Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Mál þetta er dálítið vandamál eins og öll þau mál, er lúta að seðlaútgáfu ríkisins. Skoðanir landsmanna og þingsins eru á reiki um það, hvað best sje að gera í þeim málum. Annars er þetta frv. ekki mjög yfirgripsmikið. Það sem öllum nefndarmönnum kom saman um, er það, að 1. málsgr. 1. gr. þurfi að breyta. Nefndin hefir sömuleiðis orðið sammála um 2. gr. Sú gr. er í 3 liðum. Um a- og b-lið er það að segja, að þar er aðeins um orðabreytingu að ræða; aftur á móti er veruleg efnisbreyting á c-lið, þar sem gerð er breyting á því, hvaða forvexti bankinn á að greiða af þeim seðlum, sem hann kynni að gefa út umfram 7 miljónir. Seðlaútgáfan getur orðið hæst 8 milj. kr. og það aðeins til 31. okt. 1922, en frá 31. okt. 1922 til 31. okt. 1923 á bankinn að draga inn þessa 1 milj. Ekki er hægt að segja, hvað bankinn græðir á þessu, því það er á valdi stjórnarinnar, hvernig fer um inndrátt þessarar 1 milj., en þó græðir hann vitanlega eitthvað. Í notum þess, að þetta yrði samþykt, lofar bankinn að færa niður forvexti sína um 1%, svo þar yrði jafnt á komið og fyrir Landsbankanum; en eins og menn vita hefir Íslandsbanki haldið 1% meiri forvöxtum frá því í ágúst í sumar. Nú höfum við nefndarmenn orðið sammála um að leggja til, að þessi gr. yrði samþykt, því hjer er aðeins um stuttan tíma að ræða, sem Íslandsbanki getur notið þessara hlunninda. En æskilegt væri, að hin hæstv. stjórn sjái um það, að ekki dragist að þessi vaxtalækkun fari fram, og full ástæða til, að það verði um næstkomandi mánaðamót. Enda lítur nefndin svo á, að ekki eigi að þurfa að kaupa þetta af bankanum. Um þetta höfum við nefndarmenn allir orðið sammála, en frekara samkomulag hefir eigi fengist. Meiri hluti nefndarinnar leggur til, að 2. málsgr. í 1. gr. verði samþykt, en samkvæmt henni á Landsbankinn að hafa á hendi nýja seðlaútgáfu, ef til kemur. Jeg aftur á móti legg til, að þessi málsgr. sje látin falla niður og bið háttv. deild að athuga vel áður en hún samþykkir þessa gr., því undir henni er nokkuð komið. Áreiðanlega er þetta eitt af þeim fáu málum, sem tekið verður eftir víðar en á þessu landi. Jeg vil mæla á móti því, að raskað sje þeim grundvelli, sem lagður var með lögum 31. maí 1921, en hjer er það gert á fleiri en einn hátt. Fyrst og fremst með seðlaútgáfunni að nú á að vera heimild til að auka hana og þeirri aukningu engin þau takmörk sett, sem gagn sje í. Þessu er jeg algerlega mótfallinn. Þá er ákvæðið um að flytja þessa seðlaútgáfu í Landsbankann. Lög frá 1921 ákveða, að ríkið taki við seðlaútgáfunni jafnóðum og Íslandsbanki sleppir henni. En hjer er verið að reyna að smeygja því inn, að Landsbankinn verði seðlabanki landsins, án þess að það mál sje nægilega athugað af stjórn og þingi. Jeg legg þó ekki dóm á það, hvort hann eigi að verða það eða ekki, en sýnist þó, að á honum sjeu mjög hinir sömu ókostirnir til þessa starfs sem Íslandsbanka. Báðir bankarnir eru spekulationsbankar og fara báðir með mikið sparisjóðsfje, en hvorugt þetta hentar seðlaútgáfustofnun. Jeg vil að hæstv. stjórn sje óbundin um till. sínar á næsta þingi, hvernig seðlaútgáfunni verði heppilegast fyrir komið. Það hefir verið tekið fram af öðrum hjer í deildinni, að engin þörf væri á meiri seðlum en þeim, sem geti verið í umferð samkvæmt gildandi lögum, Íslandsbanki getur í öllu falli til 31. okt. í haust haft samkvæmt lögum 8 milj. í umferð; þar við bætist miljónar, sem Landsbankinn gefur út og þar að auki 300000 kr. í skiftimynt ríkissjóðs. Þetta alt gerir rúmar 9 miljónir króna. Samkvæmt reynslu síðastliðins árs er engin þörf á meiri seðlum, en við það bætist, að mikið verðfall hefir orðið á síðastliðnu ári á mörgum vörum; ætti það ennfremur að draga til muna úr seðlaþörfinni. Jeg legg því til, að hv. deild felli þessa 2. málsgr. 1. gr., og ber fram brtt. þess efnis. Æskilegt væri líka að heyra frekar um ráðstafanir stjórnarinnar viðvíkjandi Íslandsbanka. Þingið hefir ekki frjett, hvort það er tilætlun hæstv. stjórnar að taka hluti í bankanum eða ekki, en það þarf þingið að fá að vita. Ætli stjórnin ekki að gera það, virðast það vera traustsspjöll til bankans, því í lögunum er gert ráð fyrir að svo verði gert, ef stjórnin áliti það tiltækilegt. Í öllu falli má ekki minna vera en að þingið fái að vita, áður en því líkur, hvað hæstv. stjórn hefir gert og ætlar að gera í svo mikilsvarðandi máli.

