Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Þó að þetta mál sje einkar þýðingarmikið, mun jeg ekki verða langorður. Eins og öllum hv.þdm. er kunnugt, eru strandlög þau, sem nú gilda, frá 14. janúar 1876, og því orðin 50 ára gömul. Eins og nærri má geta, eru þau orðin úrelt nú, þar sem þau eru sett á þeim tíma, þegar samgöngur voru mjög ófullkomnar og enginn sími kominn. Í Nd. var í fyrra samin þingsályktun þess efnis, að skorað var á hæstv. stjórn að taka strandlöggjöfina til athugunar. Hæstv. stjórn hefir orðið við þessu, og hún hefir gert meira. Hún hefir líka tekið lagaákvæðin um vogrek til athugunar, og fjallar síðari partur frv. um þau. Þarna var þörfin enn brýnni, því að lagafyrirmæli um vogrek eru ennþá eldri en hin. Ákvæðin um vogrek í frv. koma í stað opins brjefs frá 4. maí 1778, 1.–4. gr., kansbr. frá 26. ágúst 1809 og opins brjefs frá 2. apríl 1853. Auk þess eru gömlu ákvæðin um vogrek óskýr og ruglingsleg. Jeg tel því vel farið, að í sambandi við strandlöggjöfina hafi farið fram endurskoðun á ákvæðunum um vogrek. Allshn. getur ekki annað en lokið lofsorði á samningu frv. og leggur eindregið til, að það verði samþykt með fáeinum breytingum og leiðrjettingum, sem nefndin hefir gert. Brtt. eru á þskj. 191, og er sú fyrsta við 2. málsgr. 5. gr. Þar er svo ákveðið, að hjeraðsdómari skuli láta skipstjóra staðfesta áður nefnda skýrslu sína fyrir dómi, svo og að halda sjóferðapróf yfir skipbrotsmönnum með þeim hætti o. s. frv. Nefndinni þykir nú ekki ástæða til að einskorða þetta ákvæði við skipbrotsmenn. Þeir menn geta verið á landi, sem eins mikið gætu borið um strandið og skipbrotsmenn sjálfir. Nefndin leggur því til að orðin „yfir skipbrotsmönnum“ falli burtu, þar sem hún lítur svo á, að ef frv. er orðað svona eins og það er nú, verði það skilið þannig, að prófið eigi bara að ná til skipbrotsmanna. Þá er brtt. b við sömu gr. Í frv. stendur: „Sjóferðapróf þarf þó ekki að halda, ef fyrirsvarsmaður þess ríkis, sem skip er frá, telur þess ekki þörf, nema manntjón hafi orðið eða slys á mönnum“. Nefndinni virðist, að þetta eigi einnig að gilda um staðfestingu áður nefndrar skýrslu, og vill því bæta inn í greinina orðunum: „og staðfesting skýrslu“, á milli orðanna „sjóferðapróf“ og „þarf.“ Næsta brtt. er við 12. gr. 3. málsgr. Þar stendur: „Hverju sinni er bókun er lokið, ritar hreppstjóri nafn sitt undir hana, ásamt skipstjóra eða þeim, er í stað hans kemur, og 2 öðrum valinkunnum mönnum, eftir að bókun hefir verið lesin upp fyrir þeim. Túlk skal hafa, ef hans er kostur og þörf.“ Nefndin sjer ekki ástæðu til að láta þessi fyrirmæli standa óbreytt og láta menn skrifa undir bókunina, ef þeir vita alls ekki, hvað í henni felst, þar sem oft getur komið fyrir, að ekki sje hægt að ná í túlk. Á eftir orðunum „er í hans stað kemur“ vill nefndin því setja orðin: ef hægt er að gera honum bókunina skiljanlega. 3. brtt., við 18. gr., er orðabreyting. Í frv. stendur „.... þar á meðal kostnaður af farningu skipbrotsmanna ....“ Þetta orð „farning“ er mjög óvenjulegt. Jeg hefi flett því upp í orðabók dr. Sigfúsar Blöndals, og þar segir, að orðið sje úrelt, en þýði eiginlega flutningur á sjó. Nefndin leggur því til, að í þess stað komi orðið „flutningur.“ 4. brtt., við 19. gr., er einnig orðabreyting. Í frv. stendur: „Þá daga, er hreppstjóri heldur uppboð á strandgóssi, fær hann þó aðeins ferðakostnað og lögmælt sölulaun.