Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pétur Ottesen) Fyrsti flm., hv. 1. þm. Eyf., gerði grein fyrir því við 1. umr., hver orsök lægi til þess, að þessi till. var borin fram. Það hafði atvikazt svo, að á nýafstöðnum sýslufundi í Eyjafirði synjaði meiri hl. sýslun. um ábyrgð fyrir því láni til hafnarbóta í Ólafsfirði, sem hér er gert ráð fyrir, en það veldur því, að ábyrgð ríkissjóðs fyrir þessu láni fæst ekki, þar sem þá er ekki hægt að uppfylla skilyrðið fyrir því. Nú stendur svo á, eins og hv. 1. þm. Eyf. skýrði frá, að búið er að festa kaup á efni, sem nemur, komið til Ólafsfjarðar, 200 þús. kr. að verðmæti, og undirbúningur að framkvæmd þessara aðgerða á sumri komanda hafinn. Þessi aðgerð er að því leyti aðkallandi, að af völdum ár, sem rennur út í höfnina, berst mikið af sandi og möl upp að bryggju þeirri, sem þar er, og það svo, að þessi bryggja, sem notuð er fyrir bátaútgerðina í Ólafsfirði, verður af þeim sökum ónothæf nema fyrir minnstu báta. Þessi aðgerð er miðuð við það, að tekið verði fyrir þennan aðburð að bryggjunni, og að því leyti er framkvæmdin mjög aðkallandi. Nú leiðir af sjálfu sér, að hætta verður við efniskaupin til verksins, ef ekki er gripið til annarra ráða til að fá úr þessu bætt. Í þessari þáltill., er farið fram á, að ríkið hlaupi undir bagga til að leysa út þetta efni. Fjvn. er hv.flm. sammála um það, að þær ástæður, sem fyrir hendi eru, séu þess eðlis, að rétt sé, eins og ástatt er, að hlaupa undir bagga, og hefur fallizt á að mæla með till., bæði að því er upphæðina snertir og þá aðferð, sem lagt er til, að höfð verði. Hins vegar leggur n. mikla áherzlu á, að undinn sé bráður bugur að því heima í héraði, að fullnægt verði skilyrðum 2. gr. hafnarl. fyrir Ólafsfjörð, svo að ríkissjóður fái framlagið til efniskaupanna endurgreitt, enda er frekari framkvæmd verksins sýnilega háð því, að framkvæmdin sé reist á ákvæðum hafnarl. Lífsafkoma þeirra, sem þarna búa, er undir því komin, að þetta mál verði leyst, og málið verður að leysa. Það er ekki hægt að láta við það sitja, að mál, sem framtíð þessa staðar byggist á, sé kyrkt í fæðingunni. Fáist það ekki leyst með því, að Eyjafjarðarsýsla gangi í ábyrgðina, eins og ráð er fyrir gert í hafnarl. Ólafsfjarðar, þá er ekki um annað að gera en þetta kauptún leiti eftir að fá bæjarréttindi og geti þannig haldið þessum framkvæmdum áfram, sem hér er stofnað til, þannig að ákvæðum hafnarl., sem þá mundi breytt með hliðsjón af því, sé fullnægt. Það er ekki neitt í hættu fyrir ríkissjóð að leggja þetta fé fram, því að í fyrsta lagi hefur hann alveg í hendi sér þessa tvo fimmtu hluta af fjárframlaginu og auk þess það að fá fulla endurgreiðslu á láninu við framhaldandi framkvæmd verksins. Að því leyti er ekki í neina hættu stefnt, en hins vegar nauðsynlegt, að greitt verði úr þessum erfiðleikum Ólafsfjarðar. Með þessu er ekki heldur skapað fordæmi. Hér er einungis um bráðabirgðafrávikningu frá gildandi reglu að ræða, sem ekki á sér langan aldur. Hér hefur verið borin fram brtt. frá hv.þm. Barð., þar sem hann leggur til, að í staðinn fyrir, að ríkissjóður leggi fram þetta fé, veiti hann ríkisábyrgð fyrir allt að 120 þús. kr. Þetta er þó ekki fullnægjandi til úrlausnar. Hv. þm. hefur ekki talað fyrir þessari brtt., en ef það hefur vakað fyrir honum, að einhverju væri í hættu stefnt með þessu framlagi, þykist ég með því, sem ég hef nú sagt, hafa sýnt fram á, að svo er ekki. Sé ég því ekki ástæðu til frá því sjónarmiði séð að hverfa frá þeirri till., sem hér liggur fyrir og fjvn. mælir með, enda er þessi brtt. sýnilega á misskilningi byggð. Ég álít, að ríkissjóði sé það jafntryggt að leggja fram það fé, sem hér um ræðir, og að fara að taka ábyrgð á þeirri upphæð, sem til er tekin í brtt.hv.þm. Barð. Ég hef svo ekki miklu meira um þetta mál að segja, en vil þó taka fram, að Ólafsfjörður er sérstaklega vel settur að því leyti, að hann liggur bezt við af öllum útgerðarstöðvum á þessu svæði að því leyti, hve örstutt er þar á fiskimiðin, en um miklu lengri sjósókn að ræða frá öðrum stöðum. En eins og hann er vel settur, hvað fiskveiðaaðstöðu snertir að þessu leyti, er hann illa settur með samgöngur á landi. Íbúar Ólafsfjarðar eiga þess ekki kost að eiga landsamgöngur við það hérað, sem þeir tilheyra, nema þá yfir hásumarið. Eina samgönguleiðin er að fara yfir Lágheiði yfir í Fljótin í Skagafjarðarsýslu. Er nú verið að vinna að umbótum á þessari leið. Í Ólafsfirði býr dugnaðarfólk, sem hefur sýnt mikla atorku í störfum sínum, bæði í útgerðinni og eins því að hagnýta þá mjög svo takmörkuðu landkosti, sem þar er um að ræða. Ólafsfirðingar hafa beitt sér fyrir margháttuðum framförum, t. d. í rafmagnsmálum og eins í því að hagnýta sér jarðhitann, sem er þó í nokkurri fjarlægð frá kauptúninu. Þeir hafa og fest kaup á því landi, sem kauptúnið stendur á, og meiru, sem hægt er að græða út, svo að íbúar geti átt ítök í landbúnaðinum, sem er óneitanlega mikilsvert atriði. Það, sem hér skortir á, eru umbætur á hafnar- og lendingarskilyrðum. Það verkefni munu Ólafsfirðingar einbeita sér við á næstu árum, enda þörfin til úrbóta á því sviði brýn og aðkallandi. Ég vildi láta það koma fram, að hér er verið að gera ráðstafanir til að hjálpa þeim, sem hafa sýnt í verkinu, að þeir verðskulda sannarlega, að þeim sé rétt hjálparhönd, og þá ekki sízt, er eins stendur á og nú. Ég legg því til fyrir hönd fjvn., að till. verði samþ. í því formi, sem hún er í nú.

