Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Fjhn., sem haft hefir mál þetta til meðferðar, leggur til, að þetta litla frv. verði samþ. með lítilsháttar breyt. Þó að það verði samþ., sem ég geri ráð fyrir að verði, þá breytir það ekki miklu frá því, sem nú er. Því að nú er Kristneshæli rekið á sama hátt og heilsuhælið á Vífilsstöðum. Má sjá það m. a. á gildandi fjárl., að útgjöld til Kristneshælis eru ákveðin nákvæmlega á sama hátt og til Vífilsstaðahælis. N. fellst á, að það sé sanngjarnt og rétt að staða læknisins í Kristneshæli sé tryggð með því að taka hana upp í launalögin, á sama hátt og staða læknisins við heilsuhælið á Vífilsstöðum er nú í þeim, þar sem algerlega er um samskonar störf að ræða. Það eina, sem sumum nm. fannst athugavert við þetta, var það, að formleg afhending á heilsuhælinu í Kristnesi til ríkisins hefði víst ekki verið framkvæmd beinlínis enn. Ég fyrir mitt leyti get ekki séð, að þetta geri mikinn mismun, þar sem Kristneshælið er rekið á sama hátt sem væri það ríkisstofnun. Það hefir samt orðið ofan á í n. að leggja það til, að þessi l. um að tryggja stöðu læknisins þar, öðlist fyrst gildi, þegar hælið hefir formlega verið afhent ríkinu. Hún hefir því flutt brtt. um það, að í stað þess, að frv. öðlist lagagildi 1. jan. 1934 komi: þegar Kristneshæli hefir formlega verið afhent ríkinu.

Jónas Þorbergsson Ég vildi leyfa mér út af ræðu hv.frsm. og ummælum hans um það, að Kristneshælið sé enn ekki formlega afhent ríkinu, að spyrjast fyrir um það, hvað n. telur bresta á það, að þessi afhending hafi farið fram. Þegar Kristneshæli var fullbúið til þess að það gæti tekið til starfa, var það vígt á svipaðan hátt og önnur opinber mannvirki. Var þar viðstaddur heilbrigðismálaráðh. ríkisins. Ég skildi það á þann veg, að afhending hælisins til ríkisins hefði þá farið fram á formlegan hátt. Áður hafði ríkisstj. skipað stjórnarnefnd fyrir þetta heilsuhæli. Bendir það á að hún hafi talið, að það ætti að teljast eign ríkisins. Ég vildi því spyrjast fyrir um þetta. Ég get ekki séð, að breyt. sú á l., sem fram kemur í till.n., hafi neina þýðingu. En hinsvegar er það ekki með öllu óhugsandi, að svo óákveðið orðalag, sem í nál. er um þetta, geti komið af stað örðugleikum í þessu máli, ef það er ekki enn viðurkennt af þinginu, að hælið sé opinber eign.

Frsm. (Bernh. Stefánsson): Ég er hv.þm. Dal. sammála um það, að þetta hefir reyndar ekki mikla þýðingu. Hann spurðist fyrir um það, hvað mér fyndist bresta á, að Kristneshælið væri formlega afhent ríkinu. Í n. kom það fram, að nm. þótti það bresta á, að hælið var ekki talið með á skrá yfir eignir ríkisins í LR. Auk þess er það ekki skjalfest, að afhending hælisins til ríkisins hafi farið fram. Það mun vera þetta, sem hv.þm. Dal. átti við, að því var lýst yfir við vígslu hælisins, af þeirri n., sem stóð fyrir byggingu þess, að hælið væri þá afhent ríkinu. En fjhn. þótti það bresta á, að hælið er ekki formlega talið með eignum ríkisins, eins og ég hefi tekið fram. Ég hygg, að það geti engum örðugleikum valdið að láta nú þessa formlegu afhendingu fara fram, sem enn þykir á vanta, og þar af leiðandi hljóti það að vera skaðlaust, að þessi brtt. verði samþ. Annars skal ég taka það fram, að það var ekki ég, sem bar fram í n. þessa brtt., en ég sá ekki ástæðu til að kljúfa n. út af svo litlu atriði.

Jónas Þorbergsson Það kann vel að vera, að eitthvað bresti á það, að í LR. sé þetta formlega fært. Hins vegar brestur ekkert á það, að hælið hafi verið afhent ríkinu. Og á því gætu orðið nokkrir örðugleikar, að afhending þessi gæti orðið formleg hér eftir, því félag það, sem beitti sér fyrir stofnun hælisins, er nú fyrir löngu leyst upp og formaður þess látinn. Ég tel því till.n. ekki einungis óþarfa, heldur beinlínis til þess fallna að valda ástæðulausum og hálfskoplegum örðugleikum í þessu efni.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Mér þætti fróðlegt að fá að heyra, hvað hæstv. stj. hefði um þetta að segja. Hvernig hún liti á það, hvers eign heilsuhælið er, og hvort hún þar af leiðandi teldi, að þessi brtt., sem n. hefir flutt, væri nauðsynleg eða ekki. Það væri mjög æskilegt, því að það getur verið, að eitthvað í þessu máli, enda þótt n. hafi athugað það, hafi farið framhjá henni. Ég vék að þessu í viðtali við hæstv.dómsmrh. áður en málið var afgr. í n. Ég skildi hann svo, að hann teldi, eins og líka rétt er, að hælið væri tvímælalaust rekið af ríkinu. En hitt atriðið, hvort það beinlínis væri eign ríkisins eða ekki, kom ekki skýrt fram í okkar viðtali.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég ætla, að ekki þurfi að rekja tildrögin að því, að hælið var reist. En þetta mál kom til umr. í fjvn. í fyrra. Og af því að ég var sjálfur í n., er mér kunnugt um þetta. Álit n. var þá, að þetta hæli væri orðið algerlega hliðstætt Vífilsstaðahælinu. En það mun rétt, að aldrei hafi farið fram formleg afhending Kristneshælis til ríkisins. Þess vegna hefi ég ekkert á móti brtt. Mér finnst það eðlileg varfærni hjá n. að hafa brtt. þannig. En ef brtt. verður samþ., verður það til þess, að flýtt verði formlegri afhendingu hælisins til ríkisins.

