Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Frv. það er hér hefur verið lagt fram, um flutningsjöfnunarsjóð olíu og bensíns, boðar óneitanlega nokkra breytingu frá gildandi lögum. Meginbreytingin er sú að fallið verði frá svokölluðu verðjöfnunargjaldi, sem í gildi hefur verið frá 1953, en í staðinn tekinn upp flutningsjöfnunarsjóður eins og þessi póstur nefnist í frv. Ég vildi fara um þetta nokkrum orðum. Hér er svo veigamikill málaflokkur á ferðinni, svo stórt atriði í okkar þjóðarbúskap, olíuverð og hvernig það er samsett og hvernig með það farið, að það er rétt að við glöggvum okkur aðeins á því hvað hér er um að ræða. Verðlagning á olíu og bensíni hefur verið mjög til umr. að undanförnu, einkum eftir að beiðni olíufélaganna um verulega hækkun á þessum vörum kom fram nú fyrir skömmu. Almenningi gengur illa að skilja þær röksemdir sem liggja til grundvallar slíkum hækkunarbeiðnum þar sem olíuverð virðist hafa farið lækkandi á heimsmarkaði, að undanskildum nokkrum dögum nú í janúarmánuði þegar olía hækkaði í verði á Rotterdammarkaði vegna kuldakastanna í Evrópu. Í grein Vilhjálms Jónssonar, forstjóra ESSO, sem hann ritar í Morgunblaðið 31. janúar, kemur fram að á s.l. ári fluttum við til landsins 499 þús. tonn af olíuvörum í heilum förmum. Þar af voru 329 þús. tonn frá Rússlandi, eða 66%, og frá Vestur-Evrópu 170 þús. tonn eða 34%. Af þessu var gasolía 214 þús. tonn, þar af 125 þús. tonn frá Rússlandi en 89 þús. tonn frá Hollandi og Portúgal. Öll svartolían, 130 þús. tonn, var flutt frá Rússlandi. Verðlagning á olíu varðar þjóðina alla miklu, eins og ég sagði áðan, en ekki hvað síst okkar undirstöðuatvinnuveg, sjávarútveginn. Útgerðin notar rösklega 50% af allri gasolíu og svartolíu sem flutt er til landsins og vegur olíukostnaður mjög þungt í rekstri skipa. Það má segja að það sé vægt áætlað 30–35% af útgerðarkostnaði stærri báta og togara. Einnig nota loðnubræðslurnar verulegt magn af svartolíu. Miðað við þann aflakvóta sem nú er búið að afgreiða, sem er ca. 800 þús. tonn á ársgrundvelli, má ætla að til þeirra nota fari 35–40 þús. tonn. Við þær aðstæður sem enn þá eru í okkar verksmiðjum má ætla að það þurfi frá 40 og allt að 50 kg á hvert hráefnistonn sem unnið er. Ég vil benda hv. þm. á að þetta er einn dýrasti rekstrarliðurinn í loðnubræðslunum. Og þetta hefur veruleg áhrif á hráefnisverðið, það sem greitt er fyrir loðnuna. Oft er haft á orði að við greiðum hér mun lakara verð en annars staðar bæði fyrir þennan fisk og annan. Það er rétt að benda á að einmitt þessi póstur vegur mjög þungt í þeirri verðlagningu og væri hægt að borga betur fyrir hráefnið ef við byggjum við sömu skilyrði í þessum efnum og þær erlendu verksmiðjur sem hafa verið að keppa við okkur undanfarið, eins og dönsku verksmiðjurnar síðast í haust. Ætla má að við borgum nálægt 35% meira fyrir olíu en borgað er fyrir hana erlendis. Það er þess vegna eðlilegt að hagsmunaaðilar í sjávarútvegi, einkum útgerðarþátturinn, leiti mjög eftir haldbærum skýringum á þessari verðlagningu. Það er nauðsynlegt og hollt fyrir alla að líta yfir það svið og reyna að kynna sér hvernig þetta er saman sett. Á s.l. hausti skipaði stjórn LÍÚ starfshóp til að fara ofan í þessi mál og kynna sér verðlagninguna og hvaða þættir þar væru helstir sem mætti e.t.v. hafa áhrif á. Þetta kom fram frá síðasta aðalfundi landssambandsins nú í haust. Ég er með skýrsluna hér undir höndum og vildi leyfa mér, með leyfi forseta, að vitna lítillega í það hvað þessi nefnd hafði um þetta að segja. Það yrði málinu nokkuð til glöggvunar. Í fyrsta lið, sem heitir „Verðjöfnun á gasolíu og svartolíu,“ segir: „Ætla má að miðað við núverandi verðlagningu“ - Þarna er átt við verðlagninguna frá því í júní 1984 þegar verð á gasolíunni var 8,90 kr. og á svartolíunni 8 100 kr. tonnið. - „Ætla má að með núverandi verðlagningu nemi greiðslur í verðjöfnunarsjóð gasolíu um 125 millj. kr. á ári og í verðjöfnunarsjóð svartolíu 70.5 millj. kr., eða samtals 195.5 millj. kr. á ári. Til samanburðar má geta þess að á árinu 1982 námu útgjöld verðjöfnunarsjóðsins vegna þessara tegunda um 60 millj. kr. sem skiptist þannig að útgjöld vegna gasolíu námu 41 millj. kr. og vegna svartolíu um 19 millj. kr. Þannig hefur verðjöfnunargjaldið vegna gasolíu hækkað um 206% á þessu tímabili og vegna svartolíu um 268%. Á sama tíma hefur almennt verðlag hækkað um ca. 100%. Þannig hefur kaupgjald hækkað um 75.9%, en meðalgengi erlendra mynta hækkað um 115%. Á þessari gífurlegu umframhækkun verðjöfnunargjaldsins hafa engar viðhlítandi skýringar fengist aðrar en þær að flutningstaxtar skipa olíufélaganna hafa verið hækkaðir í hlutfalli við flutningstaxta skipafélaganna. Það er skoðun LÍÚ að þessi hækkun verðjöfnunargjalds umfram verðlagsþróun, sem nemur á bilinu 74–80 millj. kr. á ári, sé í raun dulin viðbótarálagning á olíuvörur. Af þeim 195.5 millj. kr. sem verðjöfnunargjaldið nemur er hlutur íslenskra fiskiskipa rúmar 100 millj.“ Hér má geta þess að heildarkaup útvegsins á olíuvörum s.l. ár voru um 2 milljarðar, ef ég man rétt. Þarna er vegið þungt að ákveðnum aðilum, látið að því liggja að þaðan sé eitthvað ekki í lagi með þetta verðjöfnunargjald. Við komum nánar að því síðar. Ég vitna aftur í umrædda skýrslu, 4. lið: Miðað við núverandi verðlagningu á olíu (júníverðið) og það magn sem fiskiskip keyptu á árinu 1983 eru opinberar álögur eftirfarandi á gasolíu og svartolíu: 1. Bein gjöld til ríkisins. Það eru magntollur, sem er sáralítill, eða 8921 kr., og innflutningsgjald eru 2 372 700 kr. 2. Óbein gjöld til ríkisins. Mismunur á kaup- og sölugengi, sem er frekar bankamál en ríkismál, er að upphæð 1 530 916 kr. Leyfisgjald er upp á 939 563 kr., en ef ég man rétt var það fellt niður af hæstv. viðskrh. nú fyrir síðustu áramót, enda var það, ef ég man rétt, ekki nema 1 eyrir af lítra. Bankakostnaður er þarna talinn verða 10 795 754 kr. 3. Önnur gjöld. Vörugjald má segja eingöngu bundið við Reykjavíkurhöfn sem er innflutningshöfnin fyrir þessar vörur. Þar er vörugjaldið upp á 4 621 108 kr. og landsútsvarið upp á 22 916 311 kr. Samtals leggjast á olíu í þessum liðum, sem fiskiskipaflotinn notar, 43 185 273 kr. Ég les þetta hér upp bara til skýringar svo að við getum frekar glöggvað okkur á málum. En ég vil taka það fram að þarna er um stórar upphæðir að ræða og vegur þar þyngst landsútsvarið. Ég ætla þó ekki að leggja til að það verði fellt niður sem slíkt því að sveitarfélögin geta ekki lagt á olíufélögin neitt annað en landsútsvarið. En það er annað sem væri forvitnilegt að vita: Hvernig er þetta verð samsett? Hvernig er verðið samsett sem myndar þennan umdeilda póst allan sem heitir verð á olíuvörum? Verðið sem er enn þá í gildi á gasolíu þó að búið sé að sækja um meira, er 10,70 kr. Það flokkast þannig að cif-verð olíunnar er 8,28 kr. Leyfisgjaldið er 1 eyrir en það er búið að fella það út. Verðjöfnunargjaldið er 52 aurar, bankakostnaður 10 aurar, álagning 1,02 kr. á lítra, vörugjaldið 2 aurar, tollar og innflutningsgjöld 2 aurar, landsútsvar 14 aurar, uppskipun og geymsluleki 8 aurar og innkaupajöfnunarreikningur sá margumtalaði 52 aurar. Samtals gerir þetta 10,70 kr. Af þessu má sjá að um marga pósta er að ræða sem þarna koma til greina. Svipað er að segja um svartolíuna þannig að ég ætla ekkert að fara að tefja deildina á að fara yfir það frekar, en þetta er gert til að benda okkur á hvað þessir póstar gefa nú hver fyrir sig. Það er áætlað að seldir séu 250 þús. lítrar af gasolíu á árinu. Af því er tekið í verðjöfnunarsjóð 130 millj. kr. þó það séu ekki nema 52 aurar á lítra.  Áætluð svartolíunotkun er 140 þús. tonn. Þar af er tekið í verðjöfnun 70 millj. og í álagningu 76 millj. 860 þús. Úr þessum pakka koma því 200 millj. í verðjöfnunarsjóð og 331 millj. 860 þús. í álagningu, eða rúmlega 530 millj. alls af þessum tveim aðalolíutegundum. Þarna er ég enn að tala um þessa tvo þætti, verðjöfnun og álagningu. Auk þess er áætlað að tæpar 50 millj. komi í verðjöfnun vegna bensíngjaldsins. Verðjöfnunarsjóðsgjaldið eitt er því áætlað 250 millj. af þessum olíuvörum. Þarna er um svo stóra upphæð að ræða að það hefði verið ástæða til að kannað væri hvernig þessi pakki er samsettur. Það hefur kannske verið gert en ég hef ekki um það frétt. Frv. sem hér liggur fyrir gerir ráð fyrir því að þetta verðjöfnunargjald falli niður en í staðinn komi svokallað flutningsjöfnunarsjóðsgjald. Og það á að nægja til þess að greiða flutningskostnað á því magni af olíuvörum frá innflutningssvæði til útsölustaða. Þetta ákvæði tel ég vera til bóta. Frv. gerir einnig ráð fyrir því að breyting verði á stjórn viðkomandi sjóðs. Það var fimm manna stjórn í verðjöfnunarsjóðnum en verða núna þrír skv, frv. Ég tel það mjög til bóta. Þar er verðlagsstjóri í forsvari, annan skipar viðskrh. og svo einn frá olíufélögunum. Þetta tel ég mjög til bóta. Þó að ég hafi haft uppi miklar efasemdir um verðjöfnunarsjóðinn vil ég taka það fram að ég mæli ekki með því að við höfum ekki sama hámarksverð á olíu um allt landið. Ég tel að dreifbýlið eða hin afskekktari svæði á landinu megi ekki við því að vera pínd með hærra olíuverði en þéttbýlissvæðið. Ég vil láta hámarksverð gilda þar. Hins vegar verða olíufélögin að finna leiðir til þess. Ég segi það alveg eins og er að mér finnst það óeðlilegt að þessir aðilar, sem eru þrír í þessari svokölluðu „frjálsu samkeppni“, skuli í skjóli laganna frá 1953 halda sig við það að selja allir olíu á sama verði hvar sem er á landinu. Ég vil fá það fram hjá þeim aðilum sem eru í þessari dreifingu að þeir geti sýnt það í sínum rekstri að þeir geti boðið mönnum upp á hagkvæmari verðlagningu þar sem þeim finnst því verða við komið. Ég hef ekkert á móti því t.d. að sjá það á bensíntönkum í Reykjavík eða einhvers staðar hér í nágrenninu eða úti um land að það væri ekki endilega sami prís á hverjum einasta bensínlítra á hverjum tank. Ef það er mismunandi hagkvæmni hjá olíufélögunum, það geta verið misjafnar aðstæður, - og ef sumir vilja selja þessar vörur ódýrar þá á að leyfa þeim það. Það á ekki að halda því til streitu eins og gert er að hegna mönnum fyrir það að selja ódýrar. Það á ekki að vera skylda að selja á sama verði. Ég gleymi því ekki í sumar þegar ungur piltur hér uppi við Botnsskála var að bjóða bensínverðið niður. Hann var skammaður og fékk ekki leyfi til þess, og mikið ef það átti ekki að kæra hann fyrir þetta. Þetta var ekki löglegt. En drengurinn seldi þarna sitt bensín, ég man ekki hvað, 70 aurum ódýrara heldur en aðrir, og það þótti slík himinsynd. Þetta vil ég fá fram hjá olíufélögunum eða þeim aðilum sem dreifa þessari vöru, að það myndist þarna frjáls samkeppni og að það sé sett hámarksverð. Ég vil ekki una því heldur að ég eða aðrir sem kaupa olíu t.d. á togara hér í Reykjavík eða hvar sem er, við skulum segja 50 þús. lítra, þetta eru svo sem engir smásopar sem maður þarf af þessu, það er eitthvað um 500 þús. kr. úttekt, þurfi að borga það sama fyrir þetta eins og ef verið væri t.d. að afgreiða eina jarðýtu hér inni í Grafarvogi eða hvar sem er. Þetta er ekki sanngjarnt. Og fyrir þetta taka olíufélögin, skv. verðskrá sem hér er, 1,02 kr., fyrir að selja hvern lítra af gasolíu. Það eru þá 1020 kr. á hvert tonn. Þau fengju m.ö.o. eitthvað um 50 þús. kr. fyrir að dæla þessu um borð í togarann. Ég nenni ekki að reikna hvað þau fengju fyrir jarðýtuna. Mér sýnist að það sé verið að reyna að opna þetta í frv. En mér finnst því miður, og segi það beint við hæstv. viðskrh., að frv. gangi ekki nógu langt í frjálsræðisátt. Þó svo að ég vilji hafa um það fastar reglur að menn selji ekki olíuna dýrara en það hámarksverð sem gilti og landsmenn eigi kost á því allir verður að gefa tækifæri til þess að geta boðið viðskiptavinum upp á einhvern afslátt. Annars er ekki frelsi í þessum málum. En mér finnst gæta dálitillar tvíræðni í frv. sjálfu og vildi því gjarnan spyrja hæstv. viðskrh. hvað átt sé við þar sem segir í 4. gr. frv.: „Söluverð á ofangreindum olíuvörum skal vera hið sama til sömu nota hjá hverjum innflytjanda og útsölumönnum hans hvar sem er á landinu.“ Ég held að það sé hægt að skilja þetta á tvennan veg. Á sama hátt segir í aths. við einstakar greinar frv. um 1. gr.: „Ákvæði 1. gr. laga nr. 34 18. febrúar 1953, um verðjöfnun á olíu og bensíni, um sama söluverð á olíu og bensíni hvar sem er á landinu, falla niður ef frv. verður samþykkt, en áfram er gert ráð fyrir því að verðlagsráð ákveði hámarksverð á olíu og bensíni.“ Þetta er ágætt. Ég vil hafa þetta svona. Og svo bætist við: „Hér skapast því möguleikar til þess að lækka verðið niður fyrir hámarksverðið til hagsbóta fyrir atvinnuvegina og aðra notendur þessara vara.“ En svo kemur klausa sem ég skil ekki og vildi spyrja um: „Hver innflytjandi og útsölumenn hans, sem fara niður fyrir hámarksverðið, skulu þó hafa sama söluverð um land allt, sbr. 4. gr. frv.“ Ég er í þeirri nefnd sem um þetta mál fjallar. En ég held að rétt sé að fá þetta sem fyrst og greinilegast upp á borðið því að olíumálin eru svo mikið stórmál hér og eru undir mjög mikilli smásjá alls almennings, sem eðlilegt er, að það er skylda okkar hér á löggjafarsamkomunni að koma þessu í það form sem hægt er við að una. En ég tek það fram að mér finnst sú breyting sem gerð er á frv. í sambandi við að breyta þessu í flutningajöfnunarsjóðinn mjög til bóta og eins ef ég skil það rétt að þetta geti gengið í þá frjálsræðisátt sem hér er boðað. En ég óttast mjög að það náist ekki út úr þeirri grein með þeirri túlkun sem hér liggur fyrir.



