Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. þessi, sem nú er tekin til umr. og flutt er af okkur hv. þm. A-Sk., er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hlutast til um, að félagssamtök atvinnurekenda og verkalýðssamtökin í landinu skipi fulltrúa í samvinnunefnd, er hafi það hlutverk að afla upplýsinga frá ári til árs um afkomu atvinnuveganna og hag almennings, í þeim tilgangi, að leita megi álits nefndarinnar, þegar ágreiningur verður eða ætlar að verða um kaup og kjör.“ Það er mikill vandi að skipta tekjum þjóðarinnar, svo að hver fái þann hlut, sem honum réttilega ber. Hver og einn vill auðvitað ekki bera úr býtum minna en hann þarfnast handa sér og sínum, en fyrst og fremst á hann, þegar tekjunum er skipt, heimtingu á því sem hann hefur unnið fyrir á sómasamlegan hátt og löglegan. „Sá, sem ekki vill vinna, á ekki heldur mat að fá“, segir gamall íslenzkur málsháttur. Í stjórnarskrá Rússlands mun vera svipuð ályktun, og ætti sú skoðun hvergi að valda ágreiningi. En sá, sem ekki getur unnið, á hins vegar að fá „sína nauðsyn bætta“ með tillagi mannúðar af hlut hinna, sem eru vinnandi. Fyrir því er reynt að sjá með löggjöf um tryggingar og skyldur sveitarfélaganna. Fyrrum samdi hver einstaklingur um kaup sitt og vinnukjör. Látið var svo heita, að framboð og eftirspurn eftir vinnu réði verðlagi hennar. En í raun og veru réð vinnuveitandinn aðallega, hvað hann lét í té. Húsmóðirin skammtaði hjúinu matinn og húsbóndinn kaupið. Hvort tveggja var skorinn skammtur af vinnuveitendum og misjafnlega vel úti látinn. Með þeim hætti báru húsbændurnir auðvitað einir fulla ábyrgð á, að til væri matur á heimilinu í máltíðirnar og fé til þess að greiða kaupið. Hjúin báru alls enga ábyrgð í því efni. Síðan þetta ástand var á Íslandi, er ekki ýkjalangt og ekki lengra en margir hv. alþm. muna. En ástandið er orðið gerbreytt. Þegar litið er til baka, þá óar manni við því, hve sá, er seldi vinnu sína, var undirokaður og fékk litlu að ráða um kjör sín. Eðlilegt er, þegar á þetta er litið, að breytingarnar hafi orðið á eina leið. Kaupþegarnir máttu ganga svo langt sem þeir gátu komizt í kröfum sínum. Þeir komust ekki of langt þrátt fyrir það, enda voru þeir lengi vel sundraðir og ósamtaka. Nú horfir öðruvísi við. Vinnuhjú er nú ekki lengur að tala um, og verkafólkið hefur öflug samtök með sér, sem geta stofnað til allsherjarverkfalla til áherzlu kröfum sínum. Með þeim verkföllum getur kaupþeginn stöðvað framleiðslu þjóðarinnar að miklu leyti, rofið viðskiptakerfi landsmanna og samgöngur. Er þá svo komið í raun og veru, að aðstaðan til þess að skammta hefur flutzt frá húsbændunum, sem ég áðan nefndi, til þeirra, er selja vinnuna. En um leið hefur líka ábyrgðin á því, að búið beri sig og geti greitt það, sem krafizt er, flutzt að verulegu leyti á herðar kaupþegans. Atvinnurekendur geta að vísu einnig gert verkbönn og valdið truflunum í þjóðlífinu, ef ekki semur um kaup og kjör, en skilyrði þeirra til allsherjarsamtaka eru miklu minni en verkalýðsins. Þetta er staðreynd, sem sjálfsagt er að gera sér grein fyrir. Ekki sízt þarf verkalýðurinn að gera sér grein fyrir þessu. Ábyrgð hans í kaupgjaldsmálum og atvinnumálum er alltaf að þyngjast. Hann er - það verður að viðurkenna sem staðreynd - orðinn sá sterkari og verður þess vegna sjálfur að gæta hófsins, en getur ekki varpað áhyggju sinni í því efni lengur á það, að mótstaðan segi til, þannig að fyrr nemi staðar en of langt sé gengið. Það er þannig komið nú, að það er hægt að ganga of langt, heimta of mikið kaup af atvinnuvegunum, þótt það þurfi ekki um leið að vera of mikill eyðslueyrir fyrir þann, er kaupið fær. Og sé heimtað of mikið, séu heimtuð og tekin meiri laun en atvinnuvegurinn ber, sligast hann eins og hrossið, sem settar eru of þungar klyfjar á, eða báturinn, sem sekkur af því, að hann er ofhlaðinn. Launþeginn, sem gerir meiri kröfur en atvinnuvegurinn þolir, eyðileggur hest sinn og skip sitt. Þess vegna þarf nú orðið að finna, hvert gjaldþol atvinnuveganna er og hver er hinn rétti hlutur launþegans í tekjunum. Réttur úrskurður í þessu efni fæst varla með aflraunum verkfalls og verkbanns. Fyrst og fremst er engin trygging fyrir því, að sá sterkari hafi rétt fyrir sér, og í öðru lagi eru verkföll og verkbönn of dýr fyrir þjóðlífið. Það er í raun og veru bæði skortur á skynsemi og bróðerni að beita slíkum aðferðum, sem eru aðferðir hnefaréttarins og nauðvörn ein réttlætir. Þjóðfélög eiga að einbeita sér til þess að vaxa frá þeim aðferðum, enda miðar líka í þá átt hér á landi, þótt vinnulöggjöf Íslendinga sé ung. Frestur verkfallsins 1. marz s.l. er vottur þessa og gefur góðar vonir um, að gera megi ráð fyrir heilbrigðri þróun í þessum málum á næstu árum. Fyrsta lagasetning á Íslandi um vinnudeilur mun hafa átt sér stað 1925. Hér er því ekki um langa sögu að ræða í þeirri löggjöf. Aðrar þjóðir hafa yfirleitt miklu meiri reynslu og sumar margra alda. En vitanlega hefur íslenzka vinnulöggjöfin verið sniðin eftir aðfengnum fyrirmyndum, og þess vegna er hún alls ekki frumstæð löggjöf. Hins vegar hefur hún hvað eftir annað ekki getað komið í veg fyrir harða árekstra og mikið tjón af ófriði, sem hefur verið í kaupgjaldsmálum. Reiknað hefur verið út, að milljónatugir hafi þannig glatazt þjóðinni og ekkert komið í staðinn, nema þá reynslan, því að slík töp, sem hljótast af vinnudeilum, eru eins og eldsvoðatjón, þar sem engin er vátryggingin. En hví ekki