Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Félmn. hefur haft frv. um ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot til umfjöllunar og flytur um það nál. á þskj. 370, þar sem n. mælir með samþykkt þess. Frv. það, sem hér um ræðir, er einn þátturinn í þeim margvíslegu félagslegu aðgerðum sem ríkisstj. hefur unnið að í samráði við samtök launafólks og voru í tengslum við frv. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu sem samþ. var í desember s.l. N. mælir með samþykkt þessa frv., en fjarstaddir afgreiðslu málsins voru Stefán Valgeirsson og Eggert Haukdal.



Herra forseti. Frv. þetta um heimild fyrir ríkisstj. til að staðfesta þrjá alþjóðasamninga um varnir gegn mengun sjávar af völdum olíu hefur þegar verið afgreitt í hv. Ed. Hlaut frv. þar skjóta og góða afgreiðslu einróma. Með frv. þessu er leitað heimildar til að staðfesta fyrir Íslands hönd þrjá alþjóðasamninga um varnir gegn mengun sjávar af völdum olíu. Alþjóðasamningur um íhlutun á úthafinu, þegar óhöpp koma fyrir sem valda eða geta valdið olíumengun, og alþjóðasamningur um einkaréttarlega ábyrgð vegna tjóns af völdum olíumengunar voru báðir gerðir í Brüssel 29. nóv. 1969. Þessir samningar voru árangur af alþjóðlegri ráðstefnu, sem haldin var í nóv. það ár. Þriðji samningurinn er alþjóðasamningur um stofnun alþjóðlegs sjóðs til að bæta tjón af völdum olíumengunar, og var hann gerður í framhaldi af samningnum um einkaréttarlega ábyrgð í Brussel í des. 1971, en hafði verið áður undirbúinn af sérstakri ráðstefnu. Þessir samningar hafa allir verið undirbúnir fyrir forgöngu Alþjóðasiglingamálaráðstefnunnar, IMCO, en aðalfulltrúi Íslands hjá þeirri stofnun og við gerð þessara samninga hefur verið Hjálmar R. Bárðarson og hefur hann notið margvíslegs trausts innan stofnunarinnar. Alþjóðasamningurinn um íhlutun á úthafinu fjallar um aðgerðir strandríkis vegna skipskaða á úthafinu til varnar gegn olíumengun, ef talið er að skipskaðinn geti valdið tjóni á umhverfi og nytjum innan lögsögu strandríkisins sé ekkert að gert. Samningurinn nær til olíumengunar af völdum hráolíu, brennsluolíu, dísilolíu og smurningsolíu. Strandríki, sem grípur til aðgerða samkv. samningi þessum, skal að jafnaði hafa samráð um aðgerðir við önnur viðkomandi ríki, sérstaklega þó það ríki sem skipið er frá. Strandríkinu er þó heimilt, þegar um brýna nauðsyn er að ræða, að gera nauðsynlegar ráðstafanir þegar í stað án undanfarandi ráðfærslu við aðra aðila. Þá eru í samningunum ákvæði um að öll aðildarríki tilnefni sérfræðinga með ákveðna þekkingu, og getur strandríki leitað ráða hjá þeim ef þörf krefur. Til að tryggja rétt annarra aðila fyrir óþörfum aðgerðum strandríkis ber strandríki, sem hefur gert ráðstafanir er brjóta í bága við ákvæði samningsins, skylda til að greiða skaðabætur. Ef strandríki og viðkomandi aðili koma sér ekki saman um bætur geta aðilar skotið málinu til sáttanefndar eða, ef það dugir ekki til málalykta, þá til gerðardóms. Alþjóðasamningurinn um einkaréttarlega ábyrgð fjallar um ábyrgð skipeiganda ef skip hans veldur olíumengun í umhverfi sjávar. Samningurinn gildir fyrir á launum við gjaldþrot. 2768 tankskip, sem flytja hráolíu, brennsluolíu, þykka dísilolíu, smurningsolíu eða hvallýsi. Fjárhagsleg ábyrgð skipeiganda er bundin við 2000 franka fyrir hverja rúmlest skipsins, en þó á skipeigandi ekki rétt á að notfæra sér þessa takmörkun ef mengunin er honum sjálfum að kenna. Ábyrgð skipeiganda er hins vegar engin ef olíumengun verður vegna hernaðaraðgerða, ófriðar, borgarastyrjaldar, uppreisnar eða náttúruhamfara sem eigi verða umflúnar eða ráðið við. Einnig. fellur ábyrgð skipeiganda niður, ef um er að ræða áfall sem þriðji aðili orsakar vísvitandi eða ef áfallið má rekja til kæruleysis eða vanrækslu yfirvalda í viðhaldi siglingaljósa og tækja. Skipum, sem flytja meira en 2000 tonn af olíu í farmi, skal vera skylt að hafa vátryggingu eða aðra fjárhagslega tryggingu er svari til þeirrar hámarksábyrgðar er samningurinn kveður á um. Vottorð um að slík trygging sé í gildi skal gefið út fyrir hvert skip og skal vottorðið haft um borð í skipinu. Samningsríki skulu sjá svo um að slík trygging sé í gildi fyrir skip sem koma eða fara úr höfnum þeirra. Alþjóðasamningurinn um stofnun alþjóðasjóðs var gerður í fyrsta lagi með því markmiði, að sjóðurinn yrði eins konar baktrygging fyrir t jónþola olíumengunar þegar þær hámarksbætur, sem skipeigendum er gert að greiða samkv. samningnum um einkaréttarlega ábyrgð, duga ekki til að bæta tjónþola upp það tjón sem hann hefur orðið fyrir. Í öðru lagi er sjóðnum ætlað að draga að nokkru leyti úr þeirri fjárhagslegu ábyrgð sem skipeigendum er sett með ákvæðum samningsins um einkaréttarlega ábyrgð. Fjárframlög í sjóðinn greiðast árlega af þeim sem flytja inn meira en 150 þús. lestir á ári af gjaldskyldri olíu, eins og það er skilgreint í samningunum. Svartolía, sem flutt er hingað til lands frá Sovétríkjunum, mundi t.d. samkv. þessum samningum verða gjaldskyld. Þetta er meginefni frv. Vænti ég þess, að hv. þm. sé ljóst hvað samningar þessir þrír fjalla um. Geri ég ráð fyrir að það sé með öllu óþarft að fjölyrða um þá miklu þýðingu sem slíkir samningar geta haft fyrir þjóð eins og Íslendinga, þar sem t.d. mengun á fiskimiðum gæti valdið okkur óhemjulegu tjóni. Tel ég því sjálfsagt að Íslendingar gerist aðilar að því samstarfi sem felst í þessum þremur samningum, sem Alþjóðasiglingamálastofnunin hefur haft forgöngu um að gerðir hafa verið. Samningarnir munu allir hafa tekið gildi sökum þess að nógu margar þjóðir hafa þegar staðfest þá. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Frv. þetta var upphaflega á þskj. 134 og flutt hér í Nd. af hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni, Jóni Baldvin Hannibalssyni, Kjartani Ólafssyni, Páli Péturssyni og Lárusi Jónssyni. Frv. var samþ. óbreytt úr þessari d. nokkru fyrir jól og sent hv. Ed. Þar var gerð breyting á frv. og er það nú, svo breytt, prentað á þskj. 376. Frv. fjallar um breytingar á lögum um aflatryggingasjóð sjávarútvegsins, þess efnis, að stjórn sjóðsins sé heimilt að greiða bætur ef um er að ræða veiðar sem farið hafa fram á tilteknu veiðisvæði og hafa verið stöðvaðar, t.d. vegna hrygningar nytjafiska eða hættu á seiðadrápi. Þær einu breytingar, sem gerðar hafa verið á þessu frv. í hv. Ed., eru að greiðslur bóta skuli í meginatriðum við það miðaðar að útgerðarmaður sleppi skaðlaus af greiðslu kauptryggingar og að sjóðsstjórnin eigi við ákvörðun bóta samkv. breyttum lögum að hafa hliðsjón af því, hvort friðunin hafi verið ákveðin fyrirvaralaust eða fyrirvaralítið, þannig að eigendur viðkomandi báta hafi ekki getað gert ráðstafanir til veiða með sömu eða öðrum veiðarfærum á öðrum veiðisvæðum með svipuðum árangri. Sjútvn. þessarar hv. d. hélt fund í morgun og féllst þar á að mæla með samþykkt frv. eins og það kom frá Ed., þó svo að ýmsir hv. nm. í sjútvn. hafi látið í ljós þá skoðun, að sú breyting, sem hv. Ed, gerði á frv., hafi ekki verið til sérstakra bóta.