Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Jónas Jónsson): Þetta mál var rætt ýtarlega hér á þingi í vetur, og þarf ég því ekki að hafa um það langt mál að þessu sinni. Menntmn. var ekki einhuga um málið, og kom minni hl. með brtt., en annars má segja, að allgott samkomulag hafi verið um aðalefni frv., svo að þótt minni hl. kæmi með þessa brtt., álítur hann samt, að svo mikill glundroði sé á útgáfu kennslubóka, að ástæða sé til að gera þessa tilraun. Aftur vildi minni hl. ekki láta þetta ná til unglingafræðslunnar að svo komnu máli. Afstaða meiri hl. var sú, að breyta þessu sem minnst. Og með því að það liggur nú í loftinu að breyta fyrirkomulagi á barnafræðslunni í það horf, að enn meiri þörf verði á unglingafræðslu, virðist sjálfsagt, að haft verði samstarf um tilhögun þessa tvenns: barna- og unglingafræðslunnar. Viðvíkjandi 1. brtt.n., að í stað orðanna „stjórn Sambands“ komi: fulltrúafundi Sambands, er það að segja, að hún er gerð eftir ósk barnakennara. Þeir gætu þá kosið mann í n. þessa í fyrsta sinni í vor. Um síðari brtt., að lækka kennslubókagjaldið að tveim árum liðnum, vil ég taka það fram, að tilgangurinn með því að halda því svona háu fyrstu tvö árin er sá, að hlífa ríkisstj. við því að þurfa að taka stór lán til þessara hluta. Ég geri ráð fyrir, að hv. 1. þm. Eyf., sem minntist á þetta við 1. umr., telji það vera til bóta. - Ennfremur hefir verið sett inn í þessa brtt. ákvæði um, að á þetta skuli falla innheimtugjald, eins og á sér stað um alþýðutryggingarnar, af því að sýslumenn hafa yfirleitt ekki þau sældarkjör. Þó er undantekning gerð um þá sýslumenn, sem hafa skrifstofufé eftir reikningi, eins og t. d. tollstjórinn í Reykjavík. Vona ég, að hv. þingd. átti sig á þessu. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara um málið fleiri orðum, en vænti, að því verði tekið vel, eins og gert var í vetur.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Brtt. nr. 1 á þskj. 200, um að í staðinn fyrir stj. Sambands barnakennara komi fulltrúafundur Sambands barnakennara, get ég fallizt á. Um 2. brtt. á sama þskj. verð ég að segja, að ég sé ekki, að hún sé stórfelld breyting frá fyrra hluta 7. gr. að öðru leyti en því, að 2% innheimtugjaldið er ákveðið handa þeim sýslumönnum, sem ekki hafa skrifstofufé samkvæmt reikningi. Við það hefi ég í rauninni ekkert að athuga. Í þessu sambandi vil ég benda á prentvillu í till. Þar stendur: „að fengnum till. ríkisstjórnar,“ en á að vera „ritstjórnar.“ Þá mun það vera misskilningur hjá hv. tillögumönnum að gera ráð fyrir því, að síðasta málsgr. þessa málsliðar eigi að falla niður. Hún hljóðar svo: „Geti framfærandi skólaskylds barns ekki greitt námsbókagjaldið, skal það greiðast úr sveitarsjóði sem önnur gjöld til skólahalds.“ Ég geri ráð fyrir, að n. hafi ekki ætlazt til, að þetta félli niður. Það væri afturför frá því, sem nú er. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 201 verð ég að segja, að ég get ekki fallizt á, að synodus sé eðlilegri aðili en kennarar. Mér þykir sennilegt, að ef þetta fyrirkomulag gefst vel, þá verði það líka tekið upp að því er snertir aðra skóla, en fyrst um sinn verður að bíða og sjá, hver raunin verður á. En þess vegna get ég ekki heldur verið því samþykkur, að 10., 12. og 13. gr. falli niður.

*Frsm. (Jónas Jónsson): Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að af 7. gr. hafa í brtt. fallið niður 2 línur, sem áttu að standa þar. Þetta verður leiðrétt fyrir 3. umr., og eins prentvillan í sömu brtt. Viðvíkjandi brtt.hv. 5. landsk. er það að segja, að ef þetta skipulag sparar peninga, er full ástæða til að láta það einnig ná til unglingaskólanna. Munu nú vera ca. 1000 unglingar í unglinga- og gagnfræðaskólum hér á landi. Í menntaskólunum eru um 400. Er því þarna mikill fjöldi unglinga, sem hagsmuna hefir að gæta. Um 1. brtt.hv. 5. landsk. á þskj. 201 verð ég að segja, að ég er þar á gagnstæðri skoðun. Ég sé ekki ástæðu til, að prestastefnan sé látin kjósa mann í ritstjórnina. Eins og hv.þm. veit, hefir verið gerð glögg verkaskipting milli skóla og kirkju. Þetta er í samræmi við alheimshreyfingu, sem fer einmitt í þessa átt. Í þessu liggur engin niðurlæging, hvorki fyrir kirkjuna né skólana. Er með því aðeins viðurkennt, að hvorum aðiljanum beri að hafa með höndum sína fræðslu. Sú trúarlega fræðsla, er prestarnir veita, er oftast gefin utan skóla. Ég fer ekki út í það hér hvort þetta er betra eða verra, en svona er það. Hitt er annað mál, hvort prestar ættu að kenna fleira, eins og sumir álíta. Það getur vel verið rétt. En svona er þessu nú háttað hjá okkur. Það eru ekki margir prestar hér, sem gefa sér verulegan tíma til að fást við unglingafræðslu. Ég veit t. d. aðeins um einn. Getur verið, að prestum og löggjafarvaldinu finnist það sama í þessu efni af sömu ástæðum. En mér finnst ekki geta komið til mála, að prestar séu að blanda sér í þetta. Það væri að sínu leyti eins og ef barnakennarar færu að skipta sér af því, hvaða bækur prestar notuðu til að búa börn undir fermingu.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Frv. þetta er flutt í Ed. og samkv. ósk hæstv.dómsmrh. var því breytt í d., þó ekki mikið. Allshn. þessarar d. hefir athugað frv. og leggur með því, að það nái fram að ganga svo að segja óbreytt. Aðeins er ein lítil brtt. við 5. gr., að í stað orðanna „flytur úr einu lögsagnarumdæmi í annað“ komi „skiptir um bústað,“ þegar um tilkynningu til lögreglustjóra er að ræða. - Yfirleitt er tilgangur þessa frv. að skerpa eftirlitið með útlendingum, en því hefir verið ábótavant.

*Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Þetta frv., sem hér liggur fyrir, var flutt á síðasta þingi af fulltrúum Alþfl. í Nd., en dagaði þá uppi. En við flytjum þetta frv. nú aftur í þessari hv. deild, og ástæðan til þess er m. a. sú, að það er einn liðurinn í frumvarpakerfi því, sem lá fyrir síðasta Alþingi um alþýðutryggingar. Er ætlazt til, að þeir menn og konur, sem ekki eru tryggðir samkv. l. um alþýðutryggingar, þ. e. fólk, sem er haldið langvarandi sjúkdómum, eins og til er tekið í 1. gr. frv., njóti styrks samkv. lögum þessum. Ég þarf ekki að fara ýtarlega út í þá sögu, hversu mikið böl slíkt fólk býr við, sem líður af þeim sjúkdómum, eða hvílík byrði það er þeim aðstandendum, sem sjá fyrir því. Reynslan hefir sýnt, að fjölda manns er það um megn að sjá fyrir þessum vesalingum, eða í mörgum tilfellum olnbogabörnum, og ofviða að búa svo að þeim, að þeim geti liðið vel. Þess vegna er meginhugsun frv., að hér komi ríkið til og leggi fram þann kostnað, er leiðir af sjúkrahúsvist. Samkv. grg. þeirri, sem fylgdi þessu frv. í fyrra, leiðir af þessu talsverðan kostnað, eins og þar var allýtarlega gerð grein fyrir og nefnd til fjárupphæð; að vísu er ekki hægt að segja með fullri vissu, hver krónutalan verður, en óhætt mun að ganga út frá þó nokkurri upphæð. Ég skal ekki þylja upp alla grg., en vil vísa hv.þm. á að kynna sér hana, hún er í skjalapartinum frá í fyrra, þskj. 406. Hygg ég, að þar sé allýtarlega sýnt fram á nauðsyn þessa máls og þörfina fyrir, að ríkið hlaupi hér undir bagga, eins og ég drap á áðan. E. t. v. má líta svo á, að mál þetta sé ekki nógu snemma fram komið, en þó hygg ég, að nægur tími sé eftir af þingi til afgreiðslu þess, ef nægur vilji er fyrir hendi. Ég tel svo ekki þörf á að fara ýtarlegar út í þetta en ég hefi gert, en leyfi mér að óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn., enda mun það hafa legið fyrir þeirri n. í hv.Nd. í fyrra.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vildi bara við þessa 1. umr. leyfa mér að benda hv. d. á, að í raun og veru nær sú löggjöf, sem sett var í fyrra um alþýðutryggingar, ekki tilgangi sínum, nema sett séu lög í svipuðu formi og þetta frv. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla. Þessi þrjú frv., um alþýðutryggingar, framfærslu, og ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla, voru öll flutt á þingi í fyrra sem einn samfelldur bálkur; voru aðeins 2 þeirra samþ., en þetta frv. varð afgangs. Ég skal benda á það í þessu sambandi, að það væri ákaflega heimskulegt, jafnframt því, sem það væri ranglæti, að sjá fyrir veikum mönnum fyrstu 6 mánuðina, en síðan, ef veikindi þeirra væru langvarandi, t. d. berklar, kasta þeim út á gaddinn, ef svo mætti að orði komast. Ætlunin með frv. þessu er sú, að styrkja þá, sem haldnir eru langvarandi sjúkdómum, til sjúkrahúsvistar eða hælisdvalar, svo að þeir þurfi ekki að njóta fátækrastyrks. Ef frv. þetta nær ekki fram að ganga nú, þá verður, að ég hygg, óhjákvæmilegt að breyta l. um alþýðutryggingar. Þar er gert ráð fyrir því, að sjúkrasamlögin sjái fyrir mönnum fyrstu 6 veikindamánuðina, en síðan taki annað við. Nú var ráð fyrir því gert að fella niður berklavarnagjaldið, sem er 2 kr. á mann, einmitt vegna þess að sjúkrasamlögin eru styrkt af héruðum - sveitar- eða bæjarsjóðum - til þess að sjá um sjúkrakostnaðinn fyrsta missirið, og þess vegna væri ranglæti að halda þessu 2 kr. gjaldi óbreyttu. Ég ætla, að þetta atriði eitt út af fyrir sig nægi til að sýna nauðsyn þess að fullgera þessa löggjöf. Annars er meginefni frv. að færa alla þá menn, sem haldnir eru langvarandi sjúkdómum, saman undir hliðstæða löggjöf um styrk eða hjálp - þ. e. a. s. ef efnahagur þeirra er þannig, að stefnt sé í voða -, er nemi allt að 4/5 kostnaðar, eins og nú er eftir berklavarnalögunum, og er þetta því engin breyt. fyrir berklasjúklinga. Um ýmsa aðra sjúkdóma gilda mismunandi reglur um, hversu mikinn styrk sjúklingar skuli fá. T. d. fá geðveikir menn ekki greiddan hærri styrk en sem nemur 1/3 dagpeninga, hinsvegar fá holdsveikir - sem betur fer eru fáir - greiddan allan kostnað, og sömuleiðis er allur sjúkrahúskostnaður og læknishjálp vegna kynsjúkdóma greitt úr ríkissjóði. Hinsvegar eru fleiri sjúkdómar, sem færri eru haldnir af, en þó eru langvarandi, en nú er enginn styrkur greiddur fyrir, en ættu eftir eðlilegum hætti að sæta sömu meðferð, enda eru þeir sjúklingar taldir upp í 1. gr. frv., eins og t. d. blindir og fávitar, sem að vísu voru sett l. um í fyrra, en eiga að falla undir ákvæði þessa frv., örkumla fólk, og loks eiturlyfjaneytendur og ofdrykkjumenn, sem eiga að koma undir þessi lög. Það er áreiðanlega rétt, sem getið var í framsögu, að við framkvæmd þessara l. mun verða talsverður kostnaður fyrir ríkissjóð. Eftir áætlun, sem landlæknir gerði þar um í fyrra, var gert ráð fyrir 90 þús. kr. En hver kostnaðurinn verður, fer að töluverðu leyti eftir því, hve ríkissjóður ræðst í miklar sjúkrahúsbyggingar. Ég get fallizt á till.hv. 1. flm. þessa frv. um að vísa frv. til allshn., og vildi ég mælast til, að hún hraðaði afgreiðslu þess eftir því, sem föng eru á.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Þessum málum er þannig komið, að landlæknir hefir í samráði við mig auglýst eftir umsóknum um styrkbeiðnir fyrir þessari fjárveitingu, 5 þús. kr. Hvort meira fé fæst eða ekki, fer eftir því, hvað mikil umsókn verður eða hversu miklar styrkbeiðnir. Ég hefi ekki lögin hér við höndina, en ætla, að þar sé gert ráð fyrir, að ríkið sjálft reisi fávitahæli og reki það, eða í samráði við heilbrigðisstjórnina semji við slíkar stofnanir. Nú mun það vera svo, að aðeins er til eitt slíkt hæli, og við það eru samningar, en það er hælið á Sólheimum í Grímsnesi. Ég hygg, að það geti rúmað 25 sjúklinga, og mundi þá hámark styrksins verða við það miðað, hvað hælið rúmaði, þ. e. a. s. ef samningar takast, en þeir eru nú til athugunar. Mér er sagt, að mánaðargjaldið sé 100 kr., og finnst mér það nokkuð hátt. Mér er hinsvegar sagt, að ekki muni þurfa að nota þetta nema að nokkru leyti og að ef til vill geti það lækkað. Eitthvað af fávitum er svo statt að geta sjálfir greitt þetta. En eftir l. er auðvitað ekki gert ráð fyrir, að aðrir geri þetta en þeir, sem geta. En sem sagt, málið er til athugunar hjá landlækni.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. þm. má ekki taka orð mín svo, að ég lofi því, að ríkissjóður skuli greiða þetta. Ég get ekkert um það sagt. En þegar allar umsóknir eru komnar og það sýnir sig, hve langt upphæðin hrekkur, mun þetta verða tekið til nánari athugunar. Annars hefir landlæknir málið til athugunar, eins og ég tók fram áðan.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vildi mega biðja þá n., sem ég býst við, að verði hv. landbn., sem fær frv. til athugunar, að athuga sérstaklega það hlutfall, sem er á milli framlags ríkissjóðs til þessara sjóða, og þess framlags, sem kemur annarsstaðar frá, en þetta er nú ákveðið í 6. gr. frv. þannig, að gert er ráð fyrir, að ríkissjóður leggi jafnmikið fram eins og tekjur sjóðanna verða annarsstaðar frá. Það af núgildandi lögum, sem stendur þessu frv. næst til samanburðar, eru lög um avinnuleysistryggingar, en þar er hlutfallið þannig, að þeir tryggðu leggja fram 2 hluta, ríkissjóður 1 hluta og hlutaðeigandi bæjarsjóðir 1 hluta, en hér er ætlazt til, að ríkissjóður leggi fram helming af öllum tekjum sjóðanna. - Ég vildi mega mælast til þess við hv. landbn., að hún í sambandi við þetta frv. taki þetta atriði sérstaklega til athugunar.

