupendur vöru og þjónustu. Ríkið getur sem kaupandi vöru og þjónustu þar af leiðandi haft miklu meiri áhrif á markaði en aðrir aðilar geta að öllu jöfnu. Um það hefur verið allgóð sátt að vegna hinnar sérstöku stöðu ríkisins sem kaupanda, og reyndar opinberra aðila annarra, eigi að gilda sérstakar reglur um hvernig það eigi að haga innkaupum sínum. Það lýtur miklu stífari reglum, þarf að starfa innan miklu stífari lagaramma en einstaklingar eða aðrir lögaðilar í þjóðfélaginu sem kaupa inn vöru og þjónustu og um það hefur ekki verið ágreiningur. Ég er þeirrar skoðunar að frumvarpið sem við fjöllum hér um feli í sér töluvert mikið frávik frá núgildandi fyrirkomulagi, í raun og veru miklu meira frávik frá núverandi fyrirkomulagi þessara mála en ráða má af frumvarpinu sjálfu, greinargerð og nefndaráliti, af því að hér er um að ræða almenna heimild til opinberra aðila, stjórnvalda, og endanlega fjármálaráðherra til að styðjast við útboð, ekki útboð sem fer fram innan lands eða á öllu Evrópska efnahagssvæðinu heldur landsútboð sem fer fram í öðru ríki og lýtur réttarreglum annars ríkis. Ég er ekki viss um, með fullri virðingu fyrir hv. fulltrúum í viðskiptanefnd sem ég veit að eru búnir að skoða ákveðna þætti þessa máls vel, að þeir hafi haft í huga hversu mikil breyting kann að vera hér á ferðinni. Hér kann að vera á ferðinni töluvert mikil breyting. Það finnst mér kalla á meiri skoðun en ráða má af þeim gögnum sem liggja fyrir í nefndaráliti og öðrum upplýsingum sem fram hafa komið um meðferð málsins í hv. viðskiptanefnd. Þegar við tökum ákvörðun um verulega breytingu, hvort við köllum það grundvallarbreytingu læt ég liggja milli hluta en þetta er alla vega veruleg breyting, þurfum við að skoða hlutina verulega vel, skoða samspil við aðra löggjöf, skoða eftir atvikum fordæmi frá öðrum löndun, reynsluna af sambærilegum reglum í öðrum löndum og reyna að átta okkur á hvaða afleiðingar breytingin kemur til með að hafa. Ég gat þess í andsvari, og það hefur komið skýrt fram bæði af hálfu hv. framsögumanns viðskiptanefndar, Magnúsar Orra Schrams, og hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, að rótin að þessum breytingum liggur í lyfjamarkaðnum fyrst og fremst. Reyndar hefur verið vísað til fleiri þátta, fyrst og fremst innkaupa á heilbrigðissviðinu en lyfjamálin hafa verið mjög í forgrunni í allri þessari umræðu. Ef við lesum greinargerð með frumvarpinu er nær eingöngu fjallað um lyfjamál. Ef við lesum nefndarálit er mjög mikið fjallað um lyfjamál og raunar er það svo að flestar þær umsagnir sem borist hafa vegna málsins snúast um lyfjamál. Ég geri mér grein fyrir því að staðan hefur verið erfið, skulum við segja, í sambandi við innkaup á lyfjum. Það hafa verið deilur, það hefur verið ágreiningur og núningur milli aðila, seljenda lyfja annars vegar og kaupenda lyfja hins vegar. Kaupendurnir eru þá fyrst og fremst ríkismegin, hvort sem um er að ræða Landspítala eða aðra aðila. Og til að leysa þennan tiltölulega sértæka vanda á sérstöku mjög afmörkuðu sviði ríkisrekstrarins er lögð fram lagabreyting sem hefur mjög almennt gildi. Það kallar kannski á tvennt í mínum huga, tvenns konar vangaveltur getum við sagt, um hvort svona almenn lagabreyting á innkaupareglum ríkisins sé nauðsynleg til að mæta þeim sértæka vanda sem er fyrir hendi í sambandi við lyfjamálin. Annars vegar velti ég fyrir mér hvort reynt hafi verið til þrautar að fara aðrar leiðir til að leysa úr þeim núningi sem óumdeilanlega er fyrir hendi á þessu sviði og hins vegar kallar það líka fram þá hugsun hjá mér hvort nægilega