Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Thor Thors Ég og hv. 8. landsk. berum fram brtt. á þskj. 513. Aðalbreyt. okkar er gamall kunningi hér í d., því að shlj.brtt. var samþ. hér við 3. umr. málsins. Þessu máli hefir nú verið spillt í Ed., og nú er það ákveðið í frv., að ekki megi nema eitt byggingarfélag verkamanna starfa í hverjum kaupstað, hvar sem er á landinu. Ég vil nú vísa til þeirra almennu röksemda, sem fram hafa verið færðar við fyrri umr. málsins fyrir því, að það væri æskilegra, sanngjarnara og heppilegra, að þessi félagsskapur væri ekki, svo mjög sem sumir hv. dm. ætlast til, bundinn beinlínis við einstaka menn, heldur verði þeim verkamönnum, sem þess óska, gert kleift að notfæra sér þau hlunnindi, sem þessi löggjöf hefir fram að bjóða. Því hefir verið haldið fram af þeim mönnum, sem þykjast vilja sýna viðleitni til þess að líta ópólitískt og sanngjarnt á málið, að sá félagsskapur, sem starfað hefir hér í Rvík að þessum málefnum undir forustu hv. 2. þm. Reykv., sé að öllu leyti ópólitískur. Við sjálfstæðismenn höfum við fyrri umr. málsins mótmælt því og talið, að þessi félagsskapur starfaði á pólitískum grundvelli, undir forustu jafnákveðins stjórnmálamanns og hv. 2. þm. Reykv. er. Jafnaðarmenn hér í d. vildu mótmæla þessu, en svo hefir sá atburður skeð í þessu máli síðan umr. um það fóru síðast fram hér, að það er augljóst, að hér er um pólitískan félagsskap að ræða. Þegar risgjöld hinna nýju verkamannabústaða voru hátíðleg haldin, voru dregnir fánar við hún, og maður skyldi nú ætla, þar sem hér er um fyrirtæki að ræða, sem er styrkt af ríkisvaldinu og sömuleiðis af sveitar- og bæjarsjóðum, að íslenzki fáninn hefði blakt þar við hún. Svo var þó ekki gert, heldur blöktu þar eingöngu rauðir fánar, ýmist alrauðir eða með flokksmerki Alþýðuflokksins. Ég vil nú spyrja hv.þm.: Hvað finnst mönnum tákn pólitískrar starfsemi, ef það er ekki einmitt þetta, sem fram hefir komið í þessu máli? Ég vil nú vona, að þeir hv.þm., sem við fyrri umr. þessa máls hafa viljað sýna sanngirni í því, sannfærist um það, að búið er að draga málið inn á pólitískan grundvöll. Það er óheppilegt, og þess vegna vona ég, að menn fallist á það, að tveimur byggingarfélögum verði leyft að starfa hér í Rvík. Ég álít allt annað ósæmilegt, þar sem hér er í rauninni um opinbert fyrirtæki að ræða, sem styrkt er af ríkissjóði og einstökum bæjar- og sveitarsjóðum. Það getur ekki verið tilgangur löggjafans að hlynna að eða að fyrirskipa, að þessi starfsemi sé dregin algerlega undir pólitíska viðleitni, og að hinn rauði fáni sé þar með látinn vera tákn þessa fyrirtækis.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Það hefir verið deilt svo mjög um þessi atriði, að ég tel óþarft að fara að vekja deilur um þau að nýju. Í ræðu hv.þm. Snæf. kom ekki nema eitt nýtt atriði fram, og það var, að þegar risgjöld hinna nýju verkamannabústaða hafi verið haldinn, þá hafi rauður fáni verið dreginn þar við hún. Og þetta átti að sanna, að hér væri um einlitan pólitískan félagsskap að ræða. Ég skal geta þess, að stjórn þessa félagsskapar ákvað, hvaða fánar skyldu notaðir, og hún gerði það eftir ósk verkamannanna, sem unnu við byggingu verkamannabústaðanna, að draga fána Alþýðusambandsins við hún. Meiri hluti verkamannanna voru meðlimir félaga innan Alþýðusambandsins, og þeir óskuðu, að fáni þess yrði látinn blakta yfir hinum nýreistu verkamannabústöðum. Þessi ósk var mjög eðlileg, og sjálfsagt að verða við henni, og varð ég fyrir mitt leyti mjög ánægður yfir þessu. Annars finnst mér, að ef menn vilja sýna fram á, að þessi félagsskapur sé pólitískur og útiloki aðra en þá, sem tilheyri sérstökum pólitískum félagsskap, að þá ættu menn að koma með einhver dæmi, annaðhvort úr l. félagsins eða af fundum þess, eða þá framkvæmdum. En það er ekkert slíkt hægt að benda á, og það er líka eðlilegt, því að þetta er opinber félagsskapur, eins og hver annar samvinnufélagsskapur, og stefnir eingöngu að því að afla meðlimum sínum betra húsnæðis. Hinsvegar er það ekki nema eðlilegt, að mest beri á Alþýðuflokksmönnum innan hans og þeir séu þar fjölmennastir, þar sem Alþfl. hefir haft forgöngu allra þessara umbóta í húsnæðismálum alþýðunnar í bæjunum. Ég mun svo ekki ræða frekar um brtt. þessara hv.