Frsm. (Thor Thors) Eins og hv. þd er kunnugt, þá er þetta mál flutt af allshn. sameiginlega, en þess var getið við 1. umr., að nokkur ágreiningur væri innan n. um einstök ákvæði frv., og sá ágreiningur kemur þá fram við þessa umr. - Það, sem aðallega er deilt um innan n., er það, hvort fyrirskipa skuli hlutfallskosningu alstaðar á landinu, eða hvort það skuli aðeins heimilað sem víðast. Og við erum á þeirri skoðun, hv. 1. þm. Árn., hv. 8. landsk. og ég, að það sé réttast að hafa sem víðtækasta heimild til þess að taka upp hlutfallskosningu við sveitarstjórnarkosningar, en að það sé hinsvegar rangt á þessu stigi málsins að lögbjóða það, eins og gert er í frv. Þær brtt., sem meiri hl. allshn. er sammála um, eru á þskj. 142, og skal ég gera lítillega grein fyrir hverri einstakri fyrir sig. 1. brtt. er aðeins orðabreyt. frá því, sem nú er í frv. - 2. brtt. fjallar um kjördaga. Við álítum rétt, að það sé látið haldast, sem er í frv., að bæjarstjórnarkosningar fari fram síðasta sunnudag í janúarmánuði, en við álítum einnig rétt, að hreppsnefndarkosningar í þeim kauptúnum, sem eru sérstakt hreppsfélag, fari fram á þeim sama degi. Það má gera ráð fyrir, að bæði íbúar kaupstaða og kauptúna séu flestir viðstaddir á þeim degi, og þess er ekki að vænta, að illviðri eða annað tálmi kjörsókn á svo takmörkuðu svæði. Öðru máli gegnir um hreppsnefndarkosningar í strjálbýlinu. Það er rétt að hafa þar sama kjördag og nú er um land allt við alþingiskosningar, sem er síðasti sunnudagur í júnímánuði. Þessi kjördagur nær þá samkv. okkar brtt. til allra hreppsnefndarkosninga utan kauptúna, sem eru sérstakt hreppsfélag. En þó er ráðh. heimilt að veita leyfi til, að hreppsnefndarkosningar fari fram síðasta sunnudag í janúarmánuði í þeim hreppum, þar sem fullir 3/4 hl. íbúa hreppsins eru búsettir í kauptúni. Það er ekki með öllu ljóst, hvað „kauptún, sem er sérstakt hreppsfélag“, táknar. Það kemur að vísu fyrir á nokkrum stöðum í löggjöfinni, en er hvergi skilgreint, en ég vil álíta, að það nái ekki til annara kauptúna en þeirra þar sem öll byggðin er í kauptúni. Þá er 3. brtt., við 17. gr. frv., þar sem ákveðið er, að bæjarstjórnir skuli kosnar með hlutfallskosningu, eins og hingað til hefir verið, en hreppsnefndir séu kosnar óhlutbundnum kosningum alstaðar þar, sem 1/10 hluti kjósenda krefst þess ekki skriflega við oddvita kjörstjórnar 6 vikum fyrir kjördag, að kosningar séu hlutbundnar. Það verður að teljast ákaflega frjálslega að farið í þessu efni, þar sem hlutfallskosningar geta alstaðar farið fram, ef verulegar óskir eru frammi um það. En hinsvegar álitum við í meiri hl. allshn. ekki æskilegt að lögbjóða beinlínis hlutfallskosningar í hinum einstöku sveitarfélögum, því það er vitað, að víða um landið er ennþá svo komið, að þessar kosningar eru ekki pólitískar. Það er meira kosið eftir mönnum heldur en málefnum. Og þar sem um lítil sveitarfélög er að ræða, álítum við æskilegt, að þessi gamla regla geti haldizt, að ekki þurfi pólitík að ráða um það, hverjir verði þar í kjöri. Næstu brtt., sem sé 4.–6. brtt., miðast við þessa aðalbrtt. og tiltaka nánar um kosningarathöfnina. Ég skal geta þess, að 5. brtt., um kosningatilhögunina, er tekin upp úr núgildandi l., nr. 59 frá 1929, að öðru en því, að það er nýtt ákvæði, að varamenn skuli kosnir samtímis aðalmönnum. Ég sé, að það eru komnar fram brtt. við þetta atriði, en ég mun ekki ræða þær fyrr en flm. þeirra hafa gert grein fyrir þeim. - 7. brtt. kveður einnig nánar á um það, hvernig kosningin skuli fara fram. 8. brtt. miðar að því að vita heimild til þess, að kosningar í n., er bæjarstjórn eða hreppsnefnd kýs, skuli vera hlutbundnar, ef þess er krafizt, en það er gert ráð fyrir því í frv. eins og það er nú, að allar þessar kosningar séu jafnan hlutbundnar. En það teljum við óþarft, álítum nægilegt að veita heimild til þess, enda er sú heimild, sem við vitum, svo víðtæk, að hvenær sem þess er krafizt, þó ekki sé nema af einum manni þá er skylt að láta þessar kosningar vera hlutbundnar. 9. brtt. er um kosningu á sýslunefndarmönnum. Það var gert ráð fyrir því í frv., að sýslunefndarmaður skyldi kosinn af hreppsnefnd, en ekki eins og hingað til af hreppsbúum. En við teljum rangt að breyta til í þessu efni og viljum láta gömlu regluna haldast, þó með þeim hætti, að sýslunefndarmenn og varasýslunefndarmenn séu kosnir til 1 ára um sama leyti og kosið er í hreppsnefnd. Aðrar brtt. á þessu þskj. eru miðaðar við þessar tvær höfuðbreyt., sem ég hefi þegar getið, og þarf ég ekki að skýra þær.

