Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 21. nóvember 1978. Samkv. beiðni Jóns G. Sólnes, 2. þm. Norðurl. e., sem nú er á förum til útlanda í opinberum erindum, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr, laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður hans, Halldór Blöndal skrifstofumaður, taki á meðan sæti hans á Alþingi. Virðingarfyllst. Þorv. Garðar Kristjánsson.“ Halldór Blöndal hefur áður tekið sæti á þessu þingi og kjörbréf hans hefur verið rannsakað. Býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Það er ekki þörf langrar grg. fyrir spurningunni. Nú þegar rætt er um launakjör á landi hér almennt hygg ég að nauðsyn beri til að fá einskonar „stikkprufu“ af því, hversu háttað er kjörum þeirra embættismanna sem einna best er gert við af opinberri hálfu. Til þessa og án þess að gefa á nokkurn hátt í skyn að ég telji að launakjör bankastjóra ríkisbankanna séu of góð, þá valdi ég þá úr til þess arna og spyr hér: „1. Hver eru laun bankastjóra ríkisbankanna? Hvaða hlunninda njóta þeir annarra? Hver ákveður kjör bankastjóranna, risnu þeirra og hlunnindi og á hvaða forsendum er byggt? 2. Hverjar voru risnugreiðslur ríkisbankanna og í hvaða mynd árið 1977? Hver er bílakostur hinna einstöku ríkisbanka og til hvers er hann notaður?“ Ég bar að vísu fram á síðasta þingi svipaða fsp., en svörin, sem ég fékk þá, voru ekki til þess fallin að upplýsa þetta mál.



Herra forseti. Þegar fsp. hv. 4. þm. Norðurl. e., Stefáns Jónssonar, var lögð fram á Alþ. skrifaði viðskrn, ríkisbönkunum og hefur nú borist svar frá þeim öllum sem ég hyggst lesa. Svar Seðlabankans var á þessa leið: „Með tilvísun til bréfs yðar, dags. 26. okt. s.l. og sem svar við fsp. Stefáns Jónssonar alþm. til viðskrh. skal eftirfarandi upplýst varðandi launakjör og fríðindi bankastjóra Seðlabankans o.fl.: 1. Í 31. gr. laga um Seðlabanka Íslands segir m.a. svo: „Ráðh. ákveður þóknun bankaráðsmanna. Um laun bankastjóra og annarra starfsmanna bankans svo og eftirlaun fer eftir ákvörðun bankaráðs“. Á fundi bankaráðs Seðlabankans 26. okt. 1975 og með samþykki viðskrh. 5. des. sama ár voru laun seðlabankastjóra ákveðin þau sömu og laun hæstaréttardómara og eru þau nú 652 815 kr. að viðbættum 10% til formanns bankastjórnar. Við ofangreind laun bankastjóra bætist þóknun fyrir setu í bankaráði, sem er hin sama og bankaráðsmanna. Breyting á þóknun bankaráðsmanna var síðast gerð með bréfi viðskrh., dags. 21. maí 1976, og hafa síðan bæst við hana verðlagsuppbætur eftir þeim reglum sem gilt hafa á hverjum tíma, og er hún nú kr. 27 170 á mánuði. Risna seðlabankastjóra hefur nokkur undanfarin ár verið 150 þús. kr. á ári, en var hækkuð á.síðasta ári í 200 þús. kr. Bifreiðahlunnindi hafa verið þau sömu og ráðh. að öðru leyti en því, að bankastjórar aka bifreiðum sínum alfarið sjálfir,“ stendur hér. „Ríkisbankarnir hafa allt frá árinu 1952 greitt öllu starfsfólki sínu árlega launauppbót, sem hefur jafngilt 1/12 árslauna eða desemberlaunum. Greiðslan gengur á móti þeirri yfirvinnu sem getur fallið til við að ljúka nauðsynlegum afgreiðslum og verkefnum dagsins. 2. Á kostnaðarreikning vegna gestamóttöku voru færðar 17.3 millj. kr. á árinu 1977. Er þar einkum um að ræða kostnað við móttöku erlendra nefnda og fulltrúa vegna samninga um lántökur fyrir bankann, ríkissjóð og aðra opinbera aðila, svo og við móttöku fulltrúa alþjóðastofnana auk annarra gesta bankans, innlendra og erlendra. Einnig er hér meðtalinn allur kostnaður vegna fundarhalda svo og ársfundar bankans og reglulegra funda með innlánsstofnunum. Í eigu Seðlabankans eru í dag eftirgreindar þrjár bifreiðar: Chevrolet Impala, árgerð 1974, Volvo 244, árgerð 1976, Range Rover, árgerð 1978. Einn bifreiðastjóri er í þjónustu bankans og sinnir hann alhliða störfum við akstur. Jafnframt annast almennir starfsmenn sjálfir akstur bifreiðanna, sem einkum eru notaðar í þrennum tilgangi: a. Til skoðunarferða bankaeftirlitsmanna í innlánsstofnanir víðs vegar um landið. b. Til seðlaflutninga í hinar 18 seðlageymslur bankans utan Reykjavíkur og til eftirlitsferða endurskoðenda bankans, sem fylgjast með seðlabirgðum í þessum geymslum. c. Til ýmissa snúninga fyrir bankann, fyrir bankastjórn og vegna gestamóttöku. Virðingarfyllst, Seðlabanki Íslands. Björn Tryggvason.“ Svar Landsbanka Íslands var á þessa leið: „Hér með sendist yður svar Landsbankans við fsp. Stefáns Jónssonar alþm. um launakjör og fríðindi bankastjóra ríkisbankanna o. ,fl., sbr. bréf yðar, dags. 26. okt. 1978. 1. Samkv. lögum nr. 11 frá 29. mars 1961, um Landsbanka Íslands, ákveður bankaráð laun bankastjóra. Við ákvörðun launa hefur verið tekið mið af ákvörðun Kjaradóms um laun hæstaréttardómara að frádregnum 20 þús. kr. á mánuði. Mánaðarlaun bankastjóra voru 1. nóv. s.l. 631 620 kr. Greidd eru tvöföld laun í des. Fyrir setu á fundum bankaráðs fengu bankastjórar greiddar fyrir nóvembermánuð kr. 27 170. Risna ársins 1978 hefur verið ákveðin 260 þús kr. Bifreiðakjör eru þau sömu og gilt hafa hjá ráðh. án þess þó að um sérstaka bifreiðarstjóra sé að ræða hjá hverjum bankastjóra. 2. Gestamóttaka í reikningum bankans nam árið 1977 22 millj. 282 þús. kr., þar af 16 millj. 789 þús. kr. í Reykjavík, eða sem svarar 0.85% af heildarkostnaði við rekstur bankans á því ári. Kostnaður þessi er í sambandi við móttöku erlendra aðila, sem hingað koma til fundarhalda og í ýmiss konar bankaerindum. Þá er einnig um að ræða kostnað vegna innlendrar gestamóttöku á vegum bankans. Bílakostur bankans er 11 bifreiðar: R-64: Chevrolet, árgerð 1973, R-906: Peugeot, árgerð 1975, R-3361: Saab, árgerð 1977, R-4387: Volkswagen, rúgbrauð, árgerð 1975, R-30111: Range Rover, árgerð 1978, R5033: Volkswagen, rúgbrauð, árgerð 1978, R-4520: Peugeot, árgerð 1973, R-43112: Range Rover, árgerð 1978, R-2498: Passat, árgerð 1978, X-4223: Peugeot, árgerð 1977, X-3397: Scout, árgerð 1977, eða samtals 11 bílar. Bifreiðin R–64 er notuð fyrir gesti bankans, og bifreiðin R-906 er notuð fyrir bankastjórn og að nokkru leyti til sendiferða. Aðrar bifreiðar bankans eru notaðar vegna fastra ferða milli afgreiðslustaða bankans í Reykjavík, vegna flutninga á skjölum milli Reykjavíkur, Grindavíkur, Keflavíkur og Sandgerðis, svo og milli Selfoss, Stokkseyrar, Eyrarbakka, Þorlákshafnar og Aratungu. Þá eru þessar bifreiðar, og þá einkum bílarnir R-30111 og R-43112 notaðar vegna afurðaeftirlits um land allt. Virðingarfyllst, Landsbanki Íslands. Jónas H. Haralz.“ Svar Búnaðarbanka Íslands er á þessa leið: „Rn. hefur óskað upplýsinga um launakjör bankastjóra o.fl. í tilefni fsp. Stefáns Jónssonar alþm. um þau efni á Alþingi. Samkv. því er rn. tjáð eftirfarandi: 1. Laun bankastjóra eru lögum samkv. ákveðin af bankaráði, og í samræmi við núgildandi lög um Búnaðarbanka Íslands frá 1976 þarf samþykki ráðh. Samkv. eldri lögum var mælt svo fyrir, að við ákvörðun launa bankastjóra Búnaðarbankans skyldi tekið mið af launakjörum bankastjóra Landsbanka Íslands. Hefur þeirri reglu jafnan verið fylgt. Í núgildandi lögum er engin slík viðmiðunarregla, en í reynd hafa launakjör bankastjóra ríkisviðskiptabankanna verið ákveðin með samráði við bankaráð þessara banka. Laun bankastjóra Búnaðarbankans í nóv. voru 631 620 kr., og enn fremur fá bankastjórar sömu þóknun og bankaráðsmenn fyrir setu á bankaráðsfundum. Nemur sú greiðsla nú 27 170 kr. á mánuði. Þá fá bankastjórar greitt risnufé, 150 000 kr. á ári, og hefur sú fjárhæð verið óbreytt í nokkur ár. Afnotagjald af síma er og greitt. Um langt árabil hafa bankastjórar notið sömu kjara og - ráðh. varðandi bifreiðaafnot. Fyrir 1970 lagði bankinn hvorum bankastjóra til bifreið sem var í eigu bankans, en þegar nýjar reglur um bifreiðamál ríkisins voru settar árið 1970 og ríkið lagði ekki lengur ráðh. og ýmsum embættismönnum til ríkisbifreiðar var þess óskað af fjmrn., að hliðstæðar breytingar yrðu gerðar í ríkisbönkunum. Var þá ákveðið af bankaráðum ríkisbankanna að bankastjórar keyptu bifreiðar sínar sjálfir, en fengju greiddan rekstrarkostnað og þar með talda fyrningu, er miðaðist við að aðflutningsgjöld viðkomandi bifreiðar væru fyrnd á þremur árum. 2. Auk risnugreiðslu til bankastjóra og 80% af þeirri risnugreiðslu til aðstoðarbankastjóra nam heildarkostnaður Búnaðarbankans vegna risnu á árinu 1977 kr. 530 412 kr., er sundurliðast þannig: Tóbak 35 1213 kr., móttaka vegna Búnaðarþings 136 979 kr., vegna skákkeppni 10 530 kr, og ýmislegt annað 31 690 kr. Bankinn á 4 bifreiðar sem notaðar eru til sendiferða milli aðalbanka, Seðlabanka, Reiknistofu, flutningastöðva og útibúa bankans í Reykjavík og á Suðurlandi. Vonandi verða þessar upplýsingar taldar fullnægjandi. Virðingarfyllst, Búnaðarbanki Íslands. Magnús Jónsson, Stefán Hilmarsson, Þórhallur Tryggvason.“ Frá Útvegsbanka Íslands barst eftirfarandi svar: „Í tilefni af fsp. Stefáns Jónssonar alþm. um launakjör og önnur fríðindi bankastjóra skal eftirfarandi upplýst: 1. Mánaðarlaun bankastjóra í dag eru 631 620 kr. auk launa fyrir setu á bankaráðsfundum, sem eru 27 170 kr. á mánuði. Um kaup og rekstur bifreiða gilda sömu reglur og um ráðh. Þá fá þeir og greiddan símakostnað. Í lögum um Útvegsbanka Íslands frá 1962, 13. gr., stendur að bankaráð ákveði laun bankastjóra. Við ákvörðun þessa hefur verið tekið mið af launum hæstaréttardómara að frádregnum 20 þús. kr. og síðan leitað samþykkis viðskrh. Risna fyrir árið 1978 hefur verið ákveðin 260 þús. kr. 2. Kostnaður við gestamóttöku, risnukostnaður, var 1 998 911 kr. árið 1977. Hér er aðallega um að ræða kostnað við móttöku gesta frá viðskiptabönkum erlendum, bankaráðsfundi o.s.frv. Útvegsbankinn á tvær bifreiðar af gerðinni Volkswagen Golf 1977 og 1978 og eru þær notaðar til skjalaflutninga á milli aðalbanka og útibúa hans á Stór-Reykjavíkursvæðinu og Reiknistofu bankanna í Kópavogi. Þá eru þeir og notaðir í mynt- og seðlaflutninga og matarflutninga frá eldhúsi í aðalbanka til starfsmanna útibúanna. Að lokum má geta þess, að þeir eru notaðir til eftirlits í útibúum, birgðaeftirlits o.fl. Virðingarfyllst, Útvegsbanki Íslands. Reynir Jónasson.“ Þá hef ég lokið við að svara fsp. hv. þm., en vil taka það fram að lokum, að ég tel óhjákvæmilegt í ljósi þeirra upplýsinga, sem hér hafa komið fram, að öll þessi kjaramál bankastjóra og forvígismanna ríkisstofnana af því tagi verði tekin til endurskoðunar ekki síður en önnur kjaramál, sem nú er rætt um í landinu, og jafnvel miklu frekar. Hér er víða um að ræða fríðindi sem eru af þeim toga, að ég tel eðlilegt að þau væru afnumin, og vil í því sambandi minna á, að á döfinni er af hálfu ríkisstj., eins og fram hefur komið í yfirlýsingum hæstv. fjmrh., frv. um að fella niður þau sérstöku tollfríðindi sem ráðh. hafa til þessa notið vegna bifreiðakaupa. Ég vænti þess, að fsp. sé svarað þannig að fullnægjandi þyki, en vil að síðustu taka það fram, að á sama þskj. hefur sami hv. þm. borið fram fsp. um það, hversu margar eru nafnlausar bankabækur og hve há upphæð stendur inni á slíkum bókum samtals. Það er unnið að því í viðskrn. og bönkunum að tína þessar upplýsingar saman, tekur eðlilega nokkurn tíma, en ég vænti þess, að fsp. verði svarað hér á hv. Alþ. áður en mjög langur tími líður.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir svör hans við þessari tvíþættu fsp. minni, einnig fyrir þann boðskap hans, að þau atriði, sem lúta að aukagreiðslum og ýmiss konar fríðindum til opinberra starfsmanna og hinna æðstu embættismanna, verði tekin til athugunar mjög bráðlega og einarðlega. Ég hefði að vísu gjarnan viljað að sundurliðaður hefði verið kostnaður Seðlabanka og Landsbanka til gestamóttöku upp á nærri 50 millj. kr. samtals, ætla að þar hafi þessar hv. stofnanir tekið ómak og kostnað af ríkisstj. á sig að verulegu leyti. Og ég vil vænta þess, að gestir þeirra hafi notið vel veitinga og þeirra skemmtana sem hægt er enn í dag að fá fyrir slíka upphæð á Íslandi.



Herra forseti. Í stuttum fsp.-tíma á Alþ., þar sem þm. öðrum en fyrirspyrjanda er ætlaður lítill tími til umr., er ekki kostur að ræða það mál, sem hér er komið á dagskrá, en í raun þyrfti að skapa til þess sérstakan tíma hér á Alþ., því að við erum að ræða hér launakjör sem og annan aðbúnað margra þeirra manna sem á undanförnum árum hafa talað hvað hæst um að það væri nauðsynlegt í þessu landi að kreppa að kjörum almenns launafólks. Ég held að þær upplýsingar, sem hér voru raktar, sýni greinilega að í æðstu stjórn bankakerfisins í landinu þrífst margs konar fjármögnun á einkaeyðslu og lífskjörum stjórnenda þessara stofnana, sem eru í algeru ósamræmi við þær almennu jafnréttiskröfur og önnur almenn skilyrði um launajafnrétti í þessu landi, sem við höfum margir hverjir sett á oddinn, svo að maður tali ekki um þær kröfur til almenns velsæmis í þessum efnum sem m.a. hafa hér á Alþ. verið settar fram gagnvart alþm. sjálfum. Þegar við berum svo þessar upplýsingar saman við það merka rit, sem lá á borðum okkar í dag þegar við komum hingað á fund, sem er skriflegt svar fjmrh. við fsp. frá Geir Gunnarssyni um utanlandsferðir á kostnað ríkissjóðs og ríkisstofnana, þá fáum við enn nánari innsýn inn í þá eyðslu sem er stunduð af kerfismennskufulltrúum þessa lands, þeim fulltrúum mörgum sem tala hvað hæst um það, að laun hins almenna launafólks í þessu landi séu of há. Við mjög lauslega athugun á þeim örfáu mínútum, sem liðnar eru síðan þessi merka bók kom hingað á borðið, kemur í ljós, að ferðakostnaður aðeins 5 bankastjóra á árinu 1977 hefur numið um það bil 9 millj. kr. Ferðakostnaður 5 bankastjóra til útlanda á árinu 1977 hefur numið um 9 millj. kr. Og ein ríkisstofnun, Póstur og sími, sem að vísu er ekki til umr. hér, hefur varið 17 millj. kr. á árinu 1977 til að fjármagna ferðalög ýmissa æðstu stjórnenda sinna til útlanda. Ég held að þegar við erum að tala um nauðsyn á aðhaldi í íslenskum þjóðarbúskap og nauðsyn á almennu velsæmi og jöfnuði sem ríkja á í kjörum landsmanna, þá beri ríka nauðsyn til þess hér á Alþ., bæði í ljósi þeirra upplýsinga, sem komu fram í svari hæstv. viðskrh., og í ljósi þeirrar merku bókar, sem nú hefur verið dreift hér til allra þm., að Alþ. taki rækilega til meðferðar þá aðstöðu til umframkjara, sem ég vil kalla svo, sem ýmsir af æðstu stjórnendum þessa lands í embættiskerfi og ríkisstofnunum skapa sér í krafti þeirrar aðstöðu, sem þeir hafa þar, en hvergi hefur komið fram almennt opinberlega fyrr en nú. Ef Alþ. vill beita sér fyrir almennum lífskjarajöfnuði í þessu landi getum við ekki látið hjá líða að taka þessi mál til miklu ítarlegri meðferðar en gert verður hér nú.



Herra forseti. Ekki þarf ég í sambandi við þessa fsp. að eyða löngum tíma til grg. Svo sem þm. má vera í fersku minni veitti Alþ. fyrir rösku ári skipi undir dönsku flaggi, menntu að langmestu leyti Íslendingum og með íslenskan eignarhlut að verulegu leyti, heimild til þess að veiða loðnu í íslenskri landhelgi. Leyfið var veitt með ákveðnum skilyrðum sem lutu að löndum aflans, þ.e.a.s. útgerð skipsins var réttlætt m.a. með því, að eigendur skipsins skuldbundu sig til þess að haga löndum aflans eftir því sem þörf verksmiðjanna fyrir hráefni krefði og jafnvel með þeim hætti, að skipið yrði ekki fyrir íslenskum skipum við löndun afla í verksmiðjur. Að öðru leyti lýtur fsp. að því þegar í ljós er komið að dómi sérfræðinga að við megum gæta okkar að ganga ekki of nærri loðnustofninum, hvort þá muni enn að dómi hæstv. núv. sjútvrh. vera ástæða til þess að leyfa erlendu skipi, sem þarna er raunar nefnt skip á Efnahagsbandalagssvæðinu, heimild til þess að veiða loðnu innan 200 sjómílnanna við Ísland.



Herra forseti. Eins og kom fram hjá fyrirspyrjanda hafa þessar veiðar skipsins Ísafoldar verið leyfðar með sérstökum lögum frá Alþingi. Þar var jafnframt tekið fram, að henni skyldi þetta heimilt með því skilyrði, að skipið hlíti þeim reglum er sjútvrn. setur, sé rekið af íslenskum aðila og áhöfn þess sé íslensk, og loðnunefnd skuli gæta þess að beina m/s. Ísafold, eftir því sem þörf er á, til hafna er liggja fjarri aðalveiðisvæði hverju sinni. Að því er varðar þessi skilyrði hef ég upplýsingar frá starfsmönnum sjútvrn. og loðnunefndar sem ég leyfi mér að lesa, en þær eru þannig, að haldin hafi verið öll skilyrði sem sett voru af hálfu Alþ. við útgerð m/s. Ísafoldar til loðnuveiða á síðustu vetrarvertíð. Í þessu felst að íslenskur aðili sá um reksturinn, áhöfn var íslensk og loðnunefnd gætti þess, að engir árekstrar yrðu milli þessa skips og íslenskra skipa um löndunarröð. Er óhætt að segja að afli skipsins varð til þess, að verksmiðjur fjarri veiðisvæðum fengu meira hráefni en ella. Loks má geta þess, að greitt var í loðnuflutningasjóð af afla skipsins og að sjálfsögðu voru greidd útflutningsgjöld af afurðum þeim sem unnar voru úr aflanum. Hins vegar fékk skipið engar greiðslur úr sjóðakerfinu, svo sem úr vátryggingasjóði fiskiskipa eða áhafnadeild Aflatryggingasjóðs, né heldur fékk skipið styrki úr loðnuflutningasjóði þótt það hafi alltaf siglt lengra en önnur skip með afla sinn. Þetta eru upplýsingar frá starfsmönnum sjútvrn. og loðnunefndar sem svar við fyrri hluta fsp. Að því er varðar síðari hluta fsp. er svarið nei. Ástæðan er ákaflega einföld og kom fram í máli fyrirspyrjanda varðandi afköst loðnuflotans og takmarkanir á veiðiþoli loðnustofnsins. Ef fram kæmi frv. á Alþ. um þetta efni, að leyfa þessar veiðar að nýju, en þær renna út nú í árslok, mundi ég greiða atkv. gegn því.