Jónas Þorbergsson Ég vildi aðeins geta þess, að mér er kunnugt, að það félag, sem var stofnað til þess að reisa þetta hæli, er nú hætt að starfa og hefir því enga skipulega stjórn. Hygg ég því, að nokkrir erfiðleikar geti orðið á því að finna þá réttu aðila, sem bæri að afhenda hælið til ríkisins. En þar sem það hinsvegar upplýstist með ræðu hæstv.dómsmrh., að fjvn. hefir skilið það svo og viðurkennt, að hælið væri þegar opinber eign, virðist mér till.hv.fjhn. ekki nauðsynleg, en geti leitt til örðugleika. Vil ég biðja hv.n. að athuga, hvort hún telji nauðsynlegt að halda till. til streitu.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég hefi það fyrir satt, að kosin hafi verið nokkurskonar stjórn eða nefnd fyrir hælið og að hún starfi enn þann dag í dag. Mér skilst, að ef um afhendingu hælisins verður að ræða, eigi þessi n. að framkvæma hana.

Hún er skipuð af stjórninni?

. Ef svo er, að hún er skipuð af stj., þá má sennilega líta svo á, að formleg afhending hafi þegar farið fram og að ríkið eigi spursmálslaust að teljast eigandi þessarar stofnunar.

Jónas Þorbergsson Ég vil enn árétta það, sem ég hefi þegar áður sagt, að sú vígsluhátíð, sem fram fór á Kristneshæli, þegar það tók til starfa, bar þann blæ, að það væri þá afhent sem opinber stofnun. Við þá hátíð voru landlæknir, formaður hælisins, Ragnar heit. Ólafsson, sem afhenti það með ræðu, og heilbrigðismálaráðh., sem þakkaði fyrir landsins hönd. Þetta er e. t. v. ekki skjalfest, en þessi atvik komu fram. Hinsvegar hefir ríkisstj., og eftir því sem mig minnir einmitt núv. hæstv. heilbrigðismálaráðh., skipað þá stjórnarnefnd, sem hefir haft eftirlit með stjórn hælisins, sem starfar einungis fyrir hönd ríkisstj., en ekki fyrir hönd þess félags, sem stofnaði hælið, og gæti hún því ekki komið fram sem aðili við hugsanlega nýja afhendingu þessarar ríkisstofnunar.

Halldór Stefánsson Það virðist vera ágreiningur um það hér, hvort Kristneshæli sé afhent ríkinu formlega eða ekki. Ég álít, að ekki þurfi að vera neinn vafi um það, að þetta hefir ekki verið gert ennþá. Það sést fyrst og fremst á því, að umráð þessa hælis eru í höndum sérstakrar n., sem sagt hefir verið hér, að sé skipuð af ríkisstj. Má vera, að svo sé, en undarlegt er, að hæstv.dómsmrh. virðist ekki vita til þess. Það, að hælið hefir ekki verið afhent, sést m. a. á þessu frv. Hér er farið fram á að gera þennan lækni að embættismanni ríkisins. Hann er það ekki sem stendur. Hann er ráðinn af þessari nefnd og kjör hans eru ákveðin af stjórn hælisins. Þetta hefir heldur ekki verið skilið svo hingað til, jafnvel þótt ríkið leggi til allt fé til rekstrar hælisins; sést það bezt á því, að hælið hefir hingað til ekki verið talið í LR. með eignum ríkisins. Ég álít það engan úrskurð í þessu máli, þótt fram hafi farið hátíðleg vígsluathöfn, þegar hælið var fullgert, og ekki nema eðlilegt, að þeir væru þar við landlæknir og heilbrigðismálaráðh., því að það var vissulega merkur atburður, að hælinu skyldi vera komið upp. Annars sé ég ekki, hversvegna menn leggjast á móti þessari brtt., því að það virðist þó ekki vera hart aðgöngu eða óeðlilegt, þótt formleg afhending og móttaka til ríkisins þurfi að fara fram á hælinu áður en ríkið fer að hlutast til um launakjör hælislæknisins, sem ekki er starfsmaður ríkisins. Afstaða mín til þessa máls er sú, að ég tel algerlega óviðeigandi, að ríkið fari að skipa fyrir um launakjör þess manns, sem alls ekki er þess embættismaður. Og það sýnir bezt, hve brtt.fjhn. er eðlileg og sjálfsögð til þess að málið hafi skilyrði til þess að ná fram að ganga á þessu þingi.