Björn Kristjánsson Hingað til hefir það verið venja mín, þegar bankafrumvörp hafa verið fyrir þinginu, að skýra frá því sannasta og rjettasta, sem jeg vissi um slík mál. Öll afskifti mín utan þings og innan hafa lotið að því að reyna að fræða menn um það, sem mjer áður var kunnugt um, að þingheimur ekki þekti í þessum málum. - En ávalt hefi jeg unnið fyrir gýg. Jeg hefi staðið sem „sá hrópandi á eyðimörkinni“ vegna eiginhagsmuna-áhrifa manna og stofnana utan þings. Og enn bólar á því sama, því að aldrei hefi jeg lagt öllu betri gögn fram heldur en í þetta sinn, bæði í ræðu hjer á þingi og í Morgunblaðinu. Og gögnin voru svo auðsæ, að jeg hefi orðið þess var, að jafnvel almannarómur viðurkennir, að jeg hafi rjett fyrir mjer, hvað þá fjármálamenn. En sú viðurkenning nær ekki lengra en að þinghúsdyrunum. Það er auðsjeð af tillögum háttv. meiri hluta í þessu máli, að hann hefir ekki heyrt hróp mitt, hvorki fyr nje síðar. Og verð jeg því að líta svo á, að hann telji sig fróðari en jeg er um seðlabankafyrirkomulag. Og þá er það ekki nema sjálfsagt, að jeg leiti fræðslu hjá meiri hlutanum um þau málefni, sem snerta þetta frv., og um frv. sjálft. Meiri hlutinn heldur fast við, að 2. málsgrein 1. gr. verði látin standa, um að gefa ríkisstjórninni ótakmarkaða heimild til að gefa út fleiri seðla en nú er heimilt að gefa út samkvæmt bankalögunum frá síðasta þingi, og sem þessi sami meiri hluti þá samþykti. Og lögin, sem þetta heimila nú, eiga að ganga í gildi „1. dag þess almanaksmánaðar, sem næstur fer á eftir staðfestingu þeirra“, sem sennilega yrði þá 1. júní eða 1. júlí þ. á. En á tímabilinu frá því lögin ganga í gildi til 31. okt. í haust getur stjórnin veitt bankanum heimild til að gefa út seðla eins og hún vill. Hvers vegna eru þá þessi lög ekki látin ganga í gildi t. d. 1. nóv.? Frv. þetta raskar einkarjetti Íslandsbanka til að gefa út seðla samkvæmt 1. gr. laga nr. 6, 31. maí 1921. Hefir meiri hlutinn tryggingu fyrir því, að aðalfundur og aukafundur Íslandsbanka samþykki að Landsbankinn setji fleiri seðla í umferð en þá ¾ miljón krónur, er hann nú má setja í umferð? Það er sýnilegt af 2. málsgrein 1. gr., sem er aðeins 6 línur, að Landsbankinn á ekki að fá að gefa út meira af ríkissjóðsseðlunum en ¾ miljón kr., sem nú eru gefnar út fyrir ríkissjóðs hönd. Hvaða seðla ætlar bankinn þá að nota? Eru það Íslandsbankaseðlar? Og með hvaða kjörum verða þeir þá afhentir Landsbankanum? Er samið um það? Gæti það ekki rekið sig á óþyrmilega „tekniska“ örðugleika í framkvæmdinni að nota þá, t. d. þegar útlendir bankar taka að krefja bankana hjer um borgun á seðlum, sem þeir kaupa t. d. í Danmörku, Svíaríki eða Noregi, þegar seðlarnir líta eins út? Ef þessir seðlar eiga hvorki að vera ríkissjóðsseðlar eða Íslandsbankaseðlar, hverskonar seðlar eiga þeir þá að vera? Á þá að gefa út nýja seðla, þriðju tegundina? Og hvað kostar sú útgáfa og hver á að bera kostnaðinn? Í þessari sömu málsgrein er gert ráð fyrir því, að seðlarnir megi vera annaðhvort málmtrygðir eða ómálmtrygðir. Hvers vegna er