hafi verið skoðað hvaða almennu afleiðingar samþykkt frumvarpsins hefði í för með sér fyrir aðra markaði, aðra starfsemi en lyfjamarkaðinn sérstaklega. Ég verð að játa að af nefndaráliti hv. viðskiptanefndar finnst mér ekki koma nægilega skýrt fram hvort þessir tveir þættir hafi verið skoðaðir. Ég vildi líka nefna að sú leið sem hér er lögð til eða sá lagatexti sem lagt er til að verði samþykktur er ekki bara almennur eins og ég hef margoft nefnt, þ.e. hann nær til allra vöru- og þjónustukaupa ríkisins eða getur náð, heldur er líka um að ræða að mínu mati afar opið heimildarákvæði þar sem skilyrðin fyrir heimildarákvæðinu, sem ég held að við séum í dag öll sammála um að sé undantekningarákvæði eða eigi að vera það, eru mjög óljós og almenn. Ekki er sagt með skýrum hætti í lagatextanum hvenær þessi undantekning á við. Það eru mjög óljósar leiðbeiningar um það, getum við sagt, hvenær þetta á við, þ.e. hvenær vikið er frá hinum almennu eða venjulegu leikreglum á þessu sviði og hvenær þessari heimild er beitt. Hér í umræðunni hefur verið bent á að tvenns konar skilyrði fyrst og fremst þurfi að vera fyrir hendi. Annars vegar að það land sem valið er eða samið er við um innkaup í eða útboð í þurfi að hafa innleitt reglur hins Evrópska efnahagssvæðis og er allt gott um það að segja. Það segir að við erum þá búin að þrengja heimildina við þau 27+3 ríki sem þær réttarreglur eiga að hafa verið innleiddar í, það er búið að þrengja það aðeins með þeim hætti. Við verðum hins vegar að hafa í huga að þrátt fyrir að Evróputilskipanir setji ákveðinn ramma í þessum atriðum hafa löndin haft möguleika á að setja sérstakar landsreglur, innleiða tilskipanirnar með mismunandi hætti, þannig að það getur á margan hátt verið um að ræða mismunandi reglur þrátt fyrir að búið sé að þrengja hóp þeirra landa sem koma til greina með þessum hætti. Hitt skilyrðið sem er nefnt er það að þrír aðilar eins og sagt er, kaupandinn, þ.e. sú stofnun eða sá aðili sem stendur beinlínis að kaupunum, Ríkiskaup og fjármálaráðherra þurfa að vera sammála um að fara undantekningarleiðina. Það er alveg rétt, það er ákveðinn varnagli í því. Það verður ekki fram hjá því horft að kaupandinn þarf að rökstyðja það gagnvart Ríkiskaupum og Ríkiskaup gagnvart fjármálaráðherra að rétt sé að fara þessa leið. En það verður samt að hafa í huga að í ákveðnum tilvikum má líta svo á að þessir þrír aðilar séu allir sömu megin við borðið, þ.e. þeir geta undir einhverjum kringumstæðum allir haft sömu hagsmuni, þeir eru allir kaupendamegin. Það veikir þetta. Að lokum, hæstv. forseti, ég nefni þessi atriði til að útskýra af hverju þetta frumvarp slær mig ekki nægilega vel. Ég hef efasemdir um það enn þá, þó að ég taki fram að ég held að þær breytingar sem hv. viðskiptanefnd leggur til, ekki miklar en þó eru þarna breytingar sem ég hygg að geti verið til bóta, en ég hef efasemdir enn þá. Ég velti líka fyrir mér því atriði sem snýr að lögsögu, þeim lagareglum sem eiga að gilda og þess háttar, og ég verð að játa að það slær mig undarlega - það kann vel að vera að það gangi upp og er kannski ekki óheimilt - að í íslenskum lögum sé íslenskum stjórnvöldum falið að fara að erlendum lögum eða gefin heimild til að velja það að fara undir lögsögu erlendra aðila og að um innkaup opinberra aðila í íslensku stjórnsýslunni getið verið uppi sú staða að þeir sem vilja leita réttar síns þurfi að leita til kæruaðila í öðrum löndum. Ekki hjá einhverjum alþjóðastofnunum eins og Eftirlitsstofnun EFTA eða EFTA-dómstólnum heldur til eftirlitsaðila kæru og úrskurðaraðila í öðrum