Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. því hefur áður verið lýst yfir, að ríkisstj. mundi leita heimildar til þess að ráðstafa fjárhæð af greiðsluafgangi fyrra árs, og hefur verið greint frá því, í hvaða skyni ríkisstj. legði til, að honum væri varið. Nú hefur verið samið frv. um þetta, sem að efni til er það, að ríkisstj. skuli heimilað að verja 38 millj. af greiðsluafgangi ársins 1951, og er greint frá því, hvernig stj. leggur til, að því fé verði varið, og er ástæðulaust að vera að lesa þann lista hér. Ég skal taka það fram, að horfur eru á, að á þessu ári, sem var að líða, verði um 50 millj. kr. greiðsluafgangur, og síðustu athuganir, sem fram hafa farið, leiða í ljós, að hann muni verða nálægt því. Við höfum lagt þetta til hliðar nokkuð jafnóðum, og yfirdráttarskuld ríkissjóðs í Landsbankanum er 7 millj. kr. lægri nú á sama tíma en hún var um áramót í fyrra, og svo er um aðrar lausaskuldir ríkisins, þannig að þessi áætlun um 50 millj. staðfestist líka af því, að þær greiðslur, sem komnar eru út, eru álíka og þær voru í fyrra. Nú er það sannast, að ríkissjóður hefði þurft að laga enn betur fyrir sér, með því bæði að höggva enn betur í lausaskuldirnar og eiga meira fé handbært til þess að hlaupa upp á. En með tilliti til þess, hvað þörfin fyrir þessar framkvæmdir er brýn, þá hefur ríkisstj. gert það að till. sinni að ráðstafa þessu fé svo sem þetta frv. gerir ráð fyrir, þó að þar sé teflt á tæpasta vaðið. Ég vil svo að endingu æskja þess, að þessu frv. verði vísað til fjhn.



Herra forseti. Ég vil aðeins segja nokkur orð um þetta mál við 1. umr. þess og ætla aðeins að vekja athygli á tveimur atriðum varðandi frv. Ég hafði búizt við, að meira yrði veitt til þess að bæta úr þeirri þörf, sem byggingarsjóður verkamanna er í. Ég veit, að hæstv. ráðh. er hún vel kunnug, þar sem hann á sæti í stjórn sjóðsins, og ég hafði vonað, að til hans yrði meira lagt en gert er í þessu frv. Ég hafði líka vonað, að hv. 8. þm. Reykv. yrði áhrifameiri á þessa stj., sem hann styður, heldur en kemur í ljós í þessu frv. Hann hafði áður lagt til, að í þessu skyni yrðu veittar 10 millj., en hér koma ekki nema 4 millj., og má segja, að smátt er smjörið skammtað. Alþfl. mun athuga, hvort ekki er ástæða til að reyna að koma fram með brtt. um þetta ákvæði. Hitt atriðið, sem ég vildi vekja athygli á, er í niðurlagi 1. gr., en þar er gert ráð fyrir, að vextir af þessum lánum verði 51/2% óg lánstíminn 20 ár. Mér finnst þessi vaxtafótur vera nokkuð hár, þegar á það er litið, til hvers á að verja fénu. Og um byggingarsjóð verkamanna er það að segja, að hann lánar fé út með 3% vöxtum, svo að með þessu vaxtafyrirkomulagi er beinlínis gengið á höfuðstól sjóðsins sjálfs til þess að greiða þann mismun, sem er á þessum vöxtum, og með tilliti til þess, að ríkissjóður ráðstafar fé sinn á þennan hátt, þá finnst mér sanngjarnt, að vextirnir væru lægri en hér er gert ráð fyrir. Ég veit ekki, hvað ríkissjóður þarf að greiða Landsbankanum í vexti af yfirdráttarlánum sínum, en ég geri ráð fyrir, að þeir vextir séu ekki mjög háir, þar sem jafnvirðissjóður liggur í Landsbankanum, þ.e.a.s. annarri deild hans, og vextir hans hljóta að koma þar til greina. - Ég vil aðeins nefna þetta atriði og taka það fram, að Alþfl. mun freista þess að bera þarna fram brtt. Að öðru leyti þykir mér vænt um, að ríkisstj. hefur borið þetta frv. fram og með því sýnt lit á að greiða nokkuð úr þeirri miklu lánsfjárþörf, sem um er að ræða nú, og verja til þessara framkvæmda hluta af tekjum sínum, þó að það sé raunalega lítið og um það megi deila, hvort hlutfallið milli hinna einstöku liða sé rétt. En það atriði má athuga nánar seinna, og 1æt ég þetta nægja nú við þessa 1. umr. málsins.