“ Ástæðan til þessa orðalags var sú, að áður í sömu grein er kveðið svo á, að uppboðshaldari skuli hafa ferðakotnað eftir reikningi og líka uppboðsdaga. Meining frv. er, að þá dagana, sem uppboðið stendur, eigi þetta að koma í stað dagpeninga. Vill nefndin því, að í stað orðanna: „fær hann þó aðeins ferðakostnað og lögmælt sölulaun“, komi: „fær hann lögmælt sölulaun í stað fæðispeninga.“ 5. brtt. er við 21. gr., um að í stað „1., 3., 6., 9. og 11. gr.“ komi: l., 8., 6., 9., 70. og 11. gr. Meðal þeirra ákvæða, sem nefndin telur rjett, að taki til stranda, eru ákvæði 10. gr., og held jeg, að mjer sje óhætt að segja, að svo hafi upphaflega staðið í frv., en verið felt niður, og efast jeg um, að það hafi verið að nægilega yfirhuguðu ráði. 6. brtt. er við 22. gr. Þar hefir auðsjáanlega fallið úr orðið „mannlaust“, og er því hjer líklega aðeins um leiðrjettingu að ræða. En sje orðalag frv. látið haldast mundu öll skipströnd falla undir vogrek. Þá kann nefndin ekki við orðið .,neyslumaður“ í byrjun 23. gr., en leggur til, að í stað þess komi: „notandi“. Svo er brtt. b. við 23. gr., síðast í greininni, sem er raunar bara leiðrjetting. Á undan orðunum „glöggva lýsingu“ hafa fallið burt orðin „í tje.“ 8. brtt. er við 24. gr. Í frv. stendur: „enda sendir dómsmálaráðuneytið eitt eintak af auglýsingunni hverjum fyrirsvarsmanni annara ríkja hjer á landi.“ Nefndinni þykir þetta óþarflega víðtækt. Hjer í bænum er t. d. einn norskur aðalræðismaður, og úti um landið fjöldi óæðri ræðismanna. Væri það því aðeins aukinn kostnaður og fyrirhöfn að vera að senda þeim öllum slíka auglýsingu, og kæmi að fullum notum að senda hana aðeins til aðalræðismannsins. Leggur nefndin til, að breyting sje gerð í þá átt á orðalagi greinarinnar. Þá er 9. brtt. nefndarinnar við 25. gr. Þar stendur í 3. málsgr.: „ólöglega hafi með málið farið“, og þykir nefndinni auðsætt, að orðið „verið“ hafi fallið niður. Er þetta því aðeins leiðrjetting. Í 28. gr. er það ákveðið, að skip eða flak þurfi að hafa legið óhirt í fjöru 4 ár eða lengur, og þá fyrst geti lögreglustjóri auglýst, að það verði fengið þeim til eignar, er í greininni getur. - Þetta virðist nefndinni óþarflega langur frestur, og það því fremur, sem í 17. gr. frv. er ákveðinn aðeins tveggja ára frestur. Virðist óþarfi að hafa hann lengri hjer. Þó vill nefndin hafa það ákvæði, að frestur sje talinn frá því, er eigandi hefir leitt sig að vogrekinu, ef svo á stendur. Nefndin fær ekki sjeð, að neinum verði óleikur ger með þessu, því að eigandi ætti að hafa nægan tíma til að gefa sig fram og gera sínar ráðstafanir á þeim 9 mán., sem líða skulu frá birtingu auglýsingarinnar þar til skipið fellur til ríkissjóðs eða fjörueiganda. Næsta brtt. nefndarinnar er við 33. gr. Nefndin kann ekki við það orðalag, að málin „fari að hætti“ einhverra mála, því að vitanlega „fara“ málin ekkert án þess, að yfirvöld eða aðrir „fari með“ þau. Að öðru leyti vil jeg aðeins vísa til aths. við frv. stjórnarinnar, og leggur nefndin til, að frv. verði samþykt með þeim breytingum, er hún hefir fram borið.