Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa tvö bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 235, um áætlanir um fjarleiðsögu um gervihnött, frá Smára McCarthy, og á þskj. 237, um innflutning á hráum og ógerilsneyddum matvælum, frá Bjarna Jónssyni. Einnig hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 247, um innheimtu sekta vegna umferðarlagabrota, frá Birgi Þórarinssyni.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og utanríkisráðherra.

Herra forseti. Það er öllum ljóst að þeir sem unnu að stöðugleikaskilyrðunum í tíð ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar höfðu aðgang að trúnaðarupplýsingum sem varða hag íslenska ríkisins. Það liggur fyrir að fyrrverandi aðstoðarmaður hæstv. fjármálaráðherra kom að mjög mikilvægri vinnu á sínum tíma sem laut m.a. að gerð stöðugleikaskilyrða, samningsmarkmiða og annarra útfærslna gagnvart kröfuhöfum og afnámi hafta. Það er því hneyksli að þessi sami aðstoðarmaður vinni nú fyrir Kaupþing og stærstu eigendur Arion banka. Þá sem stöðugleikaskilyrðin voru sniðin að. Það sem meira er, aðstoðarmaðurinn hóf störf fyrir þá aðila aðeins nokkrum vikum eftir að hann hætti störfum sem aðstoðarmaður hæstv. ráðherra. Herra forseti. Við erum fámenn hér á landi. En erum við virkilega svo fámenn að sú staða hafi verið óumflýjanleg? Ég vil spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort honum finnist eðlilegt að fyrrverandi aðstoðarmaður hans geti eina stundina unnið með viðkvæmar trúnaðarupplýsingar fyrir hið opinbera en stuttu seinna farið að vinna fyrir þá aðila sem hafa augljóslega mikla hagsmuni af því að sýsla með þær sömu upplýsingar. Gerði hæstv. ráðherra enga kröfu um að aðstoðarmaðurinn sem starfaði í umboði hans færi ekki að vinna fyrir sömu kröfuhafa og hann var að kljást við fyrir hæstv. ráðherra? Telur hæstv. ráðherra ekki augljóslega að starfsmaður sem býr yfir slíkum upplýsingum sé afskaplega verðmætur starfsmaður fyrir Kaupþing? Hvað gerði hæstv. ráðherra til að koma í veg fyrir að mögulegir hagsmunaárekstrar ættu sér stað?

Virðulegi forseti. Við höfum rætt þetta áður, ég og hv. þingmaður, nákvæmlega þetta mál. Ég held ég hafi farið yfir það sem máli skiptir þegar við áttum þau orðaskipti á sínum tíma. Hér er verið að dylgja um að farið sé illa með trúnaðarupplýsingar sem mönnum hafi verið treyst fyrir. Ég verð bara að biðja hv. þingmann um að færa einhver rök fyrir máli sínu ef svo er. Það sem var verkefni umrædds starfsmanns eru opinberar upplýsingar í dag. Það er ekkert sem leiddi af störfum hans eða þeirra sem tóku þátt í þeirri vinnu, og það voru fjölmargir aðilar - það er allt saman bundið í samninga sem m.a. voru lagðir fyrir í efnahags- og viðskiptanefnd í vikunni. En um hvað hv. þingmaður er að dylgja átta ég mig ekki á, hún verður að gera betur grein fyrir því hér.

Herra forseti. Sú sem hér stendur er ekki að dylgja um nokkurn skapaðan hlut. Ég var að spyrja hæstv. ráðherra spurningar sem hann svaraði ekki. En svona atriði skipta máli. Afstaða hæstv. fjármálaráðherra skiptir mjög miklu máli. Ef honum finnst ekkert óeðlilegt við þessa stöðu, sem flestum öðrum finnst, er það eitt og sér sannarlega áhyggjuefni. Sú ákvörðun að fara aðra leið með Arion banka en Íslandsbanka var tekin að kröfu Sjálfstæðismanna, að sögn fyrrum samstarfsmanns hæstv. ráðherra í ríkisstjórn, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Sporin hræða þegar kemur að fjármálakerfinu og aðkomu Sjálfstæðismanna. Allt ferlið þarf að vera gegnsætt og opið. En það er það ekki. Söluferli Arion banka er óljóst. Samningar við ríkið hafa ekki allir verið gerðir opinberir. Við vitum ekki hverjir eiga vogunarsjóðina. Er ekki kominn tími til að við hættum þessu pukri og fúski og viðurkennum að það vinnur gegn hagsmunum almennings? Getur hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að minnsta kosti ekki verið sammála mér um það?

Virðulegi forseti. Þetta eru algjörlega innihaldslaus orð sem falla hér úr ræðustól. Pukur og fúsk. Það er ekkert pukur og það er ekkert fúsk. Hv. þingmaður sat í ríkisstjórninni sem gerði kaupréttinn við Kaupþing á sínum tíma, hún kannast bara ekki við það. Hún sat í ríkisstjórninni sem gerði kaupréttinn sem nú er verið að virkja en kemur hér upp og talar um pukur og fúsk. Kannast ekki einu sinni við eigin verk. Hver er að pukra eitthvað eða fúska? Enginn. Þegar menn skoða stöðugleikaskilyrðin, stöðugleikasamningana, þá er ekki annað hægt að gera en segja: Bravó, þetta gekk 100% upp. Þrýstingur á krónuna var enginn. Verkefnið var til þess ætlað að draga úr gjaldeyrisójöfnuði sem hætta var á að myndaðist við uppgjör gömlu slitabúanna. Það tókst 100%. Og stöðugleikaframlögin, sem metin voru á sínum tíma upp á rétt um 380 milljarða, eru í dag metin á um 74 milljarða umfram það sem þá var. 
             Ef útboðið sem fram undan er gengur vel þá reynir á afkomuskiptasamning við ríkið. Þannig að ríkið gæti átt uppi í erminni aðra 20 milljarða 

Herra forseti. Kaup vogunarsjóða á hlut ríkisins í Arion banka eru flétta sem er úthugsuð af færustu sérfræðingum. Upphafið er samþykkt hluthafafundar Arion banka um kaup á eigin bréfum. Síðan tilkynna hluthafar ríkinu að þeir vilji virkja hluthafasamkomulagið frá 2009 og kaupa hlut ríkisins á gjafverði. Samþykkt hluthafafundar um kaup á eigin bréfum gaf vogunarsjóðunum heimild til að nota peninga bankans til að kaupa bréfin. Þeir þurfa því ekki að leggja út fyrir kaupunum. Þetta er snilld númer eitt. Þegar búið er að kaupa ríkið út geta vogunarsjóðirnir gert það sem þeir vilja við eigur bankans. Hlutur þeirra stækkar og verður verðmætari. Þetta er snilld númer tvö. Síðan hefjast þeir handa við að búta bankann niður, selja verðmæt dótturfélög út úr bankanum, eins og Valitor og Stefni – sjóðstýringu. Stefnir er verðmætasta dótturfélag bankans. Viðskiptablaðið sagði í dag að eignir bankans væru afar verðmætar. Þegar þetta er í höfn stendur eftir beinagrindin sem lífeyrissjóðirnir kaupa síðan. Þetta er snilld númer þrjú. Allt er þegar þrennt er. Hæstv. fjármálaráðherra er gæslumaður ríkissjóðs í umboði Alþingis. Sérðu ekki veisluna? Nú skal ég segja hæstv. ráðherra hvað hann á að gera. Hann lætur ríkið í stjórn bankans boða til hluthafafundar strax þar sem eitt mál verður á dagskrá, þ.e. að afturkalla heimild bankans til að kaupa eigin bréf, í því augnamiði að rannsaka hvort þetta standist lög, rannsaka hæfi stjórnenda og rannsaka hvaða áhrif það hefur á fjármálakerfið að taka svona mikið eigið fé út úr bankanum. Ég er þess fullviss að vogunarsjóðirnir munu afturkalla kauprétt á hlut ríkisins þegar þeir sjá að þeir þurfa að borga fyrir hann úr eigin vasa en ekki með fé bankans. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Munt þú beita þér fyrir því strax að kalla saman hluthafafund, láta afturkalla heimild bankans til að kaupa eigin bréf og rannsaka málið í kjölinn?

Virðulegi forseti. Fyrir hönd ríkisins var reyndar greitt atkvæði gegn því á hluthafafundi að bankinn fengi heimild til þess að kaupa eigin bréf. Þannig er mál með vexti að ríkið hefur bara farið með 13% eignarhlut og að mati Bankasýslunnar er alveg óumdeildur einhliða kaupréttur á hlut ríkisins. Ég tek eftir því að hv. þingmaður segir að gengið sem um ræðir í viðskiptunum sé gjafverð. Mig langar til þess að biðja hann um að útlista það aðeins betur hvernig hann almennt leggur mat á virði fjármálafyrirtækja vegna þess að hann virðist búa yfir einhverjum nánari greiningum á virði bankans. Er ekki staðan sem er að renna upp fyrir hv. þingmanni og samflokksmönnum hans þessi: Yfirlýsingar Miðflokksins fyrir kosningar voru gjörsamlega innihaldslausar? Hugmyndir um að það væri hægt að afhenda íslenskum almenningi einn þriðja af Arion banka, banka sem ríkið yfir höfuð átti ekkert og myndi þurfa að borga 60–70 milljarða til þess að eignast þann hlut, voru innihaldslaust blaður, engin innstæða fyrir því. Það þýðir ekkert að koma hér upp í þingsal í dag, hálfu ári eftir kosningar og fara að blása upp moldviðri um hluti sem hafa legið fyrir í samningum í mörg ár og eru hluti af aðgerðum stjórnvalda sem hafa heppnast vel, til þess að breiða yfir gjörsamlega mislukkaða kosningastefnu Miðflokksins sem nú er að renna upp fyrir mönnum að engin innstæða var fyrir. Eða hvað eru það margir tugir milljarða sem hv. þingmaður er tilbúinn að reiða fram til þess að kaupa hlut í fjármálafyrirtæki þannig að hægt sé að efna kosningaloforð Miðflokksins um að dæla út 70 milljörðum og gjaldfæra á ríkissjóð? 
            

Herra forseti. Það kemur fram í Viðskiptablaðinu í dag að verðmæti dótturfélags bankans séu gríðarleg. Vogunarsjóðirnir nýta þennan kauprétt vegna þess að þeir sjá tækifæri til þess að koma ríkinu út úr bankanum og geta þar með vélað um eignir bankans og stórgrætt á þeim. Nú liggur þessi flétta fyrir, eins og ég rakti. Þá birtist okkur sú staðreynd að það er markmið erlendra hluthafa bankans að nota eigið fé bankans til þess að kaupa hlut ríkisins á undirverði til þess eins að eignarhlutur annarra hluthafa, sem eru erlendir vogunarsjóðir, aukist að verðmæti. Með öðrum orðum, þeir kaupa hlutinn án þess að þurfa að taka upp veskin, eins og ég sagði áðan, og græða á honum vegna þess að hann er svo ódýr. Það sjá það allir að hann er ódýr vegna þess að dótturfélögin eru svo verðmæt. Það er ósköp einfalt. Getur ráðherra upplýst, eins og hann upplýsti kannski, að við höfum beitt neitunarvaldi? Neitunarvaldið er í hluthafasamkomulaginu og það er gott ef því var beitt. En hefur ráðherra óskað eftir upplýsingum um afstöðu Fjármálaeftirlitsins til 

Virðulegi forseti. Bankasýslan hefur farið yfir það með efnahags- og viðskiptanefnd hvernig þessir atburðir gerðust varðandi virkjun kaupréttarins og hver afstaða hluthafans, ríkisins, hefur verið á hluthafafundum um þessi efni. Hv. þingmaður er kominn með svarið um hvernig hann metur bankann. Hann les Morgunblaðið. Hann er búinn að komast að því að bankinn sé miklu meira virði en þessir 0,8. Þá er ég með góðar fréttir fyrir hv. þingmann. Við gerðum afkomuskiptasamning við eigendur bankans, Kaupþing. Hann virkar þannig að ef bankinn selst á bilinu 100–140 milljarða skiptist það verð þannig að einn þriðji rennur beint til ríkisins. Ef hann selst á bilinu 140–160 milljarðar skiptist kaupverðið að hálfu milli eigandans og ríkisins. Ef bankinn selst, eins og hv. þingmaður virðist trúa, jafnvel á meira en 160 milljarða, þ.e. hlutur Kaupþings, þá fær ríkið 

Forseti. Enn og aftur fáum við fregnir af kynferðislegri misnotkun barna og manni fallast hendur. Það er ljóst að ef hægt er að koma í veg fyrir þessi brot þá ber okkur svo sannarlega skylda til þess að beita öllum þeim úrræðum sem sýnt hafa einhverja virkni í þá átt. Ég spyr: Gerum við það? Árið 2012 fullgildi Ísland Lanzarote-samninginn, bindandi Evrópuráðssamning um vernd barna gegn kynferðislegri misbeitingu og kynferðisofbeldi. Þar er kveðið á um að einstaklingar sem haldnir eru barnagirnd hafi aðgang að aðstoð, t.d. í formi meðferðar til að minnka líkurnar á að einstaklingurinn láti undan kenndum sínum. Í apríl 2013 kom út skýrsla samráðshóps forsætisráðherra um samhæfða framkvæmd stjórnvalda við að tryggja skilvirk úrræði fyrir þolendur kynferðisbrota, einkum börn. Var ein tillaga samráðshópsins sú að útbúið yrði opið úrræði þar sem einstaklingar sem óttast að þeir kunni að fremja kynferðisbrot eða hafi kenndir til barna gætu fengið meðferð sem byggðist á mati á áhættu með það að markmiði að koma í veg fyrir að brotið yrði framið. Staðan er samt sú að hér á landi fá fullorðnir einstaklingar með barnagirnd litla sem enga aðstoð og þurfa að kosta meðferð sína sjálfir, sem dregur mjög úr líkum á því að þeir nýti sér það nauðsynlega úrræði. Í Bretlandi, Írlandi og Bandaríkjunum eru hjálparsímar auglýstir fyrir gerendur sem vantar aðstoð við að stoppa sig af. Hér á landi hafa samtökin Blátt áfram og Rauði krossinn reynt að bjóða upp á svipað úrræði en það strandar á fjárveitingum. Forvarnastarf í þessum málaflokki getur bjargað mannslífum. Fræða þarf bæði fullorðna og börn um barnagirnd og hvernig hjálpa eigi bæði þolendum og gerendum. Slík fræðsla hvetur fólk til að taka nauðsynleg skref til að vernda börn áður en þau verða fyrir ofbeldi. Þetta er bráðnauðsynlegt starf og mér þykir furðulegt að samtök og einstaklingar á þessu sviði skuli þurfa að vera í eilífri baráttu við að fjármagna sig. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvers vegna strandar svo mikilvægur þáttur í vernd barnanna okkar á fjárveitingum?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að taka þetta mál hér upp og taka undir áhyggjur hennar af þeim fréttum sem við sjáum allt of oft og hafa til að mynda borist núna undanfarið. Varðandi það hvernig við fjármögnum félagasamtök og fleira sem þessu tengist hefur það yfirleitt verið gert í gegnum sérstaka safnliði. Ég vil þó segja að ég legg mikla áherslu á þennan málaflokk og hef frá því að ég tók við sem ráðherra hitt flest þau félagasamtök sem eru fjölmörg, eins og hv. þingmaður nefndi, til þess að ræða með hvaða hætti við getum brugðist fyrr við með forvörnum og úrræðum gagnvart börnum. Eftir að þessar fréttir komu hef ég líka fundað með þeim aðilum sem að þessum málum koma, bæði barnaverndarnefndum, Barnaverndarstofu, lögreglu og fleiri aðilum, til þess að ræða til hvaða aðgerða við getum gripið. Hv. þingmaður nefndi Lanzarote-nefndina. Ég hef m.a. rætt þetta mál við Braga Guðbrandsson, sem er forstjóri Barnaverndarstofu og hefur setið í stjórn Lanzarote-nefndarinnar frá 2012 og var formaður hennar um tíma, með hvaða hætti við Íslendingar getum gripið til markvissari aðgerða en við höfum gert í þessum málaflokki. Ég vonast til þess að geta komið með einhverjar tillögur úr þeirri vinnu og unnið áfram með þessum aðilum. Þá nefni ég sérstaklega forstjóra Barnaverndarstofu vegna þess að hann hefur mikla þekkingu á þessum málaflokki og hvað er að gerast í þessum efnum í nágrannalöndum okkar. Þá bind ég vonir við að koma með tillögur í þingið til þess að bæta stöðu þessara hópa, ekki bara barnanna heldur líka gerenda. Ég vonast til þess að í ríkisfjármálaáætlun til næstu ára verði fjármagn sérstaklega eyrnamerkt í þann flokk sem snýr að börnum, snemmtækum úrræðum gagnvart þeim og kynferðislegu ofbeldi, sem koma því miður allt of margar fréttir af, 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Þau vekja von í brjósti um að það verði einhverjar aðgerðir í þessum málaflokki. Forvarnir eru ein mikilvægasta leið sem við höfum til að tækla vandamál í samfélaginu, koma í veg fyrir að þau komi upp. Ég sé það æ betur að það er aldrei nægilegt fjármagn nákvæmlega á þessu stigi, í forvarnir á fyrsta stiginu sem eru svo mikilvægar. Ég sé þetta með geðheilbrigðismálin, nú er verið að leggja niður GET-teymið þar, og ég sé að það vantar fjármagn hérna. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann ætli sér að fara í einhvers konar langtímaáætlanagerð um forvarnir gegn kynferðisofbeldi gagnvart börnum og hvort hann ætli að fjármagna frjáls félagasamtök sem eru að vinna gríðarlega mikilvæga vinnu og hafa ótrúlega mikla reynslu að baki í þessum málaflokki eða hvort þetta snúist bara um að gera þetta hjá Barnaverndarstofu eða hjá opinberum stofnunum.

Virðulegur forseti. Forvarnir. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að forvarnir eru langbesta leiðin til þess að koma í veg fyrir slíkt. Eins og ég sagði áðan er verið að vinna gott starf hjá félagasamtökum og líka hjá hinu opinbera. En ég held að hið opinbera velferðarkerfi standi sig þó ekki nægilega vel á öllum sviðum og þarf að styrkja og efla vinnuna varðandi kynferðislegt ofbeldi og fleiri þætti. Það held ég að sé að hluta til ástæðan fyrir því að frjáls félagasamtök spretta nú upp í félagsþjónustu almennt. Og ekki bara varðandi kynferðislegt ofbeldi. Í velferðarkerfi okkar tala kerfin eru ekki saman, sveitarfélögin, það sem heyrir undir félagsmálaráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti, menntamálaráðuneyti. Ég ætla mér að reyna koma af stað stefnumótunarvinnu og er að undirbúa vinnu sem miðar að því að tengja saman ólíka málaflokka í þessu efni þannig að kerfin fari að tala saman. Samhliða því vil ég sjá hvernig við getum tengt frjáls félagasamtök inn í það. Ég get ekki sagt það nægilega oft, ég held að þetta sé ákaflega mikilvægt og sé eitt af þeim málum þar sem er gríðarlega mikilvægt að tengja alla saman, hvort sem það er stjórn eða stjórnarandstaða, þetta er ekki pólitískt mál. Ég fagna þessari fyrirspurn mjög mikið.

Virðulegi forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til félags- og jafnréttismálaráðherra um krónu á móti krónu skerðingu. Slík skerðing er enn á borðum öryrkja. Hvað þýðir slík skerðing? Jú, hún þýðir að ef þér eru réttar dánarbætur með vinstri höndinni kemur hægri höndin og rífur þær allar af þér. Það þýðir að ef þú færð einhvers staðar smátekjur þá eru þær teknar af þér. Hverjir lenda verst í þessu af öryrkjum? Jú, konur. Það er með ólíkindum að það skuli vera þannig í dag. Ég veit ekki hvort þetta er sýn þeirra sem settu þessi lög og gera ekkert í því að breyta þessu, að þeir sjái það fyrir sér að haltur leiði blindan í mataraðstoð. Þetta er að ske. Það er verið að hjálpa blindu fólki til að fá mat, hjálparstofnanir. Það er verið að hjálpa illa fötluðum einstaklingum að fá mat. Hvað gerist þá? Jú, lyfjakostnaður hækkar, læknisþjónusta. Er það svarið? Að hækka allt og skila engu til baka? Ef þetta var tilgangurinn með lögunum langar mig að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra: Hvað ætlar hann að gera í þessu? Allir flokkar í ríkisstjórninni hafa lofað því að taka krónu á móti krónu skerðinguna út. Hvers vegna í ósköpunum hafa þeir ekki gert það? Ef þá vantar hjálp við það er ég viss um að í þessum þingsal munu allir styðja það miðað við það sem sagt var í kosningabaráttunni. Þetta á ekki að vera neitt vandamál. Þess vegna vil ég fá að vita hver stefnan er, hvenær á að gera þetta og hvort við getum gert þetta strax. Ég er viss um að við munum hjálpa hæstv. ráðherra til þess.

Virðulegur forseti. Bætt kjör þeirra sem verst standa, þá sérstaklega örorkulífeyrisþega sem hv. þingmaður kom inn á, eru mikilvæg mál. Ríkisstjórnin hefur það á stefnu sinni að endurskoða kjör þessara hópa samhliða því sem endurskoðun almannatryggingakerfisins fer fram og jafnhliða því sem við innleiðum nýtt starfsgetumat á þessu sviði og endurhæfingarkerfi. Ég hef lagt mikla áherslu á það og fundað mjög reglulega með Öryrkjabandalagi Íslands, Þroskahjálp og fleiri aðilum sem að þessu koma. Það er þess vegna fagnaðarefni að ég held að menn séu að ná saman núna um stærstu útlínurnar í því hvernig þetta starfsgetumat og nýja endurhæfingarkerfið geti virkað, eða svona flæðiritið í því. Það var kynnt í ríkisstjórn í síðustu viku. Í framhaldi af því er gert ráð fyrir að skipa sérstakan vinnuhóp sem í verða ekki allt of margir aðilar og er ætlunin að sá hópur starfi fram á vor og fari yfir m.a. þá þætti sem snúa að starfsgetumati annars vegar og ná þarf að tengja það inn í ólíka málaflokka og hins vegar endurskoðun almannatryggingakerfisins gagnvart þessum hópi. Þar inni verður að sjálfsögðu m.a. rætt króna á móti krónu skerðingin. Núna er verið að teikna upp tímarammann í þessu, hvaða þættir verði teknir fyrir, í hvaða viku, hvaða atriði það eru sem við þurfum að ræða, stjórnvöld annars vegar og hagsmunaaðilar þessara hópa hins vegar. Ég á von á því að í þessari viku komi inn ósk um tilnefningu í þann starfshóp þar sem gert er ráð fyrir að tveir fulltrúar ríkisstjórnarmeirihlutans og einn fulltrúi stjórnarandstöðu komi þar inn ásamt aðilum vinnumarkaðar, Öryrkjabandalags Íslands og Þroskahjálpar. Í tengslum við þessa vinnu bind ég miklar vonir við að út úr henni geti komið að við getum bæði 

Virðulegi forseti. Ég þakka félags- og jafnréttismálaráðherra fyrir þessi svör. En króna á móti krónu skerðing kemur starfsgetumati ekkert við. Þetta eru gerólíkir hlutir, tengjast á engan hátt. Förum í starfsgetumatið, alveg frábært. En tökum krónu á móti krónu skerðinguna út strax. Afnemum hana. Það er vilji allra. Það eru 41 félag í Öryrkjabandalagi Íslands og ekki eitt einasta félag hefur nokkurn tíma tengt krónu á móti krónu skerðinguna við starfsgetumat. Það var gert hjá síðustu ríkisstjórn og það virðist lenska hjá þessari ríkisstjórn að tengja þetta saman. En þarna eru engin tengsl. Ef ráðherra segir að það séu einhver tengsl þarna á milli bið ég hann að skýra það út fyrir mér. Vegna þess að króna á móti krónu skerðing snýst um að hafa í sig og á. Króna á móti krónu skerðing er mannréttindabrot. Það er verið að taka peninga af þeim sem síst skyldi. Fólki sem á ekki fyrir mat, á ekki fyrir lyfjum. 

Virðulegur forseti. Það sem ég ætlaði að koma inn á í svari mínu var að ríkisstjórnin er nú að hefja vinnu og samtal við hagsmunahópa, Öryrkjabandalagið, Þroskahjálp, um það hvernig við endurskoðum almannatryggingakerfið og tökum m.a. á krónu á móti krónu skerðingu. Í þeirri tímaáætlun sem við setjum okkur, sem ætlunin er að ljúki í maímánuði á þessu ári, á að ræða hvernig við förum með skerðingar í almannatryggingakerfinu, hvernig við endurskipuleggjum almannatryggingakerfið samhliða því sem við innleiðum starfsgetumat. Það er alveg rétt að þetta tengist ekki, en tengist þó vegna þess að með breyttu kerfi og endurhæfingar- og starfsgetumatskerfi er ætlunin að ræða hvernig við bætum kjör þessara hópa. Komin 

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hæstv. félags- og jafnréttisráðherra, með áherslu á hið síðarnefnda, út í málefni hinsegin fólks. Þrátt fyrir að við stærum okkur af miklu umburðarlyndi hér á landi og góðri stöðu hinsegin fólks í samfélaginu almennt verður ekki undan því vikist að löggjöf okkar hefur engan veginn fylgt eftir samfélaginu. Við erum raunar langt á eftir nágrannalöndum okkar hvað það varðar. Ef við horfum annars vegar á stöðu okkar þegar kemur að kynjajafnrétti, þar sem við erum í efsta sæti, og svo stöðu okkar þegar kemur að réttindum hinsegin fólks, þar sem við erum í besta falli um miðja deild eða fyrir neðan miðja deild í Evrópu, er alveg ljóst að hér þarf að gera verulega bragarbót á. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. jafnréttisráðherra, þar sem málefni þessa hóps hafa verið á borði ráðuneytis sem hefur verið, ef ég man rétt, undir stjórn flokks hæstv. ráðherra þorra undanfarins aldarfjórðungs: Er von á einhverri bragarbót hér á af hálfu hæstv. ráðherra? Hvernig hyggst hann bæta stöðu hinsegin fólks þegar kemur að lagaumhverfinu? Hvernig hyggst hann lyfta stöðu Íslands í alþjóðlegum samanburði þegar kemur að stöðu þessa hóps? Ég vísa sérstaklega til þess að Samtökin '78 sinna mjög mikilvægu ráðgjafarstarfi við skjólstæðinga sína en njóta afskaplega lítils opinbers stuðnings til þess. Raunar er það svo að þegar við ætlum að bera okkur saman við nágrannalönd okkar skortir hér að minnsta kosti milljónatugi upp á framlög hins opinbera til þess að við komumst með tærnar þar sem nágrannaþjóðir okkar hafa hælana. Þar gerði ég viljayfirlýsingu við samtökin á síðasta 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og segi: Já, ríkisstjórnin tekur alvarlega þau skilaboð sem eru að berast varðandi stöðu hinsegin fólks á Íslandi og þá staðreynd að Ísland virðist vera að dragast aftur úr þegar kemur að þessum málum, jafnvel þó að við segjum á tyllidögum og teljum okkur trú um að svo sé ekki. Þingmaður spyr hvað sé að gerast, hvað ráðherra og ríkisstjórn séu að gera. Það eru væntanleg inn í þingið m.a. tvö lagafrumvörp um mismunun, bæði mismunun í samfélaginu og mismunun á vinnumarkaði. Þau frumvörp geta vonandi komið inn í þingið í næstu viku ef allt gengur upp. Það er líka gaman frá því að segja að ég var að koma af fundi í ráðherranefnd um jafnréttismál þar sem m.a. var rætt nákvæmlega þetta og með hvaða hætti við ætluðum að styrkja stöðu Íslands og þessara hópa. Það er m.a. í vinnslu frumvarp um kynrænt sjálfræði sem er unnið í samstarfi milli félagsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra og í góðu samstarfi við hagsmunaaðila. Ekki er ósennilegt að það frumvarp geti komið á næsta þingi. Síðan er líka í skoðun að efla Samtökin '78 og að ríkisstjórnin hefji kraftmeira samstarf við þau þegar kemur að þessum málaflokkum. Ég á von á því að ræða það við Samtökin '78 innan tíðar hvernig við getum hagað því samstarfi. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er gríðarlega mikilvægt að við séum í fremstu röð, ekki bara í orði heldur líka á borði. Við gerum það stundum í orði en það er greinilega þannig að við erum það ekki alveg á borði. Þar þurfum við að bæta okkur. Það ætlar ríkisstjórnin svo sannarlega að gera með markvissum aðgerðum.

Ég þakka hv. ráðherra ágætlega skýr svör, óvenjuskýr svör. Ég hvet hann eindregið til dáða í þessum efnum. Það er ánægjulegt að heyra að mismununarfrumvörpin eru á leiðinni inn í þingið enda áttu þau að heita tilbúin og höfðu reyndar verið lögð áður fram í þinginu þannig að mig var farið að lengja nokkuð eftir þeim. Ég veit að þau hafa vakið mismunandi áhuga hjá einum samstarfsflokki hæstv. ráðherra en ég get fullvissað hann um að hann mun örugglega njóta góðs stuðnings stjórnarandstöðunnar við það að koma þessum málum í gegn. Ég hvet hann líka eindregið til dáða í stuðningi og samningum við Samtökin '78. Það er til skammar hvernig við styðjum við þessa starfsemi, hún er gríðarlega mikilvæg. Það ráðgjafarstarf sem þarna fer fram er afar mikilvægt, ekki síst þegar við horfum á það að við höfum sem þjóð lagt sérstaka áherslu á móttöku hinsegin flóttamanna sem eykur enn frekar álagið á þessari ráðgjöf. Við sem stjórnvöld þurfum að sýna metnað og standa vel að fjárstuðningi við samtökin þannig að þau geti sinnt hlutverki sínu sem skyldi. Því hvet ég ráðherra til dáða í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir og segja að það er ekki vilji til annars hjá ríkisstjórninni en að gera gangskör í þessum málum þannig að Ísland sé á pari við það besta í þessum efnum sem þekkist og þetta er eitt af forgangsverkefnum jafnréttismálaráðherra og jafnréttismálaráðuneytisins og er líka eitt af forgangsverkefnum sérstakrar ráðherranefndar um jafnréttismál sem forsætisráðherra hefur sett á fót og hefur verið til umræðu í ráðherranefnd um jafnréttismál oftar en einu sinni. Þetta ber þar af leiðandi þess merki að það er vilji til að vinna þetta ekki eingöngu í félags- og jafnréttismálaráðuneytinu, heldur að tengja saman ólíka málaflokka í þessu. Það er einmitt þannig að þessi mál eru ekki bara unnin á lagasviði félags- og jafnréttismálaráðuneytisins, þetta tengist inn á önnur svið eins og ég sagði áðan, inn á heilbrigðisráðuneytið og fleiri aðila. Ætlunin hjá ríkisstjórninni er að gera gangskör í þessu. Ég þakka hvatninguna og 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur. Frumvarpið er fyrst og fremst liður í innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/40/ESB um samræmingu ákvæða í lögum og stjórnvaldsfyrirmælum aðildarríkjanna varðandi framleiðslu, kynningu og sölu á tóbaki og tengdum vörum og um niðurfellingu á tilskipun 2001/37/EB. Ég vil geta þess strax í upphafi að frumvarp þetta, eða innihald þess, er nú lagt fram í annað sinn, en frumvarp sama efnis var lagt fram á 146. löggjafarþingi og gekk þá til velferðarnefndar eftir 1. umr. en hlaut ekki afgreiðslu. Í frumvarpinu er annars vegar lagt til að settar verði heildstæðar reglur um heimildir til innflutnings, sölu og markaðssetningar á rafrettum og áfyllingum fyrir rafrettur, auk ákvæða um eftirlit með slíku. Hins vegar eru lögð til ákvæði um heimildir til notkunar rafrettna. Frumvarpið felur í sér að nú verður í raun í fyrsta sinn veitt almenn heimild fyrir innflutningi, dreifingu og sölu á rafrettum og áfyllingum fyrir þær hér á landi, hvort sem þær innihalda nikótín eða ekki. Það er mikilvægt, virðulegi forseti, að fólk átti sig á þessu, því samkvæmt gildandi lyfjalögum telst vökvi sem inniheldur nikótín til lyfja og því er óheimilt í raun að selja rafrettur með fyllingum sem innihalda nikótín nema fyrir liggi markaðsleyfi frá Lyfjastofnun. Stundum hefur mátt skilja umræðuna um rafrettur hér á landi á þá lund að setning löggjafar þar að lútandi sé fyrst og fremst til þess fallin að leggja stein í götu þeirra sem vilja hætta hefðbundnum tóbaksreykingum og nýta sér rafrettur til þess. Þetta er fjarri lagi. Sú löggjöf sem hér er lögð til, með frumvarpi því sem hér er til umræðu, skapar umhverfi sem mun í fyrsta sinn stuðla að löglegum innflutningi þessarar vöru. Því fylgir bætt neytendavernd þar sem fólk getur fremur en áður treyst merkingum og innihaldslýsingum. Síðast en ekki síst verða settar nauðsynlegar skorður við sölu og markaðssetningu á þessum varningi þegar börn eiga í hlut. Í stuttu máli er lagt til að sambærilegar reglur gildi um notkun rafrettna og um notkun reyktóbaks. Sama máli gegnir um markaðssetningu og aldursmörk. Óheimilt verður að selja rafrettur og áfyllingar í þær börnum yngri en 18 ára. Þeir sem selja þennan varning þurfa sömuleiðis að hafa háð 18 ára aldri. Í frumvarpinu er kveðið á um merkingar og markaðssetningu með áherslu á að ekki megi höfða sérstaklega til barna og ungmenna. Lagt er til að kveðið verði á um öryggi rafrettna til að lágmarka hættu á slysum við notkun þeirra og tryggja að rafrettur og áfyllingar séu barnheldar. Ákvæði um hámarksstyrkleika, stærð áfyllinga, innihaldsefni í áfyllingar sem og hámarksstærð tanka einnota rafrettna og hylkja eru lögð til þar sem sömu takmarkanir eru settar á styrkleika og stærð og koma fram í áðurnefndri Evróputilskipun. Óheimilt verður að selja rafrettur eða áfyllingar í skólum og öðrum stöðum sem ætlaðir eru til félags-, íþrótta- og tómstundastarfs barna og ungmenna og á heilbrigðisstofnunum og öðrum stöðum þar sem heilbrigðisþjónusta er veitt. Um auglýsingar og um sýnileika rafrettna og áfyllinga á sölustöðum gilda sömu reglur og um tóbak í frumvarpinu, þ.e. að óheimilt verður að auglýsa rafrettur og áfyllingar eða hafa sýnilegar á sölustöðum að undanskildum sérvöruverslunum þar sem heimilt verður að hafa vörurnar sýnilegar þegar inn í verslun er komið. Í III. kafla frumvarpsins er fjallað um skorður við notkun rafrettna. Óheimilt verður að nota þær í þjónusturýmum stofnana, fyrirtækja og félagasamtaka, í leikskólum, grunnskólum, framhaldsskólum og öðrum menntastofnunum, sem og í öðrum húsakynnum sem ætluð eru til dagvistunar og félags-, íþrótta- og tómstundastarfa barna og ungmenna, á heilbrigðisstofnunum og öðrum stöðum þar sem heilbrigðisþjónusta er veitt, í almenningsfarartækjum og í fangelsum, að undanskildum þeim undantekningum sem tilgreindar eru í frumvarpinu. Í IV. kafla frumvarpsins er lagt til að Neytendastofa fari með markaðseftirlit með rafrettum og áfyllingum í samræmi við ákvæði laganna og reglna settra samkvæmt þeim. Þá er lagt til að framleiðendum og innflytjendum rafrettna og áfyllinga, sem þeir hyggjast setja á markað, sé gert að tilkynna um slíkt til Neytendastofu sex mánuðum áður en markaðssetning er fyrirhuguð og er ráðherra veitt heimild til að setja reglugerð um nánari útfærslu á tilkynningum til Neytendastofu. Neytendastofu er einnig veitt heimild til að taka gjald fyrir móttöku tilkynninga og er henni gert að birta á vef sínum upplýsingar um þá aðila sem uppfyllt hafa skilyrði tilkynningarinnar. Þá er Neytendastofu gert heimilt að krefjast þess að framleiðendur eða innflytjendur rafrettna og áfyllinga veiti upplýsingar um tiltekna hluta vörunnar og innihald hennar, auk þess að leggja fram sýnishorn af vöru í því magni sem nauðsynlegt er til að meta eiginleika hennar og áhrif. Einnig er sú skylda lögð á herðar framleiðendum, innflytjendum og dreifingaraðilum að grípa tafarlaust til ráðstafana ef ástæða er til að ætla að rafrettur og áfyllingar sem eru í vörslu þeirra séu ekki öruggar eða að öðru leyti ekki í samræmi við lög. Einnig er framleiðendum og innflytjendum rafrettna og áfyllinga gert að upplýsa embætti landlæknis og Neytendastofu árlega um sölu og neysluvenjur á rafrettum og áfyllingum í samræmi við reglugerð sem ráðherra setur. Þá er embætti landlæknis, í samráði við ráðuneyti heilbrigðismála, gert að sjá til þess að fram fari reglubundin fræðsla um áhrif notkunar rafrettna á heilsu og hættu samfara meðhöndlun rafrettna og áfyllinga. Að lokum er í frumvarpinu lagt til að gerðar verði breytingar á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011, þess efnis að eftirlit með auglýsingabanni því sem lagt er til í frumvarpinu verði í höndum fjölmiðlanefndar. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins, en það frumvarp sem hér er lagt fram felur í sér að sambærilegar reglur muni gilda um notkun rafrettna og um notkun reyktóbaks og einnig um markaðssetningu og aldursmörk. Síðastliðin ár hefur notkun rafrettna aukist ört hér á landi og við því verður að bregðast þar sem ekki hefur verið sýnt fram á skaðleysi varanna. Með frumvarpinu er aðgangur fullorðinna einstaklinga sem vilja nýta sér rafrettur til að hætta eða minnka tóbaksneyslu tryggður. Aðgangurinn er tryggður, virðulegi forseti. Á sama tíma er verið að draga úr líkum á því að ungt fólk ánetjist nikótíni og því er reynt að sporna við sýnileika varanna með auglýsingabanni, einnig banni við sýnileika í verslunum og öðrum aðgerðum sem ætlað er að hindra að nýir notendur ánetjist rafrettum. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að eiga góða umræðu um þetta mál hér í þingsal og leyfi mér að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til velferðarnefndar og til 2. umr. Ég legg áherslu á málefnalega úrvinnslu málsins, þar sem fyrir liggur, að við erum í þeirri stöðu, samkvæmt Evrópulöggjöf, að þurfa að setja um þetta lög. Í samráði við þingið vænti ég þess að sú lagasmíð verði með sem farsælustum hætti fyrst og fremst fyrir lýðheilsu og ekki síður fyrir þá neytendur sem þessa leið kjósa.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps. Það eru aldeilis tíðindi þegar mál koma frá stjórninni. Um leið og ég er innilega sammála um að setja þurfi lög um slíka hluti - og gott að setja reglur og lög um hluti sem eru svona nýir í okkar samfélagi - finnst mér kannski umhugsunarvert hvað þetta er líkt lögum um reyktóbak. Það er kannski ekkert skrýtið vegna þess að þetta kemur að einhverjum hluta í staðinn fyrir það og þetta er innbyrt með svipuðum hætti. En af því ráðherra segir að mikilvægt sé að við setjum góða löggjöf um þetta mál fyrst og fremst fyrir lýðheilsu Íslendinga vil ég fullyrða að lagasetning utan um þennan hlut eigi að vera töluvert frjálsari en utan um reyktóbak, vegna þess að hér er hugsanlega um að ræða stærstu framfarir í lýðheilsu heimsins í marga áratugi. Það er margt sem bendir til þess að þetta geti verið ótrúlegt gæfuspor fyrir heilbrigði alls heimsins, þ.e. að beina fólki yfir í rafrettur. Þess vegna spyr ég: Kom ekki til greina í að nálgast þetta líka með þeim hætti að beina fólki beinlínis frekar yfir í rafrettur og gera það auðveldara í staðinn fyrir að gera þetta eiginlega svipað og að verið sé að reykja sígarettur?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og líka að hann skuli fagna því að ég sé hér með mál. Það er alþekkt óþreyja stjórnarandstöðunnar á hverjum tíma eftir því að eitthvað komi frá ríkisstjórn. Þá er líka reglan sú að vera frekar á móti því sem þaðan kemur þegar það kemur. Það er önnur saga. Það sem hv. þingmaður nefnir hér eru gríðarlega mikilvæg atriði. Þegar við horfum til þess hvernig við fórum að þegar við settum lög um reyktóbak á sínum tíma þá létum við í raun tóbakið njóta vafans. Við vorum mjög seinþreytt til þeirrar niðurstöðu að það væri sannarlega hættulegt. Í þessari löggjöf nálgumst við það hinum megin frá, ef svo má að orði komast. Það er í samræmi við það sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir. Hún bendir á að hvorki liggi fyrir skaði né skaðleysi þessarar vöru. Því leggur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin til við ríkin sem eru að setja löggjöf um þessa neysluvöru að takmarka heimildir til notkunar rafrettna á sama hátt og gildir um reykingar þar til sýnt hefur verið fram á mögulegt skaðleysi vörunnar. Fyrst og fremst liggja þar að baki þau sjónarmið að normalísera ekki notkunina eða gera hana eðlilega eða mikilvæga eða eitthvað slíkt, bæði fullorðnum og börnum, sem fyrsta skref, en halda því jafnframt til haga hversu mikilvæg þessi leið er fyrir þá sem hyggjast leggja tóbaksreykingar á hilluna. Þannig að það er samkvæmt leiðsögn frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni sem þessi nálgun er valin. Ég treysti því að þingið 

Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að óþreyjan var ekki fundin upp af núverandi stjórnarandstöðu. Mig minnir jafnvel að þingmaðurinn sem hér stendur hafi kannski lært hana af hæstv. ráðherra á síðasta kjörtímabili. En ég leggst alls ekki gegn öllum málum og alls ekki þessu. Ég er alveg sammála því að það þurfi að setja reglur um hluti. Það er örugglega ekki hægt að sýna bókstaflega fram á umfang skaðsemi eða skaðleysi þessarar vöru. Ég held að það velkist þó enginn í vafa um að hún er miklu betri og veldur miklu minni skaða en sú sem við höfum verið að neyta hingað til. Þess vegna eru sterk rök fyrir því að gera hana aðgengilegri en hina. Ég hef ekki á móti því að reynt sé að girða fyrir að ungt fólk fari að nota rafrettur eða setja bann við því að höfða til þess sérstaklega. Það mætti gera víðar. Ég tók t.d. eftir því þegar ráðherraskipti voru hjá ráðherrum eftir myndun síðustu ríkisstjórnar þótti það voða flott þegar ráðherra gaf fyrrverandi ráðherra í nefið. Eigum við þá ekki að ganga alla leið og skoða þá hluti líka? En það er kannski á pari við laxveiði eða golf, að það má af því að það þykir fínna. Ég held samt að við eigum í meðförum þingsins að gera „veipið“ að raunverulegum valkosti fyrir þá sem vilja nýta sér aðeins hollari lífsstíl þrátt fyrir allt.

Virðulegi forseti. Það er nú alveg efni í sérstök samskipti, annað hvort úr ræðustól Alþingis eða jafnvel í hliðarherbergjum, að ræða það hvernig maður lærir góða siði hér í þinginu og af hverjum og á hvaða tíma. Það er auðvitað um þetta eins og iðulega þegar við stöndum frammi fyrir því að innleiða Evrópureglur, að hluti af þeim umbúnaði er þeirrar gerðar að við „sitjum uppi með það“, hvort sem það er til góðs eða ekki. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, eins og hv. þingmaður, að hér sé um að ræða löggjöf sem er til góðs, kannski fyrst og fremst vegna þess að hún innleiðir ákveðna neytendavernd. Hér erum við að tala um öryggisstaðla, CE-merkingar o.s.frv., sem ætti að vera gleðiefni fyrir neytendur. Þá vitum við þeir sem neyta rafrettna og vilja fara þá leiðina geti frekar treyst því hvað er til sölu fyrir heilsu sína. Hins vegar er það líka þannig, svo það sé sagt, eins og iðulega þegar við erum að innleiða Evrópulöggjöf, að hér eru þættir sem tekin er ákvörðun um að búa um með tilteknum hætti í þessu frumvarpi, til að mynda eftirlitsþátturinn, hvar hann á að vera. Við fáum ekki skýra leiðsögn um hvar hann á að vera. Niðurstaða okkar er sú að það sé Neytendastofa sem sjái um hann, vegna þess að hér sé um að ræða almenna neysluvöru. Lyfjastofnun gæti verið önnur leið, en við töldum það ekki vera bestu niðurstöðuna í þessu efni. Önnur lönd fara mismunandi leiðir í þessu. Það er eitt af því sem þingið þarf að fjalla um. Aðrir þættir lúta t.d. að því hvar má neyta vörunnar og hvar ekki. Þar hefur hvert land töluvert sjálfdæmi. Við leggjum til tiltölulega stíf mörk hvað það varðar. En það er líka þingsins að taka afstöðu 

Virðulegi forseti. Mig langar aðallega til að spyrja um tvö atriði, annars vegar stærðina á hylkjunum og hins vegar hversu bundin við erum af Evrópulöggjöfinni varðandi stærðirnar, bæði á hylkjunum sem eru til sölu og hylkjunum sem eru í rafrettunum sjálfum, þeim tveimur millilítrum sem þau rúma. Það hljómar að einhverju leyti eins og við værum að setja lög um að bílar mættu bara vera með ákveðið stóran bensíntank o.s.frv. Mig langar að fá að vita hvert svigrúm okkar er þar, því að oft er svigrúm í Evrópulöggjöf hvað það varðar. Í 5. gr., varðandi öryggið, rekst ég helst í það að stærð hylkjanna getur verið öryggisatriði, svona lítil hylki eru öryggisvandamál. Þau eru það lítil að það er jafnvel hægt að gleypa þau. Þannig að það er líka öryggisatriði að vera ekki með of lítil hylki sem erfiðara er að setja barnalæsingar á o.s.frv. Ég velti fyrir mér hvort ákveðin skörun sé þarna á milli sem trufli. Ef markmið þessara laga er ekki að leggja stein í götu neytenda þá finnst mér þetta jafnvel skarast aðeins, að þarna sé í raun verið gera fólki erfiðara fyrir varðandi aðgengi, að frumvarpið hindri þá aðgengi fólks að vörunni frekar en annað. Í 8. gr. er fjallað um innihaldsefnin. Þar er tekið fyrir að hægt sé að nota nokkurn veginn öll önnur efni í rafrettunni, sem er þó fjölbreyttara tæki en alla vega sígarettan. Það má vel vera að þetta sé mjög góð aðferð til að taka inn vítamín. Ég veit ekki hvort einhver myndi vilja reykja t.d. lýsi, en mér dettur í hug eitthvað svipað. Þetta getur verið mjög skilvirk leið til þess að koma góðum efnum til skila. Kemur eitthvað í veg fyrir það?

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson brást ekki væntingum mínum um að vera með frumlegt andsvar um að reykja lýsi. Ég held að það gæti verið mjög áhugavert - eða ekki. 
             Að öllu gamni slepptu þá er í 8. gr. í raun ákveðin valkvæð nálgun, þ.e. við tökum hér ákvörðun um þá nálgun. En fyrir liggur að við höfum ekki upplýsingar um áhrif af gufunni sem slíkri, þannig að það snýst ekki bara um efnin sem þekkt eru, heldur líka um inntöku gufu yfir langan tíma o.s.frv. Af þeim sökum er þessi leið valin. Og enn og aftur, ég held að það sé mikilvægt almennt, af því að ég og hv. þingmaður höfum, eins og mjög hressileg dæmi sanna, sérstakan áhuga á því hvernig málum reiðir af í gegnum þingið, og ég held að það væri ágætisleið almennt að við gætum lesið mjög hratt út úr svona frumvarpi hvað er samkvæmt Evrópulöggjöfinni og hvað er staðbundið og þar af leiðandi í raun það sem er til umfjöllunar í nefndinni. Hv. þingmaður spyr um þær takmarkanir sem fram komu í frumvarpinu um stærð áfyllingaríláta. Því er til að svara að þar er sveigjanleikinn mjög takmarkaður, nánast enginn, þ.e. þessi ílát eru í samræmi við þær hámarkskröfur sem fram koma í frumvarpinu, þannig að við göngum eins skammt eins og hægt er samkvæmt Evrópulöggjöfinni. Sveigjanleiki þingsins til hafa áhrif á þann hátt er því samkvæmt mínum upplýsingum afar takmarkaður, ef einhver.

Virðulegi forseti. Við innleiðingu á EES-reglum er aðkoma okkar mun fyrr í ferlinu en þegar mál kemur inn á borð þingsins. Þá velti ég því fyrir mér hvort við höfum misst af tækifæri til að hafa áhrif fyrr í ferlinu hvað þetta varðar. Eða er einhver möguleiki á að hnika þarna til á einhvern hátt, sem væri kannski hægt að fara með til Evrópusambandsins hvað þetta varðar? Hæstv. ráðherra kom inn á varúðina í frumvarpinu, það var í raun lítið varað við sígarettunum. Í þetta skipti virðist það vera svo að við séum ofurvarkár. Ég velti fyrir mér hvort að frumvarpið beri þess merki, og í rauninni líka viðbrögð Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og Evrópusambandsins í kjölfarið, þ.e. að við séum í rauninni of varkár. Það er oft erfiðara að slaka á reglunum síðar meir en að setja hömlur strax í byrjun. Að sjálfsögðu viljum við hafa heilbrigðissjónarmið, við viljum fara varlega með þau en þær rannsóknir sem gerðar hafa verið, t.d. í Bretlandi, hafa ekki staðfest þá skaðsemi sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hafði áhyggjur af, þannig að þegar er verið að tala um að er ekkert vitað um skaðsemi eða skaðleysi er það ekki alveg nákvæmt. Ég hef áhyggjur að ekki sé tekið tillit til þess sem þó er vitað.

Virðulegi forseti. Varðandi spurningu hv. þingmanns um tækifæri okkar til þess að hafa áhrif á fyrri stigum þá er það gömul og ný umræða og á í sjálfu sér við fjölmarga málaflokka sem undir samninginn heyra. Við gengum mjög langt í kjölfar efnahagshrunsins að draga saman mönnun ráðuneytanna í Brussel til þess að vakta mál á fyrri stigum. Það hefur ekki verið bætt upp eftir það. Það er algert lykilatriði að ráðuneytin séu með fólk á staðnum. Mér skilst að Norðmenn séu með tíu sinnum fleira fólk á staðnum til þess að vakta löggjöfina, þeirra staða er í raun og veru algjörlega sambærileg þeirri sem við erum í. Ég hitti einn íslenskan sérfræðing í Brussel sem sagðist vakna með hlaupasting vegna þess að það væri tilfinningin frammi fyrir verkefnum dagsins, að þurfa að vakta alla hluti í raun af sama afli og tíu Norðmenn. Þetta er ekki bara …  Varðandi þá spurningu hvort við séum of varkár er það líka spurning sem hv. þingmaður getur spurt. Ég lít svo á að það sé að minnsta kosti mitt verkefni að taka þá stöðu að vera svo varkár sem nokkur kostur er, sem ráðherra heilbrigðismála og lýðheilsumála, að láta heilsu almennings njóta vafans. Ef Alþingi ákveður síðan að setja þá línu annars staðar verður það niðurstaða Alþingis. En sem ráðherra heilbrigðismála get ég ekki annað en tekið alvarlega ábendingar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar í þessum efnum sem öðrum. Og þess vegna er frumvarpið lagt fram í þessari mynd.

Forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur. Um frumvarpið má margt segja en ég verð að viðurkenna að í því er margt sem veldur mér talsverðum áhyggjum. Ég hef áhyggjur af beitingu strangrar neyslustýringar sem takmarkar frekar en tryggir aðgang að rafrettum. Ég hef áhyggjur af forræðishyggju og virðingarleysi fyrir frelsi einstaklingsins. En mestar áhyggjur hef ég af heilsu landsmanna. Á ári hverju látast um 400 manns af völdum tóbaksnotkunar á Íslandi. Notkun tóbaks veldur samfélagslegu tjóni og miklum samfélagslegum kostnaði. Eitt stærsta skref sem við höfum stigið til bættrar lýðheilsu Íslendinga er að draga úr tóbakstengdum sjúkdómum og dauðsföllum. Ég hef áhyggjur af því að þetta frumvarp sé ekki í takti við þá áherslu okkar að draga úr skaðlegum áhrifum tóbaksneyslu og hefta verulega aðgengi að því hjálpartæki sem hefur skilað einna mestum árangri í að draga úr neyslu tóbaks. Frumvarpið er liður í innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins og margar þær greinar sem er að finna í því eru teknar beint úr tilskipuninni. Það er mikilvægt að gæta að því að við slíka lagasetningu höfum við ráðrúm til að túlka tilskipunina, enda hefur hún ekki beint lagagildi hérna. Við verðum að meta hvernig best sé að innleiða tilskipunina. Frumvarp um sama efni var lagt fram af þáverandi heilbrigðisráðherra á 146. löggjafarþingi en nálgunin í því frumvarpi var nokkuð frábrugðin því sem við ræðum hér um. Þá var áætlunin að fella notkun rafrettna undir lög um tóbaksvarnir. Það verður að telja óheppilegt þar sem rafrettur geta einmitt virkað sem úrræði fyrir þá sem vilja hætta að nota tóbak og er því eðlismunur á þessu tvennu. Það að rafrettur skuli hljóta sérlög er út af fyrir sig bót en við verðum þá að gæta að því að lögin séu þannig orðuð að þau séu til að bæta hag og heilsu notenda. Mig langar að ræða sérstaklega um nokkrar greinar frumvarpsins. Þar má fyrst nefna 4. gr. sem fjallar um viðvaranir á umbúðum. Samkvæmt greininni eiga að vera merkingar á rafrettum og áfyllingum um áhrif vörunnar á heilsu auk þess sem leiðbeiningar eiga að fylgja um notkun og geymslu. Það er nokkuð óheppilegt að grein þessi er óskýr og þannig er ekki tilgreint að þær vörur sem hljóta merkingar og viðvaranir innihaldi nikótín. Þetta getur gert neytandanum erfitt fyrir að velja úr þær vörur sem eru hættuminni, t.d. þegar einstaklingur sem hefur notað rafrettuvökva með nikótíni vill skipta yfir í vökva án nikótíns. Rétt væri að einskorða merkingar á vörum við þær vörur sem innihalda nikótín, enda er það efnið sem verið er að vara við. Þá fjallar 7. gr. um hámarksstyrkleika og stærð nikótínvökva og áfyllinga. Samkvæmt frumvarpinu skal hámarksstyrkur tilbúins vökva vera 20 mg á ml af nikótínvökva. Það viðmið er mjög lágt og er óvíst að sá styrkleiki dugi fyrir alla þá sem eru að hætta reykingum. Aðrar nikótínvörur bjóða upp á að byrja með hátt magn nikótíns og lækka það eftir því sem þörf notandans minnkar. Heppilegt væri ef það sama væri í boði fyrir þá sem kjósa að nota rafrettur og því mikilvægt að við gætum að því að fyrrum stórreykingarmenn hafi aðgang að vökva sem inniheldur nægilegt magn af nikótíni til að slá á þörf þeirra. Í 7. gr. er einnig fjallað um hámarksstærð áfyllingar en samkvæmt greininni á hún að vera 10 ml sem er afar lítið. Í ákvæðinu virðist enginn greinarmunur vera gerður á því hvort um er að ræða vökva með nikótíni eða án nikótíns. Úr þessu þyrfti að bæta enda engin ástæða til að takmarka magn rafrettuvökva sem inniheldur ekkert nikótín með þessum hætti. Hvað varðar þessa 10 ml stærð fyrir nikótínvökva verður að segjast að hún er afar lítil. Hún mun fela í sér aukna plastmengun, aukinn kostnað fyrir neytendur og minna vöruframboð. Hún mun með mjög beinum hætti takmarka aðgengi að rafrettum og gera þær að verri kosti fyrir þá sem vilja hætta að reykja. Að lokum er í 7. gr. fjallað um hámarksstærð á tanki í rafrettum en samkvæmt greininni skal hún að hámarki vera 2 ml. Flest tæki sem seld eru í dag eru með mun stærri tanka og velta má upp hvort ekki væri hægt að stækka þá tankastærð sem nefnd er í lögunum þannig að í það minnsta tæki með meðalstóra tanka yrðu leyfileg. Forseti. Mig langar einnig að nefna það sem fram kemur um takmörkun á notkun rafrettna. Þar kemur listi yfir þá staði innan húss sem ekki má nota rafrettur. Ég velti fyrir mér hver þörfin sé á þessu. Rannsóknir hafa sýnt að jafnvel inni í „veip“-búðum, þar sem rafrettur eru mikið notaðar, er lítið sem ekkert af skaðlegum efnum í andrúmsloftinu. - Ég ætla að fá að sletta, með leyfi forseta, og vitna í rannsókn California Department of Public Health, því ég geri mér ekki grein fyrir hvernig á að þýða það. Áhyggjur mínar eru af því hvort við séum að ganga of langt og í raun að gera að verkum að fólk sem er að reyna að hætta að reykja og nota „veip“ muni hreinlega byrja að reykja aftur. Sem yrði mjög slæmt. Þetta lagafrumvarp hefur fengið talsverða gagnrýni frá þeim einstaklingum sem í dag nota rafrettur. Ég hef áhyggjur af því og legg áherslu á að við hlustum á notendur þegar við fjöllum um frumvarpið hér á þinginu. Ef við viljum að rafrettur séu raunverulegt úrræði fyrir þá sem vilja hætta notkun tóbaks verðum við að tryggja að lög um þær séu ekki óheyrilega íþyngjandi. Þá vil ég benda á frumvarp sem þingmenn Pírata lögðu fram á 146. löggjafarþingi um rafrettur og tengdar vörur. Við vinnslu frumvarpsins var viðhaft samráð við notendur rafrettna og komið til móts við sjónarmið þeirra. Ég vil hvetja þingmenn sem koma til með að fjalla um þetta mál til að kynna sér efni frumvarpsins og hafa það til hliðsjónar þegar við fjöllum um það lagafrumvarp sem hér er til umræðu. Það er alveg ljóst að notkun rafrettna getur hjálpað stórum hluta reykingarmanna að hætta að reykja. Þegar kemur að því að veita almenningi aðgang að slíkum úrræðum verðum við að gæta að því að falla ekki í gryfju forræðishyggjunnar heldur meta til jafns þau sjónarmið sem mismunandi hópar hafa uppi. Það er mikilvægt að tryggja öryggi neytenda og öryggi barna en við verðum einnig að virða ákvörðunarrétt þeirra einstaklinga sem kjósa að nýta sér þetta úrræði. Við verðum að treysta hinum almenna borgara til að taka vel upplýstar ákvarðanir um eigin heilsu. Það er ekki deilt um það hér að nikótín er ávanabindandi efni. En hættan af neyslu þess er lítil samanborið við hætturnar sem felast í hefðbundinni neyslu tóbaks. Þrátt fyrir það er sú löggjöf sem hér á að setja í það minnsta jafn ströng og lög um tóbaksvörur ef ekki strangari. Til dæmis er hægt að sýna fram á að samkvæmt bresku rannsóknum eru „veip“-reykingar 95% skaðlausari en reykingar venjulegs tóbaks. Þannig að það eru rannsóknir sem sýna fram á hversu miklu skaðlausara þetta er. Mig langar að hvetja til þess að við gerum á þessu frumvarpi nauðsynlegar breytingar við meðferð málsins í þinginu, að við hlustum á sjónarmið neytenda og tryggjum að rafrettur haldi áfram að vera raunverulegur valkostur fyrir þá sem vilja hætta að reykja.

Herra forseti. Ég ætla aftur að taka fram að ég hef ekkert á móti því að settar séu reglur um rafrettur. Mér fannst áhugavert það sem heilbrigðisráðherra nefndi, að við ættum kannski að greina hvað við höfum yfir höfuð einhvern möguleika á krukka í og hvað ekki. Ég held að það sé grundvallaratriði. Kannski væri best að Evrópulöggjöfin kæmi þannig til nefndanna. Síðan getum við farið þaðan í að gera umbætur. Ég virði sjónarmið hæstv. heilbrigðisráðherra og að það er hennar hlutverk að vera dálítið „strikt“ og varkár. Ég er sammála henni, held ég, þegar kemur að frelsinu, að það er flókið hugtak. Það getur auðvitað falist talsvert frelsi í að verja okkur fyrir hættulegum hlutum. Ekki bara gegn reykingum heldur líka að beina okkur yfir í hættuminni hluti. Það er rétt sem fram kemur hjá hv. þm. Halldóru Mogensen, að breska lýðheilsustofnunin er farin að láta til sín taka og talar um að rafrettur séu 95% hættuminni. Nikótín er í sjálfu sér nefnilega ekki svo rosalega hættulegt efni þó að það sé eflaust ekki gott. Mig minnir að komið hafi tilmæli frá bresku lýðheilsustofnuninni um að það ætti t.d. að vera sérstakt rými í sjúkrastofnunum fyrir „veip“ en ekki tóbak. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi kynnt sér þær rannsóknir og þessi tilmæli bresku lýðheilsustofnunarinnar. Er hún yfir höfuð ekki sammála mér um að eins góð og nauðsynleg og þessi löggjöf er eigi markmið hennar einmitt að vera að gera þetta að raunverulegum valkosti við tóbak og beina fólki frekar í þetta neysluform en það?

Forseti. Jú, ég tek hjartanlega undir orð hv. þingmanns. Í raun og veru er dálítið áhugavert með þessa bresku rannsókn sem ég vísaði í áðan sem sýndi fram á að það að „veipa“ veldur 95% minni skaða en reykingar. Í þeirri rannsókn kemur fram að niðurstöður hafi sýnt nærri 98–99% minni skaða en þeim þótti óábyrgt að auglýsa þá niðurstöðu. Ég tek undir þessi orð hv. þingmanns. Við verðum að passa upp á að við gerum fólki ekki erfiðara fyrir og gerum það óaðgengilegt að „veipa“ fremur en að reykja sígarettur. Það er mikilvægt, að geta valið þetta. Ég held að hluti af þessu sé líka það að geta „veipað“ inni. Ég geri mér grein fyrir að við þurfum að setja því skorður á einhvern hátt en kannski ekki svona miklar. Ef fólk er sent út í rok og rigningu að veipa líka, hvers vegna ekki þá bara að reykja? Við verðum á einhvern hátt að gera þetta meira aðlaðandi en að reykja tóbak. Það þýðir að við megum ekki setja sömu skorður og á tóbak. Sérstaklega verðum við að horfa á að rannsóknir eru í gangi. Þetta er að þróast. Það eru að koma nýjar og nýjar upplýsingar. Þessi Evrópureglugerð er byggð á gömlum rannsóknum sem eru þegar orðnar úreltar. Höfum það líka í huga.

Herra forseti. Ég ætla kannski ekki að beina neinni spurningu til hv. þingmanns en frekar að brýna heilbrigðisráðherra. Það kom fram í máli hv. þingmanns að um 400 manns deyja af völdum reykinga á hverju ári, er það ekki rétt? Eitthvað svoleiðis. Hér er sennilega um að ræða stærsta skaðaminnkunartækifæri samtímans, þ.e. að draga úr ótímabærum dauðsföllum milljóna manna á hverju ári. Mér finnst að hv. ráðherra ætti að velta fyrir sér að nálgast málið þannig og kynna sér út í hörgul nýjustu rannsóknir á sama tíma og við setjum um þetta mjög nákvæma löggjöf. Ég hef ekkert á móti því þó að notkunin sé takmörkunum háð, þó að ekki megi nota þetta innan dyra og annað - þessu fylgir ekki bara hætta, þessu fylgja óþægindi, lykt, gufur og ýmisleg sem á kannski ekki við alls staðar. En þetta þarf a.m.k. að verða þannig að reykingamenn hafi beinlínis ávinning af því að fara í rafrettur frekar en að halda áfram hinu ógeðinu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu. Ég vil benda á eitt sem varðar heimild til þess að veipa hvar sem er. Nú á ég lítinn bróður sem er með astma og tekur strætó á hverjum einasta degi til og frá menntaskóla og kvartar reglulega yfir því að það eru aðrir að nota rafsígarettur í almenningssamgöngum. Þetta hefur veruleg áhrif á lífsgæði hans, möguleika hans til að anda og hann kvartar ofboðslega mikið yfir óþægindum í lungum. Það virðist eins og þingmaður hafi mjög mikla þekkingu á rafrettum og þessu málefni og ég vildi spyrja út í eitt fyrirbæri sem er nikótínbætir. Í 7. gr. er talað um áfyllingarvökva, en núna er hægt að fara í næstu búð sem selur rafrettur og kaupa nikótínbæti sem er hreint nikótín sem er ekki beint áfylling heldur einungis leið til að bæta nikótínmagn í vökva. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður telji að greinin komi í veg fyrir sölu á þessu eða ekki, af því að þarna er ekki um áfyllinguna sjálfa að ræða.

Forseti. Mig langar til að skýra það að ég talaði aldrei um að mér fyndist að það ætti að leyfa veip hvar sem er innan húss. Ég velti því bara fyrir mér hvort mögulega sé verið að takmarka það aðeins of mikið. Ég geri mér fulla grein fyrir að þetta á ekki heima alls staðar. Leikskólar, grunnskólar og framhaldsskólar eru augljóslega staðir þar sem er í lagi að takmarka veipreykingar. Svo snýst þetta líka bara um almenna skynsemi og kurteisi, að spyrja fólk í kringum sig hvort það sé í lagi þeirra vegna að veipa. Ef fólk er með astma eða hefur eitthvað á móti því er maður náttúrlega ekki með einhvern ruddaskap. Það er alveg hægt að treysta fólki til að vera skynsamt og kurteist, að einhverju leyti alla vega. Varðandi spurninguna um þennan nikótínbæti þá held ég reyndar að hv. þingmaður sé betur að sér í veipmálum en ég hvað þetta varðar. Ég veit það ekki sjálf og þekki þetta bara ekki og hef ekki rýnt í þessa grein laganna með þetta í huga. Ég get því miður ekki svarað þessu. En það væri mjög áhugavert að fá úr þessu skorið.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir gott svar. En ég er alveg sammála að þessi nikótínbætir er eitthvað sem við þurfum að skoða. Sömuleiðis verð ég að viðurkenna að ég hef miklar áhyggjur af þessum litlu einingum, þessari takmörkun á stærð áfyllinga. Ég velti fyrir mér hvort þingmaðurinn sé tilbúinn að skoða einhverjar umbúðarlausar lausnir á því máli. Nú erum við að tala um mjög mikla plastnotkun ef við byrjum á að selja einungis þessar litlu einingar af áfyllingarvökva. Ég velti fyrir mér hvort það verði hægt að koma með sínar eigin 20 milligramma gleröskjur og fylla á í veipbúðum. Það er ofboðslega mikilvægt að við tökum á plastnotkun okkar á Íslandi. Ég velti fyrir mér hvort hægt sé að horfa á það sem lausn við þeirri miklu plastnotkun sem fylgir þessum litlu einingum.

Forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Þetta eru mikilvægar vangaveltur því að það er ofboðslega furðulegt að takmarka stærðirnar á þennan hátt. Þegar kemur að því hvort hægt sé að finna einhverjar lausnir, að fólk komi með sínar eigin endurnýtanlegu umbúðir, er spurningin: Mun fólk gera það? Hefur sagan sýnt það? Í raun og veru þurfum við að auðvelda fólki að vera umhverfisvænt, ekki flækja það. Það er líklegra til árangurs. Og ég skil ekki þörfina á að takmarka þetta. Ætlum við að selja bara fjórar sígarettur í pakka héðan í frá? Ætlum við bara að selja vodka í litlum flöskum? Af hverju erum við að takmarka þetta á þennan hátt? Er ekki hægt að ganga út frá því að fólk sé skynsamt og fái smáfrelsi í ákvarðanatöku varðandi sinn eigin líkama? Þetta er pælingin. Það væri áhugavert að heyra rökin fyrir þessu. Á þetta að gera að verkum að fólk reyki minna? Mér finnst það ólíklegt. Þetta mun gera vöruna miklu dýrara fyrir fólk og óumhverfisvænni og takmarkar aðgengi fólks. Að hvaða leyti mun fólk hugsa: Æ, ég fer bara að reykja sígarettur aftur? Það er alls ekki það sem við viljum gera.

Virðulegi forseti. Jú, ég fagna auðvitað frumvörpum frá ríkisstjórninni, að sjálfsögðu, það er nú ekki um auðugan garð að gresja og sérstaklega ekki í stóru málunum. Við bíðum spennt eftir þeim. Ég fagna vissulega þessu frumvarpi og ég fagna því að sett verði lög um þetta svið. Þetta er svona ný leið eða aðferð til að njóta fíknar með lágmarksskaða. Þetta er úrræði fyrir tóbaksreykingafólk en tóbak er einn mesti mannskaðafaraldur síðari tíma eins og við vitum. Það er því mjög mikilvægt að um þetta verði settar skynsamlegar reglur. Ég tek undir áhyggjur margra notenda á þessum nýja sið vegna frumvarpsins og hvet ráðherra til að skoða þetta gaumgæfilega. Hvort hún sé bundin í báða skó vegna Evrópureglna þekki ég nú ekki, en minnst hefur verið á nokkur atriði hérna. Það er þetta með stærðina á umbúnaðinum, þ.e. stærð áfyllingar sem er þá takmörkuð við 10 ml. Í dag skilst mér að það séu 60, jafnvel 100 ml. Það eru nú ekki stórar umbúðir og ég spyr: Hver er nauðsyn þess þarna að gera notendum erfiðara fyrir? Varðandi tankana sjálfa er reiknað með að stærðin verði 2 ml. Hver er nauðsyn þess að minnka þá svona mikið? Í dag skilst mér að þeir séu 3,5–4 ml. Hver er nauðsyn á því að minnka þá? Á að gera fólki erfiðara fyrir að fara þessa leið til að njóta fíknarinnar á skaðminni hátt en að reykja tóbak í formi vindlinga eða á annan hátt. Auðvitað bíðum við spennt eftir rannsóknum, nýjum rannsóknum á skaðsemi þessarar aðferðar við að njóta nikótíns, en rannsóknir sýna að þetta sé miklu skaðminna og þess vegna æskilegra og því auðvitað óæskilegra að binda þetta, múlbinda þetta í reglur og lög til að koma í veg fyrir að fólk geti farið þessa leið, valið þá leið umfram tóbaksreykingar. Ég bendi því hv. ráðherra á þessar hugmyndir og ég hvet líka neytendur, notendur þessa nýja siðar til að nota tækifærið þegar málið fer til nefndar og óskað verður eftir umsögnum að neytendur sendi inn athugasemdir sínar til þingsins.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp þar sem verið er að taka lagarammann utan um veip. Í þeirri umræðu langar mig að nefna sérstaklega hæstv. ráðherra heilbrigðismála, Svandísi Svavarsdóttur. Hún nálgast þetta sem ráðherra heilbrigðismála og segist þurfa að vera varkár, láta heilsu almennings njóta vafans og vísar þar í upplýsingar frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Ég ætla fyrst í ræðu minni að nálgast þetta út frá lýðheilsu og hvernig þingið þarf að taka á þessum málum. Upplýsingar síðan þessi Evróputilskipun var skrifuð árið 2012, samþykkt 2014, hafa víst lítið sem ekkert breyst. Fjögur ár hafa liðið og margar rannsóknir komið fram sem sýna að skaðinn sem hlýst af því að veipa sé alla vega 95% minni, alla vega, en af því að reykja. Þetta eru upplýsingar sem við verðum að taka tillit til þegar við setjum síðan löggjöf á Alþingi, ef við ætlum að virða þetta lýðheilsumarkmið. Annað sem við verðum að taka tillit til. Á grundvelli Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar hefur þetta verið sett í Evrópu, og ráðherra segir að hún horfi til, og hefur fyrrverandi „cabinet director“, einhvers konar yfirstjórnandi í WHO, sem fór fyrir þeim hópi sem hefur verið að skoða veip og skaðsemi þess, orðið mikill baráttumaður gegn því að banna veip, er gegn því að setja þessar reglugerðir, er gegn afstöðu WHO í málinu og færir fyrir því ýmis rök og er tilbúinn að koma fyrir velferðarnefnd sem fær þetta mál til sín eftir að við höfum rætt það hér og leggja gögnin á borðið. Hvað hefur gerst síðan WHO tók afstöðu sína, þ.e. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin? Hvað hefur gerst síðan Evrópusambandið skrifaði tilskipun sína 2012 og frá því Evrópusambandið samþykkti þá tilskipun 2014? Hvað hefur gerst síðan þegar kemur að lýðheilsu og skaðsemi veips, miðað við tóbak? Ef velferðarnefnd tekur ekkert tillit til þess þá tekur hún ekki tillit til lýðheilsusjónarmiða. Það sem rannsóknir sýna í dag, eins og ég nefndi, er að það er 95% skaðminna að veipa en að reykja tóbak og ráðherra vísaði til þess að á sínum tíma var ekki nein lagaumgjörð sett um tóbak og tóbaksframleiðendur hafi verið látnir njóta vafans. Það var ekkert sem kallast „substitute“ eða svona vara sem hægt var að skipta út fyrir tóbak í þessu tilviki þegar kemur að nikótíni. Núna aftur á móti vitum við um skaðsemi tóbaks, höfum sett lög um skaðsemi tóbaks af því að við vitum að það drepur 400 manns á ári á Íslandi. Það er hátt í 20% af öllum dauðsföllum á Íslandi. Við vitum það. Ráðherra segir að við verðum sérstaklega að passa okkur samt sem áður með veipið, að við skulum ekki láta veipið njóta vafans, við skulum láta lýðheilsuna njóta vafans, geri ég þá ráð fyrir, en veipið er einmitt það sem fólk er að skipta yfir í, þ.e. úr tóbaksnotkun, sem við vitum að drepur 400 manns á ári, fólk er að skipta yfir í veipið sem rannsóknir sýna að er 95% skaðminna. Við verðum að horfa til þess, annað væri gríðarlega óábyrgt út frá lýðheilsulegu sjónarmiði, gríðarlega óábyrgt. Velferðarnefnd verður því að taka tillit til þess og ég trúi að hún muni gera það. Svo getum við náttúrlega farið í sjálfræðisvinkilinn, þ.e. fólk á að hafa rétt á því sem frjálsir einstaklingar að innbyrða þá vöru sem skaðar það, jafnvel þótt það viti það. Við höfum áfengi, við höfum tóbak, en ef við ætlum að taka lýðheilsuvinkilinn þá er það gríðarlega óábyrgt að taka ekki tillit til allra þessara nýju upplýsinga sem fram hafa komið um mismuninn á skaðsemi tóbaks og veips. Við þurfum líka tölur um hvað margir hætta að reykja og hafa hætt að reykja og fært sig yfir í að veipa eins og staðan er í dag. Og hvernig það er að setja takmarkanir við veipnotkun, koma með alls konar hindranir, setja fólk út á gaddinn til að veipa frekar en að geta veipað inni hjá sér, þá er það líklegra til að reykja. Hvaða áhrif hefur það? Við þurfum að fá tölur um það af því að þar erum við að tala um mannslíf, við vitum að það getur kostað mannslíf. Við verðum að taka tillit til þessa í velferðarnefnd og svo aftur í umræðu í þinginu og ég trúi að heilbrigðisráðherra hafi áhuga á slíkri umræðu og að slíkar upplýsingar komi fram - og hún jánkar því - og við tökum afstöðu á málefnalegum grunni hvað það varðar út frá lýðheilsusjónarmiðunum. Svo getum við í þinginu auðvitað bætt við frjálslyndu sjónarmiðunum líka.

