Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið frá Nd. og var samþ. þar án ágreinings. Það er ofur einfalt og innheldur ekki annað en það að heimila ríkisstj. að fyrirskipa, að allur útfluttur fiskur til Miðjarðarhafslandanna sé bundinn í bagga og í merktum umbúðum. Þetta er ekki annað en lögfesting á því, sem venja hefir verið undanfarin ár. Allshn. telur sjálfsagt að veita þessa heimild og leggur til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. meiri hl. (Benedikt Sveinsson) Máli því, sem hér liggur fyrir, var vísað til sjútvn. á sínum tíma. Var það tekið til umr. á mörgum fundum n. og rætt og athugað gaumgæfilega. Svo var og um þau skjöl, er fyrir lágu, en að auki var ýmissa þeirra upplýsinga leitað, er búast mátti við, að orðið gætu til fyllri skilnings á málinu. Þau einu skjöl, er fyrir lágu, eru öll viðvíkjandi fyrirhleðslugarði, sem ætlazt er til, að hlaðinn verði austan mynnis Ölfusár. Á sá garður að bægja því, að sandframburður úr ánni berist austur með landi og valdi skemmdum á lendingum Eyrarbakka. Verkfræðingur sá, er fyrir réð um mælinguna, Thorvald Krabbe vitamálastjóri, kom á fund nefndarinnar. Skýrði hann málið út í hörgul og uppdrátt þann, er hann hafði gera látið af þessum stað. Benti hann n. á og sagði berum orðum, að hann vildi alls eigi ábyrgjast, að þessi garður mundi nægja til að bægja sandframburði frá skipalegunni á Eyrarbakka, heldur væri þetta eingöngu tilraun, sem gera mætti sér meiri eða minni vonir um, að næði tilgangi sínum. En hann benti n. skilmerkilega á það, að í frv. væri farið fram á miklu víðtækari mannvirki en hleðslu þessa garðs. Um það kvaðst hann ekkert geta sagt, þar sem með öllu væri órannsakað allt, er að slíkum mannvirkjum lyti. Um það verk hefir engin áætlun verið gerð. Eftir þeim skjölum, er fyrir lágu, er það ljóst, að einungis hefir verið gerð athugun um þann fyrirhleðslugarð, sem bægja á straumnum að bera sand úr Ölfusá austur með landinu. En um víðtækari hafnarbót, sem þó er gert ráð fyrir í frv., hefir engin athugun verið gerð, svo sem þegar er sagt. N. leit því svo á, að þar sem frv. færi fram á miklu víðtækari umbætur en gerð hefði verið athugun um, þá væri málið ekki svo undirbúið, að hægt væri að ráða hv. d. til að samþykkja það að þessu sinni. Það er engin ástæða til að spá neinu um það, hvort áætlun sú, sem gerð hefir verið um þennan garð, muni reynast rétt. Reynslan ein getur sýnt, hvort hann kemur að tilætluðum notum. Strönd þessi liggur fyrir opnu reginhafi. Er því augIjóst, að garðurinn þarf að vera ákaflega traustur til að standast hið sterka hafrót og straum árinnar. Ætlazt er til, að garðurinn verði mjög lágur og með miklum fláa. Gengur því sjór og vatn auðveldlega yfir hann í flóðum. Er því harla ósýnt, hversu hann hamli sandburði. Verkfræðingur segir að vísu að hækka megi garðinn síðar, en engin áætlun liggur fyrir um það, hvað hækkun sú muni kosta. - Enda er það skýrt tekið fram af vitamálastjóra, að engar áætlanir um frekari aðgerðir hafi gerðar verið. Eigi að síður var það ætlan hans, að dýpka mætti leguna á Eyrarbakka, svo að smáskip og bátar geti legið þar. Þykir n. rétt, að þetta allt sé betur athugað. N. athugaði í sambandi við undirbúning þessa máls lög þau, sem sett voru um lendingarbætur í Þorlákshöfn fyrir þremur árum. Við samanburð á undirbúningi þessara mála varð n. það ljósara, hve mjög nú skortir á undirbúning þessa máls. Þar höfðu um fjallað verkfræðingar, hvor af öðrum, nefnd Fiskifélags Íslands, sýslunefnd Árnessýslu, landsstjórn vor og allir þessir aðiljar, ýmist hver um sig eða í meiri eða minni samvinnu, eftir því sem verða mátti. En hér brestur allt slíkt. Er því rétt að láta fram fara nánari athugun og undirbúning á þessum hafnarbótum og samþ. ekki lög um það efni fyrr en lokið er þeirri athugun. Sá undirbúningur, er ég nú gat um, mun hafa hafizt 1913, og þá voru veittar 1000 kr. til þess að gerðar yrðu mælingar og áætlanir um það, hvað mannvirki þau mundu kosta, sem þar yrði í ráðizt. Fiskifélag Íslands hafði þá þetta mál með höndum, og var Jón Þorláksson verkfræðingur fenginn til þess að athuga þetta verk. Gerði hann um það áætlun 1914 og gaf Fiskifélaginu skýrslu. Félagið hafði svo þetta mál með höndum um mörg ár, og einkum var mikill áhugi fyrir því þar eystra, enda hefir Þorlákshöfn verið talin nokkurskonar þrautalending fyrir þá, er sjó sækja frá Stokkseyri og Eyrarbakka og öðrum verstöðvum austur þar. Fyrir því voru færð mikil gögn, að brýna nauðsyn bæri til þess, að lending þar yrði bætt sem bráðast. Það mun jafnvel hafa verið fyrr, eða 1909, að sýslunefndir Árnes- og Rangárvallasýslna gerðu kröfu um, að mælingar færi fram um lendingabætur í Þorlákshöfn, og sama ár athugaði Thorvald Krabbe hafnarstæði á þeim stað. Þessum rannsóknum hefir svo verið haldið áfram síðan, meira og minna. Jón Þorláksson gerði áætlun um, hvað vélbátastöð í Þorlákshöfn mundi kosta, og 1919 var málið enn vakið upp og fenginn nýr verkfræðingur útlendur, Kirk að nafni; gerði hann áætlun um fullkomna höfn þar, sein hlyti að verða dýrari en eftir áætlun Jóns Þorlákssonar, enda sniðin eftir öðrum mælikvarða. - Árið 1921 gefur svo Thorvald Krabbe skýrslur um mannvirkin 1920–21 og skýrir frá báðum þessum áætlunum, sem gerðar höfðu verið. Sérstök nefnd hafði tekið þetta mál í sínar hendur og athugað það, og hélt hún fastlega fram, að undirbúningur væri framinn svo vel, að hægt væri að hefja verkið sem fyrst. Nú leið nokkur tími og Jón Þorláksson var enn fenginn til þess að gera endurskoðun á sínum fyrri verkum í þessum efnum, og eftir allar þessar mörgu kostnaðaráætlanir, sem hver verkfræðingurinn af öðrum hafði í 20 ár fengizt við, var loks borið fram frv., er náði fram að ganga á Alþingi 1929. Við þennan samanburð gat nefndinni ekki annað sýnzt, en að hér væri æði mikill munur á. Hér liggur aðeins fyrir álit og áætlun um þennan eina fyrirhleðslugarð, en ekki minnsta áætlun um, hvað lendingarbætur á Eyrarbakka skyldu ella kosta. - Nú er n. í sjálfu sér mjög hlynnt því, að þetta fyrirtæki komist á, svo framarlega sem gagngerður undirbúningur fer fram, er sýni, hve mikið verkið muni kosta og að hve miklum notum það muni koma. Það liggur heldur ekki ljóst fyrir, hvort þetta skuli réttara nefnast hafnarbætur eða lendingarbætur, en þó veltur einmitt á því, hversu veita skuli mikið fé hlutfallslega úr ríkissjóði, því að til hafnarbóta er venjulega lagt meira fé að hlutfalli en til lendingarbóta. N. skilst, að ekki sé tilætlun flm., að þetta mannvirki komist í framkvæmd svo brátt, að lagt verði út í neinar verklegar framkvæmdir á þessu ári. Og þar sem, hvort eð er, virðist ekki ætlazt til neinna bráðra framkvæmda, þá óskar n. heldur eftir því, að málið sé ekki afgr. á þessu þingi, heldur sé nú gerðar frekari rannsóknir, til þess að málið í heild sinni liggi sem skýrast fyrir, ekki einungis sýslubúum allrar Árnessýslu, sem hér eiga að takast á hendur stórar ábyrgðir og útgjöld, heldur og sjálfu Alþingi, svo að það renni eigi blint í sjóinn með fjárveiting sinni. Á þennan hátt ber að skilja þá rökstuddu dagskrá, sem n. hefir leyft sér að bera fram og er svo hljóðandi: „Þar sem deildin telur þetta mál eigi nægilega undirbúið til fullnaðarúrslita, tekur hún fyrir næsta mál á dagskrá“. En eins og ég hefi ljóslega tekið fram, er þetta ekki til þess að hnekkja framgangi málsins til frambúðar, heldur til þess að þingið geti með betri samvizku ráðizt í að setja slík lög.

Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Eins og sjá má af þskj. 189, hefi ég lagt fram sérstakt nál. En mér heyrðist á hv.frsm. meiri hl. eins og hér væri öll n. að verki um það nál., sem hann var að tala fyrir, en það eru ekki nema 4 af 5 nm. Mér er ekki kunnugt um þá miklu vinnu, sem hv. meiri hl. hafi lagt í rannsóknir þessa máls, eða þá bregður a. m. k. illa við. Mér skilst n. aðallega byggja á umsögn vitamálastjóra, og niðurstaðan hefir orðið eftir því. Ég sneri mér til þess manns, sem er þessu máli miklu kunnugri, en það er aðstoðarverkfræðingur hans. Hann leit nokkuð öðrum augum á málið. Áætlun hans fylgir frv., og hann taldi, að á þessu stigi væri ekki þörf á neinum frekari undirbúningi viðvíkjandi garðinum, sem hann álítur mjög mikilsvert atriði fyrir það, sem síðar verður gert. Ég hefi í nál. gert nokkra grein fyrir því, hve knýjandi nauðsyn er á byggingu garðsins. Sandburður úr Ölfusá inn á bátalegurnar er svo mikill, að hætta er á, að hafskipum verði innan skamms lítt fært að athafna sig þar. Nú geta allir skilið, hver hætta er á ferðum um aðflutninga fyrir allt Suðurlandsundirlendið, þegar fjallferðir eru tepptar og aðalhöfninni ófært að taka á móti hafskipum. Síðastliðinn vetur voru heiðarnar svo fullar af snjó, að eitt sinn varð að senda skip með bjargráð handa sýslubúum. Þetta getur alltaf komið fyrir. Annað er það, að þetta er allstórt kauptún með 600 íbúum, sem verður að hafa lendingu fyrir sæmilega stór skip, því að nokkur skilyrði eru til þess, að þarna geti þróazt útvegur fyrir mótorbáta, 20– 30 smálesta. Ég veit nú ekki, hvort hv. meiri hl. hefir greint svo mjög á við mig um þetta. Á ræðu hv.frsm. var að skilja, að hann teldi nauðsynina ríka. En til hvers er þá þessi dráttur? Ég fæ ekki séð, að málið sé svo hraklega undirbúið, að ekki megi samþ. það. Ég hefi orðið var við margar beiðnir um lendingarbætur, sem ekki hafa verið betur undirbúnar en þetta frv., nema síður sé. Hv. frsm. taldi vafa á því, hvort þessi fyrirhugaði garður mundi koma að notum. Það má vel vera, að við séum ekki herrar yfir því, og jafnvel að verkfróða menn greini þar á. En eftir öllum þeim lögmálum, sem hægt er að reikna eftir, þá er líklegt, að vegna garðsins dreifist sandurinn það langt út á haf, að hann fari fram hjá lendingunni. - Annað atriði er, hvort garðurinn muni þola brim. Um það getur líka verið vafi. En nú er gert ráð fyrir, að hafa garðinn úr sementssteypu og svo traustan, að hann þoli brimrótið. En þótt nokkur efi kunni að leika á um þetta, þykir mér sjálfsagt að gera tilraun um hleðslu garðsins, því að svo mikið er í húfi. Nokkur atvinna mun og skapast við þetta, og býst ég við, að Eyrbekkingum mundi koma það vel eins og útlitið er nú. Ég ætla ekki að vitna í nein þingtíðindi, eins og hv.frsm. meiri hl. Þar sem liggur fyrir skýr kostnaðaráætlun, er undirbúningur nægilegur, og mjög sómasamlegur, eftir því sem venja er til um lendingarbætur. En ég vil ekki draga málið með því að binda það við væntanleg hafnarmannvirki. Ég get sparað mér lengri formála. Mín afstaða er þessi, og þess vegna get ég ekki fylgt hv. meiri hl. að málum.

Jörundur Brynjólfsson Ég vil þakka hv. 4. þm. Reykv. fyrir undirtektir hans undir þetta mál. Hann gerði grein fyrir þeim ástæðum, sem voru þess valdandi, að hann leggur til, að mál þetta nái fram að ganga. Eins og hann hefir réttilega bent á, hefir allgóður undirbúningur farið fram um þær lendingarbætur, sem hér er ráð fyrir gert í þessu frv. Eins og 1. gr. frv. ber með sér, skal verja til þessa tiltekinni upphæð úr ríkissjóði, og hana skal aðeins greiða, ef nægilegur undirbúningur hefir verið gerður, að áliti landsstjórnarinnar, og ekki skal hafizt handa um verkið, fyrr en fé er veitt í fjárlögum og annað framlag kemur á móti annarsstaðar að. Þetta hélt ég að væri nægilegt til þess að Alþingi gæti tekið ákvörðun í málinu. Og þótt lendingarbótin í Þorlákshöfn hafi, eins og hv.frsm. meiri hl. gat um, verið lengi að velkjast hér, þá tel ég enga þörf á, að svo fari um öll mál, ef þau liggja nægilega ljóst fyrir. Enda hygg ég mála sannast, að tiltölulega lítið hafi græðzt á þeim drætti, annað en það, að búið var að koma útgerðinni þaðan alveg í burtu, þegar lendingarbótin loks var gerð. Nú er langmest hætta á, að höfnin á Eyrarbakka eyðileggist fyrir sandburð úr Ölfusá. Engin höfn er til önnur alla leið frá Reykjanesskaga austur á Hornafjörð. Þeir staðir, þar sem vörur eru látnar upp, eru á Rangársandi dálítið og í Vík og við Skaftárós, en það eru ekki neinar hafnir. Þar er aðeins hægt að komast að, þegar ládeyða er í sjó, og af því hafa ekki gagn nema Vestur-Skaftafellssýsla og austurhluti Rangárvallasýslu. En meiri hluti Rangárvallasýslu og Árnessýsla verða að sækja vörur til Reykjavíkur. Þessir flutningar á þungavöru eru afardýrir og hafa hækkað svo á síðasta ári, að eitt bilhlass, flutt austur yfir fjall, kostar 50–60 kr. og upp í 100 kr. Nú horfir þannig við með höfnina á Eyrarbakka eða það skipalægi, sem þar er, að sandburður er svo mikill austur með landi, síðan áin breytti farvegi sínum, að það er aðeins um háflæði, að stórir bátar geta athafnað sig þar við bryggjuna. Það er því brýnasta þörf á að koma í veg fyrir þessar skemmdir. Þótt telja mætti, að betri undirbúningur fengist með því að slá málinu á frest, þá mundi lendingarbótin kosta miklu meira síðar, því að þá þyrfti að dýpka leguna og flytja sandinn burtu. Þetta er í rauninni höfuðatriði málsins: hin mikla þörf héraðsbúa fyrir góða lendingu og hættan á, að höfnin gjörspillist frá því sem nú er. Eftir því sem áin hagar straumfalli sínu nú, er ekki annað sjáanlegt, en að á tveim næstu árum verði lending við bryggjuna orðin ófær. Það er auðvitað engin leið að staðhæfa neitt um það, hvort þessi fyrirhugaði garður stenzt brimrótið eða ekki. Úr því mun reynslan ein geta skorið. En ég hygg ekki ástæðu til að óttast, að garðurinn standist síður fyrir það, að áin fellur austur að honum, því að vitaskuld er minna átak af straumþunganum, sem liggur að honum frá ánni, heldur en af hafrótinu. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að ekki væri á neinn hátt tilgangur meiri hl. sjútvn. að hindra framgang málsins. En ég er búinn að drepa á, hversu ástæðurnar eru ríkar fyrir að fá þessu hrundið í framkvæmd, og þó að manni beri að sjálfsögðu að hafa fullt traust til þeirra manna, sem síðar meir kunna að eiga sæti hér á Alþingi, getum við, sem nú tökum þátt í afgreiðslu mála, ekki vitað, hvernig þeir kunna að lita á slík mál sem þessi. Hér liggja fyrir mörg hafnamál, sem bezt er að afgreiða öll í senn. E. t. v. eru þar mismunandi ríkar ástæður fyrir, en það er þó víst, að þörfin á lendingarbótum á þessum stað er brýn og aðkallandi. Vegna þessarar brýnu nauðsynjar héraðsbúa vildi ég óska, að meiri hl. sjútvn. afturkallaði dagskrá sína og lofaði frv. eins og það er að koma undir atkvæði deildarinnar og sjá hversu til tekst um afgreiðslu þess á þann hátt.

Magnús Torfason Það er rétt sagt hjá hv.frsm. meiri hl., að mál þetta var ekki í upphafi eins vel undirbúið og maður hefði óskað. Og ég get gjarnan játað, að hefði ekki staðið sérstaklega á, hefði maður ekki borið þetta mál fram hér á þingi að sinni, heldur látið frekari rannsókn fara fram en þegar hefir verið gerð. En það, sem hefir knúið málið áfram, er blátt áfram það, að of seint er að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í. Í fyrrasumar þótti mönnum svo sem málinu lægi ekki meir á en að það mætti bíða eftir því, að verkfræðingarnir fullkomnuðu mælingar sínar og áætlanir. En þegar leið á sumarið og í haust fór sandburðurinn að ágerast meir og meir, og við það brá mönnum svo í brún, að allir áhugamenn á Eyrarbakka fóru að leggja kapp á, að málið væri borið fram þegar og gæti gengið fram á þessu þingi. Nú sagði ég þeim, að eftir venju og vegna hins örðuga árferðis mætti tæplega búast við, að hafizt yrði handa á þessu ári. Þeir svöruðu því til, að hvað sem því liði, yrðu þeir sjálfir að reyna að hafa öll útispjót til þess að verjast sandinum. Enda er það sannast að segja, að þeir eiga þar góða að. Það er ekki aðeins hreppsfélagið og sýslan, sem þar eiga hlut að máli, heldur vill svo til, að Landsbankinn er eigandi þeirra jarða, sem næstar liggja þessu fyrirhugaða mannvirki. Það, sem liggur á, er að koma upp þessum sandvarnargarði, og undirbúningur til þess er eins góður og hægt er að fá. Það er tekið fram í nál. meiri hl., að þessi garður sé aðeins skoðaður sem tilraun til þess að bægja sandinum frá, og þetta er haft eftir vitamálastjóra. Mér dettur ekki í hug að mótmæla því, að rétt sé með orð hans farið. En þá verð ég að lýsa yfir því, að vitamálastjóri hafði ekki þau orð við mig. Hinsvegar get ég skilið, að ef þeir hafa farið að krefja hann sagna, þá hafi hann sagt, að hann vildi ekki hafa ábyrgð á verkinu. Það er alveg sama og hann sagði við Þorlákshafnarundirbúninginn. Þá tók hann skýrt fram, að hann vildi ekki bera neina ábyrgð á verkinu. Nú gefur hann sömu svör. En hér er um ólíkar lendingar að ræða. Þarna eru hvorki meira né minna en þrír skjólgarðar fyrir legunni, og hver einasta brimalda verður að fara yfir þá alla, og við það dregur úr henni máttinn. Reynslan sýnir líka að þessir skjólgarðar duga vel. Árið 1926 var byggð bryggja og það voru fyrstu lendingarbæturnar þar, og kostuðu 40 þús. kr. Menn spáðu auðvitað misjafnlega. En það hefir ekki molazt einn steinn úr bryggjunni enn, ekki kvarnast nokkur ögn. Þegar maður spyr fróða menn, hverju það megi þakka, svara þeir, að það hljóti að vera af því, að mátturinn er farinn úr brimöldunum við það að komast yfir þessa þrjá varnargarða. Ég býst við, að þeir, sem hafa komið á Eyrarbakka í sæmilegu veðri, hafi séð, að höfnin þar er alveg eins kyr og innan við hafnargarðinn í Reykjavík. Ég sagði í framsöguræðu minni fyrir málinu hér í deildinni, að það, sem þyrfti að gera frekar en bryggjuna, sem komin er, og sandgarðinn, sem áætlun er til um, væri að laga lendinguna, sprengja sker á leiðinni inn og nokkrar smánibbur á hafnarlegunni sjálfri, En þetta hvort tveggja á að gera að verkum, að mun stærri skip en verið hefir geti komizt inn á leguna. Og það er öll þörf á því, að greiða fyrir flutningi á þungavörum sjóleiðis til Eyrarbakka, ef þess er kostur. Þess háttar sprengingar og laganir niðri í sjó verða ekki gerðar án þess að staðurinn hafi verið kortlagður. Ég verð að lýsa yfir því mér til leiðinda, að ég vissi ekki af því, að nú þegar væri til uppdráttur yfir Eyrarbakkahöfn. En hann hefir verið búinn til árið 1915. Þá ætlaði sá gamli danski eigandi, Lefoli, að fara að hefjast handa með lendingarbætur. En svo kom ófriðurinn, og hann seldi síðan allar eignir sínar. Uppdrátturinn er gerður af sjóliðsmönnunum dönsku, sem mælt hafa hér við land. Hann er allnákvæmur og stór og ennþá nákvæmari en sá, sem til er af bátalegunni á Stokkseyri, en hann var þó það eina, sem látið var duga til undirbúnings þar. Annars er það sannast, að það eru kunnugir menn, sem þekkja hverja mishæð í botninum og alla staðhætti, sem bezt geta sagt fyrir um, hvernig verkið skuli vinna. - Mér þykir mikið, að vitamálastjóri skyldi ekki vita af uppdrættinum. En það stendur sjálfsagt svo á því, að hann var í eigu fyrrnefndrar verzlunar og gekk þaðan til Landsbankans, sem varð handhafi eignanna. En þegar ég kom austur á sýslufund um daginn, var það af tilviljun, að þetta mál kom til tals við einn starfsmann Landsbankans þar fyrir austan. Og hann segir mér frá því, að þetta kort sé til. Þess vegna er til undirbúningur undir þessi mannvirki, alveg eins fullkominn og heimtað hefir verið þegar um önnur slík mannvirki hefir verið að ræða. Svo get ég sagt, að ég hefi talað við Finnboga Rút Þorvaldsson frá Sauðlauksdal, sem er einhver sá efnilegasti af okkar ungu mönnum, sem fást við þessi störf, og hefir sérstaklega fengið orð fyrir það, að áætlunum hans megi treysta, líka hvað kostnað snertir. Og hann var í engum vafa um það, að þetta mannvirki gæti staðizt. Eftir að nál. meiri hl. kom út, fór ég til hans aftur, og hann dró þá ekkert úr fyrri orðum sínum. Hitt er satt, að fyrir opnu hafi er aldrei hægt að ábyrgjast mannvirki fyrirflóðum, sem hugsanleg eru. Hv. frsm. meiri hl. getur ekki heldur tekið ábyrgð á slíkum haföldum þarna norður á Skálum. En ég býst við, að menn miði ekki við slík náttúrufyrirbrigði, fremur en t. d. landskjálfta. Við vitum, að farið er að byggja mikið af steinhúsum á Suðurlands-undirlendinu. Og þó getur vel verið, að jarðskjálfti taki það allt saman á 2–3 sek. Maður fer bara ekkert eftir því. Það var mikið gert úr öllum áætlununum um Þorlákshöfn. Það átti einu sinni að verða milljónafyrirtæki. En svo var það alltaf að minnka, unz það var siðast, þegar ég bar það fram hér á þingi, ekki orðið nema 80 þús. kr., eins og hér er nú gert ráð fyrir. En sá munur var á, að bak við það mannvirki stóðu stórlaxar í Reykjavík. Þorlákshöfn var sérstök eign þeirra. En þessar jarðir, sem hér liggja að, eru opinber eign, og svo eru það hreppur, eða jafnvel hreppar, og sýsla, sem standa að verkinu. Nú var það dregið í efa af hv.frsm., að nokkur þessara aðilja vildi hefjast handa. Eins og ég sagði, var ekki gert ráð fyrir því í fyrra. En eftir því sem fram hefir liðið, hefur vaxið upp mikill áhugi fyrir því að byrja undir eins. Verkinu er hægt að haga þannig, að byrja á nokkrum hluta af sandgarðinum, og verkfræðingar hafa fallizt á það í samtali við mig. Garðurinn mundi þá strax koma að gagni og taka við sandinum, meðan er að fyllast að honum að utanverðu. Nú er það vist, að einstakir menn og hreppur og sýsla gera það, sem þau geta til þess, að verkið verði hafið í sumar. Ég hefi fengið tilboð um 5 þús. kr. til þess frá áhugamanni á Eyrarbakka, og fleiri eru reiðubúnir að leggja fram fé. Ætlunin er sú, að þeir, sem að þessu standa, byrji sjálfir með því að leggja fram peninga til framkvæmdanna í von um að fá sinn hlut endurborgaðan úr ríkissjóði síðar. Ég skal svo ekki tefja deildina með lengra máli um þetta. En ég vænti þess, að hv. sjútvn. sjái, að miklar upplýsingar hafa komið fram og undirbúningur er meiri en búizt var við, þegar hún hafði málið fyrir. Enda skildi ég orð hv.frsm. þannig, að honum væri ekkert fast í hendi, að málið væri drepið. En hann 42 endaði með því að segja, að hann óskaði heldur eftir því, að málið yrði ekki samþykkt að sinni. Og ég býst við, að eftir þessar upplýsingar megi honum og öðrum hv.þdm. þykja meinfangalaust, þó að frv. nái samþykki.

