Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér er fjallað um frv. til l. um breyt. á lögum um útflutningsgjald af sjávarafurðum, nr. 5 13. febr. 1976. Efni þess er þetta: „1. gr. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða og orðist svo: Áður en útflutningsgjald er lagt á samkv. 2. gr. skal draga frá fob-verðmæti saltsíldar framleiddri á síldarvertíð 1980 kr. 15 600 fyrir hver 100 kg innihalds vegna umbúðakostnaðar og kostnaðar við sérstök hjálparefni. Útflutningsgjald skal ekki innheimt af ediksöltuðum síldarflökum eða söltuðum síldarflökum sem verkuð eru á svipaðan hátt, framleiddum á síldarvertíð 1980, til sölu í löndum Efnahagsbandalags Evrópu. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Sjútvn. Ed. hefur fjallað um frv. og mælir samhljóða með samþykkt þess.



Herra forseti. Hér er til meðferðar frv. til l. um breyt. á lögum nr. 3 1. febr. 1980, um tímabundið olíugjald til fiskiskipa, sbr. lög nr. 11 11. apríl 1980, er svo hljóðar: „1. gr. 1. gr. orðist svo: Þegar fiskiskip selur afla í innlendri höfn, eða afhendir afla sinn til vinnslu án þess að sala fari fram, skal fiskkaupandi eða fiskmóttakandi greiða útgerðarmanni eða útgerðarfyrirtæki olíugjald, er nemi 7.5% miðað við fiskverð eins og það er ákveðið af Verlagsráði sjávarútvegsins. Hið sama gildir þegar fiskiskip selur afla sinn öðru skipi til löndunar í innlendri höfn. Olíugjald þetta kemur ekki til hlutaskipta eða aflaverðlauna. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi og skulu ákvæði þeirra taka til fiskafla og hlutaskipta frá 1. okt. 1980 til loka árs 1980, nema aðilar að kjarasamningum sjómanna og útvegsmanna komi sér saman um önnur hlutaskipti.“ Sjútvn. Ed. hefur fjallað um þetta frv. Því miður varð ekki samkomulag í nefndinni um að mæla með samþykkt frv. óbreytts, og skila þeir því séráliti annars vegar Ólafur Björnsson og hins vegar Guðmundur Karlsson og Egill Jónsson. Meiri hluti sjútvn. Ed. leggur hins vegar til að frv. verði samþ. eins og það liggur hér fyrir. Undir það rita Stefán Guðmundsson, Guðmundur Bjarnason, Gunnar Thoroddsen og Geir Gunnarsson. Olíugjald utan skipta var tekið upp með lögum 2. mars árið 1979. Lög þessi voru sett til að mæta að nokkru þeirri miklu holskeflu er olíuhækkanirnar urðu í íslenskum sjávarútvegi. Sjálfsagt hafa þeir, er um þessi mál fjölluðu þá, varla séð fyrir hvað þessar olíuverðshækkanir ættu eftir að leiða yfir sjávarútveg okkar, og því er nú verið að breyta þessu olíugjaldi að ég held í sjöunda sinn. Ýmist er það til lækkunar eða hækkunar. Þannig hefur jafnan verið reynt að nota þetta kerfi til að gera hinar miklu sveiflur á olíuverðinu sem bærilegastar þeim er þær hafa mátt þola. Þeirri hugmynd hefur verið varpað fram að taka það fjármagn, sem hér um ræðir, úr sameiginlegum sjóði landsmanna og bæta útgerðinni þannig þann kostnaðarauka sem er í dag áætlaður rétt um 6.5 milljarðar á heilu ári. Á árinu 1975 var unnið að endurskoðun á sjóðakerfi sjávarútvegsins sem flestum þótti vera orðið að hálfgerðu skrímsli. Og í febrúar árið 1976 var lögfestur mikill uppskurður á sjóðakerfinu sem örugglega varð til mikilla bóta. Ég óttast að með þeirri hugmynd að taka þetta úr sameiginlegum sjóði sé í raun verið að byrja að undirbyggja nýtt sjóðakerfi í sjávarútveginum og hví er ég andsnúinn. Um þá aðferð, sem nú er búið við, má sjálfsagt deila, eins og hæstv. sjútvrh. sagði er hann talaði fyrir þessu frv. Ég er því sammála, að hér má verða breyting á. En ég er andsnúinn því að breyta aðeins breytinganna vegna. Á vegum sjútvrn. er nú unnið að því að finna færari leið en áður hefur verið farin og er vonandi að niðurstaða fáist sem allra fyrst í því máli, í sem mestri sátt við þá hagsmunaaðila er hér eiga hlut að. Ég legg þunga áherslu á að þær reglur, sem settar verða verki sem hvati til olíusparnaðar. Úr því að ég nefni þetta get ég ekki stillt mig um að nefna þann árangur sem náðst hefur með brennslu svartolíu í stað gasolíu nú á örfáum árum. Láta mun nærri að af 87 togurum brenni ríflega 50 þeirra svartolíu í dag. Sparnaður í krónutölu vegna brennslu svartolíu í stað gasolíu nemur því rúmlega 6 milljörðum kr. Ef allur togaraflotinn brenndi hins vegar gasolíu væri hlutdeild olíukostnaðar í heildartekjum útgerðarinnar 23% í stað 18–19% nú. Togarafloti landsmanna eyðir á núverandi verðlagi hvorki meira né minna en um 27 milljörðum í olíuna eina saman og ef við tækjum loðnuskipin með er trúlegt að eyðsla þeirra sé á bilinu 6–9 milljarðar kr. Af þessu sést hversu gífurlega stór þáttur þessi olíukostnaður er í rekstri skipa okkar og hversu mikið við eigum raunverulega þarna óunnið. Eins og hæstv. sjútvrh. sagði í þessari deild er hann talaði fyrir þessu frv. var útgerðin að mati Þjóðhagsstofnunar rekin með um 10% halla fyrir fiskverðsákvörðun. Til að mæta þessum halla með fiskverðshækkun einni hefði orðið að hækka fiskverð um um það bil 18–20%. Það var talið ógerlegt og því var farin sú leið að hækka fiskverðið um 8%, en olíugjaldið um 5%. Eins og fram kemur í grg. með þessu frv. hefur verð á gasolíu hækkað frá því í júní í sumar um 35.3%, en svartolíuverð um 22.9%. Á árinu 1978 var hlutfall olíu af heildartekjum útgerðarinnar 12–13%. Nú er þetta orðið 18–19%. Frá ársmeðaltali 1978 hefur fiskverð hækkað um 150%, en olíuverð um hvorki meira né minna en 396.8%. Ég vil með þessu reyna að sýna fram á þann mikla vanda sem hér er við að fást. Þegar þetta olíugjald var fyrst tekið upp í mars 1979 sagði einn af talsmönnum Sjálfstfl. í umræðum hér á Alþ., með leyfi hæstv. forseta: „Ég og minn flokkur fögnum því að það skuli vera tekin ákvörðun um að mæta hækkunum á olíuverði með þeim hætti að útgerðin fái þessa hækkun að nokkru leyti uppi borna. Ég tel sömuleiðis að eðlilegt sé að þetta gjald komi ekki til hlutaskipta eða aflaverðlauna.“ Þetta sögðu fulltrúar Sjálfstfl. þá. Núverandi formaður Alþfl. og þáverandi sjútvrh., Kjartan Jóhannsson, lagði frv. fram í mars 1979, og ekki þarf hér og nú að rifja upp ummæli hans og rökstuðning þá fyrir þessu máli. Á tímabilinu des. 1978 - febr. 1979 kostaði hver lítri af gasolíu til fiskiskipa 57.50 kr. En í mars 1979 hækkaði gasolían í 68.90 kr., hver lítri hækkaði um 11.40 kr. Undir þessum kringumstæðum var olíugjaldið upphaflega lagt á. Kjartan Jóhannsson sagði þá m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Hækki olíuverðið enn, t.d. í 100 kr. hver lítri, verður tekjuskiptingarvandinn í sjávarútvegi mun erfiðari viðfangs. Þrengist þá hagur sjávarútvegs í heild að óbreyttu markaðsverði afurða afar mikið og reyndar þjóðarbúsins alls, og þyrfti þá stórkostlegri aðgerðir en nú eru ráðgerðar.“ Þetta var álit fyrrv. sjútvrh. Hann nefndi olíuhækkun í 100 kr. Gasolíuverðið er nú hvorki meira né minna en rúmlega 210 kr. hver lítri. Ég er undrandi á því, að þeir þm., sem á Alþ. sitja og gerþekkja hag útgerðarinnar, skuli bregðast svo við í þessu máli sem raun ber vitni, - menn sem margoft hafa staðið að breytingum á þessu olíugjaldi og raunar innleitt þessa aðferð. Erfiðleikar íslensks sjávarútvegs eru margvíslegir. Þar kemur margt til er þrengir kosti þessarar undirstöðuatvinnugreinar þjóðarinnar, svo sem gífurlegir styrkir samkeppnisþjóða okkar til sjávarútvegs viðkomandi landa, stóraukinn vaxtakostnaður atvinnuveganna, miklar veiðitakmarkanir sem beitt hefur verið og ekkert lát virðist vera á, síhækkandi olíuverð og þar af leiðandi m.a. gífurlega miklar hækkanir á veiðarfærum, enda mun nú varlega áætlað að vanskilaskuldir útgerðarinnar einnar séu rétt um 30 milljarðar kr. Hér þarf því frekast af öllu góðan skilning og hlutlægt mat á því ástandi sem sjávarútvegurinn á við að búa. Það er alþingismanna að sjá til þess, að áfram verði hægt að ýta skipi úr vör til sóknar á gjöful mið við Íslandsstrendur.



