Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bergur Jónsson) : Allshn. hefir orðið sammála um að leggja til, að frv. þetta verði samþ. með því að orða um 1. gr. þess. Breytingin á greininni er fólgin í því, að í stað þess, að í frv. segir, að takist ekki samningar um kaup á jörðinni, þá sé ríkisstj. heimilt að taka hana eignarnámi, komi það í fyrsta lagi, að nota skuli jörðina fyrir samvinnubyggð eða til annara almennra nota, og í öðru lagi á nýbýlastjórn ríkisins að mæla með kaupunum og sýslunefnd Austur-Barðastrandarsýslu. Við 1. umr. var gerð grein fyrir þeirri nauðsyn, sem á því er, að ríkið kaupi þessa jörð, og sömuleiðis er hægt að finna hana í grg. frv. Vænti ég svo, að hv. deild taki máli þessu eins vel og allshn. tók því.

* Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson): Meiri hl. sjútvn. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt. En minni hl., hv. 6. þm. Reykv. og hv. þm. Ak., leggur fram sérstakt nál. á þskj. 205, þar sem ekki er beint lagzt á móti þessu máli, en vísað til annars frv., sem borið er fram af sjálfstæðismönnum og fer fram á það sama og jafnframt að létta útflutningsgjaldi af fleiri afurðum. Ég held, að þetta sé lítil ástæða fyrir minni hl. til að mæla móti frv. Enda er svo ráð fyrir gert í frv., sem menn úr tveim þingflokkum hafa borið fram hér í deildinni um fiskimálanefnd o. fl., að nota allmikinn hluta af því útflutningsgjaldi, sem ekki yrði fellt niður samkv. þessu frv., - nota það sjávarútveginum sjálfum til styrktar. Minni hl. hefir engar brtt. gert við frv. Ég sé því ekki ástæðu til að ræða einstök atriði, nema hv. frsm. minni hl. gefi ástæðu til, en legg til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Eins og hv. frsm. meiri hl. gat um, var aðalágreiningurinn sá, að meiri hl. taldi málið leyst með þessu frv., en minni hl. telur það ófullnægjandi lausn, þar sem aðeins er létt gjaldi af saltfiski, og þó aðeins að nokkru leyti. En fyrir þinginu liggur frv. um að fella niður gjaldið af öllum fiski. - Þar með er ekki átt við síld eða síldarafurðir, fiskimjöl, fiskbein og þess háttar. - Nú má segja, að erfitt sé að vera móti þessu frv., því að það feli þó nokkra réttarbót í sér. En ég er sannfærður um, að þetta frv. er borið fram án allrar rannsóknar á því, hvað þörf sjávarútvegsins er mikil. Og það verður aldrei að gagni að bera fram slíkar till. án þess. Hvers vegna er ekki með þessu frv. létt t. d. gjaldi af ísfiski? Rökin fyrir því yrðu að vera þau, að ísfisksveiðar séu ekki reknar með tapi, eða að þetta sé svo lítið atriði, að það hefi enga þýðingu. Það er gerð grein fyrir því í nál. minni hl. og sýnt, hvernig togararnir hafa borið sig á ísfisksveiðum. Þar kemur í ljós, að meðaltap hvers togara á ísfisksveiðum hefir orðið 10489,11 kr. árið 1936 og meðaltapið á þessu ári 28730,22 kr. á togara. Nú er það víst, að útgerðin hefir verið rekin við mun betri skilyrði þessi ár heldur en líkur benda til, að verði næsta ár. Það hefir einnig verið athugað, hvernig mundi bera sig útgerðin næsta ár, ef sama verðlag helzt á fiski og sama aflamagn eins og á síðustu vertíð, en verðlag á útgerðarvörum eins hátt og nú er orðið og kaupgjald verður samkv. þeim kröfum, sem Sjómannafélagið hefir nú gert til útgerðarmanna. Með því móti mundi meðaltapið á hvern íslenzkan togara verða rúmar 40 þús. kr. Í þessum tölum held ég ekki sé hægt að rengja neitt, því að þær eru gerðar eftir nákvæmum reikningum útgerðarfyrirtækjanna. Ég sé ekki, hvernig fremur er hægt að réttlæta útflutningsgjald af ísfiski en saltfiski. Útgerðin ber hvorugt. Það er því meiri fjarstæða með ísfiskinn, að mikið af honum kemur aldrei í íslenzka höfn. Vitanlega þarf ríkissjóður á öllu sínu að halda. En það er minni ástæða til að halda útflutningsgjaldinu nú, þegar hér eru á leiðinni á Alþingi skattafrumvörp, sem eiga að gefa milljónatekjur, - og bróðurpartinn á vitanlega að taka af sjávarútveginum, þó að óbeint sé. Ég vil því leggja til, að hv. deild samþ. heldur okkar frv. en þetta, sem hér liggur fyrir. A. m. k. óska ég þess, að frestað verði að gera út um málið. Ég vil segja frá því, að þetta sérstaklega ískyggilega útlit, sem við vitum, að er fyrir útgerðina, hefir leitt til þess, að nefnd hefir verið sett til að rannsaka og gera áætlanir um næsta ár, með það fyrir augum, að hægt verði að eiga tal um þetta við hæstv. ríkisstj. og þingflokkana, ýmsa þá, er eiga þátt í útgerðinni, og við stjórnir bankanna. Það þarf að finna ráð, sem duga, finna hvað á að gera til að bjarga útgerðarmálunum. Ég held það væri skoplegt, ef við hér á Alþingi þættumst ekki þurfa að líta á nein gögn, gætum gert út um slík stórmál með svona smáfrumvörpum, en þættumst upp úr því vaxnir að bíða eftir áliti mannanna, sem eiga ekki aðeins mest á hættu, heldur mesta þekkinguna. Þar sem nefndin vill ráðgast við alla aðilja og ekki mun líða á löngu, þangað til hún hefir lokið rannsóknum sinum, trúi ég ekki öðru en hv. þdm. sjái sér fært að bíða eftir því, svo alvarlegt sem útlitið er.

* Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) : Mér skildist á hv. frsm. minni hl., að nauðsynlegt væri að bíða með afgreiðslu þessa máls, af því að nefnd útgerðarmanna ætlaði að tala við Alþingi. Ef það á við þetta frv., á það ekki síður við frv. sjálfstæðismann, sem hv. þm. ber fyrir sig, þegar hann vill þetta frv. feigt. En mér finnst, að úr því að þessir háu herrar gátu ekki talað um þetta við okkur í tíma, þá verði að afgr. þetta nú. En ráð þeirra má alltaf taka til greina á næsta þingi, ef þau verða svo á rökum reist. Hv. frsm. minni hl. þótti skammt gengið í frv. og nefndi sérstaklega ísfiskinn. Ég játa, að það hefði verið gott, ef hægt hefði verið að fella niður gjald af fleiri útflutningsvörum. En nú hafa sumir þm. tekið upp þá stefnu, að í stað þess að fella niður útflutningsgjald skuli því varið til hagsbóta sjávarútveginum. Mér finnst sízt ástæða til þess fyrir sjálfstæðismenn að vera á móti því. Þeir telja álögur ríkisins háar og mundu sízt þola viljugir þær álögur, sem þyrfti, ef féð til að styrkja sjávarútveginn væri tekið á annan hátt. Og þeir hafa sjálfir borið fram frumvörp um að binda útflutningsgjaldið um langt árabil. Á Alþingi 1934 fluttu þeir tvö frv. um það. Annað var um skuldaskilasjóð útgerðarmanna, hitt um fiskimálasjóð. Samkv. fyrra frv. átti að binda útflutningsgjaldið, sem þá var áætlað 850 þús. kr. árlega, og leggja það í 6 ár, 1935–40, í skuldaskil, sem að mestu leyti hefðu orðið fyrir togaraútgerðina. Samkv. síðara frv. átti fiskimálasjóður Íslands að fá útflutningsgjaldið a. m. k. í 10 ár, 1941–50. M. ö. o.: Allur Sjálfstfl. vildi þá binda allt útflutningsgjaldið næstu 16 árin a. m. k. - Það er rétt, að flokkurinn hefir einnig borið fram frv. um afnám útflutningsgjaldsins. Þegar við tökum yfirlit yfir stefnu Sjálfstfl. í þessu máli, get ég ekki séð það samræmi í henni, að við þurfum að taka það alvarlega, þó að hv. 6. þm. Reykv. brýni deildina með því, að þetta sé gagnslaust, nema að meira sé fellt niður. Ég játa, að það hefði verið gott að geta afnumið útflutningsgjald af ísfiski. En ég tel hinsvegar meira virði, ef hægt er að nota það til að framkvæma margt, sem mjög ríður á fyrir endurreisn sjávarútvegsins, svo sem hraðfrysting, niðursuðu og annað, sem horfir til fjölbreytni, og að víkka markaðina. Í framtíðinni munar það seljandann meiru en afnám gjaldsins. Því það, sem mestu munar á ísfiski, er innflutningstollurinn á Englandi. Hv. frsm. minni hl. var með útreikninga um tap á ísfisksveiðum 1936 og 1937. Ég skal ekki rengja tölurnar sjálfar. En ég trúi þeim ekki nákvæmlega, og það af þeim ástæðum, að þetta eru bráðabirgðatölur að nokkru leyti, og auk þess ekki rétt að taka stuttan tíma af árinu út úr; það verður að leggja fram ársreikningana í heild, þar sem m. a. kemur fram gróðinn af síldveiðunum. Það kemur úr hörðustu átt, þegar hv. 6. þm. Reykv. andmælir frv. Hann og flokkur hans vildu fyrir fáum árum binda í 16 ár þetta gjald, sem Íhaldsfl. kom á árið 1921 og aðrir flokkar vilja nú afnema að nokkru leyti, en nota að nokkru leyti til að bæta - þrátt fyrir mótmæli íhaldsins - framtíðarskilyrði útvegsins.



Ef gert hefði verið ráð fyrir því í þessu frv. að afnema gjaldið af öllu nema því, sem sérstök lög eru um, þá hefði mátt segja, að gert væri það, sem hægt er, fyrir útgerðina. Þetta er ekki heldur nema 2. umr. málsins, og má taka til athugunar að breyta frv., þó að það verði samþ. nú til 3. umr. - Ég sagði frá störfum nefndar, sem er að kynna sér öll gögn um málin. Á fimmtudaginn munu aðiljar halda fund til þess að ræða um þau. Og ég vænti þess fastlega; að málið fái að bíða hér í deildinni þessa 2–3 daga. Hvað ísfiskinn snertir þarf hv. frsm. meiri hl. ekki að líta með tortryggni á þær tölur, sem ég vitnaði í. Því að fyrst og fremst nær rannsóknin til allra eða svo að segja allra togara á ísfisksveiðum, og í öðru lagi er það vitanlegt, að öll togarafélögin hafa svo nákvæmt reikningshald, að hægt er að taka út úr liðina, sem tilheyra ísfisksveiðum, svo að varla muni um nokkurn eyri, og ná öllum póstum. Ég er sannfærður um, að þar er um tryggan grundvöll að ræða. Þau ummæli hv. frsm. meiri hl., að ósamræmi sé mikið í till. okkar sjálfstæðismanna hér á Alþingi, er snerta mál útgerðarinnar, eru ekki takandi alvarlega. Hann veit það, hv. þm., þrátt fyrir þessi ummæli sín, að heill og óskiptur hugar okkar sjálfstæðismanna hefir jafnan staðið að þessum málum, eins og öllum þjóðþrifamálum, sem við höfum látið okkur skipta. Og enda þótt hv. þm. beri lítið skyn á útgerðarmál, þá veit hann vel, að útgerðin stendur mjög höllum fæti og að þörf fólksins knýr á um það, að málum hennar sá sinnt af hinni mestu alvöru. Hitt er að sjálfsögðu misskilningur hjá hv. þm., að það sé ósamræmi í því, að leggja til, að útflutningsgjaldið sé fellt niður og látið ganga til skuldaskila fyrir útvegsmenn. Hvernig skuldamálum útgerðarinnar er nú komið, stafar mikið af of háum vöxtum og óhagstæðum innkaupum á hinum nauðsynlegustu útgerðarvörum. Vegna skulda á útgerðin mjög erfitt með að gera hagkvæm innkaup, og verður því oft að greiða mikið fé í of dýrum vörum vegna þess, að hún hefir ekki reiðufé með höndum. Það er því ekkert ósamræmi í því, þó að lagt sé til að létta af útflutningsgjaldinu til þess að létta undir með útgerðinni um áratugi, eins og gert var í frv. því, sem stjórnarflokkarnir eru alltaf að vitna í. Samkv. því áttu útgerðasmenn að geta fengið lán úr fiskiveiðasjóði með 4–4½% vöxtum í stað 7–7½% lána, sem flestir verða að sæta nú. Um það atriði, að útflutningsgjaldið eigi að ganga til fiskimálanefndar og koma útgerðinni á þann hátt að liði, er það að segja, að útgerðarmenn hafa enga trú á þeirri nefnd, því að reynslan hefir sýnt, að hún hefir litið sem ekkert gert til hagsbóta fyrir þá, en verið ákaflega fjárfrek. Já, ákaflega fjárfrek. Það er því sameiginlegur dómur útvegsmanna, að allt fé, sem til hennar gengur, sé glatað fé, eins og það líka er. Ég þykist vita, að hv. þm. Barð. meinar vel það, sem hann leggur til þessara mála, en sannleikurinn er hara þessi, að fiskimálanefnd getur ekki og gerir ekki neitt útgerðinni til hagsbóta, hvað þá að hún komi henni á heilbrigðan rekstrargrundvöll.

* Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) : Ég óska ekki eftir að máli þessu sé frestað nú, þó að von sé á, að einhverjir menn ætli einhvern tíma að tala við okkur í sjútvn. um þetta mál. Hvað snertir síðustu ræðu hv. frsm. minni hl., þá þarf ég ekki miklu að svara. Að sjálfsögðu er ekkert samræmi í því að ætla að afnema skatt, en gera það eitt, að binda hann í lánum um 16 ára skeið. Hvað snertir það atriði, að útgerðin geti ekki sakir vöntunar á reiðufé, gert hagkvæm innkaup, vil ég benda á, að á síðasta flokksþingi Framsfl. var lögð sérstök áherzla á, að úr þessu þyrfti að bæta, og þá að sjálfsögðu bent á að nota til þess úrræði samvinnumanna, eða setja hámarksálagningu á vörurnar, og nú vill svo til, að fram er komið hér á Alþingi frv. um hámarksverð á vörum, sem að sjálfsögðu nær einnig til útgerðarvara. Annars held ég að bezta lausnin hvað þetta atriði snertir sé sú, að útgerðamenn myndi með sér félagsskap með innkaup á útgarðarvörum, eins og útgerðarmenn í Vestmannaeyjum hafa gert með sér, og ég veit, að Framsfl. telur enga lausn á þessu máli betri. Hv. frsm. minni hl. lýsti vantrú sinni og útgerðarmanna á fiskimálanefnd, en gerði það þó með nokkuð vægari orðum en hann er vanur að gera. Ég verð nú að segja, að mér finnst einkennileg þessi sífellda vantrú sjálfstæðismanna á fiskimálanefnd, þar sem hún á að vera skipuð fulltrúum frá aðalstjórnmálaflokkum landsins, mönnum, sem kosnir eru af þeim aðiljum, sem hafa sérstakra hagsmuna að gæta á þessum sviðum. Annars vill svo vel til, að nú liggur einmitt fyrir að nefna menn að nýju í nefndina, og geta sjálfstæðismenn þá að sjálfsögðu beitt áhrifum sínum og atkvæðamagni til þess að fá þá menn inn í nefndina frá sinni hendi, sem þeir treysta.

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) : Þar sem þetta mál hefir verið rætt hér á Alþ. við 1. umr. málsins og einnig undir ýmsum öðrum liðum, þá læt ég nægja að vísa til framsögu minnar um málið við 1. umr., nema nánara tilefni gefist.

Frsm. minni hl. (Sigurður E. Hlíðar) Eins og kunnugt er, hefir sjútvn. klofnað um þetta mál, eins og önnur mál, og hefir minni hl. gert grein fyrir sinni afstöðu til málsins á þskj. 206. Byggist okkar afstaða að miklu leyti á áliti þeirra manna, sem ég hygg. að beri mest skyn á fyrirkomulag þessara mála. Á ég þar við samband ísl. fiskframleiðenda, en þetta samband hefir látið skýrt og skorinort í ljós sitt álit á fiskimálanefnd, sem er aðalatriði þessa frv. Eins og tekið er fram í nál., þá hefir S. Í. F. samþ. till. á síðasta aðalfundi sínum,þar sem það kemur berlega fram, að sambandið álítur ekki mikið upp úr því leggjandi að leggja svo mikið fjármagn í hendur þessarar nefndar, og yfir höfuð að það sé illa farið, að henni skuli vera falin öll helztu sjávarútvegsmálin. Þessi till. var samþ. með 182:43½ atkv. Í raun og veru eru þetta sterk rök, þar sem þessum mönnum ætti að vera treystandi. Það er um þetta frv. að segja, að við teljum, að það sé að ýmsu öðru leyti mjög varhugavert. Er það þó einkennilegt, þar sem ekki ætti að hafa verið kastað til þess höndunum að semja það. Það er kunnugt, að á bak við það liggur mánaðar starf beggja stjórnarflokkanna. En í þessu frv. eru eins og kunnugt er ýms af helztu atriðunum í málefnasamningi stjórnarflokkanna. Í þessu frv. eru talin hin helztu verkefni fiskimálanefndar. Þar eru talin öll hin helztu sjávarútvegsmál, sem nú eru á döfinni. Það skiptir því ekki svo litlu máli, hvernig framkvæmd þessara mála eigi að vera. Eins og ég gat um áðan, þá treystum við fiskimálanefnd ekki svo vel, að við viljum kasta í hana auknu fjármagni. Öllum þeim sjávarútvegsmálum, sem við höfum beitt okkur fyrir sjálfstæðismenn, hefir verið umsvifalaust kastað í þessa nefnd. Það virðist svo, sem fiskimálanefnd sé einhver allsherjarruslakista, sem stjórnarflokkarnir kasti öllum sjávarútvegsmálum í. Það virðist þó svo, að hér í landinu séu til stofnanir, sem væri miklu nær, að hefðu með höndum ýms þeirra mála, sem vísað hefir verið til fiskimálanefndar. Ein af þessum stofnunum er t. d. Fiskifélag Íslands. Fiskifélag Íslands virðist mér, að sé alveg hliðstæð stofnun hvað sjávarútveg snertir og Búnaðarfélag Íslands er gagnvart landbúnaði. Ég veit ekki betur en að fullt tillit hafi verið tekið til Búnaðarfélags Íslands um landbúnaðarmál, og því meira að segja falið að hafa með höndum ýmsar mikilsvarðandi framkvæmdir landbúnaðarins. Ég hélt satt að segja, að Fiskifélag Íslands væri þannig skipað, að það væri full ástæða til að taka meira tillit til þess og hliðstætt því, sem viðgengst í landbúnaðarmálum um Búnaðarfélag Íslands. Mér er sagt, að Fiskifélag Íslands muni fá um 60–70 þús. kr. árlegan styrk úr ríkissjóði. Ég sé þess vegna ekkert á móti því, að einmitt þetta félag sé látið vinna ýmislegt af þeim störfum, sem eru nú í höndum fiskimálanefndar. Ég sé enga ástæðu til að koma nánar inn á starfssvið Fiskifélagsins; það er öllum að svo góðu kunnugt. Þá er það önnur stofnun, sem ég vil benda á sem heppilega til að taka að sér hinn þáttinn í starfi fiskimálanefndar; það er S. Í. F. Í því eru flestir fiskframleiðendur landsins, og það hefir með höndum margskonar starfsemi. Þessar 2 stofnanir virðast sem sagt vel til þess fallnar að taka að sér öll störf fiskimálanefndar, og verður þá að álíta, að þessi nefnd sé með öllu óþörf. En það er hér eins og víða annarsstaðar í þjóðlífinu, að það er verið hér að reyna að deila ábyrgðinni. Það eru skipaðir menn af öllum flokkum í hinar umsvifamestu nefndir, og afleiðingin verður sú, bæði með þessa nefnd og aðrar, að enginn þykist bera ábyrgð á neinu. Það er svo skammt síðan síldareinkasalan sálaða var á döfinni, að menn ættu að muna eftir, hvernig þetta fyrirkomulag gafst. Það er að vísu svo um fiskimálanefndina, að þar eru fulltrúarnir ekki kosnir af pólitískum flokkum, heldur af ýmsum félögum, sem hafa sérstakan áhuga fyrir sjávarútvegsmálum og hafa hagsmuna að gæta í sambandi við þau. Ég held, að ég muni það rétt, að fiskimálanefnd sé skipuð 7 mönnum. Bankarnir, Útvegsbankinn og Landsbankinn, skipa sinn manninn hvor, S. Í. S. skipar einn mann; Alþýðusambandið einn, Fiskifélagið einn, og ég man ekki, hvaða fleiri aðiljar skipa menn í þessu nefnd. En hér kemur fram sama hugsunin að reyna að deila ábyrgðinni. En þetta fyrirkomulag er þannig, að maður gæti látið sér detta í hug, að hvert hneykslismálið ræki annað án þess að nokkur hreyfði hönd eða fót. Það er látið svo heita, að þessu sé þannig skipað af sanngirni, en ég sé nú satt að segja ekki þá sanngirni; ég sé frekar þá hættu, sem af þessu getur stafað. Ég hefi hér fyrir framan mig skýrslu fiskimálanefndar. Af þessari skýrslu er bersýnilegt, að í nefndina hefir verið eytt miklu fé, en árangurinn kemur hinsvegar ekki eins berlega í ljós. Ég skal ekki breyta menn á að fara nánar út í þessa skýrslu, en hún talar sem sagt sínu máli um starf þessarar nefndar. Ég hefi ekki annað að fara eftir en niðurstöður n. sjálfrar, enda geri ég ekki ráð fyrir, að hún sé að draga fjöður yfir sína eigin verðleika. Þess vegna finnst mér það vera rík rök fyrir okkur, sem erum í minni hl., að við treystum öðrum betur til að fara með þessi mál heldur en fiskimálan., og þar að auki álítum við það heppilegra fyrir ríkissjóð, því að þá þarf ekki að kosta eins miklu fé til n., sem um þessi mál á að fjalla. Þess vegna erum við öruggir á því að vera á móti þessu aðalákvæði frv., sem hér liggur fyrir. Við erum þeirrar skoðunar, að heppilegra sé að fela þessi nauðsynlegu mál sjávarútvegsins öðrum aðiljum en fiskimálan., og ég er þeirrar skoðunar, að hún megi í raun og veru missa sig.

* Frsm. (Gísli Guðmundsson): Allshn. hefir haft þetta frv. til meðferðar og leggur til, að það verði samþ. með breyt., sem nánar eru tilgreindar á þskj. 202. Ég skal þó taka það fram, að tveir nm. hafa um þetta nokkurn fyrirvara, sem ég hygg að vísu, að sé ekki um mikilvæg atriði, og munu þeir gera grein fyrir þeim fyrirvara. Þær breyt., sem n. 1 heild leggur til, að gerðar séu á frv., eru fjórar. Fyrsta breyt. er um það, að í stað orðsins „vörutegund“ komi nauðsynjavörutegund. Þessi breyt. er við 1. gr. frv., og er hún í samræmi við fyrirsögn frv., sem hljóðar um verðlag á almennum nauðsynjavörum. 1. leit svo á, að það væru fyrst og fremst nauðsynjavörur, sem um væri að ræða. Önnur breyt. er við 2. gr. og er í rauninni aðeins leiðrétting. Þriðja breyt. er við 6. gr., og hún er um það, að ríkisstj. setji nánari fyrirmæli um framkvæmd l. og eftirlit með þeim. Fjórða breyt. er við 7. gr. og er þess efnis, að gr. verði felld niður. Efni þessarar gr. er um þá, að ef einhver verði þess var, að brotin séu ákvæði l., þá sé honum rétt að snúa sér til viðkomandi lögreglustjóra og óska þess, að bann taki málið til meðferðar. Einnig getur n., ef henni finnst ástæða til, óskað rannsóknar. En n. leit svo á, að óþarft væri að taka þetta fram, samkv. almennum l.

