Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jón Sigurðsson) : Herra forseti. Þetta er smámál, og þarf því ekki langa grg. með því. Í laxveiðil. er svo fyrir mælt, að til þess að koma á fót fiskiræktarfélagi, þurfi að vera búið að koma í fiskihverfi, en það eru allar sveitir og ár, sem liggja að sama vatnahverfi. Skagafjörður er eitt fiskihverfi. Reynslan hefur orðið sú, að þar hefur reynzt árangurslaust að stofna fiskiræktarfélag, vegna þess að ekki hefur fengizt nógu sterkur meiri hluti. Vitanlegt er, að bergvötnin, sem undir það falla, liggja undir uppþurrkun fiskjar. Ábúendum við þessar ár er umhugað um að fá þær friðaðar með lagabreyt. Ég hef borið þetta frv. undir veiðimálanefnd, og mælir hún eindregið með því, að þetta sé gert. Ég vænti þess svo, að frv. gangi greiðlega í gegnum hv. deild, og óska, að því verði vísað til landbn.

Frsm. (Páll Þorsteinsson) : Frv. þetta er samið af milliþn. í skólamálum og er annað í röðinni af frv. þeim, er fjalla um fræðslumál. Menntmn. hv. Nd. hefur athugað frv. mjög rækilega. Fyrst var frv. lesið og rætt í sameiningu af menntmn. beggja d., en síðan tók menntmn. Nd. að sér að semja brtt. Þá hefur menntmn. deildarinnar rætt mál þetta við fræðslumálastjóra, og eru honum till. þessar kunnar, enda hefur hann gefið margar góðar leiðbeiningar. Í höfuðatriðum er frv. þetta mjög líkt l. þeim, sem nú eru í gildi um þetta efni, en að sjálfsögðu hefur orðið að taka allt þetta til endurskoðunar vegna þeirra breytinga, sem fyrirhugaðar eru á skólakerfinu. Gert er ráð fyrir, að barnafræðslu ljúki nú einu ári fyrr en er í núgildandi l. Leiðir þetta af því, að skiptingin er önnur, þar sem skólaskylda heldur áfram, þótt barnafræðslunni sé lokið. Enn er eitt mikilvægt atriði, sem kemur til greina. Ráðgert er að auka framlög til barnaskólabygginga mjög verulega frá því, sem verið hefur. Skv. frv. þessu á ríkið að leggja fram 3/4 hluta af byggingarkostnaði heimavistarskóla, en 1/2 til heimangönguskóla. Gildir hið sama um skóla í sveitum og kaupstöðum. Þá mun ég víkja að einstökum brtt. frá n. á þskj. 321. Eins og ákveðið er nú í l., er skólaskylda bundin við 7 ára aldur. Þó er sú undantekning, að hægt er að veita undanþágu frá 710 ára, ef fræðsluráð samþ. Í frv. er gert ráð fyrir, að fræðslumálastjórn ákveði undanþáguna. En n. þótti rétt að færa það í það horf, sem nú er. - Ráðgert er, að hver sýsla og bæjarfélag sé fræðsluhérað út af fyrir sig. Ekki er hægt að sameina sýslu- eða bæjarfélög í eitt fræðsluhérað nema samþykki hlutaðeigandi fræðsluráðs komi til. Í frv. er ráðgert að leita álits fræðslumálastj., en n. þótti betur fara að binda það við samþykki fræðsluráðs. Svipað er að segja um sameiningu skólahverfa innan hvers fræðsluhéraðs. 4. brtt., við 12. gr., er naumast nema orðalagsbreyting. 5. brtt. felur í sér það ákvæði, að skólastjórar heimavistarskóla skuli ekki skipaðir fyrr en eftir tveggja ára reynslutíma. Staða þessara kennara er ærið vandasöm. Þeir eru ekki einungis kennarar, heldur og forstöðumenn skólanna, eða allt í senn, fræðarar og umsjónarmenn. N. þótti því rétt að halda ákvæði hinna eldri l. hvað snertir skipun skólastjóra. 6. brtt. n. fjallar um það, að þegar kennarar hafa náð 55–60 ára aldri, megi fræðslumálastjórn fækka skyldustundum þeirra. Hér er um heimild að ræða, en ekki skipun, eins og var í frv. 7. brtt. er um umráðarétt yfir húsnæði skólans og munum hans. Ræður skólastjóri því, sem er í þágu skólastarfsins, en að öðru leyti kveður skólanefnd á um umráðaréttinn í samráði við skólastjóra. 8. brtt. fjallar um tölu barna, er komi á hvern kennara, og er yfirleitt miðað við fullan starfstíma kennara, sem er 9 mánuðir. 