Frsm. meiri hl. (Benedikt Sveinsson) Ég mun ekki þreyta þetta mál kappi, því að mér dylst ekki, hve mikils virði höfn á Eyrarbakka gæti verið og lendingarbætur þar, ef þær mættu að gagni koma. En hitt þykir mér allósýnt, hvort ekki mundi koma í sama stað, þótt lagasetning um þetta fengi að biða frekari rannsókna. Hv. 4. þm. Reykv. virtist gramur okkur meðnefndarmönnum sínum í sjútvn. fyrir það, að ekki væri minnzt á sig í nál. okkar. Hann væri þó 1/5 hluti af nefndinni og hefði gefið út sérstakt nál.

En hv.frsm. talaði eins og fyrir alla nefndina

. Þegar ég skrifaði nál., vissi ég ekki betur, en að nefndin væri sammála. En hv.þm. var veikur af landfarsótt þá er fullnaðarályktun var tekin í n. og var hans því eigi við kostur um né eina greinargerð sína. En fyrir varygðar sakir létu aðrir nefndarmenn þess getið, að þm. þessi hefði eigi verið viðstaddur síðustu úrslit málsins. Ég hygg því, að réttur hv.þm. sé alls eigi fyrir borð borinn og því hreinasti óþarfi að koma með nokkrar snuprur fyrir það. Nefndin hefir unnið hlýlega saman og samir því trautt að gera veður út af slíku aukaatriði í fyrsta sinn sem nefndin klofnar í máli - og það eftir á. En ég vil láta þetta eiga sig. Við verðum sjálfsagt jafngóðir vinir eftir sem áður, fyrir slíka smámuni, bæði utan nefndar og annarsstaðar. Hv. þm. (SÁÓ) skýrði málið lítilsháttar frá sínu sjónarmiði, en mér fannst lítið á tillögum hans að græða. Hann talaði fyrir allt Suðurlandsundirlendið og 600 íbúaþorp og um höfn fyrir „sæmileg skip“. Því miður er ekki sú höfn á Eyrarbakka, að nokkurt strandferðaskip hafi fengizt til að fara þar inn. Ég vildi gjarna, að hægt væri að bæta höfnina svo, að slíkt mætti verða. En að setja Eyrarbakka í samband við snjóana á Hellisheiði er heldur fjarstætt. Því að ég ætla, að bændum í uppsveitum austur þar, Tungum, Skeiðum, Grímsnesinu góða og Gull-Hreppunum - að Flóanum ógleymdum, þætti það lítil bót, þó að veittar væri 80 þús. kr. úr þeirra sjóði gegn „jafnmiklu“ eða þó minna „annarsstaðar frá“ til lendingarbóta á Eyrarbakka, einkum þegar helmingurinn væri lagður í sandvarnargarð vestur við Ölfusá, sem enginn lifandi maður á jarðríki veit, hvort að nokkru gagni kemur. Hv. þm. taldi, að undirbúningur væri sæmilegur, eftir því sem venja væri til. Ef til vill má finna þessum orðum nokkurn stað. Hann nefndi Stokkseyrarhöfn, eða Snepilrásina svonefndu. En þar var aðeins um það að ræða að sprengja nokkur sker á helztu leið inn á leguna. - En ég vil leyfa mér að spyrja - þurfti að setja nokkra sérstaka löggjöf eða lagasetningu um það efni? - Ekki minnist ég þess. Þessar umbætur komu að fullum notum, þótt þær væru einungis studdar með fjárveitingu í fjárlögum. Ég vil því benda á, að fara mætti sömu leið til þessara framkvæmda. Þá væri farið að þeirri lögvenju, er vel hefir reynzt. Hv. þm. gramdist það, að ég leitaði í þingtíðindunum að samskonar dæmum. Það er gott að byggja á reynslu liðins tíma, og ekki annarsstaðar betra að leita hennar en í þessari skilríku bók. Um traustleik garðsins er ekki hægt að segja frekara en í nál. Ég hefi ekki talað við Finnboga Rút Þorvaldsson, og vildi hv. 4. þm. Reykv. saka mig um það. En þessi góði þm. hefir ekki talað við Thorvald Krabbe, yfirmann þessara mála, um þetta efni. Vitamálastjórinn segir, að þetta (þ. e. hleðsla garðsins) sé aðeins tilraun. Það má vissulega alltaf lengja garðinn og hækka hann - en hversu kostar það mikið fé og að hverju gagni mundi það koma? - Annars er það nú nokkuð viðurkennt, að verkfræðingum getur skjátlazt. En vanalega eru þeir full-bjartsýnir heldur en bölsýnir um útreikninga sína. Skal ég alls eigi fara neitt út í þá sálma, en aðeins leyfa mér í því sambandi að nefna gamlan kunningja þingsins, brimbrjótinn í Bolungavík. Þá er ég kominn að hv. 1. þm. Árn. (JörB). Hann taldi, að undirbúningur málsins væri góður og í öðru lagi, að garðinum stafaði mest hætta af sandburðinum úr Ölfusá. Það er að vísu ekki hægt að rengja áætlun verkfræðingsins, eins og hún liggur fyrir. Hvort hún stenzt, mun reynslan sýna, ef garðurinn verður byggður. En ég vil benda hv.þm. á það, að verkfræðingurinn tekur það fram, að garðinum stafi ekki hætta af árstraumnum, heldur af sjávarganginum og mun það réttilega athugað. Hv. 1. þm. Árn. sagði, að Eyrarbakki væri eina höfnin, sem nokkurs væri verð, á allri ströndinni frá Keflavík og austur allt til Hornafjarðar, því að ekki væri hægt að telja Vík og Rangársand. Nú er því svo farið, að til Eyrarbakka hefir lítið verið siglt flutningaskipum undanfarinn áratug. Hafa siglingar á hinn fornfræga stað, Eyrar, lagzt mjög niður. Bendir það til þess, að höfnin hafi verið farin að spillast frá því í fornöld, þótt skip fornmanna væru að vísu grunnskreiðari en vor. Fólk hefir og fækkað mikið á Eyrarbakka á seinni árum og verzlun horfið þaðan að mestu. Hv. 1. þm. Árn var hræddur um, að lítið mundi græðast á því, að slá málinu á frest. En á því mundi þó græðast það, að hægt væri að undirbúa málið á viðeigandi hátt, en það væri að renna blint í sjóinn, að fara að samþ. málið eins og það liggur nú fyrir. Hv. þm. nefndi Þorlákshöfn sem dæmi þess, að ekki væri gott að draga slík mál á langinn. Hefði mestöll útgerð þar verið niður lögð, er lendingarbætur voru loks gerðar þar. Ég er nú ekki viss um, nema Þorlákshöfn hefði hnignað jafnmikið, þótt lendingarbætur hefðu verið gerðar þar 10–15 árum fyrr. Og að minnsta kosti er það fullvíst, að umbætur þær, er sýsla og ríkissjóður hafa látið gera þar, hafa að alls engu gagni komið til eflingar útgerð eða útræði á þeim fornfræga stað. Ef afli bregzt einhversstaðar um nokkurn tíma, þá flytja sjómenn þaðan til annara betri staða. Get ég ekki séð, að neinn skaði sé skeður, þótt fiskiver leggist niður, ef skilyrði eru verri þar en annarstaðar. Það geta ekki allsstaðar verið fjölmenn kauptún í landi með aðeins 100 þús. íbúa, og er því bezt, að fólkið flytjist til þeirra staða, þar sem hægast er að komast af. Þeir fiskimenn, sem áður voru í Þorlákshöfn, eru nú dreifðir víðsvegar, og stunda nú sjó frá Reykjavík, Akranesi, Vestmannaeyjum eða öðrum stöðum. Hv. 1. þm. Árn. féllst á það, að rétthermt væri það, að fyrirhleðslan væri aðeins tilraun. Hv. 2. þm. Árn. (MT) talaði sanngjarnlega um málið og viðurkenndi, að undirbúningur þess væri ekki svo góður sem skyldi. En þar eystra væri mjög mikill áhugi fyrir því, að hafizt yrði handa og sandburðurinn úr Ölfusá hindraður. En hann bætti við, að vitamálastjóri vildi ekki bera neina ábyrgð á verkinu. Kemur þetta fullkomlega heim við það, er ég sagði frá viðtali hans við nefndina. Er það að öðru leyti sízt til þess að auka traust á áætlun verkfræðingsins. Það mun rétt, sem hv.þm. sagði, að hafnarbryggjan stendur vel á Eyrarbakka, enda er sandburður að henni sama sem enginn, og þrefaldur skerjagarður fyrir utan, eins og hv.þm. tók réttilega fram, svo að ekki er að undra, þó að 40 þús. kr. bryggja geti staðið þar um tíma. En það sannar ekkert um það, hvort garður muni standa vestur hjá Ölfusárósum, þar sein öldur Atlantshafsins svífa óbrotnar að landi. Hv. þm. sagði vilja Árnesinga um hafnarbætur á Eyrarbakka, að dýpka og breikka hafskipaleiðina og sprengja þar nibbur og sker. Þá upplýsti hann einnig, að til væri uppdráttur hafnarinnar, er gerður hefði verið af herforingjaráðinu árið 1915. Væri það góð undirstaða fyrir verkfræðingana að byggja á og þeim mjög til flýtis. Hv. þm. sagði, að hafnarbæturnar á Stokkseyri hefðu ekki verið betur undirbúnar. En þá er þess að gæta, að til þeirra var veitt lítið fé, um 12 þús. kr., en hér er farið fram á 80 þús. Var því ekki ástæða til þess að krefjast svo fullkominnar áætlunar um þær. Þá drap hv.þm. á mannvirki þau, sem gerð hafa verið á Skálum á Langanesi. Þau styðja einmitt þá skoðun mína, að ekki skuli leggja fram fé til slíkra mannvirkja, fyrr en fullrannsakað sé, hvað þau muni kosta. Áætlun sú, sem gerð mun hafa verið á Skálum, hefir alls ekki staðizt. Hefir það komið sér stórlega illa, því að hvergi hefir fengizt fé til þess að greiða mismun kostnaðar og áætlunar. Hefir sá inn mikli munur lent á þeim er sízt skyldi, bláfátækum verkamönnum, sem unnu að verki þessu heilt sumar, í fullu trausti um skilvíslega greiðslu áður lyki. Hafa sumir þeirra að vísu fengið nokkurskonar bréf fyrir greiðslu kaups síns, en á hvern þau hljóða, veit enginn, og hríðfellur verðið sífellt á þessum verðbréfum. Hefi ég samkvæmt kröfum inna fátæku og illa blekktu verkamanna skorað á fjvn.Nd. Alþingis að taka þetta mál til gagngerðrar rannsóknar og greiða svo úr því, að þessir menn, táldregnir og úrræðalausir, megi að lokum ná rétti sínum fullkomlega. - Öll þeirra vandræði stafa af því, að eigi var fullrannsakað í upphafi, hvað verkið mundi kosta. Hv. þm. sagði, að ekki væri unnt að gera mannvirki svo úr garði, að máttug náttúruöfl, eins og t. d. jarðskjálftar, fengi þeim eigi grandað. Við því væri ekkert hægt að gera. Hv. þm. segir þetta réttilega, að því er kemur til þeirra „náttúruafla“, er enginn veit, hvenær láti til sín taka, né þekkja mátt þeirra, svo sem er um jarðskjálftana. En hér er nokkuð öðru máli að gegna. Allir þekkja hina máttugu hafsjóa, er skella á suðurströnd landsins, - „- því hafgang þann ei hefta veður blíð, sem voldug reisir Rán á Eyjasandi, þar sem hún heyir heimsins langa stríð“. Haustrigningar geta jafnvel brugðizt hér við land, en hið æðandi brim við suðurströndina hefir aldrei brugðizt. Hv. þm. taldi langæskilegast, að hefjast þegar handa og byrja á verkinu, og til dæmis um áhuga manna þar eystra sagði hv.þm., að einn maður á Eyrarbakka hefði boðizt til að leggja fram 5000 kr., svo að hægt væri að byrja á verkinu strax í sumar. Mér lízt vel á, að byrjað sé þegar á verkinu, og reynt að bægja frá þeim háska, er af sandburðinum stafar. Samkv. frv. er ekki ætlazt til mjög bráðra framkvæmda á þessu verki, eins og „ákvæði um stundarsakir“ bera með sér, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til byrjunar á sandgarðinum til þess að bægja sandburði úr Ölfusá má ríkisstjórnin, þegar ástæður ríkissjóðs leyfa, verja allt að 20 þús. kr. úr ríkissjóði, gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar að og öðrum sömu skilyrðum og í lögum þessum segir“. Ég vil benda hv.þdm. á það, að greiðasta leiðin til þess að fljótt verði byrjað á verkinu, er sú, að bíða ekki eftir því, að ríkisstjórnin leggi fram fé til þess, þegar henni finnst að ástæður ríkissjóðs leyfi, heldur að taka fjárveitingu til þess hluta verksins, sem þegar hafa verið gerðar áætlanir um, upp í fjárlög næsta árs. Ég get sagt það af minni hálfu, - þótt ekki sé ég vanur að binda atkvæði mitt fyrirfram, - að ég greiði gjarnan atkvæði með fjárveitingu í fjárlögum til þessara mannvirkja nú þegar á þessu þingi, ef hv.þm. Árn. fylgja því fastlega fram. Skal ég svo ekki eyða hinum dýrmæta tíma þingsins í lengri umr. um málið.

Einar Jónsson Ég hefi venjulega álitið það skyldu mína að vera samtaka hv.þm. Arn. um öll hagsmuna- og nauðsynjamál Suðurlandsundirlendisins. En það er nokkuð vafasamt, að ég geti verið þeim sammála um þetta mál. Þó að öllum hv.þm. sé það kunnugt, að hin mesta þörf er á að bæta samgöngur austanhéraðanna, þá er efasamt, hvort hægt er að fara þá leið, að bæta samgöngurnar jafnhliða á sjó og á landi. Hér hefir verið á ferðinni frv. um nýjan veg austur. Geti hæstv. stj. bæði gert lendingarbæturnar og lagt hinn nýja veg, þá er það auðvitað ágætt. En verði lendingarbæturnar á Eyrarbakka samþ., svo ótryggar sem þær eru, og þær kæmu í bága við lagningu vegarins, þá efast ég ekkert um, að betra væri að sleppa lendingarbótunum og fá veginn. Get ég því helzt fellt mig við rökstuddu dagskrána á þskj. 225. Hv. þm. eru mikið að tala um, að byggja þurfi mannvirki vegna sandburðarins austur frá ósnum. Ég fyrir mitt leyti er viss um, að það er skerjagarðurinn, sem mest háir á þessum stað og hann þyrfti því að sprengja. En það er mjög hæpið og dýrt verk, þó að það mætti takast með miklu fé að framkvæma það. Eins og hv.þm.N.-Þ. (BSv) hefir tekið eftir, þótt ekki sé hann kunnugur þar eystra, þá er brimið hættulegra öllum vörnum þar en sandburðurinn. Hamfarir brimrótsins eru þar svo stórkostlegar, að ekki er gott að segja, hverju þær megi áorka. Hafi ríkið efni á að reyna að gera þarna umbætur, þá er það ágætt, en eins og ég hefi áður sagt, mun ég halla mér að rökstuddu dagskránni, þangað til ég sé, hvernig umr. falla um málið. Það hlýtur að vera öllum ljóst, að þörfin á bættum samgöngum við austursveitirnar er mjög brýn. Má í því sambandi benda á allt það fé, sem ríkið hefir lagt fram til Árnessýslu, til mjólkurbúa, áveita o. s. frv. Þessi fyrirtæki krefjast þess, að samgöngurnar verði bættar sem allra fyrst, annars er því fé, sem lagt hefir verið til þeirra, á glæ kastað. Skal ég þessu til stuðnings nefna átakanlegt dæmi frá því í vetur. Hinn 13. febr. var nýbúið að moka snjó af veginum austur, svo að fært var um hann. En hinn 14. skóf svo snjó niður í allar traðir og tepptust þá allar samgöngur við mjólkurbúin í tvo daga. Þessi samgönguteppa kostaði mjólkurbúin geysimikið fé í þessa tvo daga. Sýnir þetta glöggt, hvílík þörf er á samgöngubótum við austursveitirnar. Ég held, að lendingarbæturnar séu ekki svo vel undirbúnar sem skyldi og álít ég því, að rökstudda dagskráin sé mjög sanngjörn í þetta sinn. Ég vil þó siður en svo spilla fyrir þessum umbótum, en ég get ekki gengið fram hjá líkingu þessa fyrirhugaða verks og brimbrjótsins í Bolungavík. Eru þessi mál mjög sambærileg, því að aðstaðan á Eyrarbakka er mjög erfið, engu síður en í Bolungavík, og er það ekki aðallega vegna sandburðarins, heldur fyrst og fremst vegna skerjanna og brimrótsins. Ég efast um, að hægt verði að koma þessu máli verulega áleiðis, nema með ærnum tilkostnaði. Ég er hræddur um, að 20 þús. kr. mundu hrökkva skammt til þess að gera nauðsynlegar og varanlegar umbætur á Eyrarbakka. Ætti heldur að verja þessu fé til vegarins og þó helzt til járnbrautar, sem ég er sannfærður um, að yrði langbezta lausnin á samgöngumálum okkar, sem búum fyrir austan fjall. Ég mun því halda mér við dagskrána, eins og ég hefi áður sagt og vona ég, að hv.þm. Árn. skoði það ekki svo, að ég sé að leggja stein í götu þessa máls.

Magnús Torfason Margt hefir verið sagt síðan ég stóð upp síðast, en ekki af eins mikilli þekkingu og vera þyrfti. Það hefir verið sagt, að sandurinn bærist austur með landinu, og væri það ytri legan, sem mundi fyllast fyrst og á undan eystri legunni. En það er einmitt eystri legan, sem er nú óðum að fyllast, og færist sandurinn svo vestur eftir. Ber að vísu ekki mikið á honum, en höfnin grynnkar þó smátt og smátt. Hlýtur þessi misskilningur að stafa af ókunnugleika manna á staðháttum þar eystra. Þá hefir og verið talað um hinn gífurlega kostnað, sem leiða mundi af því að sprengja nokkrar nibbur og sker í innsiglingunni. Ég get um það vísað til ummæla formanns nokkurs á Eyrarbakka, sem jafnan hefir dvalið þar og stundað þaðan sjósóknir, og hefir því verið nærri daglega þar á höfninni. Hann lítur svo á, að ekki sé vist, að sprengingar þær muni verða dýrari heldur en á Stokkseyri. Þessar sprengingar taka mjög langan tíma. Á Stokkseyri var t. d. unnið að þeim í 10 ár. Kom stundum fyrir, að ekki var hægt að vinna að þeim nema örfáa daga á sumri, svo sem eðlilegt er. Það hefir verið spurt um það, hve stór skip kæmust nú inn á Eyrarbakkahöfn. Í fyrra lá þar 150 smál. skip. Munu stærri skip ekki komast inn. Má ef til vill bjargast við það fyrst um sinn, en þess ber þó að gæta, að farmgjöld eru miklu dýrari með smærri skipum heldur en með þeim stærri. Það hefir verið talað um ábyrgð á þessu verki. Ég held, að áhættan sé ekki mikil. Slíkur garður hefir staðið í 5 ár í Þorlákshöfn, og hafði ekkert brotnað úr honum þegar ég vissi siðast. Reynslan kennir mönnum líka að vanda sig betur. Þetta fyrirhugaða verk hefir verið borið saman við brimbrjótinn í Bolungavík. Þar gegnir öðru máli. Það var ekki hafrótið sjálft, sem eyðilagði brimbrjótinn, heldur grjótburðurinn. Svo er það ekki á Eyrarbakka. Garði þar stafar engin hætta af grjótburði. Það hefir verið drepið á, að sækja mætti um fé þetta í fjárlögum, og er það vitanlega rétt. En ég sé ekki, að samþ. þessara laga með öllum þeim varnöglum, sem þar eru taldir, geri neitt til, og því engin hætta á ferðum, að samþ. frv. eins og það liggur fyrir. En samþ. laga um þetta efni hefir það gildi að mynda löglega framkvæmdanefnd, til þess að annast verkið. Á Skálum á Langanesi vantaði einmitt slíka nefnd, enda engin lög um, hvernig fara ætti að, ef kostnaðaráætlun verksins færi fram yfir þá upphæð, sem veitt var. Hv. frsm. meiri hl. lagði sérstaklega áherzlu á þessa vantandi ábyrgð um, að hve miklu gagni þetta mannvirki komi, en sú ástæða lýtur þá að því, að samþ. aldrei lögin, því að ég býst ekki við að hægt sé að toga frekari ábyrgð út úr vitamálastjóra, eða mönnum hans, en fengin er. Annars er mér nær að halda, að ef ég hefði getað talað við hv. sjútvn., þá hefði orðið meiri von um framgang þessa máls en nú virðist. Verður því, úr því sem komið er, að skeika að sköpuðu, hvernig um það fer. Hv. 1. þm. Rang. (EJ) var að setja horn í þetta mál og kom mér það að sönnu ekki alveg á óvart. Mér, sem gömlum Rangæingi, er kunnugt um, að Árnesingar og Rangæingar hafa aldrei komið sér saman, þegar um verzlunarmál beggja sýslnanna hefir verið að ræða. Hinsvegar hélt ég nú samt, að hv.þm. mundi ekki taka máli þessu með ónotum. Ég hefi alltaf stutt málstað Rangæinga, bæði á þessu þingi og jafnan áður, og með tilliti til þess finnst mér hv. 1. þm. Rang. hefði getað látið undir höfuð leggjast að vega gegn þessu máli.

Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég hefi ekki ástæðu til að fara um þetta mál mörgum orðum, enda skilst mér, að fátt hafi komið fram í umr. og nál.hv. meiri hl., sem talizt geti rök gegn því, að frv. þetta fái fram að ganga. En hitt vildi ég leiðrétta í ræðu hv.frsm. meiri hl., að ég hafi ekkert látið uppi í n. um stuðning minn við málið. Á fundi þeim, sem málið var tekið fyrir á, gat ég ekki mætt vegna veikinda. Á næsta fundi n. mætti svo Krabbe vitamálastjóri til viðtals, en á þeim fundi gat ég ekki heldur mætt, en eftir þetta samtal við vitamálastjóra virðist svo meiri hl. n. taka sína afstöðu um afgreiðslu málsins. En þegar mér var kunnugt um þá niðurstöðu, féll mér hún ekki, og lét þess þá strax getið, að ég kæmi með sérstakt nál. Þó mun það ekki hafa verið hv.frsm. (BSv), heldur annar maður í n., sem átti till. um rökstuddu dagskrána. Hinsvegar verð ég að taka undir það, að málið í heild er ekki eins vel undirbúið eða upplýst og skyldi. Þó tel ég það ekki fullnægjandi ástæðu til þess að bregða fæti fyrir það nú, og legg því til, að frv. verði samþ. óbreytt. Þá sagði hv.frsm. meiri hl., að ég hefði að óþörfu blandað inn í nauðsyn hafnarbóta á Eyrarbakka vetrarflutningum yfir Hellisheiði. En það gerði ég með vilja, enda skilst mér ekki betur en að hér sé um mjög skyld og nákomin mál að ræða. Mér finnst það veigamikil ástæða fyrir hafnargerð á Eyrarbakka, að vetrarflutningar yfir Hellisheiði geta alltaf teppst. En þegar svo fer, er engin önnur leið til bjargar, en komið verði upp góðri höfn á Eyrarbakka, svo aðflutningar haldi þá áfram sjóleiðina. Það er líka á allra vitorði, að flutningar á stórum skipum borga sig betur en með þeim farartækjum á landi, sem við höfum um að velja. En þá verða skipin að geta hafnað sig hvenær sem er. Nú er helzt útlit fyrir, að við Eyrarbakka geti stærri skip ekki hafnað sig vegna grynninga á skipalegunni. Er því brýn nauðsyn að hefjast þegar handa og koma í veg fyrir að sandburður inn á leguna aukist úr því sem nú er. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, enda þykist ég hafa fært full rök fyrir mínu máli.

Einar Jónsson Ég get ekki sagt, að ég hafi orðið fyrir beinum árásum frá hv. 2. þm. Árn., en ekki var hljóðið létt í honum, svo að eitthvað hafa þau snortið hann ónotalega þessi fáu orð, sem ég mælti áður. Hinsvegar býst ég ekki við, að það snerti mig svo mjög, þó að klettarnir fyrir vestan éti gat á brimbrjótinn í Bolungavik, eins og hv. 2. frsm. Árn. komst að orði, en ríkissjóður hefir ekki farið varhluta af því að bæta þessi margumtöluðu göt, sem árlega hafa dottið á þetta merkilega mannvirki Bolvíkinga. Að ég minntist á brimbrjótinn, kom til af því, að ég bjóst við að eins gæti farið á Eyrarbakka, að hinn fyrirhugaði garður stæði ekki af sér stórsjóa þá, sem berast að landi þar frá opnu úthafinu. Þá var þessi sami hv.þm. að upplýsa um, að Rangæingar og Árnesingar kæmu sér aldrei saman í verzlunarmálum og virðist mér ærið torskilið, hvers vegna hann fer að benda á verzlunarmál í sambandi við málið, sem hér liggur fyrir. Að grafa upp sandeyrar úr skipalegunni við Eyrarbakka og hlaða garða henni til varnar hélt ég að væri fremur samgöngumál þeirra Eyrbekkinga, og Árnesinga þá um leið, heldur en verzlunarmál sýslnanna austur þar. En hann um það. Þá verð ég að bæta því við, að mér þykir talsvert undarlegt, og ekki sízt af honum, að fara að gera hér að umtalsefni ósamkomulag milli þessara sýslna; því að ef svo er, að þessir aðiljar, Árnesingar og Rangæingar, hafi ekki getað komið sér saman um sín sameiginlegu hagsmunamál, þá virðist liggja næst að halda, að þessi hv.þm. eigi einhverja sök á því. Hann hefir, eins og kunnugt er, verið embættismaður í báðum sýslunum og farið með umboð beggja þeirra á Alþingi, þó að það væri nú raunar skamma stund, sem Rangárvallasýsla nyti þingmannshæfileika hans. Þá virtist þessi sami hv.þm. vera drjúgum upp með sér yfir afskiptum sínum af málum Rangárvallasýslu og var að hrósa sér fyrir, hve vel hann hefði stutt Rangæinga í öllum málum sýslunnar hér á þingi. En mér datt helzt í hug, er ég heyrði þetta hrós hans um sjálfan sig: „fyrst Rangæingar hrósa mér ekki, verð ég að gera það sjálfur“, enda er skemmst á að minnast, að einmitt þessi hv.þm., sem bæði hefir verið sýslumaður og þingmaður Rangæinga, hefir reynzt Rangæingum sá Þrándur í Götu hér á Alþingi, að trauðla gleymist í bráð. T. d. get ég nefnt það, að á þinginu 1929 fékk hann því framgengt, að Arnessýslu var gefin eftir allmyndarleg fúlga af viðhaldskostnaði Flóavegarins. Við þm. Rang. veittum honum drjúgan stuðning í því máli, eins og líka sjálfsagt var. En þann stuðning launaði þessi hv.þm. á þá lund, að greiða atkv. á móti því, að Rangárvallasýsla fengi samskonar eftirgjöf, sem þó var af flestum álitið jafn réttlátt og um Árnessýslu. Á þann hátt tókst honum í það sinn að hafa af Rangárvallasýslu nokkur þúsund krónur. Verður því ekki annað sagt, en að umhyggja þessa hv.þm. fyrir velferð Rangárvallasýslu sé nokkuð takmörkuð á stundum. Sama má og segja um hvikulleik hans í járnbrautarmálinu. Ég sný ekki aftur með það, sem ég hefi áður sagt um eyrina eða sandburðinn frá Ölfusá. Eyrin er ekki hættulegust fyrir höfnina við Eyrarbakka. Þessvegna vildi ég óska, Bakkans vegna, að sandeyrin yrði samföst alla leið út í brimgarð og innskerjaboðar hyrfu þar með úr sögunni, því að þá yrði samhliða komin hentugri lending þar en verið hefir um skeið. Eins og er, verður fyrst að laga skerjagarðinn og tryggja það, að hann verði bátum og stórskipum fær sem oftast.

Frsm. meiri hl. (Benedikt Sveinsson) Það hefir fátt eitt markvert komið fram í ræðum þeirra hv.þdm., sem tekið hafa til máls síðan ég lauk ræðu minni, svo að ég leiði hjá mér að svara því nema örfáum orðum. Þó þykir mér það ekki ómerkilegt atriði, sem þeim ber á milli, hv. 1. þm. Rang. og hv. 2. þm. Árn., um sandburðinn úr ósi Ölfusár. Hv. 1. þm. Rang. heldur því fram, að sandurinn berist utan frá ósnum og grynni lónin að vestan. En hv. 2. þm. Árn. er á gagnstæðri skoðun og fullyrðir, að sandurinn berist austan með landinu og bátalegan grynnist fyrst að austan og síðan af sandburði vestur með. Verður þá næsta torskilið, hvernig þessi fyrirhugaði garður, sem liggur alllangt fyrir vestan öll „lón“ og „leiðir“, á að geta komið að nokkrum notum. En ef það er rétt, sem hv. 2. þm. Arn. hefir haldið fram, að sandburður þessi sé framburður Ölfusár, virðist helzt verða að skilja svo, sem sandurinn fari fyrst einhverja djúpleið utan við skerjagarðinn, austur á bóginn, berist síðan að landi við austanverðan Eyrarbakka og snúi svo út með ströndinni, þangað til hann sezt að í lónunum í skipalegunni. Á annan veg er ekki hægt að skilja þetta, nema ef vera kynni, að hér væri um sandburð að ræða frá ósi Þjórsár, sem þó er næsta ósennilegt, þar sem ós hennar liggur allfjarri. Annars er þetta hulinn leyndardómur, og á meðan svo stendur, virðist ekki ástæða til að leggja stórfé í strandvarnargarð, sem með öllu er óvíst um, hvort komið geti að nokkrum notum.

Magnús Torfason Ég hugði, að hv. 1. þm. Rang. væri ekki búinn að gleyma því, að ég veitti minn stuðning til að Rangárvallasýslu væri gefinn eftir vegaviðhaldskostnaðurinn og einmitt á þessu sama þingi, sem ég nefndi. En hitt er satt, að ég var á móti till., eins og hún var fyrst borin fram. Það var líka ég, sem átti þá símtal við sýslumanninn í Rangárvallasýslu og vildi hann ekki sinna till., eins og hún var fram borin. Um það átti ég einnig tal við báða hv.þm. Rang. og benti þeim á að lækka upphæðina. En þeir sátu fastir við sinn keip og till. féll. Enda var engin ástæða til, að Rangárvallasýsla fengi hærri upphæð eftirgefna að tiltölu en Árnessýsla. Þegar svo upphæðin var lækkuð greiddi ég henni atkvæði og hélt ég að við skildum þar með sáttir að viðskiptum, hv. 1. þm. Rang. og ég. Öðru þarf ég ekki að svara honum um þetta atriði. Hann telur þá höfninni á Eyrarbakka bezt borgið, þegar þar er kominn ægisandur fram í skerjagarð, eins og fyrir allri Rangárvallasýslu. Kemur þar fram jafnaðarstefna í honum, hrein og ómenguð. Hv. frsm. meiri hl. tók að nokkru leyti í sama streng, en þó ekki með jafnmikilli fjarstæðu. En vitanlega verður að færa þeim til afsökunar, að báðir eru jafn ókunnugir á staðnum og ekki að vænta, að þeir geti byggt álit sitt og till. á þeim rökum, sem gild verði talin. í því efni skal bent á, að fyrir austan eystri leguna er skerjagarður þvert fyrir, er stöðvar sandburðinn, og kennir þar ókunnugleika þeirra á staðháttum.

Hákon Kristófersson [óyfirl.]: Ég tek ekki til máls vegna þess að mér finnist að hjálpa þurfi hv.frsm. meiri hl. n., enda hefir ekki verið hrakið neitt af því, sem hann hefir sagt fyrir nefndarinnar hönd. En mér hefir verið tjáð, að frsm. minni hl., hv. 4. þm. Reykv., hafi sagt áðan, að sú leið, sem valin hefir verið um afgr. þessa máls af meiri hl. n., mundi ekki hafa verið farin að vilja hv.frsm. meiri hl., heldur hafi annar nefndarmaður ráðið þar mestu um.

Ekki var það nú orðað svo

. En ef ekki er raskað efni, er sama máli að gegna, og verð ég því að álíta, að getsökum þessum hafi verið beint til annars hvors okkar, hv.þm. Vestm. eða mín. En sá, sem sagði mér þetta, segir að orðum þessum hafi verið sérstaklega beint að mínu sæti og þess vegna fannst mér ástæða að taka til máls. Ég man nú ekki gerla, hvernig þessu var háttað, þegar n. tók þetta mál til meðferðar, en þó vil ég undanfella mig því, að hafa átt frekar í þessari till. en aðrir meðnefndarmenn mínir. En ef taka á orð hv. 4. þm. Reykv., sem ekki var á þessum fundum, trúanleg, vill hann þá halda því fram, að mín till. hafi haft þann kraft, að ég hafi getað teymt þá hv.þm.N.-Þ. og hv.þm. Vestm. án vilja þeirra? Nú skal ég að gefnu tilefni lýsa yfir því, að eftir að n. hafði heyrt till. vitamálastjóra og athugað þau gögn, sem fyrir lágu, þá gat hún ekki annað en lýst yfir, að undirbúningur málsins væri ekki nógu góður til þess að hún treysti sér að mæla með því, að frv. yrði að lögum á þessu þingi, og skal það ennfremur tekið fram, að dagskrártill. meiri hl. er alls ekki fram komin af neinum illvilja til málsins. Frv. er, sem sagt, ekkert annað en léleg uppskrift af Þorlákshafnarlögunum, en það mál var á sínum tíma betur undirbúið en hafnarbætur þær, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Ég held því, að það verði að byggjast á einhverjum dularfullum ástæðum, ef beina á til mín, að ég hafi lokkað meiri hl. til þess að afgr. málið á þann hátt, sem lagt er til. Hv. 2. þm. Árn., sem er aðalflm. þessa máls, segir í „leiðréttingu“ sinni á þskj. 253 við nál. meiri hl., þessu makalausa skjali, sem ég minnist ekki að hafa séð áður á þingi, því að flm. máls hafa hingað til látið sér nægja, að bera fram leiðréttingar sínar í heyranda hljóði í deildinni, að Landsbankinn eigi landið, en minnist ekkert á það, hve mikið hann muni leggja fram til mannvirkjanna. Landsbankinn ætti þó að geta lagt eitthvað fram.

Hv. þm. getur verið viss um, að hann gerir það

. - Já, ég tek trúanleg orð hv.þm. En fallvalt er veraldarlán og vil ég þá segja, að þar sem ekki liggur fyrir yfirlýsing frá þessum aðilja um fé til mannvirkjanna, þá verður heldur ekkert á því byggt, hvers vænta megi. Mér er sagt, að mikill áhugi sé fyrir þessu máli á Eyrarbakka og furðar mig sízt á því. En hér á við sem víðar: „Varðar mest til allra orða, að undirstaðan rétt sé fundin“. Hv. 2. þm. Árn. segist hafa talað við vitamálastjóra og fengið hjá honum aðrar upplýsingar en meiri hl. n. fékk hjá þessum sama manni. Þó vill hann ekki gefa í skyn, að meiri hl. hafi rangfært umsögn vitamálastjóra, enda var hv.þm. mjög kurteis og orðaði þetta fallega. Hann fór líka góðum orðum um vin minn, Finnboga Rút verkfræðing, og er ég honum þakklátur fyrir, því að Rút þekki ég vel og að góðu einu.

Honum má trúal

. Já, honum má trúa, það er víst og satt, og vil ég þar með undirstrika það, sem báðir þessir hv.þm. hafa sagt um þennan unga heiðursmann. Ég talaði við Rút, og hann viðurkenndi, að sig vantaði nægilegar upplýsingar til þess að geta ráðið til, hvað gera skuli. Enda fór hv. 2. þm. Árn. mjög gætilega með þau orð, sem hann hafði eftir Rúti, eins og hans var líka von og vísa, - sagði aðeins, að Rútur hefði ekkert dregið úr þessu. Þegar meiri hl. fór þessa leið um afgr. málsins, sem nál. á þskj. 225 sýnir, þá gerðum við það með ráðnum hug. Við vildum ekki rasa að neinu, heldur taka málið upp aftur, þegar vel er til þess vandað og á þeim grundvelli, sem hagkvæmast er fyrir alla.

Þ. e. a. s.: hengja málið upp á snaga

. Ekki vil ég nú orða það svo, enda hefir þetta tíðkast um mörg mál, og hv.þm. sjálfur borið fram slíkar till. Ég get ekki skilið, að það sé að hengja mál upp á snaga, þó að þm. af góðum hug til þess vilji freista að fá það sem bezt undirbúið. Ef hv. d. álítur dagskrártill. meiri hl. óframbærilega, þá hlýtur hún að hníga að öðru ráði og samþ. þá frv. eins og það liggur fyrir.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Það varð að samkomulagi við 2. umr. að geyma til 3. umr. ágreining þann, sem er á milli meiri og minni hl. sjútvn. um tillög til þessarar hafnargerðar. Öll nefndin er á einu máli um það, að styrkja beri hafnargerð á Akranesi. Ágreiningurinn er um það, eins og álit nefndarhlutanna bera með sér, hve miklum hluta! kostnaðar ríkissjóðsstyrkurinn skuli nema. Þetta mál var flutt hér í fyrra af hv.þm. Borgf., og var grg. hans þá svo ítarleg, að ekki er þörf á að endurtaka hana nú. Fullt útlit var fyrir, að málið næði samþykki síðasta þings, en það varð ekki útrætt sem kunnugt er. En þá hófust Akurnesingar sjálfir handa og hafa þegar gert mikið mannvirki, sem er byrjun á varnargarði fyrir væntanlega bátahöfn í Krossvík. Sjútvn. hefir átt kost á að kynna sér þetta mannvirki og alla aðstöðu þar efra. Nefndin fór upp á Akranes til að kynna sér byggðarlagið, útveginn og þessa byrjun á hafnargerðinni. Það var einróma álit allra nm., að hér væri um hið mesta framtíðarpláss að ræða, ef aðstaða væri bætt. Það er kunnugt, að í fyrra nam fiskútflutningur frá Akranesi 11 þús. skippundum. Fyrir páska frétti ég, að meiri afli væri kominn þar á land nú, og hefir þó eigi nema annar gufubáturinn, sem gerður er út þaðan, lagt þar upp. Í stuttu máli sagt hefir Akranes verið eitt hið allra blómlegasta pláss undanfarin ár hér sunnanlands, og þótt viðar væri leitað. Það er einnig talandi vottur um þrótt og dugnað íbúanna, að þeir skyldu sjálfir hefjast handa og reisa 1/3 varnargarðsins, enda þótt frv. næði ekki samþykki þingsins í fyrra. Það er augljóst, að þegar þessi garður er fullbyggður, er komin hin bezta höfn fyrir alla vélbáta. Þeir eru þar í ágætu skjóli fyrir sunnan og suðaustanátt, og um það er mest vert þar; þar eru aðaláttirnar. Það virðist því ekkert áhorfsmál að styrkja þá viðleitni, sem Akurnesingar hafa sjálfir sýnt í verkinu. Einkum virðist þetta sjálfsagt, þegar tekið er tillit til atkvgr. í næsta máli hér á undan. Úr því að menn sjá sér fært að eyða svo miklu fé til hafnarbóta á þeim stað, þar sem aflabrögð eru lítil, ættu menn ekki að skera slík fjárframlög við neglur sér þar, sem um mikinn afla og ágæt framtíðarskilyrði er að ræða og hafnarbæturnar hafa fljót og góð áhrif á framleiðsluna. Ríkissjóður hefir aðaltekjur sínar af sjávarframleiðslunni, og hann hefir mesta von um endurgreiðslu á því fé, sem lagt er fram til hafnarbóta í efnilegustu framleiðsluplássunum. Þá vík ég að ágreiningnum um tillagið. Meiri hl. vill fallast á að veita 2/5 hluta, gegn 3/5 frá hafnarsjóði Akraness, en minni hl. vill veita 1/3 gegn 2/3. Við, sem erum í meiri hl., höfðum það fyrir augum, sem áður hefir átt sér stað um önnur hafnarmannvirki hér á landi, einkum um hafnargerðina á Skagaströnd. Á þinginu 1929 var samþ., að ríkissjóður legði fram 2/5 kostnaðar og ábyrgðist ennfremur 350 þús., sem sýslan átti að leggja fram. Og þó var gert fyrir miklu ríflegra framlagi úr ríkissjóði í frv. því, er stj. flutti. Stj. leit svo á, að rétt væri að styrkja þessa hafnargerð að hálfu úr ríkissjóði og að hálfu með láni úr viðlagasjóði. Hér hefir ef til vill verið of langt gengið, enda breytti Ed. þessu í 2/5 á móti 3/5, og þar við sat, því að brtt. í Nd., um að færa tillag ríkissjóðs niður í 1/3, var felld. Ég hefi drepið á gang þessa máls til að sýna, að þingið virðist hafa velt því vandlega fyrir sér, hvað það teldi hæfilegt, að ríkissjóður legði fram til slíkra mannvirkja. Ég lít svo á, að niðurstaða þingsins 1929 og aðstaða stj. marki nokkra stefnubreytingu um það, hvaða upphæð sé rétt að leggja fram af ríkisins hálfu. Fyrri þing hafa ekki gengið svo langt. Þannig var framlagið til Reykjavíkurhafnar 1/4, og til hafnargerðar í Vestmannaeyjum var framlagið ávallt miðað við 1/4 frá 1913–1923, en hinn hlutann var hafnarsjóði ætlað að bera. En það hefir sýnt sig í Vestmannaeyjum, og myndi sýna sig víðar, að þetta er allt of lítið, þar sem um dýrar hafnargerðir er að ræða, sem kosta hundruð þúsunda eða jafnvel milljónir kr. Greiðslur á vinnulaunum og efni verða að fara fram löngu áður en hafnarmannvirkin eru farin að gefa nokkurn arð. Stefnubreytingin 1929 hefir ef til vill komið af því, að þá var ljóst, hvað hlytist af því fyrir ríkissjóð, ef slík framlög væru skorin við neglur sér í upphafi. Héruðin geta ekki risið undir sínum hluta af byrðinni og ríkissjóður verður að taka hana á sig. Reynslan hefir sýnt, að það var rétt stefna, sem tekin var 1929, að ákveða framlögin svo ríflega úr ríkissjóði, en svo hóflega úr hafnarsjóði, að við það verði staðið. Ég hefi þá lýst afstöðu meiri hl. til þessa frv. og þeim ágreiningi, sem er á milli meiri og minni hl. um framlag úr ríkissjóði. Hinsvegar er enginn ágreiningur um það, að málið eigi fram að ganga, eins og bæði nál. bera með sér.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Það verður ekki deilt um nauðsyn hafnarbóta á þessum stað, enda hefir hv.frsm. meiri hl. tekið fram, að ágreiningurinn sé eingöngu um tillag ríkissjóðs. Það er auðsætt, ef að er gætt, að á hverjum tíma hefir verið í því efni farið eftir getu héraðs þess, er í hlut hefir átt. Hinsvegar hefir enginn föst regla myndazt um þetta til þessa. Þó gilti sú regla framan af, að ríkissjóður lagði aðeins fram 1/4. Sú regla gilti um Reykjavíkurhöfn 1911 og um Vestmannaeyjahöfn 1913. Framlagið hefir síðan hækkað smámsaman. Um nokkra stefnubreytingu 1929 er ekki að ræða. Áður hafði ríkissjóður lagt fram 1/3, til annarar og þriðju gerðar Vestmannaeyjahafnar og 1/3 til hafnar í Hafnarfirði gegn 2/3 frá hafnarsjóði bæjarins. Þetta frv., sem miðar við, að framlag ríkissjóðs sé 2/5, er sniðið eftir lögunum um hafnargerð á Skagaströnd, sem til urðu 1929. En hafnarlögin fyrir Skagaströnd verða til út af sérstökum landsháttum og með sérstökum skildaga, sem hvergi hefir verið settur annarstaðar. Þingið leit svo á að hér væri fremur um lendingarbætur en hafnargerð að ræða. Enda hefir skilyrðunum ekki verið fullnægt, þrátt fyrir 2/5 úr ríkissjóði. Það má því líta á hafnarlögin fyrir Skagaströnd sem hreina undantekningu, sem ekki er hægt að hafa að fyrirmynd, nema þar, sem líkt stendur á. Skagaströnd er einasti staðurinn á stóru svæði, þar sem gæti verið neyðarlending, því að önnur notandi höfn er ekki til við Húnaflóa, nema þá Borðeyri eða Strandahafnirnar vestan flóans. Var því ástæða til að taka sérstakt tillit til þessa. Ég ætla ekki að fjölyrða mikið um þetta mál, það er þaulkunnugt öllum hv.þdm. frá síðasta þingi, og langar umr. munu ekki breyta skoðun hv.þm. um þetta efni. Minni hl. sjútvn. leggur sem sé til, að fylgt verði í þessu máli sömu aðferð og oftast hefir fylgt verið áður um hafnarlagafrv., eins og líka fylgt var með Hafnarfjörð 1929 og Vestmannaeyjahöfn síðari árin, að veita úr ríkissjóði 1/3 hluta kostnaðar, en hinsvegar ábyrgð tekin af ríkissjóði á því, sem hafnarsjóður kann að þurfa til þess að geta komið hafnarmannvirkinu á. Munurinn eftir till. minni hl. er í raun og veru að því er þetta frv. snertir aðeins sá, að úr framlagi því, sem frv. gerir ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram, eru fluttar 80 þús. kr. til ábyrgðarupphæðarinnar, miðað við það, að ríkissjóður greiði 1/3 hluta alls kostnaðar, en öll var höfnin áætluð að kosta 1200000 kr. Minni hl. leggur því til, að ríkissjóður greiði 400 þús. kr., en ábyrgðarheimildin sé færð úr 500 þús. kr. upp í 580 þús. Að hér er ekki um að ræða 2/3 kostnaðar, stafar af því, að í frv. er ekki óskað eftir meiri ábyrgð en 500 þús. kr., eða því, sem stjórn hafnarsjóðs telur sig þurfa að taka að láni til þess að ljúka hafnargerðinni, sem nú þegar er komin nokkuð á veg. Ég vil alls ekki hafa á móti því, að á þessum stað sé rík þörf hafnar og hjálpar við héraðið til að koma henni upp. Ég vil heldur ekki hafa á móti því, að á þessum stað sé góð tekjuvon fyrir ríkissjóð af fyrirhuguðum hafnarbótum. Ég kannast þvert á móti við það, að Akranes sé með álitlegri verstöðvum landsins, og vil líka taka undir það með hv.frsm. meiri hl. n., að á Akranesi hafi verið gengið rösklega og drengilega að verki um endurbætur lendingar, en ég verð líka að halda því fram, að Akurnesingum sé sýnd fullkomin viðurkenning með því, að ríkið bjóði fram 1/3 alls kostnaðar og ábyrgð á hinu. Ekki var veitt meira til Vestmannaeyja, en þar er líka einhver allra stærsta verstöð landsins, ein af þeim, sem ríkissjóður mætti sízt við að missa, og ég sé ekki betur en Akurnesingar sitji þó að betri kostum en Vestmannaeyingar, sem til fyrstu gerðar hafnar sinnar fengu aðeins 1/4 frá ríkissjóði. Óefað er það, að hafnargerð á Akranesi eykur þar útveg, en meiru skiptir þó hitt, að með henni fæst öryggi eigna og manna. Annars sé ég ekki ástæðu til að þrátta lengur um málið. Það verður að fara sem auðið er um till. minni hl., hvort þær verða samþ. eða ekki. En sennilegt væri, að hv.þdm. vildu láta þessi öll hafnarlagafrv., sem fyrir liggja, sæta líkri meðferð. Mér virðist þau eigi öll nokkurn rétt á sér, þótt þörfin sé misjafnlega brýn. Ég vil ekki taka svo mikið tillit til þess, þó að einn staðurinn kunni að vera eitthvað líklegri til tekjuauka fyrir ríkissjóð, því að á öðrum stað getur líka komið til greina brýnni þörf, þar sem t. d. er hafnlaust á stórum svæðum. Við afgreiðslu þessara hafnarmála má þá heldur ekki gleymast, að fjölmargir staðir með ströndum landsins eiga eftir að koma fram með kröfur um hafnarbætur, og undan þeim kröfum verður ekki komizt, þótt enn verði þær að bíða.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Ræða hv.frsm. minni hl. gefur í raun og veru ekki tilefni til langra andsvara. Hann hefir kannazt við og staðfest ummæli manna og álit um nauðsyn þessa fyrirtækis, og er því óþarfi að orðlengja um það. Einungis eru það nokkur ágreiningsatriði, sem ég vildi minnast á. Hv. frsm. minni hl. vildi halda því fram að fjárveiting til hafnargerðar á Skagaströnd væri ekki stefnubreyting, heldur væri um undantekning að ræða, þar eð skoða mætti þá höfn sem neyðarlendingu fyrir miklu stærra svæði en Skagaströnd. Um þetta atriði vil ég þó ekki deila við hv. 1. þm. S.-M., og hverjir hafi afnot af þessari höfn, þar eð ég geri ráð fyrir, að hann sé kunnugri staðháttum en ég. En það haggar ekki neinu, hverjir nota höfnina; svo fremi ríkissjóður tekur þátt í kostnaðinum, þá er það gert með tilliti til sterkrar þarfar þess landshluta eða kaupstaðar, sem í hlut á, og í báðum tilfellum hlýtur það að verða alþjóð heillavænlegt. Ég hefi nú ekki minnzt á annað fordæmi en Skagaströnd, en vil í þessu sambandi benda á Borgarneshöfn. Það á að vísu aðeins að heita bryggja, sem þar var gerð. En ég vona, að hv.frsm. minni hl. kannist við, að það skipti ekki miklu máli, hvort þessar umbætur og framkvæmdir eru nefndar lendingarbætur, bryggjugerðir eða hafnarbætur. Ég vil benda hv.frsm. minni hl. á það, að ríkið styrkti aðeins um 1/4 kostnaðar t. d. Reykjavík 1911 og Vestmannaeyjar 1913. Það var rétt hjá honum, að Rvík þurfti ekki meira. En eins og reynslan hefir sýnt, risu Vestmannaeyjabúar eigi undir því að greiða þann hluta kostnaðarins, er þeim var ætlaður. Að vísu hafa Vestmannaeyjar fengið fé til hafnarbóta síðan, en aðalfjárveitingin og ríkisábyrgðin var samkv. l. 1913. Þær fjárveitingar, sem síðan hafa komið, hafa orðið smærri, veittar samkv. sérstökum lögum. En það sannar ekki, að ekki hafi verið þörf meiri fjárveitingar. Ég hefi áður lýst yfir því, að Vestmannaeyjar hafi orðið að leggja meira á sig í þessu efni en nokkur annar staður á landinu. Annars er það nú ekki til umr. hér. Þegar benda má á tvenn dæmi þess, að þingið álítur rétt að láta meira, þá sést, að staðhæfing hv.frsm. minni hl. um, að Skagaströnd sé undantekning, er ekki rétt, þegar þess er gætt, að stj. leggur sjálf til, að hækkuð séu tillög og ríkisstyrkir til slíkra framkvæmda. Að öllu þessu athuguðu vil ég ekki kannast við, að það hafi verið ofmælt hjá mér, að stefnubreyting hafi átt sér stað í þessu efni hjá Alþ. 1929. Hv. frsm. minni hl. tók sérstaklega fram, hve rösklega og drengilega íbúar Akraness hafi gengið fram til þessa verks. Allir hljóta að kannast við það, þegar þeir lita á mannvirkin á Akranesi, að þau eru eins og sýnilegt tákn þess framtaks og dugnaðar, sem einkennir Akurnesinga. Þau eru eins og útrétt hönd frá einu efnilegasta fiskiveri þessa lands, hönd, sem við hér á þingi verðum að taka jafnfast og drengilega í og hún er rösklega útrétt. Hv. frsm. minni hl. lét svo um mælt, að tekjuvon væri þetta ekki mikil fyrir ríkissjóð, því að komið gæti til greina brýnni þörf annara staða, þar sem enn væri hafnlaust. Ég fæ nú samt ekki séð, að annar staður sé öllu líklegri til að gefa ríkissjóði góðar og auknar tekjur vegna sinna hafnarbóta en einmitt Akranes, sem ég legg á borð við Vestmannaeyjar í þessu efni. Þegar ríkið ætlar að takmarka eitthvað fjárframlög sín, þá má fyrst athuga það gaumgæfilega, hvort þetta geti ekki orðið til þess að draga úr möguleikunum fyrir auknum tekjum ríkissjóðs. Hér í þessu tilfelli held ég, að enginn vafi geti leikið á því, að árangurinn af styrk til hafnargerðar á Akranesi verði til aukningar tekjum ríkissjóðs. Og ég held, að það sé ekki ofmælt, að ef höfnin á Akranesi væri bætt á þann hátt, að hún væri viðunandi fyrir bátaflotann, sem þar á heima, þá séu öll líkindi til þess, að flotinn tvöfaldist og aflinn og tekjur þjóðarinnar vaxi að sama skapi. Það má sem sé ekki missa sjónar á því, þegar ákveða á, hvert skuli veita því fé, sem ríkissjóður getur af mörkum látið til verklegra framkvæmda, hvar það muni koma að mestum notum fyrir þjóðina í heild. Ef litið er á málið frá þeirri hlið, hygg ég, að fjárveitingar til að bæta aðstöðu manna í helztu veiðistöðvum landsins, sem ríkissjóður fær árlega miklar tekjur frá, ættu að koma til greina á undan mörgum öðrum. Og mér fannst af niðurlagi ræðu hv.frsm. minni hl., að hann með sjálfum sér væri mér sammála um þetta. Ég þarf svo ekki að hafa um þetta fleiri orð, hv. d. sker að sjálfsögðu úr, hvað hún álítur réttast í þessu máli. En ég vil undirstrika það, að með aðgerðum sínum viðvíkjandi hafnarbótum í Borgarnesi árið 1926 og viðvíkjandi hafnarbótum á Skagaströnd árið 1929, hefir þingið breytt um stefnu hvað snertir framlög til hafnarbóta. Og meðferð síðasta þings á þessu frv. og fleiri slíkum, þó þau næðu ekki endanlegri afgreiðslu, sýndi greinilega, að meiri hl. þingsins aðhylltist hina nýju stefnu, sem tekin var upp 1926.