önnurhvor leiðin ekki ákveðin? Og er meiri hlutanum alveg sama um það, hvort gefnir eru út málmtrygðir eða ómálmtrygðir seðlar ofan á 8 miljóna kr. seðlaútgáfu Íslandsbanka 31. okt. og ¾ milj. seðlaútgáfu ríkissjóðs? Hver á að ákveða, að frekari seðlaútgáfa sje óhjákvæmileg vegna viðskifta innanlands? Eiga bankarnir að gera það eða stjórnin? Eða á nefnd óháðra bankafróðra manna utan bankanna að gera það? Vill meiri hlutinn fræða mig um það með ljósum líkum, að fleiri seðla þurfi eftir 31. okt. í haust til þess tíma, er þing kemur saman að ári, en 8¾ miljón krónur? Hefir meiri hlutinn borið þetta mál undir bankafróða menn eða fjármálamenn utan bankanna, t. d. prófessor Eirík Briem, sem var um mörg ár „Autoritet“ þingsins í þessum efnum, og það með rjettu? Hann hefir enn óskerta andans krafta, og mætti því vel leita álits slíks manns í þessu máli. Hefir svo háttv. meiri hluti gert sjer grein fyrir því, hvaða áhrif þessi heimild mundi hafa á gengið? Eða hvort traustið í nágrannalöndunum til peningastofnana vorra myndi aukast við aukna útgáfu ómálmtrygðra seðla? Það er venja þessa þings og annara þinga að gera lögin svo ljós, að almenningur skilji þau. Þessi málsgrein er ekki nema 6 línur, og gefur hún þó áreiðanlega tilefni til allra þessara spurninga og enn fleiri. Hvers vegna er hún ekki látin segja það, sem hún á að meina? Jeg skaut því fram við 1. umræðu þessa máls, hvort háttv. þingmönnum sýndist ekki rjettast að fresta að gera út um, hvernig seðlaútgáfunni yrði fyrir komið framvegis til þingsins 1924. Jeg get ekki neitað því, að eigingirni liggi þar á bak við. Ef þessi lagasetning fer fram á næsta þingi, þá mun jeg neyðast til að vera þar, ef jeg hefi líf og heilsu, og mun jeg þá verða að horfa upp á, hvernig háttv. meiri hluti leggur síðustu hönd á þann smíðisgrip, pinnann í líkkistu fjárhagslegs sjálfstæðis Íslands, pinnann nr. 2. Pinnann í líkkistuna nr. 1 smíðaði fráfarin stjórn svo meistaralega, að allir skynbærir menn sjá hann nema þeir, sem hafa einangrað sig á eyðimörkinni. Verði þessi lagasmíð ekki framkvæmd fyr en á þinginu 1924, þá vonast jeg til að geta verið laus við að horfa beint upp á starfsemi hins háttv. meiri hluta í þessu máli. Jeg mun nú hlusta á svör háttv. meiri hluta og alla þá fræðslu, er hann kann að veita mjer, ef jeg endist til. En það vil jeg segja honum fyrir fram, að jeg ætla engu að svara. Ef jeg segi eitthvað, þá verður það ósk um frekari fræðslu eða svör við fleiri spurningum. Um 2. gr. get jeg verið fáorður. Jeg mun greiða atkvæði með henni, ef tillaga háttv. minni hluta verður samþykt, en annars á móti. En um eitt vildi jeg mega enn þá spyrja háttv. meiri hluta; hvort þingið ætlar hjer eftir að ákveða vextina í Íslandsbanka og hvort bankaráð hans er afsett. Ef svo færi, að meiri seðlaútgáfu þyrfti óhjákvæmilega, þá er stjórninni heimilt samkvæmt stjórnarskránni að gefa út ný bráðabirgðalög á sína ábyrgð. Gerði fráfarin stjórn það tvisvar, ef jeg man rjett. Þótt þetta frv. yrði því ekki samþykt, er þó altaf fær leið, ef meiri seðla þarf.