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er um það eitt, að stjórn Sambands ísl. samvinnufélaga skuli kosin beinni kosningu sem fram fari samtímis í öllum aðildarfélögum sambandsins, en fram að þessu hefur sambandsstjórn verið kosin á aðalfundi sambandsins allt frá því að það var stofnað. Ekki kemur fram í frvgr., hvernig fyrirkomulag kosninganna eigi að vera. Þetta frv. er fyrir margra hluta sakir athyglisvert og ekki síður rökstuðningurinn fyrir því, sem fram kemur í grg. sem fylgir frv. Ekki getur hjá því farið, að ýmsar spurningar komi upp í hugann þegar þetta mál er skoðað, en áður en ég ræði það frekar vil ég lesa hluta grg., með leyfi forseta: „Núgildandi lög um samvinnufélög eru við þessar breyttu aðstæður mjög ófullnægjandi orðin. Skortir einkum á að almennum félagsmönnum séu tryggð nægileg áhrif á stjórn sambandsins og samstarfsfyrirtækjanna, sem þó óumdeilanlega er réttur þeirra. Skal þetta skýrt með því að taka dæmi af réttindastöðu félagsmanns í venjulegu deildaskiptu kaupfélagi. Félagsmaðurinn neytir félagsréttinda sinna á deildarfundi, þar sem kosnir eru fulltrúar til setu á aðalfundi kaupfélagsins. Á aðalfundi kaupfélagsins eru kosnir aðrir fulltrúar sem fara á aðalfund sambandsins. Á aðalfundi sambandsins er stjórn sambandsins kosin og hún ræður síðan forstjóra og framkvæmdastjóra og skipar framkvæmdastjórn. Þessir aðilar munu síðan skipa í stjórnir samstarfsfyrirtækjanna. Það sést af þessari upptalningu, að milliliðir eru margir milli hins óbreytta félagsmanns og hinna æðstu stjórnenda og nánast ómögulegt fyrir félagsmanninn að koma fram áhrifum. Þessu er mikilvægt að breyta og er því gerð í þessu frv. till. um að teknar verði upp beinar kosningar í stjórn sambandsins. Með því móti er komið á beinum ábyrgðartengslum milli félagsmanna og stjórnarinnar og lýðræði þar með stóraukið.“ Flm. þessa frv. seg ja að tilgangurinn með flutningi þess sé að auka lýðræðið í samvinnufélögum. Þeir telja sig ná þessu markmiði með því einu að gefa öllum félagsmönnum, hvar sem þeir kunna að búa á landinu, kost á að kjósa beinni kosningu í sambandsstjórn. Með þessu móti er búið að tryggja nægileg áhrif hvers félagsmanns á stjórn sambandsins að sögn flm. Annað þarf ekki til að koma að þeirra dómi. En skyldu nú komast á persónuleg tengsl á milli einstakra félagsmanna og stjórnar sambandsins með því að taka upp beina kosningu? Því leggja þeir þá ekki einnig til, að stjórnir kaupfélaganna séu kosnar með þessum hætti? Félagsmenn þeirra hvers um sig ættu að þekkja persónulega félagsmenn þess kaupfélags sem þeir eru meðlimir í og gætu a.m.k. frekar gert sér grein fyrir hvers megi vænta af hverjum og einum í félagsstörfum heldur en þegar um er að ræða að kjósa stjórn sambandsins, þar sem mjög fáir félagsmanna, sem búa víðs vegar um allt land, geta vegna persónulegra samskipta og eigin kynna gert sér grein fyrir hvers megi vænta af þeim í stjórnarstörfum. Er því hætta á að með slíkri breytingu mundi engan veginn nást það markmið, sem flm. segjast ætla að ná með þessari breytingu, að auka áhrif hins almenna félagsmanns í stjórn sambandsins. Líklegt er að ef stjórnarkjör sambandsins færi fram með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir, mundu fjölmiðlarnir hafa mest áhrif á það, hverjir kosningu hlytu hverju sinni. Menn geta auðvitað deilt um hvort með slíkri breytingu sé horfið til lýðræðislegra stjórnarhátta eða ekki. En þá getur komið upp í hugann sú spurning, hvers konar lýðræði er verið að tala um. Það virðist vera orðið teygjanlegt hugtak. Ef við gerum ráð fyrir að breyting sú á kosningu í sambandsstjórn, sem þetta frv. felur í sér, sé spor til lýðræðislegra stjórnarhátta, og hv. flm. trúa a.m.k. að svo sé, hvers vegna leggja þeir ekki einnig til að víðhaft sé sams konar fyrirkomulag við kosningu í öll önnur félög, stjórnmálasamtök og einnig í stjórnir stjórnmálaflokkanna? Þarf ekki að auka lýðræðislega stjórnarhætti viðar en hjá Sambandi ísl. samvinnufélaga? Því leggja þeir ekki einnig til að stjórnarkjör fari fram með þessum hætti í öllum stéttarfélögum og í stjórn Alþýðusambands Íslands, kjördæmastjórnir og í stjórnir stjórnmálaflokkanna, sem sagt upp sé nú tekin þessi regla um allt stjórnarkjör, hvernig sem félögin eru og hvort sem þau eru smáar einingar eða fjöldahreyfing sem nær yfir allt landið? Ég vil spyrja hv. flm. sérstaklega að því, hvort þeir muni ekki beita sér fyrir því að þessi regla verði yfirleitt tekin upp við stjórnarkjör hinna frjálsu félaga. Ég vil vekja athygli á því, að stjórnarkjör í samvinnufélögunum fer fram með sama hætti og í flestum öðrum félögum í landinu, og ef breytingu á að gera í þessu efni hlýtur að vera eðlilegt að það sama sé látið ganga yfir alla. Það er líka þess vert að leiða hugann að því, hvort eðlilegt sé og æskilegt að löggjafinn taki sig til og ákveði með lagaboði með hvaða hætti stjórnarkjör eigi að fara fram í hinum ýmsu frjálsu félögum í landinu. Er það nú alveg víst að með því móti sé verið að auka lýðræðið í landinu? Sumir virðast vilja auka lýðræðið með því að takmarka frelsið, - en getur það farið saman? Hins vegar er mjög áhugavert verkefni að taka til athugunar með hvaða hætti er hægt að auka raunverulegt lýðræði í landinu á sem flestum sviðum, minnka aðstöðumuninn eftir því sem kostur er á öllum sviðum. En þar á ég við raunverulegt lýðræði og réttlæti. Að síðustu vil ég leggja eftirfarandi spurningar fyrir hv. frsm.: Hefur hann gert könnun á því, hvort áhugi sé fyrir því hjá samvinnumönnum að taka upp það kosningafyrirkomulag sem felst í þessu frv., bæði er varðar kaupfélögin og í sambandsstjórn? Hefur verið gerð könnun á því í verkalýðsfélögunum að taka upp slíkar kosningar ílandshlutasambönd og við stjórnarkjör hjá Alþýðusambandi Íslands? Og hvað um stjórnmálaflokkana, t.d. Alþfl. - já, og aðra flokka einnig? Er ekki rétt að kanna hug þeirra um að setja um það lög hvernig kosningar skulu fara fram á þeirra vegum, í meiri háttar trúnaðarstöður a.m.k.? Það væri fráleitt að setja lög aðeins um stjórnarkjör hjá Sambandi ísl. samvinnufélaga. Ef rétt er talið að lögfesta hvernig stjórnarkjör í frjálsu félagi eigi að fara fram, þá hlýtur slíkt lagaákvæði að eiga að ná til allra slíkra félaga og þá óska ég eftir að þetta frv. verði sent til umsagnar öllum félögum í landinu, svo sem öllum stéttarfélögum, kaupfélögum, æskulýðsfélögum, stjórnmálaflokkum o.s.frv., og ráðamann þeirra spurðir að því, hvort þeir æski þess að lögfest verði að stjórnarkjör fari fram í öllum þeim félögum og samböndum, hverju nafni sem þau nefnast, með þeim hætti sem í þessu frv. felst og hvort þau telja slíkt stjórnarkjör munu auka lýðræðislega stjórnarhætti í þeirra félögum á einhvern hátt, hverjir séu kostirnir með slíku kjöri og hverjir annmarkarnir séu. Og er þá ekki rétt að taka upp hlutfallskosningar t.d. í stéttarfélögunum? Mér virðist menn greina á um það, hvort kosningafyrirkomulagið, sem þar viðgengst, sé nægilega lýðræðislegt og heyrt hef ég allvíða að þar ætti að taka upp skilyrðislaust hlutfallskosningu. Það væri mjög æskilegt að fá umsagnir um það atriði frá hlutaðeigandi aðilum, hvort þeir vilji ekki breyta til og taka upp lýðræðislegra kosningafyrirkomulag, þ.e.a.s. hlutfallskosningar. Í frvgr. er gert ráð fyrir að fram fari árlega stjórnarkjör í stjórn sambandsins. Er ekki rétt að leiða hugann að því enn fremur, hvort það yrði ekki nokkuð viðamikið að láta kjósa árlega með þeim hætti sem lagt er til í frv., og vilja ekki hv. alþm. afhuga það nánar a.m.k. áður en slíkt fyrirkomulag verður lögfest hér á hv. Alþingi?



Herra forseti. Hér er á ferðinni frv. til l. um breyt. á l. um samvinnufélög, sem felur það eitt í sér að sambandsstjórn skal kosin árlega beinni, leynilegri kosningu. Þetta frv. virtist ekki hljóða til svo ítarlegra og líflegra umr. sem raun varð á á fundi á miðvikudag, og væntanlega verða í dag aftur, en þær hafa gefið mér tilefni til þess að segja nokkur orð. Það kemur í sjálfu sér fáum á óvart þótt fulltrúar pólitísku deildarinnar í Sambandi ísl. samvinnufélaga rísi upp og mótmæli þessu frv., vegna þess að aðrir aðilar dirfast að gera till. um breytingu á þeirri valdaaðstöðu sem þeir hafa innan þessa félagsskapar, og er út af fyrir sig skiljanlegt frá þeirra sjónarhóli að þeir vilji halda þeirri styrku aðstöðu sinni, sem þeir hafa nú í skjóli þeirra reglna og þeirra laga sem gilda um sambandið og framkvæmdina á þeim lögum. Hins vegar stóð einnig upp við þessa umr. formaður þingflokks Alþb., hv. þm. Lúðvík Jósepsson, og mælti algerlega gegn þessu frv. Fór svo, að hann lenti í karpi við fulltrúa Alþfl., flm. þessa frv., um hverjir væru meiri íhaldsmenn, þeir sem væru með þessari till. eða þeir sem væru á móti henni. Hann benti á það, að fyrir nokkrum áratugum - hygg ég - hefði verið flutt till. af nokkrum