Pétur Ottesen Ég vil þakka hv.frsm. meiri hl., hvað vel og drengilega hann hefir tekið í þetta mál, hvað mikinn skilning hann hefir sýnt á nauðsyn þess, að það nái fram að ganga. Eins og hv.frsm. tók fram og einnig er bent á í nál., eru þarna á Akranesi einhver beztu skilyrði, sem til eru á öllu landinu, til þess að auka bátaútveginn stórkostlega mikið. Eins og menn vita, er Faxaflói einhver mesta gullkista landsmanna, sökum veiðisældar hans á vetrum. En engin trygg bátahöfn er til við hann nú, sem þeir bátar geta sótt frá á miðin, sem daglega þurfa að koma til lands. Menn hafa því ekki aðstöðu til að nota þá miklu möguleika, sem hér eru fyrir hendi, geta ekki fært sér verulega í nyt fjársjóði þá hina miklu, sem fiskimið Faxaflóa hafa að geyma, fyrr en trygg höfn er komin á Akranesi. Hinsvegar er hér að ræða um svo mikið verk, að það er ekki hægt að framkvæma án mikillar fjárhagslegrar aðstoðar frá ríkinu. Að því stendur aðeins einn hreppur, allstór að vísu, með sýsluna að bakbjalli. En áætlað er, að verkið muni kosta 1200 þús. kr., svo hér er í rauninni um stórvirki að ræða, á okkar mælikvarða. Hv. frsm. minni hl. fer nú í slóð sína frá síðasta þingi og vill draga úr því framlagi, sem frv. gerir ráð fyrir frá ríkissjóði. Hann vill ekki viðurkenna, að fordæmi hafi verið skapað 1929 um framlög til hafnargerða yfirleitt. Ég vil nú reyna að sýna fram á, að það er miklu fremur meiri en minni ástæða til að styrkja hafnargerð á Akranesi heldur en á Skagaströnd. Enginn getur a. m. k. gengið lengra en það að segja, að Skagaströnd hafi jafnan rétt til framlags úr ríkissjóði til hafnargerðar eins og Akranes. Möguleika til fiskveiða á þessum stöðum þarf ekki að bera saman. Reynslan sýnir, að ekki hefir komið á land á Skagaströnd nema örlítið brot á móts við afla þann, sem lagður hefir verið á land á Akranesi. Ein aðalástæðan, sem fram var borin fyrir því, að styrkja ætti ríflega höfnina á Skagaströnd, var sú, að þar væri um svo mikla útflutningshöfn að ræða. Í því sambandi vil ég benda hv.frsm. minni hl. á það, að eins er ástatt um Akraneshöfn. Eins og nú er, er hún eina útflutningshöfnin í Borgarfjarðarhéraði, og aðalútflutningshöfn Hnappadalssýslu og nokkurs hluta Snæfellsnessýslu, má bæta við. Eins og samgöngum er nú háttað, sækja menn þaðan verzlun suður í Borgarfjörð. Hvað útflutning og verzlun snertir hefir því Skagaströnd enga yfirburði fram yfir Akranes, nema síður sé. Út af því, hvort skapað hafi verið fordæmi um framlög til hafnargerða árið 1929, með samþykkt l. um hafnargerð á Skagaströnd, er rétt að drepa á gang málsins í þinginu þá. Frv. var flutt af stjórninni, var þar gert ráð fyrir ekki aðeins að greiða helming kostnaðar úr ríkissjóði, heldur einnig að lána hinn helminginn úr viðlagasjóði. Svo komu fram brtt., miðaðar við það, að greiddir væru 2/3 hlutar kostnaðar úr ríkissjóði, eins og gert var. Einnig komu fram till. um að greiða 1/3 hluta kostnaðar úr ríkissjóði, en þær voru felldar í báðum d. Ætla ég því, að þarna hafi komið allskýrt í Ijós, að það var vilji Alþ. 1929, að dýrar hafnargerðir væru kostaðar að 2/5 hlutum af ríkinu. Ég hefi nú enn rakið gang þessa máls til að sýna skýrt og áþreifanlega, að með samþykkt laganna um hafnargerð á Skagaströnd var lagður grundvöllur að fjárframlögum úr ríkissjóði til stærri hafnargerða. Framhjá því verður ekki komizt. Hv. frsm. minni hl. minntist á Hafnarfjarðarhöfnina. Það er rétt, að styrkurinn til hennar var lægri heldur en styrkurinn, sem ákveðinn var í fögum um hafnargerð á Skagaströnd og sem frv. fer fram á til Akraneshafnarinnar. En það er um hafnargerð í Hafnarfirði, eins og til dæmis að taka um hafnargerðina í Reykjavík, að kostnaðurinn við hafnargerðina, miðað við þær tekjur, sem víst er um að höfnin gefur, er miklu minni hlutfallslega en á öðrum stöðum á landinu. Ég ætla, að ekki þurfi fleiri orð um þetta til að sýna það og sanna, að ný stefna er fram komin í fjárveitingum til hafnargerða, sem náð hefir lögfestingu. 1929 var skapað fordæmi, sem ber að skoða þannig, að með því hafi verið lagður grundvöllur fyrir afgreiðslu samskonar mála í framtíðinni. Og fyrir þeim grundvelli fékkst staðfesting á síðasta þingi, engin breyting frá stefnu þingsins 1929 í þessum málum kom þá fram. Þetta frv. var þá flutt, ásamt fleiri hafnarfrv., á sama grundvelli og nú - tveggja fimmtu hluta framlagi úr ríkissjóði - og var samþ. þannig af Nd.Till. minni hl. um að lækka framlögin voru felldar. Það var aðeins af því tími vannst ekki til að afgreiða þessi frv. í Ed., að þau voru ekki endanlega samþ. eins og þau liggja nú fyrir. Út af því, sem sagt er í nál. minni hl., og í framhaldi af því, seni ég hefi þegar sagt um nauðsyn hafnarinnar á Akranesi, vil ég enn aðeins benda á 2 atriði til að sýna það, að þessi hafnargerð hefir þjóðhagslega þýðingu, langt út fyrir takmörk héraðsins. Það hefir verið svo um langt árabil, að bátar víðsvegar af landinu hafa sótt hingað í veiðistöðvarnar við Faxaflóa til vetrarveiða. En það hefir verið í minni mæli en ella sökum þess, að aðstaðan á þessum veiðistöðvum hefir ekki verið sú, sem æskilegt hefði verið, bæði hvað snertir öryggi bátanna og afgreiðslu þeirra. Það er áreiðanlegt, að ef komið væri upp sæmilegri höfn á góðum stað við flóann, eins og Akranes er, þá mundi þessum aðkomubátum, sem sækja hingað til veiða, fjölga mjög. Þess vegna hefir hafnargerð á Akranesi mjög víðtæka þýðingu; hún getur orðið öðrum veiðistöðvum til beinna hagsmuna. Í öðru lagi vil ég benda á það, að hvað samgöngur snertir hefir ekki önnur höfn meiri þýðingu en Akraneshöfn. Það vantar ekki annað en trygga höfn, sem skapar möguleika til daglegra ferða á sjó milli Akraness og Reykjavíkur, til þess að aðalsamgöngurnar á landi milli Rvíkur annarsvegar og Norður- og Vesturlands hinsvegar leggist um Akranes, þegar vegurinn þaðan vestan Hafnarfjalls að Hvítárbrú er fullgerður, sem verður innan skamms, Það er þannig sama, frá hvaða hlið er litið á þetta mál, alstaðar kemur í ljós, hvað það hefir mikla og víðtæka þýðingu fyrir þjóðina í heild. í nál. er drepið á, að að þessu verki standi blómlegt hérað og að þar sé meiri fjármunageta til framkvæmda heldur en annarsstaðar. Því verður ekki neitað, að miðað við þá erfiðu aðstöðu, sem menn þarna hafa haft til sjósóknar vegna hafnleysis, er afkoma þeirra góð, eftir því sem gerist. Það eru ekki nema 5 ár síðan Akurnesingar fengu þá aðstöðu, er þeir nú hafa, til að sækja á fiskimiðin heiman að frá sér. Og þó þeir hafi fært sér hana í nyt af miklum dugnaði þennan stutta tíma, þá leiðir af sjálfu sér, að þeim hefir ekki tekizt að byggja upp neina sjóði til þeirra framkvæmda, sem hér er um að ræða, enda urðu þeir að kosta miklu til að skapa þessa aðstöðu, þó hún ófullkomin sé. Fjárhagsgeta þeirra til að hrinda í framkvæmd slíku stórvirki sem höfnin er, er þess vegna mjög takmörkuð, það leiðir af sjálfu sér, enda mælir fyllsta sanngirni með því, að slíku mannvirki sem hafnargerðin á Akranesi er verður ekki hrundið í framkvæmd með öðru móti en með ríflegum atbeina þess opinbera. Ég þarf svo ekki að fara fleiri orðum um nauðsyn þessa máls, né hitt, að það, sem farið er fram á í frv., er í fullu samræmi við þann vilja þingsins, sem fram hefir komið í þessum efnum síðan 1929. Ég vil benda hv. 4. þm. Reykv. á það, að mér finnst það lítið samræmi hjá honum að vilja færa styrkinn til hafnarinnar á Akranesi niður í 1/3 kostnaðar, þegar hann hefir á sama fundi greitt atkv. með, að ríkið leggi helming kostnaðar fram til lendingarbóta annarstaðar.

Það hefir verið venja að styrkja verk eins og þar er um að ræða með helmingi kostnaðar

. Nei, það hefir ekki verið regla að veita helming kostnaðar til garða, sem byggðir eru til að verja hafnir, heldur hafa þeir verið kostaðir að Vá af ríkinu, eins og bryggjugerðir.

Fiskifélagið hefir bætt við

. Ég veit ekkert um, hvað Fiskifélagið hefir gert, enda er ekki verið að ræða hér um framlög frá því. Ég endurtek það, að hv.frsm. minni hl. sýnir fyllsta ósamræmi í framkomu sinni, ef hann heldur fast við brtt. sínar við þetta frv., eftir að hafa greitt atkv. með frv. um lendingarbætur á Eyrarbakka óbreyttu. Þá á ég aðeins eftir að minnast á 3. brtt. á þskj. 218. Með henni á að koma inn í frv. heimild handa hreppsnefndinni til að taka eignarnámi lönd og lóðir, sem að höfninni liggja. Ég vil benda á, að í frv. er nú fyllsta heimild til að taka það land eignarnámi, sem bygging hafnarinnar krefst. En að setja svo víðtæka heimild til eignarnáms í framtíðinni í frv. sem felst í brtt., án þess að viðkomandi aðilar hafi nokkra ósk látið í ljós um það, það finnst mér bæði ástæðulaust og óþarft. Ég er viss um, að ef einhverntíma verður fyrir hendi þörf til slíkra ráðstafana, þá muni þingið vega réttilega ástæðurnar með því og móti á hverjum tíma, og komi fram nægilega gildar ástæður fyrir því, að almennings hagsmunir krefjist eignarnáms á landi til handa höfninni, fram yfir það, sem frv. óbreytt heimilar, þá efast ég ekki um, að þingið muni leyfa það. Þessi brtt. er ekki fram komin að vilja Akurnesinga, því till. í sömu átt kom fram á þingmálafundi þar í vetur, og var felld. Það hagar þannig til á Akranesi, að mikill hluti af þorpinu liggur að höfninni, þannig að undir ákvæði brtt. gæti heyrt hér um bil öll strandlengjan meðfram kauptúninu. Hv. frsm. minni hl. (SvÓ) hefir alltaf verið mótfallinn því, að þingið geri ráðstafanir til eignarnáms, þegar ekki hefir verið tvímælalaus nauðsyn á því. Hann hefir oft greitt atkv. á móti því, þegar átt hefir að smeygja slíkum ákvæðum inn í löggjöf okkar. Ég vænti þess, að hann verði samkvæmur sjálfum sér, þegar farið verður að greiða atkv. um þessa brtt. Ég vona, að þetta mál fái nú afgreiðslu til hv. Ed, þegar í kvöld. Akurnesingar eru þegar byrjaðir á þeim framkvæmdum, sem frv. ræðir um, og þeim er ákaflega mikilsvert að geta haldið því áfram á næsta sumri. Það hagar svo til, að hver viðbót, sem gerð er við hafnargarðinn, kemur þegar að notum. Því meira sem hann er lengdur, því betra hlé myndast, sem greiðir mjög fyrir afgreiðslu skipa. Ég vona, að hv.þd. verði samkvæm sjálfri sér og afgreiði þetta frv. á sama hátt og hún gerði í fyrra. Með þessari hafnargerð er lagður grundvöllur að framþróun í atvinnulífi þjóðarinnar, sem menn geta vænzt að skera mikið upp af, bæði fyrir einstaklinga og ríkið í heild.

Sigurjón Á. Ólafsson Ég ætlaði að leiða hjá mér umr. um þetta mál, því það má heita þrautrætt. Það, sem deilt er um er það, hvað hátt framlag ríkissjóðs skuli vera. Ég þarf ekki að skýra afstöðu mína hvað það snertir; um það hefir svo oft verið rætt síðan ég kom á þing. Ég hefi verið og er á móti því, að framlög til hafnargerða séu hækkuð upp í 2/5. Mér er fyllilega ljóst, að hafnargerðir eru svo mikilsverðar fyrir þjóðina, að þær ber að styrkja eftir því, sem ástæður leyfa. En til þess að hægt sé að sinna kröfum sem flestra, vil ég halda við þá reglu, að ríkið leggi fram 1/3 kostnaðar. Víðsvegar af landinu koma kröfur um hafnargerðir, og ég álit, að ekki sé hægt að fresta þeirri kröfum af hálfu þings og stjórnar. því hefi ég bundið mig við þá reglu, sem áður hefir gilt, að framlag ríkissjóðs væri 1/3. Ég geri engan greinarmun á því, hver staðurinn er, sem þarf að láta byggja höfn, því allir hafa þeir jafnmikinn rétt til að krefjast hafnarbyggingar. En ég geri greinarmun á því, hvar þörfin er mest. Og ég skal játa það með hv.þm. Borgf. og fleirum, að þörfin sé mest á Akranesi, og það hefi ég allt af viðurkennt. Þó að ég hafi ekki verið tíður gestur þar, þá hefi ég þó komið auga á nauðsynina. Ég benti á þetta á síðasta þingi og skal því ekki fjölyrða frekar um það. En þær till., sem minni hl. bar fram þá, voru öðruvísi en nú, sérstaklega að því leyti, að ábyrgðarheimildin var að 2/3 hlutum af hálfu ríkisins, en 1/3 hluta af hálfu sýslufélaganna. Ég viðurkenni þau rök, sem færð voru fyrir því, að sýslufélögin geti ekki annast ábyrgðina að nokkru leyti, og tel ég það rétt, að ríkið eigi að bera alla ábyrgðina. Þess vegna hefi ég skrifað undir það, að ríkisábyrgðin væri 2/3 hlutar af kostnaði fyrirtækisins. Mér skilst á hv.flm., að eins og nú standa sakir, sé aðalatriðið að fá hafnarlög. Ég verð að viðurkenna, að þetta sé rétt og mikils virði sé fyrir þessi pláss að fá hafnarlög, til þess að innheimta geti farið fram á þeim gjöldum, sem lögin ætlast til. Ég ætlast til, að þetta sé svo veigamikið atriði, að allir þeir hv.þm., sem hlut eiga að máli, megi vera fullsæmdir af því, að frv. gengi fram með þeim framlögum frá ríkinu, er við í minni hl. leggjum til. Nú er vert að athuga eitt, sem ég hefi séð, en ekki talið fært að gera brtt. um, sökum þess að í nefndinni eins og á stóð var ekki hægt að fá fylgi með. Það er aðeins heimild fyrir þessu fé, samkv. frv., þegar fé er veitt í fjárlögum. Ef hv.flm. vill vera með mér í því, að fram skuli vera lagt 1/3, þá skal ég vera með honum í því, að það sé skilyrðislaust, að plássin geti fengið féð strax, eða þegar þörfin er hjá þeim - m. ö. o., að heimildarákvæðið falli niður, á sama hátt og lögin hljóða um hafnargerð í Hafnarfirði. Að málið náði ekki fram að ganga á síðasta þingi, má hv.þm. sjálfum sér um kenna. Það var ekki eftir nema ein umr. um málið í Ed. Þá gerði hv.þm. (PO) og hans flokkur bandalag við stjórnarflokkinn um að láta málið ekki ná fram að ganga ásamt öðrum málum, er líkt stóð á um, frá okkur jafnaðarmönnum, svo sem tóbakseinkasalan og fl., og þinginu þar með slitið.