Herra forseti. Það er ekki ástæða til að halda langa ræðu um þetta mál nú við 1. umr., en eins og hv. 8. landsk. þm. tel ég rétt að vekja athygli á einu atriði, sem ég held að þurfi að athuga nánar. Þessu máli verður annars væntanlega vísað til nefndar. sem ég á sæti í, og gefst þá tækifæri til að ræða það þar nánar og bera fram við það brtt. og eins við 2. umr. þess. Ég hef því hugsað mér að geyma að ræða það nú og flytja við það brtt. og ræða það nánar síðar. En það er eitt atriði, sem ég held, að hljóti að koma sérstaklega til athugunar, en það eru vaxtagreiðslurnar. Mig minnir, að þegar fyrstu lánin úr mótvirðissjóði voru veitt, þá hafi vaxtafóturinn verið 51/2% og stjórnir Sogs- og Laxárvirkjananna gengið inn á þau lánakjör, og nú er það komið til kasta Alþ. að ákveða, hvað þessir vextir skuli vera háir. Eins og menn vita, eru vextir af lánum, sem margar af þeim stofnunum, sem þessi lán eiga að fá, veita, miklu lægri en hér er lagt til, og hingað til hefur ekki þótt rétt að setja svo háa vexti á þau lán, sem ríkið hefur veitt, m.a. til landbúnaðarins og sjávarútvegsins. Ég geng út frá því, að auk þess sem það muni koma fram brtt. við vaxtakjör þessara lána, þá muni einnig koma til athugunar nú, hvað háir skuli vera vextir af þeim lánum, sem veitt eru til Sogs- og Laxárvirkjananna. Af því að hér er gert ráð fyrir, að vextir verði 51/2%, langar mig til að spyrja ríkisstj., hvort hún hafi hugsað sér að fara að hækka vexti í landinu og hvort þessir háu vextir standi nokkuð í sambandi við breytta pólitík á því sviði. Hingað til hefur annað sjónarmið verið látið ráða í lánum sem þessum en hreint bankasjónarmið. Og mér finnst það vera óviðkunnanlegt, að ríkið fari að ganga á undan í því að setja háa vexti á þau lán, sem það veitir. Það hefur verið svo, þegar ríkið hefur lánað fé til ýmissa framkvæmda, að ekki hafa verið látnir vera uppsprengdir vextir af þeim lánum, og margar af þeim stofnunum, sem hér er um að ræða, lána út til sinna félagsmanna með allt niður í 2% vexti, svo að með þetta háum vöxtum er ríkið beinlínis að neyða þessar stofnanir til að ganga ú stofnfé sitt, og það er mitt álit, að það sé ekki rétt pólitík. Að öðru leyti mun ég ekki ræða þetta mál frekar við þessa umr.