þm. Sjálfstfl. um svokallað atvinnulýðræði, þó ekki sams konar till. og hér er á ferðinni, en hv. þm. taldi dæmigert fyrir íhaldsmenn að flytja slíka till. Fulltrúar Alþfl. svöruðu því til, að einmitt með andstöðu sinni gegn þessu frv. væri hv. þm. Lúðvík Jósepsson að lýsa sinni sönnu íhaldssemi. Við, sem hingað til höfum verið uppnefndir með þessu heiti, getum vel unað við þessar umr. og þær skýringar og skilgreiningar sem gefnar eru á hugtakinu íhaldsmaður vegna þess að niðurstaðan af þessu er sú, að hægt er að túlka þær á báða vegu, hvort sem menn vilja halda í það, sem fyrir er, eða breyta einhverju frá því, sem staðið hefur mjög lengi. Þessi tiltölulega litla og saklausa till. hefur enn þá einu sinni orðið tilefni til þess að þeir stjórnarþm. lenda í hári saman og er það orðinn daglegur viðburður. Ég mun ekki blanda mér mikið í þær hatrömmu deilur sem fram fara á milli þeirra stjórnarsinna. Ég skil þessa till. þannig, að hún sé flutt í þeim tilgangi að reyna að auka áhrif hins almenna félagsmanns í þessum samtökum og auka almennt áhrif launþega og félagsmanna í verkalýðshreyfingunni, þegar verið er að tala um breytingar á lögum sem fjalla um starfsemi verkalýðshreyfingarinnar almennt, eins og gert var að umtalsefni í umr. á miðvikudaginn. Mér finnst þessi hugsun vera góðra gjalda verð, enda þótt ég efist um að það frv., sem hér er flutt, nái endilega þessum tilgangi. Ég hlýddi á þau rök, sem fram komu hjá hv. þm. Lúðvík Jósepssyni, þess efnis að hér væri hugsanlega um að ræða verulega skerðingu á félagafrelsi, hér væri um að ræða afskipti af innri málefnum félaga, og ég vil þess vegna hafa allan fyrirvara á um samþykki mitt við þetta frv. Ég vil virða mjög félagafrelsið og ég vil að Alþ. hafi sem allra minnst afskipti af innri málefnum frjálsra samtaka fólksins í landinu. Hins vegar hafa verið hér á undanförnum árum allmiklar umr. um það, hvort og hvernig hægt væri að koma á auknu atvinnulýðræði, eins og það er kallað, hvort hægt væri að auka áhrif starfsmanna á rekstur ýmissa fyrirtækja. Þá hefur spurningin fyrst og fremst verið um það, hvort auka ætti áhrifin með almennum samningum milli atvinnurekenda og starfsmanna eða hvort ætti að setja löggjöf. Ég hef ávallt verið þeirrar skoðunar að sjálfsagt væri að auka áhrif starfsmanna, leyfa þeim að fylgjast betur með starfsemi og rekstri fyrirtækjanna, þeir öðluðust þannig betri skilning á því, hvað fram væri að fara og hverjir væru hagsmunir viðkomandi fyrirtækja, en ég hef talið vafasamt að slíkt ætti að binda í lögum. Að þessu leyti er ég sammála hv. þm. Lúðvík Jósepssyni. En á sama tíma sem hann heldur þessum röksemdum fram hér og varar við of mikilli afskiptasemi af hálfu Alþ. af innri málefnum félaga og vill að t.d. verkalýðshreyfingin fái að starfa nokkuð frjálst og haga lögum sínum að eigin vild, þá vek ég athygli á því, að einmitt þessa dagana er verið að dreifa á Alþingi alls kyns stjfrv., sem einmitt fela í sér að ákveða með lögum ýmis félagsleg réttindi til handa verkalýðshreyfingunni, þar sem beinlínis er gripið inn í svokallaða frjálsa samninga, þar sem verið er að ákveða með lögum það sem hingað til hefur verið talað um að aðilar vinnumarkaðarins ættu að semja um sín á milli. Að þessu leyti stangast málflutningur hv. þm. verulega á. Ég endurtek, að ég tel eðlilegt að þegar um er að ræða t.d. styttingu vinnuviku og önnur hliðstæð mál sé um það samið milli aðila vinnumarkaðarins, en ekki sett einhliða löggjöf, sem gengur á hagsmuni annars aðilans, en er í þágu hins. Ég stóð líka upp til að vekja athygli á því, að talsmaður Alb. mælir nú mjög gegn þessari till. og varar við þeim hugmyndum að tekin séu upp í lög ákvæði um að starfsmenn hafi aðild að stjórn fyrirtækja, Núv. hæstv. menntmrh. og að ég hygg þáv. formaður Alþb. flutti till. til þál. árið 1968 sem fjallaði um atvinnulýðræði, en þar kveður við annan tón. Í þeirri till. segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ellefu manna nefnd að undirbúa löggjöf um aukin áhrif verkamanna og annarra launþega á stjórn þeirra fyrirtækja, sem þeir starfa hjá.“ Í grg. með þessar till. segir m.a. um það málefni sem einmitt er hér á dagskrá, þ.e.a.s. um hugsanleg afskipti löggjafans af málefnum samvinnuhreyfingarinnar, með leyfi forseta: „Þá má minna á, að samvinnuhreyfingin á Íslandi er óvenjulega öflug. Eins og fyrr segir, á atvinnulýðræði sérstakan rétt á sér í opinberum rekstri, en ekki á það síður við innan samvinnuhreyfingarinnar. Krafan um lýðræði er náskyld og raunar samofin hinni gömlu samvinnuhugsjón. Félög samvinnumanna byggðu upp starfsemi sína hér á landi með lýðræðislegu samstarfi neytenda í bæjum og framleiðenda í landbúnaði. Síðan hafa forustumenn samvinnumanna villst nokkuð af leið með því að blanda blóði við einkaframtakið og hverfa frá lýðræðislegum vinnubrögðum í atvinnurekstri. Iðnfyrirtæki á vegum samvinnufélaganna eru mörg í hlutafélagsformi, og hafa hvorki starfsmenn né neytendur þar nokkur áhrif. Því verður þó ekki neitað, að hin styrka staða samvinnuhreyfingarinnar bætir aðstöðuna til að koma á lýðræði í íslenskum atvinnurekstri.“ Þessi ummæli eru höfð í grg. til rökstuðnings því, að eðlilegt sé að gera sérstaka athugun á því, hvort ekki sé rétt að undirbúa löggjöf um aukin áhrif verkamanna, aukin áhrif starfsmanna sambandsins í stjórn þess fyrirtækis. Ég held að það sé alveg rétt, sem komið hefur fram í þessum umr., að auka þarf hið virka lýðræði, hvort sem það er í frjálsum samtökum eða í landinu almennt, og ég vil fyrir mitt leyti stuðla að því, að lýðræðið sé öflugra og virkara. Hins vegar vek ég athygli á að þ. á m. skal það gert í verkalýðshreyfingunni. Það er enginn vafi á því, og það er alveg óþarfi að mótmæla því, að bæði í verkalýðshreyfingunni og þá t.d. í sambandinu er um að ræða fámennisstjórn. Auðvitað er misjafnt, eins og sagt var um daginn, í hversu miklu jarðsambandi forusta verkalýðshreyfingarinnar er hverju sinni. Þetta er almennt sagt af minni hálfu. Ég held að menn hljóti að fallast á það, og ég held að þeir, sem vilja verkalýðshreyfingunni vel, hljóti að vilja hlusta á þau sjónarmið sem hníga í þá átt að reyna að virkja hinn almenna launþega, hinn almenna félagsmann í verkalýðshreyfingunni til aukinnar þátttöku. Hins vegar er það misskilningur hjá talsmönnum Alþfl. og flm. þessa frv., að það breyti í sjálfu sér einhverju um eflingu lýðræðis og sé einhver staðfesting á aukinni þátttöku hins almenna félagsmanns að stjórnarkosningar fari oftar fram, hvort heldur er um að ræða í SÍS eða verkalýðsfélögum. Það getur verið öflugt og virkt starf í verkalýðsfélagi þótt kosningar fari ekki fram til stjórnar á hverju einasta ári. Það skiptir ekki öllu máli. Það má ýmislegt skoða einmitt á þessum vettvangi annað en það, hvort verið sé að kjósa á hverju einasta ári. Ég held t.d. að ef þessi till., sem hér er á dagskrá, yrði samþykkt og kosið yrði beinni leynilegri kosningu í stjórn Sambands ísl. samvinnufélaga yrði það engin trygging fyrir því, að aukið yrði lýðræði í þeim félagsskap. Og ég veit reyndar ekki dæmi þess, að þegar um stór landssamtök er að ræða eins og SÍS eða önnur almenn hagsmunasamtök eða félagssamtök hér á landi, að þá sé slíkar leynilegar, beinar kosningar. Þær tíðkast einfaldlega ekki. Ég held þess vegna að rétt sé bæði fyrir flm. þessa frv. og fyrir samvinnumenn almennt að leita annarra leiða og annarra ráða til að efla almenna þátttöku félagsmanna á þessum vettvangi. Herra forseti, ég hef allan fyrirvara á um að lýsa yfir stuðningi við þetta frv. Ég skil hugarfarið á bak við flutning frv. og tel það góðra gjalda vert. Ég held hins vegar að varðandi atvinnulýðræði beri að vinna að því að reyna að auka áhrif og þátttöku starfsmanna í rekstri fyrirtækjanna. Ég held að það sé báðum aðilum til góðs, bæði þeim, sem eiga fyrirtækin, og þeim sem vinna þar. En ég held að það eigi að gerast með frjálsum samningum frekar en með löggjöf.



