Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1160, um auglýsingar á samfélagsmiðlum, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj. 1165, um flutning heilbrigðisþjónustu frá einkaaðilum til opinberra aðila, frá Þorsteini Víglundssyni.

Virðulegur forseti. Akkillesarhæll mannkyns er vangeta þess til að gera greinarmun á sönnu og ósönnu. Þetta hljómar kannski furðulega með hliðsjón af nútímasamfélagi og nútímatækni. En það er reyndar einmitt vísindaleg aðferð sem sannar punktinn best. Hún verðskuldar marga langa pistla og ég get ekki lýst henni af neinni sanngirni í einni þingræðu en í stuttu máli gengur hún út á að efast, spyrja spurninga og horfast í augu við mælingar sem allir geta gert. Að trúa ekki eigin sannfæringu heldur því sem aðrir, jafnvel óvinir manns, geta einnig mælt með sama hætti og fengið sömu niðurstöðu. Í daglegu tali eru þessar niðurstöður kallaðar staðreyndir, orð sem vitaskuld er hægt að misnota eins og önnur. Vísindaleg aðferð er mjög langt frá því að vera sjálfsögð. Næstum því allt mannkyn hefur næstum því alltaf verið án hennar og í allan þann tíma er bjargföst trú okkar á tær ósannindi ekki bara eitthvert slys sem gerist af og til þegar einn gleymir að hugsa eða annar gleymir að lesa heldur einkennist mannlegt samfélag beinlínis af bjargfastri trú á hluti sem eru ekki sannir. Ástæðan er sú að sannleiksleitin er ekki meðfæddur eiginleiki eins og að ganga uppréttur. Við erum mjög góð í því að skilja hluti en við erum ekki svo góð í að gera greinarmun á því hvort það sem við skiljum svo vel sé rétt eða rangt, satt eða ósatt. En fréttirnar flyt ég verri. Það er nefnilega ekki heimska okkar sem veldur því að við trúum ósannindum heldur miklu frekar sálfræðileg einkenni okkar sem eru að mestu leyti afleiðing margra milljóna ára þróunarsögu þar sem afkoma okkar einfaldlega snerist ekki um að greina sannindi frá ósannindum heldur að lifa rétt svo nógu lengi til að eignast afkvæmi til að endurtaka leikinn. Hver er punkturinn? Hann er sá að sannleikurinn er hvorki aðgengilegur, einfaldur né augljós og það gildir um pólitík eins og allt annað í mannlegu samfélagi. Eina leiðin til að við getum látið okkur dreyma um að trúa því rétta og ekki því ranga er með því að bera virðingu fyrir þessum vanmætti okkar. Það er ekki nóg að efast um skoðanir annarra heldur þurfum við líka að efast um okkar eigin skoðanir, sérstaklega þær sem vekja sterkar tilfinningar. Enginn ætti að óttast efann því hann veikir einungis það sem hefur veika undirstöðu en styrkir það sem stendur eftir. Þannig virka ekki einungis góð vísindi heldur einnig góð stjórnmál.

Virðulegur forseti. Mig langar að ræða þá miklu fyrirmynd sem Greta Thunberg er. Greta vaknaði og fékk heila kynslóð með sér í loftslagsverkfall. Þau fylla stræti og torg um allan heim hvern föstudag og mótmæla aðgerðaleysi í loftslagsmálum. Unga fólkið er vaknað, heimurinn er að vakna og við sem hér sitjum þurfum líka að vakna. Við eigum fjöldann allan af aðgerðaáætlunum. Þeim þarf að tryggja fjármagn og þær þarf að gera betri og metnaðarfyllri á hverjum degi. En dugar það til? Kannski er vandinn orðinn það knýjandi að lýsa þurfi yfir neyðarástandi í loftslagsmálum. En áður en til þess kemur getum við líka litið í kringum okkur hér á þingi og fundið breytingar sem má hrinda í framkvæmd því sem næst strax. Ég nefni fjögur dæmi. Hvað með að láta þjóðarsjóð sniðganga fjárfestingar í mengandi iðnaði fortíðar, gera hann að grænum fjárfestingarsjóði framtíðar? Hvernig væri að klára frumvarp mitt um að leggja til hliðar allar hugmyndir um olíuvinnslu á vegum Íslands? Þannig sýnum við svo ekki verði um villst að sá iðnaður sé arfur fortíðar. Hvernig væri svo að neita að taka við tillögu um samgönguáætlun í haust nema hún boði alvörubyltingu í sjálfbærum samgöngum? Loks gætum við litið á Gretu sjálfa sem brennur af þessari hugsjón 16 ára. Hversu miklu betra gæti samfélagið verið ef hún og jafnaldrar hennar hefðu ekki bara rödd til að vekja okkur, heldur líka völd til að láta okkur gjalda þess í kjörklefanum ef við vöknum ekki? 
            

Herra forseti. Á páskadag bárust okkur fréttir af hryðjuverkaárás á Sri Lanka, árás sem slegið hefur menn óhug úti um allan heim og er stærsta hryðjuverkaárásin síðan árásin á tvíburaturnana í New York var gerð árið 2001. Árásin á Sri Lanka beindist sérstaklega að kirkjum og kristnum þegar páskamessur stóðu yfir. Öfgahópur íslamista myrti rúmlega 250 kirkju- og hótelgesti að morgni páskadags og 500 eru særðir. Eftir þessi voðaverk hefur athyglin beinst að ofsóknum gegn kristnu fólki. Samkvæmt tölum Sameinuðu þjóðanna falla hundruð kristinna í hverjum mánuði af völdum margvíslegra ofsókna. Kristnir er sá trúarhópur í heiminum sem mest verður fyrir barðinu á ofsóknum. Talið er að 245 milljónir kristinna manna sæti ofsóknum vegna trúar sinnar en ríflega 4.000 létu lífið á síðasta ári af þeim sökum. Í Norður-Kóreu eru 70.000 manns í þrælkunarbúðum vegna kristinnar trúar. Utanríkisráðherra Breta hefur kallað eftir alþjóðlegri úttekt á ofsóknum gegn kristnu fólki um allan heim sem hann segir alvarlegt vandamál sem fari vaxandi. Við Íslendingar erum þjóð með yfir 1000 ára farsæla sögu kristni í landinu. Við eigum að vera í fararbroddi þegar kemur að því að gagnrýna ofsóknir gegn kristnu fólki í heiminum. Fáir hafa staðið vörð um mannréttindi kristinna hópa í löndum þar sem slíkar ofsóknir eiga sér stað. Herra forseti. Við eigum að nýta tækifærið sem við höfum nú með setu okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og fordæma ofsóknir gegn kristnum og krefjast úrbóta í löndum þar sem ástandið er verst, eins og í mörgum múslimaríkjum. Barátta fyrir mannréttindum er einnig barátta fyrir trúfrelsi. Tölum kröftuglega gegn ofsóknum gegn kristnum mönnum. Sýnum nú umheiminum að Ísland á sæti í mannréttindaráðinu.

Virðulegi forseti. Ég hef oft í þessum stól rætt mikilvægi þess að oftar fari fram umræða um alþjóðamál í samfélaginu. Að undanförnu hefur skapast talsverð umræða um EES-samninginn hér á landi, sem er auðvitað alþjóðamál. Þessi umræða hefur ekki verið tekin í talsverðan tíma hér á landi. Ástæður þess eru kannski ýmiss konar en ég tel a.m.k. eina vera þá að allir sem eru undir fertugu taka þeim lífsgæðum sem EES-samningurinn færir okkur sem sjálfsögðum hlut. Við njótum þeirra kosta og lífsgæða sem samningurinn færir okkur til að mennta okkur erlendis, geta búið þar og starfað, við njótum lífsgæðanna sem fylgja því að geta stundað frjáls viðskipti milli landa og teljum það allt sjálfsagðan hlut. Ég velti því upp í blaðagrein hvort við sem styðjum alþjóðasamstarf, frjáls viðskipti o.s.frv., höfum kannski aðeins sofnað á verðinum. Við í Sjálfstæðisflokknum sem höfum verið andsnúin inngöngu í Evrópusambandið - og þar er ég ekki undanskilin - höfum kannski í andstöðu okkar látið það liggja fullmikið á milli hluta að tala um aðra kosti alþjóðasamstarfs. Og eins að þeir sem styðja inngöngu í Evrópusambandið hafi einblínt um of á inngönguna og hunsað aðra mikilvæga þætti, hvernig mætti þróa og móta alþjóðasamstarfið sem við erum í nú þegar. Ákvörðunin um aðild að EES var góð ákvörðun. Þeir sem hana tóku, tóku ákvörðun um betra samfélag, lífsgæði og betri lífskjör fyrir fólk. Það er því auðvelt að standa hér og ítreka, og ég ætla að reyna að muna að gera það, að það er mikilvægt að standa vörð um lífskjörin og standa vörð um EES-samninginn.

Virðulegur forseti. Á morgun er 1. maí, baráttudagur verkalýðsins. Á þeim degi munu öryrkjar fara sína þrautargöngu niður Laugaveginn að Ingólfstorgi til að mótmæla því að þeir eru alltaf neðstir í goggunarröðinni eða bara ekki yfir höfuð í henni og mega éta það sem úti frýs í boði núverandi og fyrrverandi ríkisstjórna. Hæstv. forsætisráðherra sagði í gær í óundirbúnum fyrirspurnatíma að öryrkjar og eldri borgarar fengju ekki krónuhækkun 1. apríl eins og aðrir fá í lífskjarasamningum. Nei, ekki krónuhækkun því að það væri ekki í fjárlögum þessa árs. Þá væri óvíst hvaða hækkanir þeir fengju um næstu áramót því að það færi eftir ýmsu, eða eins og hæstv. forsætisráðherra sagði orðrétt: „Í fyrsta lagi er tekin ákvörðun um vísitöluhækkun örorkulauna í fjárlögum hvers árs og þar hefur stundum verið miðað við neysluvísitölu. Stundum hefur verið miðað við neysluvísitölu plús einhver önnur viðmið, þannig að það er ekki alveg einhlítt hvernig sú ákvörðun hefur verið tekin.“ Hvernig væri að fara að lögum? Í 69. gr. almannatryggingalaga segir, og það er alveg skýrt, að miða skuli við launaþróun, en vísitölu ef hún er betri, hagstæðari. Króna á móti krónu skerðingin kemur þessum launahækkunum ekkert við og það furðulegasta er að ríkisstjórnin hefur legið eins og ormur á gulli á 2,9 milljörðum sem eru eyrnamerktir öryrkjum og það kemur ekkert til framkvæmdar. Legið er á þessu fé eins og ormur á gulli. Einelti, fjárhagslegt einelti, svelti heldur áfram og á að halda áfram. Það á ekkert að gera. Um næstu áramót á að fara í sömu brellur og alltaf. Það á ekki að borga öryrkjunum afturvirkt eins og í tilfelli allra annarra. Nei, það á að beita brellum. Eins og forsætisráðherra segir verður farið nákvæmlega eins að og alltaf hefur verið gert; þegar öryrkjar eiga að fá 3% eða meiri hækkun, 6% eins og síðast - hvernig var þá brellan? Jú, með ótrúlegum reiknikúnstum var hægt er að ná því niður um helming. Það verður gert aftur.

Virðulegi forseti. Einu sinni enn ætla ég að ræða jöfnun orkukostnaðar. Skömmu fyrir páska fékk ég munnlegt svar frá hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og þessi mál voru rædd hér í þingsal. Jöfnun orkukostnaðar á landsvísu er tvískipt mál. Annars vegar eru það niðurgreiðslur ríkisins vegna húshitunar á köldum svæðum. Sú niðurgreiðsla tryggir að mestu jöfnun á húshitunarkostnaði íbúðarhúsnæðis á milli þeirra sem hita hús sín með jarðvarma og þeirra sem eiga ekki kost á því. Hún á við húshitun heimila. Hins vegar er það jöfnun dreifikostnaðar raforku í dreifbýli og þéttbýli. Um það fer samkvæmt lögum um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku. Dreifikostnaður raforku er miklu hærri í dreifbýli en þéttbýli og til að jafna þann mun er lagt á alla viðskiptavini jöfnunargjald raforkudreifiveitna. Samkvæmt fyrirliggjandi fimm ára fjármálaáætlun er sett markmið um að hlutföll í jöfnun dreifikostnaðar fari úr 53% í 85% árið 2024. Í svari hæstv. ráðherra kom fram að unnið sé að útfærslum á leiðum til að ná því markmiði á vegum starfshóps ráðuneytisins og Orkustofnunar. Þar komi tvær leiðir helst til greina, annars vegar að tvöfalda núverandi jöfnunargjald eða að samþætta og sameina gjaldskrár dreifiveitna í landinu óháð því hvort um er að ræða dreifbýlisgjaldskrár eða þéttbýlisgjaldskrár. Ég vil leggja áherslu á að leiðin sem verður valin skapi jafnræði milli heimila og atvinnulífs í landinu, að atvinnulíf í strjálbýli sitji við sama borð varðandi kaup á raforku og samkeppnisaðilar í þéttbýli, og einnig að í öllum aðgerðum varðandi aukna sjálfbærni með orkunotkun, svo sem varmadæluvæðingu o.fl., verði lögð áhersla á alla raforkunotkun í strjálbýlinu, ekki bara heimilin.

Forseti. Mig langar, eins og ég hef af og til gert hér áður þann tíma sem ég hef setið á hinu háa Alþingi, að ræða um orkustefnu, nauðsyn þess að setja hana og hvernig mér finnst að hún eigi að vera skrúfuð saman. Það vill svo til að hæstv. ríkisstjórn er einmitt með starfshóp í gangi sem vinnur að orkustefnu. Þar eru ýmsar góðar hugmyndir í gangi og ég bind miklar vonir við þá vinnu. Í mínum huga eigum við nefnilega að nýta orku landsins, sem umtalsvert er af, fyrst og fremst til að byggja hér upp kolefnishlutlaust samfélag. Um það á orkustefnan fyrst og síðast að snúast. Eitt af því fáa góða, vil ég leyfa mér að segja, forseti, við umræðu síðustu vikna og mánaða um orkumál er að nú virðast allir hafa mikinn áhuga á orkustefnu og hvernig við eigum að haga okkar orkumálum. Mér finnst það jákvætt. Við eigum að nýta það til að setja okkur orkustefnu með kolefnismarkmið í huga. Því að í grunninn á orkustefnan að snúast um að byggja upp grænt samfélag. Við eigum að nýta orkuna okkar til að ná loftslagsmarkmiðum og til að stuðla að grænni framleiðslu. Við eigum ekki bara að horfa á krónur og aura. Uppbygging grænnar atvinnustarfsemi á að vera í forgangi og við eigum jafnvel að nýta okkur opinbert eignarhald til þeirra ívilnana sem við getum komið á. Er t.d. samfélagslegur ávinningur meiri af niðurgreiðslu á flutningi rafmagns til grænmetisframleiðslu en orkusölu til að grafa eftir rafmynt þó að hærra verð fengist fyrir það síðarnefnda? Í gegnum opinbert eignarhald eigum við að nýta orkukerfið til orkuskipta og tryggja aðgang að rafmagni um allt land. Öll orkuframleiðsla þarf að lúta ströngum umhverfiskröfum og lækka þarf viðmiðunarmörk smávirkjana. Orkuna okkar eigum við að nýta til að ná markmiðum í loftslagsmálum, ekki til að flytja út rafmagn í gegnum sæstreng. Við eigum að nýta orku landsins til að gera Ísland kolefnishlutlaust, um það á orkustefnan að snúast.

Herra forseti. Íslendingar vilja líta á landið sitt sem táknmynd hreinnar orku. Hér sé í lagi að stunda mengandi stóriðjurekstur því að orkan sem knýi hann sé svo hrein, þ.e. vatnsorka sem við höfum talið okkur trú um að sé alveg hrein, hafi engin áhrif á umhverfið, og jarðhiti sem við höfum talið okkur trú um að sé endurnýjanleg orka og í samanburði við olíuvinnslu og kolagröft er hún það svo sem. Ekki er þó allt sem sýnist í þeim efnum. Álverin notast við kolefnisrafskaut til þess að bræða álið og við það losnar gríðarlegt magn koltvísýrings. Það skýtur jafnvel enn meira skökku við að kísilmálmverksmiðjur notast við kol til að framleiða kísilmálm. Með öðrum orðum flytja þessi fyrirtæki inn kol til Íslands til að standa í sinni stóriðju. Seint er hægt að tala um slíkt sem endurnýjanlega orku. Markaðurinn fyrir losunarheimildir er samevrópskur og þarf hvert og eitt fyrirtæki að kaupa slíkar losunarheimildir. Það blasir við á komandi árum að verðið fyrir slíkar heimildir mun hækka. Er kísilverið á Bakka í stakk búið til að skipta út kolum fyrir ómengaða orku? Ef ekki, getur það staðið undir hækkandi verði á losunarheimildum? Og geti það ekki gert það, mun íslenska ríkið þá hlaupa undir bagga? Það yrði saga til næsta bæjar ef stjórnvöld í landinu, sem er táknmynd hreinnar orku, hjálpuðu fyrirtæki að brenna kol við iðju sína. Kolefnishlutlaust, já mikil ósköp, vitaskuld, nema hvað, en þá a.m.k. kolalaust.

Herra forseti. Ég ætla að ræða málefni til úrlausnar sem eru hjá ríkisstjórn og þinginu og snúast um orkumál. Boðað hefur verið breytt eignarhald á Landsneti, þ.e. beina ríkiseign. Ég vil gjarnan hvetja til þess að við sjáum það frumvarp sem allra fyrst. Það hefur líka verið boðuð eigendastefna fyrir Landsvirkjun. Ég vil gjarnan fá að vita hvar sú vinna er stödd og hvort hægt sé að flýta þeirri vinnu. Það er boðuð heildræn orkustefna, eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé minntist hér á, og breytt eigendastefna fyrir Landsvirkjun hangir saman við þá orkustefnu. Ég veit að vel gengur, en ég vil gjarnan að nefndin, sú sem vinnur að þessu, gefi þinginu upplýsingar um hvar vinnan er stödd nú. Það er boðuð endurskoðun á stjórnarskrá, þ.e. ýmsum ákvæðum hennar. Þar hefur verið rætt um auðlindaákvæði. Ég vil hvetja til þess að samstaða um það náist sem allra fyrst í þessu ferli. Þarna er ég að ræða um nokkur mál sem skipta miklu þegar kemur að þessum helstu þáttum orkustefnu á Íslandi sem þurfa að ná saman þannig að úr verði ákveðin heildræn stefna. Ég ætla að minnast í lokin á boðaða eigendastefnu fyrir Isavia. Það er líka óljóst hvar sú vinna er stödd og hvort hægt sé að flýta gerð þeirrar eigendastefnu. Þetta varðar miklu um uppbyggingu á Suðurnesjum, atvinnumál, boðaða flugstefnu og flugvallaþróun utan Keflavíkur eins og boðuð er í samgönguáætlun. Í öllum þessum málum er mikilvægt að vinnu sé hraðað og við fáum upplýsingar um hvar þessi mál eru stödd í kerfinu.

Herra forseti. Eins og þingheimur veit höfum við orðið fyrir nokkrum áföllum í íslensku þjóðarbúi. Loðnan hefur ekki gefið sig og við höfum þurft að horfa upp á gjaldþrot mikilvægs fyrirtækis í ferðaþjónustu, WOW-flugfélagsins, en vegna þess hve sterk staða þjóðarbúsins er erum við í stakk búin til að takast á við þau áföll. Í fyrsta skipti, a.m.k. í nútímasögu Íslands, eru eignir okkar Íslendinga erlendis meiri en skuldir okkar. Staða ríkissjóðs er með þeim hætti að hann getur tekið þátt í að byggja upp lífskjarasamninga í samvinnu við Samtök atvinnulífsins og launþegasamtökin. Kjarasamningar sem gerðir hafa verið, lífskjarasamningarnir, leggja líka grunn að því sem launafólk hefur sóst eftir og það er að vextir og þar með fjármagnskostnaður og aukinn kaupmáttur ráðstöfunartekna verði lagður með lækkun vaxta. Það er einmitt það sem seðlabankastjóri, Már Guðmundsson, boðar í Morgunblaðsgrein í dag. Ég hæli ekki oft Seðlabankanum sérstaklega þó að hann eigi allt gott skilið en það er alveg ljóst að verðbólguvæntingar í kjölfar þeirra góðu kjarasamninga sem hafa náðst eru með þeim hætti að við getum átt von á því og reiknað með því að á næstunni, innan tiltölulega skamms tíma, muni vaxtastig á Íslandi þokast enn neðar, en nú eru vextir í sögulegu lágmarki. Þetta skiptir launþega miklu máli og þetta skiptir fyrirtækin í landinu gríðarlega miklu máli vegna þess að það eykur bolmagn þeirra og möguleika til  Í tilefni af þessu, herra forseti, óska ég íslensku launafólki innilega til hamingju með 1. maí sem er á morgun. 
            

Hæstv. forseti. Ég ætlaði mér að ræða um brottkast á fiski og þær tæknibreytingar sem hafa orðið til að fylgjast með fiskimiðunum en vegna fréttar nú í hádeginu ætla ég að breyta um umræðuefni. Það kom í fréttum að Vegagerðin hefði innkallað bankaábyrgðir vegna nýs Herjólfs. Með leyfi forseta, langar mig að vitna í fréttina: „Íslenska ríkið hefur krafist þess að skipasmíðastöðin Crist í Póllandi sem smíðar nýjan Herjólf endurgreiði þann kostnað sem greiddur hefur verið vegna smíði skipsins. Björgvin Ólafsson, umboðsmaður skipasmíðastöðvarinnar hér á landi, segir þetta ígildi riftunar samnings um nýsmíðina. Björgvin segir að ríkið hafi krafist endurgreiðslu á um 85% af 4 milljörðum kr. sem var heildarkostnaður framkvæmdanna. Björgvin segir að í næstu viku hefjist undirbúningur að sölu nýs Herjólfs. „Þegar þeir eru búnir að fá peningana sína til baka þá er hann ekkert lengur í eigu Íslendinga,“ segir Björgvin.“ Ferill smíðar þessarar ferju hefur verið nánast ein hrakfallasaga og eru breytingar á smíð á tímanum orðnar töluverðar með tilheyrandi kostnaði og töfum eins og fréttir hafa sagt okkur. Í ljósi þessarar fréttar er það sjálfsögð krafa að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra flytji Alþingi Íslendinga munnlega skýrslu um stöðu mála í þessu samhengi svo fljótt sem verða má.

Virðulegur forseti. Hagvöxtur og velferð framtíðarinnar byggir á rannsóknum, vísindastarfi og nýsköpun dagsins í dag. Erlent samstarf er öllum löndum mikilvægt en algjörlega lífsnauðsynlegt fyrir litla eyríkið Ísland. Aðgangur að erlendum mörkuðum er okkur mikilvægur en ekki síður samstarf um fjárfestingar, rannsóknir og nýsköpun. Þess vegna er mikilvægt að stuðla að umfangsmiklu samstarfi og tengslaneti alþjóðlega en slíkt styrkir samkeppnisstöðu landsins. Á 25 ára afmælisári EES-samningsins er því ekki úr vegi að minna okkur á mismunandi kosti þess samnings. Einn af þeim kostum er án efa aðgangur Íslands að rannsóknarfjármagni í alþjóðlegri samkeppni á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Árangur okkar í alþjóðlegum samkeppnissjóðum er mikilvægur prófsteinn á getu innlendra aðila og er árangurinn hjá okkur mjög góður í samanburði við aðrar Evrópuþjóðir. Fjármagn til íslenskra aðila er alls ekki eini mælikvarðinn, þótt mikilvægur sé, heldur er ávinningurinn margs konar. Þátttaka Íslands í rannsókna- og nýsköpunaráætlunum Evrópusambandsins er til komin vegna EES-samningsins. Árangur okkar í því samstarfi er umfangsmikill. Hann er góður í samanburði við aðrar Evrópuþjóðir og fjárhagslegt umfang þátttökunnar hefur aukist í takt við stækkandi áætlanir á hverju tímabili. Þannig er fjárhagslegur ávinningur Íslands af þátttökunni mun meiri en það sem lagt er til áætlunarinnar, þ.e. fyrir hverja evru sem lögð er til koma rúmlega tvær evrur til baka. Styrkveitingar á hvern íbúa eru líka hæstar á Íslandi og munar þar umtalsverðu. Virðulegur forseti. Ég tel fulla ástæðu til að hvetja íslenskt rannsókna- og vísindasamfélag áfram í því að taka þátt í samstarfssamningi og samkeppnisáætlunum Evrópusambandsins því að það skiptir okkur mjög miklu máli til framtíðar.

Herra forseti. Í vetur hefur verið sívaxandi þungi í málflutningi þeirra fjölmörgu aðila, sjálfseignarstofnana og sjálfstætt starfandi aðila, stórra sem smárra, sem hafa kvartað undan samskiptum við heilbrigðisyfirvöld. Vinnubrögðin eru þessi: Kröfugerð er unnin ítarlega en þó gjarnan án mikils samráðs við þá sem veita þjónustuna, a.m.k. ef það eru þessir tilteknu aðilar, sjálfseignarstofnanir og sjálfstætt starfandi sérfræðingar, og síðan er slumpað á verðið. Hvorugt er síðan umsemjanlegt. Á mannamáli er afleiðingin sú að stjórnvöld eru ekki tilbúin að borga raunvirði fyrir þá þjónustu sem krafist er af þeim sem hana reka, t.d. hjúkrunarheimili. Til að bíta höfuðið af skömminni taka heilbrigðisyfirvöld síðan ekki einu sinni þátt í því að endurskipuleggja kröfurnar þegar þær liggja fyrir, heldur lætur það í hendur viðkomandi stofnunar. Síðustu mánuði hafa Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu, sem m.a. reka velflest hjúkrunarheimili landsins, ítrekað sent frá sér áskoranir þar sem skorað er á heilbrigðisyfirvöld að hefja þegar markvissar og raunhæfar viðræður um þjónustu hjúkrunarheimila. Þá er gerð sú krafa af hálfu þessara aðila að í viðræðunum afmarki stjórnvöld þá þjónustuþætti og þær kröfur sem þau telja unnt að skerða með hliðsjón af þeim fjárveitingum sem veita á til rekstursins. Að auki hafa samtök velferðarþjónustufyrirtækja ítrekað skorað á heilbrigðisyfirvöld að skila þeim eyrnamerktu fjármunum sem hjúkrunarheimilum voru veittir í fjárlögum til að mæta aukinni hjúkrunarþyngd á heimilunum. Þessum 276 millj. kr. halda heilbrigðisyfirvöld enn í sinni vörslu, líklega til að skapa sér sterkari samningsstöðu, þvert á vilja þingsins, vilja sem var skýrt látinn í ljós í atkvæðagreiðslu hér undir lok síðasta árs. Herra forseti. Þetta er ekki einsdæmi, því miður. Það virðist ákveðinn kerfisvandi í samningsgerð Sjúkratrygginga við hina ýmsu aðila og það þarf að fara að taka á því. Það gengur ekki að nota umboðslausa Sjúkratryggingastofnun sem skjöld fyrir ráðuneytið. Það er með miklum ólíkindum að það séu viðsemjendurnir hinum megin við borðið sem reyna að ná því í gegn að unnið sé út frá skýrri og kostnaðargreindri kröfulýsingu og að stjórnvöld standi á móti. Þetta eru engin vinnubrögð. „Setupið“ virðist sem sagt þannig að valdir aðilar eru þreyttir til uppgjafar,  Ég er viss um að meiri hluti okkar hér getur verið sammála því að það þarf að vanda betur til verka. Ég er jafn sannfærð um að meiri hlutinn hér vill að milljónirnar 276 skili sér án tafar til hjúkrunarheimilanna. Spurningin er: 

Forseti minnir á tímamörk.

Herra forseti. Ég ætlaði í fáeinum orðum að gera það sem er ekki mikið tíðkað undir þessum dagskrárlið, ég ætla að tala um störf þingsins. Þar sem ég hef verið að fylgjast með stjórnmálum og þingstörfum frá því ég var á unglingsaldri veit ég að hér hafa orðið töluverðar og miklar framfarir í því að fá menn til að vera sæmilega gagnorða með því t.d. að úthluta ræðutímanum eins og hér er gert. Ég hef líka tekið eftir því, sem mér hefur fundist dálítið merkilegt, að hvort menn komi í pontu ræðst kannski frekar af því hvort þeir hafi fengið úthlutað ræðutíma en því hvort þeir hafa eitthvað að segja. Að sama skapi hef ég líka tekið dálítið eftir því að menn fylla jafnan út í þann tíma sem þeir hafa til að tala. Það er alveg sama hvort ræðutíminn er tvær mínútur, fimm mínútur, korter eða hálftími að þá hætta menn ekki fyrr en ljósin blikka og maður hugsar stundum með sér: Hann kláraði á fimm mínútum að segja það sem hann ætlaði að segja og hefur síðan verið í frígír til að missa ekki af tímanum sem hann hefur fengið úthlutað. Ég ætla ekki að tala um málþóf þó að ég hafi á þeim þrem mánuðum sem ég hef verið hér upplifað fleira en eitt. Ég veit að það er nokkur réttur minni hlutans, neyðarréttur stundum, að stunda málþóf. Hins vegar held ég að menn ættu að fara aðeins sparlegar með það en mér hefur virst vera. Ég furða mig stundum á því hvort það er of mikil hégómagirnd eða kannski skortur á því sama eða sjálfsvirðingu þegar fullorðið fólk stendur á eintali við sjálft sig um ekki neitt kannski tvo sólarhringa í þessum virðulega og sögulega og merkilega sal. Á endanum ætla ég að vitna í frægt nútímaljóð eftir Sigfús Daðason. Hann segir: Hvað sem öðru líður vil ég biðja menn að fara varlega með orð þau geta sprungið og þó er hitt öllu hættulegra að það getur vöknað í púðrinu. Takk fyrir mig.

Herra forseti. Ég ætla að nota þann tíma sem ég þarf, hvort sem það verða tvær mínútur eða minna, til að ræða stöðuna á samgöngum til Vestmannaeyja, enn og aftur. Ég ætla að ræða stöðuna í Landeyjahöfn þar sem illa gengur að dýpka svo að Herjólfur komist þar inn og siglir Herjólfur enn þá í Þorlákshöfn þótt komið sé fram undir lok apríl. Á sínum tíma var samið við aðila um dýpkun hafnarinnar sem fyrirsjáanlegt var og bæjarstjórn Vestmannaeyja varaði sérstaklega við að þetta fyrirtæki sem samið var við hafði ekki tækjabúnað eða getu til að sinna dýpkuninni. Það hefur komið á daginn og við höfum fylgst síðustu daga og vikur með tilraunum útboðshafa við að dýpka höfnina, sem hefur ekki gengið vel. Þeir þurfa svo marga daga til að fjarlæga sandinn sem þarna er fyrir að yfirleitt er komið svo slæmt veður að þeir ná ekki að klára það fyrir næstu lægð. Það fyrirtæki sem áður var með dýpkunina hafði miklu betri tækjabúnað og munar þrisvar sinnum á afkastagetunni, þannig að nú þurfa að Vestmannaeyingar bíða eitthvað fram á vorið og jafnvel fram á sumarið eftir að þessum útboðsaðila takist að opna höfnina. Ég á enn nokkrar sekúndur eftir þannig að ég ætla að nefna fleira. Það er líka óboðlegt, herra forseti, að á vef Vegagerðarinnar skuli ekki vera hægt að sjá hvort skipið sigli dagsdaglega í Þorlákshöfn eða Landeyjahöfn. Þeir sem eru að fara til Vestmannaeyja geta ekki séð það á vef Vegagerðarinnar. Þeir geta séð þar hvort fjallvegir og alls kyns vegir um allt land eru opnir eða lokaðir en það er ekki hægt að sjá hvort viðkomandi eigi að keyra til Þorlákshafnar eða Landeyjahafnar ef hann ætlar til Vestmannaeyja. Það er ekki hægt að sjá á vefnum. Hann þarf að hringja, hann þarf að afla sér upplýsinga eftir öðrum leiðum. Þetta er óboðlegt og þarf að laga. 