að nota reynsluna og afstýra því, að aftur brenni? Hví ekki að athuga í bróðerni, hvað helzt mundi geta komið í veg fyrir vinnukjaraófrið og verkföll og verkbönn? Öllum er að verða ljóst, að ofríkið getur hefnt sín á hvora hliðina sem er. Arðrán er ekki aðeins óréttmætt, heldur háskalegt, hvort sem vinnuþeginn eða vinnuveitandinn er arðrændur. Það þjóðfélag, sem lætur arðrán viðgangast, þjáist eins og maður, sem gengur með skæða meinsemd. Þegar skipta á þjóðartekjunum með því að ákveða kaup og kjör, þá er það hagfræðilegt rökhyggjudæmi, sem reikna þarf og reikna rétt, ef vel á að fara, bæði reikna það rétt í vélinni og leggja rétt fyrir vélina. Þetta á að vera bæði skylt og hægt að gera í menningarþjóðfélagi, sem hefur byggt sig upp félagslega eins og íslenzka þjóðfélagið og heldur hagskýrslur. Sumir halda því fram, að þennan útreikning eigi sérstakir dómstólar að annast og úrskurðum þeirra eigi skilyrðislaust að hlíta, verkföll og verkbönn eigi að banna með lögum. Telja þeir menn, að kjara- og kaupgjaldsmálaþrætum megi skera úr með dómum, eins og öðrum ágreiningi manna á meðal. Þeir benda á, að menn eigi frelsi sitt og æru sína undir dómsúrskurðum, og spyrja, hvort vandara sé um í fjárhagsmálum slíkum sem þessum. Ýmsar þjóðir hafa í löggjöf sinni gerðardóma í vinnudeilum, einkum ef mjög lengi dregst, að saman gangi í samningum, eða aðilar verða ásáttir um að leggja málið fyrir gerðardóm. Á Íslandi hefur verið gripið til gerðardóms með sérstökum lögum. Með till. okkar hv. þm. A-Sk. er alls ekki að slíku stefnt. Hún er miðuð við þá ríku þjóðfélagslegu nauðsyn að koma í veg fyrir það, að til ófriðar dragi í kaupgjalds- og kjaramálum, eyða ástæðum til verkfalla og verkbanna, afstýra því friðsamlega, að það ástand skapist, sem leiði af sér árekstrana og tjónin, sem af árekstrunum leiðir fyrir alla. Hið venjulega er, að of seint er gengið til samninga, þegar kröfur hafa fram komið um breytingar, kröfurnar ekki gerðar af nákvæmni, heldur of miklu handahófi, gert ráð fyrir, að af þurfi að slá hvort sem er í stríði, og þannig ögrað til átaka, ekki setzt að samningaborði fyrr en hugir hafa hitnað um of. Till. okkar er um, að Alþingi feli ríkisstj. að hlutast til um, að félagssamtök atvinnurekenda og verkalýðssamtökin í landinu skipi fulltrúa í samvinnunefnd, er hafi það hlutverk að afla frá ári til árs upplýsinga um afkomu atvinnuvega þjóðarinnar og hag almennings í þeim tilgangi, að leita megi álits nefndarinnar, þegar ágreiningur verður eða ætlar að verða um kaup og kjör. Þessi till. er ekki flutt með sérstöku tilliti til þeirrar kjaradeilu, sem nú hefur á skollið, heldur vegna ókomins tíma lengra fram. Flm. hugsa sér, að þessi n., er skipuð sé að jöfnu af atvinnurekendum og kaupþegum, sé alltaf til og viðbúin, hún reikni - eða láti reikna á hæfilegum fresti og að gefnum tilefnum, hvaða breytingar sé eðlilegt að gera á kaupi eftir afkomu atvinnuveganna og þá sérstaklega framleiðslunnar, hún hafi ekki úrskurðarvald, en sé ráðgefandi. Af þeirri ástæðu er ekki heldur gert ráð fyrir oddamanni í n. Tillögumenn stinga ekki upp á, hve margir skuli vera í n. Þeir geta verið tveir, fjórir eða jafnvel sex. Ólíklegt er, að heppilegt sé, að þeir séu fleiri, en sanngjarnt, að talan fari eftir samkomulagi þeirra, er n. skipa. Já, vel á minnzt, - hv. þm. muna sjálfsagt eftir hinni svonefndu sex manna nefnd, sem skipuð var 1943, og því samkomulagi, sem varð innan hennar um verðlagsgrundvöll landbúnaðarvara. Starf þeirrar n. leiddi af sér frið þann, sem verið hefur alla stund síðan um þau kjaramál, sem hún fjallaði um grundvöll fyrir. Sú reynsla styður sterklega þessa till., sem hér liggur fyrir. Það er fullkomin ástæða til þess að álykta, að ef n., sem till. ræðir um, hefði verið skipuð, þótt ekki hefði verið fyrr en í fyrrasumar, þá hefði ekki sú deila, sem nú stendur yfir, komizt á það stig, sem hún er nú, hvað þá lengra. Blöð allra flokka hafa í sambandi við þessa deilu viðurkennt, að ófriður á þessum sviðum sé þjóðarböl, sem forðast beri af fremsta megni. Öll hafa þau einnig viðurkennt, að hagfræðilegir útreikningar séu það, sem gilda eigi. Sama hefur komið fram hjá öllum, sem á málið hafa minnzt hér á hinu háa Alþingi. Gerðir hafa verið hagfræðilegir útreikningar. En þeir eru vefengdir með skírskotun til, að ekki hafi verið teknir réttir liðir til útreiknings. Ef nú hefðu verið til niðurstöður útreikninga, sem fulltrúar beggja aðila í n. eins og þeirri, sem till. er um, hefðu áður með rólegri yfirvegun og ýtarlegri komið sér saman um hvernig leitað skyldi, þá hefði verið óþarft að deila, og lausn málanna fengin. Sé þetta ekki rétt ályktað, þá er ekki að marka þær yfirlýsingar um friðarvilja, sem ég hef vitnað í að komið hafa fram í blaðaskrifum og ræðum. Í nefndina þurfa vitanlega að veljast góðir menn, réttlátir og glöggir. Enginn vafi er á því, að bæði atvinnurekendur og verkalýðs- og launþegasamtök hafa slíkum mönnum á að skipa, ef eftir er kallað og ef vilji er fyrir hendi hjá samtökum þessara stétta til þess að leysa vandann friðsamlega, og um viljann virðist ekki ástæða til þess að efast, eins og komið er í ljós í yfirlýsingum allra, er látið hafa til sín heyra, um nauðsyn vinnufriðar og rétt hvers og eins til þess að fá sinn hlut af tekjum þjóðarinnar svo sanngjarnlega mældan og réttlátlega úti látinn sem unnt er. Ég legg til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til síðari umr. og til hv. allshn.



