Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Ég hefi eiginlega litlu að svara þeim andmælum, sem fram komu við fyrri hl. umr.Hv. frsm. meiri hl. sagði, að ég væri að reyna að auka ágreining um málið með því að tala um tvenn fjáraukalög fyrir þetta ár (1930) og leggja saman upphæðirnar. En ég var aðeins að skýra það, sem hv.þdm. er kunnugt, að umframgreiðslur ársins 1930 koma fram í tveimum fjáraukalögum; þær koma ekki allar fram í þessu frv., heldur er fast að því milljón komin áður, í fjáraukalögunum, sem samþ. voru í fyrra. Það er því ekki hægt að fá rétta mynd af umframgreiðslu ársins nema með því að taka þessi tvenn fjáraukalög til athugunar samtímis, og það var aðeins vegna þess, að ég minntist á fjáraukalögin, sem samþ. voru í fyrra. Sömu aðferð þarf að hafa, ef fá á út umframgreiðslu ársins næsta á undan til samanburðar, að leggja saman uppphæðir af tvennum fjárlögum. Þeir yfirskoðunarmenn LR., sem sæti eiga hér í hv. d., hafa nú látið í ljós sína skoðun á því ágreiningsatriði okkar nm., hvort hér hafi í raun og veru verið beitt nýjum reglum í till. yfirskoðunarmannanna um aukafjárveitingar. Og mér virðist það koma ljóst fram í orðum þeirra, að engar nýjar reglur hafi verið upp teknar í þessu efni. Að svo miklu leyti sem um nýjar leiðir er að ræða í till. yfirskoðunarmannanna, er það vegna þess, að um nýstárleg útgjöld er að ræða, sem áður hafa ekki komið til. Það er því ekki hægt að fóðra hina miklu umframeyðslu, sem fram kemur í frv., með því, að beitt hafi verið öðrum reglum við samningu þess en áður hefir tíðkazt. En eins og ég gat um, hefir komið til orða, hvort ekki væri rétt að taka upp þá reglu að leita aukafjárveitingar fyrir öllu, sem greitt er umfram það, sem stendur í fjárl., og það er nokkuð til í því, að á þann hátt einan fengist fullt samræmi milli ára í þessu efni, því það er ekki hægt að neita því, að þegar yfirskoðunarmennirnir eiga að meta þetta í hvert skipti, fyrir hvaða umframgreiðslum er ástæða til að leita aukafjárveitingar, getur komið fyrir, að einhver munur verði, sérstaklega þegar skipt er um yfirskoðunarmenn. En nú er óhætt að segja, að engin stefnubreyt. hefir enn orðið í þessa átt. Þó ágreiningur geti orðið um einstakar upphæðir, hvort stj. hefði getað haft veruleg áhrif á þær og hvort leita á aukafjárveitingar fyrir þeim, þá getur aldrei munað neinu verulegu, þannig að þessi fjáraukalög hefðu t. d. ekki getað orðið neitt teljandi lægri en þau eru. Ég þarf varla að fara út í þá ástæðu hv.frsm. meiri hl., að ástæða hafi verið til að gefa þjóðinni gjafir á þessu þúsund ára afmæli árið 1930. Ég held, að okkur hljóti að koma saman um, að ef gefa á slíkar gjafir, þá eigi að leita samþykkis Alþingis sjálfs um það, sérstaklega þar sem þessi hv.þm. er, að ég hygg, sá úr stjórnarflokknum, sem fastast vill halda í fjárveitingarvald Alþ., og hinn eini, sem greiddi atkv. á síðasta þingi með till. í þá átt að binda stj. fastar við ákvæði fjárl. um meðferð ríkisfjár heldur en verið hefir hingað til. Það kom til orða að gera eitthvað merkilegt á afmælisárinu, að veita fé í stórum stíl til þess að halda upp á afmælið, en af þessu varð þó ekkert. Það hefir oft verið dregið fram, að hér sé ekki um neitt nýtt að ræða og að u undanförnum árum hafi fé verið eytt umfram áætlun. Er það að vísu satt, og álít ég, að það hafi meira að segja verið gert um of. En að segja, að hér sé ekki nema um stigmun að ræða, er fjarstæða. Þarf ekki annað en að taka alkunn dæmi til þess að sanna það. Hvernig stendur á því, að þegar rætt er um töp bankanna, þá er aðeins höggið niður á stóru liðunum? Því er ekki líka höggið niður á því, þegar maður fær 100 kr. víxil og kemst í vanskil? Eins og óhugsandi er, að hægt sé að stjórna svo stórum bankastofnunum, að ekkert tapist, eins er hægt að tapa í stórum stíl. Geta verið mismunandi sterkar ástæður fyrir því, að stj. veitir meira fé en áætlað er, en þetta getur komizt út í þær öfgar, að hér sé ekki aðeins um stigmun að ræða. Hefir þetta átt sér stað 1929 og svo 1930 svo gífurlega, að um eðlismun verður að ræða. Stj. hefir að miklu leyti tekið fjárveitingavaldið í sínar hendur. Verður að líta á það, hversu skynsamlegar ráðstafanir stjórnar eru. Vil ég benda á það, að árið 1926 var mikið fé veitt til verklegra framkvæmda umfram áætlun. Þá hafði verið haldið þannig á fé undanfarin ár, að fjárhagur ríkisins var góður. Var þá búið að borga lausaskuldir og ríkissjóður átti margar millj. í sjóði, og svo steðjaði að kreppa í landinu og útlit fyrir mikið atvinnuleysi. Er ekki hægt að hugsa sér ríkari ástæður en þessar til þess; að stjórn láti framkvæma meira en fjárl. heimila, þar sem ríkissjóður er vel efnum búinn, en lítið um atvinnu í landinu. Þetta var öfugt 1930. Þá voru fyrirsjáanlegir erfiðleikar framundan ríkissjóði, en mikið kapp í öllum framkvæmdum í landinu. Í fyrra tilfellinu tekur stj. af miklum efnum til þess að hjálpa atvinnuvegunum, sem eiga í erfiðleikum, en í hinu síðara tekur hún af litlum efnum, þegar mikið er um atvinnu alstaðar. Ég ætla ekki að fara mikið út í það að svara hv.þm. V.-Húnv., t. d. viðvíkjandi alþingishátíðinni. Vildi hann sýna fram á það að alþingishátíðin væri eitt skýrasta dæmið upp á ógegndareyðslu 1930. Ef nokkur er sakaður fyrir þetta, þá ætti fyrst og fremst að saka alþingishátíðarnefndina. Það er skylt skeggið hökunni. Allir ráðh. voru í þessari n. Gæti hv. hm. þá talað við sína ráðherra. - En sannleikurinn er sá, að 1930 var hvergi sparað nema þarna. Þessi hátíð varð miklu ódýrari en nokkurn grunaði. Vil ég benda hv.þm. á það, að ef alþingishátíðin er borin saman við einstakar konungskomur hingað til lands, þá er ekki hægt að kalla hana dýra. Þarna var bæði um konungskomu að ræða og svo boðið fulltrúum frá mörgum löndum. Hefir aldrei hér á landi verið stofnað til annarar eins hátíðar. Hefi ég ekki hitt þann mann, sem lét sér detta það í hug fyrirfram, að hún myndi kosta minna en eina millj. En hver var svo útkoman? Þegar reikningarnir verða gerðir upp, mun það sýna sig, að kostnaðurinn nær ekki 1/2 millj. Þar er reyndar tekinn upp kostnaður, sem nemur 3/4 millj. kr., en mikið af því er eign, sem er örugg vara að seljast. Er hetta ótrúlega lítið. Hinsvegar er ómögulegt að nota alþingishátíðina hér til samanburðar. Ég er ekki að gagnrýna stj. fyrir það, að hún hafi eytt miklu, heldur fyrir það, sem hún hefir eytt umfram heimild þingsins. Þar sem ekki var veitt sérstök upphæð til hátíðarinnar, er allur slíkur samanburður gagnslaus. - Annars skal ég gjarnan ræða um þessar ráðstafanir við hv.þm. V.-Húnv., þótt ég sé ekki málsvari þessarar n., en ég held þó, að heppilegra væri að ræða þær í sambandi við landsreikningana en fjáraukalögin. Hv. frsm. meiri hl., að ég ætla, talaði um, að það væri vantraust á stj., ef fjáraukal. yrðu felld. Ekki er þetta þó orðað svo. Þó er stj. auðvitað sjálfráð um það, hvernig hún metur það, ef þingið fellir mál, sem hún ber fram. Sumstaðar erlendis taka stjórnir slíkt svo óstinnt upp, að þær segja af sér. Þótt fjáraukal. séu felld, lætur þingið ekkert annað í ljós en vanþóknun á þeirri fármeðferð, sem hér er um að ræða. En stj. verður að eiga ráð við sjálfa sig, hvort hún skoðar það sem vantraust og segir af sér.

Magnús Guðmundsson Ég ætla aðeins að segja nokkur orð út af ræðu hv.þm. V.-Húnv. Ætla ég að byrja á því að taka fram, að mér finnst ýmsir óeðlilega háir liðir vera í þessu frv. Hv. þm. nefndi landhelgisgæzluna. Tek ég undir það, að hún er allt of kostnaðarsöm. Er líka við því að búast, þegar farið er með skipin eins og gert var. Árið 1930 voru eitt eða tvö skip tekin í mánaðartúra (ekki reyndar í einu) til þess að flytja einn ráðh. milli fundastaða út af landskjörinu. Annað dæmi, sem hann nefndi, var landsspítalinn. Var hann reyndar dýr, en þó er fært á reikninga landsspítalans ýmislegt, sem honum tilheyrir ekki. Er þetta því óeðlilega og reyndar allt of hár liður. Um Arnarhvál er það að segja, að engin áætlun var gerð um kostnað hans. Stj. fór fram á það að mega eyða 225 þús. kr. til byggingar Arnarhváls, ef hún gæti sýnt, að við það sparaðist fé. En svo brýtur stj. hvorttveggja, bæði það, að hafa bygginguna ekki dýrari en 225 þús. kr., og svo sparnaðarheitið, því að nú verður ríkið að borga hærri húsaleigu en áður fyrir sömu skrifstofur. Hér er því ekki um það að ræða, að áætlunin hafi bilað. Þá nefndi hann síldarbræðslustöðina og kvað áætlunina hafa bilað þar. Ég tel, að sjálfsagt hefði verið að leita álits þingsins á þeirri greiðslu umfram heimild, sem þar átti sér stað, þessi milljónarheimild var ekki bundin við eina síldarbræðslustöð, heldur var heimilað að byggja síldarbræðslustöðvar á Norðurlandi eða annarsstaðar. Ég segi eins og er, að ég er hissa á því, hvernig hægt var að eyða 1700000 kr. í þessa stöð. Hefði víst engan órað fyrir því, að slíkt feiknafé færi í eina síldarbræðslustöð. Ég kæri mig ekkert um að ræða við hv.þm. um endurgreidda tolla. Skildist mér hann telja það rangt, að tilfæra slíkt í 19. gr. En það hefir þó verið siður frá því er ég man fyrst eftir, og hafa ekki komið brtt. við það. Held ég, að þessu verði erfitt að breyta, ef hv.þm. hugsar sér að draga frá það af tollum, sem endurgreitt er. Um greiðslur vegna alþingishátíðarinnar ræði ég ekki, en vil þó benda á það, að fært er á kostnaðarliðinn meira en alþingishátíðarnefndin viðurkennir, t. d. ýmsar aðgerðir á Þingvöllum að undirlagi hæstv.dómsmrh., sem kostuðu á 3. hundrað þús. kr. Ég hefi enga tilhneigingu til þess að verja hátíðarnefndina, enda geta hér margir svarað fyrir hana. Man ég ekki, hvað veizlan kostaði, sem hv.þm. V.-Húnv. talaði um, að n. hefði haldið sér á 100. fundarafmæli sínu, en ég þykist þó vita, að hún var ódýrari en veizlan, sem haldin var á Siglufirði, þegar síldarbræðslustöðin var reist, því að hún kostaði á 4.þús. kr.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: ég skal halda mér við þá starfsaðferð, sem hér hefir verið tekin upp, að geyma ýmislegt þangað til landsreikningar koma til umr. En út af því, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, að ný regla hafi verið tekin upp í sambandi við samningu frv., játa ég, að hér er um nýja reglu að ræða, en hitt hefi ég ekki athugað, hve mikil áhrif hún hefir á upphæðirnar í frv. sjálfu. Var tekin upp sú regla að setja í fjáraukal. þær umframgreiðslur, sem heimilaðar höfðu verið í 23. gr. Hefi ég ekki athugað þetta nákvæmlega, en hefi þó séð, að áður hefir verið farið fram úr heimild í þessari gr. án þess að það væri tekið í fjáraukal. Hv. þm. minntist á hátíðahöldin og kostnaðinn við þau, og sagði í því sambandi, að ég gæti snúið mér til stj. viðvíkjandi þessu, því að allir ráðh. hefðu verið í n. Skildist mér, að þeir hinir gætu þá þvegið hendur sínar af öllum hennar syndum. - Ég vildi í þessu sambandi aðeins benda á, að þegar fulltrúar úr öllum flokkum þingsins koma saman og fá mikinn hluta fjárveitingavaldsins í sínar hendur, þá fara þeir ekki betur með það en svo, að kostnaður verður óþarflega mikill. Meira að segja finnast í þessum kostnaðarlið allir þeir póstar, sem stj.-andstæðingar ásaka stj. fyrir að hafa haldið ósparlega á. Þessi veizla, sem ég nefndi, var ekki sú eina, sem haldin var í sambandi við þessa starfsemi. Þarna voru ferðakostnaðarreikningar ekki lægri en þeir, sem stj. hefir verið vítt fyrir, ferðalög með 100 kr. dagpeningum í margar vikur. Einum manni voru borgaðar 6000 kr. fyrir að stjórna leiksýningu. Svona gæti ég haldið áfram að telja með tölum, sem hefðu hneykslað hv. 4. þm. Reykv., ef stj. hefði verið ein um þetta. Að stj. átti sæti í n., er að mínu áliti engin réttlæting á göllunum. Er ég ekki að koma með nein hlutdræg dæmi, heldur bendi ég á það að þegar allir flokkar leggja í eitt púkk, þá verður meðferðin á ríkisfé ekki betri en sú, sem flokksmenn hv.þm. kvarta mest um hjá stj. Hv. þm. sagði, að hátíðahöldin hefðu orðið sérlega ódýr. Já, framúrskarandi ! Geymi ég það til umr. um LR. að fara nánar út í það. Bendi ég þó hér á það, að ekki er allt heill sannleikur hjá hv.þm. Eru honum a. m. k. mislagðar hendur í dómum sínum, ef hann telur það allt gott, sem þessi n. gerði, en aðra meðferð ríkisfjár glæpsamlega. Hv. þm. sagðist ekki átelja það, þótt þetta mikla fé hafi verið notað, heldur það, sem notað hefði verið umfram áætlun. Þetta fé hefði ekki verið áætlað, og því væri ekki ástæða til þess að átelja eyðsluna. En ég er búinn að benda á, að 2/3 af fjáraukalögunum frá síðasta þingi voru einmitt vegna kostnaðar við hátíðahöldin - 2/3 hlutar. En hann tók þau og lagði upphæðina í þeim fjáraukal. við þessi fjáraukal. til að sýna, hvað umframgreiðslan væri mikil. En hann verður að athuga það, að þarna er um ekki litlar upphæðir að ræða, sem stj. hafði enga aðstöðu, nema sem einstakir nefndarmenn, til að takmarka. Nú veit ég ekki og langar ekki til að vita, hvernig samvinnan var í n., en ég þykist þó vita, að hún hafi verið góð og elskuleg, því ég hefi heyrt, að n. hafi starfað í mikilli eindrægni, eins og líka vel fór. Og ég er ekki að sjá eftir þeim upphæðum, sem þarna hafa farið, því ég álit það mjög mikilsverið störf, sem n. hefir leyst af hendi í sambandi við hátíðina, og að það skipti miklu meira fyrir þjóðina, að þau fóru vel úr hendi, en hitt, hvort verið var að spara svo sem 100 þús. kr., eða ekki. Hv. 2. þm. Skagf. var að segja, að ég hefði minnzt á óeðlilega liði í þessu frv. En ég held, að ég hafi orðað það svo, að það væru í því óvenjulegir liðir, af þeim ástæðum, að á þessu ári koma margar framkvæmdir, sem stj. var knúð til að gera samkv. framkomnum vilja Alþ., og meðal þeirra eru, eins og ég hefi áður bent á, stærstu upphæðirnar, eins og t. d. landsspítalinn. Til hans var ekki áætlað nema lítið, en þingið skoraði á stj. að flýta verkinu sem mest, því það var talið nauðsynlegt, að byggingu spítalans væri lokið fyrir alþingishátíðina, svo hægt væri að nota spítalann í þarfir alþingishátíðarinnar, eins og líka var gert. Aftur á móti þegar verið er að tala um fjáraukal., þá er ekki tekið neitt tillit til þessara fjárgreiðslna, sem ég hefi nefnt til að afsaka, hve þau eru þá, heldur eru fjáraukalögin í heild notuð sem ásökunarefni á stj.

Hvernig var það, þegar talað var um fjáraukal. miklu? Var þá tekið tillit til slíks?

. Ég fyrir mitt leyti álít, að það hafi mikið verið hægt að afsaka af þeim fjáraukal. En þó niðurstaða þeirra fjáraukal. hafi verið notuð sem ásökunarefni á þáv. stj., þá er það ekki réttlát bending um, að svoleiðis eigi framvegis að sækja og verja það mál. Hv. þm. minntist á Arnarhvál og hélt, að ekki hefði verið gerð nein áætlun um, hve mikið hann mundi kosta. En ef ekki hefir verið gerð nein áætlun - ég man það nú satt að segja ekki -, þá var því síður hægt fyrir þingið að binda heimildina við fast ákveðna upphæð. En ég hygg nú, að áætlun, a. m. k. um gerð hússins, hafi legið fyrir á þessu tímabili. En ef ekki hefir legið fyrir nein kostnaðaráætlun, þá var hæpið fyrir þingið að ganga út frá ákveðinni upphæð. En þó hún nú hafi verið fyrir hendi, þá er hér ekki um neitt nýtt að ræða, því það er margsannað, að áætlanir hafa aldrei staðizt, og hefir það bakað ríkissjóði og þjóðfélaginu stórkostlegt tjón, hve allar áætlanir hafa reynzt óábyggilegar. Ég benti á það í sambandi við, hvernig byggingu síldarbræðsluverksmiðjunnar var hagað, að það hefði mátt byggja þar aðeins fyrir það fé, sem veitt var, og láta hana vera ókláraða þangað til fjárveitingavaldið hafði veitt fé á ný til að halda verkinu áfram með þeim hraða, sem þingið óskaði. En þess er þá ekki að dyljast, að þá gat svo farið, að það hefði verið tjón fyrir ríkið. Og það myndi einstaklingunum finnast, að það væri óhyggilegt að láta slíka byggingu standa mjög lengi yfir. Yfirleitt er það hyggilegt að fá not af slíkum fyrirtækjum sem fyrst, og það munu flestir keppa að því, sem að slíkum byggingum standa. Þarna er leið, sem hefði mátt fara við byggingu Arnarhváls, en ég býst við, að það hefði orðið kostnaðarauki. Að húsaleigan fyrir skrifstofurnar þarna er dýrari en hún var áður, meðan leigt var fyrir þær úti í bæ, stafar að nokkru leyti af því, að skrifstofurnar hafa fengið betra og meira pláss en áður, og það er sjálfsagt líka mikils virði fyrir þær, þó hitt hafi kannske getað slarkað. Þá minntist hv.þm. á endurgreiddan toll og sagðist ekki skilja að hann gæti komið annarsstaðar til gjalda en í 19. gr. En það er mjög þægilegt að koma honum fyrir sem frádrætti á því fylgiskjali, sem tollar eru fæðir á. Ég er ekki í vafa um, að það liggur alltaf ljóst fyrir í hverju einstöku tilfelli, í hvaða lögsagnarumdæmi tollar eru endurgreiddir. Ef menn vilja sundurgreina það, má draga frá endurgreiðslurnar á tollskýrslunum, og þó það sé ekki gert nema í einu lagi, þá er auðvelt að draga hann frá á sama fylgiskjali. Yfirleitt er það ekki rétt að færa upp á landsreikningnum tekjur, sem eru engar tekjur, af því að þær eru endurgreiddar, eins og gert er með núv. formi, og færa þær svo til útgjalda. Og ég held, að með því formi, sem nú er búið að taka upp á landsreikningnum, eigi svo að vera framvegis, að þessi tollur verði ekki færður á 19. gr. eins og verið hefir. Ég ætla ekki að fara frekar út í umr. um þessi atriði; það getur beðið landsreikningsins. En af því hv. 2. þm. Skagf. minntist á veizlu, þá tók ég aðra til samanburðar. Um hitt má deila lengi, hvor veizluhöldin hafi átt meiri rétt á sér. En sannast að segja finnst mér það nú ekki neinn sögulegur viðburður, að alþingishátíðanefndin var búin að halda 100 fundi. Það væri þá alveg eins mikil stæða til, að við þm. heldum það hátíðlegt, þegar við höfum setið 100 daga þing, og það er nú ekki svo langt þangað til.

Kannske það verði gert?

. Kannske það verði gert, skýtur einhver að mér. Það getur vel verið, en ég hefi heyrt lítið í þá átt. En ef þetta 100 daga minni okkar á að kosta í hlutfalli við kostnaðinn af 100 funda afmælinu, þá getur það kostað talsvert.

Hvað kostaði nefndarveizlan?

. Hún kostaði nú ekki nema á annað þúsund kr. fyrir þessa 7 menn. En það var drukkið fast og setið lengi.

Drakk Tryggvi líka?