þm. á þskj. 513, en ég vil leggja til, að þær verði felldar og frv. samþ. óbreytt eins og það kom frá Ed. Þar höfðu þessi ákvæði verið tekin út úr því, og auk þess gerðar 2 aðrar breyt., sem raska þó lítið samhengi frv. Önnur breyt. er um það, að eftirlitsmaður, sem hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarfélag skipar, skuli ekki aðeins hafa eftirlit með öllum fjárreiðum félagsins, heldur líka allri starfsemi þess. Þetta finnst mér eðlileg breyt. og ég hefi ekkert út á hana að setja. Enn hefir sú breyt. verið gerð á frv. í Ed., að undir engum kringumstæðum megi lána fé úr einni sjóðdeild í aðra. Mér fyrir mitt leyti þykir það verra, að þetta skuli ekki vera leyft í einstaka tilfellum, t. d. ef ætti að byggja á einhverjum stað, og loforð fyrir láni væri fengið, sem kæmi á ákveðnum tíma, og þá mætti, ef byrjað væri að byggja áður en lánið væri greitt, fá slíkt lán úr öðrum byggingarfélagssjóði á meðan. En mér finnst þetta samt ekki aðalatriði, og ég legg meira upp úr því, að samkomulag fáist um að samþ. frv. Ég legg þess vegna til, að engin breyt. verði gerð á frv. og það verði samþ. óbreytt, og er meiri hl. allshn. því samþykkur.

Thor Thors Ég skal ekki fara út í almennar deilur um málið. Það hefir verið rætt svo mikið við fyrri umr., að ég hygg, að öllum hv.þdm. megi vera það ljóst, hvað það er, sem verið er að fara fram á, að verkamenn úr öllum pólitískum félögum skuli vera jafnréttháir til þess að notfæra sér þau hlunnindi, sem löggjafinn hefir boðið fram með þessum l. Ég er ekki svo kunnugur störfum félagsskapar þess, sem hv. 2. þm. Reykv. er form. fyrir, að ég geti tilfært ákveðin dæmi um það, að félagsskapurinn sé rekinn flokkspólitískt, en ég hygg, að það muni fæstum blandast hugur um það, að þar sem jafnákveðinn stjórnmálamaður og hv. 2. þm. Reykv. hefir forustuna, þar muni félagsskapurinn vera rekinn með pólitísku sniði. Og ég get ekki séð neitt greinilegra tákn þess, að verið sé að gera þetta að flokksfyrirtæki Alþfl. en það, sem ég vék að í fyrri ræðu minni, og sem Alþýðublaðið hefir lýst þ. 11. nóv. síðastl. Þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í gær voru hin nýju hús „Byggingarfélags verkamanna“ við Hringbraut, Hofsvalla- og Ásvallagötu komin undir þök. Af því tilefni voru fánar dregnir að stöngum á öllum húsunum, voru það rauðir fánar með þremur örvum, fánar Alþýðuflokksins“. - Það virðist nú nokkuð greinilegt, að hér er um flokkstimpil að ræða, þar sem einkenni Alþfl. eru sett yfir þessar byggingar, sem reistar hafa verið, og það ekki fyrir fé Alþfl., heldur almannafé. En þessir sjóðir eiga sína tilveru því að þakka, að ríkissjóður leggur árlega svo og svo mikið fé fram til þessara framkvæmda og bæjarsjóðir annað eins, og ríkisábyrgð er látin útvega lán til þeirra. Mér þætti ánægjulegt að heyra, hvað hv.þm. V.-Ísf. álítur um þetta, því að hann hélt því fram hér við fyrri umr. málsins, að þessi félagsskapur væri ópólitískur. Nú hefir hann séð, hvernig forráðamenn þessa félagsskapar líta á þetta, og mér þætti talsverðu gegna að heyra hans álit á þessu, að fengnum þeim upplýsingum, sem hér hafa komið fram um það, sem gerzt hefir í þessu máli, síðan það síðast var rætt í þessari hv. d. Að endingu vil ég svo segja það, að ef Alþ. ætlar sér að beita valdi sínu svona einhliða, þá fer það að verða vafasamt í hugum margra manna, hvort hér sitji ekki eingöngu flokksþing, en ekki Alþ. Íslendinga.