Herra forseti. Ég hafði ekki í hyggju að taka þátt í þessum umr., en sá virðulegi þm. Vilmundur Gylfason er ákaflega laginn - eða hitt þó heldur. Þarna þarf maðurinn að koma höggi á Samband ísl. samvinnufélaga með lögum frá Alþingi og þá var hann svo hygginn, til að afla sér fylgis við þessa till. sína, að hann ræðst með „krítik“ og offorsi á verkalýðshreyfinguna. Þá leitar á mann það sem hv. þm. Halldór E. Sigurðsson sagði: Verður hér látið staðar numið? - Eftir að hafa hlustað á Vilmund Gylfason er maður sannfærður um að svo sé ekki. Það væri freistandi að fara allítarlegum orðum um þetta frv. sem ég hef ekki tíma eða aðstöðu til. En við skulum fyrst taka ýmsar fullyrðingar Vilmundar. Hann heldur því fram t.d., að 80% hafi verið á móti lögunum 1. og 2. mars, en 80% hafi verið á móti aðgerðunum. Heimildin er nú ekki afleit: skoðanakönnun Dagblaðsins. Síðar vitnar hann í bresk verkalýðsfélög, sem standa nú í deildum, og bendir á að nokkuð hliðstæð niðurstaða sér þar. Sannleikurinn er sá, að þetta dæmi um bresku verkalýðsfélögin er ákaflega illa valið. Bresk verkalýðsfélög, einstök félög, hafa gengið ákaflega langt í verkfallsaðgerðum - aðgerðum sem eru óþekktar hér á landi. Það er t.d. ákaflega skýrt einkenni að hversu mögnuð og harðsnúin verkföll sem hér geisa hjá almennum verkalýðsfélögum, þá er rekstur sjúkrahúsa með öllu óhultur og eftir því sem segja mér þær systur sem ráku Landakot aldrei tryggður betri rekstur en á meðan á verkföllum stóð. Hafi komið til rekstrarstöðvunar eða einhverra óþæginda á sjúkrahúsum, þá hefur það verið á ábyrgð stétta sem eru betur launaðar og betur tryggðar en menn eru hjá almennum verkalýðsfélögum. En ég vil gera örstutta aths. í sambandi við 1. og 2. mars. Við skulum t.d. líta á verkalýðsfélag hér í Reykjavík, Dagsbrún. Þar er boðað til fundar í Austurbæjarbíói, þar er vinna lögð niður kl. 5 að degi til og þar er skipulagt að öllum sé ekið frá vinnustað til fundarstaðar. Þetta hús tekur 800 manns í sæti og sennilega 400 í viðbót, ef því er að skipta. Þar eru þessi mál rædd, þar eru ákvarðanir teknar. Hver er niðurstaðan? Niðurstaðan er sú, að af 4000 félagsmönnum fylgja innan við 100 ekki þessari samþykkt. Hitt er rétt, að hin og þessi samtök og einstök félög gerðu ekki um þetta sérsamþykktir, - Alþýðusambandið sem slíkt getur ekki bundið einstök félög, enda aðgerðin ákaflega hvöss og sérstæð, - en ég vil aðeins benda á þetta einstaka dæmi máli mínu til sönnunar. Það er talað um fámennisstjórnir, um að það skuli eiga sér staða leynilegar kosningar. Ég skal ekki ræða mikið um Samband ísl. samvinnufélaga. Ég hef ekki tekið þátt í störfum þess og er þar ekki kunnugur. En ég hef verið í stjórn Dagsbrúnar í yfir 20 ár. Ég man eftir því, að ár eftir ár voru allsherjarkosningar með yfir 3000 mönnum á kjörskrá, og ekki nóg með að þær væru einu sinni á ári, heldur voru einnig, meðan alþýðusambandsþing var haldið annað hvert ár, líka allsherjarkosningar til alþýðusambandsþings, þ.e.a.s. tvennar allsherjarkosningar á því ári. Ég sé nú ekki þann skort á lýðræði sem í þessu ætti að felast, og ég er ekki í sjálfu sér viss um að það hafi verið verkalýðshreyfingunni að öllu leyti til góðs, þó kosningar séu sjálfsagðar af og til, að standa í hatrömmum allsherjarkosningum tvisvar á ári. Verkalýðsfélög eru öllum opin, þau hafa sín lög um kosningar og ef þau lög ganga skemmra en lög Alþýðusambandsins um kosningar, þá er hægt að áfrýja til Alþýðusambandsins. Þessi kosningarréttur er ekki þrengri en það, að kosningar í stjórn félaga - við skulum taka Dagsbrún sem dæmi - standa í tvo daga. Og það er ekkert verið að velja í félagið. Félagið er, eins og öll verkalýðsfélög, samkv. lögum öllum opið og vilji stjórn hafna einhverjum manni er ekkert auðveldara en láta Félagsdóm dæma viðkomandi mann inn þegar í stað. Gengur slíkt fljótt fyrir sig og um það eru ekki deilur. Að vísu fjallar þáltill. þessi um sambandsstjórn Sambands ísl. samvinnufélaga, að kosið skuli þar árlega beinni, leynilegri kosningu. Þetta er gert í verkalýðsfélögunum. Kosningarrétt og kjörgengi hafa allir félagsmenn. Hitt er annað mál, að það eru kosnir fulltrúar á þing Alþýðusambandsins og það eftir ákveðnum reglum. Það má vel vera að gagnrýna megi einhverja þætti í reglum þessara félaga, um að laumað sé auglýsingu í hlað o.s.frv. Þó er yfirleitt, og ég vitna nú í mitt verkalýðsfélag, tiltekið í lögum að kosning skuli fara fram seinni hluta janúar. Það er ekki nema tvær helgar á árinu sem þessi kosning getur átt sér stað, svo að ekki er hægt að lauma kosningu fram hjá félagsmönnum. Þetta er beinlínis bundið í lögum. Ég held að þegar rætt er um þessi mál verði að hafa í huga að Alþýðusambandið sjálft eða starfshættir þess eru orðnir þungir í vöfum, séu ekki í samræmi við nútímaþjóðfélag. Það get ég fallist á í ýmsum atriðum. En sambandið við hinn almenna félagsmann, lifandi samband milli stjórnar og félagsmanns, verður ekki tryggt í lögum. Þar þarf allt annað til. Eldlegur áhugi og lifandi starf þarf að leika um sali, stofnanir og samtök. En þó að hv. þm. Vilmundur Gylfason kæmi einhverjum lagaákvæðum fram um að sambandið við félagsmenn skuli vera svo og svo lifandi og gott held ég að það breyti engu í reynd. Þegar verið er að ræða um fámennisstjórn, þá efast ég um að það sé víða jafnaðgengilegt og er í flestum verkalýðsfélögum að grípa til stjórnarkjörs og bjóða fram á móti stjórn. Og umfram alla muni: Við skulum ekki láta okkur detta í hug að fara að negla það niður í lögum. Þar ætti Vilmundur Gylfason að leita til flokksbræðra sinna í verkalýðshreyfingunni. Það er sjálfsagt að ræða þar um starfshætti og skipulag, en ekki fara að negla það niður í lögum. Slíkt hefur komið fram í hvers konar till. í sambandi við breytingar á vinnulöggjöf. Það hefur komið fram í alls konar frv., þar sem vald félaganna sjálfra er skert og þar sem reynt er að skerða ákveðið valdsvið þessara félaga og ríkisvaldið ætlar að fara að grípa inn í varðandi boðun verkfalla o.s.frv. Ég væri reiðubúinn þegar betur stæði á að ræða við Vilmund Gylfason nánar um skipulag og vinnubrögð verkalýðshreyfingar, hvort þau séu stirðnuð, hvaða aðgerðir hafi verið gerðar til að mæta hinni almennu félagslegu deyfð, sem hrjáir mörg félög í landinu, og hvort starfsháttum hafi verið breytt nægilega. Það er allt til umr. Það er það sem félögin sjálf og Alþýðusambandið sjálft verða að gera. En þótt Vilmundur Gylfason sé kosinn á þing, hvort sem menn álíta það ógæfu samtíðarinnar eða ekki, er ekki hægt að breyta verkalýðshreyfingunni með lögum og fara að negla hana niður með lagaboði. Þeir, sem kusu þennan hv. þm., a.m.k. allmargir þeirra, mundu þakka pent fyrir þau lagaboð.2198



Herra forseti. Það var út af fyrir sig rétt ábending hjá hv. 1. flm. þessa frv., Finni Torfa Stefánssyni, að auðvitað er það fyrst og fremst samvinnuhreyfingin, sem hér er til umr., og aukin lýðréttindi í þeirri hreyfingu, en ekki verkalýðshreyfingin í landinu. Þó verða menn auðvitað að taka því, að þegar slíkt stórmál sem þetta er til umr. er engin furða að hliðarröksemdafærslur fjalli einnig um þessa stærstu fjöldahreyfingu sem í landinu er. Hitt er aftur kjarni málsins, að hér er um að ræða tiltekna breytingu á starfsháttum stórs fyrirtækis sem er - og það ber að undirstrika - fyrirtæki fyrst og fremst, sem er rekstrarform, og verið er að leggja til í þessu frv. aukin lýðréttindi þess fólks sem þessari hreyfingu tilheyrir og þessa hreyfingu skipar. Það má út af fyrir sig taka undir ýmislegt af því sem fram kom hjá síðasta hv. ræðumanni, Guðmundi J. Guðmundssyni. Einkum og sér í lagi hjó ég eftir því, sem ég veit eins og samfélagið allt að er rétt, að það er allmikill munur á tilteknum fjöldahreyfingum í Bretlandi og hér á Íslandi að því er tekur til hörkunnar í vinnustöðvun. Hér hafa t.d. fyrirtæki eins og sjúkrahús blessunarlega verið látin í friði þegar um verkföll hefur verið að ræða, sem ekki hefur reynst vera gæfa Breta. Svona getum við haldið áfram endalaust. En það kemur væntanlega að því fyrr en síðar, að hér verður umr. um hvort löggjafinn eigi að grípa inn í og með einhverjum hætti reyna að lagfæra þau augljósu vandkvæði sem í öðrum fjöldahreyfingum eru. Það er að þessu sinni hins vegar rétt að halda sig við Samband ísl. samvinnufélaga sem hér er til umr. Mér sýnist þetta frv. til l., sem hér er til umr., vera afskaplega einfalt. Það er verið að leggja til aukinn rétt fólks í tiltekinni hreyfingu, sem auðvitað er að öðrum þræði fjöldahreyfing, en að hinum þræðinum rekstrarform. Ég get út af fyrir sig tekið undir margt af því, flest af því, held ég, sem hv. þm. Jónas Árnason sagði þegar þetta mál var til umr. fyrir helgi. Það er svo auðvitað sitthvað að athuga við rekstur bæði Sambands ísl. samvinnufélaga sem heildar og einstakar deildir þess, og er eðlilegt að umr. um það blandist inn í þetta. Ég vil t.d. spyrja hv. þd. um það, hvað sé mat annarra á því, hvernig það megi vera að Samband ísl. samvinnufélaga er fjórðungseigandi í fyrirtækinu Íslenskir aðalverktakar. Það fyrirtæki er ekki rekið með samvinnuformi og þá með þeim ítökum og lýðréttindum sem samvinnuformið býður upp á, heldur er það rekið sem hlutafélag, m.