Ég þakka aðeins ljós svör hæstv. sjútvrh. við þessari fsp. Það fór sem mig vænti um svör starfsmanna rn., sem eru býsna ljós, að ekki hafi af þeirra hálfu verið út á neitt að setja í sambandi við útgerð skipsins hér á landi eða það, hversu haldin voru skilyrði fyrir útgerð þess. Að því er varðar svar hæstv. ráðh. við síðari hluta fsp., þá lýsi ég aðeins yfir ánægju minni með það afdráttarlausa svar.



Herra forseti. Á þskj. 58 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. menntmrh. um útbreiðslu sjónvarps. Sjónvarp og hljóðvarp teljast í dag sjálfsögð þjónusta, sem allir íbúar landsins, hvar sem þeir búa, eigi að fá að njóta, og einn sá þáttur í daglegu lífi manna sem fæstir vilja án vera. Þótt mikið vanti á að allir landsmenn búi við nægilega góð hljóðvarpsskilyrði er krafan um að sjónvarpið nái til allra landsmanna sterk og hefur aukist ár frá ári, ekki síst eftir að litsjónvarp kom til sögunnar. Kaup á litsjónvarpstækjum hafa orðið miklu meiri en áætlanir voru um og þar með tekjur af sölu þeirra. Skráð litsjónvarpstæki hjá innheimtudeild sjónvarps voru 1. ágúst s.l. 11 467 tæki, og frá 1. ágúst til þessa dags hafa verið skráð 4167 tæki til viðbótar. Eru því skráð litsjónvarpstæki í dag 15 630. Er dagleg sála þeirra mjög mikil áfram að sögn verslana. Endurnýjun sjónvarpstækja fer öll fram í kaupum á litsjónvarpstækjum. Viðurkennt er að sjónvarpsdreifingin um landið hefur gengið miklu betur en menn þorðu að vona í fyrstu. En mikið vantar enn á að allir landsmenn búi við sama rétt hvað þetta varðar. Er því eðlilegt að landsbyggðarfólk vilji ekki una við að fá ekki að njóta þess til jafns við þéttbýlið og hafi brennandi áhuga á því að vita hvað fram undan er í þessum málum, og ekki síður sjómenn við störf á hafinu í kringum landið. Þess vegna tel ég eðlilegt að bera fram hér á hv. Alþingi fsp. um framgang málsins. 13. júlí 1976 skipaði fyrrv. menntmrh. nefnd til að athuga og gera áætlun um dreifingu sjónvarps. Í n. voru alþm. Steingrímur Hermannsson, formaður, Sverrir Hermannsson og Ingi Tryggvason. Hlutverk n. var einkum tvíþætt: að gera tímasetta áætlun um dreifingu sjónvarps til þeirra landsmanna sem nú njóta engra eða allsendis ófullnægjandi sjónvarpsskilyrða og að gera tillögur um fjáröflun til þessara framkvæmda. N. þessi mun hafa skilað störfum í árslok 1976. Niðurstöður og till. n. komu fram í eftirfarandi tillögum: Lokið verði við að koma sjónvarpi til allra notenda hér á landi á næstu 4 árum, 1977–1980, og hafin bygging endurvarpsstöðvar fyrir fiskimiðin fyrir árið 1979. Ákveðin verði 5 ára framkvæmdaáætlun sem auk þess að ná til ofangreindra atriða nái til annarra nauðsynlegra framkvæmda á sviði sjónvarps á tímabilinu. Innflutningur litsjónvarps verði gefin frjáls, afnotagjöld af litsjónvarpstækjum verði hærri en af svarthvítum tækjum. Tolltekjur renni óskiptar til framkvæmda samkv. framkvæmdaáætlun. Í afnotagjöldum verði gert ráð fyrir fjármagni til endurnýjunar dreifi- og útsendingarkerfisins meira en nú er gert. Fjárvöntun verði mætt með lántöku, sem endurgreiðist fyrir 1989. Á 5 árum framkvæmdaáætlunar er fjárvöntun áætluð 494 millj. kr., tekjur til ársins 1989 eru hins vegar áætlaðar 875 millj, kr. hærri en þekkt framkvæmdaþörf á sama tímabili. Allar tölur og áætlanir eru miðaðar við verðlag í nóv. 1976. Áætlanirnar verði endurskoðaðar í árslok 1977. Till. n. voru aldrei formlega staðfestar né gerðar að opinberri áætlun, en þó farið eftir þeim í sumum atriðum, enda hefur þessi úttekt verið ítarleg og mikil vinna verið í hana lögð, nm. greinilega haft mikinn áhuga á málinu og bent á skynsamlegar leiðir til að ná settu marki, ekki síst í sambandi við fjármögnun. Ljóst er að till. n. hafa orðið til þess að miklar framkvæmdir voru hafnar. Tel ég því nauðsyn bera til að hér á hv. Alþ. komi fram, hvernig þessi mál standa, og þess vegna eru spurningar mínar þessar, með leyfi hæstv. forseta: „Hvað líður framkvæmdum við útbreiðslu sjónvarps sem ákveðnar voru á þessu ári? Hvaða framkvæmdir eru ráðgerðar á árinu 1979? Er fylgt þeirri framkvæmdaáætlun sem unnin var á vegum menntmrh, haustið 1976? Hvað eru tollatekjur af sjónvarpstækjum áætlaðar í ár og árið 1979?“ Ég vænti þess, að hæstv. menntmrh. upplýsi málið.



Herra forseti. Hv. þm. Alexander Stefánsson hefur lagt hér fram nokkrar spurningar um dreifikerfi sjónvarps og útbreiðslu þess á yfirstandandi ári. Ég hef aflað upplýsinga um þetta mál frá Ríkisútvarpinu, sem fengið hefur skýrslu radíódeildar Landssíma Íslands um framkvæmdir við dreifikerfi sjónvarps á þessu ári. Í bréfi Ríkisútvarpsins kemur fram, að fylgt hafi verið áætlun sem fyrrv. menntmrh. samþykkti með bréfi hinn 21. mars s.l. Í bréfi Ríkisútvarpsins segir einnig: „Mjög mikið hefur verið unnið að dreifikerfisframkvæmdum á þessu ári. 10 nýjum FM-stöðvum hefur verið komið upp og 4 verið endurnýjaðar. Örbylgjukerfið nær nú frá Reykjavík til Stykkishólms og um Stórholt til Vaðlaheiðar. Á liðnu sumri var örbylgjukerfið framlengt frá Vaðlaheiði um Viðarfjall í Þistilfirði og Hellisheiði eystra til Gagnheiðar. Ráðgert er að örbylgjusambandið verði á næsta ári komið til Vestmannaeyja og þaðan til Háfells austan Víkur í Mýrdal.“ Um 1. spurningu hv. þm., sem var á þá leið, hvað líði framkvæmdum við útbreiðslu sjónvarps sem ákveðnar voru á þessu ári, þá vísar Ríkisútvarpið í skýrslu radíódeildar Landssíma Íslands, en þar kemur fram að í fyrsta lagi sé í Þorlákshöfn búið að reisa hús og staura, tæki séu komin til landsins og rafmagn sé væntanlegt í nóvember, uppsetning áætluð í desember. Í Sandgerði sé áformað að stöðin verði tekin í notkun 27. okt. Í Grundarfirði, Kollafirði, Drangsnesi hafi verið unnið að lokafrágangi og eigi stöðvarnar að vera komnar í notkun fyrir 12. nóv. Varðandi Austur-Húnavatnssýslu og svæðið Blöndudalur í - Blöndudalur II - Svartárdalur segir í skýrslu radíódeildar, að raflínur séu væntanlegar síðari hluta nóvember. Á sama tíma verður unnið að uppsetningu tækja og loftneta. Varðandi Laxárdal í sömu sýslu segir að uppsetningu húss verði væntanlega lokið á þessu ári, en uppsetning stöðvar sé áætluð 1979. Varðandi Hörgárdal og Öxnadal segir: Húsamöstur komin og tæki og loftnet verða sett upp snemma í des. Enn er óvíst um lagningu raflínu til staðarins. Um Bakkafjörð segir: Aðstöðu að verða lokið, tæki komin að hluta og uppsetningu væntanlega lokið í nóvembermánuði. Um Mjóafjörð segir: Stöðin tekin í notkun 27. okt. Um stöðvar á Álmannaskarði, í Lóni og Borgarhöfn segir: Hús og möstur eru komin á stöðina, en enn þá er óljóst hvenær lagningu raflínu lýkur. Tæki eru komin til landsins og loftnet eru væntanleg í nóvember. Um Háfell segir: Nýr og aflmeiri sendir hefur verið pantaður og er áætlað að hann verði settur upp á miðju næsta ári. Um Arnarnes segir: Sendir er kominn til landsins, en uppsetningu hans og loftneta verður þó vart lokið fyrr en snemma árs 1979. Um endurnýjun sjónvarpssenda segir að sú endurnýjun hafi átt sér stað á Blönduósi í febr. 1978 og í Hegranesi í ágúst 1978. 2. spurning hv. þm. er: „Hvaða framkvæmdir eru ráðgerðar á árinu 1979?“ Svarið er: Framkvæmdaáætlun fyrir árið 1979 liggur enn ekki fyrir. Inn í þá mynd hlýtur ástand langbylgjukerfisins að koma, en það virðist varla lengur geta beðið aðgerða. Mikil verkefni bíða enn úrlausnar þótt dreifing sjónvarpsefnis nái nú til ca. 96% landsmanna. 3. spurning hv. þm. er: „Er fylgt þeirri framkvæmdaáætlun sem unnin var á vegum menntmrh. haustið 1976?“ Allur undirbúningur að uppbyggingu dreifikerfis sjónvarps hefur verið í samræmi við tillögur nefndar sem skilaði áliti 3. des. 1976. Tekjur af aðflutningsgjöldum hafa þó ekki runnið óskertar til dreifikerfis framkvæmda og búnaðar vegna litvæðingar sjónvarps. Æskilegt væri að fá aðflutningsgjöldin sem markaðan tekjustofn, en með því móti mundu framkvæmdaáætlun og fjármögnun haldast í hendur. 4. spurning hv. þm. er: „Hvað eru tollatekjur á sjónvarpstækjum áætlaðar í ár og á árinu 1979?“ Svarið er: Sýnt er að aðflutningsgjöld af litsjónvarpstækjum og loftnetum munu fara nokkuð yfir 1 milljarð á þessu ári. Aðeins 23 svarthvít sjónvarpstæki hafa verið flutt inn á árinu. Ætla má að innflutningur litsjónvarpstækja haldist í verulegu magni á næsta ári. Ég vænti þess, að fsp. hv. þm. hafi þar með verið svarað.



Herra forseti. Þegar þeirri hugmynd var hreyft m.a. hér á Alþ. fyrir nokkrum árum að hefjast handa um litvæðingu sjónvarps var rekið upp mikið ramakvein, bæði hér á þingi og utan þess og m.a. frá ýmsum sem báru hag dreifbýlisins fyrir brjósti, þar sem þeir töldu að litvæðingin kæmi einvörðungu þeim, sem búa í þéttbýtinu, til góða og yki enn á mismuninn á milli hinna einstöku landshluta. Engu að síður náði þetta mál fram að ganga, enda var ein meginröksemdin með flutningi þáltill., sem ég og þáv. hv. þm. Þórarinn Þórarinsson leyfðum okkur að bera fram, að tekjur af innflutningi litsjónvarpstækja yrðu það miklar að hægt væri að verja því fjármagni til uppbyggingar dreifikerfisins um allt land. Þetta hefur og komið á daginn, eins og m.a. kemur fram í svari hæstv. ráðh., þar sem hann upplýsir að tekjur á þessu ári muni fara yfir 1 milljarð kr., en áætlanir, sem þó voru byggðar á nokkurri bjartsýni, gerðu ráð fyrir að tekjur yrðu um 340 millj. Af þessu sést hversu giftudrjúgt spor hefur verið stigið þarna og hversu miklar tekjur hafa skapast sem hafa að miklum hluta runnið til þess að byggja upp frekari litvæðingarbúnað í sjónvarpi og dreifikerfi um allt land. En því miður hafa þessar tekjur ekki að öllu leyti og ekki nándar nærri farið einmitt í það verkefni sem n., sem hv, fyrirspyrjandi gat um, gerði till. um og eins og efni stóðu til. Á þessu ári hafa af þessum 1 milljarði kr. aðeins runnið til þessara verkefna, sem við höfum getið, um 550 millj. kr. Hitt hefur farið beint í ríkissjóð. Nú liggja fyrir áætlanir af hálfu Ríkisútvarpsins um að tekjur verði a.m.k. 800 millj. á næsta ári af innflutningi litsjónvarpstækja og annarra slíkra hliðstæðra tækja, en samkv. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að framlag ríkissjóðs af þessum tekjum verði einvörðungu 340 millj. Þannig sýnist manni að hæstv. ríkisstj. stefni að því að draga þessar tekjur inn í ríkishítina í stað þess að verja þeim til frekari uppbyggingar á dreifikerfinu og til þess að gera sjónvarpinu og Ríkisútvarpinu ennþá betur kleift að fullnægja þeim verkefnum sem fyrir hendi eru. Ég vil eindregið hvetja til þess, að þessi fjárveiting, sem fram kemur í frv., verði endurskoðuð og það fé, sem fæst af aðflutningsgjöldunum, renni einvörðungu til Ríkisútvarpsins, vegna þess að það eru margvísleg verkefni sem þar bíða. Vinna þarf að dreifikerfinu, afla frekari litvæðingarbúnaðar og enn skortir á allan aðbúnað hjá hljóðvarpinu sjálfu að ganga til þess eðlilega verkefnis að stofna hér aðrar bylgjulengdir, setja á fót stereo útvarp og setja á fót staðbundnar útvarpsstöðvar um allt land. Ég trúi því, að menn hafi skilning á þörfum Ríkisútvarpsins og telji eðlilegt að þessar tekjur, sem þarna hafa óvænt fengist og munu fást, renni til Ríkisútvarpsins. Samkv. lögum er þarna ekki um að ræða markaðan tekjustofn, en gert er ráð fyrir því í lögunum. Tilgangur þeirra er augljóslega sá, að þessar tekjur renni til stofnunarinnar sjálfrar, og mér sýnist að ef svo heldur áfram sem horfir sé orðið nauðsynlegt að binda það beinlínis í lögum, að þessar tekjur renni beint og óskiptar til Ríkisútvarpsins og það njóti góðs af innflutningi sjónvarpstækja.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svör hans. Ég geri ráð fyrir að þessi svör, þó að þau fullnægi ekki að öllu leyti því sem víðs vegar er vænst í þessu máli, verði til þess að róa marga sem bíða í óþreyju eftir að geta notið sjónvarps hér á landi. Ég vil taka undir með hv. þm. Ellert Schram, að ég tel að það sé rétt stefna að þær tolltekjur af sjónvarpstækjum, sem til falla, fari til dreifingar sjónvarps um landið og til þess að byggja upp sjónvarpið sem stofnun. Á því er mjög mikil þörf. Ég vil í leiðinni einnig vekja athygli hv. alþm. á vanda hljóðvarpsins, sem á örugglega eftir að koma á borð þm., þar sem langbylgjukerfið, sem við búum við í dag, er að verða ónothæft. Þetta verður áreiðanlega stórt verkefni mjög fljótlega, og nauðsynlegt er að það verði tekið föstum tökum strax og fyrir liggja þær endurnýjunaráætlanir sem þar eru á ferðinni. - Ég vil endurtaka þakkir til ráðh. fyrir svörin.



Herra forseti. Vegna fram kominnar fsp. og svars hæstv. menntmrh. langar mig til þess að taka undir með þeim, sem hér hafa rætt um þessi mál, og þó sérstaklega um það, hve mikilvægt er að þær tekjur, sem fást af umræddum tollum, séu notaðar í dreifikerfi sjónvarpsins. Þá vil ég enn fremur taka undir það með hv. fyrirspyrjanda, að vandamál Ríkisútvarpsins, sérstaklega að því er varðar langbylgjustöðina, hlýtur að koma á borð þm. innan tíðar, enda höfum við, sem sitjum í útvarpsráði, fengið að heyra það hjá starfsmönnum Ríkisútvarpsins, að bráðum nálgist sá dagur að þetta kerfi hrynji algerlega í rúst, og þá er sérstaklega átt við mastrið sem er á Vatnsenda. Það er, held ég, öllum ljóst, að það er varla hægt að ná því fram hér á landi né annars staðar, að dreifing á sjónvarpi verði 100%. Að sjálfsögðu á að stefna að því, en það tekst sjálfsagt seint, ef nokkurn tíma. En nú er komin sú tækni upp í þessum málum, að hugsanlegt er að Ríkisútvarpið-Sjónvarp geti jafnvel í framtíðinni, ef samningar nást við ýmsa aðila þar um, komið sér upp safni kvikmynda á myndsegulböndum sem verði leigðar þeim sjómönnum sem ekki geta enn sem komið er notið þess á miðunum að horfa á sjónvarp í frítíma sínum. Í þessum umræðum er vert að minnast á þetta mál og hafa það í huga, og ég vænti þess, að hæstv. menntmrh. geri það þegar hann hugar að málefnum Ríkisútvarpsins. Auk þess vil ég gjarnan koma því á framfæri, fyrst rætt er um málefni Ríkisútvarpsins, að tími er til þess kominn að einhver stefna sé mörkuð varðandi skólasjónvarp. Loks ítreka ég það sem kom hér fram um daginn í umr. um Nordsat eða samvinnu Norðurlanda, að með því kerfi gefst kannske kostur á því að ná fram þeirri dreifingu sem að er stefnt, ekki einungis á landinu, heldur jafnframt til þeirra Íslendinga sem eru á miðunum umhverfis landið og eru að færa þjóðinni björg í bú.



Herra forseti. Ég tek undir orð þeirra sem hafa lagt á það áherslu, að tekjur ríkissjóðs af innflutningi sjónvarpstækja verði alfarið notaðar til hinna margvíslegu þarfa Ríkisútvarpsins, hljóðvarps og sjónvarps. Það er alveg vafalaust að mjög margt er þar ógert, og ég held að útvarpinu veiti ekki af að fá þessar tekjur óskertar. Hér var vikið að hugsanlegu skólasjónvarpi og einnig að því, að Ríkisútvarpið miðlaði sjómönnum sjónvarpsefni á segulböndum. Mér er kunnugt um að bæði þessi mál hafa verið til athugunar á liðnum árum og nefndir voru skipaðar til að kanna hvort þetta mál um sig. En mér er nú nær að halda að þær hafi ekki unnið mikið, a.m.k. er ekki hægt að segja að skýrar niðurstöður liggi fyrir. Ég tel að þarna sé um að ræða mjög þýðingarmikið mál, bæði hugsanlegt skólasjónvarp og svo aftur miðlun sjónvarpsefnis í þágu sjómanna, og ég hef ætlað mér að hafa þar nokkurt frumkvæði.



Herra forseti. Ég tek undir með þeim mönnum sem vilja auka og efla dreifingu sjónvarps á Íslandi. En ég vil vekja athygli hv. Alþingis á því ófremdarástandi sem ríkir í sambandi við það sem við gamlir útvarpsmenn köllum stundum „gamla gufuradíóið“. Þar er svo ástatt enn, að útvarpið heyrist ekki nema illa í allmörgum byggðarlögum, og hefur ekki verið tekið til höndum eins og vera ber í þeim efnum. Skyldu menn þó sérstaklega hafa það hugfast, að Ríkisútvarpið sem slíkt er eitt af helstu öryggistækjum þessa lands og er einn aðalliðurinn í almannavörnum á Íslandi. Ég vil því eindregið hvetja til þess vegna þessarar umr., að málefni útvarpsins sem slíks verði höfð í fyrirrúmi þegar verið er að ræða um dreifingu á sjónvarpsefni og dreifikerfi sjónvarps hér á landi.



Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi upplýsa að n. um skólasjónvarp skilaði áliti. Hún vann hægt, og það kemur í ljós að töluvert vandasamt mál er að finna út hvernig á að standa að slíkum útvarpsrekstri. Um segulbönd til sjómanna var athugað af nefnd. Hún skilaði stuttu áliti um að vandinn virtist e.t.v. mestur í sambandi við höfundaréttarmál. Eru tveir lögfróðir menn að vinna að því máli núna. Ég vil láta koma fram hér, að ástæðan til þess, að áætlun nefndar, breytt eða ekki breytt, var ekki gerð að áætlun rn., var kannske fyrst og fremst sú, að það eru ákaflega mörg óvissuatriði í sambandi við þessi dreifingarmál, ekki síst tæknileg, bæði varðandi staðhætti og vegna margvíslegra nýjunga sem stöðugt eru að koma í ljós. Einnig var á sínum tíma mikil óvissa um fjármálahliðina, eins og menn heyra nú, að áætlanir hafa ekki staðist, þó að það sé ekki á venjubundinn hátt sem þær hafa farið úr skorðum. Það kom fram í svörum hæstv. ráðh., að það er unnið á öllum sviðum eins og ráðgert var í áformum í ársbyrjun, og mér sýnist að eftir atvikum gangi undirbúningur undir næsta ár, og var aldrei við öðru að búast. Ég stóð fyrst og fremst upp til að árétta það sem hér hefur komið fram, að Ríkisútvarpið þarf á öllu sínu að halda á næstunni. Það er viss galli að þessar tekjur skuli koma inn svona ört núna, í staðinn fyrir að dreifast yfir lengri tíma. Þetta þýðir að skiptin úr svarthvítu yfir í lit verða örari en menn höfðu gert ráð fyrir. En sjónvarpið þarf vissulega á öllu sínu að halda. Ég árétta það sem hér hefur verið sagt um langbylgjustöðina á Vatnsendahæð, langbylgjukerfið, en bæði dreifikerfi sjónvarps og útvarps þarf á miklum peningum að halda á næstunni, fyrir utan það stóra mál sem skellur yfir fyrr en okkur varir, hjá því verður ekki komist. Húsbygging útvarpsins er nokkuð fjármögnuð samkv. lögum. 5% af tekjum stofnunarinnar fara í framkvæmdasjóð, eins og það heitir víst, en álagning gjalda í haust var með þeim hætti, að það leit út fyrir að unnt væri að láta 10% af gjöldunum renna í sjóðinn. Það er ekki lögbundið, en í raun og veru ætti að gera það, og þá er nokkuð vel séð fyrir því máli. Menn hafa e.t.v. tilhneigingu til þess að klemma að Ríkisútvarpinu eins og fleiru með því að láta það hafa litla peninga til að moða úr. En það er ekki skynsamlegt, held ég, að beita þar aðhaldi á þann hátt einfaldlega að svelta stofnunina. Ég held að það hljóti að hefna sín. Það hefur e.t.v. verið reynt á vissan hátt um tíma og gaf ekki góða raun. Auðvitað þurfum við aðhald þar eins og annars staðar í okkar opinbera rekstri, en ekki á þann hátt. Ég vil að lokum minna á að þessi stofnun er ekki einasta almenningseign, heldur er hún og þá náttúrlega sérstaklega hljóðvarpið ómetanlegt öryggistæki fyrir þjóðina. Ég held að við verðum að huga vel að því að svelta hana ekki og fylgja því eftir sem gert var af fyrri ríkisstj., að láta tolltekjurnar af tækjunum renna til útvarpsins þó að þessi hnykkur komi á þetta núna, fylgja því eftir á sama hátt og ætla stofnuninni þessar tekjur til sinna nota. Þetta er ekki lögbundið, en það var um þetta samkomulag þá, og ég vona að það verði haldið áfram á sömu braut að því leyti til, þrátt fyrir þann hnykk sem nú hefur orðið í innflutningi litasjónvarpstækja.



Herra forseti. Á þskj. 82 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til iðnrh. um olíuleit við Ísland. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að með nýrri þekkingu og nýrri tækni hefur það gerst á síðari árum, að upp hefur komið vitneskja um olíulindir á ýmsum þeim svæðum í veröldinni, þá ekki síst á sjávarbotni, þar sem menn höfðu ekki grunsemdir um að slíkar olíulindir væri að finna. Í þessum efnum er kannske nærtækast fyrir okkur að minnast þess sem gerst hefur við strendur Noregs á síðustu árum. Það er einnig vitað, að á ýmsum þeim svæðum, þar sem ekki liggur þó fyrir nein örugg vitneskja um olíu á sjávarbotni, er engu að síður talið af þeim sem gerst mega vita, að möguleikar kunni að vera fyrir hendi í þeim efnum, að e.t.v. muni rannsóknir leiða í ljós að um olíulindir sé að ræða. Þetta gildir m.a. um viss svæði, vissa hluta af hafsvæðinu í kringum Ísland. Ljóst er að á allra síðustu árum hefur verið nokkuð fast eftir því leitað af ýmsum erlendum aðilum að fá tækifæri til að hefja olíuleit á hafsvæði við Íslandsstrendur, og það er í tilefni af því sem sú fsp. í 4 liðum, sem ég hef leyft mér að bera hér fram, er fram borin. Ég hef í huga þá miklu nauðsyn sem á því er að í þessum efnum verði farið með ítrustu gát, þannig að hugsanlegar kannanir á sjávarbotni verði í engu til þess að spilla þeim mikilvægu auðlindum sem okkar fiskimið og lífríki sjávarins við strendur landsins eru. Ég vil í þessum efnum - með leyfi forseta - minna á samþykkt sem gerð var á Náttúruverndarþingi í apríl á þessu ári um þessi mál, vil leyfa mér að lesa hana upp, með leyfi forseta. Hún er á þessa leið: „Náttúruverndarþing 1978 vekur athygli stjórnvalda á þeim hættum sem eru samfara olíuborun við strendur Íslands og kynnu að reynast afdrifaríkar fyrir lífkerfi sjávarins, þ. á m. fiskstofna innan þeirrar lögsögu sem við höfum tekið að okkur að vernda og berum því ábyrgð á gagnvart umheiminum. Þingið minnir á að olíulindir eru endanlegar auðlindir hér sem annars staðar, en fiskur og aðrar sjávarnytjar eru verðmæti sem geta varað um alla framtíð ef rétt er á málum haldið. Þingið telur nauðsynlegt að farið verði með ítrustu varúð í olíuleit við Ísland og ítarleg könnun fari fram á líklegum áhrifum olíuborunar, hvort heldur er til leitar eða vinnslu, á lífríki sjávarins og þjóðfélag okkar, áður en til greina kemur að veita leyfi til hennar. Verði þar stuðst við reynslu sem þegar er fengin, m.a. í grannlöndum okkar. Þingið leggur einnig áherslu á að full aðgát verði höfð í olíuleit og borunum og slík leit verði algerlega á vegum innlendra aðila.“ Hér lýkur tilvitnun í samþykkt Náttúruverndarþingsins. Ég vil að svo mæltu lesa upp það sem segir í hinni prentuðu fsp. til iðnrh. sem ég hef leyft mér að bera fram í 4 liðum, en hún er á þessa leið: „1. Hvaða samningar hafa verið gerðir af íslenskum stjórnvöldum varðandi olíuleit á hafsvæðum við Ísland? 2. Á hvaða lagaheimildum eru slíkir samningar reistir? 3. Hefur verið metin sú hætta, er olíuleit og olíuvinnsla gæti haft í för með sér fyrir lífríki sjávar, m.a. fyrir fiskimiðin við landið? 4. Á hvern hátt hyggjast íslensk stjórnvöld fylgjast með umræddum rannsóknum?“



Herra forseti. Ég mun hér leitast við að svara fsp. hv. 3. þm. Vestf. sem er í 4 liðum og hann kynnti. Fyrst er spurt: „Hvaða samningar hafa verið gerðir af íslenskum stjórnvöldum varðandi olíuleit á hafsvæðinu við Ísland?“ Með þessari spurningu mun átt við það, hvaða leyfi íslensk stjórnvöld hafi veitt til olíuleitar á hafsvæðum við Ísland. Hinn 10. febr. 1971 heimilaði iðnrn. fyrirtækinu Bataafse Internationale Petroleum Maatschappij í Haag, Hollandi, þ.e. Shell í Hollandi, mælingar á hafsbotninum við Ísland. Voru þær mælingar framkvæmdar í sept. 1971 á 350 km langri línu vestur af landinu. Niðurstöður voru afhentar rn. og Orkustofnun nokkrum mánuðum síðar. Í öðru lagi gaf fyrrv. iðnrh. hinn 17. ágúst s.l. út leyfi til könnunar á setlögum undan ströndum Íslands til handa Western Geophysical Company of America, en hinn 30. maí 1978 hafði ríkisstj. Íslands samþykkt að heimila iðnrh. að veita leyfi til setlagarannsókna á landgrunni Íslands. Hér er um að ræða jarðeðlisfræðilegar mælingar á 4 mælingalínum norðan við land, samtals um það bil 1100 km að lengd. Þessar mælingar standa nú yfir. Leyfið veitir leyfishafa heimild til þess að framkvæma bergmáls-, segul- og þyngdarmælingar frá skipi. Borun er hins vegar óheimil, og vík ég að því síðar. Leyfi þetta er í 9 liðum og er sjálfsagt að kynna það hér í heild hv. þm, ef eftir því verður óskað. Í 2, lið fsp. er spurt: „Á hvaða lagaheimildum eru slíkir samningar reistir?“ Leyfisveitingin styðst við lög nr. 17 frá 1. apríl 1969, um yfirráðarétt íslenska ríkisins yfir landgrunninu umhverfis Ísland. Í þessum lögum er m.a. kveðið á um að íslenska ríkið eigi fullan og óskoraðan yfirráðarétt yfir landgrunni Íslands að því er tekur til rannsókna á auðæfum landgrunnsins og að öll slík auðæfi eru eign íslenska ríkisins. Þá er höfð hliðsjón af lögum nr. 58 frá 29. apríl 1967, orkulögum, en þar segir m.a. um hlutverk Orkustofnunar, að hún skuli annast yfirlitsrannsóknir á orkulindum landsins, eðli þeirra og skilyrðum til hagnýtingar þeirra. Þess er jafnframt rétt að geta, að eftir að hafa fjallað um þessi mál samþykkti fyrrv. ríkisstj. að heimila þáv. iðnrh. að veita leyfi til setlagarannsókna á landgrunni Íslands, og var leyfið í ár gefið út af honum á grundvelli þessarar samþykktar að fenginni umsögn Rannsóknaráðs ríkisins sem var fyrir sitt leyti samþykkt leyfisveitingunni. Framkvæmd laga um yfirráðarétt íslenska ríkisins yfir landgrunninu umhverfis Ísland heyrir til starfssviði utanrrn. og var fullt samráð haft við það um leyfisveitinguna. Spurt er að því, hvort metin hafi verið sú hætta er olíuleit og olíuvinnsla gæti haft í för með sér fyrir lífríki sjávar, m.a. fyrir fiskimiðin við landið? Sérstakar grg. liggja ekki fyrir þar að lútandi varðandi íslenskt hafsvæði, en víða erlendis hefur miklu efni verið safnað um hættu af olíuleit og olíuvinnslu fyrir lífríki sjávar. Á árinu 1977 voru þrír menn skipaðir í n. á vegum iðnrn. til þess að kynna sér og gera skýrslu um olíuleitarmál í Noregi. Skiluðu þeir rn. skýrslu í mars 1977, þar sem fram kemur ýmislegt varðandi hugsanlega hættu af slíkum aðgerðum fyrir lífríki sjávar. Gera verður greinarmun á þrem stigum í leit að olíu og jarðgasi: 1. Jarðeðlisleg frumkönnun til leitar að setlögum? 2. Nánari jarðeðlisfræðilegar rannsóknir setlaga á afmörkuðum svæðum þar sem hugsanlega gæti safnast olía eða jarðgas. 3. Boranir, þ.e.a.s. bein leit að olíu eða jarðgasi á þeim stöðum sem niðurstöður af stigi 2 benda á. Fyrsta stigi könnunar af þessu tagi, sem veitt var leyfi fyrir s.l. sumar, þ.e. jarðeðlisfræðilegum mælingum frá yfirborði, eiga ekki að fylgja neinar teljandi hættur, svo að vitað sé, fyrir sjávarlíf og engin röskun á hafsbotni. Öðru máli getur gegnt um hin síðari stig slíkra rannsókna, einkum ef til borana kæmi, og algert skilyrði fyrir slíkum aðgerðum hlyti að verða víðtækt mat á þeirri áhættu sem fylgir fyrir lífríkið með sérstöku tilliti til aðstæðna á íslenskum hafsvæðum og fiskimiðum. Þannig kemur að mínu mati ekki til álita að fjalla um frekari rannsóknir, er beinlínis tengdust olíuleit samkv. 2. og 3. stigi, sem ég nefndi, fyrr en að undangenginni rækilegri úttekt og umr. Mikilsvert er að upplýsingum, sem þessi mál varða, sé miðlað til þings og þjóðar og ekki sé flaustrað að neinu. Síst af öllu má tefla í tvísýnu lífrænum auðlindum sem við byggjum afkomu okkar á. Til frekari skýringa á þeim rannsóknum, sem gerðar eru á 1. stigi, má geta þess, að við þær eru notaðar sömu aðferðir og við ýmsar aðrar vísindalegar rannsóknir á jarðfræði hafsbotnsins. Hliðstæðar rannsóknir hafa verið gerðar á rannsóknarskipum ýmissa þjóða í kringum landið á undanförnum árum. Hér er hins vegar um það að ræða, að kannanir samkv. umræddum leyfum hafa það að markmiði að leita að setlögum og kanna þykkt þeirra, en nauðsynleg forsenda þess, að um olíu og jarðgas geti verið að ræða, eru þykk setlög. Samkv. þeirri vitneskju, sem við nú höfum um gerð sjávarbotnsins kringum landið, er fyrir fram ekki ástæða til að ætla að olía eða jarðgas finnist á íslensku yfirráðasvæði, þótt viss vottur hafi fundist við könnun sovésks skips árið 1973 á svæði 170 sjómílur norðaustur af landinu. Enn hefur ekkí verið þróuð tækni til olíuvinnslu á hafsbotni á miklu dýpi, þar sem helst gætu talist líkur á að olíu eða jarðgas væri að finna. Það rekur því að mínu mati ekkert á eftir rannsóknum er sérstaklega beinast að olíuleit. Spurt er: „Á hvern hátt hyggjast íslensk stjórnvöld fylgjast með umræddum rannsóknum?“ Af hálfu íslenskra stjórnvalda hefur Orkustofnun í umboði iðnrn. verið falið að hafa umsjón með framkvæmd könnunarinnar. Á Orkustofnun að hafa eftirlitsmann sérmenntaðan í jarðeðlisfræðum um borð í skipinu, og er leyfishafa skylt að veita honum óhindraða aðstöðu til þess að fylgjast með öllum gangi könnunarinnar. Auk þess sem Orkustofnun sendir rn. yfirlitsskýrslu um framkvæmdir skal leyfishafi láta rn. í té ítarlega skýrslu um framkvæmd og niðurstöðu könnunarinnar í síðasta lagi 6 mánuðum eftir lok mælinga. Skal leyfishafi um leið afhenda rn. því að kostnaðarlausu afrit af öllum þeim gögnum sem könnunin leiðir af sér. Rétt er að geta þess, að íslenskur vísindamaður mun taka þátt í úrvinnslu gagnanna á rannsóknarstofu fyrirtækisins í London, þ.e. þeirra gagna sem verið er að safna í umræddri rannsókn. Með því er jafnframt verið að byggja upp sérþekkingu innanlands á þessu rannsóknarsviði. Einnig má nefna að Orkustofnun hefur óskað eftir að fá að ráða sérfræðing til að vinna að þessum málum af hennar hálfu og ekki þá aðeins með tilliti til olíuleitar, heldur einnig með tilliti til þess að hafa á hverjum tíma sem besta yfirsýn yfir vitneskju um gerð sjávarbotnsins með tilliti til auðlindayfirráða, svo sem verið er að fjalla um á hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Varðandi hugsanlega hættu á árekstrum milli rannsóknarskipsins og fiskiskipa er kveðið á í leyfinu, að leyfishafi skuli sérstaklega ábyrgjast að mælingum skuli frestað eða eftir því sem við á hætt ef þær valda truflun á veiðum. Hefur verið haft samráð við hlutaðeigandi stjórnvöld nú nýlega og fleiri aðila til að tryggja snurðulausa framkvæmd. Ber rannsóknarskipinu að tilkynna til Landhelgisgæslunnar gegnum næstu strandstöð staðsetningu skipsins daglega meðan á mælingum stendur. Eðlilegt og æskilegt er að við reynum að afla sem gleggstra almennra upplýsinga um land okkar, hafsbotn og sjóinn innan íslenskrar lögsögu. Slíkar upplýsingar fást ekki nema með rannsóknum og um þær ber okkur sjálfum að hafa alla forustu og gæta þess að verða ekki öðrum háðir um mat á þeim niðurstöðum er aflast. Samvinna um vísindarannsóknir er viðurkenndur liður í samstarfi þjóða. En þar verðum við að gæta þess að verða ekki um of þiggjendur, síst að því er eigið land varðar. Enn viðkvæmara verður málið ef um rannsóknir er að ræða er beinast að tilteknum eftirsóttum auðlindum. Þar þurfum við að vera sérstaklega vel á verði, þótt vissulega séu mörkin oft óglögg milli almennra og hagnýtra rannsókna. Það er einkum þrennt sem ég hefði kosið að fyrir lægi áður en íslensk stjórnvöld tækju til meðferðar umsóknir erlendra aðila um rannsóknir eins og þær sem hér um ræðir: 1. Að mörkuð hefði verið mun skýrari stefna en fyrir liggur af hálfu stjórnvalda um æskilegar rannsóknir á íslenska landgrunninu, m.a. með hliðsjón af starfi landgrunnsnefndar. Í framhaldi af slíkri stefnumörkun ætti að setja reglugerð um framkvæmd rannsókna á auðæfum landgrunnsins, en gert er ráð fyrir slíkri reglugerð í 4. gr. laga nr. 17/1969, um yfirráðarétt íslenska ríkisins yfir landgrunni, svonefndra landgrunnslaga. 2. Að tryggð væri í landinu hjá íslenskum stofnunum aðstaða til að hafa með hendi þær rannsóknir sem við höfum fyrirsjáanlega bolmagn til að standa að sjálfir og ástæða þykir til að ráðast í samkv. mótaðri stefnu. Sömu aðilar ættu að hafa umsjón með heimiluðum rannsóknum útlendinga og getu til að meta niðurstöður slíkra rannsókna hverju sinni, auk almennrar heimildarvörslu. Lagt hefur verið til, m.a. af landgrunnsnefnd og iðnrn., að Orkustofnun verði falin umsjón og eftirlit með rannsóknum á setlögum við landið og söfnun upplýsinga og úrvinnslugagna sem berast. Hefur Orkustofnun sótt um fjárveitingu í þessu skyni vegna fjárlaga næsta árs að upphæð um 10 millj. kr., en sú fjárveiting var hins vegar felld niður við undirbúning fjárlagafrv. Reynir á fjvn. og Alþ. hvort fé verður veitt til þessarar starfsemi hjá stofnuninni, en ég tel brýnt að hafin verði skipuleg gagnaöflun varðandi íslenska landgrunnið, óháð því hvort áfram yrði haldið könnunum sem tengjast olíuleit. Þá tel ég óeðlilegt að heimila útlendingum að ráðast í þá rannsókn setlaga, sem hér er til umr., án þess að fyrir fram væri tryggt fjármagn til úrvinnslu og gagnavörslu hjá íslenskri stofnun og áður en Alþ. hefur gefist kostur á að fjalla þannig um málið. Í þriðja lagi tel ég nauðsynlegt, að áður en lengra er haldið á þeirri braut að veita útlendum fyrirtækjum leyfi til olíuleitar hér við land, þótt um frumkönnun sé að ræða, þurfi að safna gögnum um hugsanleg áhrif mengunar frá borunum vegna olíuleitar og olíuvinnslu með tilliti til aðstæðna á íslenskum hafsvæðum. Kæmi í ljós við frumkönnun, að um olíu eða jarðgas gæti verið að ræða í setlögum innan okkar lögsögu, mun skjótt skapast þrýstingur um framhaldsrannsókn, og þá er betra að fyrir liggi grunnupplýsingar um mengunarhættu og annað það sem raskað gæti lífsskilyrðum á fiskimiðum okkar. Vissulega ber að meta slíka hættu í ljósi þeirrar tækni sem völ er á, en við þurfum að gæta þess að gerast ekki þátttakendur í tvísýnum tilraunum sem stefnt gætu í hættu lífrænum auðlindum hafsins. Hafa ber einnig í huga, að auðlind eins og olía eða jarðgas hleypur ekki frá okkur ef hún finnst á annað borð, heldur mun vaxa að verðgildi eftir því sem á birgðir jarðarbúa gengur. Þrátt fyrir þá varnagla, sem hér hafa verið slegnir, og gagnrýni á þá ákvörðun fráfarandi ríkisstj. að veita á þessu stigi leyfi til þeirrar könnunar setlaga norður af landinu sem nú stendur yfir, taldi ég ekki rétt að rifta gerðum samningi við Western Geophysical. Þar á ekki miklu að vera hætt til, og ég tel að eftir atvikum hafi verið vel haldið á máli við samningsgerð við fyrirtækið. Sjálfur hef ég ásamt starfsmönnum iðnrn. beitt mér fyrir varúðarráðstöfunum vegna loðnuflotans sem er að veiðum á þeim slóðum sem rannsóknin tekur til, og ég vænti þess, að þar komi ekki til neinna óhappa, þótt fyrirtækið sé bótaskylt samkv. samningi. Ég vil að lokum undirstrika, að ég tel að margt þurfi að athuga, áður en lengra er haldið á þessari braut, og stjórnvöld og Alþ. þurfi að marka skýrari stefnu um landgrunnsrannsóknir en fyrir liggur.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. iðnrh. fyrir greinargóð svör við þeirri fsp. sem hér er til umr., og ég fagna yfirlýsingum hans um það, að fyllsta ástæða sé til að hafa mjög mikla aðgát varðandi allar hugsanlegar rannsóknir tengdar olíuleit á sjávarbotni. Að mínum dómi er alveg sérstök ástæða til þess að láta ekki dragast úr hömlu að afla sem ítarlegastra upplýsinga um það, hvaða hættur kynnu að fylgja borunum á sjávarbotni, ef til kæmi, hættur fyrir fiskimiðin og lífríki sjávar. Ég hygg að það sé tímabært að unnið verði að sérstakri grg. í þessum efnum af hálfu íslenska ríkisins, þannig að þær upplýsingar, sem þar yrði safnað, gætu á síðari stigum auðveldað okkur ákvörðun í þessum efnum, því að ég hygg að full ástæða sé til að gera ráð fyrir því, að svo kunni að fara að nokkuð fast verði eftir því leitað að fá hér heimildir til borana í könnunarskyni, sem er að sjálfsögðu miklu stærra mál en sú heimild sem upplýst var af hæstv. iðnrh. að veitt hefði verið af fyrrv. ríkisstj. fyrr á þessu ári. En það kom skýrt fram í máli hæstv. iðnrh., að hann hefur fullan hug á að þessar undirbúningskannanir af hálfu okkar sjálfra fari fram sem fyrst, og ég fagna því, og þá ekki síður vil ég láta í ljós ánægju með þá áherslu sem hæstv. ráðh. lagði á það, að við hefðum sjálf, okkar stjórnvöld og okkar vísindamenn, alla forustu um það sem aðhafst kynni að verða í þessum efnum og af okkar hálfu yrði um mjög vandað og öflugt eftirlit að ræða varðandi athafnir erlendra aðila í tengslum við könnun á jarðlögum á sjávarbotni við strendur lands okkar.