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Það var ekki neitt nýtt í ræðu hv.þm. Snæf. Ég vil aðeins endurtaka það, sem ég sagði í fyrri ræðu minni, að auðvitað eru þeir fánar, sem blakta við hún þegar hús eru reist, til heiðurs verkamönnunum, sem unnið hafa að því að reisa húsin, en ekki eigendunum. Þess vegna finnst mér, en það kann að vera skoðanamunur um það, að ef þeir menn, sem unnið hafa að byggingu húsanna, óska að hafa einhvern sérstakan fána, þá ráði það mestu. En annars hefir enginn eigandi íbúða komið fram með kvartanir yfir þessu, og hygg ég, að flestum hafi vel líkað. Ég sé ekki, hvernig hv.þm. Snæf. ætlar að koma í veg fyrir þetta, nema þá með því að koma almennu banni á það, að fánar séu dregnir upp við slík tækifæri, nema þá t. d. íslenzki fáninn. Það væri ekki hægt að meina hvaða byggingarfélagi sem væri að draga þá fána við hún, sem það óskaði, nema ákvæði væri um það í l., að flaggað skyldi með einhverjum ákveðnum fána. Ég hygg varla, að hv.þm. fari fram á slíkt, eða þá að það verði sett í l., að 2. þm. Reykv. megi alls ekki vera formaður í byggingarfélagi, því að auðvitað kjósa meðlimir byggingarfélagsins á hverjum tíma þann mann til formanns, sem þeir treysta bezt í það sæti, og án þess að taka tillit til þess, hvort maðurinn er pólitískur eða ekki. Ég fyrir mitt leyti hefi haft mikla ánægju af því að standa fyrir þessum samtökum alþýðunnar um öflun eigin íbúða og sjá þessar miklu byggingar rísa fyrir mátt samtakanna. Ég hefi enga löngun til þess að gera íhaldinu það til geðs að neita nú um aðstoð mína við alþýðu manna í þeim málum, ef félagsmenn óska hennar.

Ásgeir Ásgeirsson Það var beint hér til mín fyrirspurn viðvíkjandi þeim fánum, sem dregnir hafa verið upp við reisugildi verkamannabústaðanna nýverið. Ég get ekki tekið það sem neina sönnun fyrir því, að félagið sé pólitískt, þó að einhverjir tilteknir fánar hafi verið dregnir upp við þetta reisugildi. Mér virðist það eðlilegast, að tekið sé tillit til þeirra verkamanna, sem byggt hefir verið fyrir, um það, með hvaða fánum skuli flagga, og þá fyrst, þegar verkamanni, sem á part af byggingunni, er neitað um að draga sérstakan fána upp, sem hann óskar eftir að flagga með við hátíðleg tækifæri, teldi ég um pólitíska misbeitingu að ræða. Ef verkamenn vilja flagga með rauðum flöggum með þremur örvum, þá sé ég ekki ástæðu fyrir stjórn fyrirtækisins að neita þeim um það, en hinsvegar þætti mér bezt við eiga, að allir flögguðu með íslenzka fánanum og að hann yrði meira notaður en nú er. Mín afstaða til þessa máls er ákveðin af því, að ég er sannfærður um, að núv. byggingarfélag fyrir Reykjavík er ekki pólitískt. Og það hafa engar sannanir komið fram frá því að þetta mál var síðast rætt hér í d., sem benda til annars. Þar sem ég veit, að félagið er ópólitískt og að öllum er heimilt að ganga í það, sem þess óska, og félagið ræður sjálft, hvaða stjórn það kýs, þá get ég ekki tekið tillit til þeirra manna, sem ekki vilja vera í byggingarfélagi, þar sem hv. 2. þm. Reykv. er formaður. Við þessa menn vildi ég segja, að það er einmitt þessum þm. mest að þakka allra einstakra manna, að þið eigið kost á að byggja bústaði sem þessa. Á undanförnum þingum hafa jafnaðarmenn haft forustu um það, að fá þessa hjálp úr ríkissjóði og bæjarsjóðum, og afleiðingin af því er svo sú, að það ber mest á þeim í stjórn félagsskaparins, a. m. k. í upphafi, meira en þeim, sem hafa veitt málinu andstöðu. Þegar frá liður breytist þetta, og hv. 2. þm. Reykv. hefir ekki neinn sérstakan rétt til þess að vera alltaf formaður félagsins. Það fer eingöngu eftir vilja félagsmanna. Það jafnrétti, sem félagsmenn hafa á þann hátt, nægir mér hvað þetta snertir og mín afstaða er óbreytt frá því, sem verið hefir.

