Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. meiri hl. (Sigurður Kristjánsson): Herra forseti! Þetta mál hefur verið til meðferðar í sjútvn., og skiptust þar nokkuð leiðir manna, eins og fram er tekið í nál. báðum. N. var sammála um, að málið væri svo mikils virði, að þingið yrði að sýna því einhvern sóma. En til þess hefur Alþ. oft haft tækifæri áður og ætti að vera búið að átta sig á málinu, því að 4 ár eru liðin, síðan ég flutti það hér fyrst. Tveim sinnum áður hefur það komizt gegnum þessa hv. deild, seinna skiptið á þann veg, að því var vísað til ríkisstj. og henni fyrirskipað að undirbúa það rækilegar undir næsta þing, og því hefur hún svo gleymt eða þverskallazt við að gera því nokkurt gagn. Að þessu sinni er frv. komið það áleiðis, að það er komið úr sjútvn., sem um það hefur fjallað. Það er um þetta frv. sem mörg önnur nýmæli, að fyrirfram verður aldrei að fullu séð, hverjum atriðum kunni að þurfa að breyta síðar. Reynslan ein sker úr því, og verður að eiga á hættu að setja lögin, þótt margt verði ekki séð fyrir. Tveir af nefndarm., hv. þm. A.-Sk. (JÍv) og hv. þm. N.-Þ. (GG), treysta sér ekki til að mæla með samþ. frv. að svo stöddu, en leggja til, að því sé frestað og sett í nefnd til að undirbúa það frekar til næsta þings, svo sem segir á þskj. 215. Við hinir nm. teljum þegar orðinn of mikinn drátt á setningu þessara l. og mælum með samþ. frv. Mikið er um það rætt, að á uppgangstímum sem þessum eigi að leggja áherzlu á að tryggja framtíð atvinnuveganna. Það er markmið frv. Á skattafrv. ríkisstj. er svo að sjá. að henni þyki ríkissjóði bezt til þess trúandi að geyma féð og veita því aftur til atvinnuveganna í þörf. Ýmsir telja þó, að ekki megi taka alla ábyrgð á geymslu fengins fjár af þeim, sér að atvinnuveginum starfa, og með frv. er að því stefnt, að menn, sem útgerðina reka, tryggi sjálfir framleiðslu sína á eigin ábyrgð með því að leggja nokkuð af verði aflahluta í sjóð til að bæta upp hlutina á erfiðum árum. Minni hl. n. setur það einkum fyrir sig, að óvíst sé, hve mikið ríkissjóður muni þurfa að leggja fram móti hlutarframlagi manna. Vissulega er það óvíst nú á þessum óvissunnar tímum. Þegar ég flutti frv. 1939, fékk ég fiskifélagið til þess að gera áætlun um, hve miklar tekjur sjóðsins yrðu, og var aðallega miðað við skýrslur ársins 1938. Það komst að þeirri niðurstöðu, að þær yrðu um 140 þús. kr., bæði of þorsk- og síldarafla, og hefði þá framlag ríkissjóðs átt að vera annað eins. Núna er ómögulegt að reikna þetta út. Frv. hefur verið sent bæði fiskifélaginu og Landssambandi útgerðarmanna. Fiskiþingið samþ. áskorun til Alþ. um að samþ. þetta frv., og ýmsar deildir fiskifélagsins höfðu áður gert það. Nefndin óskaði, að fiskifélagið freistaði þess að reikna út tekjur sjóðsins, - þótt ég að vísu gerði ráð fyrir, að það reyndist ókleift nú, og hefði heyrt það áður á formanni þess, að hann teldi á því afsakanleg tormerki. Óskuðu sumir nm. eftir reikningum fyrir s.l. 5 ár, en tekjustofnar þeirra eru auðvitað mjög mismiklir, og hlyti slík rannsókn að taka langan tíma. Svar barst bréflega frá félaginu 15. þ. m. og vil ég lesa það, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir móttöku heiðraðs bréfs yðar, dags. 27. í. m., þar sem beiðzt er umsagnar vorrar um, hverjar tekjur jöfnunarsjóður aflahluta (samkv. frv. til l. um jöfnunarsjóð aflahluta á þskj. 37) hefði fengið af aflahlutum s.l. ár, höfum vér athugað, hver tök væru á að afla þeirra upplýsinga, sem nauðsynlegar eru til. að unnt sé að segja með nokkurri vissu um tekjur sjóðsins. Því miður verðum vér að tjá hv. nefnd, að vér höfum ekki skýrslur, sem hægt er að byggja á í þessu sambandi, og ef safna ætti slíkum skýrslum, þá hlyti það að taka a.m.k. nokkra mánuði, svo að þær yrðu fyrirsjáanlega ekki notaðar á Alþ. því, er nú situr. Ef hv. nefnd. æskir frekari aðstoðar vorrar í sambandi við þetta mál, þá erum vér reiðubúnir til að veita þá aðstoð, sem í voru valdi stendur.“ Hér er það staðfest, sem ég hafði eiginlega búizt við, að fiskifélagið gæti ekki, eins og sakir standa, lagt fram neinar ábyggilegar skýrslur um þetta efni. Var heppilegast að miða við „normal“ árferði, og þar af leiðandi er miðað við sama útreikning og fyrst, þegar frv. var flutt, 1939. Það voru þó a.m.k. tölur, sem hæglega hefði mátt byggja á fyrir það eina ár. Það var erfitt og óvenjulegt ár eins og þessi stríðsár. slíkum árum yrðu útgjöld ríkissjóðs til jöfnunarsjóðsins miklu hærri. Í nál. minni hl. er tekið fram, að þegar frv. var borið fram á þingi 15140, voru teknar inn í það þær breyt., sem næsta þing á undan hafði gert á frv. um sama efni. aðalbreyt. var sú, að þessi trygging skyldi vera frjálsari. Eftir að ég hafði ráðfært mig við sjómenn, útgerðarmenn og félög, sá ég, að ekki mundi annað fært en að láta það sama yfir alla báta ganga. Þetta byggðum við á því, að tryggingin fylgdi bátnum, hver sem ætti hann. Auk þess væri báturinn síður hæfur til útgerðar, ef tryggingin fylgdi honum ekki, og það yrði erfitt að fá fólk á þann bát, sem enga aflahlutatryggingu hefði. Meiri hl. n. hefur lagt til, að frv. verði samþ. með 3 breyt. Í fyrsta lagi er skýrar kveðið á um það, að uppbót á aflahluta sé miðuð við fullan úthaldstíma. Okkur þótti þetta atriði ekki nógu skýrt í frv., og þessi smávægilega breyt. var nóg til að fyrirbyggja allan misskilning. Það gæti átt sér stað, að bát væri haldið út 1/4 hluta úr vertíð og eigandi bátsins þættist eiga að fá hlutauppbót eftir þeim mælikvarða, sem l. setja, án tillits til þess, hve úthaldstíminn hefur verið stuttur og hluturinn lítill. Brtt. við 3. gr. er annars eðlis og er um það, að verði sérdeildir í sjóðnum, eins og gert er ráð fyrir í frv. fái menn aðeins rétt til að hafa slíkar deildir, að „þeir hafi ákveðið hærri iðgjöld en þau almennu eða aflað sérsjóði sínum annarra tekna“. Þá höfum við bætt við 5. gr., sem vantar í frv., um það, hver eigi að ákveða formann sjóðstjórnar, og er hér lagt til, að hann sé ákveðinn af ríkisstj. Minni hl. n. mun að sjálfsögðu gera grein fyrir sínu nál. og sinni rökstuddu dagskrá. En eins og ég tók fram, þá er ég samþykkur minni hl., að fái málið ekki afgreiðslu á þessu þingi, þá láti ríkisstj. rannsaka það og undirbúa undir næsta þing.



