Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um málefni áfengissjúklinga. Við Íslendingar höfum talið okkur standa nokkuð vel að vígi í velferðarmálum, þegar við höfum borið okkur saman við aðrar þjóðir, og höfum talið að heilbrigðisþjónustan væri þar ekkert undan skilin. Þetta er rétt, ef ákveðnir þættir eru athugaðir, svo sem hve margir læknar eru starfandi hér á landi miðað við íbúatölu landsins og hve mörg sjúkrarúm eru í notkun á almennum sjúkrahúsum í landinu, auk þeirrar uppbyggingar sem nú fer fram á því sviði. En brotalamir eru miklar á kerfi okkar. Menn hafa t.d. heyrt um erfiðleika við að manna heilsugæsluna á landsbyggðinni á þessu hausti, eins og fjölmiðlum hefur orðið tíðrætt um. Vissir þættir heilbrigðisþjónustunnar hafa orðið út undan í þróun þessara mála og þeir eru nú orðnir að verulegum vandamálum. Vil ég þar fyrst nefna mál langlegusjúklinga, sem undir flestum kringumstæðum er gamla fólkið sem á sitt erfiða ævikvöld, mál geðsjúklinga, sem síst geta myndað þrýstihópa sjálfum sér til framdráttar, og mál áfengissjúklinga, sem ég geri hér að umræðuefni. Áfengisneysla hefur farið verulega vaxandi hér á landi á undanförnum árum og virðist það haldast nokkuð í hendur við batnandi almenna afkomu eða vaxandi kaupgetu almennings. Svo að tölur séu nefndar, þá munu Íslendingar hafa drukkið á árinu 1968 af hreinum vínanda sem svarar 2.11 lítrum á mann, en 1977 3.07 lítra. Er það um 45% aukning á þessum 10 árum. Þetta eru að vísu engar heilagar sannleikstölur, því að þarna er ekki meðtalið smygl, sem er talið hafa minnkað mikið á þessum áratug, og ekki heldur brugg, sem á sama tíma er talið hafa aukist verulega. Af aukinni áfengisneyslu leiðir hið óhjákvæmilega, að áfengissjúklingum fer fjölgandi. Ég veit ekki til þess, að neinar áreiðanlegar tölur um fjölda þeirra séu til hér á landi. Sumir fróðir menn álíta að þeir séu milli 4 og 5 þús. á landinu öllu, en aðrir nefna hærri tölu. Vandamál þessara manna, bæði karla og kvenna, hefur verið geigvænlegt, bæði læknisfræðilega og ekki síður félagslega séð. Aðstoð þjóðfélagsins við þetta fólk hefur verið langt frá því að vera viðunandi. Hitt er svo alveg rétt, að margt hefur verið gert fyrir þessa sjúklinga á síðari árum sem alls ekki ber að vanmeta. Ríkisspítalarnir hafa t.d. rekið deild við Kleppsspítalann, göngudeild við Flókagötu hér í bæ, meðferðardeild að Vífilsstöðum og vistheimili að Gunnarsholti á Rangárvöllum. Hitt er svo stærri og vaxandi þáttur, sem frjáls samtök áhugamanna hafa unnið að þessum málum. Vil ég þar nefna, án þess að ég hafi tæmandi upptalningu, samtökin AA, en félagar úr þeim munu reka Víðineshælið, Hlaðgerðarkot, sem er rekið á svipuðum grundvelli og SÁÁ, sem nú rekur hæli í Reykjadal í Mosfellssveit og að Sogni í Ölfusi. Auk þess styður Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar að eftirmeðferðarheimili við Ránargötu, og fleira mætti upp telja. Þrátt fyrir þetta hafa hundruð manna þurft að leita á erlendar sjúkrastofnanir til meðhöndlunar á sjúkdómi sínum. Þetta hefur skapað þeim og aðstandendum þeirra verulegt erfiði og fjárhagsbyrðar, þrátt fyrir að flugfélög hafi hlaupið undir bagga með fargjöld og almannatryggingar greitt vistunarkostnað. Þessi kostnaður hygg ég að hafi orðið mjög verulegur. Þætti mér ólíkt eðlilegra að slíkum fjármunum væri varið til þess að byggja upp þennan þátt heilbrigðisþjónustunnar hér á landi, auk þess sem mér finnst allt að því liggja þjóðarsómi við að við sinnum þessum sjúklingum sjálfir. Því hef ég leyft mér að bera fram eftirfarandi fsp., sem ég les hér upp með leyfi forseta: „1. Hve mikil brögð eru að því að áfengissjúklingar séu vistaðir erlendis til meðhöndlunar á sjúkdómi sínum? 2. Fer vistun slíkra sjúklinga eftir þeim reglum sem greinir í 42. gr. laga um almannatryggingar, nr. 67/1971? 3. Hve mikill er kostnaður almannatrygginga af sendingu þessara sjúklinga á erlendar sjúkrastofnanir? 4. Hversu mikið skortir á að íslenskar sjúkrastofnanir anni vistunarþörf þessara sjúklinga?“



Herra forseti. 1. liður fsp. er: „Hve mikil brögð eru að því að áfengissjúklingar séu vistaðir erlendis til meðhöndlunar á sjúkdómi sínum?“ Gert er ráð fyrir að fsp. beinist eingöngu að vistun áfengissjúklinga í Bandaríkjunum nú síðustu árin og á því byggist svarið. Á árunum 1973–1978, til septemberloka, vistaðist fólk í Bandaríkjunum vegna áfengissýki þannig: Árin 1973–1975 samtals 8 karlar, árið 1976 43 karlar og 12 konur, árið 1977 145 karlar og 16 konur, árið 1978 til septemberloka 168 karlar og 43 konur. Samtals eru þetta öll árin, frá 1973 til 1978, 364 karlar og 71 kona eða 435 manns. Þær tölur, sem hér eru taldar, tákna fjölda ferða, en einstakir sjúklingar hafa verið oftar en einu sinni og eru þeir einstaklingar, sem vistunarinnar hafa notið, nokkru færri en tölurnar greina. Eins og þessi upptalning ber með sér, hefur ferðum sjúklinga farið fjölgandi. Sérstaklega verður að benda á þá fjölgun sem orðið hefur á ferðum kvenna á þessu ári. 2. spurning hljóðar þannig: „Fer vistun slíkra sjúklinga eftir þeim reglum sem greinir í 42. gr. laga um almannatryggingar, nr. 67/1971?“ Vistun þessara sjúklinga fer ekki eftir þessari grein, heldur eftir 1. mgr. 47. gr. almannatryggingalaga, en þar segir svo, með leyfi forseta: „Nú er samlagsmanni nauðsyn að leita sér lækninga utan samlagssvæðis, og skal þá samlag hans greiða kostnað af því eftir því sem nánar er ákveðið í samþykktum þessum.“ Einmitt vegna þess, að farið er eftir þessari mgr., en ekki hinni, er ferðakostnaður þeirra sjúklinga, sem hér um ræðir, ekki greiddur af almannatryggingum. 3. spurning: „Hve mikill er kostnaður almannatrygginga af sendingu þessara sjúklinga á erlendar sjúkrastofnanir?“ Á því tímabili, sem hér hefur verið greint, hefur kostnaður verið breytilegur og aðallega hækkað vegna gengisbreytinga samfara hækkun á daggjöldum íslenskra sjúkrahúsa. Einnig hefur hann lækkað nokkuð vegna þess að tekið hefur verið upp sem aðalregla, að meðferð skuli hafin á hæli SÁÁ, Sambands áhugamanna um áfengisvandamál, í Mosfellssveit, en það styttir vistunina í Freeport Hospital þar sem þessi vistun fer aðallega fram. Af athugun kemur í ljós, að algengasta tímalengd meðferðar er nú 37 dagar og kostnaður um 600 þús. kr. miðað við núverandi gengi. 4. liður spurningarinnar: „Hversu mikið skortir á að íslenskar sjúkrastofnanir anni vistunarþörf þessara sjúklinga?“ Erfitt er á þessu stigi að svara því, hve mikið skorti á að íslenskar sjúkrastofnanir anni þeirri vistunarþörf, sem hér um ræðir. Af þeim upplýsingum, sem gefnar hafa verið, kemur í ljós, að til þess þyrfti 20–25 sjúkrarúm. Um hitt verður síður sagt, hvort þessi vistun mundi leggjast niður, þótt sjúkrarúmin væru fyrir hendi hérlendis, þar sem í ljós hefur komið að fjöldi sjúklinga leitar frekar lækninga við sjúkdómi sínum með því að fara í annað umhverfi og aðrar stofnanir en þær íslensku sem til eru. Það er mitt mat, að þegar geðdeild sú, sem nú er í byggingu, er komin í fulla notkun og þegar sú viðbótarbygging, sem fyrirhuguð hefur verið við meðferðardeild á Vífilsstaðaspítala, hefur verið byggð, þá verði nægilegt rými til að sinna þessum þætti heilbrigðisþjónustunnar fyllilega hér á landi, komi ekkert annað til. Ástæðan fyrir því, að ekki hefur verið hafist handa um byggingu fyrir Vífilsstaðadeildina, er að sjálfsögðu sú, að fjárveitingar til gæsluvistarsjóðs hafa farið hlutfallslega mjög lækkandi síðustu ár og þess vegna hefur ekki verið fé fyrir hendi til þeirra framkvæmda. Þá má minna á það, að geðdeild Landspítalans hefur verið mun lengur í byggingu en fyrirhugað var og er enn ekki séð fyrir endann á því hvenær sú stofnun kemst að fullu í notkun. Ég vil að lokum taka það fram, að þegar kostnaður trygginganna við þessar utanferðir er orðinn slíkur sem raun ber vitni og gæti á þessu ári farið yfir 150 millj. kr., þá hlýtur sú spurning að gerast áleitin, hvort þessu fé væri ekki betur varið til uppbyggingar og eflingar á innlendum sjúkrastofnunum fyrir þessa sjúklinga, þó að ekki megi vanmeta þátt breytts umhverfis í þessum málum. Á þessum vettvangi er vissulega mikið starf óunnið. Má geta þess, að auk meðferðardeildarinnar á Vífilsstöðum, sem áður var vikið að, hafa farið fram lauslegar viðræður á milli heilbrrn. og heimamanna um hugsanleg kaup á húsnæði Kvennaskólans að Laugalandi í Eyjafirði m.a. með vistunarþörf áfengissjúklinga fyrir augum. Er þó allt óráðið enn um áframhald þess máls.



