Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Sigurður Stefánsson) : Það er svipað að segja um frumv. þetta og Hafnarfjarðarveginn, að það er komið fram til að bæta úr misrjetti á vegalögunum um viðhald á Stykkishólmsveginum. Eins og nú er um veg þennan, þá koma 16. og 18. gr. vegalaganna hvor í bága við aðra. Í 16. grein er svo mælt fyrir, að sýslufjelagið skuli kosta viðhald vega, að því leyti sem þeir sjeu akfærir, en í 18. grein er aftur svo mælt fyrir, að hjeruðin kosti viðhald þessara vega undantekningarlaust, eins þá hluta hans, sem ekki eru akfærir. Þessi ósamkvæmni er komin af því, að í sjerstökum lögum um veg þennan, er sett voru á undan hinum núgildandi vegalögum, var svo mælt fyrir, að Snæfellsness- og Mýrasýslur skyldu skilyrðislaust kosta viðhald þessa vegar að öllu leyti, en þegar svo vegalögin voru endurskoðuð, þá voru þessi ákvæði gömlu laganna tekin óbreytt upp í lögin, og þannig komst þessi ósamkvæmni inn í vegalögin. Úr þessu á frv. að bæta, og mæli jeg því með, að það verði samþykt óbreytt.

Fyrirspyrjandi (Sigurður Stefánss.): Eins og fyrirspurn sú, er hjer liggur fyrir, ber með sjer, þá er hún um það, hvað landsstjórnin hafi gjört í tilefni af þingsályktun, er samþykt var hjer í fyrra í háttv. deild. Þessi þingsályktun, sem er þgskj. 423 í Alþingistíðindunum 1914, er í tveimur aðalliðum. Fyrri aðalliðurinn er í þremur undirliðum, um að hraða endurskoðun reglugjörðarinnar frá 13. febrúar 1873, og um að draga ekki úr gildandi ákvæðum gagnvart vanrækslu og óreglu gjaldheimtumanna landssjóðs, og um eftirlitsferðir. Annar aðalliðurinn er líka í þremur undirliðum : 1. Að leggja fyrir næsta Alþingi (1915) frv. til laga um sjerstaka tollgæslu í Reykjavík. 2. Að veita póstmönnum leyfi til að rannsaka grunsamlegar böggulsendingar frá útlöndum. 3. Að rannsaka, hve mikið muni kosta að setja á fót sjerstaka tollgæslu á öllu landinu, og leggja skýrslu um það fyrir Alþingi. Jeg skal strax taka það fram, að atriðið um póstbögglana, er komið í framkvæmd með lögum frá síðasta þingi. Um þetta mál urðu talsverðar umræður á síðasta þingi, og sýndu þær, að þm. vildu, að þessu væri kipt í lag hið bráðasta, og ganga verða menn að því sem vísu, að þm. hafi verið full alvara með að koma þessu máli sem fyrst í framkvæmd. En best er það og viðkunnanlegast, að þingið þurfi sem minst að ýta við stjórninni um að bæta ýmsa galla á löggjöfinni. Þjóð og þing verður að ætlast til þess, og mega treysta því, að stjórnin hafi opið auga fyrir því, sem áfátt er í löggjöfinni og framkvæmd laganna, og kosti kapps um, að ráða bót á göllunum, svo að þingið þurfi ekki að ýta við henni til þess. En því er nú svo varið, að þingið hefir, því er nú ver og miður, oft og tíðum þurft að ýta við stjórninni um nauðsynjamál, eins og t. d. um þetta mál, sem hjer liggur fyrir, og er það auðvitað sjálfsögð skylda þess. Jeg hefi nú ekki orðið þess var, að stjórnin hafi gjört neitt, til þess að fullnægja þingsályktunartill. þeirri, er hjer ræðir um, en mjer dettur þó ekki í hug, að svo stöddu, annað en að hún hafi að einhverju leyti undirbúið málið. Til þess að auka eftirlitið, hefi jeg heyrt, að hún hafi á prjónunum nýja endurskoðan á reglugjörðinni, en á þingi í fyrra var það látið í veðri vaka, að þessi endurskoðun á reglugjörðinni væri langt á veg komin, svo vonandi er hennar ekki langt að bíða. Um síðasta atriðið, sem vitanlega er mergurinn málsins í tillögunni, um það, hvort landsstjórnin sæi sjer ekki fært, að auka eitthvað tolleftirlitið, og gjöra það betra en hingað til hefir