*Garðar Þorsteinsson: Ég og hv. þm. Snæf. höfum skrifað undir nál. um þetta mál með fyrirvara. Það er ekki vegna þess, að við séum raunverulega andvígir þessu frv., en hinsvegar var á síðasta þingi, þegar þetta frv. var lagt fyrir, ákveðið af meiri hl. allshn. að leita umsagnar Verzlunarráðsins og fleiri stofnana og fá fram till. til breyt. frá þeim. Þetta mun ekki hafa verið gert og þeirri ósk okkar nú, að frv. yrði sent til umsagnar, var ekki sinnt. Við vildum því að þessu leyti hafa frjálsar hendur, ef það kæmu fram brtt. frá þessum stofnunum við frv. Þetta frv. gengur aðallega, eins og það er orðað, inn á það, að heimila verðlagsnefnd að ákveða útsöluverð á vörum eða hámark verzlunarálagningar. Frv. gengur því í þá átt að tryggja rétt neytandans að þessa leyti og það mun að sjálfsögðu hafa vakað fyrir um nefndarskipunina á sínum tíma og þeim, sem sömdu frv. En þó er það þannig, að vegna þess, að í landinu rennur nú upp íslenzkur iðnaður, sem að verðlagi til getur ekki keppt við erlenda vöru, þá myndast þarna nýtt sjónarsvið að því er snertir framkvæmd þessara 1., sem sé að taka hæfilegt tillit til beggja, þeirra, sem standa að íslenzkri framleiðslu, og hinna, sem kaupa hana, og þó sérstaklega með tilliti til þess, hvað sá sami kaupandi getur fengið erlenda vöru fyrir miklu lægra verð. Í frv. er gert ráð fyrir, að skipuð sé verðlagsnefnd, sem skipuð sé 5 mönnum: 1 tilnefndum af Alþýðusambandi Íslands, 1 af Landssambandi iðnaðarmanns, 1 af Sambandi ísl. samvinnufélaga, 1 af Verzlunarráði Íslands og 1 skipuðum af ríkisstj. Nú er það eins og þessi upptalning sé hugsuð þannig sérstaklega, að S. Í. S. og Verzlunarráðið tilnefni menn í n. með tilliti til þeirra, sem verzla með vöruna, Alþýðusambandið sérstaklega með tilliti til neytendanna. Sá fjórði er tilnefndur af Landssambandi iðnaðarmanna. Ég hygg, að hér sé um misskilning að ræða hjá þeim, sem sömdu þessa gr., vegna þess að það hefir væntanlega vakað fyrir þeim, að Landssambandið ætti að tilnefna mann, sem sérstaklega gætti hagsmana iðnrekenda, en Landasambend iðnaðarmanna er ekki slíkur félagsskapar. Það er sem sé ekki framleiðendur, sem mynda Landssamband iðnaðarmanna. Þar eru félög eins og Bakarameistarafélag Reykjavíkur, Félag bókbandsiðnrekenda, Félag pípulagningameistara, Hárgreiðslukvennafélag Reykjavíkur, Málarafélag Hafnarfjarðar, Rakarameistarafélag Reykjavíkur, Úrsmiðafélag Íslands, Matsveina- og veitingaþjónafélag Íslands o. s. frv. En félag framleiðendanna heitir Félag íslenzkra iðnrekenda. Í þeim félagsskap eru nálega allir þeir, sem framleiða íslenzkar iðnaðarvörur. Ég held það hljóti að vera misskilningur að setja hér Landssamband iðnaðarmanna í staðinn fyrir Félag íslenzkra iðnrekenda. Og vonast ég til, að hv. meðnm. mínir í allshn. eigi eftir að átta sig á þessu. En að öðrum kosti áskil ég mér rétt til að bera fram brtt. um þetta atriði fyrir 3. umr. Eins og tilgangur þessa frv. er að vernda neytandann, hlýtur það að miða um leið að því að vernda hinn unga iðnað, og samkv. því er sjálfsagt, að Félag íslenzkra iðnrekenda eigi þar fulltrúa til þess að gæta réttar íslenzks iðnaðar.



Það gegnir í rann og veru sama máli um þetta frv. og önnur þau mál, sem hér hafa verið rædd í d. í sambandi við breyt. á l. um fiskimálanefnd, útflutning á fiski, hagnýtingu markaða o. fl., sem nú hefir verið afgr. hér til 3. umr. Þessi mál öll hafa verið rædd talsvert hér við fyrri umr., og sé ég ekki ástæðu til að fara frekar út í þær umr. en þegar hefir verið gert, en leyfi mér aðeins að vísa til þeirrar dagskrár, sem meiri hl. sjútvn. hefir borið hér fram, og óska, að hún verði samþ., þar sem málið er afgr. á annan hátt með frv. um breyt. á l. um fiskimálan., og því fé, sem lagt verður til fiskimálasjóðs auk þess, sem áður var.



Það má vel vera, að ástæðulaust sé að auka verulega við það, sem sagt var um þetta mál við 1. umr. þess, því að það virðist vera alveg ákveðið, að mál þetta, eins og önnur þau mál, sem borin hafa verið hér fram til viðreisnar og styrktar sjávarútveginum, fari undir sömu bolöxina, og er á því svipuð afgreiðsla og sagt er að sé með hreingerningarnar hjá Stalin, að þar fer mjög skjótlega fram rannsókn og afgreiðsla. Þetta mál fór til sjútvn. og var þar 4 víkur án þess að vera rætt. Síðan var það afgr. frá n. án þess að það fengist rætt að nokkru leyti, en það var sent til fiskimálan. til umsagnar, og það er dálítið einkennilegt, að þegar meiri hl. vísar til þess, að fiskimálan. eigi að rækja það hlutverk, sem farið er fram á í frv., þá skyldi hún ekki sjá ástæðu til að segja álit sitt um málið, hvað þá að færa fram rök með því eða móti, en n. fékkst alls ekki til þess að segja neitt um það. Hv. form. sjútvn. gekk eftir svari frá fiskimálan., en það svar var ófáanlegt. Af þessu má sjá, að bæði meiri hl. og einnig fiskimálan. eru þeirrar skoðunar, að svona mál eigi ekki einu sinni þann rétt á sér að vera rædd, og vil ég segja, að það sé ekki svo lítið samræmi í framkomu meiri hl. í þessu máli við það, sem verið hefir til ýmissa annara nauðsynjamála sjávarútvegsins. Ég sé, að hv. frsm. meiri hl. kærir sig ekki um að rökræða málið eða gera grein fyrir afstöðu sinni eða síns flokks til málsins, og ætlast sennilega til þess, að umr. verði sem allra minnstar. En það er þó ekki hægt að komast hjá því að rifja dálítið upp, hvaða líkur muni vera til þess, að fiskimálan. muni inna af hendi það hlutverk, sem ræðir um í frv. Það er búið að ræða í fjarveru minni frv. um fiskimálan., og ég ætla ekki að leiða inn verulega nýjar umr. um þetta mál, þó að það sé því máli viðkomandi. En á það verð ég þó að benda, að sjávarútveginum er að sönnu ætlað að sjá þessari n. fyrir nálega ½ millj. kr. beint og óbeint, og væri því ekki ólíklegt, að þessi atvinnuvegur þættist eiga nokkra hönk upp í bakið á n. En af frv. því um fiskimálan., sem hér var til umr. nú rétt áðan, má sjá, að aðallega er ætlazt til þess, að n. fari að gera tilraunir með togaraútgerð, og þar er svo stórt verkefni og fjárfrekt, að ákaflega litlar líkur eru til þess, að n. hafi fé afgangs til annara hluta, þegar litið er til þess, hvað henni hefir áður orðið úr því fé, sem henni hefir verið ætlað til umráða. Ég ætla, að hv. frsm. minni hl. hafi í umr. um frv. um fiskimálan. sýnt fram á, að tiltölulega lítið af því, sem n. hefir verið ætlað til umráða, hefir gengið til að styrkja hinar ýmsu framkvæmdir fyrir sjávarútveginn. Meginið hefir farið í ýmsar tilraunir n. sjálfrar, sem virðast hafa gengið ákaflega lélega. Nú liggur þarna fyrir ný tilraun, sem n. mun telja, ef hún verður áfram skipuð svipað og hingað til og þar ræður svipaður hugsunarháttur, að sér beri að leggja höfuðáherzluna á, og það er að reka togaraútgerð, að nokkru leyti sem þjóðnýtingarfyrirtæki. Ráðgert er, að keyptir verði 2 nýtízku togarar, sem varla þarf að gera ráð fyrir, að kosti minna hvor en 800 þús. kr., og 25% af stofnkostnaðinum á að leggja fram til þessa fyrirtækis, og ég sé þá ekki, að neitt geti orðið afgangs til þess að styrkja með frystihús og niðursuðuverksmiðjur og annað, sem þarf að styrkja, ef n. verður jafnfrek á ýmsan annan kostnað, svo sem stjórnarkostnað o. fl., eins og verið hefir hingað til. Ég verð því að álykta, að þessum niðursuðumálefnum verði alls ekki sinnt að neinu gagni, ef frv. okkar verður afgr. með þeirri rökst. dagskrá, sem hér liggur fyrir. En sé svo, að það sé einn þáttur í samningum stjórnarflokkanna að ganga yfirleitt af málefnum sjávarútvegsins, sem fram koma frá sjálfstæðismönnum, dauðum, þá þýðir ekki að deila við dómarann eða bölið. En ég vil enn vekja athygli á því, að stjórn þess félagsskapar, sem útgerðarmenn hafa kosið til að hafa á hendi sölu afurða í félagi fyrir útgerðarmenn, sú stj. hefir sent Alþingi mjög ákveðnar till. um stuðning fyrir sjávarútveginn og sérstaka beiðni um styrk til þess að hefja tilraunir um niðursuðu á sjávarafurðum. Í þessari stjórnarnefnd eru menn úr a. m. k. 3 aðallandsmálaflokkunum hér á þingi, og 2 eru skipaðir í stj. af atvmrh. Báðir þessir menn hafa skrifað undir þetta bréf, sem fylgir nál. minni hl. sem fylgiskjal, og má af því sjá, að þessir fulltrúar flokkanna eru á sama máli og við flm., að þetta sé mesta nauðsynjamál og að Alþingi beri að styrkja það ákveðið, en ekki vísa því frá sér til einhverrar n., sem engin trygging er fyrir, að vilji eða geti sinnt því að neinu verulegu leyti. Mál þetta var annars að öðru leyti rætt svo ýtarlega við 1. umr. og skýrt svo rækilega frá því, hver nauðsyn ber til að hafizt sé handa um að gera sjávarafurðir verðmætari en þær eru nú, að ég sé ekki ástæðu til að rifja það upp. Það hlýtur að vera öllum hv. þm. ljóst, sem annars vilja hafa opin augu og eyru fyrir nauðsynjamálum þjóðfélagsins, að það, að gera útfluttu vörurnar verðmætari og flytja út unnin verðmæti í staðinn fyrir hráefni, það er ákaflega mikið nauðsynjamál, ekki einungis fyrir útgerðina sjálfa, heldur og fyrir alla landsmenn. Það er viðurhlutamikið fyrir Alþingi að skella skolleyrunum við slíkum málum, og einkanlega að slá á framrétta hönd þeirra manna, sem sjálfir vilja hefjast handa og leggja fé og fyrirhöfn í frystitilraunir og annað þess háttar. Ég vil því alvarlega skora á hv. þdm. að láta ekki flokksblindni eða fastheldni við gamlan málstað gegn kröfum og beiðnum sjávarútvegsmanna ráða atkv. sínu í þessu máli, heldur fella þessa rökst. dagskrá, ef svo skal hana nefna, og greiða atkv. með frv.