Herra forseti. Ég fagna því að hæstv. heilbrigðisráðherra mæli hér að nýju fyrir frumvarpi til laga um rafrettur. Frumvarp um sama efni var flutt af fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra á 146. löggjafarþingi, þá var það flutt sem hluti af tóbaksvarnalögum. En nýmælið í þessu frumvarpi hæstv. heilbrigðisráðherra er að nú eru sett fram sérlög um rafrettur ásamt fleiri nýmælum. Hér er verið að búa til löngu þarfan ramma og regluverk um rafrettur um leið og frumvarpið sem er mælt fyrir byggir á tilskipun Evrópusambandsins. Mig langar að tæpa örstutt á því er varðar forvarnir og börn og ungmenni. Í ljósi aukinnar notkunar rafrettna verðum við að hafa í huga að neysla þeirra á meðal ungmenna og barna hefur vaxið gríðarlega. Eins og fram kom í könnun Rannsókna og greiningar í október 2016 síðastliðinn höfðu 46% stráka undir 18 ára aldri prófað rafrettu einu sinni eða oftar og í sömu rannsókn sögðust 40% stúlkna undir 18 ára aldri hafa prófað slík tæki. Eins og við vitum eru rafrettur af ýmsum toga. Sumar innihalda nikótín og aðrar ekki. Það hefur hingað til ekki verið skýrt afmarkað. Það er löngu kominn tími til að afmarka og búa til regluverk utan um þessa tegund nikótínnotkunar. Fyrir þá sem nota rafrettur hefur það hingað til ekki verið nægilega skýrt hvort um sé að ræða nikótíninnihald í vörunni og þá í hvaða magni það er. Hingað í pontu hafa komið þingmenn sem hafa talað um að nikótín sé skaðlaust efni, en það svo sannarlega ekki þannig. Nikótín er sterkt ávanabindandi efni og er flokkað þannig hjá Umhverfisstofnun. Einnig vísað í greinargerð í frumvarpinu sem við ræðum hér. Í aðfararorðum tilskipunar ESB frá árinu 2014 er sérstaklega tekið fram að rafrettur geti rutt brautina til nikótínfíknar og að lokum til hefðbundinnar tóbaksneyslu því að með þeim sé líkt eftir reykingum og þær gerðar eðlilegar. Það kom líka fram í máli Láru G. Sigurðardóttur, læknis og fræðslustjóra hjá Krabbameinsfélagi Íslands, á ráðstefnu sem haldin var 29. september 2016 á vegum samstarfshóps um forvarnamál, sem heitir Náum áttum. Í máli Láru Sigurðardóttur kom fram að það nikótín sem er í rafrettum sé ekkert öðruvísi en annað nikótín og samkvæmt þeim rannsóknum sem Lára vísaði í eru þeir unglingar sem nota rafrettur líklegri til að leiðast síðan út í sígarettureykingar. Máli sínu til rökstuðnings vitnaði Lára í nokkrar rannsóknir, þar á meðal umfangsmikla bandaríska rannsókn sem sýndi fram á slík tengsl. Hún nefndi líka þátt sem er ansi áhugaverður í umræðunni almennt séð og við ræddum sem tókum þátt í umræðum um frumvarp sem lagt var fram af hæstv. fyrrverandi heilbrigðisráðherra Óttari Proppé, það er þáttur sem ég hef haft áhuga á að skoða frekar, þ.e. að tóbaksfyrirtækin hafa fjárfest gríðarlega mikið í rafrettuiðnaðinum. Þær fjárhæðir sem fara í kaup á rafrettuauglýsingum hafa hátt í tuttugufaldast á þremur árum samkvæmt bandarískum rannsóknum. Þarna er greinilega gróðavon að finna af hálfu tóbaksfyrirtækjanna sem sjá gróða í markaði með rafrettur. Því miður er það svo að yngsta kynslóðin er auðveldasta bráðin þegar kemur að rafrettunotkun vegna þess að án reglugerðar og án þess að hafa einhvers konar lagaramma utan um þennan málaflokk bregðumst við ekki við tilmælum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Þá stuðlum við að því að hér sé notkun nikótíns gerð eðlileg meðal barna og ungmenna. Við sjáum að alveg frá 2016, þegar sú rannsókn var gerð sem ég vitna til, hefur notkun rafrettna meðal ungmenna hefur aukist. En ég fagna því að loksins sé komin reglugerð í kringum þennan málaflokk. Eins og kveðið er á um í frumvarpinu er líka verið að skerpa þar á og leyfa innflutning á rafrettum, sem hingað til hefur ekki verið gert. Fyrir þá sem líta á þetta sem nauðsynlegt tæki til að minnka tóbaksnotkun sína þá er hér komið afmarkað regluverk í kringum það. Í umræðum hér 25. apríl við fyrra frumvarpið frá fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra hvatti ég til þess að ákvæði yrði þar um fræðslu og forvarnir í grunnskólum landsins og fyrir ungmenni, og sömuleiðis um merkingar. Ég sé að úr því hefur verið bætt í þessu frumvarpi. Það er af hinu góða. Ég held að meðfram þessu sé afskaplega mikilvægt að við fræðum börn og ungmenni um rafrettur og mögulega skaðsemi þeirra. Ég held að það sé löngu orðið tímabært. Og sömuleiðis, ef rafrettur nýtast því fólki sem vill hætta notkun á hinu svokallaða hefðbundna tóbaki og nota þetta í staðinn, held ég að það sé af hinu góða að skýra regluverkið og rammann varðandi sölu, innflutning og svo um auglýsingar og hvar og hvenær neyta megi þessa varnings. Ég styð þetta frumvarp og fagna því að loksins sé komið fram regluverk er lýtur að rafrettum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka afar góða umræðu um þetta mál, umræðu sem tekur á ýmsum hliðum og ég vil sérstaklega þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir að taka hér upp með skýrum hætti við lok umræðunnar forvarnaþáttinn og fræðsluþáttinn sem hefur ekki verið eins mikið ræddur í þessari umræðu að öðru leyti sem auðvitað er gríðarlega mikilvægur. Ég vil vegna þess sem hefur komið fram í umræðunni almennt segja að í fyrsta lagi á löggjöf sem við setjum á hverjum tíma að vera byggð á bestu fáanlegu upplýsingum. Þannig á það að vera. Þess vegna eigum við ekki að falla í þá gryfju að handvelja þær rannsóknir sem þjóna okkar skoðunum. Það er enginn vandi. Það er enginn vandi að finna rannsóknir sem styðja nánast hvaða afstöðu sem er í þessu efni eins og öðrum. Þess vegna er mikilvægt að halda því til haga að þegar fyrra frumvarp kemur fram eru lykilaðilar í samfélaginu sem hafa með þessi mál að gera, embætti landlæknis, Krabbameinsfélagið, Læknafélag Íslands og fleiri slíkir aðilar, einróma um mikilvægi þess að ná utan um þennan þátt með löggjöf. Það sama gildir um Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina. Hér hefur sérstaklega verið fjallað um þann tíma sem liðinn er frá því að regluverkið var smíðað á sínum tíma. Afstaða Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um ýtrustu varúð stendur. Hún er óbreytt. Það er auðvitað eina leiðin fyrir ábyrgan löggjafa á hverjum tíma að gæta að slíku. Hins vegar vil ég segja, af því að ég þakkaði sérstaklega fyrir umræðuna, að ég vil biðja þingmenn um að koma ekki upp í ræðustól og fullyrða að hér sé verið að banna veip. Það er ekki verið að því. Að halda slíku fram eru rangfærslur. Rafrettur eru leyfilegar fyrst eftir þessa löggjöf því að eins og staðan er núna fellur þetta utan við regluverkið. Núna erum við að tryggja viðunandi neytendavernd fyrir þá sem þennan kost velja, í fyrsta skipti. Ég tek undir mikilvægi þess að hlustað sé á þá sem nota rafrettur og ekki síst fyrir stórreykingarmenn sem hafa þarna fundið leið til að losna undan tóbakinu. Ég bið því fólk sem vill mildari löggjöf, meira frjálslyndi eða hvað það er kallað, um að drepa ekki umræðunni á dreif með fullyrðingum um að verið sé að banna veip með þessu frumvarpi. Það er rangt. Það er óþarfi í heiðarlegum og opnum skoðanaskiptum að nesta sig með rangfærslum. Það á að vera þannig. Hins vegar finnst mér það kannski standa upp úr eftir þessa umræðu almennt hversu mikilvægt það er fyrir okkur hér á þinginu, og þá er ég að tala sem þingmaður, að við séum með augun skýrar á því að hvaða leyti við lútum Evrópulöggjöf og að hvaða leyti við getum nýtt okkur þann sveigjanleika sem fyrir hendi er hér á landi. Það koma ítrekað fram í þessari umræðu efasemdir um styrkleika, magn, stærðir á umbúðum o.s.frv., að það sé nestað með skynsamlegum rökum. Hér er farið með gamanmál um litlar vodkaflöskur og þrjár sígarettur í pakka o.s.frv. Þessi partur er í Evrópureglunum. Við getum alveg rætt það að þetta sé tóm vitleysa, eitthvað sem við viljum alls ekki hafa, en við skulum þá ræða það annars staðar þar sem við getum mögulega haft einhver áhrif á það. Við getum rætt það en skulum ekki láta eins og við getum breytt því hér. Hins vegar eru þættir sem við getum haft áhrif á og hafa verið nefndir, m.a. það hvar má neyta vörunnar. Við getum haft áhrif á það, haft á því mismunandi skoðanir. Hér legg ég til tiltölulega stranga nálgun. Það er nálgun sem líka er farin í Noregi, í Finnlandi. Danir segja að veitingahúsaeigendur ákveði þetta sjálfir. Það er önnur leið. Það hefur ekki verið stemning fyrir því hér að færa þá ábyrgð yfir á veitingahúsaeigendur. Það kann að vera að velferðarnefnd finni einhver önnur svör við þeirri spurningu. Aldurstakmörkin eru annað sem við ákveðum hér, hvernig þau eru í lögunum. Þá vil ég vísa sérstaklega til þess sem hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir talar um, forvarnaþáttarins. Fræðslan, hún er líka innanlandsmál. Það er okkar ákvörðun, það er ekki inni í Evrópulöggjöfinni, að við viljum hafa fræðslu. Viljum við það ekki? Viljum við sleppa því? Draga úr því? Hafa meira af því? Það er eitthvað sem við getum gert. Hvar er eftirlitið haft? Hvar setjum við eftirlitið? Við erum skyldug til að vera með eftirlit einhvers staðar með framkvæmd laganna. Viljum við hafa það hjá ÁTVR? Nei, sennilega ekki. Hjá Lyfjastofnun? Ja, það gæti verið. Hér er lagt til að það sé hjá Neytendastofu vegna þess að þetta sé ekki sá umbúnaður sem er um lyf á markaði. Það er eitthvað sem nefndin getur fjallað um og rætt. En grundvallaratriðið er þetta: Það er samræmt regluverk í Evrópu sem við erum partur af sem aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Það undirgöngumst við með löggjöf. Það er mikilvægt að við á Alþingi séu algerlega meðvituð um hvaða svigrúm hið íslenska þing hefur til þess að hafa áhrif á slíka löggjöf. Ég treysti því að velferðarnefnd haldi vel á því efni, kalli eftir bestu fáanlegu upplýsingum á hverjum tíma og haldi staðreyndum til haga í þeirri umræðu.

Herra forseti. Ráðherra heilbrigðismála, Svandís Svavarsdóttir, er kannski að benda mér á að ekki sé bann við veipi. Mig grunar það. Kannski missti ég það út úr mér ásamt einhverjum fleiri atriðum, en það er samt bannað að veipa innan dyra samkvæmt frumvarpinu, er það ekki rétt? Já. Það er nú það sem ég vildi koma þá skýrt til skila. Það er það sem frumvarpið segir. Það þýðir að þegar bannað er að veipa innan dyra er maður líklegri til að fara út til að svala nikótínfíkn sinni og við vitum reykingafólk er líklegra til að reykja en veipa. Að sjálfsögðu þurfum við tölur um það. Ég hef þær ekki. En þetta er það sem ég hef heyrt hjá hverjum og einum einasta sem er að skipta yfir. Varðandi það hverju hægt er að breyta: Fyrir hvaða tíma þarf Ísland að samþykkja þessa tilskipun? Ef okkur sýnist vanta upplýsingar til að vera viss um að við séum ekki að setja hömlur á neyslu veips, eða neyslu nikótíns í gegnum veip í tilfelli fíkla sem eru að reyna að minnka við sig reykingar - því að þá erum við að tala um mannslíf og við verðum að fara mjög varlega í þeim efnum. Það væri kannski hægt að fresta þessu, þ.e. ef þingið segir: Við getum ekki tekið ákvörðun um þetta, og vísa þessu aftur til ráðherra, hver er þá fresturinn til að þurfa að samþykkja tilskipunina? Og jafnvel eftir að fresturinn er liðinn, hversu langt er þar til við fáum á okkur dóm? Því að við erum alltaf að fresta EES-málum og fá á okkur dóm og það virðist ekki vera stórmál í íslenskri stjórnsýslu. Ef það varðar upplýsingar til að vita hvort við séum að setja hömlur á fólk við að minnka tóbaksnotkun verðum við að gera það mjög varlega. Það myndi kannski réttlæta að við frestuðum málinu áfram.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Úr því að við erum komin í skoðanaskipti vil ég biðja hv. þingmann að bregðast við mér í síðara andsvari sínu varðandi veipið innan dyra og kenningar hans um að ef veipari getur ekki veipað inni fari hann út og fái sér sígarettu. Hvaða gögn hefur þingmaðurinn til grundvallar þeirri afstöðu sinni? Eru til einhverjar rannsóknir á þessu beinlínis? Því að það var mjög afdráttarlaus fullyrðing í orðum hans.

Það eru engin gögn um …

Einmitt. Það er mjög mikilvægt að það komi fram. Hv. formaður velferðarnefndar talaði í ræðu sinni áðan sérstaklega um að að sjálfsögðu væri óásættanlegt að fólk veipaði hvar sem er, þ.e. að það væri alls staðar heimilt inni. Ég vil spyrja þingmanninn um hvort hann hafi einhverjar hugmyndir um að þessar takmarkanir ættu að vera með öðrum hætti en lagt er til í frumvarpinu þar sem, eins og fram kom í máli mínu, tiltölulega stíf leið væri farin í frumvarpinu. Varðandi EES-mál almennt. Það sannarlega þannig með þetta mál að við erum ekki komin í skömm með það, það er ekki svo. En það er spurning hvort það sé eftirsóknarvert að við lendum alltaf í skömm með mál áður en við ljúkum afgreiðslu þess frá þinginu. Það hefur verið til vansa fyrir okkur í íslenska þinginu að hér hefur verið mikill halli á innleiðingum EES-reglna og löggjafar. Það hefur verið áhyggjuefni almennt hversu mikið við höfum dregist aftur úr og hversu lítið mark við tökum á klukkunni og dagatalinu í þeim efnum að við eigum að fara að þessum EES-samningi sem við erum þátttakendur í. Það gildir um þessa löggjöf eins og annað. En eins og kom fram í svari mínu erum við ekki beinlínis komin í pressu með þetta mál.

Herra forseti. Þá kalla ég aftur eftir því: Hver er tímaramminn? Hvenær yrðum við komin í skömm? Það hlýtur að vera fastmótað fyrir hvaða tíma við þurfum að uppfylla þetta og hvenær skömmin kæmi þá. Ég vil fá svör við því. Varðandi það að við séum ekki komin í skömm: Nei, og jafnvel þó að við værum það verðum við að átta okkur á hvað er hinum megin á vogarskálinni. Eitt er að vera í skömm við að uppfylla ekki EES-reglur á tilsettum tíma, hitt er hvort við séum búin að komast að þeirri afgerandi niðurstöðu um áhrif þessarar löggjafar á það að færri nikótínfíklar eða reykingafólk færi sig yfir í skaðminni úrræði eða úrræði sem við vitum að eru mjög skaðleg yfir í úrræði sem við höfum alla vega grunnrannsóknir um að séu minna skaðleg. Þá erum við raunverulega að tala um lýðheilsuna. Það er lýðheilsuvinkillinn sem ég er að brýna ráðherra með hvað þetta varðar. Þetta er sú miðlunarleið á nikótíni sem er að verða mjög vinsæl. Það er alveg sjálfsagt að taka tillit til þessa og benda ungu fólki á það. Þegar fólk er með fíkniefni yfir höfuð er spurning hvort heimila eigi auglýsingar. Þótt ég sé mjög frjálslyndur er ég alveg tilbúinn að skoða það. Fíkniefni selja sig yfirleitt tiltölulega mikið sjálf, mann frá manni, sem er öflugasta markaðssetningin. Spurning hvort bæta eigi ofan á það einhvers konar heimildum. Ég skil algerlega þau sjónarmið. Ég veit ekki nákvæmlega hver heildaráhrifin af því yrðu en það er ekki það sem ég er að horfa til. Það sem ég er að horfa til er að ég hef ekki gögnin um hversu margir reykingamenn eru sendir út með veipið sitt í stað þess að veipa við skrifborðið sitt, ég hef þau ekki. Eins og ég sagði veit ég það ekki. En það er þetta sem við heyrum frá veipurum, eða reykingamönnum sem eru að skipta yfir í veip. Þá verðum við að vera viss um að við séum ekki að leggja stein í götu reykingafólks við að hætta að reykja með löggjöf hér. Það er það sem ég er að benda á.

Virðulegi forseti. Aðeins skýrar varðandi innleiðingarmálin, því að ég var ekki nákvæm í andsvari mínu áðan við þeirri spurningu hv. þingmanns, þá er það svo að þegar þessi ákvörðun verður tekin í sameiginlegu EES-nefndinni eigum við að vera búin að innleiða. Við erum háð ytri tímaramma í þessum efnum. Þess vegna get ég ekki nefnt tiltekna tímasetningu en þannig liggur þetta í tímalínunni. Hvað varðar þetta samspil við reykingar annars vegar og það að hætta að nota tóbak, hvað þetta þvingi mann til að gera, forvarnaþáttinn og allt þetta, þá er þetta mjög flókið samspil. Í nýjasta Talnabrunni embættis landlæknis, sem líklega mun birtast á heimasíðu embættisins í næstu viku, hefur embættið tekið saman nýjar tölur um notkun rafrettna. Þar kemur fram að dagleg notkun á rafrettum meðal 18 ára og eldri mældist um 4% árið 2017, sem gerir um 8.000 manns. Svipað hlutfall, eða um 4%, notaði rafrettur sjaldnar en daglega. Þetta er aukning frá sambærilegum mælingum frá árinu 2016 þar sem tæplega 3% eða 6.000 manns notuðu rafrettur daglega. Þetta er breytingin milli ára. Af þeim sem nota rafrettur reyktu 55% þeirra samhliða notkun rafrettna samkvæmt þessum gögnum. Þessi tala hefur lækkað milli ára og árið 2017 reyktu bara 40% þeirra sem notuðu rafrettur, sem er gleðilegt. Þannig að þetta hlutfall minnkar. En hlutfall þeirra sem hefur aldrei reykt en notar rafrettur hefur aukist og fer úr 7% upp í 12% milli ára. Það er sérstakt áhyggjuefni og varðar þennan forvarna- og fræðsluþátt sem við höfum aðeins náð að ræða hér, en þeir sem nota rafrettur og eru hættir að reykja fjölgar úr 38% upp í 48% sem er kannski það gleðilegasta í þessu öllu saman. En ég árétta mikilvægi þess að þingnefndin 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 302, mál nr. 215. Þar er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði. Frumvarpið er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu að frumkvæði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Með því eru lagðar til breytingar á lögum um lax- og silungsveiði, nr. 61/2006. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði ákvæði í 20. gr. laganna um að ráðherra geti með reglugerð sett reglur um álaveiðar, m.a. um að banna eða takmarka álaveiðar um allt land eða á tilteknum svæðum ef það er talið nauðsynlegt að mati Hafrannsóknastofnunar. Tilefni þessa frumvarps er að með bréfi, dags. 24. nóvember 2015, óskaði Fiskistofa eftir því að ráðuneytið hlutaðist til um að álaveiðar yrðu bannaðar eða takmarkaðar á Íslandi og við landið. Einnig barst ráðuneytinu minnisblað frá Veiðimálastofnun um málið, dags. 30. nóvember 2015. Umræddar tillögur um bann við álaveiðum eru að meginstefnu byggðar á því að mikil stofnstærðarminnkun hafi orðið á álastofninum, svo mikil að állinn hafi frá árinu 2009 verið á lista CITES, sem er stofnun tengd Sameinuðu þjóðunum, og heldur utan um samninginn um alþjóðaverslun með tegundir villtra dýra og plantna sem metin eru í útrýmingarhættu. Þá barst ráðuneytinu sömuleiðis með bréfi, dags. 3. febrúar 2016, formleg ráðgjöf um málið frá Veiðimálastofnun, sem nú er Hafrannsóknastofnun, rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna, eftir sameiningu stofnana með lögum nr. 112/2015 og lögum nr. 113/2015. Þar er gerð grein fyrir líffræði og lífsferli áls, álaveiðum hér á landi, ástandi stofnsins og ráðgjöf stofnunarinnar. Meðal annars kemur þar fram að álastofninn sé í hættu og þoli illa veiðar. Stofnunin telur nauðsynlegt að settar verði reglur um friðun áls hér á landi á meðan ástand stofnsins sé undir viðmiði og að ráðherra verði veitt nauðsynleg lagaheimild til að setja slíkar reglur og jafnframt reglur um að ef áll veiðist í silungs- eða laxveiði verði skylt að sleppa honum. Að mínu mati er hér um að ræða ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar sem ætti að hafa sömu stöðu og önnur ráðgjöf þeirrar sömu stofnunar. Í þessu sambandi er vert að nefna það sömuleiðis að í bréfi Veiðimálastofnunar sem vitnað var til áðan, frá 24. nóvember 2015, og fylgdi með erindinu frá Fiskistofu, kemur fram að nú sé svo komið að álaveiðar séu nær alls staðar bannaðar og áll kominn á bannlista sem verslunarvara og Alþjóðahafrannsóknaráðið ásamt fleiri alþjóðastofnunum um fiskveiðimál leggist alfarið gegn veiðum á ál meðan svo er ástatt fyrir stofninum eins og raun ber vitni. Um álaveiðar hér á landi gilda reglur sem koma fram í 20. gr. laga nr. 61/2006, með síðari breytingum. Samkvæmt ákvæðinu er meginreglan sú að álaveiðar eru heimilar á Íslandi allt árið. Að álaveiðum skal að jafnaði staðið þannig að veiðar og gengd lax og silungs spillist eigi. Einnig kemur þar fram að veiðifélög eða veiðiréttarhafar þar sem ekki eru veiðifélög skulu setja sér nánari reglur um veiðitíma og veiðitakmarkanir í einstökum veiðivötnum, þ.e. nýtingaráætlanir sem Fiskistofa staðfestir að fenginni umsögn Hafrannsóknastofnunar. Ef veiðifélög eða veiðiréttarhafar sinna ekki þessari skyldu getur Fiskistofa að eigin frumkvæði sett slíkar reglur. Í nýtingaráætlunum skal m.a. kveðið á um tíma eða staðbundna friðun áls og gerð og frágang heimilaðra veiðitækja. Ljóst er að það getur verið mikið og vandasamt verk, m.a. eiga ekki sömu sjónarmið við um öll veiðifélög. Engin heimild er hins vegar í lögunum eins og áður nefndi eða öðrum lögum til þess að banna eða takmarka álaveiðar á Íslandi. Við samningu frumvarpsins var sérstaklega fjallað um það hvort setja verði heimild í lög fyrir ráðherra til að banna eða takmarka álaveiðar, eða hvort hægt væri að byggja þessa heimild á öðrum lögum. Einnig kom til álita að veiðifélög settu sjálf ákvæði um slíkt bann í nýtingaráætlanir sínar, samanber nefnt ákvæði í 20. gr. laganna, en umræddar nýtingaráætlanir geta þó aðeins mælt fyrir um tímabundið og staðbundið bann á vatnasvæði viðkomandi veiðifélags, auk þess sem ekki eru starfandi veiðifélög á öllum þeim svæðum þar sem áll veiðist eða kann hugsanlega að veiðast. Til þess að hægt sé að banna eða takmarka álaveiðar hér á landi og í netlögum við landið verður að vera skýr lagaheimild til þess og einnig verður það að vera byggt á vísindalegum grunni og sömuleiðis vel rökstutt. Eins og ég hef nefnt í máli mínu þá er slík lagaheimild ekki fyrir hendi í gildandi lögum eða reglum. Með vísan til þess sem ég hef rakið hér að framan er lagt til í þessu frumvarpi að nýrri málsgrein verði bætt við 20. gr., sem yrði þá 2. mgr., þar sem ráðherra fengi heimild til þess að setja með reglugerð reglur um álaveiðar, m.a. til þess að banna eða takmarka þær við tilteknar aðstæður ef það er talið nauðsynlegt að mati Hafrannsóknastofnunar. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir umræddu frumvarpi, en þar er ítarlega fjallað um efni þess. Að lokinni umræðu hér legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Herra forseti. Mörgum kann að þykja sérstætt að álar hafi náð inn á Alþingi. Það eru fáir sem þekkja þennan merkilega fisk sem virðist enga umtalsverða þýðingu hafa hér á Íslandi og enginn veit hversu mikið hefur veiðst af í landinu. Hann hefur þó lengi verið veiddur í einhverju magni víða um land, m.a. í lækjum og smáám og jafnvel þar sem volgrur eru en þar hefur állinn haldið sig til, skurðum jafnvel, framræsluskurðum og öðru slíku. Þetta er fiskur sem er svokallaður farfiskur, hrygnir langt suður í hafi, m.a. í því fræga Saragossa-hafi, sem er á milli Suður-Ameríku og Afríku þar sem ríkir eilíft logn. Síðan kemur fiskurinn hingað og dvelur a.m.k. hluta úr ári. Hér liggur fyrir að takmarka eða banna veiðar á álum á Íslandi, m.a. að beiðni erlendra samtaka, bæði samtaka veiðiþjóða og alþjóðlegra samtaka sem hafa með friðun að gera og annað slíkt, sem og sérfræðinga, með samþykki íslenskra sérfræðinga. Menn geta auðvitað spurt sig af hverju, hver bakgrunnurinn sé að þessu. Þá kemur það til að þessi ágæti fiskur er eiginlega það sem heitir á latínu pars pro toto, eða hluti fyrir heild. Það eru nefnilega umhverfisbreytingar í hafi sem kalla á þessa friðun fremur en miklar veiðar að mínu mati. Það eru veðurfarsbreytingar, hlýnun á heimsvísu, hún er eins og menn vita orðin hraðari en sum líkön gerðu ráð fyrir, m.a. hér á norðurslóðum. Það er auðvitað fleira sem hefur áhrif, veiði ála að einhverju marki, en líka umhverfisbreytingar sem við sjáum minna til, eins og súrnun í hafi. Súrnun sjávarins fer að verða alvarlegt vandamál sums staðar í heiminum, t.d. við vesturströnd Kaliforníu. Þessar umhverfisbreytingar valda því að það fækkar í fiskstofnum. Þeir flytja sig til og það koma jafnvel fram sjúkdómar í þeim. Állinn er einmitt gott dæmi. Ýmsum smáum þekktum nytjastofnum hér við land hefur fækkað bókstaflega og ekki endilega hægt að tengja það veiðum. Tilflutningur stofna er þekktur hér. Dæmi um það er makríllinn. Og sjúkdóma sem gjósa upp í ákveðnum nytjastofnum eins og síld er að einhverju leyti hægt að rekja til þessara umhverfisbreytinga. Við getum fært okkur inn á land og skoðað sjófugla eða nýjar tegundir fugla í skógum og annars staðar og síðast en ekki síst sjúkdóma sem eru farnir að berast hingað, m.a. með skordýrum sem ekki hafa þrifist hér, m.a. vegna veðurfars, en eiga nú greiða leið inn til okkar, eða berast jafnvel með fólki. Allt þetta gerir það að verkum að við þurfum að íhuga á hvaða ferð við erum. Við getum fært okkur inn á land og lengra og skoðað aðrar umhverfisbreytingar sem blasa við, hvort sem það er hopun jökla eða annað. Allt þetta minnir okkur á að við verðum að fara að ná árangri í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Ég get líka nefnt rányrkju; þó að það eigi ekki endilega við um álinn er alveg ljóst að mjög margir fiskstofnar í heiminum eru núna fórnarlömb rányrkju sem þarf að koma í veg fyrir. Við erum því ekki bara að tala um sjálfbærar veiðar á álum hugsanlega í framtíðinni, heldur öðrum fiskstofnum og öðrum lifandi verum sem við ætlum að leggja okkur til munns. Ég hvet til þess að þetta frumvarp fari sína hefðbundnu leið í gegnum nefnd og verði samþykkt skjótt og vel í þverpólitískri sátt.

Virðulegur forseti. Ég flyt fyrir hönd Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins tillögu til þingsályktunar á Alþingi í dag. Markmið Vestnorræna ráðsins er að starfa að hagsmunum Vestur-Norðurlanda, gæta auðlinda og menningar Norður-Atlantshafssvæðisins, fylgja eftir samvinnu ríkisstjórna og landsstjórna Vestur-Norðurlanda, auka samstarf innan norrænnar samvinnu og vera þingræðislegur tengiliður milli samvinnuaðila innan Vestur-Norðurlanda og annarra fjölþjóðlegra hagsmunahópa og ríkjasamtaka. Í starfi sínu í Vestnorræna ráðinu leitast þingmenn við að ná markmiðum sínum með ályktunum og tilmælum til ríkisstjórna og landsstjórna með virkri þátttöku í norrænu samstarfi, samstarfi við aðra aðila innan vestnorræns samstarfs, samvinnu við norðurskautsstofnanir og samtök og skipulagningu á ráðstefnum og fundum. Vestnorræna ráðið hefur ályktað um ýmis mál, þar á meðal umhverfis- og auðlindamál, aukið menningarstarf landanna og skóla- og íþróttasamvinnu, svo fátt eitt sé nefnt. Ályktanir Vestnorræna ráðsins eru lagðar fram á Alþingi í formi þingsályktunartillagna. Í dag verða lagðar fram hér fimm þingsályktunartillögur. Nokkur töf hefur verið á því að tillögur hafi verið fram bornar m.a. vegna hræringa og breytinga í íslensku stjórnmálaumhverfi. Á þskj. 185 er að finna tillögu til þingsályktunar um úttekt á stofnunum vestnorræna eftirskóla. Mæli ég nú fyrir henni fyrir Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins. Hún hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta gera úttekt á því hvernig hægt sé á hagkvæman hátt að stofna vestnorræna eftirskóla á Grænlandi, í Færeyjum og á Íslandi.“ Í greinargerð með tillögunni segir að tillagan sé lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 2/2016 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 22. ágúst 2016 í Qaqortoq á Grænlandi. Vestnorræna ráðið hefur beitt sér fyrir því að íbúar Vestur-Norðurlanda öðlist aukna þekkingu á samfélögum hver annars og hefur m.a. í samstarfi við sveitarfélög og ríkisstjórnir haldið vestnorræna daga þar sem hvert land hefur staðið fyrir viðburðum sem miða að því að fræða almenning um hin löndin. Vestnorræna ráðið telur mikilvægt að stofnaðir séu skólar sem stuðli að því að ungmenni alist upp með vitund um vestnorrænu löndin og íbúa þeirra og jafnframt að ungmenni á Vestur-Norðurlöndum kynnist og fræðist um menningu og tungumál nágrannalandanna. Hægt er að byggja á fyrirkomulagi danskra eftirskóla. Þetta hugtak, eftirskóli, hefur verið þýtt beint úr dönsku. Við höfum ekki náð að finna annað íslenskulegra orð en það, en þessir skólar eru þekktir á Grænlandi og í Færeyjum. Á Íslandi er ekki algengt að ungmenni fari í eftirskóla, en hefð hefur verið fyrir því síðan á sjöunda áratugnum að grænlensk ungmenni stundi slíkt nám í Danmörku. Einnig hafa verið stofnaðir tveir eftirskólar á Grænlandi, þ.e. í Qasigiannguit og Maniitsoq. Nemendur þar eru á aldrinum fjórtán til sautján ára. Ungmennin upplifa þar nýja hluti, búa sig undir menntaskólanám eða annað nám og kynnast því að vera að heiman og læra að bjarga sér sjálf, þjálfast í félagsfærni. Hið sama á við um Færeyjar, en þaðan fara ungmenni oft í eftirskóla í Danmörku að loknum grunnskóla eða taka síðasta ár grunnskólans þar. Fyrirkomulag námsins í hverju landi ætti að byggjast á menningu og tungumáli þess lands enda er meginmarkmiðið að miðla þessum þáttum til nemenda. Skólakerfi vestnorrænu landanna eru að sumu leyti ólík. Það þarf því að hafa samráð um fyrirkomulag eftirskólanna í löndunum þremur og taka tillit til þessa munar þegar og ef þessi tilmæli verða að veruleika. Herra forseti. Ég mæli hér með fyrir þessari tillögu og óska henni brautargengis í nefndarumfjöllun sem væntanlega verður í utanríkismálanefnd.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar, sem er að finna á þskj. 186, fyrir hönd Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, um vestnorrænt samstarf um menntun í sjávarútvegsfræðum. Tillagan hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að kanna möguleikann á samstarfi milli Íslands, Færeyja og Grænlands um menntun í sjávarútvegsfræðum.“ Í greinargerð segir að tillaga þessi sé lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 2/2017 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 1. september 2017 í Reykjavík. Fiskveiðar eru ein mikilvægasta atvinnugreinin á Vestur-Norðurlöndum og útflutningur sjávarfangs stendur undir háu hlutfalli útflutningstekna landanna. Sjávarútvegsráðherrar Vestur-Norðurlanda eiga nú þegar gott samstarf sín á milli, m.a. á vettvangi norrænu ráðherranefndarinnar, auk þess sem rannsóknarstofnanir landanna eiga náið samstarf. Með auknu samstarfi á vettvangi sjávarútvegsfræða gætu löndin deilt með sér reynslu og þekkingu á fiskvinnslu. Fyrsta skrefið í þá átt gæti verið samstarf um starfsþjálfun á vettvangi fisktækni og gæðaeftirlits. Menntun í fisktækni stuðlar að bættri nýtingu sjávarafurða og hvetur til nýsköpunar í atvinnugreininni. Í löndunum þremur er í boði menntun á sviðinu, t.d. í Fisktækniskóla Íslands í Grindavík, INUILI í Narsaq á Grænlandi og á menntaskólastigi í Færeyjum. Með skiptinámi milli landanna væri hægt að bjóða upp á fjölbreytta grunnmenntun í fiskveiðum, fisktækni og gæðaeftirliti með áherslu á starfsnám. Með þessu samstarfi gætu löndin aukið þekkingu og gæði í matvælaframleiðslu í sjávarútvegi og skapað nemendum starfstækifæri og möguleika á frekari menntun á sviðinu. Framhaldsmenntun í sjávarútvegi er t.d. í boði í BS-námi í sjávarútvegsfræðum í Háskólanum á Akureyri, diplómanámi í fisktækni við ARTEK – fisktæknimiðstöðina í Sisimiut og í Sjávarútvegsháskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi. Samstarf um menntun í sjávarútvegsfræðum gagnast öllum þremur löndunum. Í hverju landanna er að finna sérþekkingu á ólíkum málefnum innan sjávarútvegsins og kljást löndin á margan hátt við sömu áskoranir. Alþingi hvetur því mennta- og menningarmálaráðherra til að kanna möguleika á samstarfi við menntamálaráðherra Grænlands og Færeyja um menntun í sjávarútvegi. Herra forseti. Ég legg hér með fram þessa tillögu. Hún miðar að því að vinna að hagnýtum mikilvægum hagsmunum sameiginlega á þessu sviði, miðla þekkingu sem er orðin talsverð í öllum þessum löndum. Er fyrirliggjandi áhugi á að efla þetta samstarf enn og verður unnið að því ef íslensk stjórnvöld taka þá ákvörðun.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar fyrir hönd Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins, sem er að finna á þskj. 187, um að halda ráðstefnu um stöðu Íslands, Færeyja og Grænlands í nýjum veruleika alþjóðastjórnmála. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að halda ráðstefnu um stöðu Vestur-Norðurlanda (Íslands, Færeyja og Grænlands) í nýjum veruleika alþjóðastjórnmála.“ Í greinargerð segir: Tillaga þessi er lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 3/2016 sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 22. ágúst 2016 í Qaqortoq á Grænlandi. Eftir lok kalda stríðsins urðu vestnorrænu löndin þrjú í auknum mæli jaðarsvæði í alþjóðastjórnmálum þar sem sviðsljósið beindist að Mið-Austurlöndum og Kína. Rússar og Bandaríkjamenn skáru niður í vopnabúrum sínum og m.a. var í áföngum dregið úr starfsemi herstöðva í vestnorrænu löndunum þremur. Á síðustu árum hafa aftur orðið mikil umskipti í alþjóðastjórnmálum. Rússland hefur átt þátt í ýmsum átökum í Evrópu, straumur flóttamanna frá Mið-Austurlöndum og Afríku til Evrópu hefur aukist verulega og hryðjuverkaógnin virðist einnig hafa aukist. Í Tyrklandi gerði herinn tilraun til valdaráns og stefna Tyrkja gagnvart Evrópu hefur breyst verulega. Jafnframt hefur áhugi Kínverja á umheiminum aukist og þeir hafa m.a. beint sjónum sínum að Vestur-Norðurlöndum. Það eru einkum deilur Rússa og NATO sem hafa beint sjónum manna á ný að Vestur-Norðurlöndum í alþjóðastjórnmálunum, en flóttamannastraumurinn og aukinn áhugi Kínverja á vestnorrænu löndunum hefur einnig átt sinn þátt í þessari þróun. Viðbúið er að fyrirspurnir sem tengjast alþjóðastjórnmálum muni berast löndunum þremur. Til dæmis er hugsanlegt að NATO vilji á ný efla herstöðvar við Norður-Atlantshaf. Öll vestnorrænu löndin eru herlaus, eiga aðild að NATO og eru á sama landfræðilega svæðinu. Löndin gætu því gegnt sams konar hlutverki í átökum framtíðarinnar og markmið ráðstefnunnar væri að búa löndin undir að takast á við nýtt framtíðarhlutverk á vettvangi alþjóðastjórnmálanna. Herra forseti. Ég legg þessa tillögu fram með þeim væntingum að hún fái vandaða umfjöllun utanríkismálanefndar.