Virðulegi forseti. Það ber að viðurkenna að ég hef ekki haft tíma eða tækifæri til að kynna mér þetta mál til hlítar og skal því vera fáorður um frv. sem slíkt, en sjálfsagt má ýmislegt finna því til ágætis. Og þar sem ég á sæti í þeirri n. sem um málið fjallar gefst mér tækifæri þar til að afla þeirra upplýsinga sem ég tel að hljóti að þurfa að koma fram við umfjöllun þessa máls. En ástæða þess að ég kveð mér hér hljóðs við þessa umr. er kannske fyrst og fremst sú að benda á að það kerfi sem nú ríkir í olíuviðskiptum á ekki minnsta rétt á sér lengur. Hér hefur ríkið milligöngu um mjög verulegan hluta olíuinnflutningsins sem síðan er skipt á milli hinna þriggja olíufélaga sem bróðurlega skipta markaðnum á milli sín. Ég sé ekki betur en að þessi olíufélög í núverandi mynd séu orðin óþörf. Eðlilegasta fyrirkomulagið væri að hugsanlega ríkið sæi um þessi innkaup og síðan væru það bara einstaklingar sem ættu olíu- og bensínstöðvar og sæju um rekstur þeirra en ekki þessi þríeini þurs einokunarinnar sem þessi félög eru orðin. Það má ýmislegt tiltaka í þessu sambandi. Hv. 3. þm. Vesturl. minntist á dæmi sem kom upp hér s.l. sumar þegar einn dreifingaraðili, Botnsskálinn í Hvalfirði, seldi ódýrara bensín en aðrir, þ.e. sleppti álagningunni. Það ætlaði allt um koll að keyra. Þetta vakti ekki vinsældir hjá olíufélögunum, svo mikið veit ég, þó að neytendum þætti þetta að sjálfsögðu gott. Og það er annað sem er merkilegt í sambandi við þessi olíufélög. Í hvert einasta skipti sem verð á gasolíu og bensíni lækkar úti í heimi eru þau spurð af fjölmiðlum hvort þessi lækkun hafi ekki áhrif hér og hvort ekki megi búast við bensínverðslækkun. Þá er svarið jafnan það að það taki nú svo langan tíma að það sé með öllu óvíst. Hins vegar ef það verða hækkanir þá stendur ekki á þessum sömu félögum að mælast til þess að þær komi fram nær samstundis í verðinu. Nei, það er áreiðanlega kominn tími til að endurskoða þetta kerfi, þetta vitlausa kerfi vil ég segja, sem nú er við lýði hér. Mig langar til að spyrja hæstv. viðskrh. einnar spurningar. Hugsum okkur þessi þrjú olíufélög hér. Þau annast hluta af sínum innkaupum milliliðalaust. Olíufélag A kaupir gasolíu skulum við segja á tiltölulega hagstæðu verði. Síðan gera félögin B og C samninga um gasolíufarma sem eru aftur á hærra verði. Viðskiptavinir félags A, sem samdi um farminn á lægsta verðinu, njóta þess í engu vegna þess að þetta er allt jafnað út. Og félögunum er það ekkert kappsmál að ná hagkvæmum samningum því að það tapast um leið og þetta er allt jafnað út. Það kemur m.ö.o. engum til góða, nema þá kannske keppinautunum sem keyptu dýru olíuna, þegar tekið er meðaltalsverð af þessu. Ég vil spyrja hæstv. viðskrh. hvort þetta sé í rauninni svona. Ég er ekki að fullyrða að svo sé. En ég hef vissan grun um að svo sé og spyr hæstv. ráðh. hvort hann telji þetta eðlilega viðskiptahætti. Ég held að svo sé ekki. Samtrygging þessara þriggja félaga virðist nefnilega vera algjör. Samkeppnin, í hverju birtist hún? Hún birtist í því hverjir selja bestu útigrillin með strompi eða eitthvað svoleiðis. Það er býsna hlálegt þegar olíufélög eru farin að stunda þann atvinnurekstur að dreifa framhaldssjónvarpsþáttum á myndböndum. Ég sé ekki að slíkt eigi að vera hlutverk olíufélaganna. Það eru nógir aðrir til að sjá um það. En ég vildi gjarnan fá að vita hvað almenningur borgar í hækkuðu bensínverði fyrir svona verslun. Eða er svo mikill hagnaður af þessu, sem ég efast um, að það horfi kannske til lækkunar? Ég held að það þurfi að skoða allan rekstur þessara félaga mjög gaumgæfilega. Þau hafa með tímanum orðið eins konar ríki í ríkinu. Ég sé ekki hvers vegna þau eigi að standa í dreifingu á Dallas  Það er líka alkunna að olíufélögin stunda umfangsmikinn verslunarrekstur. Ég hygg að þess séu dæmi að þau reki matvöruverslanir í tengslum við sínar dreifingarstöðvar. Þetta er auðvitað komið langt út fyrir alla skynsemi. Ég vil hvetja hæstv. viðskrh. til þess að láta nú fara fram alvarlega, ítarlega og nákvæma athugun á þessum þríeina samkeppnislausa rekstri. Það ríkir engin samkeppni að því er varðar sölu á bensíni og olíu. Samkeppnin ríkir kannske helst á smávörusviðinu, í skrúfjárna- og skiptilyklasölunni. Ég held að þessi félög séu komin langt út fyrir sitt hlutverk þegar þetta eru orðnar útleigur fyrir sjónvarpsefni á myndböndum, sjónvarpsefni sem nýtur vissulega mikilla vinsælda. Ég vil gjarnan fá að heyra hvað hæstv. ráðh. segir um það hvernig þessi mál hafa þróast núna hin síðari árin. Jafnframt óska ég eftir því að hann geri ráðstafanir til þess að ítarlega verði skoðaður rekstur þessara fyrirtækja með það fyrir augum að finna leiðir til þess að lækka dreifingarkostnað og gera olíu og bensín þar með ódýrara.