Páll Zóphóníasson Ég á hér brtt. við brtt.n. Þær eru 4 að tölu, en í raun og veru eru þær aðeins 2. Sú fyrri er um það, að þar sem n. gerir ráð fyrir, að hlutfallskosningar séu aðeins viðhafðar við kosningu bæjarstjórna, þá geri ég ráð fyrir, að þær fari fram í bæjum og þeim hreppsfélögum, sem eru sérstakt kauptún út af fyrir sig. En með því skil ég það sama og hv.frsm. málsins, að það sé kauptún, þar sem byggðin er innan þess umdæmis, sem er löggilt sem verzlunarstaður, en ekki heyra undir fleiri eða færri sveitabæir, sem liggja í meiri fjarlægð. Hin brtt. er við kosningar, þegar fram fer óhlutbundin kosning. Þar gerir n. í 5. brtt. sinni ráð fyrir, að kjósandi kjósi bæði aðalmenn og varamenn með því að skrifa númer þeirra á kjörskránni á kjörseðilinn. Með þessu skilst mér, að svo geti farið, að sami maður fái nákvæmlega jafnmörg atkv. til að vera varamaður og aðalmaður, og að það geti komið fyrir, að eftir kosninguna séu allir sömu mennirnir kosnir varamenn og aðalmenn. Þessi kosningaraðferð getur því ekki staðizt eins og hún er þarna. Að vísu eru þetta tilfelli, sem myndu koma mjög sjaldan fyrir. En n. gerir þó ráð fyrir, að það muni geta komið fyrir að einhverju leyti, því hún segir, að þeir séu kosnir varamenn, sem flest fái atkv., en séu þó ekki kosnir aðalmenn. Hún hefir því gert sér það ljóst, að það gætu fallið sömu atkv. á sömu menn bæði sem aðalmenn og varamenn. Mér finnst einfaldast að hafa það þannig, að þar, sem kosið er óhlutbundnum kosningum, séu kosnir helmingi fleiri menn heldur en eiga að vera í hreppsnefnd. Og þeir 3, 5 eða 7, eftir því í hvaða hreppi það er, sem fái flest atkv., séu aðalmenn, en þeir, sem eru næstir með atkv., koma inn sem varamenn, og hnígur brtt. mín að þessu. Ég held, að ef kosnir eru á sama seðli varamenn og aðalmenn, þá verði í framkvæmdinni óttalegur glundroði úr því, hvort maður sé kosinn sem aðalmaður eða varamaður. Og ég hygg, að það geti farið svo, að maður hafi jafnmörg atkv. sem varamaður og aðalmaður, og því ekki hægt að segja um það, hvort hann sé heldur kosinn sem aðal- eða varamaður. Ég hefi þess vegna komið með þessa brtt. um, að það séu ekki kosnir sérstakir varamenn að öðru leyti en því, að það sé ákveðið í 1., að þeir séu til, og að það séu þeir, sem næstir eru að atkv.tölu til þess að komast að, en komust þó ekki að. - Ég held því, að þessi brtt. mín sé sjálfsögð, og hin líka, eins og nú er komið máli.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Við hv. 2. þm. Reykv., sem sæti eigum í allshn., hefðum helzt kosið, að frv. hefði verið afgr. eins og það liggur fyrir óbreytt, en hinsvegar hefir meiri hl. n. viljað breyta nokkrum ákvæðum, sérstaklega þeim, er snertu kosningu í hreppsnefnd og á sýslunefndarmönnum. Eins og hv.þm. Snæf. hefir lýst, þá hafa þeir lagt til, að það verði ekki skylt að beita hlutfallskosningu utan kaupstaða, en hinsvegar á að viðhafa hlutfallskosningu við hreppsnefndarkosningar, ef ákveðinn hluti kjósenda ber fram skrifl. óskir um það efni. Til þess að reyna að brúa þetta bil, sem er milli meiri hl. og minni hl. n. um þetta atriði, þá höfum við hv. 2. þm. Reykv. leyft okkur að bera fram brtt. við brtt. meiri hl., sem hv.þm. Snæf. hefir gert grein fyrir, og er sú brtt. á þskj. 203, og fer hún í þá átt, að það skuli beita hlutfallskosningu í kauptúnum. auk þess, sem það er gert í bæjum, ef fullir 2/3 hl. kjósenda eru búsettir í kauptúninu. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að snertandi sveitir og kaupstaði er það undantekningarlítið eða undantekningarlaust, þegur kosið er í hreppsnefnd, að þá sé kosið eftir einhverjum pólitískum línum, og ég álít, að það sé svo í rauninni alltaf við hreppsnefndarkosningar. Það hefir verið þannig, að þó að það hafi ekki verið hreinar flokkslínur, sem farið hefir verið eftir, þá hefir þó afstaða manna til fulltrúavalsins í hreppsnefndirnar að mestu leyti miðazt við afstöðu þeirra til hinna opinberu mála, sem á aftur oft rót sína að rekja til þess, hvar þeir standa í þjóðmálunum yfirleitt. Við hefðum því kosið, að þetta væri eins og í bæjum, og að þessar kosningar væru hlutbundnar alstaðar, og teljum við, að bezt færi á því fyrir allra hluta sakir, og að það sé sjálfsagt, að þó að einhversstaðar sé ekki kosið eftir hreinum pólitískum línum, þá séu hafðar hlutfallskosningar eftir sem áður. Ef það er ákveðinn hópur manna, sem óskar eftir tilteknum mönnum til þess að starfa í hreppsnefnd, þá hefðu þeir getað komið sér saman um það áður, þó að bak við það væri ekki hrein pólitísk afstaða þeirra manna, sem beittu sér fyrir slíku. Hlutfallskosningar ættu því að vera, þrátt fyrir það, þó að ekki væri kosið eftir hreinum pólitískum línum. En þar sem meiri hl. n. hefir hallazt að því ráði að binda hlutfallskosningar eingöngu við bæina, þá höfum við í minni hl. reynt að fá því framgengt, að þetta nái einnig til kauptúna, ef 2/3 hl. hreppsbúa eru búsettir í kauptúni. Brtt. hv. 2. þm.N.-M. sem er á þskj. 208, gengur í líka átt, en þó ekki eins langt. Við hana er það athugavert, eins og þeir tveir hv.þm., hv.þm. Snæf. og hv. 2. þm.N.-M., sem um hana hafa talað, hafa skýrt, að hún gerir ráð fyrir hlutfallskosningum því aðeins, að allir íbúar hreppsins séu búsettir í kauptúni. Nú mun svo vera um nokkur kauptún, að auk þeirra manna, sem búa í kauptúninu, eru ef til vili 2–5 jarðir í námunda við kauptúnið, sem tilheyra sama hreppi. Þá yrði sama látið ganga yfir þann hrepp eins og aðra sveitahreppi, og þeir einir hreppar hefðu rétt til þess að hafa hlutfallskosningu, þar sem allir hreppsbúar væru búsettir í kauptúninu sjálfu. Það er nú svo með bæjarfélögin víða, að til þeirra heyra nokkrar jarðir. Það er t. d. svo um Siglufjörð, að undir hann heyra nokkrar jarðir, sem eru í nokkurri fjarlægð frá bænum, og það er ekkert samræmi í því, að þeir geti skilyrðislaust heimtað hlutbundnar kosningar, en kauptún, sem hefir nokkrar jarðir í námunda við sig, þar sem örfáir hreppsbúar eiga heima megi ekki hafa hlutfallskosningu vegna þessara fáu manna, sem búa utan kauptúnsins, en í hreppnum. Okkur finnst því eðlilegt, að ef mikill meiri hl. manna er búsettur í kauptúninu, þá skuli kosning til hreppsnefndar fylgja sömu reglu og kosning til bæjarstjórnar í bæjum almennt. Ég vil vænta þess að hv.þd. sjái, að þessi miðlunartill. er eftir atvikum á fullum rökum reist og sanngjörn, og að það sé eðlilegt að hníga að því ráði að samþ. hana, ef menn vilja ekki lögbjóða hlutfallskosningar í hreppum almennt, sem hv. meiri hl. allshn. virðist ekki vilja. Mér hefir líku skilizt á hv.þd., að það muni vart vera meiri hl. til þess í d. að fyrirskipa hlutfallskosningar almennt í hreppum, en það ætti því að vera gerlegt að samþ. þessa miðlunartill., sem ég hefi nú rætt um. Að öðru leyti þarf ég ekki að fjölyrða um framkomnar till. Ég gat þess í upphafi, að við í minni hl. n. hefðum helzt kosið, að frv. hefði verið samþ. óbreytt, og það hefði a. m. k. verið ákveðið, að hreppsnefnd kysi sýslunefndarmann, því hreppsnefndin á hverjum tíma á að spegla þær stefnur og línur í réttum hlutföllum, sem eftir er kosið í hreppsnefndina, og því eðlilegt, að sýslunefndarmaður tilheyri þeim hópi, sem ræður í hreppsnefndinni á hverjum tíma. En það hefir oft orðið sú niðurstaða, að sýslunefndarmenn hafa staðið á öndverðum meiði við meiri hl. hreppsnefndar í hreppnum, og það kannske leitt til ýmislegs ósamræmis í málefnum hreppsins, sem er óeðlilegt. Því það er eins og Guðmundur Finnbogason segir í fyrirlestri, sem menn kannast við, að lýðræðið byggist á því að kjósa menn, sem kjósa menn, sem kjósa menn. Það er eðlilegt og sjálfsagt, að hreppsbúar kjósi hreppsnefnd eftir því, sem til hagar í hreppnum, og það ætti líka að vera eðlilegt og sjálfsagt, að hreppsnefnd kysi fulltrúa hreppsins í sýslunefnd. Af þessum ástæðum mun minni hl. greiða atkv. gegn þeim brtt. meiri hl. allshn., sem miða að því að breyta þeim ákvæðum frv., sem lúta að kosningu sýslunefndarmanna. En hinsvegar mundum við til samkomulags greiða atkv. með öðrum brtt. meiri hl., ef sú brtt., sem við flytjum við þær um kosningar í sjávarþorpum, yrði samþ., og við gætum þannig mætzt á miðri leið í allshn.