Herra forseti. Á þeim örstutta tíma, sem leyfður er til umr. um fsp., gefst ekki tími til að gera þessu umfangsmikla máli ítarleg skil. Ég vil aðeins undirstrika það, að af hálfu fyrrv. ríkisstj. var gætt fyllstu varúðar við allan undirbúning að þessu máli. Í grg. hæstv, iðnrh. kom fram mjög skýr mynd af því, sem gert hafði verið í tíð fyrrv. ríkisstj., m.a. að ákveðið var fyrir tæpum tveimur árum að kanna sem allra gleggst hvernig frændþjóð okkar, Norðmenn, hefði hagað undirbúningi við rannsókn á landgrunni, olíuleit og síðar samninga. Til þess voru fengnir þrír ágætir menn, m.a. einn frá Orkustofnun, og þeir sömdu ítarlega greinargerð sem hæstv. ráðh. minntist á. Það var eindreginn vilji og ákvörðun að ekkert yrði í þessu máli gert nema að mjög vel athuguðu máli og eftir að við höfðum kynnt okkur undirbúning, framkvæmdir og reynslu nágrannaþjóða í þessum efnum. Hins vegar hafa þær tvær opinberu stofnanir, sem fjalla um rannsóknir auðlinda okkar skv, lögum, Orkustofnun og Rannsóknaráð ríkisins, á undanförnum árum lagt á það mikla áherslu að meira yrði unnið að rannsóknum á landgrunninu en gert hefur verið. Við töldum að ekkert væri við það að athuga að ráðist yrði í þetta fyrsta stig sem hæstv. ráðh. gerði grein fyrir, sem alls ekki er olíuleit, heldur jarðeðlisfræðilegar mælingar á landgrunninu frá yfirborði sjávar, þ.e. á setlögum fyrst og fremst. Í þessu felast auðvitað ekki nein fyrirheit eða vilyrði um olíuleit, ef svo kynni að fara að þessar rannsóknir bentu til þess, að einhvers staðar voru líkur fyrir olíu eða jarðgasi á landgrunninu. Hæstv. ráðh. tók líka fram, að varðandi þessa leyfisveitingu, sem gerð var í samráði við Orkustofnun og Rannsóknaráð ríkisins, hefði verið vel haldið á málum, enda voru svo ítarleg skilyrði sett í þessum efnum að ég held að ekki sé grundvöllur að gagnrýna slíkt. Þegar þetta er athugað kom mér nokkuð á óvart, að hæstv, ráðh. skyldi í lok ræðu sinnar bera fram gagnrýni á þá ákvörðun fyrrv, ríkisstj. að hafa leyft þessar jarðeðlisfræðilegu rannsóknir og mælingar á setlögum, og mér finnst vanta rök af hendi hæstv. ráðh. fyrir þeirri gagnrýni. Ég vil undirstrika það, að hin mesta gát hefur verið höfð í öllum þessum efnum. Þessar rannsóknir, sem leyfðar voru, geta á engan hátt haft nein áhrif á lífríki sjávar eða á sjávarbotninn, og þetta leyfi til vísindalegra rannsókna var veitt með fullu samþykki þeirra tveggja stofnana sem skv. lögum fjalla um þau mál, Orkustofnunar og Rannsóknaráðs ríkisins.



Herra forseti. Ég vil að það komi fram ákveðið, að ég tel fulla ástæðu til að fara í þá úttekt sem hv. 3. þm. Vestf. nefndi um þær hættur sem fylgja kunna borunum í sambandi við olíuleit. Það er augljóst mál, að ef svo færi að olía fyndist á íslenskum hafsvæðum, eða líkur réttara sagt taldar á því, að olía væri í setlögum innan íslenskrar lögsögu, þá mundi þrýstingur aukast mjög á að fara út í frekari könnun á þeim málum og þá með borunum. Hitt er svo annað mál, að enn sem komið er liggur ekki fyrir tækni til þess að vinna olíu á því dýpi sem helst eru nú taldar líkur á að setlög með olíu gæti verið að finna á íslenskum hafsvæðum, þannig að málið er kannske alls ekki nálægt okkur í tíma. Þótt sá vottur hafi fundist sem ég gat hér um, við kannanir sovéskra aðila 1973, tel ég að hann hafi verið það veikur, að ekki sé mikið á honum byggjandi, og sennilega er hann utan við lögsögu okkar, þó ég hafi ekki athugað það sérstaklega. Þrátt fyrir þetta er hins vegar sjálfsagt að afla upplýsinga um þessi mál, og ég vil undirstrika það, að aðstæður á hafsvæðum við Ísland og norður af landinu eru að sjálfsögðu sérstæðar og talsvert annars eðlis en t.d. í Norðursjónum, þar sem Norðmenn og fleiri þjóðir standa fyrir olíuvinnslu. Varðandi ræðu hv. þm. Gunnars Thoroddsens hef ég helst við meðferð málsins fram að þessu að athuga, að ekki skyldi áður en í þetta var ráðist hafa farið fram umræða um stefnumörkun í sambandi við þessi mál, - stefnumörkun sem mér finnst eðlilegt að Alþ. fjalli um áður en ríkisstj. taki ákvarðanir í málum af þessu tagi. Ég tel að hér sé um svo viðkvæm og jafnframt mjög þýðingarmikil mál að ræða, að eðlilegt sé að fyrir liggi víðtæk stefnumörkun af hálfu stjórnvalda sem byggist á skoðanaskiptum sem fram fari hér á Alþingi. Ég tel að við eigum ekki að láta rannsóknarstofnanir, svo ágætar sem þær annars eru og þeir sem þar starfa, ráða ferðinni í þessum efnum. Áður en till. þeirra eru metnar þarf að fara fram pólitískt mat á því sem verið er að gera. Ég vil einnig benda á það, að ekki hefur verið tryggt enn sem komið er fjármagn til þeirrar úrvinnslu og gagnavörslu sem þarf að fylgja í sambandi við athuganir af þessu tagi. Orkustofnun hefur sótt um fjárveitingar í þessu skyni. Alþ. hefur enn ekki afgreitt það mál. Ég vil að endingu alveg sérstaklega leggja á það áherslu, að mörkuð verði skýr heildstæð stefna um landgrunnsrannsóknir á grundvelli laga þar að lútandi, nr. 17/1969. Slík reglugerð hefur enn ekki verið sett þótt lögin hafi verið þetta lengi í gildi. Ég tel að það sé fyllilega kominn tími til að taka á því máli og það tengist umr. sem hér hefur þegar farið fram á hv. Alþ. fyrir ekki mjög löngu í sambandi við landgrunnið og réttindi okkar yfir landgrunninu og hugsanlegum svæðum sem utan við það liggja.



Herra forseti. Mig langar að víkja sérstaklega að síðustu orðum hæstv. iðnrh., þar sem hann fjallaði um nauðsyn þess að við skoðuðum rækilega landgrunn Íslands og sú skoðun yrði byggð á lögum frá 1969. Raunar er e.t.v. ekki meginástæða til þess einmitt nú um þessar mundir að athuga sérstaklega landgrunn Íslands innan 200 mílna, heldur miklu frekar utan 200 mílna. Sannleikurinn er sá, sem því miður hefur farið um of fram hjá okkur Íslendingum, að baráttan á hafréttarráðstefnunni snýst nú um víðáttumikið hafsvæði utan 200 mílnanna, um yfirráðin á því svæði. Þar koma inn í setlög m.a. skv. t.d. írskri kenningu um það, hvernig ákvarða skuli ytri mörk landgrunnsins. Þess vegna tel ég ekkí ástæðu til að fárast yfir því, að setlög á íslenska landgrunninu séu rannsökuð. Þvert á móti er nauðsynlegt að gera það. Hitt er svo allt annað mál, að auðvitað er ástæðulaust að fara að leita að olíu hér beinlínis á næstu árum. Undir það tek ég með hæstv. iðnrh. En meginatriðið er það, að fyrir þinginu liggur till. um rannsókn landgrunns Íslands sem tekur einmitt mið af því, hvað hagsmunir landsins á þessu sviði eru mikilvægir einmitt á næstu mánuðum og kannske 1–2 árum á hafréttarráðstefnunni, einmitt utan 200 mílnanna, langt suður í höfum og kannske langt norður í höfum líka. Þessari till. var eðli málsins skv. vísað til utanrmn. og er þar til umr. Ég skal þess vegna ekki fara að ræða málíð mikið efnislega á þessu stigi, vegna þess að væntanlega verða ekki margir dagar, a.m.k. ekki margar vikur þangað til alþm. snúa bökum saman um það að marka þá stefnu sem hæstv. ráðh. nefndi. A.m.k. treysti ég því, að það verði gert áður en Alþingi fer í jólaleyfi, því vissulega má engan tíma missa. Þetta eru miklu mikilvægari hagsmunir en menn hafa fram að þessu gert sér grein fyrir. Aðrar þjóðir verja nú miklum fjármunum og nota mikið vinnuafl til að kynna sér sína hagsmuni og rannsaka þessi mál öll. Nefni ég þar Íra t.d., Breta auðvitað, jafnvel Færeyingar eru langt á undan okkur í því, vegna þess að þeir hafa gert sér grein fyrir því, að þeir hafa þarna mikilla hagsmuna að gæta. Við gætum hagsmuna okkar því miður ekki í nægilega ríkum mæli. Og þegar talað er um einar 10 millj. til þess að efla Orkustofnun á þessu sviði, þá er það auðvitað svo sjálfsagt mál að afgreiða, að ég trúi ekki öðru en að hver einasti alþm. styðji það, og þó þær væru 20, 30, 40 eða 50, milljónirnar sem til þessara athugana þyrfti að verja.



Herra forseti. Af því að það var getið um það í svari hæstv. iðnrh., að utanrrn. hefði átt hlut að þessu máli og ég starfaði þar á þeim tíma sem þessi ákvörðun var tekin, vil ég gjarnan gera grein fyrir því hér, að ég taldi að svo vel hefði verið að þessu máli staðið og svo tryggilega um hnúta búið, að það væri rangt að neita um leyfi til þeirra frumathugana sem hæstv. ráðh. gerði mjög vel grein fyrir í máli sínu. Ef ég hef tekið rétt eftir, sagði hæstv. ráðh. eitthvað á þá leið, að rannsóknir væru nauðsynlegar til þess að byggja ákvarðanir á. Ég er þessu að sjálfsögðu algjörlega sammála. En ég vil þá hugsa þessa hugsun svolítið lengra og draga þá ályktun af þessum réttu fullyrðingum, að pólitískt mat þurfi líka að byggjast á einhverju raunhæfu. Ég get ekki komið auga á það, hvernig stjórnmálamenn eiga að taka ákvörðun um framhald þessara mála án þess að vita eitt eða neitt um það sem til skoðunar er. Þess vegna álit ég að rannsókn á setlögunum, sú sem nú fer fram og hefur raunar að nokkru leyti farið fram áður með leyfi þeirra stjórnvalda sem þá voru við stýrið, hljóti að vera frumforsenda þess, að Alþ. og stjórnmálamenn geti tekið ákvörðun um framhald. Það er upplýst og viðurkennt af hæstv. iðnrh., sem sjálfur er einn þekktasti náttúruverndarmaður okkar lands, að með þeirri ákvörðun, sem tekin var og verið er að vinna að, sé engu hætt, engri hættu boðið heim, heldur aðeins lagður grunnur að framhaldsrannsóknum sem unnar verða eftir að viðkomandi stjórnvöld og þá Alþ., ef mál skipast á þann veg, hafa tekið ákvörðun á grundvelli þeirra niðurstaðna sem af þessum og öðrum slíkum athugunum fást. Það er mjög gott að hafa Náttúruverndarráð fyrir samvisku stjórnmálamanna og þjóðarinnar í þessum málum. En ég endurtek það, að við skulum minnast þess, sem áðan var sagt, að allar framfarir byggjast á rannsóknum og könnunum, og ef við þorum ekki að hefjast handa um neitt, þá náum við heldur engum árangri. Þessi var ástæðan fyrir því, að ég fyrir mitt leyti var því fylgjandi að það leyfi, sem hér hefur verið gert að umtalsefni, var veitt. Ég ítreka það, að skv. mínu að vísu takmarkaða viti á þessum málum var þannig um hnútana búið, að engin hætta átti að vera því samfara þótt þessi athugun færi fram. Hitt er svo sjálfsagt mál, að Alþ. og ríkisstj., hver sem hún kann að vera, skoði málið á nýjan leik í ljósi þeirra upplýsinga sem af þessum frumathugunum, þessum hættulausu frumathugunum fást.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 48 leyft mér að flytja ásamt hv. þm. Svövu Jakobsdóttur svo hljóðandi fsp.: „Hvaða ráðstafanir hyggst ríkisstj. gera til að koma fæðingarorlofi í það horf, sem áður samþ. ákvæði til bráðabirgða í lögum um atvinnuleysistryggingar segja til um.“ Þessari fsp. er beint til hæstv. heilbr.- og trmrh. og ekki að ástæðulausu, því þau ákvæði, sem hér er vitnað til, hafa verið alllengi í gildi og full ástæða til þess að kanna hvaða stefnumörkun er hugsanleg af hálfu núv. hæstv. ríkisstj. í þessum efnum, einkum með tilliti til þess, að þessi mál eru sérstaklega ofarlega á baugi hjá núv. ríkisstj. Fæðingarorlof almennt hefur borið nokkuð oft á góma á Alþ. meðan ég hef setið hér. Ég man till. hv. varaþm. Bjarnfríðar Leósdóttur fyrst um að tryggja öllum konum rétt til fæðingarorlofs; frv. um atvinnuleysistryggingar eða breytingu á Atvinnuleysistryggingasjóðnum í þeim farvegi nokkurn veginn sem það mál er í dag; till. hv. fyrrv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur o.fl. um fæðingarorlof sveitakvenna, ákveðna leið að því marki; og nú hefur verið lögð fram till. hv. þm. Árna Gunnarssonar o.fl. um sama efni, þ.e.a.s. fæðingarorlof sveitakvenna. Þegar fæðingarorlofið fór í gegnum Alþ. með breyt. á lögum um Atvinnuleysistryggingasjóð, þeim sjóði falið að standa þar undir kostnaði, þá studdi ég þá skipan vissulega með hálfum huga. Ég sá á henni ærna annmarka og alveg sér í lagi að hér var ranglega að staðið hvað það snerti, að hér er um hreint tryggingamál að ræða og inn í það kerfi átti vissulega að beina þessari réttarbót og um leið gera hana víðtækari, svo hún næði til allra kvenna sem á þyrftu að halda. Þetta sjónarmið var undirstrikað mjög rækilega af einum af flm. þessa frv. um árið, hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni, á dögunum í Ed. þegar hann var að mæla fyrir frv. um Lífeyrissjóð Íslands. Hann einmitt taldi þar hið sjálfsagðasta mál, að sú skipan, sem hann átti nokkuð drjúgan þátt í að koma á hér, væri óraunhæf og ætti að breyta, því hér væri um almannatryggingamál að ræða. Ég ætla ekki að fara náið út í þetta mál í þessum fyrirspurnatíma, aðeins rifja það upp fyrir mönnum, að 1975, þegar lögin um atvinnuleysistryggingar - fæðingarorlof voru sett, þá var svo hljóðandi bráðabirgðaákvæði sem fylgdi: „Fyrir 1. jan. 1976 skal ríkisstj. láta kanna á hvern máta megi veita öllum konum í landinu sambærilegt fæðingarorlof og tryggja tekjustofn í því skyni.“ Aftur 1977, þegar breyting var gerð varðandi tekjumörkin, þá var samþ. ákvæði til bráðabirgða, svo hljóðandi: „Fyrir 1. janúar 1978 skal ríkisstj. láta kanna, á hvern hátt megi veita öllum konum í landinu sambærilegt fæðingarorlof, og tryggja tekjustofn í því skyni. Niðurstöður þessarar könnunar skal leggja fyrir Alþingi.“ Hér er allskýrt að orði kveðið, en ég veit ekki til þess, að mikið hafi verið aðhafst í þessu máli. Það er ekki von til þess að vísu, að núv. hæstv. ríkisstj. hafi aðhafst að marki á þeim tveimur mánuðum sem hún hefur setið, allra síst í ljósi þess að rúmlega þrjú ár eru liðin frá því að fyrra ákvæðið var samþ., sem lagði fyrrv. ríkisstj. vissar skyldur á herðar sem ekki er vitað til að hafi verið framfylgt að neinu marki. Miklu fremur er hér um það að ræða, eins og fsp. ber með sér, að spurt sé um líklegar aðgerðir núv. ríkisstj. til að hrinda þessu bráðabirgðaákvæði í framkvæmd og hvenær þeirra aðgerða sé þá að vænta.



Herra forseti. Forsaga þessa máls, sem eins og hv. fyrirspyrjandi sagði hefur æðioft komið til umr, á hinu háa Alþ. nú síðustu árin, er í stuttu máli þessi: Með lögum nr. 56 frá 1975 voru konum, sem forfölluðust frá vinnu vegna barneigna og voru fullgildir meðlimir í verkalýðsfélögunum, áskildar atvinnuleysisbætur í 90 daga og skyldu greiðast úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Í ákvæði til bráðabirgða við þessi lög var ríkisstj. falið að kanna fyrir 1. jan. 1976 á hvern hátt mætti veita öllum konum í landinu sambærilegt fæðingarorlof og tryggja tekjustofn í því skyni. Reglugerð um fæðingarorlof var gefin út 20. jan. 1976. Með lögum nr. 28 frá 1977 voru felld niður skerðingarákvæðin sem verið höfðu í upphaflegu lögunum og vörðuðu tekjur maka. Jafnframt voru tímamörk bráðabirgðaákvæðisins ákveðin að nýju og nú miðað við 1. jan. 1978, eins og hv. fyrirspyrjandi kom inn á. Þrátt fyrir þetta náði takmark bráðabirgðaákvæðisins ekki fram að ganga í tíma, enda mun töluverður ágreiningur um mál þetta og þó einkum það, hvort þessar bætur skuli greiðast áfram úr Atvinnuleysistryggingasjóði eða frá almannatryggingum, en fjármögnun þessara kerfa er sem kunnugt er með ólíkum hætti. Nefnd, sem starfað hefur undanfarin ár að endurskoðun laga um almannatryggingar og skilaði tveimur frv. á síðasta ári, tók ekki afstöðu til þessa máls, og sama er að segja um n. sem vinnur að endurskoðun laga um Atvinnuleysistryggingasjóð. Hún gerði í mars s.l. grein fyrir störfum sínum, en tók þá ekki afstöðu til fæðingarorlofsmálsins, lét reyndar það álit sitt í ljós, að fæðingarorlof ætti ekki heima í lögum um Atvinnuleysistryggingasjóðs. Sennilega mun n. þessi, sem er undir forustu Benedikts Sigurjónssonar, hæstaréttardómara, skila áliti til ráðh. í byrjun næsta árs. En ég tel afar ósennilegt, sbr. það sem áður segir, að hún muni gera ráð fyrir að leggja þessar greiðslur á Atvinnuleysistryggingasjóð, og ég tel slíkt raunar ekki eðlilegt, enda er geta sjóðsins til að gegna upphaflegu hlutverki sínu þegar tilfinnanlega skert af völdum þeirra. Þannig hafði sjóðurinn hinn 31. ágúst s.l. greitt á þessu ári alls 287 millj. kr. í fæðingarorlof eða nokkru hærri upphæð en nam öllum atvinnuleysisbótum og kauptryggingu samtals á þessu sama tímabili. Gert er ráð fyrir því í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj., að hún beiti sér fyrir endurskoðun á lögum um almannatryggingar þannig að aukin áhersla verði lögð á tekjujöfnunaráhrif tryggingakerfisins, eins og þar stendur. Ég er þessa dagana að undirbúa nefndarskipun til að annast þetta verk. Sú n. fær jafnframt það hlutverk að koma með till. um það, hvernig fæðingarorlofi verði best fyrir komið innan tryggingakerfisins. Vissulega er þörf mikilla breytinga frá því fyrirkomulagi sem nú er í gildi. Álit mitt er það, að allar konur eigi með einum eða öðrum hætti að njóta fæðingarorlofs.