verið, þá væri þessa ekki þörf, ef allir væru sammála um það,að tolllögunum væri vel hlýtt. En jeg hygg, að enginn geti huggað sig við þá vissu, að svo sje; jeg hygg, að allir hljóti að vera sammála um það, að tolllögin sjeu brotin og það stórkostlegar og meira en jafnvel nokkur önnur lög. Það er eðlilegt, eftir því sem framfarir þjóðarinnar vaxa, að eftir því vaxi útgjöldin. Það er sjálfsagt, og er jafn sjálfsagt og að ætlast til þess, að tekjur landsins komi sem best til skila, og alt sje gjört til þess af hálfu þings og stjórnar, að þar komi öll kurl til grafar, og því er óhjákvæmilegt að gjöldin aukist. Það hlýtur því að vera sjálfsagt áhugamál allra hugsandi manna, að jafnframt því, sem tekjurnar eru auknar, samkvæmt þörfum þjóðarinnar, þá sje innheimta þeirra sem best trygð. Og meðferð Alþingis á fjárlögunum sýnir það ljóslega, bæði nú og á fyrirfarandi þingum, að það er ekki vanþörf á því, að tekjurnar heimtist vel. Fjármálastefna sú, er ríkt hefir hjá þingi og þjóð, getur endað með skelfingu, ef eigi er að gjört, þar sem tekjuhalli fjárlaganna er jafnaðarlega allt að ½ miljón króna, og það getur sannarlega brugðist, að tekjur landsins fari svo fram úr áætlun, að tekjuhalli þessi hverfi, og nú er meiri ástæða en endranær til að ætla, að tekjurnar hrökkvi ekki fyrir útgjöldunum. Í fyrra var Alþingi gefið alveg sjerstakt tækifæri til að íhuga þessi efni, þar sem sá orðrómur gekk þá hjer í Reykjavík, að hjer hefðu átt sjer stað mjög mikil tollsvik. En þessum tollsvikum var haldið vendilega leyndum.  En þetta hefði meðal annars átt að sýna stjórninni það, að það er full ástæða til þess að athuga það mjög vel, hvort eigi sje rjett að skerpa tollgæsluna, þótt ekki væri nema í Reykjavík, og síðar á öllu landinu, ef fært þykir kostnaðarins vegna. Jeg játa það fúslega, að það er mikið verk að rannsaka þetta mál til hlýtar, og það er ekki leggjandi út í svo miklun kostnað, sem tollgæslu um land allt, án þess að það mál sje áður vel rannsakað. Jeg vona nú að stjórnin hafi íhugað málið, svo að hún hafi meiri hugmynd um það en aðrir, hver kostnaður af þessu leiddi. Fái jeg það svar, að kostnaður þessi sje afarmikill, þá mundi það mjög draga úr óánægju minni yfir því, að ekkert hafi aðhafst verið. Annars ættu tollsvikin í fyrra, að vera næg til þess, að ýta svo undir stjórnina, að hún sæi um, að slíkt gæti ekki hent aftur. Hver svo sem skoðun okkar er í landsmálum yfirleitt, hvar sem vjer stöndum í stjórnmálaflokkum, þá hljótum vjer allir að vera á einu máli um það, að tekjur þær, er landssjóði bera, eigi að koma sem best til skila. En eins og nú hagar til, má við því búast, að stórmikið af fje landssjóðs komist aldrei til skila. Menn svíki tollinn. En það hlýtur að vera sjálfsögð skylda þings og stjórnar, að búa svo um, að landssjóður fái tekjur sínar með sem minstum aflöllum. Það er afar áríðandi fyrir fjárhag vorn. Hitt atriðið, um tolleftirlit á öllu landinu, var ekki lögð eins mikil áhersla á í þingsályktuninni á síðasta þingi. Það var álitið heppilegast, að byrja með því, að setja á fót tolleftirlit í Reykjavík, og ef það borgaði sig, þá kæmi hitt á eftir. Því var stjórninni að eins falið að rannsaka, hvað það kostaði og leggja skýrslu um það fyrir Alþingi. Jeg býst við því, að stjórnin hafi eitthvað rannsakað í þessu efni, en sjerstaklega býst jeg þó við því, að þess verði ekki langt að bíða, að stjórnin fullnægi fyrsta liðnum í öðru atriði þingsályktunartillögunnar, og vænti jeg svars hæstv. ráðherra um, hverjar gjörðir stjórnarinnar sjeu um þessi efni.