Herra forseti. Hv. fyrri flm. þessarar till. hefur nú gert grein fyrir efni hennar og rætt þar um aðferðir til þess að komast hjá háskalegum átökum í þjóðfélaginu í sambandi við kaupgjalds- og kjaramál. Ég skal ekki verða mjög fjölorður um þessa till. Ég mundi ekki hafa neitt á móti því, að hún yrði samþykkt. Hins vegar er langt frá því, að ég sé eins sannfærður og hann um ágæti þeirrar lausnar, sem hún á að leiða til, því að það er alveg áreiðanlegt, að það er ekki fundin nein örugg leið til þess að komast hjá vinnustöðvunum og verkföllum fyrir það, þó að hún yrði samþykkt. Það má vel vera, að tveir menn, vel valdir, frá samtökum atvinnurekenda og verkalýðssamtaka, sem ynnu stanzlaust frá ári til árs að því að kanna greiðslugetu atvinnuveganna og kynna sér burðarþol þeirra um öll útgjöld, gætu aflað ýmissa gagnlegra upplýsinga, sem dregið gætu eitthvað úr hættunni á, að til verkfallsátaka kæmi, en áreiðanlegt er, að engin trygging væri fyrir því. Það má því vel vera, að það sé tilraunar vert að setja slíka nefnd, taka slíka starfsmenn á laun hjá ríkinu, en fyrir fram veit enginn um, hvaða árangur kynni að verða af starfi þeirra. Það er sem betur fer ekki þannig, að farið sé alveg athugunarlaust og án allrar þekkingar út í vinnustöðvanir og verkföll. Þeir menn, sem skóinn bera á fætinum, vita nokkuð um það, hvar hann kreppir að, og það er út frá reynslu hins starfandi fólks, sem ákvarðanir eru teknar um það, hvort sagt skuli upp vinnusamningum eða ekki. Og verkafólkið þykist í fyrsta lagi vita um, hvað líði högum sínum og afkomu, hvaða leiðréttingar það leggi mesta áherzlu á að fá fram, og síðan er setzt að samningaborði við atvinnurekendurna um að fá slíkar leiðréttingar. En það, sem að síðustu getur svo leitt til þess, að til verkfalls komi, er þetta, að verkamaðurinn lítur svo á, að hann eigi siðferðislegan rétt til þess að ákveða sjálfur, við hvaða verði hann selji sína dýrmætustu söluvöru, sitt eigið vinnuafl. Og það þykist hann ekki vera skyldugur til að setja undir úrskurð neins dómstóls. Það er sjálfsákvörðunarréttur helgur, sem hann lætur aldrei úr sinni hendi. Og þess vegna er enginn, sem getur tekið þann rétt af viðkomandi manni. Ég minnist þess í þessu sambandi, ef það er nokkur hliðstæða, að það gerðist fyrir nokkrum árum, að landbúnaðarráðherra Íslands, ágætur maður, réttsýnn og vitur, Pétur heitinn Magnússon, kom á því skipulagi um verðákvörðun landbúnaðarafurða, að það skyldi settur eins konar dómstóll um það mál. Það voru opinberir menn, valdir af ríkisvaldinu, en ekki af bændastéttinni, til þess að ákveða um verðlag landbúnaðarafurða. Ég hygg, að þetta verðlag hafi hvorki verið ákveðið af vanþekkingu né ósanngirni í garð bænda, en bændur sögðu bara: Hvað sem verðinu líður á þessu, þá unum við því ekki. Það er okkar sjálfsákvörðunarréttur, sem þarna á að gilda um verðlag á okkar framleiðsluvörum, þ. e. a. s. á vinnuafli þeirra, og það eitt unum við við, en ekki að opinberir stjórnarherrar segi okkur, hvaða verði við eigum að selja okkar vinnuafl. - Það er þetta, sem mér finnst að hv. flm. hafi ekki litið á sem skyldi. Ákvörðun um verðmæti vinnunnar er það, sem verkafólk lætur ekki af sér taka og leggur ekki undir neinn dómstól, hversu vel sem um það væri búið, að hann dæmdi rétt um þetta. Þegar hafa verið þrautreyndir samningar milli vinnukaupanda og vinnuseljanda um verðmæti vinnuaflsins og aðilar verða ekki á eitt sáttir, þá er það, sem verkalýðnum hefur verið í þessu þjóðfélagi og nálega öllum öðrum menningarþjóðfélögum viðurkenndur réttur til að leggja niður vinnu og segja: Ef ég fæ ekki hærra kaup en atvinnurekendurnir vilja bjóða, þá sel ég ekki vinnuaflið mitt. - Það byggist á sjálfsákvörðunarréttinum: Ég sel það ekki, ég legg ekki fram mitt vinnuafl, fyrr en hefur samizt um verðið á því. - Þetta er siðferðislegi grundvöllurinn undir verkfallsréttinum, og ekkert menningarþjóðfélag hefur treyst sér til að neita verkafólkinu um þennan rétt. Það er nákvæmlega það sama og kaupmaðurinn í búðinni með sína vöru. Kaupandi kemur inn og fær að vita, hvað verðið sé, og kaupmaðurinn segir frá hinu ákvarðaða verði. Kaupandinn segir: Ég vil ekki kaupa vöruna fyrir þetta verð. - Hann getur á engan hátt þvingað kaupmanninn til að breyta verðinu á vörunni, hann lætur vera að kaupa hana, og það er það, sem atvinnurekandinn gerir líka. Hann lætur vera að kaupa vinnuaflið, svo lengi sem hann getur án þess verið, og það er það, sem er af hans hendi rétturinn til verkbanns, rétturinn til þess að kaupa ekki vinnuaflið, ákveða um það líka. Það verður líka að virða sjálfsákvörðunarrétt atvinnurekandans, vinnukaupandans. Það er nákvæmlega það sama sem hér er um að ræða og um verzlun yfir búðarborðið um ákveðna vörutegund. Ef verðið er svo hátt, að kaupandinn vilji ekki kaupa, þá verður ekki af kaupum. Verzlun á sér ekki stað. Það má vel vera, að báðir skaðist á því að framkvæma ekki þessi viðskipti, en þau frestast þangað til þeir hafa komið sér saman um verð, að þörf hins gerir það að verkum, að hann kaupir vöruna því verði. Ég tók eftir því, að hv. flm. talaði um, að hann væri á móti arðráni, og það mundu nú flestir tjá sig vera það, en hann gerir ráð fyrir því, að verkamenn geti arðrænt atvinnurekendur. Ég skil ekki, með hvaða hætti það getur orðið. Hitt er alveg auðsætt mál, að atvinnurekandi getur verið í þeirri aðstöðu, að hann geti stungið í sinn vasa einhverju, meiri eða minni hluta af því verðmæti, sem vinnan skapar. En ég get ekki séð, hvernig verkamaðurinn getur arðrænt atvinnurekanda, sem hefur frjálst val um það, hvort hann kaupir vinnuna eða ekki, og hefur aðeins keypt hana, þegar hann hefur gert það upp við sig, að hann hafi hag af því að kaupa hana. Það er rétt, sem hv. flm. sagði, að það er oft setzt of seint að samningaborði, en undir venjulegum kringumstæðum