Ég var ekki í veizlunni og er ekki kunnugt um, hverjir hana hafa setið. En ég hefi aðeins séð það bókað í gerðabók alþingishátíðarnefndarinnar, að þetta hafi verið mjög hátíðleg stund.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) ég efast um, að það sé ástæða til að vera að ræða ýtarlega það höfuðágreiningsatriði, sem komið hefir fram í umr. Hvorki býst ég við, að við andstæðingarnir sannfærum hvorir aðra, né heldur að málið upplýsist til muna betur hér eftir en orðið er. Hv. stj.andstæðingar hafa ekki viljað fallast á, að rétt væri það, sem ég nefndi í upphafi umr., að ýmsar sérstakar ástæður væru til, að þessi fjáraukal. væru hærri en venja er til, og um þetta hefir verið karpað. Ég held því, að ég verði að víkja að því aftur, vegna þeirra andmæla, sem komið hafa fram. Ég man nú ekki, hvort ég hafði þau ummæli í upphafi umr., að hér hefði verið tekin upp ný regla, en ég skal ekki fortaka, að ég hafi haft þau orð, en ég man, að ég talaði um, að það hafi verið ýtarlegar að því gengið að taka umframgreiðslur upp í fjáraukal. nú en áður. Og þetta er rétt; það er meira tekið í þessi fjáraukal. en venja hefir verið, þ. á. m. umframgreiðslur, sem orðið hafa á framkvæmdum, sem ákveðnar voru í sérstökum l. og þál., en ekki teknar upp í fjárl.frv. Og vísaði ég þar til 35. aths. við LR. 1929 um að svo beri að gera. Ég held líka, að fjáraukalagafrv. sjálft beri það með sér, að þetta sé rétt með farið hjá mér, því 12. gr. frv. fer fram á eftirásamþykkt á 743 þús. kr. Þær framkvæmdir, sem hér um ræðir, eru gerðar samkv. sérstökum lögum, og hefir ekki verið tekið upp í fjárl. neitt af heim. 11. gr. fjáraukalagafrv. leitar umframfjárveitingar fyrir gjöldum í síðustu gr. fjárl., en til þeirra framkvæmda, sem eru í 12. gr. á því, hefir aldrei neitt verið tekið upp í fjárl. Þá er það atriði, sem kallað hefir verið afmælisgjöfin og nokkuð hefir verið rætt, ekki eingöngu við umr., heldur einnig í blöðunum. Ég hafði látið falla orð um það, að stj. mundi hafa haft í huga að láta þjóðina fá einskonar minningargjöf um afmælið með því að láta fara fram ýmsar umbætur, almenningi sjálfum til hagsbóta, meir en venja hefir verið - að hún hefði gert þetta sérstaklega vegna þessa afmælisárs. Það, sem ég nefndi og vil nefna þessu nafni, eru almennar umbætur á landshögum, svo sem vegagerðir, brúagerðir, vitabyggingar, símalagningar, umbætur á samgöngumálum yfir höfuð á sjó og landi og ennfremur ræktunarmálum og byggingum. Og þrátt fyrir það, að ég viðurkenni, að greitt hefir verið mjög riflega til þessara hluta 1930, þar sem umframgreiðslurnar á þessum liðum eru rétt um 1 millj. kr. eða nálega 1/5 af öllum þessum fjáraukal., þá átel ég það ekki. Ég hefi jafnan við umr. um fjáraukal. hér heyrt það haft í orði, að því fé væri vel varið, sem varið væri til umbóta samkv. þessum liðum, og ég hefi enga tilhneigingu til að átelja það, þó miklar umframgreiðslur hafi orðið á þessum liðum. Ég minnist þess, að á árinu 1925 var ríflega notað fé til þessara hluta umfram heimildir fjárlaga, en það var tekið fram af þáv. stjórnarandstæðingum, að þeir vildu ekki átelja þáv. stj. fyrir það. En það er kannske nokkurð eðlilegt, þó núv. stjórnarandstæðingar vilji gera þetta að ásökunarefni. Eins og menn vita, þá er Íhaldsflokknum ekki eins annt um umbætur á almenningshögum eins og þeim flokkum, sem framgjarnir eru, og því ekki nema eðlilegt, að þeir öðrum fremur sjái ástæðu til að telja slíkt eftir og meti lítils, þó þjóðin fái að njóta þeirra umbóta. Þetta eru umbætur, sem ekki verða af þjóðinni teknar, og ætla ég, að þeirra muni minnast lengi þeir, sem nótið hafa. Þá er þriðja atriðið, sem ég hafði nefnt, að á þessu ári hefðu verið hafðar með höndum sérstaklega stórar framkvæmdir, sem ekki lægju fyrir jafnan, og umframgreiðslur vegna þeirra væru því alveg óvenjulegir liðir, og má þar til nefna landsspítalann og síldarbræðsluverksmiðjuna, sem er það stærsta af þessum umframgreiðslum. Það má náttúrlega gera það að álitamáli og ásökunarefni, að þessum framkvæmdum var hraðað, en ekki t. d. landsspítalinn látinn bíða. En ég sé ekki, að það sé ásökunarefni, að þetta var framkvæmt, fyrst möguleikar voru til að gera það, því ég hygg, að fjöldi manna hafi þráð, að landsspítalinn kæmist sem fyrst upp og til nota. Og ég fyrir mitt leyti vil snúa þessum ásökunum upp í þakklæti til stj. fyrir að hún lét það verk ganga örar fram en ætlað hafði verið af þinginu, fyrst möguleikar voru til þess. Um síldarbræðsluverksmiðjuna er líkt að segja, þó ekki væri veitt til hennar jafnmikið fé og notað var, þá hlaut að þurfa að leggja féð fram, þó seinna væri, svo það er þá eina ásökunin, að verkið var ekki látið bíða. Nú er leitað samþykkis fyrir öllu þessu fé eftir á, eins og venja er til, og mér finnst stjórnarandstæðingar ekki hafa réttmæta ástæðu til að neita um samþykki, þó að framkvæmdin hafi ekki verið látin dragast, úr því hægt var að framkvæma hana. Það hlaut að reka að því fyrr eða síðar, að síldarbræðsluverksmiðjan yrði fullgerð og að til hennar þyrfti þá allt þetta fé. Það mun hafa verið hv.frsm. minni hl., sem fyrstur dró inn í umr. „fjáraukal. miklu“, sem stundum hafa verið kölluð svo, eða fjáraukal. 1921, a. m. k. var það ekki ég, sem nefndi þau fyrst í þessum umr.

það var ég

. Mér virtist hv. 2. þm. Skagf. vera óánægður með, að ég tók þau til samanburðar við þetta frv., og gat hann þess, að ég hefði ekki tekið fram, að þau hefðu verið fyrir 2 ár. Auðvitað tók ég þetta ekki fram sérstaklega, en hafði, eins og venja er, kennt fjáraukalögin við það ár, sem þau lágu fyrir. Ég minnist ekki, að ég hafi sagt neitt hér á þingi í þá átt, eða að það geti verið haft eftir mér annarsstaðar frá, að ég hafi haft að sérstöku ásökunarefni meðferð fjármálanna á því tímabili; þó að aðrir hafi gert það, kemur það ekki mér við, og ég hefi því ekkert að afsaka fyrir hv. 2. þm. Skagf. í því efni, hvorki, sem ég hefi mælt hér eða annarsstaðar. Hann gat þess, að þau hefðu ekki verið nema nál. 41/2 millj. kr., og mun það rétt vera. En af því að hv.frsm. minni hl. lagði fjáraukal. frá í sumar saman við þetta fjáraukalagafrv., vil ég geta þess um fjáraukal. 1921, að það væru líka tvenn fjáraukal. þá. Fyrri fjáraukal. voru rétt um 11/4 millj. kr., og þá verður að leggja þau við hin síðari, ef á að fá réttan samanburð. Ég hafði fyrr við umr. talað um, að þó þessi fjáraukal. væru þau hæstu, sem við höfum haft, þá væri þó hér eftir ekki að ræða um nema stigmun, en engan gagngerðan (absolut) mun. Það er sá stigmunur, að fjáraukal. eru hærri nú en í önnur skipti, en þó að þau séu í hæsta lagi, geta stjórnarandstæðingar látið sér nægja að átelja það, annaðhvort við umr. eins og áður hefir verið gert - og engin ástæða til að kvarta yfir -, eða með þál. En það er ekki réttmætt, að ásökunin komi fram í því formi að fella fjáraukal. að þessu sinni frekar en oft áður, þó að þau séu í hæsta lagi. Ég hefi áður og vil nú aftur minna á þær sérstöku ástæður, sem eru fyrir því, að fjáraukal. eru hærri nú en venjulega. Ég skal í þessu sambandi leyfa mér að rifja upp umframgreiðslur frá árinu 1925. Á því ári voru tekjurnar mjög miklar, svo að þær urðu nálega helmingi hærri en áætlað hafði verið til útgjalda. Á því ári var, eins og margrætt hefir verið um, nokkrum hluta af tekjunum varið til að greiða skuldir og auka sjóð. En þegar frá er talið það, sem varið var til greiðslu lausaskulda og til þess að auka sjóð, þá nema umframgreiðslurnar á því ári, árinu 1925, um 31/4 millj. kr. En upp í fjáraukal. fyrir það ár er ekki tekin hærri upphæð en 1,7 millj. kr., sem sýnir, að umframgreiðslur, sem ekki er leitað aukafjárveitingar á, hafa verið um 1,6 millj. kr. Ég bendi á þetta af því, að það var á dögum þáv. íhaldsstj., sem mest færir sér til ágætis gætni í fjármálum, og ég skal ekki draga úr því, að færa megi henni það til ágætis öðru fremur. En ekki er allt ágæti í því fólgið og þetta sýnir, að þeir geta líka tekið upp á því að brúka fé umfram heimildir. Annars vil ég, út af samanburði um þetta, minnast á það, sem hv.frsm. minni hl. líka drap á, að það gæti vel komið til álita að taka upp þá reglu að leita aukafjárveitinga fyrir öllum greiðslum, sem eru umfram það, sem ákveðið er í fjárl.áætlun, annaðhvort í ótilteknum upphæðum í fjárlögunum sjálfum eða með öðrum heimildum, sérstökum lögum eða þál. Það hefir a. m. k. þann kost, að hægt er að fá hreinan samanburð á umframeyðslunni frá ári til árs, en hinsvegar er þessi regla ófullnægjandi að því leyti, að hún gefur ekki til kynna, hve mikið fer til lögbundinna útgjalda. Það mun hafa verið meginhugsunin, að fjáraukalög séu þannig byggð, að með þeim sé leitað aukafjárveitinga á því sem eytt hefir verið umfram það, sem telja má að sé lögbundið, hvort sem er í fjárlögum eða öðrum lögum. Ég skal ekki hafa á móti þessari reglu, en henni þarf þá að vera nákvæmlega fylgt - og alltaf á sama hátt -, ef hægt á að vera að gera réttan samanburð á milli ára. Það verður þá verkefni yfirskoðunarmanna á hverjum tíma að meta það, og meta rétt jafnan, hvað það er, sem ekki var heimild fyrir í fjárl. eða lögbundið í öðrum lögum, og taka það eitt upp í till. sínar um aukafjárveitingar. Ég hefi nú talað þrisvar sinnum eins og þingsköp heimila og geri ekki ráð fyrir að taka oftar til máls. Ég þykist hafa hagað orðum mínum þannig, að ég hafi ekki eggjað andstæðingana til frekari mótmæla. Ég hygg, að þeir geti sætt sig við þær umr., sem þegar eru orðnar, því að það hafa verið dregnar fram þær ástæður, sem mæla bæði með og móti því að samþykkja þetta frv., auk þess sem dregin hafa verið inn í umr. ýms atriði, sem ekki koma fjáraukal. við. Ég ætla ekki að átelja hv.frsm. minni hl. fyrir það, þó hann vilji fella frv-., en mér finnst dálítið öðru máli að gegna um hv. 2. þm. Skagf. Það virðist vera síður réttlætanlegt af honum, ef hann greiðir atkv. gegn frv., þar sem hann sem yfirskoðunarmaður landsreikningsins hefir lagt til, að allar þær upphæðir, sem standa í fjáraukal., væru settar í þau, og stj. í því efni hefir að öllu farið eftir hans till. Mér finnst þetta binda hann nokkuð til fylgis við frv., enda er ég ekki viss um, að hann ætli að greiða atkv. gegn frv. Jafnvel þó hann á síðasta þingi greiddi atkv. á móti fjáraukal., eftir að hafa lagt til í nál., að frv. yrði samþ.

Magnús Guðmundsson Ég man ekki til þess, að ég hafi sagt það, að ég ætlaði að greiða atkv. gegn frv., en það er eins og hv. 1. þm.N.-Múl. sé að vara mig við því fyrirfram að greiða nú ekki atkv. öðruvísi en hann í þessu máli. Ég skal lofa honum því, að taka þessa ráðleggingu til rækilegrar athugunar, en meira get ég ekki lofað honum. Hv. þm. finnst ég hafa bundið mig til þess að samþ. fjáraukalagafrv. með því sem yfirskoðunarmaður að leggja til, að leitað verði aukafjárveitingar fyrir fjölda umframgreiðslna, sem svo er gert í þessu frv., en þetta er mesti misskilningur. Þegar yfirskoðunarmenn leggja til, að einhver upphæð sé sett í fjáraukalög, þá þýðir það, að upphæðin hafi verið greidd án heimildar þingsins, og því þurfi að leita greiðsluheimildar vegna þeirrar upphæðar. Það er svo annað mál, hvort þingið veitir þá heimild eða ekki. Þar hefir hver þm. óbundið atkv. Út af því, sem hv.þm. minntist á afstöðu mína til fjáraukal. í fyrra, þá skal ég upplýsa það, að ég bar þá einmitt fram brtt. við LR. 1929, sem nam rúmlega 1 millj. kr., en hún var felld, og eftir það hafði ég auðvitað óbundið atkv. gagnvart fjáraukal., vegna þess að ég hafði sett það sem skilyrði fyrir atkv. mínu með frv., að brtt. mín við LR. yrði samþ. Hv. þm. var að tala um, að fjáraukal. 1925 hefðu orðið 1,7 millj. kr., en hvað er það samanborið við það, sem nú er, þegar þau eru á sjöttu millj. kr., og þar fyrir utan eru aukaútgjöld ríkissjóðs á árinu, sem hvorki eru í fjárl. eða fjáraukal., ekki minni en 8 millj. kr.  Hv. frsm. meiri hl. sagði, að hækkunin á þeim fjáraukal., sem hér liggja fyrir, miðað við fjáraukalög fyrri ára, væri ekki nema stigmunur. Það má e. t. v. segja, að það sé ekki nema stigmunur að stela 1 eldspýtu og stela 1 millj. kr.; Það getur vel verið, að ráð sé ekki nema stigmunur, en það er þó sá munur, að á hinu fyrra mundi ekkert segjast, en hið síðara varðaði þungri hegningu. Hv. frsm. meiri hl. sagðist haga svo orðum sínum að sneiða hjá allri áreitni í garð andstæðinga sinna, en ég sagði heldur ekkert miskaorð í hans garð. Hann talaði um fjáraukalögin 1920 –1921. Ég hefi ekki ástæðu til að fara út í umr. um þau. Samanburður hans sýndi, að fjáraukalögin fyrir árið 1930 eru miklu hærri heldur en þau voru fyrir bæði árin 1920–21, og eins þó borin séu fyrri fjáraukalögin 1930 saman við fyrri fjáraukalögin 1920–21, þá, verða þau enn miklu hærri hlutfallslega 1930. Ég skal ekki finna að því, þó hv. 1. þm.N.-Múl. þakki stj. fyrir allt fjárbruðlið 1930; hann sýnir aðeins með því sína miklu tryggð við hæstv. stj. Það er falleg dyggð að vera svona trúr, þó það sýnist mega líka dálítið um það hugsa, hvað er rétt eða rangt í fari stj. Hann áleit, að það hefði verið meining stj. með allri eyðslunni að gefa þjóðinni myndarlega afmælisgjöf árið 1930. Það getur vel verið, að sú hafi verið meiningin, en ég kann bara illa við það, að gjöfin skuli þá einmitt vera tekin frá þeim, sem á að fá hana. Hefði stj. gefið af sínu eigin fé, þá var það þakkarvert. En þegar hún er að gefa fé, sem hún hefir ekki heimild til að gefa, þegar hún með gjöfunum er beinlínis að brjóta lög, er að leggja undir sig vald Alþingis yfir fjármálum ríkisins, þá hljótum við andstæðingar stj. að átelja þá framkomu, að hrifsa til sín vald þingsins langtum stórkostlegar en nokkru sinni áður hefir þekkzt. Hv. þm. V.-Húnv. þarf ég litlu að svara. Hann hélt mjög á lofti kostnaði, sem orðið hefði vegna byggingar landsspítalans. Ég hefi ekki átalið það, að landsspítalinn var reistur, en hitt vil ég átelja, að taldir eru til landsspítalans ýmsir háir kostnaðarliðir, sem ekkert koma landsspítalanum við, því það er ekkert annað en fölsuð reikningsfærsla. Annars var, ef ég man rétt, búið að koma landsspítalanum undir þak áður en núv. stj. tók við völdum, og þarf því ekki að gera svo mikið úr þeim þunga, sem hún hafði af þeirri stofnun. Um Arnarhvál nenni ég ekki að ræða. Við byggingu hans voru brotnar tvær þær meginreglur, sem ákveðið var eftir að breyta í fyrstu. Hv. þm. talaði um afmælisveizlu alþingishátíðarn., sem hann sagði, að aðeins hefði verið handa sjö manns. Ég held, að það sé misskilningur og að gestirnir hafi verið fleiri, en annars ætla ég ekki að taka það frá hv.frsm. minni hl. að svara þessari aths.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Hv. frsm. meiri hl. lauk máli sínu með því að tala um, að hann hefði enga áreitni sýnt í umr. Ég hefi heldur ekki áreitt hann. Ég minntist hans einmitt lofsamlega og er sammála honum um, að það sé ef til vill réttast að gera stj. að skyldu að leita heimildar í aukafjárlögum fyrir allar umframgreiðslur an nokkurra undantekninga. Ég býst við, að það ætti að geta orðið hvöt fyrir hverja stj., til þess að semja sem réttust fjárl.; því það er mjög ósanngjarnt gagnvart einni stj., að hún þurfi að leita heimildar í aukafjárlögum fyrir óhjákvæmilegar greiðslur. Ég skal játa, að þó getur verið um að ræða eina dálitla hættu í sambandi við slíkt fyrirkomulag. Stjórn, sem þetta vissi, gæti orðið óþarflega frek í kröfum um fjárveitingar í fjárl., og ef hún fengi þeim kröfum framgengt, þá gæti þar skapazt óþörf eyðsla. Ég held þó, að miklu heppilegra sé að gera sér sem ljósasta grein fyrir þörfunum þegar fjárlög eru samin, en fylgja þeim svo strangt, svo að stjórnarliðið þurfi ekki á hverjum tíma að leggja blessun sína eftir á yfir afskaplega mikla heimildarlausa fjárbrúkun stj., heldur að allir flokkar gæti orðið sammála um að vita þá eyðslu, sem færi fram yfir fjárlög. Ég gerði í fyrstu ræðu minni samanburð á þessum fjáraukalögum og fjáraukalögunum 1920–21 og sýndi fram á þann mikla mun, hvað þessi fjáraukalög færu langt fram úr hinum. Fjáraukalögin 1920-21 eru þó þau, sem mest hafa verið vítt af andstæðingum þáv. stj. Ef tekið er til dæmis það blað, sem aðallega mælti móti þeim fjáraukalögum með hvíldarlausum árásum á stj. næstu árin út af afgreiðslu þeirra og allan síðastl. áratug hefir þeytt úr sér vonskugusum út af þeim, þó það hafi verið margsýnt og sannað, að þær umframgreiðslur voru nálega eingöngu afleiðingar ófyrirsjáanlegra breytinga á fjármálasviðinu, þá er það ljóst, að núv. stj. á þyngri dóm skilið fyrir fjáraukalögin frá 1930. Þá var þó ekki um að ræða neina breytingatíma eða óviðráðanlega og ófyrirsjáanlega hækkun útgjalda ríkissjóðs, og þó er útkoman sú, að fyrir þetta eina ár eru fjáraukalögin hærri heldur en áður hafði orðið hæst á tveimur árum. Hv. frsm. meiri hl. fann ekki ástæðu til að ásaka stj. fyrir það, þótt hún hefði flýtt ýmsum framkvæmdum meir en Alþingi hefði ætlazt til, úr því að það var hægt. Þar til er því að svara, að fyrir það fyrsta er nú fjárveitingarvaldið hjá Alþingi. Í öðru lagi er nú sýnt, að ríkissjóður þoldi ekki þessi auknu útgjöld; ég held ástandið nú sýni það svo glöggt, að varla sé hægt að fá það ljósara, þetta ástand, sem er afleiðing af fjársóuninni, kröfur um nýjar, háar skattalögur á þrautpínda gjaldþegna, álögur, sem engin þörf væri fyrir, ef stj. hefði farið eftir boðum Alþingis, því þá hefði nú verið nóg fá, en ekki eins og hæstv. fjmrh. hefir upplýst, að verða muni stórkostlegur rekstrarhalli á þessu ári. Það verða alltaf harðari ásakanirnar eftir á, ef reynslan sýnir, að stj. hefir stefnt út í beinan voða í fullkomnu óleyfi og banni Alþingis. Það væri ástæða til að svara hinum almennu hugleiðingum hv.frsm. út af ágreiningi okkar. Hann sagði, að það væri ekki nema eðlileg skoðun allra íhaldsflokka að vera á móti framkvæmdum, og það virtist koma fram hjá honum sú skoðun, sem oft hefir heyrzt hjá hans flokki, að þjóðin væri í raun og veru miklu betur stödd í lífsbaráttunni fyrir þessa eyðslu heldur en ef féð hefði nú verið óeytt og minna hefði verið gert. En hér er um að ræða mun á grundvallarskoðunum, ekki um það, hvort rétt sé að gera mikið eða lítið, hvort eigi að leggja vegi og síma, byggja brýr og skóla eða ekki, heldur er ágreiningurinn milli okkar um það, hvaða aðferð eigi að fylgja um framkvæmdirnar. Hann og hans flokkur telur, að eina leiðin sé að fara sem geistast, taka allt, sem hönd á festir, til að hamast áfram, en við höldum því fram, að framkvæmdirnar og framfarirnar verði að koma hægt og eðlilega, við viljum fylgja hinni almennu reglu góðra búmanna, að stilla öllu í hóf og miða við gjaldþol og getu. Hvers vegna notar ekki hygginn búmaður þá aðferð að hrifsa í góðærinu alla þá peninga, sem hann gæti komizt yfir og setur þá í búskapinn? Af því hann veit, að það þýðir stöðvun næsta ár, ef harðara fellur, en ef sótt er fram í hófi, þá vinnst takmarkið jafnt og þétt og niðurstaðan verður öruggari. Þetta er munurinn á okkar stefnum. Þetta er svo í öllu. Við getum bara hugsað okkur eitt dæmi, tvo menn, sem ætla að þreyta kappreið milli Reykjavíkur og Akureyrar. Ég býst við, að þeir gerðu áætlun hvor um sig, hve mikils þeir gætu ætlað hestum sínum á hverjum degi, svo að þol og þróttur entist, en svo skyldi svo fara, að annar knapinn byrjaði á því að ríða af stað í spretti og fara þegar langt fram úr hinum, svo að hann væri kominn langt upp í Mosfellssveit, þegar hinn væri ekki kominn nema inn að ám. Ég er ekki í neinum vafa um, að margir bjánar mundu hrópa húrra fyrir þessum manni og dázt að honum. Við skulum segja, að hann héldi svona áfram allan daginn og væri kominn langt upp í Norðurárdal um kvöldið, þegar hinn væri ekki kominn nema eitthvað inn með Hvalfirðinum. En hvernig færi svo? Það er ekki víst, að aðdáendur þessa sólargapa yrðu alltaf jafnhrifnir. Þegar bykkjan springur undir honum fyrir hans forsjárlausa ofurkapp, þá verður minna úr aðdáendunum. En þetta er það, sem gerzt hefir hér hjá okkur, - bykkjan hefir sprungið undir stjórninni. Við sjálfstæðismenn mótmælum ekki þörfinni fyrir verklegar framkvæmdir, vegi, brýr, skóla o. s. frv., en við teljum ekki ráðlegt að fara svo hart af stað, að land og þjóð liggi við að sligast undan framkvæmdunum, en nú er því miður svo komið. Nú þarf að pína lamaða gjaldþegna úr hófi fram, ef ríkið á að geta fullnægt nauðsynlegustu þörfum.