9. brtt. kveður svo á, að 25. gr. frv. skuli felld niður. Sú grein heimilaði fræðslumálastj. að flytja kennara milli skóla, ef aðstæður breyttust. Í frv. þessu er svo ákveðið, að kennarar verði embættismenn ríkisins, og því lítur n. þannig á, að þeir komi undir ákvæði stjórnarskrárinnar um flutning embættismanna. Því áleit n. ákvæði þetta gagnslaust, því að allt, sem bryti í bága við stjskr., mundi ekki fá staðizt í reyndinni, þótt í l. væri. 10. brtt. felur í sér brottfall á síðasta málslið 26. gr., þar sem ræðir um fræðslu- og gagnfræðahéruð, sem falla saman. Þessi breyt. leiðir af meiri breytingu í sambandi við þetta frv., sérstaklega hvað snertir gagnfræðanámið. Upphaflega lagði mþn. til, að landinu yrði skipt í sérstök hverfi. Menntmn. kom sér saman um að halda ekki þessari skiptingu, en fannst einfaldara, að landinu yrði skipt í fræðsluhéruð og síðan í skólahéruð. Því þótti nauðsyn, að síðasti málsl. félli brott. 11. brtt. er um kosningu skólanefndar. Skv. núgildandi l. fer kosning fram með tvennum hætti, eftir því hvar kosið er. Í kaupstöðum kjósa bæjarstjórnir skólanefndirnar, en í sveitum eru þær kosnar almennum kosningum eins og hreppsnefnd. Gert er ráð fyrir, að kosningin verði þann veg samræmd, að hreppsnefndir kjósi skólanefndir. 12. brtt. er við 31. gr. frv., þar sem rætt er um tillögurétt skólanefnda og skólastjóra um veitingu og val kennara að skólanum. Sjálfsagt er bezt, að skólanefnd og skólastjóri komi sér saman um, hvaða kennarar skuli valdir, en í frv. var tilgreint, að till. skólastjóra skyldu vera forgangstillögur. Þetta þótti n. óviðeigandi og leggur til, að það sé fellt brott. 13. brtt. er orðalagsbreyting. Eftir athugun þótti n. skaðlaust að fella orðin „í upphafi skólaárs“ burt. 14. brtt. er við 39. gr., er tekur til, að starfstími heimavistarskóla í sveitum skuli vera 7 mánuðir, en þó er undantekning veitt, ef barnafjöldi er lítill, í samráði við till. fræðslumálastjórnar. Þannig háttar nú í nokkrum sveitum, að til eru skólar, sem reistir hafa verið fyrir allmörgum árum fyrir fremur lítinn nemendafjölda. Því þótti rétt að heimila fræðslumálastj. að stytta kennslutímann, þar sem svo hagar til, skv. till. viðkomandi skólanefndar í því skólahéraði. Þá þótti og sjálfsagt, að heimangönguskólar starfi jafnlengi og heimavistarskólar. Þá þótti og hentugt að skipta námstímanum í tvennt milli deilda, þannig að börn séu 12–14 vikur í skólanum, enda eiga skólastjórar að hafa eftirlit með heimanámi barnanna. 16. brtt. nemur á brott, að frídagar skuli ákveðnir með lögum. N. þótti betur fara, að um leyfi væri ákveðið í reglugerð. Undanfarin ár hafa námsstjórar svokallaðir verið ráðnir til eftirlits með fræðslu barna í landinu. Hefur þetta gefizt vel, og þótti sjálfsagt að halda .því áfram. En í 51. gr. frv, er landinu skipt „í 6 eftirlitssvæði hið fæsta,“ það þýðir, að það er möguleiki að fjölga þessum eftirlitssvæðum. En n. fannst réttara að fastbinda tölu þessa. 18. og 19. brtt. eru ekki efnisbreyt., en aðeins tilfærsla og smávegis orðalagsbreyt., sem ég tel ónauðsynlegt að skýra nánar. Hef ég þá lokið við að gera stuttlega grein fyrir helztu atriðum brtt., og læt ég því máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég hef því miður ekki getað athugað þetta frv. sem skyldi, en það eru svo margir og stórir bálkar, sem berast nú að, að erfitt er að komast yfir að kynna sér til hlítar öll þau stórmál, sem hér eru á ferðinni. Ég verð að segja það, að hvað snertir störf hv. menntmn., sem hefur haft þetta mál með höndum, virðist mér þau vera til bóta. Þær