Guðmundur Ólafsson Jeg vil þá fyrst minnast fáeinum orðum á ræðu háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.). Hann kvað sig vera mótsnúinn síðari hluta 1. gr. og lagði móti því, að hún yrði samþykt óbreytt. Hjelt hann því fram, að hjer væri verið að smeygja inn aukinni seðlaútgáfu. Taldi hann þess síst þörf, þar sem báðir bankarnir hefðu mikla seðlaútgáfu. En um Landsbankann er ekki hægt að segja, að hann hafi mikla seðlaútgáfu. Það var heldur aldrei ætlun meiri hluta nefndarinnar að smeygja inn auknum útgáfurjetti, heldur aðeins gefa stjórninni heimild til, ef óhjákvæmilegt reyndist, vegna viðskifta innanlands, að gefa út nokkra upphæð umfram það, sem lögin frá 1921 heimila. Annars heyrðist mjer á háttv.þm., að honum væri ekkert kappsmál, að þessi brtt. hans næði fram að ganga, eða stórhættulegt væri, ef frv. yrði samþykt. Háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) bar fram allmargar spurningar, sem hann beindi til meiri hluta nefndarinnar. Var jeg eigi lítið hissa á því, hversu hann gat spurt mikið, og virtist mjer frv. vera skilningi hans hreinasta ráðgáta, eftir spurningum hans að dæma, þrátt fyrir það, þótt í frv. felist svör við þeim flestum, ef það er annars lesið með nokkurri athygli og skynsemi. Lýsti hann átakanlega hversu þm. væru sjer jafnan mótsnúnir, er til bankamálanna kæmi, og gætu aldrei opnað augun fyrir fjárhagslegri velferð landsins. Jeg verð nú að telja það einstökustu fyrirmunun, ef enginn háttv.þm. hefir getað lært af honum öll þau ár, sem hann hefir setið á þingi og frætt menn um þessi mál. Hann áleit, að ef þetta frv. yrði samþykt, þá yrði útgáfurjetturinn ótakmarkaður. En það er nú skýrt tekið fram í 1. gr. frv., að stjórnin má ekki nota þessa heimild nema óhjákvæmilegt sje og er naumast hægt að kveða sterkara eða skýrara að orði. En auðvitað verður stjórnin sjálf að ákveða og bera ábyrgð á, hvort svo brýn þörf er fyrir hendi. Hann kvað frv. þetta mundu raska einkarjetti Íslandsbanka um að gefa út seðla. Eins og háttv.þm. veit, er meiri hluti nefndarinnar hvorki lögfróður nje bankafróður, en það get jeg sagt, að ekki hefir bankastjórn Íslandsbanka gefið á neinn hátt í skyn, að rjettur bankans væri með þessu frv. fótum troðinn. Hann spurði og að því, hverskonar seðlar þetta ættu að vera, sem gefnir yrðu út, hvort Íslandsbankaseðlar eða Landsbankaseðlar, eða ný tegund seðla. Jeg tel sjálfsagt, að fari svo, að stjórnin álíti óhjákvæmilegt að gefa út nýja seðla, þá verði það ríkissjóður, sem gefi þá út í sömu mynd sem Landsbankaseðlana. Þá sagði háttv.þm., að eigi væri tiltekið hvort þessir seðlar ættu að vera málmtrygðir eða ómálmtrygðir. Það er satt. En ætlast er til, að þeir verði málmtrygðir að nokkru, eins og seðlar Íslandsbanka eru nú en af þeim seðlum, sem ekki eru trygðir, á að gjalda til ríkissjóðs gjald, er sje 2% undir forvöxtum bankans. Enn spurði háttv.þm. að því, hver eða hverjir ættu að ákveða, hvað mikið yrði gefið út af nýjum seðlum. Þessari spurningu verður að svara á sama hátt og einni áðurnefndri spurningu, að það er stjórnin sem ákveður alt viðvíkjandi útgáfu seðlanna, og er henni þá innan handar að leita álits og aðstoðar bankafróðra manna hjer, og þá ekki síst 2. þm. G.-K. En hvernig færi nú, ef greinin yrði feld? Mundi ekki stjórnin þrátt fyrir það verða að gefa út nýja seðla eftir bráðabirgðalögum. ef hún teldi „óhjákvæmilegt“? Jeg held, að öllum háttv.þdm. sje ljóst svarið við þessari spurningu. Auðvitað yrði stjórnin þá að grípa til þess rjettar, sem hún hefir, og gefa út bráðabirgðalög um seðlaútgáfuna. Og útkoman yrði því sú sama, enda komst háttv.þm. að líkri niðurstöðu. En hitt er óviðkunnanlegt, að þingið ætlist beinlínis til, að stjórnin gefi út bráðabirgðalög á sína eigin ábyrgð um sama efni og það hefir ekki treyst sjer til að taka ákvörðun um.