Eins og þskj. 215 ber með sér, erum við hv. þm,. N.-Þ. í minni hl. sjútvn. í þessu máli. Ágreiningurinn er ekki um þá meginhugsun, sem er grundvöllur fyrir frv., að nauðsyn beri til þess, að þessi atvinnuvegur eigi sína tryggingarsjóði. En ágreiningurinn liggur í því, að okkur fannst þetta mál ekki hafa fengið forsvaranlegan undirbúning, svo að hægt væri að afgreiða það sem l. frá Alþ. að vísu hefur málið verið tvisvar áður til umr. í þinginu og bæði skiptin komizt skammt áleiðis. Í hið fyrra sinni var það í sama formi og nú, en í seinna sinnið í öðru formi. Þá var tryggingin frjáls, og gat hver og einn útgerðarmaður ráðið því, hvort hann vildi leggja fram fé í slíkan sjóð eða ekki. Eins og bent er á í nál. okkar, var á seinna þinginu borin fram og samþ. rökst. dagskrá um málið, þar sem ríkisstj. var falið að rannsaka það og undirbúa löggjöf, ef hagkvæmt þætti. Þessi rannsókn hefur aldrei farið fram, og málið er í sömu skorðum nú og þegar þingi lauk 1940. Þess vegna hefur þingið engu betri grundvöll á að byggja við afgreiðslu þess nú heldur en þá var. Þetta er ástæðan- fyrir okkar rökst. dagskrá, og þar sem Nd. konist að þeirri niðurstöðu 1940, að málið þyrfti að rannsaka, en það hefur enn ekki verið gert, horfir málið eins við nú og þá. Aðalefni frv. þessa er það, að hvert veiðiskip, em hefur hlutaráðningu, skuli borga ákveðið gjald af afla sínum í sjóð, en ríkissjóður leggur fram jafnmikið á móti. Eins og hv. flm . meiri hl. hefur sagt, liggur ekkert fyrir um það, hvað þetta gjald gæti orðið, hvorki hjá útgerðarmönnum né ríkissjóði. Við hv. þm. N.-Þ. lítum svo á, að ekki sé forsvaranlegt af Alþ. að binda ríkissjóði þá bagga, sem ómögulegt er að segja um, hversu miklu nema, eins og nú er, og því síður í framtíðinni. Auk þeirrar ástæðu, sem ég hef nú greint, er margt annað við frv. að athuga, og virðist það þurfa að fá rækilega athugun og meiri en var á valdi n., áður en það næði fram að ganga. Í frv. segir, að skilyrði til þess, að skipin geti orðið meðeigendur í þessum sjóð, sé það, að þau. rafi hlutaráðningu, sbr. 1. gr. Eftir því sem ég þekki til, virðist þessi hlutaráðning vera nokkuð mismunandi. Hér við Faxaflóa er hún á þann hátt, að öll skipshöfnin ber kostnaðinn sameiginlega af olíu, beitu, veiðarfærum og yfirleitt öllu, sem að útgerðinni lýtur. En hins vegar veit ég til þess sums staðar annars staðar, að útgerðarmaðurinn sjálfur greiðir nær allan útgerðarkostnaðinn, en skipshafnirnar aðeins viðlegugjald og húsaleigu af óskiptum afla, en engan annan sameiginlegan kostnað við útgerðina. Á síldveiðum mun skipshöfnin fá hluta af aflanum án tillits til kostnaðar við veiðarnar. Eins og kunnugt er, mun á togurunum vera fast kaup, en auk þess fær skipshöfnin hluta af lifrarafla, og er því þar um að ræða nokkurs konar hlutaráðningu. Hlutaráðningarnar eru nokkuð mismunandi, og ákvæði frv. þess vegna nokkuð óskýr og mundu í framkvæmdinni valda erfiðleikum. Hlutaráðningarfyrirkomulagið þarf að vera ákveðið og ekki mismunandi, til þess að gjaldið komi ekki misjafnlega þungt niður á einstakar skipshafnir og útgerðir. Nú er sagt í fyrstu grein, að frádreginn skuli vera sameiginlegur kostnaður, áður en gjaldið, 1%, er reiknað. En hver er þessi sameiginlegi kostnaður? Við álítum, að þurfi að skilgreina hann miklu nánar heldur en gert er í frv., vegna þess að um þetta gilda mismunandi venjur og reglur, hvað telst til sameiginlegs kostnaðar við útgerð. Eins og ég gat um, bera útgerðirnar misjafnlega mikinn hluta af þessum kostnaði, og þar af leiðandi yrði ólíkur grundvöllur fyrir gjaldinu samkv. frv. Útgerðarmaðurinn á að standa skil á gjaldinu, og bæjarfógetar og hreppstjórar eiga að innheimta það, hver í sínu umdæmi. Af þessu er ekki sjáanlegt, hvar gjaldið á að innheimtast, hvort heldur þar, sem skipin eiga heima - eru skrásett, eða þar, sem þau eru gerð út, sem fer oft ekki saman. Ef skipin eru gerð út frá öðrum stöðum en þau eru skrásett á, eiga þá gjöld þessi að innheimtast á útgerðarstaðnum eða skrásetningarstaðnum? Petta lætur frv. ósagt. Enn segir í fyrstu grein, að útgerðarmaður standi skil á gjaldinu og það skuli sent sjóðsstjórninni að loknum skiptum eftir hverja vertíð. Nú er mjög misjafnt, hvenær slík skipti geta farið fram. T.d. mun S.Í.F. vera nú að úthluta uppbót á saltfisk, sem veiddur var 1940, og eftir því sem ég bezt veit, er nú verið að úthluta uppbót á síldaraflann 1940. Þannig getur uppgerð á því, hve aflinn hefur verið mikill að verðmæti, dregizt mjög lengi. Útgerðarmaðurinn getur ekki afhent skipshöfninni andvirði aflans, fyrr en sölu er lokið, og þetta mundi torvelda mjög framkvæmd l., ef frv. yrði samþ. Ég bendi á framantalin atriði til þess að sýna, að frv. er alls ekki þannig úr garði gert, að það megi verða að l., eins og það er. Það vanar t.d. nánari skýringu á, hvað átt sé við með sameiginlegum kostnaði, hvar gjaldið eigi að greiðast o.s.frv. Og það er alls ekki nógu skýrt ákvæði, að gjaldið skuli greiðast við lok hverrar vertíðar. Hugtakið vertíð er svo teygjanlegt og óákveðið; að það er naumast fært að miða þessi ákvæði frv. við það, eins og hér er gert. Í 3. grein er talað um, að „skip, sem gerð eru út í sama kaupstað eða sama hreppi, geti myndað sérstaka deild í jöfnunarsjóði, ef útgerðarmenn og starfandi sjómenn í kaupstaðnum eða hreppnum óska þess“. Hér er ekki sagt, hvort átt sé við alla sjómenn á viðkomandi stað eða meiri hluta þeirra eða máske gæti verið átt við örfáa þeirra, ef til vill einn eða tvo. Þetta frv. er að flestu leyti svo óákveðið og óundirbúið, að ekki eru tiltök að gera það að l., eins og það er. Í því er t.d. ekkert sagt um það, hve margir þurfi að vera með stofnun sérdeildanna, til þess að löglegt sé. Hvort eiga deildirnar heldur að starfa þar, sem skip er skrásett eða gert út, eða getur sama skip verið í deild á báðum stöðum? Hvernig á svo að mynda deildirnar? Á þetta er ekki minnst einu orði í frv. Í frv. segir, að sjóðsstjórnin geti við úthlutun hlutaruppbóta úr sérsjóðum þeim, sem frv. gerir ráð fyrir, vikið frá hinni almennu reglu, ef ástæða þykir til og óskir koma fram um það frá þeim, sem hlut eiga að máli. En hverjir eiga hér hlut að máli? Getur einn maður fengið þessu framgengt? Eða þurfa allir deildarmenn að óska þess? Yfirleitt er frv. svo óljóst, að ekki nær neinni átt að gera það að lögum. Ég er hræddur um, að hver, sem framkvæma ætti slíka löggjöf, kæmist oft í mikinn vanda um það, hvernig ætti að fara með einstök atriði hennar. Að vísu stendur í einni gr. frv., að setja megi reglugerð um stjórn sjóðsins og starfrækslu, og geri ég ráð fyrir, að hér sé átt við, hvernig sjóðurinn sé rekinn, þegar hann er til orðinn og féð innheimt. Eftir því sem ég hef athugað frv. betur, er ég sannfærðari um það, að það þarf mikinn undirbúning til þess, að sett verði slík löggjöf, svo að í lagi sé, og það er ekki fært neinni þn. að lagfæra það á þeim takmarkaða tíma, sem ráð er á. Í trausti þess, að frv. eigi eftir að fá betri undirbúning, höfum við minni hl. sjútvn. borið fram rökst. dagskrá á þskj. 215, og ef hún verður samþ., munum við bera fram sérstaka till. til þál. um að fela ríkisstj. athugun og undirbúning málsins með stuðningi sérfróðra manna, sem hafa verklega þekkingu á útgerð og reynslu í þeim efnum. Þar sem þetta er tryggingarmál að nokkru leyti, þyrfti einnig á aðstoð tryggingarfróðra manna að halda við undirbúninginn. eins og líka var vikið að í rökst. dagskr., sem samþ. var í þessu máli á Alþ. 1940. Ég vil svo að endingu mæla með rökst. dagskránni og bendi á um leið, að verði hún samþ. munum við minni hl. bera fram sérstaka till. til þál. um, að ríkisstj. taki málið til athugunar.