Herra forseti. Mikilvægi smáþjóðanna við Norður-Atlantshafið á að vera flestum ljóst. Ég ætla aðeins að nefna örfá atriði. Ég ætla að nefna þekkingu á umhverfinu og reynslu við að nýta náttúruna og ég ætla að nefna frumkvæði að lausnum sem eiga við í þeim efnum, jafnvel nýstárlegar lausnir, nýsköpun. Ég ætla að nefna mikilvæga hagsmuni sem löndin eiga á þessum slóðum og gera þjóðirnar að gæslumönnum lands og sjávar á þessu stóra haf- og landsvæði sem markast af Norður-Atlantshafinu og Norður-Íshafinu. Þar sem við erum gæslumenn á slíku landsvæði setur það okkur ákveðið hlutverk. Ég ætla að nefna margþætta menningu og samfélag sem leitar venjulegra friðsamlegra lausna. Það er til fyrirmyndar. Löndin þrjú eru kirfilega komin í hringiðu heimsmála, eins og hv. málflytjandi sagði á undan mér. Það er alveg hárrétt. Það er vaxandi áhugi á norðurslóðum í hringiðu hlýnandi loftslags. Stórþjóðir og þjóðabandalög horfa til vestur-norðursins, eins og við getum kallað þetta landsvæði eða hafsvæði. Í því ljósi vil ég hvetja til þess að þessi mikilvæga þingsályktunartillaga um nýmæli í ráðstefnuhaldi verði samþykkt sem allra fyrst og að slík ráðstefna eigi hér gott gengi þegar - ég þori ekki að segja ef, heldur þegar hún verður haldin.

Herra forseti. Ég mæli nú fyrir tillögu til þingsályktunar á þskj. 188, um útgáfu vestnorrænnar söngbókar. Tillagan hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að kanna áhuga ríkisstjórna Grænlands og Færeyja á samvinnu um útgáfu vestnorrænnar söngbókar með nótum.“ Í greinargerð sem tillögunni fylgir segir m.a.: Tillaga þessi er lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins nr. 1/2017, sem samþykkt var á ársfundi ráðsins 1. september 2017 í Reykjavík. Stofnsáttmáli Vestnorræna ráðsins frá 24. september 1985 fjallar um nauðsyn þess að íbúar Vestur-Norðurlanda styrki, efli og þrói samstarf sitt á sviði menningar, viðskipta og samgangna. Ýmislegt hefur verið unnið í tengslum við það. Aukið samstarf eykur skilning milli þjóða og stuðlar að friðsamlegum samskiptum þeirra á milli. Á þeim 32 árum sem liðin eru frá því að stofnsáttmálinn var undirritaður hefur þróast náið samstarf milli þingmanna landanna og hefur það stuðlað að auknum menningarlegum tengslum milli þjóðanna. Vestnorræn söngbók með nótusettum lögum á íslensku, færeysku og grænlensku yrði íbúum landanna kynning á þjóðtungum og sönglagamenningu nágranna sinna. Með tillögunni er ríkisstjórn Íslands hvött til að beita sér fyrir því að vestnorræn söngbók verði gefin út með lögum á þjóðtungum landanna þriggja. Fyrsta skrefið í þessa átt væri að setja á fót vinnuhóp fagfólks frá löndunum þremur sem myndu velja lögin og útsetja þau með nótum. Fjármögnun vinnuhópsins ætti að ná yfir útgáfu söngbókarinnar í löndunum þremur auk greiðslna höfundaréttarlauna listamanna. Vestnorræna ráðið hefur í gegnum árin safnað 90 lögum frá löndunum þremur og gæti það safn nýst vinnuhópnum. Herra forseti. Fyrir hönd Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins legg ég nú þessa tillögu fram og hef væntingar um að efni hennar verði utanríkismálanefnd innblástur til þess að afgreiða þetta með jákvæðum hætti.

Herra forseti. Ég mæli hér að lokum fyrir tillögu til þingsályktunar, sem er að finna á þskj. 189, um rannsóknir á örplasti í lífverum sjávar í Norður-Atlantshafi. Tillagan hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að hefja samstarf við landsstjórnir Færeyja og Grænlands um rannsóknir á örplasti í sjávarlífverum og útbreiðslu plastmengunar í Norður-Atlantshafi.“ Í greinargerð sem tillögu þessari segir að hún sé lögð fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins sem sé nr. 3/2017 og samþykkt hafi verið á ársfundi ráðsins 1. september 2017 í Reykjavík. Sjávarútvegur er grundvallaratvinnugrein á Vestur-Norðurlöndum og því er mikilvægt að standa vörð um auðlindir sjávar. Plastmengun í hafi ógnar vistkerfi sjávar og getur haft langtímaáhrif á sjávarlífverur og þar með afkomu landanna. Talið er að um 8 milljónir tonna af plastúrgangi endi í heimshöfum ár hvert og að sú tala nái 17 milljónum tonna árlega árið 2025. Plastmengun hefur ekki aðeins áhrif á þeim stað sem úrgangurinn fer í hafið því að plastið dreifist með hafstraumum. Sums staðar safnast úrgangurinn í eins konar eyjar og stærri plastúrgangur getur verið til ama fyrir sjávardýr og sjófugla. Plastið brotnar að lokum niður í örplast og einnig skolast örplast á haf út frá landi. Örplast kemur m.a. frá bíldekkjum, húðvörum og tannkremi. Þörf er á auknum rannsóknum á því hvort örplast finnist í fæðukeðju sjávar og hvaða afleiðingar það hafi. Einnig þurfa stjórnvöld að grípa til ráðstafana til að draga úr plastmengun og áhrifum hennar á umhverfið. Eitt af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun, það fjórtánda af sautján, fjallar um líf í vatni. Markmið hljóðar svo: „Eigi síðar en árið 2025 verði komið í veg fyrir og verulega dregið úr hvers kyns mengun sjávar, einkum frá starfsemi á landi, þ.m.t. rusl í sjó og mengun af völdum næringarefna.“ Í stofnsáttmála Vestnorræna ráðsins segir enn fremur að Færeyjar, Grænland og Ísland hafi sameiginlega áhuga á því að varðveita og stjórna nýtingu lifandi auðlinda landanna og að verndun þessara auðlinda sé mikilvæg fyrir matvælaframleiðslu í heiminum. Í ljósi þessa er skorað á ríkisstjórnina að hefja samstarf við landsstjórnir Færeyja og Grænlands um rannsóknir á örplasti í sjávarlífverum og útbreiðslu plastmengunar í Norður-Atlantshafinu. Söfnun sýna og greining á þeim gæti farið fram í samvinnu hafrannsóknastofnun landanna þriggja. Herra forseti. Ég legg þessa tillögu hér fram og vænti þess að hún megi ganga til hv. utanríkismálanefndar til vandlegrar umfjöllunar, því að hér er um mikilvægt hagsmunaatriði fyrir heimsbyggðina að ræða.

Herra forseti. Inntak þess máls sem hér er flutt er eiginlega bara eitt orð, þ.e. sóun. Til að framleiða 1 lítra af flöskuvatni þarf að meðaltali 1,6–3 lítra af vatni eftir framleiðsluaðferð og efni í ílátinu og aðstæðum á framleiðslustað. Ég hef ekki séð tölur um sölu flöskuvatns hérlendis, en það er eins og allir vita nóg af hreinu kranavatni á flestum mannvistarstöðum hér, en salan á heimsvísu er líklega um 200 milljarða flaskna á ári. Af þeim seljast 25% í Bandaríkjunum þar sem búa um 4% mannkyns. Heildarsala á flöskuvatni á heimsvísu nemur 500–100 milljörðum dollara á ári. Það er há upphæð. Langmest af vatninu er eins og vitað er tappað á mjúkar plastflöskur á vegum stórfyrirtækja. Þá eru ótalin plastmálin, pappamál með plastloki, allt sem fylgir skyndibitastöðum, plasthnífapör, vinnustaðaneysla á te og kaffi og sumum drykkjum öðrum, svo loks allir sætu gosdrykkirnir og ávaxtadrykkirnir. Í heild er þessi plastnotkun ævintýraleg. Í skrifum sérfræðinga um auðlindamat kemur alls staðar fram að 21. öldin verður tímabil hámarksframleiðslu efna úr helstu jarðefnaauðlindum heims. Svarið við ógninni sem felst í nánast fullri auðlindaþurrð, þótt ekki væri nema sumra efna, er þannig að endurvinna verður yfir 90% af öllum efnum sem falla til eftir notkun ef vel á að fara. Þetta á t.d. við um málma og ýmisleg sjaldgæf jarðefni, en þetta á líka við um plast. Að mörgu leyti er plast hlutgervingur auðlindavandans. Það er unnið úr jarðolíu sem er takmörkuð, óvistvæn og ósjálfbær auðlind, og auk þess er það þeirrar gerðar að brotna afar seint niður í náttúrunni. Mikið af plasti brotnar eða tætist í sundur og geymist í yfirborðsjarðlögum svo öldum skiptir, eða berst í grunnvatn, ár, tjarnir, vötn og út í sjó. Noti Íslendingar plast í jafn miklum mæli og íbúar Norður-Ameríku og Evrópu er ársnotkun okkar vanáætluð sennilega nú í kringum 40 þús. tonn, gæti verið nær 60 þús. tonn á ári. Plast er langt yfir 20% af úrgangi í endurvinnslu- og sorpstöðvum. Nú er farið að endurvinna það plast með því að flytja það út. Það er mikil framför. Yfir 90% umbúðaplasts alls heimsins að verðmæti 70–100 milljarða evra hverfur út í umhverfið á ári hverju. Feikn af plasthlutum lendir í sjó þar sem straumakerfi búa til hringstreymi í úthöfum. Þar hafa myndast fimm meginflákar fljótandi plasts, sá stærsti er nálægt miðju Kyrrahafsins. Varkárt stærðarmat á honum hljóðar upp á sjö- til tuttugufalt flatarmál Íslands. Talið er að um 10% framleiðsluvara úr plasti lendi árlega í sjó, gæti verið milli 20 og 30 milljón tonna. Takmörkuð svæðatalning í hafi bendir til þess að ríflega 5.000 milljarðar smárra og stórra plaststykkja sem eru yfir 5 millimetrar í þvermál fljóti í heimshöfunum. Þyngdin er talin jöfn árlegri heimsframleiðslu á plasti. Magn og útbreiðsla hættulegra öragna úr plasti í umhverfinu úr snyrtivörum, tannkremi og fleiru eru óþekktar stærðir. Tjón útgerða, ferðaþjónustuaðila, sveitarfélaga vegna hreinsunar og annars á heimsvísu af völdum plasthluta, er erfitt að áætla, en þó er til árstala upp á 1.750 milljarða íslenskra króna. Ein röksemd fyrir notkun og framleiðslu plastumbúða og brúkshluta úr plasti er að það sé mjög orkusparandi miðað við sams konar vörur úr öðrum efnum. Þá er að líta á mat á gagnsemi, nauðsyn og umhverfisáhrif plastsins því að það lýtur mörgu öðru en orkueyðslu við framleiðsluna. Heildræna matið á umhverfisáhrifum plasts er efninu alls ekki í hag, hvað þá meðmæli með okkar umgengni. Undanfarin ár hefur nýr flötur afhjúpast í umræðum um áhrif plasts á umhverfið, þ.e. á lífverur. Það er einmitt örplastið sem ég minntist á áðan. Öragnir og stærri stykki lenda í blóðrás eða meltingarfærum dýra, jafnvel okkar sjálfra. Það dylst heldur engum að plasthlutir sem lenda utan um dýr, t.d. plastborðar eða drauganet úr næloni, draga mikið af lífverum til dauða. Nú er svo komið að í desember 2015, fyrir tveimur árum, samþykkti öldungadeild bandaríska þingsins bann við notkun örefna úr plasti í snyrtivörur. Það er dæmigert tímanna tákn og er kannski ekki stór framför, en ákvörðunin er samt gleðileg. 1,4 trilljónir plastagna berast ekki lengur í vatnsföll og strandsjó þess lands ár hvert. Annað er í þessu. Efnamengun frá plasti er talin jafn alvarleg eða jafnvel alvarlegri en örefna- eða öragnamengun. Ég ætla ekki að ræða þá efnafræði hér í bili, geri það ef til vill síðar. Þessi stutti fyrirlestur héðan úr ræðustól Alþingis minnir okkur á að árabil plastsóunar og hundruð milljóna tonna sóðaskapar um allar jarðir og úti á sjó á að vera liðin tíð. Þingsályktunartillagan er dálítið skref í rétta átt. Hana ber auðvitað að samþykkja. Hún minnir okkur á að við höfum verk að vinna þegar kemur að notkun plasts og plastmengun á heimsvísu.

Forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um Alexandersflugvöll sem varaflugvöll fyrir Keflavíkur-, Reykjavíkur-, Akureyrar- og Egilsstaðaflugvelli. Flutningsmenn tillögunnar eru sá sem hér stendur auk hv. þingmanna Önnu Kolbrúnar Árnadóttur, Birgis Þórarinssonar, Gunnars Braga Sveinssonar, Maríönnu Evu Ragnarsdóttur, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Þorsteins Sæmundssonar. Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að láta gera ítarlega athugun á kostum þess að gera Alexandersflugvöll á Sauðárkróki að varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll, Reykjavíkurflugvöll, Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður könnunarinnar eigi síðar en í september 2018. Í greinargerð segir: Þingsályktunartillaga svipaðs efnis var lögð fram á 144. löggjafarþingi, 527. mál, og á 147. löggjafarþingi, 23. mál, en náði ekki fram að ganga og er þessi tillaga þess vegna komin fram. Öryggi samgangna þarf að tryggja með sem bestum hætti, hvort sem um er að ræða samgöngur á jörðu, sjó eða í lofti. Núna eru fjórir meginflugvellir á Íslandi, Reykjavíkurflugvöllur, Keflavíkurflugvöllur, Egilsstaðaflugvöllur og Akureyrarflugvöllur. Þessir flugvellir gegna allir mikilvægu hlutverki í samgöngum innan lands og milli landa sem farþega- og vöruflutningaflugvellir og sem öryggistæki. Vegalengdir milli þessara valla eru nokkrar en styst er á milli Reykjavíkurflugvallar og Keflavíkurflugvallar, um 50 km. Milli Akureyrar og Reykjavíkur eru um 390 km, milli Reykjavíkur og Egilsstaða um 650 km og milli Akureyrar og Egilsstaða eru um 265 km. Af þessu má sjá að vegalengdin milli Reykjavíkur og Egilsstaða er allnokkur og sýndi það sig berlega að verulegt óhagræði var að því þegar gaus í Eyjafjallajökli að Akureyrarflugvöllur var eini flugvöllurinn sem nýttist og mikilvægi hans sannaðist að sama skapi. Milli Sauðárkróks og Akureyrar er vegalengdin aðeins um 120 km, sem tekur einungis rúma eina og hálfa klukkustund að aka. Milli Sauðárkróks og Reykjavíkur eru í kringum 295 km sem er rúmlega 3 klukkustunda akstur. Íbúar höfuðborgarsvæðisins og Suðurnesja búa við það að í næsta nágrenni eru virk eldfjallasvæði eins og Bláfjöll og Krýsuvík. Land er að rísa í Krýsuvík og jarðskjálftar tíðir á þeim slóðum sem kallar enn og aftur á vangaveltur um stöðu samgangna til og frá höfuðborgarsvæðinu sem og til og frá landinu öllu. Það kann því að vera mikilvægur öryggisþáttur fyrir landsmenn og gesti landsins að öryggi þeirra til samgangna sé tryggt enn frekar. Augljóst er að töluverðu munar á vegalengdum og ferðatíma á milli Egilsstaða og Reykjavíkur annars vegar og Sauðárkróks og Reykjavíkur hins vegar. Akureyrarflugvöllur er mikilvægur fyrir allt Norðurland, ekki síst vegna aukins farþegaflugs innan lands og til útlanda, og Egilsstaðaflugvöllur er að sama skapi mikilvægur fyrir Austurland. Þá gegnir flugvöllurinn á Akureyri lykilhlutverki vegna sjúkraflugs. Alexandersflugvöllur er vel staðsettur þar sem aðflug er gott, fjörðurinn víður og lítið um hindranir. Flugvöllurinn vísar í norður/suður, sem eru einnig ríkjandi vindáttir á þeim slóðum, og þá er staðsetning vallarins hagstæð með tilliti til snjóa. Í gögnum frá Vegagerðinni kemur fram að þjóðvegurinn frá Sauðárkróki til Reykjavíkur hefur aðeins verið lokaður í 0,7 daga á ári frá árinu 2011 en á sama tíma hefur þjóðvegurinn frá Egilsstöðum til Reykjavíkur lokast í 2,5 daga á ári á syðri leiðinni en 9,7 daga á norðurleið ef hún er farin. Einnig er vakin athygli á því að frá Sauðárkróki til Reykjavíkur og til Akureyrar sem og til Egilsstaða eru fleiri en ein leið og því er möguleiki á varaleið ef þjóðvegur 1 lokast. Því er ljóst að staðsetning vallarins er góð sé litið til færðar og samgangna á landi. Flutningsmenn telja einsýnt að verulegur ávinningur gæti verið að því að byggja Alexandersflugvöll upp sem varaflugvöll fyrir Reykjavík og Keflavík. Þá er augljóst að slíkur flugvöllur mun þjóna Akureyri og Egilsstöðum vel sem varaflugvöllur og tryggja og treysta þá mikilvægu starfsemi sem þar er rekin í sambandi við ferðaþjónustu og flug almennt. Í ljósi þessa er því beint til ráðherra að ráðast í nauðsynlega undirbúningsvinnu og rannsóknir til að hægt sé að hrinda þessum hugmyndum í framkvæmd og er lagt til að ráðherra láti kanna kosti þess að gera Alexandersflugvöll á Sauðárkróki að varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll, Reykjavíkurflugvöll, Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður þeirrar könnunar eigi síðar en í september 2018. Ég legg síðan til að að lokinni þessari umræðu gangi tillagan til umhverfis- og samgöngunefndar.

Hv. forseti. Eins og flutningsmaður þingsályktunartillögunnar benti á mun það koma sér mjög vel að fjölga varaflugvöllum. Það mun koma sér sérstaklega vel hvað varðar öryggi og styrkir einnig hina tvo varaflugvellina sem fyrir eru, Egilsstaði og Akureyri. Fyrir nokkrum árum var því haldið fram að umferð um flugvelli landsins hefði dregist saman, farþegum hefði fækkað. En það er ekki reyndin í dag, þvert á móti hefur þeim fjölgað. Tillagan rímar vel við stefnu Miðflokksins og fagna ég henni. Við viljum fleiri gáttir inn í landið. Við viljum fleiri möguleika á gáttum inn í landið. Því vil ég spyrja samflokksmann minn hvort hann sé því sammála.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir þetta andsvar. Að sjálfsögðu erum við sammála. Þetta er í mínum huga fallið til þess að þétta öryggisnetið á landinu fyrir flugvelli og auka samgöngur. Og eins og þingmaðurinn kom inn á eru rýmri gáttir inn í landið það sem framtíðin ætti að bera í skauti sér. Það hefur ýmislegt verið rætt í þessum málum og komu fram hugmyndir um að lenda á Egilsstöðum hér fyrir nokkrum árum, að beina erlendu ferðafólki þangað. En ekki varð úr því vegna ýmissa mála eins og móttöku á ferðamönnum á svæðinu og einnig vegna eldsneytiskostnaðar. Það er kannski nokkuð sem þyrfti að beina til þeirra sem þar eiga hlut að máli er varðar eldsneytiskostnað og verður gaman að taka umræðu um það. Þá kemur upp nafn á fyrirtæki eins og Isavia. Já, ég er sammála þingmanninum.

Hv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta svar. Þar kom það sem ég var að fiska eftir, umfram það hvort við værum ekki sammála, þ.e. þetta með eldsneytisgjaldið. Síðastliðinn föstudag mátti flugvél Super Break-ferðaskrifstofunnar snúa frá Akureyrarflugvelli. Henni var snúið við að beiðni flugstjóra, að mér skilst, og lenti síðan í Keflavík. Ég velti fyrir mér hvort eldsneytiskostnaður spili þar inn í þar sem flugvélin getur þá fyllt tankinn á suðvesturhorninu. En ég sé að það er önnur umræða að ræða jöfnuð á eldsneytiskostnaði. Þá hefði flugvélin hugsanlega getað lent á Alexandersflugvelli, ef Egilsstaðaflugvöllur hefði verið lokaður af einhverjum orsökum. Ég þakka kærlega fyrir svarið.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir. Þar var komið inn á eldsneytismálin. Þau eru að sjálfsögðu stór partur af því að flug innan lands er mjög dýrt. Það er umræða sem komið hefur upp í þinginu, gott ef það var ekki til umræðu í gær, og þarf að halda henni áfram. Framtíðin hlýtur að vera sú að auka og bæta innanlandsflugið á þann hátt á fólk nýti sér það og hafi efni á að ferðast með flugi innan lands. Það er umræða sem við þurfum að taka og sem ná þarf lendingu í. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra og þakka fyrir mig.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011, um fjölda fulltrúa í sveitarstjórn. Flutningsmenn eru Jón Gunnarsson, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Bergþór Ólason, Karl Gauti Hjaltason, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson, Óli Björn Kárason, Páll Magnússon, Vilhjálmur Árnason, Willum Þór Þórsson og Guðmundur Ingi Kristinsson. Breytingarnar snúa að 1. og 2. mgr. 11. gr. laganna. 1. gr. frumvarpsins er sem sagt að 1. mgr. 11. gr. laganna orðist svo: „Í sveitarstjórn skal fjöldi fulltrúa standa á oddatölu. Fjöldi fulltrúa í sveitarstjórn skal ákveðinn í samþykkt skv. 9. gr. Skulu aðalmenn aldrei vera færri en fimm. Þar sem íbúar sveitarfélags eru færri en 2.000 skulu aðalmenn ekki vera fleiri en sjö. b. Orðin „eða fjölga“ og orðin „hærri eða“ í 1. málslið 2. mgr. falla brott.“ Síðan er mælt fyrir um að þessi lög öðlist þegar gildi. Í greinargerð segir: Sveitarfélög eru stjórnvöld og falla þar með í flokk handhafa framkvæmdarvalds samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar. Sveitarfélögin eru því hluti af stjórnsýslukerfinu og ber að fylgja almennum reglum sem gilda um starfsemi stjórnvalda og framkvæmd stjórnsýslu. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar skulu sveitarfélög ráða sjálf málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Með þessu orðalagi, að þau ráði sjálf málefnum sínum, er vísað til sjálfstjórnar sveitarfélaga. Í sjálfstjórn sveitarfélaga felst m.a. að íbúar sveitarfélags hafi lýðræðislegan rétt til að kjósa stjórn sveitarfélagsins í almennum kosningum. Kveðið er á um fjölda sveitarstjórnarmanna í 1. mgr. 11. gr. sveitarstjórnarlaga. Gildandi lagaákvæði hefur þannig áhrif á fjölda fulltrúa í sveitarstjórnum. Mikilvægt er að standa vörð um sjálfstjórnarrétt sveitarfélaga og tryggja að sú lýðræðislega hugsun sem býr að baki sveitarstjórnarstiginu og reglum um kosningar til sveitarstjórnar, að sveitarstjórnarfulltrúar séu fulltrúar íbúa sveitarfélagsins, endurspegli á virkan hátt vilja íbúanna. Hugmyndafræðilegur grundvöllur 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar er að tryggja rétt íbúa á staðbundnum svæðum til að ráða sjálfir tilteknum málefnum án afskipta ríkisvaldsins. Því telja flutningsmenn frumvarps þessa að sveitarfélög geti sjálf ráðið fjölda aðalmanna í sveitarstjórn. Hafa beri eftirfarandi í huga, eins og fram kom í athugasemdum við 2. mgr. 11. gr. í greinargerð frumvarpsins sem varð að gildandi sveitarstjórnarlögum. Þar segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt er þó einnig að hafa í huga að það stjórnskipulag sem frumvarpið gerir ráð fyrir að gildi um starfsemi sveitarfélaga gerir ekki ráð fyrir mjög stórum sveitarstjórnum enda byggt á því að sveitarstjórnin sjálf taki allar meiri háttar ákvarðanir um rekstur og stjórnsýslu sveitarfélagsins og beri á þeim ábyrgð.“ Verði frumvarp þetta að lögum verður sveitarstjórnum í sjálfsvald sett að ákveða fjölda aðalmanna í sveitarstjórn í samþykktum sínum innan þeirra einu marka að fulltrúarnir verði aldrei færri en fimm og ekki fleiri en sjö þar sem íbúar sveitarfélags eru færri en 2.000. Breytingarnar sem lagðar eru til á 2. mgr. 11. gr. laganna skýrast af því að verði frumvarpið að lögum verður sveitarfélagi aldrei skylt að fjölga fulltrúum í sveitarstjórn þótt íbúafjöldi taki breytingum. Þá má nefna að sveitarfélögin hafa sjálfstæða tekjustofna og fjárveitingavald innan ramma laga, samanber 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar. Tekjur sveitarfélaga og svigrúm til að nýta þær eru lykilþættir þegar litið er til þess hvað sveitarfélögin geta tekið sér fyrir hendur sjálf, þ.e. að eigin frumkvæði, eins og t.d. að ákvarða fjölda aðalmanna í sveitarstjórn. Hafa ber hugfast að frumvarpi þessu er ekki ætlað að hafa áhrif á hvort sveitarfélög fjölgi fulltrúum fyrir komandi sveitarstjórnarkosningar eður ei. Fjárhagsleg áhrif ákvæða frumvarpsins á ríkissjóð eru engin. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða, mál sem ég gerði sem sveitarstjórnarráðherra tvær tilraunir til að koma með inn í þingið og fá afgreitt á síðasta ári. Það var, má segja, fyrir andstöðu sérstaklega í einum samstarfsflokki, jafnvel þeim báðum, í þáverandi ríkisstjórn sem það tókst ekki á vorþingi. Þingmenn Viðreisnar stóðu gegn því að afgreiða málið inn til þingsins í nokkuð langan tíma. Það vekur athygli í ljósi þess að sá flokkur hefur verið að reyna að merkja sig sem flokkur frelsis og er þetta í fullu samræmi við þann málflutning. Í aðdraganda þessa máls leitaði ég eftir meðflutningsmönnum hjá öllum flokkum í þessu máli. Það eru hér flutningsmenn ásamt Sjálfstæðismönnum úr flokki Framsóknar, Miðflokki og Flokki fólksins. Saman mynda þessir flokkar meiri hluta hér í þinginu og ef hugur fylgir máli hjá öðrum þingmönnum þessara flokka mælir ekkert gegn því að taka þetta mál til umfjöllunar og ljúka því. Ég tel reyndar að málsmeðferðin þurfi ekki að vera löng. Þetta mál hefur áður farið í umsagnarferli. Það eru í raun mjög fáir aðilar sem þurfa að gefa umsagnir um það. Þetta liggur svo í augum uppi. Ég veit ekki til þess að innan sveitarfélaganna sé nein andstaða við þessa breytingu, heldur sé miklu frekar jákvætt tekið í þetta mál almennt séð. Það vekur athygli að enginn þingmaður Vinstri grænna, Samfylkingarinnar, Pírata eða Viðreisnar skuli geta hugsað sér að vera á þessu máli þar sem við erum í raun bara að færa valdið til sveitarfélaganna, til íbúanna sjálfra. Það sé algjört gagnsæi í því hversu margir sveitarstjórnarfulltrúar eru í viðkomandi sveitarstjórn. Það hlýtur að vera óeðlilegt að Alþingi hlutist til um það nema að því leyti einu að tryggja a.m.k. lágmarksfjölda til þess að ekki geti tiltölulega fámennur hópur stýrt sveitarfélagi, það sé þó tryggt að lágmarksmöguleiki sé á því þannig að öllum sjónarmiðum sé haldið til haga. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Því fylgir auðvitað sú reynsla sem við sjáum. Sú þróun þarf að eiga sér stað að við þurfum að gera störf sveitarstjórnarfulltrúa öflugri en þau eru í dag. Það gerist m.a. með því að fækka víða í sveitarstjórnum en geta á sama tíma greitt hærri laun fyrir þessi störf. Það kemur heim og saman við að full ástæða sé til þess að skoða frekari sameiningar sveitarfélaga út um allt land. Ef ég man rétt eru þau 72 í dag, hefur fækkað umtalsvert, en betur má ef duga skal. Nú er staðan þannig að eftir síðustu kosningar til sveitarstjórna árið 2014 varð endurnýjun á um 53% sveitarstjórnarfulltrúa, ef ég man rétt. Það stefnir í það núna fyrir þessar kosningar að endurnýjunin verði allt að 60%. Við höfum upplifað það á Alþingi sem höfum verið hér í nokkurn tíma hvaða áhrif sú mikla og róttæka endurnýjun hefur haft sem átt hefur sér stað í þinginu. Ég tel reyndar að það hafi háð þinginu, það gefur enda augaleið að þótt alltaf sé gott að fá nýtt fólk til starfa og fá ferskar og góðar hugmyndir inn, þá er auðvitað mikilvægt að sú reynsla sem skapast hefur skuli fara forgörðum þegar fólk hverfur á braut. Það gefur augaleið að þegar helmingur sveitarstjórnarfulltrúa hvarf á braut við síðustu sveitarstjórnarkosningar þá hvarf líka í burtu mikil reynsla. Þegar 60% síðan fara burtu núna, það stefnir í það í komandi kosningum, sjáum við að það er eitthvað að í kerfinu. Ef nánar er rýnt í þær kannanir sem gerðar hafa verið á þessu kemur í ljós að konur endast miklu síður í þessum störfum. Það er sem sagt mjög algengt að konur endist ekki nema eitt kjörtímabil í sveitarstjórnarstörfum úti um land. Það er bagalegt og gengur ekki upp. Það segir okkur að það fyrirkomulag sem er fyrir hendi er verulega til þess fallið að draga úr möguleikum kvenna til þátttöku í pólitík á sveitarstjórnarstiginu. Margir sveitarstjórnarfulltrúar úti um allt land segja að dýrasta hobbíið sem þeir taki þátt í sé að vera í sveitarstjórn síns sveitarfélags. Það gefur augaleið að fámenn sveitarfélög geta ekki greitt miklar þóknanir fyrir þessi mikilvægu störf. Það er því enn frekar ástæða til að horfa til þess að það sé í sjálfsvald sveitarfélaganna sett hver fjöldi sveitarstjórnarfulltrúa á að vera á hverjum stað. Menn geti hagað því svolítið eftir því hvernig þeir vilja gera, vegna þess að færri sveitarstjórnarfulltrúar gera það að verkum að það er þá væntanlega hægt að borga þeim betur til þess að sinna störfum sínum betur og gera þar með fleirum kleift að taka þátt í þessum mikilvægu störfum. Í mínum huga er það sjálfsagt mál. Í mínum huga var það inngrip í sjálfstæði sveitarfélaganna þegar þau lög voru sett sem hér eru til umfjöllunar eða breytingin sem gerð var á þeim gerð árið 2012, sem kemur m.a. fram í því að fyrir borgarstjórnarkosningar í vor mun þurfa að fjölga borgarfulltrúum mjög mikið. Um það eru deildar pólitískar skoðanir meðal borgarfulltrúa. Meiri hlutinn sem nú er í borginni samþykkti að fjölga borgarfulltrúum á meðan minni hlutinn lagðist gegn því. Í skoðanakönnunum sem gerðar hafa verið er yfirgnæfandi meiri hluti borgarbúa á móti því að fjölga borgarfulltrúum. Ég tel rétt að pólitískir fulltrúar, t.d. í höfuðborginni fyrir komandi kosningar, beri á því ábyrgð gagnvart sínum kjósendum hvort fjölgað verði í þessum störfum, vegna þess að þegar upp er staðið eru það skattpeningar borgarbúa sem munu verða notaðir til að greiða fyrir þau auknu útgjöld. Ég geri mér vonir um, og ég veit að meðflutningsmenn mínir eru mér sammála um það, að þetta mál verði afgreitt fljótt í gegnum nefndina. Ekki er efni til þess að dvelja lengi við málsmeðferðarvinnu í þinglegri meðferð vegna þess að málið hefur áður komið til nefndar, umsagnir hafa verið veittar og voru þær almennt jákvæðar. Umræðan er almennt jákvæð gagnvart þessu máli. Til þess að það geti haft áhrif á komandi sveitarstjórnarkosningar er nauðsynlegt að þingið starfi vel og klári þetta mál. Ég held að sé líka hollt fyrir umræðuna að það komi a.m.k. til umræðu hér og til atkvæðagreiðslu í þinginu. Virðulegi forseti. Ég hlakka vissulega til þeirrar afgreiðslu og legg til að málinu verði nú vísað til umhverfis- og samgöngunefndar þingsins.