Fjármálaráðherra (Magn. J.) Mig langaði til að skjóta inn athugasemd áður en umræður fara lengra. Það, sem mjer virðist háttv.fjhn. bera helst á milli, er það atriði, hvernig skuli með fara, ef meiri seðlaútgáfu þarf óhjákvæmilega en gert var ráð fyrir af síðasta þingi. Háttv. frsm. virtist þetta ganga í þá átt að raska grundvelli laganna frá í fyrra. En það álít jeg svartsýni. Þetta ákvæði, sem er í 2. málsgrein 1. gr., er breyting, sem gerð var á frumvarpinu af háttv.fjhn. Nd„ og skal jeg geta þess, að það var ekki eftir tillögum stjórnarinnar. Í báðum tilfellunum er eingöngu að minnast á ársskipulag seðlaútgáfunnar. Í stað 1. júní 1922 er sett 1923. - Mjer finst tillagan ganga út á það að láta ekki órætt um það, hvernig skuli fara með seðla þá, sem hverfa úr umferð, ef þörf verður meiri seðla. Með lögum frá því í fyrra er gert ráð fyrir, að fyrir 1. júní þ. á. skuli ákveðið verða, hvernig seðlaútgáfurjettinum skuli hagað framvegis. Með frv. er svo gerð breyting á þessu með því að fresta um eitt ár þessum ákvæðum. Jeg get ekki álitið, að 2. málsgr. 1. gr. sje í nokkru hættuleg, því þar stendur, eins og tekið hefir verið fram, að stjórnin skal ekki auka seðlaútgáfuna, nema óhjákvæmilegt sje, og fari svo að það verði, þá hefir stjórnin altaf heimild til að gera það á sína ábyrgð. Munurinn er því í raun rjettri enginn. Jeg treysti mjer heldur ekki að gera upp á milli orðanna „brýn nauðsyn“ og „óhjákvæmilegt“, þannig að í hinu síðara felist frekari heimild en í hinum fyrri. Sú breyting, sem verður ef þetta frv. verður að lögum, er í raun og veru sára lítil. Eins og háttv. deildarmönnum er kunnugt, þá getur stjórnin gefið út bráðabirgðalög um þetta efni, ef henni þykir brýn nauðsyn bera til. Nú þykjast menn sjá fram á, að rekið geti að því, að þessi nauðsyn verði fyrir hendi, og er þá í alla staði eðlilegra, að þingið setji lög um slíkt en að stjórnin þurfi að taka það upp hjá sjálfri sjer. Hjer er aðeins að ræða um möguleika fyrir skipulagsbreytingu og nær heimildin aðeins til eins árs, eða er eiginlega framlengd frá lögum nr. 6, 1921. Jeg get því eigi sjeð, að mikið sje leggjandi upp úr breytingu háttv.Nd., að það skuli vera Landsbankinn, sem taki við þessari seðlaaukningu, ef hún verður nokkur. Hjer er ekkert um það sagt, hvernig þessu máli skuli ráðið til endanlegra lykta, og held jeg því, að óþarft sje að fara frekar út í það efni. Það gefur tilefni til margvíslegra spurninga, eins og háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.) tók rjettilega fram, því að ef á að ræða eitt atriði seðlafyrirkomulagsins, er freistandi að fara út í fleira, því að þetta er alt samhangandi kerfi. Það verður að rannsakast á sínum tíma og reyna að ráða því þá til sem heppilegastra lykta, en hjer er aðeins um árs skipulag að ræða, og væri vel farið, ef menn hjeldu sjer við það.