Herra forseti. Ég hef tekið þá afstöðu, eins og nál. ber með sér, að leiða hjá mér afgreiðslu á þessari þriðju ákvörðun um olíuverð á þessu ári. Með frv. því, sem hér liggur fyrir, á að staðfesta fyrirheit ríkisstj. um hækkað olíugjald, sem var hluti af fiskverðsákvörðun sem gildir frá 1. okt. til áramóta. Tímabilið er því vel hálfnað. Ekki verður deilt um að þær gífurlegu hækkanir sem orðið hafa á oliu síðustu ár, valda útgerðinni feikilegum vanda, og flest bendir til að ekki sé séð fyrir endann á þessum hækkunum. Hækkanir þessar eru ekki eingöngu á olíu, verðlag á veiðarfærum fylgir fast eftir. Í áliti meiri hl. sjútvn. Nd. er talið að olíuvandann eigi að leysa á reikning alþjóðar. Undir það tók frsm. hér áðan og hæstv. sjútvrh. hefur látið svipað álit í ljósi. Þótt ýmsir hafi haldið að útgerð hér sé meira eða minna rekin með ríkisstyrkjum vita hv. þm. að svo hefur ekki verið til þessa nema á vissum stöðum, viss fyrirtæki. Ljóst er þó að fyrr eða seinna kemur að því, að öll útgerðin lendir á ríkinu, haldi mál áfram að þróast eins og að undanförnu, og á ég þá ekki aðeins við olíuvandann. Áður en til ríkisstyrkja kemur tel ég að athuga mætti hvort ekki væri nær að byrja á að létta af útgerð og fiskvinnslu einhverju af öllum þeim gjöldum og hvers konar pinklum sem á þessa atvinnugrein eru lögð í dag. Með því mætti hækka fiskverð nokkuð. Oft heyrist talað um að vernda verði það sem kallað er samkeppnisiðnaður. Svo er nú komið, að slíkur iðnaður fær beint eða óbeint endurgreidd aðflutningsgjöld af öllum sínum þörfum. Það er mál til komið að a.m.k. stjórnvöld geri sér grein fyrir því, að fiskveiðar okkar og vinnsla eru aldeilis ekki laus við samkeppni á mörkuðunum. Flestir keppinautar okkar eru farnir að reka sínar veiðar og vinnslu líkt og við rekum landbúnað og hafa sumir gert það lengi. Ég heyrði í fréttum nýlega að norskir útgerðarmenn krefjast þess að fá styrki á næsta ári sem svara til 170 milljarða ísl. kr. Þar fyrir utan mun vinnslan í Noregi gera sínar kröfur og þær ekki smáar. Fyrir þá, sem hugleiða nú að ríkið fari að styrkja útgerðina, vil ég, með leyfi forseta, rifja upp smávegis af því sem ég held að segja megi að ríkið hirði af veiðum og vinnslu. Ég gæti trúað að hv. þm. hafi það ekki alveg allt í höfðinu. Stutt er síðan aðflutningsgjöld af vélum til fiskvinnslu voru að mestu felld niður, síðla árs 1978 að ég held. Nú mun þó yfirleitt greitt af þeim 6% í jöfnunargjald. Í jöfnun á hverju það er ætlað veit ég ekki. Þar til á þessu ári voru aðflutningsgjöld af lyftara, ef nota átti hann til þess að færa til fisk, yfir 100%, en ætti að nota hann í þágu samkeppnisiðnaðar, t.d. framleiðslu á kóka-kóla, voru aðflutningsgjöldin felld niður. Gjöld af varahlutum í þessi þarfatæki eru nú yfirleitt 18% vörugjald, 25–35% tollur og svo söluskattur 23.5–25.85 eftir því hvort greitt er í tolli eða verslun. Um varahluti í fiskvinnsluvélar gildir að nokkru það sama. Mér er tjáð að séu varahlutir með skrúfugangi af einhverju tagi, sem þeir gjarnan eru, sé vörugjaldið 24%, tollur 35% og svo söluskattur ofan á allt saman. Ég hef hér smásýnishorn af reikningum sem staðfesta það sem hér hefur verið sagt. Með leyfi forseta, hér er eitt lítið dæmi um varahluti í flatningsvél. Cif-verð er 118 þús., niður koma 376 þús. Ríkið hefur tekið til sín 151 þús. af þessum 376. Af smáhlut í veltigræjur á lyftara, sem kostar 1 900 þús., tekur ríkið 730 þús. Sú var tíðin, að söluskattur og fleiri gjöld voru endurgreidd af varahlutum til véla og tækja í fiskiskipum ef upphæðin fór yfir 100 þús. kr. Skyndilega var þessu breytt í að endurgreiðslan miðaðist við 100 þús. kr., og síðar var endurgreiðslan bundin við 250 þús. kr. eða meira. Í seinni tíð hafa félagsmálapakkar orðið vinsælir og slíkar aðgerðir gjarnan notaðar til að leysa vinnudeilur. Uppfylling á einum slíkum pakka mun hafa verið breyting á sjómannalögum sem samþ. var hér á síðasta þingi, 94. mál. Breytingin, sem gerð var þá á 18. gr. laganna, kveður m.a. svo á, að fullur hlutur og aðrar greiðslur skuli greiddar í allt að tvo mánuði í slysa- og veikindatilfellum. Ég leyfi mér að efast um að hv. þm. hafi gert sér grein fyrir hvað þeir voru að samþykkja með þessari breytingu. Aflahlutir eru frábrugðnir öðrum launum og geta stundum orðið býsna háir. Skipstjórahlutur á loðnuskipi er 6.5% með orlofi af skiptaverði. Meðalskipstjórahlutur á mánuði þann tíma sem verið er að veiðum mun nú vera nálægt 6.8 millj., hásetahlutur 2.4 millj. og annarra skipverja þar á milli. Fyrir meðaltúr 12 daga á minni skuttogurum með núgildandi fiskverði hefur skipstjóri um 1 400 þús. kr. með orlofi, háseti um 700 þús. Á minni bátum getur einn maður átt allt að 20% af aflanum. Fyrir þessum launum þarf vissulega að vinna og sveiflukennd eru þau. En veikist þessir menn eru þeir ekkert öðruvísi veikir en annað fólk. Fyrir smákveisu geta menn orðið eftir af heilum túr og læknisvottorð eru ekki vandfengin. Vissulega ber að tryggja að sá, sem verður fyrir slysi eða veikindum, lendi ekki á vonarvöl og þá fyrst og fremst verði hann lengi frá vinnu. Bætur í sem lengstan tíma veita því mest öryggi. Hér hefur það meginsjónarmið ekki verið haft í huga. Greiðslur fyrstu tvo mánuðina, þ.e. meðan staðgengisregla gildir, geta verið svo háar, að hæpið er að halda áfram útgerð ef maður forfallast. Það er einfalt reikningsdæmi ef menn vilja leggja það niður fyrir sér. Nú hugsa menn e.t.v. að útgerðarmenn verði bara að kaupa tryggingu fyrir svona áföllum. Við höfum tryggingafélög til þess að menn geti tryggt sig fyrir greiðslum sem hæpið er að þeir geti staðið undir. Á þann veg er hægt að dreifa áhættu. Því er nú ekki að heilsa í þessu tilfelli. Það er það sem sker úr um að þessi lagabreyting er algjör óhæfa. Þessa áhættu tryggir ekkert tryggingafélag. Það er skylda löggjafans að sjá um að útgerðarmenn geti tryggt sig fyrir þeim skyldum sem á þá eru lagðar með þessari lagabreytingu, eigi hún að standa áfram. Öllum hlýtur að vera ljóst að hverri krónu verður ekki náð nema einu sinni af útgerðinni, en það getur verið val um í hvað hún er tekin. Útgerðarmenn eru t.d. reiðubúnir til að samþykkja greiðslu í miklu lengri tíma ef upphæð er ákveðin og þá tryggingarhæf. 1. apríl 1978 samþykkti Alþingi breyt. á lögum um stimpilgjöld. Í athugasemd segir, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir svipuðu heildargjaldi af skuldabréfum og tryggingabréfum með veði í framleiðsluvörum sjávarútvegs, landbúnaðar eða iðnaðar og verið hefur.