Herra forseti. Mig langaði aðeins til að þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu mikla vandamáli okkar. Það er vitað mál, að áfengisdrykkja er eitt mesta félagslega vandamál okkar Íslendinga. Hins vegar er því ekki að leyna, að orðið hefur ánægjuleg breyting núna á síðustu árum á þann hátt, að nú eru áfengissjúklingar ekki taldir lengur vottlausir og ólæknandi. Þegar ég var að basla við að læra læknisfræði, þá var því slegið föstu að kannski lukkaðist að lækna í mesta lagi 4–5% af þeim áfengissjúklingum sem reynt væri að lækna. Nú er þetta breytt í svo ríkum mæli, að talið er að allt að 50% af þeim, sem teknir eru til meðferðar, nái fullri heilsu aftur. Einnig hefur verið vakin athygli á því, sem rétt er að segja frá hér, að tvær þjóðir, sem drekka nokkurn veginn jafnmikið af víni, þ.e.a.s. Frakkar og Ítalir, eru taldar mjög misjafnlega á vegi staddar varðandi alkóhólisma. Þeir, sem kunnugir eru, telja að það byggist á því, að í öðru landinu er í raun og veru talið sjálfsagt að menn séu fullir og ekkert við það að athuga, en í hinu landinu er það svo, að ef einhver verður fullur, þá reyna ættingjar hans eða jafnvel hann sjálfur að fara mjög leynt með það og láta lítið á því bera. Þetta er talið hafa þau áhrif, að menn gæti sín miklu frekar og verði síður alkóhólistar. Því vek ég athygli á þessu hér, að það er ekki vafi á að almenningsálitið hefur mjög mikla þýðingu fyrir baráttu gegn drykkjuskap.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. kærlega fyrir þau svör sem hann veitti mér og þm. í sambandi við þessar spurningar mínar, og þó að ég vilji ekki gera neinar verulegar aths. við þau svör, þá er sumt af því, sem þar kemur fram, mjög athyglisvert. Það er mjög athyglisvert, að á þessu ári, frá 1. jan. til 1. okt., skuli yfir 200 manns þurfa að leita til útlanda til meðhöndlunar á sjúkdómi sínum. Þetta er ekki síður athyglisvert þar sem ég hef upplýsingar um að ríkisspítalarnir hafi t.d. vistrými á Kleppi fyrir 17 sjúklinga, sem er notað sem svokölluð afvötnunardeild. Þá er vistrými fyrir 23 í Víðinesi og 46 í Gunnarsholti. Þetta gerir samtals 86 vistrými. En hinar frjálsu stofnanir eru með meira, þær eru með 108 vistrými. Forsvarsmenn SÁÁ segja mér, að þeir séu stöðugt með á biðlista núna 30–40 sjúklinga þrátt fyrir að nú nýlega hafi tekið til starfa á þeirra vegum hæli að Sogni, þar sem eru 26 vistrými. Þeir hafa hins vegar haft hug á að bæta úr þessu vandamáli, sem er vistun sjúklinga í Bandaríkjunum, sem mér skilst að kosti í dag um 750 þús. kr. á mann. Þeir hafa lengi haft hug á skólabyggingu, sem er í Krýsuvík, og telja að ekki skorti á nema um 100 millj. kr. til þess að fá þar húsnæði, og aðstöðu til þess að þar verði hægt að vista 20–30 sjúklinga til afvötnunar og 40–50 sjúklinga til framhaldsmeðferðar. Þetta telja þeir að mundi spara allt að því 200–300 millj. kr. á ári. Þetta með öðru álít ég að upplýsi okkur um það, eins og ráðh. sagði, að þeim peningum, sem er varið til þess að kosta sjúklinga erlendis, væri betur varið til uppbyggingar þjónustunnar hér á landi.



Herra forseti. Ég vil í tilefni af þessari athyglisverðu fsp. og svörum við henni leyfa mér að minna einu sinni enn á málefni gæsluvistarsjóðs. Þau hafa lengi verið fyrir borð borin á undanförnum árum. Ef betur hefði verið staðið að verðtryggingu þess sjóðs, þá væri vandamálið ekki eins stórkostlegt og hæstv. félmrh. var að lýsa. Það munu vera u.þ.b. 10 ár síðan ég bar fram frv. um að auka tekjur gæsluvistarsjóðs á þann hátt, að hann fengi hluta af áfengisgróða. Taldi ég nokkuð eðlilegt, að þarna væri samband á milli, og ég hygg, að menn hafi út af fyrir sig ekki dregið það í efa. En þá var ekki talið fært að eyrnamarka þann tekjustofn, sem ég fór fram á og þeir sem fluttu frv. með mér, til þessara ákveðnu verkefna. Þá var og hafði nokkuð lengi verið tillag Áfengisverslunar ríkisins 7.5 millj. kr. til gæsluvistarsjóðs. Þetta hefur mikið verið lagað, úr því skal ekki dregið, og á yfirstandandi fjárl. er framlagið 63 millj. kr. Ég efa engu að síður að þetta framlag sé rífara til framkvæmda en það framlag var, sem í lögum var og er raunar enn, 7.5 millj. kr., þegar þessi viðleitni mín hófst. Ég vil sem sagt nota tækifærið, sem þessi umr. og þessi fsp. hefur gefið, til þess að minna enn einu sinni á málefni þessa sjóðs sem ætti að geta, ef rétt er á haldið, verið nægileg aðstoð og nægilegar ráðstafanir af Íslands hálfu til að sinna því vandamáli sem hér hefur verið vakin athygli á.



Herra forseti. Það er ekki að ástæðulausu að um þessi mál sé spurt og þau rædd. Ég vil láta það koma fram, að ég tel að á undanförnum árum og raunar í fjöldamörg ár hafi framlag til gæsluvistarsjóðs verið allt of lágt og ekki náð nokkurri átt að lækka það frá tillögum rn. eins og raun ber vitni við afgreiðslu fjárl. En nú, þegar til máls hafa tekið stjórnarsinnar úr tveimur stjórnarflokkum og lýst yfir miklum áhuga sínum á því að auka og efla gæsluvistarsjóð, þá vil ég í fullri vinsemd benda þeim á að í fjárl. ársins í ár eru 63 millj. til gæsluvistarsjóðs í þessu skyni, og þar eru verkefnin mörg. Þetta er allt of lág upphæð. Nú er gripið til þess að skera þennan sjóð niður um 20 millj. eða um rúmlega 30%. Mun koma fram á 5. lið dagskrár þessa fundar fsp. frá mér um niðurskurð fjárl. Ég vil benda þessum áhugamönnum um málefni gæsluvistarsjóðs og málefni áfengissjúkdómsins á, að það er ekki rétta leiðin til þess að ná settu marki að skera niður um þriðjung það lága framlag sem er í fjárl. yfirstandandi árs.



Herra forseti. Ég vil fagna þeim umr., sem orðið hafa um fsp. frá hv, þm. Braga Níelssyni um áfengismál og varnir gegn þeim. Ég vil benda á að þeir áfengissjúklingar, sem vistaðir hafa verið erlendis, hafa stofnað með sér samtök, eins og allir vita, en það vita kannske ekki allir að þau sambönd, sem hafa skapast á milli þessa fólks, hafa orðið til þess að hjálpa öðrum en þeim sem hafa farið til vistunar erlendis, og eins hjálpar þetta fólk hvert öðru til þess að forðast áfram þann vítahring sem margt af þessu fólki var í áður en það fór til meðhöndlunar. Þessi starfsemi er ekki rekin af opinberum aðilum, sjúkrastofnunum eða öðrum stofnunum, og ekki er hægt að reka þessa sjálfboðaliðsstarfsemi á annan hátt en gert er. Saman er þetta fólk því öryggi hvert fyrir annað til varnar gegn þeim falda eldi sem býr í brjósti hvers einasta manns sem orðið hefur áfengissjúklingur. Hér er ég ekki að tala af annarri reynslu en af samskiptum mínum við þetta fólk sem borgarfulltrúi í Reykjavík. Ég held að það sé til fyrirmyndar - algerlega til fyrirmyndar - hvernig forfallnir drykkjumenn, sem hafa verið á strætum Reykjavíkurborgar árum saman, hafa komist til heilsu aftur og gert það að köllun sinni að hjálpa félögum sínum sem hafa orðið fyrir sama óláni í lífinu og þeir sjálfir. Hér er ég að tala um marga sem hafa verið félagar mínir frá barnæsku á götum Reykjavíkurborgar. Því veit ég að það er verðugt verkefni fyrir Alþ. og fyrir ráðamenn hvar sem er, hvort sem er í sveitarstjórnum eða landsmálum, að standa við bakið á því sjálfboðaliðsstarfi sem nú á sér stað. Það hefur sýnt sig, að það ber mörgum sinnum betri árangur en þær opinberu stofnanir sem hafa reynt að leysa þessi sömu vandamál. Þetta viðurkenna allir sem einhvern tíma hafa komið nálægt þessu vandamáli. En ég kom fyrst og fremst upp í ræðustólinn til þess að mótmæla ummælum hv. 4. þm. Reykn. Ég hélt að mér hefði misheyrst, en það var víst ekki. Hann lét þau orð falla, og hlýtur að tala þar af einhverri reynslu, að áfengisvandamálið væri afskaplega mikið í tveimur löndum sem ég hef búið langtímum í, annars vegar í Frakklandi og hins vegar á Ítalíu, og taldi að í öðru landinu væri talið sjálfsagt, að menn væru fullir. Ég vil ekki láta því ómótmælt hér á hv. Alþingi Íslendinga. Ég vil fullvissa þennan samflokksmann minn um það, að mín reynsla er sú eftir 7 ára dvöl í Frakklandi og náið samband við Frakkland síðustu 20 árin, má segja, eftir að ég flutti þaðan, að þetta sé alrangt. Ég þekki ekkert land í veröldinni og hef aldrei heyrt talað um neinn þjóðflokk sem telur eðlilegt að menn séu fullir allan tímann, eins og mér skildist á hv. þm. Þessum ummælum er hér með mótmælt. Bæði löndin, Frakkland og Ítalía, eru lönd sem við Íslendingar ætlum að taka okkur til fyrirmyndar á mörgum sviðum.



Herra forseti. Það kann að vera, að ég hafi kveðið heldur sterkt að orði. Hins vegar er það sem ég sagði efnislega haft eftir lækni þeirra ágætu samtaka Freeport-manna sem hingað kom. Þetta er að sjálfsögðu sagt í þeim tilgangi að benda á hvers virði það gæti verið að almenningsálitið legðist gegn óhóflegri áfengisneyslu. En það er nú svona í útlöndum, að menn hafa ýmsar skoðanir á áfenginu. Ég var einu sinni alllengi samtíða spænskum lækni og einu sinni barst í tal hin mikla mjólkurdrykkja okkar á Íslandi. Hann sagði mér að þeir teldu heilsusamlegra að ala börn sín á rauðvíni en á mjólk. Ég er ekki að segja að það, sem læknar segja, hvort sem þeir eru amerískir eða spænskir, hljóti að vera heilagur sannleikur. En svona geta menn haft misjafnar skoðanir á þessum málum sem öðrum. Ég vil líka láta í ljós ánægju yfir þeim umr. sem hér hafa farið fram. Ég verð að segja það, að ég hef lengt haft mikinn áhuga á gæsluvistarsjóði og hans þrifum. Ég bar einu sinni fram frv. sem var komið í gegnum aðra d. þingsins, en féll í þeirri seinni, um verulegan vöxt sjóðsins með því að taka vissa krónutölu af hverri áfengisflösku sem seld væri. Ég held einmitt, að náðst hafi verulegur árangur í þessari baráttu á undanförnum árum og að við getum, ef við styðjum vel við bakið á þessum mönnum, eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni, náð miklu lengra í þessum efnum en við getum núna, einkum þó ef almenningsálitið snýst verulega á sveif með þeim mönnum sem berjast gegn áfengi.



