Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég var nú ekki kominn langt með umræðu um þetta stóra mál og var enn að fjalla um umhverfiskaflann og hafði hugsað mér að tengja það yfir í orkukaflinn, augljóslega náskyld mál og margt að ræða þar. En nú skilst mér að verið sé að reyna að koma á einhverju fyrirkomulagi með dagskrána hér fram undan sem geti verið aðgengilegt öllum, vonandi. Þess vegna ætla ég að reyna að liðka fyrir þingstörfum, ef forseta er það ekki á móti skapi, og falla frá frekari umræðu um þetta mál í bili þótt margt sé ósagt. Hæstv. forseti er þá meðvitaður um það að ég hef ekki náð að fara yfir nema brot af því sem ég hefði viljað fara yfir hér í þessu máli. En hugsanlega gefst mér tækifæri til að koma inn á einhver þeirra atriða í öðrum skyldum málum. Og svo verða væntanlega hér fleiri mál frá þessari ríkisstjórn í framtíðinni, ef þessi ríkisstjórn heldur áfram, sem gefa tækifæri til þess að fara betur yfir það sem ég hefði gjarnan viljað rekja í þessari umræðu. En til að liðka fyrir þingstörfum, eins og okkar er háttur í Miðflokknum, þá læt ég hér staðar numið að sinni.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir umræðurnar hérna í dag og í kvöld og vil halda til haga nokkrum atriðum núna þegar þessari umræðu er að ljúka. Það er mikilvægt að hafa í huga framvindu efnahagsmála nú um stundir. Við erum að koma út úr einum mestu efnahagsþrengingum í sögu lýðveldisins. Það, ásamt síbreytilegu ástand heimsmálanna sem ekki þarf að skýra hér, hefur valdið því að á þeim tveimur mánuðum sem liðnir eru frá því að tillagan var fyrst lögð fram hafa efnahagshorfur breyst umtalsvert miðað við þær forsendur sem lágu til grundvallar fjármálaáætluninni. Hvers vegna er ég að halda því til haga, virðulegi forseti? Jú, það er vegna þess að ég tel mikilvægt að umræðan hérna endurspegli það ástand sem ríkir og hefur ríkt í þjóðfélaginu. Í þessu samhengi vil ég þó árétta að það eru góð teikn á lofti og tilefni til bjartsýni. Þar má nefna að landsframleiðslan hefur aukist um tæp 9%. Atvinnuhorfur eru góðar og neysla heimilanna er að aukast. Ég ætla ekki að standa hérna og tala um neinar töfralausnir. Ástandið er einfaldlega að batna í takt við dvínandi áhrif heimsfaraldursins. Ferðaþjónustan eru að komast aftur í fyrra horf með tilheyrandi jákvæðum áhrifum á þjóðarbúið. Það er hárrétt sem komið hefur fram í máli flestra hér í dag, að vegna heimsfaraldursins, vegna breytinga á skattkerfinu, t.d. lækkunar skattþrepa sem kemur best þeim sem lægstar tekjur hafa, hækkun persónuafsláttar, minni tekna af ökutækjum ásamt fleiru, hafa tekjustofnar ríkisins dregist saman. Þessu er öllu haldið á lofti í nefndaráliti meiri hlutans og í áliti fjármálaráðs, en það má þó ekki gleyma því í umræðunni að við töluðum jafnframt um tekjuöflun eftir ýmsum leiðum. Þetta þurfum við að gera á sama tíma og við spennum bogann ekki of hátt með tilheyrandi þensluhvetjandi aðgerðum þar sem því verður við komið og vinnum þannig gegn vaxandi verðbólgu. Að þessu sögðu vil ég þakka nefndarmönnum, nefndarriturum fjárlaganefndar og hagfræðingi fyrir samstarfið þennan þingvetur sem hefur um margt verið krefjandi, enda um stór og flókin mál að ræða.

Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti í máli 461, frumvarpi til laga um fjarskipti. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun fjarskiptalöggjafarinnar og að innleidd verði hér á landi tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2018/1972 frá 11. desember 2018, um setningu evrópskra reglna um fjarskipti. Á ensku ber hún heitið European Electronic Communications Code Directive eða EECC-tilskipunin, sem einnig er vísað til almennt sem „Kóðans“. Um er að ræða nýja grunngerð, þ.e. uppfærðar meginefnisreglur á fjarskiptamarkaði sem leysir af hólmi fjórar eldri gerðir. EECC-tilskipunin var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 275/2021 frá 24. september 2021, með stjórnskipulegum fyrirvara. Sama dag var tekin upp í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins um að koma á fót evrópskum hópi eftirlitsaðila á sviði fjarskipta og stofnun honum til stuðnings. Evrópskur hópur eftirlitsaðila á sviði fjarskipta, sem vísað er til sem BEREC-hópsins , er ráðgefandi og stefnumótandi samstarfsvettvangur sem ætlað er að stuðla að samræmdri innleiðingu og framkvæmd samevrópsks regluverks á fjarskiptamarkaði, svo sem með útgáfu leiðbeininga og ráðgjöf. Í daglegu tali er vitnað til EECC-tilskipunarinnar og BEREC-reglugerðarinnar sem fjarskiptapakka Evrópusambandsins frá 2018. Alþingi samþykkti með lögum um Fjarskiptastofu, nr. 75/2021, heimild til handa ráðherra um innleiðingu BEREC-reglugerðarinnar með setningu reglugerðar. Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar er stefnt að setningu hennar af hálfu ráðherra verði frumvarpið að lögum. Með því yrði fjarskiptapakki Evrópusambandsins innleiddur í íslenska löggjöf. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar árétta sérstaklega: Nefndin fjallaði um mikilvægi þess að löggjöf á hverjum tíma fylgdi tækniþróun og að heildarendurskoðun alls regluverks á fjarskiptamarkaði stuðlar að framförum, fjárfestingum, samkeppni, hagkvæmni, samnýtingu og vernd neytenda. Þá fjallaði nefndin um samstarf markaðsaðila þar sem með frumvarpinu er hvatt til aukins samstarfs markaðsaðila og sameiginlegra fjárfestinga við uppbyggingu innviða og tilteknum ívilnunum heitið þeim sem byggja upp innviði. Meiri hluti nefndarinnar áréttar mikilvægi samskipta og samstarfs við innviðauppbyggingu. Að auki fjallaði nefndin um varðveislu gagna vegna rannsóknar sakamála en í 3. mgr. 89. gr. frumvarpsins er að finna ákvæði sem kveður á um skyldu fjarskiptafyrirtækja til að varðveita ákveðna lágmarksskráningu gagna í sex mánuði í þágu almannaöryggis og rannsóknar sakamála. Ákvæðið er óbreytt frá gildandi fjarskiptalögum en það kom inn í lögin með breytingalögum nr. 78/2005. Meiri hluti nefndarinnar beinir því til ráðherra að taka til skoðunar svo fljótt sem auðið er hvort tilefni sé til að gera breytingar á greininni að teknu tillit til sjónarmiða um að tímamark varðveislu sé of stutt og bendir á að við þá skoðun skuli höfð hliðsjón af ákvæðum stjórnarskrár og alþjóðlegra mannréttindaskuldbindinga, er lúta m.a. að tjáningarfrelsi og friðhelgi einkalífs, sjónarmiðum um meðalhóf og þróun evrópskrar löggjafar á sviði persónuverndar. Jafnframt fjallaði nefndin um aðgang að ríkisstyrktum innviðum til að auka dreifingu fjarskiptasambands. Meiri hluti nefndarinnar beinir því til ráðherra að finna leiðir til að tryggja betri aðgang að ríkisstyrktum innviðum svo tryggt sé að þeir nýtist í raun til að efla fjarskiptaþjónustu og samkeppni á því sviði. Það er áréttað að fjárstuðningur ríkisvaldsins þarf að endurspeglast í verðskrám fyrir aðgang að umræddri þjónustu. Loks þykir rétt að taka sérstaklega fram að frumvarpið hefur að geyma ýmis nýmæli sem eru til þess fallin að auðvelda og bæta aðstöðu stjórnvalda til að leggja mat á árangur og umbætur í lagaumhverfi fjarskipta og framkvæmd þess, bæði reglubundið og til framtíðar. Þegar við kemur sviði eins og fjarskiptum, þegar framfarir í tækni og þjónustu eru miklar, er mjög mikilvægt að stjórnvöld meti árangur reglubundið og geri tillögur að umbótum ef reynslan sýnir að umbóta sé þörf. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Þar sem um er að ræða innleiðingu á EES-gerð sem er bæði afar tæknileg og sérhæf voru breytingartillögur unnar í samvinnu við háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og eftir atvikum Fjarskiptastofu. Meiri hluti nefndarinnar telur óþarft að rekja þær breytingar sem eru tæknilegar og sérhæfðar og tengjast beint þeirri innleiðingu sem hér um ræðir en rétt þykir að greina efnislega frá öðrum breytingartillögum. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar öryggishagsmuni vegna uppbyggingar farneta í 87. gr. en lögð er til viðbót við 2. mgr. 87. gr. þess efnis að þegar leyfi sem Fjarskiptastofa veitir samkvæmt 27. gr. eru bundin skilyrðum sem stuðla að fjölbreytni í gerð búnaðar sé horft á búnað allra fjarskiptafyrirtækja í heild sinni á landsvísu. Breytingunni er ætlað að skerpa orðalag ákvæðisins. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar áreiðanleiki neyðar- og öryggisfjarskipta í 95. gr. Lögð er til viðbót við stafliði 2. mgr. 95. gr. til þess að skerpa á lagastoð fyrir þeim reglugerðum sem ráðherra er heimilt að setja um áreiðanleika neyðar- og öryggisfjarskipta. Trygg neyðar- og öryggisfjarskipti eru forsenda þess að hægt sé að hefja og samræma aðgerðir viðbragðsaðila þegar vá ber að höndum. Í frumvarpinu eru á dreif ákvæði sem heimila ráðherra setningu reglugerða en ekki er ítarlegt ákvæði sem snýr að neyðar- og öryggisfjarskiptum. Meiri hluti nefndarinnar telur mikilvægt að heimildir ráðherra til að mæla fyrir um atriði tengd neyðar- og öryggisfjarskiptum í reglugerð séu allar á sama stað og leggur því til breytingar á ákvæðinu í þá veru. Þá eru lagðar til minniháttar eða lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í nefndaráliti meirihluta umhverfis- og samgöngunefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis og samgöngunefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir álit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Bjarni Jónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Helga Vala Helgadóttir, Ingibjörg Isaksen, Orri Páll Jóhannsson og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir. Þá er þessari tölu lokið um þetta mikilvæga og umfangsmikla mál.

Frú forseti. Ég fékk það hlutverk að fara hér mjög stuttlega yfir nefndarálit minni hluta sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson ritaði. Mig langar að hvetja fólk til að lesa þessa þetta ítarlega nefndarálit, en það eru einna helst þrjú atriði sem bent er á í nefndarálitinu. Ég ætla að byrja á þeim tveimur minni fyrst og taka síðan það stærsta. Í 83. gr, um samninga netöryggissveitar og fjarskiptafyrirtækja, er ákvæði sem byggist á sambærilegu ákvæði í núgildandi lögum. Greinin felur í sér skyldu fyrir fjarskiptafyrirtæki til að ganga að samningum um uppsetningu búnaðar fyrir tæknilega vöktunarþjónustu að fyrirskipan netöryggissveitarinnar. Að mati minni hluta nefndarinnar væri rétt að taka til dálítið dýpri skoðunar nauðsyn og tilefni slíks ákvæðis þar sem mögulega gætu verið er hægt að nýta slíkan búnað til að njósna um þau samskipti sem eiga sér stað. Í öðru lagi er í 3. mgr. 18. gr. að finna heimild til að víkja frá ákvæðum um lágmarksgildistíma tíðniréttinda. Þá komu athugasemdir fram við vinnslu frumvarpsins um að ekki væri að finna ákvæði um að geta heimildað notkun á tíðni og notkun á búnaði á neyðartímum sem komið er með erlendis frá. En nú fyrir nokkrum dögum samþykkti Alþingi einmitt ný almannavarnalög þar sem tekið var á því að hægt væri að koma með t.d. hunda og erlent hjálparlið og þarna er smáatriði varðandi það að það sé hægt líka. Í þriðja lagi er talað um það sem má segja að stærsti hluti nefndarálitsins gangi út á, þ.e. gagnageymd, en henni má í einföldu máli lýsa sem því þegar lög skipa fjarskiptafyrirtækjum að geyma lágmarksupplýsingar um fjarskiptaumferð viðskiptavina sinna með tiltekin markmið í huga, aðallega ef nauðsynlegt verður síðar fyrir löggæsluyfirvöld að upplýsa tiltekið sakamál með því að nota fjarskiptagögnin sem sönnunargögn í málinu. Þar erum við aðallega að reyna að benda á að það er mikil hætta á því að verið sé að geyma gögn sem tengjast friðhelgi einkalífsins er mikil áhætta á því að hægt sé að misnota slík gögn ef utanaðkomandi aðilar komast yfir þau. Sum okkar munum eftir því þegar ráðist var á vefsíðu fjarskiptafyrirtækisins Vodafone 30. nóvember 2013 og SMS-skilaboð bankaupplýsingar, lykilorð og ýmislegt annað komst þar út. Ég ætla bara að bjóða fólki að lesa næstu fjórar síður í nefndarálitinu sem fara mjög ítarlega í þetta mál og hvað þarf að hafa í huga. Að framansögðu virtu leggur minni hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu, að við bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, að við gildistöku laga þessara skipar ráðherra starfshóp til að endurskoða ákvæði XIII. kafla með hliðsjón af dómaframkvæmd innan EES-svæðisins í málum er varða friðhelgi einkalífs í fjarskiptum, sérstaklega hvað varðar áhrif 89. gr. á persónuvernd og friðhelgi einkalífs. Auk fulltrúa ráðuneytis, Fjarskiptastofu og Persónuverndar skal þess gætt að innan starfshópsins séu sérfræðingar á sviði friðhelgi einkalífs í fjarskiptum. Starfshópurinn skal skila skýrslu til ráðherra með tillögum að þeim lagabreytingum sem nauðsynlegar kunna að vera eigi síðar en ári eftir gildistöku laganna. Undir þetta ritar hv. þm. Andrés Ingi Jónsson.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar í forföllum framsögumanns, Höllu Signýjar Kristjánsdóttur, um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Slysavarnaskóla sjómanna. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Eggert Ólafsson frá innviðaráðuneyti. Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum um Slysavarnaskóla sjómanna vegna breytinga sem orðið hafa í starfsemi skólans frá því að lögin voru sett fyrir um þremur áratugum síðan. Meiri hlutinn tekur undir efni frumvarpsins og leggur til að það verði samþykkt óbreytt. Bjarni Jónsson og Helga Vala Helgadóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Jakob Frímann Magnússon, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, lýsti sig samþykkan álitinu. Undir álitið rita Vilhjálmur Árnason, formaður, Halla Signý Kristjánsdóttir, framsögumaður, Ingibjörg Isaksen, Njáll Trausti Friðbertsson, Orri Páll Jóhannsson, og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir.

Frú forseti. Mig langaði bara að segja að það er ánægjulegt að við séum hér að gera breytingar, aðallega tæknilegar breytingar, á þessum hlutum, enda um 30 ár síðan þessi lög voru sett. Slysavarnaskóli sjómanna var stofnaður 1985 og þar hafa um 60.000 sjómenn verið þjálfaðir. Það er vert að taka það fram að á þeim tíma þegar skólinn var stofnaður voru banaslys á sjó um tíu á ári að meðaltali en ekkert banaslys hefur orðið á sjó síðastliðin fimm ár.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti velferðarnefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum í þágu barna. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið gesti á sinn fund og farið yfir þær umsagnir sem bárust um málið. Meginmarkmið frumvarpsins er að skapa umgjörð í lögum sem stuðlar að því að börn og foreldrar sem á þurfa að halda hafi aðgang að samþættri þjónustu við hæfi án hindrana. Markmiðið er m.a. að afnema lagalegar hindranir sem geta komið í veg fyrir samstarf um veitingu þjónustu í þágu farsældar barna. Frumvarpinu er ætlað að skapa skilyrði til að bregðast fyrr við tilteknum aðstæðum eða erfiðleikum í lífi barns með viðeigandi stuðningi þegar þörf þykir. Frumvarpið er liður í umfangsmiklum breytingum sem samþykktar voru á síðasta löggjafarþingi sem stefna að aukinni farsæld barna og barnafjölskyldna með því að bæta snemmtækan stuðning við börn og auka samvinnu þeirra sem veita börnum og fjölskyldum þjónustu. Flestir umsagnaraðilar eru jákvæðir gagnvart frumvarpinu og gera ekki efnislegar athugasemdir við það. Leggja þeir áherslu á mikilvægi þess að frumvarpið verði samþykkt til að styðja við þær miklu og góðu breytingar sem lög um samþættingu í þágu farsældar barna kalla á. Flestir umsagnaraðilar voru jákvæðir gagnvart frumvarpinu og gera ekki efnislegar athugasemdir við það. Leggja þarf áherslu á að frumvarpið verði samþykkt til að styðja við þær miklu og góðu breytingar sem lög um samþættingu í þágu farsældar barna kalla á. Í einni umsögn eru gerðar athugasemdir við frumvarpið, einkum út frá því að það taki ekki nægt tillit til fjölbreyttra fjölskyldumynstra. Er þar vísað til þess að frumvarpið skerði að einhverju leyti möguleika foreldra á að bera sameiginlega ábyrgð á að ala upp barn, sbr. t.d. 18. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Í umsögninni eru lagðar til breytingar á 6. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að fjallað verði um skyldur sveitarfélaga til að veita félagsþjónustu út frá foreldrum barnsins. Nefndin leggur sérstaka áherslu á að í 6. gr. frumvarpsins er vísað til ákvarðana um félagsþjónustu sveitarfélaga fyrir framfærendur barna. Lög um félagsþjónustu sveitarfélaga mæla fyrir um að hverjum manni sé skylt að framfæra sjálfan sig, maka sinn og börn yngri en 18 ára. Samkvæmt barnalögum bera báðir foreldrar framfærsluskyldu gagnvart barni sínu, auk þess sem í lögum er fjallað um framfærsluskyldu stjúp- og sambúðarforeldra þótt framfærsluskylda sé í barnalögum útfærð með mismunandi hætti eftir því hvaða stöðu foreldri hefur gagnvart barni. Nefndin telur því ótvírætt að 6. gr. frumvarpsins taki til ákvarðana um félagsþjónustu gagnvart þeim sem fara með framfærsluskyldu gagnvart barni en ekki bara þeim foreldrum sem eru með sama lögheimili og barnið. Fær nefndin því ekki séð að ákvæðið feli í sér hindranir frá því sem nú er varðandi réttindi barna sem búa við fjölbreytt fjölskyldumynstur. Nefndin telur því tillögu umsagnarinnar ekki ná því markmiði að draga fram reglu 3. gr. barnasáttmálans í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Nefndin vill árétta að framangreindar ábendingar umsagnaraðila lúta að þjónustu við börn sem búa á tveimur heimilum og fjölskyldur þeirra. Af því tilefni fékk nefndin upplýsingar um að málefni barna sem búa á tveimur heimilum séu á meðal viðfangsefna stefnumótunar félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins. Meðal annars fer nú fram vinna innan ráðuneytisins í tengslum við innleiðingu reglna um skipta búsetu þegar kemur að félagsþjónustu og búsetu barna á tveimur heimilum, sérstaklega þegar foreldrar búa hvort í sínu sveitarfélaginu. Nefndin leggur áherslu á að þeirri vinnu verði hraðað eins og kostur er. Í umsögn umboðsmanns barna koma fram athugasemdir er varða 13. gr. frumvarpsins og telur umboðsmaður að ákvæðið skerði að einhverju leyti þann rétt sem 12. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna tryggir börnum. Nefndin bendir á að barnasáttmálinn er lögfestur með lögum um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, nr. 19/2013. Í athugasemdum við 13. gr. frumvarpsins kemur fram að ætlunin sé að ákvæðið sé túlkað til samræmis við 12. gr. sáttmálans. Nefndin bendir á að ætlunin sé því ekki að 13. gr. verði túlkuð þrengra eða að réttindi barna séu að einhverju leyti skert með ákvæðinu. Engu síður telur nefndin þörf á að breyta orðalagi 13. gr. og færa það meira til samræmis við 12. gr. sáttmálans. Undir nefndarálitið rita sú sem hér stendur og hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðný Birna Guðmundsdóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, formaður velferðarnefndar, Halldóra Mogensen, Orri Páll Jóhannsson og Óli Björn Kárason.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna flutnings fasteignaskrár frá Þjóðskrá Íslands til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Frumvarpið felur fyrst og fremst í sér þá breytingu að í stað Þjóðskrár Íslands verði Húsnæðis- og mannvirkjastofnun falin verkefni sem varða skráningu og mat fasteigna, en stofnunin annast nú þegar fjölmörg verkefni sem varða fasteignir og önnur mannvirki, svo sem umsýslu mannvirkjaskrár, eftirlit með byggingarfulltrúum, brunavarnir og rafmagnseftirlit, svo fátt eitt sé nefnt. Með frumvarpinu er lagt til að stigið verði næsta skref í verkefnum sem snúa að fasteignaskrá með flutningi hennar til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sem nú rekur nýja mannvirkjaskrá. Með því fengist bætt yfirsýn yfir húsnæðismarkaðinn, betri þjónusta við sveitarfélög og byggingariðnaðinn og hagræðing í ríkisrekstri. Yrði það jafnframt í samræmi við stuðning stjórnvalda við lífskjarasamninginn, en stór hluti tillagna átakshóps stjórnvalda, sem skilaði tillögum sínum árið 2019, laut að því að bæta úr þeirri upplýsingaóreiðu sem ríkir á húsnæðismarkaði, m.a. vegna skorts á aðgengilegum, réttum og tímanlegum upplýsingum um húsnæðismál og vegna mismunandi skilgreininga aðila á mikilvægum hugtökum, eins og íbúð í byggingu. Auk þess yrði skýrt kveðið á um samþættingu málaflokka og áherslu á bætta upplýsingagjöf um húsnæðismarkaðinn í stjórnarsáttmála. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og nokkrar umsagnir bárust. Greint er frá því í nefndaráliti og liggur það frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta sérstaklega örfá atriði, einkum í tengslum við gjaldtöku og setningu gjaldskrár. Varðandi gjaldtöku kemur fram í umsögn ríkisskattstjóra að embættið telji ekki unnt að líta svo á að ný 24. gr. laga um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001, feli í sér auknar heimildir til gjaldtöku gagnvart Skattinum vegna miðlunar upplýsinga úr fasteignaskrá og tengdum skrám. Nefndin bendir á að Skatturinn greiðir ekki fyrir aðgang að gögnum úr þjóðskrá á grundvelli 92. gr. og 94. gr. laga um tekjuskatt. Nefndin tekur því undir ábendingu Skattsins og áréttar að ný 24. gr. laga um skráningu og mat fasteigna feli ekki í sér auknar heimildir til gjaldtöku. Hvað setningu gjaldskrár varðar þá eru með frumvarpinu gerðar breytingar á fyrirkomulagi í tengslum við gjaldskrá vegna fasteignaskrár. Með breytingunum er lagt til að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun fái heimild til að setja gjaldskrá vegna þjónustugjalda í stað þess að ráðherra staðfesti gjaldskrá og hún sé svo birt í Stjórnartíðindum. Nefndinni bárust athugasemdir við framangreinda breytingu á setningu gjaldskrár og þá sérstaklega hvort fyrirkomulagið dragi úr gagnsæi við setninguna. Nefndin bendir á að af eðli þjónustugjalda og réttmætis og rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar leiðir að stjórnvöld verða ávallt að leggja viðhlítandi grundvöll að fjárhæð gjalds, þ.e. hvaða kostnaðarliðir falla undir gjaldtökuheimild og hver fjárhæð þeirra er. Af þessu leiðir að stjórnvöld verða að haga upplýsingum um kostnaðarlegan grundvöll í samræmi við þetta og borgarar og eftirlitsaðilar, svo sem ráðuneytið, umboðsmaður Alþingis og dómstólar, eiga að geta fengið upplýsingar um kostnaðarlegan grundvöll gjaldsins. Nefndin bendir á að þessar reglur gilda óháð því hvort ráðherra beri samkvæmt lögum að staðfesta gjaldskrár. Þar af leiðandi telur nefndin að framangreind breyting sé ekki til þess fallin að draga úr gagnsæi við setningu gjaldskrár. Í bráðabirgðaákvæði II er gert ráð fyrir því að ráðherra skuli skipa starfshóp til að undirbúa aðskilnað þinglýsingarhluta fasteignaskrár frá öðrum hlutum hennar og flutning á kerfi þinglýsingabókar fasteigna frá Húsnæðis- og Mannvirkjastofnun yfir til sýslumanna. Á fundum nefndarinnar var bent á að orðalag ákvæðis til bráðabirgða þarfnaðist mögulegar lagfæringar í þá veru að starfshópnum yrði veitt meira svigrúm til að leita leiða við að sinna því hlutverki sem þar er mælt fyrir um. Mikilvægt er að orðalag ákvæðisins hindri ekki að starfshópurinn hafi frelsi til að leita að bestu tæknilegu lausninni með tilliti til þarfa hagsmunaaðila fyrir þjónustu hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og sýslumönnum. Orðalagsbreytingunni er ekki ætlað að breyta verkefni starfshópsins frá því sem lýst er í greinargerð með frumvarpinu. Þá eru lagðar til minni háttar lagatæknilegar breytingar sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif á frumvarpið og þarfnast því ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðný Birna Guðmundsdóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Halldóra Mogensen, Líneik Anna Sævarsdóttir, formaður velferðarnefndar, Orri Páll Jóhannsson og Óli Björn Kárason. Virðulegur forseti. Það skiptir máli þegar við erum að færa verkefni á milli stofnana að vandað sé vel til verka og ég tel að það sé gert í þessu máli. Þetta er til þess fallið að auka skilvirkni í kerfinu sem vinnur með fasteignaskrá og gerir hlutverk Þjóðskrár einnig afmarkaðra og einfaldara í vöfum.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði fiskveiðistjórnar. Með frumvarpinu er stefnt að því að styrkja eftirlitshlutverk Fiskistofu og lagðar til breytingar á helstu lögum á sviði fiskveiðistjórnar sem varða eftirlit stofnunarinnar. Lagt er til að Fiskistofu verði í ákveðnum tilvikum heimilt að leggja dagsektir á hvern þann sem vanrækir að veita stofnuninni þær upplýsingar sem viðkomandi ber að veita lögum samkvæmt sem og að innheimta uppsafnaðar dagsektir. Þá er lagt til að skýrt verði kveðið á um heimild Fiskistofu til að birta opinberlega ákvarðanir um sviptingu veiðileyfa og afturköllun vigtunarleyfa. Enn fremur eru lagðar til breytingar sem miða að því að styrkja heimildir Fiskistofu til rafræns eftirlits. Við fengum á fund okkar talsvert af gestum og umsagnir eins og kemur fram í nefndarálitinu. Við ræddum um eftirlitshlutverk Fiskistofu í ljósi markmiða frumvarpsins Meiri hlutinn leggur áherslu á að markmið laga nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar, og laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, eru m.a. að stuðla að sjálfbærri og hagkvæmri nýtingu fiskstofna á Íslandsmiðum jafnframt því að stuðla að verndun þeirra, tryggja trausta atvinnu og byggð í landinu og hámarksafrakstur til langs tíma fyrir íslensku þjóðina. Því telur meiri hlutinn nauðsynlegt að styrkja eftirlitshlutverk Fiskistofu en leggur áherslu á að lagaheimildir til eftirlits þurfi að vera skýrar. Í ljósi þess að lagðar eru til breytingar sem styrkja heimildir Fiskistofu til rafræns eftirlits þá fjallaði nefndin um mat á nauðsyn vinnslu persónuupplýsinga en í umsögn Persónuverndar er gagnrýnt að í frumvarpinu sé ekki fjallað um mat á nauðsynlegri vinnslu persónuupplýsinga með hliðsjón af kröfum 71. gr. stjórnarskrárinnar og hvort nauðsyn eftirlitsins réttlæti þá skerðingu á friðhelgi einkalífs einstaklinga sem eftirlitið myndi fela í sér. Meiri hlutinn áréttar að takmarkanir á friðhelgi einkalífs þurfi ávallt að byggjast annars vegar á skýrri og sérstakri lagaheimild og hins vegar þurfi brýn nauðsyn að vera fyrir hendi. Meiri hlutinn telur að unnt hefði verið að skýra þessi atriði betur í greinargerð frumvarpsins. Með frumvarpinu er verið að veita eftirliti og þar með söfnun tiltekinna persónuupplýsinga lagastoð. Meiri hlutinn telur brýna nauðsyn vera fyrir hendi enda um að ræða mikilvægan lið í stefnu stjórnvalda um sjálfbærar og ábyrgar veiðar og að markmiðum aflamarkskerfisins sé náð. Unnt verði að fylgjast með og koma í veg fyrir að farið verði á svig við reglur um vigtun, brottkast og samþjöppun aflaheimilda. Þá fjallaði nefndin um mat á áhrifum á persónuvernd vegna vinnslu persónuupplýsinga. Við umfjöllun málsins var nefndin upplýst um að Fiskistofa hefur unnið mat á áhrifum á persónuvernd vegna vinnslu persónuupplýsinga ásamt verklýsingu á notkun fjareftirlitsbúnaðar og hafa þessi gögn verið birt á vef Alþingis. Við meðferð málsins í nefndinni var rætt um að æskilegt hefði verið að mat á áhrifum á persónuvernd vegna vinnslu persónuupplýsinga væri framkvæmt við undirbúning lagasetningar og að fjallað væri um forsendur matsins og niðurstöður þess í greinargerð með frumvarpinu. Meiri hlutinn telur mikilvægt að framangreind gögn hafi komið fram og að hægt sé að líta til þeirra ásamt öðrum lögskýringargögnum málsins. Meiri hlutinn bendir hins vegar á að umrætt mat á áhrifum á persónuvernd virðist ekki unnið í tengslum við framlagningu þessa frumvarps, eins og áður segir, og beinir því til ráðuneytisins og Fiskistofu að unnið verði mat á áhrifum á persónuvernd vegna þeirrar vinnslu persónuupplýsinga sem lögð er til með frumvarpinu og verður heimil, verði það samþykkt. Loks fjallaði nefndin um rafrænt vöktunarkerfi í löndunarhöfnum en með frumvarpinu er lagt til að eftirlitsmönnum Fiskistofu verði heimill aðgangur að rafrænum vöktunarkerfum í löndunarhöfnum í þeim tilgangi að hafa eftirlit með löndun afla. Við umfjöllun málsins komu fram sjónarmið um að skýra þyrfti ákvæðið frekar og fjalla um í hvaða tilvikum Fiskistofa muni nýta þessa heimild. Meiri hlutinn bendir á að um er að ræða heimild til aðgangs að rafrænum vöktunarkerfum hafna séu þau til staðar. Frumvarpið felur ekki í sér skyldu löndunarhafna til að setja upp rafrænt vöktunarkerfi. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að við eftirlitið þurfi að huga að lögum um persónuvernd og gæta þess að eftirlit sé í samræmi við tilgang heimildarinnar, þ.e. að hafa eftirlit með löndun afla, að teknu tilliti til meðalhófs. Við í meiri hlutanum ítrekum þessi sjónarmið. Við í meiri hlutanum leggjum til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar rafræna skráningu afla þannig að tekinn sé af allur vafi um að skipstjórar skipa sem veiða samkvæmt sérveiðileyfi haldi einnig afladagbók. Í ákvæðinu er einnig gert ráð fyrir að skipstjórar sendi afladagbækur rafrænt til Fiskistofu áður en veiðiferð lýkur. Meiri hlutinn leggur til að í stað orðsins „rafrænt“ komi orðið „stafrænt“ til að mæta örri þróun í tæknilausnum við skráningu aflaupplýsinga. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar dagsektarákvæði frumvarpsins en ákvæði þess heimila Fiskistofu að leggja dagsektir á þá aðila sem vanrækja að afhenda stjórnvaldinu nánar tilgreindar upplýsingar. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að Fiskistofa búi yfir fullnægjandi úrræðum til þess að knýja á um t.d. afhendingu gagna og upplýsinga en tryggja þarf að viðkomandi sektir hafi viðunandi fullnustu- og varnaðaráhrif. Það er t.d. hægt að gera með því að taka tillit til fjárhagslegs styrkleika eftirlitsskyldra aðila og eðlis vanrækslu eða brots. Meiri hlutinn leggur því til breytingar á fjárhæðum sekta, þ.e. að þær geti verið á bilinu 10.000 kr. til 1 millj. kr. og að heimilt verði að ákveða dagsektir sem hlutfall af tilteknum stærðum í rekstri eftirlitsskylds aðila. Þá verði við ákvörðun um fjárhæð dagsekta heimilt að taka tillit til eðlis vanrækslu og fjárhagslegs styrkleika viðkomandi aðila. Meiri hlutinn leggur einnig til að það verði heimilt að fella óinnheimtar dagsektir niður veiti aðilar síðar upplýsingar en þannig getur skapast hvati til breyttrar hegðunar. Þá verði fellt úr frumvarpinu hámark dagsekta enda hefur hámarkið eins og það er í frumvarpinu vart varnaðaráhrif. Loks verði ráðherra veitt heimild til að kveða nánar á um ákvörðun og innheimtu dagsekta í reglugerð. Í þriðja lagi, og var kannski það sem mest var til umræðu, er lögð til breyting er varðar notkun fjarstýrðra loftfara við eftirlitsstörf. Í umsögnum við málið kom fram gagnrýni á þetta ákvæði frumvarpsins þess efnis að gengið væri of nærri friðhelgi einkalífs einstaklinga með leynilegri vöktun á bátum og skipum. Rætt var um hvort mögulegt væri að kveða á um tilkynningarskyldu Fiskistofu um eftirlit með fjarstýrðum loftförum. Bent var á að slík skylda gæti dregið úr fælingarmætti eftirlitsins og markmiðum þess. Meiri hlutinn telur eðlilegt að stíga varlega til jarðar þegar um er að ræða nýtingu nýrrar tækni við eftirlit með fiskveiðum og telur sanngjarnt að Fiskistofa gefi út almenna tilkynningu áður en hún hefur eftirlit, t.d. á vef Fiskistofu, en ekki er gert ráð fyrir að slíkar tilkynningar verði svæðisbundnar eða afmarkaðar með tilteknum hætti, svo sem tímamörkum. Í fjórða lagi er lögð til breyting á ákvæði er varðar vinnslu persónuupplýsinga sem Fiskistofu er heimil í þeim tilgangi að sinna lögbundnu hlutverki sínu samkvæmt lögum á sviði fiskveiðistjórnar að uppfylltum skilyrðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, þar á meðal upplýsinga sem verða til við rafrænt eftirlit og um eignarhald útgerðarfélaga og annarra upplýsinga sem hinn skráði leggur í té. Meiri hlutinn leggur til breytingu á ákvæðinu til að skýra heimildir Fiskistofu til vinnslu persónuupplýsinga, m.a. í ljósi þess að líkur er á að Fiskistofu muni berast upplýsingar frá fleiri aðilum en hinum skráða. Loks leggur meiri hlutinn til breytingu á ákvæði til bráðabirgða þess efnis að lengja heimild Fiskistofu til að fara í samstarf við útgerðaraðila um rafræna vöktun með myndavélum um borð í fiskveiðiskipum og lagt er til að heimildin nái til áranna 2022, 2023 og 2024. Þá eru að lokum lagðar til minni háttar eða lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta atvinnuveganefndar. Að þessu sögðu leggur meiri hluti atvinnuveganefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér gert grein fyrir og sjá má á sérstöku þingskjali. Undir álit meiri hluta atvinnuveganefndar rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Gísli Rafn Ólafsson, Hildur Sverrisdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson og Þórarinn Ingi Pétursson. Þórunn Sveinbjarnardóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu.

Frú forseti. Mig langaði að byrja á því að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir vinnuna við þetta frumvarp ásamt öðrum í nefndinni. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða sem þarf að taka vel á og við reyndum í nefndinni að fara þann gullna meðalveg sem þarf að fara í svona málum. En mig langaði að gera grein fyrir bókun sem ég lagði fram við afgreiðslu málsins. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Friðhelgi einkalífs er mikilvægur stjórnarskrárréttur sem einungis skal skertur þegar brýna nauðsyn ber til. Of mörg gögn benda til þess að umgengni um sameiginlega auðlind þjóðarinnar. hafið, sér í lagi í formi ólöglegs brottkasts, sé mun verri en áður var talið. Ég tel því að nauðsyn krefjist þess að Fiskistofu séu veittar auknar heimildir undir ströngu regluverki sem gerir henni kleift að fylgjast betur með nýtingu þessarar sameiginlegu auðlindar þjóðarinnar.“

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.

Fimmtudaginn 9. júní barst bréf frá Hönnu Katrínu Friðriksson, 8. þm. Reykv. s., um að hún verði fjarverandi á næstunni. Þann 11. júní tók því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Viðreisnar í kjördæminu, Daði Már Kristófersson. Einnig hefur borist bréf frá Loga Einarssyni, 1. þm. Norðaust., um að hann verði fjarverandi á næstunni og þá hefur borist bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir, 2. þm. Norðvest., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðausturkjördæmi, Hilda Jana Gísladóttir, og 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðvesturkjördæmi, Sigríður Elín Sigurðardóttir, en 1. varamaður á lista hefur þegar tekið sæti. Daði Már Kristófersson og Hilda Jana Gísladóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.



Kjörbréf Sigríðar Elínar Sigurðardóttur hefur verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni. Ég vil biðja hv. þingmann að rita undir heitstafinn.

Sigríður Elín Sigurðardóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Til svara eru: Forsætisráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.

Herra forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra. Nú hefur nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar um rammaáætlun, sem við höfum varið miklum tíma í hér í þinginu að koma í gegn, allt frá árinu 2016, verið lagt fram með töluverðum breytingum sem komu dálítið á óvart. Nefndarálitinu er dreift útprentuðu hér handan við vegginn en því var dreift rafrænt á laugardaginn, 11. júní kl. 18:15. Á fimmtudagskvöldið skrifuðu fulltrúar stjórnarflokkanna undir þinglokasamkomulag við fjóra af fimm stjórnarandstöðuflokkum sem neglir niður með hvaða hætti umræðunni verður háttað í þeim málum sem eru hér til afgreiðslu á lokadögum þingsins og setur, svo vægt sé til orða tekið, verulegar takmarkanir á það með hvaða hætti þingmenn geta tjáð sig. Þetta snýst fyrir þá sem ekki þekkja til um fjölda mínútna sem má ræða í hverju þingmáli fyrir sig. Þetta samkomulag var undirritað á fimmtudagskvöldi. Tveimur sólarhringum seinna er birt þetta nefndarálit varðandi rammann með verulegum breytingum miðað við það sem fyrir lá áður, svo miklum raunar að ekki allir stjórnarþingmenn treysta sér til að styðja málið. En það sem ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra út í er hvort ráðherrann telji það forsvaranlegt að ganga frá þinglokasamkomulagi við stjórnarandstöðuflokka sem takmarkar svo mjög ræðutíma þeirra í flóknu máli eins og þessu og síðan komi fram jafn afdrifaríkar og yfirgripsmiklar breytingar og mælt er fyrir um í nefndaráliti meiri hluta með breytingartillögu við rammaáætlun.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og ég kann þessa sögu þá voru það þingflokksformenn sjö flokka sem skrifuðu undir samkomulagið, en einmitt ekki sá hv. þingmaður sem hér spyr. Mér skilst að Miðflokkurinn sé ekki aðili að þessu samkomulagi. Tel ég forsvaranlegt að skrifa undir slíkt samkomulag? Algerlega. En ég vænti þess að sjálfsögðu að það hafi verið rætt á fundi þingflokksformanna ef einhverjar athugasemdir eru við það samkomulag vegna þessa nefndarálits eða nokkurs annars þess sem kann að koma upp í þingstörfunum. Ég þekki ekki umræðurnar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd en væntanlega hefur málið verið töluvert mikið rætt þar þótt endanlegt nefndarálit hafi ekki legið fyrir fyrr en á laugardag. Ég sé þannig ekkert því til fyrirstöðu að gera slíkt þinglokasamkomulag en vænti þess að séu einhverjar athugasemdir við það hafi það verið rætt á fundi, sem ég var ekki á, núna kl. 11.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Mér þykir ráðherrann heldur stefna í þá átt að ætla að hafa hér allt í upplausn það sem eftir lifir kjörtímabils hvað varðar fyrirkomulag þingloka. Hæstv. ráðherra verður auðvitað að stýra því með sínum hætti sjálfur. Mér kemur mjög á óvart að hæstv. ráðherra, sem er nú verkstjóri þessarar ríkisstjórnar, telji að þær grundvallarbreytingar sem gerðar eru á rammanum, með áliti meiri hluta nefndarmanna, séu eitthvað sem þingflokksformenn hefðu átt að geta rætt áður en það nefndarálit var rammað inn. Ég veit ekki hvaða tímavél forsætisráðherra býr yfir en það var ekki nokkur möguleiki fyrir þingflokksformenn hinna sjö flokka sem gerðu þetta samkomulag - hárrétt að Miðflokkurinn stendur ekki að því samkomulagi. Ég vil bara ítreka þann hluta spurningar minnar sem snýr að því að ráðherra líti þannig á 

Herra forseti. Mér þykir það nú koma úr hörðustu átt og jafnvel vera nokkuð kúnstugt þegar þingmaður Miðflokksins talar um að sú sem hér stendur sé sú sem hleypi þinglokum í uppnám. Ef við skoðum þinglok undanfarinna ára þá held ég að það sé nú fremur Miðflokkurinn sem hafi verið í því hlutverki að hleypa þeim í uppnám. Nú er verið að afgreiða mál úr nefndum og það liggur algerlega fyrir að þau voru ekki öll komin úr nefnd þegar skrifað var undir umrætt samkomulag. Þannig er það oft og iðulega og eðlilega verða breytingar á málum í nefndum þegar gengið er frá endanlegum nefndarálitum. Ég tel að það sé fullkomlega eðlilegt. Séu hins vegar einhverjar slíkar athugasemdir við það samkomulag, sem Miðflokkurinn er ekki aðili að og kemur engum á óvart miðað við þá sögu sem ég rakti hér í upphafi, þá að sjálfsögðu ræða þingflokksformenn það sín á milli og við forseta þingsins ef ástæða er talin til að auka við ræðutíma að einhverju leyti.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að það hilli undir afgreiðslu 3. áfanga rammaáætlunar á Alþingi vonum seinna en það er ekki sama hvernig það er gert. Sú var tíðin að Vinstrihreyfingin – grænt framboð gaf sig út fyrir að vera flaggskip náttúruverndar hér á landi og tók það hlutverk alvarlega oftast nær. Það urðu hér nokkur tíðindi í liðinni viku þegar VG ákvað að setja nafn sitt við breytingartillögu meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar við afgreiðslu 3. áfanga rammans úr nefnd, reyndar á þann veg að annar tveggja fulltrúa VG í nefndinni, Bjarni Jónsson, þingmaður Norðvesturkjördæmis, studdi þá tillögu ekki. Í umræðum um rammann á Alþingi árið 2017 sagði hv. þm. Katrín Jakobsdóttir með leyfi forseta: „Að sjálfsögðu er margt gott í þeirri áætlun sem nú er lögð óbreytt fram frá fyrra þingi, þá sérstaklega hvað varðar verndarflokkinn, og kemur kannski ekki á óvart að ég fagni því sérstaklega. Ég horfi þá til að mynda til Skjálfandafljóts, Skaftár og fleiri þátta, og Norðlingaölduveitu sem hefur talsvert verið til umræðu í þessum sal á undanförnum árum. Og svo auðvitað jökulvötnin í Skagafirði.“ Einnig er rétt að rifja upp að hæstv. forsætisráðherra var á þingsályktunartillögu VG um friðlýsingu austari og vestari Jökulsár í Skagafirði árið 2008. Forseti. Eftir að hafa fylgst með pólitík Vinstri grænna í meira en tvo áratugi á ég bágt með að skilja þessi sinnaskipti. Því verð ég að spyrja Katrínu Jakobsdóttur, formann VG og hæstv. forsætisráðherra, hvað hafi breyst. Með hvaða rökum styðja Vinstri græn færslu Kjalölduveitu og virkjunarkostanna í Héraðsvötnum úr verndarflokki í biðflokk?

Herra forseti. Rammaáætlun var núna lögð fram í fjórða skipti, af fjórða umhverfisráðherranum. Hún var fyrst lögð fram, þessi áfangi rammaáætlunar, árið 2016. Aldrei hefur umfjöllun verið lokið, m.a. vegna gagnrýni þeirrar sem hér stendur. Hv. þingmaður sleppti því að nefna að í sömu ræðu, eða í mörgum öðrum sem fluttar voru við sama tilefni, benti ég til að mynda á að í nýtingarflokki væru kostir eins og Skrokkalda inni á miðju hálendi sem þyrfti augljóslega að skoða betur út frá hugmyndum um mögulegan miðhálendisþjóðgarð og út frá þeirri landslagsheild sem þar er að finna og ósnortnum víðernum. Þar ræddi ég líka, í þessum ræðum, af því að ég man þær nú ágætlega, um virkjanir í neðri hluta Þjórsár og þá staðreynd að samfélagsleg áhrif af þeim virkjunum hefðu ekki verið metin með fullnægjandi hætti. Og hver er tillaga meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar í þessum efnum? Jú, það er að færa nákvæmlega þessa kosti í biðflokk af því að þá þurfi að meta betur. Vissulega er líka verið að leggja til færslu á kostum úr verndarflokki í bið. En verðum við ekki einfaldlega að horfast í augu við það, Alþingi, að við höfum ekki náð saman um þennan áfanga rammaáætlunar í þau þrjú skipti sem hann hefur verið lagður fram? Verðum við ekki að taka það til opinskárrar umræðu að líklega eru þetta of margir kostir til að geta tekið afstöðu til þeirra í einu ef marka má þessa sögu, sem ég tek alvarlega? Þetta eru sex ár sem við höfum verið að ræða þetta mál og þetta þarf ekki að koma jafn mikið á óvart og einhverjir hv. þingmenn telja í ljósi þess að í stjórnarsáttmála er sérstaklega talað um að eðlilegt sé að horfa til þess að biðflokkur verði stækkaður þannig að þetta sé gert í minni áföngum. Hv. þingmaður nefnir hér Skaftá og Skjálfandafljót sem eru í verndarflokki. Og af því að hv. þingmaður spyr um Vinstrihreyfinguna – grænt framboð þá held ég að það sé ágætt að rifja það upp að ýmis svæði eru ekki undir í þessari áætlun, t.d. ekki þau tíu svæði sem voru friðlýst á tíma Vinstri grænna í umhverfisráðuneytinu, sem eru auðvitað líka mikil tímamót í þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég deili ekki við hæstv. forsætisráðherra um þau atriði sem hún nefndi í sinni ræðu, Skrokköldu, neðri Þjórsá o.s.frv., en það er öllu snúið á haus þegar kemur að varúðarreglunni og færslu á kostum úr vernd í bið - úr vernd í bið. Það vill þannig til að við erum að tala um kosti sem hafa eitthvert hæsta verndargildi samkvæmt mati faghópa sem unnið hafa fyrir verkefnisstjórnina og þeir eru í verndarflokki vegna náttúruverndarhagsmuna. Það er ekki í samræmi við varúðarregluna að taka kosti úr vernd í bið. Það hreinlega gengur ekki upp, hæstv. forseti. Það hljóta því að vera einhverjar aðrar ástæður þar að baki. Það hljóta þá að vera einhverjar aðrar ástæður þar að baki af því það eru ekki náttúruverndarástæðurnar sem eru þar að baki. Því hlýt ég að spyrja hæstv. forsætisráðherra aftur: Hvernig stendur á því að Vinstrihreyfingin – grænt framboð stendur að þeirri ákvörðun 

Herra forseti. Ég tel rammaáætlun mjög mikilvægt tæki og ég hef satt að segja haft af því þungar áhyggjur að fylgjast með þeirri þróun sem hér hefur verið undanfarin sex ár, að ekki hafi verið unnt að ljúka afgreiðslu rammaáætlunar. Ég tek mark á því eftir að hafa hlustað á samþingmenn mína úr öllum flokkum sem ræða það að hér þurfi einfaldlega að horfa til minni áfanga og undir það er tekið í nefndaráliti meiri hlutans og ég er eiginlega viss um að hv. þingmaður er mér sammála af því að við þurfum auðvitað að vega það og meta hvað er athugavert við það þegar við erum fjórum sinnum búin að leggja þetta fram og náðum ekki að klára það. Ég vil minna á, þegar við erum að ræða að Alþingi hafi hér síðasta orðið, að það var algerlega meðvituð ákvörðun þegar lögin um rammaáætlun voru samþykkt á sínum tíma að Alþingi skyldi hafa síðasta orðið, að rammaáætlun kæmi einmitt ekki fram frá verkefnisstjórn og yrði afgreidd óbreytt. Það var alveg sérstaklega rætt, eins og hv. þingmaður þekkir, hvort það ætti að vera reglan og það var tekin algerlega meðvituð ákvörðun um að svo yrði ekki. Þannig að ég stend algerlega með þessu. Fyrir þessu eru færð ákveðin rök í áliti meiri hlutans 

Virðulegi forseti. Geðrænir sjúkdómar hafa til skamms tíma verið í senn feimnismál og hálfgerð afgangsstærð í íslensku heilbrigðiskerfi. Sú staðreynd speglast í nýlegum áfellisdóm í skýrslu Ríkisendurskoðunar er leiddi til yfirgripsmikillar umræðu hér í þinginu um þessi mál og er enn ólokið. Nokkrir hugrakkir einstaklingar hafa á undanförnum misserum stigið fram og rætt opinskátt um sjúkdóma sína, þar með talið kvíða og þunglyndi. Þetta góða fólk hefur þannig átt sinn þátt í því að eyða fordómum tengdum þessum málaflokki. Ýmsir hafa velt því fyrir sér hvort jafnvel mætti líta á þunglyndi sem eins konar þjóðarsjúkdóm Íslendinga. Þannig kunni þunglyndi að vera stórum hluta þjóðarinnar í blóð borið og mögulega orsök stórs hluta þeirra fjölmörgu og sorglegu sjálfsvíga sem hér eiga sér stað á ári hverju. Samspil geðsjúkdóma og lyfja er flókið fyrirbæri. Algengt þunglyndislyf er liþíum, eitt frumefnanna, sem bent hefur verið á að sé jafnframt lykilefni í rafhlöðum farsímanna okkar og rafbílanna. Líkt og í tilviki rafhlaðnanna virðist virkni liþíums smám saman fjara út eftir því sem það er notað lengur. Leiðni liþíums í þessu samhengi kunni jafnvel að gefa vissar vísbendingar um hina rafrænu eiginleika mannsins. Á svipuðum nótum eru vísbendingar um að tiltekið mataræði, inntaka ákveðinna sveppategunda og þá ekki síst líkamleg áreynsla gagnist mörgum þunglyndissjúklingum en allar slíkar tilgátur kalla á frekari vísindarannsóknir. Um samfélagsleg áhrif þessa alvarlega sjúkdóms þarf ekki að fjölyrða en í ljósi þess hversu grafalvarlegt þetta vandamál er hérlendis vil ég spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort ekki sé tímabært að hann hleypi af stað sérstöku rannsóknarverkefni. Þá er átt við skipun nefndar er njóti atfylgis sérfræðinga, innlendra og erlendra, til að freista þess að komast að hinum raunverulegu orsökum og rótum þessa skæða þjóðarsjúkdóms í eitt skipti fyrir öll. Hér er sannarlega brýnt og löngu tímabært verkefni að vinna í þágu bættrar lýðheilsu 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir hans fyrirspurn. Þetta eru spurningar sem snúa að stóru myndinni í þessu, hversu fjölþætt þetta er. Kannski má fullyrða að við höfum verið sein að bregðast við og taka af alvöru á þessum málum sem eru svo mikilvægur partur af lýðheilsu, þ.e. geðheilbrigðisþátturinn. Ég get svarað spurningunni sem kom í lokin, um það að greina orsakirnar, jákvætt. Við þurfum að greina orsakir vandans í öllu tilliti en sérstaklega þarna. Það er líka rétt, sem hv. þingmaður dregur fram, að fjölmargir einstaklingar hafa rætt opinskátt um þennan vanda. Það var ekki þannig. Það er mjög jákvæð þróun og ég held að það sé vísbending um að við séum farin að hlusta, að við séum farin að viðurkenna þennan þátt í lýðheilsunni, geðrækt, allan aldursskalann, allt frá þeim yngstu. Þess vegna fannst mér skýrsla ríkisendurskoðanda, sem fékk prýðisumræðu hér í þinginu, mjög góð. Hún dregur fram það sem við getum betrumbætt, m.a. þennan þátt. Þar kemur fram að við höfum ekki verið dugleg við að skrá og safna saman gögnum og upplýsingum, það skortir hjá okkur. Ég vil því bara svara þessu jákvætt og bregðast við. Ég veit að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra er mér sammála um að við þurfum að greina orsakir vandans. Ég skal síðan reyna að koma betur að öðrum þáttum í seinni umferð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svarið. Þó að ég hafi vísað í skýrslu Ríkisendurskoðunar og talað almennt um geðheilbrigðisvanda er ég í rauninni að leggja til sérstakt og afmarkað rannsóknarverkefni, ekki um geðræn vandamál almennt heldur þetta sem ég tel alvarlegast af öllu og leiðir til sjálfsvíga og gríðarlegrar vanlíðunar sem er þunglyndið og kvíðatengd mál. Ég er að leggja það til að heilbrigðisráðherra taki höndum saman með öðrum sem kynnu að láta sig málið varða og það verði komið hópi á stofn hér til að vinna sérstaklega að samantekt allra heimilda alls staðar frá. Ég tel þetta það alvarlegt, sérstaklega hér á landi, að við eigum að hafa frumkvæðið í þessu og það eigi að leita alþjóðlegs samstarfs og hugsanlega styrkja. Þetta er ekki verkefni sem verður unnið snögglega eða hratt. Þetta kallar á mikla yfirlegu og ár.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál á dagskrá og þessar spurningar og þá afmörkun á verkefnunum sem hv. þingmaður kemur hér inn á í seinni fyrirspurn. Ég held að það sé ekkert annað en að fara í þetta. Þetta tengist því að forveri minn í starfi setti af stað viðlíka hóp sem snýr að sjálfsvígum og þunglyndi, þetta er tengt. Þannig að við þurfum að grípa þráðinn þar og fara af stað með þetta verkefni. Hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hefur þegar sett af stað viðlíka hóp fyrir börnin okkar. Ég tek hv. þingmann bara á orðinu, af því að hann kom líka inn á alþjóðlega vitundarvakningu í þessum málaflokki. Það er rétt og við eigum að fara fyrir þeirri umræðu og þeim verkefnum. Ég skal bara vinda mér í þetta verkefni.

Forseti. Nú erum við að ganga frá þinglokum og þá er stjórnarandstaðan náttúrlega að reyna að semja um þinglok og framgang þeirra mála sem meirihlutasamstarf ríkisstjórnarinnar snýst alla jafnan um að útiloka. Þá eru tekin fyrir ýmis mál og afdrif þeirra er nokkuð sem mig langar til að fjalla aðeins um í þessari fyrirspurn til hæstv. ráðherra. Hérna fyrir nokkrum árum síðan var samþykkt þingsályktun um uppbyggingu stafrænna smiðja þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ferðamála-, atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra í samvinnu við mennta- og menningarmálaráðherra“ - sem var hæstv. ráðherra á þeim tíma - „að vinna áætlun um uppbyggingu og rekstur stafrænna smiðja […] Áætlunin verði skýr um framvindu verkefnis, verklok og um fjármögnun sem geti verið í samstarfi við aðila í nærsamfélaginu.“ Nú kemur skýrsla frá hæstv. forsætisráðherra um að þessari framkvæmd sé lokið með þessum orðum: „Í mars 2021 voru undirritaðir samningar [til þriggja ára] við átta stafrænar smiðjur hringinn í kringum landið. Með samningunum uppfylltu ráðuneyti ANR og MRN þær væntingar sem felast í ályktun Alþingis nr. 19/148 og kveða á um að rekstrargrundvöllur stafrænu smiðjanna skuli styrktur, umgjörð þeirra fest í sessi“ - til þriggja ára - „aðgengi nemenda tryggt auk þess sem þær séu tengdar með markvissum hætti við atvinnulíf og nýsköpun.“ Þetta var alls ekki það sem þingsályktunin snerist um, að undirrita samning til þriggja ára við þær smiðjur sem voru þegar í gangi. Þá velti ég fyrir mér með þingsályktanir sem þingið samþykkir, og í þessu tilviki allir þingmenn sem voru í salnum sem höfðu meira að segja bætt við þingsályktunina, upprunalega þingsályktunin snerist um aðgengi framhaldsskólanema en þingið, nefndin bætti við grunnskólanemum og landsmönnum öllum: Hver ákveður að þingsályktun sé uppfyllt?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja út í stafrænar smiðjur vegna þess að þær stafrænu smiðjur sem settar hafa verið á laggirnar út um allt land hafa reynst mjög vel. Þær eru fyrsti vísirinn inn í þá miklu tæknibyltingu sem við erum stödd í. Við erum stödd í þessari tæknibyltingu en hún er líka vísir inn í framtíðina, hvernig við erum að fara að nota gervigreindina og hvernig við setjum þetta inn í námið. Ég tel því þessar stafrænu smiðjur, og þá áherslu sem hv. þingmaður hefur lagt á þær, vera algerlega til fyrirmyndar. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þegar ég var mennta- og menningarmálaráðherra kláruðum við þessa samninga, hvort það var við átta skóla, á framhaldsskólastiginu, sem ég taldi vera mjög jákvætt. Mig minnir að við höfum sett meiri fjármuni í þetta en við höfðum gert áður, hv. þingmaður leiðréttir mig ef það er ekki rétt. Það verður að segjast alveg eins og er að ég þarf hreinlega að skoða þetta betur, m.a. það sem fram kemur hjá forsætisráðuneytinu, og bera það saman við þingsályktunartillöguna. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það þarf að passa upp á þetta. Þegar allt þingið hefur samþykkt þingsályktunartillögu þá er auðvitað mjög mikilvægt að við tryggjum framgang hennar og hún á að mínu mati að vera ákveðið verkfæri þingsins, sérstaklega þegar allir eru sammála um að stíga næstu skref. Ég skal koma aðeins betur inn á það í síðara andsvari.