Herra forseti. Ég hlýt að þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. svör hans, og alveg sérstaklega fagna ég þeirri nefndarskipun sem hann hefur í huga nú næstu daga með því verkefni, sem hann vék að og fsp. lýtur að, að kanna hvernig þessu fæðingarorlofi verði best fyrir komið innan tryggingakerfisins, þar sem það á vissulega heima. Ég tek það auðvitað fram, að sú réttarbót, sem í þessu fólst á sínum tíma, er ekki vanmetin, ég er ekki að vanmeta hana sem slíka. En það er rétt að það var viss andstaða við þetta af hálfu þeirra aðila sem með málefni Atvinnuleysistryggingasjóðs fara. Til þeirra sjónarmiða, sem þeir komu fram með, var ekki tekið tillit, og það var vissulega gagnrýnt bæði af mér og öðrum. Ég studdi þessa breytingu á þeim tíma með þeim fyrirvara, að hér var um mikla réttarbót að ræða fyrir stóran hóp kvenna, - réttarbót sem var, að því er virtist, af hálfu þeirrar stjórnar, sem þá sat, eina leiðin sem hægt var að koma í gegn, þó að ekki væri eins að því staðið og við hefðum kosið mörg hver. Það er alveg ljóst, að auk þeirra kvenna, sem oftast hefur borið á góma í sambandi við umr. um fæðingarorlof, þ.e.a.s. bændakvenna, er auðvitað um að ræða stóran hóp kvenna einnig sem nýtur ekki þessa réttar í dag. Ég nefni þar sem dæmi þær konur t.d. sem vegna ungra barna og jafnvel ómegðar, sem þekkist enn í dag, geta ekki náð tilskildum vinnustundafjölda sem þarf til að koma, jafnvel þó að þær séu að reyna að vinna eitthvað úti. Stundum er um heimilisaðstæður eða bein veikindi að ræða, svo sem ég veit um nokkur dæmi, sem hindra þessar konur í því að fara út á vinnumarkaðinn og vinna sér þessi réttindi. Þessi dæmi, sem ég þekki t.d. úr heimabyggð minni, verða býsna blöskrunarverð í samanburði við ýmis önnur þar sem fullar bætur eða orlofsgreiðslur fást. Þetta þarf auðvitað ekki að rekja. Hér er um mikla mismunun að ræða sem er eðlilegt og sjálfsagt að fært verði í rétt og eðlilegt horf. Ég hygg að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, muni hljóta eðli málsins samkvæmt að komast að þeirri niðurstöðu, að þetta þurfi að færast inn í okkar tryggingakerfi, og ég vænti þess um leið, að hún ásamt hæstv. ríkisstj. finni til þess heppilegasta leið, þannig að fullu jafnrétti verði hér á komið.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða þetta mál almennt, aðeins út frá sjónarmiðum Atvinnuleysistryggingasjóðs, þeirra sem hafa áhyggjur af þeim sjóði. Þegar fæðingarorlof var sett inn í atvinnuleysistryggingar, svo hlálegt sem það er út af fyrir sig, varaði ég mjög eindregið við þeim áhrifum sem það hefði á möguleika Atvinnuleysistryggingasjóðs til þess að standa undir sínu eiginlegu hlutverki. Á þetta var ekki hlustað þá í hv. Alþingi. Fyrrv. heilbrmrh. setti n. til að endurskoða lög um atvinnuleysistryggingar, svo sem hæstv. ráðh. gat um áðan. Þessi n. hefur ekki formlega skilað áliti, en fyrir löngu er ljóst að allir nm. eru sammála um að fæðingarorlofið eigi ekki heima með atvinnuleysistryggingum. Hins vegar hefur n. ekki skoðað það sem sitt hlutverk að gera till. um meðferð fæðingarorlofs að öðru leyti. Það mál er náttúrlega mjög brýnt að verði tekið til athugunar. En ég ætla að nota þetta tækifæri til þess að leggja á það þunga áherslu, að það að setja fæðingarorlofið á Atvinnuleysistryggingasjóð hefur numið nokkru hærri upphæðum en þær tryggingar, sem sjóðurinn á að standa undir síðan þetta var gert, og mun á þessu ári sennilega fara í u.þ.b. 500 millj. kr. Þetta ásamt mörgum öðrum böggum, sem löggjafarvaldið hefur bundið Atvinnuleysistryggingasjóði, gerir það nú að verkum, að sjóðurinn er alls ófær um að standa við það hlutverk sem hann á að annast, þ.e. að greiða atvinnuleysisbætur, ef eitthvað bjátar á í atvinnulífinu hjá okkur. Og ég vil hreinlega lýsa því yfir, að ég tel siðferðilega skyldu ríkisvaldsins að sjá um, að ef til þessa kemur, þá verði að vera trygging fyrir því, að atvinnuleysisbætur verði greiddar þó að lausafjárstaða sjóðsins sé slík að hann geti ekki innt þessar greiðslur af höndum. Þetta held ég að sé mjög brýnt mál að athugað verði nú og vil nota tækifærið til að minna á það í sambandi við þetta mál.



Herra forseti. Hér er fsp. til hæstv. iðnrh. um Vesturlínu. Hér er um að ræða þátt í orkumálunum sem hefur verið mjög fyrirferðarmikill á undanförnum árum og ein af hinum þýðingarmestu framkvæmdum í orkumálum Íslands, þ.e.a.s. lið í því að tengja landið þannig að það verði eitt samveitusvæði. Á undanförnum árum hefur verið unnið stórt átak í þessu efni og hefur verið miðað að því, að tengja landshlutana alla saman við aðalorkuveitukerfi Suðvesturlands, þ.e.a.s. tengja Norðurland, Austurland og Vestfirði saman við þetta svæði, þannig að þá verði kominn grundvöllur að því að allt landið sé eitt orkuveitusvæði. Þegar er lokið Norðurlínu, svo sem kunnugt er, gert er ráð fyrir að Austurlína komi í gagnið um næstu áramót, og unnið hefur verið við lagningu Vesturlínu á þessu ári. Og þessi fsp. fjallar um Vesturtínu. Vesturlínan er ekki einungis þýðingarmikill þáttur frá þjóðfélagslegu sjónarmiði, heldur varðar Vesturlínan miklu máli Vestfirði, það fólk sem býr á Vestfjörðum. Nú er það svo, að árið 1977, á s.l. ári, var stofnað sameignarfélag ríkis og sveitarfélaganna á Vestfjörðum, Orkubú Vestfjarða, til þess að hafa það verkefni að annast orkumál Vestfjarða. Stofnun þessa fyrirtækis var nýjung á margan hátt, m.a. vegna þess að þetta er eina orkufyrirtæki landsins sem hefur það hlutverk að fjalla um orkumál hver svo sem orkugjafinn er. Við stofnun þessa fyrirtækis voru nokkrar höfuðforsendur sem Vestfirðingar settu fyrir stofnun þessa fyrirtækis. Það var í fyrsta lagi, að fullnægt væri orkuþörf Vestfirðinga með innlendum orkugjöfum, í öðru lagi, að sambærilegt orkuverð væri á Vestfjörðum og annars staðar á landinu, og í þriðja lagi, að Orkubúinu væri tryggður traustur rekstrargrundvöllur. Það þurfti að huga að mörgu í þessu sambandi, og það var gert þegar við stofnun fyrirtækisins. Athygli manna beindist sérstaklega að því, að gerðar yrðu ráðstafanir til þess að fullnægja orkuþörf Vestfjarða með innlendum orkugjöfum. Ekki var kostur þess að gera það með því að reisa vatnsaflsvirkjun á Vestfjörðum, vegna þess að orkuskorturinn var þegar orðinn og fyrirsjáanlegt að hann yrði svo mikill á næstu árum að það hefði verið allt of seinvirk leið. Þess vegna beindist hugur manna að því að leggja áherslu á að tengja Vestfirði við aðalsamveitukerfi landsins. Því var það að gefin voru fyrirheit af hálfu ríkisvaldsins um að lokið yrði lagningu Vesturlínu fyrir árslok 1979. Þetta var ein af meginforsendunum fyrir því, að Vestfirðingar bundust samtökum með ríkinu um stofnun Orkubús Vestfjarða. Það má fara mörgum orðum um það, hve þýðingarmikil þessi framkvæmd er, og skal ég ekki gera það, enda takmarkaður tími sem ég hef til umráða. En ég vil aðeins vekja athygli á því, hvaða þýðingu það hefði nú ef svo kynni að fara að ekki yrði staðið við fyrirheit, sem Vestfirðingum voru gefin við stofnun Orkubús Vestfjarða, að línan yrði fullgerð í árslok 1979. Það þýðir það, að Vestfirðingar eiga ekki annars úrkosta en að auka framleiðslu rafmagns með dísilvélum. Vita allir hversu hagkvæmt eða réttara sagt óhagkvæmt það er og hversu óviðunandi er að nota slíkt rafmagn til upphitunar húsa. Það er þess vegna raunverulega um stöðvun í þessu máli að ræða á Vestfjörðum ef ekki verður staðið við þetta fyrirheit nema með því að Orkubúið fái aðstöðu til þess að afla sér dísilvéla, margra slíkra véla, með ærnum kostnaði og reka þær. En olíukostnaður á árinu 1980 undir þessum kringumstæðum mundi nema 670 millj. kr. fyrir Orkubú Vestfjarða miðað við verðlag í okt. í ár. Af þessu má nokkuð marka hversu mjög þetta mál er þýðingarmikið, ekki einungis til þess að tryggja Vestfirðingum innlenda orku, heldur og til þess að tryggja rekstrargrundvöll fyrir Orkubúið ef það á að standa við það fyrirheit sem gefið var og verður að standa við, að orkuverðið verði sambærilegt við það sem gerist annars staðar í landinu. Það er því ekki að ófyrirsynju, að ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. iðnrh. um hvað þessari framkvæmd líði. Ég hef þess vegna leyft mér að leggja fram, herra forseti, svo hljóðandi fsp. til hæstv. iðnrh: „Hvað líður framkvæmdum við háspennulínu frá Hrútatungu í Hrútafirði að Mjólká í Arnarfirði og tengingu Vestfjarða við aðalraforkukerfi landsins fyrir árslok 1979, svo sem ráð var fyrir gert við stofnun Orkubús Vestfjarða?“



Herra forseti. Hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson ber hér fram fsp. varðandi Vesturlínu sem ég mun leitast við að svara. Hann spyr hvað liði framkvæmdum við háspennulínu frá Hrútatungu í Hrútafirði að Mjólká í Arnarfirði og tengingu Vestfjarða við aðalraforkukerfi landsins fyrir árslok 1979, eins og ráð hafi verið fyrir gert við stofnun Orkubús Vestfjarða. Ég mun fyrst svara þessari fsp. í nokkrum orðum, en tel auk þess nauðsynlegt að rekja aðalatriði úr forsögu málsins til glöggvunar fyrir hv. alþm. Svar mitt við fyrri lið fsp. er þannig: Samkvæmt lánsfjáráætlun 1978 eru áætlaðar 408 millj. kr. til framkvæmda við Vesturlínu, Í árslok er gert ráð fyrir að lokið verði við að reisa staura á kaflanum Hrútatunga–Gilsfjörður. Pantað hefur verið efni í aðveitustöðvar í Hrútatungu, við Glerárskóga og við Mjólká. Um síðari lið fsp. er þetta að segja: Ekki er unnt að ljúka tengingu Vesturlínu við samveitusvæði Vestfjarða fyrir árslok 1979, en iðnrn. vinnur að því, að unnt verði að ná endum saman haustið 1980. Á árinu 1979 er gert ráð fyrir að Dalir og Austur-Barðastrandarsýsla svo og Strandasýsla geti tengst landskerfinu. til þess að unnt sé að tengja Vesturlínu við kerfi Mjólkárvirkjunar þarf að bæta á árinu 1980 746 millj. kr. við það fé sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. fyrir árið 1979, en það er með 1313 millj. kr., þannig að alls verði varið í þessu skyni á árinu 1979 2 milljörðum og 59 millj. kr. og síðan um 1800 millj. kr. árið 1980. Er þá miðað við áætlun Rafmagnsveitna ríkisins sem gerð var í síðasta mánuði og miðast við áætlað verðlag á árinu 1979. Varðandi forsögu málsins og núverandi stöðu þess vil ég segja eftirfarandi: Í stofnsamningi fyrir Orkubú Vestf. segir m.a.: „ Ríkisstj. mun beita sér fyrir því, að Orkubúið njóti sömu fyrirgreiðslu ríkisins og önnur orkufyrirtæki vegna hliðstæðra framkvæmda, svo sem varðandi rannsóknir, sveitarafvæðingu, tengingu við aðalorkukerfi landsins, aðflutningsgjöld og söluskatt og aðgerðir til að mæta tímabundnum greiðsluerfiðleikum.“ Á stofnfundi Orkubús Vestfjarða 28. ágúst 1977 gerði iðnrh. m.a. svofellda bókun varðandi Vesturlínu: „Iðnrh. hefur falið Rafmagnsveitum ríkisins að hefja undirbúning og vinna að lagningu svonefndrar byggðalínu eða Vestfjarðatínu frá Hrútafirði að Mjólkárvirkjun í Arnarfirði. Línan verði lögð um Dalasýslu, með úttaki í grennd við Búðardal, yfir Gilsfjörð og í Króksfjarðarnes, með úttaki fyrir Þverárvirkjunarsvæðið, og síðan í Mjólkárvirkjun. Í samræmi við þetta hafa Rafmagnsveiturnar og iðnrn. gert till. til fjárlaga 1978 að Vestfjarðalína verði lögð á árunum 1978 og 1979 og verði tekin í notkun haustið 1979. Gert er ráð fyrir að heildarkostnaður línunnar verði um 2500 millj. kr. án úttaks fyrir Þverárvirkjunarsvæðið sem gert er ráð fyrir að komi síðar.“ Við undirbúning fjárlaga ársins 1978 gerðu Rafmagnsveitur ríkisins till. um fjárútvegun til línunnar að upphæð 639 millj. kr, og til aðveitustöðva 54 millj, kr., eða samtals 693 millj. kr. Til að ljúka línunni og tengja hana árið 1979 hefði samkv. þeirri áætlun þurft 1744 millj. kr. Sú áætlun var byggð á verðlagi í maí 1977. Samkv. lánsfjáráætlun fyrir yfirstandandi ár eru áætlaðar 408 millj. kr. til Vesturlínunnar eða 285 millj. kr, lægri upphæð en í upphafi var gert ráð fyrir í till. Rafmagnsveitnanna. Miðaðist þessi fjárhæð við að hægt væri að leggja línuna frá Hrútatungu að Glerárskógum í Dölum og áfram að Gilsfirði og að gengið yrði frá pöntun aðveitustöðva í Hrútatungu, Gilsfirði og Mjólká, en afgreiðslufrestur á efni til aðveitustöðva er yfirleitt á annað ár. Á þessu ári verður sem fyrr segir lokið við að reisa staura í línuna frá Hrútatungu að Gilsfirði. Vegna undirbúnings fjárlaga fyrir árið 1979 gerðu Rafmagnsveiturnar till. um fjárútvegun til línunnar og tilheyrandi aðveitustöðva að upphæð 3 milljarðar 855 millj, kr. með hliðsjón af yfirlýsingu fyrrv. iðnrh. um að línan skyldi tengjast árið 1979. Auk þess var talið að útvega þyrfti 200 millj. kr. viðbótarfé til framkvæmda árið 1978, ef hægt ætti að vera að ljúka línulögninni árið 1979, og var þar um að ræða viðbótarkostnað vegna flýtingar á línulögninni. Af hálfu Rafmagnsveitnanna var lögð áhersla á að tryggja yrði fjármagn og ganga frá pöntun á efni þegar á síðasta sumri ef mögulegt ætti að vera að ljúka lagningu línunnar árið 1979. Niðurstaða Rafmagnsveitnanna í bréfi til fjárlaga- og hagsýslustofnunar, sem dagsett er 10. ágúst s.l., er svo hljóðandi: „Minnstu tafir á afgreiðslu fjármagns til verkefnisins samkv. framangreindri áætlun svo og óeðlilegar tafir vegna veðurs, verkfalla og þess háttar mundu raska henni á þann hátt að línan yrði ekki tilbúin fyrr en sumarið 1980. Vegna hins stutta framkvæmdatíma á hluta línunnar, þ.e. Þorskafjörður - Mjólká og vegna þeirra erfiðleika, sem við höfum reynt hvað varðar tímanlega fjármögnun verkefna, teljum við rétt að skipta framkvæmdinni á tvö ár.“ Fyrrv. iðnrh. mun hafa lagt á það ríka áherslu að útvegað yrði fjármagn til línunnar fyrir næsta ár til að hægt væri að tengja hana í samræmi við fyrirheit það, sem hann gaf á stofnfundi Orkubús Vestfjarða, en tillögur hans fengu ekki hljómgrunn í fjmrn. Í drögum þeim, sem gerð höfðu verið að fjárlagafrv. fyrir stjórnarskipti, var áætlað að veita 1313 millj. kr. til línulagningarinnar á næsta ári, en sú fjárhæð mun duga til að tengja Dali og Strandasýslu við landskerfið. Eftir að ég kom í iðnrn, óskaði ég eftir grg. frá Rafmagnsveitum ríkisins um æskilega tilhögun framkvæmda við Vesturlínu, en þá var sýnt að framkvæmdalega séð væri útilokað að ljúka lagningu línunnar á næsta ári. Svar Rafmagnsveitnanna lá fyrir 6. okt. s.l. og segir þar m.a.: „Ljóst er nú, að ekki er hægt að ljúka framkvæmdum við línuna á árinu 1979, þ.e. hluta línunnar Þorskafjörður - Mjólká, þar sem ákvörðun um þetta var ekki tekin í tíma. Til þess að hægt væri að gera viðeigandi ráðstafanir hefði ákvörðun þurft að liggja fyrir strax upp úr mánaðamótunum ágúst–september. Jafnframt leggja Rafmagnsveiturnar til að lagningu Vesturlínu verði lokið á árinu 1980. Til þess að svo megi verða þarf að koma til fjármagn sem nemur 746 millj. kr. á næsta ári í viðbót við 1313 millj. kr. sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv., þannig að árið 1979 verði fjáröflun til línunnar 2059 millj. kr. Árið 1980 þarf þá að gera ráð fyrir 1796 millj. kr. til að ljúka línunni, og er heildarkostnaður við verkið allt samkv. þessu ásamt háspennusíma áætlaður 4 milljarðar 263 millj. kr. Rétt er að fram komi að Rafmagnsveiturnar áætla að sparnaður Orkubús Vestfjarða í dísilorkuvinnslu milli áranna 1980 og 1981 nemi um 300 millj. kr., ef línan tengist haustið 1980 í stað 1981, og raunar talsvert meiri eða 400–500 millj, kr., ef ekki verði stöðvuð aukning rafhitunar á svæðinu uns tenging við landskerfið er komin á. Hv. fyrirspyrjandi nefndi hér raunar hærri tölur, sem miðast við það að gert væri ráð fyrir örari húshitun væntanlega fram á árið 1980 en Rafmagnsveiturnar leggja til grundvallar í sínu mati. Iðnrn. hefur lagt til að fjármögnun framkvæmda við línuna verði hagað þannig, að unnt verði að tengja hana árið 1980, en til þess þarf, eins og tvítekið hefur verið, 2059 millj. kr. í fjárveitingu á næsta ári og um 1800 millj. kr. á árinu 1980, miðað við áætlað verðlag á árinu 1979. Til þess að ljúka línunni á árinu 1979 hefði þurft að útvega alls 3855 millj. kr., sem er tvöföld sú upphæð sem samkv. fjárlagafrv. er áætluð til framkvæmda Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða til samans. Hér er vissulega um að ræða kostnaðarsama framkvæmd en þýðing hennar fyrir öryggi Vestfjarða í raforkumálum og afkomu Orkubús Vestfjarða er ótvíræð. Því er það nú stefna iðnrn., að leggja beri áherslu á að koma þessu verki í höfn á næstu tveim árum. Endanlega mun það svo ráðast við afgreiðslu lánsfjáráætlunar fyrir næsta ár, hvaða stefna verður tekin í þessu mikilsverða máli.