Þetta eru margendurtekin hrein og bein rakalaus ósannindi

. Nú segir hv.þm., að höfnin á Akranesi geti rúmað helmingi stærri skipaflota og mikið meira en það, ef byggð verði. Þá lít ég svo á, að á Akranesi sé betur hægt að standa straum af útgjöldum við höfnina en sumstaðar annarsstaðar. Sauðárkrókur hefir t. d. ekki eins góð skilyrði til að standa straum af hafnarkostnaði og Akurnesingar. Það verður að taka tillit til þess, hvernig plássið er úr garði gert til þess að standast þann kostnað, sem það á að bera. Hv. þm. segir, að ósamræmi sé hjá mér með orðin lendingarbætur og hafnarbætur. Ég hefi alltaf gert greinarmun á þeim orðum. Lendingarbætur eru gerðar í smáplássum, bar sem engir möguleikar eru til að standa straum af miklum hafnarkostnaði, og þar er um minni fjárupphæð að ræða. Þó þær standi ekki í fjárlögum, þá eru þær veittar úr ríkissjóði samt sem áður. Flest tillögin eru meir en helmingur úr ríkissjóði, með þeim framlögum, er Fiskifélag Íslands leggur til. Á Akranesi er sá hluti landsins, sem kemur til að komast fyrst í not og sem liggur bezt að mannvirkinu, einstakra manna eign. Þrír menn eiga það land að mestu. Allmargir Akurnesingar vilja láta hreppinn fá heimild til þess að eiga landið. En ég veit, að hv.þm. segir það satt, að meiri hl. Akurnesinga er á móti þessu. Við vitum, hverskonar skoðanir eru ríkjandi þar. En það ber ekki allt upp á sama daginn; áður en okkur varir geta skoðanirnar breytzt. því er rétt að heimila þetta í lögum.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Mér skilst á umr. um þetta mál, að þær séu og muni verða ófrjótt erfiði og árangurslítið. Ég get ekki betur séð en að málið liggi svo ljóslega fyrir öllum þm., að þeir hljóti að vera við því búnir að greiða atkv. Ég þykist þess vegna ekki þurfa að svara orði til orðs því, sem fram kom í ræðu hv.frsm. meiri hl. og flm. frv., því flest af þessu er áður sagt, sumpart á síðasta þingi og sumpart við þessa unir. Ég vil þó leyfa mér að leiðrétta örfá atriði í ræðu hv.flm. Hann heldur því sem sé fram, að á þingi 1929 hafi verið tekin upp ný stefna í afgreiðslu hafnarlagafrv. og að þeirrar stefnu hafi jafnvel gætt í eldri ákvörðunum, svo sem í ákvörðuninni um Borgarnesbryggjuna frá 1926. Að tala um Borgarnesbryggjuna í sambandi við hafnarlög er í rauninni fjarstæða, því að þessi bryggjugerð, sem um er að ræða, er ekki annað en hluti af vegargerð, aðallega vegna vegarins norður. Þá er þetta því ekkert fordæmi um það, að framvegis sé skylt að leggja 2/3 til hafnargerða. Ég hefi tekið það fram áður, og það hafa einnig fleiri gert, að afgreiðsla hafnarlaga fyrir Skagaströnd er ekki annað en venjuleg ákvörðun um lendingarbót, þó að fyrirsögnin sé eins og hún er. Annars get ég látið vera að svara öðrum eins firrum eins og þessum. En ég vil þó að því er snertir ummæli hv.flm. um Akranes annarsvegar og Skagaströnd hinsvegar, segja það, að þessir staðir eru ekki sambærilegir. Hv. flm. vill halda því fram, að þörfin sé jafnmikil á báðum stöðunum, og þess vegna ætti að fylgja sömu stefnu um framlagið úr ríkissjóði. Munurinn er þó mikill, þegar litið er á það, að skammt frá Akranesi er góð höfn, þar sem Reykjavíkurhöfn er, en hvergi nærri Skagaströnd er höfn, sem heitið getur. Þessir 2 staðir eru því alls ekki sambærilegir. En þetta skyggir þó ekki á nauðsynina fyrir Akranes að fá höfn, sem er sjálfsögð vegna útgerðarinnar. En ekki er á Akranesi sömu lífsnauðsyn til að dreifa til bjargar sjófarendum, þegar illa stendur á, sem á Skagaströnd, þar sem Reykjavíkurhöfn er svo nálæg. Þess verð ég að minnast í sambandi við þetta hafnarlagafrv. og önnur, sem fyrir liggja, að þó þau verði að lögum, er ekki líkt því lokið þeim hafnargerðum, sem verður að gera. Fjöldi staða mundi koma með óskir um hafnargerðir, og sumstaðar svo aðkallandi, að ekkert undanfæri væri að verða við þeim óskum.

Pétur Ottesen Ég get vel tekið undir það með hv.frsm. minni hl., að þetta sé ófrjó deila og tilgangslítil. En því miður er hann höfundurinn að því, að verið er að vinna þetta ófrjóa verk hér, því ef hann hefði ekki komið með þessa brtt., sem hann veit er tilgangslaus, þá hefðum við ekki þurft að vinna þetta ófrjóa verk. Hann er höfundurinn að því, að komizt var út á þessa leiðinlegu braut.

En ekki flm. sjálfur?

. Ég skal ekki fara út í það við hv.þm., að deila frekar um stefnuna. Það þýðir ekkert fyrir hv.þm. að tala um það, því þessi stefna var tekin upp 1929 og var endurnýjuð 1930 með samþ. d. og Ed. á þessu frv. eins og það nú liggur fyrir. Út af því, sem hv.frsm. minni hl. var að tala um hafnargerð á Skagaströnd og Akranesi, þá er skemmst frá að segja, að þar eru verkin, framkvæmdirnar, sem skera úr um það, hvar nauðsynin er meira aðkallandi. Það voru samþ. lög um hafnargerð á Skagaströnd 1928. En þar hefir ekkert verið aðhafzt. En engin lög hafa verið samþ. um hafnargerð á Akranesi. En þó er búið að vinna þar verk, sem hefir kostað 120 þús. kr. Ég ætla að þetta sé talandi vottur, hvar nauðsynin er meira aðkallandi. Og þeir, sem vilja líta á nauðsyn hvers verks, geta ekki hjá því komizt að líta á nauðsyn þessa verks, sem svo er komið. Að hafnargerðin á Skagaströnd sé lendingarbót, bað má náttúrlega segja um allar hafnarbætur. Því eins og ég hefi oft sagt, þá hefir hafnargarður á Akranesi t. d. tvöfalt hlutverk, fyrst og fremst skjól fyrir væntanlega höfn og líka lendingarbót til að afgreiða skip. Svo ef við viljum fara út í þá sálma, þá er hafnargerðin á Akranesi eins lendingarbót og væntanleg hafnargerð á Skagaströnd. En hér er ekki um það að deila, að mikil þörf er á hafnargerðum víðsvegar um landið. En hv.þm. og samherji hans í því að lækka styrki til hafnargerða, hv. 4. þm. Reykv., vilja verja það með því, að nauðsynin sé svo viða fyrir hendi. Við neitum því ekki. En það er heppilegra og praktískara að veita ekki fleiri fyrirtækjum stuðning en bolmagn er hjá ríkissjóði á hverjum tíma til að inna af hendi og koma í framkvæmd. því það, sem hér um ræðir samkv. frv., er hvorki meira né minna en 720 þús., sem gert er ráð fyrir, að Akranes leggi fram af eigin rammleik til þessarar hafnargerðar. Ég býst við, að mönnum hljóti að vera ljóst, að þetta er ekkert smáræðisfé fyrir eitt hreppsfélag að leggja af mörkum og að það sé því þörf á þessum styrk til að ná þeim mikla árangri, sem leiðir af hafnargerðinni á þessum stað. Út af því, sem hv.frsm. minni hl. var að tala um, að höfnin á Skagaströnd væri nokkurskonar nauðleitarhöfn, því ekki væri nein höfn þar nálægt, sem hægt væri að leita til, ef illa stæði á, en því væri ekki til að dreifa á Akranesi, vildi ég benda hv.frsm. á, að honum hlýtur að vera ljóst sem gömlum sjómanni, að riðið getur á lífi þeirra manna, sem stunda sjó á Akranesi og sækja um langan veg í háskammdeginu, að þeir eigi að að hverfa sæmilega tryggri höfn heima þar, í staðinn fyrir það, að þurfa að leita til Reykjavíkur eða kannske alla leið til Hafnarfjarðar. Þar sem hv. 4. þm. Reykv. vill gera mér tilboð, þá verð ég að segja, að það hefir unnizt seint upp fyrir honum þetta.

Betra er seint en aldrei

. En ég vil nú bara segja hv.þm. það, að mér virðist hann vera búinn að gera nóg að verkum með að tefja fyrir og spilla þessu máli, með því að vilja lækka styrkinn til hafnargerðarinnar, þó hann nú á síðustu stundu fari ekki að reyna að fleyga málið. En hv.þm. getur átt það víst, að ég skal gefa honum tækifæri til að greiða atkvæði með fjárframlagi til hafnargerðarinnar, því að ég ber bráðlega fram till. um að taka upp í fjárl. 1932 nokkrar fjárupphæðir til hafnargerða, og ég vænti þess, að hann sýni þá, að einhver hugur fylgir máli hjá honum um stuðning við þetta verk. Um eignarnámstill. vil ég aðeins bæta því við, að ég tel, að samkomulag milli hlutaðeigenda sé miklu heppilegra en eignarnám og sé því óþarfi að gera ráð fyrir því í l. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, enda álít ég, að fullvíst sé um afdrif þessa máls hér í d., eftir þeim undirtektum, sem það fékk í fyrra. Ég vænti svo þess, að þessu máli verði lokið hér í kvöld, svo að ég geti miðað till. mínar um fjárframlög við afgreiðslu þess hér.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt svohljóðandi skrifleg brtt. frá hv. 4. þm. Reykv.: „Við 1. gr. Orðin „þegar fé er veitt til þess í fjárlögum“ falli niður“. Um brtt. þessa þarf afbrigði frá þingsköpum.

Pétur Ottesen Ég vil mælast til þess, ef ekki vinnst tími til að ljúka við atkvgr. um þetta mál í kvöld, að atkvgr. um það fari fram fyrst á næsta fundi.

Forseti (JörB): Ég mun verða við þeirri ósk hv.þm. Borgf.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég mun reyna að verða við óskum hæstv. fors., að lengja ekki umr. úr hófi fram. Langar umr. geta ekki heldur talizt nauðsynlegar, þar sem búið er að ræða ítarlega um flest þau atriði, er þetta mál varðar, í sambandi við umr. þær, er fram fóru um næsta mál á undan hér í deildinni (hafnargerð á Akranesi). Að vísu er sá munur á, að meiri hl. n. í því máli leggur á móti samskonar brtt. og meiri hl. í þessu máli mælir með. Ég sé enga ástæðu til að endurtaka ástæðurnar fyrir brtt. meiri hl. n.; það var gert í næsta máli á undan. En þess vil ég geta, að ég tel, að hafnargerð á Sauðárkróki sé brýnust þeirra hafnargerða, sem nú liggja fyrir þinginu til úrlausnar. Er sú skoðun mín byggð á því, að þar er á stóru svæði nær hafnlaust. Er ekkert þaðan annað hægt að flýja en til Siglufjarðar, þegar ekki er hægt að taka höfn á Sauðárkróki. Nær er ekki um örugga höfn að ræða. Meiri hl. n. hefir litið svo á, að skilyrði til hafnargerðar á Sauðárkróki væru þess leiðis, að héraðinu væri vel fært að leggja af mörkum 2/3 kostnaðar. Í því sambandi vil ég geta þess, að fordæmið frá hafnarlögum Skagastrandar er alls ekki bindandi fyrir þingið og kemur því alls ekki til greina, fremur en fordæmið frá Rvíkurhöfn 1911, þegar ríkið lagði fram 1/4. Annars eru till. meiri hl. um framlag og ábyrgð ríkissjóðs í samræmi við það, sem minni hl. n. lagði til í næsta máli á undan. Ég vil svo ekki eyða tíma í að ræða þetta frekar. Ég ætla a. m. k. að bíða þess, að mótmæli komi fram, eða þá að tilefni gefist með því að dregin verði fjarskyld atriði inn í málið. Læt ég því umr. lokið að sinni.

Benedikt Sveinsson [óyfirl.]: Ég vil stuttlega gera grein fyrir afstöðu minni til þessa frv. Það er að vísu rétt, að ég ritaði undir nál. ásamt tveim öðrum nm. og myndaði því með þeim nokkurskonar meiri hl. innan n. En ég skrifaði þó undir með fyrirvara og ég tók það fram í n., og það vissu meðundirritaðir vel, að ég var þeim ekki sammála nema að mjög litlu leyti. - Þeir vissu, að ég var ekki samþ. frv. með þeim breyt., sem þeir lögðu til að á því væru gerðar. Og þeir vissu, að ég var heldur ekki samþ. frv. óbreyttu. Ég legg ekki svo mjög mikla áherzlu á það, eftir hvaða hlutföllum hafnargerðir eru styrktar af ríkinu. Aðeins tel ég, að á því þurfi að vera samræmi. En ég tel alveg þýðingarlaust að vera að samþykkja hin og þessi hafnarlög, þar sem ekki er sjáanlegt, að hægt sé að koma þeim í framkvæmd á næstu eða nálægum árum vegna fjárskorts. Það var nýlega sagt í blaði hv.flm. frv., að ekkert fé yrði til á næstu árum og að þau framkvæmdamál, sem þingið afgreiddi, yrðu eingöngu pappírslög. Ég get því ekki, af þeim ástæðum, verið með hafnargerð á Sauðárkróki eða Dalvík. Svo mikið tillit ætla ég að taka til flokksblaðs hv.flm. þessa frv. Það er heldur ekki hægt að segja, að engin höfn sé í Skagafirði. Það er einmitt dágóð höfn á Sauðárkróki. Að vísu er hún ekki svo traust og góð sem bezt verður á kosið. En góðar hafnir eru ekki í mjög mikilli fjarlægð, svo sem á Siglufirði, Akureyri og víðar. Enda er þessi höfn notuð mest um hásumarið. - Ég verð að segja, að nokkru öðru og ólíku máli þó sé að gegna um Akranes. Sá staður er mjög í uppgangi og þörfin mikil fyrir höfn allan ársins hring, til afgreiðslu og verndunar fiskiflotanum. Enda þótt æskilegt væri, að hinir staðirnir fengju betri höfn, þá liggur þeim þó ekki nærri eins mikið á og Akranesi. Ég er því ósammála hv.frsm. um það, að mest þörfin fyrir höfn sé á Sauðárkróki. Með þessu, sem ég hefi sagt, er þó ekki þekkst við sjálfa hugmyndina, en ég álít, að hvað verði að bíða síns tíma, en mest beri að meta þá staði, þar sem þörfin er brýnust. Eins og ég gat um áður, þá þýddi fyrirvari minn það, að ég væri á móti frv. breyttu og óbreyttu.

Fyrirvarinn þýðir þá það, að hv.þm. vill drepa frv.

. Já, fyrirvarinn þýðir eiginlega það, að ég vil fella frv., og eins hið næsta hér á eftir á dagskránni (hafnargerð á Dalvík).

Frsm. minni hl. (Hákon Kristófersson) [óyfirl.]: Ég skal vera stuttorður, vegna þess að ég tel nauðsyn til þess bera, að þessi þrjú samkynja frv. fái sömu meðferð og afgreiðslu. Þetta frv. er líka þaulrætt frá fyrri tíma og er því hreinn óþarfi að hafa langa ræðu. Við hv.þm. Vestm. leggjum til, að frv. verði samþ. óbreytt. Meiri hl. - eða þó aðeins 2/3 meiri hl. - vill samþ. það með breytingum. En 1/3 meiri hl., hv.þm.N.-Þ., vill drepa frv. Hefir hann lýst því yfir, að það sé af þeirri sýnilegu ástæðu, að fé sé ekki fyrir hendi. Er ég að vísu sammála honum um það. En þess ber að gæta, að um fjárframlög til þessara hafnargerða fer eftir áliti og getu viðkomandi þinga, þegar sótt verður um fé til þeirra. Við, sem erum í minni hl., sjáum þó engan voða framundan, þótt þetta verði samþ.Hv. frsm. meiri hl. hefir gefið þessu frv. beztu meðmæli sín, enda þótt hann vilji draga nokkuð úr fjárframlagi ríkissjóðs til framkvæmdanna. Hann sagði, að ekki mætti líta á l. um hafnargerð á Skagaströnd sem fordæmi, er mætti fara eftir. Mér þótti nú satt að segja merkilegt að heyra þessu haldið fram af jafnstálgreindum manni sem hv.frsm. óneitanlega er. Ég verð þá að álíta, að það hafi verið af flokkslegum ástæðum, að þeirri hafnargerð var veitt þessi sérstaða á þinginu 1930. Annars vil ég engar deilur vekja, enda þess eigi þörf. Ég býst líka við því, eftir það, sem fram fór í dag, að hv.þm. séu svo heiðarlegir og orðheldnir menn, að eftir þau samtök, sem þá komu í ljós, séu líka afdrif þessa og næsta máls ráðin. Ég vil þó ekki ætla, að þar hafi verið um nein hrossakaup að ræða. Býst ég við, að framgangur þeirra hafi verið ráðinn á heilbrigðara grundvelli. Þó verð ég að færa samþykkt Eyrarbakkafrv. á reikning síðasta málsins, þessa og hins næsta. Annars stendur það álit okkar minni hl. manna óhaggað, að þessi frv. ber að samþ. og að fjárframlag til þeirra á að vera á valdi Alþingis.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Ég kann ekki við, að þessum umr. sé lokið svo, að ég segi ekki nokkur orð. Ég skal þó haga þeim svo, að þau krefjist ekki andmæla. Þetta mál var mikið rætt á síðasta þingi og þá færð rök fyrir því. Nú er það aftur hér á ferð. Vil ég þá fyrst þakka hv.þm. Barð. og hv.þm. Vestm. fyrir þá velvild þeirra að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Þá hefir og hv.frsm. meiri hl. gert grein fyrir sínu máli, og þó einkum í sambandi við umr. um næsta mál á undan, hafnargerð Akraness. Ég verð þó að segja, að mér þykir aðstaða hans í þessu máli einkennileg. Ef rök hans í málinu eru rakin, þá eru þau eindregin meðmæli. En mér þykir niðurstaðan vera önnur en vænta mætti af rökum hans. Hann taldi hafnargerð á Skagaströnd vera annars eðlis en hafnargerð á SauðSauðárkróki. Ég er nú vel kunnugur á Skagaströnd og þekki þó engar sérstakar ástæður fyrir því áliti hv.frsm. Sauðárkrókur hefir nú meira en þrefalt fleiri íbúa en Skagaströnd. Á Sauðárkróki eru fleiri vélbátar. Árið 1929 var innflutningur á Skagaströnd 166 þús. kr., en innfl. á Sauðárkróki tæp 1 millj. kr. Þetta bendir á aðstöðuna á þessum tveim stöðum, og tel ég, að þetta sé í öfugu hlutfalli við ályktun hv.þm. Hv. þm. sagði, að hér væri undantekning, því að á Skagaströnd væri um lendingarbót að ræða. Ég sé enga ástæðu til að rökræða um það, því að allar hafnargerðir eru jafnframt lendingarbætur. Mér er ekki ljóst, hvar markalínan á að vera þar á milli. Mér virðast engin glögg takmörk þar á milli. Hv. þm. hefir sérstaklega lagt áherzlu á, hver nauðsyn væri að fá nauðalendingu, sem hann kallaði, að sérstaklega væri að tala um í sambandi við Húnaflóa. En alveg er sama að segja um höfn á Sauðárkróki. Þar er engin höfn, sem hægt er að bjarga sér á. Hér er því um þá miklu nauðsyn að ræða, sem hann segir, að gerði það rétt, að ríkissjóður hefði lagt svo ríflega fram til þessa sem gert var í hafnarlögunum, sem voru samþ. Ég sé enga ástæðu til að ræða um þetta öllu frekar. Þau rök, sem fyrir þessu máli eru, voru rækilega rædd á síðasta þingi, og þarf því ekki að fara frekar út í þau. Þó vil ég benda á það til frekari áréttingar því, sem hv.þm. Barð. sagði, að á síðasta sumri var dálitið flutt til Sauðárkróks af síld, og þeim bátum, sem þangað komu, reyndist afgreiðsla þar betur en þeir höfðu gert sér vonir um. Ég vil fullyrða það, að ef þarna væri fullgerð höfn, þó að það væri ekki nema nokkur byrjun, þá myndi þarna mikið dragast að, því að það er alkunnugt, að mikill hluti af þeirri síld, sem aflað er þar fyrir norðan, er tekinn bæði yzt á Skagafirði og inni á firðinum. Af Sauðárkróki er því aðeins örstutt að fara til að fá síldina. Hv. þm.N.-Þ. lét svo um mælt, að hann væri á móti þessari hafnargerð, af því að fjárhagsörðugleikar ríkissjóðs væru miklir og fé því ekki fyrir hendi. Ég vil ekki mótmæla þessu, en ég vil benda á, að hér er ekki að ræða um neitt fjárframlag nú; það er alveg bundið við það, að fé sé veitt til þess í fjárlögunum. Hv. þm. talaði um þá nauðsyn, sem væri fyrir höfn á Akranesi. Það get ég að sjálfsögðu tekið undir, en mér er ekki grunlaust, að hv.þm. hafi orðið ljós þessi mikla þörf á Akranesi við það að koma þangað og sjá með eigin augum, hvað þörfin er mikil, og mér er nær að halda, að ef hann kæmi til Sauðárkróks á hentugum tíma, þá mundi sama ljós renna upp fyrir honum um þá nauðsyn, sem þar er. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en ég vænti þess, að málið fái nú að ganga sinn eðlilega gang.