Ráðherra: Jeg verð að reyna að svara eftir því, sem mjer er unt, háttv. fyrirspyrjanda, þm. Ísaf. (S. St.), en bæði er það, að jeg er ekki nógu vel kunnugur málinu, og svo gjöri jeg ráð; fyrir, að svarið verði ófullnægjandi. Þingsályktun sú, er hjer ræðir um, er á þgskj. 423 í Alþingistíðindunum 1914, og er þingsályktun þessi í tveimur aðalliðum. Jeg skil svo ræðu og fyrirspurn háttv. þm. Ísaf (S. St.), að hann ætlist til, að jeg svari öllum liðum þingsál. Og þá er fyrst fyrir aðalliður hennar, um að hraða endurskoðun reglugjörðarinnar frá 13. febrúar 1873. Þessu atriði er fljótsvarað. Þegar jeg tók við, þá lá fyrir uppkast að reglugjörð, er jeg hygg að háttv. þm. hafi sjeð í fyrra, og hafi ekki talið nægilega strangt. Svo mun landritari hafa tekið þetta uppkast til nýrrar íhugunar, og eftir það, að hann hafði yfirfarið það, þá sendi hann það til álita nokkrum sýslumönnum á landinu, þeim sem best traust var borið til um þetta mál. En þeir álitu margir að það væri of strangt, en sumir töldu, að við það væri hlítandi. Jeg sigldi með uppkast þetta og fjekk staðfestingu konungs á það. Svo var til ætlast í upphafi, að reglugjörð þessi kæmi í gildi 1. júlí síðastl., en jeg sje mjer ekki fært, að láta hana koma í gildi fyrr en 1. október næstkomandi. Hefi jeg þá svarað þessu atriði. Þá er annar liður fyrra aðalliðs, um að draga ekkert úr gildandi ákvæðum gagnvart vanrækslu og óreglu gjaldheimtumanna landssjóðs. Það er síður en svo, að hjer hafi verið dregið úr að neinu leyti; eftirlitið hefir þvert á móti á margan veg verið hert. Það hafa verið settar rækilegar reglur um bókhald, og sjerstaklega virðist mjer eitt ákvæði, um sjóðbók, vera þarft. Þessa sjóðsbók eiga allir gjaldheimtumenn landssjóðs að færa. Á þar að færa alt innborgað fje, er þeir innheimta fyrir landssjóð og fyrir sýsluna eða sem sýslumenn, Ef sjóðbókin er reglulega haldin, þá má á svipstundu rannsaka og sannreyna sjóðinn og hvernig fjárheimtum innheimtumannsins er varið. Jeg sje ekki ástæðu til að rekja einstök ákvæði þessarar reglugjörðar, en gjaldheimtumönnum er þar gjört að skyldu, að innheimta tekjurnar um leið og þær falla í gjalddaga, og skulu þeir venjulega senda þær til landssjóðs með fyrstu póstferð, sem fellur og varð orðinu „venjulega“ bætt inn, af því að stundum getur staðið svo á, að peningarnir komi fyrr til landssjóðs, ef þeir eru ekki sendir með fyrstu póstferð; t. d. ef skipsferð fellur til rjett eftir að landpóstar fara, getur verið hentugra að bíða skipsferðarinnar. Þá kem jeg að 3. lið þingsályktunarinnar. Þar er skorað á landsstjórnina að gjöra eftirlitsferðir hjá öllum gjaldheimtumönnum landssjóðs að minsta kosti einu sinni á hverjum 3 árum, og oftar, ef sjerstakar ástæður eru fyrir hendi. Þetta er nú boðið í nýju reglugjörðinni. Á þessu ári hefir verið skoðað hjá 7 sýslumönnum, og í ráði er, að skoðað verði hjá þeim 8. bráðlega. Þeir sýslumenn, sem rannsakað hefir verið hjá, eru sýslumennirnir í Mýra- Borgarfjarðar-, Snæfellsness-, Dala-, Barðastrandar-, Ísafjarðar-, Stranda- og Rangárvallasýslum, og eins og jeg tók fram áðan mun mjög bráðlega verða skoðað hjá þeim 8. Auk þessa hefir verið skoðað hjá 1 umboðsmanni. Hjá einum af sýslumönnum þeim, sem skoðað hefir verið hjá, var einnig skoðað í fyrra, en af því að þá var nokkuð