Forseti. Þetta er kannski pólitískari spurning sem slík, en bara almennt séð varðandi afgreiðslu stjórnarandstöðumála og í rauninni jafnvel stjórnarmála, þegar það kemur ný ríkisstjórn. Nefnum sem dæmi: Breyting á lögum um fjármögnun sálfræðiþjónustu, niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, það var samþykkt hérna á þingi, það eru lög og réttindi um það, en svo er bara ákveðið að fjármagna þetta ekki. Þingsályktun um að sækja um aðild að Evrópusambandinu, sú þingsályktun var bara afgreidd með einhverri bréfasendingu af utanríkisráðherra á þeim tíma, í staðinn fyrir að þingið ákvæði það á einn eða annan hátt, af því að þetta er þingsályktunartillaga, ekki framkvæmdarvaldsákvörðunartillaga. Þá kannski bara á pólitískum forsendum; hver ákveður? Hvernig getur framkvæmdarvaldið ákveðið hvenær búið er að uppfylla það sem þingið ákveður? Ég tala nú ekki um þegar það eru einmitt skipulögð réttindi í lögum um að fjármagna ákveðna þjónustu sem er þá ekki gert. Hvernig virkar það eiginlega?

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að þingsályktunartillögur eru mjög gagnlegar og við eigum - og ég tek það til mín - líklega að huga betur að framgangi þeirra og eftirfylgni. Ég segi fyrir mitt leyti, af því við erum að tala um pólitíkina og hvernig við erum að fara með mál inn í þingið, að ég lagði áherslu á það á fyrra kjörtímabili að vera til að mynda með þingsályktunartillögu til að efla íslensku sem opinbert mál og svo líka um menntastefnu. Þetta fannst mér mikilvægast að gera til þess að fá tilfinningu fyrir því hvað væri að gerast hér í þinginu. Nefndarstarfið er svo mikilvægt vegna þess að í nefndum er verið að fínpússa þessar tillögur og auðvitað lagafrumvörp og málin verða mun betri eftir þá þinglegu meðferð. Ég tek undir það með hv. þingmanni að við þurfum að vanda okkur betur og ég mun skoða þetta. Ég held reyndar að ég sé ekki lengur með stafrænu smiðjurnar en vil gjarnan leggja mitt af mörkum til þess að þetta verði betra.

Virðulegur forseti. Í dag munum við ræða fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Hún hefur tekið verulegum breytingum og er ástæða þess sú að í síðustu viku kynnti ríkisstjórn Íslands aðgerðir sem ætlað er að slá á þenslu og minnka verðbólgu. Jafnframt er þessum aðgerðum ætlað að minnka halla ríkissjóðs. Umfang þessara aðgerða er talið vera 0,7% af vergri landsframleiðslu og skila um 26 milljörðum kr. Meðal aðgerða sem gripið verður til er breyting á gjaldtöku bíla, minni afsláttur á áfengis- og tóbaksgjaldi í fríhöfninni, varanleg lækkun ferðakostnaðar hjá ríkinu, lækkun á framlögum til stjórnmálasamtaka. Þá verður fyrirkomulag og umfang verðmætagjalds vegna sjókvíaeldis endurskoðað og varaflugvallargjald lagt á. Þá á almenn aðhaldskrafa að vera 2% og 0,5% á framhaldsskóla og háskóla og síðan verður útgjaldasvigrúm minnkað úr 4,1 milljarði í 2,1. Fjárfestingaráform á næsta ári verða einnig endurskoðuð í ljósi stöðunnar á byggingarmarkaði. Virðulegur forseti. Ég fæ ekki séð að þessar aðgerðir muni skila þeim markmiðum sem að er stefnt og þær munu helst hafa áhrif á þá sem lægstar hafa tekjurnar í þessu samfélagi. Á sama tíma er verið að kynna aðgerðir eins og niðurfellingu á virðisaukaskatti á hreinorkubílum og 35% endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna kvikmyndaframleiðslu sem að sjálfsögðu munu auka þenslu. Það er eins og vinstri höndin viti ekki hvað gerist hjá þeirri hægri. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún telji að þær aðgerðir sem verið er að grípa til skili þeim árangri sem að er stefnt, þ.e. að slá á þá spennu og minnka verðbólgu. Eða eru þetta bara aðgerðir sem munu afla ríkissjóði meiri tekna?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Stóra sýnin er auðvitað sú að við getum dregið hraðar úr halla ríkissjóðs. Með því drögum við úr þenslu og með því erum við að vinna með Seðlabankanum að innleiðingu peningastefnunnar. Þetta gerum við með blandaðri leið að þessu sinni, þ.e. með aukinni tekjuöflun, með auknu aðhaldi og með hliðrun fjárfestinga, sem er í raun metið út frá stöðu hverrar fjárfestingar fyrir sig svo að við séum ekki að auka á þensluna. Fer þetta saman við aukinn stuðning við kvikmyndagerð? Ég vil bara minna á að stefna ríkisstjórnarinnar, yfirlýst, er að styðja sérstaklega við hugverkageirann, hvort sem er í gegnum stuðning við rannsóknir og þróun eða stuðning við kvikmyndagerð. Við metum það mikilvægt efnahagsmál að fjölga stoðunum undir atvinnu- og efnahagslíf, að stoðirnar verði fjölbreyttari, að þær verði fleiri. Það eitt og sér er mikilvæg efnahagsstefna. Ég vil segja, af því að því hefur verið haldið fram að þetta bitni á þeim sem síst skyldi, t.d. almannaþjónustunni, að gerð er undanþága hvað varðar aðhald þegar kemur að heilbrigðisstofnunum, öldrunarstofnunum, almannatryggingum, sjúkratryggingum, atvinnuleysi, dómstólum - á þessa þætti erum við ekki að leggja neitt aðhald þó að annað mætti halda af umræðunni sem verið hefur um breytingartillögurnar. Ég vil líka segja það að sumt af því sem lagt er til, þegar kemur að tekjuöflun, er í raun og veru eitthvað sem ég myndi telja tímabært, t.d. varaflugvallagjaldið, og þar með auknar tekjur af ferðaþjónustu, og endurskoðun á gjaldtöku á fiskeldi sem er grein sem við erum að sjá vaxa gríðarlega hratt, bara svo að við tökum dæmi af tveimur atvinnugreinum sem munu leggja sitt inn í þetta. Við verðum líka að horfa á það að gjaldtaka vegna umferðar og eldsneytis hefur dregist saman, kannski miklu hraðar en nokkur hélt, vegna skýrra aðgerða stjórnvalda í þágu 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég er henni sammála um stuðning við hugverkageirann en ég átta mig ekki alveg á því að standa fyrir aðgerðum sem auka spennu á sama tíma og verið er að standa fyrir aðgerðum sem eiga að minnka spennu. Ég næ ekki alveg utan um hvað er verið að fara. Virðulegur forseti. Ég hef áhyggjur af stöðu heimilanna í landinu. Staða heimilanna fer versnandi með degi hverjum. Vextir halda áfram að hækka, afborgunarbyrði lána eykst um tugi þúsunda í hverjum mánuði. Fólk er farið að veigra sér við að kaupa í matinn, eldsneytisverðið er í hæstu hæðum og ég sé ekki að verið sé að horfa til einhverra aðgerða til að styðja við þessa hópa þrátt fyrir að 3% hækkun í tilfærslukerfunum hafi verið boðuð í síðustu viku, en þá var fólk á atvinnuleysisskrá skilið eftir. Eg spyr bara hæstv. forsætisráðherra: Hvernig á að bregðast við þessari stöðu? Hvað ætlar forsætisráðherra að gera til að styðja við fjölskyldurnar í landinu?

Herra forseti. Þær aðgerðir sem við erum búin að kynna í fjármálaáætlun verða útfærðar nánar í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2023 en þær senda skýrt merki um að við stöndum með Seðlabankanum í peningastefnunni. Það er nákvæmlega það sem við erum búin að ræða í þessum sal árum saman: Hvernig getum við látið ríkisfjármálin og peningastefnuna vinna betur saman? Það eru ótal dæmi um hvernig það hefur ekki gengið eftir á liðnum árum, en ef við horfum t.d. á heimsfaraldurinn sjáum við hvernig nákvæmlega þessir þættir unnu vel saman. Það skýrir um margt þá góðu stöðu sem hagkerfið er í og mun betri en spáð var. Nú hafa aðstæður breyst hratt, ekki síst vegna þess að það er styrjöld í Evrópu, og þá þurfum við aftur að endurskoða það sem við erum að gera þannig að ríkisfjármálin styðji við peningastefnuna. Ég vil minna hv. þingmann á að samkvæmt lífskjararannsókn Hagstofunnar fyrir árið 2021 standa heimilin í landinu vel, hvort sem litið er til vanskila, kaupmáttaraukningar, hvert sem við lítum. En við þurfum hins vegar að vera með augun á boltanum í þessu. Við þurfum sérstaklega að horfa til þeirra sem eru á leigumarkaði þegar kemur að húsnæðiskostnaði. Og ég vil líka minna hv. þingmann á að fyrstu aðgerðir okkar til að bregðast við verðbólgu voru hækkun á greiðslum almannatrygginga, hækkun á húsnæðisstuðningi og barnabótaauka, af því að við viljum tryggja að hinir tekjulægstu séu varðir fyrir áhrifum af verðbólgunni.

Herra forseti. Nýleg skýrsla ríkisendurskoðanda um geðheilbrigðismál hefur lyft umræðu um þann málaflokk á eilítið hærra plan en áður og lyft undir málaflokkinn, sem er mjög mikilvægt. Í þinginu var til að mynda umræða um þetta mál í vikunni er leið. Það vekur hins vegar athygli hvað geðheilbrigðismál eldra fólks virðast fá lítið rými og litla athygli í þessari skýrslu. Svona stórt séð er kannski vikið að þessu í einni heilli málsgrein í þessari, ef ég man rétt, rúmlega 80 blaðsíðna skýrslu. Nú eru 14 ár frá því að síðast var gerð atlaga að því, raunveruleg atlaga, að stofna öldrunargeðdeild á Íslandi. Það var árið 2008, rétt fyrir hrun. Svo kom hrunið og ekkert gerðist. En það hafa margir heilbrigðisráðherrar verið síðan og margar ríkisstjórnir en einhvern veginn virðumst við enn vera að bíða eftir þessari 20 rúma öldrunargeðdeild, sem m.a. er talað um í þessari skýrslu að vanti. Þá er spurning mín til hæstv. ráðherra þessi: Hyggst ráðherra beita sér sérstaklega til þess að við látum nú loksins verða af því að svona deild verði stofnuð og þá með hvaða hætti? Og í öðru lagi: Hvaða hindranir sér hæstv. ráðherra sérstaklega í veginum fyrir því að við látum raunverulega verða af þessu? Er það til að mynda kostnaðurinn við slíka deild eða fjármögnun sem stendur í veginum eða eru þetta meira skipulagslegir þættir og ég tala nú ekki um þættir sem snúa að mönnun slíkrar deildar?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir þessa góðu fyrirspurn. Ég velti því fyrir mér þegar hv. þingmaður fór yfir þessi mál sem tengjast geðheilbrigðismálum hvort ég ætti að nálgast svarið út frá stóru myndinni og fara yfir í kjarnann um öldrunargeðdeildina, sem sannarlega hefur verið áhugi fyrir, eða svara þeim spurningum beint sem hv. þingmaður beindi að mér í lok fyrirspurnar. Ég ætla að byrja á því að svara spurningunum. Það er hárrétt að skýrsla Ríkisendurskoðunar er mjög góð og hún dregur þetta aðeins fram, en það fær kannski ekki mikið pláss, eins og hv. þingmaður benti á. Þó kemur þetta fram á a.m.k. tveimur stöðum og á blaðsíðu 47 kemur fram að Landspítalinn, sem við verðum alltaf að vinna þetta með, það er ljóst, dregur þetta ágætlega fram og er sömu skoðunar, að miðað við mannfjölda og aldursdreifingu, þá breytingu sem við erum að horfa á þegar við tölum um áskoranir fram undan, sé þörf á 20 legurýmum og það megi gera ráð fyrir því að um 25% aldraðra verði með einhver geðræn einkenni. Og svo auðvitað, eins og hv. þingmaður veit, þá tengist þetta öðrum sjúkdómum eins og fíknisjúkdómum, heilabilunarsjúkdómum, sem eru að aukast o.s.frv. Ég skal koma að því í seinna andsvari hvað hefur staðið í veginum og hver áskorunin er raunverulega þegar kemur að skipulagi, mönnun, kostnaði o.s.frv.

Herra forseti. Það er gott að heyra að hæstv. ráðherra hefur áhuga á þessum málaflokki. Það er engu að síður þannig að núna hafa, eins og ég nefndi, fjölmargir heilbrigðisráðherrar komið að verki frá því að þessar hugmyndir komu fyrst fram. Það eru líklega meira 20 ár síðan þessar hugmyndir komu fyrst fram. Einhverra hluta vegna hefur Landspítalinn ekki lagt áherslu á þetta eða þá ráðuneyti heilbrigðismála. Alla vega hjökkum við svolítið í þessu sama fari. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að hugsa aðeins út fyrir boxið og hugleiða til að mynda: Kæmi það til greina af hálfu hæstv. ráðherra að fá samstarf við einhver hjúkrunarheimilanna um að taka að sér að reka slíka deild, á svipaðan hátt og gert er nú þegar - það eru samningar við a.m.k. tvö eða þrjú hjúkrunarheimili um slíkan rekstur - þegar um er að ræða varanlega vistun? Telur hæstv. heilbrigðisráðherra slíkt koma til greina?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og það sem hann kom hér að síðast. Já, ég tel það algerlega óhjákvæmilegt og hjúkrunarheimilin hafa verið að grípa þetta verkefni í auknum mæli og það er okkur algjörlega nauðsynlegt. Þau hafa gert það ágætlega. Við verðum að nýta öll úrræði og nýta utanspítalaúrræðin, geðheilbrigðisþjónustu heilsugæslunnar, sálfræðiþjónustu og geðlæknaþjónustu og svo hjúkrunarheimilin eins og þau hafa verið að bregðast við því að einhvers staðar verðum við að takast á við þetta. Það kemur líka fram í drögum að stefnu um heilbrigðisþjónustu við aldraða, að nýta úrræði utan spítala. Það er mjög mikilvægt. En því miður þegar kemur að mönnun þá höfum við ekki hugað nægilega vel að þessum þætti, að mennta sérstaklega öldrunargeðlækna til að takast á við þetta verkefni og það er eitthvað sem við verðum að huga að. Og af því að við erum að tala um skýrslur þá kemur líka fram í skýrslu McKinsey 

Virðulegi forseti. Markmið laga um stjórn fiskveiða er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Að mati minni hlutans í nefndinni gengur frumvarpið þvert á markmið laganna um vernd fiskstofna, almannahag og byggðasjónarmið og snýr frekar að því að útvíkka núverandi fiskveiðistjórnarkerfi sem hefur sætt vaxandi gagnrýni almennings um árabil. Kvótakerfið er mannanna verk og ekki meitlað í stein. Við alla endurskoðun, breytingu eða útvíkkun á því verðum við að þora að spyrja hvort kerfið þjóni heildarhagsmunum þjóðarinnar. Ef svo er ekki verða stjórnmálamenn að hafa til þess þor og hugrekki að gera þær breytingar á kerfinu sem þörf er. Ég mun greiða atkvæði gegn málinu.

Virðulegur forseti. Hér er mál á ferð þar sem fest er varanlega í sessi kvótasetning á sjávargróðri. Við í minni hlutanum höfum lagt til að vísa málinu aftur til ríkisstjórnarinnar því að við teljum að réttara væri að hefja heildarendurskoðun á fiskveiðistjórnarkerfinu með það að markmiði að tryggja þjóðinni sanngjarna og réttláta hlutdeild í þessum sameiginlegu auðlindum þjóðarinnar áður en haldið er áfram að kvótasetja nýjar tegundir. Við höfum líka áhyggjur af því að hér eru margar greinar sem varða náttúruvernd felldar á brott úr lögum um stjórn fiskveiða og mun ég greiða atkvæði gegn því.

Herra forseti. Ég held að við séum að gera góða hluti með því að koma einhverju skikki á þessa veiði. Vert er að minna á að þegar um er að ræða slátt á þangi er fyrst og fremst um að ræða samkomulag við landeigendur, þ.e. að þeir sem ætla að slá þangið þurfi að að vera með slíkt samkomulag. Við leggjum áherslu á að áður en nýtingarleyfi eru gefin út til handa þeim sem hugsa sér að slá þang þurfi að koma til álit og umsögn Náttúrufræðistofnunar. Því er haldið inni og það er samkvæmt beiðni. Ég vil síðan líka ítreka að þari utan netlaga fellur ekki undir það að fella niður veiðigjald eins og lagt var af stað með í upphafi, enda er þar væntanlega fram undan grein sem við þurfum að huga enn betur að. En ég held að það sé vel gert að gera þetta svona til að ná betur utan um vinnslu á þessum afurðum.

Herra forseti. Mig langar að nota tækifærið hér til að minna á að um er að ræða fyrstu aðgerðaáætlunina í málefnum hinsegin fólks. Mig langar líka að nefna að m.a. vegna þeirra ákvarðana sem Alþingi hefur tekið, t.d. með lögum um kynrænt sjálfræði og lagabreytingum sem af því leiddu hvað varðar málefni trans og intersex-barna, fór Ísland upp um fimm sæti á regnbogakorti í málefnum hinsegin fólks, var í 18. sæti 2019, fór svo upp um nokkur sæti og er nú komið upp í níunda sæti á því. Ég vona svo sannarlega að þessi áætlun verði enn eitt framfaraskrefið í þessum málaflokki. Það hefur verið mikilvægt hvað Alþingi hefur sýnt tiltölulega mikla samstöðu í þessum málefnum því að þetta eru gríðarlega mikilvæg mannréttindamál sem ákvarða gríðarlega stóra hluti fyrir ákveðinn hóp í samfélagi okkar. Ég vil því nota tækifærið og þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir góða vinnu í þessum málefnum og vona að hér séum við að fara að afgreiða enn eitt framfaraskrefið í þessum mikilvæga málaflokki.

Virðulegi forseti, hv. þingheimur, kæra þjóð. Mig langaði til að vekja athygli á því varðandi hinsegin fólk eða kynsegin að þau sem skilgreina sig ekki sem karl eða konu eru algjörlega sniðgengin þegar kemur að setu í stjórnum skráðra hlutafélaga. Þar segir að það skuli vera 40% og 60% hlutföll milli karla og kvenna. Það er hvergi pláss fyrir þetta fólk. Þetta þarf að laga.

Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem inniheldur margt gott en því miður er þetta mál af þeim toga sem einkennir þessa ríkisstjórn um of. Þótt lýsingarnar á áformunum séu góðar þá er ekki víst að áhrifin verði þau sömu. Raunar hef ég verulegar áhyggjur af hver áhrifin geta orðið. Eins og þingmenn Miðflokksins ræddu nokkuð ítarlega í 1. umr. um þetta mál - og ég heyrði mjög góðar ræður frá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur og hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni í 2. umr. - snúa áhyggjurnar að því að með því að fjölga þáttum sem þarf að nefna sérstaklega megi gagnálykta um að aðrir séu ekki verndaðir. En það sem er miklu stærra áhyggjuefni er að með þessu frumvarpi er lagt til bann við gagnrýni á ákveðna lífssýn, ákveðnar skoðanir. Alþingi getur ekki leyft sér að leiða í lög bann við gagnrýni. Því leggst ég gegn þessu frumvarpi.

Virðulegur forseti. Við í Flokki fólksins höfum fundið að þessu frumvarpi og sérstaklega hv. þm. Eyjólfur Ármannsson. Hann bendir á að ýmsir vankantar séu á frumvarpinu og að vafi sé á því hvort við erum aftur að taka upp bann við guðlasti. Það virðist vera mun fleira sem er að í þessu máli og ég held að það væri vel til fundið að vísa málinu aftur í nefnd og reyna að betrumbæta það. En eins og staðan er verður þingflokkur Flokks fólksins á gulu.

Forseti. Ég varð fyrir þeirri undarlegu reynslu áðan að það var verið að reyna að ritskoða nefndarálit sem ég er með um fjármálaáætlun, titilinn á einum kafla áætlunarinnar: Hvað í fjandanum er fjármálaáætlun? Það var víst eitthvert orð þarna sem var óviðeigandi, gegn einhverjum stöðlum eða einhverju því um líku. Mér fannst það svolítið merkilegt með tilliti til þessa frumvarps þegar allt kemur til alls. Mér þætti vænt um að ríkisstjórnin myndi pæla aðeins í því og samþykkja þá bara frávísunartillöguna. Það þarf greinilega að skoða þetta aðeins betur.

Herra forseti. Ég hef fylgst með umræðu sem hefur átt sér stað innan nefndar og mér finnst satt að segja kúnstugt, í ljósi þeirrar löggjafar sem nú þegar gildir um jafna meðferð innan vinnumarkaðar, að hér sé hv. þingmaður að lýsa gríðarlegum áhyggjum af því ef slík löggjöf eigi að eiga við utan vinnumarkaðar. Það er þó í takt við alla okkar stefnu í mannréttindamálum, í jafnréttismálum og hvernig við viljum leggjast gegn hvers konar mismunun. Hér hefur ýmsu verið haldið fram sem ég hef ekki tíma til að fara nánar út í en það er ágætt ef nefndin tekur málið aftur til skoðunar milli 2. og 3. umr. þannig að eyða megi einhverjum af þeim misskilningi sem hér hefur verið uppi í umræðunni. Ég verð að segja að mér finnst það óskiljanlegt ef hv. þingmenn vilja hafa annað lagaumhverfi utan vinnumarkaðar en innan vinnumarkaðar og leggjast gegn þeim réttarbótum sem felast í frumvarpinu.

Forseti. Ég vil minna á að þegar frumvarp um jafna stöðu og réttindi á vinnumarkaði var samþykkt hér á þingi fyrir nokkrum misserum bætti allsherjar- og menntamálanefnd við bráðabirgðaákvæði þar sem ráðherra var falið að útvíkka þetta ákvæði þannig að það næði til fleiri þátta en bara vinnumarkaðarins. Það er það sem er að koma hér til þingsins núna í formi þessa frumvarps. Ég tek undir með hæstv. forsætisráðherra sem talaði um að það væri mjög mikilvægt að útvíkka þessa löggjöf þannig að hún næði til samfélagsins alls en ekki bara vinnumarkaðarins þó að það sé auðvitað nauðsynlegt út af fyrir sig. Þetta er að koma hér inn í takt við vilja Alþingis á þeim tíma. Ég hef heyrt að málið eigi að fara til nefndar á milli umferða og ég geri enga athugasemd við það. Það er hægt að skoða einhverja hluti betur Ég tel þetta mjög mikið framfaraskref og greiði atkvæði með þessu málum með mikilli gleði hér í dag.

Forseti. Þetta er mjög mikilvægt mál sem við fjöllum um hér, jafna meðferð utan vinnumarkaðar, fjölgun mismununarþátta. Ég tek það fram að hér er verið að uppfæra löggjöfina í samræmi við það sem gerist á vinnumarkaði. Hún er bara keimlík. Sem framsögumaður málsins, það hefur greinilega ekki komist til skila, finnst mér sjálfsagt að taka málið aftur inn í nefnd og reyna að sætta sjónarmiðin sé þess einhver kostur og geri það hér með. En ég ítreka að þetta mál hefur ítrekað verið rætt í nefndinni og vel farið yfir það og ég tel mjög mikilvægt að við löndum því hér fyrir þinglok.

Forseti. Ég hef verið öflugur talsmaður þess að leiða þessi lög í gildi en mér finnst þó mikilvægt að árétta ákveðnar athugasemdir sem við höfum við málsmeðferðina og við lögin eins og þau eru í dag. Markmið laganna um jafna meðferð óháð kynþætti eða þjóðernisuppruna er að vinna gegn mismunun og koma á og viðhalda jafnri meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar. Í framkvæmd hafa þessi lög reynst gagnslítil við að vinna gegn mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna, það sést bara á þeirri málafæð sem er þarna, hvað þetta nær litlum árangri. Lögin í núverandi mynd hafa þess vegna ekki náð markmiði sínu og gagnsemi þess að bæta við fleiri mismununarþáttum, áður en úr því er bætt, er þar af leiðandi óljós. Þar að auki er það óskýrt og við höfum áhyggjur af því að með innleiðingu þessa frumvarps sé verið að leiða aftur í lög bann við guðlasti sem þetta þing hefur afnumið. Það er eitthvað sem við teljum mikilvægt að líta til við afgreiðslu þessa máls. Við viljum vissulega bæta réttindi og vernda réttindi allra hópa hér á Íslandi, það er leiðarstef Pírata í allri sinni vinnu, en við teljum mikilvægt 

Herra forseti. Helsta vörn stjórnarliða í þessu máli virðist vera sú að þegar sé búið að gera sambærileg mistök á öðru sviði og því þurfi að halda áfram með það á þessu sviði. Þetta er eins og sagan um Einbjörn, Tvíbjörn og Þríbjörn og þá bræður alla. Við getum þá átt von á áframhaldandi viðhengjum við þetta mál án þess að litið sé á raunverulegt innihald málsins. Aftur og aftur er þetta sama sagan. Þetta er spurning um umbúðir. Eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir benti á - og við erum ekki alltaf sammála - er mjög óljóst hver ávinningurinn af þessu er í réttindavernd. Hins vegar er mjög veruleg hætta á því, og ég myndi ekki bara segja hætta heldur kemur það beinlínis fram í frumvarpinu, að til standi að setja hömlur á gagnrýni á lífsskoðanir, á skoðanir fólks, á ólíkar skoðanir. Við hér á Alþingi Íslendinga hljótum að vilja standa vörð um málfrelsið og gagnrýni á skoðanir, hvers eðlis sem þær eru, hvort sem þær eru slæmar eða góðar. Við hljótum að vilja verja frelsi almennings til að gagnrýna skoðanir annarra.

Virðulegur forseti. Við hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson höfum nú áður rætt saman hér í pontu, eða a.m.k. hef ég rætt við tvo þingmenn Miðflokksins, um að það er ólíku saman að jafna að hafa skoðanaskipti, eiga skoðanaskipti, og að beita mismunun. Hér er verið að banna mismunun en ekki verið að banna það að vera ósammála um einhverja hluti og tjá það hvar sem er. Ég held að við verðum að hafa það á hreinu að hér er verið að leggja bann við að mismuna fólki á ýmsum grundvelli en ekki verið að banna það að hafa ólíkar skoðanir. Það er bara hreinlega rangt.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á tollalögum sem felur í sér niðurfellingu tolla á vörur sem eru upprunnar í Úkraínu. Í frumvarpinu er lagt til að nýju ákvæði til bráðabirgða verði bætt við tollalög. Í ákvæðinu verði kveðið á um að fella skuli niður tolla af vörum sem fluttar eru inn á tollsvæði ríkisins og eru að öllu leyti upprunnar í Úkraínu. Ákvæðið kemur því ekki til með að ná yfir vörur sem framleiddar hafa verið í Úkraínu úr hráefnum frá öðrum ríkjum. Gert er ráð fyrir að niðurfelling tolla samkvæmt frumvarpinu verði tímabundin og gildi til og með 31. maí 2023. Með tillögu frumvarpsins er komið til móts við erindi Úkraínu til EFTA-ríkjanna í tilefni af innrás Rússa um að þau bæti tollfríðindi til handa Úkraínu umfram það sem nú þegar er mælt fyrir um í fríverslunarsamningi milli aðilanna. Samkvæmt samningnum eru iðnaðarvörur og sjávarafurðir tollfrjálsar og því mun tillaga frumvarpsins um niðurfellingu tolla fyrst og fremst taka til landbúnaðarvara. Meginmarkmiðið með frumvarpi þessu er að sýna að Ísland vill styðja Úkraínu og sýna þann stuðning í verki og gerir þess vegna nauðsynlegar breytingar á lögum í þeim tilgangi að greiða fyrir viðskiptum á þeim erfiðu tímum sem Úkraína gengur í gegnum vegna miskunnarlausrar árásar Rússa á sjálfstætt og fullvalda ríki. Virðulegi forseti. Ég vil nefna að hér er um að ræða mál sem er augljóslega mjög seint fram komið og hefur fengið að komast á dagskrá með því að afgreidd hafa verið afbrigði fyrir það, og það er þakkarvert. En frumvarpið hefur hlotið afgreiðslu í ríkisstjórn og er komið hingað inn í þingið eins hratt og mögulegt var eftir að tilefnið var komið upp. Ég veit að það eru fáir dagar sem lifa af þessu þinghaldi en vonandi verður eftir sem áður hægt að vinna að þessu máli í nefnd. Ég er í engum vafa um að mál eins og þetta nýtur mikils stuðnings hér í þinginu. Ekki er gert ráð fyrir að frumvarpið hafi nema mjög óveruleg áhrif á ríkissjóð. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Ég held að við öll hér inni styðjum efnisatriði þessa máls af heilum hug. Það er eitt atriði sem er tilgreint undir lið 6, mat á áhrifum, þar sem talað er um að hingað til hafi verið tiltölulega hóflegur innflutningur beint frá Úkraínu eða samtals um 550 milljónir á árinu 2021. En eitt er sérstaklega tilgreint hér, með leyfi forseta: „Þar ber einkum að nefna mjólkurduft en mögulegt er að af slíkum innflutningi geti orðið.“ Að mjólkurduftið sé í raun eina varan sem raunveruleg áhrif hlytust af með samþykkt þessa frumvarps hvað aukinn innflutning varðar vekur upp spurningar og hugsun um hversu hægt hefur gengið að bæta stöðu landbúnaðarins í ljósi þeirrar þróunar sem orðið hefur undanfarin misseri, því að staða landbúnaðarins eða rekstrarskilyrði þeirra sem landbúnað stunda færðust ekki til verri vegar við upphaf Úkraínustríðsins. Það hefur verið miklu lengra ferli. Nú skildi ég það sem svo að áætlað hafi verið að svokallaður spretthópur matvælaráðherra skilaði af sér niðurstöðum sem kynna átti á ríkisstjórnarfundi í morgun. Ég veit ekki hvort sú var raunin. Það hafa ekki borist neinar fréttir af þeirri vinnu í fjölmiðla að því er ég best veit. En það sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra um er hvort eitthvert mat hafi verið lagt á þennan eina þátt sem tiltekinn er í greinargerð frumvarpsins að þetta gæti haft umtalsverð áhrif á og hvort ráðherrann sæi fyrir sér einhverjar mótvægisaðgerðir gagnvart þeim tiltekna þætti.

Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi þá er það kannski helst með landbúnaðarafurðir þar sem gæti reynt á innflutning vegna þess að aðrir tollar hafa eiginlega ekki verið til staðar. Þetta er sambærileg niðurfelling á tollum og við höfum séð gerast hjá nágrannaþjóðum, Bretar hafa t.d. gengið mjög langt þar. Við höfum ekki náð að framkvæma mat á þessu enda held ég að það yrði háð töluvert mikilli óvissu að reyna að áætla magnið sem mögulega væri hægt að koma úr landi. Það hefur yfir höfuð reynst erfitt að koma vörum frá Úkraínu. En þá er kannski til þess að líta að við erum hér að opna dálítið rúman tímaglugga og eins hafa flutningaleiðir verið að stíflast, eins og við þekkjum, vegna átakanna og breytinga á orkumörkuðum, getum við sagt. Það var líka spurt um spretthópinn. Það verður fundur í ráðherranefnd í fyrramálið um niðurstöður hans. Ég myndi vilja segja með landbúnaðinn að það sé út af fyrir sig rétt hjá hv. þingmanni að það hafi víða verið rekstrarerfiðleikar í landbúnaði. En við getum ekki sagt að það hafi almennt gengið illa í landbúnaði á Íslandi. Í mjólkurframleiðslunni hefur t.d. átt sér stað mjög mikil samþjöppun og framleiðniaukning og þetta eru orðnar miklu stærri einingar og öflugri en var fyrir nokkrum árum. Það hefur verið mjög erfitt hjá sauðfjárbændum. Það hafa líka orðið gríðarlega miklar breytingar þar. Eitt af því sem er til skoðunar í þessum hópi held ég að séu einmitt starfsskilyrðin þar. Garðyrkjan sýnir á margan hátt mikinn sóknarhug og þar er verið að fjárfesta og ég held að það séu miklir möguleikar í garðyrkju á Íslandi. Það er ekki alls staðar þannig, en hins vegar bæta stríðsátökin á erfiða stöðu, sérstaklega út af áburðarverði og fleiru slíku.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það sem kom fram hér hjá hæstv. ráðherra varðandi það að aðrar þjóðir hafi þegar gengið til þess ráðs að opna fyrir tollaniðurfellingar frá Úkraínu þá sýnist mér margar af þeim þjóðum sem við berum okkur helst saman við sömuleiðis vera búnar að grípa til umfangsmeiri aðgerða hvað varðar rekstrarskilyrði landbúnaðar á sínum heimasvæðum. Ég hvet hæstv. ráðherra til að horfa á þetta heildstætt þannig að mikill fjöldi þeirra bænda sem stunda sauðfjárbúskap eða framleiða nautakjöt, svo dæmi sé tekið, heltist ekki úr lestinni núna vegna tímabundins ástands á mörkuðum. Að hluta til er þetta bráðavandi og honum þarf að mæta, held ég, með miklu meira afgerandi hætti en ríkisstjórnin hefur gert nú þegar. Síðan er aftur langtímavandinn sem verður ekki skorast undan að taka á með mjög afgerandi hætti. En ég held að í öllu falli verðum við að tryggja að ekki verði meiri háttar brottfall úr þessum stéttum sem framleiða heilnæmustu vörur í heimi vegna tímabundins ástands sem bændurnir sjálfir hafa enga stjórn á.

Forseti. Ég vil bara taka undir með hv. þingmanni, ég held að þetta sé mikilvægt. Við höfum verið að horfa til þess að í sjálfu sér sé engin ástæða til þess að við gerum minna en önnur lönd í kringum okkur hafa verið að gera. Það er hárrétt að þar hefur víða verið gripið til nokkuð umfangsmikilla stuðningsaðgerða, þannig að ég vænti þess að þegar tillögurnar eru komnar fram muni það sýna sig að við erum bæði í færum til að bregðast við og við viljum gera það myndarlega þannig að ekki verði brottfall úr greinum að óþörfu út af þessum óvæntu og hörmulegu atburðum. Ég nefni sem dæmi þróun á verði fóðurs sem hefur verið að hækka mjög hratt og það hefur gríðarlega mikil áhrif á framleiðslukostnað. Ef ekki verður neitt gert við því þá er það rétt, sem hv. þingmaður segir, að mikil áföll geta orðið í matvælaframleiðslu á Íslandi. Við skulum hafa í huga að stríðið hefur sett matvælaframleiðslu á Íslandi í dálítið nýtt ljós. Hugtök eins og matvælaöryggi hafa þá skyndilega raunhæfari þýðingu. Þegar allt leikur í lyndi, friður ríkir og flutningskeðjur eru allar opnar og óraskaðar þá er eins og fáir sýni því skilning að matvælaöryggi er stórmál fyrir þjóðaröryggi. En þegar átök brjótast út og allar þessar aðfangakeðjur raskast og þegar órói verður á mörkuðum og verð hækkar þá er tími til þess að minna á mikilvægi þessa grundvallarþáttar.