Virðulegi forseti. Þegar ég tók við embætti utanríkisráðherra á sínum tíma einsetti ég mér að gera umbætur á íslensku utanríkisþjónustunni svo hún yrði enn betur í stakk búin til að mæta áskorunum samtímans. Þegar ég skila þessari þriðju skýrslu minni til Alþingis sé ég glöggt hve mikið hefur áunnist á þessum tíma. Þær skipulags- og áherslubreytingar sem ég setti í forgang á fyrstu vikum mínum í embætti hafa þegar skilað árangri og fyrirhuguð forystuverkefni Íslands á alþjóðavettvangi eru að verða að veruleika hvert af öðru. Það hefur komið mér þægilega á óvart hversu mikils framlag okkar á alþjóðavísu er metið. Til okkar er horft þegar fjallað er um mannréttindi um allan heim, ekki síst jafnan rétt kvenna og karla. Íslendingar hafa um árabil verið í fararbroddi þeirra ríkja sem nýta auðlindir hafs og lands með sjálfbærum hætti og frá þeirri stefnu verður hvergi hvikað. Auðvitað má þó margt gera betur. Ég tel að það gerum við best í samstarfi við aðrar þjóðir - en samt ávallt á eigin forsendum. Frjáls viðskipti hafa varðað veginn allt frá upphafsárum fullveldisins þegar fyrsta íslenska sendiráðið var opnað. Íslenskir viðskiptaerindrekar tóku sín fyrstu skref og viðskiptasamningar við önnur ríki litu dagsins ljós. Síðan treystum við viðskiptasambönd við nágrannaríkin enn frekar með inngöngu í EFTA. Með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið fyrir 25 árum síðan opnuðust ný tækifæri fyrir íslensk fyrirtæki á evrópskum mörkuðum. Verndartollar féllu niður og annars konar viðskiptahindranir heyrðu nær sögunni til. Evrópusamstarfið og aðild okkar að EES hefur reynst okkur afar farsælt og tryggt hagsmuni íslenskra fyrirtækja og borgara. EES-samningurinn er gott dæmi um það hvernig náin samvinna hefur skilað sér í aukinni virðingu fyrir réttindum launafólks og almennings, bættum hag neytenda, yfirgripsmikilli þátttöku í evrópsku rannsóknar- og vísindastarfi og síðast en ekki síst hindrunarlausum viðskiptum við annan stærsta neytendamarkað í heimi. Regluverk sem innleitt er á þessum grundvelli getur virst flókið en það hefur í langflestum tilfellum orðið samfélaginu öllu til hagsbóta. Ég er þess fullviss að ef við höldum rétt á spilunum þegar kemur að hagsmunagæslu á vettvangi EES tryggjum við að svo verði áfram. Það hefur enda verið eitt af forgangsmálum mínum í utanríkisráðuneytinu. Í þessu sambandi er mikilvægt að hafa í huga að þessi mikli ávinningur hefur fengist án þess að Ísland hafi þurft að fórna sínum hagsmunum svo nokkru nemi. Íslenska sjávarútvegsstefnan, ein aðalundirstaða hagsældar okkar, stendur sem fyrr óhögguð og á forsendum Íslands. Að sama skapi tekur landbúnaðarstefna okkar mið af íslenskum aðstæðum. Við erum ekki hluti af tollabandalagi sambandsins og getum stundað frjáls viðskipti og gert fríverslunarsamninga við þá sem okkur sýnist. Á grundvelli þessarar sérstöðu hafa Ísland og hin EFTA-ríkin getað tryggt áframhaldandi samstarf og viðskipti við Bretland, hvort sem Bretar ganga úr ESB með eða án samnings. Frá upphafi ráðherratíðar minnar hef ég lagt höfuðáherslu á að hagur Íslands vegna Brexit verði tryggður. Ég er mjög stoltur af því hversu vel utanríkisþjónustunni hefur tekist að greina hagsmuni okkar og undirbúa allar mögulegar sviðsmyndir í ljósi óvissunnar. Gangi Bretland úr Evrópusambandinu án tollabandalags er ég sannfærður um að Bretar verða dyggir bandamenn við að efla alþjóðaviðskipti. Ljóst er að herða þarf róðurinn ef okkur á að takast að sporna við einangrunarstefnu og bæta alþjóðaviðskiptakerfið. Undanfarin misseri hef ég skerpt enn frekar áherslu okkar á utanríkisviðskipti, enda eru þau mér sérstakt hjartans mál. Hagsmunagæsla Íslands hefur verið aukin til muna í takt við áherslu ríkisstjórnarinnar á bætta framkvæmd EES-samningsins. Staða fagráðuneyta og sendiráðsins í Brussel hefur verið styrkt til að gera þeim sem þar starfa kleift að hafa áhrif á regluverk á fyrstu stigum en ríkisstjórnin forgangsraðar áherslumálum í hagsmunagæslu árlega. Til að tryggja áframhaldandi hagvöxt og velsæld á Íslandi verður að auka útflutningsverðmæti þjóðarbúsins umtalsvert á næstu árum. Í því skyni hefur samstarf við atvinnulífið verið eflt, m.a. í tengslum við nýja Íslandsstofu og nýskipað útflutnings- og markaðsráð. Í samstarfi við sendiskrifstofu Íslands erlendis er Íslandsstofu ætlað að greina betur tækifæri á mörkuðum og veita fyrirtækjum í útrás enn betri þjónustu. Á grundvelli þessa verður einnig unnið að því að tryggja fyrirtækjum bestu mögulegu viðskiptakjör svo að þau kjósi áfram að starfa á Íslandi. Það gerum við m.a. með því að stækka fríverslunarnet Íslands sem nær um þessar mundir til 74 ríkja. Leitast verður við að fjölga enn frekar samningum á sviði tvísköttunar, fjárfestinga og loftferða sem stuðla að auknum viðskiptum og laða að fjárfesta. Þá verður áfram leitast markvisst við að ryðja úr vegi öðrum viðskiptahindrunum, t.d. varðandi heilbrigðisvottun á íslensku kjöti og fiski. Frá því að ég tók við embætti hef ég átt hátt í 150 fundi með ráðherrum og fulltrúum annarra ríkja, ekki síst í þeim tilgangi að liðka fyrir viðskiptum. Þannig hefur okkur m.a. tekist að koma á samkomulagi sem greiðir fyrir beinum flugsamgöngum milli Íslands og Japans og samkomulagi sem greiðir fyrir útflutningi íslenskra landbúnaðarvara til Kína. Fleiri slíkir samningar líta brátt dagsins ljós. Ekki má heldur gleyma tímamótasamkomulagi um viðskiptasamráð Íslands og Bandaríkjanna sem við Mike Pompeo, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, gerðum þegar hann kom í heimsókn hingað til lands í febrúar. Gott orðspor lands og þjóðar er gulls ígildi þegar kemur að útflutningi á vöru og þjónustu. Á undanförnum árum hefur knattspyrnulið okkar unnið hug og hjörtu fótboltaunnenda víða um heim. Utanríkisþjónustan, Íslandsstofa og Stjórnarráðið tóku öll höndum saman í fyrra við að nýta öll sóknarfæri sem fólust í þátttöku íslenska karlalandsliðsins á heimsmeistaramótinu í Rússlandi. Í aðdraganda mótsins var einnig lögð áhersla á að miðla upplýsingum til íslenskra stuðningsmanna landsliðsins svo ferðalög þeirra gengju hnökralaust fyrir sig. Borgaraþjónustan stóð vaktina og leysti úr vanda þeirra sem til hennar leituðu í stóru og smáu. Borgaraþjónustan er raunar eitt umfangsmesta verkefni utanríkisþjónustunnar. Tæplega 50.000 Íslendingar, nærri 14% þjóðarinnar, búa utan landsteinanna. Þá eru ekki meðtaldir þeir sem eiga fasteignir erlendis og dvelja þar langdvölum, þótt þeir hafi fasta búsetu hér á landi. Í ljósi ferðagleði landans undrast kannski enginn að borgaraþjónustan greiði úr þúsundum erinda á hverju ári. Nýverið hófst stefnumótunarvinna sem ætlað er að bæta þjónustuna og gera hana skilvirkari. Það er ekki aðeins á fótboltavellinum sem Íslendingar hafa staðið sig vel. Árangur okkar í jafnréttismálum hefur sömuleiðis aukið veg okkar á alþjóðavettvangi. Til okkar er leitað í vaxandi mæli eftir ráðgjöf og upplýsingum um þau málefni. Það á ekki síður við um stöðu mannréttinda á Íslandi og málafylgju á alþjóðavettvangi. Á sínum tíma varð ég fyrstur íslenskra utanríkisráðherra til að taka þátt í störfum mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna og allar götur síðan hef ég fylgst af athygli og ánægju með því hvernig okkur hefur vaxið þar ásmegin. Í fyrrasumar fékk Ísland víðtækan stuðning til að gegna veigameira hlutverki með kjöri til setu í ráðinu. Framganga Íslands hefur í raun vakið athygli á heimsvísu og er til marks um hve mikil áhrif lítil ríki geta haft. Besta dæmið er vafalaust forysta Íslands á vettvangi ráðsins þegar ástand mannréttinda í Sádi-Arabíu var gagnrýnt. Sú gagnrýni átti án efa þátt í að nýverið var nokkrum konum sem berjast fyrir mannréttindum í landinu sleppt úr varðhaldi. Kjörtímabil okkar er nú ríflega hálfnað og við höfum einsett okkur að láta að okkur kveða. Ég hef t.d. talað tæpitungulaust fyrir því að mannréttindabrjótar sem sitja í mannréttindaráðinu bæti ráð sitt og hugi að breytingum heima fyrir. Samstillt átak eins og í tilfelli Sádi-Arabíu og Filippseyja, þar sem við höfum fengið fjölda annarra ríkja í lið með okkur, hefur borið árangur. Jafnréttismálin eru áherslumál á vettvangi mannréttindaráðsins, eins og í öllum okkar störfum. Við vitum að með því að tryggja konum jöfn tækifæri til þátttöku á öllum sviðum samfélagsins getum við skapað friðsælla samfélag og aukna hagsæld á heimsvísu. Það er góðra gjalda vert að efla jafnréttisstarf í útlöndum en óneitanlega verður holur hljómur í þeim málflutningi ef við vinnum ekki heimavinnuna okkar. Í utanríkisráðuneytinu hafa nú verið innleiddar áætlanir til að koma í veg fyrir hvers konar áreitni og við höfum haldið rakarastofuráðstefnu til að efla vitund starfsmanna um hvernig við getum komið í veg fyrir hvers kyns mismunun. Í mars fékk ráðuneytið svo jafnlaunavottun. Næsta sumar verða einnig ákveðin kaflaskil þegar konur verða í meiri hluta þeirra sem gegna sendiherrastöðu í tvíhliða sendiráðum Íslands. Fyrstu kvensendiherrar Íslands í Washington og Berlín taka við lyklavöldum í ágústmánuði og þá verða einnig þrír af fjórum sendiherrum Íslands á Norðurlöndunum konur. Það er vel við hæfi þar sem jafnrétti er eitt þeirra lykilgilda sem sameinar Norðurlöndin í öllu samstarfi, en Ísland er í fararbroddi í norrænu samstarfi á árinu. Í ár virðast allir vegir liggja til Reykjavíkur. Á þessu ári er Ísland formennskuríki í norrænu ráðherranefndinni, veitir samstarfi norræna utanríkisráðherra (N5) og utanríkisráðherra Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna (NB8) formennsku - og tekur sæti í stjórn Alþjóðabankans í Washington fyrir hönd NB8-ríkjahópsins frá og með miðju sumri. Utanríkisráðuneytið annast framkvæmd verkefna í norrænu ráðherranefndinni en samstarfsráðherra Norðurlanda veitir því starfi forstöðu. Áhersluverkefnin eru á sviði ungs fólks, sjálfbærrar ferðamennsku og málefna hafsins, sem eru sannarlega málefni í deiglunni hér á Íslandi. Yfirskrift formennsku ársins, „Gagnvegir góðir“, er sérlega lýsandi fyrir allt norrænt samstarf en hún er sótt í Hávamál og er henni ætlað að vísa til vináttu Norðurlandanna sem birtist í öflugu samstarfi. En gagnvegir liggja líka út í heim. Sú vinátta birtist í nær öllu okkar alþjóðasamstarfi. Við njótum þess oft að getað leitað til norrænna kollega til að bera saman bækur og samræma afstöðu þegar við á. Þessi samstaða og samvinna Norðurlandanna er Íslandi sérstaklega mikilvæg í ljósi þess að við höfum takmarkaðan mannauð og fjármuni. Norðurlöndin styðja iðulega hvert annað til áhrifa í alþjóðlegum nefndum og ráðum og er framboð Íslands til setu í framkvæmdastjórn UNESCO dæmi um þá samstöðu. Í samstarfi við utanríkisráðherra sem ég leiði í ár taldi ég brýnt að leggja áherslu á samskipti Norðurlandanna við Kína og mögulegt samstarf á sviði utanríkisviðskipta. Þá verður gerð úttekt á framkvæmd tillagna Thorvalds Stoltenbergs, fyrrverandi utanríkisráðherra Noregs, um aukið samstarf Norðurlandanna í utanríkis- og öryggismálum og það skoðað hvort óska eigi eftir tillögum um frekara samstarf til næstu tíu ára. Í vor eru liðin fimm ár frá því að Rússland innlimaði Krímskaga og braut þannig gróflega gegn þjóðarétti. Samstaða vestrænna ríkja og sannarlega mikilvæg þegar kemur að því að verja alþjóðalög og þar hefur Ísland lagt sitt af mörkum. Ég þreytist ekki á að minna á hversu mikilvæg alþjóðalög og virkt alþjóðlegt samstarf eru smáum, herlausum ríkjum eins og Íslandi. Kjarninn í alþjóðlegu samstarfi Íslands á sviði öryggis- og varnarmála er aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu - sem nýverið fagnaði 70 ára afmæli - og tvíhliða varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna. Í þessu samstarfi ábyrgjumst við rekstur íslenska loftvarnakerfisins, eftirlitskerfi með hafsvæðum, samskiptakerfa og annarra mannvirkja og búnaðar á Íslandi. Með reglulegri loftrýmisgæslu og þátttöku í æfingum bandalagsríkja og norræna samstarfsríkja tryggjum við að fullnægjandi viðbúnaður og þekking sé til staðar til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslands og mæta áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir á þessu sviði. Liður í þessu var þátttaka okkar í „Trident Juncture“, einni stærstu varnaræfingu sem Atlantshafsbandalagið hefur staðið fyrir á síðari árum. Þótt æfingin hafi að mestu leyti farið fram í Noregi hófst hún hér á landi þegar herskip frá aðildarríkjum komu saman undir sameiginlegri stjórn Atlantshafsbandalagsins. Ísland tók einnig þátt í þeim hluta sem sneri sérstaklega að netöryggi, sem vaxandi ógn steðjar að. Varnaræfinguna bar upp á sama tíma og 75 ár eru liðin frá því að þáttaskil urðu í orrustunni um Atlantshafið, lengstu samfelldu orrustu í síðari heimsstyrjöldinni, þegar bandamenn náðu undirtökunum. Við það tilefni minntumst við þeirra 100.000 manna sem týndu lífi í átökum á hafi úti. Þar af voru um 200 Íslendingar. Við eigum það til að gleyma því hversu mikilvægt það var í síðari heimsstyrjöldinni að vinaþjóðir skyldu eiga skjól á Íslandi. Í núverandi öryggisumhverfi er það ekki síður mikilvægt og minnir okkur jafnframt á þýðingu þess að öruggir flutningar á aðföngum og mannafla geti gengið óhindrað fyrir sig á hafinu í kringum Ísland. Það er líka mikilvægt að hafa í huga þegar rætt er um framtíð norðurslóða að Ísland hefur lengi talað gegn frekari hervæðingu á norðurskautinu og vaxandi hernaðarumsvif Rússa á svæðinu vekja því nokkurn óhug. Við þessu hefur verið brugðist með stórauknu eftirliti með kafbátaumferð og eru umtalsverðar framkvæmdir fyrirhugaðar á mannvirkjum á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli af þeim sökum. Þá hefur gildi stöðugs loftrýmiseftirlits og virkari loftrýmisgæslu sannað sig að undanförnu þegar rússneskar sprengjuflugvélar hafa verið á sveimi á íslenska loftrýmiseftirlitssvæðinu. Hvað sem núningi í samskiptum vestrænna ríkja við Rússland líður hefur tekist að byggja upp mikilvægan samstarfsvettvang Norðurskautsráðsins. Þar vinna aðildarríkin saman að því að takast á við þær fjölmörgu áskoranir sem felast í hröðum breytingum á svæðinu vegna hlýnunar jarðar. Á næstu dögum tekur Ísland við formennsku í Norðurskautsráðinu og mun leiða þá miklu vinnu sem fram fer á vettvangi ráðsins. Með sjálfbæra þróun að leiðarljósi mun íslenska formennskan m.a. beina kastljósinu að málefnum hafsins, loftslagsmálum og endurnýjanlegri orku, auk stuðnings við samfélög á norðurslóðum. Horft er jafnt til hinna þriggja stoða sjálfbærrar þróunar, umhverfisþátta, félagslegra þátta og efnahagslegra þátta. Þótt ískyggileg þróun á norðurslóðum vegna loftslagsbreytinga sé öllum jarðarbúum áhyggjuefni verður ekki fram hjá því litið að í henni geta líka falist möguleikar. Þær sjóleiðir sem munu opnast á næstu árum stytta siglingatímann svo um munar, líkt og þegar Súesskurðurinn var opnaður fyrir 150 árum. Lega Íslands í miðju Atlantshafi, rétt við heimskautsbaug, gerir landið að álitlegri tengimiðstöð fyrir ferðir og flutninga lengra til norðurs. Íslensk fyrirtæki búa yfir reynslu og þekkingu sem getur komið að gagni við úrlausn fjölmargra áskorana sem blasa við á svæðinu. Í umræðum um málefni norðurslóða árétta ég gjarnan að framvindan þar hafi ruðningsáhrif um allan heim. Hröð bráðnun íshellunnar ýtir enn undir loftslagsbreytingar sem eru vá sem við verðum að bregðast við hratt og örugglega. Við megum raunar engan tíma missa í þeim efnum, enda gætir áhrifa loftslagsbreytinga nú þegar. Í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar er þróunarsamvinna vaxandi liður í störfum utanríkisþjónustunnar. Í ár tekur Ísland við umfangsmiklu samræmingarstarfi kjördæmis Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna í Alþjóðabankanum með formennsku í samstarfinu til tveggja ára. Á vettvangi Alþjóðabankans hefur tekist að koma á framfæri íslenskri sérþekkingu á sviði jarðhitanýtingar sem kemur þar að miklu gagni. Til stendur að auka enn frekar aðkomu Íslands að verkefnum tengdum sjávarútvegi. Það hefur einmitt verið mér sérstakt kappsmál að nýta enn betur þá sértæku þekkingu sem við búum yfir á fjölmörgum sviðum við uppbyggingu innviða og atvinnuvega í þróunarlöndum. Þess vegna setti ég á fót nýjan samstarfssjóð atvinnulífs og íslenskra stjórnvalda sem ætlað er að styrkja samstarfsverkefni í fátækari ríkjum og stuðla þar að atvinnusköpun og sjálfbærum vexti. Þær áherslur endurspeglast vel í nýrri þróunarsamvinnustefnu sem lögð hefur verið fyrir þingið. Þróunarsamvinnustefnan byggist á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna sem hafa þegar markað straumhvörf í þróunarsamvinnu nágrannaríkja okkar. Þau munu aðeins nást með samvinnu, ekki síst við almenning og atvinnulíf. Heimsmarkmiðin eru samverkandi og hvíla ekki síst á þeirri grundvallarhugmynd að árangur náist ekki án þess að unnið verði heildstætt að þeim. Þannig dregur t.d. aukin nýting sjálfbærra orkuauðlinda úr útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Menntun fyrir alla og aukin nýsköpun gerir okkur kleift að takast á við áskoranir nútímans og samvinnu allra, þar með talið einkageirans. Og það er nauðsynlegt til að auka velsæld á heimsvísu. Fyrir nokkrum vikum fékk ég tækifæri til að heimsækja Malaví þar sem Ísland hefur tekið þátt í þróunarsamvinnu í þrjá áratugi. Það var einstök upplifun að sjá þann árangur sem samstarfið hefur skilað. Með því að tryggja þúsundum aðgang að hreinu vatni og heilbrigðisþjónustu hafa Íslendingar bjargað fjölda mannslífa. Ég er sannfærður um að við getum gert enn betur þegar fram í sækir með uppbyggingu atvinnulífs og betri nýtingu náttúruauðlinda í þessu fallega en fátæka landi. Þar getur íslensk sérþekking skipt sköpum. Bjartsýni mína má ekki síst rekja til okkar eigin sögu. Aldarafmæli fullveldisins á síðasta ári varð okkur öllum tilefni til að líta yfir farinn veg og hugleiða þær miklu framfarir sem hafa orðið á þessum tíma. Þær hefðu aldrei getað orðið án virkrar þátttöku í alþjóðasamstarfi, ekki síst í líflegum utanríkisviðskiptum. Saga íslenskrar utanríkisþjónustu er þannig samofin sögu fullveldisins og þátttaka okkar í alþjóðlegu samstarfi hefur ávallt verið á grundvelli þess. Ísland hefur alla tíð lagt sitt af mörkum til þeirrar almennu ríkjasamvinnu sem varð að veruleika í kjölfar síðari heimsstyrjaldarinnar. Þannig höfum við kosið að tilheyra hópi lýðræðisríkja Evrópu og Norður-Ameríku. Sú samvinna virðist æ mikilvægari þegar hún er sett í samhengi við strauma og stefnur víðs vegar um heim. Alþjóðleg samvinna og virk hagsmunagæsla er undirstaða þess að lífskjör og tækifæri hérlendis geti áfram orðið með því sem best gerist í heiminum. Þar er EES-samstarfið lykilþáttur sem og vestræn samvinna í þágu öryggis. Virðing fyrir þjóðarétti er síðan grundvallarforsenda í samskiptum ríkja, ekki síst fyrir minni ríki sem annars hefðu ekki burði til að verja sig gegn ágangi hinna stóru. Síðast en ekki síst felur þátttaka í alþjóðlegri samvinnu í sér viðurkenningu erlendra ríkja á því að Ísland sé frjálst og fullvalda ríki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ræðuna. Það var margt gott í henni. Ég vil draga fram að hann eins og forverar hans í starfi, alveg aftur til 2005, hefur lagt blessunarlega mikla áherslu á mannréttindi. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. ráðherra haldi áfram á þeim sprota, ekki síst þegar kemur að jafnrétti kynjanna, valdeflingu kvenna o.s.frv. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hver er afstaða hans gagnvart nýlegri ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um kynferðisofbeldi í stríði, að því skuli ekki beitt sem vopni? Kerfisbundið er verið að beita nauðgunum í stríði og það var verið að fara gegn því. Bandarísk yfirvöld - og mig langar að fá viðhorf hæstv. ráðherra gagnvart því - beittu sér gegn því orðalagi sem hafði verið unnið að mjög lengi og útvötnuðu það. Ég sá að bæði Bretar og Þjóðverjar sögðu: Bandarísk stjórnvöld bera ábyrgð á því að þessi ályktun var í raun útvötnuð. Bandaríkin gerðu það m.a. af hræðslu við að verið væri að taka undir fóstureyðingar með einhverjum hætti og síðan hafa núverandi stjórnvöld í Bandaríkjunum - það er algjörlega búið að kúvenda stefnunni þar - einnig lagst gegn orðinu kyngervi eða „gender“ eins og greint hefur verið frá. Mig langar að vita viðhorf ráðherra til þessarar afstöðu Bandaríkjanna, hvort hann sé sáttur við ályktunina eins og hún lítur út núna miðað við þau drög sem voru. Síðast en ekki síst spyr ég: Hvað gerðu íslensk stjórnvöld til að draga fram sína stefnu? Reyndu íslensk stjórnvöld að tala fyrir markvissari ályktun en þeirri sem var samþykkt? Reyndu þau að ræða við Bandaríkjamenn um að taka skynsamlega á þessum málum en ekki með þeim hætti sem nálgunin síðar varð?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það er alveg rétt að það er ekki nýtt að Íslendingar hafi lagt áherslu á mannréttindamál, sérstaklega jafnréttismál, í sinni utanríkisstefnu. En ég held að það hafi sjaldan verið jafn áberandi og nú, sérstaklega vegna þess hvaða stöðu við höfum tekið í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Eitt af því sem liggur til grundvallar þegar kemur að mannréttindamálum er svo sannarlega jafnrétti kynjanna. Án þess að lengja svarið við spurningunum frá hv. þingmanni þá höfum við nú þegar lýst yfir skoðun okkar á því sem hv. þingmaður vísar til. Við gerðum það í samvinnu við Norðurlöndin og lýstum yfir vonbrigðum okkar með hvernig þessi ályktun lítur út, í rauninni af þeim ástæðum sem hv. þingmaður vísaði til. Það er í samræmi við þær áherslur sem við höfum haft fram til þessa og er sjálfsagt að vísa til þeirrar ræðu þar sem við tókum undir þau sjónarmið sem öll Norðurlöndin hafa hvað þetta varðar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka ráðherra svarið og fagna því um leið. Innihaldið er mikilvægt, ég vil bara að það verði algerlega skýrt af okkar hálfu að þetta sé okkar afstaða. Það var hneisa hvernig Bandaríkin nálguðust þessa ályktun, að þau skuli hafa dembt sér í faðm Bahrain, Rússlands og Kína þegar kemur að réttindamálum allra kynja og ekki síður að þau skuli hafa farið með afgerandi hætti gegn því að nauðgun sé beitt kerfisbundið í stríði. Mig langar að spyrja, ég er samt ekki viss um að ég komi því að en það tengist því hvernig Ísland vill vernda líffræðilegan fjölbreytileika hafsins: Formlegar samningaviðræður eru í gangi varðandi gerð nýs framkvæmdasamnings undir hafréttarsamningnum. Þar er starfshópur að verki hjá utanríkis-, atvinnuvega- og umhverfisráðuneytinu. Það fást engar upplýsingar um starfsemi hópsins, hver stefnan sé. Auðvitað eru miklir hagsmunir fyrir okkur Íslendinga að vernda okkur gegn súrnun sjávar og mengun í hafinu, en engar upplýsingar fást um það hver okkar stefna er, hvernig verið er að vinna að þessu. Auðvitað viljum við vernda líffræðilegan fjölbreytileika hafsins en hvernig 

Virðulegi forseti. Það kemur á óvart að ekki fáist neinar upplýsingar um það sem hv. þingmaður vísar til. En haustið 2018 hófust samningaviðræður hjá Sameinuðu þjóðunum í New York um gerð nýs alþjóðasamnings um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni í hafinu utan lögsögu ríkja. Samningaviðræðurnar hafa verið skipulagðar 2020 en búast má við því að viðræðurnar standi nokkuð lengi. Þetta er svolítið stuttur tími sem ég hef til að svara þessu, ég næ því ekki á þessum 30 sek., en við getum kannski rætt það hér á eftir. En um er að ræða mjög víðtækt efnissvið sem snýr, eins og hv. þingmaður vísaði til, að líffræðilegri fjölbreytni í hafinu sem snertir hafrétt og allar gerðir hafrannsókna. Það á ekki að vera neitt leyndarmál hvaða afstöðu við höfum í því. Ég held að menn geti svo sem getið sér til um það hver hún er og ætti ekki að koma neinum á óvart eða verða nein frétt.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að ræða aðeins um sendiráðin. Nú eru sendiráð afskaplega mikilvæg fyrir okkur til að sinna bæði utanríkisviðskiptum og utanríkispólitík. Hlutverk sendiherra er að byggja upp víðtækt tengslanet sem þeir hafa andsvar gagnvart og það er nýtt til hagsbóta fyrir íslensk fyrirtæki og almenning, auðvitað ásamt því að efla okkar hlut í samhengi við fjölþjóðlegar stofnanir á hverjum stað. Það er mikilvægt fyrir öll ríki að stunda þessa hluti vel og vera öflug í sínum sendiráðum en sérstaklega fyrir minni lönd eins og Ísland. Þess vegna er alltaf ástæða til að spyrja út í hvernig horft sé á uppbyggingu sendiráða til framtíðar. Nú höfum við horft upp á lokun sendiráðs, t.d. í Vínarborg, og í raun ákveðið brotthvarf frá starfsemi í samhengi við ÖSE í því samhengi - það er augljóst að einhver sem er ekki á staðnum getur ekki sinnt því jafnvel og einhver sem er á staðnum. Sömuleiðis erum við með heimasendiherra sem sinna störfum gagnvart ýmsum löndum, t.d. Tékklandi, en komast ekki til landanna nema kannski einu sinni eða tvisvar á ári vegna takmarkaðs fjármagns. Því til viðbótar erum við með sendiherra sem eru með ómögulega stór starfssvæði, þurfa jafnvel að fara á milli heimsálfa. Auðvitað eru fjármunir takmarkaðir og það sést á þessari skýrslu að ágætisvinna hefur verið unnin í því að reyna að nýta fjármunina betur og efla starfið innan þeirra eininga sem til eru. En mig langar til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Hvernig ætlar hann að byggja upp til framtíðar þannig að við getum haft öflugra fyrirsvar gagnvart mikilvægum viðskiptaríkjum, gagnvart mikilvægum fjölþjóðlegum stofnunum og öðrum verkefnum sem við sinnum ekki nægilega vel í dag?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt hjá hv. þingmanni að í minni tíð hefur tveimur sendiráðum verið lokað, annars vegar tvíhliða sendiráðinu í Vín og hins vegar í Mósambík. Þau voru náttúrlega bæði þess eðlis. Eins og með Vín þá var enginn sendiherra Austurríkis hér. Við erum hins vegar ekki að slaka neitt á varðandi ÖSE. Við sinnum því enn þá og gerum það frá Vín en ég taldi enga ástæðu til að vera með tvíhliða sendiráð í Austurríki og ákvað þess vegna að við myndum nýta þá fjármuni annars staðar. Þetta er alltaf spurning um þá takmörkuðu fjármuni sem við höfum. Það er ekkert sem bendir til þess í þeirri áætlun sem liggur fyrir að við höfum rými til þess að opna fleiri sendiráð. Það sem ég hef lagt áherslu á er að við þurfum líka að nýta þau viðskiptatækifæri sem opnast með nýjum mörkuðum og sum viðskiptatækifæri eru nær okkur. Þess vegna fórum við í breytingar á Íslandsstofu, til að ýta undir samstarf við atvinnulífið, því að viðskiptaþjónusta utanríkisþjónustunnar og sendiráðin selja ekki nokkurn skapaðan hlut, atvinnulífið gerir það og því þurfa menn að vinna saman. Þau svæði sem menn hafa litið til, og þá ekki sem sendiráð heldur frekar viðskiptaþjónusta eða ræðismannaskrifstofur, sem hafa verið með sérstaka áherslu á viðskipti eru annars vegar á vesturströnd Bandaríkjanna. Menn hafa líka verið að skoða stafræna sendiherra, svipað og þeir eru með í Danmörku og í Suðaustur-Asíu. Í Asíu erum við í Japan og Kína og síðan á Indlandi. Það er augljóst að vægi þessara ríkja muni aukast mjög mikið, sérstaklega Kína og Indlands. En það eru auðvitað mun fleiri markaðir en bara í þeim löndum. Það getur verið flókið og kannski ekki alltaf æskilegt að sinna erindum t.d. frá þeim löndum til nágrannaríkjanna af ástæðum sem hv. þingmaður 

Frú forseti. Þetta var nú allt í lagi svar, að vísu mikið í takt við það sem maður hefur heyrt áður, að ekkert ráðrúm sé til útvíkkunar, að það verði einhvern veginn að vinna innan sama ramma, sem mér þykir kannski ekki nógu metnaðarfullt. En mig langar að víkja aðeins að öðru. Nú er búið að lýsa yfir loftslagskrísu í Skotlandi og Wales. Ýmis lönd ganga mjög langt í því að reyna að uppfylla sitt hlutverk gagnvart Parísarmarkmiðunum og fleira. En er ekki orðið tímabært að Ísland taki sér leiðandi stöðu í alþjóðasamvinnu við það að reyna að stefna saman löndum heims í átt að því að eiga raunverulegt og opið samtal um það hvernig við tökumst á við loftslagsvandann? Er ekki ágætistækifæri fyrir Ísland að hýsa t.d. COP-ráðstefnuna 2021 eða eitthvað þess háttar með því markmiði að fara 

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég taka skýrt fram að það vantar ekki metnað í íslenska utanríkisþjónustu. Ég held að við höfum alveg staðið undir þeim metnaði, eins og þessi skýrsla sýnir svo ekki verður um villst. Hins vegar verðum við alltaf að sníða okkur stakk eftir vexti. Þegar við sitjum hérna uppi með takmarkaða fjármuni snýst þetta um forgangsröðun, að nýta þá þannig að þeir gagnist hagsmunum Íslands sem allra best. Varðandi loftslagsmálin erum við að taka gríðarlega mikið forystuhlutverk á mörgum sviðum núna, eins og ég nefndi í ræðu minni. Við erum með forystu í Norðurskautsráðinu, Norðurlandasamstarfinu. Við erum sömuleiðis í Norðurlandasamstarfinu og Eystrasaltsríkjunum, þ.e. NB8, og svo í kjördæmi Alþjóðabankans. Þar eru loftslagsmálin gegnumgangandi alls staðar. Það að fara að taka stærri verkefni? Ef einhvern tíma skapast, svipað eins og í mannréttindaráðinu, þær aðstæður að það er ætlast til þess og við hvött til að taka yfir slík verkefni, auðvitað skoðum við það með opnum huga. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta ræðu. Ég ætla nú að fara yfir skýrsluna hér á eftir í ræðu minni og þar á meðal inngang ráðherra að skýrslunni. Mikilvægi EES-samningsins kom fram í ræðu ráðherra og ekki ætla ég að gera lítið úr því að sá samningur er okkur mjög mikilvægur. Ég er talsmaður þess að við eigum að vera óhrædd við að ræða kosti og galla þessa samnings, að velta við hverjum steini og velta fyrir okkur hvort samningurinn er hagstæður eða ekki. Ég er ekki talsmaður þess að segja okkur frá þessum samningi, ég held að við eigum að þora að ræða kostina og gallana. Hæstv. ráðherra lýsti því ágætlega hversu gott er að við erum undanþegin með okkar sjávarútvegsstefnu þegar kemur að Evrópusamstarfinu, sem er gríðarlega mikilvægt. Mig langar að spyrja hann hvort það hefði ekki verið heppilegt að við hefðum haldið jafngóðri undanþágu varðandi landbúnaðinn. Ráðherra minntist á að landbúnaður væri Íslendingum mikilvægur, en á sama tíma stöndum við frammi fyrir því, vegna þess að við erum aðilar að EES-samningnum, að við höfum verið dæmd til að opna Ísland fyrir innflutningi á ófrosnu kjöti. Ég spyr ráðherra hvort hann sé ánægður með þá þróun, hvort hann telji að betra hefði verið að við hefðum haldið landbúnaðinum algerlega fyrir utan þennan EES-samning og allt sem að landbúnaðinum kemur, heilbrigðiskröfum og öðru slíku, og þannig sloppið við að opna okkar viðkvæma land fyrir innflutningi á ófrosnu kjöti frá Evrópusambandslöndum, sem við vitum í raun ekkert hvaðan kemur. Það hefur sýnt sig undanfarið að kjöt sem hefur verið stimplað í bak og fyrir hinum megin við álinn er sýkt, og jafnvel í bak og fyrir. Ég spyr ráðherrann hvort það sé ekki einmitt dæmi um að við þurfum að fara mjög varlega þó að þetta samstarf sé mikilvægt, og margt gott í því, þegar við innleiðum eða tökum á okkur einhverjar skuldbindingar þarna.