ábótavant hjá honum, var aftur skoðað hjá honum í ár. Innheimtunni verður hagað svo, að eftir hver árfjórðungsmót verður þess krafist að sýslumenn greiði það, sem þeir eiga þá ógreitt í landssjóð og ársreikningar þeirra eiga að vera komnir til stjórnarráðsins fyrir febrúarmánaðarlok ár hvert, að því er mig minnir. Hefi jeg því svarað 1. aðallið tillögunnar og þar með öllum undirliðunum a, b og c. Jeg kem þá að síðari aðalliðnum. Hann er einnig í 3. liðum. Í 1. liðnum a, er skorað á stjórnina að leggja fyrir næsta Alþingi frumv. til laga um tollgætslu í Reykjavík. Þessum lið vil jeg svara þannig, að mjer er ekki kunnugt, að áður en jeg tók við ráðherraembætti hafi nokkuð verið gjört í þessu efni, og landritari segir mjer, að engin gangskór hafi verið gjörð að þessu. Jeg skil það líka vel, að ekki hafi verið gott að koma þessu í framkvæmd. Fyrverandi ráðherra sigldi í október í fyrra og kom aftur um jólin. Eftir heimkomu sína hafði hann margt að gjöra, t. d. að undirbúa fjárlögin og önnur lög, sem leggja átti fyrir Alþingi. Jeg finn mjer skylt að taka þetta fram, af því að háttv. fyrrverandi ráðherra á ekki sæti í þessari deild, og getur því eigi svarað fyrir sig. Að jeg hefi ekki heldur hrundið þessu máli í framkvæmd, kom til af því, að jeg tók ekki við fyrr en 4. maí þ. á., og mitt fyrsta verk var að ganga frá lagafrumvörpunum, og til þess gekk tíminn frá 4. til 25. maí; svo var jeg mánuð ytra og kom aftur 25. júní, og á meðan hafði jeg um annað að hugsa en tollgætslu í Reykjavík. Og eftir að jeg kom heim og fram til þings var enginn tími til að rannsaka þetta mál, sem er mikið vandamál. Þar á ofan bættist, að ýms störf kölluðu að; jeg var t. d. að halda þingmálafund með kjósendum mínum, svo sem venja er til. Og á meðan ráðherra er fjarverandi, eru ýms mál, er koma fyrir stjórnarráðið látin bíða heimkomu hans, því þótt landritari hafi að vísu heimild til að útkljá þau, er oft kosið að láta þau bíða ráðherra. Þá hefi jeg svarað 2. lið a, í þingsályktuninni. Í 2. lið b. í þingsályktuninni er skorað á stjórnina, að leggja fyrir næsta Alþingi frumv. til laga, er veiti póstmönnum heimild til rannsóknar á grunsömum böggulsendingum frá útlöndum. Jeg lít svo á, að stjórnin hafi ekki þurft að verða við þessari áskorun, því að Alþingi í fyrra fullnægði henni sjálft. Í lögum nr. 43. 2. nóv. 1914, er póstafgreiðslumönnum veitt heimild til þessa. Í frv., sem fyrst kom fram í efri deild á þinginu í fyrra, setti neðri deild það inn, að póstmönnum skuldi veitt þessi heimild, en efri deild breytti því við eina umræðu á þá leið, að heimildin skyldi að eins veitt póstafgreislumönnum, og það samþ. neðri deild; sbr. þingskj. 432 í Alþ.tíð. 1914. Þingið 1914 hefir því sjálft fullnægt þessum lið með þeim afslætti, að póstafgreiðslumenn einir skyldu mega opna grunsamar böggulsendingar, í stað þess, að þingsályktunartillagan talar um að allir póstmenn skuli hafa þessa heimild. Stjórnin þurfti því ekki að hugsa um að fullnægja þessum lið. Í 2. lið c. þingsályktunartillögunnar er skorað á stjórnina að rannsaka, hve mikið muni kosta að setja á fót sjerstaka tollgætslu á öllu landinu og leggja skýrslu um það fyrir Alþingi. Viðvíkjandi þessum lið þarf jeg ekki annað en skírskota til svars míns við 2. lið a, því að hjer koma sömu ástæður til