Virðulegi forseti. Hugtakið fordæmaleysi varð landanum afar hugleikið fyrir tveimur árum. Við tókum höndum saman í ógnandi og ókunnugum aðstæðum, ekki bara hér innan lands heldur um allan heim, og flest gerðum okkar besta þótt sum hafi reyndar stolist til að kíkja í partí stuttu fyrir jól þrátt fyrir fjöldatakmarkanir. Jú, fordæmalaust. Þetta er gott hugtak. Við gætum notað það um fleira. Heimurinn allur stendur til að mynda frammi fyrir fordæmalausum afleiðingum skammsýni mannkyns; loftslagshamförum, búsvæði dýra um allan heim eru að leggjast í eyði, þurrkatímabilunum fjölgar, yfirborð sjávar hækkar, jöklarnir bráðna, það verður sífellt hlýrra og hlýrra, náttúruspjöll af nánast óhugsandi stærðargráðu eru framin á hverjum einasta degi af stórfyrirtækjum, nú eða bara opinberum aðilum um heim allan. Vistfræðilegum stöðugleika stendur ólýsanleg ógn af yfirvofandi útdauða tegunda. Það er alltaf okkur að kenna. Það er mannskepnan sem veldur þessu. Það skrýtnasta er þó að ég þarf ekkert að segja ykkur þetta, við vitum þetta öll og það er nánast óþarfi að tíunda stöðu mála upp á nýtt. Það sem er eiginlega undarlegast við þessar hamfarir hlýtur að vera það sem ekki er hægt að kalla annað en fordæmalausa firringu ráðamanna um heim allan. Þá skiptir engu hvort um er að ræða stjórnmálamenn, olíubaróna eða bara stjórnendur stórfyrirtækja sem sitja oftar en ekki á bak við andlitslausa grímu fyrirtækis. Fyrirtækið gerir eitthvað en það er alltaf einstaklingur á bak við sem velur leið skammsýninnar. Þessu fordæmalausa ástandi hefði verið hægt að afstýra fyrir löngu með réttum ákvörðunum og sem betur fer er enn hægt að koma í veg fyrir verstu afleiðingarnar. Faraldurinn var fordæmalaus upplifun, það er alveg satt, en þar fundum við fyrir því hversu einfalt það getur verið fyrir valdafólk að grípa til áhrifaríkra aðgerða í stað þess að bora í nefið og láta eins og allt sé með felldu. Ólíkt fordómaleysi faraldursins hins vegar skortir heimsbyggðina enn verkfæri til að takast á við stærstu krísurnar, sem við stöndum frammi fyrir, á áhrifaríkan hátt. Þetta eru krísur sem teygja sig langt út fyrir mörk þess sem einstaka ríki geta tekist á við. Okkur skortir enn leiðir til þess að gera valdamikið fólk ábyrgt fyrir áhrifunum sem það getur haft á jörðinni. Nánast gervallur stjórnmálaheimurinn virðist staðráðinn í að líta undan þegar loftslagshamfarir berast í tal, eins og vandamálið hverfi bara við það að við látum eins og það sé ekki til, eins og hér sé bara um að ræða eitthvert ímyndað skrímsli undir rúminu. Hvernig getur Ísland verið öðrum ríkjum til fyrirmyndar í loftslagsmálum? Hvernig getum við sýnt frumkvæði og vilja í verki? Það er kannski rétt að nefna að við stöndum okkur ekki einu sinni nógu vel í mestu grundvallaratriðunum þegar kemur að markmiðunum sem ríkisstjórnin setur Íslandi, t.d. um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, svo við þurfum að spýta í lófana. En til að takast á við stór og ný vandamál þarf mörg verkfæri og það þarf ný verkfæri. Eitt af þeim áhrifameiri er samt frekar einfalt og vel þekkt þó að það sé kannski ekki notað nógu oft. Það heitir bara ábyrgð. Ein auðveldasta breytingin til að knýja fram hugarfarsbreytingu hjá ráðamönnum, hjá valdafólkinu, er að viðurkenna persónulega ábyrgð þeirra á þeim ákvörðunum sem þeir taka fyrir hönd alþjóðlegra stórfyrirtækja eða stjórnvalda eða hvar það er sem þeirra ábyrgð liggur. Um þessa hugmynd hefur á síðustu árum vaxið hreyfing, utan um það að viðurkenna hugtakið vistmorð sem alþjóðlegan glæp. Við erum eitt af löndunum sem þýðir þetta yfir á tungumálið okkar þannig að önnur lönd skilja það ekki, en í flestum löndum heitir vistmorð „ecocide“. Ef fólk fer að gúgla þetta er auðveldara að finna það þannig. Vistmorð er formlega skilgreint sem ólögmæt eða gerræðisleg athöfn sem framkvæmd er þótt vitað sé að athöfnin gæti haft alvarleg og víðtæk eða langvarandi umhverfisspjöll í för með sér. Þetta eru allra, allra stærstu umhverfisspjöllin, en þetta eru líka þau umhverfisspjöll sem enginn sætir oftast ábyrgð fyrir vegna þess að regluverkið vantar. Kallað hefur verið eftir lagalegum úrræðum fyrir almenning til að sækja rétt sinn gagnvart aðilum sem með athöfnum eða athafnaleysi sínu bera ábyrgð á þessum stærstu spjöllum og formleg viðurkenning vistmorðs myndi einmitt svara þeirri þörf. Tilgangurinn með hugtakinu er að tryggja réttarstöðu náttúrunnar svo einstaklingar geti tekið að sér að berjast fyrir réttlæti í þágu náttúrunnar, í þágu jarðarinnar og í þágu sameiginlegrar framtíðar okkar allra. Ef íslensk stjórnvöld ætla að vera leiðandi á sviði umhverfis- og loftslagsmála liggur beint við að við sammælumst um að Ísland beiti sér fyrir því að vistmorð verði viðurkennt sem brot á alþjóðalögum sem falli undir Alþjóðlega sakamáladómstólinn og að leggja jafnframt til hér á Alþingi að bæta vistmorði inn í íslenska refsilöggjöf. Þannig getum við lagt okkar lóð á vogarskálarnar til að tryggja jörðinni fullnægjandi lagalega vernd. Við værum heldur ekki ein á báti, sambærilegar tillögur eru til umræðu í um 20 ríkjum þessa dagana. Finnland bættist í hópinn núna í síðustu viku þegar lögð var fram þingsályktunartillaga á finnska þinginu. Svo má nefna Belgíu sem það land sem er komið einna lengst í þessari vegferð. Þar samþykkti þingið tillögu sem er sambærileg þeirri sem ég mæli hér fyrir undir lok síðasta árs og heldur verkinu áfram. Nú eru þau komin með frumvarp í hendurnar til að festa þetta í landslög. Ungmennasamtök, Alþjóðaþingmannasambandið auk fleiri bandalaga fyrir viðurkenningu vistmorðs hafa látið hátt í sér heyra og beitt sér fyrir því að hugtakið verði tekið alvarlega um heim allan. En það vekur kannski athygli að baráttan fyrir þessari viðurkenningu á vistmorði hefur verið leidd af ríkjunum sem standa næst alvarlegustu afleiðingum þeirra fordæmalausu tíma sem við lifum. Þetta eru ríkin sem eru hreinlega að berjast fyrir tilveru sinni, tilveru sem m.a. loftslagsbreytingar ógna. Þetta eru ríki eins og Vanúatú og Maldíveyjar sem gætu hreinlega horfið af yfirborði jarðar á þessari öld ef ekkert er að gert. Okkur ætti að þykja sjálfsagt mál að sýna þeim samstöðu, að standa með þeim. Forseti. Við erum stödd á fordæmalausum tímum og stöndum frammi fyrir einhverjum allra mikilvægustu ákvörðunum sem mannlegt samfélag hefur nokkru sinni þurfti að taka og vonandi þeim alvarlegustu sem við þurfum nokkurn tímann að taka. Þegar öllu er á botninn hvolft þá fellur það í okkar skaut sem kjörinna þingmanna hér í dag að horfast í augu við erfiðu staðreyndirnar, ógnirnar sem verða áþreifanlegri og víðtækari með hverjum deginum sem líður, og bregðast við þeim á hátt sem gerir okkur kleift að tryggja framtíðaröryggi þjóðarinnar og heimsins alls. Þegar allt kemur til alls þá er það ekki undir neinum öðrum komið en okkur með því að samþykkja þessa þingsályktunartillögu og með því að standa svo við stóru orðin. Þegar kemur að því að berjast fyrir umbótum á alþjóðavísu og gera innihald tillögunnar að landslögum getum við sýnt heiminum að valdi fylgir ábyrgð. Við getum sýnt heiminum að við deyjum ekki ráðalaus heldur höfum dug og þor til að grípa í taumana þegar svo mörg líta undan eins og ekkert hafi í skorist. Við getum sýnt fordæmi, lífsnauðsynlegt fordæmi, sem gæti orðið til þess að enn fleiri þjóðir gangi í lið með okkur til að tryggja að hægt sé að gera hin valdamiklu ábyrg fyrir afleiðingum gjörða sinna. Vonandi getum við sammælst um að yfirstíga flokkslínur í umhverfismálum til framtíðar og reyna að ná þverpólitískri sátt um umhverfis- og loftslagsmálin. Það held ég að endurspeglist að hluta til í því að við erum fulltrúar helmings flokka á Alþingi sem stöndum að þessari tillögu. Það eru fjórir flokkar, þeir fjórir flokkar sem sýndu einmitt mestan metnað þegar ungir umhverfissinnar mátu stefnu okkar fyrir síðustu kosningar, sem standa að þessari tillögu. En sátt þvert á pólitísku flokkana skiptir máli því að raunveruleikinn sem blasir við okkur spyr ekki um pólitík, ekki aðeins nútíðin heldur framtíðin sömuleiðis er í húfi. Ráðamönnum heimsins ber skylda til að standa vörð um náttúruna og jörðina. Það er gert fyrir náttúruna sjálfa, það er fyrir jörðina sjálfa og það er fyrir komandi kynslóðir. Ætli ég mælist ekki til þess að þetta mál gangi til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni fyrri umræðu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér í dag fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027. Tillagan byggir á 5. gr. laga um opinber fjármál hvar segir að ráðherra skuli leggja fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun til næstu fimm ára hið skemmsta. Alls bárust 26 umsagnir við málið og komu 18 þeirra aðila fyrir nefndina. Eins og kemur fram í nefndarálitinu höfum við fjallað um málið á fjölmörgum fundum eftir að því var vísað til nefndarinnar í mars. Allnokkrar breytingar hafa orðið í efnahagshorfum frá því að fjármálaætlun fyrir árin 2022–2026 var samþykkt fyrir um ári síðan. Áætlunin hefur nú verið uppfærð miðað við nýjustu hagspá Hagstofu Íslands og fjallar í meginatriðum um efnahagslega framvindu og hagstjórnarlegt hlutverk hins opinbera. Gert er ráð fyrir að útgjöld verði að meðaltali 37 milljörðum hærri hvert ár tímabilsins miðað við verðlag ársins 2022, eða samtals um 148 milljarðar kr. Breyting á málefnasviðum milli áætlana rennur að mestu til heilbrigðismála og þar vega þyngst aukin framlög til framkvæmda við nýjan Landspítala. Aukin áhersla er á nýsköpun sem sést í því að framlög eru aukin árlega um 10–11 milljarða frá fyrri áætlun. Virðulegi forseti. Það sýnir sig nú að þær ráðstafanir sem gripið var til vegna þess efnahagsáfalls sem hlaust af heimsfaraldrinum skiluðu þeim árangri sem til var ætlast. Útgjaldaaukning ríkissjóðs og hallarekstur hafa skilað þeim árangri að efnahagsbúskapur þjóðarinnar hefur tekið hratt við sér. Allar helstu mælingar sýna svo að ekki verður um villst að tekist hefur að beita ríkisfjármálum til verndar heimilum og fyrirtækjum. Að öðrum kosti væri viðspyrnan ekki jafn kröftug. Á sama tíma og efnahagslífið tekur við sér eftir heimsfaraldur kórónuveiru, og hagvöxtur sem og atvinnuhorfur eru með ágætum, veldur stríðið í Úkraínu óvissu vegna verðhækkana á hrávörumörkuðum. Þetta hefur breytt efnahagsforsendum frá því í byrjun árs. Verðbólgan er helsta ógnin og áskorunin sem efnahagslífið þarf að takast á við um þessar mundir. Fyrirséð er að þessar aðstæður muni hafa töluverð áhrif á tekjur og útgjöld ríkissjóðs. Þegar litið er á tekjuhlið ríkissjóðs hafa talsverðar sveiflur átt sér stað á liðnum árum, annars vegar á skattkerfinu sjálfu og hins vegar á skatttekjunum sem þessir skattar hafa skilað. Utanaðkomandi þættir eins og fall WOW air og heimsfaraldur kórónuveiru í kjölfarið ollu skerðingu skatttekna. Á liðnu kjörtímabili var sérstök áhersla lögð á að létta skattbyrði á tekjulága einstaklinga á sama tíma og skatttekjur jukust samhliða vexti hagkerfisins. Þá hafa skatttekjur af ökutækjum og eldsneyti lækkað talsvert með tilkomu fleiri rafbíla. Þær efnahagsaðgerðir sem stjórnvöld réðust í ásamt þróttmiklu atvinnulífi hafa gert samfélaginu kleift að ná kröftugri viðspyrnu þar sem skatttekjur ríkisins nálgast sögulegt meðaltal. Tekjustofnar nálgast því fyrri styrk fyrr en gert var ráð fyrir. Nýlega var ráðist í mótvægisaðgerðir vegna aukinnar verðbólgu sem munu draga úr áhrifum hennar á lífskjör viðkvæmustu hópa samfélagsins. Í þeim fólst hækkun bóta almannatrygginga, sérstakur barnabótaauki og hækkun húsnæðisbóta. Á hinni hlið peningsins má finna útgjöld ríkissjóðs. Í tíð síðustu ríkisstjórnar jukust útgjöld og fjárfestingar hratt samhliða þeim úrbótum sem ráðist var í á kjörtímabilinu. Útgjöld til heilbrigðismála, félags-, húsnæðis- og tryggingamála, rannsókna, þróunar og umhverfis- og loftslagsmála voru stóraukin á tímabilinu, svo einhver dæmi séu nefnd. Nú blasir við nýr veruleiki þar sem draga þarf úr spennu í hagkerfinu til að verja kaupmátt og ráðstöfunartekjur. Þar má hið opinbera ekki láta sitt eftir liggja. Í fjármálaáætlun þessari má sjá áframhaldandi vöxt ríkisútgjalda en talsvert hægari vöxt en verið hefur undanfarin ár. Í því felst ákveðið aðhald sem kallar á skýra forgangsröðun útgjalda á komandi árum. Á þeim tveimur mánuðum sem liðnir eru frá því að tillagan var lögð fram hafa efnahagshorfur breyst talsvert miðað við forsendur í þjóðhagsspá Hagstofu Íslands sem liggur til grundvallar þingsályktunartillögunni. Efnahagsforsendur fjármálaáætlunar voru gefnar út í lok mars þegar ekki var enn ljóst hver efnahagsáhrif af stríði í Úkraínu yrðu. Þær breytingar sem um ræðir endurspeglast í nýrri hagspám annarra aðila, m.a. Seðlabanka Íslands. Þar vegur þyngst að gert er ráð fyrir meiri verðbólgu og minna atvinnuleysi. Sérstaklega er gerð grein fyrir þeirri þróun í nefndarálitinu. Á sama tíma og efnahagslífið tekur við sér eftir heimsfaraldur kórónuveiru og hagvöxtur sem og atvinnuhorfur eru með ágætum veldur stríðið í Úkraínu óvissu að ýmsu leyti, m.a. vegna verðhækkana og ýmissa afleiddra aðstæðna. Þetta hefur breytt efnahagsforsendum frá því í byrjun árs. Viðbúið er að verðbólga muni auka tekjur ríkissjóðs til skamms tíma, enda eru stærstu skattstofnar ríkisins tengdir þróun verðlags, t.d. virðisaukaskattur á neysluvörur og tekjuskattur á launatekjur. Sömu sögu má segja um útgjaldahliðina í ljósi þess að stór hluti útgjalda ríkisins hefur einhverja tengingu við verðbólgu. Það leiðir til þess að ólíklegt er að verðbólga hafi veruleg áhrif á afkomu ríkissjóðs nema innan ársins þegar hún fellur til. Meiri hluti fjárlaganefndar hvetur sérstaklega til þess að horft verði til aðgerða sem miðast að því að verjast verðbólgu og versnandi viðskiptahorfum, ekki hvað síst til varnar fyrir þá hópa sem minna hafa á milli handanna. Samkvæmt nýjustu mælingum Hagstofu Íslands nemur ársbreyting á vísitölu neysluverðs nú um 7,6%. Þetta er hæsta mæling á ársbreytingu vísitölunnar frá vormánuðum 2010, en þá nam hún um 8,6%. Helstu hækkanir á vísitölunni í síðustu mælingu má finna í matvöru og drykkjarvöru, húsnæðiskostnaði, verði á nýjum bílum og í verði á bensíni og olíu. Flestir greiningaraðilar áætla að verðbólga haldist há fram eftir árinu, eða a.m.k. fram á haust. Þó er reiknað með því að verðbólga verði einnig nokkuð þrálát á næsta ári og verði í kringum 5%. Verðbólga mun því ekki byrja að lækka og nálgast verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands fyrr en árið 2024. Seðlabanki Íslands hefur eins og við þekkjum brugðist við verðbólgu með verulegum hækkunum á meginvöxtum bankans, úr 2,0% í 3,75% frá áramótum. Í hagspám helstu greiningaraðila er að meðaltali gert ráð fyrir að hagvöxtur verði tæplega 5% í ár. Ekki verður annað séð að svo stöddu en það muni ganga nokkurn veginn eftir. Hagvöxtur á eftir að aukast enn frekar fram eftir ári þegar ferðamenn taka að streyma til landsins. Greiningaraðilar spá því að fjöldi ferðamanna í ár verði á bilinu 1,4–1,7 milljónir manna. Virðulegi forseti. Fjármálaætlun þessi byggist á árangursríku stjórnarsamstarfi sem staðið hefur frá árinu 2017. Á þeim tíma hafa útgjöld til helstu málaflokka velferðar og menntamála verið stóraukin. Á sama tíma hefur verið ráðist í sókn á sviði nýsköpunar og rannsókna og í fjárfestingar í innviðum samfélagsins sem tryggja framtíðarhagvöxt og samkeppnishæfni íslenskrar þjóðar. Ef skoðuð er tíu ára þróun útgjaldaheimilda, frá árinu 2017 til loka tímabilsins þessarar þingsályktunartillögu, hafa heildarfjárheimildir frá árinu 2017 á verðlagi ársins 2022 til ársins 2027 hækkað um 362 milljarða eða 40% að raungildi á þessum tíu árum. Ef skoðuð er heildarhækkun rammasettra útgjalda, sem sýna útgjaldaþróun án vaxtagjalda, lífeyrisskuldbindinga og atvinnuleysistrygginga, á tímabili áætlunarinnar nemur hún rúmum 47 milljörðum frá 2023 til 2027. Í fjárhæðum talið hækka framlög til málefna aldraðra næstmest eða um 13 milljarða. Framlög til málefnasviða nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina hækka um 3,6 milljarða en lækkanir á ákveðnum málefnasviðum á tímabilinu skýrast í langflestum tilfellum af sveiflum í fjárfestingarútgjöldum. Af lækkunum munar mest um framlög til samgöngumála sem skýrast af því að sérstakt fjárfestingarátak til að vega á móti áhrifum heimsfaraldurs fellur niður á tímabilinu. Áætlað er að rammasett útgjöld aukist að raungildi um 292 milljarða á tímabilinu, það er 37% hækkun á tíu árum. Í fjárhæðum talið hækka framlög til sjúkrahúsþjónustu mest eða um 40,6 milljarða. Skýrist það af raunvexti til reksturs Landspítala og nýbyggingar spítalans. Málefni aldraðra hækka um 33 milljarða og gert ráð fyrir töluverðri fjölgun aldraðra á tímabilinu auk kaupmáttaraukningar ellilífeyris. Framlög í varasjóð hækka um 32,6 milljarða í samræmi við markmið laga um opinber fjármál og framlög til örorkubóta og málefna fatlaðs fólks um tæplega 32 milljarða. Framlög til heilsugæslu og annarra heilbrigðismála utan sjúkrahúsa hækka um tæplega 22 milljarða og um 17,5 milljarða til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina. Lyf og lækningavörur hækka um tæplega 14 milljarða, framlög til háskóla um rúmlega 11 milljarða og til hjúkrunarþjónustu um 11 milljarða Hlutfallslega er mesta hækkunin á varasjóði fjárlaga enda var hann mjög veigalítill í byrjun tímabilsins. Forseti. Samkvæmt 13. gr. laga um opinber fjármál ber fjármálaráði að leggja fram mat og álitsgerð um fjármálaáætlun. Mat ráðsins á stefnumörkun og áætlanagerð opinberra fjármála er mikilvægt tæki fyrir umfjöllun um stefnu stjórnvalda hverju sinni. Í nefndarálitinu drögum við fram helstu atriði þar sem fjármálaráð er með ábendingar til okkar nefndarmanna sem við höfum verið að ræða bæði undanfarin ár og núna og höldum áfram og reynum að taka okkur til fyrirmyndar og fá Stjórnarráðið að sjálfsögðu í lið með okkur og fjármálaráðuneytið ekki síst. Meiri hlutinn tekur undir margt af því sem fram kemur í álitinu. Fjallað er sérstaklega um mikilvægi fjárfestinga undir málefnasviði um samgöngur og fjarskipti. Brýnt er að móta verklag og mælikvarða til að bera saman fjárfestingarvalkosti og gera sérstaklega grein fyrir verklaginu og forgangsröðun í áætluninni. Sömuleiðis tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið að í uppsveiflu í hagkerfinu, eins og nú standi yfir, sé mikilvægt að ríkisfjármálastefna sé í takt við peningastefnu með hófsömu aðhaldi í stað þess að vera þensluhvetjandi eins og hætt er við þegar tekjur ríkisins aukast vegna aukinna umsvifa í hagkerfinu. Með öðrum orðum; nú er kannski ráð að spara. Þá er í nefndaráliti að finna útlistun á þeim verkefnum sem meiri hlutinn telur brýn og leggur áherslu á. Mikilvægt er að skerpa á á forgangsröðun verkefna innan fjárhagsramma í stað þess að stöðugt sé óskað eftir auknum fjármunum fyrir ný verkefni. Endurskoðun núverandi útgjalda þarf að efla. Dæmi um slíka eflingu og vilja ríkisstjórnarinnar til að gera stjórnsýslu á Íslandi markvissari og skilvirkari eru þær breytingar sem ráðist var við Stjórnarráð Íslands með tilliti til endurröðunar verkefna innan ráðuneyta og í skiptingu ráðuneyta. Meiri hlutinn leggur áherslu á nauðsyn þess að rekstur hins opinbera verði hagkvæmari, að aukin samfella og samstarf á milli ráðuneyta sé lykillinn að bættri nýtingu fjármuna. Vel tókst til við þróun á stafrænum lausnum í samstarfi við Stafrænt Ísland á liðnu kjörtímabili. Slíkar fjárfestingar eru dæmi um leið að bættri þjónustu sem gæti á sama tíma skapað hagræði í opinberum rekstri til frambúðar. Það er því mikilvægt að aðhald í ríkisrekstri á næstu árum dragi ekki úr hvata til stafrænnar þróunar í opinberri þjónustu heldur ýti undir hana sem leið til að nýta betur þá fjármuni sem varið er í þjónustuna. Nýta þarf eignir hins opinbera betur, sérstaklega land í opinberri eigu. Skortir verulega á innleiðingu þeirrar stefnu sem þó hefur verið mörkuð. Þá er meiri hlutanumskýrslu áfram um að innleitt verði að fullu verklag á grundvelli eigendastefnu og lagaramma um útboð og nýtingu landsvæða sem er til þess fallið að efla enn framtíðarvöxt og tækifæri. Leggur meiri hlutinn áherslu á að unnið verði með mun markvissari hætti að samþættingu til að rjúfa ákveðna stöðnun í ýmsum þáttum innviða. Það snýst ekki alltaf allt um aukna fjármuni til verkefna á vettvangi hins opinbera heldur um það að beita réttum aðferðum og hvötum til að laða fram sókn á sviði innviða sem samfélagið hefur tæplega efni á að byggja ekki upp. Virðulegi forseti. Í nefndaráliti þessu er að finna umfjöllun meiri hluta nefndarinn um helstu málefnasvið. Ég ætla að stikla á stóru, enda tíminn takmarkaður, og draga fram helstu atriði. Í fjármálaáætlun er boðuð endurskoðun á skattlagningu á umferð og ökutæki. Eins og ég sagði í byrjun hefur orðið veruleg eftirgjöf tekna af ökutækjum. Skattleysi á afnotum af vegakerfi landsins er orðið verulegt ef miðað er við fyrra fyrirkomulag skattlagningar. Að mati meiri hlutans verður við endurskoðun skattlagningar að tengja saman rétta hvata og styðja við orkuskipti og markmið um minni losun gróðurhúsalofttegunda. Sömuleiðis er mikilvægt að réttir hvatar séu til staðar við fjölbreyttari fjármögnun samgöngumannvirkja og þetta er sagt í ljósi þess að ekki verður horft fram hjá því mikið lengur að ef ökutæki greiða ekki fyrir afnot af vegum kemur það niður á viðhaldi veganna. Meiri hlutinn leggur til að við breytta skattlagningu verði þyngd ökutækis eitt af því sem horft verður til enda slíta þyngri ökutæki langmest samkvæmt Vegagerðinni. En við leggjum líka mikla áherslu á það að það þurfi að gæta að jafnræði við skattlagninguna. Þegar í næstu fjárlögum verða að liggja fyrir breytingar sem endurspegla notkun ökutækja á vegakerfinu. Meiri hlutinn telur fjárfestingu í samgöngumannvirkjum vera mjög arðsama til lengri tíma. Slíkri fjárfestingu er einnig hægt að beita sem ákveðnu efnahagsstjórnartæki og horfa til framkvæmda á þeim svæðum sem eru „kaldari“ og þar sem er minni framleiðsluspenna. Minni framkvæmdir, eins og tengivegaframkvæmdir, og aðgerðir til að bæta umferðaröryggi, eru oftar en ekki mannaflsfrekar. Í þessari fjármálaáætlun er fest í sessi átak í endurbyggingu á tengivegum. Jafnframt liggja fyrir metnaðarfull og góð markmið um uppbyggingu samgöngumannvirkja á höfuðborgarsvæðinu með sögulegu samkomulagi sveitarfélaga og stjórnvalda. Stjórnvöld hafa lagt sérstaka áherslu á nýsköpun og varið gífurlegum fjármunum í rannsóknarsjóði, endurgreiðslur, hvata og stuðningsnet. Áhersla hefur verið lögð á loftslagsmál, heilbrigðismál og jafnréttismál umfram aðra þætti þó að allt sé að sjálfsögðu undir. Áhersla stjórnvalda á nýsköpun og stuðning hefur stutt við sókn til aukinnar verðmætasköpunar. Gríðarlegur vöxtur í útflutningi hugvits og fjölgun starfa er grunnur að framtíðarhagvexti. Samhliða er nauðsynlegt að greina ávinninginn af endurgreiðslum betur og greina hindranir á markvissan hátt til að fjármagnið nýtist sem best. Það höfum við sett af stað í fjárlaganefnd og reyndar atvinnuveganefnd einnig að einhverju leyti. Nefndin hvetur til þess að opinberar stofnanir nýti þær tæknilausnir sem spretta úr stuðningskerfi hins opinbera. Dæmi eru um að nágrannaþjóðir okkar kaupi þjónustu íslenskra nýsköpunarfyrirtækja, t.d. í heilsutækni, en hún sé ekki nýtt hér á landi. Hvetja þarf hið opinbera til að nýta innlendar lausnir sem það hefur fjárfest í og byggt upp. Í þessu samhengi er vert að benda á að fjárfesting ríkisins í stafrænum lausnum jafnar aðgengi landsmanna að ríkisvaldinu og sparar útgjöld. Áætlað er að árlegur sparnaður hins opinbera af slíkum fjárfestingum verði um 9 milljarðar á ári. Forseti. Þær atvinnugreinar sem hafa lengst af verið burðarásar í okkar atvinnulífi ásamt ferðaþjónustunni búa allar við það að framlög til rannsókna hafa gefið verulega eftir á undanförnum áratugum. Samkeppnissjóður er gott tæki til að laða fram krafta í rannsóknum, fjármagn og fólk. En langtímarannsóknir, þ.e. vöktun og mælingar á mörgum grundvallaratriðum sem falla illa að samkeppnissjóðum, eru samt grundvöllur að mörgum rannsóknar- og þróunarverkefnum. Meiri hlutinn ítrekar að auknir fjármunir til samkeppnissjóða eru mikilvægir en að sama skapi verður að forgangsraða fjármunum til rannsóknarstofnana á sviði ferðaþjónustu, hafrannsókna, landbúnaðar, byggingarfræði og jarðvísinda. Jarðhræringar og náttúruvá eru til viðbótar við framangreinda þætti, sem kalla mætti rannsóknir atvinnuvega, og er svið sem leggja þarf meiri áherslu á. Meiri hlutinn beinir því til ríkisstjórnarinnar að unnið skuli að því þvert á ráðuneyti málaflokkanna að marka stefnu um grundvallarrannsóknir á þessum sviðum og um fjármögnun þeirra. Meiri hlutinn fagnar vinnu matvælaráðherra að því er snertir aðgerðir og skilgreiningu á fæðuöryggi landsmanna. Verulegar ógnir blasa nú við matvælaframleiðslu og blikur eru á lofti vegna hækkana á hrávöruverði. Viðbúið er að á næstunni muni framboð matvæla dragast saman vegna þessa. Líkur eru á að skortur verði viðvarandi næstu misseri. Þessi þróun mun hafa veruleg áhrif á lífskjör almennings, sem verja þarf stærri hluta tekna sinna til matarkaupa. Með skorti og ógnvænlegri hækkun á verði aðfanga er ástand búvöruframleiðslu afar brothætt. Ljóst er að ekki er hægt að velta öllum kostnaðarhækkunum yfir á neytendur. Meiri hlutinn minnir á að í fjárlögum fyrir þetta ár voru lagðar til um 750 milljónir til að mæta aðfangahækkun á áburði. Meta þarf markvisst hvort og hvernig er hægt að styðja við frumframleiðendur til að halda getu og vilja til framleiðslu. Meiri hlutinn telur það ekki eingöngu vandamál bænda og afurðastöðva að takast á við þennan vanda. Vinna þarf á mun breiðari grundvelli til að halda utan um matvælaframleiðslu í landinu, bæði til að efla og bæta fæðuöryggi og verja byggð. Landbúnaður er grundvallarþáttur í loftslagsmálum og mikilvægt að treysta framþróun íslensks samfélags með jafnvægi í samlífi manns og náttúru. Sterkar vísbendingar eru um að sækja megi með landbúnaði með öflugum rannsóknum á sviði landbúnaðar og landnytja meiri árangur í loftslagsmálum. Aukin innlend grænmetisframleiðsla sem dregur úr innflutningi, bætt nýting og meðhöndlun áburðar og bætt fóðrun búfjár styður við þá þróun og dregur úr neikvæðum áhrifum loftslagsbreytinga af mannavöldum. Til þess að sækja megi fram með grænni og loftslagsvænni landbúnaði er mikilvægt að hafa skýra sýn og markmið. Sjávarútvegur er ein af burðarstoðum efnahagslífs og byggðar í landinu. Mikilvægt er að treysta greinina á sama tíma og litið er til framtíðar. Það er sameiginlegt verkefni stjórnvalda og sjávarútvegsins að umgjörð greinarinnar byggist á sjálfbærni. Sérstaklega er tilgreint í stjórnarsáttmála að byggja þurfi áframhaldandi vinnu á skýrslu starfshóps fjármála- og efnahagsráðherra, Græn skref í sjávarútvegi, til að standa megi betur við sett markmið í loftslagsmálum. Eins og áður segir eru hafrannsóknir grundvöllur að nýtingu nytjastofna sjávar. Stofnmælingar og aðrar rannsóknir á hafinu eru því grundvallarmál. Með nýju rannsóknarskipi hafa opnast enn fleiri tækifæri til aukinnar vöktunar og mælinga. Mikilvægt er að tryggja sem besta nýtingu á mannafla og tækjum til rannsókna á þessu sviði. Rannsóknir styðja enn fremur við græn umskipti í sjávarútvegi og mikilvægt að styðja og efla náttúruvernd og orkuskipti með samdrætti í losun og með grænni fjárfestingu. Í kjölfar stríðsreksturs Rússa í Úkraínu hefur fiskverð hækkað umtalsvert með tilheyrandi tekjuaukningu til handa sjávarútvegsfyrirtækjum, bæði í útgerð og fiskeldi. Nefndin vill koma því á framfæri að bætt afkoma í greininni mun skila hærri veiðigjöldum og beinir því til ríkisstjórnar, í ljósi stöðu ríkissjóðs til næstu ára, að óhjákvæmilegt sé að mat verði lagt á möguleikana til frekari tekjuöflunar sé þess þörf. Jákvæð hagræn áhrif fiskeldis aukast ár frá ári. Mikilvægt er að mati meiri hlutans að hugað verði sérstaklega að sóknartækifærum í fiskeldi til frekari verðmætasköpunar með auknum rannsóknum og eftir atvikum með breytingum á reglum í kjölfar aukinnar þekkingar og reynslu undanfarinna ára. Brýnt er að stjórnvöld tryggi að allar ákvarðanir um starfsumhverfi fiskeldis byggist á vísindalegum rannsóknum á vistkerfi nytjastofna, lífríki þeirra og umhverfi. Virðulegi forseti. Ferðaþjónusta er sú atvinnugrein sem vaxið hefur hraðast á undanförnum árum. Segja má að hún hafi slitið barnsskónum sem ein helsta útflutningsgrein landsins. Allar stefnumarkandi ákvarðanir til lengri tíma verða að byggja á traustum grunni og á því hvernig ná megi meiri festu og stöðuleika í greininni, sem ætla má að myndi skila sér í aukinni verðmætasköpun til lengri tíma. Eins og áður segir tekur meiri hlutinn undir að horfa þurfi til rannsókna á sviði ferðaþjónustu og að efla þurfi slíkt starf. Þá er verulegrar uppbyggingar þörf á mörgum ferðamannastöðum og í sjálfu sér fjölbreyttar leiðir til að fjármagna og mæta þeirri uppbyggingarþörf. Hér má nefna sanngjörn notendagjöld og bílastæðagjöld. Þá mætti afla tekna með komugjöldum til landsins, sem í senn myndu styðja við ríkissjóð sem hann vex út úr núverandi efnahagsþrengingum, sem og uppbyggingu á fjölförnum ferðamannastöðum. Ég vil þannig ítreka vilja meiri hluta nefndarinnar að fyrir næstu fjárlagagerð verði fram komin aðgerðaáætlun um nýtingu þeirra leiða og um uppbyggingu á fjölsóttum ferðamannastöðum. Í samhengi við traustar rannsóknir á jarðhræringum og náttúruvá, eins og áður segir, er mikilvægt að hafa öryggismál í víðu samhengi í lagi. Meiri hlutinn bendir á nýjar og vaxandi áskoranir sem almannavarnir og löggæsla standa frammi fyrir. Almannavarnir hér á landi hafa verið að störfum nánast stanslaust síðan í óveðrinu 2019 og tekist á við jarðhræringar, eldgos, skriðuföll og fleira sem nauðsynlegt hefur reynst að bregðast við. Þá hefur álag aukist í löggæslu með ferðamannastraumi, umferðarslysum og öðrum óhöppum, sem og stöðugri fjölgun netglæpa. Þá er það sérstaklega tekið fram að bættar rannsóknir í kynferðisafbrotamálum, aukinn málshraði og öflugri löggæsla styðja við markmið ríkisstjórnarinnar um aukna áherslu á jafnrétti og kynfrelsi. Öryggi okkar á netinu spyr þó ekki aðeins að fjölgun netglæpa, heldur líka traust fjarskipti og netöryggi. Stigin hafa verið skref markaðsaðila á fjarskiptamarkaði um frekari samnýtingu fjárfestinga. Ný lög um fjarskipti gegna þar lykilhlutverki, þar sem heimildir til samstarfs gera það mögulegt að blása til frekari sóknar. Ríkisvaldið heldur einnig á mörgum mikilvægum fjarskiptainnviðum sem geta stutt við frekari sókn. Öflug fjarskipti eru grundvöllur atvinnu og mannlífs til lengri tíma. Þá vill meiri hlutinn beina því til ríkisstjórnarinnar að nýta tekjur vegna leigu á tíðnisviðum fjarskipta sem geta numið allt að 750 milljónum, en ekki virðist tekið tillit til þeirra í þessari fjármálaáætlun, til að efla starfsemi á sviði netöryggis og fjarskipta. Virðulegu forseti. Auknar rannsóknir á sviði orkumála eru einn af meginþáttum í orkuskiptum og loftslagsmálum og það er mikilvægt að festa þá hækkun sem gerð var vegna fjárlaga 2022 í sessi, það sama á við um fjármuni til Orkustofnunar. Í fjármálaáætlun þessari er haldið áfram að styðja við uppbyggingu dreifikerfis raforku í dreifðum byggðum. Áherslan hefur verið á að jafna kostnað vegna dreifingar og tryggja aðgengi að traustu dreifikerfi. Hér á landi hafa orkuskipti í samgöngum komist á nokkurt skrið og lögð á þau áhersla í stefnumótun ríkisstjórnarinnar. Það vekur upp mikilvægar pólitískar spurningar um aðgengi fólks og fyrirtækja að traustum tengingum við raforkukerfið og afhendingaröryggi. Verulegum fjármunum hefur verið varið til að jafna dreifikostnað en sjaldan nást markmið um jafnræði sem þó eru lögbundin. Orkuskiptin eru verkefni allrar þjóðarinnar og mikilvægt að fjármagnið og regluverkið styðji við það. Aðgengi fyrirtækja og byggðarlaga að raforku er víða hamlandi þegar kemur að búsetuöryggi og verðmætasköpun. Það er álit meiri hlutans að skoða verði alvarlega regluverk um ákvarðanatöku í orkuframleiðslu, uppbyggingu dreifikerfis og fyrirkomulag hennar. Þá leggur meiri hlutinn til að fyrirkomulag uppbyggingar á kostnaðarlíkani rafmagnsflutnings verði endurskoðað til að ná fram meiri jöfnuði á milli íbúa í landinu og minnka til lengri tíma fjárþörf ríkissjóðs til að standa undir þeirri jöfnun. Hæstv. forseti. Þá snúum við okkur að heilbrigðis og félagsmálum. Heilbrigðisvísindum hefur fleygt fram á liðnum árum og leitt til margvíslegra nýjunga í meðferð við sjúkdómum. Ný tækni og ný lyf hafa komið fram sem skipt geta sköpum fyrir sjúklinga en í mörgum tilvikum fela nýjar meðferðir í sér stóraukin útgjöld til heilbrigðisþjónustu. Miklu skiptir að nýta tækni og nýsköpun til að veita betri þjónustu og auka skilvirkni hennar. Samhliða því þarf að leggja aukna áherslu á lýðheilsuaðgerðir, efla heilbrigði og heilsusamlegan lífstíl til að fyrirbyggja sjúkdóma. Mikilvægt er að beita viðeigandi aðgerðum til að greina frávik svo beita megi snemmtækri íhlutun og hindra sjúkdómsþróun og fylgikvilla sjúkdóma sem þegar eru til staðar. Slík lýðheilsuverkefni eru ein besta ráðstöfunin til að draga úr sívaxandi heilbrigðiskostnaði, m.a. vegna öldrunar þjóðarinnar. Meiri hlutinn bendir einnig á nauðsyn þess að stefnumörkun í heilbrigðismálum heildstæð í stað þess að einblínt sé á einstök vandamál í of ríkum mæli. Framþróun í heilbrigðismálum kallar á samstillt kerfi þar sem allar heilbrigðisstofnanir, hjúkrunarheimili og heimaþjónusta sveitarfélaga hafa hlutverki að gegna. Þannig megi best auka lífsgæði bæði eldra fólks og annarra og gera eldra fólki kleift að búa heima hjá sér lengur. Meiri hluti fjárlaganefndar fagnar nýgerðum samningum um rekstur hjúkrunarheimila og vill árétta mikilvægi þess að fylgja þeim samningum eftir og halda áfram að þróa og bæta rekstur heimilanna. Við þekkjum að uppbygging nýrra öldrunarheimila hefur tafist og mikilvægt að fjármögnun nýrra heimila og núverandi samnings haldist í hendur. Meiri hlutinn fagnar því að í fjármálaáætlun þessari eru stigin fyrstu skrefin í átt að þeim markmiðum ríkisstjórnarinnar að einfalda örorkulífeyriskerfið og bæta kjör örorkulífeyrisþega. Mikilvægt er að sameina bótaflokka, draga úr tekjutengingum og auka möguleika til atvinnuþátttöku fyrir þau sem eiga þess kost. Mikilvægt er að tryggja góða þjónustu við fatlað fólk í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Samningurinn hefur þegar kallað á veigamiklar og mikilvægar breytingar á framkvæmd þjónustu við fatlað fólk í nútíð og framtíð sem bæta munu lífskjör þess til muna. Félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur tilkynnt um stofnun starfshóps sem á að móta tillögur varðandi kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga vegna þess sem við þekkjum sem NPAsamninga. Við gerð næstu fjármálaáætlunar þarf að horfa til niðurstöðu þessa hóps með tilliti til fjárhagslegs bolmagns sveitarfélaganna svo að standa megi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi þess að móta markvissa og skýra langtímastefnu í málefnum útlendinga sem stuðli að farsælli og gagnkvæmri aðlögun innflytjenda og innlendra hérlendis og komi þannig í veg fyrir að á landinu myndist jaðarsett samfélag innflytjenda. Jafnframt er lögð áhersla á þjónustuvilja opinberra aðila, hvort sem er á vegum ríkis eða sveitarfélaga, sem endurspegli það fjölmenningarsamfélag sem tekið hefur að myndast hér á landi. Það er ekki aðeins réttlætismál heldur snýr það að ríkum þjóðhagslegum hagsmunum að hér hafi fólk, óháð uppruna, tækifæri til virkrar þátttöku í samfélaginu og á vinnumarkaði. Að lokum er fjallað um húsnæðismál í álitinu. Það er meginmarkmið opinberrar stefnu í húsnæðismálum að tryggja húsnæðisöryggi allra landsmanna en uppsöfnuð þörf fyrir íbúðarhúsnæði er ein helsta áskorun við stjórn efnahagsmála. Í því ljósi áréttar meiri hluti fjárlaganefndar mikilvægi þess að draga úr spennu í hagkerfinu til að verja kaupmátt og ráðstöfunartekjur. Útgjaldaaukning heimilanna vegna vaxandi verðbólgu kallar á að þétt sé staðið að uppbyggingu félagslegs húsnæðis. Meiri hlutinn leggur áherslu á að fjárhagslegur stuðningur vegna húsnæðis til handa þeim sem þess þurfa verði byggður á traustum áætlunum og að markmiðum fjármálaáætlunar á gildistíma hennar verði fylgt eftir. Sérstaklega er áréttað að stutt verði við óhagnaðardrifin leigufélög og byggingarfélög sem starfa á félagslegum grundvelli hvort sem lýtur að opinberum framkvæmdum eða sjálfstæðum. Eins og ég hef reynt að hlaupa hér á, forseti, þá hafa efnahagshorfur breyst töluvert frá því að áætlunin var lögð fram. Í breytingartillögum meiri hlutans er tekið tillit til þessa bæði á tekju- og gjaldahlið áætlunarinnar. Einnig er stefnt að því að nýta uppsveifluna í hagkerfinu til þess að draga hraðar úr halla ríkissjóðs heldur en ráð var fyrir gert, sem er í samræmi við markmið peningastefnunnar um að lækka verðbólgu með því að draga úr þenslu í hagkerfinu. Flestir tekjustofnar hækka frá framlagðri áætlun. Það er í samræmi við nýjar efnahagsforsendur og innheimtuþróun það sem af er árinu. Af einstökum sköttum vega þyngst hækkanir á áætlun virðisaukaskatts, tekjuskatts einstaklinga, tryggingagjalds og fjármagnstekjuskatts. Þrátt fyrir minni raunvöxt einkaneyslu en ætlað var er virðisaukaskattur endurmetinn til hækkunar vegna aukinnar verðbólgu og grunnáhrifa af tekjuuppgjöri síðasta árs. Helstu breytingar á gjaldahlið fjárlaga eru að hækka áætlaðar launa-, almannatrygginga- og verðlagsbætur, að vaxtagjöld hækki vegna verðbóta, sem hefur lítils háttar áhrif til hækkunar á næsta ári og því þarnæsta, en lækka eftir það, að mótvægisaðgerðir til að styðja við tekjulægri heimili vegna aukinnar verðbólgu auki útgjöld um 5–7 milljarða á ári og að lokum eru aðgerðir til að sporna við þenslu í hagkerfinu sem farið var yfir hér áður. Á móti vega nokkrar aðrar breytingar, t.d. er áætlað að útgjöld aukist vegna aukins fjölda flóttamanna á þessu ári og á næsta ári. Þá vegur á móti lækkun gjalda vegna lægra atvinnuleysis um samtals 7 milljarða svo fátt eitt sé nefnt. Samtals nema þessar breytingar á bilinu 1–3 milljörðum á ári til lækkunar. Að öllu samanlögðu nema gjaldabreytingar málefnasviða um 75 milljörðum til hækkunar á tímabili áætlunarinnar. Gert er ráð fyrir að heildarafkoma ríkissjóðs batni um sem nemur 30 milljörðum á næsta ári og ríflega 20 milljörðum árin þar á eftir. Virðulegi forseti. Ég lýk hér með máli mínu og legg til að tillögur meiri hlutans verði samþykktar með þeim breytingum sem skýrðar eru í nefndaráliti hans og gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Ég vil líka nefna að það er rangt í áliti meiri hlutans hér á bls. 16, 5. tölulið, um helstu breytingar á gjaldahlið varðandi aukinn fjölda flóttamanna og gjöld þess vegna, þar sem talað er um 2 milljarða hvort ár fyrir sig, en það er sem sagt yfirstandandi ár og næsta ár, ekki 2023 og 2024.

Forseti. Mig langaði til að spyrja hæstv. formann fjárlaganefndar: Útskýrir þessi fjármálaáætlun í raun og veru fyrir okkur stefnu stjórnvalda þegar allt kemur til alls? Ég hefði búist við því að þau vandamál sem við glímum við svona almennt séð - við erum að glíma við undirliggjandi halla í fjármálum hins opinbera, það er tvímælalaust vandamál í heilbrigðiskerfinu varðandi bara allt kerfið; bráðamóttökuna og allt yfir í hjúkrunarmálin, húsnæðismálin, málefni eldra fólks, málefni öryrkja, auðlindamál, álag á fjölsótta staði núna eftir að ferðamenn eru farnir að koma aftur í miklu meira mæli en var búist við strax í kjölfar faraldursins. Velflest af því sem talið var upp í nefndaráliti hv. formanns fjárlaganefndar var í raun endurtekning á því sem ákveðið var á síðasta kjörtímabili og fjármálaáætlun fjallar um að rosalega miklu leyti. Það er rosalega lítið nýtt. Það er í rauninni ekkert fjallað um þessi stóru samfélagslegu vandamál, stöðu þeirra og hvernig stefna stjórnvalda ætlar að gera þá stöðu betri og þá hvernig betri, en bara svona almennt orðasalat um að það muni nú stuðla að hinu og þessu. En það er ekkert sem er haldbært til að skilja hvernig fjármagn er sett fram til að leysa þessi vandamál og hvað við fáum fyrir það fjármagn sem við setjum í þessa málaflokka. Það vantar algerlega þær útskýringar. Mig langaði bara að spyrja þá formann fjárlaganefndar: Er það ásættanlegt að við fáum svona plagg frá ríkisstjórninni sem útskýrir í rauninni ekki neitt fyrir neinum? Það voru margir gestir sem töluðu einmitt um það, og fjármálaráð talaði líka um það, að gagnsæi í þessari fjármálaáætlun væri ekkert.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við höfum aðeins tekið þetta samtal áður, ef ég má segja frá því, og ekkert nýtt í því, sérstaklega ekki varðandi það að bæta framsetningu, auka gagnsæi og auka skilning þeirra sem um málið fjalla, hvort heldur sem um er að ræða fjármálaáætlun eða fjárlög, eins og við höfum verið að ræða hér ítrekað í mörg ár og horfum á skrefin sem eru heldur hæg en einhver þó. Kannski er ekkert óeðlilegt að áætlun breytist ekki gríðarlega mikið á milli ára. Eins og við heyrðum fyrir ekki svo löngu hjá aðila sem heimsótti okkur ætti það náttúrlega helst að vera þannig að þetta yrði ekki hreyft í fimm ár eða jafnvel lengri tíma. Ég veit ekki hvort ég er endilega sammála því vegna þess að eins og kom líka fram erum við í þannig hagkerfi að það hreyfist talsvert. Það er eflaust alltaf hægt að deila um hvort að stefna stjórnvalda birtist með nægjanlega skýrum hætti í áætlun á hverjum tíma. Við getum eflaust hjálpast að við að reyna hafa minna orðasalat, eins og hv. þingmaður orðaði það, og meiri markmiðasetningu eða eitthvað slíkt, þar sem hlutirnir koma betur fram og ég er alveg sammála honum í því. Aðgerðaáætlanir koma fram og birtast í fjárlögum, í sjálfu sér má svo sem segja það. Þetta er auðvitað stóra plaggið en það gæti alveg samt verið skýrara. Um það erum við, held ég, alveg sammála. En þetta eru samt stóru línurnar, við megum ekki gleyma því. Við útfærum svo hið svokallaða „hvernig ætlum við að gera það“. Það er kannski meira í fjárlögum hvers árs. En það væri samt hægt að draga það betur fram á hverjum tíma í stefnumálunum, ég er alveg sammála því.

Forseti. Vissulega á það að koma nákvæmlega fram í fjárlögum hvernig á að að framkvæma hlutina á því ári, en stefnan, markmiðin eiga að koma fram í fjármálaáætlun. Nefna má dæmi um, ekki bara orðasalat heldur villandi orðalag í stjórnarsáttmála þar sem segir, með leyfi forseta: „… setja okkur sjálfstætt landsmarkmið um 55% samdrátt á losun á beinni ábyrgð Íslands fyrir 2030 miðað við árið 2005.“ Svo segir á þremur stöðum í fjármálaáætlun, með leyfi forseta: „Ísland tekur þátt í markmiði ESB um að samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda verði 55% árið 2030 miðað við losun árið 1990.“ Síðan er talað um að samkvæmt samkomulagi við Evrópusambandið taki Ísland og Noregur þátt í sameiginlegu markmiði um 55% samdrátt sem hefur verið hert úr 40 í 55% og innan 40% markmiðsins sé ábyrgð Íslands 29% sem fellur utan ETS. Svo er enn og aftur talað um sjálfstætt markmið, um 55% miðað við árið 2005. Þetta er fram og til baka. Þarna er eitthvað sem er haldbært, 55% samdráttur, en stjórnvöldum tekst á einhvern undraverðan hátt að setja það fram á þrjá mismunandi vegu með röngum dagsetningum fram og til baka í fjármálaáætluninni sinni. Hvernig gengur það?

Frú forseti. Ég segi enn og aftur: Stjórnarsáttmálinn er eitt, svo er ríkisfjármálaáætlunin annað. Við þurfum að hafa það í huga að eins og hv. þingmaður var akkúrat að nefna þá koma yfirmarkmiðin fram í áætluninni, önnur markmið, þ.e. hvernig við ætlum að ná þeim, og þá líklega mælanleikinn einna helst, það ætti að koma fram í aðgerðaáætlun sem fylgir einmitt því sem hv. þingmaður var að nefna og snýr að loftslagsmálunum. En ég tek aftur undir það með hv. þingmanni að ég er sammála því að við getum gert þetta skýrar. Við getum gert þetta ítarlegar án þess endilega að vera með - hvað á ég að segja, því að við kvörtum dálítið oft yfir því að það sé séu of mörg orð um það sama aftur og aftur og það sé hægt að orða hlutina með skarpari og skýrari hætti. Við höldum áfram að beita okkur í því. Ég er ekki búin að gleyma því að við ætlum að funda um það að reyna að takast á við þetta verkefni af því að ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur öll og líka fyrir þá sem eiga að fjalla um þetta úti í bæ.

Virðulegi forseti. Ég þakka formanni hv. fjárlaganefndar fyrir greinargóða framsögu. Mig langar til að beina þeirri spurningu til hv. formanns hvort hún sé sammála fullyrðingum hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra um að heilbrigðiskerfið sé fullfjármagnað eftir yfirlestur okkar á þessari áætlun. Á fundum þar sem gestir komu til okkar og í umsögnum hefur komið fram, í þessum birtu umsögnum, að það vanti heilt prósent upp í raunvöxt í rekstrargjöldum til Landspítalans til að halda hlutunum í horfinu. Það kemur líka fram í umsögnum að nýir þjónustusamningar við hjúkrunarheimili séu ekki fullfjármagnaðir og að fjórðungur af legurýmum á Landspítalanum sé nýttur í öldrunarþjónustu þrátt fyrir að það sé í rauninni ekkert skilgreint hvert umfang öldrunarþjónustu Landspítalans eigi að vera. Svo höfum við líka séð og það hafa verið birtir opinberlega útreikningar sem sýna þróun fjárframlaga til Landspítalans ef tekið er mið af launaþróun, hjúkrunarþyngd og þess háttar. Þar kemur fram að það var rétt svo fyrir Covid að það var unnið upp í fyrra horf eftir áralangan niðurskurð og miðað við í rauninni hjúkrunarþyngd og verkefni á spítalanum hafa framlög til spítalans hrunið. Við sjáum líka í umsögn fjármálaráðs að tekjur ríkissjóðs til að standa undir velferðarþjónustunni verða þær lægstu á öldinni sem bindur hendur ríkissjóðs þegar kemur að velferðarþjónustu. Þannig að mín spurning til formanns hv. fjárlaganefndar er hvar hún stendur í þessu máli. Vill hún meina að tekjustaða ríkissjóðs sé góð? Vill hv. formaður meina að það þurfi ekki meira fjármagn inn í heilbrigðiskerfið? Er heilbrigðisstarfsfólk með ranghugmyndir um hvað gengur á í heilbrigðiskerfinu? Og telur hv. formaður fjárlaganefndar að forgangsröðun hæstv. ríkisstjórnar sé sú rétta?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil kannski fyrst segja varðandi það hvort tekjustaða ríkissjóðs sé góð að ástæðan fyrir því sem við erum að leggja til hér er að hluta til sú að við teljum að það þurfi að auka við tekjur ríkissjóðs og það kemur fram í breytingartillögum okkar núna við gerð þessarar áætlunar. Við áréttum það líka, eins og ég veit að hv. þingmaður hefur bæði lesið og tekið eftir, að við teljum ástæðu til að horfa í fleiri áttir og bendum á það í áliti okkar, sem er ekki partur af tillögunum sem koma fram núna, en við teljum að það sé vert að vera á varðbergi og horfa til þess að það gæti þurft að auka tekjurnar enn frekar og við bendum á atriði í því. Varðandi það hvort heilbrigðiskerfið sé fullfjármagnað þá ég get ég auðvitað ekki sagt að ráðherrarnir tveir séu að segja ósatt, ekki frekar en ég get sagt að þeir sem koma til okkar í heimsókn séu að segja okkur ósatt. Þess vegna er mjög mikilvægt að við förum betur yfir ákveðnar tölur og ekki síst núna fyrir fjárlagagerðina að mínu mati. Við erum með ansi góða samantekt frá því í fyrrasumar þar sem tekin voru saman mjög mörg gögn og breytur, sérstaklega um Landspítalann, af því að tilhneigingin er alltaf að tala dálítið mikið um Landspítalann, sem er sannarlega stærsta stofnunin okkar á þessu sviði, en það gleymist alltaf hitt, að við þurfum að horfa á stofnanirnar okkar vinna miklu meira saman. Ég held að í því sé fólginn talsvert mikill ávinningur af því að á árunum 2016–2020 fjölgaði ársverkum um rétt um 500 á Landspítalanum, 13% fjölgun, og ef við tökum Covid árið 2020 undan eru það 400 ársverk. 

Forseti vill minna þingmenn á að virða tímamörk.

Virðulegur forseti. Mér þótti mjög áhugavert að heyra með tekjurnar, að það væri vilji hjá meiri hluta fjárlaganefndar að fara í frekari tekjuaukningu, vegna þess að það liggur fyrir að sú hlið er brotin. En við sjáum til hvernig þetta þróast. Mig langaði til að nýta tækifærið örstutt hér í lokin og vekja athygli á öðrum þætti sem er talað um í meiri hlutanum sem skiptir máli og það er jöfnun dreifikostnaðar. Talað er um að verulegum fjármunum sé oft varið í það en það náist sjaldan markmið. Ég vek athygli á því í því samhengi að það eru markmið í fjármálaáætlun um að jöfnunarhlutfallið fari úr 78% í 85% 2023 og 95% 2027. En við vitum, hv. fjárlaganefnd veit það eftir svar sem hún fékk frá ráðuneytinu, að það er ekki nægt fjármagn í verkefnið. Þetta mun því ekki breytast á tímabilinu. Ástæðan fyrir því að þessi markmiðið nást ekki er vegna þess að fjármagnið er ekki til staðar. Hver er afstaða hv. formanns fjárlaganefndar til þessarar stöðu og af hverju eru engar breytingartillögur í áliti meiri hlutans í ljósi þess að þau eru augljóslega ekki sátt við þessa þróun?

Virðulegi forseti. Ég er búin að tala mikið um jöfnun dreifikostnaðar í gegnum tíðina og við vorum nú saman í nefnd, ég og hv. varaformaður fjárlaganefndar, Haraldur Benediktsson, þar sem við vorum að ræða m.a. þessi mál. Það sem við þurfum að velta upp hér og höfum rætt mjög ítrekað eru einmitt þessar gjaldskrárhækkanir sem gjarnan verða. Þegar við erum alltaf að veita aukna fjármuni í dreifikostnað til að reyna að jafna þetta vilja þær gjarnan fara af stað, sem er auðvitað eitthvað sem við þurfum að reyna að koma í veg fyrir að gerist. Eins og hv. þingmaður segir, og vitnar í svarið sem við fengum, þá eru það heldur ekki háar fjárhæðir sem þyrfti að auka við til að vega upp á móti þessu og það er ráðherrans að skoða það. Það er reglugerðarbreyting, það þarf ekki lagabreytingunni á Alþingi, held ég alveg örugglega ekki miðað við hvernig ég skildi það, þannig að þar getur ráðherrann sannarlega brugðist við. Ég held að það sé eitthvað sem verði að gera því að annars er þetta bara höfrungahlaup: Við leggjum til aukna fjármuni og á móti hækkar gjaldskráin alltaf þannig að það næst aldrei jöfnun.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir hennar ræðu hér. Ég er nú einn af þeim sem er nýliði á þingi og er þar af leiðandi nýliði í fjárlaganefnd, ég sit þar sem áheyrnarfulltrúi. Ég tel mig nú hafa verið svona sæmilega samviskusaman nýliða í nefndinni og reynt að leggja mig fram við að skilja og átta mig á út á hvað þetta gengur allt saman en mér hefur gengið erfiðlega að ná utan um þetta sérstaka verkefni sem heitir fjármálaáætlun til 5 ára og á oft og tíðum erfitt með að skilja hreinlega hvernig fjármunum er ráðstafað. Mér leið nú aðeins betur þegar ég varð vitni að því að einn af umsagnaraðilum, sem voru fjölmargir, taldi sig ekki geta lesið það út úr fjárhagsáætluninni hver hlutur hans hóps yrði í þessari fjármálaáætlun, að þau sæju það bara ekki hvað þau fengju til að reka það verkefni sem þau voru að sinna. Svo heyrir maður um að verið sé að setja inn verkefni, niðurgreiðslur á virðisauka á bílum og endurgreiðslur vegna kvikmyndaframleiðslu og maður sér ekki tölurnar hækka þannig að það er eins og það séu óþrjótandi uppsprettur skúffupeninga eða söfnunarsjóða sem virðist vera hægt að veita úr þegar ráðherrunum sýnist svo. Mér leikur forvitni á að vita og langar að spyrja hv. þingmann: Er ekki hægt að gera þetta með öðrum hætti? Það er talað um núna í nýjum aðgerðum að hægt sé að skera niður fjárfestingarpeninga af því að það sé svo mikið af fjárfestingarpeningum til sem liggi bara í skúffu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Jú, eins og ég hef sagt og við höfum rætt það í nefndinni og ég held að við séum öll sammála um það. Við höldum áfram að atast í því. Fjármálaráðuneytið er búið að koma til okkar nokkrum sinnum á fund og við höfum, held ég, öll, eða mörg að minnsta kosti, látið þá skoðun í ljós að við séum mjög ósátt við þetta, hvernig þetta birtist okkur. Það á auðvitað ekki að vera þannig að plögg af hálfu ríkisins séu með öllu óskiljanleg eða illskiljanleg eða a.m.k. það flókin að það þurfi sérfræðinga til að lesa þau og sumir skilji þau jafnvel ekki. Það er ekki gott. Ég tel að við getum í samstarfi við þau lagt fram okkar hugmyndir um það hvernig við myndum vilja sjá þetta, eins og ég hef sagt áður, og að þau séu líka til í að koma með okkur í þetta verkefni. Það er nú stundum sagt að það gangi hægt að snúa sumum skútum eða skipum og með ferlinu með lögum um opinber fjármál erum við hægt og sígandi að færast í eitthvert form. En ég tel að það sé kominn tími á að endurskoða þetta form með tilliti til þess að við gerum þetta einfaldara, því að í fyrsta lagi þarf þetta bara að vera einfaldara, þetta þarf ekki að vera svona flókið. Alveg eins og með fjárlögin sem eru margendurtekin en bókin gæti verið helmingi þynnri, hugsanlega. Mér finnst það a.m.k., þannig að við getum tekið höndum saman um það. Ég þekki vinnuna í sveitarstjórn eins og hv. þingmaður þar sem maður gerir fimm ára áætlanir og þær eru ekki svona flóknar. Sannarlega ætla ég ekki að halda því fram að hægt sé að jafna einu sveitarfélagi á við ríkið.

Lesa …

Já, við sem það kunnum, kunnum að lesa eitthvað fram úr því. Við lærum það eins og svo margt annað. En þetta er alveg rétt. Þetta er ekki gott og á ekki að vera þannig að við þurfum að fá einhvern mannskap í lið með okkur til að reyna að lesa.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hér er nefnt að þetta snúist bara um tekjur og gjöld. Þetta er ekki í sjálfu sér ekki flóknara en það. En einhvern veginn finnst manni eins og verið sé að fela þetta í einhverju orðskrúði sem erfitt er að skilja. En mig langar að nefna, af því að verið er að tala um að það geti verið að ákveðnir hlutir séu ekki fullfjármagnaðir þrátt fyrir að fjármálaráðherra hafi sagt það, að í einni umsögn sem við fengum frá BHM eru lagðar fram tillögur um hækkun tekna eða aukningu tekna ríkissjóðs og þar er m.a. talað um hækkun fjármagnstekjuskatta. Það er talað um endurgreiðslu sértækra stuðningsráðstafana þar sem fyrirtæki eru hreinlega krafin um að endurgreiða stuðningsúrræðin, fyrirtæki sem skila verulegum hagnaði. Varanleg lækkun bankaskatts er dregin til baka og síðan er eitthvað sem heitir hvalrekaskattar. Þetta hafa einhverjir ráðherrar tekið undir að gera. Kom það aldrei til greina að auka tekjur ríkissjóðs með þessum hætti í staðinn fyrir að leggja bara aukakrónur á brennivín í fríhöfninni?

Frú forseti. Það er alveg rétt að það hafa margir nefnt það að skattleggja með ýmsum hætti. Við nefnum í álitinu að við teljum að það þurfi t.d. að horfa til góðrar stöðu hjá útgerðinni. Við nefnum að það væri ástæða til að horfa til komugjalda. Þetta er eitthvað sem við teljum alla vega að sé ástæða til að skoða, sérstaklega í ljósi stöðunnar akkúrat eins og hún er núna og ekki síst í ljósi þess að að uppgangurinn í þessum greinum er talsvert mikill. Það var alla vega vilji til að skoða það eitthvað nánar. En sannarlega eru lagðir til ákveðnir tekjuskattsstofnar, það er nú ekki bara verið að hækka brennivínið í Leifsstöð um 150 kall eða eitthvað svoleiðis, það er verið að leggja til fleira en það. Við skulum sjá hvort það skilar okkur einhverju. En ég sjálf er alla vega ekki andsnúin því og ég heyri að meiri hlutinn er ekki algerlega mótfallinn því að skoðaðar verði aðrar leiðir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir hennar framsögu. Ég er ekki í fjárlaganefnd, ég er að leysa hv. þm. Eyjólf Ármannsson af, en ég er búinn að vera að fara aðeins í gegnum þetta. Það hlýtur að vera til einföld skýring sem ég vil biðja hv. formann fjárlaganefndar um að útskýra, það varðar lið 25, hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu. Ég get ekki skilið hvernig þessi liður á að lækka næstu árin og ekki einu sinni vera nálægt því eftir fjögur ár að ná upp í það sem hann er í dag. Samkvæmt þessu eru þetta 72 milljarðar í dag en fara niður í 70. Annað sem mig langar að fá upplýsingar um er í sambandi við lið 27, örorku og málefni fatlaðs fólks. Þar er verið að tala um einföldun kerfisins en þar er áætlun um einföldun kerfisins og hvata til aukinnar atvinnu, það er eins og ekki sé reiknað með neinum kostnaði við endurskoðun almannatryggingakerfisins og það sé eiginlega ekki reiknað með neinu á þessu ári, kannski á næsta ári. Það er eins og það sé ekki reiknað með að endurskoðunin fari fram fyrr en - ég veit ekki hvenær, það er eins og það sé allt í óvissu þar. Síðan vil ég spyrja: Fyrir nokkrum vikum var samþykkt á Alþingi 3% hækkun á lífeyri almannatrygginga til að sporna við áhrifum verðbólgu. Ég spyr því hv. formann fjárlaganefndar: Verður við uppfærslu fjárhæða almannatrygginga um næstu áramót miðað við fjárhæðir almannatrygginga að viðbættum 3% eins og þær standa í dag eða verður litið til fjárhæða almannatrygginga eins og þær voru í upphafi árs, 3% lægri? Líta verður til þess að verðbólga þessa árs verður sennilega 7,5%. Því skiptir þessi afmörkun máli, hvort fjárhæð almannatrygginga hækkar um 4,5% eða 7,5% á næstu árum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi málaflokk 25, hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, er lækkunin kannski vegna þess að eins og við þekkjum þá hefur fólki á örorku sem betur fer fækkað, við höfum aukið í endurhæfingarþjónustuna og það ber árangur. Ég held að það sé nú stærsta breytan í því. Síðan er það svo í fjárfestingarmálunum, eins og við þekkjum, því miður, að við höfum ekki jafnvel ekki getað mannað það sem við erum að byggja eða taka í notkun og því hefur hægt á því. Varðandi prósentutölurnar sem hv. þingmaður spyr um, þ.e. frá hvaða grunni verður miðað við um næstu áramót, þá ætla ég nú bara að játa það hér og nú að ég hafði ekki hugað að því. Mér fyndist eðlilegt að þegar þú ert kominn með 3% hækkun þá leggist það við grunninn og síðan taki það mið af því í framhaldinu, þ.e. að hann bætist við. Ég ætla ekki að fullyrða það en þetta er bara ágætis áminning og ég skal taka þetta með mér og mun vonandi eiga svar fyrir hv. þingmann fljótlega í því samhengi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir andsvarið og vona að það verði komið á hreint, líka í sambandi við þessa hjúkrunar- og endurhæfingu, vegna þess að nú er t.d. ósamið við sjúkraþjálfara. Þar eru gífurlegir fjármunir undir. Það er auðvitað mjög blóðugt að fólk þurfi að borga 1.500 kr. sem á kannski eftir að hækka eftir hvert einasta skipti og ég veit að fólk hefur ekki efni á þessu. Það eru furðulegir hlutir sem virðast einhvern veginn vera látnir danka sem valda tjóni. Það tjón hverfur ekki. Það verður bara verra þegar fram í sækir. Þetta er eitthvað sem við verðum að taka á. Og síðan hitt að auðvitað skiptir rosalega miklu máli, sérstaklega núna í þessum erfiðu aðstæðum sem eru búnar að vera út af íbúðahækkunum og bensínhækkunum og alls konar, að það sé séð til þess að fólk á launum frá almannatryggingum fái nú virkilega réttar hækkanir en sitji ekki eftir enn eina ferðina.

Frú forseti. Ég tek alveg undir að það er mjög bagalegt að það skuli ekki vera búið að semja við sjúkraþjálfara og aðra sem þar eru undir, sem enn er ósamið við og fólk er þar af leiðandi að borga samkvæmt gjaldskrá sem er talsvert hærri. Það kemur öllum illa, held ég, nema kannski allra efnamesta fólkinu, ef það þarf á slíkri þjónustu að halda. Það er svo sem ekkert annað sem maður getur gert en að brýna báða aðila til að leita leiða við samninga, því að það er jú verið að semja og væntanlega þurfa báðir aðilar að gefa eitthvað eftir. Það er verið að gera ákveðnar kröfur. Það er verið að leggja ákveðið magn undir, eins og við þekkjum, þ.e. hversu marga tíma o.s.frv. á að semja um. En eins og við höfum heyrt í umræðunni er ekki bara hægt að ganga að samningum án þess að setja einhver viðmið og það hafa Sjúkratryggingar gert. En ég tek undir að þetta er rosalega mikilvægt af því að þetta er sá hópur sem þarf allra mest á því að halda að komast í þjálfun., þ.e. öryrkjar og fólk í endurhæfingu. Ég tek undir það og ítreka það og sendi skilaboð út í kosmósið til Sjúkratrygginga um að reyna að semja.