er það sök aðilanna, og það er eins og fleira, sem kemur þeim í koll, ef þeir haga sér óskynsamlega. Venjulega er gert ráð fyrir, að uppsagnarfrestur gagnkvæmur sé þrír mánuðir. Ef þeir þrír mánuðir eru vel notaðir til þess að athuga þessi mál og komast að niðurstöðum, þá er það alveg nægilegur tími. Það er nægilegur tími fyrir atvinnurekanda, sem þekkir í gegn sín mál, og verkamenn, sem þekkja öll atriði þeirra krafna, sem þeir bera fram, að komast að niðurstöðu, ef vilji er fyrir hendi, á þremur mánuðum. Það er ekki tími, sem skortir. Í sambandi við þá deilu, sem nú er, hefur verið um óeðlilega stuttan tíma að ræða, eins mánaðar uppsagnarfrest, af því að það lá í loftinu og hafði af opinberum aðilum verið látið mjög í veðri vaka, að komið gæti til breytinga á skráningu gengisins, og þá vildu verkamenn ekki eiga þrjá mánuði fram undan sér í óvissu, ef til slíkra ráðstafana yrði gripið af ríkisvaldinu. Þá var uppsagnarfresturinn styttur, og þegar hálfur mánuður fer með eðlilegum hætti í að undirbúa kröfurnar og ganga frá þeim, þá er aftur ekki nema hálfur mánuður til samninga, og það er stuttur tími fyrir báða aðila. En undir venjulegum kringumstæðum er tíminn alveg nógur, sem gert er yfirleitt ráð fyrir, þar sem það er almennast þrír mánuðir. Hins vegar verð ég að segja, að það hefur oftast nær verið þannig, að atvinnurekendurnir hafa farið sér hægt um að nota fyrri hluta uppsagnarfrestsins, og það álit ég að hafi verið óhyggilegt og sé óhyggilegt af þeirra hendi. Og venjulega hafa þeir ekki komið neitt á móti verkalýðnum í samningum fyrr en rétt síðustu sólarhringana, þegar verkfall hefur verið boðað og það er í raun og veru að skella á. Þá er ekki eins góð aðstaða til samninga - það skal ég játa - og undir venjulegum kringumstæðum. Þá er hiti kominn í skapsmunina og miklu verri aðstaða að öllu leyti til að ná skynsamlegu samkomulagi. Að því leyti er ég samþykkur hv. frummælanda. Ég vil að lokum undirstrika, að hversu vel sem fulltrúar frá atvinnurekendum og verkamönnum ynnu árið um kring að því að afla sér upplýsinga um þessi mál, þá yrði það alltaf að síðustu að leggjast undir úrskurðarvald verkamanna annars vegar og atvinnurekenda hins vegar, hvort þeir vildu sættast á þær forsendur, sem þessar upplýsingar veittu, því að ákvörðunarréttinn hafa báðir aðilar, og hann verður aldrei af þeim tekinn. Sá sem reyndi það, hvaða ríkisvald sem reyndi það, mundi þreifa á því innan stundar, að hvorugur aðilinn, verkamenn eða atvinnurekendur, vildi láta sjálfsákvörðunarréttinn úr sinni hendi, um verðlagningu vinnuafls síns eða hitt af hendi atvinnurekendanna, hvort þeir skyldu kaupa vinnuafl ákveðnu verði, sem einhver dómstóll hefði úrskurðað þeim í hendur. En þegar þessar upplýsingar lægju fyrir frá nefnd, hefðu báðir aðilar ákvörðunarrétt um það, hvort þeir semdu eða legðu út í verkfall samkv. ákvæðum íslenzku vinnulöggjafarinnar. Menn tala um, að vinnulöggjöfin íslenzka sé frumsmíð og ekki fullkomin og hafi ekki megnað að koma í veg fyrir vinnudeilur og þar með mikið tjór.. En ég er alveg sannfærður um það, að þó að beztu menn á Alþingi leggi höfuðin í bleyti og endurskoði lögin, bæði einu sinni og tvisvar og þrisvar, þá göngum við aldrei frá slíkri vinnulöggjöf sem sé þess megnug að tryggja, að aldrei geti komið til verkfalla. Brezka þjóðin er búin margsinnis að endurskoða sína vinnulöggjöf, og hún er engin nýsmið, og það eru ekki nema nokkrar vikur síðan varð alvarlegt verkfall í hafnarborgum Bretlands og vitanlega um þetta sama, verðlagningu vinnunnar. En þó að mönnum finnist þetta vera einfalt mál, þá er það mjög margbrotið og samsett, og það er alls ekki nema draumórar að tala um, að hægt sé að komast hjá verkföllum, því að þau eru í raun og veru alveg óumflýjanleg, svo framarlega sem á að virða sjálfsákvörðunarrétt hins vinnandi manns um verðlagningu sinnar eigin vinnu. Hins vegar er það orðið alviðurkennt af báðum aðilum og þjóðfélagsheildinni, að verkföllin geta verið dýr. Þau geta sett þjóðfélögin jafnvel úr skorðum og fjárhagskerfi þeirra, og til þeirra er ekki gripið fyrr en allar aðrar leiðir um friðsamlegt samkomulag eru fullreyndar og þrotnar. Þess vegna tel ég, að bæði nú og jafnan sé mjög eðlilega á hlutunum haldið og sé ekki við neinn um að sakast, þó að til verkfalls komi, ef aðilar hafa þreytt með sér samkomulag og samninga undir frjálsri aðstöðu, þangað til þeir komast ekki lengra, og mér finnst það vinsamleg afskipti af ríkisvaldi að setja þá valdamenn til sátta milli aðilanna, og það er það, sem hér hefur verið gert í þessu tilfelli. Þar er engu ofríki eða valdi beitt. Báðir aðilar geta sætt sig við slíka aðstoð frá hendi ríkisvaldsins, og í því felst eingöngu vinsemd, sem báðir aðilar hljóta að virða vel. En þegar ekkert af þessu dugir og löglegir frestir eru útrunnir, þá er ekki neitt við því að segja, þó að verkfall skelli á, þangað til lausn hefur fundizt við það, að annar hvor aðili hefur þá breytt um afstöðu eða þá að aðstaða hefur breytzt á einhvern þann veg, að samningar geti tekizt, þó að ekki hafi verið auðið að leysa þá án stöðvunar á vinnunni. En það að stöðva vinnuna er ekkert annað en það, að verkamaðurinn notar sinn helga rétt til að segja: Ég vil ekki selja vinnuafl mitt við því verði, sem atvinnurekendurnir hafa boðizt til þess að kaupa það. - Það er ekkert ósanngjarnt í því, og það mun enginn geta haldið því fram, að það væri siðmenningarlegt atriði að svipta hinn vinnandi mann réttinum til þessarar sjálfsákvörðunar um verðlag vinnunnar. En sanngjarnari leið á byrjunarstigi er ekki hægt að hugsa sér en það, að vinnuseljandinn, hinn vinnandi maður, gangi að samningaborði við þann, sem á að kaupa vinnuaflið, um það, hvernig þeir skuli verðleggja það. Slík sanngirni milli tveggja aðila er ekki algeng í kaupum og sölum viðskiptalífsins.