Virðulegur forseti. Ég held að stutta svarið við þessari spurningu sé að við þurfum að vinna heimavinnuna okkar. Það þýðir ekkert að sitja alltaf og láta allt koma sér rosalega mikið á óvart. Það lá fyrir á sínum tíma, ég held það hafi verið árið 2005, að menn sóttu sérstaklega í það að reyna að selja hráan fisk. Menn vissu á þeim tíma, eins og kemur fram, hvað það mundi þýða á einhverjum tímapunkti. Þetta er búið að vera að malla í áratug, rúmlega það. Mér hefur fundist að þeir sem á undan hafa gengið hefðu getað gengið harðar fram í því að reyna að búa okkur undir það. Því ég held að við höfum mjög margt fram að færa, með málefnalegum rökum, þegar kemur að heilnæmi íslenskra landbúnaðarafurða. En ef við veifum því ekki og gerum ekkert í því veit enginn af því. Ég er mjög ánægður með þá áherslu sem ríkisstjórnin hefur þegar kemur að matvælastefnu Íslands, þó fyrr hefði verið. Heilnæmi dýraafurða og matvæla byrjar ekki og endar með frystiskyldu. Það er langur vegur frá. Ég hef sjálfur áhyggjur af sýklalyfjanotkun í allra handa matvælaframleiðslu og reyni að sneiða hjá þeim vörum sem ég tel líklegt að innihaldi eitthvað slíkt. Það er ástæðan fyrir því að á Íslandi kaupi ég íslenskt. Ég get náttúrlega ekki gert það í öðrum löndum nema í mjög litlum mæli, og er svo sem gangandi dæmi þess að það er ekki bráðdrepandi að borða erlent kjöt eða erlent grænmeti, ég hef gert mikið af því. En við verðum að vinna heimavinnuna okkar. Það er ákveðinn rammi í þessu og við þurfum svo sannarlega að verja hagsmuni okkar þarna eins og annars staðar. En það mun enginn gera það fyrir okkur. Það er þess vegna sem ég lagði á það áherslu og gerði að einu af mínum fyrstu verkum að efla hagsmunagæslu þegar kemur að EES. Því ef enginn er á vettvangi til að veifa flagginu og við vinnum ekki vinnuna okkar sjálf mun enginn gera það fyrir okkur.

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svarið. Hann er náttúrlega ekki fyrsti ráðherrann í sögunni til þess að reyna að efla viðveru okkar í Brussel eða fylgjast með EES-samningnum. Vissulega var það þannig um tíma þegar ESB-sóttin greip um sig að dregið var úr áhuga manna á EES-samningnum, sem var mjög miður. Menn áttu að sjálfsögðu að passa upp á hann samhliða þessu brölti við að reyna að ganga í Evrópusambandið. Það fyrirkomulag sem EES-samningurinn býður upp á er hin svokallaða salamí-taktík, líkt og við sjáum núna með landbúnaðinn og ófrosna kjötið, þ.e. eitthvað er innleitt sem menn halda að sé saklaust, síðan tekur við eitt af öðru og svo eitthvað meira og stærra, sem gerir það að verkum að við sitjum uppi með svarta pétur, sem við höfum ekki viljað. Ég er sammála ráðherra, það þarf að vinna heimavinnuna til að koma í veg fyrir að slíkt gerist.

Virðulegi forseti. Þegar ég kom að málum vorum við enn þá á þeim stað þar sem við vorum þegar sótt var um aðild að Evrópusambandinu. Þá tóku menn að stórum hluta niður þessar varnarlínur sem voru. Þeir tóku fulltrúa fagráðuneytanna frá Brussel. Ég lagði til að við settum þá þangað aftur og það er nokkuð sem við erum að vinna að. Ég held að sú umræða sem er tekin um þetta - við þurfum að taka hana á dýptina, taka hana þannig að allir séu meðvitaðir um hvað hér er á ferðinni. Því að ef við ætlum bara að kenna alþjóðasamningum um allt sem miður fer, þegar jafnvel oftar en ekki við höfum ekki unnið heimavinnuna sjálf, erum við að grafa undan fjöreggi okkar. Við erum að grafa undan því alþjóðasamstarfi sem hefur gert að verkum að við erum ein ríkasta þjóð heims. Það er algerlega útilokað að ef við hefðum ekki aðgang að erlendum mörkuðum, eins og við höfum, að við værum jafn rík þjóð og við erum núna. Við værum enn þá á þeim stað, ef við hefðum ekki aðgang að erlendum mörkuðum og okkar markaðir væru ekki opnir, að við værum 

Forseti. Ég vil aftur byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta ræðu. Ég vil gleðja forseta líka með því að hann þarf ekkert að óttast að ég ræði EES-samninginn. Það verður örugglega gert bara síðar, þegar að honum kemur. En ráðherra gaf hins vegar upp boltann til að fara aðeins í smá spurningar um þennan ágæta samning, enda veit ég að ráðherrann hefur mjög gaman af því að ræða EES-samninginn,  Hæstv. forseti. Þessi skýrsla er býsna viðamikil og vil ég byrja á því að þakka hinu öfluga og frábæra starfsfólki utanríkisráðuneytisins fyrir þessa samantekt og fyrir þessa miklu skýrslu sem hér liggur frammi. Enn og aftur sjáum við að starfsemin er mjög fjölbreytt þegar kemur að utanríkismálum, fjölbreytt og mikilvæg. Auðvitað er það þannig að áherslurnar eru mismiklar. Við getum að sjálfsögðu ekki verið góð í öllu. Það er það sem við vitum. Hér er fjallað um alþjóðasamstarf. Hér er fjallað um lög og reglur, þjóðarétt, varnarmál, þróunarsamvinnu o.s.frv. og ætla ég að fara svona í rólegheitunum í gegnum skýrsluna. Ég vil þó taka fram að það fer aðeins í taugarnar á mér þegar ráðherrar tala eins og hér er gert í innganginum: Ég gerði þetta og ég gerði hitt. Við vitum jú alveg að ráðherrann fer fyrir þessu batteríi en það eru nú embættismennirnir sem undirbúa þetta allt saman og þeim ber að þakka líka kærlega fyrir. Ég held að það sé rétt sem kemur fram hér í fyrstu eða annarri línu inngangsins að utanríkisþjónustan þurfi að vera í stakk búin til að mæta áskorunum á hverjum tíma. Það er algerlega hárrétt. Því er mikilvægt að horfa fram á við og hafa metnað fyrir þjónustunni og starfsemi utanríkisráðuneytisins til lengri tíma. Því miður fannst mér skorta upp á þegar við fórum yfir fjármálaáætlunina að það væri nógu mikill metnaður varðandi framtíðina þar sem gert er ráð fyrir að fjárlög til utanríkismála lækki í fjármálaáætluninni. Það er ekki endalaust hægt að hreyfa til fjármuni innan veggja ráðuneytisins. Það er hægt í einhvern tíma, hægt að einhverju marki, en maður styrkir ekki og eflir til lengri tíma með því móti. Hér þarf að setja markið hærra og ég veit það eru fleiri tilbúnir til að bakka ráðherra upp í því að sækja fé til þessara verkefna. Í innganginum er talað um ýmsa hluti sem ráðherra segist hafa gert - og efast ég ekki um að það sé allt saman rétt, með góðri hjálp síns frábæra starfsfólks. En hér er minnst á Japan og flugsamgöngur. Ég vil óska ráðherra og ráðuneytinu sérstaklega til hamingju með þetta, að hafa náð að opna glugga til Japans þegar kemur að flugsamgöngum. Auðvitað er þetta ekki loftferðasamningur, en þetta getur orðið fyrsta skrefið í að fá slíkan samning. Ég fagna því sérstaklega. Hins vegar er svo talað um Kína. Það er líka ágætt að því sé öllu fylgt eftir. Allt tekur sinn tíma varðandi Kína og fríverslunarsamninginn, en það er ljóst að þarna er í rauninni bara um að ræða eðlilegt framhald af því sem var sett á laggirnar og ljóst þegar samningur var undirritaður, þ.e. að smám saman yrði að greiða fyrir og við að laga okkur að þeirra kröfum þegar kemur að heilbrigði og öðru slíku. Það er líka mjög ánægjulegt að sjá á blaðsíðu níu í inngangi ráðherra að næsta sumar verði konur í meiri hluta þeirra sem gegna sendiherrastöðu í tvíhliða sendiráðum Íslands. Þetta er afar ánægjulegt að sjá. Þetta væri hugsanlega ekki hægt að gera nema vegna þess að á árunum 2013–2016 var farið í að fjölga konum í sendiherrastöðum umtalsvert mikið. Af heildarfjölda voru þær 26% 2013, en 31% 2016. Á sama tíma voru konur gerðar að yfirmönnum í ráðuneytinu til jafns við karlmenn. 2013 voru þær 17% af yfirmönnum ráðuneytisins en 50% árið 2016, eða vorið 2016, sem er mjög mikilvægt. Og áfram verður að halda. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að halda áfram að jafna hlut kynjanna og óska honum líka til hamingju með að vera búinn að fá jafnlaunavottunina. Þetta er mjög mikilvægt og ég hvet ráðherra til að halda áfram að jafna stöðu karla og kvenna innan þessarar merku stofnunar sem þetta ráðuneyti er. Á árunum 2013–2014 voru fjórar konur skipaðar nýir sendiherrar. Mér til mikillar gleði held ég að þrjár af þeim séu núna að fara á eða komnar „á póst“, eins og sagt er, og ein reyndar líklega að ljúka veru sinni þar. En eitt tókst því miður ekki sem lagt var af stað með seinni hluta árs 2015 og fyrri hluta árs 2016, það var að gera fyrstu konuna að ráðuneytisstjóra í ráðuneytinu. Þegar ráðherraskiptin urðu um vorið 2016 var búið að ganga frá öllum pappírum. Það var búið að skrifa undir að kona yrði gerð að ráðuneytisstjóra, en sá ráðherra sem tók við ákvað hins vegar að geyma það og gera það ekki, sem er miður. Ég treysti núverandi ráðherra fyllilega til þess að skoða það vandlega næst þegar að því kemur að lyfta konum enn frekar upp og gera loksins konu að ráðuneytisstjóra í utanríkisráðuneytinu. Eitt enn varðandi konur og jafnréttismál: Ég vil nefna að það er eitt verkefni sem var í gangi á sínum tíma og væri áhugavert að spyrja ráðherra út í hvort sé það enn þá. Það var verkefni um að reyna að fjölga konum sem milligönguaðilum í samningum, þ.e. „mediators“. Þar er nokkuð sem við Íslendingar getum lagt mikið til málanna. Við höfum fjöldann allan af góðum konum sem geta gerst málamiðlarar milli ólíkra hópa. Þarna eigum við að horfa mjög sterklega fram á við. Ég veit að ráðherra mun örugglega reyna að koma því á framfæri. Þessi tími líður mjög hratt þannig að nú þarf ég að herða eitthvað á mér. Ég ætla ekkert að fara mjög mikið í norðurslóðasamstarfið. Við erum að taka á okkur mikil verkefni þar og veit ég að þar mun okkar ágæta fólk standa sig vel og leysa þau með sóma. Mig langar hins vegar spyrja út í eitt sem ég sakna, ég bara sá það ekki í þessari skýrslu. Það getur vel verið að ráðherra hafi tekið þá ákvörðun að hætta að velta því fyrir sér. En það var eytt töluverðu púðri í svokallaða leitar- og björgunarmiðstöð á norðurslóðum, þ.e. að reyna að fá hér setta á fót miðstöð sem að kæmu samstarfsaðilar Landhelgisgæslunnar, hvort sem það væru nú borgaralegir aðilar eða herir - það eru fleiri en herir sem fara með þessi leitar- og björgunarmál. Hugmyndin var að þetta yrði byggt upp hér á Íslandi. Gaman væri að vita hvernig því hefur reitt af eða hvort því hafi verið frestað eða það slegið af. Þegar við fórum yfir fjármálaáætlunina gagnrýndi ég ráðherra eilítið fyrir að gera mikið úr verunni í mannréttindaráðinu. Ég geri samt ekkert lítið úr henni. Hún er vissulega stór áfangi. En í samhengi hlutanna finnst mér kannski ekki alveg rétt forgangsröðun að setja á sama tíma ekki það púður sem við vitum að þarf bæði í Strassborg og Vínarborg til þess að geta tekið þar enn betur á málum en við gerum í dag. Að taka þetta að okkur á sama tíma og slá okkur á brjóst. Ég er alls ekki að segja að ráðherra hefði átt að sleppa því að fara í Mannréttindaráðið, en við verðum samt að standa undir stóru orðunum. Það gerum við ekki með því að taka að okkur eitthvert stórt og feitt og skemmtilegt og mikilvægt hlutverk en um leið tíma ekki að setja það sem þarf á þá staði sem við sinnum nú þegar. Á blaðsíðu 31 er fjallað um þjóðaréttarmál. Þar langar mig að nefna tvennt og hvetja ráðherra til að vera mjög á varðbergi og lyfta þeim málum sérstaklega vel. Það eru að sjálfsögðu hafréttarmál og landgrunnsmálin. Þessi tvö mál eru gríðarlega mikilvæg. Auðvitað eru önnur mál hér nefnd í þessum kafla sem eru mjög mikilvæg, en þetta er hluti af því sem gerir okkur að frjálsu og fullvalda ríki - að okkar lögsaga, okkar hafréttur og landgrunn, sé viðurkennt, sé nógu stórt og öflugt, að við getum sagt: Þetta gerir okkur að því sem við erum í dag, þessari eyju hér í miðju Atlantshafi. Ég ætla enn og aftur að hafa ákveðnar efasemdir um það sem kemur fram á blaðsíðu 35, um þessa deild heimasendiherra. Ég fæ það ekki til að ganga upp í mínum undarlega kolli að það sé auðveldara að sinna fjarlægum ríkjum úr enn þá meiri fjarlægð en ef þau væru undir t.d. Vínarborg. Þar voru ríki Mið-Evrópu m.a. undir því sendiráði þar sem eru ýmis tækifæri fyrir Íslendinga, í jarðhita og alls konar verkefnum. En þetta er nú allt, að mér skilst, komið núna heim. Vonandi gengur þetta bara. Vonandi verður það til bóta. En ég ætla að hafa áfram miklar efasemdir um það og hef grun um að þetta sé ekkert ódýrara þegar upp er staðið. Síðan er hér Utanríkisþjónusta til framtíðar. Hér á blaðsíðu 41 er gerð grein fyrir þessari skýrslu sem var gerð, stefnu. Margt ágætt í henni. Mig langar að fagna þessari kjörræðisdeild sérstaklega. Ég held að þó svo að það hafi nú verið rætt margoft að kominn sé tími til að halda betur utan um kjörræðismenn okkar og virkja þá betur. Þetta er oft á tíðum gríðarlega öflugt fólk sem hefur áhuga á að vinna meira fyrir okkur. Enn og aftur hef ég áhyggjur af fjármununum til framtíðar. Menn minntust á Íslandsstofu. Auðvitað er hún eitthvað sem var löngu komið í gang en ágætt að það tókst að koma henni á þann stað þar sem hún er í dag. Ég vonast samt sem áður til að það takist nú í rólegheitunum að ná betur utan um þá fjármuni sem ríkið setur í þessi mál. Ég held að það sé enn þá óþarfi að þetta sé úti um allar koppagrundir í hinum og þessum ráðuneytum, þessir peningar sem fara í einhvers konar markaðsmál eða vinnu til þess að laða að fjárfesta eða ferðamenn. Eðlilega er stór og mikill kafli um Brexit. Ráðherra og starfsfólk hefur vissulega verið mjög duglegt að koma og uppfræða utanríkismálanefnd. Vil ég að sjálfsögðu þakka fyrir það. Þetta er vitanlega mjög stórt mál. Það er alveg ljóst að hraðinn á því eða hvernig það þróast - við erum ekki stýrimennirnir þar. Við höldum ekki um stýrið eða ráðum hvert þessi Brexit-skúta fer, hvort hún strandar eða sekkur eða hvort hún lætur yfirleitt úr höfn. En ég held að það sé mikilvægt að öllum boltum sé áfram haldið vel á lofti þar og ég held að það hafi tekist í sjálfu sér ágætlega til, þó að mörgu sé að sjálfsögðu ósvarað, að því er virðist. Varðandi öryggis- og varnarmál vil ég fagna því að það aukast fjármunir til varnarmála. Það er mikilvægt að halda því áfram. Við þurfum að halda áfram því ágæta samstarfi sem við eigum við Norðurlöndin eða NORDEFCO og síðan að halda áfram þeim verkefnum sem við höfum tekið að okkur þegar kemur að því að sjá um rekstur varnarmannvirkja o.s.frv. hér á landi. Hefur okkur tekist það gríðarlega vel, bæði okkar góða starfsfólki í ráðuneytinu sem og að sjálfsögðu Landhelgisgæslunni. Það eru athyglisverðar línur á blaðsíðu 67 þar sem rætt er um þróun í upplýsingatækni og gervigreind og það tengt mögulegri afvopnun og vígbúnaðartakmörkunum og hernaðarlegum tilgangi o.s.frv. Þarna þurfum við að fylgjast vel með því að þarna gæti verið að við gætum lagt eitthvert lóð á vogarskálarnar. Atlantshafsbandalagið er hornsteinn í okkar varnarstarfi. Að sjálfsögðu þurfum við og eigum að halda þar áfram algjörlega af fullum krafti. Við eigum ekkert að draga í land þar. Mig langar að nefna aftur Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE. Þar erum við að sinna okkar verkefnum alveg ágætlega, erum með öflugt fólk til að gera það. Við getum að sjálfsögðu gert enn þá betur, tekið þátt í enn þá meiri starfsemi þar, líkt og í Strassborg, en til þess eru ekki settir fjármunir eða forgangsraðað í þau verkefni. Innan þessa varnarmála- og öryggiskafla er framtíðarsýn og markmið og tek ég undir þau, verð ég að segja. Varðandi þróunarsamvinnuna erum við að fjalla um þróunarsamvinnuáætlun í utanríkismálanefnd og kemur hún til 2. umr., ef ég man rétt, núna á næstu dögum. Ágætis áætlun. Við höfum að sjálfsögðu öll spurningar uppi um hvernig háttað verði útreikningum þegar það skýrist hvað við megum telja til þróunarsamvinnu og hvað ekki. Það mun að sjálfsögðu skýrast, þá munum við væntanlega fjalla meira um þetta. Eitt að lokum, frú forseti, varðandi rekstur utanríkisþjónustunnar. Enn og aftur vil ég í rauninni bara að segja - það er reyndar áhugaverður kafli um húsnæðismálin - að það er spurning hvort það sé ekki kominn tíma til að byggja hreinlega yfir Stjórnarráðið með almennilegum hætti og spara alla þessa leigupeninga eða hvað það er sem við erum að eyða í. En mig langar að segja að lokum, frú forseti, að smáríki eins og Ísland þarf öfluga utanríkisþjónustu. Við þurfum utanríkisþjónustu sem er kannski stærri en stærð eyjarinnar gefur til kynna, vegna þess að, eins og ráðherra réttilega sagði: Við erum háð alþjóðlegum samningum. Við erum háð viðskiptum. Erum háð því að eiga samskipti við umheiminn og til þess þurfum við öflugt fólk - sem við höfum vissulega innan okkar ráðuneytis og í starfsemi utanríkisþjónustunnar - 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla ræðu og margar spurningar. Ég ætla að reyna að svara því helsta sem hér kom fram. Mér er bara gleði og ánægja að hrósa embættismönnum sem standa sig vel. En ég verð aðeins að stríða hv. þingmanni. Hann talaði um að ég setti fram að ég „gerði hitt og þetta“, en á sama tíma benti hv. þingmaður - réttilega - á að í hans tíð sem utanríkisráðherra hefði hann skipað nokkra sendiherra sem gert hafi að verkum að kynjahlutföllin jöfnuðust. Það er nú bara þannig að ráðherrar bera ábyrgð á sínum málaflokki og stefnan tekur mið af því sem þeir leggja upp. En það þarf ekki að taka það sérstaklega fram að auðvitað gerir enginn neitt einn og allra síst ráðherra. Ég er lánsamur að hafa mjög gott starfsfólk í utanríkisþjónustunni og á Íslandsstofu til að vinna með mér. Hv. þingmaður vísaði til Japans. Ég hef frétt að færa sem hefur ekki komið fram áður. Eftir mjög mikla eftirgrennslan og mikla vinnu erum við komin á þann stað að við erum með fyrsta fundinn 6. júní þar sem við ræðum viðskiptasamráð Íslands og Japans. Vonandi mun hann leiða til fríverslunarsamnings. Það er auðvitað mjög gleðilegt að við séum komin á þann stað. Ég ber sömuleiðis von í brjósti um vinnu varðandi Kína. Við náðum að klára það að opna fyrir útflutning á íslensku lambakjöti en þá er eftir fiskimjöl, lýsi og eldisfiskur. Ég vonast til þess að við fáum einhverjar fréttir um það fyrr en seinna. Ég vissi ekki um þessar fréttir sem hv. þingmaður vísaði hér til varðandi ráðuneytisstjóra. Varðandi málamiðlanirnar sem hv. þingmaður vísaði til er stutta svarið að það er allt saman í fullum gangi og engin breyting hvað það góða verkefni varðar. Síðan ætla ég að reyna að klára hitt sem hv. þingmaður spurði um í 

Virðulegur forseti. Jú, það er rétt að ég minntist á það sem gert var í ráðuneytinu 2013–2016, en orðið „ég“ kom ekkert fyrir í því. Ég vil byrja á því að óska hæstv. ráðherra innilega til hamingju með það sem hann var að segja okkur hér, að fyrsti fundur viðskiptasamráðs við Japan sé framundan. Það eru góð tíðindi. Vonandi mun það leiða til þess að út úr því komi fríverslunarsamningur eða einhvers konar viðskiptasamningur við það mikilvæga land í okkar samskiptum og viðskiptum. Það er í rauninni líka bara mjög merkilegt ef það tekst, því eins og ég held að ráðherra hafi minnst á í sínu sinni ræðu eru ekki mörg ríki sem Japan hefur gert samninga við, alla vega innan EFTA-ríkjanna er það bara Sviss. Trúlega eru samningarnir eitthvað fleiri en mér er kunnugt um eða er með í kollinum. En þetta er samt góður áfangi og takk fyrir það, hæstv. ráðherra, að upplýsa um það. Við munum vonandi fá fleiri fréttir af þessu, þegar eitthvað gerist. Við þurfum ekkert að vera að pína ráðherrann til að segja eitthvað strax þar sem fundurinn hefur ekki átt sér stað. En það er mikilvægt að þetta gangi vel. Mig langar að inna ráðherrann, af því að hann kemur hér upp aftur, aðeins út í þetta varðandi leitar- og björgunarmiðstöðina, hvort hún hafi verið sett á ís eða hvort hún sé enn þá einhvers staðar á borðum. Hugmyndin var að sjálfsögðu að þetta yrði að meginuppistöðu til í Keflavík og í kringum það svæði sem mundi þá styrkja enn þá meira það svæði allt saman, en yrði jafnframt með einhvers konar viðveru norðanlands einnig. Frú forseti. Ég man ekki hvaða fleiri spurninga ég spurði ráðherrann.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spurði líka út í mannréttindamálin, sem að vísu voru rædd áður. Ég tel að við séum ekki að fara á svig við áherslur okkar. Við höfum lagt mesta áherslu á mannréttindaráðið í Genf. Það er alveg rétt. En það útilokar ekki annað. Það verkefni hefur hins vegar sýnt að lítil þjóð skiptir máli og við höfum fengið í rauninni miklu meiri athygli á verk okkar í erlendum fjölmiðlum og erlendis en hér heima. Það er gott til þess að vita að t.d. það sem við höfðum forgöngu um varðandi málefni Sádi-Arabíu hefur örugglega hjálpað til þess að þessum konum var sleppt úr prísundinni sem þær voru í. Þær voru að berjast fyrir mannréttindum. Það er ánægjulegt þegar við fáum þessi jákvæðu viðbrögð sem við erum búin að fá frá alþjóðasamtökum og mannréttindasamtökum sem hafa hvatt okkur mjög til dáða og þakkað okkur fyrir okkar störf hvað þetta varðar. En hv. þingmaður vísar hér til hafréttarmálanna. Stutta svarið er að það er ekki verið að gefa neinn afslátt í þeim því að allt það sem hv. þingmaður sagði um hafréttarmálin er rétt. Varðandi leitar- og björgunarmiðstöð er mjög langur vegur frá því að við séum eitthvað að gefa eftir hvað hana varðar. Það er eitt af því sem við leggjum áherslu á í forustuhlutverki okkar í Norðurskautsráðinu, leitar- og björgunarmiðstöð. Það er væntanlegt frumvarp frá hæstv. dómsmálaráðherra sem snýr að slíkum hlutum á Norðausturlandi, þ.e. í Finnafirði. Við tökum frá ákveðið svæði. Það er alveg skýrt að ef við einhvern tímann förum í það að vera með alþjóðlega leitar- og björgunarmiðstöð sé ég engan annan stað en Ísland sem getur sinnt því og enga betri staðsetningu en á Norðausturlandi. Þannig að stutta svarið er að við erum að vinna þetta bæði með dómsmálaráðuneytinu og Landhelgisgæslunni. Þetta er eitt 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka ráðherra fyrir þessi svör. Ég held að það sé mikilvægt, þó að okkur greini á um einhverja hluti, að það sé hægt að ræða þá hér. Þetta er búið að vera ágætis samtal um þessa ágætu skýrslu sem hér liggur fyrir. Ég ætla að hlusta eitthvað áfram og kannski kemur ráðherra og kveikir eitthvað í mér aftur, þá kemur maður í seinni ræðu, en ef ekki vil ég að endingu bara þakka ráðherra og starfsfólki ráðuneytisins fyrir þessa ágætu skýrslu.