Herra forseti. Vegna ummæla hv. 1. þm. Reykv. vil ég undirstrika það, að ekki er verið að vanmeta árangurinn af þessum vesturferðum, síður en svo. Spurningin er eingöngu sú, hvort við gætum náð svipuðum eða sama árangri hérna heima. Á Sogni - það er rétt - eru nú meira en 26, þar eru 32 sjúklingar, þannig að þar er hvert horn skipað. Mér finnst vel koma til greina að athuga betur till. hv. fyrirspyrjanda um að nýta Krýsuvíkurskólann, sem var á sínum tíma byggður liðlega að hálfu af ríkissjóði og tæplega að hálfu af sveitarfélögum á Reykjanesi og Vestmannaeyjum. Aðstæður, sem þá voru fyrir hendi, virðast ekki vera lengur, þannig að húsið er ekki nýtt. Mér finnst það koma mjög til greina. Ég er afskaplega þakklátur þeim ummælum sem hér hafa komið fram um gæsluvistarsjóð, um stuðning við hann. Ég verð í því sambandi að segja að mér finnst fráleitt með öllu að lækka framlag til hans. Það þarf að hækka verulega frá því sem er á yfirstandandi fjárl. en má alls ekki lækka.



Herra forseti. Ég vil gjarnan koma því á framfæri, að þau orð, sem féllu hjá mér áðan, voru ekki nein gagnrýni á hv. 1. þm. Vestf. Það var alveg ástæðulaust fyrir hann að rjúka upp eins og hann gerði þó að ég léti þessi orð falla um gæsluvistarsjóð. Hann var ekkert lakari trmrh. en þeir sem voru á undan honum, e.t.v. hið gagnstæða. En það, sem ég vil segja til viðbótar er það, að ég hef ekki verið spurður ráða um lækkun á tillagi til gæsluvistarsjóðs á þessu ári. Ég mun ekki samþykk ja lækkun á því án þess að fullnægjandi skýringar komi á því, hvers vegna þurfi að skera þennan sjóð niður einmitt nú. Það, sem ég vildi vekja athygli á áðan í sambandi við fsp. hv. þm. Braga Níelssonar, var - nú er ég ekki nægilega góður í reikningi - að fyrir allt að því 10 árum var framlagið til sjóðsins 7.5 millj. og þó að það væri ekki skorið niður í ár, er það samt ekki nema 63 millj. Þetta tel ég lélega ávöxtun þess sem gæsluvistarsjóður á að fá. Ég held að 63 millj., þó að þær fengjust allar, hefðu ekki sama raungildi og þessar 7.5 millj. fyrir þetta mörgum árum.



Herra forseti. Örstutt. Í þessari umr. endurspeglast að mínu mati sú þversögn, sem kemur fram í áfengismálum íslensku þjóðarinnar: Annars vegar notar ríkisvaldið áfengi og áfengissölu til að afla sér verulegra tekna. Á hinn bóginn er viss andstaða gegn því að reyna þær aðferðir sem mega koma í veg fyrir þá sjúkdóma sem fylgja of mikilli áfengisneyslu. Ég vil eindregið taka undir það, sem hv. þm. Einar Ágústson sagði um eflingu gæsluvistarsjóðs. Það er ekki vansalaust hve sjá sjóður hefur haft úr litlum fjármunum að spila. Sjálfur mun ég hér á þingi beita mér fyrir eflingu þessa sjóðs. Í þriðja lagi vil ég eindregið vara við því, ef sú hugmynd hefur skotið upp kollinum að reyna að draga úr þeim ferðum sem Íslendingar hafa farið á hið margnefnda sjúkrahús í Bandaríkjunum, á meðan við getum ekki boðið svipaða lækningu og svipaða þjónustu hér á landi. Ég er þeirrar skoðunar, að sú lækning, sem á sér stað á þessu sjúkrahúsi, sé tiltölulega fljót að skila sér til þjóðarinnar aftur þegar þeir menn, sem lækninguna hljóta, verða hæfir til starfa á ný.



Herra forseti. Rétt til upplýsingar og eins til að reyna að koma í veg fyrir niðurskurð á fjárveitingum til gæsluvistarsjóðs vil ég gefa smáupplýsingar sem ég fékk fyrir nokkrum dögum frá forstöðumönnum heimilisins að Ránargötu 6 og 6A. Þar eru 20 manns í heimili. Hver þessara aðila kostaði Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar 500–600 þús. kr. á ári, áður en þeir fóru til þeirrar meðhöndlunar sem þeir hafa fengið. Nú vinna þessir 20 menn, sem ýmist hafa haldið sig frá áfengi í rúmt ár eða upp í tvö og hálft ár síðan heimilið tók til starfa, - þeir vinna sér inn samtals 65 millj. kr. í tekjur á ári. Það er talið að þeir greiði niður þá fjárfestingu, sem Reykjavíkurborg hefur lagt í þessi hús, á 3–5 árum ásamt rekstrarkostnaði. Fjárveiting til þessara mála skilar sér því mörgum sinnum til baka á mjög skömmum tíma. Þess vegna vil ég vara við því að skera framlag til gæsluvistarsjóðs mikið niður nú. Ég vil líka geta þess, að á þessu heimili, þar sem 20 manns eru til heimilis, eru aðeins tveir starfsmenn í fullu starfi og tveir aðrir í hálfu starfi. Ég held að það sé leitun að heimili eða sjúkrastofnun - eða hvaða nafn þið viljið gefa þessum rekstri - á vegum hins opinbera sem er rekið eins vel af jafnfáum og á jafnódýran hátt og þessi áhugamannastarfsemi er rekin. Þess vegna vil ég undirstrika það, að ég vona, að hv. Alþ. geti verið sammála um að standa vel við bakið á þessum merkilega félagsskap sem hefur rutt sér til rúms í áfengisvarnamálum undanfarin ár.



Herra forseti. Ég leyfi mér að undirstrika alveg sérstaklega ummæli hv. 1. þm. Reykv. um áhugamannastarfið. Hann hefur vakið athygli á því gífurlega starfi sem áhugamenn vinna í þessu efni og í mörgum tilvikum samtök áfengissjúklinganna sjálfra. Þetta starf er miklu meira en svo, að hægt sé að gera nokkra grein fyrir því í ræðum eða yfirleitt gera sér grein fyrir því án persónulegra kynna. Ég held að það sé alveg gífurlegt atriði að nýta þá feiknaorku, sem býr í þessum samtökum, með því að greiða sem allra best fyrir því að þau fái notið krafta sinna. Það hefur verið minnst á Krýsuvíkurskólann. Það er rétt sem fram kom hjá hæstv. ráðh., að það var efnt til þessa skóla fyrir frumkvæði sveitarfélaganna í þeim landshluta sem hann tilgreindi. Síðan hafa viðhorf öll gjörbreyst svo að ekki er þörf fyrir þetta hús til þeirra nota sem þá var fyrirhugað, og allir eru um það sammála. Menntmrn. hafði frumkvæði um umr. um þetta, fyrst við sveitarfélögin, þar sem þessu var slegið föstu, síðan við Samtök áhugamanna um áfengisvarnir. Ég held að það, sem fram hefur komið í þessum umr., gefi alveg ótvírætt til kynna að fjölgun áfengissjúklinga er mjög ör og það verði að neyta allra ráða, það megi hvergi slaka á og verði að leita allra úrræða til að mæta þessum vágesti. Hitt er svo merkilegt, að það skuli helst ekki hvarfla að neinum í sambandi við þessi mál, að það sé ástæða til þess fyrir hið opinbera að breyta háttum sínum og hætta þeirri siðvenju að gera allt sem unnt er til þess að rótfesta þá skoðun, að dagamunur og góðra vina fundur sé óhjákvæmilega tengdur áfengisneyslu. Það held ég að menn ættu að íhuga í leiðinni, þegar þessi vandamál eru rædd.



Herra forseti. Út af þeim almennu umr., sem hér hafa farið fram í sambandi við áfengismál, langar mig að leggja örfá orð í belg. Ég held að enginn vafi sé á því, að við séum öll sammála um hversu mikið vandamál hið hörmulega ástand, sem skapast hefur út af ofneyslu áfengis margra einstaklinga, er fyrir þjóðfélag okkar. Þetta er vandamál, sem því miður virðist fara sívaxandi og er að verða erfiðara og erfiðara með nærri því hverju árinu sem líður. En ég held að þar sem við erum öll sammála um að við vildum leggja mikið á okkur, til þess að stemma stigu á einhvern hátt við þessu mikla vandamáli, þá ættum við, t.d. þm. og Alþingi, að líta okkur svolítið nær, því það er mín skoðun, sem ég hef ekki farið leynt með, að verulegan hluta af því vandamáli, sem hér er við að etja, megi rekja til rangrar framkvæmdar lagasetningar um meðferð áfengis í landinu. Þegar svo er háttað í einu þjóðfélagi, að leyfð er ótakmörkuð sala í sterkustu tegund, sem til er af áfengi á almennum markaði, og menn mega kaupa það í lítratali, en sama þjóðfélag bannar neyslu á léttustu tegund áfengis, þá geta menn ekki búist við góðu, að ég tali ekki um hvernig framkvæmd á sölu og dreifingu áfengis er háttað í þessu landi. Það er ekki hægt að ná í áfengi nema með ærinni fyrirhöfn. Að vísu má kaupa það í stórum skömmtum, maður verður helst að kaupa eina flösku, ekki minna. Ef menn vildu dreifa áfengi á hagkvæmari hátt, t.d. þannig að hægt væri að fá eitt glas af léttu víni eða eitthvað þess háttar, þá er slík framreiðsla áfengis ekki leyfð nema til komi eldhúsútbúnaður og einhver matreiðslutæki upp á nokkra tugi millj. kr. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessari staðreynd. Ég held að veruleg lækning á þessum málum fáist ekki fyrr en löggjafinn viðurkennir að það er eitthvað að í sambandi við meðferð þessara mála frá hans hendi. Ég hef sagt það áður, að við verðum að taka á þessum málum þannig, að þetta sé einn þáttur uppeldismálanna. Ef nauðsynlegt þykir að hefja fræðslu um kynferðismál hjá 6–7 ára börnum í skóla, þá hlýtur að vera nauðsynlegt að veita mönnum einhverja tilsögn um það, hvernig eigi að fara með áfengi þannig að menn geti umgengist það á manneskjulegan hátt, því að áfenginu og neyslu þess útrýmum við ekki.



Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir þær undirtektir sem þetta mál hefur fengið. Ég sé að menn hafa mikinn hug á því, að úr þessu vandamáli megi bæta. Það er aðeins eitt, sem ég vildi tala um, að því sem ráðh. gat um, að það væri ekki farið eftir 42. gr. í lögum um almannatryggingar. Ég harma það. Ég vil taka það mjög skýrt fram í sambandi við ræðu eins hv. alþm., að ég hef alls ekki verið að gagnrýna þá læknismeðferð sem menn hafa fengið erlendis, öðru nær. Ég þakka það og þar hefur oft mjög vel tekist til. Einnig vil ég geta þess, að ég hef kynnt mér starfsemi Félagsmálastofnunar Reykjavíkur í sambandi við húseignirnar við Ránargötu, þar er mjög gott verk unnið, það veit ég fullkomlega vel. Ég vil svo einnig geta þess, að athygli mín var vakin á gæsluvistarsjóði fyrir nokkru, þegar ég var að kanna þessi mál betur en ég áður kunni af starfi mínu, og ég mun reyna að beita áhrifum mínum, eftir því sem ég hef vit á, til þess að málefni þessa sjóðs megi frekar batna en hitt.



Herra forseti. Á undanförnum árum hefur orðið æ tíðara að stjórnvöld gerðust beinn eða óbeinn aðili að gerð kjarasamninga. Hefur þáttur ríkisins einkum verið í því fólginn að fallast á að gera ýmsar félagslegar úrbætur til handa launafólki. Verkalýðssamtökin hafa og í sívaxandi mæli gert kröfur til stjórnvalda: kröfur um úrbætur í húsnæðismálum, tryggingamálum, lífeyrismálum dagvistunarmálum og um stuðning ríkisins við umbætur í aðbúnaðar- og öryggismálum. Verkalýðshreyfingin hefur haldið því fram, að félagslegar umbætur væru jafnmikilvægar og kauphækkanir. Því hefur kauphækkun hvað eftir annað þokað fyrir loforðum stjórnvalda um þessa málaflokka. Fyrirheit ríkisstj. hafa hins vegar oft reynst haldlítil, eins og sjá má af því, að árið 1974 var því lýst yfir af hálfu ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar að ríkisstj. mundi beita sér fyrir því, að á árunum 1976–1980 yrðu byggðar íbúðir fyrir efnalitið fólk í stéttarfélögum innan Alþýðusambands Íslands og hliðstæðra samtaka um land allt. Skyldi að því stefnt, að eigi minna en þriðjungur af áætlaðri íbúðaþörf landsmanna á umræddu tímabili yrði leystur á þennan hátt, með byggingu verkamannabústaða, söluíbúða og leiguíbúða á vegum sveitarfélaga eða sérstakra samtaka á vegum verkalýðsfélaga. Í yfirlýsingunni var gert ráð fyrir að launaskattur yrði hækkaður um 1% og skyldi sú hækkun renna óskipt í Byggingarsjóð ríkisins. Jafnframt var reiknað með að þátttaka lífeyrissjóða stéttarfélaga í fjármögnun fyrrnefndra félagslegra bygginga yrði 20% af árlegu ráðstöfunarfé þeirra í formi kaupa á verðtryggðum skuldabréfum. Við þessi fyrirheit stóð verkalýðshreyfingin og vel það. Ekkert varð hins vegar úr því, að ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar framkvæmdi sín loforð, enda hrökklaðist hún frá völdum skömmu síðar. Þessu næst staðfesti félmrh. stjórnar Geirs Hallgrímssonar í bréfi frá 26. febr. 1976, að staðið yrði við áðurgreinda yfirlýsingu. Í framhaldi af því var skipuð nefnd er ekkert gerði. Þá var það í sólstöðusamningunum í fyrra, að enn var þess krafist að staðið yrði við fyrri yfirlýsingar. Ný yfirlýsing var gefin og ný nefnd var skipuð. Sú nefnd átti að ljúka störfum fyrir síðustu áramót, þannig að frv. að breyttri löggjöf yrði lagt fyrir Alþ. Mér vitanlega hefur nefndin ekki lokið störfum. Ekki tókst því ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar að standa við fyrirheit sín í þessum málum þótt endurtekin væru. Þá hefur verkalýðshreyfingin lagt mikla áherslu á aðgerðir er varða aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Við gerð sólstöðusamninganna gaf ríkisstj. fyrirheit um að stefnt skyldi að því að ný lög um þessi mál tækju gildi eigi síðar en í ársbyrjun 1979. Þá var því lýst yfir, að í næsta mánuði yrði gerð sérstök athugun á aðbúnaði, hollustuháttum og öryggi á vinnustöðum. Athugun þessi átti að ná til ákveðins og takmarkaðs fjölda vinnustaða, gerð í því skyni að knýja á um úrbætur á aðbúnaði og öryggi á vinnustöðum. Stefnt skyldi að allsherjareftirliti í öryggismálum og vinnuvernd á öllum vinnustöðum. Mér er kunnugt um nefndarskipun í þessi mál. Hins vegar mun Heilbrigðiseftirlit ríkisins og Öryggiseftirlitið hafa farið fram á sérstaka fjárveitingu í því skyni að geta sinnt þessu verkefni. Þessum óskum var neitað af þeirri sömu ríkisstj. er fyrirheitin hafði gefið. Sú athugun á vinnustöðum hafði ekki hafist er fyrrv. ríkisstj. fór frá. Það er því ljóst, að fyrrv. ríkisstj. mat það lítils að standa við gefin fyrirheit. Því er það, að ég hef leyft mér að bera fram eftirfarandi fsp., sem ég tes hér upp, með leyfiforseta: „Hefur ríkisstj. í hyggju að efna þau fyrirheit sem fyrrv. ríkisstj. gaf verkalýðssamtökunum við gerð kjarasamninganna er undirritaðir voru 22. júní 1977 um húsnæðismál og um aðbúnað og hollustuhætti á vinnustöðum?“



Herra forseti. Við upphaf samningsgerðar aðila vinnumarkaðarins um kaup og kjör, sem stóð yfir vorið 1977, var samkomulag um það á milli samningsaðila og ríkisstj., eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, að teknar skyldu upp svonefndar þríhliða viðræður um viss atriði er vörðuðu samningsgerðina. Meðal þeirra atriða, sem - þannig voru upp tekin, voru viðræður um vinnuvernd. Samkomulag náðist um að ríkisstj. skipaði tvær nefndir í því sambandi: aðra til að semja frv. til l. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi í skipum, en hina til að semja frv. til l. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Með bréfum, dags. 22. júní 1977, ritaði forsrh. aðilum vinnumarkaðarins bréf í því skyni að þeir tilnefndu menn í þessar nefndir. Þegar félmrn. höfðu borist tilnefningar í sept. 1977 skipaði þáv. félmrh. hinn 14. s.m. 7 menn í nefnd til að semja frv. til l. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi í skipun og 9 menn til að semja frv. til l. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Formaður fyrri nefndarinnar er Hjálmar R. Bárðarson siglingamálastjóri, en hinnar síðari03 Hallgrímur Dalberg ráðuneytisstjóri í félmrn. Nefnd sú, sem falið var að semja frv. til l. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi í skipum, var sammála um að ekki væri þörf nýrrar lagasetningar um þessi mál, því að unnt væri að leysa verkefnið með setningu reglugerðar á grundvelli laga nr. 42 frá 1940, um eftirlit með skipum. Hafði félmrn. ekkert við þá starfsaðferð að athuga. Þessi nefnd hefur þegar að mestu leyti lokið við að semja reglugerð um vistarverur og aðbúnað á fiskiskipum og vinnur nú að samningu tilsvarandi reglugerðar um flutninga- og farþegaskip. Þess er vænst, að samningu þessarar reglugerðar verði lokið fyrir næstu áramót. Ekki er að öllu leyti ákveðið innan nefndarinnar á hvaða atriði hún muni leggja áherslu eftir n.k. áramót, en minnst hefur verið á að hún muni þá fjalla um ákvæði, sem varða öryggi og vinnuaðstöðu um borð í skipum, svo og e.t.v. um hávaða um borð í skipum o.fl. Hvað varðar störf þeirrar nefndar sem fyrr var getið og falið var að semja frv. til l. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, þá skal upplýst að hún hélt fyrsta fund sinn 21. sept. 1977 og eru fundir nefndarinnar orðnir 16 talsins. Nefndin varð í upphafi sammála um að stefnt skyldi að því að vinna að rammalöggjöf um þessi mál. Margvíslegra gagna um gildandi lög um þessi mál á hinum Norðurlöndunum hefur verið aflað svo og upplýsinga um aðstöðu aðila vinnumarkaðarins í hlutaðeigandi löndum til þeirra. Þá hafa nýleg dönsk lög um þessi efni verið þýdd og nokkur hliðsjón verið af þeim höfð við gerð frumdraga að frv.-gerð nefndarinnar. Nefndinni hefur miðað nokkuð áleiðis í störfum sínum og hefur þegar náðst samstaða um skilgreiningu á tilgangi laganna og gildissviði þeirra, en lögunum er ætlað að tryggja að skilyrði verði fyrir hendi fyrir því, að innan vinnustaðanna sjálfra verði hægt að leysa öryggis- og umhverfisvandamál og skuli það gert í samráði við aðila vinnumarkaðarins. Samkomulag hefur náðst um það innan nefndarinnar, að stofnað verði vinnueftirlit ríkisins og verði sjálfstæð stofnun og skuli aðilar vinnumarkaðarins eiga fulltrúa í stjórn hennar. Stofnun þessari er ætlað að taka m.a. að sér öll þau verkefni, sem Öryggiseftirlit ríkisins fer nú með, svo og sum þeirra verkefna, sem nú falla undir Heilbrigðiseftirlit ríkisins. Í skipunarbréfi nefndarinnar segir svo, með leyfi forseta: „ Ríkisstj. hefur ákveðið að beita sér fyrir því, að næstu mánuði verði gerð sérstök athugun á aðbúnaði, hollustuháttum og öryggi á vinnustöðum. Athugun þessi mun ná til ákveðins og takmarkaðs fjölda vinnustaða og skal gerð í því skyni að knýja á um úrbætur á aðbúnaði og öryggi á vinnustöðum. Gert er ráð fyrir því, að nefndin leggi á ráðin um þessa könnun og fylgist með henni, og skal hafa niðurstöður könnunarinnar til hliðsjónar við undirbúning lagasetningar um þau mál, sem hér er um fjallað.“ Undirbúningi er að fullu lokið og könnunin hófst í byrjun okt. Er stefnt að því, að búið verði um miðjan febr. n.k. að skoða þá 170–180 vinnustaði sem valdir voru, og ættu þá niðurstöður könnunarinnar að liggja fyrir í mars 1979. Þegar hafa verið veittar á fjárlögum 1978 2 millj. til öryggiseftirlits ríkisins og 4 millj. til Heilbrigðiseftirlits ríkisins, en þessar stofnanir annast sameiginlega úttekt vinnustaðanna. Hefur þessu fé verið ráðstafað til undirbúnings og tækjakaupa. Samkv. kostnaðaráætlun, sem viðkomandi stofnanir lögðu fram fyrr í þessum mánuði, er áætlað að rúmlega 10 millj. kr. þurfi til viðbótar þeim 8 millj., sem þegar hafa verið veittar til þessa verkefnis. Það skal að lokum undirstrikað, að aðilar vinnumarkaðarins lögðu á það mjög mikla áherslu, að æskileg könnun yrði gerð á aðbúnaði, hollustuháttum og öryggi á vinnustöðum, enda er, eins og áður hefur verið sagt, tekið fram í skipunarbréfi nefndarinnar, að hún skuli fylgjast með úttekt þessari og hafa niðurstöður hennar til hliðsjónar við undirbúning umrædds frv. Könnun þessi, sem er gerð í samráði við aðila vinnumarkaðarins, er framkvæmd af Öryggiseftirlitinu og Heilbrigðiseftirlitinu sameiginlega. Undirbúningur þessarar könnunar hefur krafist mikillar vinnu og reynst mjög tímafrekur. Hefur það að sjálfsögðu tafið störf nefndarinnar nokkuð. Nú er þessi könnun hafin af fullum krafti, og er það von nefndarinnar, að samfara því geti komist verulegur skriður á samningu frv. þannig að það sjái dagsins ljós eftir nokkra mánuði. Að því er stefnt af nefndarinnar hálfu og núv. ríkisstj. mun vissulega fylgja því máli eftir. Þá er einnig spurt um efndir þeirra fyrirheita sem fyrrv. ríkisstj. gaf verkalýðssamtökunum um húsnæðismál við gerð kjarasamninganna 22. júní 1977. Þau fyrirheit, sem hér er átt við, varða einkum eflingu Byggingarsjóðs verkamanna til þess að mæta aukinni þörf fyrir verkamannabústaði. Þessi fyrirheit munu efnislega samhljóða þeim, sem fólust í yfirlýsingu ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar frá 26. febr. 1974, eins og hv. fyrirspyrjandi kom inn á, sem síðan var einnig áréttað með bréfi fyrrv. félmrh. frá, 26. febr. 1976. Um efndir þessara fyrirheita er þetta að segja: Hinn 14. sept. 1977 var skipuð nefnd 6 manna undir forustu Gunnars Helgasonar, formanns húsnæðismálastjórnar, til að endurskoða þau ákvæði laganna um Húsnæðismálastofnun ríkisins, sem fjalla um byggingu íbúða á félagslegum grundvelli. Nefnd þessi hefur nú lokið störfum og er tillagna hennar að vænta á allra næstu dögum reyndar á morgun. Verða þær þá strax kynntar í ríkisstj. og þingflokkum. Vænti ég þess, að í framhaldi af því verði hægt að leggja fyrir hv. Alþ. frv. til nýrra laga um byggingu slíkra félagslegra íbúða.