“ Hvað sjávarútveginn varðar er reyndin sú, að stimpilgjöldin margfölduðust við þessa breytingu. Hvað varðar aðrar greinar þekki ég ekki. Í fyrstu voru þetta talin mistök sem sjálfsagt væri að leiðrétta. Því hafa ráðherrar lofað hver eftir annan, en við sama situr. Þessi stimpilgjöld eru hér á landi 1.5%, en mér er tjáð að í Danmörku séu þau 0.3%. Ætla mætti að stimpilgjöld væru ekki teljandi útgjaldaliður. Þau eru það að vísu ekki nema einu sinni ef keyptur er bátur og tekin lán út á hann, en fyrir afurðalán eru þau endurtekin á hverju ári og munu í ár hafa numið á meðalfrystihús 6–8 millj. kr. Hér hafa verið nefnd nokkur dæmi um hvernig ríkið féflettir sjávarútveginn. Þessi mál og fleiri þeim lík tel ég að þurfi að athuga áður en farið er að tala um að ríkið þurfi að styrkja sjávarútveginn. Þá leið vil ég síðast fara og svo hygg ég að sé um fleiri útgerðarmenn og einnig sjómenn. Og best gæti ég trúað að það þvældist fyrir fulltrúum einkaframtaksins þegar á reyndi að leggja olíuskatt á alla landsmenn til að styrkja útgerðina. Betur sýndist mér við hæfi að þeir gengju fram í að koma í veg fyrir að þeir, sem af ábyrgð reka sína útgerð, verði keyrðir á hausinn með allt of stórum fiskiflota sem hefur stækkað fyrst og fremst fyrir pólitíska fyrirgreiðslu. Engum dettur í hug að þeir, sem eru að sækjast eftir togara í dag, láti sér til hugar koma að borga í þeim eina krónu. Þeim kræfustu dettur ekki einu sinni í hug að offra nokkrum krónum í hlutafé, þótt aðeins væri til málamynda. Nei, það skulu pólitískir vinir einnig útvega af almannafé. Ef stjórnir stofnana malda í móinn kemur bein fyrirskipun frá ríkisstj. Þegar togari er fenginn þarf hafnarbætur svo hann komist í heimahöfn. Næst þarf að stækka frystihúsið og að því loknu verður að byggja hótel fyrir farandverkafólkið, sem gjarnan er sótt alla leið til Ástralíu. Ekki er nóg með að stöðugt fjölgar togurunum. Nú stöndum við frammi fyrir því, að loðnuflotinn hlýtur að bætast í þorskveiðarnar. Þetta eru 52 stór og vel búin skip, mörg nánast jafngildi togara. Það er því ljóst að þorskurinn skiptist í fleiri staði á næstu vertíð. Það er fleira sem skerðir hlutinn en olíugjaldið. Mesta kjaraskerðing, sem sjómenn hafa orðið fyrir undanfarin ár, er stöðug aukning flotans, og á þeirri kjaraskerðingu er ekkert lát. Hver togari, sem bætist við, fjölgar skrapdögum alls flotans um þrjá daga. Skrapdagar eru þegar á þessu ári 142 og þó fer þorskafli upp úr 400 þús. tonnum. Ekki er endalaust hægt að fjölga skrapdögum. Þeir stofnar eru einnig takmarkaðir og eru raunar fullnýttir flestir hverjir. Þar með liggur fyrir að ekki er annað að gera en binda þau skip, sem bætast við, eða önnur í þeirra stað. Besta lausnin til að draga úr þeim stórvanda, sem síhækkandi olíuverð hlýtur að valda, er að nota minna af henni til að ná þeim afla sem miðin geta gefið af sér með skynsamlegum hætti. Það gerum við aðeins með því að draga úr þeim flota sem við notum. Hver togari notar í dag frá 600 þús. kr. til 1 millj. í olíu. Með því að draga úr honum um t.d. 25% er líklegt að við bætum afkomu sjómanna og útgerðar um nær sömu prósentutölu. Aukning flotans við þessar aðstæður hlýtur að koma allri útgerð alfarið á ríkisframfæri, burt séð frá olíugjaldi eða styrk í hvaða mynd sem væri.



Herra forseti. Það hefur nú þegar farið fram mikil umræða um þetta frv. og væri sjálfsagt að bera í bakkafullan lækinn' að bæta þar mikli við, og mun ég ekki gera það. Við Egill Jónsson skilum séráliti og segjum hér: „Sú lagagerð, sem hér liggur fyrir, er enn ein sönnun þess ráð- og stjórnleysis sem nú ríkir í landinu. Í þriðja sinn á þessu ári er gripið til þess ráðs að breyta olíugjaldi til fiskiskipa, en með þeim hætti er falskur grundvöllur lagður að síðustu fiskverðsákvörðun. Augljóst er að hér er einvörðungu tjaldað til einnar nætur og því raunverulegri lausn vandans skotið á frest. Sérstaða þessarar breytingar á olíugjaldinu er fólgin í að sjómannasamtökin hafa lýst sig algerlega andvíg þessari ráðstöfun sem leiddi til þess, að sjómenn treystu sér ekki til að samþykkja síðustu fiskverðsákvörðun. Við undirritaðir nm. teljum að hlut útgerðar vegna hækkunar á olíuverði eigi að bæta og erum reiðubúnir að eiga hlut að lausn þess vanda sem byggist á nýjum leiðum og samkomulag næst um milli hagsmunaaðila.“ Ég tel að sjómenn hljóti að gera kröfur um 30% hækkun á fiskverði um næstu áramót. Við vitum öll hver staða útgerðarinnar er. Eins og fram kom áðan eru vanskil hennar nú um 30 milljarðar kr. Við sjáum því hvernig hún er í stakk búin að taka á sig hækkun. Mér sýnist að hlutur fiskvinnslunnar sé ekki sá að hún muni bera uppi fiskverðshækkanir nú um næstu áramót.



Herra forseti. Ég vil aðeins gera örfáar aths. við það sem kom fram í ræðum minni hl. sjútvn. áðan, fyrst hjá hv. þm. Ólafi Björnssyni. Það er misskilningur hjá honum, að ég hafi nokkurn tíma lagt til að olíukostnaður yrði greiddur af almannafé. Ég hef aldrei gert það. Hitt er annað mál, að þessi hugmynd kom fram í áliti meiri hl. sjútvn. Nd., sem lagðist gegn frv., og er þar svo skýrð í grg. með áliti þess hluta nefndarinnar. Ég varpaði þá fram þeirri spurningu í umræðum í Nd., hvort unnt væri að fá frekari upplýsingar um hvar þetta fé ætti að taka, en fékk þær ekki. Ég vil hins vegar taka mjög heils hugar undir það sem kom fram ekki síst í ræðu hv. þm. Guðmundar Karlssonar, að þetta mál þarf að leysa með samkomulagi sjómanna og útgerðarmanna. Að því er ötullega unnið, en það er hins vegar ákaflega erfitt mál í meðförum. Ég átti nú fyrir helgina fund með tveim sérfræðingum sem að þessu máli vinna. Því miður gáfu þeir mér ekki miklar vonir um að það miðaði í rétta átt, m.a. vegna þess að kröfur eru allákveðnar hjá sjómönnum um að a.m.k. verulegur hluti af vaxandi olíukostnaði verði greiddur af almannafé. Slíkar kröfur eru því fyrst og fremst frá þessum aðilum komnar. Ég hef ekki sagt neitt í þá veru. Hv. þm. ræddi nokkuð ítarlega um fiskvinnsluna og ætla ég ekki að fara út í það hér, en vil leiðrétta eitt atriði sem kom fram í hans ræðu. Tollar af fjórum mikilvægum flokkum fiskvinnslunnar voru felldir niður s.l. vor í tengslum við fiskverðsákvörðun, en ekki í fyrra, en ég er honum alveg sammála um að gera þarf miklu meira. Hef ég því lagt á það áherslu, að samkeppnisiðnaður verði allur skoðaður, og hefur sérstök nefnd verið skipuð í því skyni að samræma tollagreiðslur af samkeppnisiðnaði, hvort sem þar er um að ræða fiskvinnslu eða annan almennan iðnað. Ég veit að enn er tollur greiddur af sumum vélum fiskvinnslunnar, en hv. þm. nefndi að tollur hefði verið felldur niður á s.l. ári. Það var s.l. vor. Ég vil einnig taka undir það með hv, þm., að skipastóllinn er of stór. Þar verður að setja hömlur á. Það verður gert. Nú munu vera um sex togarar í smíðum innanlands, sem allir hafa farið í gegnum sjálfvirkar reglur Fiskveiðasjóðs, menn hafa sýnt fram á 15% eigið fjármagn og þá fengið þau lán sem leyfð eru. Ég skal ekki segja á þessari stundu hvort af byggingu allra þessara togara verður, því að rekstrargrundvöllur togara, eins og þeir kosta nú nýir smíðaðir innanlands og eflaust erlendis líka, er það hár að ég fæ ekki séð að hann sé fyrir hendi. Þessum reglum verður breytt. Það er nú til athugunar. Að fækka skipum veit ég ekki hvernig verður gert. Mig minnir að nýlega hafi verið um það spurt utan dagskrár í hv. Nd., hvort ríkisstj. ætlaði ekki að koma í veg fyrir að einn togari yrði seldur af Suðurnesjum. Þetta mál hefur ekki komið til mín og mér er ekki kunnugt um að það hafi komið til ríkisstj. En mér heyrðist á þeirri umræðu sem þar fór fram og hv. 1. þm. Reykn. leiddi, að veruleg andstaða væri a.m.k. á Suðurnesjum gegn því að fækka þar togurum. Og ég kannast ekki við neinn stað þar sem menn væru a.m.k. af frjálsum vilja tilbúnir að taka þátt í slíku. Þvert á móti eru kröfur um fleiri togara æðimargar, Hefur verið staðið gegn þeim nema gagnvart þeim togurum sem smíðaðir hafa verið innanlands og hafa komist undir þær reglur um endurnýjun togara sem gilda nú hjá Fiskveiðasjóði. Aðeins ein undantekning hefur verið gerð samkv. tillögur Framkvæmdastofnunar ríkisins. Af byggðaástæðum hefur ríkisstj. fyrir sitt leyti samþykkt að Framkvæmdasjóður annaðist fyrirgreiðslu vegna kaupa á togara fyrir Raufarhöfn og Þórshöfn. Ég minni á að á s.l. ári gerðist svipaður atburður. Þá var togurum fjölgað á Suðurnesjum. Togarinn Júlíus Geirmundsson, sem átti að fara úr landi, var seldur þangað, þannig að segja má að ekkert skip hafi farið úr landi, ekki a.m.k. af svipaðri stærð, fyrir það nýja skip sem keypt var. Þessi skipamál eru mjög erfið og ég tek undir það með hv. þm., að þau þarf að skoða með tilliti til afkomu sjávarútvegsins og afkastagetu fiskstofnanna, og það er verið að gera.



