Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Nú er kominn sá tími árs er ég samkv. venju gef Alþ. skýrslu um utanríkismál, þ. e. þróun alþjóðamála og samskipti Íslands við önnur ríki og alþjóðastofnanir. Mun þetta vera tíunda árið síðan sá háttur var tekinn upp að flytja Alþingi árlega yfirlitsskýrslu af þessu tagi og leyfi ég mér að ætla, að þingheimi og þeim, sem fylgjast með störfum þingsins þyki það góður síður, sem halda beri. Skýrslunni fylgir skýrsla fastanefndar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum um 32. Allsherjarþingið. Var báðum skýrslunum dreift nokkru fyrir þessa umr. svo að þm. hefur væntanlega gefist tími til að kynna sér þær. Ég er að sjálfsögðu fús til að ræða nánar að loknum flutningi skýrslu minnar einstök atriði hennar eftir því sem óskað kann að verða. - Þá vil ég geta þess, að fulltrúar í utanrmn., bæði aðalmenn og varamenn, fá einnig ársskýrslu sendiráðanna. Ég hef gert örfáar leiðréttingar á ritvillum og því, sem hreyst hefur örlítið síðan skýrslan var gerð. Ég vona, að þm. lesi það í máli með mér þegar þar að kemur. Það er svo smávægilegt, að ég held að það taki tæpast að vera að benda á það hverju sinni. Að því er varðar framvindu í því utanríkismáli sem okkur Íslendinga varðar mest, landhelgismálinu, álítum við nú allir, að algjör efnahagslögsaga njóti trausts stuðnings samkv. alþjóðarétti. Auðæfin í efnahagslögsögu okkar höfum við til eigin nýtingar og veitum þar öðrum réttindi einungis eins og við teljum ástand fiskstofna heimila og í samræmi við þau ákvæði, sem við höfum barist fyrir að tekin væru upp í þann viðræðutexta sem nú liggur fyrir fundi Hafréttarráðstefnunnar, sem stendur yfir og hófst í Genf hinn 27. fyrra mánaðar. Ég mun víkja nokkrum orðum að þeim fundi og verkefnum hans síðar í skýrslunni. Í þessu sambandi vil ég rifja upp einu sinni enn, að árið 1971, þegar ég fór fyrst til samninga við Breta og Vestur-Þjóðverja, voru aflatölur þessara þjóða sem hér segir: Bretland 210 þús. tonn, Vestur-Þýskaland 125 þús. tonn. Auk þessa höfðu fiskað á Íslandsmiðum aðrar erlendar þjóðir og mun afli þeirra hafa numið samtals 56 þús. tonnum. Er þarna því alls um að ræða 391 þús. tonn. Þessi afli hefur farið minnkandi stig af stigi á þessum tæpu 7 árum eftir því sem sigrarnir hafa unnist og nú eru aðeins í gildi þrír samningar við útlendinga: Belga, Norðmenn og Færeyinga, og nam afli þeirra á s. l. ári samtals 27 þús. tonnum auk samnings við Færeyinga um gagnkvæm réttindi til veiða annars vegar á loðnu og hins vegar kolmunna. Þegar þessar tölur eru athugaðar hljóta allir að sjá hversu gífurlegum árangri hefur verið náð á umgetnu tímabili. Árið 1971 var fiskveiðilögsagan 12 sjómílur, nú er hún 200 sjómílur. Árið 1971 var afli útlendinga 391 þús. tonn, nú er hann um 27 þús. tonn. Auk þess hafa ýmis önnur réttindi áunnist í hafréttarmálum, sem ég sé ekki ástæðu til að tíunda hér. Þrátt fyrir þetta er þó ýmislegt enn ógert á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, og er auðvitað nauðsynlegt nú sem fyrr að Íslendingar taki virkan þátt í þeim störfum undir öflugri forustu Hans G. Andersens sendiherra í góðri samvinnu við fulltrúa þingflokkanna og embættismenn viðkomandi ráðuneyta. Ástæður þess, að svo vel hefur til tekist, tel ég vera margar. Landgrunnslögin eru nú 30 ára gömul og þeirra var minnst á Hafréttarráðstefnu nú fyrir nokkrum dögum. Stjórnarforusta hefur allt tímabilið verið ákveðin, þróun alþjóðamála hefur verið hagstæð, Alþ. hefur verið einhuga og það sem þó e. t. v. skiptir mestu er samstaða allrar þjóðarinnar. Nú er það okkar að gæta fengins fjár, og það hefur á stundum reynst býsna erfitt. Ég vona að íslenska þjóðin beri gæfu til þess að standa vörð um auðæfi hafsins, því að hvort tveggja er, að undirstaða íslensks efnahagslífs hygg ég að um langan aldur verði fiskveiðar og fiskvinnsla, þótt sjálfsagt sé að reyna fleiri leiðir til að auka fjölbreytni atvinnuveganna, og svo hitt, að friðun fiskimiðanna á ekki að vera eingöngu fyrir okkur Íslendinga, heldur jafnframt til sköpunar fæðuforðabúrs fyrir aðra. Þegar hafa verið gerðir nokkrir samningar við aðrar þjóðir um sameiginlegar ráðstafanir til verndunar og friðunar fiskistofnanna og má vænta árangurs af þeirri samvinnu í framtíðinni. Ég tel það hafa verið mér bæði lífsreynslu og gæfu að hafa fengið aðstöðu til að starfa að landhelgismálinu undanfarin rúm 6 ár, og ég er þakklátur öllum þeim góðu mönnum sem ég hef átt kost á að starfa með, hvar í flokki sem þeir standa. Stundum hefur okkur greint á um leiðir, en aldrei um markmið. Telja verður, að á árinu hafi heldur stirðnað samskipti risaveldanna. Lítið sem ekkert hefur miðað í átt til samkomulags í afvopnunarmálum, þ. á m. hvorki samningsumleitunum um takmörkun á langdrægum gereyðingarvopnum, svokölluðum SALT-viðræðum, né í viðræðunum í Vín um niðurskurð herbúnaðar í Mið-Evrópu, MBFR. Vígbúnaðarkapphlaupið heldur áfram. Áætlað er, að árleg hernaðarútgjöld ríkja heims nemi nú um 350 milljörðum dala og að nálægt 60 millj. manna stundi störf, sem tengd eru vígbúnaði. 3/4 hlutar hernaðarútgjaldanna eru á vegum 6 ríkja. En útgjöld á þessu sviði eru ekki bundin við þau ein, fátækustu ríki veraldar, þar sem árstekjur á einstakling eru yfirleitt innan við 200 dali, verja svipuðu fjármagni til herbúnaðar og til fjárfestingar í landbúnaði. Ég hef sagt það áður, bæði hér og á erlendum vettvangi, að samkomulag risaveldanna um afvopnun, einkum þó bann við framleiðslu, geymslu og dreifingu gereyðingarvopna hvers eðlis sem þau eru, sé óhjákvæmileg forsenda fyrir framhaldi þeirrar slökunarstefnu, sem svo mikið hefur verið rætt um undanfarin ár og við viljum efla eftir mætti. Og það fjármagn, sem sparaðist við allsherjarsamdrátt vígbúnaðarins gæti að sjálfsögðu gerbreytt stöðu mála í viðureigninni við hungur og sjúkdóma sem nú herja í mörgum heimshlutum. Hér vaknar sú spurning, hvað smáþjóðir eins og sú, sem byggir Ísland, geti gert til að stuðla að bættum skilyrðum til afvopnunar og almennt bættri sambúð og samvinnu í heiminum. Þróun sögunnar og tæknin breyttu þessari landfræðilega einangruðu eyju okkar á nærri svipstundu í mikilvæga stöð frá hernaðarlegu sjónarmiði. Ísland valdi að gerast aðili að Atlantshafsbandalaginu og varð þannig hlekkur í varnarkeðju sem að minn áliti er enn í dag nauðsynleg til að viðhalda valdajafnvæginu í Evrópu og reyndar í heiminum öllum og stuðla þannig að varðveislu friðarins. Ég hef margoft áður hér í þingsölum sagt, að ég teldi það ekki eðlilegt né æskilegt, að Ísland skyldi þurfa að gerast meðlimur í varnarbandalagi. En meta ber jafnan allar aðstæður af raunsæi og gera það, sem heillavænlegast er fyrir land og þjóð. Það er mín skoðun, að íslensk ríkisstj. eigi að styðja allar tilraunir á hvaða vettvangi sem er, sem stuðlað geta að afvopnun og hanni við dreifingu vopna í heiminum. Smærri ríkin í samfélagi þjóðanna eru oft þess megnug að greiða fyrir lausn milliríkjadeilumála. Þau eiga sjaldnar beinna hagsmuna að gæta og njóta því oft meira trúnaðartrausts en stærri ríki, sem með réttu eða röngu eru grunuð um að blanda sér í málin vegna sérhagsmuna. Við tölum gjarnan um Ísland sem þann smæsta af öllum smáum. Þetta lætur nærri, en er þó ekki alveg rétt og til upplýsinga mætti kannske geta þess, að þegar Maldaví-eyjar fengu aðild að Sameinuðu þjóðunum 1965, var Ísland ekki lengur minnsta aðildarríkið að fólksfjölda og á síðustu 7 árum eða frá árinu 1971 hafa bæst við 8 önnur ríki, sem öll telja færri íbúa en Ísland. Ísland er því 10. minnsta ríkið núna samkv. þessum mælikvarða. Síðan koma enn fimm ríki, sem eru heldur fólksfleiri en þó um og undir 300 þus. Má þá fyrst nefna 16. og 17. ríkið í röðinni sem eru Lúxemburg og Malta, en 25 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna telja færri íbúa en hálfa millj. manns og eru því í þessu sambandi alger smáríki eins og við. Fulltrúum Íslands í alþjóðastofnunum er ætlað það hlutverk að efla samvinnu við allar þjóðir og þjóðasambönd, sem vilja vinna að vernd friðar og raunverulegri afvopnun. Alger afvopnun er, eins og ég sagði áðan, eina undirstaðan, sem varanlegur og tryggur friður í heiminum getur byggst á. Mönnum getur e. t. v. fundist ólíklegt að von mín um frið, sem gerir varnarbandalag óþörf, muni rætast í náinni framtíð, en það er sannfæring mín, að þeim mun betur beri þá að vinna að því takmarki. Almenningur hefur nú miklu meiri möguleika á að fylgjast með alþjóðamálum vegna framfara í fjölmiðlum, þýðing svæðasamvinnu hefur aukist, samvinna milli smáríkja hefur eflst, m. a. þar eð þróunarlöndin kjósa oft minni iðnþróunarlönd til samstarfs og skipulag alþjóðastofnana er á þann veg, að smáríkin geta haft þar tiltölulega mikil áhrif. Flestum, ef ekki öllum, ber saman um að smáríkin í Evrópu hafi haft þýðingarmikil áhrif á Öryggismálaráðstefnu Evrópu, sem stóð yfir á árunum 1973–1975, og er talið að ekki hefði náðst sá árangur á ráðstefnunni, sem raun ber vitni, án framlags þeirra. Stórveldin hafa ekki alltaf möguleika á að notfæra sér það vald sem þau hafa yfir að ráða. Þróun í þjóðarétti er í sömu átt. Aldrei hefur alþjóðlegt samstarf verið jafnlýðræðislegt og eftir síðari heimsstyrjöld. Eðlilegt er, að minni ríki styðji slíka þróun, ekki síst vegna þess að hún er þeim í hag. Afleiðing þessarar þróunar gæti orðið sú, að Norðurlöndin fengju forustuhlutverk á vissum sviðum, svo sem í afvopnunarmálum, slökun, þróunarmálum, umhverfismálum og á fleiri sviðum. Á síðustu utanríkisráðherrafundum Norðurlanda og einkum þeim síðasta í Osló fyrir nokkrum víkum hefur verið rætt mikið um hlutverk smærri ríkja í dag í alþjóðlegu samstarfi. Álit margra er, að þau hafi stærra hlutverki að gegna nú heldur en áður hefur verið. Viðræður og samvinna Norðurlandanna um mál Sameinuðu þjóðanna, bæði á fundum í höfuðborgunum og í New York, hafa yfirleitt gefist vel. Norræn samstaða í alþjóðamálum er nauðsynleg. Með samstöðu fæst yfirleitt meiri árangur. Sá, sem stendur einn, stendur veikt. Sú staðreynd, að þrjú Norðurlandanna eru meðlimir Atlantshafsbandalagsins, en tvö þeirra sjá um landvarnir sínar sjálf, hefur ekki spillt samkomulaginu. Sama má segja hvað viðvíkur Efnahagsbandalaginu og EFTA. Rætt hefur verið um starfsskiptingu innan Norðurlandanna í þýðingarmiklum alþjóðamálum. Með starfsskiptingunni mælir sú staðreynd, að löndin eru öll fremur lítil og hafa takmarkað fjármagn og starfslið. Með því að hjálpast að í stað þess að keppa hvert við annað verður meiri árangri náð. Í aðstoð sinni við þróunarlöndin hafa Norðurlöndin komið á bæði samstarfi og eins konar starfsskiptingu. Á móti starfsskiptingu mælir stundum það, að Norðurlöndin eru öll fullvalda ríki og af ýmsum ástæðum getur verið óhentugt að láta annað land annast þýðingarmikil utanríkismál fyrir sig. Þeir, sem kunnugir eru, telja að ýmis ríki þriðja heimsins vilji taka Norðurlöndin til fyrirmyndar hvað snertir umbætur þjóðfélaga sinna. Eðlilegt væri, að Norðurlöndin hefðu samvinnu um að koma til móts við þessi lönd. Búist er við að haldið verði áfram umr. um hlutverk smáþjóðanna í alþjóðamálum á næsta utanrrh.- fundi, sem haldinn verður í Stokkhólmi í haust. Ég mun að öðru leyti ekki gera samstarfið í Norðurlandaráði að umtalsefni, þar sem ég veit ekki betur en sendinefnd Alþingis á því þingi muni gefa þinginu um það sérstaka skýrslu, svo sem gert var á s. l. þingi. Friður hefur að mestu haldist í Miðausturlöndum og í deilumálum Ísraels og Egyptalands hefur skeð sá merki atburður, auðvitað að undanskildum hernaðinum í Suður-Líbanon, en sá merki atburður hefur skeð, að Anvar Sadat, forseti Egyptalands, lýsti sig fúsan til að taka upp beinar tvíhliða viðræður við leiðtoga Ísraels og fór til Jerúsalems til að reyna að opna einhverja samningsleið í þessum langvarandi og margslungnu vandamálum. Sadat hefur að mínu mati sýnt aðdáunarvert hugrekki með þessu frumkvæði sínu og á miklar þakkir skilið. Höfuðatriðið í þróuninni, sem þarna hefur átt sér stað er, að fram skuli hafa komið vilji til að leita í einlægni að leiðum til lausnar. Engan þarf að undra þótt vandleystur ágreiningur rísi þegar byrjað var að ræða einstök atriði. En við verðum að vona að framtak Sadats renni ekki út í sandinn og báðir aðilar sýni sáttfýsi og hógværð í kröfum sínum. Hermdarverk og vopnuð átök, sem brutust út í kjölfar þeirra nú fyrir skemmstu varpa skugga á málið, en vona ber að þau verði ekki til að spilla lausn til langframa. Það er og hefur verið stefna ríkisstj., að lausnin á vandanum í Miðausturlöndum verði að byggjast á samþykktum Öryggisráðsins, sem kveða á um, að landvinningar með valdi séu óþolandi, að Ísrael verði að hverfa á brott frá þeim svæðum, sem það tók herskildi árið 1967, svo og að virða beri fullveldi og sjálfstæði allra ríkja á svæðinu og rétt þeirra til að lifa í friði innan tryggra og viðurkenndra landamæra. Einnig vil ég taka það fram, að lausnin, hver sem hún verður, hlýtur að fela í sér viðurkenningu á rétti Palestínumanna til heimalands, og Palestínumenn verða að sínu leyti að viðurkenna tilverurétt Ísraelsríkis. Ég tel einnig að Palestínumenn eigi að taka fullan þátt í samningsviðræðum um friðsamlega lausn á þann hátt, sem samkomulag verður um milli málsaðila. Mig langar að skjóta því hér inn í, að það kom ljóst fram er Sadat fór til Jerúsalem, að sjónvarpið er nú og á eftir að verða enn meiri áhrifavaldur í samskiptum þjóða. Ræðum þeirra Sadats og Begins var sjónvarpað yfir gervihnetti og hundruð milljóna manna fylgdust með atburðunum, þegar þeir voru að gerast. Þannig skapaðist almenningsálit á svipstundu í hinum frjálsa heimi þar sem móttaka á sjónvarpsmyndinni var heimiluð. Ég leyfi mér að fullyrða, að í framtíðinni þegar tæknin eykst verða ráðamenn þeirra landa, sem stjórna vilja miðlun upplýsinga í stöðugt meiri vanda að leyna fólkið staðreyndum og túlka atburðina sér í hag. Þannig mun fjölmiðlun og þá sérstaklega beinar sjónvarpsútsendingar um allan heim eiga eftir að verða snar þáttur í meðferð utanríkismála í heiminum. Miklar samningsviðræður eiga sér nú stað varðandi framtíð suðurhluta Afríku. Í Zimbabwe hefur orðið samkomulag um stjórnarkerfi sem í gildi á að vera þar til kosningar hafa farið fram og meirihlutastjórn komin til valda. Bretar reyna nú að samræma þetta samkomulag og kröfur hinna herskáu aðila, sem bækistöðvar hafa utan Zimbabwe og vilja beita hervaldi. Vonandi tekst að afstýra blóðbaði þegar landið öðlast sjálfstæði sitt, en það hefur því miður hent þegar ríki öðlast sjálfstæði sitt í þessari heimsálfu. Víðræðum um framkvæmd samþykktar Sameinuðu þjóðanna um sjálfstæði Namibíu virðist miða í rétta átt. Norðurlöndin hafa boðið aðstoð sína meðan á umþóttunartíma stendur og eins fjárhags- og tækniaðstoð, þegar landið öðlast sjálfstæði. Munum við taka þátt í þeirri aðstoð eftir megni. Miklum þrýstingi er nú beitt frá öllum hliðum til að hafa áhrif á stjórnina í Suður-Afríku til að láta af hinni illræmdu apartheid-stefnu sinni. Fjöldi ályktana og áskorana hefur verið samþykktur af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, og Öryggisráðið hefur samþykkt bindandi bann á vopnasölu og sölu á öllu því er stuðlað gæti að framleiðslu kjarnorkuvopna í Suður-Afríku. Utanrrh. Norðurlanda settu á stofn n. á fundi sínum í Helsinki s. l. haust til að rannsaka möguleikanna á að beita Suður-Afríku enn meiri þrýstingi á efnahagssviðinu. Á fundi sínum í Osló hinn 9.–10. mars s. l. samþykktu utanrrh. stefnuyfirlýsingu um ýmsar aðgerðir í framtíðinni - eða sem hér segir: 1. Bann eða aðgerðir til að hamla gegn nýjum fjárfestingum í Suður-Afríku. 2. Viðræður við norræn fyrirtæki um að draga úr framleiðslu í Suður-Afríku. 3. Tilmæli um að íþrótta- og menningarskiptum við kynþáttaaðskilnaðarstjórnina í Suður-Afríku verði hætt. 4. Norrænn stuðningur við flóttafólk, frelsishreyfingar, fórnarlömb kynþáttaskilnaðarstjórnarinnar o. fl. verði aukinn. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna munu Norðurlöndin í samræmi við stefnu sína aðallega: 1. Vinna að því að Öryggisráðið láti frá sér fara samþykktir er beinist gegn nýjum fjárfestingum í Suður-Afríku. 2. Stuðla að tillöguflutningi í Öryggisráðinu sem leitt gæti til bindandi samþykkta gegn viðskiptum við Suður-Afríku. 