Gísli Jónsson Út af ræðu hv.þm. Borgf. vil ég segja það, að þessi till. mín er ekki komin fram af andúð á málinu sjálfu. Hún er komin fram til að samrýma það tvennt að leysa úr vandræðum Ólafsfjarðar og brjóta þó ekki í bág við þær reglur, sem Alþ. hefur sett sér í þessum málum. Og ég hygg, að hefði till. mín legið fyrir hv.fjvn., áður en hún gaf sitt álit, þá hefði hún fallizt á hana. Ólafsfjörður fékk í fyrra sín hafnarl., og Alþ. hefur, eins og kunnugt er, tekið þá stefnu að neita engum um hafnarl., ef uppfyllt eru þau skilyrði, sem l. ákveða, en það er, eins og hér stendur á, að Ólafsfjörður leggi fram 3/5, sem ríkissjóður þó lánar, gegn ábyrgð sýslun. á móti 2/5 framlagi frá ríkissjóði. Nú hefur ekki verið hægt að uppfylla þau skilyrði í þessu tilfelli. En ef það væri uppfyllt, sem tilskilið er í l., þyrfti Ólafsfjörður ekki á hærri upphæð að halda en 120 þús. kr. Nú er ég ekki viss um, að dregið verði úr framlagi til hafnargerðar Ólafsfjarðar á næstu fjárl. Ég gæti a. m. k. frekar trúað, að þessi fjárupphæð, 200 þús. kr., yrði sett inn á næstu fjárl. Það er ekki ósennilegt. Það, sem Ólafsfjörð vantar, eru 200 þús. kr. Þar sem hann getur fengið lán, 120 þúsund kr., og 270 þús. kr. samkvæmt fjárl., þá hefur náðst sú upphæð, sem hafnargerðin í Ólafsfirði þarf alls til þess að bjarga sér út úr vandræðunum, sem hún á við að stríða. Samtímis er svo þeirri stefnu haldið fram, að veita ekki aðra upphæð á sama árinu en ákveðið hefur verið í fjárl. undanfarin ár. Ég vil í sambandi við þetta mál leyfa mér að benda á, að ef farið er inn á þessa braut, hvar er þá stíflan fyrir því, að aðrir komi á eftir? Mér er vel ljós þörfin um land allt fyrir auknar hafnarbætur og játa, að Alþ. á mjög erfitt með að uppfylla allar þær óskir og þarfir. En ég tel ekki nauðsynlegt að brjóta þær reglur, sem settar hafa verið, ef allt á ekki að fara í öngþveiti í þessum málum, og vil því leggja áherzlu á það, að till. mín er ekki komin fram af neinni andúð á málinu. Þess vegna vænti ég þess, að flm. dragi til baka sitt atkv. með þál. og till. verði samþ. hér eins og hún liggur fyrir á þskj. 150.

Bernharð Stefánsson Ég vil tjá hv.fjvn. þakkir mínar fyrir afgreiðslu hennar á þessu máli, og sömuleiðis vil ég þakka hv. formanni n. fyrir lofsamleg ummæli um Ólafsfirðinga. Út af þeim aths., sem komu fram í nál. og einnig í ræðu frsm. um það, að þetta ætti aðeins að vera bráðabirgðaráðstöfun og sjálfsagt væri, að fullnægt yrði síðar ákvæðum 2. gr. hafnarl. fyrir Ólafsfjörð, þá vil ég taka undir þetta. Ég gat um það hér við fyrri umr. þessa máls, að þetta væri hugsun okkar flm., og hafði það aldrei verið ætlun okkar að pretta ríkissjóð með þessari till., heldur að þetta gengi fyrir sig á eðlilegan hátt. Það yrði aðeins veittur þessi stuðningur í bili, af því að það atvik kom fyrir, sem Ólafsfirðingar gátu ekki vitað um fyrir fram, að þeir geta ekki í bili lagt fram þær tryggingar fyrir lánunum, sem gert er ráð fyrir í hafnarl. Ég tel alveg sjálfsagt, að þessum ákvæðum 2. gr. um tryggingar fyrir lánunum, sem ríkissjóður tekur ábyrgð á, verði fullnægt á sínum tíma. Eins og formaður fjvn. sagði, þá eru til tvær leiðir í þessu máli; í fyrsta lagi, að sýslun. Eyjafjarðarsýslu breyti afstöðu sinni og veiti þessa ábyrgð, eða í öðru lagi hitt, að Ólafsfjarðarkauptún fengi bæjarréttindi. Og þá vil ég skilja það svo, að þar með væri fallin niður og ómerk orðin ákvæði hafnarl. um að áskilja ábyrgð sýslunefndar Eyjafjarðarsýslu. Þegar kauptún er gert að bæjarfélagi, fær það algert sjálfræði í fjármálum sínum, þeim sem áður heyrðu undir sýslun. og sýslufélagið. Mér þætti vænt um að heyra álit stj. um það, hvort þetta væri ekki rétt skilið hjá mér. Út af þeim brtt., sem þm. Barð. flytur á þskj. 150, skal ég ekki hafa mörg orð. Ég vil þá segja það fyrst, að í sjálfu sér vil ég ekki hafa neitt á móti því formi, sem hann vill hafa á þeim stuðningi til Ólafsfirðinga, að þingið veiti ríkisstj. heimild til að veita þeim ábyrgð til lánanna. En sannleikurinn er sá, að eftir viðtal við ýmsa menn hér á þingi, þá hurfum við frá því að hafa slíkt form, því að margir töldu það koma algerlega í bága við þá venju, sem þingið hefði haft, að fara að veita þessa ábyrgð, áður en fullnægt væri ákvæðunum um tryggingarnar. Við sáum okkur beinlínis ekki fært að bera till. fram í því formi, vegna þess að við bjuggumst við, eftir þær undirtektir, sem við höfðum heyrt, að slík till. mundi ekki fá náð fyrir augum þingsins. Þó að hv.flm. þessarar till., hv.