Forseti. Ég vil aðeins leiðrétta það sem kom fram í ræðu Ólafs Björnssonar, 2. þm. Reykn., þar sem hann sagði að frsm. og ráðh. virtust vilja láta taka það, sem hér er verið að ræða um, úr sameiginlegum sjóði landsmanna. Ég velti því fyrir mér, hvernig þetta yrði í framkvæmd. Ég er því hins vegar eindregið andvígur, að sú leið verði farin, og spurning hvaðan og hvernig það fé verður fengið sem ætlað yrði til að greiða niður sjávarútveg á Íslandi. Það, sem ég sagði um þetta, var einfaldlega að það væri verið að velta fyrir sér ýmsum leiðum í þessum efnum. Og ég lagði áherslu á að það ætti ekki að gera breytingar á þessu kerfi, ef við megum kalla það svo, aðeins breytinganna vegna. Og ég lagði enn þyngri áherslu á það, að þær breytingar, sem gerðar yrðu, yrði reynt að fá fram í sem mestri sátt við þá aðila sem hér eiga hagsmuna að gæta. En ég undirstrika það, að ég sé ekki og á reyndar erfitt með að skilja hvernig hægt á að vera að ganga í sjóði landsmanna til að greiða niður þá undirstöðuatvinnugrein sem allt okkar líf hér byggist á.



Herra forseti. Ég er ekki maður til að fara að standa í neinu karpi hér. Mér hefur líklega orðið það mismæli að segja að frsm. hafi talað um að það ætti að fara á ríkisframfæri, en líklega sagði hann „eftir öðrum leiðum“, og þá þóttist ég vita hvaða aðrar leiðir það væru. Tímann hef ég ekki með mér svo að ég get ekki rætt þetta frekar við ráðh. að þessu leyti. En mig langar að spyrja ráðh.: Hvað ætlar hann að flytja inn marga togara út á Júlíus Geirmundsson sem Kaupfélag Suðurnesja fékk á sínum tíma?



Herra forseti. Það var fyrrv. sjútvrh. sem flutti inn togara út á Júlíus Geirmundsson. Nú er kominn annar. 



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. hefur talað í máli þessu og flutt ítarlega ræðu. Ég sé ástæðu til þess að víkja nokkuð að henni. Ég vil þó í upphafi taka fram að meginhluti ræðu hæstv. iðnrh. var um sameiningu Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar. Ég mun ekki ræða það mál, sé ekki ástæðu til að gera það. En ég vek athygli á því, sem kemur fram af frv. sjálfu og í grg. þess og í ræðu minni þegar ég mælti fyrir frv., að samkv. því skipulagi orkuvinnslunnar, sem frv. gerir ráð fyrir, getur orðið af sameiningu Laxárvirkjunar og Landsvirkjunar. Skipulagið sem frv. gerir ráð fyrir, er þess eðlis, að þetta er algerlega opið. Og ég tel eðlilegt að hafa skipulagið opið í þessu efni þannig að það geti - að óbreyttu heildarskipulagi - hvort heldur orðið um sameiningu Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar að ræða eða ekki. Þetta leiðir af því, að eðlilegt er að það sé komið undir þessum aðilum sjálfum hvort af þessari sameiningu verður eða ekki, og að mínu viti á ekki að lögbjóða það eða banna. Í þessu sambandi sagði hæstv. iðnrh. að frv., sem hér um ræðir, gengi á svig við þá þróun mála sem orðið hafi í þessum efnum á undanförnum árum. Ég sé ekki að þessi fullyrðing fái staðist. Frv. gengur á engan hátt á svig við þá þróun sem orðið hefur í þessum efnum. En það er rétt, að frv. gengur á svig við þá stefnu sem hæstv. iðnrh. hefur túlkað í skipulagsmálum orkuvinnslunnar á undanförnum árum. Frv. gengur á svig við það m.a., að lögbundin sé sameining Laxárvirkjunar og Landsvirkjunar, eins og ég hef þegar gert grein fyrir. Þá er það eitt atriði sem hæstv. iðnrh. leggur nokkra áherslu á. Hann telur sig geta rakið þá óvissu, sem er í þessum málum um framtíðarskipulag raforkuvinnslunnar, til ósamlyndis og misjafnra viðhorfa innan Sjálfstfl., eins og hann orðaði það. Hæstv. ráðh. gerði ekki grein fyrir hvað lægi á bak við þessa fullyrðingu. Hvernig á maður að geta sér til hvað hér er um að ræða? Ég veit ekki betur en það hafi verið mjög víðtæk samstaða í Sjálfstfl. einmitt um þessi mál, þannig að staðreyndin sé alveg þveröfug við það sem hæstv. iðnrh. er að ímynda sér. Hæstv. iðnrh. lét þau orð falla í sinni ræðu, að þetta frv. væri ein af tilraunum, mörgum tilraunum hjá Sjálfstfl. til að leita að stefnu flokksins í orkumálunum. Þetta er eins og allsherjar leit að týndri rjúpnaskyttu eða eitthvað slíkt, bara allsherjar leit að stefnu flokksins. En hæstv. ráðh. gerði enga grein fyrir í hverju þetta væri fólgið. Og það er nokkurt undrunarefni. Ég leyfi mér að fullyrða að á undanförnum árum hefur stefna Sjálfstfl. í þessum efnum verið mjög skýrt mörkuð. Það hefur komið þrásinnis fram á landsfundum flokksins. Og það kom einnig fram á síðasta landsfundi hans, sem haldinn var 3. 7. maí 1979. Þar segir í ályktun landsfundar Sjálfstfl., með leyfi hæstv. forseta: „Sjálfstfl. mun í framtíðinni beita sér fyrir skipulagningu orkumála á þann hátt, að frumkvæði sjálfstæðra fyrirtækja fái notið sín á þessu sviði með aukinni þátttöku sveitarfélaga, einstaklinga og fyrirtækja þeirra. Landsfundurinn leggur áherslu á eftirfarandi: 1. Sjálfstæð fyrirtæki sveitarfélaga eða sameignarfélög ríkisins og viðkomandi sveitarfélaga hafi á hendi orkubúskap þjóðarinnar. Lýsir fundurinn yfir stuðningi við tillögur milli hluta skipulagsnefndar orkumála sem lagðar voru fram á síðasta ári.“ - Ég skýt hér inn í að það eru einmitt tillögurnar sem þetta frv. byggir á. - Í landsfundarályktun segir enn fremur: „2. Heildarstjórn raforkuvinnslunnar skal komið á fót í formi samstarfs sem fyrirtækjunum, sem annast orkuvinnslu, verði gert að taka þátt í. Samvinna þessi skal lúta að skipulegri yfirstjórn er varðar byggingu orkuvera og samrekstur þeirra. 3. Hraðað verði samtengingu landsins í eitt raforkukerfi. Af hagkvæmnis- og öryggisástæðum verði orkuver landsins tengd saman í eitt aðalorkuflutningskerfi og þau rekin í fullkomnum samrekstri með fyllstu nýtingu orkugjafa, mesta rekstraröryggi og lægsta vinnslu- og flutningskostnað fyrir augum.