Herra forseti. Hv. 8. landsk. þm. sagðist hafa búizt við, að meiru yrði varið til verkamannabústaða af þessum greiðsluafgangi, sem orðið hefur á síðasta ári. Það verða nú auðvitað alltaf skiptar skoðanir um það, hvernig eigi að skipta á milli hinna einstöku bygginga, sem styrks eiga að njóta frá ríkinu, og þetta er það samkomulag, sem varð innan ríkisstj. um fjárveitingar í þessu skyni. Það varð að samkomulagi innan hennar, að 1/3 hluti þess fjár, sem veitt yrði til bygginga, skyldi fara til byggingarsjóðs verkamanna, 1/3 skyldi fara til að lána sveitarfélögum til útrýmingar heilsuspillandi íbúða skv. Hl. kafla laga nr. 44/1946 og 1/3 skyldi ganga til smáíbúða. Um þessa skiptingu má auðvitað alltaf deila, en þetta er það, sem varð að samkomulagi, og það er vitað, að brýn þörf er á þeirri fjárveitingu, sem um getur í 3. lið og á að fara til að greiða kostnað við útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis. En annars kvaddi ég mér hljóðs út af því, sem þessi hv. þm. sagði um vaxtakjör þessara lána. Ég vil í fyrsta lagi benda honum á, að þó að nú standi þannig sakir, að ríkissjóður þurfi ekki að greiða háa vexti af yfirdráttarskuldum sínum í Landsbankanum, þá er svo um mótvirðissjóðinn, að ekki er annað fyrirsjáanlegt en að þær þrjár miklu framkvæmdir, sem ákveðið hefur verið, að hann skuli ganga til, éti hann upp að fullu. Það er svo, að þó að nú sé lítill afgangur af vöxtum, sem ríkið þarf að greiða, þá verður það ekki til frambúðar, að mótvirðissjóður standi á móti vaxtagreiðslum ríkissjóðs, og það er sannast að segja, að af lánum, sem tekin eru í Landsbankanum, eru vextir ekki undir 6–7% og oft hærri. Og yfirleitt eru vextir hjá félögum, sem þurfa að taka lán, miklu hærri, og ég fullyrði, að þau tvö ár, sem ég hef komið nálægt þessum málum, hefur aldrei verið tekin ábyrgð á láni, þar sem vextir voru lægri en 6%, og eru það þeir vextir, sem hafa verið greiddir af þeim lánum, sem hafa verið veitt til ýmissa framkvæmda, svo sem hafnargerða, hraðfrystihúsa og beinamjölsverksmiðja. Þannig eru þessir vextir allmiklu hærri en þeir vextir, sem hér er lagt til að gangi til alveg hliðstæðra framkvæmda, svo að það eru veruleg hlunnindi að fá lán með þessum vöxtum, sem eru 51/2%. Svo er annað atriði í þessu máli, sem er alveg prinsipatriði. Hér á landi er einn aðalörðugleikinn lánsfjárskorturinn, sem kemur til af því, að það safnast svo lítið fyrir af innstæðufé, þannig að það eru hinar alvarlegustu horfur í þessum málum. Hér eru engar stofnanir, sem eru svo vel fjárhagslega stæðar, að þær geti lánað nokkuð verulega út til framkvæmda; hér eru engar stofnanir, sem eigi nokkuð verulega sjóði, nema vera skyldu tryggingarnar. Það, sem við verðum að hugsa um, er það, hvernig við ætlum að hafa þetta á næsta ári. Við verðum að gæta þess að láta þetta fé ganga hringrás, þannig að við lánum það og fáum lánin endurgreidd, svo að við getum aftur lánað það fé öðrum aðilum. Við verðum að leggja aðaláherzluna á það að fá lánin endurgreidd, til