Virðulegi forseti. Mér kom nú til hugar einmitt það sem hv. þm. Egill Jónsson sagði hér um leið og ég gekk upp í ræðustólinn, að nú færi að styttast til kosninga. Mér kom það til hugar í sambandi við ræðu hv. 3. þm. Vesturl., þegar svo er nú komið að aðalmálsvarar olíufélaganna koma hér upp í ræðustól og halda langar ræður um það hvað margir vankantar séu á þeim rekstri  Mig langar til að ítreka nokkuð af því sem hv. 3. þm. Vesturl. nefndi hér. Hann nefndi í fyrsta lagi að olíukostnaður fiskiskipaflotans mundi vera um 35% af reksturskostnaði.  Sjómannafélögin hafa undanfarið lagt fram tölur um það hvað þessi hlutur er stór jafnframt því sem þau hafa reyndar tengt það þeim hlut sem tekinn er fram hjá skiptum hjá þeim. En ég gæti vel trúað því að ef útvegsmenn og sjómenn gætu komið því í kring nú á næstu dögum að hlutur olíufélaganna, skiptipeningur olíufélaganna, yrði nokkuð minnkaður mundi það nægja til þess að jafna það bil sem verið er að deila um á milli útvegsmanna og sjómanna. Á sama máta undirstrikaði hv. 3. þm. Vesturl. það að einn af þeim þáttum, og kannske stærstu þáttum, sem ylli getuleysi loðnuverksmiðjanna til þess að borga sambærilegt verð og í Færeyjum og Danmörku, væri olíukostnaðurinn. Það væri um 40 kg af svartolíu sem færi á hvert tonn í bræðslu, og það gefur auga leið að það hlýtur að vera stór hluti kostnaðar loðnuverksmiðjanna sem einmitt fer til þessara orkukaupa. Þarna er sem sagt annar þáttur sem sjómenn og útvegsmenn ættu að snúa bökum saman um að breyta, taka svolítið af þessum mikla milliliðakostnaði sem olíufélögin taka og færa til vinnslu og sjómanna. Þm. benti einnig á það að á sama tíma og verðjöfnunargjaldið hefði hækkað um 268% hefði gengisbreytingin verið 115%, þ.e. yfir 150% munur á hækkun olíuvöru og gengis. Á þessu tímabili hefur ekki átt sér stað olíuverðshækkun, mun frekar vera lækkun. Ég þakka hv. þm. fyrir það að hafa flutt þessar tölur úr skýrslu LÍÚ hingað inn til Alþingis og ég undirstrika það að þetta eru atriði sem við hljótum að benda á nú. þegar stefnir jafnvel að stoppi í fiskiskipaflotanum, vegna þess að útvegsmenn telja sig ekki hafa möguleika til að hækka kaupgjald sjómanna um smáaura miðað við þær tölur sem hér eru nefndar. Ýmislegt fleira mætti nefna. en ég sé ekki ástæðu til að lengja þessar umr. mikið meira. Þó vil ég aðeins nefna það að þetta frv. býður upp á þann möguleika að verðlag gæti verið breytilegt í landinu. Það er verið að gefa undir fótinn með að það sé verið að gefa möguleika til frjálsrar samkeppni. Mér sýnist nú samt flest benda til þess að þessi þríeina samfylking muni halda sambandi sínu á þann máta að samkeppni komi ekki mikið fram frekar en á undanförnum árum. Það að hafa eingöngu þann möguleika að ekki sé miðað við eitt hæsta verð hringinn í kringum landið heldur eitt hámarksverð, ég sé ekki að það breyti miklu. öðru en því þá að það getur skapað vissa hættu, eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. nefndi í upphafi umr.. það getur skapað þá hættu, að vissir hlutar landsins búi við verri kjör en aðrir. Og ég vil undirstrika það að fyrir slíkt verður að loka. Ef frv. býður upp á þann möguleika verður að loka fyrir slíkt í meðferð frv. hér í deildinni. Það er nú kannske rétt að minna á þann olíuslag sem mestur hefur orðið í fjölmiðlum og menn hafa fyrst orðið varir við núna í áraraðir, þ.e. olíuslaginn við Botnsskála í sumar, og það að gert var mikið veður út af því hvað þar væri að ske, sem rétt var. Ákveðinn aðili vakti athygli á því og það er sjálfsagt að benda á við hvaða aðila hann var þar að slást. Hann var að slást þar við þann arminn sem fyrst og fremst tilheyrir Sjálfstfl. í þessum þríeina þurs, hann var að slást við SHEL L. Og þessi aðili hefur á undanförnum árum verið að slást við SHELL á þeim grundvelli að hann telur að sá þáttur sem fer til hinnar beinu dreifingar, síðasta aðilans, sé allt of lítill. En olíufélögin hafa ekki viljað gefa eftir af sínum höfuðstöðvagróða til að sinna þessum síðasta þætti dreifingarinnar. Svo er kannske rétt að undirstrika það, eins og hv. 5. landsk. þm. benti á áðan, að sú litla samkeppni sem vart hefur orðið við hjá olíufélögunum hefur helst birtst í sölu á alls konar aukavörum sem þau hafa haft á boðstólum. Það er nú reyndar ekki komið á það stig enn þá að önnur olíufélög en Olís afli sér sjónvarpsþátta, en það félag hefur verið að bjóða Dallas að undanförnu. En þau hafa víða komið sér upp, eins og hv. 5. landsk. þm. benti á líka, alls konar þjónustubúðum og í veldi styrkleika síns, sökum þess að þau höfðu möguleika til þess að reka þjónustufyrirtæki, þá hafa þau byggt upp á sumum stöðum á landinu, t.d. á stað eins og á Akranesi, þjónustustöðvar við hliðina á grónum og góðum þjónustustöðvum, sem hafa verið að sinna nákvæmlega sömu þjónustunni, vitaskuld á engan máta annan en til þess að veikja rekstursgrundvöll þess fyrirtækis sem fyrir var. Þannig hefur samkeppnisþáttur þessara fyrirtækja sýnt sig. Og á einhverjum stöðum munu þessi fyrirtæki vera komin út í það að reka matvöruverslun í samkeppni við þá aðila sem fyrir hafa verið og hafa sinnt því hingað til.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að blanda mér í þessar umr., en mér finnast þær svo merkilegar að ég vil gjarnan vekja athygli á því enn frekar en orðið er, sem menn hér hafa verið að segja, þm. úr þrem stjórnmálaflokkum. meira og minna sammála um merginn málsins, þ.e. að sú einokun sem að vísu var af einhverjum ræðumanna kölluð einokun olíufélaganna, sem er nú aldeilis ekki rétt, þetta er einokun ríkisins og olíufélögin njóta hagnaðarins á þessari ríkiseinokun. Það er ekki til neitt sem heitir frjáls viðskipti með olíu á þessu landi. Látum vera þó að einokun væri hér um smásöluna og menn græddu hér hver á öðrum, það skilar sér allt saman einhvern veginn í þjóðarbúið, en það eru útlendingarnir sem græða á okkur. Við kaupum inn olíur á miklu, miklu hærra verði en nokkur önnur þjóð í veröldinni. Hér er alltaf verið að tala um einhver viðmiðunarverð, en innkaup á þessum viðmiðunarverðum gerir enginn annar. Verðin eru allt önnur á markaðinum en þessi viðmiðunarverð. Þetta mál er svo stórt. það er búið að skaða þessa þjóð svo gífurlega, að nú ber okkur alþm. að taka höndum saman um að uppræta þetta kerfi í eitt skipti fyrir öll og það vona ég að við náum samstöðu um í fjh.og viðskn.



Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir undirtektirnar við þetta frv. og hreinskiptnar umr. um þessi mál. Hv. 3. þm. Vesturl. sagði að frv. gengi ekki nógu langt. Hann benti á hverjar breytingar væri lagt til að gera með frv. og vísaði til 4. gr. og athugasemda við 1. gr., taldi sig ekki skilja lok grg. um 1. gr. þar sem stendur: „Hver innflytjandi og útsölumenn hans, sem fara niður fyrir hámarksverðið. skulu þó hafa sama söluverð um land allt, sbr. 4. gr. frv.“ Ég þóttist heyra á máli hans að hann skildi, en hefði kosið að þetta væri öðruvísi. Frv. gengur einmitt út á að skapa á milli olíufélaganna þá samkeppni sem hv. 5. landsk. þm. kom inn á. Hann spurði hvort rétt væri að ef olíufélag A kaupir olíufarm á hagstæðara verði en olíufélag B og C sé jafnað á milli þessara olíufélaga, þannig að viðskiptavinur olíufélags A njóti ekki hagstæðari innkaupa þess olíufélags, heldur nái áhrifin til allra. Ég er ekki svo fróður að ég geti svarað þessu, en ég hygg að í flestum tilfellum sé dæmið þannig, að þegar hingað kemur olíuskip eigi öll olíufélögin nokkurn hluta í farmi þess olíuskips. Til þess að koma í veg fyrir það sem hv. þm. vék að er þetta frv. flutt, en ég hefði gjarnan viljað sjá það ganga þó nokkuð lengra. Það er að mínum dómi mjög eðlilegt að sú n. sem fjallar um þetta mál fái allar þær upplýsingar sem beðið hefur verið um og geti gert sér grein fyrir með hvaða hætti skynsamlegast er að haga þessu. Hv. 4. þm. Vesturl. vék að því að hér mætti e.t.v. finna fjármuni til lausnar á vandamálum þeim sem við er að glíma í samningum milli útgerðarmanna og sjómanna. Ekki skal ég dæma um það. Ég þekki ekki nægjanlega vel til þess. En sé einhvers staðar möguleiki á að lagfæra og leiðrétta til að koma fram lækkun skal ég verða fyrstur manna til þess að fallast á slíkt. Hv. 4. þm. Norðurl. v. vék að olíuviðskiptum og ræddi um hversu þýðingarmikið væri að frelsi gilti í olíuviðskiptum. Mig langar til að rifja upp að af bensíni eru um 70% keypt frá Sovétríkjunum, en olíufélögin hafa keypt 30% annars staðar frá og þá verið á þeirra valdi hvers konar samningum þeim hefur tekist að ná. Þannig hefur ekki verið samið fyrir fram um bensínverðið. Af gasolíu kemur u.þ.b. helmingur frá Sovétríkjunum, en helmingur annars staðar frá. Er þá olíufélögunum heimilt að semja um annað en sá samningur sem gerður hefur verið við Sovétríkin í sambandi við sölu á frystum fiskafurðum þangað og saltsíld gerir ráð fyrir. Ég met svo að hér hafi þm. gagnrýnt fyrirkomulagið, einstaka þætti. Hv. 3. þm. Vesturl. rakti hér samsetningu verðs, ef ég man rétt, á gasolíu. Vissulega eru þar margir póstar sem ástæða væri til að sú þingnefnd, sem fær þetta mál til umfjöllunar, skoðaði. En það er ekki allsendis alveg rétt að alltaf hafi olían hækkað þó að hún hafi jafnvel lækkað erlendis. Það gerðist þó síðla árs 1983 vegna þróunar olíuverðsins að hér tókst í fyrsta og jafnvel kannske í eina skiptið að lækka verð á olíuvörum. Það sem hefur hins vegar valdið erfiðleikum á að halda stöðugu verðinu á þessum vörum eru breytingar á þeim gjaldmiðli sem við kaupum fyrir olíu og bensín, þ.e. dollar. Það hefur oftast verið svo, að á þeim tíma sem liðið hefur frá olíu- og bensínverðshækkun þar til aftur hefur komið að hækkun og hafi þá átt sér stað lækkun á markaðnum hefur gengið gert strik í reikninginn. Í sambandi við innkaupajöfnunarsjóðinn, sem ekki er annað en verðjöfnun á milli olíufarma, er staðan sú að á s.l. ári hefði verð olíu og bensíns þurft að vera eilítið hærra til þess að sá reikningur væri í jafnvægi, en það gerðist ekki m.a. vegna þess hve örum breytingum dollarinn tók. Nú hefur það gerst frá því í nóvembermánuði að cif-verð þeirra bensínbirgða sem eru í landinu hefur lækkað úr 8 kr. og 1 eyri í 7 kr. 51 eyri. Það þýðir að hærri upphæð rennur til innkaupajöfnunarreiknings sem er ekki annað en skuld olíufélaganna í bönkunum, en það tekur fjóra og hálfan mánuð að jafna þann halla sem er á innkaupajöfnunarreikningi bensíns, um 30 millj. Meðalverð á þeirri gasolíu sem í landinu er hefur hækkað um 4 aura frá því í nóvember, úr 8,28 kr. í 8,32. Þá dragast 4 aurar frá þeirri upphæð sem hefur runnið til innkaupajöfnunarreikningsins. Á svartolíunni er um að ræða 300 kr. hækkun á meðalverði, á þeirri svartolíu sem til er, og því lækkun á því framlagi sem gert er ráð fyrir á innkaupajöfnunarreikning sem því nemur, þ.e. úr 500 kr. í 200. Því tæki hátt í tvö ár, miðað við það verð sem er í dag, að greiða þá skuld niður. Eins og ég sagði áðan met ég það að ræðumenn, sem hér hafa komið, eru þeirrar skoðunar að það sem hér er lagt til sé af hinu rétta og hinu góða og vilja ganga lengra. Ekki stendur á mér að taka við tillögum sem þingið næði saman um varðandi hvernig við getum hagað verðákvörðun á olíu og bensíni hér innanlands.