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vil tjá hv.allshn. þakkir mínar fyrir meðferð hennar á þessu máli, og vil bæta því við, að hún hefir afgreitt það mjög fljótt, þar sem málið er bæði vandasamt og umfangsmikið. Brtt. hv. nefndar eru flestar smávægilegar, margar aðeins orðabreytingar og sumar lítið meira. Hefi jeg ekkert verulegt við þær að athuga. Fyrstu 4. brtt. eru aðeins orðabreytingar, að þeirri fyrstu e. t. v. undantekinni. Jeg býst við, að þar hafi vakað fyrir þeim, sem samdi frv., það sem venjulegast er. En það spillir náttúrlega engu, þótt greininni sje breytt svo, sem hv.allshn. leggur til. Jeg get ekki verið alveg sammála hv.allshn. um það að bæta inn í 21. gr. tilvitnun til 10. gr. Því að jeg er engan veginn viss um það, að ekki standi öðruvísi á um útlendinga en innlenda menn. Þessi skylda, sem ríkissjóði er lögð á herðar, ef till.hv. nefndar nær fram að ganga, getur haft í för með sjer þó nokkur fjárútlát, og er ekki víst, hvað af því verður endurgoldið, þegar um innlenda menn er að ræða. Annars hefir ríkissjóður erlend ríki að halda sjer að með greiðsluna. Vil jeg samt ekki beita mjer á móti till. 6. brtt.hv.allshn. er ekkert við að athuga, og er hún aðeins leiðrjetting. Þá er næsta brtt., að í stað „neyslumaður“ komi „notandi“. Jeg er nú ekki viss um, að það sje neitt betra orð, þótt jeg vilji ekki gera það að kappsmáli. Um brtt. við 24. gr. ætla jeg ekki að deila. Brtt. hv. nefndar við 25. gr. álít jeg að sje til bóta. Þá hefi jeg ekkert að athuga við brtt. við 28. gr., að stytta frestinn úr 4 í 2 ár. Þar á móti verð jeg að segja, að brtt.hv. nefndar við 33. gr. er síst til bóta. Sú grein er þvert á móti miklu betur orðuð í frv., þó að jeg verði að játa það, að orðalag hv. nefndar er betur í samræmi við venju í ýmsum lögum. Það er þetta „sem“ - „sem með almenn lögreglumál“ -, sem jeg kann svo illa við. Það er náttúrlega komið hingað úr latínu, og fer illa í íslensku. Annars ber mjög lítið á milli mín og hv.allshn., og vil jeg enda mál mitt með því að þakka hv. nefnd að nýju fyrir meðferð sína á málinu.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg tók það ekki fram áðan, að skyldur þær, sem um getur í sambandi við 10. gr., eru auðvitað bundnar því skilyrði, að lögreglustjóri eða hreppstjóri telji menn á að gera það, sem þar er um talað. - Jeg fæ ekki betur sjeð en að skylda hvíli á mönnum að hlýða lögreglustjóra eða hreppstjóra, hvort sem um innlent eða útlent skip er að ræða. - Hjer er alls ekki um það að ræða, hvort menn sjeu skyldir til að bjarga mannslífum - til þess eru allir skyldir, og varðar við hegningarlögin, ef út af er brugðið, - heldur aðeins um björgun muna, og á jeg bágt með að trúa því, að ríkissjóður geti ekki fengið sinn kostnað endurgreiddan hjá eigendum munanna.  Út af síðustu aths. hæstv.forsrh. skal jeg geta þess, að ef til vill hefði mátt orða þetta betur, t. d. segja „mál þessi skulu sæta meðferð opinberra mála“, en nefndin kaus hitt orðalagið sakir þess, að það er hið venjulegasta.

Forsætisráðherra (JM): Fyrirspurn hv. 1. landsk. (SE) vil jeg svara þannig, að jeg hygg, að í erlendum strandlögum sje aðeins hugsað um útlend skip. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða um málið.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Svo sem hv. deild er kunnugt, hefir þetta mál þegar farið gegnum hv.Nd., og var það samþ. þar nær athugasemdalaust. Samgmn. þessarar deildar hefir athugað tillöguna og vill leyfa sjer að leggja til, að hún verði samþ. óbreytt. Það hefir komið skýrt fram í nefndinni, að henni líkaði vel, hvernig tekist hefir til með samninga um hið nýja einkaleyfi Mikla norræna ritsímafjelagsins, og að hún vill alveg fallast á till.hæstv. stjórnar um þetta.