Frsm. (Magnús Torfason) Ég vil aðeins geta þess, að þetta frv., sem samið mun vera af merkum lögfræðingi, er gert til þess, að hægt sé að koma lögum yfir samkomur manna uppi í sveitum. Er þá sérstaklega haft fyrir augum héraðið fyrir ofan bæinn hér. Annars er þetta heimild, sem veitt er öllum hreppum landsins. Skil ég ekki annað en að hún sé fremur til bóta, en engum til meins. Leyfi ég mér því fyrir hönd n. að óska þess, að frv. verði samþ.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Svo sem hv. dm. er ljóst af þskj. 317 og 350, hefir allshn. ekki getað orðið allskostar sammála um frv. þetta. Það var rætt allítarlega í n., en fullkomið samkomulag gat ekki fengizt, þó að minni hl., eins og sjá má af nál., vilji ekki ganga alveg á móti frv. Um málið í heild sinni sé ég ekki ástæðu til að ræða mikið að sinni, þar sem frv. er að mestu leyti shlj. frv. því, sem lá fyrir á síðasta þingi og þá allmikið rætt og að endingu afgr. frá d. En mér þykir samt rétt að geta þess, að þær höfuðbreyt., sem hér eru gerðar á núgildandi hæstaréttarlögum, eru að mestu leyti samhljóða gildandi lögum hæstaréttar í Noregi. Og eins og menn hafa séð í dönskum blöðum, sem hingað hafa borizt fyrir skemmstu, þá hefir einn af hæstaréttardómurum Noregs verið staddur í Kaupmannahöfn, og herma dönsk blöð, að hann hafi skýrt svo frá, að nú vilji enginn í Noregi breyta til hins fyrra skipulags. Einnig þykir mér rétt að minnast þess hér, að það hefir verið til umræðu í Danmörku að breyta hæstaréttarlögunum þar, og virðist svo af þeim fregnum, sem menn hafa fengið af því máli, að Danir telji, að í hæstaréttarlögum Norðmanna sé fyrirmynd að finna. En ég skal geta þess, að bæði í Danmörku og Noregi hafa komið allsterkar mótbárur gegn þessum breytingum, og þá aðallega frá dómurum hæstaréttar. En hinir fróðustu menn í Danmörku virðast hallast að því að breyta sínum hæstaréttarlögum í svipað horf og í Noregi. Einn danskur prófessor hefir, eftir því sem dönsk blöð herma, látið þau orð falla, að andstaða gegn þessum breyt. væri ekki annað en juridisk íhaldssemi, og það væri það sem alltaf mætti búast við, þegar um slíkar breyt. væri að ræða, því að þessum mönnum, sem starfað höfðu undir eldra fyrirkomulaginu, væri þannig farið, að þeir væru alltaf hræddir við það nýja og óreynda. Mér þætti ekki ótrúlegt, að að einhverju leyti mætti segja hið sama um andstöðuna, sem komið hefir hér fram gegn þeim nýmælum, sem í frv. þessu felast. Ég geri ráð fyrir, að ekki sé ástæða fyrir mig að fara lengra út í að ræða málið almennt. En mér þykir rétt að geta þess, að við í meiri hl. n. leggjum til, að gerðar séu lítilsháttar breyt. á frv. Í raun og veru er það aðeins ein breyt., seinni breytingin leiðir af hinni fyrri. Eins og við höfum tekið fram á þskj. 317, viðurkennum við, að það sé æskilegt, að hæstaréttardómarar hafi sérþekkingu í siglingafræði. En þar sem nú mun ekki vera kostur slíkrar sérfræðslu við háskólann, teljum við ekki rétt að gera þetta atriði að veitingarskilyrði að svo stöddu. Þess vegna leggjum við til, að 3. tölul. 8. gr. falli niður. Hinsvegar teljum við mjög æskilegt, að slíkri kennslu væri komið á í háskólanum í sambandi við lagakennsluna. - Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið; vil ekki að svo stöddu tala um brtt. minni hl., fyrr en honum hefir gefizt kostur á að gera grein fyrir þeim.