“ Mér sýnist furðulegt að nokkrum manni, sem hefur fylgst með opinberum umræðum um skipulag orkumála á undanförnum árum, skuli koma til hugar að halda því fram í alvöru, að Sjálfstfl. hafi ekki haft skýrt afmarkaða stefnu í þessum málum. Og það er furðulegt, að hæstv. iðnrh. skuli láta slíkt fara frá sér. Mér hefur aðeins komið í hug hvort á bak við þessa fullyrðingu gæti kannske legið sú staðreynd, að hæstv. iðnrh. er í nánu sambandi við ákveðna þm. Sjálfstfl. og situr í ríkisstj. með þeim hvort hæstv. iðnrh. gangi út frá því, að þessir þm. Sjálfstfl. og hæstv. ráðherrar hafi kastað frá sér stefnu Sjálfstfl. í þessum málum. Ég sé ekki að neitt hafi komið fram í þessa átt. Ég leyfi mér að fullyrða það, að hæstv. forsrh. sé samþykkur þeirri stefnu sem frv. þetta byggist á. Mér er ekki kunnugt um að nokkur breyting hafi orðið á afstöðu hæstv. forsrh. í þessum efnum. Það var hæstv. forsrh., þáv. iðnrh., sem skipaði skipulagsnefnd orkumála sem vann þetta mál í þeim búningi sem byggt er á í þessu frv. Mér er ekki kunnugt um að samráðherra hæstv. iðnrh., hæstv. dómsmrh. Friðjón Þórðarson hafi breytt um stefnu í þessum málum. Hann hefur ef svo mætti segja, á undanförnum árum gengið fram fyrir skjöldu í röðum okkar sjálfstæðismanna ásamt fleiri góðum mönnum um að leggja áherslu á þá grundvallarstefnu sem frv. þetta byggist á, að landshlutafyrirtækjum sé heimilt að annast raforkuvinnslu ef viðkomandi landshlutar óska þess. Ég minni á í þessu sambandi að hæstv. dómsmrh. Friðjón Þórðarson var 1. flm. að frv. til l. um orkuiðnað á Vesturlandi sem flutt var á þinginu 1978–1979. Í frv. þessu er lagt til að á Vesturlandi verði stofnað nokkurs konar orkubú hliðstætt því sem gert hefur verið á Vestfjörðum. Hvað er það sem getur fengið hæstv. iðnrh. til þess að vera með slíkar fullyrðingar, að það sé hver höndin upp á móti annarri í Sjálfstfl. út af þessu máli? Hann nefndi Pálma Jónsson, hæstv. landbrh., í þessu sambandi. En hann skýrði ekkert nánar frá því, hvernig það mætti vera. Ég vil fullyrða að hæstv. iðnrh. hefur ekki pálmann í höndunum í þessu efni. 
             En mér þykir tilefni til að víkja nokkuð að þeim ágreiningi sem ekki er í Sjálfstfl., heldur á milli Sjálfstfl. og þar með hæstv. forsrh. annars vegar og hins vegar hæstv. iðnrh. Þessi ágreiningur kristallaðist og kom glöggt fram í starfi skipulagsnefndar að orkumálum sem frv. þetta er byggt á. Til þess að skýra það mál í hnotskurn vil ég aðeins segja það, að samkv. stefnu Sjálfstfl. og þeirra, sem þá stefnu aðhyllast, er heimilt að mynda og reka landshlutafyrirtæki sem hafa orkuvinnslu með höndum auk orkudreifingar. Hin stefnan - eins og ágreiningurinn kom fram í skipulagsnefnd orkumála var sú, að það skyldu vera landshlutafyrirtæki sem önnuðust orkudreifingu og þau mættu ekki annast orkuvinnslu nema að því marki að orkuver færu ekki fram úr 5 mw. stærð. Þetta var það, sem ágreiningur var um og endanlega klauf þessa skipulagsnefnd orkumála. Þetta þýðir það, að samkv. stefnu Sjálfstfl. er t.d. Austfirðingum, fólkinu í kjördæmi hæstv. iðnrh., heimilt, ef það vill, að stofna landshlutafyrirtæki og hafa á hendi orkuvinnslu og þar á meðal Lagarfossvirkjun. En samkv. stefnu hæstv. iðnrh. hefur fólkið í þessu kjördæmi ekki leyfi til að stofna landshlutafyrirtaki til að annast raforkuvinnslu og ekki heimild til þess að fá eignarhald og hafa með höndum rekstur á virkjun í eigin kjördæmi, Lagarfossvirkjun. Ég skal ekki fjölyrða meira um þessi ágreiningsefni. Hæstv. ráðh. komst svo að orði í ræðu sinni, að það væri ekki allt ótækt - eins og hann orðaði það - í þessu frv., - ekki allt ótækt. Það var ekki mikið sagt. En hvað er ótækt? Það kom ekki fram í ræðu hæstv. iðnrh., hvað væri ótækt í þessu frv. Og ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Er það ótækt, að gert skuli vera ráð fyrir því, að það verði gerð ítarleg orkumálaáætlun til 10 ára, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir? Er það ótækt, að sett sé stjórn yfir Orkustofnun, þingkjörin stjórn, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir? Og er það ótæk stefna að styrkja Orkustofnun, hnitmiða störf Orkustofnunar við rannsóknir og ráðgjöf í orkumálum og efla áhrifavald Orkustofnunar, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir? Er þetta ótæk stefna, hæstv. iðnrh.? Ég spyr áfram: Er það ótæk stefna, að gert er ráð fyrir að Orkusjóður verði stórefldur? Hvað er ótækt við það að raforkudreifingin verði í höndum sveitarfélaga eða samtaka þeirra, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir? Og þarf það að vera ótækt, þó að skipulag raforkuvinnslunnar, eins og frv. gerir ráð fyrir, sé á þann veg, að það geti farið eftir vilja viðkomandi aðila, hvort Laxárvirkjun á að starfa sem sjálfstætt fyrirtæki og svo þau fyrirtæki sem í framtíðinni kann að vera vilji fyrir að stofna í einstökum landshlutum? Nú skal ég ekki spyrja hæstv. ráðh. fleiri spurninga í þessu sambandi. Ég er sannfærður um að ýmislegt af því, sem ég hef hér vikið að, kannske flest, telur hæstv. iðnrh. ekki ótækt. Ég held að í ýmsum efnum greini okkur ekki eins mikið á um skipulagsmálin og halda mætti við fyrstu sýn. Hæstv. ráðh. fór nokkrum orðum um það, að hin og þessi atriði, sem þetta frv. tekur til, væru í athugun: málefni Orkustofnunar væru í athugun, Jarðboranir ríkisins væru í athugun og það væri unnið að athugun á Orkusjóði. Já, það er margt verið að athuga. Og hæstv. ráðh. sagði í sinni ræðu í raun og veru að þessar athuganir hefðu hafist og staðið yfir í vinstri stjórninni frá árinu 1971 til 1974 og svo hafi verið haldið áfram að athuga í næstu vinstri stjórn á árunum 1978 og 1979. Það vantar þarna árinu 1974 til 1978.  Það er ekki nema eðlilegt að menn leiði hugann að því, hvað verði um orkustefnu núv. ríkisstj., því að ágreiningurinn er ekki innan Sjálfstfl., eins og iðnrh. vildi vera láta, ágreiningurinn er innan ríkisstj. Þar hlýtur ágreiningurinn að vera. Spurningin er sú, hvort undir forsæti Gunnars Thoroddsens verði framkvæmd stefna hæstv. ráðh. Hjörleifs Guttormssonar eða hvort hæstv. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson muni framkvæma stefnu hæstv. forsrh. í þessu efni. Ég viðurkenni það, að þetta er óþægilegt mál fyrir hæstv. ríkisstj. Og ég læt mér detta í hug að það sé einmitt það sem hæstv. iðnrh. hafði í huga þegar hann sagði í sinni ræðu að það væri ekki tímabært að koma með þetta frv. sem hér er til umr., - það væri ekki tímabært. Það er ekki tímabært ef á að bíða eftir því, að það verði samstaða og einhver heildarstefna ríkisstj. í þessu. En ég óttast að það verði seint tímabært að hreyfa þessum málum á hv. Alþ. ef á að bíða eftir því. Í raun og sannleika er þetta mál þess eðlis, að það er ekki hægt að bíða lengur í þessu efni. Það er ekki hægt að draga lengur að marka ákveðna stefnu í skipulagsmálum orkumálanna. Það verður að koma á betra skipulagi í þeim efnum en nú er. Og það er einmitt þetta frv. sem miðar að því.