* Frsm. meiri hl. (Sigurður Kristjánsson): Eftir beiðni hæstv. forseta mun ég nú ekki fara inn á einstök atriði þessa máls, þar sem tíminn er naumur. En ég vil aðeins benda á það, að mér finnst það ákaflega harðvítugt gagnvart okkar sjávarútvegi að neita honum um jafnnauðsynlega löggjöf og þessa, ár eftir ár, með þeim rökum, að málið sé ekki nógu vel undirbúið, og það 4 árum eftir, að málið var borið fyrst fram. Ég vil benda á það, að þegar er orðið stórt tjón af þessum drætti, þar sem við höfum sleppt þeim tekjuhæstu árum, sem komið hafa fyrir sjávarútveginn, síðan landið var numið. Um allt þetta skraf um undirbúningsleysi er það að segja, að allsherjar félagsskapur sjávarútvegsins hefur fjallað um þetta mál, og nú á landsþinginu var þetta samþ. Einstakar deildir þessa félagsskapar hafa rætt um þetta ár eftir ár og komið með kröfu um, að eitthvað verði gert í þessum málum. Ég vil spyrja háttv. minni hl. um það, hvort honum fyndist landbúnaðarmál illa undirbúið, ef Búnaðarfél. Íslands hefði það til meðferðar ár eftir ár og það væri síðan tekið tvisvar fyrir á búnaðarþingi, auk þess sem einstök búnaðarfél. ræddu það og gerðu um það sínar till. Andstaðan gegn þessu máli hefur alltaf komið úr sömu átt, og verður að skeika að sköpuðu, hvort andstæðingunum tekst enn að hindra framgang þessa nauðsynjamáls, sem ekki þolir neina bið.



Ég get lýst yfir því, að ég er samþykkur þeirri dagskrártill., sem fram kom frá minni hl. n. þeirrar, sem um málið fjallaði. Þegar málið var áður afgr. hér í Nd., var ákveðið, að sjómenn og útgerðarmenn skyldu sjálfráðir, hvort þeir stofnuðu þessa sjóði eða ekki. Maður gat greitt frv. atkvæði úr þinginu með þessu; en með því að lögþvinga þetta, get ég ekki verið því samþykkur. Sjómenn úti um land hafa enn ekki fengið að láta uppi álit sitt um þetta, og ég veit, að fáir þeirra treysta opinberum skrifstofum svo vel, að þeir vilji láta til þeirra eina einustu krónu af launum sínum. Þetta hefur ekki verið borið upp í neinu sjómannafélagi, og undirbúningur þess vegna algerlega ófullnægjandi. Auk þess ber frv. með sér, að ríkissjóði er ætlað að tryggja allar greiðslur til sjóðsins, og er það mikill sparnaður fyrir útgerðarmenn, ef ríkissjóður ætlar að bera allar tryggingarnar á móti þeim. En það er mitt álit, að útgerðarmenn eigi sjálfir að tryggja sjómönnum lífvænlega afkomu: Það er líka óneitanlega undarlegt. að flutningsmenn skyldu ekki vilja halda því ákvæði, sem var í frv. í fyrra, að sjómönnum sé í sjálfsvald sett, hvort þeir vilji stofna tryggingarfélög eða ekki. Það ber með sér grun um, að það mundi ekki fá góðar viðtökur, ef það kæmi til þeirra, sem eiga að hafa með það að gera. Ég mun því greiða atkvæði með dagskrártill. minni hl.