þess að láta féð ganga. Ef við fleygjum þessu fé út úr höndum okkar, þannig að við fáum ekkert af því endurgreitt fyrr en eftir langan tíma, þá þýðir það það, að við verðum seinna meir á eftir með ýmsar framkvæmdir, vegna þess að féð kemur ekki aftur á hæfilegum tíma. Það er því sannfæring mín, að það, sem okkur ber að gera til þess að nota þetta fé sem mest til styrktar í efnahagslífi þjóðarinnar, það sé að lána fé þetta með hæfilega háum vöxtum til hæfilega langs tíma, svo að við getum styrkt með því aðrar framkvæmdir og haft það alltaf tilbúið. Við eigum að stefna að því marki að láta okkur verða sem mest úr þessu fé og hafa það alltaf til taks til styrktar þeim framkvæmdum, sem sífellt hljóta að verða hjá okkur og nauðsynlegar eru. Það er þessi skoðun, sem ég legg til grundvallar og kemur fram í frv. Ég leyfi mér og að vænta þess, að hv. Alþ. geti fallizt á þetta sjónarmið. Þetta er mikilvægt atriði, og það er mikið undir því komið, að þjóðin geri sér þetta ljóst, ekki sízt er hún á við efnahagslega erfiðleika að stríða. Það þarf því að íhuga vandlega um stofnun deildar, sem mundi geta gert það að verkum, að okkur yrði sem mest úr því fé, er við höfum yfir að ráða, og gæti lánað með hæfilegum (51/2%) vöxtum fé til hæfilegs tíma, sem væri þá hægt að veita inn í efnahagskerfi þjóðarinnar.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. var að ræða um vexti og sparnað. Ég ætlaði mér ekki að fara að ræða þetta nú, en ég ætla aðeins að drepa hér á nokkur atriði, sem ég er honum ósammála um. Mér er það fullljóst, að skoðanamunur okkar er djúptækur og nær ekki aðeins til ágreinings okkar um vextina af þessu fé. Ég vil vekja eftirtekt hæstv. ráðh. á því, að ef hann ætlar að halda áfram á sömu braut og ætlar okkur slíkt hið sama, þá megum við vara okkur. Hæstv. fjmrh. og ríkisstj. ætla að verja hluta af greiðsluafgangi ríkissjóðs til lána til byggingar smáíbúða og byggingarsjóðs verkamanna, og skuli lánin vera með 51/2% vöxtum. Svo er hæstv. ráðh. að tala um sparnað. Það verður ekki aðeins farið upp í 51/2% gjald, heldur og líka 10%. Hæstv. ráðh. veit ósköp vel, að margar af þessum stofnunum, sem hér er um að ræða, lána til félagsmanna sinna með allt niður í 2% vexti. Ég kann því illa, að ríkið reki slíka okurstarfsemi sem rekin er í skjóli lánsfjárstofnana, sem lána út með 10% vöxtum. Ég er viss um, að þótt ríkisstj. haldi fast við þessa stefnu sína, þá gengur henni ekki vei að innheimta vextina af þessum lánum. Sannleikurinn er sá, að íslenzkir atvinnuvegir eru enn þá á lágu tæknilegu stigi. Ef við ætlum að reka þá á normalan hátt og þannig, að þeir dafni, þá verðum við að skapa þeim möguleika til þess að fá hagstæð lán, - fá lán til hæfilegs tíma með eðlilegum vöxtum. Og bankarnir verða að fá heimild til þess að auka lánsfé. Með þessum háu sköttum og vöxtum af lánsfé virðist stefnan vera sú að kyrkja allt efnahagslíf í þjóðfélaginu. Ég vildi svo spyrja hæstv. ríkisstj., hvers vegna erlent lánsfé er ekki gefið frjálst.

Það er leyft.