Frsm. (Bernh. Stefánsson): Ég er hv. 1. þm.N. M. ekki sammála um, að afhending hafi ekki farið fram. Það er einmitt upplýst, að afhending hefir farið fram. En á hinu er talinn nokkur vafi, hvort sú afhending hefir verið svo formleg sem æskilegt hefði verið.

Hverskonar afhending er það ?

. Ég kalla það afhendingu, þótt hún sé e. t. v. ekki formleg, þegar form. n., sem gengst fyrir byggingu hælisins, lýsir yfir því í heyranda hljóði, að hælið sé hér með afhent ríkinu, og landstj. skipar síðan n. til að stjórna því. Það kann að vanta á, að þetta sé skjalfest og hælið ekki talið með eignum ríkissjóðs. Nú fannst mér hv.þm. aðallega tala um, að enginn aðili væri til þess að afhenda hælið. Ef svo er, þá þarf ekki annað til þess að fullnægja þessari brtt., en að á næsta LR. verði hælið talið með eignum ríkissjóðs. Ef enginn mótmælir því, þá er það sjálfsagt fulltryggt og gilt, að þessi bygging er eign ríkissjóðs; mér er ómögulegt að sjá annað. Fari það svo, að enginn þykist hafa vald til þess að afhenda hælið, eins og hv.þm. Dal. er hræddur um, þá er þetta ábyggilega alveg nægilegt. Það er víst gömul regla, að það, „sem enginn annar á, það á kóngurinn“, - og kóngurinn er hér sama og ríkið.

Jónas Þorbergsson Út af því, sem frsm.fjhn. tók fram, þar sem talað var um afhendingu þessarar stofnunar, þá vil ég endurtaka það, að afhending fór fram eins og venja er til um slíkar afhendingar. Hitt er ekki sök þeirra, sem afhentu, að hún hefir ekki verið tekin til greina í LR. Og hvað snertir lækninn, þá var hann einungis ráðinn til bráðabirgða, og raunar með þeirri fyrirætlan, að síðar öðlaðist hann þau réttindi, sem slíkir læknar hafa. Mér virðist vera betra, ef n. hefði viljað orða till. sína á þá leið, að enda yrði það (Kristneshælið) fært á LR. og fjárlög eins og önnur hliðstæð heilsuhæli ríkisins.

Sveinn Ólafsson Með l. frá 1922 um einkarétt ríkisins á silfurbergi er á engan veg bannað að leita að silfurbergi eða vinna silfurberg. Ríkið hefir aðeins einkarétt á sölunni. Virðist það svo, ef það hefði þótt álitlegt og arðvænlegt að vinna silfurberg, að hver og einn, sem hafði tök á því, mundi geta gert það, eins þótt hann þyrfti að selja það gegnum einkasölu ríkisins. Nú er það svo, að fyrir löngu er vitað, að silfurberg er á fleiri stöðum hér á landi en Hoffellsnámu - og e. t. v. meira magn - og í Helgustaðanámu, en það hefir ekki verið neitt verulega gert að því að leita þess, nema þá á þessum eina stað, undir Hoffelli við Hornafjörð, af því að verðið hefir smám saman á seinni árum þokazt niður. Nú er ég í dálitlum vafa um það, hvort rétt er að taka burt þennan einkarétt, sem ríkið hefir. Ég get allt eins búizt við, að einstökum mönnum, sem vildu leggja í að leita að sifurbergi eða vinna það, þar sem það finnst í jörðu, geti komið vel að snúa sér til þessarar einkasölu ríkisins um söluna. En að því er snertir ummæli hv.flm. um Helgustaðanámu, þá vildi ég aðeins taka það fram, að það er engum fært að segja um það, hvort náman er auðug að silfurbergi eða ekki. Það hefir sem sé í þeim framkvæmdum, sem gerðar voru 1927-28, ekki verið mikið gert að því að leita að silfurbergi. Aðalframkvæmdirnar voru innifaldar í því að búa út löng og vönduð námugöng, svo að ruðningurinn úr námunni kæmist auðveldlegar burt og hægara væri að vinna námuna. Það hafði verið unnið í henni í áratugi á þann hátt að grafa niður í bergið og hefja grjótið upp úr námunni með miklum kostnaði og fyrirhöfn og ryðja ofan fyrir bratta brekku. Nú síðan námugöngin voru gerð er tiltölulega auðvelt að koma öllu grjótinu ofan fyrir brekkuna með miklu minni vinnu og fyrirhöfn. En það er tiltölulega lítið, sem gert hefir verið að því síðan göngin komu, að sprengja bergið frá til að leita að nýjum skápum eða silfurbergsæðum. Og það er þess vegna dálítið vafasamt, sem stendur í grg. frv., að vonir séu litlar eða engar um það, að þarna kunni að finnast silfurberg. Ég held - þvert á móti - að þær séu engu minni nú en þær hafa verið. Það hefir blátt áfram ekki verið leitað neitt verulega seinni árin eftir silfurbergi, vegna þess að meðan nokkrar birgðir voru óseldar, þá var ekki talið arðvænlegt að vinna mikið í námunni, og þess vegna var það auðvitað, að hætt var rekstri hennar. Ég vildi sem sagt gera þessa aths. áður en málið fer í n. Mér finnst það muni ekki vera ýkja aðkallandi að nema þennan einkasölurétt ríkisins úr lögum, því að þeir, sem annars vilja vinna silfurberg eða leita þess, geta það auðvitað engu að síður þótt hann haldist. Vitanlega mun n. afla sér frekari upplýsinga en ennþá liggja fyrir um þetta, og þar á meðal um það, hvort annarsstaðar eða úr öðrum héruðum landsins hafi komið skýrslur um nýjar námur eða slíkan fund silfurbergs. Ég fyrir mitt leyti veit af silfurbergi á þremur stöðum austanlands öðrum en Helgustöðum. En hvað mikið það kann að vera, er ekki hægt að segja um, þess hefir ekki verið leitað neitt verulega, en komið í ljós þar sem veðraðir klettar hafa hrunið og silfurbergsæðar opnazt.

