Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta mál hefur verið hér til nokkurrar umr. að undanförnu og komið fram margvísleg sjónarmið varðandi afgreiðslu á því og enn fremur brtt. Það voru látin þau orð falla, að ráðh. ættu ekki að setja lög með reglugerðum. Í því sambandi er ekki úr vegi að rifja upp hvernig þetta hefur verið að undanförnu. Árið 1972 var þannig frá þessum málum gengið, að ráðh. hafði með alla úthlutun gengismunarsjóðsins að gera og um að fjalla. Voru engin ákvæði í þeim lögum um það, hvernig skipta skyldi fénu, og ráðh. fór einfarið með það vald, þannig að það mundi þá frekar eiga við varðandi þessa ráðstöfun 1972 að þar hafi ekki verið sett lög, heldur hafi það verið ákvörðun ráðh. eins hvernig með þetta fé skyldi farið. Það hefur líka verið talað um að þeir fjármunir, sem hér var um að ræða, mættu alls ekki fara í að greiða rekstrarskuldir. Ég hef hins vegar gert grein fyrir því og gert ráð fyrir því, að hluti af þessu fé færi til fjárhagslegrar endurskipulagningar, og þannig hefur verið frá málunum gengið í þeirri reglugerð sem ríkisstj. hefur samþykkt og sett um þetta efni og ég fyrir hennar hönd. Líka varðandi þetta atriði eru fordæmi fyrir hendi. Í brbl. um ráðstafanir í sjávarútvegi og ráðstöfun gengishagnaðar frá árinu 1974 er sérstaklega tekið fram í 9. gr., í c-lið, að fé af þessu tagi skuli varið til þess að greiða fram úr greiðsluvandræðum fiskvinnslufyrirtækja sem átt hafa í erfiðleikum á árinu 1974. Í lögum frá 31. des. voru taldir upp ýmsir liðir, en eftirstöðvar settar til ráðstöfunar samkv. nánari ákvörðun sjútvrh. Þar var um verulega fjárhæð að ræða, þannig að ég tel líka að í þeim efnum sé um fordæmi að ræða. Það, sem kannske er nærtækast í þessum efnum, er hins vegar frv. til l. frá því að gengisbreyting var gerð í febrúarmánuði 1978, og má segja að það frv., sem hér liggur fyrir til afgreiðslu, sé að öllu leyti sniðið eftir því frv. Í því frv. er ráðstöfunin nákvæmlega eftir því mynstri sem hér er gert ráð fyrir. Í því frv. er gert ráð fyrir, að 65% fari í Verðjöfnunarsjóð og 35% af því, sem kemur i gengismunarsjóðinn, skuli varið að hluta til að greiða fyrir hagræðingu í fiskiðnaði og að hluta til að létta stofnfjárkostnaðarbyrði eigenda fiskiskipa. Prósentutölurnar eru nokkuð aðrar, en formið er nákvæmlega það sama. Og eins er í 4. gr. gert ráð fyrir að ríkisstj. setji reglugerð um framkvæmd þessara laga. Ég tel þannig að undanfarandi ríkisstj., sem allir þingflokkar hafa átt aðild að og þá m. a. fulltrúar þá þeirra þingflokka sem hafa verið að gagnrýna þetta mál, hafi einmitt farið þá leið sem hér er farin. Er því ekki verið að fara inn á neina nýja braut. Farið hefur verið eftir sama mynstri og það sem nýjast er í þessum efnum. Það hefur verið talað um að ekki mætti fara fé í að greiða rekstrarskuldir. En ég held að það sé augljóst mál, að það sé nauðsynlegt að tryggja hinn fjárhagslega grundvöll áður en lagt er í tæknilegar endurbætur. Það, sem gert er hér, er að það er opinskátt sagt að þetta þurfi að gera, enda mun reynslan hafa verið sú, að þar sem nefnd voru hagræðingarlán og áttu að fara til tiltekinna verkefna, þá fóru þau ekki til þeirra nema að mjög takmörkuðu leyti vegna þess að rekstrargrundvöllurinn