*Pétur Ottesen: Það er virðingarvert, að meiri hl. allshn. hefir komið fram með þær brtt. við þetta frv. að rígbinda ekki hendur manna úti um byggðir landsins við eitt ákveðið fyrirkomulag á kosningu til hreppsnefnda og á kosningu sýslunefndarmanna. Ég álít heppilegt enda má segja, að það sé yfirleitt lítið svo á úti um byggðir landsins - að láta hreppsbúa hafa óbundnar hendur um það, með hvaða hætti kosningar fara fram. Nú er það svo í gildandi l. um þetta, að hrepparnir geta valið um það, hvort þeir viðhafa hlutfallskosningu, leynileg kosningu eða að kjósa opinberlega, eins og algengt er úti um sveitir landsins. Ég held, að það uppfylli bezt þá hugsjón, að láta borgara þjóðfélagsins hafa sem frjálsastar hendur um umráð mála sinna innan þess sviðs, sem takmarkast af löggjöfinni í þessu efni. Það liggja ekki fyrir Alþingi neinar óskir utan af landsbyggðinni um það, að farið sé að þrengja kosti þeirra um það, með hvaða hætti þeir eiga að kjósa. Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er verið að apa eftir því fyrirkomulagi, sem búið er að lögfesta í kaupstöðum landsins og byggist á því, að engin kosning megi fara fram, nema eftir þeirri mælisnúru sem pólitíkin leggur á skoðanir manna og breytni í þeim efnum á hverjum tíma. Úti um sveitir landsins horfir þetta allt öðruvísi við. Þó að menn séu þar pólitískir eins og annarsstaðar, þá er það svo í mörgum stöðum, að menn leggja pólitíkina alveg til hliðar, þegar um það er að ræða að kjósa í hreppsnefnd eða að kjósa sýslunefndarmann, og velja menn með tilliti til þess, að sem bezt sé séð fyrir hagsmunum hvers hreppfélags, og kjósa því þá menn í hreppsnefnd, sem óhætt er að treysta til þess að bera uppi hagsmunamál hvers hrepps. Og það er ekki heppilegt að vera nokkuð að slá á það góða samkomulag, sem víða er í hreppum landsins um að miða kosningu slíkra manna einmitt við það, hvernig hagsmunum sveitarfélagsins sé á hverjum tíma bezt borgið, því það er vitanlega grundvöllurinn undir sjálfstæði hvers hreppsfélags, að sem tryggilegast sé búið um þá hnúta og að sem bezt sé farið með fjármál hvers hreppsfélags. Ég er að því leyti ekki fyllilega sammála meiri hl. allshn., að hann hefir viljað einskorða þetta við það, að allar slíkar kosningar fari fram leynilega. Mér finnst engin ástæða til þess að svipta þau hreppsfélög, sem vilja viðhafa opinbera kosningu, réttinum til þess að hafa hana, og það því fremur, sem engar óskir liggja fyrir um það frá hreppunum að binda hendur þeirra í þessu efni. Ég verð að segja það, að ég er sammála meiri hl. allshn. um, að það sé þá ekki mikill vilji fyrir því að viðhafa hlutfallskosningu, ef ekki fæst 1/10 hluti kjósenda til þess að óska eftir slíkri kosningu, og þess vegna sé með því sæmilega séð fyrir því, að menn geti valið þessa aðferð, ef þeir annars álíta rétt að láta kosningu fara fram með þeim hætti. Í till.n. er ákvæði, sem mér finnst ákaflega lítil ástæða fyrir, og það er að vera að breyta til um það, að kosning í hreppsnefnd skuli fara fram á sama degi og alþingiskosningar, síðasta sunnudag í júnímánuði. Eins og kunnugt er, þá hafa farið fram kosningar í hreppum landsins á hreppskilaþingum að vorlagi, en þau þing eru haldin í júní, 12.–21. júní, einhverntíma á því tímabili. Það er almennur samkomudagur hreppsbúa, og þá ræða þeir um sín mál, og er venjulega fjölmennt eftir kringumstæðum á slíkum fundum, og er þess vegna alveg tilvalið að láta hreppsnefndarkosningar fara fram við slík tækifæri. Þetta er því ekki annað en að stofna til erfiðleika í hreppunum, þar sem kosning á að fara fram hér um bil á sama tíma og hún fer fram nú. Það er því ekkert annað en að stofna til erfiðleika og fyrirhafnar fyrir menn, að fyrirmuna þeim að nota hinn almenna samkomudag í hreppunum til kosninga, og í stað þess að binda þetta þannig, að þeir verði að koma saman skömmu síðar til þess að láta fara fram hreppsnefndarkosningar. Ég vænti þess að það verði hægt að ná samkomulagi um að leyfa þessu ákvæði um að kosningar fari fram á hreppskilaþingi að haldast eins og verið hefir, af því að það er töluvert hagsmunaatriði, að það fái að haldast. Það er svo, að þetta ber upp á annatímann í sveitum landsins, og þar er vinnukraftur af svo skornum skammti, að það er ekki ástæða til þess að vera að þarflausu að gera mönnum erfiðara fyrir, eins og gert er með því að breyta út af gamalli venju í þessu efni. Í till.n. er gert ráð fyrir því, að kosning á sýslunefndarmönnum fari fram á sama tíma og hreppsnefndarkosningar. Hér er því verið að breyta til með gamla venju, því að kosningar á sýslunefndarmönnum hafa farið fram á manntalsþingum, og er það gamla fyrirkomulagið, og ég held, að það liggi ekki fyrir neinar óskir um að breyta til í þessu efni, og þess vegna ástæðulaust í sjálfu sér að vera að gera nokkrar breyt. á þessu. En hinsvegar veldur það ekki litlum erfiðleikum fyrir sveitarfélögin, eins og t. d. breyt. á því, að nú skuli tekinn upp þessi nýi kjördagur, þar sem á að fara fram kosning í hreppsnefndir. Mér finnst það ástæðulaust að breyta til frá þessari gömlu venju, sem er komin á og engin óánægja er með. Mér finnst ástæðulaust, að löggjafinn rjúki upp til handa og fóta og breyti þessu þvert á móti vilja fólksins, þegar það liggur engin nauðsyn til grundvallar fyrir því. Þá er tekið upp í 311. gr. frv. ákvæði um það, að sáttanefndarmenn skuli hér eftir kosnir af bæjarstjórnum og hreppsnefndum. Nú er það svo, að sáttanefndarmenn eru skipaðir, og auk þess er það svo, að sama sáttanefnd er fyrir fleiri en einn hrepp, og þess vegna á þetta ekki við um það fyrirkomulag, sem nú gildir í þessu efni. En hinsvegar er í hinni nýju löggjöf, sem hér liggur fyrir og hefir ekki náð lögfestingu enn, breyt. á þessu. Í frv. um meðferð einkamála í héraði er gert ráð fyrir, að hver hreppur og kaupstaður verði sáttaumdæmi út af fyrir sig, og er þetta þá miðað við þá löggjöf og getur átt við, eftir að hún hefir fengið lögfestingu. En á núv. fyrirkomulagi er tæplega hægt að byggja þetta um kosningu sáttanefndarmanna, nema sett séu sérstök ákvæði um það, að fleiri en ein hreppsnefnd geti tekið þátt í kosningu þessara manna.

Frsm. (Thor Thors) Þeir hv.þm., sem bera fram brtt. við till. meiri hl. allshn., hafa nú gert grein fyrir þeim, og vil ég leyfa mér að svara nokkrum orðum. Hv. 2. þm.N.-M. á hér brtt. á þskj. 208. Hann vill, að hlutfallskosning sé viðhöfð í hreppsfélögum, sem ná aðeins yfir eitt kauptún. Ég sé ekki ástæðu til, að það sé beint lögboðið, og vísa til minna fyrri orða um þetta atriði. En ef hv. d. er þeirrar skoðunar, að ekki sé nægilegt að veita almenna heimild til hlutfallskosninga, eins og meiri hl. allshn. ætlast til, þannig að hreppsnefndir skuli kosnar hlutfallskosningu, ef 1/10 hreppsbúa óskar þess, þá get ég betur fellt mig við þessa till. heldur en till.hv. 2. þm. Reykv. og hv. 1. landsk., að binda þetta við hreppa, þar sem 2/3 íbúanna búa í kauptúni. Við í meiri hl. allshn. höfum nú til samkomulags ákveðið, að hreppsnefndarkosningar í kauptúnum, sem eru hreppsfélög út af fyrir sig, skuli fara fram sama kjördag og bæjarstjórnarkosningar, og tel ég ekki rangt að miða hlutfallskosninguna við sama mark. En ég verð að telja algerlega nægilegt að láta 1/10 hluta kjósenda geta ráðið því í hvert sinn, hvort hlutfallskosning fer fram. Það er ekki mikil þörf á hlutfallskosningum, ef ekki er hægt að fá 1/10 kjósenda til að óska þeirra. Um aðrar brtt.hv. 2. þm.N.-M. verð ég að segja það, að ég hygg, að þær séu óþarfar. Það getur að vísu komið fyrir, að sami maður sé kosinn sem aðalmaður og varamaður, en ekki er líklegt, að mikil brögð verði að því. Mér finnst ekki rétt að ganga út frá því í löggjöf, að kjósendur séu þeir bjánar að kunnu ekki að nota jafneinfalda kosningaraðferð eins og hér er gert ráð fyrir. Ég held, að það sé oftraust á heimsku kjósenda, ef menn halda, að þeir geti ekki kosið eftir svona einföldum reglum, þar sem það er beint tekið fram á kjörseðlinum, hverjir eru kosnir sem aðalmenn og hverjir sem varamenn. Ég hygg, að till.hv. 2. þm.N.-M. gætu orðið hér til glundroða. En nú geta menn haft jafnmörg atkv., og hvernig á þá að skera úr? Væntanlega með hlutkesti, eins og þegar atkv. eru jöfn við kosningar hér á Alþingi. Ég held, að ótti hv.þm. sé óþarfur, og þær till., sem við berum fram á þskj. 112, séu nægilega greinilegar til þess, að kjósendur þurfi ekki að villast á þeim. Hv. 1. landsk. talaði hér nokkuð langt mál fyrir sínum brtt. Er það vitað, að sósíalistar eru þess sinnis að vilja alstaðar lögbjóða hlutfallskosningar, enda þó þeir hafi ekki nægilega bent á, af hvaða ástæðu það er, eða hvað það miðar til bóta frá því, sem nú er. Og þessum hv.þm. má svara því til, sem ég áður hefi tekið fram, að heimildin til hlutfallskosninga er svo víðtæk samkv. okkar till., að það ætti jafnan að vera hægt að koma þeim við, ef nokkur vilji er fyrir því. Þá taldi sami hv.þm. óeðlilegt, að það væri ekki hreppsnefndin, sem kysi sýslunefndarmanninn, heldur hreppsbúar, eins og við gerum ráð fyrir. Hv. þm. Borgf. vék að því, að reynzt hefði vel og menn verið ánægðir í sveitunum með þá kosningatilhögun, sem verið hefir viðhöfð við val sýslunefndarmanns, nefnilega að hreppsbúar almennt hefðu rétt og vald til að kjósa hann. Og ég verð, þó ég sé ekki hv.þm. Borgf. að öllu leyti sammála í þessu máli, að taka undir þau ummæli hans, að hér er ekki ástæða til að breyta út frá því, sem reynt hefir verið og reynzt vel. Það er líka rétt, að sýslunefndarmaðurinn vinnur ekki með hreppsnefndinni, heldur í sýslunefndinni, og þarf því að engu leyti að vera bundinn af meiri hl. hreppsnefndarinnar. Hv. þm. Borgf. taldi, að þessar brtt. okkar, og þetta frv. yfirleitt, væru ekki til bóta frá því, sem verið hefði, og að það væri aðeins verið að apa eftir það, sem gilt hefði í kaupstöðunum. Þetta er ekki rétt hjá hv.þm. Hér er verið að samræma þessi ákvæði um kosningu sveitarstjórnanna þeim ákvæðum, sem nú gilda um kosningar til Alþingis. Þar er alstaðar ákveðið, að kosningarnar skuli vera leynilegar, og sú ein krata þykir geta samrýmzt því frjálsræði, sem hverjum einstaklingi er ætlað innan þjóðfélagsins til þess að setja fram sína skoðun óhultur og án áhrifa frá öðrum. Verður að telja það blett á íslenzkri löggjöf, að ennþá skuli ekki ákveðið um sveitarstjórnarkosningar, að þær skuli vera leynilegar. Hv. þm. sagði, að engar óskir hefðu komið fram um breytingar í þessu efni. Ég hefi þó orðið þess áskynja, m. a. á þingmálafundum, að óskir eru uppi í þessu efni. Ég man ekki, hvort slíkar óskir hafa komið beint til þingsins, en þær hafa bæði komið fram á fundum og í blöðum. Þá taldi hv.þm. Borgf. það mjög til óhagræðis fyrir sveitamenn, að hreppsnefndarkosningarnar færu ekki fram á vorhreppaskilaþingi, eins og verið hefði. Það má vera, að hann hafi hér nokkur rök að mæla, en mér finnst, að sérstakur kjördagur leiði nokkuð af þeirri breyt., sem verið er að gera á kosningaraðferðinni. Það er vitanlegt, að á vorhreppaskilaþingi er um margt að hugsa og mörgu að sinna, og eftir að kosningarathöfnin sjálf er orðin formbundnari, er ekki ólíklegt, að erfitt væri að koma henni við á sjálfu hreppaskilaþinginu. Það er náttúrlega leitt fyrir löggjafann að ónáða fólkið að óþörfu, en þess er að gæta, að kjördagurinn er hér ákveðinn á sunnudegi, og má ætla, að fólk eigi þá frekar heimangengt heldur en á virkum degi. Og síðast í júní er ekki slíkur annatími í sveitunum, að fólk geti ekki nokkurnveginn komizt að heiman einn sunnudag. Það er þá lítill áhugi fyrir velferðarmálum hreppsins, ef fólk getur ekki gefið sér tíma til að skreppa að heiman til þess að kjósa í hreppsnefnd. Um sáttanefndarmennina er það að segja, að það er rétt, sem hv.þm. gat um, að í frv. til l. um meðferð einkamála í héraði, sem verið var að greiða atkv. um hér áðan ágreiningslaust, er svo ákveðið, að sáttanefndarmenn skuli kosnir af hreppsnefnd, og ákvæði þessa frv. er því fyllilega í samræmi við það. Ég veit, að hv.þm. Borgf. er manna kunnugastur því, sem fram fer í sveitum, og er því að sjálfsögðu fyllsta ástæða til að taka til athugunar þær aths., sem hann hefir fram að bera í þessu máli, en mér skilst ágreiningurinn ekki vera svo mikill, að hv.þm. geti ekki fyrir þær sakir fylgt við þessa umr. a. m. k. brtt., sem meiri hl. allshn. gerir. Leggi hann ríka áherzlu á, frekari breyt., er sjálfsagt að taka það til athugunar fyrir 3. umr. málsins.