Frsm. meiri hl. (Halldór Stefánsson) Þetta frv., sem við höfum hér til meðferðar, er í raun og veru skylt því, sem við vorum nú að afgr. (fjáraukal. 1930). Ég skal geta þess fyrst fyrir n. hönd, að hún hefir borið frv. saman við I,R. og þar ber ekkert á milli. N. vann að þessu í einu lagi, en svo þegar kom til þess að taka afstöðu til málsins, þá klofnaði n., eins og í hinu málinu. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ., minni hl. að það verði fellt. Að þessu sinni eru aths. yfirskoðunarmanna við LR. með flesta móti. Um meiri hl. aths. gera yfirskoðunarmenn ákveðnar till. Eru till. ýmist: „upplýst“, „má við svo búið standa“ eða „til athugunar framvegis“, og e. t. v. eru fleiri tegundir af till. til úrskurðar. En út af nokkrum aths. og svörum stj. gera yfirskoðunarmenn engar sérstakar till., þ. e. um 17., 27., 29., 32., 35. og 40. aths., stafl. á og b, en vísar þeim til aðgerða Alþingis. Fjhn. veitti þessum aths., sem engar till. voru gerðar um frá hálfu yfirskoðunarmanna, alveg sérstaka athygli og meiri hl. sýndist svo, að um þessar aths. megi yfir höfuð segja, að annaðhvort megi þær teljast „upplýstar“ eða „við svo búið megi; standa“. En þó stendur nokkuð sérstaklega á um eina þessara aths., sem sé um 35. aths., að því er snertir Laugarvatnsskólann. Þar kemur í ljós, sérstaklega í framhaldsaths. eins yfirskoðunarmannsins, hv. 2. þm. Skagf., að fullnaðarreikningar fyrir skólabyggingarnar eru ekki gerðir, enda hafa þeir ekki verið endurskoðaðir af hinni umboðslegu endurskoðun. Jafnframt gerir þessi yfirskoðunarmaður ráð fyrir, að þegar reikningarnir liggi hreint fyrir, geri hann sérstakar till. út af þessum aths. Meiri hl. telur, að þrátt fyrir það, þótt svona se, verði ekki hjá því komizt að samþ. reikninginn eins og hann er, en það sé þó hægt að taka afstöðu til þessa atriðis seinna, þegar yfirskoðunarmaðurinn hefir gert sínar sérstöku till. Ég skal þá þessu næst leyfa mér að gefa örstutt yfirlit yfir reksturinn þetta umrædda ár. Tekjur á rekstrarreikningi hafa orðið kr. 16716551,68, en útgjöldin kr. 16251648,20, og þá tekjuafgangur samkv. því kr. 464903,48. Tekjuáætlunin í fjárlfrv. var tæpar 12 millj. kr. og hefir því farið fram úr áætlun um rúml. 4,7 millj. Gjöldin voru áætluð tæpar 12 millj. kr. og hafa því farið fram úr áætlun um rúmar 4 millj. kr. - Þetta er yfirlit yfir hinar eiginlegu tekjur og yfir gjöld ársins, sem við koma hinum árlega rekstri. En það verður ekki svo gefið yfirlit yfir reikninga þessa árs, að ekki þurfi að minnast á, að á árinu hafa verið tekin stór lán, eða alls kr. 14185125,80. Þessi lán hafa verið tekin vegna ýmsra sérstakra stofnana og fyrirtækja eða framkvæmda samkv. fyrirmælum þingsins á f. á. Af þeim hafa rúmar 8 millj. gengið beint til sérstakra stofnana og fyrirtækja, og skal ég nú nefna þessar upphæðir: Til Landsbankans upp í stofnfé 1,5 millj. kr., til Útvegsbankans í hlutafé 1,5 millj. kr., til Búnaðarbankans 3.6 millj. kr., til Útvarpsstöðvarinnar, sérst. lán, 620200 kr., til Landssímastöðvarinnar 950500,80 kr., sem alls gerir þá upphæð, er ég fyrr nefndi. Af lánunum hafa þá rúmar 6 millj. gengið í gegnum reikning yfir inn- og útborganir. Hefir þeim verið varið sumpart til greiðslu á lausaskuldum rúmum 2 millj. 698 þús. - sumpart til innstæðuaukningar, sem nemur Í millj. 56 þús., sumpart til fyrirtækja og framkvæmda, sem heimilaðar hafa verið lántökur til, og nemur það um 2 millj 260 þús. kr. Í grg. reikningsins fyrir eignahreyfingum má fá nánari sundurgreiningu á þessum 2 millj. 260 þús. kr. Stærstu liðirnir þar eru síldarbræðslustöð á Siglufirði, sem byggð var fyrir lánsfé, til kaupa á strandferðaskipi og til skrifstofubyggingarinnar Arnarhváls. Eins og ég gat um, er tekið inn í þennan LR. af lánum rúml. 6 millj. kr., auk þess, sem gengið hefir á sjóðinn, sem reikningurinn sýnir, um 2,5 ,millj. kr. Fyrir þá skuld, að þetta er tekið inn í reikninginn, verður heildarreikningsupphæðin alveg óvenjulega há. Auðvitað hefði verið hægt að taka allt lánið - þessar rúmu 14 millj. kr. - upp í LR. Þá hefði heildarupphæðin orðið þeim mun hærri, sem hefði numið rúmum 8 millj. kr. En á sama hátt hefði einnig mátt hugsa sér uppgerð rekstrarreiknings og reiknings yfir inn- og útborganir, án þess að taka nokkuð af lánunum inn á reikninginn og láta þau ganga beint til þeirra stofnana og fyrirtækja, sem þau eru tekin fyrir. En þetta mun ekki hafa verið talið rétt, vegna þess að þau fyrirtæki voru reikningslega komin inn í LR. og eru þá raunverulega færð út á þann hátt að taka lánið inn í reikninginn og færa svo aftur upphæðina til fyrirtækjanna. Ég hygg þó, að slík færsla, að taka ekkert af lánunum inn í LR., hafi vakað fyrir einum yfirskoðunarmanninum - Pétri Þórðarsyni -, sbr. till. þær um breyt. á reikningum, sem hann hefir gert einn út af fyrir sig og sjá má aftast í LR. Ég skal segja það fyrir sjálfan mig - ég hefi ekki borið mig saman við meðnm. mína um það, - að slík uppgerð sem Pétur Þórðarson leggur til í LR. og ýmsum fylgireikningum hans, virðist mér að ýmsu leyti skilmerkilegra en reikningurinn eins og hann liggur fyrir.

Þetta er alveg rétt

. Með því formi er gerð skýr grein fyrir því, hvernig lánum ársins hefir verið varið til sérstakra framkvæmda og eftir hvaða heimildum, og fær hann það fullkomlega til að jafnast. Ef slík uppgerð hefði verið höfð, þá hefði ekki þurft að taka neitt af lánunum upp í LR. Auðvitað má gera slíkt að álitamáli, hvaða reikningsform sé rétt, og ætla ég ekki að ræða frekar um það, enda verð ég að játa, að ég hefi ekki haft nógan tíma til þess að bera svo nákvæmlega saman uppgerð reikningsins eftir till. Péturs Þórðarsonar við það, sem er, að ég geti sagt um þetta til fullnustu, því að LR. kom ærið seint í hendur n. En ég skal þó til viðbótar benda á það, að mér sýnist ólíkt formlegri uppgerð á eignarreikningi eftir till. Péturs Þórðarsonar. Þar eru skuldir ríkissjóðs uppfærðar í hreinu reikningsformi, en eins og er, er uppgerð þessa reiknings líkari skýrslu. Sú skýrsla hefði auðvitað getað verið sem fylgiskjal eða til skýringar við aðalreikninginn. - Ég vil leyfa mér að benda á þessa till. Péturs Þórðarsonar til athugunar framvegis, bæði fyrir stj. og yfirskoðunarmenn, þótt mér sé hinsvegar alls ekki ljóst, hve fastar hugmyndir eða hvert álit menn muni hafa á því. Ég hefi þá leitazt við að gefa stutt yfirlit yfir þennan stóra reikning eins og hann liggur nú fyrir, og að svo stöddu tel ég ekki ástæðu til að lengja mál mitt. Ég geri ráð fyrir, meðfram út af þeim umr., sem urðu um síðasta mál, að ýms atriði reikningsins komi til frekari umr. hér í d., og að þau skýrist þá e. t. v. nokkru nánar.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Eins og hv.frsm. meiri hl. gat um, var LR. ekki lagður fyrir þingið fyrr en mjög var orðið áliðið. Ég verð að telja þetta mjög óheppilegt. Stafar það nokkuð af því, hve reikningurinn var yfirleitt síðbúinn frá hæstv. stj., og yfirskoðunarmennirnir hafa nú í sinni fvrstu aths. átalið þetta, eða réttara sagt endurnýjað aths. sína um þetta frá síðasta ári. Það er auðvitað afskaplega óþægilegt, að LR. sé svona seint tilbúinn, bæði fyrir yfiskoðunarmenn, að geta ekki fengið hann fyrr - það er að verða geysilegt verk að endurskoða LR., og vil ég þó ekki kvarta neitt fyrir þeirra hönd - og fyrir þingið og þá n. þingsins, sem um reikning þennan fjallar. Ef þm. ætla að vinna þar nokkurt gagn og setja sig inn í LR., þá verður hann að vera lagður fyrir þingið miklu fyrr. Það er ekki einungis að stuttur tími sé orðinn til stefnu, heldur alkunnugt, að þegar komið er svo fram á þingtímann, þá eru störfin orðin þannig, að þm. hafa h. u. b. engan tíma afgangs til þess að vinna slík störf sem þetta. Eftir að fjvn. þessarar hv. d. hefir lokið störfum sínum, sérstaklega fyrir 2. umr. fjárl., er farið að halda hér þingfundi svo að segja allan daginn og því mjög erfitt fyrir aðrar n. að geta komið saman og fyrir einstaka menn að geta unnið nokkuð að LR. Fyrir mitt leyti get ég sagt, að ég hefi haft allt of lítinn tíma til að setja mig inn í svona flókið mál. Ég verð því að mestu leyti að halda mér við aths. yfirskoðunarmannanna eins og þær liggja fyrir. Annars verð ég að segja það, að ég skil ekkert í því, hve langan tíma það þarf að taka fyrir hæstv. stj. að gera grein fyrir eða svara aths. yfirskoðunarmanna. þeir unnu verk sitt furðu fljótt, en svo hefir allur þessi langi tími gengið í að fá svör stj., svo að yfirskoðunarmenn gætu gert sínar till. á því mun hafa staðið meginhluta þingsins. Á LR. má líta frá tvennu sjónarmiði, sem einfalda skýrslu um hvað gert hefir verið. f því er engar aðrar kröfur hægt til hans að gera en að ekki sé skrökvað til, og það er lítil aðstaða, sem þm. hafa til þess að gera sér grein fyrir því út af fyrir sig. Yfirskoðunarmenn verða að athuga, hvort þar er í rauninni tekið allt, sem þar á að vera. Ég heyrði það á umr. um næsta mál hér á undan, að e. t. v. hafi verið nokkur misbrestur á því, að hæstv. stj. hafi í rauninni tekið í LR. öll þau gjöld, sem þar hafi átt að vera, en ég býst við, að það liggi betur við fyrir endurskoðendur LR. að gera till. út af því. En það er vítavert, ef stórupphæðir, sem raunverulega hafa verið greiddar á árinu, eru ekki teknar með. Það er einnig svo um ytra form LR., að komið hefir í ljós, að hið nýja fyrirkomulag hans muni ekki vera ljósara til yfirlits en hið gamla var, og ýmsir þeir, sem ekki hafa neina sérstaka aðstöðu til að kynna sér þetta, þeir, sem samt sem áður eiga að hafa yfirumsjónina með öllu saman - kjósendurnir - munu verða dálítið undrandi á því, hvernig á því geti staðið, að þegar reikningurinn yfir inn- og útborganir sýnir rúml. 25 millj. 769 þús. kr. gjöld, og vitanlegt er, að tekjur ársins hafa á hinn bóginn orðið miklu minni, eða eins og rekstrarreikn. sýnjr rúml. 16 millj. 716 þús. kr., þá skuli rekstrarreikningur ríkissjóðs samt sem áður sýna tekjuafgang. Ég býst við, að þetta verði mönnum talsvert erfið hnot að brjóta. Nú gæti allt verið með felldu, þótt þannig væri, og mismunurinn væri ekkert annað en peningar, sem oltið hefðu inn og út án þess að koma rekstri ríkisins annars nokkuð við, eins og t. d. að lán væru tekin og greidd. Rekstrarreikningur einhverrar verzlunar getur verið mjög langt frá sjóðreikningi í þessum efnum. Hundruð þúsunda geta komið inn í sjóðinn t. d. í víxlum, og það er ekkert undarlegt, þegar gert er svo upp um áramót, þótt ekki beri saman rekstrarreikningi og sjóðreikningi. Sé það talið, sem hingað til hafa verið talin bein útgjöld ríkisins, þá er hér um stórkostlegan tekjuhalla á árinu að ræða. En þar kemur inn í þessi liður, sem má fóðra út frá reikningsfærslu, en mörgum mun þykja undarlegur, og það eru þessar eignahreyfingar, sem nema mörgum millj. króna. Svo og svo mikið, sem ríkið ræðst í, er alls ekki talið með útgjöldum þess, heldur „eignahreyfing“. Ef t. d. byggt er hús eða annað slíkt, þótt það gefi ekkert af sér, þá kemur það inn í „eignahreyfingu“, því að það hefir komið þar sem eign á móti. Yfirleitt er öll skýrslan á bls. XIX í LR. þess eðlis, að þær útborganir, sem þar standa, myndu hafa verið taldar með venjulegum útgjöldum ríkisins, og er allt þannig, að sjá verður fyrir tekjum til að standast kostnaðinn, sem þar um ræðir. Ég ætla ekki að ræða um þetta form á fjárl. og LR., en ég ætla aðeins að minnast á það, að þegar LR. kemur nú fyrst gerður eftir þessu nýja formi, býst ég varla við, að hann verði ljósari fyrir hinum almennu kjósendum, sem eiga að dæma um meðferð fjárins á þessu ári.