Fyrirspyrjandi (Karl Steinar. Guðnason): Herra forseti. Ég þakka greinargóð svör hæstv. félmrh. Ég minni jafnframt á, að það er mikils virði fyrir ríkisstj., reyndar allar ríkisstj., að gera sér grein fyrir því, hve nauðsynlegt er að aðilar vinnumarkaðarins geti treyst ríkisvaldinu til sátta og til góðra verka, þegar erfiðar vinnudeilur eru í landinu. Á þessu hefur því miður oft orðið misbrestur og hefur það ýtt undir tortryggni og átt þátt í stirðum samskiptum aðila. Það er von mín, að á þessu þingi - og það sem fyrst - verði sett ný löggjöf um húsnæðismál á grundvelli þeirra tillagna, er félmrh. hefur nú sagt frá, á þeim grundvelli sem verkalýðssamtökin geta sætt sig við. Þá á að leggja þunga áherslu á að fjárlög fyrir 1979 tryggi Heilbrigðiseftirliti ríkisins og Öryggiseftirlitinu nægjanlegt fjármagn, svo að þessar stofnanir geti á sem skemmstum tíma sinnt því hlutverki sínu að gera úttekt á aðbúnaði og hollustuháttum á vinnustöðum, því að ekki verður lengur unað við það ófremdarástand sem ríkir í þeim málum. Í framhaldi af því er það von mín, að á þessu þingi verði sett ný löggjöf um þau mál. Niðurskurður fjárframlaga samkvæmt fjárlögum, fsp. (þskj. 21). - Ein umr.



Herra forseti. Ég lagði fram hér fsp. til fjmrh. í þremur liðum: „1. Hver er heildarniðurskurður fjárframlaga á fjárl. þessa árs? 2. Hvernig skiptist hann á milli málaflokka á einstakar framkvæmdir eða framlög í hverjum málaflokki? 3. Hver gerði till. um þennan niðurskurð og hvaða reglur voru hafðar til hliðsjónar?“ Nú er lagt fram í dag skriflegt svar við öllum þremur fsp., en í framhaldi af því vil ég spyrjast fyrir um það varðandi þriðju spurninguna, hvort fjmrn. eða fjárlaga- og hagsýslustofnun, sem lagði þessar hugmyndir um lækkun ríkisútgjalda fram, hafi ekki haft samráð við viðkomandi rn. og ráðh. og hvort sá niðurskurður, sem gerður er í hinum ýmsu rn., sé ekki gerður í samráði og samstarfi við viðkomandi rn. Í öðru lagi kemur fram í fsp. mínum, að óskist gefið skriflegt svar við annarri spurningunni. Þar kemur fram, hve þessi niðurskurður frá fjárl. nemur hárri upphæð og sömuleiðis hver hann er á heildarmálaflokka, en ekki kemur fram, eins og um er beðið, sundurliðun á einstökum framkvæmdum eða framlögum í hverjum málaflokki. Tökum til dæmis vegagerð, framkvæmdir lækka frá fjárl. um 100 millj. og ekkert meira sagt um það. Spurt er um, hvernig þetta skiptist á hinar einstöku framkvæmdir. Það er það, sem ég óska eftir að fá upplýsingar um. Það getur verið, að fjmrh. ætli að svara því munnlega. Þá finnst mér athyglisvert, að niður er skorið framlag til Byggðasjóðs um 75 millj. Er ætlunin að breyta lögum um framlag ríkisins til Byggðasjóðs til samræmis við þetta? Ef þetta er gert án lagabreytinga er það ekki í samræmi við lög um tekjur Byggðasjóðs. Þá þykir mér einnig skorta á í 2. lið í svari við þessum fsp. Talið er að stofnframlag til menntaskólanna á Ísafirði og í Kópavogi lækki um 25 millj. eða um þriðjung, en samkv. fjárl. er framlag til annars skólans 45 millj. og til hins 30 millj. Hvernig skiptist lækkunin á hvorn skóla um sig? Áður hefur verið rætt nokkuð um gæsluvistarsjóðinn og skal ég ekki fara út í það frekar. En ég lýsi yfir mikilli óánægju minni með að skera hann niður um tæpan þriðjung. Sömuleiðis finnst mér furðulegt að skera niður fiskileit, vinnslutilraunir og markaðsöflun. Þar var um að ræða 150 millj. kr. fjárframlag, sem var óbreytt að krónutölu frá árinu á undan. Miðað við öll þau verkefni, sem þar eru fram undan, og allt það, sem er ógert í þeim efnum, m.a. að framfylgja ýmsum þáltill., sem Alþ. hefur samþykkt í þessum efnum, sem stórauka kostnað í þessu skyni, þ. á m. framkvæmd þáltill., sem hæstv. fjmrh. flutti og samþ. var á Alþ., finnst mér þetta óskiljanlegur niðurskurður. Það er ekki til þess að standa við öll þau áform, sem hér er um að ræða, ef þetta á að lækka, sem fyrst og fremst getur skapað þjóðfélaginu stórauknar tekjur. Ég held að það hefði mátt leita að einhverju öðru frekar í þessum efnum. En aðalatriði málsins er það, hvort hér sé um samráð og samstöðu að ræða við aðra ráðh. í sambandi við þennan niðurskurð. Þá er auðvitað sjáanlegt með öllu, að honum verður framfylgt ef samstaða er um hann. Ég mun þá fyrir mitt leyti geyma mér frekari umr. um þetta mál þangað til fjárlagafrv., sem nú hefur komið á borð þm., kemur til umr. Sumir gárungar kalla það „Tómas Árnason metsölubók“, en það heitir á þingmáli frv. til fjárlaga. Þegar það kemur til umr, verður auðvitað úr nógu að moða. En þetta er það sem ég hef helst áhuga á að vita. Sömuleiðis óska ég eftir frekari sundurliðun á svari við annarri spurningu, en ef slíkt er ekki fyrir hendi, þá tel ég, herra forseti, að þessari fsp. sé ekki svarað.



Herra forseti. Ég hef aldrei heyrt getið um neina metsölubók sem hv. fyrirspyrjandi hefur samið. Varðandi þessa spurningu, sem hér liggur fyrir, þá er hún í þremur liðum og þess var óskað að einum liðnum yrði svarað skriflega. Þess vegna taldi ég rétt að svara fsp. í heild skriflega. Hún liggur þannig fyrir hv. alþm. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um fsp., þar sem henni er svarað skriflega í öllum greinum. Varðandi einstakar byggingar sem hv. fyrirspyrjandi ræddi um, t.d. menntaskólana á Ísafirði og í Kópavogi, þá er ekki sundurgreint; hver hlutur hvorrar byggingar um sig er og ég get því miður ekki upplýst það nú, en ég skal gjarnan gera það síðar. Ég get samþykkt að fsp. sé ekki að fullu svarað fyrr en það er gert. Er sjálfsagt að bæta úr því, sem áfátt kann að vera, og gefa nánari sundurliðun í þessum efnum. Ég vil taka það fram, að mjög var liðið á árið þegar ríkisstj. var mynduð. Þegar ákveðið var að minnka þessa heimild í 600 millj., þá var ekki um auðugan garð að gresja í sambandi við það að skera niður framkvæmdir. Það kemur fram sem svar við 3. lið fsp., að till. voru bundnar við þann hluta fjárveitinga sem ekki hafði verið ráðstafað með samningum eða öðrum greiðsluskuldbindingum. Í raun og veru var ekkert svigrúm til þess að framkvæma þennan niðurskurð með öðrum hætti en hér hefur verið gert. Ég get vel tekið undir það, sem komið hefur fram, að í raun og veru er afleitt verklag að skera niður fjárveitingar, sem þegar hafa verið ákveðnar, en þegar brýna nauðsyn ber til getur það verið nauðsynlegt og svo var í þessu tilfelli. Þetta var gert með þeim hætti, sem hér er tilgreint, og í raun og veru hreinlega á þeim grundvelli, að ekki var svigrúm til frekari niðurskurðar vegna þess að fjárframlög voru bundin. Ýmist hafði þeim verið ráðstafað eða þau voru bundin með ýmiss konar skuldbindingum.



Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta að sinni. Ég þakka þetta svar það sem það nær. Ég endurtek að það eru nokkur atriði sem þarf að sundurliða frekar. Það, sem ég nefndi, var Menntaskólinn á Ísafirði, bygging grunnskóla, hvaða grunnskólaframlög það eru sem skorin eru niður, því að þessi upphæð er öll sundurliðuð í fjárlögum ársins í ár, búnaðarskólar, hvaða upphæð er skorin niður til hvors skóla fyrir sig, og svo það, sem mestu máli skiptir og er stærsta upphæðin, framkvæmdir Vegagerðar upp á 100 millj. kr. Það er þetta, sem ég legg áherslu á að fá upplýsingar um. Sömuleiðis væri mjög æskilegt að fá upplýsingar um, með hverjum hætti skorinn er niður Byggingarsjóður verkamanna úr 300 millj. um 50 millj.



Herra forseti. Aðeins örstutt aths. út af þessari fsp. Ég sé það á prentuðu þskj., sem svar hæstv. ráðh. er á, að nefndir eru ýmsir liðir, sem í raun draga ekki úr greiðsluerfiðleikum ríkissjóðs þar sem þeir eru á lánsfjáráætlun. Ekki eru ætlaðar til þeirra samtímatekjur. Þar má t.d. nefna þjóðarbókhlöðu, svo að eitthvað sé nefnt, og nokkur önnur atriði, sem ég man nú ekki nákvæmlega hvort var hugmyndin að afla fjár til með lánsfé. Í þessu sambandi vildi ég því spyrja hæstv. fjmrh., til hversu margra framkvæmda af þessum, sem þarna koma fram og gera samtals 600 millj. kr. niðurskurð, var ætlunin samkv. fjárl. að afla fjár með lánum og hverju sú upphæð nemur í heild, þannig að það komi glöggt fram hversu greiðslustaða ríkissjóðs muni batna með þessum niðurskurði.



Herra forseti. Ég vil beina því til forseta, að hann frestaði málinu þegar umr. er lokið. Ég mun afla þeirra upplýsinga, sem beðið hefur verið um, og sundurliða þær upphæðir, sem hér er um að ræða, nánar en gert er í þessu svari. Ég hef ekki tiltækar upplýsingar í þá átt frekar en liggur í skriflega svarinu.

Svar: Með lögum nr. 3/1978, um ráðstafanir í efnahagsmálum, var ríkisstjórninni heimilað að lækka ríkisútgjöld samkvæmt fjárlögum 1978 um einn milljarð króna. Með bráðabirgðalögum nr. 69/1978, um kjaramál o.fl., var þessi heimild hækkuð í tvo milljarða króna. Á grundvelli þessara heimilda ákvað ríkisstjórnin í september s.l. að lækka ríkisútgjöld samkvæmt fjárlögum þessa árs um 600 millj. króna. 2. Hvernig skiptist hann á milli málaflokka og á einstakar framkvæmdir eða framlög í hverjum málaflokki? (Óskað er skriflegs svars). Svar: Fjár- Lækkun Fjárl. nr. lög 01171 Byggðasjóður 2079 75 02 306 308 Menntaskólinn á Ísafirði og í Kópavogi, bygging 75 25 321 Kennaraskólinn, bygging 50 25 792 Bygging grunnskóla 1376 50 793 Bygging skóla fyrir þroskahömluð börn 60 20 907 Listasafn Ísl., bygging 60 20 977 Þjóðarbókhlaða 220 70 04 502 504 Bændaskólar á Hólum og í Odda, byggingar 22 10 05 298 Fiskleit, vinnslutilraunir og markaðsöflun 150 10 06 283 Bygging ríkisfangelsa 100 40 07 272 Byggingarsj. verkam. 300 50 08 471 Gæsluvistarsjóður 63 20 09 981 Skrifstofubygging við Grensásveg 105 25 10 211 Vegagerð, framkvæmdir 5680 100 471 Flugstöðvarbygging í Reykjavík 70 40 11371 Orkusjóður vegna lán- veitinga 550 20 10960 600 3. Hver gerði tillögu um þennan niðurskurð og hvaða reglur voru hafðar til hliðsjónar? Svar: Fjármálaráðuneyti, fjárlaga- og hagsýslustofnun lagði fram hugmyndir um lækkun ríkisútgjalda í samræmi við ofangreindar lækkunarheimildir að fjárhæð 850 milljónir króna. Niðurstaðan varð sú, sbr. svar við spurningu 2, að ríkisútgjöld voru lækkuð um 600 milljónir króna. Þar sem mjög var liðið á árið, þegar ákveðið var að nýta lækkunarheimildir þær sem áður er lýst, var mjög lítið svigrúm til þess að draga úr ríkisútgjöldunum í reynd. Tillögurnar voru því bundnar við þann hluta fjárveitinga sem ekki hafði verið ráðstafað með samningum eða öðrum greiðsluskuldbindingum.



Herra forseti. Á þskj. 21 hef ég leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. félmrh.: „1. Hvað líður setningu reglugerðar í samræmi við 4. gr. byggingarlaga? 2. Hvaða ákvæði verða í væntanlegri reglugerð varðandi umbúnað bygginga til þess að auðvelda ellihrumu og fötluðu fólki að komast leiðar sinnar?“ Ástæðan til þess, að ég flyt þessa fsp., er sú, að á síðasta Alþ. voru samþykkt tvenn lög, sem voru í raun og veru stefnumótandi fyrir framtíðarumferðarmöguleika fatlaðra og aldraðra. Hér á ég við byggingarlög, en byggingarlög taka til hvers konar bygginga ofanjarðar og neðan og annarra mannvirkja, sem hafa áhrif á útlit umhverfisins eins og segir í i. gr. En í 4. gr. segir, með leyfi forseta: „Í byggingarreglugerð skal mælt fyrir um, hvernig háttað skuli undirbúningi, gerð, tæknilegum frágangi og viðhaldi bygginga og annarra mannvirkja. Í byggingarreglugerð skal kveðið á um þær kröfur, sem gerðar eru varðandi m.a. undirstöður, byggingarefni, burðarþol, einangrun gegn kulda, raka og hávaða“ o.s.frv. Og þá segir: „Í byggingarreglugerð skal setja ákvæði varðandi umbúnað bygginga til þess að auðvelda ellihrumu og fötluðu fólki að komast leiðar sinnar.“ Enn fremur var í vor samþykkt breyting á skipulagslögum: Þar eru svo hljóðandi ákvæði: „Þá skal kveða á um, að hið skipulagða svæði geri fötluðu og öldruðu fólki auðvelt að komast leiðar sinnar og tekið skuli að öðru leyti tillit til sérþarfa þess, svo sem varðandi götur, gangstéttir, bifreiðastæði og staðsetningu íbúðarhúsa, sem sérstaklega eru ætluð þessu fólki.“ Nú er ekki vafi á því, að það hefur mikla þýðingu fyrir þessa hópa hvernig byggingarreglugerðirnar verða. Það er enginn undankoma. Það verður að setja ákvæði í þær samkv. þessum lögum. Ég vona að þegar byggingarreglugerðirnar hafa verið settar komi í ljós, að við séum ekki verr settir en aðrar vestrænar þjóðir í þessu efni. Þessi ákvæði hafa verið alllengi í undirbúningi og töfðust m.a. vegna þess að byggingarlögin voru alllengi að komast í gegnum hið háa Alþ. Nú er sem sagt aðeins eftir að kveða nánar á um, hvað skuli standa þarna. Ég vil taka það skýrt fram, að þetta er ekki heimildarákvæði, heldur stendur að það skuli setja ákvæði varðandi umbúnað bygginga. Það hefur verið svo, að á undanförnum árum hefur verið mikill áhugi víða um lönd á því að gera byggingar í þéttbýli sérstaklega auðveldar fötluðum í umferð. Augu manna hafa opnast fyrir því, að það er varla hægt að telja að menn njóti lífshamingju án þess að geta komist nokkurn veginn um. Svo einkennilega vildi nú til, að um það leyti sem við vorum að samþykkja þessa löggjöf á Alþ., þá var Jimmy Carter Bandaríkjaforseti að gefa yfirlýsingu um að þriðja vikan í maí árið 1978 og árið 1979 skyldu vera helguð áróðri í þeim tilgangi að auðvelda umferð fatlaðra. Það er einmitt núna víða um lönd sem þessi mál eru í sviðsljósinu. Því vona ég að vel takist til um setningu reglugerða, þannig að við getum sem fyrst farið að njóta þessara ákvæða. Því er ekki að leyna, að á undanförnum árum hafa verið gerð allmikil átök í þessu efni hérna hjá okkur. Fatlaðir hafa haft sína ferlinefnd, sem hefur sent upplýsingar til allra arkitekta og þeirra, sem að byggingum vinna um allt land. Þetta hefur verið gert með nokkrum árangri. Sjá má víða að umbætur eru á þeim húsum, sem nú er verið að byggja, og eru þau öðruvísi að gerð en áður var. Einkum má segja þetta um skólahús og ýmsar aðrar opinberar byggingar. Það er greinilegt að þeir, sem að þeim standa, hafa gert sér ljóst að þessi breyting er í vændum. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. ráðh. hvað framkvæmdinni liði.



Herra forseti. Spurt er um hvað líði setningu reglugerðar í samræmi við 4. gr. byggingarlaga og hvaða ákvæði verði í þeirri reglugerð varðandi umbúnað bygginga til að auðvelda ellihrumu og fötluðu fólki að komast leiðar sinnar. Byggingarlögin, sem hér er vitnað til, eru ekki gömul. Þau voru samþykkt á Alþ. í vor og eru nr. 54 á þessu ári. Það ákvæði 4. gr. laganna, sem vitnað er til í fsp., mun hafa verið sett inn í lögin vegna tilmæla félmrn. og má rekja það til starfa nefndar, sem skipuð var árið 1972 til að fjalla um ýmis vandamál fatlaðra, en formaður þessarar nefndar var einmitt hv. fyrirspyrjandi. Með bréfi, dags. 14. ágúst 1978, var skipuð nefnd 5 manna undir forustu Zophaníasar Pálssonar skipulagsstjóra ríkisins til að vinna að samningu þessarar reglugerðar. Hér er um mjög viðamikið verkefni að ræða, því að byggingarlögin eru aðeins rammalög og beinlínis að því stefnt að kveða nánar á um fjölmörg atriði þeirra í reglugerð. Í skipunarbréfi nefndarinnar er sérstök athygli vakin á því, að reglugerðin skuli sett innan þriggja mánaða frá gildistöku laganna sem er 1. jan. 1979. Nefnd þessi starfar af fullum krafti og bendir ekkert til annars en þess að hún muni ljúka störfum sínum á tilskildum tíma. Á þessu stigi er þó of snemmt að fullyrða, hvernig einstök ákvæði reglugerðarinnar verða úr garði gerð. Verð ég því að biðja hv. fyrirspyrjanda að hafa nokkra biðlund í því efni. Það er alveg ljóst, að lögin beinlínis áskilja setningu slíkra ákvæða í reglugerðina sem fsp. fjallar um, og verður það að sjálfsögðu gert. Kæmi mér ekki á óvart, að nefndin færi eitthvað í smiðju til hv. fyrirspyrjanda varðandi frágang þeirra.