þjóðríkjum. Það finnst mér dálítið sérstakt og ég verð að játa að ég ræð það ekki af gögnum málsins að sá þáttur hafi verið hugsaður til enda. Ég skil það svo og ég skil greinargerð með frumvarpinu svo að það sé ótvírætt að unnt sé að leita til íslenskra dómstóla vegna ágreiningsmála sem um þetta kunna að skapast. Ef kaupandinn er íslenskur hygg ég að hægt yrði, komi upp ágreiningur, að leita með slík mál til íslenskra dómstóla en kippt er út kæruleið innan stjórnsýslunnar sem er fyrir hendi varðandi almenn útboð eða innkaup hins opinbera hér á landi og mönnum boðið að fara, væntanlega, í kærumeðferð samkvæmt landsrétti í öðrum löndum vegna ákvarðana íslenskra stjórnvalda. Ég játa að þetta atriði stingur mig svolítið sérkennilega, það stingur mig undarlega, og séu fyrir hendi einhverjar skýringar í þessum efnum vildi ég gjarnan að þær kæmu fram, ef ekki nú við þessa umræðu þá hugsanlega þegar málið kemur aftur úr nefnd og verður tekið fyrir til 3. umr. Hæstv. forseti. Að svo mæltu ætla ég að ljúka máli mínu. Ég treysti því að hv. viðskiptanefnd taki þetta mál til gaumgæfilegrar athugunar að nýju og vera kann að þá muni koma fram svör við einhverjum af þeim spurningum sem ég hef velt upp eða röksemdir sem megna að sannfæra mig um að ég sé á villigötum í mati mínu á þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég vil hefja mál mitt á að þakka þingmanninum fyrir ræðu hans, innlegg hans í umræðuna, og vil bregðast við því með örstuttum hætti vegna þess að hann tæpti á atriðum sem við fjölluðum ítarlega um í nefndinni. Áhyggjur hans snúa að þáttum sem sá sem hér stendur hafði sömuleiðis áhyggjur af. Fram kom í ræðu hans að um er að ræða almennt ákvæði til að taka á sértækum vanda eins og kom glögglega fram í greinargerð og framsögu. Nefndin leitaðist eftir því að ramma ákvæðið betur inn svo það mundi t.d. taka bara fyrsta kastið á möguleikanum á að taka þátt í útboði á lyfjamarkaðnum en það þótti ekki gerlegt frá lagatæknilegu sjónarmiði. Hv. þingmaður þekkir það betur en ég að erfitt er að setja inn svo sértæka heimild, heimildin þarf að vera almenn. Nefndin stóð í raun og veru frammi fyrir spurningunni hvort við vildum opna fyrir þann möguleika að velferðarráðuneytið og Landspítalinn gætu sparað hundruð millj. kr. með sameiginlegum innkaupum með því að gefa þeim heimild. Um leið leitaðist nefndin eftir því að ramma heimildina betur inn, t.d. með því að bæta við ákvæðinu um að í rökstuðningi fyrir beiðni Innkaupastofnunar skuli liggja fyrir mat á því hvort telja megi að viðunandi boð fáist með útboði á Íslandi. Þá hafa menn fyrst og fremst áhyggjur af, eins og flestir umsagnaraðilar, afdrifum innlendra aðila sem starfa á lyfjamarkaði sem þurfa engu að síður, eins og ég áréttaði, að sjá um þjónustu, birgðahald og dreifingu á þeim lyfjum sem keypt eru með þessum hætti. Ég vil ítreka að nefndin tekur þetta aftur til umfjöllunar og þar munum við skoða með opnum hug þau álitaefni sem hv. þingmaður reifaði í ræðu sinni og ég vil þakka honum fyrir það.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Til að skýra aðeins nánar það sem ég er að hugsa í þessu sambandi þegar ég vísaði til þess að hugsanlega hefði mátt bregðast við hinum sértæka vanda sem við erum sammála um að hafi komið upp, núningi eða ágreiningi eða hvað við köllum það á sviði lyfjainnkaupa, þá hefði mátt bregðast við með öðrum hætti. Ég velti því upp í umræðunni. Ég vil eiginlega flytja umræðuna aðeins aftar í ferlið, ef við getum orðað það sem svo, og velta því upp hvort aðrar leiðir en nákvæmlega breyting á lögum um opinber innkaup hefðu komið til greina. Ég þekki ekki forsöguna í þeim efnum. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson drap aðeins á það áðan enda fyrrverandi heilbrigðisráðherra og kynntist þessum málum þegar hann sat uppi í ráðuneyti. Ég játa að skoðun mín er enn sú að það sé ansi mikið í lagt, ef við getum orðað það sem svo, að gera almenna breytingu á lögum um opinber innkaup sem getur verið töluvert mikil og róttæk breyting með almennt gildi, þegar viðfangsefnið eða vandamálið sem við er að stríða er hugsanlega takmarkað og á mjög þröngu sviði.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra, lögum nr. 162/2006, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn eru hv. þm. Margrét Tryggvadóttir og Birgitta Jónsdóttir. Að okkar mati í Hreyfingunni sem flytjum þetta mál er tímabært að taka með afgerandi hætti á vafaatriðum í núverandi lögum um fjármál stjórnmálasamtaka. Áttunda bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis ber heitið „Siðferði og starfshættir í tengslum við fall íslensku bankanna 2008“. Í kafla 2.3 segir, með leyfi forseta: „Eitt augljósasta tæki viðskiptalífsins til að hafa áhrif á stjórnmálamenn eru bein fjárframlög, bæði til stjórnmálaflokka og einstakra stjórnmálamanna.“ Enn fremur segir í niðurlagi kaflans þar sem ályktanir eru dregnar og komið er inn á þá lærdóma sem draga þurfi af fortíðinni, orðrétt, með leyfi forseta: „Leita þarf leiða til þess að draga skýrari mörk á milli fjármálalífs og stjórnmála. Ekki er líðandi að gæslumenn almannahagsmuna gangi erinda einkafyrirtækja með þeim hætti sem gert var í aðdraganda bankahrunsins.“ Vegna ábendinga Evrópuríkja gegn spillingu, GRECO, var sett á laggirnar nefnd sem endurskoðaði lög um fjármál stjórnmálasamtaka sem sett voru árið 2006, einnig vegna ábendinga GRECO. Það er síðan sérstakt rannsóknarefni hvers vegna sú löggjöf sem samþykkt var árið 2006 hefur leitt af sér stórauknar fjárveitingar til flokkanna úr ríkissjóði eins og Guðmundur Magnússon segir á bls. 144 í bókinni Nýja Ísland – listin að týna sjálfum sér. Niðurstaðan úr umræddri endurskoðunarvinnu var því lagasetning sem tók gildi í september 2010. Það mál var lagt fram af formönnum allra flokka á þingi utan Hreyfingarinnar sem gagnrýndi að lögin gerðu hvorki ráð fyrir að rofin yrðu óeðlileg tengsl milli viðskipta og stjórnmála né að jafnræðis væri gætt við úthlutun opinberra fjármuna. Stjórnmálasamtök og stjórnmálamenn geta áfram tekið við peningum frá fyrirtækjum. Þá er flokkum og flokksmönnum heimilt að taka við peningum frá einstaklingum án þess að upplýst sé í öllum tilfellum um viðkomandi styrkveitendur. Þessar ráðstafanir eru í andstöðu við markmið laganna sjálfra sem er að draga úr hættu á hagsmunaárekstrum og tryggja gagnsæi í fjármálum, eins og segir í markmiði laganna. Einnig er lögunum ætlað að auka traust á stjórnmálastarfsemi og efla lýðræðið. Að þessu leyti eru lögin í innra ósamræmi sem seint verða talin vönduð lagasetning. Gagnrýni Hreyfingarinnar á lögin virtist skila sér að einhverju marki í umræðum um málið á Alþingi á sínum tíma ef marka má orð hv. þm. Róberts Marshalls, formanns allsherjarnefndar, þó ekki hafi hann treyst sér til að ganga lengra en raun ber vitni. En hv. þingmaður sagði m.a. orðrétt, með leyfi forseta: „Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en tekið vel í þá fyrirspurn sem til mín er beint í þessum efnum því að eins og hv. þingmanni er kunnugt tel ég hér um að ræða skref í rétta átt og vildi gjarnan að gengið yrði lengra. Hins vegar er það einfaldlega svo að ef maður