brtt., sem n. hefur gert, ganga í þá átt, sem ég hefði kosið, en á frv. virðist mér vera ýmsir gallar. Fyrst og fremst finnst mér frv. of mikið mótað af því sjónarmiði, að of mikið eru dregnir fram hagsmunir kennarastéttarinnar og þeirra, sem í höfuðstaðnum búa, en ekki nægilega mikið tillit tekið til þeirra manna, sem búa í sveitunum. Það er áberandi, hvað hér er alls staðar leitazt við að koma þeim mönnum út úr afskiptum af þessum málum, sem í sveitunum hafa hingað til starfað að þeim. Skólan. og fræðslun. í sveitum eru þurrkaðar út sem nokkurt áhrifavald samkv. frv., og er ætlazt til, að í stað þeirra verði skipaðar nokkurs konar fræðslun. fyrir heilar sýslur. Ég skil vel, að þetta er gert í ákveðnum tilgangi. Ástæðan er sú, að skólan. margar hverjar hafa verið mjög tregar á að taka undir þann söng, sem látlaust hefur verið sunginn um það, að börnunum, sem alast upp í sveitunum, sé stöðugt að fækka og þannig hljóti það ávallt að verða í framtíðinni, og væri því eðlilegt að stefna að því að færa þessi mál saman. Andstaða skólan, víðs vegar úti um land stafar af tvennu. Fyrst og fremst af því, að menn hafa ekki allir jafnsterka trú á því, að börnum verði í framtíðinni hrúgað saman á einum eða tveim stöðum í heilli sýslu, og í öðru lagi af því, að menn líta á skólamálin sem einn þáttinn í menningarstarfi hverrar sveitar og hann ekki svo ómerkilegan. Skólahúsin í sveitunum, þar sem þeim hefur verið komið upp, hafa á ýmsum stöðum orðið nokkurs konar miðdepill fyrir sveitina og skapað henni aðstöðu til þess að halda uppi félagslífi og skilyrði til aukinnar félagslegrar þróunar. Þetta hafa margir ekki viljað líta á, og það er þess vegna mjög verið að keppa að því að þrengja að þeim sveitarfélögum, sem reynt hafa að halda þessa götu, og þrengja þeim inn á aðrar leiðir. Ein af þeim sem stefnt er að með þessu frv. - er sú að taka ráðin úr höndum skólan. og leggja þau í hendur nokkurra manna, þ. e. fjögurra, sem sýslufélagið kýs, og eins manns, sem fræðslumálastj. skipar. Það er bersýnilega gert ráð fyrir því, að þessir menn, sem þannig verða kosnir, verði þægari en skólan. í heild. Ég held, að allt þetta umstang þessara vissu manna, sem alltaf eru að reyna að þrengja að sveitunum á þessu sviði, sé sprottið af trú þeirra á því, að það ástand hljóti alltaf að haldast í sveitunum, sem því miður ríkir nú, að fólkið standi í stað hvað fólksfjölda snertir og að vonlaust sé, að byggðin í sveitunum haldi áfram. En ef menn hefðu þá trú, sem ég hef og eflaust margir aðrir, að fólkinu í sveitunum eigi eftir að fjölga og byggðin að þéttast, þá leiðir það af sjálfu sér, að það, sem virðist mjög sterkur tilgangur þessa frv., er bláber heimska, sem sé að keppa að því að draga þessi mál saman, því að þá rekur að því síðar meir að fara að endurreisa skólahús, sem nú er ætlazt til, að verði lögð niður. Ég vil því eindregið biðja hv. menntmn. að taka til athugunar, að kostur manna verði ekki þannig þrengdur, að þeir verði ofurseldir geðþótta fræðslumálastj. eða annarra tveggja eða þriggja manna um skólamál sín, heldur að þeim verði veitt réttindi til þess að hafa íhlutun í þessum efnum. Ég hef þegar tekið það fram, að ég felli mig vel við þær breyt., sem hv. n. hefur gert, og þær ganga frekar í þá átt að sporna við því, að fræðslumálastj. verði einráð í þessum efnum og geti sagt mönnum fyrir verkum, eins og mér skilst, að hafi verið tilgangurinn með frv. Ég tel aðeins, að n. hafi ekki gengið nógu langt. - Skal ég svo ekki fara lengra út í þetta mál, en vildi aðeins vekja athygli á þessu, sem ég hef nú drepið á, úr því að enginn annar hafði gert það.