3. Vinna að því, að samþykkt Öryggisráðsins um vopnabann í Suður-Afríku verði haldin í hvívetna. Ákveðið var að norræna embættismannanefndin um þessi mál skuli halda áfram störfum og taka til athugunar hugsanlegar frekari aðgerðir. Við höfum því að öllu leyti verið samstiga hinum Norðurlöndunum í aðgerðum gegn Suður-Afríku og fregnir um annað eru á misskilningi byggðar. Enn eiga sér stað vopnuð átök í Afríku, þar sem harðir bardagar hafa geisað í austurhorni álfunnar, nánar tiltekið í Eþíópíu og Sómalíu. Stórveldin hafa sent gífurlegt magn af hergögnum á svæðið og kúbanskir og sovéskir hermenn eru sagðir berjast með Eþíópíumönnum í þessum átökum eða hafa gert. Svo virðist sem enginn hafi ljósa hugmynd um hvernig leysa eigi málið nema sagt er, að lausnin verði að koma frá Afríkuríkjum en ekki utan frá. Ekki verður hjá því komist að álíta, að hér sé um að ræða átök um áhrifasvæði í álfunni og ber að fordæma slíkar aðferðir. Kýpurdeilan hefur dregist á langinn meira en menn höfðu vonað. Þau góðu tíðindi gerðust þó fyrir skömmu, að forsrh. Grikklands og Tyrklands hittust og áttu beinar viðræður um Kýpurvandamálin ásamt fleiri málum, sem valdið hafa erfiðleikum í samskiptum þessara ríkja. Vonandi mun þetta ásamt viðleitni Kurts Waldheim framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna hafa þau áhrif, að nú þokist verulega í átt til samkomulags. Meðal þess jákvæða í þróun alþjóðamála upp á síðkastið má telja það, að síðasta Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna gaf vísbendingu um enn aukinn samstarfsvilja innan þessarar heimsstofnunar og að því er virtist aukinn skilning á því, að orðaflaumur og óraunhæfar samþykktir einar þjóna litlum tilgangi. Þingið var mjög athafnasamt og voru samþykktar 262 ályktanir og nú enn fleiri en á fyrri þingum samhljóða án þess að til atkvgr. þyrfti að koma, eða alls 161. þ. e. a. s. 3 af hverjum 5. Vonandi bregðast ekki þær vonir, sem við þessa þróun eru bundnar. Fulltrúar þingflokkanna mættu á þessu Allsherjarþingi eins og venja er til og tóku þátt í nefndar- og þingstörfum. Ég flutti svo ræðu eins og undanfarin ár í almennum umr. á þinginu í septemberlok. Eins og ég sagði áðan hafa þm. í höndum allítarlega skýrslu frá fastanefndinni um störf allsherjarþingsins. Ég mun því ekki ræða það frekar, en er að sjálfsögðu reiðubúinn til umr. um þau, ef ástæða þykir til hér síðar á fundinum. Það verður vissulega að teljast hliðarspor í öryggis- og samstarfsmálum Evrópu, og sambúð austurs og vesturs yfirleitt, að ekki skyldi takast að ná samkomulagi um ítarlegt lokaskjal á Belgrad-fundinum. Sú staðreynd veldur óhjákvæmilega vonbrigðum. Þess hafði verið vænst, að nægur samstarfsandi ríkti á fundinum til þess að takast mætti að ganga frá nánari áætlun um samstarf ríkjanna innan ramma Helsinkisamþykktarinnar frá 1. ágúst 1975, þar sem teknir væru til meðferðar á hlutlægan hátt allir helstu efnisþættir samþykktarinnar. Í umr. á fundinum þá u. þ. b. 5 mánuði sem hann stóð tókst að fjalla mjög gaumgæfilega um framkvæmd samþykktarinnar á hinum ýmsu sviðum á því rúmlega tveggja ára tímabili sem liðið er frá undirritun hennar. Að vísu sló í brýnu nokkrum sinnum, einkum þegar fjallað var um mannréttindaákvæði samþykktarinnar en þær öldur lægði jafnharðan. Þegar að því kom að semja lokaskjal ráðstefnunnar upp úr þeim nálega 100 tillögum, sem fram höfðu komið, rak hins vegar störf fundarins fljótlega í strand. Ítrekaðar tilraunir til þess að koma málum á skrið á ný báru ekki tilætlaðan árangur. Þrátt fyrir þetta var fundurinn alls ekki gagnslaus. Ber að vona að þróunin haldi áfram að þokast í rétta átt og sífellt fleiri ákvæði Helsinki-samþykktarinnar komist í framkvæmd. Þær opinskáu umr., sem áttu sér stað á fundinum eiga að geta haft þar örvandi áhrif. Ákveðið var, að fulltrúar aðildarríkjanna hittist á ný haustið 1980 í Madrid á Spáni og verður að vona að aðstæður til samkomulags reynist þá betri en í þetta sinn. En ég endurtek það, að það hefur ekki slitnað upp úr, ákveðin var ný ráðstefna, og er það út af fyrir sig árangur, sena ekki má vanmeta. Allir vissu að Róm var ekki byggð á einum degi og heldur mátti tæpast búast við því, að sambúð þessara ríkja batnaði svo á tveimur árum að ekki þyrfti um það að fjalla frekar. Mannréttindamál hafa verið töluvert ofarlega á baugi að undanförnu og munu áreiðanlega verða næstu árin. Samkvæmt nýjustu skýrslu Amnesty International samtakanna er talið, að mannréttindi séu nú brotin í 116 löndum. Þarna er að sjálfsögðu um mjög misjafnlega gróf brot að ræða, en engu að síður fullljóst að mikilla umbóta er þörf. Stefnan í málum þessum var mörkuð þegar í inngangi stofnskrár Sameinuðu þjóðanna 1945 og með Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna sem samþykkt var árið 1948, fyrir réttum þremur áratugum. En nú eru einnig komnir til sögunnar tveir mikilsverðir alþjóðasamningar, annar um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og hinn um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem ekki aðeins fela í sér fögur fyrirheit, heldur lagalegar skuldbindingar aðildarríkja. Samningar þessir voru gerðir á árinu 1966, en gengu í gildi árið 1976. Í samningnum um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi er kveðið á um stofnun 18 manna mannréttindanefndar til þess að fylgjast með og stuðla að efndum á ákvæðum samningsins - og er nefnd þessi tekin til starfa. Sérstök valfrjáls bókun með samningum veitir einstaklingum í ríkjum, sem fullgilt hafa bókunina, rétt til þess að bera meint mannréttindabrot undir nefndina, þegar úrræði innanlands hafa verið reynd til þrautar. Að því er samninginn um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi snertir, þá er, að undanskildum kærurétti einstaklinga, um svipað eftirlit með efndum að ræða. Er það aðallega á vegum Efnahags- og félagsmálaráðs Sameinuðu þjóðanna. Helsinki-samþykktin, sem undirrituð var af leiðtogum 35 ríkja Evrópu og Norður-Ameríku hinn 1. ágúst 1975 í lok ráðstefnunnar um öryggi og samstarf í Evrópu, felur einnig m. a. í sér veigamiklar skuldbindingar um að virða mannréttindi, enda þótt sú samþykkt sé ekki í formi lagalega bindandi milliríkjasamnings. Henni svipar einnig til áðurnefndra samninga að því leyti, að gert var ráð fyrir að fulltrúar ríkjanna kæmu saman síðar til þess að kanna framkvæmd samþykktarinnar á öllum sviðum. Hef ég þegar getið fyrsta fundarins af þessu tagi, sem raunar var ekki eins árangursríkur og björtustu vonir stóðu til. Samningar og samþykktir eins og þær, sem ég hef nú nefnt, auka líkurnar á hagstæðri þróun mannréttindamála næstu árin. Raunar verður ekki annað sagt en töluvert hafi áunnist í málum þessum á liðnum árum. Það kemur m. a. fram í því, að auk samninganna tveggja og bókunarinnar, sem ég nefndi, eru nú í gildi á vegum Sameinuðu þjóðanna og sérstofnana, þ. e. UNESCO og ILO, 25 samningar og 14 yfirlýsingar. Í sumum samninganna er þó um að ræða aðeins takmarkaða vernd á þröngum sviðum mannréttinda. Þess vegna er nauðsynlegt, að haldið verði áfram á braut slíkra samningsgerða, og hefur m. a. verið lögð áhersla á það í ályktunum norrænu utanrrh., sem ég hef að sjálfsögðu staðið að, og hefur þar einnig verið hvatt til þess, að Sameinuðu þjóðirnar láti framkvæmd þessara mála meira til sín taka. Vaxandi umr. um mál þessi á alþjóðavettvangi hafa tvímælalaust orðið til nokkurs gagns, þó að betur megi. Eftir að ríki hafa í samningum við önnur ríki skuldbundið sig til þess að virða mannréttindi, er ekki hægt að halda því fram, að þau mál séu eingöngu innanríkismál hlutaðeigandi ríkja. Það er því eðlilegt, að nú skuli vera meira um mannréttindi talað á alþjóðafundum en áður. Hinu er þó ekki að leyna, að þessar umr. eru ekki alltaf eins hlutlægar og æskilegt væri. Stundum er talað hátt um mannréttindabrot hjá einum aðila meðan þagað er yfir sams konar brotum hjá öðrum, stundum gagnrýnd ein tegund brota þegar jafnmikil eða meiri ástæða væri til að geta annarra, og loks er það ekki ótítt að steinum sé kastað úr glerhúsum. Ísland og önnur Norðurlönd geta óhikað látið í sér heyra um þessi mál, hafa gert það og munu gera. En dæmi um þann andbyr, sem mannréttindamál geta átt að mæta, fengust hins vegar á síðasta Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna við meðferð tillagna, sem Ísland var meðflytjandi að, um að stofna embætti sérstaks mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna og um ástand mannréttinda í í?ganda, sbr. nánar skýrsluna um þingið. Að því er okkar aðgerðir frekar varðar, þá höfum við til þess að sýna samstöðu og stuðning m. a. gerst aðilar að ýmsum samningum á sviði mannréttinda, jafnvel þótt virðing fyrir þeim réttindum, sem sumum þeirra er ætlað að vernda - svo sem andúð á þrælahaldi og morðum - sé Íslendingum svo í blóð borin að óþarft sé að binda í samningum. Þannig höfum við einnig ráðgert aðild að samningunum frá 1966 um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, ásamt bókun, og um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem ég gerði að sérstöku umtalsefni áðan, þótt réttindi, sem þeir fjalla um, hafi lengi verið haldin í heiðri hér á landi. Á grundvelli ítarlegra álitsgerða prófessors Jónatans Þórmundssonar er um þessar mundir til lokaathugunar í utanrrn. og öðrum hlutaðeigandi rn., hvort og þá hvaða formsatriðum varðandi löggjöf eða lagaframkvæmd þurfi að breyta til þess að í algeru samræmi séu við samningana. Ég tel rétt að upplýsa þetta sérstaklega, þar sem að samningum þessum hefur verið vikið í fyrri umr. um utanríkismál hér á hv. Alþingi. Þátttaka Íslands í samstarfinu innan Evrópuráðsins var á umliðnu ári svipuð og áður, þ. e. í ráðherranefnd, á Ráðgjafarþingi, Viðreisnarsjóði og í ýmsum sérfræðinganefndum Evrópuráðsins. Ísland á auk þess fulltrúa í mannréttindanefnd og mannréttindadómstóli. Ein af nefndum Ráðgjafarþings Evrópuráðsins, efnahags- og þróunarmálanefndin, hélt fund í Reykjavík 2.–4. júní s. l. Voru erlendir þátttakendur um það bil 30 og voru þeim sérstaklega kynnt íslensk efnahagsmál. Svo til öllum málum Evrópuráðsins er vísað til ráðherranefndarinnar til umfjöllunar og samþykkis, en það eru málefni er varða félagsmál, menningar- og fræðslumál, æskulýðsmál, heilbrigðismál, umhverfis- og byggðaáætlanir, sveitarstjórnamál, löggjafarsamstarf og mannréttindi. Eitt þýðingarmikið mál, sem einkum hefur komið til kasta ráðherranefndarinnar, er kæra Kýpur á hendur Tyrklandi fyrir mannréttindanefndinni. Mannréttindanefndin komst að þeirri niðurstöðu, að Tyrkir hefðu brotið ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu með framkomu sinni í garð Kýpur-Grikkja eftir innrásina á Kýpur. Málinu var vísað til ráðherranefndarinnar, sem reyndi að láta fara frá sér texta með nokkurs konar málamiðlun, en það tókst ekki vegna hörku málsaðila og var málinu frestað. Ráðherranefndin er vettvangur, þar sem aðildarríkin bera saman bækur sínar og skiptast á skoðunum. Hafa sérfræðingar frá utanrrn. margra aðildarríkjanna komið á fundi í n. með fastanefndunum. Er skoðun margra háttsettra embættismanna og ráðamanna Evrópuríkjanna sú, að Evrópuráðið, þ. e. ráðherranefndin, sé kjörinn vettvangur til slíkra viðræðna, og hefur góður árangur náðst af þessu fyrirkomulagi. Einkum er bent á þá þýðingu sem slíkir fundir hafa tengsl EFTA- og Efnahagsbandalagsríkjanna og annarra aðildarríkja ráðsins, þannig að stjórnmálalegu hlutverki Evrópuráðsins hefur vaxið nokkur fiskur um hrygg. Einn merkasti viðburður ársins, að því er til Evrópuráðsins tekur, er sá, að Spánn gerðist formlega aðili og eru aðildarríkin þar með orðin 20 talsins. Er búist við því, að Spánn eigi eftir að láta töluvert að sér kveða innan Evrópuráðsins, enda sjötta stærsta aðildarríkið. Að venju sóttu íslenskir fulltrúar vor- og haustfundi Ráðgjafarþings Evrópuráðsins. Að tilstuðlan þingsins var efnt til ráðstefnu á Möltu á s. l. sumri um fiskverndunar- og hafréttarmál. Sóttu ráðstefnuna tveir íslenskir fulltrúar. Á s. l. sumri kom forseti Evrópuráðsþingsins, Austurríkismaðurinn Karl Czernetz, í opinbera heimsókn til Íslands. Átti hann viðræður við ráðh., ráðuneytisstjóra utanrrn. og ýmsa fleiri embættismenn. Sjötti fundur Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna var haldinn í New York frá 23. maí til 15. júlí 1977. Í lok fundarins var lagður fram óformlegur heildarviðræðutexti, sem unninn var af forseta ráðstefnunnar og formönnum aðalnefndanna á grundvelli umræðnanna á fundinum. Ákveðið var að textinn skyldi liggja fyrir á næsta fundi ráðstefnunnar, sem hófst í Genf 27. mars 1978 og mun standa í 3 vikur. Nýlega fóru fram í New York óformlegar viðræður um helstu deilumálin til frekari undirbúnings þessum fundi. Textinn, sem nú liggur fyrir, styrkir stöðu efnahagslögsögunnar. Samkv. ákvæðum í kaflanum um efnahagslögsögu er það strandríkis að ákveða leyfilegan afla og eigin veiðigetu. Gert er ráð fyrir vissum réttindum landluktra og annarra ríkja, en samkv. nýrri grein gilda slík réttindi ekki gagnvart ríkjum sem eru sérstaklega háð fiskveiðum. Enn fremur er í kaflanum um lausn deilumála kveðið á um að ekki beri að vísa deilum varðandi ákvarðanir strandríkis, um leyfilegan afla og veiðigetu til úrskurðar þriðja aðila. Nýi textinn er því mjög hagstæður strandríkjum, en þau hafa átt umfangsmikla samvinnu á ráðstefnunni. Í nýja textanum breytast einnig greinarnar, sem fjalla um mengun og vísindarannsóknir og ekki er búist við að þær valdi verulegum erfiðleikum. Á hinn bóginn ríkir enn mikill ágreiningur um vandamál varðandi alþjóðahafsbotnssvæðið, en iðnþróuðu ríkin telja, að ekki hafi verið nægilega komið til móts við hagsmuni þeirra. Vegna þessa mikla árangurs er ekki fyrirsjáanlegt, að næsti fundur verði sá síðasti fyrir undirskrift sáttmálans og ekki hefur byrjun hans heldur aukið líkur á því að svo verði. Í ræðu, sem ég hélt á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna nú síðast, drap ég stuttlega á hafréttarmál. Ég lagði þar áherslu á þá skoðun íslensku ríkisstj., að alger efnahagslögsaga njóti trausts stuðnings samkv. þjóðarrétti. Ég benti jafnframt á, að vitaskuld væri fengur í því ef það yrði tekið upp í formlegan hafréttarsáttmála. Ég ítrekaði, að öllu afli þyrfti að beita til að ganga endanlega frá þeim efnisatriðum í heildarsamkomulaginu sem eftir eru, einkum og sér í lagi á sviði alþjóðahafsbotnssvæðisins. Samt fannst mér ástæða til að benda á þá augljósu staðreynd, að ekki væri hægt að búast við því að þjóðir noti til þess ótakmarkaðan tíma og fjármuni. Háskóli Sameinuðu þjóðanna hefur nú starfað í um það bil 11/2 ár. Höfuðstöðvar hans eru í Tókíó, en ætlunin er að háskólinn dreifi starfsemi sinni um allan heim í tengslum við rannsókna- og menntastofnanir í ýmsum löndum. Þau svið, sem skólinn mun nú í fyrstu einbeita sér að, eru þrjú: 1. Matvælaskorturinn í heiminum og mannfjölgunarvandamál. 2. Nýting náttúruauðlinda. 3. Félagslegar framfarir. Standa vonir til að fyrir árslok verði búið að leggja nokkurn grundvöll að starfsemi í 35 löndum. Ísland hefur frá upphafi stutt hugmyndina um Háskóla Sameinuðu þjóðanna og er markvíst stefnt að því, að hér verði komið á fót þjálfun og kennslu varðandi nýtingu jarðhita, er fram fari hjá Orkustofnun með þátttöku Háskóla Íslands. Heimsóttu þeir dr. Walter Manshard, aðstoðarrektor Háskóla Sameinuðu þjóðanna fyrir náttúruauðlindasvæðið, og dr Jim Harrison, ráðunautur Háskólans, Ísland í júní 1977 til viðræðna um það mál, og kom sá síðar nefndi hingað aftur fyrir skemmstu. Liggur nú fyrir áætlun sem miðast við að starfsemi hér á landi hefjist á næsta ári og að hingað komi þá fimm ársdvalarstyrkþegar, eða fleiri ef dvalartími verður skemmri, og svo sem svarar 10 árið 1980. Stofnkostnaður er áætlaður um 15.2 millj. kr., þar af 8.3 millj. 1979, en árlegur rekstrarkostnaður um 24.3 millj. kr. 1979 og 33.5 millj, kr. árið 1980. Háskóli Sameinuðu þjóðanna mun taka þátt í innlendum kostnaði, auk þess sem skólinn mun kosta ferðir styrkþega hingað til lands og uppihald, þannig að áætlað er, að leggja þurfi til starfseminnar af íslenskri hálfu á árinu 1979 u. þ. b. 27.5 millj. kr. og á árinu 1980 þurfi fjárveiting hér að nema 33 millj. kr. Málið mun væntanlega koma fyrir fund háskólaráðs í júní n. k., og ef undirtektir þar verða jákvæðar er trúlegt að forráðamenn Háskólans hafi meðferðis drög að formlegum samningi ef þeir koma hingað til lands á fyrirhugaða vinnuráðstefnu Háskóla Sameinuðu þjóðanna um jarðhitamál í júlíbyrjun í sumar. Vinnuráðstefnu þessa, sem verður á Laugarvatni dagana 4.–8. júlí n. k., er gert ráð fyrir að sæki allt að 17 erlendir sérfræðingar ásamt íslenskum sérfræðingum. Þar verður fjallað nánar um hvers konar fræðslu mest þörf sé fyrir á þessu sviði og hvaða tilhögun á henni sé æskilegust. M. a. hefur komið til tals að ákjósanlegt gæti verið að stofna samstarfsmiðstöð á Íslandi fyrir alþjóðlega fræðslu og þjálfun, er beinist að nýtingu jarðhita, en nokkur lönd halda þegar uppi starfsemi á því sviði. Það væri vissulega ánægjulegt, ef af þessum áformum gæti orðið og við fáum þannig tækifæri til að leggja okkar skerf af mörkum til þessara mála. Síðan lögin um aðstoð Íslands við þróunarlöndin voru sett árið 1971 hefur átt sér stað nokkur skipuleg starfsemi á því sviði. Ísland gerðist frá og með 1. júlí 1973 að telja aðill að samningi Norðurlandanna fjögurra um stjórn sameiginlegra aðstoðarverkefna í þróunarlöndum, sem þau höfðu gert með sér hinn 18. júlí 1968, en sá samningur er helsti grundvöllur norræns samstarfs á sviði þróunaraðstoðar. Hafa undanfarin tvö ár í gangi verið þrjú norræn aðstoðarverkefni í Afríku, þ. e. tvö í Tanzaníu, uppbygging samvinnurekstrar og efling landbúnaðar, og eitt í Kenýu, samvinnurekstur. Nýlega bættist við fjórða verkefnið og er það í Mozambique, þ. e. a. s. uppbygging landbúnaðar. - Ísland hefur verið aðili að öllum þessum verkefnum og leggur nú fram um 0.74% heildarkostnaðar - eða á árinu 1978 jafnvirði u. þ. b. 25 millj. ísl. kr. Um síðustu áramót voru 6 Íslendingar starfandi að umræddum verkefnum, 5 í Kenya og 1 í Tanzaníu. Hér er þó ekki um að ræða nema hluta af aðstoð Íslands til þróunarlandanna, því að mest af þeirri aðstoð felst í framlögum til alþjóðastofnana sem starfa í þeirra þágu. Samkvæmt bráðabirgðayfirliti, sem tekið var saman á s. l. ári, námu áætluð framlög hins opinbera til aðstoðar þróunarlandanna á árinu 1977 samtals 205.2 millj. kr. eða tæplega 0.07 af áætlaðri þjóðarframleiðslu. Þetta er því miður ekki nema u. þ. b. 1/10 hluti af því hlutfalli þjóðarframleiðslu, sem ætlast er til að iðnvædd ríki leggi fram. Þarf því að huga vandlega að möguleikum á að gera hér á umtalsverða bragarbót á allra næstu árum, ekki síst þar sem grannríki okkar, er búa við svipaða vesæld og við, leggja mun meira af mörkum. Raunar má sem betur fer segja að stefnt hafi í rétta átt upp á síðkastið, því að framlögin á fjárl. til stofnunarinnar Aðstoð Íslands við þróunarlöndin hafa aukist verulega undanfarin 3 ár eða úr 12.5 millj. kr. 1976 í 25 millj. kr. 1977 og 40 millj. kr. á þessu ári Þetta hefur gert stofnuninni kleift að huga að frekari útfærslu starfseminnar. Þykir nú æskilegt að nýta þá reynslu, sem fengist hefur í samstarfinu við hin Norðurlöndin, og taka líka upp beina aðstoð t. d. á sviði fiskveiða við þróunarríki sem þess þarfnast. Er nú í undirbúningi í samráði við utanrrn. og fleiri aðila slík aðstoð við Kenýu og Grænhöfðaeyjar eða Cap Verde. Upphafið voru óskir frá báðum þessum ríkjum, en síðan var ákveðið að senda þá skipstjórana Guðjón Illugason til Kenýu og Baldvin Gíslason til Grænhöfðaeyja til þess að kanna aðstæður. Þeir hafa báðir öðlast reynslu í störfum fyrir FAO. Standa málin nú svo, að Kenýa hefur gert tilboð um að kosta íslenskan skipstjóra í eitt ár til að annast tilraunaveiðar og jafnframt að leggja til veiðarfæri. Svar Kenýumanna hefur nú borist, eftir að þessi skýrsla hefur verið birt, barst rétt eftir að skýrslan var samin, og þiggja þeir boðið með þökkum og liggur nú næst fyrir að ráða reyndan skipstjóra til fararinnar. Er unnið að því máli hjá stofnuninni Aðstoð Íslands við þróunarlöndin. Þannig mun þetta standa á þessari stundu. Næsta skref til undirbúnings hugsanlegri aðstoð við Grænhöfðaeyjar er heimsókn fiskimálastjóra þeirra og sendiherra landsins hingað nú undir vertíðarlokin, seint í þessum mánuði. Munu þeir kynna sér útvegsmál hér með það sérstaklega í huga, hvað komið gæti að gagni heima fyrir hjá þeim. Grænhöfðaeyjar fengu sjálfstæði fyrir aðeins fáum árum og hefur komið fram af hálfu æðstu ráðamanna þeirra áhugi á að leita hér fyrirmynda á fleiri sviðum, enda er m. a. íbúafjöldi þar svipaður og hér. Í sambandi við þróunaraðstoðina er loks vert að rifja upp, að Ísland hætti frá og með næstsíðustu áramótum að þiggja framlög frá þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna (UNDP), en þau höfðu um árabil numið töluverðri fjárhæð. Nokkrum verkefnum, sem ekki var að fullu lokið hefur verið haldið áfram fyrir íslenskt fé. Framlag Íslands til þessarar stofnunar er á þessu ári 17.6 millj. kr. Enginn vafi leikur á að Ísland á betur heima í hópi veitenda en þiggjenda þeirrar stofnunar, þótt alltaf megi finna hér í þessu framtíðarlandi þörf verkefni til að fjármagna. Þegar til þess kemur að auka þróunaraðstoðina má hafa í huga, að mörg þeirra ríkja, sem mest leggja nú fram, gera það að hluta í formi eigin iðnaðarvara og þjónustustarfsemi, svo sem verkfræði- og annarri sérfræðiþjónustu. Slík aðstoð er þróunarríkjum oft hagkvæm - og getur stuðlað að góðri og öruggri nýtingu framlaga. E. t. v. gætum við þannig án þess að nokkur skaðist um leið hlynnt að einhverjum útflutningsgreina okkar. Þátttaka okkar í störfum Atlantshafsbandalagsins hefur verið með venjulegum hætti. Í maímánuði s. l. var haldinn fundur þjóðarleiðtoga í London. Ákveðið var samkv. till. frá hinum nýja forseta Bandaríkjanna, Carter, að sérstök athugun yrði gerð á samskiptum austurs og vesturs með það fyrir augum, að fundnar verði leiðir til að bæta sambúðina og auka samskiptin og þannig vinna að áframhaldandi slökunarstefnu. Annar þjóðarleiðtogafundar verður haldinn í Washington dagana 30. og 31. næsta mánaðar. Að því er varðar framkvæmd samkomulagsins milli Íslands og Bandaríkjanna um varnarmálin frá 22. okt. 1974 gengur allt samkvæmt áætlun. Þegar hefur verið fækkað um 420 varnarliðsmenn eins og gert var ráð fyrir. Bygging flugturns er langt á veg komin. Þjálfun hefur þegar faríð fram á flugumferðarstjórum í Bandaríkjunum vegna nýrra lendingarkerfa. Þjálfunin tók mun skemmri tíma en almennt gerist vegna hæfni þessara manna og góðrar undirstöðukunnáttu. Viðræður hafa átt sér stað milli fulltrúa strandgæslu Bandaríkjanna og Landhelgisgæslunnar um möguleika á þjálfun Íslendinga í hinum ýmsu skólum vestanhafs, sérstaklega að því er varðar björgun mannslífa. Varnarliðið er um þessar mundir að fá nýjar orrustuþotur í stað hinna eldri, og síðar á árinu koma til landsins nýjustu og fullkomnustu ratsjárflugvélar sem völ er á. Í báðum tilfellum er um að ræða eðlilegar breytingar, bæði vegna þess að eldri tækin voru orðin úr sér gengin og eins vegna tæknilegra framfara. Að öðru leyti mun ég ekki endurtaka þær árlegu umr., sem um þessi mál hafa farið fram hér á hv. Alþ. nema tilefni gefist til. Í fyrra gætti nokkurs óróa og óvissu í alþjóðaviðskiptum vegna hins hægfara hata efnahagslífsins eftir kreppuárin 1974–1975. Í ýmsum Evrópulöndum voru gerðar sérstakar ráðstafanir til aðstoðar þeim atvinnugreinum, sem verst voru settar, svo sem skipasmiði, vefnaðarvöruiðnaði og stáliðnaði. Ný innflutningshöft hafa samt ekki verið lögð á nema í undantekningartilfellum, en aukin vernd hefur verið veitt með styrkveitingum, hagstæðum lánum og öðrum ráðstöfunum. Þessar aðgerðir hafa því torveldað milliríkjaviðskipti á ákveðnum sviðum, og hefur skrifstofa GATT í Genf áætlað að þær hafi náð 3–5% af umsetningu alþjóðaviðskipta síðan 1974. Því má segja, að þrátt fyrir vissa erfiðleika hafi tekist vel að komast hjá nýjum hömlum á alþjóðaviðskipti. Er það tvímælalaust árangur af hinni viðtæku alþjóðasamvinnu um efnahags- og viðskiptamál sem á sér stað á vegum GATT, OECD, EFTA, EBE og IMF. En jafnframt skal bent á, að öflugra samstarf er nauðsynlegt til að blása nýju lífi í atvinnulíf margra landa. Vegna efnahagserfiðleikanna, sem hófust með margföldun á olíuverði 1973, hafa samningaviðræður við GATT um lækkun tolla og afnám viðskiptahafta dregist mjög á langinn. Viðræður þessar hófust í Tokíó í sept. 1973 og eru oft við þann stað kenndar. Á fundi leiðtoga stórveldanna í London í maí 1977 var tekin ákvörðun um að stefna að því að ljúka þessum samningum sem fyrst. Um haustið komst svo skriður á málið eftir að Bandaríkin og Efnahagsbandalagið komu sér saman um ákveðin vinnubrögð og forsendur frekari samninga, þ. á m. um að tillaga Sviss um tollalækkanir á iðnaðarvörum yrði lögð til grundvallar, þó með vissum undantekningum. Talið er, að hin svokallaða svissneska formúla hafi í för með sér um 40% meðaltollalækkun á 8 ára tímabili. Um landbúnaðarafurðir skyldi samið sérstaklega á grundvelli óska og tilboða samningsaðilanna. Enn fremur er í Tokíó-viðræðunum stefnt að því að draga úr ýmsum öðrum viðskiptahömlum og verði settar ítarlegri reglur en eru í hinu almenna samkomulagi um tolla og viðskipti, þ. e. a. s. GATT, um tollverð vara, opinber innkaup, niðurgreiðslur og jöfnunartolla o. fl. Þá er einnig mikið rætt um skýrari ákvæði um verndunarráðstafanir heldur en nú felast í XIX. gr. GATT-samkomulagsins. Loksins er það yfirlýstur tilgangur viðræðnanna að bæta aðstöðu þróunarlandanna og veita þeim viðskiptafríðindi án þess að ætlast sé til að þau greiði í sömu mynt. Auk Bandaríkjanna, Efnahagsbandalagsins og Sviss hafa m. a. Japan, Finnland, Noregur og Svíþjóð lýst yfir stuðningi við hugmyndina um almenna tollalækkun. Samt eru horfur á því, að meiri hluti GATT-landa, þ. á m. Ísland, geti ekki fallist á ákveðna „formúlu“ fyrir tollalækkunum, heldur muni þau stefna að því að ná jafnvægi milli tollalækkana og þeirra tollfríðinda, sem þau fá í staðinn. Framan af viðræðunum hafði Ísland nána samstöðu með Finnlandi, Noregi og Svíþjóð, en mun hafa aðra afstöðu í samningunum en þau lönd. Náin samvinna meðal Norðurlandanna um upplýsingaskipti og ýmis tæknileg atriði í þessum flóknu og langdregnu samningum er Íslandi mjög til gagns. En það sem hefur einkum mótað afstöðu Íslands er sú staðreynd, að langflestar útflutningsvörur okkar njóta nú tollfrelsis í Efnahagsbandalaginu og EFTA-löndum og í stærsta markaðslandi okkar, Bandaríkjunum, er innflutningur á frystri þorskblokk tollfrjáls og aðeins óverulegur tollur á freðfiskflökum. Því er þess ekki að vænta, að niðurstöður Tokíó-viðræðnanna verði til þess að greiða fyrir útflutningi okkar neitt verulega, og þar af leiðandi er ekki ástæða til að bjóða neinar tollalækkanir umfram þær, sem þegar hafa verið ákveðnar. Tokíó-viðræðurnar í GATT hafa engu að síður mikla þýðingu fyrir Ísland, svo sem önnur lönd, smá og stór, sem mjög eru háð utanríkisviðskiptum um alla afkomu sína. Með slíkum samningum þokar í rétta átt um frjáls viðskipti almennt, en í því efnahagsástandi, sem verið hefur frá því að olíukreppan hófst, er einmitt mikil hætta á að gripið verði til stórfelldra verndaraðgerða. Á því mundu smáríkin tapa mest. Síðan 1970, er Ísland gekk í EFTA, hafa víðtækar lækkanir átt sér stað bæði á verndartollum og fjáröflunartollum, svo sem á vélum og iðnaðarhráefnum. Hefur verið reiknað út, að miðað við tolla og innflutning ársins 1973, þegar Tokíóviðræðurnar hófust, mundu heildartolltekjur verða árið 1980 um 40% lægri en 1973, og er þá reiknað með þeim tollum sem ákveðnir hafa verið í gildandi tollskrá. Þessar tollalækkanir verða að teljast aðalframlag okkar í Tokíóviðræðunum, en reyndar verður lækkunarhlutfallið miklu lægra, ef reiknað er aðeins með lækkun á almennum tollum á innflutningi frá öllum löndum, eins og gert er í GATT. Einn merkasti viðburður ársins á viðskiptasviðinu var afnám eftirstöðva af tollum og iðnaðarvörum í viðskiptum EBE- og EFTA-landa frá 1. júlí 1977. Hafði þannig myndast fríverslunarsvæði 16 Evrópuríkja, 9 EBE-landa og 7 EFTA-landa. Hér á landi verða þó ekki verndartollar að fullu felldir niður fyrr en 1980, en á árinu 1977 var á innflutning frá EBE og EFTA-löndum lagður tollur sem samsvaraði 30% af grunntollinum eins og hann var í ársbyrjun 1970. Þessi innflutningur nam um 16% af heildarinnflutningi árið 1976. Árið 1977 var fyrsta árið sem tollfríðindi fyrir íslenskar sjávarafurðir í Efnahagsbandalagi Evrópu. skv. bókun nr. 6, voru í gildi, Gildistaka bókunarinnar hefur átt þátt í að auka útflutninginn til EBE og hækka verðið, einkum á freðfiskflökum og frystri rækju. Á síðasta ári hófust samningar milli EFTA og Spánar, sem miða að því að jafna viðskiptaaðstöðu EFTA-landanna og EBE á Spáni, en EBE hefur notið þar forréttinda á grundvelli viðskiptasamnings sem gerður var 1970. Þess er vænst, að Spánn lækki yfirleitt tolla á iðnaðarvörum frá EFTA-löndum um 60% og 25% skv. sérstökum vörulistum, en þar á móti komi svo lækkun EFTA-landanna a spánskum vörum 60%, þ. e. a. s. að tollurinn samsvari 40% af ytri tolli, sem gildir um innflutning frá löndum utan þessara bandalaga, Fríverslunarbandalagsins og Efnahagsbandalags Evrópu. Búist er við að tollalækkun Spánverja taki einnig til saltfisks, freðfisks og kavíars og að vilyrði fáist um greiðari aðgang að spánska markaðinum fyrir saltfisk heldur en verið hefur. Má því ætla, að samningurinn geti haft nokkurt gildi fyrir okkur. Þótt aðstaðan fyrir íslenskar útflutningsvörur sé yfirleitt hagstæð á erlendum mörkuðum sker þó eitt land og ein afurð sig algjörlega úr í þeim efnum. Það er Nígería og skreiðin, en enn þá hafa ekki fengist innflutningsleyfi í Nígeríu fyrir skreiðarframleiðslu síðasta árs, þótt gerðir hafi verið sölusamningar við opinbert innflutningsfyrirtæki. Af hálfu skreiðarútflytjenda og ríkisstj. hefur allt verið gert sem hægt er til að leysa þetta vandamál, en enn þá án árangurs. Þó standa vonir til að rýmkað verði um innflutning á skreið þegar Nígeríustjórn leggur fram ný fjárlög í kringum 1. apríl n. k. segir hér í skýrslunni, en nú er 1. apríl því miður liðinn án þess að nokkuð slíkt hafi gerst. Í stærsta markaðslandi okkar fyrir saltfisk, Portúgal, hafa undanfarin ár verið miklir efnahagserfiðleikar, svo að hætta hefur verið talin á að portúgölsk stjórnvöld mundu verða að draga úr saltfiskinnflutningi. Til að koma í veg fyrir að svo yrði hefur af okkar hálfu verið lögð mikil áhersla á að auka vörukaupin frá Portúgal, en árangurinn hefur enn sem komið er verið of lítill. Verður þessi viðleitni því aukin. Engir nýir viðskiptasamningar voru gerðir á síðasta ári. Viðskiptin við Austur-Evrópulöndin héldu áfram á grundvelli gildandi samninga og gengu þau yfirleitt vel. Í þessari skýrslu er ekki ástæða til að rekja gang þeirra viðskipta né gera almennt grein fyrir þróun utanríkisviðskiptanna. Eins og undanfarin ár er henni fyrst og fremst ætlað að fjalla um helstu viðskiptamál sem íslensk stjórnvöld hafa haft sérstök afskipti af. Á viðskiptasviðinu hefur utanrrn. haldið áfram fyrri viðleitni til að dreifa upplýsingum um íslenskar útflutningsvörur erlendis. Meðal þeirra verkefna, sem nú er unnið að, er stofnun viðskiptafulltrúaembættis við eitt af sendiráðum Íslands í Evrópu. Málið hefur verið í undirbúningi hjá utanrrn. og viðskrn., en á fjárl. þessa árs hefur rn. fengið fjárveitingu til markaðsmála sem það hyggst nota í þessu skyni. Verður væntanlega hægt að skýra frekar frá þessum ráðagerðum alveg á næstunni. Rn. hefur jafnframt haldið áfram útgáfu upplýsinga um íslensk útflutningsfyrirtæki. Í samvinnu við viðskrn, hefur komið út síðustu daga endurbætt og vönduð upplýsingaskrá um öll íslensk útflutningsfyrirtæki: Directory of Icelandic Exporters. Verður skrá þessari dreift til sendiráða og ræðisskrifstofa Íslands erlendis. Hlutverk íslensku utanríkisþjónustunnar á þessu sviði er að mínu mati ekki alltaf metið sem skyldi. En þegar grannt er skoðað og litið á þá fjölhættu starfsemi, sem fram fer í sendiráðum Íslands, kemur í ljós, að ekki lítill hluti starfseminnar beinist að viðskiptamálum. Sendiráðið í Moskvu hefur það t. d. sem aðalverkefni að greiða fyrir viðskiptum Íslands við Sovétríkin. Önnur sendiráð hafa þýðingarmiklu hlutverki að gegna varðandi viðskipti, sem háð eru ákvörðunum stjórnvalda í viðkomandi landi. Á ég þar ekki síst við saltfisksviðskipti okkar við Spán og Portúgal, sem sendiráðið í París fylgist með, og skreiðarsöluna til Nígeríu, sem sendiráðið í London leitast við að fylgja eftir. Í New York starfar sérstakur viðskiptafulltrúi sem heyrir undir sendiráðið í Washington, og eins og fyrr segir stendur til að koma upp viðskiptafulltrúa við eitt af sendiráðum Íslands í Evrópu. Væntanlega verður það í París. Öll íslensk sendiráð svara á hverjum einasta degi fjölda fyrirspurna um íslenskar útflutningsvörur, og sama hlutverki gegna ræðismenn Íslands. Frumkvæðið að sölu vara hlýtur þó yfirleitt að vera hjá framleiðendum, en utanríkisþjónustan bæði hér heima og erlendis er ávallt reiðubúin að veita alla mögulega fyrirgreiðslu við að aðstoða útflytjendur, ekki síst á nýjum mörkuðum. Einn mikilvægur hlekkur í þessari aðstoð er hið góða samstarf milli utanríkisþjónustunnar og viðskrn. Eitt umfangsmesta, en jafnframt ánægjulegasta verkefni utanrrn. á s. l. ári var ráðstefnuhald með ræðismönnum Íslands í ágústmánuði. Þetta var önnur ræðismannaráðstefnan sem rn. bauð til, sú fyrri var árið 1971. Alls tóku nú 9A ræðismenn þátt í ráðstefnunni, flestir með maka, en heildarfjöldi ræðismanna í dag er 171. Sérstaka athygli vakti hve langt að ýmsir ræðismenn voru komnir, en meðal þátttakenda voru ræðismenn frá Indlandi, Pakistan, Japan, Suður-Kóreu, Ástralíu, Nýja-Sjálandi og Uruguay. Þessi upptalning er e. t. v. táknræn fyrir hve langt íslenska utanríkisþjónustan hefur teygt starfsemi sína síðustu árin. Megintilgangur með ráðstefnunni var að kynna fyrir ræðismönnum íslensk málefni og aðstæður, eins og þær blasa við í dag. Í því skyni voru fluttir fyrirlestrar um utanríkisstefnu Íslands, efnahagsþróun og viðskiptahorfur. Jafnframt fóru fram ítarlegar umr. um störf ræðismanna og leiðbeiningar um lausn þeirra margvíslegu mála sem ræðismenn fá í hendur. Farnar voru skoðunarferðir í útflutningsfyrirtæki bæði sunnanlands og norðan. Það er álit rn., að ráðstefnan hafi heppnast í alla staði mjög vel. Náið samstarf um undirbúning og framkvæmd ráðstefnunnar var haft við útflytjendur og útflutningssamtök, svo og borgaryfirvöld í Reykjavík og bæjaryfirvöld á Akureyri. Útflutningssamtök og fyrirtæki, sem starfa á erlendri grund, tóku að sér verulegan hlut af kostnaði við vissa hætti ráðstefnunnar ásamt ofangreindum sveitarfélögum. Kann ég þessum aðilum bestu þakkir fyrir framlag þeirra. Á s. l. ári voru stofnaðar þrjár ræðisskrifstofur Íslands erlendis. Voru það ræðisskrifstofur í Islamabat í Pakistan, Singapore og í Nassau á Bahamaeyjum. Í undirbúningi er enn fremur að koma á fót ræðisskrifstofum í Bangkok, Hong Kong og Bahrein. Stofnað var til stjórnmálasambands við tvö ný ríki á árinu. Bæði eru þau ríki í Afríku Það eru Ghana og Grænhöfðaeyjar: Ísland hefur í dag stjórnmálasamband við 62 ríki. Ég vil ekki láta hjá líða að minnast á veigamikinn þátt í hinu almenna starfi utanríkisþjónustunnar, en það eru landkynningarmál. Utanríkisþjónustan hefur gegnum árin aukið starf sitt jafnt og þétt á þessu sviði, bæði með prentun og kaupum á upplýsingaefni til dreifingar erlendis, almennri fyrirgreiðslu við erlenda ferðamenn sem hafa haft samband við sendiráðin svo og kaup og útvegun kvikmynda til dreifingar meðal áhugasamra aðila og samtaka. Segja má að samanlögð þjónusta á þessu sviði sé mjög mikil, þegar tekið er tillit til þess, að á einum degi geta borist í eitt sendiráð ýmist bréflega eða símleiðis tugir fyrirspurna um Ísland. Á s. l. ári var haldið áfram að kanna möguleika til kaupa íbúðarhúsnæðis til afnota fyrir varamenn sendiherra erlendis á þeim stöðum þar sem hagstætt þótti. Var íbúðarhúsnæði keypt í Stokkhólmi í þessu skyni. Jafnframt er nú verið að ganga frá útvegun á nýju húsnæði fyrir sendiherra Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum inni í New York, en heimild til skipta á sendiherrabústað er fyrir hendi í fjárl. Fullt samráð hefur verið haft við fjvn. Alþingis um þessi mál. Í þessu sambandi er rétt að minnast einnig á þá stefnu rn. að búa skrifstofuhúsnæði sendiráðanna íslenskum húsgögnum eftir því sem aðstæður leyfa. Nýlega er lokið við að endurnýja húsgögn sendiráðsskrifstofurnar í París, en leitað var til húsgagnaframleiðenda á Íslandi um kaup á húsgögnum. Þetta er þriðja sendiráðið þar sem skrifstofur eru nú algjörlega búnar íslenskum húsgögnum. Þetta er viðleitni utanríkisþjónustunnar til að auglýsa íslenska húsgagnaframleiðslu á erlendum vettvangi, og er ástæða til að þakka fjvn. hv. Alþingis góða samvinnu í því efni. Norðurlöndin hin skiptast á um setu í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og Norðmenn fá þar nú væntanlega inni næsta ár. Íslendingar hafa lengi sleppt því tækifæri að taka sæti þegar röðin hefur komið að okkur. Þannig er um fleiri stofnanir innan Sameinuðu þjóðanna. Til að breyting megi á verða, sem ég tel mjög æskilegt, þarf þjóðin að átta sig á gildi þess fyrir Ísland, og algjör forsenda er að efla utanríkisþjónustuna og auka fjárveitingar til hennar. Ég vil segja hér, að íslenska utanríkisþjónustan hefur á að skipa mörgum mjög hæfum starfsmönnum, sem njóta viðurkenningar á alþjóðlegum vettvangi og mundu áreiðanlega fullfærir um að gegna svipuðum trúnaðarstörfum og þeim sem ég var nú að nefna. Þegar þess er gætt, að í íslensku utanríkisþjónustunni starfa nú aðeins 39 menn og sú tala hefur verið óbreytt s. l. 10–12 ár, má reyndar að mínu mati furðu gegna hversu vel hefur tekist til um framkvæmd þeirrar utanríkisstefnu sem ríkisstjórnir móta á hverjum tíma. Ég tel að tími sé kominn til þess, að við áttum okkur á því, að það kostar nokkuð að vera sjálfstæð þjóð og halda uppi sjálfstæðri utanríkisþjónustu. Sú skoðun er allt of útbreidd, að slík störf séu mest fólgin í samkvæmislífi og fánýtum hlutum. Eftir allöng kynni mín af störfum þjónustunnar vil ég fullyrða að fáir, ef nokkrir, vinna landi og þjóð meira gagn en einmitt þetta fólk. Þess vegna er það áskorun mín til Alþ., að þrátt fyrir erfiða tíma verði veitt það fjármagn sem að bestu manna yfirsýn er nauðsynlegt til þess að íslenska utanríkisþjónustan geti eigi aðeins haldið áfram, heldur aukið sitt þýðingarmikla starf. Ég vil svo að lokum, eins og venja er til, færa utanrmn. Alþingis sérstakar þakkir fyrir mjög ánægjulegt samstarf á liðnu ári, eins og raunar öll þau ár, sem ég hef starfað með þeirri hv. n. Í þessu sambandi mætti kannske geta þess svona í lokin, að í þessum mánuði á utanrmn. Alþingis hálfrar aldar afmæli, en hún var stofnuð 16. apríl 1928. Margir þjóðkunnir menn hafa gegnt formennsku og átt sæti í þessari n., og ég vil að lokum sérstaklega geta þess, að núv. form., hv. 4. þm. Reykv., Þórarinn Þórarinsson, hefur gegnt formannsstarfi í þessari n. óslitið s. l. 7 ár og stjórnað á annað hundrað þeirra 500 funda sem n. hefur haldið. - Svo þakka ég fyrir.