Herra forseti. Það mætti sitthvað segja um þann málflutning sem hv. 1. flm. þessa frv. viðhafði hér. Ég hafði vikið að því svo ítarlega í ræðu minni fyrr í þessari umr., að ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það sem þar kom fram. Það er greinilegt, að hv. flm., Þorv. Garðar Kristjánsson, hefur eðlilega verulegar áhyggjur af ástandi þessara mála innan Sjálfstfl. - og eflaust ekki bara þessara mála, heldur margra fleiri þátta sem eru jafnvel enn þá alvarlegri en sá ágreiningur sem snýr að orkumálunum og skipulagi þeirra þar í flokki. Hv. þm. hjálpaði til að greina þessi mál, ef litið er til sögunnar, með því að benda á það tímabil sem Sjálfstfl. fór með stjórnarforustu, 1974–1978, og ekkert gerðist í þessum málum annað en það, að reynt var að búa til stefnu í samræmi við hugmyndir hv. flm., þ.e. að brjóta niður raforkuöflunina, hvað skipulag snertir, eftir landshlutum. Það var sú hugsjón sem hann bar fyrir brjósti, og virðist enn þá lifa nokkuð í þeim hugmyndum þó að ljóst sé bæði af þessu frv. og málflutningi hv. þm. að hann er ekki lengur sérlega trúaður á að sú stefna eigi hljómgrunn eða sé líkleg til þess að ná fram að ganga. Á tímabilinu 1974–1978 var leitast við, eflaust eftir ráðum hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar, að koma þeirri stefnu í framkvæmd, að raforkuiðnaðurinn í landinu og raforkuöflunin gerðist fyrst og fremst á landshlutagrundvelli, í fyrirtækjum sem stofnuð væru í hverjum landshluta. Það gerðist á þessu tímabili, að Orkubú Vestfjarða var stofnað, og það var eini árangurinn sem af þessari stefnu varð. Ég er út af fyrir sig ekki að lasta það, að sú tilraun var gerð á Vestfjörðum. Má vel vera að hún geti hentað þar, enda virtist ríkur áhugi á þeirri skipan mála þar í fjórðungnum. En hliðastæður áhugi kom ekki fram annars staðar þrátt fyrir mjög mikla leit og viðleitni stjórnvalda á þessum tíma að þröngva þessum hugmyndum - eða a.m.k. að ýta þessum hugmyndum fast að heimamönnum í hinum ýmsu landshlutum. Við þekkjum þetta úr hugmyndinni um Norðurlandsvirkjun sem átti eflaust sinn þátt í hvernig á málum var tekið á þessu tímabili í sambandi við raforkuöflun á Norðurlandi. Ég þekki þessa hugmynd af Austurlandi, þar sem settar voru nefndir af hálfu ríkisins og samkv. óskum iðnrn. á þeim tíma, einnig af hálfu heimamanna, til þess að leita stuðnings við það mál að stofna sérstakt orkuvinnslufyrirtæki og orkudreifingarfyrirtæki á Austurlandi. En niðurstaðan úr þeirri leit, sem þá fór fram, var sú, að ekki var nokkur áhugi t.d. á Austurlandi á því að hverfa að slíku ráði, - ekki nokkur áhugi. Hér er hv. flm. að tala um það, að ég sé á móti því, að fólkið í héraði geti yfirtekið Lagarfossvirkjun og staðið fyrir slíku fyrirtæki sem hefði hana að uppistöðu. Ég vil gjarnan bjóða hv. þm. að heimsækja okkur Austfirðinga og ræða þessi áhugamál sín og leita eftir áhuga þar að lútandi. Hugmyndir komu fram um þetta í kringum 1970 hjá nokkrum mönnum, þ. á m. hjá einum ágætum þáverandi þm. Sjálfstfl., Jónasi Péturssyni. Þetta voru hugmyndir sem kannske var ekkert óeðlilegt að kæmu upp á þessum tíma, þegar ekki höfðu komið fram hugmyndir um samtengingu landshluta, a.m.k. ekki stuðningur við það að tengja raforkukerfi landshlutanna saman. En eftir að það er orðið staðreynd hafa þessar hugmyndir dofnað og raunar alveg hljóðnað í heilum landshlutum. Og það var dálítið athyglisvert þegar verið var að leita eftir því, hvernig í ósköpunum Austfirðingar ættu nú að eignast það raforkukerfi og þær virkjanir sem risnar voru á Austurtandi. Hvernig átti það að gerast, að þeir færu að kaupa sig inn í þetta fyrirtæki? Það kom margt fram, jafnvel nánast broslegt, í sambandi við leit að möguleikum að því leyti um þetta atriði. Ein hugmyndin var sú, að Austfirðingar reiknuðu sér markaðinn til verðs og legðu fram markaðinn sem ígildi peninga til þess að eignast fyrirtækin, sem risin voru, á móti ríkinu. Þetta er aðeins dæmi um hvernig að þessum málum var staðið á þessum tíma. Meginatriði málsins er það, að hv. flm. þessa frv. vill ekki taka tillit til þeirrar þróunar, sem orðið hefur í raforkuiðnaði landsmanna á undanförnum árum, síðustu 10 árin, og viðurkenna að þær hugmyndir, sem voru á kreiki hér fyrir nokkrum árum, njóta ekki lengur hljómgrunns. Aðstæðurnar eru orðnar aðrar og spurningin er um að viðurkenna þessar breyttu aðstæður og endurmeta málin með eðlilegum hætti í ljósi þess.

Hvaða breyttu aðstæður?

Þær breyttu aðstæður eru ekki síst að nú er búið að tengja saman hina einstöku landshluta og menn eru að líta til landsins alls í sambandi við raforkuöflun og meginflutning raforku og vilja einnig tengja það jöfnun á heildsöluverði raforku á einstökum athendingarstöðum. Og það er aðeins að mínu mati til þess að tefja eðlilega framvindu mála að ætla enn að bíta sig fasta í hugmyndir, sem gátu út af fyrir sig verið góðra gjalda verðar fyrir alllöngu, og fara að smíða lög í kringum slíkar gamlar hugmyndir sem eiga sér nánast engan stuðning úti um landið. Vænlegra væri að hverfa að því ráði sem munaði nú ekki miklu að hv. flm. og formaður í skipulagsnefnd raforkumála 1977-1978 hefði valið. Það vantaði mjög lítið á, og hann var nánast að leita að útgönguleið. Og það má segja að það frv., sem hér liggur fyrir og hann hefur fengið nokkra hv, flokksbræður sína til að skrifa upp á með sér, beri einmitt vott um þetta, að hv. flm. var að leita að útgönguleið. Það er þó ekki nógu langt gengið í þeim efnum. Hann er enn þá við sitt gamla heygarðshorn í sambandi við framlagningu þessa frv. og þar vil ég benda á, ítreka aftur það dæmi sem gengur ljósum logum inni í frv. og sérstaklega í grg., að það eigi umfram allt að leggja Rafmagnsveitur ríkisins niður og að eignir þeirra gangi upp í þessi landshlutafyrirtæki sem hann endilega vill stofna. Varðandi stöðu þessara mála innan Sjálfstfl., þá þekkir hv. flm. auðvitað miklu betur en ég þann skoðanaágreining sem hefur ríkt um þessi mál þar innan veggja, og ég ætla ekki að fara að taka af honum ómakið og útlista það. Það er miklu frekar að hann geri grein fyrir því með skilmerkilegum hætti. En þessi ágreiningur hefur auðvitað birst á undanförnum árum og er skjalfestur í mörgum gögnum. Hann hefur komið fram með svo áberandi og augljósum hætti að ekki þarf að fara langt í að rekja dæmi þar að lútandi. Mætti þó margt um það segja. Hins vegar er það raunalegt, að þessi ágreiningur hefur orðið til þess að töf hefur orðið á þeirri endurskipulagningu raforkuiðanaðarins í landinu, sem er knýjandi að gangi fram og okkur hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson greinir, held ég, ekki á um að er mjög æskilegt að fái lausn fyrr en síðar. En ég hef ekki talið réttmætt að fara að leggja hér fram lagafrv. í þinginu á meðan vissir þættir þessara mála eru í þróun, eru í mótun, á meðan í gangi eru samningaviðræður milli aðila sem munu taka af skarið um það m.a., hvort Laxárvirkjun og Landsvirkjun sameinist mjög fljótlega, og þá er væntanlega endanlega úr sögunni hugmyndin um Norðurlandsvirkjun sem sjálfstætt orkuöflunarfyrirtæki, þegar sú sameining hefur orðið. Og ég veit ekki annað en þróun mála sé í þá átt og þetta geti orðið niðurstaða fyrr en síðar. Hv. þm. spurði um einstaka þætti frv. og hvort ég væri ekki sammála því, að þeir gætu horft til bóta. Ég tók svo til orða í máli mínu áður, að vissir þættir í þessu frv. væru þannig, að líta bæri jákvætt á þá þegar orkulög verða endurskoðuð í heild sinni. Þau atriði eru í skoðun, eins og ég hef fram tekið, og geta legið fyrir með gleggri hætti innan tíðar. Þau varða m.a. Orkustofnun, þau varða Orkusjóð og þau munu einnig varða raforkudreifinguna þegar þar að kemur. En ég hef talið eðlilegt að reynt yrði að gera upp spurninguna um raforkuöflunina og meginraforkuflutning áður en farið væri að líta til dreifingarinnar innan landshluta og hjá smásöluaðilum að þessu leyti. Hv. þm. spurði t.d. hvort ég hefði á móti því, að Orkusjóður yrði stórefldur. Ég hef sannarlega ekki á móti því, að Orkusjóður verði efldur. En ég tel hins vegar að það þurfi ekki að felast í því endilega að fært sé meira fé í gegnum Orkusjóð en nauðsyn krefur og æskilegt er með tilliti til viðskiptaaðila Orkusjóðs með auknum tilkostnaði, eins og nokkur dæmi eru um. Þess vegna er m.a. verið að greina fjárstreymi í gegnum Orkusjóð og hvað sé eðlilegt að færist þar í gegn og hvað ekki. Ég ætla ekki að taka tíma hv. þd. frekar í sambandi við þetta mál. Ég hef að sjálfsögðu ekkert á móti því, að menn viðri hér hugmyndir og leggi þær fram í frv.-formi, eins og hér hefur verið gert. Það getur vissulega verið gagnlegt. En það frv., sem hér liggur fyrir, er með þeim hætti, að það er ekki hægt að mæla með samþykkt þess. Það getur ekki orðið sú uppistaða í orkulögum sem setja þarf innan tíðar.