Það er í rauninni óþarft fyrir hv. frsm. minni hl. að kvarta undan því, að þessi mál hafi ekki verið rædd í d., því að í hvert skipti, sem minnzt hefir verið á eitthvað viðkomandi sjávarútveginum, hefir verið rætt hér um störf fiskimálan. og þann ágreining, sem er hér milli stjórnarflokkanna annarsvegar og Sjálfstfl. hinsvegar um það, hvernig haga skuli viðreisn sjávarútvegsins. Það er enginn ágreiningur um nauðsynina á að leggja fram fé úr ríkissjóði til viðreisnar sjávarútveginum, heldur aðeins um það, hvernig þessari viðreisn skuli hagað, hvort hún skuli lögð í hendur stj. S. Í. F., eins og sjálfstæðismenn vilja, eða þá í hendur fiskimálanefndar. Nú er það svo um stj. S. Í. F., að hún er að því leyti skipuð svipað og fiskimálan., að þar sitja menn af öllum flokkum. Þó ber því ekki að neita, að S. Í. F. er ekki annað en sölufyrirtæki fyrir saltfisk og er ekki stofnað eða starfrækt til annars. Það væri því í hæsta máta óviðkunnanlegt, ef ætti að fela einstöku sölufyrirtæki, eins og stjórn S. Í. F. er, að fara með jafnmargbrotin mál og störf fiskimálan. eru og eiga eða vera. Ég mundi ekkert verr kunna við, að eitthvert annað sölufyrirtæki, t. d. S. Í. S., ætti að fara með þessi mál. Hv. þm. Ak. var að kvarta um það, að allir pólitískir flokkar ættu fulltrúa í fiskimálanefnd, og gerði það að sínu höfuðárásarefni á þessa n., þar sem af því leiddi, að enginn einn flokkur bæri ábyrgð á gerðum n., er krefja mætti reikningsskapar á þeim. Var að skilja á hv. þm., að þetta mundi leiða til spillingar og niðurdreps í störfum fiskimálan. Má vel vera, að hv. 6. þm. Reykv. líti eins á þetta og hv. þm. Ak. og telji það skaða, að fiskimálan. skuli vera skipuð mönnum úr öllum pólitískum flokkum; en eins og störfum n. er nú háttað, þá tel ég þetta kost, og einmitt nokkra tryggingu fyrir því, að n. meti fyrst og fremst hagsmuni sjávarútvegsins meir en hagsmuni einstakra flokka, og meðan fulltrúar Sjálfstfl. í fiskimálanefnd vinna á þeim grundvelli að mestu og setja ekki hagsmuni síns flokks ofar hagsmunum sjávarútvegsins í heild. Ef hinsvegar þessir fulltrúar breyta um vinnuaðferð, sem ekki er ólíklegt, að kunni að verða, eftir því hvernig flokkurinn hagar sér gagnvart þeim mönnum, sem vinna meir að hagsmunum sjávarútvegsins heldur en flokksins, þá kann að verða nauðsynlegt að skipa n. eingöngu mönnum úr þeim flokkum, sem bera ábyrgð á stjórn landsins. Hv. 6. þm. Reykv. tók það réttilega fram, að sjútvn. hefði ekki borizt sú umsögn fiskimálan. um þetta frv., sem við óskuðum eftir 12. þ. m., áður en sjútvn. afgreiddi frv., en tveim dögum síðar barst sjútvn. þessi umsögn fiskimálan., og hefi ég áður skýrt frá þeirri skoðun fiskimálan., að rétt sé, að niðursuðuverksmiðjur fái styrk af opinberu fé. Hv. 6. þm. Reykv. hélt því fram í öðru orðinu, að það fé, sem hið opinbera legði fram til styrktar sjávarútveginum, væri allt of lítið, en jafnframt, að fiskimálan. væri fengið óforsvaranlega mikið fé til umráða í eyðslu og sóun, að því er mér skildist. Nú getur þetta hvorttveggja ekki staðizt frá mínu sjónarmiði séð, að fiskimálan. hafi of mikið fé til umráða handa sjávarútveginum, en hinsvegar að sjávarútveginum sé ætlað of lítið. Ég hefði fyrir milt leyti kosið, að hægt hefði verið að veita meira fé til sjávarútvegsins, en með hliðsjón af fjárhag ríkissjóðs get ég eftir atvikum verið ánægður með þá fjárveitingu, sem stjórnarflokkarnir hafa orðið ásáttir um í þessu skyni. Þegar þetta frv. var til 1. umr., rakti ég þá möguleika, sem fyrir hendi eru til þess að styrkja sjávarútveginn með tilliti til frv. um fiskimálan., sem rætt var um hér í d. áðan. Ég sýndi fram á það, að þótt tveir nýir togarar yrðu byggðir á næsta ári og styrktir samkv. því frv., þá færu ekki til þess nema 350 þús. kr. af tekjum fiskimálan., sem nema einni millj. kr. á næstu tveimur árum. Rekstrarkostnaður n. er 60 þús. kr. á ári, eða 120 þús. kr. bæði árin. Þetta verður til samans 470 þús. kr., og hefir n. þá til umráða á næstu tveimur árum 530 þús. kr. til annarar starfsemi, svo sem til þess að styrkja hraðfrystingu fiskjar, niðursuðu, fiskimiðaleit o. fl., eða um 265 þús. kr. á ári. Þegar á það er litið, að þetta er í fyrsta skipti, að fráteknum l. um fiskimálan. frá 1935, sem Alþingi veitir sjávarútveginum verulegan styrk, þó hann sé ekki nægilegur, þá verður hann eins og sakir standa að teljast nokkurn veginn viðunandi, og ég tel það alveg rangt hjá hv. 6. þm. Reykv., að ef Samband ísl. fiskframleiðenda reisir niðursuðuverksmiðju, þá geti það ekki átt von á að fá til þess allríflegan styrk, því ég fæ ekki séð, með hvaða rétti hv. 6. þm. Reykv. ætlar að útiloka S. Í. F. frá styrk í þessu skyni fremur en aðra, sem slíkar verksmiðjur mundu vilja byggja. Ég gat þess áðan, að ég sæi ekki ástæðu til að lengja frekar umr. um þetta mál. Það hefir nú verið allýtarlega rætt í þessari hv. d., og mun ég ekki taka oftar til máls við þessa umr. nema sérstakt tilefni gefist.

* Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson): Eins og ég tók fram áðan, sé ég ekki ástæðu til að lengja umr. fram úr þessu, en vil þó gera nokkrar aths. við ræðu hv. frsm. meiri hl. sjútv. Það er ekki rétt haft eftir mér, að þetta mál sé ekki nægilega rætt hér í hv. d. Ég sagði, að það hefði ekki fengizt rætt í sjútvn., og það er rétt. Það kenndi hjá honum nokkurs misskilnings út af S. Í. F. Hann sagði, að ágreiningurinn væri um það, hvort veita ætti S. Í. F. fastákveðinn styrk eða ekki. En þetta er ekki rétt. Samkv. okkar frv. á að veita styrk til þess að reisa niðursuðuverksmiðjur án tillits til þess, hvort S. Í. F. eða einhverjir aðrir reisa þær. S. Í. F. mundi aldrei verða annað en einn þeirra aðilja, sem sækti um slíkan styrk. Deilan er því alls ekki um það, hvort úthluta skuli S.Í.F. slíkum styrk, heldur um hitt, og það verður hv. frsm. meiri hl. að skilja hvort ákveða skuli með lögum tiltekinn styrk til þeirra, er reisa vilja niðursuðuverksmiðjur fyrir fiskafurðir, eða hvort fiskimálan. verði fengið í hendur mikið fé, sem hún hefir vald til að fara með eins og henni gott þykir. Á þessu tvennu er reginmunur, og ég ætla, að aðrir hv. þdm. skilji þetta, að það er sitt hvað að veita styrk til ákveðinna hluta eða að fá einhverri n. fé í hendur, sem hún getur farið með eftir sínu höfði. Hv. þm. sagði, að samkv. l. S. Í. F. hefði það félag ekki með annað að gera en saltfisksverzlun. Þetta er ekki rétt, og stafar þessi fullyrðing hv. þm. líklega bæði af misskilningi og ókunnugleika. Í fyrsta lagi er það hvergi bannað í l. S. Í. F., að félagið hafi á hendi sölu á hvaða vörum sem vera skal. Í öðru lagi var það samþ. á síðasta aðalfundi S. Í. F., að félagið skyldi annast sölu á hvaða vörum, sem meðlimir þess óskuðu að selja. Í þriðja lagi get ég upplýst það, að félagið hefir þegar ákveðið að byggja niðursuðuverksmiðju, og það verður ekki hindrað á annan hátt en þann, ef stj. gripi í taumana, eins og stundum hefir komið fyrir, og bannaði félaginu að flytja út þessar afurðir. Ég vænti, að enginn hv. þdm. hafi skilið orð mín svo, að mér þætti of miklu fé varið til sjávarútvegsins, eins og frsm. meiri hl. vildi túlka mín ummæli. Ég sagði aðeins, að engin trygging væri fyrir því, að það fé, sem sjávarútveginum væri ætlað á pappírnum, kæmi honum að gagni, þar sem það er fengið í hendur n., sem getur varið því eftir sínum geðþótta, og hingað til hefir sú n. ekki starfað þannig, að mikils megi af henni vænta. Það er mjög gott að heyra, að þessi n. hefir nú svarað erindi sjútvn., þó að það svar kæmi ekki fyrr en eftir hálfan mánuð, og ekki fyrr en búið er að afgr. málið í sjútvn., og enn betra er að heyra. að n. skuli mæla með því, að þessi starfsemi verði styrkt. Mér skildist á frsm. meiri hl., að n. legði til, að þessi styrkur færi til sjávarútvegsins; annars væri svar n. út í hött og ekki samboðið slíkri nefnd. Ég veit ekki, hvort hv. frsm. meiri hl. hefir skilið það, um hvað ágreiningurinn snýst í þessu máli, en ég veit, að aðrir hv. þdm. skilja það, að minni hl. vill láta veita beinan styrk til niðursuðuverksmiðju, en meiri hl. sjútvn. vill það ekki, heldur hitt, að fiskimálan. fái mikið fé til umráða, sem hún síðan fer með eftir sínu höfði. Þessi n. á að ákveða um það, hvort féð fari til þessarar starfsemi eða í eitthvað annað, sem ég hefi bent á, að n. mundi vera hugstæðara en þetta niðursuðumál.