Guðjón Guðlaugsson Jeg hafði ekki búist við að taka hjer til máls, en þó ætla jeg að segja örfá orð til þess að taka ekki þegjandi við öllu því, sem að mjer er rjett. Jeg þarf ekki að svara ræðu háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.); jeg hafði heyrt hana áður í nefndinni og þar höfðum við tveir, sem erum í meiri hlutanum, svarað því, sem svara þurfti. En jeg vildi víkja nokkrum orðum að háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.). Hann bar hjer fram þær aðdróttanir, sem hann hefir nú tönlast á þing eftir þing, að ef einhverjir vildu ekki fara að ráðum hans í einu og öllu, þá væri það fyrir áhrif utanþingsmanna. Þetta er vitanlega ekki hægt að hrekja með neinum sönnunum, en það er hægt að skýra satt og rjett frá engu að síður. Jeg hefi ekki talað við einn einasta utanþingsmann viðvíkjandi þessu máli og enginn slíkur hefir leitast við að hafa áhrif á mig. En það er einn maður, sem hefir gefið meiri hlutanum upplýsingar, og jeg veit ekki, hvort á að kalla hann utanþingsmann, þó ekki sje hann þm. Það er hæstv. fjrh. (Magn. J.) Nefndin fjekk hann til þess að mæta á fundi hjá sjer og þar upplýsti hann það, að sá möguleiki gæti legið fyrir, að nauðsyn yrði að fjölga seðlunum. Við í meiri hlutanum gátum ekki gengið algerlega fram hjá þessu, og þetta eru einu áhrifin frá utanþingsmönnum, ef menn vilja nefna hæstv. ráðh. svo. Þá harmaði háttv.þm. (B. K.) það sáran, að öll hans mikla fræðsla í þessum málum kæmist aldrei nema að þinghúsdyrunum, þó að almenningur tæki henni fegins hendi. Það virðist undarlegt, hve háttv.þm. leggur mikið upp úr okkur, sem í meiri hlutanum erum, því að til okkar var aðallega talað. Það er eins og hann barmi sjer yfir því, að við tveir höfum ekki aðhylst ráð hans, og í augum hans vex það svo, að hann líkir okkur við alt þingið. En háttv.þm. gat varla búist við því, að jeg gleypti hverja setningu, sem hann segði af vísdómi sínum og speki. Það er seint að kenna gömlum hundi að sitja, og jeg hef alt til þessa reynt að komast ferða minna án aðstoðar háttv.þm. (B. K.). En jeg fæ ekki sjeð, að frv. fari svo mjög í bága við kenningar hans. Það er búið að margsýna fram á, að ef frv. hefði ekki komið fram, þá hefði stjórnin orðið að gefa út bráðabirgðalög, ef nauðsynlegt hefði orðið að auka seðlana, en ef sú nauðsyn verður ekki fyrir hendi á þeim tíma, sem frv. tekur til, þá sje jeg ekki, hver skaði er skeður. Háttv. þm. ætti þess vegna að reyna að beina áhrifum sínum frekar að stjórninni en meiri hlutanum, því að hún á að annast framkvæmd frv., ef til kemur. Háttv. þm. bar fram nokkrar spurningar, en hann las þær svo títt af blaði sínu, að jeg átti erfitt með að fylgjast með, hvað þá heldur að skrifa þær niður. Auk þess spurði háttv.þm. frekar til þess að spyrja en fræðast, og er mjer ólagið að láta undan dutlungum þeirra, sem koma fram fullir sjálfsálits og ofmetnaðar. Þó vil jeg svara nokkrum þessara spurninga. Háttv. þm. spurði, hver ætti að ákveða, hvort þörf væri að gefa út fleiri seðla eða ekki. Jeg skil ekki, að einn einasti maður hjer í deildinni geti verið í vafa um þetta, nema ef til vill þeir, sem hugsa meira um vit sitt á bankamálum en málin sjálf. Þessu er auðsvarað: Stjórnin á vitanlega að ákveða þetta. Öðrum er þar ekki til að dreifa. Það stendur „óhjákvæmilega“ í greininni, sem um er þráttað, og ætti ekki að vera erfitt að skilja það. Stjórnin á ekki að nota þessa heimild nema hún verði þvinguð til þess, en þá skiftir að mjer virðist litlu, hvort stjórnin fær þá heimild frá þessu þingi eða sækir hana í stjórnarskrána og gefur út bráðabirgðalög, en slíkar leiðir tel jeg altaf viðsjárverðar. Og betra er fyrir þingið að hafa gefið eitthvað í skyn um það, hvernig það vilji að þetta sje framkvæmt, því að ella kynni stjórnin að taka eitthvað upp hjá sjálfri sjer, sem þinginu líkaði ekki. Jeg segi þetta ekki til þeirrar stjórnar, sem nú situr, heldur alment. Þá spurði háttv.