lætur „pragmatíkina“ ráða - ég leyfi mér að sletta því orði hér í ræðustól Alþingis - er hér á ferðinni frumvarp sem er góð sátt um á milli meiri hluta þings og allra stjórnmálaflokka og því öruggt að þær breytingar sem hér eru kynntar til sögunnar gangi í gegn. Hins vegar hef ég ákveðnar skoðanir í þá áttina hvað varðar nafnleyndargólfið sem hér er sett í 200 þús. kr., hvort það eigi yfir höfuð að vera til staðar, ég mundi gjarnan vilja skoða það. Því sjónarmiði hefur jafnframt verið hreyft að fyrirtækjum eigi ekki að vera heimilt að styrkja stjórnmálaframbjóðendur eða stjórnmálasamtök.“ Í byrjun október 2010 birtust niðurstöður skoðanakönnunar um efnið. Dagana 8.–15. september 2010 kannaði Capacent Gallup afstöðu almennings til styrkja frá fyrirtækjum og einstaklingum til stjórnmálamanna og stjórnmálasamtaka. Í ljós kom að afgerandi meiri hluti eða 68% voru andvíg því að íslenskum stjórnmálamönnum og stjórnmálasamtökum væri heimilt að taka við fjárframlögum frá fyrirtækjum. Þá sögðust 79% þjóðarinnar andvíg því að stjórnmálamönnum og stjórnmálasamtökum væri heimilt að taka við fjárframlögum frá einstaklingum án þess að nafn þess einstaklings sem veitir styrkinn sé gefið upp. Niðurstöður könnunarinnar tala sínu máli. Jafnframt benda þær til þess að yfirgnæfandi meiri hluti almennings styðji hugmyndir Hreyfingarinnar í þessum efnum. Til að fylgja málinu eftir hafa þingmenn Hreyfingarinnar nú lagt fram þetta lagafrumvarp. Helstu breytingar frumvarpsins eru að banna framlög lögaðila til stjórnmálasamtaka og takmarka fjárframlög einstaklinga við 200 þús. kr., þó þannig að framlög hærri en 20 þús. kr. skulu gerð opinber innan þriggja daga frá því að þau voru móttekin. Þá er lagt til að horfið verði frá því fyrirkomulagi að stærri stjórnmálasamtök fái hærri fjárframlög frá hinu opinbera en þau stjórnmálasamtök sem eru minni. Fleiri aðilar í samfélaginu hafa vakið máls á fjármálum stjórnmálasamtaka. Til að mynda hefur lýðræðisfélagið Alda sent stjórnlagaráði erindi sem fjallar m.a. um efnið. Frú forseti. Í greinargerðinni með frumvarpi þessu segir orðrétt, með leyfi forseta: „Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra, nr. 162/2006. Þær breytingar sem lagðar eru til eru í samræmi við markmið laganna um að draga úr hættu á hagsmunaárekstrum og tryggja gagnsæi í fjármálum, sem og að auka traust á stjórnmálum og efla lýðræði. Helstu breytingar frumvarpsins eru þær að banna framlög lögaðila til stjórnmálasamtaka og að takmarka fjárframlög einstaklinga við 200 þús. kr., þó þannig að framlög hærri en 20 þús. kr. skuli gera opinber innan þriggja daga frá því að þau voru móttekin. Þá er lagt til að horfið verði frá því fyrirkomulagi að stærri stjórnmálasamtök fái hærri fjárframlög en þau sem eru minni. Lagt er til að stjórnmálasamtök fái fjárframlag sem þarf til að reka skrifstofu og fundaraðstöðu í hóflegri stærð í hverju kjördæmi. Stjórnmálasamtök fái einnig framlög til að greiða framkvæmdastjóra laun sem og starfsmanni í hálfu starfi í hverju kjördæmi fyrir sig. Þá verði fjárframlög til þingflokka þau sömu fyrir alla flokka. Hvað varðar framlög vegna kosninga er í frumvarpinu gert ráð fyrir jöfnu framlagi til stjórnmálasamtaka sem bjóða fram á landsvísu en bjóði stjórnmálasamtök ekki fram í öllum kjördæmum fái þau fjárframlag í samræmi við fjölda frambjóðenda þeirra sem hlutfallstölu af 126.