Virðulegi forseti. Ég vil sérstaklega fagna þeirri yfirlýsingu, sem hv. 4. þm. Norðurl. v. og formaður fjh.- og viðskn. hv. Ed. gaf úr þessum ræðustóli áðan, að nú skyldi tekið til hendinni í n. og þetta kerfi afnumið.  Ég held satt að segja að hvarvetna þar sem löggjöf er til um einokun og einokunarfyrirtæki mundi þetta ástand, sem hér ríkir, varða við margar greinar slíkra laga. Það er ég sannfærður um að svona kerfi gæti aldrei þrifist undir t.d. bandarísku löggjöfinni um hringamyndun og einokun. Auðvitað þurfa slík lög að vera hér til eins og annars staðar. Milli þessara þriggja félaga, sem í orði kveðnu þykjast vera í samkeppni, er órofa samstaða um að halda þjónustunni við neytendur í algeru lágmarki og skal ég nefna um það þrjú dæmi hér. Í fyrsta lagi: Greiðslukort, krítarkort, eru nú mjög algeng í hvers konar viðskiptum. Geta menn keypt bensín eða olíu gegn framvísan greiðslukorts? Nei. Olíufélögum þóknast ekki að veita viðskiptavinum sínum þess háttar þjónustu. Númer tvö: Við skulum taka höfuðborgarsvæðið sem dæmi: Hvenær loka bensínstöðvar í Reykjavík? kl. 21.15. Eftir það er náðarsamlegast hægt að kaupa bensín á einum stað í allri höfuðborg Íslands! Telja menn þetta eðlilega þjónustu? Þetta er engin þjónusta. Þetta er lítilsvirðing við viðskiptavinina. Í þriðja lagi: Hvarvetna á bensínstöðvum erlendis sem maður hefur séð, t.d. á Norðurlöndunum, er sjálfsafgreiðsla þannig að menn geta tekið bensín allan sólarhringinn. Þetta er mjög einföld og sjálfsögð þjónusta. Hefur íslensku olíufélögunum dottið í hug að bjóða neytendum sínum þessa þjónustu? Aldeilis ekki. Þetta eru bara þrjú dæmi um hvernig þessi fyrirtæki hafa náð órofa samstöðu um að halda þjónustunni við neytendur í lágmarki. Þess vegna er þetta vont kerfi. Þetta er vont kerfi fyrir neytendur og það er engum til góðs nema þessum olíufélögum. Ég spurði hæstv. viðskrh. um ákveðið dæmi, um mismunandi innkaupsverð sem mér segir hugur um að sé jafnað út. Ég spurði hvort honum þættu þetta eðlilegir nytjahættir. Ég heyrði ekki að hann svaraði þeirri spurningu. Ég vil beina til hans þeirri spurningu enn fremur  Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að hafa þessi orð fleiri, en ítreka að það skal ekki standa á því að formaður fjh.- og viðskn., hv. 4. þm. Norðurl. v., fái stuðning frá mér við sínar breytingar- og byltingartillögur í þessum málum þegar að því kemur að n. fer að fjalla um það.

Strax á miðvikudaginn.



Virðulegi forseti. Svara skal ég því hvort eðlilegt sé að olíufélögin reki matvöruverslun. Ég get svarað fyrir mig og sagt að mér finnst það ekki eðlilegt. Varðandi það dæmi sem hv. 5. landsk. tók í sinni fyrri ræðu um olíufélag A sem kaupir á hagstæðu verði er því til að svara að frv. gerir einmitt ráð fyrir að það olíufélag sem getur fengið hagstæðara verð en hin geti látið það koma fram í verðinu til viðskiptamanna sinna. Hér var vikið að því að þetta væri ekki nægjanlegt, það þyrfti að gera víðtækari breytingu á verðlagningu og dreifingu. Eins og ég sagði áðan stendur ekki á mér að taka við slíkum tillögum. Hins vegar met ég það svo af þessum umr. að þm. telji að flutningsjöfnun þurfi að vera fyrir hendi, þannig að ekki geti verið um mismunun að ræða öðruvísi en að það sé vegna hagkvæmni hjá olíufélögunum og þess vegna sé eðlilegt að um hámarksverð sé að ræða.

Árni Johnsen Hæstv. forseti. Þegar talað er um olíufélögin sem einokunarfyrirtæki er það ekki nema hálfur sannleikurinn vegna þess að olíufélögin eru kannske fyrst og síðast gulltryggðir kálfar ríkisvaldsins á þann hátt að olíufélögin hafa allt sitt á þurru. Það hefur ríkissjóður einnig í þessu dæmi. En olíufélögin hafa sinn hlut svo ríflegan að þau una ávallt glöð við sitt og það er kannske mergurinn málsins. Gallinn er tvíþættur. Gallinn er í fyrsta lagi varðandi fyrirkomulagið á sérleyfi á innflutningi olíu til landsins og í öðru lagi á því samfloti sem olíufélögin hafa, samtryggingu og samspyrðingu í nær einu og öllu. Mergurinn málsins á auðvitað að vera sá að etja þessum aðilum saman, kreista úr þeim safann, kreista úr þeim þrek, til þess að skila árangri og lægra olíuverði í þessu landi. Það er grundvallaratriði að þarna sé tekið til höndum. Þetta frv., sem rætt er um, leysir ekki þennan vanda. Það fjallar um einn þátt í þessu stóra dæmi. Ástæða er til að fjalla um það um leið, sem við vitum, að því er ekki þann veg farið í dag að olíuverðið sé eðlilegt á landinu. Við vitum að innkaupin og verðlagningin eru ákveðinn úreltur leikur með tölur og form. Gleggsta dæmið í þessu efni er einfaldlega dæmið um verðið á olíu til fiskiskipa. Það stenst ekki að í nágrannalandi okkar skuli verð á olíu til fiskiskipa vera 35% lægra en í okkar landi. Það er e.t.v. eitt gleggsta dæmið um að þarna er maðkur í mysunni. Það sem skiptir mestu máli og við eigum að stíla upp á og stefna að, eins og hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson gat um, er að auka frelsi í innflatningi olíu, stuðla að því númer eitt, tvö og þrjú að knýja þá aðila, sem sinna þessum viðskiptum, til samkeppni í stað samtryggingar.