Virðulegur forseti. Það er ákveðið déjà vu sem fylgir því að standa hér og ræða þessi mál við hv. þm. Jón Gunnarsson. Við áttum nokkur samtöl um þetta í fyrra. Ég verð að segja að ég varð pínulítið hissa þegar ég sá þetta frumvarp á dagskránni þar sem mjög stutt er í sveitarstjórnarkosningar og ég gat ekki skilið orð hv. þingmanns öðruvísi en svo að það yrði að drífa málið í gegn, fara fljótt í gegnum nefnd og ekki dvelja við þinglega meðferð, sagði hv. þingmaður. Þó segir reyndar í greinargerðinni að frumvarpinu sé ekki ætlað að hafa áhrif á hvort sveitarfélög fjölgi fulltrúum fyrir komandi sveitarstjórnarkosningar eður ei. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað það er sem liggur svona á og hvort hann kannist ekki við að það hafi verið víðtækt samráð við sveitarfélögin fyrir örfáum árum sem skilaði því fyrirkomulagi sem nú er um fjölda sveitarstjórnarfulltrúa og hvort honum finnist það vönduð vinnubrögð að svo skömmu eftir slíkt víðtækt samráð eigi að keyra frumvarp í gegnum þingið sem taki það samráð algjörlega úr sambandi.

Virðulegur forseti. Við gerð frumvarpsins á vegum sveitarstjórnarráðuneytisins í fyrra var að sjálfsögðu haft samráð við m.a. Samband íslenskra sveitarfélaga. Málið fór í þinglega meðferð. Það komu umsagnir m.a. frá þeim og Reykjavíkurborg. Það voru teknir ef ég man rétt fundir með tveimur aðilum, fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga og fulltrúa Reykjavíkurborgar. Eins og ég sagði áðan voru það kannski fyrst og fremst samstarfsflokkar okkar í ríkisstjórn á þeim tíma, Viðreisn og Björt framtíð, sem stóðu í vegi fyrir því að málið fengi afgreiðslu á vorþingi. Það er áhugi á þessu máli. Þetta er umdeild ákvörðun. Hún var það á sínum tíma, mjög umdeild. Ég tel, eins og segir í frumvarpinu, að því sé ekki ætlað að leggja línur að öðru leyti um þetta lágmark og hámark sem um getur varðandi 2.000 íbúa markið, en ég tel að það gefi augaleið að það sé eðlilegt að sveitarstjórnirnar hafi sjálfar ábyrgð á því að taka þessa ákvörðun. Þær hafa tíma til þess fyrir komandi kosningar.

Virðulegur forseti. Ég sat í hv. umhverfis- og samgöngunefnd á síðasta kjörtímabili. Vissulega var búið að senda málið til umsagnar og fá umsagnir, en málið var ekki tekið fyrir í nefndinni, þannig að það væri farið að ræða það. Miðað við allan þann fjölda umsagna sem barst er augljóst að það þarf tíma til að rýna í þær og það er nýtt fólk í nefndinni. Við erum nú einu sinni að tala um lýðræði sem á ekki að vera einhvern veginn hrist fram úr erminni. Hv. þingmaður svaraði í raun engu minni spurningu. Hann talaði um að sveitarfélögunum væri í sjálfsvald sett hvort þau gerðu þetta. Þeim var líka í sjálfsvald sett hvort þau tækju þátt í samráðinu við ríkisvaldið um þessa miklu endurskoðun sem fór fram fyrir nokkrum árum. Þau kusu að gera það og voru sátt við niðurstöðu þeirrar vinnu. Hún var unnin í samráði ríkisvalds og sveitarstjórnarvaldsins. Ég verð að segja að mér finnst ekki mjög vönduð vinnubrögð að ætla svo að koma og samþykkja grundvallarbreytingu á því. 

Virðulegur forseti. Hér endurspeglast sá grundvallarskoðanamunur sem er á milli mín og þingmanna í sumum öðrum flokkum um hvar þetta ákvörðunarvald eigi að liggja. Ég held að það væri kannski eðlilegra að þeir hv. þingmenn sem vilja leggja stein í götu þess að færa sveitarstjórnunum að nýju þetta vald og reyndar að útfæra það með þeim hætti að það sé svo gott sem algjörlega í valdi viðkomandi sveitarfélaga að taka þessar ákvarðanir, íbúanna sjálfra - þessir þingmenn eru fulltrúar þeirra flokka sem tala hæst um að það eigi að vera sem mest íbúalýðræði og mest samráð við íbúana í landinu sem hér standa og segja að það sé ekkert hægt að gera þetta. Þetta var umdeilt mál. Þetta atriði var umdeilt á sínum tíma. Það er enn pólitískt umdeilt. Skoðun Sjálfstæðismanna hefur ekkert breyst. Það var komið í veg fyrir að þetta mál fengi afgreiðslu á síðasta ári. Frelsisflokkarnir Viðreisn og Píratar styðja ekki þetta 

Herra forseti. Það er alveg góðra gjalda vert að ætla sér að auka frelsi sveitarfélaganna og ég held að ekki finnist neinn innan þingflokks Pírata alla vega sem væri andstæðingur þess. En mér finnst skjóta skökku við að vera að mála þetta frumvarp upp sem einhvers konar frelsismál þar sem bókstaflega er verið að takmarka hámarksfjölda sveitarstjórnarmanna í minni sveitarfélögum við sjö, sem mér finnst ganga svolítið gegn valfrelsi þeirra. Auk þess er verið að bjóða upp á það að þeir verði að lágmarki fimm sem býður upp á þann lýðræðishalla að það þurfi 20% atkvæða í kosningum til þess að einhver fái lýðræðislega kjörinn fulltrúa. Ég myndi ekki kalla þetta neina tiltekna lýðræðisást. Ég spyr hv. þingmann: Hvernig í ósköpunum á þetta að kallast einhvers konar frelsi? Væri ekki nær og töluvert betri nálgun að hækka hámarksútsvarið til sveitarfélaganna til þess einmitt að þau hefðu efni á því að borga sveitarstjórnarfólki sínu betri laun? Væri það ekki til þess gert að skapa betri grundvöll fyrir sjálfstæði og sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaganna?

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður Pírata leggur til að sveitarfélögunum verði gefnar auknar skattheimildir, þ.e. þau geti farið með útsvarið mun hærra en það er í dag. Við erum bara ekki sammála um það. Við teljum að þær heimildir sem eru í dag séu í fullu gildi og sveitarfélög geti lækkað útsvar. Það er reyndar frekar þróunin í þá átt að þau sveitarfélög sem hafa staðið vel að sínum rekstri - þetta á reyndar ekki við Reykjavíkurborg þar sem Píratar eru í sveitarstjórn og styðja meiri hluta, en í nágrannasveitarfélögunum þar sem Sjálfstæðismenn hafa lengi verið við stjórn, alveg sérstaklega, hefur tekist að lækka þau gjöld mjög almennt. Það er grundvallarmunur á skoðunum okkar. Auðvitað er þetta augljóst frelsismál. Ég gef lítið fyrir það þegar talað er um að það þurfi 20% kosningarbærra manna í 2.000 manna sveitarfélagi til að koma inn manni ef það eru bara fimm fulltrúar. Ég held að það sé nú ekki þannig, en kannski 

Herra forseti. Núna er kannski rétt að benda á að sveitarstjórn var í höndum Sjálfstæðismanna í Reykjanesbæ, þar sem er einmitt sérstakt ákvæði í lögum um að heimila hærra hámarksútsvar vegna þess hversu illa þeir fóru með fjármálin. Þá má einnig nefna að í ljósi þess sem hv. þingmaður sagði um að ekki ætti að skipta út sveitarstjórnarfólki stendur Sjálfstæðisflokkurinn einmitt í því núna að skipta út öllu sínu sveitarstjórnarfólki í Reykjavíkurborg fyrir næstu kosningar. Allt í góðu. Nú svaraði hv. þingmaður ekki einni einustu spurningu sem ég spurði um hvernig þetta væri ekki lýðræðishalli, hvernig þetta væri ekki til þess gert að rýra möguleika fólks á að fá sveitarstjórnarfulltrúa sinn, jafnvel þótt þeir væru í 40.000 manna sveitarfélagi með fimm sveitarstjórnarfulltrúa samkvæmt þessu frumvarpi sem væri þá möguleiki, kannski ekki líklegt, en algjörlega mögulegt. Væri ekki einmitt málið að fjölga sveitarstjórnarfulltrúum frekar þannig að þá hefðu fleiri lýðræðisaðkomu? Ég spyr líka að lokum: 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður verður að eiga það við hæstv. ráðherra af hverju hann hefur ekki fylgt því eftir að leggja frumvarpið fram. Ég hef bara ekki spurt hann að því. Hv. þingmaður grípur til þess sem oft er gripið til í umræðunni að nefna sögu um Reykjanesbæ til að bera saman við þá hrakfallasögu sem rekstur og stjórn Reykjavíkurborgar hefur þurft að búa við núna í nokkuð mörg ár. Það er auðvitað ólíku saman að jafna, virðulegi forseti, ekki síst ef litið er til þess að þar hrundi mjög stór vinnustaður og tekjustofnar á einni nóttu á mjög skömmum tíma. Slíkt hefur áhrif. Það hefur áhrif ef snjóflóð falla á byggðir og þá þarf að grípa til ráðstafana, en það á ekki við um Reykjavík. Miklu frekar hefur þar verið mikill stöðugleiki, þar er reyndar ekki eins mikil fjölgun íbúa vegna þess að menn hafa ekki staðið sig nægilega vel í þeim efnum. Grundvallaratriðið er þetta: Ef Píratar hafa hugmynd um það að auka við frelsisákvæðið í frumvarpinu vænti ég þess að þeir komi með breytingartillögu við það 

Herra forseti. Það var margt athyglisvert sem kom fram í ræðu hv. þingmanns. Hann fór yfir forsögu málsins og fróðlegt að heyra að Viðreisn er honum mjög hugleikin í kringum þetta mál. Það er alveg hárrétt hjá fyrrverandi ráðherra, núverandi þingmanni, að á sínum tíma lagðist Viðreisn gegn þessu máli, m.a. vegna þess að það var of seint fram komið. Mig langar til þess að rifja upp fyrir hv. þingmanni ummæli hans frá umræðu um þetta þegar hann var spurður um það hvort einhver andstaða væri við málið. Með leyfi forseta, þá segir hann: „Þetta er auðvitað ríkisstjórnarmál, hefur fengið afgreiðslu í öllum þingflokkum. Það má vel vera að það séu fyrirvarar við eitthvað í því einhvers staðar, ég hef ekki upplýsingar um það.“ Þetta sagði þingmaðurinn eftir að hafa setið fund með undirrituðum þar sem voru settir mjög alvarlegir fyrirvarar við málið, þannig að hann fór einfaldlega með rangt mál á sínum tíma.

Virðulegur forseti. Það má vel vera og ég biðst velvirðingar á því ef ég hef ekki gert mikið úr ágreiningi milli mín og samstarfsflokka í ríkisstjórn á þessum tíma. Það hefur eflaust verið til þess að viðhalda góðum starfsanda. Gott og vel. Það voru ekki rökin sem mér voru gefin á þeim tíma af hálfu samstarfsflokkanna að málið væri of seint fram komið. Það beið ef ég man rétt í fjórar vikur eða eitthvað slíkt inni í þingflokki Viðreisnar eftir að búið var að afgreiða það út úr ríkisstjórn. Fjórar vikur. Það er mjög sérstakt þegar um er að ræða mál sem fara í gegnum ríkisstjórn án athugasemda. Það er eflaust það sem ég hef verið að vitna í. Þar voru ekki gerðar athugasemdir við þetta nema sagt er frá því að það gætu verið fyrirvarar hjá einstaka þingmönnum. Já, Viðreisn er mér ofarlega í huga þessa dagana, það er vegna þeirra mála sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur átt frumkvæði að því að flytja hér á þingi eins og lög um að afnema 

Mér þykir hv. þingmaður í meira lagi spaugsamur, en ég hef ekki sama húmor fyrir þessu og hann. Ég held að enginn sé á leiðinni heim. Svo er nú þannig að það eru allmargir sem hafa aldrei átt umrætt heimili, þar á meðal sá sem hér stendur, þannig að hann á erfitt með að komast heim í faðm Jóns Gunnarssonar. Það er auðvitað skrýtin latína að fara með rangt mál þegar á að reyna að vinna traust og efla samstarf. Ég held að það fari einmitt þveröfugt ofan í menn þegar farið er með rangt mál þegar það lá algjörlega ljóst fyrir og þingmaðurinn, þáverandi ráðherra, vissi fullkomlega að þetta færi ekki í gegn með þessum hætti, en hann kemur samt upp og fullyrðir að það sé engin andstaða við málið. Varðandi það hvort málið var komið of seint fram er eitt af því sem var lagt til við ráðherra á sínum tíma og hann taldi öll tormerki á, að í ljósi þess að sveitarstjórnarkosningar voru yfirvofandi myndum við taka málið aftur upp, með það í huga að það gæti hugsanlega tekið gildi fyrir kosningar þegar þær kæmu næst þar á eftir. Það var ekki léð máls á því.

Virðulegur forseti. Ég sé að hv. þingmanni er hugleikið hvernig mál skipuðust á síðasta ári í þessu, svona hártoganir fram og til baka, en auðvitað var skýring sem mér var gefin sú að Viðreisn myndi ætla að bjóða fram í borginni og teldi sig eiga meiri möguleika að ná inn fulltrúum ef þeim yrði fjölgað. Svo getum við auðvitað gengið langt í því, virðulegur forseti, að fjölga sveitarstjórnarfulltrúum eða fulltrúum hér á Alþingi þannig að hægt sé að ná til allra minnstu hópa sem geti haft áhrif og komið að sínu fólki í umræðunni. En einhvers staðar verða mörkin að liggja. Aðalatriði í mínum huga er þetta: Frumvarpið þarf að afgreiðast núna vegna þess að það hefur áhrif á sveitarstjórnarkosningar hér í borginni, borgarstjórnarkosningarnar. Það er mjög mikilvægt að ekki sé verið að fjölga þar. Það hefur áður verið tekist á um þessi mál á þeim vettvangi. Það eru nokkuð mörg ár síðan. Það voru mjög skiptar skoðanir um það þá. Það var snúið af þeirri vegferð að fjölga fulltrúum. Ég tel að við ættum að grípa í taumana og færa þetta vald, þennan ákvörðunarrétt, til borgarinnar, kjörinna borgarfulltrúa, 

Forseti vill árétta mikilvægi þess að þingmenn haldi ræðutíma. Það er nokkuð algengt að menn fari 20 sekúndur fram yfir þó að ræðutíminn sé ein mínúta.

Virðulegi forseti. Nokkur atriði. Hv. þingmaður ætti að þekkja fjármálastefnu eigin ríkisstjórnar þar sem sveitarstjórnarstigið kemur mun betur út en í síðustu fjármálastefnu. Það er aðallega vegna betri hags Reykjavíkurborgar. Bara til þess að hafa það á hreinu þá gengur það mál mjög vel. Eftir samvinnuferli meðal sveitarstjórna á sveitarstjórnarstiginu og ríkisins er komin niðurstaða sem eru lög sem farið er eftir. Ef einhver vandkvæði eru á því kæmi frumkvæðið að því að breyta því frá sveitarstjórnunum, það fyndist mér augljóst. Píratar hafa t.d. lagt til að lækka ákveðna þröskulda í íbúalýðræði þannig að sveitarstjórnir geti hleypt íbúum nær því að koma að ákvörðunum hvað það varðar. Áðan var kostnaður nefndur. Reykjavíkurborg hefur unnið allt málið út frá því að kostnaður við borgarfulltrúana hækki ekki af því að varaborgarfulltrúar hverfa, sem eru annars á launum. Það er búið að skipuleggja það allt þannig að ekki verði aukakostnaður. Ég sé því ekki að kostnaðarrökin haldi í neinu.

Virðulegur forseti. Það er mjög umdeilt hvaða kostnaður er samfara þessu. Meiri hlutinn í Reykjavík hefur lagt fram einhverja útreikninga. Það er sérsvið þeirra að leggja fram útreikninga sem eru í mörgum tilfellum mjög villandi. Það er mjög áhugavert að heyra fulltrúa Pírata hrósa fjárhag Reykjavíkurborgar. Ég held að menn ættu að kafa svolítið betur ofan í þann málflutning og sjá hvað stendur þar að baki. Mikilvægt er að allt komi upp á borðið nú í aðdraganda kosninga enda hefur staðan þar undanfarið verið alvarlegri en í mörgum öðrum sveitarfélögum í landinu. Aðalatriðið er, virðulegur forseti, að menn geta farið hér í alls konar æfingar um að réttlæta að þessi fjölgun eigi sér stað núna og að hægt sé að taka málið upp seinna o.s.frv. Það er skoðun sem liggur til grundvallar þessu máli um að þessir flokkar telji sig eiga betri kost á því að ná inn fulltrúum í yfirstjórn Reykjavíkurborgar ef fulltrúum er fjölgað. Um það snýst þetta mál. Að öðrum kosti myndu þessir flokkar ekki leggja stein í götu þess að færa þetta frelsi 

Forseti vill aftur árétta að þingmenn virði ræðutíma.

Virðulegi forseti. Tökum þá þessa umræðu: Ef það er satt að við séum að berjast í þessu til þess að fleiri komist að lýðræðinu, fjallar þá ekki tillagan hér um að reyna að halda þeim frá? Á hvaða hátt er það frelsistillaga? Hvernig í andskotanum getur það verið frelsistillaga? - Afsakið orðbragðið. Til viðbótar þessu liggur fyrir þinginu önnur tillaga til breytinga á kosningum til sveitarstjórna, þ.e. að hleypa 16 ára fólki að. Sú tillaga var mun fyrr komin fram, hún er komin í nefnd. Ef vinna á þetta frumvarp hratt, er þá ekki alveg eins hægt að vinna hitt frumvarpið hratt? Ég vil benda á og endurtaka það sem ég sagði áðan um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Þar kemur fram hversu góður fjárhagur sveitarfélaganna er og að hann hefur vænkast undanfarið. Þar vegur þyngst, samkvæmt umsögnum í fjárlaganefnd, fjárhagur Reykjavíkurborgar. Ástæðan fyrir bættum fjárhag þar er að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar er betri en hún var síðast.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í að ræða fjármál Reykjavíkurborgar og stöðu Reykjavíkurborgar. Ég held að það sé best að það gerist á öðrum vettvangi. Það er alveg ljóst að fulltrúar Pírata trúa því að þar séu málin í góðu lagi og verður felldur dómur um það í kosningum í vor af kjósendum í Reykjavík hversu ánægðir þeir eru með fjármálastjórn Reykjavíkurborgar og hvernig hún hefur þróast á undanförnum árum. Hefur það þá áhrif, að þeim verði ekki fjölgað, að erfiðara verði fyrir minni hópa að koma inn fulltrúum? Já, það gefur augaleið. Ef fulltrúum fækkar í sveitarstjórnum getur það orðið erfiðara. En það er ekki lagt til í þessu frumvarpi. Það er bara verið að leggja til að kjörnir fulltrúar, í Reykjavíkurborg í þessu tilfelli, hafi þennan ákvörðunarrétt, og reyndar að sveitarstjórnarfulltrúar, kjörnir fulltrúar um allt land fyrir komandi sveitarstjórnarkosningar, geti tekið þessar ákvarðanir. Fyrir því eru mjög sterk rök 

Virðulegi forseti. Það er fátt sem segir mér jafn skilmerkilega hversu sértækt þetta mál er og sú mikla umræða sem fór hér fram, bæði í andsvörum og í ræðu hv. flutningsmanns, Jóns Gunnarssonar, um Reykjavík, allt frá fjárhagslegri stöðu borgarsjóðs sem hv. þm. Jón Gunnarsson dró inn í umræðuna að eigin frumkvæði yfir í fjölda borgarfulltrúa, yfir í það að ræða um einstaka flokka þar og ég veit ekki hvað og hvað. Þetta er einfaldlega mál sem lagt er hér fram sem beinist að einu sveitarfélagi á landinu. Vissulega hefur það áhrif á þau öll, umræðan sýnir það og við erum ekki sprottin upp úr tóminu einu saman. Við áttum samræður um þessi mál í fyrra þegar hv. þm. Jón Gunnarsson var hæstv. ráðherra sveitarstjórnarmála og lagði þetta fram sem stjórnarfrumvarp eins og hann sjálfur vitnaði til áðan. Hv. þingmaður vísaði sjálfur til þess í sínum orðum að ekki væri þörf á mikilli yfirlegu í þinginu um þetta mál þar sem vinna hefði farið fram, það hefði komið fram í fyrra, á þarsíðasta þingi, það hefði farið til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og verið sent til umsagnar og það ætti að geta farið fljótt í gegnum nefnd, við þyrftum ekki að dvelja við þinglega meðferð og þá langar mig að rifja upp tillöguna frá því í fyrra og bera hana saman við tillöguna núna. Sama tillaga, segir hv. þm. Jón Gunnarsson. Tillagan í fyrra hljóðaði svo, með leyfi forseta: „1. gr. Eftirfarandi breytingar verða á 1. mgr. 11. gr. laganna: a. 4. tölul. orðast svo: Þar sem íbúar eru 50.000 eða fleiri: 15–27 aðalmenn. b. 5. tölul. fellur brott. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Þetta er öll tillagan frá því í fyrra, virðulegur forseti, og það þarf ekki mikinn textaskilning til að sjá að þetta er allt önnur tillaga en sú sem lögð er fram hér nú sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „1. gr. Eftirfarandi breytingar verða á 11. gr. laganna: a. 1. mgr. orðast svo: Í sveitarstjórn skal fjöldi fulltrúa standa á oddatölu. Fjöldi fulltrúa í sveitarstjórn skal ákveðinn í samþykkt skv. 9. gr. Skulu aðalmenn aldrei vera færri en fimm. Þar sem íbúar sveitarfélags eru færri en 2.000 skulu aðalmenn ekki vera fleiri en sjö. b. Orðin „eða fjölga“ og orðin „hærri eða“ í 1. málsl. 2. mgr. falla brott.“ Það er vissulega rétt hjá hv. flutningsmanni að 2. gr. fyrra og síðara frumvarpsins er eins, „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ en ég hygg að við hv. þingmaður séum sammála um að það séu kannski ekki næg líkindi til þess að hægt sé að taka umsagnir um frumvarpið frá því í fyrra sem gildar um þetta frumvarp.  Ég vona að hv. framsögumaður leiðrétti mig ef ég hef rangt fyrir mér en mér vitanlega hefur enginn sent hv. umhverfis- og samgöngunefnd umsögn um það. Hins vegar hafa margir sent umsagnir um það hvort eigi að breyta því þannig að sveitarfélög með fleiri en 50.000 íbúa megi hafa á milli 15 og 27 aðalmenn. Við erum hér á byrjunarreit hvað varðar efnisinnihald þessa frumvarps og það er ljóst að fara þarf í þinglega vinnu og meðferð hér eins og öll önnur frumvörp og kannski enn frekar af því að þetta mál snýst um lýðræðið sem okkur öllum er hugleikið. Það þarf að vanda til verka og fá umsagnir á þessu frumvarpi en ekki styðjast við umsagnir um frumvarp sem hljómar allt öðruvísi og er um allt annað. Virðulegur forseti. Ég tók það fram að þessu frumvarpi væri beint gegn einu sveitarfélagi. Það er akkúrat málið en núna er það sett þannig fram að það er ekki eins auðsætt að þannig er. Það var gert í fyrra þar sem var beinlínis talað um 50.000 íbúamarkið. Nú getur vel verið að það sé skoðun okkar margra hér inni, ég veit það ekki, ætla ekki að tala fyrir hönd annarra alþingismanna, að efni þessa frumvarps sé fínt, það sé kannski allt í lagi að sveitarfélögin ákveði þetta sjálf, að ríkisvaldið eigi ekki að koma með boðvald um hversu margir fulltrúar eigi að vera á hverja þúsund íbúa í sveitarfélögum. Ég veit það ekki, en það er þá vinna sem við þurfum að fara í. Það er ekki eitthvað sem við hristum fram úr erminni örskömmu fyrir sveitarstjórnarkosningar. Það sem við þó vitum, virðulegi forseti, er að fyrir örfáum árum fór fram umfangsmikil vinna um akkúrat þessi mál, heildarendurskoðun á sveitarstjórnarlögum. Það var 2011, man ég það ekki rétt, virðulegur forseti? Þá var fundað með fulltrúum ráðuneytis, fulltrúum Sambands íslenskra sveitarfélaga, það var skipaður starfshópur ef ég man rétt, sérstaklega um að ákveða hversu margir fulltrúar ættu að vera í sveitarstjórn miðað við fjölda íbúa. Starfshópurinn skilaði niðurstöðu og sátt náðist um málið. Sett var upp tafla - X margir íbúar, X margir fulltrúar, næsta bil 10.000 eða 11.000 ef ég man rétt, þá fjölgar þeim o.s.frv. Þetta var fagleg vinna. Ef okkur finnst að niðurstaða þeirrar vinnu sé ekki rétt skulum við ekki kippa henni úr sambandi með því að henda hér inn tillögu rétt fyrir kosningar og samþykkja hana. Við skulum bara fara aftur í þessa faglegu vinnu. Tölum við öll sveitarfélögin. Er alveg víst að öll sveitarfélög undir 2.000 íbúum séu sátt við að mega ekki hafa fleiri en sjö fulltrúa í sveitarstjórn? Af hverju vill hv. þm. Jón Gunnarsson ekki að þau sveitarfélög sem eru með 1.537 íbúa hafi níu fulltrúa? Af hverju virðir hann ekki sjálfsákvörðunarrétt þeirra sveitarfélaga til þess? Hv. þm. Smári McCarthy spurði hv. flutningsmann um það, en það varð fátt um svör. Við getum sett þetta hérna fram, virðulegur forseti, í einhver hefðbundin skot um lýðræðisást og skort á henni og þingmenn þessara flokka séu svona eða hinsegin. Við komumst ekkert áfram í málinu með það.  Ég væri virkilega til í að vita af hverju hv. flutningsmaður Jón Gunnarsson og aðrir meðflutningsmenn telja skynsamlegt að kippa úr sambandi þessari miklu og faglegu vinnu sem fór fram á milli stjórnsýslustiga, ríkisvalds og sveitarfélaga, í gegnum Samband íslenskra sveitarfélaga og ekki bara í gegnum Samband íslenskra sveitarfélaga, heldur einstök sveitarfélög. Af hverju ætlum við að segja núna að það sé reyndar ekkert að marka þessa vinnu af því að við erum búin að skipta um skoðun og við ætlum ekki að gera það á sama hátt og við komumst að hinni niðurstöðunni, heldur ætlum við bara að gera það svona í framhjáhlaupi rétt fyrir kosningar? Ég veit ekki hvort hv. flutningsmaður veit af því að undirbúningur framboða er hafinn fyrir sveitarstjórnarkosningarnar. Er ekki fundur í Valhöll í kvöld? Vita fulltrúar sem þar eru að fara að taka sæti á lista að ætlunin er að fjölga ekki borgarstjórnarfulltrúum? Þurfum við ekki að fá umsagnir frá þeim sem taka sæti á lista í þeirri trú að það sé verið að kjósa um 23 borgarfulltrúa en síðan breytum við lögunum eftir á þannig að kannski verði ekki kosið um nema 15? Ég veit það ekki. Ég veit samt að við eigum að stíga varlega til jarðar þegar kemur að því að breyta samkomulagi sem unnið hefur verið að faglega. Þar á flokkapólitík aldrei að koma inn í. Samband mismunandi stjórnsýslustiga er viðkvæmt. Við sem getum sett hinu stjórnsýslustiginu lög eigum að vanda okkur alveg sérstaklega. Þegar verið hefur vandað samráð eins og var eigum við að vanda okkur enn frekar og ekki kippa því úr sambandi sem ég fullyrði að sé einfaldlega út frá einhverjum pólitískum hagsmunum en snúist ekki um virðingu fyrir sveitarstjórnarstigi. Gott og vel, ég er talsmaður þess að við leggjum fram öll þau mál sem okkur hugnast. Það er bara fínt að fá þetta mál, þetta er skoðun flutningsmanna þessa frumvarps og það er bara fínt að fá það, en ég er ekki talsmaður þess að við köstum til höndunum þegar kemur að vinnu Alþingis. Ég er talsmaður þess að við vöndum vel til verka þannig að ég treysti því að þegar hv. umhverfis- og samgöngunefnd tekur þetta mál til umfjöllunar hefjist hefðbundin meðferð, að fá umsagnir sveitarfélaga. Listinn er til, þetta var sent út í fyrra. Síðan fjallar hv. nefnd um þetta mál eins og önnur mál af sömu vandvirkni og við viljum að Alþingi sé þekkt fyrir.

Virðulegi forseti. Ég greip orð hv. þingmanns á lofti þar sem hann sagði að þarna væri verið að beina frumvarpinu beinlínis að einu sveitarfélagi. Ég er nú nýr í þessari pólitík og get ekki séð það. Lögin eru þannig að það er niðurnjörvað hversu margir fulltrúar í sveitarstjórn eiga að vera miðað við fjölda íbúa, þ.e. mjög nákvæmlega. 7–11 undir 10.000, 11–15 fyrir sveitarfélög undir 50.000, 15–23 fyrir 100.000 og undir og síðan 23–31 fyrir sveitarfélög sem eru fjölmennari en 100.000 íbúar. Mér finnst þetta vera afskaplega mikil forsjárhyggja. Ég ætla ekkert að fara að blanda mér í rifrildi um ætlaðan slæman rekstur Reykjavíkurborgar eða Reykjanesbæjar. Ég er flutningsmaður á þessu frumvarpi. Ég tel að sveitarfélögin eigi almennt að ráða þessu sjálf. Ef eitthvert sveitarfélag vill hafa 11 fulltrúa eða 15 eða hvað sem þeir eru margir ákveði þau það bara sjálf. Ég get ekki séð nein rök fyrir því að ríkisvaldið sé að skipta sér af ákvörðunum sveitarfélaga. Af hverju geta þau ekki ákveðið þetta sjálf? 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður segist hafa höggvið eftir því að ég hafi nefnt að frumvarpið beindist að einu sveitarfélagi. Ég vona að hann hafi líka numið það að ég hafði á undan því þá vísun í ræðu flutningsmanns sem ég fór með og mér veitist ekki tími til að endurtaka í þessu andsvari mínu. Hv. flutningsmaður var ekki að tala um mörg önnur sveitarfélög en Reykjavík. Hann var ekki að tala um Súðavík eða Siglufjörð eða hvað hin ágætu sveitarfélög heita. Hv. flutningsmaður vísaði sérstaklega til þess að málið hefði verið lagt áður fram. Þess vegna þyrfti ekki eins vandaða vinnu við það núna. Ég treysti því að hv. þm. Karl Gauti Hjaltason þekki það mál sem hv. þm. Jón Gunnarsson vísar til. Þar er augljóst að ekki er verið að tala um mörg sveitarfélög, mörkin eru einfaldlega það há. Það útskýrir þau orð mín. Síðan kom ég skilmerkilega inn á að það væri miðað við þessa töflu sem hv. þingmaður las hér upp og var gott að fá það nákvæmlega, það væru X margir fulltrúar á X marga íbúa. En af því hv. þingmaður segist ekki skilja af hverju ríkisvaldið sé að skipta sér af ákvörðunum sveitarfélaga hvað varðar fjölda í sveitarstjórnum þá verð ég að lýsa yfir undrun minni með að hann sé meðflutningsmaður á þessu frumvarpi. Hér er ríkisvaldið beinlínis að skipta sér af ákvörðun sveitarfélaga um fjölda sveitarstjórnarfulltrúa. Það á aðeins við sveitarfélög með færri en 2.000 íbúa þegar kemur að hámarki þeirra, en ég treysti því að virðing hv. þingmanns fyrir ákvörðunarvaldi sveitarfélaga sé ekki bundin við það hvort sveitarfélög séu undir eða yfir 2.000 íbúum. Af hverju styður hv. þingmaður að ríkisvaldið skipti sér af ákvörðunum sveitarfélaga undir 2.000 íbúum en ekki yfir?

Virðulegi forseti. Jú, ég styð þetta frumvarp og geri það áfram. Varðandi lágmarkið, þennan botn, þá er það auðvitað girðing fyrir íbúana, að það sé ekki verið að ákveða að hafa mjög marga fulltrúa í sveitarstjórn í mjög litlum sveitarfélögum. Það finnst mér eðlilegt. Varðandi það að jafnvel væri æskilegt að fjölga sveitarstjórnarfulltrúum eins og kom fram í máli þingmanna áður og bent á að það væri ráð að hækka kannski útsvarsprósentur til þess að fulltrúar gætu verið fleiri þá held ég að það sé alls ekki almenn skoðun íbúa og almennings að fjölga eigi fulltrúum langt umfram það sem við erum að tala um hér, alls ekki. Við í Flokki fólksins teljum að það eigi að fara vel með almannafé og ég er alveg á móti því að það gæti verið þannig í mjög smáum sveitarfélögum, eins og við þekkjum kannski á Suðurlandi, að fulltrúarnir gætu jafnvel verið fleiri en sjö þegar íbúarnir eru kannski 500 eða 300. Það séu kannski 1–2% af íbúunum komin í sveitarstjórn.

Virðulegur forseti. Ég verð að játa að mér finnst hv. þingmaður vera í mótsögn við sjálfan sig. Sama hvað okkur finnst almennt um meðferð á almannafé þá er erfitt að segja annað en það að ef við segjum við sveitarfélög sem eru undir 2.000 íbúum: Þið megið ekki hafa fleiri en sjö fulltrúa, þá er ríkisvaldið að skipta sér af ákvörðunum sveitarfélaga. Hv. þingmaður er meðflutningsmaður og stendur með þessu frumvarpi og þessi tillaga er, öfugt við lögin núna, ekki unnin í neinu samráði við sveitarfélögin sjálf. Hér væri Alþingi algjörlega upp á eigin spýtur að hafa áhrif á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Talandi um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga, vinnan sem fór fram fyrir nokkrum árum var til fyrirmyndar. Af því að þar settust menn niður, hlustuðu á sjónarmið hver annars, skipuðu starfshópa og það var ekki verið að þvinga einn eða neinn til neins. Menn unnu saman að niðurstöðu. Hér er hins vegar verið að þvinga sveitarfélögin, í tillögu hv. þingmanns sem um leið talar um að ríkisvaldið eigi ekki að hafa áhrif á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Virðulegur forseti verður að fyrirgefa, en ég fæ þetta ekki til að koma heim og saman. Það er ekki bæði hægt að standa vörð um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga og ætla um leið að taka sjálfsákvörðunarréttinn af þeim. Hvað varðar meðferð á almannafé þá er það allt önnur umræða. Þetta var niðurstaðan. Borgarfulltrúar í Reykjavík, ef við tökum það sem dæmi af því að það er nú það sem liggur hérna undir, eru 15 en þingmenn Reykjavíkur eru 22. Er það eðlileg meðferð á almannafé? Eigum við ekki að fækka þingmönnum Reykvíkinga í 15 eða eigum við að fjölga fulltrúum í Reykjavík? Er það bara þannig að það skiptir engu máli hvað íbúum Reykjavíkur fjölgar, það þarf aldrei að fjölga borgarfulltrúum? Eða eigum við kannski bara að hlusta á það sem sveitarfélögin sögðu í vinnunni og fara eftir því en reyna ekki að troða þessu ofan í þau, án samráðs?