þm., hvaða áhrif þetta hefði á gengið. Því get jeg ekki svarað til fulls, en jeg býst ekki við, að það verði hættulegt. Í fyrsta lagi er mjög líklegt, að aldrei komi til þessarar aukningar, þó að möguleikinn sje ekki útilokaður. Það er ekki ætlast til, að heimildin verði notuð nema það verði óumflýjanlegt. Á þetta hefir verið lögð svo mikil áhersla, að jeg vænti þess, að menn sjái, að ekki er um neinn seðlaaustur að ræða. Frv. er aðeins varaskeifa. Jeg held því ekki, að það geti haft nein ill áhrif á gengið, þó að frv. verði samþykt. Háttv. þm. spurði, hvort þingið ætlaði að fara að ákveða vexti Íslandsbanka. Það hefir ekki gert það til þessa og getur ekki gert það. Ef svo væri, þá þyrfti ekki nú að semja við bankann um vaxtalækkun. Jeg man ekki eftir fleiru í ræðu háttv.þm. nema hnútunum og höstugum orðum í garð meiri hlutans. Hann komst svo að orði, að við værum með þessu frv. að reka annan naglann í líkkistu þjóðarinnar, og þótti honum leitt að vera vottur þess. Hann þarf ekki að leggja á sig þá þjáningu að horfa á þær ógnir, sem hjer fara fram. Hann getur farið þegar hann vill, í dag, ef honum býður svo við að horfa, og getum við þá ekki annað en sagt honum að fara vel. En mín vegna er háttv.þm. óhætt að sitja lengur, því jeg sit ekki á næsta þingi. Háttv. þm. þarf ekki að horfa á mig reka fleiri nagla í líkkistu þjóðarinnar og getur verið rólegur þessvegna. Annars hefi jeg nú setið á 20 þingum, og hefir enginn sjeð það til mín fyr, að jeg ræki nagla í líkkistu þjóðarinnar, en háttv.þm. er skygnari eða glámskygnari en aðrir menn. Jeg hefi ekki skrifað fleiri punkta úr ræðu háttv.þm., enda var hún engan vegin merkileg. Hún var haldin til þess að reyna að slá sig til riddara á okkur, sem í meiri hlutanum erum.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg hefi litlu við að bæta í þessum umr. og vildi aðeins segja nokkur orð viðvíkjandi ræðu háttv.þm. Húnv. (G. Ó.). Hann benti á, að Landsbankinn væri ekki seðlabanki, heldur færi hann með seðla þá, sem ríkisstjórnin gæfi út. En nú er ætlast til þess, að bankinn verði seðlabanki og gefi út nýja seðla, ótiltekið hve mikið. Þetta er því einkennilegra, þar sem seðlar þeir, sem bankinn hefir frá ríkisstjórninni, eru geymdir undir einhverju fargi og koma ekki í umferð. Það ætti því að sýnast lítil þörf nýrra seðla. Og nú, þegar gengi er komið á íslenska krónu, er lítil nauðsyn til þess að halda seðlunum lengur í bankanum, og má því búast við, að þeir komi í umferð og auki seðlafúlguna. Það virðist því ekki vera seðlaskortur í þessu landi. Viðvíkjandi ummælum hæstv. fjármálaráðh. (Magn. J.) vil jeg endurtaka það, að jeg tel ekki rjett, að þingið fari að smeygja inn þessu ákvæði, sem hjer er gert. Jeg hefi skýrt frá því svo að enginn hefir hrakið, að ekki er þörf á fleiri seðlum. En til þess að þóknast háttv. meiri hluta get jeg gengið í svipinn inn á þann lítt hugsanlega möguleika, að nauðsynlegt verði að gefa út fleiri seðla. Stjórnin á þá að geta smeygt sjer inn undir lítt hugsað ákvæði þingsins, í stað þess að taka sjálf á sig ábyrgðina. Jeg held, að það verði þó stjórninni fyrir bestu, að þingið gefi henni ekkert undir fótinn í þessu efni. Menn hafa eflaust orðið þess varir, að bankinn þykist stundum að þrotum kominn með seðla, er hann vill komast hjá óvarlegum