Þessi reikningur er sambland af hinu nýja og gamla formi

. Já, en hið nýja hefir verið tekið til greina eftir því sem hægt var, og þegar það er alveg komið á, þá býst ég við, að hann verði fullkomlega óskiljanlegur hinum almennu leikmönnum! Ég ætla frá bókfærslusjónarmiði ekkert að hafa á móti þessari aðferð, en álít hana óheppilega til þess að gera grein fyrir fjármeðferð stj. og gera kjósendum synu erfiðara fyrir með að átta sig á því, og það er vissulega nóg, hversu rétt sem það kann að vera frá sjónarmiði hinna lærðu bókfærslumanna. Annars er þetta, eins og hv.frsm. meiri hl. sýndi fram á, allt saman hálfgerður hrærigrautur, því að ef farið væri eftir till. Péturs Þórðarsonar, sagði hann, að þær gerðu það að verkum, að ekki þyrfti að vera að telja þessi innkomnu lán með. Þá kemur hinsvegar í ljós, að í hans till. er líka settur upp reikningur, þar sem þessi lán koma fullkomlega til greina. Það er sjóðreikningurinn á bls. 147 í LR. Þar eru inn- og útborganir ekki 253/4 millj. eins og í LR., heldur þvert á móti 381/3 millj., sem hefir komið inn á þessu ári, og er mér ekki hægt að sjá annað en ef á að setja þetta upp, þá komi það rétt heim á sjóðreikningi herra Péturs Þórðarsonar. Þar eru taldir þeir peningar, sem í ríkissjóðinn hafa komið og úr honum hafa verið greiddir, í stað þess, að í reikningnum um inn- og útborganir í LR. eins og hann liggur fyrir, er ekki tekið annað en einskonar jöfnunarupphæð af þessum lánum, og sér maður, hvernig hún er fengin, með því að líta á skýrslu, sem gefin er um útborganir ríkissjóðs á bls. XVI. Hinn raunverulegi sjóðreikningur ríkisins 1930 er því rétttalinn 38362580,38 kr., eins og skýrsla Péturs Þórðarsonar sýnir. Ég er alveg sammála hv.frsm. meiri hl. um það, að þetta form á LR. sé óheppilegt. Það er einhversstaðar á miðri leið milli hins eldra forms og þess, sem lögskipað er. Ég get vel gengið inn á það, að hið eldra form LR. hafi ekki verið fullkomið frá bókfærslulegu sjónarmiði, en það hafði þó það til síns ágætis, að það var skýrt og sýndi glöggt það, sem það náði til, en það er meira en hægt er að segja um form. LR. nú. Af þessu tvennu tel ég því till. Péturs Þórðarsonar beztar. Það, sem ég nú hefi sagt um LR., er það, sem ég vildi segja um hann sem skýrslu yfir það, sem gerzt hefir. En þá er eftir að athuga aðalhlið hans, en það er, hvernig hann er sem grg. stj. um það, hvernig hún hefir farið með fé ríkisins, og það, sem hér liggur fyrir, er að samþ. hann eða hafna honum, gefa stj. kvittun fyrir meðferð hennar á fé ríkisins eða neita henni um hana. Ég hefi nú lagt til, að þetta samþykki verði ekki veitt. Út af fyrir sig hefir það ekki neina sérstaka þýðingu, en samþykki þingið reikninginn, gerir það sig samsekt stj. um meðferð fjárins, en það vil ég a. m. k. ekki gera. Ef litið er yfir LR. og aths. yfirskoðunarmanna, rekur maður fyrst augun í umframgreiðslurnar. Ég skal þó játa, að sumar þær upphæðir, sem greiddar hafa verið umfram heimild fjárl., eru í sjálfu sér ekki óþarfar, en það, sem ég vil átelja, er, að svona miklu fé skuli vera eytt umfram heimild þingsins, því ég veit ekki, til hvers þingið á að vera að sitja hér viku eftir viku og mánuð eftir mánuð og skera við neglur sér þessar fjárveitingar, þegar stj. kemur svo á eftir og hefir ákvarðanir þess og samþykktir að engu. Ég sé t. d., að Alþingi hefir ekki seð sér fært að veita til Vesturlandsvegar nema 20 þús. kr., en stj. hefir veitt til viðbótar fullar 36000 kr. Þá er hér vegur sem heitir Langadalsvegur; til hans hefir Alþingi veitt 10 þús kr., en stj. látið vinna fyrir 17 þús., eða 7 þús. umfram fjárveitingu. Til er og annar vegur, sem til eru veittar 25 þús., en unnið er fyrir 38 þús., eða 13 þús. umfram fjárveitingu Alþingis. Þá eru og aftur til vegir, sem fé hefir verið veitt til, en ekki notað, því að hlutaðeigendur hafa ekki verið undir náðinni hjá stj. Til viðhalds þjóðvega hafa verið veittar 240 þús., en stj. hefir látið vinna fyrir 611 þús., eða 371 þús. umfram fjárveitingu. Við þessa umframeyðslu væri í raun og veru ekkert sérstakt að athuga, ef hér væri eingöngu um að ræða viðhald þjóðvega. Þá mætti segja, að þinginu hefði missýnzt, en nú er ekki því að heilsa, því að mjög miklu af þessu fé hefir verið varið til nýrra vega. Þannig hefir mér t. d. verið sagt, að allt það fé, sem varið hefir verið til að gera sumarvegi fyrir bíla, hafi verið tekið af þessu fé. Það er að sjálfsögðu þarflegt og gott að gera þessa vegi, en mér finnst ekki mega minna vera en Alþingi sé spurt að því, hvort verja megi fleiri hundr. þús. kr. til þessara hluta. Að stj. taki það alveg upp á sitt eindæmi að veita þessar miklu fjárhæðir, án þess að spyrja húsbóndann, sem hér er Alþingi, hið minnsta um leyfi, er með öllu óhafandi og verður ekki átalið eins og það er vert. Alveg verður hið sama uppi á teningnum, þegar litið er til annara samgöngumála. Til brúargerða hefir þingið veitt 200 þús., en stj. hefir látið byggja brýr fyrir 508 þús. Til slitlags á akvegum hafa verið veittar 60 þús. en stj. hefir bætt við 50 þús. Til akfærra sýsluvega hefir þingið veitt 454 þús., en stj. hefir þó þurft að auka þá upphæð um 361/2 þús. Af þeim dæmum, sem hér hafa verið tekin, verður það ljóst, að stj. telur, að þingið megi vera ánægt, ef það fær að ráða helmingi þeirrar fjárhæðar, sem notuð er. Það má því heita merkileg þolinmæði, bæði hjá fjvn. og þinginu í heild sinni, að nenna að sitja yfir því að hnitmiða niður hverja fjárveitingu, þegar stj. kemur svo á eftir og hefir að engu till. þess og ákvarðanir. Veitir sumstaðar helmingi meira fé en þingið hefir ákveðið, og í hinu tilfellinu aftur greiðir ekki þær fjárveitingar sem það hefir samþ. M. ö. o., þverbrýtur vilja þingsins eins og henni frekast er unnt. Alveg gegnir sama máli þegar litið er 5 fjárveitingar til símamálanna. Þingið heimilar 400 þús., en stj. eyðir nær 718 þús. En sú umframeyðsla telst víst til eignahreyfinga, eins og stj. kallar það, svo þar þykist hún víst hafa hreinan skjöld. Á sumum öðrum liðum fjárl. kveður þó ennþá rammara að með sukkið heldur en nokkurntíma á þeim, sem ég nú hefi nefnt, og má þar fyrst og fremst nefna tillagið til héraðsskólanna. Ég skil hreint og heint ekkert í því, hvernig stj. hefir farið með þann lið. Í lögum um héraðsskóla er svo ákveðið, að ríkissjóður leggi fram helming stofnkostnaðar skólanna, eftir því þó, sem fé sé veitt til þess í fjárl. Árið 1930 veitir þingið 30 þús. kr. til að reisa héraðsskóla í sveitum; á því að vera hægt að byggja héraðsskóla á því ári fyrir minnst 60 þús. kr., ef héruðin legðu aðeins fram til jafns við ríkissjóð. En á þessum lið eru gjöld ríkissjóðs talin 58 þús., eða nær helmingi hærri upphæð en fjárveiting er fyrir. Hér fylgir hún nefnil. gömlu reglunni, að skipta fjárveitingarvaldinu jafnt milli sín og þingsins. Maður skyldi nú ætla, að hún hefði látið hér við sitja um umframeyðslu til þessara hluta, en það er nú ekki alveg því að fagna, því að á öðrum lið bætir hún við hartnær 210 þús. samkv. þessum sömu lögum, sem segja, að framlag til að reisa héraðsskóla í sveitum skuli ekki fara fram úr helmingi stofnkostnaðar og sé bundið því, hvað veitt sé til þeirra í fjárl. Um þetta hafa yfjrskoðendur gert aths., en hvort þeir ætla að standa við hana, veit ég ekki. Mér þætti það þó líklegt, því að í þessu tilfelli hefir Alþingi ekki nema 1/9 part af fjárveitingarvaldinu, en stj. 8/9. Fyrir þessum lið er engin afsökun. Fénu er eytt í fullu heimildarleysi. Að sjálfsögðu getur þingið heimilað þetta eftjr á, í fjáraukalögum, en hvort það er fúst til þess, veit ég ekki. Mér þætti þó sennilegt, að það vildi ekki ganga inn á þá braut. Hér er alveg um sama að ræða og ef maður tæki peninga úr sjálfsvörzlu og eyddi þeim, en komi svo til eigandans á eftir og beiddi um samþykki hans fyrir eyðslunni. Hér eyðir stj. fé, sem henni er trúað fyrir, og kemur svo til þingsins og biður um samþykki þess fyrir eyðslunni. í sambandi við þetta dettur mér í hug nákvæmni stj. í ejnu tilfelli. Til sundhallar hér í Rvík voru á sínum tíma veittar 100 þús. kr., eða allt að helmingi kostnaðar. Þetta byggðist á því, að kostnaður við byggingu snndhallarinnar hafði verið áætlaður 200 þús. kr., en er til kom, reyndist hann miklu meiri. Nú kom það til kasta stj. að ákveða, hvort hún ætti að borga aðeins 100 þús. kr. eða helming kostnaðar við byggingu hallarinnar En hvað skeður? Nákvæmnin er svo mikil, að hún hverneitar að greiða einn eyri fram yfir 100 þús. Þó stendur svo á hér, að það eru tvo ákvæði, sem sitt segir hvort. Gat hún því verið alveg óátalin, þó að hún hefði greitt helming kostnaðar í þessu tilfelli. En hvað framlag til héraðsskólanna snertir hefir hún enga slíka afsökun. Hún eyðir nífalt meiri upphæð en heimiluð er, án þess að hin minnsta átylla sé til þess. Þetta dæmi sýnir aðeins, að um fjárgreiðslur stj. fer aðeins eftir því einu, hvernig hinn pólitíski vindur blæs í það og það skiptið. Sama gegnir um síldarbræðslustöðina á Siglufirði. Upphaflega er veitt 1 millj. til þess að reisa síldarbræðslustöðvar á Norðurlandi, en svo notar stj. 11/2 millj. til aðeins einnar síldarbræðslustöðvar á Siglufirði, og það í algerðu heimildarleysi. Í ofanálag heldur hún svo stóreflis veizlu, sem kostar of fjár, eins og henni hafi ekki þótt kostnaðurinn nógur áður. Fyrir utan þessar umframgreiðslur er ýmislegt annað, sem er mjög athugavert. hannig er t. d. í 23. aths. yfirskoðunarmanna bent á það, að vátrygging á róðrarbát Laugarvatnsskólans sé tilfærð undir liðnum: Brunaábyrgðir og sótaragjöld o. fl. fyrir nokkrar opinberar byggingar. Það er nú vitanlegt, að stj. hefir enga heimild haft til þess að kaupa þennan róðrarbát, en úr því að hún hefir gert það, ber að sjálfsögðu að færa allan kostnað af honum á Laugarvatnsskólann, en að telja hann með sótaragjöldum og öllum þremlinum nær vitanlega ekki neinni átt. Það sýnir aðeins, hvað stj. ruglar öllu saman og færir útgjöldin undir allt aðra liði en ber að færa þau, enda er einn liðurinn í aths. yfirskoðunarmanna beinlínis aðfinnslur við stj. út af þessu. Þá má minna á 28. aths. yfirskoðunarmanna, þar sem þeir spyrjast fyrir um það, hvernig standi á því, að tollstjóranum hér í Rvík hafi verið greiddar fullar 10 þús. kr. sem uppbót á laun hans fyrir árin 1925–1928. Embættismaður þessi hefir þótt vel launaður, a. m. k. var mikið um það talað af núv. stjórnarflokksmönnum, þegar verið var að breyta embætti hans síðast. En það kemur þessu máli ekki við, heldur hitt, hvort hér hafi verið um löglega greiðslu að ræða. Í svari sínu við þessari fyrirspurn yfirskoðunarmanna segir stj., að þessi maður hafi ekki gengið undir launalögin þegar þau voru sett 1919, og því ekki fengið dýrtíðaruppbót af launum sínum. En með breyt., sem gerð var á launalögunum 1920, hafi svo verið ákveðið, að allir embættis- og sýslunarmenn landsins, einnig þeir, sem tækju laun sín eftir öðrum lögum en launalögum, skyldu fá dýrtíðaruppbót þá, sem launalögin ákvæðu. Að tollstjórinn, sem þá var lögreglustjóri, gekk ekki undir launalögin 1919, mun hafa verið af því, að hann hafði meiri tekjur af embætti sínu með því að halda því eins og það var heldur en ganga undir launalögin. En svo segir stj., að dýrtíðaruppbót hafi ekki verið greidd af launum lögreglustjdra á arunum 1925–1928, og því hafi hann átt upphæðina hjá ríkissjóði. Út af þessu vil ég benda á, að það er alveg skýrt tekið fram undir umr. um breyt. launalaganna 1925, bæði af stj. og frsm., að undir það ákvæði ættu ráðherrarnir aðeins að falla. Þetta er svo skýlaust tekið fram, að það er enginn vafi á, að hvaða dómstóll sem væri myndi dæma það svo, að samkv. þessari breyt. launalaganna væri ekki heimilt að greiða öðrum en ráðherrunum dýrtíðaruppbót. Það er því tvímælalaust, að þessa upphæð verður að endurgreiða í ríkissjóðinn, því að hún er úr honum greidd í heimildarleysi. Fyrir þetta er ég þó alls ekki að saka stj. mikið; hún hefir litið skakkt á lögin og ekki tekið eftir ummælunum um þau. Þa má benda á 30. aths. yfirskoðunarmanna út af vinnuhælinu á Litla-Hrauni. Til þess eru veittar 12 þús. kr., en stj. eyðir 82 þús. Auk þess er ólag á fjárreiðum hælisins. Það á t. d. útistandandi hjá Árnessýslu og ýmsum hreppsfélögum þar eystra, en skuldar þó sjálft hartnær 17 þús. í árslok. Þá má minnast á 32. aths. Hún er þess eðlis, að mér finnst ómögulegt annað fyrir þingið en að taka hana til greina. Það er beinlínis stórvítavert, hvernig dómsmrh. fer þar að. Hann greiðir Sigvalda Kaldalóns héraðslækni í embættislaun 6800 kr., í stað 4900 kr., eða hartnær 2 þús. umfram embættislaun hans. Það sjá nú allir, út í hvaða óefni það myndi fara, ef stj. væri leyft að fara út á þá braut að greiða hærri laun en ákveðin eru í launalögunum. Þetta tilfelli hefir aldrei komið fyrir áður, og er því eftirtektarvert, hverju stj. svarar aths. yfirskoðunarmanna um þetta. Vil ég því með leyfi hæstv. forseta lesa svar hennar hér. Það hljóðar svo: „Eftir að Sigvaldi Kaldalóns hafði sótt um og fengið veitingu fyrir Keflavíkurhéraði, tilkynnti hann heilbrigðisstj., að hann óskaði að fá að setjast aftur í sitt gamla læknishérað vegna þeirra óþæginda, er hann yrði að þola af hálfu þeirra manna, er vildu binda hendur heilbrigðisstj. um veitingu Keflavíkurhéraðs. Heilbrigðisstj. tilkynnti há Iækninum, að ekki þætti fært að neita honum að fá aftur Flateyjarhérað, en að jafnskjótt og hann hefði fengið veitingu fyrir því, myndi verða notuð heimild stjórnarskrárinnar til að flytja hann milli jafngóðra embætta. Beygði læknirinn sig fyrir þeirri vissu, og var þá sleppt því formi að láta fara fram nýjar veitingar honum til handa, en laun hans í Keflavíkurhéraði ákveðin hin sömu og honum bar í Flateyjarhéraði“. Þetta er þannig fóðrað með því, að það séu hærri laun í Flateyjarhéraði en Keflavíkurhéraði. En þessu til skýringar skal það tekið fram, að laun héraðslækna eru ákveðin mjög misjöfn. Launin eru ákveðin lægri í heim héruðum, þar sem aukatekjurnar eru miklar, en hærri þar sem þær eru litlar. Það er reynt að miðla því þannig, að embættistekjurnar verði sem jafnastar. Þó hefir reynslan orðið sú, að það eru beztu héruðin, þar sem föstu launin eru lægst, en aukatekjurnar mestar. Þannig er það t. d. víst, að Keflavíkurhérað er miklu tekjumeira en Flateyjarhérað. Það gat því ekki komið til mála að fara að borga á milli embættanna, þó að flutt væri á milli þeirra. Keflavíkurhérað er eitt með tekjumestu héruðum landsins vegna mannfjöldans. Hitt kemur málinu ekkert við, þó að læknirinn sé þannig, að hann sé lítið sóttur. Annars er það svo, að til þess, sem hér hefir verið gert, er engin heimild í stjórnarskránni. Í 16. gr. hennar segir, að flytja megi menn milli embætta, ef þeir missi einskis í af embættistekjum. Hér er ekkert talað um föst laun, heldur embættistekjur, svo að það, sem stj. er að skjóta undir þessa grein, getur alls ekki undir hana heyrt. En svo ber þess ennfremur að gæta, að maður þessi var aldrei fluttur á milli embætta. Það stóð víst meira að segja aldrei til. Allt það, sem sagt er í svari stj. við þessari aths. yfirskoðunarmanna, er því skáldskapur einn og uppspuni. Hinsvegar er það svo, að þessi heimild til að flytja milli embætta hefir verið lítið notuð og ætti að vera lítið notuð. Sjá allir, hvaða afleiðingar það getur haft fyrir embættismenn, ef stj. ætlar að staðaldri að rífa menn upp úr stöðum sínum og flytja í önnur embætti. Er það varhugavert fyrir ríkissjóð, ef alltaf á að borga mönnum viðbót við laun þeirra, því að annar maður kemur í hitt embættið og fær líka hærri laun. Er ekki ástæða til þessa í því tilfelli, sem hér um ræðir. Held ég því, að ekki sé hægt að komast hjá því að láta endurgreiða þessar upphæðir. Að því er snertir þessar endurgreiðslur gegnir þó ekki sama máli um þessa tvo menn. Annar þeirra hefir vel efni á að borga, en hinn síður, en ekki er þó hægt að láta það raða. - Hefði ekki annað þurft í þessu máli en að láta vélritara í stjórnarráðinu skrifa 3 bréf, umsókn, veitingu og svo 3. bréfið, þar sem læknirinn er fluttur milli embættanna. En ekki er nú svo mikil lotningin fyrir Alþingi, að þessi bréf séu skrifuð. [Frh.].

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Ég gat þess við 2. umr. þessa máls, að landbn. væri ekki vel ánægð með takmörkun þá, sem er í 1. gr. frv. að því er snertir aldur útflutningshrossa. Gr. hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Á erlendan markað má ekki flytja eldri hross en 10 vetra og ekki yngri hross en 3 vetra. Atvmrh. getur þó leyft útflutning á einstökum hrossum, sem eru eldri en 10 vetra eða yngri en 3 vetra, ef sérstakar ástæður eru fyrir hendi, sem mæla með því“. Eftir orðanna hljóðan má skilja þetta svo, að atvmrh. megi ekki veita undanþágu frá þessu aldurstakmarki útflutningshrossa nema fyrir einstök hross, eitt, tvo, þrjú í einu, eða svo. N. hafði því gert ráð fyrir að flytja brtt. við þetta ákvæði við 3. umr. En hæstv.atvmrh. lét það í ljós, út af fyrirspurn frá hv.þm. Borgf., að hann mundi geta veitt undanþágu frá aldurstakmarkinu fyrir stærri hópa, þó að orðalagi gr. væri ekki breytt. þess vegna sér n. ekki ástæðu til þess að flytja brtt., en vill láta þess getið, að það er hennar vilji, að hæstv.atvmrh. noti undanþáguheimildina á þann veg, sem hann talaði um í ræðu sinni. Hún telur mjög æskilegt, að hæstv. stjórn sæi sér fært að veita undanþágu um að flytja út eldri og þó einkum yngri hross en til er tekið í gr., ef færi gæfist með sölu, og þótt um nokkurn hop væri að ræða. Býst ég líka við að eins og nú standa sakir, muni hæstv.atvmrh. gera allt, sem í hans valdi stendur, til þess að gera hverja þá voru seljanlega, sem unnt er að selja til útlanda. - Sé ég svo ekki ástæðu til þess að tala um þetta frekar, en legg til fyrir hönd n., að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil aðeins tjá mig alveg samþykkan þessum skilningi hv. landbn.

Jón Jónsson Ég verð að játa, að ég hefi ekki fylgzt eins vel með þessu máli og skyldi. Ég veit t. d. ekki, hve mikla þýðingu þetta hefir fyrir bú síldareinkasölunnar. Mér skilst það liggja fyrir, að hér sé verið að gefa eftir eitthvað af því fé, sem síldareinkasalan gæti fengið og notað til að lækka töp sín. Ég veit ekki heldur, hvort þetta er fram borið í samráði við skilanefnd síldareinkasölunnar. Um þetta og um hve háa upphæð er að ræða vildi ég gjarnan fá upplýsingar. Mér finnst tímarnir vera svo, að ekki sé rétt að hrapa að því að láta af hendi þá aura, sem hér ræðir um, nema fyllsta sanngirni mæli með því.

Frsm. (Einar Árnason) Hv. 3. landsk. hefir sennilega ekki verið viðstaddur, þegar 2. umr. fór fram, því þá skýrði ég, hvernig á því stæði, að frv. Þetta er fram komið, og sömuleiðis skýrði ég frá því þá, að það væri álít n., sem athugaði frv., að rétt væri, að þessi greiðsla færi fram. En til þess að skýra þetta fyrir hv. 3. landsk., verð ég að endurtaka nokkuð af því, er ég sagði þá. Ég skal þá fyrst geta þess, að sú upphæð, sem um er að ræða, að síldareinkasalan greiði, og lenda myndi á ríkissjóði, nemur nál. 20 þús. kr. því hefir nú verið svo varið með millisíld, að þó að einkasalan hafi séð um sölu á henni, þá hefir henni samt verið haldið í sérstakri deild, sem ekki hefir verið neitt blandað saman við stórsíldina. Greiðsla á henni hefir því gengið til eigenda hennar eftir því, sem hún hefir selzt. Sama fyrirkomulagi var haldið á síðastl. ári eða hausti, þegar millisíldarveiði byrjaði. Einkasalan lagði til tunnur og salt, og þegar búið var að salta í tunnurnar, tók síldareinkasalan að sér sölu á þeim. Af því sem selt var áður en síldareinkasalan var lögð niður, greiddi hún eigendum verðið, sem fyrir þær fékkst, að kostnaði frádregnum. En þegar bráðabirgðal. voru gefin út, þá höfðu millisíldareigendur afhent síldareinkasölunni 500 tunnur, er samkv. heim l. lentu í búi síldareinkasölunnar. Sú millisíld, er aflaðist eftir að bráðabirgðal. voru gefin út, var síldareinkasölunni ekkert viðkomandi, og gátu þeir, sem hana áttu, selt og fengið fullt verð fyrir hana. Hér er því aðeins um nokkra menn að ræða, sem voru svo óheppnir að lenda í því að eiga síld sína hjá einkasölunni, þegar hún var lögð niður. Það getur ekki talizt sanngjarnt, að þeir tapi öllu andvirði sinnar síldar af þeirri einni ástæðu, að hún var afhent á þessum tíma. Sjútvn. sýnist því sanngjarnt, að síldareigendum þeim, er hér um ræðir, verði greiddar þessar 20 þús. kr., án þess að það komi niður á skuldheimtumönnum síldareinkasölunnar. Það virðist því öll sanngirni mæla með því, að þetta frv. sé samþ., enda þótt ríkissjóður tapi við það um 20 þús. kr. meira en ella mundi.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Milliríkjasamningur sá, sem um ræðir í 1. gr. frv., var gerður í Lundunum árið 1929, og voru samningsaðilar Englendingar, Norðurlandaþjóðirnar allar og ýms fleiri ríki, sem ég hirði ekki um að telja upp. Hann á að ganga í gildi 1. nóv. í haust. En áður þarf að gera ýmsar smábreytingar á núgildandi löggjöf samningsríkjanna um þau atriði, sem samningurinn fjallar um. Þetta frv. er lagt fram til þess að fá þá breyt. samþ. á okkar löggjöf, sem nauðsynleg er í þessu sambandi. Hinar Norðurlandarþjóðirnar, a. m. k. Danir og Norðmenn, munu þegar hafa samþ. svipaða lagabreyt. hjá sér með tilliti til þessa samnings, og við samningu þessa frv. munu þau lög hafa verið höfð fyrir augum, að svo miklu leyti sem við átti. Þetta frv. er samið af atvinnumálaráðuneytinu, var flutt í hv.Ed. og samþ. þar óbreytt. Sjútvn. hefir athugað frv. og leggur einróma til, að það verði samþ., enda er hér ekki um að ræða nema smávægilegar breyt., sem gerðar eru til öryggis skipum og bátum, og sumar hafa áður verið skoðaðar sem óskrifuð lög. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða um rétta frekar, en vísa að öðru leyti til grg. frv.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Um þetta frv. er nákvæmlega það sama að segja og frv. á þskj. 365. Það er einnig flutt með tilliti til Lundúnasamningsins frá 1929, sem fjallar um öryggi við siglingar. Hér er aðeins að ræða um ýms ákvæði, sem flest hafa áður verið óskrifuð lög, eins og t. d. það, að skip skuli koma hvert öðru til bjargar í sjávarháska og því um líkt. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta, en vísa aðeins til grg. frv.

Frsm. (Einar Árnason) Þetta frv. er um að veita ríkisstj. heimild til að ábyrgjast rekstrarlán fyrir Landsbanka Íslands, að upphæð £100 þús., til eins árs. Frv. var flutt af fjhn. og hefir gengið í gegnum þrjár umr. í Nd.Fjhn. þessarar d. hefir athugað frv. og mælir með, að það verði samþ. Að öðru leyti þarf ekki að skýra þetta frv. Það er fram komið sem varúðarráðstöfun, en tilætlunin er þó, að þessi heimild verði ekki notuð nema knýjandi ástæður séu fyrir hendi.

Frsm. (Pétur Magnússon) Þetta frv. er borið fram af allshn.Nd. samkv. tilmælum frá stj. Sjúkrasamlags Rvíkur, og fylgdi frv. mjög ýtarleg grg. frá stj. sjúkrasamlagsins, ásamt bréfi frá landlækni um málið. Vil ég ekki þreyta hv. d. með því að fara að rekja hér efni frv., og tel það enda óþarft, því að nýmæli frv. eru skýrð mjög rækilega í grg. þeirri, sem frv. fylgir og ég gat um. Allshn. þessarar d. hefir athugað frv. og orðið sammála um afgreiðslu þess í öllum aðalatriðum, en greinir hinsvegar á um 1. gr. frv., sem gerir ráð fyrir því, að tillag ríkissjóðs til sjúkrasamlaganna verði hækkað allverulega frá því, sem nú er. Samkv. gildandi ákvæðum nemur tillag ríkissjóðs 75 aur. fyrir hvern samlagsmann, og er hér farið fram á að breyta þessu, svo að tillagið nemi 1,50 kr. fyrir hvern legudag. Verður að geta þess í þessu sambandi, að Sjúkrasamlag Rvíkur, sem er elzta og fjölmennasta sjúkrasamlag landsins, hefir komizt í mikla fjárhagsörðugleika, og er ástæðan aðallega sú, að með landsspítalanum var bætt úr þeim mikla skorti, sem áður var á sjúkrahúsum hér í bænum, og jukust útgjöld sjúkrasamlagsins vegna spítalavistar samlagsmanna gífurlega af þessum ástæðum, eftir að landsspítalinn var tekinn til starfa. Áður gátu hvorki meðlimir sjúkrasamlagsins né aðrir fengið spítalavist, nema þeim lægi lífið við og gera þyrfti á þeim operationir, sem enga bið þoldu, en ella urðu menn að bíða oft svo mán. skipti til þess að fái inni á sjúkrahúsunum. Eftir að landsspítalinn var kominn, varð sú mikla breyt. á þessu, að hægt var að flytja þá sjúklinga á spítala, sem ella hefðu orðið að liggja í heimahúsum, og fór spítalakostnaður sjúkrasamlagsins gífurlega upp af þessum ástæðum, eins og ég áður sagði, svo að ef ekki verður eitthvað að gert, er ekki útlit fyrir annað en að samlagið geti ekki starfað áfram. Á síðasta ári námu skuldir samlagsins um 50 þús. kr., og hefir verið reynt að semja um skuldirnar, og eru miklar líkur til þess, að það muni takast og samlagið geta starfað áfram á heilbrigðum grundvelli, ef þessi ákvæði frv. komast til framkvæmda. Sá kostnaður, sem þetta mundi baka ríkissjóði fram yfir það, sem nú er, mun nema um 15 þús. kr. á ári, og er þá gengið út frá sama meðlimafjölda og nú er. Þó að þetta sé að vísu talsverð upphæð; verður að gæta að því, að ríkissjóður fær allmiklar óbeinar tekjur á móti, vegna þess, hve viðskipti samlagsins við landsspítalann eru mikil. Tekjur landsspítalans mundu rýrna ekki lítið, ef samlagið legðist niður, svo að hér er í raun og veru ekki um annað að ræða en það, hvort ríkið eigi ekki að veita sjúkrasamlaginu önnur skilyrði en einstaklingum um sjúkrahúskostnaðinn, og verði frv. samþ., mundi það í aðalatriðum þýða það fyrir sjúkrasamlagið, að það fengi 25% afslátt frá venjulegum legukostnaði. Ég geri ekki ráð fyrir, að ágreiningur sé um það, að sjúkrasamlögin séu þjóðþrifafyrirtæki, og mikil afturför, ef þau skyldu þurfa að leggjast niður. Fátt þess, sem gert er af opinberum ráðstöfunum, miðar eins að því að halda niðri fátækraframfærslunni eins og starfsemi sjúkrasamlaganna, því að fyrir þessa starfsemi komast menn hjá því að leita á náðir hins opinbera vegna þess kostnaðar, sem sjúkdómar kunna að leiða yfir þá. Þegar þess er ennfremur gætt, að sjúkrasamlögin fá minni styrk til starfsemi sinnar en annarsstaðar í löndum, sýnist ekki óhóflega langt gengið í þessum till.Hv. 3. landsk. hefir þó ekki séð sér fært að mæla með því, að 1. gr. frv. verði samþ., og hv. 2. þm. Eyf. hefir áskilið sér óbundið atkv. um þetta, eins og tekið er fram í nál. Að öðru leyti er enginn ágreiningur í n. um afgr. frv., eins og ég líka tók fram í upphafi, og ég vil eindregið leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt, og vænti þess, að d. geri sér það vel ljóst, að það getur oltið á frv., hvort Sjúkrasamlag Rvíkur getur haldið áfram starfsemi sinni eftirleiðis eða ekki.