þm. Barð., reikni hlutfallið eða hvernig eigi að skipta framlaginu, þá kemur það beinlínis ekki þessu máli við. Ábyrgðin er veitt eftir till. hans án ábyrgðar sýslun. Eyjafjarðarsýslu. Og það má kannske orða það svo, að þetta hefðum við flm. ekki þorað að fara fram á. - Hann sagði, að þessi till. væri ekki borin fram af neinni andúð til Ólafsfjarðar, og ég trúi vel, að svo sé ekki, og hef enga ástæðu til að væna hv.þm. um það, en ég held samt, að till. yrði samkv. þessu, er ég sagði, til þess að eyðileggja málið, þó að ég efist ekki um það, að hún sé borin fram í góðum tilgangi. Viðvíkjandi upphæðinni, sem hann tiltekur þar, þá er það að segja, að við settum í till. okkar upphæð allt að 200 þús. kr. og eftir beinni ráðleggingu hv. vitamálastjóra. Hann taldi, að það þyrfti fyrir þetta efni 190 þús. kr., sem Ólafsfirðingar hafa ekki ráð á að leggja fram í bili, öðruvísi en þeir fengju lán ellegar efnið fengist keypt með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir í till. Ég er hræddur um, að þessi útreikningur þm. hafi verið byggður á eitthvað vafasömum forsendum. Það virtist vaka fyrir honum með flutningi þessarar till., að hjálpin væri veitt eftir sömu reglum og áður, en eins og ég hef sýnt, er það ekki, þar sem ábyrgð sýslun. vantar. Sú ábyrgð, sem Ólafsfirðingar báðu sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu um, var 400 þús. kr., og það er enginn kominn til að segja, að sýslun. hefði neitað um 120 þús. kr., eins og hv.þm. talaði um í ræðu sinni. Hann átaldi það, að sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu hefði synjað um þessa ábyrgð. Ég skal ekki verja sýslunefndina og skal geta þess, eins og ég vék að við fyrri umr. þessa máls, að þá vakti það ekki fyrir sýslun. að tortryggja Ólafsfjörð eða snúast á móti málefnum hans varðandi hafnargerðina. Mér er kunnugt, að sýslumaðurinn í Eyjafjarðarsýslu hefur litið svo á í mörg ár, að löggjafarvaldið gengi allt of langt í því að áskilja sér í ýmsum efnum ábyrgð sýslufélaga. Og hann hafði vitanlega mælt fyrir þessari skoðun sinni í sýslun. En eftir því sem mér skilst á samþykkt sýslun., þá felst einnig í henni áskorun til Alþ. um að breyta ýmsum lagaákvæðum í þessu efni, og sýslun. mun hafa látið það ótvírætt í ljós, að hún mundi vilja taka á sig ábyrgð á hluta af því láni, sem til hafnargerðarinnar þurfti, og þá til annarra svipaðra framkvæmda í sýslunni, en taldi nauðsynlegt að neita þessari ábyrgð ákveðið, eins og hún lá fyrir, og til þess að koma hreyfingu á þessi mál, að kröfum um ábyrgð sýslufélaga væri frá hennar sjónarmiði meir stillt í hóf en gert hefur verið. Ég hef beðið um nánari skýringu á þessu, en ekki fengið hana. En ég get vel fallizt á, að það kunni að vera byggt á mjög heilbrigðri hugsun þetta, sem sýslun. Eyjafjarðarsýslu heldur fram, að áskilja nokkuð viðráðanlega ábyrgð sýslufélagsins, þegar svipað stendur á, til þess að ekki sé ráðizt í slíkar framkvæmdir, kannske í fljótræði og án þess sýslufélagið, sem hlut á að máli, geti risið undir þeim skuldbindingum, sem ætlazt er til, að það taki á sig. En sem sagt, ég er alveg sannfærður um, að þetta málefni verður lagað á einhvern hátt heima fyrir nú alveg á næstunni, og þess vegna er ég og við flm. þakklátir, ef hæstv. Alþingi vill nú að ráði hv.fjvn. veita þessa bráðabirgðahjálp, því að eins og hv.frsm. tók fram, er það í raun og veru engin ábyrgð, sem ríkissjóður tekur á sig samkv. till. okkar. Ég vil því samkv. því, sem mér kemur þetta mál fyrir sjónir, mælast til, að brtt. á þskj. 150 verði felld. Ég gæti að vísu sjálfur samþ. hana, ef upphæðin yrði hækkuð í 200 þús. kr., en þá gæti ég búizt við, að hún fengi minna fylgi á þingi með því móti, og þess vegna mæli ég með því, að hún verði felld, en aðaltill. samþ., eins og hv.fjvn. hefur lagt til.