var ekki fyrir hendi, hin fjárhagslega undirstaða var ekki nægilega traust. Ég held að ég þurfi ekki að fara mörgum orðum um stöðu frystihúsanna, þegar þessi lög voru sett, og nauðsyn þess að treysta hinn fjárhagslega grundvöll þeirra. Það hefur verið starfað á þessum grundvelli. Ég leyfi mér að segja, að undirbúningur hafi verið vandaður. Það var þegar í upphafi skipuð n. til þess að safna gögnum um stöðu frystihúsanna og líta á hina tæknilegu hlið jafnóðum og hún hefur skilað áliti, sem síðan fór til frekari úrvinnslu hjá þeim aðilum sem hafa með þessi mál að gera. En eins og kunnugt er er það Fiskveiðasjóður sem sér um úthlutunina sjálfa að því er varðar það hagræðingarfé sem hér er um að ræða, og hins vegar er það Byggðasjóður vegna sérstakrar fjárveitingar sem gert er ráð fyrir honum til handa í þessum efnum. Niðurstaðan varð sú að skipta þessu verkefni að því er varðar fjárhagslega endurskipulagningu á þessa aðila sem ég nefndi: á Fiskveiðasjóð að því er varðaði gengismunarféð, á Byggðasjóð að því er varðaði hans hluta, á viðskiptabankana að hluta og loks á sveitarfélögin. Það, sem hér er um að ræða, eru um 2000 millj. kr. í heild og þar af eru 500–700 millj. kr. sem koma í hlut gengismunarsjóðs, um 660 millj. kr. í hlut Byggðasjóðs og síðan er viðskiptabönkunum ætlað að bera tæpar 600 millj. kr. og sveitarfélögunum um 240 millj. kr., eins og staða málsins er úr höndum þessa starfshóps. Það hefur sem sé verið lögð áhersla á samvinnu allra þessara aðila til þess að ná sem bestum heildarárangri. Augljóslega skiptist þetta fé víðs vegar um landið. Staða fiskvinnslufyrirtækja er misjöfn og það á við í öllum landshlutum. Ég tel að það hafi verið reynt að tryggja með þessum hætti að það væri einungis takmarkaður hluti þessa fjár sem færi til fjárhagslegrar endurskipulagningar, það væri reynt að tryggja samvinnu allra þeirra aðila sem inn í þetta dæmi kæmu. En það að halda hinum fjárhagslega þætti í skefjum hyggist auðvitað á nauðsyn þess, að sem drýgstur hluti geti farið í hinar tæknilegu endurbætur sem verða að teljast mjög nauðsynlegar. Það hafa komið fram nokkrar brtt. við þetta frv. til laga. Ég hef í rauninni gert nú þegar grein fyrir afstöðu minni til einnar þeirra, sem fjallar um það að óheimilt sé að veita lán til greiðslu rekstrarskulda, eins og það er orðað, þó að það sé náttúrlega ekki nákvæm skilgreining. Ég tel að það sé nauðsynlegt, að það verði mögulegt að verja hluta af þessu fé til fjárhagslegrar endurskipulagningar, - það hafi verið gert áður og sé ekki siður nauðsynlagt nú. Önnur brtt. fjallar um það, að í stað þess að verja sérstökum fjármunum til að auðvelda útvegsmönnum að hætta rekstri úreltra fiskiskipa skuli þessir fjármunir renna í Aldurslagasjóð. Um þetta er það að segja, að meginhugmyndin með þessum ákvæðum, sem sett eru í reglugerðina, er að sjóðnum verði beitt til þess að stuðla að því að ekki verði lagt í miklar og kostnaðarsamar endurbætur á skipum sem fjárhagslega a. m. k. væri hagkvæmara að hætta rekstri á, og það verður þá að líta á þennan sjóð sem viðauka eða frekara framhald af Aldurslagasjóði fiskiskipa. Ég skrifaði sjómannasamtökunum og L. Í. Ú. á sínum tíma varðandi þennan sjóð, og það kom umsögn frá L. Í. Ú. um þetta