Flm. (Jónas Þorbergsson) Mál það, sem þetta frv. fjallar um, er ekki alveg nýtt í þinginu. Í fjárl. fyrir 1920- 21 var stj. eftir till.fjvn. heimilað að kaupa jörðina Ólafsdal í Dalasýslu. Flm. þeirrar till. mun hafa verið þáv. þm. Dal., Bjarni Jónsson frá Vogi. Eftir því, sem fram kom í framsögu, var bak við till. tvennskonar tilgangur. Í fyrsta lagi að koma í veg fyrir, að ekkja Torfa heitins Bjarnasonar þyrfti að selja eign sína sér í óhag, jörðina með mannvirkjum öllum hverjum óvöldum manni, sem hafa vildi, eins og það er orðað í framsöguræðunni. Í öðru lagi var sú hugsjón, að jörðin væri hentug til skólastofnunar, sem fyrirhuguð var við Breiðafjörð eftir gjafabréfi Herdísar Benedictsen. Nú er þessari skólastofnun ráðstafað á annan veg, eins og kunnugt er. En Ólafsdalur er eigi að síður jafnhæfur til opinberra nota og að vísu enn hæfari en áður, af því að samgöngur eru stórum bættar síðan 1920- 21. Í lögum um byggingar- og landnámssjóð frá 1928 er stj. þess sjóðs heimilað að veita lán til byggingar á 4 fyrirmyndarbúum, einu í hverjum landsfjórðungi. Skilyrði fyrir því, að slík lánveiting fari fram, er, að Búnaðarfél. mæli með fjárveitingunni. Ég tel rétt að binda þau kaup, sem hér er farið fram á, hinu sama skilyrði. Það, sem fyrir mér vakir í þessu máli, er það, að þegar séu fest kaup á þessari jörð til þeirra fyrirhuguðu nota, sem um ræðir í nefndum lögum. Ég vænti þess, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, leiti álits Búnaðarfél. Íslands um þetta mál. Og þar sem búnaðarþingið mun koma saman 18. þ. m., þá er hægurinn hjá að hafa búnaðarþingið á bak við sig í þessu máli. Ég vænti, að þær undirtektir, svo og undirtektir hv. deildar verði góðar í þessu máli, og leyfi mér svo að óska þess, að málinu verði að lokinni umr. vísað til landbn.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég vil aðeins þakka hv.n. góða afgreiðslu þessa máls, og hefi ég ekkert við brtt. hennar að athuga og álit þær allar til bóta.

Frsm. (Magnús Torfason) Ég býst ekki við, að n. hafi neitt á móti því að láta hafnarstjórann í Reykjavík athuga frv.