Frsm. (Páll Þorsteinsson) : Herra forseti. Ég ætla að gera nokkrar aths. út af ræðu hv. 2. þm. Skagf. (JS), sem var almennt um þetta mál, og drepa á ýmislegt, sem borið hefur á góma við umr. innan n. Ég verð að geta þess, að ég lít svo á, að nokkuð af aths. hv. 2. þm. Skagf. stafi af því, að honum hefur ekki unnizt tími til að kynna sér þetta mál til hlítar, og er það raunar varla tiltökumál, því að við vitum allir, hve tímafrekt það er og erfiðleikum bundið að kynna sér öll mál rækilega, sem nú eru lögð hér fyrir hvert af öðru, og það stórir málaflokkar. Hv. 2. þm. Skagf. lagði á það megináherzlu, að með þessu. frv. væru áhrif og valdsvið skólan. svo að segja þurrkuð út. Ég held, að þetta sé á nokkrum misskilningi byggt. Valdsvið skólan. verður samkv. þessu frv. mjög svipað og það er nú samkv. gildandi l. um fræðslu barna. Hins vegar er hér gert ráð fyrir því, að fræðsluráð verði kosið í hvert fræðsluhérað, sem er að jafnaði ein sýsla. Í l., sem nú gilda um fræðslu barna og sett voru 1936, er gert ráð fyrir því, að fræðsluráð sé kosið í hverri sýslu, og svo mun hafa verið gert samkv. þeim l. En þegar þau l. voru samþ., var ætlazt til, að þessi fræðsluráð í hverri sýslu yrðu sérstaklega eins konar fjhn. skólanna, þar sem stofna átti sérstaka skólasjóði, enda ákveðið, að sýslumaður hverrar sýslu skuli vera form. fræðsluráðs, og stafar það af því, að þeir áttu að hafa reikningshald þessara sjóða með höndum. Nú er sú breyting gerð samkv. frv., að fræðsluráð á að kjósa eins og í 3. frá 1936, þannig að 4 fræðsluráðsmenn eru kosnir af sýslun. héraðsins, en sú breyt. verður gerð á því, að sýslumenn verða ekki sjálfkjörnir form. fræðsluráðanna eftirleiðis, heldur á að skipa þá af fræðslumálastj. Er þessi breyt. gerð í samræmi við það, að nú eiga störf fræðsluráðanna ekki að vera fyrst og fremst falin í fjárhagsgæzlu fyrir skólana, heldur eiga þau að vera eins konar menntamálan. hverrar sýslu fyrir sig. Eiga þau að hafa eftirlit og tillögurétt, ekki aðeins um barnafræðslu, heldur einnig um framhaldsskólanám, sem reynt verður að starfrækja innan hvers fræðsluhéraðs. Þessir menn, sem kosnir eru af sýslun. héraðanna, eru fyrst og fremst fulltrúar fólksins, sem héruðin byggir, og bera ábyrgð gerða sinna á tillögum sínum fyrir fólkið, sem þeir eru fulltrúar fyrir. Þess vegna er tæplega hægt að segja með réttu, að verið sé að ganga á hlut íbúanna í hverju héraði fyrir sig, þátt fulltrúar sýslun. eða sýslufélaganna eigi að velja sérstaka menn til þess að vera forsvarsmenn um þessi mál fyrir héraðsins hönd gagnvart fræðslumálastj. Það þykir eðlilegra, þegar ákveða á sameiningu skólahverfa einstakra sveita innan hverrar sýslu, að fræðsluráðin eigi þar þá fyrst og fremst tillögurétt gagnvart fræðslumálastj. f. h. héraðanna fremur en sýslun., þar sem þá kæmu til greina fleiri en ein skólan. í hvert sinn, ef um sameiningu ætti að vera að ræða frá því, sem nú er. Þess vegna álít ég, þegar það er athugað, hvernig fræðsluráðin eigi að vera skipuð, þ. e. nefnd, kosin af meiri hl. af fulltrúum fólksins, sem sé sýslun., og þegar litið er á það, hversu frv. afmarkar valdsvið fræðsluráðanna annars vegar og valdsvið skólan. hins vegar, t. d. vald þeirra yfir umráðum barnaskólahúsa og vald þeirra til þess að mæla með kennurum, sem sækja um kennara- og skólastjórastöður við skólana, þá hljótum við að komast að þeirri niðurstöðu, að hér sé