Frú forseti. Þetta er stór og mikil skýrsla og drepið á mjög mörgu og ræðutíminn ekki ótakmarkaður, en ég ætla að fara yfir það sem mér finnst kannski mestu máli skipta. Hæstv. utanríkisráðherra notaði vænan hluta af inngangsorðunum í að hrósa sjálfum sér og ráðuneytinu fyrir starf sitt og út af fyrir sig er ekkert við það að athuga standi fólk undir því - og sumt hefur ráðherra líka gert býsna vel. Undir hans stjórn hefur Ísland haldið mannréttindum og jafnréttismálum ágætlega á lofti og nýtt stöðu landsins til að gagnrýna skort á mannréttindum, t.d. í Sádi-Arabíu, svo að eftir hefur verið tekið. Það er full ástæða til að hrósa fyrir það. Skýrslan er auk þess ágætlega upp sett og greinargóð og ágætisyfirlit yfir málaflokkinn í heild sinni. Ágætlega hefur verið haldið á stöðu okkar gagnvart Bretlandi nú þegar það er á leið úr Evrópusambandinu en ráðherra á enn eftir að sannfæra mig um sóknarfærin fyrir Ísland í þeirri harmsögu allri. Það er kannski önnur saga og hann hefur æ sjaldnar minnst á það upp á síðkastið, finnst mér. Það er líka gott að sjá hversu afdráttarlaust er hamrað á því hve mikilvægur EES-samningurinn er fyrir landið. Ekki síst þegar manni virðast margar raddir einskis láta ófreistað að grafa undan honum þó að í hálfkveðnum vísum sé á stundum. Það er líka ánægjulegt að sjá því slegið föstu að mikil fjölþjóðleg samvinna ríkja sé lykillinn að farsælli þróun hér á landi og annars staðar í heiminum. Um það atriði er ég hjartanlega sammála ráðherra og líka því að slík samvinna sé grundvöllur þess að tryggja fullveldi landsins. Ég hefði viljað ganga lengra á ýmsum sviðum, m.a. í Evrópusamvinnu, til þess að komast beint að undirbúningi mála og ákvörðunartöku er varðar það samstarf og verja þannig fullveldi okkar enn betur en við höfum tök á núna. Það er líka hægur vandi og auðvelt og nauðsynlegt að gagnrýna hæstv. ráðherra fyrir það sem ríkisstjórnin ætlar ekki að gera og líka fyrir, að því er mér finnst, skort á metnaði. Á bls. 9 í skýrslunni er millifyrirsögnin: Í forystu frændþjóða. Vissulega er hæstv. ráðherra að vísa til þess að á þessu ári er Ísland formennskuríki í norrænu ráðherranefndinni, þ.e. að við berum fyrirliðabandið á þessum vettvangi næstu leiktíð. Hann er hins vegar alls ekki að bera saman framlag einstakra landa inni á vellinum og nú þarf fyrirliðinn ekkert endilega að vera sá sem skarar fram úr þar inni. Hann þarf þá að búa yfir eiginleikum sem sameina og hvetja lið að sama marki. Fyrirsögnin fær mann aðeins til að velta því fyrir sér hvernig við stöndum í samanburði við hin Norðurlöndin í ýmsum þáttum er varða utanríkismál. Hér er ég ekki síst að vísa í þróunarsamvinnu. Sannleikurinn er sá að þar erum við slóðarnir í hópnum, dragbítur á vellinum. Ég átti þess kost að fara ásamt hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, formanni utanríkismálanefndar, til Malaví í janúar eða febrúar sl. og það var býsna merkileg upplifun, að koma sem gestur í eitt fátækasta land veraldar sem auk þess er snautt af náttúruauðlindum. Tilfinningarnar sveifluðust milli gleði og sorgar vegna þess að fólkið var þrátt fyrir allt brosmilt, fallegt og litríkt mitt í allri ógæfunni. Þessi ferð sannaði þó fyrir mér hve lítil þjóð eins og Ísland getur gert ótrúlega hluti og látið gott af sér leiða til að gera heiminn betri. Um leið sannfærðist ég líka um að við eigum að gera mikið betur og við getum gert betur. Við getum ekki sætt okkur við að vera minna en hálfdrættingar á við frændþjóðir okkar þegar kemur að þróunarsamvinnu. Ég vil þó hrósa hæstv. ráðherra fyrir að hafa nú í fyrsta skipti veitt fasta upphæð til alþjóðlegu hjálparstofnunarinnar GAVI sem vinnur að bólusetningu á börnum. Það framlag mun gefa tugþúsundum barna von um betra líf, jafnvel líf. Fyrir utan það að allt of litlu er varið til þróunarsamvinnu og markið engan veginn nógu hátt þá gengur heldur ekki að um þriðjungur þess sem er eyrnamerkt til hennar fari í innanlandsaðstoð við hælisleitendur og flóttamenn. Sú aðstoð er gríðarlega mikilvæg en á að koma úr öðrum sjóðum. Þess vegna er það vissulega gott að Ísland hyggist nú lúta viðmiðunarreglum DAC um þessi efni frá og með 2019, held ég. Við þurfum að leggjast á árar, öll hér, og sjá til þess að veita fjármuni í það ef niðurstaðan verður sú að þess þarf. En við verðum fyrst og fremst að hætta að líta á þátttöku okkar í þessum miklu fólksflutningum, sem stafa af neyð, sem fórn. Auðvitað á gott hjartalag að vera drifkraftur til slíks en við verðum líka að muna að við höfum alþjóðlegar skuldbindingar auk þess sem það er mjög stórt hagsmunamál mannkynsins að allir búi við öryggi og ásættanlegan aðbúnað. Þá eru ótalin þau gríðarlega jákvæðu áhrif sem innflytjendur hafa haft og munu hafa á íslenska menningu, samfélag almennt og ekki síst efnahag. Í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra er fjallað um þær alþjóðasamþykktir sem Ísland er aðili að er varða flóttafólk og fólksflutninga og þar er einmitt lögð áhersla á sameiginlega ábyrgð og gildandi mannréttindasamninga. Ég veit að útlendingalögin eru ekki beint á könnu hæstv. ráðherra en hann tilheyrir þessari ríkisstjórn. Ég get ekki stillt mig um að gagnrýna það frumvarp sem hér er komið fram, sem er mikil afturför. Ég minni á að við þingslit 2017 undirrituðu formenn flestra ef ekki allra flokka yfirlýsingu þess efnis að á næsta þingi á eftir yrði lögð áhersla á breytingu á útlendingalögum þar sem réttindi barna á flótta og fólks í viðkvæmri stöðu yrðu sérstaklega höfð að leiðarljósi. Því miður sýna nýleg dæmi að ekkert hefur verið gert með það. Þvert á móti þá miðar okkur svolítið í öfuga átt. Frú forseti. Í skýrslunni er einnig talað um að Ísland hafi getið sér gott orð fyrir framgöngu í mannréttindamálum og að málflutningur Íslands á alþjóðavettvangi hafi ekki síst tekið mið af áherslum á kynjajafnrétti og réttindi hinsegin fólks. Ég held að það sé að mörgu leyti rétt og mér finnst ráðherra hafa staðið sig vel þegar ég hef heyrt til hans og séð haft eftir honum. Ég hlýt þess vegna líka að hvetja hæstv. ráðherra til að tala gegn ríkisstjórnarfrumvarpi um hatursorðræðu sem þrengir að réttindum hinsegin fólks og annarra minnihlutahópa í samfélaginu. Ég held að það gæti skaðað áhrif og orðspor Íslands erlendis. Í skýrslunni fer hæstv. ráðherra víða yfir sviðið í varnar- og öryggismálum og þar er ég honum reyndar sammála í grundvallaratriðum. Þó vil ég hvetja ráðherra til að leggja enn meiri áherslu á mýkri nálgun, á lýðræðið, á mannréttindi, samvinnu og jöfnuð, frekar en beinharða hagsmuni og hernaðarsamstarf. Ég held að þessi gildi verði á endanum alltaf farsælli leið til að stuðla að öryggi og heimsfriði en vopn verða nokkurn tímann. Talandi um samvinnu og samstarf þá horfum við líka upp á gjörbreytta heimsmynd, gjörbreytta stöðu heimsmála, nýja drifkrafta, nýjan valdastrúktúr. Í stað hefðbundinnar skiptingar kalda stríðsins milli austurs og vesturs, alræðis og lýðræðis, er staðan er miklu flóknari í dag og kraftarnir allir aðrir. Stutt er í að Kína verði leiðandi heimsveldi. Bandaríkin eru á torræðri leið, vonandi tímabundið. Rússar óútreiknanlegir, Indland og fleiri ríki vaxandi og eitt af gömlu stórveldunum í Evrópu að draga sig úr ESB. Síðast en ekki síst er vaxandi fylgi við öfgastefnur úti um allan heim, líka hér í Evrópu sem gera út á þjóðernishyggju og einangrunarhyggju og er það mikið áhyggjuefni. Í slíkum veruleika held ég að það sé miklu mikilvægara en nokkurn tímann áður að við styrkjum samstarf okkar við Evrópu. Það eru því ákveðin vonbrigði, þó að það komi ekki beinlínis á óvart, að ríkisstjórnin skoði ekki leiðir í því sambandi frekar. Við ramman reip er að draga þegar kemur að sundrungaröflunum, og þar held ég að við hæstv. ráðherra séum algjörlega sammála. Þessi öfl ala ekki eingöngu á fordómum í garð útlendinga heldur sjá jafnvel ástæðu til þess að sá efasemdum um mikilvægi aðgerða í loftslagsmálum, svo að dæmi séu nefnd. Það er erfitt að átta sig á tilganginum með því að grafa undan staðreyndum og hafna vísindum nema hann sé sá að þjóna eigin hagsmunum. Það getur gagnast einstökum ríkjum og stjórnmálasamtökum tímabundið að grafa undan slíku samstarfi og samhjálp en það mun aldrei þjóna langtímahagsmunum neins lands og aldrei mannkyninu. Mannkynið stendur nefnilega frammi fyrir þremur risaáskorunum, ófriði, fátækt og loftslagsógn, og við þurfum einfaldlega að vera tilbúin til meira fjölþjóðlegs samstarfs eigum við að ráðast gegn þeim. Mín skoðun er sú að okkar skýrasti valkostur sé þéttara Evrópusamband. ESB hefur verið í fararbroddi þegar kemur að baráttunni fyrir jafnrétti, auknum mannréttindum og loftslagsmálum. Það hefur auk þess lagt höfuðáherslu á baráttu gegn hlýnun jarðar og áætlar að 25% af fjármagni þess verði varið í loftslagsmál til ársins 2027. Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál reiknar með að verja þurfi 2,5% af heimsframleiðslu til loftslagsmála til ársins 2035 til að halda hlýnun innan við 1,5° - og nú stefnum við í 3°, skilst mér. Hér á Íslandi, þrátt fyrir vilja og ágætisspretti, göngum við einfaldlega of langt og við gerum einungis ráð fyrir að 0,05% af landsframleiðslu fari í aðgerðir. Það getur vel verið að tímabundið komi Ísland ekki jafn illa út vegna hlýnunar andrúmsloftsins. Ég held að við ættum kannski að líta á vegferð mannsins sem sameiginlega siglingu en vissulega búa löndin í mjög misdýrum rýmum og upplifa siglinguna á mismunandi hátt. Sumir búa í lúxusvistarverum og mæta í kvöldverð hjá skipstjóranum en aðrir hírast neðan þilja við auman kost. Slæmu fréttirnar, frú forseti, eru auðvitað þær að fari skipið niður felast engin forréttindi í því að drukkna á fyrsta farrými. Ísland er ríkt land. Hér er menntunarstig hátt. Mannréttindi eru góð, jafnrétti og jöfnuður tiltölulega mikill í alþjóðlegu samhengi þó að við getum gert betur innanlands. Ég held því að hin eina raunverulega útflutningsvara Íslendinga, þegar kemur að utanríkismálum, séu þau gildi. Ég vil hvetja ráðherra til að halda áfram að tala fyrir þeim og minna á þau hvar sem hann kemur og þora einmitt, þrátt fyrir að við séum lítil, að tala hreint út eins og gert var í mannréttindaráðinu nýlega. Jafnvel þar getum við gert betur og við skulum einsetja okkur að gera það saman.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla og góða ræðu og margt kom fram þar sem rétt væri að minnast á. Auðvitað skammaði hann mig fyrir það að hrósa sjálfum mér, það virðist vera línan í ræðum kvöldsins. En hv. þingmaður þekkir mig frá gamalli tíð þannig að það verður ekki auðveldlega skafið af mér á miðjum aldri. En að öllu gamni slepptu var margt gott sem hér kom fram og ég er sammála hv. þingmanni í velflestu. Bara svo að það sé sagt höfum við alltaf farið eftir viðmiðunarreglum DAC en nú eru þær að breytast og við munum að sjálfsögðu miða okkur við það. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni þegar hann talar um gildi. Við erum dæmi um það með því að hafa þau gildi sem okkur finnast sjálfsögð og það er bara gott. Það vill enginn fara til baka, alla vega ekki í orði hvað það varðar, því að við höfum ekki alltaf haft þau. Við höfum ekki alltaf haft lýðræði eða mannréttindi eða réttarríki eins og við höfum nú og það er útflutningsvara. Það sama á við um mikilvægi alþjóðasamstarfs. Ég tel að við séum á ákveðnum tímapunkti, það er mjög mikilvægt fyrir okkur að við útskýrum hvað alþjóðasamstarf skiptir miklu máli, hverju það skilar okkur beint og hve mikilvægt það er efnahagslega og af mörgum öðrum ástæðum. Ég held að það skaði verulega ef menn setja samasemmerki milli þess að menn séu fylgjandi alþjóðasamvinnu og vilji ganga í Evrópusambandið. Hv. þingmaður vísaði hér til gildis eins og lýðræðis. Fólki innan Evrópusambandsins og sannarlega þeim sem standa fyrir utan það og horfa inn finnst hljómurinn holur þegar kemur að lýðræði í Evrópusambandinu og það er málefnaleg gagnrýni, það er eitthvað sem við þurfum að taka alvarlega. Það er mín skoðun að það samræmist alls ekki hagsmunum okkar að ganga í Evrópusambandið. Við erum samt sammála um að nauðsynlegt sé að leggja áherslu á alþjóðlegt samstarf. Við munum fá mikla andstöðu þar sem menn geta málefnalega bent á að ekki sé algert samasemmerki þarna á milli.

Frú forseti. Já, ég talaði um að hæstv. ráðherra hefði hrósað sjálfum sér en ég sagði líka að það væri í lagi ef inneign væri fyrir því og staðfesti það. Mér finnst hann hafa staðið sig ágætlega á mörgum sviðum. Það skiptir máli að velta fyrir sér gildum, þau þurfa að verða sífellt ríkari þáttur í stefnu okkar. Það skiptir ekki síst máli þegar við veljum okkur bandamenn. Ég held að það skipti rosalega miklu máli að við veljum okkur bandamenn sem tala fyrir þessum gildum og sýna jafnvel í verki það sem við náum einungis að gera í orði. Ég hrósaði hæstv. ráðherra fyrir að nefna að það væri grundvallaratriði til að tryggja fullveldið að sinna fjölþjóðlegu samstarfi og ég fagnaði áherslu sem hann lagði á slíkt samstarf. Ég hef ekki sagt að það væri neitt samasemmerki á milli þess að sinna fjölþjóðlegu samstarfi og að ganga í ESB. Ég sagði hins vegar að ég teldi að þar gætum við kannski náð árangri sem við náum varla með núverandi fyrirkomulagi og þá þyrftum við að kalla hæstv. fjármálaráðherra hingað vegna þess að þá berast böndin mjög fljótt að gjaldmiðlinum. Hvernig sem við veljum að vinna með Evrópu þá held ég að það sé gríðarlega mikilvægt að við horfum ekki bara á beina peningalega og viðskiptalega hagsmuni heldur á hluti eins og mannréttindi, jafnrétti, viðhorf til dauðarefsinga, viðhorf til lífsins og alls konar hluta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn á ný. Þá erum við bara sammála. Við erum sammála um að vera ósammála um það hvort gott sé að ganga í Evrópusambandið. Við erum líka sammála um að fjölþjóðleg samvinna er miklu meira en það eitt að vera í Evrópusambandinu. Ég ætla ekki í svona stuttu andsvari að fara að deila neitt sérstaklega um það. Ég vildi hins vegar vekja athygli á nokkrum hlutum. Ef við tölum um framlög til þróunarmála þá er gott að taka það saman hver þróunin hefur verið í því. Mér er til efs, og það væri áhugavert ef hv. fjárlaganefnd myndi taka það saman, að nokkur einstakur útgjaldaliður hafi hækkað jafn mikið á undanförnum árum og framlög til þróunarmála. Við skulum aldrei gleyma því - við getum deilt um það hvernig við tökumst á við fjárlögin og annað slíkt - að það skiptir líka gríðarlega miklu máli hvernig við nýtum þessa fjármuni. Sem betur fer hafa úttektirnar sem gerðar hafa verið á framlagi okkar til þróunarmála, sem sagt verkefnunum, verið mjög jákvæðar og það er það sem skiptir máli. Við þekkjum það, eins og alls staðar annars staðar, að stundum setja menn fjármuni í hluti sem nýtast ekki vel. En við Íslendingar getum sagt, alla vega miðað við þær úttektir sem gerðar hafa verið af alþjóðlegum eftirlitsstofnunum, að við séum að gera vel fyrir þá fjármuni sem við leggjum upp með. Hvað varðar vaxandi sóknarfæri í tengslum við Brexit þá hef ég margoft bent á hið augljósa, og ekki bara ég heldur bæði formaður og varaformaður Viðreisnar, að það eru sóknarfæri þegar kemur að sjávarútvegi, að aðgangi sjávarútvegsins inn í Bretland. Það skapar líka sóknarfæri ef Bretar fara þá leið, sem er stefna núverandi stjórnvalda, að leggja áherslu á fríverslun í heiminum. Það má nefnilega gagnrýna Evrópusambandið fyrir að hafa ekki nýtt sér stærð sína og stöðu til að ýta undir fríverslun í heiminum eins og það hefði getað gert, svo að eitthvað sé nefnt. Það var líka ánægjulegt að sjá að hingað kom hæstv. menntamálaráðherra með góðar fréttir frá fundi sínum við kollega sinn í Bretlandi.

Frú forseti. Já, eins og ég sagði í ræðunni finnst mér sem ágætlega hafi verið haldið á þessum samningum en mér finnst varhugavert að tala um mikil sóknarfæri. Sérstaklega finnst mér það kannski slæmt þegar atburðirnir sem til þeirra sóknarfæra kunna að leiða eru á þann veg að mjög mikilvæg samstaða er að brotna upp sem ég sé ekki fyrir endann á. Ég vona að þetta mál leysist á farsælli hátt en verstu spár segja. Við erum í svo hverfulum og kvikum heimi þar sem öfgaraddir og sundrungaröfl og einangrunarsinnar vaða á súðum. Ég held að um sinn þurfum við hæstv. ráðherra fyrst og fremst að vera samherjar til að vernda þá hagsmuni sem við höfum, vernda EES-samninginn, og ég held að það getum við alveg gert. Ég gleðst líka yfir hækkuðum framlögum til þróunarsamvinnu. Ég átta mig á því að útgjaldaliðurinn hefur hækkað meira en margt vegna þess að hann tengist líka góðæri sem hér hefur verið á síðustu árum og aukinni landsframleiðslu. Þrátt fyrir það eigum við að sýna meiri metnað. Við horfum upp á að næsta land á Norðurlöndunum fyrir ofan okkur er Finnland, held ég, með 0,79%, og svo eru Norðmenn og Svíar langt þar fyrir ofan. Við hljótum því að geta gert betur. Ég minni á, og ég vona ég fari rétt með, að ég held að það hafi verið 1976 sem Ísland þáði síðast einhvers konar þróunarstyrki frá Sameinuðu þjóðunum. Það er býsna stutt síðan við vorum í slæmri stöðu og við skulum alltaf muna það.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra og starfsfólki utanríkisráðuneytisins fyrir árlega skýrslu um utanríkis- og alþjóðamál sem flutt er hér á þinginu og byrja á því að þakka starfsfólki ráðuneytisins fyrir óþreytandi vinnu sína um allan heim við að halda á lofti hagsmunum og málefnum Íslands og kynningu á íslenskri menningu í hvívetna. Hljótum við að kunna þeim miklar þakkir fyrir það. Skýrsla utanríkisráðherra um utanríkismál og alþjóðamál er eitt mikilvægasta plagg hverrar ríkisstjórnar á hverju yfirstandandi þingi þegar kemur að stefnumörkun og áherslum í utanríkismálum. Hún er líka kærkomið tækifæri til að auka veg utanríkis- og alþjóðamála hér í þingsal og eiga um þau skoðanaskipti. Það er eitthvað sem reglulega er kallað eftir af þingmönnum og fleirum. Mig langar til að leggja áherslu á nokkur mál í skýrslunni, frú forseti. Fyrst má nefna mannréttindamálin, en þau eru afar fyrirferðarmikil í utanríkisstefnu Íslands, eða eins og segir í ríkisstjórnarsáttmálanum: „Utanríkisstefna Íslands byggist á skýrum viðmiðum um lýðræði, mannréttindi, jafnrétti, sjálfbæra þróun og friðsamlegar lausnir.“ Að auki bætist þarna við málefni hafsins, málefni norðurslóða og norrænt samstarf. Sumir myndu segja að þetta væru afar opin markmið, áferðarfalleg, nokkuð laus í reipunum og lítt áþreifanleg og jafnvel sé um nánast enga stefnu að ræða heldur frekar fögur fyrirheit um áherslupunkta. Sumir fræðimenn hafa meira að segja talað opinskátt um það að stefna Íslands í utanríkismálum sé svolítið út og suður og það er að mörgu leyti rétt að mínu mati. Við þurfum að skerpa stefnu okkar í utanríkismálum. En hvaða möguleika á Ísland til að beita sér fyrir þessum viðmiðum á erlendum vettvangi í alþjóðastarfi? Að mínu mati eru kjöraðstæður akkúrat núna til að skerpa línur okkar í mannréttindamálum með afar dýrmætu sæti okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Þar með skipar Ísland sér í varðstöðu þjóða með mannréttindabaráttu um heim allan ef vel er haldið á spilunum. Ég má til með að hrósa utanríkisráðherra og starfsfólki hans við mannréttindaráðið fyrir vasklega og afar góða framgöngu þar varðandi fordæmingu á mannréttindabrotum Sádi-Araba. Þetta var frábært dæmi þess að lítil þjóð getur haft áhrif og verið fordæmi fyrir stærri þjóðir. Það sama sáum við líka gerast þegar Ísland viðurkenndi fyrst Vesturlanda Palestínu sem sjálfstætt og fullvalda ríki árið 2012. Vonandi er ekki að verða nein stefnubreyting hjá núverandi ríkisstjórn varðandi málefni Palestínu eins og margir urðu uggandi yfir þegar Ísland sat hjá þegar mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna samþykkti ályktun um að fylgja skuli alþjóðlegum mannúðar- og mannréttindalögum á hernumdu svæðunum í Palestínu og rétta yfir þeim sem brjóta þau. Ég vil alla vega hvetja hæstv. utanríkisráðherra til að fylgja viðurkenningu á sjálfstæði Palestínu í verki og þar getur ríkisstjórn sem leidd er af Vinstrihreyfingunni – grænu framboði ekki vikið af leið sinni í málefnum Palestínu sem samþykkt var í tíð síðustu ríkisstjórnar sem VG sat í. Annar gríðarlega mikilvægur vettvangur til að vinna að framgöngu mannréttinda, lýðræðis og virðingar fyrir lögum er Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið, en við fögnum í ár 70 árum frá stofnun Evrópuráðsins. Á næsta ári fögnum við því að 70 ár verða liðin frá því að Ísland varð aðildarríki Evrópuráðsins og þar með hluti af því að vinna ötullega að framgangi mannréttinda og virðingu fyrir þeim. Það var framsýn og góð ákvörðun íslenskra stjórnvalda þess tíma, það hefur sýnt sig og sannað rækilega. Í gegnum Evrópuráðið er íslenska ríkið aðili að mannréttindasáttmála Evrópu sem er hin mesta réttarbót sem Ísland hefur undirgengist. Sáttmálinn hefur haft mikil og góð áhrif á réttarríkið hér á landi. Til að mynda hefur hann haft rík túlkunaráhrif á mannréttindaákvæði stjórnarskrár Íslands eins og sjá má í dómum Hæstaréttar. Mannréttindadómstóll Evrópu tryggir síðan að aðildarríki Evrópuráðsins virði þau grundvallarréttindi borgaranna sem kveðið er á um í sáttmálanum. Þessar mikilvægu stofnanir sem Ísland á aðild að verðum við að virða og hlúa að, veita meiri fjármuni í veru okkar þar og áhrif, allt í þágu mannréttinda, bæði hér á landi og í öðrum löndum sem hafa minni sögulega reynslu af lýðræðislegum stjórnarháttum en við. Þá eru það jafnréttismálin, sem er eitt af skýrum viðmiðum um utanríkisstefnu Íslands. Og hvað þýðir það í raun og veru? Það má segja að við stöndum á tímamótum þegar kemur að því að bera jafnréttismálin á borð í alþjóðasamstarfi, því eftir að Klaustursmálið varð þekkt fyrir utan landsteinana er ekki annað hægt að segja en að útflutningsvaran íslenskt jafnrétti hafi rýrnað að verðgildi, jafnvel myglað svolítið eða súrnað. Ímynd okkar og orðspor í jafnréttismálum út á við hefur beðið álitshnekki. Virðing okkar í jafnréttismálum sem aðrar þjóðir hafa litið upp til í alþjóðasamstarfi hefur því miður dvínað. En kannski var hættan á því alltaf til staðar, því að margir áhrifamenn í íslenskum stjórnmálum hafa haft tilhneigingu til þess að líta á jafnréttismálin sem mjúk og auðveld mál sem alltaf væri auðvelt að tala fyrir og minna á í fögrum ræðum og riti. Við þurfum að nota Klaustursmálið til að endurhugsa áherslur okkar í jafnréttismálum í utanríkisstefnu Íslands. Jafnrétti er, eins og ég sagði, eitt af grundvallarviðmiðum íslenskrar utanríkisstefnu. Og eins og fram kom í fyrirlestri Silju Báru Ómarsdóttur á nýafstaðinni ráðstefnu Alþjóðastofnunar Háskóla Íslands um utanríkismál, þá sveipar Ísland sig jafnréttisáru. Kannski má segja að það sé eiginlega bara óvart að það sé stefna Íslands að halda alltaf á lofti jafnréttissjónarmiðunum á alþjóðavettvangi. En samt sem áður má alveg færa rök fyrir því að við höfum ekki gengið neitt sérstaklega langt í því. Til að mynda höfum við ekki lagt upp með að umbreyta kynjakerfinu líkt og Svíar gera í sinni femínísku utanríkisstefnu. Ég sagði það í ræðu hér fyrir ári síðan og segi það aftur: Íslendingar eiga að halda úti femínískri utanríkisstefnu, leggja áherslu á kynja- og jafnréttismál á alþjóðavettvangi, auka framlög okkar til jafnréttismála í alþjóðlegu samhengi og breikka aðkomu okkar enn frekar í þeim málum. Við erum komin með mjög góða reynslu úr þróunarsamvinnunni, úr utanríkisþjónustu okkar og ef við viljum sýna þá pólitísku áherslu að halda úti utanríkisstefnu sem er drifin áfram af jafnrétti kynjanna í hvívetna getum við svo sannarlega horft til Svíþjóðar sem hefur haldið úti mjög markvissri og árangursríkri femínískri utanríkisstefnu frá árinu 2015. Við getum lært mjög mikið af Svíum í þessu sem og í öðru. Ég hvet utanríkisráðherra og starfsfólk utanríkisráðuneytisins að sjálfsögðu til að halda okkar góða jafnréttisstarfi áfram uppi á alþjóðavettvangi, gefa í og gera það starf markvissara og leggja skarpa og skýra áherslu á umbreytingu kynjakerfisins öllum til heilla, konum og körlum. Þá er það sjálfbæra þróunin sem á að vera eitt af meginviðmiðum utanríkisstefnu Íslands og hvernig hún birtist okkur í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra. Við erum að taka við formennsku í Norðurskautsráðinu 7. maí nk., en eins og fram kemur í skýrslu hæstv. ráðherra hefur Norðurskautsráðið fest sig í sessi sem mikilvægasti samráðsvettvangurinn um málefni norðurslóða og alþjóðapólitískt vægi þess aukist til muna á undanförnum árum. Eins og fram kemur í skýrslunni verður sjálfbærni meginþráðurinn í formennsku Íslands. Það er krefjandi verkefni á tímum mikilla loftslagsbreytinga sem hafa gríðarleg áhrif á norðurslóðir. Því skýtur það skökku við þegar talað er um möguleika sem felast í loftslagsbreytingunum, eins og gert er á bls. 10 í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra. Að mínu mati er það engan veginn viðeigandi að tala um möguleika sem felast í loftslagsbreytingum. Það er einfaldlega smekklaust og móðgandi við komandi kynslóðir sem krefjast róttækra aðgerða til að sporna við loftslagsbreytingum. Við stöndum frammi fyrir mestu ógn sem mannkynið hefur staðið frammi fyrir og við verðum að beita okkur af krafti fyrir róttækum aðgerðum til að sporna við losun á alþjóðavettvangi, sporna við bráðnun jökla og gera baráttuna gegn loftslagsbreytingum að meginatriði í utanríkisstefnu Íslands. Þá er ekki í boði að tala um tækifæri eða möguleika sem felast í loftslagsbreytingunum sem er öllum jarðarbúum áhyggjuefni og miklu meira en það. Friðsamlegar lausnir eru líka eitt af meginviðmiðum utanríkisstefnu Íslands og það rímar ákaflega vel við áherslur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Einmitt þess vegna bregður konu í brún þegar ljóst er að þrátt fyrir samdrátt í heildarútgjöldum til utanríkismála í fjármálaáætlun þessa árs þá hefur verið mikil aukning fjármuna til Atlantshafsbandalagsins undanfarin ár og er boðuð áfram í skýrslunni, enda hafa hernaðarumsvif aukist í og við Ísland undanfarinn áratug. Viðvera erlends herliðs árið 2007 var 17 dagar en síðustu þrjú árin hefur erlent herlið verið hér með viðveru upp á hvern einasta dag. Fjöldi hermanna á Íslandi var árið 2007 225, en árið 2017 voru þeir orðnir 1.030. Aukning á fjármunum til hermála hefur aukist á síðustu árum. Fjármunir til NATO hafa farið úr 1.592 millj. kr. árið 2017 í 2.185 millj. kr. til NATO árið 2019. Vissulega helgast vöxtur útgjalda til þessa málaflokks af vaxandi skuldbindingum sem Ísland hefur tekist á hendur innan Atlantshafsbandalagsins og aukinni tímabundinni viðveru liðsafla bandalagsins á Keflavíkurflugvelli vegna versnandi öryggisástands í Evrópu, þar með talið á Norður-Atlantshafi, eins og fram kemur í skýrslu hæstv. ráðherra. En minna en ekkert fer fyrir því öryggismati sem þarna liggur til grundvallar enda hefur það ekkert verið rætt í þingsal. Þar er ekki hægt að skýla sér á bak við leynd og trúnað sem bara á heima í þjóðaröryggisráði. Og áfram eru boðaðar framkvæmdir bandaríska sjó- og flughersins sem hefur aukið reglulega viðveru á Keflavíkurflugvelli og samhliða því verður ráðist í nýjar framkvæmdir til að styðja við þessa viðveru. Þessa mikla aukning þarfnast einfaldlega ítarlegrar útskýringar og umræðu á þingi, frú forseti, enda rímar þessi þróun ákaflega illa við áherslur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs þegar kemur að því að beita sér fyrir friðsamlegum lausnum í hvívetna. Ég hefði satt að segja viljað sjá skýrari áherslur stjórnmálahreyfingar minnar í ríkisstjórn þegar kemur að friði og friðsamlegum lausnum en ekki aukna viðveru erlends herliðs og aukningu á fjármunum til varnarmála í tíð ríkisstjórnar sem leidd er af Vinstri grænum. En þetta getur kannski hæstv. utanríkisráðherra útskýrt betur í andsvari sínu. Við vitum líka að öflugasta tækið til að stuðla að friði er að draga úr ójöfnuði. Áherslur íslenskra stjórnvalda í utanríkismálum verða að mínu mati að bera þess órækt vitni. Það er hægt að stuðla að því með því að draga úr ójöfnuði markvisst í ræðum, ritum og beinum aðgerðum á alþjóðavísu til að jafna kjör fólks um allan heim. En líkt og við vitum og hefur verið minnst á í umræðunni í dag er vaxandi ójöfnuður ein mesta ógn við heimsfrið. Ójöfnuður þegar kemur að aðgangi að auðlindum og náttúrulegum gæðum er oft uppspretta átaka, fátæktar og félagslegrar niðurlægingar sem býr til ósanngjarna misskiptingu gæða á milli heimsbúa og leiðir til harðvítugra átaka fólks. Jöfnuður á milli manna er grundvöllur friðar. Um það verður Ísland að tala og beita sér fyrir í hvívetna. Við þurfum að vera óhrædd í áherslum okkar í alþjóðamálum að stuðla að og beita okkur með beinum og markvissum hætti að því að koma á fót róttækum breytingum á því hvernig við útdeilum völdum gæðum milli ríkja sem og innan þeirra, svo sem á milli stétta, kynja og kynþátta. Ísland á að beita sér alþjóðlega fyrir efnahagslegum jöfnuði á milli fólks sem dregur úr líkum á því að átök brjótist út. Þá kemur að því sem mér finnst ég nú hafa allt of oft talað um, en það eru áherslur Íslands þegar kemur að þróunarsamvinnu. Það er vissulega jákvætt að loksins skuli nú áætlað að framlag Íslands til þróunarsamvinnu skuli hækka smátt og smátt næstu árin og líkt og áður fagna ég þeim áherslum í þróunarsamvinnu Íslands sem snúast um að valdefla konur og stúlkur í þróunarríkjum og efla aðgang þeirra að menntun. En líkt og fleiri þá hefði ég viljað sjá enn metnaðarfyllri markmið í fjárframlögum Íslands til þróunarsamvinnunnar og að við myndum loksins standa við loforð okkar um að uppfylla markmið Sameinuðu þjóðanna um að veita 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu og þar með skipa okkur loksins við hlið þeirra landa sem við miðum okkur alla jafna við. Því miður er það enn svo að Ísland veitir of stóran hluta af þeim framlögum til þróunarsamvinnu í aðstoð við flóttamenn og hælisleitendur hér innan lands. Það að þeir fjármunir séu hluti af opinberri þróunaraðstoð Íslands á erlendri grundu fellur einfaldlega alls ekki undir almennar skilgreiningar á þróunarsamvinnu og er heldur ekki í samræmi við áherslur Íslands í þróunarsamvinnu. Í síðustu jafningjaúttekt DAC-nefndarinnar er minnst á þetta hlutfall sem er tæplega 12–13% af þeim fjármunum Íslands sem fara í málefni flóttafólks og hælisleitenda af þróunarsamvinnufjármunum. Við getum vonandi flest verið sammála um að það þarf sannarlega að auka fjármuni í málaflokk hælisleitenda og fólks á flótta sem leitar til okkar eftir alþjóðlegri vernd og það eigum við að gera, en ekki taka það af fjármunum í þróunarsamvinnu. Málefni flóttafólks og hælisleitenda hér á landi falla undir verkefnasvið velferðar- og innanríkisráðuneytisins og eiga að vera aðskilin framlagi Íslands til þróunarsamvinnu á alþjóðavettvangi. Að því sögðu þarf Ísland að axla ábyrgð og koma fólki í neyð til hjálpar eins og mögulegt er, bæði með því að taka á móti fleira flóttafólki og styðja fólk í því að geta lifað með reisn annars staðar í heiminum. Íslandi ber siðferðisleg skylda til að auka framlag sitt í þróunar- og mannúðarmálum. Við eigum nefnilega öll að halda af öllu afli í mannúðina sem drífur áfram samkenndina sem tengir okkur öll saman svo við getum leyst okkar erfiðustu vandamál. Ef fjármunir frá ráðuneyti hæstv. utanríkisráðherra renna í móttöku hælisleitenda og flóttafólks þá verður hæstv. utanríkisráðherra að taka ábyrgð á og svara fyrir stefnu í málefnum hælisleitenda og fólks sem hingað leitar eftir alþjóðlegri vernd. Margir segja að sú stefna hafi farið mjög harðnandi. Til að mynda höfum við séð endalaust fréttir og frásagnir af því að hér sé verið að vísa börnum, konum og fjölskyldum í viðkvæmri stöðu af landi brott sem hingað leitar eftir alþjóðlegri vernd. Þetta eru fjármunir sem koma frá ráðuneyti hæstv. utanríkisráðherra. Þá verður ráðherrann að skýra þá stefnu. Virðulegi forseti. Ég fagna því sem fram kemur í skýrslunni um að sjálfbær nýting náttúruauðlinda og heilnæmt umhverfi sé stærsta hagsmunamál Íslands og forsenda sjálfstæðis í nútíð og framtíð. Við vitum að aukinn ágangur á auðlindir jarðar og áhrif mannkynsins á loftslag hennar leiðir af sér fólksflótta, misskiptingu auðs og misskiptingu aðgangs að náttúruauðlindum og stefnir því sjálfu mannkyninu í hættu. Við sem ríki höfum gengist undir ýmsa alþjóðlega samninga og skuldbindingar er snúast um umhverfismál og aðgerðir gegn loftslagsbreytingum og ég hvet að sjálfsögðu utanríkisráðherra til að halda því ávallt á lofti. Að lokum vil ég minna á það að Ísland á að halda úti sjálfstæðri utanríkisstefnu og leggja á alþjóðavettvangi áherslu á frið, mannréttindi og mannúð, réttlæti og lýðræði. Við eigum að standa bein í baki og full sjálfstrausts þegar kemur að því að halda úti okkar góða starfi á alþjóðavettvangi þrátt fyrir smæð okkar. Það er nefnilega svo að fámenn ríki hafa komið frábærum hlutum til leiðar í alþjóðasamhengi og þar erum við engin undantekning og það gerum við að sjálfsögðu mest 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, hún kom víða við. Það er slegið í og úr ræðu hv. þingmanns varðandi það hversu mikið við erum að gera í utanríkisþjónustu okkar þegar kemur að þeim gildum sem við erum sammála um í þessum sal. Glöggt er gests augað og ég held að það væri hollt fyrir hv. þingmenn að hlusta á alþjóðleg mannúðarsamtök sem berjast fyrir mannréttindum tala um hvað við erum að gera í mannréttindaráðinu. Ég hvet hv. utanríkismálanefnd til að fara og hitta þá aðila, t.d. í Genf. Við þurfum ekki að bera kvíðboga í samanburði við neina aðra þjóð, langt, langt frá því, og þá ekki bara hvað varðar framtak okkar, sem var ekki lítið. Það tók ekki stuttan tíma og það var ekki lítið að gera þegar kom að Sádi-Arabíu.  Það vill svo til, af því að menn tala um vini okkar Svía, að þegar kemur að þeim mælikvörðum sem við notum erum við ofar en þeir þegar kemur að jafnréttismálum. Reyndar er það þannig að menn líta til Norðurlandanna en sérstaklega til Íslands, vegna þess að við höfum verið á toppnum þegar kemur að jafnréttismálum og hefur ekki borið neinn skugga þar á. Mér finnst, virðulegi forseti, að við ættum að geta verið stolt af því. Ég held að samstaða sé í þessum sal 