Herra forseti. Málefni fatlaðra hafa því miður verið mjög vanrækt á Íslandi um langan aldur. Sérstaklega er það sú hliðin, sem veit að byggingarmálum og skipulagsmálum, sem ekki hefur verið sinnt sem skyldi. Þegar ákveðið var að endurskoða byggingarlög var lögð á það sérstök áhersla að við þá endurskoðun yrði tekið fullt tillit til þarfa fatlaðra og reynt að greiða fyrir þeim í umferð. Var samið ítarlegt frv. til nýrra byggingarlaga og lagt fyrir Alþ. og ásamt því var lagt fram frv. um breytingu á skipulagslögum. Í þessum lögum hvorum tveggja þurfa að vera ákvæði í þessa átt. Því miður tók það þrjú ár fyrir Alþ. að ganga frá þessum lögum, en það tókst á s.l. vori. Hinn nýi lagabálkur, byggingarlög, var þá afgreiddur og sömuleiðis breytingar á skipulagslögum í samræmi við þau. Ég vil taka það skýrt fram, að sem félmrh. lagði ég á það alveg sérstaka áherslu að tekið yrði fullt tillit til þarfa fatlaðra í þessum lögum. Félmrn. hafði um það alveg sérstakt samráð við hv. fyrirspyrjanda, Odd Ólafsson alþm., sem verið hefur brautryðjandi og mikill áhugamaður um langan aldur um málefni öryrkja og unnið þar þjóðnýtt starf. Ég held að þannig sé frá lagaákvæðum í þessum tvennum lögum gengið, að það ætti að tryggja, að því er skipulags- og byggingarmál snertir, á viðunandi hátt þarfir fatlaðra. Ég tel að með þessari löggjöf sé brotið í blað og eins og hv. fyrirspyrjandi orðaði það, hér hafi verið stefnumótandi ákvarðanir í málefnum fatlaðra. Eins og kom fram í svari hæstv. félmrh., þá er svo ákveðið í byggingarlögunum, að reglugerð skuli samin innan tiltekins tíma frá gildistöku laganna. Var skipuð nefnd á s.l. sumri til að undirbúa þessa reglugerð, sem er, eins og hæstv. ráðh. tók fram, viðamikið verkefni. Ég vil taka undir það með hv. fyrirspyrjanda og leggja á það þunga áherslu, að í þessari byggingarreglugerð verði tekið fyllsta tillit til þarfa fatlaðra eins og lögin ákveða.



Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að fagna þeim umr. sem um þetta mál hafa orðið, og um leið tel ég að hin nýja byggingarlöggjöf sé að því er þetta varðar mjög tímabær og nauðsynleg. Ég vil aðeins vekja athygli í þessum umr. á því vandamáli, á hvern hátt skuli ráða bót á því ástandi sem er í þjóðfélaginu hvað þetta varðar, þ.e.a.s. hvernig hægt sé að láta breyta því húsnæði, ekki síst því opinbera húsnæði sem fyrir er, á þann hátt að það komi að gagni fyrir fatlað fólk. Ég tel að það þurfi að taka þetta atriði sérstaklega til athugunar. E.t.v. kann að vera þörf á því að leggja fram sérstakt fjármagn við fjárlagagerð til þess að reyna að leysa úr þessu vandamáli sem fyrst. Þrátt fyrir að ákvæði í nýrri löggjöf sé gott, þá tekur það aðeins til nýrra framkvæmda sem fram undan eru, en við vitum að m.a.s. núna er verið að byggja stórbyggingar víðs vegar um landið sem verða ekki tilbúnar fyrr en á næstu árum. Þar er alls ekki gert ráð fyrir þessu atriði, sem byggingarlögin nýju gera ráð fyrir. Ég vildi vekja athygli á þessu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir hans greinargóðu svör. Ég gerði mér að sjálfsögðu ljóst að um smáatriði væri ekki hægt að segja enn þá þar sem reglugerðin er í smíðum. Mér fannst þó nauðsynlegt að vekja athygli á þessu máli vegna þess að það er svo nauðsynlegt að ráðh. hafi í huga einmitt þetta ákvæði laganna og styðji við bakið á okkur í því efni, eins og hann reyndar tók fram að hann mundi gera. Treysti ég honum fullkomlega í því efni. Ég þakka fyrir þann áhuga sem hefur komið fram gagnvart þessu máli. Ég vil upplýsa það, að nefndin hefur verið að rannsaka hvernig bæta mætti eldri byggingar. Það er rétt, að það er mjög fjárfrekt fyrirtæki. Bandaríkjamenn hafa nýlega samþykkt að sá, sem láti breyta eldra húsnæði á þann hátt sem um ræðir hér, geti dregið 25 þús. dollara frá skatti. Ekki er ólíklegt að þetta mundi hafa einhver áhrif hér, ef heimilt væri að draga kostnað við breytingu á byggingum frá skattskyldum tekjum. Í öðru lagi er það svo nokkuð sjálfsagt, að taka verður upp á fjárlög ákveðna upphæð til þess að breyta opinberum byggingum. Ætlunin er að allar þjónustubyggingar, verslanir og opinberar byggingar verði lagfærðar með tímanum á þann hátt, að þær séu færar fötluðum.



Herra forseti. Það eru ánægjulegar umr. sem hafa farið fram í sambandi við fsp. hv. þm. Odds Ólafssonar. Vissulega er mjög tímabært að tala um þetta, enda hefur að undanförnu verið nokkur áróður frá almenningi og fötluðum til þess að bæta úr því ófremdarástandi sem er hér bæði hvað varðar opinberar byggingar og ýmsa aðra hluti í sambandi við hreyfiþörf fatlaðra. Þar á ég við gatnagerð og annað slíkt. Íslendingar hafa verið furðusljóir í þessum efnum alveg fram á síðustu ár. Á allra síðustu árum hafa þó augu manna verið að opnast fyrir þessari þörf. En ég verð að segja það, að það hefur gengið nokkuð illa að fá menn til þess að vakna, því að jafnvel á elliheimilum, sem nýbyggð eru, og jafnvel á sumum heilsugæslustöðvunum, sem eru nýbyggðar, er ekki möguleiki að komast um með sjúkling í hjólastól eða inn í þessar byggingar, ég tala nú ekki um að koma sjúklingum milli hæða. Þess vegna er ekki aðeins nauðsynlegt í framtíðinni að sjá svo um, að slíkar byggingar og yfirleitt opinberar byggingar taki tillit til fatlaðra í þessum efnum, heldur, eins og reyndar hv. fyrirspyrjandi kom á framfæri í seinni ræðu sinni, veruleg þörf á því að endurbæta mikið af opinberum byggingum, ég tala nú ekki um dvalarheimilin og heilsugæslustöðvarnar, sem hafa verið sumar byggðar án tillits til þessa þar sem þetta fólk þarf þó einkum og sérstaklega að koma. Á hvern hátt þetta verður gert veit ég ekki, en að því þarf að huga í sambandi við framtíðarlagasetningu og reglugerðir í þessu efni. Það er kannske eðlilegt, að við heilsugæslustöðvar væri þetta í réttum kostnaðarhlutföllum - 85%: 15% - eins og uppbyggingu þeirra er háttað með tilliti til ríkis og sveitarfélaga og þannig verði bætt úr þeirri skömm, sem þær eiga við að búa.



Herra forseti. Það er áberandi nú á síðustu misserum, skulum við segja, eða árum kannske, hvað mikið er rætt um málefni fatlaðs fólks, og ég verð að segja að mér finnst umr. vera talsvert mikið að breytast frá því sem þær voru fyrir áratug eða svo. Sýnilegt er að menn eru farnir að átta sig á því, að meginstefnan í málefnum fatlaðs fólks á auðvitað að vera sú, að fatlað fólk geti aðlagast þjóðfélaginu, en einangrist ekki frá því. Það er talað um það núna að opna þjóðfélagið meira, ef svo má segja, fyrir fatlaða fólkinu og fyrir öryrkjunum, opna vinnustaðina fyrir þessu fólki og svo stofnanir ýmsar og staði í landinu sem almenningur á aðgang að og vill hafa aðgang að. Ég tek mjög undir þetta, að nauðsynlegt er að gera fötluðu fólki kleift að ferðast á meðal annars fólks og vinna með öðru fólki. Ég vil vekja athygli á því, að þetta er í raun og veru það sem nú er að gerast í umr. um málefni fatlaðs fólks, og ég held að við alþm. ættum að vera vakandi fyrir því, að svo er, og opna huga okkar fyrir þessari breytingu sem er að verða í umr. um málefni fatlaðra og ég verð að segja að ég kann afar vel við. Hér hefur verið minnst á það, sem rétt er, að það þurfi að breyta byggingum, sem fyrir eru í landinu: Það hefur líka verið bent á það - ég held af hv. 4. þm. Reykn. - að þetta sé mjög vandsamt mál. Þetta er vandsamt fjárhagsmál. En ég vil líka benda á að þetta er dálítið vandsamt mál frá byggingarfræðilegu sjónarmiði og frá listrænu sjónarmiði. Það er ekki alveg sama hvernig við förum með hús eða breytum gömlum húsum. Þá dettur mér sérstaklega í hug þetta hús, sem við erum staddir í, sem er eitt merkasta húsið í landinu og er sérstaklega friðað fyrir illri meðferð, en jafnframt verðum við að viðurkenna að þetta hús er ekki sérstaklega aðgengilegt fyrir fatlað fólk eða þá sem eiga við hreyfihömlun að stríða. Hitt er jafnljóst, að við verðum að finna ráð til þess að þetta fólk eigi sæmilega leið upp á þingpalla eða um sali þessa húss. Á því máli verður þó að taka af mikilli aðgæslu og vanda sig þegar farið verður að reyna þetta. Við megum ekki purpa niður okkar gömlu byggingar þannig að það verði stórlýti á húsunum, heldur verður að hugsa það vel hvernig þessi mál verða leyst, ekki eingöngu fjárhagslega, heldur líka frá listrænu sjónarmiði. Þetta ætla ég að leyfa mér að benda á í lokin.