ekki mikil alvara á ferðum eða stórvægilegar breyt. frá því, sem er samkv. gildandi lögum. Á hitt vil ég þó benda, að menntmn. hefur í till. sínum fært þetta nokkuð betur í það horf, sem hv. 2. þm. Skagf. drap á, sem sé það, að samkv. till. n. er gert ráð fyrir því, að sameining skólahverfa og skipting fræðsluhéraða í skólahverfi geti ekki komið til greina nema samþykki fræðsluráðanna komi til, þ. e. a. s. þeirra manna, sem fólkið kýs til þess að hafa milligöngu og forsvar þessara mála. Samkv. frv. þurfti fræðslumálastj. aðeins að leita álits fræðsluráðanna, en samkv. till. menntmn. þarf samþykki þeirra að koma til. Ég vænti því þess, eins og fram kom hjá hv. 2. þm. Skagf., að hann og aðrir hv. dm. félli sig vel við þessa breytingu. Annars er ekki hægt að ganga fram hjá því, þegar rætt er um þessi mál, að sameining skólahverfanna í sveitum er mikið vandamál. Mér er þetta fullkomlega ljóst, og ég get tekið það fram, að mitt sjónarmið um þau efni er ekki fjarri því, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Skagf. En það er dómur þeirra, sem bezt þekkja til um þessi mál, bæði kennara og þeirra, sem um skólamál fjalla, að til þess beri nauðsyn að skipa þessum málum svo, að farkennsla leggist niður. Við höfum búið við farskólafyrirkomulagið um 40 ára skeið. I. sem fyrst voru samþ. um fræðslu barna, bera það með sér, að það fyrirkomulag hefur upprunalega verið miðað við þær aðstæður, sem þá voru fyrir hendi, og það skoðað sem bráðabirgðafyrirkomulag, sem hlyti að hverfa, þegar sérstakt húsnæði yrði fyrir hendi. Í l., sem nú gilda um fræðslu barna, frá 1936, er líka svo ákveðið, að farkennsla skuli leggjast niður, þótt það hafi ekki tekizt enn að koma því að fullu í framkvæmd. Í þessu frv. er algerlega haldið á málinu á sama hátt. Þar er gert ráð fyrir því, að farkennsla falli svo fljótt niður sem verða má, en í hverri byggð rísi upp sérstök hús fyrir þessa starfsemi, sem geta jafnframt orðið félagsheimili þeirrar byggðar, sem að byggingu hússins stendur. Ég hygg, að það leiki ekki á tveim tungum, að þetta sé rétta stefnan í þessu atriði, en þegar svo á að taka ákvörðun um það, hvað sameiningin á að vera mikil í sambandi við þessa breytingu á aðstöðu skólanna, þá kemur margt til greina, og vissulega það sjónarmið, sem hv. 2. þm. Skagf. dró fram í ræðu sinni, en ég ætla ekki að rekja nánar en hann hefur þegar gert. Þá kemur og það til greina, hvað hægt er að gera fjárhagslega fyrir mjög fámenna og fátæka hreppa. Bygging slíkra húsa, sem hér um ræðir, hlýtur alltaf að kosta nokkurt fé, jafnvel þótt fjárhagsleg aðstoð ríkisins aukist samkv. því, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. En forráðamenn hreppanna verða að gera þessi mál upp heima fyrir með tilliti til þeirra gjalda, sem af þessu leiðir, og aðstöðu, sem er um þessi mál á hverjum stað. Það er líka gert ráð fyrir því í þessu frv., að sá háttur verði viðhafður - og minni ég enn á það, sem ég sagði áður í framsöguræðu minni, um ákvæðin um sameiningu o. fl., t. d. það, að heimilt er að hafa námstímann í heimavistarskólum styttri en 7 mánuði. Þetta er gert til þess, að ekki sé sjálfsagt, að sameiningin verði meiri en óskað er eftir í hverju héraði fyrir sig. Ég hygg, að ég hafi þá drepið á öll meginatriðin, sem fram komu í ræðu hv. 2. þm. Skagf., og sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þetta, nema frekara tilefni gefist.