lánveitingum, en þá hefir verið þrýst að stjórninni af þeim, sem lánin vildu fá. Gæti ekki líkt farið ennþá um þessa stjórn, sem við höfum nú, og slíkar málaleitanir styrkjast við það, að benda má á slíkt ákvæði þingsins. Þá verð jeg að halda fast við það, að með frv. þessu sje raskað grundvelli laganna frá 1921. Hjer er að ræða um nýja heimild, nýja ótakmarkaða seðlaútgáfu. Seðlaþörfin er mest í sept. og okt., og þá er bankanum heimilt eftir lögum nr. 6, 1921, að hafa úti 8 milj. kr. nú á þessu sumri. En frá 31. okt. og þar til þing kemur næst saman er ekki fyrirsjáanlegt, að þörf sje fleiri seðla en leyfðir eru, því að þeir mánuðir eru yfirleitt ekki seðlafrekir. Það væri þessvegna alveg óhætt að láta þetta bíða til næsta þings. Lögin 1921 eru hjer fullnægjandi og er óþarft að raska grundvallarhugsun þeirra fyr en á þinginu 1923. Á þeim tíma gæti þá stjórnin athugað þetta mál og gert sjer það ljóst, hvaða fyrirkomulag er heppilegast. Jeg benti á það í upphafi þessa máls, að þetta yrði eitt af þeim fáu málum, sem veitt yrði veruleg athygli, og það ekki síst í erlendum viðskiftaheimi okkar, og jeg vil biðja þing og stjórn að gjalda varhuga við því að auka um of seðlafúlgu landsins. Það væri óvit og verður þjóðinni til óheilla.

Guðjón Guðlaugsson Það var eitt atriði í ræðu háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.), sem jeg fæ eigi skilið, að sje rjett athugað hjá honum. Hann hjelt því fram, að ef seðlar Landsbankans, sem nú liggja ónotaðir hjá bankanum, kæmu í gang, þá mundi það bæta úr þeim seðlaskorti, er nú væri. Mjer er vel kunnugt, að nokkuð liggur fyrir í bankanum af Landsbankaseðlum - hefi sjálfur verið við að telja þá - en á því stendur þannig, að bankinn þarf jafnan að hafa mikið af seðlum fyrirliggjandi, og hefir honum þótt tryggast að hafa það sína eigin seðla, en láta aftur á móti Íslandsbankaseðla vera í umferð. Jeg býst við, að bankinn haldi þessari venju framvegis og hafi þann forða, sem ávalt er nauðsynlegt að hafa fyrir hendi, í sínum eigin seðlum, og þótt þessir seðlar kæmust í umferð jafnt Íslandsbankaseðlum, þá yrði það engin seðlaaukning. Sama villan er með skiftimyntina; hún er engin aukning gjaldeyris fremur en krónuseðlarnir.

Halldór Steinsson Allir háttv.þm., sem hjer hafa tekið til máls, eru sammála um það, að eigi beri að auka seðlaútgáfuna, nema brýna nauðsyn beri til, og eins hafa háttv. deildarmenn viðurkent, að sú nauðsyn geti að borið. Aðaldeiluefnið er það, hvort þessu skuli skipað með lögum nú eða vísað til stjórnarinnar. Jeg fyrir mitt leyti er fylgjandi brtt.háttv. 2. þm. S.-M. (S. H. K.) og furða mig á því, að sumir þeir háttv.þm., er styðja stjórnina, geta eigi aðhylst þær. Enda þótt jeg sje eigi stuðningsmaður núverandi stjórnar, þá get jeg þó fyllilega treyst henni í þessu máli. Með brtt. er slegið fastri þeirri stefnu, er kom fram á síðasta þingi, að auka eigi seðlaútgáfuna, nema óumflýjanleg nauðsyn beri til. Eitt atriði er það enn, sem jeg hefi eigi fengið svar við hjá háttv. 2. þm. G.-K. (B. K.). Hverskonar seðlar eru það, sem gefnir verða út? Eru það Landsbankaseðlar eða Íslandsbankaseðlar, eða II. fl. Landsbankaseðlar? Og getur eigi verið hætta á því, að þeir verði settir undir lás, svo sem nú á sjer stað, og komi alls eigi til umferðar? Enn vil jeg, og þá sjerstaklega sem viðskiftamálanefndarmaður, beina þeirri spurningu til hæstv. stjórnar, og einkum hæstv. fjármálaráðherra, hvaða tryggingu stjórnin hafi tekið hjá Íslandsbanka fyrir þeim hluta enska lánsins sem lenti hjá bankanum.

Halldór Steinsson Jeg legg það til, að frv. þessu verði vísað til mentmn.