Herra forseti. Við fjárlagagerð og meðferð fjárlagafrv. hér á hv. Alþ. fyrir ári var mikið fjallað um orkumál sem eðlilegt er. Allir vita að hér er um fjárfrekar framkvæmdir að ræða. Víða kallar að um aukna og bætta aðstöðu, þar sem margt og mikið byggist á því, að þessi mál séu í góðu lagi. Eitt af þeim verkefnum, sem voru efst á baugi í þessum athugunum, var raflínulögn frá Vegamótum á Snæfellsnesi til Ólafsvíkur. Mér var vel kunnugt um að æðstu yfirvöld orkumála, sem bera eiga ábyrgð á að veita góða og örugga þjónustu á þessu sviði, töldu framkvæmd þessa sérstaklega brýna og margir studdu það mál vel og dyggilega. Bent var á að með umræddri línu og styrkingu Skógarstrandarlínu mundi þá þegar bregða mjög til hins betra með aukið öryggi á þessu sviði um allt Snæfellsnes og Dali. Svo fór að lokum að fjárveiting var skorin niður til Ólafsvíkurlínu við lokameðferð fjárlagafrv. í fyrra, og hefur því minna orðið úr þessum endurbótum en skyldi. Ég leyfi mér að minna á þetta mál nú undir þessum dagskrárlið og í tilefni þessara umr. og vænti frekari upplýsinga frá hæstv. iðnrh. um það nú eða síðar.



Herra forseti. Eins og fram kom í svari hæstv. iðnrh: var sú upphæð, sem hann nefndi, tekin inn í framkvæmdaáætlun ríkisstj. fyrir þetta ár til Vesturlínu, og jafnframt var gefið fyrirheit um að framkvæmd við Vesturlínu yrði lokið á árinu 1979. Þessi afgreiðsla átti sér ekki stað fyrr en rétt fyrir jól á s.l. ári. Samt var hægt að panta efni til þessarar línu, staura sem unnið var að í sumar, þó að væri kominn desembermánuður. Því gef ég lítið fyrir fullyrðingar Rafmagnsveitna ríkisins í þeim efnum, að það hafi ekki verið tími til að panta bæði staura og annað efni til Vesturlínu til að ljúka framkvæmdum á árinu 1979. Í sambandi við þann niðurskurð, sem gerður var þegar þessi byggðalína var tekin á áætlun á s.l. ári, lýstu Rafmagnsveitur ríkisins því yfir, að það væri tæknilega hægt að framkvæma byggðalínuna að fullu og öllu á árinu 1979. Í yfirliti um fjárlagafrv. fyrir árið 1979 frá fjárlaga- og hagsýslustofnun, sem lagt var fyrir fyrrv. ríkisstj. á síðustu fundi hennar, var gert ráð fyrir að framlag í B-hluta fjárlaga til byggðalína yrði 4 milljarðar 533 millj. kr., þar af 3908 millj. kr. vegna Vesturlínu, með vísun til viljayfirlýsingar ríkisstj. um þessi mál. Það breytir því ekki, hvað sem sagt er varðandi pantanir, að þessi viljayfirlýsing lá fyrir, og það er þá núv. ríkisstj. sem hefur breytt frá fyrri ákvörðunum í þessum efnum. Ég geri ekkert úr þeim fullyrðingum sérfræðinga Rafmagnsveitna ríkisins, að tæknilega sé ekki hægt að ljúka þessu verki. Það er þá af peningaástæðum einum saman, ef ekki er hægt að ljúka því. Og þá komum við að því, að ef það er fullur ásetningur hæstv. ríkisstj. að ljúka ekki þessari byggðalínu á árinu 1979, eins og fyrri ríkisstj. hafði ætlað sér, þá verður Orkubúið fyrir svo miklum skaða að það mun varla fá undir honum risið. Eins og fram hefur komið í viðtölum orkubússtjórnarinnar við hæstv. iðnrh., er talið, ef seinkun línunnar á sér stað til ársloka 1980 eða hausts 1980, að það muni hafa um 342 millj. kr. kostnaðarauka í för með sér fyrir Orkubúið. Þess vegna er það auðvitað skýlaus krafa Vestfirðinga, að flutningur orku um Vesturlínuna hefjist ekki síðar en 1. okt. eða 1. nóv. 1979. Ef þetta verður skorið niður frá þeim frumdrögum, sem lágu fyrir á síðasta fundi fyrrv. ríkisstj., ber ríkisvaldinu að bæta Orkubúi Vestfjarða þann kostnaðarauka er verður vegna seinkunar á lagningu Vesturlínu. Ég fyrir mitt leyti er algerlega mótfallin því að seinka byggingu þessara Vesturlínu, en atkv. ráða hér á þingi í þeim efnum. En ég spyr hæstv. iðnrh.: Hvernig ætlar hann og iðnrn. að bregðast við þeim vanda, ef hann ætlar að framkvæma það sem eftir er við lagningu Vesturlínu á tveim árum? Hvernig ætlar hann að bregðast við þeim vanda sem Orkubúinu verður skapaður vegna stórfellds kostnaðarauka? Hefur hann till. um það að bæta Orkubúinu og Vestfirðingum upp þann kostnaðarauka frá ríkinu, annaðhvort í fjárlögum eða með öðrum hætti?



Herra forseti. Á þeim örstutta tíma, sem ég hef til umráða hér, er ekki hægt að fara mörgum orðum um það ástand sem ríkir í raforkumálum á Vestfjörðum, en satt að segja er það ákaflega slæmt. Ég vil harma það mjög, að svo skuli nú horfa að ekki virðist talið unnt að standa við það loforð sem á sínum tíma var gefið um að ljúka við byggingu Vesturlínu á árinu 1979. En ég vil undirstrika það alveg sérstaklega, að það lá fyrir í skjalfestum gögnum frá stjórn Rafmagnsveitna ríkisins strax í ágústmánuði í sumar, að ef ekki væri gengið frá pöntunum til þessara miklu framkvæmda fyrir ágústlok og fjármagn tryggt, þá væri ekki tæknilega unnt að dómi Rafmagnsveitna ríkisins að ljúka við verkefnið á árinu 1979. Þetta liggur fyrir skjalfest. Þrátt fyrir það stóðu mál þannig við stjórnarskipti 1. sept., að engar pantanir höfðu verið gerðar, og enda þótt ég efist ekki um einlægan vilja fyrrv. iðnrh., Gunnars Thoroddsens, í þessum efnum, þá lá það einnig fyrir að ekki var um neina fjármagnsútvegun að ræða sem dugað hefði getað til þess að ljúka verkefninu eins og lofað hafði verið. Ég hygg því að málið hafi verið á því stigi við stjórnarskiptin, að það hafi í raun og veru þá þegar verið tapað ef miða átti við upphafleg áform um að ljúka byggingu Vesturlínu á árinu 1979. Og ég vil leyfa mér að láta það í ljós, að þegar ákveðið var að verja aðeins 400 millj. rúmum til þessa verkefnis við fjárlagaafgreiðslu þessa árs, 1978, þá var sú upphæð svo lág að það var ærið mikið sem þurfti til, ef takast átti að ljúka verkinu 1979 þrátt fyrir svo lága fjárveitingu. Það hefði þó sjálfsagt verið unnt, ef menn hefðu hafist handa um pantanir í tíma á s.l. sumri, en það var ekki gert. Ég vil láta það koma hér fram, að ég tel að þarna hafi verið um slíkt loforð að ræða, sem upphaflega var gefið af fyrrv. ríkisstj., að stjórn Orkubús Vestfjarða og Vestfirðingar almennt hafi haft fulla ástæðu til að treysta því. Og ég vil taka það fram, að ég tel að með tilliti til þessa loforðs, sem gefið var þá, verði að ætlast til þess mjög alvarlega af hæstv. núv. ríkisstj., að hún geri fjármálalegar ráðstafanir til þess að auðvelda Orkubúi Vestfjarða að komast yfir þann mikla kostnaðarauka sem óhjákvæmilega hlýtur að verða vegna aukinnar dísilvélakeyrslu og dísilvélanotkunar á árinu 1980, ef svo fer að lögn línunnar seinki í samræmi við það sem nú horfir og fram hefur komið hjá hæstv. iðnrh. Þarna tel ég, að nauðsyn beri til að ríkisvaldið komi til með ákveðið liðsinni. Tími minn er útrunninn, en ég vil aðeins, áður en ég hverf úr ræðustól, vekja athygli á því, hversu gífurlega mikið misrétti ríkir milli hinna ýmsu landshluta hvað varðar raforkuverð, eins og mál standa í dag. Ég vil minna á það, að skv. verðlagningu 1. okt. s.l. kostaði kwst. frá Rafmagnsveitu Reykjavíkur til heimilisnotkunar 19.80 kr., en á sama tíma kostaði kwst. frá Orkubúi Vestfjarða 34.20 kr., og ef miðað er við orkusölu til vélanotkunar er munurinn hlutfallslega enn meiri. Í þessum efnum þarf að sjálfsögðu að stefna að jöfnun raforkuverðs. Hvað varðar Orkubú Vestfjarða skiptir ákaflega miklu máli í þeim efnum, að Vesturlínan komist í notkun hið allra fyrsta, og fari svo, að það takist ekki á næsta ári, ber að leggja ofurkapp á að það verði þó a.m.k. á árinu 1980. Og ég vil ljúka máli mínu með því að minna á þá till. til þál., sem ég hef leyft mér að leggja fram hér á hinu háa Alþ. ásamt hv. þm. Lúðvík Jósepssyni, en hún felur í sér áskorun á ríkisstj. að gera nauðsynlegar ráðstafanir til jöfnunar á rafmagnsverði frá almenningsveitum hið allra fyrsta.



Herra forseti. Ég vænti þess, að hæstv. forseti leyfi mér að fara ögn fram yfir þessar lögmæltu tvær mínútur til að ræða um þetta mikilvæga mál. Það var svo þegar Orkubú Vestfjarða var stofnað, að þá var ein forsenda þess að Vesturlína væri tengd við aðalorkukerfið og yrði lögð á árunum 1978–1979. Á stofnfundi Orkubúsins lét ég bóka yfirlýsingu sem hæstv. iðnrh. las upp, og ég lýsti yfir þar að ég mundi beita mér fyrir því, að þetta yrði gert. í samræmi við það lagði svo iðnrn. til að í fjárlög fyrir árið 1978 yrði tekin upp sú fjárhæð sem Rarik taldi þá nauðsynlega í þessu skyni, en Rarik átti að sjá um lagningu þessarar línu, og þá gengið út frá því, að það, sem á vantaði, kæmi í fjárlög og lánsfjáráætlun 1979. Þessi upphæð, sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. nú í ár, var 693 millj. kr. Við endanlega afgreiðslu fjárl. kom upp sú ósk að lækka þá fjárveitingu um 285 millj. kr. niður í 408 millj. Áður en tekin væri ákvörðun um það var leitað upplýsinga hjá rafmagnsveitustjóra ríkisins um það, hvort ekki væri unnt að ljúka línunni engu að síður á árinu 1979, þó þessi lækkun yrði gerð, enda yrði bætt við fjárútvegun á árinu 1979. Eftir að hann hafði svarað því játandi, að það væri framkvæmanlegt, þó að nokkur hluti fjárveitinga flyttist yfir á árið 1979, var þetta gert. Næst gerist það svo í málinu sem alþjóð er nú kunnugt og þarf ekki að rekja hér, að þegar átti að panta efni og hefja undirbúning að framkvæmdum í ár andmæltu nokkrir stjórnarmenn Rafmagnsveitna ríkisins þessu, og þegar ég sem iðnrh. gaf fyrirmæli um að panta þá þegar nauðsynlegt efni til þess að unnt væri að standa við það sem Alþ. hafði ákveðið um framkvæmdir á árinu 1978, þá svöruðu þrír þeirra með því að segja af sér í mótmælaskyni, og það er nokkuð athyglisvert, að þeir þrír, sem sögðu af sér, voru allir fulltrúar núv. stjórnarflokka. Engu að síður var þessu verki haldið áfram og að sjálfsögðu gerði ég till. um að á fjárl. fyrir árið 1979 yrði áætlað það fé sem þyrfti til að ljúka línunni á árinu 1979, eins og til hafði staðið og gert hafði verið ráð fyrir. Þegar iðnrn. lagði fram þessar till. sínar til fjmrn. var því í fyrstu tekið þunglega í fjárlaga- og hagsýslustofnun af tveimur ástæðum, annars vegar var sú ástæða að reyna að lækka útgjöld fjárl. og lánsfjáráætlunar, en einnig var það vegna þess, að fyrir lá frá Rafmagnsveitum ríkisins að hagkvæmara mundi að þeirra áliti að dreifa þessum framkvæmdum á árin 1979 og 1980. Hins vegar var sá stóri annmarki á því áliti Rafmagnsveitna ríkisins, að þær höfðu gersamlega sleppt því að líta á hversu mikill kostnaður mundi verða bæði í gjaldeyri og íslenskum krónum af slíkri frestun. En þá kom í ljós að dísilrekstur og olíueyðsla á árinu 1980 mundi verða svo að skipti mörg hundruð milljónum kr., sem Rarik hafði sleppt í greinargerð sinni og rökstuðningi fyrir því, að það væri hagkvæmara að fresta málinu. Þegar það var skýrt fyrir fjárlaga- og hagsýslustofnun í ágústmánuði af hálfu iðnrh. með tveimur bréfum, annars vegar að þetta væri forsenda fyrir stofnun Orkubúsins og fyrirheit ríkisstj. væri að ljúka línunni á árinu 1979, og enn fremur lágu fyrir upplýsingar um gífurlega olíueyðslu og sóun gjaldeyris með því að draga þetta í eitt ár, þá breytti fjárlaga- og hagsýslustofnun till. sínum, eins og kom fram í ræðu hv. 1. þm. Vestf. og liggur fyrir í plaggi sem útbýtt var á síðasta stjórnarfundi fyrrv. ríkisstj. Nú vil ég taka það skýrt fram, að það er misskilningur að fyrrv. ríkisstj. hafi skilið eftir eitthvert tilbúið fjárlagafrv. Það var ekki. Hins vegar hafði fjárlaga- og hagsýslustofnum gert sér grein fyrir ýmsum meginatriðum frv., og m.a. í þessum till. eða grg. frá fjárlaga- og hagsýslustofnun, sem dags. er 28. ágúst, kemur skýrt fram að til Vesturlínu eru áætlaðir 3 milljarðar 980 millj. kr. með vísun til viljayfirlýsingar ríkisstj. um það mál Til að skýra þetta mál enn nánar er rétt að það komi fram, að Rafmagnsveitur ríkisins eða rafmagnsveitustjóri skrifaði á sínum tíma - það mun hafa verið í ágústmánuði - að til þess að ná þessu marki, sem rafmagnsveitustjóri taldi framkvæmanlegt, að ljúka línunni á árinu 1979, þyrfti að afla 200 millj. í ár til viðbótar þeim 408 millj. sem voru í lánsfjáráætlun og fjárl. Af þessum 200 millj. voru 150 millj. til greiðslu í desember n. k., en 50 millj. sem gert var ráð fyrir að þyrfti í október -nóvember til að flýta byggingu aðveitustöðvar. Þegar iðnrn. kannaði þetta mál kom í ljós að ekki væri nauðsynlegt að afla þá nema fyrirheits um 50 millj. lántöku vegna umræddrar aðveitustöðvar, en hinar 150 millj. mætti láta bíða fram yfir áramót vegna þess að hér var um pantanir á efni að ræða. Í bréfi, sem ég skrifaði 22. ágúst til fjmrn., er þetta mál rakið og ítrekað að nægilegt fé verði í fjárl. og lánsfjáráætlun á árinu 1979 til að ljúka lagningu Vesturlínu. Till. iðnrn. varðandi fjárl. og lánsfjáráætlun næsta árs byggjast á þessari fyrirætlun og fyrirheiti. Nú er því haldið fram, að það sé ekki framkvæmanlegt að ljúka verkinu á árinu 1979 vegna dráttar í tíð fyrrv. stjórnar og þess vegna ástæðulaust að gera ráð fyrir því í fjárl. Þetta er ekki rétt og kemur m.a. fram í bréfi sem hæstv. iðnrh. minntist raunar á, dags. 6. okt. s.l., frá rafmagnsveitustjóra. Þar segir hann, 6. okt., að ekki sé hægt að ljúka framkvæmdum við línuna á árinu 1979. Til þess að hægt væri að gera viðhlítandi ráðstafanir hefði ákvörðun þurft að liggja fyrir strax upp úr mánaðamótum ágúst–september. Hvenær var þessi hæstv. núv. ríkisstj. mynduð? Hún var mynduð 1. sept. Ef hún hefði ekki beint eða óbeint stöðvað þetta mál, heldur tekið ákvörðun í byrjun sept., þá liggur fyrir í bréfi rafmagnsveitustjóra að þetta var framkvæmanlegt. Þess vegna er það ekki rétt og ekki maklegt þegar sumir málsvarar hæstv. núv. ríkisstj. reyna að koma þessu yfir á fyrrv. ríkisstj. Þetta mál liggur alveg skýrt fyrir, og ef ekki verður unnt að ljúka þessari línu á árinu 1979 er það verk núv. ríkisstj. og hennar einnar.



Herra forseti. Í 1. gr, sameignarsamnings milli ríkisstj. Íslands og sveitarfélaga á Vestfjörðum um stofnun Orkubús Vestfjarða segir að samningurinn sé gerður á þeim meginforsendum: 1. Að fullnægt verði orkuþörf Vestfirðinga með innlendum orkugjöfum. Það þýðir á mæltu máli, að Vesturlína verði lögð og nánar tímasett á árinu 1979. 2. Að Vestfirðingar búi við sambærilegt orkuverð og aðrir landsmenn. 3. Að fyrirtækið hafi traustan rekstrargrundvöll. Ég verð að játa að svar hæstv. iðnrh. við framlagðri fsp., þar sem fram kemur að ekki verður úr því sem komið er staðið við skuldbindingu stjórnvalda varðandi stofnun þessa fyrirtækis, hlýtur að valda öllum Vestfirðingum stórkostlegum vonbrigðum. Um leið og það liggur ljóst fyrir að ekki verði staðið við lagningu byggðalínu, þá fylgir því að Vestfirðingar muni fyrirsjáanlega ekki búa við sambærilegt orkuverð og aðrir landsmenn. Það er nú til jafns við það hæsta sem þekkist,í landinu. Í annan stað hlýtur þriðja meginforsendan að raskast um leið, vegna þess að sá kostnaðarauki, sem Orkubú Vestfjarða verður fyrir af þessum sökum, er ekki upp á nokkur hundruð milljóna. Ef við göngum út frá þeirri forsendu, að Orkubúið framfylgi fyrirætlunum sínum um heimildir til húshitunar, og gerum ekki ráð fyrir, að línan verði tengd fyrr en í árslok 1980, þá er hér um að ræða 1 milljarð kr. í kostnaðarauka, sem hlýst af því að ekki verður staðið við upphaflega skuldbindingu. Meginkrafan er þess vegna sú, að sá reikningur verði greiddur af þeim aðilum sem þessar skuldbindingar tóku á sig, ef þeir vilja reyna að standa við afleiðingar þess að skuldbindingin hefur brugðist. Um það er deilt hér, hvernig á þessu standi og hvort hér sé um að ræða að þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók við hafi legið ljóst fyrir að það hafi verið tæknilega ógerlegt að standa við umrædda skuldbindingu. Fram hafa verið lagðar upplýsingar um till. sem hafi legið fyrir á síðasta ríkisstjórnarfundi fráfarandi ríkisstj., þar sem gert var ráð fyrir að staðið yrði við þessar skuldbindingar. Ég vil upplýsa það, að á fundi fjvn. í morgun svaraði Kristján Jónsson forstjóri Rafmagnsveitna ríkisins því til aðspurður, að ef það hefði legið fyrir um mánaðamótin ágúst-september s.l., að fjármögnun væri fyrir hendi, þá hefði svar hans verið það, að þetta hefði verið tæknilega gerlegt. Þess vegna vil ég fá upplýst í þessum umr. nákvæmlega hvenær það gerðist, að fjárhagslegum forsendum þessa máls var breytt. Það er að vísu sagt sem svo, að ekki hafi legið fyrir eiginlegt fjárlagafrv. Ég hef hér afrit af því skjali fjárlaga- og hagsýslustofnunar sem vitnað hefur verið til, þar sem greinilega kemur fram, að það er tillaga stofnunarinnar að gera ráð fyrir alls 3 milljörðum 980 millj. kr. í þetta verkefni, og vitnað til skuldbindingar og viljayfirlýsingar ríkisstj. Þetta er svo þýðingarmikið mál, að ég óska eindregið eftir að fá það nákvæmlega upplýst hvar og hvenær og af hverjum sú ákvörðun var tekin að breyta þessum fjárhagslegu forsendum.  Að lokum vil ég aðeins leggja á það áherslu, að ég trúi því ekki að óreyndu að hæstv. ráðherrar, hæstv. iðnrh. og hæstv. fjmrh., sem báðir eru þm. landsbyggðarkjördæmis sem hefur orðið að búa við alvarlegan orkuskort, þó að vonir standi til að verulega hafi úr ræst nú að undanförnu, taki þátt í því, að hlutur Vestfirðinga, þar sem ástandið er nú langverst, verði fyrir borð borinn. Ég vil einnig taka það fram, að okkur er fullkomlega ljóst, að nú verður að gæta mikillar aðhaldssemi í útgjöldum ríkisins. En hér er um að ræða mál sem bæði er bundið ótvíræðum skuldbindingum af hálfu stjórnvalda gagnvart þessum landsfjórðungi og fyrirtæki þar og algjört forgangsmál Vestfirðinga.