* Flm. (Jóhann G. Möller): Till. sú, sem hér liggur fyrir og ég er flm. að, er ekki sérlega mikil fyrirferðar á pappírnum, en engu siður er það álit mitt, að hún snerti einn þýðingarmikinn þátt í stjórnmálalífi voru, sem veitur á ákaflega miklu um, að réttvíslega sé á haldið. Ég býst nú við, að þeir séu í raun og veru fáir, hv. þm., sem í alvöru vilja bera á móti því, að einmitt í þessu atriði hefir stjórnarvaldinu á síðustu árum verið mjög illa beitt hér á landi. Einmitt sú misbeiting, sem hefir átt sér stað í þessu efni, er einn sorgarþátturinn í sögu íslenzks stjórnmálalífs síðustu árin, en hún ber allmjög menjar þess, hvernig ríkisvaldið hefir æ meir og meir hneigzt inn á það að virða að vettugi skoðanir og rétt andstæðinga eða minni hlutans í þjóðfélaginn. Það er rétt að drepa á það í sambandi við flutning þessarar till., að hyrningarsteinninn undir því, að lýðræðið geti þróazt og þrifizt í landinu, er fyrst og fremst það, að þegnarnir séu jafnir í réttindum sínum, jafnir fyrir lögunum, eins og svo oft hefir heyrzt hér á Alþingi, að allir eigi að vera. En menn mega ekki í þessu efni festa sig um of við þessi orð, að þegnarnir eigi að vera jafnir fyrir lögunum. því að það veltur ekki minnst á því, einmitt nú á tímum, þegar atvinnuleysi er mikið og margir eru um hverja stöðu, sem losnar, að þegnarnir séu ekki siður jafnir gagnvart hver öðrum í leit sinni að atvinnu, og að ríkisvaldið reyni í þeim etnum að þræða þá leið, sem liggur til mests réttlætis og jafnvægis í þjóðfélaginu. Og það er ekki fjarri að álykta, að einmitt í misbeiting veitingarvaldsins í víðasta skilningi - og á ég þar við veitingu hins opinbera fyrir öllum störfum og vinnu hjá því, - sé að leita einnar ástæðu fyrir einni af sterkustu ásökunum á hendur lýðræðisins. Og ég held einmitt, að í þessari misbeitingu megi leita að ýmsu því, sem getur grafið bókstaflega undan rótum lýðræðisins og heilbrigðri þróun þess. því að þegar þegnarnir eru orðnir sér þess meðvitandi, að þeirra réttur og tillögur er einskis metið í þjóðfélaginu, nema þeir séu í einhverjum pólitískum flokki, sem í það sinnið fer með völd, þá er skammt að biða þeirrar lítilsvirðingar á þjóðskipulaginu, sem hefir leitt erlend ríki á hála stigu einræðis eða beinlínis orðið þeim að fótakefli. Yfirleitt er það svo, að stærstu syndir valdhafanna í „demokratiskum“ ríkjum er það, að virða alls ekki till. andstæðinga sinna, eða yfirleitt að traðka á þeirra rétti í þjóðfélaginu. En það verður ekki um það deilt, að valdhafar þeir, sem hafa farið með völdin í þessu landi undanfarin ár, hafa gert sig stórlega seka í þessum efnum. Og það er minnzt á það hér almennt vegna þess, að það er ekki sizt hættulegt að gera þegnana misréttháa í leit sinni að atvinnu hjá ríkinu. Það er að sjálfsögðu ekki ástæða fyrir mig í sambandi við flutning þessarar till. að fara neitt verulega út í þá almennu misbeitingu, sem hefir átt sér stað í okkar þjóðfélagi í úthlutun vinnu og starfa hjá því opinbera, sem er orðinn álnarlangur listi á hverjum eldhúsdegi. Og eftir því, sem manni virðist, er harla lítið um mótmæli að ræða. En mér þykir hlýða að minnast á þetta vegna þess, að í sambandi við þessa till. til þál. vildi ég leggja áherzlu á það, að það er hin fyllsta ástæða fyrir þjóðina, að einhverjar reglur séu upp teknar, sem geti fest atvinnuveitingar hjá því opinbera - hvort sem um stærri eða minni störf er að ræða - í einhver ákveðin form, þar sem fulls réttlætis sé gætt. Og ég legg áherzlu á þetta vegna þess, að enda þótt þessi till. gangi í þá átt að reyna að firra þegna þjóðfélagsins bitrasta ranglætinu í þessum efnum, þá er henni hvorki ætlað - né heldur getur hún leitt til þess - að hindra algerlega, að misbeiting eigi sér stað um úthlutun vinnu hjá því opinbera, eftir að framkvæmd hennar væri fullnægt. Það má vitanlega að ekki óverulegu leyti engu síður halda áfram misbeitingu atvinnuúthlutunar. En ég vildi óska, að hún gæti orðið bending og áminning til hv. þingheims um það, að misbeiting atvinnuúthlutunar í landinu hjá hinn opinbera er orðin það stórvægileg, að það er hin fyllsta ástæða að taka þegar í tauma og reyna að festa þessa úthlutun í ákveðnar skorður, þar sem hins fyllsta réttlætis sé gætt. Annars má svo vera, ef lengur er haldið áfram á þessari braut, sem undanfarið hefir verið gengið á, að það fari líkt fyrir okkur og sumum ríkjum Suður-Ameríku, sem þykja nú ekki eins mikil menningarríki eins og við þó erum taldir vera, þar sem um alla starfsmenn er skipt hjá því opinbera við hver stjórnarskipti frá þeim hæstu og allt niður í götusópara. Þegar spillingin í þessu efni er komin svona langt og ríkisvaldið er orðið hreint og beint flokksvald og allir starfsmenn hins opinbera, þá er starfsmannalið ríkísins ekkert annað en pólitísk klíka. Er þá skammt að biða þess, að háskalegir hlutir geti átt sér stað í þjóðlífinu, sem leiði til einræðis eða ýmislegs annars, kannske ennþá verra. Ég vil taka það fram, að þrátt fyrir þessi orð mín um almenna misbeitingu veltingarvaldsins í úthlutun vinnu hjá því opinbera, þá ber ekki að skoða þessa till. mína flutta í neinu ádeiluskyni á núverandi valdhafa eða annan pólitískan flokk í landinu. Ég skal að vísu játa, að í grg. till. og þessum orðum, sem ég segi, er fólgin nokkur ádeila á hendur núv. stj. og flokkum, sem hana styðja. En ég held, að það, sem ég hefi sagt um þetta atriði, sé svo litið á móts við það, sem mætti í raun og veru segja um þessa hluti, að það verði ekki hægt að skoða þetta sem ádeilu í fyllsta skilningi. Enda er það svo, að þessi till. er fram borin fyrst og fremst vegna þess, að ég tel, eins og margir fleiri, að í misbeiting atvinnuúthlutunar hjá því opinbera sé að finna eina stærstu hættu fyrir heilbrigða þróun lýðræðis í þessu landi; og að það sé þess vegna skylda hvers þess, sem vill frumgang og eðlilega þróun þess skipulags, að reyna að firra þjóð sína þessum hættum. Hitt er náttúrlega allt annað mál, hvort einstakir flokkar finni einhverja ádeilu í flutningi og framkomu þessarar till. Það getur þá ekki stafað af öðru en því, að þar bítur sök sekan, og um það er ekki hægt að fást. Þessi þáltill. fer fram á það, eins og hv. þm. hafa lesið, annarsvegar að einstakar fjölskyldur fái ekki vinnu hjá ríkinu úr hófi fram, þannig að allir meðlimir fjölskyldunnar, maðurinn, konan og svo og svo mörg börn, fái vinnu hjá ríkinu á sama tíma sem aðrar fjölskyldur hafa þess engan kost að fá vinnu hjá því opinbera. Í annan stað fer þessi till. fram á það, að fyrir það sé girt, að þar, sem náin skyldmenni eru í þjónustu ríkisins, séu þau vinnandi í einni og sömu stofnun. Ég hefi bent á það, að atvinnuúthlutunin hjá því opinbera er komin inn á pólitískar brautir. Og það sjá allir, að þegar svo er, verður það enn tilfinnanlegra, að ofan á það misrétti, sem í slíkri pólitískri úthlutun felst, bætist svo það, að tekið er tillit til sifja manna , og einstakar fjölskyldur látnar sitja gegndarlaust fyrir vinnu, á sama tíma sem aðrar fjölskyldur, sem eiga við miklu þrengri kjör að búa, eru æfinlega útilokaðar frá slíkum störfum. Þess vegna er það, að þessarar reglu, sem farið er fram á að farið verði eftir í þessu efni í þáltill., er hin fyllsta þörf. En ég vil þó taka það fram, að enda þótt um enga misbeitingu væri að ræða í okkar þjóðfélagi í þessu efni, hvorki frá almennu pólitísku sjónarmiði eða frá sifjahliðinni, þá er þessi till. engu að síður réttmæt sem varúðarráðstöfun við því, að slíkt geti átt sér stað. Og ég vil benda á, að erlendar þjóðir hafa einmitt sett svipaðar reglur og hér er farið fram á, til þess að girða fyrir það, að pólitísk spilling nái gegnum atvinnuúthlutunina hjá því opinbera að festa rætur í þjóðfélaginu. Það má náttúrlega færa ýmsar ástæður fram fyrir því, að svo hefir farið. Slíkt er ekkert einsdæmi hér, heldur hefir það skeð víðar í lýðræðisríkjum. Þeir, sem mesta sök eiga í þessum efnum, eru valdhafarnir, annaðhvort með því þeir setji beinlínis það skilyrði, að sá, sem atvinnuna fær, verði að játast undir vissan pólitískan flokk og hans skoðanir, eða þá í öðru lagi, að pólitískir forstjórar telja það sína helgustu skyldu að bægja öllum frá vinnu við sína stofnun, sem ekki séu flokksbundnir samherjar þeirra, sem með ríkísvaldið fara á hverjum tíma, en hinsvegar jafnvel leitast við að skapa atvinnu fyrir sín pólitísku skyldmenni eða valdhafanna. Í þriðja lagi má segja, að það sé kannske mannlegt, að forstjórar einstakra ríkisstofnana hafa tekið sín skyldmenni inn í stofnanirnar og látið þau hafa vinnu þar, úr því engar reglur voru til, sem hindruðu það. Það væri auðvelt að færa hér fram ýmsar fleiri ástæður fyrir því, að svo er komið sem komið er, en þess gerist ekki þörf. Það, sem ég hefi talið, vitnar allt um pólitíska siðspillingu, sem þarf að uppræta. Ef það verður ekki gert, getur ýmislegt fleira farið í þann sama farveg hjá okkur og haft í för með sér voveiflegar afleiðingar fyrir þjóðfélagið. Till. mín er flutt í þeim tilgangi að firra lýðræðið þessari hættu. Nú kunna einhverjir hv. þdm. að hafa þá skoðun, að aldrei verði að fullu komið í veg fyrir misbeitingu ríkisvaldsins á þessu sviði; slík misbeiting hljóti sí og æ að eiga sér stað. Það er ástæðulaust að deila um slíkt, en það hlýtur að liggja opið fyrir, að það er ekkert annað en ranglæti, að ein fjölskylda hafi atvinnu og laun úr hófi fram, þegar önnur fjölskylda hefir ekki neitt. Þess er því að vænta, þó einhverjir hv. þm. væru þessarar skoðunar, þá sjái þeir þó, að hér er um réttlætiskröfu að ræða fyrir þá, sem hart verða úti í því atvinnuleysi, sem er hér nú á tímum. Ég ætla ekki ótilkvaddur að nefna nöfn sem dæmi, en það er auðvelt að nefna einstakar ríkisstofnanir, þar sem hópur skyldmenna situr við bjarta elda atvinnunnar meðan aðrir hafa ekki neitt. Ég skal tilgreina tvö dæmi án þess að nefna nöfn. Annað er ríkisstofnun, þar sem forstjórinn hefir 9 þús. kr. yfir árið, og kona hans, sem vinnur hjá annari ríkisstofnun, hefir 450–500 kr. á mánuði. Þessi hjón eru bæði barnlaus, svo ekki er ástæða til að láta þau hafa þessa miklu atvinnu ómegðar vegna. Hitt dæmið er um forstjóra einnar þýðingarmikillar ríkisstofnunar. Hann hefir 10 þús. kr. á ári. Þessi maður hefir svo komið konu sinni að starfi við sömu stofnun, þar sem hún vinnur 2–3 klst. á dag fyrir 300 kr. á mánuði eða meira, og auk þessa hefir sami maður enn haft aðstöðu til óátalið að koma þarna að börnum sínum og öðrum nánum skyldmennum, og vinna þau öll fyrir ærnu fé. Og þetta gerist á sama tíma, er aðrar fjölskyldur hafa ekkert til að framfleyta lífinu á. Það þarf ekki að nefna fleiri dæmi til þess að sýna, að hér er verið að fremja argasta ranglæti. Þeir flokkar, sem nú hafa valdaaðstöðu á Alþingi, hafa bent á þá leið til að jafna þetta ranglæti, að ákveða hámarkslaun. Ég ætla ekki að fara út í að ræða það atriði, þó sú till. sé fyllilega athyglisverð á breiðum grundvelli, en sú till. er ekki fjarri þeirri skoðun, sem liggur bak við fyrri lið minnar þáltill., að takmarka laun til einnar fjölskyldu. Þess vegna þykist ég vita, að hv. þdm. fallist á þann lið, og líka á seinni liðinn, um að hafa ekki mörg náin skyldmenni starfandi í sömu ríkisstofnun. Það er ekki annað en öryggisráðstöfun, því það er í mesta máta óviðfelldið, að stórar fjölskyldur starfi í einni og sömu stofnun, og það má finna ýms dæmi í þjóðfélaginu, sem þótt hafa grunsamleg í þessu tilfelli. Ég ætla ekki heldur hér að nefna nöfn, en það er ekki langt síðan eitt hneykslismál var hér á döfinni, sem hv. þdm. munu renna grun í, hvað er, og aldrei var rannsakað, vegna þess, eftir því sem almenningsálitið segir, að sá maður, sem við hneykslið var riðinn, var náskyldur forstöðumanni stofnunarinnar. Ég segi þetta ekki til að ásaka neinn, heldur aðeins til að sýna, að fyllsta ástæða er til að fá það öryggi, sem felst í síðara lið till. minnar. Erlendar þjóðir, þar á meðal Englendingar, sem eru öndvegisþjóð þingræðisins, hafa skilið hættuna, sem er í sambandi við rangláta atvinnuskiptingu hins opinbera, og þær hafa gert varúðarráðstafanir hjá sér. Í Englandi gilda mjög svipuð ákvæði og felast í minni þáltill. En úr því svo er, að Bretar hafi, þörf fyrir slík öryggisákvæði, þá má nærri geta, hvort þörfin er ekki sýnu ríkari hér, þar sem sifjabönd og kunningsskapur hafa svo mikið að segja. Áður en ég lýk máli mínu vil ég taka það fram, að þó þetta mál sé hér aðeins miðað við ríkið sjálft og stofnanir þess, þá er það mín skoðun, að þessarar reglu sé kannske ekki siður þörf á öðrum stöðum, bæði í bæjarfélögunum og víðar. Ég álít, að víðar sé pottur brotinn í þessum efnum og mikil þörf fyrir þessa reglu, en hér á ríkið að ganga á undan og gefa fordæmi. Ég ætla, að bæjarfélögin komi á eftir, ef ríkið tekur upp regluna, en ef það vili ekkert gera, sé þess síður að vænta, að bæjarfélögin byrji, en það mun fást samkomulag í bæjarfélögunum, ef ríkið gengur á undan. Því verður náttúrlega ekki neitað, að réttlát atvinnuúthlutun hjá ríkinu muni verða ýmsum til baga, miðað við það, sem er, en á það er að líta, að þetta fólk hefir hingað til setið í skjóli ranglætisins og notið þar sinna fríðinda, og sá bagi, sem því yrði gerður, væri ekkert samanborið víð það réttlæti, sem nást mundi með því að taka upp þá reglu, sem felst í þáltill. minni. Þess vegna nær engri átt að skirrast við framkvæmdum fyrir það, þó reglan komi nokkuð við þetta fólk. Ég skal svo að síðustu endurtaka það, sem ég sagði í byrjun þessa máls, að ég álít ekki neinn sérstakan flokk eiga alla sök á þessu ranglæti. Þeir munu flestir, kannske allir, meira eða minna sekir, þó væntanlega sé það nokkuð misjafnt í þessu sem öðru. En þar sem hugmynd hefir komið fram frá þeim flokkum, sem nú fara með völd, Framsfl. og Alþfl., sem fer í líka átt, vil ég vænta þessari till. framgangs á Alþingi og að hún verði útfærð í veruleikanum, enda er hér ekki um annað en réttlætiskröfu að ræða, að skipa með meira réttlæti a. m. k. einum þætti atvinnuúthlutunar hins opinbera, sem hingað til hefir verið misbeitt, og bægja á þann hátt alvarlegri hættu frá þingræðinu.