*Jón Pálmason: Þegar þetta frv., sem hér liggur fyrir, var lagt hér fram fyrst á þinginu í fyrra, vék ég að því, að mér þættu ýms atriði í því athugaverð. Nú hefir meiri hl. allshn. gert brtt., sem ég í aðalatriðum get fallizt á, en þó er sérstaklega eitt atriði í þessu sambandi, sem ég tel talsvert athugavert og vil víkja nokkuð að. Það eru ákvæðin um kosningu varamanna, bæði í hreppsnefndir og sýslunefndir. Á þetta atriði hefir nokkuð verið minnzt, bæði af hv.frsm. og hv. 2. þm.N.-M. Mér virðist kosning varamannanna verða talsvert öðruvísi heldur en ég vildi vera láta, ef hún er með þeim hætti, að varamennirnir séu kosnir samhliða aðalmönnunum. Vitanlega vita kjósendur ekki um það, þegar kosningin fer fram, hverjir komast að sem aðalmenn. Því er það ekki heilbrigt frá mínu sjónarmiði að rugla þessum kosningum saman, heldur eiga þær að fara fram hvor í sínu lagi. Það er t. d. ekki með öllu eðlilegt, að kosning sýslunefndarmanns, bæði aðalmanns og varamanns fatar fram samtímis. Þetta verður þó sýnu verra, að ég hygg, eftir till.hv. 2. þm.N.- M. á þskj. 108, því þar er beinlínis gert ráð fyrir, að þeir verði varamenn, sem næstir koma aðalmönnunum að atkvæðafjölda við aðalkosninguna. Ég hefi eigi komið með brtt. við þetta, en ég vil mælast til, að hv.allshn. taki þetta atriði til athugunar fyrir 3. umr. Ef hún getur ekki fallizt á að breyta þessu þannig, að hver kosningin fari fram út af fyrir sig, mun ég við þá umr. bera fram brtt. í þessa átt. Þá þykir mér líka nokkuð athugavert, eins og hv.þm. Borgf., að hreppsnefndir eigi að kjósa sáttanefndarmenn og skólanefndarmenn. Sérstaklega getur þetta rekið sig á með skólanefndarmennina, ef sú breyt. kemst á, sem nú er ofarlega á baugi, að takmörk skólahéraða séu ekki bundin við hreppamörk, eða fleiri hreppar ganga saman í eitt fræðsluhérað. Þá þykir mér vafasamt að láta þessar kosningar fara fram sama dag og alþingiskosningar eiga fram að fara. Sérstaklega getur það verið vafasamt einmitt í þau skipti, er þingkosningar eiga sér stað. Ég fæ ekki séð, hvað n. telur við það að athuga, að hreppsnefndarkosningarnar fari fram á vorhreppaskilaþingi, eins og verið hefir. Að öðru leyti virðist mér, að hv. meiri hl. allshn. hafi sniðið af frv. stærstu agnúann, sem á því voru, eins og það lá hér fyrst fyrir, þegar það var borið fram í deildinni.