Flm. (Þorleifur Jónsson) Ég get að mestu vísað til grg. frv. á þskj. 128, en vil þó leyfa mér að fara fáeinum orðum um málið til framhalds því, sem þar stendur. Ég minnist þess, að fyrir mörgum áratugum þótti dýrmæt eign þar sem var Helgustaðanáman við Reyðarfjörð, vegna þess að þá var talið vist, að slík náma væri hvergi í heiminum nema á Íslandi. Og það hefir verið svo, að ríkari námur hafa ekki fundizt, nema e. t. v. nú á síðari árum í Rússlandi og Afríku. Fram til 1920 voru stórir, ógallaðir kristallar í mjög háu verði. - Ríkissjóður mun oftast hafa leigt námuna gegn ákveðinni leigu, en eftir því sem sjá má af LR. frá fyrri árum, þá hefir verið ærið misbrestasamt, hvað hafzt hefir upp úr námunni, því að sum árin hefir engin leiga verið greidd, en önnur þó nokkuð, frá 1-2 þús. kr. og einstöku ár töluvert meira. Árið 1922 rak ríkið sjálft námuna. Verkfræðingur var fenginn til þess að hafa á hendi stjórn verksins. Var þá tekið 70-80 þús. kr. lán til þess að grafa göng, því að þeir, sem síðast höfðu námuna, Frakkar munu hafa skilið svo illa við hana, að ekki hefir þótt fært að halda áfram rekstrinum á sama stað. Þegar svona var komið, var ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að ríkið tryggði sér um leið, að aðrir, sem kynnu að hafa silfurberg með höndum, hefðu ekki tækifæri til að keppa við ríkissjóð og geta fellt það í verði. Verkfræðingurinn flokkaði silfurbergið, og þá voru sett 1. um það, að ríkið eitt skyldi hafa sölu silfurbergs með höndum. Þrátt fyrir það fjármagn, sem lagt var í námuna eftir 1922, þótti ekki svara kostnaði að vinna hana. Náman var ekki eins auðug og búizt var við og það hittist ekki nein æð af silfurbergsskápum, eins og það er kallað. Eftir 5 ár var svo hætt við námuna, og seinasta árið, sem fé virðist hafa verið veitt til hennar, er 1927. Ég vil geta þess til glöggvunar, að skv. LR. eru tekjur þessar taldar 1923 10 þús. kr., 1924, '25 og '26 ekki neinar tekjur. 1927 eru tekjurnar 2600 kr. Gjöldin sömu ár voru: 1923 5600 kr., 1924 5320 kr., 1925 3575 kr., 1926 2000 kr., 1927 2000 kr., en hvort náman hefir sjálf getað greitt afborganir og vexti af fé því, sem í hana var lagt, hefi ég ekki getað séð af LR. En árið 1928, þegar hætt var námurekstrinum, þá eru eftirstöðvar lánsins taldar 21 þús. kr., en sem sagt, mér er ekki kunnugt, hvort náman hefir sjálf greitt afborganir og vexti af þessu fé. Árin 1928 og 1929 mun hafa verið selt hið síðasta af silfurbergi fyrir 10 þús. kr. bæði árin. En hvað sem þessu líður, þá hefir orðið tap á rekstrinum, og væri það þó sök sér, ef þarna væru auðæfi eftir, en ég hefi ekki heyrt taldar líkur til þess, að þarna væri um nokkurt silfurberg að ræða, a. m. k. ekki frá þeim gangi, sem grafinn var 1923. Síðustu árin hefir Guðmundur Hlíðdal landssímastjóri haft með höndum sölu á því silfurbergi, sem til var þegar námurekstrinum var hætt. Ég óskaði hjá honum upplýsinga um það, hvað óselt er af silfurbergsbirgðum ríkisins, og hann skrifaði mér 3. þ. m. á þessa leið: „Af silfurbergi ríkisins er óselt aðeins nokkuð af lélegustu flokkunum, sem eru lítt hæfir til að nota í „optisk“ verkfæri. Það, sem eftir er, er þetta: B3 ca. 45 kg. B4 ca. 50 kg. B5 ca. 90 kg. C2 ca. 101 kg. C3 ca. 70 kg. C4 ca. 70 kg. C5 ca. 90 kg. Verðmæti þessara leifa nema sennilega ekki nema fáum þúsundum króna“. Samkv. þessu er sama sem ekkert eða eiginlega ekkert óselt af silfurbergi, sem hægt er að selja út af fyrir sig. Þessar leifar, sem eftir eru, eru lítt seljanlegar, nema ef betra silfurberg er með. Þetta er nokkurskonar úrgangur. Þannig standa þá sakir, að silfurbergsnáma ríkisins virðist vera tæmd og sama sem ekkert óselt af silfurbergi. Ráðstafanir frá 1922, nefnilega lögin um einkarétt ríkisins á silfurbergi, eru enn í gildi, en það, sem vantar, það er silfurbergið. Að vísu skal játað, að vottur er af silfurbergi í Hoffellsnámu í Skaftafellssýslu. Og ég skal geta þess, að samkv. bréfi frá Guðmundi á Hoffelli í vetur, eiganda námunnar, segir svo: „Ég fann silfurbergið í Hoffellsfjöllum árið 1910. Árin næstu, til 1915, unnum við Björn Kristjánsson þar dálítið að silfurbergsnámi. Árið 1920 fékk Þórarinn Tulinius námuna á leigu, en síðan 1922 hefir lítið sem ekkert verið unnið í námunni. Bar Tulinius því við, að hann vildi ekki leggja fé í námuna, nema hann væri frjáls með silfurbergið. Nú er námurétturinn aftur fallinn til mín, og býst ég ekki við, eftir undanfarinni reynslu, að neinn vilji leggja fé í námuna nema hún sé alveg frjáls, m. ö. o. einkasölulögin afnumin. Hinsvegar er ég fús til að leigja eða selja ríkissjóði námuréttinn, ef Alþingi álítur það heppilegri leið en að afnema lögin“. Það er því að nokkru leyti samkv. ósk námueigandans á Hoffelli, að ég flyt þetta frv. um afnám l. Samkv. því, sem ég hefi sagt, get ég ekki álitið, að ríkinu sé akkur í því, þótt þessi lög standi áfram. Ég skal geta þess, að þau árin, sem unnið var í Hoffellsnámunni, fannst töluvert af allgóðu silfurbergi. Og maður getur gert sér von um, að það kunni að vera eitthvað enn til í fjöllunum af þolanlegu silfurbergi. Ég hefi þá lagt þetta mál fyrir hv.þd. og vænti þess, að hv.þdm. sýni þá góðvild að lofa því til 2. umr. og til fjhn., hvernig sem þeir annars kunna að líta á málið.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég þarf litlu við það að bæta, sem hv. meðflm. minn hefir þegar tekið fram, en vil þó henda á nokkur atriði til að skýra það, hve gífurleg þörf er á bættum samgöngum við Austfirði. Ég geri ráð fyrir, að till. verði vísað til samgmn., og þætti vænt um að eiga kost á að mega gefa henni nokkrar upplýsingar. 1932 var gert ráð fyrir 24 strandferðum á Austfirði. Þessar ferðir hafa verið felldar niður að nokkru leyti, svo að á tímabilinu frá því í des.byrjun og fram í miðjan febrúar féll þangað engin skipsferð, hvorki með póst eða annað. Þetta er nú um strandferðirnar að segja. Viðvíkjandi Eimskipafélagsferðunum vil ég benda á nákvæma skýrslu um þetta efni, sem birtist í Mgbl. Sýnir sú skýrsla, að viðkomum hefir farið stórfækkandi. Eina skipið, sem heitið getur, að komi þangað, er Lagarfoss, er gengur norður á Húnaflóa og er oftast svo hlaðinn, að menn geta varla komið stykki með honum. Ég vil benda á eitt dæmi þess, hvílíkt fjárhagstjón þetta samgönguleysi getur haft í för með sér. Síldveiði 1932 byrjaði um miðjan nóv., en þó tókst ekki að koma út nema 400 tn. fyrr en um miðjan des. Sú síld var send hingað til umskipunar í skip Eimskipafél. og Sameinaða félagsins. Þegar skip fengust til að sækja síldina, fengust þau aðeins með þeim skilyrðum, að þau fengju ákveðið magn, 6000 tn. Markaður þessi var í Danmörku, en var svo þröngur, að hann þoldi ekki svo stóra sendingu í einu. Þær 400 tn., er áður höfðu verið sendar, seldust á 45-48 kr. tn., en stóra sendingin á 30 kr. Ef hægt hefði verið að senda síldina vikulega eða hálfsmánaðarlega, er enginn vafi, að hægt hefði verið að selja 1000-2000 tn., eða jafnvel meira, með hærra verðinu. Þá er alveg útilokað að koma frá sér kældum fiski, nema útvega sérstakt skip til þess. Mótorbátaútvegurinn annarsstaðar á landinu hefir þó oft haft gott af því að geta sent kassa til útlanda eftir hentugleikum. Ég hygg því, að menn sjái, að það er ekki að ófyrirsynju, að þessi þáltill. er borin fram. Enda hafa komið fram ákveðnar raddir í þessa átt á öllum þingmálafundum eystra. Þetta er og engu síður áhugamál þeirra, er við verzlun fást, en allra framleiðenda. Ég ætla, að ekki þurfi að skoða þessa till. svo, að hún heyri undir það að hafa sérstök útgjöld í för með sér. Mér virðist svo ríflega áætlað til strandferða í fjárl., og auk þess telur forstjóri ríkisútgerðarinnar, að þetta þurfi ekki að hafa aukin útgjöld í för með sér. Eimskipafélagsferðirnar eiga hinsvegar að vera samningsatriði milli félagsins og landsstj. um leið og rætt er um styrk til félagsins og áætlanir samdar.