*Sveinbjörn Högnason: Ég bjóst við því, þegar þessi þáltill. kom fram, að ég mundi geta fylgt henni að miklu leyti. Ég tel það mikilsverð, að hægt sé að koma í veg fyrir atvinnukúgun, eins og hv. frsm. talaði að mörgu leyti réttilega um. En við að hlýða á ræðu hv. þm. og lesa grg. till. er mér ljóst, að þetta mál er flutt af manni, sem sér flísina í auga bróður síns, en gætir ekki bjálkans í sínu eigin auga. Hann miðar allt sitt mál við eitt svið þjóðfélagsins og virðist ekki sjá hin önnur svið, þar sem ástandið í þessum efnum er verst og þar sem atvinnukúgunin átti upptök sín hér á landi, og þó er því ekki hægt að neita, að sá veldur miklu, sem upphafinu veldur. Ef litið er til baka, þarf ekki að fara í grafgötur um það, hvaða flokkur mest hefir beitt atvinnukúgun hér á landi og á upptökin að henni. En hver, sem nú vill umbæta þetta, verður fyrst að leita upptakanna; hann verður fyrst að draga út bjálkann, áður en hann reynir að hjálpa til við flísina. Ég veit, að hv. þdm. hafa tekið eftir því, að hv. flm. miðaði allt við hið opinbera. En nú vita allir, að það er stefna þessa hv. þm., að hið opinbera hafi sem minnstan atvinnurekstur, og helzt engan, svo ef honum væri alvara í þessu máli, ætti hann að byrja á þeim sviðum atvinnumálanna, þar sem hann vill, að öll atvinna fari fram. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að sá flokkur, sem þessi hv. þm. tilheyrir og er einskonar tökubarn flokksins, sem bjó til stöðu handa hv. þm., að sá flokkur hefir beitt hinni mestu atvinnukúgun, þar sem hann hefir til náð. Það er alkunna, að bæjarstjórnarmeirihluti þessa flokks hefir beitt svo freklegri hlutdrægni við atvinnuúthlutun, að andstæðingar meiri hlutans í bæjarstj. hafa ekki fengið að vita um þær ákvarðanir, er meiri hlutinn hefir gert viðkomandi framkvæmdum, er sköpuðu atvinnu. Blöð andstæðinganna fengu ekki að vita um þessar framkvæmdir fyrr en búið var að ráðstafa atvinnunni. Það er svo langt gengið af þessum flokki í atvinnuúthlutun við sjávarútveginn hér í Reykjavík og sigtað svo nákvæmt. að ekki einn einasti háseti fær pláss á mörgum skipunum nema hann lofi því fyrirfram að styðja þennan flokk, eða að það sé áður víst, að hann geri það. Það má vera, að atvinnuúthlutun hins opinbera sé ekki í bezta lagi, en ef á að fara að setja reglur um úthlutun atvinnu aðeins á einu sviði þjóðfélagsins, en ekki á öðrum, þar sem þörfin er þó mest, gæti slíkt bara orðið til að auka á ranglætið. Ég hygg þess vegna, að meðan þetta mál er ekki flutt af meiri gagnrýni en kemur fram í flutningi þessarar þáltill., þá þurfi ekki að búast við miklum umbótum. Fyrsta skilyrðið fyrir hvern þann, sem gerast vill umbótamaður á þessu sviði, er, að hann sé jafnfús til að viðurkenna ranglætið, hvar sem það á sér stað, og sé jafnfús til að reiða refsivöndinn gegn sínum samherjum eins og andstæðingunum, ef þeir eiga það skilið; annars kemur góður vilji ekki að gagni. Ég er reiðubúinn að taka höndum saman við hvern þann mann, sem í fullri alvöru vill útrýma hlutdrægni kunningsskapar og pólitískra flokka í sambandi við atvinnuúthlutun, et það mál er flutt á breiðum grundvelli og ekki sem bitbein fyrir einstaka stjórnmálaflokka. Þess vegna vil ég nú koma fram með þá till. að afgreiða þessa þáltill. með rökst. dagskrá, sem er víðtækari en till. sjálf og er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta. „Þar sem deildin telur þörf á að koma í veg fyrir hverskonar atvinnukúgun í þjóðfélaginu og misrétti um veitingar embætta og starfa við öll atvinnufyrirtæki, er nauðsyn á nánari rannsókn um þessi efni og yfirgripsmeiri, - og í trausti þess, að ríkisstjórnin láti gera þá athugun hið fyrsta, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Forseti (JörB) : Mér hefir borizt till. til rökst. dagskrár frá hv. 1. þm. Rang., sem hann hefir nú lýst og lesið, og sé ég því ekki ástæðu til að lýsa henni frekar, en þessi rökst. dagskrá liggur þá hér einnig fyrir til umr.



Herra forseti! Þessi þáltill. er ekki fyrr fram komin en vænta mátti, og má segja, að vægilega sé á stað farið, að flytja málið í þál.-formi, en ekki sem lagafrv. En ég hygg, að það sé þó alveg rétt að fara þessa leið, af því að málið er stórmál, og því sé bæði eðlilegt og heppilegt að fara þessa leið. Þetta mál þarf sem önnur umbótamál að eiga sína þroskasögu. Það er ekki meira um annað skrafað nú á dögum en lýðræðið. En ég efast stórlega um, að þeir flokkar, sem sífellt reyna að skreyta sig með lýðræðisnafni og deila um það, hver sé mestur lýðræðisflokkur, geri sér ljóst, hvað lýðræði er í raun og veru. Lýðræði er það eitt, að allir menn í þjóðfélaginu njóti sama réttar. En er það svo hér hjá okkur? Ef tveir menn sækja um starf hjá því opinbera, halda menn þá, að starfið verði að sjálfsögðu veitt þeim, sem hæfari er? Ég held, að engum detti í hug, að það verði látið ráða, hvor hæfari er. Ef samflokksmaður er fáanlegur í stöðuna, kemur ekki til mála, að öðrum sé veitt staðan, hversu hæfur sem hann kann að vera. Dæmi um slíkt eru svo mörg og svo ný, að ekki þarf að eyða um þau mörgum orðum. Þegar þetta gildir svo að segja alstaðar, þar sem hið opinbera veitir stöður, að enginn getur búizt við áheyrn, nema hann játi sömu skoðanir á pólitík og stjórnarflokkarnir, þá blandast engum hugur um, að það er tvennskonar réttlæti, sem gildir í þjóðfélaginu. Í höndum þeirra manna, sem nú fara með völdin í landinu, er Ísland ekki lýðréttarríki. Það er ekki langt síðan það gerðist einkennilegur atburður hér á Alþ. út af jafnrétti manna til þess að njóta atvinnu. Í bæjarstjórn Reykjavíkur hafði komið fram till. frá Alþfl. um að setja á stofn skrifstofu til þess að úthluta vinnu og vera einskonar milliliður og hjálparstöð milli þeirra, sem þurfa að fá vinnukraft, og þeirra, sem leita sér að atvinnu. Tillagan var samþ. og skrifstofa sett á stofn, til þess að hafa þetta starf með höndum. En þá kom í ljós, að stjórnarflokkarnir hér á Alþ. töldu sínum hlut ekki nógu vel borgið, ef þarna starfaði skrifstofa, sem vitað var, að átti að veita mönnum atvinnu eingöngu eftir þörfum þeirra og verðleikum. Það hafa engir heyrt færðar að því neinar líkur, hvað þá heldur sannanir, að út af þeirri reglu hafi verið brugðið hjá ráðningarskrifstofu Rvíkur. En þetta féll ekki stjórnarflokkunum hér á Alþ. í geð. Var því með lögum sett á stofn svokölluð vinnumiðlunarskrifstofa við hliðina á þeirri skrifstofu hér í Rvík, sem bæjarstj. kostar. Skrifstofa þessi eyðir miklu fé, en hún getur ekkert gert, sem hin skrifstofan ekki gæti unnið svo að segja kostnaðarlaust. Vinnumiðlunarskrifstofan var sett á stofn eingöngu til þess að hægt væri að misbeita aðstöðunni, sem ríkið öðlaðist með henni, til þess að veita mönnum atvinnu. Nú var hv. flm. þessarar till. svo hófsamur, að hann sagðist ekki beina þessari till. gegn neinum flokki og faldi, að allir flokkar ættu einhverjar sakir í þessu efni, þó misjafnar væru, og vildi, að á þessa till. væri litið sem almennt umbótamál. Þessi kurteisa framkoma hefir ekki fundið náð fyrir augum hv. 1. þm. Rang. Einhver tegund hans klerklega hugsunarháttar hefir gert uppreisn gegn þessu, og uppreisn sú var með nokkru forsi, svo ég sé ástæðu til að fara um framkomu hans nokkrum orðum. Hann sagði, að flm. sæi flísina í auga bróður síns, en ekki bjálkann í sínu eigin auga. Þetta leyfði hv. þm. sér að segja, eftir að flm. hafði sagt, að hann vildi ekki hafa neina sérstaka fyrir sök, en flytti þetta sem almennt umbótamál. Það er svo, að menn komast oft út af jafnvægi, þegar við kvikuna er komið, og það var sýnilegt, að svo var um þennan hv. þm., því hann bætti því við, sem er nokkuð fágætt, að gert sé hér að fyrra bragði og algerlega að ástæðulausu, að hann fór að brigzla hv. flm. um það, að hann væri ómagi og tökubarn í stöðu þeirri, sem hann skipar. Ég hefi aldrei heyrt neinn segja, að þessi maður (hv. 4. þm. Reykv.) sé ekki hæfur í starfi sínu og vinni þar ekki fullkomið og gott starf. Mér virðist, að hv. 1. þm. Rang. hefði átt að láta þessi orð ósögð; og það var ekki laust við, að mér virtist honum svelgjast á mjólkinni sinni, þegar hann var að stama út þessum brigzlyrðum. Og mikið má vera, ef hv. þm. ekki svelgist á fleiru, sem hann hefir þegið, þegar hann ber fram slíkar ásakanir að fyrra bragði og alveg tilefnislaust á hendur öðrum. Þessi sami hv. þm. (1. þm. Rang.) sagði, að Sjálfstfl. hefði beitt hinni herfilegustu atvinnukúgun, og nefndi sem dæmi, að enginn maður fengi atvinnu á togara, sem sjálfstæðismenn réðu yfir, nema bann lofaði því að styðja Sjálfstfl. að málum. Það er vandalaust fyrir þá menn að tala, sem enga ábyrgð ætla að bera á orðum sínum og ekkert hirða um hvort þeir segja satt eða ósatt. Ég hugsa, að þessum hv. þm. sé lítið kunnugt um það, sem hann er að skrafa um. Hann hefir lítið kynnzt þessu máli, en mér er kunnugt um það, bæði af eigin raun og viðtölum við fjölda af skipstjórum á togurum, að þetta er alveg ósatt, enda ruddalegt og óviðeigandi, hvort sem það er sagt á þessum stað eða annarsstaðar. Skipstjórar hafa sagt mér, að þeir spyrðu aldrei menn að því, hvaða pólitíska skoðun þeir hefðu, þegar þeir leituðu skiprúms, og ég er sannfærður um, að þetta er höfuðreglan h,já skipstjórum.