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Þessi till. um tilfærslu á veðrjetti ríkissjóðs í togurum h/f. „Kára“ var borin fram af fjárhagsnefnd Nd. Það þarf eiginlega ekki að tala langt mál fyrir því, hvers vegna meiri hluti fjhn. hallast að því að leggja til, að till. þessi verði samþykt. Ástæðurnar fyrir því eru teknar fram í nál. á þskj. 176, og munu hv. deildarmenn hafa kynt sjer það. Er því óþarfi að endurtaka það hjer, nema eitthvað annað komi fram í málinu, sem gefur tilefni til andsvara. Jeg hefi tekið eftir því, að í nál. á þskj. 203, frá minni hl. fjhn., kemur fram rökstudd dagskrá um það að vísa málinu á bug vegna þess, að veðrjetturinn sje þegar færður aftur af hæstv. fjrh. (JÞ). En þó svo sje, þá hefir það aðeins verið gert um stundarsakir, til þess að fjelagið gæti starfað frá 1. janúar og til þess tíma, að þingið gæti tekið ákvörðun um málið. Ef till. er vísað á bug með rökstuddu dagskránni, þá er það sama og neita um heimildina. En þetta finst meiri hl. fjhn. ekki rjett, af ástæðum þeim, sem greindar eru í nál., og þótt fleiri ástæður mætti telja til, þá gerist þess ekki þörf, því þessar nægja. Það er þrent, sem bent er á í nál., sem leiða mundi af neituninni. Það getur verið, að aðstaðan hafi breyst eitthvað síðan nál. var samið, en þá leit svo út, að leiða mundi af neituninni, að fjelagið yrði að stöðva rekstur sinn, og þeir, sem vinna hjá því, verða atvinnulausir. Þetta virðist mjer vera alveg næg ástæða til þess að vera með því, að ríkissjóður slakaði til með þennan veðrjett, sem frá byrjun var svo að segja einskis virði, þegar svo mikið er í húfi, að 2 skip stöðvist um hávertíðina, þá er hart að gengið að neita um heimildina. Að minsta kosti liti það einkennilega út, ef Alþingi, að tilefnislausu, gerði sjer leik að því að bregða fæti fyrir útgerðina og þá, sem við hana vinna, bæði til lands og sjávar.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) Eins og hv.þdm. mun kunnugt, hefir fjhn. ekki orðið á eitt sátt um þetta mál. Þó virðist ekki hafa verið svo mikið deilt um, hve mikils virði þessi veðrjettur sje. Jeg skal þó taka það fram, að jeg er ekki alveg viss um, að hann sje einskis virði. Að minsta kosti virðist svo sem stjórn Íslandsbanka hafi álitið hann einhvers virði um nýár, því að þá lánaði hún út á hann. Nú er það upplýst, að veðrjetturinn hefir verið færður aftur og veitt hefir verið nýtt rekstrarlán út á hann. Nefndin leitaði upplýsinga hjá bankastjórn Íslandsbanka um það, hvernig útgerð fjelagsins hefði borið sig á þessu tímabili, frá nýári til þessa, og það er óhætt að segja, að bankastjórnin taldi ekki efa á því, að rekstrarhalli hefði orðið, en hún taldi óvíst, að hve miklu leyti veðrjetturinn væri uppjetinn. En það virðist ljóst, að veðrjetturinn er nú minna virði en hann var um nýár. Ef það er nú svo, að veðrjetturinn sje að engu orðinn, getur minni hlutinn ekki sjeð, hvaða þýðingu það geti haft fyrir afkomu fjelagsins, að hann verði færður aftur. Og jeg hefi ekki trú á því, að Íslandsbanki vilji lána nokkuð út á veðrjett, sem er einskis virði. En ef veðrjetturinn er einhvers virði, þá er rjett að athuga það, hvort málið er svo vaxið frá byrjun, að rjett sje að halda lengra út á þessa glapræðisbraut. Ábyrgðin var upphaflega