Frsm. minni hl. (Pétur Magnússon) Það gladdi mig, að hv.frsm. meiri hl. skyldi aðallega mæla með þeim nýmælum frv., sem við erum sammála um, og skoða ég það sem tákn þess, að hann muni ekki setja sig á móti þeim brtt., sem ég flyt við frv. Kemur mér þetta að vísu óvart, því að ef þessi nýmæli skipta mestu máli hjá hv. meiri hl., hefði aldrei þurft til þess að koma, að allshn. klofnaði í málinu. Hinsvegar kom það glöggt í ljós í n., að meiri hl. vildi ekki ganga inn á nokkrar breyt. á frv., og var ég af þeim ástæðum útilokaður frá samvinnu við meðnm. mína um málið, og flyt því sérstakt nál. á þskj. 350, og í sambandi við það brtt. á þskj. 347, þar sem ég ber fram brtt. við frv. í 18 liðum. Mér þykir rétt að gera grein fyrir því strax, af hverju ég valdi þá leið að flytja brtt. við frv. í stað þess að flytja nýtt frv., þar sem upp væru tekin þau nýmæli þessa frv., sem ég get fallizt á. Hefði það síðara óneitanlega verið mér nær skapi, því að fæst nýmæli frv. eru þann veg vaxin, að ég geti léð þeim stuðning. En ástæðan til þess, að ég valdi þá leið að bera fram brtt. við frv., er sú, að ég tel meiri von til að fá samþ.brtt. við frv. en að koma fram nýju frv. Þó að ég óttist flokksfylgið, vænti ég þess, að stjórnarflokkarnir standi ekki á móti þeim brtt., sem horfa til bóta á frv. Ég treysti því, að í máli sem þessu, sem snertir hag og heill allrar þjóðarinnar, láti stjórnarflokkarnir réttsýnina sitja í fyrirrúmi fyrir flokksaganum. Frv. var mikið rætt við 1. umr., og sé ég því ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um málið almennt nú við þessa umr., en skal snúa mér að því að skýra brtt. mínar. - Fyrsta brtt. mín varðar nafn dómstólsins og gengur út á það, að það nafn, sem dómstóllinn nú ber, haldist. Til vara hefi ég lagt til, að dómstóllinn verði nefndur yfirdómur. Fyrir mér vakir það, að nafn dómstólsins feli í sér einhverja skilgreiningu á stofnuninni. Skiptir þetta að vísu ekki miklu máli hér innanlands, en út á við hefir það mikla þýðingu, að menn skilji það af nafni dómstólsins, að hér sé dómstóll, sem sé hliðstæður efstu dómstigum í öðrum löndum. Auk þessa hefir verið bent á það, að fimmtardómsheitið er rangnefni, því að fimmtardómur hinn forni átti í engu sammerkt með æðsta dómstigi okkar nú. Mætti alveg eins taka upp heitið fjórðungsdómur í stað hæstaréttarheitisins, ef endilega á að seilast til fornaldarinnar eftir nafni á dóminn. Hvorttveggja er jafnfjarstætt. Að vísu er það ekki með öllu ástæðulaust, þó að því sé haldið fram, að orðið hæstiréttur sé ekki allskostar góð íslenzka. Á ég þar ekki aðeins við lýsingarorðið, sem myndar fyrra hl. þessa orðs, heldur við þá merkingu, sem hér er lögð í orðið réttur. Fer þar mjög frá hinni fornu merkingu orðsins, en þar sem orðið hinsvegar hefir komizt inn í málið í þessari merkingu í samböndum eins og sjóréttur, gestaréttur o. fl., býst ég ekki við, að hægt verði að útrýma því. En séu menn svo viðkvæmir í þessum efnum, að eyru þeirra þoli ekki að heyra orðið hæstiréttur, hefi ég lagt til, að tekið verði upp heitið yfirdómur. Hefir það heiti það til síns ágætis, að það segir rétt til um dómstigið í aðalatriðum. Að vísu ber það ekki með sér, að hér sé um æðsta dómstig að ræða, en af því má hinsvegar ráða, að til þessa dómstóls megi skjóta málum frá lægri dómstólum. Næsta brtt. mín gengur út á það, að 2. gr. frv. falli niður. Eins og ljóst má vera, er þetta frv. ekki nema smávægileg breyting á hæstaréttarlögunum.Ég fæ því ekki skilið, að það þurfi að leggja hæstarétt niður, þó frv. verði samþ., því að rétturinn starfar áfram eftir sem áður, þó að undir breyttu nafni sé. Þótt breytt sé um nafn á réttinum, er hann ekki þar með lagður niður. Mætti þá eins halda því fram, að það yrði að hafa stjórnarskipti í för með sér, ef lagt væri niður ráðherraheitið og tekið upp heitið ráðgjafi í staðinn. Ég býst við, að þetta ákvæði hafi verið sett í frv. í fyrra með það fyrir augum, að hægt væri að skipta um dómara í réttinum. Nú er tilgangur frv. annar, og ætla ég, að það sé af vangá sprottið, að þetta ákvæði var ekki fellt niður úr frv., er það nú var lagt fyrir þingið í annað sinn. Hljóta allir að sjá, að þetta ákvæði er vitleysa ein, þar sem frv. að öðru leyti gerir ráð fyrir, að hæstaréttardómararnir, þeir sem nú eru, sitji áfram í réttinum eftir sem áður. Það er því sjálfsögð skylda þm. að fella þetta ákvæði frv. niður, enda vænti ég þess fastlega, að þessi brtt. mín verði samþykkt. Þriðja brtt. mín er við 4. gr. frv. og er þess efnis, að hinum föstu dómurum réttarins verði fjölgað upp í fimm, í stað þess, sem frv. gerir ráð fyrir 3 fastadómurum, eins og er, og 2 aukadómurum, sem teknir séu frá lagadeild háskólans. - Ég tel varasamt að slá saman svo ólíkum störfum sem kennarastörfum og dómarastörfum. Þótt það sé gott, að lagakennarar háskólans komi í skörðin, er aðaldómarar forfallast, er varasamt að leiða út af því þá reglu, að þeir hljóti ex ipso að vera góðir dómarar. Þeir geta verið það, en það þarf ekki að gera ráð fyrir, að þeir séu það ávallt. Auk þessa er á það að líta, að ef lagakennarar háskólans eru teknir í hæstarétt sem fastir varadómarar, kemur til með að vanta þar dómara, þegar hinir venjulegu dómarar réttarins forfallast, en sú reynsla, sem fengizt hefir með starfsemi hæstaréttar, lætur engan í vafa um það, að oft muni þurfa á aukadómurum að halda. Og það er vitanlega mikils virði, hvernig um val þeirra fer, þegar svo ber undir. Auk þess alls ber einnig að líta á það, sem oft hefir verið bent á í þessu sambandi, hversu erfitt er að framkvæma þessa tilhögun. Þar sem rétturinn á sjálfur að ákveða það í hverju einstöku tilfelli, hvenær þessir aukadómarar skuli til kvaddir, er þar með vakin tortryggni gagnvart réttinum, enda er oft erfitt að segja um það fyrirfram, hvort mál verður flókið til úrskurðar eða ekki. Svo er yfirleitt um flest fógetamál og önnur mál, er lítt hafa verið rædd fyrir undirréttinum. - Þessi tilhögun hefir verið rokstudd með því, að her væri um sparnað að ræða. Kann það að vera rétt eins og sakir standa, en ég fyrir mitt leyti efast um, að svo verði, er til lengdar lætur. Hæstaréttardómum fer sífjölgandi með ári hverju. Síðastl. ár voru kveðnir upp ca. 100 hæstaréttardómar, og eftir aukningunni undanfarið má gera ráð fyrir, að kveðnir verði upp 130–150 dómar þegar á næstu árum, enda er skiljanlegt, að dómunum fjölgi eftir því, sem atvinnulífið verður margbrotnara og flóknara. Þó að erfitt sé að ákveða, í hve morgum tilfellum af 100 aukadómarar verði til kvaddir, hygg ég, þar sem ganga verður út frá, að þeirri reglu verði fylgt um kvaðningu þeirra, að þeir verði kvaddir til að taka sæti í réttinum, þegar vafi getur leikið á, hvort svo eigi að gera eða ekki, hvað þá, ef það er auðsýnt, að ekki sé of mikið í lagt, þó að gert sé ráð fyrir, að aukadómarar dæmi í öðruhverju máli. Yrðu það þá bráðlega um 60 mál á ári, sem aukadómarar væru kvaddir til dóms í, og þar sem það yfirleitt eru hin stærri mál, sem koma fyrir hæstarétt, er ekki um háa þóknun að ræða, þó að aukadómurunum væri ætlað 100 kr. að meðaltali fyrir hvert mál. Næmi þetta alls 12000 kr. á ári, og er þar komin hærri upphæð en nemur einum dómaralaunum. Nú hefir það komið til orða oft hér áður að leggja niður ritaraembættið við hæstarétt. Átti ég tal um þetta við einn af núv. dómurum hæstaréttar um daginn, og taldi hann, að þetta væri ekki frágangssök, þó nokkrir erfiðleikar væru á því. Ritari hæstaréttar hefir um 4000–5000 kr. laun á ári, og ef embætti hans væri lagt niður, væri þarna komið hátt upp í laun hins dómarans. En jafnvel þó útgjöld ríkissjóðs ykjust sem svaraði launum eins dómara við það, að fastadómarar réttarins yrðu fimm, má ekki taka svo mjög tilllit til þess, ef um aukið réttaröryggi er að ræða, eins og hlyti að leiða af dómarafjölguninni. Ég vænti þess því, að hv.þm. geti fallizt á þessa brtt. mína, þegar þeir hafa athugað, hve lítinn aukinn kostnað það hefir í för með sér fyrir ríkið, þó að dómurum hæstaréttar verði fjölgað eins og ég legg til. Í þessari brtt., sem ég nú hefi verið að tala um, felst einnig önnur smávægileg breyting frá frv., og er hún sú, að forseti hæstaréttar sé ekki kosinn til skemmri tíma en eins árs í senn. Frv. gerir ráð fyrir, að forseti réttarins sé kosinn til eins árs. En nú getur það komið fyrir, að forsetastaðan losni á miðju starfsári, og er þá hentugra að rétturinn hafi heimild til að kjósa forseta fyrir það, sem eftir er af því ári, og næsta starfsár. Sjálfsagt virðist að forsetaval eða forsetastarf að jafnaði miðist við starfsár. Næstu 3 brtt. mínar, við 5., 6. og 7. gr. frv., eru bein afleiðing af þessari brtt. minni við 4. gr., og þarf ég því ekkert um þær að segja. Kem ég þá að 7. brtt. minni, sem er við 8. gr. frv. Er hún í 4 stafliðum. Fyrsti stafliður er bein afleiðing 2. brtt. minnar, við 2. gr. frv., og þarf því ekki skýringar við, en í niðurlagi þeirrar málsgr., sem þessi brtt. á við, er nýmæli eitt, sem kveður svo á, að maður, sem sýnt hafi „verulega yfirburði í lögfræði með vísindalegri starfsemi“, skuli dómgengur í hæstarétt, enda þótt hann hafi aldrei gegnt þeim störfum, er annars veita aðgang að dómaraembættinu. Það verður því vitanl. ávallt vafasamt, að maður, þótt sýnt hafi „yfirburði í vísindalegri starfsemi“, hafi nokkra sérstaka dómarahæfileika til að bera. Ég vildi þó ekki leggja til, að þetta ákvæði frv. yrði fellt niður, þar sem það gerir hvorki til né frá, ef prófraunin er látin haldast, eins og till. mínar gera ráð fyrir. Sé prófraunin hinsvegar felld niður, er þetta ákvæði með öllu óhæft, því að það liggur í höndum veitingarvaldsins að skera úr því, hvort viðkomandi maður hefir sýnt yfirburði í vísindamennsku eða ekki. Um siglingafræðina þarf ég ekki að ræða, þar sem hv. meiri hl. hefir lagt til, að það ákvæði frv. verði fellt niður, og ég því tel vafalaust, að svo verði gert. Hinsvegar get ég ekki fallizt á þau rök, sem hv.frsm. meiri hl. færði fyrir þessu. Hann sagðist ekki treysta sér til að fara þessa leið, fyrr en skipulag væri komið á kennslu í þessari grein við háskólann. Ég er þeirrar skoðunar, og ég hygg, að fleiri séu mér þar sammála, að námskeið í siglingafræði gefi minni tryggingu fyrir því, að þetta verði leyst vel af hendi, heldur en navigationspróf. Væri og rétt afleiðing af þessu, að námskeið í lögfræði væri nægilegt til að gera menn hæfa til þess að gegna dómarastörfum. Er sérstakur hugsunarháttur á bak við þetta, sem ég skal ekki fara nánar inn á. B-liður þessarar 7. brtt. minnar fer fram á það, að aftan við 4. lið 8. gr. frv. verði bætt orðunum: þegar þeir fá veitingu fyrir embættinu. - Skal ég geta þess, að hæstv.dómsmrh. lét svo um mælt við 1. umr., að það væri veitingarskilyrði um setu í hæstarétti, að umsækjandi væri ekki yngri en þrítugur og ekki eldri en sextugur, svo að þetta er ekki nema sjálfsögð leiðrétting, sem ég vænti, að verði samþ. - C-liður þessarar brtt. er bein afleiðing brtt. minnar við 2. gr. frv. og þarf því ekki frekari skýringar við. Kem ég þá að d-lið brtt., um dómaraprófið. Er það sú brtt., sem mestu máli skiptir. Var þetta atriði rætt mjög ítarlega við 1. umr. og sé ég ekki ástæðu til þess að fara að taka hér upp aftur þau rök nú, sem þá voru færð fyrir nauðsyn dómaraprófsins. Sumir hafa sagt, að ef dómaraprófið héldist, væri dómstóllinn einráður um það, hverjir yrðu dómarar. Þetta er mesti misskilningur. Það er mjög ólíklegt, að nokkurt dómaraefni falli við prófraunina, meðan framkvæmdarvaldið hefir þetta aðhald, því að það sendir vitaskuld ekki aðra til prófs en þá, sem líklegir eru til að standist prófið. Hæstaréttardómarar, sem eiga að sjá um prófið, eiga eingöngu að líta á hæfileika og kunnáttu dómaraefnis, en um skoðanir hans og mannkosti geta þeir ekki dæmt, heldur er það framkvæmdarvaldsins að gera það. Auðvitað gæti það komið fyrir, að menn sem skorti mannkosti kæmust í dóminn, en ef svo færi væri framkvæmdarvaldinu þar um að kenna, því því ber að sjá um, að svo verði ekki. Ég er sannfærður um, að hver heilvita maður, sem vill líta á þetta mál með sanngirni, hlýtur að sjá að það er heppilegra að gefa framkvæmdarvaldinu ekki of lausan tauminn í þessu efni. Það er ekki þar með sagt, að framkvæmdarvaldið þurfi endilega að misnota aðstöðu sína, þótt prófraunin verði afnumin, en það gæti óneitanlega komið fyrir, og það getur jafnvel verið sterk freisting fyrir það að gera það. Ég vænti þess því, að þegar hv.þdm. hafa gefið sér tíma til þess að athuga þessa brtt. til hlítar, þá sjái þeir sér fært að greiða henni atkv., ef þeir vilja meta réttlætið meira en flokksfylgið. Um lok 8. gr. er það að segja, að ég sé ekki ástæðu til þess að gera brtt. við hana, meðan ekki er útséð um örlög dómaraprófsins. Ef það verður fellt, þá er sjálfsagt að víkja ekki frá hinu skilyrðinu, að dómaraefni skuli hafa fyrstu einkunn, því það er þó út af fyrir sig ofurlítil trygging fyrir betra mannvali í réttinn en ella. En ef dómaraprófið helzt, þá má þetta ákvæði standa, og þess vegna hefi ég ekki flutt brtt. við það að svo stöddu, en mun gera það síðar, ef brtt. mín um dómaraprófið verður felld. Þá kemur næst örlítil brtt. við 14. gr., sem fjallar um launakjör dómara í hæstarétti. Er lagt til, að þau verði ákveðin 12000 kr. á ári, auk dýrtíðaruppbótar eftir gildandi launalögum. Í frv. í fyrra var lagt til að hækka launin upp í 12000 kr. auk dýrtíðaruppbótar. Það þarf nú ekki rök að því að leiða, að það er öldungis nauðsynlegt að launa þessar stöður svo vel, að þær verði heldur eftirsóttar en hitt. Það er nú einu sinni svo, að hæfir menn gefa ekki kost á sér til slíkra starfa, nema því aðeins, að þeir fái viðunanleg laun, því að þeim er í lófa lagið, ef um duglega lögfræðinga er að ræða, að ná í miklu hærri árstekjur en hæstaréttardómarar hafa. Þess vegna er þetta alveg sjálfsögð breyt. þegar það er athugað, hvað launakjörin eru mikið atriði í þessu máli. Þetta hefir verið þeim ljóst, sem sömdu frv. í fyrra, en síðan hafa orðið skoðanaskipti hjá hæstv. stj. um þetta atriði, og það með nokkuð einkennilegum hætti, eins og sjá má á grg. frv., þar sem færðar eru ástæður fyrir því, að ákvæði frv. í fyrra um launahækkun er fellt niður í frv. því, sem hér liggur fyrir. Í gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í frv. um fimmtardóm, sem lagt var fyrir Alþingi 1930, voru ákvæði um, að laun fimmtardómenda skyldu vera nokkru hærri en nú gerist í hæstarétti. Sömuleiðis að fimmtardómsritari skyldi vera fastur embættismaður. En með því að það kom í ljós, að það voru andstæðingar málsins, sem fúsastir voru að hækka laun dómenda og ritara, þykir ekki ástæða til að halda þeirri breytingu fram til þrautar nú. Má alltaf bæta launin síðar, einkum ef í ljós kæmi, að sæmilega álitlegir menn hliðruðu sér hjá að fara í réttinn, nema launakjörin væru bætt“. Með öðrum orðum er það beint tekið fram, að þetta ákvæði frv. hafi verið fellt niður af því, að það hafi komið í ljós, að andstöðuflokkur stj. væri því fylgjandi. Maður myndi nú ekki hneykslast á slíku, þótt maður heyrði það af vörum einhvers óvandaðs stjórnmálabullara, að hann væri með eða móti einhverju máli eftir því, hvort andstæðingarnir væru móti því eða með. En þegar maður heyrir slíkt úr sæti dómsmálaráðherrans, þá er vissulega ástæða til alvarlegrar umhugsunar, og því fremur, sem þessi maður, sem svona hugsar, að minnsta kosti var leiðandi maður eins stærsta stjórnmálaflokksins í landinu. Slíkt vitnar um rotið stjórnarfar í landinu og lágar siðferðiskröfur flokksmanna hæstv.dómsmrh. En þetta skiptir ekki beint máli í þessu sambandi. Aðalatriði málsins er það, að það er varhugavert að hafa launin svo lág, að ekki sé full trygging fyrir því, að fullkomlega hæfir menn fáist í þessar stöður. Menn verða að gera sér það ljóst, að þegar um svo þýðingarmiklar og ábyrgðarmiklar stöður er að ræða, þá má ekki horfa í nokkur þúsund króna árlega, ef líkur eru fyrir því, að betur takist um mannaval í dóminn með því að hafa launin fremur rífleg. Ég vænti þess, að þegar menn hafa athugað það, að stj. dró þetta nýmæli til baka einungis fyrir þá sök, að andstöðuflokkurinn var því hlynntur, en ekki af því, að henni hefði að öðru leyti snúizt hugur um þetta atriði, þá muni menn geta greitt þessari brtt. minni atkv. Næsta brtt. mín er um að fella niður 25.–27. gr. frv., þar sem svo er mælt fyrir, að málaflutningsmönnum við æðsta dómstól landsins beri að bindast félagssamtökum undir einskonar yfirstjórn dómsmálaráðherra. Ég fæ ekki séð, hvaða nauðsyn rekur til þess að lögbinda félagsskap innan þessarar stéttar fremur en annara, auk þess sem þessi stétt hefir sitt félag innbyrðis og hefir haft yfir 20 ár. Ég legg því til, að þessi ákvæði frv. verði felld niður. Ýms fleiri ákvæði eru í þessum gr. frv., sem verða að teljast mjög varhugaverð, vægast sagt, og hefi ég því lagt til, að greinarnar falli burt. Mér sást yfir að gera brtt. við 24. gr. frv., síðari málsl., þar sem sagt er, að dómsmrh. „geti“ svipt málaflutningsmann leyfi, ef dómstóllinn leggi það til. Ég mun síðar flytja brtt. um það, að í stað „getur“ komi: skal. Það, sem á yfirborðinu virðist vaka fyrir hæstv.dómsmrh. með því að lögskylda þessa stétt til félagssamtaka, er það, að skapa aðhald um almennt velsæmi innan stéttarinnar. Ég get ekki kannast við, að þessi stétt hafi gefið sérstaka ástæðu til slíkra varúðarráðstafana, enda hefir málaflutningsmannafélagið jafnan reynt að halda uppi velsæmi innan stéttarinnar og litið eftir því, eftir föngum, að félagsmenn ræki störf sín með samvizkusemi og ráðvendni. Ég hygg, að þessi starfsemi félagsins hafi borið tilætlaðan árangur, og ég sé því enga skynsamlega né frambærilega ástæðu til þess að lögskylda þessa stétt til nýrra félagssamtaka. Eins og ég drap á áðan, eru ýms fleiri ákvæði í þessum gr. frv., sem eru mjög varhugaverð. T. d. er eitt ákvæði í 26. gr. frv., sem engri átt nær. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnin hefir og rétt til að ákveða þóknanir málaflutningsmanna eða málskostnað, ef slíkt er undir hana borið af málaflutningsmönnum eða viðskiptamönnum þeirra“. Með þessu er stjórn félagsins gefið úrslitavald um það, hvað málaflutningsmenn megi heimta fyrir starfa sinn; þetta er sérstaklega varhugavert, því að stjórn stéttarfélags er tæplega ætlandi að vera öldungis óhlutdrægur dómari um atriði, er snerta annarsvegar hagsmuni manna innan stéttarinnar. Auk þess er hér um hreint dómstólamál að ræða, og í senn ástæðulaust og ísjárvert að draga slík mál úr höndum dómsvaldsins. Ennfremur er það stórlega athugavert ákvæði í 27. gr., þar sem segir, að stjórn slíks félags, sem um ræðir í þessum greinum, geti rekið menn úr félaginu, um skeið eða fyrir fullt og allt, sem út af fyrir sig er ekkert við að segja. En síðan segir svo í greininni, að málaflutningsmanni sé rétt að skjóta úrskurði félagsstjórnar um sekt eða missi réttinda til dómsmálaráðherra til fullnaðarúrskurðar. Þetta ákvæði er fjarri öllu viti. Hér er um hreint dómstólamál að ræða og mál, sem samkv. eðli sínu er almennt mannréttindamál. Það nær engri átt að draga slíkt mál undan úrskurðarvaldi dómstóla landsins. Yfirleitt er það mjög óeðlilegt að setja málaflutningsmenn undir eftirlit dómsmrh., því að störf þeirra eru ekki framkvæmdarvalds-eðlis, heldur heyra þau undir dómstólana, og ef setja ætti þessa stétt undir sérstakt eftirlit, þá eru það dómstólarnir, sem ættu að hafa það eftirlit með höndum. Næstu brtt. leiðir aðallega af þeim breyt., sem till. mínar vilja gera á frv. 10. brtt., við 37. gr., er afleiðing af brtt. við 1. og 2. gr. Sama er að segja um 11. brtt., við 39. gr.; hún er einnig afleiðing af brtt. við 1. og 2. gr. - 12. og 13. brtt. eru og afleiðingar af áður komnum brtt. Ennfremur er 14. brtt., við 64. gr., afleiðing af brtt. við 2. gr., og 15. brtt. leiðir af brtt. við 4. gr., ætla ég. Brtt. við 66. gr. er afleiðing af brtt. við 2. gr.Brtt. við fyrirsögn frv. hefi ég áður gert grein fyrir í sambandi við 1. brtt. mína við 1. gr. Að lokum vil ég drepa á nokkur ákvæði í 10. kafla frv., sem ég er ekki viss um, hvernig skilja beri. Vildi ég mælast til þess við hæstv.dómsmrh., að hann gerði grein fyrir því, hvernig þessi ákvæði eru hugsuð. Fjallar kafli þessi um dómsuppkvaðningu, atkvæðagreiðslu og dóma. Eru það einkum 2. og 3. málsl. 53. gr., sem mér virðist mjög torskildir og tvíræðir. Segir þar svo, að ef atkvæði séu jöfn um niðurstöðu dóms, skeri forseti úr. Ég vonast til að hæstv.dómsmrh. upplýsi, hvernig þetta getur komið fyrir, og ennfremur, ef ágreiningur verður um upphæð peningagreiðslu, eins og 2. málsl. fjallar um og segir, að í þeim tilfellum skuli meðaltalið verða niðurstaðan. Þetta er mjög óákveðið og ef til vill mjög varasamt ákvæði, og má vel vera, að ég flytji brtt. við þessa gr. við 3. umr.. ef mér þykir þess við þurfa. Ég gleymdi að geta þess, að 13. brtt., sem fer fram á að fella burt úr 52. gr. orðin „og fimmtardómsritari“, er ekki að því leyti einungis afleiðing af áður komnum brtt., eins og ég sagði áðan. Mer finnst þetta vera dálítið vafasamt, að leyfa ritara réttarins að vera við ráðagerðir, þegar af þeirri ástæðu, að ritarinn er hér ekki fastur embættismaður. Það er því ekki nægilegt að vísa til þess, að þetta er venja t. d. í Noregi. Í þessari sömu gr. er annað ákvæði, sem verður einnig að teljast mjög varhugavert, þar sem gert er ráð fyrir því, að varpa skuli hlutkesti um þá röð, sem dómarar skuli greiða atkvæði í. Það er vitanlegt, að aðalvinnan lendir hjá þeim, sem fyrstur greiðir atkv., því að dómararnir eru venjulega sammála. Ég held, að það verði betri regla, sem nú er, að forseti dómsins ákveði, hver skuli fyrstur greiða atkv. Ég hefi þá drepið á brtt. mínar í aðaldráttum. Vænti ég þess, að þegar hv.þdm. hafa kynnt sér þetta mál til nokkurrar hlítar, þá muni þeir komast að þeirri niðurstöðu, að brtt. mínar séu til bóta yfirleitt, og sumar til stórbóta, og að þeir muni þess vegna greiða þeim atkv. þegar þar að kemur.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég hefi ástæðu til þess að þakka hv. meiri hl. n. fyrir afgreiðslu þessa máls, enda eru það nú hinir sömu menn, sem voru í n. í fyrra, og munu þeir því sennilega hafa getað byggt nokkuð á því, sem þeir gerðu þá, hvað athugun og undirbúning þessa máls snertir. Sú brtt., sem þeir gera um það, að ekki sé krafizt sérþekkingar í siglingafræði af dómaraefnum, fyrr en háskólinn getur veitt slíka fræðslu, má vel vera rétt sem stendur, en hv. meiri hl. viðurkennir þó, að þannig ætti þetta að vera, eins og frv. gerir ráð fyrir, alveg eins og með bókfærslumenntun lögfræðinga, sem til þessa hefir verið stórlega ábótavant, enda vanrækt að sjá fyrir sæmilegri kennslu í þessari grein í lagadeildinni, lögfræðingunum til stórskaða síðar meir. Það er áreiðanlegt, að það mun koma að því, að sjálfsagt þyki, að menntaður lögfræðingur beri skyn á sjófræði og siglingafræði, sem og bókfærslu. Hér er því einungis um tímaspursmál að ræða. Þá kem ég að brtt.hv. minni hl. Þær eru margar og mynda nokkurnveginn samfellt kerfi innbyrðis, og ef þær verða samþ., gerbreyta þær frv. Í fyrra var Íhaldsflokkurinn eindregið á móti opinberri atkvæðagreiðslu og barðist gegn því með offorsi. Nú hefir flokkurinn fallið frá því, líklega meðfram fyrir áhrif frá Dönum, sem eru í þann veginn að koma opinberri atkvgr. á hjá sér. Í Danmörku voru það einungis hæstaréttardómararnir í Kaupmannahöfn, sem beittu sér gegn þessari nýbreytni, enda er það mjög að vonum, því að gamlir menn eru jafnan lítið gefnir fyrir nýjungar og breytingar, þegar um það var rætt hér, hvort taka skyldi upp munnlegan málaflutning, voru yfirdómararnir hér mjög mótfallnir því, en þingið kom því fram, þrátt fyrir mótmæli þeirra. Ég bendi á þetta til þess að sýna, hvað þó hefir áunnizt síðan í fyrra í þessum efnum, og virðist Íhaldsflokkurinn í þessu atriði hafa orðið fyrir áhrifum frá almenningsálitinu í landinu annarsvegar, og þetta til samans valdið því, að flokkurinn hefir látið undan og þar með stigið stórt spor í rétta átt. Ég held, að á sama veg fari um hin önnur nýmæli frv.; þau ná fram að ganga, þá er tímar líða. Ef t. d. að þessu sinni á að halda áfram að hafa æðsta dómstólinn „klíku“ utan við þjóðfélagið, eða t. d. halda við röngu nafni dómsins, þá mun það kosta Alþingi langvinna baráttu hin næstu árin, en sem auðvitað endar með því, að þingið sigrar og kemur þeim umbótum fram, sem það telur nauðsynlegar. Ég ætla nú ekki að fara nákvæmlega út í þessar brtt. Flest er þetta þrautrætt áður. Þó viðurkennir hv. minni hl., að hæstaréttarnafnið sé dálítið óviðfeldið, en honum finnst óhugsandi annað en að nafn æðsta dómstóls okkar Íslendinga verði að vera bergmál af heiti dönsku dómstólanna, ef ekki þýðing á orðinu „Höjesteret“, þá þýðing af orðinu „Overret“. Ég held, að það sé dálítið óheppilegt fyrir þá menn og þann flokk, sem vill slá fast á strengi þjóðernis og sjálfstæðis, að beita sér svo mjög gegn þjóðlegum breytingum á nafni æðsta dómstólsins. Ég er viss um, að þjóðerniskennd Íslendinga mun ekki þagna fyrr en hún hefir unnið sigur í þessu efni, fyrr en að fullu er brúað milli nútíðarinnar og lýðveldistímabilsins. Sú kennd, sem ekki getur þolað óíslenzkt og óviðeigandi nafn á sínum æðsta dómstól, sú þjóðernislega réttlætis tilfinning, sem studd er af heilbrigðri skynsemi, mun áreiðanlega vinna sigur í þessu efni, hvort sem það verður á þessu þingi eða síðar. Ég vil ekki segja, að 2. gr. frv. sé í raun og veru stórt atriði, en það er hinsvegar einkennileg tilhneiging hv.frsm. minni hl. n. og annara flokksmanna hans að vilja halda í þetta ranga óíslenzka heiti á dómstólnum. Um brtt.hv. minni hl. við 4. gr., á þá leið að fjölga þegar fastadómurum upp í 5, skal ég ekki fjölyrða, en það er áreiðanlegt, að fyrir því eru a. m. k. engar knýjandi ástæður, og það atriði mætti gjarnan bíða og takast til athugunar, en það eru a. m. k. tvær ástæður á móti því. Fyrst er það, að fjölgun dómaranna hefði áreiðanlega allmikinn kostnað í för með sér, einkum ef samtímis á að hækka laun dómaranna, en hin er sú, að í svo fámennu landi sem okkar, er ekki jafnan á hverjum tíma völ hæfra manna til að taka sæti í réttinum, er fullnægi þeim kröfum um fræðilega þekkingu og persónulega reynslu, sem gera verður til æðstu dómara þjóðarinnar. Ef gengið er út frá því, að dómarar hætti störfum á 65 ára aldri og á það er litið, að allir dómarar hæstaréttar hafa innan skamms náð því aldurstakmarki, þá skiptir það ekki svo litlu máli frá fjárhagshlið skoðað, ef bæta á í hópinn, e. t. v. samhliða hækkuðum launum, kannske 4 mönnum á háum launum. Ennfremur hefir einmitt dómurinn sjálfur viðurkennt, að mörg mál séu svo einföld, að ekki sé ástæða til að hafa fleiri en 3 dómara. Það virðist, að alltaf sé opin leið síðar til þess að fjölga dómurunum, ef þörf er á, en að þessi leið sé varfærnari, sem frv. bendir á. Annars sýnist það einkennilegt, að maður úr þessum flokki skuli einmitt verða til þess að bera fram till. um fjölgun dómenda, og gera með því tilraun til að ónýta verk samflokksmanns síns, Jóns heitins Magnússonar, er barðist fyrir fækkun dómenda í hæstarétti niður í 3. Allmargar breyt. hv. minni hl. eru afleiðing af till. um fjölgun dómenda, og verða því þeirri till. samferða. Ef Alþingi treystir sér til að fjölga dómendum í í, þá er náttúrlega ekkert við því að segja, en það kostar vitanlega sína peninga. Sú leið, sem frv. bendir á í þessu máli, er skynsamleg millileið eins og nú standa sakir og virðist eðlilegt spor í áttina. Hv. minni hl. vill í brtt. sínum við 8. gr. frv. ekki, að dómarar hæstaréttar séu undanþegnir þeim skilyrðum, sem sett eru fyrir inngöngu í fimmtardóm, og er það dálítið einkennileg brtt. Þá vill hann endilega bæta skýringu við 30 og 60 ára aldursákvæðin, sem er að vísu óþörf, en meinlaus, og skal ég ekki fjölyrða um það. Þá vill hv. minni hl. halda við gildandi ákvæðum um dómaraprófið, þó að flestir fróðir menn í þeim efnum líti svo á, að niðurfelling þess sé eitt hinna sjálfsögðustu umbóta. Það er fyrir löngu þrautreynt, að það er ekki mikið hægt að leggja upp úr úrskurðum réttarins sjálfs í þessum efnum. Landsyfirrétturinn skildi ekki á sínum tíma yfirburði munnlegs málflutnings fram yfir skriflegan, en Alþingi skildi það; aldarhátturinn krafðist þess. Hjá nágrannaþjóð okkar, Norðmönnum, eru þessi íhaldsákvæði um dómarapróf felld úr lögum og samskonar ákvæði og í frv. tekin í staðinn, og einnig ákvæði um opinbera atkvæðagreiðslu dómenda í málum. Eins og hv. minni hl. tók fram, er hæstiréttur Dana sá dómstóll, sem heldur fast í ákvæðin um dómarapróf og leynilega atkvgr., en slíkur afturhaldsandi er í beinni andstöðu við siðferðiskröfur nútímamenningarinnar. Hver þjóð hlýtur að eiga kröfu til þess að fylgjast með gerðum svo þýðingarmikillar stofnunar sem hennar æðsti dómstóll er. Hún sættir sig ekki við það, að hann sé slitinn úr lífrænu sambandi við hana, sé lík í lestinni. Þetta veit ég, að hv. minni hl. skilur, en ég skil það á hinn bóginn, að hann eigi erfitt með að gefast upp og viðurkenna þennan sjálfsagða rétt, eftir það sem á undan er gengið, er hann hefir orðið að beita sér fyrir skilningi síns flokks, er stendur á þessu úrelta menningarstigi. Hv. minni hl. hélt því fram, að dómstóllinn mundi helzt aldrei nota sjálfsköpunarrétt sinn með því að fella mann við dómarapróf. En hvert gagn er þá að dómaraprófi? Það kom ljóst fram hjá hv. 4. landsk., að dómurinn mundi, þegar um próf væri að ræða, aðeins líta á ytri hlið á störfum mannsins, á viss formsatriði, en ekki á manngildi hans eða hæfileika. Annars er það undarlegt, að stjórn og dómstóll skuli líta á málið frá svo ólíkum sjónarmiðum og úrskurða eftir gagnólíkum forsendum. Eins og hver maður getur skilið, getur engin frjáls þjóð búið við þá stofnun, sem ekki má breyta, sem ekki má skapa í samræmi við aldarhátt og menningu. Ég tók í fyrra það dæmi við umr. um þetta mál, að ef það kæmi fyrir, að dómurum í hæstarétti dytti í hug að taka sem innlegg í máli fyrir dómstólnum skýrslu frá framliðnum mönnum, ef þeir kannske fengju í sig þær „grillur“, að koma mætti með málsvörn í máli handan um haf dauðans, þá gerðu þeir sig vitanlega seka í hlægilegri vitleysu, en við því væri samt ekkert að segja eins og nú standa sakir. Stjórn eða hæstiréttur eru hvorugt alfullkomnar- stofnanir, en munurinn er sá, að stjórnir fara og koma, þær standa undir aðhaldi almenningsálitsins og atkvæði borgaranna, en dómarar í hæstarétti, eins og fyrirkomulagið er nú, eru slitnir úr lífrænu sambandi við sitt þjóðfélag. Þeir eiga sem minnst að hafa saman við það að sælda, þeir mega ekki hafa afskipti af þjóðmálum, ekki taka þátt í opinberum störfum, sem raunar er kannske ekki að lasta, en svo eiga þessir menn að velja sína samverkamenn mann fram af manni. Þessir dómarar, sem ekki telja sér skylt eða ekki vilja rökstyðja sína dóma, þeir mundu áreiðanlega ekki frekar telja þörf á að rökstyðja það, hvers vegna þeir felldu mann frá dómaraprófi. Ég býst við, að hv. minni hl. segi, að Norðmenn hafi valið illa sína dómara, en ef hann væri kunnugur skoðunum Norðmanna sjálfra, þá fengi hann að vita það, að norski hæstirétturinn þykir betri nú en meðan dómaraprófið var í lögum. Óánægjan var orðin þar svo hávær yfir skipun réttarins og fyrirkomulagið svo dautt fyrir þjóðinni, að ekki einu sinni hinum afturhaldssömustu hægrimönnum dettur í hug að halda fram dómaraprófi. Norska fyrirkomulagið er nýtt og sniðið eftir kröfum tímans; það er fyrirkomulag, sem þjóð okkur náskyld tekur upp og reynist vel. En okkar fyrirkomulag er sniðið eftir fyrirkomulagi hjá fjarskyldari þjóð og hennar úreltu reynslu. Þá skal ég koma að brtt.hv. minni hl. við 14. gr., þar sem hann er að heimta hærri laun fyrir dómarana. Hann vill fá hærri laun, enga aðra breytingu. Mér dettur ósjálfrátt í hug frásögn úr frægu skáldriti eftir Ibsen, um mann, sem er að drukkna. Hann vill biðja til guðs og ætlar að hafa yfir „faðir vor“, en hann man það ekki; hann man ekkert nema orðin „gef oss í dag vort daglegt brauð“. Eða þarf hæstiréttur máske meira daglegt brauð fyrir umhyggju sína með dánar- og þrotabúum? Hv. minni hl. biður aðeins um hærri laun; hann sér ekki, að þurfi neinar umbætur - aðeins hærri laun. Ég fyrirlít þennan lága hugsunarhátt og ég vil álíta, að lágum hugsunum hæfi lág laun. Þá vill hv. minni hl. ekki hafa ákvæði frv. um félag málaflutningsmanna. Þau eru sett í frv. til þess að reyna að hafa bætandi áhrif á siðferði innan þessarar stéttar og eru sniðin eftir fyrirmyndum í nærliggjandi löndum. Með þessum ákvæðum eru málaflutningsmennirnir við fimmtardóm settir undir eftirlit stjórnar síns félags og félagið undir eftirlit landstjórnarinnar. Þetta fyrirkomulag yrði vafalaust til stórbóta, því þó að því verði ekki neitað, að margir nýtir menn eru innan þessarar stéttar, þá eru til ýmsar misfellur þar, sem þörf væri að laga og félagi málaflutningsmanna væri auðvelt að leiðrétta. Það getur verið, að stjórn félagsins sé í frv. gefið fullmikið vald til þess að ákveða taxta málaflutningsmanna, og er ég fús til þess að eiga samstarf við hv. minni hl. um breytingu á þeim ákvæðum. Brtt. hv.þm. við 64., 65. og 66. gr. eru afleiðing af öðrum brtt., sem falla, ef þær brtt. verða felldar, og þarf ég ekki að fjölyrða um þær. Mín niðurstaða af athugunum á afstöðu meiri og minni hl. n. er sú, að nefndarhlutarnir geti orðið sammála um eitt þýðingarmikið atriði, og það er hin opinbera atkvgr. Hinar brtt. minni hl., hv. 4. landsk., miða allar að því, að breyta frv. í hið úrelta, gamla form, og er því ekki hægt að fallast á neitt af þeim. Hann segir, að ekki sé fært að breyta neinu öðru í núverandi fyrirkomulagi fyrir utan opinbert dómsatkvæði, nema að hækka laun dómaranna.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Ég get að sjálfsögðu stytt svar mitt til hv. minni hl., þar sem hæstv.dómsmrh. hefir nú farið yfir flestar brtt. minni hl. og aths. hans fara að mestu leyti saman við mínar skoðanir. Hv. minni hl. vildi halda því fram, að ég hefði í fyrstu aðallega lagt áherzlu á eitt atriði frv., og það var opinbera atkvæðagreiðslan. Ég tilfærði þetta atriði ekki sérstaklega, en ég vitnaði til samskonar ákvæða í hliðstæðum lögum í Noregi og að því væri ekki rétt að sleppa því að taka þau atriði með, eins og niðurfellingu dómaraprófsins. Það er heldur ekki rétt, að meiri hl. hafi ekki viljað ganga inn á neinar breyt.; hann lét í ljós, að samkomulag gæti orðið um viss atriði, og hv.þm. man, að við umr.n. var samkomulag um mörg atriði. Ég skal upplýsa það, að samkomulagið sprakk aðallega á einu atriði, og það var dómaraprófið, en hitt er ekki rétt, að samkomulag hafi verið ófáanlegt um nokkurt atriði, eins og hv.þm. hélt fram. En þegar það var séð, hvernig fara mundi um þetta þýðingarmikla atriði, var meiri hl. það ljóst, að n. hlaut að klofna. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um brtt. minni hl., en ætla fyrst að minnast á ummæli hans um brtt. meiri hl. Mér finnst hann gera tilraun til þess að snúa út úr afstöðu okkar viðvíkjandi ákvæðum um þekkingu dómaranna í siglingafræði, þar sem hann sagði, að við vildum koma upp einskonar námskeiði við háskólann í þessum efnum. Það er ekkert hægt að finna í nál. meiri hl., sem bendir á það. Við leggjum til, að ákvæði 8. og 64. gr. frv. um siglinganámskeið falli niður, þar til séð verður fyrir fræðslu í því efni við háskólann, sem þykir eiga við. Ég sveigði einmitt að því í framsöguræðu minni, að ég teldi þessa fræðslugrein nauðsynlega í háskólanum, og að ég vonaði, að það yrði séð fyrir fræðslu í henni, er háskólinn þroskaðist betur. Um 7. brtt. við 4. lið 8. gr. frv., þar sem lagt er til, að tekin séu upp í frv. ákvæði um dómarapróf, notaði hv.þm. svipuð rök hér í hv.þd. og í n. Hann sagði, að engin hætta fylgdi því að fá dómstólnum þetta vald, því að hann mundi ekki nota það með því að fella umsækjanda frá prófi. Ég verð að játa það, að þetta er utan við það svið, sem mín þekking nær yfir. Ég get ekki séð, hvaða sanngirni það er, að framkvæmdarvaldið fari með þetta, að láta það tilnefna menn til hæstaréttar. Því ef það misnotar þetta vald sitt, hvar stöndum við þá? En minni hl. staðhæfir, að það komi ekki til, að valdir séu menn, sem hætta er á, að falli. Ég get ekki samrýmt þetta. Svo er eitt enn, sem líka er í mótsögn; frsm. minni hl. sagði, að auðvitað væri ekki útilokað, að óhæfir menn gætu komizt í hæstarétt, en það yrði að vera á valdi framkvæmdavaldsins að koma í veg fyrir þetta. Mér finnst þessi röksemdaleiðsla þannig, að ég skilji hana ekki. Ég get sagt og skýrt ástæðuna, sem gerir skiljanlegt, að ég skil þetta ekki, en hún er sú, að ég hefi litla þekkingu á þessu sviði, en þar sem ég get komið minni þekkingu á góðum prófum að, þá legg ég lítið upp úr prófum yfirleitt, en þetta er prófraun, og út frá þessari þekkingu minni á öðrum prófum á lægri stigum álít ég þetta próf til hæstaréttar lítilsvirði; því þó ég sem óbreyttur almúgamaður hafi komizt á þing, og hafi ekki sérþekkingu á þessu atriði, þá finnst mér eðlilegt, að ég álykti út frá þeim sviðum, sem ég hefi reynslu af. Ég vil taka það fram, að ég byggi ekki lítið á, að Norðmenn hafa haft þetta ákvæði í lögum sínum yfirleitt, og hefi sagt, að það er einn hæstaréttardómari þar, sem ekki vill skipta um lögin yfirleitt. - Annars er ekki ástæða til að deila um þetta. Hér er um svo mikinn meiningarmun að ræða, að á þessu atriði strandaði allt, og sprakk samkomulagið á því. Svo var það 2. brtt., sem ég vildi segja örfá orð um. Það er brtt. um hækkun launa. Hv. frsm. minni hl. sagði, að það þyrfti að launa þessar stöður svo vel, að ekki væru aðrar stöður betur launaðar. Ég veit heldur ekki til, að aðrar stöður séu betur launaðar, nema ef vera skyldi ráðherrastaðan. Það getur verið, að ýmsir „forretningsmenn“ og málaflutningsmenn geti skapað sér betri laun, og öllum er ljóst, að bankastjórar hafa hærri laun, en þjóðfélagið getur ekki elt það. Það verður að miða embættismannalaun við eitthvert fast kerfi; og nú stendur svo á, að embættismannalaunin okkar hér eiga ekki við. Það liggur fyrir endurskoðun á þeim; ég álít ekki rétt að taka þessa sérstöku embættismenn út úr og hækka laun þeirra. Hv. frsm. minni hl. vildi láta skína í það, að fyrir okkur meirihl.mönnum hefði ekki vakað annað í grg. en það, að þar sem þetta atriði sé það eina, sem andstæðingar frv. viðurkenna, að sé rétt, þá sé ekki ástæða til að halda því fram, en það er ekki rétt af honum að halda þessu fram, að þetta hafi verið eina ástæðan til, að meiri hl. var með þessu, því ástæðan var sú, að meiri hl. fannst ekki ástæða til að breyta löggjöfinni í þá átt að hækka launin. Í þessu felst engin umsögn um það, hvort hæstaréttarlaunin séu sæmileg eða ekki; við látum það mál liggja milli hluta, en álítum aðeins, að þau beri að endurskoða sem önnur laun. Ég sé ekki ástæðu til að ræða till. minni hl. Þar eru margar afleiðingar af fáum breytingum. Ég vil aðeins geta þess, að ég skildi hv.frsm. minni hl. þannig í n., að fimmtardómsnafnið væri frekar tilfinningamál en að það hefði mikla þýðingu. Mér virtist, að ef það hefði ekki verið annað, sem á milli bar, þá hefði samkomulagið ekki sprungið á því, en hitt skil ég vel, að úr því hann gerði brtt. á annað borð, þá yrðu þær sem róttækastar, og lá ég honum það ekki, en geri ráð fyrir, að hann mundi þó ekki ganga á móti frv., þó þær yrðu ekki allar samþ. En mér þykja líkur til þess, að það velti á því, hvernig fer um ákvæðið um prófin; það kom fram í n., og þarf hv.frsm. minni hl. ekki að koma það á óvart, þó að við höldum fast við okkar skoðanir um það. Ég læt svo útrætt um þetta mál að öðru leyti en því, að hér í brtt. eru orðabreytingar, sem ég tel, að skipti ekki miklu máli, hvort verða samþ. eða felldar. Þær hafa ekki verulega þýðingu, og tel ég að þær raski ekki mikið ákvæðum frv. Um það, sem hv. 4. landsk. gaf í skyn, að þetta mál væri flutt og fylgt með flokksfylgi einu saman, er það að segja, að ég tel hann standa höllum fæti með slíka aðdróttun. Ég hygg, að þegar á sögu þessa máls er litið og hún skráð, þá komi í ljós, að þessi ásökun eigi ekki síður við flokksmegin hjá honum. Nú er svo komið, að hv.frsm. viðurkennir, að eitt atriði þessa frv. sé rétt og gott, en í fyrra komst það ekki svo langt. Ég tel, að hv.frsm. minni hl. hafi ekki ástæðu til að vefengja, að það er trú okkar meirihl.manna, að þessi breyt. verði til bóta fyrir þjóðina. Ég átti ekki von á því, að hv.frsm. minni hl. færi að staðhæfa, sínu máli til hagsmuna, að við heldum fram þessu máli af flokksfylgi.