Forseti (GSv): Ég hafði nú búizt við því, að umr. yrðu ekki langar um þetta mál. En horfur eru á, að það verði rætt nokkuð að sinni. Það voru á dagskrá nokkur fleiri mál, sem þurfa að verða tekin fyrir, og þegar kl. er 4, verður fundi frestað til kl. 5. Umr. um þetta mál er frestað.

Flm. (Hermann Jónasson) Herra forseti. - Ég get verið stuttorður um þetta mál, því að ekki þarf að eyða mörgum orðum til að rökstyðja, hver þörf er á, að þær tilraunir séu gerðar, sem þáltill. gerir ráð fyrir. Ég tel einnig, að í grg., þótt hún sé ekki löng, séu færð nægileg rök fyrir því, að full þörf er á, að slíkar tilraunir séu gerðar og það sem fyrst. Síðan síðustu tilraunir hafa verið gerðar hér á landi á þessu sviði, hafa í nærliggjandi löndum verið fundnar aðferðir til heyþurrkunar, sem eru í senn ódýrar og stórvirkar. Það er því full þörf, að tilraun sé gerð hér á landi, hvort takast megi að nota þessar aðferðir hér, sem fyrirfram má telja líklegt, að sé hægt, þó að ekki verði gengið fram hjá því, að heytegundir þær, sem þurrkaðar eru erlendis með þessum aðferðum, eru flestar stórgerðari en þær, er vaxa hér á landi, og því ekki víst, að sömu aðferðir dugi án breytinga. Ég ætla ekki að hafa langa framsögu fyrir þessu máli. Ég geri ráð fyrir, að öllum hv.þm. sé nægilega ljóst án frekari greinargerðar, að mikil þörf er að rannsaka þetta mál rækilega. Þar sem telja má líklegt, ef ekki víst, að þessar tilraunir verði ekki útgjaldafrekar, þá geri ég ekki ráð fyrir, að þörf sé að vísa till. til sérstakrar n., og mun því ekki gera till. um það. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um till. Það mætti tala um nauðsyn þessa máls miklu lengur og ýtarlegar en ég hef gert hér, en út í það fer ég ekki nú til að tefja ekki tímann. Ég endurtek svo ósk mína um, að málinu verði ekki vísað til n., heldur vísað beint til síðari umr.

Flm. (Bjarni Benediktsson) Þáltill. þessi er flutt að tilhlutun bæjarráðs Reykjavíkur. Eru flm. hennar allir þm. kaupstaðarins. Fer hún í þá átt, að komið verði á samvinnu milli ríkisstj. og bæjarstj. Reykjavíkur um ýtarlega rannsókn á möguleikum til virkjunar á gufuhverum í Henglinum. - Því hefur oft verið haldið fram, að gufa þar gæti orðið að miklu gagni til upphitunar og eins til rafmagnsframleiðslu. Er sérstaklega mikilvægt að fá úr því skorið í sambandi við fyrirsjáanlega þörf á næstu tímum fyrir aukningu á raforku fyrir Reykjavík, Hafnarfjörð, Suðurnes og allt Suðurlandsláglendið. Eins væri hugsanlegt, að af þessu gætu sprottið iðnaðarframkvæmdir og ýmislegt fleira. Hefur sérstaklega einn verkfræðingur, Gísli Halldórsson, hvað eftir annað ritað um málið. Um það hefur verið rætt, að ef þessu máli væri blandað saman við lausn annarra aðkallandi mála, þá gæti það orðið þeim til tafar. Nú er þetta mál tekið sérstætt, og á að láta fara fram vísindalega rannsókn á möguleikum á þessu svæði og ekki sett þannig fram, að það geti tafið fyrir öðrum framkvæmdum eða leitt til annars en að þetta verði athugað á þann veg, sem öllum má verða til góðs. Vona ég, að þetta mál nái fram að ganga ágreiningslaust. Hv. þm. Hafnf. hefur flutt brtt. um, að sams konar rannsókn eigi sér stað í Krýsuvík í samvinnu milli bæjarstjórnar Hafnarfjarðar og ríkisstj. Mæli ég með, að hún verði samþ., því að þar er um nauðsynjamál að ræða, sem getur komið ekki eingöngu Hafnarfirði að haldi, heldur einnig stærra svæði, ef möguleikar í Krýsuvík eru slíkir sem ýmsir vænta. Ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar um till. Málið liggur ljóst fyrir. Einhver kostnaður verður af þessu, en naumast ýkja mikill. Ég sé ekki ástæðu til að vísa málinu til nefndar. Ég hef átt tal við ýmsa úr fjvn., sem sjá ekki ástæðu til, að málið fari þangað, og er það þó sú n., sem málið heyrði helzt undir. Ég vænti, að málinu verði sýnd sú velvild, að það verði nú samþ. til síðari umr.

Jörundur Brynjólfsson Ég skal ekkert gera til að tefja fyrir málinu, en ég vil í sambandi við afgreiðslu þessa máls víkja að því, hvort athugað hafi verið um eignarrétt þessara náttúrukrafta og þess landssvæðis, sem hér er um að ræða. Ég fyrir mitt leyti tel það vissulega þess vert, að það verði gert. Ef menn telja, að það gæti orðið til að tefja málið, þykir mér það leiðinlegt, en mér skilst þó, að þetta kunni að vera það mikilsvert atriði, að nauðsyn beri til, að fljótlega sé athugað, hvernig ástatt sé um eignaryfirráð á Henglinum og landinu þar umhverfis, áður en framkvæmdir verða hafnar.