Herra forseti. Ég tel rétt að koma inn í þessa umr. aftur og greina frá ýmsum þáttum í sambandi við þetta mál. Ég skil ofurvel að þm. Vestfirðinga komi hér upp og tjái áhyggjur sínar í sambandi við stöðu þess og vilji fá upplýsta einstaka þætti sem tengjast afgreiðslu stjórnvalda í sambandi við þetta atriði. Ég skal upplýsa það eftir því sem ég get og föng eru á, og ég hef raunar gert það gagnvart stjórn Orkubús Vestfjarða á fundi sem ég átti með stjórninni allri fyrir ekki mjög löngu. Því hefur verið haldið fram hér í umr., að það sé sök og ákvörðun þeirrar ríkisstj., sem nú situr, að breytt hafi verið stefnu í þessu máli. Hv. þm. Gunnar Thoroddsen vitnaði í erindi sem hann ritaði fjmrh. 22. ágúst. s.l., þar sem hann ítrekar, - sennilega hefur það ekki verið í fyrsta sinn, því ég efast ekki um að hann hafi lagt áherslu á að ná þessu máli fram, þar sem hann ítrekar að fá fjárveitingu til þess að hægt verði að standa við það loforð sem hann hafði gefið á stofnfundi Orkubús Vestfjarða á sínum tíma. Í sambandi við það loforð er eðlilegt að spurt sé hvort skuldbindingar, sem iðnrh. gefur á slíkum fundi, eru skuldbindandi fyrir fjárveitingavaldið. Ég hef að vísu ekki lögfræðilega þekkingu á því, en ég er smeykur um að svo sé ekki og á hafi vantað í þessu máli, að þessi yfirlýsing hafi verið staðfest og þær skuldbindingar, sem í henni fólust, hafi verið staðfestar af réttum aðilum, þ.e.a.s. fjmrh. og þeim sem með fjárveitingavaldið fara. Það hygg ég að hafi á vantað. Við þessu erindi kemur svar, og vegna þess, sem hefur komið fram í umr., tel ég nauðsynlegt að vitna til þess, með leyfi hæstv. forseta. Það kemur svar til iðnrn. frá fjmrn., dags. 28. ágúst 1978, þremur dögum áður en fyrrv. ríkisstj. fór frá völdum, og það hljóðar þannig: „Vísað er til bréfs iðnrn., dags. 22. þ. m., varðandi heimild til efnispöntunar vegna fyrirhugaðrar lagningar Vesturlínu. Með hliðsjón af umræðum, sem vitnað er til í bréfi iðnrn., fellst þetta rn. fyrir sitt leyti á að unnið verði að gerð viðkomandi útboðsgagna og leitað tilboða án fjárhagslegra skuldbindinga. Væntanleg tilboð komi síðan til mats í þessu rn., eins og venja hefur verið, áður en endanlegar fjárskuldbindingar verða gerðar. Varðandi heimild til lántöku að upphæð 50 millj. kr. síðar á árinu er af hálfu rn. ekkert til fyrirstöðu, ef það þá telst nauðsynlegt.“ Beðið var um milljarða. Svar fjmrn. er 50 millj. kr. Nokkrum dögum áður hafði verið fært sem tillöguliður eða verið bókað að stæði í till. fjárlaga- og hagsýslustofnunar til Vesturlínu 1313 millj. kr., fært inn í skjöl rn. 25. 8. 1978. Hér hefur komið fram í umr. hjá þm. Matthíasi Bjarnasyni og hv. þm. Gunnari Thoroddsen, að fyrir hafi legið á síðasta fundi fyrrv. ríkisstj. till. frá fjárlaga- og hagsýslustofnun um að taka inn í till. til fjárlagagerðar hátt í 4 milljarða kr. vegna Vesturlínu. Af þessum síðasta fundi, þessum kvöldfundi fyrrv. ríkisstj., hef ég ekki nein gögn og hef ekkert af honum fregnað. Í málsskjölum iðnrn. er engar upplýsingar um þennan fund að finna, og ég er hræddur um að þær samþykktir, sem þar voru gerðar, og þeir samningar, sem virðast hafa farið fram á milli hæstv. ráðh. síðasta daginn um ráðstöfun á yfir tveimur milljörðum króna, - mál sem þeir höfðu verið að velta á milli sín bréflega vikuna á undan, það sé fremur marklítið, ekki síst ef ekki hefur meiri hugur fylgt máli en það, að engin voru gögn eftir skilin í iðnrn., hvað þetta snertir. Það er fyrst þegar kemur vel fram í septembermánuð, fram undir miðjan septembermánuð, að ég heyri um þetta mál, að það er ókyrrð vegna þessa máls hjá þeim aðilum sem eðlilega báru það fyrir brjósti, Vestfirðingum. En enginn úr þeirra liði hringdi þó til mín vegna þess í septembermánuði, svo að mig reki minni til. Hins vegar, þegar ég varð var við að menn höfðu áhyggjur af þessu og talið var að fyrir lægju yfirlýsingar eða einhver loforð frá stjórnvöldum frá árinu 1977 um að þessi lína skyldi lögð, þá hafði ég samband við Rafmagnsveitur ríkisins og rafmagnsveitustjóra, strax og hann kom úr sumarleyfi upp úr 20. sept., og óskaði eftir upplýsingum frá honum um þetta mál. Hann skilaði síðan skriflegri grg. 6. okt., sem ég vitnaði til, og í þeirri grg. kemur fram að síðustu forvöð til að panta efni í þessa línu, eftir því sem hann segir í þeirri grg., hafi verið þegar upp úr mánaðamótunum ágúst–september. Í bréfi sem Rafmagnsveiturnar skrifuðu til fjárlaga- og hagsýslustofnunar, dags. 10. ágúst, var hins vegar sagt: í lok ágúst. Þarna skeikar auðvitað mjög litlu. Þetta voru ítrustu síðustu tímamörk, og á þessum tíma höfðu hæstv. ráðh. fyrrv. ríkisstj. verið að velta þessu máli á milli sín, en ekki komið því í höfn. Svo ætlast þessir heiðursmenn til að sú ríkisstj., sem settist á stóla 1. sept. hefði þá á stundinni haft vitneskju um þetta mál, sem þeir skildu ekki eftir, a.m.k. ekki iðnrh., nein gögn um handa þeim sem við tók, og hún leysti þetta samstundis. Ég verð að segja að þetta er heldur óskemmtilegur lokasöngur úr samskiptum fyrrv. ráðh., hæstv. iðnrh. og fjmrh., og segir kannske dálitla sögu um þeirra samskipti sem ég ætla ekki að fara að rekja hér. Það var spurt um það af hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni, hvernig iðnrn, ætlaði að bregðast við þeim vanda sem Orkubú Vestfjarða yrði fyrir vegna kostnaðarauka í sambandi við þetta mál. Engin ákvörðun hefur verið um það tekin af hálfu iðnrn., enda ekki á valdi þess að taka ákvarðanir þar að lútandi, hvernig við slíku skuli brugðist. Hins vegar tel ég það mestu skipta, að fyrst verði að forðast orkuskort á Vestfjörðum vegna breytingar á framkvæmdatíma í sambandi við þessa línulögn. Við höfum gert um það till. frá iðnrn., að tekin verði inn fjárveiting í sambandi við næstu fjárlagagerð, - fjárveiting sem ekki var og ekki er í fjárlagatill. Við höfum tekið það sérstaklega upp við fjmrn. ásamt ýmsu öðru er orkumál snertir, að þar verði tekin upp fjárveiting, að mig minnir sem nemur 40 millj. kr., til þess að tryggja þær dísilstöðvar sem að mati Rafmagnsveitna ríkisins og ég vænti einnig stjórnar Orkubús Vestfjarða eru nauðsynlegar til þess að koma í veg fyrir orkuskort á Vestfjörðum veturinn 1979–1980. Hv. þm. Kjartan Ólafsson taldi einnig að ætlast yrði til þess, að ríkisstj. auðveldaði Orkubúi Vestfjarða að komast yfir þann kostnaðarauka sem yrði vegna seinkunar. Ég vil ekki gefa hér nein loforð hvað þetta snertir. En ég ítreka það, að ég tel nauðsynlegt og mjög brýnt að við þessa línulögn verði lokið á tveimur árum héðan í frá. Ég tel það út af fyrir sig vera verulegt verkefni við að glíma, þar sem ljóst er að þessi framkvæmd muni kosta um 2 milljarða kr. hvort árið. Og komið hefur fram í þeim gögnum, sem hér hefur verið vitnað til, að það hefði verið mjög torsótt og það hefði verið dýrara, svo að nam 200 millj. kr., að vinna þetta verk á árinu 1979 í einum áfanga, sem segir sig sjálft þegar um er að ræða línulögn yfir mjög torsótta og erfiða fjallvegi. Hins vegar er það auðvitað alltaf matsatriði, hversu miklu fjármagni er varið og hversu mikið kapp er lágt á framkvæmdir af þessu tagi. Hvað snertir yfirlýsingar við Orkubú Vestfjarða á sínum tíma skal ég ekki heldur leggja mat á þær. En ég er dálítið smeykur um að rasað hafi verið um ráð fram um sumar ákvarðanir sem lutu að stofnun þessa landshlutafyrirtækis, þó ég vilji ekki fara út í það hér og ekki gagnrýna það í einstökum atriðum. Ég er hræddur um að þær tryggingar, sem Vestfirðingar héldu sig vera að kaupa, hafi þá ekki legið fyrir. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson vék einnig að þessum kostnaðarauka og nefndi þar miklu hærri tölur en ég hef séð sem mat á kostnaðarauka fyrir Orkubú Vestfjarða. Hann nefndi allt að 1 milljarði kr. Þetta fer áreiðanlega eftir því, hvort menn ætla að ráðast í eða telja óhjákvæmilegt að ráðast í mjög aukna húshitun á Vestfjörðum á þessum tímabili. Við því hefur verið varað, og ég veit að stjórn Orkubús Vestfjarða hefur beinlínis beint þeim eindregnu tilmælum til Vestfirðinga að ráðast ekki í aukna húshitun. Þetta tel ég hins vegar mjög erfitt og í rauninni slæmt að þurfa að gefa út slík fyrirmæli. Og ég tel það sanngirnismál, að greitt sé fyrir því af samfélaginu, að íbúum landshluta, sem búa við mjög slæmt og óhagstætt orkuverð, gefist kostur á að hljóta einhvern stuðning eða styrk eða úrlausn sinna vandamála þegar um er að ræða valkosti um húshitun. Ég vil að endingu ítreka það, að ég tel að upprifjun á þætti fyrrv. ríkisstj. í þessu máli sé henni til heldur lítils sóma.



Herra forseti. Ég vil að það komi hér skýrt fram, að í tillögum Rafmagnsveitna ríkisins um framkvæmdir á árunum 1978 og 1979 var gert ráð fyrir því, að Vesturlína gæti orðið byggð á þessum tveimur árum. Það hefur verið rifjað hér upp, að í framkvæmdatillögum RARIK fyrir árið 1978 var gert ráð fyrir 693 millj. kr. til þessa verks. Var það miðað við hagstæða skiptingu verksins í tvö ár að áliti sérfræðinga RARIK. Það hefur enn fremur verið rifjað upp, að þessi tala var skorin niður í 408 millj. kr. í sambandi við afgreiðslu fjárl. og lánsfjáráætlun fyrir þetta ár. Í framkvæmdatillögum Rafmagnsveitna ríkisins fyrir árið 1979 er gert ráð fyrir til Vesturlínu 2 milljarða 765 millj. kr. til línulagningar og 1 milljarðs 42 millj. kr. til aðveitustöðva, samtals rúmlega 3.8 milljarða kr. Rafmagnsveitur ríkisins gerðu þessa framkvæmdatillögu í því skyni að leggja til að línunni væri lokið á árinu 1979. Í fjárlagafrv. nú er þessi tillaga mjög skorin niður. Til línulagninga eru aðeins ætlaðar 625 millj. kr. og til aðveitustöðva, er snerta þessa línulögn, 688 millj. kr. Rafmagnsveitur ríkisins hafa í samráði við iðnrn. gert endurskoðaðar framkvæmdatillögur fyrir næsta ár. Í þeim tillögum er svo komið, að ljóst virðist að þessari Vestfjarðalínu verði eigi lokið á árinu 1979, og eru endurskoðaðar tillögur við það miðað að skipta þá verkinu á tvö ár. Í endurskoðuðum framkvæmdatillögum RARIK fyrir árið 1979 er gert ráð fyrir 2040 millj. kr. samtals til línubygginga og byggingar aðveitustöðva við Vesturlínu. Hvort þessi fjárhæð fæst inn við afgreiðslu fjárl. og lánsfjárætlunar veit sennilega enginn í dag eða a.m.k. ekki ég, en þó er mjög nauðsynlegt að mati Rafmagnsveitna ríkisins að það takist til þess að unnt verði að ljúka þessari línulögn á góðum tíma árið 1980. Það hefur verið tekið fram margsinnis af hálfu forráðamanna Rafmagnsveitna ríkisins, að til þess að unnt væri að ljúka þessari línulögn á árinu 1979 þyrfti ákvörðun að liggja fyrir um mánaðamótin ágúst-september.  Ég ætla ekki að fara að ræða um það hér við hv. þm. Matthías Bjarnason, hvort þessi tímamörk hafa verið röng eða ekki og að vel hafi verið unnt að byggja línuna enda þótt ákvörðun lægi eigi fyrir um þessi mánaðamót. Um þetta vil ég ekki fullyrða, en treysti áætlunum RARIK og bendi á, að afgreiðslufrestur á efni til ýmissa þátta í línulögnum og byggingu aðveitustöðva er a.m.k. 12–14 mánuðir. Það er heldur skemmri tími sem þarf til þess að panta staura og ná þeim inn í landið, og það er skýringin á því sem hann gat um, að unnt var með skömmum fyrirvara að hefja það verk að reisa staura frá Hrútatungu og yfir að Glerárskógum, eins og hann minntist á.  Ég vil taka það fram, að stjórn Rafmagnsveitna ríkisins hefur mótað sér þær starfsreglur, ef um er að ræða óskir um að panta efni til verka sem ekki eru þegar komin á fjárlög ríkisins eða lánsfjáráætlun, að þá þurfi að liggja fyrir yfirlýsing-frá iðnrn. og frá fjmrn. um að þau muni beita sér fyrir því, að fjármagn, sem til þess þarf, verði í fjárl. næsta árs. Þess vegna hafa Rafmagnsveitur ríkisins ekki pantað efni til þessa verks á liðnu sumri, vegna þess að þá yfirlýsingu iðnrn. og fjmrn. skorti. Að lokum, hæstv. forseti, vegna þess að hér hefur einum þm. ekki verið svarað, hv. þm. Friðjóni Þórðarsyni, þar sem hann spyr um Ólafsvíkurlínu, þá má segja honum það í fáum orðum, að fjármagn til þeirrar línubyggingar er á fjárl. þessa árs, sömuleiðis til aðveitustöðvar í Ólafsvík.



Vegna ummæla hv. 2. þm. Norðurl. v. um það, að ég hafi heimilað allmörgum ræðumönnum að fara fram úr hinum tveggja mínútna ræðutíma, þá má vel vera að það sé ásökunarefni á mig að hafa ekki verið strangari. En ég tel að það hafi ekki verið ýkjamikið að öðru leyti en því, að ég heimilaði hv. 11. þm. Reykv. að tala nokkru lengra mál með tilliti til þess að hann er fyrrv. iðnrh. og þetta mál snerti hann því meira en aðra hv. þm. Annars er það að sjálfsögðu rétt aths. hjá hv. 2. þm. Norðurl. v., að forseti á að vera strangur gagnvart því að reglum um þingsköp sé fylgt.

Varðandi þá fsp., sem ég gerði til hæstv. iðnrh. um bætur til Orkubúsins ef þetta verður ofan á, sem hann lýsir hér yfir, að þessi framkvæmd verði unnin á tveimur árum, þá segir hann: Engin tillaga er um slíkt. Sú tillaga hlýtur að eiga að koma frá iðnrn. og iðnrh., síðar meir er ákvörðun ríkisstj. og Alþ. hvort við því verður orðið. Ég vil skora á hæstv. iðnrh. að verða við þessum tilmælum, því að þaðan á auðvitað frumkvæðið að koma í þessum efnum. Ég vil svo taka það fram, að mér finnst leitt að gera þetta að einhverju hitamáli, því að hér er ekki verið að tala um fáfengilegt mál sem ekki skipti nokkru máli. Ástandið í raforkumálum í þessum landshluta er svo alvarlegt að það er uggur í mönnum, og fer það ekkert eftir hvar þeir búa í þessum landshluta eða hvaða atvinnu þeir hafa. Þeir hafa allir miklar áhyggjur af þessum málum, og ég fullyrði að enginn landshluti er verr settur núna en Vestfirðir í þessum efnum, þó að við vitum að það er alltaf óteljandi margt eftir að framkvæma, bæði í þessum málum og öðrum. Ég vil því að síðustu vænta þess, að hæstv. iðnrh. hugleiði betur þetta mál og sé ekki með neitt hnútukast til fyrrv, ríkisstj., að afgreiðsla á þessu máli hafi verið henni til lítils sóma. Ef hæstv. iðnrh. ætlar að halda áfram í þeim dúr sem hann gerði í lok ræðu sinnar, þá verður þetta mál honum ekki til lítils sóma, eins og hann sagði um fyrrv. ríkisstj., - það mun verða honum til stórskammar ef hann ætlar að halda áfram á þeirri braut, eins og var á honum að heyra í lok ræðunnar. Ég trúi því ekki að jafngreindur maður og hann er endurskoði ekki þetta mál í ljósi þeirra staðreynda, sem fyrir liggja, og sýni sanngirni gagnvart þessum landshluta.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. var eiginlega undrandi á því, að fyrrv. ríkisstj. hefði ekki Kjartan Ólafsson: Herra forseti. Ég stend hér upp til þess að vekja athygli á fáeinum atriðum sem fram hafa komið, en aðallega þó vegna þess, að ég tel að það skipti nokkru máli hvort dómur stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins varðandi framkvæmdamöguleika við Vesturlínu hafi verið sá, að efnispöntun yrði að fara fram fyrir ágústlok eða fyrir septemberlok. Ríkisstjórnarskiptin urðu 1. sept. Mér heyrðist á máli hæstv. iðnrh. áðan, að hann talaði um septemberlok í þessum efnum, en ég þykist hins vegar muna það fullvel, að í bréfi, sem ég hef séð afrit af frá stjórn Rafmagnsveitna ríkisins, að ég hygg dags. 10. ágúst, sé tekið skýrt fram að pöntunin hafi þurft að eiga sér stað í síðasta lagi fyrir lok þess mánaðar. Um þetta vil ég spyrja hæstv. iðnrh.  Að öðru leyti vil ég aðeins segja það, að það er næsta furðulegt að þeir tveir hv. þm., sem hér hafa talað og áttu sæti í fráfarandi ríkisstj., hv. 11. þm. Reykv. og hv. 1. þm. Vestf., gera mikið úr því, að á kvöldfundi ríkisstj. 28. ágúst hafi verið bókuð viljayfirlýsing fráfarandi ríkisstj. í þeim efnum að tryggja byggingu Vesturlínu á árinu 1979. Það er nokkuð seint að verkinu staðið, og ég hygg að með tilliti til þess, að í bréfi frá fjmrn., dags. þennan sama dag, það er ekki tekið fram klukkan hvað það er skrifað, sennilega um morguninn eða miðjan daginn, og hæstv. iðnrh. las hér upp áðan, þá er skýrt tekið fram í þessu bréfi fjmrn. til iðnrn. frá 28. ágúst, að það, sem þeir opna fyrir hjá fjmrh. um byggingu Vesturlínu, sé að rn. fallist á að unnið verði að gerð útboðsgagna og leitað verði tilboða, en tekið fram, án fjárhagslegra skuldbindinga. Sem sagt, um hádegi eða svo 28. ágúst, þrem dögum áður en ríkisstj. fór frá, var fjmrn. enga skuldbindingu tilbúið að láta í té í þessum efnum. Ég vil að þetta sé undirstrikað hér sérstaklega, ekki síst vegna þess að það kom mjög skýrt fram í máli hv. 2, þm. Norðurl. v., sem á sæti í stjórn RARIK, að það sé alger regla þeirrar stjórnar, að til þess að panta efni í stofnlínur af þessu tagi þurfi að liggja fyrir skýlaus yfirlýsing frá fjmrn. og hún hafi ekki legið fyrir og hafi aldrei borist stjórn RARIK. Með tilliti til þess bréfs, sem ég vitnaði í, að pöntun hafi þurft að eiga sér stað fyrir ágústlok, var málið mjög illa komið, vægast sagt, þegar stjórnarskiptin urðu.