Forseti. Ég vil byrja á því að spyrja í nefndaráliti mínu: Hvað í fjandanum er fjármálaáætlun? Mér finnst það rosalega mikilvæg spurning, sérstaklega með þessu orðalagi, af því að það sem fjármálaáætlunin er er ekki það sem við fáum í hendurnar. Hvað er hún þá? Af hverju er svona mikill munur á því sem er sagt í lögum að fjármálaáætlun sé og því sem við fáum í hendurnar frá ríkisstjórninni? Ef það er munur þar á, af hverju? Hvaðan kom það? Hverjum datt það í hug ef ekki er verið að fara eftir lögum? Í lögunum um fjármálaáætlun er fjallað um ýmislegt, eins og t.d. að áætlun ríkisstjórnar er lögð fram á Alþingi og felur í sér greiningu á stöðu efnahagsmála, nánari sundurliðun á markmiðum fjármálastefnu og umfjöllun um hvernig markmiðum áætlunarinnar verði náð. Flest af þessu, fyrir utan síðasta atriðið sem er þarna í plagginu sem við erum með, á að vera umfjöllun um efnahagsþróun undanfarin þrjú ár, sem er miklu minni umfjöllun en verið hefur. Það hefur dálítið fjarað út. Það vantar samanburðardálka og eitthvað svona skemmtilegt, af því, held ég, að það kom í ljós að tölurnar, fortíðartölurnar, breyttust. Það er dálítið skrýtið hvernig það gat gerst að hlutfall t.d. opinberrar fjárfestingar varð allt í einu miklu meira eða miklu minna. Ég er með umfjöllun um það hérna einhvers staðar í álitinu. Það á að vera markmið um afkomu og efnahag næstu fimm ára. Þar á að fjalla um þróun skatta og aðra tekjuöflun, þróun gjalda og tekna og ýmislegt svoleiðis. Í heildina litið, bara kannski á mannamáli, þá er þetta einhvern veginn svona, að stjórnvöld eiga að segja okkur hversu mikið af lánum þau ætla að taka eða borga, hversu mikið þau ætla að byggja eða hversu mikinn pening þau ætla að búa til. Stjórnvöld þurfa að útskýra fyrir okkur hvernig þau ætla að láta allt ganga upp, að spítalar, skólar og allt sem við viljum að stjórnvöld geri, sé til staðar. Það er ekki nóg bara að stjórnvöld segi okkur, þau verða að sýna okkur það, af hverju þeirra lausn á því hvernig á að reka spítala, skóla, byggja vegi, sinna félagsþjónustu og velferðarþjónustu, á þessum málefnasviðum, er besta lausnin. Ástæðan fyrir því að það þarf að útskýra hvað fjármálaáætlun er er sú að fjármálaáætlun sem stjórnvöld láta þingið afgreiða útskýrir þetta bara ekki neitt, útskýrir ekki hvernig dæmið gengur upp. Ég skil ekki hvernig efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar í heild sinni, eins og hún er sett hér fram, getur verið í lagi eftir fimm ár því að við glímum við undirliggjandi halla og ýmislegt svoleiðis. Það er svo margt hérna sem er mjög ónákvæmt. Ég fjalla hér t.d. örlítið um þjóðhagsspár og sýni muninn á því hvernig þjóðhagsspár þróast á milli ára. Það er spá um árið 2023 sem hefur birst í þjóðhagsspá t.d. 2019, 2020, 2021, 2022, í fjármálaáætlunum, og tölurnar þar flakka fram og til baka, alveg fram og til baka, sem er kannski alveg eðlilegt því að jú, auðvitað eru þjóðhagsspár ónákvæmar því að heimurinn er síbreytilegur en þó að þær séu ónákvæmar þýðir það ekki að þær séu gagnslausar. Það væri t.d. gagnslausara að búa til fjármálaáætlun til næstu ára út frá stjörnuspeki fjármálaráðherra eða með því að kasta kjúklingabeinum á skinn. En þrátt fyrir að spár til framtíðar séu ónákvæmar þá viljum við samt gera áætlanir byggðar á þeim spám því að áætlanir byggðar á einhverju öðru væru alltaf verri, nema kannski fyrir einhverja algjöra heppni. En það skiptir auðvitað máli hvernig við gerum slíkar áætlanir. Spurningin núna er kannski: Hvernig var þessi fjármálaáætlun gerð? Þá er rosalega gaman að skoða markmiðin og mælikvarðana sem eru þar. Ef við ætlum að byggja áætlanir á gögnum þá heyrist oft að það sé svo erfitt einhvern veginn, það sé svo mikil óvissa. Við séum með svo léleg gögn, alls konar afsakanir, og eins og staðan er núna þá eru í rauninni ekki gerðar neinar áætlanir fyrir fram. Fjármálaáætlun er í rauninni bara framreikningur til næstu ára út frá þeirri stöðu sem var áður: Við rákum ríkissjóð og stofnanirnar o.s.frv. á einhvern hátt í fyrra og þá ætlum við bara að gera það eins með smá uppreikningi á launa- og verðlagsþróun og eitthvað því um líkt. Þannig gerum við áætlanir í dag. En það er bara ekki þannig sem á að gera áætlanir samkvæmt lögum um opinber fjármál, bara langt í frá, alls ekki, og er heldur ekki góð hugmynd bara yfirleitt því að - ja, það er svo margt sem ég ætla fara yfir í því efni, kem að því aðeins seinna. Það eru einstaka tillögur um einstaka verkefni á einhverjum málefnasviðum sem ekki eru settar í neitt samhengi við fjármálastefnuna, við þá mælikvarða sem eiga að sýna árangur samkvæmt stefnu stjórnvalda. Ég dró fram nokkur dæmi hérna: Í fjármálaáætlun árið 2020 var mælikvarði um ritrýndar birtingar háskóla á þriggja ára meðaltali. Staðan árið 2018 var næstum því 2.300 greinar og átti að enda í 3.125 árið 2024. Í fjármálaáætluninni sem við fjöllum um núna er fjöldi ritrýndra greina árið 2021 1.460. Allt í lagi. Kannski eru einhver Covid-áhrif eða eitthvað því um líkt? Nei, heyrðu, viðmiðið árið 2027 eru 1.600 greinar. Covid-áhrifin eru löngu búin þá. Þetta er um 700 greinum færra en árið 2018. Hvað kom fyrir? Hvað gerðist? Það er svo margt annað hérna líka. Hlutfall nemenda sem ljúka bakkalárnámi á þremur árum. Staðan árið 2017 var 66,6%. Staðan 2021 var 28% - 28%. Meira en helmingsfall þarna á. Þetta er ekki í framhaldsskólanum sem var styttur. Þetta er í háskólanum. Ég skil ekki hvernig viðmiðið 2024 er 70%, hlutfall þeirra nemenda sem ætla að ljúka bakkalárnámi á þremur árum, viðmiðið árið 2027 er 35%, nákvæmlega helmingi lægra. Þetta er eiginlega stórkostlegt. Og svo er uppáhaldið mitt hérna, það á að stuðla að sjálfbærri þróun byggða og skoða framfærsluhlutfall. Viðmiðið er að framfærsluhlutfall lækki ekki. Ef við skýrum aðeins hvað framfærsluhlutfall er þá er það í rauninni fjöldi sem er á framfærslu, þá annaðhvort börn eða fólk sem er ekki lengur á vinnualdri. Hlutfallið er sem sagt þetta: Fólk sem er á framfærslu deilt með fjölda fólks á vinnualdri. Þegar fjármálaáætlun 2020 er skoðuð eru þar ýmsar skemmtilegar tölur: Höfuðborgarsvæðið er með 50% framfærsluhlutfall - 50%. Áhugavert. Börn og eldra fólk er helmingur, jafn margt og fólk á vinnualdri. En í fjármálaáætlun 2023 er staðan allt í einu orðin 63,4%. Hvað gerðist á þremur árum til að fjölga eða fækka fólki á framfærslu eða fjölda á vinnualdri svona rosalega mikið? Það er engin skýring á því nema sú að væntanlega eru tölurnar í fjármálaáætlun 2020 rangar. Ég rek það aðeins hérna í töflu og með smá útreikningum miðað við mannfjöldatölur Hagstofunnar. Við erum að glíma við rangar tölur þrátt fyrir að þetta séu bara mannfjöldatölur Hagstofunnar sem eru þarna undir og er ekkert rosalega flókið að reikna út, það tekur bara kannski smá tíma. Vandinn hins vegar við t.d. að nota þennan mælikvarða sem einhvers konar markmið um að stuðla að sjálfbærri þróun byggða er að við erum með öldrun þjóðar í höndunum. Við vitum að það er að fara að gerast. Við vitum að við erum með unga þjóð að meðaltali og við vitum það að aldur fólks á milli kynslóða er að fara að jafnast. Það er óhjákvæmilegt að framfærsluhlutfall hækki, eins og markmiðið er að hlutfallið hækki ekki en það er óhjákvæmilegt að það gerist. Það eru í rauninni bara þrjár aðferðir til að koma í veg fyrir að það gerist. Það er það sem er kallað „Logan's Run“-stefnan, ef fólk hefur séð þá bíómynd. Hún snerist um það að fólk fær bara að lifa upp að ákveðnum aldri, en það er augljóslega aldrei að fara að gerast að sú stefna verði tekin upp. Aðferð nr. 2 er að fólk fari bara að stunda óvarða svefnherbergisleikfimi meira, en þá fjölgar börnum náttúrlega, sem fjölgar fólki á framfærslualdri tímabundið, í 20 ár, áður en það lagast. En þá þarf að viðhalda því og það verður ósjálfbær fólksfjölgun til lengri framtíðar af því að við þurfum alltaf stærri og stærri næstu kynslóð til að sjá um framfærslu fyrri kynslóða. Þriðja aðferðin er að setja upp innflytjendastefnu fyrir fólk á vinnualdri, sem er í rauninni bara tilfærsla á vandanum á milli landa en gæti virkað á einhvern hátt þar sem er atvinnuleysi eða eitthvað slíkt. En í raun og veru er enginn þessara valkosta vænlegur möguleiki upp á sjálfbærni að gera. Við verðum að horfast í augu við það að framfærsluhlutfallið í náttúrulegu jafnvægi þar sem ekki er undirliggjandi fólksfjölgun, hvað þá fólksfækkun - í rauninni stefnir fjöldi fólks á jörðinni í að verða stöðugur eftir ekkert svo rosalega mörg ár. Við verðum að hafa velferðarkerfi og fjármál hins opinbera og þessi stuðningskerfi okkar verða miðað við þann raunveruleika, ekki að við þurfum stöðuga fólksfjölgun til þess að viðhalda þeim kerfum, það gengur bara ekki upp. Það vantar algjörlega þessa sýn á það hvernig allt þetta fúnkerar hjá okkur. Þannig að svarið við spurningunni: Hvernig gerum við áætlanir? er rosalega einfalt: Kurteisa útgáfan af því er að áætlanir eru ekki byggðar á gögnum eða eru mælikvarðarnir tengdir við stefnu stjórnvalda á neinn hátt. En hvernig eigum við þá að gera áætlanir? Það væri kannski meira viðeigandi að spyrja að því. Miðað við þessa og fyrri fjármálaáætlanir sem hafa komið frá stjórnvöldum þá er bara ágætt að spyrja hvort slíkt sé bara tímaeyðsla eins og núverandi fjármálaáætlun er. Það sorglega við þá staðreynd er að það er nefnilega fullt af fólki í stjórnsýslunni að eyða tíma í þetta verkefni án þess að af því verði af því nokkurt gagn í rauninni. Þarna er ég að námunda að næstu heild. Við myndum auðvitað krefjast þess, lágmarkið hlýtur að vera að sá tími sem við notum í þetta verði til einhvers gagns, í alvöru. Lög um opinber fjármál eru mjög skýr um hvað fjármálaáætlun á að innihalda og strangt til tekið er verið að uppfylla flesta liði 5. gr. laga um opinber fjármál. Allt í lagi með það. Fjármálaáætlunin er byggð á fjármálastefnu og fjármálaáætlunin fjallar um efnahagsþróun. Það er greint frá afkomu og efnahag hins opinbera í heild, þróun gjalda og tekna og ýmislegt sem tékkar í boxin sem talin eru upp í lögunum. En efnislega hins vegar þá vantar mikið upp á. Umsagnaraðilar fjölluðu sérstaklega mikið um þetta atriði í umsögnum sínum fyrir fjárlaganefnd. Það vantar mikið upp á að grunngildum laga um opinber fjármál sé framfylgt, sérstaklega hvað varðar gagnsæi, eða eins og fjármálaráð orðar það, með leyfi forseta: „Fjármálaráð telur að grunngildamiðuð setning stefnumiða og áætlanagerð hafi ekki heppnast nægilega á gildistíma laganna um opinber fjármál.“ Þetta er bara kurteislega orðað þarna, mjög kurteislega orðað. Út frá reynslu minni af svona fólki sem sinnir mjög faglega sinni vinnu þá er þetta rosalega þungort, þegar maður les á milli línanna. Uppskriftina að því hvernig við eigum að gera áætlanir er að finna í lögum um opinber fjármál en það er einfaldlega ekki farið eftir þeirri uppskrift. Hvers vegna fáum við engin svör þegar við spyrjum? Það eru samt nokkur atriði sem mætti gera skýrari, sérstaklega með tilliti til fjárheimildaramma lögbundinna verkefna og stefnu stjórnvalda. Umfjöllun í fjármálastefnu, fjármálaáætlun og fjárlögum þarf að gera betur grein fyrir stöðu lögbundinna verkefna annars vegar og stefnu stjórnvalda hins vegar. Þetta skiptir rosalega miklu máli. Í umfjöllun nefndarinnar kom fram sú ábending að stjórnvöld ættu auðvitað ekki að elta hagsveifluna. Ókei. Þessir sjálfvirku sveiflujafnarar. Þegar það er uppsveifla þá aukast tekjur ríkisins og útgjöld minnka, minna atvinnuleysi og þess háttar, og þá er hægt að leggja til hliðar fyrir mögru árin og þegar er niðursveifla þá aukast útgjöld og tekjur minnka á sama hátt. Jafnvægi helst til lengri tíma og meðaltal af þessu tvennu er þá jafnvægið sem slíkt. Stóra efnahagslega spurningin er þá hvert meðaltalið er og hvernig stilla á tekjur og útgjöld ríkissjóðs til þess að viðhalda því jafnvægi. Það er vettvangur stjórnmálanna og endurspeglast aðallega í lögbundnum verkefnum stjórnvalda, því að það er langstærsti útgjaldaliðurinn. En ég var með fyrirspurnir hérna, góður listi, 109 fyrirspurnir til allra stofnana og ráðuneyta um lögbundin verkefni þeirra og heildarsvarið við þeirri fyrirspurn, þegar ég spurði: Hver eru lögbundin verkefni ykkar og hvað kostar hvert verkefni fyrir sig? var að þau höfðu bara ekki hugmynd um það, ekki minnstu hugmynd um hvað hvert verkefni kostaði, sem er bara mjög ámælisvert. Hvernig eigum við að vita hvort við séum að fjármagna þessi mismunandi verkefni sem við setjum með lögum hérna á Alþingi ef stjórnvöld vita ekki einu sinni hvað þau kosta? Þegar frumvarp kemur fram á Alþingi er alltaf fjallað um mat á áhrifum á ríkissjóð, þá er fjallað um kostnað þess að innleiða hin og þessi lög eða þessar lagabreytingar. Þetta ætti auðvitað að vera til fyrir lagabálkana eins og þeir leggja sig inn í hverja stofnun, inn í hvert ráðuneyti af því að þetta er stærsti útgjaldaliðurinn sem við erum að fjalla um, bara þessi lögbundnu verkefni sem fólk í þessum þingsal er búið að setja í áranna rás og við þurfum að meta á hverju ári hvernig við ætlum að fjármagna það að viðhalda þessum verkefnum. Ef við vitum ekki hvað þau kosta getum við það ekki. Við getum ekki sagt bara: Gerum eins og í fyrra, plús verðlagsbreytingar og launaþróun og eitthvað svoleiðis. Það er ekki hægt ef við ætlum að reyna að gera betur á hverju ári. Það er rosalega mikilvægt. Þar kemur stefna stjórnvalda inn. Það er stefna stjórnvalda að hafa áhrif á lögbundin verkefni, eins og er sagt, það á að gera grein fyrir lagabreytingum, áhrifum þeirra. Það skiptir miklu máli að koma með lagabreytingu um hjúkrunarheimili þannig að þau fúnkeri einhvern veginn öðruvísi og þar af leiðandi verður minni kostnaður fyrir hið opinbera, en það gæti orðið meiri kostnaður einhvers staðar annars staðar af því að það geta verið aukin þjónustugjöld eða eitthvað svoleiðis. Þannig greining þarf að vera í öllu samhenginu. Við þurfum að gera eitthvað virkilega drastískt hvað varðar framsetningu fjárlaga og fjármálaáætlunar til að gera þetta aðgengilegt, bæði fyrir þingmönnum sem eru að reyna að skilja hvernig verið er að sinna þeim verkefnum sem við höfum sett hérna með lögum. Ég nefni nýlegt dæmi sem var tekið hér í ræðu formanns fjárlaganefndar varðandi NPA-samningana. Það vantar pening þar, í þau réttindi sem fólk hefur varðandi niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu og ýmislegt annað. Við vitum um skortinn í heilbrigðiskerfinu en það er líka margt annað þar sem við vitum ekki um. Ég fer aðeins yfir hver stefna stjórnvalda er. Ég reyni að draga út úr fjármálaáætluninni fjármál ríkissjóðs, tekjur, útgjöld. Þar er mjög margt, eiginlega allt sem var þegar á síðasta kjörtímabili og svo er einhvern veginn verið að monta sig af því aftur. Það er talað um tímabundnu framlögin sem renna sitt skeið árið 2023. Þetta eru náttúrlega ákvarðanir sem voru teknar áður. Ég veit ekki af hverju verið er að fjalla um það sérstaklega mikið í fjármálaáætlun. Þetta er ekki hluti af stefnu stjórnvalda. Stefna stjórnvalda þarf að útskýra fyrir okkur hver staðan er í verkefnum, helstu áskoranir sem við erum að glíma við og hvernig stjórnvöld ætla að koma til móts við þær og útskýra hvernig þau ætla að gera hlutina betri. Eitt besta dæmið er þar sem verið er að fjalla um loftslagsmál. Ég spurði um það í andsvörum hérna áðan. Í stjórnarsáttmálanum er talað um að setja sjálfstætt landsmarkmið um 55% samdrátt á losun á beinni ábyrgð Íslands fyrir 2030 miðað við árið 2005. En svo koma þrjár aðrar setningar í fjármálaáætlun sem eru á skjön við þetta á einn eða annan hátt. Það er líka talað um eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ísland tekur þátt í markmiði ESB“ - tekur þátt í markmiði ESB, einmitt - „um að samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda verði 55% árið 2030 miðað við losun á árinu 1990.“ Þarna eru stjórnvöld, sem eru búin að setja sér markmið um 55% samdrátt miðað við 2005, líka að segja að þau ætli að vera með í einhverju markmiði um 55% miðað við 1990. Síðan er annað, fjallað er um að markmiðið var áður 40%, bein ábyrgð Íslands var 29% hlutdeild af sameiginlegu markmiði Evrópusambandsins, Íslands og Noregs, og verið er að herða það upp í 55%. Það er losun sem fellur utan ETS-kerfisins. En sagt er: „Ekki hefur verið staðfest hvert markmið á beina ábyrgð Íslands verður innan hins nýja 55% heildarmarkmiðs.“ En stjórnvöld eru samt að setja sér sjálfstætt markmið og þau eru að fjalla um hversu mikil hlutdeild Íslands verður innan 55% - það skiptir ekki máli. Ísland er búið að setja sér sjálfstætt markmið sem er síðan fjallað aftur um hérna og þá er það það sem fellur utan EST-kerfisins. Þannig að maður veit ekki hvort verið er að tala um samkomulagið, sem er með ESB og Noregi þar sem hlutdeild Íslands er minni en 55%, hún var 40% í samstarfi við hin löndin. Hlutur Íslands innan þess var 29% , við erum með áætlun um það hvernig á að ná því. Það er ekki allt alveg fullútskýrt, hvort við náum 29%. Nýlega er búið að hækka þetta upp í 55% en það er ekki búið að breyta neinum aðgerðaáætlunum til að ná þessum auka 15%, hvað þá frá 29% upp í 55%. Ekkert. Og það er ekkert í fjármálaáætlun um það hvað það kostar, ekki neitt. Það er stórkostlega merkilegt að sjá þessi misvísandi ártöl og tölur innan fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar sjálfrar. Það eru þau sem eru að setja sér þessi markmið. Þau ráða því en geta ekki einu sinni sett það fram á neinn aðgengilegan hátt sem er skiljanlegur fyrir lesendur. Alveg stórkostlega skrýtið. Ef fjárveitingavaldið, sem liggur hjá Alþingi, á raunverulega að geta samþykkt fjárheimildir fyrir framkvæmdarvaldið til þess að framfylgja lögbundnum verkefnum og stefnumálum ríkisstjórnarinnar hverju sinni þarf að gera breytingar frá núverandi fyrirkomulagi. Það á ekki að þurfa lagabreytingar heldur þarf einungis að framfylgja þeim lögum sem þegar eru í gildi. Sú flokkun sem fjallað er um hér ofan og í nefndarálitinu er ekki hluti af lögunum um opinber fjármál nema á óbeinan hátt. Þá er það skiptingin í lögbundnu verkefnin - stefna stjórnvalda er eitthvað sem þarf að gera samkvæmt lögum. Umfjöllun um stefnu stjórnvalda er að vissu leyti oftúlkuð að mati 1. minni hluta í núverandi fjármálaáætlun og er nær því að vera stöðugreining á lögbundnum verkefnum, en núverandi fyrirkomulag er tilraun til þess að setja upp markmið og mælikvarða fyrir stefnu stjórnvalda sem mistekst herfilega. Það eru settir upp einhverjir tiltölulega handahófskenndir mælikvarðar fyrir hvert málefnasvið, eins og t.d. framfærsluhlutfallið, svo kemur stefna stjórnvalda sem fjallar um eitthvað allt annað og þá reyna menn einhvern veginn reyna að troða þessu tvennu saman án þess að það sé nokkur samsvörun þarna á milli þess hvað stjórnvöld ætla að gera og þess hvað mælikvarðinn er að segja innan málefnasviðsins. Þetta gengur ekki, þetta nær engum árangri svona. Þannig að mínu mati þarf að gera greinarmun á umfjöllun um stefnu stjórnvalda annars vegar - það er bara algjört lykilatriði og það er ekkert rosalega stór kafli í rauninni því að fjármagn sem stjórnvöld hafa til að sinna sérstaklega stefnu stjórnvalda er í rauninni frekar lítið. Það vantar miklu skýrari umfjöllun um hvernig þau virka. Og síðan er það umfjöllun um lögbundin verkefni, sem ætti að vera á heildstæðan hátt í fjárlagafrumvarpi en ekki endilega fjármálaáætlun, á meðan umfjöllun um stefnu stjórnvalda og hver áhrif hennar eru á t.d. stöðu lögbundinna verkefna eru í fjármálaáætlun. Þá veistu alltaf hver staða lögbundinna verkefna er miðað við fjárlög hvers árs. Svo ertu að fjalla um stefnu stjórnvalda í fjármálaáætlun, sem gerir fjármálaáætlun miklu minni að umsvifum, um það hvernig hún ætlar áhrif á stöðu rammans eins og hann er, stöðu lögbundinna verkefna. Í stuttu máli þá vantar verulega mikið upp á framkvæmd laga um opinber fjármál. Sumt af því sem lög um opinber fjármál fjalla um vantar beinlínis og annað er ónákvæmt. Framkvæmdin ætti að vera nokkurn veginn á þá leið að stjórnvöld útskýra efnahagslegt jafnvægi til lengri tíma og hvernig tekjur og gjöld viðhalda því jafnvægi með tilliti til lögbundinna verkefna og stefnu stjórnvalda. Hér ætti að miða við langtímahagvöxt í stað þess að fylgja efnahagssveiflunni og þeirri skammtímasýn til næsta árs sem þjóðhagsspá sýnir yfirleitt bara. Þá þarf að setja upp skýra mælikvarða fyrir öll lögbundin verkefni stjórnvalda. Þeim þarf að fylgja mat á stöðu þeirra og núverandi kostnaði og það á að fylgja lögum um opinber fjármál varðandi stefnu stjórnvalda. Í stefnu stjórnvalda er útskýrt hvernig stjórnvöld ætla að hafa áhrif á stöðu einstakra mála, stærri og smærri. Til dæmis hvaða áhrif stjórnvöld ætla að hafa á stöðu mála á húsnæðismarkaði (opinber fjárfesting), eða þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir og fleira því um líkt Svo er stóra spurningin: Hvernig á að borga fyrir öll þessi lögbundnu verkefni? Svarið við því eru skattar. Samkvæmt einhverjum er besta leiðin til þess að kenna börnum hvað skattar eru að borða helminginn af ísnum þeirra. Það útskýrir einnig ágætlega af hverju skattar hafa oft verið orsök uppreisna og borgarastyrjalda. Á sama tíma þarf samt skatta til þess að reka sameiginleg, samfélagsleg verkefni. Hvaða verkefni það eiga að vera hefur fólk mismunandi skoðanir um en ef við eigum að læra eitthvað meira af sögunni en að borða ekki helminginn af ís barnanna þá er það góð hugmynd að ríkið sinni ákveðnum verkefnum í þágu allra, eins og til dæmis rekstri dómstóla. Það er eitt af því sem allir eru tiltölulega sammála um. En alla vega, skattapólitíkin fyrir þetta kjörtímabil er mjög undarleg. Eins og fram kom í nefndaráliti mínu við fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar þá er í raun eina haldbæra breytingin í stefnu stjórnvalda í skattamálum að breyta skattlagningu á bifreiðar. Það má alveg flokka þá breytingu sem „nauðsynlega“ ef horft er til þess að fjármögnun fyrir uppbyggingu og viðhald samgöngukerfisins er í gegnum skattlagningu á bifreiðar, sem hefur aðallega verið gert með olíugjöldum, er að úreldast vegna orkuskipta í samgöngum. En að það sé engin önnur stefna í skattamálum er undarlegt, sérstaklega miðað við þær aðstæður að undirliggjandi rekstur ríkisins er í mínus. Það þýðir að annaðhvort verður að auka tekjurnar eða skera niður rekstur. Samkvæmt stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar á að reyna að auka þjónustuna og lækka skatta. Það sér auðvitað hver og einn að þetta eru orðin tóm, það gengur ekki upp. Og nú þegar verðbólgan fer allt í einu á fleygiferð þá grípa stjórnvöld inn í með nýjum áherslum í skattamálum. Lausn ríkisstjórnarinnar er m.a. að hækka krónutölugjöld, sem er metið á 0,2 aukaverðbólgu - það er sem sagt verið að bregðast við hækkandi verðbólgu með aðgerðum sem hækka verðbólgu - og hækka verð á áfengi í flugstöðinni. Stuðningurinn við tekjulægri heimili er tiltekinn þarna en það er þegar búið að gera það og verið að monta sig af einhverju sem er búið að gera, mjög klassískt. Svo segjast stjórnvöld vera að minnka fjárfestingar sem eru ekkert nema raunleiðrétting. Þetta er fjármagn sem hefur ekki náðist að fjárfesta fyrir, þannig að þetta er engin aðgerð nema að mínusa út það sem hefði hvort eð er mínusast út. Sagt er að það verði 27 milljarða aðgerðir á næsta ári, þegar þær hefðu sjálfkrafa verið alla vega 10 milljarðar þótt ríkisstjórnin hefði ekki gert neitt, bara út af fjárfestingunum. Ég er oft gagnrýndur fyrir að fjalla tiltölulega lítið um pólitík og meira en formið en mér er slétt sama um það af því að gagnrýni um formið skiptir máli, sérstaklega þegar það er ekki verið að fylgja því. Á móti gagnrýni ég stjórnvöld fyrir fálmkennda efnahagsstefnu og ómarkvissa áætlanagerð. Sú fjármálaáætlun sem við fjöllum um hérna er í besta falli efnahagslega óábyrg. Það er algjör skortur á því hvernig á að koma til móts við helstu áskoranir í íslensku samfélagi; húsnæðisvandann, heilbrigðiskerfið, framtíð menntakerfisins, sameiginlegar auðlindir, loftslagsmál, almannatryggingar. Fjármálaáætlun fjallar svo sem lauslega um nokkrar af þessum áskorunum en hvergi á heildstæðan og sannfærandi hátt út frá sjónarhóli þingsins og þjóðarinnar þannig að það sé skiljanlegt hvernig þessar áskoranir lagast á næstu árum. Þetta er algjört lykilatriði, að stjórnvöld útskýri fyrir okkur hver staðan er: Af hverju eru þau vandamál, sem þið eruð að glíma við í ykkar stefnu, yfirleitt vandamál? Hvernig ætlið þið að gera þetta betra? Ekki segja bara: Við ætlum að efla eitthvað hingað og þangað. Við ætlum í alvörunni að byggja þessar 4.000 íbúðir á ári sem þarf til þess að ná jafnvægi á húsnæðismarkaðnum. Það þarf að skrifa þau mjög skýrt og greinilega þegar áskorunin er svo einföld, það vantar algerlega, þannig að vinsamlegast gerið betur.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ítarlega og góða ræðu. Mig langaði svona aðeins sem nýgræðingur í fjárlaganefnd - og nú veit ég að hv. þingmaður er búinn að vera þar í  Við höfum verið að fjalla um, og það hefur komið frá stjórnvöldum, að við þurfum aðeins að gæta hófs og aðeins að stíga á hemilinn eftir það sem á undan er gengið. Því langar mig að fá sýn hv. þingmanns á það varðandi stefnuna og fjármálaáætlunina.

Forseti. Já, þetta er mjög góð spurning. Ég fjallaði dálítið í nefndaráliti mínu um fjármálastefnuna og hvað fjármálastefnan ætti að gera. Hún á að fjalla um þjóðhagsstærðirnar, þróun þeirra, bara svona eins og gengur og gerist að jafnaði miðað við meðalhagvöxt og ýmislegt svoleiðis, en líka miðað við áætlanir stjórnvalda um t.d. opinberar fjárfestingar og ýmislegt slíkt. Það er grunnurinn, þjóðhagsspáin eins og hún er þar. Svo kemur stefna stjórnvalda í fjármálastefnunni. Hvernig á að hafa áhrif á þessar þjóðhagsstærðir? Það vantar algerlega. Þannig að ég veit í raun og veru ekki hvernig stefnan mun ná einhvers konar efnahagsstöðugleika af því að hún fjallar ekki um það. Hún fjallar um hlutföll af vergri landsframleiðslu og að í stóru tölunum, ef þetta gengur eftir, þá er það innan hinna og þessara marka. En þar er ekkert fjallað um mögulegar breytingar á tekjum og gjöldum til að hnika til rammanum innan þeirra marka, þ.e. það er hægt að auka tekjur til að ná betra aðhaldi, alveg eins og það er hægt að minnka útgjöld til að ná betra aðhaldi. En það er engin umfjöllun um það hvar t.d. tekjur eru að safnast upp á óheilbrigðan hátt vegna skekkju í efnahagskerfinu og þar af leiðandi er ekkert fjallað um það í fjármálaáætluninni hvernig á að koma því til skila að viðhalda efnahagsjafnvægi til fimm ára af því að það vantar bara. Þetta er ekkert flóknara en það. Það er ekki útskýrt og þar af leiðandi get ég ekki útskýrt það, að sjálfsögðu ekki.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það kemur mér svo sem ekki á óvart þegar hv. þingmaður segir: Ja, ég get ekki útskýrt það því að það er ekki hérna. Það er kannski hluti af því sem við erum að fjalla um í þessum áætlunum, hefur mér alla vega fundist ef ég horfi á það frá mínum bæjardyrum. Við erum hérna með stóra áætlun þar sem við erum að horfa fram í tímann og skilaboðin til okkar allra eru að við þurfum aðeins að fara að gæta að útgjöldunum. Síðan erum við með tekjurnar hinum megin og við erum að spá fyrir um tekjur. Við gerum þá spá reglulega. En það virðist vera í þessu samhengi þegar við höfum fengið einhverja dýfu eins og við gengum í gegnum Covid-faraldurinn og þess háttar, að þegar við réttum úr kútnum þá virðumst við vera alveg ofboðslega fljót að skjóta yfir þær hagspár sem búið er að gera. Í því samhengi, eins og bara varðandi það sem snýr að hagvexti, þá virðumst við vera einhverjum prósentum yfir þeirri spá sem var gerð fyrir sirka sex mánuðum síðan, þannig að við erum að fjalla um ákveðna áætlun sem við horfum eitthvað fram í. Því er spurningin sem ég vil bera til hv. þingmanns kannski sú að að við erum með ákveðna áætlun og hvort það séu ekki næstum því óraunhæfar kröfur að reyna að hafa áætlanirnar nákvæmari inn á hvert málefnasvið þegar við eigum meira að segja mjög erfitt með að spá fyrir um hverjar tekjurnar verða í framtíðinni.

Herra forseti. Þetta er aftur góð spurning. Formaður fjármálaráðs kom hér og minntist á að það væri skrýtið að miða alltaf við þjóðhagsspána, hagtölur þjóðhagsspár, eins og þær sveifluðust á næsta ári. Svo enda þær alltaf í einhverjum langtímahagvexti, það eru alltaf bara 2,5%, eftir þrjú eða fimm ár eða eitthvað svoleiðis. Það væri í rauninni óeðlilegt að reyna að taka hagtölurnar eins og þær eru á næsta ári, hvort sem þær eru lágar eða háar, og nota þær sem grunninn í fjármálaáætluninni af því að það ætti bara að nota meðaltalið, það ætti í rauninni alltaf bara að nota langtímahagvöxtinn. Þegar við gerum það þá fáum við kannski þessa greiningu sem oft hefur verið kvartað undan að vanti, þá sjáum við til lengri tíma hvort það er jafnvægi á rekstri hins opinbera eða ekki. Núverandi greiningar segja okkur að það sé ekki, að við séum í mínus. Það er tiltölulega vel rökstutt af fjármálaráði en því hefur ekkert verið svarað neitt sérstaklega af stjórnvöldum, sem mér finnst mjög áhugavert. Það samhengi skiptir miklu meira máli í rauninni en heildarútgjöld og tekjur ríkisins sem við skiptum síðan pólitískt á milli málasviða. Þá kem ég inn á það sem ég var að benda á, að þar þurfum við að vita hver kostnaðurinn er við lögbundin verkefni á hverju málefnasviði því að þar er grunnurinn. Þar vitum við hver talan er. Og jú, jú, hún flöktir fram og til baka miðað við verðbólguspá og launaþróun o.s.frv., en við vitum hver grunnurinn er. Ef við vitum það þá getum við talað um stefnu stjórnvalda á miklu gagnlegri og pólitískari hátt.

Virðulegi forseti. Ég ætla að stikla á stóru í nefndaráliti mínu þar sem tímaramminn er þröngur. Sú fjármálaáætlun sem hér um ræðir er fyrsta fjármálaáætlun nýrrar ríkisstjórnar. Tilgangur slíkrar áætlunar er að útskýra nákvæmlega hvernig eigi að framkvæma og fjármagna loforð ríkisstjórnarinnar eins og þau birtast í stjórnarsáttmála. Yfirlýsingar formanna ríkisstjórnarflokkanna virðast þó hafa skolast til í raunverulegri útfærslu því að ljóst er af lestri áætlunarinnar að pólitísk stefnumótun hefur vikið fyrir framreikningi í fjármálaráðuneyti. Að lestri loknum situr eftir ákveðin tómleikatilfinning þegar ljóst er að landið er á eins konar sjálfstýringu, þó með mikilvægum, og í sumum tilvikum ógnvænlegum, undantekningum fyrir þau okkar sem telja hlutverk ríkisins vera að stuðla að samstöðu í samfélagi okkar, að skapa þá tilfinningu að við séum öll í þessu saman. Kerfislægur vöxtur skýrir nær allar breytingar í þessari fjármálaáætlun. Ríkisstjórnin treystir sér ekki einu sinni til að útfæra aðhaldsaðgerðir á tímabilinu. Að sumu leyti kemur það ekki á óvart enda eru margir þeirrar skoðunar að ríkisstjórnin sé mynduð um stöðnun fremur en stöðugleika. Íslensk þjóð stendur frammi fyrir stórum verkefnum og breyttri heimsmynd; eftirköst heimsfaraldurs, mesta verðbólga í 12 ár, brotinn húsnæðismarkaður, stríð í Evrópu, og ríkisstjórnin leggur fram fjármálaáætlun sem felur í sér einfaldan framreikning. Þau virðast búa í öðrum veruleika en meiri hluti þjóðarinnar. Að minnsta kosti er svigrúm til aðgerða svo takmarkað að þau geta ekki einu sinni framfylgt sínum eigin hugmyndum um hvernig bæta megi samfélagið sem þau eiga að veita forystu. Ríkisstjórnin boðaði endurskoðun á mikilvægum þáttum velferðarkerfisins í stjórnarsáttmála í vetur. Þar kom fram að afkoma ellilífeyrisþega yrði áfram bætt og sérstaklega litið til þeirra sem lakast stæðu. Enn fremur stóð þar að málefni örorkulífeyrisþega yrðu tekin til endurskoðunar á kjörtímabilinu og að sérstaklega yrði horft til þess að bæta afkomu þessara hópa. Ekkert slíkt verður þó gert ef marka má fjármálaáætlun. Engar fjárheimildir eru fyrir slíku hér. Allt tal um að breytingarnar munu bæði bæta kjör fólks og auka hagræði í kerfinu og þess vegna þurfi ekki aukið fjármagn á sér ekki stoð í raunveruleikanum. Vissulega geta uppstokkun og breytingar falið í sér aukna virkni meðal eldra fólks. Betri nýting endurhæfingarúrræða getur dregið úr örorku og aukinn aðgangur að heilbrigðisþjónustu sömuleiðis. En slíkt „hagræði“ út frá óskilgreindri uppstokkun birtist ekki á fimm ára tímabili. Við verðum að horfast í augu við það sem samfélag að rýrnun innviða, bæði efnislegra og óefnislegra, undanfarinn áratug hefur orðið til þess að mikil uppsöfnuð skuld hefur skapast. Íslenska ríkið er fast í viðjum stöðnunar sem það mun ekki komast úr hjálparlaust. Við þurfum að sameinast um það að komast út úr þessu slæma jafnvægi. Sameining og samstaða meðal þjóðar hagnast lítið á samvinnu stjórnmálaflokka ef sú samvinna elur af sér pólitískar ákvarðanir sem stía fólki í sundur í stað þess að höfða til samfélagskenndar fólks. Raunveruleg forysta á tímum sem þessum felur í sér ákall til fólks um að við stöndum saman um það að endurstilla velferðarkerfi okkar. Þar komum við að því sem er að stjórnmálum okkar daga, þeim stjórnmálum sem ríkisstjórnir undanfarinn áratug hafa stundað og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur heldur á lífi. Fyrst og fremst skortir kjark til að taka alvöruákvarðanir um að styrkja velferðarkerfi okkar með langtímasýn að leiðarljósi. Takmarkaður vilji er til að horfast í augu við það að til skamms tíma munu slíkar aðgerðir kosta okkur meira en sem nemur sparnaðinum. Mikilvægara er samt að við erum hætt að tala um hver tilgangurinn með þessu öllu saman er. Við erum hætt að tala um á hverju tilvist hins opinbera byggist. Virðulegi forseti. Markmið stjórnvalda á ekki að vera að ná jafnvægi í ríkisfjármálum eins og heyrist svo víða, og nú þvert á ríkisstjórnarflokkana. Markmið stjórnvalda á að vera að þjónusta íbúa landsins og vernda samfélagið. Hvernig við náum því markmiði með hætti sem er sjálfbær og stuðlar að efnahagslegu jafnvægi snýr að tækjum og tólum; gjöldum og skattlagningu. Rökin með velferðarríkinu á síðustu öld snerust fyrst og fremst um samstöðu, um hvað við skuldum hvert öðru sem borgarar í þessu samfélagi. Í seinni tíð hefur rökræða um umfang og stöðu velferðarríkisins snúist í meiri mæli um að hve miklu leyti þeir sem lifa við skort eða erfiðleika í daglegu lífi bera ábyrgð á eigin stöðu, að hve miklu leyti aðstæður þeirra eru sjálfskapaðar og hvert umfang aðstoðar hins opinbera eigi að vera fyrir þá hópa. Á Íslandi birtist þetta til að mynda í þeirri þróun að barnabætur eru orðnar að fátæktarbótum, ólíkt því sem þekkist á Norðurlöndum þar sem allir fá greitt með hverju barni. Þar, en ekki hér, er hugmyndin að styrkja þá tilfinningu að samfélagið komi til aðstoðar, í samræmi við það sem stundum er sagt: Heilt þorp þarf til að ala upp barn. Skattheimta tekur þar mið af ólíkri fjárhagslegri stöðu fólks og þannig er stuðlað að auknum jöfnuði. Ekki með því að einangra einstaklinga frá framlögum hins opinbera ef viðkomandi er tekjuhár, heldur með því að skapa virka tengingu við velferðarríkið. Við Íslendingar munum sitja föst í spennitreyju kerfislægs vaxtar á næstu árum og áratugum og missa tökin á útgjöldum ríkissjóðs ef stjórnarfarið breytist ekki. Og það sem meira er, og alvarlegra, þetta kjarkleysi er til þess fallið að grafa undan trú almennings á virði og gildi velferðarsamfélagsins því að fólk hættir að sjá ástæðuna fyrir því að greiða í sameiginlega sjóði ef það upplifir að þjónustan sem það fær í staðinn sé ófullnægjandi. Það gleymir á hverju tilvist hins opinbera byggist. Tengingin við velferðarsamfélagið og samtrygginguna rofnar. Þetta er grafalvarlegt mál. Vantrú fólks á velferðarkerfi okkar og samtryggingunni eykst enn frekar þegar það mætir innstæðulausri orðræðu ríkisstjórnarinnar um að raunverulegar umbætur hafi átt sér stað í velferðarkerfinu eða séu í farvatninu, þrátt fyrir að fjármálaáætlun sýni svart á hvítu að lítið eigi að gera. Það stefnir alls ekki í nýtt og betra jafnvægi við þetta stjórnarfar. Þessi málflutningur, þar sem siglt er undir fölsku velferðarflaggi, er stórhættulegur. Hann rýrir trú fólksins í landinu á getu samfélagsins til að hlúa að því sem skiptir máli, sem er aðgengi að grunnþjónustu sem tryggir að þörfum fólks sé sinnt. Fólk glatar trúnni og hólfar sig af í stað þess að horfa í kringum sig. Brestir myndast í samfélaginu. En það eru aðrar mjög haldbærar ástæður fyrir því að hendur ríkisstjórnarinnar eru bundnar. Hér hefur ekki ríkt algjör stöðnun í aðgerðum ríkisins. Þróunin undanfarinn áratug hefur verið hápólitísk og það hefur ekki verið vegna afskiptaleysis. Ráðist hefur verið í risastórar aðgerðir sem hafa grafið undan getu ríkissjóðs til að sinna grundvallarhlutverki sínu í samfélaginu. Tekjuhlið ríkissjóðs er brostin. Útgjaldaþróun næstu ára er ekki ástæðan fyrir því að kerfislægur halli er á ríkissjóði kjörtímabilið á enda samkvæmt fjármálaáætlun. Sá halli hefur ekkert með heimsfaraldur og einskiptisaðgerðir að gera heldur söfnum við skuldum vegna þess að þeir flokkar sem hafa verið við völd undanfarinn áratug hafa fjarlægt tugi milljarða króna úr ríkissjóði á hverju ári. Það hafa þeir gert með almennum skattalækkunum, lækkun gjalda og sértækum skattalækkunum án þess að litið hafi verið til annarra úrræða á tekjuhliðinni til að styrkja tekjustoðirnar. Verkalýðshreyfingin hefur bent á þetta í áraraðir en nú er svo komið að meira að segja fjármálaráð veitir þessari stöðu sérstaka athygli í nýjustu umsögn sinni um fjármálaáætlun. Ástæða þess að víða vantar fjármagn til að sinna grunnþörfum samfélagsins er ekki almenn óráðsía ríkissjóðs heldur hápólitísk ákvarðanataka um að veikja getu ríkisins til að veita grunnþjónustu. Virðulegi forseti. Líkt og fjármálaráð fjallaði ítarlega um í umsögn sinni um fjármálaáætlun hefur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur fjarlægt 41,6 milljarða kr. af tekjuhlið ríkisins með skattalækkunum undanfarin ár. Breytingar eru í formi almennra skattalækkana, skattastyrkja, lækkun tryggingagjalds, hækkunar á frítekjumarki erfðafjárskatts, breytingu á stofni fjármagnstekjuskatts og lækkun bankaskatts. Allar breytingarnar eru í sömu átt: Þær rýra tekjugrunn ríkissjóðs og þar með getu velferðarkerfisins til að standa undir grunnþjónustu. Höfum í huga að 42 milljarðar kr. eru helmingur fjárhæðarinnar sem rennur til Landspítalans árlega. Þetta er forgangsröðun sem jafnaðarfólki hugnast ekki. Þetta er sú pólitík sem yfirgnæfir öll önnur stefnumál þessarar ríkisstjórnar. Vegna umræddar forgangsröðunar í ríkisfjármálum stefnir í að rýrar tekjur ríkissjóðs undir lok tímabils fjármálaáætlunar verði þær lægstu á öldinni sem hlutfall af landsframleiðslu og fer fjármálaráð ítarlega yfir þetta í umsögn sinni um áætlunina. Fjármálaráð bendir á að tekjur ríkissjóðs á mann á sama tíma verði svipaðar og árið 2001 þó að á þeim 20 árum sem síðan eru liðin hafi hlutfall aldraðra, 67 ára og eldri, af heildarmannfjölda aukist úr 10,23% í 12,95%. Þá hafi samfélagsgerðin breyst og því fylgi aðrar samfélagslegar kröfur og önnur viðmið. Leiða megi líkur að því að með breytingum á samsetningu mannfjöldans sé þörf fyrir meiri tekjuöflun á mann en nú. Það er ekkert að finna í fjármálaáætlun um þær aðgerðir sem boðaðar voru í stjórnarsáttmála, til að mynda til að endurskoða skattmatsreglur, svo „koma mætti í veg fyrir óeðlilega og óheilbrigða hvata til stofnunar einkahlutafélaga“, eins og fjármálaráð orðar það í umsögn sinni. Í stjórnarsáttmála var talað um að endurskoða þyrfti regluverk kringum tekjutilflutning til að tryggja að þau sem hefðu eingöngu fjármagnstekjur reiknuðu sér endurgjald og greiddu útsvar. Nei, virðulegi forseti. Þessar breytingar til að loka glufum í skattkerfinu okkar er ekki einu sinni hægt að ráðast í til að sækja tekjur. Alþýðusambandið hefur áður minnst á að glufur í skattkerfinu í tengslum við nýtingu einkahlutafélaga til að reikna sér fjármagnstekjur í stað launatekna hafi orðið til þess að hið opinbera verði af 3–8 milljörðum kr. árlega. Samband íslenskra sveitarfélaga tekur undir þetta. Þá kom það fram þegar fjallað var um fjármálaáætlun í nefndinni að hvergi í heiminum þekktist það fyrirkomulag sem tíðkast hér á landi að einstaklingum væri í raun frjálst að ákvarða hversu stór hluti af þeim tekjum sem skráðar eru gegnum umrædd einkahlutafélög væru fjármagnstekjur og hversu stór hluti launatekjur. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefði gert athugasemdir við verklagið hérlendis. Víða væri fyrirkomulagið með þeim hætti að ákvörðuð væri föst ávöxtun á það fjármagn sem er í félaginu og það endurspeglaði fjármagnstekjur. Afgangur af tekjum félagsins væri þá sjálfkrafa launatekjur. Það er með öllu óskiljanlegt að ríkisstjórnin hafi ekki ráðist í breytingar á þessu fyrirkomulagi sem verður til þess að hið opinbera, að langmestu leyti sveitarfélög, verða af mörgum milljörðum í tekjur á ári hverju. Af ofangreindu er nefnilega alveg augljóst að ríkissjóður er vanfjármagnaður. Það er óumdeilt. Þrátt fyrir verulegt útgjaldaaðhald á tímabili fjármálaáætlunar er eftir sem áður kerfislægur halli á ríkissjóði. Þetta veldur gífurlegum áhyggjum, sérstaklega í ljósi þess að margt bendir til að engar líkur séu á því að hægt sé að standa við þann takmarkaða útgjaldavöxt sem boðaður er í fjármálaáætluninni. Alþýðusamband Íslands og BSRB hafa bent á óraunsæið sem felst í útgjaldavexti sem er minni en 1% á ári hverju og tekur fjármálaráð undir þau sjónarmið í umsögn sinni. Þá bendir fjármálaráð á að þrátt fyrir að raunvöxtur frumgjalda ríkissjóðs eigi að vera minni en 1% árlega sé reiknað með 1,3% raunvexti rammasettra útgjalda að meðaltali á stefnutímabilinu og þar með sé treyst á að vöxtur útgjalda utan ramma, sem telja megi að sé öllu óvissari en rammasett útgjöld, leggi meira til við að halda útgjaldavexti í heild í skefjum en rammasett útgjöld. Launaþróun stendur utan við rammann og ljóst er að sú aftenging sem stjórnvöld vinna ötullega að gagnvart launþegum í landinu og verkalýðshreyfingunni með því að grafa undan velferðarkerfinu er ekki til þess fallin að draga úr launakröfum á tímabili fjármálaáætlunar. Þetta er ólíkt því sem sést á Norðurlöndum þar sem litið er á samvinnu stjórnvalda, verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda sem grundvallaratriði í rekstri velferðarsamfélags. Þessi rammi er algjörlega óraunhæfur í því umhverfi sem hér er skapað. Eftir stendur að útgjöld sem eru ekki lögbundin verða fyrir niðurskurðarhnífnum og eru fjárfestingar þar oftast fyrsti kostur, eins og reynsla síðasta áratugar sýnir. Þetta er áhyggjuefni í ljósi þess að fjárfestingarstig hér á landi er enn allt of lágt. Líkt og fjármálaráð bendir réttilega á er tæpast hægt að halda því fram að fjárfestingarstigið sé sérstaklega hátt í sögulegu samhengi þrátt fyrir svokallað fjárfestingarátak ríkissjóðs undanfarin ár. Þar að auki virðist því átaki nú sjálfhætt vegna spennitreyjunnar sem stjórnvöld hafa skapað sér með því að veikja tekjustoðir ríkissjóðs á kjörtímabilinu. Fram hefur komið við umfjöllun málsins í nefndinni að aukinn kostnaður við fjárfestingarverkefni ríkissjóðs, m.a. vegna þróunar í alþjóðamálum, muni leiða til þess að framkvæmdum sem hafa verið samþykktar í samgönguáætlun verði seinkað. Fjármagn sé einfaldlega ekki til staðar til að mæta þessari stöðu. Staðfesting fékkst á stöðunni og forgangsröðun ríkisstjórnarinnar þegar breytingartillögur við fjármálaáætlun bárust í skyndi, þar sem fjárfestingarstiginu er beinlínis beitt sem afgangsstærð. Skera á niður framlög til fjárfestinga um 10 milljarða kr. á næsta ári miðað við upphaflega áætlun. Og það þrátt fyrir skýra umfjöllun fjármálaráðs um að fjárfestingu eigi ekki að beita sem hagstjórnartæki. Enn alvarlegri þróun má sjá þegar litið er á fjárfestingarstöðu sveitarfélaganna. Þar stefnir í sögulega lága fjárfestingu ef skoðað er hlutfall fjárfestingar af tekjum. Fjármálaráð vekur sérstaka athygli á þessari þróun og alvarleika hennar. Þróunin í fjárfestingarstigi sveitarfélaga verður ekki í tómarúmi. Niðurskurður hefur komið bakdyramegin frá ríki til sveitarfélaga og falið í sér að verkefni hafa verið flutt til sveitarfélaga án þess að nægilegt fjármagn hafi fylgt. Þetta hefur dregið verulega úr svigrúmi flestra sveitarfélaga til að halda fjárfestingarstiginu uppi. Niðurstöður skýrslu starfshóps um greiningu á kostnaðarþróun í þjónustu við fatlað fólk á árunum 2018–2020 sýna að halli í málaflokknum nemur um 17 milljörðum kr. Þeir 17 milljarðar kr. sem sveitarfélögin hafa þurft að greiða til að stoppa upp í vanfjármögnunargat ríkissjóðs bitna því beint á svigrúmi til fjárfestingar. Svipar þeirri upphæð til árlegs framlags til fjárfestingar á sveitarfélagastiginu öllu þegar fjárfesting var sem minnst árin eftir hrun. Miðað við fjárfestingarstig sveitarfélaganna í fyrra eru umræddir 17 milljarðar kr. um 40% af framlagi til fjárfestinga. Um verulegar upphæðir er því að ræða. Í því samhengi er vert að nefna að þeir 17 milljarðar kr. sem vantar í fjármögnun málaflokks fatlaðs fólks eru ígildi þess skattafsláttar sem ríkið hefur veitt byggingargeiranum undanfarin ár þrátt fyrir mikla þenslu í atvinnugreininni. Virðulegi forseti. Sökum tímaskorts ætla ég að benda á nefndarálit mitt varðandi umræðu um stök málefnasvið en fara hér stuttlega yfir stöðuna í heilbrigðismálum og húsnæðismálum. Stórsóknina sem boðuð var í heilbrigðismálum í stjórnarsáttmála er ekki að finna í þessari fjármálaáætlun. Áætlunin sýnir það svart á hvítu að lítið er að marka orð heilbrigðisráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra um að ekki standi á fjármagni til spítalans til að laga vandann í heilbrigðiskerfinu. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 1,5% árlegum vexti að meðaltali í málaflokki sjúkrahúsþjónustu til ársloka árið 2027 þrátt fyrir að vitað sé að það er langt undir nauðsynlegum raunvexti. Spítalinn hefur talað um 2,5%. Það er vitað mál að einfaldur framreikningur í tengslum við öldrun, fólksfjölgun og hjúkrunarþyngd sem því fylgir ætti að þýða a.m.k. 2,5% aukningu á ári. Um fjórðungur legurýma á spítalanum er nú nýttur í öldrunarþjónustu. Hvergi liggur fyrir hvert eðlilegt umfang hennar á Landspítala ætti að vera og kallað hefur verið eftir því að verkefni verði skilgreind betur. Hjúkrunarheimili hafa verið vanfjármögnuð og uppbygging þeirra sömuleiðis, sem skilar sér í meiri þrýstingi á Landspítala. Sparnaðurinn sem næst með því að sleppa því að byggja hjúkrunarrými og nýta áfram pláss á spítalanum skilar sér ekki í meira fé til spítalans, enda þarf hann alltaf að taka við þeim sem til hans leita. Staðreyndin er sú að eftir árið 2023 er nær ekkert fjármagn í fjármálaáætlun fyrir uppbyggingu hjúkrunarheimila þó að vitað sé að grunnvandinn í heilbrigðiskerfinu sé skortur á rýmum til að nýta eftir sjúkrahúsvist. Þetta vekur athygli í ljósi nýlegrar skýrslu um heilbrigðiskerfið sem ráðgjafarfyrirtækið McKinsey gaf út. Þar kom fram að nýr Landspítali væri nú þegar sprunginn að því er snerti legurými ef ekki yrði fjárfest í úrræðum fyrir langtímaumönnun. Fram kemur í skýrslunni að bæta þurfi við 240 úrræðum fyrir langtímaumönnunarsjúklinga, svo sem í heimaþjónustu, hjúkrunarrýmum og í endurhæfingu, til að spítalinn springi ekki. Sparnaður í heilbrigðiskerfinu við að ráðast í slíka aðgerð yrði 1–2 milljarðar kr. en rætt er um 9 milljarða kr. sparnað á Landspítala. Sá sparnaður myndi auðvitað aðeins birtast með tíð og tíma. En það stendur ekkert um þetta í fjármálaáætlun. Þetta bætist við þá illskiljanlegu staðreynd að varla er gert ráð fyrir neinum fjármunum í uppbyggingu hjúkrunarrýma eftir árið 2023. Spítalanum er þannig gert ókleift að færa sig úr spennitreyju vanfjármögnunar og laða að sér starfsfólk í heppilegt vinnuumhverfi ef þessi grundvallaratriði eru ekki leyst. Virðulegi forseti. Aukið fjármagn verður að renna til spítalans. Það verður að standa straum af grunnrekstri og úrræðum sem draga úr umframkostnaði vegna skorts á hjúkrunarrýmum. Slík fjármögnun er forsenda þess að hægt sé að reka spítalann með eðlilegum hætti. Stjórn Landspítala og ríkisstjórninni er mikið í mun að lagðar verði fram alvörutillögur til framtíðar fyrir spítalann. Landspítali starfar ekki einn og sér heldur í kerfi sem þarf að virka og það kerfi þarf að fjármagna. Virðulegi forseti. Mig langar að koma aðeins líka inn á heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa. Fram kemur í fjármálaáætlun að gert sé ráð fyrir því að raunvöxtur á greiðslum til Sjúkratrygginga Íslands í flestum málaflokkum verði ekki meiri en 2% á ári. Fram kom við umfjöllun málsins í nefndinni að skortur á fjármagni í málaflokki 24.2, Sérfræðiþjónusta og hjúkrun, geri það að verkum að talsverð áskorun verði að semja við sérfræðilækna á komandi misserum. Ég vil vekja athygli í þessu samhengi á greiningu Öryrkjabandalags Íslands á aukinni greiðsluþátttöku fólks í heilbrigðisþjónustu frá árslokum 2018 þegar sérfræðilæknar, og sjúkraþjálfarar rúmu ári síðar, sögðu sig frá samningum við Sjúkratryggingar Íslands. Þessi greining bendir til þess að vegna þessa hafi komugjöld, sem innheimt voru úr vasa almennings til viðkvæmra hópa til að standa straum af kostnaði, numið 1,7 milljörðum kr. Það er sem sagt afar brýnt að samið verði við umræddar stéttir og þá þarf svigrúm að vera í fjárveitingu sem virðist of lítið miðað við upplýsingar sem nefndinni hafa borist. Þá langar mig í þessu samhengi einnig að nefna að Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa lýst áhyggjum af því að þjónustusamningar sem gerðir voru í vor við hjúkrunarheimili hafi ekki verið fullfjármagnaðir í þessari fjármálaáætlun. Svipaðar forsendur má finna í rekstrarframlögum til hjúkrunarheimila og Landspítala, eða um 1,5% raunvöxt. Það var von mín að hluta til að breytingartillaga meiri hluta nefndarinnar við síðari umræðu tæki m.a. mið af umsögnum Landspítala og hjúkrunarheimila. Ljóst er að ekki varð af því. Þvert á móti er að finna frekari niðurskurð í þessum málaflokkum, sem ég hef þó ekki tök á að greina almennilega vegna þess að við í hv. fjárlaganefnd fengum ekki niðurbrot eftir rekstri og fjárfestingu hvernig niðurskurðurinn skiptist innan þessara málaflokka. Virðulegi forseti. Að lokum langar mig að ræða um húsnæðismál. Hæstv. ráðherra lét eftirfarandi orð falla á Alþingi í vetur í umræðu um húsnæðismál, með leyfi forseta: „Sá ráðherra er hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings.“ Enn fremur sagði hann: „Og já, við erum með framtíðarsýn, við erum með plan og það skýrist.“ Það plan hefur nú skýrst og heitir fjármálaáætlun. Í þessari áætlun má finna 500 millj. kr. til viðbótar til að mæta fjölgun leigjenda á tímabilinu. Ekki er það aukinn stuðningur við hópinn heldur er þetta hinn vel þekkti kerfislægi vöxtur. Að öðru leyti dregst húsnæðisstuðningurinn saman. Stofnframlög til að byggja almennar íbúðir dragast saman um 2 milljarða kr. Innviðaráðherra bar það fyrir sig eftir að fjármálaáætlun birtist að enn væri verið að vinna að tillögum fyrir húsnæðismarkaðinn. Því væri ekki tímabært að tala um fjármögnun þeirra strax, þrátt fyrir yfirlýsingar um að ráðherra hefði þá þegar lagt tillögur inn í fjármálaáætlun. Fyrir nokkrum vikum birtust húsnæðistillögur stjórnvalda þar sem talað er um að ríkið, í samvinnu við sveitarfélög, ætli að stuðla að uppbyggingu 4.000 íbúða á ári næstu árin og þriðjungur verði með beinum stuðningi hins opinbera. Nýta eigi stofnframlög inn í almenna íbúðakerfið. Þrátt fyrir að auka eigi uppbyggingu og húsnæðisáætlunin sem innviðaráðherra vitnaði í sé nú fram komin bættist ekkert fjármagn við málaflokk húsnæðis- og skipulagsmála fyrir síðari umræðu um fjármálaáætlun. Núverandi stofnframlög til íbúðabyggingar eru um 3,7 milljarðar kr. Umræddar upphæðir hafa ekki einu sinni staðið undir þeim hér um bil 600 íbúðum sem byggja átti fyrir það fjármagn. Nú á að tvöfalda þær íbúðir sem verða fjármagnaðar með stuðningi ríkisins en framlag til málaflokksins er skorið niður um 2 milljarða kr. í stað þess að bæta öðru eins við hið minnsta. Nú ber ríkisstjórnin verðbólguhættu fyrir sig og því megi ríkið vart hreyfa sig. En misskilningur virðist ríkja um eðli kerfisins. Húsnæðismarkaðurinn er brotinn og drífur áfram verðbólguna. Kjarasamningaviðræður fara fram í haust og ríkisstjórnin heldur með tómar hendur inn í þær. Krónutöluhækkanir, niðurskurður í húsnæðismálum. Þetta lofar ekki góðu. Virðulegur forseti. Forgangsröðun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er ástæðan fyrir því að meiri hlutinn á Alþingi mun í vikunni samþykkja fjármálaáætlun sem mætir ekki neyðarástandi í heilbrigðiskerfinu, fjármagnar ekki boðaða húsnæðisuppbyggingu, skapar ekki svigrúm fyrir breytingu á kjörum viðkvæmustu hópa samfélagsins og veikir í ofanálag velferðarþjónustuna sem bindur okkur saman sem samfélag. Þessi pólitík er til þess fallin og í raun gerð til þess að grafa undan trú almennings á virði og gildi velferðarsamfélagsins því að fólk hættir að sjá ástæðuna fyrir því að greiða í sameiginlega sjóði ef það upplifir að þjónustan sem það fær í staðinn sé ófullnægjandi. Það gleymir á hverju tilvist hins opinbera byggist. Tengingin við velferðarsamfélagið og samtrygginguna rofnar. Virðulegi forseti. Við jafnaðarfólk viljum virkja samtakamáttinn þvert á samfélagið og stuðla að því að þeir sem hefur gengið vel í lífinu átti sig á því að velgengnin var ekki aðeins afrakstur eigin framtaks heldur umhverfis sem gerði þeim kleift að skara fram úr, árangur meðfæddra eiginleika sem ekki eru öllum í blóð bornir og í mörgum tilvikum einfaldlega heppni. Efnisleg velgengni fólks getur vissulega verið misjöfn og við það er ekkert að athuga. En velgengni fylgir líka ábyrgð gagnvart samfélaginu og þá ábyrgð þarf að virkja þvert á samfélagið. Við þurfum einfaldlega að sammælast um hvað það er sem við skuldum hvert öðru sem borgarar í þessu samfélagi. Það er nefnilega hægt að gera þetta öðruvísi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir ræðuna. Það eru ein þrjú atriði sem mig langar til að spyrja hv. þingmann út í. Auðvitað átti þingmaðurinn ekki möguleika á að fara að fullu yfir þetta yfirgripsmikla nefndarálit sem hér liggur fyrir og þakka ég fyrir það. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í er sú gagnrýni sem kemur fram á blaðsíðu 11 í nefndaráliti 2. minni hluta sem snýr að samgöngu- og fjarskiptamálum. Þar er komið inn á undir lok þess liðar, með leyfi forseta, eftir gagnrýni á að nú sé horft til þess að beita fjárfestingu sem afgangsstærð að það vanti töluvert upp á að þau markmið sem fyrir liggja séu líkleg til að nást. Það sem ég vildi koma inn á hér og spyrja hv. þingmann út í með dýpri hætti en mögulegt var fyrir hann að koma inn á í ræðunni er að hér segir: „Þá vekur 2. minni hluti athygli á því að samningur ríkisins og Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu (SSH) um eflingu almenningssamgangna frá árinu 2012 gerði ráð fyrir 1.000 millj. kr. árlegum framlögum á föstu verðlagi úr ríkissjóði. Uppsafnaðar vanefndir á þeim samningi nema þó um 1,5 milljörðum kr.“ Síðan heldur þetta áfram, með leyfi forseta: „Nú á að framlengja samninginn um 12 ár og mikilvægt að ríkið standi skil á framlagi sínu til verkefnisins að mati 2. minni hluta.“ En mig langar að spyrja hv. þingmann á hvaða nótum þetta var rætt í nefndinni. Nú er ég áheyrnarfulltrúi í nefndinni en á ekki möguleika á að sitja alla fundi. Á hvaða nótum var þetta tiltekna atriði rætt, þ.e. staðan samkvæmt þessum samningi? Er gert ráð fyrir uppgjöri þarna? Þessi framlenging til 12 ára sem er flaggað hér, er sá samningur þegar gerður og fastur eða er verið að horfa til þess að hann verði gerður, þ.e. að þessi framlenging verði gerð en sé ekki þegar orðin? Það væri áhugavert ef hv. þingmaður gæti farið í stuttu máli yfir það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina, fyrir að grafa aðeins dýpra inn í nefndarálitið. Þetta var auðvitað rætt á þeim forsendum í nefndinni að um þetta var samið á sínum tíma, en svo ber ríkisstjórnin því í sífellu fyrir sig að í rauninni séu það bara fjárlög sem ákveði það árlega. Staðan er sú að þessi 1 milljarður hefur ekki einu sinni staðið í 1 milljarði kr. ásamt verðbótum, sem er það sem var samið um á tímabilinu, heldur eru þetta í kringum 800–900 millj. kr. flest árin. Þess vegna er þetta búið að safnast svona hratt upp. Það var ekki minn skilningur í nefndarumræðunni að það stæði endilega til að gera þetta upp. Ekkert samkomulag liggur fyrir um slíkt en það er augljóst mál þegar maður les minnisblað frá Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu að umrædd sveitarfélög hafi í staðinn þurft að setja umtalsverða fjármuni í að koma til móts við þetta gat og hafa í raun sett meira í þennan svokallaða samning en þau ætluðu sér að gera vegna þessa. Ég tel mikilvægt að staðið sé við þessa samninga vegna þess að það er auðvitað landinu öllu til bóta að við séum með virkar samgöngur á höfuðborgarsvæðinu, þrátt fyrir að sveitarfélögin gegni þar mikilvægri stöðu þá er þetta lítið brotabrot af þeim kostnaði sem sveitarfélögin taka á sig en snýr auðvitað í stóru myndinni líka að þeim stóru vinnustöðum sem margir hér nýta eins og Landspítalanum og aðkomu að þeim. Varðandi samninginn næstu 12 ár þá er það minn skilningur að þetta séu viðræður sem eru í gangi og að ekki sé búið að ganga frá þeim samningi. Það var minn skilningur af umræðunni í nefndinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það eru tveir kaflar til viðbótar sem mig langar að koma inn á í seinna andsvari mínu. Í fyrsta lagi er það 31. kafli á bls. 15, sem fjallar um húsnæðis- og skipulagsmál. Við þekkjum öll ástandið á húsnæðismarkaði undanfarin misseri og þá þróun sem þar hefur komið fram. Mig grunar að ég hafi meiri áhyggjur af lóðaframboðsáhrifunum en hv. þingmaður, en mig langar samt að spyrja hv. þingmann um skoðun hans á því hvaða áhrif lóðaskortur hefur almennt á húsnæðisverð út frá hagfræðilegum sjónarmiðum. Sömuleiðis langar mig að spyrja hv. þingmann hvort eitthvað hafi verið rætt í nefndinni er varðar fjármögnun þessara hópa sem ríkisstjórnin hefur verið að skipa núna undanfarið, þ.e. spretthóps matvælaráðherra varðandi aðgerðir í tengslum við rekstrarforsendur bænda og rekstrarskilyrði bænda og búa, og aðgerðahóps vegna bráðamóttöku Landspítalans. Var kostnaður vegna mögulegra aðgerða í þessum efnum ræddur á fundum fjárlaganefndar þannig að eitthvert hald væri í? Því að ég hef áhyggjur af að þessir hópar skili tillögum hver af öðrum án þess að nokkur forsenda sé til að framfylgja þeim. Í seinna andsvari vil ég biðja hv. þingmann að koma örsnöggt inn á hagfræðileg sjónarmið sem snúa að lóðaskorti, af því að ég veit að það er sérstakt áhugamál okkar beggja, og sömuleiðis sjónarmið er varða fjármögnun tillagna þessa hópa sem ríkisstjórnin hefur verið að skipa núna í gríð og erg.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að höfða til míns hagfræðilega bakgrunns. Auðvitað liggur fyrir að skortur á vöru getur leitt til þess að verð hækki. Við þurfum þá að velta fyrir okkur hvers vegna skorturinn er til staðar. Er hann vegna þess að lóðum hefur ekki verið úthlutað eða vegna þess að þær eru ekki byggingarhæfar? Ganga þær mögulega kaupum og sölum á markaðnum? Um það hefur verið rætt um núna og var rætt um í tengslum við sveitarstjórnarkosningar, að það væri vissulega búið að úthluta nægilega af lóðum en hins vegar væri ekki farið að byggja þar. Þá erum við komin yfir í svona aukahagfræðilög, fjármálamarkaðshliðarveruleika húsnæðismarkaðarins. Eitthvað sem á í raun að vera grunnþörf er orðið svona spekúlatíf spákaupmennskueign í hagkerfinu þar sem setið er á lóðum og beðið eftir að breytingar verði þar á.  
             En hugmyndin er auðvitað sú að það þarf að vinna þessa stöðu á húsnæðismarkaði í sameiningu ríkis og sveitarfélaga og ég held að margir hafi bundið vonir við aðgerðahópinn sem var settur á laggirnar núna um daginn og kom með tillögur þar sem átti að liðka fyrir breytingu þar á. Ein hugmyndin var m.a. sú, til að koma í veg fyrir að hátt lóðaverð á sumum stöðum fari að öllu leyti út í verðlagið, að þeim lóðum sé úthlutað til óhagnaðardrifinna félaga sem geta þá fengið lóðir undir markaðsvirði án þess að hafa áhyggjur af því að muninum á markaðsvirðinu og verðinu sem þau fá sé stungið í vasann, heldur renni beint til þeirra sem þurfa að nýta húsnæðið. Það sem ég er svo ósátt við er að þessar tillögur, stofnframlagatillögurnar, eru ekki fjármagnaðar. Þetta sést ekki neins staðar í tillögum stjórnvalda. Varðandi þessa aðgerðahópa. Ekki bar mikið á umræðu um þetta í fjárlaganefnd og það er í rauninni hægt að halda heila ræðu um þetta allt saman. En mig langar líka að koma inn á að óháð afleiddum kostnaði af þessum hópum, hver ætli kostnaður ríkissjóðs sé af þessum endalausu hópum og aðgerðahópum sem falla til, 