Af hverju var hv. þm. að spyrja skipstjórana að þessu?

. Af því að þessi ásökun er ekki ný. Það getur vel verið, að þessi hv. þm., sem greip fram í, eigi þátt í því, að þörf er á að spyrjast fyrir um þetta. Í flokksblaði hans og fleiri blöðum hafa verið borin slík brigzl á Sjálfstfl., þó enginn hafi tekið munninn eins fullan og hv. 1. þm. Rang., sem sagði, að enginn maður fengi skiprúm á togara nema hann segði sig í flokk með eigendum togaranna. Það er dálítið einkennilegt, að einmitt stjórnarflokkarnir, en þó einkum Alþfl., hafa haldið því fram, að flestir af skipverjum á togaraflotanum séu flokksmenn sínir. Hvernig er nú unnt að samrýma það tvennt, að flestir skipverjarnir séu andstæðingar útgerðarmanna í pólitík, og hitt, sem hv. 1. þm. Rang. fullyrti, að enginn einasti maður fái skiprúm á togurum, nema hann gerist sjálfstæðismaður? Svona mótsagnir koma frá þeim einum, sem ekki hirða um, hvort þeir seg,ja satt eða ósatt. Ég skal ekkert segja um það, hvort fleiri eða færri af skipverjum á togurunum nú í dag eru sjálfstæðismenn eða stjórnarsinnar. Ég hugsa, að meiri hluti þeirra sé sjálfstæðismenn. En ég fullyrði það, að fari þeim mönnum fjölgandi á togaraflotanum, sem fylgja Sjálfstfl., þá er það vegna þess, að þeir hafa athugað framferði flokkanna hvers um sig og komizt að þeirri niðurstöðu, að pólitík sú, sem núverandi stjórnarflokkar reka, muni ekki vera heppileg fyrir þá menn, sem taka atvinnu sína á sjónum. Að þeir, sem ráða á skipin - en það eru aðallega skipstjórarnir - hlýði mönnum yfir og setji þeim pólitísk skilyrði fyrir skiprúminu, eru tilhæfulaus ósannindi. Það má segja, að þessar ásakanir komi úr hörðustu átt, því það er opinbert, að sá flokkur, sem þessi hv. þm. fylgir. hefir gert það fyrstur allra flokka, og vonandi síðastur allra flokka, að skattleggja þá menn til flokkssjóðs, sem fengið hafa stöður fyrir atbeina ríkisstjórnarinnar. Ég skal svo ekki fara lengra út í þessar sakir, en ráðlegg þessum hv. þm. að lægja seglin, því það gæti vel farið svo, að framferði hans yrði til þess, að flett yrði ofan af ýmsu, sem honum og hans flokki sérstaklega við kemur og ekki beri sem loflegastan vitnisburð um það, hvernig jafnréttisins er gætt í þjóðfélaginu undir stjórn núverandi stjórnarflokka.

* Flm. (Jóhann G. Möller) : Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum að ræðu hv. 1. þm. Rang. Hún var eins og ræður hans eru yfirleitt, full að rætni og illkvittni.  Ég skal ekki fara út í að ræða við hv. þm. um það, hverjir séu upphaflega valdir að því, að þessum hlutum er svona komið í okkar þjóðfélagi. En mér finnst það hlægilegt af þm. Framsfl., og þá sérstaklega þessum hv. þm., að ætla sér að halda því fram, að það sé Sjálfsffl., sem fyrst hafi gengið inn á þær brautir að láta menn hljóta atvinnu eftir pólitískri skoðun. Allri þjóðinni er ljóst, að við valdatöku Framsfl. í þessu þjóðfélagi hófst sá háttur í atvinnuúthlutun hjá ríkinu, að menn voru valdir í opinberar stöður og störf eingöngu eftir því, hvort þeir fylgdu Framsfl. eða ekki. Man hv. þm. ekki eftir því, þegar öllum tollvörðunum var sagt upp aðeins til þess að ná úr tollstöðum 2 eða 3 mönnum, sem fylgdu Sjálfstfl., til þess að geta komið framsóknarmönnum í stöðurnar? Það mætti nefna mörg dæmi, sem eru talandi tákn um það óréttlæti, sem hans eiginn flokkur byrjaði að skapa í þessu landi í þessum efnum. En það er ástæðulaust fyrir mig að fara langt út í það, enda hefir hv. 6. þm. Reykv. svarað þessari hlið ræðu hans rækilega. Ég vildi í ræðu minni engum sérstökum flokki kenna eingöngu um, að svona er komið. Ég sagði, að þar ættu allir flokkar nokkra sök, þó hún væri mismunandi mikill. Ég ætla að fullyrða, að þar, sem Sjálfstfl. á sök í þessu máli, þá er það vegna þess, að það eru takmörk fyrir því. hvað menn geta lengi haldið áfram að láta berja sig á hægri vangann og rétta þann vinstri fram, án þess að spyrna á móti með sömu brögðum eins og þeir eru beittir. En hitt verð ég að fullyrða, að hlutur Sjálfstfl. í þessum efnum er mjög lítill. Sök hans er svo til engin, a. m. k. samanborið við það, hvernig flokkur hv. þm. hefir hagað sér í þessum efnum.

Mér skildist það á fyrri ræðu hv. þm.

. Það, sem farið er fram á í þessari till., er eingöngu það, að regla sé sköpuð í þessu landi, sem allir geti fundið, að á við fyllsta réttlæti að styðjast og allir geti gengið inn á án tillits til þess, hvaða flokki þeir tilheyra. Ég held einmitt, að í þessari þáltill. sé sú regla fólgin, og ekki sizt held ég það eftir að hafa heyrt ræðu hv. 1. þm. Rang., sem sagðist vera efni till. samþykkur, enda þótt hann vildi ekki samþykkja hana, af því hún væri, að því er mér skildist, frá sjálfstæðismanni. Ég get ekki öfundað hv. þm. af því umbótastarfi hans, sem honum varð svo tíðrætt um, sem byggist á því að bera aldrei fram neinar umbætur nema einhverjir aðrir hafi áður tekið þær upp, svo menn geti ekki verið þekktir fyrir annað en að taka þær upp. Ég vil enda orð mín á því að segja, að ég tel, að hann misskilji hlutverk þingmannsins, ef hann vill ekki láta ríkið í þessum efnum sem öðrum vera þann aðilja í þjóðfélaginu, sem gangi á undan í sem flestu með því að skapa góð fordæmi til eftirbreytni.

*Sveinbjörn Högnason: Hv. 1. varaþm. Reykv. vildi kenna mér, hvert væri hlutverk þingmannsins, og fór um það nokkrum orðum, hvernig þm. ættu að haga sér. Hann hefði átt að kynna sér þetta betur áður en hann kom hingað sem varamaður. Það er misskilningur hjá honum, ef hann heldur, að það sé hlutverk hans sem þingmanns að segja, að allt, sem borið er á hans flokk, sé rætni og illkvittni, en svo megi hann hegða sér eins og honum sýnist í því að fleygja allskonar dylgjum á andstæðingana. Því fyrr sem þessi hv. varaþm. gerir sér það ljóst, því fyrr er von til þess, að hann komist eitthvað á leiðina til skilnings á sínu mikilvæga starfi. Ég tók það skýrt fram. að ég fyrir mitt leyti hefði haldið, að eitthvað nýtilegt væri í þessari þáltill., og hún myndi n;í til þess, sem bæta þyrfti. En ef eitthvað ranglátt er til í þessum efnum í okkar þjóðfélagi - og ég efast ekki um, að það sé til -, þá fullyrði ég, að ef umbæturnar eiga að ná til lítils hluta af því, sem bæta þarf, þá er það aðeins til að auka á ranglætið, í staðinn fyrir að bæta úr því. Ég fullyrði, að ef 2 þm. eru ekki gerðir jafnréttháir í orðasennu, þá er það til þess að bæta á ranglætið milli þeirra, en ekki að bæta úr því - og við skulum taka t. d. þessa 2 menn, sem fundu sárt til sín í þessum efnum, hv. 6. þm. Reykv., sem fannst sér málið skylt, þegar ég talaði um pólitískan tökudreng. og hv. 1. varaþm. Reykv. - ef öðrum væri ekki leyft að haga sér nema eins og þm. sæmdi í umræðum, en hinum leyft að haga sér eins og dóna. Ég segi, að þetta yrði til þess að auka á ranglætið milli þeirra, en ekki til þess að bæta úr því. Þetta er nákvæmlega það sama eins og ef á t. d. að taka út úr eitthvert sérstakt svið þjóðfélagsins, þar sem allir einstaklingar eiga að vera jafnréttháir, en svo sé stærsta stjórnmálaflokknum heimilað að haga sér ein, og dóna á stærsta atvinnusviðinu. Ég tel að það myndi verða til þess að bæta á ranglætið, en ekki til þess að bæta úr því. Það mun nú nokkuð á reyna, hvað hv. þm. er mikil alvara með sinni till., þegar greidd verða atkv. um rökstuddu dagskrána, því þar hefi ég ekki aðeins tekið upp hans till., heldur tel ég hana ná til allra þegna þjóðfélagsins. Það er prófsteinninn á það, hvort honum er alvara með till., ef hann fylgir rökstuddu dagskránni. Ef hann vill ekki, að till. nái til alls atvinnurekstrar í landinu, en vill takmarka hana við ákveðið svið í þjóðfélaginu, þá sýnir það, að honum er engin alvara með þetta. Ég er sannfærður um, að það er enginn hv. þm., sem telur það nokkra bót á atvinnukúguninni. ef á að bæta úr henni á litlu og takmörkuðu sviði og láta menn þar njóta jafnréttis, en leyfa svo, að hverju einu, sem menn vilja, megi fara fram á öllum öðrum sviðum. Yfirleitt getur aldrei sá maður starfað að umbótum, sem lítur á hag fárra manna, en ekki heildina. Sá sem ekki lítur á hag heildarinnar og vill láta umbæturnar ganga jafnt yfir alla, getur ekki unnið að umbótum, og allt, sem slíkur maður reynir að káka við, verður aðeins til þess að bæla á ranglætið. Það, sem er leiðinlegast við aðgerðir sjálfstæðismanna, er að þeim hættir svo mjög til þess að hugsa um hag fárra manna, en geta aldrei haft yfirlit yfir heildina. Þeir vilja hafa rétt til þess að beita atvinnukúgun á þeim sviðum, sem þeir ráða yfir. en vilja ekki láta hana vera leyfilega öðrum en þeim einum. Hv. 6. þm. Reykv. var að þemba sig dálítið upp og sagði, að það sæti sízt á okkur framsóknarmönnum að tala um þetta, því við værum eini flokkurinn hér á landi, sem skattlegðum menn til flokkssjóðs. Ég fullyrði, að þetta er ósatt að því er snertir Framsfl. En ég skal skýra frá því, að ég hefi séð útsvarsseðil frá Sjálfstfl. heima hjá skipstjóra, þar sem mönnum er gert að greiða í flokkssjóð frá 60–100 kr. Það er ekki eingöngu, að þessum mönnum sé gert það að skyldu að greiða í flokkssjóð, heldur mörgum fleiri embættismönnum, sem starfa hjá Sjálfstfl. Mig furðar á þeirri ósvífni hv. 6. þm. Reykv., sem stendur fyrir kosningaskrifstofu Sjálfstfl. og auglýsir opinberlega, að hann jafni niður skatti á flokksmenn sína, að hann skuli hefja máls á þessu alriði. Ef nokkur flokkur er sekur um að hafa skattlagt sína flokksmenn, þá sem hann hefir komið í embætti, í flokkssjóð, þá er það Sjálfstfl., enda er það vitað, að hann ræður í kosningum yfir ótakmörkuðu fé. Hv. þm. segir, að mér sé lítt kunnugt, hversu sé háttað með útgerðina, og að skipstjórar ráði einir menn á togarana. Ég efa, að hv. þm. sé nokkuð kunnugra um þetta en mér. Það er fullljóst, að nú eru ekki nema fáir skipstjórar, sem eru sjálfráðir um að ráða sína menn, eins og þeir gerðu áður. Mér er kunnugt um, að áður en sjálfstæðismenn tóku upp þessa atvinnuskipun, voru það skipstjórarnir, sem réðu menn á skipin til sín, og þeir höfðu við það aðra aðferð en nú tíðkast. Og sagt hefir mér verið, og það af fleiri en einum skipstjóra, sem ég hefi nefnt við að taka drengi, sem langaði til sjós, að þeir yrðu að bera það undir sinn útgerðarmann, og mér hefir virzt, að það þyrfti að rannsaka hans hugarfar áður. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að þetta kæmi ekki vel heim við það, sem jafnaðarmenn segðu, að þeir ættu flesta sjómennina. Þetta má vel vera, og ég er viss um, að margir af þeim, sem Sjálfstfl. reynir að beita kúgun við kosningar, fara ekki eftir því. Sem betur fer eru leynilegar kosningar og menn fá að halda skoðunum sínum við kjörborðið. Ég skal nefna eitt dæmi um það, hvað sjálfstæðismenn leyfa sér í þessum efnum. Ég þekki hrepp, sem er svo að segja einlitur fyrir Sjálfstfl. Allir í kjörstjórninni eru sjálfstæðismenn. Kjósendur eru 160–170 og af þeim eru 26, sem er hjálpað til að kjósa, þó að það séu menn á bezta aldri. Ég segi fyrir mig, að mér leikur grunur á, að þarna sé beitt kúgun, og ég þekki þess engin dæmi, að þetta hafi verið gert annarsstaðar, þar sem eru einlit kjördæmi. Nú veit ég, að þessum hv. þm. er kunnugt um, hvaða ákvæði eru til um það, hverjum eigi að hjálpa til að kjósa, og vitanlega dettur honum ekki í hug, að það séu 15–20% af kjósendum þessa hrepps blindir eða handarvana, því það eru ekki aðrir, sem á að hjálpa; a. m. k. væri það mjög alvarlegt heilsuástand. Nei, það er alltaf heldur óþægilegt að kasta grjóti úr glerhúsi. Og sérstaklega finnst mér einkennilegt, að þegar komið er hér með till. um að bæta þessa till., þannig að hún nái til allra þegna þjóðfélagsins, þá skuli tveir menn úr Sjálfstfl. hlaupa upp á nef sér, eins og hér sé um eitthvert ógurlegt ranglæti að ræða. Hver getur ímyndað sér, að hér sé heill hugur og einlæg réttlætistilfinning að baki? Hv. 1. varaþm. Reykv. sagði, að framsóknarmenn hafi fyrstir orðið til þess að beita kúgun við embættaveitingar hér á landi. Það má vel vera, að sjálfstæðismenn hafi fyrst fundið þetta eftir að framsóknarmenn komust að völdum, því fram til 1927 fengu ekki aðrir embætti en íhaldsmenn. Og þó leitað sé með logandi ljósi, þá er það hreinasta undantekning, ef það finnst annar maður en íhaldsmaður, sem veitt hefir verið embætti fyrir 1927. Er þetta tilviljun ein? Hver lætur sér detta slíkt í hug? Vitandi vits hafa þeir alltaf farið þannig með veitingarvaldið, að þeir tryggðu sér, að það fengju ekki aðrir embætti en þeirra flokksmenn, og þeim ferst því sízt að kvarta, þó einhverjir af andstæðingum þeirra komist í embætti. Ég held, að það sé ekki þörf á að fara um þetta fleiri orðum. Ég ætla ekki að taka mikið mark á þessum fúkyrðum, sem fuku hjá þessum tveimur þm. Sjálfstfl., þegar þeir eru að æðrast yfir því, að þetta gangi lengra og nái til fleiri en þeir óskuðu að kjósa til þess. En ég vil benda hv. þm. á það, að þeir, sem ekki geta fylgt minni dagskrá, gera sig bera að því að vera hlutdrægir í sínum umbótum.