Flm. (Þorleifur Jónsson) Það er rétt hjá hv. 1. þm. S.-M., að menn mega leita að silfurbergi þrátt fyrir einkasölulögin. En það hefir sýnt sig, að síðan 1. komu hefir enginn fengizt til að leggja nokkurn skapaðan hlut fram til að leita að silfurbergi og vinna það. Og honum er næsta vel kunnugt um það, hv. 1. þm. S.-M., að Þórarinn Tulinius, sem hafði mikinn áhuga og þekkingu á silfurbergsleit og vinnslu, hann var búinn að fá námuna á leigu áður en lögin komu í gildi. En það, sem strandaði á, að hann héldi áfram, það voru lögin. Hv. 1. þm. S.-M. sagði sjálfur, að hann hefði talað um það við sig, að hann vildi ekki við þetta fást meðan einkasölulögin væru í gildi. Og hann vildi fá mig og hann til að flytja frv. um afnám þeirra fyrir mörgum árum, meðan unnið var í Helgustaðanámunni. En ég áleit það ekki fært meðan námuvinnslan stóð yfir. Það er nefnilega hluturinn, að mönnum nægir ekki að mega leita að silfurbergi, þeir þurfa að hafa ráð yfir sölunni. Hv. þm. telur hugsanlegt, að allmikið sé þarna af silfurbergi, þótt ekki hafi fundizt. Getur verið, og þess væri óskandi, þótt að vísu sé það fallið mjög í verði við það, að tvær góðar námur hafa fundizt, bæði í Afríku og Rússlandi. En það er mjög undarlegt, þar sem varið er miklu fé til framkvæmda í námunni og kunnáttumaður fenginn, að ekki hafi verið leitað allrækilega á þessum árum, sem vinnslan stóð yfir. Ég ætla, að það hafi verið leitað að silfurbergi á þessum árum, og þess vegna áleit ég líkindi til, að ekki væri um það að ræða, úr því að allri vinnslu var hætt, sjálfsagt með góðu samþykki ríkisstj. og allra hlutaðeigenda. Því að ef nokkur von væri um silfurberg, þá var búið að kosta svo miklu til námunnar, að ekkert munaði um að bæta við t. d. 10-30 þús. kr. til leitar. Það er náttúrlega ekkert við því að segja, þótt aths. komi fram, þegar rætt er um afnám slíkra l. sem þessara, og getur verið gott fyrir n. að heyra frá báðum hliðum. En ég verð að lokum að segja, að ég tel engan skaða skeðan fyrir ríkissjóð, þótt 1. falli úr gildi, eins og nú standa sakir.