Herra forseti. Aðeins örfá orð til þess að lýsa því yfir, að það er misskilningur hjá hv. 3. landsk., ef hann álítur, að okkur greini á í þessum efnum, eftir því sem ræður okkar hafa fallið hér. Hann var ekki að tala um afstöðu mína, þegar hann var að lýsa því yfir, að það væri fjarstæða að hugsa sér, að upphafinn yrði réttur til verkfalla, og ég hafði síður en svo gefið ástæðu til þess, að hann mætti halda, að ég vildi ekki viðurkenna „hinn helga rétt“ verkamannsins til þess að neita að vinna, ef hann telur sig rangindum beittan. Ég hafði þvert á móti í sambandi við þessa tillögu, sem felur sjálf í sér viðurkenningu á hinum „helga rétti“, ef hún er rétt lesin, lagt áherzlu á það, að að því væri alls ekki stefnt með tillögunni að koma í veg fyrir það með banni, að verkföll og verkbönn gætu átt sér stað. En hins vegar er að því stefnt með till. að tryggja það, að sá undirbúningur fari fram, sem allir viðurkenna að þurfi að eiga sér stað og allir hafa látið í ljós, sem um þá deilu hafa talað, sem nú stendur yfir, að ekki hafi verið gætt í undirbúningi þeirra samninga, sem nú er verið að gera. Ég tel, að það hafi komið skýrt fram hér áður frá hv. 3. landsk. þm., að hann lítur svo á, að þær rannsóknir, sem nú er búið að gera, hefði þurft að gera fyrr og þær hefði þurft að gera með samkomulagi aðila, svo að hver um síg viðurkenndi, að rétt væri lagt til grundvallar, þegar reiknað er út. Hv. 2. landsk. (BrB) komst þannig að orði: „Hlutdrægnislaus rannsókn hefði þurft að fara fram fyrir löngu“. Og það er einmitt þessi hlutdrægnislausa rannsókn, sem við flm. till. viljum gera ráðstafanir til að gerð verði. Það er ekki hægt að gera hana í tæka tíð fyrir þá deilu, sem nú stendur yfir, en það er hægt að hafa þann viðbúnað, að slík deila rísi ekki aftur, án þess að slík rannsókn liggi fyrir, sem geti verið grundvöllur til samkomulags og þannig komið eðlilega í veg fyrir það, að verkfall skelli á, sem allir viðurkenna að sé til tjóns fyrir alla og aðeins má eiga sér stað að mínu viti sem nauðvörn, þegar sanngjarnir samningar takast ekki. Hið eina, sem okkur hv. 3.landsk. greindi á um, eftir því sem orð féllu áðan, er það, að ég taldi, að arðrán gæti átt sér stað bæði að því er snerti vinnuveitandann og kaupþegann. Hann sagði, að kaupþeginn gæti aldrei arðrænt vinnuveitandann, en ég hygg, að svo langt sé hægt að ganga í kröfum að ofreyna vinnuveitandann, og þó að megi segja, að hann hafi það úrræði jafnan, þar sem frelsi ríkir eins og hér á að ríkja hjá okkur, að láta ekki vinna, ef honum þykir of mikils krafizt fyrir vinnuna, þá eru það orð ein. Það er staðreynd, að þegar samtök kaupþega eru orðin eins sterk og þau eru nú, þá er það sama að láta ekki þann vinna, sem gerir kröfuna, og að gefast upp við að reka atvinnuna, vegna þess að svo yfirtæk eru samtökin orðin, að það er ekki í annað hús að venda fyrir vinnuveitandann, og iðulega á hann þá líka í hættu vöru sína, t. d. eins og sá, sem rekur hraðfrystihús, þannig að það er svo mikið í húfi, að hann þolir ekki verkfallið og getur þá þurft að ganga svo langt í samningum, að atvinna hans standi ekki undir, og það fari þannig með atvinnurekstur hans, að hann falli fyrir arðráni. Verkalýður, sem ofþjakar atvinnuvegina með kaupkröfum, er eins og sláttumaðurinn, sem eyðileggur sprettu næsta árs með því að slá of nærri, og eyðileggur þá auðvitað aðstöðu sína, um leið og túnið er skemmt. Ég vona, að hv. þingmenn hafi skilið mig þannig og tillöguna einnig, að það vakir ekkert annað fyrir okkur, sem hana flytjum, en að skapa grundvöll fyrir því, að hlutlaus rannsókn geti jafnan legið fyrir, þegar greinir á um kaup og kjör, og sanngjarnir samningar tekizt, sem leiði af sér réttláta og sanngjarna skiptingu þjóðarteknanna til hagsældar fyrir alla.



Herra forseti. Sú breyting, sem orðið hefur á síðari árum í atvinnumálum Íslendinga, hefur að vonum skapað mörg vandamál, er þjóðin verður að horfast í augu við og hún verður að vera viðbúin að mæta og bæta úr eftir föngum á hverjum tíma. Eitt af þessum vandamálum og ekki hið smæsta er flótti fólksins frá þeim landshlutum, þar sem lífskjörin eru svo erfið, að arður er seintekinn og kostar mikla vinnu og miklar fórnir að hafa þar ofan í sig og á. Þar ganga menn frá jörð og búi og hlýða kalli hins nýja tíma, sem lofar auðveldum og skjótum arði í hringiðu margs konar athafnalífs við glaum og gleði, í margmenni og þægindum, og umfram allt vaxandi öryggi í heilbrigðismálum, þar sem sérfræðingarnir eru ávallt við höndina tilbúnir til þess að bæta mein mannanna og lengja lífið. Þeir, sem eftir sitja og hlýða ekki kalli hins hvella lúðurs, en kjósa enn um stund samlíf og fangbrögð við móður náttúru, taka á sig tvöfalda byrði. Oftast eru það hjónin ein eða jafnvel aðeins annað þeirra með ófleygan barnahóp og leita árangurslaust aðstoðar, sem enginn hefur tíma eða áhuga fyrir að láta í té, af því að hann vill ekki tapa kapphlaupinu í happdrætti hringekjunnar, sem sífellt hrópar hærra rómi um auð og allsnægtir og minna erfiði. Af öllum þeim þunga, sem þannig leggst á herðar þessa fólks, sem enn byggir hin afskekktari héruð og ekki vil] láta bugast, er öryggisleysið í heilbrigðismálunum allra tilfinnanlegast. Slasist eða veikist þar maður, þó að ekki sé nema annað hjónanna, er heimilið oftast í mikilli neyð. Það er því hvergi jafnmikil þörf á mikilli og öruggri heilsugæzlu og einmitt í þessum héruðum. Reynslan sýnir hins vegar, að hún er hvergi lakari en einmitt þar, því þótt Alþingi og ríkisstj. hafi sýnt talsverðan og lofsverðan áhuga á því að bæta hér mikið úr, m. a. með fjölgun lækna, bættum samgöngum á sjó og landi og í lofti og bættu símakerfi, sem allt hefur verið til mikils öryggis, þá vantar þó enn mikið á, að þetta fólk búi við sama öryggi í heilbrigðismálum og hinir, sem í þéttbýlinu búa, en að því ber að vinna eftir megni, að svo megi verða. Frumkrafa þess fólks, sem skipar sér í raðir hinnar erfiðustu lífsbaráttu, hvort heldur er á sjó eða landi, hlýtur að verða sú, að því sé af hinum opinberu aðilum séð fyrir svo miklu öryggi í heilbrigðismálunum sem frekast má verða; allt annað er ósæmandi og fávíslegt og kostar þjóðina fórnir, sem ekki verða metnar til fjár. Þegar litið er á gildandi löggjöf um ljósmæður, verður ekki komizt hjá því að viðurkenna, að hér hefur ekki verið bætt úr sem skyldi, enda er vitað, að allmörg hin erfiðustu og afskekktustu umdæmi í hinum fámennustu sveitum eiga í margvíslegum erfiðleikum með að tryggja nauðsynlega aðstoð á þessu sviði. Með lögum þessum er svo ákveðið, að sýslunefndir skuli ákveða umdæmi ljósmæðra og ráða þær, enda greiði héruðin hluta af launum þeirra. Mun það vera aðalreglan, að hver hreppur sé eitt umdæmi. Þó er nokkuð vikið frá þessari reglu og m. a. leyft, að sama ljósmóðir annist störf í fleiri en einu umdæmi, ef svo ber undir, enda taki hún þá öll hin ákveðnu laun umdæmanna. Mun þetta m. a. hafa þótt nauðsynlegt til þess að tryggja betur þjónustu í fámennustu umdæmunum. Þá er það einnig ljóst af gildandi lögum, að kröfur þær, sem gerðar eru til ljósmæðra, sem þjóna eiga utan kaupstaða, eru miklu minni en þær kröfur, sem gerðar eru til ljósmæðra, sem þjóna eiga í bæjunum, þótt einmitt þar séu margfalt betri skilyrði til þess að njóta aðstoðar alls konar