Jón Jónsson [óyfirl.]: Eins og hv.frsm. réttilega tók fram, hefi ég ekki getað fylgzt með um afgreiðslu þessa frv. Ástæðan er þó ekki sú, að ég viðurkenni ekki fyllilega hina merkilegu starfsemi sjúkrasamlaganna. Ég álít þau hvert á móti alls góðs makleg af því opinbera og ekki nema sjálfsagt að greiða götu þeirra svo sem unnt er með breyttri löggjöf, að svo miklu leyti sem slíkt verður ekki til að auka útgjöld ríkissjóðs. Af þeim ástæðum hefi ég og fallizt á að afgr. þetta frv. að öðru leyti en því, sem tekur til aukinna útgjalda fyrir ríkissjóð. Eins og stendur verður ekki meiru hlaðið á ríkissjóð en þegar er búið að gera, en hér er farið fram á allverulega hækkun á útgjöldum ríkissjóðs vegna sjúkrasamlaganna frá því, sem nú er. Samkv. gildandi ákvæðum á ríkissjóður ekki að greiða nema 75 aur. fyrir hvern samlagsmann, en hér er farið fram á að hækka þetta upp í 1,50 kr. fyrir hvern legudag, og nemur þessi hækkun ekki alllitlu fyrir ríkissjóð. Sem dæmi skal ég benda á það, að samkv. bréfi landlæknis (þskj. 557, bls. 5) nam tillag ríkissjóðs til samlaganna 3024,75 kr. síðastl. ár, en hefði orðið 18885,75 kr. samkv. ákvæðum frv., eða með öðrum orðum sexfaldazt. Sjá menn því, að hér er ekki um litla hækkun að ræða fyrir ríkissjóð, og mundi þó þessi breyt. hafa meiri afleiðingar í för með sér, því að hún mundi verða til þess, að fleiri gengju í sjúkrasamlögin, og yxu því útgjöld ríkissjóðs vegna samlaganna meira en bent er til með núv. starfsemi þeirra. Að vísu má segja, að þetta væri vel farið, en ég tel, að við verðum að gæta allrar varfærni um að binda ríkissjóð með auknum útgjöldum. Það er og sannast að segja, að ríkissjóður leggur nú þegar allríflega til heilbrigðismálanna, miðað við getu okkar. Fyrst og fremst ber hann að kalla einn allan hinn gífurlega kostnað, sem berklavarnirnar hafa í fór með sér, og auk þess verður hann að greiða samkv. fátækralögunum 2/3 af sjúkrahúskostnaði þurfamanna. Hér voru og um daginn afgr.l. um breyt. á berklavarnál., sem leysa sjúkrasamlögin undan því að greiða nokkurn hl. af berklavarnakostnaðinum, eins og þeim bar áður. Má að vísu segja, að þetta kæmi í sama stað niður fyrir ríkissjóð, af því að samlögin gátu ekkert borgað hvort sem var, en hér er þó engu að síður um ívilnun að ræða heim til handa, þar sem þau eru leyst undan þessari skyldu. Af þessum ástæðum, sem ég nú hefi greint, get ég ekki greitt 1. gr. þessa frv. atkv., og verð ég að mælast til þess, að hv. d. felli þessa gr. frv., og tek ég þó nærri mér að þurfa að leggja þetta til, því að ég tel, að sjúkrasamlögin séu alls góðs makleg og að æskilegast væri að geta styrkt þau sem ríflegast, en hinsvegar verð ég þó jafnframt að líta svo á, að samlögin megi vel við una í bili þá úrlausn heim til handa, sem frv. að öðru leyti felur í sér.

Frsm. (Pétur Magnússon) Mér finnst hv. 3. landsk. ekki hafa tekið það nægilega til greina, að hér er um kostnað að ræða, sem ekki verður komizt hjá. Þó að þessi leið verði ekki farin, sem ég vil kalla að gefa sjúkrasamlögunum betri kjör við landsspítalann en öðrum, kemur þessi kostnaður eftir sem áður fram í aukinni fátækraframfærslu, og það er hætt við því, að hækkun á hluta ríkissjóðs af sjúkrakostnaði fátækraframfærslunnar nemi ekki til muna minnu en þeim styrk, sem hér er farið fram á til samlaganna. Það verður ekki véfengt, að sjúkrasamlögin hafa dregið mikið úr fátækraframfærslunni með því að gera mönnum kleift að komast yfir sjúkdómsörðugleika, sem ella hefðu neytt þá til að leita á náðir hins opinbera. Er hér um mjög óeigingjarnt starf að ræða, þar sem er starfsemi sjúkrasamlaganna, þegar menn beita sér fyrir því að hjálpa meðbræðrum sínum, þeim sem verst eru stæðir, án þess að hafa af því nokkra hagnaðarvon, og finnst mér því ekki nema sanngjarnt, að löggjafarvaldið líti á þetta og styrki þessa sjálfsbjargarviðleitni manna svo sem föng eru frekast til, og verð ég í lengstu lög að vænta þess, að hv. d. snúist ekki á móti jafnsjálfsögðum ákvæðum og þessi eru.

Bjarni Snæbjörnsson Ég þykist vita, að hv.þdm. blandist ekki hugur um það, þvílíkt nauðsynjamál þetta er fyrir sjúkrasamlögin og að sjúkrasamlögin eru nauðsynleg hér sem annarsstaðar. Hv. 3. landsk. taldi þó, að ríkissjóður legði það mikið fram til heilbrigðismálanna, að undanskilja mætti þetta á þessum krepputímum. En þess er að gæta, þegar um sjúkratryggingarnar er að ræða, að ríkissjóður hefir lagt miklu minna fram til þeirra en vera ætti og nokkursstaðar tíðkast í öðrum löndum. Það sýnist því ekki vera nein goðgá, þó að farið sé fram á lítið eitt hærri styrk til sjúkrasamlaganna en verið hefir. Þar er um virðingarverða og mannbætandi stefnu að ræða, sem kemur fram í því, að menn mynda með sér félagsskap með það fyrir augum að hjálpa öðrum, jafnframt því, sem þeir þó hafa hagnað af því sjálfir. Svo að ég víki að því fjárframlagi, sem hér er farið fram á, þá er svo ástatt, að Sjúkrasamlag Rvíkur á nú við mikla fjárhagslega örðugleika að stríða, sem stafa af því, eins og hv. 4. landsk. tók fram, að sjúkrahúskostnaður samlagsins hefir vaxið stórkostlega vegna landsspítalans, og er ástæðan sú, að það er dýrara fyrir samlagið að hafa sjúklinga á landsspítalanum en öðrum sjúkrahúsum. þeim stunda sjúkrasamlagslæknarnir sjálfir sjúklingana og daggjaldið á þeim er ekki nema 5 kr., auk þess sem samlagið fær oft afslátt á daggjöldunum, en á landsspítalanum er daggjaldið 1 kr. hærra. Þar stunda spítalalæknarnir sjúklingana, svo að samlagið kemur þar ekki að sínum eigin læknum, og verður sjúkrahúsvistin því miklu dýrari af þessum ástæðum. Þess verður og að gæta, að þegar ríkistillagið var ákveðið 0,75 kr. fyrir hvern meðlim sjúkrasamlaganna, voru aðrir tímar en nú eru. Í raun og veru var þetta gjald jafnmikið þá og nú væri það gjald, sem hér er farið fram á, því að bæði var daggjaldið á sjúkrahúsunum lægra þá en nú, og auk þess voru sjúkrahúsin færri, og gátu færri sjúklingar af þeim ástæðum fengið inni á sjúkrahúsunum þá en nú. Bæirnir, þar sem sjúkrasamlögin hafa starfað, hafa og seð það, hversu þörf fyrirtæki sjúkrasamlögin eru, og hafa gert sitt til þess að styrkja þau í starfi sínu, með því að hækka styrk til þeirra, og mér finnst ekki nema sanngjarnt, að ríkissjóður geri einnig sitt til að halda samlögunum uppi, ekki sízt þegar litið er til þess, að landsspítalinn missir mikils í, ef sjúkrasamlagið hér verður að leggjast niður vegna skilningsleysis Alþingis á hlutverki þess. Mér er og kunnugt um það frá stj. sjúkrasamlagsins í Hafnarfirði, að ef gjöld samlagsmanna þar hækka frá því, sem nú er, verður slíkt til þess, að samlagsmennirnir fara úr félaginu, en markið er auðvitað að fá sem flesta í samlögin og að menn sjái sér hag af því að vera í þeim. Það er rétt, að nú eru miklir krepputímar og yfirleitt mjög miklar hækkanir á útgjöldum ríkissjóðs. En það verður þó að taka til greina þau útgjöld, sem eru til hjálpar þeim, sem bágast eiga, sjúklingunum og þeim, sem harðast verða úti í kreppunni.

Jón Jónsson [óyfirl.]: Mér skildist það á hv.þm. Hafnf., að honum fyndist lítið til um það, sem við legðum til heilbrigðismála. Ég hefi ekki rannsakað það og borið saman við aðrar þjóðir, en ég efast um, að nágrannaþjóðir okkar leggi meira í sjúkrakostnað miðað við tekjur ríkisins en við hér, því það er ekki svo lítið, sem við borgum til þeirra hluta, og það sérstaklega til berklavarna. Hvað viðvíkur því sem hv.þm. Hafnf. og hv. 4. landsk. sögðu, að þetta væri til þess að útvega ríkinu tekjur gegnum landsspítalann, þá efast ég um það, því mér er sagt, að aðsóknin að spítalanum væri nóg, og það hefir heyrzt hér, að vandræði væru að ráðstafa vissum flokki sjúklinga, vegna þess að sjúkrarúm vantaði. Enda hugsa ég, að aðsóknin fari ekki eftir því, hvað sjúklingarnir eru styrktir, heldur eftir sjúklingafjöldanum. En vitanlega yrði þetta til þess, ef sjúkrasamlögin geta ekki styrkt eins og áður, að auka fátækrakostnað sveitanna, en hvort það yrði aftur á móti til þess að auka útgjöld ríkisins til fátækramála, er ekki gott að segja. Ég viðurkenni, að það væri æskilegt að geta styrkt sjúkrasamlögin meira. En mér finnst þó við styrkja sjúklinga sómasamlega, og á svona tímum er ekki hægi að bæta neitt við það.

Jakob Möller [óyfirl: ]: Hv. 3. landsk. talaði um það, að sjúkrasamlögin væru sómasamlega styrkt og að æskilegt væri að geta styrkt þau, svo þau gætu starfað. En það er ekki hægt að finna út úr orðum hans, að hann meini þetta, því ef það er æskilegt að halda sjúkrasamlögunum uppi, þá verður að styrkja þau svo, að þau geti haldið áfram starfsemi sinni; annars hljóta þau að hætta að starfa. Það er t. d. óhugsandi, að Sjúkrasamlag Rvíkur geti haldið áfram að starfa með sama styrk og það hefir haft. Það er alveg furðulegt, þegar maður ber saman, hvernig sjúkrasamlög eru styrkt annarsstaðar og hér á landi, að þau skuli geta haldið uppi þessari starfsemi með þeim litla styrk, sem þau fá hér. Ég hefi því miður ekki við hendina gögn um þessa hluti, en ég þori að fullyrða, að ríkissjóðsstyrkur annarsstaðar er margfalt hærri á mann en hér á landi, því heildarupphæðin fer náttúrlega eftir mannfjöldanum á hverjum stað. Það er ástæðulaust að bera upphæðirnar saman og segja svo, að miðað við okkar efnahag séu samlögin vel styrkt. Sjúkrasamlögin hér á landi eru miklu fámennari en annarsstaðar, og þar af leiðir, að bæði að krónu tali og hlutfallslega er miklu minna lagt til þeirra mála hér. Ég get lagt fram gögn viðvíkjandi þessu, en ég hefi þau bara ekki við hendina. Það eru gögn, sem sýna það skilmerkilega, hversu örlítið fé það er, sem lagt er til þessarar starfsemi hér af hinu opinbera. Þó nú séu krepputímar, þá megum við ekki einblína svo á það. Við verðum fyrst og fremst að meta það, hvort við viljum halda þessari starfsemi áfram eða láta hana leggjast niður. Þessi krónuupphæð, sem um er að ræða, er alveg þýðingarlaus í samanburði við þá þýðingu, sem þessi starfsemi getur haft fyrir afkomu almennings. Ég vona, að hv. d. líti meira á þetta en augnabliksfjárþröng ríkisins.

Fjmrh: (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það er að vísu rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að hér á landi fer miklu minna fé úr sjóði ríkisins - og þá bæjarfélaganna engu síður - til styrktar sjúkrasamlögum en í öðrum löndum. Þeim málum er í öðrum löndum skipað betur en hér. Það skal ég fúslega játa. En það verður ekki sagt, að þessir tímar séu heppilegir til að kippa þessum hlutum í lag. Það eru a. m. k. engir óendanlegir möguleikar á þessum tímum til þess að breyta reglunum um styrki til samlaganna, sem þó hafa gilt lengi og ekki hafa á góðærunum verið afnumdar eða breytt. Vitanlega verða sjúkrasamlögin að gjalda þess, eins og svo margar aðrar þarfir landsmanna, að hafa ekki sagt til sín á góðærunum, þegar möguleikarnir voru meiri. En það er sjálfsagt að gera fyrir þessi samlög allar þær lagabreyt., sem þeim megi verða stoð að, án þess að auka kostnað ríkisins. Það er áætlað í frv., hvað kostnaðaraukinn mundi verða mikill, en það er ekki hægt að gera áætlanir um það, hvað sjúkrasamlögin mundu vaxa í tilefni af þessum nýju l. Það má að vísu segja, að öll aukin sjúkrasamlagsstarfsemi sé til góðs, en það gildir sama um hana og svo marga aðra þarfa starfsemi, að ekki er hægt að styrkja hana eins og æskilegt væri. En ég vil benda á það, að þetta þing sinnir þó einni kröfu sjúkrasamlaganna, þó að styrkurinn verði ekki hækkaður, sem sé þeirri kröfu, að meðlimir sjúkrasamlaganna njóti berklastyrks eins og aðrir landsmenn. Þessu hefir ekki verið sinnt fyrr en á þessu þingi, og þrátt fyrir örðuga tíma er tekið tillit til samlaganna og þeim gefnar eftir skuldir á komandi ári. Ég verð, eins og tímarnir eru og eins og undirtektirnar eru undir alla hluti, að telja, að það sé kappnóg fyrir þol ríkissjóðs að sinna sjúkrasamlögunum að þessu leyti, þó styrkurinn sé ekki hækkaður. Ég verð því að leggja eindregna áherzlu á það, að útgjöld ríkisins séu ekki hækkuð að þessu sinni í þessu efni. Þó við gerum fremur lítið að því að styrkja sjúkrasamlög og sjúklinga yfirleitt, þó má samt benda á það, að í einu efni gerum við meira að því en aðrar þjóðir, sem sé að styrkja berklasjúklingana. Það er geysileg fjárhæð, sem fer til slíkra sjúklinga, og er vafasamt, hvort allt það fé er til gagns. Aðrar þjóðir hafa ekki séð sér fært að setja svona öfluga styrktarlöggjöf eins og hér er á komin. Nú er allt útlit fyrir það, að berklavarnastyrkurinn verði mun hærri í ár en hann var síðasta ár. Miðað við síðustu mánaðamót mun hafa verið búið að útborga eitthvað 70–80 þús. kr. meira en á sama tíma á síðasta ári. En eins og útlitið er nú með fjárhag ríkisins, megum við ekki við því að bæta neinu verulegu á ríkissjóð. Þessi rök mín beinast ekki gegn heim rökum, sem hér hafa verið flutt, að æskilegt væri að styrkja betur sjúkrasamlögin. Þetta er framtíðarmálefni, sem verður að leysa, þegar ástæður leyfa. En hver maður hlýtur að sjá, að á þessum tímum er ekki hægt að leysa þessi vandræði, enda hefði þetta átt að koma fyrr, meðan betur áraði.

Jakob Möller [óyfirl.]: Mér kom það ekki á óvart, að hæstv. fjmrh. stæði upp til að tala á móti þessu frv. Ég hefi heyrt hann mest beita sér á móti smámunum í útgjöldum ríkisins, og þess vegna var þess að vænta, að hann léti til sín taka í sambandi við þetta mál. En hinsvegar er hæstv. ráðh. að brýna það fyrir mönnum að taka tillit til hins erfiða ástands ríkissjóðs, en að er ekki síður ástæða til að taka tillit til hins erfiða ástands meðal einstaklinganna í landinu. Og þegar hæstv. ráðh. talar um það, að sjúkrasamlögin hefðu átt að koma fyrr, þá er það alveg furðulegur barnaskapur hjá honum, því það er einmitt vegna kreppunnar, sem sjúkrasamlögin eru nú komin í þröng. En hvað viðvíkur því, að þetta sé framtíðarmál, þá vil ég vekja athygli hæstv. ráðh. á því, að það er spaugileg aðferð að láta samlögin fyrst líða undir lok, en taka það svo upp sem framtíðarmál að reisa þau við. Þetta er fjármalapólitík, sem mér þykir leiðinlegt að verða var við í ræðum fjmrh. - Hæstv. ráðh. talaði um vöxt sjúkrasamlaganna í þessu sambandi. Það er ástæðulaust að óttast það, því það, sem farið er fram á, á ekki að verða til þess að lækka gjöld meðlimanna. Það er því engin ástæða til að gera ráð fyrir aðstreymi að sjúkrasamlögunum vegna þessara breyt. Það eitt gæti orsakað aðstreymi að sjúkrasamlögunum, að löggjöfin gengi út á það, að meðlimirnir þyrftu minna að borga. En gjaldið er komið svo hatt, að það er óhugsandi að hafa það meira. Þess vegna er ekki nema um tvennt að gera, annaðhvort að leggja niður sjúkrasamlögin, eða þá að styrkur úr ríkissjóði verði hækkaður.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það kemur vitanlega fyrir, að fjmrh. þurfi að leggjast á móti smámunum, og einnig hitt, að andstöðuflokksmenn saki ráðh. um það, að hann skipti sér eingöngu af smámunum. En það mundi kannske hafa verið auðveldara fyrir mig að skipta mér minna af smámunum eins og þessum, ef hv.þd. hefði samþ. tekjuaukafrv. þau, sem ég hefi borið fram, t. d. um verðtoll á tóbaksvörum. Ef menn hefðu greitt atkv. með slíkum sjálfsögðum tollum að þessum tímum, þá hefðu menn haft meiri rétt til að brýna mig á máli eins og þessu. En þegar það hljómar hér stöðugt, að það þurfi engar nýjar tekjur, bara lækka öll útgjöld og hætta öllu bruðli, eins og það er orðað, þá er ekki gott að áfella mig fyrir það, þó ég vilji verjast sumu af því, sem verið er að leiða inn á þessu þingi. Ég hefi átt tal við ýmsa menn í sjúkrasamlögunum og skýrt þeim frá, að örðugt mundi vera að fá samþ. hækkanir til þeirra á þessum tímum, en þó hefði ég fallizt á, að þeir nytu berklavarnastyrks eins og aðrir, og það mál er nú í góðum gangi. En ég hefi alltaf sagt, að ekki væri mögulegt að fá hækkun sem nokkru næmi til sjúkrasamlaganna. Og mér hefir skilizt á sumum í sjúkrasamlögunum, að þau mundu geta lifað, ef þau fengju aðrar lagabreyt., sem heldur léttu undir með heim, þó þau fengju engan aukinn styrk. Ég hygg, að það sé hægt að styðja samlögin svo, að þau líði ekki undir lok, an þess að binda ríkissjóði stóra aukna bagga. Tímarnir eru þannig núna og flokkarnir taka þannig í málin, að ekki er hægt að auka útgjöld ríkissjóðs svo neinu verulegu nemi.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Hæstv. fjmrh. komst þannig að orði í síðustu ræðu sinni, að áheyrendur hefðu mátt skilja það svo, að ekkert bagaði nú getu ríkissjóðs til nýrra eða aukinna fjárframlaga annað en illska andstöðuflokka stjórnarinnar. Ég held, að enginn hefði misvirt það við hæstv. ráðh., þó hann hefði haldið sér við sannleikann í þessu máli og sagt eins og er, að hag ríkissjóðs er svo illa komið, að hann er ekki fær um að taka á sig auknar álögur. Hæstv. ráðh. þarf ekki að leita að ástæðum fyrir þessa hjá andstæðingum núv. stj. Hann getur miklu fremur fundið þær í gerðum síns flokks og þeirra ráðh., sem með honum sitja í ráðuneytinu. Út í hitt ætla ég ekki að fara, sem hann gaf dálítið í skyn, að undirtektir stjórnarandstæðinga undir tekjuaukafrv. hefðu verið stirðar. Okkur sýnist ekki efnahagur eða afkoma einstaklinga beint bjóða þinginu upp á auknar álögur eins og stendur. En að öðru leyti þarf hann ekki um okkar framkomu að kvarta. Við höfum ekki lagt á móti sparnaðartill., sem fram hafa komið og meira að segja brotið upp á ýmsu í því efni. En hitt veit ég, að hæstv. fjmrh. kippir sér ekki upp við það, þótt lagt sé kapp á, að ekki haldist til langframa ástandið um meðferð valds í landinu, að það er minni hl. þjóðarinnar, sem hefir allt vald og fer með það, og krefja menn um breyt. og neyta til þess hins litla afls, sem enn er eftir í höndum meiri hl. þjóðarinnar á þinginu.