Hv. forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið. Ég tel hins vegar nauðsynlegt að geta þess að þegar þau lagaákvæði sem hér er gerð tillaga um að breyta komu fyrir þingið á sínum tíma var það ekki óumdeilt og ekki í samkomulagi. Ég held að allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins, þar með talið ég sjálfur, sem tóku þátt í þeirri atkvæðagreiðslu hafi greitt atkvæði gegn þessu ákvæði, þó að við styddum frumvarpið í heild. Þetta var partur af mjög stóru frumvarpi um breytingar á sveitarstjórnarlögum sem samkomulag var um. En gerðar voru athugasemdir við nákvæmlega þennan þátt. Breytingin, eins og hún blasti við okkur, hafði á þeim tíma eingöngu áhrif á Reykjavík, þ.e. breytingin sem gerð var á lögunum á þessum tíma, 2011, hafði eingöngu þau áhrif að leggja þá skyldu á herðar Reykjavíkurborg að fjölga borgarfulltrúum úr 15 í að lágmarki 23. Við lögðumst gegn því með þeim rökum að rétt væri að borgarstjórn Reykjavíkur tæki ákvörðun um það sjálf. Að þingið væri ekki að knýja borgina til þess að fjölga borgarfulltrúum. Svipuð sjónarmið hafa komið fram í borgarstjórn Reykjavíkur þannig að ekki er alveg rétt að sú niðurstaða sem nú er í lögum hafi alla tíð og alltaf verið í einhverju fullkomnu samkomulagi allra aðila. Þetta hefur verið umdeilt mál, ég vildi bara halda því til haga í þessari umræðu. Þess vegna þarf það ekki að koma neinum á óvart þó að hv. þm. Jón Gunnarsson og fleiri þingmenn úr ýmsum flokkum flytji þessa tillögu núna. Hún felur ekki í sér skyldur á hendur borgarstjórn Reykjavíkur eða öðrum sveitarstjórnum að fækka borgarfulltrúum eða bæjarfulltrúum. Hún felur það bara í sér að borgarstjórn eða bæjarstjórnir taki slíkar ákvarðanir sjálfar og þingið knýi ekki neinn til neins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir andsvarið, eða ábendinguna, sem þetta var að miklu leyti. Þegar ég talaði um samráð og samkomulag var ég fyrst og fremst að vísa til andlags þessara laga, sem eru sveitarfélögin. Við þau var haft náið samráð og niðurstaðan var heildarendurskoðun. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að síðan greiddu þingmenn hér ekki allir atkvæði með öllum greinum þess frumvarps. Það er líka hárrétt hjá hv. þingmanni að á þeim tíma voru breytingarnar og talnataflan þannig að þetta snerist aðeins um eitt sveitarfélag. En sú er ekki raunin í dag, eða hvað? Eru ekki til sveitarfélög sem færst hafa upp um flokk og eiga núna samkvæmt þessum lögum að fjölga fulltrúum sínum? Mosfellsbær, ef ég man rétt, Garðabær, sem er búinn að fjölga samkvæmt þessari töflu, ef ég man það rétt. Hv. þingmaður leiðréttir mig ef hann kýs að koma hér upp í annað andsvar. Með þessari sátt og þessu samkomulagi er búið að fara í heildarendurskoðun á sveitarstjórnarlögum. Fjöldi fulltrúa í sveitarstjórn er eitt af þeim atriðum, en það er mikilvægt atriði engu að síður. Þetta eru lýðræðislega kjörnir fulltrúar í sveitarstjórnum. Mér finnast það ekki fagleg vinnubrögð að koma hér örfáum mánuðum fyrir kosningar og ætla að kippa þessu eina atriði úr sambandi úr heildarsamkomulaginu. Förum þá aftur í endurskoðun á sveitarstjórnarfulltrúum. Ef við viljum það, ef við teljum að sveitarfélögin hafi núna skipt um skoðun, því að það er það sem flutningsmenn þessa frumvarps gefa sér, þ.e. að nú vilji þau ekki hafa það ákvæði inni sem sátt náðist um, þurfum við þá ekki að fara í víðtækt samráð til að fá þá skoðun fram en ekki bara gefa okkur hana hér í ræðustól?

Hæstv. forseti. Það er nú kannski fullmikið í lagt að segja að fara þurfi í heildarendurskoðun á sveitarstjórnarlögunum til þess að takast á við þetta atriði. Enda felur það frumvarp sem hér um ræðir ekki í sér að verið sé að leggja neina niðurstöðu á borðið. Þar er einfaldlega sagt: Hver sveitarstjórn fyrir sig, þar sem þetta er raunhæft viðfangsefni, getur tekið ákvörðun um það sjálf að fara í þá fjölgun sem þarna er gert ráð fyrir.  Í tilviki hvort sem er Reykjavíkur, Garðabæjar, Mosfellsbæjar eða hvaða sveitarfélags sem er er með þessu frumvarpi ekki verið að segja mönnum hver niðurstaðan eigi að vera. Það er bara verið að segja: Þið getið ákveðið það sjálf hvort þið viljið fjölga um tvo borgarfulltrúa, tvo bæjarfulltrúa eða sex bæjarfulltrúa eða átta eða hvernig sem það er, þið getið tekið þá ákvörðun sjálf. En ekki er sagt hver niðurstaðan eigi að vera. Ég held að það sé alveg ástæðulaust að gera of mikið drama úr þessu hvað það varðar. Ef borgarstjórn Reykjavíkur hefði sjálf fullkomið svigrúm til þess að taka ákvörðun um niðurstöðuna í þessum efnum býst ég við að meiri hlutinn þar myndi komast að sömu niðurstöðu og hann hefur þegar gert á grundvelli núgildandi laga, þ.e. að fara í fjölgun upp í 23. Að því leyti myndi þetta ekki breyta miklu í raun. Ég veit ekki um önnur sveitarfélög sem hugsanlega hafa færst upp um flokka, hvort þau myndu nýta sér heimild til þess að fjölga um tvo bæjarfulltrúa eða ekki, enda finnst mér það ekki varða mig sem þingmann. Mér finnst bara rétt að stjórnvaldið sem stendur frammi fyrir kjósendum, sínum eigin umbjóðendum, eigi að hafa bæði völina og kvölina, ef svo má segja, af því að taka ákvarðanir af þessu tagi.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður flutti hér ágætt andsvar. Mig langar samt á þeim stutta tíma sem ég hef að fara aðeins í grunninn að málinu. Af hverju voru menn að ræða fjölda sveitarstjórnarfulltrúa í heildarendurskoðun á sveitarstjórnarlögunum? Nú ætla ég ekki að tala fyrir alla, alls ekki. Þau sjónarmið hafa vissulega heyrst, og hv. þingmaður þekkir það örugglega betur en ég því að hann tók þátt í þeirri vinnu í gegnum Alþingi, að það sé ekki endilega skynsamlegt að fjöldi fulltrúa í sveitarstjórnum verði kosningamál, eins og sumir hafa reynt að gera það að. Hv. þingmaður hlýtur að kannast við að sum sveitarfélög hafa beinlínis talað um að það sé skynsamlegt að það sé tafla sem segi að ákveðið margir íbúar séu á bak við hvern fulltrúa. Að það sé ekki alltaf þannig að sá sem eigi kvölina eigi völina, eins og hv. þingmaður orðaði það. Það eru sjónarmið sem eru uppi og voru uppi þá. Ég ætla ekki að tala fyrir öll sveitarfélög, en við skulum ekki láta eins og þetta sé ekki þannig. Hv. þingmaður kom hér inn á að þau geti ákveðið grunninn að miklu leyti sjálf, að því að farið var yfir höfuð að ræða þessi mál. Nú má vel vera að sveitarfélögin vilji eiga völina og kvölina og að þau vilji geta ákveðið sjálf, en við getum ekki gefið okkur það í þessari pontu. Við verðum að ræða við sveitarfélögin um hvort þau hafi skipt um skoðun á þessum tæpu sjö árum, sex og hálfu, sem liðin eru frá því að samkomulag náðist um heildarendurskoðun og þar með talið fulltrúatöfluna.

Forseti. Ég neyðist eiginlega til að koma í ræðu um þetta mál. Það er frekar undarlegt hvernig það kemur fram. Ég þarf svo sem ekki að fara yfir það sem kom fram í ræðu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés enda er ég fullkomlega sammála honum í því að hérna er verið að leggja til að víðtæku samráðsferli verði fleygt út um gluggann og hlutum hagrætt með frekar miklu hraði rétt fyrir kosningar í þágu þess, að því er virðist, að beina ákveðinni breytingu í átt að Reykjavíkurborg. Þetta er samkvæmt hv. flutningsmanni málsins, Jóni Gunnarssyni, og kom fram í framsöguræðu hans, eitthvað sem er jafnvel vilji til að gera á grundvelli meirihlutavaldsins, sem felst í að flokkarnir sem koma að því að leggja málið fram hafa meiri hluta fyrir því á þinginu, þ.e. í staðinn fyrir samræður, í staðinn fyrir að hafa eðlileg samskipti, bæði í þinginu og við sveitarstjórnir og sveitarfélög sem þetta snýst um á, eins og svo oft áður hjá Sjálfstæðisflokknum, að reyna að knýja hlutina í gegn með ofbeldi. Gott og vel. Þetta er engu að síður mál sem kemur hingað inn á okkar borð. Þá er um að gera að ræða það málefnalega. Og þá eru kannski fyrstu spurningarnar: Er þetta til þess gert að auka eða letja lýðræðislega þátttöku? Nú er það svo að samkvæmt lögum um kosningar til sveitarstjórna raðast sæti niður samkvæmt d'Hondt-reglu, og það er bara hið besta mál. En samkvæmt frumvarpinu skulu aðalmenn aldrei vera færri en fimm, sem er svona allt í lagi, fínt að hafa eitthvert lágmark. Þá er kannski allt í lagi að spyrja hvernig það lágmark sé valið. Ætla mætti að hér þýddi að lágmarki 20% atkvæða á bak við fyrsta sætið. En út frá því hvernig d'Hondt-regla virkar í reynd þarf annað sætið töluvert minna en 20% til. Þar af leiðandi gæti það orðið þannig að þetta sé til þess að styðja og styrkja stöðu þeirra flokka sem eru hvað stærstir enda er d'Hondt-regla þekkt fyrir að ýta undir styrkleika stórra flokka á kostnað minni flokka. Þá er kannski sá flokkur sem hefur verið sögulega stærstur víðast hvar í sveitarstjórnum auðvitað hlakkandi yfir að fá slíka niðurstöðu. En svo er talað um að menn skuli ekki vera fleiri en sjö í þeim sveitarfélögum þar sem eru 2.000 íbúar eða færri. Þetta þykir mér frekar mikil handstýring af hálfu hv. flutningsmanna frumvarpsins. Ég get ekki í fljótu bragði ímyndað mér hvers vegna þetta ákvæði kemur fram, hvers vegna þetta er tekið fram, því að nú eru ekki mörg sveitarfélög sem eru það lítil. Þau eru reyndar þó nokkur, en hvers vegna skyldi eiga að takmarka sjálfsákvörðunarrétt þeirra sveitarfélaga? Og þá fer ég að sjálfsögðu í það að bera saman við önnur lönd. Hér er ágætistafla sem kom fram í frumvarpi til laga sem var lagt fram á 138. þingi, 15. mál, þar sem var tekin saman tafla um meðalfjölda sveitarstjórnarmanna á sveitarfélag. Þar kemur fram að á Íslandi eru 6,6 sveitarstjórnarmenn að meðaltali á sveitarfélag. Þetta hefur að vísu eitthvað breyst, fjölgun hefur orðið í Garðabæ, að mér skilst, og kemur til með að hækka aðeins vegna væntra breytinga núna. En til samanburðar eru í Finnlandi að jafnaði 28,2 sveitarstjórnarmenn á sveitarfélag. Í Danmörku eru þeir 25,7 að jafnaði og í Noregi 30 að jafnaði. En enginn gerir betur en Svíþjóð á Norðurlöndunum sem er með 44 sveitarstjórnarmenn að jafnaði á sveitarfélag. Af hverju skiptir þetta máli? Jú, vegna þess að ef ætla má að lýðræðisleg aðkoma almennings skipti máli hlýtur nálægð við kjörna fulltrúa að skipta máli, aðgengi fólks að því að geta rætt við fulltrúa sína og fyrir það fyrsta að fá sinn eigin kjörna fulltrúa í viðkomandi sveitarstjórn. Það hlýtur að skipta máli. Því að ef takmarkið er 20% til að koma sínum fyrsta manni að er náttúrlega mjög auðvelt að einn ef ekki tveir fimmtu íbúa í tilteknu sveitarfélagi fái hreinlega engan sveitarstjórnarmann. Hvernig er samanburður einstakra sveitarfélaga hér miðað við Norðurlöndin? Reykjavík er með sína 15. Til stendur að fjölga þeim enda er það að loknu mjög víðtæku samráðsferli, sem einhverjir borgarfulltrúar, kannski aðallega í Sjálfstæðisflokknum, hafa eitthvað við að athuga. En hér eru 119.000 íbúar og 15 sveitarstjórnarmenn í dag. Ef við berum það saman við Stavanger í Noregi sem er með 122.000 íbúa, svona svipuð stærð, þá eru þar 67 sveitarstjórnarmenn. Þetta er bara frekar mikill munur. Þar eru meira að segja fleiri sveitarstjórnarmenn en þingmenn á Íslandi. Það þykir mér heldur gott. Svo gætum við tekið minna sveitarfélag, heimabæ minn, Vestmannaeyjar, með 4.000 íbúa og sjö sveitarstjórnarmenn. Berum það saman við bæinn Træna í Noregi þar sem íbúarnir eru 480 talsins, sem sagt tíu sinnum færri en í Vestmannaeyjum. Þar eru 11 sveitarstjórnarmenn. Svo getum við borið þetta saman við Hafnarfjörð sem er með rúmlega 25.000 íbúa. Þar eru sjö sveitarstjórnarmenn. Berum saman við Utsira, einnig í Noregi, með 215 íbúa, þar eru 15 sveitarstjórnarmenn. Þetta er gegnumgangandi hefð á íslensku sveitarstjórnarstigi að hafa tiltölulega fáa fulltrúa - flesta úr Sjálfstæðisflokknum, ég veit ekki hvort það er tilviljun eða ekki - og eins litla lýðræðislega þátttöku og hægt er. Hv. þm. Jón Gunnarsson talar um að þetta sé dýrt hobbí fyrir viðkomandi sveitarstjórnarmenn. Kannski væri það síður dýrt hobbí ef aðeins fleiri sæju um alla vinnuna. Því að þetta er töluverð vinna. Ég þekki sveitarstjórnarfólk sem leggur sig einmitt mjög mikið fram í starfi sínu. Og þetta er fullt starf, jafnvel þegar þetta er í rauninni hálft starf samkvæmt því hvernig greitt er fyrir, eða jafnvel minna. Lýðræðisleg þátttaka samkvæmt frumvarpinu á að vera minni eða jafnvel svo til engin. Þetta vegur að mínu mati gegn sjálfsákvörðunarrétti þessara sveitarfélaga. En í ljósi þessa verður maður svolítið að velta fyrir sér hvar við gætum gert betur. Það er ekki nóg að gagnrýna svona frumvarp bara - ég trúi því alla vega að verðið, kostnaðurinn við að gagnrýna hluti sé að koma með betri tillögu. Þá verðum við að velta fyrir okkur framtíðarmöguleikum sveitarstjórnarstigsins. Við gætum talað um framtíðarmöguleika á auknu frelsi. Ég gæti t.d. séð fyrir mér að hér væri hægt að bæta þetta frumvarp töluvert mikið með því að fella burt þessa einu setningu, með leyfi forseta: „Þar sem íbúar sveitarfélags eru færri en 2.000 skulu aðalmenn ekki vera fleiri en sjö.“ Fella þetta burt, strax orðið töluvert frjálslyndara og betra. Við gætum líka talað um fjármál sveitarfélaganna. Eins og kom fram í fyrri ræðu minni um málið, eða í andsvari, eru til sveitarfélög á landinu sem er afskaplega þröngt sniðinn stakkur hvað varðar fjármál. Að hluta til gerir þetta að verkum að sveitarstjórnarmenn geta ekki þegið eðlileg laun fyrir vinnu sína, jafnvel er fjölgun þeirra vandamál fyrir sveitarfélögin. Þá er bara eðlilegt að við reynum að átta okkur á því hvar við getum gert betur. Skuldastaða margra sveitarfélaga er mjög slæm. Hún hefur farið töluvert skánandi og Reykjavíkurborg er kannski fremst í flokki þar. En ástæða er til að ríkisstjórnin eigi gott samtal við sveitarfélögin og sveitarstjórnarstigið um hvernig við getum reynt að höggva á þá miklu skuldasöfnun sem hefur átt sér stað. Að hluta til er hún vegna hrunsins, að hluta til vegna annarra þátta, t.d. þegar grunnskólum var velt yfir á sveitarfélögin án þess að miklir peningar fylgdu, ef nokkrir, einhverjir komu en of seint. Við gætum jafnvel reynt að setja okkur það markmið hér á þinginu að gera viðeigandi breytingar á lögum sem snúa að sveitarstjórnarstiginu þannig að fjárhagur þeirra batni og úr verði ástand þar sem hægt er að fjölga bæjarfulltrúum eða sveitarstjórnarfulltrúum og bæta launakjör þeirra þannig að hægt sé að komast í snertingu við þá nálgun sem er til staðar annars staðar á Norðurlöndunum. Þetta eru bara nokkrar hugleiðingar um þetta. Alþingi hefur þegar öllu er á botninn hvolft ekki viljað búa sveitarfélögum þann styrk að þau geti staðist áföll, geti ráðið hag sínum sjálf nema að mjög takmörkuðu leyti. Öðru hverju kemur fram einhvers konar tillaga, yfirleitt í nafni frelsis, hernám þess orðs er orðið frekar hvimleitt. Þær tillögur líta kannski út fyrir að heita frelsi þetta, frelsi hitt, þegar maður skoðar greinargerð, en þegar maður skoðar raunveruleg áhrif þeirra tillagna eru þær ekki til neins annars en að takmarka rétt þeirra sem þurfa að sinna starfi sínu vel í þágu almennings, að takmarka rétt almennings sjálfs og gera eins vel og hægt er að gera í sveitarstjórnum landsins.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir ræðuna, fín rök og margt athyglisvert. Ég vil taka fram að ég er einn af meðflutningsmönnum frumvarpsins. Það sem ég vildi koma inn á í ræðu hv. þingmanns er - og hv. þingmaður getur þá brugðist við því, af því að hv. þingmaður sagði að frumvarpið væri lagt fram í einhverjum annarlegum tilgangi, eða undarlegt væri hvernig það kæmi fram - hvort hv. þingmaður gæti útskýrt betur hvað hann á við. Það er ekkert slíkt í huga þess sem hér stendur. Ég get alveg skilið þá umræðu sem er um það víðtæka samráð sem átti sér stað. En eins og hv. þm. Birgir Ármannsson, sem þá sat á Alþingi, kom inn á voru deildar meiningar um þennan þátt í þeirri heildarendurskoðun sem fór fram í því samráði. Það er ekkert óeðlilegt við að þær skoðanir speglist áfram eins og kemur fram í þessu frumvarpi. Tilgangurinn með frumvarpinu er fyrst og fremst sá, og það er mín einlæga skoðun, að ákvörðunin eigi að vera í höndum sveitarfélaganna sjálfra. Þau þekkja best hver má vera æskilegur fjöldi fulltrúa. Og það er heldur ekkert í frumvarpinu sem kveður á um að þau þurfi að hverfa frá ætluðum fjölda fyrir þessar kosningar, fyrst hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni. Varðandi 2.000 íbúa mörkin, eins og kemur fram í tillögunni, er það í fullu samræmi við þær tölur sem eru þegar í lögunum.

Herra forseti. Ég ætlaði ekki meðflutningsmönnum tillögunnar neinar annarlegar hvatir. Ég skil vel að þær hugmyndir sem liggja þessu til grundvallar eru að hluta til góðra gjalda verðar. Það er auðvitað eitthvað sem við ættum flest að vera sammála um, að auka á frelsi sveitarfélaganna. Í raun þyrfti ekki að gera margar breytingar á frumvarpinu til að þetta yrði bara ágætisfrumvarp. En þetta er svolítið skrýtið frumvarp í ljósi þess að 1. flutningsmaður þess er fyrrverandi samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og lagði það þá fram sem hæstv. ráðherra. En það er ákveðin hefð fyrir að komi sambærileg mál fram aftur þá taki næsti ráðherra við því sé áhugi fyrir því. Ef enginn áhugi er fyrir því hjá samstarfsflokki hv. þingmanns, hvers vegna kemur þetta þá fram með stuðningi m.a. hv. þm. Willums Þórs Þórssonar? Getur verið að þetta sé í rauninni það vond hugmynd að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sé óviljugur til að flytja málið vegna þess að hann veit að þetta er ekki það gott mál? Svo er hitt, hv. þm. Jón Gunnarsson talaði um þetta sem sambærilegt við frumvarp sem kom fram, sem var, eins og kom fram í máli hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés, allt annars eðlis. Það fær mig hreinlega til að spyrja: Er verið að reyna að búa til einhvers konar ranga trú hjá þingmönnum núna? Ég skil ekki ýmsa þætti í þessu. Það er hið besta mál að reyna að bæta sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy andsvarið. Ég get ekki annað en fagnað því að í prinsippinu erum við hv. þingmaður sammála um þann sjálfsákvörðunarrétt sem þetta fjallar um. Málið fjallar um að aflétta þeirri kvöð að það sé lögbundið hver fjöldi fulltrúa í hverju sveitarfélagi fyrir sig á að vera. Nú eru sveitarfélögin misjöfn. Hér hefur verið mikil umræða um rekstur þeirra, sem ég tel eðlilegt að komi inn í umræðuna en vil þó ekki sjálfur blanda því í málið. Umhverfi sveitarfélaga er misjafnt. Það getur verið misjafnt hver væri „æskilegur“ eða „réttur“ fjöldi fulltrúa. Ég held að sveitarfélögin séu langbest til þess fallin að ákveða það. Það er í prinsippinu hvernig ég horfi á þetta mál. Varðandi það að hv. þm. Jón Gunnarsson sé 1. flutningsmaður að frumvarpinu hefði ég í þessu sögulega samhengi, bæði að Sjálfstæðisflokkurinn gerði miklar athugasemdir við nákvæmlega þetta atriði á sínum tíma og hv. þm. Jón Gunnarsson var samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra með þetta mál, getað spurt minn ráðherra af hverju hann lagði þetta ekki fram. Ég gerði það ekki. Mér fannst þetta eðlilegt, enda er þingmönnum sem betur fer frjálst að leggja fram hvaða mál fram sem er. Þannig liggur í þessu máli. Ég ætla í lokin, afsakið, hæstv. forseti, að ég fer rétt fram yfir tímann, að taka undir með hv. þingmanni um þær takmarkanir við 2.000 íbúa, það er sjálfsagt mál að skoða það í nefnd að gefa 

Herra forseti. Já, þó svo að við séum sammála í prinsippinu um að auka eigi sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna finnst mér röð aðgerða skipta afskaplega miklu máli. Nú erum við með 5–7 sinnum færri sveitarstjórnarmenn á sveitarfélag en önnur Norðurlönd. Maður skyldi ætla að ef eitthvert eitt Norðurlandanna væri með umtalsvert fleiri sveitarstjórnarmenn en öll hin væri það kannski eitthvað til að skoða. En þar sem við erum með áberandi færri sveitarstjórnarfulltrúa en önnur Norðurlönd liggur vandamálið kannski hér. Ef nálgast ætti fjöldann út frá því hvar þörfin sé mest ættum við auðvitað að byrja á að skoða hann út frá hvernig við lögum efnahagsmál, fjárhag sveitarfélaganna. Setja það í forgang. Þá myndast kannski aðstæður og ráðrúm til að sveitarfélögin geti fjölgað sínu fólki, tekið betur á lýðræðismálum, jafnvel stundað þá lýðræðisást sem ég veit að er til staðar hjá mörgum. Þegar sveitarfélögin eru komin á miklu betri grundvöll getum við farið að opna algerlega á þetta. Ég er svo sem ekki að segja að við getum ekki gert það núna. Auðvitað er hv. þingmönnum frjálst að leggja fram hvaða frumvarp sem þeim sýnist, að vísu með þeim takmörkunum að það fari ekki fram hjá forseta þingsins og fái hans bessaleyfi. En það verður að vera forgangsatriðið að laga það sem mestu máli skiptir hverju sinni. Og þar eru fjármál sveitarfélaganna í hæsta forgangi, ekki fjöldi sveitarstjórnarfulltrúa, a.m.k. ekki þannig að það þurfi að fækka þeim eða opna á heimild til þess að þeim sé fækkað svo mikið að lýðræðislegur halli stafi af.

Herra forseti. Þetta hefur verið ágæt og fróðleg umræða. Mig langar aðeins að víkja að nokkrum atriðum sem komu fram hjá hv. framsögumanni og 1. flutningsmanni frumvarpsins. Þar varð honum tíðrætt um lýðræðið. Honum varð líka tíðrætt um að hugsanlega hefðu verið einhverjar sérkennilegar hvatir sem lægju að baki því að Viðreisn reyndist ekki samvinnuþýð í málinu, ég ætla ekki að orðlengja það, en hann sagði þó að þetta væri væntanlega sprottið af ósk Viðreisnar um að koma að fulltrúum í borginni, því að þá yrði það auðveldara, ef borgarfulltrúum væri fjölgað. Ég er nú ekki alveg sannfærður um að það sé rétt skoðun miðað við það fylgi sem við munum nú ná og vísbendingar eru um. Ég held að þær áhyggjur hafi verið ástæðulausar. En maður leyfir sér kannski að gagnálykta út frá þeirri skoðun hv. flutningsmanns og segja: Eru þeir þá sem á fleti sitja fyrir að verja sitt vígi og passa upp á að aðrir komist ekki að? Það gæti hvarflað að sumum, þó að ég vilji ekki gera hv. þingmanni upp þá skoðun. Annað sem flutningsmaður nefndi var að nauðsynlegt væri að halda stöðugleika á sveitarstjórnarstiginu. Það væri þannig að fólk forðaðist það frekar, það væri ekki eftirsóknarvert að vera þar í vinnu og mjög nauðsynlegt að viðhalda stabíliteti þannig að ekki væri gott ef miklar umbreytingar yrðu í sveitarstjórninni í einu vetfangi. Svo nefndi hann sérstaklega að konur ættu erfitt uppdráttar í sveitarstjórnum. Ég reikna með að það sé alveg rétt og veit að það er rétt. Það gildir almennt um þátttöku kvenna, því miður, í stjórnmálum. Þær virðast endast skemur eða rekast á þær hindranir að þær eiga ekki frama í stjórnmálum eða sækjast ekki eftir honum eða geta það ekki af einhverjum ástæðum. Það leiðir hugann að því að nú eru óneitanlega að fara af stað sveitarstjórnarkosningar og borgarstjórnarkosningar. Í dag mun Sjálfstæðisflokkurinn í Reykjavík taka ákvörðun um uppstillingu hjá sér. Þar sýnist mér að reynsla af sveitarstjórnum sé ekki alveg forgangsatriði við val á þann lista. Mér sýnist að þeir sem munu komast að, ef vel gengur hjá Sjálfstæðisflokknum, verði nánast allt fólk sem ekki hefur reynslu af sveitarstjórnarmálum, a.m.k. ekki borgarstjórnarmálum. Í öðru lagi liggur þar fyrir ef marka má fréttir að sú kona sem reynslumest er í liði Sjálfstæðismanna fær ekki brautargengi. Henni verður ýtt til hliðar. Þetta finnast mér undarlegar röksemdir í málflutningi hv. flutningsmanns. Síðan endurspeglast svolítið það viðhorf í ræðu hans, því að hann kaus sjálfur að gera Viðreisn og smærri flokka að sérstöku umtalsefni, að þeir sem eru nýir á vettvangi og eru minni séu einhvern veginn ógöfugri en þeir sem eru á fleti fyrir, og þetta sé nú allt öruggast í höndum þeirra sem fyrir sitja í sveitarstjórnum. Síðan er hægt að nefna eitt í sambandi við fjölda fulltrúa og það kom m.a. fram í umsögn borgarinnar um þetta mál, og rétt er að taka fram að meiri hluti borgarinnar styður núverandi fyrirkomulag eins og lögin eru núna, svo því sé til haga haldið, að borgin er stórt sveitarfélag, ef við höldum okkur við hana því að þetta snýst mest um hana í þessari umræðu, og þar eru stór og flókin verkefni og fjöldi nefnda. Meðal annars hefur einn væntanlegur frambjóðandi Sjálfstæðisflokksins gert að sérstöku rannsóknarefni að kanna hversu margar nefndir eru á vegum borgarinnar. Það eru fróðlegar upplýsingar. Ég ætla ekki að hafa skoðun á hvort þær eru of margar eða of fáar. En það leiðir til þess að fulltrúar, þ.e. það fólk sem situr í mörgum af þeim nefndum, eru ekki kjörnir fulltrúar. Þeir eru umboðslausir í þeim skilningi, sitja í skjóli þeirra flokka sem fara með völdin í borginni og eru valdir út frá þeim línum. Þeir eru ekki kjörnir. Með því að hafa borgarfulltrúana fleiri fjölgar kjörnum fulltrúum og þeir geta tekið að sér fleiri störf í þágu borgarinnar. Ég vildi aðeins hnykkja á þessum atriðum. Það er ýmislegt sem mér finnst stangast á í framsögu 1. flutningsmanns frumvarpsins. Ekki var það undirritaður eða aðrir sem hafa tekið til máls sem drógu borgina sérstaklega inn í þetta eða einstaka stjórnmálaflokka og afstöðu þeirra heldur var það flutningsmaður sjálfur. Það hlýtur að vera honum býsna hugleikið hver staða hans eigin flokks er og síðan annarra frambjóðenda í borginni. Mér sýnist að málflutningur hans allur litist talsvert af því. Það er ekki hægt að draga neina aðra ályktun, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að ég skil hugmyndina og almennt séð styð ég hana en það er útfærslan sem við erum að gagnrýna, til þess að hafa það algjörlega á hreinu. Þetta ákvæði í sveitarstjórnarlögum varðar íbúalýðræðið, lýðræðið almennt, mjög mikið og hv. flutningsmaður hvatti þingið til að koma með breytingartillögur. Ég skal leggja drög að einni núna, svona ákveðnar hugmyndir. Það er ekki mjög óeðlilegt að það séu ákveðin lýðræðisréttindi sem fólk getur gengið að, t.d. ákveðið gólf á fjölda fulltrúa. Í núgildandi ákvæði, 11. gr., er það skilgreint eftir ákveðinni töflu, þar er ákveðið gólf en þar er líka þak. Ég sé ekkert að því að fjarlægja þakið, ekki neitt. Ég sé heldur ekkert að því að endurskoða gólfið á einhvern hátt þannig að það sé jafnvel lægra en það er, en þá myndi ég vilja bæta því við að sú ákvörðun væri einfaldlega staðfest með íbúalýðræði. Nú hafa Píratar einmitt rætt um og hafa lagt fram hugmyndir varðandi íbúalýðræði. Í sveitarstjórnarlögum er nefnilega ákvæði um það að íbúar geti safnað undirskriftum til þess að knýja fram umfjöllun í sveitarstjórn eða jafnvel beina kosningu um málið. Það væri ekkert óeðlilegt að frumkvæðið að þessu kæmi kannski þaðan. Eða að ef sveitarstjórn ákveður að breyta gólfinu, fækka sem sagt sveitarstjórnarfulltrúum, þá kæmi í kjölfarið staðfesting íbúa á þeirri breytingu því að þetta varðar þá beint. Við þurfum að athuga að það er möguleiki á lýðræðishalla vegna stærri flokkanna sem hagnast á því að fækka fulltrúum. Við vitum þetta, við getum ekkert hunsað þá staðreynd. Við verðum að setja varnagla við þann lýðræðishalla sem getur orðið. Sá varnagli finnst mér augljóslega vera íbúakosning, það er ekkert rosalega flókið. Þó að ákveðið gólf væri sett í almennum lögum miðað við ákveðinn fjölda íbúa væri ágætt að hafa einhvern hvata til þess að hafa almennt séð aðeins fleiri sveitarstjórnarfulltrúa þannig að fjöldi þeirra væri yfirleitt ekki akkúrat við gólfið. Kannski ekki, þetta eru vangaveltur mínar. En afleiðingin af því að hafa færri fulltrúa er að það verður í raun auðveldara að miðstýra og stjórna þar sem koma færri að. Ef við tölum um pólitík á landsvísu er aðkoman auðveldari ef maður þarf ekki tala við eins marga fulltrúa í hverju sveitarfélagi fyrir sig og það eru meiri möguleikar á leynd og spillingu í þannig umhverfi. Með því að fjölga fulltrúum er verið að búa til breiðari samráðsvettvang þar sem leynd og spilling þrífst ekki eins vel. Mig langar til að vekja athygli á því sem segir í þessu frumvarpi, bæði í a- og b-lið, aðallega b-lið, um 2.000 íbúa og að aðalmenn skuli ekki vera fleiri en sjö en þó ekki færri en fimm. Það er óbreytt miðað við núverandi lög, þar er tekið fram að sveitarfélög með færri en 2.000 íbúa skuli vera með á bilinu fimm til sjö aðalmenn. Það er skilið eftir óbreytt. Öllum öðrum þrepunum í töflunni er breytt við lágmark fimm fulltrúa. Það finnst mér vera pínulítið hættulegt lýðræðislega séð. Segjum að í 50.000 manna sveitarfélagi myndi meiri hlutinn ákveða að setja fjölda sveitarstjórnarfulltrúa niður í fimm. Það er tvímælalaust stærri umræða sem við þurfum að taka með fólki almennt, hvort því finnist það vera góð hugmynd eða að það sé möguleiki á því yfirleitt. Það ætti ekki að vera svo mikil hætta á því ef það er íbúakosning um það hvort það eigi að fækka sveitarstjórnarfulltrúum og jafnvel fjölga þeim líka ef svo ber undir. Það sem Píratar hafa lagt fram hvað þá hugmynd varðar að nærsamfélagið hafi meira um sitt sjálfræði að segja, sem við styðjum heils hugar - þessi útfærsla gerir það ekki alveg og við bendum á gallana hvað það varðar - þá höfum við bent á að til þess að sveitarfélögin séu sjálfstæðari þurfi þau að hafa sjálfstæðari fjárhag. Það er mjög einfalt. Fjárhagurinn segir rosalega mikið til um það hversu háð sveitarfélögin eru í rauninni ríkisvaldinu um framkvæmdir og þau umsvif sem þau þurfa að standa í, bæði lögum samkvæmt og til þróunar. Við berjumst fyrir því að íbúarnir, ekki endilega fulltrúarnir, fái meira beint lýðræði með því að leggja fram þá hugmynd að sveitarfélögin geti lækkað þann undirskriftaþröskuld sem þarf til þess að boða til kosninga um ákveðin mál. Ef eitthvað er þá er það í rauninni brýnna mál en að stilla af fjölda fulltrúanna, að mínu mati, eins og lagt er til í þessar tillögu. Það er brýnna að virkja beina lýðræðið betur. Ég ætla einfaldlega að leggja til að við tökum þessa umræðu. Við styðjum hugmyndir um meira sjálfræði sveitarstjórna og nærsamfélagsins og íbúanna, íbúa nærsamfélagsins, vinnum með það. Þetta eru svona drög mín að breytingartillögu sem ég myndi leggja fram í umhverfis- og samgöngunefnd þótt ég sé áheyrnarfulltrúi, ég veit ekki alveg hvernig ég get lagt hana fram en sjáum til, það hlýtur að ganga. Kannski kemur hún bara fyrir þingið eftir afgreiðslu nefndarinnar. Þetta þarf ekki að vera þrætuepli. Þetta á hins vegar að vera samvinnuferli þar sem við eigum að taka þessa umræðu í stærra samhengi með fólki og sveitarfélögum sem þetta mál varðar. Við viljum forðast þá mögulegu hættu sem er tvímælalaust til staðar að stærri flokkar geti búið til lýðræðishalla með því að fækka sveitarstjórnarfulltrúum og komist í raun hjá því að smærri hópar komist að eftirlitinu með meiri hlutanum. Það gæti t.d. verið fimm fulltrúa sveitarstjórn þar sem eru kannski þrír í meiri hluta og tveir í minni hluta af tveimur stærstu flokkunum. Það er mjög vel þekkt í íslenskum stjórnmálum, þetta hugtak um helmingaskipti. Út frá þeim grundvelli og vegna þeirrar sögu finnst mér þessi tillaga gríðarlega varhugaverð, bara út af því. Við megum ekki hunsa þennan möguleika sem er ekkert svo fjarlægur, langt frá því. Það sem við ættum að gera til þess að leysa það er að gera sveitarfélögin sjálfstæðari með sjálfstæðari fjárhag og efla beina lýðræðið innan þeirra, nærsamfélagsins, og meira samráð milli Alþingis og sveitarstjórna.