veitt fyrir 5000 sterlingspunda láni, sem eftir núverandi gengi ætti að vera sem næst 111 þús. íslenskar krónur. Nú skyldi maður ætla, að ríkissjóður tapaði ekki meiru en því sem nemur þessari upphæð. En þessum pundum var breytt í íslenskar krónur meðan gengið á pundinu var um 30 krónur, og varð því upphæðin 150 þúsund íslenskar krónur, sem ríkissjóður bar ábyrgð á. En ekki er alt enn talið. Þetta lán hefir hlýtt sama lögmáli sem gildir um öll lán, sem ekki er staðið í skilum með: Það hefir hlaðið utan um sig og er nú komið upp í 172 þús. kr. með áföllnum vöxtum. Maður getur því vel búist við, að eftir 1–2 ár verði það orðið nokkuð á þriðja hundrað þúsund kr., ef haldið verður áfram þeirri stefnu að auka fjárupphæðina, sem ríkissjóður ber ábyrgð á og verður að greiða á endanum, því að um það held jeg að ekki sjeu skiftar skoðanir, að sá einn endir verði á þessari ábyrgð. Eina vonin, sem meiri hl. fjhn. hefir þm, að eitthvað fáist upp í ábyrgðina, er að fjelagið starfi áfram. En þá er þess að gæta, að 1923 er fullyrt af meiri hl. fjhn., að svo miklar skuldir hafi hvílt á 1. veðrjetti, að 2. veðrjettur hafi verið lítils virði. Þegar ástandið er nú þannig eftir tvö ár, og annað árið var uppgripaaflaár og hitt vel sæmilegt, að ábyrgðarupphæðin hefir vaxið, þá býst jeg ekki við því, að vegur sje til þess, að fjelagið fái þau veltiár á næstunni, að það geti greitt 1. veðrjett, sem er 22000 sterlingspund, síðan rekstrarhalla frá 1. janúar og þar á ofan þær 150 þús., sem færa á veðrjettinn aftur fyrir. En alt þetta verður að greiðast áður en kemur að ríkissjóði. Jeg held því, að haldið verði lengra út á þessa óheillabraut, ef till. verður samþykt. Mjer finst því rjettara að vísa þessu máli á bug, svo það sjáist, að Alþingi vilji ekki styðja slíkar ráðstafanir. Það er ekki tilgangur minn að deila lengi um þetta. Á milli ber það, að minni hl. telur tilgangslaust fyrir afkomu fjelagsins að samþykkja þessa till., en um leið og hún er samþykt kemur það í ljós, að Alþingi hefir ekki á móti því, þó þessi fjárupphæð haldi áfram að hlaða utan um sig, en jeg tel slíka ráðstöfun ekki heillavænlega og vil, að það komi skýrt í ljós. Jeg skal svo ekki fara ítarlegar út í málið að svo stöddu, eða kýta um það, enda tel jeg það svo vaxið, að jeg tel best að tala sem fæst um það.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Mjer virtist hv.frsm. minni hl. (IP) fara nokkuð utan við það efni málsins, sem meiri hl. leggur mesta áherslu á. Hann talaði mest um, hvaða áhrif þessi ályktun þingsins hefði á afkomu fjelagsins. Við leggjum áherslu á alt annað. Við höfum tekið mest tillit til þessa árstíma, sem nú er, og að það var ekki fært fyrir fjelagið að halda áfram rekstrinum, nema þessi tilslökun væri gerð. Hvaða áhrif tilslökunin hefir á afkomu fjelagsins framvegis, höfum við látið hlutlaust. Jeg býst ekki við því, að hagur þess batni stórum við eina vertíð, en hitt vita allir, að vetrarvertíðin er sá tími ársins, sem helst er von til, að togararnir geti rjett hlut sinn. Þetta gerði það að verkum, að meiri hl. vildi samþykkja tillöguna. Málið kom fyrir þingið í byrjun vertíðar, og bankinn vildi ekki lána fje til rekstrar, nema veðrjetturinn væri færður til, án þess þó að gefa skýlaust loforð um lán, þó það yrði gert. Hv. þm. talaði um óheillabraut, sem hjer væri komið inn á. Það getur verið nokkuð til