atriði, þar sem stjórn L. Í. Ú. er sammála um þann tilgang sem kemur fram í bréfi mínu til stjórnarinnar um ráðstöfun á fé úr sjóðnum og ég rakti hér áðan. Og þar er einmitt bent á það, að með tilvísun til þess að bætur úr Aldurslagasjóði eru bundnar ákveðinni krónutölu á rúmlest skips, þá sé nauðsynlegt að binda ekki bætur af gengismunarfé með sama hætti, því að nokkur sveigjanleiki sé nauðsynlegur þegar semja þurfi við skipseiganda um hvort hann leggur skipi sínu eða lætur framkvæma meiri háttar lagfæringar á skipinu. Ég hef starfað i samræmi við þetta og bendi á að lög um Aldurslagasjóð binda allverulega hendur manna í þessum efnum. Það eru margvísleg skilyrði fyrir bótum og það er jafnframt tekið fram, að bætur verði ekki greiddar að fullu fyrr en bolnum hefur verið eytt. Hitt er þó augljóst, að bæði þessi sjóður, sem hér um ræðir og ég hef skipað sjóðsstjórn í, og Aldurslagasjóðurinn gegna sama hlutverki og má vel vera að það megi samræma þetta síðar, en ég te1 að á þessu stigi sé eðlilegt og sjálfsagt að samþykkja lögin eins og frá þeim hefur verið gengið og án þess að binda hendur með sama hætti og gert er að því er Aldurslagasjóðinn varðar. Loks hefur komið fram till. um það, að áður en fé komi til skipta skuli greiða ákveðna upphæð til Lífeyrissjóðs sjómanna og til að verðbæta örorku- og lífeyrisgreiðslur og aðrar tryggingabætur sjómanna og enn fremur ákveðna upphæð til orlofshúsa sjómannasamtakanna. Samkv. till. er gert ráð fyrir 175 millj. kr. til að verðbæta örorku- og lífeyrisgreiðslur, sem renni til Lífeyrissjóðs sjómanna, og þá 25 millj. til orlofshúsa sjómannasamtakanna. Ég tel að þessi till. sé í sjálfu sér að mörgu leyti góðra gjalda verð. En í þessu sambandi er á það að benda, að í þeim lögum, sem sérstaklega voru höfð sem fyrirmynd við þá lagasetningu sem hér er til umr. og varðar gengisbreytinguna frá því í febr. 1978, var ekki gert ráð fyrir neinu slíku. Ef mig misminnir ekki var það einmitt hæstv. fyrrv. sjútvrh., hv. þm. Matthías Bjarnason, sem hélt því fram, að þetta hefði ævinlega verið gert, en þessi lög eru þó frá stjórnartíma hans. Ég sagði að ég gæti í sjálfu sér tekið undir það sjónarmið sem felst í þessari till. Hins vegar verðum við að líta á það annars vegar, að þessir sjóðir hafa styrkst mjög á undanförnum árum, og hvað eina sem við tökum til greiðslna í þessa sjóði mun skerða möguleikana til þess að sinna öðrum verkefnum. Ég held líka að í þessu sambandi væri þá ekki síður ástæða til þess að verja ákveðinni fjárhæð til öryggismála sjómanna og það sé ákaflega áhugavert og mikilvægt verkefni. Ég er þess vegna fyrir mitt leyti tilbúinn að flytja till. um nokkurt framlag til þessara þriggja þátta, þannig að samtals komi um 100 millj. kr. til þessara þriggja þátta og þá 75 millj. til að verðbæta örorku- og lífeyrisgreiðslur, sem greiðist Lífeyrissjóði sjómanna, og 15 millj. til orlofshúsa sjómannasamtakanna, en enn fremur 10 millj. til öryggismálasjóðanna samkv. nánari ákvörðun sjútvrh. og samgrh., en eins og kunnugt er heyra öryggismálin undir samgrh. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Ég er sem sagt með till. um þetta atriði. Að öðru leyti get ég ekki fallist á þær hugmyndir, sem hér hafa komið fram, né heldur tel ég að sú gagnrýni, sem komið hefur fram, eigi við rök að styðjast. Ég tel að allur undirbúningur þessa máls hafi verið eins góður og hægt er að ætlast til og leitast hafi verið við að sjá til þess, að úthlutun þessara fjármuna væri á faglegum grundvelli og í annan stað að það væri takmörkuð fjárhæð sem færi til hinnar fjárhagslegu endurskipulagningar, en reynt að halda í sem stærstan hluta í tæknilega þáttinn, sem ekki er síður mikilvægur, þó að augljóst sé að hinn fjárhagslegi grundvöllur verði að vera traustur til þess að treysta atvinnuöryggi á hverjum stað og það hafi verið nauðsynlegt að hafa nokkra fjármuni til ráðstöfunar til að ná þeim árangri sem nauðsynlegur er til að treysta hinn fjárhagslega grundvöll, enda margvísleg fordæmi fyrir hendi í þeim efnum.



Herra forseti. Hæstv. sjútvrh. lýsti skoðun sinni á þeim brtt., sem fyrir liggja, og lýsti jafnframt yfir að þá brtt., sem ég flyt við þetta frv. ásamt fjórum öðrum þm. varðandi framlag til Lífeyrissjóðs sjómanna, er hann tilbúinn að gera að eigin till., en fá hluta af þeirri upphæð til öryggismála sjómanna. Ég óska eftir að fá frekari skilgreiningu frá honum á því, hvað hann ætlast til með þeirri upphæð til öryggismála sjómanna. Ég hygg að ef það á að vera almennt til fiskiskipaflotans til að bæta öryggi fiskiskipa sé um hlægilega upphæð að ræða, en ef það á að standa undir n., þá nægir það til þess. En ég held að það sé alveg nóg fyrir um það, hvernig öryggismálum sjómanna á að stýra, svo að ekki þurfi á því að halda. Ef þetta á að vera til þess að gera, skip fullkomnara, öruggara og annað slíkt, þá er auðvitað um það að ræða að útvegsmenn eiga að fá lán til þeirra hluta í sínum stofnlánasjóði. Ég sé ekki að það eigi beint að hverfa frá þeirri till. sem við flytjum, þess efnis, að sjómenn fái hluta af gengishagnaðinum og það óverulegan hluta til sérmála sinna. Það er ekki sjómanna að kosta breytingar á skipum í öryggisskyni. Það er ekki þeirra mál. Það er auðvitað útgerðar og það er stjórnvalda að sjá um að öryggismál séu í heiðri höfð, svo að ég skil ekki ástæðu til þessarar breytingar. Hæstv. ráðh. virtist vera mjög glaður, af því að umr. var frestað fyrir nokkrum dögum, að hafa getað flett upp í lögum frá 1978 þar sem engu af gengishagnaði er varið nema til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins og til að greiða til hagræðingar fyrir frystiiðnaði og létta stofnfjárkostnaðarbyrði eigenda fiskiskipa. Þetta er rétt hvað snertir þetta frv. um gengisbreytinguna og samþykkt frv. frá 1978, enda voru, ef ég man rétt, óverulegar birgðir sjávarafurða á þeim tíma í landinu miðað við það sem er nú. En ég vil minna á það, að 1974 er gert gengisbreyting um haustið og Alþ. gengur. frá samþykkt um ráðstöfun gengishagnaðar 19. des. 1974. Þar er tekið inn framlag til að verðbæta lífeyrisgreiðslur aldraðra, sem fá greiddan lífeyri úr Lífeyrissjóði sjómanna, að vísu smáupphæð þá, en við verðum líka að hafa í huga að verðgildi peninga hefur mjög hreyst á þessu tímabili, eða 15 millj., og til orlofshúsa sjómannasamtakanna 11 millj. kr. Síðan kemur aftur 1975 önnur gengishreyting; og þá eru teknar til Lífeyrissjóðs 75 millj. og til orlofshúsa sjómannasamtakanna 12 millj. Í báðum þessum