Herra forseti. Ég skal nú takmarka mál mitt þó hér sé um að ræða málefni sem er ákaflega víðtækt, ákaflega mikilvægt og hægt væri að ræða mikið um. Hæstv. ráðh. hélt sér við sama heygarðshornið og fór að tala um ágreining innan Sjálfstfl. í orkumálunum, en lagði áherslu á að ég hefði áhyggjur af þeim ágreiningi. Ég held að við bætum okkur ekkert með því að ræða á þessum vettvangi frekar um þetta. Hæstv. iðnrh. telur sig þekkja betur til mála innan Sjálfstfl. heldur en ég geri. Ég leyfi mér að efast um það, þó að það kunni að vera náið samband milli hæstv. iðnrh. og nokkurra samráðherra hans úr Sjálfstfl. Ég gerði grein fyrir því, að það sé ástæðulaust að ætla að þar sé nokkurn bilbug að finna á þeim mönnum í þessu efni. Hæstv. ráðh. lýsti þeirri stefnu, sem ég hef verið að túlka hér og liggur til grundvallar þessu frv., þannig, að það væri verið að brjóta niður raforkuvinnsluna eftir landshlutum. Þetta er nokkur einföldun á málinu og harla mikil mistúlkun. Það, sem liggur til grundvallar því, að menn vilja hafa möguleika á fleiri en einu raforkuvinnslufyrirtæki í landinu, er að menn s já fram á að á þann hátt séu skapaðir möguleikar til þess að það geti orðið betri rekstur, hagkvæmari rekstur, samanburður, samkeppni í þessum efnum heldur en að hafa allt undir sama hatti. Og það er það, sem er aðalatriðið og á að vera megintilgangur skipulags í orkumálum, að það stuðli að sem hagkvæmustum rekstri. Það er ekki nægilegt að hafa sama orkuverð um allt land ef þetta orkuverð er hærra en það þarf að vera. Markmiðið er að hafa sama orkuverð og sem lægst um allt land. Hæstv. ráðh. sagði að ég hefði borið það upp á hann, að hann væri á móti því að fólkið í kjördæmi hans stofni landshlutafyrirtæki, - sagði að þetta væri ekki rétt og fólkið vildi það ekki. Það, sem ég var að deila á hæstv. ráðh. fyrir, var að vera ekki sammála mér um að hafa slíkt skipulag, að fólki í hans kjördæmi gæti brugðið á þetta ráð, að stofna landshlutafyrirtæki, ef því þóknaðist að gera það, og þá ekki endilega í dag eða á morgun, heldur eftir lengri tíma. Ég sé ekki að samkv. skoðunum hæstv. iðnrh. sé neitt í hættu þó að þetta skipulag sé. Hann segir að almenningur á Austurlandi vilji ekki stofna landshlutafyrirtæki. Þetta frv. gerir ekki ráð fyrir að það sé beitt neinum þvingunum í þessu efni. Áherslan er á því, að þetta sé frjálst. Það er ekki annað sem ég er að tala um. Hæstv. ráðh. sagði að það væri ekki hægt núna að tala um með sama rétti og fyrir nokkrum árum að koma á því skipulagi í raforkuvinnslunni, að landshlutafyrirtæki gætu starfað, það væru breyttar aðstæður. Og hvað sagði hann að væri breytt? Það er búið að tengja landshlutana saman í eitt samveitusvæði. Það er ástæðan. Ég furða mig nokkuð á að hæstv. iðnrh. skuli halda þessu fram, því að hér er hæstv. iðnrh. að rugla saman tæknilegu atriði og skipulagslegu atriði. Það er tæknilegt atriði að tengja landshlutana saman með stofnlínum. En það þarf ekki að hafa nein áhrif til eða frá á það skipulag sem við veljum. Það geta verið mörg raforkufyrirtæki í landinu þó það sé eitt samveitukerfi. Þannig er þetta yfirleitt í okkar nágrannalöndum, sem eðlilegt er að gera samanburð við. Og þannig er það á miklu víðtækari landssvæðum. Í heilum heimsálfum eða stórum hlutum af heimsálfum er eitt samveitukerfi. Engum hefur dottið í hug að það mætti ekki vera nema eitt framleiðslufyrirtæki þó að svo stæði á. Þetta er alger misskilningur. Ég hélt að það væri búið að kveða niður slíkan misskilning sem þennan. Hæstv. ráðh. sagði að frv. þetta bæri vott um að ég hefði verið að leita útgönguleiða frá þeim vanda sem ég hefði verið kominn í með því að halda fram þeirri stefnu, sem ég hef túlkað. Ég held að þetta sé nú fullyrðing út í loforð, enda voru ekki nein rök færð fyrir henni. Hæstv. ráðh. sagði líka að þetta frv. væri ekki þess eðlis, að það gæti verið uppistaða í orkulögum, - ekki þess eðlis. Mér þykir þetta nokkuð stór fullyrðing hjá hæstv. ráðh. Þetta frv. byggir á störfum skipulagsnefndar um orkumál sem þáv. iðnrh. skipaði. Mér er málið skylt, ég var formaður þessarar nefndar. En ég vil leggja áherslu á það, að önnur nefndarstörf voru unnin af mönnum sem höfðu sérstaka þekkingu á þessum málum. Það var valinn maður í hverju rúmi. í þessari nefnd voru t.d. ráðuneytisstjórinn í iðnrn., hæstv. iðnrh. Það var formaður í Sambandi ísl. rafveitna. Það voru tveir valinkunnir menn úr Framsfl., hæstv. núv. sjútvrh. og landsbankastjóri Helgi Bergs. Það var orkumálastjóri. Það var yfirleitt þarna á að skipa hinum hæfustu mönnum. 