ö.o.: með allt öðru rekstrarformi en grunnhugsunin í samvinnurekstri gengur út á. Og eins hitt: Hvenær hafa samvinnumenn á Snæfellsnesi, Akureyri eða Egilsstöðum verið um það spurðir hvort þeir vildu eiga í þessu fyrirtæki, og ef þeir vildu það, þá með hverjum hætti slíkt skyldi vera? Auðvitað er það svo, að þarna vantar stórkostleg lýðræðisleg réttindi sem samvinnuhreyfingin gerir þó ráð fyrir á grundvelli sínum. Þetta er orðið að heljarinnar rekstrarformi, en á ekkert skylt við þau lýðréttindi sem um var talað á árunum kringum aldamótin þegar þessi hreyfing var stofnuð. Svona gætum við haldið áfram. Ég nefni hér stórt dæmi. Hv. þm. Jónas Árnason nefndi dæmi af smærri tagi sem hann þekkir úr sínu byggðarlagi í Borgarfirði, og ég efast ekki um að hann hafi farið þar með rétt mál. Þegar allt þetta er skoðað í heild sinni þarf engum að koma á óvart, enda engin ástæða til pólitískrar taugaveiklunar eins og hér hefur verið höfð í frammi, þó að um það séu gerðar till. að löggjafinn með þeim hætti hlutist til um að teknar verði upp árlegar beinar kosningar til æðstu stjórnar þessa rekstrarfyrirkomulags sem samvinnureksturinn óneitanlega er til þess að auka völd og áhrif hins almenna félagsmanns í þessum rekstri. Það er eðlilegt að þessar umr. beinist að nokkru leyti a.m.k. inn á nokkuð aðrar brautir, sem þær hafa gert fyrst og fremst fyrir tilstilli hv. 1. þm. Austurl., Lúðvíks Jósepssonar, snúist um þá einföldu grundvallarspurningu: hvenær á og má löggjafinn setja lög þegar um félagslegar hreyfingar af einu og öðru tagi er að ræða? Um það er auðvitað ekki nokkur spurning, að löggjafinn setur margháttuð lög. Í félagslegu tilliti voru það hin mestu framfaraspor, sem hafa verið stigin, þegar vinnudagur var styttur í 12 stundir og að endingu niður í 8 stundir. Það var gert með löggjöf. Og við sérhvert spor af þessu tagi, sem var stigið, stóðu auðvitað upp, - við skulum láta skilgreiningarnar liggja á milli hluta, en það er eins og mig minni að einhverjir hafi kallað þá íhaldsmenn á sínum tíma sem upp stóðu og sögðu: Það er ósæmilegt að löggjafinn fari að setja lög um hluti eins og þá sem frjálsir einstaklingar eiga að semja um sín á milli. Þetta gildir um alls kyns félagsleg réttindi. Nærtækast er að taka þá þróun sem varð stig af stigi þegar hinn almenni vinnudagur var styttur og allt niður í 8 stundir eins og hann er nú. Annað mál af þessu tagi má nefna: Ég veit ekki betur en það sé á stefnuskrá beggja flokkanna, bæði Alþfl. og Alþb., að koma á atvinnulýðræði. Og hvað þýðir atvinnulýðræði? Atvinnulýðræði þýðir t.a.m. að í fyrirtækjum, sem eru yfir ákveðinni stærð, fái starfsmenn fyrirtækjanna lögbundinn rétt til þess að tiltekinn fjöldi þeirra, 2 af 5 eða 3 af 7, setjist í stjórnir. Auðvitað standa eigendur þessara fyrirtækja upp og setja: Hér er verið að ráðast á hin frjálsu félagaréttindi. - Verjendur þess háttar sjónarmiða segja þetta á öllum tímum. Af þessum ástæðum þykir mér skjóta nokkuð skökku við þegar talsmaður Alþb. stendur upp og gerir það að „prinsip“atriði að ekki megi setja lög um tiltekna hluti. Mér sýnist satt að segja að í sögulegum samanburði a.m.k. séu þetta sjónarmið sem þeir, sem kallaðir hafa verið íhaldsmenn á hverjum tíma, hafa gert að sínum. Hv. þm. Stefán Valgeirsson spurði hvort þeir talsmenn Alþfl., sem eru flm. að þessu frv., vildu ekki breyta reglum um eigin flokk í hliðstæða veru. Ég veit að hv. þm. er um það kunnugt, að að hluta til höfum við þegar breytt reglunum í þessa veru. Við lögbundum í samtökum okkar fyrir tveimur árum reglur um prófkjör. Ég fyrir mína parta hef lýst því úr þessum stól áður, að ég er ekki í hinum minnsta vafa um að þessi lögbinding öðrum atvikum fremur á sinn þátt í þeim góða árangri sem við höfum átt að fagna í kosningum síðan, vegna þess að fólk í landinu mat þessi lýðréttindi. Ég held einnig að almennir stuðningsmenn Alþfl. séu um þessa hluti á engan hátt frábrugðnir almennum þátttakendum í samvinnurekstri. Lýðréttindi eru nokkuð sem skilar sér bæði í auknum áhuga, aukinni upplýsingu, og fólk kann að meta slíkt. Hv. þm. spurði, hvort Alþfl. vildi þá ekki leggja til að almennir forustumenn hans væru kosnir slíkum almennum kosningum. Því er til að svara um þetta, að í samtökum okkar hafa miklar umr. farið fram um nákvæmlega þetta. Eru margir þeirrar skoðunar, að það sé eðlilegt framhald af þeim lýðræðissporum, sem við þegar höfum stigið, að slíkar kosningar fari einmitt fram þannig að í þeim geti allir, sem í samtökin eru ritaðir, tekið þátt. Það má auðvitað ræða kosti og lesti á þessu eins og öðrum slíkum breytingum, en um margt má þó álykta að þetta væri einungis beint framhald af þeim sporum sem við höfum þegar stigið í lýðræðisátt og hafa án efa átt mikinn þátt í velgengni Alþfl. í síðustu kosningum. Og það er út af fyrir sig rétt, að ákveðinn skyldleiki er á milli reynslunnar, sem við höfum í Alþfl. af auknu lýðræði, og svo hins, að við skulum vera að ræða hugmyndir á Alþ. um lýðræðisaukningu í stórum samtökum eins og Sambandi ísl. samvinnufélaga og öðrum álíka. Hv. 1. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, fór nokkrum orðum um þau rök sem við höfum viðhaft til stuðnings þessu máli, og hann hefur áður haft stór orð um einkum yngri menn í Alþfl., sem honum eru augljóslega ekki alls kostar að skapi. Þ. á m. sagði hv. þm. í blaðagrein ekki alls fyrir löngu, og fann það yngri þm. Alþfl. helst til foráttu að því er skilja mátti, að þeir hefðu aldrei rekið hænsnabú, eins og hann komst að orði. Það hefði einhvern tíma þótt saga til næsta bæjar, að það væri orðið helsta deilumál á launþegavæng íslenskra stjórnmála að menn hefðu aldrei ástundað nokkurn atvinnurekstur. Það er svo út af fyrir sig alveg rétt, að margir í Alþfl. hafa sáralitla reynslu af atvinnurekstri, og ég efast ekki um að hv. 1. þm. Austurl, hefur allmiklu meiri reynslu af atvinnurekstri en ég og mínir líkar í Alþfl. höfum haft. Hv. 1. þm. Austurl. óð svo á súðum út frá þessari lífsskoðun sinni og mismun á lífsskoðunum kannske, þegar þetta mál kom til umr. Hann ávarpaði okkur sem nýíhaldsmenn og dró sínar ályktanir þar af, og síðan bætti hann því við, að það væri alveg áreiðanlegt að þótt Alþfl. hefði unnið nokkurn kosningasigur, þá mundi sá kosningasigur hrynja niður í næstu kosningum. - Kannske erum við þarna að tala um kjarna málsins. Ég vildi gjarnan prófa að heyja kosningar og kosningabaráttu við hv. 1. þm. Austurl. eða aðra slíka. En mér er samt ekki alveg sama hvernig þær kosningar mundu fara fram. Ef hann flytti sig til Reykjavíkur og við færum að heyja hér stríð, þá mætti stríðið auðvitað ekki fara þannig fram að fyrst væri gengið frá uppstillingarnefnd, í uppstillingarnefndinni sætu Svava Jakobsdóttir, Ólafur Ragnar Grímsson og Svavar Gestsson, þessi uppstillingarnefnd veldi síðan frambjóðendur og þeir frambjóðendur væru síðan talsmenn einhverra þúsunda. Reynslan hefur margsýnt að allt jarðsamband skortir þegar þessum aðferðum er beitt. Ég held þvert á móti að þær aðferðir, sem Alþfl. hefur tekið upp, þ.e.a.s. að hafa opin prófkjör þar sem þúsundir taki þátt, sé allnokkur trygging fyrir nokkru jarðsambandi. Og því eru þessi mál svo reifuð, að hér er nákvæmlega um þann höfuðmun að ræða sem verið er að leggja til að því er tekur til þessara heljarrekstrarsamtaka sem eru Samband ísl. samvinnufélaga. Það er verið að leggja til fráhvarf í þessum samtökum frá fámennum uppstillingarnefndum, frá fámennisstjórnum, og til þess að gera fyrirkomulagið þannig úr garði að allur fjöldinn fái um það að segja í hvern rekstur slíkt fyrirtæki eigi að ráðast, hvort það t.d. eigi að eiga stóran hlut í umdeilanlegu fyrirtæki, svo að ekki sé meira sagt, eins og Íslenskum aðalverktökum, og yfir höfuð hverjir skipi æðstu stjórn og fari með æðstu völd. Ég er sannfærður um að það þarf ekki annað en líta yfir hið almenna stjórnmálasvið í landinu, horfa á hvern árangur svokölluðu prófkjör hafa haft, til þess að sannfærast um yfirburði þeirra aðferða sem hér er verið að bera saman. Hv. þm. Stefán Valgeirsson spurði um það áðan, hvort flm. vissu nokkuð hver vilji væri til slíkra breytinga í hinum almennu samvinnufélögum. Nú er það auðvitað svo, að um þetta hefur engin skoðanakönnun verið gerð mér vitanlega. En þó er mér nær að ætla eftir að hafa setið allnokkra stjórnmálafundi víðs vegar um landið, að breytingar, sem horfa í lýðræðisátt í samvinnufélögunum, eigi sér mikinn stuðning, - kannske ekki meðal fyrirmanna í samvinnufélögum eða í æðstu stjórn SÍS, heldur meðal hinna almennu félagsmanna. Þetta marka ég bæði af fundum, sem ég hef setið með fjöldanum öllum af þessu fólki, og eins reynslunni af slíkum breytingum sem orðið hafa í öðrum almannasamtökum, og þar þekki ég allvel til og tel þess vegna Alþfl. vera nærtækast dæmi. Það væri auðvitað gott og hyggilegt ef við hefðum fleiri gögn í höndunum um undirtektir við slíkar hugmyndir. En hitt vil ég þó segja að lokum, að mér þykir lítil ástæða vera til þeirrar pólitísku taugaveiklunar sem mér hefur þótt gæta hér hjá mörgum að ég hygg sjálfskipuðum málsvörum þessara samtaka. Stundum finnst mér eins og hér sé ekki um að ræða málsvara fólksins, sem í þessum samtökum er, heldur þess valdafyrirkomulags, sem í gegnum árin og áratugina hefur byggst upp í þessum samtökum. Mér þykir stundum að allnokkurs jarðsambandsskorts hafi gætt, og slíkt held ég að sé aldrei nokkrum samtökum til heilla.