Það var algerlega að ástæðulausu hjá hv. 1. þm. Rang. að fara að hefja hér árás á hv. flm. og viðhafa gífuryrði í garð einstakra flokka. Ég held þess vegna, að hv. þm. verði sjálfum sér um að kenna, ef honum finnst hann að einhverju leyti fá illa rifinn bjór. Út af mærðarflóði hv. þm. um tökubarnið, sem hann vildi láta mig vera ásamt hv. 4. þm. Reykv., vil ég segja það, að et nokkurt raunalegt tökubarn er innan þessara veggja, þá er það hv. 1. þm. Rang., sem verið hefir í dvöl hjá öllum landsmálaflokkum landsins. Það tökubarn hefir sennilega verið tekið í ávinningsskyni í upphafi af hverjum flokki, en ekki síður látið af hendi aftur í ávinningsskyni. Hv. þm. minntist á útsvarsseðla sjálfstæðismanna. Það er vitað, að allir flokkar hér á landi nota fé við kosningar, en það er jafnvíst, að sá flokkur, sem hlotið hefir það nafn að vera kallaður „auðvaldsflokkur“, hefir notað miklu minna fé en aðrir flokkar, miðað við það, að hann hefir langflesta frambjóðendur og kjósendur. Og vitað er það, að fjáröflun þessa flokks er eingöngu frjáls samskot áhugasamra flokksmanna. Það þýðir því ekki fyrir hv. þm. að koma með neinar sögusagnir hvað þetta snertir. Það er vitað um flokk hans, að hann hefir verið nokkuð harðdrægur um ýmsa hluti, og þá ekki siður í fjáröflun en öðru. Einn þátturinn í fjáröflun flokksins var sá, að menn, sem tóku stöðu hjá ríkinu, urðu að gjalda ákveðinn skatt í flokkssjóð til þess að fá stöðuna og halda henni. Og þó að það sé á engan máta vel til fallið, að einstakir menn þrýsti mönnum til að greiða fé í ákveðna flokkssjóði, þá er hitt hálfu verra, að menn í opinberum stöðum séu til knúðir að vinna að gengi stefnu, sem þeir eru andstæðir og telja, að stefni sér og landi þeirra til ógæfu. Um fjáröflun flokksins að öðru leyti er óþarfi að orðlengja, og ég mundi aldrei hafa brotið upp á þessu, þó að Sjálfstfl. standi hér betur að vigi en aðrir flokkar landsins, hefði ekki frumhlaupi hv. 1. þm. Rang. verið um að kenna. E. t. v. hefir hv. þm. gert þetta umboðslaust. En flokkur hans verður þó sennil. að bera ábyrgð á honum. Landsreikningurinn 1935 er nýkominn í mínar hendur. Vildi ég benda hv. þm. á það, að á bls. 115 stendur t. d., að áfengisverzlunin hafi greitt Nýja dagblaðinu 1800 kr. fyrir auglýsingar á árinu 1935, en 120 kr. til Morgunblaðsins. Nú vil ég bera það undir hv. þm., hvort honum dettur í hug, að auglýsingarnar hafi verið settar í flokksblað hans af því, að forstjórinn hafi trúað því, að þær kæmust með því móti til fleiri manna heldur en ef þær hefðu birzt í Mbl. Ég hugsa, að það blandist engum manni hugur um, að þetta var gert til að styrkja blaðið. Og þar sem þarna var tekið fé ríkisins til að styrkja flokksblað. þá stappar það nærri því að vera óráðvendni. Og ég get bætt því við, að það er heppilegast fyrir þennan hv. þm. að vera ekki að þessu sprikli, því það getur orðið til þess, að hann og hans flokkur fái talsvert eftirminnilega ráðningu. Þegar þessi hv. þm. var að tala um það, hvað Sjálfstfl. hafi gert fyrir mig, þá sannar það ekki annað en það að flokknum þykir ég einhvers virði og vill láta mig njóta þess. En þegar farið er að ala önn fyrir mönnum með annara fé, lætur nærri, að til þess sé stofnað, að maður þrifist ekki vel. Ég held að mjólkurembætti hv. þm. sé ekki þannig til komið, að hann hafi þótt líklegri til að hafa betur vit á þeim hlutum en aðrir. Ég hefi að sönnu heyrt, að þessi maður hafi verið sendur á kostnað bænda á sérfræðingafund erlendis, til þess, að því er mér skildist, að leggja fram einhvern vísindalegan skerf í mjólkurmálum á þeim fundi. En það hefir áreiðanlega ekki verið að vilja bænda, að hann fór för þessa. Er víst nokkuð almennt efazt um það, að það sé bændum til hagsbóta að hafa þennan mann í þjónustu sinni. Það var einu sinni borin fram sú krafa, að bændurnir réðu sjálfir mann í þetta starf. en stj. vildi ekki hætta á það, og ekki þessi þm. sjálfur, að bændurnir veldu hann til þess. En út af þessu vil ég slá því föstu, að það var mjög óheppilegt fyrir þennan hv. þm. að innleiða þetta tökubarnsmál hér. Og hitt var enn óþægilegra flokki hans, er hann fór að minna á fjáröflun flokkanna. Út af atvinnukúguninni, sérstaklega að því er togarana snertir, þá mun ég ekki taka það aftur, að þessi hv. þm. hefir á því litla þekkingu, og miklu minni en þeir menn, sem hann deilir á. sjálfstæðismenn, sem yfirleitt hafa verið mikið viðriðnir togaraútgerð. Eins og ég tók fram í minni fyrri ræðu, hefi ég haft ástæðu og aðstöðu til að kynna mér nokkuð þessa hluti. Það er alveg rétt, sem einhver sagði hér, að rítgerðin hafi stundum ráðið nokkra af mönnunum á togarana. En þetta átti sér þó aðallega stað áður, þegar atvinnuleysið var lítið eða ekkert. Þá var það mjög oft, aðskipstjórarnir, þegar þá vantaði menn, báðu útgerðina að ráða menn, er þá vantaði. En í seinni tíð, þegar lítil eftirsókn hefir verið eftir vinnukrafti, hafa skipstjórarnir yfirleitt einir ráðið skipshafnirnar. Og eðlilega dettur þeim ekki í hug að fara í því efni eftir pólitískum skoðunum, heldur dugnaði mannanna og kunnáttu, þar sem þeir eiga svo mikið undir því, hversu tekst með aflabrögð. Þetta getur því ekki farið eftir öðru en því, hvað menn eru gildir sjómenn. Hitt er annað mál, að sakir kunningsskapar kemur það stundum fyrir, að skipstjórar ráði menn á skip sin. Og út á það er ekki mikið að setja. Nú mun það vera svo í seinni tíð, að það er sótt ákaflega fast á útgerðirnar að sjá mönnum fyrir plássi á skipum þeirra. Það er fjöldi manna, sem gengur atvinnulaus í landinu, og ég hugsa, að allar togaraútgerðir hafi sömu söguna að segja um það, að það er fullt af mönnum, sem biðja þá um atvinnu. En ég veit ekki til, að nokkur útgerð í landinu áskilji sér við skipstjóra sína að ráða meira en 4 skipverjum á hvern togara sinn, en það er vitað, að á saltfisksveiðum eru á hverjum togara frá 28 og upp í 36 menn, að yfirmönnunum meðtöldum. Þó að það kunni að hafa komið fyrir, að einum og einum manni hafi fyrir sakir vináttu, venzla eða pólitíkur verið veittur atbeini, þá fer því fjarri, að það sé nokkur aðalregla, og slíkar undantekningar réttlæta á engan hátt gífuryrði hv. 1. þm. Rang.: að það fengi ekki einn einasti maður skiprúm á togurum sjálfstæðismanna nema hann léti sína pólitísku skoðun fyrir. Ég vil benda hv. þm. á, að það er bezt fyrir hann í þessu sem öðru að fara gætilega. Það hefir komið fyrir, að til togaraútgerðarfélaga hafa komið menn, sem vegna skoðana sinna á landsmálum hafa verið hraktir úr stöðum sinum af hans flokksmönnum. Og þá vil ég segja, að það væri ærið hart, ef ekki væri hægt að leggja slíkum mönnum lið. Ég skal svo ekki tefja þessa umr. lengur. Og ég myndi sennilega ekki hafa tekið til máls um þessa till. ef ég hefði ekki þurft að svara óverðskulduðum árásum.