sérfræðinga, ef eitthvað ber út af, ekki einasta á meðan á fæðingu stendur, heldur og allan meðgöngutímann, sem langoftast er engu minna virði fyrir móðurina. Sýnast hér hafa verið á allmikil mistök af hendi löggjafans, sem nauðsynlegt er að bæta úr. Samkvæmt skýrslu frá landlækni er talið, að á árunum 1941–50 hafi 69 konur dáið af barnsförum og 13 af barnsfararsótt. Hefur þjóð vor raunverulega ráð á slíkum fórnum, sem að flestra dómi er hægt að komast hjá, ef alls öryggis er gætt í tíma? Þó er hér aðeins um að ræða brot af því tjóni, sem þetta öryggisleysi veldur. Hinn hlutinn, sem kemur fram í lömuðu þreki fósturs og móður, þótt bæði lifi af, er hvergi skráður, og hann kann þó að verða miklu ægilegri. Það mun lengstum hafa verið venja í sveitum landsins að láta sér nægja að sækja ljósmóður, þegar konan hefur fengið fyrstu fæðingarhríðirnar. Þegar konan hefur aftur getað staulazt á fætur, oft með veikum burðum, er aðstoðinni oftast lokið. Nú vita menn, að þetta er allsendis ónóg. Eftirlit með ásigkomulagi og kjörum konunnar allan meðgöngutímann er engu minna virði og engu minna nauðsynlegt en aðstoðin við sjálfa fæðinguna, og einkum og sér í lagi er þetta nauðsynlegt í hinum afskekktu héruðum, þar sem kvíðinn einn getur haft slík áhrif á móðurina og á barn, að hvorugt beri sitt barr. Og konan, sem tekur að sér að viðhalda kynslóðinni, á óskoraða kröfu á því, að henni sé látin í té slík aðstoð og það öryggi, sem því er samfara. Það koma að sjálfsögðu til greina margar leiðir að því marki að skapa slíkt öryggi, og skal ég ekki fara langt út í það mál, en aðeins benda á, að vel gæti komið til greina að sameina meira en verið hefur ljósmæðrastörf og almenn hjúkrunarstörf utan kaupstaða svo og almenna heilsugæzlu og gera konum betur mögulegt að fæða á sjúkrastofum en verið hefur. Og þó að þetta kunni að hafa nokkuð aukinn kostnað í för með sér, þá koma þau útgjöld aftur margfalt í betra heilsufari, hraustari kynslóð, minna tjóni á mannslífum og minni sorgum. Það sýnist einnig full ástæða til þess að athuga, hvort ekki sé tímabært að láta ríkissjóð greiða öll laun ljósmæðra og losa héruðin við þá byrði. Á seinni árum mun hafa verið tekin upp sú stefna, að ríkissjóður launaði lærðar hjúkrunarkonur á einstökum stöðum, þar sem erfitt er að ná til læknis. Hefur þetta mælzt vel fyrir og gefizt mjög vel. Aukinn hraði í allri framleiðslu og aukin vélanotkun hefur stórlega aukna slysahættu í för með sér. Það er því full ástæða til þess að endurskoða öll lagafyrirmæli hér að lútandi og bæta við þau nýjum fyrirmælum til samræmingar nýjum háttum í atvinnumálum þjóðarinnar, og því er sú till., sem hér um ræðir, fram borin. Við flm. teljum, að þeir aðilar, sem mál þessi heyra undir, svo sem landlæknir, heilbrmrn. og aðrar stofnanir, sem með þessi mál fara, eigi að geta haft forustu um undirbúning á breytingum til batnaðar. Því er ekki lagt til, að skipuð sé sérstök nefnd til þess að gera þetta verk. Hins vegar er vænzt, að Alþingi samþykki þáltill. og að ríkisstj. láti síðan undirbúa málið fyrir næsta reglulegt Alþingi. Ég sé, að hæstv. forseti hefur ákveðið tvær umr. um þetta mál. Þáltill. sjálf á ekki að geta haft nein veruleg útgjöld í för með sér, þótt samþykkt verði. Ég sé því ekki ástæðu til þess, að henni verði vísað til hv. fjvn., og legg því til, að henni verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn., og vænti þess jafnframt, að n. afgreiði till. svo fljótt, að tími gefist til þess að ljúka síðari umr. áður en þessu þingi lýkur. Komi síðar fram sem afleiðing af samþykkt þessarar till. tillögur frá ríkisstj. til úrbóta á þessum málum, fær Alþingi tækifæri til þess að ræða þær till. og þann kostnað, sem þær kynnu að hafa í för með sér, ef fallizt yrði á þær, breyttar eða óbreyttar. Ég vil því vænta þess, að hv. alþm. sjái sér fært að samþ. þessa tillögu.



Herra forseti. Í þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, er lagt til, að ríkisstj. verði falið að skipa nefnd fimm alþm., eins frá hverjum þingflokki, til að greiða fyrir lausn kaup- og kjaradeilu þeirrar, sem nú stendur yfir. Ekki þarf að fjölyrða um nauðsyn þess, að allt sé gert, sem hægt er, til að greiða fram úr þeim vanda, sem hér hefur að höndum borið, ef það mætti firra þjóðfélagið því tjóni, sem ævinlega hlýzt af langvarandi og víðtækri vinnustöðvun, sem kæmi til með að lama allt atvinnulíf þjóðarinnar. Það mun og flestum ljóst, að eins og nú er háttað í íslenzku þjóðfélagi, eru ekki mjög miklar líkur til þess, að núverandi kaup- og kjaradeila leysist með einhliða samningum verkalýðsfélaga og atvinnurekenda, án þess að tilhlutan hins opinbera komi til á einhvern hátt. Það virðist því á engan hátt óeðlilegt, þótt Alþingi telji ástæðu til að fylgjast vandlega með þessu máli og telji skyldu sína að gera það, sem í þess valdi stendur, til að flýta fyrir farsælli lausn þess. Með þetta í huga var lögð fram þáltill. sú, sem hér um ræðir. Hún er fram komin fyrir fullum hálfum mánuði, og þrátt fyrir nokkurn eftirrekstur hefur orðið á því helzt til langur dráttur, að till. kæmi hér til umræðu. Ég verð að telja það miður farið, því að við það hefur glatazt tími, sem ef til vill hefði mátt nota til að greiða fram úr vandamálum í sambandi við lausn yfirstandandi kaupdeilu. Nú hefur það gerzt í þessu máli, að fyrir tveim dögum eða svo skipaði hæstv. ríkisstj. sáttanefnd í þessari vinnudeilu. Ég hefði að vísu talið á margan hátt eðlilegra og vænlegra til árangurs, að Alþingi hefði staðið að þessari nefndarskipun, en hæstv. ríkisstj. hefur þótt annar kostur aðgengilegri. Ég veit ekki, hvað því veldur, en óneitanlega dettur manni í hug, að það kunni að hafa átt einhvern þátt í þessari ákvörðun, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki viljað fara þá leið, sem stjórnarandstöðuflokkur hafði bent á, svo og hitt, að með sinni aðferð hefur hæstv. ríkisstj. tekizt að útiloka einn þingflokkinn, Þjóðvarnarflokkinn, frá aðild að þessari nefnd. En hvað sem þessu liður, þá er hins að vænta, að árangur af störfum hinnar stjórnskipuðu nefndar verði bæði skjótur og góður. Málið er þó enn á því stigi, að enginn veit, hvort samningar takast eða hvort verkfall verður skollið á innan tveggja daga. Þrátt fyrir nefndarskipun hæstv. ríkisstj. er það að sjálfsögðu á valdi Alþingis, hvenær sem því sýnist, að hafa afskipti af þessum málum, hvort heldur sem væri með nefndarskipun, eins og hér er lagt til, eða með setningu löggjafar um verðlagsmál, er kynni að greiða fyrir lausn þessarar kaupdeilu. Ég sé því ekki ástæðu til að draga til baka þá till., sem hér um ræðir, till. á þskj. 425 um nefndarskipun af hálfu Alþingis. Tillagan er þess eðlis, að ég tel ekki þörf á að vísa henni til nefndar, en þar sem hæstv. forseti hefur ákveðið tvær umr. um till., get ég fallizt á, að hún verði athuguð í nefnd milli umræðna, ef það þykir eðlilegra. Vildi ég þá mjög eindregið mega vænta þess, að sú athugun tæki skamma stund, svo framarlega sem ekki takast nú hina næstu daga samningar í yfirstandandi kaupdeilu. Fari svo, að á skelli viðtækt verkfall, tel ég með öllu óverjandi, að Alþingi haldi algerlega að sér höndum og hafist ekkert að. Að svo mæltu æski ég þess, að till. verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umræðu.