gengisbreytingum er sinnt málefnum sjómannastéttarinnar og það með þessum hætti. Og ef við berum saman verðgildi peninga þá og nú, þá eru þessar till., sem við fimmmenningarnir flytjum, um síst hærri upphæð en varið var af gengishagnaði 1975, og frá ráðstöfun þess gengishagnaðar var endanlega gengið á Alþingi 14. maí 1975. Hvað hefur aftur gerst núna? Það eru gefin út brbl., að mig minnir 6. sept. á s. l. ári og frv. um ráðstöfun gengishagnaðar er hér til 2. umr. í seinni deild 5. apríl 1979. Þar finnum við enga hliðstæðu, og þó að ráðh. fengi nokkra daga til viðbótar þá mundi hann ekki geta fundið neina hliðstæðu fyrir því, hversu erfiðlega, seint og silalega hefur verið gengið í að afgreiða þetta mál. Það bendir margt til þess, að ráðh. hafi ekki haft mikinn hug á því að afgreiða þetta frv., hann hefði þá vafalaust knúið á um afgreiðslu málsins. Hann mun hafa viljað hafa hinn háttinn á: að geta ráðmennskast með þetta. Svo er talað núna um faglega úthlutun. Það þarf sem sagt einhverja fagmenn við úthlutun á hverri krónu. Fagmaðurinn í sambandi við Aldurslagasjóðinn er útgerðarmaður, einn af þm. Alþfl., sem er skipaður formaður n. Þetta er flokkurinn sem sagðist aldrei ætla að taka tillit til stjórnmálaskoðana eða hafði óbeit á því fyrir kosningar að blanda nokkurn tíma pólitík í nokkra slíka úfhlutun. En það má alls ekki fara í gegnum hendurnar á pólitískum embættismanni. Af hverju er ráðh. á móti því að aldurslagatrygging Samábyrgðar Íslands hafi með þetta að gera eins og úthlutun fjár í gegnum aldurslagatrygginguna? Af hverju þarf að vera að stofna til þess að fá eitthvert annað fyrirkomulag til að stýra þessum málum? Út af því sem hæstv. ráðh. sagði um ráðstöfun gengishagnaðar 1972, þá var fyrir mína tíð svo að hann er þar að vitna í ráðstöfun gengishagnaðar í tíð Lúðvíks Jósepssonar, hv. 1. þm. Austurl. Af því að hann er nú fjarstaddur og ég býst varla við að flokksmenn hans séu mjög kunnugir þessu máli, þá ætla ég að leyfa mér að gefa örlitla skýringu á því, að Lúðvík Jósepsson ráðstafaði ekki einni krónu af gengishagnaði gengisbreytingarinnar 1972. Hann lagði það fyrir þáv. ríkisstj., fyrri vinstri stjórnina, sem hann sat í. Eftirstöðvum þessa gengishagnaðar var ráðstafað í minni tíð og með samþykki ríkisstj. Ég vil alls ekki að það standi í þingtíðindum að þáv. sjútvrh. hafi upp á sitt eindæmi ráðstafað þessum gengishagnaði. Ég vil að hið sanna og rétta komi í 1jós. Og ég vil líka taka það fram, að ég ráðstafaði aldrei einni krónu við þær gengisbreytingar, sem áttu sér stað i tíð fyrrv. ríkisstj., nema bera það undir ríkisstj. og fá samþykki hennar hverju sinni hvernig þessu fjármagni yrði ráðstafað. Ég taldi ekki vera í mínum verkahring annað en gera till. um það til ríkisstj. M. a. var eftirstöðvum gengishagnaðarins frá 1972, 1974 og 1975 varið til þess að stofna deild við Fiskveiðasjóð til lána til hagræðingar í fiskvinnslu og það var gert með samhljóða samþykki þáv. ríkisstj. Ég tel fyrir mitt leyti að þó að sjútvrh., hver sem hann er, fari auðvitað fyrst og fremst með þessi mál og marki þar stefnu, þá eigi ekki einn maður að taka sér vald í hendur að ráðstafa slíku einn, heldur auðvitað bera það undir samráðh. sína í ríkisstj. Það gerði ég, og ég hef séð