Herra forseti. Ég verð nú að byrja á því að segja í framhjáhlaupi að gamni mínu, svo ég grípi inn í síðasta svar við andsvari, að ég sat minn fyrsta fund í þessum 40–50 manna hópi í morgun þar sem ríkti mjög góður andi. Þar voru allir mjög brattir og bjartsýnir og fæstir með einhverja járnkarla undir borðum. Því held ég að við eigum að bera von í brjósti varðandi þann mikla atvinnuveg sem þar er undir um að þetta beri einhvern árangur. Auðvitað er verið að leggja í þetta á nýjum forsendum. Þetta var svona í framhjáhlaupi, en mér fannst ég þurfa að segja þetta vegna þess að það komu allir bjartari út af fundinum en inn á hann. Það sagði fólk almennt, bara svo það sé sagt. En mig langaði til að spyrja hv. þingmann, sem var að flytja ræðu sína og fullyrðir hér á bls. 13 í sínu nefndaráliti um hjúkrunarheimilin að þau hafi verið vanfjármögnuð og uppbyggingin sömuleiðis, sem skili sér í meiri þrýstingi á Landspítala. Að mínu mati var það alls ekki þannig á síðasta kjörtímabili og hefur ekki verið að hjúkrunarheimilin hafi verið vanfjármögnuð. Hins vegar, eins og við þekkjum og höfum fengið upplýsingar um í fjárlaganefnd, þá hefur bygging þeirra gengið hægar en vonir stóðu til og það er kannski eitt af því sem við erum almennt að glíma við í húsnæðismálunum. En það hefur m.a. komið fram á fundum fjárlaganefndar að fyrst og síðast sé um að ræða mönnunarvanda, m.a. hafi ekki verið hægt að manna Landakot sem var einmitt tekið sérstaklega undir til að létta á spítalanum og búa til þessi rými. Rýmin eru til staðar að einhverju leyti en ekki mannskapurinn. Sannarlega getum við gert betur í því að búa betur að fólki sem starfar í geiranum en ég er ósammála því að hjúkrunarheimilin hafi verið vanfjármögnuð á síðasta kjörtímabili og í rauninni það sem af er þessu.

Virðulegi forseti. Ég vakti náttúrlega sérstaklega athygli á því sem fram kom í umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, að nýir þjónustusamningar væru ekki fjármagnaðir. Það kom auðvitað inn neyðarframlag í gegnum fjárlög síðast, í gegnum fjárlaganefnd, vegna þess að slíkur kostnaður var uppsafnaður. Það kom líka fram á þeim fundum, á nýjustu fundunum sem við héldum með Samtökunum, og kom líka fram í umsögn þeirra, að til að mynda eru stórir liðir þarna eins og betri vaktavinnutímar sem fá framlag á móti sem er langt undir raunverulegri stöðu þeirra. Ég myndi fullyrða, fyrst við erum komin á þennan stað, að það hafi verið mjög þungt hljóð í Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu út af stöðunni sem væri fram undan hjá hjúkrunarheimilum. Varðandi mönnunarvandann. Maður heyrir auðvitað víða að það sé nú verið að opna pláss en ekki sé hægt að manna þau. En í þessu samhengi þurfum við að velta því fyrir okkur hvernig það er með reksturinn og rekstrarframlögin inn í þessar stofnanir, vegna þess að það liggur fyrir að við erum til að mynda með mörg hundruð menntaða hjúkrunarfræðinga sem hafa verið menntaðir hjá opinberum stofnunum en sjá sér ekki fært og hafa ekki áhuga á að vinna á þessum stofnunum út af álagi. Svo setjum við fram tillögu eins og með betri vaktavinnutíma sem á í rauninni að draga úr álagi fólks, en það úrræði er vanfjármagnað sem þýðir að álagið eykst annars staðar í kerfinu og við vinnum í rauninni á móti þeim starfsskilyrðum sem við ætluðum að skapa til að fá aukna mönnun inn í kerfið. Því er ég á þeirri skoðun að mönnunarvandinn sem er núna til staðar komi líka til vegna þess að reksturinn hefur verið vanfjármagnaður og það hefur ekki verið vilji til að fara í langvarandi rekstrarútgjaldaaukningu til þessara stétta til að laða þessa hópa til baka. Ég er alveg sammála hv. þingmanni og hv. formanni fjárlaganefndar hvað það varðar að stök rými munu ekki breyta neinu í stöðunni. Það er aðstaða þessa fólks og, til skamms tíma, ef það á að bjóða þeim upp á núverandi stöðu, þá eru það peningar sem skipta máli og hvað situr eftir á launaseðlinum, a.m.k. til að byrja með.

Herra forseti. Það sem ég var að vitna í er sérstaklega það sem hv. þingmaður nefnir varðandi uppbyggingu þeirra. Það er það sem ég vitna í þegar ég tala um að ég sé ekki sammála þeirri nálgun af því að ég hef talið að við höfum sett verulega fjármuni í þetta, en eins og ég sagði komust þeir bara ekki allir í vinnu, því miður. Ég er alveg sammála því að við þurfum að gera betur víða og m.a. að búa til starfsaðstæður sem fólk vill fara inn í. Samt sem áður hefur líka komið fram hjá okkur að markmiðið sem við vorum að reyna að ná með betri vinnutíma virðist einhvern veginn ekki hafa skilað sér. Það eru hreinlega ekki allir sáttir við það fyrirkomulag. Það má vel vera að það snúi að útfærslunni og öðru slíku, hreinlega því hvernig stofnanir útfæra það frekar en að fólk vilji ekki vinna fulla vinnu, hafi frekar viljað vera í hlutastarfi og taka þar af leiðandi að sér einhverja aukavinnu eða bara að vera í 100% starfi. Við vitum alveg að vaktavinna er mjög erfitt starf og margir eru ekki í því, eins og hv. þingmaður nefndi. En það er nú víða um heim, eins og við höfum líka heyrt, m.a. af hálfu forstjóra Landspítalans sem við bæði höfum heimsótt og hefur komið til okkar á fundi, að það eru allt aðrar kröfur sem yngra fólk gerir í dag. Sjúkrahúsunum, af því að mér finnst óþægilegt að tala alltaf bara um eitt, hefur kannski gengið illa að ná utan um það. Það sem mig langaði líka aðeins að spyrja um, af því að þingmaðurinn segir í síðustu setningunni í nefndaráliti sínu, með leyfi forseta: „Landspítali starfar ekki einn og sér heldur í kerfi sem þarf að virka.“ Um það erum við alveg sammála. Þess vegna var ég að reyna að benda á það áðan að mér finnst einhvern veginn að við höfum ekki komið 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni fyrir andsvarið. Ég held við getum alveg verið sammála um hvert endamarkmiðið er. Við viljum að þessi kerfi virki saman. Það sem veldur mér áhyggjum er þessi átakafjármögnun sem við erum sífellt að sjá. Það berast hér ræður frá hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar um að það muni ekki standa á fjármagni, í lok dags verði þetta allt greitt. En til að mynda Landspítalinn, Sjúkrahúsið á Akureyri og allar heilbrigðisstofnanir um allt land vilja sjá langtímaáætlanir sem menn geta farið eftir. Við fáum Landspítalann á fund til okkar og sjáum umsögn og þau segja einfaldlega: Þetta fjármagn dugir ekki fyrir raunvexti og það er mjög erfitt fyrir þessa aðila að horfa til framtíðar og tryggja að þeirra rekstur verði skilvirkur ef þau upplifa að það sé ekkert svigrúm til að hreyfa sig. Varðandi kerfið í heild sinni þá er ég því alveg 100% sammála að þetta snýst ekki bara um Landspítalann. Þess vegna kom nú upp þessi umræða, til að mynda um þjónustusamningana við hjúkrunarheimilin. En við vitum það, við bara vitum það. Það var verið að skrifa undir þjónustusamninga núna fyrr í vor. Þótt þeir hafi ekki verið kláraðir áður en fjármálaáætlun var fyrst lögð fram þá voru þeir tilbúnir eftir að 2. umr. fór af stað. Af hverju komu ekki breytingartillögur þarna inn þannig að hjúkrunarheimili geti horft á sínar tölur og sagt: Það verður staðið við þetta. Við munum ekki þurfa að skera við nögl og skapa enn verri aðstæður fyrir okkar starfsfólk. Við getum ekki staðið við betri vaktavinnutíma o.s.frv. Þannig að þessi vandi, sem er alltaf verið að tala um að sé svo óskilgreindur og erfitt að komast yfir - þegar upp er staðið þá er það svolítið þannig að peningar geta skipt verulegu máli þegar gatið og hyldýpið er orðið svo djúpt að fólk sér ekki fyrir endann á ákveðnum hlutum. Ég hefði einfaldlega viljað sjá aðra forgangsröðun hér vegna þess að til lengri tíma þá kostar miklu meiri pening að reka kerfið svona.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit 3. minni hluta fjárlaganefndar fyrir hv. þm. Eyjólf Ármannsson. Fyrsta fjármálaáætlun hverrar ríkisstjórnar gegnir lykilhlutverki í opinberri stefnumótun. Í þeirri fjármálaáætlun getur ný ríkisstjórn sýnt fram á hvernig eigi að framkvæma helstu verkefni sem boðuð eru í stjórnarsáttmálanum og hvaða forgangsröðun verði lögð til grundvallar á komandi árum. Sú fjármálaáætlun sem hér er til umfjöllunar er annars eðlis. Í stað þess að draga fram hvernig uppfylla eigi þau kosningaloforð sem mynda kjarna stjórnarsáttmálans er gefið í skyn að nánast engar breytingar verði á ríkisfjármálum á næstu fimm árum nema hvað ytri áhrif varðar, þ.e. hagtölur og fólksfjölgun. Ætla má að gildandi fjárlög hafi verið færð inn í excel-skjal og svo hliðrað til hægri. Einu pólitísku áherslurnar sem hægt er að finna fjalla um hvernig skuli draga úr skuldasöfnun á kostnað annarra verkefna. Ekki er gert ráð fyrir nema hluta af þeim fjölmörgu verkefnum sem boðuð voru í stjórnarsáttmálanum. Stór verkefni á borð við endurskoðun almannatryggingakerfisins og byggingu þjóðarleikvangs eru ekki fjármögnuð. Aðspurðir segja ráðherrar ríkisstjórnarinnar að ekki sé gert ráð fyrir hinum og þessum verkefnum vegna þess að endanlegur kostnaður liggi ekki fyrir. Slík vinnubrögð eru til marks um grundvallarmisskilning ríkisstjórnarinnar á hlutverki fjármálaáætlunar. Ef fjármálaáætlun á að endurspegla þróun ríkisfjármála á yfirstandandi kjörtímabili þá verður að draga upp skýrari ramma en hér er gert. Fjármálaáætlun þessi byggist á þjóðhagsspá Hagstofu Íslands. Samkvæmt greinargerð hennar var upphaflega gert ráð fyrir 5,9% verðbólgu á þessu ári. Nú, aðeins tveimur mánuðum síðar, er ljóst að verðbólgan verður töluvert hærri, líklega í kringum 7,5% á þessu ári. Einnig spá helstu greiningaraðilar umtalsverðri verðbólgu á næsta ári. Vegna heimsfaraldurs og innrásar Pútíns í Úkraínu hefur verð á ýmsum vörum hækkað undanfarið. Verulegur skortur er á íbúðarhúsnæði, sem hefur valdið fordæmalausum hækkunum á fasteignamarkaði. Undir slíkum kringumstæðum er nauðsynlegt að tryggja að ríkisfjármál auki ekki þenslu í hagkerfinu að óþörfu. Engu að síður er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að standa vörð um velferðarþjónustu og tilfærslukerfi. Raunin er sú að félagslegir innviðir mega ekki við frekari niðurskurðaráformum. Heilbrigðiskerfið stendur á brauðfótum og neyðarköll berast dag eftir dag. Fátækt er viðvarandi vandamál og ójöfnuður eykst ár eftir ár. Þeir ríku græddu á tá og fingri í heimsfaraldrinum þegar hlutabréf klifu hvern tindinn á fætur öðrum en fjöldi fólks varð fyrir verulegum áföllum, bæði heilsufarslegum og fjárhagslegum, vegna Covid-19. Margir glíma við langvarandi áhrif Covid-19 og enn fleiri misstu vinnuna og urðu fyrir miklu fjártjóni. Við megum ekki skella hurðinni á þessa hópa í nafni efnahagsstöðugleika. Þetta eru hópar sem hafa lengi kallað eftir aðstoð. Við getum ekki neitað þeim um réttlæti eina ferðina enn. Fjárlaganefnd barst fjöldi umsagna við fjármálaáætlun og fundað var með ýmsum umsagnaraðilum. Vert er að fjalla um helstu ábendingar sem þar komu fram. Alþýðusamband Íslands gagnrýndi í umsögn sinni markmið um útgjaldavöxt, en samkvæmt greinargerð með fjármálaáætlun er stefnt að því að raunvöxtur frumgjalda verði um 1% á ári á tímabili áætlunarinnar. Alþýðusambandið sagði þau áform óraunhæf og að slíkt skapaði ekki grundvöll fyrir umbætur þær sem boðaðar voru í stjórnarsáttmála. Fram hefði komið í áætluninni að ný verkefni þyrfti að fjármagna með niðurskurði, þ.e. breyttri forgangsröðun eða bættri nýtingu fjármuna. Nú þegar væri fyrirséð að útgjöld ykjust umfram áætluð útgjöld, m.a. af völdum mótvægisaðgerða vegna verðbólgu, fjölgunar flóttamanna og byggingar þjóðarleikvangs. Einnig ítrekaði Alþýðusambandið fyrri varnaðarorð um að vafi ríkti um hvort tekjustofnar ríkisins stæðu undir reglulegum útgjöldum. Það væri sérstakt áhyggjuefni þegar tekjustofnar dygðu ekki fyrir reglulegum útgjöldum, sérstaklega þegar ljóst væri að áhrif breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar myndu að óbreyttu leiða til þess að kerfislægur halli yrði á ríkissjóði. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu lögðu áherslu á mikilvægi þess að endurnýjaðir þjónustusamningar ríkisins við hjúkrunarheimilin yrðu fjármagnaðir að fullu í fjármálaáætlun. Sú 0,9% árlega hækkun sem finna mætti í útgjaldaramma málaflokksins dygði ekki til að efna loforð ríkisstjórnarinnar um að fjármagna rekstur hjúkrunarheimila miðað við forsendur þeirra samninga. Einnig bentu samtökin á að á málefnasviði 25 vantaði fjármögnun til reksturs þjónustumiðstöðvar Alzheimer-samtakanna, Seiglunnar. Þá kölluðu samtökin eftir því að fjármagn yrði aukið til SÁÁ þar sem fjárveitingar væru of lágar sem nemur 300 millj. kr. á ársgrundvelli. BSRB bendir á að sú skuldasöfnun sem hefur átt sér stað undanfarin ár og markmiðið er að stöðva á gildistíma fjármálaáætlunar megi að miklu leyti rekja til þess að skattalækkanir þær sem tóku gildi á síðasta kjörtímabili hafi verið ófjármagnaðar og þannig hafi skapast kerfislægur halli á rekstri ríkissjóðs. Ekki sé skynsamlegt að fjármagna þessar aðgerðir eftir á með niðurskurði. Í umsögn Landspítalans er bent á að spítalinn standi frammi fyrir óvenjumiklum áskorunum. Vegna heimsfaraldurs hafi álag á starfsfólk verið mjög mikið undanfarin ár. Auk þess sé mikill skortur á legurýmum og biðlistar, sem voru langir fyrir heimsfaraldur, hafi lengst enn frekar. Viðvarandi halli hefur verið á rekstri spítalans undanfarin ár. Bent er á að lýðfræðilegar breytingar, þ.e. fjölgun landsmanna og hækkandi meðalaldur, skapi aukið álag á heilbrigðiskerfið. Þjónustuþörfin er meiri og því þurfi fjárveitingar til spítalans að hækka um 2–2,5% á ársgrundvelli næstu fimm ár til þess eins að halda óbreyttu þjónustustigi. Vert er að vitna í lokaorð umsagnarinnar, með leyfi forseta: „Verði það niðurstaðan að fjárveitingar til rekstrar Landspítala hækki um 1% á næsta ári, 2% næstu tvö ár þar á eftir og 1,3% árin þar á eftir er ljóst að Landspítali mun ekki ná þeirri viðspyrnu sem nauðsynleg er í kjölfar COVID-19 og mun eiga mjög erfitt með að mæta þeim miklu áskorunum sem spítalinn stendur frammi fyrir. Slík niðurstaða yrði mikil vonbrigði.“ Öryrkjabandalag Íslands gagnrýnir að ekki sé gert ráð fyrir fyrirhugaðri endurskoðun almannatryggingakerfisins í fjármálaáætlun. Áætlun um 2,5% hækkun útgjalda á ári frá 2024 eigi eingöngu við um lýðfræðilega fjölgun og taki ekki tillit til hækkandi verðbólgu. Til að markmið um aukna atvinnuþátttöku örorkulífeyrisþega náist þurfi að draga verulega úr tekjuskerðingum TR. Það sé áhyggjuefni að í fjármálaáætluninni sé hvorki nefnt að draga eigi úr tekjutengingu örorkulífeyris og/eða fella út tekjuskerðingar frá fyrstu krónu á kjörtímabilinu, sem nær til ársins 2025, né að fjármagn sé áætlað í breytingar á almannatryggingakerfinu. Umsögn fjármálaráðs er um margt merkileg. Þar vekur sérstaka athygli gagnrýni fjármálaráðs á að samhengið skorti milli stjórnarsáttmála og framlagðrar fjármálaáætlunar. Um það segir í umsögn fjármálaráðs, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir að áætlunin sé sú fyrsta í tíð núverandi ríkisstjórnar og sú fyrsta sem grundvallast á nýrri fjármálastefnu áranna 2022–2026 eru ekki boðaðar nýjar útgjaldaráðstafanir. Þar með er ekki sett upp hið svokallaða grunndæmi, eins og gert var í sambærilegri áætlun fyrir árin 2019–2023 sem sýndi fyrirferð nýrra og breyttra ráðstafana nýrrar ríkisstjórnar. Séu þessar fyrirætlanir settar í samhengi við tekjuáætlun vakna óneitanlega upp spurningar um hvort framlögð áætlun feli í sér nægilegt svigrúm til að standa við fyrirheit stjórnmálanna eins og þau eru boðuð í stjórnarsáttmála.“ Einnig vekur athygli umfjöllun fjármálaráðs um fjárfestingarstigið á gildistíma áætlunarinnar. Fjármálaráð bendir á að þrátt fyrir svokallað fjárfestingarátak sé fjárfestingarstigið ekki sérlega hátt í sögulegu samhengi, sérstaklega í ljósi mikils samdráttar á árunum eftir fjármálahrunið. Ætla megi að fjölmörg þjóðhagslega arðbær fjárfestingartækifæri séu til staðar og auðveldlega megi réttlæta skuldsetningu til að fjármagna slík verkefni ef arðsemin er meiri án fjármagnskostnaðar. Framangreindar umsagnir gefa skýrt til kynna að fjármálaáætlun sú sem hér er til umfjöllunar þarfnist endurskoðunar. Því miður virðist sem ríkisstjórnarflokkarnir hafi að mörgu leyti virt þessar ábendingar að vettugi. Það sést með skýrum hætti í áliti meiri hluta fjárlaganefndar. Eftir mikla umfjöllun um ríkisfjármál og efnahagshorfur, bæði í fjárlaganefnd, í fundarsal Alþingis og innan Stjórnarráðsins, virðist niðurstaða ríkisstjórnarflokkanna vera sú að ekki þurfi að svara þeirri gagnrýni sem fram hefur komið. Nóg sé að uppfæra framlagða fjármálaáætlun með tilliti til hækkandi verðbólgu og mestu skipti að auka gjaldheimtu og fresta fjárfestingum. Stjórnarandstöðuflokkarnir kölluðu eftir aðgerðum til að koma til móts við lágtekjuhópa og fjölskyldufólk í ljósi hækkandi verðbólgu strax í febrúar. Viðbrögð ríkisstjórnarflokkanna voru lítil sem engin. Það var ekki fyrr en um miðjan maí að ríkisstjórnin kynnti mótvægisaðgerðir gegn verðbólgu. Ekki verður annað sagt en að þær aðgerðir hafi komið fram allt of seint og gengið allt of skammt. Í raun mætti halda að ríkisstjórnin hafi tekið mið af breytingartillögum stjórnarandstöðuflokkanna við fjárlagafrumvarpið fyrir síðustu áramót og ákveðið að samþykkja þær eftir á, en aðeins að hluta. Í aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar til að sporna við þenslu í hagkerfinu eru lagðar til ráðstafanir á tekjuhliðinni. Meðal þeirra er endurskoðun á fyrirkomulagi og umfangi verðmætagjalds vegna sjókvíaeldis. Einnig er þar lagt til að ráðist verði í öflun tekna af ferðamönnum í samráði við ferðaþjónustuna. Þetta eru atvinnugreinar í vexti sem útlit er fyrir að muni stuðla að auknum hagvexti á næstu árum. Mun nærtækara hefði verið að hækka veiðigjaldið, enda ekki útlit fyrir frekari vöxt í stórútgerð á næstu árum, eða að hækka bankaskattinn í ljósi ofurhagnaðar bankakerfisins undanfarin ár. Lagt er til að fjárfestingaráformum verði frestað. Þetta er vanhugsað. Vert er að minna á umfjöllun fjármálaráðs um að fjárfestingarstigið sé ekki hátt í sögulegu samhengi og að ekki sé víst að búið sé að vinna upp alla innviðafjárfestingar- og viðhaldsskuld á eignahliðinni síðan á eftirhrunsárunum. Undir það má taka. Fjárfestingar eru í eðli sínu nauðsynlegur þáttur í ríkisrekstri og þjóðhagslega mikilvægar fyrir framtíð samfélagsins. Þegar ráðist er í aðgerðir til að dempa þenslu í hagkerfinu og vinna gegn verðbólgu er grundvallaratriði að það verði gert samhliða til að milda áhrif verðbólgu á hina tekjulægri, sérstaklega aldraða og öryrkja. Einnig er mikilvægt að hafa í huga að stór hluti fólks er með verðtryggð lán og að verðbólga hefur skaðleg áhrif á eignastöðu þessa hóps. Flokkur fólksins hefur lagt til ýmsar aðgerðir til að tryggja að áhrif verðbólgu bitni ekki með harkalegum hætti á lágtekjuhópum og fólki með verðtryggð lán. Ríkinu ber skylda til að verja eignamyndun fólks sem greiðir niður verðtryggð húsnæðislán sín. Það er miður að ríkisstjórnin hyggist ekki grípa til frekari aðgerða til að vernda þessa þjóðfélagshópa. Meiri hluti fjárlaganefndar hyggst ekki koma til móts við ábendingar umsagnaraðila og útfæra nánar stærstu kosningaloforðin í stjórnarsáttmála. Jafnvel þótt umsagnaraðilar hafi bent á skort á umfjöllun um endurskoðun almannatryggingakerfisins segir meiri hluti fjárlaganefndar að með áætluninni sé fyrsta skrefið stigið í þeirri vegferð, án þess að útskýra um hvaða skref er að ræða, og að frekari áform verði kynnt í næstu fjármálaáætlun að ári liðnu. Þessum áformum þarf að fylgja fjármagn. Öryrkjabandalag Íslands hefur kjörorðin „Ekkert um okkur án okkar“. Ríkisstjórnin virðist hafa staldrað allt of lengi við fyrstu orðin: Ekkert um okkur. Undanfarnar vikur hafa fréttir birst á færibandi um neyðarástand á bráðamóttöku Landspítala. Álag á starfsfólk er allt of mikið og biðtími sjúklinga allt of langur. Í ljósi umsagnar Landspítala er ekki hægt að draga aðra ályktun en að nauðsynlegt sé að auka fjárheimildir til reksturs heilbrigðiskerfisins á tímabili áætlunarinnar. Því miður virðist sem meiri hluti fjárlaganefndar ætli að horfa fram hjá því ástandi sem nú ríkir. Sífelld loforð um betrumbætur í heilbrigðiskerfinu hafa ekki skilað árangri. Það er áfellisdómur þegar sjálfur fjármála- og efnahagsráðherra segir í ræðustól á Alþingi að peninga vanti ekki, og að vandamál heilbrigðiskerfisins séu ekki tilkomin vegna vanfjármögnunar, þegar framlögð fjármálaáætlun hans tryggir engan veginn fjármögnun Landspítala og vanmetur verulega þjónustuþörf í heilbrigðiskerfinu á næstu árum. Betur má ef duga skal. Það er aðkallandi þörf á úrbótum víðs vegar í samfélaginu. Kjör öryrkja hafa ekki fylgt launaþróun áratugum saman. Verulegur skortur er á hjúkrunarrýmum. Biðlistar lengjast ár eftir ár. Jafnvel börn þurfa að bíða eftir þjónustu sem getur skipt framtíð þeirra öllu. Mannekla, skortur á legurýmum og undirfjármögnun eru orðin helstu einkenni heilbrigðiskerfisins í landi sem segist vera best í heimi. Ríkisstjórnin virðist ekki þora að grípa til aðgerða vegna þess að titringurinn milli stjórnarflokkanna er orðinn svo mikill að ráðherrar geta ekki einu sinni stutt frumvörp hver annars í umsögnum. Strax á fyrstu mánuðum kjörtímabilsins er orðið ljóst að ríkisstjórnin getur ekki komið sér saman um hvernig eigi að stjórna landinu næstu fjögur ár. Við þær aðstæður dugar ekki að boða til aðgerðaleysis um ókomna tíð. Þriðji minni hluti telur að ekki sé tími til að fresta vandanum frekar. Það er algjört lágmark að koma til móts við ábendingar umsagnaraðila um aðkallandi verkefni á næstu misserum og um undirfjármögnun í opinberri velferðarþjónustu. Að óbreyttu getur 3. minni hluti ekki stutt framlagða fjármálaáætlun. Breytingartillögur meiri hluta fjárlaganefndar taka ekki á vandanum. Því eru lagðar til breytingartillögur á ákveðnum málefnasviðum til að tryggja að svigrúm sé til að ráðast í nauðsynlegar úrbætur á almannatryggingakerfinu og tryggja örugga heilbrigðisþjónustu. Þriðji minni hluti leggur til eftirfarandi breytingartillögur: Lagt er til að framlög til sjúkrahúsþjónustu hækki um 2,5% til samræmis við áætlaða þjónustuþörf á komandi árum, sbr. umsögn Landspítalans. Þarna eru breytingar um að á næstu fjórum árum verði lagðir til rétt um 3,5 milljarðar á ári og er það gert til að reyna að sjá til þess að Landspítalinn sé ekki vanfjármagnaður eins og hingað til hefur verið. Það er sem sagt verið að reyna að koma til móts við það að þetta sé nokkurn veginn í samræmi við það sem Landspítalinn biður um. Lögð er til önnur breyting, þ.e. að framlög ríkisins til SÁÁ hækki um 300 millj. kr. á ári til samræmis við upplýsingar í umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu um hve mikið fjármagn vanti í rekstur SÁÁ. Þetta eru ekki háar upphæðir en geta skipt sköpum fyrir málefni SÁÁ og eru líka nauðsynlegar til að þau geti haldið áfram sínu góða starfi. Að lokum er lagt til útgjaldasvigrúm á málefnasviði 27, hækkun um 10 milljarða kr. á ári til að hægt verði að ráðast í endurskipulagningu almannatryggingakerfisins og draga úr tekjutengingum. Þetta er algerlega nauðsynlegt. Það er gersamlega nauðsynlegt að fara að taka á þeim óskapnaði sem almannatryggingakerfið er. Við getum ekki leyft okkur ár eftir ár, áratugum saman, að vera með þennan skelfilega bútasaumaða óskapnað sem almannatryggingakerfið er orðið. Það er okkur til háborinnar skammar að við skulum vera með kerfi sem er þannig útbúið að það getur í mörgum tilfellum skaðað þegar verið er að setja inn í kerfið fjármuni sem eiga að bæta stöðu viðkomandi hóps. Það er eitthvað undarlegt við kerfi sem þolir eiginlega ekki að settir séu peningar inn í það öðruvísi en að þeir séu skatta- og skerðingarlausir. Það segir sig sjálft á þeim tímum sem nú eru í gangi þar sem allt hækkar; verðbólga komin af stað, vöruverð og húsnæðiskostnaður, það er hægt að telja endalaust upp. Í því samhengi getum við líka nefnt þá stöðu sem enn er uppi, að fólk sem þarf nauðsynlega á sjúkraþjálfun eða sérfræðilæknum að halda hefur ekki lengur efni á því vegna þess að þar er ekki heldur samið og kostnaður orðinn svo hár að viðkomandi hefur ekki nokkurn möguleika á að eiga efni á því. Þessi fjármálaáætlun er að mörgu leyti ekki góð og eins og ég hef talið upp hér þarf að gera breytingar á henni. Ég vona að tekið verði tillit til þessara hógværu litlu breytinga sem við í Flokki fólksins erum að leggja hér til. Ef við skoðum fjármálaáætlun og heildarútgjöld til málaflokksins frá 2023–2027 þá verður maður eiginlega alveg orðlaus þegar maður sér að í flestöllum málaflokkum eru lækkanir frá 2023 og sums staðar töluverðar lækkanir allt til 2027, sem eru stundum algerlega óskiljanlegar. Maður rekur síðan augun í að allt í einu eru hækkanir til fjölmiðla á sama tíma og lækkanir eru til framhaldsskólastigsins. Maður skilur ekki svona fjármálaáætlun þar sem ákveðin nauðsynleg mál eins og samgöngur og annað lækka á meðan önnur mál sem maður telur ekki jafn mikilvæg eru hreinlega að hækka. Að framansögðu ætla ég ekki að hafa fleiri orð um þetta í bili en vona svo heitt og innilega að það verði tekið tillit til breytingartillagna okkar.

Herra forseti. Ég þakka hv. ræðumanni fyrir umsögnina. Það er alltaf snúið að vera skutlað inn í eitthvert svona verkefni þegar maður hefur ekki verið að fylgjast með og tekið þátt í umræðunni, þó að við fáum öll upplýsingar frá okkar félögum, sannarlega. Ég geri ráð fyrir að svo sé einnig hjá hv. þingmanni eins og ég þekki sjálf. En mig langaði aðeins að koma inn á málefni sem ég veit að hv. þingmaður þekkir sérstaklega vel og ég tek alveg undir þetta með tekjutengingu örorkulífeyris, sem við höfum svo oft rætt um, og tekjuskerðinguna, að það sé eitthvað sem við verðum að fást við og hv. þingmaður hefur auðvitað oft spurt um hér í þingsal. Það er ráðherrann með á sinni könnu, eins og við þekkjum, og er byrjaður að eiga við kerfið. Það hefur einhvern veginn ekki náðst samkomulag um hvaða leiðir hægt er að fara í þessu en sannarlega held ég að hann ætli að höggva á einhvern hnút. Ég heyri ekki betur en að það sé gert. Fram til þess að það gerist, eins og kannski með annað, þá hafa ekki verið settir inn fjármunir sem eru áætlaðir fyrir því þar sem ekki liggur beinlínis fyrir hvað verður ofan á í því efni. Hér er talað um að ráðast í aðgerðir til að dempa þenslu í hagkerfinu og vinna gegn verðbólgu, að það sé grundvallaratriði að það verði gert til að milda þau áhrif gagnvart hinum tekjulægri og þá sérstaklega öldruðum og öryrkjum. Ég tek sannarlega undir það. Það er mikilvægt og auðvitað er búið að kynna hér til sögunnar ákveðnar aðgerðir en það þarf að fylgjast afskaplega vel með þessum hópi sérstaklega og bara fátæku fólki almennt, fólki sem lifir við mjög bágan kost. Það er eitt af því sem við erum að byrja að reyna að gera en við þurfum sannarlega að vera vakandi af því að við höfum ekki hugmynd um hvernig þetta þróast, ekki síst þetta árið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er sammála henni í því. Ég hef nú tekið þátt í tveimur nefndum um endurskoðun almannatryggingakerfisins sem hafa reynt að koma þeim hlutum í þann farveg að hægt sé að taka virkilega á þessu kerfi. Það er eiginlega sorglegt til þess að vita að það skuli ekki hafa tekist vegna þess að það er gífurlega mikilvægt. Það er eitthvað að kerfi sem er þannig að ef viðkomandi reynir að fara að vinna lendir hann á vegg kannski ári seinna með gífurlegum skerðingum og kostnaði við vinnu þegar allt er upp talið. Þá mun það jafnvel ekki einu sinni standa undir einhverju lágmarki, það borgar sig ekki fyrir viðkomandi að reyna að standa í því að vera í vinnu. Það hlýtur að vera eitthvað mjög alvarlegt að og mjög mikið að svoleiðis kerfi sem við verðum að breyta. Við eigum að sjá til þess að peningarnir skili sér í vasa þeirra sem vilja og geta unnið eitthvað. Við eigum auðvitað ekki að fara að skerða svoleiðis hluti fyrr en viðkomandi er t.d. kominn upp í meðallaun í þeirri vinnu þar sem hann er. Það er voðalega ósanngjarnt þegar tveir aðilar vinna á sama stað og annar er skertur strax og kemst aldrei upp í einu sinni helminginn af því sem hinn er með vegna skerðinga af því að hann hefur ákveðna framfærslu úr kerfinu. Það væri þjóðráð, sem við höfum margoft bent á, að þeir sem vilja vinna gætu t.d. farið af stað og fundið sér vinnu og gætu verið skerðingarlausir í tvö ár. Svíar reyndu þetta og þetta virkaði mjög vel hjá þeim. Mér finnst að á meðan við erum að byggja þetta upp ættum við að reyna að koma einhverju svona fyrirkomulagi á. Gerum eitthvað strax, ekki alltaf vera að hugsa það inn í framtíðina.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er alveg sammála því og það er eitt af því sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra er kominn með af stað, þ.e. þau verkefni er varða það að koma því fólki út á vinnumarkaðinn sem það getur og ekki hvað síst fólki sem hvergi hefur komist að. Það er svo mikilvægt að þessi hvati sé til staðar. Það er alveg frumskilyrði. Ég tek undir það. Þú ferð ekkert út á vinnumarkaðinn ef þú færð í rauninni einn þriðja af því í vasann, talandi um að vinna við hliðina á einhverjum. Það eru bara óboðlegt að svo sé. Ég er mjög ánægð með að sú vinna er hafin að búa til einhvern einhvers konar kerfi utan um það. Það er það fyrsta sem ráðherra hefur verið að gera núna þannig að við erum að stíga skref og vonandi kemur fram mál um það strax núna í vetur. Mig langaði að öðru leyti að velta því upp með þingmanninum, af því að hér eru tiltekin tvenn samtök sérstaklega í breytingartillögu annars vegar og svo í nefndaráliti, að það er svo mikilvægt þegar við erum að fjalla um áætlun að það eru yfirleitt stóru línurnar. En síðan þegar við erum að gera drög að einhvers konar breytingum til einhverra tiltekinna stofnana eða eitthvað slíkt þá er það alla jafna gert í fjárlögum. Við vitum ekkert hvort Alzheimer-samtökin, SÁÁ eða annað er inni. Það er ekki ljóst fyrr en ráðherra kemur með sína tillögugerð hver niðurstaðan verður. En sannarlega er þörfinni komið á framfæri við nefndina, en að mínu mati eru þetta kannski tillögur sem eiga heima meira undir fjárlagagerðinni sjálfri en stefnumótuninni sem á að vera í þessu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen fyrir andsvarið. Jú, jú, ég er alveg sammála því, það rekst oft á þegar nýir koma inn og eru ekki alveg með það á hreinu hvernig hlutirnir eru. Ég vil taka undir annað, það er tillaga okkar um að setja 10 milljarða á ári í endurskoðun almannatryggingakerfisins. Ef við hugsum aftur í tímann þá eru þetta ekki einu sinni nægir peningar til þess að vega upp á móti því þegar var farið í kerfisbreytingar gagnvart öldruðum á sínum tíma. Ég tók einhvern tíma saman að fyrir tveimur, þremur árum síðan var það komið upp í 15 milljarða, uppsafnaðir peningar sem töpuðust í sjálfu sér inn í örorkukerfið af því að það var ekki farið í þessar kerfisbreytingar á sínum tíma. Þannig að þessir 10 milljarðar á ári til þess að koma þessu kerfi af stað eru ekki miklir peningar. Ég er líka sannfærður um það að ef við tökum þetta kerfi og endurskoðum og komum því til betri vegar þá á það eftir að skila sér margfalt til baka vegna þess að ef við gerum kerfið einfalt, gagnsætt og þannig að allir geti skilið þá á það eftir að virka margfalt betur en kerfið eins og það er í dag. Það segir sig sjálft að þegar viðkomandi sem lifir í þessu kerfi, og ég hef lifað í þessu kerfi, er að reyna að skilja það og reyna að átta sig á því hvort það sé í lagi að taka við einhverjum styrk og hann veit ekki hvaða afleiðingar styrkurinn hefur, hvort hann verður til góða eða jafnvel hvort hann getur valdið keðjuverkandi áhrifum meira að segja út fyrir kerfið yfir í félagskerfi sveitarfélaga, þá erum við með eitthvert skrímsli sem er bara skelfilegt. Ég segi að við verðum og eigum og okkur ber skylda til að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að taka þetta kerfi og laga það.

Virðulegur forseti. Til umfjöllunar er fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027. Sú áætlun sem við ræðum hér tekur við af áætlun sem samþykkt var á síðasta löggjafarþingi og nú er áætlunin uppfærð miðað við nýjustu spár Hagstofunnar og fjallar í stórum dráttum um hagsmunalegt hlutverk hins opinbera og efnahagsframvindu á tímabili áætlunarinnar. Mig langar í stuttu máli að fara yfir nokkra punkta er varða málefnasvið áætlunarinnar og nefna nokkur málefni, en of langt mál er að fara yfir þau öll hér í þessari ræðu. Í áætluninni er m.a. boðuð endurskoðun á skattlagningu á umferð og ökutæki en veruleg eftirgjöf tekna af ökutækjum og ákvarðanir um skattleysi á afnotum af vegakerfi landsins og er miðað við fyrra fyrirkomulag skattlagningar. Þó liggur ekki fyrir nákvæm greining á þeirri eftirgjöf en um verulegar fjárhæðir er að ræða, það er nokkuð ljóst. Því er mjög mikilvægt að við drögumst ekki aftur úr í þessari endurskoðun og skoðum verulega vel skattlagningar og verðum þar að tengja saman, að mínu viti, rétta hvata til að nýta ný ökutæki og styðja við markmiðin sem við höfum sett okkur varðandi minni losun. Það þarf einnig að skoða samspil og rétta hvata, að réttir hvatar verði fjölbreyttari er kemur að fjármögnun samgöngumannvirkja. Þar hafa verið skoðaðar ýmsar leiðir og ég held að það sé gríðarlega áríðandi að við horfum til fleiri kosta en við höfum verið að gera nú þannig að fleiri verk komist til framkvæmda, sem er afar mikilvægt, enda þörfin mikil. Þegar í næstu fjárlögum liggja fyrir breytingar sem endurspegla alla notkun ökutækja á vegakerfinu, sem er til bóta. Stjórnvöld hafa lagt sérstaka áherslu á nýsköpun og varið gífurlegum fjármunum í rannsóknasjóði, endurgreiðslur, hvata og stuðningsnet. Áherslur hafa verið á loftslagsmál, heilbrigðismál og jafnréttismál umfram aðra þætti þó að allt sé undir í þessari áætlun, eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans. Löggæslan og almannavarnir standa frammi fyrir nýjum og vaxandi áskorunum og mikilvægt að öryggismálin í víðasta samhengi séu í lagi. Við þekkjum það að almannavarnir hafa í raun og veru verið starfandi frá því í óveðrinu 2019 sem reið hér yfir aðallega norður- og austurhluta landsins og síðan þá höfum við upplifað jarðhræringar, eldgos, skriðuföll og margt fleira sem almannavarnir hafa þurft að bregðast við og hafa gert það með glæsibrag. Við megum þó ekki gleyma hinni hefðbundnu frumkvæðislöggæslu sem felur m.a. í sér umferðarlöggæslu, en dæmin sýna að aukin umferðarlöggæsla getur haft verulega jákvæð hagræn áhrif. Má þar t.d. nefna átak lögreglunnar á Norðurlandi vestra á árunum 2017–2018 þar sem aukning á umferðarlöggæslu fækkaði umferðarslysum í umdæminu um 26% með tilheyrandi sparnaði, m.a. í heilbrigðiskerfinu. Það er mikilvægt að fjármagn til lögreglunnar sé með þeim hætti að embættinu sé gert kleift að sinna almennu eftirliti með virkum og skilvirkum hætti. Það má spyrja sig hvort hin almenna hagræðingarkrafa ætti að eiga við um viðbragðsaðila eins og löggæslu þar sem laun og launatengd gjöld eru um 80–85% af útgjöldum og hagræðingarsvigrúm því nánast ekki neitt til þess að fara í annað en að draga úr útgjöldum launaliða embættanna eða draga úr hefðbundnu eftirliti. Mikilvægi ólíkra og fjölbreyttra samgöngumáta verður seint of oft ítrekað og mikilvægt að ríkið styðji áfram við þróunaruppbyggingu í samgöngukerfinu. Fjárfestingar í samgöngumannvirkjum verða að vera mjög arðsamar fjárfestingar til lengri tíma. Það er einnig hægt að beita þeim sem ákveðnu efnahagsstjórnunartæki og horfa til framkvæmda á þeim svæðum sem eru kaldari og með minni framleiðsluspennu. Minni framkvæmdir eins og tengivegaframkvæmdir og aðgerðir til þess að bæta umferðaröryggi eru oftar en ekki mannaflsfrekar. Í þessari fjármálaáætlun er fest í sessi átak til endurbyggingar á tengivegum. Skólasóknarsvæði og atvinnusóknarsvæði í dreifðum byggðum þar sem dagleg umferð fer stöðugt vaxandi eru nánast gerð óbyggileg ef ekki tekst að hraða verulega endurbyggingu tengivega. Huga þarf að fleiri lausnum í fjármögnun og kröfum til tengivega en nú er gert. Ég held að í þessu samhengi sé mjög mikilvægt að velta því fyrir sér til lengri tíma, þó að það sé kannski ekki akkúrat umræðuefnið hér, að skoða hvort mikið af þessum tengivegum sem eru með skólaakstur og annað þurfi ekki að byggja upp með sams konar hætti og gert er samkvæmt þeim stöðlum, að byggja það upp að fullu, í fullri breidd, sem kostar gríðarlega fjármuni. Oftar en ekki myndi það þjóna tilgangi þessara vega að einfaldlega leggja á þá bundið slitlag ef það væri hægt. Það myndi gjörbylta aðstæðum fyrir þá sem þurfa að búa við þessa vegi. Það er líka mikilvægt að horft verði til þess í samgönguframkvæmdum að tengja saman byggðarkjarna og byggðarlög en ekki einungis styttingu á þjóðvegi 1. Sem dæmi um slíka framkvæmd má nefna Skógarstrandarveg og veginn um Laxárdalsheiði sem mun tengja saman svæði frá Stykkishólmi á Snæfellsnesi í Búðardal og Hvammstanga í Austur-Húnavatnssýslu. Það er ljóst að með slíkri framkvæmd yrðu forsendur samstarfs og sameiningar sveitarfélaga gerbreyttar frá því sem er í dag. Fjarskiptaöryggi á þjóðvegum landsins þarf að vera í forgangi á næstu árum en að öllum ætti að vera ljóst að sú staða sem uppi er nú víða, þar sem ekkert eða stopult farsímasamband á löngum köflum, er með öllu óboðleg. Samhliða þeirri uppbyggingu þarf að ráðast í að útrýma svörtum blettum í Tetra-fjarskiptakerfi viðbragðsaðila hér á landi. Verulegar ógnir blasa nú við matvælaframleiðslu og þróun matvælaverðs og því ber að fagna vinnu matvælaráðherra um skilgreiningu á fæðuöryggi landsmanna. Við blasir að framboð matvæla og hækkun á hráefnum - og líkur á að skortur verði viðvarandi á næstu misserum. Þessi þróun mun hafa veruleg áhrif á lífskjör almennings sem verja þarf stærri hluta tekna sinna til matarkaupa. En verkefnið er ekki síður að verja afkomu framleiðenda og getu þeirra til að framleiða. Það er ljóst að í núverandi ástandi hefur framleiðsluvilji bænda í kjötframleiðslu sérstaklega farið mjög dvínandi og ef ekkert verður að gert mun hann hverfa mjög hratt og við okkur mun blasa grafalvarleg staða gagnvart bændum og íslenskri matvælaframleiðslu. Meta þarf með markvissum hætti hvernig og hvort hægt er að styðja við frumframleiðendur til að halda getu þeirra til framleiðsluvilja. Það er ekki eingöngu vandamál bænda og afurðastöðva að takast á við þennan vanda. Vinna þarf á breiðari grunni og á grundvelli til að halda utan um matvælaframleiðslu í landinu, bæði til að efla og bæta fæðuöryggi og verja byggð. Þetta er nefnilega eitt stærsta byggðamálið sem við erum að fást við hér í dag, þ.e. sú staða sem ég var að fara hér yfir áðan og tíminn vinnur ekki með okkur í því efni. Landbúnaður er nefnilega grundvallarþáttur í loftslagsmálum og mikilvægt er að treysta á framþróun íslensks samfélags í jafnvægi í samlífi manns og náttúru. Sterkar vísbendingar eru um að sækja megi með öflugum rannsóknum á sviði landbúnaðar og landnýtingar meiri árangur í loftslagsmálum. Aukin innlend grænmetisframleiðsla sem dregur úr innflutningi, bætir nýtingu og meðhöndlun áburðar og bætt fóður búfjár styður við þá þróun að draga úr neikvæðum áhrifum loftslagsbreytinga af mannavöldum. Til að sækja megi fram með grænni, loftslagsvænni landbúnaði er mikilvægt að hafa skýra sýn og markmið. Mikilvægt er að nýta búvörusamningana með náttúruvernd að leiðarljósi sem umbunar jafnframt bændum fyrir árangur. Sjávarútvegurinn er ein af burðarstoðum efnahagslífsins og byggðar í landinu. Það er mikilvægt að treysta greinina á sama tíma og litið er til framtíðar. Það er sameiginlegt verkefni stjórnvalda og sjávarútvegsins að umgjörð greinarinnar byggi á sjálfbærni. Í kjölfar stríðsreksturs Rússa í Úkraínu hefur fiskverð hækkað umtalsvert með tilheyrandi tekjuaukningu til handa sjávarútvegsfyrirtækjum, bæði í útgerð og fiskeldi, þótt það sé líka ljóst að rekstrarskilyrði þessara fyrirtækja hafa einnig versnað með hækkandi olíuverði og öllum aðföngum. En engu að síður er ljóst að bætt afkoma í greininni mun skila hærri veiðigjöldum sem lögð eru sérstaklega á sjávarútveg til ríkissjóðs. Þannig munu þeir aðilar sem hagnast mest á hækkandi afurðaverði á alþjóðlegum mörkuðum leggja meira af mörkum í sameiginlega sjóði. Það er mikilvægt að sátt náist til framtíðar um þessar mikilvægu atvinnugreinar okkar og ber ég miklar væntingar til þeirrar vinnu sem matvælaráðherra hefur nú sett á fót með starfshópi um framtíð sjávarútvegsins hér á landi. Jákvæð hagræn áhrif fiskeldis aukast ár frá ári, hvort sem litið er til byggðaáhrifa eða aukningar í útflutningsverðmætum landsins. Það er mikilvægt að hugað verði sérstaklega að sóknarfærum í fiskeldi til frekari verðmætasköpunar með frekari rannsóknum. Að mínu mati er einnig ljóst að taka þarf upp það regluverk sem um atvinnugreinina ríkir. Meiri fyrirsjáanleiki þarf að vera fyrir þau sveitarfélög sem hýsa fiskeldi og betur þarf að koma til móts við þau hvað varðar uppbyggingu á nauðsynlegum innviðum sem til eru komnir vegna vaxandi umsvifa og uppbyggingar fiskeldisfyrirtækja og fjölgunar íbúa. Ljóst er að mínu mati að regluverk Fiskeldissjóðs þarf að endurskoða með hliðsjón af þessu. Ferðaþjónustan er sú atvinnugrein sem vaxið hefur hraðast á undanförnum árum. Segja má að atvinnugreinin sem ein helsta útflutningsgrein landsins hafi slitið barnsskónum. Allar stefnumarkandi ákvarðanir til lengri tíma verða að byggja á traustum grunni og því hvernig ná má meiri festu í atvinnugreininni og meiri verðmætasköpun. Mikilvægt er að horft verði í auknum mæli til rannsókna á sviði ferðaþjónustu og byggja þarf undir slíkt starf. Auknar rannsóknir á sviði orkumála eru einn af meginþáttum í orkuskiptum og loftslagsmálum. Því er mikilvægt að festa í sessi þá hækkun fjárheimilda sem gerð var í fjárlögum 2022. Stór og mikilvæg verkefni á sviði raforkudreifingar líða fyrir hindranir í leyfismálum og ákvarðanatöku. Í áætluninni er haldið áfram að styðja við uppbyggingu dreifikerfis raforku í dreifðum byggðum. Áhersla hefur verið á jöfnun dreifikostnaðar og aðgengi að traustu dreifikerfi. Í landi þar sem orkuskipti, t.d. í samgöngum, hafa komist á skrið, vakna mikilvægar pólitískar spurningar um aðgengi fólks og fyrirtækja að traustum tengingum við raforkukerfi og raforkuöryggi. Verulegum fjármunum er varið í að jafna dreifikostnað og næst sjaldnast að ná markmiðum um jafnræði sem þó er þegar bundið í lög. Orkuskiptin eru verkefni allrar þjóðarinnar og mikilvægt að fjármagnið og regluverkið styðji við það. Aðgengi fyrirtækja og byggðarlaga að raforku er víða hamlandi þegar kemur að búsetuöryggi og verðmætasköpun. Dæmi eru um að ekki fáist raforka eða tenging í heilu bæina. Jafnvel eru heimili í dreifbýli sem ekki eru tengd dreifikerfinu og orkuskipti því ekki til staðar fyrir alla landsmenn. Mjög mismunandi er milli sveitarfélaga hve mikinn kostnað sveitarfélög bera af rekstri dreifnáms sem eru útibú framhaldsskóla landshlutanna. Þá hefur sú jákvæða þróun orðið að fleiri ungmennum gefst nú kostur á að sækja sér framhaldsnám í sinni heimabyggð óháð tilteknum framhaldsskóla. Með bættum búnaði og fjarskiptum hafa opnast nýir möguleikar á enn meiri fjölbreytni í námsframboði. Þetta er alveg gríðarlega mikilvægur punktur og …  
            

Forseti hyggst spyrja hv. ræðumann hvort hann eigi langt eftir af ræðu sinni.