Virðulegi forseti. Það eru örfá orð á þessu stigi málsins. Ég á sæti í fjh.- og viðskn., þar sem búið er að boða að byltingin verður á miðvikudaginn, og mér þykir rétt að segja 2–3 orð áður en hún skellur á. Þau lög sem nú eru í gildi um verslun með olíuvörur eru sett á þeim tíma sem olían kostar lítið og var ekki eins stór þáttur í rekstri fyrirtækja, og þá einkum sjávarútvegsfyrirtækja, og nú er. Síðan hafa aðstæður gerbreyst og nú er olía að langmestu leyti notuð í sjávarútveginum, en olíunotkun annarra hefur minnkað að sama skapi. Þess vegna er nauðsynlegt að skoða þessi mál að nýju og setja nýjar reglur um olíusölu. Þær reglur verða að tryggja að allir landsmenn njóti viðunandi kjara og sambærilegra kjara hvað olíuvörur snertir, eins og verið hefur. Ég mun líta á þá hlið málsins þegar það kemur til nefndar. Það stendur ekki á mér að gera breytingar á fyrirkomulagi á olíusölu í landinu ef tryggt er að allir landsmenn sitji við sama borð. Ég mun fjalla um þetta mál þegar það kemur til nefndar og ef hægt er að afnema kerfi og móta annað kerfi í staðinn, sem reynist betur, skal ekki standa á mér að gera það. Hins vegar vil ég ekki lýsa stuðningi við það fyrir fram að taka þátt í byltingunni. Ég mun skoða hvað rís á rústum þessa kerfis sem menn ætla að brjóta niður. Ég get tekið undir það, sem hér hefur komið fram, að samkeppni olíufélaganna er víða komin út í öfgar. Menn hafa keppt um bensínsöluna alveg gríðarlega og fjárfest feikilega mikið í tengslum við bensínsölu og alls konar skylda þjónustu. Þetta hefur skapað tortryggni í garð olíufélaganna. Á þeim tíma sem þau hafa beðið um hækkanir á sinni vöru hafa fjárfestingar verið í fullum gangi og með þvílíkum hraða að hvergi hefur annað eins þekkst í öðrum rekstri. T.d. mátti horfa upp á það í mínu sveitarfélagi að þar var byggð bensínstöð á sex mánuðum. Það var unnið dag og nótt. Það var byrjað um áramót og stöðin opnuð 17. júní með rá og reiða. Þetta var einmitt á þeim tíma sem olíufélögin börmuðu sér mikið. Ég held að þetta sé dæmi um hvað m.a. hefur rýrt þessi félög í áliti hjá almenningi. Menn eru því fylgjandi að skoða þennan rekstur vandlega og ég mun ekki víkjast undan því að gera það þegar málið kemur til n. á miðvikudaginn kemur.



Virðulegi forseti. Það er eins og ég hef haldið fram nú um nokkurra ára skeið, að byltingin hlyti að koma frá hægri. Ég vil sérstaklega fagna yfirlýsingum hv. 4. þm. Norðurl. v. um að öll þessi olíumál skuli tekin til gagngerðrar endurskoðunar. Og meira en endurskoðunar, til gagngerðrar breytingar. En það var annað í hans ræðu sem ég held að væri nú, meðan byltingin er ekki um garð gengin, gaman að fá nokkrar upplýsingar um. Það er sú fullyrðing að engin þjóð kaupi olíu á jafnháu verði og Íslendingar. Ég vildi mjög gjarnan fá upplýsingar frá hæstv. viðskrh. um hvort unnt sé að fá yfirlit yfir olíuinnkaup liðinna ára og samanburð við olíukaup þeirra nágrannaríkja okkar sem helst væri hægt að bera sig saman við. Þetta er ákaflega stórt mál og ég held að afgreiðsla á öllum breytingum og tillögum um olíudreifingu og olíusölu hljóti að byggjast á því hverra kjara Íslendingar njóta í sambandi við olíuinnkaup, hvernig gengið hefur verið frá þeim málum og hvort á því sviði er ekki unnt að betrumbæta sitthvað. Það er að mínu mati mjög þarft að taka olíumálin almennt til umr. Það frv. sem hér liggur fyrir er spor í rétta átt, en það er einungis spor, þannig að það væri mjög æskilegt að fá mjög víðtæka umræðu um olíumálin, ekki í dag heldur seinna í vetur og fá þá fram þær upplýsingar sem ég hef hér beðið um.



Virðulegi forseti. Mér datt í hug undir ræðu hv. 4. þm. Austurl. að það væri gaman að lesa smáklausu upp úr grein sem Vilhjálmur Jónsson forstjóri Olíufélagsins hf. skrifaði í Morgunblaðið fimmtudaginn í síðustu viku. Það er aðeins smáhluti úr greininni sem mig langar til að lesa, með leyfi virðulegs forseta: „Mismunur á þessu“ - þar er hann að nefna olíuverðið eða álagninguna á það verð sem leyfilegt er - „mismunur á þessu, hvort sem um er að ræða of hátt eða of lágt útsöluverð, er færður á svokallaðan innkaupajöfnunarreikning sem færður er af verðlagsstjóra. Of lágt útsöluverð skapar skuld á þessum reikningi.“ Síðan lýsir forstjórinn því hvernig skuld hefði skapast á undanförnum mánuðum, á þeim tíma sem hv. þm. var að lýsa framkvæmdagleði eins af þessum fyrirtækjum. Hvaða fyrirtæki skyldi vera svo gulltryggt í rekstri sínum að verðmyndun þeirrar vöru, sem það er aðallega með í sölu sé færð annaðhvort í plús eða mínus á opinberum reikningi eftir einhverri ákveðinni reikningsformúlu, burtséð frá því raunverulega hvernig rekstur fyrirtækisins gengur? Það er greinilegt að á þeim tíma sem var að myndast hundraða milljóna skuld á þessum innkaupareikningi voru þessi fyrirtæki sóandi tugum milljóna út um allt land í byggingu þjónustustöðva í sambandi við þessi lög. Það getur ekki fallið saman að þessi fyrirtæki hafi verið með stórkostlegan hallarekstur á sama tíma og þau gerðu slíkar rósir sem hv. 4. þm. Austurl. lýsti hér áðan. Vitaskuld er það rétt sem hv. þm. Árni Johnsen sagði hér áðan, þetta eru fyrst og fremst gulltryggðir kálfar ríkisvaldsins og fyrst og fremst gulltryggðir kálfar Framsfl. og Sjálfstfl.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að leitast við að rökstyðja nokkuð þá staðhæfingu mína að Íslendingar kaupi olíur á hærra verði en nokkrir aðrir. Ég get að sjálfsögðu ekki á þessari stundu sannað þessa staðhæfingu, en ég tek hana ekki til baka. Ég held að það geti engan skaðað þó að ég skýri frá því hér og nú að þegar unnið var að því að reisa litla olíuhreinsunarstöð á Íslandi á árunum 1970–1971, ef ég man rétt, þá lagði ég á mig talsvert erfiði til þess að fyrirtækið gæti séð dagsins ljós og raunar fjármuni líka og við gerðum það fleiri. En það var náttúrlega stöðvað eins og ýmislegt annað sem til framfara gæti horft í þessu landi. Þó var svo langt komið að það var búið að fullvinna þessar áætlanir og fá breska sérfræðinga, einmitt þá sömu og margsinnis hefur verið rætt um hér í sambandi við álmálin, Coopers & Lybrand, til þess að yfirfara allar áætlanir og reikninga. Þetta var mjög arðvænlegt fyrirtæki. Þetta var olíuhreinsunarstöð sem mundi hafa hreinsað svona rúmlega þá olíu sem við ætluðum að við mundum þurfa næstu áratugina eða svo og flutt lítið eitt út. En það sem kom svolítið flatt upp á okkur Íslendingana, sem vorum að vinna að þessu, var það að hagnaðurinn af fyrirtækinu var ekki ýkja mikill, kannske um 10%, eða svo sem álíka eins og menn gátu ávaxtað sína peninga í áhættusömum rekstri, t.d. í Bandaríkjunum. Og það var bandarískt firma sem að þessu stóð, Whitney að nafni, ef ég man rétt, sem ætlaði að fjármagna þetta fyrirtæki. Við áttum að eiga 55% og þeir 45%. Og þar kom að ég fór þess á leit við Jóhannes Nordal, sem hafði mikið hjálpað okkur í þessu starfi - reyndar tóku olíufélögin þátt í því líka að gera þessa athugun, ég vil láta menn njóta þess sannmælis - að hitta aðalforstjóra þessa fyrirtækis, sem hafði þá komið hingað einu sinni eða tvisvar til viðræðna við okkur, úti í New York til að spyrja hann að því beint út hvernig á því stæði að þeir fjárfestu ekki í einhverju svipuðu fyrirtæki í sínu eigin landi úr því að þeir ætluðu ekki að hafa nema þennan 10% hagnað. Hann horfði á okkur, eins og við værum algerir hálfvitar, lengi, lengi, lengi og sagði svo: Vitið þið ekki að það kaupir enginn maður á þessum skráðu verðum. Auðvitað fáum við stórfelldan afslátt. Ég er hérna með verðlag náttúrlega langt undir Rotterdamverði í þessum skýrslum. En þegar ég veit að þessi skýrsla á að fara fyrir þjóðþing Íslendinga, þá yrði mér ekki líft ef ég sýndi réttu tölurnar. Við ætlum ekki að svindla á ykkur. Þið fáið þennan afslátt rétt eins og við. Ég staðhæfði að það er enginn sem kaupir olíur á Rotterdam-verði, það staðhæfi ég, nema Íslendingar. Og við þurfum ekki vitnanna við. Menn þurfa ekkert að vera miklir sérfræðingar í olíuviðskiptum til þess að fá 30% afslátt af olíu á einn tank á fiskiskip úti í Bretlandi. Það getur hver sem er. Halda mennirnir kannske að þetta breska olíufélag, sem er að selja með 30% afslætti, hafi keypt vöruna á Rotterdamverði?  Ég ætla að standa við þessa fullyrðingu og ég reyni auðvitað með hjálp góðra manna og þeirra ágætu manna sem hér hafa talað í þessu máli að sanna þessa fullyrðingu. Við skulum reyna það öll saman.