Flm. (Bjarni Benediktsson) Ég vil að gefnu tilefni lýsa yfir, að ég er þessu öllu ókunnugur og get ekkert um það dæmt. Ég tel líklegt, að eitthvað af þessu sé almenningseign og ríkið og sveitarfélagið eigi eitthvað, og kannske er eitthvað eign einstakra jarða. Tel ég sjálfsagt, að það verði athugað, og skal ég styðja að því að svo miklu leyti sem það kemur undir mig. Ég skal taka fram, að Reykjavíkurbær á þarna ekkert land og hefur ekki verið í neinum útvegum með það, en ég tel þetta skipta svo miklu máli, að ég vil vera þátttakandi í að upplýsa til hlítar, hvernig eignarréttinum sé háttað.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Herra forseti. - Ég skal takmarka mjög það, sem ég þarf að segja um þetta mál, því að í grg. fyrir till. er komið inn á flest þau atriði, sem hér koma til skjalanna. Ásamt þm. S.-M. flyt ég þessa till. á þskj. 125 og ræði þar um sérstaka starfrækslu á talsímastöðvum í verstöðvum landsins, sér í lagi á aðalvertíðum í þjónustu slysavarna. Mér er það ljóst, að vel getur verið, að orðalag þessarar till. sé óákveðið og þyrfti að skýrast. Það er hér t. d. enginn munur gerður á verstöðvum, enda talað um verstöðvar yfirleitt um land allt. Og það er að vísu svo, að þessarar þjónustu er þörf, hvort heldur er vestan, norðan eða austan lands, ef ástæður standa til og hægt að koma henni fyrir. En ég tel, að þetta sé atriði, sem atvmrn. og stj. landsins munu bezt geta látið um fjalla og þær aðstæður, sem þar koma til greina. En hitt liggur í augum uppi, að það samband við talstöðvarbátana þurfi að vera kerfi á landinu til samvinnu um orðsendingar og fréttaflutning milli báta og lands, þegar um nauðsyn er að ræða á því, að hjálp sé veitt einhverjum bátum eða öðrum, sem kunna að vera í nauðum staddir. Það er sem sagt merkilegt mál, að þessu verði komið í kring og hinu í sömu till., að því fyrirkomulagi verði komið á, þar sem það er ekki fyrir, sem mun vera á mjög fáum stöðum, að ávallt sé unnt að ná gegnum landssímann til Slysavarnafélagsins á hvaða tíma sólarhringsins, sem er, og hvaða verstöð, sem um er að ræða. Í bréfi til mín frá póst- og símamálastjóra er svo að orði komizt um þessi mál, með leyfi forseta: ,,Þjónustu þessa verður að telja mikilvæga öryggisráðstöfun fyrir Vestmannaeyjabátana, þegar þeir eru á sjó, þ. e. a. s. frá því þeir fara í róður (kl. 2–3 að nóttu) og sömuleiðis eftir kl. 21 þau kvöldin, sem svo ber undir, að einhver þeirra er þá ekki kominn að, en þá (kl. 21) hættir hinni daglegu starfrækslu ritsíma- og loftskeytaþjónustu ritsímastöðvarinnar.“ Þetta, sem hér er sagt um Vestmannaeyjabátana, gildir náttúrlega um alla báta, og þess vegna er till. í því formi, sem hún er flutt. Nú, síðan þessi till. kom fram, hefur verið vakin athygli okkar flm. og mín sérstaklega, að í sambandi við slíka vörzlu sé þess að gæta, að í ýmsum verstöðvum úti á landi mun hafa verið fréttaflutningur beint frá Veðurstofunni hér beint til verstöðvanna um veðurútlitið, t. d. þrisvar á nóttu og tvisvar til þrisvar á daginn. Þessi skilaboð eða veðurfregnir, sem þannig hafa getað borizt, hafa þá verið lagðar fyrir símaverðina á hverjum stað og ekki annað fyrir formanninn að gera en snúa sér til þeirra, áður en hann býst til sjóferðar hverju sinni, til þess að vita seinustu fregnir frá Veðurstofunni. Á þetta var bent nú, eftir að till. þessi var lögð fram, og þess vegna ekki á það minnzt í till. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu, áður en málið fer til n., að þessi möguleiki er til í málinu, að greiða sem sagt fyrir, að með sömu þjónustu er hægt að greiða fyrir veðurfregnum á réttum tíma til verstöðvanna. Fyrir stríð þóttu þær fregnir, sem sendar voru út að nóttu til, a. m. k. í Vestmannaeyjum, mikils virði. Sama var að segja um Ísafjörð, því að þann veðurspádóm fengu sjómenn, alveg rétt áður en þeir fóru á sjó. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta öllu meira. - Það hafa verið dálítil átök um það, hvort landssíminn ætti að bera uppi kostnað af þessu á þeim stöðvum, þar sem þessi talsímaþjónusta hefur verið framkvæmd, svo sem t. d. í Vestmannaeyjum að nokkru leyti. Ég tel það að vísu aukaatriði í þessu máli. Hins vegar vil ég benda á það, að ekki sýnist vera neitt fjarstætt, að landssíminn kosti þessa þjónustu, jafnvel þó að ég geti ekki neitað því, sem haldið hefur verið fram af símans hálfu, að um beinar peningatekjur af slíkum störfum er lítið að ræða nema á stöðum eins og t. d. Siglufirði, þar sem um háannatímann þarf oft að koma mjög mikilsverðum skeytum frá sér viðvíkjandi öðru en beinum slysavörnum. En hversu sem fer um fjárhagshlið málsins, þá erum við flm. þeirrar skoðunar - og vonum, að undir það verði tekið af hinu háa Alþ., - að það sé mjög mikilsvert, að skipulagi verði komið á slysavarnastarfið í sambandi við talsímaþjónustuna svo víða á landinu og í eins mörgum verstöðvum og unnt er. Ég vil svo mælast til þess, að þessari þáltill. verði að lokinni þessari umr. vísað til síðari umr. og hv.fjvn.