greina, að minsta kosti að því er mig snertir, og, að því er jeg hygg, einnig fyrirrennara minn. Í ræðu háttv. þingmanns Ísaf. (S. St.) voru nokkur ummæli, sem jeg vil leyfa mjer að gjöra athugasemdir við. Mjer skildist hann vilja setja upp þá almennu reglu, að stjórnin væri ekki vitalaus af að fullnægja ekki áskorum Alþingis um að gjöra eitthvað. Þetta er rjett sem aðalregla, en undantekningar frá henni eru margar. Starfskraftar okkar eru ekki takmarkalausir, og því er ekki hægt fyrir stjórnina að fullnægja öllum þeim kröfum, sem til hennar kunna að verða gjörðar. Það er hægt fyrir þingið að samþykkja þingsál. um að skora í stjórnina, að gjöra alla skapaða hluti milli himins og jarðar, en stjórninni er ekki unt að fullnægja því. En það má enginn skilja orð mín svo, að þessari tillögu sje svo varið. Fyrirspyrjandi sagði, að stjórnin hefði ekki gjört neitt til að fullnægja þingsályktuninni, en mjer skildist samt á ræðu hans, að hann hefði einhverja hugmynd um að reglugjörðin, sem jeg gat um áðan, væri komin út. Jeg skal játa það með fyrirspyrjanda, að mjer finst það mjög óviðurkvæmilegt, að menn, sem uppvísir verða að stórkostlegum tollsvikum, sjeu látnir sleppa án dóms og laga, en hafi eitthvað farið aflaga hjá stjórninni í þessu efni, þá get jeg vísað því frá mjer, því að jeg hefi ekki haft með nein tollsvikamál að gjöra hingað til. Mjer þykir leitt að svar mitt við fyrirspurninni skuli verða að vera á þá leið, að öðrum lið þingsályktunarinnar a. og c. hafi ekki verið fullnægt. En jeg vil halda því fram, að jeg og fyrirrennari minn höfum haft lögmætar afsakanir. Get jeg svo endað ræðu mína með því, að þakka fyrirspyrjanda það, að hann hefir komið með þessa fyrirspurn, því að hún ber vott um þann mikla áhuga, sem hann hefir á landsmálum.

Fyrirspyrjandi (Sigurður Stefánss.): Jeg get verið þakklátur hæstv. ráðherra fyrir svar hans, því að hann hefir komið til dyranna eins og hann er klæddur, og er það ávalt virðingarvert. Um svar ráðherra við fyrri liðnum er það að segja, að jeg vjek að því í ræðu minni, að jeg byggist við, að geta fengið fullnægjandi svar við honum. Það gleður mig að reglugjörðin er nú komin, en satt að segja finst mjer það ekki vera þakkandi, því að henni var langt komið í fyrra sumar, þegar jeg bar fram þingsályktunina. Viðvíkjandi svari hæstv. ráðherra við seinni liðnum, er það að segja, að það var rjett tilgetið af honum, að mjer mundi þykja það nokkuð ófullnægjandi, þó að jeg kannist við, að stjórnin hafði töluverðar afsakanir, eftir því sem á stóð. En jeg verð að láta það í ljós, að mjer finst það illa farið, að hjegómlegar pólitískar deilur og keppni um völdin í landinu, komi því til leiðar, að nauðsynjamál þjóðarinnar verði ekki framkvæmd. Þó jeg kannist við, að tormerki hafa verið á því fyrir hina fráfarandi stjórn, að framkvæma þetta, þá get jeg ekki álitið hana algjörlega sýkna. Það er ekki hægt að ætlast til, að ráðherra sjálfur grafi sig í gegn um öll störf, sem undir stjórnina heyra; en þó hann sje kafinn í störfum, þá getur hann sagt starfsmönnunum í stjórnarráðinu, að búa málið undir og leggja það svo fyrir sig. Mjer finst því að ráðherra sje ekki vítalaus, þó að hann hafi ekki getað búið þetta mál sjálfur undir þingið; hann hefði getað látið starfsmenn sína í stjórnarráðinu gjöra