Herra forseti. Mér fannst mér skylt að koma upp í þessu máli því að 1. flutningsmaður þess beindi orðum sínum í framsöguræðu sinni svo hlýlega til míns flokks, Viðreisnar, og taldi okkur hafa staðið í vegi fyrir þessu máli á síðasta ári. Ég verð reyndar að segja eins og er að mér finnst málið í þessari mynd strax bæði skýrara og einfaldara en það var þá. Ekki þar fyrir, það mál var afgreitt í ríkisstjórn sem ég sat í á síðasta ári. Ég gerði engar athugasemdir við það þá og hef engar athugasemdir við það nú heldur, nema þá helstar þessar, að mér finnst það betra svona. Þetta á auðvitað að vera sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga, hvað þau telja þörf á mörgum fulltrúum í sveitarstjórn. Vissulega var það svo að mann renndi grun í að einhver pólitík kynni að búa að baki sem flokkur hv. flutningsmanns hygðist nýta sér í sveitarstjórnarkosningunum. Það er hið ágætasta mál ef þau vilja gera sér einhvern málatilbúnað úr því. Hins vegar er mikilvægt fyrir sveitarfélög að geta mannað bæði sveitarstjórn eða borgarstjórn eftir atvikum og þær fastanefndir sem þar starfa. Ég hef alveg tekið undir þau sjónarmið sem komið hafa fram, t.d. hvað Reykjavík varðar, að það felist ekki endilega í því kostnaðarauki fyrir borgina að fjölga borgarfulltrúum enda séu þeir þá jafnframt að manna stærri hluta fastanefnda borgarinnar en verið hefur, sem greitt er fyrir aukalega í dag eins og ég skil það. Þetta mál finnst mér afskaplega skýrt og gott. Þetta er einfaldlega þá á forræði sveitarfélaganna að ákveða hver þörfin er. En fyrst hv. flutningsmaður Jón Gunnarsson var eitthvað að hnýta í Viðreisn og frelsisást Viðreisnar í þessu máli get ég hughreyst hann með því að hún er alger og sönn í þessu sem öðrum málum. Það er kannski helsti munurinn - því að sami hv. þingmaður er gjarnan að „bjóða okkur heim“, eins og hann segir - að okkur er alvara með frelsinu. Við hendum þessum málum því ekki fram sem krúttlegum málum sem leyft er að dingla í þinginu en eru aldrei afgreidd, eins og Sjálfstæðisflokkurinn hefur gert í gegnum tíðina; flokkurinn sem stóð fyrir orðaleiknum „Báknið burt“ fyrir ekki svo löngu en virðist frekar aðhyllast „Báknið kjurt“ í seinni tíð. Það þarf nefnilega líka stundum að klára þessi frelsismál, ekki tala bara um þau aftur og aftur ár eftir ár. Flokkur sem setið hefur í ríkisstjórn lungann úr undanförnum aldarfjórðungi þarf að geta hreykt sér af því að hafa einhvern tíma náð að koma þeim í gegnum atkvæðagreiðslu, ekki bara að hafa lagt þau fram aftur og aftur. Með jafn mikinn þingstyrk og flokkurinn hefur haft í gegnum tíðina er það ansi aumt að ná aldrei að ljúka þessum málum heldur. En hver veit, kannski tekst okkur að ljúka nokkrum svona málum á þessu þingi. Við eigum eftir að fjalla um breytingar á þeim málum sem þetta ágæta frumvarp snýr að og fjalla betur um breytingar á mannanafnalögum og jafnvel áfengislöggjöf og fleiru. Það er aldrei að vita nema að við náum góðri samstöðu um að ljúka því í sameiningu, hvort sem er í stjórnarmeirihluta eða minni hluta.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá ágætu umræðu sem orðið hefur um þetta mál og fagna þeim stuðningi sem fram hefur komið hjá mörgum þingmönnum við það. Ég sé að nokkuð breið samstaða á að geta náðst um að afgreiða það, jafnvel með breytingartillögum, á þessu þingi þannig að það hafi áhrif fyrir kosningar í vor og ákvörðunarvaldið verði þar með flutt formlega til þeirra sitjandi sveitarstjórnarmanna sem nú eru. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að Sjálfstæðisflokkurinn hefur haft „Báknið burt“ að kjörorði. Ég deili þeirri skoðun með hv. þingmanni að okkur hefur orðið allt of lítið ágengt í því á undanförnum árum þótt vissulega hafi mál þróast á þann veg að rekstur ríkisins sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hefur dregist umtalsvert saman. Það er í sjálfu sér ekki viðmið sem við eigum endilega að nota heldur eigum við miklu frekar að skoða í sameiningu hvaða verkefnum við getum sameinast um að koma frá ríkinu til hins almenna vinnumarkaðar, og að lokum í einhverjum tilfellum til sveitarfélaganna líka, verkefnum sem ættu betur heima í nærumhverfinu. Ég held að ég hafi verið eini ráðherrann í síðustu ríkisstjórn, sem við hv. þingmaður sátum saman í, sem hafði með formlegum hætti hafið úttekt á öllum þeim undirstofnunum sem undir ráðuneyti mitt heyrðu, einmitt í þeim tilgangi að draga úr umsvifum þeirra stofnana sem þar heyrðu undir. Mér vannst ekki tími til þess að ganga alla leið í þeim efnum, eins og við þekkjum. En vinnan liggur fyrir og getur skilað sér áfram ef vilji er til að halda henni áfram. Ég vil gera athugasemdir við það sem hér kom fram, að þetta sé flutt af lítilsvirðingu gagnvart fámennari framboðum. Ég tek undir þau sjónarmið að tryggja þurfi lýðræði innan sveitarfélaganna, íbúalýðræði, sem mest. Það eru margar leiðir fyrir sveitarstjórnir að nálgast það. Við höfum séð vaxandi vinnu í þá átt, með íbúafundum, íbúakosningum um verkefni úti í hverfum, úti í stærri sveitarfélögunum. Þetta höfum við séð auglýsingar um. Ég hef sjálfur mætt á svona fundi og held að þetta sé af hinu góða, þróun sem muni fara vaxandi. Sveitarstjórnarkosningar eru ekkert annað en íbúakosningar og eru ágætur mælikvarði á það að gefa framboðum einkunn fyrir frammistöðu, kjósa þau eftir þeim áherslumálum sem þau eru með. Að því leyti þarf kannski ekki að halda sérstakar atkvæðagreiðslur um öll mál heldur er kosið á fjögurra ára fresti. Það er auðvitað mjög ríkt íbúalýðræði sem í því felst, mikið aðhald á þá sem eru kjörnir á hverjum tíma. Í þessari umræðu hefur verið komið að tekjustofnum sveitarfélaga, að þeir eigi að vera sjálfstæðari. Það er ákveðið sjálfstæði í því nú þegar þegar kemur að því að leggja á svokallað útsvar eða þann skatt sem því fylgir. Þar hafa menn svigrúm - en það er þak. Ég tel ekki óeðlilegt að skattlagning í landinu sé bundin einhverju þaki, hvort sem það er á vettvangi sveitarstjórnarstigsins eða ríkisins. Þetta er gríðarlega stórt mál og það hefur verið keppikefli margra sveitarfélaga að haga rekstri sínum þannig að þau geti dregið úr álögum á íbúa, hagrætt í rekstri sínum svo að þau geti jafnvel boðið ódýrari þjónustu en gerist í öðrum sveitarfélögum, lægri gjöld fyrir leikskóla o.s.frv. Lengi má telja. Þarna er svigrúmið heilmikið fyrir sveitarfélögin til að bregðast við. Ég fagna breytingartillögum um þetta mál sem ganga jafnvel lengra. Mér finnst fullt tilefni til að skoða allt slíkt með jákvæðum hætti en tel eftir sem áður að málsmeðferðin þurfi ekki að vera löng í þessu máli, það sé mikilvægt að Alþingi ljúki því sem fyrst svo að áhrif þess verði áþreifanleg í komandi sveitarstjórnarkosningum. Ég sé ekki neitt sem ætti að tefja það. Jafnvel þó að einhverjir hafi minnst á að ástæða sé til að kalla fulltrúa frá öllum sveitarfélögum í landinu til fundar við nefndina finnst mér fullmikið í lagt að reikna með að fulltrúar allra sveitarfélaga geti mætt á fund nefndarinnar á þessum vordögum. En klárlega þarf að gæta að öllum sjónarmiðum og fá línu frá sem flestum sveitarfélögum um afstöðu þeirra gagnvart þessu. Samband íslenskra sveitarfélaga er samstarfsvettvangur sveitarfélaganna. Þetta mál hefur verið rætt á þeim vettvangi sem endurspeglar oft ákveðna víðtæka samstöðu. En auðvitað þarf að leita eftir öllum þessum sjónarmiðum og gefa þeim færi í þinglegri meðferð málsins á vegum nefndarinnar. Ég dreg ekkert undan í þeim efnum, frekar en vant er, en tel ekki að það þurfi að tefja málið svo að það komist ekki til afgreiðslu sem fyrst.

Herra forseti. Grundvallarlýðræðisregla hjá Pírötum, sem er fyrsta reglan í grunnstefnunni okkar - nei, það er ekki fyrsta reglan, fyrsta reglan er sú að við eigum að taka vel upplýstar ákvarðanir, en það er fyrsta reglan í grunnkafla okkar um lýðræðismál að allir eigi rétt á að koma að ákvörðunum sem þá varða. Þetta hljómar mjög svipað í lýðræðisyfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Þá er að vísu verið að tala meira um þjóðríkin, en talað er um að rétt sé að almenningur sé sem næst stjórnvöldum eða þeim sem fara með valdið, að það sé farsælast hvað það varðar. Nú man ég ekki eftir að hafa fengið - og ég var að reyna að leita að því - boð frá hv. þm. Jóni Gunnarssyni um að vera með á málinu. Það er mjög gott þegar verið er að færa vald nær fólkinu. Eitt sem þingmaðurinn áttar sig kannski ekki á er að ef aðkoma íbúa sveitarfélagsins er ekki tryggð beint að þessari ákvörðun, sem vissulega hefur áhrif á þá í þeirra lýðræðislegu ákvarðanatöku við að kjósa sína fulltrúa, er mjög auðvelt fyrir kjörna fulltrúa í sveitarfélaginu að misnota þessa breytingu; ef ekki er tryggt að ákvarðanir sveitarstjórna, um breytingar á fjölda fulltrúa, þurfi að samþykkja í íbúakosningum, þá er ég ekki að tala um kosningu til sveitarstjórna heldur íbúakosningu um það atriði sérstaklega. Ég get nefnt dæmi. Fulltrúum í stjórn RÚV var fjölgað, þegar hv. þingmaður var í ríkisstjórn fyrir tveimur kjörtímabilum, úr sjö í níu og báðir þessir fulltrúar fóru til ríkisstjórnarflokkanna. Sveitarstjórnirnar geta því ákveðið, út frá því hvernig staða þeirra er, fylgið, að fjölga eða fækka þannig að stóru flokkarnir eða þeir sem eru við völd fái fleiri og hinir flokkarnir færri. Það yrði mikill lýðræðishalli.

Virðulegur forseti. Í mínum huga fela sveitarstjórnarkosningar og kosningar til Alþingis í sér mikið lýðræði og mikið uppgjör við það sem liðið er og væntingar um það sem fram undan er. Við höfum fylgt þeirri meginreglu hér að þannig komi almenningur að því að velja hvaða áherslur verði lagðar í hinum ýmsu málaflokkum þegar horft er til lengri tíma. Það eru síðan mögulegar leiðir til að kalla fram kosningar á sveitarstjórnarstigi og eins í þjóðaratkvæðagreiðslu um ákveðin mál svo að íbúarnir taki leiðbeinandi ákvörðun fyrir bæði þing og sveitarstjórnir. Ég held að það sé í sjálfu sér af hinu góða. Við höfum oft rætt að full ástæða sé til að rýmka þær reglur. Í því tilliti hefur líka verið rætt um aðkomu og vald minni hluta á þinginu. Ég tel að við eigum að reyna að stíga ásættanleg skref í þeim efnum. Einhver niðurstaða var komin í það sem ekki allir voru sáttir við en flestir. Og við skulum halda áfram með þá vinnu. 
             Það þarf að reyna að koma í veg fyrir misnotkun á valdi, sem spurt er um, eins og hægt er. En það er augljóslega lýðræðislegt vald í landinu þegar meiri hluti er fylgjandi einhverjum málum. Uppgjör við það verður á fjögurra ára fresti í okkar fyrirkomulagi. Það er heilmikið lýðræði fólgið í því. Ég fagna því að stuðningur er við málið og hugsanlega einhverjar breytingartillögur boðaðar. Við skulum bara taka þá umræðu en leggjast á eitt 

Herra forseti. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er sú að þingmaðurinn talar um fulltrúalýðræði, sem er sannarlega lýðræði, en krafan er orðin um beinni aðkomu almennings, ekki bara að því að kjósa sína fulltrúa heldur að ákvörðunum í mikilvægum málum, ákvörðunum sem hafa rík áhrif á íbúana. Þess vegna er krafan um íbúakosningar orðin háværari, eins og um þjóðaratkvæðagreiðslur. Hv. þm. Jón Gunnarsson, flutningsmaður málsins, nefnir að það sé lýðræðislegt að sveitarstjórnirnar og meiri hlutinn taki þessar ákvarðanir. Ef þetta frumvarp nær fram að ganga án aðkomu íbúanna, án þess að íbúar geti stöðvað sveitarstjórnir í því, þýðir það að meiri hlutinn í sveitarstjórnunum getur hagað hlutum þannig að hann sé líklegri til að fá fleiri fulltrúa. Meiri hlutinn getur breytt reglunum þannig að hann fái fleiri fulltrúa - það er mjög andlýðræðislegt - ekki bara hlutfallslega heldur fleiri fulltrúa. Þegar fjölgað var í stjórn RÚV, úr sjö í níu, fóru báðir nýju fulltrúarnir til meiri hlutans. Það er gríðarlega andlýðræðislegt. Ákvörðunarvaldið, að færa það, ég er sammála því. En við þurfum að passa að það sé ekki bara fært til sveitarstjórna sem geta misnotað það við að tryggja sér fleiri fulltrúa með því að kokka í reglunum, kokka í fjölda fulltrúa. Það gerum við með því að íbúarnir sjálfir geta sagt: Nei, takk. Við viljum ekki að þið breytið þessum reglum, við viljum hafa þetta svona. Breytingartillaga Pírata - við erum byrjaðir að vinna hana og gott að hv. þm. Jón Gunnarsson kallar eftir breytingartillögum - mun hljóða þannig að ef sveitarstjórnarfulltrúar ætla að taka ákvörðun um að breyta fjölda fulltrúa í sveitarfélaginu þurfi að bera þá ákvörðun sjálfstætt undir íbúa í sveitarfélaginu. Þannig tryggjum við meira lýðræði, meiri aðkomu fólks að ákvarðanatöku um sín mál. Það verður farsælla fyrir okkur öll. 
             Mun þingmaðurinn styðja slíka tillögu?

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan finnst mér mjög jákvætt að skoða þetta, að ganga jafnvel enn lengra í þessu. Við skulum fara yfir það. Það er ekki fordæmalaust að kosið sé um mál sem þetta. Tekist var á um þetta í borgarstjórnarkosningum fyrir nokkuð mörgum árum; þetta mál hafði örugglega mjög mikil áhrif á niðurstöðu kosninganna. Þannig yrði það auðvitað alltaf. Ef meiri hluti tekur ákvörðun á kjörtímabili um að fjölga eða fækka fulltrúum, í þessu tilfelli, ef við ræðum þetta mál, þá á sér auðvitað stað uppgjör í kosningum. Það er alveg hægt að ræða það og skoða hvort sérstaklega yrði spurt um það, þannig að niðurstaða yrði bindandi, hversu margir fulltrúarnir yrðu; það er sjálfsagt að ræða þetta og skoða. Mér finnst samt sem áður liggja nokkuð í augum uppi að ákvarðanir sem þessar, sem eru umdeildari en margt annað meðal íbúanna, yrðu hluti af kosningamálum. Það eru fordæmi fyrir því eins og ég sagði áðan. Við skulum bara skoða þetta. Ég fagna því að umræðan er á þessu stigi, hvort menn nái að stíga frekari breytingar má ræða við þá fulltrúa sem til okkar koma út af þessu máli og sjá svo hverju fram vindur. En ég legg áherslu á mikilvægi þess að ljúka þessu máli þannig að þessi lög taki gildi sem fyrst. Miðað við þann málflutning sem ég heyri frá hv. þingmönnum Pírata 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um fjárfestingar í rannsóknum og þróun, sem snýst um að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að leita leiða til að auka hlutfall fjárfestinga í rannsóknum og þróun á Íslandi þannig að það verði hærra en 2,8% af vergri landsframleiðslu fyrir árslok 2020. Sterk fylgni er milli fjárfestinga í rannsóknum og nýsköpun og hagvaxtar. Nýsköpun eykur fjölbreytni í atvinnulífinu, fjölgar störfum og hækkar meðaltekjur. Þau lönd sem hafa markað sér skýra stefnu um auknar fjárfestingar til rannsókna og þróunar hafa uppskorið mikinn vöxt. Hækkun fjárframlaga til þessa málaflokks jafnt og þétt næstu ár ætti að vera sjálfsagður hluti af aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að tryggja ágóða til framtíðar af yfirstandandi hagsveiflu. Hægt er að efla nýsköpun og rannsóknir með auknum fjárveitingum til rannsókna og þróunar, með auknum skattaívilnunum og bættu skipulagi rannsóknar- og þróunarstyrkja. Fjárfestingarstigið fer einnig saman við sterkt rannsóknarumhverfi háskóla og sterka hvata fyrir sprota- og nýsköpunarfyrirtæki sem leggja áherslu á rannsóknir og þróun í starfi sínu. Samkvæmt skýrslu OECD um aðalvísa í vísindum og tækni, sem birtist 7. febrúar 2017, námu fjárfestingar á Íslandi til rannsókna og þróunar 2,19% af vergri landsframleiðslu árið 2016. Hæsta fjárfestingarstigið samkvæmt gögnum OECD er 4,25% af vergri landsframleiðslu í Ísrael, en í Suður-Kóreu er það 4,23%, það er 3,49% í Japan, 3,26% í Svíþjóð, 3,07% í Austurríki, 2,96% í Danmörku, 2,90% í Finnlandi, 2,87% í Þýskalandi, og þannig fram eftir götunum. Lægsta stigið af þeim löndum sem ég hafði til samanburðar er 2,21% í Slóveníu. Hlutfall framlaga til rannsókna og þróunar á Íslandi hefur farið hækkandi frá árinu 2013 en tölur fyrir árin 2008–2012 liggja ekki fyrir. Tölur frá árinu 2000 benda þó til þess að árið 2001 hafi hlutfallið náð hámarki eða 2,81%, en vísbendingar eru um að sú tala hafi verið ofáætluð á sínum tíma. Nú fara mælingar fram samkvæmt Frascati-handbók OECD en þar er horft til nokkurra þátta, þ.e. til rannsókna og þróunar, nýbreytni, sköpunar, kerfisbundinnar vinnu og notkunarmöguleika. Þannig er t.d. hefðbundin eða reglubundin starfsemi þar sem engin greinanleg nýjung eða lausn á vandamálum er fyrir hendi ekki talin til rannsókna eða þróunar. Forseti. Það er ekki hægt að ofmeta áhrif nýsköpunar og þróunar hagkerfa. Mikil er þörfin hér. Eins og ég sagði áðan þá er hlutfallið á Íslandi frekar lágt miðað við ansi mörg viðmiðunarlönd, nánast öll OECD-löndin. Það er mikil þörf á að auka hlutfallið. Íslenska hagkerfið hefur aðeins fjórar meginstoðir og eins og ég hef rætt áður þá er samanburðurinn á hlutfallslegri stærð einstakra efnahagslegra stoða hér við önnur lönd mjög sláandi. Flestir þekkja Spán til að mynda fyrst og fremst sem ferðaþjónusturíki, en meðan ferðaþjónustan er rúmlega 30% af vergri landsframleiðslu okkar á Íslandi er hún 16% af vergri landsframleiðslu á Spáni. Sömuleiðis skilar stærsta iðngrein Þýskalands, þ.e. bílaiðnaðurinn, aðeins 12,8% af útflutningstekjum landsins. Fjölbreytnin er töluverð í flestum löndum. Auðvitað erum við lítið land og það hefur tekið tíma að byggja upp höfuðatvinnuvegi okkar sem þó eru orðnir ansi sterkir. En við þurfum að stuðla að svipaðri fjölbreytni hér. Það er ýmislegt gott að gerast í nýsköpunarmálum á Íslandi. Það eru flott nýsköpunarfyrirtæki í líftækni, hugbúnaðargeiranum, í þróun tækjabúnaðar fyrir iðnað, í þróun stoðhjálpartækja, í fjármálaþjónustu og fleira. En nýsköpun er ekki bara að ýta undir nýja atvinnuvegi heldur að stuðla að betri nýtingu á tækifærum og framþróun á aðferðum í þeim atvinnuvegum sem fyrir eru. Möguleikar í sjávarútvegi eru t.d. margræddir og að sumu leyti vel þekktir, en kannski að öðru leyti síður. Það eru rannsóknir í gangi meðal íslenskra aðila á nýjum veiðarfærum, skilvirkari framleiðsluaðferðum, betri nýtingu hráefnis og meiri verðmætasköpun alls staðar í virðiskeðjunni, sem er náttúrlega algjört grundvallaratriði fyrir áframhaldandi yfirburði íslensks sjávarútvegs á heimsvísu. Þá höfum við jafnframt flott fyrirtæki sem eru að þróa nýjar leiðir í markaðsþekkingu, ferðaþjónustu og þjónustuveitingu og fleira. Það er margt gott að gerast. En það þarf töluvert meira ef duga skal. Það má t.d. nefna að beinar erlendar fjárfestingar á Íslandi námu aðeins um 1.400 milljörðum kr. árið 2015, þ.e. allar fjárfestingar sem hafa verið gerðar samanlagt, ekki fjárfestingarnar á því ári. En þetta er tiltölulega lítil upphæð miðað við stærð hagkerfisins. Þótt hagvöxtur á Íslandi sé almennt frekar mikill í augnablikinu er hann samkvæmt sumum tölum samt 0,2% minni en heimsmeðaltal hagvaxtar, þ.e. þetta er ekki tölfræðilega marktækur munur, en segir okkur samt það að hagvöxturinn á Íslandi fylgir fyrst og fremst almennri uppsveiflu í hagkerfum heimsins og við erum ekki endilega sér á báti. Það er náttúrlega hægt að mæla þetta á ýmsa vegu og mæliaðferðir stemma ekki alveg, þessu tengist að það vantar kannski að samræma mæliaðferðir á hagvexti. Þetta sýnir okkur að við þurfum að bæta okkur. Lönd hafa auðvitað farið mjög misjafnar leiðir að því. Það er ekki á höndum ríkisins að geirnegla niður tiltekna prósentu af vergri landsframleiðslu sem fer í rannsóknir og þróun, þvert á móti. Auðvitað er þetta að miklu leyti í höndum þeirra fyrirtækja sem stunda rannsóknir og þróun. En það er augljóslega í þágu þjóðarhags þegar maður skoðar t.d. þann hagvöxt sem hefur orðið í Ísrael eftir að þessi stefna var tekin. Þar hefur tæknifyrirtækjum fjölgað, þar hefur útflutningsmöguleikum fjölgað, hagkerfi þeirra hefur lyfst upp töluvert, þannig að það er í þágu þjóðarhags að ráðherra fái það verkefni í hendur að skapa betri aðstæður. Hann hefur í rauninni þetta hlutverk, það er bókstaflega hlutverk nýsköpunarráðherra að efla nýsköpun í landinu. Það fer ekki milli mála. En við þurfum að skapa þær aðstæður að það verði meiri rannsóknir og meiri þróun. Hluti af því er að efla sjóði þannig að styrkirnir verði betri. Hluti af því er að búa til heppilegar skattaívilnanir eftir því sem við á. Hlutverkið er hreinlega að opna á vinnuumhverfið, að fækka hraðahindrunum gagnvart þessum fyrirtækjum, sprotafyrirtækjum sem eru að verða til. Ég hef áður minnst á það hvað það er yfirgengilega dýrt að stofna nýtt fyrirtæki á Íslandi. Það kostar um 140.000 kr. að stofna einkahlutafélag á Íslandi samanborið við um 12 pund í Bretlandi og 15 evrur í Þýskalandi. Þetta er ekki munur um einhver prósent, þetta er af allt annarri stærðargráðu. Verkefnið sem þessi þingsályktunartillaga gengur út á er að hafa þessa tölu, 2,8% af vergri landsframleiðslu, sem viðmiðun fyrir ráðherra, sem mælanlegan árangur sem væri hægt að skoða. Sömuleiðis stendur í tillögunni að ráðherra eigi að birta a.m.k. árlega upplýsingar um framgang mála þar til markmiðinu er náð. Það verkefni að auka rannsóknir og efla nýsköpun með þessum hætti sé ekki eitthvað sem við hummum fram af okkur heldur séum við sem þing með virkt eftirlit og ráðherra komi þessum upplýsingum á framfæri. Þetta er í rauninni mjög hófleg tillaga. Við hefðum getað sett markið töluvert hærra. Það er að sjálfsögðu þingflokkur Pírata sem leggur þessa tillögu fram. Við hefðum getað stefnt á að ná t.d. Austurríki með 3% frekar en 2,8%, eða jafnvel að fara fram úr Ísrael, sem væri mjög flott markmið og kannski alveg sjálfsagt markmið í sjálfu sér að komast upp fyrir 4,25%. En við þurfum ekki að fara þangað alveg strax. Kannski komumst við þangað einhvern tímann. Kannski verðum við einhvern tímann leiðandi í heiminum í rannsóknum og þróun. En í dag er nóg að við komumst a.m.k. fram úr 2,8% og náum jafnvel því hámarki sem við höfðum áður, árið 2001. Þá höfum við skapað aðstæður þar sem möguleikar nýsköpunarfyrirtækja og sprotafyrirtækja og annarra slíkra sem starfa á Íslandi eru efld, eru töluvert betri. Það er hægt að fara mjög margar leiðir til þess. Ég vona að þessi tillaga verði samþykkt og að hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra taki sér þetta verk fyrir hendur og klári það með glæsibrag.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir framsögu hans í þessu máli sem er tillaga til þingsályktunar um fjárfestingar í rannsóknum og þróun. Hv. þingmaður fór mjög vel yfir mikilvægi rannsókna og þróunar og nýsköpunar fyrir allar þjóðir. Framtíðarlífskjör byggja á því að við hugum að þessum þætti. Áður en ég kem að spurningunni vil ég koma því að að í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar er mikil áhersla á þennan þátt. Þess vegna fagna ég þessari tillögu sem innlegg í það verkefni okkar að huga að rannsóknum og þróun. Eins fannst mér hv. þingmaður koma inn á mikilvægið sem felst í þeim styrk sem við eigum í okkar hefðbundnari atvinnugreinum, ef við getum kallað það svo, sjávarútvegi og landbúnaði. Þó að nýsköpun og rannsóknir og þróun séu mikilvægar á öllum sviðum, hugvísindasviðum jafnframt, þá er alltaf ákveðinn styrkur sem er í grunnatvinnuvegunum þar sem þekkingin hefur byggst upp til lengri tíma. Ég er sammála hv. þingmanni í því. Í þingsályktunartillögunni felst að miða við ákveðið hlutfall af vergri landsframleiðslu. Ég skal viðurkenna að ég staldra alltaf við þegar nefnt er að festa hlutfall við öll þau verðmæti sem við sköpum á einu ári. Hv. þingmaður sagði að við gætum jafnvel gert meiri kröfur. Ég ætla að spyrja hv. þingmann: Af hverju lenda flutningsmenn tillögunnar þarna í 2,8%, hvaðan kemur þessi tala nákvæmlega?

Herra forseti. Þetta er mjög gild spurning enda er ég sjálfur alltaf mjög á tánum gagnvart handahófskenndum tölum sem fólk kann að bera fram. Ástæðan er hreinlega sú að við miðum við hámarkið sem við höfum náð í rannsóknum og þróun, að vísu 0,01 prósentustigi lægra en það, samkvæmt þessu mati þó svo að það hafi hugsanlega verið ofmetið í fortíðinni. Við höfum áður náð 2,81% samkvæmt mati, sem kann að hafa verið ofáætlað. En gott og vel, við stílum inn á það að gera í það minnsta jafn vel og við höfum sýnt að við höfum getað gert áður. Vissulega finnst mér sjálfum mjög skrýtið að miða við hlutfall af vergri landsframleiðslu að hluta til vegna þess að það hefur margsinnis verið sýnt fram á það að verg landsframleiðsla er fyrst og fremst mælikvarði á breytingar á peningamagni í umferð og hefur í rauninni afskaplega lítið með raunverulega framleiðslu eða efnahagsleg umsvif landa að gera. En ástæðan fyrir því að við kusum samt að fara þessa leið er fyrst og fremst sú að þetta er mælikvarðinn sem OECD miðar við, þetta er mælikvarðinn sem flest lönd miða við. Eins og ég sagði í framsögunni er markmiðið svo sem ekki að geirnegla einhverja tiltekna tölu, heldur bara að hvetja menn áfram og ekki síst kannski í ljósi þeirrar nýsköpunaráherslna sem birtast í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að ýta undir það að við komumst í það minnsta í þá stöðu að verða jafn góð og við höfum verið áður. En ef það væri hægt að miða við t.d. heildarfjármálaumsvif, að þau yrðu svo og svo margir milljarðar á ári, væri það kannski 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég hygg að við gætum rökrætt þetta með hlutfallið á ýmsa vegu. Ég held að hv. þingmaður hafi svarað þessu ágætlega og viðurkennt að það er oft varhugavert að festa hlutfall við það hvernig hagkerfið sveiflast, getum við sagt. Vissulega höfum við gert margt vel. Ég held að íslensk stjórnvöld séu mjög meðvituð um hversu mikilvægt það er að efla nýsköpun, rannsóknir og þróun á hverjum tíma. Í stjórnarsáttmálanum kemur til að mynda fram að til að bæta alþjóðlega samkeppnishæfni, sem rannsóknir og þróun snúa auðvitað að, á að endurmeta fyrirkomulag á endurgreiðslu kostnaðar vegna rannsókna og þróunar. Ég vil í seinna andsvari spyrja hv. þingmann um þetta. Nú höfum við endurgreitt 20%, við höfum verið með þak á þessum greiðslum. Þetta er vissulega mjög mikilvægt. Þetta er misjafnt eftir löndum ef við skoðum það. Þetta tengist auðvitað því, þegar við förum að festa okkur við eitthvert ákveðið hlutfall af vergri landsframleiðslu, að það er svo margt annað gert. Ég nefni aðferðafræði eins og klasana, sjávarklasann og jarðvarmaklasann. Það er ekkert annað en ákveðin aðferðafræði rannsókna og þróunar og nýsköpunar. Ég vil kanna hug hv. þingmanns til þessa þáttar, þessarar ívilnunar, að endurgreiða kostnað og með þakið. Myndi hv. þingmaður vilja afnema það með öllu eins og er í raun lagt fram í stjórnarsáttmálanum? Og endurgreiðsluhlutfallið, hafa flutningsmenn tillögunnar og hv. þingmaður mótað sér skoðun á því?