Frsm. minni hl. (Jón Ívarsson) Frsm. meiri hl. taldi, að ég færi með órökstutt skraf um þetta mál viðvíkjandi undirbúningsleysi þess. Ég get ekki fallizt á annað en að staðreyndir þær, sem ég benti á, séu fullgildar, og þarf ekki við þær að bæta, þótt miklu sé af að taka um það, hve frv. er illa undirbúið. Þetta frv. hefur þurft svona langan tíma í þinginu vegna þess, hve illa það er undirbúið af þeim, sem báru það fram. Þeir hafa ekki, þegar þeir fluttu það, verið búnir að gera sér grein fyrir því, hvað þeir eru að biðja um, og virðast enn ekki hafa gert það. Ef málið hefði verið undirbúið, eins og æskilegt hefði verið og þurfti, væri löggjöf um það komin, og geta þeir sjálfum sér um kennt. Frsm. er dálítið reikull í þessu, þegar hann fyrsta árið vill láta þetta vera skyldu og svo næsta ár frjálst og þriðja árið skyldu. Hann segir, að félagsskapur útgerðarmanna mæli með þessu. Ég hef séð það, en sá félagsskapur hefur ekki gengið frá neinu formi fyrir því, og þar af leiðandi er enn ekki vitað um, hvernig t.d. fiskifélagsþingið vill haga því, en það vill mæla með því, að sett verði einhver tryggingaákvæði um aflahluti, og geta margir tekið undir það. En æskilegra hefði verið, að fiskifélagsþingið hefði gengið frá formi eða ákveðnum tillögum um það. Frsm. meiri hl. spurði að því, hvað sagt mundi hafa verið um það, ef landbúnaðarmál hefðu þurft að eiga eins langa göngu gegnum þingið og þetta mál. Ég þarf ekki að svara því, vegna þess að ég er alveg viss um, að ekkert frv. um landbúnaðarmál hefði verið borið fram. fyrir þingið svona illa undirbúið. Ég er viss um, að svo hefði verið frá því gengið, að hægt hefði verið að afgreiða það sem l. á fyrsta þingi, sem fengið hefði það til meðferðar. Það er ekki neitt nýtt um þetta frv., að það sé illa undirbúið. Það var flutt bæði á þinginu 1939 og 1940, og þá ekki miklu betur undirbúið en nú. Sjútvn. reyndi að fá álit frá Landssambandi ísl. útvegsmanna, en sú stofnun virtist ekki lita stærra á þetta mál en svo, að hún svaraði ekki bréfi, sem sjútvn. skrifaði henni um þetta mál. Þessi stofnun virðist álíta þetta mál svo lítilsvert, að ekki þurfi að svara bréfi sjútvn. um það. Ég get tekið undir það með hv. 4. landsk., er hann segir, að nauðsynlegt sé að leita álits sjómannanna sjálfra um þetta mál. Ég tel sjálfsagt, að það verði gert, því að það eru þeir, sem eiga að borga í sjóðinn að jöfnu við ríkissjóðinn, og ég tel einnig sjálfsagt, að það að leita álits þeirra verði einn liðurinn í undirbúningi málsins, jafnframt því sem leitað er til annarra aðila. Ég vil svo að lokum mæla með og leggja áherzlu á, að rökst. dagskráin frá okkur hv. þm. N.-Þ. verði samþykkt.

*Gísli Guðmundsson: Ég vildi vekja athygli á því, að mér sýnist, að í hv. Ed. hafi verið tekin inn í þetta frv. breyt., sem nokkru máli skiptir. Að vísu hefur mér ekki unnizt tími til þess að bera þetta nákvæmlega saman við l. En breyt., sem ég á við, er í því fólgin, að þegar kosnir hafa verið menn á lista, sem fleiri en einn flokkur stendur að, þá skuli svo að fara, þegar varamenn taka sæti í stað aðalmanns, að sá varamaður listans, sem er úr sama stjórnmálaflokki og aðalmaðurinn, sem forfallazt hefur af einhverjum orsökum, taki sæti í stað aðalmanns, en ekki sé farið eftir röð á listanum eingöngu. Það getur verið, að þetta hafi nokkuð til síns ágætis. En þó virðist þetta þess eðlis, að ekki væri óeðlilegt, að málinu væri frestað og það athugað í n., hvort þessa breyt. beri að samþ. Mér skilst, að það geti orkað nokkurs tvímælis, hvort ganga á áfram inn á þá braut að taka meira og meira tillit til flokkanna í kosningal., eins og stefnt er að með þessu. Þess vegna virðist mér vera a.m.k. ástæða til þess, að n. gæti haft tækifæri til þess að athuga þetta atriði.

Forseti (JörB): Það er aðeins ein umr. um þetta mál hér í hv. d., og því álít ég réttlátt, að umr. um málið verði frestað nú, til þess að athuga málið í n.

*Finnur Jónsson: Ég held, að það sé misskilningur hjá hv. þm. N.-Þ., að það sé nauðsynlegt að taka þetta mál til athugunar í n. nú aftur af þessum ástæðum, sem hann tók fram, vegna þess, að núverandi löggjöf, þó að hún kunni ekki að vera nógu skýr, hefur verið túlkuð á þann hátt, sem segir í þessu lagafrv., þannig að hér í Reykjavík hefur flokki verið úrskurðaður varamaður eftir því, sem segir í þessu lagafrv. Breyting sú, að gert er ráð fyrir, að þeir, sem á lista eru, geti orðið varamenn, er engin alger nýjung, því að í sumum kaupstöðum hafa lögin áður verið þannig framkvæmd, þótt þau gæfu ekki beina heimild til þess. Ef þingvilji er fyrir því, sem mér virðist, að leyfa, að fleiri séu kosnir varamenn en aðalmenn, svo að tryggt sé, að flokkar geti jafnan haft menn í stað þeirra, sem forfallast kunna, virðist mér mega við frv. una, eins og það er. Vissulega hefur það ekki verið meining löggjafans, að nokkur flokkur eigi að geta hagnazt á því, að fulltrúi annars flokks forfallist. - Ég álit breytingu hv. Ed. til skýringar og bóta.

Forseti (JörB): Vonandi vinnst tími til að afgreiða málið jafnt fyrir því, þótt því sé samkv. óskum frestað að sinni, þar sem aðeins er ein umr. eftir.



Frv. þetta, sem flutt var í Ed., er um, að heimilað skuli að verja fé úr ríkissjóði til að skipa og launa 4 aðstoðarlækna. Hugsað er til þess, að þeir verði til aðstoðar héraðslæknum, sem mikið hafa að gera, og einnig megi grípa til þeirra til að þjóna læknislausum héruðum. Nefndin telur nauðsyn, að frv. nái samþykki - og þá með þeirri breytingu einni, að heimilað sé að greiða. hverjum aðstoðarlækni allt að 900 kr. á mán., en samkv. frv. allt að 300 kr. á mánuði. Sú rýmkun er talin óhjákvæmileg.