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór) Herra forseti. - Það eru vafalaust allir á einu máli um það, að leitast beri við að koma slysavarnaþjónustu landsins í sem bezt horf og gera allt, sem hægt er, til þess að koma í veg fyrir slys. En þessi þáltill., eins og hún er orðuð, er svo yfirgripsmikil, að ég ætla, að í sambandi við hana mundi vera um að ræða svo mikil fjárútlát eða ráðstafanir á fé, að það mun vera miklum mun meira en hv.flm.þáltill. kannske hafa gert sér grein fyrir. Ég ætla ekki að fara langt út í það mál hér, en aðeins geta þess, að með því að hv. 1. flm. hefur þegar gert það að till. sinni, að þessari till. sé á milli umr. vísað til hv.fjvn., þá mundi landssímanum og ráðun. gefast kostur á þar og þá að gera grein fyrir þessari hlið málsins og þá líka ásamt hv.fjvn. að leitast við að finna leið eða orðalag, sem líklegt væri, að gæti orðið þannig, að Alþ. gæti á till. fallizt. Landssíminn og ráðun. munu því nota tækifærið, sem gefst með því, að málið fer til hv.fjvn., ef það fer til þeirrar n., um að bera þar fram þær upplýsingar í málinu til skýringar, sem taldar verða nauðsynlegar. En hitt vil ég segja aftur, að að sjálfsögðu ber að leita eftir því að leysa þetta mál á þann hátt, að það verði sem mest til þess að koma í veg fyrir slys.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) Herra forseti. Á þskj. 136 flytjum við hv.þm.N.-Ísf. till. til þál. um notkun íslenzka fánans. Tilgangur till. er sá að auka sem mest rétta notkun íslenzka fánans, og ríkisstj. er með þessari till. falið að gera vissar ráðstafanir í þessu skyni. Enn fremur er ætlazt til þess, að ríkisstj. sé falinn undirbúningur löggjafar um íslenzka fánann. Allar sjálfstæðar þjóðir eiga sín sérstöku þjóðarmerki, sem eru tákn hins sérstaka þjóðernis þeirra, fyrst og fremst fáninn. Þess vegna hefur fánabarátta víða orðið mikilvægur liður í sjálfstæðisbaráttu þjóðanna. Við Íslendingar eigum einnig okkar fánabaráttu. Við eigum okkar baráttu um endurbætt stjórnskipulag um miðja síðustu öld. Kröfurnar voru þá fyrst og fremst um að fá löggjafarvaldið inn í landið og sömuleiðis dómsvaldið og stjórn landsins. Og nú á síðustu árum hefur krafa okkar verið sú, sem vonandi er að verða að raunveruleika, að við tækjum öll okkar mál og æðstu stjórn landsins inn fyrir landsteinana. Áður en stjórnarbótarmálið var langt komið, kom fánabaráttan inn í sjálfstæðisbaráttu okkar. Forystumönnum þjóðarinnar var það þegar ljóst, að þjóð, sem var að berjast til sjálfstæðis, hlaut einnig að berjast fyrir sérstökum þjóðfána. Þeim var ljóst, að ekki var unnt að sætta sig við, að erlendur fáni blakti yfir landinu, yfir höfnum, bryggjum og á skipum, sem siglt var af Íslendingum hér við land og á höfum úti og í erlendum höfnum, fáni, sem væri nokkurs konar innsigli þess, að við værum danskir borgarar, en ekki íslenzkir. Ég mun nú ekki rekja ýtarlega sögu fánabaráttu okkar, en ég vil aðeins minna á, að í sambandi við þúsund ára þjóðhátíð okkar árið 1874 var komin alda um hinn bláa fána, þ. e. a. s. hvítan fálka í bláum feldi. Hann var dreginn við hún á Þingvallafundinum 1873 og blakti víða 1874 á þjóðhátíðinni. En nokkru síðar komu fram raddir um, að þessi fáni, hvítur fálki í bláum feldi, væri ekki heppilegur þjóðfáni. Og 1885 má segja, að fánabaráttan hefjist fyrir alvöru, þegar stjórnskipunarnefndin, sem starfaði í þinginu, lagði fram frv. um þjóðfána Íslands. Formaður og frsm. þessarar n. var Jón Sigurðsson frá Gautlöndum. 1. gr. þess frv. hljóðaði svo: „Ísland skal hafa sérstakan fána.“ Og síðan voru í frv. ákvæði um gerð hans. Gerð hans átti að vera svo, að hann átti að vera þrílitur. Í miðju átti að vera rauður kross með hvítum jöðrum. Í einu horninu átti að vera danski fáninn, því að þá vorum við óaðskiljanlegur hluti Danaveldis. En hitt af fánanum var hvítur fálki á bláum feldi. Þessi fáni var dreginn upp af Benedikt Gröndal og er á Þjóðminjasafninu. (Þetta form fánans var prentað með litum á þskj. nr. 423 1941). - Þetta frv. náði ekki fram að ganga þá. En upp úr þessu hefst fánabaráttan. Og þá komu nokkru síðar fram raddir, sem skáldið mikla, Einar Benediktsson, mun hafa átt hugmynd að og barðist fyrir af miklum eldmóði. Út í þá sálma skal ég ekki fara hér. Það hefur um langan aldur verið deilt um gerð fánans. En það atriði liggur að sjálfsögðu ekki fyrir með þessari þáltill. Þess er þó rétt að geta, að gerð fánans, eins og hún er nú, var ákveðin 1915 með konungsúrskurði, en till. um gerð hans eru frá n., sem skipuð var 1913 og í voru þessir menn: Guðmundur Björnsson, sem var form., Jón Aðils, Matthías Þórðarson, Ólafur Björnsson ritstjóri og Þórarinn B. Þorláksson