Bjarni Snæbjörnsson Það voru fáein atriði í ræðu hæstv. fjmrh., sem ég vildi svara. Hann komst þannig að orði, að sjúkrasamlögin hefðu vanrækt á góðu árunum að fá þennan styrk. Ég hefi margtekið það fram, að þetta frv. er fram komið vegna hinna gífurlegu hækkana á sjúkrahúskostnaði, sem orðnar eru í Rvík, aðallega síðan landsspítalinn tók til starfa. Hæstv. fjmrh. veit því vel, að á góðu árunum var engin svipuð ástæða fyrir sjúkrasamlögin til að biðja um aukinn styrk. Annað atriði, sem hæstv. fjmrh. talaði um, var, að sveitarstyrkur og ríkisstyrkur til sjúkrasamlaga væri lægri hér en annarsstaðar. En ég hygg, að það sé ekki rétt. Sveitarstyrkur er hærri hár til sjúkrasamlaga en annarsstaðar, a. m. k. í Danmörku. Eftir því, sem landlæknir segir, þá er sveitarstyrkur í Danmörku 2,4%, en hér á landi 10,5%. Þetta sýnir, að bæjarfélögin kunna að meta starfsemi sjúkrasamlaganna, en það stendur bara upp á ríkissjóð. Viðvíkjandi berklavarnastyrknum er það þannig, eins og tekið hefir verið fram, af hann væri í mesta mata ósanngjarn, þar sem krafizt væri tvöfaldrar borgunar af þeim mönnum, sem væru í sjúkrasamlögunum. Það er vitanlega ranglát löggjöf og því sjálfsagður hlutur að kippa því í lag. En það, að berklavarnastyrkurinn sé hærri nú í ár en síðasta ár, þarf engan að undra, því það liggur í hlutarins eðli, að eftir því, sem sjúkrahúsunum fjölgar, hlýtur berklavarnastyrkurinn að hækka. Ég er sízt að lasta það, að sjúkrahúsunum fjölgi og stjórnin sýni það, að hún vill hjálpa upp á sjúklinga, en þá verður hún líka að taka afleiðingunum af því, að berklavarnakostnaðurinn hækkar með sjúkrahúsfjölguninni.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég var ekki að segja, að það væri undrunarefni, að berklavarnastyrkurinn hefði hækkað í ár. En það er hlutur, sem vert er að benda á, þegar það skeður á sama tíma sem allir tollar og skattar lækka. Það dregur úr getu ríkissjóðs til að bæta á sig nýjum styrkjum að íbreyttri tollalöggjöf. Ég hygg, að ekki sé hægt að flytja yfir á ríkið allar hækkanir og að það verði að finna önnur ráð, nema hugarfar manna verði svo, að þeir fengjust til að ganga inn á einhverja óhófsvörutolla til að vega í móti nýjum nauðsynjaútgjöldum, sem ríkið tæki á sig. Án þess að fallast á nýja tolla á ýmiskonar óþarfa er ógerningur að óska eftir nýjum útgjöldum, sem nokkru nema. Það var þetta, sem ég sagði, og það hefir ekki verið hrakið af hv. 1. landsk. eða öðrum, sem talað hafa. Hv. 1. landsk. sagði, að orsakirnar til þess, að ríkið gæti ekki tekið þetta á sig, væru þær, hvernig farið hefði verið með fé ríkisins undanfarin ár. Ég býst við, að það sé nokkuð sama um það, hvernig stj. fer í ár með fé ríkisins. Það er núv. ástand, sem þarf að taka tillit til og beygja sig fyrir. þ. m. k. mundi hv. 1. landsk. telja það nauðsynlegt, ef hann sæti í stjórn. Tollar eru sízt meiri nú en 1926 nema síður sé. Ég hygg, að ef farið væri nákvæmlega yfir þá hluti, þá muni heldur hafa dregið úr tollum síðan, þegar tillit er tekið til alls. En síðan 1926 hafa lögbundin útgjöld aukizt um 2 millj. Í öðrum löndum er það talið nauðsynlegt að sjá fyrir auknum tekjum jafnframt því, sem útgjöldin eru aukin, og erum við ekki undanþegnir þessari reglu. Hvaða þjóðarmeirihluti og hvaða stj., sem að völdum situr, er bundin af þessari reglu. Þetta gildir jafnt fyrir alla þá, sem ábyrgðina bera í þessum efnum. Og ég vil ráðleggja hv. 1. landsk. að segja ekki of margt, sem gæti verið óþægilegt fyrir hann að hafa sagt, þegar hann sjálfur tekur við bráðum, ef svo vill verða. Það gæti orðið óþægilegt fyrir hann að láta mig síðar geta flett upp ýmsum ummælum, sem hann hefir freistingu til að segja nú, og ætti hann því sjálfs sín vegna að reyna að sigrast á þessari freistingu. Þegar hv. 1. landsk. lætur svo um mælt, að Sjálfstæðisflokkurinn ætli að beita fjármálunum til þess að fá fram meira réttlæti um kosningar og kjördæmaskipun, er það annað mál út af fyrir sig, og ætla ég ekki að fara að ræða hér réttmæti þessara orða nú, enda gefst vafalaust tækifæri til þess síðar, en í heim orðum hv.þm. lá þó viðurkenning á því, að ekki væri hægt að standa á móti þessum málum í sjálfu sér, og að Sjálfstæðisflokkurinn mundi taka öðruvísi í þau, ef hann væri ekki að berjast fyrir einhverju öðru. Sú viðurkenning liggur glöggt í þessum orðum hv. 1. landsk.

Frsm. sjútvn. Ed. (Ingvar Pálmason) Ég hefði gjarnan óskað þess, að hv.frsm. sjútvn. Nd. hefði verið viðstaddur og hlustað á þau fáu orð, er ég hefi um þetta mál að segja. En sé þess ekki kostur, mun því eigi annað tjá en að halda áfram málinu. Um þetta mál er svo ástatt, að um það er mikill ágreiningur milli deilda. mál fara oft til Sþ. út af ágreiningi um eitt einstakt atriði. En hér er um algerðan stefnumun milli deilda að ræða. Áður en ég vík að frv. sjálfu, vil ég rifja upp tildrögin að því, að það var flutt. Á öndverðu þingi fór hæstv.atvmrh. þess á leit við sjútvn. Ed., að hún undirbyggi og flytti frv. til l. um síldarmat. Ég fyrir mitt leyti tók þessu fremur þunglega í byrjun. En eftir að hafa ráðfært mig við meðnm. mína í sjútvn., varð það þó að ráði, að við tókumst á hendur þetta vandaverk. Frá því er að segja, að haustið 1926 var skipuð n. til að semja frv. um síldarmat. Í henni áttu sæti Jón Bergsveinsson síldarmatsmaður, Kristján Bergsson forseti Fiskifélagsins og Vigfús Einarsson skrifstofustjóri í atvmrn. Þeir sömdu svo frv., og varð það ekki tilbúið fyrr en svo, að það var lagt fyrir þingið 1928. Á því þingi voru samþ. lög um einkasölu á síld, og var allt síldarmat með þeim lögum lagt í hendur stjórnar einkasölunnar, svo að frv. dagaði að því sinni uppi í þinginu. En þar sem eldri ákvæði um síldarmat voru með einkasölulögunum úr gildi numin, er nú, þegar þau lög eru numin úr gildi, ástæða til að setja lög um þetta efni. nú tók sjútvn. Ed. það ráð að leggja frv. frá 1928 til grundvallar fyrir samningu þessa frv., en hefir þó breytt frá því í smáatriðum. Kvöddum við til aðstoðar Jón Bergsveinsson fyrrv. yfirsíldarmatsmann. Hefir hann manna mesta reynslu í þessum efnum, og í samráði við hann gerðum við þessar smávægilegu breyt. Frv. kom svo fyrir Ed. og fékk þar góðar undirtektir. Var það samþ. þar við 3. umr. mótatkvæðalaust og afgr. til Nd. En þegar þangað kom, varð nokkuð annað uppi. Sjútvn. semur nýtt frv. og breytir stefnu þess algerlega. Er ég þá kominn að því, sem ber á milli. Eins og frá frv. var gengið í Ed., átti öll sú síld, sem ætluð var til söltunar og sölu á erlendum markaði, að metast strax nýveidd og vera undir umsjón matsmanns unz hún væri flutt út, og að hún skyldi endurmetin ef grunsamt þætti að hún hefði skemmzt áður en hún væri flutt út. En frv. þetta, eins og Nd. hefir gengið frá því, gerir eingöngu ráð fyrir mati á síld, sem legið hefir 20 daga eða lengur í salti og er ætluð til útflutnings, en síld, sem skemur hefir legið í salti, skuli undanþegin mati með öllu. Þó er heimilt að láta mat fara fram á henni, ef ágreiningur rís á milli kaupanda og seljanda. Mun það vera öllum þingheimi ljóst, að hér er um afarmikinn ágreining að ræða. Til þess að gera ljósara fyrir mönnum, hvað það. er, sem sjútvn. deildanna ber á milli, vil ég benda á nokkur atriði. Í frv. er gert ráð fyrir því, að síldin skuli metin á þann hátt, að opnaðar séu og skoðað í 6–8 tunnur af hverjum 100. Ef matsmaðurinn finnur ekkert athugavert við þessar 6–8 tunnur, þá á hann að gefa vottorð um það, að síldin sé ekki einungis góð og nothæf verzlunarvara, heldur og líka um stærð og ásigkomulag hennar að öðru leyti. Við teljum, að slíkt vottorð hljóti að vera óábyggilegt og ekki meira virði en þau vottorð, sem tíðkazt hafa til skamms tíma, að hreppstjórar gæfu um nothæfni íslenzkrar vöru. Til tryggingar fyrir kaupanda, að varan sé góð, er þetta mat gagnslaust eða a. m. k. mjög ófullkomið. Við getum hugsað okkur hvað langt við hefðum komizt með að vinna saltfiski okkar það álit, sem hann hefir nú fengið, ef við hefðum ekki notað öruggari aðferðir við matið en það, að skoða 4–6% af fiskpökkunum og votta svo alla sendinguna góða og gilda voru, bæði að stærð og gæðum. Nú er svo komið, að kaupendur treysta fiskmatinu og vita jafnan eftir vottorðum matsmanna, hverskonar vöru er um að ræða. Þessu er enn ekki orðið svona varið með síldina. Meðferð hennar er ekki orðin svo örugg, að þetta gildi um hana. Þarf því til þess að vanda, að hún vinni álit, og er þá þetta mat, sem frv. ráðgerir, hvergi nærri nógu tryggilegt. Þessi aðferð er líka erfið í framkvæmd og verður dýrt að framkvæma það á þennan hátt, svo að tryggilegt megi teljast. Auk þess er hætt við, að síldin líði við það að vera tekin úr tunnunum og verði þá ekki eins góð vara, og loks er með þessu fyrirkomulagi, með svo flausturslegu móti, ekki fengin full trygging fyrir því, að varan sé góð og eins og hún er sögð. Til þess að tryggja slíkt fullkomlega, þarf að meta síldina nýja. Ég vil til samanburðar benda á aðra framleiðsluvöru okkar, kjötið. Það myndi þykja ankannaleg aðferð, ef það væri ekki metið fyrr en það er flutt út, þá fyrst væri skoðað í nokkrar tunnur og það væri allt matið. En ef slíkt er ekki hyggilegt með kjötið, þá er það þó enn síður með síldina. Það er vitanlegt, að sú hefir verið orsök þess að einhverju leyti, að sjútvn. Nd. breytti þessu ákvæði, að hún hefir viljað spara ríkissjóði og síldarútflytjendum kostnað þann, er leiddi af mati á nýrri síld. Að þessu er vikið í nál. hennar. En ef við á annað borað trúum á það, að hægt sé að gera síldina að seljanlegri voru á útlendum markaði eftir mati hér heima, þá verðum við að eyða í það bæði fé og tíma. Ég get sagt það sem mitt álit, að ef nokkur möguleiki á að vera um hagnað af síldarútvegi eða síldarsöltun til útflutnings, þá er eina vonin til að ná því marki sú, að við getum tryggt kaupendum það, að þeim sé einungis boðin goð vara, sem reynist eins og hún er sögð. Við vitum, að okkur er það ofurefli að keppa við nágrannaþjóðirnar um veiðina hér við land. Okkur hefir ekki tekizt að færa tilkostnaðinn við veiðarnar í það horf, að við þar séum samkeppnisfærir við nágrannana. Hinu býst ég við, að á sviðum vöruvöndunar og vörugæða getum við verið samkeppnisfærir, því við ættum alltaf og ætíð að geta boðið betri vöru. En því aðeins getum við það, að við hofum opin augun fyrir því að setja þær reglur og gera þær ráðstafanir, sem þarf til tryggingar því, að varan verði alltaf góð og sé sú vara, sem hún er sögð vera, því það er eina leiðin til að vinna vörunni álit. En til þess verður að gera eitthvað svipað og gert er ráð fyrir í frv. Ed. Hitt er annað, að það eru sjálfsagt mörg smærri atriði í till. okkar Ed.manna, sem orkað geta tvímælis, enda er sennilegt að samkomulag hefði getað orðið um þau, ef það hefði verið reynt. Ég vil t. d. benda á það nýmæli, að yfirsíldarmatsmaður skuli vera aðeins einn. Ég lít svo á, að ekki sé hægt að búast við, að við matið náist svo mikið eftirlit, að hægt sé að búast við fullum árangri, þegar yfirmatsmaðurinn er ekki nema einn. En ég lít þó svo á, að þessi hugmynd um einn yfirsíldarmatsmann, sem ætlað er að ferðast á milli síldveiðistöðvanna, eigi þó í sjálfu sér við nokkur rök að styðjast. Það atriði býst ég því við, að hefði verið hægt að laga milli deilda, ef um það hefði verið að ræða. En þegar nú jafnmikið hér á milli og hér gerir, þá er það ofurskiljanlegt, að sjútvn. Ed. hafi komið fram með brtt., og gátum við auðvitað ekki komið með þær öðruvísi en þær voru síðast fram bornar í Ed., enda get ég lýst yfir því, að við sáum ekki nokkra minnstu ástæðu til að draga neitt úr þeim. Ég geri ráð fyrir, að ég sé nú búinn að lýsa því svo vel fyrir þingheimi, í hverju ágreiningurinn er fólginn, og að hv.þm. sé orðið svo ljóst, hvað milli ber, að þeir geti nú gert sér grein fyrir, hvora leiðina sé heppilegra að velja í þessu máli. Ég tel, að við sjútvnm. í Ed. og Ed. öll, sem má segja að standi að þessum brtt. -- ég hygg, að það hafi verið eitt atkv., sem ekki var með þeim - höfum þá gert síðustu tilraun til lagfæringar á þessu máli. Ennfremur get ég lýst yfir því fyrir mína hönd, að færi svo, að brtt. okkar nái ekki samþykki, mun ég greiða atkv. á móti frv. eins og það liggur fyrir. Um afstöðu meðnm. minna þá, skal ég ekkert segja. Ég hefi ekki umboð til þess. En afstöðu mína hyggi ég á því, að ég tel, að það sé eins gott að hafa ekkert mat eins og að hafa þetta mat, sem ég tel kák eitt. En ég byggi líka afstöðu mína á öðru, sem sé því, að ég hefi mikinn grun um, að sú stefna sjútvn. Nd., sem kemur fram í frv., sé fram komin fyrir ákafa einstakra manna, sem ekki eru óvilhallir í málinu. Og mér er kunnugt um, að sömu menn eru til með að hafa ekkert mat. Og ég verð að segja fyrir mig, að ef ekki er hægt að koma matinu í það horf, að vænta megi, að trygging sé fyrir því, að þessi vara sé svo ábyggilega góð verzlunarvara, að menn geti selt hana eftir íslenzku matsvottorði, þá er eins gott að hafa ekkert mat og engin vottorð, nema vottorð hreppstjóra um það, að varan sé íslenzk framleiðsla og forsvaranleg verzlunarvara, eins og gilt hefir hingað til. Því ég er fullviss um það, að það líða ekki mörg ár þangað til þeir, sem mikið eiga í hættu við þennan atvinnuveg, koma til þingsins og segja: Við viljum fá mat á síldina. Og ég vænti, að löggjafarþing okkar verði alltaf svo skipað, að það bregðist vel við þeirri kröfu, og að þessi vara verði ekki íslenzku þjóðinni það harmabrauð í framtíðinni, sem hún hefir verið henni hingað til.

Sveinn Ólafsson Hv. frsm. sjútvn. Nd. er hér ekki nærstaddur, og verð ég því að hlaupa í skörðin fyrir hann og minna lítillega á þetta mál. Þessi ágreiningur, sem orðinn er deildanna á milli um síldarmatið, er nú upplýstur af hv.frsm. sjútvn. Ed., og hefir hann skýrt rétt og öfgalaust frá því, hvað á milli ber. En það, sem verulega skiptir máli í þessu sambandi, og það, sem gerir hinn verulega stefnumun hjá sjútvn. deildanna, er það, að n. í Nd. lítur svo á, að dauði bókstafurinn, sem gilt hefir frá 1919 eða lengur um mat á nýveiddri síld, sé ekki til þess fallinn að binda sig lengur við hann. Það hafa aldrei verið rækt fyrirmæli þessara laga frá 1919 um mat á nýveiddri síld, nema á stöku stað. Það hefir ekki verið hægt að rækja þau nema á stöku stað. Það segir sig sjálft, að veiðimenn, sem dreifðir eru um mörg hundruð mílna langa strönd, geta ekki kallað á matsmenn í hvert sinn, sem bátur kemur að landi með nýja síld og vill salta hana. Þetta er aðeins framkvæmanlegt þar, sem mikið berst að á einn stað, og hefir ekki heldur verið framkvæmt nema þar, ef þá nokkurstaðar nema að yfirvarpi. Hitt er augljóst, að ef síldarmat á að fyrirskipa hér og það á að fá nokkurt gildi fyrir útflytjendur og álit útlendra kaupenda á síldinni að byggjast á því - ef ver eigum þannig að eignast öruggt mat, þá er ekki um annað að ræða en útflutningsmat. Það þýðir ekkert að segja útlendum kaupanda, að lítið hafi verið á síldina áður en hún var söltuð, og þá hafi hún verið góð vara eftir áliti íslenzkra síldarmatsmanna. Það segir sig sjálft, að þó að síld sé af beztu tegund, þegar hún er söltuð, þá getur hún verið orðin óbrúkleg vara eftir 3 eða 4 vikur, ef ekki hefir verið með hana farið eins og átti við. Nú er það svo, að sjútvn. beggja d. ber saman um það, að útflutningsmat þurfi að vera. Þó mun n. í Ed., eins og sest á þeim brtt., sem hún flytur á þskj. 719, ekki líta svo á, að það þurfi að vera í öllum tilfellum, því hún gerir ráð fyrir útflutningsmati á síld, þegar yfirmatsmaður telur þess þörf. En það er í mesta máta vafasamt, að yfirmatsmaður geti úr því skorið öðruvísi en með hárnákvæmri skoðun, hvort síldin sé góð vara þegar hún er send úr landi. Því þótt ætlazt sé til, að síldin sé söltuð undir eftirliti matsmanns, þá er vitanlegt að ekki getur hann alstaðar nálægur verið meðan á söltun stendur, og ekki er heldur hægt að vita, hvað varan kann að líða við hirðuleysislega umgengni og meðferð eftir á og áður en hún er flutt á skipsfjöl. N. í Nd. leggur því aðaláherzluna á útflutningsmat á síld og telur, að það sé það eina mat, sem nokkuð verði á byggt. Hún gerir að vísu ráð fyrir, að meðan síld er flutt út og geymd undir eftirliti síldarmatsmanna, þá þurfi ekki að rífa upp úr nema fáum tunnum, svo sem 4–6 við útskipun, af hverju hundraði, því síldarmatsmenn muni hverju sinni geta aflað sér upplýsinga um það, hve vel síldin hafi verið hirt. En jafnframt ætlast hún til, ef síldarmatsmaður hefir orðið var við misfellur í meðferð síldarinnar, að þá verði rannsóknin ýtarlegri. Um þetta má vitanlega deila, og má vel vera, að reynslan verði fyrst að skera úr um það, hvort nauðsynlegt er að fara frekar út í að skoða síldina en n. í Nd. leggur til. En það verð ég að benda á, að það er einmitt þetta, sem jafnan hefir dugað bezt, að eigendurnir hafi hitann í haldinu vegna sinna eigin hagsmuna. Og þeir eiga mest á hættu, ef síldin er skemmd, og verður þetta því til þess, að þeir gera það, sem þeir geta, til þess að síldin verði góð útflutningsvara, og munu ekki vegna þessara sinna eigin hagsmuna vanrækja að fara eftir settum reglum um meðferð síldarinnar, þegar þeir geta ekki skotið skuldinni á aðra, ef illa fer. Nú var um fjölda ára útflutningur á síld héðan áður en lögskipað var síldarmat, og ég er ekki viss um, að það hafi verið verulega betur hirt um síldina eða hún notið meira álits þann tíma, sem síldarmat hefir verið í lögum, en áður. hann tíma, sem lögskipað hefir verið að meta alla síld, hafa einmitt komið fyrir stóróhöpp við síldarsöltun, heilir farmar skemmzt svo, að þeir hafa orðið lítt nýtir og óseljanlegir, svo sem 1919. Það hefir sjálfsagt líka stundum stafað af því, að ekkert eftirlit hefir verið haft með síldinni frá því saltað var og stundum um of byggt á fersksíldarmati. Þessi ágreiningur milli n. er í raun og veru ekki sérstaklega róttækur, og skal ég ekki þrátta lengi um hann, en verð þó að minna á það, að ýmsar af matsskyldum vörum, sem út eru fluttar, svo sem ull, fiskur og fleiri vörur, eru alls ekki metnar fyrr en þær eru sendar. Um þær gildir því útflutningsmat. Það væri líka þýðingarlaust að hafa á þeim mat í öðru skyni en að sanna, að það séu góðar vörur, þegar þær eru fluttar á skipsfjöl. Það mundi ekki verða talið nægja, þó vottorð segðu, að þetta hefðu einu sinni verið góðar vörur, ef þær væru það ekki, þegar þær væru afhentar til markaðar. Hv. frsm.n. í Ed. benti á það í ræðulok, að þessi stefnumunur, sem fram hefir komið milli sjútvn. Nd. og Ed., mundi að líkum vera að kenna áhrifum einhverra utannefndarmanna, sem ekki væru óvilhallir í þessu máli. Ég skildi þetta ekki fyllilega og skil það ekki ennþá. Ég veit ekki um neitt þvílíkt, og það hefir alls ekki neinn undirróður eða nein launmál átt sér stað um þetta mál við n. í Nd. Og ég get sagt það fyrir mig og meðnm. mína, að við lögðum í þetta mál mikla vinnu og unnum að því í eindrægni og af alúð; veit ég líka vel, að enginn utan n. hefir haft áhrif á úrslit málsins í n. Ég held, að fyrir öllum vaki það að ná æskilegasta og bezta takmarkinu í þessu máli. En það er eðlilegt, að menn greini á um leiðirnar að takmarkinu. N. í Nd. byggir ekki á mati á nýveiddri síld og álítur að það hafi ekki veruleg áhrif á sölu hennar á útlendan markað, en matið er hinsvegar geysilega umfangsmikið, og er vitað, að þetta fersksíldarmat hefir verið stórlega vanrækt undanfarið. Skal ég svo ekki fjölyrða frekar um þessi atriði. Ég vil vona, að allir hv.þm. hafi fylgzt svo vel með þessu máli og kynnt sér það svo vel, að það sé óþarft að vera að þrátta um það lengur; get ég því látið þessa deilu niður falla af minni hálfu, enda eru hér menn, sem eru miklu kunnugri því en ég, hvað henta muni bezt á þessum tíma, þótt ég hafi reyndar nokkuð fengizt við síldarsöltun og kynnzt henni um 50 ár.