- Nei, það eru svona þrjár mínútur.

Forseti biður hv. þingmann að gera hlé á ræðu sinni. En athygli forseta hefur verið vakin á því að efnahags- og viðskiptanefnd er enn að funda og það eru uppi óskir um að þingfundi verði ekki fram haldið meðan sá fundur stendur þannig að forseti biður hv. þingmann að gera hlé í stutta stund meðan við finnum út úr þessu og hv. þingmaður getur síðan lokið ræðu sinni þegar þingfundur hefst að nýju.

- Það er bara sjálfsagt að verða við beiðni hæstv. forseta.

Forseti þakkar hv. þingmanni fyrir að vera samvinnuþýður í þessu efni. Ég mun gera hlé á þessum þingfundi á meðan verið er að finna út úr þessu með nefndarfundinn sem stendur enn þá yfir en átti að vera löngu lokið. - Fundi er þá frestað í 15 mínútur þar til kl. korter yfir átta.

Virðulegur forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið en ég held að það hafi verið sirka þar sem ég var að enda við að tala um dreifnám og ætlaði að fara í næsta lið. Ég held þá áfram. Í nefndaráliti meiri hluta er áréttað mikilvægi þess að draga úr spennu í hagkerfinu til að verja kaupmátt og ráðstöfunartekjur. Þrátt fyrir það er uppsöfnuð þörf fyrir íbúðarhúsnæði ein helsta áskorun við stjórn efnahagsmála. Útgjaldaaukning heimilanna vegna vaxandi verðbólgu kallar á að þétt sé staðið við uppbyggingu félagslegs húsnæðis. Lögð er áhersla á að fjárhagslegur stuðningur vegna húsnæðis til handa þeim sem þess þurfi verði byggður á traustum áætlunum og markmiðum fjármálaáætlunar á gildistíma hennar verði fylgt eftir, stutt verði við óhagnaðardrifin leigufélög og byggingarfélög sem starfa á félagslegum grunni, hvort sem lýtur að opinberum framkvæmdum eða sjálfstæðum. Virðulegur forseti. Eins og rakið hefur verið í áliti þessu hafa efnahagshorfur breyst töluvert frá því að áætlunin var lögð fram. Nú er gert ráð fyrir töluvert hærri verðbólgu en miðað var við í forsendum gildandi þjóðhagsspár Hagstofunnar og í því ljósi er gerð tillaga um að uppfæra áætlunina. Í breytingartillögu meiri hlutans er gert ráð fyrir að taka tillit til þess bæði á tekju- og gjaldahlið áætlunarinnar. Einnig er stefnt að því að nýta uppsveifluna í hagkerfinu til að draga hraðar úr halla ríkissjóðs en gert var ráð fyrir sem er í samræmi við markmið peningastefnu um að ná fram lækkun verðbólgu með því að draga úr þenslu í hagkerfinu. Þessum breytingum má skipta í fimm flokka og ég held að formaður fjárlaganefndar hafi farið vel yfir þá hér í sinni ræðu þannig að ég ætla að sleppa þeim og fara í lið sem er hér eftir sem segir: Að öllu samanlögðu nema gjaldabreytingar á málefnasviðum 75 milljörðum kr. til hækkunar á tímabili áætlunarinnar. Að öllu samanlögðu er gert ráð fyrir að heildarafkoma ríkissjóðs batni sem nemur á bilinu 20–30 milljörðum kr. árlega á tímabili áætlunarinnar. Virðulegur forseti. Ég hef lokið yfirferð minni um fjármál fjármálaáætlun 2023–2027 og tel ég hana gott leiðarstef til næstu ára. Síðustu ár hafa þó sýnt okkur að óvænt og ófyrirséð áföll geta haft veruleg áhrif á rekstur ríkissjóðs svo ljóst er að um áætlun er að ræða og mikilvægt að horfa á hana í því ljósi.

Forseti. Mig langar aðeins að byrja á lokaorðum hv. þingmanns: Þetta er áætlun og ber að líta á hana í því ljósi. Ég er bókstaflega ósammála því. Þó að þetta heiti fjármálaáætlun er þetta skjal samkvæmt lögum um opinber fjármál þar sem á að birta stefnu stjórnvalda. Stefna stjórnvalda er með mjög skilgreindu formi um markmið, mælikvarða, kostnaðarmat og ábatagreiningu, forgangsröðun og ýmislegt svoleiðis. Það er ekki áætlun. Það eru markmið ríkisstjórnar sem á að ná á tíma fjármálaáætlunarinnar. Það er ekki áætlun, bara hafa það algerlega á hreinu. Það er dálítill munur á því hvað íslenskan er og hvernig hægt er að nota hana og hvað lög segja síðan. Á þeim nótum langaði mig til að spyrja hv. þingmann: Hvernig birtist stefna stjórnvalda í þessari fjármálaáætlun varðandi ýmis lögbundin verkefni eins og að sinna löggæslu eða húsnæðismálum eða heilbrigðisþjónustu? Tökum bara löggæslu. Við höfum tiltölulega oft fengið fulltrúa löggæslu til umsagnar til fjárlaganefndar þar sem er verið að lýsa ákveðnu ekki góðu ástandi í þeim málaflokki, fjárheimildalega séð og ýmislegt svoleiðis, en við áttum okkur oft ekki á því hvaðan þörfin fyrir fjárheimildir kemur, t.d. í þeim málaflokki, af því að það er ekki útskýrt neitt sérstaklega vel. En ef það er vandamálið þar þá myndi maður vilja sjá hvert vandamálið er og af hverju það er ekki leysanlegt með t.d. forgangsröðun og þá útskýringu frá stjórnvöldum, ef það á að laga vandann. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið og bara þannig að það sé alveg skýrt, að þegar ég segi ég í mínum lokaorðum að hér sé um áætlun að ræða og túlka hana sem slíka þá var ég að fara yfir það í orðum mínum rétt þar á undan að þau áföll sem íslenska ríkið og íslensk þjóð hefur lent í núna á síðustu árum, bæði varðandi Covid og nú síðast innrás Rússa í Úkraínu - auðvitað hafa svona atburðir áhrif á áætlanir og stefnu og markmið ríkisins. Það var bara það sem ég var að meina. Ég er algerlega sammála þingmanninum um það hver markmið og stefna fjármálaáætlunarinnar er. Að sjálfsögðu er þetta stefna stjórnvalda og markmið ríkisstjórnarinnar sem eiga að koma þarna fram til ársins 2027. Ég tel það vera mjög skýrt í þessari áætlun hver þau eru og að þau komi fram í þessari áætlun. Það sem ég var einfaldlega að benda á er að það er bara með þetta eins og önnur mannanna verk að ekkert af þessu er meitlað í stein og ef einhverjir atburðir verða, eins og ég var að telja upp hér að framan, sem við sjáum ekki fyrir hverjir eru akkúrat í dag þegar við stöndum hér inni og erum að taka þessa umræðu, þá að sjálfsögðu verðum við og munum breyta þessari fjármálaáætlun. Það var eiginlega punkturinn sem ég var að koma inn á. En ég tek algjörlega undir með þingmanninum hvað varðar í raun og veru markmiðin og stefnuna.

Forseti. Hver er þá stefna stjórnvalda í mjög stórum málaflokki frá síðasta kjörtímabili, og er enn þá vandamál í dag, varðandi t.d. hjúkrunarheimili og þá þjónustu? Ég get hvergi lesið það úr stefnu stjórnvalda hvert við eigum að vera komin árið 2027 í þeim málaflokki. Maður myndi halda að eftir öll þessi ár sem við höfum verið að ræða þetta mál í fjárlaganefnd - vissulega á síðasta kjörtímabili þegar hv. þingmaður var ekki, en vandinn er enn til staðar. Við höfum fengið kynningar á stöðunni fyrir fjárlaganefnd. Hún er sú sama og verið hefur lengi. Hvernig er ríkisstjórnin að sýna okkur hvernig hún kemur til móts við þennan vanda og hvernig ætlar hún að skila af sér þessum málaflokki í lok þessarar fjármálaáætlunar? Það eru svoleiðis skilaboð sem ég vil geta komist í í fjármálaáætlun og lesið, að því gefnu að það fari ekkert úrskeiðis upp á annan faraldur eða eitthvað svoleiðis að gera, bara að því gefnu sem við sjáum í þeim spám sem við erum að vinna með, í þjóðhagsspá og þess háttar, bara venjulegur hagvöxtur o.s.frv. - að því gefnu ætlum við að taka þennan málaflokk úr þessari hérna stöðu í þessa þarna stöðu þar sem staðan verður miklu betri og æðislegri o.s.frv. og útskýra af hverju og hvernig. Hvar eru svoleiðis útskýringar í þessari fjármálaáætlun um svo mikið sem einn málaflokk?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni þegar hann fer að tala um að áætlanir þurfi að vera skýrari hvað varðar ákveðna liði. Fyrir þingmann eins og þann sem hér stendur og er að koma hér inn og stíga sín fyrstu skref í þessum áætlunum öllum saman og er að fara í gegnum þetta í fyrsta skipti þá skal ég alveg viðurkenna að þetta er svolítið mikið að komast inn í. Þetta er svolítið flókið og stórt batterí að reyna að skilja. Þess vegna hefur verið ágætt að vera í fjárlaganefndinni með svona reynsluboltum eins og hv. þingmanni m.a. sem hefur oft og tíðum bent einmitt á þetta. Ég get alveg tekið undir sumpart með honum í því að þetta þarf að vera skýrara og ég held að fjárlaganefndin öll sé alveg þar. Ég hef ekki heyrt neinn gagnrýna hv. þingmann þegar hann hefur verið að tala um að þetta þurfi að vera með aðeins skýrari hætti. Af því að hv. þingmaður talaði um lögregluna áðan, sem ég þekki nú ágætlega, þá sér maður að hækkunin í löggæslunni er um 21% frá 2017–2027, sem er nú töluvert. Hvernig komum við lögreglunni frá þeim stað þar sem hún er í dag og á betri stað 2027? Ég er ekkert endilega viss um að það sé gert í fjármálaáætluninni. Ég held að það sé miklu frekar embættanna sjálfra, og þá ríkislögreglustjóra í því tilfelli, að skerpa línur og samræmingarhlutverk ríkislögreglustjóra varðandi þær áherslur og þau verkefni sem við viljum setja á oddinn hjá lögreglunni. Að sjálfsögðu höfum við sett aukinn þunga í verkefni, t.d. eins og netglæpi sem eru nú að rísa, kynferðisbrot og fleira, og þar er löggjafinn að koma inn með áherslur. 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 í síðari umræðu. Fjármálaáætlunin felur í sér stefnumörkun um áframhaldandi skuldasöfnun út þetta kjörtímabil. Heildarafkoma hins opinbera verður neikvæð út allt tímabilið. Í áætluninni er þó lítið vikið að því að skuldasöfnunin er ekki eingöngu til komin vegna heimsfaraldursins heldur vegna þess að undirliggjandi afkoma hins opinbera var þegar orðið neikvæð árið 2019. Á þetta hefur verið bent m.a. af þingmönnum Viðreisnar. Ábyrg efnahagsstjórn snýst um að gæta að tekjustofnum og útgjaldavexti hins opinbera, jafnvægi í ríkisrekstri, líka á uppgangstíma. Í uppsveiflunni á fyrri hluta síðasta kjörtímabils skorti aðhald, eins og iðulega er reyndin, og fjárfesting aukin og tímabundnum tekjum ráðstafað til varanlegra útgjalda. Þannig eru hagsveiflur ýktar á hagvaxtartíma og síðan þegar landsframleiðsla dregst saman, líkt og gerðist árið 2020, dró ríkisstjórnin úr fjárfestingum og ýkti niðursveifluna enn frekar. Ábyrgri efnahagsstjórn hefur verið sárlega ábótavant í tíð þessarar ríkisstjórnar. Mig langar, virðulegur forseti, áður en ég held áfram, að fara aðeins yfir nokkrar umsagnir sem bárust nefndinni á umfjöllunartíma. Alls voru 38 umsagnarbeiðnir sendar út en nefndinni bárust 41 umsögn. Mig langar, með leyfi forseta, að fá að lesa hér upp úr nokkrum þeirra sem mér finnst vera mikilvægt. Ég ætla að byrja á Alþýðusambandinu. ASÍ telur að markmið um útgjaldavöxt sé óraunhæft og skapi ekki grundvöll fyrir þær umbætur sem voru boðaðar í stjórnarsáttmála. Fjármögnun nýrra og aukinna verkefna verði með aðeins með breyttri forgangsröðun eða bættri nýtingu fjármuna samhliða niðurskurði. Fyrirséð sé að útgjöld muni aukast enn frekar, m.a. vegna mótvægisaðgerða vegna verðbólgu, fjölgunar flóttamanna og byggingar þjóðarleikvangs. ASÍ bendir á að skammtímaáskoranir í ríkisfjármálum hafi minnkað vegna þess að horfur í opinberum fjármálunum séu hagfelldari en búist hafði verið við en langtímaáskoranir séu enn til staðar. Þar skorti enn stefnumörkun um hvernig tekjur hins opinbera eigi að standa undir útgjöldum til lengra tíma, þegar tekið er tillit til öldrunar þjóðar og uppsafnaðrar þarfar á fjárfestingu og velferðarumbótum. BHM er á svipuðu róli og horfir til tekjuhluta áætlanirnar sem hefur mínu viti ekki verið fjallað nægilega um. BHM nefndi m.a. að möguleiki væri á að hækka fjármagnstekjur og síðan að það væri möguleiki á því að skoða að sértækar stuðningsráðstafanir, sem mörg fyrirtæki fengju, yrðu endurgreiddar, m.a. vegna þess að mörg þeirra hafi verið að borga sér verulegan arð eftir að Covid-faraldrinum lauk. Síðan nefnir BHM að hægt væri að skoða það að draga til baka lækkun á bankaskatti, sem ráðherrar hafa m.a. tekið undir en ekki fylgt eftir. Hvalrekaskattur hefur verið nefndur. Hann yrði þá lagður á þær atvinnugreinar sem högnuðust mest á þeim tíma sem heimsfaraldurinn reið yfir okkur. Það er nú bara þannig, virðulegur forseti, að mörg fyrirtæki standa bara fjarska vel þrátt fyrir faraldur en önnur auðvitað ekki. Það eru mýmörg fyrirtæki sem koma bara vel út úr þessum faraldri og jafnvel betur en oft áður. Samtök atvinnulífsins eru á svipuðu róli og tala um undirliggjandi ójafnvægi sem hafi verið byrjað að myndast áður en þessi faraldur hófst og að undirliggjandi afkoma ríkissjóðs hafi verið neikvæð um 2,2% nú þegar á árinu 2019. Þannig að öll þessi samtök benda á að það sé kerfislægur halli í ríkisrekstri. Síðan segja Samtök atvinnulífsins, með leyfi forseta: „Skort hefur á aðhald í uppsveiflum sem hefur leitt til þess að tímabundnum tekjum hefur gjarnan verið ráðstafað til varanlegra útgjalda. Þessi tilhneiging skapar ójafnvægi og viðvarandi vanda í ríkisrekstri.“ Á Íslandi eru ekki í gildi fjármálareglur sem girða fyrir óhóflega útgjaldaaukningu í sveiflum líkt og gilda í mörgum öðrum löndum. Síðan segja Samtök atvinnulífsins: „Forsendur um launakostnað í fjármálaáætlun verða að halda til að tryggja megi jafnvægi í ríkisrekstri og á vinnumarkaði sem og stöðugt verðlag. Lítið má út af bregða til að sá jákvæði frumjöfnuður sem gert er ráð fyrir að myndist hjá ríkissjóði árið 2025 verði neikvæður.“ Virðulegi forseti. Ég ætla líka að fá að nefna það sem Viðskiptaráð segir um fjárfestingar sveitarfélaga sem hafa verið í sögulegu lágmarki í faraldrinum en sveitarfélög hafa þó lögbundnar skyldur við íbúa og verða að uppfylla þær hvað sem tautar og raular þannig að þeirra bíður veruleg fjárfestingarþörf. Viðskiptaráð bendir á þetta, að fjárfestingar sveitarfélaga á tímabili áætlanirnar séu til þess fallnar að auka á spennuna í hagkerfinu og ýkja hagsveifluna í uppgangi frekar en að milda hana. Að lokum, virðulegur forseti, langar mig að nefna hér umsögn fjármálaráðs, sem er í raun og veru alvarleg að mínu mati, þar sem talað er um að kerfislægur halli á rekstri ríkissjóðs sé helsta ástæða áframhaldandi skuldasöfnunar hins opinbera fram til 2025 en ekki sjálfvirka sveiflujöfnunin eða sértækar ráðstafanir vegna Covid. Fjármálaáætlun fjallar ekki nægjanlega vel eða ítarlega um þetta mikilvæga atriði. Sveifluleiðrétt afkoma getur seint talist vænlegt stefnumið við hérlendar aðstæður. Niðurstöður útreikninganna eru háðar óvissu, forsendurnar margar og sumar hverjar ekki traustar. Samkvæmt lögum um opinber fjármál skal stefnumörkunin byggð á grunngildum um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Grunngildi þjóna sem leiðarvísir í stefnumörkuninni. Fjármálaráð bendir á tómlæti stjórnvalda í garð grunngildanna í gegnum tíðina og að ekki verði séð að umgengnin hafi batnað í framlagðri áætlun. Slíkt veiki stefnumörkunina. Virðulegur forseti. Þetta vekur mann til umhugsunar um þessa fjármálaáætlun og hvort hún muni yfir höfuð nýtast sem plagg til þess að leggja fram í þessa fimm ára vegferð sem bíður okkar. En nú er hallarekstur og skuldasöfnun veruleiki ríkisstjórnarinnar næstu árin, lán tekið fyrir rekstrinum sem launafólk þarf að lokum að greiða næstu árin. Sú ríkisstjórn sem tekur við af þessari þarf síðan að sjá um tiltektina. Afkomureglur opinberra fjármála hafa verið teknar úr sambandi, sem þýðir í raun að eina leiðarljós stefnumörkunar eru þá þessi svonefndu grunngildi um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Það verður ekki annað séð en að mikið tómlæti sé í garð þessara grunngilda í fjármálaáætluninni. Tekjustofnar ríkissjóðs eru veikir og hafa verið veiktir enn frekar í valdatíð Sjálfstæðisflokksins, Framsóknar og Vinstri grænna. Fyrir vikið er ekki ljóst hvernig ríkisstjórnin ætlar að taka á langtímaáskorunum á borð við öldrun þjóðarinnar, uppsafnaða fjárfestingarþörf og uppbyggingu menntunar og velferðar á Íslandi. Í raun er ekki ljóst hvernig ríkisstjórnin ætlar að fjármagna stóran hluta af eigin stjórnarsáttmála og þau fögru fyrirheit sem þar eru fram sett. Ríkisstjórnin hefur ekki nýtt tækifæri sín til að færa skattlagningu fjármagnstekna nær þeim skatti sem lagður er á launafólk eða að setja skýran ramma um auðlindirnar, t.d. með markaðsgjaldi í sjávarútvegi. En hún ætlar að stoppa upp í gatið með því að láta Íslendinga sem fara um Leifsstöð borga meira fyrir bjór og sígarettur. Þannig snúast hinar sérstöku þensluaðgerðir, sem hæstv. fjármálaráðherra hefur boðað, nær eingöngu um tekjuöflun frá almenningi í landinu. Ekki liggur fyrir hvernig ríkisstjórnin ætlar að mæta afleiðingum af klúðrinu við söluna á Íslandsbanka. Það þýðir að seinkun á frekari sölu um óákveðinn tíma skapar 100 milljarða kr. gat frá því sem áður var ætlað. Hvernig því gati verði lokað gerist auðvitað með lántöku sem þýðir aukna samkeppni á lánamarkaði og sjóðstreymi verður lagað á þann hátt. Markmið fjármálaáætlunar um útgjaldavöxt eru bersýnilega óraunhæf. Það er fjölmargt í kortunum sem ríkisstjórnin hefur boðað; skattaívilnanir vegna kvikmyndagerðar, innviðauppbygging og nýr þjóðarleikvangur. Þetta verður ekki fjármagnað með forgangsröðun eingöngu eða bættri nýtingu fjármuna. Mig langar líka af þessu tilefni að nefna að þessi ríkisstjórn hefur samþykkt verkefnið Allir vinna, sem er bara eins og krani sem skrúfað hefur verið frá og mun renna úr allt þetta ár og við vitum ekki hvar endar og hversu miklir fjármunir fara í það verkefni. Virðulegur forseti. Mig langar að minnast á hjúkrunarheimili. Ríkið hefur endurnýjað þjónustusamninga við hjúkrunarheimili og skuldbindur sig til þriggja ára til að fjármagna rekstur þeirra. Miðað við forsendur samninganna fela þeir í sér aukinn kostnað sem er langt umfram þá 0,9% árlegu hækkun sem gert er ráð fyrir að verði á framlögum til hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu á tímabili áætlunarinnar, sérstaklega vegna þess að það er fyrirséð að launakostnaður, að meðtöldum verktakagreiðslum heilbrigðisstarfsfólks, mun hækka verulega á næstu árum. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi nýverið á fundi með fjárlaganefnd að Landspítalinn væri fullfjármagnaður. En ef litið er til sjónarmiða stjórnenda Landspítalans þá vantar talsvert upp á að svo sé. Landspítalinn þyrfti a.m.k. 2% raunaukningu á ári til að halda í við breytta aldurssamsetningu. Miðað við þær forsendur vantar Landspítalann u.þ.b. 8,3 milljarða í reksturinn til þess eins að halda í horfinu. Spítalinn þarf að geta vaxið og tileinkað sér bestu tækni á hverjum tíma og til þess þarf hann fjármagn. Þá hefur vinnutímastytting um fjóra klukkutíma á viku haft í för með sér verulegan mönnunarvanda á spítalanum, sem bitnar óneitanlega á þjónustunni en ekki síður á starfsfólki sem margt hvert hefur verið undir miklu álagi vegna heimsfaraldurs. Það má reikna með að það vanti á bilinu 200–300 starfsmenn á spítalann til að sinna þeim verkefnum sem sinna þarf á spítalanum. Það er staðreynd að hópur starfsmanna segir nú upp og hverfur til annarra starfa vegna mikils álags, en ekki síður vegna þess að spítalinn virðist ekki vera samkeppnishæfur hvað varðar launakjör. Það er nöturlegt til þess að hugsa að menntaðir hjúkrunarfræðingar skuli velja að hverfa til annarra starfa, t.d. að starfa sem flugþjónar vegna þess að launakjör á þeim vettvangi, sem þó hafa verið skert, eru talsvert betri en launakjör hjúkrunarfræðinga á sjúkrastofnunum. Það er eitthvað bogið við slíka stöðu. Nýverið var 30 hjúkrunarfræðingum sagt upp störfum á Læknavaktinni, hjúkrunarfræðingum sem sinnt höfðu símsvörun og aðstoð við sjúklinga um allt land í gegnum síma. Samkvæmt fréttaflutningi er ástæðan fyrir þessu sú að Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins vill nú taka þetta yfir. Maður hlýtur að velta fyrir sér á hvaða hátt Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins ætlar að gera þetta. Er til mannskapur innan kerfisins til að sinna þessari mikilvægu þjónustu? Ef svo er, hvers vegna eru svona miklir biðlistar í kerfinu sem raun ber vitni? Ég geri ráð fyrir að þeir 30 hjúkrunarfræðingar sem sinntu þessum störfum hjá Læknavaktinni hafi ekki setið aðgerðalausir og því hlýtur heilsugæslan að þurfa að ráða til sín menntaðan starfskraft til að sinna þeim störfum sem þessir hjúkrunarfræðingar sinntu áður hjá Læknavaktinni. Eða eru þetta bara enn ein mistökin innan heilbrigðiskerfisins, illa ígrunduð og illa undirbúin? Þetta minnir óneitanlega á það þegar samningurinn um leghálsskimanir var rifinn upp og afleiðingarnar af því þekkja allir. Í fjárlögum ársins 2022 voru að frumkvæði stjórnarandstöðu settar inn 250 milljónir í niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu. Það er ekki að sjá að þetta hafi komist til framkvæmda og maður hlýtur að velta fyrir sér hver ástæðan sé. Ekki er heldur að sjá að verið sé að gera ráð fyrir þessu í fjármálaáætlun. Árið 2020 samþykkti Alþingi frumvarp Viðreisnar um að sálfræðiþjónusta skyldi vera hluti af tryggingakerfinu, aðgengileg öllum óháð efnahag, líkt og önnur heilbrigðisþjónusta. Þessi lög hefur ríkisstjórnin virt að vettugi, lög sem voru samþykkt einróma og m.a. með atkvæðum margra hæstv. ráðherra. Að gera sálfræðiþjónustu aðgengilegri er lýðheilsumál en það er líka til þess fallið að draga úr nýgengi örorku vegna andlegra veikinda og sparar ríkissjóði fjármuni til lengri tíma litið. Það er löngu tímabært að fjárstjórnarvaldið hugi að langtímasjónarmiðum og markmiðum en bíði ekki bara eftir að eldarnir kvikni og hlaupi þá til að slökkva þá. Á sömu nótum er aukning framlaga til geðheilbrigðismála um 500 millj. kr. á næsta ári og 100 millj. kr. árið eftir það, hvergi nálægt því að teljast nægilegt til að koma til móts við þá grafalvarlegu stöðu sem uppi er í geðheilbrigðismálum, sérstaklega núna eftir tvö ár af heimsfaraldri. Samkvæmt fjárlagafrumvarpi er verið að gera ráð fyrir kjarasamningum sem hefðu í för með sér breytingu upp á 1,5% umfram verðbólgu. Nýjar tillögur gera hins vegar einungis ráð fyrir hálfu prósenti umfram vísitölu. Það er athyglisvert að ríkisstjórnin skuli gera ráð fyrir að verkalýðshreyfingin og launafólk í landinu samþykki kjarasamning með hálfs prósents launabreytingu umfram vísitölu, sem væri í engum takti við þær breytingar sem hafa orðið á húsnæðisverði, húsaleigu, vöxtum, eldsneytisverði og ekki síst matarverði og ekki útlit fyrir að þessi staða sé eitthvað að breytast í náinni framtíð. Í mínum huga er það í hæsta máta óvenjulegt að fjármálaáætlun skuli ekki endurspegla þann raunveruleika sem við stöndum frammi fyrir. Það væri kannski sök sér að miða við litlar hækkanir á kjarasamningum ef ríkisstjórnin hefði eitthvað gert til að verja kaupmátt fólks á móti en um það eru engin merki í fjármálaáætluninni. Þvert á móti leggur hún til aukna gjaldtöku á almenning, hefur stuðlað að stýrivaxtahækkunum umfram það sem nauðsynlegt hefði verið ef efnahagsstjórnin hefði verið meira í samræmi við markmið Seðlabankans. Ríkisstjórnin hefur líka staðið vörð um krónuna sem er í sögulegu samhengi mesti kaupmáttarböðull þjóðarinnar. Á sama tíma veltur jafnvægi fjármálaáætlunarinnar á því að forsendur um launakostnað haldist. Það má afar lítið út af bregða svo allar forsendur þessarar áætlunar bresti og ég er hreint ekki bjartsýnn fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Húsnæðismál eru öryggismál og nauðsynlegt er að tryggja framboð á húsnæði á viðráðanlegu verði. Hæstv. innviðaráðherra hefur boðað breytingar í þessum efnum til að bæta þessa stöðu. Að mörgu er að hyggja hvað þetta varðar og það eina sem er ljóst nú er að staðan er óviðunandi. Tilkoma Bjargs, sem var óhagnaðardrifið leigufélag sem stofnað var af ASÍ og BSRB, breytti miklu og hefur það nú byggt fjölmargar íbúðir í mörgum sveitarfélögum. En betur má ef duga skal. Það skýtur því skökku við að verið sé að draga úr framlagi til byggingar almennra íbúða sem nemur 2 milljörðum. Það er í engu samræmi við þau fyrirheit sem gefin hafa verið. Eins þarf að tryggja sveitarfélögunum aðgang að lánsfjármagni á kjörum sambærilegum við þau sem ríkið nýtur. Meiri hluti nágrannaríkja okkar flokkar skuldbindingar sveitarfélaga með sama hætti og skuldbindingar ríkis, sem tryggir lægri áhættuvog og hagstæðari vaxtakjör. Það væri hægt að leiðrétta með einu pennastriki og bæta þannig hag allra sveitarfélaga landsins. Virðulegur forseti. Í kaflanum um sjálfbær lýðræðisleg sveitarfélög er eftirfarandi texta að finna sem ég vil fá að vitna til, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin leggur í stjórnarsáttmála sínum áherslu á að stuðla að uppbyggingu öflugra og sjálfbærra sveitarfélaga þar sem samfélagslegir og fjárhagslegir hvatar eru til sameiningar. Stuðlað er að sameiningu sveitarfélaga með aðgerðum í aðgerðaáætlun stjórnvalda á sviði sveitarstjórnarmála. Sveitarfélögin á Íslandi eru 69 talsins og fer ört fækkandi. Íbúafjöldi sveitarfélaga er mjög ólíkur eða allt frá 42 íbúum upp í tæplega 136.000 íbúa. Rúmlega helmingur sveitarfélaga á landinu er með íbúafjölda innan við 1.000 íbúa og um þriðjungur sveitarfélaga með íbúafjölda undir 500. Helsta áskorun sveitarstjórnarstigsins og um leið helsta tækifæri þess er því fólgin í eflingu þess og aukinni sjálfbærni sveitarfélaga. […] Niðurstöður greiningar um fjárhagsleg áhrif þess að íbúafjöldi sveitarfélaga yrði ekki undir 1.000 íbúum sýna að fjárhagslegur ávinningur þeirra gæti numið á bilinu 4–5,5 ma.kr. vegna breyttra áherslna í rekstri. Þá fjármuni mætti nota til að bæta þjónustu og lækka skuldir. […] Vegna hækkunar framlaga Jöfnunarsjóðs til sameininga sveitarfélaga undanfarin ár hefur ríkissjóður á árunum 2020–2022 greitt sjóðnum viðbótarframlag að fjárhæð 935 m.kr. Koma mun í ljós hvort fjárþörf sjóðsins muni aukast frekar á næstu árum eftir því sem sameiningum vindur fram.“ Ekki er að sjá að þessi markmið sem sett eru fram í þessum texta séu á einhvern hátt að finna í fjármálaáætlun. Ekki er gert ráð fyrir framlagi til að flýta fyrir sameiningu sveitarfélaga og ekki er heldur gert ráð fyrir leiðréttingu sem þarf að eiga sér stað á framlagi jöfnunarsjóðs til sveitarfélaganna vegna málefna fatlaðs fólks. Þar munar nú um 9 milljörðum á ári og kemur niður á annarri þjónustu sem sveitarfélögum ber skylda til að veita. Þetta verður að leiðrétta. Og þrátt fyrir fögur orð er heldur ekki verið að horfa til þeirra sveitarfélaga sem þurfa að standa fyrir mikilli innviðauppbyggingu vegna mikillar fólksfjölgunar. Þá stendur Reykjavíkurborg í málaferlum við jöfnunarsjóð vegna framlaga til grunnskóla og kennslu tvítyngdra barna. Sú krafa hljóðar upp á marga milljarða og það er athyglisvert að Kragasveitarfélögin skuli fá öll slík framlög á meðan borgin ein er skilin eftir. Það skiptir greinilega máli hvoru megin lækjarins þú býrð. Málefni öryrkja hafa löngum verið hornreka í fjármálum hins opinbera og fjármálaáætlunin ber með sér að svo verði áfram. Í fjármálaáætluninni er ekki að finna merki þess að bæta eigi kjör fatlaðs fólks. Í henni er áætlun upp á 2,5% hækkun útgjalda á ári frá 2024 en sú hækkun á eingöngu við um lýðfræðilega fjölgun og tekur ekki tillit til vaxandi verðbólgu sem til viðbótar er að öllum líkindum vanmetinn í áætluninni. Vandi öryrkja verður ekki leystur með því að viðhalda núverandi stöðu. Ef markmiðin um aukna atvinnuþátttöku fólks á örorkulífeyri eiga að nást þarf að draga verulega úr tekjutengingu þeirra. Fækkun fólks með 75% örorkumat næst fyrst og fremst með því að fjölga endurhæfingarúrræðum og auka snemmtækan stuðning við börn og fullorðna. Undir það fellur m.a. að gera sálfræðiþjónustu aðgengilegri en líka að tryggja aðgengi að sjúkraþjálfurum og eyða biðlistum barna eftir greiningum og þjónustu. Fjármálaáætlunin þarf að styðja við þessi markmið en það gerir hún ekki. Virðulegur forseti. Krónan heldur varla vatni á lygnum sjó, hvað þá þegar stórviðri verða á alþjóðasviðinu, eins og gerðist í heimsfaraldrinum og við innrás Rússa í Úkraínu. Sjálfstæður örgjaldmiðill á opnum markaði er helsta ástæða þess að vextir hér eru alltaf hærri en í löndunum í kringum okkur. Jafnvel þegar þeir eru í sögulegu lágmarki líkt og við lok síðasta kjörtímabils voru þeir samt tvöfalt til fjórfalt hærri hér en í nágrannalöndum okkar. Það er kostnaðarsamt að halda uppi gjaldmiðli eins og krónunni. Hún veitir ríkisstjórninni vissulega svigrúm til efnahagsstjórnar með því að fella hana þegar illa árar, en kostnaðinn fyrir hana greiðum við alla daga allt árið um kring þess á milli. Í raun borgar launafólk líka brúsann þegar hún er felld. Íslenska krónan er því miður steinn í götu nýsköpunar og hugvitsgreina. Þetta eru geirar sem þurfa stöðugleika og fyrirsjáanleika og greitt aðgengi að fjárfestingarfjármagni. Stórir erlendir fjárfestar sem styðja við sprotastarfsemi forðast það að koma með peninginn sinn til Íslands. Það eykur nefnilega áhættu þeirra margfalt að fjárfesta ekki einungis í nýsköpun heldur líka á markaðssvæði með sveiflukenndan gjaldmiðil. Virðulegur forseti. Eitthvað veldur því að manni finnst þessi fjármálaáætlun ekki vera pappírsins virði. Núna á síðustu dögum þingsins er verið að samþykkja ýmsa hluti sem munu hafa áhrif á fjármálaáætlun, jafnvel upp á marga milljarða, sem eru hvorki kostnaðargreindir né fjármagnaðir. Og eitthvað virðast skúffur hæstv. ráðherra djúpar ef öll þessi útgjöld eiga að vera fjármögnuð með skúffufénu eingöngu. Mig grunar að þegar ný fjármálaáætlun verður lögð fram á næsta ári munum við komast að því að kostnaður vegna niðurfellingar á virðisaukaskatti 5.000 hreinorkubíla, niðurgreiðslu á kvikmyndaframleiðslu og annarra verkefna verði ýtt yfir á næstu ríkisstjórn, á næsta kjörtímabil. Áætlanir eiga að vera leiðarljós um markmiðasett og raunhæf útgjöld ríkisins en ekki draumsýn sem aldrei verður. Það er hægt að flytja miklu lengri ræður um það sem gagnlegt væri að kæmi fram í fjármálaáætluninni en um það sem er gagnlegt í henni. Í fjármálaáætluninni eru nefnilega ekki færð nein sannfærandi rök fyrir því að opinber fjármál munu á tímabili hennar sporna gegn verðbólgu eða draga úr spennu í hagkerfinu. Markmiðasetningu vegna útgjalda hins opinbera er stórlega ábótavant og það hafa engar framfarir orðið varðandi árangursmælikvarða. Um þessa fjármálaáætlun vil ég aðeins segja þetta að lokum: Ég tel og mér finnst að Íslendingar eigi betra skilið.

Frú forseti. Ég er næstum því þunglyndi eftir þetta, ég verð að segja það, þó að maður eigi ekki að fara með það sem eitthvert fleipur. En ég skil það mætavel að að ýmsu sé fundið þegar stjórnarandstaðan talar til stjórnarmeirihluta og landsmanna. Það er bara hið eðlilegasta mál. Það var mjög margt sem þingmaðurinn kom inn á og einn af þeim göllum sem við búum við er sá að áheyrnarfulltrúar geta ekki skilað formlegu nefndaráliti, sem hefði verið ansi gott núna þar sem ræða hv. þingmanns var talsvert yfirgripsmikil. Hann kom inn á nokkur atriði og ég bið þingmanninn um að fyrirgefa ef ég veð úr einu í annað, hann talaði líka um svo margt, m.a. íbúðabyggingar og stofnframlögin og annað slíkt. Við þekkjum það, við höfum farið í gegnum það í nefndinni, að m.a. þurfti að skila inn stofnframlögum vegna þess að ekki náðist að koma þeim í vinnu. Það er miður. Ég tek undir það með þingmanninum að ég held að eitt af því góða sem hefur gerst sé einmitt sú vegferð sem lagt var í þar og sveitarfélög hafa mörg hver sem betur fer nýtt sér. Við þurfum að passa enn þá betur upp á þetta, en sveitarfélögin þurfa líka að vera tilbúin. Mig langaði til þess að velta því upp hvar þingmaðurinn vill helst bera niður í tekjuaukningu. Ég heyrði auðlindagjaldið, það var eitthvað annað sem hann nefndi, ég náði því ekki. Hvar vill hann helst bera niður? Og í því samhengi líka, varðandi tekjustofna sveitarfélaga og af því að okkur hefur orðið tíðrætt um þá, hvað telur hv. þingmaður, eftir að hafa setið svona lengi í sveitarstjórn, að gæti verið skynsamlegast að gera? Hvar geta sveitarfélögin fengið sem mestan arð?

Virðulegur forseti. Þetta voru nokkur atriði sem vert er að skoða. Já, einhverjum stofnframlögum var skilað, ég veit ekki af hvaða ástæðum það var, kannski voru sveitarfélög, ekki öll, ekki tilbúin með lóðir eða að þessi óhagnaðardrifnu leigufélög hafi heldur ekki verið tilbúin til að ráðast í framkvæmdir. En það er í raun búið að skylda sveitarfélög til þess að í nýju skipulagi sem þau leggja fram verði að gera ráð fyrir íbúðum sem óhagnaðardrifin leigufélög byggja, ætli það séu ekki allt upp undir 25% í nýju skipulagi. Það horfir þannig við sveitarfélögum að þau verða bara að gera svo vel. Ég þekki gott dæmi úr Reykjanesbæ þar sem er verið að skipuleggja ný hverfi og þar er búið að teikna lóðir fyrir óhagnaðardrifið leigufélag. Ég veit líka til þess að leigufélagið fyrir fatlaða einstaklinga er líka að byggja þannig að sveitarfélög eru að taka við sér og skilja að það verður að gera þetta með þessum hætti. Ég held að það verði ekki skortur á því að sveitarfélög eða önnur félög sem ætla sér að byggja óhagnaðardrifið muni sækja um þessi almennu stofnframlög til framtíðar. Hvað varðar tekjustofna þá las ég nú upp úr umsögn BHM sem mér fannst æðigóð. Þar voru tilteknar nokkrar tillögur sem gætu komið til álita og ég fæ, með leyfi forseta, að nefna þær aftur: Hækkun fjármagnstekjuskatts. Endurgreiðsla sértækra stuðningsúrræða. Það er í rauninni ótækt að mörg fyrirtæki sem stórgræddu í faraldrinum skuli hafa verið bara á ríkisstyrkjum og skilað svo hagnaði til eigenda. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég þekki auðvitað umræðuna um þessa skatta og hvalrekaskatta alls konar. Ég hef áhyggjur af því hvort við getum lagalega séð krafist endurgreiðslu á sértæku úrræðunum, afturvirkt, sem við vorum búin að veita. Ég er ekki viss um það. En svo er ég líka alltaf að hugsa um sveitarfélögin. Þau vantar fleiri tekjustofna til að geta mætt þeim auknu kröfum sem m.a. við hér erum að setja þeim og svo vilja þau kannski líka bjóða betri þjónustu, þannig að ég velti fyrir mér: Hvar getum við borið niður þannig að það skili sveitarfélögunum einhverjum raunverulegum tekjum? Ég hef sjálf nefnt t.d. fjármagnstekjuskatt af því að við þekkjum að það eru margir sem greiða sér einvörðungu laun í gegnum það kerfi. Sjálfri finnst mér að það gæti komið til greina. Þótt það komi líka misjafnlega niður á sveitarfélögum þá held ég að nær flest öll búi við eitthvað slíkt. En það er væntanlega ekki nóg, það gæti þurft eitthvað annað. Ég veit að þetta hefur verið til umræðu í jöfnunarsjóði m.a. Síðan langar mig aðeins að koma að allt öðru, varðandi þessar áskoranir til framtíðar. Eitt af því sem fjármálaráð áréttar, og mig langar bara að vita hvað hv. þingmanni þykir um það, er að, með leyfi forseta: „heppilegast sé að styðja við stöðugleika í hagkerfinu frekar en að einblína á mikla nafnhækkun launa. Ráðið telur að verðbólguspá um 2,5% árið 2025 náist ekki ef niðurstaða kjarasamninga verði ekki í samræmi við undirliggjandi stöðu hagkerfisins.“ Hér er fjármálaráð aðeins að ýta við hinu opinbera um að fara ekki, eins og það nefndi, held ég, í hálfgert höfrungahlaup. Mig langar að spyrja hvað hv. þingmanni finnst um þessa ályktun fjármálaráðs. Að lokum, Allir vinna. Vill hv. þingmaður alfarið leggja það af? Það var 60% endurgreiðsla til margra ára áður en við fórum í þetta sérstaka átak í fyrra. En myndi Viðreisn og hv. þingmaður vilja leggja það algerlega af?

Virðulegur forseti. Eins og áður nefnir hv. þingmaður mörg atriði sem er kannski erfitt að fara yfir á tveimur mínútum. Hvað varðar tekjustofna sveitarfélaga - jú, þetta er eitthvað sem er verið að horfa til á hverjum einasta degi, hvernig við getum unnið úr þessu. Það er rétt ábending hjá hv. þingmanni að það er ótækt að fólk sem lifir á fjármagnstekjum skuli ekki borga útsvar. Það er bara algerlega ótækt. Það verður að finnast einhver lausn á því og að sveitarfélögin fái hlutdeild í fjármagnstekjunum til þess að allir sitji við sama borð eða að þessir aðilar reikni sér eitthvert endurgjald sem hægt er síðan að leggja á útsvar. Það hefur verið talað um gistináttagjaldið. Það er ekki enn þá komið og kemur ekki á næsta ári, í það minnsta. Síðan veldur Jöfnunarsjóður sveitarfélaga verulegum erfiðleikum. Sveitarfélögin telja sig ekki fá út úr honum það sem þau þurfa til að sinna þeim málaflokkum sem þeim ber skylda til að sinna, t.d. málefnum fatlaðra. Sveitarfélagið sem ég kem frá var komið í mörg hundruð milljóna króna mínus bara út af þessu. Það er verið að veita þjónustu vegna aukinna krafna sem ríkið er búið að setja á sveitarfélögin og þau fá það ekki bætt, þessar skyldur sem hafa verið lagðar á sveitarfélögin. Við þekkjum það með NPA-samningana. Þeir hafa kostað sveitarfélögin mikla fjármuni og þær beingreiðslur sem voru auðvitað þar á undan, áður en þessir NPA-samningar komu til, þannig að sveitarfélögin hafa ekki fengið þetta bætt. Ég held að þetta séu þau mál sem ég myndi vilja skoða á þessum tímapunkti. Vonandi finnum við einhverja lausn á þessu þannig að það sé ekki alltaf verið að takast á við þetta sýknt og heilagt. Jú, ég tel að Allir vinna eigi ekki rétt á sér á þessum tímapunkti. Það er bullandi þensla í samfélaginu. Það er skortur á iðnaðarmönnum. Þeir sem hafa nýtt sér þetta eru millitekjuhópar og hæstu tekjuhóparnir. 

Virðulegi forseti. Fljótlega eftir að fjármálaáætlun var kynnt hér á þinginu varð flestum ljóst að það er himinn og haf á milli þess sem stendur í stjórnarsáttmála og þess sem stendur í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Við í stjórnarandstöðunni bentum á þetta, verkalýðshreyfingin benti á þetta og fjármálaráð, sérfræðingahópur stjórnvalda um ríkisfjármál hefur bent á þetta. Það gengur nefnilega ekki upp að lofa því einn daginn að auka, styrkja, efla og bæta hitt og þetta, byggja upp almannaþjónustuna og efla tilfærslukerfin o.s.frv., en mæta svo daginn eftir með fjármálaáætlun þar sem meginstefið er þetta: að draga úr umfangi ríkisins í hagkerfinu, halda fjárfestingu hins opinbera í lágmarki og sníða sameiginlegu kerfunum okkar og stofnunum okkar - heilbrigðiskerfinu, skólakerfinu, félagslega kerfinu - ofboðslega þröngan stakk. Þetta gengur ekki upp. Hvað segir það okkur um þessa fjármálaáætlun að þegar hér eru raktar ábendingar sem koma fram, m.a. af hálfu stærstu stéttarfélaga landsins, frá fjármálaráði, þá kemur formaður fjárlaganefndar og kvartar undan því að hún sé bara að verða þunglynd af þessari umræðu? Það skyldi þó ekki vera að það sé bara eitthvað sérlega dapurlegt við þessa fjármálaáætlun en ekki þá réttmæta gagnrýni sem hefur komið fram á hana? Ég held að þessi hrópandi mótsögn milli stjórnarsáttmálans og fjármálaáætlunar hafi orðið stjórnarliðum ljós á einhverjum tímapunkti. Þau hljóta að hafa áttað sig á þessu. Það voru alveg að koma sveitarstjórnarkosningar og þau panikeruðu. Ráðherrar og þingmenn Framsóknarflokksins og Vinstri grænna sérstaklega, þau panikeruðu og fóru að lofa hinu og þessu, þvert á rammana í fjármálaáætlun. Við sjáum þetta í loforðum hæstv. innviðaráðherra um stórfellda uppbyggingu félagslegs húsnæðis. Við sjáum þetta þegar heilbrigðisráðherra segir: Við lögum bráðamóttökuna og það mun ekki standa á fjármagni. Við sjáum þetta þegar barnamálaráðherra lofar þjóðarleikvangi og við sjáum þetta þegar þau lofa bættum kjörum lífeyrisþega, leggja fram útgjaldafrekar áætlanir og langtímastefnu um hitt og þetta. Eftir stendur þá annaðhvort. Annaðhvort er fjármálaáætlunin algerlega marklaust plagg og þá er verið að hafa þingheim að fífli með því að leggja fram þetta plagg og ræða það fram og til baka eða þá, og það er hinn möguleikinn, að það er ekkert að marka neitt af því sem ráðherra segja, yfirlýsingar þeirra og stefnuplögg. Þetta eru tveir möguleikar og ég var farinn að hallast að þeim fyrri, að það væri í rauninni fjármálaáætlunin sem væri ekki pappírsins virði. En svo gerist það núna á síðustu dögum þingsins að ríkisstjórnin mætir hér, fjármálaráðuneytið mætir hér með meiri háttar breytingartillögur. Þetta gerist svo hratt að það gefst varla tími til að ræða tillögurnar, hagaðilar hafa ekki tíma til að bregðast við þeim. En stjórnarliðar telja að þetta samt alveg nauðsynlegt til að áætlunin samrýmist betur breyttum efnahagshorfum og áætlunum ríkisstjórnarinnar um það hvað á að gera. Og hvað felst í þessari uppfærslu, þessum breytingum á fjármálaáætlun? Breytingartillögurnar eru ekki settar fram til að bregðast við neyðarhrópum úr heilbrigðiskerfinu, ábendingum heilbrigðisstofnana og sérfræðinga um vanfjármögnun þjónustunnar. Nei. Breytingartillögurnar eru heldur ekki settar fram til að bregðast við ábendingum ríkisendurskoðanda um vanda geðheilbrigðisþjónustu eða til að bregðast við vanfjármögnun hjúkrunarheimila sem hefur verið staðfest svo rækilega eða rekstrarhallanum á þjónustu við fatlað fólk. Nei. Breytingartillögurnar eru heldur ekki lagðar fram til þess að fylgja eftir tillögum starfshóps um húsnæðismál, til að mynda um að það verði gerður rammasamningur milli ríkis og sveitarfélaga um byggingu 4.000 íbúða á ári. Nei. Breytingartillögur meiri hlutans snúast ekki um neitt af þessu. Þær snúast um aukið aðhald til að bregðast við verðbólgu. Gott og blessað. Það væri gott og blessað ef ekki væri fyrir þá staðreynd að ríkisstjórnin ætlar að láta aðhaldsstigið fyrst og fremst bitna á þeim tekjulægri. Það eru flatir neysluskattar sem verða hækkaðir, ekki skattarnir sem leggjast á þá tekjuhæstu og eignamestu. Það á að auka enn aðhaldið í samneyslunni þegar kemur að rekstri almannaþjónustu. Þar á niðurskurðarhnífurinn að lenda. Þetta er svo ofboðslega fálmkennt. Það er engin samfella í þessari efnahagsstjórn. Fyrir örfáum vikum var Alþingi að afgreiða hérna mótvægisaðgerðir til að verja viðkvæma hópa fyrir áhrifum verðbólgu. Þá fór milljarður í barnabótaeingreiðslu og milljarður á ársgrundvelli í hækkun húsaleigubóta. En hvað sjáum við svo nokkrum vikum seinna? Jú, skattahækkanir og niðurskurð, 3 milljarða í auknar tekjur vegna krónutölugjalda, neysluskatta sem leggjast hlutfallslega þyngst á tekjulægstu hópana eins og alþjóð veit. Það bólar hins vegar ekkert á alvöru tekjuöflunaraðgerðum. Hvar eru t.d. fyrirheitin úr stjórnarsáttmála um að endurskoða skattmatsreglur til að takmarka tekjutilflutning og skattleggja fjármagnstekjur með eðlilegum hætti? Hvar eru t.d. hvalrekaskattarnir sem hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra kallaði eftir? Og hvers vegna er ekki snert á veiðigjöldunum? Virðulegur forseti. Við vitum alveg hvaða hópar finna mest fyrir verðbólgu, fyrir hækkandi húsnæðiskostnaði og hækkandi matvæla- og eldsneytiskostnaði. Það er tekjulægsta fólkið. Vandinn er að stjórnarmeirihlutinn ætlar líka að láta þennan sama hóp, tekjulægsta fólkið, taka á sig skattbyrðina, hækkandi skattbyrði í aðhaldsskyni. Það virðist vera meðvituð og yfirveguð stefna þessarar ríkisstjórnar að láta skattahækkanirnar lenda þarna. Þannig er ríkisfjármálastefna þessarar ríkisstjórnar. Þannig er þessi fjármálaáætlun. Þetta er hægri stefna í skattamálum og fjársveltistefna gagnvart almannaþjónustu. Thatcherismi. Þetta er áþreifanlegt. Fólk finnur þetta og fólk sér í gegnum allan fagurgala um annað. En þetta þarf ekki að vera svona. Höfum í huga að það eru þingmenn og flokkar hér inni í þessum sal, fleiri en 32 þingmenn hér í þessum sal, sem kenna sig við einhvers konar miðjustefnu, félagshyggju, frjálslyndisstefnu. Og hver segir að við, þessir þingmenn, eigum alltaf að gefa hörðustu hægri mönnunum, neitunarvald, leyfa þeim að ákveða hvað er pólitískt mögulegt og hvað ekki? Gerum hérna smá hugsanatilraun: Við gætum sameinast um að gefa öllum fagurgalanum um bætta þjónustu við börn raunverulegt inntak með fullfjármögnuðum aðgerðum og markvissu átaki gegn biðlistum. Við gætum liðkað fyrir félagslegri húsnæðisuppbyggingu, efnt loforð lífskjarasamningsins gagnvart leigjendum og gert húsnæðissáttmála fyrir landið allt í samstarfi við sveitarfélög eins og hæstv. innviðaráðherra hefur talað fyrir. Við gætum hækkað stofnframlögin í almenna íbúðakerfinu og spornað þannig til langs tíma gegn verðþrýstingi á húsnæðismarkaði. Við gætum jafnvel einhvern tíma seinna á gildistíma áætlunarinnar þegar aðstæður eru hagfelldari efnt Framsóknarloforðið um frístundastyrki fyrir börn, munið þið? Það gleymdist einhvers staðar ofan í skúffu þegar stjórnarsáttmálinn var smíðaður og þessi fjármálaáætlun. Við gætum líka gripið til markvissra aðgerða til að gera það eftirsóknarvert að vinna við heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Stjórnarliðar segja: Þetta snýst ekki um peninga, þetta er bara mönnunarvandi. En það kostar peninga að vinna gegn mönnunarvandanum. Það kallar á rekstrarútgjöld. Þetta segir sig sjálft. Við gætum fjárfest í heimaþjónustu, lært af því sem best gerist þar á Norðurlöndunum til að sporna gegn útskriftarvandanum á Landspítalanum. Við gætum gert þetta og þetta kostar peninga. Vissulega kostar það peninga, það kallar á tekjuöflun og við eigum að vera hreinskilin með það. Þetta kallar t.d. sanngjarnari auðlindagjöld, að við afnemum einhverja af þeim skattafsláttum sem helst gagnast hátekjufólki og voru ræddir hér áðan. Við gætu jafnvel lagt einhvers konar hvalrekaskatt á stöndugustu atvinnugreinarnar eins og jafnvel íhaldið í Bretlandi gerir. Við gætum gert ýmislegt til að girða fyrir skattaglufur og tekjutilflutning og skattlagt fjármagnstekjur með sómasamlegum hætti. Ef Framsóknarflokkurinn meinar eitthvað með boðskapnum um að fjárfesta í fólki og bæta þjónustu við börn og ef Vinstri græn vilja raunverulega auka jöfnuð og taka á loftslagsvandanum þá verða þessir tveir flokkar að slíta sig úr þessari spennitreyju þessarar fjármálaáætlunar, forgangsraða upp á nýtt í ríkisfjármálum og skattamálum. Við höfum val um að gera þetta, að vinna saman að þeim framfaramálum sem flokkarnir, sem flestir þingmenn hér í þessum sal tilheyra, lofuðu kjósendum. Við höfum ekki bara val um það, okkur ber skylda til þess, siðferðileg skylda. En til þess þarf líka pólitíska sköpunargleði og kjark.

Forseti. Á þensluskeiðinu fyrir kórónuveirufaraldurinn var opinberum útgjöldum leyft að aukast þannig að undirliggjandi afkoma var þegar þá orðið neikvæð. Kórónuveirufaraldurinn olli enn meiri tilslökunum og útgjaldaaukningu hjá hinu opinbera. Spurningin er: Hvenær og hvernig á að vinda ofan af þessari þróun? Fjármálaáætlun á að lýsa sýn stjórnvalda á þeim aðgerðum sem grípa þarf til nú þegar áhrif kórónuveirufaraldursins fara dvínandi, senda skilaboð um sýn ríkisstjórnarinnar í hagstjórn á komandi misserum. Því miður fer lítið fyrir því í þeirri tillögu að fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir Alþingi. En skiptir þetta máli? Skiptir máli að ríkisstjórnin geri grein fyrir sýn sinni til lengri tíma, lýsi fyrir þjóðinni hvernig hátta eigi tekjuöflun og útgjaldaþróun á komandi misserum? Já, það skiptir einmitt miklu máli. Staða ríkisfjármála er, eins og áður sagði, bágborin. Umtalsverð efnahagsleg þensla hefur einkennt undanfarin misseri eftir að draga fór úr áhrifum kórónuveirufaraldursins. Verðbólguhorfur hafa ekki verið verri um margra ára skeið. Samkvæmt fjármálaáætlun sér ríkisstjórnin ekki ástæðu til að grípa til sérstakra aðgerða vegna þessa, senda skilaboð um sýn til næstu ára. Þensla og verðbólga virðast vera vandamál annarra, sennilega Seðlabankans. Vissulega hefur Seðlabankinn hlutverk í að stuðla að stöðugleika. Vaxtaákvörðunum Seðlabankans er ætlað að hafa áhrif á eftirspurn og væntingar um verðlagsþróun. En í hnattrænum heimi geta ákvarðanir um vaxtahækkanir hér á landi haft áhrif á hegðun fjárfesta erlendis. Hver man ekki eftir vaxtamunarviðskiptum sem keyrðu upp gengi krónunnar fyrir hrun? Lán voru tekin í myntum með lága vexti og endurfjárfest í krónum á háum vöxtum. Ísland getur illa staðist slíka strauma. Þrýstingur skapast á hækkun krónunnar sem grefur undan samkeppnishæfni og vexti til lengri tíma. Og síðan skapast hætta á að þegar ofan af þessu er undið verði snörp leiðrétting með tilheyrandi tjóni fyrir þjóðina. Slík mistök má ekki endurtaka. Seðlabankinn getur ekki einn staðið vörð um efnahagslegan stöðugleika. Hann þarf stuðning. Þetta benti kollegi minn, Gylfa Zoëga, á í nýlegri grein í Vísbendingu. Lög um opinber fjármál kveða á um að ákveðin grunngildi séu viðhöfð við að meta afkomu og skuldir hins opinbera. Grunngildin eru: Sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gegnsæi. Heldur ríkisstjórnin sig við þessi gildi? Svarið er að finna í tillögu að fjármálaáætlun sem er hér til umræðu. Þær eru umfangslitlar og óútfærðar og innihalda ekki sýn um viðbrögð eða sýn um hlutverk hins opinbera í að leiðrétta kúrsinn. Þar á að breyta litlu, svara fáum, hvorki draga úr þenslu né verðbólguþrýstingi. Ekkert bendir til þess að lærdómur hafi verið dreginn af mistökum fortíðarinnar. Samkvæmt þessari tillögu að fjármálaáætlun á sem sagt að fresta ákvörðunum um ábyrgan rekstur ríkissjóðs og áherslubreytingum í velferðarmálum og skilja það verkefni, að tryggja stöðugleika, alfarið eftir á borði Seðlabankans. Verkfærakista Seðlabankans er hins vegar takmörkuð. Njóti hann ekki stuðnings mun hann einfaldlega að þurfa að hækka stýrivexti þeim mun meira með tilheyrandi þrengingum fyrir skuldsetta einstaklinga og fyrirtæki og fyrrgreindum áhrifum á vaxtamunarviðskipti. Og til að koma í veg fyrir þau stendur Seðlabankanum fátt annað til boða en að endurvekja gjaldeyrishöft. Ég get því ekki túlkað það öðruvísi en að það aðgerðaleysi og andvaraleysi sem fram kemur í þessari tillögu að fjármálaáætlun sé í raun ákall ríkisstjórnarinnar um endurvakningu gjaldeyrishafta. Spurningin er: Eru þingmenn sáttir við þá sýn að einungis með gjaldeyrishöftum sé hægt að viðhalda stöðugleika á Íslandi?