listmálari. - Síðan 1915 er fáninn óbreyttur, og 1918 er hann orðinn ríkisfáni, um leið og við fáum viðurkennt fullveldi okkar. Þegar Íslendingar fengu sinn eigin fána, var það stórt spor stigið í sjálfstæðisbaráttunni. Og það var þá og er Íslendingum mikið gleðiefni að geta dregið að hún sinn íslenzka fána innan lands og utan, í höfnum og á höfum úti í stað fána annars lands. Því hefur verið lýst, hve mikið stolt hafi gripið íslenzka farmenn, þegar þeir gátu fyrst dregið upp fána hins fullvalda íslenzka ríkis. En almenningur hefur, því miður, síðan við fengum viðurkenndan fána okkar, ekki sýnt fánanum þá virðingu, sem við hefði mátt búast, eins og eldmóðurinn var í baráttunni um að fá okkar sérstaka fána og með tilliti til þess, hvað öðrum þjóðum er þeirra fáni. Þessi þáltill. á að verða til þess, að menn verði hvattir til að auka notkun íslenzka fánans. Að því ber að stefna, að sem flestir hafi fánastengur á húsum sínum og dragi þjóðfánann upp við hátíðleg tækifæri og á hátíðlegum stundum. Þetta er ekki tildursmál eitt, því að fáninn hefur sína sögulegu þýðingu, og fáninn verður til þess að blása mönnum í brjóst aukna þjóðerniskennd og þjóðrækni. Þessi þáltill. fer fram á, að Alþ. samþ. eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að lýsa yfir þeirri ósk og áskorun til allra landsmanna, að efld sé og aukin notkun íslenzka fánans og virðing fyrir honum sem tákni hins íslenzka þjóðernis og fullveldis. Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera eftirfarandi ráðstafanir í þessu skyni: 1. Að hvetja bæjarstjórnir, sýslunefndir og hreppsnefndir um land allt og sem flest félög og samtök, er vinna að menningar- og þjóðernismálum, til þess að beita áhrifum sínum í þá átt, að sem flestir Íslendingar eignist íslenzkan fána, komi sér upp fánastöngum og dragi íslenzka fánann að hún á hátíðlegum stundum. 2. Að hlutast til um eftir föngum, að jafnan sé fáanlegt í landinu við sanngjörnu verði nægilegt af fánastöngum og íslenzkum fánum í réttum hlutföllum og réttum litum. 3. Að gefa út tilkynningu um fánadaga, þ. e. þá hátíðisdaga ársins, sem sérstaklega er óskað, að allur landslýður dragi fána að hún. 4. Að vinna að undirbúningi löggjafar um íslenzka fánann. Ríkisstjórninni er heimilt að greiða fé úr ríkissjóði til þess að standast kostnað við framkvæmd þessarar þingsályktunartillögu.“ Ef allar þessar sveitarstjórnir, sýslunefndir og bæjarstjórnir og öll þessi félög taka höndum saman um að vinna að þjóðlegri og virðulegri notkun íslenzka fánans, má vinna stórvirki á þessu sviði. Og ég vil sérstaklega geta um ein samtök, mjög fjölmenn, hér á landi, sem hafa sýnt íslenzka fánanum alveg sérstaka rækt og reynt að auka virðingu fyrir honum, sem eru íþróttafélögin og ÍSÍ. Nú er það svo, að þeir menn, sem vilja hafa fánastengur á húsum sínum, þurfa langflestir að fá þær smíðaðar. Æskilegast væri, að ríkisstj. beitti sér fyrir því, að fyrirvaralítið væri hægt fyrir menn að fá keyptar fánastengur og helzt með kostnaðarverði. Þá er farið fram á það í þessari þáltill., að ríkisstj. geri ráðstafanir til þess, að jafnan sé fáanlegt í landinu nægilegt af íslenzkum fánum í réttum hlutföllum og réttum litum. En það hefur, því miður, oft verið svo, að þeir fánar, sem notaðir hafa verið hjá okkur, hafa ekki verið í réttum litum og réttum litahlutföllum. En um þetta þarf að gæta mestu nákvæmni. 3. liður þáltill., um fánadaga, er um, að ríkisstj. gefi út sérstaka tilkynningu um fánadaga, þ. e. þá hátíðisdaga ársins, sem sérstaklega er óskað, að allur landslýður dragi fánann að hún. Að sjálfsögðu mun það verða svo, að einstakir menn, fyrirtæki og stofnanir draga fána að hún, þegar sérstaklega stendur á fyrir þeim eða þegar hópar manna, sérstaklega félög, svo sem bæjarfélög eða sveitarfélög, hafa sinn tyllidag. En svo á að hafa daga, þegar öll þjóðin á að draga fánann að hún, svo sem t. d. 17. júní og 1. des., og e. t. v. kæmu þá fleiri dagar til greina. Tilgangurinn er, að ríkisstj. gefi út tilkynningu um slíkt til þess að kynna þjóðinni, að ætlazt sé til þess, að allur landslýður dragi upp fánann þá. Í 4. lagi er ríkisstj. falið í þáltill. að vinna að undirbúningi löggjafar um íslenzka fánann. Á Alþ. 1941 flutti ríkisstj. frv. til 1. um þjóðfána Íslendinga. Það er vissulega kominn tími til þess, að við setjum okkar eigin löggjöf, þar sem bæði sé tekið fram um gerð fánans, notkun hans og annað, sem meðferð hans snertir. Þetta áminnzta frv. var samið samkv. þál., sem samþ. hafði verið þá árið áður, og sniðið í verulegum atriðum eftir fánalöggjöf Norðmanna og Svía. En þessar þjóðir báðar hafa ákvæði í stjskr. sinni um fánann og enn fremur sérstaka fánalöggjöf. Efni