Herra forseti. Ég vil byrja mál mitt á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu, sem hann hefur lagt fram fyrir alllöngu og hefur nú flutt, skýrslu um utanríkismál. Það er óneitanlega mikil bót að því frá því sem áður var að fá slíka skýrslu árvissa. Vona ég að þar sem slík skýrslugerð hefur nú átt sér stað í 10 ár sé komin sú hefð á, að enginn utanrrh. í framtíðinni láti sér til hugar koma að fella þessa venju niður. Það má að vísu vel staðfesta þessa reglu með ákvæði í þingsköpum, t. a. m. þegar þau verða endurskoðuð næst. Ég hef áður flutt um það till., sem að vísu hafa ekki náð fram að ganga. En það er e. t. v. ekki aðalatriðið að festa slíkt í þingsköpum, þegar hefðin er komin á, og ég vona að engum detti í hug að rifta því sem nú er á komið, því það er vissulega full ástæða til að gefa sér a. m. k. einn dag eða svo á hverju þingi til þess að ræða þessi mikilvægu mál sem utanríkismálin óneitanlega eru. Á síðasta ári var tekin upp sú nýbreytni, að auk skýrslu hæstv. utanrrh. um utanríkismálin almennt var lögð fram og flutt skýrsla af hálfu þingfulltrúa eða sendinefndar okkar í Norðurlandaráði og í tengslum við það. Það var hv. 5. þm. Reykv., þáv. form. nefndar okkar í Norðurlandaráði, sem flutti þá skýrslu. Það var gert þá í fyrsta sinn. Ég tel einnig að það sé góð regla að slík skýrsla sé flutt árlega, og ég vænti þess, að þó að hún sé ekki enn komin fram, þá komi slík skýrsla fram fyrir þinglok og fáist rædd, því ég tel að full ástæða sé til þess einnig að gefa sér nokkurt tóm til þess að fjalla um málefni Norðurlandaráðs og hina margvíslegu Norðurlandasamvinnu sem um er að ræða í tengslum við það. Áður en ég vík að einstökum atriðum þeirrar skýrslu sem hæstv. utanrrh. hefur nú flutt vil ég segja það, að samstarf hans við utanrmn. hefur nú eins og jafnan áður verið hið besta. Tel ég þetta einkar lofsvert og það hversu mikið far hæstv. ráðh. hefur gert sér um að hafa samráð við n. Lög gera að vísu ráð fyrir því, að utanrrh. hafi slíkt samráð, en það var nú svo., að löngum vildi verða misbrestur á þessu, að því ákvæði væri framfylgt. En ég tel að ekkert hafi upp á hæstv. utanrrh. staðið í sambandi við þetta. Skýrsla hæstv. ráðh., sú sem er nú til umr., er mjög greinargóð um flesta eða alla þá þætti utanríkismála sem segja má að snerti bein samskipti Íslands við önnur ríki og þátttöku okkar í starfi alþjóðastofnana ýmiss konar. Þar er og í fæstum tilvikum um bein ágreiningsefni að ræða hér innanlands, að ég hygg. En að meginundantekningunni frá því mun ég víkja síðar í máli mínu. Ég tel á hinn bóginn að í slíkri skýrslu um utanríkismál, eins og þeirri sem hér um ræðir, þurfi það að vera veigamikill þáttur að fjalla um og leggja helst sem sjálfstæðast mat á þróunina í alþjóðamálum, leitast við af hálfu utanrrh. að meta það, hvert stefni í þeim efnum. Alveg sérstaklega á þetta við um öll þau atriði sem varða það valdatafl sem stöðugt á sér stað milli stórvelda og ríkjahópa, þar eð þau mál öll hafa eða geta haft bein áhrif á viðhorf manna hér á landi til mikilvægra þátta utanríkismála, svo sem til dvalar herliðs og tilvistar herstöðva í landinu, svo sem til kröfugerðar um aukin umsvif hersins hér á landi og gjaldtöku fyrir aðstöðu herliðsins á íslensku landssvæði, svo að nokkuð sé nefnt. En það hlýtur einnig að teljast næsta mikilsvert, að við Íslendingar ræðum um og reynum að átta okkur frá degi til dags, eða a. m. k. frá ári til árs, á þeim meginbreytingum sem orðið hafa eða eru að verða í samskiptum ríkja, enda þótt þær breytingar hafi e. t. v. ekki í svip bein áhrif hér eða auðsæja þýðingu að svo komnu máli. Sem dæmi má taka, að full ástæða er að minni hyggju fyrir okkur Íslendinga að reyna að gera okkur grein fyrir þeirri stórfelldu breytingu sem í því felst nú þegar, og kann þó að gæta enn meir á komandi árum, að í stað valdatafls tveggja risavelda, Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, er þriðja nútímastórveldið stöðugt að auka áhrifamátt sinn, Kína. Ég sakna þess, að um þessar meginlínur alþjóðastjórnmála er næsta lítið fjallað beinlínis í skýrslunni. Þar er ekki gerð veruleg tilraun til að brjóta þessi mál til mergjar, eins og ég tel þó að mjög æskilegt hefði verið að gera. Það hlýtur að vera mikilvægt fyrir þann stjórnarflokkinn, Framsfl., sem hefur það á stefnuskrá sinni að hér eigi ekki að vera her á friðartímum, að lagt sé mat á það t. a. m. hvort nú megi frá sjónarmiði vopnlauss ríkis í Norður-Evrópu teljast friðartímar eða ekki. Fyrir fáeinum kvöldum heyrði ég ritara Framsfl., hv. 2. þm. Vestf., Steingrím Hermannsson, svara þeirri spurningu í útvarpsviðtali býsna afdráttarlaust á þá lund, að hann teldi að nú væru friðartímar og sem betur færi ekki yfirvofandi háski af stórveldastyrjöld. Hæstv. utanrrh. fjallar ekki um þetta atriði sérstaklega eða með berum orðum í skýrslu sinni. Hins vegar hefur margt bent til þess, að hann væri svipaðrar skoðunar og ritari Framsfl. í þessu efni, ekki síst það, að hann hefur við ýmis tækifæri sagt, að sú skoðun sín og flokks síns frá tímum vinstri stjórnarinnar, að herinn eigi að fara héðan í áföngum, væri í rauninni algjörlega óbreytt, það sé einungis vegna þess að Framsfl. er í stjórnarsamstarfi við Sjálfstfl., sem hefur aðra stefnu í þessum málum, það sé einungis þess vegna, hefur manni skilist, að þessi stefna Framsfl., sem hann fylgdi á vinstristjórnarárunum og segist fylgja enn, er ekki framkvæmd. Það er þess vegna sem hæstv. utanrrh. hefur því miður og lætur enn hafa sig til þess að framkvæma öfuga stefnu, stefnu sem ég sé ekki betur en að miði að því að festa þennan her í sessi, gera honum fært að búa um sig hér til frambúðar. Ég sé ástæðu til að fjalla nokkru nánar um þessa stefnu hæstv. ríkisstj., stefnuna í sambandi við herstöðina, eins og hún hefur sýnt sig í framkvæmd síðustu 4 ár. Ber margt til að ég sé ástæðu til að segja eitt og annað um þetta efni, þ. á m. sú staðreynd að vaxandi umsvif hersins og aukin vinna á hans vegum ógnar nú öllu því sem ég kalla eðlilegt atvinnulíf á Suðurnesjum, þ. e. a. s. hinu innlenda atvinnulífi þar, og gerir fólkið, sem þar býr, með hverju ári háðara þeirri atvinnu sem til fellur hjá hernum eða í tengslum við herinn. Þetta er óneitanlega ískyggileg þróun og er vert að veita henni fulla athygli. Allt frá því að Keflavíkurflugvöllur var gerður á styrjaldarárunum síðari hafa margir Íslendingar starfað þar, ýmist á vellinum sjálfum eða í tengslum við þann her sem þar hefur dvalið lengst af þennan tíma. Einna fæstir Íslendingar voru þar að störfum árin 1947–1951. Í árslok 1950, áður en herinn kom öðru sinni, unnu um 370 Íslendingar störf á vellinum og munu þá hafa orðið einna fæstir. Eftir að bandarískur her tók hér land vorið 1951 voru framkvæmdir fyrst í stað í höndum bandarískra fyrirtækja, en strax þá um sumarið var stofnað íslenskt fyrirtæki, Sameinaðir verktakar, og þessu fyrirtæki að nokkru þá þegar, en þó einkum á næstu árum, tryggð framkvæmd flestra þeirra verka á vegum hersins sem fyrirtækið hafði bolmagn til að annast. Fleiri en þeir, sem að þessu fyrirtæki stóðu í upphafi, vildu brátt fá hlutdeild í hinni nýju gróðalind, sem þarna spratt fram, svo tær sem hún var. Það varð til þess, að á samstjórnartíma Sjálfstfl. og Framsfl. árið 1954 var stofnað nýtt fyrirtæki, Íslenskir aðalverktakar, með 50% eignaraðild Sameinaðra verktaka, 25% eignaraðild hlutafélagsins Regins og 25% eignaraðild íslenska ríkisins. Þetta félag fékk síðan svipaða einokunaraðstöðu og Sameinaðir verktakar höfðu haft. Nokkru síðar varð að vísu til fyrirtækið Keflavíkurverktakar og hefur það alla stund síðan haft nokkur umsvif á vellinum, svo sem fimmtung eða sjöttung á við stóra bróður, Íslenska aðalverktaka. Til mun einnig fyrirtæki, sem heitir Suðurnesjaverktakar. Ekki mun það mjög umsvifamikið. Á árabilinu 1951–1974 unnu að meðaltali um 1200 manns á ári á vegum hersins, að því er skýrslur herma. Lengi var hlutdeild Suðurnesjamanna í þeim störfum um og innan við 50%. Í ágústmánuði 1951 voru, eins og ég sagði áður, aðeins rúmlega 300 Íslendingar við störf á Keflavíkurflugveili. Síðan fór þeim fjölgandi og hámarki mun hafa verið náð í septembermánuði 1953, en þá unnu þar 3060 Íslendingar. Árið 1954 hafði þeim fækkað niður í 2330, voru tæplega 1900 árið 1955, um 1500 árið 1956, en árið 1957 var talan komin niður fyrir 1000, niður í milli 900 og 1000. Á árunum 1958–1974 mun þessi tala Íslendinga, sem unnu á vellinum eða í tengslum við herinn, hafa verið nokkuð jöfn, á bilinu frá 1000 til 1200 manns. En með samkomulagi því, sem gert var af núv. hæstv. ríkisstj. haustið 1974 vestur í Washington, einu af fyrstu verkum hæstv. núv. utanrrh. í þjónustu þeirrar ríkisstj. sem nú situr, verður hér á allmikil breyting og að líkindum meiri breyting en menn hafa almennt gert sér grein fyrir. Samið var um nokkra fækkun bandarískra starfsmanna eða hermanna á Keflavíkurflugvelli og skyldu Íslendingar koma í þeirra stað og vinna þau störf sem þeir höfðu áður leyst af hendi. Það var og í þessu samkomulagi gert ráð fyrir því, að reistar yrðu innan flugvallargirðingar íbúðir fyrir flesta eða alla þá Bandaríkjamenn og fjölskyldur þeirra sem þá voru í leiguhúsnæði í kaupstöðum og byggðum utan vallarins. Loks var gert ráð fyrir verulegum breytingum og umbótum á vellinum sjálfum, bæði til aukins öryggis og meiri nothæfi, en einnig og ekki síður í því skyni að aðskilja sem mest almenna flugstarfsemi frá starfsemi Bandaríkjahers. Enda þótt segja mætti og segja megi að sumar þessara ráðstafana horfi til bóta frá því sem áður var, fylgdu þeim óneitanlega ýmsar neikvæðar hliðar. Lakast var að öll þessi umsvif horfa í þá átt, að hinn erlendi her virðist vera að búa um sig á Keflavíkurflugvelli til frambúðar með ljúfu samþykki íslenskra ráðamanna. Jafnframt hlutu hin nýju verkefni, sem Íslendingum voru ætluð, svo og stórauknar framkvæmdir innan vallarins, að hafa í för með sér ákveðna hættu fyrir hið almenna atvinnulíf á Suðurnesjum. Þar var ekki einungis um það að ræða, að samkeppni um vinnuaflið hlaut að verða erfið sjávarútvegi og öðrum hefðbundnum atvinnurekstri á svæðinu. Hitt hlaut að verða og hlýtur að verða hugsandi mönnum áhyggjuefni, að svo framandi og óstöðugur atvinnurekstur, sem vinna í þágu erlends herliðs hlýtur að teljast, skyldi í sívaxandi mæli verða hlutskipti Suðurnesjamanna. Þegar slíkt gerist jafnhliða því að stórlega hallar undan fæti hjá aðalatvinnuvegi Suðurnesjamanna um aldir og fram á þennan dag, sjávarútvegi, þá er augljóst hvert stefnir. Byggðirnar á þessu svæði verða æ háðari þeirri atvinnu, sem fáanleg er á Keflavíkurflugvelli. Þetta er óæskileg þróun, þetta er háskaleg þróun, og ég hygg að hún hljóti að teljast það jafnt frá sjónarmiði okkar, sem teljum, eins og ég og mínir samflokksmenn, að erlendur her eigi að hverfa héðan með umsvif sín hið fyrsta, sem og hinna, sem telja að nauðsynlegt sé eða eðlilegt að hann verði hér enn um sinn. Ég hef aflað mér nokkurra upplýsinga hjá varnarmáladeild utanrrn. sem sýna atvinnuþróunina á Keflavíkurflugvelli þessi allra síðustu ár. Tölur þær, sem ég nefni hér á eftir, eru annars vegar meðaltöl síðustu tveggja ára og hins vegar meðaltöl áranna 1970–1974. Hjá Bandaríkjaher beint vinna nú 1000–1100 Íslendingar í stað um 700 áður. Hjá Íslenskum aðalverktökum og Keflavíkurverktökum vinna að jafnaði 600–700 manns, en voru 350–400 áður. Hjá ýmsum öðrum þjónustufyrirtækjum vinna þarna um 300 manns, en voru áður um 200. Alls vinna því um 2000 Íslendingar í þjónustu hersins og hefur fjölgað um 700 manns eða þar um bil eftir að samkomulagið var gert haustið 1974. Hér eru ekki taldir með þeir Íslendingar sem inna af höndum ýmis afgreiðslu- og þjónustustörf utan og innan vallar jöfnum höndum í þágu herliðsins og íslenskra aðila, aðallega þó utan vallar. Auk þessarar miklu fjölgunar íslensks starfsliðs á vellinum hefur smám saman orðið sú breyting, að Suðurnesjamönnum hefur fjölgað þar hlutfallslega, en starfsmönnum af Reykjavíkursvæði og annars staðar að fækkað að sama skapi. Er talið að um 70% þeirra Íslendinga, sem nú vinna á vegum hersins og í þágu hans, séu Suðurnesjamenn, en um 30% annars staðar að, aðallega af Reykjavíkursvæðinu. Samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið frá varnarmáladeild, eru miklar framkvæmdir fyrirhugaðar á Keflavíkurflugvelli á þessu og næsta ári. Íbúðabyggingar á vellinum munu halda áfram í ár, en gert er ráð fyrir að þeim ljúki að mestu undir árslok. Þá eru fyrirhugaðar á þessu og næsta ári miklar og mannfrekar breytingar og endurbætur á flugvellinum sjálfum og búnaði hans. Til fróðleiks spurðist ég fyrir um fjölda Bandaríkjamanna á Keflavíkurflugvelli og í nágrenni hans nú. Mér var tjáð að þar væru nú tæplega 3000 hermenn og bandarískir starfsmenn hersins og að auki konur ýmissa þeirra og börn, um 2000 manns. Alls eru það því um 5000 Bandaríkjamenn sem dveljast á Suðurnesjum um þessar mundir. Það er vissulega dapurleg staðreynd, eins og ég sagði áðan, að á sama tíma og sjávarútvegur á Suðurnesjum og allur atvinnurekstur í tengslum við hann er í lamasessi og þar er ýmist þegar komin stöðvun hjá ákveðnum fyrirtækjum eða liggur við stöðvun, þá eru það Íslenskir aðalverktakar sem græða svo að um munar og auka veltu sína stórlega. En því miður er það segin saga, að í hvert skipti sem á bjátar í íslensku atvinnulífi hvort sem þar er heimafenginni óstjórn um að kenna eða utan að komandi ástæðum eða hvort tveggja, þá fjölgar þeim röddum og þær gerast næsta háværar sem krefjast auðveldra lausna, sem heimta t. a. m. aukna peninga frá hernum, heimta ný stóriðjufyrirtæki eða annað af því tagi. Það er alkunna, að sú krafa hefur átt miklu og vaxandi fylgi að fagna innan stjórnarflokkanna, og þá alveg sérstaklega innan Sjálfstfl., að heimta beri riflegt gjald af Bandaríkjastjórn fyrir afnot lands undir herstöðina á Miðnesheiði Þessi kenning fékk mikinn byr undir vængi þegar Josep Luns, framkvæmdastjóri NATO, nefndi svimháar upphæðir sem þeim félagsskap spöruðust vegna aðstöðunnar sem hann hafði hér, miðað við að skipa málum á aðra lund. Í stað beinharðra peninga hafa hinir sléttmálli menn, t. a. m. í röðum Sjálfstfl., rætt um framlag Bandaríkjamanna til lagningar varanlegs vegakerfis og fleiri slíkra framkvæmda, jafnvel flugvalla og hafnarmannvirkja. Fram hefur komið, að hæstv. ríkisstj. muni klofin í afstöðu til hugmynda eins og þeirra sem ég hef nú rakið stuttlega. Ljóst er þó, að innan stærri stjórnarflokksins á þessi gjaldtökustefna, aronskan svonefnda, sem þannig er kölluð, aronskan í einhverri mynd, miklu fylgi að fagna. Í skoðanakönnun í sambandi við prófkjör flokksins til alþingiskosninga í Reykjavík varð sú afstaða að krefjast aukins fjár af herliðinu afar sigursæl, eins og alkunnugt er. Undirrót þess, að þessi gjaldtökustefna á ískyggilega miklu fylgi að fagna innan Sjálfstfl. og því miður að því er virðist víðar, er án efa m. a. aukinn skilningur á gildisleysi hersins og gildisleysi NATO-aðildar fyrir Ísland og okkur Íslendinga. Síðasta þorskastríð ekki síst opnaði augu margra fyrir þeirri staðreynd, að Bandaríkjaher er hér ekki í okkar þágu, heldur í þágu Bandaríkjanna sjálfra. Þessi síðbúni skilningur ýmissa ágætra borgara á því, að um þetta mikilvæga atriði hefðum við Alþb.-menn og aðrir herstöðvaandstæðingar í rauninni frá upphafi haft lög að mæla, hefur síðan komið fram í ýmsum myndum, sumum að vísu óneitanlega dálítið kyndugum. Þeir menn eru allt of fáir því miður, sem draga af þessum staðreyndum þá algerlega rökréttu ályktun, að úr því að her sé ekki hér í okkar þágu, þá eigi hann að fara. Að vísu hygg ég að þeim mönnum fari fjölgandi sem þetta sjá. En viðbrögð allt of margra hafa orðið þau, að þeir segja: Úr því að herinn er hér í þágu annarra en okkar, þá skulum við láta þá aðila borga fyrir sig og það svo að um munar. - Þegar þessar kenningar eru fluttar á tímum vaxandi óvissu og jafnvel háskaástands í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar er sérstök hætta á að þær fái hljómgrunn, eins og dæmin sanna. Hér er vissulega mikið alvörumál á ferð og ber nauðsyn til að snúast gegn öllum kenningum af þessu tagi af mikilli alvöru og mikilli hörku. Hvað sem liður mismunandi mati á gildi eða gildisleysi NATO-aðildar, gildi eða gildisleysi hersetu í landinu, þurfa allir ábyrgir menn að gera sér ljósan háskann af þessum gjaldtökukenningum, í hvaða mynd sem þær eru. Það liggur í augum uppi, að stórauknar tekjur af dvöl erlends herliðs í landinu frá því sem nú er verða til þess að gera okkur æ háðari þeirri göróttu auðsuppsprettu sem þar um ræðir. Það er þess vegna alvörumál þegar það samkomulag, sem hæstv. núv. ríkisstj. gerði haustið 1974 um verulega fjölgun Íslendinga sem starfa hjá herliðinu og í þágu verktaka í þjónustu þess, hefur það í för með sér að Suðurnesjamenn verða æ háðari þessari atvinnu. Er það út af fyrir sig nógu alvarlegt mál, þó að ekki bætist við að aronskunni vaxi sá fiskur um hrygg að tekin verði stóraukin gjöld fyrir þessa aðstöðu, eins og margir krefjast. Þeir menn eru - sem betur fer - til í öllum flokkum, einnig innan Sjálfstfl., sem sjá hver háski þjóðinni er búinn ef þessi landsölustefna hrósar verulegum og varanlegum sigri. Ég tel að þetta mál sé svo stórt, að hver rödd úr herbúðum stjórnarflokkanna, sem af alvöru og í einlægni andmælir þessari stefnu, sé sérstakt fagnaðarefni. Einn af fulltrúum Sjálfstfl. í utanrmn. Alþ., hv. 6. landsk. þm., Guðmundur H. Garðarsson, skrifaði um síðustu áramót athyglisverða grein í Morgunblaðið, þar sem h ann varaði mjög alvarlega við þeirri hættu sem búin er hverri þjóð sem sækist eftir að lifa á fjármunum af borði stórvelda fyrir landleigu eða aðstöðu af svipuðu tagi. Þessi grein þótti mér sýna að til eru þó örfáir menn innan Sjálfstfl. sem hafa áhyggjur af háværri kröfugerð þess efnis að taka beri í einu eða öðru formi stórar fjárfúlgur fyrir aðstöðu Bandaríkjahers hér á landi. Komst hv. þm. að þeirri niðurstöðu, að tímabært færi að verða að vega það og meta, hvort hættan af landsölustefnunni væri ekki meiri en sá háski sem okkur kynni að stafa af útþenslustefnu rússneskra ráðamanna. Þetta eru athyglisverð orð af munni stjórnmálamanns sem hefur verið og er einlægur talsmaður NATO-aðildar okkar Íslendinga og hefur jafnan lagt á það áherslu, að bandarískur her þurfi að vera hér enn um sinn a. m. k., e. t. v. af illri nauðsyn. Og svo mikið er víst, að síst verður þessi hv. þm. vændur um að hann sé eitthvert handbendi Rússa eða fylgifiskur þeirra. Hann hefur þvert á móti verið flestum þm. ötulli við að benda á hættu sem hann hefur talið stafa af rússneskum valdhöfum og hugmyndafræði þeirra. Þeim mun athyglisverðari eru varnaðarorð hans um þann háska, sem einna mestur getur steðjað að smáþjóð þann að láta sjálfstæði sitt og sæmd falt fyrir fjármuni. Ályktunarorð hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar í þessari athyglisverðu grein voru á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Það stendur yfirleitt ekki á stórveldunum að kaupa sér aðstöðu sé hún föl. Vandinn fyrir smáríki í samskiptum við hina stóru er fólginn í því að halda reisn sinni og sjálfstæði og selja ekki frumburðarréttinn, land sitt og sjálfsforræði.“ Þetta er vel mælt. Hér eru mikilvæg sannindi sögð umbúðalaust. Þau sannindi þurfa sem allra flestir Íslendingar að festa sér í minni og lífa samkv. þeim. Ég vék að því áðan, að í skýrslu um utanríkismál og umr. um hana væri æskilegt og raunar nauðsynlegt að fjalla um meginlínur alþjóðastjórnmála, gefa gaum að þeirri þróun, sem þar á sér stað, og endurskoða fyrri afstöðu ef tilefni þykir til. Ég held að við Íslendingar séum e. t. v. hræddari við slíkt endurmat en ástæða er til. Einkum þykja mér kenningar áhrifamanna í Sjálfstfl. og Alþfl. vera vottur þess, að þær kenningar, sem enn er haldið fram í sambandi við dvöl hers í landinu, séu orðnar til á tímum kalda stríðsins og þær hafa breyst ákaflega lítið alla stund síðan. Það kveður jafnvel svo rammt að þessu, að í afstöðunni til utanríkisstefnu Bandaríkjanna eru íslenskir menn oft og tíðum kaþólskari en páfinn. Skal ég nefna dæmi. Það hefur naumast farið fram hjá neinum, að Carter Bandaríkjaforseti hefur við ýmis tækifæri gagnrýnt fyrri stefnu Bandaríkjamanna í utanríkismálum, oft að vísu - og skiljanleg - með varkáru orðalagi, en stöku sinnum þó á býsna opinskáan hátt. E. t. v. má segja, að enn sem komið er sitji að töluverðu leyti við orðin ein hjá forsetanum, og þó er það ekki alfarið. En hvort sem utanríkismálastefna Bandaríkjanna verður í reynd lítið breytt næstu árin undir forustu Carters forseta eða tekur nokkrum stakkaskiptum, þá eru margvísleg ummæli forsetans vottur þess, að hann gerir sér a. m. k. grein fyrir óvinsældum þeirrar stefnu sem fyrirrennarar hans hafa fylgt - óvinsældum jafnt meðal Bandaríkjamanna sjálfra sem víða erlendis. Carter Bandaríkjaforseti hefur lýst yfir stuðningi við Atlantshafsbandalagið, en jafnhliða hefur hann lagt áherslu á tvennt: alþjóðlegt samstarf utan Atlantshafsbandalagsins og nauðsyn þess að breyta ásýnd þess bandalags og áróðursaðferðum þess. Hann sagði m. a. í ræðu s. l. sumar, og talaði þá að sjálfsögðu til sinnar þjóðar, Bandaríkjamanna: „Við erum nú lausir við hinn óhóflega ótta við heimskommúnismann, sem kom okkur til að faðma hvern þann einræðisherra sem deildi þessum ótta með okkur.