í því. Það er slæmt að gæta þess ekki, þegar lán eru veitt, að hafa næga tryggingu. Jeg býst nú heldur við, að ríkissjóður tapi á ábyrgð þessari, en þó er ekki hægt að fullyrða neitt um það, ef fjelagið fær að starfa áfram. En það er alveg víst, ef fjelagið verður skorið niður við trogið núna. Ef fjelagið verður neytt til að stöðva reksturinn og eignir þess verða seldar eins og stendur, þá tapar ríkissjóður áreiðanlega. Í þessari atvinnugrein er fljótt að syrta að og líka fljótt að rakna úr, ef vel gengur. Jeg skal engu spá um, hvernig fara mun, ef vel gengur, en það er til einskis barist fyrir ríkissjóð, ef hendinni er slept af fjelaginu. Þess ber að gæta, að ríkissjóður hefir fengið beint og óbeint laglegan skilding frá Kárafjelaginu, og mikið fje frá því runnið í vasa landsmanna. Fjhn. fjekk á fund sinn framkvæmdarstjóra fjelagsins og bankastjórn Íslandsbanka, og þær upplýsingar, sem bankastjórnin gaf, voru ekki til þess að hnekkja áliti mínu á fjelaginu. Árið 1924 borgaði fjelagið upp allar skuldir í bankanum, er á höfðu hlaðist á undanförnum árum út af rekstrinum, og borgaði þá í rauninni meira en það var fært um. Það hefði ef til vill verið hyggilegra fyrir það að draga undan og skulda meira. Með þessu virðist mjer fjelagið hafa sýnt, að það vill standa í skilum, þó ástæður þess sjeu örðugar nú. Framkvæmdarstjóri fjelagsins gaf þær upplýsingar, að á vegum fjelagsins væra nú 80 manns. Í Viðey, þar sem fjelagið hefir aðalbækistöð sína, hefir verkafólkið bygt hús yfir sig, í von um örugga atvinnu. Fjelagið hefir borgað í dagkaup og tímakaup um 200 þús. krónur árlega, og í laun skipverja hefir verið greitt á báðum skipunum um 300 þús. krónur árlega. Þegar þar við bætist það, sem ríkissjóður hefir fengið í útflutningsgjald af fiski og í skatta frá verkafólki því, sem unnið hefir hjá fjelaginu, þá finst mjer líka mega líta á þetta atriði. Þó ríkissjóður tapi á ábyrgðinni, þá hefir líka komið mikið fje í sjóðinn að tilhlutun fjelagsins, og er það ekki einskis vert. Þetta leggur meiri hl. meðal annars áherslu á. Það hefir verið talað um það af mönnum, sem eru á móti þessari heimild, að það væri skrítið, að Íslandsbanki vildi fá þessa heimild, sem meðmælendur till. telja einskis virði. Það, að Íslandsbanki vill fá þessa tilfærslu, þarf ekki að þýða nákvæmlega það, að hann telji hana þess virði, sem ábyrgðin hefir kostað ríkissjóðinn, ef hann þarf að borga hana, heldur er það svo, að það er ekki þægileg aðstaða fyrir banka að hafa veðhafa á undan sjer, sem getur gengið að veðinu hvenær sem honum þóknast. Þetta hefir verið túlkað svo af sumum, að það sje stór fengur fyrir bankann, ef ríkissjóður sleppi veðrjettinum, hann sje eins mikils virði og ábyrgðin kostar ríkissjóðinn. En eins og jeg sagði áðan, er það ekki svo, og frá mínu sjónarmiði er það ekki óeðlilegt, þó bankinn vilji fá þennan veðrjett til að koma á eftir lánum, sem hann veitir eða kann að veita til rekstrarins, sem vitanlega eru miklu stærri upphæðir. Jeg man svo ekki eftir, að það sje fleira, sem jeg þarf að svara hv.frsm. minni hl. (IP). En jeg get ekki fallist á, að ástæður hans sjeu svo ríkar, að fært sje þeirra vegna að neita um heimildina.

Forseti (HSteins): Mál þetta er þannig vaxið, að mjer finst óviðkunnanlegt að ræða það hjer í deildinni, þegar enginn úr stjórninni er viðstaddur, og tek jeg það því af dagskrá.