Ég vil með nokkrum orðum minnast á þær brtt, við þetta frv., sem komið hafa fram frá fjhn. N. stendur öll saman um brtt. á þskj. 226. Þar er um tvær brtt að ræða. Er sú fyrri um það að bæta nýrri málsgr. við 2. gr. frv. Í e-lið 7. gr. tekjuskattsl. er ákveðið, að með skattskyldum tekjum skuli teljast ágóði af sölu á fasteign eða lausafé, ef seljandi hefur átt eignina skemur en 3 ár, ef um lausafé er að ræða. Í brtt. er það tekið fram, að þetta skuli ekki gilda, þegar skattþegn hefur eignazt hið selda við arftöku, nema um fyrirframgreiðslu upp í arf sé að ræða, en þá telst, eftir brtt., söluhagnaður, miðað við upphaflegt kostnaðarverð til skattskyldra tekna, ef hið selda hefur verið í gegn arfleiðenda eða erfingja skemur en 5 ár samanlagt, ef um fasteign er að ræða, en ella skemur en 3 ár. Þetta, að undanþiggja þá, sem hafa eignazt fasteign eða lausafé við arftöku í venjulegum tilfellum, er gert vegna þess, að þá er greiddur erfðafjárskattur samkv. sérstökum l., og er n. sammála um þessa breyt. Önnur brtt. á þskj. 226 er um að orða um og breyta nokkuð e- lið 10. gr. tekjuskattsl. Þessi e. –liður er um það, að heimilt sé að draga frá tekjum, áður en skattur er á lagður, iðgjöld til stéttarfálaga, sjúkrasjóða, styrktarsjóða og atvinnuleysissjóða, þó ekki hærri en sem svara 2% af hreinum tekjum aðila. En n. hefur verið á það bent, að þessi hundraðshluti, sem þarna er settur sem hámark þess, sem heimilað er að draga frá af þessum iðgjöldum, sé of lágur, og leggur n. til að iðgjaldagreiðslur samkv. þessum lið megi nema allt að 5% af hreinum tekjum aðila. Enn fremur vill n., að þarna bætist við liðinn það, að draga megi frá tekjum, áður en skattur er á lagður, kostnað við sjúkrahúsvist og annan meiri háttar sjúkrakostnað þeirra manna sem ekki hafa aðgang að sjúkrasamlagi, enda séu fullar sönnur fyrir þeim útgjöldum að dómi skattanefndar. Telur n. sanngjarnt, að þeir, sem ekki hafa aðstöðu til þess að vera í sjúkrasamlagi og njóta þeirra hlunninda, sem þau veita, megi draga frá tekjum sínum sjúkrakostnað, ef hann er verulegur. Á þskj. 227 flytur meiri hl. fjhn. eina brtt. við 7. gr. frv. um það að breyta b.-lið í 19. gr. skattal. En sú gr. fjallar um mat á eingum til eingarskatts. B.-liður er þannig í l. nú, með leyfi hæstv. forseta. „Búpening skal telja, svo sem hann væri fram genginn í fardögum næst á eftir, og með verðlagi, er yfirskattanefnd ákveður árlega fyrir hver áramót, eftir tillögum undirskattanefnda. “Þetta hefur verið framklæmt , eins og lög gera ráð fyrir, en hefur orðið þannig, að þetta mat búpenings til eingar hefur stöðurg verið að taka breytingum frá ári til árs. Er það nú svo, að jafnvel þó að búpeningseign manna standi í stað, þá hækkar og lækkar eign þeirra að krónutali sem í búpeningum stendur, frá ári til árs, og nema þær breyt. oft stórum fjárhæðum. Þetta telur meiri hluti fjhn. óeðlilegt, og í brtt. á þskj. 227 er gert ráð fyrir, að þetta verði haft þannig, að ríkisskattanefnd skuli ákveða verð á búpeningi til 5 ára í senn að fengnum tillögum yfirskattanefnda, og í fyrst sinn verði þetta ákveðið með hliðsjón af matsverði til skatts næstliðin 5 ár. Þetta snertir á engan hátt tekjuframtalið, heldur er aðeins um það, að ekki sé stöðugt, og það árlega, verið að breyta mati á búpeningi til eignar. Það liggja fyrir nokkrar fleiri brtt. við frv. frá einstökum nm. Á þskj. 178 er brtt. frá hv. þm. Seyðf. (HG), sem hann hefur gert grein fyrir við 2. umr. þessa máls. 1. brtt. á því þskj. er við 2. gr. frv., (og við þá gr. er líka brtt. frá þeim hv. þm. Dal. (ÞBr). Aðrir nm. gátu ekki á þessar brtt. fallizt. Ég fyrir mitt leyti vil leggja til, að þær verði felldar. Fleiri brtt. hafa að vísu komið fram. En hv. flm. þeirra hafa ekki gert grein fyrir þeim enn þá, og ég sé ekki ástæðu til þess að ræða um þær að svo stöddu.

*Haraldur Guðmundsson: Um þær brtt., sem n. flytur sameiginlega, hef ég ekkert að segja til viðbótar því, sem hv. frsm. tók fram. Um brtt. meiri hluta n. á þskj. 227, þess efnis, að búpening skuli telja fram til skatts með verði, sem ríkisskattanefnd ákveði til 5 ára í senn og í fyrst sinn með hliðsjón af matsverði til skatts næst liðin 5 ár, vil ég leyfa mér að benda á, að ef þessi brtt. væri samþ., verkaði hún í þá átt að lækka eignaframtal það,sem gr. fjallar um . Ég sé í sjálfu sér ekki, að nein ástæða sé til þessa, því að hér er um búpening að ræða, sem í raun og veru á að telja fram alveg hliðstætt við vörubirgðir og hvert annað lausafé, sem er í eigu manna, og því finnst mér ekki nein sérstök ástæða til að setja þessi ákvæði í l. um búpeningsframtalið, sem verka mjög eindregið í þá átt að lækka eignaframtalið. Ástæðan til þess, að ég get ekki fallizt á þessa brtt. er sú að mér virðist, að ef farið væri á annað borð að hreyfa við þessum kafla tekjuskattsl. reglunum fyrir framtali til eignar og til tekna, þá væri nauðsyn á að gera heildarathugun og endurskoðun á þessum kafla. Ég hygg t.d., að fyllsta ástæð væri til þess að setja frekari reglur heldur en nú eru um framtal á tekjum af ýmsum búsafurðum. Ég veit, að verðákvarðanir á þeim til framtals eru mjög á reiki á ýmsum stöðum á landinu. Aftur þyrfti að leggja talsverða vinnu í það og afla verulegra gagna til þess, að athugun á þessum kafla og endurskoðun gæti farið svo vel úr hendi sem æskulegt væri. Og meðan þessi heildarathugun fer ekki fram á kaflanum, hygg ég, að þetta atriði, sem brtt. 227 fjallar um, ætti að láta bíða, þangað til þetta væri hægt að taka fyrir í heild, þangað til þetta væri hægt að taka fyrir í heild til athugunar og endurskoðunar. Brtt. á þskj. 182 frá minni hluta fjhn. drap ég á við 2. umr., og ég hef engu við það að bæta nú. Á þskj. nr. 228 flyt ég brtt. þess efnis, að tillag til nýbyggingasjóða hjá félögum verði hækkað úr 50% upp í 75% af varasjóðstillaginu. Þetta er í samræmi við það, að eftir að brtt. mín var felld við 2. umr., þá er svo ákveðið, eins og frv. er nú, að ekki skuli meira lagt í varsjóði heldur en það, sem skattfrjálst er. En samkv. gildandi l. hefur tvöfalt meira fé ferið lagt í varasjóð heldur en það, sem skattfrelsi var veitt fyrir. Má því gera ráð fyrir, að heildarframlagið til varsjóða minnki og þar með tillag í nýbyggingasjóði, nema hundraðshlutatala þess sé hækkuð. til þess að bæta úr þessu er brtt. mín um tillagið til nýbyggingarsjóða flutt. Þegar þess er gætt, að allir, nema þá allra hæstu gjaldendur, hafa alltaf a.m.k. nokkuð og í sumum tilfellum verulegt fé til ráðstöfunar umfram varasjóðs, þá er ekki nema eðlilegt, að meira fé sé lagt í nýbyggingasjóði heldur en áður var. Ég lít svo á, að það sé ákaflega þýðingarmikið að binda sem mest af afgangsfé fyrirtækja í það að endurnýja framleiðslutækin og bæta nýjum við, þegar þess er kostur. Um brtt. mínar á þskj. 178, þær sem eftir eru óafgreiddar, hef ég engu við að bæta öðru en því, að mér hefur verið bent á, að 1. brtt. við 2. gr. geti komið óþægilega niður, ef það ákvæði er látið ná til ársins 1941. Ég skal fallast á, að í einstaka tilfellum er hugsanlegt, að það geti komið fyrir. Ég get fallizt á, að þetta verði athugað, og hef ég rætt um það við samflokksmenn mína í fjhn. hv. Ed., hvort þeir vildu athuga í n. það atriði, ef þeim sýndist, að þurfi að breyta því. Um brtt. á þskj. 231, frá hv. 4. þm. Reykv. (EOI) og hv. 4. landsk. þm. (ÍslH), vil ég segja það viðkomandi b.- lið fyrir brtt., að ég held, að þessi liður brtt. sé ákaflega hæpinn. Það hefur oft verið rætt um það, hvaða viðmiðun sé eðlilegust í þessu efni. M.a. hefur nokkuð verið rætt um þá viðmiðun, sem hér í þessari brtt. er gert ráð fyrir. Og ef þessi till. í því efni er samþ., þá eru þeim félögum, sem að nafnfinu til hafa mikið hlutafé, veitt alveg sérstök fríðindi umfram önnur félög. Stór hlutafélög, þar sem hlutafé er mikið, vegna þess að það hefur verið skráð hátt og kannske síðan fyllt út með fríhlutabréfum, þau fá miklu meira skattfrjálst eftir till., þó að ástæður þeirra séu að öðru leyti svipaðar. Ég get því ekki greitt þessari brtt. atkvæði mitt. Um. 2. liðinn í þessari brtt. vil ég segja það, að mér finnst hún stefna í rétta átt, þannig að rétt sé að hafa persónufrádráttinn rífari en hann er og taka tillit til þess, hver dýrt er að lifa á hinum ýmsu stöðum á landinu. Þessi upphæð, sem þarna er miðað við fyrir hjón, fellur saman við það, sem ákveðin er hámarksupphæð á ellistyrk. Hygg ég, að það sé rétt og sanngjörn tillagar. Aftur finnst mér hæpið að hafa persónufrádráttinn fyrir börn svo miklu lægri en fyrir fullorðna, eins og hér er gert ráð fyrir. En eftir þeim undirtektum, sem málið fékk á þingi, þegar er flutti brtt. um þetta, hef ég ekki flutt brtt. við þetta nú.