Frú forseti. Mig langar við þessa síðari umræðu um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar að koma inn á nokkur atriði sem ég held að sé nauðsynlegt að hafa í huga núna þegar við afgreiðum fyrstu fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar. Fyrst er rétt að halda því til haga að tíminn sem okkur er skammtaður hér undir þinglok til að ræða þetta gríðarlega yfirgripsmikla mál er auðvitað knappur og það má segja að það sé allt á sömu bókina lært núna undir þinglok; því stærri og umfangsmeiri sem málin eru því knappar er tíminn skammtaður. En það er þó þannig, sem betur fer, að það er rýmri tími gefinn varðandi fjármálaáætlun en önnur þau stóru mál sem ætlunin er af hendi stjórnarmeirihlutans að klára núna á lokasprettinum þar sem m.a. hafa komið fram gríðarmiklar breytingar á málum eftir að þinglokasamningar voru undirritaðir af sjö af átta þingflokkum þingsins En í því ljósi þá held ég, til að við lærum af því fyrir næstu ár, að ríkisstjórnin verði að hafa betri hátt á og koma fyrr inn með stóru málin svo hægt sé að eiga ígrundaða umræðu og gera athugasemdir sem nauðsynlegar eru. Frú forseti. Mig langar að tæpa á nokkrum atriðum til að byrja með og snúa að stefnu og sýn ríkisstjórnarinnar til kjörtímabilsins alls. Þó að áætlunin nái fram yfir líftíma ríkisstjórnarinnar þá verður að skoða þetta sem heildstæða sýn á þau verkefni sem ríkisstjórnin ætlar að takast á hendur. Við þekkjum umræðu síðustu vikna sem var töluverð mikil í kringum sveitarstjórnarkosningar og þá sérstaklega kosningar til borgarstjórnar þar sem ráðherrar riðu um héruð, hverfi Reykjavíkurborgar, og skrifuðu undir viljayfirlýsingar með þeim sveitarstjórnarfulltrúum sem pössuðu á móti. Ein þeirra varðaði þjóðarleikvang, þjóðarhöll í Laugardal, sem síðan kom á daginn að hvergi var getið í fjármálaáætluninni. Annað laut til að mynda að endurgreiðslu kostnaðar vegna kvikmyndaframleiðslu á Íslandi og fleira slíkt. Þetta plagg er leiðarvísir og gefur nokkuð glögga mynd af því hvert ríkisstjórnin ætlar sér. Það hefur eflaust ekki farið fram hjá neinum umræðan um það hversu illa virðist hafa tekist til við að innleiða og framkvæma hin ýmsu átaksverkefni ríkisstjórnarinnar á liðnu kjörtímabili sem snúa að framkvæmdum, sérstaklega verklegum framkvæmdum; dvalarheimili, vegaframkvæmdir, Landspítali – háskólasjúkrahús og svo mætti lengi telja. Alls staðar er framkvæmdahlutinn verulega á eftir. Það skýrir kannski hversu auðvelt það reynist ríkisstjórninni núna að gera tillögu um það, í tengslum við nefndarálit meiri hluta, að draga umtalsvert úr framkvæmdahluta fjárveitinga. Það gerist í raun í skjóli þess að mikið uppsöfnuð inneign er á framkvæmdaliðnum þar sem ekki hefur tekist að koma verklegum framkvæmdum áfram. Þetta er auðvitað hlutur sem við þurfum að skoða í samhengi við getu verktaka, flækjustig í skipulagsmálum og regluverk byggingargeirans og mannvirkjageirans sem er orðið svo flókið, svo ekki sé nú talað um það nálarauga sem þarf að þræða stórar verklegar framkvæmdir í gegnum á forsendum umhverfismats. Við erum komin á þann stað að ég held að við verðum að horfa heildstætt á málin og reyna að átta okkur á hvað það er sem líklegt er til að koma málum á hreyfingu aftur. Það er óhollt bæði fyrir fyrirtæki landsins, innviðina og heimili og í rauninni ríkissjóð að jafn illa gangi og raunin er með að koma innviðaframkvæmdum áfram og á koppinn. Það er í rauninni sorglegt núna, ef við horfum bara á flóru öflugra verktakafyrirtækja sem eru að störfum í dag, að hún er ekkert mikið fjölbreyttari, því miður, en á fyrstu árunum eftir hrun. Það segir manni að það vantar kjarkinn til þess að byggja upp ný öflug félög, stækka lítil og millistór félög og þar fram eftir götunum, af því að óvissan er svo mikil varðandi umfang framkvæmda hverju sinni. Tafir og annað slíkt - við þekkjum nú bara þrautagöngu vegaframkvæmda í Teigsskógi - eru þannig að það þarf býsna öflug og vel fjármögnuð fyrirtæki til þess að ráða við slíkt hökt. Í því ljósi vil ég hvetja ríkisstjórnina til þess að reyna að koma með tryggari framtíðarsýn en við höfum notið núna um alllangt skeið. Staðreyndin er sú að með samgönguáætlun, annars vegar framkvæmdaáætlun til fimm ára og hins vegar langtímaáætlun til 15 ára, þá á sýnin að vera nokkuð vel innrömmuð en raunin er önnur. Það er gríðarlega mikil hliðrun innan þess kerfis, ef svo má segja, þ.e. samgönguáætlunar, á verkefnum og fjármunum. Það gerir að verkum að við finnum okkur í þeirri stöðu eins og núna er að það er gríðarlegar uppsafnaðar fjárveitingar sem hefur ekki tekist að koma í vinnu, hefur ekki tekist að komast í verkefni. Sama á við þegar við horfum á uppbyggingu dvalarheimila landið um kring, það var blásið til mikillar sóknar 2011, 2012, eitthvað svoleiðis, þar sem átti að spýta verulega í og halda síðan áfram. En við þekkjum öll á umræðunni og biðlistum og því hvernig brennur á að það er mjög fjarri því að tekist hafi að koma slíkum verkefnum áfram. Síðan eru mál sem snúa að almennum innviðaframkvæmdum. Ef við horfum t.d. bara á flutning rafmagns þá hefur ekkert þokast frá því í aðventuóveðrinu í desember 2019. Þá voru uppi mikil áform í framhaldinu um að einfalda regluverk og gera það einfaldara að eiga við framkvæmdir, línulagnir, koma rafmagni á milli svæða, styrkja byggðalínuna og þar fram eftir götunum. Við þekkjum þetta allt saman. En staðreyndin er sú að enn daga verkefni sem þessi uppi hér. Hvort það er um að kenna ósætti milli stjórnarflokkanna eða andstöðu annars staðar í þinginu eða hreinlega bara í kerfinu, ég átta mig ekki alveg á því, en allt þetta gerir okkur erfiðara fyrir með að nýta þá orku sem við framleiðum með hagkvæmustum hætti. Það gerir okkur erfiðara fyrir að tryggja að þessar svæðisbundnu eyjur virki hvað raforkuflutning varðar þannig að raforkuöryggi sé með forsvaranlegum hætti. Allir þessir þættir sem ég hef talið upp núna eru þeirrar gerðar að enginn, sem hefur skilning á því að rafmagnið verður ekki til í innstungunni eða kjötið í frystinum í Bónus, velkist í vafa um að þessar framkvæmdir og það að ná utan um þennan framkvæmdahluta opinbera kerfisins er eitt það mikilvægasta sem við okkur blasir akkúrat núna. Því miður hræða sporin illilega frá síðasta kjörtímabili og mér finnst ekki hafa tekist vel til á þessu fyrsta þingi þessa kjörtímabils hvað þetta varðar. Fyrir þá sem hlusta þá vil ég hvetja ríkisstjórnina til þess að færa mál til betri vegar því að staðan eins og hún er núna er algjörlega óásættanleg. Um leið og ég segi þetta þá held ég að það sé enginn þingmaður sem situr á þingi núna sem heldur því fram að staða innviða á Íslandi, ef við horfum á þessa grunninnviði; vegi, samgöngumannvirki, hafnir, flugvelli, flutningskerfi raforku, svo dæmi sé tekið, sé þannig að þessum kerfum hafi verið viðhaldið og þau endurnýjuð og framkvæmt innan þeirra með þeim hætti sem nauðsynlegt á síðustu tíu árum, skulum við segja. Innviðaskuldin safnast hratt upp. Það er miklu auðveldara að sýna fram á góðan árangur í hagtölum ef þú leyfir innviðaskuldinni að vaxa jafnt og þétt og setur kíkinn fyrir blinda augað hvað varðar viðhaldsþörfina og endurfjárfestingarþörfina. Það er ekki bara að hún vaxi ár frá ári heldur bætir enn í vegna þess að viðhaldi er ekki sinnt. Það sama á við um fjármál ríkisins, svo ég fari yfir í aðra þætti. Við þekkjum sjónarmið sem Grái herinn til að mynda hefur sett fram. Niðurstaða útreikninga þeirra er að af ellilífeyrisþegum landsins séu hafðir rúmir 45 milljarðar á ári á grundvelli skerðinga sem Grái herinn telur óréttmætar. Það einfaldar mjög að láta bókhaldið líta vel út ef slíkur liður, einn og sér með mjög umdeildum skerðingum, lækkar árleg útgjöld um 45,5 milljarða, minnir mig að talan sé. Ef við bætum ofan á innviðaskuldina sem safnast upp jafnt og þétt þá erum við að tala um heildaráhrif af þáttum sem þessum upp á gríðarlegar upphæðir. Á sama tíma leggur fjármálaráðherra fram fjárlög þar sem eru sérstaklega teknir saman skattafslættir - skattstyrkir, held ég að sé hugtakið sem er notað þar - og það er gengið svo langt að þar er því haldið fram að á vöru sem er í lægra virðisaukaskattsþrepi sé sérstakur afsláttur ríkissjóðs, að munurinn á hærra og lægra skattþrepinu sé sérstakur afsláttur ríkissjóðs. Þarna kemur í gegn þessi sýn að ríkissjóður eigi þetta allt saman með einum eða öðrum hætti. Við séum einhvern veginn eins og hamstrar á hjóli, landsmenn og fyrirtæki, sem höfum það eina hlutverk að skila sem mestu af því sem við ávinnum okkur með okkar störfum í ríkissjóð sem á þetta allt á endanum hvort sem er. Þetta er einhver sýn sem ég skil ekki að sé viðvarandi og innprentuð í ríkisstjórn sem hefur að svona miklu leyti undanfarinn áratug rúman verið undir forystu Sjálfstæðisflokksins hvað fjármálaráðuneytið varðar. Ég held að við verðum með einhverjum hætti að koma okkur út úr þessu fari. Ef við förum aðeins yfir í málefnasviðin þá eru mér hugleikin samgöngu- og fjarskiptamál, 11. liður áætlunarinnar. Þó að skorið sé niður núna í framkvæmdahlutanum er kannski fyrst og fremst verið að skera niður inneign sem hefur myndast á uppgjörsreikningum Vegagerðarinnar. Hér og þar er eflaust eitthvað til viðbótar en í meginatriðum liggur þetta þar, held ég. Hæstv. innviðaráðherra svaraði loksins skriflegri fyrirspurn sem ég sendi til hans fyrir löngu síðan sem hefur tekið hartnær ár að svara, þar sem var reynt að draga fram hvernig framlög til vegagerðar hefðu þróast að teknu tilliti til umferðar og þróunar á vergri landsframleiðslu. Þá kemur auðvitað fram allt önnur mynd en þegar verið er að bera saman tímabil, krónu fyrir krónu, hvað framkvæmdaþætti varðar, og verðlag aðlagað að sjálfsögðu, þar sem í fyrsta lagi er verið að bera saman tímabil og framkvæmdir þar sem, eins og við þekkjum, framkvæmdir verða dýrari jafnt og þétt, einfaldlega vegna aukinna krafna í umhverfismálum, í öryggismálum og hinum ýmsu þáttum sem snúa að hönnun. Jafnt og þétt verða vegaframkvæmdir þannig dýrari. Myndin sem teiknaðist upp í þessu svari var sú að það er verið að veita miklu minni fjármuni til nýframkvæmda á vegum en áður var ef við tökum tillit til umferðar og þess hvernig verg landsframleiðsla hefur þróast. Mér þótti gott að þessar upplýsingar lægju fyrir því að þær auðvelda okkur að ræða þessi mál á grundvelli staðreynda. Það kom auðvitað á daginn það sem mann grunaði. Allar yfirlýsingar um mestu framkvæmdaár allra tíma á á liðnu kjörtímabili voru á misskilningi byggðar því að auðvitað verðum við að skoða þetta í samhengi við það samfélag sem er verið að þjónusta. Það hefur náttúrlega gríðarlegur fjöldi ferðamanna bæst á vegakerfið með þeim áhrifum sem það hefur og orðið ofboðsleg aukning í þungaflutningum, sem er auðvitað bara hluti af því að styðja við þá verðmætasköpun sem er að eiga sér stað í samfélaginu. Við þekkjum það nú best vestan af fjörðum, alla þá miklu flutninga þaðan á laxi. Ég held að það sé ekki hægt að fara í gegnum þessa umræðu öðruvísi en að nefna orku- og umhverfismál. Þar hefur mér þótt í umhverfishlutanum fókusinn ekki alltaf vera réttur. Það fer gríðarleg orka í að eiga við þá hluta umhverfismálanna sem eru dálítið að þróast af sjálfu sér, eins og nýorkuvæðing bílaflotans þar sem þróun í framleiðslu erlendis og í hönnun og þróun bíla hjá stóru framleiðendunum ræður miklu meiru en ákvarðanir sem við tökum hér upp á það hvort og hvenær verður raunhæft að losna við bíla sem eru knúnir af jarðefnaeldsneyti. Til þess að hægja á þeirri þróun voru auðvitað teknar mjög undarlegar ákvarðanir hér í desember síðastliðnum sem snúa að tengiltvinnbílum. En það er umræða sem ég hef eytt allt of mörgum orðum í hingað til og ég vona að núna við þessi þinglok klárist í öllu falli að stækka kvótann sem snýr að rafmagnsbílunum eins og lofað hafði verið og gengið út frá. Loftslagsmálin verða ekki leyst nema á forsendum rannsókna og þróunar. Við eigum að styðja við slíka vinnu en við eigum ekki að eyða orkunni í það að banna plastpoka, koma papparörum í munn allra landsmanna og þar fram eftir götunum. Á sama tíma eigum við að taka ábyrgð á eigin sorpi og vinna hér að innleiðingu lausna á grundvelli þingsályktunartillögu Miðflokksins sem hefur verið lögð ítrekað fram, fyrst af fyrrverandi þingmanni, Karli Gauta Hjaltasyni, og síðan af þeim sem hér stendur á nýju þingi. Þar horfum við til þess að nýta okkur hátæknilausnir í sorpbrennslu. Mig minnir að það sé á Amager í Kaupmannahöfn, þar sem snyrtilegasta húsið á svæðinu er sorpbrennslan og skíðabrekka á þakinu í þessu fjallalausa landi. Hvað umhverfismálin og loftslagsmálin varðar þá verðum við að fara að einsetja okkur að setja orkuna og peningana þangað sem við gerum mest gagn, ekki eltast við sýndarmennsku í þessum efnum. Síðan þegar kemur að orkumálunum þá er ánægjulegt að nú sé loksins eftir hark frá 2016 að takast að afgreiða rammaáætlun ef fram heldur sem horfir. En ég vil samt halda til haga þeirri gagnrýni minni að það er ótækt að rammaáætlunin sé að koma til umræðu núna á lokadögum þingsins og eftir að þinglokasamningar við sjö af átta þingflokkum voru undirritaðir þá komi fram býsna mikil breyting í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, sem reyndar ekki allur meiri hlutinn stendur að. Bara upp á verklag þingsins og samvinnuna hér inni þá held ég að það geti haft neikvæð áhrif til lengri tíma. En þá að orkumálunum sjálfum. Það er auðvitað æði sérstakt að á sama tíma og Vestur-Evrópa kallar á orku og verður að verða sér úti um meiri orku til að losna undan ægivaldi viðskipta við Rússland, bæði í formi olíu og gass, þá séum við hér heima ekki bara að banna olíuvinnslu í landgrunninu heldur að banna rannsóknir. Þetta er svo galið. Horfum til frænda okkar í Noregi sem fyrir bara nokkrum vikum síðan gáfu út, ef ég man rétt, 54 ný rannsóknar- og vinnsluleyfi fyrir olíu, 54 ný leyfi. Á sama tíma erum við hér í einhverjum bjánaskap að banna rannsóknir. Ef það eru einhver forréttindi sem íslenska þjóðin nýtur þá er það aðgengið að endurnýjanlegri orku. Ég held að við séum farin að nálgast þessi forréttindi, sem ég leyfi mér að kalla svo, af ákveðnu virðingarleysi. Á sama tíma og þjóðirnar sem við helst lítum til og berum okkur saman við eru að gera allt sem þær mögulega geta til að auka orkuframleiðslu og gera allt, við mikinn kostnað úr ríkissjóðum landanna, til þess að auka hlut grænnar orku, þá leggjumst við þver hér heima á Íslandi. Það þarf fjórar atrennur til að koma rammaáætlun í gegnum þingið og þegar rammaáætlun er afgreidd er tekinn slagur um hvern einasta þátt nýtingarflokks. En það má ekki nefna verkefnin sem fara í verndarflokk einu orði eftir að kostur er kominn þangað. Við verðum að komast út úr þessu. Við megum ekki setja okkur á svo háan hest, ef það er einhver meining manna með áhyggjum af loftslagsmálum og hlýnandi veðurfari og það er einhver tiltrú á að þær aðgerðir sem er verið að grípa til hafi einhver áhrif, við getum ekki skilað auðu hvað það varðar að nýta þær orkuauðlindir sem eru hér í bakgarðinum hjá okkur. Það blasir við hvað við eigum marga góða vatnsaflskosti ónýtta, hvað við eigum marga góða jarðhitakosti ónýtta. Það er einhver forréttindablinda, svo ég noti hugtak sem mér er kannski ekki tamt að nota en ég ætla að leyfa mér að nota í þessu samhengi, að hafna því hlutverki okkar að framleiða græna umhverfisvæna orku. Við sjáum bara áhrifin sem það hefur á galtóman borgarsjóð t.d. þar sem allt í einu falla inn milljarðar sem enginn gerði ráð fyrir vegna hækkunar á álverði. Við erum ekki bara að framleiða grænustu orku sem hugsast getur heldur er á Íslandi framleitt grænasta ál í heimi. Við eigum að vera stolt af þessu, ekki sífellt á flótta og reyna að tala sjálf okkur niður eins og svo margir gera að mér þykir. Skilaboðin sem ég vil leggja inn í þessa umræðu eru: Við verðum að setja meiri fókus á verðmætasköpun og að aukin verðmætasköpun sé jákvæð í öllu tilliti, leyfi ég mér að segja. Án verðmætasköpunar, án öflugra fyrirtækja sem geta borgað góð laun, skilað arði, fjárfest og þetta allt saman, verður engin velferð í þessu þjóðfélagi. Það verður ekkert betra velferðarkerfi, heilbrigðiskerfi, það verður ekki öflugra menntakerfi o.s.frv. Þetta byggir allt á því að við nýtum auðlindir landsins og hugvitið sem í okkur býr og gerum það mesta úr því. Ef við gerum það ekki þá er tómt mál um að tala og gagnrýna að það sé verið að draga úr fjárveitingum í þetta og hitt í fjármálaáætlun til fimm ára eða fjárlögum hvers árs. Við verðum að setja fókusinn á verðmætasköpun. Það er eina leiðin fram á veginn. Mig langar að fara örsnöggt inn á heilbrigðismálin. Það eru nokkrir liðir fjármálaáætlunar sem falla þar undir. Ég vil sérstaklega nefna málefni eldra fólks og dvalarheimilin og skort á rýmum þar og hversu illa hefur tekist að framfylgja þeim markmiðum sem sett voru. Þau hafa einhvern veginn lifað áfram en aldrei komist í framkvæmd. Við þekkjum, hvert okkar úr sínu sveitarfélagi og nærsvæðum, að það er alls staðar sama sagan. Aldraðir komast ekki inn á dvalarheimili fyrr en, ég ætla ekki að segja að það styttist í líknandi meðferð en svona þegar ástand og líkamleg heilsa er orðin mjög slæm. Þetta er ekki það umhverfi sem við viljum búa eldri borgurum þessa lands. Á meðan menn koma sér ekki af stað og ná í skottið á sér hvað uppbyggingu dvalarheimila varðar þá verður að auka fjölbreyttari þjónustu sem gerir fólki mögulegt að lifa með reisn heima hjá sér til þess tíma að pláss er til reiðu. En við erum á sama stað með þessi mál, því miður, og með svo margt annað í heilbrigðiskerfinu hjá okkur. Á undanförnum misserum hafa biðlistar fátt gert annað en lengjast jafnt og þétt. Það er ekkert sem bendir til annars en að það haldi í rauninni áfram. Inni í þessum kerfum er alveg ofboðsleg sóun eins og við þekkjum bara af umræðunni um svokallaðan fráflæðisvanda á Landspítalanum, ég ætla ekki eyða tíma í að fara yfir hvað það þýðir, við þekkjum það öll. Það er verðmætaleki út um allt sem gerir ekki neitt annað en að skapa tjón, bæði líkamlegt, andlegt og fjárhagslegt tjón hjá heimilum landsins, fyrirtækjum og ríkissjóði. Undir lok þessarar ræðu vil ég nefna stuttlega húsnæðis- og skipulagsmál. Ég held að það hafi verið til mikilla bóta, sennilega eina breytingin á Stjórnarráðinu sem er til bóta, að skipulagsmál, mannvirkjamál og málefni sveitarfélaga hafi verið færð undir sama ráðuneyti. En þá er líka nauðsynlegt að nota samhæfinguna sem í því felst til að bæta kerfið. Það lagast ekkert við það að kerfið sé allt komið undir sama hatt ef kerfið er ekki lagað. Þetta þurfum við að gera til þess að ná því fram sem ég nefndi í byrjun ræðu minnar, að auðvelda framkvæmdir, bæði stórar og litlar opinberar framkvæmdir 

Frú forseti. Nú þegar við ræðum tillögu til fjármálaáætlunar fyrir árin 2023–2027 er ekki annað hægt en að byrja á því að setja þetta í samhengi við aðstæður. Við ræðum þetta mál nú eftir að þingstörfum átti að vera lokið, þetta stóra mál sem þingið hefði eflaust viljað verja allmörgum dögum í að fara almennilega yfir. Enda sýnir reynslan að fjármálaáætlanir hafa oft og tíðum ekki staðist og ef hugsanlega þingið hefði fengið betri tíma til að fara í gegnum þær í gegnum tíðina hefði mátt lagfæra þær eitthvað. En að þessu sinni er þetta alveg einstaklega seint fram komið og þingið hefur mjög lítið svigrúm, raunar er búið að semja tækifæri flestra þingmanna frá þeim til að ræða þetta mál eins og svo mörg önnur sem eru enn óafgreidd á þessu þingi. Fjármálaáætlun, jafnvel þó að hún hafi komið fyrr fram en í þetta skiptið, hefur ítrekað ekki staðist hjá þessari ríkisstjórn og fyrir því kunna að vera ýmsar ástæður. Að sjálfsögðu skal ekki lítið gert úr því að heimsfaraldurinn, sem í rauninni tók samfélagið að miklu leyti úr sambandi í tvö ár, hafði sitt að segja en bæði fyrir þann tíma og eftir hafa áætlanir þessarar ríkisstjórnar ekki staðist og fjármálaáætlun oft og tíðum verið notuð fyrst og fremst til þess að útskýra það hvað ríkisstjórnina langar að gera til lengri tíma litið og að færa erfiðari aðgerðir, sparnað og slíkt, fram í tímann en geta sérstaklega auðvitað í aðdraganda kosninga, eins og dæmin sanna, varið meiri peningum í framkvæmdir til skemmri tíma. Það er talandi um þetta mjög áhugavert að sjá töflu í þessari þingsályktunartillögu sem lýsir því hvernig ríkisstjórnin ætlar í ljósi breyttra aðstæðna að spara á ýmsum sviðum en sparnaðurinn á einu sinni sem oftar fyrst og fremst að koma fram eftir næstu kosningar. Það er auðvelt fyrir ríkisstjórn að spara fyrir komandi ríkisstjórn eða lýsa áformum um sparnað eftir kosningar en kannski erfiðara að bera ábyrgð á því að spara til skemmri tíma. Þannig sjáum við hér, frú forseti, í þessari töflu sem ég vísaði til, að hlutir á borð við æðstu stjórn ríkisins, utanríkismál, samgöngu- og fjarskiptamál alveg sérstaklega, menningu, listir, íþrótta- og æskulýðsstarf, framhaldsskólastigið, háskólastigið, önnur skólastig, stjórnsýslu, mennta- og barnamál, hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, til að nefna dæmi - hér á að eiga sér stað verulegur sparnaður en hann á að koma til eftir fimm ár eða svo. Á meðan ætlar ríkisstjórnin að halda sínu striki eftir því sem hún best getur nema hvað, auknar álögur verða lagðar á borgarana. Þetta mun vera gert í ljósi breyttra aðstæðna, og aðstæður eru vissulega breyttar, en af því að sérstaklega er vísað í stríðið í Úkraínu, og ekki að ástæðulausu, þá hófst það stríð því miður ekki núna í síðustu viku. Það hefur staðið núna í hátt í fjóra mánuði og þess vegna er sérkennilegt að ríkisstjórnin komi nú fram með þessa tillögu sem hún kynnir eins og eitthvað sem hafi verið sett saman í flýti til þess að bregðast við óvæntum aðstæðum. En áður en stríðið hófst og þær miklu afleiðingar sem það hefur haft á efnahag Íslands og annarra vestrænna ríkja þá var þegar orðið ljóst að áætlanir ríkisstjórnarinnar gengju ekki upp. Það var þegar komin af stað verðbólga til að mynda og fyrirtæki áttu þegar í vandræðum vegna þeirra miklu gjaldahækkana sem þau höfðu staðið frammi fyrir frá því að þessi ríkisstjórn tók við nánast. En þetta er kynnt sem leið, þessi tillaga, til að bregðast við þessum sérstöku aðstæðum. Það að bregðast við verðbólguskoti, óvenju mikilli verðbólgu síðustu misseri og væntanlega jafnvel enn meiri verðbólgu næstu misseri, með því að hækka enn álögur á íbúa landsins, sem fá minna fyrir launin sín, þurfa að borga meira fyrir vörur og þjónustu, er óneitanlega dálítið sérkennileg nálgun hjá þessari ríkisstjórn. Á sama tíma hefur hún ekki tekið í mál að koma til móts við almenning með því að lækka álögur á hann þar sem það væri hægt og hefur verið gert reyndar í ýmsum Evrópulöndum, til að mynda þær miklu álögur sem leggjast nú á eldsneyti. Það er mikilvægt að hafa í huga að eldsneytisverð hefur ekki bara áhrif á heimilin, á fólk sem þarf að komast leiðar sinnar á bíl, þó að það hafi mjög mikil áhrif þar á heimilisbókhaldið, lán heimilanna fyrir vikið og o.s.frv., þetta hefur í rauninni áhrif á allt hagkerfið. Orkukostnaður dreifist. Hækkun á orkukostnaði dreifist líklega meira en flest annað hratt út um hagkerfið því að orka kemur alls staðar við sögu, í flutningum á vörum og í flutningum vegna þjónustu og tannhjól hagkerfisins eru smurð með orku. Þótt við Íslendingar séum svo heppnir að eiga mikið af endurnýjanlegri orku og nýtum hana til að framleiða rafmagn að mestu leyti og getum hitað 90% húsa í landinu með jarðvarma þá breytir það því ekki að eldsneyti kemur eiginlega alls staðar við sögu í hagkerfinu. Svoleiðis að það að ríkisstjórnin skuli hafa jafnt og þétt aukið gjaldtöku, álögur á eldsneyti og þar með í rauninni dregið úr ráðstöfunartekjum heimilanna eftir að búið er að kaupa nauðsynlegt eldsneyti og þar með hækkað hina ýmsu vöru og þjónustu og svo bætt á öllum þessum grænu gjöldum - frú forseti, það er nú enginn endir á því hvað menn geta fundið upp af nýjum gjöldum og að því er virðist tekjustofnum að mati ríkisstjórnarinnar og kalla þau svo bara græn og nota það sem afsökun fyrir því að hækka álögur á almenning - allar þessar hækkanir og nýju gjöld hafa auðvitað ýtt undir verðbólgu, verðhækkanir í samfélaginu svo að núna þegar kemur þetta mikla verðbólguskot, m.a. vegna ástandsins í Evrópu, þá er mjög skrýtið að ríkisstjórnin skuli ekki einu sinni hugleiða það að draga aðeins úr þessari viðbótarskattlagningu sem gæti strax haft töluverð áhrif, áhrif sem, eins og ég nefndi áðan, myndu fljótt dreifast út um allt hagkerfið og m.a. halda aftur af hækkun verðtryggðra lána. Við sjáum líka í þessari áætlun það sama og við höfum séð aftur og aftur í áætlunum ríkisstjórnarinnar, en alltaf verið að bíða eftir að breyttist, að það er ekki staðið við þau fyrirheit sem gefin hafa verið, fyrirheit sem voru gefin jafnvel fyrir mörgum árum síðan. Þar ætla ég einkum að nefna tvennt. Annars vegar þau loforð sem eldri borgarar fengu á sínum tíma um að dregið yrði úr skerðingum eða ákveðnar skerðingar afnumdar og hlutur þeirra réttur. Ég lofaði því sjálfur árið 2014 á 17. júní hérna úti á Austurvelli að ríkisstjórnin myndi leiðrétta kjör eldri borgara og takast á við þessar skerðingar sem höfðu verið settar á kjörtímabilið á undan þegar búið væri að ráðast í þær stóru efnahagsaðgerðir sem þá stóðu fyrir dyrum og við sæjum til lands með stöðu ríkissjóðs. Þessar aðgerðir heppnuðust og það held ég betur en okkur þorði að vona en enn hefur ekki verið staðið við þetta loforð gagnvart eldri borgurum. Það hefur þó verið ítrekað nokkrum sinnum, m.a. núverandi hæstv. fjármálaráðherra sendi slík loforð út í pósti fyrir síðustu kosningar, en enn skortir algerlega á það í þessari fimm ára áætlanagerð ríkisstjórnarinnar eitt árið enn að komið sé til móts við eldri borgara og hlutur þeirra leiðréttur. Hitt atriðið sem mér hefur þótt vanta aftur og aftur hjá þessari ríkisstjórn - ég verð reyndar, frú forseti, að nefna fleiri líklega en þetta eru þau tvö sem ég vildi byrja á - varðar byggðamálin, byggðaþróun í landinu sem hefur verið algjörlega vanræktur málaflokkur í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þó má finna hér víða í þessari tillögu fullyrðingar um að það sé mikilvægt að fjárfesta í einu og öðru sem varðar byggðamál án þess að það sé sett sérstaklega í samhengi við það en það er til að mynda fjallað töluvert um mikilvægi þess að styðja við þróun á uppbyggingu samgönguinnviða og raforkuinnviða og slíkt og að slíkar fjárfestingar séu hagkvæmar, sem þær vissulega eru. En svo gerist ekkert í því. Við fáum bara ár eftir ár nýja fimm ára áætlun þar sem talað er um mikilvægi hluti á borð við byggðamál og samgöngumál og slíkt. En það gerist ekkert í því. Það er eins og menn annaðhvort trúi ekki því sem þeir leggja fram sem rök eða ætli ekkert að gera með það annað en að flagga því enn eina ferðina að í framtíðinni verði hugsanlegt eitthvað gert. Þetta atriði sem ég nefni nú tengist því sem að mínu mati, og mér hefur verið tíðrætt um þetta, ég veit það, frú forseti, en það verður ekki of oft sagt af því að þetta lagast ekkert, eiginlega frá því ég byrjaði í stjórnmálum eða alveg frá því að ég byrjaði í stjórnmálum hefur mér verið tíðrætt um það að helsti vandinn við fjármálaáætlanir hjá ríkinu sé sá að menn líti ekki í áætlanagerð sinni nógu mikið til langtímaáhrifa og til heildaráhrifa. Til að nefna dæmi um hvað ég er að fara með þessu, nefna dæmi eina ferðina enn því að eins og ég nefndi þá hef ég talað töluvert um þetta, þá virðast stjórnvöld eiga mjög erfitt með að reikna ávinninginn af því að ráðast í hagkvæmar framkvæmdir sem spara borgurunum peninga, framkvæmdir sem ýta undir verðmætasköpun og slíkt vegna þess að það er ekki hægt að setja nákvæma tölu á það. En menn hins vegar setja nákvæma tölu á kostnaðinn við það að ráðast í framkvæmdina. En af því að það er erfitt að segja nákvæmlega hverju það skilar, þó að það sé hagkvæmt eins og viðurkennt er hér, þá er einfaldlega litið fram hjá því í mörgum tilvikum. Þetta blandast inn í svo ótal margt, m.a. fyrra dæmið sem ég nefndi um stöðu eldri borgara. Þar er raunin sú að það er litið á það sem hreint tap fyrir ríkið að leyfa eldri borgurum að vinna lengur til að mynda og draga þar með úr skerðingum. Sama á við um aðrar skerðingar eldri borgara. Það er einhvern veginn litið á það sem svo að það að draga úr þessum skerðingum feli í sér hreint tap fyrir ríkið. Ekki er tekinn með í reikninginn sá hvati sem felst í því fyrir eldri borgarana að vinna meira, búa til meiri verðmæti fyrir samfélagið, nýta sína reynslu og þekkingu, greiða skatta lengur, þetta eru ótal þættir sem skila raunverulegum tekjum til ríkisins. En það er bara einblínt á aðra hliðina. Í báðum þessum þáttum sem ég tók sérstaklega fyrir, stöðu eldri borgara og byggðamálin, þá myndi held ég afstaða stjórnvalda og ákvarðanataka breytast mjög verulega ef menn leyfðu sér að áætla ávinninginn af því að annars vegar fá landið allt til að vinna saman sem eina heild og þá gríðarlegu verðmætaaukningu sem kæmi út úr því eða sparnaðinn fyrir samfélagið af því að koma í veg fyrir að landbúnaður leggist af á stórum svæðum eða auka tekjur samfélagsins af því að draga úr ósanngjörnum og óhagkvæmum skerðingum á eldri borgara. Ef menn ætla að taka skynsamlegar ákvarðanir þá þurfa þeir að líta á heildarmyndina og þeir þurfa að líta á langtímaáhrifin. Það hefur verið mikill skortur á því. Talandi um það að líta fram á veginn þá gerir ríkisstjórnin nú ráð fyrir mjög verulega lækkandi hagvexti og sýnir hér í töflu að spáin um hagvöxt samkvæmt Hagstofu Íslands sé 4,6% árið 2022, 2,7% 2023 og 2,2% 2024. Aðrar spár, þ.e. frá Seðlabanka Íslands, og meðaltal greiningaraðila, eins og það er orðað hér, eru mjög á sama veginn. Og hver eru viðbrögðin við þessu hjá ríkisstjórninni? Þau eru þau sem ég lýsti hér í upphafi, að auka álögur á almenning. Á sama tíma og verðbólga eykst og hagvöxtur minnkar þá er bætt í álögur á vinnandi fólk á Íslandi og reyndar fleiri því hin ýmsu gjöld halda áfram að hækka. Ríkisstjórnin virðast telja sér sérstaklega til tekna að ætla að halda áfram að hækka gjöld. En í kaflanum Breytingartillögur segir, með leyfi forseta: „Eins og rakið hefur verið í áliti þessu hafa efnahagshorfur breyst töluvert frá því að áætlunin var lögð fram.“ - sem sagt upphaflega áætlunin - „Nú er gert ráð fyrir töluvert hærri verðbólgu heldur en miðað var við í forsendum gildandi þjóðhagsspár Hagstofu Íslands og í því ljósi er gerð tillaga um að uppfæra áætlunina. Í breytingartillögum meiri hlutans er tekið tillit til þessa bæði á tekju- og gjaldahlið áætlunarinnar. Einnig er stefnt að því að nýta uppsveifluna í hagkerfinu …“ Ég skal lesa þetta aftur, frú forseti: „Einnig er stefnt að því að nýta uppsveifluna í hagkerfinu til þess að draga hraðar úr halla ríkissjóðs heldur en ráð var fyrir gert, sem er í samræmi við markmið peningastefnunnar um að lækka verðbólgu með því að draga úr þenslu í hagkerfinu.“ Hér rekst eitt á annars horn. Annars vegar er verið að gera ráð fyrir mjög umtalsverðum samdrætti í hagvexti, réttara sagt að hagvöxtur minnki umtalsvert. Hins vegar er talað um að nýta uppsveifluna til þess að auka álögur á almenning. Krónutölugjöldin eru t.d. nefnd hérna sérstaklega og birt tafla; Krónutölugjöld uppfærð með hliðsjón af spá um verðlag, 2023 eru það 3 milljarðar, hækkar jafnt og þétt svo upp í 4; Nokkrar sérstakrar gjaldabreytingar - það er nú meira hvað ríkið getur fundið upp ný gjöld eins og ég gerði að umtalsefni hérna áðan - en það sem hér er kallað Nokkrar sérstakar gjaldabreytingar fara á tímabilinu úr 2,7 milljörðum kr. í 6,5 milljarða og annað er eftir þessu. Ég hreinlega átta mig ekki á meginhugsuninni í þessari áætlun ríkisstjórnarinnar þar sem á að takast á við verðbólgu með því að leggja enn meiri álögur á almenning, fórnarlömb verðbólgunnar, og ætla að nýta uppsveifluna, eins og það er kallað hér, 

Frú forseti. Mig langar hér, með aðeins fyllri hætti en áðan, að koma inn á þátt samgöngu- og fjarskiptamála. Það hefur vakið töluverða athygli mína, og gerði það þegar fjármálaáætlunin var lögð fram, að frá árinu 2023 til ársins 2027 var gert ráð fyrir að framlög til samgöngu- og fjarskiptamála myndu lækka um 14,4%. Ég er mjög fylgjandi aðhaldi í ríkisrekstri og þætti gott ef menn sæju fram á 14,4% lækkun útgjalda í ýmsum rekstrarþáttum hins opinbera en mér þykir mjög slæmt að sjá 14,4% samdrátt yfir fimm ára tímabil í þeim þætti opinberra fjármála sem er að stærstum hluta framkvæmdir og viðhald. Þarna væri raunverulega þörf á að auka í eins og málin standa. Þá segja menn eflaust: Ja, það er allt of mikið að gera í samfélaginu núna. Það fást ekki verktakar og verð hækkar. Tímabundið mun verðið vissulega hækka vegna hækkunar á verði aðfanga. En verð vegna þjónustu verktaka er fyrst og fremst, eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan, að hækka vegna þess að markaðurinn er svo lítt fyrirsjáanlegur. Menn hafa ekki fyrirsjáanleika til að vaxa jafnt og þétt, að lítil og millistór verktakafyrirtæki verði millistór og stór o.s.frv. Þetta tekst ekki á meðan fyrirsjáanleikinn er jafn lítill og raunin er og sveiflurnar og það með hvaða hætti framkvæmdahluti hins opinbera og sérstaklega vegagerð í gegnum tíðina - hver nálgunin hefur verið. Það að þarna séu áætlaðir á árinu 2023 51,6 milljarðar í samgöngu- og fjarskiptamál en á árinu 2027 44,2 milljarðar - þetta er sem sagt lækkun á þessu tímabili á árlegum útgjöldum um rúma 7,4 milljarða, nánar tiltekið 7.446 milljónir á ári ef við berum saman árið 2023 og 2027, 14,4%. Hvernig þykir mönnum þessi skilaboð harmónera við þennan sífellda söng um mestu framkvæmdir allra tíma, mestu framkvæmdaáform allra tíma? Það fylgir ekki hugur máli. Það er bara ekki hægt að lesa neitt annað út úr þessum töflum. Við sjáum hvernig hefur gengið með áform sem hefur stundum verið útskýringin á stiglækkandi útgjöldum til samgöngumála. Þá hefur verið gripið til þess ráðs að útskýra það með því að það sé svo mikið sem bætist við í svokölluðum samvinnuframkvæmdum. Það gengur eins og það gengur og lítið í þær framkvæmdir að sækja undanfarin ár og því miður gengur ekki vel með fyrstu verkefnin sem ráð var gert fyrir að kæmust til framkvæmda á grundvelli þeirrar sérstöku lagasetningar. Síðan er því flaggað að það muni nú bætast við út af hinum ýmsu átaksverkefnum. En það er einmitt eitrið í þessu öllu, að við séum í stöðugum átaksverkefnum. Þess vegna fáum við ekki fleiri öfluga verktaka af því að það bindur enginn það fjármagn sem nauðsynlegt er til að verða burðugur verktaki í fyrirtæki ef þetta er eins og jójó, framkvæmdaþáttur hins opinbera. Það verður að auka fyrirsjáanleika, stækka verkefni og gera verktökum auðveldara að skipuleggja sig. Annars verðum við föst á þeim stað að þegar uppsveifla er í öðrum þáttum samfélagsins þá fer verð upp úr öllu valdi í vegagerð og þá halda menn að sér höndum og til verða uppsafnaðar framkvæmdafjárveitingar sem svo er hægt að skera niður í bókhaldsaðgerð eins og nú er gert með breytingartillögu meiri hluta fjárlaganefndar. Þetta eru sömu skilaboð og hafa áður komið fram frá þessari ríkisstjórn sem nú situr á sínu fimmta ári, þ.e. þessi stiglækkandi útgjöld til samgöngu- og fjarskiptamála sem eru auðvitað að langmestu leyti samgöngumál. Þessi málaflokkur skarast á milli ráðuneyta eftir síðustu uppstokkun þannig að fjarskiptamálin eru farin inn til háskóla- og nýsköpunarráðherra og samgöngumálin inn til innviðaráðherra, en eins og ég segi er meginþunginn í samgönguhlutanum. Á sama tíma kom fram, í ræðu fyrr í dag, að nú eru uppi áform um að framlengja samning sem var gerður árið 2012 um stuðning við almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu upp á milljarð á ári, 1.000 milljónir á ári, verðbætt miðað við árið 2012, ef ég man rétt, að nú séu uppi áform um að framlengja hann um 12 ár. Ég hreinlega trúi því ekki að uppi séu áform um að framlengja þann samning um 12 ár, upp á milljarð á ári, væntanlega uppfært til verðlags, þegar árangurinn af fyrsta fasa, fyrstu tíu árum, þessa verkefnis er enginn. Þegar samningurinn var gerður árið 2012 voru 4% farinna ferða í samgöngum á höfuðborgarsvæðinu með strætó. Þegar tölur fyrir árið 2021 voru skoðaðar þá voru það 4%. Það hefur enginn árangur náðst. Enginn. Nú eru uppi áform um að bæta við 12 árum, 12 milljörðum plús verðbætur. Þetta gerist bara einhvern veginn sjálfkrafa. Ég hef ekki orðið var við mikla umræðu hér í þingsal þó að ég hafi nokkru sinnum reynt að kalla eftir henni varðandi þennan samning. En ef samgönguráðherra eða innviðaráðherra, eins og það heitir í dag, er í færum til að gera samning upp á rúma 12 milljarða til að styrkja Strætó á höfuðborgarsvæðinu, á grundvelli verkefnis sem hefur engu skilað á tíu árum, þá er nóg til. Eins og Alþýðusambandið segir: Þá er nú nóg til. Þá væri nú ágætt að grípa í önnur verkefni sem væri jafnvel meira gagn að og líklegt að árangur næðist. Það má vera að ég hafi þetta ekki nákvæmlega rétt eftir en er ekki einhvers staðar sagt að skilgreining á geðveiki sé sú að fólk geri sama hlutinn aftur og aftur og reikni með annarri niðurstöðu, það er svona nokkurn veginn þannig. Það er eitthvað í þá veruna sem kemur í ljós, sýnist manni, ef gera á samning á svipuðum forsendum, upp á milljarð á ári til 12 ára, þegar samningur upp á milljarð á ári til tíu ára hefur engu skilað, 4,0% ferða á móti 4,0%. Ég held raunar, eftir að hafa gluggað í nýjustu ferðamátaskýrsluna, eins og ég held að hún sé kölluð, að nýtingin sé að minnka núna á síðasta ári gamla samningsins. Þetta verður að vera með smáfyrirvara, mig minnir að þar hafi ég séð töluna 3,8% ferða. Eftir tíu ár af milljarði á ári til að styðja við Strætó þá hefur enginn árangur náðst, nýtingin er jafnvel minni ef minni mitt svíkur ekki. Það eru svona þættir í rekstri hins opinbera sem æra skattgreiðendur. Það er sú tilfinning að verið sé að fara illa með peninga til að friðþægja einhverja hópa. Þessi milljarðskróna stuðningur er veittur á sama tíma og stjórn Strætó tekur ákvörðun um að skerða þjónustu af því að fjárveitingar eru ekki til staðar til að standa undir grunnþjónustunni. Á sama tíma er horft til þess að fara í 100 milljarða aðgerð á forsendum borgarlínu sem enginn veit hvað muni raunverulega kosta og hvað þá hvernig eigi að reka til framtíðar. Þetta skilur allt eftir tilfinningu um vonda meðferð á skattfé almennings. Þá fer að svíða að búa þar sem heildarskattheimta er sú næsthæsta innan OECD-ríkjanna þegar tekið hefur verið tillit til þess með hvaða hætti lífeyriskerfi eru fjármögnuð. Við verðum að fara betur með skattfé almennings og undir þessum samgöngulið varð ég að nefna að þessi samningur er alveg hreint með ólíkindum. Ég á nokkur atriði eftir og vil biðja hæstv. forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Hv. þm. Bergþór Ólason kveikti aðeins í mér þegar hann nefndi borgarlínusukkið og allt sem því tengist en ég verð að bíða aðeins með að fara nánar út í það. Það er eitt og annað sem ég þarf að segja um það mál en ég hafði hugsað mér að ræða sérstaklega um landbúnaðarkaflann í fjármálaáætlun og í áliti meiri hluta fjárlaganefndar. Ég hef reyndar mjög oft bent á með hvaða hætti afstaða ríkisstjórnarinnar til landbúnaðar birtist í fjármálaáætlun, alveg frá því hún tók við. Frá fyrstu fjármálaáætlun birtist mjög afgerandi afstaða til landbúnaðar ef maður lítur einfaldlega á tölurnar, því að ár eftir ár hefur fimm ára áætlun gert ráð fyrir því að hinar ýmsu stéttir sem samfélagið, ríkið, þarf á að halda til að veita vöru eða þjónustu - að framlög til þessara stétta til að standa undir kostnaði þeirra og launum muni hækka ár eftir ár. Í öllum tilvikum, held ég mér sé óhætt að segja, hafi jafnan verið gert ráð fyrir stigvaxandi útgjaldaaukningu vegna hærra verðlags að hluta til, vegna kjarabóta o.s.frv., nema í einu tilviki, nema í tilviki landbúnaðar. Þar var þegar í fyrstu áætlun þessarar ríkisstjórnar gert ráð fyrir því að framlög til þessarar greinar, hinnar einu af þeim greinum sem samfélagið reiðir sig á og kaupir þjónustu af, myndu lækka jafnt og þétt ár frá ári. Svo hafa stundum komið upp atvik sem verða til þess að maður bindur vonir við að stjórnvöld geri sér grein fyrir mikilvægi þessarar greinar og séu tilbúin til að leggja eitthvað á sig til að viðhalda henni og helst efla hana eins og lagt er upp með í ótal frumvörpum og tillögum varðandi aðrar greinar. Nýjasta dæmið, það þarf ekki að fjölyrða um það, eins og kemur reyndar fram í áliti meiri hluta fjárlaganefndar, þ.e. að það þurfi ekki að hafa mörg orð um ástæður þess að nú sé litið til mikilvægis matvælaframleiðslu og fæðuöryggis. En hver er raunin, frú forseti? Raunin er sú sama og það sem við höfum séð ár eftir ár hjá þessari ríkisstjórn. Ef við lítum á liðinn landbúnað á árinu 2023–2027 þá hafa framlög til þeirrar greinar ekki aukist hlutfallslega eins mikið og væntanlega flestra annarra en þó er gert ráð fyrir að á næsta ári lækki þau og þar næsta enn meira, árið þar eftir, 2025, enn meira, árið 2026, enn meira og enn meira 2027 - jafnt og þétt, einu sinni sem oftar, lækki stuðningur ríkisins við landbúnað á meðan gert er ráð fyrir auknum stuðningi við meira og minna allt annað þar sem ríkið þarf að kaupa þjónustu og vörur. Engu að síður leyfir meiri hluti fjárlaganefndar sér að vera nokkuð yfirlýsingaglaður í áliti sínu. Ég held að það sé tilefni til að vitna beint í það álit, undir fyrirsögninni málefnasvið 12 Landbúnaður, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn fagnar vinnu matvælaráðherra að því er snertir aðgerðir og skilgreiningu á fæðuöryggi landsmanna.“ - Hvaða vinnu er hér vísað til, frú forseti? Er það sprettnefndin svokallaða hans Steingríms J. Sigfússonar, sem eftir því sem ég kemst næst hefur ekki enn skilað af sér? - „Verulegar ógnir blasa nú við matvælaframleiðslu og blikur á lofti varðandi þróun matvælaverðs.“ - Þú segir ekki? Þetta vita allir og hafa rætt núna í nokkra mánuði án þess að vart hafi orðið viðbragða ríkisstjórnar. - „Ekki þarf að rekja ástæður þess.“ - Það er rétt. - „Augljóst er að á næstunni minnki framboð matvæla og að hráefnisverð hækki. Líkur eru á að skortur verði viðvarandi næstu misseri. Þessi þróun mun hafa veruleg áhrif á lífskjör almennings sem verja þarf stærri hluta tekna sinna til matarkaupa.“ Allt er þetta rétt, frú forseti, en hvers vegna birtist ekki þessi skilningur, þessi sýn, í stefnunni, í áformum ríkisstjórnarinnar? Hvers vegna ákveður ríkisstjórnin þvert á móti að halda áfram að hækka gjöld, m.a. á matvæli og alls konar svona grænt eitthvað til viðbótar og aukaálögur á landbúnað, auka kröfur til greinarinnar og matvælaframleiðenda almennt en lækka framlögin. Ef þetta er staðan, ef menn trúa því raunverulega, vita það, hvers vegna eru þá viðbrögðin þessi? Og svo segir: „Verkefnið nú er ekki síður að verja afkomu framleiðenda og getu þeirra til að framleiða.“ - Hljómar enn vel. - „Oft er talað um framleiðsluvilja og framleiðslugetu. Með skorti og ógnvænlegri hækkun á verði aðfanga er ástand búvöruframleiðslu afar brothætt. Ljóst er að ekki er hægt að velta öllum kostnaðarhækkunum yfir á neytendur.“ Enn er hér er verið að lýsa hlutum sem eru kannski augljósir en þess heldur spyr maður sig: Hvers vegna, í öll þessi ár, hefur ríkisstjórnin ekki brugðist við? Ekki bara það að hún hafi ekki brugðist við því að Miðflokkurinn hefur ítrekað lagt fram heildaráætlun um eflingu matvælaframleiðslu á Íslandi, hvernig megi styrkja stoðir og sækja fram í landbúnaði og matvælaframleiðslu. Það er víðtækasta áætlun um þennan málaflokk sem birst hefur a.m.k. áratugum saman, en ég hef skoðað það, heildaráætlun þar sem allt spilar saman, heildaráætlun sem virkar. Hver hafa örlög þessara tillagna verið? Meiri hlutinn, sem tjáir sig svo með þeim hætti sem ég lýsi hér, hefur látið þetta hverfa hér á þinginu, svæft það í nefnd, eins og kallað er, ár eftir ár. Áfram segir í áliti meiri hluta fjárlaganefndar: „Meiri hlutinn minnir á að í fjárlögum fyrir þetta ár voru lagðar til um 750 millj. kr. til að mæta aðfangahækkun á áburði. Meta þarf markvisst hvort og hvernig er hægt að styðja við frumframleiðendur til að halda getu og vilja til framleiðslu. Því er ekki síður beint til matvælaráðherra að nýta aðrar leiðir. Eindregið er lagt til að ástandið verði tekið mjög alvarlega og einskis látið ófreistað til að nýta lög og regluverk í því skyni. Meiri hlutinn telur það ekki eingöngu vandamál bænda og afurðastöðva að takast á við þennan vanda. Vinna þarf á mun breiðari grundvelli til að halda utan um matvælaframleiðslu í landinu, bæði til að efla og bæta fæðuöryggi og verja byggð.“ Ég er ekki frá því að eitthvað af þessum setningum séu bara teknar beint upp úr tillögunni sem við höfum talað hér fyrir ár eftir ár og hefur iðulega verið svæfð og jafnvel stundum gert grín að henni. En nú gerir enginn grín að fæðuöryggi lengur og meiri hluti fjárlaganefndar skrifar með þessum hætti en gerir svo eitthvað allt annað. Styður fjármálaáætlun þar sem eina ferðina enn er gert ráð fyrir því að landbúnaður á Íslandi hafi þá sérstöðu að fá minni og minni stuðning ár eftir ár. Svo eru menn á sama tíma með hástemmdar yfirlýsingar um mikilvægi greinarinnar, hættuna á yfirvofandi og áframhaldandi hækkunum matvælaverðs, mikilvægi fæðuöryggis og svo o.s.frv. En það er ekkert gert í því. Það er vegna þess að allt snýst um umbúðir frekar en innihald hjá þessari ríkisstjórn, allt spurning um yfirlýst áform frekar en raunveruleg áhrif þess sem menn gera. Það sama á við í landbúnaðarmálunum og í öðrum málaflokkum að ef mönnum er alvara með þessar yfirlýsingar sínar, ef þeir ætla sér raunverulega að ná árangri, þá þurfa aðgerðirnar að endurspegla það. Menn þurfa a.m.k. að vera reiðubúnir til að hverfa af braut viðvarandi samdráttar í stuðningi við landbúnað á Íslandi. Ég held að það sé óhætt að fullyrða að aðstæður kalli á það, eins og meiri hlutinn í nefndinni segir en framkvæmir reyndar ekki í samræmi við það.