þessa frv. var í aðalatriðum þetta: Um gerð almenns þjóðfána, póst- og símafána, tollfána og hafnsögumannsfána. Þá var og í frv. bann við aukamerkjum á þjóðfánanum, ákvæði um fánastengur og á hvaða tíma mætti hafa fánann uppi. Þá var þar og ákvæði um, að sýnishorn af réttum litum fána skyldi vera til á vissum stöðum, sem dómsmálaráðuneytið ákvæði og auglýsti, bann við því að nota fána, sem væru upplitaðir eða slitnir, bann við að nota fánann án sérstaks leyfis í firmamerki, vörumerki á söluvarningi eða merki á umbúðum eða auglýsingu á vörum, o. s. frv. - Þetta frv. var lagt fyrir Alþ. 1941. Það komst til n., en málið var ekki afgreitt frá þinginu. Það var síðan flutt árið 1942 af fimm þm. og komst til n. annað sinn, og nál. kom þá, þar sem mælt var með samþykkt frv. En það komst ekki einu sinni til 2. umr. í d. Síðan hefur þetta mál ekki verið flutt á hæstv.Alþ. En það er vissulega kominn tími til þess, að við setjum okkur fánalöggjöf. Ég ætla, að málið hafi dagað uppi vegna deilna um gerð fánans, hvort hann ætti að vera þrílitur eða eins og hann áður var. En við flm. þessarar þáltill. teljum, að ekki verði lengur dregið að setja löggjöf um þjóðfánann, og óskum þess, að sett verði fánalöggjöf, um leið og íslenzka lýðveldið verður stofnað. Ég skal taka fram eitt atriði um nauðsyn á því að setja fánalöggjöf. Í íslenzkum 1. eru engin refsiákvæði gegn því að sýna íslenzka fánanum óvirðingu eða smána hann. Hins vegar eru í hegningarl. okkar lagðar þungar refsingar við því að smána fána erlendra ríkja. Það eru lagðar við því sektir, varðhald eða allt að 6 ára fangelsi. Svo mikils þykir við þurfa að vernda virðingu erlendra þjóðfána. En íslenzki löggjafinn hefur ekki enn sýnt íslenzka fánanum þá virðingu að leggja refsingu við óvirðingu á íslenzka fánanum. Árið 1937 kom fram á Alþ. frv. til 1. um breyt. á og viðauka við hin almennu hegningarl., og við það kom fram brtt., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Hver sá, sem af ásettu ráði sýnir fána Íslands óvirðingu í orði eða verki, skal sæta sektum eða fangelsi.“ - Þetta mál dagaði þá uppi. Og þegar hegningarl. voru sett árið 1940, þá var ekkert slíkt ákvæði tekið upp í þau. Ég bendi á þetta til þess að sýna, hve rík nauðsyn er á að fá löggjöf um íslenzka fánann. Ég býst við, að á því sé almennur áhugi í landinu að fá fánalöggjöf, og skal ég benda hér á eina samþykkt aðeins til dæmis um þetta. Það er samþykkt, sem gerð var á síðasta sambandsþingi ungra sjálfstæðismanna í júní sl., og bendi ég ekki á hana hér á nokkurn hátt til þess að koma pólitík í þetta mál, heldur til þess að sýna vilja nokkurs hluta íslenzkrar æsku, sem ég er viss um, að er í samræmi við óskir allra landsmanna. Samþykktin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sambandsþing ungra sjálfstæðismanna, haldið á Þingvöllum og Reykjavík 18. og 20. júní 1943, ályktar að skora á Alþingi að setja þegar á næsta þingi löggjöf til verndar íslenzka fánanum, sem meðal annars mæli fyrir um alla meðferð og notkun fánans í samræmi við þá virðingu og helgi, sem samboðin er hinu þjóðlega tákni sjálfstæðis og frelsis íslenzku þjóðarinnar. Jafnframt lýsir þingið þeim eindregna vilja ungra sjálfstæðismanna, að ákveðin gerð og lögun íslenzka fánans eins og hún er nú verði löghelguð í stjórnarskránni þannig, að aldrei geti orðið breytingar þar á, án þess að þjóðin í heild geti tekið afstöðu til þess við almennar kosningar. Skorar þingið á þingmenn Sjálfstæðisflokksins og fulltrúa í milliþinganefnd í stjórnarskrármálinu að beita sér fyrir framkvæmd þessa, þegar hin víðtækari endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem nú er ráðgerð eftir stofnun lýðveldisins, kemur til framkvæmda.“ Ég ætla, að þær sömu skoðanir, sem koma fram í þessari ályktun, eigi sér ekki aðeins hljómgrunn meðal allrar íslenzkrar æsku, heldur alls þorra landsmanna. Og að setja ákvæði um íslenzka fánann inn í sjálfa stjskr. tel ég æskilegast, en það verður að bíða gagngerðrar endurskoðunar stjskr., sem síðar kemur til. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, en von okkar flm. er sú, að þáltill. þessi nái samþykki og verði spor í áttina til þess að auka virðingu fyrir íslenzka fánanum og auka stórlega notkun hans meðal landsmanna. Það er von okkar, að innan skamms verði landið, hvenær sem tyllidaga þjóðarinnar ber að garði og sérstaklega þegar lýðveldið verður stofnað, baðað í fagurri fánabreiðu til marks um íslenzkt sjálfstæði og jafnframt til þess að halda vakandi tilfinningu Íslendinga fyrir þjóðerni sínu um allan aldur.

Eysteinn Jónsson Þar sem ég tel, að mjög þurfi að vanda til ályktunar um jafnþýðingarmikið mál og þetta, segi ég já.