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að tala meira um þetta mál en ég gerði á fimmtudaginn, en ástæðan til þess, að ég bað um orðið á nýjan leik, er ræða sú sem hv. 4. þm. Vesturl. flutti hér. En vegna þess að ég er kominn í ræðustól og vegna þess sem hv. 1. flm. frv., 2. landsk. þm., sagði hér, þá ætla ég að víkja ofurlítið nánar að þessu frv. Ég skal ekki fara að deila við hv. 7. þm. Reykv. um jarðsamband eða jarðsamband ekki eða festu í málflutningi, að honum sé það lagnara en öðrum hv. þm. að hafa festu og rólegheit í málflutningi sínum. Ég tel mig ekki vera færan um að meta það því að það getur verið matsatriði eins og fleira. En eitt vil ég segja í sambandi við þetta frv., sem er aðeins ein grein, þar sem er breytt 32. gr. laga um samvinnufélög. Ef þessi grein er tekin, eins og hér er gert, úr sambandi við önnur ákvæði samvinnulaganna, þá verður þar ýmislegt eftir sem ekki - að mínu mati a.m.k. - hæfir eftir að væri búið að gera slíka breytingu. Með leyfi hæstv. forseta, segir svo í 31. gr. í VI. kafla laga um samvinnufélög: „Æðsta vald í sambandsmálum er í höndum fulltrúafunda. Fulltrúar eru kosnir af félögum þeim, sem eru í sambandinu, og fer tala þeirra, er hvert félag má senda á sambandsfund, eftir tölu félagsmanna.“ Ef þessi grein stendur óbreytt, sem á að ákvarða æðsta vald í málefnum samvinnufélaga, eftir að búið er að breyta 32, gr. og svipta félagsfund samtakanna rétti til þess að kjósa stjórn samtaka sinna, þá skil ég ekki að það standi óhaggað að fulltrúafundir fari með æðsta vald samvinnufélaganna. Þess vegna tel ég að það hafi verið rétt sem ég sagði hér um daginn, að til þess að breyta löggjöf eins og þessari þyrfti að endurskoða lögin í heild og gefa sér tíma til þess að gera sér grein fyrir afleiðingunum. Og þó að hv. 2. landsk. þm., sem er lögfræðingur eins og kom greinilega fram í ræðu hans s.l. fimmtudag, teldi sig bera betra skyn á slík mál en við hinir þm., sem ekki höfum notið þess arna, þá hlýtur hann að átta sig á því, að til þess að löggjöf sé sæmilega úr garði gerð verður að taka tillit til fleira en eins atriðis. Með slíkum vinnubrögðum er 31. gr. þessara laga gerð algerlega hjáróma. Þess vegna er eðlilegt ef á að breyta löggjöf eins samvinnulöggjöf sem og annarri heildarlöggjöf', hvort sem er félaga eða annarra mála, að endurskoða löggjöfina í heild, nema fyrir sé tekinn þá sérstakur þáttur og þá hefði þurft að taka fyrir VI. kaflann í heild. Það hefði verið hægt að hugsa sér það. Út af hinu, sem þessir hv. þm. ræða um, sambandinu við fólkið, sem þeir telja sig vera sérstaka boðbera fyrir, þá dreg ég í efa að þessi breyting mundi verða þess valdandi að meira samband væri á milli forustumannanna og fólksins en eftir því kerfi sem nú er. Hitt tek ég undir, að það er eðlilegt þarna eins og víðar að koma við atvinnulýðræði með setu einhverra manna, sem kosnir eru sérstaklega af starfsfólkinu, á stjórnarfundum, enda er mér næst að halda að þannig sé farið að vinna í Sambandinu. Ég skal ekki fullyrða að svo sé, þó ég telji mig hafa nokkra vitneskju um það, en ekki þó það góða að ég geti fullyrt það. En slíkt tel ég eðlileg vinnubrögð og tel reyndar eðlilegt að það gerist með samkomulagi innan þeirra félaga og stofnana sem um er að ræða. Eins og þetta er nú er það þannig í hinum einstöku kaupfélögum landsins, sem mynda Samband ísl. samvinnufélaga, að þau eru deildaskipt, nema minnstu kaupfélögin. Aðalfundur fer með mál þeirra og allir þeir, sem eru félagsmenn í kaupfélaginu, geta mætt á honum. Þetta hefur ekki verið talið framkvæmanlegt nema hjá hinum ýmsu stóru kaupfélögum. Hins vegar er það svo, að í deildunum - ég veit að svo er a.m.k. í Kaupfélagi Borgfirðinga, þar sem ég þekki best til - mætir kaupfélagsstjórinn á öllum deildarfundum. Þar segir hann frá starfsemi kaupfélagsins á liðnu ári og gefur þær upplýsingar sem óskað er eftir að gefnar séu. Yfirleitt má segja um þessa fundi, að þeir séu vel sóttir. Hver einasta deild í Kaupfélagi Borgfirðinga, sem er með stærstu kaupfélögunum, kýs sína fulltrúa sem mæta á aðalfundi þess. Þessi fundur fær svo heildarskilagerð kaupfélagsstjórans og stjórnarformannsins og fram fara almennar umr. Þessi fundur stendur venjulega tvo daga og þar eru mál fyrirtækisins rædd og skýrð. Fulltrúarnir fá prentaða skýrslu um starfsemina á liðnu ári og geta fylgst með þeim málum eins vel og þeir frekast hafa áhuga á, auk þess sem Kaupfélag Borgfirðinga gefur út blað þar sem það gerir grein fyrir starfsemi sinni. Þessi aðalfundur kýs svo stjórn kaupfélagsins og fulltrúa á aðalfund Sambandsins. Það þarf enginn að segja mér, að betra samband yrði milli félagsmannanna t.d. í Kaupfélagi Borgfirðinga ef ætti að fara að kjósa fyrir sambandið, eins og hér er lagt til, heildarstjórn af öllum félagsmönnum samvinnufélaganna um allt land og halda að með þeim hætti væri verið að auka lýðræðið innan samvinnufélaganna. Haldið þið að þessir fulltrúar væru þá nær félagsmönnum í hinum einstöku kaupfélögum en þeir eru nú? Á það verður svo að líta, að Sambandið er samband kaupfélaganna, hinir einstöku félagar í því eru kaupfélögin sem eru innan vébanda Sambandsins. Og aðalfundur kaupfélaganna kýs fulltrúa á aðalfund Sambandsins og svo er kosin stjórn Sambandsins. Ég er alveg sannfærður um að kerfið, sem slegið er fram í þessu frv., - sem er, eins og ég áðan sýndi fram á, afskaplega illa undirbúið, fráleitt sem lagagerð að rjúka í eina grein í heilum lagabálki og taka hana út úr án þess að athuga nokkuð samhengi hennar við aðrar greinar laganna, - yrði síður en svo til þess að tengja betur saman félagsmennina og yfirstjórnina, enda er ég sannfærður um að hv. flm. gera sér ekki grein fyrir þessu, kynni þeirra af starfsemi kaupfélaganna séu ekki meiri en svo, að það sé varla von að þeir geri sér grein fyrir þessu. Ég sagði í ræðu minni um daginn, að kaupfélögin væru mikils virði hinum einstöku byggðarlögum. Ef slík breyting væri gerð á samvinnulögunum, - út af fyrir sig er ekkert athugavert við að endurskoða þau lög, en það verður að gerast með eðlilegum hætti, - þá mundi þetta færast inn á hið almenna félagsform, en ekki ná bara til þessa eina þáttar. Eins og kom fram áðan hjá hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni, 10. þm. Reykv., mundi koma upp krafa um þetta hjá ASÍ eins og öðrum félagssamtökum. Það er ekki hægt að halda því fram, að ASÍ séu ekki hagsmunasamtök eins og kaupfélög. Hvort tveggja eru hagsmunasamtök. Þau eru stofnuð í þeim tilgangi að bæta stöðu þess fólks sem er þar félagsmenn, á sviði verslunar og atvinnurekstrar hjá kaupfélögunum og kjaramála hjá ASÍ-félögum. Það væri ekki auðvelt að færa það kerfi til baka ef menn vildu hlaupa til og breyta. Mér virðist hv. flm. telja að það sé íhaldssemi, afturhald og skilningsleysi hv. þm. ef þeir vilja ekki gleypa svona lummur alveg glóðvolgar. En ég held að hv. þm., sem ekki er óeðlilegt, þyrftu að kynna sér eðlileg vinnubrögð við lagasetningar betur en þeir hafa lært í Háskólanum til þess að skilja að slík málsmeðferð væri mjög óeðlileg. Nú skal ég ekki eyða lengri tíma í flm. Það út af fyrir sig, að þeir hafi farið í gegnum prófkjör er ekki nýtt. - Það höfum við fleiri gert og það áður en Alþfl. fann upp að það mundi verða lífsakkeri hans að láta fólk úr öðrum flokkum kjósa sig. En það er annað mál sem ég ætla ekki að fara að ræða hér. Eins og ég sagði áðan var það ræða hv. 4. þm. Vesturl. sem gerði að verkum að ég fór að biðja um orðið aftur. Ég hafði raunar ætlað að láta mér nægja það sem ég sagði um efni málsins um daginn, þó að ég hafi af skiljanlegum ástæðum skýrt betur lagasetninguna en ég gerði þá, að gefnu tilefni frá hv. 1. flm. En það, sem kom mér á óvart, var ræða hv. 4. þm. Vesturl. Nú held ég að það hafi verið háttur okkar þm. á Vesturlandi að gera mál okkar upp heima fyrir í héraði, en ekki tala um sérmál kjördæmisins á hv. Alþ. Hjá því verður þó ekki komist, fyrst hv. 4. þm. Vesturl. kaus að fara að víkja að Kaupfélagi Borgfirðinga eins og hann gerði. Hann taldi m.a.s. að ekki væri nóg að gert með flutningi þessa frv., meira þyrfti að gera ef vel ætti að fara. Um það ætla ég ekki að fara að ræða við hann, heldur það sem hann nefndi sérstaklega um Kaupfélag Borgfirðinga. Ég hélt að hv. 4. þm. Vesturl. væri það kunnugur í því héraði að hann vissi hvað Kaupfélag Borgfirðinga er mikill burðarás - svo að ég noti aftur það orð sem fór í taugarnar á honum - uppbyggingar og framfara í byggðarlagi okkar. Held ég að óhætt sé að segja að það sé öllum félagsmönnum yfirleitt ljóst. Hv. 4. þm. Vesturl. nefndi hér sérstaklega það, að Kaupfélag Borgfirðinga léti flytja Tímann með bílum sínum. Nú er mér að vísu ljóst að hv. 4. þm. Vesturl. hefur ekki lagt mjög mikla vinnu í að kynna sér mál héraðsins. En ég hélt að hann væri svo kunnugur, að hann vissi að almennur póstur, sem borgað er fyrir hjá póststofnuninni hér, er fluttur með mjólkurbílunum á félagssvæði Kaupfélags Borgfirðinga, þar til á næstsíðasta ári eða svo var póstur eingöngu fluttur þannig. Þá var aftur tekinn upp flutningur á milli skólanna, viss hringur, sem annast Hvanneyri, Varmaland og fleiri slíka staði hvað varðar flutninga á pósti. Að öðru leyti er póstur fluttur, hvort sem það eru bréf frá hv. 4. þm. Vesturl., 1. þm. Vesturl. eða blöð sem gefin eru út af stjórnmálaflokkum eða öðrum aðilum, með öðrum pósti og ekkert greint á milli. Sumir aðilar, sem gefa út hlöð, koma þessu fyrir á annan veg, en það er þeirra mál. Og Kaupfélag Borgfirðinga ræður engu um