Virðulegi forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að lýsa ánægju minni með þessa umr. hér í dag. Það er ekki á hverjum degi sem boðuð er bylting hér í þessari hv. deild og það er vissulega ánægjuefni að allir hv. þm. hér skuli vera svona sammála. Ég bíð spennt eftir því að sjá þetta kerfi uppbrotið og þennan gullkálf brotna niður í smærri parta svo að aðrir geti notið einhvers arðs af þessari starfsemi. Sú arðsemi ætti að renna til þjóðarinnar og útgerðarinnar og neytenda almennt í þessu landi, þessi arður sem auðsjáanlega myndast hjá olíufélögunum. Það dylst engum, hvorki í Reykjavík né úti um land, hvar sem litið er á uppbyggingu dreifingarstöðva sem hefur átt sér stað um allt land. Það eru ekki allar hjúkrunarstofnanir hér á landi sem hafa efni á því að setja heitt vatn allt í kringum sig eins og hv. þm. Austurl. nefndi hér áðan með uppbyggingu olíu- og bensínsölustöðvar á Austurlandi. Ég hef hvergi séð aðra eins. Þar er hver einasti fermetri í svæðinu umhverfis stöðina hitaður upp með heitu vatni. Ég endurtek það að ég er mjög ánægð yfir því að þetta skuli vera komið hér til umr. og þrátt fyrir að ég eigi ekki sæti í hv. fjh.- og viðskn. mun ég fylgjast vel með framgangi þessa máls. Bandalag jafnaðarmanna stendur einhuga að baki því að brjóta upp þetta samtryggingar- og einokunarkerfi í olíusölu.



Virðulegi forseti. Það var aðeins út af því sem hv. 4. þm. Vesturl. sagði, að hér væru gullkálfar Framsfl. og ríkisvaldsins, síðan Framsfl. og Sjálfstfl. Alþb. er þá í ríkisvaldinu því að ég man ekki betur en formaður Alþb. hafi verið ráðh. þessara mála í nokkurt árabil. Þá hefur hann haft eitthvað með þetta að gera og sjálfsagt haldið hlífiskildi yfir þessum málum úr því að ekkert var að gert. Ef menn aðeins hugleiða að í 30 ár hefur þessum málum ekki verið hreyft og í þessi 30 ár hafa menn úr öllum stjórnmálaflokkum setið í ríkisstj. þá geta menn séð hverjir bera ábyrgðina á því hvernig þessir hlutir eru, hvort þeir eru góðir eða slæmir. Hv. 9. þm. Reykv. vék hér að mér spurningu varðandi samanburð. Svar við henni hef ég ekki hér og nú, en eins og ég sagði þegar ég talaði fyrir þessu frv. mun ég gera allt til þess að þær upplýsingar, sem fyrir hendi eru, komi til nefndarinnar sem fjallar um þetta mál. Hún fái það sem til er í þeim efnum og geti gert sér grein fyrir þessum málum eins og hægt er og tekið síðan ákvarðanir sínar að þeim fengnum, hvort sem þær leiða svo til byltingar eða ekki.

Árni Johnsen Hæstv. forseti. Þegar talað var um að kreista safann úr olíufélögunum, þá varð hv. þm. Helgi Seljan að gjalti, eða gelti eins og sagt er fyrir austan. Mig langar þess vegna aðeins að undirstrika það áður en þessari umr. lýkur að þar er um að ræða að reyna á þrek þess fólks sem vinnur hjá þessum fyrirtækjum. Því að þar er vissulega dugmikið hæfileikafólk og það á ekki að þurfa að vinna á vernduðu vinnusvæði eins og er í þessu landi í dag. Það á að vera hægt að beina því út í harðskeytt viðskipti á heimsmælikvarða og nýta á þann hátt þrek þessara fyrirtækja, kreista safann, ýta þeim út í lífsbaráttuna í stað þess að vinna í lokuðum hring. Og þá er ég ekki í nokkrum vafa um að olíuverð mun lækka og þjónusta mun aukast, eins og hv. Eiður Guðnason nefndi ágætt dæmi um hér áðan.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á lögum nr. 50 frá 1. júní 1984, um Lífeyrissjóð bænda. Á síðasta þingi voru samþykki ný heildarlög fyrir Lífeyrissjóð bænda og birtust þau sem lög nr. 50/1984. Í athugasemdum, er fylgdu frv. þessu til laga, kom fram að eðlilegt þætti að bíða með tillögur um fjármögnun útgjalda skv. II. kafla laganna þar til ljóst yrði hvað yrði um hliðstæð réttindi skv. lögum um eftirlaun til aldraðra. Hér er um að ræða fjármögnun á lífeyrisgreiðslum til þess hóps aldraðra bænda sem veitt eru lífeyrisréttindi umfram það sem þeir hafa áunnið sér með iðgjaldagreiðslum. Á haustþingi lagði heilbr.- og trmrh. síðan fram frv. til breytinga á lögum, um eftirlaun til aldraðra, þar sem gert var ráð fyrir fimm ára framlengingu á þeim lögum þannig að þau giltu til ársloka 1989. Var það frv. samþykkt hér á Alþingi og birt sem lög nr. 117/1984. Er frv. það, sem hér er til umr., flutt í tengslum við þessa breytingu á lögum um eftirlaun til aldraðra. Þegar lög um Lífeyrissjóð bænda voru sett árið 1970 var kveðið svo á að útgjöld vegna réttinda skv. II. kafla laganna skyldu til ársloka 1985 borin að hluta af Stofnlánadeild landbúnaðarins og að hluta af ríkissjóði. Þegar sérstök verðtrygging eftirlaunagreiðslna skv. lögum um eftirlaun til aldraðra félaga í stéttarfélögum kom til sögunnar árið 1976 tók Lífeyrissjóður bænda á sig útgjöld vegna hliðstæðrar verðtryggingar lífeyrisgreiðslna skv. II. kafla laga sjóðsins. Vegna aldursskiptingar bænda eru þessi útgjöld sjóðnum afar þungur baggi. Með áðurnefndum lögum nr. 97/1979, um eftirlaun til aldraðra, var þeirri skipan komið á að Lífeyrissjóður bænda skyldi eins og aðrir lífeyrissjóðir leggja fram skv. þeim lögum 5% af iðgjaldatekjum sínum, en á hinn bóginn skyldu útgjöld til hinnar sérstöku uppbótar á lífeyri skv. II. kafla laga sjóðsins greidd með framlagi skv. 25. gr. laga nr. 97/1979. Í frv. þessu er lagt til að tímabundin ákvæði laganna um Lífeyrissjóð bænda. um fjármögnun útgjalda skv. II. kafla laganna og verðbætur á lífeyri verði framlengdur til ársloka 1989, en skv. núgildandi lögum rennur gildistími þessara ákvæða út ýmist í árslok 1984 eða 1985. Að hluta eru breytingar þessar bein og sjálfsögð afleiðing af framlengingu ákvæðanna um framlög skv. 25. gr. laga um eftirlaun til aldraðra. Þá er í frv. lagt til að ákvæðunum um viðmiðunarlaun þau, sem eru grundvöllur lífeyrisréttinda, verði breytt með hliðsjón af breyttum aðstæðum. Virðulegi forseti. Ég tel mig ekki þurfa að fjölyrða frekar um efni þessa frv. enda er það í raun fylgifiskur þess samþykkta frv. um framlengingu ákvæða um eftirlaun til aldraðra. Ég legg því til að frv. verði vísað til hv. landbn. og 2. umr. að lokinni þessari umr.



Virðulegi forseti. Ég sé ekki í fljótu bragði hvaða erindi þetta frv. á til hv. landbn. Mér finnst hér vera um dæmigert mál að ræða sem fjalla ætti um í fjh.- og viðskn. og geri till. um að málinu verði vísað til fjh.- og viðskn. fremur en landbn.



Virðulegur forseti. Ég gerði hliðstæða athugasemd við þær ráðleggingar sem ég fékk áður en ég flutti þessa brtt. En mér var sagt að það væri hefð að þessi mál færu til landbn. En ég get stutt þá brtt. sem hv. 5. landsk. þm. gerir og breyti þá minni till. ef það fullnægir hans óskum og legg til að frv. verði vísað til hv. fjh.- og viðskn.

ATKVGR. Frv. vísað til 2. umr. með 12 shlj. atkv. og til fjh.- og viðskn. með 13 shlj. atkv.