“ Frú forseti. Í stjórnskipan Íslands er hvergi gert ráð fyrir að svokallaðir lögaðilar eða fyrirtæki eigi aðkomu að lýðræðislegri ákvarðanatöku í kosningum. Það er í hæsta máta óeðlilegt að lögaðilar geti í rauninni keypt sér stuðning með því að leggja fé til stjórnmálamanna og stjórnmálasamtaka. Nýleg umræða um meinta mútuþægni eins alþingismanns og þá stöðu að hann hefur nú í huga að höfða meiðyrðamál á hendur öðrum þingmanni vegna ummæla hans um meintar mútur dregur skýrt í ljós þann vanda sem Alþingi stóð frammi fyrir á sínum tíma þegar fjármál til stjórnmálaflokka voru miklu lausari í reipum. Sá vandi er enn til staðar, sá vandi að stjórnmálamenn og stjórnmálasamtök geti tekið við framlögum frá lögaðilum og að framlög geti líka verið nafnlaus vekur efasemdir um nægilegt gagnsæi sé viðhaft í íslenskum stjórnmálum. Þetta frumvarp er mikilvæg breyting á lögum um fjármögnun stjórnmálasamtaka. Frumvarpið eykur gagnsæi og leiðir til opnara bókhalds. Það sker á tengsl viðskiptalífs og stjórnmála og það er einmitt eitt af þeim meginatriðum sem rannsóknarnefnd Alþingis telur í skýrslu sinni mjög mikilvægt að koma skikki á. Frumvarpið bannar framlög frá lögaðilum og takmarkar framlög frá einstaklingum við 200 þús. kr. Öll framlög umfram 20 þús. kr. verður að gera opinber. Framlög frá ríkinu skiptast jafnt á þau stjórnmálasamtök sem eiga menn á þingi og þau sem ná ákveðinni lágmarksstöðu eða 2,5% af atkvæðafjölda í kosningum fá helming framlagsins. Mikilvægt er líka að hafa í huga að þessar breytingar munu efla frekar traust á stjórnmálum, stjórnmálamönnum og Alþingi. Í rauninni er ekki boðlegt að uppi skuli vera grunur um, bæði meðal þingmanna og meðal almennings, að þingmenn hafi þegið mútur. Íslensk stjórnmál verða að komast út úr þessu umhverfi ef einhvern tíma á að takast að byggja aftur upp traust milli þings og þjóðar. Að okkar mati þarf ekki svona mikið fé í stjórnmál, í áróður og í auglýsingar og það kemur t.d. skýrt fram í nágrannalöndum okkar. Stór hluti af fé til stjórnmálaflokka fyrir kosningar fer t.d. í auglýsingar í ljósvakamiðlum en í flestöllum nágrannalöndum eru slíkar auglýsingar einfaldlega bannaðar. Það hefur lengi legið fyrir og verið uppi á borðinu og sérstaklega kemur það skýrt fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að þingmenn hafa tekið við fé og sumir hafa tekið við stórfé. Það veltir upp atriðum sem óþægilegt er að tala um og sem óþægilegt er að horfa á og það hefur búið til umhverfi vantrausts. Við verðum með einhverjum hætti að bæta úr þessu og reyna að koma okkur inn í umhverfið þar sem við getum með sanni sagt að almenningi sé óhætt að treysta því að þingmenn og stjórnmálaflokkar séu ekki á mála hjá einhverjum aðilum sem ekki er vitað um hverjir eru. Tengsl ráðherra, þingmanna og stjórnmálamanna við viðskiptalífið þurfa að vera uppi á borðum með miklu skýrari reglum en hingað til. Frumvarpið sem við leggjum fram mun svo sannarlega leiða til breytinga á þeim vettvangi og verða til mikils batnaðar.

Forseti. Verið var að mæla fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjármál stjórnmálaflokka eða stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra. Þetta eru breytingar á lögum nr. 162/2006, með síðari breytingum, og þær breytingar voru gerðar í september 2010 eins og kom fram í máli 1. flutningsmanns sem talaði á undan mér. Mér finnst mikilvægt að við reynum að læra af hruninu og svo heppilega vill til að við eigum afskaplega góða skýrslu, í níu bindum, sem rannsóknarnefnd Alþingis útbjó fyrir okkur; skýrslu sem hefur í raun matað ofan í okkar helstu niðurstöður og lærdóma af hruninu í góðri greiningu og niðurstöðuköflum. Ég held að það sé í 8. bindi skýrslunnar sem fjallað er um samruna viðskiptalífs og stjórnmála og hve