“ Nefndi forsetinn Víetnamstyrjöldina sem gleggsta dæmi þess, hversu fráleit utanríkisstefna Bandaríkjanna hefði verið á undanförnum áratugum. Þessi og önnur hliðstæð ummæli Carters Bandaríkjaforseta eru ekki aðeins hörð gagnrýni á þá stefnu sem fyrri forsetar og fyrri ríkisstjórnir þar í landi hafa fylgt. Þau eru ekki síður alvarleg áminning og umhugsunarefni öllum þeim í öðrum löndum og öðrum heimsálfum sem mænt hafa á Bandaríkjastjórn - bæði fyrr og síðar - sem átrúnaðargoð og fylgt henni í blindni. Þessi gagnrýni hittir m. a. þá menn íslenska sem ákafast hafa barist fyrir því, að Íslendingar styddu hina bandarísku utanríkisstefnu og hlýddu skilyrðislítið öllum kröfum sem þaðan hafa komið um aðstöðu og áhrif. Nú er ljóst að þeir Íslendingar, sem enn í dag verja jafnt gamlar sem nýjar skyssur bandarískrar utanríkisstefnu og prédika hvað mest undirlægjuhátt gagnvart þessari voldugu þjóð, eru kaþólskari en sjálfur páfinn, eins og ég áðan sagði. Hvenær hafa þeir menn talað um úrelt traust á NATO, eins og Carter gerði? Hvenær hafa þeir gagnrýnt Atlantshafsbandalagið fyrir einstrengingslegan andkommúnisma? Hafa þeir nokkru sinni gagnrýnt Bandaríkjastjórn fyrir að faðma einræðisherra? Ég held að það sé tími til kominn fyrir fleiri en Bandaríkjaforseta að endurskoða stefnu og starfsaðferðir. Það á í ríkum mæli við um þá menn sem bera ábyrgð á íslenskri utanríkisstefnu. Vonandi treysta þeir sér til að taka Jimmy Carter Bandaríkjaforseta að þessu leyti til fyrirmyndar. Ég mun þessu næst víkja stuttlega að þeim kafla í skýrsin hæstv. utanrrh., sem fjallar um aðstoð Íslands við þróunarlöndin. Þar er réttilega frá því greint, að um næstsíðustu áramót hætti Ísland að þiggja framlög frá Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna, eins og viðgengist hafði um hríð okkur til mikillar vansæmdar. Var það vissulega þarft verk og lofsvert, að við skyldum loksins sjá sóma okkar í því að hætta að ásælast fé úr þessum sjóði. Hæstv. utanrrh. greindi frá því í ræðu sinni og skýrslu, að framlög íslenska ríkisins í heild til aðstoðar við þróunarlönd hafi numið rúmum 200 millj. kr. eða nokkuð innan við 0.07% af þjóðarframleiðslu á síðasta ári, þ. e. a. s. þau hafi verið tæplega 7 af 1000. Hér er þó að langmestum hluta um að ræða skylduframlög til þeirra sjóða og þeirra stofnana Sameinuðu þjóðanna sem Ísland er aðili að. En heildarfjárveitingin til hinnar frjálsu eða beinu þróunaraðstoðar var aðeins 25 millj. íslenskra kr. á síðasta ári, en er 40 millj. á fjárlögum þessa árs. Enda þótt hér sé um hækkun að ræða í íslenskum krónum talið er hún sáralítil að raungildi því miður. Hér þarf því vissulega að gera stórum betur en gert hefur verið, og okkur Íslendingum er alveg vorkunnarlaust að gera það. Meðan framlag okkar til allrar þróunaraðstoðar er innan við 7 af 1000 í þjóðarframleiðslu er það ekki 1/10 hluti þess sem að er stefnt, bæði samkv. samþykktum Sameinuðu þjóðanna og einnig samkv. þeirri íslenskri löggjöf sem sett var fyrir nokkrum árum um þróunaraðstoð. Tvær Norðurlandaþjóðir, Svíar og Norðmenn, munu þegar hafa náð þessu marki, þ. e. a. s. að verja 0.7% þjóðarframleiðslu til þróunaraðstoðar. Framlag Norðmanna á þessu ári mun vera hvorki meira né minna en um 70 milljarða ísl. kr. Fleiri þjóðir nálgast þetta mark með ári hverju. Ég held að segja megi að það sé siðferðileg skylda okkar Íslendinga, hvernig sem á málið er lítið, að gera hér verulega bragarbót á næstu árum. Ég er ekki að vanmeta það sem þegar hefur verið gert - síðustu tvö árin - og bætir örlítið úr skák. En það vil ég segja og leggja á það áherslu, að þrátt fyrir ýmiss konar barlóm erum við svo vel efnum búin þjóð að við höfum vissulega efni á að leggja nokkuð af mörkum til að draga úr hungurdauða meðal fátækra þjóða og styðja þær til sjálfshjálpar. Það er okkur til mikillar niðurlægingar að hafa verið jafnkærulausir og raun ber vitni í þessu máli. Við Íslendingar erum um þessar mundir að reyna að selja íslenskar landbúnaðarafurðir til ríkra þjóða - þjóða sem hvergi nærri torga þeim kynstrum af matvælum sem þar eru á boðstólum. Og til þess að fá ríku þjóðirnar til að kaupa þessar afurðir okkar verðum við að greiða þær niður svo að stórfé nemur. Er ekki vert að kanna það, hvort ekki sé hægt - í sumum tilvikum a. m. k. - að hætta þessum niðurgreiðslum til auðugra þjóða, en nota fjármagnið, sem þannig sparaðist, til þess að afla sveltandi fólki hollrar, íslenskrar fæðu? Mér þykir líklegt, að varðandi landbúnaðarvörur komi þetta einkum til greina að því er tekur til mjólkurvara, þ. e. að framleitt verði nýmjólkurduft sem hægt er að flytja hvert á land sem er. Er í rauninni nokkuð því til fyrirstöðu, að í stað þess að framleiða osta til útflutnings og greiða ríku og feitu fólki í Evrópu og Ameríku stórfé fyrir að éta þessa osta, kaupi ríkið þá umframframleiðslu mjólkur og mjólkurafurða og komi síðan mjólkurduftinu til þeirra þjóða sem raunverulega þurfa slíkra matvæla með? Með þessum hætti hyrfi af fjárlögum styrkur eða einhver hluti af styrk til handa hinum efnuðu og söddu, en í staðinn kæmi samsvarandi upphæð til handa fátækum og sveltandi þjóðum - og helst hærri. Fleiri næringarrík íslensk matvæll koma vissulega til greina í þessu sambandi og þá ekki síst fiskmeti. Út í þá sálma skal ég þó ekki fara nánar að þessu sinni, en hitt er vafalaust, þó að á þetta sé bent sem möguleika, að mest er um það vert, þegar til lengdar lætur, að fólkið í þróunarlöndunum fái aðstoð til sjálfsbjargar, að því verði gert fært að nýta auðlindir landa sinna og sjávarins í eigin þágu. Að því beinist sú umfangsmikla starfsemi sem Norðurlandaþjóðir hafa haft með höndum og hafa enn, ýmist hver um sig eða í góðri samvinnu sín í milli. Sú stofnun íslensk, sem lögum samkv. á að fjalla um og beita sér fyrir þróunaraðstoð af okkar hálfu, hefur, eftir því sem fjárhagsgetan hefur leyft, tekið þátt í þessari samnorrænu aðstoð. Ég held að undirbúningur allur að þeim verkefnum, sem Norðurlöndin vinna að sameiginlega, einkum í Afríkulöndum, hafi verið góður og að árangur sé þegar umtalsverður. Ég hygg því að þeir fjármunir, sem við Íslendingar leggjum fram í þessu skyni, komi að raunverulegu gagni. Okkur ber þess vegna að auka stórlega þann skilning sem við veitum til þróunaraðstoðar. Við getum það auðveldlega. Látum af því verða, bæði í þágu þess fólks, sem þarfnast hjálpar, og sjálfra okkar vegna. Herra forseti. Ég mun ekki hafa þessi orð mín öllu lengri. Aðrir munu af hálfu Alþb. ræða síðar í umr. um aðra þætti þessara mála. Ég hef aðeins tekið fyrir fáeina þætti og hvergi nærri gert þeim fullnægjandi skil. En ég tel eðlilegt að í umr. eins og þessum komist talsmenn allra flokka að nokkurn veginn á jafnréttisgrundvelli að því er tíma snertir. M. a. þess vegna hef ég kosið að takmarka mál mitt við ákveðin atriði, hef ekki faríð út í fleiri atriði en ég hef þegar gert, og lýk máli mínu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu þá sem hann hefur gefið þinginu um utanríkismál. Ég tek af heilum hug undir orð síðasta ræðumanns, er hann lýsti þeirri von sinni, að þessi skýrslugerð væri nú orðin að hefð og hvað það snerti verði ekki aftur snúið. Mér virtist strax við lestur þessarar skýrslu að hún væri að mörgu leyti ein heilsteyptasta skýrslan sem hæstv. ráðh. hefur gefið þau mörgu ár sem hann hefur nú verið í embætti. Má raunar vera að mér hafi fundist svo vegna þess, að það er færra sem ég hef við hann að deila nú en stundum á undanförnum árum. Þó vil ég geta þess í upphafi, að það kjörtímabil, sem nú er að líða, hefur verið miklu meiri festa í stjórn utanríkismála Íslendinga en var í tíð vinstri stjórnarinnar á undan, þegar staða þjóðarinnar var óneitanlega veik, mun veikari en hún þurfti að vera, vegna óvissu og átaka innan þeirrar ríkisstj. Ég mun nú fara örfáum orðum um einstök atriði úr skýrslunni, en engan veginn leitast við að fjalla um alla kafla hennar, enda eru fjölmargir þeirra þess eðlis, að þeir gefa ekki ýkjamikið tilefni til langrar umr. þótt í þeim séu fróðlegar upplýsingar. - Það er raunar frekar í þessari skýrslu en flestum hinum fyrri, að þar sé að finna ýmsar fréttir, fyrir leikmenn, og tel ég það mjög til bóta. Mér finnst það í fyrsta lagi eðlilegt, að hæstv. ráðh. nefni landhelgismálið á undan öðrum utanríkismálum. Það er fullkomin ástæða til þess að hann láti í ljós ánægju yfir þróun þess. Ég tek undir þau orð hans, að þjóðin getur öll glaðst, og ég er sammála þeirri lýsingu hans, að árangurinn hafi, þegar á allt er lítið, fyrst og fremst náðst vegna þess að í landinu ríkti alla tíð efnisleg samstaða, að heita má, þótt deilt væri um leiðir. Það var að sjálfsögðu hlutverk stjórnarandstöðu í þessu máli að reyna að draga eftir megni úr samningsgerð við aðrar þjóðir á þessu þróunarskeiði og reyna að takmarka það, að veiðihlunnindi væru veitt á því tímabili sem á fyrri stigum landhelgismálsins var kallað „umþóttunartímabil“ fyrir þá sem hér höfðu áður stundað veiðar. Lokastefnan varð auðvitað sú, að allir voru sammála um að fara nálega algerlega inn á þá stefnu að hætta samningsgerð og veita öðrum fiskveiðiþjóðum eins litlar veiðiheimildir og nú er komið. Þá vík ég að kafla þeim sem fjallar um afvopnunarmál. Finnst mér ánægjulegt, að hæstv. ráðh. hefur jákvæð viðhorf til þeirra í heild og að hann skuli veita þeim þann sess sem þau skipa í skýrslunni. Þó sakna ég þess í kaflanum, að hæstv. ráðh. skyldi ekki nefna á nafn nevtrónusprengjuna, sem mjög er nú til umr. í fréttum. Tel ég að eðlilegt hefði verið, að í þessari skýrslu hefði komið fram yfirlýsing um að Íslendingar hefðu ekki í hyggju að leyfa staðsetningu á slíkum sprengjum hér, en ég hygg að tvær Atlantshafsbandalagsþjóðir hafi þegar gefið slíka yfirlýsingu. Þó vil ég vona að um þessa sprengju, jafnsérstæð og hryllileg og hún raunverulega er, gildi það sem hefur verið ríkjandi stefna í íslenskum utanríkismálum síðan við gengum í Atlantshafsbandalagið, að hvorki hún né önnur kjarnorkuvopn séu hér né megi hér vera með okkar leyfi. Að vísu er rétt að gera sér grein fyrir því, að deilur þær, sem nú standa um nevtrónusprengjuna og hugsanlega framleiðslu hennar, bera vott um að jafnvægi gereyðingarvopnanna, sem hefur verið undirstaða friðar, a. m. k. á Evrópu- og Norður-Ameríkusvæðinu síðustu áratugi, er engan veginn traust. Sýnist lítill vafi á því, að fréttirnar af þessari sprengju og umtalið um hana séu amerískur leikur gegn ótta við það, að Sovétríkin hafi farið fram úr Bandaríkjamönnum í framleiðslu gereyðingarvopna. Ég nefni þetta aðeins sem einn vott þess, að varhugavert er að draga ályktanir eins og þær, að nú sé svo öruggt friðarástand að við getum hegðað okkur eftir því. Það er sorglegt, hversu hægt afvopnunarmálunum hefur miðað áfram, og það er sorglegt, hversu hægt þróunin til jákvæðari sambúðar austurs og vesturs hefur gengið undanfarin ár. Hæstv. ráðh. minnti á að nú væru komin í samtök Sameinuðu þjóðanna 10 ríki, sem hefðu færri íbúa en við, og önnur 5, sem hefðu litlu fleiri. Þar eru því 15 eða 16 ríki, sem oft eru kölluð „mini-ríki“, örsmá ríki. Við skulum gera okkur það ljóst að margir líta á þetta sem mjög óeðlilegt fyrirbrigði, vegna þess að þessi örsmáu ríki hafa jafnmikinn atkvæðastyrk á Allsherjarþinginu og stórveldin og t. d. hið fjölmenna Kínaveldi. Það spretta alltaf öðru hverju upp umr. um það, hvort þetta eigi svo að vera, og það er hollt fyrir okkur að gera okkur grein fyrir því, hvað menn hugsa í þeim málum. Nú hefur það að vísu heyrst viðurkennt í erlendum skrifum um þessi mál, að Ísland væri dæmi um smáþjóð sem hefði staðið sig vel sem þátttakandi í Sameinuðu þjóðunum og sinnt þátttöku sinni á viðunandi hátt. Þeir, sem betur þekkja til, kunna e. t. v. að draga þetta í efa. En að svo miklu leyti sem það er rétt, er það að minni hyggju eingöngu að þakka samstöðu Norðurlandaríkjanna. Þau koma fram sem einn aðili innan Sameinuðu þjóðanna og hafa mjög náið samstarf í daglegri vinnu. Íslenska sendinefndin, jafnvel þó að í henni séu 10–12 manns á Allsherjarþingi, getur varla sótt alla fundi sem standa yfir samtímis, og það er gott að eiga hina norrænu vini, sem jafnan geta látið okkur vita hvað er að gerast og varað okkur við ef til atkvgr. á að koma einhvers staðar þar sem við vildum láta í okkur heyra, Hæstv. ráðh. skýrði frá málefnum sunnanverðrar Afríku, sem ástæða er til að hafa miklar áhyggjur af. Það kemur fram í skýrslunni, að hann og félagar hans, utanrrh. hinna Norðurlandanna, hafa á hinum tíðu fundum sínum fjallað um þessi mál. Á bls. 8 í skýrslunni er 2. liður upptalningar um það sem Norðurlöndin ætla í samræmi við stefnu sína að beita sér fyrir á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þessi 2. liður er um það, að Norðurlöndin ætli að stuðla að tillöguflutningi í öryggisráðinu, sem leitt geti til bindandi samþykkta gegn viðskiptum við Suður-Afríku. En á sama tíma og hæstv. utanrrh. okkar tekur væntanlega einlægan þátt í þessari norrænu stefnumótun hafa viðskipti okkar við Suður-Afríku farið ört vaxandi. Samkvæmt Hagtíðindum keyptum við frá Suður-Afríku á s. l. ári fyrir 263.5 millj. kr., sem er helmingi meira í krónum talið en útflutningur þangað. Ég hygg að aðallega sé um að ræða kaup á ávöxtum og hin frjálsa verslun sé að verki, þó að það virðist vera næsta furðulegt, að við skulum kaupa svo mikið af ávöxtum af Apartheld-kúgurum í Suður-Afríku, á sama tíma sem við erum að velta fyrir okkur hvað í ósköpunum við getum keypt til viðbótar af Spáni og og Portúgal til að tryggja saltfisksmarkaðinn. Ég bendi á þessa þróun. Mér er fullkomlega ljóst, að enn þá eru ekki í gildi neinar bindandi samþykktir, sem ná til almennra viðskipta, þó að slíkar samþykktir séu þegar fyrir hendi varðandi vopnasölu og jafnvel fjárfestingu. En þar sem stefnan hefur verið mótuð í þessum 2. lið og lýst, hverju Norðurlöndin ætla að vinna að, held ég að þrátt fyrir allt viðskiptafrelsi og alla okkar samninga um að skipta okkur ekki um of af innflutningi og útflutningi, ættum við að reyna að breyta þessu og beina þessum viðskiptum til annarra ávaxtaframleiðenda, sem við höfum hag af að auka skipti okkar við. Það er enn fremur mjög jákvætt, hversu hæstv. ráðh. eyðir miklu máli í kaflann um mannréttindamál. Hann sýnir þar áhuga, og það er vel að við reynum að efla þau mál sem allra mest á alþjóðlegum vettvangi og mætti gjarnan tengja það við Suður-Afríku og að kaup okkar á vörum frá því landi hafa farið ört vaxandi, þó að e. t. v. kunni einhverjir að segja að fjórðungur úr milljarði sé ekki mikið fé í alþjóðaviðskiptum nú á dögum. Hafréttarráðstefnan er enn á dagskrá og virðist því miður ganga hægt að ljúka henni. Við verðum að vona að það muni þó takast áður en stórveldin missa þolinmæðina og nota tækni og fjármagn til að hefja vinnslu á auðæfum hafsins, sem mest hefur verið deilt um nú á síðustu fundum. Það var skemmtilegur viðburður fyrir okkur Íslendinga, þegar aðalfulltrúi okkar, Hans G. Andersen, gat minnst þess á fundi þar að 30 ár væru liðin síðan við settum landgrunnslögin, sem barátta okkar í landhelgismálum hefur að miklu leyti byggst á alla tíð síðan, enda þótt við séum nú í síðustu útfærslu komnir út fyrir landgrunnið á ýmsum stöðum. Kaflinn um Háskóla Sameinuðu þjóðanna er að ýmsu leyti athyglisverður, en við skulum gera okkur grein fyrir því, að hann sýnir okkur að við fáum ekkert ókeypis. Ef við höldum fram hugmyndum um að æskilegt væri að fá hingað svo sem eina deild úr þessum háskóla, þá er eins gott að vera við því búinn að við verðum látnir borga meginhlutann af kostnaðinum. Raunin ætlar að verða sú. En ég tel að þrátt fyrir það sé rétt að halda áfram þessari viðleitni og reyna að draga hingað með þessari deild, ef við fáum hana, eitthvað af þekkingu annarra varðandi jarðhita, því að við höfum frétt af því nú undanfarið, að þurft hafi að senda borunarmenn okkar kringum hálfa jörðina til þess að reyna að átta sig á verkefnunum - og hver veit nema einhvers staðar í húsakynnum Kröfluvirkjunar sé hægt að koma fyrir ágætri deild um þessi mál. En önnur þróunaraðstoð hefur á síðustu 2–3 árum fallið í skaplegri farveg en hún áður gerði, sérstaklega við það að við hættum að þiggja slíka aðstoð sjálfir. Mér líst mjög vel á það sem gerst hefur í samskiptum okkar við Kenýa og Cap Verdeeyjar. Ég hef alltaf haldið að við myndum geta gert mest gagn með því að senda duglega sjómenn og láta þá kenna öðrum, því að menn geta gefið soltnum manni fisk og mettað hann til eins dags, en við getum kennt honum að fiska og þar með að sjá sér farborða alla ævi. Andstætt þeim köflum, sem ég hef nú rætt, er kaflinn um varnarliðið og öryggismál okkar Íslendinga mjög stuttur, þó að hann sé kjarnyrtur og nefni meginatriðin í framkvæmd þess samkomulags sem hæstv. ráðh. gerði grein fyrir. Ég vil leggja áherslu á að þarna er mörg vandamál við að etja, mörg fleiri en grundvallaratriðin sem hv. síðasti ræðumaður fjallaði um. Mér finnst ganga allt of hægt að komast að niðurstöðu um þau mál, hvernig unnt verður á skaplegum tíma að skilja að athafnasvæði varnarliðsins og hinna alþjóðlegu flugstöð. Það er að verða erfiðara með hverju ári sem liður að þola þetta samkrull, eins og það er nú þarna suður frá. Við skulum líka gera okkur grein fyrir því, að það er versnandi sambúð við Keflavíkurflugvöll, það er meira umtal og fullyrðingar um spillingu og smygl og annað slíkt nú en ég hef heyrt um langt árabil. Kann að vera að ástæðan fyrir þessu sé að einhverju leyti sú, að atvinnuástand á Suðurnesjum er mjög slæmt og við slíkar aðstæður gerist fólk öllu gagnrýnna en það er þegar betur árar. Engu að síður er augljóst að hafa þarf vakandi auga með framkvæmd á svo til hverjum lið varnarsáttmálans, og ég vil taka undir það, sem hér kom fram, að kominn er tími til að endurskoða algjörlega frá grunni verktakasviðið allt saman. Það kom ekki til af góðu, sem hér var nefnt, að á fyrstu árunum eftir stríðið var lægst tala íslenskra starfsmanna á vellinum. Það var vegna þess að þá voru þar erlendir verktakar sem fluttu inn verkafólk, og sambúðin við það fólk var einhver hins versta sem við höfum átt við að stríða. Þess vegna var farið inn á þá braut að reyna að koma framkvæmdunum á íslenskar hendur, en þá var ekki unnt að gera það, nema með því að mynda allstóra samsteypu. Nú eru mörg ár liðin og ég hygg að íslenskt atvinnulíf geti boðið miklu fleiri kosti og ráðið miklu betur við þau verkefni, sem þarna eru, en áður var og ástæðulaust sé að halda áfram því einokunarástandi sem þarna er. Það verður að íhuga og endurskoða stöðu varnarliðsins, þýðingu þess, frá ári til árs og gera sér grein fyrir því. Það verður líka að endurskoða stöðugt og fylgjast vandlega með því, hvernig framkvæmd á varnarsamningnum, meðan hann er í gildi og þarf að vera, farnast. Að lokum vil ég koma að síðasta kafla skýrslunnar, sem er að vanda um utanríkisþjónustuna sjálfa. Ég vil láta í ljós viðurkenningu á því, hversu vel hefur til tekist að halda kostnaði í hófi og hversu vel hefur tekist að leysa verkefni utanríkisþjónustunnar með 39 manna starfsliði, sem hefur verið óbreytt um langt árabil. Að vísu verður að standa á hemlum hvað snertir kostnað í utanríkisþjónustu, eins og í allri yfirbyggingu á svona litlu þjóðfélagi sem lýðveldi okkar er. En það verður að vega og meta hverju sinni, hvað nauðsynlegt er að gera. Við þurfum að sjálfsögðu að gæta okkar ef talað er um að setja upp nýtt sendiráð, vegna þess að það er ekki kostnaður einu sinni, heldur væntanlega til frambúðar. En við þurfum að íhuga af raunsæi önnur vandamál, sem koma upp, t. d. það sem hæstv. ráðh. nefndi: Eigum við að taka sæti í öryggisráðinu eða ekki? - Það er ljóst, að við verðum í fyrsta lagi að hafa mjög hæfa menn til þess að geta gert það. Ég dreg ekki í efa, að við eigum þá menn til. Í öðru lagi verðum við að gera okkur það ljóst, að þessu fylgir töluvert mikill kostnaður, því sá maður, sem situr í öryggisráðinu, jafnvel þó það kæmi ekki fyrir að hann fengi að vera þar í forsæti, sem getur þó alltaf gerst, þarf jafnvel að hafa frá okkar eigin sendiráði einn eða tvo starfsmenn með sér, en þeir gera ekki mikið annað á meðan. Þetta mundi verða hrein viðbót, og auðvitað er það ástæðan fyrir því, að við höfum hliðrað okkur hjá þessu verkefni og ýmsum sem segja má að séu sambærileg. En af því að hæstv. ráðh. talaði um landkynningu, sem vissulega er nauðsynleg og þarf að sinna, þá er rétt að gera sér grein fyrir því, að sæti í öryggisráðinu - ég tala nú ekki um forsæti ef það kæmi í okkar hlut einhvern tíma - getur orðið landkynning sem er svo stórbrotin að margra ára fjárveitingar til beinnar landkynningar komast þar hvergi nærri. Mér er minnistætt þegar Danir sátu fyrir nokkrum árum í öryggisráðinu og Hans Tabor, sem síðar varð utanrrh. og mun nú vera sendiherra, var fulltrúi þeirra. Hann var svo heppinn, ef svo má komast að orði, að vera í forsæti þegar einhver alþjóðleg deila, sem ég man ekki í svipinn hver var, barst til öryggisráðsins og þótti svo fréttnæm, að sjónvarpsvélarnar voru þar inni dag eftir dag. Maðurinn varð þekktur og land hans víða um heim fyrir þetta eitt. Ég held að við eigum að meta þessa hluti. Við eigum ekki að rjúka í öll verkefni, en gera okkur grein fyrir, hver þeirra eru líklegri en önnur til þess að verða okkur að gagni, bæði til að þroska sjálfa okkur og okkar eigin menn og einnig til þess að sýna að við séum menn til þess að standa fyrir okkar þætti í alþjóðlegum viðskiptum. Ég mun nú ekki hafa þessi orð fleiri, en vil ítreka það, að ég þakka hæstv. ráðh. skýrsluna og það, að hún skuli bera vott um meiri festu í utanríkismálum en við höfum átt að fagna fyrr á þessum áratug allt fram undir þetta kjörtímabil.