Guðbrandur Ísberg Hv. 1. þm. S.-M., form. sjútvn. Nd., hefir nú hlaupið í skarðið fyrir hv.frsm.n., sem er veikur, og svarað mestu af því, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði og svara þurfti. Ég vil þó drepa á fáein atriði. Ég vil þá fyrst benda á, að þegar fersksíldarmat var ákveðið með l. frá 1919, þá stóð allt öðruvísi á síldarmálunum en nú. Þá var mjög mikið gert að því að selja síld manna á milli hér innanlands. Hún hafði þá oft verið í margra manna höndum áður en hún kom erlendum kaupendum í hendur. Undir þessum kringumstæðum er það mjög skiljanlegt, að menn hafi viljað hafa fersksíldarmat, þegar sá maður, sem fyrst saltaði síldina, gat talið sig góðan, ef hann losnaði við hana svo fljótt, að skemmdir gætu ekki verið komnar í ljós, því hann var þá laus við alla ábyrgð. Annað, sem mun hafa ýtt undir fersksíldarmatið, var það, að á stríðsárunum voru oft seldir heilir farmar af síld gegn vottorðum hérlendra manna, því þeir erlendu menn, sem keyptu síldina, áttu þá ekki hægt um vik að koma hingað sjálfir og skoða hana og gátu því ekki séð hana fyrr en þeir voru búnir að veita henni móttöku erlendis. Nú er þetta mjög mikið breytt. Í byrjun starfstíma einkasölunnar var talið, að íslenzk síldarmatsvottorð væru alveg gagnslaus, vegna þess að erlendir kaupendur annaðhvort skoðuðu síldina sjálfir hér heima áður en hún var afhent eða sömdu svo um, að síldinni yrði ekki veitt móttaka fyrr en eftir skoðun erlendis. En venjulega skoðuðu þeir hana hér heima. Mat undir þessum kringumstæðum var því alveg þýðingarlaust og gagnslaust. Þá kostaði það 13 aur. á tunnu. Í tíð einkasölunnar fór matinu ekki fram, en frá því að kosta 13 aur. á tunnu áður en einkasalan hófst komst það upp í að kosta yfir 40 aur. á tunnu síðastl. ár. Að því leyti var um framför eða afturför í matinu að ræða, eftir því sem menn nú vilja orða það. En að flestra dómi, sem til þekktu, var síldarmatið miklu lakara í lok einkasölutímans en verið hafði í byrjun hans og næstu ár á undan. Hv. 2. þm. S.-M. gerði samanburð á fiskmati og síldarmati. Ég tel ekki rétt að lina neitt á kröfunum um mat á fiski, því kaupendurnir taka fullt tillit til þess og verður það því að teljast nauðsynlegt. En kaupendur síldarinnar taka ekkert tillit til þeirra vottorða, sem henni fylgja, vegna þess meðfram, að síld er vara, sem geymist miklu ver en saltfiskur. Ef eitthvað er skemmt af henni, þegar hún er söltuð, getur það valdið stórkostlegum skemmdum í allri síldinni síðar. Nú má enginn halda, þó ég geri mun á fiski og síld, miðað við það ástand, sem nú er, að ég áliti að við eigum að leggja árar í bát og hætta að vanda síldina sem voru og meta hana. Nei, þvert á móti leggur sjútvn. til, að síldin verði metin til útflutnings. En n. vill láta útflutningsmat nægja, því það er það, sem síldarkaupendurnir leggja alla áherzluna á. Nú er svo komið, að það má telja víst; að það verði engir milliliðir milli framleiðendanna og hinna erlendu kaupenda. Það getur því ekki orðið um neitt brask með síld að ræða hér innanlands, og þess vegna bera framleiðendurnir sjálfir alla ábyrgð á því, að sú síld sé góð, sem þeir selja, og það er nægilegt aðhald fyrir þá til að hafa síldina góða. Í þessu sambandi vil ég minna á, að Skotar, sem um mjög langt skeið hafa verkað síld til útflutnings, hafa ekkert skyldumat á síld. Mjög mörg þeirra eldri firmu, sem búin eru að fá gott orð á sig, selja sína síld alveg ómetna; þau hafa að vísu sína eigin matsmenn, og eins mun það verða hér. Þau láta sína eigin menn gæta þess, að varan sé góð og að það sé aðeins söltuð óskemmd síld, og kaupandinn lætur sér þetta nægja, þegar gömul og þekkt firmu eiga í hlut. En yngri firmu verða að snúa sér til matsmanna á meðan þau eru að vinna sér álit. Ég held, að það væri ekki úr vegi að taka upp sama fyrirkomulag hér og knýja með því framleiðendurna sjálfa til að vanda sem bezt vöruna. Þess vegna hefir sjútvn. Nd. lagt áherzlu á útflutningsmatið, að hún telur, að með því fáist betri vöruvöndun. En samt sem áður álít ég það ekkert vandræðamál, þó frv. verði fellt og engin lög séu til um mat á síld næsta ár. Það er í raun og veru engin breyt. frá því, sem verið hefir, að öðru en því, að síldarsaltendur sjálfir velja sér þá matsmenn til að sjá um, að varan verði góð, því þeir eiga allt á hættu, ef illa tekst til. Og hinir erlendu kaupendur munu á þessu ári skoða síldina eins og undanfarið, hvort sem hún er metin af matsmönnum, skipuðum af ríkinu eða ómetin sem kallað mundi verða, en þó í raun og veru metin af trúnaðarmönnum síldareigendanna, sem allt ættu undir því, að varan reyndist góð. Það er aðeins að einu leyti óheppilegt, ef ekki er hægt að ráða þessu máli til lykta nú. Í lögum, sem samþ. voru í fyrra um endurgreiðslu á tolli af síldarkryddi, er byggt á því, að til séu lögskipaðir matsmenn. En vitanlega má útnefna matsmenn, þó þeir séu ekki skipaðir, eins og í þessu frv. er gert ráð fyrir.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. þm. Ak. sagði, að síldarmatið hefði fyrst verið lögskipað 1919, en þetta er ekki rétt, það var gert 1911, en svo var þeirri löggjöf breytt. Ástæðan til þess var sú, að veiðiaðferðir breyttust. Menn fóru að veiða síld í stórum stíl í snurpinætur, svo að þá lentu oft mörg hund. og jafnvel þús. tunnur saman í eina kös. Við það jókst mjög hættan á því, að síld skemmdist. Þetta var ástæðan til þess, að mat á nýrri síld var lögskipað. Þetta mat er ekki fyrirskipað vegna einstakra saltenda, heldur vegna heildarinnar, vegna álitsins á þessari vöru út á við. Það er sett því til tryggingar, að ekki sé söltuð eða seld sú síld, sem frá upphafi hefir verið óhæf til söltunar, en sú trygging fæst ekki nema með mati á síldinni nýrri, vegna þess að mest af síldinni er flutt út, þegar hún hefir legið örfáa daga í salti, og þá er útflutningsmat þýðingarlaust, af því að þá sjást ekki þær skemmdir, sem kunna að vera í henni og eru komnar í ljós eftir þá 20 daga, sem tilskipað er, að skuli líða frá söltun og þar til útflutningsmat fer fram. Hv. þm. sagði, að saltendur síldarinnar mundu sjá sinn hag í því að hafa vöruna góða og því ekki salta nema óskemmda síld. Þetta kann að vera rétt í sumum tilfellum, en það er þó engin trygging fyrir kaupendur, því að þótt sumir kunni að vera svo samvizkusamir, að þeir salti ekki nema góða síld, þá er samt hætt við, að aðrir verði svo kærulausir, að þeir fyrir ímyndaðan stundarþagnað salti og selji síld, sem er skemmd. Þetta er það, sem á að fyrirbyggja með nýsíldarmatinu. Sannleikurinn í þessu máli er sá, að ef nokkur eftirspurn er á síld, þá er hún flutt héðan til útlanda áður en hún er búin að liggja 20 daga í salti og getur því ekki komizt undir útflutningsmat. En ef síldin er ekki flutt út fyrr en hún hefir legið svo lengi í salti, að framkvæma megi útflutningsmat, þá stafar það af því, að þá er eftirspurnin að minnka. Er þá líklegt, að einmitt sú síld, sem útflutningsmatið hefir farið fram á, verði alls ekki seld, því að þá er markaðurinn yfirfylltur. Þetta mat, sem sjútvn. Nd. byggir allt á, er því þýðingarlaust. Má þess vegna alveg eins fella frv., því að þetta mat eins og Nd. vill hafa það kemur aldrei til með að hafa neina praktíska þýðingu. Það verður mjög mikið vart við þann misskilning hjá mönnum, að síldarmatið sé sett til að bæta aðstöðu hvers einstaks síldarsaltanda. En það er ekki meiningin. Það er sett því til tryggingar, að sem mest almennt gagn verði af þessum atvinnuvegi. Það er sett til að tryggja það, að einstakir menn misnoti ekki aðstöðu sína til að salta og selja skemmda síld, þessum atvinnuvegi til tjóns. Hér hefir mat á fiski verið tekið til samanburðar, en þar er tvennu ólíku saman að jafna. Þegar fiskur er metinn til útflutnings, þá sjá allir þær skemmdir, sem á honum kunna að vera. Með síldina er öðru máli að gegna. Þó að síldin sé farin að skemmast áður en hún er söltuð, þá kemur það ekki nærri því strax í ljós, og þá er það afarmikil freisting fyrir síldarsaltendur að salta hana og selja þannig, af því að hún getur ekki heldur komið undir mat áður en hún er flutt út. Svo er líka annað, að síldinni er miklu hættara við skemmdum heldur en fiski, bæði undan og eftir söltun. Þá er og þess að gæta, að þótt síldin sé óskemmd, þá getur hún verið þeim annmörkum háð, að hún sé ósöltunarhæf. Hún getur verið svo mögur eða svo full af átu, að hún sé óhæf til söltunar. Þetta allt þarf að athuga, svo að ekki komi síld á markaðinn, sem er gersamlega óhæf til sölu, því að það verður framar öllu öðru til að eyðileggja þennan atvinnuveg. Það er yfirleitt svo, að þegar þannig á að taka fram fyrir hendurnar á mönnum um þeirra framkvæmdir, þá rís mikil andúð gegn því. Menn hugsa þar mest um sinn eiginn hag, en minna um hag heildarinnar. Alþ. verður því að koma hér til skjalanna og sjá málinu borgið á þann hátt, sem þessum atvinnuvegi í heild sinni er fyrir beztu. Ef þingið vill ekki falla frá því, að eftirlit þurfi að vera með þessum atvinnuvegi, þá á það að samþ. lög eins og þau, sem sjútvn. Ed. leggur til, en láta sér ekki nægja það málamyndarmat, sem sjútvn. Nd. vill hafa, því að það hefir enga þýðingu fyrir verzlun með þessa vöru.

Guðbrandur Ísberg Mér var vel kunnugt um það, að lög um síldarmat voru til eldri en frá 1919, en ég miðaði við heildarlögin, sem voru sett 1919, en numin úr gildi með einkasölulögunum 1928. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að við vildum fella síldarmatið niður. Það er alveg rétt, við viljum fella það niður sem skyldu. En við gerum ráð fyrir, að nýsíldarmat megi framkvæma hjá þeim síldarsaltendum, sem óska þess. Nú er það svo, að margir af þeim, sem líklegastir eru til að salta síld á næsta ári, eru gamlir síldarútgerðarmenn, sem eru þekktir erlendis. Ef þeir geta selt sína síld án þess að mat fari fram, þá er það af því, að þeir hafa tiltrú kaupendanna. Það má telja víst, að þeir, sem þekktir eru að vöruvöndun, gætu með tímanum selt sína síld ómetna, eins og Skotar. Aftur má búast við, að þeir sem ekki hafa selt síld áður, verði að láta meta sína síld, og þá eiga þeir eftir okkar till. ekki aðeins að geta fengið til þess lögskipaða matsmenn, heldur á útflutningsmat að vera skyldukvöð, sem enginn kemst undan. Ég benti á það áðan, að fersksíldarmatið, sem framkvæmt hefir verið að undanförnu, hefir alls ekki verið tekið gilt af útlendum kaupendum. Þeir hafa, auk þess sem þeir hafa skoðað síldina, þegar þeir tóku á móti henni, haft menn á stærstu síldveiðistöðvunum, sem hafa fylgzt með allri meðferð síldarinnar frá því hún kom í land. Þeir treystu ekki íslenzka matinu betur en þetta og var það kannske ekki að undra, því að margir af matsmönnum höfðu aldrei að síld komið áður og voru því með öllu óhæfir til að leysa þetta starf af hendi. Mér er kunnugt um, að sumir þessara manna voru skólapiltar, sem aldrei höfðu fyrr á æfi sinni komið að síld. Það má vera, að þeim hafi fljótlega lærzt að þekkja skemmda síld frá óskemmdri, en allir sjá, hve mikil trygging slíkt er fyrir vöruvöndun, að nota óvana menn við matið. Það mun vera svo, að hv.þm. hafi nú tekið afstöðu til þessa frv., og er ekki annað líklegra en að frv. verði fellt, og þykir mér það illa farið. Ég mun samt ekki sjá mér fært að greiða atkv. með þeim brtt., sem komið hafa fram frá Ed., og verður því að skeika að sköpuðu um það, hvort frv. verður samþ. eða ekki.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. þm. Ak. sagði, að það væri ekki meiningin að fella niður fersksíldarmatið nema sem skyldumat. En með því að fella það niður sem skyldumat er burt numin öll sú þýðing, sem þetta mat getur haft, því að þeir, sem biðja um mat á sína síld, eru það samvizkusamir, að þeir geta vel gætt þess sjálfir, að síldin sé óskemmd hjá þeim. Matið er til orðið vegna þeirra manna, sem líklegir væru til að selja skemmda vöru, en eftir till. sjútvn. Nd. eiga þeir, einmitt þeir, sem helzt þarf að líta eftir, að geta sloppið við allt mat. Hv. þm. talaði um það, að fersksíldarmatið væri ekki tekið gilt af útlendingum. Það hefir ekki heldur dottið neinum í hug, að það ætti að verða tekið gilt sem útflutningsmat. Það á bara að tryggja, að síldin sé ekki skemmd, þegar hún er söltuð. En ég get sagt hv.þm. það, að útflutningsmatið er stundum ekki tekið gilt heldur. Það hefir oft komið fyrir, að útlendingar hafa keypt síld, sem var úrskurðuð góð, þegar hún var flutt út, og síðan fengið erlenda matsmenn til að skoða hana, og þá hefir hún verið dæmd óhæf sem verzlunarvara. Við erum því engu nær, þó að við höfum þetta ágæta útflutningsmat, sem hv.þm. mælir svo mikið með. Sannleikurinn er sá, að þegar mikið berst af af síld og verð fer lækkandi, þá leita kaupendur allra ráða til að losna við gerða samninga, þ. a. m. að fá matsmenn í sínu heimalandi til að meta síldina óhæfa verzlunarvöru, í þeirri von, að þeir geti komizt síðar að betri kaupum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mér virðist þessu máli þannig komið, að til allmikilla vandræða horfi fyrir síldarútgerðina á komanda sumri. Sá ágreiningur, er upp hefir risið milli sjútvn. Ed. og Nd., er út af fyrir sig ekki mikill, en þó lýtur helzt út fyrir, að hann verði til þess, að engin lög um síldarmat verði afgr. frá þessu þingi, þar sem þingsköp mæla svo fyrir, að í Sþ. þurfi 2/3 hlutar alls þingheims að vera frv. fylgjandi til þess að það verði lögfest. Mér virðist út frá mínu leikmannssjónarmiði, að talsverð vandræði geti hlotizt af þessu fyrir þennan atvinnuveg, þegar á heildina er litið. Það hlýtur að verða þessari atvinnugrein til skaða, ef þetta frv. verður fellt og engar hliðstæðar ráðstafanir verða gerðar af hálfu þess opinbera til að reyna að tryggja sölu þessarar voru, með því að hafa á henni opinbert mat. Það þarf ekki annað en að benda á það, hver áhrif það hefði á álit manna á þessum atvinnurekstri, ef niður yrði fellt að mestu eða öllu leyti það eftirlit, sem haft hefir verið með útflutningi þessarar vöru. Það er enginn vafi, að það mundi verða til hins mesta ógagns fyrir þennan atvinnuveg í heild í framtíðinni, þó að einstakir menn kynnu að hafa eitthvað upp úr því í bili. Ég álít því, að það sé óforsvaranlegt af Alþ., ef það afgr. ekki einhver lög um þetta, sem veita mönnum þó einhverja tryggingu í þessu efni. Ég skal játa, að ég hefi ekki mikla aðstöðu til að gera upp á milli skoðana Ed. og Nd. í þessu máli. En þó liggur nærri að hallast frekar að till.Ed., af því að hún byggir till. sínar á þeirri reynslu, sem fengin er, og skoðunum þeirra manna, sem kunnugastir eru þessum málum. Það skipulag, sem n. í Nd. stingur upp á, er aftur á móti nýtt og engin reynsla fengin fyrir því. Og þar sem við verðum að ganga út frá því, að mat á síld eigi að fara fram eins og á öðrum útflutningsvörum, þá finnst mér, að þeir, sem stinga upp á þessu nýja skipulagi, verði að sætta sig við að láta það gamla skipulag standa, meðan það nýja hefir ekki fengið nægilegt fylgi, en taka málið þá upp af nýju á næsta þingi og reyna þá að vinna þessum nýju kenningum sínum fylgi. Þetta er það, sem ég vil biðja hv.þm. að athuga. Alþ. má með engu móti skjóta sér undan þeirri skyldu og ábyrgð, sem á því hvílir í þessu efni. Það má alls ekki skiljast svo við þetta mál, að engin matslög séu til þessum atvinnuvegi til styrktar.

Guðbrandur Ísberg Hæstv..forsrh. lagði áherzlu á það, að sjútvn. Nd. hefði enga reynslu á bak við sínar till. Þetta er alveg rétt, og ég get líka viðurkennt, að það liggur reynsla á bak við till. sjútvn. Ed. En hvernig er þá sú reynsla? Það hefir verið framkvæmt svo kallað nýsíldarmat, en hvað segja erlendir kaupendur um það? Þeir hafa það að engu, og þess vegna verður að skoða það sem algerlega gagnslaust. Hæstv. ráðh. sagði ennfremur, að sjútvn. Ed. byggði á till. manna, sem væru mjög; kunnugir þessum málum. Sjútvn. Nd. byggir líka á till. manna, sem ættu að vera þessu kunnugir, þar sem eru fyrrv. síldarmatsmenn á stærstu síldveiðistöðvum landsins. Hún byggir líka á till. ýmissa síldarútgerðarmanna, sem ættu að hafa fullkomna þekkingu á þessum málum. A. m. k. ættu síldarmatsmenn, sem við þetta missa stöðu sína og eru ekki útgerðarmenn, ekki að leggja þetta til af eigingjörnum ástæðum, því að þessi ráðstöfun væri þeim til tjóns, en ekki til hagnaðar. Ég vil því leyfa mér að halda því fram, að sjútvn. Nd. standi a. m. k. eins vel að víði að því er snertir upplýsingar og álit kunnugra manna. Ég geri ráð fyrir, að þetta mat verði framkvæmt að nokkru eftir sem áður, þó að það sé ekki skylda. Hygg ég, að það verði einkum nýgræðingar, sem óska eftir því, af því að þeir eru óþekktir af öllum síldarkaupendum, en eins og ég tók fram áður, þá geri ég ráð fyrir, að eldri síldarsaltendur, sem standa í föstu sambandi við erlenda kaupendur og eru þekktir að vöruvöndun, þurfi ekki matsins með. Ég byggi hér á reynslu Skota, sem hafa stundað þessa útgerð miklu lengur en við. Þeir hafa ekkert skyldumat, og þó er síld þeirra viðurkennd að vera góð vara. Það sýnir, að það er hægt að framleiða góða vöru án þess að hafa skyldumat. Afkoma framleiðendanna er komin undir því, að varan sé góð, og það er nóg aðhald. Auðvitað getur það komið fyrir, að einhver salti og selji síld, sem er ekki góð, en þá yrði til þess, að sá maður þyrfti ekki að reyna að selja síld oftar. Mér þykir því næsta ólíklegt, að menn fari að gera leik að því að útiloka sig þannig með öllu frá þessum atvinnurekstri. Ég get tekið undir það, sem hæstv.forsrh. sagði, að það er leiðinlegt að geta ekki fengið samþ. nein lög hér á þingi um síldarmat, en hinsvegar tel ég það ekki skipta svo miklu máli, að það geti á neinn hatt orðið síldarútgerðinni að falli, því að vitanlega má taka málið upp á næsta þingi, og verður vafalaust gert. Þá er það aðeins næsta sumar, sem engin lög verða gildandi um síldarmat. Er ólíklegt, að mikil vandræði hljótist af því, þar sem líklegt er, að aðeins örfáir menn salti síld næsta sumar. Ég get því ekki fallizt á að greiða till. sjútvn. Ed.atkv., en mun halda mér við frv. eins og Nd.afgr. það.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hæstv. forsrh. sagði, að vandræði gætu hlotizt af, ef engin lög væru til um síldarmat. Ég sé satt að segja engan mun á því, hvort engin lög eru til eða þá að þetta frv. verði afgr. eins og Nd. gekk frá því, því eins og ég er margbúinn að sýna fram á og hv.þm.Nd. hafa ekki borið á móti, þá verður samkv. frv. Nd. í raun og veru ekkert mat framkvæmt. Út af því, sem hv.þm. Ak. sagði, að það mundi máske geta hent óhlutvanda nýgræðinga við síldarútveginn að selja skemmda vöru, þá vil ég bara trúa honum fyrir því, að til þess gæti ég engu síður trúað gömlum síldarspekulöntum heldur en nýgræðingum í þeirri atvinnugrein.

Sveinn Ólafsson Ég ætla ekki að tefja málið frá því að koma til atkv. innan stundar og skal ekki flytja langa ræðu. Það má heita, að öllum þeim, sem talað hafa í þessu máli, hafi komið saman um það, að lögskipaða matið, sem gilt hefir og farið fram á síldinni undanfarið, hafi að litlu eða engu haldi komið. Spurningin, sem fyrir liggur, er þá aðeins um það, hvort hægt sé að láta fara fram það mat á síld hér á landi, sem kaupendur síldarinnar erlendis bera traust til. Ég get ekki álitið, að það markmið náist með því, að mat sé láið fara fram á nýrri síld, af þeirri einföldu ástæðu, að það veitir enga tryggingu fyrir því, að síldin sé góð vara þegar hún kemur á markaðinn. Þetta er búið að staðhæfa oft í umr. Eins og tekið hefir verið fram, er skoðanamunurinn á milli sjútvn. Ed. og Nd. innifalinn í því, að sjútvn. Nd. kannast ekki við, að þetta málamyndamat, sem gert er ráð fyrir á nýveiddri síld, hafi neina þýðingu eða hafi komið að liði áður, né heldur muni gagn gera; en hinsvegar er augljóst, að það hefir mikinn kostnað í fór með sér. Og það gegnir hinni mestu furðu, að sjútvn. Ed. vill fórna helmingi meira fé til síldarmatsmanna vegna fersksíldarmats heldur en sjútvn. Nd., með ráði kunnugra manna, telur nauðsynlegt að greiða úr opinberum sjóði. Það er augljóst mál, að ef ætti að framfylgja þeirri firru að meta alla nýveidda síld, þá þyrfti a. m. k. um 150 síldarmatsmenn, ef nokkur trygging ætti að vera fyrir því, að slíkt mat yrði ekki dauður bókstafur. Ég verð að taka undir það með hv.þm. Ak., að það væri ekki stór skaði skeður, þótt mat á nýveiddri síld felli niður um eitt ár eða svo, og þó að síldarútflytjendur fengju þá jafnvel að reyna sig á því að flytja síldina ómetna á erlendan markað og á eigin ábyrgð. Það er öllum vitanlegt, að matið hefir verið að engu haft undanfarið af útlendum síldarkaupendum, a. m. k. fersksíldarmatið, og þess vegna er rétt að sjá, hvað við tekur, ef það verður fellt niður.

Frsm. sjútvn. Ed. (Ingvar Pálmason) Það stendur svo á, að brtt. á þskj. 719, frá sjútvn. Ed., heyra allar saman sem ein heild, og leiðir þar hver af annari. Þess vegna verður að samþ. þær allar eða enga, og má því bera þær upp í einu lagi.

Forseti (EÁrna): Það er rétt, sem hv.frsm. sjútvn. Ed. segir, að annaðhvort verður að samþ. allar brtt. eða enga. En þó er tæplega hægt að bera þær allar upp í einu lagi, og vil ég fyrst sjá, hvernig atkvgr. fer um 1. lið brtt., og ber ég hann fyrst upp til atkv.

Frsm. sjútvn. Ed. (Ingvar Pálmason) Ég tók ekki eftir því, að þessir tveir hv.þm., sem ekki greiddu atkv. um frv., gerðu neina grein fyrir atkv. sínu, en það er þeim skylt að gera, ekki sízt ef örlög frv. velta á þeim.

Forseti (EÁrna): Úrslit málsins velta ekki á þeim. Þó að þeir hefðu greitt atkv. með frv., þá var það ekki nóg til þess að það yrði samþ.

Héðinn Valdimarsson Ég hefi ekkert á móti því að rökstyðja afstöðu mína í þessu máli, og hún var þannig, að ég gat fremur fylgt brtt. en frv. eins og það þá fyrir, en þrátt fyrir það var ég ekki ánægður með það eftir að búið var þó að breyta því. Þó að það sé e. t. v. nokkuð seint fram borið, þá óska ég eftir því, að hæstv.forsrh. geri grein fyrir því, hvers vegna hann greiddi ekki atkv. í fimmtardómsmálinu. Ætti honum ekki að vera síður skylt en öðrum þm. að gera grein fyrir atkv. sínu.

Forseti (EÁrna): Þessa atkvgr. þarf ekki að ræða, því að eins og ég áður tók fram, þá hafði það engin áhrif á úrslit málsins, hvort þessir 2 þm. voru með því eða móti. Meðferð málsins er því lokið.

Einar Árnason Þegar frv. þetta var hér til 2. umr., flutti ég till. um, að því væri vísað til ríkisstj., sem svo bæri það undir álit héraðsstjórna og fengi till. þeirra um þetta mál, áður en það verður lagt næst fyrir þing. En þessi till. mín var felld með jöfnum atkv. hér í deildinni. En þá vantaði 4 menn í hana, svo ég er þess vegna ekki alveg viss um, að fram hafi komið fullur vilji dm. um þetta mál. Ég færði þá fram rök fyrir því, að rétt væri að hrapa ekki svo mjög að því að samþ. þetta frv. Nefndi ég sérstaklega til þess tvær ástæður, er mér virðast liggja fyrir um það. Sú fyrri er, að hér er verið að taka úr höndum héraðsstjórna það skipulag, er þær hafa haft á þessu máli frá alda öðli. Hitt er, að svo er til ætlazt, að lög skv. þessu frv. komi ekki til framkvæmda fyrr en 1935. Þyrfti það því ekki að tefja málið, þó því væri skotið undir álit héraðsstjórnanna, áður en það er afgr. að fullu. Það hafa oft komið fram áður till. um breyt. á sauðfjármörkum. Þær uppástungur hafa verið sitt á hvað, en aldrei fengið verulegan byr enn sem komið er. Það hafa jafnan þótt koma fram ýmsir agnúar á því að setja heildarlöggjöf um þetta efni. Ég jata að vísu, að hér er um frjálslegra fyrirkomulag að ræða, heldur en í ýmsum öðrum uppástungum, sem fram hafa komið. En það, að setja einn markadóm fyrir landið allt, hlýtur að verða þunglamalegt fyrirkomulag og hafa aukinn kostnað í för með sér. Í frv. er gert ráð fyrir því, að 3 menn skipi þennan markadóm. Eiga þeir að sjá um útgáfu á markaskrám fyrir landið allt. Skilst mér, að ríkissjóður eigi að fá ákveðið gjald fyrir þetta frá markeigendum, en kosta síðan prentun markaskránna. Nú verður það ekki vitað, hvort þetta gjald vegur á móti útgáfu markaskránna, en ég er þó hræddur um, að tekjurnar verði rýrari en útgjöldin. Kemur þá sá kostnaður á ríkissjóð.

Ekki kostnaður á prentun

. Ég er þó hræddur um, að kostnaður ríkissjóðs verði nokkur af þessu. Það kostar markadóm áreiðanlega mikla vinnu að sjá um útgáfu markaskráa á hverju ári. Í byrjun mun a. m. k. verða mikið verk að koma þessu í það horf, sem um getur í frv. Þá er annað, að í frv. er ráð fyrir því gert, að sérstök markaskrá verði gefin út fyrir hverja sýslu. Þetta á máske sumstaðar við, en hreint ekki alstaðar, og getur enda reynzt mjög óheppilegt ákvæði. Það er alls ekki víst, að hagkvæmast sé að fylgja sýslumörkum um það svæði, sem markaskrá nær yfir. Ég vil t. d. benda á, að í markaskrá Suður-þingeyinga er jafnan tekinn með einn hreppur ú Norður-Þingeyjarsýslu, sem liggur vestan Jökulsár á Fjöllum. Þetta skýlausa ákvæði frv. mundi því geta valdið örðugleikum eða óþægindum, nema undantekningar væru gerðar á því. Þá er í frv., að mér skilst, bann lagt við sammerkingum í nágrannasýslum. Þetta getur nú verið rétt í sumum tilfellum, en þó ekki alltaf. Ég vil t. d. geta þess, að sammerkingar eru leyfðar í Eyjafjarðarsýslu og Suður-Þingeyjarsýslu. Þar hefir verið unnið saman að þessum málum og hefir það leitt til betra skipulags. Markaskrár hafa verið gefnar út samtímis og bannað að hafa sammerkingar aðrar en þær, sem leyfðar eru af markadómi. Þær sammerkingar, sem leyfðar eru, eru svo prentaðar í markaskrám beggja sýslnanna, svo það er sama, í hvorri þeirra maður flettir upp. Markið finnst í heim báðum. Hér gengur frv. því í bága við það, sem þessar sýslur telja þægilegast fyrirkomulag fyrir sig. Ýmislegt fleira mætti nefna, sem ég tel varhugavert að lögfesta. Nú vil ég ekki neita því, að það kann að vera erfitt að lagfæra það, sem ábótavant er í núgildandi fyrirkomulagi, nema með löggjöf. En þá þarf að sjálfsögðu að fá áður umsögn héraðanna. Í framhaldi af því, sem ég sagði við 2. umr., vil ég því leggja til, að málinu verði vísað til stjórnarinnar.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það er rétt, sem hv. 2. þm. Eyf. tók fram, að hv. deild var ekki fullskipuð þegar 2. umr. fór fram, og má því vera, að allt sé enn á huldu um afdrif frv. Hv. þm. vill halda því fram, að það sé réttast að vísa frv. til héraðsstjórnanna til umsagnar, til að geta síðar notfært sér bendingar þær, er þaðan kunna að koma. Ég fyrir mitt leyti hefi ekki trú á, að þær bendingar yrðu þannig, að gott yrði að taka þær til greina, ef gengið er inn á það fyrirkomulag, sem frv. ætlast til að verði, að hafa landið allt eitt umdæmi. Ég efast ekki um, að sýslunefndirnar geti gefið góðar bendingar að því er snertir þeirra hérað, en ég efast um, að þær verði svo samræmar, að þær komi að verulegu haldi, ef setja á heildarlöggjöf. Það má náttúrlega til sanns vegar færa, að þetta þyrfti ekki að tefja málið, þar sem svo er ráð fyrir gert, að lögin komi ekki til framkvæmda fyrr en um áramót 1934–35. En ég held, að þetta hafi litla þýðingu. Annars skildist mér það á hv.þm., að það vekti fyrir honum að leggja á móti frv. Hann taldi upp gallana á fyrirkomulagi þess, taldi það vera þunglamalegt og kostnaðarsamt. Það þarf sannarlega ekki að vísa málinu til héraðanna til að fá bendingar um þessi atriði. Alþingi er vissulega eins fært að dæma um þetta og gera tillögur um það. Mér virðist gjaldið fyrir birtingu marka í markaskrám vera eins hátt og venja er nú víða á landinu. Ég veit ekki betur en markaskrár hafi borið sig með þessu gjaldi. Þær ættu ekki síður að gera það, þótt þetta frv. yrði samþ. Sá maðurinn, sem á að hafa aðaleftirlitið, er nú launaður starfsmaður hjá Búnaðarfél. Íslands. Það má vera, að ætla þurfi honum einhverja aukaþóknun fyrir þetta, en miklu getur hún ekki numið. Hv. þm. taldi það óheppilegt, að hver sýsla væri umdæmi út af fyrir sig og að ekki væru leyfðar sammerkingar í tveimur nágrannasýslum. Ég býst við, að út af þessu megi bregða, ef þörf er á, og í 16. gr. er einmitt gert ráð fyrri því. Það er ekki ætlunin að banna sammerkingar nema þar, sem þær verða eigendunum að óliði. Annars verður hv. d. að sjálfsögðu að skera úr því, hvað við frv. verður gert.

Frsm. (Einar Árnason) Frv. þetta er ekki stórt. Það fjallar um það, að skemmtiferðamenn, er koma hingað til lands, - og þá aðallega til Reykjavíkur - með áætlunarskipum, er staðnæmast hér, hafi ekki leyfi til að búa um borð í skipunum meðan þau dveljast hér, heldur verði að leita til gistihúsa, ef það eru til á staðnum. Allshn. Nd. flutti frv. og allshn. þessarar deildar hefir fallizt á að mæla með því, að það verði samþ.

Jón Þorláksson Ég skal fúslega viðurkenna góðan tilgang þessa frv., að því leyti sem því er ætlað að styðja atvinnu íslenzkra gistihúsa. En satt að segja finnst mér það samt ekki til þess fallið að verða að lögum. Hv. frsm, gerði ekki alveg rétt grein fyrir efni frv. Hann taldi það vera til að fyrirgirða, að skip, sem kæmu frá útlöndum, og þá aðallega til Reykjavíkur, gætu vistað um borð farþega meðan þau stæðu við. Þetta getur hitt fleiri en slík skip. Það eru mörg skip, sem fara áætlunarferðir til annara staða á landinu og snúa þar við, og ég held, að það væri óheppilegt fyrir alla aðila, ef þessi lög yrðu sett og þeim framfylgt. Nú er það t. d. altítt, að hópar fólks úr Reykjavík taka sér far með millilandaskipum til Akureyrar, dvelja þar meðan skipið stendur við og búa þar um borð. Ég veit ekki, hvort gistihúsum á Akureyri væri nokkur greiði með því gerður, að þvinga þetta fólk til að búa í landi þær nætur, eina eða tvær, sem viðdvölin varir, Það kemur fyrir, að þessi skip fara til Húsavíkur, og það getur átt sér stað, að þau dveldu þar yfir nótt. Þar yrði því líka að reka farþegana í land. Ég veit, að það hefir vakið ofurlítinn kurr, að annað af þeim erlendu skipafélögum, er hingað sigla, Sameinaða félagið, hefir boðið enskum ferðamönnum, er hingað ætla að ferðast, dvöl á skipum sínum meðan þau standa hér við. En ég held, að það verði enginn vinningur fyrir landið að banda hendinni við slíku með löggjöf, sem mun vera alveg óvenjuleg með siðuðum þjóðum. Þeir menn, er slíkar ferðir fara, hafa stuttan tíma og kæra sig ekki um að eyða nema takmörkuðu fé. Með því að semja við skipafélagið geta þeir vitað fyrirfram nákvæmlega, hverju þeir þurfa að eyða. Þótt það sé erlent félag, sem nú hefir boðið upp á þetta, þá getur það líka hitt Eimskipafélagið, því vel má vera, að það sjái sér hag í því að bjóða upp á þessa kosti líka. Ég álít, það löggjöf sem þessi sé fram komin af of litlu tilefni og hinsvegar talsvert óvenjulegt inngrip í frjálsæði manna. Ég get því ekki greitt frv. atkv.

Frsm. (Einar Árnason) Það mun vera rétt til getið hjá hv. 1. landsk., að frv. á að vera til stuðnings íslenzkum gistihúsum, og ef svo er, þá á það nokkurn rétt á sér, ef það kemur ekki óþægilega niður að öðru leyti. Ég skil frv. svo, að þar sé aðallega að ræða um þá menn, er hingað koma frá útlöndum, en ekki um þá, sem fara t. d. héðan til Akureyrar og dvelja þar meðan skipið stendur við. Þar að auki talaði hv.þm. um það, að fólk yrði að reka á land hvar sem skip hefði viðdvöl, en þetta er misskilningur. Það er beinlínis tekið fram í frv., að gistihús verði að vera á staðnum. Ég hygg, að þau séu ekki víða á landinu; það yrði tæplega nema 2 staðir, sem til greina kæmu, Reykjavík og Akureyri. Annars skal ég ekki deila um þetta mál. Ég játa, að það er smámál, og ég býst við, að n. sæki það ekki fast að fá það samþ. Hún áleit, að það væri meinlaust og kynni frekar að styðja gistihús her, og hún vildi ekki standa í vegi fyrir slíkum stuðningi.

Jón Þorláksson Það getur vel verið, að fyrir höfundum frv. hafi ekki vakað annað en það, að meina farþegum, er ferðast milli landa, dvöl í skipunum. En það hefir ekki tekizt að orða frv. svo, því það nær til allra farþega á millilandaskipum, og er ekki um það deilt, að það eru öll þau skip, sem eru í stöðugum ferðum milli landa, þótt þau reki strandsiglingar jafnframt. En jafnvel þótt þessi skilningur væri viðurkenndur, að frv. tæki ekki til farþega, er ferðuðust hafna milli innanlands, þá getur þetta þó verið varhugavert. Það getur tekið til erlendra skemmtiferðaskipa, sem koma hingað og snúa við eftir skamma dvöl. Þetta mundi með öllu útiloka slík skip frá að sækja hingað, því það tíðkast hvergi, að farþegar af slíkum skipum séu reknir í land og neyddir til að leita til gistihýsa. Af því að slík ferðalög tíkast um allan heim, dreg ég þá ályktun, að svona löggjöf geti hvergi verið til. Og ég er hræddur um, að landinu sem ferðamannalandi verði ekki gerður neinn greiði með slíkri löggjöf. Nú hefði ég ekkert sérstaklega á móti því að handa hendinni við aðferð þessa erlenda félags og setja slíka löggjöf um þau skip, sem ekki eru eingöngu farþegaskip, heldur annast einnig vöruflutninga. En þetta frv. gengur miklu lengra. Mér virðist hv.allshn. ekki hafa lagt sérstaklega mikla rækt við að athuga það og vil því gera það að tillögu minni, að því verði vísað til stjórnarinnar til fyllri athugunar.

Frsm. (Einar Árnason) Það kemur vitanlega ekki til mata, að venjuleg skemmtiferðaskip geti heyrt undir þessi lög. Hér er átt við þau skip, er hingað sigla eftir föstum áætlunarferðum, og frv. er miðað við það ástand, sem nú er, en það vita allir; að hingað hafa ekki önnur skip fastar áætlunarferðir en þau, sem annast vöruflutninga jafnframt mannflutningum að meira eða minna leyti. Skemmtiferðaskip koma því ekki til greina. Hv. 1. landsk. áleit, að slík löggjöf væri hvergi til. Um það skal ég ekkert fullyrða. Þó hefir mér verið sagt, að það tíðkaðist ekki erlendis, að farþegar hafi leyfi til að búa í venjulegum áætlunarskipum á viðkomustöðum þeirra, þegar um verulega viðdvöl er að ræða.

Jón Þorláksson Nú kemur fram enn ný skýring. Undir millilandaskip eiga ekki að falla þau skip, sem eingöngu sigla hingað með farþega. En þetta sest bara ekki á frv., og þegar farið verður að þýða það á útlend mál, þá hygg ég, að þýðandanum muni reynast erfitt að gera grein fyrir því, að undir það falli ekki þau skip, sem kölluð eru skemmtiferðaskip. Ég játa, að þessar skýringar hv.frsm. eru til bóta. En ég vil láta það koma ljóslega fram, að undir frv. falli hvorki menn, er ferðast frá einni höfn á Íslandi til annarar og snúa þar aftur með sömu skipsferð, né starfsemi skipa, er sigla hingað eingöngu með farþega. Ef till. mín um að vísa málinu til stjórnarinnar verður ekki samþ., þá vil ég skjóta því til hv.n. að athuga þetta fyrir 3. umr.

Frsm. (Einar Árnason) Í frv. stendur orðið „millilandaskip“, og held ég að orðið sé búið að fá fasta notkun í málinu í merkingunni: „skip, sem siglir eftir fastri áætlun milli Íslands og útlanda“. enda hefi ég ekki orðið var við það, að neinum hér hafi dottið í hug að leggja þann skilning í frv., sem hv. 1. landsk. gerir. Ég er þess vegna ekki viss um, að allshn. sjái ástæðu til að breyta frv. af þessum sökum, en hitt orkar meira tvímælis, hvort innanlandsferðir falla undir ákvæði frv., og gæti vel komi til mála, að n. athugaði það atriði frekar til 3. Umr., ef málið yrði látið ganga áfram. Það hefir tíðkazt nokkuð á síðari árum, að menn fara í slík innanlandsferðalög á sumrin til þess að skemmta sér, og þá einkum héðan úr Reykjavík til Norðurlands, og væri ef til vill rétt að athuga nánar, hvort slíkt fellur undir ákvæði frv. - Annars mun ég ekki deila frekar um þetta mál en þegar er orðið.

Jakob Möller [óyfirl.]: Við erum 3 þm. úr Ed., sem flytjum brtt. við þessa þáltill., sem fer fram á það að koma þáltill. í sama horf og hún var í þegar Ed.afgr. hana, þar sem áskilið sé, að nm. starfi kauplaust í mþn. að því leyti er ríkissjóð snertir. Þessi brtt. okkar er byggð á því, að verkefni n. sé að athuga möguleikana fyrir því að vinna iðnaðarvörur úr innlendum afurðum aðalatvinnuvega vorra. Nú er ákveðið, að í n. verði fulltrúar frá sjávarútvegi og landbúnaði, er séu skipaðir af Félagi ísl. botnvörpuskipaeigenda og Sambandi ísl. samvinnufélaga. Þess vegna er það í raun og veru lagt á vald þessara stofnana atvinnuveganna, hvort þær vilja skipa menn í þessa n. eða ekki, um leið og þær taka ákvörðun um það, hvort þær vilja greiða þessum fulltrúum sínum kaup fyrir störf þeirra í n. eða ekki. Því að svo miklu leyti sem þeir ættu að fá kaup, þá yrði það að koma frá þessum aðilum. Þetta er líka að því leyti heilbrigð ráðstöfun, að hún er prófsteinn á það, hvort fulltrúar atvinnuveganna vilja, að n. verði skipuð til þess að vinna á þann hátt, sem ákveðið er í þáltill., og hvort þeir gera sér von um árangur af því. Hinsvegar má gera ráð fyrir því, að ef n. vinnur einhver þau störf, sem að gagni mega koma, þá þurfi hún að fá aðstoð sérfróðra manna, og má búast við, að sá kostnaður, sem af því kann að leiða, greiðist úr ríkissjóði. - Ég sé svo ekki ástæðu til að lengja umr., en vænti, að málið komi nú þegar til atkv.