*Einar Olgeirsson: Ég hef nokkrum sinnum minnzt á það í sambandi við umr. um þetta mál, hve mikið það auðmagn mundi vera, sem lægi í íslenzku útgerðinni, og hvað hæstv. Alþ. ætlaði að úthluta miklu af stríðsgróðanum til viðkomandi fyrirtækja sjávarútvegsins með ákvæðum tekju- og eignaskattsl. Hæstv. ríkisstj. hefur áður tekið þá ákvörðun, að veramenn og launþegar í landinu megi ekki hækka kaup sitt. Þegar hins vegar kemur að því að taka ákvörðun um hvað auðmonnum skuli leyfilegt að hafa í gróa upp úr því fé, sem þeir hafa lagt í fyrirtæki sín, þá er annað uppi á teningnum. Þá eru gerð með skattal. þess háttar ákvæði, að það er mögulegt fyrir þessa menn að margfalda það fé, sem lagt hefur verið í þessi fyrirtæki. Það er skapaður möguleiki á því, eins og komið hefur fyrir, að það fé geti tífaldazt eða jafnvel þrítugfaldazt. Að vísu er þá tekinn ríflegur skattur af gróðanum. En samt getur komið fyrir, að félag sem hefru t.d. 100 þús. kr. kapítal, græði á þessum þremur árum og hafi skattfrjálst um 1. millj. kr. Það tífaldar þá á þessum þremur árum kapítal sitt. Það þyrfti að skapa a.m.k. dálítið meiri jöfnuð í þessu efni heldur en gengið hefur verið út frá. Og spursmálið, sem við í raun og veru erum að ræða um með breyt. á tekju– og eignaskattsl., það er, hvernig eigi að ráðstafa þessum stríðsgróða, hve mikið af honum þjóðfélagið eigi að taka til sinna eigin yfirráða, og hve mikið það ætlar að leyfa auðfélögum að halda af honum. Ég er á því, að það ætti að leyfa auðfélögunum að halda sem minnstu af stríðsgróðanum. Og það er engin ástæðatil það að leyfa þeim að halda meiru en svo, að þau gætu sæmilega endrunýjað þann flota, sem fyrir er. Það er þjóðinni á engan hátt til góðs að gróði hinna fáu togaraeigenda landsins sérstaklega verði meiri en nú er ákveðið eða var fyrir stríðið. Brtt., sem ég og hv. 4. landsk. (ÍsLH) höfum flutt hér við skattal., miða nokkuð í þessa átt. Þar er fyrsta lagi lagt til, að fellt verði burt ákvæðið um, að félög þau og stofnanir, sem um ræðir samkv. 3 málsgr. 3. gr. frv., megi draga frá tekjum sínum 5% af innborguðu hlutafé eða stofnfé, þannig að þau hafi þessi 5% skattfráls. Þessi upphæð var í raun og veru sett hér inn í l. áður, meðan svo stóð, og annars hefði getað komið fyrir, að allur tekjuafgangur væri tekinn af þeim. En þegar sérstök l. tryggja nú þessum félögum, að þau geti lagt í varasjóði 20% og upp í 33% af arðinum og þessi arður er margfaldur á við kapítal félaganna, þá virðist ekki vera ástæða til að halda þessu ákvæði. Brtt. 1,b hjá okkur á sama þskj. miðar að því að afstýra þeim möguleika, að t.d. félag, sem hefur 2 millj. kr. kapítal og getur grætt 6-10 millj. kr. á einu ári., geti fengið að eignast þannig af hendi þjóðfélagsins jafnvel, við skulum segja 6. millj. kr., einungis sem gróða af sínum togararekstri á 2-3 árum, þó að hlutaféð hafi ekki verið nema 2 millj. kr. Okkur flm. er fullkomlega ljóst, að þessi till. mundi koma mjög óréttlátlega niður á ýmsum hlutafélögum. Það er eðlilega afleiðing, af því, hve óheilbriðgður reksturinn hefur verið hjá hlutafélögum hér á landi, og þá sérstaklega útgerðafélögum. Og það er, því miður, ekki hægt að koma í veg fyrir þetta, ef á að minnka verulega frá því, sem er, það sem félögin mega leggja til hliðar, nema það fengist í gegn að minnka frádráttinn niður í þessi 20% og 33%. Það eru til hér togaraútgerðafélög, sem hafa ekki nema 40-50 þús. kr. hlutafé, en græða um 1. millj. kr. á ári, eða um tuttugu og fimmfalda hlutafjárupphæðina, auka það í 2500% af hlutafénu og fá að halda af þeim gróða 1/3 og upp í 2/5 í varasjóði með núverandi fyrikomulagi. Þau geta því hátt upp í það tífalda hlutafjárframlög sín á einu ári með því, sem þau fá að halda eftir af gróðanum. Þetta nær náttúrulega ekki nokkurri átt. Nú ber líka þar til að svara, þegar sagt er, að það sé óréttlátt að leyfa hlutafélögunum að halda eftir svona miklum gróða, - að að svo miklu leyti sem ekki er hjá þeim beint hlutafjárframlag að ræða eða hlutaféð hrekkur ekki til rekstrarins, þá hafa þau haft til síns rekstrar til viðbótar fé frá bönkunum, sem hefur í raun og veru verið áhættufé bankanna. Og oft hefur hlutaféð verið þar líka, að hefur stundum komið fyrir, að bankarnir hafa bæði lánað hlutafé til þess að leggja í togarahlutafélag og síðan rekstrarfé. Og þannig hefur áður oft bókstaflega allur reksturinn verið að ábyrgð bankanna. Og það er ekki hægt að sjá neina sérstaka ástæðu til þess að taka í ákvæðum skattal. svo mikið tillit til þessa einstaklinga, sem af alls konar ástæðum í þjóðfélaginu hafa fengið aðstöðu til að leggja út í útgerð með þessu móti, að það sé farið að verðlauna þá með því, að þeir geti haft fleiri hundruð prósent í gróða af þessu auðmagni á hverju ári. Út af því, sem hv. þm. Seyðf. sagði um þessar brtt. okkar, vil ég um leið og ég viðurkenni, að þetta komi misjafnlega niður á ýmsum hlutafélögum, minna á það, að í frv., sem Alþfl. lagði fram um tekjuskatt og eignarskatt og um stríðsgróðaskatt 1941, þá var gengið út frá því að þetta væri takmarkað við hlutafé félagann og ákveðin hundraðshlutatala. Og í till., sem við þm. Sósíalistafl. lögðum fram í fyrra um tekju- og eignarskatt, fórum við fram á þetta sama, sem við höfum tekið upp hér. En aðaltilgangurinn með þessari innibót er að minnka frádráttinn, sem hlutafélög geta fengið. Í sambandi við persónufrádráttinn er vissulega um mikla hækkun að ræða hér í brtt, frá því sem gert er ráð fyrir í frv. En ég veit ekki hvenær er tækifæri til þess að fá hækkun í gegn á þessu, ef ekki einmitt nú. Þess vegna höfum við viljað nota tækifærið til að sjá, hvað þingið vill veita einstaklingum mikið skattfrelsi í þessu efni. Það er vitanlegt, að tekjur ríkisins fara gífurlega fram úr því, sem áætlað er í fjárlögum og það er undir slíkum kringumstæðum ekki rétt að leggja skatt á nauðþurftir manna. Nú hefur hins vegar því „principi“ verið haldið, og er ekki útlit fyrir, að veruleg breyt. fáist á því, að tollur á nauðsynjum verði afnumin. Og á meðan það er ekki gert, þykir okkur rétt að prófa, hvort, Alþ. tekur ekki rétt að hafa persónufrádráttinn svo ríflegan, að tryggt sé að þær tekjur, sem þarf til lífsframdráttar, séu ekki skattlagðar. Þetta er það, sem ég aðallega hef að segja um þessar till., og skal ég ekki orðlengja um málið að svo stöddu.