Herra forseti. Jafnframt því, sem ég þakka hæstv. utanrrh. - að dæmi annarra þátttakenda í umr. - skýrslu hans um utanríkismál, vil ég árna hæstv. ráðh. heilla, að honum skuli hafa borið að höndum sú gæfa að fara með utanríkismál Íslands á því tímabili sem landhelgismálið hefur verið borið fram til sigurs. Þar hefur farið saman sókn án afláts, frá því ákvörðunin var tekin 1971 um útfærslu fiskveiðilögsögu í 50 mílur, og ótrúlega ör og hagstæð þróun á alþjóðavettvangi. Og þess skyldu menn ekki dyljast, að stefna og aðgerðir okkar Íslendinga hafa á þessu tímabili verið eitt þeirra afla sem knúið hafa áfram þróunina á heimsmælikvarða á þessu þýðingarmikla sviði. Það var sannarlega fullt tilefni fyrir Hans G. Andersen sendiherra að kveðja sér hljóðs á fundi hafréttarráðstefnu fyrir fáum dögum til að minna á hvílík tímamót það voru, þegar Alþingi Íslendinga markaði í þessum málum stefnu með setningu laganna um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins fyrir réttum þremur áratugum. Sú lagasetning og frumkvæði Íslendinga, bæði um aukin yfirráð landsmanna yfir fiskimiðunum fyrir ströndum landsins og um að koma hreyfingu á hafréttarmál hjá alþjóðastofnunum, hafa orkað flestu öðru meira að mínum dómi til að skapa Íslandi virðingu og álit meðal þjóða heims og sannfæra okkur sjálfa um það, hverju hlutverki við getum átt að gegna í samfélagi þjóðanna ef við veljum okkur verkefni við hæfi og höldum á þeim af þeirri þekkingu og af þeirri markvísi sem slíkt frumkvæði krefst. Þessi þróun í hafréttarmálum og hlutdeild Íslendinga í henni er óræk sönnun fyrir því, hverju smáríki fær um þokað þegar það byggir stefnumótun á traustum grunni og fylgir henni eftir af þolgæði. Annað helsta atriði íslenskra utanríkismála, sem einnig var upp tekið á nýjum grundvelli 1971, hefur ekki komist jafnfarsællega í höfn. Þar á ég við setu erlends herliðs í landinu. Endurskoðun varnarsamningsins við Bandaríkin í því skyni að hið erlenda herlið yfirgæfi landið í áföngum varð ekki að veruleika. Nokkur fækkun hefur átt sér stað í hernum, en jafnframt fer fram endurnýjun vopnabúnaðar með þeim hætti, að greinilegt er að Bandaríkjamenn telja sig vera að búast um til nokkurrar frambúðar. Því þykir mér það aldrei of oft endurtekið, að þrátt fyrir allt sem á milli ber íslenskra stjórnmálaflokka um setu erlends hers í landinu, þá er það þó yfirlýst stefna þeirra allra, bæði fyrr og síðar, að hersetan eigi ekki að vera varanlegt ástand. Þessi afstaða fólst þegar í einróma afsvari allra flokka við beiðninni í stríðslok um herstöðvar með extraterritorial réttindum til langrar frambúðar, og þeir, sem síðar gerðu varnarsamninginn við Bandaríkin, sýndu það í verki, að þeir héldu fast við hana, að þeir teldu varanlega hersetu óeðlilega og óæskilega, með því að ganga svo frá ákvæðum um endurskoðun og uppsögn samningsins, að það er á færi íslenskra stjórnvalda á hverjum tíma að binda einhliða enda á hersetuna. Ég te1 að það væri heillavænleg þróun í íslenskum stjórnmálum í meðferð þessa vandmeðfarna og viðkvæma utanríkismáls, ef stjórnmálaflokkarnir litu - einstöku sinnum a. m. k. - til þessa atriðis, sem þeir eru sammála um, ekkert síður en til þess sem á milli ber. Þessu atriði eru gerð skil í nýsettri stefnuskrá SF á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Hernaðarþýðing hafsvæðisins umhverfis Ísland er mikil eins og hernaðartækni stórveldanna er nú háttað. Rótgróinn ágreiningur er með þjóðinni um hversu hún fái best séð öryggi sínu borgið við ríkjandi aðstæður. Eitt er þó sameiginlegt stefnu allra stjórnmálaflokka í því máli: Þeir hafa allir lýst sig andvíga því, að erlend herseta í landinu verði varanlegt ástand. Ætti því að geta náðst samstaða um að undirbúningur hefjist að því, að landsmenn efli öryggiseftirlit á landinu og umhverfis það með aukinni land- og lofthelgisgæslu. Ekki má lengur dragast að hefja stefnumótun á því sviði.“ Þetta mál er svo umfangsmikið og vandasamt, að menn ættu að geta staðið saman um að skoða það til hlítar, hvort sem þeir telja ráðlegt að losa sig við erlendu hersetuna fyrr eða síðar. En það er að mínum dómi sjálfsblekking að ætla að Íslendingar geti í því máli beðið þess með hendur í skauti, að Fróðafriður renni upp og stórveldin láti af allri tortryggni hvert í annars garð. Ef Ísland vill láta á sjá, að það ætli að halda fast við sjálfstæði sitt og ætlast til að aðrir virði þetta sjálfstæði á tilhlýðilegan hátt, er óhjákvæmilegt að Íslendingar séu við því búnir að halda uppi viðhlítandi gæslu á yfirráðasvæði sínu á sjó og í lofti, fylgjast með því, sem þar fer fram, og sjá um að aðrir tefli ekki íslenskum hagsmunum í voða með því að notfæra sér íslenskt yfirráðasvæði á laun í skjóli eftirlitsleysis. Ástæða er til þess í þessu sambandi að athuga, hvort ekki sé kominn tími til að færa út landhelgi Íslands, hina eiginlegu landhelgi, það svæði þar sem Ísland fer með algjört fullveldi, í þær 12 mílur frá grunnlínu sem nú er viðurkennd alþjóðleg regla um viðáttu fullrar landhelgi og lögsögu strandríkja. Viljum við halda sem fjærst frá ströndum okkar þeim farkostum undirdjúpanna, yfirborðs sjávar og 1oftsins, sem gera sér tíðförult um norðanvert Atlantshaf í hernaðarlegum erindum, væri útfærsla landhelginnar eðlilegur grundvöllur fyrir framkvæmd þeirrar stefnu aukins íslensks öryggiseftirlits sem ég hef gert hér að umtalsefni í stuttu máli. Ég vil lýsa sérstakri ánægju yfir því, að hæstv. utanrrh. gat skýrt frá því, að komið sé á rekspöl mál sem víkið var að í þessum umr. fyrir ári. Þar á ég við undirbúning að aðild Íslands að alþjóðasamningum Sameinuðu þjóðanna um mannréttindi ásamt bókun sem öðrum samningum fylgir. Ég vil láta þá von í ljós, að athugun málsins verði lokið sem fyrst með þeim hætti, að aðild Íslands að samningunum verði að veruleika án þess að verulegur dráttur verði á. Mjög tel ég æskilegt að unnið sé að því, að Ísland taki þátt í starfi Háskóla Sameinuðu þjóðanna með þeim hætti sem í ráði er samkv. skýrslunni um utanríkismál. Hagnýting jarðhita er þar tilvalið verkefni að mínum dómi, ekki fyrst og fremst fyrir þá sök sem hv. síðasti ræðumaður lýsti, að við höfum máske ýmislegt að læra á því sviði af öðrum þjóðum, án þess að ég vilji þó gera lítið úr því sem við eigum þar ólært. En það eiga margir fleiri ýmislegt ólært í þeim efnum en við og eru mun lakar á vegi staddir. Ég tel ekki horfandi í þann kostnað sem íslenskur ríkissjóður þarf að greiða fyrir stofnun deildar í Háskóla Sameinuðu þjóðanna á þessu sviði, því að slík stofnun hér á landi mundi tvímælalaust enn efla þá starfsemi sem þegar er hafin, að íslensk vísindaþekking og tæknileikni við hagnýtingu jarðhita verði útflutningsafurð til annarra landa til gagnkvæmra hagsbóta fyrir þá Íslendinga og íslensk fyrirtæki, sem að því standa, og jarðhitalönd í fjarlægum heimsálfum. Við getum tvímælalaust gert vísinda- og tækniþekkingu að arðsuppsprettu og þannig farið að svipað og við vitum að aðrar Norðurlandaþjóðir hafa gert á ýmsum tæknisviðum. Vísir að þessum útflutningi íslenskrar vísinda- og tækniþekkingar er þegar hafinn með verkefnum, sem íslenskir menn hafa áður unnið í Mið-Ameríku eða eru nú að taka að sér í Afríku sunnan Sahara. Enn má klappa sama steininn, þar sem er framlag Íslands til þróunaraðstoðar við örbirgðarþjóðfélögin í þriðja heiminum. Þar vantar enn grátlega mikið á, að svo ríflega sé af hendi látið að Ísland þurfi ekki að bera kinnroða fyrir sinn hlut gagnvart flestum öðrum velsældarþjóðfélögum. Þó hefur þokast í áttina á þessu sviði, það ber að viðurkenna. Bæði hafa verið lögð drög að beinni íslenskri aðstoð við þróunarlöndin á sviði fiskveiða, og ekki ber síður að fagna niðurfellingu á þeim hvimleiða síð íslenskra stjórnvalda að ganga eftir í eigin þágu framlögum úr þeim sjóðum Sameinuðu þjóðanna sem ætlaðir eru sérstaklega aðstoð við snauðustu þjóðir heims. Ég hika ekki við að þakka utanrrh. sérstaklega fyrir það sem áunnist hefur á þessu sviði, þótt miklu megi enn um þoka til þess að ástandið geti talist viðunandi að mínum dómi. Það fer ekki á milli mála að þrengingarnar í heimsviðskiptum, sem hófust fyrir 4 árum með olíukreppunni, vara enn. Við höfum orðið óþægilega við það varir og orðið að taka það upp, Íslendingar, í Fríverslunarsamtökunum, hversu útflutningsstyrkir eru farnir að raska þar samkeppnisgrundvelli úr jafnri stöðu sem átti að vera grundvöllur þeirrar stofnunar. Rannsókn er hafin í því efni samkv. íslenskum tillögum. Iðnríkin stóru, sem mestu ráða á heimsmarkaði, hafa enn ekki náð að komast í takt í viðleitni sinni við að ráða við þau vandamál sem upp hafa komið við samdráttinn í heimsviðskiptum og heimsframleiðslu. Bandaríkin, Japan og Efnahagsbandalagslöndin fara að verulegu leyti hvert sína leið, eins og nógsamlega hefur komið í ljós í heimsfréttum síðustu mánaða. Nú síðast um síðustu helgi ákváðu æðstu menn Efnahagsbandalagslandanna á fundi í Kaupmannahöfn að fara sína leið að verulegu leyti án þess að bera saman ráð sín við Bandaríkin sérstaklega, eins og leitast hefur verið við hingað til. Ákvörðun þeirra felur það í rauninni í sér, að Efnahagsbandalagslöndin taka upp ákveðna stefnu, hver svo sem niðurstaðan verður á fundi þeirra, Bandaríkjanna og Japans um mitt sumar. Þegar þannig stendur á er ekki um að villast, að vaxandi vandi er að gæta íslenskra viðskiptahagsmuna. Ég minni á það, sem fram kom í svari hæstv. sjútvrh. við fsp. á fundi Sþ., sem var strax á undan þessum fundi sem nú stendur. Þar kom fram að sú þróun í tveimur helstu löndum sem kaupa af okkur Íslendingum frystar fiskafurðir, Bandaríkjunum og Sovétríkjunum, sem vakin var athygli á í umr. um utanríkismál í fyrra að átt gæti sér stað í náinni framtíð og haft gæti áhrif á útflutning fiskafurða okkar, sé nú greinilega að verða að veruleika. Slíkt augljóst samhengi milli efnisatriða í þessum umr. frá ári til árs, þar sem sjónarmið, sem sett voru fram sem ábending fyrir ári, reynast bláköld staðreynd ári síðar, sýnir að mínum dómi mjög ljóslega, hversu þarfar og gagnlegar þessar umr. um utanríkismál geta verið. Ég vil sérstaklega taka undir ummæli ráðh. um frammistöðu fámennrar utanríkisþjónustu okkar, bæði hvað varðar almenn samskipti við önnur ríki og einnig hvað varðar að gæta íslenskra hagsmuna á viðskiptasviði. Herra forseti. Ég vil ljúka þessum orðum með því að færa þakkir formanni utanrmn. og utanrmn: mönnum öllum fyrir að þeir hafa á liðnu kjörtímabili gert mér fært að fylgjast með störfum þessarar þýðingarmiklu n., þótt flokk minn skorti þingstyrk til að koma manni í þá nefnd.



Herra forseti. Um leið og ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þessa skýrslu, sem í ýmsum greinum er ítarleg, vil ég gjarnan bera fram eitt málefni sem mætti e. t. v. teljast umkvörtun, en það varðar samstarf okkar við hin Norðurlöndin. Í skýrslu þessari er vikið allnákvæmlega að samstarfi Norðurlanda að því er varðar áhrif þeirra til hjálpar ýmsum fjarlægum þjóðum eða þá á hvern hátt Norðurlönd vilja sameinast um ýmsar aðgerðir sem hafa eiga áhrif á málefni fjarlægra þjóða. Ég get ekki látið hjá líða að benda á, að mér þykir ekki á fullnægjandi hátt fjallað um íslensk utanríkismál í skýrslu utanrrh. okkar nema einnig sé að því vikið, á hvern hátt Norðurlönd vinna að því að bæta eigin málefni sameiginlega og gagnkvæmt. M. ö. o.: það, sem virðist skorta í þessa annars ágætu skýrslu, er að menn líti sér e. t. v. nær. Hæstv. ráðh. gerði grein fyrir því í framsöguræðu sinni, að ástæðan til þess, að ekki væri í þessari skýrslu fjallað sérstaklega um Norðurlandaráð eða þess málefni, væri að búast mætti við skýrslu frá þn., sem í Norðurlandaráði starfar, eða Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Slík skýrsla var gefin í fyrra. En það breytir hins vegar ekki þeim hluta málsins sem ríkisstj. varðar. Það fer fram margháttað samstarf á ráðherragrundvelli milli Norðurlanda. Frumkvæði ráðh. í störfum Norðurlandaráðs fer vaxandi og fyllsta ástæða er til þess, að fyrir því sé gerð grein á Alþ., eins og gert er í þjóðþingum hinna Norðurlandanna. Á ári hverju er af hálfu ráðh. lögð fyrir norska Stórþingið mjög ítarleg skýrsla um norrænt samstarf. Henni fylgir miklu styttri skýrsla Noregsdeildar Norðurlandaráðs og auk þess grg. um helstu stofnanir á sviði norrænnar samvinnu. Ég held að mjög æskilegt væri, að við tækjum upp síð þessum líkan, því að það er að sjálfsögðu svo bæði með starf Alþ. eða hlutdeild þess í starfinu innan Norðurlandaráðs og starf þm: í ýmsum öðrum samtökum þm., að alþm. eiga á því fyllsta rétt að fá að fylgjast með því, hvað í þessum samkundum fer fram og einnig hvað fer fram á ráðherrafundum sem starfa í sambandi við þessar alþjóðlegu samkundur. Hér er fjallað allítarlega um Evrópuráðið og ráðherrafundi þess, en að því er Norðurlönd varðar einungis um utanrrh.-fundi. Ég óttast að skortur á upplýsingum um það, sem fram fer í samstarfi Norðurlandanna, geti smátt og smátt orðið til þess, að menn geri sér minni grein fyrir því en vert væri, hvaða þýðingu þetta samstarf hefur fyrir Ísland. Á hverju einasta ári er afgreiddur fjöldi mála og undirbúinn fjöldi mála sem hefur mikla þýðingu fyrir hversdagslegt líf og starf þessara þjóða allra. Ef ég aðeins vík að stærstu málunum, sem unnið var að á sviði ráðh. á síðasta ári, þá var þar um að ræða verulega mikilvæg stefnumál á nokkrum sviðum. Þeirri starfsaðferð hefur verið beitt æ meir á undanförnum árum og slíkar stórar stefnuyfirlýsingar voru samþykktar bæði í Helsingfors 1977 og nú í Osló á þessu ári. Í Helsingfors voru samþykktar stefnuyfirlýsingar á sviði byggingarmála, á heilbrigðis- og félagsmálasviði og stefnumörkun var gerð um umhverfismál á vinnustað. Í því efni eru ýmis nýmæli sem menn eru að taka upp í löggjöf þessara landa. Það hefur aðeins verið lítils háttar fjallað um þetta enn þá hér á landi. Á Norðurlandaráðsþinginu í Osló var samþykkt stefnumörkun ráðherranefndar um samgöngumál, um umhverfismál og jafnrétti karla og kvenna. Þetta nefndi ég aðeins til þess að minna á það, á hversu mörgum sviðum unnið er. Það segir sig sjálft, ef skýrsla væri um þetta gefin, að þarna væri af mjög mörgu að taka og margar hugmyndir sem nýtilegar væru á þingi okkar. Ég mun hins vegar ekki fara nákvæmlega út í þessi mál, því að ég geri ráð fyrir að formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs, sem er hv. 4. þm. Reykn., Jón Skaftason, gefi þinginu skýrslu um starf Norðurlandaráðs síðasta ár, en hv. 4. þm. Reykn. er einmitt nú í dag erlendis á fundi í forsætisnefnd Norðurlandaráðs og getur þess vegna ekki tekið þátt í þessari umr. Ef ég mætti nefna eitt málefni, sem mér virðist að gæti orðið til þess að auka mjög og bæta samstarf okkar við hinar Norðurlandaþjóðirnar, þá er það fréttaþjónustan. Ég tel og ég veit, að flestir hv. þm. eru sammála um að verulega þýðingu hefur fyrir Íslendinga að halda áfram að styrkja þann þátt í stjórnmálum okkar og menningu okkar sem er norrænn. Aðstaðan til þessa er e. t. v. ekki að öllu leyti eins góð og vera þyrfti. Ef litið er til þess, að nú um nokkurra ára skeið hefur Ísland ekki haft beint samband við neina norræna fréttastofu, þá sést að þarna er um töluvert takmarkaðar leiðir að ræða til þess að sýna okkur Íslendingum í fjölmiðlum okkar hvað er að gerast í heiminum í kringum okkur. Ég vanmet vissulega ekki það samband sem við höfum við fréttastofur hins engilsaxneska heims, en vissulega eru einnig á Norðurlöndum stórar og miklar fréttastofur, sem ég tel í raun og veru alveg fráleitt að við skulum ekki hafa beint samband við. Þarna er að vísu um nokkurt kostnaðaratriði að ræða, en ég held hins vegar að þetta atriði sé svo mikilvægt, að þarna sé vissulega ástæða til að reyna að leysa vandann og það jafnvel á grundvelli utanrrn. Leysa þarf þetta mál til þess að upplýsa betur almenning á Íslandi og létta undir með íslenskum fjölmiðlum með því að norrænir utanrrh. legðu þessu máli sitt lið. Herra forseti. Erindi mitt í ræðustól var einungis að hreyfa við þessum eina þætti máls í þessari viðamiklu skýrslu. Hún fjallar um margvísleg málefni. Ég vildi aðeins leggja á það áherslu, eins og ég hef raunar áður gert, að samstarfi Norðurlanda verði gerð ítarlegri skil í skýrslu utanrrh. Óneitanlega er þarna um að ræða eitthvert mikilvægasta svið í íslenskum utanríkismálum og svo hefur verið um langt skeið. Í þessum efnum höfum við tekið mikinn þátt, og það skýtur nokkuð skökku við og lítur næstum því einkennilega út, að ekki sé á slíkt minnst í svo viðamikilli skýrslu. Áður en ég hverf úr ræðustóli, herra forseti, get ég ekki látið hjá líða að víkja örfáum orðum að þeim aths., sem hv. 3. þm. Reykn., sem nú situr í forsetastóli, lét falla hér í sinni ræðu, er hann fjallaði um utanríkismál og Sjálfstfl. Hv. 3. þm. Reykn. gerði mikið úr því, að mismunandi skoðanir væru uppi í Sjálfstfl. að því er varðaði framkvæmd varnarmálanna. Hv. þm. taldi að þessar skoðanir byggðust á því, að sjálfstæðismenn hefðu í grundvallaratriðum mismunandi afstöðu til mikilvægis varnanna á Íslandi. Ég held að hv. þm. fari þarna villur vegar, því að það er löngu ljóst og margkomið fram opinberlega, að stefna Sjálfstfl. í utanríkismálum hefur í engu breyst. Hún er mörkuð af landsfundi Sjálfstfl., hún er staðfest af flokksráði Sjálfstfl., og grundvallaratriðið er þetta: Afstaða Sjálfstfl. til varna Íslands markast einungis af íslenskum öryggishagsmunum. Tilraunir fólks til þess að láta svo líta út, að þar séu aðrir hagsmunir í fyrirrúmi, eru á sandi reistar. Það er óskhyggja andstæðinga Sjálfstfl., að töluverður hluti sjálfstæðismanna sé nú í raun og veru búinn að tjá sig um það, að stefna Alþb., að mér skildist, gagnvart vörnum á Íslandi hafi verið sú rétta stefna, eins og hv. þm. ræddi um, menn gerðu lítið úr gildi varnarliðsins á Íslandi. Að því leyti virtist hv. 3. þm. Reykn. fagna því, sem kallað hefur verið „aronskusjónarmið“ í varnarmálum. Ég held þó, að þegar vel er að gáð sé niðurstaða hv. þm. ekki rétt. Margsinnis hefur verið sýnt fram á það, að niðurstaða skoðanakönnunar, sem framkvæmd var í sambandi við prófkjör sjálfstæðismanna hér í Reykjavík, gaf í raun og veru alls ekki upplýsingar um það, að stefna Sjálfstfl. í varnarmálum hefði breyst. Hún benti ekki heldur til þess, að nú vildi Sjálfstfl. taka gjald fyrir veru varnarliðs í landinu. Það var ljóst að hér var um að ræða málefni sem var á þann veg lagt fyrir, að svarið mátti túlka á margan veg og gaf því í raun og veru alls ekki heimild til þess að draga þá ályktun, að Sjálfstfl. setji í fyrirrúm aðra hagsmuni en alíslenska öryggishagsmuni og öryggishagsmuni eina, að því er varðar veru varnarliðs í landinu. Ég mun ekki ræða þessi mál frekar vítt og breitt. Mér fannst aðeins ástæða til að undirstrika þetta. Að því er varðar fullyrðingu 3. þm. Reykn. um það, að skoðanaágreiningur væri innan hæstv. ríkisstj. um þetta efni, þá er það auðvitað ljóst og hefur komið fram hér á Alþ., að uppi eru skoðanir um að ýmislegt mætti endurskoða í framkvæmd varnanna hér á landi, en þær till., sem settar hafa verið fram af sjálfstæðismönnum á Alþ. um þetta efni, rúmast, að ég held, allar saman innan varnarsamningsins eins og hann er. Ég get ekki séð, að til þess að athuga þau atriði, sem aðrir sjálfstæðismenn hafa bent á hér á Alþ. í vetur, þurfi til að koma nein breyting á sjálfum varnarsamningnum. Á þetta vil ég benda til þess að undirstrika, að að þessu leyti til er stefna Sjálfstfl. á sviði varnarmála og öryggismála óbreytt, sem og aðalatriðið sem ég áður hafði nefnt. Stefna Sjálfstfl. í varnarmálum og öryggismálum markast af íslenskum öryggishagsmunum.