Herra forseti. Ég þarf ekki að tala langt mál, því að ekki bar margt í milli okkar hv. frsm., en vil þó aðeins bæta nokkrum orðum við. Í 9. gr. frv. segir - með leyfi hæstv. forseta: „Fræðslumálastjórn mælir fyrir um, hvernig fræðsluhéraði skuli skipt í skólahverfi, þó skal hún ávallt leita álits hlutaðeigandi fræðsluráðs eða fræðsluráða, áður en skipting eða sameining hverfa er ákveðin.“ Ég held, að það sé nokkurn veginn skýrt og sanni það sem ég hélt fram, að frv., eins og það lá fyrir, stefndi að því að taka valdið úr höndum fólksins í sveitunum og leggja það undir fræðslumálastjórnina hér í Reykjavík, því að þótt svo sé um mælt, að leitað skuli álits hlutaðeigandi fræðsluráðs eða fræðsluráða, þá eru engin ákvæði um það, að tekið sé tillit til þeirra. Þessu hefur n. breytt, og fyrir þetta var ég að tjá henni þakkir mínar, en tel aðeins, að hún hafi ekki gengið nógu langt. - Það er að vísu rétt, sem hv. þm. A.-Sk. sagði í framsöguræðu sinni, að þeir menn, sem kosnir eru fyrir heilt hérað til þess að hafa þessi mál með höndum, bera ábyrgð á gerðum sínum, og má treysta því, að þetta séu góðir og gegnir menn, en það er nú þannig, að í stórum héruðum er nokkur hætta á því, að þeir séu ekki svo kunnugir sem skyldi og þekki alls ekki til um hugi manna. Ég hefði því talið - án þess að ég vantreysti þessum mönnum, - það tryggilegra, að það væri a. m. k. algerlega tryggt, að fyrir lægi og fylgdi álit þeirra skólan., sem þetta snertir. Helzt hefði ég kosið, að skólan., sem þarna eiga hlut að máli, mæltu með og legðu samþykki sitt á þetta, enda þótt fræðsluráðunum væri falin þar forganga. Sameining skólahverfanna er mikið vandamál, og farkennslan er vandræðafyrirkomulag, sem á að hverfa, eins og hv. frsm. gat um. Aftur á móti hafa nú skapazt ýmsir möguleikar, sem ekki hafa verið tiltækir fyrr en nú á síðustu árum og gera það mögulegra í mörgum sveitum að láta börnin dvelja heima í foreldrahúsum heldur en áður var, enda þótt fjarlægðin frá heimangönguskólanum sé talsverð, og að unnt er að flytja börnin frá og til skólans og skipta þeim í aldursflokka. Eru þau þannig látin mæta í skólanum annan hvern dag og nota daginn á milli til þess að undirbúa sig undir skólavistina. Ég tel, að þetta sé mjög ákjósanlegt fyrirkomulag, sem sé að börnin eru ekki slitin frá heimilunum, heldur flutt þaðan til skólans og frá honum, eins og ég sagði áðan. Hv. frsm. drap réttilega á það, sem ég minntist á í ræðu minni, að pað væri mikilsvert hlutverk skólanna í því að mynda nokkurs konar miðstöð fyrir sveit sína og skapa þar aukið og betra félagslíf. Hann sagði í því sambandi, að það væri fjárhagsgetan, sem þarna réði miklu um. Þetta er rétt, en ég vil benda á það, að í mínum huga og margra annarra er þetta atriði stöðugt að verða æ mikilsverðara fyrir sveitirnar, sem sé það, að hver sveit eigi a. m. k. eina slíka miðstöð fyrir menningar- og félagslegt líf sitt. Ég vil halda, að ef eitt sveitarfélag getur ekki komið upp slíku heimili fyrir æskufólkið, þá er það ekki fært um að halda því í sveitinni. Unga fólkið gerir nú aðrar kröfur en gerðar voru í okkar ungdæmi. - Að svo mæltu ætla ég ekki að ræða þetta meira.