Flm. (Magnús Jónsson) Eins og flestum mun vera kunnugt, þá hefir farið mjög í vöxt á síðari árum, að gufuskipafélög hafi sent hingað stór skemmtiferðaskip. Farþegar munu vera aðallega verzlunarmenn og hinir og þessir, sem eru að taka sér sumarfrí. Þessar ferðir aukast svo gífurlega á síðari árum, að móttaka þeirra er orðinn stór liður í búskap þeirra þjóða, sem þau heimsækja, sérstaklega við Miðjarðarhafið og svo aftur í norðurvegum, Noregi og Spitzbergen, Eistlandi, Leningrad og Finnlandi. Í Noregi er þetta orðinn mjög mikill liður, þótt náttúrlega sé langt frá, að í honum sé innifalinn nær allur hagur, sem Norðmenn hafa af ferðamönnum. Það er sagt, að slík línuskip komi sem svarar annanhvern dag til Noregs að sumrinu og hvert skip skilji eftir mikla peninga, sem eru algerlega fundið fé. Nú á síðustu árum eru nokkur þessara gufuskipafélaga farin að taka Ísland á áætlun sína. Þau hafa tekið Reykjavík og jafnvel stundum Akureyri. En árangurinn hefir ekki orðið eins mikill og búast hefði mátt við. Sum félög eru hætt við þetta. Fullyrt er af ýmsum, sem skrifað hafa hingað, - því að grennslazt hefir verið eftir ástæðum fyrir þessu af mönnum, sem hafa áhuga fyrir þessum ferðum hér -, að ástæðan sé engan veginn sú, að ómerkilegt þyki að koma hingað, heldur hitt, að Reykjavík sé langdýrasti staðurinn á öllum jarðarhnettinum, þar sem þessi skip koma. Og það er vitagjaldið, sem þessu veldur. Vitagjald fyrir skemmtiferðaskip er sérstaklega ákveðið í l. um vitagjald, 40 aurar á nettósmál.; með 25% gengisviðauka verða það 50 aurar. Og þetta vitagjald verður svo sérstaklega tilfinnanlegt, af því að skipin eru svo geysilega stór. Það mun nema frá 4 þús. og upp í eða yfir 6 þús. kr. á skip. Þó að þetta séu ekki stórar upphæðir á rekstri slíkra gífurlegra fyrirtækja, þá er nú þessum fyrirtækjum stjórnað með mikilli nákvæmni. Hvort þau munar lítið eða mikið um hlutinn, þá er ekkert gert, nema það, sem borgar sig, þetta sést m. a. á því, að þótt þetta gjald sé ekki nema 15-20 kr. á farþega, þá taka þeir þetta gjald inn á einhvern annan hátt en í fargjöldum, t. d. með því að selja ýmislegt í landi, sem skipið útvegar, þeim mun dýrara verði en keypt er. Svo er um fargjöld með bifreiðum. Nú hefir það komið upp, að þessi félög hafa skrifað hingað og farið fram á, að þetta vitagjald yrði lækkað, því að öðrum kosti mundi Reykjavík verða strikuð út af áætluninni. Það er engin ástæða til að taka þetta sem hótun frá félögunum. Þau munar ekki svo mikið um það. Fyrir okkur er þetta meira keppikefli, það sér maður á upplýsingum úr bréfi, sem ég prentaði kafla úr í grg. Samkv. þeim er vitað um ítalskt skip, sem kom hingað fyrir nokkrum árum, en kom aldrei aftur, og kváðust þeir ekki koma vegna vitagjaldsins. Hollenzkt skip, sem hingað kom tvisvar, strikaði Reykjavík aftur út af áætlun sinni. Sama er að segja um þýzkt skip og tvö ensk. Þessi skip halda áfram ferðum til Noregs. Eina ástæðan fyrir því, að þau strikuðu Rvík út af áætlun sinni, er sú, að þeim þykir vitagjaldið ósanngjarnlega hátt. Ég hefi hér í höndum tvö bréf, annað frá Hamborgar-Ameríkulínunni, en hitt frá svensku Ameríkulínunni, sem hv.þm. geta átt aðgang að, ef þeir óska, til þess að kynna sér nánar. Til að sýna, hvernig aðrar þjóðir, sem hér eiga hlut að máli, hafa farið að, má benda á, að Norðmenn taka ekkert vitagjald af slíkum skipum, til þess að hæna þau að sér. Þau verða að borga hafnsögumanni og önnur smágjöld. En Eistlendingar og Rússar hafa algerlega afnumið vitagjöld fyrir þessi skip. Hér er ekki farið fram á slíkt. En það er trú þeirra manna, sem þekkja þetta bezt, að skipin mundu ekki láta vitagjaldið standa í vegi, ef það væri fært niður um helming, og því er farið fram á það í þessu frv., þó að vel gæti verið hyggilegra að afnema það alveg. Ég vil láta það koma skýrt fram, að engum dettur í hug að lækka vitagjaldið fyrir skipafélögin, nema í þeirri von að hafa meira í aðra hönd en lækkuninni nemur. Þetta frv. er því til að tryggja hærri upphæð í vitagjöldum en áður. Og það eru einnig aðrir peningar, sem fljóta af þessum skipum. Mér er sagt, að hvert þeirra muni skilja eftir eitthvað um tíu þús. kr. Og þó að við mundum ekki geta borið okkur saman við Noreg í þessu efni, þá gætu t. d. 10-30 skip skilið talsvert fé eftir, sem munaði um. Því er ekki rétt að kasta frá sér, sérstaklega vegna þess, að það er algerlega fundið fé og ekkert lagt í sölurnar fyrir öflun þess. Þessu vildi ég þá beina til hv.n., hvort hún telur ekki vera um fjárhagsatriði að ræða, sem vert er að taka tillit til. Ég vil svo leyfa mér að óska, að málinu verði vísað til 2. umr. og til fjhn.