1776Frsm. minni hl. (Pétur Magnússon) Ég skildi frumræðu hv.frsm. meiri hl. þannig, að sú breyting frá núv. skipulagi, er hann lagði mest upp úr, væri hin opinbera atkvgr. Það var því ekki af neinni löngun til að hártoga orð hans, að ég gat þess, að n. hefði getað haldið áfram samstarfi, ef þetta væri höfuðatriði. Annars get ég ekki kannast við, að meiri hl. hafi gefið í skyn, að samkomulag gæti orðið um vissar breyt. á frv. Á þeim 2 sameiginlegu fundum, sem haldnir voru um þetta mál í n., skildi ég hv. samnefndarmenn mína þannig, að þeir vildu engu breyt. á frv. gera, þó þeir síðar kæmust að þeirri niðurstöðu, að „siglinganámsskeiðið“ væri ekki allskostar tímabært. Um það atriði vil ég eigi þrátta meira við hv.frsm. meiri hl. Ég vil aðeins benda honum á, að jafnvel þó samskonar náms væri krafizt af dómurum eins og þeim mönnum, sem ætla að gera siglingar að æfistarfi sínu, þá mundi þá vanta æfinguna, leiknina í að beita kunnáttunni, sem vissulega er eigi minna verð en hin bóklega kunnátta. Ég skal þá fyrst víkja að dómaraprófinu. Mér þykir undarlegt, með jafngreindan mann og hv.frsm., ef hann í raun og veru á svo erfitt með að skilja það, sem ég held fram um þetta atriði, sem hann vill vera láta. Honum fannst mótsögn í því hjá mér, að ég vildi halda fast við dómaraprófið, en teldi þó, að sjaldan mundi koma fyrir, að dómaræfni féllu á prófi, og kannaðist auk þess við, að dómaraprófið væri eigi einhlítt til að fyrirbyggja, að óheppilegir menn kæmist í réttinn. Ég skal nú reyna að skýra þetta nánar. Við getum verið sammála um það, að skilyrðin fyrir því, að menn geti orðið góðir dómarar, eru í fyrsta lagi, að þeir hafi góða dómgreind; ennfremur að þeir hafi þekkingu til að bera, og í síðasta en ekki sízta lagi, að þeir séu mannkostum búnir. Dómaraprófið á að fyrirbyggja það, að þeir menn, sem ekki uppfylla tvö fyrstu skilyrðin, geti orðið dómarar, því það er ekki líklegt, að maður, sem ekki hefir hæfileika eða þekkingu, geti staðizt þá prófraun, og ráðh., sem veit, að dómaraefnin verða að ganga undir þessa raun, hlýtur að líta á það, að senda aðeins þann, sem hann treystir til að standast raunina. Það væri gagnslaust fyrir ráðh. að senda til prófsins mann, sem skorti þessi skilyrði, þó hann annars hefði freistingu til að veita honum embættið. Dómaraprófið er hinsvegar útilokun þess, að miður heppilegir menn komizt í þetta sæti, því það nær aðeins til hæfileika og kunnáttu, en getur ekki skorið úr um, hvort maðurinn hafi mannkosti til að bera, því ekki er hægt að leggja próf á mannkosti. Þá hlið málsins verður því að fela framkvæmdavaldinu og misnotkun í þeim efnum verður eigi fyrirbyggð, fremur en á öðrum sviðum framkvæmdavaldsins. Annars er það einkennilegt, að það er eins og komið sé við hjartað í meirihl.mönnum, þegar talað er um hættu á misnotkun við veitingu dómaraembætta. Það er eins og þeim finnist nærri sér höggið, eða einhver þeim nákominn hafður í huga í því sambandi. Ég hefi ekki gefið neitt slíkt í skyn. Það eru aðeins þeirra eigin hugrenningar, sem leiða þá að ákveðnum persónum. Ég vil aðeins benda þeim hv. mönnum, sem mest eru á móti prófinu, á það, að fyrir hverja stj. getur verið mikil freisting að velja ekki endilega þann manninn, sem hún álítur hæfastan, t. d. að hún vilji losna við flokksbróður út úr pólitíkinni, - sem alltaf getur komið fyrir; hann gæti verið sæmi legur maður, þótt hann væri ekki sá hæfasti. En að þetta komi fyrir, á að fyrirbyggja eftir því sem mögulegt er. Úr því farið er að tala um þetta atriði, vil ég minnast á það, sem dómsmrh. sagði um það, þó það sé hin mesta fjarstæða. Hann komst svo að orði, að í öðrum löndum væru afturhaldssamir hæstaréttardómarar þeir einu menn, sem ekki skildu þörfina á þessum breytingum um afnám dómaraprófsins. Ég undrast það, ef dómsmrh. skilur ekki, að í þessu sambandi er það hann, sem er sá afturhaldssami. Hann vill draga þetta í það sama horf og það var í fyrir löngu síðan, og reyna að draga dómsvaldið aftur undir framkvæmdavaldið; hann vill gera dómsvaldið pólitískt. Það er bent á það í áliti hæstaréttardómara, sem prentað er í þingtíðindunum 1930, þskj. 374, að í nýlegum hæstaréttarlögum sé alstaðar tekið upp dómarapróf utan einræðislandanna, því það er lífsskilyrði fyrir einvaldsherrana að geta haft ítök í dómsvaldinu. Að tala um sjálfsköpun réttarins í þessu sambandi, er aðeins firra. Reynslan hefir alstaðar sýnt, að það er hrein undantekning, að dómaræfni falli á prófi, og hefi ég sýnt fram á, hvernig í því liggur. Það er erfitt að rökræða þetta við dómsmrh., því hann gengur út frá því, að dómarar eigi að vera rangsleitnir. Ég tók eftir því, að hann sagði í ræðu í fyrra, að ef allir hæstaréttardómarar væru adventistar, myndu þeir ekki hleypa öðrum inn í réttinn en þeim, sem líka væru adventistar. En ef allir ráðh. hugsa svona, hvar stöndum við þá? Það má þá ganga út frá því, að ráðh. setji í réttinn aðeins sína þægustu vikapilta, sem hann getur ráðið við. Öll ummæli dómsmrh. um það, að verið sé að slíta réttinn úr lífrænu sambandi, eru út í hött og fjarstæða, sem á upptök sín í hans eigin heila. Ætla ég svo ekki að ræða frekar um dómaraprófið að sinni. Hæstv. dómsmrh. og hv.frsm. meiri hl. minntust báðir á launaspursmálið, en þó hvor á sinn veg. Hv. frsm. sagði, að ég hefði dróttað því að sér, að hann væri á móti hækkun launanna, af þeirri ástæðu, sem tilgreind er í grg. Þetta er ekki rétt hjá honum, enda væri það alveg ástæðulaust hjá mér, þar sem grg. er samin af öðrum, og ég veit, að hann er allt of vandaður og skynsamur maður til þess að hugsa á þann veg. En ég varð að benda á þetta, þar sem þessi röksemdafærsla er tekin upp í grg. og þar framsett af manni, sem kemur málinu inn í þing. Hæstv. dómsmrh. gerði enga tilraun til að hnekkja því, sem ég sagði um þetta atriði. Hann sagði, að lágum hugsunarhætti hæfðu lág laun. Það má vel vera, að þetta væri góð regla, hve heppileg sem hún væri fyrir ráðh. sjálfan. Hv. frsm. sagði, að engir starfsmenn hins opinbera hefðu hærri laun en hæstaréttardómarar. En þetta er misskilningur. Hv. frsm. nefndi sjálfur bankastjóra, er allir eru beint eða óbeint starfsmenn hins opinbera. Nú eru nýstofnaðar stöður við Landsspítalann og eru launin þar 15 þús. kr., en auk þess geta læknarnir haft allmiklar aukatekjur, svo að þeir hafa a. m. k. helmingi hærri laun en dómarar hæstaréttar. Svo eru og ekki fáir embættismenn, sem með aukatekjum komast upp úr þessu. Ég vil náttúrlega ekki halda því fram, að það eigi að launa dómara hæstaréttar betur en alla aðra. En launin verða að vera svo góð, að þessar stöður séu frekar eftirsóknarverðar en hitt. Og menn, sem búa yfir hæfileikum, sem dómarar hæstaréttar þurfa að hafa, eiga auðvelt með að útvega sér stöður með hærri tekjum, þó þeim kunni að fylgja meiri störf. En með þeirri útgjaldabyrði, sem ríkissjóður hefir, þá er þessi upphæð sem krækiber í ámu. Þetta ætti ekki að skipta svo miklu máli, þegar um er að ræða réttaröryggið í landinu. Ég skal vera fáorður viðvíkjandi flokksfylginu, sem hv.frsm. meiri hl. minntist á í niðurlagi ræðu sinnar. Hann hélt því fram, að ég hefði enga ástæðu til að halda, að þeir sem fylgdu frv. óbreyttu, gerðu það af flokksfylgi. Það má sjálfsagt um það deila, hvort svo er. En fyrir mér stendur það svo, að sum af ákvæðum frv. séu svo augljós afturför frá því, sem nú er, að ég get ekki hugsað mér aðra ástæðu fyrir að menn fylgja því en flokksfylgi. Þá eru örfá atriði í ræðu hv.dómsmrh., sem ég vildi víkja nokkrum orðum að. Hann sagði, að það væru áhrif frá frv. hans og „agitationinni“ í fyrra, sem væru þess valdandi, að ég væri orðinn fylgjandi opinberri atkvgr. í hæstarétti. Það lítur út fyrir, að hæstv. ráðh. sé illa að sér í þessu efni. Ég hygg þó, að hæstv. ráðh. viti, að í flestöllum löndum hafa staðið deilur um þetta atriði, þó að það hafi hvergi verið gert að því sáluhjálparatriði, sem hæstv. ráðh, vill gera það hér. Þeir, sem með þessu ákvæði hafa verið, hafa sagt, að það sé svo mikill fróðleikur í því að sjá, hvernig dómarar, sem verða í minni hl., rökstyðji sitt álit, að það sé réttmætt, að menn fái að kynna sér það. hví að vitanlega kann það að koma fyrir, að dómari, sem er í minni hl., hafi meiri rök fyrir sínu máli. Menn eru ósammála um svo margt, því að enginn maður er fullkominn. En ég skal fræða hæstv. ráðh. á því, að það eru liðin 7 ár síðan félag málaflutningsmanna lét það álit sitt í ljós, að það teldi heppilegt að hafa opinbera atkvgr. í hæstarétti. Ég var þá þegar á þessari skoðun og hefi verið það síðan. En ég get þó engan veginn fallizt á, að þetta sé nokkurt höfuðatriði, þó að ég álíti það til hins betra. Það er því alger misskilningur hjá hæstv.dómsmrh., að hann eigi nokkurn þátt í því, hvernig ég hefi tekið í þetta mál núi. Enda hefi ég ekki hugmynd um, hvort flokksbræður mínir í þessari hv. d. eru mér sammála um þetta eða ekki. Um nafnið á réttinum þýðir víst ekki að deila meira. Ég og hæstv.dómsmrh. höfum báðir sett fram rök okkar um það atriði. En spaugilegt finnst mér það, þegar hæstv. ráðh. segir, að réttlætistilfinning þjóðarinnar muni krefjast þess, að tekið verði upp gamalt heiti á dómstóli, sem var allt annars eðlis, og klína því á þennan dómstól. Nafnið verður aldrei annað en ambaga á þessum rétti. Það er ekki svo mikið, sem skilur milli mín og hæstv.dómsmrh. hvað dómarafjölgun snertir. Hæstv. ráðh. játaði, að mín till. um það væri betri, en sagðist ekki geta gengið að henni af tveimur ástæðum. Var það þá fyrst og fremst vegna kostnaðar. Ég sýndi fram á það, að kostnaðarmunurinn er lítill, og ef sömu laun verða látin haldast, þá verður hann enginn. Það getur farið svo, að það verði dýrara með því fyrirkomulagi, sem frv. fer fram á. Hin ástæðan var sú, að ekki væri völ á nógu mörgum hæfum dómurum. Þetta er ástæðulaus ótti hjá hæstv. ráðh., því að hér er sægur af upprennandi efnilegum lögfræðingum, sem væru mjög líklegir til þessa starfa, þegar þeim vex aldur og þroski. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því, að hæstv. ráðh. ætli að setja sig á móti brtt. minni við 4. lið. Það er nefnilega ekki rétt hjá honum, að greinin beri það með sér, að þetta sé veitingarskilyrðið. Upphaf gr. sýnir, að svo er ekki. Þar stendur: „Aðaldómarar í fimmtardómi skulu, auk almennra skilyrða, fullnægja eftirfarandi skilyrðum“. Og svo kemur í 4. lið: „Séu eigi yngri en þrítugir og eigi eldri en sextugir“. Eftir orðanna hljóðan er það svo, að dómari, sem orðinn er 60 ára, fullnægir ekki skilyrðinu til að sitja í dómi. Fjöldi manna, sem talað hafa við mig, skilur þetta svo, að dómari missi rétt til að sitja í dóminum, þegar hann er orðinn 60 ára. Auðvitað getur það ekki verið meiningin, því að það væri brot á stjórnarskránni. Ég held það hafi verið í sambandi við dómarafjölgunina, sem hæstv. ráðh. gat þess, að reglan mundi vera sú, að dómarar vikju úr embætti 60 ára gamlir. Ég held, að hvergi í veröldinni sé sett svo lágt aldurshámark, og geri ég ekki ráð fyrir, að við höfum ástæðu til að ganga lengra í því efni en allir aðrir, enda hefi ég bent á, að flestir munu hvað hæfastir til þessa starfa einmitt nálægt 60 ára aldri. Hæstv. ráðh. er farinn út úr deildinni, en það atriði, sem ég átti eftir, skiptir hann svo miklu, að ég sé mér ekki fært að tala um það nema hann sé við. Mun ég því ljúka máli mínu nú.

Flm. (Jón Þorláksson) Þó að ég sé flm. þessa frv., þá er ég ekki höfundur þess, eins og grg. ber vitni um. En ég hefi tekið að mér að koma því á þing fyrir þá, sem gengizt hafa fyrir samningu þess. Frv. fer fram á að gera innheimtu óvéfengdra skulda einfaldari og kostnaðarminni en nú er. Og hafa ákvæði um þetta í frv. verið sniðin að miklu leyti eftir útlendum, aðallega þýzkum fyrirmyndum. Ég skal taka fram, að ég er ekki sérstaklega kunnugur því sviði réttarfarsins, sem frv. grípur inn á, og vil því engan veginn, þó að ég sé flm. frv., taka ábyrgð á því, að sú leið, sem frv. gerir ráð fyrir, falli að öllu leyti við þá réttarfarslöggjöf, sem við höfum nú. Þetta frv. er tilraun til bóta á þessum göllum réttarfarslöggjafarinnar á tilteknu sviði. Og má vænta þess, eins og alltaf, þegar sett er ný bót á gamalt fat, að það geti þótt sem einhver missmíði verði eftir. Ég vil ekki fara lengra út í umr. um þetta að sinni, en vil leyfa mér að óska eftir því, að frv. verði að loknum umr. vísað til allshn. Ég taldi rétt að greiða fyrir frv., til þess að það gæti komizt til athugunar á þessu þingi, þó að það bærist mér svo seint í hendur; en ég get naumast búizt við að fá fullnaðarafgreiðslu á því.

Frsm. minni hl. (Hákon Kristófersson) Ég ætla aðeins að segja örfá orð og skírskota til þeirra ummæla, sem féllu um það mál, sem var næst á undan. Ég get fallizt á það með hv.frsm. meiri hl., að vel megi vera, að hér sé ekki eins aðkallandi nauðsyn sem á hinum tveimur stöðunum, sem hér voru til umræðu. Ég vil einnig lýsa því yfir fyrir hönd mína og hv.þm. Vestm., að við leggjum til, að frv. verði samþ. óbreytt. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta. Ég vil taka undir það, að nauðsynlegt sé að vera stuttorður, og vil því ekki mæla nein þau orð, sem gefi hv.frsm. meiri hl. ástæðu til andsvara.

Bernharð Stefánsson Ég vil taka undir þau orð beggja hv.frsm.n., að málið sé í sjálfu sér útrætt með því, sem sagt hefir verið um hin hafnarmálin. Það er því engin ástæðu fyrir mig að tala langt mál um þetta, þar sem ég hefi líka áður gert grein fyrir mínu áliti. Ég stend því upp aðeins til að láta þakklæti mitt í ljós til þeirra hv.nm., sem mælt hafa með frv., auðvitað fyrst og fremst til þeirra, sem undirskrifuðu nál. minni hl. á þskj. 187, þar sem þeir leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Ég skal þó taka það fram, að meiri hl. á líka nokkurt þakklæti frá mér skilið, vegna þess að þeir leggja til, að málið nái fram að ganga, þó að till. þeirra geri frv. óaðgengilegra fyrir héraðið en það var eins og ég flutti það. Út af till. þeirra vil ég segja það, að ég gæti kannske gengið að þeim til samkomulags, en þá yrði til samræmis að samþ. líka þær samskonar brtt. við hin önnur hafnarlagafrv., sem nú eru hér á döfinni, og ég held líka, að lögin um höfn á Skagaströnd ættu að breytast í sambandi við þetta. Á þetta var bent í fyrra, og ég geri það líka nú. Báðir hv.frsm. álíta ekki eins aðkallandi þörf fyrir höfn á Dalvík eins og á hinum stöðunum, en ég álít það ekki rétt, a. m. k. ekki að því er Sauðárkrók snertir, en Akranesi er ég ekki eins vel kunnugur. Það er auðvitað undir mati manna komið, hvað getur kallazt mikill útvegur. Ég hygg þó, að á Dalvík sé eins mikill útvegur og á Sauðárkróki, og skilyrði eru þar að ýmsu leyti góð. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að frá Dalvík væri stutt á góðar hafnir. Ég held þó, að það sé eins langur sjóvegur milli Dalvíkur og Siglufjarðar eins og milli Siglufjarðar og Sauðárkróks, og langt er frá Dalvík inn á Akureyri. Það sýndi sig í fyrra, að það sama var látið ganga yfir þetta mál sem hin tvö hafnarmálin, og sé ég því ekki ástæðu til að fara út í þetta mál sérstaklega.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég vil álíta, að umr. um þetta mál þýði helzt ekkert. í umr. þeim, sem fram hafa farið um tvö næstu mál á undan íhafnargerð á Akranesi og hafnargerð á Sauðárkróki), er í raun og veru búið að taka fram flest af því, sem minnast þarf á í sambandi við þetta mál. Ég ætla því að láta niður falla frekari umr. um málið. Ég verð þó að geta þess, sem ekki hefir áður nefnt verið, að á þessum stað, Dalvíkinni, er alls ekki sú aðkallandi nauðsyn á hafnargerð, sem er á hinum tveim stöðunum, Akranesi og Sauðárkróki, sumpart af því að góðar hafnir eru á næstu grösum við Dalvík, en sumpart vegna þess, að þar er ekki um verulegan eða mikinn útveg að ræða. Hann hefir sem sé dregizt að höfnunum í kring, eins og eðlilegt er, því að þar voru frá náttúrunnar hendi skilyrðin betri. En svo er líka á það að minnast, að þessi hafnargerð á Dalvík gerir langtum minni kröfur til ríkissjóðs en hinar hafnargerðirnar, og má teljast auðunnið verk. Vegna þess vill meiri hl. n. mæla með frv. svo breyttu sem tillögurnar á þskj. 216 sýna, en till. þær eru hliðstæðar þeim till., sem komu frá meiri hl. um hafnargerð á Sauðárkróki og frá minni hl. um hafnargerð á Akranesi. Þær miða við þá eldri reglu, að ríkið leggi fram 1/3 kostnaðar, en héruðin 2/3, og taki svo ríkið ábyrgð á nauðsynlegu láni héraðsins til hafnargerðar. Fleiri orð hefi ég svo ekki um þetta og mun ekki fjölyrða frekar um það, nema gefið verði nýtt tilefni.

Frsm. minni hl. (Hákon Kristófersson) Ég ætla aðeins að leiðrétta örlítinn misskilning hjá hv.flm. þessa máls. Ég sagði ekki, að ekki væri eins aðkallandi nauðsyn hér. Ég sagði, að það mætti vel vera. Þetta vildi ég mega leiðrétta.