Ef svo er, hvers vegna hefur hæstv. ríkisstj. þá ekki gefið yfirlýsingu um, að svo sé? Heldur á þessi mikli lánsfjárskortur í landinu að kyrkja allt efnahagslíf og alla möguleika til að efla atvinnuvegi landsmanna. Hugsum okkur það, að allur flotinn kæmist ekki út í dag, nema hann fengi aukið lánsfé. Þá mundi það verða að stranda á því, að féð fæst alls ekki og flotinn, sem aðallega aflar þjóðinni gjaldeyrístekna, yrði að sitja í höfn. Það eru ekki peningarnir, sem okkur ber aðallega að hugsa um, heldur þau tæki, sem við eigum. Þeir eru ekki aðalundirstaða efnahagslífs þjóðarinnar, heldur þau tæki, sem við eigum og miða að því að skapa atvinnu og efla atvinnuvegina. Það eru bátarnir, sem skapa vinnu hér á landi og afla gjaldeyris með því, að við getum selt síld, hraðfrystan fisk og saltfisk. Við eigum ekki alltaf að hugsa um það að spara og spara, því að hvaða gagn er að því að eiga peningana í bönkum, þegar atvinnutækin geta ekki gengið vegna lánsfjárskorts? Við eigum tækin, og við verðum að hugsa um að halda þeim gangandi. Það eru þau, sem skapa atvinnu og efla efnahagslífið. Peningarnir ern aðeins ávísanir. Við eigum gífurlegt fjármagn, því að það eru ekki peningarnir, sem eru fjármagn, heldur atvinnutækin. Ég veit það vel, að ég prédika fyrir daufum eyrum um þetta, því að skoðanamunur okkar hæstv. ráðh. og ríkisstj. er svo djúptækur. Fólkið getur ekki sparað, þegar það hefur enga atvinnu, en ef það fær nóga vinnu, þá mundi það frekar geta sparað og skapað sparifé. Ég álít stefnu hæstv. ríkisstj. vera litla fjármálapólitík, þegar ríkisstj. borgar svo 7% yfirdráttarvexti af lánum. Ef ríkissjóður borgar 7% yfirdráttarvexti, hvaða pólitík er þá í því, að ríkisstj. fyrirskipi honum að lána með lægri vöxtum? Fyrir þessu er engin afsökun. Svo drepumst við úr lánsfjárskorti.



Herra forseti. Ég átti sæti í bæjarstjórn 1933. Þá var mikið atvinnuleysi, og var reynt að bæta úr því með atvinnubótavinnu. Þá var það á bæjarstjórnarfundi, er rætt var um þessi mál, að fulltrúi Alþfl. - kommúnistar voru þá ekki komnir segir, að það sé enginn vandi að ráða fram úr þessu, því að peningarnir séu til í Landsbankanum og það sé ekkert annað en að sækja þá þangað og lána út, þeir komi inn aftur, og þannig megi halda áfram allan veturinn. Þetta er svipað hjá þessum hv. fulltrúa og 2. þm. Reykv. hér áðan. Peningarnir eru til, það er ekkert annað en að sækja þá og lána út, þeir koma inn aftur, og þá á að lána þá á nýjan leik. M.ö.o., rekstrarféð er nóg til, það er bara að sækja það, og það er tóm vitleysa að vera að þrátta um þetta, því að það er nóg fé til. Hans sjónarmið í þessu efni eru ólík því, sem aðrir hafa. Hann segir, að lánsféð sé nóg til, en lánsfjárskorturinn sé mikill, og er það af því, að allir geta ekki fengið allt, sem þeir vilja. Það land, sem efnahagslega er sjálfstæðast nú í dag, er sennilega Kanada, og er það eingöngu að þakka skynsamlegri útlánastarfsemi. Hins vegar hafa ýmis félög viljað fá lán með vissum skilyrðum, og hefur verið reynt að greiða fyrir því. Aftur á móti hefur Landsbankinn verið mjög óviljugur að taka að sér þessar skuldbindingar. Ég skil nú ekki hv. þm., þegar hann er að tala um lánsfjárskort ríkisstj. ríkisstj. hefur ekki skapað neinn lánsfjárskort, og það er fyrirbrigði, sem reynist erfitt að definera. Það er Landsbankinn, sem ber hitana og þungann í þessum efnum, og vitaskuld verður bankinn að hafa hér einhvern hemil á, að ekki sé lánað út í öfgar. Í þessum efnum verður að gæta hófs og takmarkana, svo að ekki leiði til tjóns og dýrtíðar. - Annars er ég hissa á því, hvernig þessi hv. þm. getur talað, jafngreindur maður og hann er. Það er erfitt að átta sig á, hvað hann er að fara í öllum sínum mælskuflaumi. Það ætti að vera ljósara en svo, að fara þurfi um það orðum, að það þarf að reka skynsamlega bankastarfsemi í landinu. Hv. þm. talaði um það, að 51/2% vextir af lánum skv. 1., 2., 3., 4. og 8. tölul. 1. gr. frv. sé of há renta. Ég get nú ekki fallizt á það. Þegar yfirleitt taka þarf lán til einhvers framtaks og framkvæmda, má segja, að rentufóturinn sé hærri, og getur þetta ekki talizt annað en sanngjarn rentufótur og vart hægt að lána fé með lægri vaxtakjörum.