* Frsm. (Gísli Guðmundsson): Allshn. hefur flutt þetta frv. um breyt. á l. um byggingarsamvinnufélög frá 1938, þess efnis, að 13. gr. þeirra skuli falla niður. Hún ákveður, að - ríkisábyrgð fyrir byggingarláni megi aldrei nema meira en 15 þús. kr. á hverja einstaka íbúð. Allt verðlag hefur breytzt svo mjög, að þetta ákvæði getur ekki staðizt, og leggur n. til að fella það burt, þar sem takmarkanir eru í öðrum gr. fyrir ábyrgðárupphæð, - eigi má ábyrgjast meira en nemur tilteknum, hundraðshluta fasteignamats á húsinu. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég vildi aðeins vekja athygli allshn. á því, að borizt hafa umkvartanir um fleiri greinar l. en þessa, m.a. það ákvæði, að minnst 15 menn þurfi að byggja til þess, að félag njóti hlunninda, og getur það orðið mikil hindrun. - Það er náttúrlega óhjákvæmilegt að breyta 13. gr., og skal ég láta ósagt, hvort það er réttar gert með því að nema hana burt nú eða á annan hátt. Ég geri ráð fyrir, að allshn. íhugi það.



Út af orðum hæstv. fjmrh. vil ég geta þess, að allshn. hafði borizt bréf frá einu byggingarsamvinnufélaginu, þar sem farið var fram á þessa breytingu, sem hún ber nú fram, og nokkuð margar aðrar, þ. á m. þá, sem ráðh. drap á. Nefndin áleit ekki; að svo stöddu rétt að flytja fleiri nýmæli. En í meðferð málsins gæti verið rétt að athuga það. Að vísu mun réttara að draga að breyta sumu, er óskað var að breyta, þangað til tímarnir verða orðnir á annan veg en nú.