Herra forseti. Það hafa nú orðið miklar umr. um þessa fsp. mína, og ég fagna því að það hefur orðið svo. Það hefur margt komið hér fram sem var ástæða að kæmi fram. En það hefur það í för með sér, að ég mun ekki víkja að ýmsum atriðum sem ég hefði annars vikið að, ef það hefði ekki verið þegar rætt áður. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðh. fyrir svar hans. Ég varð að sjálfsögðu mjög vonsvikinn og óánægður með efni þess. Og þá er það, sem höfuðmáli skiptir, sú yfirlýsing af hans hálfu, að hann geri ráð fyrir að Vesturlinunni verði ekki lokið á næsta ári, heldur verði það ekki fyrr en á árinu 1980. Ég varð líka fyrir vonbrigðum með sumt annað sem hæstv. ráðh. sagði. Hann talaði um sök fyrrv. ríkisstj. í þessum efnum, það væri hennar sök, mátti skilja, að vikið er frá ákvörðun þeirrar sömu ríkisstj. að ljúka línunni á árinu 1979. Ég held að það sé ekki ástæða til að hafa slíkt orðaval í umr. um svo þýðingarmikið mál, og ég vil að það komi hér skýrt fram, að ég hreyfði ekki þessu máli til þess að stofna til illvígra deilna annars vegar milli stjórnarliðsins og hins vegar stjórnarandstöðunnar um þetta mál. En ég vil að það komi skýrt fram og ég legg áherslu á, að það hefur ekki verið á Vestfjörðum neinn pólitískur ágreiningur um stofnun Orkubús Vestfjarða og um mikilvægi þess að koma byggðalínunni í framkvæmd fyrir árslok 1979. Það olli mér og vonbrigðum, að hæstv. ráðh. sagði að það hefði verið rasað um ráð fram við stofnun Orkubúsins. Hann færði þessum orðum sínum engan stað. Ég hélt að honum væri kunnugt um, eins og flestum á að vera kunnugt um hér á hv. Alþ., að það fór fram vandaður undirbúningur að stofnun þessa fyrirtækis og m.a. í formi þess að undirbúa löggjöf um þetta efni sem Alþ. samþykkti á sínum tíma. Og hæstv. ráðh. sagði að það gæti verið, að Vestfirðingar hefðu ekki fengið þau loforð sem þeir töldu sig vera að fá þegar Orkubúið var stofnað, þ.e.a.s. að verið gæti að það séu ekki gild loforð sem Vestfirðingum voru gefin. En þessi loforð er fyrst og fremst að finna í stofnsamningi að Orkubúi Vestfjarða, sem er undirritaður af öllum stofnendum, bæði sveitarfélögunum á Vestfjörðum og af hálfu ríkisins. Hvers vegna er ekki hægt að treysta þessum loforðum? Og ég spyr: Hvernig var hægt að ganga betur frá þessum loforðum heldur en fella þau inn í sjálfan stofnsamninginn að fyrirtækinu? Það er ekki hægt. Þessi orð ráðh. eiga að sjálfsögðu enga stoð, nema það sé ætlun núv. ríkisstj. að svíkja þessi loforð. Ég vil hvorki gera hæstv. iðnrh. né öðrum ráðh. upp það, að þeir ætli ekki að standa við þau loforð sem gefin eru með þessum hætti. Ég skil raunar ekki hvernig þeir komast hjá því að standa við þau. Hv. 1. þm. Vestf. tók af mér ómakið að svara þeim köpuryrðum, að upprifjun þessa máls væri fyrrv. ríkisstj. til lítils sóma. Ég held að það sé öllum ljóst og ekki síst Vestfirðingum, að fyrrv. ríkisstj. stóð með miklum sóma að stofnun Orkubús Vestfjarða og með miklum heilindum og með stuðningi Vestfirðinga atmennt án tillits til þess, hvar þeir skipa sér í pólitíska flokka. Það hefur verið deilt um það, hvort hægt sé af tæknilegum ástæðum að ljúka lagningu Vesturlínunnar fyrir árslok 1979. Það er mikið búið að ræða um það. Ég vek aðeins athygli á því, að þegar ákveðin voru framlög til þessa verks á fjárl. var gert ráð fyrir að ákveðinn hluti af þessu fjármagni færi til pöntunar á því efni sem þyrfti að hafa mestan fyrirvara á, eins og í sambandi við pöntun á aðveitustöðvum sem hér þarf til. Þessar pantanir fóru fram í apríl á þessu ári. Ég vek athygli á því, að þegar fjárlög þessa árs voru samþ. í des. s.l. var ekki búið að panta neitt til Vesturlínu, en það var samt gert ráð fyrir að vinna á þessu ári. Hvenær var pantað? Það var pantað efni í línuna í mars 1978. Þá voru pantaðir staurar og annað slíkt sem þurfti - í mars. Þess vegna spyr ég: Getur það staðist sem sérfræðingar segja og RARIK segir um þetta efni? En RARIK hefur ekkert um þetta efni að segja nema sem hver annar verktaki. Það er ekki RARIK sem á að ákveða neitt um Vesturlínu. En dettur mönnum í hug að það hafi ekki verið nægilegur tími, hvort sem það var í endaðan ágúst eða endaðan september, sem menn hafa nú verið að deila um, að panta efni: staura, víra og annað slíkt sem þurfti til framkvæmda á næsta ári þegar slíkt hið sama var gert í mars s.l. til framkvæmda á þessu ári sem nú er að líða? Ég held að það þurfi ekki að ræða um þetta atriði. En spurningin er fjárhagslegs eðlis. Það skil ég ósköp vel, að vandi getur verið á höndum fyrir fjármálastjórn landsins og ríkisstj. að standa við það loforð sem gefið var. Það er allt annað mál. En það verða að vera fjárráð í þessu skyni. Í fyrsta lagi er nauðsynlegt að standa við þau loforð sem gefin voru, og það kostar aukin fjárútlát frá því sem ríkisstj. hugsar sér nú. Í öðru lagi, ef það er ekki gert, þá kostar hinn kosturinn líka fjárútlát, því að ekki verður komist hjá því að bæta Orkubúinu upp þann skaða sem verður ef ekki verður lokið við línuna fyrir árslok 1979. Og þetta segi ég með stuðningi í beinum ákvæðum í stofnsamningi Orkubúsins. Herra forseti. Ég skal ljúka máli mínu með nokkrum setningum. Ég vil aðeins segja það, að talað hefur verið um að það hafi verið lítið veitt til Vesturlínu á fjárl. í ár. Það er rétt, það var ekki mikið og það er minna en upphaflega var gert ráð fyrir. En upphæðin var ekki lækkuð fyrr en óyggjandi upplýsingar lágu fyrir um það frá Rafmagnsveitum ríkisins, að þetta væri framkvæmanlegt. Ég gæti sagt margar sögur af því, að það var ekki hlaupið að því að fallast á þessa lækkun fyrr en það lá skýlaust fyrir, að það væri hægt þrátt fyrir það að ljúka línunni á árinu 1979. En hvers vegna var það, að minna fjármagn var sett í þessa línu en við hefðum viljað? Það var m.a. vegna þess, að það er ekki hægt að gera allt í einu. Það var hafið mjög þýðingarmikið verk, þar sem var Austurlína, og við féllumst á að láta Austurlínu ganga fyrir til þess að ljúka því verki sem fyrst og hún gæti komið í gagnið sem fyrst. Nú vil ég segja að lokum við alla sanngjarna menn og sérstaklega við hæstv. iðnrh.: Er ekki sanngjarnt að staðið sé við þau loforð sem fyrrv. ríkisstj. gaf um framkvæmd á Vesturlínu og voru á þann veg, að um leið var séð um að Austurlína gengi fyrir - og nú kemur Austurlínan í gagn um áramót? Geta nú ekki allir góðir og skynsamir menn sameinast um að gera það átak fyrir Vestfirðinga í framkvæmd Vesturlínu sem gert var ráð fyrir? Við erum að gera meira en eitthvað fyrir Vestfirðinga. Þetta er það eina þjóðhagslega rétta sem á að gera í þessu máli eins og málin standa í dag.



Herra forseti. Ég skal ekki vera mjög langorður, en ég tel rétt vegna ýmissa aths., sem hér hafa fallið í minn garð varðandi þetta málefni, að víkja að örfáum atriðum. Í fyrsta lagi er það, að menn hafa verið að ræða um það, hver hafi tekið ákvarðanir og hvers sök það væri, ef menn vilja nota það orð, að ekki er kleift úr þessu að ljúka við lagningu Vesturlínu á næsta ári, eins og fyrrv. iðnrh. hafði gefið fyrirheit um á sínum tíma, á árinu 1977. Möguleikarnir á þessu lokuðust að mati Rafmagnsveitna ríkisins um mánaðamótin ágúst–september. Hafi ég nefnt hér lok september í tilvitnun í bréf til fjárlaga- og hagsýslustofnunar frá Rafmagnsveitum ríkisins frá 10. ágúst, þá er það ekki rétt, því að þar segir orðrétt um þetta atriði: „Hér eru engin vandamál með framkvæmdina. Hins vegar verður að panta efnið mjög fljótlega eða fyrir lok þessa mánaðar“ - þ.e. sem bréfið er dags. í, lok ágústmánaðar. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir hv. þm. Vestf. eins og aðra að gera sér ljóst, að það er tómt mál að mati þeirra sem gerst ættu að þekkja, framkvæmdaaðilans, að karpa hér um það, hvort unnt sé að koma þessu verki í framkvæmd á næsta ári. Það er þeirra mat, að það sé ekki hægt, og þeir kostir, sem Rafmagnsveitur ríkisins nefna í grg. sinni til iðnrn. frá 6. okt., eru um það, hvort þetta skuli vera tveggja ára framkvæmd héðan í frá eða þriggja ára framkvæmd. Þeir gera ráð fyrir í till. sinni að þetta verði tveggja ára framkvæmd, og fjárhagsáætlun þeirra er upp á þessa milljarða tæpa 4, sem ég hef hér nefnt, nálægt tveimur hvort ár. Ég hef áhuga á að þetta mál nái í höfn á tveimur árum héðan í frá, það dragist ekki lengur, en það er ekki kleift að ljúka því á einu ári. Ég tel brýnt að þetta komist í höfn á tveimur árum, og ég mun vinna að því, ég vænti í góðri samvinnu við þm. Vestf., að unnt verði að afla fjár til þess að það sé kleift. Hvað snertir dagsetningar og ákvarðanir fyrrv. ríkisstj. í þessu máli, þá vil ég segja hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni það og endurtaka það sem ég taldi að fram hefði komið í mínu máli, að engin gögn, hvorki frá fjárlaga- og hagsýslustofnun né eftirliggjandi frá fyrrv. iðnrh., voru mér handbær í iðnrn., og ég hef ekki fundið þau. Þó hef ég fengið gögn sem varða fjárlagatillögur fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Hún hefur þá að undirlagi - ja, ég veit ekki hvers - breytt þessari tölu sem þeir hæstv. ráðh. virðast hafa komið sér saman um síðasta daginn sem þeir sátu á valdastólum. En ég held að við ættum ekki að vera að deila hart um þetta. Hv. þm. Þorvaldur Garðar vék hér að ýmsum þáttum í lokaorðum sínum. Ég vil benda á það hvað snertir pantanir á efni og tímalengd, að þá skiptir auðvitað máli hvort verið er að panta efni til framkvæmda sem 400 millj. kr. eru veittar til, eins og er í ár, eða rösklega það, eða efni vegna stórframkvæmdar upp á hátt í 4 milljarða kr. Það segir sig væntanlega sjálft, að á því er allnokkur munur. Það er margt sem snertir orkumál okkar sem er ekki í því horfi sem skyldi, og það er sitthvað sem ég hef þurft að taka við frá fráfarandi ríkisstj. sem veldur allnokkrum vandkvæðum. Ég ætla ekki að fara að rekja það hér, til þess er ekki tími. En eitt snertir þó óbeint stofnun Orkubús Vestfjarða, og það eru þau skuldaskil, sem ríkið tók á sig vegna stofnunar Orkubúsins, hluta af skuldum Rafmagnsveitna ríkisins upp á um 400 millj. kr. Um þetta var samið. Þetta var út af fyrir sig eðlileg og rétt stefna, og svona þarf að standa að málum varðandi Rafmagnsveitur ríkisins líka í næstunni og í framtíðinni. Hins vegar var ekki séð betur fyrir þessum skuldaskilum við afgreiðslu fjármála á þessu ári en svo, að þessi upphæð var færð á Orkusjóð án þess að reiknað væri með nokkrum viðbótartekjum fyrir hann. Það veldur því, að hjá Orkusjóði er nú vandi upp á nær því 400 millj. kr. af þessum sökum og talsvert, sem við hefur bæst af öðrum sökum til viðbótar. Þetta eru erfiðleikar frá fortíðinni. Ég vil að endingu segja það, að ég vænti þess að Vestfirðingar og Austfirðingar geti snúið bökum saman í sambandi við að leysa þann vanda sem þeir eiga við að glíma í raforkumálum og eru á margan hátt svipaðs eðlis. Ég treysti því, að svo verði og allir góðir og velviljaðir hv. þm. leggist þar á sveif með þessum landshlutum.



Herra forseti. Þar sem ég var settur í stjórn Rafmagnsveitna ríkisins á s.l. vori vil ég aðeins staðfesta þau orð hv. 2. þm. Norðurl. v., sem hann sagði áðan, að Rafmagnsveitum ríkisins barst ekki nein tilkynning um ákvörðun fyrrv. ríkisstj. um að það ætti að leggja nægilegt fjármagn til þessa verks á næsta ári og þess vegna gat hún ekki farið að panta efni, vegna þeirrar reglu, sem hún hefur, að gera það ekki fyrr en einhvers konar trygging er fengin fyrir því. Þá reglu munu Rafmagnsveitur ríkisins einmitt hafa tekið upp vegna þess, að á það hefur skort að það hafi fengist greitt tímanlega sem Rafmagnsveitum ríkisins hefur verið falið að panta. Þetta hefur valdið Rafmagnsveitum ríkisins miklum fjárhagserfiðleikum. Og eitt af því, sem á hefur skort nú á þessu ári, eru einmitt greiðslur frá Orkusjóði til styrkingar á dreifikerfi í sveitum. Þar hefur Orkusjóður ekki greitt nærri alla þá upphæð sem til þess er veitt samkv. fjárlögum. Það hefur verið aðeins minnst hér á að það þyrfti að jafna misrétti og erfiðleika sem Vestfirðingar kynnu að verða fyrir vegna þess dráttar sem þarna er augljóst að verður. Ég vil taka undir það, að vitanlega á að jafna allar slíkar byrðar og það þarf vitanlega að gera það í miklu ríkari mæli en gert hefur verið. En ég vil aðeins vekja athygli á því, að í þáltill., sem Kjartan Ólafsson flytur hér, kemur fram að Orkubú Vestfjarða selur rafmagn til heimilisnotkunar á rúmum þremur kr. lægra verði heldur en Rafmagnsveitur ríkisins. Þarna er komið fram það sem ég hélt fram í umr. við afgreiðslu laga um Orkubú Vestfjarða, þar sem tekin voru 20% af verðjöfnunargjaldi af Rafmagnsveitum ríkisins og fengin Orkubúi Vestfjarða, að það væri engin trygging fyrir því, að það yrði ekki til þess að Rafmagnsveitur ríkisins yrðu að selja á dýrara verði en Orkubú Vestfjarða. Þarna er sem sé komið í ljós að Orkubú Vestfjarða notar þennan hluta sinn til þess að selja raforku á lægra verði til heimilisnota heldur en Rafmagnsveitur ríkisins verða að gera.



Herra forseti. Það var rætt áðan um hvort í bréfi rafmagnsveitustjóra hefði verið talað um að endanleg ákvörðun þyrfti að liggja fyrir í ágústlok eða septemberlok. Ég ætla að hæstv. ráðh. hafi mismælt sig í fyrri ræðu - hann talaði um septemberlok, en hv. 3. þm. Vestf., Kjartan Ólafsson, fullyrti að það væri talað um ágústlok í þessu bréfi. Eitthvert bréf var það sem hæstv. ráðh. las upp þar sem ágústlok eru nefnd. Mér þætti vænt um að heyra hvenær það bréf er dagsett.

10. ágúst.

10. ágúst, já. Það bréf, sem við höfum verið að ræða um, er frá 6. október. 6. okt. skrifaði hann núv. hæstv. ráðh. Þar segir rafmagnsveitustjóri að nú sé orðið of seint að panta efni í línuna, því að til þess að hægt væri að gera viðeigandi ráðstafanir hefði ákvörðun þurft að liggja fyrir strax upp úr mánaðamótum ágúst–sept. Það segir rafmagnsveitustjóri í bréfi 6. okt. 1978. Út frá þessu verður auðvitað að leiða þá ályktun, að það hefði verið nægilegt að panta efni eftir mánaðamótin, þ.e.a.s. eftir 1. sept., þegar núv. ríkisstj. tók við. Hins vegar er öllum ljóst að þetta er ekki nákvæmlega upp á dag, 1. eða 2. einhvers mánaðar. Það er auðvitað öllum sem eitthvað eru kunnugir þessum málum, ljóst að t.d. ef í septembermánuði hefði verið tekin ákvörðun um að panta þetta nauðsynlega efni, þá var það nægilegt. Það er því ljóst að það var í lófa lagið fyrir núv. ríkisstj. að gera þessar ráðstafanir til þess að hægt væri tæknilega séð að framkvæma þessi verk. Í öðru lagi vil ég leiðrétta þann misskilning sem kemur fram hvað eftir annað, að fyrrv. ríkisstj. hafi fyrst tekið ákvörðun um að veita fé til að ljúka Vesturlínunni 1979 á kvöldfundi síðasta dag sem hún lifði. Ég veit ekki hvaða skáldskapur þetta er. Það er í ágústmánuði 1977 sem Orkubú Vestfjarða er stofnað, og ég gef þá yfirlýsingu um að ég muni beita mér fyrir því, að fé fáist til þess að ljúka línunni á árinu 1979. Síðan er þessi samningur og þessi yfirlýsing samþ. í ríkisstj. þá um haustið, skömmu eftir stofnun Orkubúsins. Við meðferð fjárlagafrv. fyrir árið 1978 er þetta margrætt, og ákveðið er að lækka fjárveitinguna fyrir árið 1978 eftir að fyrir lá yfirlýsing rafmagnsveitustjóra um að engu að síður væri framkvæmanlegt tæknilega að ljúka línunni á árinu 1979. Þá er ákveðið af ríkisstj. að þeirri upphæð, sem fjárveitingin 1978 er skorin niður um, verði bætt við fjárveitinguna 1979. Það liggur því fyrir frá upphafi að ríkisstj. hafi ákveðið að vinna að því, að línunni verði lokið á árunum 1978 og 1979, en ekki ákveðið á einhverjum kvöldfundi síðasta dag ævi hennar. Að lokum vil ég út af ummælum hæstv. iðnrh. um fjárskort Orkusjóðs og þær byrðar, sem hann hafi orðið að taka á sig vegna Orkubús Vestfjarða, benda hæstv. ráðh. á það, að ég veit ekki betur en ríkissjóður skuldi Orkusjóði allmikið fé. Svo er mál með vexti, eins og menn muna, að á sínum tíma, þegar olíuhækkunin mikla varð, var ákveðið að leggja 1% söluskatt sérstaklega á til að afla fjár til að greiða niður hitunarkostnað með olíu. Síðar var ákveðið að sá afgangur, sem yrði af þessari söluskattsprósentu skyldi renna í Orkusjóð. Þessu var svo breytt þannig í fyrra með lögum eftir kröfu fjmrn., eða ríkisendurskoðunar eða ríkisbókhalds, að þessi söluskattsprósenta skyldi ganga í gegnum ríkissjóð. Það hefur lengi verið stefna fjmrn. og ríkisbókhalds að fá allt slíkt í gegnum ríkissjóð, en halda ekki mörkuðum tekjustofnum þar fyrir utan. En því var lýst yfir og ákveðið að þetta væri aðeins formbreyting og annað ekki. Nú hefur söluskatturinn farið töluvert fram úr áætlun fjárl., og að sjálfsögðu á það sama að gilda og áður, að það, sem er fram yfir, á að renna í Orkusjóð. Það, sem söluskattsstigið, olíuprósentan eða söluskattsprósentan, gefur meira en fjárlög gerðu ráð fyrir, á að renna í Orkusjóð. Ég beini því til hæstv. iðnrh., að hann gangi eftir því, að ríkissjóður standi skil á þessum skuldum.