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir andsvarið en verð að játa að ég átta mig ekki alveg á því hvað hann var að fara. Ég var að hrósa utanríkisráðherra og starfsfólki hans í mannréttindaráði fyrir vasklega og afar góða framgöngu þegar kemur að því að fordæma mannréttindabrot Sádi-Araba. Ég veit ekki betur en að það hafi haft góð áhrif á alþjóðlegum vettvangi. Eftir því sem ég best man er einmitt minnst á í skýrslu hæstv. ráðherra að það hafi til að mynda liðkað fyrir því að bæta réttindi ákveðins hóps kvenna í Sádi-Arabíu, sem er frábært og vel. Ég ítreka hrós mitt til hæstv. ráðherra. Að sama skapi er ég líka undrandi yfir þeirri hjásetu sem við tókum ákvörðun um í atkvæðagreiðslu um málefni Palestínu. Það var það sem ég minntist á. Ég er fyllilega sammála því að þrátt fyrir smæð okkar getum við gert stóra og mikla hluti, eins og fordæming á mannréttindabrotum í Sádi-Arabíu ber vitni um og líka viðurkenning okkar Íslendinga á Palestínu sem sjálfstæðu og fullvalda ríki, sem var samþykkt í þessum sal og ég er ákaflega stolt yfir að við gerðum fyrst Vesturlanda. Þegar kemur að jafnréttismálunum og Svíum og mælikvörðum sem snúast um jafnréttismál - og nú er tíminn að hlaupa frá mér og ég kem því kannski að í seinna andsvari, frú forseti - er rétt að segja frá því að þeir mælikvarðar sem notast er við þegar kemur að jafnréttismálunum hafa oft og tíðum verið gagnrýndir af samtökum er berjast fyrir jafnrétti kynjanna. Þeir ákveðnu mælikvarðar mæla oft og tíðum ekki ofbeldi gagnvart konum, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Aðeins út af Palestínumálinu - það er í fullu samræmi við utanríkisstefnu okkar. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson hefur kallað eftir upplýsingum um það sem verður farið í gegnum í utanríkismálanefnd. Það er ekki nein breyting þar á. Ég næ ekki að fara í gegnum það í stuttu andsvari en það er sjálfsagt að ræða málið og fara vel yfir það. Varðandi annað sem hv. þingmaður nefndi. Í fyrsta lagi höfum við alltaf farið eftir DAC-reglum. Nú er verið að breyta DAC-reglunum en það stendur til að halda áfram að fara eftir þeim. Það er hins vegar samspil á milli, ekki bara framlaga í utanríkisráðuneytinu heldur líka í dómsmálaráðuneytinu þegar kemur að DAC-reglunum. Þannig að þetta snýr að því að utanríkisráðuneytið sé að nýta einhverja peninga. Þeir málaflokkar heyra ekki undir okkur. Þetta spilar hins vegar saman. Síðan um möguleikana þegar kemur að loftslagsbreytingum. Það verður að tala um hlutina eins og þeir eru. Þetta eru bæði ógnir og auðvitað líka tækifæri þegar siglingaleiðirnar opnast. Reyndar er það þannig að þó svo að þetta komi til af slæmum ástæðum þýðir það minni útblástur hjá skipum þegar þau sigla styttri leiðir en lengri. Þess vegna leggjum við m.a. áherslu á leit og björgun, af því að umferðin mun aukast alveg gríðarlega. Við höfum áhyggjur af því að líkurnar á umhverfisslysum aukist, en að sama skapi erum við komin í þjóðbraut hvað varðar þær siglingar. Það er ekki hægt að ræða þau mál öðruvísi en þau eru. Þarna eru bæði ógnir og tækifæri. Þetta kemur ekki til af góðu, eins og hv. þingmaður vísar til, og um það er ekki deilt en þetta er staðan. Þetta er það sem er að gerast og þarna þurfum við að vinna með öðrum þjóðum að því að ekki verði umhverfisslys á þeim slóðum eða slys á fólki sem hæglega getur orðið 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Varðandi orðfærið og tækifærin og möguleikana verð ég að leyfa mér að vera ósammála um það. Orð skipta máli. Orðum fylgir ábyrgð. Orðfærið skiptir máli og hefur áhrif. Þegar við tölum um tækifæri og möguleika í loftslagsbreytingum erum við einfaldlega að smætta þann gríðarlega vanda sem við stöndum frammi fyrir, sem er ógn við jarðarbúa alla. Við eigum að vanda okkur þegar við tölum um breytt umhverfi sem veldur því að siglingaleiðir opnist o.s.frv., og ekki að tala um það sem möguleika og tækifæri. Það eru einfaldlega ekki rétt skilaboð þegar við erum að takast á hendur þetta risastóra verkefni, sem er að sporna gegn loftslagsbreytingum á alþjóðavísu. Varðandi þá fjármuni sem fara í þróunarsamvinnuna og þann hluta sem fer í móttöku hælisleitenda og til fólks á flótta sem hingað leitar eftir alþjóðlegri vernd vil ég ítreka það sem ég sagði áðan: Ef þeir peningar fara beint eða óbeint af fjármunum utanríkisráðuneytisins hlýtur utanríkisráðherra líka að þurfa að standa fyrir þeirri stefnu sem hér hefur verið boðuð og hefur verið gagnrýnd af mörgum, sem snýst um að vísa fólki í afar viðkvæmri stöðu, börnum, konum, fjölskyldum, af landi brott til annarra landa þar sem öryggi þeirra er ekki 100% tryggt. Þá verður utanríkisráðherra hreinlega að standa fyrir þeirri stefnu eða stýra þeim fjármunum til annarra verka. Ef stefnan er sú að láta þá renna áfram í móttöku hælisleitenda og flóttafólks hér á landi, af þróunarsamvinnupeningunum, verður hæstv. utanríkisráðherra væntanlega að bera ábyrgð á þeim fjármunum og þeirri stefnumörkun sem um þá gildir.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir góða umræðu um utanríkismál í dag og afar yfirgripsmikla og fróðlega skýrslu hæstv. utanríkisráðherra. Að mínu mati ræðum við utanríkismálin ekki nógu oft hér á Alþingi. Ég hef áhyggjur af því að takmörkuð umræða um utanríkismál hafi þau áhrif að almenningur sé e.t.v. ekki nægilega vel upplýstur um stefnu Íslands í utanríkismálum, þátttöku okkar í alþjóðasamvinnu af ýmsu tagi, ekki síst norrænni, sem og þátttöku í ýmiss konar alþjóðlegum stofnunum, samningum og bandalögum. Það er t.d. alveg með ólíkindum að stór hluti landsmanna telur okkur ekki eiga aðild að hernaðarbandalagi samkvæmt skoðanakönnunum, en Ísland varð aðili að stofnsamningi NATO sem undirritaður var árið 1949. Það eru því nákvæmlega 70 ár síðan það var gert. Samstarf Norðurlandanna í öryggis- og varnarmálum er gott og fer vaxandi, en helsti samstarfsvettvangurinn er NORDEFCO. Þar sem Ísland er vopnlaust ríki tökum við þátt í borgaralegum hluta samstarfsins. Aukin áhersla er á netöryggi ríkja og er vaxandi samstarf á því sviði hjá norrænum ríkjum sem eiga í farsælu samstarfi við Eystrasaltsríkin sem og alþjóðastofnunum eins og Atlantshafsbandalaginu eða Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu og Sameinuðu þjóðunum. Að mínu mati er netöryggi einn af þeim málaflokkum sem við sem þjóð eigum að leggja áherslu á og eigum að halda áfram að vera í mjög nánu sambandi við okkar helstu bandamenn. Við erum örþjóð og höfum því ekki getu til að halda utan um öflugar netvarnir ein og sér. Í samstarfi getum við svo sannarlega lagt okkar af mörkum í formi þekkingar og mannauðs og það eigum við auðvitað að gera eftir fremsta megni. Hæstv. forseti. Starfsemi íslenskra sendiráða er einnig viðamikil en maður heyrir stundum nefnt í umræðunni að þau séu óþörf. Sumir segja að réttast væri að loka þeim öllum og funda með fjarfundabúnaði þegar nauðsyn krefur og nýta fjármagn ríkisins í aðra og þarfari hluti eins og heilbrigðisþjónustu og vegagerð. Pólitík snýst auðvitað að hluta til um það að ákvarða um forgangsröðun fjármuna. Ég tel þeim fjármunum vel varið sem nýttir eru í rekstur sendiráða þar sem þau gegna veigamiklu hlutverki í borgaraþjónustu, öflun viðskiptatengsla og ekki síst markaðssetningu á íslenskri menningu. Á blaðsíðu 87–113 í skýrslu ráðherra er ágæt umfjöllun um starfsemi sendiskrifstofa. Í þeim kafla er einnig gott yfirlit um helstu verkefni og áherslur Íslands í fastanefndum okkar hjá NATO í Róm, New York og í Vín. Fulltrúar Íslands á þessum stöðum eru í fyrirsvari gagnvart nokkrum alþjóðlegum stofnunum á hverjum stað. Í Róm hefur fastanefndin t.d. fyrirsvar gagnvart matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna, matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna og þróunarsjóði landbúnaðar. Fastafulltrúi sækir alla reglulega fundi stofnananna og gætir sérstaklega að málefnum þróunarsamvinnu í heiminum og sérstökum hagsmunamálum Íslands. Á árinu 2018 var undirbúinn samstarfssamningur við matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna, skammstafað FAO, þar sem Ísland styrkir aðgerðir gegn ólöglegum fiskveiðum, rusli í höfum og drauganetum sem skilin eru eftir á fiskislóð. Sá samningur var fullgerður í byrjun þessa árs og gildir í fjögur ár. Þar styður Ísland mikilvægar aðgerðir á þessum sviðum með beinum fjárframlögum og sérfræðiaðstoð. Okkar framlag skiptir svo sannarlega máli í samstarfi þjóðanna. Við þurfum að vera í stöðugu og persónulegu sambandi við fólk um allan heim til að gæta hagsmuna Íslands því að þegar á reynir er það oft hið persónulega samband einstaklinga sem gerir það mögulegt að leysa flókna stöðu eða viðfangsefni hverju sinni. Samvinna í verki verður seint ofmetin. Herra forseti. Áður en ég vík máli mínu að norrænu samstarfi verð ég að nefna hér tvennt sérstaklega sem verið hefur mér ofarlega í huga síðustu daga og vikur í tengslum við umræðu um þriðja orkupakkann. Það er samstarf okkar við Liechtenstein, Sviss og Noreg í gegnum EFTA sem og aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu, EES, en sá samningur var undirritaður árið 1994. Aðildarríki EFTA hafa gert fríverslunarsamning sín á milli, EFTA-sáttmálann, og gera jafnframt sameiginlega fríverslunarsamninga við lönd utan Evrópusambandsins, ESB, með það að markmiði að tryggja fyrirtækjum frá EFTA-ríkjunum bestu viðskiptakjör hvar sem þau kjósa að eiga viðskipti. EFTA hefur gert 29 fríverslunarsamninga við 40 ríki utan ESB og hafa 26 þeirra tekið gildi gagnvart Íslandi. EFTA skapar einnig samstarfsvettvang fyrir Ísland, Noreg og Liechtenstein gagnvart ESB á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, títtnefndan EES-samning, en fjórða EFTA-ríkið, Sviss, er ekki aðili að þeim samningi. Ég tel að samstarf okkar innan EFTA, sem og aðild okkar að EES, Evrópska efnahagssvæðinu, hafi skipt okkur verulega miklu máli og eigi stóran þátt í þeim lífsgæðum sem skapast hafa síðustu áratugi hér á landi. Ég óttast hins vegar að margir hafi ekki hugmynd um hvað EES er, hvað EFTA er og síðast en ekki síst hvaða áhrif þátttaka okkar hefur haft á daglegt líf fólks hér um langa hríð vegna þessara samninga og þessa samstarfs. Fólk á fimmtugsaldri var t.d. varla farið að taka þátt í svokölluðu fullorðins lífi þegar EES-samningurinn var undirritaður árið 1994. Það fólk og yngra þekkir því illa hvaða breytingar sá samningur hefur haft í för með sér. Við tökum kannski aðgangi okkar að 500 milljón manna markaði sem sjálfsögðum hlut, sem það er svo sannarlega ekki. Viljum við hverfa til baka? Ekki ég. Sumir eru haldnir sterkri fortíðarþrá og sjá það sem áður var í rósrauðum bjarma. Rétt eins og torfbæirnir, sem eru í hugum sumra tákngervingar rómantíkurinnar á meðan raunveruleikinn var allt annar og átti ekkert skylt við rómantík. Kuldi, saggi, vond lykt, myrkur og reykur. Nei, við viljum ekki fara þangað. EES-samningurinn er okkur afar mikilvægur og við megum ekki ógna því góða samstarfi á nokkurn hátt. Ég var, eins og fleiri, á árlegri ráðstefnu í Háskóla Íslands fyrir skömmu um alþjóðamál. Ráðstefnan var afar fróðleg, bæði erindin sem og pallborðsumræðurnar á eftir. Í umræðum um Brexit kom m.a. fram að algengasta leitarorðið á Google-leitarvélinni í Bretlandi daginn eftir kosningarnar í Brexit var: Hvað er Evrópusambandið? Hvers vegna eru Bretar í Evrópusambandinu? Við sjáum nú hvert rangar upplýsingar hafa leitt Breta. Já, í miklar ógöngur sem ekki sér fyrir endann á. Herra forseti. Það er þess virði að velta þessu aðeins fyrir sér. Rangar upplýsingar geta haft mjög skaðleg áhrif og í raun grafið undan lýðræðinu. Við þurfum að vera vakandi fyrir slíkum ógnum. Það er auðvelt að gleyma sér í skýrslu ráðherra enda af miklu að taka. En þar sem ég gegni embætti formanns Íslandsdeildar Norðurlandaráðs ber mér skylda til að tala um það góða starf sem fram fer á þeim vettvangi. Norrænt samstarf er og hefur lengi verið hornsteinn utanríkisstefnu Íslendinga. Norðurlandaráð er þingmannavettvangur í opinberu norrænu samstarfi og mörg þeirra réttinda sem eru sameiginleg á Norðurlöndunum eiga rætur að rekja til Norðurlandaráðs sem stofnað var árið 1952. Markmið Norðurlandaráðs er að auka samstarf norrænna ríkja með markvissri hugmyndavinnu og tilmælum sem beint er til norrænu ráðherranefndarinnar og ríkisstjórna Norðurlandanna. Utanríkisráðherrar Norðurlandanna funda mjög reglulega og sendiskrifstofur Íslands eru í góðum samskiptum við norræna kollega heima og að heiman á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem og annarra alþjóðastofnana. Þess má geta að Norðurlöndin starfrækja sendiráð sín á sameiginlegu svæði í Berlín. Það hefur gefist afar vel. En hvaða þýðingu hefur norræn samvinna fyrir Ísland? Samstarf á vettvangi Norðurlandaráðs skiptir Ísland afar miklu máli. Ísland er auðvitað smáríki og því veitir norrænt samstarf okkur ákveðna fótfestu á alþjóðavettvangi. Við erum samstiga öðrum Norðurlöndum í helstu áskorunum og álitamálum í hinu alþjóðlega umhverfi. Þannig tala Norðurlöndin oft einum rómi, t.d. þegar kemur að öryggismálum, umhverfis- og loftslagsmálum og jafnréttismálum. Norðurlandaþjóðirnar deila einnig sameiginlegri sýn á ákveðin grundvallargildi eins og mikilvægi mannréttinda, lýðræðis og réttarríkisins og um friðsamlega lausn deilumála. Á þessum sviðum eru Norðurlandaþjóðir í fararbroddi á heimsvísu og leggja áherslu á að deila þekkingu sinni til að efla samfélög í öðrum heimshlutum. Hæstv. forseti. Pólitísk fótfesta, öflug utanríkisviðskipti og samstarf um menningu, menntun, vísindi og þróun eru kostir norræns samstarfs í hnotskurn og styrkurinn felst í því hversu ótrúlega margir taka þátt í samvinnunni á hverjum degi. Við erum án efa sterkari saman. Íslendingar hafa haft mörg stór hlutverk í norrænu samstarfi á þessu ári. Þar höfum við gegnt formennsku í norrænu ráðherranefndinni, formennsku í samstarfi norrænna utanríkisráðherra, sem kallast N5, og samstarfi utanríkisráðherra Norðurlanda og Eystrasaltsríkja, NB8, ásamt því að taka sæti í stjórn Alþjóðabankans í Washington DC í fyrir hönd NB8-hópsins. Málefni hafsins eru eitt af því sem Ísland leggur áherslu á í öllu norrænu milliríkjasamstarfi og í fyrirhugaðri formennsku í Norðurskautsráðinu. Ég hef áhyggjur af því að ég hafi ekki tíma til að klára alla ræðuna þannig ætla að hlaupa yfir frekari umfjöllun um norræn málefni en snúa mér að þróunarsamvinnunni, sem ég hef einnig mikinn áhuga á. Málefnum þróunarsamvinnu eru gerð ágæt skil í skýrslu ráðherra á blaðsíðu 70–83. Um það vil ég segja að við höfum gert vel á þeim vettvangi. Með þróunarsamvinnu og mannúðaraðstoð sýnum við í verki að við erum þjóð á meðal þjóða. Við höfum verið dugleg við að nýta sérþekkingu okkar á ýmsum sviðum í uppbyggingu innviða, til að mynda á sviði jarðhitanýtingar, landgræðslu, fiskveiða og ekki síst í jafnréttismálum. Dæmi um merkileg verkefni á sviði jarðhitanýtingar er svæðasamstarf 13 ríkja í Sigdalnum mikla í Austur-Afríku, sem fjallað er um í skýrslunni, sem Ísland hefur leitt síðan 2013 í samvinnu við Norræna þróunarsjóðinn NDF. Verkefnið er tengt við viljayfirlýsingu Íslands og Alþjóðabankans um aukna jarðhitanýtingu á svæðinu. Því lauk formlega árið 2017. Framkvæmd nokkurra verkþátta hefur dregist en mun verða lokið á þessu ári. Þá stendur til að skoða ítarlega hvernig veita má áframhaldandi stuðning við jarðhitaþróun í Austur-Afríku og væntanlegar tillögur um úttekt á jarðhitaverkefni Íslands og mun NDF nýtast í þeirri vinnu. Í skýrslu ráðherra er einnig komið inn á svæðasamstarf sem Ísland hefur komið að á sviði fiskimála í Vestur-Afríku. Skrifað var undir samstarfssamninga við Síerra Leóne og Líberíu fyrr á þessu ári um ný samstarfsverkefni sem styðja við heimsmarkmið nr. 14, líf í vatni, um sjálfbæra nýtingu sjávarauðlinda og verndun hafsins. Bæði löndin hafa umtalsverða möguleika á að byggja upp atvinnulíf og störf tengd fiskveiðum enda góð fiskimið undan ströndum þeirra. Verkefnin hafa verið undirbúin í náinni samvinnu við Alþjóðabankann í fiskimálum og stjórnvöld í viðkomandi löndum. Sjávarútvegsskóli Háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi er lykilsamstarfsaðili verkefnisins og mun skólinn bjóða upp á sérsniðna þjálfun við að stýra markmiðum verkefnisins. Á árinu 2018 voru haldin námskeið í notkun og greiningu gagna og skipaeftirlitskerfum fyrir lykilstarfsmenn sjávarútvegsráðuneyta frá þessum löndum auk Gana. Þá voru frumgerðir nýrra og endurbættra reykofna fyrir fisk hannaðar og smíðaðar í samstarfi við Matís og innlendar verkmenntastofnanir. Nýju ofnarnir koma einkum konum í fiskverkun til góða og draga úr eldiviðarnotkun og heilsuspillandi mengun. Mikilvægur hluti verkefnisins felst í því að bæta vatns- og hreinlætismál í fiskiþorpum ásamt því að berjast gegn plastmengun og leggja áherslu á endurvinnslu. Skrifað var undir samning við UNICEF, sem verður samstarfsaðili Íslands í löndunum og leiðir innleiðingu þessara verkefnaþátta í samstarfi við þarlend stjórnvöld. Með þessu verkefni stígur Ísland fyrstu skrefin í nýju samstarfi við þessi tvö lönd sem bæði glíma við gríðarmikla fátækt og hafa veikburða innviði. Herra forseti. Þetta eru verkefni sem við getum verið stolt af. Umræða hefur verið töluverð um framlög Íslands til þróunarsamvinnu og sýnist sitt hverjum eins og gengur. Framlögin hafa verið hlutfallslega lág í samanburði við framlög nágrannaþjóða okkar en fara hækkandi. Fram kemur í skýrslunni að ríkisstjórnin hyggist auka framlög til þróunarsamvinnu á næstu árum og stefnir að því að þau verði 0,35% af vergum þjóðartekjum eftir fjögur ár. Þess má geta að nú fer fram talsvert mikil vinna í ráðuneytinu varðandi endurskoðun á verklagsreglum sem þróunarsamvinnudeild ráðuneytisins fylgir varðandi reglur DAC. Fulltrúar frá DAC komu hér í mars á þessu ári og sat sú sem hér stendur þann fund, m.a. með þróunarsamvinnunefndinni þar sem verið var að útskýra ákveðna vinnu við samræmingu á tölfræði varðandi þessa verkþætti þannig að yfirsýn væri yfir öll útgjöld og aðildarríkin væru samanburðarhæf hvað varðar framlög til þróunarsamvinnu. Hingað til höfum við verið að bera saman epli og appelsínur vegna þess að hlutirnir eru ekki reiknaðir eins út alls staðar. Það er mjög slæmt. En þessi vinna stendur yfir og í skýrslu ráðherra kemur fram að DAC taki hana út í ráðuneytinu með jafningjarýni árið 2020. Herra forseti. Ég vil að lokum segja að samvinna á öllum sviðum er alltaf til góðs, á norrænum vettvangi, á vettvangi þróunarsamvinnu og/eða á efnahagslegum vettvangi, ekki síst fyrir smáríki eins og okkur. Við megum aldrei gera lítið úr því að grundvöllur þess að við getum tekið þátt í samvinnu af þessu tagi er við erum fullvalda og sjálfstætt ríki. Það er miðinn okkar inn í þessa samvinnu sem hefur gefið okkur svo margt og mun vonandi halda áfram að gera það.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrsluna og tek undir með öðrum hv. þingmönnum um að hún sé einkar góð. Skýrslan er aðgengileg og ítarleg og ljóst að lagður var talsverður metnaður í hana, aðallega í alþjóðastarf, samstarf og tækifæri Íslands út á við. Ég vil einnig þakka fyrir það tækifæri sem við þingmenn höfum til að taka umræðu um utanríkismál í þessum sal. Það er ekki á hverjum degi, því miður, sér í lagi því að umræða eins og um þessa skýrslu er breiðari og dýpri en oft gerist. Við þurfum að reyna að ræða oftar um slík mál, enda ótækt að fara mjög djúpt í hvert einasta atriði í skýrslunni. Tilefni er til að taka oftar og afmarkaðri umræðu um utanríkismál. Það er ljóst að þessi viðamikla skýrsla snertir á fjölda mála, allt frá skipulagi utanríkisþjónustunnar og borgaraþjónustunnar sem og alþjóðasamstarfi til ítarlegri umræðu og gagna um úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu og hagsmuni Íslands þar. Fjallað er um menningarmál, öryggismál og þróunarsamvinnuna, sem allt væri tilefni í sérstaka umræðu. Ég heyri að frekar góður samhljómur er um meginefni skýrslunnar í salnum. Enda er leiðarstefið að tryggja öryggi og varnir landsins, viðskiptahagsmuni og hafa í heiðri grundvallargildi mannréttinda, mannúðar og jafnréttis hvar sem við komum. Þrátt fyrir að mismunandi áherslur séu í einstökum málum, líkt og við þekkjum, sem dæmi um aðild að Evrópusambandinu og þátttöku í Atlantshafsbandalaginu, er ekki tekist sérstaklega á um þá þætti í utanríkismálaumræðu hversdagsins. Hér á landi þarf að byggja upp frekari þekkingu á utanríkismálum, þekkingu á alþjóðasamstarfi og öryggis- og varnarmálum og auka þekkingu almennings og umræðu meðal almennings og í samfélaginu um þau atriði. Umræða um alþjóðasamskipti getur nefnilega mótast hratt og kannski oft í þá átt sem við síst viljum. Þar á meðal er umræða sem snýr að frjálsum viðskiptum milli landa. Ég hugsa að mér sé óhætt að segja að einstaklingar í dag á aldrinum 45 ára og yngri þekki lítið annað en að geta stundað að mestu frjáls viðskipti milli landa, að geta menntað sig erlendis og jafnvel stundað vinnu þar og áfram mætti telja. Við tökum því sem frekar sjálfsögðum hlut. Ekkert af því er þó sjálfsagt og við erum sífellt að sjá fleiri dæmi þess að stjórnmálaleiðtogar vilji hefta viðskipti milli landa, setja á tollamúra, viðskiptahöft, hertari löggjöf og annað slíkt. Það er því okkar að halda á lofti mikilvægi þess að stunda frjáls viðskipti milli landa með allri þeirri hagsæld sem þeim fylgir. Það má velta upp í tilefni af því hvort við ræðum EES-samstarfið nægilega oft. Ég hef velt því upp áður og ætla ekki nánar út í það hér en vonandi gefst tími til þess seinna á árinu þegar við ræðum skýrslu hæstv. ráðherra um EES-mál. Ég er ánægð að sjá meiri áherslu hjá hæstv. ráðherra á hagsmunagæslu í EES. Mig langar að koma sérstaklega inn á fáeina þætti skýrslunnar og lýsi ánægju minni með skýrsluna í heild sinni. Hún er greinargóð og skýr, auðveld til lesturs fyrir fólk, sama hversu mikla dýpt og þekkingu það hefur í raun á utanríkismálum. Það er einstaklega gott að fá betra aðgengi að verkefnum og störfum utanríkisþjónustunnar eins og við fáum í skýrslunni. Einnig skýra skiptingu sendiráða o.fl. Það er mikilvægt að þingmenn og almenningur hafi gott aðgengi að skipulagi og starfsháttum þjónustunnar í þeirri umfangsmiklu vinnu sem hefur farið fram víða og að upplýsingum um hvernig fjármunum er háttað. Ég vil þó byrja á að nefna stöðu Íslands í mannréttindaráðinu sem hefur gengið afar vel, eins og hefur komið fram hjá fleiri þingmönnum. Ég er ánægð með framgöngu Íslands í ráðinu og það er ljóst að vel hefur tekist að sinna því verkefni. Athyglin sem það hefur fengið er mikil og þar hefur hæstv. ráðherra og fylgdarlið staðið sig afar vel. Í fréttum fjölmiðla í öllum heiminum er fjallað um mál því tengdu, aðallega um mannréttindabrot í Sádi-Arabíu en gagnrýni á framgöngu stjórnvalda þar hefur vakið mikla athygli. Mikilvægt er að við stöndum vörð, ekki síst um málfrelsi, mannréttindi og m.a. þá kröfu okkar að sjálfstæð og óhlutdræg rannsókn fari fram á morðinu á Khashoggi. Þetta hefur vakið mikla athygli og það er gott að Ísland skuli fara fram með slíku fordæmi, af því að Ísland getur sem lítið land verið ansi stórt í mörgum málum. Ég hlakka til að fylgjast með fundunum sem fara fram í júní og júlí þar sem jafnréttismál verða m.a. í brennidepli hjá mannréttindaráðinu. Þar getum við vægast sagt deilt reynslu okkar og verið stolt af því hversu langt við höfum náð. Aðrar þjóðir líta til okkar þegar kemur að jafnréttismálum og við eigum að standa keik og gefa ekkert eftir í því að reyna ávallt að gera betur á sama tíma og við miðlum reynslu okkar til annarra þjóða, en þetta er tíunda árið í röð sem við stöndum efst á þeim lista. Ísland stendur vörð um jafnréttismál á öllum vígstöðvum, til að mynda á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og þegar kemur að þróunarsamvinnu Íslands, í rauninni hvert sem litið er. Það kemur ágætlega fram í skýrslunni. Þá langar mig aðeins að nefna deild heimasendiherra sem fjallað er um í 10. kafla skýrslunnar. Við eigum eftir að öðlast reynslu af því nýja fyrirkomulagi en að mínu mati lofar byrjunin afar góðu. Vonandi skapar þetta aukna hagsmunagæslu landsins í fleiri löndum, ákveðið hagræði á sama tíma og það eflir samstarf landanna við fleiri lönd þar sem gæta þarf hagsmuna Íslands. Ég hlakka mikið til að fylgjast með því verkefni og sjá hvernig því vindur fram innan ráðuneytisins. Það er líka gaman að í skýrslunni, þar sem mikið efni er undir, séu markmið og verkefni úr skýrslu utanríkisráðuneytisins til framtíðar sem hæstv. ráðherra kom með í upphafi ferils síns. Það er gott að geta fylgst með framvindu þeirra góðu verkefna sem miðað er að í framtíðarskýrslunni. Hún ber nafn með rentu, Hagsmunagæsla í síbreytilegum heimi. Það er einmitt hinn síbreytilegi heimur sem utanríkisþjónustan er að miklu leyti að reyna að svara og reyna að breytast í takt við. Það er að verða mikil tækniþróun og utanríkisþjónustan getur ekki verið þar eftirbátur. Við sjáum með skýrslunni, með heimasendiherrunum og alls konar öðrum verkefnum að við gefum ekkert eftir. Ég held að við megum vera afar stolt af því verkefni og verður gaman að sjá hvernig því vindur fram í skýrslunni sjálfri. Við sjáum að við þurfum alltaf að gæta að varnarmálunum, setja þau í forgang þegar breytt öryggisumhverfi blasir við okkur. Þar kemur margt inn í, starf þjóðaröryggisráðs, samstarf Norðurlandanna og forysta okkar, fljótlega, í Norðurskautsráðinu þar sem við verðum meðal stórra þjóða og munum hafa mikið um málið að segja. Við munum geta komið áherslum okkar til leiðar næstu tvö árin og það eru auðvitað hagsmunir okkar að standa þar vörð og vinna að friði á svæðinu. Ég er ánægð með þá samstöðu sem er varðandi þau mál. Virk þátttaka okkar í öryggismálum, líkt og annarra landa í Evrópu, er mikilvæg og við getum lagt mikið af mörkum. Við getum talað, og höfum gert það, máli jafnréttis, lýðræðis, mannréttinda og viðskiptafrelsis. Ég er einnig ánægð að sjá í skýrslunni áherslu hæstv. ráðherra á netöryggismál, hvort sem það er innan Sameinuðu þjóðanna, NATO, NB8-ríkjanna eða annars staðar. Ég fagna samkomulagi okkar við netöryggissveit NATO og því samstarfi sem við eigum við grannríki. Við á Íslandi verðum að vera hluti af þeirri umræðu sem er í gangi í löndunum í kringum okkur og í þeim löndum sem við eigum í samstarfi við í þeim málaflokki líkt og öðrum. Úr einu í annað. Mig langar að koma inn á þróunarsamvinnuna. Ég var afar heppin að fá tækifæri á þessu ári, líkt og hæstv. ráðherra og hv. þm. Logi Einarsson, til að skoða þá samvinnu sem við eigum í við Malaví. Um er að ræða tvíhliða samstarf, þróunarsamvinnu sem við höfum verið í í 30 ár og þá sér í lagi á þessu héraðsstigi, í héraðsverkefninu í Mangochi-héraði. Það var aðdáunarvert, leyfi ég mér að segja, að sjá þann árangur sem við höfum náð þarna síðustu ár, að sjá uppbyggingu í menntamálum, allar kennslustofurnar, alla umgjörðina, hve mikið það hefur breytt brottfalli nemenda úr skólum. Það er mikilvægast þegar kemur að aðgangi þessara nemenda að menntun að aðstaðan sé í lagi, að það sé matur í boði og kennarar við störf. Allt þetta hefur Ísland tryggt í Mangochi fyrir fjölda barna. Við hittum þarna kennara sem lærðu til kennara á vegum Íslands og eru byrjaðir að kenna börnum í þeim skólum sem við höfum byggt upp, í bekkjum sem í eru fjölmargir nemendur. Það var afar gaman að sjá. Litla Ísland - en samt svo stórt - getur nefnilega gert magnaða hluti. Ljóst er að svona tvíhliða samstarf gengur vel hjá okkur og við náum árangri. Við sjáum uppbygginguna, við sjáum að þarna geta skólar orðið sjálfbærir þegar við förum að einbeita okkur að öðrum verkefnum í héraðinu. Einnig má nefna, og yfir það er ítarlega farið í skýrslunni, flottar tölur og myndir um allt sem hefur verið gert. Má nefna vatnsbrunna, fæðingarþjónustu o.fl. Við höfum dregið úr dauðsföllum vegna barnsburðar kvenna og um 16.000 manns hafa betra aðgengi að vatni og hreinlæti svo dæmi séu tekin. Af því getum við verið afar stolt og var einkar ánægjulegt að fá tækifæri til að sjá þetta með eigin augum. Það er allt öðruvísi að lesa um slíkt í skýrslu og sjá það svo raunverulega í Malaví og sjá hversu mikið við getum gert í héraði eins og Mangochi. Við erum í tvíhliða samstarfi í tveimur ríkjum og verkefnið er stórt, enda um að ræða samstarf við lönd sem teljast með fátækustu löndum heims. Það er ljóst að við gerum vel og er góð umfjöllun um það í skýrslu ráðherrans. Þá get ég varla sleppt að nefna Brexit og umræður sem hafa farið fram í utanríkismálanefnd um útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir gott samráð við nefndina. Það hefur verið mikið. Við höfum fengið allar þær upplýsingar sem við höfum óskað eftir og alla fundi og hæstv. ráðherra hefur oft komið ásamt fólki úr ráðuneytinu. Það er alveg ljóst að staðan hefur ekki verið auðveld. Hún breytist það hratt að þetta sem liggur útprentað hér um Brexit gæti orðið úrelt ansi fljótt. Það sem verður ekki úrelt er að Bretland er á meðal mikilvægustu markaða fyrir íslenskar útflutningsvörur og þess vegna er ég mjög ánægð með hvernig Ísland hefur haldið á málunum. Það er vel á þriðja þúsund Íslendinga sem búa þar og við erum að gæta hagsmuna okkar fólks og atvinnulífs, hvernig sem Bretland fer úr samstarfinu. Það er mikilvægt og við getum verið mjög stolt af þeirri metnaðarfullu vinnu. Svona að lokum, þar sem tími minn er á þrotum, eru nefndir margir aðrir þættir í skýrslunni sem gefa tilefni til meiri umræðu. Ég vil að lokum minnast á það sem ég hóf ræðuna á, mikilvægi þess að við ræðum utanríkismálin meira, ekki aðeins í þessum sal heldur í samfélaginu öllu. Þau skipta okkur alveg tvímælalaust meira máli en við gerum okkur oft grein fyrir. Það er til bóta og það er nauðsynlegt að við ræðum samstarfið sem við eigum í, þær áskoranir sem blasa við okkur, hvar við gætum helst hagsmuna okkar, hvar við gerum vel og hvar við getum gert enn þá betur og ekki síst þau tækifæri sem eru til til að láta gott af sér leiða í utanríkisþjónustunni. Ég held að umræðan hér sé til bóta. Þessi skýrsla er gríðarlega mikið og gott efni sem hægt er að nýta til umræðu um alls konar þætti utanríkismála. Ég fagna henni því og þakka kærlega fyrir umræðu sem hefur verið í þessum sal og verður áfram.