Jón Baldvinsson Ég vil mælast til þess við hv.n., að hún sendi hafnarstjóranum í Reykjavík þetta frv. til athugunar, núna á milli 2. og 3. umr. Mér skilst á aths. við frv., að það hafi ekki verið borið undir hann, en þar sem hann hefir haft umsjón stærstu hafnar landsins um langt skeið, álít ég sjálfsagt, að leitað sé umsagnar hans um slíkt frv. og þetta. Það sést á aths., að frv. hefir verið sent skipamiðlarafirma hér í bæ til umsagnar, og ætti þá ekki síður að fá álit hafnarstjórans á málinu. Frv. má gjarnan ganga til 3. umr., en ég óska, að n. hafi fengið umsögn hafnarstjórans áður en það er endanlega afgr. frá þinginu.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Því fer fjarri, að mér detti í hug að neita því, að þörf sé á bættum samgöngum við þennan landshluta. Stj. er fús til að reyna að semja um það við Eimskipafél., að skip þess fjölgi viðkomum sínum. Má vera, að ég geti gefið nánari upplýsingar um það atriði við síðari umr. Um strandferðirnar er það að segja, að ég er hræddur um, að fé það, sem áætlað er til strandferða í fjárl., nægi ekki til þessara aukaferða. Upphæðin er 225 þús. kr. í fjárl. 1933, og árið 1932 ætla ég, að hafi sýnt, að sú upphæð nægi ekki nema til rekstrar annars skipsins. Stj. hefir lagt til að hækka þessa upphæð um 55 þús. í fjárlfrv. fyrir 1934. Þegar þess er gætt, að síðasta ár var með yfir 1 millj. kr. tekjuhalla og að það er fjórða árið í röðinni með tekjuhallaútkomu, er fullkomin ástæða til að forðast að halda áfram á þeirri braut. Því getur ekki gengið að heimta meiri og meiri útgjöld af ríkissjóði án þess að sjá honum fyrir tekjustofnum. Vænti ég þess, að samgmn. athugi þetta.

Sveinn Ólafsson Ég sé mig knúðan til að hlaupa í skörðin fyrir hv. 1. flm.till. þessarar, af því hann er fjarstaddur. Ég hygg, að engum muni dyljast, að ástæða sé til að minna á það, hve Austfirðir hafa orðið afskiptir við ráðstafanir allar um samgöngubætur hin síðari ár. Síðan vegagerðir hófust, hafa þær aðallega verið bundnar við nágrenni höfuðstaðarins og héruð þau sunnanlands, norðan og vestan, sem honum eru næst. Þær taka nær ekkert til Austurlands ennþá. En þegar þar við bætist, að samgöngum á sjó hefir stórlega aftur farið síðustu missirin í þeim landshluta, þá er sannarlega ekki ástæðulaust, að hreyft er þessu máli. Þáltill. þessi felur í sér það tvennt: Að auknar verði viðkomur Eimskipafélagsskipanna og teknar verði upp aukaferðir til Austfjarða með strandferðaskipum ríkissjóðs. Að áliti forstjóra Skipaútgerðar ríkisins eru þessar aukaferðir ekki aðeins æskilegar, heldur og vel framkvæmanlegar án mikilla - eða jafnvel nokkurra - fórna. Skipakost skortir ekki, enda er nú ráðgert að leggja upp öðru strandferðaskipinu í sparnaðarskyni, sem tvísýnn hagnaður mun þó að verða. Um fjárhagsútkomuna af auknum strandferðum verður ekkert með vissu sagt fyrirfram, enda hefir ekki alltaf verið mikið um hana spurt í sambandi við strandferðir, en ríkið jafnan lagt mikið af mörkum til þeirra, með hagsmuni landsmanna fyrir augum, og væri því ekkert undrunarefni, þótt þessar sérstöku aukaferðir borguðu sig ekki að fullu beinlínis eða framar öðrum strandferðum. Ég skal ekki að sinni fjölyrða meira um þetta mál, þar sem hv. 1. flm. er kominn í deildina og mun færa fyllri rök fyrir máli okkar.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég vil leyfa mér að leggja til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og landbn.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Þetta er svo einfalt mál, að ekki þarf langa framsögu. N, er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. Með frv. er farið fram á, að veita megi lán úr Bjargráðasjóði, þegar hætta er á, að vöruflutningar teppist vegna hafíss eða óvenjulega vondrar veðráttu.