hvaða gjald er tekið fyrir flutning á blöðum. Það er póststjórnin sem það gerir. Þá talaði hv. 4. þm. Vesturl. um fyrirgreiðslu Kaupfélags Borgfirðinga við bændur. Hún er mikil. Það er ekki hægt að efa. En fyrst og fremst er hún að ósk bændanna sjálfra og þeim í hag. T.d. greiðir Kaupfélag Borgfirðinga yfirleitt raforkureikninga fyrir bændur í héraðinu. Það er ekki af því að það hafi beðið um að fá að gera þetta, heldur af því að hinir telja sér það hagkvæmt. Það greiðir einnig olíureikninga án þess að það sé bundið við hvaða olíufélag hafi selt olíuna; það er alveg sama hvort það er Olíufélagið, Skeljungur eða Olíuverslun Íslands. Þetta er gert eftir ósk þeirra viðskiptamanna sem eru kaupfélagsmenn og eru í viðskiptum við Kaupfélag Borgfirðinga. Sama er að segja um tryggingagjöld. Þau eru einnig greidd af Kaupfélagi Borgfirðinga ef menn óska þess. Það er einnig svo, að sýslumaðurinn í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu tekur mikið af þinggjöldum hjá Kaupfélagi Borgfirðinga af viðskiptamönnum þess samkv. beiðni þeirra og góðu samkomulagi þarna í milli. Eina blaðið, sem Kaupfélag Borgfirðinga greiðir fyrir án þess að hafa verið sérstaklega beðið um að gera það, er Samvinnan. Að öðru leyti hefur það ekki greitt til dagblaða, nema eftir beiðni viðkomandi kaupanda, og er Tíminn engin undantekning. Það hefur ekki neitað um greiðslu ef það hefur verið beðið um það, vegna þess að það annast þá fyrirgreiðslu fyrir viðskiptamenn og félagsmenn sem óskað er eftir. Sama er að segja um viðskipti þeirra hjá sparisjóðnum í Mýrasýslu, hvort sem er greiðsla inn á ávísanareikning eða hlaupareikning viðkomandi manns eða önnur viðskipti. Slíkt hefur þetta fyrirtæki annast og gert um langan tíma. M.a. hefur því verið það kleift af því að það er fjárhagslega vel rekið og nýtur trausts viðskiptamanna sinna og félagsmanna og vill fyrir þeim greiða. Þetta vil ég taka fram vegna hinnar hálfkveðnu vísu í ræðu hv. 4. þm. Vesturl. um Tímann, Framsfl. og Kaupfélag Borgfirðinga. Ég hygg að hv. 4. þm. Vesturl. hafi, eins og aðrir sem hafa átt samstarf við Kaupfélag Borgfirðinga, á engan hátt undan því að kvarta. Mér þykir því miður, að það skuli vera farið með slík mál í hálfkveðnum vísum á hv. Alþ. eins og hv. 4. þm. Vesturl. gerði. Hv. 4. þm. Vesturl. fór í framhjáhlaupi að tala um greiðslur á afurðum til bænda vegna uppáskriftar á þáltill. sem hann taldi sig hafa verið hálfsnupraðan fyrir. Það hlýtur að vera á hans eigin flokksheimili að slíkt var gert. Það er aftur skoðun mín, að þeim málum væri síst betur fyrir komið, ef farið væri inn á þá braut sem hann var að leggja til. Að sumu leyti held ég að þar hafi verið um misskilning að ræða. Nú um alllangt árabil hefur Kaupfélag Borgfirðinga greitt bændum, sem leggja inn sauðfjárafurðir, 85% í nóvembermánuði hvert ár. Það hefur svo verið líka vaxtafært sem ógreitt hefur verið frá 1. jan. næst á eftir innleggi. Það hefur verið gert að mestu upp í maí, þegar uppgjörslánin hafa komið, og þannig hefur að mestu leyti verið búið að ná grundvallarverði. Það hefur náð grundvallarverði til bænda um langt árabil, lengur en ég man raunverulega aftur. Þegar það hefur verið búið að greiða uppgjörslánin að vorinu hefur venjulega verið búið að greiða allt að 95–97% af afurðaverðinu. Rekstrarlánin, sem það fær seinni part vetrar og á vorinu og sumrinu, eru færð beint inn í viðskiptareikning bænda um leið og þau berast. Nautgripakjötið, sem lagt er inn, er borgað fullu verði í sama mánuði og inn er lagt. Þannig hefur þetta verið hjá Kaupfélagi Borgfirðinga og mundu engar umbætur á þessu verða, nema síður sé, þó að breytingin, sem hv. 4. þm. Vesturl. skrifaði upp á, hefði orðið að raunveruleika. Hins vegar er það svo hjá samvinnufólki þarna, að það vill samhjálp. Þess vegna hefur það sameiginlega stöðu með hjálp Kaupfélags Borgfirðinga til þess að hægt sé að styðja við bakið á þeim sem illa eru settir og hjálpar þurfa við. Það er alveg sama hversu hv. 4. þm. Vesturl. reynir á hv. Alþ. að hnýta í Kaupfélag Borgfirðinga, eins og hann gerði hér s.l. fimmtudag, það verður honum aldrei til neins sóma eða ávinnings. Leikritahöfundurinn Jónas Árnason getur náttúrlega samið leikrit um að reyna að færa jólin til, þó erfitt muni reynast. Það á hann að gera. En hv. 4. þm. Vesturl. verður eins og aðrir hv. þm. að halda sig við staðreyndir, og breytir engu þó þeir vilji með hálfkveðnum vísum láta skína í aðra framkomu á vegum Kaupfélags Borgfirðinga en raunveruleikinn segir til um.



Herra forseti. Ég ætla að víkja að nokkrum atriðum, sem komið hafa fram í umr. Menn hafa gert sér nokkuð tíðrætt um félagafrelsið og hugleitt þá spurningu, hvort þetta frv. sé hugsanlega skerðing á því frelsi. Það er auðvitað rétt, að í stjskr. er félagafrelsið tryggt. Hins vegar er mönnum kunnugt um það líka, að þrátt fyrir ákvæðið um félagafrelsið í stjskr. eru til í íslenskri löggjöf mörg ákvæði og heilir lagabálkar um félög og félagastarfsemi. Menn hljóta því að sjá augljóslega að lagasetning um félög brýtur ekki gegn félagafrelsi, ekki nema efni lagasetningarinnar sé þannig. Það er iðulega svo, að vegna hagsmuna félagsmannanna sjálfra þarf að setja löggjöf um félagið sem þeir eru í. Þannig er t.d. með hlutafélög. Hlutafélög væru alls ekki eins hagnýt til rekstrar og félagslegrar starfsemi ef það væri engin hlutafélagalöggjöf. Hlutafélagalöggjöfin er auðvitað ekki skerðing á félagafrelsi. Hún er sett vegna hagsmuna þeirra manna sem eru í hlutafélögum, og ástæðan fyrir því, að þau lög eru sett, er náttúrlega sú, að þarna er um efnahagslega starfsemi að ræða, þarna er rekstur í gangi, og það skapar þörf á því að settar séu skýrar og skilmerkilegar reglur um reksturinn til þess að koma í veg fyrir ágreining og skapa réttarreglur um fjárhagsábyrgðir innbyrðis milli félaganna. Nákvæmlega eins er þetta með samvinnufélagalögin. Þar er verið að skapa samvinnufélögum tiltekin réttindi. Það er ekki verið að skerða félagafrelsið með löggjöfinni um samvinnufélög, ég vona að það sé öllum mönnum skýrt, og þess vegna er fráleitt, jafnvel þó maður komi með frv. til breytinga á lögum um samvinnufélög, að þá sé verið að vega sjálfkrafa að félagafrelsi. Svo er auðvitað alls ekki, nema efni till. sé þess eðlis. Ef efni þessarar till. væri að banna mönnum t.d. að halda fundi í samvinnufélagi, þá mætti segja að það væri skerðing á félagafrelsi. En þegar till. gengur út á að víkka kosningarétt, auka lýðræði og auka vald og afskipti almennra félaga af stjórn samvinnusambands, þá er aldeilis fráleitt að halda að það storki félagsfrelsinu. - Og satt að segja vissi ég ekki hvort ég átti frekar að hlæja eða gráta þegar ég heyrði menn ræða þetta í fúlustu alvöru. Ég heyrði ekki betur en hv. þm. Ellert B. Schram ræddi þessa spurningu í alvöru, þ.e.a.s. hvort þetta bryti í bága við félagafrelsið. Ég veit að ýmsir aðrir ræðumenn hér hafa notað félagafrelsið og þessa spurningu af áróðursástæðum og sem ræðutækni. Ég skil það vel og ekki neinar aths. kannske við það að gera. En ég vona að enginn hafi áhyggjur af því í alvöru að lagaákvæði um aukið lýðræði í samvinnufélögum ögri félagafrelsinu í landinu. Menn hafa komið með aðra spurningu: Af hverju er lagt til að taka upp meira og betra lýðræði í samvinnuhreyfingunni, en ekki í ýmsum öðrum almannasamtökum og félögum sem til eru í landinu? Þetta er svo sem ágæt spurning, ef menn vita ekki svarið við henni. Ég hélt að allir vissu það svar. Auðvitað er ekki nein þörf á því að breyta lögum um félög nema landslaga njóti um félögin. Engum manni dettur í hug að koma með lagafrv. til að breyta lögum um félög sem alls ekki hafa nein landslög um starfsemi sína. Það hlýtur að vera augljóst mál, að það gilda nú samvinnulög í landinu. Það eru í landinu lög um samvinnufélög, þar sem kveðið er m.a. á um hvernig á að skipa og kjósa í stjórn sambandsins, og það er ekki hægt að breyta þeim nema með lagafrv. á Alþ. Það er ekki hægt að breyta þeim með neinum öðrum hætti. Þetta er fastbundið í landslögum. Hver sá sem vill breyta þeim verður að gera það með frv. á Alþingi. Menn hafa minnst á Alþfl. í þessu máli. Sá, sem vill breyta lögum Alþfl., þarf ekki að gera það með frv. á Alþ. Það eru engin landslög gildandi um Alþfl. Við, sem höfum starfað í Alþfl., höfum einmitt á undanförnum árum, eins og hv. þm. Vilmundur Gylfason skýrði frá áðan, staðið í mjög viðamiklu og merkilegu lagabreytingastarfi á undanförnum árum. Það hefur ekki verið nokkur þörf á því að koma með það inn á Alþ., því að landslög gilda ekki um Alþfl. og það er engin sérstök almenn löggjöf um Alþfl. Við breytum bara félagslögum okkar í Alþfl.-félögunum. Sú er ástæðan fyrir því, að nauðsynlegt er að koma með frv. hér á þinginu um samvinnufélög, að það gilda um það lög og ekki er hægt að koma á auknu lýðræði í SÍS né beinum kosningum nema með lagabreytingu. Ég hélt að þetta væri einfalt mál, en umr. hefur gengið þannig að mér hefur reynst nauðsynlegt að útskýra það. Ég ætla líka að ítreka það, að hér er ekki um nein ný ákvæði að ræða um samvinnufélögin, þ.e.a.s. það er verið að breyta gömlum ákvæðum. Það eru fyrir í löggjöfinni ákvæði um það efni, hvernig á að kjósa stjórnina. Það er ekki svo, að ákvæðislaust hafi verið um þetta hingað til. Það eru nú þegar í lögum ákvæði um hvernig á að kjósa stjórn Sambandsins. Nú er verið að breyta þeim með þessu lagafrv.