* Frsm. (Emil Jónsson): Herra forseti! N. hefur haft þetta mál til athugunar og leggur til, að frv. verði samþ. með nokkrum smávægilegum breyt. Hún óskar þó að taka fram, alveg eins og hún gerði í nál. um frv. til l. um rafveitur ríkisins, að eðlilegasta leiðin og leiðin, sem n. telur að fara beri í þessu efni, er sú, að ríkið taki að sér að leggja háspennuveitur út frá orkuverum og að viðkomandi stöðum, sem eiga að nota orkuna, en þeir staðir hafi svo ekki með annað að gera en lágspennuveiturnar um sjálft rafveitusvæðið. Þetta er hægt að gera, ef frv. um rafveitur ríkisins verður samþ., sem, allar líkur virðast benda til, og verður þá möguleiki fyrir hendi til þess að fara þá leið, sem n. telur eðlilegasta. Þó telur n. rétt og sjálfsagt, ef þessi möguleiki er útilokaður og sú leið ekki fær, að leiðin, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., sé farin, og sé það varaleið. N. vill leggja áherzlu á, að hún telur hina leiðina aðalleiðina, en þessa einungis sem varaleið. Við frv. hefur n. svo gert fáar smávægilegar breyt., sem lýst er á þskj. 202 og ég geri ekki ráð fyrir að rekja hér nákvæmlega. Þær eru allar eða fle5tar skiljanlegar. Í brtt. við 2. gr. 1. tölul., er gert ráð fyrir, að það verði ekki bundið í l., að stofnfé þess félags, sem. leyfið fær, verði bundið við 900000 kr., heldur að það verði nægilegt stofnfé að dómi ráðuneytisins, og aðeins tilskilið, að félagið ráði yfir 900000 kr. til framkvæmdanna. Skv. 2. tölul. skal gerð veitunnar vera þannig, að öruggt sé, að hún fullnægi í framtíðinni þeim byggðarlögum, sem ætlazt er til, að fái rafmagn frá henni. Til þess að ekki sé loku fyrir það skotið, að ríkið geti gripið inn í, þegar það telur þess þörf, þá er lagt til, að ríkisstj. hafi rétt til að kaupa veituna, þegar hún telur ástæðu til þess, en í frv. er tímatakmarkið sett í fyrsta lagi, þegar 10 ár eru liðin af leyfistímanum. Í 4. lagi er lagt til af n., að ef sérleyfið er ekki notað næstu 5 árin, eftir að það er veitt, fellur það niður og að það sé ekki framseljanlegt. Þetta er gert til áherzlu um, að leyfið verði ekki notað í brask, heldur verði þeim, sem það fær, gert að skyldu að framkvæma verkið: Við 6. tölul. b vill n. gera þá breyt., að sérleyfishafi verði einungis undanþeginn greiðslu á innflutningsgjöldum á efni og tækjum til stofnunar veitunnar, en í frv. er gert ráð fyrir slíkri undanþágu á öllu efni til veitunnar. Þetta mun vera nær því, sem gert var, þegar Sogsvirkjunin var gerð. Breyt. við 4. gr. er meira orðalagsbreyt. en efnisbreyt. N, leggur til, að frv. þetta verði samþ. sem varamöguleiki fyrir þá hreppa, sem hér um ræðir, ef ríkissjóður skyldi ekki sjá sér fært að leggja út í framkvæmdir skv. frv. um rafveitur ríkisins. Ég sé svo ekki þörf á að orðlengja þetta frekar. Flm. frv. fóru þess á leit, að umr. um brtt. yrði frestað eða þær teknar aftur til 3. umr., vegna þess að þeir vildu athuga þær og ræða nánar við n., án þess að það þyrfti að valda töfum á gangi málsins. N. hafði ekkert við það að athuga og gat gengið inn á, að afgreiðslu á till. væri frestað.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti ! Það, sem hér um r æðir, er það, hvort - svo framarlega sem ríkið getur ekki notað raforku frá Sogsvirkjuninni, - einstökum auðfélögum skuli gefinn sérréttur til þess. Ég vildi í sambandi Við þetta gera fyrirspurn til flm. og n., sem um málið fjallaði: Hvernig yrði því hagað með verðákvæði á rafmagni? Ætti það að vera algerlega frjálst í höndum viðkomandi félags, eða ætti það opinbera að hafa þar íhlutunarrétt um, auk þess sem ríkið hefur alltaf á valdi sínu að hóta því, ef leyfinu er misbeitt, að taka það af sérleyfishafa? Ef út í það er farið að gefa slík sérleyfi, er sjálfsagt, að ríkið hafi þar sem mest áhrif, svo framarlega sem það treystist ekki að vera beinn aðili. Í öðru lagi vildi ég gera fyrirspurn til flm. frv. og n., hverjir fái, ef frv. verður að l., réttinn til þess að leggja fram auðmagnið. Við vitum, að svo stendur á hér, að ef fé vantar til einhvers fyrirtækis, er rifizt um að leggja það til, ég tala ekki um, ef það gæti gefið mikinn ágóða. Ég vildi spyrja, hverjir mundu fá að leggja fram féð til þess. Það gengur ekki, að einhverjir, sem vildu ávaxta fé sitt þarna, gætu lagt fram allt féð og einangrað fyrirtækið í hendi sér. Ég álít nauðsynlegt að setja þarna ákvæði, sem gæfi hreppsfélögunum sérstakan rétt til þess að leggja fram féð. Ef til vill eru einhver ákvæði nm þetta. í öðrum l., og þætti mér gott að fá upplýsingar um það.

*Jörundur Brynjólfsson: Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 4. þm. Reykv., sem hann beindi að nokkru til okkar flm. þessa frv. Ég vildi annars mega vænta þess, að þetta mál gæti gengið tafarlítið til 3. umr., einkum þar sem n. var svo góð að fresta meðferð á brtt. þangað til, og ekki sízt þar sem tíminn er nú orðinn naumur. Viðvíkjandi fyrirspurn hv. 4. þm. Reykv. vildi ég upplýsa það, að ráðuneytið hefur óskorað vald til þess að reisa hvers konar skorður almenningi til tryggingar, til þess að raforkan verði ekki seld fólkinu dýrara en nauðsyn ber til. Þetta er tekið fram í l., sem skírskotað er til í frv., og er svo vel um þetta búið, að það er engin hætta á, að fólkið þurfi að borga of mikið fyrir raforkuna. Þannig álít ég líka, að við verðum að ganga frá þessu máli, að raforkan verði ekki seld dýrara en nauðsyn krefur. Samkv. þessu frv. er það svo að vísu, að hvaða félagsskapur sem er getur lagt fram fjármagnið, en samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef úr þeim þremur sveitarfélögum, sem málið snertir, held ég, að málið sé þannig komið, að það séu sveitarfélögin sjálf, sem fái leyfið, og vil ég vona, að það félag gæti þess, að ekki verði plokkað af fólkinu að nauðsynjalausu. Ég hef átt tal við þá menn, sem hafa þennan undirbúning með höndum, og þeir hafa látið þetta sama í ljós. Enda dreg ég það ekki í efa, að þannig verði frá gengið, að raforkan verði ekki seld dýrara en þörf er á. Ég vona svo, að ég hafi með þessu svarað því í fyrirspurn hv. 4. þm. Reykv., sem hann lagði mesta áherzlu á.

*Eiríkur Einarsson: Ég skal vera stuttorður og það því fremur, sem það hefur orðið að samkomulagi, að brtt. hafa verið teknar aftur til 3. umr. og verða ræddar þá, en ekki núna, en út af því, sem vakið var máls á um nauðsyn þess, að sveitarfélögin eigi hér sjálf hlut að máli, vil ég láta þess getið, vegna kunnugleika míns og samtals við menn frá þessum stöðum, að ég veit, alveg á sama hátt og kom fram í ræðu hv. 4. þm. Reykv., að það er almennur áhugi meðal fólksins í þessum byggðarlögum, að þeir verði skoðaðir þeir karlar í krapinu, sem fylgist með málinu og hafi framgang þess með höndum. Það, sem kemur fram í brtt. iðnn., ætla ég taki af öll tvímæli um þetta, því að þar er það tekið fram, að um stofnun félagsins, sérleyfisveitingu o.þ.h. skuli fara eftir ákvæðum l. nr. 15 20. júní 1923,, vatnalaga, og 1. nr. 83 23. júní 1932. Í þessum l. er talað um, hvernig skuli kalla saman fundi um slík mál og hvernig skuli stofna til félags, og þá eru ákvæði um, hvernig skuli stofnað fyrirtækið. Ég veit, að þegar til þess kemur að útvega fé til fyrirtækisins, leggja þeir, sem að því eiga að búa, mikla áherzlu á, að það ríki lýðræði í þess orðs fyllstu merkingu, einnig fjárhagslegt. Það er áreiðanlegt, að það er í samræmi við það, sem fólkið, sem hlut á að máli, vill vera láta. Ég get svo látið umr. um þetta niður falla, þangað til brtt. koma til greina.