Herra forseti. Ég vil eins og aðrir, sem hér hafa talað, þakka hæstv. utanrrh. skýrslu þá, er hann hefur flutt þingheimi um utanríkismál. Jafnframt þakka ég honum gott og vinsamlegt samstarf við utanrmn. á liðnum tíma og þakka honum enn fremur fyrir að minna á 50 ára afmæli n. í þessum mánuði. Vil ég gjarnan taka það sem hamingjuósk frá hans hendi og endurgjalda þá ósk í nafni nefndarinnar. Ráðh. gat þess, að þetta væri tíunda árið sem yfirlitsskýrsla af þessu tagi væri flutt á Alþ. Hygg ég að hv. þm. þyki þetta góður síður, sem þeir kunni vel að meta og þakka. Ég mun nú fara nokkrum orðum um þessa skýrslu. Ég ætla ekki að ræða mikið mál annarra hv. þm. sem hér hafa talað. Mér hefur heyrst á ræðum þeirra, að þeir væru allir meira og minna ánægðir með skýrsluna, nema þá helst hv. 3. þm. Reykn. Hv. síðasti ræðumaður, sem talaði á undan mér, svaraði nokkrum atriðum úr ræðu hv. þm. Mér heyrðist hv. 3. þm. Reykn. aðallega halda sig í máli sínu í eigin kjördæmi, og er honum vart láandi þó að hann kunni vel við sig á þeim slóðum. En hv. 2. landsk. þm. gat þess í ræðu sinni um þetta mál, að hann teldi að miklu meiri festa hefði ríkt í tíð núv. ríkisstj. en þeirrar fyrrv. Er ég honum sammála um það. Skýrsla sem þessi hlýtur jafnan að bera „keim og eim síns aldarfars“. Þegar stormar geisa og stríð á alþjóðavettvangi eða stórátök eiga sér stað milli þjóðlanda, er oft frá mörgum og miklum viðburðum að segja. En þegar heldur friðvænlegra er um að lítast í heiminum og allt gengur sinn vanagang víðast hvar verður slík yfirlitsskýrsla daufari aflestrar og líkari þeirri næstu á undan, umr. líður áfram með lygnum straumi eins og á þessum síðdegisfundi. Þetta er ofur skiljanlegt, en um leið æskilegt, því að hvað er ákjósanlegra en það, að mál nái að þróast friðsamlega í samskiptum þjóða og milli þeirra fari bróðurlegt orð. Því fer þó fjarri, að skýrsla sú, sem hér um ræðir, sé með öllu tíðindalaus. Þvert á móti greinir hún frá ýmsum mikilvægum málum. Þá er og til viðbótar að nefna fylgiritið, sem er skýrsla fastanefndar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum um 32. allsherjarþingið. Loks er þess að geta, að fulltrúar í utanrmn. fá einnig ársskýrslur sendiráða Íslands erlendis. Í öllum þessum skýrslum og grg. er mikinn fróðleik að finna. Naumast er því hægt með nokkrum rökum að kvarta yfir skorti á upplýsingum né nægum gögnum til umhugsunar og úrvinnslu. Ég mun víkja að einstökum þáttum skýrslunnar. Ekki munu þeir þó allir verða teknir til meðferðar, heldur stiklað á stóru og farið fljótt yfir sögu. Það mál sem flestir telja mestu varða - landhelgismálið - er nú komið í örugga höfn. Efnahagslögsagan er orðin staðreynd að alþjóðarétti. Nú er það okkar Íslendinga að gæta fengins fjár. Á síðustu árum hefur þróunin í þessum málum óneitanlega orðið okkur Íslendingum einkar hagstæð og síðasti áfanginn líkastur ævintýri. Það er fróðlegt og vert upprifjunar að geta þess, að árið 1971 nam samanlagður afli útlendinga á Íslandsmiðum 391 þús. tonnum, en á s. l. ári aðeins 27 þús. tonnum, auk samnings við Færeyinga um gagnkvæm veiðiréttindi. Árið 1971 var fiskveiðilögsagan 12 sjómílur, nú 200 sjómílur. Saga þessa máls er þó miklu lengri. Baráttan var oft hörð og tvísýn, þótt sigur ynnist í einum áfanga af öðrum. Um þessar mundir er þess minnst. að 30 ár eru liðin frá setningu laga um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins. Þau voru samþykkt 5. apríl 1948. Ákvæði þeirra laga urðu stefnumarkandi í grundvallaratriðum. Með þeim hófst ný og öflug sókn sem leiddi til sigurs. Hans G. Andersen þjóðréttarfræðingur og formaður íslensku sendinefndarinnar á 7. fundi hafréttarráðstefnunnar í Genf minntist þessa atburðar og afmælis sérstaklega á ráðstefnunni svo að hann yrði skráður í annála hennar, og var það vel til fundið. Það má geta þess, að Hans G. Andersen hefur marga hildi háð í þessu máli á liðnum árum og oft orðið að beita hyggindum og lagni auk afburða lagaþekkingar og lærdóms á sviði alþjóðaréttar. Ég get greint frá einu atviki til gamans, sem hefur orðið mér minnisstætt og er hér að sjálfsögðu tilfært eftir minni, því að mörg ár eru liðin síðan það bar við. Haustíð 1949 urðum við Hans G. Andersen samferða til Sameinuðu þjóðanna, sem þá höfðu aðsetur í Lake Sueeess á Long Island í New York. Ég var þá að fara utan í fyrsta sinn á kynningarnámskeið hjá Sameinuðu þjóðunum, en Hans G. Andersen til að starfa í íslensku sendinefndinni hjá Sameinuðu þjóðunum, m. a. til að undirbúa sókn í landhelgismálinu, og varð mér það enn ljósara síðar meir. Í laganefnd Allsherjarþingsins kom þá fram till. af Íslands hálfu, að hinni nýstofnuðu þjóðréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna yrði falið að rannsaka reglur hafréttarins í heild. Spunnust miklar deilur út af þessu atriði, því að ýmsir aðrir höfðu ætlað þessari nefnd miklu þrengra og minna verkefni. Síðast valt á einu atkv. Kvaðst Hans þá hafa getað talið fulltrúa Kúbu á að standa með sér og málstað Íslands og bætti við: „Hann er skólabróðir minn frá Harvard.“ En þessi samþykkt, sem var gerð þarna í Lake Sueeess haustið 1949, er mjög merkileg fyrir þá sök, að til hennar má rekja þær hafréttarráðstefnur í raun og veru, sem haldnar hafa verið á alþjóðavettvangi og skilað hafa hafréttarmálum lengra áleiðis en nokkuð annað sem aðhafst hefur verið í þessum efnum. Hæstv. utanrrh. getur þess í skýrslu sinni, að í landhelgismálinu hafi stundum verið ágreiningur um leiðir en aldrei um markmið. Þróun alþjóðamála hafi að vísu verið hagstæð, en alþm. einhuga. Þó hafi e. t. v. skipt mestu samstaða allrar þjóðarinnar. Í kaflanum um þróun alþjóðamála og hlutverk smærri ríkja í því sambandi telur hæstv. utanrrh., að á árinu hafi heldur stirðnað samskipti risaveldanna, lítið hafi miðað áfram í átt til samkomulags. Þrátt fyrir Saltviðræður, Vínarviðræður o. fl. heldur vígbúnaðarkapphlaupið áfram. Slökunarstefnan á erfitt uppdráttar. Smáþjóðir eru nánast áhorfendur, en geta þó lagt lóð á vogarskálar til varðveislu friðar og öryggis í heiminum. Norðurlönd hafa lengi haft samvinnu um málefni Sameinuðu þjóðanna og er það vel. Flestir Íslendingar vilja áreiðanlega efla norrænt samstarf eftir föngum, og núv. ríkisstj. hefur lýst því yfir, að við framkvæmd utanríkisstefnunnar vilji hún leggja áherslu á þátttöku Íslands í starfi Sameinuðu þjóðanna, samstarf Norðurlanda, varnarsamstarf vestrænna ríkja, samstarf þjóða Evrópu og þátttöku Íslands í þeim aðgerðum sem ætlað er að bæta sambúð austurs og vesturs. Þá kveðst ríkisstj. styðja eindregið alla viðleitni til að vernda mannréttindi, auðlindir og umhverfi með alþjóðlegri samstöðu. Rétt er það, að Apartheidstefna Suður-Afríkustjórnar er illræmd. Fjölmargar ályktanir og áskoranir hafa verið samþykktar af Allsherjarþingi og Öryggisráði gegn henni og út af henni. Ég hef þá stundum hugleitt, hvort þessi mikli þrýstingur á stjórn Suður-Afríku sé alveg í réttu hlutfalli við það sem viðgengst og gert er annars staðar. Hvað segja menn t. d. um þá samþykkt utanrrh. Norðurlanda, að leggja til að öllum íþrótta- og menningarskiptum við kynþáttaaðskilnaðarstjórnina í Suður-Afríku verði hætt, eins og samþykktin hljóðar? Er æskilegt eða nauðsynlegt að láta slíkar samþykktir og aðgerðir bitna á saklausu íþrótta- og æskufólki í leikjum og frjálsu samstarfi til aukinna kynna? Í framhaldi af þessum hugleiðingum mætti e. t. v. fletta upp í skýrslu hæstv. utanrrh. nokkru aftar, þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stundum er talað hátt um mannréttindabrot hjá einum aðila, meðan þagað er yfir sams konar brotum hjá öðrum, stundum gagnrýnd ein tegund brota, þegar jafnmikil eða meiri ástæða væri til að geta annarra, og loks er það ekki ótítt, að steinum sé kastað úr glerhúsum: Ég hygg einmitt að þessi orð hæstv. ráðh. hafi mikið almennt gildi og víðtækt, enda segir á öðrum stað í skýrslunni, að samkv. nýjustu skýrslu Amnesty International samtakanna sé talið, að mannréttindi séu nú brotin í 116 löndum. Á hinn bóginn skal að sjálfsögðu skýrt tekið fram, að Norðurlönd geta vafalaust trútt um talað, þegar þessi mál ber á góma, og eðlilegt og sjálfsagt að þau láti mannréttindamál jafnan til sín taka þegar þörf krefur og unnt er að þoka einhverju til betri vegar. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er rætt um Háskóla Sameinuð u þjóðanna. Hann hefur nú starfað í um það bil eitt og hálft ár og eru höfuðstöðvar hans í Tokíó. Þau svið, sem skólinn mun nú í fyrstu einbeita sér að, eru þrjú: 1. matvælaskorturinn í heiminum og mannfjölgunarvandamál, 2. nýting náttúrnauðlinda og 3. félagslegar framfarir. Það ber að fagna því, að Ísland og fulltrúar Íslands hafa frá því fyrsta stutt hugmyndina að Háskóla Sameinuðu þjóðanna. En það er ánægjulegt, að stefnt skuli að því, að komið verði á fót hér á landi þjálfun og kennslu varðandi nýtingu jarðhita er fari fram hjá Orkustofnun með þátttöku Háskóla Íslands, eins og segir í skýrslunni. Einnig er vert að minnast á það, að komið hefur til tals, að ákjósanlegt gæti verið að stofna samstarfsmiðstöð á Íslandi fyrir alþjóðlega fræðslu og þjálfun, er beinist að nýtingu jarðhita, en nokkur lönd halda þegar uppi starfsemi á því sviði. Væri ástæða til þess að ræða þessi mál nánar, þó að það skuli ekki gert að sinni. Hér er alllangur kafli um þróunaraðstoð og er þar fjallað um aðstoð Íslands við þróunarlöndin síðan lög voru sett um þá starfsemi árið 1971. Það er sérstaklega tekið fram, að Ísland sé nú farið að leggja sér á minni eða taka tillit til hins forna spakmælis í þessum efnum, að „sælla er að gefa en þiggja“, og er nefnt í skýrslunni að enginn vafi geti leikið á því, að Ísland eigi betur heima í hópi veitenda en þiggjenda þeirrar stofnunar. Er þetta að sjálfsögðu rétt, þó að sannarlega beri að meta þá aðstoð sem Ísland hefur þegið úr þessari átt og ég vil alls ekki telja að ófyrirsynju. Þá er hér kafli um öryggismál. Er að því víkið þar, að þátttaka okkar í störfum Atlantshafsbandalagsins hafi verið með venjulegum hætti og að því er varði framkvæmd samkomulagsins milli Íslands og Bandaríkjanna um varnarmálin frá 22. okt. 1974 gangi allt samkvæmt áætlun. Allt er þetta góðra gjalda vert. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er og langur kafli um utanríkisviðskiptin 1977. Skal ekki farið út í þau mál með mörgum orðum. Það er rætt um að samningar standi nú yfir um lækkaða tolla og annað slíkt. Tokíóviðræðurnar í GATT hafa sömu þýðingu fyrir Ísland og önnur lönd, sem svo mjög eru háð utanríkisviðskiptum um alla afkomu sína, en það hefur löngum verið talin sérstaða Íslands, að það þyrfti mjög mikið á góðu sambandi og viðskiptum að halda við sem flestar þjóðir. Þá er minnst á að búist sé við að tollalækkun verði á Spáni, sem taki einnig til saltfisks, freðfisks og kavíars, og að vonir standi til, að vilyrði fáist um greiðari aðgang að spánska markaðinum fyrir saltfisk en verið hefur. Ber sannarlega að fagna þessum tíðindum. Einnig ber að vona að Nígeríumarkaðurinn opnist fyrir skreiðina, þó að löng bið hafi nú orðið á því, að lausn hafi fengist á því máli. Þá er fjallað um utanríkisþjónustuna almennt í síðasta kafla skýrslunnar og m. a. minnst á að eitt umfangsmesta, en jafnframt ánægjulegasta verkefni utanrrn. á s. 1. ári hafi verið ráðstefnuhald með ræðismönnum Íslands í ágústmánuði. Það er sannarlega rétt hjá hæstv. utanrrh., að forvitnilegt er að virða fyrir sér, hvað íslensk utanríkisþjónusta teygir orðið arma sína víða um hnöttinn. Þá er þess getið, að stofnað hafi verið til stjórnmálasambands við tvö ný ríki á árinu og að Ísland hafi nú í dag stjórnmálasamband við 62 ríki. Einnig er minnst á hinn veigamikla þátt, sem utanríkisþjónustan á í landkynningarmálum, sem eru okkur mjög þörf og mikilvæg. Það er sennilega hafið yfir allan vafa, að hinn tiltölulega fámenni hópur manna, sem starfar í íslensku utanríkisþjónustunni erlendis, leysi af hendi mjög mikilvæg og góð störf, enda er tekið fram í lok skýrslunnar, að e. t. v. megi segja að fáir eða engir vinni landi og þjóð meira gagn en einmitt þessi fámenni hópur sem starfar að utanríkismálum Íslendinga erlendis. Ég held að flestir séu núorðið sammála um að Íslendingum er brýn nauðsyn að taka þátt í margháttuðum alþjóðasamskiptum. Sumir hafa þó á orði, að við eyðum of miklu fé og fyrirhöfn í þessi mál, en fáum of lítið í aðra hönd. En ég held að formælendum slíkra skoðana fari fækkandi. Það er að vísu rétt, að margur fundurinn og mörg ráðstefnan endar þannig, að ekki verður um uppfyllingu björtustu vona að ræða. Ýmsar samþykktir ná ekki lengra en á pappírinn. Erfitt er að knýja fram fullnustu samninga á alþjóðavettvangi. En það eitt að ræða saman, skiptast á skoðunum og bera saman bækur sínar er mikils virði og getur eytt mörgum misskilningi og stuðlað að vinsamlegum samskiptum og jafnvel varanlegum friði. Ég er þess fullviss, að mikill meiri hluti Íslendinga styður utanríkisstefnu, sem miðar að því að framfylgja þeim meginmarkmiðum sem núv. ríkisstj. setti sér í öndverðu og ég minntist á hér að framan. Íslendingar munu áfram reyna að vinna að bættri og friðsamlegri sambúð allra þjóða og sjá fótum sínum forráð í viðsjálum heimi.



Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þm., sem hér hafa talað, þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans. Ég ætla ekki að gera skýrsluna í heild að umræðuefni, það hefur fulltrúi Alþb. í utanrmn. gert, en mig langar að víkja að einu afmörkuðu atriði, kaflanum í skýrslunni sem heitir: „Þróun alþjóðamála, hlutverk smærri ríkja.“ Í þeim kafla spyr hæstv. utanrrh. hvað smáþjóðir, eins og sú sem byggir Ísland, geti gert til að stuðla að bættum skilyrðum til afvopnunar og almennt bættri sambúð og samvinnu í heiminum. Þetta er mikilvæg spurning, svo að ekki sé sterkar að orði kveðið, og hlýtur að hvíla á okkur öllum. Því miður er ég ekki nógu ánægð með svarið sem hæstv. ráðh. setur fram, því að mér virðist að hann telji að það nægi Íslendingum að vinna í alþjóðastofnunum að því að reyna að hafa áhrif á risaveldin, efla samvinnu, sem að vísu er góðra gjalda vert, og það er ekki meining mín með þessum orðum að gera lítið úr þeim þætti málsins, en ég er þeirrar skoðunar að þetta sé ekki nóg. Þegar ég las þennan kafla hugsaði ég eftir mjög svipuðum brautum og hv. 3. landsk. þm. gerði áðan í ræðustól. Ég þóttist finna þarna hliðstæðu við landhelgismálið, þróun þess og baráttu okkar Íslendinga eftir endanlegum árangri þar. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að lengi vel, meðan afturhaldsöfl réðu landinu, var látið nægja að vinna að viðurkenningu á útfærslu fiskveiðilögsögu á alþjóðavettvangi, reynt að hafa áhrif á aðrar þjóðir og láta svo slag standa með það, hvað stórveldin létu hafa mikil áhrif á sig og hvenær væri hægt að láta til skarar skríða. Það má velta því fyrir sér, hvernig farið hefði fyrir fiskstofnum okkar, ef við hefðum ekki tekið frumkvæði í þessu máli heima fyrir og stækkað fiskveiðilandhelgina, enda þótt það kostaði baráttu, svo sem öllum er kunnugt. Ég hygg, að það frumkvæði, sem við sýndum þá, hafi ráðið úrslitum, og ég hygg að við verðum að vinna eftir mjög svipuðum brautum í afvopnunarmálum, ef við meinum eitthvað með þessum fögru orðum. Það er nú einu sinni svo, að Ísland er NATO-ríki og hér er erlendur her, og því verðum við að taka afstöðu og sýna hana í verki, en láta okkur ekki nægja góðar og gegnar yfirlýsingar um að við séum friðsöm þjóð. Það er ekkert leyndarmál, að Bandaríkjamenn hafa forskot í vígbúnaði og í gangi er eilíf hringrás vígbúnaðarkapphlaups. Þetta vígbúnaðarkapphlaup er löngu hætt að styrkja svonefnt „jafnvægi óttans“, heldur eykur það líkurnar á styrjöld í okkar heimshluta með hverju ári. Það er líka viðurkennt í skýrslu utanrrh., að sambúðin milli risaveldanna tveggja fari versnandi að þessu leyti. Ein sönnun þessa er ferill í framleiðslu kjarnorkusprengja. Nú er svo komið, að hernaðarsérfræðingar hafa lagað kjarnorkusprengjuna að samvisku sinni, gert hana litla og hættulausa eignum og mannvirkjum. Hún grandar aðeins mannslífum. Hér á ég vitaskuld við nevtrónusprengjuna, sem mjög hefur verið til umræðu að undanförnu. Það er kaldhæðni, í ljósi yfirlýsinga okkar á alþjóðavettvangi um að við séum friðsöm þjóð, að sá boðskapur skyldi ganga út yfir heimsbyggðina einmitt héðan af Íslandi, að það hernaðarbandalag, sem Ísland er í, skyldi fagna þessu vopni. Það gerðist í ágústmánuði á síðasta ári að Luns, þessi mikli landsfaðir íslenskra NATO-sinna, var á fundi samtaka um vestræna samvinnu og lét það boð út ganga til fjölmiðla, að hann fagnaði framleiðslu sprengjunnar og með þeim rökum, að framleiðsla hennar mundi koma í veg fyrir stríð og hún mundi enn minnka líkurnar á því, að kjarnorkuvopnum yrði beitt. Skilji þeir sem skynsemi hafa. Luns lagði einnig áherslu á, að kerfi NATOs til að koma í veg fyrir stríð byggðist á kjarnorkuvopnum engu síður en venjulegum vopnum. NATO og amerískir hernaðarsérfræðingar gerðu sér miklar vonir um, að bandamenn þeirra í Evrópu tækju þessari sprengju fegins hendi. Nú hefur það hins vegar gerst, að Bandaríkjaforseti hefur fallist á að fresta ákvörðun um framleiðslu hennar. Það gerir hann vegna þrýstings bæði heima fyrir og ríkisstjórna sumra hverra í Evrópu. Þannig hefur t. d. hollenska ríkisstjórnin hafnað sprengjunni, Norðmenn hafa gert það einnig. Í Hollandi gerðist það, að varnarmálaráðherra landsins sagði af sér, og bendir það til þess, að ákvörðun hollensku ríkisstjórnarinnar muni ekki hafa verið tekin átakalaust. Í Hollandi er sterk andófshreyfing í gangi til þess að koma í veg fyrir framleiðslu þessarar sprengju. Þá fögnuðu breska ríkisstjórnin og sú belgíska ákvörðun Carters Bandaríkjaforseta um að fresta ákvörðun á framleiðslu hennar. Vestur-Þjóðverjar hafa hins vegar verið ákveðnastir í stuðningi við framleiðslu sprengjunnar, og er kannske trúlegt, að ríkisstjórnin hafi þar hrakist undan stjórnarandstöðunni, þeirri stjórnarandstöðu þar í landi sem kennir sig við Krist, en hún taldi að Carter hefði lagst hundflatur fyrir rússneska ,,keisaranum“ með því að taka þessa ákvörðun. Nú ætla ég að víkja máli mínu að íslensku ríkisstj. Það kom í fréttum, að hæstv. ríkisstj. á Íslandi fékk bréf frá Brésneff og hún hefur svarað því bréfi. Það er auðvitað ágætt að svara sendibréfum og telst kurteisi. En það væri fróðlegt samt, ef íslenska ríkisstj. upplýsti hina íslensku þjóð um afstöðu sína og þá ekki síður afstöðu til framleiðslu þessarar sprengju. Hefur íslenska ríkisstj. reynt að hafa áhrif á Bandaríkjamenn í þessu sambandi? Ég spyr þessa vegna þess, að Bandaríkjaforseti hefur aðeins frestað ákvörðun um framleiðslu, sem þýðir að hann geti breytt þeirri ákvörðun hvenær sem veður skipast í lofti. Færi svo, þá verður íslenska ríkisstj. að mínu viti að taka hressilega á móti og hafa ákveðna afstöðu í þessu máli og í samræmi við þann vilja sem kemur fram hjá hæstv. utanrrh. um að Íslandi beri að vinna að afvopnun. Ég spyr hæstv. utanrrh., hvort ríkisstj. hafi hugsað sér að mótmæla opinberlega framleiðslu þessarar sprengju. Mér er ekki kunnugt um að hún hafi gert það. En hafi hún látið uppi álit sitt við einhverja aðila vil ég spyrja hvernig það álit hafi verið. Ég vil í þessu sambandi minna á till. til þáll., sem ég flutti fyrir tveim árum ásamt hv. þm. Magnúsi T. Ólafssyni, um að Alþ. ályktaði að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf er bannaði geymslu hvers konar kjarnorkuvopna á íslensku yfirráðasvæði, og nefndi einkum flugvélar sem flyttu kjarnorkuvopn. Þessi till. fékk aldrei neina afgreiðslu í utanrmn. Ég er þeirrar skoðunar, að enn sé þörf á slíkum lögum og þróunin að undanförnu ýti undir að slík lög verði sett. Í skýrslu hæstv. ráðh. stendur orðrétt: „Ég hef sagt það áður, bæði hér og á erlendum vettvangi, að samkomulag risaveldanna um afvopnun, einkum þó bann við framleiðslu, geymslu og dreifingu gereyðingarvopna, hvers eðlis sem þau eru, sé óhjákvæmileg forsenda fyrir framhaldi þeirrar slökunarstefnu sem svo mikið hefur verið rætt um undanfarin ár og við viljum efla eftir mætti.“ Ég get tekið undir þetta að vissu marki. En ég vil þó brýna hæstv. ráðh. á því, að ég tel það enn mikilvægara að taka frumkvæði hér heima, að við byrjum hér heima hjá okkur að hreinsa til, að banna kjarnorkuvopn, hvers eðlis sem þau eru, og reka þann her úr landi, sem hér er, og segja okkur úr hernaðarbandalaginu NATO.