Frú forseti. Ég ætla í þessari ræðu minni að koma inn á lið 25 Hjúkrunar- og endurhæfingarrými. Ég ætla að byrja á því, með leyfi forseta, að lesa upp málsgrein á 1. bls. þessa liðs, á bls. 389, undir málasviði 25, þar sem segir, undir fyrirsögninni Fjármögnun, með leyfi forseta: „Stærsta verkefni málefnasviðsins er áframhaldandi uppbygging hjúkrunarheimila með bæði nýjum og endurbættum hjúkrunarrýmum. Á árunum 2023–2027 er gert ráð fyrir að tekin verði í notkun 364 ný hjúkrunarrými og 137 endurbætt rými.“ Ég verð að viðurkenna að þessi málsgrein slær mig ágætlega. Þetta væri allt annar árangur en við höfum verið að sjá undanfarin ár, undanfarin kjörtímabil, hvað varðar fjölgun hjúkrunarrýma og árangur hvað endurbætur varðar. En síðan, u.þ.b. 3 sm neðar á þessari sömu blaðsíðu, á bls. 386 er útgjaldaramminn rammaður inn til næstu fimm ára, 2023, 2024, 2025, 2026 og 2027. Það er þannig að áætluð framlög í fjárfestingu, sá hluti útgjaldarammans, eru 7,3 milljarðar á árinu 2023 en 1,6 á árinu 2027. Áætluð framlög til fjárfestinga fara niður um 77,5% innan áætlunartímabilsins. Ég er ekki meðvitaður um að það sé þannig flóð nýrra hjúkrunarrýma að koma inn í rekstur á næsta ári að það útskýri það að áætluð framlög í fjárfestingu í hjúkrunar- og endurhæfingarrýmum fari úr 7,3 milljörðum á næsta ári niður í 2,1, strax á árinu 2024, síðan 1,6 og 1,6 og 1,6. Það er bara fyrsta árið í þessari áætlun sem er með einhverri alvörutölu hér, 7,3 milljarðar, 2,1 árið eftir og síðan 1,6 út áætlunartímabilið; 77,5% lækkun framlaga sem eru áætluð í fjárfestingu í tengslum við hjúkrunar- og endurhæfingarrými. Ég verð að viðurkenna að mér fyndist áhugavert að fá útskýringu á því hvernig ríkisstjórnin ætlar á árinu 2023–2027, sem er það tímabil sem hér er undir, að taka í notkun 364 ný hjúkrunarrými og endurbæta 137 sem er ekki miklu ódýrara en að byggja nýtt rými. Samanlagt eiga þetta að vera rétt um 500 rými, ætli það séu ekki 501 rými, þetta hefur ábyggilega verið stillt af til að heildartalan nái upp fyrir 500, svo að þetta líti vel út í texta; 501 rými og framlög til þessa fara úr 7,3 niður í 1,6 milljarða á ári og heildarframlög til hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu eru lækkandi yfir áætlunartímabilið, sem er auðvitað alveg ótrúlegt ef við horfum á stöðuna í þessum málaflokki og þróun aldurssamsetningar þjóðarinnar. Það er þannig að áætluð framlög í rekstur og tilfærslur mjakast örlítið upp á þessu tímabili, örlítið, en áætluð framlög til fjárfestinga hrynja um 77,5%. Enn og aftur virðist hugur ekki fylgja máli og það er í raun alveg óþolandi að við séum að ræða um þessa hluti nú, undir hamri þingloka, þegar flestir vilja komast heim til sín í frí. En svör við þessum hlutum - þó að það sé orðið útjaskað orðatiltæki þá fara hljóð og mynd ekki saman, í töflunum annars vegar og textanum hins vegar. Ef sú stofnun sem heldur á þessum uppbyggingarþætti, sem snýr að uppbyggingu hjúkrunarheimila, treystir sér til þessara verka, að tryggja 501 nýtt rými á áætlunartímabilinu, á sama tíma og fjárveitingar til fjárfestingar fara niður um 77,5%, 

Frú forseti. Eins og ég lofaði áðan mun ég koma að borgarlínuævintýrinu og rekja stuttlega hvað þessi nýjasta áætlun ríkisstjórnarinnar segir okkur um það og hvað það mál segir okkur um eitt og annað sem þessi ríkisstjórn hefur verið að aðhafast. Ég átti aðeins eftir að bæta við umfjöllun um landbúnaðarkaflann, um matvælaframleiðslu á Íslandi. Ekki er nóg með það að stöðugt sé verið að skerða framlög til þessarar mikilvægu greinar og með því tvímælalaust verið að skerða verðmætasköpun, því fjárfesting í landbúnaði, rétt eins og menn nefna í nefndarálitinu með samgöngur og eitt og annað fleira, skilar meiru til samfélagsins; augljóslega í gjaldeyrissparnaði, hollum og góðum matvælum og undirstöðu byggðar hringinn í kringum landið, sem er ómetanlegt í rauninni en fjármálaráðuneytið gæti kannski spreytt sig á að meta til fjár. Það er ekki nóg með að það vanti upp á þessa hagkvæmu fjárfestingu í landbúnaði og menn séu þvert á móti að skera þar niður ólíkt öðrum sviðum, heldur bætist hitt við að stöðugt er verið að leggja nýjar álögur á landbúnað. Ég er ekki bara að tala um þær gríðarlegu verðlagshækkanir sem atvinnugreinin stendur frammi fyrir nú og kallar í rauninni á neyðarviðbrögð, þegar áburður og önnur aðföng hækka eins gríðarlega og gerst hefur á síðustu misserum. Ég er líka að tala um meðvitaðar ákvarðanir stjórnvalda um að þrengja að greininni, t.d. með því að gefa eftir í viðræðum við Evrópusambandið og aðra í tollamálum, gefa eftir með hætti sem Evrópusambandið myndi aldrei gera gagnvart viðsemjendum, á einhvern hátt ítrekað, sérstaklega auðvitað í alræmdum tollasamningum frá því fyrir nokkrum árum síðan; gefa eftir nánast einhliða án þess að fá mikið á móti og veikja með öðrum orðum stöðu atvinnugreinarinnar. Á sama tíma er stöðugt verið að auka kröfur til landbúnaðar hvað varðar aðbúnað, hvaða efni og tæki eru notuð, hvernig húsnæði er hannað og byggt o.s.frv, allir þessir stimplar sem stöðugt fer fjölgandi. Þar með er grein sem byggist á fjölskyldubúum hér á landi látin keppa við verksmiðjubú í útlöndum sem eru ekkert að elta allar þessar kröfur sem lagðar eru á greinina hér heima. Svo bætist við aukinn innflutningur, eins og var töluvert rætt hér ekkert alls fyrir löngu, á ófrosnum og ógerilsneyddum matvælum sem er enn til þess fallinn að skekkja samkeppnisstöðu greinarinnar hérna heima. Af hverju er ég að rifja þetta upp eina ferðina enn? Vegna þess að samanburðurinn er svo sláandi, annars vegar á því hvað stjórnvöld eru raunverulega að gera og síðan þessum lýsingum í meirihlutaáliti fjárlaganefndar, eins og ég fór yfir hérna áðan. Það er engin tenging þarna á milli. Þetta eru allt umbúðir og sýndarmennska. En ef aðstæður nú og það neyðarástand sem landbúnaður á Íslandi er kominn í og hefur reyndar verið í um nokkurt skeið, jafnvel áður en þessar nýjustu hremmingar riðu yfir, vekur menn ekki til raunverulegrar vitundar umfram það að skrifa nokkrar línur í nefndarálit og verður ekki til þess að ríkisstjórnin geri eitthvað sem máli skiptir, þá mun líklega ekkert duga til. Ég hvet nú bæði ríkisstjórnina og eins þingmenn meiri hlutans til að láta til sín taka af einhverri alvöru í þágu landbúnaðarins vegna þess að samfélagið er meira og minna að öðru leyti háð því að við getum rekið hér sterka innlenda matvælaframleiðslu. Nú er hún í neyð eftir að hafa séð okkur fyrir mat og haldið í okkur lífinu í hátt í 1200 ár og nú þarf aðgerðir, 

Frú forseti. Mig langar í þessari ræðu minni að koma inn á málefnasvið 28 Málefni aldraðra. Það segir í rammagrein á bls. 414, með leyfi forseta: „Framtíðarsýn málefnasviðsins er að aldraðir njóti lífsgæða á efri árum og geti framfleytt sér með tekjum sínum, einkum úr lífeyrissjóðum, með vinnu og/eða séreignarlífeyrissparnaði.“ Þetta eru háleit og góð markmið og hljóma vel en enn og aftur virðist ekki alltaf hugur fylgja máli. Eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur ítrekað sagt í pontu þá hafa ráðstöfunartekjur heilt yfir í þessum aldurshópi aukist á undanförnum árum. En það segir ekki alla söguna og tillaga, eða öllu heldur nálgun okkar í Miðflokknum, sem við höfum barist fyrir allt frá því að flokkurinn var fyrst kosinn á þing er að þeim sem hafa heilsu, vilja og getu til og eru komin á lífeyristökualdur verði gert kleift að vinna áfram án þess að verða fyrir jafn grimmum refsingum hvað skerðingar varðar og raunin er núna. Þetta kemur nefnilega að atriði sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kom inn á hér áðan, þ.e. hvernig mat er lagt á kostnað og hvernig iðulega gleymist að taka með í reikninginn tekjur eða sparnað sem hlýst af tiltekinnni aðgerð sem einhvern kostnað kallar á. Það hefur pirrað þann sem hér stendur mjög, árum saman, hversu treg stjórnvöld eru til að horfa á afleidd áhrif af aukinni atvinnuþátttöku fólks sem er komið á ellilífeyrisaldur. Þetta getur líka verið félagslegt og tengst því að halda líkamanum við og því tel ég alveg fullvíst, og hefur raunar verið sýnt fram á það af virtum fræðimönnum, að raunkostnaður ríkissjóðs af því að draga úr þessum skerðingum verði sennilega enginn og að öllum líkindum neikvæður þegar horft er til þeirra skatttekna sem verða til af starfi þeirra sem annars væru ekki á vinnumarkaði eða færu með einum eða öðrum hætti að sinna einhverju í hinu svarta hagkerfi. Við eigum að gera eldri borgurum kleift að nýta starfsorku sína áfram eins lengi og þeim hugnast og við eigum að gera það aðlaðandi þannig að ekki sé stöðugur slagur við kerfið þar sem bitið er af hverri krónu sem tryggingarnar veita viðkomandi á móti þeim tekjum sem viðkomandi skapar sér. Það er auðvitað þannig að þeir sem eru í starfi úti á vinnumarkaði eftir að lífeyrisaldri hefur verið náð eru að borga skatta af þeim tekjum og eru að öllum líkindum minni byrði á heilbrigðiskerfi landsins, andlega líðanin en betri og hreinlega held ég að hægt sé að segja: Þetta er allra hluta vegna gott. Þetta getur líka til að mynda hjálpað til við að veita svigrúm til að trappa sig niður hvað vinnu varðar. Þetta frítekjumark hefur verið hækkað en er enn allt of lágt. Við í Miðflokknum gerðum það að tillögu okkar fyrir liðnar kosningar að fimmfalda þetta viðmið, ef ég man tölurnar rétt, og það hefði að ég held jákvæð áhrif fyrir ríkissjóð. Þótt mönnum tækist eflaust í fjármálaráðuneytinu að reikna mikinn kostnað af þessu þá er það kostnaður sem verður að kerfinu óbreyttu. Menn gleyma að taka með í reikninginn tekjurnar á móti og í næstu ræðu minni ætla ég kannski að koma aðeins inn á akkúrat þennan þátt, sem snýr að því hvernig nauðsynlegt er að horfa heildstætt á áhrif aðgerða til að auka líkurnar  Virðulegur forseti. Ég bið þig að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég var búinn að lofa að ræða aðeins um borgarlínuna, sem er svo lýsandi fyrir margt af því sem þessi ríkisstjórn brallar með fjármuni ríkisins. Til upprifjunar tók þessi ríkisstjórn upp á því, reyndar á síðasta kjörtímabili, að fjármagna fyrir Samfylkinguna í Reykjavíkurborg helsta og eiginlega eina kosningaloforð flokksins í borgarstjórnarkosningum þar á undan, loforðið um borgarlínu. Ákveðið var að setja 50 milljarða í þetta verkefni svona til að byrja með þótt óljóst væri hver kostnaðurinn við framkvæmdina alla yrði og þótt óljóst væri hver rekstrarkostnaður þessa fyrirbæris yrði, ég tala nú ekki um að vera með tvöfalt strætisvagnakerfi, og þótt óljóst væri hvernig ríkið ætlaði að fjármagna þetta. Þar var velt upp nokkrum hugmyndum, m.a. þeirri hugmynd að nýta ágóðann af sölu Íslandsbanka til að borga þetta ævintýri fyrir borgina eða nýta ávinning af sölu Keldnalands, en þessar tvær eignir voru með verðmætustu eignum ríkisins. Svo mikið var ríkisstjórnin tilbúin til að leggja á sig fyrir borgarstjórnarmeirihlutann en fékk kannski takmarkaðar þakkir fyrir það. Engu að síður mun verkefnið vera komið af stað og við sjáum í þessari áætlun að það er einfaldlega gert ráð fyrir því að ríkið haldi áfram að borga þrátt fyrir allar yfirlýsingarnar, og ég leyfi mér að segja umvandanirnar, sem við gagnrýnendur þessa máls fengum að heyra, um það að Alþingi myndi á hverju ári þurfa að samþykkja framlögin, og þess vegna þyrfti ekki að hafa neinar áhyggjur af þessu, að Alþingi myndi þurfa að staðfesta framlögin á hverju ári. Ég held að við höfum öll hér í þinginu meira og minna gert okkur grein fyrir því hvers eðlis þær yfirlýsingar voru. Ég held að flestir þingmenn hljóti að gera sér grein fyrir því hvernig þetta gengur fyrir sig. Ríkisstjórn leggur línurnar og meiri hlutinn bara mætir og kýs í samræmi við það. Hér er ríkisstjórnin að leggja línurnar með það að hún ætli að halda áfram á sömu braut, að ráðast í eitt óhagkvæmasta verkefni sem hægt er að hugsa sér í samgöngumálum, eilífðarverkefni sem mun kosta ríkissjóð og borgina, ef hún fæst til að borga eitthvað fyrir þetta verkefni sitt, út í hið óendanlega í rekstri á þessu tvöfalda strætisvagnakerfi. Á sama tíma velta menn vöngum yfir hagkvæmni þess að ráðast í úrbætur í samgöngumálum en fjárfesta ekki í samræmi við það heldur halda einfaldlega áfram að borga. Það er alltaf að fjölga störfunum í kringum þessa borgarlínu, hversu arðbær sem þau eru. En það eru alltaf fleiri og fleiri sem hafa aðkomu að þessu og ríkið fær að skipa nokkra menn til að halda utan um þetta, hefur gert það og ætlar sér bara að halda áfram að borga og borga án þess að fyrir liggi þau grundvallaratriði sem er sífellt verið að tönnlast á að séu svo mikilvægur þáttur í nýjum lögum um opinber fjármál, að menn þurfi að gera sér grein fyrir kostnaðinum, að menn þurfi að reikna hvað rekstur muni kosta o.s.frv. Þessu er öllu varpað til hliðar í tilviki borgarlínunnar, sem er enn eitt dæmið um umbúðapólitíkina sem einkennir þessa ríkisstjórn; það að langa stöðugt að koma fram með mál sem hljóma vel, mál með góðri yfirskrift, ég tala nú ekki um ef ríkisstjórnin getur fengið borgarstjórann í Reykjavík 

Frú forseti. Eins og ég sagði við lok síðustu ræðu minnar þá ætlaði ég í þessari ræðu að tæpa örsnöggt á því hvernig mati er háttað á afleiddum áhrifum frumvarpa. Hér varð töluverð umræða í tengslum við svokölluð farsældarfrumvörp félags- og barnamálaráðherra á liðnu kjörtímabili en á þeim tíma kom beinlínis fram í greinargerð að málið væri ekki fjármagnað á þeim tímapunkti. Hér komu stjórnarliðar upp í röðum og útskýrðu það, sérstaklega tilteknir þingmenn Framsóknarflokksins, að það væri nú allt í lagi, það þyrfti ekki að hafa áhyggjur af því, vegna þess að arðurinn af þessum aðgerðum væri svo mikill til framtíðar að það myndi borga það upp mörgum sinnum. Það er alveg örugglega rétt að það er mikil arðsemi í því - fyrir utan það augljósa að það er rétt og gott og ég ímynda mér að flestir séu þeirrar skoðunar - að búa börnum þessa lands gott umhverfi og gott samfélag til að alast upp í. En þarna var rökstuðningurinn sá að það væri svo mikil arðsemi af þessu að ekki þyrfti að hafa áhyggjur af því að málið væri ekki fjármagnað eins og það lá fyrir á þeim tímapunkti. Gott og vel. Svo líður og bíður og hafin er umræða um að hækka frítekjumark eldri borgara, eins og ég ræddi hér í fyrri ræðu minni. Frítekjumark eldri borgara virðist aldrei mega nefna öðruvísi en svo að það komi bein lína frá þeim sem heldur um reiknistokkinn þar sem segir: Kostnaðurinn af þessu er allt of mikill, þetta eru bara útgjöld. Þar má alls ekki horfa á afleidd áhrif, eins og ég fór inn á í fyrri ræðu minni; afleidd áhrif sem koma fram í aukinni virkni og bættri líkamlegri og andlegri heilsu þeirra eldri borgara sem vilja og geta nýtt starfskrafta sína eftir að lífeyrisaldri er náð; það má alls ekki horfa á það heildstætt, það er alveg bannað. Síðan kom fram hér, sennilega fyrir einum tveimur vikum, beiðni í þinginu um að frumvarp hæstv. ráðherra Lilju Daggar Alfreðsdóttur, sem er menningar- og viðskiptaráðherra. Hæstv. ráðherra menningar og viðskipta kom fram hér í þinginu með frumvarp sem varðar endurgreiðslu á framleiðslukostnaði við kvikmyndir á Íslandi. Formaður efnahags- og viðskiptanefndar kom í viðtal og talaði á þeim nótum að heildaráhrif frumvarpsins væru svo jákvæð að það réttlætti þann útgjaldaauka sem þar kæmi til. Við verðum að koma einhverri reglu á það hvenær má horfa til heildaráhrifa, afleiddra áhrifa og hvenær ekki. Auðvitað á reglan að vera sú að það er alltaf horft heildstætt á það sem er verið að fjalla um. En eins og reglan virðist liggja núna, á milli núverandi ríkisstjórnarflokka, þá virðist hún bara eiga við ráðherra Framsóknarflokksins þegar kemur að því að horfa á heildaráhrif, alls ekki ráðherra Sjálfstæðisflokksins. Ég þarf aðeins að leggja höfuðið í bleyti varðandi frumvörp ráðherra Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs; ég man ekki í augnablikinu eftir málum sem það á við um. Það er ekki boðlegt að þegar ráðherrar Framsóknarflokksins koma fram með frumvörp sé útgjaldahlutinn réttlættur með afleiddum áhrifum, en þegar komið er fram með frumvörp hvað það varðar að rýmka svigrúm eldri borgara til að nýta starfskrafta sína vilji þeir það áfram megi bara horfa á útgjaldahlutann. Þetta er hvorki sanngjarnt né eðlilegt og alls ekki skynsamlegt hvað hagsmuni ríkissjóðs varðar. Ég vil biðja frú forseta að setja mig aftur á mælendaskrá. Það eru nokkur atriði sem ég vildi fá að koma inn á hér í þessari umræðu.

Frú forseti. Þegar maður er búinn að segja borgarlín-a, verður maður að segja b, eða braut, Sundabraut. Það er auðvitað mjög sláandi samanburður, áform borgaryfirvalda og raunar ríkisstjórnarinnar, eða a.m.k. aðgerðir þessara aðila, annars vegar í tilviki borgarlínu, sem er keyrð áfram á öllum vígstöðvum og peningum hent í hana án þess að menn hafi hugmynd um hvað það kostar, og svo Sundabrautar, sem legið hefur fyrir áratugum saman að sé einhver hagkvæmasta samgöngubót sem hægt er að ráðast í, þar sem eingöngu er þvælst fyrir. Í kaflanum um samgöngur í þessari fjármálaáætlun er ekki mikil svör að finna um það að ríkið ætli að keyra Sundabrautina áfram. Þar er almennt tal um hagkvæmni samgöngubóta en í fljótu bragði er ekkert að sjá um að ríkisstjórnin hugsi sér að keyra áfram Sundabrautarverkefnið. Þess í stað er lögð áhersla á það sem kallað er samvinnuverkefni og opinber hlutafélög í samgönguframkvæmdum. Gott og vel, það má ræða það. En þetta hugtak, samvinnuverkefni í samgöngumálum, held ég reyndar að sé sami hluturinn og opinber hlutafélög. Þó að menn hafi náð að tvítaka það hér í fyrirsögn, Samvinnuverkefni og opinber hlutafélög, þá er þetta sami hluturinn í skilningi laganna. Það er ekki hvað síst Framsóknarflokkurinn sem talar um samvinnuverkefni í samgöngumálum, væntanlega vegna þess að einhverjir flokksmanna, sérstaklega þeir sem hafa verið þar lengur en frá síðustu borgarstjórnar- eða þingkosningum, hafa heyrt af því að Framsóknarflokkurinn hafi verið samvinnuflokkur og tengdur samvinnuhreyfingunni og fannst sniðugt að nota þetta heiti og skýra þessi verkefni því nafni án þess, að því er virðist, að gera sér nokkra grein fyrir því hvað þetta raunverulega þýðir og án þess enn og aftur að aðgerðirnar séu raunverulega til þess fallnar að styðja við samvinnufélög. Eða hvert er helsta áhyggjuefni Framsóknarflokksins núna við þinglok? Það er að troða í gegn máli sem var allt of seint fram komið og allt of illa unnið, um það að leggja niður eina stétt fólks á Íslandi, leigubílstjóra. Í hvers konar félögum starfa þessir leigubílstjórar? Svo að ég nefni bara eitt dæmi, þeir sem starfa hjá Hreyfli. Hvers konar fyrirtæki er Hreyfill? Menn geta flett því upp í fyrirtækjaskrá: Hreyfill, samvinnufélag. Þetta samvinnufélag og önnur samvinnufélög vill flokkurinn nú leggja niður og beitir sér af töluverðri hörku í því sambandi nú við lok þingstarfa. Á sama tíma tala flokksmenn óljóst um það sem skreytt er með nafninu Samvinnuverkefni í samgöngumálum, en sáralítið er gert í arðbærustu, hagkvæmustu og mikilvægustu samgöngubótunum, eins og sjá má hér í þessari fjármálaáætlun. En borgarlínan fær sitt og Samfylkingin í Reykjavík. Reyndar má ég til með að nefna í þessu samhengi, frú forseti, þótt það sé örlítið utan við efnið - það tengist því samt - að núverandi borgarstjóri í Reykjavík lýsti því yfir að hann væri reiðubúinn að gefa borgarstjórastólinn eftir til oddvita Framsóknarflokksins í borginni vegna þess að það væri mikilvægara að halda borgarlínunni gangandi. Með öðrum orðum, gegn því að gefa eftir athugasemdir við borgarlínu fékk Framsóknarflokkurinn borgarstjórastólinn í Reykjavík eða fær eftir einhvern tíma. Það býr til þá áhugaverðu stöðu að ekki aðeins er Sjálfstæðisflokkurinn í ríkisstjórn búinn að fjármagna helsta kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík heldur er hann líka að kaupa borgarstjórastól fyrir Framsóknarflokkinn í byrjun árs 2024.

Frú forseti. Mig langar að stíga inn í það sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson er að ræða; ég ætla að geyma mér aðeins það sem snýr að Reykjavíkurborg þessi misserin. Mig langar hér að tala stuttlega um málefni er snúa að atvinnuleysi og hagspá. Það kemur hér fram í nefndaráliti meiri hlutans sem undir rita, geri ég ráð fyrir, allir fulltrúar meiri hlutans - já, þeir eru hér sex talsins, það eru ekki nema þrír stjórnarandstæðingar í hv. fjárlaganefnd eftir að skipað var í nefndir eftir kosningar. Hér er verið að gera ráð fyrir því, á bls. 3 í nefndaráliti meiri hlutans, að atvinnuleysi, ef við notum mat Seðlabankans, á árinu 2022 verði 4,3%, á árinu 2023 verði það 4,2% og á árinu 2024 verði það 4,2% sömuleiðis, sem sagt 4,2 og 4,3% til næstu þriggja ára. Það er eitthvað brogað orðið í kerfinu hjá okkur þegar það sem virðist vera að verða náttúrulegt atvinnuleysi er að verða töluvert hærra en það var um langa hríð. Síðan horfum við á atvinnuleysisspár; spá Hagstofunnar er mjög samhljóma spá Seðlabankans og meðaltal greiningaraðila er þarna á svipuðu róli, hærra til skamms tíma og örlítið lægra til lengri tíma, rúm 4%. Það er kallað úr öllum hornum á aukið vinnuafl. Ferðaþjónustan gæti í samhengi hlutanna alveg örugglega tekið næstum því endalaust við núna. Það er mikill skortur í byggingariðnaði og víða í þjónustugeiranum. Síðan horfum við á spítalana með sín mönnunarvandamál, leikskóla, grunnskóla og þar fram eftir götunum og alls staðar er verið að glíma við mönnunarvandamál, en samt er spáð um rúmlega 4% atvinnuleysi stöðugt næstu þrjú árin. Við verðum að skoða hvað veldur. Það er einhver breyting sem er að verða í íslensku samfélagi ef þetta er raunin sem ég held að við verðum að gera tilraun til að stíga inn í og vinda ofan af. Við þekkjum áhrif langtímaatvinnuleysis. Þau eru mjög neikvæð, ekki bara líkamlega heldur sérstaklega andlega fyrir þá sem í því lenda. Við verðum að reyna að fara í staðreyndagrundaða umræðu um það hvað það er sem veldur því að menn telja langtímaatvinnuleysi vera svona miklu meira en við höfum áður séð í sambærilegu árferði þegar vantar vinnandi hendur í öll horn. Ef staðan er orðin sú, ef skýringin er sú, að það er orðinn of lítill munur á bótum og þeim launum sem þessir aðilar gætu fengið fyrir sín störf þá er það atriði sem við verðum að skoða sérstaklega og alvarlega. Ef staðan er sú að það er eitthvað sem snýr að heilbrigði þjóðarinnar sem orsakar þetta, þar sem þessir hópar enda síðan mögulega inni á örorku í framhaldi af atvinnuleysistímabili, þá er það líka hlutur sem við þurfum að skoða sérstaklega. En það er gríðarlega mikið til þess vinnandi að stöðva þessa þróun áður en hún verður að varanlegu fyrirkomulagi og varanlegum takti í íslensku samfélagi því að hvert prósentustig í þessum efnum kostar marga milljarða. Það er mikið til þess vinnandi að finna lausn á þessu. Og í ljósi þeirra talna sem hér liggja fyrir verðum við að gera það. Áður en þessari ræðu minni lýkur vil ég leiðrétta það sem ég sagði í fyrri ræðu. Þegar ég vitnaði í hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson áðan þá tilgreindi ég hann sem formann efnahags- og viðskiptanefndar. Hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson er auðvitað formaður atvinnuveganefndar og biðst ég forláts á þessu mismæli mínu. Virðulegur forseti. Ég bið þig að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Í síðustu ræðu ræddi ég landbúnað og samgöngumál og þá liggur beinast við að fjalla aðeins um loftslags- og umhverfismálin. Allt er þetta auðvitað nátengt og þá augljóslega færir maður sig yfir í orkumálin í framhaldi af því. Eitt af því sem þessi ríkisstjórn hefur verið tilbúin til að eyða óhemjupeningum í án þess að vita hvað hún fær fyrir þá eru loftslagsmálin. Þar eru stöðugt kynntar nýjar áætlanir, eflaust til þess gerðar að höfða til stuðningsmanna ákveðins flokks í ríkisstjórninni og einhverra í alþjóðasamfélaginu. Það er þó gert án þess að með góðu móti sé hægt að fá botn í það hvernig fjármagnið nýtist. Hugsunin er greinilega sú að þeim mun meiri peningar sem eru settir í málaflokkinn, merktir honum, þeim mun meira gagn sé verið að gera. En við höfum nú séð það ítrekað í rekstri ríkisins að ekki er alltaf beint samhengi þar á milli. Það er ekkert mjög langt síðan hæstv. fjármálaráðherra lýsti því hér í þinginu að það dygði ekki bara að setja stöðugt meira fjármagn í heilbrigðiskerfið af því að það kæmi ekki að gagni nema kerfið væri lagað. Hvað má þá segja um áform og fyrirheit ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum, þar sem kynnt var áætlun um að setja 50 milljarða í loftslagsmál án þess að það fengjust nein raunveruleg svör við því hvernig ætti að nýta þá peninga? Hættan er auðvitað sú að þeir fari í loftslagið, í þeirri merkingu að þeir fari út í loftið og verði óskynsamlega varið. Þegar ég segi óskynsamlega þá á ég m.a. og ekki síst við að þeir verði ekki til þess fallnir að takast á við loftslagsmálin og loftslagsbreytingar með eins skilvirkum hætti og við gætum gert hér á landi með því að leggja sérstaka áherslu á þá sterku innviði sem við höfum í umhverfisvænni orkuframleiðslu, útvíkkun þeirra og tækniþróun sem af því getur leitt. Að vísu er hér að sjá í þessari áætlun að áfram verði veittur stuðningur við skógrækt og landgræðslu og því fagna ég. Það er auðvitað eitthvað það besta sem við getum gert í umhverfismálum að rækta landið og sérstaklega að rækta skóg. En á sama tíma er verið að eyða sífellt meiri peningum í aðgerðir sem í raun vinna gegn þeim ávinningi sem við getum til að mynda náð með skógrækt. Þar tala ég t.d. um endurheimt votlendis sem er sérstakur liður í þessum útgjaldaliðum ríkisstjórnarinnar. Þar er gert ráð fyrir gríðarlegum vexti í fjárveitingum ár eftir ár, þrátt fyrir að búið sé að stofna einhvers konar sjóði til að ráðast í það að moka ofan í skurði og skemma ræktarland. Það er mjög óljóst hvaða árangri slíkt skilar í loftslagsmálum og getur hann jafnvel verið neikvæður, enda losar votlendi metan sem er 25 sinnum áhrifameiri lofttegund en koltvísýringur. Þetta er því allt mjög á reiki, en eins og með önnur ímyndarmál ríkisstjórnarinnar þá truflar það þau ekki við að eyða peningum í slík mál. Þó er algerlega ljóst að það að gróðursetja tré í landi sem hefur að einhverju leyti verið þurrkað skilar margfalt meiri árangri fyrir loftslagið í kolefnisbindingu heldur en áform um að eyðileggja landið og breyta því í votlendi. Þetta er allt á sömu bókina lært, frú forseti. Það er ekki verið að taka ákvarðanir byggðar á innihaldi og raunverulegum áhrifum heldur einhverri sýndarmennsku og umbúðum. 

Frú forseti. Mig langar í þessari ræðu minni að halda áfram með það sem ég kom inn á áðan varðandi mat á arðsemi verkefna. Það kemur aðeins inn á það sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson nefndi hér áðan varðandi Sundabrautina. Það hefur blasað við öllum sem þekkja til og raunar líka flestum sem hafa litla þekkingu á arðsemi framkvæmda, vegagerð og umferðarflæði, að Sundabraut væri arðsamasta og mikilvægasta framkvæmd sem íslenska ríkið gæti ráðist í af þeim öllum; Sundabrautin væri arðsamasta framkvæmd sem okkur stæði til boða. Þrátt fyrir það hefur þrautaganga verkefnisins verið með svipuðum hætti og veglagningar um Teigsskóg. Eini munurinn er sá að þrautaganga Sundabrautar er enn í gangi og hæstv. innviðaráðherra lét sig hafa það að gera enn eitt samkomulagið við borgarstjóra þar sem var rammað inn ferli sem setti málið í þann farveg að ef allt gengur upp, eins og í sögu, verði Sundabraut tilbúin og opin fyrir umferð árið 2031. Það er næstum því áratugur þangað til. Þetta er staðan sem arðsamasta verkefni sem okkur stendur til boða er í. Þetta fær mann til að hugsa að við verðum með einhverjum ráðum að byggja inn í ákvarðanatökukerfið hjá okkur getu til að taka af skarið með jafn mikilvæg verkefni og þarna eru undir. Við höfum auðvitað verið í þeirri stöðu að Reykjavíkurborg hefur lagt alla þá steina sem borgin hefur fundið í veg verkefnisins, alveg frá því að selja byggingarland undir áætlað landtökusvæði Sundabrautar í það að skipuleggja byggð upp af veglínunni og setja niður færanleg gistiskýli - sem þurfa auðvitað að fá sitt pláss en þetta eru rammgerðustu sökklar sem ég hef séð undir nokkru færanlegu húsi - beinlínis í veglínu Sundabrautar í Gufunesinu eða upp af henni. Við erum á þeim stað, sem markar nú dálítið frumvarp um loftferðalög sem er hér til afgreiðslu fyrir þinglok, að manni sýnist að sveitarfélög séu dálítið að taka upp á því að fara óvarlega með skipulagsvald sitt sem þeim er svo mikilvægt og kært, leyfi ég mér að segja. Kjarnaatriði sveitarfélaga í landinu er skipulagsvaldið en á sama tíma komum við ekki áleiðis raflínufrumvarpinu, sem var kjarnaatriði þegar kom að því að bregðast við aðventuóveðrinu á sínum tíma til að styðja og styrkja flutningskerfi raforku. Við komumst ekki áfram með arðsömustu vegaframkvæmd sem okkur hefur sennilega nokkurn tímann staðið til boða, sem er Sundabrautin. Við erum í þeirri stöðu að verið er að reyna að hrekja flugvöllinn úr Vatnsmýrinni með því að þrengja að honum þannig að öryggisstuðull og rekstraröryggi flugvallarins verði sá þáttur sem á endanum hrekur hann af svæðinu þegar borgaryfirvöld sjá ekki fram á að ná að hrekja hann í burtu á grundvelli samkomulags um rannsóknir á veðurfari í Hvassahrauni, enda er þar að gjósa í næsta nágrenni og auðvitað verður aldrei flugvöllur í Hvassahrauni, alla vega ekki á þeim grundvelli sem lagt er af stað með í þessum rannsóknum. Ég ítreka að við verðum að leita leiða til þess að við hér sem á Alþingi sitjum tökum þær ákvarðanir sem arðbærastar eru, ýtum þeim framkvæmdum af stað og höfum tækin og tólin til að þau komist á koppinn þannig að við séum ekki áratugum saman eins og hamstrar á hjóli að spóla í sama hjólfarinu.

Frú forseti. Ég var að hefja umfjöllun um umhverfiskaflann í þessari fjármálaáætlun og þar er margt merkilegt að finna. Ég var aðeins byrjaður að fjalla um þá brellu sem ríkisstjórnin reynir að beita í umhverfismálum til að reyna að nálgast það að standa við fyrirheit sín um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og koma öllum þeim peningum sem settir hafa verið í málaflokkinn í lóg. Í áætluninni er að finna sérstaka áætlun um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda frá landi vegna endurheimtar votlendis, nokkuð sem ég var búinn að impra á hér í fyrri ræðum. Þar er áætlað, samkvæmt þessu, að samdrátturinn muni aukast úr sem nemur 32.057 kolefnisígildistonnum árið 2021 í 52.457 tonn árið 2023, á næsta ári, og 101.257.000 tonn árið 2027 þrátt fyrir að engar vísindalegar sannanir á að þetta gangi upp liggi fyrir, eiginlega þvert á móti, frú forseti. Ég ætla því að leyfa mér að fullyrða það að hér sé einfaldlega um fals að ræða, a.m.k. getur ríkisstjórnin ekki sýnt fram á vísindalega staðfestingu þessara talna. Aðrir hafa bent á að þetta séu tölur sem gangi ekki upp en eitthvað þurfti að gera því að ríkisstjórn í landi sem er hið umhverfisvænasta í heimi og framleiðir nánast alla sína raforku með endurnýjanlegum orkugjöfum tók upp á því, ríkisstjórn þess lands, að ákveða að draga meira og hraðar úr losun gróðurhúsalofttegunda en líklega nokkurt annað land, a.m.k. að jafna met hinna bjartsýnustu eða áköfustu í þeim efnum. Og hvar var þá svigrúmið? Allar mannlegar athafnir losa koltvísýring eða aðrar gróðurhúsalofttegundir. Hvar er svigrúmið? Jú, þá var fundin upp sú brella að moka ofan í skurði og segja að með því væri verið að binda koltvísýring og draga úr losun. Þetta er svolítið eins og að setja tappa á flösku sem er orðin tóm og ímynda sér að hún fyllist þá aftur. En þetta er líka í raun svindl vegna þess að upphafsviðmiðin, sem ríkisstjórnin ætlar sér að bæta, tóku ekki mið af þessari meintu losun úr gróðurlendi svo að einhverju sem var ekki tekið með í reikninginn í upphaflegum viðmiðum á núna að lauma inn í millitíðinni til að halda því fram, á mjög vafasömum forsendum eins og ég rakti hér áðan, að þar með sé landið búið að draga meira úr eða farið að binda meira af gróðurhúsalofttegundum. Því miður er þetta allt of lýsandi fyrir alla nálgun ríkisstjórnarinnar í rekstri ríkisins. Það er allt of mikið fiff í þessu. Og það stafar enn og aftur af hverju? Jú, sýndarmennsku, umbúðum, yfirlýstum markmiðum á kostnað innihalds og raunverulegra áhrifa þess sem gert er. Við sjáum þetta alveg gegnumgangandi í stefnu ríkisstjórnarinnar og í þessari fjármálaáætlun, ekki bara með peningana heldur líka með þetta fiff í náttúrunni. Frú forseti. Ég sé að tíminn er aftur að renna frá mér og ég er rétt að komast af stað með umhverfismálin. Ég bið yður því að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Mig langaði að beina aftur sjónum mínum að nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Þar er á bls. 8, undir fyrirsögninni Brýn verkefni sem meiri hlutinn leggur áherslu á, ýmislegt áhugavert sem skoðast auðvitað sérstaklega í ljósi þess að sú ríkisstjórn sem nú situr er á sínu fimmta ári, en það er dálítið eins og sá texti sem hér er skrifaður hafi verið settur fram af einhverjum sem er mættur með nýja kennitölu og hvítþveginn af verkefnum liðins kjörtímabils. Hér segir, með leyfi forseta: „Skerpa þarf á forgangsröðun verkefna innan fjárhagsramma í stað þess að stöðugt sé óskað eftir auknum fjármunum fyrir ný verkefni.“ Það er einhvern veginn eins og þessi texti sé skrifaður af aðilum sem eru að koma nýir að verkinu, ekki fyrir hönd einhverra sem eru á fimmta ári. Hér segir áfram, með leyfi forseta: „Endurskoðun núverandi útgjalda þarf að efla.“ Og eins og áður sagði: „Skerpa þarf á forgangsröðun verkefna innan fjárhagsramma í stað þess að stöðugt sé óskað eftir auknum fjármunum fyrir ný verkefni.“ Þetta er frábær setning. Ég vona að það viti á gott að við séum að horfa til þess að raunverulega verði litið til forgangsröðunar og þess að ná sem mestri nýtingu út úr skattfé borgaranna, því að ekki hefur það verið áberandi á fyrstu fjórum árum þessarar ríkisstjórnar. Hér segir áfram, með leyfi forseta: „Það er því mikilvægt að aðhald í ríkisrekstri á næstu árum“ - þetta er í sambandi við umfjöllun um verkefnið Stafrænt Ísland, sem hefur tekist prýðilega - „dragi ekki úr hvata til stafrænnar þróunar í opinberri þjónustu heldur ýti undir hana sem leið til að nýta betur þá fjármuni sem varið er í þjónustuna.“ Það á sem sagt að fá meira fyrir minna. Ég verð bara að leita leiða til að finna þann sem skrifaði þennan fína texta því að það er ekki að sjá að þessi markmið hafi verið í sérstökum forgrunni fyrstu rúmu fjögur ár þessarar ríkisstjórnar. Svona eigum við að nálgast meðferð skattfjár, en því miður er það ekki svona sem við sjáum meðferðina á því. Nú vísa ég bara í það sem ég nefndi áðan, um þessa undarlegu framlengingu sem virðist eiga sér stað í kyrrþey þar sem á að setja milljarð á ári í að styðja við það verkefni að hækka hlutfall farinna ferða með strætó á höfuðborgarsvæðinu þrátt fyrir að enginn árangur hafi náðst með milljarði á ári undanfarin tíu ár. En nú telja menn allt í einu að árangur náist með því að framlengja verkefnið um 12 ár. Þarna eru 12 milljarðar sem ég er hræddur um að muni ekki hafa nein áhrif miðað við hvernig gengið hefur undanfarin tíu ár. En ég fagna því að hér sé sýn sem rammar inn þá hugsun að við eigum að leitast við að fá meira fyrir minna í ríkisrekstrinum. Ég er svona hóflega bjartsýnn því að þessi ríkisstjórn er ekki ný, hún er gömul og búin að sitja í á fimmta ár og hingað til hefur þetta ekki sést í verkum hennar. Síðan segir áfram, með leyfi forseta: „Til að efla enn framtíðarvöxt og tækifæri leggur meiri hlutinn áherslu á að unnið verði með mun markvissari hætti að samþættingu til að rjúfa ákveðna stöðnun í ýmsum þáttum innviða.“ Til að rjúfa ákveðna stöðnun. Þetta eru aðilar sem eru búnir að vera við stjórnvölinn í hartnær fimm ár og nú ætla þeir að fara að rjúfa ákveðna stöðnun í ýmsum þáttum innviða - eftir fimm ár. Af hverju gerðu menn þetta ekki bara strax? Þetta er allt einhver furða. Því hefði þessi frábæri kafli, sem ég hvet landsmenn alla til að lesa, á bls. 8 í nefndarálitinu, undir fyrirsögninni Brýn verkefni sem meiri hlutinn leggur áherslu á, getað verið skrifaður af fulltrúum Miðflokksins. Þetta er frábær texti en ríkisstjórnin hefur ekki hagað sér í samræmi við þetta undanfarin fjögur og hálft ár  Frú forseti. 

Frú forseti. Hv. þm. Bergþór Ólason víkur hér að atriði sem ég hafði veitt sérstaka athygli og merkt sérstaklega í áliti meiri hluta fjárlaganefndar. Ég gæti viljað bæta einhverju aðeins við það á eftir en ég ætla að reyna að halda þræði því að ég var byrjaður að fjalla um umhverfiskafla fjármálaáætlunarinnar og setti það aðeins í upphafi í samband við landbúnaðinn og samgöngurnar. Í umfjöllun minni um landbúnaðarmálin benti ég á að gert væri ráð fyrir viðvarandi samdrætti eða niðurskurði í stuðningi við þá grein. Svona til samanburðar þá er heildarstuðningur við landbúnað á næsta ári, 2023, 19,27 milljarðar en heildarframlög í umhverfismál 27,5 milljarðar. Og hvers vegna skýtur þetta skökku við, frú forseti? Jú, annars vegar vegna þess, sem ég nefndi hér áðan, að áhrif aðgerðanna í umhverfismálunum eru oft og tíðum mjög óljós og stundum jafnvel skaðleg, en það liggur alveg ljóst fyrir, eða ætti a.m.k. að liggja ljóst fyrir, hver áhrifin eru varðandi landbúnaðinn. Ég veit ekki hvort sprettnefndin svokallaða mun reikna það en það er a.m.k. algjörlega ljóst hversu mikilvægur landbúnaður er fyrir samfélagið og efnahag Íslands en hann fær sem sagt umtalsvert minna núna en rennur í umhverfismálin. Þó er innlendur landbúnaður og sterkari staða hans líklega eitthvað það besta sem við getum gert í umhverfismálum. Nú í vikunni fengum við að sjá nýjar tölur um hversu mikill sparnaður það væri í losun gróðurhúsalofttegunda og hversu mikilvægt það væri fyrir umhverfið að við framleiddum matvælin sjálf að eins miklu leyti og kostur er og neyttum þeirra hér heima, innlendra matvæla. Við erum annars vegar að tala um grein sem er búin að sanna gildi sitt fyrir landsmenn frá landnámi, undirstöðuatvinnugrein frá því að fyrstu landnemarnir komu til Íslands, og hins vegar umbúðamennskuna í umhverfismálum, þar sem hent er út skýrslu og sagt: 50 milljarðar í loftslagsmál. Samanburðurinn á þessu er mjög sláandi. Við getum borið saman virðinguna fyrir undirstöðuatvinnugrein með margsannað og margreynt mikilvægi annars vegar og svo eitthvað með mjög óljós áhrif en möguleikana á því að kynna glærur á fundum í útlöndum hins vegar - við sjáum hversu mismikla virðingu þessar greinar fá. Það er í rauninni sláandi, frú forseti. Það er fleira sem fjallað er um í umhverfiskaflanum og við höfum séð það á síðastliðnum árum, sérstaklega á síðustu tveimur árum, að lögð hefur verið áhersla á að auka gjöld á almenning vegna móttöku úrgangs, m.a. gríðarleg hækkun á kostnaði við að losa jarðefni. En þetta, eins og svo margt í þessum kafla, getur haft þveröfug áhrif á við það sem stefnt er að því að ef menn þurfa að borga margfalt það sem áður þurfti fyrir að losa t.d. jarðefni, mold, steina og slíkt, þá hlýtur hættan að aukast á því að þetta verði einfaldlega losað einhvers staðar úti í náttúrunni, einhvers staðar annars staðar. Þarna er komið dæmi um það hvernig óæskileg nálgun, sem felur í raun í sér ósanngjarnar álögur á almenning, getur leitt til öfugrar niðurstöðu miðað við það sem stefnt var að. Frú forseti. Mér finnst tíminn líða sífellt hraðar og þó er ég rétt að komast af stað með umhverfiskaflann. 

Frú forseti. Til að loka þeim hluta sem ég kom inn á áðan, sem snýr að brýnum verkefnum sem meiri hlutinn leggur áherslu á í meirihlutaáliti fjárlaganefndar við mál þetta, þá endaði ég á þessari stórkostlegu setningu, með leyfi forseta: „Til að efla enn framtíðarvöxt og tækifæri leggur meiri hlutinn áherslu á að unnið verði með mun markvissari hætti að samþættingu til að rjúfa ákveðna stöðnun í ýmsum þáttum innviða.“ Þarna hlýtur maður að spyrja sig: Af hverju er ekki löngu búið að ganga til þess verks að rjúfa ákveðna stöðnun? Þurfti að bíða kosninga til þess? Hafði ríkisstjórnin ekki fjögur ár til að gera það á fyrri stigum? En látum það nú liggja milli hluta. Það er greinilegt að hugarfarið er breytt. En ég gef mér eiginlega úr því að meiri hlutinn telur tilefni til að nefna þetta sérstaklega í nefndaráliti sínu þá telji meiri hlutinn þetta ekki koma nógu skýrt fram, þessa sýn í frumvarpinu eins og það liggur fyrir. Þá kemur að næsta atriði, með leyfi forseta, þar sem meiri hlutinn segir: „Það snýst ekki allt um aukna fjármuni til verkefna á vettvangi hins opinbera heldur um það að beita réttum aðferðum og hvötum til að laða fram sókn á sviði innviða sem samfélagið hefur tæplega efni á að byggja ekki upp.“ Þetta er aldeilis frábær setning. Af hverju tók það ríkisstjórnina fimm ár að komast á þennan stað? Það þarf reyndar áréttingu frá meiri hluta fjárlaganefndar sem mögulega sér þetta ekki með nægjanlega skýrum hætti inni í texta frumvarpsins. En þetta er auðvitað það sem við þurfum að leiða fram, þ.e. að það sé ekki sífellt bara kallað á aukna fjármuni heldur leitað leiða til að nýta það sem við höfum betur, fá meira fyrir minna. Eins og komið hefur fram hér fyrr í umræðunni þá var það fyrrverandi landlæknir, ef ég man rétt, sem sagði efnislega að það væri hægt að setja endalausan pening inn í heilbrigðiskerfið en það dygði ekki ef menn löguðu ekki kerfið. Það er það sem á við á svo mörgum sviðum, það er býsna víða sem hítin tekur endalaust við og mun gera það, botnlaus hít, ef kerfið er ekki lagað. Það er það sem mér finnst vanta á. Þetta fyrsta ár þessarar ríkisstjórnar á nýju kjörtímabili, fimmta ár ríkisstjórnarinnar samanlagt, hefur að miklu leyti farið í að endurskipuleggja Stjórnarráðið með þeirri miklu orku sem virðist hafa farið í það. Allur þessi fókus beinlínis verður að fara að koma fram býsna fljótt. Að öðrum kosti getur maður ekki ályktað annað en svo að það sé engin sérstök meining á bak við þennan fagurgala. Ég ítreka að ég hvet alla sem hafa áhuga til að lesa innganginn í meirihlutaálitinu sem hér liggur fyrir, á bls. 8, byrjunarhluta hans, Brýn verkefni sem meiri hlutinn leggur áherslu á. Þetta er alveg frábær texti og hann segir allt sem þeir sem vilja fara vel með skattfé segja og hugsa en hér, eins og svo oft áður, fer ekki saman hljóð og mynd því að af gjörðum ríkisstjórnarinnar að dæma þá er enginn fókus á þetta. Þessi texti gæti verið úr stefnuplaggi Miðflokksins, hann er alveg stórfínn, en það er ekki horft til þess að ná þessum markmiðum fram. Ég verð að viðurkenna að það er svolítið svekkjandi að textinn sé settur fram með þessum hætti þar sem er horft til þess að nýta rétta hvata og fá meira fyrir minna, minnka flækjustig, gera kerfið skilvirkara en svo bara gerist ekki neitt. Menn berja hausnum við steininn, halda sig við sín gömlu góðu síló og kalla eftir meiri peningum í sinn málaflokk. Það er ekki leiðin sem er verið að lýsa hér, hver sem skrifaði þennan ágæta texta. Frú forseti. Næst ætla ég að fara í tekjuöflunarhluta ríkissjóðs og ég vil biðja þig að setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég var að fjalla um umhverfiskaflann og var að rekja það hvernig sumar þessara dýru aðgerða sem hér er gert ráð fyrir á sviði umhverfismála séu ekkert endilega til þess fallnar að skila raunverulegum árangri og geti jafnvel verið til tjóns. En við það bætist að það hefur verið mikil tilhneiging, sem heldur hér áfram, til að leggja auknar álögur á allan almenning vegna umhverfismálanna, þ.e. að fjölga refsisköttum og hækka þá, refsisköttum fyrir það að vera til. Skilaboðin í loftslagsstefnu, þeirri nýjustu, frá ríkisstjórninni - þó að hún sé nú ekki beinlínis hluti af þessu skjali, en það er vísað í það - eru þau að almenningur þurfi helst að draga úr neyslu, ferðast minna, kaupa minna, borða minna, gera minna. Það er önnur leið til að orða það, frú forseti; að það þurfi að skerða lífskjör, vegna þess að það er jafnt og þétt þrengt að öllum þeim gæðum sem menn njóta í nútímasamfélagi. Svo er fjallað sérstaklega um auknar kröfur varðandi heimilisúrgang. Það er nú reyndar áhugaverður inngangskafli hérna um kynja- og jafnréttissjónarmið í samhengi við það, en þar segir, með leyfi forseta: „Þar sem konur verja mun meiri tíma en karlar í ólaunaða vinnu sem tengist heimilishaldi og umönnun er líklegt að auknar kröfur um endurvinnslu á heimilum hafi þau áhrif að auka vinnuálag kvenna. Ekki hefur verið gerð sérstök rannsókn þar að lútandi en mikilvægt er að taka tillit til þessa kynjahalla og kanna áhrif slíkra aðgerða við útfærslur lausna eins og hægt er og vinna að frekari gagnasöfnun.“ Það er nú kannski gagnrýnivert að þessi rannsókn á mismunandi vinnuálagi við þessar nýju aðgerðir skuli ekki hafa farið fram nú þegar. Þarna er reyndar enn þá bara gert ráð fyrir tveimur kynjum. Ég veit ekki hvort ríkisstjórnin muni vilja og útvíkka það eitthvað í þessari fyrirhuguðu rannsókn í samræmi við önnur frumvörp frá ríkisstjórninni. En allt ber að sama brunni, það er verið að gera ráð fyrir auknum kröfum til alls almennings. Það er verið að gera ráð fyrir eða fara fram á minni lífsgæði og aukna gjaldtöku. Svo kemur kaflinn um stjórnsýslu umhverfismála. Hann er áhugaverður í ljósi þess að þegar fjárveitingar til málaflokksins eru skoðaðar sést glögglega hversu stór hluti þessarar háu upphæðar, á þriðja tug milljarða króna, rennur til stjórnsýslumála málaflokksins. En það er eflaust margt að skoða og rannsaka og stýra þegar menn hafa það verkefni að ráðskast með daglegt líf fólks og kannski ekki við öðru að búast en að þetta yrði raunin. Maður veltir þá fyrir sér í þessu samhengi hversu mikið af þessum 50 milljörðum sem voru settir þarna á einu bretti í loftslagsmálin renni í stjórnsýslu og að ein stofnun borgi annarri fyrir að velta fyrir sér þessum málum án þess endilega að það skili hagkvæmustu niðurstöðunum. Þá kem ég að því sem ég ætla að fjalla um næst en sé að ég hef takmarkaðan tíma í þessari ræðu, en það eru aðgerðir sem virka raunverulega til að takast á við loftslagsmálin og auka á sama tíma hagsæld og lífsgæði í landinu. Það hefði verið óskandi í áætlun frá ríkisstjórninni til fimm ára, líklega þeirri fimmtu frá þessari ríkisstjórn, að hún legði meiri áherslu á slíkar aðgerðir, aðgerðir sem virka raunverulega og bæta auk þess kjör landsmanna. 

Frú forseti. Ég vil í þessari ræðu minni koma inn á sjónarmið sem koma fram í nefndaráliti meiri hluta varðandi tekjuöflun ríkissjóðs, sem snýr að skattlagningu á umferð og ökutæki. Hér segir, með leyfi forseta: „Í áætluninni er boðuð endurskoðun á skattlagningu á umferð og ökutæki. Veruleg eftirgjöf tekna af ökutækjum og ákveðið skattleysi á afnotum af vegakerfi landsins er verulegt ef miðað er við fyrra fyrirkomulag skattlagningar. Þó að ekki liggi fyrir nákvæm greining á þeirri eftirgjöf er um verulegar fjárhæðir að ræða.“ Fyrst vil ég segja að það er kúnstugt að ekki liggi fyrir greining á þeirri eftirgjöf þar sem um verulegar fjárhæðir er að ræða. Mér finnst hreinlega ótrúlegt að þetta liggi ekki fyrir. Það er búið að kalla eftir þessari endurskoðun árum saman. Sjálfur hef ég gert það ítrekað. Ég hugsa að ég hafi gert það á hverju einasta ári síðasta kjörtímabils. Miðað við áhersluna sem hefur verið lögð á slík gjöld af innviðaráðherra, að vinna að samvinnuverkefnum annars vegar, þar sem hluti verkefna eða allt að 100% verkefna skuli greiðast upp með notendagjöldum og gjaldtöku af umferð, og hins vegar borgarlínuverkefninu þar sem töluvert stórt gat á að greiðast með sérstökum umferðargjöldum, þá er eiginlega alveg ótrúlegt að við séum núna á fimmta ári ríkisstjórnarinnar fyrst að sjá áherslu í þessum efnum. Það hefur legið fyrir svo lengi að notkun nýorkubíla væri að aukast jafnt og þétt. Hér er síðan áfram í álitinu talað um rétta hvata. Það er ánægjulegt í ljósi kosningastefnu Miðflokksins fyrir síðustu kosningar að ríkisstjórnin sé farin að horfa til þess að hvatar skipti einhverju máli. En hér vil ég grípa aftur niður í texta álitsins, með leyfi forseta: „Ekki verður horft fram hjá því mikið lengur að ökutæki sem „greiða“ ekki fyrir afnot af vegum koma niður á viðhaldi þeirra. Í gögnum um þörf á viðhaldi og ástæðum þess sem Vegagerðin hefur sýnt fjárlaganefnd kemur vel fram að þyngd ökutækja skiptir þar höfuðmáli.“ Þarna er verið að segja að vegirnir slitni af völdum þungaflutninga. Vegirnir eru ekki að slitna mikið vegna fólksbíla. Þyngri bílar njóta ekki niðurfellingar þessara gjalda þannig að þetta er á einhverjum misskilningi byggt. En það er auðvitað þannig að tekjumissirinn sem er af almennri notkun léttari ökutækja, léttari bifreiða, skiptir auðvitað máli í heildarmyndinni og þar koma inn sjónarmið um eyrnamerktar tekjur og ekki, sem er nú efni í fjórar ræður eitt og sér. Þær koma kannski á eftir. En það skiptir máli að við horfum á kerfið eins og það er. Ég held að við getum ekki farið að byggja upp kerfi eins og hér er lagt til, með leyfi forseta, í nefndarálitinu: „Meiri hlutinn leggur til að við breytta skattlagningu verði m.a. horft til þyngdar ökutækja samhliða því að gætt sé að jafnræði við skattlagninguna.“ Ef hugur fylgir máli þarna þá er verið að segja að það eigi að hækka mjög verulega gjaldtöku fyrir notkun flutningabíla, svo dæmi sé tekið, sem mun hafa gríðarlega neikvæð áhrif á landsbyggðina. Það mun auka flutningskostnað alveg geigvænlega ef við ætlum að framfylgja því sem hér er sagt. Ég held að það sé eitthvað sem við verðum að taka mjög djúpa og ígrundaða umræðu um ef það er raunverulega vilji þingsins, og það er greinilega vilji ríkisstjórnarflokkanna, að auka mjög flutningskostnað á landsbyggðinni. Ef það á að tengja gjaldtökuna með mjög beinum hætti við það slit sem umferðin orsakar þá mun meginþungi gjaldtökunnar færast yfir á þungaflutningahluta umferðarinnar. Ég er ekki viss um að það sé það sem menn sjá fyrir sér til lengri tíma. Ég held að við verðum sömuleiðis að byggja kerfið upp þannig gagnvart fólksbílunum að það verði innbyggður einhver magnafsláttur þannig að þetta sé ekki eina þjónustan sem