það. Jeg játa það, að þessir ráðherrar hafa haft um annað að hugsa en að búa þetta tollmál undir þingið, en jeg álít það miklu óþarfara. Maður hjer í Reykjavík hefir sagi mjer, að hann byggist við að landssjóður mundi græða um 50 þús. kr., á aukinni tollgæslu í Reykjavík, og sá maður var þessu máli vel kunnugur. Það er augljóst, að afleiðingarnar af því ástandi, sem nú er, hljóta að verða stórkostleg tollsvik, einkum nú þegar svo er komið, að mönnum virðist vera farið að þykja sómi að skömmunum, þykja sómi að því, að brjóta lög landsins. Sá hugsunarháttur hefir mjög aukist með bannlögunum, en sú alda, sem þau hafa vakið, nær lengra en til þeirra. Það, sem fyrir mjer vakir meðal annars, er að þeim lögum verði ef til vill betur framfylgt, ef tolleftirlit í Reykjavík væri aukið, svo að þessi tillaga ætti að stuðla að því, ef hún kemst í framkvæmd, að þau lög yrðu betur haldin. Það er rjett, sem hæstv. ráðherra sagði, að það getur oft farið svo, að stjórninni verði ómögulegt að framfylgja öllum kröfum þingsins, og mun jeg verða manna síðastur til að stuðla að því, að þingið hlaði á stjórnina störfum, sem augljóst er, að hún getur ekki framkvæmt. Jeg skal játa, að þó mjer þætti þetta svar ófullnægjandi, þá bjóst jeg ekki við öðru svari frá stjórninni. En það er eitt atriði, sem mjer finst vanta í svar hæstv. ráðherra, og það er, hvort hann sjer sjer ekki fært að taka málið til athugunar, svo að það verði lagt fyrir næsta þing, því að tilætlun mín með fyrirspurninni var aðallega sú, að herða á stjórninni í þessu máli og fá yfirlýsingu hennar um að hún mundi búa það undir næsta þing. Fái jeg það svar, mun jeg sætta mig við málalokin.

Ráðherra: Háttv. fyrirspyrjandi verður að fyrirgefa mjer þó að jeg svaraði ekki framar en spurt var. Og sennilega , er það nokkuð hvatvíslegt af mjer, að svara þessari spurningu, því að þó jeg reyni það, hlýtur svarið að verða mjög efmælt. Fyrir það fyrsta verð jeg að segja það, að jeg veit ekki hvað lengi jeg sit að völdum. Og þó að jeg verði við völdin áfram, þá veit jeg ekki, hvort jeg get framkvæmt neitt í þessu máli, því að það er mjög mikið að gjöra í stjórnarráðinu um þessar mundir, þar eð ýmisleg störf vegna stríðsins leggjast allþungt á starfsmenn stjórnarráðsins. En ef jeg hefði föng á, væri mjer mjög ljúft að undirbúa þetta mál, en háttv. fyrirspyrjandi má ekki búast við miklum árangri. Háttv. fyrirspyrjandi sagði, að þó ráðherra hefði ekki getað gjört þetta sjálfur, þá hefði hann getað látið starfsmenn sína í stjórnarráðinu gjöra það. En jeg hygg, að það hefði verið erfitt fyrir starfsmenn stjórnarráðsins, að ganga í þetta mál eftir nýár, því að á þeim tíma er mjög mikið að gjöra í stjórnarráðinu, þegar reglulegt Alþingi fer í hönd. Daglegar afgreiðslur fara þar stöðugt vaxandi, og að þeim verða starfsmennirnir að vinna til kl. 4 og mjög oft lengur. Það má að vísu segja, að eftir að jeg sigldi hafi verið lítið að gjöra í stjórnarráðinu, en það er augljóst; að eftir þann tíma var ómögulegt að búa þetta mál undir þingið og fá samþykki konungs til að bera málið fram á Alþingi. Jeg ætla mjer ekki að fara í neinar kappræður við háttv. fyrirspyrjanda (S. St.) út af þessu máli, en skal að eins endurtaka það, að ef jeg sje mjer það fært, þá skal jeg reyna að gjöra tilraun í þessa átt.