Herra forseti. Það er ekki til neins að karpa um þetta við hæstv. ráðh., því að hann snýr út úr því, sem ég segi. Hann talaði um, að það yrði að gæta þess, að rekin væri skynsamleg bankapólitík í landinn. En í hverju liggur það, þegar óskynsamleg bankapólitík er rekin? Hún getur legið í tvennu. Í fyrsta lagi, ef banki veitir of mikla peninga inn í þjóðfélagið, þannig að peningum sé beinlínis ýtt að mönnum. Á hinn bóginn skapast vandræðaástand, ef svo lítið fé er lagt fram til útlána, að atvinnuvegir stöðvist að meira eða minna leyti og atvinnuleysi skapast af þeim sökum. Þá er í báðum þessum tilfellum stefnt í þjóðhagslega hættu. Þetta er því hvort tveggja óskynsamleg stefna. Meðalhófið liggur hér á milli öfganna. Hjá okkar fámennu þjóð er vinnuaflið það dýrmætt, að einskis skyldi ófreistað að hagnýta það til aukinna framkvæmda og framleiðslu. Það verður að tryggja atvinnuvegunum rekstrarfé og landsmönnum atvinnu. Atvinnuleysið í landinu er nú orðið svo alvarlegt, að hafast verður eitthvað að. Útflutningsframleiðslan má ekki stranda. Það eru raunsæ vinnubrögð, sem við þurfum í bankapólitík okkar. Ég skal svo ekki fara frekar út í þetta nú, enda virðist það vera til lítils að deila við hæstv. ráðherra.



Það mun hafa verið 19. okt. s. l., sem frv. um sjúkrahús o. fl. sem ég flutti. var vísað til heilbr.- og félmn. Enn hefur ekki bólað á afgreiðslu þessa máls frá nefndinni og vildi ég, um leið og ég óska upplýsinga um það, hvað þeirri töf veldur, mjög mælast til þess, að hún léti ekki síga úr hömlu með að afgr. það.



Herra forseti. Út af fyrirspurn hv. þm. Borgf. skal það tekið fram, að heilbr.- og félmn. þessarar deildar ræddi þetta frv. á fundi fljótlega eftir að henni var sent það. Á þessum fundi var samþykkt að senda frv. til landlæknis til umsagnar. Nú hefur enn ekki borizt umsögn hans, en hins vegar hefur verið haft samband við hann og hann minntur á málið. Hann kveðst hafa skrifað framkvæmdastjórnum sjúkrahúsa víða um land til þess að glöggva sig á, hvaða óskir þær hafa fram að færa í sambandi við þetta mál, og hann hefur lofað nefndinni því, að jafnskjótt og álit þeirra liggi fyrir, skuli hann láta hana hafa sína umsögn um málið. Það mun verða ýtt á eftir þessu máli hjá landlækni, og mun nefndin ekki draga að afgr. það, eftir að umsögn landlæknis liggur fyrir.



Eins og rétt var að senda þetta mál til landlæknis til umsagnar, þá nær það ekki nokkurri átt að láta það, að á hans umsögn stendur, standa í vegi fyrir því, að málið fái afgreiðslu, en eins og þegar hefur verið upplýst, hefur orðið mikill dráttur á því, þar sem málið var sent til n. 19. okt. í haust. Ég vænti þess fastlega, að nefndin geri þegar gangskör að því, að málið verði afgr., og gefi Alþingi tækifæri til að segja álit sitt um málið, en ef það verður látið liggja í salti miklu lengur, fæst ekki þingvilji um málið.