Virðulegi forseti. Ég vil nú nota tækifærið og þakka hv. þingmanni og formanni utanríkismálanefndar, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, fyrir yfirgripsmikla ræðu þar sem var farið yfir margt sem þarna er á ferðinni. Ég vil taka undir lokaorð hv. þingmanns. Ég held að það hafi aldrei verið mikilvægara en núna að við ræðum utanríkismál. Einhver kynni að segja: Bíddu, eigum við þá ekki að ræða þau hér í þessum sal? Er það ekki nóg? Nei, það er ekki nóg. Ég held að á engan sé hallað þótt ég segi að hv. þingmaður sé flinkasti samfélagsmiðlaþingmaður lýðveldisins og þótt víðar væri leitað. Það skiptir máli að við nýtum slíkt til að koma upplýsingum áleiðis, vekja áhuga fólks á þeim málum. Við erum sömuleiðis í ráðuneytinu að stíga skref hvað það varðar; þetta er leiðin til að koma upplýsingum áleiðis. Hv. þingmaður fór yfir marga þætti en grunntónninn fannst mér vera sá að við Íslendingar eigum svo mikið undir alþjóðasamskiptum. Reyndar skal ég alveg viðurkenna að ég er frekar upptekinn af að tala um efnahagslega þáttinn. Hann er bara lítill hluti af þessu. Eins og Evrópska efnahagssvæðið: Þá erum við auðvitað að tala um vísindasamstarf og ýmislegt annað. Svo er það líka þannig að hugmyndir og straumar og stefnur sem er mikilvægt að fá, fáum við í gegnum alþjóðasamstarf. Öll viljum við halda utan um fullveldi okkar, fjöreggið, og ég vil trúa því að öll viljum við líka halda utan um þjóðríkið. Hvorugt er íslensk uppfinning. Þetta er nokkuð sem við fengum annars staðar frá. Þó svo að við getum alveg eins sagt að eitthvað sé íslenskt, að í það minnsta höfum við haft áhrif á það, er það nú svo að ef við viljum hafa hér lífskjör eins og við viljum sjá þau gerast best í heiminum þurfum við að fylgjast með hvað gerist annars staðar. Við þurfum að hafa áhrif á okkar hagsmuni og við gerum það ekki öðruvísi en að taka virkan þátt í alþjóðasamstarfi. Ég þakka hv. þingmanni sem formanni nefndar og hv. nefndinni. Ég er ekki sammála öllum nefndarmönnum alltaf. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta andsvar. Það er alveg rétt að við sem þjóð hér í norðri getum líka lagt mikið af mörkum í umræðu um frjáls viðskipti. Við sjáum ógnir í þessu efni, stjórnmálaleiðtoga, eins og ég nefndi, sem boða tollamúra og finnst það sjálfsagt í umræðu árið 2019. Þar getum við einmitt staðið keik og talað fyrir frjálsum viðskiptum og því megum við ekki gleyma. Það er líka rétt sem hæstv. ráðherra kemur inn á að umræða þarf að fara fram um alþjóðamál og alþjóðasamstarf, hvaða kostir eru í alþjóðasamstarfi, hverjir eru gallarnir, hvað við fáum út úr því. Því að það er svo margt sem fylgir alþjóðasamstarfi í dag sem við tökum sem algerlega sjálfsögðum hlut. Við tökum lífskjörunum sem því fylgja sem sjálfsögðum hlut, við tökum frelsinu sem því fylgir sem sjálfsögðum hlut, við tökum viðskiptunum sem því fylgja sem sjálfsögðum hlut. Þetta allt er nefnilega ekki sjálfsagt og þetta getur breyst ansi hratt. Það er okkar að standa vörð um það, sama hvort það er með umræðu hér í þessum sal, inni í hv. utanríkismálanefnd eða á samfélagsmiðlum eða í samfélaginu öllu. Við verðum að halda fólki upplýstu, taka umræðuna, og það þarf að gera sér grein fyrir því að það er ansi mikið undir þegar m.a. EES-samstarfinu er ógnað.

Allt rétt sem hv. þingmaður sagði hér. Ég vil líka taka það jákvæðasta sem mér hefur fundist koma fram í þessari umræðu hér í dag og þá ekki bara hjá hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur. Hér hafa komið aðilar, hv. þingmenn úr ólíkum flokkum, hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, hv. þm. Logi Már Einarsson, svo ég taki nú þessa ólíku flokka. Allir þessir hv. þingmenn vísuðu í - og hvöttu mig og ríkisstjórnina til dáða - að halda utan um gildin okkar, sem eins og hv. þingmaður vísaði til okkur finnst vera algerlega sjálfsagt. Það er ekkert sjálfsagt. Við erum í minni hluta í heiminum, við erum minni hluti jarðarbúa sem búum við þessi gildi sem við tölum um eins og séu algjörlega sjálfsögð. Ég er sammála því sem hv. þingmaður vísar til, að það er kannski í fyrsta skipti í mjög langan tíma að heyrist ávæningur, sérstaklega þegar kemur að frjálsum alþjóðaviðskiptum, af röddum á Íslandi sem er langt síðan við heyrðum. Það er ekkert hægt að tala neitt öðruvísi um það en það. Það er mjög mikilvægt að við bregðumst við strax, grípum til varna. Því það mun koma illa niður á öllum, en þó aðallega og fyrst og fremst íslenskri þjóð, ef við hörfum eitthvað frá þeim áherslum sem hefur verið þverpólitísk samstaða um í áratugi á Íslandi þegar kemur að því að leggja áherslu á frjáls viðskipti.

Virðulegi forseti. Ég vil bara örstutt bæta við að það er einmitt rétt sem hæstv. ráðherra kemur inn á, það er auðvelt að missa sjónar á því hversu stór heimurinn er og hversu fá við erum, löndin sem höfum þessi gildi að leiðarljósi. Ég held að við sjáum það helst í alþjóðasamstarfi, eins og þegar ég fer á vegum þingsins varðandi Alþjóðaþingmannasambandið - þegar maður sér nær allan heiminn inni í sama sal - hversu fá þau lönd eru sem standa vörð um mannréttindi og lýðræði. Það er þetta sjónarhorn sem fleiri þurfa að átta sig á. Því að það hefur sjaldan verið mikilvægara að við og fleiri þjóðir sem höfum þessi gildi séum háværari og tökum af skarið. Eins og við erum að gera í mannréttindaráðinu. Þetta er allt mikilvægt. Ég held að fyrir okkur séu mikil tækifæri í utanríkisþjónustunni og ætla að þakka aftur hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu og góða umræðu.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir greinargóða skýrslu, hún er ágætlega unnin, og ég þakka einnig starfsfólki utanríkisráðuneytisins fyrir þeirra framlag við þessa vinnu sem er mikilvæg. Það er margt fróðlegt í þessari skýrslu. Sumt mætti skýra aðeins betur út. Ég kem nánar að því á eftir. Ég vil í upphafi taka undir það sem hér hefur verið sagt um mikilvægi þess að hér sé stunduð góð og málefnaleg umræða um utanríkismál. Við eigum, eins og komið hefur fram og kom fram í máli hæstv. ráðherra, mikið undir alþjóðasamstarfi og alþjóðasamskiptum. Mín skoðun er sú að mér finnst Alþingi ekki hafa tekið, ef svo má að orði komast, þennan málaflokk nægilega alvarlega í störfum sínum, t.d. hvað varnarmálin varðar. Þau skipta okkur að sjálfsögðu mjög miklu máli og við höfum upplifað miklar breytingar í þeim málaflokki á örfáum árum. Aukin viðvera Rússa í Norður-Atlantshafi og áherslan í Austur-Evrópu hefur sýnt okkur að þessi málaflokkur er mjög mikilvægur. Á sama tíma, svo dæmi sé tekið, þá er Íslandsdeild NATO einungis skipuð þremur þingmönnum, þar af einum þingmanni stjórnarandstöðunnar, þar sem eru jú fimm flokkar. Þetta finnst mér að þyrfti að laga. Við þyrftum að fjölga fulltrúum, t.d. í Íslandsdeild NATO, til þess einfaldlega að þingheimur sé betur upplýstur um gang mála í þessum mikilvæga málaflokki. Herra forseti. Það er af mörgu að taka í þessari skýrslu og ég vil sérstaklega þakka fyrir þá myndrænu framsetningu sem er að finna í skýrslunni á bls. 12 og 13 og víðar. Hún er upplýsandi og góð. Ég ætla að víkja fyrst að því sem rætt er um á bls. 7, um hagsmunagæslu á vettvangi Evrópusambandsins. Þar tekur hæstv. ráðherra til máls, ef svo má að orði komast: „Ég er þess fullviss að ef við höldum rétt á spilunum þegar kemur að hagsmunagæslu á vettvangi EES tryggjum við að svo verði áfram.“ Ég vil staldra svolítið við þetta „ef“ og spyrja hvort við höldum vel á spilunum. Ég nefni sem dæmi landbúnaðarmálin. Ég tel að við höfum haldið illa á spilunum hvað landbúnaðarmálin varðar. Við tökum upp í íslenskan rétt matvælatilskipun Evrópusambandsins 2009. Ég held að engan hafi órað fyrir því að tíu árum síðar þyrftum við að heimila innflutning á hráu kjöti til landsins sem mun verða á haustmánuðum. Hér hefði mátt halda mun betur á spilunum. Það er gríðarlega mikið í húfi fyrir íslenskan landbúnað hvað þetta varðar og okkar hreina landbúnaði stendur ógn af innflutningi á hráu kjöti. Þetta hafa færustu sérfræðingar sagt og bent á. Því miður hafa þessar varnir okkar ekki haldið, ef svo má að orði komast, og við höfum verið dæmd til þess að flytja inn hrátt kjöt. Síðan er náttúrlega annað stórt og mikið mál sem er orkupakki þrjú sem er til umræðu og hefur valdið mikilli umræðu í samfélaginu og við verðum að spyrja okkur líka að því: Höfum við haldið vel á spilunum í þeim efnum? Ég tel svo ekki vera. Ég tel að þessi svokallaða séríslenska leið sem boðuð hefur verið, með því að setja í lög að hér verði ekki lagður sæstrengur nema með heimild Alþingis, komi ekki til með að halda þegar fram líða stundir. Hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að við þurfum ekkert að hafa áhyggjur af þessu. Það muni ekkert gerast eftir að þetta mál verður samþykkt, ef það verður þá samþykkt. Það er nákvæmlega það sama og gerðist í svokallaða hráakjötsmáli. Það gerðist ekkert eftir að við samþykktum matvælalöggjöfina en tíu árum síðar þurfum við að flytja inn hrátt kjöt. Þá spyr ég: Hvað mun gerast tíu árum eftir að við höfum samþykkt orkupakkann, ef hann verður samþykktur? Með orkupakkanum erum við einfaldlega að undirbúa jarðveginn fyrir það sem koma skal, eitt markaðssvæði raforku í Evrópu. Gleymum því ekki að raforkuverð á Íslandi er það lægsta í Evrópu. Kílóvattstundin hér er 18 kr. á meðan hún er um 43 kr. í Danmörku. Ég leyfi mér að segja að ég efast um að við höfum haldið vel á spilunum í þessum efnum. Hér segir auk þess í skýrslunni: „Í þessu sambandi er mikilvægt að hafa hugfast að þessi mikli ávinningur hefur fengist án þess að Ísland hafi þurft að fórna sínum hagsmunum svo nokkru nemi.“ Ég vil bara mótmæla þessari setningu, hæstv. forseti. Við höfum svo sannarlega þurft að fórna okkar hagsmunum og það gerðum við í landbúnaðarmálum. Það er alveg klárt. Ég er mjög hissa á þessari framsetningu í skýrslunni. Svo segir áfram að landbúnaðarstefna okkar taki að sami skapi mið af íslenskum aðstæðum. Tekur landbúnaðarstefna sú sem nú á að innleiða með því að hleypa inn hráu kjöti mið af íslenskum aðstæðum, hæstv. ráðherra? Ég held að það sé bara gott að fá svar við því. Mér hugnast ekki framsetningin á þessu í skýrslunni og er svolítið hissa á henni. Næst vil ég víkja að kaflanum um alþjóða- og utanríkismál á bls. 20 þar sem fjallað er um Rússland. Það kemur fram í skýrslunni að mikilvægt sé að halda góðu talsambandi og það sé því í takt við stefnu annarra vestrænna stjórnvalda að eiga samtöl við rússneska ráðamenn á æðsta stigi stjórnsýslunnar. Ég fagna þessu því það er mikilvægt að halda góðu sambandi við Rússa. Þótt við séum ekki sammála framferði þeirra í Úkraínu og höfum gagnrýnt það mjög og í framhaldi tekið þátt í viðskiptabanni þá verðum við engu að síður að halda þessu samtali áfram og nýta það m.a. til þess að gagnrýna það sem við teljum vera gagnrýnivert. Það segir í skýrslunni: „Samtal við rússnesk stjórnvöld vegna innflutningsbannsins er hins vegar virkt og áfram reynt að þoka málum.“ Ég hefði gjarnan viljað fá nánari skýringu á því frá hæstv. ráðherra í hverju þetta felst. Þegar vikið er að Kína er rætt um að hindrunum á útflutningi á lambakjöti til Kína hafi nú verið rutt úr vegi. Ég vil fagna þessu sérstaklega og einnig því að ræða eigi hvernig nýta megi betur fríverslunarsamning milli Íslands og Kína. Þetta er mjög merkilegur samningur og svolítið dapurlegt að það skuli ekki hafa verið hægt að nýta hann betur. Ég fagna því að það eigi að ræða þessa hluti og þá sérstaklega það sem kemur þarna inn, áætlunarflug milli Kína og Íslands. Það væri virkilega ánægjulegt ef það gengi eftir og myndi örugglega vera góð innspýting inn í ferðaþjónustuna á þeim tíma sem hún þarf á að halda. Auk þess fagna ég því sem kom hér fram í ræðu hæstv. ráðherra um að hugsanlega sé verið að stíga fyrstu skrefin í því að við náum fríverslunarsamningi við Japan. Það er afar mikilvægt og ég óska ráðherra til hamingju með það og vonandi gengur það eftir. Síðan er á bls. 21 kafli um Miðausturlönd og þá er sérstaklega vikið að Jemen og því að íslensk stjórnvöld lögðu 100 millj. kr. framlag til neyðaraðstoðar í Jemen á síðasta ári. Ég fagna því sérstaklega. Stríðið í Jemen er ein hörmungarsaga. Á árunum 2017 og 2018 létust 130 börn á hverjum einasta degi úr hungri og sjúkdómum í Jemen. Það er svo sannarlega þörf á því að styrkja við uppbyggingu þar og neyðaraðstoð. Síðar í kaflanum er vikið að framferði stjórnvalda í Sádi-Arabíu í hernaðarátökum í Jemen og einnig mannréttindabrotum þeirra á eigin þegnum og gagnrýni Íslands í þeim efnum. - Ég sé, herra forseti, að tími minn er búinn og ég vil óska eftir því að verða settur aftur á mælendaskrá og mun víkja nánar að því sem ég sagði um frammistöðu Íslands í mannréttindaráðinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ágætisræðu og ég skal með gleði og ánægju svara því sem þar kemur fram. Ef illa hefur verið haldið á málum varðandi orkupakka þrjú er það eiginlega innanflokksmál Miðflokksins, það liggur fyrir. Ef menn hafa áhyggjur af sæstreng ætti hv. þingmaður að tala við formann sinn um þau mál því að enginn íslenskur stjórnmálamaður hefur gengið lengra í að reyna að koma á sæstreng milli Íslands og Bretlands en hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Hér í þinghúsinu kom fréttatilkynning um að vinna ætti að því með þáverandi forsætisráðherra Breta, David Cameron. Án nokkurrar umræðu samþykkir ríkisstjórn hans að við förum inn á PCI-lista sem við erum búin að taka okkur af. Síðan liggur fyrir og er rakið nákvæmlega í þingsályktunartillögunni, í greinargerðinni um orkupakkann og sömuleiðis í svari við fyrirspurn við spurningum frá hv. þm. Óla Birni Kárasyni hvernig utanríkisráðuneytið á þeim tímum, þegar Miðflokksmenn voru með það, mat málið. Þeir höfðu ekki neinar áhyggjur af því. Ég hef ekki heyrt neinn fræðimann halda því fram, eða neinn sem hefur skoðað málið, að í þriðja orkupakkanum sé eitthvað sem muni nokkurn tímann skylda okkur til að leggja sæstreng. Það er ekkert þar, það liggur alveg fyrir. Það var beðið um tvær undanþágur, þær fengust. Það var, getum við sagt, á ábyrgð Miðflokksins hvað beðið var um og hvað fékkst. Ég er svo sem ekki tilbúinn til að taka undir að menn hafi ekki haldið vel á spilunum hvað varðar hagsmunagæslu við þriðja orkupakkann. Ef svo er þá er það innanflokksmál Miðflokksins, það liggur hreint og klárt fyrir. Hver og einn sem skoðar málið getur séð það. Ég held að hv. þingmaður ætti nú hvað það varðar að ræða það innan þingflokksins. Menn verða þá bara að koma hér og segja frá því hvað þeir gerðu ekki, hvað þeir hefðu átt að gera og hvaða hættur eru á ferðinni því að þetta er algerlega mál Miðflokksins.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hefði kosið að hann hefði svarað spurningum mínum, eins og varðandi Rússland sem ég var að spyrja sérstaklega um. Það er alveg ljóst í mínum huga, og við erum bara ósammála með það, að ég tel að okkar hagsmunagæsla hvað varðar orkupakka þrjú hafi ekki verið nægilega öflug. Ég skil ekki hvers vegna hæstv. ráðherra er svona óttasleginn við að segja nei við þessum orkupakka, fara með málið fyrir sameiginlegu EES-nefndina og fá þá niðurstöðu sem kemur til með að halda - vonandi í þá veru að við fáum undanþágu frá þessum orkupakka. Staða raforkumála á Íslandi er allt önnur en í Evrópusambandinu. Við vitum að tilgangurinn með þessum pakka er sá að samræma orkuverðið, að þetta verði eitt markaðssvæði. Það þýðir að orkuverð á Íslandi kemur til með að hækka. Orkuverð hækkaði á Íslandi með innleiðingu orkupakka eitt til heimila og fyrirtækja. Það er alveg kristaltært og ég þekki það sjálfur. Ég kynti mitt hús með rafmagni. Þegar orkupakki eitt var samþykktur 2003 hækkaði rafmagn til húshitunar á mínu eigin heimili um 100%. Ég get sýnt hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur það svart á hvítu með rafmagnsreikningum. Auk þess hefur rafmagn til fyrirtækja hækkað. Það kemur fram í umsögn bakarameistarafélagsins að rafmagn til bakarameistara hækkaði við innleiðingu orkupakka eitt um 50%. Það er ekkert hægt að skýla sér á bak við þetta, það er verið að blekkja almenning í þessu. Þetta eru staðreyndir sem við þurfum að horfast í augu við og þarna hefur hagsmunagæslan einfaldlega brugðist að mínu mati. Hæstv. ráðherra verður að horfast í augu við að það er engin séríslensk lausn í orkupakka þrjú. Það gengur eitt yfir allt markaðssvæðið og stefnan er sú að rafmagnsverð verði það sama um alla Evrópu.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður verður að ákveða hvaða orkupakka hann er að tala um. Það liggur alveg fyrir að rafmagnsverð mun ekkert hækka þó að við samþykkjum orkupakka þrjú.

Það hækkaði við orkupakka eitt.

- Nú er hv. þingmaður byrjaður að tala um orkupakka eitt.  Ef hv. þingmaður 

Þeir gera það víst.

- Það fer í taugarnar á hv. þingmanni að vitnað sé í úttektir.

Utanríkisráðherra hefur orðið.

Ef hagsmunagæsla vegna orkupakka þrjú hefur brugðist þá gerðist það hjá Miðflokknum, það er bara svo einfalt. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af sæstreng sem við höfum full tök á, enginn annar hefur haldið því fram. Við tókum okkur af PCI-listanum sem Miðflokkurinn setti okkur á. Miðflokkurinn gerði það. Það er Miðflokkurinn sem samdi við Cameron um að fara að kanna lagningu sæstrengs. Ekki þessi ríkisstjórn. Hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir er að fara til Bretlands, ég get lofað hv. þingmönnum því að hún mun ekki taka neinar ákvarðanir með núverandi forsætisráðherra Bretlands um að fara að leggja sæstreng. Enginn sem það hefur kannað hefur haldið öðru fram en að við höfum full tök á því og ákveðum það alveg sjálf. Við erum að gera það sem ekki var gert áður, að sjá til þess að Alþingi Íslendinga þurfi að samþykkja það sérstaklega áður en farið er í nokkurn undirbúning varðandi sæstreng. Við ráðum því. Ef hv. þingmaður er að tala um orkupakka eitt þá er það svolítið seint í rassinn gripið. Það er svolítið stórt mál ef menn ætla þá að fara úr öllum fjórða viðaukanum eða hvað hv. þingmaður vill gera. Ég vona að við fáum tækifæri til að ræða þessi mál. Hv. þingmaður er ekki að gagnrýna núverandi ríkisstjórn. Hv. þingmaður er að gagnrýna forystu Miðflokksins. Það geta allir sem vilja kynnt sér það. Það liggur hreint og klárt fyrir, skjalfest, og enginn vafi leikur á því. Hv. þingmaður þarf að skamma einhvern annan en þann sem hér stendur.

Ég bið hv. þingmenn og hæstv. ráðherra að virða ræðutíma.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir útúrsnúningana. Það er nú bara þannig að staðreyndir tala sínu máli, hæstv. ráðherra, og sporin hræða í þessum efnum. Það er bara nauðsynlegt að ræða hér um orkupakka eitt í þessu samhengi vegna þess að hann hafði afleiðingar fyrir þjóðina, fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu, til hækkunar á raforkuverði. Það er nákvæmlega það sama sem mun gerast þegar orkupakki þrjú mun verða samþykktur. Tilgangurinn er sá að samræma raforkuverðið í Evrópu. Það er ekkert launungarmál, við skulum bara segja sannleikann eins og hann er. Núna búum við við lægsta raforkuverð sem um getur í Evrópu og það mun hækka. Hæstv. ráðherra hefur engar áhyggjur af þessu vegna þess að það verður ekki lagður sæstrengur. Það þarf ekki annað en bara ríkisstjórnarskipti og Samfylkinguna og Viðreisn í ríkisstjórn og þá er kominn sæstrengur. Það er bara ósköp einfalt.  Það þarf kannski ekki að hafa neinar áhyggjur af sæstreng til Bretlands ef Bretland er að fara úr Evrópusambandinu, það er nú bara þannig. En þetta er samevrópskt regluverk sem við erum að undirgangast og sporin hræða í þessum efnum. Það er fullkomlega eðlilegt að ræða það í þessu samhengi. Vegna þess að ég tel að sú hagsmunagæsla sem hér er í gangi sé ekki nægileg. Hún er ekki nægileg. Það er ekki til ein séríslensk leið í þessum efnum. Ég spyr bara hæstv. ráðherra: Við hvað er ráðherra hræddur ef þetta mál fer fyrir sameiginlegu EES-nefndina og við segjum nei við þessum orkupakka? Við höfum aldrei sagt nei í 25 ára sögu þessa samnings. Þetta er partur af samningnum, að geta leyst deilumál með því að setja þau fyrir nefndina. Það er nákvæmlega það sem við eigum að gera. Þetta er eitthvað til heimabrúks, að reyna að friða Sjálfstæðismenn, grasrót Sjálfstæðisflokksins, með því að búa til eitthvert regluverk um það að hér verði ekki lagður sæstrengur - sem kemur ekki til með að halda nokkrum sköpuðum hlutum í þessu þegar fram í sækir. Við eigum eftir að sjá það. Það verður kannski ekki á morgun en það verður innan fárra ára, hæstv. ráðherra.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði að reyna að forðast það að ræða orkupakka þrjú og EES-málin þar sem þau eru ekki beint til umræðu. Þetta er engu að síður áhugaverð umræða sérstaklega þegar þingmenn Miðflokksins koma upp og ræða þessi mál þar sem formaður þess flokks var eini ráðherrann sem stóð raunverulega fyrir því að fara í viðræður við Breta um möguleika á slíku. En að skýrslu utanríkisráðherra. Mig langar að byrja á að þakka kærlega fyrir þessa skýrslu. Hún er skýr, greinargóð og efnismikil. Það er líka voðalega gott þegar maður er hálfnaður með skýrsluna að átta sig á því að það er til fínn útdráttur úr henni, vil hrósa því sérstaklega. Ég geri ráð fyrir því að hann sé ekki síst til að efla vitneskju almennings um það mikilvæga starf sem unnið er í utanríkisráðuneytinu, Ég tel að þessi mikilvæga skýrsla sem hér liggur fyrir okkur sé ekki síst vottur um sjálfstæði Íslands, að hér fari frjálst og fullvalda ríki sem tekur þátt í alþjóðasamstarfi. Það er einmitt vegna þess að við erum frjálst og fullvalda ríki sem við getum gert það. Við erum þjóð á meðal þjóða. Við höfum margt fram að færa og við gerum það bara býsna vel. Mig langar að þakka hæstv. utanríkisráðherra og starfsliði hans bæði hér heima og heiman fyrir þeirra störf. Utanríkisþjónustan og utanríkisráðuneytið er næstminnsta ráðuneytið okkar þannig að ekki er það mjög frekt á fjárlögum í stóru myndinni en þar er unnið gott starf fyrir takmarkað fé. Ég er alls ekki að lofa meira fé með þessum orðum mínum, ég vil bara að ráðuneytið haldi áfram að vinna þessa góðu vinnu. Stór hluti af þessu fé, um helmingur, fer í þróunarsamvinnu og til alþjóðastofnana og það er líka vel og þar meira að segja stefnum við að því að gera enn betur. Ég hef því miður ekki mikinn tíma til að fara yfir skýrsluna, hún er eins og ég segi efnismikil og hér í dag hefur verið komið inn á margt gott. Mig langaði þó sérstaklega að nefna norðurslóðamálin og mikilvægi þeirra. Við erum að stíga mjög spennandi skref með því að taka við formennsku í Norðurslóðaráðinu og mér finnst mjög mikilvægt að við nýtum það vel. Ég er ánægð með þau drög að verkefnum og þær yfirlýsingar sem hafa komið frá ráðuneytinu um hvernig það ætlar að nýta þetta ár sitt í formennskunni. Ekki síst finnst mér mikilvægt að ýta undir vísinda- og rannsóknasamstarf á sviði norðurslóðamála, á sviði umhverfis- og auðlindamála og þá sérstaklega þegar kemur að hafinu. Ég hef miklar væntingar til þess að við getum í framtíðinni orðið enn stærri og meiri í því að hýsa rannsóknar- og vísindasamstarf og nýsköpun á sviði norðurslóðamála og umhverfismála. Ég held að hér séu bara, virðulegur forseti, ég leyfi mér að orða það svona, bullandi tækifæri fyrir Ísland og ekki síst í ljósi þess að framtíðarhagvöxtur okkar verður drifinn áfram af vísindauppgötvunum, rannsóknarsamstarfi og nýsköpun. Þarna held ég að séu stór og mikil tækifæri og mér sýnist við nýta þau vel og ég vil hvetja alla sem að málinu koma að nýta þau í hvívetna. Þá langar mig líka að nefna það sem kom fram í ágætisinnleggi frá hv. þm. Birgi Þórarinssyni varðandi alþjóðastarf þingsins, að við mættum örugglega stundum leggja í meiri umræðu um það. Nú tek ég þátt í alla vega tvennu slíku. Ég sit í Íslandsdeild ÖSE, þingmannasamtakanna, og svo í Vestnorræna ráðinu. Það eru örugglega fleiri vettvangar sem við gætum verið áberandi á. Þegar kemur að þessu eins og öllu öðru þá þarf auðvitað að forgangsraða. Ég held að það sé ástæða til þess að líta stundum yfir þennan lista, það alþjóðasamstarf sem þingið tekur þátt í, og velta fyrir sér hvort það sé í einhverjum tilfellum ástæða til að breyta til. Hvort það sé ástæða til að færa mannskap úr einhverju alþjóðasamstarfi yfir í annað í einhvern tíma, við séum þá fylgja eftir einhverjum áherslum okkar eða þess háttar. Oft og tíðum er það auðvitað markað frá alþjóðasamtökum hvað við eigum marga fulltrúa. Það er ekki eins og það sé alltaf okkar val hvað við eigum marga fulltrúa í þessu samstarfi. Oft er það þó þannig að ríki geta sent fleiri fulltrúa þótt atkvæðarétturinn sé ekki sá sami. Ég held að það sé bara holl og góð umræða sem við ættum að taka upp reglulega. Þá langar mig að minna á að það er svo mikilvægt að við notum rödd okkar þegar við erum erlendis. Ég veit að hæstv. ráðherra gerir það að sjálfsögðu og við þingmenn höfum oft mikið svigrúm og fáum tækifæri til að koma á framfæri okkar hugðarefnum og hagsmunamálum Íslendinga. Þess vegna fannst mér mikilvægt þegar hæstv. utanríkisráðherra bauð fulltrúum í alþjóðasamstarfi til sín í ráðuneytið og fór yfir áherslur og ég held að það mætti gera jafnvel meira í því að ýta undir frekara samstarf utanríkisráðuneytisins og sérfræðinga þess við þingmenn sem sinna alþjóðasamstarfi. Það er svo mikilvægt að við notum rödd okkar. Ég nefni súrnun sjávar til að mynda. Það eru ekki öll ríki að ræða um mikilvægi þess að við rannsökum og skoðum það mál frekar. Fyrir meginlandsríki sem eiga jafnvel ekki land að sjó er þetta ekki stórt mál en þetta er samt stórt mál fyrir öll ríki á þessari jarðarkúlu. Við þurfum að ýta á og fara yfir okkar áherslumál og kannski má líka með einhverjum hætti orða það svo að við séum að markaðssetja okkur með einhverjum hætti. Í því sambandi vil ég sérstaklega koma inn á kynjajafnrétti. Utanríkisstefna Íslands hefur sérstaklega tekið mið af því, er eitt hryggjarstykkið í utanríkisstefnu Íslands, og ég held að það sé vel. Það er mikilvægt að halda því til haga og ég held að við getum öll gert meira í því að nýta rödd okkar. Ég held í ljósi tímaskorts að ég hafi þetta ekki lengra, en ég hlakka til umræðu um EES-mál þegar í fyrsta skipti verður lögð fram sérstök skýrsla um þau, ég hygg að við ræðum það 14. maí. Þá getum við talað um það mikilvæga samstarf sem EES-samstarfið er og svo fáum við auðvitað næg tækifæri til að ræða orkupakkann og fara yfir allar staðreyndir í því máli síðar.

Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál. Mig langar að segja það í upphafi ræðu minnar að mér hugnast þetta fyrirkomulag vel að tala hér um utanríkis- og alþjóðamál sér, þ.e. að taka EES-partinn og ræða hann sérstaklega. Ég er ein þeirra sem talað hafa fyrir því að hér gefist meiri og betri tími til að ræða utanríkismálin. Það eru rosalega viðamikil mál, eðli máls samkvæmt, sem falla hér undir. Þess vegna held ég að þetta fyrirkomulag eigi eftir að reynast vel, að skipta þessu í tvennt og hlakka til að fylgjast með umræðunni um EES-málin, sem verður hér eftir u.þ.b. tvær vikur. Mér finnst þetta alla vega lofa góðu. Skýrsla utanríkisráðherra er viðamikil. Komið er inn á mjög marga og fjölbreytta þætti, eðli máls samkvæmt. Það eru nokkur atriði sem mig langar að taka út og tæpa á í ræðu minni. Mig langar að byrja á hlutum sem ég er afskaplega ánægð með og fagna. Ein af þeim er áherslan sem hér er lögð á jafnréttismálin. Mér finnst það til fyrirmyndar að Ísland leggi áherslu á jafnréttismál og finnst mikilvægt að það sé gert bæði hvað varðar kynjajafnrétti og annars konar jafnrétti, jafnrétti annarra hópa. Ég var mjög ánægð með það í ræðu hæstv. ráðherra fyrr í dag þar sem hann greindi frá því hvernig verið væri að flétta inn í vinnu ráðuneytisins og þeirra sem starfa á vegum Íslands að praktísera það sem við tölum fyrir. Ég held að það sé mjög mikilvægt því að það er leiðinlegt að vera í þeirri stöðu þegar fólk segir öðrum til um hvernig það eigi að haga sér, að maður hafi ekki sannfæringu fyrir því að sá sem segir öðrum til fari eftir því sjálfur. Þannig að ég tel að við eigum að halda áfram á sömu braut og að við þurfum að gefa enn meira í hér innan lands á öllum sviðum jafnréttismála. Mér finnst það góð og mikilvæg áhersla. Ég ætla líka að koma aðeins inn á þróunarsamvinnuna. Hér hefur talsvert verið talað um skiptingu fjármagnsins í málaflokkinn, annars vegar það sem fer til málefna hér innan lands eða sem fer til málefnasviðs flóttamanna og hælisleitenda, og hins vegar það sem fer út til þess sem sumir myndu vilja kalla raunverulega þróunarsamvinnu. Ég vil halda til haga þeirri sýn minni að við eigum að taka það sem gert er hér innan lands af öðrum fjármálaliðum, ef svo má segja. Ég ætla ekki að hafa um það fleiri orð en vil halda því sjónarhorni til haga. Að þessu þarf að huga við gerð bæði fjárlaga- og fjármálaáætlunar. Mig langar að hrósa fyrir kaflann þar sem fjallað er um upplýsingamiðlun og þróunarsamvinnu. Þar er sagt frá gerð heimildarþátta sem sýndir voru á RÚV þar sem við fengum að fylgjast með ungri stúlku fara til Úganda og kynna sér, og okkur um leið, heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna. Mér fannst það algerlega til fyrirmyndar og myndi vilja sjá meira af slíku því að ég held að það sé alveg frábær leið til þess að sýna fram á hvers vegna þróunarsamvinnan er svona mikilvæg, og fræða ungt fólk og hreinlega okkur öll um við hvaða aðstæður stór hluti heimsbyggðarinnar býr. Ég held að það sé sérstaklega mikilvægt nú þegar við erum farin að sjá áhrif loftslagsbreytinga sem valda hamfaraveðrum í heiminum og sérstaklega hörmungafréttirnar sem berast frá Mósambík, sem við erum reyndar ekki lengur í tvíhliða þróunarsamvinnu við en er þó engu að síður áhersluland Íslands þegar kemur að þróunarsamvinnu. Þannig að ég held það sé rosalega mikilvægt að fjalla um þessi mál. Ég veit að upplýsingagjöfin hefur verið að aukast, bæði með gerð þessara sjónvarpsþátta en einnig með tengingu á fréttabréf Heimsljóss sem segir fréttir af þróunarsamvinnu. Ég tel það mjög af hinu góða. Ég get ekki látið hjá líða að koma aðeins inn á afvopnunarmálin. Það er kafli í skýrslunni þar sem er fjallað um afvopnun á krossgötum, þar sem fjallað er um að blikur séu á lofti þegar kemur að samningum sem gerðir hafa verið um eyðingu kjarnavopna, þá bæði NPT-samningnum, sem mikilvægt er að standa vörð um, en einnig samningnum um meðaldrægar kjarnorkuflaugar sem sagt hefur verið upp. Það eru gríðarlega váleg tíðindi fyrir heimsbyggðina. Ég veit að ég og hæstv. ráðherra erum ekki alveg sammála þegar kemur að því hvernig standa beri að kjarnorkuafvopnun í heiminum öllum. Mér finnst mikilvægt að komið sé inn á þetta í skýrslunni þótt ég hefði viljað kveða miklu fastar að orði og fjalla um að á vettvangi Sameinuðu þjóðanna er orðinn til samningur um að kjarnorkuvopn skuli verða bönnuð. Skrifa sífellt fleiri ríki undir þann samning og hafa enn fleiri fullgilt hann. Að lokum langar mig að segja að við tölum stundum um að við séum lítil og fámenn þjóð, en um leið höfum við trú á okkur sjálfum og vitum að við getum skipt máli á alþjóðavettvangi. Mig langar bara að nefna þingsályktunartillögu sem samþykkt var árið 2014, sem var mjög hógvær og fjallaði um að Alþingi fæli utanríkisráðherra að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að sjálfsákvörðunarréttur íbúa Vestur-Sahara yrði virtur í samræmi við ályktanir öryggisráðs og allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna. Þetta er gríðarlega hógvær ályktun en hún hefur skipt máli. Ályktunin skipti þjóð sem býr við hörmulegar aðstæður í flóttamannabúðum mjög miklu máli, þannig að við höfum áhrif. Að lokum langar mig þessar síðustu sekúndur til að koma inn á umhverfismálin. Fjallað er um umhverfismál og loftslagsmál í ýmsum köflum í skýrslunni. Það er að sjálfsögðu gott. Ég tel hins vegar að ganga þurfi enn lengra og að skoða þurfi umhverfismálin í tengslum við hernaðarmálin. Ég beindi fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra um hvort fyrir lægi það kolefnisfótspor sem hlýst af loftrýmiseftirliti hér á Íslandi. Þær tölur eru ekki til. Tölur um mengun frá hernaði á heimsvísu eru hreinlega ekki til eða það er mjög erfitt að nálgast þær. Ég geri ekki þær kröfur hér að hæstv. ráðherra riggi þessu upp á augabragði þótt ég viti að hann sé vaskur maður, en ég tel mikilvægt að við tökum þessi mál með og hugsum um umhverfismálin heildstætt. Þar eru hernaðarmálin ekki undanskilin.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða og málefnalega ræðu. Við erum sammála í mjög mörgu og örugglega flestu en eðlilega erum við ekki sammála í öllum málum. En mér fannst margt einstaklega gott hjá hv. þingmanni. Ég held að hv. þingmaður hafi hitt naglann á höfuðið þegar hún talaði um jafnréttismál, sem eru gegnumgangandi í öllu okkar starfi. Auðvitað erum við öll sendiherrar Íslands en utanríkisþjónustan talar eðli máls samkvæmt fyrir þessu. Hv. þingmaður orðaði það ágætlega þegar hún sagði að það væri holur hljómur ef ekki væri sannfæring hjá þeim aðilum sem tala fyrir ákveðnum málstað. Það er ofsalega gaman að segja frá því að þegar maður talar við stjórnmálamenn annars staðar áttar maður sig á því að við erum komin miklu lengra, vil ég segja, en margar aðrar þjóðir. Ég var að velta því fyrir mér hvernig maður nálgast þetta þegar maður talar við kynbræður sína sem eru með öðruvísi viðhorf. Ég nota setningu sem ég held að við getum öll notað. Það hefur mikið breyst á undanförnum áratugum hjá okkur og auðvitað hefur baráttan verið í gangi miklu lengur. Ég þekki engan sem vill fara til baka. Ég hef aldrei heyrt stjórnmálamann segja: Heyrðu, þetta er komið of langt. Við þurfum að snúa til baka. Hins vegar vitum við að við getum gert margt miklu betur og jafnréttismálin eru fyrir bæði kynin. Eitt verkefni sem ég lít til í jafnréttismálum er staða ungra drengja. Og viti menn, margar þeirra þjóða sem við berum okkur saman við, kannski flestar, eiga við sama vanda að etja. Þannig að þetta er eilífðarmál. En við vildum, og ég vona að það takist vel og held að við eigum að gera það almennt, byrja að reyna að taka til heima hjá okkur, ekki að ég sé að segja að það séu einhver sérstök vandamál en hv. þingmaður hitti naglann á höfuðið þegar hún sagði: Það verður að vera sannfæring á bak við það þegar við erum að tala fyrir málstað.

Herra forseti. Ég hygg að það sé rétt að fæstir vilji fara til baka. Ég er hins vegar ekki alveg jafn bjartsýn á að það sé nógu almennt viðhorf því að við sjáum ýmis merki um að við þurfum að standa vörð um þá línu sem við höfum þó náð í jafnréttismálum. Mig langar að nefna til að mynda þegar kemur að sjálfsákvörðunarrétti kvenna yfir eigin líkama, þegar kemur að þungunarrofi t.d. Þar hefur orðið bakslag í umræðunni í mörgum löndum og jafnvel líka á sviði löggjafar. Þetta gildir líka um réttindi ýmissa minnihlutahópa, svo sem hinsegin fólks í ýmsum löndum þar sem ást er í rauninni glæpur. Þannig að þó svo að okkur miði að flestu leyti fram á við eru ýmis teikn á lofti um að við þurfum að standa gríðarlega fast á því sem hefur áunnist og sækja fram og ekki hnika um örðu. Umræðan er svo sannarlega ekki alltaf konum eða jaðarsettum hópum í vil. Ég vil svo taka undir að áherslan á drengi og karlmenn skiptir líka gríðarlegu máli. Þar held ég að líkt og er og var með kvennabaráttuna skipti rosalega miklu að virkja karlmenn og drengi í þá umræðu og að þeir tali fyrir því hver framtíðarsýn þeirra er.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki talað nógu skýrt, ég var meira að vísa til Íslands. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að við sjáum á mörgum stöðum í heiminum að við erum að fara til baka, ekki aðeins í jafnréttismálum heldur í mannréttindamálum almennt. Þróunin í heild er í rétta átt en svo eru áberandi undantekningar. Ég held að mesta hættan sé fyrir hendi ef við tökum einhverju sem sjálfsögðum hlut. Ég vísaði til þess að litla Ísland getur skipt máli og þá er held ég stærsta málið að við getum gengið á undan með góðu fordæmi, en stundum höfum við líka bara sögu að segja. Við sjáum að það er mikið litið til okkar út af jafnrétti kynjanna, auðvitað líka út af fleiri mannréttindamálum en sérstaklega jafnrétti. Þá er gott að geta sagt sögu okkar. Ég held að það sé líklegt til að vekja athygli fólks. Það er þannig að við erum mjög oft kölluð til. Ég er mjög oft kallaður til til að ræða jafnréttismál víðs vegar um heiminn. Ég skal viðurkenna að ég er svolítið að hugsa upphátt hérna. Ég geri það vegna þess að verkefni okkar allra er að setja þetta í einhvern þann búning að það skiljist. Við erum söguþjóð og það er oft gott að geta sett hlutina í söguform, þótt það séu mjög stuttar sögur, kannski sagðar í einhverjum setningum. Ég held að ungu drengirnir okkar séu komnir miklu lengra en í það minnsta mín kynslóð þegar kemur að jafnréttismálum. Það er eitthvað sem þeir hafa alist upp við og nær allir upplifað. En á sama hátt steðjar líka ógn að þeim, allar tölur sýna okkur það. Við eigum ekki að bíða með að taka á því og ættum að nálgast það út frá jafnrétti kynjanna. Ég held að það sé góður bragur á því.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leiðrétta að hann hafi verið að vísa til mála sem snerta Ísland en ekki að tala á heimsvísu. Ég er alveg sammála því að flestir á Íslandi vilji ekki hverfa til baka. En það er rosalega margt óunnið samt. Ég er sammála því sem hefur verið talað um, að við stöndum okkur ofsalega vel á ýmsum mælanlegum mælikvörðum, en það eru aðrir hlutir sem er kannski erfiðara að festa fingur á og erfiðara að setja lög um sem skipta líka máli þegar kemur að jafnréttismálunum. Eins og hæstv. ráðherra hef ég átt samtöl við erlenda þingmenn sem hafa viljað ræða jafnréttismálin. Eitt af því sem sendinefndin úr utanríkismálanefnd sem fór til Tókýó fyrir nokkrum árum talaði um, af því að þar var lögð mikil áhersla á þátttöku kvenna á vinnumarkaði, var mikilvægi þess að um leið og konur taka aukinn þátt á vinnumarkaði verður karlinn að taka meiri þátt inni á heimilinu. Annars gengur þetta ekki upp, annars er það bara aukið álag á konur. Mér finnst mikilvægt og vil brýna hæstv. ráðherra í því, af því að hann er í svo góðri stöðu til þess að eiga samtöl, að muna líka eftir þeim málum sem eru kannski ekki jafn auðmælanleg en skipta gríðarlega miklu máli til að okkur verði í alvörunni ágengt í að koma á alvörukynjajafnrétti.

Á ráðherrann að vera duglegri heima?

Heima og alls staðar á erlendum vettvangi. Ég er að brýna ráðherrann til góðra verka.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna og hv. þingmönnum fyrir ágæta og fróðlega umræðu. Ég ætla ekki að lengja hana mjög en vil tæpa á örfáum atriðum sem eru kannski mest uppástungur. En fyrst örlítið um mikilvægi alþjóðasamstarfs og utanríkisþjónustu. Ég ætla að leyfa mér að vísa til þeirra ferða sem ég hef farið til margra heimshorna og samskipta sem ég hef átt við alls konar fólk, bæði opinberlega og óopinberlega, og hafi einhver einhvern tíma sagt, sem ég veit að er reyndar margbúið að tyggja, að því minni sem þjóð er þeim mun meira skuli hún leggja í utanríkisþjónustu og alþjóðasamstarf þá er það svo sannarlega satt. Þær 280 eða 290 sálir sem sinna þessu hér eru efni í kannski eina eða tvær deildir í stóru Evrópuríki, utanríkisþjónustu þar. Þær hafa auðvitað unnið gott starf og það kemur ljóslega fram í skýrslunni. Mig langar aðeins að koma að ákveðnum þætti í utanríkisþjónustu, sem er reksturinn hér heima fyrir, stjórnsýsluþátturinn svokallaður. Heildarfjármunirnir sem þjónustan hefur eru í kringum 15 milljarðar á ári. Það er af upphæð sem er langt yfir 900 milljörðum, sem er það sem ríkið hefur milli handa, getum orðað það þannig. Inni í þessu er auðvitað þróunarsamvinnan sjálf, næstum helmingur eða um helmingur. Þarna eru inni varnarmál og utanríkisþjónusta, þessi hefðbundna, og svo stjórnsýslan sem ég nefndi, viðskiptaþróun og fleira. Menn sjá þá af hlutfallinu að þetta er ekki mjög há upphæð og það er ekki mjög mikill fjöldi sem að þessu vinnur. Með því að hlusta á gesti ráðuneytis og með því að kanna aðeins tölur og annað þá tel ég að það vanti um 500 milljónir inn í þennan stjórnsýsluþátt svo vel megi við una í rekstri stofnunarinnar heima fyrir. Ég skora á Alþingi að sjá til þess að fundið verði fé upp í þetta, hvort sem það verður nú í einu skrefi upp í það sem augljóslega vantar, eða í fleiri skrefum. Það skiptir kannski ekki öllu máli. En ég held að við verðum að viðurkenna að það þarf að gera aðeins betur þegar kemur að rekstrarfé. Í framhjáhlaupi, almennt séð þegar ég lít á þessa skýrslu þá er ég auðvitað sammála þeim sem hafa komið hér upp og talað um aukin framlög til þróunarsamvinnu. Það hafa verið góðar hækkanir á þessu hlutfalli af vergri landsframleiðslu, en við stefnum auðvitað í skrefum að 0,7%, marki OECD, og ég hvet til þess að það sé slegið í klárinn. Ég ætla aðallega að fjalla um norðurslóðir vegna þess að mér er málið skylt, bæði sem formaður þingmannanefndar norðurslóða og sitjandi í utanríkismálanefnd. Í skýrslunni eru norðurslóðamálin réttilega merkt sem forgangsmál og mikið í lagt að auka umfangið, auka starfsemina, vera frjór og nýjungagjarn, svo ég persónugeri þetta. Mig langar þá að spyrja: Hvernig og hvenær verður komið að endurskoðun norðurslóðastefnu Íslands? Hún er frá 2011 og augljóslega kominn tími til þess að hún verði endurskoðuð og sett fram að nýju. Þetta var það fyrsta. Annað er vísindasamstarf, sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á. Það er núna m.a. á formi samstarfs sem er kallað IASC, eða Alþjóðaheimskautavísindasamstarfið, ef við orðum það þannig. Þar fer fram gagnasöfnun, samstarf í rannsóknum o.s.frv. Það er þó einn þáttur sem ég held að hafi verið, ég er ekki að segja vanræktur en vantar að sé sinnt, en það er miðlun upplýsinga milli landa og milli vísindamanna á alveg sérstöku formi. Þá á ég við að greinar sem eru skrifaðar á ólíkum tungumálum séu þýddar á tungumál sem viðkomandi skilja. Við vitum það nú að t.d. rússneskir vísindamenn skrifa ekki endilega almennt greinar á ensku. Sem sagt þýðingar á þessum greinum og það sé sett á stofn eins konar miðlunarstofa, einhvers konar dreifikerfi, á þessu efni. Ég held að það myndi skipta vísindasamstarf miklu máli ef þarna væru búnar til greiðar gáttir að frumkvæði Íslands. Í þessu sambandi má minnast á að það var jú undirritaður eða gengið frá samningi um aukið vísindasamstarf á norðurslóðum í Fairbanks 2017. Þessi hugmynd, sem ég vil upplýsa að fyrrnefndur hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir á líka þátt í, myndi vera ágætlega í samræmi við þetta aukna vísindasamstarf, þ.e. að miðla niðurstöðum greiðlega á tungumálum sem aðrir vísindamenn skilja en við sem erum enskumælandi. Þá langar mig að koma að friðun hafsvæða á norðurslóðum. Þar vil ég líka að Ísland sýni frumkvæði og þá er ég að tala um til langs tíma. Friðuð hafsvæði geta verið lítil, þau geta verið stór, en tilgangurinn er að vernda líffræðilega fjölbreytni og hlífa þessum svæðum fyrir auðlindavinnslu á hafsbotni eða á annan máta. Þarna gæti Ísland verið rödd skynseminnar og komið ýmsu góðu til leiðar. Að síðustu langar mig að minnast á nokkuð sem ég hef aðeins beitt mér fyrir á vettvangi þessarar þingmannanefndar. Það er kynning á norðurslóðum, á náttúrunni, menningunni, mannlífinu og á samstarfinu sem á sér stað milli þessara átta þjóða sem þarna eru, Evrópuþingsins, þeirra aðila sem senda áheyrnarfulltrúa o.s.frv. og ekki hvað síst á afrakstri þess starfs sem fer fram hjá Norðurskautsráðinu. Þá er ég að hugsa um allar gerðir fjölmiðlunar, bæði hefðbundna fjölmiðla og nýja, netsjónvarpsþætti eða hvaðeina, það sé lögð vinna í það að kynna norðurslóðirnar sjálfar, samstarfið, afraksturinn og síðast en ekki síst, þýðingu þessa heimssvæðis. Það er búið að búa til margar ágætar setningar um að það sem gerist í norðrinu verði kyrrt í norðrinu, þetta er svona léleg þýðingu úr ensku. Ég hef heyrt líka að heimskautin bæði séu fjöregg heimsbyggðarinnar þegar kemur að loftslagsmálum. Ég er svo sannfærður sjálfur um að þekking sem flestra, almennings á ég við, annarra stjórnmálamanna, fjölmiðlamanna, þekking á þessum slóðum, þekking á þessum málaflokki, er eitthvert besta vopnið í baráttunni fyrir góðu mannlífi þar en ekki hvað síst í baráttunni gegn hlýnun loftslagsins. Að öllu samanlögðu er góð kynning á því sem við erum að gera og snertir norðurslóðamál, líka það sem Alþingi er að gera, mikilvægt málefni sem þarf að sinna. Hér bar á góma loftslagsmál í utanríkismálum Íslendinga. Ég hugsaði mig bara skamma stund um og datt í hug að svara sjálfum mér og öðrum. Hvar birtast loftslagsmálin í utanríkisstefnu Íslands? Þá ætla ég að byrja á vísindasamstarfinu. Hvað er mikilvægara en gott vísindastarf þegar kemur að loftslagsmálum? Þar hefur Ísland vissulega gert margt, kemur fram í skýrslunni, sem skiptir verulegu máli. Ég bendi á markmið Norðurskautsráðsins sjálfs um hraðari samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda en Parísarsamkomulagið gerir ráð fyrir. Um það er til formleg samþykkt hjá Norðurskautsráðinu og Ísland er aðili að því. Ég vil nefna íslenska nýsköpun, íslenskar leiðir, til orkuöflunar á köldum svæðum í norðri, samanber áherslu Íslands í formennskunni núna í Norðurskautsráðinu. Ég vil nefna þróunarsamstarf, orkuöflun, til að mynda í Afríku, þátttöku í ýmiss konar alþjóðlegum samkomulögum sem lúta að loftslagsmálum, hvort það er Parísarsamkomulagið eða annað. Ég nefni þátttöku í viðskiptum með losunarheimildir, sem eru jú til þess gerðar að draga saman losun, samstarf í Norðurlandaráði og samstarf í Vestnorræna ráðinu. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla og góða ræðu. Ég ætla að hlaupa á því helsta sem hér kom fram. Varðandi stjórnsýsluna tel ég skynsamlegt að hv. utanríkismálanefnd fari yfir þann þátt málsins og geri það í tengslum við fjármálaáætlun. Við setjum þessa hluti fram, eins og fram hefur komið, á myndrænan hátt og með allar tölur inni, í meira mæli en áður hefur verið gert. Tilgangurinn er að fjármál utanríkismála séu eins gegnsæ og orðið getur og síðan þurfa menn bara að ræða þá hluti eins og þeir eru. Hv. þingmaður spyr um endurskoðun norðurslóðastefnunnar. Frá mér kom hugmynd, sem var kynnt í hv. utanríkismálanefnd, um næstu skref hvað það varðar. Ég hef séð fyrir mér að við verðum með sambærilega nefnd og stundum hefur verið, með þingmönnum allra flokka. Auðvitað er það sjónarmið hjá smærri flokkunum að erfitt sé að koma því við en það snýst kannski ekkert um að þingmenn muni sjálfir skrifa langa doðranta, menn hafa aðgang að sérfræðingum og öðru slíku. Það hefur verið þverpólitísk samstaða um norðurslóðamálin og það er mjög mikilvægt að svo verði áfram. Ég held að best fari á því að þingmenn komi beint að því máli, ekkert ósvipað og með þjóðaröryggismálin. Þessi hugmynd, að miðla upplýsingum á milli tungumála, kallar fram þessa spurningu sem fyrstu viðbrögð: Bíddu, af hverju er ekki búið að gera þetta? Hún hljómar mjög vel og við skoðum hana. Ef hún er ekki í farvegi þurfum við að skoða það. Í öllum okkar málum leggjum við áherslu á málefni hafsins vegna þess að það er kannski svolítið munaðarlaust í öllu alþjóðasamstarfi. Það er alls staðar, það er í Norðurlandasamstarfinu, það er í NB8. Við erum alls staðar með málefni hafsins, m.a. af ástæðum sem hv. þingmaður nefndi. Ég mun síðan halda áfram niður listann í seinna andsvari.

Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta mikið en þakka fyrir þessi svör og það koma fleiri á eftir. Varðandi upplýsingamiðlunina í vísindasamstarfinu þá kann ég ekki skýringu á þessu heldur en kannski er það einfaldlega þessi ofuráhersla á ensku. Menn ganga bara út frá því sem vísu að vísindamenn, sem eru jafnvel í samstarfi, séu það góðir í ensku að það sé ekkert mál að nota hana. Það er auðvitað það tungumál sem notað er á ráðstefnum. Ég hef setið þær margar og ég veit hve margir eiga hrikalega erfitt með, margir útlendingar, bæði að tjá sig og skilja það sem þar fer fram. Þessi þjónusta held ég að myndi skipta miklu máli. Við erum jú með risalönd sem stunda rannsóknir, hvort það eru Kína eða Rússland, þar sem ég held að þetta myndi skipta máli og reyndar víðar. Varðandi hafið, bara örfá orð. Það er munaðarlaust, það er líka rétt. Bara Ísland er jú með hafsvæði sem er sjö- til áttfalt okkar flatarmál. Það eru hafsvæði við strendur hinna ríkjanna átta sem eru uppeldisstöðvar dýra sem eru viðkvæm fyrir mengun. Ég er alveg sannfærður um að ef ráðist yrði í að leita samnings eins og verið hefur gert varðandi björgun og leit, varðandi vísindasamstarf og núverandi fiskveiðar, þá væri hægt að ná þeim árangri að fleiri þjóðir - við eigum okkar Breiðafjörð - færu að hugsa á þessum nótum og gera eitthvað. Bretar hafa sýnt sérstakt frumkvæði með því að búa til stefnu sem varðar þeirra yfirráðasvæði, skulum við segja, kannski ekki rétta orðið en ég er að tala um sambandsveldið, þar sem þeir ætla sér að ganga fram fyrir skjöldu í friðunarmálum.

Eins og hv. þingmaður vísaði til þá er það líka mín skoðun að ef það er skylda einhverrar þjóðar að taka upp málefni hafsins og hafa þau ávallt í fararbroddi þá er það okkar Íslendinga af augljósum ástæðum. Hv. þingmaður kom inn á loftslagsmálin sömuleiðis. Þar höfum við líka sögu að segja um grænar lausnir, sem betur fer, og það var ekki út af loftslagsmálum. Ég held að við finnum það hvergi í heimildum þegar við skoðum það af hverju við höfum farið í grænar lausnir að menn hafi verið að hugsa um loftslagsmál. Ég held að stærsta ástæðan hafi verið sú að við áttum bara lítinn gjaldeyri og vorum með mikla orku sem við gátum nýtt okkur. Auðvitað eru aðrar leiðir færir líka en þetta er þekking sem við getum miðlað og eigum að miðla og höfum gert en þó sérstaklega á norðurslóðum því það er kannski á fáum stöðum jafn mikilvægt. En eins og hv. þingmaður hefur oftsinnis bent á þá eigum við ekki að einblína á eina lausn, það eru fleiri leiðir færar. Nýta vindinn og annað sem við eigum auðvitað að gera líka. Ég held að það vanti svo sem ekki viljann eða þessar áherslur í okkar utanríkisstefnu. Eitt er að hafa viljann, eitt er að skrifa áherslurnar niður á blað og svo er það spurningin: Hvernig ætlum við að reyna að skilja eitthvað eftir okkur í okkar starfi, sama hvort við erum í formennsku í einhverju alþjóðasamstarfi eða í svæðisbundnu samstarfi eða einungis þátttakendur? Ég þarf ekki í sjálfu sér að bæta við það sem hv. þingmaður vísar til. Markmiðið er alltaf að ná alþjóðasamningum. Við vorum núna að ná samningum varðandi úthafsveiðarnar sem er mikilvægt en það er mikið eftir 

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að vera mjög langorður um þessa skýrslu ráðherra, en langaði þó til að koma inn á eitt atriði. Ég vil byrja á að biðjast forláts á að hafa ekki tekið með mér aukaeintak til að skjóta því að hæstv. ráðherra, en ég skil plaggið eftir á borðinu komi hann upp í andsvar. Þann 8. janúar sl. var skýrslu skilað frá Evrópuráðsþinginu og var framsögumaður sir Robert Gale, sem er fulltrúi íhaldsmanna í Bretlandi. Skýrslan heitir: The Progress of the Assembly's monitoring procedure and periodic review of the honoring of obligations by Iceland and Italy. Ísland og Ítalía eru þarna tekin saman. Sambærileg skýrsla er gerð árlega. Ég hef ekki lesið skýrslu ársins á undan, en sem fulltrúi á Evrópuráðsþinginu fór ég í gegnum þessa skýrslu þegar hún kom út núna. Þarna eru atriði sem mig langar til að benda á og vekja athygli á og heyra sjónarmið ráðherrans gagnvart. Í 4. gr. er fjallað um samskipti Íslands og stofnana Evrópusambandsins. Í seinni hluta er fjallað um hvernig Ísland gerðist aðili að Evrópska efnahagssvæðinu 1994, síðan Schengen og fleira slíkt. Í lauslegri þýðingu segir: Þrátt fyrir þetta nána samstarf þá er aðildarumsókn - sem sagt um aðild að Evrópusambandinu - mjög umdeilt mál milli stjórnmálaflokka á Íslandi. Ísland og Evrópusambandið opnuðu formlegar aðlögunarviðræður 2010. 2015 sendi þáverandi utanríkismálaráðherra bréf til Evrópusambandsins þar sem hann dró til baka aðildarumsókn Íslands án samþykkis Alþingis. Svo kemur lokasetning málsgreinarinnar, sem ég ætla, með leyfi forseta, að byrja á að lesa á ensku: „However the European Union stated that Iceland had not formally withdrawn the application.“ Sem sagt: Þrátt fyrir þetta bréf utanríkisráðherrans þá staðhæfir, fullyrðir, Evrópusambandið að Ísland hafi ekki dregið aðildarumsókn sína til baka. Þetta plagg trompar ekki utanríkisstefnu okkar ágæta utanríkisráðherra og stjórnvalda. En það er auðvitað athyglisvert að þessi afstaða Evrópusambandsins sé römmuð inn með þessum hætti í þessu plaggi frá Evrópuráðsþinginu þar sem niðurstaðan, niðurlag málsgreinarinnar, er, með leyfi forseta, aftur: „However The European Union stated that Iceland had not formally withdrawn the application.“ - Sem sagt: Ísland hefur ekki formlega dregið aðildarumsókn sína til baka. Ég óska eftir viðbrögðum hæstv. ráðherra við þessu. Ég veit að hann er enginn sérstakur áhugamaður um að ganga í Evrópusambandið, en þessi afstaða liggur engu að síður þarna fyrir í skýrslu um Ísland og mig fýsir að vita hvort þetta sé afstaða Evrópusambandsins eins og það horfir við utanríkisráðuneytinu eða hvort afstaðan sé einhver önnur? Ég leyfi mér að skilja þetta plagg hér eftir, því ég veit að hæstv. ráðherra, Liverpool-aðdáandinn, vill endilega fá að lesa textann.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir þetta. Hann verður eiginlega að ræða þetta á þingflokksfundi Miðflokksins. Það voru hv. þingmenn Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Gunnar Bragi Sveinsson sem trilluðu til Brussel. Ég skal alveg gangast við því að ég hef ekki fundið fyrir því að menn telji að við séum með aðildarumsókn í gangi. Ég held það sé hægt að orða það þannig að mín afstaða til Evrópusambandsins sé mjög vel þekkt í Brussel. Það er alls ekki þannig að menn líti svo á að það sé líklegt að sá sem hér stendur muni nokkurn tíma undir nokkrum kringumstæðum beita sér fyrir því að Ísland sæki um aðild að Evrópusambandinu. Ég held að það væri rétt að þetta yrði sömuleiðis rætt í hv. utanríkismálanefnd og farið yfir bréfin sem voru send og bréfin sem hv. þingmenn Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Gunnar Bragi Sveinsson fóru með til Brussel og borið saman við fréttatilkynninguna sem var send innan lands, þýðingarnar t.d. Ég held það væri kjörið fyrir hv. utanríkismálanefnd að fara yfir þetta. Það vita allir mína afstöðu, bæði innan lands og utan, án þess að ég vilji gera því skóna að ég sé heimsfrægur - ég er algerlega laus við það, en þó þekktur meðal kolleganna í Evrópusambandinu. Það hefur enginn þorað að minnast á það við mig hvort ég væri ekki til í að beita mér fyrir því að Ísland sæki um aðild að Evrópusambandinu. Svo sannarlega hef ég ekki orðið var við að þeir líti svo á að við séum með aðildarumsókn í gangi. En þetta er eitthvað sem hv. þingmaður ætti að taka upp og biðja sinn fulltrúa í hv. utanríkismálanefnd að kynna fyrir nefndinni. Ég veit í sjálfu sér ekkert annað um þetta mál, hv. þingmaður 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þá langar mig í síðari spurningu minni að velta því upp hvort ráðherrann sjái einhvern meinbug á því, fyrst svo illa tókst til í fyrstu atrennu að skilaboðin skiluðu sér ekki alla leið, að taka af allan vafa þar um þannig að ekki sé verið að vinna skýrslur innan kerfis Evrópuráðsþingsins þar sem menn horfa til þess að Ísland sé með virka aðildarumsókn. Það væri áhugavert að heyra afstöðu ráðherrans til þess.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Bergþór Ólason er að kynna þetta mál fyrir mér núna ásamt öðrum þeim þingmönnum sem hér eru. Ég veit ekkert um þetta. Ég veit hins vegar að ég er tilbúinn að leggja mjög mikið á mig til að sjá til þess að Ísland gangi ekki í Evrópusambandið. Ég vissi ekki til þess að nein hætta væri á ferðinni, en hv. þingmaður er í raun að segja að hann hafi áhyggjur af því, ef ég skil rétt, að þeir aðilar sem héldu um málið á sínum tíma hafi ekki komið þessu til skila með afgerandi hætti. Ég get ekki skilið þetta öðruvísi en svo. Ég held hins vegar að það sé rétt að þeir fái að svara fyrir það. Þetta snýr að forystu Miðflokksins. Þeir verða í raun að útskýra það þegar þeir gengu fram, að vafi hafi leikið á því hvað þeir voru að gera. Við í utanríkisráðuneytinu munum veita öll þau gögn sem hv. þingmaður og aðrir þingmenn biðja um. Eins og ég nefndi þá hef ég ekki orðið var við þessa túlkun hjá Evrópusambandinu, svo að ég segi það hreint út. En hv. þingmaður er í raun að upplýsa það eða halda því fram - ég hef ekki tækifæri til að rannsaka málið á þessum tveimur mínútum, fjórum samanlagt, sem ég er í andsvörum. En þetta er gagnrýni á ríkisstjórn hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Það er ekki hægt að skilja þetta neitt öðruvísi, þetta er gagnrýni á hana. Ég ætla ekki að kveða upp neinn dóm um það hér, engan. Mér finnst rétt að fyrrverandi forsætisráðherra og fyrrverandi utanríkisráðherra fái að skýra sitt mál, af hverju þetta gæti hugsanlega komið upp. Ég var svo sannarlega ekki á vettvangi þegar þessi afgreiðsla fór fram. Hv. þingmaður, Manchester United aðdáandi, biður mig að taka þetta með. Ég tel það ekki nema sjálfsagt.