Herra forseti. Svo sem mönnum er kunnugt var Framkvæmdastofnun ríkisins sett á laggirnar af ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar, sem kom til valda árið 1971. Þá þegar var það svo, að þeir þrír stjórnmálaflokkar, sem aðild áttu að ríkisstj., Framsfl., Alþb. og SF, skiptu með sér stöðum útlánastjóra í stofnuninni, og hlýtur af því að verða að draga þá ályktun, að stjórnmálaflokkarnir hafi talið sér allnokkurn pólitískan ávinning að því að eiga menn í þessum embættum. Þá þegar gagnrýndu talsmenn Alþfl. þessa skipan mála, að eins konar pólitískir „kommissarar“ væru settir í þessi embætti. 1974 urðu stjórnarskipti í landinu, eins og mönnum er kunnugt, og jafnframt urðu umskipti á „kommissörum“ í Framkvæmdastofnun ríkisins í þá veru að þeir stjórnarflokkar, sem við tóku, - Sjálfstfl. og Framsfl. - höfðu jafnframt með höndum þessi embætti. Verður enn af því að draga þá ályktun, að þeir stjórnmálaflokkar hafi talið sér pólitískan ávinning að því að eiga menn í þessum embættum. Nú segir sig alveg sjálft, að frá því á árunum eftir 1970 hefur geisað í landinu óðari verðbólga jafnaðarlega en nokkru sinni fyrr. Vextir hafa hins vegar verið afar neikvæðir og á það ekki síst við um stóran hluta útlána Byggðasjóðs, sem aftur þýðir að þarna er um styrki að ræða að stórum hluta og ekki lán. Gagnrýnendur hafa sagt, og ég tel mig vera einn af þeim, að það hafi verið í hæsta máta óeðlilegt að stjórnmálamenn, og í öllum þessum tilfellum alþm., hafi verið útlánastjórar í Framkvæmdastofnun. Nú skilst mér að svo sé, að þetta sé orðið einhvers konar ævistarf. Mér skilst að núv. fjmrh., Tómas Árnason, hafi einungis leyfi frá störfum meðan hann gegnir ráðherraembætti og vera lítið þá svo á og það gangi sjálfvirkt, að hann fari aftur yfir í þetta embætti, þegar dagar þessarar ríkisstj. eru taldir. Af þessu virðist maður hljóta að draga þá ályktun, að Sjálfstfl. og Framsfl. hafi skipt þessari stofnun með sér, og enn ber að ítreka að pólitíski ávinningurinn virðist vera talinn allnokkur. Hins vegar fóru fram kosningar í landinu í sumar, og ég held að það sé túlkun, sem ekki er fjarri lagi, að segja, að annars konar hugmyndir um það, hvernig við skipum málum í samfélaginu, hafi fengið allnokkurn hljómgrunn í þessum kosningum. M.a. það, þegar á allt er litið, að þetta sé ekki alls kostar rétt og jafnvel ekki sæmileg skipan mála, að stjórnmálamenn séu með þessum hætti að vasast í útlánum eins og þarna hefur verið. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj, er kveðið svo á, að skipulag og starfshættir Framkvæmdastofnunar ríkisins verði tekin til endurskoðunar. Ekki er kveðið nánar á um hvað þarna verði gert. En þangað til ég heyri annað, þá vænti ég þess og vona, að stjórnin ætlist til að sú endurskoðun feli í sér að þetta fyrirkomulag hinna pólitísku útlánastjóra verði afnumið, en í staðinn skipaðir embættismenn til lengri eða skemmri tíma. Sú fsp. er þess vegna fram borin til hæstv. forsrh., með hverjum hætti ríkisstj. hugsi sér endurskoðun á Framkvæmdastofnun ríkisins og um útlánastjórana eða svokallaða „kommissara“, hvort kerfi þeirra verði aflagt.



Herra forseti. Svar mitt er svo hljóðandi: Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj. segir svo: „Mörkuð verði gerbreytt fjárfestingarstefna. Með samræmdum aðgerðum verði fjárfestingu beint í tæknibúnað, endurskipulagningu og hagræðingu í þjóðfélagslega arðbærum atvinnurekstri. Fjárfesting í landinu verði sett undir stjórn sem marki heildarstefnu í fjárfestingu og setji samræmdar lánareglur um fjárfestingarsjóðina í samráði við ríkisstj.“ Og í kafla samstarfsyfirlýsingarinnar um byggðastefnu segir svo: „Skipulag og starfshættir Framkvæmdastofnunar ríkisins og fleiri opinberra aðila verði endurskoðuð.“ Ríkisstj. hefur falið sérstökum starfshópi, sem í eiga sæti Guðmundur G. Þórarinsson verkfræðingur frá Framsfl., Lúðvík Jósepsson alþm. frá Alþb. og Björn Friðfinnsson lögfræðingur frá Alþfl., að gera till. um breytta stefnu í fjárfestingarmálum og þar með einnig breytingar á lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins að því er varðar starfshætti hennar og skipulag. Í forföllum Guðmundar G. Þórarinssonar um skeið starfar Helgi Bergs bankastjóri í þessum starfshópi. Þessum starfshópi hafa ekki verið sett nein fyrirmæli umfram það er felst í samstarfsyfirlýsingunni. Um þessi mál hafa að öðru leyti ekki enn farið fram formlegar umr. innan ríkisstj. og þá auðvitað því síður verið tekin nokkur ákvörðun. Ég á ekki von á því, að frekar verði fjallað um þetta af ríkisstj. hálfu fyrr en álit eða tillögur starfshópsins liggja fyrir. Þau sjónarmið hafa heyrst frá einstökum þm. og jafnvel ráðh., að alþm. ættu ekki að vera forstjórar Framkvæmdastofnunar ríkisins, heldur skuli líta á þá sem hliðsetta bankastjórum, en sú venja hefur skapast, eins og kunnugt er, að bankastjórar sitja ekki á Alþ. og hafa ekki gert það nú um skeið, þó að aðrir hættir væru á því áður. En eins og ég sagði áður, þá liggur ekkert fyrir um afstöðu ríkisstj. til þessa á þessu stigi. Ég get því ekki gefið neinar yfirlýsingar um það. Ekki verður annað séð af fsp. en fyrirspyrjandi eigi við forstjóra Framkvæmdastofnunar ríkisins með orðinu „kommissarar“. Af því tilefni vil ég aðeins láta þess getið, að samkv. lögum eru það ekki forstjórar Framkvæmdastofnunarinnar, sem taka ákvörðun um lánveitingar hennar, heldur þingkjörin stjórn.



Herra forseti. Ég vil aðeins í þessum umr. rifja það upp, að þegar lögin um Framkvæmdastofnun ríkisins voru sett á sínum tíma að tilhlutan þáv. ríkisstj., sem í sátu Framsfl., Alþb. og SF, var Alþfl. í stjórnarandstöðu ásamt Sjálfstfl. Ég held að ég muni það rétt, að Sjálfstfl. hafi þá greitt atkv. gegn stofnun Framkvæmdastofnunarinnar á þeim grundvelli að þar væri verið að draga saman of mikið vald í hendur einnar opinberrar stofnunar. Þm. Alþfl., sem þá áttu sæti á Alþ., voru hins vegar fylgjandi þeim tilgangi með lögunum að koma fjárfestingarmálunum undir samræmda stjórn og efla áætlunargerð í landinu. Greiddu þeir þess vegna atkv. með lögum um að stofna skyldi Framkvæmdastofnun eða ríkisstofnun til að annast þessa hluti. Þm. Alþfl. þá greindi hins vegar á við þáv. stjórnarliða í tveimur atriðum. Í fyrsta lagi voru þm. Alþfl. alfarið andvígir því kerfi, sem lögin gerðu ráð fyrir að væri viðhaft varðandi framkvæmdastjóra stofnunarinnar, sem sé að þeir skyldu vera jafnmargir þáv. stjórnarflokkum og aðeins ráðnir til þess tíma þar til næst yrði kosið, ef þá yrði um stjórnarskipti að ræða. Það var augljóst, hvert hér var stefnt. Það var stefnt að því, að þessir embættismenn, stjórnendur Framkvæmdastofnunar ríkisins, yrðu pólitískir legátar stjórnvalda á hverjum tíma í þessari stofnun, en ekki venjulegir embættismenn. Annað atriði, sem þm. Alþfl. beittu sér gegn, var það, að sérstök deild innan Framkvæmdastofnunarinnar var undir forsjá hinna pólitísku „kommissara“, sem ég leyfi mér að kalla svo, hagrannsóknadeild undir forustu Jóns Sigurðssonar, en þm. Alþfl. lögðu til að þessi hagrannsóknadeild yrði sjálfstæð stofnun, en lyti ekki stjórn pólitískra sendimanna ríkisstj. í Framkvæmdastofnun ríkisins. Þegar stjórnarskiptin urðu eftir kosningarnar 1974 tóku Sjálfstfl. og Framsfl. við stjórnartaumunum og forsrh. þeirrar ríkisstj., Geir Hallgrímsson, sem var æðsti yfirmaður Framkvæmdastofnunarinnar, beitti sér fyrir því, að lögin um Framkvæmdastofnun yrðu tekin til endurskoðunar. Þeir, sem fylgst höfðu með umr. á þinginu þegar lögin um Framkvæmdastofnun voru samþykkt, áttu von á því, að Sjálfstfl. beitti sér fyrir að stofnuninni yrði mjög verulega breytt eða áhrif hennar takmörkuð, a.m.k. yrði það ákvæði fellt úr lögunum að framkvæmdastjórar stofnunarinnar skyldu ráðnir - ég leyfi mér að segja: pólitískri ráðningu, þeir skyldu ekki vera starfandi stjórnmálamenn, en Sjálfstfl. hafði harðlega gagnrýnt það stjórnunarfyrirkomulag ásamt okkur. Þannig vildi hins vegar til, að sá Sjálfstfl., sem kominn var í ríkisstj. eftir kosningarnar 1974, virtist vera orðinn allt annar Sjálfstfl. en sat í stjórnarandstöðu kjörtímabilið þar á undan, vegna þess að þó að Sjálfstfl. féllist á þá afstöðu okkar Alþfl.-manna, sem ég held að þeir sjálfstæðismenn hafi verið sammála um, að hagrannsóknadeild ætti ekki að vera undir forsjá aðila kjörinna af hinu pólitíska valdi, og breyttu lögunum í þá átt að hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar skyldi verða sjálfstæð stofnun undir heitinu Þjóðhagsstofnun, þá féllust sjálfstæðismenn hins vegar ekki á að „kommissara“-kerfið skyldi afnumið verða. Ég vildi einungis láta það koma fram, að við Alþfl.menn ætlum að hegða okkur með sama hætti í þessu máli innan ríkisstj. eftir síðustu kosningar og við hegðuðum okkur í stjórnarandstöðu á síðustu tveimur kjörtímabilum. Það er alger krafa af okkar hálfu við þá endurskoðun, sem fer fram á lögunum um Framkvæmdastofnun ríkisins, að „kommissara“-kerfið verði afnumið.