*Jónas Guðmundsson: Það voru fáein atriði, sérstaklega í ræðu hv.þm. Snæf., sem ég vil minnast á. Hann sagði, að við sósíalistar værum þess aðallega hvetjandi að innleiða hlutfallskosningar sem allra víðast. Það er alveg rétt. En hann sagði jafnframt, að við hefðum aldrei fært fyrir því nægilega skýr rök, hvers vegna við vildum þetta, og það er algerlega rangt. Við höfum fært skýr rök fyrir því, hvers vegna við viljum hafa hlutfallskosningar sem víðast, og þau eru í fáum orðum þessi: Í fyrsta lagi fæst æfinlega miklu meiri þátttaka í hlutfallskosningum heldur en í öðrum kosningum, þar sem margir eiga að kjósa. Það er eðlilegt vegna þess, að langtum meiri agitation er, þegar stillt er upp ákveðnum mönnum, heldur en þegar enginn veit, hverja kjósa á, fyrr en komið er á kjörstað, og jafnvel ekki þá. Í öðru lagi eru hlutfallskosningarnar réttlátasta kosningaraðferðin, sem við þekkjum og getum viðhaft. Og í þriðja lagi er, að því er hreppsnefndar- og sýslunefndarkosningarnar snertir, langeðlilegast, að þessar tvær tegundir opinberra stofnana séu skipaðar á sem svipaðastan hátt og Alþingi er skipað, því þessar n. hafa með höndum svipað starf og sjálft Alþingi, aðeins á miklu takmarkaðra svæði. Þetta er aðalorsökin til þess, að við viljum viðhafa hlutfallskosningar alstaðar þar, sem hægt er að koma þeim við. Ég er á þeirri skoðun, að nota eigi hlutfallskosningu í öllum hreppum og kauptúnum landsins, og því felldi ég mig bezt við að fá frv. samþ. óbreytt. Þá fyrst mundi fást verulegt samræmi í allar kosningar í landinu. Náttúrlega yrði þetta dálítið kátlegt í ákaflega litlum hreppsfélögum, að stilla upp listum og viðhafa hlutfallskosningu, en ekki kátlegra heldur en opinberu kosningarnar eru sumstaðar orðnar. Hvað, kosning er það, þó 10 til 20 bændur komi saman og kjósi 6 til 7 menn í hreppsnefnd fyrir 200 til 300 hreppsbúa? Það er enginn almennur kjósendavilji á bak við slíka hreppsnefnd, og kosningin yrði varla hlægilegri í minnstu hreppunum, þar sem kjósa á þrjá fulltrúa, þó stillt væri upp mönnum og viðhöfð listakosning. Flest l. verða þannig við yztu takmörk dálítið undarleg. Ég er sammála hv. meiri hl. um það, að opinberar kosningar er sjálfsagt að banna með öllu og hafa allar kosningar leynilegar. En þeir hafa ekki leyst þau vandræði, sem hv.þm. A.-Húnv. benti á, að með þeirri kosningatilhögun, sem gert er ráð fyrir í till. á þskj. 192, er tæplega hægt að hugsa sér, að réttir varamenn komi í staðinn fyrir þá aðalmenn, sem forfallast kunna. Eða þar sem ekki er kosið eftir flokkum, heldur eingöngu eftir mönnum, hvaða varamaður á þá að koma í staðinn fyrir þennan og hinn aðalmann? Hv. 2. þm.N.-M. vili láta varamennina koma inn eftir atkvæðamagni, og virðist það liggja næst, þegar ekkert mark er hægt að setja á menn. Þetta er allt annað heldur en þegar hlutfallskosningar eru viðhafðar og hver listi fær sína varamenn. En það kemur alltaf betur og betur í ljós, að það það að hafa varamenn í hreppsnefndum. Á fjórum árum verða það miklar breyt., að nauðsynlegt er, að ekki þurfi að efna til kosninga í hvert sinn, er hreppsnefndarmaður flytur burt, deyr eða forfallast á annan hátt. Ef hv. meiri hl. allshn. gæti bent mér á möguleika á því að setja inn varamenn af einhverju viti með þessari kosningaraðferð, sem hann vill viðhafa og leyfileg hefir verið undanfarandi ár, væri ég ekki fjarri því, að þetta væri sem millibilsástand sæmilega heppileg lausn á málinu, þótt ég hinsvegar sé sannfærður um, að ekki líða mörg ár, ef flokkaskiptingin heldur áfram að vera grundvöllur kosninga í landinu, þangað til krafa kemur um það, að eingöngu hlutfallskosningar séu viðhafðar við sveitarstjórnarkosningar. Svo er eitt atriði, sem mér finnst, að ætti að taka alveg skarið af um í þessum l., og það er, eins og hv.þm. Snæf. minntist á í fyrstu ræðu sinni, hvað átt er við með hugtakinu „kauptún, sem er sérstakt hreppsfélag“. Mega vera einn til tveir bæir utan kauptúnsins, eða mega þeir vera 10? Þetta atriði þarf að taka af skarið um í einhverjum lögum, svo við hugtakið sé hægt að miða annarsstaðar, og finnst mér, að annað verði ekki lagt til grundvallar en fólksfjöldinn. Ef við skulum segja 2/3 hl. hreppsbúa eru búsettir í kauptúni, þá sé hreppsfélagið talið kauptún, þó því fylgi nokkrar jarðir, þar sem landbúnaður er rekinn. Ég held, að t. d. Akranesi fylgi ein eða tvær sveitajarðir. Dettur nokkrum í hug, að Akranes sé ekki þrátt fyrir það kauptún? En eftir till.hv. 2. þm.N.-M. skilst mér, að það mætti líta svo á, af því ekkert er tiltekið um hvernig þarf að haga til til þess, að kauptún teljist sérstakur hreppur. Aftur virðast þeir, sem flytja brtt. á þskj. 192, líta svo á, að það sé kauptún, þar sem 3/4 af hreppsbúum búa í kauptúninu; a. m. k. ætlast þeir til, að þau hreppsfélög þurfi ekki að koma undir ákvæðið um kjördag síðasta sunnudag í júní. Ég vildi skjóta því bæði til meiri og minni hl. hv.allshn., hvort þeir telja ekki rétt að setja eitthvað ákveðið um þetta í l. sjálf, hvað margir mega vera búsettir utan sjálfs kauptúnsins til þess, að hreppsfélagið í heild teljist kauptún, en ekki hreppur. Þessu atriði er nauðsynlegt að slá föstu í einhverjum lögum, og ætti þá vel við, að það væri einmitt í þessum, þar sem gert er ráð fyrir mismunandi kosningafyrirkomulagi eftir því, hvort sveitarfélagið er talið hreppur eða kauptún. Ég gæti bezt fellt mig við að binda þetta við 2/3 íbúa. Þá mundu flestöll hreppsfélög á landinu, þar sem á annað borð eru stærri kauptún, teljast til kauptúna, og þar ætti að vera skilyrðislaus skylda að viðhafa hlutfallskosningar, en ekki þurfa að sækja um lyfi til þess í hvert skipti, en leynileg kosning að vera fyrirskipuð í sveitunum, eins og gert er ráð fyrir í brtt. á þskj. 192. Þó finnst mér þá vanta á að finna leið til þess, að varamennirnir komi inn á réttan hátt. Það er ekki sama, hvaða varamaður kemur fyrir hvern aðalmann; a. m. k. væri það ekki tekið gilt í kaupstöðunum, að fyrir aðalfulltrúa í bæjarstjórn kæmi varamaður úr allt öðrum flokki og með allt aðra afstöðu í málefnum bæjarfélagsins. Sýslunefndarmennina finnst mér sjálfsagt, að hreppsnefndirnar kjósi, en ekki almennir hreppsfundir, sem e. t. v. koma ekki á nema fáeinar sálir. Ég veit um eitt tilfelli, þar sem komu 35 menn til að kjósa sýslunefndarmann, en sá, sem hlaut löglega kosningu, fékk ekki nema 5 atkv.; hin atkv. dreifðust á hina og þessa. Það er komin svo mikil ringulreið á þessar opinberu kosningar, að það á að hætta við þær; þar eru orðnar gamlar og úreltar. Og ég sé ekki annan aðilja heppilegri til að velja sýslunefndarmann heldur en hreppsnefndina; hann fer oftast með hennar umboð og fjallar um mál, sem hana snerta.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Ég fæ ekki skilið, hvernig hv.frsm., þm. Snæf., og hv. 6. landsk. tóku í mína brtt., og allra sízt þar sem þeir slá því fram, að það séu aðeins bjálfar, sem ekki geti hiklaust kosið eftir þeim reglum, sem lagt er til á þskj. 192. En það er alveg óhrekjanlegt, að þegar menn koma að kjörborðinu og eiga að skrifa samtímis númer á aðalmanni og varamanni í hreppsnefndina, þá segir það sig sjálft, að atkv. dreifast mjög mikið; þessi vill Pétur sem aðalmann, en hinn vill hann ekki nema varamann og þannig gengur sitt á hvað. Getur þá svo farið, að ekki komi upp hlutur þeirra manna, sem mest traust er á og annars hefðu a. m. k. orðið varamenn. Þetta horfir öðruvísi við, ef kosningin er hlutbundin, og þá venjulega pólitísk, vegna þess að þá er nöfnunum stillt á listann í ákveðinni röð, sem ekki dreifist eða raskast í kosningunni, svo neinu nemi. En sé gengið út frá, að kosningin sé óhlutbundin og ekki pólitísk, en hver og einn skrifi á seðilinn nöfn þeirra manna, sem hann treystir bezt, er ómögulegt að framkvæma kosninguna á þann hátt að setja 10 nöfn - 5 aðalmanna og 5 varamanna - á sama lista, vegna þess að þegar atkv. dreifast þannig sitt á hvað, geta komið upp með sömu atkvæðatölu miklu fleiri menn en kjósa á. Ef við tökum dæmi úr minnsta hreppnum á landinu, sem hefir aðeins 46 menn á kjörskrá, og þar ætti að kjósa 3 aðalmenn og 3 varamenn, þá getur svo farið, ef hver kjósandi skrifar sín 6 nöfn á kjörseðilinn, að allir, sem kosnir eru, hljóti sín 15 atkv. hver sem aðalmenn og varamenn. En sé ekki greint á milli í kosningunni, hver sé kosinn aðalmaður og hver varamaður, koma menn inn í sömu röð og atkvæðamagn þeirra segir til. En það er alveg rétt, sem hv. 6. landsk. benti á, að með þessu fæst engin trygging fyrir því, að varamaður sé kosinn af sömu aðiljum og aðalmaður. En það er alls ekki tryggt heldur með brtt. á þskj. 192. Því verður ekki náð nema með hlutfallskosningu. Brtt. er því alveg eðlileg, og því fer svo fjarri, að hún sé bjálfaleg, að hún er eina framkvæmanlega leiðin, ef kosningin á ekki að vera hlutbundin og pólitísk. Viðvíkjandi því að hafa kjördaginn síðasta sunnudag í júní vildi ég benda hv.allshn. á, að þar sem þessi dagur er lögákveðinn kjördagur til Alþingis, gæti leikið nokkur vafi á, hvort næði fengist til beggja kosninganna sama daginn. Það mundi leikandi heppnast í fámennum hreppum, en í stærstu hreppunum, með 300–400 kjósendur, efa ég, að tími ynnist til þess sama daginn. - Í öðru lagi er það um þennan kjördag að segja að það er dálítið óviðkunnanlegt, að hreppaskil séu nýafstaðin og þar tekin afstaða til mála, sem hreppsnefnd, sem kosin er nokkrum dögum seinna, er e. t. v. óánægð með. Ég held, að hitt væri heppilegra, að hreppsnefnd væri kosin áður en hreppaskil fara fram, svo hin nýja hreppsnefnd geti leitt málin á þeim fundi í samræmi við sinn vilja. Viðvíkjandi því sem komið hefir fram hjá ýmsum hv.þm., að heppilegast sé, að hreppsnefndir kjósi sýslunefndarmenn, í stað þess að kjósa þá almennum kosningum í hreppunum, þá er ég mjög á móti slíkri breytingu. Hinsvegar er sjálfsagt að hætta að kjósa sýslunefndarmenn á manntalsþingum, sem nú eru orðin alveg úrelt og ekki annað en dauður bókstafur, sem sumir sýslumenn eru hættir að framkvæma sjálfir, en senda einhverja á til málamynda. Vegna þess er alveg fráleitt að láta þær fáu hræður, sem á manntalsþingin koma, kjósa sýslunefndarmann en sjálfsagt, að kosningin fari fram á almennum fundi. Ef horfið verður að því að hafa óhlutbundnar kosningar í sveitunum, sem ég tel alveg rétt, m. a. vegna óþarfa kostnaðar, sem fylgir hlutbundnum kosningum, getur ekki komið til mála annað en að kjósa aðalmenn í sýslunefnd og varamenn sitt í hvoru lagi. En þá er alveg víst, að í stærstu hreppunum vinnst ekki tími til þess sama dag og alþingiskosningar fara fram, sízt ef kjósa ætti bæði hreppsnefnd og sýslunefndarmann. Ég sé ekkert athugvert við - sé hlutfallskosning ekki viðhöfð -, þó þeir komi inn sem varamenn, er næstbezt traust hafa. Sé miðað við það, að sá, sem flest fær atkv., hafi mest traust, og svo niður á við, er eðlilegt, að menn komi inn í þeirri röð, sem atkvæðamagnið segir til um.

*Jón Sigurðsson: Það eru aðeins örfá atriði, sem ég vildi minnast á, enda er málið orðið talsvert rætt. - Ég er einn af þeim, sem líta svo á, að ekki hafi verið aðkallandi að gera þær breyt. á sveitarstjórnarlögunum, sem hér er verið með, og hygg ég, að það sé ekki gert eftir ósk frá sveitunum. Mér er ekki annað kunnugt en að menn hafi unað þar vel því fyrirkomulagi, sem verið hefir. En úr því að gengið hefir verið inn á að breyta 1., er sjálfsagt að ræða, hvað skárst er að taka upp. Það hefir talsvert verið rætt um að taka upp hlutfallskosningu, og hafa sósíalistar einkum haldið henni fram, en ég sé ekki, að hún yrði til annars en að skapa óvild og óeðlilegan flokkadrátt í sveitunum, sem bezt væri að vera laus við. Hefir það margoft sýnt sig, að pólitískur flokkadráttur getur ekki orðið til annars en bölvunar fyrir sveitarfélögin. En slíkt vill oft blossa upp samhliða hlutfallskosningum, og því er bezt að vera laus við þær. Hv. 6. landsk. var að tala um, að manntalsþingin væru svo fámenn, að þar kæmu ekki nema 10–20 menn. En þar sem ekki eru nema 10–15 búendur í hreppnum, er varla bægt að búast við fjölmennum hóp. Þá hefir allmikið verið um það rætt, hvernig haga skuli kosningu sýslunefndarmanna, og því verið haldið fram af sömu aðiljum, að eðlilegast væri, að þeir væru kosnir af hreppsnefndunum. Í því sambandi lét hv. 6. landsk. svo um mælt, að það fyrirkomulag, sem nú er, væri gamalt og úrelt og ætti að hverfa. Mér kom það dálítið einkennilega fyrir eyru að heyra, að það sé úrelt fyrirkomulag að veita kjósendum beinan þátt í kosningunum. Mætti þá hafa það eins um alþm., að hreppsnefndirnar kysu þá? Nei, þetta er aðeins fjarstæða, sem ekki tekur að ræða um. Vænti ég, að hv. d. telji sjálfsagt, að hreyfa ekki við því fyrirkomulagi, sem gilt hefir um kosningu sýslunefndarmanna; þannig er bezt tryggt, að þeir verði kosnir, sem hreppsbúar bera mest traust til. Að því er það snertir, hvenær hreppsnefndir í sveitum skuli kosnar, tel ég að ýmsu leyti óheppilegt að fastbinda það við ákveðinn dag, þann sama og kosið er til Alþingis. Gegn því hafa verið færðar ástæður, sem ég skal ekki endurtaka. En ég vil benda hv.frsm. meiri hl. er sagði, að þetta væri sunnudagur, svo ekki væri mikið misst að því er vinnu snertir, á, að fyrir bændur má svo kalla, að allir dagar séu jafnir, a. m. k. um þetta leyti árs. Þá er svo mörgu að sinna, að þeir þurfa að nota sunnudagana eins og aðra daga, og er því ekki um neina frídaga að ræða í sveitinni á þessum árstíma. Að öllu athuguðu virðist mér heppilegast að sameina hreppsnefndar- og sýslunefndarmannskosningu a. m. k. í minni hreppunum. Þetta hefir verið svo, og mér er ekki kunnugt um, að það hafi orðið til nokkurra vandræða. En ég hygg, að það hafi yfirleitt gengið ágætlega. Ég sé því enga ástæðu til þess fyrir Alþingi að þvæla mönnum saman til margra funda til þess að vinna þau störf, sem auðveldlega er hægt að ljúka á einum og sama degi. Að öðru leyti hirði ég ekki um að fara frekar út í umr. nú, enda er málið orðið allmikið rætt. E. t. v. kem ég með brtt. við 3. umr., en læt hér við sitja að sinni.