nauðsynlegt sé að reyna að skera á milli þessara afla en mér finnst Alþingi Íslendinga tregt í taumi að átta sig á því að gera þarf bragarbót á. Það þarf að ganga miklu lengra en gert hefur verið þó með þeim lagabreytingum sem eru jákvætt skref í rétta átt en það er alls ekki gengið nógu langt. Það var gaman að hlusta á hv. þm. Þór Saari rifja upp umræðurnar sem áttu sér stað á síðasta ári um það frumvarp þar sem allir sem tjáðu sig viðurkenndu í raun að um væri að ræða ágætt skref og í rétta átt en ekki væri stigið nógu langt. Ég spyr: Hvenær á að klára þessa vegferð? Hvenær á að klára þennan göngutúr? Eða átti kannski bara alltaf að stíga eitt skref? Átti aldrei að fara í þetta stökk? Fyrirtæki hafa ekki skoðanir, þau hafa bara hagsmuni og því finnst mér óásættanlegt að þau styrki stjórnmálaflokka eða stjórnmálahreyfingar. Mig langar aðeins að ræða þrennt. Eitt af því höfum við lært nú á síðustu missirum vegna þess að við höfum haldið tvær þjóðaratkvæðagreiðslur. Í þeirri fyrri, sem var um Icesave-samningana, fór lítil kosningabarátta af stað. Hún var töluð niður af yfirvöldum og við urðum ekki vör við að neinn væri að borga með öðrum málstaðnum. Í þeirri seinni, sem var fyrr á þessu ári, spruttu upp bæði já- og nei-hreyfingar. Þær teljast ekki sem stjórnmálahreyfingar og standa utan við alla lögsögu um fjármál slíkra stofnana. Þarna sáum við þær tilhneigingar sem höfðu verið fyrir hrun. Í fyrsta lagi var ekki opinbert hverjir hefðu styrkt þessar hreyfingar. Svo kom í ljós að einhverjir blaðamenn gátu grafið það upp að Samtök atvinnulífsins og mörg hagsmunasamtök hefðu styrkt aðra hreyfinguna um milljón, ef ég man rétt, ég þyrfti að fletta því upp. Það eru miklu hærri fjárhæðir en leyfilegt er að styrkja stjórnmálasamtök um þannig að mér finnst það mjög alvarlegt. Ég heyrði reyndar frá talsmanni annars hópsins að þeir hefðu hreinlega getað fengið ótakmarkað fjármagn en voru farnir að neita fé af því að þeir sáu ekki fram á að geta eytt því. Ég held líka að við ættum að setja strangar reglur um auglýsingar stjórnmálaflokka í ljósvakamiðlum og draga þannig úr fjárþörf þeirra. Það er mjög óeðlilegt að hægt sé að kaupa sér aðgang að fólki og skoðunum fólks með auglýsingum og þar að auki fletja auglýsingar umræðuna út. Auglýsingar drepa umræðuna, þær smækka hugtökin, umræðan fer niður í einhver slagorð. Það sem við munum úr stjórnmálaumræðunni fyrir síðustu alþingiskosningar 2009 er t.d. slagorðið „skjaldborg um heimilin“. Ég efast um að margir muni nákvæmlega hvernig sá flokkur sem kom með það slagorð ætlaði sér að útfæra það. Alla vega höfum við ekki séð þær efndir enn þá. Auglýsingarnar búa til falsmynd af einhverjum heimi sem á að taka við og sú falsmynd er búin til á auglýsingastofum, hún hefur ekkert með veruleikann að gera. Það vill svo til að ég hef starfað sem þingmaður í tvö ár og allan þann tíma fyrir algerlega fjárvana stjórnmálaafl. Borgarahreyfingin bauð fram af miklum vanefnum, átti enga peninga, og fékk enga peninga fyrr en eftir að ég hafði yfirgefið hana. Þá stofnaði ég aðra stjórnmálahreyfingu, Hreyfinguna, sem hefur aldrei verið á fjárlögum. Þetta hefur allt gengið alveg ljómandi vel þannig að ég sé ekki hvar þessi brjálæðislega þörf fyrir fjármagn er. Ég held að um sé að ræða gerviþörf. Ég held í fyrsta lagi að stjórnmálaflokkarnir komist af með miklu minna fé ef við bara komum okkur upp heilbrigðum reglum og lögbindum þær svo að þær verði örugglega ekki sviknar. Ég held að það væri hollt fyrir okkur að fara í kosningabaráttu á umræðugrundvelli en ekki auglýsingagrundvelli.