Herra forseti. Ég vil hér í síðari ræðu minni víkja að kaflanum um mannréttindamál og setu Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og þá sérstaklega að kaflanum sem ber heitið „Ísland lætur að sér kveða“ á blaðsíðu 24–27. Ég fagna því frumkvæði sem Ísland hefur sýnt á vettvangi mannréttindaráðsins, sérstaklega vegna mannréttindabrota í Sádi-Arabíu. Ísland fór þar fyrir sameiginlegri yfirlýsingu 36 ríkja. Þetta er í fyrsta sinn sem Sádi-Arabía er beitt slíkum þrýstingi í ráðinu og það er mjög merkilegt. Ég segi enn og aftur að ég tel að við höfum staðið okkur mjög vel í þessu máli og fagna því og vil þakka utanríkisráðherra fyrir skelegga framgöngu í þessu máli. Þarna bar einnig á góma og var enn fremur fordæmt morðið á blaðamanninum Jamal Khashoggi, sem vakti víða óhug um heim. Mjög nauðsynlegt að fordæma það á þessum vettvangi. Hér höfum við dæmi um það hvernig ríki geta, með samstilltu átaki, brugðist við alvarlegum brotum ríkja á mannréttindum borgara sinna. Framganga Íslands sýnir að stærð ríkja skiptir ekki máli varðandi áhrif í mannréttindaráðinu, eins og hæstv. ráðherra hefur nefnt hér. Ég tek heils hugar undir það og fagna þeirri djörfung sem Ísland hefur sýnt fyrir þessari nefnd. Í raun má segja að þarna hafi verið brotið blað í sögu mannréttindaráðsins þegar eitt af þessum stóru, voldugu ríkjum var gagnrýnt fyrir gróf mannréttindabrot heima fyrir. Að sjálfsögðu vonar maður að þetta leiði til þess að ríki sem sitja í mannréttindaráðinu veigri sér ekki við að sameinast um að gagnrýna önnur ríki, önnur voldug ríki. Að sama skapi verð ég að koma því á framfæri að ég tel að hæstv. ráðherra hafi ekki kynnt sér nægilega vel stöðu mála á Filippseyjum þegar hann gerði stöðu mannréttinda þar í landi að sérstöku umtalsefni í ræðu sinni fyrir mannréttindaráðinu á síðasta ári og gagnrýndi stjórnvöld harðlega. Ísland tók þar með ákveðna forustu hvað þetta varðar. Kallaði ráðherra eftir frekari viðbrögðum ráðsins ef stjórnvöld á Filippseyjum sneru ekki af þessari braut. Stjórnvöld á Filippseyjum brugðust ósátt við gagnrýni íslenskra stjórnvalda á mannréttindamál þar í landi og bauð utanríkisráðherra Filippseyja utanríkisráðherra Íslands, Guðlaugi Þór Þórðarsyni, í heimsókn til að meta stöðuna milliliðalaust. En um hvað snýst málið, herra forseti, og af hvaða braut hvatti utanríkisráðherra Íslands stjórnvöld á Filippseyjum til að snúa? Málið snýst um stríð gegn eiturlyfjum þar í landi og hafa stjórnvöld verið sökuð um dráp á borgurum án dóms og laga. Ekki er þó allt sem sýnist í þessum efnum og miklu af falsfréttum hefur verið dreift sem eru fjármagnaðar af eiturlyfjahringjum á Filippseyjum og settar fram í þeim tilgangi að sverta stjórnvöld. Fjölmargir lögreglumenn hafa verið hafa verið drepnir í þessum aðgerðum á Filippseyjum, en þær hafa hins vegar skilað verulegum árangri þar í landi og hófst þessi aðgerð fyrir þremur árum. Glæpatíðni á Filippseyjum var há og má segja að landið hafi verið þjakað af eiturlyfjagengjum. Árangurinn af aðgerðum stjórnvalda er mikill, eins og áður segir, og í helstu borgum landsins hefur glæpatíðni minnkað á bilinu 40–70%. Nú er svo komið að hinn almenni borgari getur gengið óhultur út að kvöldlagi á Filippseyjum, sem áður var hættulegt - og ógerlegt í raun og veru. Forsetinn á Filippseyjum nýtur mikils stuðnings meðal landsmanna og almenningur þar í landi stendur fyllilega við bakið á forsetanum í þessu stríði. Ég tel að í þessu máli, herra forseti, hefðum við átt að stíga varlega til jarðar í mannréttindaráðinu. Eins og ég segi fagna ég að sjálfsögðu þeirri djörfung sem við höfum sýnt í þessu ráði og ég veit að hæstv. utanríkisráðherra hefur haft þessa framgöngu af góðum hug. En þarna held ég, eins og ég segi enn og aftur, að við hefðum átt að stíga varlega til jarðar vegna þess að málið er ekki alveg eins einfalt og það lítur út fyrir að vera.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, og bara sjálfsagt og eðlilegt að svara fyrir það sem hv. þingmaður vísaði til. Ég tek undir það sem hv. þingmaður nefnir varðandi Sádi-Arabíu. En varðandi Filippseyjar held ég að ég sé ekki upplýsa nein leyndarmál þegar ég segi frá þessum fundi sem ég átti með utanríkisráðherra Filippseyja, sem mér fannst alveg sjálfsagt að eiga. Það lá alveg fyrir og við höfum aldrei fordæmt að það sé verið að taka á fíkniefnaglæpahringjum. En þegar kemur að rökstuddum gruni um að fólk sé tekið af lífi án dóms og laga höfum við alltaf fordæmt slíkt. Kollegi minn á Filippseyjum sagði bara: Heyrðu, þú verður bara að koma og taka þetta út. Ég benti réttilega á það, að ég tel, og ég sé ekki eftir því, að ég væri nú kannski ekki alveg í stöðu til þess. En ég tók alveg undir og skildi mætavel að hann vildi berjast gegn þessum glæpum. Ég hvatti til þess að alþjóðastofnunum yrði hleypt inn til að taka þetta út. Ég held að við getum ekki afgreitt þær allar sem svo að þær séu einhvern veginn á villigötum. Við í það minnsta treystum þeim alla jafna. Það var okkar sjónarmið. Nú hef ég verið skammaður oft á íslensku, en hann skammaði mig á ensku á blaðamannafundi, þessi ágæti kollegi minn, sem kom prýðilega fyrir. Þetta var ágætis fundur. En það er ekki þannig, virðulegi forseti, að þegar maður gagnrýnir mannréttindabrot - sem ég hef gert, ekki bara hvað þetta varðar heldur á t.d. eiginlega öllum tvíhliða fundum hjá löndum þar sem við teljum að sé ekki í lagi með mannréttindi - að viðkomandi kollegi komi ekki með einhverja réttlætingu. Ég hef aldrei hitt neinn mann - og ætla ekki að nefna öll lönd - sem hefur sagt: Já, þetta er alveg rétt, við erum bara hér að brjóta mannréttindi miskunnarlaust. Menn eru alltaf með sínar réttlætingar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og fagna því að sjálfsögðu að ráðherra átti fund með utanríkisráðherra Filippseyja og vona að tekist hafi að skýra mál okkar betur. En ég hef aðeins kynnt mér þetta mál og rætt við samfélag Filippseyinga hér á Íslandi. Það eru ýmsar upplýsingar sem maður hefur fengið í þessu sambandi sem mér finnst skipta máli. Í fyrsta lagi nýtur forsetinn á Filippseyjum, sem hefur staðið fyrir þessu átaki, ótvíræðs stuðnings Filippseyinga, sinnar þjóðar. Það hefur orðið mikil breyting á þessu landi eftir að þetta átak hófst. En að sjálfsögðu fordæmum við - og ég tek undir það með hæstv. ráðherra - aftökur án dóms og laga. Það fer tvennum sögum af þeim efnum og það er staðreynd í þessu að það hefur verið dreift heilmiklu af falsfréttum um stöðu mála og þá sérstaklega þessar svokölluðu aftökur án dóms og laga. Því miður hefur mönnum orðið ágengt í þeim efnum, hvað falsfréttir varðar. Við sjáum það bara víða. Við sjáum það bara í Austur-Evrópu hvernig Rússar hafa nýtt þennan miðil. Þannig að í ljósi þess árangurs sem hefur náðst í þessu landi og í ljósi þeirra upplýsinga sem maður fær frá borgurum þessa lands, hefði ég talið að við hefðum átt að stíga varlega til jarðar í að koma á framfæri yfirlýsingu með þessum hætti. 

Virðulegi forseti. Ég hef litið svo á að skylda okkar og stefna sé að vekja athygli á mannréttindabrotum og reyna að vera samkvæm sjálfum okkur hvað það varðar. Hv. þingmaður vísar í samfélag Filippseyinga á Íslandi, sem er frábært fólk og mikill styrkur fyrir íslenska þjóð að fá þetta góða fólk hingað. Það á að sjálfsögðu hlusta eftir því sem þetta góða fólk segir, en hins vegar getum við ekki treyst neinu öðru en þeim samtökum og stofnunum í alþjóðasamfélaginu sem við alla jafna treystum á. Við höfum engin önnur tæki til þess. Ég get ekki sent 20 eða 30 þingmenn eða starfsmenn utanríkisþjónustunnar til að taka út ástandið í viðkomandi löndum. Ég vil samt vekja athygli á því - þar sem ég hef alltaf gert þetta á fundum og við erum núna t.d. að setja mannréttindamálin í brennidepil þegar kemur að þróunarmálum - að þegar hv. þingmaður mun gera þetta á einhverjum vettvangi mun hann alltaf fá réttlætingar. Og það er ekki þannig að það sé ekkert til í þeim. Ég man t.d. eftir að utanríkisráðherra vísaði til að þeir yrðu að hækka laun lögreglumanna sem voru svo lág að það er örugglega erfitt fyrir þá að draga lífið fram og mikil hætta á því að þeir yrðu t.d. fyrir mútum og öðru slíku. Ég hrósaði kollega mínum hvað það varðaði. En mér fannst ekki gott að hann var ekki tilbúinn til að hleypa þeim stofnunum eða samtökum sem við treystum til að skoða málið. Það hafa allir samúð með þeim aðilum sem berjast gegn glæpum. En oft hefur það verið þannig að menn hafa farið fram með 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og vil kannski í þessu síðasta andsvari víkja aðeins að falsfréttum, sem ég hef nú rætt áður úr þessum ræðustól. Ég sakna þess svolítið að ég hef alla vega ekki fundið í þessari skýrslu að það hafi verið neitt minnst sérstaklega á hagsmunagæslu Íslands þegar kemur að falsfréttum. Vegna þess að það er nauðsynlegt að það sé fylgst með falsfréttum, þær séu skráðar, það séu skráð upprunalönd slíkra frétta og að við höfum einhvers konar viðbragðsáætlun hvað þær varðar. Við þekkjum þetta í okkar samfélagi þegar erlendir kröfuhafar nýttu sér samfélagsmiðlana til þess að koma á framfæri ýmsum skilaboðum í aðdraganda stöðugleikasamninganna og aðdraganda kosninga, sem við þekkjum líka. Það voru óbein eða bein afskipti af kosningum með birtingu auglýsinga í fjölmiðlum o.s.frv. Þannig að það eru ýmsar leiðir notaðar í þessum efnum og þar eru samfélagsmiðlarnir náttúrlega sérstaklega nytsamir. Ég hefði talið að það væri einhvers konar viðbragðsteymi í samstarfi við ríkislögreglustjóra innan utanríkisráðuneytisins sem hefði einhvers konar yfirsjón yfir þetta og fylgdist með falsfréttum. Norðurlönd hafa orðið fyrir barðinu á falsfréttum. Finnar hvað varðar afskipti af kosningum. Þar hafa Rússar komið við sögu. Þannig að ég sakna þess svolítið í skýrslunni að það sé aðeins farið inn á að minnast á 

Forseti. Ég ætla að játa að ég hélt að mér hefði misheyrst þegar ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns og hann, á mjög léttúðugan hátt að mínu viti, afskrifaði áhyggjur fólks af mannréttindabrotum á Filippseyjum sem falsfréttir. En svo kom í ljós í andsvörum við hæstv. utanríkisráðherra að það er bjargföst skoðun hv. þingmanns. Er það skoðun hv. þingmanns að upplýsingar frá til að mynda Amnesty International, sem talar um grun um þúsundir ólöglegra aftaka eða drápa af hendi lögreglu á Filippseyjum, byggi allar á misskilningi og falsfréttum? Ég veit eiginlega ekki hvað á að segja við slíkum málflutningi. Ég er of kurteis maður til að segja það sem ég helst vil segja hér í pontu. Human Rights Watch birti í ársskýrslu sinni 2018 tölur um 4.948 grunaða eiturlyfjanotendur og -sala sem dáið hafa frá 1. júlí 2016 til 30. september 2018 í stríðinu gegn eiturlyfjum. Hvaðan hefur Human Rights Watch þá tölu? Jú, frá yfirvöldum í Filippseyjum, því sem heitir upp á ensku, með leyfi forseta, Philippine Drug Enforcement Agency. Alþjóðaglæpadómstóllinn tilkynnir að hann ætli að rannsaka þetta, hefja forrannsókn á því. Getur verið að það að tæplega 5.000 manns séu drepin á ekki lengri tíma í stríði gegn eiturlyfjum þýði að eitthvað sé ekki í lagi? Í febrúar árið 2018, mánuði síðar, tilkynnir forseti Filippseyja að hann muni draga landið úr Alþjóðaglæpadómstólnum. Og hér stendur hv. þingmaður, í forréttindastöðu sinni á Íslandi, og kallar þær hörmungar falsfréttir. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég verð að fara aðeins yfir það með honum. Ég er ekki að réttlæta að fólk sé drepið án dóms og laga. Ég sagði einfaldlega að menn ættu að stíga varlega til jarðar í þeim efnum og kynna sér málin í þaula. Er það ekki nákvæmlega það sem þarf að gera? Hv. þingmaður sagði sjálfur að málið yrði rannsakað af Alþjóðaglæpadómstólnum. Þá fæst niðurstaða í hvort þetta eigi við rök að styðjast og í framhaldi af því, ef svo verður, væri tilefni til þess að fordæma málið frammi fyrir mannréttindaráðinu. Ég held að hv. þingmaður sé að gera mjög mikið úr orðum mínum hvað þetta varðar. Falsfréttir eru hluti af málinu. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið með því að ræða við samfélag Filippseyinga hér á landi er það alveg rétt með eiturlyfjaglæpagengin að allt byggist þetta á því að menn eru drepnir í svokölluðum skotbardögum vegna þess að þeir skjóta á lögreglu og þá er skotið til baka. Það hefur forsetinn heimilað. Ef hv. þingmaður lítur svo á að ekki eigi bregðast þannig við heldur ætti lögreglan að reyna að handtaka eiturlyfjamennina og í framhaldi stofna lífi sínu í hættu er það svolítil einföldun á málinu. En þetta er ein af staðreyndunum í málinu, hv. þingmaður. Ég held að við verðum einfaldlega að fá afgerandi niðurstöðu í svona mál, eins og frá Alþjóðaglæpadómstólnum, áður en við förum að taka þá afstöðu að fordæma það eins og við gerðum fyrir mannréttindaráðinu.

Forseti. Ég nenni ekki neinni tæpitungu þegar kemur að jafn alvarlegum málum og þessu. Hv. þingmaður fann sig knúinn til að koma upp í aðra ræðu í umræðunni, leggja lykkju á leið sína til að agnúast út í hæstv. utanríkisráðherra fyrir að hafa talað um mannréttindabrot fyrir mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna, meint mannréttindabrot Filippseyja. Þetta er eins og maður sé staddur í leikriti, forseti. Heimsbyggðin öll hefur áhyggjur af mannréttindabrotum á Filippseyjum. Það eru væntanlega ekki tíðindi fyrir hv. þingmann. Hann vill núna fara að rannsaka hlutina. Já, Alþjóðaglæpadómstóllinn ætlaði einmitt að fara að rannsaka hlutina. Hvernig var tekið í þá rannsókn? Ég fór yfir það í fyrra andsvari. Ég ætla mér það ekki að ég geti sagt til um hverjar starfsaðferðir lögreglu eiga að vera í öðrum löndum. Ég ætla ekki að standa í minni forréttindastöðu, svo að ég segi það aftur, uppi á hinu friðsamlega Íslandi og afgreiða aðgerðir sem öll samtök og stofnanir sem huga að mannréttindum í heiminum hafa áhyggjur af eins og þær séu ekki neitt. Hvað er blessaður utanríkisráðherrann okkar að gera þarna úti í heimi að tala um þetta? Forsetinn er vinsæll hjá Filippseyingum. Hvað eruð þið að skipta ykkur af þessu? Mér finnst þetta ekki boðlegt. Ég hefði frekar haldið að átt hefði að klappa á öxlina á hæstv. utanríkisráðherra. Ég ætla hér með að fagna því sérstaklega að hann hafi vakið athygli á þessu. Ég vona að við öll í salnum, sama hverrar skoðunar eða trúar við erum, munum gera allt sem í okkar valdi stendur til að rannsaka öll meint mannréttindabrot í Filippseyjum og grípa til allra þeirra aðgerða sem við getum ef upp kemst að grunurinn á rétt á sér. 
            

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég skil ekki af hverju hv. þingmaður hefur áhyggjur af því að ég komi í annað sinn í ræðu og ræði þetta. Er það ekki réttur minn, hv. þingmaður? Ég hrósaði hæstv. utanríkisráðherra fyrir framgöngu hans í ráðinu hvað varðar Sádi-Arabíu. Ég er hins vegar ekki sammála honum í málefni Filippseyinga og hvet hann til þess að stíga varlega til jarðar í þeim efnum, vegna þess að málið er mjög flókið og allar upplýsingar liggja ekki fyrir. Það ber að rannsaka þær og í framhaldi af því getum við fordæmt þetta mál. Það er bara þannig vaxið.  Er ekki einhver ástæða fyrir því að almenningur í landinu styður þennan forseta, upp undir 70–80% þjóðarinnar styðja forsetann? Er ekki einhver ástæða fyrir því? Eigum við að láta eiturlyfjaglæpagengi vaða uppi og gera það að verkum að fólk getur ekki um frjálst höfuð strokið í landinu? Ferðamenn þora ekki að fara þangað o.s.frv. og almenningur þorir ekki að ganga á götum úti að kvöldi til. Það þarf að koma í veg fyrir að menn geti vaðið uppi eins og gert hefur verið í landinu. Við eigum hins vegar að rannsaka það hvort þessar staðhæfingar standist, ég er algjörlega sammála því. Mér finnst hins vegar ekki rétt á þessum tímapunkti að íslensk stjórnvöld fordæmi málið á þann hátt sem var gert í mannréttindaráðinu. Það kann vel vera að niðurstaðan verði síðan sú að við gerum það, gott og vel, en ég tel að sá tímapunktur sé ekki kominn. Málið er flókið og það þarf að rannsaka betur og fá niðurstöðu í það áður en við gerum slíkt.

Virðulegi forseti. Ég vil nú nota tækifærið og þakka kærlega fyrir góða umræðu. Ég vildi samt aðeins nefna út af þessari umræðu sem kom í lokin, fyrir þá sem eru að horfa, svo menn séu meðvitaðir um samhengi hlutanna, að við leiddum ályktun 40 ríkja út af málefnum Filippseyja og ekkert af þeim ríkjum er á móti því að það sé barist gegn glæpahringjum, mjög langur vegur frá. En menn hljóta alltaf að hafa áhyggjur af því þegar eðli máls samkvæmt er um að ræða aftökur án dóms og laga. Höfum við Íslendingar tök á því að rannsaka alls staðar sjálfvirkt það sem snýr að mannréttindabrotum? Nei, við höfum það ekki og það mun aldrei verða. Ég held að það sé í sjálfu sér heldur ekki æskilegt. En það sem við reiðum okkur á eru upplýsingar frá alþjóðastofnunum sem njóta trausts. Af því að verið er að vísa í þetta mál sérstaklega var það eitt af því sem ég lagði að kollega mínum frá Filippseyjum, að þessar alþjóðastofnanir fengju tækifæri til að skoða þessi mál. En það var ekki fallist á það. Án þess að fara neitt meira út í það held ég að þegar við hugsum það eigum ekki að hvika neitt í því að hafa frumkvæði og styðja þegar verið er að gagnrýna mannréttindabrot. Það er alls ekki þannig að þau ríki sem verða fyrir slíkri gagnrýni, t.d. Sádi-Arabar, hafi ekki gripið til varna og komið með alls konar réttlætingar fyrir mál sem hv. þm. Birgir Þórarinsson sagði réttilega að við áttum að gagnrýna. Það er ekki eins og þau hafi ekki gripið til varna, talað m.a. um falsfréttir - sem eru alvöru hlutur og ég er ekki að gera lítið úr þeim. En við verðum að treysta á alþjóðasamfélagið í þessu, þó svo að sjálfsögðu eigi allir rétt á því að tala sínu máli. Hv. þingmaður vísaði hér í falsfréttir. Þær eru alvarlegt mál. Ég held að vísu að það sé eitthvað sem við eigum að ræða og skoða sérstaklega núna hér á hv. Alþingi, hvernig þetta nýja umhverfi er og hvernig það er að þróast. Við tökum þátt í samstarfi, m.a. á vegum NATO, hvað þessa hluti varðar, en þetta heyrir beint undir dómsmálaráðuneytið og þjóðaröryggisráðið, þó svo að auðvitað komum við að því. En það er hins vegar rétt að það er hæstv. dómsmálaráðherra sem hefur kannski mest um þau mál að segja. Sömuleiðis eigum við líka að ræða, finnst mér, hvernig erlendir aðilar hafa áhrif á umræðu. Af því við ræddum hér lítillega orkupakkann: Ég hef ekkert legið á þeirri skoðun minni að mér finnst fullkomlega óeðlilegt hvernig ákveðin hagsmunasamtök, að vísu bara einn stjórnmálaflokkur, reynir að hafa áhrif á umræðuna hér og er ekki að hugsa um íslenska hagsmuni. Þá er ég að vísa til orkupakkans. Ég man ekki eftir því og er búinn að fylgjast með stjórnmálum í nokkra áratugi að svona staða hafi komið upp áður. Þá er ég - svo það sé alveg skýrt - að vísa í norska Miðflokkinn og ég er að vísa í samtökin Nej til EU, sem eru búin að berjast gegn því í áratugi að Noregur sé í EES. Þau eru ekki að hugsa um íslenska hagsmuni, fullyrði ég, þegar þau beita sér hér á Íslandi. Umræðan fannst mér vera góð og málefnaleg. Að vísu skal ég alveg viðurkenna að það sem stendur upp úr, og ég er aðeins að melta, er þegar hinn ágæti þingmaður hv. þm. Bergþór Ólason kom með skýrslu sem ég hef aldrei séð áður frá Evrópuráðinu um að Ísland sé enn þá með umsókn um aðild að Evrópusambandinu. Ég held að þetta kalli á að þeir aðilar sem að þessu máli stóðu á sínum tíma, sem eru báðir hér á þingi, hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, fái nú að útskýra sitt mál. Ég held að það væri mjög ósanngjarnt annað en þeir fengju nú að útskýra sína hlið á þessu máli. Auðvitað stendur ekkert á okkur í utanríkisráðuneytinu að veita allar þær upplýsingar sem menn vilja fá um málið. En það lá alveg fyrir og liggur alveg fyrir á hvers forræði þetta mál var. Þetta var á forræði þáverandi forsætisráðherra og utanríkisráðherra. Og ef menn hafa gengið þannig fram að það leiki einhver vafi á því hvort við séum með aðildarumsókn að Evrópusambandinu hef ég ekki séð það á mínum borðum. Hins vegar skiptir máli að menn skoði þetta. Ég hugsa að hv. utanríkismálanefnd sé kannski best til þess fallin að skoða þetta mál. Ég hvet hv. þm. Bergþór Ólason til þess að beina máli sínu þangað. En auðvitað þurfa þeir aðilar sem stóðu að málinu á sínum tíma að fá að útskýra sína hlið á málinu. Það væri ósanngjarnt að vera að fella einhverja dóma án þess að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson fengju að bera hönd yfir höfuð sér og útskýra sitt mál. Hv. þm. Birgir Þórarinsson kom líka hér með fyrirspurn sem ég vildi gjarnan svara, úr því ég hef nokkrar mínútur. Ég hef þá reglu að fara í andsvör við þingmenn, því að mér finnst skrýtið þegar ráðherra kemur bara í lokin eftir að hann er búinn að hlusta á allar ræðurnar. Það er fullkomlega útilokað á fimm mínútum að hann geti svarað öllu sem fram kemur. Ég vona að það sé upplýsandi þegar ég kem jafnóðum til að útskýra. Varðandi Rússa, af því ég var spurður hvort málin þokuðust áfram: Það eru þeir sem settu viðskiptabann á okkur. Þeir ákváðu að taka út flokka sem koma verst niður á okkur. Sömuleiðis fá t.d. afurðastöðvar sem við treystum og eru traustsins verðar ekki að selja inn á Rússlandsmarkað. Við höfum reynt að ýta á eftir því að það verði einhver slaki á þessu, því að ekki séu nein málefnaleg rök fyrir þessu. Það hafa verið mikil viðskipti milli Íslands og Rússlands, þau hafa aukist mjög mikið á undanförnum misserum. Við erum með vinna með Viðskiptaráði að því að koma á íslensk-rússnesku viðskiptaráði og það er ýmislegt annað sem við gerum til þess að liðka fyrir viðskiptum og sömuleiðis að hvetja þá til að létta viðskiptabanninu af okkur. Varðandi Kína. Við erum búin að fá hollustureglurnar samþykktar varðandi lambakjötið. Við erum að vinna að því varðandi eldisfiskinn, bæði lax og silung, og sömuleiðis fiskimjöl og lýsi. Varðandi Japan lýsti ég því hér áðan - og ég gat sagt frá því í dag - að það mál er búið að vera að undirbúa mjög lengi, og það er ástæðan fyrir því að ég fór til Japans, til að ýta á eftir því og fleiru. Það er mjög ánægjulegt að sjá hvað samskipti milli Íslands og Japans hafa stóreflst. Og það að við séum að senda fulltrúa 6. júní til Tókýó til þess að hefja þetta viðskiptasamráð, sem mun vonandi leiða til fríverslunarsamnings, eru mjög góðar fréttir fyrir okkur. Ég er ánægður að geta notað þennan dag í dag til að segja frá því. Við munum auðvitað að kynna þetta nánar. Höfum við náð niðurstöðunni sem viljum? Nei, en við erum byrjuð. Við erum loksins komin af stað. Ég held að þetta sé orðinn áratugur, í það minnsta, sem við erum búin að reyna að komast á þennan stað. Sama með efnahagssamráð við Bandaríkin. Það er reyndar sama dag, held ég, 6. júní. Þá koma fulltrúar bandarískra stjórnvalda hingað til þess að ræða aukið viðskiptasamráð. Við vonumst til þess að það muni leiða til lengri samnings, vonandi fríverslunarsamnings, eða einhvers annars sem muni liðka fyrir viðskiptunum og auðvelda okkur að eiga viðskipti við Bandaríkjamenn og þeim að eiga viðskipti við okkur. Það er markmiðið. Og þetta sýnir svart á hvítu að hagsmunagæslan skilar árangri. Við erum ekki byrjuð að fagna, en við erum að stíga hér fyrstu skrefin, nokkuð sem við erum búin að bíða eftir mjög lengi. Frá því að ég kom inn sem ráðherra hefur verið unnið sleitulaust að þessu. Ég er ánægður að heyra viðbrögð hv. þingmanna sem hafa rætt þetta. Þau koma að vísu ekki á óvart því þetta eru góðar fréttir og við erum búin að bíða eftir þessu lengi. Í lokin, virðulegi forseti, vil ég nota tækifærið og þakka öllum þeim sem tóku þátt í umræðunni. Mér finnst við vera að þróast í rétta átt, að ræða meira utanríkismálin, alþjóðamálin og ræða hér sérstaklega Evrópska efnahagssvæðið, ræða sérstaklega þróunarmálin. Ég held að því meira sem við gerum af þessu, því betra, því það eru ekki bara hv. þingmenn sem verða að vita hvað við erum að gera og af hverju og koma með sitt innlegg, heldur er mjög mikilvægt að þjóðin sé meðvituð um það líka.