Herra forseti. Það er nú þegar búið að ræða allmikið og ýtarlega um yfirstandandi launadeilu og þó sérstaklega um afskipti ríkisvaldsins af þessum veigamiklu málum og þann þjóðarvoða, sem af kauphækkunum eða vinnudeilum muni leiða samkvæmt boðskap hæstvirtra ráðherra. Umræður um þetta efni fóru aðallega fram í umræðum þeim, sem spunnust út af skýrslu hæstv. fjmrh. um hag ríkissjóðs. Í þessum umræðum tefldi ríkisstj. fram sínum stærstu foringjum, svo að sýnilegt er, að a. m. k. í orði viðurkennir ríkisstj., að hér sé um þau mál að ræða, sem mikils sé um vert, og hlutur hennar var a. m. k. að ræðulengd og fyrirferð í dagblöðum ekki fyrir borð borinn. Það er því ekki óeðlilegt, að nokkrar umræður verði um þessi mál hér nú, þegar till. þessu lútandi liggur beinlínis fyrir. Till. á þskj. 425, sem hér er til umræðu, er að vísu viðleitni í þá átt að reyna að leysa þann vanda, sem í þetta sinn steðjar að, en er ljóslega engin frambúðarlausn þessara viðkvæmu mála. Till. þessi, er flutt er af hv. 8. þm. Reykv. og hv. 8. landsk. þm., miðar að því, eins og frsm. hefur þegar getið, að fela ríkisstj. að skipa þegar í stað nefnd fimm alþm. til þess að vinna að lausn yfirstandandi kaup- og kjaradeilu. Af efni till. er því ljóst, að samþykkt hennar er fyrst og fremst miðuð við lausn núverandi vandamála, en eins og ég sagði áður: að sjálfsögðu yrði hún ekki varanleg lausn í þessum vandamálum. Ég hef getið þess hér, að ég tel, að Alþingi eigi fremur að gera raunhæfar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að vinnudeilur, sem öllum ber saman um að séu hreint neyðarúrræði, eigi sér stað. Ef tekið hefði verið tillit til þeirra viðvarana, sem fram hafa verið bornar við flutning frumvarpa og þingsályktunartillagna um lækkað verðlag, um þriggja vikna orlof, lögfestingu á hvíldartíma togaraháseta, atvinnuleysistryggingar, öryggi á vinnustöðum o. s. frv., svo að nokkuð sé nefnt, þá væri án efa auðveldara að leysa þá hnúta, sem nú eru sífellt hnýttir innan þings og utan til heftingar þeirri baráttu, sem verkalýðssamtökin heyja fyrir sanngjörnum rétti skjólstæðinga sinna. Venjulegasta svarið, sem fram er borið gegn framgangi þessara mála, er, að hér sé um mál að ræða, sem óviðkomandi sé öllum öðrum en vinnukaupendum og vinnuseljendum. Í þessu sambandi er rétt að minna á, að ekki hefur, sem betur fer, verið alltaf þessi hugsunarháttur ríkjandi í sölum Alþingis. Framsýni og víðsýni í þessum málum virðist hafa verið mun meiri á þeim árum, þegar vökulögin fyrstu voru samþykkt, og allt til þess tíma, er orlofslögin voru endanlega samþykkt 26. febr. 1943. Skilnings- og tillitsleysi það, sem nú virðist ríkja, hefur síðan sífellt verið að ná meiri yfirtökum hér á löggjafarsamkomunni, með þeim afleiðingum, að til æ stórfelldari árekstra dregur. En þá bregður svo kynlega við, að mál, sem venjulega eru talin einkamál samtaka vinnuseljenda og atvinnurekenda, eru allt í einu orðin þjóðarvoði, sem ekki verður hjá komizt að ríkisvaldið hafi einhver afskipti af. Að lokum er svo gripið til þess, venjulega á síðustu stundu, að skipa auk sáttasemjara 3–5 manna sáttanefnd. Slík vinnubrögð og sofandahátt í málum hinna vinnandi stétta sætta alþýðusamtökin sig ekki við. Þeim er ekki nægjanlegt, að hlaupið sé til á síðustu stundu og venjulega of seint að greiða úr þeim vandamálum, sem vísvitandi hafði verið stefnt að að skapa á löngum tíma. Þá staðreynd, að landinu verður ekki um lengri eða skemmri tíma stjórnað án samvinnu við verkalýðssamtökin, er hverri ríkisstj. nauðsynlegt að hafa í huga. Hin stéttarlega barátta launþegasamtakanna verður ávallt samofin þeim átökum, sem fram fara á sviði stjórnmálanna, að meira eða minna leyti. Þær staðreyndir sannar saga íslenzkra stjórnmála hvað skýrast og bezt. Það er því skaðleg blekking að hugsa sér þetta tvennt sem óskylda hluti. Kröfur þær, sem verkalýðssamtökin hafa nú lagt fram í yfirstandandi vinnudeilu, eru miðaðar við það ástand, sem ríkti í hlutfallinu milli kaupgjalds og verðlags árið 1947. Skýringarinnar á þeim átökum og þeirri baráttu, sem nú er hafin, er því að leita til þess ástands, sem þá ríkti í þessum málum, og þá jafnframt að nokkuð miði áfram. Hæstv. dómsmrh. lýsti undrun sinni á því, að undirstaðan undir kröfur verkalýðssamtakanna skyldi sótt svo langt aftur í tímann, er hann ræddi þessi mál hér á dögunum. Í því efni er rétt að minna á þá staðreynd, sem öllum bar saman um árið 1947, að líkur væru á því, að atvinna mundi dragast saman, þegar hernámsvinnunni lyki, og bæri því að gera allt, sem mögulegt væri, til þess að tryggja næga atvinnu. Til þessara staðreynda er því að leita hvað viðkemur því, að ýmsir forvígismenn alþýðusamtakanna sættust á aðgerðir eins og t. d. bindingu vísitölunnar í des. 1947. Síðan hafa alþýðusamtökin ávallt sýnt fulla ábyrgðartilfinningu og þolinmæði þrátt fyrir þær augljósu staðreyndir, að samfellt hefur sigið á ógæfuhlið síðan á áramótum 1949–50. Hvert Golíatshöggið eftir annað féll í sama knérunn til rýrnunar afkomu launastéttanna: gengislækkun, afnám verðlagseftirlits, bátagjaldeyrisálög, svo að nokkuð sé nefnt. Allt þetta fór í kjölfar alþingiskosninganna í lok ársins 1949, er núverandi samstarfsflokkar í ríkisstj. höfðu tekið höndum