Herra forseti. Það er vissulega rétt, það var mikil pressa á flesta flokka í aðdraganda síðustu kosninga að sammælast um að afnema þetta þak. Ef maður skoðar stærðirnar erum við lægst í Evrópu held ég ef Svíþjóð er undanskilin. Mér finnst tilfelli Svíþjóðar mjög áhugavert í þessu samhengi vegna þess að Svíar eru ekki með neinar endurgreiðslur, en samt er Svíþjóð það land sem skilar áberandi bestum niðurstöðum í nýsköpun og þróun í heiminum, er þar í samkeppni við til að mynda Sviss og reyndar nokkur önnur lönd. En aðferðin sem Svíar hafa notað er að endurgreiða ekki fyrir rannsóknir og þróun með beinum hætti heldur hafa aðrar tegundir af ívilnunum. Til að mynda er þar, eins og er reyndar gert á Íslandi, boðið upp á skattafslætti fyrir sérfræðinga sem flytja til landsins erlendis frá. Þeir afslættir eru töluvert hærri í Svíþjóð. Ég er alveg opinn fyrir því að afnema þessi þök og ef það væri komið hér frumvarp um það frá hæstv. ráðherra þá hefði ég bara gaman af því að ýta á græna takkann, klára það. En ég vil samt að við skoðum aðrar leiðir og ekki endilega miða okkur við einn tiltekinn mælikvarða vegna þess að allir einstakir mælikvarðar geta verið gallaðir. Í samtölum við fólk í nýsköpunarfyrirtækjum hafa komið fram hugmyndir um að fjölga t.d. alþjóðlega vottuðum skólum fyrir börn til þess að laða að fleiri alþjóðlega sérfræðinga, búa betur um atvinnuleyfi maka, endurskoða samsetningu samkeppnissjóða, þeim sé jafnvel fækkað, þeir sameinaðir og að sjálfsögðu aukið í þá og að við myndum efla nýsköpunarkennslu í grunnskólum, framhaldsskólum, háskólum o.s.frv. Það er margt sem við þurfum að gera. Enda snýst þessi tillaga kannski ekki 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um lágskattaríki. Um er að ræða tillögu þar sem lagt er til að fjármála- og efnahagsráðherra leggi fyrir Alþingi frumvarp með eftirfarandi breytingum á lagareglum um lágskattaríki: Í fyrsta lagi er lagt til skilgreining á lágskattaríki verði víkkuð út þannig að hún verði ekki bundin við svæði þar sem tekjuskattur af hagnaði aðila er lægri en tveir þriðju hlutar þess skatts sem hefði verið lagður á hér, samanber gildandi 2. mgr. 57. gr. a laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, heldur taki einnig til svæða sem að staðaldri veita íslenskum stjórnvöldum ekki nauðsynlegar upplýsingar fyrir framkvæmd skattalöggjafarinnar. Skattaskjól eru oft nýtt í þágu svokallaðs skattalegs hagræðis, en ekki síður til að fela eignir og tekjur. Eðlilegt er að skilgreining á lágskattaríki og þau réttaráhrif sem við hana eru bundin nái einnig til skattaskjóls sem eru nýtt í þeim tilgangi. Í öðru lagi er lagt til að ráðherra birti leiðbeinandi lista fyrir ríki og lögsagnarumdæmi sem líkleg eru til að falla undir skilgreiningu á lágskattaríki. Áður var kveðið á um það í 7. mgr. 57. gr. a laga um tekjuskatt að ráðherra birti lista yfir lönd og svæði sem skattlagning samkvæmt greininni taki til. Fjármála- og efnahagsráðuneytið birti slíkan lista í desember 2010 en, með leyfi forseta, „með þeim fyrirvara að hann [teldist] hvorki bindandi né tæmandi talinn þar sem endanlegt skatthlutfall þeirra félaga, sjóða og stofnana sem [hefðu] þar skattalega heimilisfesti, [lægi] ekki fyrir nema eftir nákvæma yfirferð skattyfirvalda“. Fyrirmælin voru felld brott með lögum nr. 45/2013, með vísan til þess að listinn gæti ekki orðið bindandi eða tæmandi þar sem endanlegt skatthlutfall aðila lægi ekki fyrir fyrr en eftir yfirferð skattyfirvalda. Með tilliti til þessa er hér ekki lagt til að ráðherra birti endanlegan lista yfir lágskattaríki. Ljóst er þó að sum svæði eru öllu líklegri en önnur til að falla að skilgreiningunni og gagnlegt er fyrir skattaðila og almenning að hafa upplýsingar um hver þau eru. Því er lagt til að ráðherra birti leiðbeinandi lista um þau. Í þriðja lagi er lagt til að skattyfirvöldum skuli tilkynnt um beina og óbeina eignarhlutdeild í lögaðilum í lágskattaríkjum. Í 1. mgr. 90. gr. laga um tekjuskatt segir að í skattframtali skuli greina frá þeim atriðum sem máli skipta við skattálagningu, þar á meðal eignum, og eigendum lögaðila í lágskattaríkjum ber að skila með skattframtali sérstakri skýrslu, CFC-skýrslu, eigenda í lögaðila á lágskattasvæði. Í skattframtali er þó aðeins greint frá eignum í árslok. Með því að mæla fyrir um tilkynningarskyldu um beina og óbeina eignarhlutdeild í lögaðilum í lágskattaríki verður skattyfirvöldum auðveldað að gera sér grein fyrir stöðunni hverju sinni. Það ætti að auðvelda skatteftirlit sem er sérstaklega þýðingarmikið þegar kemur að lágskattaríkjum. Í fjórða lagi er lagt til að greiða skuli sérstakt eftirlitsgjald í ríkissjóð vegna beinnar og óbeinnar eignarhlutdeildar í lögaðilum í lágskattaríkjum. Slíkri eignarhlutdeild fylgir óhjákvæmileg þörf á miklu og flóknu skatteftirliti. Eðlilegra er að viðkomandi aðilar standi undir kostnaði vegna þess en almennir skattgreiðendur. Herra forseti. Þessi tillaga er náttúrlega ekki gripin úr lausu lofti. Nú höfum við á undanförnum árum þurft svolítið að glíma við það að eignir Íslendinga hafa oft verið settar inn í skattaskjól. Skattaskjól er rétta orðið, þó svo að við tölum hér um lágskattaríki sem er til samræmis við það hvernig þetta er orðað í núgildandi lögum. En auðvitað erum við ekki bara að tala um ríki þar sem skatthlutfallið er lágt. Það eru mörg ríki þar sem skatthlutfallið er jafnvel í hærra lagi en þar sem auðvelt er að fela eignir með þannig hætti að ekki er unnt fyrir skattyfirvöld og aðra að nálgast upplýsingar um það hvað sé að gerast, hver sé nákvæmlega eigandi og þar fram eftir götunum. Hér er í rauninni um tillögu að ræða þar sem því er beint til ráðherra að laga þetta, að stuðla að því að við fáum þessar upplýsingar og að kostnaðurinn sjálfur við eftirlitið með þeim aðilum sem eiga þessar eignir í skattaskjólum verði borinn af þeim einstaklingum sem kjósa mjög vísvitandi, alltaf að yfirlögðu ráði, alltaf með fullri vitneskju af sinni hálfu vegna þess að þeir skrifa jú undir stofnskjöl og annað slíkt, að fara með eignir sínar og jafnvel fé til landa þar sem þeir komast upp með að borga ekki eðlilega skatthlutdeild á Íslandi eða annars staðar í því sem væri kannski hægt að kalla hinn siðmenntaða heim. Þó vil ég ekki meina að lönd séu endilega ósiðmenntuð þótt þau séu með lægri skatta, en það er ákveðin tilhneiging til þess að vilja bregða sér undan þeim löndum þar sem eru kannski ríkari efnahagsumsvif og eðlilegri háttur á allri ríkisþjónustu. Þetta er afskaplega lítil breyting og er í rauninni ekki breyting, þetta er afskaplega hófleg tillaga. Við eigum ekki að þurfa að horfa upp á annað tilfelli af Panama-skjölunum eða álíka til þess að skilja þörfina fyrir þetta. Nú hef ég í fyrri störfum áður en ég kom á þing unnið talsvert við rannsóknir á m.a. skipulagðri glæpastarfsemi og spillingu. Þar var ítrekað og viðvarandi ástand að í hvert einasta skipti sem einhver var að gera eitthvað ólöglegt og skaðlegt samfélagi sínu var á einhverjum tímapunkti fyrirtæki af einhverju tagi í skattaskjóli sem tók á móti og ráðstafaði þeim fjármunum sem fengust í gegnum þá illu meðferð á fé, eignum og öðru. Það er kannski óþarfi að nefna Bresku Jómfrúreyjar eða Belís eða önnur lönd sem hafa sérstaklega búið um sitt hagkerfi með þeim hætti að það verði auðvelt að gera þetta, þar sem er bókstaflega búið að búa til reglur sem heimila fólki að stinga undan peningum, frá skattyfirvöldum og frá samfélaginu sínu. En staðreyndin er að þetta er stórkostlega mikill iðnaður á heimsvísu. Það eru til tölur, m.a. frá Gabriel Zucman, um að allt að 14 trilljónum bandarískum dollurum sé skotið undan og komið í skattaskjól á heimsvísu, sem er að mig minnir um 13% af heildarheimsframleiðslu á hverju ári. Þetta er ekkert smá stór upphæð. Auðvitað er ekki nema örlítið brot af þessu sem á sér stað á Íslandi. En reyndin er engu að síður sú að Ísland er eitt þeirra landa þar sem þetta viðgengst. Við höfum ótrúlega miklar heimildir fyrir því. Við höfum líka á annað hundrað mál sem eru í vinnslu hjá ríkisskattstjóra vegna Panama-skjalanna einna og sér, sem var gagnaleki frá einu lögfræðifyrirtæki sem sérhæfir sig í svona skattaskjólum. Nú skipta slík lögfræðifyrirtæki hundruðum á heimsvísu. Það eru meira að segja á sumum torgum í löndum sem ég hef komið til, inn á milli allra kaffihúsanna og veitingastaðanna, lögfræðistofur sem bjóða upp á þessa þjónustu ef maður gengur þar inn af götunni. Ég á ekki von á því að það verði gagnalekar frá 100 lögfræðistofum eða þar um bil sem verða til þess að við komumst í allan sannleika um það hvað er verið að geyma hvar og hversu mikið, og jafnvel þó að það væri raunhæft væru stærstu aðilarnir ekki einu sinni þar inni. Þetta er vandamál. Þetta er vandamál af þeirri stærðargráðu að það væri hægt að fjármagna öll heilbrigðiskerfi alls heimsins í heila öld fyrir þær fjárhæðir sem finnast í skattaskjólum. Það er því ekki nema eðlilegt að við reynum að stíga einhver lágmarksskref í átt að því að tryggja okkur upplýsingar um það hverjir eru að gera hvað og hvar og hversu mikið. Með því að fá upplýsingarnar frá þeim löndum sem hægt er, að takmarka viðskiptin að einhverju marki við þau lönd þar sem við fáum upplýsingar eða alla vega að ganga efnahagslega gegn þeim löndum sem vísvitandi fela slóðir eigna, og að innheimta sérstakt eftirlitsgjald frá þeim sem eiga eignir í þeim löndum þar sem er bókstaflega erfitt að fá upplýsingar, þar sem eftirlit með skattgreiðslum og öðru er áberandi erfiðara en gengur og gerist, þá tökum við örlítið skref í áttina að því að uppræta þá vá sem skattaskjól eru á heimsvísu. Þetta er ekki stærsta skrefið sem mér dettur í hug að við gætum tekið, en þetta er skref engu að síður. Ég vona að það verði tekið vel í tillöguna hjá efnahags- og viðskiptanefnd væntanlega og að þetta mál klárist, vegna þess að mikil hefur verið þörfin í gegnum tíðina. Hún er engu síðri nú.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um samning Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum. Flutningsmenn á þessari tillögu eru ásamt mér hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Ólafur Þór Gunnarsson. Efni tillögunnar sjálfrar er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að sjá til þess að Ísland gerist aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum.“ Ég ætla hér að gera nánar grein fyrir þessari tillögu, en samhljóða tillaga var lögð fram á 147. þingi, þá sem 45. mál. Hún er nú lögð fram aftur óbreytt en með lítillega breyttri greinargerð. Eins og ég mun koma betur að í máli mínu á eftir þá lýtur þessi breyting á greinargerðinni aðallega að því að það sem gerst hefur í millitíðinni, þ.e. frá því að þessi tillaga var lögð fram síðast, er að ICAN-samtökin, sem hafa dregið vagninn í þessu máli, hlutu á síðasta ári friðarverðlaun Nóbels. Það er auðvitað merkilegt og mikilvægt mál sem ég vildi koma inn í greinargerðina og þess vegna var því bætt við. Hinn 7. júlí 2017 samþykktu 122 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna samning um bann við kjarnorkuvopnum. Samningurinn tekur gildi þegar 50 ríki hafa undirritað og lögfest hann. Vonir standa til þess að þessi samningur muni með tímanum komast í hóp mikilvægustu afvopnunarsamninga þjóða heimsins og verði á pari við samninga sem kveða á um bann við efnavopnum, sýklavopnum og jarðsprengjum. Þetta er sem sagt gríðarlega mikilvægur samningur. Það er til marks um mikilvægi þessa samkomulags að ICAN-samtökin, sem unnu ötullega að gerð samkomulagsins, hlutu friðarverðlaun Nóbels á síðasta ári eins og ég nefndi áðan. Líkt og segir í rökstuðningi norsku Nóbelsnefndarinnar áttu samtökin stærstan þátt í að leiða saman þjóðir heims og undirbúa gerð þessa mikilvæga sáttmála. Á fimmta hundrað friðarhópar og félagasamtök víðs vegar um veröldina standa saman að þessum samtökum, ICAN. Aðdragandi þess að skrifaður er samningur þess efnis að banna kjarnorkuvopn er langur. Sáttmálinn um bann við útbreiðslu kjarnorkuvopna frá árinu 1968, sem yfirleitt er í daglegu tali kallaður NPT-samningurinn og 191 ríki er aðili að, hefur löngum verið talinn mikilvægasti afvopnunarsamningurinn á sviði kjarnorkuvígbúnaðar. Sá samningur felur í sér bann við frekari útbreiðslu þessara háskalegu vopna en hann leggur jafnframt þá skyldur á herðar þeim ríkjum sem þegar búa yfir kjarnorkuvopnum að vinna að útrýmingu þeirra. Það hefur hins vegar lítið borið á efndum á þeim hluta samningsins. Kjarnorkusprengjum hefur að sönnu og sem betur fer fækkað, en þær hafa hins vegar einnig stækkað og orðið fullkomnari þannig að sprengimátturinn hefur stóraukist. Jafnframt verja flest kjarnorkuveldin svimandi háum upphæðum til þróunar nýrra og fullkomnari kjarnorkuvopna og hugmyndin um takmarkaða notkun slíkra vopna í almennum hernaði er því miður rædd af sífellt meiri alvöru. Það má í því sambandi nefna nýlega endurskoðaða kjarnorkuvopnastefnu Trump-stjórnarinnar í Washington, sem gerir ráð fyrir mun víðtækari beitingu kjarnorkuvopna en áður hefur verið rætt. Það er mikilvægt að hafa það í huga að þegar í þessu samhengi er talað um minni og/eða taktískari vopn þá er engu að síður verið að ræða um sprengjur af þeirri stærð sem sprengdar voru yfir Hírósíma og Nagasaki. Ég vil líka taka það fram að þó svo að hér sé sérstaklega minnst á stjórnina í Washington þá eru kjarnorkuveldin níu talsins. Þetta er því ekki bara mál sem snýr að Bandaríkjunum. Þetta snýr auðvitað að öllum þeim ríkjum sem eiga kjarnorkuvopn. Bandaríkin eru það ríki sem á flest vopnin, það ríki sem setur hvað mesta peninga í hergagnaframleiðslu, þess vegna er kannski eðlilegt að nefna þau alveg sérstaklega. En ég ítreka að auðvitað snýst þetta um alla þá sem ráða yfir kjarnorkuvopnum. Andstæðingar kjarnorkuvopna hafa lengi varað við þessari þróun, þ.e. að annars vegar séu sprengjurnar að verða kraftmeiri og hins vegar sé aftur farið að ræða það að hægt sé að nota þær í hernaði. Bent hefur verið á að eftir því sem meiri orku og fjármunum er varið í þróun og framleiðslu vopna þá skapast meiri þekking sem aftur stuðlar að útbreiðslu vopnanna. Mannkynið hefur aldrei smíðað vopn sem það hefur svo ekki að lokum beitt. Í þessu samhengi er kannski rétt að nefna Norður-Kóreu sem er dæmi um vanþróað ríki að mörgu leyti sem margir hefðu kannski talið að gæti ekki komið sér upp kjarnorkuvopnum en gat það engu að síður. Þar held ég að sé við hinar stóru kjarnorkuvopnaþjóðir að miklu leyti að sakast vegna þess að meira er unnið að rannsóknum, meira er verið að prófa af vopnunum og þeim mun meira af þekkingunni sáldrast út. Það er í ljósi alls þessa sem hópur ríkja komst að þeirri niðurstöðu að alþjóðasamfélagið yrði að ganga lengra en gert hefur verið með fyrri afvopnunarsamningum og leiða í lög algjört bann við kjarnorkuvopnum þar sem fullreynt væri að kjarnorkuveldin myndu sjálf stuðla að útrýmingu þeirra innan gildandi sáttmála. Slíkur samningur myndi, líkt og t.d. var raunin með samninginn um bann við jarðsprengjum, byrja að frumkvæði þeirra ríkja sem ekki ráða yfir kjarnorkuvopnum nú en verða svo með tímanum almennur. Ríkin sem leitt hafa baráttuna fyrir kjarnorkuvopnabanni á vettvangi Sameinuðu þjóðanna eru víða í heiminum, en Evrópulöndin sem stóðu að samþykkt málsins voru Svíþjóð, Austurríki, Kýpur, Írland, Malta og Sviss. Illu heilli ákváðu nær öll aðildarríki NATO að sniðganga viðræðurnar um gerð sáttmálans, enda byggist hernaðarstefna NATO enn á því að áskilja sér rétt til að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði. Það voru sem sagt 122 þjóðir sem greiddu atkvæði með því að gerður yrði sáttmáli um það að banna kjarnorkuvopn á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Eins og áður sagði mun sáttmálinn öðlast formlegt gildi sem einn af sáttmálum Sameinuðu þjóðanna þegar tvennt hefur gerst, annars vegar að í það minnsta 50 aðildarríki hafi undirritað samninginn og hins vegar að a.m.k. 50 ríki hafi fullgilt hann á þjóðþingum sínum. Staðan í dag er sú að fyrra skilyrðinu er náð, 56 ríki hafa skrifað undir sáttmálann í höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna og fimm ríki hafa nú þegar fullgilt hann á þjóðþingum sínum. Það munu vera ríkin Kúba, Gvæjana, Mexíkó, Tæland og Vatíkanið. Talið er að fjölmörg fleiri ríki muni fylgja í kjölfarið á næstunni. Þau Evrópuríki sem hafa nú þegar skrifað undir í höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna eru Írland, Austurríki og Liechtenstein. Eins og áður sagði hefur Vatíkanið bæði skrifað undir og fullgilt samninginn. Ég vona að þingheimur taki vel í þetta mál enda um gríðarlega mikilvægan afvopnunarsáttmála að ræða sem gengur út á það að kjarnorkuvopn, þessi skelfilegu vopn sem geta hæglega tortímt öllu lífi á jörðunni, verði bönnuð. Ég vona að við fáum góða umræðu um þetta mál og að við endum svo á því að fela ríkisstjórninni það að Ísland gerist aðili að samningnum. Okkar rödd skiptir máli í þessu samhengi, ekki bara vegna þess að við þurfum að komast upp í töluna 50 ríki sem hafa skrifað undir og svo fullgilt hann, heldur líka vegna þess að við viljum vera leiðandi afl þegar kemur að friðarmálum í heiminum. Ég tel að þetta sé eitt af því brýnasta sem við getum gert akkúrat núna, að verða aðilar að þessum sáttmála. Ég legg til að aflokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. utanríkismálanefndar og til síðari umr.

Herra forseti. Mikið svakalega er ég sammála þessari tillögu og mikið svakalega er hennar mikil þörf enda er það eiginlega til skammar fyrir okkur að það er ekki nóg með að við skyldum ekki hafa gengist undir þennan samninga á grundvelli Sameinuðu þjóðanna á sínum tíma, heldur mætti fulltrúi Íslands ekki einu sinni í atkvæðagreiðsluna, sem vekur spurningar um það hvort sé einhver stefna hjá stjórnvöldum á Íslandi að sniðganga atkvæðagreiðslur sem kunna að vera óþægilegar hjá Sameinuðu þjóðunum. Þetta er eiginlega alveg bráðnauðsynlegt. Nú hafa verið sprengdar á jörðinni 2.050 kjarnorkusprengjur, rúmlega það, að vísu aðeins tvær í hernaðarskyni, en eins og kom fram í máli hv. þingmanns er í rauninni bara tímaspursmál hvenær það gerist aftur. Þetta er bara algjörlega borðleggjandi. En vandinn er að það er ekki alveg ljóst að svo sé vegna þess að Ísland er aðili að NATO og ég þykist vita að það verði ekki breyting þar á, enda kannski ekki fullkomin ástæða til, varnarsamstarfið er kannski mikilvægt. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann hvort hún sjái einhvers konar vandamál við það að Ísland skuli vera varið að hluta til gegn erlendum árásaraðilum af kjarnorkuvopnum okkar samstarfsríkja, hvort það að við séum í NATO og það muni ekki breytast muni skapa einhvers konar vandamál og hvort þetta passi inn í þjóðaröryggisstefnu stjórnvalda. Ég vil líka spyrja hvort þetta sé á einhvern hátt frábrugðið klasasprengjubanninu og jarðsprengjubanninu sem við erum þó aðilar að þrátt fyrir að NATO-aðildarfélagar okkar hafi 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir þetta góða andsvar og fyrir að velta upp mikilvægum þáttum sem við þurfum að hafa í huga og skipta máli. Mig langar að byrja á því að taka undir það að það var auðvitað alveg með ólíkindum að Ísland skyldi ekki taka þátt í samningaviðræðunum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þegar verið var að ræða það hvernig tillögutexti sáttmálans skyldi líta út. Það er í raun þyngra en tárum taki að NATO-þjóðirnar almennt skyldu sniðganga þær umræður, því að auðvitað skiptir þeirra rödd máli við borðið. Það eru á endanum þær sem við þurfum að fá að borðinu og fá þær til þess að breyta um stefnu. Hvað það varðar að við erum aðilar að NATO og hvort það geti flækt málin væri örugglega auðveldara að gerast aðilar að þessum sáttmála ef við værum ekki aðilar að NATO. Ég held að það sé ekkert hægt að líta fram hjá því. En forsvarsmenn ICAN-samtakanna hafa lagt á það mikla áherslu að NATO-þjóðirnar eigi einmitt að geta komið að borðinu og tekið þátt og þeirra rödd sé mikilvæg. Það er alla vega látið að því liggja í orði kveðnu að allar aðildarþjóðir NATO hafi rödd við borðið. Ísland á auðvitað að nota sína rödd við það borð meðan við erum aðilar að samtökunum og beita sér fyrir því að NATO breyti 

Herra forseti. Ísland er aðili að banni við klasasprengjum og við erum aðilar að banni við jarðsprengjum. Þó reka Bandaríkin eitt af stærstu jarðsprengjusvæðum heims, að vísu held ég að þau séu í fimmta sæti, þ.e. á landamærum Suður-Kóreu. Stærsta svæðið er í Vestur-Sahara, fyrir þá sem hafa áhuga á því. Vissulega nota þeir klasasprengjur áfram, að vísu var það lengi með því skilyrði að að lágmarki 5% sprengiefnis myndu ekki sprengja þær við notkun. Klasasprengjubannið snýst um áhættuna sem fylgir því að minni sprengjur úr klasasprengju springi og að börn muni jafnvel finna þær. Nú hefur þeirri takmörkun verið aflétt af hálfu Bandaríkjastjórnar á tíma Trumps. Ekki hefur vafist fyrir íslenskum stjórnvöldum að gerast aðilar að þessu banni þrátt fyrir að samstarfsþjóðir okkar noti þessi tvö vopn sem eru vissulega ógeðsleg. Samt þráumst við einhvern veginn við og segjum að ekki sé hægt að gangast við banni á kjarnorkuvopnum vegna þess að Bandaríkin, Bretland, Frakkland og aðrar NATO-þjóðir kunni að þurfa á þeim að halda. Ég á erfitt með að skilja það. Af hverju þetta en ekki hitt? Í rauninni finnst mér ótækt að við rekum þá stefnu að elta NATO-þjóðirnar í blindni í svona mikilvægum málum. Ég þykist vita að hv. þingmaður sé sammála mér í því efni. Ísland gæti tekið þetta mál upp og samþykkt það. Þá spyr ég: En með hvaða hætti er raunhæft að við lögum þann lýðræðishalla og þann mannréttindahalla sem er til staðar í NATO? Vegna þess að hann er vissulega umræðuefnið sem er í þessari tillögu.

Herra forseti. Ég er hjartanlega sammála því að við höfum aðra samninga, eins og hv. þingmaður nefndi áðan, eins og bann við klasasprengjum og jarðsprengjum, sem við erum aðilar að, og það hefur getað gengið upp þrátt fyrir veru okkar í NATO. Og eiginlega sem betur fer hefur það gengið upp. Ég held að við eigum að nota það sem ákveðið leiðarstef inn í umræðuna, því að leiðin er greinilega til. Ég held að þetta snúist að miklu leyti um pólitískan vilja og kannski svolítið pólitískt hugrekki, þ.e. að þora að brjóta ísinn og þora að fara inn á vettvang NATO og tala fyrir þessu. Ef Alþingi samþykkir þessa þingsályktunartillögu erum við hreinlega að fela ríkisstjórninni að gera það um leið og við gerumst aðilar að þessum sáttmála. Ég veit ekki hvort ég er besta manneskjan til þess að svara því hvernig bregðast eigi við lýðræðishalla innan NATO enda er ég á móti veru okkar í því bandalagi og nota m.a. sem rök að ég telji það ekki lýðræðislegt bandalag. Það er svolítið erfitt fyrir mig að segja hvernig við eigum að bregðast við lýðræðishalla í bandalagi sem ég tel að ekki ríki lýðræði í. En við þurfum samt einhvern veginn að finna leiðir til þess að feta okkur áfram. Líkt og ég sagði áðan held ég að leiðin í þá átt hljóti að vera að taka umræðuna á þeim vettvangi. Þá kemur kannski í ljós það sem ég hef lengi haldið, að ekki sé lýðræði í NATO.

Virðulegur forseti. Ég get ekki á mér setið að leggja nokkur orð í belg í þessari umræðu. Ég er einn af flutningsmönnum tillögunnar og er því mjög hlynntur efni hennar og öllu því sem ég tel að stuðli að friði í heiminum. Áður en ég fer í aðra sálma þá spurði hv. þm. Smári McCarthy hvernig þetta lagaði lýðræðishalla innan NATO. Ég deili skoðun með hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur varðandi veru okkar í NATO, en ég fór að hugsa þegar ég hlustaði á áhugavert tal þessara tveggja hv. þingmanna áðan: Er samþykkt þessa samnings hjá NATO-ríkinu Íslandi ekki að einhverju leyti skref í þá átt að laga lýðræðishalla innan NATO? Er þar komin sjálfstæð stefna NATO-ríkisins Íslands þegar kemur að þessum málum? Ég hugsa að það væri alla vega skref í þá átt. Mig langaði aðeins að tala um þessi mál. Ég varð þess heiðurs aðnjótandi þegar ég var á Norðurlandaráðsþingi í Helsinki seint á síðasta ári að fá að mæla fyrir svipaðri tillögu flokkahóps Vinstri grænna á Norðurlandaráðsþinginu. Það segir okkur að sú umræða er í gangi mjög víða, alveg óháð því hvort lönd eru innan eða utan NATO. Sú umræða er í gangi í mörgum þjóðríkjum, innan þjóðþinga og í alþjóðlegu samstarfi eins og Norðurlandaráði. Við fengum líka að eiga orðastað við Martti Ahtisaari, sem er einn af friðarverðlaunahöfum Nóbels og hefur mikið komið að friðarumleitunum einmitt um þessi mál, sem óskaði okkur mjög góðs gengis í þessari baráttu. Hann vissi að hún yrði erfið í ríkjandi heimsmynd og gagnvart þeim öflum sem sjá hag sínum best borgið við viðhalda henni, en hann óskaði okkur alls góðs í því efni. Ég hef alltaf haft mjög einfalda afstöðu þegar kemur að kjarnorkuvopnum. Hún er að mörgu leyti mjög barnaleg en byggir á því að ekkert land eigi að búa yfir getu til að eyða jörðinni, það sé engum treystandi fyrir slíkri getu. Ef við lítum á þróun kjarnorkuvopnaframleiðslu og kjarnorkueignar hefur það snúist um að lönd komi sér upp kjarnorkuvopnum og vilji svo loka dyrunum á eftir sér. Sem sósíalisti á öllum sviðum hef ég alltaf átt erfitt með að skilja fólk sem getur réttlætt kjarnorkuvopnaeign eins ríkis en sagt að annað ríki geti ekki átt sömu vopn. Með því er ég ekki að segja að lausnin sé að öll ríki fái kjarnorkuvopn, heldur akkúrat þveröfugt, að við eigum einfaldlega að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir að slík skaðræðistól séu til. Það er ekki hægt að treysta á að þau ríki eða þau lönd sem búa yfir þessum vopnum hugnist okkur. Við vitum ekki hvað framtíðin ber í skauti sér. Við vitum ekki hvernig þróunin verður í stjórnkerfum landa. Ég er menntaður sagnfræðingur og sagan er risastórt samansafn af ríkjum sem fólk hélt að myndi lifa öldum og árþúsundum saman eftir þeirri heimsmynd sem fólk bjó við á hverjum tíma. Svo er ekki. Ríki rísa og hníga og við vitum ekkert hvað um þau verður. Við vitum hins vegar að kjarnorkuvopn eru stórskaðleg og geta ógnað allri tilvist okkar á jörðinni. Ég ber einfaldlega ekki svo mikið traust til neins ríkiskerfis, neinna manneskja, til að þau geti vélað um slíkt svo vel fari. Við þekkjum dæmi úr sögunni þar sem nánast hefur komið til beitingar kjarnorkuvopna. Við horfum fram á það núna að fólk ræðir í alvöru um að beita kjarnorkuvopnum sem lið í átökum á milli þjóða og ríkja. Þetta er því mjög mikilvæg tillaga og sá samningur, ICAN, sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, lýsti svo vel áðan er eiginlega aldrei mikilvægari en nú. Óháð því hvað verður um þessa tillögu, auðvitað vona ég innilega að hún verði að veruleika, langar mig að hvetja til þess að hver og einn hv. þingmaður kynni sér samning þann sem ICAN hefur verið að berjast fyrir, af því að á vettvangi ICAN getur hver og einn þingmaður lýst sig sammála eða skuldbundinn og skrifað undir. Við þurfum því ekki endilega að treysta á að við sem ein heild getum hreyft hlutina í rétta átt, hvað þá að við getum gert það innan einhvers alþjóðasambandsins eða samstarfsins og NATO, heldur getum við, hvert og eitt, lagt okkar af mörkum með því að skrifa undir þessa yfirlýsingu. Svo vil ég minna á, og við munum kannski ræða það þegar umræða verður um aðrar tillögur sem lagðar hafa verið fram, t.d. um friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum, að í samþykktri þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland er kveðið á um friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum. Það er í raun opinber stefna Íslands um að hér skuli aldrei vera kjarnorkuvopn. Af hverju ættum við að vilja að það sem við viljum ekki hafa hjá okkur sé hjá einhverjum öðrum? Ég vona að sem flestir hv. þingmenn geti lagt lóð sín á þær vogarskálar að gera heiminn að friðvænlegri stað.

Herra forseti. Mig langaði til þess að bæta aðeins inn í þessa umræðu, vegna þess að hún er mjög góð og mikilvæg, að það er ekki endilega nauðsynlegt að vera í andstöðu við NATO til þess að vera í andstöðu við kjarnorkuvopnaeign NATO. Ég er eiginlega þannig friðarsinni að ég myndi gjarnan vilja að við þyrftum ekki á NATO eða neinu slíku að halda og að heimurinn byggi við fullkominn frið. En ég er ekki búinn að sjá nægilega mikinn frið í nægilega langan tíma til þess að ég treysti algjörlega á að friðurinn komi bara með því að einhver tiltekinn hluti heimsins afvopnist með öllu. Ég samþykki að vissu leyti veru Íslands í varnarbandalagi, í það minnsta á meðan slíkt friðarástand er ekki komið á. Þar liggur einmitt vandamálið, að NATO var kannski á einhverjum tímapunkti varnarbandalag, og kallast það vissulega í stofnskrá sinni, en hefur aldrei verið það í reynd og hefur ítrekað í gegnum tíðina beitt sér fyrir árásarhernaði á ótrúlegustu stöðum. Það er ákveðin hefð sem leggja þarf af hið snarasta. Það er nokkuð sem Ísland á að beita sér mjög ákaft fyrir að verði gert. Sömuleiðis er það til vitnis um að Ísland hefur í gegnum tíðina ekki gert nógu mikið til þess að draga línu í sandinn við að NATO skuli vera varnarbandalag sem snúist um að verja þau lönd sem eru aðilar að því, en ekki bandalag sem snýst um að verja hagsmuni þeirra landa með árásarhernaði þar sem heppilegt er hverju sinni. Við eigum að draga þessa línu. Og við eigum að vera afskaplega skýr. Til þess að geta dregið mörk þurfum við að heimta lýðræðislegar umbætur í NATO. Við þurfum að heimta töluvert meira gagnsæi. Við þurfum að heimta að það séu þannig starfshættir við lýði að ekki sé verið að beita t.d. klasasprengjum og jarðsprengjum, svo ekki sé talað um kjarnorkuvopn á nokkurn hátt nokkru sinni, og að þau vopn sem talin eru óásættanleg og ógeðsleg í heiminum skuli vera upprætt. Fyrir vikið samþykki ég ekki þau rök sem komið hafa fram um að stuðningur við NATO feli í sér andstöðu við kjarnorkuvopnabann. Það er ekki þannig að lýðræðisríki þurfi einhvern veginn að afsala sér rétti til þess að vera á móti ákveðnum tegundum vopna þegar þau ganga inn í varnarbandalag, þvert á móti. Það má líka segja að það sé ekki endilega þannig að stuðningur við kjarnorkuvopnabann feli endilega í sér þá kröfu að NATO-ríkin verði fyrstu ríkin til þess að afvopnast. Það er miklu meiri þörf á því að Norður-Kórea afvopnist. Það er land sem ekki hefur sýnt mikinn samstarfsvilja þegar kemur að því að reyna að minnka kjarnorkuvá. Sömuleiðis mætti tala um Indland og Pakistan. Og svo getum við líka talað um Rússland, Bandaríkin og fleiri lönd. Auðvitað eiga þau öll að afvopnast með tíð og tíma. Og auðvitað mun það taka tíma. En bannið opnar fyrst og fremst á ákveðna möguleika, t.d. að við bönnum fyrst kóbaltvopn og nifteindasprengjur, að við setjum ákveðnar takmarkanir á stærð strax í upphafi, að minnka umfangið sem allra mest. Það hefur vissulega verið gert að hluta til með START-samningnum á sínum tíma og þess háttar. NATO verður að sætta sig við að við á þinginu, alla vega mörg okkar, heimtum frið og heimtum að friði sé viðhaldið eftir því sem hægt er. Ég er ekki sérstakur talsmaður þess að við verðum alltaf í NATO. Ég myndi gjarnan vilja að við myndum leggja niður NATO hið snarasta, en það er háð því að við náum áður ákveðnum markmiðum hvað varðar heimsfrið. Þetta er sú hugmyndafræði í alþjóðasamskiptum sem kallast realismi, ég veit ekki alveg af hverju það fær það nafn frekar en aðrar kenningar. En ég held að allar hugmyndir sem kunna að vera hjá ríkisstjórninni eða fyrri ríkisstjórnum, svo ekki sé talað um ríkisstjórnir annarra NATO-ríkja, um að kjarnorkubann sé ósamrýmanlegt aðild NATO, séu í besta lagi fyrirsláttur, kjaftæði, vegna þess að við getum bannað það. Við höfum fordæmi. Við höfum klasasprengubannið. Við höfum jarðsprengjubannið og við höfum efnavopnabannið og fleira þó svo að NATO-ríki hafi reyndar ekki komið sér upp efnavopnum. En þessi fordæmi eru til. Við eigum að nýta þau. Við eigum að vera mjög hörð á því að þar sem þetta hefur verið gert áður getum við gert þetta núna. Þar sem þetta er varnarbandalag á ekki að bjóða upp á neins konar árásarvopn eða vopn sem eru fyrst og fremst ætluð í árásartilgangi. Ég býst við að málið fari til utanríkismálanefndar og mun gera mitt besta til að greiða leið þess þar í gegn eins hratt og mögulegt er.

Virðulegi forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þm. Smára McCarthy um að það sé ekkert í aðild okkar að NATO sem komi í veg fyrir að við samþykkjum þennan samning. Mér finnst gott að heyra að það er samstaða milli okkar um þennan samning þótt afstaða okkar til aðildar að NATO sé á einhvern hátt ólík. Mig langaði að syndga aðeins upp á náðina og vona að hæstv. forseti ávíti mig ekki fyrir það. Mig langar að ræða aðeins orð hv. þingmanns um NATO, þó að það sé ekki beinlínis efni þessarar þingsályktunartillögu. Hv. þingmaður talaði um að hann væri þeirrar skoðunar að Ísland ætti að vera í varnarbandalagi, eða að ekki væri ástæða til að vera ekki í varnarbandalagi, en um leið sagði hann að NATO hefði í raun aldrei verið varnarbandalag. NATO hefur verið til síðan árið 1949. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvenær hann telji fullsannað að NATO sé ekki varnarbandalag heldur einmitt alhliða hernaðarbandalag með öllu sem því fylgir, þar með talið hernaðarárásum. Hv. þingmaður talaði um að við ættum að draga línu í sandinn þegar kæmi að ýmsu sem ég og hv. þingmaður erum sammála um, varðandi klasasprengjur og kjarnorkuvopn, og fleira var tínt til. Ef farið verði yfir þá línu, telur hv. þingmaður þá að Ísland eigi að hætta í NATO?

Herra forseti. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kemur hér með mjög góðan vinkil. Ég þakka fyrir það. Ég ætla fyrst að leiðrétta, eða ég hugsa að þetta sé leiðrétting. Ég tel að aðild okkar að NATO sé einmitt kjarni málsins. Aðild okkar að NATO er eina ástæðan fyrir því, að ég tel, að við erum ekki nú þegar aðilar að þessum samningi. Þó svo að ekkert sé sérstaklega fjallað um NATO-aðild í tillögunni sem slíkri, alla vega ekki sem forgangsatriði, er aðild okkar raunverulega það sem þetta mál snýst um. Við verðum að vera meðvituð um það. Hvenær er fullreynt? Ég er ekki viss. Fyrst hv. þingmaður kemur með þennan vinkil er kannski löngu orðið fullreynt ef út í það er farið. Ég er alveg tilbúinn til þess að sætta mig við að kannski sé það fullreynt, enda hef ég verið svo mikið fyrir að reyna að lýðræðisvæða stofnanir, sem skýrir kannski að hluta til veru mína hér. En við höfum engu að síður ákveðna þjóðaröryggishagsmuni sem við þurfum að verja. Það er hugsanleg innrásarhætta þó svo að hún sé ótrúlega lítil í dag samanborið við hvernig hún var hér á árum áður. En hún er samt einhver. Það er alltaf þess virði að vera viðbúinn henni. Það eru líka aðrar hættur, hryðjuverk, tölvuöryggishætta og þess háttar, upplýsingaöryggishætta, sem við þurfum að vera á varðbergi gagnvart. Sumt af því getur NATO aðstoðað okkur við, eins og varðandi innrásarhernað. Flest af því, ef við eigum að vera algjörlega heiðarleg. Stærsta ógnin við Ísland núna varðandi þjóðaröryggishættu er upplýsingaöryggi. NATO getur ekki gert neitt til þess að verja okkur í því efni og ætlar ekki einu sinni að reyna það, að því er mér virðist.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta er mjög fróðleg og upplýsandi umræða. Á mörgum sviðum tekur hún á svo miklum grunnmálum sem við höfum allt of sjaldan færi á að ræða um í þessum ræðustól. Ég er ekki beinlínis með andsvar við því sem hv. þingmaður sagði. Aðild okkar að NATO hefur verið deiluefni á meðal íslensku þjóðarinnar síðan við gengum í NATO - nú er ég að reyna að reikna í huganum, eru þetta ekki að verða 70 ár? Aðild okkar hefur aldrei verið borin beint undir þjóðina. Ég veit að hv. þingmanni er mjög annt um lýðræðið. Mig langar að spyrja hann hvort hann sé sammála því að a.m.k. ætti að bera veru okkar í NATO undir þjóðaratkvæði. Það eru mismunandi skoðanir á meðal friðarsinna um hvort lönd í NATO eigi að ganga úr NATO eða að reyna að hafa áhrif á stefnu NATO til breytingar. Það eru kostir og gallar á báðum sviðum. Ég skil sjónarmið beggja. En að einhverju leyti finnst mér samt að ekki sé minni naívismi í þeirri hugsun að hægt sé að breyta stefnu NATO en þeirri að vona að hér verði bara friður. En, hv. þingmaður, hér er verið að tala um kjarnorkuvopn. NATO er með kjarnorkuvopnastefnu. Við erum aðilar að bandalagi sem er með kjarnorkuvopnastefnu. Í sjálfu sér er ég bara að velta þessu upp … Nú er hugsuninni algjörlega stolið úr hausnum á mér. Ég ætla ekki að tala út í loftið 

Herra forseti. Mér heyrist að við séum að vissu leyti nokkuð sammála. Ég er að vísu ekki alveg sammála því að það sé endilega slæmt að vera með kjarnorkuvopnastefnu, enda er þessi þingsályktunartillaga að hluta til tillaga um að koma með ákveðna stefnu í kjarnorkuvopnum. Það er ágætt að hafa einhverja stefnu og auðvitað á stefnan að vera tekin á frið. Um það erum við alveg fullkomlega sammála, held ég. Það er ágætt að nota tímann til þess að horfa á hætturnar sem steðja að Íslandi vegna þess að þær eru til staðar. Þar til nokkrar aldir eru liðnar frá því að síðasta land varð fyrir árás í heiminum eða síðasta borgarastyrjöld geisaði verðum við að einhverju leyti að huga að getu okkar til þess að verja okkur. Kannski er bein þátttaka í varnarbandalagi ekki nauðsynleg til þess. Það er umræða sem ég vil gjarnan taka.

… upplýsingafrelsi.

- Já, já. En það eru nýjar ógnir að verða til. Ég hef kvartað yfir því við háttsetta embættismenn innan NATO, meira að segja hershöfðingja og fleiri, sem hafa viljað tala fyrir því að netið verði gert að fimmta vígvellinum, þ.e. á eftir landi, sjó og lofti, að netið verði fimmti vígvöllurinn, þá í geiminum. Því er ég svo innilega ósammála. Í rauninni eru þegar til geimsáttmálar sem banna allan hernað ofar en 100 km frá sjávarmáli. Auðvitað á að vera sams konar samningur um að banna allan nethernað. En netárásir eru engu að síður sú ógn sem mest hætta stafar af. Það er ekki hægt að stunda skipulagðan gagnhernað til þess að verja sig gegn honum. Nethernaður er helsta þjóðaröryggisvandamál okkar tíma. Við þurfum að beita töluvert meiri skynsemi og heildrænni nálgun til þess að koma í veg fyrir öryggisógn