Herra forseti. Ég ætla ekki að gera að umtalsefni umtalsefni skýrslu utanrrh. alla, það hefur þegar verið gert rækilega af hálfu Alþb., en mig langar að minnast á einstök atriði í henni eða kannske öllu heldur atriði sem eru ekki í henni. Af því að hæstv. utanrrh. minntist í skýrslu sinni á mannréttindamál, langar mig að nota tækifærið og minna á að Ísland er aðill að yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, sem gerð var samkv. ályktun alþjóðaráðstefnu þeirrar á kvennaárinu 1975, sem haldin var í Mexíkó, um svokallaðan kvennaáratug til 1985. Í þessari yfirlýsingu er gert ráð fyrir að áfram sé unnið á þeirri braut, sem mörkuð var með alþjóðakvennaárinu, sem sé að jöfnuði og jafnrétti kynjanna í raun á hvers konar vettvangi aðildarlanda Sameinuðu þjóðanna. M. a. var gert ráð fyrir hnitmiðuðu starfi í þessa átt í samvinnu heimshlutasvæða og í hverju landi, á heimsmælikvarða sem og svæðisbundið, t. d. með starfi jafnréttisnefnda og annarra skipulagðra hópa. Nú ern starfandi hér á landi sex jafnréttisnefndir á vegum sveitarfélaga, en þær eru allar til komnar fyrir tilstilli áhugafólks á stöðunum, og ber síður en svo að lasta það. En spyrja verður um starf af hálfu ríkisstj. og Alþ. Hefur verið reynt að örva slíka starfsemi eða hefur henni yfirleitt verið sýndur áhugi eða skilningur af hálfu stjórnvalda? Hæstv. utanrrh. minnist ekki á þetta mál í skýrslu sinni, þrátt fyrir aðild Íslands að samkomulaginu um kvennaáratuginn, og hvergi er getið samstarfs við annarra þjóða fulltrúa í þessu sambandi, enda mun mála sannast að ríkisstj. hefur sýnt máli þessu sáralítinn áhuga og engan veginn greitt fyrir né hvatt til starfs á þessum vettvangi. Í kafla skýrslunnar um þróun alþjóðamála lét hæstv. utanrrh. þess réttilega getið, að lítið sem ekkert hefði miðað í átt til samkomulags í afvopnunarmálum, og virðist hafa af því nokkrar áhyggjur sem von er. Jafnframt kastar hann fram þeirri spurningu, hvað smáþjóðir eins og Íslendingar geti gert til að stuðla að bættum skilyrðum til afvopnunar og almennt bættri sambúð og samvinnu í heiminum. Er ekki von að maðurinn spyrji? A. m. k. sér þess lítil merki í stefnu og starfi núv. ríkisstj., að hún hafi gert sér nokkra grein fyrir hugsanlegu lóði smáþjóðar á þær vogarskálar, eða yfirleitt hugsað, hvað þá rætt, hversu mikils lóð það mætti sín, væri það fram lagt af sjálfstæðum vilja og stefnu. Vissulega er nokkurs vert að vilja styðja tilraunir á ýmsum vettvangi, sem stuðlað gætu að afvopnun og banni við dreifingu vopna í heiminum, eins og utanrrh. getur um. Raunin er hins vegar sú, því miður, að þessi vilji kemur lítt fram í verki nema þá helst að því leyti sem Íslendingar hafa samstarf og stöðu með hinum Norðurlandaþjóðunum, sem er svo á margan hátt góðra gjalda vert. En á þeim vettvangi er þó æðilangt frá því, að Íslendingar hafi nokkurt frumkvæði, frekar að við séum dregin með af hinum. Eða hvar heyrðist t. d. rödd Íslands þegar rætt var um nifteindasprengjuna hjá Atlantshafsbandalaginu, þetta hroðalegasta vopn allra tíma, sem ætlað er að gereyða lífi, en skilja eftir mannvirki? Af afstöðu eða afstöðuleysi ríkisstj. gagnvart þessari nýjustu ógn hergagnaframleiðenda má helst ráða, að hún telji þetta ekki koma Íslendingum við. En það get ég fullvissað hæstv. ríkisstj. um, að þjóðin er þar ekki sammála. Slík morðstefna er fordæmd af allri alþýðu. Það er meira en lítið andkannalegt, að á sama tíma og lýst er yfir vilja til að stuðla að afvopnun skuli ekkert heyrast af Íslands hálfu á þeim vettvangi, sem þó var gefinn hjá Atlantshafsbandalaginu. Raunar er sjálf aðildin að NATO og hersetan á Íslandi eitt skýrasta dæmið um skilningsleysið á því, hvers megnug smáþjóð getur verið ef hún lætur ekki aðra stjórna sér. En þetta er að sjálfsögðu í samræmi við annað hjá þeirri sótsvörtu afturhaldsstjórn Framsóknar og íhalds, sem búið hefur verið við í bráðum fjögur ár, þar sem skriðdýrshátturinn gagnvart erlendu stórveldi er allsráðandi, ekki aðeins í utanríkismálum, heldur og í efnahags- og atvinnumálum, eins og sést best á því, hvernig allt er gert til að búa í haginn fyrir erlenda stóriðju á kostnað sjálfstæðrar íslenskrar atvinnustefnu. Sama viðhorf kemur fram í því sem utanrrh. kallar öryggismál, en flestir aðrir Íslendingar herstöðvamál, ef ekki hreinlega hernámsmál. Hann segir með augsýnilegri gleði frá auknum framkvæmdum á Keflavíkurflugvelli og gott er ef ekki með nokkru stolti frá nýjum orrustuflugvélum af fullkomnustu gerð. sem við erum að fá okkur til varnar - eða hvað - af því að eldri tækin voru orðin úr sér gengin. Skyldi nokkur Íslendingur trúa því lengur, svo oft sem hið gagnstæða hefur komið fram, að þessi bandaríski her sé hér til varnar íslenskri þjóð? Þeir fáu, sem það gerðu enn, hafa áreiðanlega gengið af trúnni í landhelgisdeilunni, þegar bresk herskip fengu að aðhafast sem þeim sýndist á miðunum kringum landið án nokkurra afskipta verndaranna. Trúi utanrrh. því virkilega enn, að öryggi íslensku þjóðarinnar sé undir herstöðinni komið, leyfi ég mér að álíta að hann sé þar aleinn á báti. Hitt er svo annað mál, og þess getur ráðh. í engu, að ýmsir sjá sér hag í veru hersins hérna og er þá beinlínis um gróðahagsmuni að ræða. Áhrifamiklir aðilar í öðrum stjórnarflokknum, Sjálfstfl., vilja nú fara að fá borgað í beinhörðum peningum fyrir aðstöðuna sem Bandaríkjamönnum er látin í té á Keflavíkurflugvelli, en aðrir fara í kringum málin og tala um lagningu varanlegs vegakerfis, smiði hafnarmannvirkja og flugvalla sem endurgjald. Og svo langt er nú komið það hernám hugarfarsins, sem leitt hefur af áratuga hersetu í landinu, að undir þetta heyrist tekið hér og þar um landið, þar sem sífellt skortir fé til viðhalds vega og nýlagningar. Sá byr, sem þessi hugmynd hefur fengið meðal stjórnarsinna, er án efa fyrrnefndur skilningur á gagns- og gildisleysi hersins og NATO fyrir varnir Íslands sjálfs, sem menn öðluðust í þorskastríðinu síðasta. Nú hefur að vísu komið fram, að forsrh. landsins sé leiguhugmyndinni mótfallinn. Sú afstaða mun þó tæplega til komin fyrir einhvern meiri siðferðilegan þroska hans en annarra flokksbræðra hans, þótt fagurlega sé orðað, að ekki þyki rétt að taka fé fyrir aðstöðu til sameiginlegra varna. Forsrh., sem og ríkisstj. hans mestöll, er málsvari og fulltrúi auðvaldsstéttarinnar og tekur afstöðu sem slíkur. Hagsmunir ýmissa aðila innan þessarar stéttar geta hins vegar stangast á og gera oft, og svo er einnig í þessu tilvíki. Hér standa að baki áhrifamiklir aðilar eins og Íslenskir aðalverktakar, sem fjölskylda forsrh. er m. a. hluthafi i, og fleiri sem miklar tekjur hafa af hernum og sterk ítök hafa í Sjálfstfl. Á sama hátt eru t. d. Olíufélagið hf. og Reginn. dótturfyrirtæki SÍS, bæði meðal stærstu viðskiptaaðila hersins og voldugir aðilar innan forustu Framsfl. Þessir aðilar kæra sig hreinlega ekkert um að önnur fyrirtæki fái svipaða gróðaaðstöðu og þar með fjárhagslegan styrk og pólitísk völd í hernámsflokkunum. En hætt er við, að fleiri kæmust á jötuna ef herinn færi að standa fyrir framkvæmdum víða úti um land. Herra forseti. Ég hef gert þátt þessara hernámsfyrirtækja að umtalsefni vegna þess, að um stöðu þeirra og tekjur er ekki eitt einasta orð í skýrslu hæstv. utanrrh. Hermangið er þó ósmár þáttur í raunverulegri afstöðu stjórnarflokkanna til dvalar bandaríska hersins og veru Íslands í NATO, eins og best kom í ljós hjá Framsókn í tíð vinstri stjórnarinnar. M. a. þess vegna á þjóðin heimtingu á að fá að fylgjast með hversu hermanginu er háttað. Það er ekki vansalaust, að hæstv. utanrrh. skuli ár eftir ár gefa skýrslu sína um utanríkismál á Alþ. og þar með um öryggismálin, sem hann nefnir svo. án þess að þessum þætti séu gerð skil. Vil ég ljúka máli mínu með að beina til hans þeirri eindregnu áskorun, að gefin verði skýrsla um viðskipti íslenskra aðila við setuliðið á Keflavíkurflugvelli og þar sé ekkert dregið undan. Það kostar nokkuð að vera sjálfstæð þjóð, sagði ráðh. undir lok ræðu sinnar, og á þar við aukin umsvif utanríkisþjónustunnar erlendis. Vissulega kostar talsvert að vera sjálfstæð þjóð. Það kostar það m. a., að menn afsali sér gróða, sem fenginn er á kostnað sjálfs sjálfstæðisins, og að ríkisstjórn þjóðarinnar treysti sér til að taka afstöðu til mála á alþjóðavettvangi án tillits til hagsmuna erlends stórveldis.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að halda langa ræðu til viðbótar þeirri skýrslu sem ég hef nú flutt samkv. hefð. Ég vil þó þakka þeim hv. þm., sem talað hafa, fyrir þátt þeirra í umr. Vissulega hefur ýmislegt komið fram sem ástæða væri kannske til að gera að umtalsefni, en ég mun þó reyna að stytta mái mitt mjög. Ég held að það sé viðurkennd staðreynd, sem ekki verði út af breytt og ekki þurfi að lögfesta, að slík skýrsla um utanríkismál verði jafnan gefin á hv. Alþ. Auðvitað má endalaust finna að því, hvernig slík skýrsla er úr garði gerð, hvað í henni stendur og kannske hvað í henni stendur ekki. Ég hef fengið hér nokkrar ábendingar um það, hvað ætti að standa í næstu skýrslu. Mun ég koma því áleiðis til næsta ráðh., á sama hátt og ég hef fengið á undanförnum árum nokkrar ábendingar um það, hvað gott væri að hafa í þessari skýrslu, og tekið hefur verið inn í hana. Ég held að tvö ár séu síðan fyrst var byrjað að fjalla um alþjóðlegt ástand í skýrslu sem þessari. Ég minnist þess ekki, að það hafi verið fyrr. Mér heyrist núna að það sé kannske það sem okkur er helst legið á hálsi fyrir, sem höfum samið þessa skýrslu, að þetta sé ekki nóg. En ég vil bara benda á að þetta er þó allmikið meira en áður tíðkaðist í sams konar skýrslum og vaxandi. Hefur þetta raunar verið viðurkennt hér og her að þakka. Kannske er ekki ýkjaauðvelt að láta frá sér fara spádóma eða staðhæfingar um það, hvað sé að gerast í alþjóðamálum hjá hinum stóru þjóðum. Þetta er auðvitað meira og minna matsatriði, hvað maður heldur að sé í vændum, og mér dettur ekki í hug að halda því fram, að það, sem stendur í þessari skýrslu, og það, sem stóð í skýrslunni í fyrra, sé nákvæmlega það sem muni koma eða sýni sig að verði ofan á og niðurstaða sambúðar stórvelda og smærri ríkja þá líka. Það er t. d. áreiðanlega mjög forvitnilegt að bæta því við, hvað Kína er að hugsa, hvaða hlutverk það stórveldi kemur til með að hafa í framþróun alþjóðamála. En ég verð að játa að ég veit það ekki, og allar slíkar bollaleggingar mundu verða meira og minna út í hött. Á að trúa Bandaríkjamönnum, eða á að trúa Rússum? Eða hverjum á að trúa? Og hvað ætla Kínverjar sér að gera og hvernig ætla þeir að láta til sín taka í sambúð stórveldanna þegar þeim vex þannig fiskur um hrygg að þeir geta farið að láta verulega til sín taka? Ég spái því, að þá verði miklar breytingar í valdahlutföllum í veröldinni. En hvernig þær verða get ég ekki með nokkru lifandi móti giskað á. Það er eins með svo margt, sem vafalaust mætti vera í þessari skýrslu, t. d. það sem síðasti hv. ræðumaður minntist á, um jafnréttismál karla og kvenna og ályktun fundar sem haldinn var í Mexíkó og konur áttu aðild að, þó ekki frá utanrrn. Ég hef talið að hér væri fyrst og fremst orðið um innanríkismál að ræða, hvernig framfylgt er þeim ályktunum sem vissir hópar í þjóðfélaginu gerast aðilar að. Það er ekki nema velkomið að afla upplýsinga um það, hvernig þessari ályktun hefur verið framfylgt, en ég tel ekki að þetta heyri lengur undir það rn. sem ég starfa í. Þannig er um margt fleira, sem talað er um að ég hafi ekki minnst á, og það skal viðurkennt, að auðvitað vantar eitt og annað. Ég minnist þess líka t. d., að ræða hv. 5. þm. Reykv. gekk öll út á það að kvarta undan því, að það væri enginn stafur um samstarf Norðurlandanna í þeirri skýrslu sem ég flutti í upphafi þessarar viðræðna, eða ákaflega lítið. Nú er það svo í fyrsta lagi, að miklu meira um samstarf Norðurlandanna er í þeirri skýrslu, sem útbýtt var í sérstakri bók og samin var af sendinefnd okkar hjá Sameinuðu þjóðunum. Í öðru lagi er svo Norðurlandaráð, sem ég gerði grein fyrir í framsöguræðu minni að mundi vafalaust, eins og á s. l. ári, skila grg. um starfsemi sína. Svo er að lokum ekki síst samstarfsnefnd ráðh. starfandi, en ég á enga aðild að henni og enginn maður úr utanrrn. Ef það er ósk hv. 5. þm. Reykv. að fá skýrslu um hvað ráðherranefndin hafi afrekað á s. l. ári, þá eru hæg heimatökin að spyrja formann Sjálfstfl. að því, því að hann er í samstarfsnefnd ráðh. Ég mundi telja mig fara algerlega út fyrir minn verkahring, ef ég færi að gera grein fyrir þessu hvoru tveggja. Annað er á vegum Alþ., hitt er á vegum forsrn. og heyrir ekki að mínu mati undir það sem ég á að flytja hér. Öðru máli gegnir að nokkru leyti um Evrópuráðið, vegna þess að samstarfsráðh. þar, ef svo má segja, er utanrrh. Þess vegna heyrir það raunar beint undir utanrrn., þó að alþm. taki þátt í starfi Evrópuþingsins. Ég ætla ekki að eyða tíma ykkar í að vera að tala meira um það sem ekki stendur í skýrslunni, að undanskildu því, að í sambandi við hlutverk smáþjóða er það vafalaust mikið rétt, sem hv. þm. Svava Jakobsdóttir sagði, að sjálfsagt mætti hugsa sér að smáríki hefðu meiri áhrif í fleiri málum en t. d. landhelgismáli. Það má vel vera. En ég hef sagt áður og skal endurtaka það, að ég hef ekki trú á því, að það verði til framdráttar því að varnarbandalög verði lögð niður þó að Ísland segi sig úr NATO. Ég held að þar þurfi miklu meira til að koma. Ég hef áður reynt að leiða rök að því og mun ekki endurtaka þau, heldur vísa til þess sem ég hef sagt áður. Það er auðvitað alveg rétt, að hringrás vígbúnaðarkapphlaupsins heldur áfram. Rússar hafa búið til öflugar sprengjur, sem heita - ef ég man rétt - SS-20. Ég held að þeir séu búnir að framleiða þær. Svar Bandaríkjamanna átti víst að vera að framleiða það sem nú er kallað nevtrónusprengja, sem þeir hafa þó hætt við. Hér var spurt: Hvar hefur svar Íslands við nevtrónusprengju komið fram? Það skal ég upplýsa. Svarið hefur verið birt. Það gerðist í Brüssel 9. des. 1977, þegar ég, sem þá var þar fulltrúi okkar, skýrði frá því, að Íslendingar mundu ekki sætta sig við að geymd yrði slík sprengja á Íslandi. Hitt mun vera rétt, að ég hef ekki komist nær því að segja að hvorki eigi að framleiða SS-20 sprengju né nevtrónusprengju en það sem stendur í þessari skýrslu og hv. þm. var svo vinsamlegur að lesa upp. Ég tel að það sé út af fyrir sig svar sem vel megi taka mark á. Ég neita því algerlega. að ég hafi í starfi mínu fylgt stefnu Bandaríkjanna í einu og öllu, eins og hv. 3. þm. Reykn. sagði að gert væri. Ekki veit ég hvort ég átti það, en það var a. m. k. rækilega ítrekað í síðari ræðu að ég muni hafa átt það. Ég neita því alveg. Ég hef í starfi mínu hvorki lagt boð né bönn Bandaríkjamanna, hvorki í núv. stjórn né fyrrv., til grundvallar þeirri afstöðu sem Íslendingar hafa tekið á erlendum vettvangi. Ef við hefðum gert það, þá hefðum við aldrei þorað t. d. að berjast fyrir 200 mílna fiskveiðilögsögu, aldrei nokkurn tíma, því að við vorum á undan þeim og við vorum í andstöðu við þá, þegar við byrjuðum að færa landhelgina út í 50 sjómílur. Sú utanríkismálaákvörðun var a. m. k. ekki þaðan, og þær eru margar fleiri sem ég gæti tínt til, sem ekki heldur eru þaðan. Hv. 2. landsk. þm. tjáði mér, að hann þyrfti að fara af fundi, og ég mun þá ekki eyða neinu sérstöku púðri í að svara því sem hann setti fram til gagnrýni á þessa skýrslu. Hann talaði um að ósamræmi og viss hræsni væri í því að samþykkja á utanrrh.- fundum vissar viðskiptahömlur á Suður-Afríku, en kaupa svo appelsínur fyrir 240 millj. kr. Það má vel vera að eitthvert ósamræmi sé í þessu. En ég er ansi hræddur um að ósamræmið hjá hinum Norðurlöndunum sé æðimiklu meira, ef farið væri að bera það saman, því að allir hinir liðirnir eiga við þá: fjárfestingar norrænna fyrirtækja í landinu, viðskipti og erlent fjármagn sem þar er notað í stórum stíl, sem hvorugt er til hjá okkur. Ég veit ekki hvern það hittir ef þessi appelsínukaup féllu niður, aðra en þá fátækustu og vesælustu, sem eru að tina appelsínur sér til lífsframfæris. En auðvitað má benda á að hér sé visst ósamræmi og vafalaust meinum við það, að við ætlum ekki að kaupa neitt af Suður-Afríkumönnum, enda ber okkur engin skylda til þess, m. a. vegna þess að þeir kaupa ekki fyrir eina einustu krónu af okkur, svo að það væri þá kannske goldið líku líkt. Ég þakka svo fyrir það sem sagt var hér um Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Ég held að það sé til mikilla hóta fyrir okkur að fá þessa jarðhitadeild. Ég fyrirgef 2. landsk. þm. auðvitað fúslega að geta ekki látíð fyrirtæki eins og Kröflu, sem liggur svona vel við höggi, alveg í friði þegar verið er að ræða um jarðhitarannsóknir á Íslandi. Mér finnst ósköp eðlilegt að hann þyrfti að bæta því við, og ætla ég ekki að hafa fleiri orð um það. Það er rétt, að illa gengur að aðskilja einkaflug og herflug á Keflavíkurflugvelli, sem var þó tilgangurinn með samningunum sem gerðir voru 1974. En ég satt að segja taldi óþarfa að vera að staglast á því einu sinni enn, að ég væri á móti þessum her. Ég get auðvitað vel gert það - kannske er vissara að gera það svona upp á sálarheillina í framtíðinni. Ég tel að við ættum að geta búið ein í þessu landi eins og nú standa sakir. Ég vona að sá dagur komi, að þingstyrkur Alþ. verði þá til þess, en hann er það ekki núna, enginn þarf að halda það. Svo vil ég lýsa því yfir í lok þessarar ræðu minnar, að ég hef frá fyrstu tíð verið á móti því sem kallað hefur verið aronska. Það hefur engin hugarfarsbreyting orðið hjá mér í því. Ég hef til athugunar að breyta tilhögun á útboðum framkvæmda á Keflavíkurflugvelli. Ég hef oft heyrt þau rök, sem hv. þm. Gils Guðmundsson flutti fyrir því, að herliðs- eða varnarliðsvinnan hefði óheillavænleg áhrif á Suðurnesjum. Stundum hef ég líka heyrt að gott væri að hafa hana. Það hefur mér virst dálítið fara eflir atvinnuástandi á Suðurnesjum. Hv. þm. taldi það til óþæginda, að Suðurnesjamenn sætu fyrir þessari vinnu. Það gera verkalýðsfélögin á Suðurnesjum ekki. Þau standast ekki reiðari en þegar ráðinn er maður sem ekki á heima á svæðinu - telja sig algerlega eiga þetta. Þetta er kannske þessi mengun hugarfarsins sem verið er að berjast á móti, en svona er þetta nú. Þegar lítið er að gera, þegar illa árar í fiskvinnslu og annarri starfsemi á Suðurnesjum, þá er komið í utanrrn., varnarmáladeildina og sagt: Það þarf að auka vinnuna og láta Suðurnesjamenn sitja fyrir þeim störfum, sem hér falla til. - Svo gengur vel að fiska og vantar fólk í þau störf. Þá er komið og sagt við okkur: Þið takið allt fólkið frá okkur og nú höfum við engan mann til þess að verka fiskinn. - Svona hefur mér virst þetta horfa við í þau ár sem ég hef starfað í utanrrn. Má vera að það sé misskilningur. Ég ætlaði að reyna að halda þessa svarræðu þannig, að hún þyrfti ekki að verða eldsneyti fyrir mjög harðskeyttar umr., því að mér finnst alveg ástæðulaust að vera að kveikja ófriðarbál. Þær ræður, sem hér hafa verið haldnar, hafa síður en svo gefið tilefni til þess. En ég vil að lokum endurtaka þakkir mínar til þeirra þm., sem tóku þátt í umr., og þá ekki síst fyrir það, að mér virðist að skilningur á vaxandi mikilvægi íslenskrar utanríkisþjónustu sé að verða meiri og meiri.