Virðulegi forseti. Það frv., sem hér er lagt fram, er unnið upp úr tveimur frumvörpum sem tvær nefndir skipaðar af þáv. menntmrh. sömdu, eins og skýrt er frá í grg. með frv. Þessi frv. lágu bæði fullbúin í menntmrn. á síðasta ári og til þess að unnt yrði að leggja málið fram þótti skynsamlegast að vinna frv. upp úr báðum þessum skjölum sem fyrir lágu. Árangur þess er það frv. sem hér er lagt fram svo að Alþingi geti fjallað um málið. Jafnframt eru birt sem fskj. frumvörpin sem áður höfðu verið samin ásamt greinargerðum þeirra. Frv. í núverandi búningi er unnið af starfsmönnum rn., aðallega Kristjönu Kristinsdóttur skjalfræðingi, sem vann um skeið í menntmrn., svo og af lögfræðingi rn. og enn fremur Runólfi Þórarinssyni deildarstjóra. Í þessu frv. má segja að mörkuð sé nú stefna varðandi Þjóðskjalasafn Íslands og héraðsskjalasöfnin. Um þetta mál með þessari nýju stefnu hefur nokkuð verið fjallað einnig af núverandi þjóðskjalaverði, Ólafi Ásgeirssyni fyrrum skólameistara. Hann telur að hið nýja frv. verði mjög til bóta og greiði fyrir því að koma Þjóðskjalasafninu í það nútímahorf sem allir eru sammála um að það þurfi að komast í. Fram til þessa hefur Þjóðskjalasafninu verið gert að taka við öllum opinberum skjölum sem til falla. Nú er því skylt að velja úr þann hluta sem telja verður að hafi sögulegt gildi fyrir síðari tíma. Með þessu frv. er því falið á hendur vandasamt verkefni og því er það nýmæli sett í frv. að lögum safnsins að það skuli hafa stjórnarnefnd sér til fulltingis og aðstoðar við þetta starf auk annarra starfa sem kveðið er á um í frv. Frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar hefur hlaupið mikill vöxtur í skjalagerð hins opinbera hér á landi ekki síður en hjá grannþjóðum okkar. Á undanförnum áratugum hefur stjórnun og takmörkun hins mikla skjalamagns, sem verður til í stjórnkerfinu, verið sífellt viðfangsefni skjalavarða og stjórnvalda víðs vegar. Frændþjóðir okkar á Norðurlöndum hafa komið sér upp flokkunarkerfum og reglum um eyðingu og grisjun skjala til að hafa stjórn á verkefninu. Til að gera þetta starf eins auðvelt og ódýrt í framkvæmd og hægt er er það grundvallaratriði að embættin raði skjölum sínum eftir efni. Síðan er þeim efnisflokkum eytt sem ekki er talið að hafi sögulegt eða hagnýtt gildi þegar til lengri tíma er litið. Hér er samt nauðsyn að fara með allri gát og rasa ekki um ráð fram því að skaðinn verður ekki bættur ef illa tekst til. Í þessum efnum getum við sótt góð ráð til frændþjóða okkar sem nú eru reynslunni ríkari í þessum efnum. Ég vil ekki líta fram hjá því atriði að með grisjun og eyðingu óþarfra skjala kemur þjóðfélagið til með að spara verulega fjármuni í mannahaldi og húsakosti yfir það sem varðveita á. Raunar væri það ekki fullgild ástæða ef rök hnigju ekki einnig að því að með minnkun umfangs skjalasafna hinna ýmsu embætta og stofnana verði vegurinn gerður greiðari fyrir vísindamenn komandi tíma að kjarna þess máls sem rannsóknin beinist að hverju sinni. Skjalaverðir og sagnfræðingar á Norðurlöndum hafa lagt mikla áherslu á hvað það sé mikils virði fyrir fræðin að auðvelt sé að greina hismið frá kjarnanum. Ef maður má vitna til kveðskapar, þá kvað okkar fyrsti þjóðskjalavörður, Jón Þorkelsson, svo: Hið mikla geymir minningin en mylsna og smælkið fer. Og sú mun verða raunin á þegar nýtt fyrirkomulag er komið á skjalavörsluna. Enda þótt sú leið verði farin að taka kúfinn af skjalaframleiðslunni með skilvirkum hætti er samt ljóst að Þjóðskjalasafn Íslands þarfnast miklu meira og betra húsakosts en það hefur yfir að ráða í dag. Að þessu víkja báðar nefndirnar sem sömdu hin fyrri frumvörp, svo og höfundar þessa frv., enda er með stjórnun á fjölgun skjala hægt að gera áætlun fram í tímann um hve mikinn húsakost stofnunin þurfi tiltekinn árafjölda. Að vísu kann að vera að við stöndum frammi fyrir tæknibyltingu nú eftir að tölvan kom til sögunnar og skjalagerð með hefðbundnum hætti kunni að vera á hverfandi hveli, en tæpast er við því að búast að skjalagerð hverfi þó með öllu. Því hlýtur það að verða eitt af viðfangsefnum íslenskra stjórnvalda að reisa nýja byggingu yfir heimildirnar um sögu okkar í fortíð og á komandi tímum. Hún verður að vera þannig hönnuð að hægt sé að auka geymslurýmið eftir þörfum. Hér er nefnd hugmynd sem nýtt hefur verið í sumum öðrum löndum og hún er sú að þar hefur verið horfið að því ráði að sprengja skjalageymslur í kletta. Nægir að líta til Norðurlanda til að sjá þar dæmi um. Framsýnir menn þykjast sjá mikla möguleika í þessu efni hér á landi því að hér sé gnægð kletta, en það er ekki víst að allir verði sammála um þá lausn. Þetta verkefni er vitanlega eitt af því sem bíður úrlausnar á næstu árum. Í lok 7. áratugsins lá fyrir ákvörðun eða áætlun þáv. menntmrh. Gylfa Þ. Gíslasonar um að Þjóðskjalasafnið fengi hús Landsbókasafnsins til sinna umráða þegar Landsbókasafnið væri komið í hina væntanlegu þjóðarbókhlöðu, sem menn héldu þá að risi miklu fyrr en við sjáum að raun hefur orðið á. Hitt er svo annað mál að þá töldu margir sem um skjölin fjölluðu að jafnvel sú bygging mundi ekki verða fullnægjandi. Bæði væri það að rýmið yrði tæplega nægilega mikið og svo væri hitt að rétt væri að nota nú á dögum þann tæknibúnað sem til boða stendur til þess að búa sem best um þau skjöl sem geyma á. Til þess væri annars konar húsnæði hentara. Það er meira að segja fjallað um það í grg. með frumvörpunum hve hentugir skápar séu á boðstólum nú til að geyma skjölin þannig að rýmið megi nýta sem best. Það er líka eitt af þeim atriðum sem máli skipta. Í grg. þess frv., sem fyrsta nefndin samdi, er vikið að því hve mikið magn skjala megi ætla að hér verði til mjög fljótlega hjá opinberum aðilum ef ekki verði tekin upp ný stefna í skjalavistun. Menn tala um það hve margir hillukílómetrar verði til og hvernig við getum snúist við þessum vanda á þann veg að ekki sé hætt verðmætum heimildum um sögu okkar. Hér er, virðulegi forseti, um mikil skjöl að ræða. Ég vil hvetja til þess að hv. menntmn. fái sem gleggsta umfjöllun um þessi mál. Ég geri mér grein fyrir því að nefndin þarf tíma fyrir sér til að fjalla um málin. En hér er um að ræða málefni sem óhjákvæmilegt er að marka stefnu í sem allra fyrst og að Alþingi komist að sameiginlegri niðurstöðu um það atriði. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því í hverju aðalnýmæli þessa frv. eru fólgin, en það er fyrst og fremst stjórnarnefndin sem ég vék að áðan. Auk þess er gert ráð fyrir að Þjóðskjalasafn muni, ef þetta frv. verður að lögum, fá eftirlitshlutverk þannig að það annist eftirlit með skjalasöfnum þeirra aðila sem afhendingarskyldir verða skv. væntanlegum lögum. Enn fremur eigi Þjóðskjalasafn að láta í té ráðgjöf, gefa út leiðbeiningar um skjalavörslu og tölvuvæðingu og stefnu um ónýtingu skjala sem ekki er talin ástæða til að varðveita til frambúðar. Enn fremur ætti Þjóðskjalasafn skv. þessu að gangast fyrir fræðslu um skjalavörslu fyrir fólk sem á að annast skjalavörslu í opinberum stofnunum, svo sem með námskeiðum og leiðbeiningarritum. Ég hygg að ekki sé sérstök ástæða til að nefna fleiri atriði í þessu sambandi. En ég legg til að þessu frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.