varðandi eina greiðslu, af gengishagnaði 1972, að það gerði fyrirrennari minn í starfinu einnig. Hæstv. ráðh. sagði að með þessari brtt., sem við fimm þm. flytjum, væri verið að minnka það fjármagn sem færi annað. Það er alveg rétt. Það auðvitað lækkar um sömu upphæð sem brtt. segir til um. En við skulum líka líta á það, að samkv. áætlun Þjóðhagsstofnunarinnar fyrir gengisbreytinguna i sept. á s. l. ári er gert ráð fyrir að inn í gengismunarsjóð komi 5800–6000 millj. kr. í hreinan gengismun miðað við 15% gengisfellingu. Þessi áætlun þótti allmyndarleg, enda voru miklar birgðir sjávarafurða þá í landinu af ýmsum ástæðum sem ég ætla ekki að fara að lengja tímann með að nefna. En eins og ég gat um þegar ég ræddi þetta mál í byrjun þessarar umr. eru komnar inn í febrúarlok hvorki meira né minna en 9340 millj. Þar frá dragast tæpar 1750 millj. vegna leiðréttinga, flutningskostnaðar o. fl., sem 4. og 5. mgr. 2. gr. í þessum lögum gera ráð fyrir, þannig að hreinn gengismunur er kominn 26. febr. upp á 7594 millj., eða um 1600–1800 millj. kr. hærri upphæð en Þjóðhagsstofnun áætlaði þegar gengisbreytingin var gerð. Og það, sem við flytjum till. um, er að 200 millj. af þessu verði varið til sjómanna. Út af þeim orðum sem hæstv. ráðh. sagði, að lífeyrissjóðirnir væru sterkari nú, þá eru þeir sterkari að krónutölu, það er mér fullkomlega ljóst. En þeir eru sennilega ekkert sterkari en þeir voru 1974, nema síður sé, miðað við þá miklu verðbólgu sem er, ef hér væri um fullkomlega verðtryggða sjóði að ræða, svo að þessi upphæð, sem við leggjum til að fari til lífeyrissjóðanna, er síst hærri en var í þessum tveimur tilfellum sem ég gat um á tímabili fyrrv. ríkisstj. Og ég tel jafnmikla þörf á að koma á þennan hátt til móts við sjómenn, því að eins og ég sagði síðast þegar ég ræddi þessi mál, þá er gengishagnaður, sem skapast af sjávarafurðum sem til eru þegar gengisbreyting er gerð, ekki eign þeirra sem eiga sjávarafurðir á síðasta stigi, eins og margir vilja halda fram og telja sig eiga það sem þeir hafa í höndum og hafa gengishagnaðinn einir. Þess vegna hefur ríkisvaldið á hverjum tíma, bæði allar fyrri stjórnir og eins núv. hæstv. ríkisstj., litið á þetta sömu augum. Ég tel að með þessu séum við að sýna að sjómenn eigi hlutdeild í gengishagnaðinum alveg eins og útgerðin, með því að bæta henni upp nokkuð þann skaða sem hún verður fyrir við gengisbreytingu vegna erlendra skulda í fiskiskipum. Svo kemur aftur hitt, sem er höfuðatriði þessa máls og höfuðráðstöfun gengishagnaðarins. Það er Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins. Þar er ekki með þessu frv. eða fyrri frv. verið að mismuna aðilum i sjávarútvegi, því að allir aðilar hljóta að hafa sama áhuga á því að efla Verðjöfnunarsjóðinn. Það eru bæði sjómenn, útgerðarmenn og fiskvinnsla og um það er enginn ágreiningur. Það, sem ég gagnrýni aftur, er hversu lítið hefur verið sótt á frá hendi ríkisstj. og sjútvrh., að Alþ. afgreiddi þessi mál, því að það er Alþingis að afgreiða þau, en ekki láta næstum því heilt þing líða og afgreiða þau með þeim hætti sem raun her vitni og var gagnrýnt bæði af mér og ekki síður af 1. þm. Austurl. þegar hann talaði fyrir þeim brtt. sem hann flytur ásamt þm. Garðari Sigurðssyni.