saman um stjórnarmyndun. Þetta gerist á sama tíma og atvinnuleysið hélt innreið sína. Alþýðusamtökin gerðu tilraunir með að fá hlut sinn bættan í vísitöludeilunni í maí 1951 og desemberdeilunni 1952. Árangurinn af þessum átökum sýndi þá ljóslega, að ekki hafði tekizt að fá uppborið það tjón, sem hlotizt hafði af fyrrnefndum aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Það kom því engum á óvart, þó að kaupgjaldsmálin yrðu eitt aðalmál þess Alþýðusambandsþings, sem kom saman í nóvember s.l. haust. Þar var að loknum umræðum samþykkt ýtarleg ályktun þess efnis, að sambandsstjórn var falið að boða til ráðstefnu með fulltrúum þeirra sambandsfélaga, sem möguleika hefðu til samningsuppsagna, svo fljótt sem auðið væri, og samræma sem bezt aðgerðir félaganna til kaupgjaldsbaráttunnar sjálfrar. Tillaga þessi var samþykkt einróma af á fjórða hundrað fulltrúum fyrir nálega 28 þús. félagsbundinna karla og kvenna í verkalýðssamtökunum. Þetta sambandsþing var að ýmsu leyti mikið deiluþing. En um þessa stefnu var enginn ágreiningur, þótt vitað væri, að allir starfandi stjórnmálaflokkar ættu sína fylgishópa á þinginu. Það er því vísvitandi staðreyndafölsun, þegar því er haldið fram nú, þegar verið er að framkvæma þessa mörkuðu stefnu, að hún sé borin upp af kommúnistum og fylgismönnum þeirra eingöngu. Að baki þessarar baráttu standa verkalýðssamtökin í heild, og meðan á henni stendur, er pólitískt vopnahlé í alþýðusamtökunum. Þær staðreyndir er hverjum og einum hollt að hafa í huga. Hæstv. ráðherrar létu sér í umræðunum um þessi mál nokkuð tíðrætt um nauðsyn þess, að rannsókn þar til lærðra sérfræðinga færi fram á hlutfallinu milli kaupgjalds og verðlags og gjaldþoli atvinnuveganna. Meðan rannsókn þessi færi fram, væri nauðsynlegt, að verkalýðsfélögin frestuðu öllum frekari aðgerðum. Þessum rannsóknum til stuðnings er svo óspart skírskotað til þjóðhollustu verkalýðsfélaganna o. s. frv. Það er athugunarvert, að þetta tilboð ríkisstj. kemur ekki fram fyrr en tveim mánuðum eftir að hin yfirlýsta stefna Alþýðusambandsins í kaupgjaldsmálum hafði verið gerð heyrinkunn. Alþfl. flutti í upphafi yfirstandandi þings þáltill. um lækkun vöruverðs. Í þessari till. var gert ráð fyrir því, að ríkisstj. hlutaðist til um, að lækkuð yrði álagning milliliða o. s. frv., og var skilmerkilega á það bent, að alþýðusamtökin teldu þá stefnu farsælustu leiðina til þess að koma í veg fyrir kaupgjaldsbaráttu og að launþegar fengju á þann hátt raunhæfast og haldbezt uppborna kjaraskerðingu undanfarinna ára. Áhugi stjórnarflokkanna fyrir þessari leið út úr ógöngunum var svo mikill, að nú loks undir lok febrúar var till. þessi tekin til fyrri umr. og liggur svo í n. síðan. En rétt er þó að geta þess, að ríkisstj. mun hafa haft nokkra tilburði í frammi í þessa átt og í því efni leitað til nokkurra þeirra fyrirtækja og stofnana, er hafa með innflutning og dreifingu innanlands að gera. Svar þessara aðila mun hafa borizt í gær og verið algerlega neikvætt. Ríkisstj. mun hins vegar af eðlilegum ástæðum ekki geta beitt sér frekar í þessu efni, þar sem slíkt mundi brjóta í bág við hið gullvæga frelsi einstaklinganna í verzlunarmálum. Þannig mótast stefna núverandi ríkisstj. af aðgerðaleysi og að of seint er hafizt handa, ýmist ekki eða of seint. Það er af þessum ástæðum ekki beinlínis fýsilegt frá sjónarmiði verkalýðssamtakanna að óska eftir miklum afskiptum þess ríkisvalds, sem nú ræður ríkjum í landinu. A. m. k. þykir sýnt, að undanskilinni tilnefningu sáttanefndar, að í yfirstandandi deilu muni áhrifa til lausnar á deilunni ekki að leita í herbúðum hæstv. ríkisstjórnar. Raunhæfar tilraunir til þess að komast hjá deilunni hafa ekki verið gerðar, en það er þó ein af höfuðskyldum hverrar ríkisstjórnar í hugum allra landsmanna. Hér á Alþ. er fram komin till. um skipun nefndar með þátttöku atvinnurekenda, var hér næsta mál á undan á dagskránni, og hefur þegar verið flutt fyrir því framsaga. Á till. þessari skilst mér, að n. þessi eigi að starfa stöðugt og til hennar megi leita um allar upplýsingar um atvinnuástand og afkomumöguleika hverju sinni. Ég tel slíka till. mjög athyglisverða að vísu með tilliti til framtíðarinnar, en þann vanda, sem nú er fyrir höndum, mundi slík n. ekki leysa. Reynslan, sem fengizt hefur þá fjóra mánuði síðan fyrsta ákvörðun alþýðusamtakanna um samningsuppsögn var tekin, sýnir, að hér er brýnna úrbóta þörf og ekki lengur á því stætt að fljóta sofandi að slíkum átökum ár eftir ár, þó þannig að sjálfsögðu, að sjálfsákvörðunarréttur beggja aðila verði í fullum heiðri hafður. Verkalýðsfélögin, sem nú standa í deilu, hafa undirbúið kröfur sínar í nánu samstarfi við hvert annað og bundizt samkomulagi um náið samstarf í deilunni sjálfri. Kröfurnar hafa atvinnurekendur nú haft til athugunar fjórar vikur, og enn virðist lítið miða í samkomulagsátt. En eins og ég hef áður minnzt á, hefur ríkisstj. nú skipað fimm manna sáttanefnd, sem í eiga sæti tveir hv. alþm. auk sjálfs sáttasemjara. Af þessum ástæðum virðist till. sú, sem hér er til umr., vart tímabær með tilliti til lausnar á núverandi launadeilu. En með tilliti til þess, að deilan kynni að dragast á langinn, tel ég þó rétt, að hún yrði samþykkt, og lýsi fylgi mínu við hana.