Ég vildi minnast á eitt atriði í þessu langa frv. Í 14. gr. eru ákvæði um., framlag úr ríkissjóði til stofnkostnaðar barnaskóla. Er þar fram tekið, hversu mikið þurfi að greiða til heimangönguskóla og heimavistarskóla. Í sömu gr. frumv. er talað um, að tryggja skuli skólastjóra íbúð, 3 herbergi og eldhús a. m. k. Heimavistarskólum skal einnig fylgja íbúð eða íbúðir fyrir kennara. Íbúðir skólastjóra og kennara teljast með í stofnkostnaði skóla svo og nauðsynlegustu skólahúsgögn. Í þessari gr. er þetta framlag nefnt ríkisstyrkur, og skilst mér, að til sé ætlazt, að sveitarfélögin komi upp þessum skólum, en ríkið veiti styrk, og skólahúsin verði eign sveitarfélaganna; eins og verið hefur. Þetta hefur verið svo, og húsin eru eign sveitanna, en bygging þeirra hefur verið styrkt úr ríkissjóði. Ég vil því minnast á og beina því til hv. menntmn., að ástæða væri til að setja inn í frumv. ákvæði um, að sveitarfélögin fái allar tekjur af skólahúsunum. Ég held, að það sé ekki tekið fram, og væri e. t. v. ástæða til að geta þess, til að fyrirbyggja misskilning. - Í launalögunum er tekið fram, að kennarar skuli borga húsaleigu eftir mati, þeir sem húsnæði hafa. Það eru tekjur, og það getur verið fleira, sem kemur til greina. Skólarnir eru oft notaðir til annars, meðan kennsla fer ekki fram, og getur verið um tekjur að ræða þar. Í 15. gr. er tekið fram, að sveitarfélögum beri að greiða allan kostnað af húsum. Ég vildi því skjóta því hér inn, hvort ekki væri rétt að taka það einnig fram, að sveitarfélögin fengju einnig allar tekjur af húsunum. Að svo stöddu ætla ég ekki að segja meira. Mér hefur því miður ekki unnizt tími til að fara eins rækilega yfir þetta frv. og skyldi, því að hér er um merkilegt mál að ræða.

Frsm. (Páll Þorsteinsson) Aðeins fáein orð. Ég er fús og mér er það ljúft að færa það í tal við n., sem hv. 2. þm. Skagf. benti á, að álit skólanefnda kæmi til við alla tilhögun framkvæmda í þessu máli. En um 2. atriðið, um farartæki til að flytja börn til skóla, þá vildi ég benda á, að í 14. gr. frv. er gert ráð fyrir, að ríkið taki þátt í þeim kostnaði. Um það segir svo í 3. málsgr.: „Í skólahverfum, þar sem svo hagar til, að börn geta ekki sótt heimangönguskóla nema þeim sé ekið til og frá skólastað, er heimilt að greiða styrk til kaupa á skólabíl, er nemi allt að þremur fjórðu hlutum kostnaðarverðs.“ Hvorki menntmn. né skólanefndir hafa látið þetta fram hjá sér fara. En þetta er algert nýmæli. Út af þeirri aths., sem hv. þm. V.-Húnv. gerði við 14. gr. frv., þá vil ég taka það fram, að í þessu frv. eru engin ákvæði um eignarrétt sveitarfélaga á skólahúsunum, frekar en verið hefur. Ég álít, að það sé ótvírætt, að litið sé svo á, að skólahúsin séu eign hreppanna, en það, sem ríkið leggur fram, er aðeins styrkur. Eins og frv. er nú, felur það ekki í sér neina breyt. á þessu. - Hv. þm. V.-Húnv. benti einnig á, að e. t. v. væri ástæða til að bæta því inn í frv., að allar tekjur af skólahúsunum féllu til hreppanna. Ég vil stuðla að því, að það verði athugað, áður en frv. verður sent frá deildinni. Ég vil og benda á, að þetta er aðeins 2. umr. og því enn tækifæri fyrir menntmn. og einstaka þm. að koma fram með brtt. fyrir næstu umr. - Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri.