Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klukkan sex í dag fer fram utandagskrárumræða um símhleranir á árunum 1949–1968. Málshefjandi er hv. þm. Helgi Hjörvar. Dómsmálaráðherra verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Forseti leggur til, með vísan til 4. mgr. 10. gr. þingskapa, að vikið sé frá ákvæðum um lengd þingfunda á þessum starfsdegi. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þá tillögu? Ef svo er ekki skoðast sú tillaga …  
            

Herra forseti. Ég tek eftir því að orðalag hæstv. forseta í upphafi þessa fundar varðandi tillögu um lengri fund er með sama hætti og í gær. Þá kom fram af hálfu formanns þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að það væri okkar skilningur, og við legðumst að sjálfsögðu ekki gegn því, að fundir stæðu fram á kvöldið og þá væri eðlilegt að það væri fram undir miðnætti og er sá skilningur er áréttaður hér. Við óskum ekki eftir atkvæðagreiðslu um tillöguna.

Forseti vill geta þess að nú fara fram umræður milli þingflokka um framvinduna næstu klukkutímana sem eftir eru af þessum mánuði. Með vísan til þess verður að sjálfsögðu að nýta tímann sem best en þessi heimild þarf að liggja fyrir fyrir forseta til að stýra fundi þannig í dag að við verðum lengur en til klukkan átta í kvöld. Forseti lítur svo á að ekki sé gerð athugasemd við það og sú niðurstaða sé samþykkt.

Herra forseti. Við greiðum atkvæði um mjög mikilvægt mál, breytingar á fjórum lagabálkum á orku- og auðlindasviði. Við vinstri græn lýsum stuðningi við annað meginmarkmið þessa frumvarps sem er að tryggja að opinberar auðlindir í vatnsafli og jarðvarma verði áfram í eigu þjóðarinnar en við viljum útvíkka það hugtak þannig að það taki einnig til Hitaveitu Suðurnesja. Við viljum að fyrirtækin verði líka áfram í eigu þjóðarinnar og við viljum ekki slíta þau í sundur í þágu ímyndaðrar samkeppni. Við viljum slá skjaldborg um Andakíl og Mjólká og við munum reyna að tryggja að Landsnet verði áfram í eigu opinberra aðila. Við treystum á stuðning við góðar tillögur okkar og við munum eftir atvikum styðja aðrar tillögur sem lúta að því að bæta úr verstu ágöllunum á þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Álfheiði Ingadóttur að hér er mjög mikilvæg atkvæðagreiðsla á ferðinni vegna þess að við erum að greiða atkvæði um grundvallarmál. Eins og fram kom í máli hennar ríkir gríðarlega góð samstaða og má segja söguleg sátt um það að slá skjaldborg um orkuauðlindir þjóðarinnar með því að tryggja að þær verði áfram í eigu hins opinbera, hvort heldur ríkis eða sveitarfélaga eða fyrirtækja á þeirra vegum. Það er eitt af grundvallaratriðum þessa máls og því fögnum við þeirri sátt sem um það hefur skapast í þinginu. Í þessu frumvarpi er líka verið að stíga önnur mjög mikilvæg skref til að skerpa á regluverki okkar í orku- og auðlindamálum til framtíðar og tryggja mjög mikilvæg réttindi og meirihlutaeign hins opinbera sömuleiðis í fyrirtækjum sem byggja á sérleyfum og einokun. Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir störfin í nefndinni vegna þess að þau gengu mjög vel. Farið var mjög ítarlega yfir málið og tekið tillit til sjónarmiða fjölmargra umsagnaraðila og gesta sem komu á fundinn og vil ég þakka fyrir það.

Hæstv. forseti. Eins og komið hefur fram er hér um að ræða stórt og mikið mál sem fyrst og fremst snýr að meðferð orkuauðlinda í opinberri eigu og rekstrartilhögun orkufyrirtækja til framtíðar og er margt ágætt í þessu frumvarpi. Ég hef lent í því slysi, því miður, af því að ég var mjög jákvæður í nefndinni og tók málinu vel, að stjórnarliðar hafa sett mig með sér á breytingartillögur. Ég fylgi þeim ekki í einu og öllu. Ég vil því taka fram að ég áskil mér rétt til að fylgja sumu og vera á móti öðru og sérstaklega 4. gr. sem breyttist í meðförum nefndarinnar þannig að þar sem var um tvo þriðju hluta í eigu opinberra aðila að ræða í raforkufyrirtækjum á orkusviði, nægja nú 51%. Ég er andvígur þessari breytingu. Svo gagnrýndi ég auðvitað hæstv. iðnaðarráðherra hart fyrir að hafa ekki haft samkomulag eða samræður við sveitarfélögin við samningu frumvarpsins sem var mjög umdeilt í nefndarstarfinu.

Herra forseti. Hér er um að ræða lagasetningu sem ég tel að sé ein sú mikilvægasta sem rekið hefur á fjörur Alþingis á síðustu árum og ég er ákaflega þakklátur fyrir þá breiðu samstöðu sem hér hefur náðst um ákveðin grundvallaratriði. Það virðist sem þingheimur allur standi einhuga að baki þeirri stefnu sem í frumvarpinu birtist og varðar það að tryggja að orkuauðlindir sem eru nú þegar í samfélagslegri eigu verði það áfram. Ég tel að þetta skipti ákaflega miklu máli. Einnig virðist mér sem giska góð samstaða ríki líka um það að sérleyfisfyrirtæki þau sem sjá almennum borgurum fyrir ljósi og hita verði jafnframt, að þessum lögum samþykktum, ævinlega að meiri hluta í eigu samfélagsins, þ.e. ríkis og sveitarfélaga. Það skiptir miklu máli. Sömuleiðis er með þessu frumvarpi verið að greiða orkufyrirtækjum okkar leið til betri samkeppnisstöðu bæði heima en ekki síst erlendis. Ég þakka þingheimi fyrir þann stuðning sem hefur komið fram við grundvallaratriðin í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Kjarninn í þessu máli er að tryggja að orkuréttindin verði í eigu opinberra aðila og þar með í höndum þjóðarinnar. Þingflokkur Frjálslynda flokksins styður það eindregið að sú lagasetning nái fram að ganga sem felur það í sér. Frumvarpið er þó ekki að öllu leyti gallalaust og mikilvægum þáttum í því hefur verið frestað til sérstakrar nefndar og síðari lagasetningar sem er bagalegt en á sér rætur í því að stjórnarflokkarnir komu sér ekki saman um þá. Fulltrúi okkar í iðnaðarnefnd flytur breytingartillögur þar sem hann leggur til að afnotatíminn verði styttur úr 65 árum í 35 ár og að fjármálaráðherra verði heimilað að beita sér fyrir því að hlutur Geysis Green í Hitaveitu Suðurnesja verði keyptur og fyrirtækið þannig að öllu leyti í eigu opinberra aðila. Ég hvet hv. þingheim til þess að fallast á þessar góðu tillögur.

Herra forseti. Með því að fella niður orðið „alfarið“ í eigu o.s.frv. í 1., 8. og 13. gr. frumvarpsins er tryggt að auðlindir sem eru í sameiginlegri eigu sveitarfélaga og einkaaðila falli einnig undir þá vernd sem frumvarpinu er ætlað að setja á auðlindir í vatnsafli og jarðvarma. Mjög mikilvægt er að það verði svo og er það hægt án þess að brjóta í bága við stjórnarskrá með því að eigendur Hitaveitu Suðurnesja hafa lýst sig reiðubúna til þess. Ég segi því já.

Herra forseti. Í stjórnarskránni er einkarétturinn varinn og tryggður vegna þess að við byggjum á kerfi sem byggir á eignarrétti. Eftir því sem þessi lánstími er lengri, þeim mun nær komumst við eignarréttinum sem er grundvöllur hagvaxtar okkar og hagkerfis. Með því að stytta hann niður í 35 ár erum við að gera þetta meira að sameign, meira að ríkiseign sem ég og flokkur minn, sérstaklega ég, ég tala ekki fyrir flokkinn, er alfarið á móti. En þetta er í stefnu flokksins, ég get því sagt þetta. En ég greiði atkvæði gegn því að stytta tímann niður í 35 ár. Ég hefði viljað sjá þetta hærra, jafnvel 99 ár, vegna þess að þá nálgumst við meira einkaeignarréttinn sem er grundvöllur þjóðskipulags okkar. Ég segi nei.

Herra forseti. Því lengri sem leigutíminn eða afnotarétturinn er, þeim mun meira líkist hann eignarréttinum. Hér er hins vegar um hámarksafnotarétt að ræða, hámarkstíma. Með því að sett verður inn í ákvæðið heimild eða áskilnaður um að hægt sé að endurnýja leigutímann þegar helmingur hans er liðinn þá tel ég óhætt og rétt að minnka þennan hámarkstíma. Það hefði verið betra ef þingheimur hefði viljað samþykkja b-lið 1. tillögu minnar um að þessi réttur væri gagnkvæmur, að bæði eigendur og leigjendur auðlindarinnar gætu haft sama rétt. En þetta er hámarkstími og með endurnýjunarákvæði ættu 35 ár að vera nóg og ég segi já.

Herra forseti. Tillaga mín um 35 ár er náttúrlega þannig til komin að ef við lítum 35 ár til baka hafa orðið mjög miklar breytingar bæði í tækni og verðlagningu á orku og öðru í þeim dúr. Þess vegna leggjum við til að þetta verði ekki nema 35 ár og þegar 10 ár eru eftir af þessum 35 árum, eða 25 ár liðin, geti menn samið aftur um lengingu á samningum um orkuauðlindirnar. En það er auðvitað mikill munur á mér og hv. þm. Pétri Blöndal. Ég vil að þetta sé í almannaeigu en ekki í séreign.

Herra forseti. Greidd eru atkvæði um tillögu um að aflétta vernd á vatnsaflsvirkjunum sem eru undir 10 megavöttum í stað 7 megavatta sem frumvarpið gerði upphaflega ráð fyrir. Þetta þýðir að selja má tvær öflugar virkjanir í landinu, annars vegar Andakílsvirkjun í Borgarfirði og hins vegar Mjólkárvirkjun. Ég segi nei.

Herra forseti. Afnotaréttur í 65 ár er langur tími í lífi einstaklings og fyrirtækja einstaklinga en það er stuttur tími í sögu þjóðar. Þess vegna get ég vel fallist á þetta ákvæði en ég bendi jafnframt á að nú opnast leið til að einkavæða orkufyrirtækin vegna þess að iðnaðarráðherra gæti t.d. selt orkuréttindi sem Landsvirkjun býr yfir eða leigt þau í 65 ár og þar með selt allt fyrirtækið eftir að hafa gert slíkan samning. En að sjálfsögðu yrðum við að hlíta reglum um útboð þegar þessi 65 ára leigutími yrði seldur út.

Hæstv. forseti. Ég vil gera svofellda grein fyrir atkvæði mínu sem er grænt að þessu sinni. Ég geri fyrirvara við orðanotkun í greininni en ég er samþykk prinsippinu. Ég er sammála því að leitast eigi við að halda auðlindunum í eigu almannavaldsins, í eigu okkar allra, í eigu þjóðarinnar. Ég geri hins vegar athugasemd við það að orðið eignarréttur skuli koma fyrir í greininni því ég minni á deiluna, sem er óleyst enn, sem stendur um eignarrétt á vatni. Samkvæmt þeim vatnalögum sem eru í gildi í dag er ekki hægt að skilgreina eignarrétt á vatni. Samkvæmt hins vegar því frumvarpi sem búið er að reyna í tvö ár að leiða hingað í lög er talað um eignarrétt. Í þessu máli er því hnútur sem enn er óleystur. Það er með fyrirvara um að sá hnútur leysist sem ég segi já, hæstv. forseti.

Herra forseti. Ef ég hef tekið rétt eftir erum við að greiða atkvæði um að lækka þann hlut sem skal að lágmarki vera í opinberri eigu í flutningsfyrirtækinu Landsneti. Það er mér með öllu óskiljanlegt að menn skuli vilja breyta frumvarpinu að þessu leyti í öfuga átt þegar það eina rétta væri náttúrlega að ganga frá því að Landsnet væri að fullu í opinberri eigu um aldur og ævi, sem er eina vitræna skipulagið í þessum efnum. Það er með þetta frumvarp eins og suma aðra hluti að það á eftir að reyna á það hvernig það mun gefast í framtíðinni hvort það verða túlkanir og vilji hv. þm. Péturs Blöndals um að þetta þjóni einkavæðingartrúnni eða hvort það verði sá meinti tilgangur að slá skjaldborg um auðlindir í almannaeigu sem verður ofan á. Ég vona að frumvarpið reynist ekki flagð undir fögru skinni þessa tilgangs að verja auðlindirnar í opinberri eigu. En ég mæli með því að hæstv. iðnaðarráðherra verði aðeins hógværari þegar hann hælist um af þessu afreki sínu, að hafa komið þessu máli hingað inn og sérstaklega í ljósi þess að í stefnir að Alþingi breyti því til hins verra, meiri hlutinn með stuðningi ráðherrans.

Virðulegi forseti. Hér er verið að gera breytingu á 8. gr. raforkulaga þar sem verið er að kveða á um rekstrarform Landsnets. Í dag er ekkert kveðið á um það eða nein trygging fyrir því að fyrirtæki skuli vera í meirihlutaeigu hins opinbera heldur er eingöngu kveðið á um að það skuli vera hlutafélag. Síðan eru hins vegar aðrar greinar sem tryggja að það sé í 100% eigu hins opinbera, eins og t.d. bráðabirgðaákvæði XII. Með þessari atkvæðagreiðslu er ekki verið að fella það úr gildi, það stendur því áfram. Hins vegar er verið að bæta inn í almenna grein því prinsippi sem fylgt hefur verið í gegnum allt þetta frumvarp að fyrirtæki með sérleyfisstarfsemi og sem er í einokun og sinnir þessu mikilvæga samfélagshlutverki, skuli vera í meirihlutaeigu hins opinbera. Ekki er verið að breyta eignarhaldinu í Landsneti, það þarf að gera með annars konar lagabreytingum og þarf þá að koma sérstaklega fyrir Alþingi.

Herra forseti. Í þessari grein frumvarpsins er gert ráð fyrir fullum fyrirtækjalegum og stjórnunarlegum aðskilnaði og þar með uppskiptingu fjögurra öflugustu raforkufyrirtækjanna okkar að minnsta kosti. Þetta er gert án þess að kröfur Evrópusambandsins liggi fyrir. Þetta gengur mun lengra en Evróputilskipunin um raforkumál. Það er ljóst að mati flestra þeirra ef ekki allra sem um málið hafa fjallað að þetta mun hafa ærinn tilkostnað í för með sér og hann mun ekki lenda nema á einum hópi og það eru raforkuneytendur í landinu. Herra forseti. Ég segi já.

Herra forseti. Ég vek athygli á því að hér er verið að greiða atkvæði um hitaveiturnar og það er mikilvægt að fram komi í þessari umræðu að hitaveiturnar falla ekki undir raforkutilskipun Evrópusambandsins. Það er þess vegna engin sérstök ástæða til þess að láta ákvæði sem varða rafmagnið og eru í samræmi við raforkutilskipun Evrópusambandsins ná til hitaveitnanna eins og hér er lagt til. Ég segi nei.

Herra forseti. Að því samþykktu að slíta eigi upp með lögum hitaveiturnar í landinu og heimila sölu á hluta úr þeim þá er skömminni skárra að það sé þó ákvæði um meirihlutaeign almennings í þessum miklu og öflugu fyrirtækjum okkar. Þó að við höfum greitt atkvæði gegn tillögu um einfaldan meiri hluta vegna kröfu okkar um aukinn meiri hluta þá styðjum við 12. gr. frumvarpsins óbreytta.

Herra forseti. Hér er um að ræða bráðabirgðaákvæði sem opnar fyrir það að sérlög um orkufyrirtæki, m.a. um Orkuveitu Reykjavíkur, verði tekið til endurskoðunar með það að markmiði að fella þau brott að hluta eða öllu leyti. Þá er væntanlega verið að tala um að fella lög um þessi sérfyrirtæki undir ákvæði hlutafélagalaga. Ég tel að með þessu felist fyrirheit um uppskiptingu og einkavæðingu þessara fyrirtækja og tel ekki 

Virðulegi forseti. Ég tel þetta ákvæði til bráðabirgða afar mikilvægt og nefnd þeirri sem hér er gert að taka til starfar vegna þess að í vinnslu nefndarinnar komu fram ýmis varnaðarorð sérfræðinga varðandi ýmis hagfræðileg álitamál sem þarna gætu verið uppi, er ætlað að fara vel yfir útfærslu þeirra atriða. Ég vil því hvetja til mikils samráðs við bæði hagsmunaaðila og þá sérfræðinga á sviði efnahagsmála sem þarna er um að ræða og fagna því þessari grein.

Hæstv. forseti. Þau lög sem hér er verið að breyta eru mér nokkuð kær og ég hef tilfinningar til þessara mála allra af skiljanlegum ástæðum. En það sem kemur fram í þessu bráðabirgðaákvæði skýrir að ýmsu leyti að það náðist að taka þetta mál út úr nefndinni vegna þess að stjórnarflokkarnir höfðu gersamlega ólík sjónarmið í þessu máli. En hér kemur að því í þessu bráðabirgðaákvæði að hæstv. forsætisráðherra á að skipa nefnd sem að sjálfsögðu hefði átt að vera á verksviði iðnaðarráðherra þar sem hann fer með þennan málaflokk. Ég sting upp á því, þótt ég sé ekki beint með tillögu um það, að þetta verði tvíhöfða nefnd því að það er aðferðin sem oft er beitt af hálfu stjórnarflokkanna.

Virðulegi forseti. Með þessu ákvæði er verið að leggja til að fjármálaráðherra skuli að höfðu samráði við hlutaðeigandi sveitarfélaga beita sér fyrir því að ríki eða sveitarfélög eignist hlut Geysis Green í Hitaveitu Suðurnesja. Nú er rétt að skýra frá því að í meðförum nefndarinnar á málinu kom fram yfirlýsing frá stjórnarmönnum, bæði formanni og varaformanni stjórnar Hitaveitu Suðurnesja, um að þeir muni laga fyrirtækið að þessum lögum þannig að þau muni ná til Hitaveitu Suðurnesja. Í þeirri yfirlýsingu kemur fram að unnið sé að samkomulagi um að a.m.k. Reykjanesbær eignist það land og jarðhitaréttindi sem nú eru í eigu Hitaveitu Suðurnesja. Jafnframt kemur fram í þessari yfirlýsingu að þannig fari land- og jarðhitaréttindi Hitaveitu Suðurnesja í fulla eigu opinberra aðila og samið verði við Hitaveitu Suðurnesja um afnot. Ég tel þetta bráðabirgðaákvæði sem hv. þingmaður leggur til óþarft og segi því nei en fagna um leið þessari yfirlýsingu frá Hitaveitu Suðurnesja.

Virðulegur forseti. Ég vil fylgja eftir ræðu minni um málið og lýsa því yfir fyrst og fremst sem þingmaður - en ekki síður vegna þess að rætt er um tvíhöfða nefnd - sem sveitarstjórnarmaður og stjórnarmaður í orkufyrirtæki, sem verkfræðingur og ekki síst sem íbúi og orkunotandi að ég fagna því að málið er komið jafnlangt eins og raun ber vitni og styð að sjálfsögðu að það fari til 3. umr.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að leggjast gegn því að þetta mál fari til 3. umr. og ég geri ráð fyrir að það fari til nefndar milli umræðna í ljósi þeirra miklu breytinga sem á því voru gerðar. En því miður voru þær breytingar allar í eina átt að lækkaðar voru þær girðingar og veiktar þær varnir sem eiga að heita í þessu frumvarpi, ef að lögum verður, utan um sameign á orkuauðlindunum. Málið er því ákaflega tvíbent og framtíðin mun ráðast fyrst og fremst af pólitískum viðhorfum og stefnu þeirra sem fara með völdin og framkvæmd þessara laga. Hvort það verður túlkun Samfylkingarinnar að hér sé nokkur vörn í hvað varðar hið sameiginlega eignarhald eða hvort það verða túlkanir hv. þm. Péturs Blöndals og skoðanasystkina hans um að þetta opni meira og minna fyrir einkavæðingu á þessu öllu saman. Eða efast einhver um það hvernig orkumarkaðurinn á Íslandi muni líta út eftir nokkur ár þó að þessi lög verði samþykkt ef hv. þm. Pétur Blöndal fær alræðisvald í landinu?

Herra forseti. Það kom fram í umræðum um þetta frumvarp að þetta ákvæði væri lítið rætt. Ég hef engar efasemdir um að Veiðimálastofnun eigi að taka fulla þátt í sprotastarfsemi, rannsóknavinnu og öðru slíku en ég geri athugasemdir við það að fyrirtæki geri það í gegnum hlutafélög. Ég hefði kosið að sjá það gerast í gegnum þróunar- eða styrktarsjóði eða með öðrum hætti. Ég greiði að svo stöddu atkvæði gegn þessu ákvæði og óska eftir því að málið gangi til sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar fyrir 3. umr.

Hæstv. forseti. Ég er ánægð með að það komi fram ósk um að málið komi til nefndar fyrir 3. umr. Ég hefði farið fram á það ef sú tillaga hefði ekki þegar komið fram vegna þess að svo ber við að þrír hv. þingmenn ríkisstjórnarflokkana eru með fyrirvara við afgreiðslu þessa máls frá nefnd og þeir gerðu ekki grein fyrir þeim fyrirvara við umræðuna svo ég viti. Það verður þá forvitnilegt að heyra það í nefndinni hverjir þessir fyrirvarar eru því að mér finnst þetta vera dæmigert fyrir lausungina sem er í stjórnarsamstarfinu. Hv. formaður sem er fræg fyrir það að reka tryppin sín en einhverra hluta vegna hefur hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur ekki tekist að koma þessum ágætu þingmönnum inn á línuna þrátt fyrir að fluttar hafi verið 11 breytingartillögur við málið. Ég sagði við 2. umr. að hægt hefði verið að flytja þá 12. ef það hefði orðið til þess að stjórnarsinnar hefðu getað stutt þetta mál eins og menn.

Virðulegur forseti. Ég var með fyrirvara varðandi 3. gr. í nefndarálitinu og hins vegar styð ég framgang þessa frumvarps, virðulegur forseti, að það fari til 3. umr. enda munum við skoða málið á milli 2. og 3. umr.

Herra forseti. Við greiðum atkvæði um viðurlög við því ef menn hlíta ekki því að greiða gjald af veiðitekjum og öðrum slíku í Fiskræktarsjóð sem rennur, athyglisvert nokk, til einstaklinga og fyrirtækja þeirra. Viðurlögin eru allt að tveggja ára fangelsi.

Herra forseti. Ég vek athygli á því að hér er verið að reisa hinar ýmsu skorður við starfsemi fjármálafyrirtækja. Það er verið að setja bönkunum skorður um uppgreiðslugjald, um hin ýmsu gjöld sem fylgja lántökum eða viðskiptum við viðskiptavini. Maður skyldi hafa haldið að hin frjálsa samkeppni hefði átt að ráða hér þannig að ekki þyrfti að gera það. Þetta segir okkur einfaldlega að á fjármálamarkaði ríkir fákeppni og einokun á mörgum sviðum og þess vegna er ríkið nú farið að setja þeim reglur og skorður. Við samþykkjum þessar tillögur og þetta frumvarp sem hér er en ég bendi á að þetta undirstrikar fákeppnisstöðuna á fjármálamarkaði hér á landi.

Herra forseti. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs styðjum að Palermó-samningurinn verði fullgiltur af okkar hálfu þó að við höfum vissa fyrirvara á atriðum sem tengjast framkvæmd þessara mála eins og ég gerði grein fyrir í framsöguræðu. En þessum samningi fylgja mikilvægar bókanir eins og bókunin um að koma í veg fyrir og refsa fyrir mansal, einkum kvenna og barna, og bókunin gegn ólöglegum innflutningi fólks. Við teljum afar mikilvægt að þessar bókanir verði fullgiltar og þá er að sjálfsögðu eðlilegt að á undan sé gengin fullgilding móðursamningsins sjálfs. Með vísun til fyrirvara þó sem við höfðum á ákveðnum þáttum framkvæmdum þessara mála, þá styðjum við málið.

Herra forseti. Hér er lögð til innleiðing á tilteknum þáttum sem tengjast orkutilskipunum Evrópusambandsins og breytingum á IV. viðauka. Við þingmenn Vinstri grænna vorum andvíg því á sínum tíma að Ísland innleiddi þessar tilskipanir og töldum rétt og teljum rétt að Ísland reyni að semja um undanþágu frá þeim þar sem þær eiga ákaflega illa við íslenskan orkumarkað, einangraðan og sjálfstæðan. En megininntak regluverksins er að innleiða samkeppni í viðskiptum yfir landamæri og búa til sameiginlegan raforkumarkað á meginlandi Evrópu. Það má að auki geta þess að þessu máli fylgja óvenjulega fátæklegar upplýsingar um það hvaða áhrif innleiðingin hefur í för með sér og aðstandendur málsins segja sjálfir að ekki sé að svo stöddu unnt að segja til um áhrif tilskipunarinnar og innleiðingar 

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á samkeppnislögum, nr. 44/2005, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ingunni Þorsteinsdóttur frá Alþýðusambandi Íslands, Guðmund Skúla Hartvigsson og Hólmfríði Kristjánsdóttur frá Deloitte, Sigurð Örn Guðleifsson frá Félagi íslenskra stórkaupmanna, Hafdísi Ólafsdóttur og Pál Gunnar Pálsson frá Samkeppniseftirlitinu, Guðrúnu Björk Bjarnadóttur frá Samtökum atvinnulífsins, Gísla Tryggvason, talsmann neytenda, Harald Inga Birgisson frá Viðskiptaráði og Áslaugu Árnadóttur frá viðskiptaráðuneyti. Með frumvarpinu er lagt til að gerðar verði breytingar á ákvæðum um samruna í samkeppnislögum. Helstu breytingar sem í frumvarpinu felast eru í fyrsta lagi að gert er ráð fyrir að samruni komi ekki til framkvæmda á meðan Samkeppniseftirlitið fjallar um hann. Verði frumvarpið að lögum getur Samkeppniseftirlitið því ógilt samruna áður en hann kemst til framkvæmda en ekki eftir að hann hefur átt sér stað líkt og kveðið er á um í 1. málsl. 1. mgr. 17. gr. gildandi laga. Í öðru lagi er lögð til hækkun á þeim veltumörkum sem miðað skal við þegar metið er hvort samruni sé tilkynningarskyldur auk þess sem lagt er til það nýmæli að fjárhæðarmörk miðist við veltu fyrirtækja á Íslandi. Í þriðja lagi er gerð tillaga um útvíkkun á heimildum Samkeppniseftirlitsins til að ógilda samruna eða setja skilyrði fyrir honum. Stofnunin fær samkvæmt frumvarpinu aukið svigrúm til mats á samkeppnislegum áhrifum samruna. Í fjórða lagi er lagt til að ákvæðum um fresti til að taka ákvarðanir í samrunamálum verði breytt. Í fimmta lagi er gert ráð fyrir því að heimilt verði í ákveðnum tilvikum að setja fram styttri tilkynningar um samruna. Í sjötta lagi er mælt fyrir um heimild til handa Samkeppniseftirlitinu til að taka mál fyrir að nýju, hafi áfrýjunarnefnd eða dómstóll ógilt ákvörðun eftirlitsins sökum formgalla. Í sjöunda lagi er lagt til að skilgreining á hugtökunum „samruni“ og „yfirráð“ verði færð til samræmis við evrópskan samkeppnisrétt. Ákvæði frumvarpsins miða að því að færa reglur íslensks samkeppnisréttar nær reglum EES- og EB-réttar og tekur frumvarpið jafnframt mið af reynslu Samkeppniseftirlitsins við meðferð samrunamála á síðustu missirum. Nefndin leggur til að nokkrar breytingar verði gerðar á frumvarpinu. Lagðar eru til ýmsar breytingar á 3. gr. Í fyrsta lagi er lagt til að við a-lið greinarinnar bætist ný málsgrein þess efnis að unnt sé að tilteknum skilyrðum uppfylltum að fá undanþágu frá því að samruni komi ekki til framkvæmda á meðan Samkeppniseftirlitið fjallar um hann. Skilyrði fyrir slíkri undanþágu eru þau að sýnt hafi verið fram á að tafir á framkvæmd samrunans geti skaðað viðkomandi fyrirtæki eða viðskiptaaðila þess og að samkeppni sé stefnt í hættu. Gert er ráð fyrir að Samkeppniseftirlitið hafi heimild til að binda undanþáguna skilyrðum. Í öðru lagi er lagt til að b-lið 3. gr. verði breytt á þann veg að Samkeppniseftirlitinu verði unnt að krefja aðila samruna, sem ekki uppfyllir skilyrði a- og b-liðar 1. mgr. 17. gr. a um veltumörk, um tilkynningu um samrunann þegar verulegar líkur eru á því að samruninn geti dregið umtalsvert úr virkri samkeppni. Þetta á þó aðeins við ef sameiginleg heildarvelta viðkomandi fyrirtækja er meiri en einn milljarður króna á ári. Í breytingartillögunni er einnig gert ráð fyrir að aðilar samruna sem ekki uppfylla veltumörk 1. mgr. 17. gr. a geti greint Samkeppniseftirlitinu skriflega frá samrunanum og hafi stofnunin þá 15 virka daga til að taka ákvörðun um það hvort óska eigi eftir tilkynningu um samrunann. Þá er í þriðja lagi lagt til að gerðar verði breytingar á 1. málslið c-liðar 3. gr. þar sem kveðið er á um heimildir Samkeppniseftirlitsins til að ógilda samruna. Í frumvarpinu er lagt til að Samkeppniseftirlitinu verði heimilt að ógilda samruna sem hindrar virka samkeppni, einkum þegar markaðsráðandi staða eins eða fleiri fyrirtækja myndast eða styrkist. Hefur breytingin þótt matskennd og er því lagt til að orðalagi ákvæðisins verði breytt þannig að skýrt verði kveðið á um það í hverju hið aukna svigrúm stofnunarinnar til efnislegs mats felist. Þannig er lagt til að Samkeppniseftirlitið geti ógilt samruna ef stofnunin telur að hann hindri virka samkeppni með því að markaðsráðandi staða eins eða fleiri fyrirtækja verði til eða styrkist eða verði til þess að samkeppni á markaði raskist að öðru leyti með umtalsverðum hætti. Að öðru leyti vísast um svigrúm til efnislegs mats til athugasemda um c-lið 3. gr. frumvarpsins. Auk þessa er lagt til að við c-lið bætist nýr málsliður þess efnis að við mat á lögmæti samruna skuli tekið tillit til tækni- og efnahagsframfara að því tilskildu að þær séu neytendum til hagsbóta og hindri ekki samkeppni. Í þessu sambandi má vísa til 2. gr. samrunareglugerðar EB nr. 139/2004. Ákvæðið heimilar framkvæmdastjórninni að hafa hliðsjón af hagræðinu sem kann að stafa af samruna. Þótt íslensk samkeppnisyfirvöld hafi að gildandi rétti talið sig hafa heimild til að beita framangreindum sjónarmiðum þykir rétt í samræmi við meginstefnu þessa frumvarps að ákvæðið verði fært til skýrara samræmis við Evrópurétt. Í því felst m.a. að tillit til skilvirknis- eða hagræðingarsjónarmiða koma aðeins til álita þar sem tryggt er að hreinn ávinningur af samruna skili sér til neytenda. Sönnunarbyrði hvílir á samrunaaðilum. Samkvæmt þessu eru skilyrðin fyrir því að tekið verði tillit til hagræðingar við mat á áhrifum samruna í samkeppnismálum hér á landi í megindráttum þau í fyrsta lagi að verulegar líkur séu á að samruninn skili skjótt umtalsvert aukinni hagkvæmni í rekstri hins sameinaða fyrirtækis. Í öðru lagi að hagræðingaráhrifin séu beintengd samrunanum og ekki hægt að framkalla þau með öðrum hætti. Í þriðja lagi að aukin hagræðing skili sér til neytenda í formi verðlækkunar sem vegi þyngra en hugsanleg verðhækkun vegna skertrar samkeppni. Samrunaaðilar verða að geta fært sönnur á þau þrjú atriði sem að framan eru rakin. Í fjórða lagi eru lagðar til breytingar á d-lið 3. gr. frumvarpsins. Breytingar í a-lið leiðir af breytingu sem lögð er til á a-lið 3. gr. en í b-lið er lagt til að við útreikning á fresti samkvæmt lokamálslið 1. mgr. verði miðað við virka daga, eins og gert er annars staðar í frumvarpinu. Jafnframt leggur nefndin til að við frumvarpið bætist ákvæði um breytingar á nokkrum ákvæðum laganna þar sem vísað er til 17. gr. auk breytinga á viðurlagakafla laganna en þar er einnig um að ræða breytingu á nokkrum tilvísunum. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir þetta álit rita hv. þingmenn Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðfinna S. Bjarnadóttir, Birgir Ármannsson, Árni Páll Árnason, Birkir Jón Jónsson, Jón Gunnarsson, Björk Guðjónsdóttir og Jón Bjarnason, en hann er með fyrirvara fyrir þetta álit. Höskuldur Þórhallsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Jón Magnússon sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu.

Frú forseti. Þetta er frumvarp til laga um breytingu á samkeppnislögum sem liggur fyrir til 2. umr. og formaður nefndarinnar, hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hefur gert grein fyrir því. Eins og kom fram í máli hv. þingmanns er ég á nefndarálitinu með fyrirvara. Eins og hv. þingmaður, formaður viðskiptanefndar, greindi frá lúta breytingar nefndarinnar fyrst og fremst að samruna fyrirtækja og inngripa Samkeppniseftirlitsins, annars vegar tilkynningarskyldu, upplýsingaskyldu til Samkeppniseftirlitsins og hins vegar inngripa stofnunarinnar gagnvart því sem þar væri að gerast. Verið er að útvíkka þær heimildir og færa auknar heimildir til Samkeppniseftirlitsins til að ógilda samruna eða setja skilyrði fyrir honum. Stofnunin fær samkvæmt frumvarpinu aukið svigrúm til mats á samkeppnislegum áhrifum samruna. Ég staldra mjög mikið við slíka orðnotkun og þær skilgreiningar. Margir af þeim þáttum sem teknir eru til eru kannski ekki eingöngu samkeppnisrekstur heldur er það líka þjónustustarfsemi. Hvergi er talað um í þessum lögum að gæta eigi að einhverjum uppfylltum þjónustuskyldum heldur fyrst og fremst að ytri skilyrðum samkeppnisþátta sem eru eins og rauður þráður eða heilög trú í gegnum þetta mál. Fyrirvari minn lýtur einmitt að þeirri hugmyndafræðilegu nálgun að æ fleiri þættir skuli settir á þennan samkeppnismælikvarða og lög og reglur á ýmsum sviðum hertar hvað það varðar en hvergi er minnst á þjónustuskyldur. Tökum olíufélögin sem dæmi. Við erum með þrjú eða fjögur olíufélög. Samkeppnin snýst fyrst og fremst um olíusöluna á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Þar eru settar upp þjónustustöðvar nánast hlið við hlið en í stórum landshlutum er þjónusta varðandi olíusölu og olíudreifingu aftur á móti af skornum skammti og ekki nema eitt fyrirtæki og varla það á stórum svæðum, sem geta þá líka skammtað sér þjónustustíl. Í þessum efnum sýnist mér landinu vera skipt upp, annars vegar þar sem menn halda að svokallaðar samkeppnisreglur geti gilt til að halda uppi gæðum og þjónustu og hins vegar er á stórum hluta landsins litið svo á að sú þjónusta og gæði hennar skipti engu máli. Ég get alls ekki fallist á slík botnlaus samkeppnissjónarmið sem eru farin að ráða eiginlega alls staðar í samfélaginu og stöðugt er keyrt á. Ég hefði viljað sjá að þarna komi ætíð inn orð eins og þjónusta eða þjónustuskyldur. Mörg af þessum lögum sniðganga eða taka ekkert tillit til þess hvernig dyggð og búseta í landinu er, gríðarlegar vegalengdir, landið þéttbýlt hér á þessu svæði en dreifbýlt úti á landi. Ef menn eru stöðugt að velta fyrir sér samkeppni og samkeppnisreglum, sem ég ætla ekki að gera lítið úr, ættu menn líka að setja þjónustukvöðina, en það er ekki. Svona er þetta á æ fleiri sviðum. Ég minntist á olíuna. Ég held að mörg okkar upplifi það að ekki sé svo mikil samkeppni þegar upp er staðið á milli olíufélaganna á samkeppnissvæðum landsins. Þar komi allir fram nánast sem einn aðili.  Ég hélt að í nógu væri að snúast hjá Samkeppniseftirlitinu. Samt sá sú stofnun ástæðu til að senda Bændasamtökunum bréf að afloknu búnaðarþingi. Ætli búnaðarþing sé ekki meira en aldargamall samráðsvettvangur og vettvangur bænda í landinu? Miklu eldra en Samkeppniseftirlitið og miklu virðulegra að mínu mati. Samt sá Samkeppniseftirlitið ástæðu til að senda Bændasamtökunum bréf og óska eftir afritum af öllum fundargerðum, tölvupóstum og öðrum samskiptum sem farið hefðu manna á milli á búnaðarþingi. Sá grunur læddist að Samkeppniseftirlitinu að bændur hefðu verið að ræða saman og hugsanlega verið að ræða saman um sameiginleg hagsmunamál og það gat verið mjög hættulegt.  Ég hef velt því fyrir mér hvort ekki hefði verið rétt að fylgja því betur eftir hvað er að gerast á matvörumarkaðnum þar sem dagvaran er komin í hendur - 90% eru komin í hendur þriggja aðila og um 80% á hendur tveggja. Ég hefði viljað heyra miklu harðari afskipti og aðkomu Samkeppniseftirlitsins að slíkum samruna. Hins vegar sjáum við aftur víða út um land að erfiðleikar eru í að halda úti dagvöruverslun. Ég er ekki að segja að fara eigi að ríkisvæða þá verslun, dagvöruverslunina. En menn skyldu hafa í huga hvers konar samfélag við byggjum þegar verið er að fjalla um þennan samruna. Við vorum í atkvæðagreiðslum áðan að greiða atkvæði um hvernig mætti setja einhverjar skorður við bankana, fjármálafyrirtæki, vegna þess að þeir eru í krafti einokunar og fákeppni að setja alls konar aukagjöld á viðskipti sín við viðskiptavini, lántökur eða peningaviðskipti, VISA og greiðslukortaviðskipti o.s.frv. Við þekkjum þetta. Þetta hefur verið mikið í umræðunni. Talið var að á grunni frjálsrar samkeppni ætti ekki að þurfa að setja þeim stofnunum neinar skorður. Nú er það aftur á móti að verða svo að þessar sömu stofnanir eru að loka útibúum sínum, starfsstöðvum víða um land. Á þeim hvíla því engar þjónustukvaðir. Er það ekki mikilvægur þáttur í starfsemi allra landsmanna að eiga góðan og greiðan aðgang að þjónustustöðvum fjármálafyrirtækja? En verið er að loka þeim. Við heyrðum um daginn að verið væri að loka á Hvolsvelli, frú forseti. Verið er að loka núna þjónustumiðstöð Kaupþings á Hvolsvelli og þar með fer líka sá samningur sem viðkomandi hafði gert við Póstinn um póstdreifingu. Samkeppniseftirlitið er ekki að taka á þessum málum, nei. Það er ekki að taka á því hvort mikilvægum fyrirtækjum eins og bönkum og slíkum fjármálafyrirtækjum beri nein skylda til að halda uppi þjónustu út um allt land. Nei. Hins vegar neyðumst við til að setja reglur til að setja skorður við því hvernig þeir beita fákeppni sinni. Ég hefði talið alveg í hæsta máta eðlilegt, a.m.k. fyllilega til skoðunar, að settar verði kvaðir á stærstu bankana. Þeir eru þjóðinni ekki óviðkomandi, síður en svo. Er ekki verið að samþykkja að leggja til 500 milljarða kr. lántökur til ríkissjóðs til þess að styrkja fjármálastarfsemi bankanna? Ekki ætlar ríkið að fara að reka banka. Hefði ekki verið nær að setja þjónustuskyldur á þá? Því að þeir koma allri þjóðinni við, þó svo að við höfum horft upp á það núna hvernig þeir hafa valsað með eigur þjóðarinnar, verið með sjálftökurétt, skammtað sér himinhá laun, skammtað sér síðan kaupauka eftir því hvernig þeim hefur tekist að ná miklu fé inn. Það hefur reyndar verið gagnrýnt af mörgum að með því sé verið að gera þær stofnanir allt of áhættusetnar. Það er vitað að þegar þeir lenda í þraut þá er þjóðin að baki. En að sjálfsögðu getum við ekki misst fjármálastofnanirnar okkar. Ég hefði viljað sjá að þegar við erum að setja kvaðir á samruna, sem ég tel svo sem að geti verið eðlilegt undir ákveðnum kringumstæðum, þá ættu menn samtímis að setja á þjónustuskyldur. Hvað með fjarskiptin, Landssímann sem var seldur vegna þess að nauðsynlegt þótti að selja hann af samkeppnissjónarmiðum? Hvað þýðir það? Það þýðir að stórir landshlutar eru án viðunandi þjónustu vegna þess að þessi umrædda samkeppni, út frá þeim einu forsendum að samkeppni sé til að græða, er á höfuðborgarsvæðinu. Þau lög og umgjörð sem sett eru með þessum hætti snúa nánast alfarið að örlitlum hluta landsins. Nú er verið að loka þjónustustöðvum Landssímans, t.d. á Egilsstöðum heyrði ég nýverið, og fyrir norðan. Lokað var á Blönduósi og á Sauðárkróki er verið að draga saman, lokað á Siglufirði o.s.frv. vegna þess að þarna var engin samkeppni, því þurfti ekki að halda uppi þjónustunni. Það var enginn annar sem vildi gera það og því þurfti ekki að halda henni úti. Samkeppniseftirlit finnst mér eiga að vera eins konar þjónustueftirlit, þannig að þessu fylgi ekki bara dyntótt afskiptasemi af hálfu eftirlitsins heldur eigi því líka að fylgja þjónustueftirlit og þjónustukvaðir. Það er ólíðandi fyrir íbúa landsins, meginhluta landsins að búa stöðugt við þær lagasetningar sem lúta alfarið að einungis litlum hluta landsins. Þau lög um samkeppniseftirlit þar sem hvergi er tekið á þjónustuskyldu eiga snúast um það. Val Samkeppniseftirlitsins á forgangsverkefnum sínum - ég man ekki hvort það skipti sér einhvern tíma af því þegar björgunarsveitir voru að selja flugelda vegna þess að það hafði einhverjum öðrum dottið í hug að ágætt væri að flytja inn flugelda til að selja. Þá var það orðin samkeppni og Rauði krossinn eða björgunarsveitir mega náttúrlega ekki vera að starfa á slíkum samkeppnisvettvangi. Þetta eru fyrirvarar mínir, frú forseti. Ég tel að Samkeppniseftirlitið sé í mörgum tilfellum fullkomlega farið að starfa á villigötum, reyndar er það bara hættulegt og er farið að teygja sig í að skerða og takmarka hagsmuni samfélagsþjónustunnar sem okkur ber skylda til að standa vörð um á Alþingi.

Frú forseti. Ég vil mótmæla málflutningi hv. þm. Jóns Bjarnasonar. Ef ég les málflutning hans rétt dreg ég þá ályktun að hann líti á þessa löggjöf, samkeppnislögin eða aðra neytendalöggjöf, sem einhvers konar áfellisdóm um frjálsa samkeppni, að neytendavernd sé andstæður póll við frjálsa samkeppni. Ég tek alls ekki undir það, þetta tvennt fer saman. Ég veit svo sem að hv. þingmaður er alveg sammála mér í því að samkeppnislög eru nauðsynleg lög en þau gera m.a. inngrip ríkisvaldsins óþörf. Samkeppnislög eru leikreglur á markaði, umferðarreglurnar. Bandaríski hæstirétturinn kallaði samkeppnislög stjórnarskrá atvinnulífsins þannig að þetta eru grundvallarlög sem gera fyrirtækjum kleift að starfa á jafnræðisgrundvelli neytendum til hagsbóta. Við erum að setja margs konar lög sem lúta að því að bæta neytendavernd. Í morgun samþykktum við lög eða ákvæði sem lúta lögum um neytendalán þar sem markmið okkar var að bæta stöðu skuldara og þingmenn voru sammála um þá leið. Á eftir munum við ræða annars konar löggjöf um innheimtulög sem er líka gríðarlega mikilvæg og lýtur að því að bæta stöðu skuldara og tryggja góða innheimtuhætti. Við erum hugsanlega að fara að setja lög sem eiga að stuðla að meira jafnræði milli fjármálafyrirtækja og sparisjóða, eins og hv. þingmaður veit. Ég vil alla vega ekki láta það ógert að mótmæla þeirri ályktun að lagasetning varðandi viðskiptalífið sé einhvers konar áfellisdómur um frjálsa samkeppni. Ég er algjörlega ósammála því að Samkeppniseftirlitið sé á einhverjum villigötum eða sé beinlínis hættulegt. Samkeppniseftirlitið er sú eftirlitsstofnun sem er að mörgu leyti einna mikilvægust 

Frú forseti. Ég er alveg sammála hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni í því að að sjálfsögðu þarf að vera hér rammi, m.a. samkeppnisrammi. Engu að síður hef ég líka viljað sjá að gerðar væru mun harðari og strangari siðferðiskröfur til fyrirtækja og stofnana. Mér hefur t.d. komið á óvart - og ég veit ekki til þess að viðskiptabankar hér hafi sett sér siðareglur. Ég veit ekki til þess, hvorki í viðskiptum né í umgengni. Ég veit að sumir bankar erlendis hafa sett sér siðareglur varðandi umhverfismál, að lána ekki fjármagn til verkefna sem eru umhverfisspillandi. Sumir bankar hafa sett sér þær reglur að lána ekki til starfsemi sem lýtur að vopnaframleiðslu eða öðru slíku. En mér er ekki kunnugt um að hér sé neitt slíkt og ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann þekki til þess. Ég vil líka spyrja hv. þingmann - þó að það sé ekki svo sem eðlilegt að gagnspyrja þann sem kemur í andsvar en hann hefur þá tækifæri til þess að gera það líka. Ef hann horfir á hvernig þessi samkeppnislög eru uppbyggð og skipta landinu í þjónustuflokka þá gilda þau fyrst og fremst fyrir þau svæði þar sem hægt er að vonast til að sé virk samkeppni. Stórir hlutar landsins mega bara þakka fyrir ef þjónustan er þar yfir höfuð. Ég minntist á olíuþjónustuna og bankana. Við erum samt ein þjóð 

Frú forseti. Það fyrsta sem Samkeppniseftirlitið gerir í hverju tilviki er að skilgreina markaðinn. Annars vegar er það landfræðilegur markaður og hins vegar vörumarkaður. Landfræðilegi markaðurinn getur náð út fyrir landsteinana en vörumarkaðurinn getur líka verið mjög flókinn. Við erum oft með staðgönguvörur og annað slíkt sem keppa á sama markaði. Kók og pepsí eru besta dæmið um staðgöngumarkað. Ég get ekki tekið undir að Samkeppniseftirlitið eigi að setja einhvers konar kröfur á fjármálastofnanir að halda úti einhverri lágmarksþjónustu. Mér finnst það ekki vera hlutverk Samkeppniseftirlitsins. Þá erum við komin svolítið langt og talsvert lengra en ég þekki nokkurs staðar í Evrópu. Ef ég fer aftur í fyrri hluta ræðu hv. þingmanns varðandi viðskiptasiðfræði og siðferði tek ég undir það að mér finnst að markaðurinn ætti að sjálfsögðu að íhuga að setja sér siðareglur, hvort sem það eru bankarnir, lífeyrissjóðirnir, fjárfestar eða aðrir. Mér finnst það vera rökrétt. Mér finnst að fyrirtækin hafi samfélagslegar skyldur. Sumir trúa því að eina skylda fyrirtækisins sé að skila hluthöfum sínum hagnaði. Ég lít ekki svo þröngt á hlutverk fyrirtækja. Mér finnst að fyrirtækin í samfélaginu hafi víðtækara hlutverk, hvort sem það er á vettvangi menningar, sem mikilvægur atvinnustaður eða að sýna gott siðferði. Siðareglur eiga fyllilega rétt á sér eins og hvað varðar t.d. að fjárfesta ekki í vopnaframleiðslu eða öðru slíku. Við sjáum að mörg alþjóðafyrirtæki hafa t.d. gerst sek um að nýta sér barnaþrælkun. Það eigum við að sjálfsögðu ekki að líða. Vegna þess að við vitum að sum alþjóðleg stórfyrirtæki hagnast á slíku vinnuframlagi og þrælkun - því að þetta er þrælkun - eigum við að sjálfsögðu að nota það vald sem við höfum sem neytendur og versla ekki við viðkomandi fyrirtæki. Neytendavaldið er eitt það mikilvægasta vald sem við höfum. Ég veit að það er hægara sagt en gert 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir undirtektir varðandi mikilvægi þess að fyrirtæki setji sér siðareglur og að þær séu opinberar. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Við vitum að í starfseminni hér innan lands - og síðan eru sömu aðilar með starfsemi í öðrum heimshlutum. Það ættu að gilda sömu siðareglur hvar sem er. Við verðum bara að sameinast um það í hv. viðskiptanefnd að þetta mál sé tekið til skoðunar. Við vitum að Lögmannafélagið er með siðareglur þó að okkur finnist að sumir lögmennirnir gangi stundum á svig við reglurnar. Engu að síður eru mörg samtök með siðareglur og taka á málum innan eigin vébanda og hafa þá til þess úrræði, bæði félagsleg og lagaleg. Fyrirvari minn laut ekki beint að einstökum efnisþáttum í þessu frumvarpi heldur því að þegar verið er að fjalla um samkeppnislög, samkeppnisreglur, ber að skoða heildarmyndina, líka þjónustuskylduna. Mér finnst alveg ótækt þegar bankastofnanir, sem eru fjármálastofnanir allra landsmanna, eru með viðskipti, rekstur og þjónustu um allt land, leyfa sér að loka öllum starfsstöðvum í stórum landshlutum vegna þess að þær borga sig ekki að þeirra mati. Mér finnst að horfa verði á þessi mál í heild sinni. Samkeppnislög sem heimila að fundið sé að því við bændur að þeir ræði saman á búnaðarþingi - mér finnst það þá komið út á villigötur. Það var það sem ég vildi draga fram, frú forseti, 

Frú forseti. Mig langar að blanda mér stuttlega í umræðuna sem hér fer fram, um frumvarp til laga um breytingu á samkeppnislögum. Hér hefur verið mælt fyrir nefndaráliti sem hv. viðskiptanefnd er sammála um eins og komið hefur fram en þó er fyrirvari af hálfu hv. þm. Jóns Bjarnasonar og hefur hann gert grein fyrir honum hér úr ræðustól. Jafnframt liggja fyrir nokkrar breytingartillögur frá nefndinni sem hún flytur sameiginlega. Ég ætla ekki að fjalla sérstaklega um þessar breytingartillögur heldur blanda mér svolítið í umræðuna á almennari nótum. Þetta frumvarp fjallar um samruna fyrirtækja og breytingar á lagaákvæðum samkeppnislaganna að því er varðar samruna, m.a. í því augnamiði að færa ákvæði samkeppnislaganna nær því umhverfi sem gerist á vettvangi Evrópusambandsins og innan hins Evrópska efnahagssvæðis sem við erum aðilar að og ekkert nema gott um það að segja í sjálfu sér. Ég held hins vegar og tek undir það með bæði hv. formanni viðskiptanefndar, hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni, og hv. þm. Jóni Bjarnasyni að samkeppnislöggjöfin er auðvitað gríðarlega mikilvæg löggjöf í samfélaginu og henni er ætlað að setja ákveðinn ramma og skilmála utan um starfsemi fyrirtækja í samkeppnisrekstri. Meðal annars var það orðað þannig hér af hv. þingmanni að það mætti líkja þessu við ákveðnar umferðarreglur í atvinnurekstri í viðskiptalífi og ég held að það megi alveg færa rök fyrir því að samkeppnislögin eru auðvitað ákveðinn rammi utan um það hvernig menn haga sér á markaði. Um það held ég að sé ekki deilt. Ég vil hins vegar leyfa mér að deila með hv. þm. Jóni Bjarnasyni vangaveltum hans og sumpart áhyggjum af því hvert menn eru komnir í þessu efni því það er oft og tíðum þannig að jafnvel þótt samkeppnislöggjöfin og starfsemi Samkeppniseftirlitsins sé mikilvæg til þess að tryggja hagsmuni neytenda eins og hér hefur verið nefnt og það er auðvitað ætlunin, þá finnst manni stundum eins og þessi mál séu komin dálítið langt frá upprunalegu markmiði. Eða þá að menn þurfi að skilgreina markmiðin með nýjum hætti í ljósi breyttra aðstæðna. Við erum auðvitað gríðarlega fámenn þjóð og það er mjög erfitt að koma á virkri samkeppni á fjölmörgum þáttum í viðskiptalífi okkar. Sums staðar gengur það prýðilega en á öðrum sviðum gengur það síður, fyrst og fremst vegna fámennis. Þá gilda að mínu mati önnur lögmál eða það þarf að minnsta kosti að aðlaga samkeppnislöggjöfina að þeim raunveruleika sem við búum við. Það kom mér satt að segja afskaplega spánskt fyrir sjónir þegar ég heyrði það í fréttum að Samkeppniseftirlitið hefði haft athugasemdir við umræður á búnaðarþingi, þar sem ég sat nú reyndar og fylgdist með, en hv. þm. Jón Bjarnason nefndi þetta í ræðu sinni og ég tek undir með honum. Það var greint frá því í fréttum að grunur væri um að Bændasamtökin hefðu haft með sér samráð, bændasamtökin, heildarsamtök í starfsgreininni. Samtök af þessum toga hljóta að mega að starfa og hafa með sér samvinnu um sameiginleg hagsmunamál. Þetta eru auðvitað ekki einu samtökin. Við getum nefnt sem dæmi samtök fjármálafyrirtækja. Ætli þau ræði ekki sín hagsmunamál á sínum fundum? Eða er það bara teklúbbur sem kemur saman til að drekka te og borða kex,  Við vorum líka eins og hv. þingmaður nefndi saman í stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Það er hagsmunasamband sveitarfélaganna í landinu. Auðvitað má segja að aðilar sem mynda með sér samtök kunni að vera að keppa innbyrðis um vissa hluti en þeir hafa líka sameiginlegra hagsmuna að gæta og eru mikilvægir þátttakendur í samfélaginu almennt séð. Við megum ekki ganga eins langt og gert var í þessu tilviki að setja beinlínis spurningarmerki við eða draga í efa að samtök af þessum toga séu að vinna af heilindum að hagsmunamálum sínum. Það verður auðvitað að vera heimilt. Ég tek því undir með hv. þm. Jóni Bjarnasyni að þarna finnst mér menn fara dálítið fram úr sjálfum sér og eiginlega var það hálfbroslegt með hvaða hætti umrædd mál voru sett fram. Undanfarna sólarhringa höfum við rætt hér stórt mál sem eru breytingar á lögum á orku- og auðlindasviði. Þar kemur t.d. fram sú krafa, ef frumvarpið verður samþykkt, að skipta upp orkufyrirtækjunum sem eru í almannaeigu og skipta þeim upp í tvo, þrjá, fjóra parta. Það verða þá til t.d. litlar rafveitur. Fyrirtæki sem eru í opinberri eigu verða kannski að hluta til í eigu einkaaðila því ef að líkum lætur verður heimilt að selja allt að 49%. Þau kunna að vera í samkeppni á einhverjum sviðum. Ég veit ekki betur en að rafveiturnar vítt og breitt um landið sinni t.d. því að setja upp jólaskraut fyrir jólin. Verður það þá bannað með nýjum lögum á þessu sviði, að fyrirtæki sinni samfélagslegum skyldum af því það kann að vera í einhvers konar samkeppni við einhvern aðila á markaði? Stundum finnst manni eins og starfsgrein eða starfsemi sem hefur verið á hendi opinberra aðila þurfi alltaf að víkja ef einhverjum einum einkaaðila dettur í hug að fara að stunda þá sömu starfsemi. Þá líður yfirleitt ekki á löngu þar til einkaaðilinn fer að kvarta yfir því að hann sé í samkeppni við opinberan aðila og að sá aðili verði einfaldlega að víkja. Þetta er atriði sem getur komið upp, t.d. í heilbrigðiskerfinu. Með auknum hlut einkaaðila í heilbrigðiskerfinu getur fyrr en varir komið upp sú staða að einkaaðilinn fer að kvarta yfir því að hann sé í samkeppni við opinbera starfsemi og sé þar með kominn í ósanngjarna stöðu og krefst þess að viðkomandi opinber rekstur verði einkavæddur eða boðinn út. Við getum nefnt læknaritunina sem dæmi. Það var tekin ákvörðun um að bjóða einhverja læknaritun út. Það eru einhver fyrirtæki sem bjóða í það og vilja sinna þeirri starfsemi. Eftir sem áður er einhver læknaritun á einhverjum stofnunum á hendi opinberra aðila. Þetta getur auðvitað þróast í það að fyrirtæki kvarti við samkeppnisyfirvöld og það verði til þess að hin opinbera starfsemi verði einfaldlega að víkja vegna krafna Samkeppniseftirlitsins. Og þá er sagt að það sé til hagsbóta fyrir neytendur. Mér er til efs að þetta sé alltaf til hagsbóta fyrir neytendur. Í mörgum tilfellum er um ræða hreina og klára samfélagslega þjónustu, grunnþjónustu sem skiptir sköpum fyrir byggð í öllu landinu. Hv. þm. Jón Bjarnason nefndi hér réttilega hluti eins og fjármálastofnanir vítt og breitt um landið, t.d. póstinn. Ég vil segja að þessi þráláta og eiginlega botnlausa - á ég að segja samkeppnisfíkn? Ég veit ekki hvernig á að orða það, þessi endalausa krafa um að alls staðar skuli vera samkeppni getur auðvitað gengið algjörlega út yfir gröf og dauða allt of langt og kemur niður á þjónustu úti í hinum dreifðu byggðum. Þó að um sé að ræða starfsemi sem getur verið samkeppnisrekstur á höfuðborgarsvæðinu þar sem er nægilega mikill fjöldi til að standa á bak við samkeppnisrekstur þá er ekki endilega víst að þær aðstæður séu fyrir hendi staðar annars staðar og þá lenda menn í því að þjónustunni er einfaldlega hætt. Það er þá ekki til staðar sú þjónusta sem áður var einfaldlega vegna þess að það eru gerðar svo miklar kröfur í samkeppnislegu tilliti. Þetta grefur auðvitað undan byggðarlögunum. Þetta er einn af mörgum þáttum sem verða þess valdandi og hafa verið þess valdandi að við höfum séð þá óheppilegu þróun sem hér hefur átt sér stað undanfarin ár í byggðamálum. Vegna þess að það eru svo margir svona þættir sem fólk metur þegar það er að velta því fyrir sér hvar það vilji búa. Eru góðar aðstæður fyrir börnin mín? Hef ég atvinnu? Er góð þjónusta o.s.frv.? Póstþjónustan getur verið eitt af því, fjármálaþjónusta o.s.frv. Ég ítreka því sjónarmið mín í þessari umræðu, herra forseti, því þó að ég vilji alls ekki gera lítið úr samkeppnislögum og mikilvægi þess að það sé virk samkeppni þar sem hún á við þá verðum við að gera okkur grein fyrir því að hún á ekki alls staðar jafn vel við í okkar fámenna samfélagi. Þess vegna finnst mér hárrétt ábending hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni að það þyrfti í raun að fara í einhvers konar heildarendurskoðun á samkeppnislögunum með tilliti til þess að menn skilgreindu hvar eigi við að nota samkeppnislögin og Samkeppniseftirlitið með þeim hætti sem við gerum í dag og hvar við gerum aðrar kröfur til þjónustuaðila um skyldur hvað varðar þjónustu. Það sé því ekki bara einn mælikvarði lagður til grundvallar, sem sé hin harða samkeppni, heldur séu fleiri mælikvarðar hafðir til hliðsjónar og Samkeppniseftirlitið eigi að taka tillit til fleiri þátta. Við í umhverfisnefnd þar sem ég á sæti höfum verið að fjalla um breytingar á lögum um meðhöndlun úrgangs sem varðar raftækjaúrgang og það er innleiðing á Evrópusambandslöggjöf. Þar er verið að innleiða ábyrgð á framleiðanda og/eða innflytjanda en þar skynja menn og skilja að samkeppnin á þessu sviði er svo lítil að það er gert ráð fyrir því að landinu verði skipt upp í þjónustusvæði þannig að allir landsmenn geti átt og hafi aðgang að einhvers konar móttökustöðvum sem taka á móti rafrænum raftækjaúrgangi. Við höfum fjallað um þetta, m.a. fengið Samkeppniseftirlitið á okkar fund til þess að ræða þetta mál. Auðvitað hefur Samkeppniseftirlitið áhyggjur af því að þarna sé um fákeppni að ræða og þetta er viðfangsefni sem við erum að glíma við í nefndinni. En engu að síður var upplegg hæstv. umhverfisráðherra í frumvarpinu að landinu yrði landfræðilega skipt í þjónustusvæði með tilliti til þessarar þjónustu. Ég held að menn verði að gera sér grein fyrir því að á vissum sviðum verðum við einfaldlega vegna fámennisins að leyfa okkur það af því við viljum líka tryggja að það sé góð og heilbrigð þjónusta vítt og breitt um landið á sem flestum sviðum og að við búum öllum landsmönnum sambærileg eða sem sambærilegust skilyrði hvað þetta varðar. Ég man ekki betur en að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar sem búið er að uppfylla að minnsta kosti 80%, að sagt er, sé talað um landið allt eigi að vera ein þjóð í einu landi og sambærileg lífsskilyrði hvarvetna og að þetta sé hluti af hinni svokölluðu byggðastefnu. Þá verðum við auðvitað að tryggja það að samkeppnislög hindri ekki slíkt eða komi í veg fyrir að traust og góð þjónusta sé um landið allt. Þetta eru áherslupunktar og ég ítreka það, virðulegi forseti, að við erum ekki andvíg samkeppnislögunum eða þeim breytingartillögum sem hér liggja fyrir enda skrifar fulltrúi okkar vinstri grænna í viðskiptanefnd undir nefndarálitið. En það er viss fyrirvari varðandi þetta almenna viðhorf til samkeppnismálanna, við teljum að það þurfi að taka meira mið af hinum raunverulegu aðstæðum sem við búum við því það er ekki algjörlega sambærilegt við milljónaþjóðfélögin í kringum okkur.

Herra forseti. Mig langar aðeins að tjá mig um orð hv. þingmanns varðandi hversu langt hagsmunasamtök eða samtök fyrirtækja mega ganga í þessum efnum. Það er alveg ljóst að hér getur verið á ferðinni fín lína, hversu langt samtök hagsmunaaðila eða fyrirtækja mega ganga. Hvort Bændasamtökin hafi gengið of langt eða ekki veit ég ekkert um. Ég get hins vegar bent á söguna þar sem við höfum haft dæmi um samtök atvinnugreina, sem brotið hafa samkeppnislög. Samtök eggjaframleiðenda gerðust sek um að brjóta samkeppnislög og skiptu markaðnum með ósvífnum hætti. Þar myndaðist ákveðinn vettvangur sem notaður var til að brjóta lög. Samtök grænmetisframleiðenda gerðu það sömuleiðis. Lögmannafélagið gerðist brotlegt við samkeppnislög þegar það gaf út leiðbeinandi reglur um gjaldskrá, þannig að við höfum mörg dæmi. Svo höfum við fjölmörg dæmi utan úr Evrópu þar sem vettvangur sem byrjaði sem sameiginlegur vettvangur atvinnugreinar þróaðist meðvitað, eða jafnvel ómeðvitað á sínum tíma, yfir í að gerast brotlegur við samkeppnislög. Það hefði heyrst hljóð úr horni ef við hefðum haft hér eitthvað sem hét Samtök bensínstöðvaeigenda á sínum tíma en í því tilviki þurftu þeir ekki einu sinni samtök til að stunda samráð sitt. Ég er bara að benda á að það getur verið ástæða til að hvetja hagsmunasamtök og atvinnugreinar til að fara varlega. Að sjálfsögðu geta atvinnugreinar og hagsmunasamtök komið fram sameiginlega í einhverjum meginlínum sem snerta atvinnugreinina í heild sinni. En við höfum því miður dæmi um að slíkt geti þróast yfir í að vera vettvangur fyrir brotlega starfsemi. Þess vegna þurfum við að fara varlega og auðvitað er alveg eðlilegt að velta svona spurningum fyrir sér, hversu langt viðkomandi samtök geta gengið hverju sinni. Við sjáum í samkeppnislögum, í 12. gr. er sérstaklega minnst á þáttinn 

Herra forseti. Að sjálfsögðu mega samtök ekki vera vettvangur fyrir brotlega starfsemi, það liggur alveg í hlutarins eðli. Hv. þingmaður greindi sjálfur frá dæmum um ólögmætt samráð þar sem engin samtök voru til staðar þannig að það er ekki forsenda þess. Bændasamtökin sjálf eru auðvitað ekki í framleiðslu eða með sölu á vörum bænda. Þau eru meira samráðsvettvangur milli aðila sem síðan mynda undirsamtök eða búgreinasamtök o.s.frv. sem stunda framleiðslu. Ég held því að það sé alveg óhætt að segja að það viðhorf sem kom fram hjá Samkeppniseftirlitinu varðandi Bændasamtökin hafi vakið margar spurningar um hvort menn væru komnir dálítið langt í þessu efni. Það vakti alla vega spurningar hjá mér og mörgum fleirum sem fannst Samkeppniseftirlitið vera farið að ganga býsna langt. Auðvitað er það hárrétt hjá hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni að menn þurfa að gæta sín að fara ekki yfir nein mörk í þeim efnum. Að sjálfsögðu á ekki að fara yfir þá línu sem skilur á milli löglegrar starfsemi og ólöglegrar starfsemi. Það er auðvitað mikilvægt og ég held að við getum öll verið sammála um það.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti viðskiptanefndar um frumvarp til innheimtulaga. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Írisi Björk Hreinsdóttur og Jónas Fr. Jónsson frá Fjármálaeftirlitinu, Bjarna Þór Óskarsson og Sigurð Arnar Jónsson frá Intrum, Jóhannes Rúnar Jóhannsson frá Lögmannafélagi Íslands, Davíð B. Gíslason frá Momentum, Hildigunni Hafsteinsdóttur frá Neytendasamtökunum, Guðjón Rúnarsson, Hildi Friðleifsdóttur og Karl Óttar Pétursson frá Samtökum fjármálafyrirtækja, Gísla Tryggvason, talsmann neytenda, Harald Inga Birgisson frá Viðskiptaráði og Atla Frey Guðmundsson og Jón Ögmund Þormóðsson frá viðskiptaráðuneyti. Markmið frumvarpsins er að setja ákveðnar meginreglur um innheimtu til hagsbóta fyrir neytendur. Frumvarpið snertir m.a. innheimtustarfsemi lögmanna, viðskiptabanka og sparisjóða, annarra lánastofnana, verðbréfafyrirtækja og ýmissa stofnana. Við samningu frumvarpsins var stuðst við ákvæði norskra innheimtulaga en frumvarpið byggir einnig á stjórnarfrumvarpi frá 123. löggjafarþingi, munnlegum athugasemdum efnahags- og viðskiptanefndar við það og vissum atriðum úr þingmannafrumvarpi frá 132. löggjafarþingi. Í 2. gr. frumvarpsins er vísað til nokkurra ákvæða þess sem eru frávíkjanleg en önnur ákvæði frumvarpsins eru ófrávíkjanleg. Frumvarpið tekur með nokkrum undantekningum til innheimtu gjaldfallinna peningakrafna fyrir aðra en í eigin starfsemi. Í 3. gr. frumvarpsins eru sett skilyrði fyrir því að mega stunda innheimtu fyrir aðra. Gerðar eru kröfur um innheimtuleyfi, fasta starfsstöð hér á landi og gilda starfsábyrgðartryggingu. Ekki þarf innheimtuleyfi vegna innheimtu í eigin starfsemi nema þegar um ræðir aðila sem kaupir kröfur í þeim tilgangi að innheimta þær sjálfur í atvinnuskyni. Í 7. gr. frumvarpsins er fjallað um innheimtuviðvörun. Eftir gjalddaga kröfu skal senda skuldara eina viðvörun og veita honum færi á að greiða kröfu innan ákveðins frests. Samkvæmt 12. gr. frumvarpsins getur viðskiptaráðherra með reglugerð ákveðið hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar. Tekið er fram í 12. gr. að fjárhæðin skuli taka mið af þeim kostnaði sem kröfuhafi verður fyrir vegna innheimtunnar og nauðsynlegur og hóflegur getur talist. Þetta ákvæði var talsvert rætt við umfjöllun málsins í nefndinni. Skuldarar hafa ekki val um það við hvaða innheimtuaðila kröfuhafi semur en telja verður að þetta fyrirkomulag stuðli að því að skuldarar eigi ekki síður á hættu að innheimtukostnaður reynist þeim of þungbær. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu. Lögð er til breyting á 1. gr. sem fjallar um gildissvið frumvarpsins. Eins og að framan greinir tekur frumvarpið til innheimtu gjaldfallinna peningakrafna fyrir aðra eða vegna eigin starfsemi. Innheimta opinberra aðila á sköttum og gjöldum fellur ekki undir frumvarpið. Hins vegar mundi önnur innheimta opinberra aðila heyra undir frumvarpið, t.d. innheimta krafna Íbúðalánasjóðs. Þá gildir frumvarpið ekki heldur um innheimtuaðgerðir á grundvelli réttarfarslaga. Því fellur t.d. kostnaður við útgáfu stefnu og fjárnámsbeiðni utan gildissviðs frumvarpsins. Nefndin leggur til að við 1. gr. bætist skilgreining hugtakanna fruminnheimta, milliinnheimta og löginnheimta. Með fruminnheimtu er átt við innheimtuviðvörun skv. 7. gr. Með milliinnheimtu er átt við innheimtuaðgerðir sem hefjast eftir að skuldari hefur fengið slíka innheimtuviðvörun og áður en löginnheimta hefst. Með löginnheimtu er átt við innheimtu á grundvelli réttarfarslaga sem ákvæði frumvarpsins taka ekki til eins og að framan greinir. Lagðar eru til tvenns konar breytingar á 4. gr. Annars vegar er lagt til að við b-lið 1. mgr. bætist tilvísun til 5. gr. laga um kosningar til Alþingis um óflekkað mannorð. Hins vegar er lagt til að við 2. mgr., sem fjallar um innheimtuleyfi lögaðila, verði bætt málslið þess efnis að lögaðili skuli fullnægja skilyrðum a-liðar 1. mgr. varðandi greiðslustöðvun og gjaldþrotaskipti og e-liðar sömu málsgreinar. Lagðar eru til tvær viðbætur við 2. mgr. 6. gr. Er í fyrsta lagi lagt til að við bætist orðin „m.a.“ svo að skýrt sé að ekki er um tæmandi talningu að ræða. Í öðru lagi er lagt til að orðið „óþarfa“ komi á undan orðunum tjóni og óþægindum til að hnykkt sé á því að það tjón eða óþægindi sem skuldari hlýtur verði ekki umfram það sem venjulegt geti talist. Lagt er til að d-liður 2. mgr. 7. gr. um upphafsdag dráttarvaxta falli brott enda getur í framkvæmd verið vandkvæðum bundið að finna út hver hann er. Lagðar eru til tvenns konar breytingar á 8. gr. Er annars vegar lögð til sú viðbót við 1. málsl. að innheimtuaðili geti gefið kröfu eftir að nokkru leyti eða öllu. Um þetta er fjallað í athugasemdum með 8. gr. en telja verður rétt að gera þetta skýrara í sjálfum frumvarpstextanum. Ef innheimtuaðili gengur of langt getur hann bakað sér bótaskyldu gagnvart kröfuhafa. Hins vegar er lagt til að samningar um greiðslu skuli því aðeins vera skriflegir að skuldari óski þess. Til skýringar er lögð til orðalagsbreyting á 11. gr. Lagt er til að gerð verði breyting á 12. gr. í þá veru að ekki verði tekið fram að hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar samkvæmt reglugerð sem viðskiptaráðherra getur sett verði ákveðin í samráði við helstu hagsmunaaðila. Þessi tillaga um breytingu er gerð vegna athugasemda Samkeppniseftirlitsins. Nefndin leggur til að í stað 15.–17. gr. komi sex nýjar greinar. Er að ýmsu leyti byggt á tillögum Fjármálaeftirlitsins um breytingar á þessum greinum frumvarpsins. Lagt er til að í nýrri 15. gr. verði fjallað um leyfi og leyfisveitingu og hnykkt á því fyrirkomulagi að úrskurðarnefnd lögmanna fari með eftirlit með lögmönnum og Fjármálaeftirlitið fari með leyfisveitingu og eftirlit að öðru leyti, sbr. 1. mgr. 3. gr. og 4. og 5. gr. frumvarpsins. Þá er lagt til að í 3. mgr. 15. gr. verði kveðið um það að eftirlitsaðilar samræmi verklagsreglur sínar. Lagt er til að í nýrri 16. gr. verði fjallað um eftirlit og textinn einfaldaður nokkuð frá því sem er í 15. gr. frumvarpsins sem fjallar bæði um leyfi og eftirlit. Þá er lagt til að í 17. gr. verði mælt fyrir um sviptingu innheimtuleyfis. Lagt er til að í 18. gr. verði ákvæði um stjórnvaldssektir sem verði fyllra en ákvæðið sem er í frumvarpinu. Lagt er til að í 19. gr. verði kveðið á um það að Fjármáleftirlitinu verði heimilt að ljúka máli með sátt með samþykki málsaðila enda sé ekki um að ræða meiri háttar brot sem refsiviðurlög liggi við. Lagt er til að 20. gr. frumvarpsins fjalli um refsingar. Framangreindar breytingar á viðurlagaákvæðum eru í samræmi við breytingar sem gerðar hafa verið á heimildum Fjármálaeftirlitsins, samanber lög nr. 55/2007, um breytingar á lagaákvæðum um viðurlög við brotum á fjármálamarkaði. Nefndin leggur til að gildistöku frumvarpsins verði seinkað þannig að lögin öðlist gildi 1. janúar 2009. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir þetta álit skrifa hv. þingmenn Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðfinna S. Bjarnadóttir, Jón Bjarnason, Árni Páll Árnason, Valgerður Sverrisdóttir, Jón Gunnarsson, Björk Guðjónsdóttir, Höskuldur Þórhallsson og Birgir Ármannsson með fyrirvara. Jón Magnússon sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu. Til viðbótar langar mig að bæta við að þetta frumvarp er eitt af þeim áhersluatriðum sem flestir hér inni geta tekið undir um að auka neytendavernd. Ég hef margoft bent á að sú ríkisstjórn sem nú situr, ríkisstjórn Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks, hefur sett neytendamálin í öndvegi. Viðskiptaráðuneytið sjálft er orðið neytendaráðuneyti þar sem fordæmi má finna í slíkum ráðuneytum á Norðurlöndunum og við sjáum áherslur ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki m.a. endurspeglast í þessum lögum, innheimtulögum, lögum um neytendalánin og önnur áhersluatriði sem hér hafa komið til umræðu eða munu koma til umræðu. Þetta skiptir miklu máli því að ég tel að neytendamálin hafi hingað til setið á hakanum en með því að setja þann málaflokk í öndvegi tryggjum við almannahagsmuni hvað best að mínu mati.

Herra forseti. Þetta frumvarp lýtur að innheimtu, frumvarp til innheimtulaga og hv. þm. Ágúst Ólafsson, formaður viðskiptanefndar, hefur gert grein fyrir því og fyrir nefndarálitinu. Eins og kom fram í máli hv. þingmanns rita ég undir þetta nefndarálit án fyrirvara, þ.e. þau atriði sem lúta beint að umræddu frumvarpi og ég get sætt mig við þau þótt þar sé ýmislegt sem ég hefði kannski viljað hafa skýrara. Eins og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson kom inn á snýr frumvarpið fyrst og fremst að neytandanum, þ.e. lögin gilda um innheimtu gjaldfallinna peningakrafna fyrir aðra eða vegna eigin starfsemi, þó ekki eigin innheimtu opinberra aðila á sköttum og gjöldum og innheimtuaðgerða á grundvelli réttarfarslaga. Nú er það svo með samskipti neytandans og þess aðila sem veitir þjónustuna, hvort sem það er í formi vöru eða peninga að það skiptir máli að réttindi og gagnkvæmar skyldur séu mjög skýrar. Við þekkjum öll þess dæmi að kröfur sem á okkur hvíla varðandi greiðslu skuldar eða að fullnægja ýmsum kröfum gagnvart kröfuhafa geti jafnvel gengið kaupum og sölum. Þannig get ég þó að ég hafi gert viðskipti við einn aðila átt von á því, sérstaklega ef ég hef ekki einhverra hluta vegna getað staðið í skilum við þær skuldbindingar sem þar voru settar tímanlega, að sú krafa fari á flot og í mörgum tilfellum gerir hún þar. Allt í einu berst innheimtubréf frá einhverjum aðila sem ég þekki ekki nokkurn skapaðan hlut og hef aldrei gert samning við um að taka að sér viðskipti og þá rekur mann oft í rogastans. Til viðbótar eru slík bréf oft með orðalagi og afarkostum sem stillir manni upp við vegg og þó að ég sé ekki að mæla því bót að ekki sé staðið í skilum 100% á þeim degi sem gert var ráð fyrir að staðið yrði í skilum með stórar upphæðir, það getur verið afborgun af stóru láni, þá er ekki þar með sagt að ég hafi samþykkt það að þau samskipti ættu að fara á flot og vera seld til þriðja aðila. Maður lítur svo á að þó að ekki sé staðið í skilum með t.d. eina afborgun af láni, kannski upp á 40 afborganir, akkúrat á réttum degi þá sé ekki þar með sagt að búið sé að rjúfa viðskiptasambandið við viðkomandi lánardrottin. Ég held að mörg okkar hafi einmitt upplifað að þeim finnst afar ósanngjarn sá einhliða réttur þeirra sem menn kalla kröfuhafa til að framselja slíkar innheimtur og þar með oft og tíðum meira eða minna gefið opið skotleyfi á neytandann. Það er því í sjálfu sér fyllilega tímabært að setja þetta í einhverja umgjörð, í einhvern farveg til að tryggja betur hag neytandans. Eins og kom fram í máli hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar hefur neytandinn yfirleitt ekkert val, hann er ekki spurður. Kröfuhafinn ákveður þennan feril oft og tíðum mjög einhliða og það getur á engan hátt talist sanngjarnt. Ég styð því í sjálfu sér það sem kemur fram í frumvarpinu, að það sé verið að setja þetta í fastari farveg. Í umsögnum sem bárust eru nokkuð skiptar skoðanir meira að segja um hvort nógu langt sé gengið til að tryggja rétt neytandans. Þar má t.d. nefna að Lögmannafélag Íslands - innheimta einstakra félagsmanna þeirra heyrir reyndar ekki beint undir þessi lög en aðkoma þeirra að þessu máli er margþætt - bendir á að það þurfi að setja fleiri varnagla, fleiri bremsur til að veita skuldaranum aðkomu að málinu þó að það sé komið í einhvern innheimtuferil og ég tek alveg undir það. Þetta skiptist upp í frum- og milliinnheimtu og síðan eru komnar fjármagnskröfur og löginnheimtur og oft og tíðum fer skuld í þennan feril vegna vanrækslu og gleymsku, sem hingað til hefur oft verið sýnt ansi mikið umburðarlyndi. En þar sem hægt er að gera sér slíkt að féþúfu þá ber manni að vera á verði. Síðan þegar málið er komið í innheimtuferil, ég hef heyrt margar sögur af því og til mín koma einstaklingar sem segja að þá sé bara ekki við neinn að tala. Það er eins og eitthvert hjól fari í gang, einhver stöðumælir sem tikki inn á dagsektir og síðan fyrir fram innheimtukostnaður, tilkynningakostnaður o.s.frv. Fyrir venjulegt fólk getur þetta fljótt orðið frumskógur sem erfitt er að feta sig í gegnum. Innheimtulög eða innheimtuaðgerðir mega alls ekki vera reknar á þeim grunni að ætlunin sé að reyna að hafa sem mest af fólki, þótt skuld hafi lent í innheimtu þá má það ekki vera markmið að ná sem mestum peningum af fólki eða láta það lenda í sem mestum vandræðum. Ég er ekki að segja að það sé þannig en eins og þetta hefur verið framkvæmt þá býður það upp á það og því miður þekkjum við mörg dæmi þess hvernig einstaklingar verða alger fórnarlömb í óvægnu innheimtuferli þar sem verulegt fjármagn er tekið til að innheimta. Í þessum lögum er því verið að taka á þessum þáttum þó svo að ég taki undir varnaðarorð sem bæði Neytendasamtökin og aðrir komu með varðandi þetta mál, að það þyrfti að tryggja stöðu neytendanna enn betur því þarna er í raun oft verið að véla með fjármálalegt sjálfstæði einstaklinga til lengri, lengri tíma. Það er ekkert grín fyrir einstakling að lenda í því að vera kominn í þannig skuldaferilsmál að ekki sjái fram úr því og boltinn hafi rúllað upp með þeim hætti. Ég tek undir þau varnaðarorð sem Neytendasamtökin benda á að æskilegt væri að nánar væri kveðið á um það í lögunum hvort og þá með hvaða hætti innheimtuaðilar megi snúa sér persónulega að skuldara, innheimtuaðili sem hefur kannski aldrei gert samning við viðkomandi skuldara heldur hefur fengið kröfuna frá öðrum.  Eitt er það líka sem ég ræddi og gerði athugasemdir við en það var um fresti sem gefnir eru til að greiða kröfur. Ef bréf með kröfu er sent út og gefinn átta daga frestur til að inna kröfuna af hendi þá er ekki víst að póstþjónustan hér á landi sjái til þess að bréfið berist nógu fljótt til að hægt sé að greiða kröfuna á tilsettum tíma. Það er engin trygging fyrir því að bréf sem sett er í póst á föstudegi og á að fara vestur á firði eða á Norðausturland eða hvert sem er, að því sé komið til skila þannig að viðkomandi geti brugðist við á virkum degi og nú er póstþjónustunni þannig háttað að það verður að senda allan póst í gegnum Reykjavík. Ef bréf er sett í póst norður í landi þá má búast við að pósturinn fari fyrst til Reykjavíkur þar sem hann er flokkaður og síðan sendur aftur til baka þó að staðurinn sé í stuttri fjarlægð þannig að svona lagasetning og tímafrestur miðast oft við að allir séu staddir á höfuðborgarsvæðinu. Þetta hef ég líka bent á, herra forseti, að í lagasetningunni verða menn að gera sér grein fyrir því hvernig Ísland er, stórt dreifbýlt land og hvort sem er verið að innheimta viðvaranir eða kröfur sem eru sendar út þá er það sjálfsögð og eðlileg krafa að fresturinn sé svo langur að viðkomandi hafi tök á að bregðast við og það gildi um allt land, hvar sem búið er. Mér finnst að um þessa þætti gagnvart neytandanum, gagnvart fólki hefði átt að kveða enn betur að í frumvarpinu þannig að fólki væri ekki mismunað eftir búsetu hvað kröfugerð varðar um innheimtu skulda. Ég held að við þekkjum öll þessi tilvik þar sem kröfur eru að berast til viðtakanda löngu eftir að frestur er liðinn og það getur ekki verið neinum til hagsbóta að vera með þannig kerfi en því miður er það þannig. Að síðustu vil ég aðeins nefna þetta með eftirlitið. Það hefur verið gert ráð fyrir að Fjármálaeftirlitið hafi eftirlit með þessum lögum. Ég verð að segja eins og er að þessi eftirlitsiðnaður allur er farinn að tútna út eins og púki á fjósbita. Það er sama hvort það er samkeppniseftirlit, fjármálaeftirlit eða hvað það nú er, það er stöðugt verið að búa til ný og ný eftirlitsverkefni og einhver verður að borga þau. Ég verð að segja líka nákvæmlega eins og ég sagði með Samkeppniseftirlitið að mér finnst líka vera ástæða til að fara að skoða heildarlöggjöf um Fjármálaeftirlitið. Mér finnst ég oftar upplifa það þannig að það sé fyrst og fremst verið að vernda rétt hinna stóru en minna hugsað um að standa vörð um hag almennings og ég kem að því seinna í dag þegar rætt verður um sparisjóðina þar sem ég er með tillögur um að standa vörð um sparisjóðina og mér finnst Fjármálaeftirlitið, gagnvart sparisjóðunum og í fleiri tilvikum oft vera í því hlutverki að standa með hinum stóru gegn hagsmunum almennings og það muni þurfa að fara að endurskoða almennt lögin um Fjármálaeftirlitið og tengja þau betur lífinu í landinu. Við getum ekki sett á laggir hverja eftirlitsstofnunina á fætur annarri, látið hana tútna út og fá fjármagn og aukin verkefni sem aðeins miðast við aðstæður á höfuðborgarsvæðinu þannig að það er fyllilega ástæða til að fara að skoða það hér. Öll þessi eftirlitsstörf, einhverjir voru að tala um „báknið burt“, það er stöðugt verið að auka eftirlitið og ef menn mæla það í störfum þá verða þau öll hér. Það er gert ráð fyrir því að þetta frumvarp kosti eitthvert starf, eitt og hálft starf að mig minnir, og það verður náttúrlega sett í Reykjavík í Fjármálaeftirlitinu. Svona erum við með uppbyggingu eftirlitsins að kalla yfir okkur aukna starfsemi hér en erum svo á hinum endanum að tala um að við ætlum að auka opinber störf úti á landi. Herra forseti. Ég styð þetta frumvarp en tel að það hefði mátt ganga lengra í að tryggja jafnrétti og jafnræði í rétti og verndun stöðu skuldara.

Virðulegi forseti. Ég hef stundum sagt í umræðunni að við framsóknarmenn greinum okkur frá sjálfstæðismönnum á þann hátt að við höfnum einkavæðingu í heilbrigðis- og menntakerfinu. Það er mjög skýr aðgreining. Á hinn bóginn greinum við okkur frá Vinstri grænum þar sem við viljum að atvinnulífið sé frjálst og aðkoma ríkisins sé með allra minnsta móti. Ég held að það sem við aðgreinum okkur líka fyrst og fremst frá Samfylkingunni er að við tölum ekki upp í eyrað á fólki. Ég held að það verði að liggja alveg ljóst fyrir að frumvarp þetta fjallar ekki um neytendamál. Það fjallar fyrst og fremst um réttarstöðu skuldara. Ég verð að segja eins og er að skuldari er í mínum huga ekki neytandi þó að hann geti að sjálfsögðu verið það á einhverju frumstigi og svo verður hann skuldari. Það sem mér finnst vanta í frumvarpið er sú hugsun fyrst og fremst að skuldarinn skuldar einhverjum pening. Það er einhver sem af einhverjum ástæðum, hver sem hún kann að vera, borgar ekki skuldina sína og það er ekki alltaf þannig að skuldarinn sé litli aðilinn. Það getur meira en vel verið að kröfuhafinn sé litli aðilinn og hann fái ekki greidda kröfu eða skuld frá stórfyrirtæki, þess vegna banka. Mér finnst að umræðan um það að hér sé um einhverja réttarbót eða neytendavæn lög að ræða ekki eiga rétt á sér og ég vara við að sá skilningur komi fram. Mér finnst líka óljóst í 12. gr. um hvað ráðherra megi setja reglugerð en þar segir, með leyfi forseta: „Viðskiptaráðherra getur að höfðu samráði við helstu hagsmunaaðila ákveðið í reglugerð hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar, m.a. þóknunar, sem heimilt er að krefja skuldara um samkvæmt lögum þessum.“ Ég vil að fram komi að þessar fjárhæðir eru almennt í dag mjög lágar. Mér finnst því stundum eins og þetta sé gert til að tala upp í eyrað á fólki, fara þarna með vindinum. Hv. þm. Jón Bjarnason talaði um einhliða rétt kröfuhafa á framsali. Það er einfaldlega meginregla í kröfurétti og það helgast af mjög eðlilegum sjónarmiðum að kröfuhafinn getur selt öðrum kröfu sína. Skuldara má einu skipta hverjum hann skuldar, hann þarf í öllu falli að greiða kröfu sína. Aftur á móti varðar kröfuhafann miklu um það hver er skuldari hans. Skuldarar geta verið með ýmsu móti, þeir geta verið á mismunandi stað eða hversu illa þeir eru staddir. Sumir eru þegar komnir með árangurslaust fjárnám og þá er í raun alveg ljóst að öll innheimta á þann aðila væri útilokuð ef ekki ómöguleg. Ég er skráður á nefndarálitið án fyrirvara. Ég verð að viðurkenna að ég hélt að fram hefði komið að ég væri með fyrirvara en vera má að ég hafi kannski ekki talað nógu skýrt í þeim efnum. Ég vil líka taka fram að ég styð það að þessi mál séu sett í fastari skorður þó að ég hefði kannski kosið að það væri gert á annan hátt og ég vona að málflutningur minn verði ekki skilinn sem svo að vissulega er um marga skuldara þannig ástatt að kröfuhafi getur níðst á þeim með einum eða öðrum hætti og þá sérstaklega þegar er lagður verulegur innheimtukostnaður eða ósanngjarn innheimtukostnaður á tilkynningar eða bréf sem skuldaranum eru send. Ég velti því líka fyrir mér að það kemur fram í lögunum að munurinn á því hvenær lögmaður má fara að taka eðlilegan lögmannskostnað er að mínu mati óljós. Það er vísbending um það í 5. mgr. 7. gr., ef ég skil þetta rétt. Þar segir, með leyfi forseta: „Ef skuldari hefur sannanlega hreyft mótbárum gegn peningakröfu er heimilt að bera ágreining um réttmæti kröfunnar undir dómstóla án þess að fyrst sé gætt ákvæða þessarar greinar.“ Þá þurfa að koma frá skuldaranum einhvers konar sannanlegar mótbárur og maður veltir því fyrir sér hver staðan er vegna þess að skuldari getur verið í þeirri stöðu að hann getur þæft mál, hann getur tafið mál, hann getur boðað til funda þar sem nauðsynlegt getur verið að hafa með sér sérfræðing eða lögmann á launum og allt þetta hefur í för með sér kostnað, sem ég tel að sé sanngjarnt að skuldarinn beri ef hann neitar alltaf að greiða kröfuna. Það sem ég hefði viljað sjá tekið inn í lagafrumvarpið en hefur e.t.v. ekki komið fram hjá mér áður er þetta með innheimtuvaktina. Innheimtuvaktin er fólgin í því að kröfum sem ættu að fyrnast samkvæmt fyrningarlögum, langflestar á fjórum árum, er haldið lifandi nánast alla ævi. Sá skuldari sem lendir í kröggum og getur ekki borgað situr einfaldlega uppi með það svo lengi sem hann lifir að hann má ekki eignast nokkurn skapaðan hlut og kemst þar af leiðandi aldrei út úr því. Ég skal viðurkenna að ég hef ekki farið með það inn í nefndina og rætt það þar. Mér finnst breytingartillögurnar vera jákvæðar og í rétta átt. Ég mun því styðja frumvarpið, en ég tel ekki að um einhverjar réttarbætur sé fyrir neytendur að ræða. Það er einfaldlega verið að skýra reglur um innheimtu og hvaða fjárhæðir megi þar gera.

Herra forseti. Mig langar aðeins að gera athugasemdir við málflutning hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar. Nálgun hans var að við megum ekki gleyma hagsmunum kröfuhafa og ég get alveg tekið undir það, við megum ekki gleyma því að kröfuhafi hefur að sjálfsögðu hagsmuni af að fá skuld sína greidda, við erum svo sem ekkert að breyta því. Að sjálfsögðu ber skuldaranum eftir sem áður að greiða skuld sína. Það sem við erum að gera er að setja ákveðna lagareglu til að tryggja góða innheimtuhætti, tryggja það að skuldarinn verði ekki fyrir óeðlilegum kostnaði. Það er ekki verið að fyrirbyggja að kröfuhafinn fái greiðslu skuldar sinnar, þvert á móti, tekið er sérstaklega fram að hann á að fá greiðslu fyrir þann kostnað sem hann verður fyrir. Við vitum hins vegar að innheimtuaðgerðir sumra aðila hafa verið dýrar, of dýrar, það hefur fallið óeðlilegur kostnaður á viðkomandi skuldara. Að sjálfsögðu er þetta hluti af neytendavernd. Neytendur eru væntanlega að kaupa eitthvað og við sjáum núna að því passi þessi löggjöf svo vel inn í það andrúmsloft sem við erum núna í í ljósi þess að mörg íslensk heimili eru mjög skuldug. Því kemur þessi löggjöf á mjög góðum tíma til að mæta þeim vandræðum sem mörg heimili verða hugsanlega fyrir þegar kemur að því að innheimta skuldir þeirra, þ.e. þegar kemur að skuldadögum. Þess vegna finnst mér nálgun Framsóknarflokksins svolítið sérkennileg í þessu máli að hafa þennan fyrirvara á. Mér finnst líka hv. þingmaður fullfljótur að gleyma því að frumvarpið byggist á frumvarpi annars stjórnmálamanns, sem vildi svo til að var framsóknarmaður, því að Finnur Ingólfsson, þáverandi viðskiptaráðherra, flutti sambærilegt mál og nú er til umfjöllunar. Hugsanlega hefur Framsóknarflokkurinn breyst með nýjum þingflokki en ég ætla ekki að gera hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni það að vera andsnúinn málinu. Mér finnst nálgunin samt sérkennileg vegna þess að að sjálfsögðu er nálgunin sú að menn fái greiddar 

Herra forseti. Ég vil að það komi mjög skýrt fram að ég styð frumvarpið. Ég held að það hafi komið mjög skýrt fram í máli mínu áðan eins og hv. þingmaður benti á eftir að hann var búinn að lýsa því að hann skildi ekki af hverju hér væri fyrirvari. Í rauninni er verið að í gefa í skyn að það séu einhverjir óeðlilegir innheimtuhættir. Það má vel vera að svo sé í einhverjum tilfellum, en það má ekki halda því fram og slá sig til riddara með því að verið sé að gjörbylta innheimtuaðferðum hér á landi. Verið er að festa þetta, gera skýrara og í fastara form og því fagna ég. Ég er algjörlega ósammála því að hér eigi að vera að tala um neytendur. Við erum öll neytendur og auðvitað er þetta alltaf þannig að einhver kaupir eitthvað. En um leið og hann fer að skulda er hann orðinn skuldari og skuldari er ekki alltaf í öllum tilvikum litli aðilinn. Kröfuhafinn getur verið litli aðilinn. Það er sú skoðun sem ég vil koma mjög, mjög sterkt á framfæri. Ég get alveg viðurkennt að frumvarpið gæti verið eitthvað sem við framsóknarmenn mundum leggja fram. Ég styð því þetta, en ég var fyrst og fremst ósáttur við að Samfylkingin væri að slá sig til riddara vegna þess að hér væri um sérstaka neytendabót að ræða.

Herra forseti. Mér finnst allt í lagi að slá sig til riddara í góðum málum þó að þau komi að uppistöðu frá Framsóknarflokknum eins og þetta mál. Mér finnst það allt í lagi, ég er sannfærður um að þetta er góð löggjöf. Ég er ekki sammála því að hún geri einungis þennan ramma skýrari. Það er í sjálfu sér líka fagnaðarefni að við fáum skýrari ramma utan um það samband sem er á milli skuldara kröfu og innheimtuaðila, en við erum að ganga miklu lengra en það. Við erum að setja ákveðnar meginreglur um þessa góðu innheimtuhætti sem munu hafa að mínu mati víðtækar afleiðingar, jákvæðar afleiðingar miðað við þann kúltúr sem vill þó kannski eiga sér markaði. Við sjáum líka að við erum að setja reglugerðarheimild fyrir ráðherra til að ákveða hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar, m.a. vegna þóknunar. Þetta er stór róttæk breyting sem umsagnaraðilar voru ekki allir sáttir við. Sömuleiðis erum við að setja sérstakt ákvæði um innheimtuviðvörun, sem mér finnst alveg sjálfsagt að skuldarinn eigi rétt á. Því er miklu meira á ferðinni en bara að gera hlutina skýrari, hér eru efnislegar réttarbætur fyrir neytendur, skuldara, hvernig sem við lítum á það. Við nálgumst þetta mál út frá hagsmunum fólksins í landinu. Ég fagna því að hv. þingmaður ítrekar stuðning sinn við málið því að ég veit svo sem að hann styður það þó að hann vildi draga þetta sérstaklega fram. Ég get alveg tekið undir það að við eigum ekki bara að nálgast þetta mál út frá hagsmunum skuldara, því að þarna er kröfuhafi á bak við sem á sinn rétt. Þrátt fyrir það megum við ekki gleyma að þegar þriðji aðilinn er kominn í málið, innheimtuaðili, þá er auðvitað komið samband á milli skuldara og innheimtuaðila þar sem í rauninni ekkert viðskiptasamband er, skuldarinn hefur ekki val um innheimtuaðila sína og þess vegna er svo mikil nauðsyn á að hafa ramma utan um slíka þætti og þess vegna ættum við öll að fagna lagasetningu af þessu tagi, ekki síst í því árferði sem er núna.

Virðulegi forseti. Í tilefni síðustu orða þingmannsins held ég að það sé alveg rétt að á síðustu og verstu tímum hefur því miður myndast rík þörf á innheimtulögum vegna þess að með tilkomu nýrrar ríkisstjórnar munu margir verða gjaldþrota, því miður, á næstu mánuðum. Það er bara einfaldlega staðreynd. Vextir hækka, kröfur hækka, mun fleiri munu eiga í vandræðum með að greiða. Ég held reyndar að ekki hafi verið settur varnagli fyrir lélega efnahagsstjórnun en það má kannski alveg segja það að vissu leyti. Þetta er góð löggjöf, ég vil að það komi skýrt fram. Það er mjög gott að meginregla sé um góða innheimtuhætti. Ég vil samt að það komi fram að í stærstum hluta þeirra sem innheimta kröfur eru góðir innheimtuhættir viðhafðir, það þarf að vera skýrt í umræðunni. Ekki má koma hingað upp og segja að þetta hafi allt verið í kaldakoli og það hafi almennt tíðkast hjá bönkum og fleirum að níðast á skuldurum. Að sjálfsögðu er það þannig að vextir og fleira er eitthvað sem við eigum afar erfitt með að sætta okkur við. En við sem erum á Alþingi verðum að vera sanngjörn. Varðandi innheimtuviðvörun er það einfaldlega þannig að almennt tíðkast það í innheimtuferli að láta slíkt af hendi og ég veit, bæði sem aðstoðarmaður dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur og líka sem lögmaður, að það hefur verið meginregla hingað til. En það er allt í lagi að festa það í lög og þess vegna fagna ég því, og ég fagna þessari lagasetningu sérstaklega 

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum er varða verðbréfaviðskipti. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Árnýju Guðmundsdóttur og Írisi Björk Hreinsdóttur frá Fjármálaeftirlitinu, Jónu Björk Guðnadóttur frá Samtökum fjármálafyrirtækja og Áslaugu Árnadóttur og Sigríði Rafnar Pétursdóttur frá viðskiptaráðuneyti. Með frumvarpinu er lagt til að gerðar verði breytingar á lögum um verðbréfaviðskipti, lögum um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, lögum um rafræna eignarskráningu verðbréfa og lögum um kauphallir. Lög um verðbréfaviðskipti öðluðust gildi 1. nóvember 2007 en með þeim voru m.a. innleidd ákvæði svonefndra MiFID- og gagnsæistilskipana. Þær breytingar á lögunum sem í frumvarpinu felast, samanber I. kafla, snúa að ákvæði XIII. kafla laganna um meðferð innherjaupplýsinga og viðskipti innherja. Þá er í II. kafla frumvarpsins lögð til breyting á 30. gr. laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði um fjárfestingarheimildir verðbréfasjóða. Eftir gildistöku nýrra laga um verðbréfaviðskipti er skilgreining hugtaksins skipulegur verðbréfamarkaður þrengri en áður og er verðbréfasjóðum því samkvæmt gildandi lögum ekki heimilt að eiga viðskipti á mörkuðum utan EES. Þetta stangast á við verðbréfasjóðatilskipun nr. 85/611/EB, en ákvæði hennar hafa verið tekin upp í íslenskan rétt, samanber lög nr. 30/2003. Í III. kafla frumvarpsins er lagt til að 10. gr. laga um rafræna eignarskráningu verðbréfa verði breytt í þá veru að kauphallir öðlist rétt til að hafa milligöngu um eignarskráningar í verðbréfamiðstöð. Loks er í IV. kafla frumvarpsins lagt til að gerð verði breyting á lögum um kauphallir. Er annars vegar lagt til að kauphöll sé heimilt að hafa milligöngu um eignarskráningar í verðbréfamiðstöð og hins vegar að mælt verði fyrir um að skýrsla stjórnar fylgi endurskoðuðum ársreikningi kauphallar til Fjármálaeftirlitsins samkvæmt 16. gr., í stað ársskýrslu. Þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru m.a. komnar til vegna ábendinga fjármálafyrirtækja og ríkisskattstjóra og með hliðsjón af þróun í norrænum rétti. Nefndin leggur til breytingu á frumvarpinu. Er lagt til að við frumvarpið bætist nýr kafli um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Tillagan lýtur að 106. gr. þeirra laga sem fjallar um samruna. Breytingunum sem lagðar eru til er annars vegar ætlað að auka skýrleika framangreinds ákvæðis og hins vegar að taka af allan vafa um að sparisjóðir geti eignast einstaka rekstrarhluta annarra fjármálafyrirtækja en sparisjóða án þess að þeim hafi áður verið breytt í hlutafélag. Miða breytingarnar þannig að því að jafna stöðu sparisjóðanna gagnvart öðrum fjármálafyrirtækjum svo að þeir geti stækkað með því að kaupa rekstrareiningar frá öðrum fjármálafyrirtækjum í stað þess að þeir geti aðeins selt rekstrareiningar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu að við bætist nýr kafli, V. kafli, Lög nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, með síðari breytingum, með einni nýrri grein, 11. gr., svohljóðandi: Eftirfarandi breytingar verða á 106. gr. laganna. a. Í stað 1. mgr. komi tvær nýjar málsgreinar, svohljóðandi: Samruni fjármálafyrirtækis við annað fyrirtæki er aðeins heimill að fengnu samþykki Fjármálaeftirlitsins. Yfirfærsla einstaka rekstrarhluta fjármálafyrirtækis til annars fyrirtækis með öðrum hætti, svo sem sölu, er einnig háð samþykki Fjármálaeftirlitsins. Með rekstrarhluta er í ákvæði þessu átt við starfhæfa einingu innan fjármálafyrirtækis, t.d. útibú. Samruni fjármálafyrirtækis við annað fyrirtæki er aðeins heimill ef ákvörðun þar að lútandi hefur hlotið samþykki hluthafafundar eða fundar stofnfjáreigenda í yfirtekna fyrirtækinu með minnst 2/3 hlutum greiddra atkvæða og samþykki hluthafa eða stofnfjáreigenda í yfirtekna fyrirtækinu sem ráða yfir minnst 2/3 hlutum þess hlutafjár eða stofnfjár sem farið er með atkvæði fyrir á hluthafafundum eða fundum stofnfjáreigenda. Ef hið yfirtekna fyrirtæki er alfarið í eigu yfirtökufélagsins þarf ekki að koma til atkvæðagreiðslu samkvæmt 1. málsl. þessarar málsgreinar í yfirtekna félaginu. b. 2. mgr., er verður 3. mgr., orðast svo: Samruni sparisjóðs við annað fyrirtæki er því aðeins heimill að sparisjóðnum hafi áður verið breytt í hlutafélag samkvæmt ákvæðum VIII. kafla, nema þegar um er að ræða samruna tveggja eða fleiri sparisjóða sem ekki hefur verið breytt í hlutafélag eða hlutafélög. c. 5. mgr., er verður 6. mgr., orðast svo: Fjármálaeftirlitið skal auglýsa samruna og yfirfærslu rekstrarhluta fjármálafyrirtækja í Lögbirtingablaði. Í auglýsingu skal tilgreina hvenær samruninn eða yfirfærslan tekur gildi, nöfn hlutaðeigandi fyrirtækja, frest til að gera athugasemdir við yfirfærslu innlánsreikninga, hugsanlegar breytingar á greiðslustöðum skuldaskjala og annað sem kunngera þarf viðskiptamönnum sérstaklega. Undir þetta álit rita hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðfinna S. Bjarnadóttir, Birgir Ármannsson, Árni Páll Árnason, Birkir J. Jónsson, Jón Gunnarsson, Björk Guðjónsdóttir og Jón Bjarnason með fyrirvara. Áskilur hann sér rétt til að leggja fram breytingartillögur. Höskuldur Þórhallsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Jón Magnússon sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu.

Herra forseti. Ég vil nota tækifærið og spyrja hv. formann nefndarinnar beint um ákveðið atriði. Það stendur í þessum breytingum sem nefndin leggur til varðandi fjármálafyrirtæki að sparisjóðir geti tekið yfir aðrar rekstrareiningar. Mér var bent á að þetta orð, „samruni“, passi í rauninni ekki því að sparisjóður megi aldrei renna saman við annað fyrirtæki. Hann má kaupa það á einhverjum kjörum en hann má ekki renna saman við það. Ég hafði samband við gjörkunnugan mann í sparisjóðamálunum núna áðan til að bera þetta orðalag undir hann og hann benti á að samruni þýðir allt annað en að kaupa eða yfirtaka fyrirtæki. Ef sparisjóður rennur saman við annað fyrirtæki þá hefur það allt aðra merkingu. Ég vildi bara vekja athygli hv. formanns nefndarinnar á þessu orðalagi áður en ég fer í ræðu mína hér á eftir. Sparisjóður getur aldrei runnið saman við fyrirtæki. Það skilur einmitt á milli sparisjóðanna og margra annarra slíkra fjármálafyrirtækja að hann getur keypt þau en ekki runnið saman við fyrirtæki með óskyldu rekstrarformi.

Herra forseti. Ef ég skil spurningu hv. þingmanns rétt þá skal benda á að orðið „samruni“ í þessu samhengi er í núgildandi lögum og við erum ekki að leggja til breytingu á því. Varðandi þennan efnislega punkt sem er í breytingartillögunni þá er verið, eins og hv. þingmanni er kunnugt um, að reyna að jafna stöðu sparisjóðanna og annarra fjármálafyrirtækja. En við fórum ekki í að breyta hugtökunum, þ.e. að kanna hvort samruni eigi við í þessu tilviki eða ekki, af því að það er í núgildandi lögum. Samruni samkvæmt lögunum er samruni sparisjóðs við annað fyrirtæki nú aðeins heimill hafi sparisjóðnum verið breytt í hlutafélag áður en nú er verið að opna þann möguleika að sparisjóður geti keypt einstaka rekstrarhluta, t.d. banka og útibú, án þess að verða breytt í hlutafélag. Þannig á þetta að vera að öllu leyti ívilnandi fyrir sparisjóðina og gæti styrkt stöðu þeirra, ekki síst úti á landi.

Herra forseti. Það er einmitt þannig sem ég skildi það að sparisjóðurinn gæti í sjálfu sér keypt fyrirtæki annars fjármálafyrirtækis þótt hann sé ekki hlutafélag en það er ekki sama og samruni. Í þessu viðkvæma umróti sem er í kringum sparisjóðina tel ég mjög hættulegt að sagt sé að sparisjóður geti runnið saman við annað óskylt fyrirtæki því að samruni þýðir bara allt annað. Samruni þýðir að einingar renna saman og blanda saman reytum sínum á forsendum hvors annars. Ég leit svo á að hér væri aðeins verið að heimila sparisjóðnum að kaupa en ekki að leggja sig niður eða renna saman við aðra. Ég legg áherslu á að það er mjög mikilvægt að hugtakanotkunin sé vönduð þannig að það sé öruggt að engin undirmál eru hér á ferðinni. Þessi beiðni er komin frá stóru fjármálafyrirtækjunum og frá Fjármálaeftirlitinu og það verður að segjast eins og er að minni sparisjóðirnir bera ekki allt of mikið traust til þeirra.

Herra forseti. Minn skilningur á þessu er sá að við erum ekki að opna neina leið fyrir sparisjóðina til að leggja sig niður með nokkrum hætti.  Hvaða skoðun hv. þingmaður hefur á því má eflaust ræða fram á nótt en hins vegar er þetta markmið breytingartillögunnar, að gera lögin skýrari en sömuleiðis að farið sé ívilnandi leið fyrir sparisjóðina. Ég lít ekki svo á að við þurfum að hafa áhyggjur af því að sparisjóðirnir geti með þessum hætti lent í þeirri stöðu að leggja sjálfa sig niður. Þetta á að vera ívilnandi á þann veg að þeir geti keypt bankaútibú sem hugsanlega yrðu lögð niður að öðrum kosti. Að því leyti höfum við væntanlega sama skilning á þessum lögum og nefndin.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á lögum er varða verðbréfaviðskipti og hefur hv. þm. og formaður viðskiptanefndar, Ágúst Ólafur Ágústsson, gert grein fyrir því. Þetta er bandormur, þetta eru breytingar á ýmsum lögum, eins og fram kom hjá hv. framsögumanni. Þær lúta í fyrsta lagi að verðbréfaviðskiptum og að uppfyllingu ákveðinna skilyrða frá Evrópska efnahagssvæðinu um í hvaða formi verðbréf geta verið gefin út og á hvaða máli þau eiga að vera. Þarf þá samþykki Fjármálaeftirlitsins til þess að vera með þau á öðrum málum en íslensku og og eins er fjallað um hvernig ber að kynna þau á íslensku. Breytingarnar taka til ýmissa fleiri atriða. Ég ætla fyrst og fremst að beina umræðunni að ákveðnu atriði. Um það leyti sem nefndin var að afgreiða málið komu tilmæli frá Fjármálaeftirlitinu um að ráðist yrði í breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki sem ekki var inni í frumvarpinu þegar það var flutt upprunalega. Verið er að leggja til að breytingar á þeim lögum þannig að 2. mgr. í 106. gr. laga um fjármálafyrirtæki verði á þá leið að samruni sparisjóðs við annað fyrirtæki sé því aðeins heimill að honum hafi áður verið breytt í hlutafélag samkvæmt ákvörðunum nema þegar um er að ræða samruna tveggja eða fleiri sparisjóða sem ekki hefur verið breytt í hlutafélag. Einnig er þar fjallað um að sparisjóður geti með þessum hætti tekið yfir annað fyrirtæki.. Á undanförnum árum hefur verið tekist á um eignarform á sparisjóðunum, hlutverk þeirra og hvernig farið hefur verið með fé þeirra og hlutverk. Ég kom að því í ræðu hér í morgun að viðskiptabankarnir hver á fætur öðrum hafa á sínu starfssvæði verið að loka útibúum víða. Það hafa þeir gert vegna þess að starfsemin þar er ekki arðbær að þeirra mati. Dæmi um þetta með eru t.d. Landsbankinn á Raufarhöfn þar sem Sparisjóður Þórshafnar síðan yfirtók starfsemina. Ég held að líka að allir aðalviðskiptabankarnir á Vestfjörðum hafa farið út með starfsemi sína og ekki talið hana arðbæra. Eina útibú stóru viðskiptabankanna á Vestfjörðum er enn þá á Hólmavík og þar hafa þeir verið að skera niður þjónustu og fækka starfsmönnum. Við heyrðum nýlega að það ætti að fara að loka útibúi á Hvolsvelli o.s.frv. Það hefur þá verið mikið bjargráð að þarna hafa verið oft og tíðum - og enn þá í sumum tilfellum - til staðar sparisjóðir sem hafa verið byggðir upp á forsendum heimamanna og gengið inn í þessa starfsemi. Það hafa ekki verið miklar eignir sem þeir hafa tekið við - banki sem yfirgefur viðskiptavini sína á einhverju svæði hefur ekki mikla viðskiptavild að selja. Auk þess er ekki heimilt að selja viðskiptavini banka, þeir eru ekki verslunarvara, þó að það hafi gerst illu heilli þegar Lánasjóður landbúnaðarins var seldur Landsbankanum á einu bretti og viðskipti hans. Menn drógu í efa að það stæðist stjórnarskrána að ráðstafa þannig viðskiptum fólks. Því miður hefur Landsbankinn síðan dregið úr allri þeirri þjónustu sem áður var á vegum Lánasjóðs landbúnaðarins þannig að þeir sem áður áttu innhlaup í Lánasjóð landbúnaðarins eru nú farnir að leita m.a. inn í Byggðastofnun og sparisjóðina sem fyrir hendi eru. Banki sem yfirgefur svæði sitt hefur ekki mikið að selja. Ég velti því fyrir mér hvað þessi grein þýðir. Hvað þýðir hún í raun? Hvaða eignir getur sparisjóður keypt af banka sem er að leggja niður starfsemi sína og fara? Það getur verið hús en þá er það bara á viðskiptalegum grunni. Ég ítreka því spurningu mína til hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar um orðalagið - sem er varla tilviljun - „samruni sparisjóðs við annað fyrirtæki“. Hvað þýðir það? Ég leyfi mér að fullyrða að þetta orðalag er óheimilt samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki sem lúta að sparisjóðum - að sparisjóði sé óheimilt að renna saman við annað fyrirtæki á þessum grundvelli því að þar er verið að tala um leið fyrir sparisjóðina til að styrkja stöðu sína með því að geta keypt slíkt. Sparisjóður, þess vegna í nágrenni Hvolsvallar, gæti þá keypt upp útibú KB-banka því að hann væri að loka. Það var sá skilningur sem nefndarmenn lögðu í umræðuna um þetta mál, ekki að sparisjóðurinn rynni inn í einhver fyrirtæki. Ég vil heyra nánar um það hjá formanni hvernig þetta mál hefur komið inn og þessi skilgreining.  Ég flyt einnig breytingartillögu sem lýtur að sparisjóðunum og er til þess fallin, að mínu viti, að styrkja sparisjóðina. Þar legg ég til að við 1. mgr. 12. gr. laganna um fjármálafyrirtæki bætist nýr málsliður sem orðist svo: Heitið „sparisjóður“ er þó óheimilt að nota með öðrum orðum eða skammstöfunum í firmaheiti. Auk þess legg ég til að 4. mgr. 73. gr. laganna orðist svo: Sparisjóði sem breytt er í hlutafélag samkvæmt ákvæðum þessarar greinar er óheimilt að nota orðið „sparisjóður“ í heiti sínu. Síðan legg ég til að 22. töluliður 1. mgr. 110. gr. falli brott sem lýtur einmitt að því sama. Ég vil flytja hér meðfylgjandi skýringar á þessu, herra forseti. Í þessum breytingartillögum er lagt til að starfsemi þeirra sparisjóða sem áfram vilja bera nafn sparisjóða verði færð aftur til upphaflegs markmiðs við stofnun þeirra. Markmiðið var að stofnfjárhafar hefðu hvorki fjárhagslegan né persónulegan ávinning af stofnun sjóðanna heldur væri stuðningur þeirra persónulegur og endurspeglast það markmið í ábyrgð þeirra á skuldbindingum sjóðanna sem takmarkast við stofnfjárhlut. Enn fremur er lagt til að heitið sparisjóður verði lögverndað, þ.e. að einungis verði heimilt að nota heitið sparisjóður ef um raunverulegan sparisjóð er að ræða en ekki ef sparisjóðnum er breytt í hlutafélag eða hann rekinn sem fjármálastofnun eða almennur banki. Hugtakið sparisjóður er órjúfanlega tengt starfsgrunni og hugsjónum sem réðu við stofnun þeirra. Það er því verið að beita blekkingum ef fjármálastofnun er leyft að bera heitið sparisjóður í nafni sínu þótt hún hafi horfið frá flestum þeim grunnþáttum sem samfélagið leggur í hugtakið sparisjóður. Samkvæmt frumvarpinu verður því óheimilt að nota það með öðrum orðum eða skammstöfunum í firmaheiti fjármálastofnunar. Sparisjóðir eru að grunni til félagslegar stofnanir og meginhluti eiginfjár þeirra er í sjálfseign, en í reynd í eigu almennings þess nærsamfélags sem viðkomandi sparisjóður þjónar. Sparisjóðirnir voru stofnaðir á grunni hugsjóna félagshyggju og samvinnu til að byggja upp atvinnu- og menningarlíf á heimasvæði sínu. Litið var á stofnfjárhafa sem ábyrgðarmenn og markmiðið var ekki að hámarka arðgreiðslur heldur þjóna samfélaginu. Hlutverk sparisjóðs er að veita almenna fjármálaþjónustu á grundvelli hugsjóna um eflingu og uppbyggingu atvinnulífs og menningarstarfs á heimasvæðinu. Á þessum grunni hafa sparisjóðirnir gegnt lykilhlutverki í fjármálaþjónustu við einstaklinga og minni fyrirtæki, einkum á landsbyggðinni. Stofnfjárhafar sem lögum samkvæmt þurfa að standa að hverjum sparisjóði eru engan veginn eigendur sjóðanna heldur trúnaðarmenn samfélagsins á starfssvæði sjóðanna. Hlutverk stofnfjárhafanna er því að tryggja að sjóðurinn starfi á þessum hugsjónagrunni en ekki að hámarka eigin arðgreiðslur. Í ofantöldu felst ímynd og gildi heitisins „sparisjóður“. Hins vegar ber hlutafélagsbanki engar slíkar samfélagsskyldur heldur er meginmarkmið hans að hámarka ábata og arð eigenda hlutafjárins. Á því er grundvallarmunur. Vissulega hafa orðið miklar breytingar í rekstri sparisjóða hérlendis að undanförnu en aðdragandi þeirra birtist með stöku fréttum um viðskipti með stofnbréf og sameiningu eða yfirtöku ákveðinna sjóða. Á síðustu missirum hefur átt sér stað býsna hljóð einkavæðing á eigum sparisjóðanna. Hafa þeir átt í vök að verjast gegn aðilum sem reyna að brjótast inn í þá og komast yfir eigið fé þeirra og viðskiptavild, yfirtaka þá og leggja þar með hald á eigur samfélagsins. Bæði löggjafinn og eftirlitsstofnanir virðast meðvitað eða ómeðvitað hafa brugðist þeim skyldum sínum að standa vörð um hugsjónir sparisjóðanna og hagsmuni almennings og einstakra samfélaga sem hlut eiga að máli. Sú spurning hlýtur að verða áleitin hverjum þeim sem virðir hugsjónir sparisjóðanna eða ber rétt samfélagsins fyrir brjósti, hvernig það megi t.d. gerast að hlutur almennings í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hafi lækkað ört hlutfallslega á örfáum árum úr tæpum 90% í 15%, sem var þegar honum var breytt í hlutafélag án þess að neinn hafi haldið uppi vörnum. Horfa má m.a. til Fjármálaeftirlitsins í þeim efnum. Þeir sem sækja hvað harðast á um að komast yfir samfélagseigur sparisjóðanna eða breyta þeim í hlutafélag ættu að hugleiða hvaða lagalegan eða a.m.k. siðferðislegan rétt þeir hafi til að einkavæða samfélagsstofnanir eins og sparisjóðirnir eru og komast yfir samfélagslegar eigur þeirra. Þegar sparisjóði er breytt í hlutafélag er hann ekki lengur sparisjóður heldur einkavæddur banki á markaði. Í öðrum tilvikum hafa einhverjir aðilar reynt að kaupa út stofnfjárhafa í óvissum tilgangi eins og nú er að gerast með ýmsa sparisjóði. Loks eru einnig sumir sparisjóðir, í slagtogi við fjársterka aðila, að kaupa aðra sparisjóði í tilgangi sem liggur ekki fyrir. Sú virðist raunin varðandi t.d. yfirtöku Sparisjóðs Mýrasýslu og Siglufjarðar á Sparisjóði Skagafjarðar. Með setningu laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, átti að treysta yfirtökuvarnir sparisjóðanna, m.a. með því að kveða á um það við hvaða aðstæður sparisjóðsstjórn skuli heimila framsal á virkum eignarhlut, að tengdir stofnfjáreigendur geti ekki farið með yfir 5% heildaratkvæðamagns í sparisjóði og að sparisjóður verði að breyta rekstrarformi sínu í hlutafélag áður en til samruna við aðrar tegundir fjármálafyrirtækja kemur. Það markmið laganna að treysta yfirtökuvarnir sjóðanna virðist ekki hafa náðst. Fjölmargir sparisjóðir hafa verið hlutafélagavæddir undanfarið þó að enn séu til örfáir sparisjóðir sem eru reknir á grundvelli þeirrar hugsunar sem lagt var upp með við stofnun þeirra. Má þar sem dæmi nefna sparisjóði Hólmavíkur, Þingeyinga og Bolungarvíkur. Þeir geta þó verið fleiri. Sparisjóður sem hverfur frá markmiðum sínum og samfélagslegri umgjörð, svo sem með því að vera breytt í hlutafélag, á að mati flutningsmanns ekki að geta kallast sparisjóður. Er því lagt til í frumvarpinu að óheimilt verði að nota nafnið „sparisjóður“ með öðrum orðum eða skammstöfunum í firmaheiti eins og sparisjóður hf. enda eru skýr ákvæði í samþykktum sparisjóðanna um það hvernig leggja skuli sparisjóði niður ef ekki er vilji til að starfrækja þá áfram í sínu félagslega formi. Við breytingu á sparisjóði í hlutafélag skulu stofnfjáreigendur samkvæmt lögunum eingöngu fá hlutafé í hlutafélaginu sem gagngjald fyrir stofnfjárhluti sína. Skal samanlagt hlutafé sem stofnfjáreigendur fá í sparisjóðnum enn fremur nema sama hlutfalli af hlutafé hans eftir breytinguna, endurmetið samkvæmt 67. gr. laganna. Við höfum lagt fram tillögu hér á Alþingi um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki þar sem flutningsmenn eru auk mín hv. þingmenn Kolbrún Halldórsdóttir, Atli Gíslason, Þuríður Backman og Ögmundur Jónasson. Tillagan um breytingar á lögum um sparisjóði er flutt sem frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki. Í athugasemdum við greinarnar segir, með leyfi forseta: „Hér er lagt til að heitið sparisjóður verði lögverndað, þ.e. að óheimilt verði að nota það með öðrum orðum eða skammstöfunum í firmaheiti. Hugtakið sparisjóður er órjúfanlega bundið við þær hugsjónir og starfsgrundvöll sem réðu við stofnun þeirra. Þessi breyting tengist því að með frumvarpinu er lagt til að ekki verði lengur hægt að breyta sparisjóði í hlutafélag og halda sparisjóðsheitinu heldur verði að nefna hann t.d. banka eða fjármálastofnun. Ef sparisjóði er breytt í hlutafélag er hann ekki lengur sparisjóður heldur einkavæddur banki á markaði enda byggist starfsemi hlutafélaga og banka á allt öðrum sjónarmiðum en sparisjóður gerir. Þannig verði t.d. ekki lengur unnt að nota heitið sparisjóðabanki eða sparisjóður hf. í heiti fjármálastofnana.“ Um 2. grein segir: „Í greininni er lagt til að sparisjóði, sem breytt er í hlutafélag samkvæmt ákvæðum 73. gr., verði óheimilt að nota orðið „sparisjóður“ í heiti sínu. Tillaga þessi helgast af því að við breytingu á sparisjóði í hlutafélag breytist eðli rekstrarins svo mikið frá upphaflegu markmiði við stofnun sparisjóðs, sem og eignaraðildin og formið á rekstrinum, að nafnið verður alls ekki lýsandi fyrir starfsemina og í raun rangnefni. Þetta felur í sér að ef sparisjóður er sameinaður öðrum sparisjóði helst heitið óbreytt en ef stofnað er hlutafélag um rekstur sparisjóðs verður að nota orðið banki, fjárfestingarfyrirtæki eða eitthvað þess háttar í firmaheiti sem er lýsandi fyrir starfsemina.“ Um 3. gr. segir: „Í samræmi við fyrri greinar frumvarpsins er lagt til að brott falli heimild Fjármálaeftirlitsins til að leggja stjórnvaldssekt á sparisjóð sem breytt hefur verið í hlutafélag og notar ekki orðið hlutafélag í heiti sínu.“ Með þessu eru síðan greinar bæði eftir þann sem hér stendur og einnig mjög ítarleg og góð grein sem birtist eftir Ara Teitsson sem er stjórnarformaður í Sparisjóði Þingeyinga sem er m.a. grunnurinn að þessum tillöguflutningi. Þar vitnar hann í skrif Magnúsar Sigurðssonar frá Gilsbakka í Borgarfirði sem lengi var formaður Sparisjóðs Mýrasýslu. Þar segir, með leyfi forseta: „Af þeirri félagslegu hugmyndafræði sem sparisjóðir byggjast á leiðir líka að stofnfjáreigendur, sem nú eiga að lögum að standa að hverjum sparisjóði, eru engan veginn eigendur sjóðanna heldur trúnaðarmenn umhverfisins sem falið er að gæta þessa fjöreggs byggðanna. Ræki þeir hlutverk sitt eins og til er ætlast í þeirri hugmyndafræði verða sparisjóðirnir aldrei „fé án hirðis“. Þetta er mikilvægt að allir skilji.“ Ein af meginástæðunum fyrir því að ég legg þetta fram, herra forseti, er að ég tel afar brýnt að slegið verði skjaldborg um þá sparisjóði sem eftir eru þannig að þeir fái að heita sparisjóðir áfram og halda því heiti sínu. Ef breytt hefur verið um hlutverk og þeir yfirgefið þau markmið, gildi og forsendur sem þeir voru byggðir upp á þá er það félagsleg ákvörðun en þá er líka eðlilegt að viðkomandi skipti um nafn. Ég sé að tími minn er að verða búinn, herra forseti, en ég vil árétta að ég tel mjög hættulegt það sem segir um samruna sparisjóðs við fyrirtæki og við lögðum fram tillögur um breytingar á því í nefndaráliti. Ég ítreka spurningu mína til hv. formann nefndarinnar hvort það sé áfram skilningur hans að heimilt sé að sparisjóður renni saman við fyrirtæki.

Herra forseti. Aðeins varðandi spurninguna sem hv. þingmaður beindi til mín. Eins og ég gat um í hinu andsvarinu erum við með þessari breytingartillögu að taka út orð sem voru í 2. mgr., orðin „eða einstaka rekstrarhluta þess“. Það er ekki rétt að segja, eins og hv. þingmaður gerir, að samruni sparisjóða við önnur fyrirtæki sé óheimill. Hann er heimill en sparisjóður þarf að hlutafélagavæða sig fyrst. Við erum hér að leyfa sparisjóðunum að kaupa rekstrarhluta án þess að hlutafélagavæða sig fyrst. Það hlýtur að vera fagnaðarefni fyrir hv. þingmann sem er ekki hrifinn af hlutafélagavæðingu.  Við leggjum því til að fellt verði á brott ákvæði um að samruni sparisjóðs við einstaka rekstrarhluta annars fyrirtækis en sparisjóðs sé óheimill nema sparisjóðnum hafi áður verið breytt í hlutafélag, þ.e. það er bannið í dag. Við erum að taka út þessi orð sem bönnuðu sparisjóðum að kaupa eða sameinast rekstrarhlutum án þess að hlutafélagavæða sig fyrst. Þannig að það sé alveg skýrt. Ég minni líka á að við slík kaup þarf samþykki Fjármálaeftirlitsins að sjálfsögðu að liggja fyrir. Við erum að reyna að geta sparisjóðum kleift, án þess að stíga það róttæka skref að hlutafélagavæðast, að kaupa einstaka rekstrarhluta sem eru skilgreindir með þeim hætti sem ég fór hér yfir áðan.

Herra forseti. Sé þetta skilningur hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar, formanns nefndarinnar, sé ég ekkert því til fyrirstöðu að breyta þessu orðalagi þannig að það sé skýrt að hér sé ekki um samruna sparisjóðs við fyrirtæki að ræða heldur kaup eða yfirtöku. Þá er þetta í samræmi við það sem hv. þingmaður er að segja. En á meðan þetta orð stendur þá er svo ekki. Samruni þýðir allt annað en kaup og yfirtaka, þó að þetta sé talið upp þá er það nú bara svo. Sé vilji til þess að gera breytinguna þannig að þetta sé eftir því sem tök eru á pottþétt þá eigum við að gera það. Varðandi Fjármálaeftirlitið verð ég bara að segja, og ég get haldið nokkrar ræður um það, að í afskiptum þess af yfirtökum og ágangi á sparisjóðum í landinu - ég treysti því ekki. Ég get í seinni ræðu minni rakið dæmi þar að lútandi. Þannig að það er í sjálfu sér ekki trygging. Trygging er þá fyrir því að við reynum í lögunum að gera þau skýr og afdráttarlaus þessi markmið, að við fellum þetta orð „samruni“ burt og segjum að sparisjóði sé heimilt að kaupa og yfirtaka.

Herra forseti. Ég held að hv. þingmaður sé aðeins að misskilja þetta. Það er ekki hægt að taka út orðið samruni. Orðið samruni er ekki notað í tengslum við hugsanleg kaup sparisjóðs á t.d. útibúi. Orðið samruni er einungis notað í því samhengi ef sparisjóðurinn ætlar að sameinast öðru fyrirtæki. Við erum ekki að ganga það langt að banna sparisjóðum að renna saman við önnur fyrirtæki, þeir þurfa bara að hlutafélagavæða sig fyrst. En við tökum út orðin „eða einstaka rekstrarhluta þess“. Ef við lítum á núgildandi 106. gr. þá hljóðar hún svo, með leyfi forseta: „Samruni sparisjóðs við annað fyrirtæki eða einstaka rekstrarhluta þess er því aðeins heimill að sparisjóðnum hafi áður verið breytt í hlutafélag.“ Þetta er núgildandi lög. Við tökum það út sem lýtur að einstaka rekstrarhlutum þess. Þá stendur eftir: Samruni sparisjóðs við annað fyrirtæki er því aðeins heimill að sparisjóði verði áður breytt í hlutafélag. Ekki er verið að nota hugtakið samruni í samhengi við hugsanleg kaup sparisjóðs á t.d. bankaútibúi. Það eru kaup, ég tek alveg undir það. Við erum ekki að ganga alla leið að banna samruna sparisjóða við annað fyrirtæki. Það heldur áfram og þar kannski greinir okkur á, en það er miklu stærra mál. Samruni sparisjóða við annað fyrirtæki mun eftir sem áður verða heimill að því gefnu að sparisjóði hafi áður verið breytt í hlutafélag. Það er það sem eftir stendur. En að það sé skylda sparisjóðs að hlutafélagavæða sig áður en hann kaupir bankaútibú er of langt gengið, og þar held ég að við séum alveg sammála. Ég minni líka á að allt þetta sparisjóðaumhverfi er til endurskoðunar hjá viðskiptaráðuneytinu. Það er ágætt að fara að kalla eftir því héðan úr þessum ræðustól að þeirri endurskoðun verði flýtt. En ég held að sú breyting sem hér er til umræðu sé að öllu leyti ívilnandi fyrir sparisjóðina og sé í anda við það sem hv. þingmaður er að tala um. Hugtakið samruni, ég ítreka það, á ekki við þegar sparisjóður kaupir 

Herra forseti. Það er hægt að velta fyrir sér hvaða eignir er hægt að kaupa af útibúi fjármálafyrirtækis sem er að gefast upp á að vera á staðnum. Hvaða eignir? Jú, húseignir. Það er ekki bannað að kaupa húseignir. Ég tel að þetta eigi að vera mjög skýrt og ekki eigi að opna á neinar undirmálsleiðir. Eins og hv. þingmaður kom inn á er verið að endurskoða lög og umgjörð sparisjóðanna til að treysta stöðu þeirra, ekki til þess að hjálpa þeim að leggja sig niður eða verða keyptir upp. Ég hefði viljað að sú endurskoðun hefði verið komin inn í þingið. Hæstv. viðskiptaráðherra boðaði í ágætu útvarpsviðtali í ágúst sl. að þetta yrði sett í sérstaka flýtimeðferð. Við sjáum þá miklu hringekju sem er í gangi: Kaupþing er að kaupa SPRON. SPRON er að breyta sér í hlutafélag. Aðrir sparisjóðir eru á ferðinni - yfirtaka eða kaupa sparisjóði vítt og breitt um landið - og komast þannig oft og tíðum, að mér finnst, á græðgislegan hátt yfir samfélagslegar eignir. Ég verð bara að segja eins og er: Ég treysti ekki þessu umhverfi og vildi að þessi mál yrðu skoðuð í stærra samhengi en ekki að Fjármálaeftirlitið og jákvæðar umsagnir stóru bankanna og fjármálafyrirtækjanna eigi að reka á eftir þessu. Ég legg því til, og ítreka það, að þessum orðum verði breytt þannig að ekki sé verið að fara á bak við einn eða neinn í þeim efnum.

Herra forseti. Ég ætla að fylgja þessu með stöðu sparisjóðanna enn betur eftir í máli mínu. Ég viðurkenni það alveg að mér er staða þeirra mikið hjartans mál og hygg að sama gildi um fleiri. Mörgum finnst sárt hvernig græðgisvæðing fjármálageirans hefur vaðið yfir sparisjóðina og sparisjóðahugsjónirnar vítt og breitt um landið. Það eru jafnvel sömu aðilar og núna leita til ríkissjóðs um lán eða ábyrgð fyrir starfsemi sinni þannig að innstæðan sem þeir notuðu til þess að komast yfir þessar fjármálastofnanir vítt og breitt um landið hefur ekki verið mikil en það er hægt að leika sér svoleiðis með annarra fé. Ég legg áherslu á að það eru að vísu bara örfáir sparisjóðir eftir sem í rauninni starfa áfram á hugsjónagrunni sparisjóðanna en þeir eru mikilvægir fyrir sína staði og starfsemi þar og okkur ber skylda til að verja þá. Við höfum mátt horfa upp á það núna hvernig einstakir fjármálamenn hafa vaðið um landið eins og eldur yfir akur til að komast yfir þessar samfélagslegu eignir. Þetta er tiltölulega fámennur hópur að vísu en það er eins og menn hafi skipt landinu á milli sín þegar maður fylgist með hvernig vaðið er fram. Þá eru boðin gylliboð í stofnbréfin sem var upphaflega stofnað til að vera bakhjarl sparisjóðanna en ekki til að vera eigendum sínum til fjárhagslegs ávinnings. Allt í einu koma í þau tilboð á uppsprengdu verði frá þessum aðilum sem ætla sér að komast yfir sjóðina. Þetta hefur verið óheillavænleg þróun og það sem meira er, það hefur ekki verið mikinn stuðning að fá hjá Fjármálaeftirlitinu í þessum efnum. Ég minnist þess þegar gerð var yfirtökutilraun á ákveðnum sparisjóði í Skagafirði af ónefndum aðilum og nokkrir almennir sparisjóðseigendur sóttu til Fjármálaeftirlitsins sem úrskurðaði yfirtökuna ekki ólöglega og þeir þurftu að sækja mál sitt til Hæstaréttar. Þetta hefur í sumum tilvikum gerst æ ofan í æ þannig að hinn almenni eigandi sparisjóðanna virðist eiga litla möguleika á að sækja sér stuðning til Fjármálaeftirlitsins, þvert á móti. Með frumvarpi því sem við vinstri græn höfum lagt fram eru greinar og umfjöllun sem lúta að því. Hér í lokin, herra forseti, vil ég lesa upp ágæta grein eftir Ara Teitsson, sem er stjórnarformaður Sparisjóðs Suður-Þingeyinga. Hann hefur staðið þétt að sparisjóðahugsjóninni og lagt tillögum okkar lið. Greinin birtist í Fréttablaðinu 24. ágúst 2007 og þar stendur, með leyfi forseta: „Sparisjóðirnir hafa verið nokkuð í umræðunni að undanförnu. Viðskiptaráð telur þá staðnaða og á fallanda fæti, deilur hafa verið um formbreytingar Sparisjóðs Skagafjarðar, SPRON er að breytast í öflugt hlutafélag og eftirspurn er eftir stofnfjárhlutum margra sparisjóða. Aukinn áhugi á sparisjóðunum á sér mjög eðlilegar skýringar þ.e. að rekstur þeirra hefur almennt gengið vel á undanförnum árum, þeir hafa vaxið mjög að umfangi og eigin fé og veita viðskiptavinum betri þjónustu en aðrar fjármálastofnanir. Ef til vill stafar gremja Viðskiptaráðs ekki síst af því að augljóst er af árangri sparisjóðanna að unnt er að reka fjármálastofnanir með góðum árangri í öðru formi en sem hlutafélag. Eðli og tilgangi sparisjóðanna er vel lýst af fyrrverandi stjórnarformanni Sparisjóðs Mýrasýslu, Magnúsi Sigurðssyni á Gilsbakka, í formála bókar um 90 ára sögu Sparisjóðs Mýrasýslu sem út kom árið 2003, en þar segir Magnús m.a.: „Mestu máli skiptir þó að hér má lesa bæði með beinum orðum en ekki síður milli línanna að sparisjóðurinn er af grunni risinn sem félagsleg stofnun. Honum var og er ætlað það hlutverk að þjóna héraðinu með því að ávaxta aflögufé manna í þörfum verkefnum fyrirtækja og einstaklinga í héraði. Hann hefur því engan veginn eðli hlutafélagsbanka sem reknir eru til ábata fyrir eigendur hlutafjár. Samskipti hans við einstaklinga og fyrirtæki hafa jafnan mótast af þessari hugsun.“ Um stofnfé sparisjóðanna segir Magnús: „Af þeirri félagslegu hugmyndafræði sem sparisjóðir byggjast á leiðir líka að stofnfjáreigendur sem nú eiga að lögum að standa að hverjum sparisjóði eru engan veginn eigendur sjóðanna heldur trúnaðarmenn umhverfisins sem falið er að gæta þessa fjöreggs byggðanna. Ræki þeir hlutverk sitt eins og til er ætlast í þeirri hugmyndafræði verða sparisjóðirnir aldrei „fé án hirðis“ - eins og sumir hafa haft á orði hér á þingi. „Þetta er mikilvægt að allir skilji.“ Vert er að hugleiða frekar stöðu og hlutverk sparisjóða á landsbyggðinni. Einkavæðing og fénýting síðustu ára hefur ekki reynst landsbyggðinni heilladrjúg. Hún hefur í flestum tilfellum fært fyrstu eigendum fénýtingarinnar mikla fjármuni en síðari notendur þurfa síðan að bera kostnaðinn af mikilli fjárbindingu. Má þar nefna fénýtingu fiskveiðikvóta og mjólkurkvóta, sölu grunnnets fjarskipta og sala ríkisbankanna hefur ekki bætt þjónustu þeirra á landsbyggðinni. Fénýting eigin fjár sparisjóðanna í þágu stofnfjáreigenda, sem viðskiptaráð virðist telja sjálfsagða, mun með sama hætti leiða af sér mikla fjárbindingu sem bera þarf kostnað af. Nálægð við fjármálaþjónustu og aðgangur að lánsfé er forsenda atvinnu og mannlífs í hverri byggð. Þessa þjónustu hafa sparisjóðirnir veitt hver á sínu starfssvæði. Er ekki eðlilegt að þeir sem notið hafa þjónustu Sparisjóðs Mýrasýslu eða annarra sparisjóða geri kröfu um að það rekstrarform sparisjóðanna sem reynst hefur vel í 100 ár eigi völ á að lifa í friði og viðurkennt sé að það hefur kosti ekki síður en græðgi og fénýting sem rekið hefur áfram aðila á fjármálamarkaðnum síðustu missirin? Herra forseti. Þetta er ein af meginástæðum fyrir því að við, nokkrir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, flytjum mál um að slegin verði skjaldborg um sparisjóðina, að heitið sparisjóður sem var bundið við þetta form, þessa ímynd, þessar hugsjónir, verði lögverndað og aðilum sem hafa breytt yfir í annað form, svikið eða farið frá hugsjónum sparisjóðanna, verði ekki gert heimilt að bera það nafn, enda eru þeir ekki lengur sparisjóðir í þeirri merkingu. Við sjáum það núna í þeim breytingum sem hafa verið á fjármálaumhverfi landsmanna að bankarnir eru einmitt að loka útibúum sínum og ef ekki væri fyrir þessa litlu sparisjóði víða um land þá væri þar engin fjármálaþjónusta. Þeir sparisjóðir sem hafa fengið að vera í friði fyrir græðgisöflum samfélagsins standa sig vel, þeir eru áfram trúir sinni þjónustu, umhverfi sínu og umbjóðendum. En hins vegar eru þeir sparisjóðir sem hafa orðið græðginni að bráð, verið yfirteknir af græðgisöflunum, aftur í miklum vanda og íbúar þeirra svæða lenda í þeim örlögum. Þess vegna legg ég áherslu á það, herra forseti, í þeim breytingartillögum sem ég flyt hér ásamt fjórum öðrum þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að heitið sparisjóður verði lögverndað fyrir sparisjóðina og að ekki megi versla með það. Ég minnist þess að í viðtali við bankastjóra Kaupþings þá sagði hann að það væri svo gott að kaupa SPRON, það væri svo mikið verðgildi í sparisjóðsheitinu, í sparisjóðahugmyndinni. En var ætlunin að fara að reka það sem sparisjóð? Nei, en hins vegar var hægt að gera sér verð, það var hægt að fénýta velvildina sem býr á bak við sparisjóðsheitið. Er það sanngjarnt að menn geti farið og yfirtekið, komist yfir ímyndir sem þeir gera síðan ekkert með annað en að fénýta þær? Þess vegna legg ég áherslu á það, herra forseti, í breytingartillögum okkar um sparisjóðina að sparisjóðsheitið verði lögverndað, það verði bundið við þá sparisjóði sem starfa eftir þeirri ímynd og hugsjónum og verkefnum sem þeir settu sér upphaflega. Ef við samþykkjum það á þessu þingi væri það sparisjóðunum mikill styrkur.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 64/2006. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Helgu Rut Eysteinsdóttur og Írisi Björk Hreinsdóttur frá Fjármálaeftirlitinu, Hrafn Magnússon frá Landssamtökum lífeyrissjóða, Evu Bryndísi Helgadóttur frá Lögmannafélagi Íslands, Tryggva Axelsson og Hjördísi Björk Hjaltadóttur frá Neytendastofu, Björn Friðfinnsson, formann peningaþvættisnefndar, Eyjólf Ármannsson og Högna Einarsson frá embætti ríkislögreglustjóra, Hrund Kristinsdóttur og Jónu Björk Guðnadóttur frá Samtökum fjármálafyrirtækja, Harald Inga Birgisson frá Viðskiptaráði og Ómar Þór Eyjólfsson frá viðskiptaráðuneyti. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka til að koma til móts við athugasemdir við íslensk lög og reglur af hálfu alþjóðlega framkvæmdahópsins Financial Action Task Force on Measures against Money Laundering, sem fóstraður er af OECD. Lagt er til í frumvarpinu að Fjármálaeftirlitið hafi eftirlit með því að einstaklingar eða lögaðilar sem í atvinnuskyni stunda gjaldeyrisviðskipti eða yfirfærslu peninga og annarra verðmæta fari að ákvæðum laganna og reglugerða og reglna sem settar eru samkvæmt þeim. Lögð er til skráningarskylda hjá Fjármálaeftirlitinu fyrir starfrækslu gjaldeyrisskiptastöðva og peninga- og verðmætasendingarþjónustu. Jafnframt er í frumvarpinu skilgreint hvaða starfsemi það er sem fellur undir fyrrgreind hugtök, sbr. 2. gr. frumvarpsins. Þá er lagt til að Neytendastofu verði bætt inn í lögin sem eftirlitsaðila og hafi eftirlit með því að þeir sem falla undir j-lið 1. mgr. 2. gr. gildandi laga fari að ákvæðum laganna og reglugerða og reglna settra samkvæmt þeim. Um er að ræða eftirlit með einstaklingum eða lögaðilum sem í atvinnuskyni selja hluti sem greitt er fyrir með reiðufé, hvort sem viðskiptin fara fram í einni greiðslu eða fleiri sem virðast tengjast hver annarri, að fjárhæð 15.000 evrur eða meira miðað við opinbert viðmiðunargengi eins og það er skráð hverju sinni. FATF gerði athugasemdir við að þessir aðilar væru ekki nægilega upplýstir um skyldur sínar samkvæmt lögunum og sérstaklega ekki um þá skyldu að láta athuga gaumgæfilega öll viðskipti sem grunur léki á að rekja mætti til peningaþvættis eða fjármögnunar hryðjuverka. Í 1. málsl. 1. mgr. 9. gr. laganna er mælt fyrir um að óheimilt sé að framkvæma viðskipti eða stofna til viðskiptasambands við aðila hafi ekki reynst mögulegt að fullnægja skilyrðum 1. og 2. mgr. 5. gr. laganna um áreiðanleikakönnun. Á fundum nefndarinnar var nokkuð rætt um 6. gr. frumvarpsins þar sem lögð er til viðbót við þetta ákvæði þess efnis að hafi þegar verið stofnað til viðskiptasambands skuli binda enda á það, enda hafi ekki verið uppfyllt skilyrði 1. og 2. mgr. 5. gr. um áreiðanleikakönnun og þannig óheimilt að framkvæma viðskipti, sbr. 1. málsl. 1. mgr. 9. gr. laganna. Rétt er að taka fram að með þessari viðbót er ekki ætlunin að leggja auknar skyldur á fjármálafyrirtæki, t.d. í þá veru að þau þurfi að kanna viðskiptamannahóp sinn og ganga eftir því að viðskiptavinir mæti á vettvang og framvísi skilríkjum ásamt því að svara spurningum um tilgang viðskiptasambands o.fl. Enda er gert ráð fyrir því að þá aðeins skuli binda enda á viðskiptasamband að fyrirhugað sé að framkvæma viðskipti í því. Bent er á það sem fram kemur í athugasemdum við 6. gr. frumvarpsins en þar er vakin athygli á tengslum við nýja 4. mgr. 4. gr. samkvæmt frumvarpinu og athugasemdir við það ákvæði þess efnis að tilkynningaskyldur aðili skuli gera kröfu um að viðskiptamaður sem þegar er í viðskiptum sanni á sér deili hafi hann ekki þegar gert það. Lagt er til að við lögin bætist ný grein þess efnis að um skilgreiningu á hugtakinu fjármögnun hryðjuverka verði ekki aðeins vísað til 100. gr. a heldur einnig til 100. gr. b og c sömu laga. Lögð er til orðalagsbreyting á a-lið 9. gr. frumvarpsins þannig að orðalagið samrýmist því sem er í gildandi lögum. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 1. Við 2. gr. Við bætist nýr stafliður, b-liður, svohljóðandi: Í stað orðanna „skv. 100. gr. a“ í 2. tölul. kemur: skv. 100. gr. a – 100. gr. c. 2. Við 9. gr. Í stað orðanna „hann hefur verið tekinn í viðskipti“ í a-lið komi: samningssambandi hefur verið komið á. Undir þetta rita hv. þingmenn Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðfinna S. Bjarnadóttir, Birgir Ármannsson, Árni Páll Árnason, Birkir J. Jónsson, Jón Gunnarsson og Björk Guðjónsdóttir. Jón Bjarnason skrifar undir álit þetta með fyrirvara. Jón Magnússon sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingar á lögum um peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Eins og kom fram hjá hv. framsögumanni, Ágústi Ólafi Ágústssyni, er ég á nefndarálitinu með fyrirvara og ég mun fara stuttlega í gegnum þá. Eins og kom fram í máli hv. þingmanns er verið að herða og skerpa enn meira á lögum og reglum sem lúta að eftirliti og aðgerðum gegn peningaþvætti annars vegar og fjármögnun hryðjuverka hins vegar. Einkum er verið að skerpa á eftirliti og aðgerðum gegn einstaklingum og öðrum aðilum sem gætu hugsanlega tengst hryðjuverkum eða hryðjuverkasamtökum peningalega, þ.e. að veita fjármagn til þeirra og slíkt. Í huga mínum er þetta tvennt nokkuð óskyld mál. Annars vegar peningaþvættið þar sem menn eru ólöglega að fela gróða, að komast yfir gróða og fela hann með því að færa hann á milli landa, reikninga eða fjármálastofnana o.s.frv. Það er í sjálfu sér grafalvarlegt mál og sjálfsagt er að reynt verði að fyrirbyggja það á allan mögulegan hátt, ekki bara peningaþvætti á alþjóðlega vísu heldur vil ég að það nái einnig til peningaþvættis innan landanna sjálfra. Mér hefði þótt mjög fróðlegt ef legið hefðu fyrir upplýsingar um tilvik á peningaþvætti sem hafa komið til kasta íslenskra fjármálafyrirtækja eða íslenskra stjórnvalda, lögregluvalda, til að átta sig á því hvert umfang þessa máls er. Hvað varðar málið í heild, frumvarp til laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, þá hefur verið mjög erfitt að fá upplýsingar um inntak þess og hvað átt er við. Ég kem að því síðar. Þegar verið er að setja svona ströng lög sem jaðra mjög við að ganga á rétt persónufrelsi manna finnst mér að mjög ríkur rökstuðningur þurfi að vera fyrir því að svo sé gert en segja ekki af því bara, að röksemdin sé að við erum aðilar að einhverju samkomulagi með öðrum þjóðum. Algild mannréttindi eru grundvöllur hvers samfélags. Í atkvæðagreiðslu nýverið hafnaði stjórnarmeirihlutinn því að setja orðið „mannréttindi“ inn í lög um grunnskóla, leikskóla og framhaldsskóla sem sýnir þó kannski táknrænt afstöðu Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar til mannréttindamála í raun þegar flutt var tillaga um að í leiðandi markmiðssetningu laga um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla kæmi orðið mannréttindi, en það var fellt. Engu að síður er hér einmitt verið að ganga á þetta. Ég staldra sérstaklega við greinar þar sem verið er að tala um fjármögnun hryðjuverka og að herða aðkomu fjármálafyrirtækja og stofnana að því að skilgreina hvað séu hryðjuverk. Til dæmis er í 9. gr. frumvarpsins breyting við 12. gr. laganna sjálfra. Þar stendur, með leyfi forseta: „Breytist staða viðskiptamanns eftir að hann hefur verið tekinn í viðskipti þannig að hann teljist einstaklingur í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla sinna á 1. mgr. jafnframt við. Skal þá þegar afla samþykkis frá yfirstjórn, sbr. b-lið 1. mgr., áður en viðskiptasambandi er haldið áfram.“ Fyrirsögn greinarinnar er síðan breytt svo: „Einstaklingar í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla.“ Ég krafðist þess í nefndinni að fá nákvæma útskýringu á því um hvað menn væru þarna að tala, að flokka einstaklinga í áhættuhóp í peningalegum viðskiptum vegna stjórnmálalegra tengsla. Það er athyglisvert að þessi umræða komi upp þegar verið er að opinbera hleranir íslenskra stjórnvalda á alþingismönnum og forustumönnum í íslensku samfélagi á þeirri forsendu að þeir hafa á þeim tíma líklega verið einstaklingar í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla. Mundi þetta þýða að þeir hv. þingmenn, sem á þeim tíma var hlerað hjá vegna þess að þeir voru hættulegir samfélaginu, mundu nú flokkast í þennan hóp: Einstaklingar í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla? Mér er bara spurn þegar sett er svona opin setning. Það er ekki einu sinni svo að þeir séu skilgreindir hryðjuverkamenn, nei, þeir eru í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla. Eru það ekki ein af frummannréttindunum að mega bera sína stjórnmálalegu skoðun svo fremi sem hún sé byggð á grundvelli mannréttinda? Nei. Búið er að búa til hóp ríkja sem tekur að sér að skilgreina fyrir sitt leyti hvað eru hættulegir stjórnmálalegir hópar og hver eru hryðjuverkasamtök því að hérna er ítrekað talað um að koma í veg fyrir tengsl við hryðjuverkasamtök. Ég spurði einnig að því í nefndinni - ég skoðaði listann yfir hryðjuverkasamtök sem bankar og fjármálaeftirlit eiga núna að vera með á borðinu hjá sér til að merkja við ef sá sem sækir um viðskipti við bankann gæti tengst einhverju af þessum hryðjuverkasamtökum, því að þeir eiga að gera það. Sú krafa er sett af fjármálafyrirtækjum að þau geri áreiðanleikakönnun á viðskiptavinum áður en til viðskipta er stofnað. Það var rétt svo að ekki kom til þess að bankarnir þyrftu að kalla til gamalt fólk sem búið er að vera í viðskiptum árum saman til að gera þessa áreiðanleikakönnun. Það átti að skylda alla til að koma inn til að hægt væri að gera áreiðanleikakönnun. Þetta er komið út í þvílíkar öfgar. Það var þó almenn skylda, eftir því sem ég skildi málið, að það átti fyrst og fremst við nýja viðskiptamenn en þó var hægt að endurskoða málið með ákveðna viðskiptamenn í huga ef grunur vaknaði að mati bankans, þ.e. ef staða viðskiptamanns breyttist. Yrðu þá ekki að vera einhverjar forsendur? Ætti maður þá ekki að geta fengið lista yfir hryðjuverkasamtökin sem miða á við? Ætti maður þá ekki að geta fengið lista yfir stjórnmálasamtök sem eru hættuleg? Ég spurði um þetta og fékk ekki svör. Eins og við þekkjum eru víða um heim samtök, frelsissamtök og mannúðarsamtök sem starfa að staðbundnum málum en njóta ekki viðurkenningar Bandaríkjamanna sem eru leiðandi ríki í að flokka þjóðir niður eftir stjórnmálalegum tengslum. Ég verð að segja að 9. gr. get ég alls ekki stutt eða aðrar greinar sem lúta að opinni skilgreiningu á hryðjuverkasamtökum og stjórnmálalegum tengslum. Vitnað var til þess að við værum aðili að alþjóðlegum hóp sem var skammstafaður FATF og við yrðum að fara að hans reglum. Ég fletti upp hvaða ríki eru í þessum hópi. Það er nokkur hópur, það eru 34 ríki sem eru þar aðilar en þau eru öll hluti af ákveðnum ríkjahópi. Þau mundu öll meira eða minna flokkast undir annaðhvort stórveldi sem skipta á milli sín heiminum, t.d. Bandaríkin og Kína, Rússland og slík lönd, og hins vegar eru þetta svokölluð lönd sem hafa grúppað sig saman annaðhvort í kringum Bandaríkin, Atlantshafsbandalagið eða einhverja slíka hagsmuni. Það er athyglisvert að eiginlega eru engin önnur ríki, hvorki í Asíu, Afríku eða Suður-Ameríku, aðilar að þessu. Þetta eru mörg einræðisríki sem hafa þó fallið Bandaríkjamönnum í geð en þarna eru oft starfandi frelsissamtök, mannúðarsamtök, sem sum af þeim ríkjum vildu flokka sem hryðjuverkasamtök eða óæskileg stjórnmálasamtök. Svona er heimurinn. Mér finnst þess vegna algerlega ólíðandi að við séum að setja galopnar heimildir fyrir fyrirtæki á markaði á Íslandi til að flokka einstaklinga í áhættuhópa vegna stjórnmálalegra tengsla eða hugsanlegra tengsla við hryðjuverk o.s.frv. Ég vil að sjálfsögðu koma í veg fyrir öll möguleg hryðjuverk en skilgreiningin á því hvað eru hryðjuverk og hvað eru óheppileg stjórnmálaleg tengsl hefur færst mjög í þá átt að ganga á persónurétt fólks. Eftir hin hryllilegu hryðjuverk og hamfarir í New York á sínum tíma virðist sem ríki hafi notfært sér að beita þeirri skilgreiningu á einstaklinga og samtök fólks án þess að það hefði nokkuð annað gegn sér en að falla ekki viðkomandi í geð. Sú er hættan þegar farið er inn með opnar heimildir, eins og hér er verið að ræða um, og samkvæmt þeirri heimild má nánast ganga út frá því að þegar hlerað var hjá þingmönnum á tímum kaldastríðsáranna, alþingismönnum og leiðtogum í menningar- og verkalýðshreyfingu Íslendinga, þá var hlerað hjá þeim á nákvæmlega þeim forsendum að þeir væru í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla og ekki eru mörg ár síðan. Hvernig vitum við hvernig þetta er í dag? Frú forseti. Lög sem leyfa fyrirtækjum og eftirlitsstofnunum að skilgreina og vakta hverjir gætu tengst eða átt í samskiptum við einhver samtök sem hinir og þessir vilja flokka sem hryðjuverkasamtök, finnast mér vera allt of opin. Mér finnst dapurlegt að ekki skuli vera hægt að fá lista yfir þau samtök sem nú eru skilgreind sem hættuleg eða óæskileg af viðkomandi stjórnvöldum eða viðkomandi ríkjasamfélagi sem Íslendingar telja sig þurfa að hlýða með þessum lagasamþykktum. Sjálfsagt er að berjast gegn þeim samtökum sem eru hættuleg. En þá á það líka að vera mjög skýrt og fyrir því á að liggja af hálfu Íslendinga, löggjafanum eða slíkum aðila, að hafa þá samstillt að viðkomandi samtök séu hættuleg og því falli þau á svona lista en ekki að gefa eftir að þetta sé svona frjálst eins og hér er um að ræða. Frú forseti. Þetta eru meginathugasemdir mínar við frumvarpið. Ég ítreka að ég tel mikilvægt að berjast gegn peningaþvætti, af hálfu innlendra aðila, innan lands sem erlendis, og það sé enginn undanskilinn í þeim efnum. Ég hefði talið æskilegt að fyrir lægi sem fylgiskjal með frumvarpinu listi, úttekt eða greinargerð um umfang þess sem hér er verið að taka á á þessari stundu og jafnframt þegar verið er að setja hert ákvæði gagnvart einstaklingi um hvort hann tengist hryðjuverkasamtökum eða stjórnmálalegum tengslum sem stjórnvöldum finnst óæskileg. Þá ætti að liggja fyrir nákvæm greinargerð og listi um það og því væri þá hægt að uppfæra hann árlega ef hann tæki breytingum eins og verið er að gera tillögur um. Verið er að gera tillögur um að fylgst sé með viðskiptavinunum og hvort þessi staða þeirra breytist frá ári til árs m.a. með tengslum við óæskileg stjórnmálasamtök. Því væri eins gott að við fengjum þennan lista árlega yfir þau stjórnmálasamtök í heiminum sem að mati íslenskra stjórnvalda eru svo hættuleg að fara þarf að beita einstaklingana lögreglueftirliti hvað þetta varðar.

Frú forseti. Ég vil gera nokkrar athugasemdir við málflutning þingmannsins. Í fyrsta lagi erum við skuldbundin að breyta lögunum hvað þetta varðar. Við höfum tekið á okkur ákveðnar skuldbindingar um að berjast gegn hryðjuverkum, fjármögnun hryðjuverka og hafa hér sambærilega löggjöf gegn peningaþvætti og er annars staðar. Í annan stað tók ég eftir því að hv. þingmaður sagðist ekki ætla að styðja 9. gr. frumvarpsins sem breytir 12. gr. laganna en svo vill að hv. þingmaður studdi 12. gr. laganna þegar þau voru sett á sínum tíma. Það eru merkileg sinnaskipti. Síðan studdi þingflokkur Vinstri grænna, að mér sýnist, allt málið í heild sinni. Það sem við erum að gera er að breyta m.a. ákveðinni fyrirsögn, úr „einstaklinga í áhættuhópi“ yfir í „einstaklinga í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla“. Þetta er í samræmi við það sem Evrópusambandið notar sjálft. Við ræddum þetta talsvert ítarlega í nefndinni og var t.d. vísað í að þetta gæti átt við nígeríska stjórnmálamenn sem gerst hafa sekir um spillingu. Þetta getur líka hafa átt við aðra sem komist hafa í kast við lögin. Við fengum slóð á þá lista sem hér er verið að kalla eftir og ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur opnað slóðina á lista yfir hryðjuverkasamtök. Meðal annars gátum við fengið yfirlit yfir Al Kaída ef við smelltum á slóðina sem var send á nefndarmenn. Þar eru nafngreindir einstaklingar í Al Kaída samtökunum. Umboð hvað þetta varðar kemur frá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Þetta er ekki einhver lokaður klúbbur ríkra Vesturlanda. Það eru Sameinuðu þjóðirnar sem standa að þessum skilgreiningum og listum sem hér er um að ræða. Fyrst ég nefni hér Al Kaída þá er þar sérstaklega minnst á að fyrrv. utanríkisráðherra talíbanastjórnar er á þessum lista. Annan lista er að finna þarna sem varðar Líberíu og þá ráðherra sem voru í ríkisstjórn Charles Taylor þannig að þessir listar sem liggja fyrir eru svo sem ekki meitlaðir í stein, eins og gefur að skilja, en þeir koma frá Sameinuðu þjóðunum. Svo varðandi þennan hóp, FATF-hópinn, þá er ekki rétt að segja að þar séu einhverjir bandamenn Bandaríkjamanna því að það eru margs konar ríki í þessum hópi sem við tilheyrum. Fullyrt var hér að þarna væru engin Suðurameríkuríki. Þarna má þó sjá Argentínu og Brasilíu og síðan eru Mexíkó og Suður-Afríka líka á listanum. 

Forseti biður hv. þingmann afsökunar á því að eitthvað hefur tímatakan farið úrskeiðis.

Frú forseti. Það er alveg rétt að þessi lög voru að stofni til samþykkt árið 2006. Núna er hins vegar verið, eins og kom fram í máli hv. þingmanns, að skerpa á ákveðnum atriðum sem þar voru ekki áður eins og að leggja meiri áherslu á eftirlit með einstaklingum vegna stjórnmálalegra tengsla. Þessi lög voru samþykkt árið 2006 og þykir ástæða til að breyta þeim vegna þess að þar var ákveðinn kafli sem hafði ekki verið innleiddur sem laut fyrst og fremst að hryðjuverkum og áðurnefndum þætti. Mér finnst alveg eðlilegt að farið sé yfir stöðu þessa máls. Ég sá þennan lista með Al Kaída en það vill svo til að það eru býsna frjálsleg tök - að mér virðist - sem ýmis ríki hafa á því að skilgreina hvaða samtök heyra undir Al Kaída, hvaða einstaklingar tengjast, og ég er ansi hræddur um að listi sumra ríkja sé býsna langur hvað það varðar. Menn hafa tilhneigingu til að flokka allt undir einhver ein samtök eins og Al Kaída án þess að það sé endilega svo rækilega rökstutt. Ég spurði hvort þetta væri tæmandi listi, svo var ekki. Nefndarformaður hefur þá vafalaust betri upplýsingar ef svo er. Varðandi lista yfir þær þjóðir sem hér var verið að tala um þá vantar stóran hóp þjóða þarna inn. Það vantar mörg lönd þar sem sumir, þar á meðal Bandaríkjamenn og þeir sem hanga aftan í þeim, telja að starfi ýmsir þjóðfrelsishópar sem þeim eru ekki að skapi. 

Frú forseti. Ég held að áhyggjur hv. þingmanns séu ástæðulausar. Hér er ekki verið að þrengja að mannréttindum. Hér er ekki verið að þrengja að einhverjum meintum frelsissamtökum úti í heimi. Hér er verið að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi og samvinnu gegn peningaþvætti. Hér er sömuleiðis verið að tryggja að um sambærilega löggjöf sé að ræða og nágrannaþjóðir okkar hafa sem lýtur að baráttu gegn fjármunum hryðjuverka. Ég nefndi hér þrjú praktísk dæmi þar sem svona löggjöf hefur komið að gagni varðandi svindlara frá Nígeríu, varðandi Al Kaída og varðandi ráðherra og fjölskyldu fyrrverandi einræðisherra í Líberíu. Þessi umræða á sér öll stað á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, m.a. í öryggisráðinu. Þar fer fram umræða um hvaða samtök eru hryðjuverkasamtök og hver ekki. Varðandi þennan hóp, FATF-hópinn, sem við tilheyrum þá er engin ástæða til að gera hann eitthvað tortryggilegan. Þarna eru allar Norðurlandaþjóðirnar, Hollendingar, Lúxemborg og allar okkar helstu nágrannaþjóðir. Þarna eru ekki bara nefndar einhverjar fylgispakar þjóðir Bandaríkjamanna. Ég nefndi þarna í lok andsvars míns áðan að þessi hópur vinnur að sjálfsögðu með margs konar samtökum sem eru starfandi alls staðar um heiminn. Það er engin ástæða til að gera þetta eitthvað tortryggilegt enda sáu vinstri grænir ekki ástæðu til að gera það á sínum tíma þegar lögin voru sett og studdu m.a. 12. gr. sem 9. gr. náði að breyta. Ég skil því ekki á hvaða leið hv. þingmaður er. Ég skil hins vegar að hann skuli spyrja fleiri spurninga en við fengum svör við í nefndinni. Við fengum slóðir sem ættu að geta róað hv. þingmann. Hér er einfaldlega verið að taka upp sambærilegar skuldbindingar eða reglur sem við höfum nú þegar skuldbundið okkur til að gera á vettvangi Evrópuráðsins og Evrópusambandsins þannig að það ætti að veita hv. þingmanni einhverja hugarró. 

Frú forseti. Fyrst til að leiðrétta eða skýra betur afgreiðslu málsins árið 2006 þá var Ögmundur Jónasson, fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í nefndinni, með fyrirvara á álitinu, einmitt hvað snerti hryðjuverkamál, svo því sé haldið til haga. Hvort hann hefur síðan greitt atkvæði með öllum tillögunum eða setið hjá er annað en ég las ræðu hans og fyrirvari hans laut að þessum hryðjuverka- og stjórnmálalegu tengslum sem þarna var verið að draga inn óskilgreind eða lítið skilgreind. Þó að hér séu 34 ríki sem eiga aðild að þessu þá má segja að þetta séu öll ríki heims og þau eru þrátt fyrir allt einsleitur hópur. Ég er ekki að gera lítið úr þessum hóp, alls ekki. En það má heldur ekki víkka hann út, segja að hann standi fyrir allar Sameinuðu þjóðirnar. Hann gerir það ekki. En ég ætla samt ekki að gera neitt lítið úr þessum hóp fyrir því og væri gott fyrir okkur að tengjast honum sem slíkum. Ég tek undir orð hv. þingmanns varðandi mannréttindamálin að um þau er nú tekist. Það er mjög viðkvæmt. Við viljum meira að segja fá mannréttindi inn í íslenska lagasetningu um grunnskóla og framhaldsskóla. Við viljum standa við álit mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna í fiskveiðistjórnarmálum og við viljum líka standa við ákvæði mannréttindanefndarinnar og mannréttindamál í lögum. Þó að þau fjalli um peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka þá er það líka grundvallarmál okkar í Vinstri hreyfingunni - grænu framboði að standa við mannréttindi hvar sem er. Ég tel að upplýsingar um flokkun í stjórnmálaleg hættuleg samtök og hryðjuverkasamtök með þessu frumvarpi séu ófullnægjandi.

Frú forseti. Hér er til umfjöllunar frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Ég dreg ekki í efa gildi baráttu gegn peningaþvætti og ég dreg ekki í efa gildi og mikilvægi baráttu gegn raunverulegri hættu af hryðjuverkum. Hér vil ég á eftir fjalla almennt um hryðjuverkaógn þar sem hugtakið hryðjuverk ber á góma í allnokkrum greinum frumvarpsins 12. gr., 17. gr. og aftur í 18. gr. Áður en ég held lengra með þetta vil ég sérstaklega vísa til 18. gr. og spyrja hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson um skilning hans á þeirri grein. Þar segir orðrétt, með leyfi frú forseta: „Séu lög og reglur sem beinast gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka strangari í hinu erlenda ríki, þar sem útibú eða dótturfélag er staðsett, skal þeim fylgt.“ Það er litla sem enga leiðbeiningu að finna í umfjöllun um 18. gr. í greinargerð. Það er sagt að hér sé um nýjan málslið að ræða í 24. gr. þar sem komið er til móts við athugasemdir FATF og vísað til 379. töluliðar skýrslunnar og sagt að þessi tillaga þarfnist ekki frekari skýringar. Ég átta mig ekki alveg á þessari grein og spyr nú fyrst og fremst hvort þetta nái líka til móðurfélagsins í þessu tilviki, hvort hægt sé að refsa íslensku félagi sem er með lögheimili á Íslandi eftir strangari löggjöf erlendis. Það má vera að hér sé um misskilning minn að ræða en a.m.k. finnst mér ákvæðið ekki algjörlega ljóst. Það skiptir máli hvort útibúið eða dótturfélagið sé staðsett þar eða skrásett þar eða eigi lögheimili á Íslandi o.s.frv. Það hefur verið svo, frú forseti, að á undanförnum árum hafa verið sett fjöldamörg ákvæði sem er ætlað að vernda okkur fyrir hinni meintu hryðjuverkaógn og þar á meðal eru allmörg ákvæði sem ganga á skjön við mannréttindi, takmarka borgaraleg réttindi og mannréttindi einstaklinga. Hér á þessu þingi eru til umfjöllunar ein tvö eða þrjú frumvörp þess efnis, m.a. breyting á almennum hegningarlögum um hryðjuverk, mansal, peningaþvætti og fleira. Þessi ákvæði má rekja til hörmulegrar hryðjuverkaárásar á New York 11. september 2001 án þess að vitað sé hverjir stóðu bak við þá árás eða hver var tilgangurinn með henni en sumir segja að hann hafi verið sá að ráðast gegn grunngildum þeirra styrku menningarheima í heiminum, bæði vestrænnar menningar og austrænnar í Asíu, Afríku og Bandaríkjunum. Viðbrögð Bandaríkjanna og ýmissa Evrópuríkja bera þess merki að þessum, ég segi „fámennu“ hryðjuverkahópum hefur orðið býsna ágengt. Sárafáar undantekningar eru farnar að hafa áhrif á daglegt líf mikils meiri hluta Evrópubúa að minnsta kosti. Ég held því fram, frú forseti, að við eigum ekki að takmarka mannréttindi okkar og önnur grunngildi nema brýn skilgreind þörf sé fyrir hendi. Við eigum að viðhalda menningu okkar og mannréttindum, styrkja lýðræðið, styrkja mannréttindin, styrkja lýðræðið fremur en að guggna fyrir meintum hryðjuverkum. Ég tek undir með hv. þm. Jóni Bjarnasyni um að meint hryðjuverkaógn á Íslandi hefur alls ekki verið skýrð. Það liggur ekkert fyrir um það. Það liggur ekki fyrir hættumat í þeim efnum og meðan svo er þá er það niðurstaða mín að það sé ótímabært að innleiða hert ákvæði í lög sem snúa að hryðjuverkum og fjármögnun þeirra. Það er vont að setja í lög ákvæði sem eru jafnmatskennd og óskilgreind og hryðjuverkin. Hversu víðtæka skilgreiningu hefur hugtakið? Til hvers nær það? Hér á landi eru hryðjuverk sem betur fer óþekkt, get ég sagt. Áhættan er hverfandi lítil og það hefur verið sýnt fram á það og tölur sýna mjög glöggt fram á að Evrópubúum stafar meiri hætta af kynbundnu ofbeldi, umferðinni, óheilbrigðum lífsháttum, mengun og eiginlega flestu öðru en hryðjuverkum. Þegar maður leitar á evrópskum vefsíðum, síðum NATO og fleiri aðila, þá finnur maður engar tölur. Ekki neitt. Töluleg gögn um þessa hættu eru afar fátækleg og jafnframt upplýsingar um meint tjón. Gögnin sem maður leitar uppi staðfesta ekki þá meintu ógn sem þeim frumvörpum sem ég geri að umtalsefni er ætlað að bregðast við. Þau réttlæta það ekki að takmarka borgaraleg mannréttindi einstaklinga. Ég held því fram að lýðræði og frelsi kosti fórnir og slíkar fórnir ættum við fremur að færa heldur en að farga þeim á grundvelli meintrar hryðjuverkaógnar byggðri á þessari skelfilegu árás í New York 11. september 2001 sem á sér sem betur fer vart hliðstæður í mannkynssögunni. Meintri hryðjuverkaógn er að mínu mati best svarað með því að styrkja lýðræði, mannréttindi og einstaklingsfrelsi borgaranna. Ég vil upplýsa það, frú forseti, af því að mannréttindaákvæði bar hér á góma og því er neitað að það sé verið að ganga inn á þau, að í mars 2005 lýstu sérfræðingar mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna sem fylgst hafa með framfylgd alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi áhyggjum sínum af skilgreiningum íslenskra hegningarlaga á hryðjuverkum sem finna má í a-lið 100. gr. almennra hegningarlaga. Mannréttindanefndin telur að í ákvæðinu sé að finna óljósa og víðtæka skilgreiningu á hryðjuverkum sem gæti náð til lögmæts athæfis í lýðræðisþjóðfélagi og stefnt því í hættu og taka þar sérstaklega til þátttöku í opinberum mótmælum. Nefndin mælist til þess, frú forseti, að Ísland móti og taki upp nákvæma skilgreiningu á hryðjuverkum. Undir þessi tilmæli tekur Íslandsdeild Amnesty International og undir þau tekur Mannréttindaskrifstofa Íslands. Af því tilefni vil ég leyfa mér að vísa í umsögn Amnesty International frá 17. mars 2008 um frumvarp til breytinga á hegningarlögum sem varða upptöku eigna, hryðjuverk, skipulagða brotastarfsemi, mansal og peningaþvætti. Með leyfi frú forseta er tilvitnunin svohljóðandi: „Á undanförnum árum hefur í nafni baráttunnar gegn hryðjuverkum verið vegið að alþjóðlegri mannréttindavernd með mjög alvarlegum hætti. Amnesty International vill því taka skýrt fram og árétta að allar aðgerðir sem gripið er til í því skyni að koma í veg fyrir hryðjuverk verða að standast alþjóðlegar mannréttindakröfur og mega alls ekki grafa undan grundvallarréttindum sem áunnist hafa og réttarríkið byggist á. Amnesty International telur of mikinn vafa leika á hvort orðalag Evrópuráðssamningsins um varnir gegn hryðjuverkum og lagafrumvarps þess sem hér er til umfjöllunar standist þær kröfur. Amnesty International telur að ákvæði samningsins veiti ekki fullnægjandi tryggingu fyrir því að fólk verði ekki sótt til saka fyrir lögmæta andstöðu við stjórnvöld. Afar mikilvægt er að hugtakið „hryðjuverk“ fái ekki svo víða skilgreiningu í lögum að ekki sé greint með skýrum hætti á milli ólöglegra aðgerða og andstöðu við stjórnvöld sem er lögleg og varin af alþjóðlega viðurkenndum mannréttindareglum. Í þessu sambandi vill Íslandsdeild Amnesty International einnig vekja athygli á tilmælum Mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna frá því í mars 2005. Sú nefnd hefur eftirlit með að ríki virði skyldur sínar samkvæmt alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Í tilvitnuðu áliti lýsti nefndin áhyggjum sínum vegna skilgreiningar íslenskra hegningarlaga á hryðjuverkum sem finna má í a-lið 100. gr. laganna. Í áliti nefndarinnar kemur fram að í ákvæðinu sé „að finna óljósa og víðtæka skilgreiningu á hryðjuverkum, sem gæti náð til lögmæts athæfis í lýðræðisþjóðfélagi og stefnt því í hættu, einkum þátttöku í opinberum mótmælum“. Íslandsdeild Amnesty International telur að fyrirhugaðar breytingar á 100. gr. samræmist ekki áliti Mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna og áréttar mikilvægi þess að íslensk stjórnvöld fari að tilmælum hennar.“ Svo mörg voru þau orð. Það vekur sérstaka athygli mína, frú forseti, sem áhugamanns um jafnrétti og kvenfrelsi, hvaða áherslur ríkisstjórnin leggur. Hverju á að forgangsraða? Jú, baráttu gegn peningaþvætti og hryðjuverkum er forgangsraðað en aðrir þættir sem lúta sérstaklega að konum og lúta að tilmælum sem margsinnis hafa verð send okkur um að tryggja varnir gegn mansali og tryggja fórnarlambavernd og annað slíkt hefur ekki verið sinnt og er ekki sinnt. Kynbundið ofbeldi er stærsta heilbrigðisvandamál kvenna í heiminum, stærsta heilbrigðisvandamál kvenna í heiminum að mati sérfræðinga. Einnig á Íslandi, með því stærsta. Maður spyr sig: Af hverju forgangsraðar ekki ríkisstjórnin þar og ræðst gegn þessu heilbrigðisvandamáli, gegn kynbundnu ofbeldi, gegn mansali, tryggir fórnarlambavernd o.s.frv., fremur en að leggja megináherslu á hina efnahagslegu þætti? Fjárhagslega og efnahagslega þætti sem ég geri að sjálfu sér ekki lítið úr að þurfi að verja líka. En ég hefði varið þá á eftir. Ég verð því að skora á ríkisstjórnina að breyta um áhersluröð í þessum efnum, leggja meiri áherslu á einstaklinginn og réttindi einstaklingsins, miklu meiri áherslu en á fjármagnið og viðskiptin.

Frú forseti. Hv. þingmaður beindi einni spurningu til mín varðandi 18. gr. Ég held að við verðum að lesa hana í samhengi við þá grein sem verið er að breyta, þ.e. 24. gr. laganna þar sem kemur fram að þetta á við útibú dótturfélaga ríkja utan EES í fyrsta lagi en í 1. mgr. 24. gr., sem við erum ekki að breyta, stendur: Aðilar sem tilgreindir eru í a–c-lið 1. mgr. 2. gr., og þá þarf að hoppa yfir í 2. gr. en þar eru nefnd t.d. fjármálafyrirtæki, líftryggingafélög og lífeyrissjóðir o.s.frv., sem sagt íslensku fjármálafyrirtækin, skulu tryggja að útibú þeirra og dótturfélög í ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins kanni áreiðanleika upplýsinga um viðskiptamenn sína með sambærilegum hætti og mælt er fyrir um í lögum þessum eða eins sambærilegum hætti og lög viðkomandi ríkis heimila. Síðan erum við að breyta 2. mgr. sem lýtur að hinum íslensku móðurfélögum, ef svo mætti segja, því að við vitum að þegar íslenskt fjármálafyrirtæki stofnar útibú á erlendri grund þá hefur íslenska Fjármálaeftirlitið eftirlit með útibúinu. Hér er því verið að tryggja að íslensku lögin séu ákveðið lágmark, sé gólfið, þau megi ekki vera lakari. En séu réttarreglurnar strangari í því ríki þar sem útibúið er þá þarf að beita þeim. Hér mætti lesa 24. gr. áfram en ég hef ekki tíma í það. En ef við lesum þetta í samhengi þá held ég að þetta ætti að skiljast, þ.e. séu reglurnar einfaldlega strangari annars staðar þá ber að beita þeim þegar dótturfélag eða útibú íslensks móðurfélags er staðsett þar. Varðandi skilgreininguna á hryðjuverkum þá veit ég að það mál verður til umræðu seinna í dag í öðru máli og eins breytingar á almennum hegningarlögum. Ég held að sú umræða muni verða fyllri þar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör svo langt sem þau ná. Það má vel vera að ég fari villur vega en ég var þeirrar skoðunar að útibú og dótturfélög sem eru staðsett í erlendum ríkjum væru undirorpin löggjöf þess ríkis og að því leyti væri þetta ákvæði óþarft. Ég vona að hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson skilji hvað ég er að fara í þeim efnum. Starfsemi útibúa í öðrum ríkjum er að mínu mati ávallt undirorpin lögum þess ríkis sem þau eru staðsett í. Ef svo er ekki þá erum við eiginlega að búa til framsal á löggjafarvaldi, þ.e. við erum með opinn tékka á því að löggjöfin geti verið mjög breytileg.

Frú forseti. Ég held að hér sé ekki á ferðinni framsal löggjafarvalds eða hvernig sem hv. þingmaður orðaði það. Við vitum hins vegar að útibú íslenskra fyrirtækja lúta eftirlitsskyldu íslenska fjármálaeftirlitsins . Það er m.a. ástæðan fyrir því að við höfum verið að auka fjárframlög til Fjármálaeftirlitsins eða markaðarins um 50% á milli ára, því að umsvifin hafa verið svo mikil á erlendri grundu. Það sem hér er einfaldlega átt við er að ef hið erlenda ríki er með strangari reglur þegar kemur að regluverki gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka þá ber að nota þær reglur. Þetta er svo sem í samræmi við athugasemdir FATF-nefndarinnar sem gerði sérstaka athugasemd við þetta í skýrslu sinni og þess vegna kemur þetta til að útibú geta ekki falið sig bak við lakari reglur í heimaríkjunum ef viðkomandi ríki sem útibú er staðsett í er með strangari reglur. Það er hugsunin varðandi þessa lagabreytingu, þá þurfa útibúin eða dótturfélögin að lúta strangari regluverki sem er á því svæði sem útibú er staðsett. Þau geta sem sagt ekki falið sig á bak við vægari reglur í heimaríki móðurfélagsins ef svo mætti segja, frú forseti.

Frú forseti. Svona andsvör eru eflaust ekki hentug til að fá botn í slík ákvæði. En ég næ sem sagt ekki alveg fullkomlega þessum skilgreiningum. Hér er verið að setja ströng ákvæði eftir alþjóðasamningum þannig að ég hefði haldið að þetta ákvæði væri í raun óþarft.

Virðulegi forseti. Fyrir liggur nefndarálit um frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2006. Nefndarálit koma frá meiri hluta fjárlaganefndar og frá minni hluta. Ég geri ráð fyrir því að hv. þm. Jón Bjarnason geri grein fyrir nefndaráliti minni hlutans strax að lokinni ræðu minni. Nefndarálitið er nokkuð víðfeðmt að þessu sinni og skiptist í þrjá kafla. Fyrsti kaflinn fjallar um framlagningu frumvarps til lokafjárlaga fyrir árið 2006, annar kaflinn fjallar um tekju- og gjaldafærslur og þriðji kaflinn um frávik frá fjárlögum og aukið eftirlit. Undir nefndarálitið skrifa allir hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans í fjárlaganefnd. Auk mín eru það þingmennirnir Kristján Þór Júlíusson, Guðbjartur Hannesson, Illugi Gunnarsson, Ásta Möller, Steinunn Valdís Óskarsdóttir, Ármann Kr. Ólafsson og Björk Guðjónsdóttir. Vil ég, virðulegi forseti, gera örstutta grein fyrir meginmáli þessara þriggja kafla. Ég vil byrja á því að fjalla um efnisatriði í I. kafla eða um framlagningu frumvarps til lokafjárlaga fyrir árið 2006. Um þessar mundir eru tíu ár liðin síðan lög um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997, tóku gildi. Með þeim var mörkuð skýr stefna um efni fjárlaga, fjáraukalaga og lokafjárlaga. Lögð var rík áhersla á að allar fyrirsjáanlegar fjárráðstafanir kæmu fram í fjárlögum. Í fjáraukalögum innan hvers fjárhagsárs væri síðan fjallað um þær fjárráðstafanir sem ekki er hægt að sjá fyrir við afgreiðslu fjárlaga. Fjáraukalög skyldu samkvæmt þessu fyrst og fremst snúast um ófrávíkjanleg málefni og ófyrirséð útgjöld en síður um rekstrarvanda einstakra ríkisstofnana. Aðrar fjárhagsráðstafanir ættu eftir atvikum að koma til umfjöllunar við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta fjárhagsár eða við afgreiðslu lokafjárlaga fyrir síðasta fjárhagsár. Í 7. gr. fjárreiðulaga er fjallað um framlagningu ríkisreiknings. Þar segir að fjármálaráðherra skuli leggja endurskoðaðan ríkisreikning næstliðins reikningsárs fyrir Alþingi eigi síðar en tveimur vikum eftir að þing kemur saman að hausti. Í almennum athugasemdum við frumvarp til fjárreiðulaga, undir yfirskriftinni „Ríkisreikningur“, er nánar fjallað um framlagningu ríkisreikningsins og mun ég ekki víkja að því hér í ræðu minni. Samkvæmt 45. gr. fjárreiðulaga, nr. 88/1997, skal ríkisreikningi fylgja frumvarp til lokafjárlaga honum til staðfestingar. Þar skal leitað heimilda til uppgjörs á skuldum eða ónotuðum fjárveitingum sem ekki eru fluttar milli ára. Jafnframt skal leggja fram sérstaka skrá ásamt skýringum yfir geymdar fjárheimildir og um þá aðila sem hafa farið fram úr fjárheimildum ársins. Heimilt er að greiða slíka umframgreiðslu af fjárveitingu næsta árs. Í þessu sambandi er og rétt að hafa í huga fyrirmæli 44. gr. laganna sem fela í sér að ef ófyrirséð atvik, kjarasamningar eða ný löggjöf valda því að grípa þurfi til sérstakra fjárráðstafana, sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum eða fjáraukalögum, skuli leita heimilda fyrir þeim í lokafjárlögum. Hér erum við að fjalla um lokafjárlögin í 2. umr. Í niðurlagi umfjöllunar í almennum athugasemdum, sem ber yfirskriftina „Frumvarp til fjáraukalaga“, segir svo orðrétt um lokafjárlög: „Frumvarpið gerir ráð fyrir að lokafjárlög verði afgreidd frá Alþingi um leið og ríkisreikningur og að Alþingi fjalli þannig um lokun fjárhagsársins með umræðu um ríkisreikning og lokafjárlög. Ekki verður flutt sérstakt frumvarp til laga um samþykkt ríkisreiknings eins og verið hefur heldur felist staðfesting á reikningnum í samþykkt lokafjárlaga frá Alþingi.“ Virðulegi forseti. Allt frá gildistöku fjárreiðulaga hefur verið nokkrum erfiðleikum bundið að leggja fram ríkisreikning og lokafjárlög samhliða eins og lögin gera greinilega ráð fyrir. Frumvarp það sem hér er til umræðu, lokafjárlög fyrir árið 2006, var ekki fremur en önnur frumvörp til lokafjárlaga á liðnum árum lagt fram samhliða ríkisreikningi. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur á það áherslu í nefndarálitinu að markvisst verði unnið að því að vinnu við gerð frumvarps til lokafjárlaga verði hraðað innan hvers árs þannig að leggja megi það fram samhliða ríkisreikningnum eins og gert er ráð fyrir og lagt var upp með þegar fjárreiðulögin voru samin og samþykkt. Tæknilega sýnist meiri hluta fjárlaganefndar fátt því til fyrirstöðu og ætti það að geta gerst við framlagningu lokafjárlaga fyrir árið 2007 og ríkisreiknings þess árs. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, vill fjárlaganefnd einfaldlega leggja áherslu á að hér fari fram samhliða umræða um lokafjárlög hvers árs og framlagning ríkisreiknings. Ríkisendurskoðandi kom fyrir fjárlaganefnd á síðasta ári vegna framlagningar ríkisreiknings fyrir árið 2006 í nóvembermánuði en hins vegar kom umrætt frumvarp inn á þingið í marsmánuði sl. Við í fjárlaganefnd viljum ítreka, eins og segir í fjárreiðulögunum, að betur fer á því að umrædd skjöl og umræddar upplýsingar og umræðan í kjölfarið fari fram samhliða. Hef ég nú lokið við að fjalla um þann hluta nefndarálitsins sem lýtur að framlagningu frumvarpsins til lokafjárlaga fyrir árið 2006 og vil víkja að tekju- og gjaldafærslum. En eins og að framan segir er gert ráð fyrir því að lokafjárlög verði afgreidd frá Alþingi um leið og ríkisreikningur og Alþingi fjallaði þannig um lokun fjárhagsársins með umræðum um ríkisreikning og lokafjárlög. Frumvarp til lokafjárlaga lýsir að þessu leyti tiltekinni stöðu ríkisfjármálanna rétt eins og ríkisreikningur ásamt því að þar eru gerðar tillögur um hvaða örlög frávik eða mismunur á niðurstöðu rekstrar annars vegar og samþykktum fjárheimildum hins vegar skuli fá. Með öðrum orðum má segja að við séum með samþykkt lokafjárlaga hverju sinni að samþykkja fjárheimildir til þeirra aðgerða sem þegar hefur verið gripið til í rekstri einstaka ríkisstofnana eða tengt einstaka fjárlagaliðum. Séu lagðar til breytingar á frumvarpi til lokafjárlaga ætti því að öðru jöfnu þurfa að breyta ríkisreikningi. Segja má, eins og hér hefur komið fram, að lokafjárlög hverju sinni séu nátengd ríkisreikningi, virðulegi forseti. Í samræmi við þetta eru í 1. gr. frumvarpsins lagðar til ýmsar breytingar á fjárheimildum vegna frávika ríkistekna á árinu 2006 frá áætlun fjárlaga og á sama hátt er í 2. gr. gerð tillaga um að nánar tilgreindar afgangsheimildir og umframgjöld í árslok 2006, sem lesa má úr ríkisreikningi, falli niður. Til að tryggja samræmi milli ríkisreiknings og lokafjárlaga gerist sú spurning áleitin hvort fjárlaganefnd þurfi ekki að koma fyrr að vinnu við gerð frumvarps til lokafjárlaga. Það er mín skoðun, og ég deili henni með mörgum öðrum hv. þingmönnum í fjárlaganefnd, að fjárlaganefnd þurfi hverju sinni að vera betur meðvituð um gerð frumvarps til lokafjárlaga. Þeirri spurningu hefur stundum verið velt upp hvort þörf sé á að leita sérstaklega eftir samþykki Alþingis á frávikum ríkistekna frá áætlun fjárlaga og fjáraukalaga, eins og mælt er fyrir um í 1. gr. frumvarpsins. Í henni er leitað eftir heimild Alþingis fyrir ráðstöfun markaðra skatttekna og annarra ríkistekna til stofnana og verkefna, ýmist í samræmi við það hverjar tekjurnar urðu samkvæmt reikningsuppgjöri eða hver metin fjárþörf reyndist vera. Í fjárreiðulögunum er tekjum ríkisins og stofnana þess skipt í tvo meginflokka, þ.e. ríkistekjur, sbr. 9. gr., og sértekjur, sbr. 12. gr. Allar tekjur ríkisins aðrar en sértekjur teljast því ríkistekjur. Skv. 9. gr. er þeim skipt í fimm undirflokka, þ.e. skatttekjur, aðrar rekstrartekjur, tekjur af sölu eigna, fjármagnstilfærslur og fjárframlög. Ekki ætti að þurfa að ítreka þá grundvallarreglu hér að fjárstjórnarvald er í höndum Alþingis, sbr. 41. og 42. gr. stjórnarskrárinnar. Skv. 41. gr. má ekkert gjald greiða úr ríkissjóði nema heimild sé til þess í fjárlögum og fjáraukalögum. - Eru þá lokafjárlög meðtekin. - Í 42. gr. stjórnarskrárinnar segir að í fjárlagafrumvarpi skuli vera fólgin greinargerð um tekjur ríkisins og gjöld. Á þessum grunnreglum er jafnframt hnykkt í 21. gr. fjárreiðulaga. Samkvæmt þessum lagafyrirmælum ber m.a. að leita heimilda til greiðslna úr ríkissjóði, eftirgjafa á kröfum og til hvers konar samninga um fjárhagslegar skuldbindingar fyrir ríkisstofnanir. Þessar ákvarðanir eru teknar í fjárlögum eða eftir atvikum í fjáraukalögum. Á sama hátt er það Alþingi eitt sem getur breytt ákvörðunum af þessu tagi. Við munum væntanlega taka hér fyrir nú í vikunni frumvarp sem m.a. tengist máli um lánsfjárheimildir sem mælt var fyrir í gær. Með hliðsjón af þessum skýru fyrirmælum verður að telja engum vafa undirorpið að nauðsynlegt sé að afla sérstakrar heimildar Alþingis til þess að breyta ákvörðunum um greiðslur eða framlög úr ríkissjóði samkvæmt fjárlögum í þeim tilvikum þegar markaðir tekjustofnar skila meiru eða rekstrartekjur ríkisstofnana í A-hluta reynast hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Vettvangurinn til þess að taka ákvarðanir af þessu tagi og birta þær er í fjárlögum eða fjáraukalögum en síður í lokafjárlögum. - Þó að það þurfi á stundum, virðulegi forseti. - Það fer einfaldlega mjög illa á því að veita stofnunum t.d. heimild til að ráðstafa umframtekjum á tilteknu rekstrarári löngu eftir að því er lokið. Einnig er það óæskilegt að sérstakir fjárlagaliðir, sem ekki hafa birst í fjár- eða fjáraukalögum, komi fyrst fram í lokafjárlögum og Alþingi hafi þannig ekki fengið tækifæri fyrr en í lokafjárlögum til að fjalla um tiltekið viðfang. Þeirri hugmynd hefur og verið hreyft að til greina komi að breyta ákvæðum fjárreiðulaga um framsetningu á fjárlögum og ríkisreikningi á þann veg að markaðar tekjur og rekstrartekjur verði færðar á gjaldahlið og dragist þannig frá útgjöldum. Með þessum hætti yrði komist hjá því að afla sérstakra heimilda í lokafjárlögum. Ætla verður að breyting á fjárreiðulögum, sem fæli í sér að heimilt væri að ráðstafa ófyrirséðum hækkunum á mörkuðum tekjustofnum og rekstrartekjum ríkisstofnana án sérstaks samþykkis Alþingis, stæðist ekki framangreind ákvæði stjórnarskrár og þau sjónarmið sem þau eru reist á. Með öðrum orðum væri líklegt að slík breyting yrði ekki talin standast stjórnarskrá. Á meðan stjórnarskrá er ekki breytt í þessum efnum verður Alþingi því jafnan að taka afstöðu til þess í lokafjárlögum hvernig ráðstafa beri þessum tekjum. Að lokum vil ég, virðulegi forseti, víkja að III. kafla þessa umfangsmikla nefndarálits frá meiri hluta fjárlaganefndar en það fjallar um frávik frá fjárlögum og aukið eftirlit. Í ljósi hinna órjúfanlegu tengsla lokafjárlaga við ríkisreikning þykir ekki úr vegi að víkja hér nokkrum orðum að ríkisreikningi fyrir árið 2006. Samkvæmt niðurstöðu hans stóðu 75 fjárlagaliðir, eða u.þ.b. sjöundi hver liður, í halla umfram 4% í árslok 2006. Í árslok 2005 stóðu 96 liðir með halla umfram vikmörk. Þegar horft er á samanlagða stöðu hallaliða yfir 4% er um að ræða tæplega 14 milljarða kr. halla en hallinn var 8 milljarðar kr. árið á undan. Þegar á heildina er litið stóðu tveir af hverjum þremur fjárlagaliðum annaðhvort með ofnýttar eða vannýttar heimildir umfram 4% vikmörk um síðustu áramót. Þótt halli umfram 4% í lok ársins 2006 sé á færri liðum en í árslok 2005 hefur samanlögð staða hallaliða ekki batnað. Við þessum vanda, sem að nokkru leyti einkennist af skorti á aga og aðhaldi í rekstri, sbr. skýrslur Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga, er brýnt að bregðast að mati fjárlaganefndar. Hafa verður í huga í þessu sambandi að í raun eru heimildir fjárreiðulaga til greiðslna umfram fjárlög mjög þröngar, sbr. einkum 33. og 34. gr. fjárreiðulaga. Það er því óæskilegt og í mótsögn við lögin að stofnanir, oft sömu stofnanirnar, fari ár eftir ár fram úr fjárheimildum án þess að gripið sé til nauðsynlegra eða viðeigandi aðgerða. Aðgerðirnar hljóta annaðhvort að felast í því að hækka fjárheimildir viðkomandi stofnana eða ganga eftir því að stofnanir virði þann útgjaldaramma sem þeim er sniðinn. Að öðrum kosti telur fjárlaganefnd að ekki verði undan því vikist að ráðuneytin beiti þeim úrræðum sem bæði starfsmannalög og fjárreiðulög kveða á um að beita megi þegar forstöðumenn og stjórnir ríkisaðila, svo sem ráðuneytin, virða ekki útgjaldaramma fjárlaga. Einnig vekur athygli hve margir liðir færa verulega ónýttar fjárheimildir milli ára. Þannig standa 54% allra fjárlagaliða með afgang umfram 4% vikmörk. Í einhverjum tilvikum kann slíkt að eiga sér skýringar, t.d. getur verið um að ræða fjárveitingar vegna stofnkostnaðar sem tekur lengri tíma að hrinda í framkvæmd. Þegar jafnmargir liðir standa með miklar ónýttar fjárheimildir verður á sama hátt að ganga úr skugga um hvort fjárveitingin hafi ekki endurspeglað rétt ástand í rekstri eða hvort viðkomandi stofnun hafi ekki sinnt starfsemi sinni með viðunandi hætti og því sé veruleg ónýtt fjárveiting. Eftir að hafa kynnt mér vel rekstur ríkisins og framkvæmd fjárlaga hverju sinni og borið það saman við rekstur sveitarfélaganna tel ég að með því átaki sem sveitarfélögin fóru í í eftirlitsskyldu sinni -hugsanlega út af því að samþykkt voru lög á Alþingi varðandi eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga - hafi þau farið nokkuð fram úr ríkinu sjálfu varðandi þessi mál. Segja má að ríkisstofnanir, ráðuneyti og við hér á hinu háa Alþingi gætum lært heilmikið af sveitarfélögunum varðandi rekstrarformið og ekkert síður eftirlitsskylduna og þá áætlanagerð og þau eftirlitskerfi sem sveitarfélögin hafa byggt upp. Miðað við það sem ég hef kynnt mér, og hef ég lengi fylgst vel með störfum sveitarfélaganna, sjá sveitarfélögin ekki halla umfram 4% mörkin eða sýna afgang á liðum miðað við samþykktar fjárhagsáætlanir. En allt má til betri vegar færa. Ég ítreka að fjárlaganefnd tekur undir með Ríkisendurskoðun sem minnir á í skýrslu sinni um framkvæmd fjárlaga árið 2006 - en það er það ár sem við ræðum hér í lokafjárlögum - að forstöðumönnum ríkisstofnana beri skilyrðislaust að reka stofnanir sínar innan fjárheimilda og leitast við að tryggja að svo sé. Brýnt er að stofnanir og ráðuneyti sem hlut eiga að máli bregðist við þessum vanda og ráði sem fyrst bót á honum. Þá er ekki síður mikilvægt að fjárlaganefnd Alþingis hafi frumkvæði að því að koma þessum málum í rétt horf og hefur nefndin kallað reglulega eftir upplýsingum vegna fjárlagaársins 2007 og fengið skýringar frá ráðuneytum og stofnunum vegna fyrstu níu mánaða þess árs. Unnið er að því innan fjárlaganefndarskrifstofu Alþingis, eða innan nefndasviðs Alþingis, að endurbæta og virkja eftirlitshlutverk Alþingis enn frekar með því að fá fram upplýsingar mun fyrr og stuðla þannig að virkari greiningarvinnu. Á fundi fjárlaganefndar nú í hádeginu voru lögð fram gögn og sundurliðuð aðeins og ítarleg greining á rekstrarstöðu fjárlagaliða og ríkisstofnana fyrir fyrstu þrjá mánuði þessa árs. Fjárlaganefnd fékk á fund sinn, vegna frumvarps til lokafjárlaga, fulltrúa frá Ríkisendurskoðun og frá fjármálaráðuneytinu. Þeir gerðu grein fyrir megininntaki frumvarpsins. Ég hef hér gert grein fyrir, virðulegi forseti, umræddu nefndaráliti meiri hlutans sem stjórnarliðar í fjárlaganefnd standa að. Ég vil nota tækifærið og þakka það samstarf sem við höfum átt í nefndinni í þessu máli eins og fjölmörgum öðrum. Við í meiri hlutanum leggjum til að lokafjárlögin fyrir árið 2006 verði samþykkt óbreytt og erum ekki með neina breytingartillögu í farteskinu. Ég vil hins vegar ítreka það, og hvetja þá aðila sem hér fylgjast með umræðum og starfa hjá ríkisstofnunum eða koma að ríkisrekstri á einhvern hátt, að kynna sér nefndarálit meiri hlutans. Ég hvet þá aðila einnig til að kynna sér nefndarálit minni hlutans, virðulegi forseti, því að í þessu nefndaráliti, sem er mun víðtækara en verið hefur undanfarin ár, má segja að stigin séu nokkur skref sem fjárlaganefnd hefur viljað stíga frá því að hún kom saman síðastliðið sumar. Það tengist því m.a. að við teljum að við eigum ekki að sætta okkur við þau frávik sem komið hafa fram og tengjast m.a. eftirlitsskyldu þingsins og ráðuneytanna. Við tökum fyllilega undir með Ríkisendurskoðun í þeim efnum.

Frú forseti. Ég vil fyrst segja að nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar sem hv. þm. Gunnar Svavarsson hefur mælt fyrir er ítarlegt og gott að mínu mati svo langt sem það nær. Er þar nokkur breyting á til batnaðar af hálfu meiri hlutans undanfarin ár sem flokkur viðkomandi var þó ekki aðili að þannig að ég vil bara segja að batnandi manni er best að lifa. Það eru aðeins tvö atriði sem ég vildi spyrja hv. þingmann aðeins nánar út í. Hann kom inn á þau atriði að einkum verði að ganga frá ríkisreikningi og árétta hann og nú værum við með lokafjárlög til þess að staðfesta hann af Alþingi. Það væri í rauninni búið að ganga frá ríkisreikningi. Ég spurði: Er að hans mati löglegt að gera þetta svona, að stimpla aðgerðir framkvæmdarvaldsins með þeim hætti sem Alþingi er boðið upp á? Ég tel orka tvímælis hvort þetta sé löglegt ferli og gerningur. Hitt atriðið sem mig langar til að spyrja hv. þingmann út í er þetta: Það vekur óneitanlega athygli að á bls. 60 í frumvarpi til lokafjárlaga um Sóltúnsheimilið skuli verið að leggja til að mér sýnist 141 millj. kr. til viðbótar á lokafjárlögum inn í rekstrardæmi heimilisins. Við fengum ekki mjög ítarlegar upplýsingar frá fjármálaráðuneytinu hvorki um þessa liði né aðra varðandi lokafjárlögin en þetta er eitt af þeim atriðum sem stinga mjög í stúf og ég mun síðan koma inn á fleiri á eftir.

Virðulegi forseti. Afgreiðsla á þessum lokafjárlögum er í samræmi við það sem hefur verið gert á umliðnum árum og ég ætla ekki að tjá mig um það hvort um sé að ræða lögleysu eða ekki. Ég ítreka það sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans á bls. 2 í I. kafla. Þar segir: „Fjárlaganefnd leggur áherslu á að markvisst verði unnið að því að vinnu við gerð frumvarps til lokafjárlaga verði hraðað innan hvers árs þannig að leggja megi það fram samhliða ríkisreikningi. Tæknilega sýnist fátt því til fyrirstöðu og ætti það að geta gerst við framlagningu lokafjárlaga fyrir árið 2007 og ríkisreikning þess árs.“ Ég vonast til þess að fjármálaráðuneytið og þeir sem koma að gerð lokafjárlaga fyrir árið 2007 svo og þeir sem ganga frá ríkisreikningi, þ.e. Ríkisendurskoðun, muni taka þessar athugasemdir okkar það alvarlega að menn reyni að vinna að því eins og sagt er í álitinu. Gagnvart þeim atriðum sem snúa að Sóltúnsheimilinu í lokafjárlögum fyrir árið 2006 vil ég vísa til þeirrar umræðu sem var utan dagskrár í þessari viku þar sem var sérstaklega fjallað um Sóltúnsheimilið. Vék ég þá í ræðu minni þá að þeim þáttum sem tengjast uppgjöri á árunum 2003, 2004, 2005 og 2006, að mig minnir, og þeim ábendingum sem Ríkisendurskoðun hafði og heilbrigðisráðuneytið hafði tekið undir með því sem kom fram í þeirri greinargerð. Ég á von á því að það mál sé enn þá í vinnslu líkt eins og Ríkisendurskoðun og ráðuneytið hafa lýst yfir í þessari skýrslu.

Frú forseti. Ég nefndi þetta sem eitt dæmi um það hvernig Alþingi er í raun stillt upp við vegg. Það er búið að afgreiða þessar fjárheimildir. Það er búið að festa þær inn á ríkisreikning en Alþingi fjallar svo um það hér ári seinna eða rúmlega til að samþykkja það eða ekki. Svona er þetta víðar í þessu frumvarpi. Þar eru upphæðir sem Alþingi stendur frammi fyrir því að búið er að ráðstafa fjárveitingum með þessum hætti. Framsetningin á lokafjárlagafrumvarpinu var einnig gagnrýnd í fjárlaganefnd. Við höfum tiltölulega fast framsetningarform á frumvarpi til fjárlaga, sömuleiðis á frumvarpi til fjáraukalaga þar sem skýrt er undir hverjum lið hvað um er að ræða í nokkrum orðum þannig að hægt sé að glöggva sig á því. Þetta frumvarp til lokafjárlaga hefur alveg sömu stöðu gagnvart þinginu og nefndinni og frumvarp til fjárlaga eða frumvarp til fjáraukalaga. Samt eru allar upplýsingar af skornum skammti og það verður að grafa þær upp og kalla sérstaklega eftir þeim. Hérna eru þó margar síður, langir dálkar um breytingar á fjárveitingum og fjárhagsstöðu fjölmargra stofnana og viðfangsefna, oft og tíðum án nokkurra skýringa á því hvað þarna er á ferðinni. Ég spyr því hv. formann fjárlaganefndar hvort hann vilji ekki beita sér fyrir því að þetta verði þá unnið með skikkanlegum hætti. 

Virðulegur forseti. Ég vil víkja að texta í II. kafla umrædds nefndarálits þar sem segir: „Þessar ákvarðanir eru teknar í fjárlögum eða eftir atvikum í fjáraukalögum. Á sama hátt er það Alþingi eitt sem getur breytt ákvörðunum af þessu tagi. Með hliðsjón af þessum skýru fyrirmælum verður að telja engum vafa undirorpið að nauðsynlegt sé að afla sérstakrar heimildar Alþingis til þess að breyta ákvörðunum um greiðslur eða framlög úr ríkissjóði samkvæmt fjárlögum ...“ Síðar segir: „Einnig er það óæskilegt að sérstakir fjárlagaliðir sem ekki hafa birst í fjár- eða fjáraukalögum komi fyrst fram í lokafjárlögum og Alþingi hafi þannig ekki fengið tækifæri fyrr en í lokafjárlögum til að fjalla um tiltekið viðfang.“ Og að lokum: „Á meðan stjórnarskrá er ekki breytt í þessum efnum verður Alþingi því jafnan að taka afstöðu til þess í lokafjárlögum hvernig ráðstafa beri þessum tekjum [og/eða þá gjöldum].“ Það erum við að gera í umræðum um lokafjárlögin. Fyrst því er beint til mín hvort ég muni beita mér fyrir því að þetta verði með öðrum hætti þá mátti hugsanlega skynja það í ræðu minni og fyrri ræðum að ég teldi það, líkt eins og fleiri nefndarmenn í fjárlaganefnd, að þetta ætti að vera með öðrum hætti. Það má segja að nefndarálit það sem hér birtist - og ég skynja það líka á nefndaráliti minni hlutans að fjárlaganefndin er samstiga í þeirri vegferð að vilja hafa hlutina með öðrum hætti en nú er. Einnig hef ég fundið fyrir því að fjármálaráðuneytið og önnur ráðuneyti svo og Ríkisendurskoðun styðji þessa fyrirætlan okkar.

Frú forseti. Hér er fjallað um frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2006 og hv. þm. formaður fjárlaganefndar, Gunnar Svavarsson, hefur mælt fyrir áliti meiri hluta nefndarinnar. Ég mun mæla fyrir áliti minni hluta fjárlaganefndar en hann skipa auk mín sem er í fjárlaganefnd fyrir hönd Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þm. Bjarni Harðarson, fulltrúi Framsóknarflokksins, hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson, fulltrúi Frjálslynda flokksins. Við stöndum saman að þessu nefndaráliti, frú forseti, við frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2006. Frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2006 er hið níunda í röðinni síðan ný lög um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997, tóku gildi. Megintilgangurinn með framlagningu þessa frumvarps er að staðfesta niðurstöðu ríkisreiknings fyrir árið 2006 og veita ýmsar upplýsingar um stöðu ríkisfjármála. Í 45. gr. fjárreiðulaganna er fjallað um frumvarp til lokafjárlaga og segir þar orðrétt: „Með ríkisreikningi sem lagður er fyrir Alþingi, sbr. 7. gr., skal fylgja frumvarp til lokafjárlaga honum til staðfestingar. Þar skal leitað heimilda til uppgjörs á skuldum eða ónotuðum fjárveitingum sem ekki eru fluttar á milli ára. Jafnframt skal leggja fram sérstaka skrá ásamt skýringum yfir geymdar fjárheimildir og um þá aðila sem hafa farið fram úr fjárheimildum ársins. Heimilt er að greiða slíka umframgreiðslu af fjárveitingum næsta árs. Einnig skal gera grein fyrir ónýttum lántökuheimildum næstliðins árs.“ Ljóst er að það frumvarp sem hér er til umfjöllunar uppfyllir ekki öll skilyrði þessarar greinar. Í fyrsta lagi fylgdi frumvarpið ekki ríkisreikningi þegar hann var lagður fram á sínum tíma. Í öðru lagi eru ekki gefnar skýringar á geymdum fjárheimildum og í því eru ekki heldur upplýsingar um þá aðila sem farið hafa fram úr fjárheimildum ársins. Þá er í þriðja lagi ekki gerð grein fyrir ónýttum lántökuheimildum liðins árs. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að í 44. gr. kemur fram að ef ófyrirséð atvik, kjarasamningar eða ný löggjöf, valda því að grípa þurfi til sérstakra ráðstafana, sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum eða fjáraukalögum, skuli leita heimilda fyrir þeim í lokafjárlögum. Frú forseti. Ég vil aðeins staldra við og fara ítarlega ofan í þessa skipan mála. Fyrsta frumvarpið sem lagt er fram á haustþingi í byrjun október er frumvarp til fjárlaga fyrir næsta ár, svipað og var á sl. hausti árið 2007, en þá var lagt fram í upphafi þings frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2008. Um það var síðan fjallað og fjárlaganefnd fjallar um það og það er síðan afgreitt sem fjárlög fyrir árið 2008. Á árinu 2008 geta orðið ýmsar breytingar bæði á gjalda- og teknahliðum frumvarpsins. Þá hafa verið flutt svokölluð fjáraukalög til að heimila breytingarnar á fjárlögum innan ársins. Fjáraukalögin hafa yfirleitt ekki verið flutt fyrr en á haustinu samhliða og um leið og fjárlagafrumvarp fyrir yfirstandandi ár er flutt. Í fjáraukalögum eru teknar inn ýmsar ákvarðanir um heimildir innan ársins sem er breytt frá fjárlögum. Oft og tíðum er það svo að Alþingi stendur þá frammi fyrir orðnum hlut. Ráðherrar hafa ákveðið greiðslur umfram fjárlagaheimildir eða breytt þeim innan ársins sem síðan er leitað staðfestingar Alþingis á. Hv. þm. Gunnar Svavarsson vakti svo rækilega athygli á því að ekki er heimilt að inna neinar greiðslur af hendi úr ríkissjóði né skuldbinda hann á nokkurn hátt án þess að fyrir því liggi heimild frá Alþingi á fjárlögum. Á þessu hefur verið gríðarlegur misbrestur svo það má nærri því segja að ráðherrar hafi umgengist þessa lagagrein af furðulegri léttúð. Sumir mundu jafnvel segja að það jaðraði við lögbrot af hálfu ráðherranna þar sem Alþingi og ríkissjóður hefur verið skuldbundinn með beinum greiðslum eða samningum innan ársins án þess að það væri nokkur heimild til þess á fjárlögum. Það er sama hversu oft við höfum tekið á þessu máli. Ég veit að hv. þm. Pétur H. Blöndal sem hér er inni er mér um margt sammála einmitt í þessum efnum og í áranna rás höfum við ítrekað lagt áherslu á þetta á Alþingi í umgengni við fjármuni ríkisins, fjárstýringu og fjárreiður. En það virðist eins og talað hafi verið fyrir gersamlega daufum eyrum, a.m.k. upplifi ég það þannig að ástandið hafi versnað ef eitthvað er hvað varðar lausagöngu ráðherranna um fjárlögin. Í upphafi hvers fjárlagaárs eða á haustin þegar Alþingi kemur saman minnist ég mikilla svardaga í fjárlaganefnd hjá meiri hlutanum, hver sem hann er á hverjum tíma, og öllum um að nú skuli verða breyting á. Núverandi fjárlaganefnd er í sjálfu sér engin undantekning hvað þá svardaga varðar. Hún er komin í þann sama kór og er velkomin. Ég minni einmitt á að miklar heitstrengingar bæði hv. formanns og hv. varaformanns fjárlaganefndar og annarra fjárlaganefndarmanna á sl. hausti um að nú skyldi þegar í stað taka upp breytt vinnubrögð 

Jú, jú.

Nei, og ég kem að því aftur. Menn hafa haft um það mikil og stór orð. Svo þegar gengið er eftir er alltaf sagt: Við reynum þetta á næsta ári. Nákvæmlega það sama og hefur verið sagt undanfarin ár og við hv. þm. Pétur H. Blöndal þekkjum. Við þekkjum þessa umræðu. Þess vegna verð ég að segja það, áður en ég kem að nefndarálitinu, að ég hef orðið fyrir nokkrum vonbrigðum. Þetta frumvarp til lokafjárlaga samræmist alls ekki fjárreiðulögum, hvorki tímasetning á því, framsetning né innihald. Það er bara staðreynd. Allir þeir þættir sem hv. þm. Gunnar Svavarsson var að rekja og finna að við frumvarpið fara á svig við fjárreiðulög og þess vegna lagði ég til þegar þetta lokafrumvarp til fjárlaga var lagt fram á útmánuðum að nefndin yrði sammála um að senda það til baka aftur til fjármálaráðuneytisins þannig að þetta frumvarp yrði a.m.k. unnið efnislega og sett fram í samræmi við fjárreiðulög og þann vilja nefndarinnar að þetta kæmi allt saman vel fram þarna. Á þessu guggnaði meiri hluti nefndarinnar, því miður, eins samræmi á milli ríkisreiknings og fjárlaga. Ég hef ítrekað lagt fram á Alþingi tillögur til breytinga á lögum um fjárreiður ríkisins sem hljóða upp á að Alþingi verði skylt að leggja fram fjáraukalög a.m.k. tvisvar á ári þannig að lögð verði fram fjáraukalög að vori sem tækju til þeirra breytinga sem menn teldu vera orðnar á samþykktum fjárlögum ríkisins. Þau tækju á breytingum eða samþykktum sem Alþingi hefur gert sem hefðu fjárskuldbindingar í för með sér, breytingum sem vetrarþingið hefði gert og það kæmi fram í fjáraukalögum að vori. Það er svo skýr krafa og skilyrði í lögum um fjárreiður ríkisins og í stjórnarskránni sem hv. þingmaður vitnaði til að ekki má inna af hendi greiðslur án samþykkis Alþingis. Þá á það líka að vera þannig en þannig hefur það ekki verið, bara alls ekki og miklu síður, ráðherrar hafa ákveðið að fá greitt úr ríkissjóði án heimildar. Þeir hafa skrifað undir samninga og skuldbindingar, að skuldbinda ríkissjóð án heimilda. Þetta geta verið verkefni sem allir vilja svo sem styðja en það á að gera það á löglegan hátt og það á að gera með því að leggja fram frumvarp til fjáraukalaga ef það er ekki inni á fjárlögum þannig að fjárlög séu sem best unnin og taki til sem flestra þátta. Annars á að leggja það fram í frumvarpi til fjáraukalaga áður en skrifað er undir eða gengið undir viðkomandi skuldbindingar eða upphæðirnar greiddar. Og þangað til það verður gert verður ekkert lag á þessu, ekki fyrr. Það var það sem ég vonaðist eftir að meiri hluti fjárlaganefndar mundi krefjast nú á þessu þingi vegna þess að það hafði í sjálfu sér ekkert með fortíðina að gera. Það átti að taka upp breytt vinnubrögð strax á þessu þingi í samræmi við orð hv. þingmanna og formanna og varaformanna í fjárlaganefnd. Það var þeim í lófa lagið að gera. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum með að það skyldi ekki gert. Ég ætla þá að víkja aðeins frekar að efni nefndarálitsins en það speglast mjög af því að frumvarp til loka fjárlaga og öll framsetning og tilurð þess eru á svig við fjárreiðulög. Í rauninni er verið að leggja það fram sem orðinn hlut, búið er að staðfesta það í ríkisreikningi og svo er verið að bera það á borð fyrir Alþingi að stimpla það. Það er bara staðreynd. Alþingi er notað sem stimpilpúði fyrir framkvæmdavaldið á gerðum sem það er fyrir allnokkru búið að ganga frá. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram að í 1. gr. þess eru lagðar til breytingar á fjárheimildum stofnana og verkefna vegna fráviks markaðra tekna frá áætlun fjárlaga og fjáraukalaga. Samtals er gert ráð fyrir að fjárheimildir vegna þessa hækki nettó um 962,6 millj. kr. Nánar tiltekið er hér leitað eftir heimild Alþingis fyrir ráðstöfun ríkistekna stofnana og verkefna, ýmist í samræmi við það hverjar tekjurnar urðu samkvæmt uppgjöri eða hver metin fjárþörf við skil ríkistekna reyndist vera. Einnig segir þar orðrétt: „Slíkar breytingar á fjárheimildum ríkisaðila og ráðstöfun ríkistekna verður að ákvarða með lögum á Alþingi á sama hátt og gert er í fjárlögum og fjáraukalögum.“ Ef menn héldu sig aðeins við þetta, að aðeins væri verið að færa inn sértekjur sem hefðu komið inn, þá er það ekki svo. Frumvarpið inniheldur líka afgreiðslur á uppfærðum gjöldum sem eru ekki hluti sértekna. Þegar fjármálaráðherra mælti fyrir frumvarpinu komst hann svo að orði: „Almennt gildir að þegar útgjaldaheimildir fjárlagaliða hækka hafa lögboðnar ríkistekjur til fjármögnunar á útgjöldum reynst vera meiri en áætlað var í fjárlögum en lækka hafi tekjurnar reynst vera minni. Þetta á þó ekki alltaf við því að ekki eru lagðar til breytingar á fjárheimildum stofnana af þessum sökum í þeim tilvikum þegar ekki er beint samband milli útgjaldaþarfar og fjármögnunar á þann veg að breytingar í tekjum hafi beinlínis áhrif á kostnað.“ Hér endurspeglast grundvallarmisskilningur framkvæmdarvaldsins um tilgang lokafjárlaga. Þessa hugsun endurspeglar síðan formaður fjárlaganefndar þegar hann segir í 1. umr. um frumvarpið: „Samkvæmt fjárreiðulögunum eru lokafjárlög ekkert öðruvísi en fjáraukalög eða fjárlög í því tilliti að verið er að leita heimilda hjá Alþingi til að fara fram með fjárveitingar til ákveðinna verkefna.“ Í 44. gr. er skýrt tekið fram í hvaða tilfellum lokafjárlög geta veitt viðbótarfjárheimildir. Það sem kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu eru verklagsreglur sem framkvæmdarvaldið hefur sett en eiga enga stoð í fjárreiðulögunum. Í þeim er hvergi vikið að því með hvaða hætti skatttekjur og rekstrartekjur geta haft áhrif á fjárheimildir stofnana. Það er hlutverk Alþingis að marka útgjaldarammann, hann getur ekki og má ekki ráðast með öðrum hætti. Í áliti minni hlutans um frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2003 kom fram það álit lögfræðings í fjármálaráðuneytinu að í ljósi fjárstjórnarvalds Alþingis og með vísan til 41. og 42. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 21. gr. fjárreiðulaganna, er ekki unnt að víkja frá þeim meginmarkmiðum sem þar koma fram um að leita skuli heimilda til greiðslna úr ríkissjóði, sbr. 3. málsl. 1. mgr. 21. gr. laganna, sem stafa af því að markaðar tekjur og rekstrartekjur reynast hærri en áætlað var í fjárlögum. Þetta álit ítrekar það meginhlutverk lokafjárlaga að staðfesta niðurstöður ríkisreiknings en ekki veita viðbótarfjárheimildir. Þá má benda á þá staðreynd að hér er verið að veita viðbótarfjárheimild löngu eftir að viðkomandi fjárhagsári er lokið og í sumum tilfellum að draga saman útgjöld stofnana án tillits til þeirra fjárlaga og fjáraukalaga sem samþykkt hafa verið síðan. Við samþykkt fjárlaga er ákveðið rekstrarumfang stofnana ríkisins og þar með þjónustustig þeirra. Gallinn er hins vegar sá að við þessa samþykkt er ekki tekið tillit til fjárhagsstöðu þeirra stofnana sem búa við hallarekstur og geta því ekki haldið uppi því þjónustustigi sem fjárlög gera ráð fyrir. Þannig er stór hluti fjárlaga marklaus þegar við samþykkt þeirra. Ég vek athygli á því, frú forseti, að vegna vinnulagsins sem hér er viðhaft er stór hluti fjárlaga marklaus þegar þau eru samþykkt. Þess vegna er brýnt að lokafjárlög fyrra árs og fjáraukalög yfirstandandi árs séu fyrirliggjandi þegar fjárlög næsta árs eru ákveðin. Allt annað eru slæm vinnubrögð og ekki Alþingi til sóma. Í áðurnefndri ræðu fjármálaráðherra bendir hann á að sumar stofnanir hafi velt halla af rekstri sínum yfir áramót ár eftir ár og treyst á það að á endanum verði vandinn það mikill að óhjákvæmilegt verði að taka á honum í fjáraukalögum. Ekkert þarf að vera óeðlilegt við að halli verði á einu ári í rekstri stofnunar, enda sé tekið á honum á næsta fjárhagstímabili. En þegar halli safnast upp ár eftir ár ber viðkomandi ráðuneyti og forstöðumanni að taka á vandanum. Ef ekki þá ber Alþingi að gera það. Ég vil ítreka að það er nauðsynlegt að minna á að ríkisstofnanir í A-hluta eru reknar að fullu á ábyrgð ríkissjóðs og hafa þess vegna takmarkaða heimild til þess að vera að safna upp skuldum á milli ára sem þó hefur verið látið viðgangast og reyndar oft reiknað með. Þá er kafli um niðurfellda stöðu fjárveitinga í A-hluta. Í þessari grein er lagt til að stöður fjárheimilda í árslok verði felldar niður og flytjist því ekki yfir á næsta ár. Hér er stuðst við þá meginreglu að í þeim tilvikum þegar útgjöld ráðast með beinum hætti af öðrum lögum en fjárlögum, svo sem útgjöld almannatrygginga, er staðan ekki flutt til næsta árs heldur felld niður. Sama gildir um stöður fjárlagaliða þar sem útgjöld ráðast af hagrænum breytingum eða ef útgjöld fjárlagaliðar eru ekki þáttur í rekstri tiltekins ábyrgðaraðila. Samtals nema þessar breytingar 5.619,6 millj. kr. Stærsti einstaki liðurinn er 09-381 Lífeyrisskuldbindingar, eftirlaun, en þar er gert ráð fyrir að felld verði niður umframgjöld að fjárhæð 5.767,3 millj. kr. Samkvæmt fjárlögum ársins 2006 voru þessi útgjöld áætluð 4.798,0 millj. kr. en niðurstaðan varð 10.565,3 millj. kr. Útgjöldin hafa því tvöfaldast og nú á að leita heimilda fyrir þessum útgjöldum mörgum árum seinna án nokkurrar umræðu né skýringa. Fyrir þessum kostnaðarauka átti að leita heimilda í fjáraukalögum ef talið er að hann hafi verið ófyrirsjáanlegur og ekki átti að koma strax inn í viðkomandi frumvarp til fjárlaga. Annað dæmi er fjárlagaliðurinn 08-447 Sóltún í Reykjavík, en þar eru felld niður umframútgjöld að fjárhæð 141 millj. kr. Hér vekur athygli að ekki er um venjulega A-hluta stofnun að ræða sem rekin er á ábyrgð ríkissjóðs 100%. Nei, hér er um að ræða rekstrarverkefni sem ríkið hefur úthýst frá sjálfu sér og gert samning um við einkaaðila. Það er því í hæsta máta óeðlilegt að fella niður þessa skuld án nokkurra skýringa. Þess vegna krafðist ég á fundi í fjárlaganefnd þar sem þetta var til umfjöllunar að lagðar yrðu fram ítarlegar skýringar á því að í rauninni væri verið að veita Sóltúni 141 millj. kr. í rekstrarfé á árinu 2006 án nokkurra skýringa og nokkurra umræðna. Samt reyndist ekki unnt að fá viðhlítandi skýringar á því. Fleiri fjárlagaliði mætti tína hér til en þetta dæmi sýnir veikleika í fjárlagagerðinni og stjórn ríkisfjármála og þar ber fjármálaráðherra mesta ábyrgð því að hann ber höfuðábyrgð fyrir hönd ríkisstjórnarinnar á framkvæmd fjárlaga. Taka þarf til skoðunar sjálfvirka útgjaldaþenslu ýmissa fjárlagaliða sem ekki taka tillit til fjárlaga og fá síðan uppreisn æru í lokafjárlögum. Það er athyglisvert, frú forseti, að ef farið er yfir þennan lista, sem er algerlega án skýringa, er mjög erfitt að átta sig á því hvað er að gerast. Ég t.d. tók eftir því á bls. 50 í lokafjárlögunum að þar er verið að fella niður skuld sem þýðir aukna fjárheimild upp á 10,5 millj. kr. vegna viðbúnaðar í sýklahernaði. Auðvitað er sýklahernaður alveg stórhættulegur og mér finnst að lögreglan ætti að einbeita sér að því að grípa alla þá sem fara um landið með sýklahernaði og gera ráð fyrir því að það að verja fjármunum til vígbúnaðar gegn sýklahernaði hljóti að byggjast á einhverri áhættugreiningu og þarfagreiningu í þeim efnum. Ég vil því spyrja hv. formann fjárlaganefndar hvort honum sé kunnugt um áhættu- og þarfagreiningu fyrir því að verja fjármunum sérstaklega á lokafjárlögum, ekki til sýklahernaðar heldur til viðbúnaðar gegn sýklahernaði. Til hvaða tilvika er þarna verið að vitna? Hvað kom upp á árinu 2006? Hvað kom upp í sýklahernaði á landinu 2006 sem gerir það að verkum að það þurfti að veita einhvers konar aukafjárveitingu á lokafjárlögum upp á 10,5 millj. kr. til að bregðast við sýklahernaði á árinu 2006.  Auk þess er líka mjög óeðlilegt og erfitt fyrir fjársýslu ríkisins og vinnu fjárlaganefndar til að meta fjárþörf einstakra stofnana og viðfangsefna þegar maður uppgötvar og fær upplýsingar nokkrum árum seinna um að viðkomandi stofnanir yrðu með einhverja inneign, inneign á fjárlögum, eru með inneign á viðskiptareikningi sínum, A-hluta stofnanir jafnvel, háar upphæðir ár eftir ár sem safnast upp sem inneign. Þegar við erum síðan að meta fjárþörf hinna ýmsu verkefna fyrir fjárlög næsta árs fyrir viðkomandi stofnun þá höfum við ekki hugmynd um að hún á stórar upphæðir inni. Það er ekki síður erfitt að vera með fjárstýringu af hálfu ríkisins gagnvart inneignum sem safnast upp ár eftir ár heldur en þeim sem safnast með halla ár eftir ár. Þegar verið er að vinna fjárlög eftir bestu samvisku þá liggja ekki allar þessar upplýsingar fyrir og þá verða þau aldrei raunsönn. Frú forseti. Ég er kominn mjög langt í ítarlegu nefndaráliti sem við þrír þingmenn sem skipum minni hluta fjárlaganefndar stöndum að, auk mín eru það hv. þm. Bjarni Harðarson, fyrir hönd Framsóknarflokksins, og Guðjón Arnar Kristjánsson, fyrir hönd Frjálslynda flokksins. Við berum virkilega væntingar til þess að tekið verði á vinnulaginu og framkvæmd við fjárlagagerðina þó að ég verði að viðurkenna að vonbrigðin vaxa við að láta eitthvað gerast verklega í þeim efnum, því miður. Samkvæmt frumvarpinu flytjast yfir á árið 2007 afgangsheimildir að fjárhæð 28,3 milljarðar kr. og umframgjöld að fjárhæð 15,4 milljarðar kr. Ekki þarf að fara mörgum orðum um þennan flutning fjárheimilda, svo oft hefur minni hlutinn gert athugasemdir við hann. Fáránleikinn birtist m.a. í því að stofnunum er í mörgum tilfellum gert að flytja með sér halla sem getur numið 30–50% af fjárlögum viðkomandi árs. Minni hlutinn ítrekar því þá tillögu sem fram hefur komið að sjálfkrafa flutningur fjárheimilda verði bundinn við 4% en allt umfram það þurfi sérstakt samþykki Alþingis í tengslum við fjárlög hvers árs. Ekki gengur að stofnanir séu reknar á öðrum forsendum en fjárlög gera ráð fyrir og verður að taka á málum um leið og sýnt er að stofnun ræður ekki sjálf við vandann. Inneignin er ekki vandi annað en að með því erum við ekki að vinna raunsönn fjárlög. Það er ekki markmiðið þó að eftir þessu verði farið, að taka fjárveitingar af stofnun. Markmiðið er að fjárlög hvers árs taki til þeirra fjármuna sem ætlað er að stofnunin hafi á næsta ári og til þeirra verkefna sem henni er ætlað að fást við. Fjármálaráðuneytið á að hafa heildarsýn yfir fjármál ríkisins og gæta hagsmuna ríkissjóðs á hverjum tíma og í því felst m.a. að forðast að ríkissjóður þurfi að greiða dráttarvexti eða annan kostnað vegna halla stofnunar. Það er óeðlilegt að stofnun eins og Landspítalinn hafi greitt mörg hundruð millj. kr. í dráttarvexti án þess að fjármálaráðuneytið hafi gripið í taumana. Hér er um að ræða fé skattborgara þessa lands og þeir eiga heimtingu á að vel sé farið með fé landsmanna. Þarna komum við að gríðarlega mikilvægum þætti í fjárstýringu af hálfu ríkisins. Mér sýnist að fjárstýring af hálfu ríkisins sé afar handahófskennd og fjarri því að uppfylla það að vera með skilvirkum hætti. Fjöldi stofnana verður að fjármagna sig á lánum annaðhvort hjá viðskiptaaðilum eða með lántökum við banka vegna þess að dreifing fjármuna innan ársins er ekki í takt við fjárþörf stofnunarinnar sjálfrar. Á fund fjárlaganefndar hafa komið mörg dæmi þess að verið er að knýja stofnanir til að búa til rangar fjárhagsáætlanir innan ársins. Ef fjármálaráðuneytið samþykkir þær ekki eða þær eru ekki eftir þeirra höfði þá eru þær sendar til baka þrátt fyrir að stofnanirnar viti auðvitað sjálfar best hvernig fjárstreymið á að berast inn til þeirra. Ég hefði því viljað og hef lagt ósk um það í fjárlaganefnd að tekið yrði á fjárstýringu fjármálaráðuneytisins gagnvart stofnunum innan ársins. Sú fjárstýring er víða í miklum ólestri.

Virðulegi forseti. Í ræðu minni áðan þakkaði ég minni hluta fjárlaganefndar, hv. þm. Jóni Bjarnasyni, Bjarna Harðarsyni og Guðjóni Arnari Kristjánssyni, fyrir nefndarálit þeirra sem Jón Bjarnason hefur hér gert grein fyrir. Efnislega er mjög margt gott í því og er vikið að fjölmörgum þáttum. Það má kannski segja sem svo að álit meiri og minni hluta falli saman að nokkru. Hér hefur verið beint til mín nokkrum spurningum, m.a. um fjárlagalið sem lýtur að sýklahernaði. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér þann fjárlagalið sérstaklega þannig að ég hafi um hann skýringar eða athugasemdir. Ég geri mér grein fyrir því hvernig unnið var úr því gagnvart því ráðuneyti sem fór með þær fjárveitingar og útfærslu á málinu. Það var nokkuð um óbilgjörn skot að mínu viti í ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar og hann verður að eiga það allt við sjálfan sig. En ég vil hins vegar nota tækifærið og þakka honum það traust sem hann hefur sýnt okkur varðandi ýmis verkefni sem breyta nokkru í fjárlaganefndinni. Ég hef trú á því að við höfum breytt ýmsu og mun varaformaður fjárlaganefndar, hv. þm. Kristján Þór Júlíusson, koma að því í ræðu sinni síðar í dag hverju við höfum náð fram og fjalla efnislega um það. Ég vil ekki eiga orðastað við hv. þingmann um fleiri atriði heldur ég þakka honum fyrir ræðuna og það nefndarálit sem minni hlutinn 

Frú forseti. Ég tek undir þau orð hv. þingmanns um að það er vilji allra nefndarmanna að taka höndum saman um að bæta vinnuna við fjárlagagerðina, framkvæmd fjárlaga og þau verkefni sem undir nefndina heyra í umboði Alþingis. Ég mun taka þátt í því heils hugar og vil gjarnan sjá þar menn ganga enn röskar og hraðar til verks þótt við getum verið ósammála um einhverjar pólitískar áherslur í þeim efnum varðandi einstaka liði. Ég sé ekki annað en að við séum nokkuð sammála um hvernig eigi að standa að framkvæmd þessa verks sem nefndin ber ábyrgð á og vildi svo sem sjá þar stigin stærri og fastari skref. Ég legg áherslu á þann þátt sem hv. þingmaður vék aðeins að. Það er fjárstýringarþáttur af hálfu fjármálaráðuneytisins þegar við höfum stofnanir sem sumar borga mikið í vexti en aðrar eru í vandræðum með rekstur sinn innan ársins. Það er verið að pína þær til þess að skila inn rekstraráætlun - ég man ekki hvað það var - var það ekki sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli, var ekki þriðja eða fjórða rekstraráætlunin sem loksins var tekin gild? Þá var komið fram í júní en fyrst var skilað inn áætlun á réttum tíma. Svona fjárstýring t.d. gagnvart ríkishlutafélögum - ég kem að því í seinni ræðu minni. Ríkishlutafélög 

Virðulegi forseti. Ég get nú ekki sagt að ég bíði mjög spenntur eftir síðari ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar, félaga okkar ágæts úr fjárlaganefndinni, en umræðan um það frumvarp sem hér liggur fyrir hefur teygst töluvert. Ég tek undir þær áherslur sem komu m.a. fram hjá hv. formanni fjárlaganefndar í framsögu hans með nefndarálitinu varðandi valdsvið, verkefni og ábyrgð á fjárlögum íslenska ríkisins þegar þau eru sett, hvernig það skiptist og hvaða áherslur eru uppi í þeim efnum. Það er óumdeilt að það er grundvallaratriði í öllum þingræðisríkjum að valdið til þess að ákvarða skatta og gjöld liggur hjá löggjafanum og af því leiðir að fjárstjórnarvaldið er í höndum Alþingis Íslendinga. Það er óhjákvæmilegt við umræðu um lokafjárlögin, eins og umræðan hefur endurspeglað, að þetta atriði komi til umræðu og hugleitt síðan með hvaða hætti þessi lög eru virt. Umræður undangenginna ára hafa margoft gengið út á að um þetta og ýmis önnur álitaefni er tekist. Vilji Alþingis er að mörgu leyti mjög skýr í þessum efnum og það hefur oft verið ítrekað. Það kemur hins vegar ágætlega fram að í áliti meiri hluta og í nefndaráliti minni hluta að það eru þó nokkuð mörg atriði í lokafjárlögunum sem benda til þess að margt megi betur fara og upp á okkur stendur sem sitjum hér á Alþingi að leita úrbóta í þeim efnum þar sem þörf er á. Við getum líka verið sammála um að á undanförnum árum hefur verið gerð nokkuð mikil breyting á þessum efnum til batnaðar, vil ég meina, með því verklagi sem tekið hefur verið upp varðandi fjárlagagerðina. Í meginatriðum miða þær breytingar að því að draga úr miðstýringu í ríkisrekstrinum, auka þá frelsi og ábyrgð bæði ráðuneytanna og stjórnenda þeirra stofnana sem undir þá heyra til að ráðstafa þeim fjármunum ætlaðir eru til starfsemi þeirra á hverju ári. Þetta kallar á að ráðuneytin þurfa að forgangsraða og deila út fé á stofnanir en um leið eru ráðuneytin að hluta til komin með fjárstjórnarvald. Mætti því með réttu halda því fram, eins og komið hefur fram í umræðu, að innan hvers fagráðuneytis ætti að vera starfandi einhvers konar „fjármálaráðuneyti“ sem ber ábyrgð gagnvart ríkisstjórn og Alþingi á starfsemi viðkomandi ráðuneytis innan fjárlaga ársins. Hugsunin og vilji Alþingis í þessum efnum er ágætlega undirstrikaður í ákvæðum fjárreiðulaga og nægir í því sambandi að nefna 49. gr. um ábyrgð stjórnenda sem margoft hefur verið ítrekuð í athugasemdum og skýrslum Ríkisendurskoðunar. Ef maður fer aðeins yfir þær reglur sem innleiddar hafa verið við fjárlagagerðina þá kemur ágætlega þar fram hvert hlutverk fjármálaráðuneytisins í þessum efnum á að vera. Því er einungis ætlað að eiga bein samskipti við fagráðuneytin og í undantekningartilvikum við einstakar stofnanir sem heyra undir þau. Í þessu felst að fagráðuneytunum er ætlað að bera fjárhagslega yfirstjórn á þeirri starfsemi sem undir þau heyra ekki síður en þá fjárhagslega ábyrgð sem á þau hefur verið lögð gagnvart viðkomandi stofnunum. Ég sagði hér áðan að margoft hefði komið fram á Alþingi ríkur vilji til þess að fjárstjórnarvaldið væri betur virkt við framkvæmd fjárlaga. Ég vil ítreka enn og aftur, ekki síst í ljósi umræðunnar hér áðan, þennan vilja og vil taka undir þau orð sem koma fram í meirihlutaáliti fjárlaganefndar varðandi það atriði. Ég heiti á alla þá sem þessum málum tengjast að leggjast nú á eitt og reyna að bæta hér úr. Meðan lögunum er ekki breytt verðum við að horfa til þess að fjárlögin eru ekki einhvers konar fjárhagsáætlun ríkisins heldur ófrávíkjanleg fyrirmæli þingsins um ráðstöfun fjár. Um það held ég að allir geti verið sammála og þetta verður aldrei of oft ítrekað. Ég get á margan hátt tekið undir þau atriði sem hér hafa komið fram í umræðunni sem lúta að því sem við getum nefnt fjárstýringu íslenska ríkisins. Við getum sagt með sanni að við ætlum að halda okkur við hreinan og kláran lagabókstaf og fyrirmæli og sagt að þegar útgjöld einstakra ríkisstofnana eru fjármögnuð án heimilda megi í rauninni halda því fram að fjárstjórnarvaldið hafi verið tekið af þinginu. Því gætum við haldið því fram samkvæmt lagabókstaf. Þannig geta hlutirnir ekki gengið, það er langur vegur frá. Við getum alveg fallist á að það eru ekki nokkur rök fyrir því að stöðva reksturinn þar til starfsemi og samkomulag getur orðið um það á Alþingi að reyna að ná fram einhverjum breytingum á fjárlögum hvers árs til þess að koma stofnunum áfram til rekstrar. Við höfum rætt þetta margoft innan núverandi fjárlaganefndar og m.a. átt viðræður við fjármálaráðuneytið um það efni. Hlutur fjármálaráðuneytisins í þessu verkefni öllu hlýtur að vera sá að halda utan um það hvernig fagráðuneytin fara með fé sitt og ég vil undirstrika að það er ríkur vilji innan fjármálaráðuneytisins til þess að bæta úr þessu verklagi. Þeir hafa einnig sýnt það og við hljótum þá að vilja standa með þeim í því hlutverki sem þeim er ætlað af lögum hvernig framkvæmd fjárlaga á sér stað og styrkja stöðu þeirra til að takast á við þetta verkefni. Ágætt dæmi um þetta er að finna í erindi sem við fengum í fjárlaganefndinni í morgun í matarhléi sem lýtur að framkvæmd fjárlaganna. Er full ástæða til þess að taka það inn hér við þessa umræðu. Þar kemur ágætlega fram að fjármálaráðuneytið beinir þeim tilmælum til fagráðuneyta að bæta verklag sitt við eftirfylgni og framkvæmd fjárlaganna og hvetur þau til þess að grípa fyrr og markvissara inn í fjármál þeirra stofnana sem ítrekað fara fram úr fjárheimildum eða sinna ekki skyldu sinni varðandi framkvæmd fjárlaga. Þau beiti jafnframt þeim úrræðum sem fyrir hendi eru til að ná þeim markmiðum sem þeim eru sett innan þess ramma sem fjárlögin heimila. Ráðuneyti fjármála hefur tilkynnt ráðuneytinu með sérstöku bréfi að þau muni óska eftir skýringum og aðgerðum hjá viðkomandi ráðuneytum og stofnunum í þeim tilfellum sem þörf er á. Þetta er vissulega mjög gott mál og ég hvet fjárlaganefndarmenn til þess að styrkja og styðja ráðuneyti fjármála í því vandasama verkefni sem því er ætlað í þessum efnum. Ég get hins vegar ekki tekið undir það með neinum hætti sem kemur fram í nefndaráliti minni hluta hér að stór hluti fjárlaga hvers árs sé marklaus þegar þau eru samþykkt. Það er á engan hátt hægt að líta þannig á. Það er ekki með nokkurri sanngirni hægt að halda þessu fram því að fjárlögin og útgjöldin hljóða þar upp á 430 milljarða og mér finnst töluvert langt til seilst í því efni að halda þessu fram. Hv. þm. Jóns Bjarnasonar lýsti yfir vonbrigðum í ræðu sinni áðan með vinnubrögð núverandi meiri hluta fjárlaganefndar við það að ná fram breytingum og ég tek þá í því efni undir orð hv. formanns fjárlaganefndar að mikil er trú hv. þingmanns á getu þeirra einstaklinga sem skipa meiri hluta hv. fjárlaganefndarinnar til þess að breyta því stóra og þunga kerfi sem hér um ræðir, ríkisrekstrinum. Það verður ekki gert í einu vetfangi. Það er langur vegur frá. En vissulega sjáum við ákveðnar breytingar til batnaðar í ljósi þeirra áherslna sem meiri hluti fjárlaganefndar hefur lagt fram og kynnt fjármálaráðuneytinu. Það er engin ástæða til að ætla annað en að vilji sé til samstarfs þar á bæ. Vilji fjárlaganefndarinnar liggur til þess að styrkja það ráðuneyti í sínum góðu störfum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Kristjáni Þór Júlíussyni fyrir ágæta ræðu, hvernig hann nálgast það verkefni að breyta vinnulagi við fjárlagagerðina. Eitt er það sem ég hefði talið að hægt væri að gera nú strax og hefði átt að gera í vor en það er að leggja fram fjáraukalög, fjáraukalög sem tækju til þeirra breytinga sem orðið hafa á fjárlögum ársins 2008, bæði vegna samþykktar Alþingis, sem hafa breytingar í för með sér, og í ljósi breyttrar stöðu í efnahagsmálum o.s.frv., hvort sem það væru mörg atriði eða fá. Ég hefði talið að það væri eitt fyrsta skrefið í því að bæta fjárlagavinnuna og tryggja að Alþingi komi að málum áður en þau eru framkvæmd að geta lagt fram fjáraukalög. Ekkert í fjáraukalögum bannar það, síður en svo, meira að segja er kveðið á um það. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort við getum ekki sameinast um að flytja fjáraukalög nú í vor fyrir lok þingsins sem kveða á um og taka til þeirra breytinga sem þegar liggur fyrir að verður að gera í formi skuldbindinga og fjárútláta því að þær eru nokkrar. Alþingi gæti þannig komið að málinu fyrir fram en ekki staðið frammi fyrir því í haust. Þá væri þetta allt um garð gengið og hlutverk fjárlaganefndar og Alþingis væri aðeins að stimpla gerðir framkvæmdarvaldsins. Við gætum tekið á þessu atriði strax, ekki satt, frú forseti?

Virðulegi forseti. Miðað við það hvernig umræðan gengur á hinu háa Alþingi á síðustu starfsdögunum tel ég einsýnt að við gætum ekki tekið þetta verklag upp með svo skömmum fyrirvara. Málin eru þæfð fram og aftur þannig að við þurfum mjög langan tíma til að ganga frá einföldustu málum. Ekki er því útlit fyrir að hægt sé að verða við þeirri ósk sem hv. þingmaður bar upp.

Frú forseti. Mér finnst þetta ekki hreystilega sagt. Við erum að tala annars vegar um ákvæði stjórnarskrárinnar, um að ekki skuli inntar af hendi greiðslur úr ríkissjóði án heimildar, og við erum líka að tala um einn mikilvægasta stjórnsýsluþáttinn, að fara að lögum um fjárreiður ríkisins en ræður hv. þingmanna hafa gengið út á að þar sé víða pottur brotinn og margt megi betur fara. Eitt fyrsta atriðið í þeim efnum væri, bæði gagnvart stjórnarskránni og gagnvart lögum um fjárreiður ríkisins og starfsháttum Alþingis, að leggja fram frumvarp til fjáraukalaga sem tæki til þeirra breytinga sem nú liggja fyrir. Í sjálfu sér þurfa ekki að vera deilur um það, ef það er samkvæmt lögum sem Alþingi hefur samþykkt þá er það hið eðlilegasta mál. Ég tel að okkur beri að fara að stjórnarskránni, að fjárreiðulögum, um að flutt verði frumvarp til fjáraukalaga.

Virðulegi forseti. Ég vil í örstuttu máli undirstrika það í þessu seinna andsvari sem kom ágætlega fram hjá formanni fjárlaganefndar áðan og lesa, með leyfi forseta, upp úr nefndaráliti meiri hluta málsgrein sem svarar hv. þingmanni fullkomlega: „Fjárlaganefnd leggur áherslu á að markvisst verði unnið að því að vinnu við gerð frumvarps til lokafjárlaga verði hraðað innan hvers árs þannig að leggja megi það fram samhliða ríkisreikningi. Tæknilega sýnist fátt því til fyrirstöðu og ætti það að geta gerst við framlagningu lokafjárlaga fyrir árið 2007 og ríkisreikning þess árs.“ Þetta er skýr yfirlýsing um vilja meiri hluta fjárlaganefndar, hvernig við viljum að staðið verði að málum.

Hæstv. forseti. Ég mæti í ræðustól eftir yfirferð hv. formanns fjárlaganefndar, Gunnars Svavarssonar, og hv. þm. Jóns Bjarnasonar, sem fór yfir nefndarálit okkar í minni hlutanum. Það er kannski ekki miklu við þær ræður að bæta, þau andsvör og þær rökræður sem hér hafa farið fram. Ég vil þó aðeins víkja að örfáum atriðum. Þegar nefndarálitin eru skoðuð má segja að þau séu lík og fjalli um sömu atriðin sem eðlilegt er. Við höfum verið að fjalla um þetta verkefni í fjárlaganefnd og höfum verið að reyna að sammælast um að færa ákveðna hluti til betri vegar. Það kemur fram í báðum nefndarálitum og hefur komið fram í þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar, bæði af varaformanni og formanni fjárlaganefndar og hv. þm. Jóni Bjarnasyni. Vandi okkar í þessu er sá að við afgreiðslu lokafjárlaga er ekki farið að eins og ætti að gera. Eins og réttilega hefur verið vikið að ættu ríkisreikningurinn og lokafjárlögin að fylgjast að og koma þannig til afgreiðslu í þinginu, njóta samræmingar í vinnu fjárlaganefndar og fara síðan inn í þingið þar sem hvort tveggja lægi þá fyrir við endanlega afgreiðslu fjárlaga ársins 2006 sem við ræðum í lokafjárlögum. Vandanum hefur verið lýst í þessum ræðum. Hann markast við framúrkeyrslu stofnana og það ástand sem upp kemur þegar stofnanir þurfa jafnvel að fjármagna rekstur sinn með yfirdrætti og lánum sem lendir nánast alltaf að lokum á ríkissjóði. Stofnanir ná sjaldan að keyra reksturinn á næsta ári niður eða ná til baka þeim fjármunum sem farið hafa í reksturinn. Ýmsar eðlilegar skýringar kunna að vera á því. Stofnanir geta auðvitað mætt mismunandi rekstri og á það kannski helst við um fámennari stofnanir. Ekki þurfa að koma upp nema alvarleg veikindi tveggja til þriggja starfsmanna til að kostnaður fari verulega fram úr því sem gert hafði verið ráð fyrir. Stofnanir safna líka upp fjármunum og eiga ónotaðar fjárheimildir. Það er rétt, sem hér hefur verið vikið að, að jafnvel þegar við erum að semja fjárlög næsta árs liggur það ekki endilega fyrir hvað stofnanir eiga á uppsöfnuðum viðskiptareikningum. Það vantar kannski heildaryfirsýn yfir málin. Um þetta er enginn ágreiningur í fjárlaganefnd, ég hef ekki orðið var við það. Menn vilja taka á þessu og vinna þetta betur. Ég hef sagt það áður í þessum ræðustól að ég hef ekki orðið var við annað en að hjá formönnum fjárlaganefndar sé fullur vilji til að stefna að því að vinna þessi mál með öðrum hætti en þeim sem orðið hefur að venju, ef hægt er að orða það svo, undanfarin ár. Það er áhugavert verkefni fyrir okkur sem vinnum í fjárlaganefnd að reyna að lagfæra þessi atriði að því er varðar meðferð fjárlaga og meðferð fjárheimilda. Fjárreiðulögin mæla líka fyrir um hvernig þetta skuli gert, hvernig heimilda skuli aflað o.s.frv. Fjármálaráðuneytið á svo að hafa eftirlit með öðrum ráðuneytum og síðan stofnunum eftir atvikum. Við þyrftum að skoða það í fjárlaganefnd hvernig við gætum komið betur að vinnu við fjáraukalög. Við getum t.d. nefnt að í fjárlögum þessa árs, ef ég man tölurnar rétt, mörkuðum við tekjur af bensíni og olíuvörum við 15,5 milljarða kr. Hvort sem tekjur keyra fram úr eða ekki eigum við að skoða það í fjáraukalögum hverju sinni hvort í það stefni að þau lög sem við mörkuðum með fjárlögunum gangi eftir. Ég tel allar líkur á því, vegna þróunar olíuverðs, að tekjur af olíuvörum verði um 2,5 milljörðum umfram það sem markað er í fjárlögum. Við ættum því að hafa komið að því að skoða fjáraukalög þessa árs - þá annaðhvort hækka menn tekjupóstinn til samræmis við það sem er að gerast eða þá að menn setja fram tillögur um að lækka tekjuöflunina til að fjárlögin séu í samræmi við það sem búið er að samþykkja. Þetta er kannski einfalt dæmi en sýnir í reynd að þó að fjárreiðulögin marki því þröngan bás hvað megi gera við gerð kjarasamninga með ófyrirséðum atriðum koma svona dæmi upp og þurfa athugunar við. Ég hefði talið, hæstv. forseti, að fjárlaganefnd - og um það sýnist mér meiri og minni hluti sammála - þurfi að koma fyrr og betur að fjáraukalagagerð og þar með jafnvel vinnu við fjárlög. Ég ætla ekki að halda langa ræðu. Það er búið að segja flest af því sem ástæða er til að draga fram úr þessum nefndarálitum og því verki sem við erum hér að setja lokastimpil á. Menn eru sammála um að vinnuferlinu þurfi að breyta. Ég hef fulla trú á því að þeir sem nú stýra fjárlaganefnd muni stýra því verki áfram til að lagfæra það - það hefur verið í vanaföstu fari undanfarin ár sem menn hafa ekki almennilega komist út úr. Ég hygg að um það hafi tekist nokkuð góð samstaða í fjárlaganefnd. Þó að við höfum skilað tveimur mismunandi álitum eru þau að mörgu leyti lík og vikið er að svipuðum áherslum í báðum álitunum. Ég vænti þess að þær áherslur sem fram koma í nefndarálitunum verði verklýsing fyrir það hvernig fjárlaganefnd vilji vinna að þessum málum á komandi mánuðum og missirum.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 90/2003, um tekjuskatt, með síðari breytingum, frá hv. efnahags- og skattanefnd sem er að finna á þskj. 1036. Eins og kemur fram á því þingskjali þá fékk nefndin gesti til sín og fékk umsagnir. Þar er frumvarpinu lýst og helstu breytingum sem það veldur. Nefndin bendir á að Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins styðja frumvarpið varðandi þann þátt sem snýr að aðgerðum ríkisstjórnarinnar í tengslum við kjarasamningana. Seðlabankinn hvetur til aðhalds í opinberum fjármálum en af því tilefni vill nefndin árétta að frumvarpið er liður í framkvæmd skynsamlegra kjarasamninga sem stuðla í heild að stöðugleika. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar sem varða skattalega meðferð gengishagnaðar og gengistaps, afdráttarskatt á arðgreiðslur til erlendra aðila með takmarkaða skattskyldu og staðaruppbót starfsmanna Þróunarsamvinnustofnunar Íslands erlendis. Eftir ábendingu fjármálaráðuneytis leggur nefndin til nokkrar breytingar til viðbótar við frumvarpið en tekið skal fram að fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs óskaði eftir því við afgreiðslu málsins að ríkisskattstjóri gæfi álit sitt á þeim og enn fremur þeirri breytingu sem nefndin leggur til á ákvæðum frumvarpsins um skattalega meðferð gengisbreytinga sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Fyrsta viðbótin kemur fram í b-lið 2. töluliðar og a-lið 4. töluliðar breytingartillagna nefndarinnar og er ætlað að árétta hvernig standa skuli að skattalegri meðferð gengishagnaðar sem myndast við innlausn hlutdeildarskírteina í erlendum gjaldmiðli í ljósi nýlegs úrskurðar yfirskattanefndar, nr. 70/2008, sem ástæða þótti til að bregðast við. Önnur viðbótin kemur fram í b-lið 3. töluliðar breytingartillagnanna og snertir meðferð ónýtts persónuafsláttar þegar honum er ráðstafað til greiðslu fjármagnstekjuskatts samkvæmt reglum 2. mgr. A-liðar 67. gr. tekjuskattslaga. Tilgangur breytingarinnar er að gera skattleysismörk gagnvart fjármagnstekjum áþekk því sem á við um aðrar tekjur. Þriðja viðbótin kemur fram í b-lið 4. töluliðar breytingartillagnanna en þar er lögð til breyting á skattlagningu kaupskipaútgerðar til samræmis við a-lið 6. gr. frumvarpsins sem gerir ráð fyrir að tekjuskattur hlutafélaga og einkahlutafélaga lækki úr 18% í 15%. Fjórða viðbótin kemur fram í a-lið 3. töluliðar breytingartillagnanna og felur í sér breytingu á orðalagi í samræmi við ábendingar Svæðisskrifstofu fatlaðra á Reykjanesi. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Hv. þm. Ögmundur Jónasson skrifar undir álitið með fyrirvara. Gunnar Svavarsson og Paul Nikolov voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Grétar Mar Jónsson sat fund nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og styður málið. Undir álitið rita hv. þm. Pétur H. Blöndal, Ellert B. Schram, Ögmundur Jónasson með fyrirvara, Bjarni Benediktsson, Magnús Stefánsson, Ragnheiður Elín Árnadóttir og Lúðvík Bergvinsson.

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli hv. framsögumanns Péturs H. Blöndal er ég með fyrirvara á þessu frumvarpi. Ég styð það þegar á heildina er litið enda sprottið upp úr kjarasamningum sem víðtæk sátt lá að baki. Ég tek undir þau sjónarmið sem eru runnin frá verkalýðshreyfingunni og lúta að hækkun persónuafsláttar, breytingum á barnabótum og eignaviðmiðunarmörkum vaxtabóta. Hvað snertir lækkun á tekjuskatti hlutafélaga og einkahlutafélaga úr 18% í 15% þá styð ég þá breytingu ekki og mun greiða atkvæði gegn henni. Varðandi skattalega meðferð á gengistapi hef ég ákveðnar efasemdir en mun ekki leggjast gegn því og sitja hjá við þá grein.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um uppbót á eftirlaun frá hv. efnahags- og skattanefnd sem er að finna á þskj. 1160. Á því þingskjali koma fram upplýsingar um gesti sem heimsóttu nefndina auk umsagna sem bárust nefndinni. Jafnframt er lýsing á frumvarpinu. Nefndin bendir á að frumvarpinu er ætlað að rétta hag þeirra aldraðra sem verst eru staddir og lítið sem ekkert hafa greitt í lífeyrissjóð með tilheyrandi ávinnslu réttinda. Fram kom í nefndinni að tekjur þess sem engan rétt á í lífeyrissjóði og engar tekjur hefur af atvinnu eða fjármagni og býr einn muni hækka um 12.584 kr. á mánuði fyrir skatt vegna skerðingar á tekjutryggingu og heimilisuppbót. Eftir skatt er um 8.089 kr. að ræða á mánuði. Verður þá enginn aldraður sem býr einn með lægri lífeyri og tekjur en 148.515 kr. á mánuði fyrir skatt. Fyrir hjón verður hækkunin samanlagt 19.818 kr. eftir skatt, þ.e. tæpum 20.000 kr. meira til ráðstöfunar á mánuði fyrir hjón sem hafa engar tekjur. Eftir samþykkt frumvarpsins verða engin hjón með lægri tekjur samanlagt en 252.970 kr. á mánuði fyrir skatt. Rætt var í nefndinni hvernig fara ætti með það þegar sá sem öðlast hefur rétt til uppbótar á eftirlaun andast. Fram kom sá skilningur að eftirstandandi greiðslur á greiðslutímabili skuli falla niður við andlát og leggur nefndin til breytingartillögu þar að lútandi. Þá breytingartillögu er að finna á þingskjalinu. Undir nefndarálitið rita hv. þm. Pétur H. Blöndal, Ellert B. Schram, Bjarni Benediktsson, Lúðvík Bergvinsson, Paul Nikolov, Jón Bjarnason, Guðbjartur Hannesson, Höskuldur Þórhallsson og Ólöf Nordal.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 36/1978 um stimpilgjald, með síðari breytingum frá hv. efnahags- og skattanefnd. Það er að finna á þskj. 1110. Á því þingskjali kemur fram hvaða gestir heimsóttu nefndina og eins hvaða umsagnir bárust. Auk þess er lýsing á frumvarpinu. Nefndin ræddi þau skilyrði frumvarpsins sem varða kaup á fyrstu íbúð með hliðsjón af ýmsum markatilvikum sem þó má ætla að sjaldan muni reyna á í framkvæmd. Nefndin ræddi sérstaklega hvort rétt væri að líta aðeins þrjú ár aftur í tímann við mat á því hvort kaupandi hefði áður verið þinglýstur eigandi íbúðar á sama hátt og gert var hjá Íbúðalánasjóði um tíma. Nefndin taldi að efni stæðu ekki til þess að gera slíka breytingu því að það kallaði fram önnur og stærri vandkvæði. Nefndin telur að frumvarpið gefi ekki tilefni til verulegra vandkvæða í framkvæmd. Þá fjallaði nefndin um hvort málefnalegt sé að einskorða niðurfellingu stimpilgjalds við kaup á fyrstu fasteign og bendir hún á að frumvarpinu er ætlað að aðstoða fólk við kaup á fyrstu fasteign í samræmi við kjarasamninga. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að stimpilgjald í fasteignaviðskiptum verði afnumið á kjörtímabilinu þegar aðstæður á fasteignamarkaði leyfa. Nefndin telur líklegt að staðan á fasteignamarkaði leyfi niðurfellingu stimpilgjalds en þar sem misvísandi teikn eru um stöðu í efnahagsmálum í heild sinni telur nefndin ekki tímabært að stíga það skref til fulls þótt um það séu skiptar skoðanir. Litið yrði á slíkt sem skattalækkun og það væri ekki heppilegt á meðan Seðlabankinn heldur stýrivöxtum háum til að berjast við verðbólgu. Hins vegar kann að styttast í að staða efnahagsmála gefi færi á að fella gjaldið niður að fullu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Bjarni Benediktsson og Gunnar Svavarsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Grétar Mar Jónsson sat fund nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi. Undir nefndarálitið rita hv. þm. Pétur H. Blöndal, Ellert B. Schram, Lúðvík Bergvinsson, Paul Nikolov og Herdís Þórðardóttir. Hv. þm. Ögmundur Jónasson og Bjarni Harðarson skrifuðu undir með fyrirvara.

Hæstv. forseti. Ég ætla að gera grein fyrir fyrirvara mínum við þetta mál. Hann kom reyndar fram í máli mínu við 1. umr. málsins. Hér er um það að ræða að koma til móts við þá sem eru að kaupa íbúð í fyrsta sinn og er það í samræmi við sjónarmið okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði um að leita beri leiða til að gera einmitt það. En í umfjöllun nefndarinnar kom fram að þetta er að mörgu leyti erfitt tæknilega séð og ég hef hreyft þeirri hugmynd og gerði það við 1. umr. og ræddi það í nefndinni líka að ef til vill hefði verið hyggilegra að lækka stimpilgjaldið almennt og leita síðan annarra leiða, t.d. í gegnum vaxtabótakerfið, til að koma til móts við þá sem eru að kaupa í fyrsta sinn. Þetta var fyrirvari minn en ég styð frumvarpið.