Herra forseti. Ég flyt frv. þetta um Jarðboranir ríkisins ásamt þm. Agli Jónssyni, Eyjólfi Konráð Jónssyni, Guðmundi Karlssyni og Salome Þorkelsdóttur. Frv. þetta er flutt samhliða frv. til orkulaga og leiðir af breytingum sem þar er gert ráð fyrir að verði gerðar á Orkustofnun. Ég sé ekki ástæðu til við þessa umr. að fara að skýra það mál nánar, hver er grundvöllurinn fyrir þessu frv. Það hefur þegar verið skýrt í umr. um frv. til orkulaga. Meginbreytingarnar, sem þetta frv. felur í sér frá gildandi lögum, eru: 1. Orkustofnun er ekki falið að annast rekstur Jarðborana ríkisins eins og verið hefur, heldur skal fyrirtækið lúta sérstökum framkvæmdastjóra sem ráðh. skipar. 2. Þá er um þá meginbreytingu að ræða, að ný ákvæði eru sett um starfshætti fyrirtækisins. Það þykir rétt að hafa sérlög um Jarðboranir ríkisins í stað þess að fjallað sé um slíkt fyrirtæki í almennum orkulögum svo sem verið hefur. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Varðandi þetta frv. um Jarðboranir ríkisins, sem hér var mælt fyrir, vil ég aðeins segja að það tengist því máli sem um var rætt hér áðan í deildinni, þ.e. skipulagi orkumála eða orkulögum öllu heldur, og ég vísa aðeins til þess, að ég tel ekki tímabært að taka afstöðu til þessa þáttar á meðan þessi mál eru til heildarathugunar og endurskoðunar á vegum stjórnvalda. Ég vil ekkert um það fullyrða, að það þurfi að vera óskynsamlegt að greina Jarðboranir ríkisins frá Orkustofnun skipulagslega og setja um það sérstök lög, eins og hér er gerð till. um, en ég tel að það þurfi mun betri athugun áður en slík ákvörðun væri tekin. Alveg sérstaklega vil ég láta fram koma að það er nauðsyn á því að efla Jarðboranir ríkisins með ýmsum hætti, með tæknilegum búnaði og með eflingu á starfsliði sem að þessum málum vinnur. Það eru geysilega mikil verkefni sem bíða á sviði jarðborana og jarðhitavinnslu í landinu, þó að nú sjái fyrir endann á því máli sem eðlilega hefur notið forgangs, þ.e. að afla jarðhita til húshitunar. Á ég þá við það markmið, að takast megi að ljúka húshitun með jarðvarma, þar sem það er tæknilega unnt, að mestu leyti á næstu 3–5 árum. Eflaust verður að þeim tíma loknum hægt að bæta við með betri þekkingu og betri tækni og koma víðar upp hitaveitum, en það verður ekki jafnstórt verkefni og við höfum verið að glíma við og erum enn að glíma við í þessum efnum. Það, sem við tekur, er m.a. að hagnýta jarðhitann í þágu atvinnurekstrar og iðnaðar í landinu af ýmsu tagi, og það mun ekki síst tengjast nýtingu á háhitasvæðum landsins. Ég tel því að Jarðboranir ríkisins eigi miklu hlutverki að gegna framvegis. En það er ekki réttmætt að fara að setja um þá starfsemi sérlög eða móta stefnu um það eins og stendur. Ég gat um það fyrr hér í deild, að það er verið að fara yfir fjármál og rekstrarmálefni Jarðborana ríkisins sem hafa barist í bökkum, m.a. vegna þess að rekstur á þeirra tækjum hefur ekki verið eins hagkvæmur og skyldi og ekki fengist fjárveitingar til að nýta þessi tæki, enda er út af fyrir sig kannske ekki rétt að tækin ráði ferðinni, og sum af tækjum Jarðborana ríkisins eru ekki hin hagkvæmustu til þeirra verka sem við er að fást á þessu sviði hérlendis. Að þeim málum þarf einnig að hyggja.



Herra forseti. Ég vil taka undir það sem hæstv. iðnrh. sagði um mikilvægi þeirrar starfsemi sem Jarðboranir ríkisins annast. Ég legg áherslu á þessi atriði, sem hæstv. ráðh. taldi upp, og tel að það sé ekki ofmælt sem hæstv. ráðh. sagði um mikilvægi þeirra. En ég kemst að annarri niðurstöðu en hæstv. ráðh. um mikilvægi þess að flýta því að koma á betri og hentugri stjórn á þetta fyrirtæki. Hann telur að það sé ekki tímabært að gera það nú, málið þurfi að athuga nánar. Ég tel að það þurfi ekki lengri tíma til að athuga þetta mál og málið sé brýnt vegna þess að bætt skipulag í þessum efnum stuðlar að því, að betur náist þau markmið sem hæstv. ráðh. gerði ágætlega grein fyrir.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda. Frv. þetta var lagt fyrir síðasta þing, en varð þá ekki útrætt. Því var fylgt úr hlaði með ítarlegri framsöguræðu og er tæpast ástæða til að fjölyrða um frv. í annað sinn. Þó er rétt að gera hér grein fyrir meginefni þess. Í fyrra var frv. flutt samhliða frv. til l. um starfskjör launþega og skyldutryggingu lífeyrisréttinda svo og frv. til l. um skráningu lífeyrisréttinda. Frv. um starfskjör launþega og skyldutryggingu lífeyrisréttinda varð að lögum, en hinum málunum varð ekki lokið fyrir þingslit. Nú er þetta frv. því endurflutt, ásamt frv. um skráningu lífeyrisréttinda. Árið 1974 voru sett sérstök lög um starfskjör launþega o.fl. Samkv. ákvæðum þeirra var öllum launþegum rétt og skylt að eiga aðild að lífeyrissjóði viðkomandi starfsstéttar eða starfshóps. Fjármálaráðuneytinu var fengið um það úrskurðarvald, til hvaða lífeyrissjóðs iðgjöld skyldu greidd, yrði það ágreiningsmál. Ákvæði laganna um starfskjör launþega voru ekki talin ógilda ákvæði í lögum um einstaka lífeyrissjóði, en takmörkuðu sjóðsaðild við ákveðinn aldur eða ráðningu. Það kom strax í ljós, þegar framkvæma átti lögin um starfskjör launþega, að margir launþegar áttu ekki sjálfsagðan aðgang að neinum lífeyrissjóði. Sem úrskurðaraðila var fjmrn. nokkur vandi á höndum og hvarf þá að því ráði, að höfðu samráði við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, að stofnaður var sérstakur lífeyrissjóður fyrir þá sem ekki áttu lögskylda eða samningsbundna aðild að öðrum lífeyrissjóðum. Fékk sjóður þessi nafnið biðreikningur lífeyrissjóðsiðgjalda og var sjóðnum sett reglugerð sem í flestum atriðum er samhljóða reglugerðum sjóða innan Sambands almennra lífeyrissjóða. Fyrstu árin, er biðreikningurinn starfaði, voru sjóðsaðilar nær eingöngu úr röðum lausráðinna starfsmanna ríkisins. Á undanförnum árum hafa hins vegar margir tengst sjóðnum er starfa hjá öðrum en ríkinu. Má þar sérstaklega nefna ýmsa sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi. Um 11 þús. manns eiga nú aðild að biðreikningi lífeyrissjóðsiðgjalda. Sjóðurinn greiðir ellilífeyri, örorkulífeyri, maka- og barnalífeyri með sama hætti og aðrir sjóðir. Með tilkomu laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda bætast fjölmargir menn, sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, í hóp þeirra sem skyldir eru að greiða lífeyrissjóðsiðgjöld. Ljóst er að margir þessara manna eiga ekki rétt til aðildar hjá neinum ákveðnum sjóði. Þannig er og farið um ýmsa launþega er stunda svo sérhæfð störf að þeir hafa til þessa ekki tengst verkalýðsfélagi eða sjóðum á þeirra vegum. Nú eru tímamót og þykir því rétt að lögbinda sjóðinn er taki við af biðreikningi lífeyrissjóðsiðgjalda og verði samastaður þeirra sem ekki eiga lögskylda eða samningsbundna aðild að öðrum sjóðum. Stjórn hins nýja sjóðs, Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda, verður að verulegu leyti í höndum samtaka lífeyrissjóða og þannig verður reynt að tryggja að hinn nýi sjóður starfi í sem bestu samræmi við aðra lífeyrissjóði í landinu. Öll gerð þessa frv. er í samræmi við reglugerðir flestra lífeyrissjóða sem tengdir eru félögum innan ASÍ. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta frv., sem ítarlegri grein var gerð fyrir á vordögum, en legg til að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Eins og öllum hv. þm. er kunnugt var gerður kjarasamningur á s.l. sumri milli Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og ríkissjóðs. Þessi samningur var borinn undir atkvæði félagsmanna í bandalaginu í byrjun septembermánaðar og samþykktur. Í tengslum við þennan aðalkjarasamning var samkomulag gert milli ríkisstj. og BSRB um nokkur félagsleg réttindamál opinberra starfsmanna. M.a. voru þar ákvæði um breytingar á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Og samkomulag sama efnis var gert við Bandalag háskólamanna í septembermánuði. Samkv. samkomulagi því, sem ríkisstj. gerði við BSRB og BHM um félagsleg réttindamál, skyldi gefa út brbl. um nokkur atriði, þ.e. um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og um breytingu á lögum um kjarasamning opinberra starfsmanna og kjarasamninga BSRB. Í samkomulaginu við BSRB er einnig ákvæði þess efnis, að samræma skuli lög Lífeyrissjóðs barnakennara og lög Lífeyrissjóðs hjúkrunarkvenna lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, þannig að þær breytingar á lífeyrisrétti starfsmanna ríkisins, sem samið hafði verið um og komu til framkvæmda við útgáfu brbl. nr. 67/1980, næðu einnig til hjúkrunarkvenna og barnakennara í þjónustu ríkisins. Samræmingarstarf þetta skyldi unnið í samvinnu við fulltrúa viðkomandi stéttarfélaga. Einnig varð að samkomulagi milli fulltrúa Kennarasambands Íslands og fjmrn. að flutt yrði frv. til l. um sameiningu Lífeyrissjóðs barnakennara og Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Með slíkri sameiningu ynnist tvennt:~annars vegar aukið hagræði af því að fækka lífeyrissjóðum ríkisstarfsmanna og í öðru lagi að með því væri hægt að samræma lífeyrisréttindi sjóðfélaga í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Frv. þetta er því flutt í fullu samræmi við samkomulag fulltrúa Kennarasambands Íslands og fjmrh. sem tengdist gerð aðalkjarasamnings á s.l. hausti. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frv., en legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. fjh.- og viðskn.