Mér heyrist aths. hv. þm. vera að verða að ræðu.

Ég skal stytta mál mitt mjög. Ég skal víkja þá að því að svara beinum spurningum sem komu fram í umr. Í fyrsta lagi var spurt að því, hvort ég hefði gert könnun á áhuga almennra félagsmanna í samvinnufélögunum á þessu efni. Ég get ekki svarað því á annan hátt en hv. þm. Vilmundur Gylfason gerði fyrr í umr. Þetta mál hefur verið til umr. á mörgum fundum sem við jafnaðarmenn höfum verið með um allt land um eins til tveggja ára skeið, og alls staðar hefur málið fengið mjög miklar og góðar undirtektir hjá almennum félögum, sem ég veit að eru samvinnumenn og áhugamenn um þessi mál, og ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um að hljómgrunnur hjá almennum félögum fyrir málinu er mjög mikill. Í annan stað var spurt að því, af hverju sé ekki gerð till. um hliðstæða breytingu í kaupfélaginu sjálfu. Ástæðan fyrir því, að það er ekki gert, er sú, að það er skemmra félagslega milli hins almenna félagsmanns og stjórnar kaupfélagsins en er milli hins almenna félagsmanns og stjórnar Sambands ísl. samvinnufélaga. Þörfin er því alls ekki eins rík á þeim vettvangi fyrir breytingu af þessu tagi. Hins vegar fyndist mér þetta þó koma til álita og má kanna hvort það eru málefnalegar ástæður til þess að gera hliðstæðar breytingar á hverju kaupfélagi um sig. En það er ekki lagt til hér, enda er engin þörf á því. Það er hægt að hafa mismunandi fyrirkomulag. Það er hægt að hafa eitt fyrirkomulag í kaupfélögum og annað fyrir samvinnusambandið. Hv. þm. Halldór E. Sigurðsson benti á það, að í 31. gr. laga um samvinnufélög segir að æðsta vald í samvinnusambandi skuli vera á félagsfundi þess. Ég er nú ekki með lögin eða lagasafnið hjá mér, en ég veit að þetta er alveg rétt með farið hjá hv. þm. Það er alls ekki ætlun mín að breyta þessu, enda engin till. um það gerð. Ætlun mín er að æðsta valdið verði eftir sem áður hjá félagsfundi, ákvarðanir hans gangi framar ákvörðunum stjórnarinnar. Það er alls ekki vilji minn né tilgangur með frv. að breyta þessu, og ekkert mælir gegn því að þetta samræmist fullkomlega. Mér heyrðist þm. hafa nokkrar áhyggjur af því. Það er ekki ástæða til þess. Þetta samræmist alveg fullkomlega. Það mælir ekkert gegn því að stjórnin sé kosin beinum kosningum og aðalfundur sambandsins sé kosinn með öðrum hætti. Það þarf bara að vera skýrt tekið fram, hvert er hlutverk og valdsvið hvors um sig. Ég get líka tekið undir það, að það er ýmislegt fleira sem kemur til álita að breyta í þessum samvinnulögum. Ég væri meðmæltur því, eins og kom fram hjá hv. þm. Halldóri E. Sigurðssyni, að fram færi nokkur endurskoðun á lögunum í heild. En það, sem ég er að gera með þessu frv. og við flm., er einungis að taka fyrir það sem okkur virðist brýnast núna, og það þarf alls ekki að þýða að við séum neitt andvígir því að málefnin séu skoðuð nánar síðar meir í heild.



Herra forseti. Hvernig dettur mönnum nú í hug að fara með hálfkveðna vísu um tengsl samvinnuhreyfingar og Framsfl. og láta að því liggja að um einhverja misnotkun sé að ræða af hálfu Framsfl. á samvinnuhreyfingunni? Hvernig dettur mönnum þetta í hug? Það vita náttúrlega allir, að þetta er algerlega tilhæfulaust! Þó verða reyndar ýmsar tilviljanir, eins og sú t.d., að dagblað, sem nefnist Þjóðviljinn, fékkst ekki selt, það var sett bann á sölu þess í tveimur kaupfélögum - um það getur borið fyrrv. ritstjóri Þjóðviljans staddur hér í salnum - af því að í blaðinu var fundið að rekstri þessara kaupfélaga. Þetta var að sjálfsögðu tilviljun. Mér dettur í hug önnur tilviljun. Hún varð á Vesturlandi fyrir kosningarnar í vor. Maður ætti náttúrlega, eins og hv. þm. Halldór E. Sigurðsson sagði, að slást um þau mál, sem þar gerast, heima í héraði. En ég get ekki stillt mig um að nefna þessa einkennilegu tilviljun mína. Ung og efnileg kona skipaði þriðja sætið á lista Framsóknar. Ekki löngu áður en kosið var kemur heilsíðuauglýsing í málgagni Framsfl. í kjördæminu þess efnis, að þessi unga stúlka sé tekin við Samvinnutryggingum fyrir Snæfellsnes, og ekki aðeins Samvinnutryggingum, heldur líka Samvinnuferðum, og allir þeir, sem þurfi að athuga eitthvað varðandi Samvinnutryggingar og Samvinnuferðir, geri svo vel og snúi sér til þessarar ungu konu. Nafn hennar var birt stóru letri, heilsíðuauglýsing svona rétt fyrir kosningar. Að sjálfsögðu helber tilviljun. Það er enginn tími til að fara út í þessa sálma eins og vert væri. En þegar hv. þm. Halldór E. Sigurðsson stendur hér upp áðan, þá er það náttúrlega ekki til þess að ræða þessi mál almennt séð, heldur til þess að vega að mér, og það gerir hann með þeim hætti að túlka ræðu mína um daginn sem sérstaka árás á Kaupfélag Borgfirðinga. Ég minntist á dæmi sem ég veit um sjálfur, þess efnis að kaupfélagið innheimtir Tímann án þess að viðkomandi bóndi hafi nokkurn tíma pantað hann - fleiri en eitt, fleiri en tvö dæmi. Það vill svo til, að ég er hér með vélritaða ræðuna, og þar segir um forsvarsmenn Kaupfélags Borgfirðinga: „Því fer þó fjarri, að þetta séu einhverjir sérstakir ofríkis- eða ofstækismenn, sem stjórna Kaupfélagi Borgfirðinga, því fer fjarri, þetta eru yfirleitt hinir ljúfustu menn.“ En síðar rek ég ástæðuna fyrir því, að jafnvel hinir ljúfustu menn eiga vissan þátt í þessu, og ástæðan er sú, að kaupfélagið á þessu svæði og kaupfélögin víðast hvar eru í vitund fólksins tiltekið vald, og þessu valdi hefur mönnum tekist að hræra saman í vitund fólksins við annað vald, sem er Framsfl. Sama hvað menn héldu langar ræður til þess að bera á móti þessu, þetta veit hver einasti maður í landinu. Hitt er svo annað mál, að það má að sjálfsögðu margt gott um þessi kaupfélög segja, guði sé lof, allflest, og ekki síst Kaupfélag Borgfirðinga, sem er ágætlega rekið að flestu leyti. Það breytir ekki hinu, að Tíminn er innheimtur þar. Aðalkaflinn í ræðu hv. þm. Halldórs E. Sigurðssonar varðandi mig fjallaði um það, að ég hefði sagt að Tímanum væri dreift á vegum kaupfélagsins. Hann talaði ekki um það, sem var aðalatriðið hjá mér, að hann væri innheimtur af hálfu kaupfélagsins, kaupfélagið sæi um innheimtu. Hann ræddi reyndar ýmislegt fleira sem varðar innheimtuatriði kaupfélaganna. Þar er verið að innheimta ótrúlegustu hluti, eins og þinggjöld o.s.frv. Ég veit ekki hvort þetta er beinlínis heppilegt. Ég er ekki alveg viss um að mönnum sé það hollt að leggja sjálfa sig svo algerlega í kjöltu kaupfélagsins. Sums staðar gengur þetta kaupfélagsvald svo fram af mönnum, að ungir menn fá útrás fyrir uppreisnarhneigð sína með hinum ótrúlegasta hætti. Ég veit t.d. um eitt kaupfélag norður í landi, þar sem menn gerðust íhaldsmenn vegna ofríkis kaupfélagsins.  Það væri sem sagt ástæða til að taka þessi mál rækilega til athugunar, og þá er ég ekki endilega að tala um þau í tengslum við það frv. sem hér liggur fyrir. Það má um það deila, hvort rétt sé að setja það í lög, eins og ég sagði í ræðu minni um daginn, að menn skuli hafa áhuga á sínum lýðræðislegu réttindum. Það, sem að er viða í fjöldahreyfingum, því miður, - við erum sammála um það, ég og flm. þessa frv., - er að þátttakendur í þessum fjöldasamtökum hafa ekki þann áhuga á að beita lýðréttindum sínum sem þyrfti. Ég er ekki sannfærður um að það lagist með lagasetningu. En hitt vil ég segja, að þessi umr. er að mínum dómi hin þarfasta, því að ég tel að hún ýti við mönnum í þessu efni, veki þá til umhugsunar um það að beita betur réttindum sínum en þeir gera. En jafnvel þó að sett væru einhver lög um að menn skuli gera það, þá er ekki þar með sagt að brotið sé á bak aftur það vald sem við er að etja í fjöldahreyfingum, þ. á m. samvinnuhreyfingunni. Samvinnuhreyfingin er komin óralangt, og þá fyrst og fremst siðferðilega séð, frá þeim hugmyndum sem sá góði maður Jakob gamli Hálfdánarson ól í brjósti sér, þegar hann byrjaði að afgreiða pantanir fátækra þingeyskra bænda í fjörunni norður á Húsavík. En, eins og ég sagði, hér er um að ræða svo víðtækt mál, svo stórt mál, að það er ekki tími til þess að fara frekar út í það á þessum fundi.