*Gísli Sveinsson: Það er að vísu búið að taka fram, og nú síðast af hv. í landsk., margt af því, sem ég vildi láta koma fram. - Ég er einn af þeim mönnum, sem ekki telja knýjandi þörf að koma nú fram með slíkar breyt. sem þessar. Það er enda kunnugt, að það hefir fyrr komið til tals hjá Alþfl., að heppilegast væri að koma á hlutfallskosningu við hreppsnefndarkosningar og sýslunefndarmanns í sveitum landsins. Það er því ekki þannig að skilja, að mér komi það á óvart, þó slíkt frv. sé borið fram af Alþfl., en það mun ekki eiga hljómgrunn annarsstaðar. Hefir hv.allshn. borið frv. fram, að vísu með því skilorði, að nm. hafi óbundnar hendur um að koma fram með brtt. Á þskj. 192 eru fram komnar allvíðtækar brtt., sem allar miða að því að draga úr þeirri aðalreglu Alþfl. að viðhafa hlutfallskosningu. Ég er flm.brtt. sammála að því leyti, að ég taldi ófyrirsynju að fara með hlutfallskosningu út fyrir stærstu kauptúnin. Að vísu tekur brtt. ekki af skarið; og má segja, að það sé eðlilegt að leyfa hlutfallskosningu, ef hreppsbúar geta fallizt á hana. En mér þykir heldur lítið, að ekki þurfi nema 1/10 til þess að krefjast hlutfallskosningar, því það er tiltölulega auðvelt að fá svo lítinn hl. til þess að krefjast hins og annars. Sýnist mér ástæðulaust að hafa þennan hl. minni en svo, að miða hann við það, að þeir, sem krefjast hlutfallskosningar, hefðu aðstöðu til að koma að manni. En mér skilst, að meiri hl. hafi gengið þetta á móti til samkomulags við stefnu minni hl. - Annars er þetta í flestum stöðum óþarfi, en þó samþ. verði, býst ég við, að það geri hvorki til eða frá. Þó hefði ég talið æskilegra að breyta þessu við 3. umr. Þá skal ég í þessu sambandi minnast á þær brtt. aðrar, sem fram hafa komið frá þeim hv. 2. þm Reykv. og 1. landsk. á þskj. 203 og frá hv. 2. þm.N.-M. á þskj. 208. Ég skal þá taka fyrst brtt.hv. 2. þm.N.-M. á þskj. 208. Þar er 1. brtt. við 2. málsl. 3. tölul. á þskj. 192 nokkuð óskýrt orðuð, og þarf að athuga það. Ég hafði skilið þetta svo, að meiningin væri að fellu niður hlutfallskosningu nema í bæjum og kaupstöðum, sem eru sérstök hreppsfélög. Þessu þarf að breyta til samræmis, en ég tók ekki eftir, hvort hv.þm. gaf skýringu á þessu atriði.

Það er rétt, þessu þarf að breyta

. Þá er nokkuð óskýrt milli hv. 2. þm.N.-M. og 6. landsk., hvaða ákvæði þurfi að setja um, hvenær kauptún telst sérstakt hreppsfélag. Hv. 6. landsk. var að tala um, að endilega þyrfti að búa út lagaákvæði hvað snertir kauptún, sem eru sérstakur hreppur. Ég hélt nú, að það, sem hv. 2. þm.N.-M. raunverulega meinti, sé hreppsnefnd í kauptúnum, sem eru sérstakt hreppsfélag. Í stað þess orðar hann þetta öfugt og segir: í hreppsfélögum, sem eru sérstakt kauptún. Það er ekki til. En til eru sérstök kauptún, sem eru sérstök hreppsfélög, og er iðulegt að löggjöfin miði við það. Ef hann á við það, er það rétt. En þá er það út í hött, sem hv. 6 landsk. er að tala um.  Ég vil leggja til, að þessar till. verði teknar aftur til 3. umr. og ekki greidd atkv. um þær meðan menn greinir á um, hvað með þeim er meint. Að öðru leyti get ég verið samþ.hv. 2. þm.N.-M. um það, að þetta má alveg binda, ef hann meinar sérstakt hreppsfélag, ef menn vilja hafa það út af fyrir sig. Það er iðulega miðað við þau kauptún, sem eru næst kaupstöðum og eru sérstakt hreppsfélag og skilin frá sveitinni. Það má gera, en ella er ekki gott að komast af, nema eins og meiri hl. gerir, að tilgreina, að ef sérstakur hl. af kjósendunum óski þess. Ég tel þann hluta of lítilfjörlegan til að ráða yfir öllu þorpinu, þar sem þessi flokkur gæti engu ráðið um kosningar út af fyrir sig. Hvað skriflegum kosningum viðvíkur, þá tel ég, eins og hv.þm. Borgf. og hv. 7. landsk., að vel megi við það hlíta, ef menn koma sér saman án þess að hleypa „pólitík“ og grunsemdum að, og sé þetta ekki of gott þeim hreppum, sem enn geta fótað sig á grasi því, sem þeir eru á, en hafa ekki runnið á svelli sósíalista beint inn í þvarg kauptúnanna. Ég vil lofa þeim að standa eins fast á moldinni og þeir geta, og það, sem þeir vilja, megi þeir velja, og viðhafa þá hvorki skriflegar kosningar né leynilegar né hlutfallskosningar. En sé kosning skrifleg, þá sýnist, að menn geti komizt í bobba við að kjósa aðalmenn og varamenn í einu. Það getur verið, að varamaður fái atkv. eins mörg og kannske fleiri en aðalmenn. Því að hugsanlegt er, að einhverjir taki þátt í kosningu varamanna, en ekki aðalmanna. Undir öllum kringumstæðum getur varamaður fengið fleiri atkv. heldur en einhver af aðalmönnum, því að það er ekki nauðsynlegt, að menn kjósi alla mennina,  Annars eru menn svo ósammála enn í þessu efni, að ég legg til, að þessar brtt. séu athugaðar til 3. umr., og að menn komi sér saman til 3. umr. um glögga orðan og hvað heppilegast sé til að forðast sýnilega árekstra. Að því er snertir sýslunefndarmenn vil ég taka fram, að ég er sammála meiri hl. n. og þeim öðrum, sem telja enga þörf, og sízt til bóta, að kjósa þá hlutfallskosningu eða kjósa þá af hreppsn. Og það var alveg réttilega fram tekið af hv. 7. landsk. til hv. 6. landsk., sem nú heyrir mál mitt, að það er einkennileg rökfærsla hjá honum og öðrum sósíalistum, sem berjast fyrir hlutfallskosningum gegnum þykkt og þunnt alstaðar á landinu. Hann segist vera lýðræðismaður. „Segist“, sagði ég, því að það er undarlegt, að hann skuli þá jafnvel berjast fyrir því, að kjósendur í hreppunum megi ekki kjósa sína fulltrúa í sýslunefnd, heldur verði að gera það einhver klíka, en kjósendur fái ekkert að segja. Þetta er að hverfa inn í frumstæðara fyrirkomulag, sem tilheyrir fortíðinni, þegar nefndir kusu fulltrúa á þing. Nú vill hv.þm. innleiða aftur, að hinir fáu kjósi fulltrúa, en hinir mörgu séu látnir sitja á hakanum. Það er líka misskilningur hjá honum, að það sé hið sama, sem sýslun, fást við og hreppsn. Það kemur ýmislegt til greina, sem ekki er sameiginlegt. Engin þörf er heldur að rifta kjördeginum. Það hefir verið svo, að samkomur í sveit hafa stundum verið fjölmennastar á manntalsþingum, og þá er kosinn sýslunefndarmaður og varamaður. En stundum er nokkuð erfitt að halda hreppaskilaþing sökum þess, hve fáir koma. Meðan ég sé hv. 1. landsk., vil ég skjóta að honum, að hann oftalaði sig þegar hann sagði, að títt væri, að sýslunefndarmaður væri í ósamræmi við hreppsn. í sínum hreppi. Ég þykist vita, að hv.þm. hafi sagt þetta til þess að segja eitthvað til að reyna að styðja sitt mál, því að ég fullyrði, að hann geti ekki vitað um þetta; og ég mótmæli því sem ástæðulausu. Ég sé, að tíminn er áliðinn, og hætti nú. Ég hefi bent á það, sem mestu máli skiptir. Ég vænti, að hvorki verði gengið til atkv. nú né sumt af þessum till. komi fram öðruvísi en breyttar.

*Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Þegar þetta mál kom fyrst fram á síðasta þingi, þá gerði ég við 1. umr. nokkra grein fyrir innihaldi þessu frv. Sé ég ekki ástæðu til að endurtaka þær skýringar nú. Ég vil aðeins geta þess, að frv. er endurbót á íslenzkri réttarfarslöggjöf í einkamálum. Fyrst og fremst með því að sameina í eina heild öll ákvæði, sem farið er eftir í þessu efni. Í öðru lagi með því að sníða ákvæði l. á þá leið, að það flýti rekstri mála og geri auðveldari fyrir alla aðilja. Þetta er m. a. gert með munnlegum málaflutningi, sem verði aðalreglan fyrir undirrétti, í stað þess að verið hefir skriflegur. Þá er og styttur frestur í ýmsum tilfellum, og mörg eru fleiri ákvæði, sem miða að því, að mál megi fyrr ljúkast. Í þriðja lagi er ætlazt til með frv., að mál megi ljúkast á þá lund, sem landslög mæla fyrir um, og er reynt að búa sem tryggilegast um það. Til þess er m. a. ákvæðið um aðiljaskýrslur, sem allshn. og þeir aðrir, sem um málið fjalla, eru fullvissir um, að leiði til réttari niðurstöðu í málum heldur en treysta má nú, vegna þess að þess hefir ekki verið kostur ,ð leiða aðilja fyrir rétt og láta þá segja undir refsiábyrgð, hvernig málsatvikum er háttað. En það hefir þótt við brenna, þegar menn standa utan við og segja aðeins málaflutningsmönnum sínum frá málavöxtum, að þeir dylji ýmsar upplýsingar og fari sumstaðar ekki rétt með. En það er búizt við að fá tryggari upplýsingar, sem leiði til öruggari niðurstöðu, þegar aðiljaskýrslur verða teknar eftir því, sem frv. mælir fyrir. Allshn. er því á einu máli um það, að mæla mjög eindregið með því, að frv. nái fram að ganga, og byggir skoðun sína á því, að okkar réttarákvæði séu mörg næsta úrelt og ekki í samræmi við kröfur tímans. Enda er það svo, að mörgum okkar réttarfarsákvæðum svipar til þeirra, sem giltu á Norðurlöndum fyrir nokkru síðan, en hafa verið endurbætt upp í svipað fyrirkomulag því, sem ætlazt er til að lögfesta með þessu frv. Eins og getið er um í nál. sendi n. þetta frv. á síðasta þingi til tveggja aðilja, sem búast mátti við, að gætu gleggst um það dæmt, hvort ákvæði frv. væru til bóta og þá bent á aðra leið, ef þeim þætti ástæða til. Þessir aðiljar voru lagadeild háskólans og Málaflutningsmannafélag Íslands. Lagadeildin hefir því miður ekki getað sent umsögn sína, sem stafar af því (eins og greinir í nál.), að einn lagakennarinn hefir verið mjög forfallaður vegna veikinda, annar, sem aðeins er settur, hefir haft óvenju miklum störfum að gegna í háskólanum undanfarið, og þriðji kennarinn hefir af sorgaratburðum. sem fyrir hann komu, ekki getað tekið þátt í venjulegum störfum um tímat. Allshn. sá sér því ekki fært að bíða eftir þessu áliti, þar sem hún hefir og mikla ástæðu til að ætla, að lagadeildin sé meðmælt þeim meginbreyt., sem í frv. felast. Veit ég, að ég má segja það eftir persónulegu viðtali við a. m. k. tvo af kennurum háskólans, að d. muni vera frv. í aðalatriðum sammála. Málaflutningsmannafélag Íslands tók málið til rækilegrar athugunar, skipaði n., sem fór í gegnum frv. og benti á nokkrar breyt., sem hún taldi til bóta á því. Álit n. var lagt fyrir almennan fund í félaginu, sem einróma samþ.till. og álitsskjal n. innan félagsins. En heildarniðurstaða þessa álits er á þá leið, að mælt er mjög eindregið með því að samþ. frv., en bent er hinsvegar á. nokkrar breyt., og tel ég þær horfa til bóta á frv. Allshn. athugaði þessar brtt. sérstaklega, og leiddi sú athugun til þess, að þær brtt. voru teknar upp, sem n. leyfir sér að bera fram á þskj. 189. Eru nokkrar þeirra fullkomlega í samræmi við ábendingu frá málaflutningsmannafélaginu. Ég skal nú í fáum orðum gera grein fyrir brtt.n. Fyrsta brtt. er smáleiðrétting á frv., þar sem láðst hafði að geta, að vitnað er í 82. gr. frv. til tryggingar því, að það væri augsýnilegt, að leitað skuli um sættir aðeins af héraðsdómara, en ekki sáttanefnd, í þeim málum, sem áður hafa verið rekin fyrir gestarétti samkv. sérstakri heimild í l. frá 1905 um varnarþing í veðskuldamálum. Það var alltaf meining þeirra manna, sem frv. sömdu, að þessu skyldi vera svo háttað, en var ekki nógu skýrleg, tekið fram í 5. gr. frv. 2., 3. og 4. brtt. eru aðeins formsbreytingar viðkomandi starfi sáttanefndar, sem miðaðar eru við Reykjavík sérstaklega, þar sem langflest mál koma fyrir sáttanefnd. Og þetta er nánast eftir ábendingu frá þeim manni, sem um margra ára skeið hefir starfað í sáttanefnd Reykjavíkur, skrifstofustjóra Alþingis, Jóni Sigurðssyni. Hefir hann bent á þessi atriði samkv. fenginni reynslu sáttanefndar um framkvæmd bókhalds síns viðkomandi sáttaumleitunum, og allshn. hefir fallizt á röksemdir hans. 5. brtt. fjallar um það, að þegar þörf þykir á því að heyja dóma fyrir lokuðum dyrum vegna, glundroða, sem ella kynni að eiga sér stað, eða vegna þess að málið er svo vaxið, að það særir blygðunartilfinningu manna, þá skuli dómari kveða upp úrskurð um þau atriði. Þetta er í samræmi við það, sem tíðkast annarsstaðar, þar sem dómþing eru háð í heyranda hljóði, og á að vera til þess, að það sé ekki órökstutt, að réttarhald fari ekki fram í allra áheyrn. B-liðurinn er aðeins formsbreyting. 6. brtt. er þess efnis, að leyfisgjald fyrir að flytja mál fyrir undirrétti sé 50 kr. í stað 100 kr. í frv. Málaflutningsmannafélagið mótmælti því, að gjaldið væri svo hátt, enda gat allshn. fallizt á að lækka það, þegar á það er litið, að stimpilgjald af skipunarbréfi til embættis er ekki nema 25 kr. 7. brtt. er á þá leið, að málaflutningsmönnum skuli vera skylt að hafa skrifstofu opna á ákveðnum tíma og tilkynna það dómara. „Setudómara“ í brtt. er prentvilla, sem ég vona, að nægilegt sé að leiðrétta hér með. Eftir 8. brtt. skulu ekki aðeins héraðsmálaflutningsmenn, heldur einnig hæstaréttarmálaflutningsmenn hafa með sér félagsskap og velja fulltrúa úr sínum hópi. Málaflutningsmannafélagið gerði aths. út af ákvæðum frv. um þetta, og þótti okkur rétt að ákveða, að allir málaflutningsmenn skyldu mynda með sér félagsskap til þess að gæta hagsmuna sinna og hafa eftirlit með því, að allir innan stéttarinnar hagi sér eins og svo ábyrgðarmiklu starfi sæmir. B-liður brtt. er á þá leið, að stj. félags löggiltra málaflutningsmanna geti veitt einstökum félagsmönnum áminningar og jafnvel lágar fésektir fyrir ávirðingar í starfi þeirra. Þetta er í samræmi við það, sem erlendis tíðkast. Þar ber öllum málaflutningsmönnum skylda til þess að mynda með sér félagsskap, og skal stjórn félagsins gæta þess, að meðlimir þess hagi sér eins og sómi stéttarinnar krefst, og má jafnvel svipta. þá rétti til starfa. Við höfum þó ekki viljað ganga svo langt, heldur látið nægja að gefa félagsstjórninni vald til áminninga og smásekta. 9. brtt. er efnisbreyting. Var drepið á þessa breytingu í álitsskýrslu málaflutningsmannafélagsins, án þess þó að nánar væri þar út í það atriði farið. En allshn. varð sammála um að taka það upp að greina sundur sakarefni. - Segjum svo, að mál hefjist út af árekstri skipa. Þá ber vitanlega fyrst að athuga það, vort stefndur á sökina. Ef stefndur á hana ekki, koma auðvitað kröfur um bætur ekki til greina, en sé hann sekur fundinn, er fyrst um það að ræða, hve miklar bæturnar eigi að vera. Því er rétt að taka, fyrra atriðið til meðferðar fyrst, en hefja ekki þegar mál út af skaðabótunum, og spara, þannig málflutning, ef fyrra atriðið útilokar það síðara. Þetta er í samræmi við þann aðaltilgang frv., að flýta fyrir málunum og fá á þeim sem öruggasta lausn. Þá er 10. brtt. við 109. gr. Við viljum láta það koma skýrt fram, að málflutningur fyrir undirrétti skuli að öllum jafnaði vera munnlegur, en hitt séu undantekningar. Þetta er greinilega tekið fram í 10. brtt., og eru ákvæði hennar mjög í samræmi við það, sem tíðkast í hæstarétti. Allir þar, bæði dómarar og málaflutningsmenn, eru sammála um það, að munnlegi málaflutningurinn sé bæði eðlilegri og betri en hinn skriflegi, enda hefir allt gengið í þá átt þar að afnema skriflega málaflutninginn, eftir því sem sem mögulegt er. 10 ára starf hæstaréttar hefir fært mönnum heim sanninn um yfirburði hins munnlega málaflutnings. Við viljum slá hinu sama föstu í undirrétti með 10. brtt. 11. brtt. er ekki efnisbreyting. Aðeins er þar kveðið skýrara á um það, að aðili skuli leiddur fyrir rétt eins og vitni almennt. Við vildum orða þetta svo ljóst, að það gæti ekki orkað tvímælis. Í 12. brtt. er nánar ákveðið um það, að dómari eiga að leyfa málaflutningsmanni að spyrja vitni, en ekki aðeins geti leyft það. En dómarinn verður auðvitað að vaka yfir því, að vitnin séu ekki þvæld eða spurð ósæmilegum spurningum né um það, sem ekki kemur málinu við. Dómarinn á að vera. svo kunnugur málinu eftir framlögðum gögnum, að honum veitist auðvelt að hafa nauðsynlegt eftirlit með slíkum vitnaspurningum. Í 13. brtt. er því bætt inn í 172. gr., að vottorð formanns niðurjöfnunarnefndar í gjafsóknarmálum skuli í té látið tafarlaust og ókeypis. Þá er 14. brtt., sem er þess efnis, að í fjölskipuðum dómi skuli birt ágreiningsatkvæði, t. d. í ,,sjódómi, verzlunardómi og iðnaðardómi. Ég vil að lokum mæla eindregið með því í nafni allshn., að þessar brtt. nái fram að ganga. Við teljum, að frv. með þessum breyt. sé framför og réttarbót, sem alþjóð sé fengur í, og verði til þess að flýta málum og gera lausn þeirra öruggari. Með þessari löggjöf losnum við við hinn gamla, tafsama, skriflega málaflutning, sem auk þess var ekki eins öruggur sem hinn munnlegi. þar sem aðiljar sjálfir fást eigi ávallt fyrir dóm, þegar skriflegum málaflutningi er beitt.

*Guðbrandur Ísberg: Ég mun ekki ræða einstakar gr. frv. að þessu sinni. Ég get þegar lýst yfir því, að í heild tel ég frv. vera til stórbóta. Það eitt er þegar mikils virði að fá fjölda lagaákvæða samræmd í ein lög. Þá tel ég líka, að umsögn málaflutningsmannafélagsins um frv. sé mikils virði. En mér eru það hinsvegar vonbrigði, að umsögn lagadeildar skuli ekki liggja fyrir, því að ég veit, að þar hefði verið tryggt, að jafnt tillit hefði verið tekið til dómara og málaflutningsmanna. En mér finnst sem í sumum greinum frv. sé gengið nokkuð nærri dómurunum. Frv. eykur þannig mjög störf dómara, einkum í kauptúnum. Þótt það sé annað mál. verður að hafa það í huga, að gera dómurum kleift að framkvæma þessi störf. Ég held, að með núverandi skrifstofufé verði það erfitt eða ómögulegt, sérstaklega fyrir bæjarfógeta, að leysa þessi auknu störf af hendi. Þetta verður þing og stj. að athuga, um leið og þessi lög koma til framkvæmda. Ég vil að lokum spyrja hv.frsm., hvort ekki sé bráðlega von á umsögn lagadeildar, a. m. k. svo snemma, að hún geti legið fyrir Ed.

*Frsm. (Stefán Jóh. Stefánsson): Lagadeild fól þeim prófessornum, sem hefir kennslu í réttarfarssögu á hendi, að semja álit um málið. En síðan hefir sá maður orðið fyrir miklum sorgaratburði og því ekki getað sinnt neinum aukastörfum. Ég veit ekki, hve það dregst lengi, að hann geti gefið sig að samningu álitsins, en ég vil taka það fram fyrir n. hönd, að okkur er það mjög kærkomið, að álit lagadeildar gæti komið sem fyrst, og þótt það gæti ekki komið fyrr en allshn.Ed. hefir fengið málið til meðferðar, væri auðvitað mikill vinningur í því. En ég tel ekki rétt að tefja málið í þessari d. af þeim ástæðum, þar sem búast má við því, að málið þurfi enn talsverðrar athugunar.