Thor Thors Kjarni þessa máls er í raun og veru sá, að hér í Rvík hefir verið stofnað byggingarfélag með 350 mönnum, sem fellur undir þessi l., sem hér um ræðir, mönnum, sem óska þess að mega hafa sinn sérstaka félagsskap, en vilja ekki byggja með því sniði, sem hv. 2. þm. Reykv. vill vera láta, og vilja ekki lúta forustu hans í þessu máli. Nú er aðeins spurt um þetta: Ætlar Alþ. að drepa þennan félagsskap eða lofa honum að lifa áfram? Ég fæ ekki séð, hvaða ástæða er til þess að meina þessum mönnum að notfæra sér þessi hlunnindi, sem í þessari löggjöf felast. Það er heldur engin ástæða til, nema sú, að sósíalistar hér á þingi vilja koma þessum málum algerlega undir sína stjórn. Þetta vita allir hv.þdm., og líka þeir, sem koma hér með yfirklórsástæður. Þeir verða að skilja það, að okkur er það ljóst, að þeirra afstaða byggist eingöngu á löngun til þess að gera sósíalista hér í þessari hv. d. ánægða. Ræðu hv.þm. V.-Ísf. þarf ég litlu að svara. Honum finnst það eðlilegt, að rauði fáninn hafi verið látin blakta yfir verkamannabústöðunum, af því að einhverjir verkamenn, sem byggðu húsin, óskuðu þess. Það eru næsta einkennilegar ástæður, ef þeir, sem vinna að byggingu húsanna, eiga að ráða því, hvaða merki þau bera, en ekki eigendur þeirra. Hér virðist hafa farið saman vilji þeirra, sem stjórna þessum framkvæmdum, og svo þeirra, sem unnu við byggingarnar, um það, hvaða merki skyldu höfð, og það bendir aftur til þess, að það sé rétt, sem hér hefir verið staðhæft, að hér sé eingöngu um flokksmenn Alþfl. að ræða. Hól hv.þm. V.-Ísf. um hv. 2. þm. Reykv. kom mér ekki á óvart, eins og nú er hagað flokkaskipun hér á landi.

Ásgeir Ásgeirsson Hól það um hv. 2. þm. Reykv., sem hv.þm. Snæf. segir að ég hafi verið með hér, var ekkert annað en skýrsla um það, hvernig þetta mál hefir gengið undanfarið, svo að ef þessar staðreyndir hafa verið honum til lofs, þá á hann það fullkomlega skilið. Ég játa það, að ég myndi leyfa verkamönnum, sem vilja draga rauðan fána á stöng, þar sem þeir búa, að ráða því sjálfum. Aftur á móti skilst mér það á hv.þm. Snæf., að hann sé svo flokkslega hlutlaus, að hann vildi banna slíkt. Ég get ekki skilið ummæli hans um þetta efni öðruvísi. Það er rangt, sem hv.þm. sagði, að allir verkamenn, sem eru í Byggingarfélagi verkamanna í Rvík, séu skyldaðir til þess að hafa hús sín með einhverju ákveðnu sniði, sem hv. 2. þm. Reykv. þóknast að vera láta. Það er fjarstæða, að svo sé. Þetta er aðeins slagorð, að jafnaðarmenn vilji skilyrðislaust hafa sambyggingar fyrir alla, en svo séu það aðrir, sem séu sjálfstæðismenn, sem vilji hafa sjálfstæð hús og sjálfstæð byggingarfélög. Menn þurfa ekki annað en að kynna sér tilhögun þessara mála hjá nágrannaþjóðum vorum, til þess að vita það, að í slíkum byggingarfélögum sem þessum eru allar aðferðir um gerð húsanna notaðar. Og þar eru sannarlega til sjálfstæð hús. Ég hefi komið inn í hús jafnaðarmannaforingja erlendis, sem byggt var fyrir ríkis- og bæjarstyrk, sem var rétt eins sjálfstætt eins og sjálfstæðismaður hefði átt það. Sú ein regla gildir í þessu efni í svona félögum, að fara á allan hátt eftir óskum félagsmanna um það, hvernig þeir vilja byggja, svo sem hægt er, svo að það auki ekki kostnað umfram það, sem slíkar íbúðir mega kosta. Mínar ástæður eru alveg hreinar og klárar og ekkert yfirklór á nokkurn hátt. Ég hefi þótzt sjá það, að hér hefir verið á ferðinni í seinni tíð einhver hreyfing um það, að skipta þessum félögum, og það í smæstu kaupstöðum. Það þarf ekki lengra að fara enn til Hafnarfjarðar, til þess að fá dæmi um þetta. Þar voru stofnuð 2 byggingarfélög, sem ekki gátu starfað saman, með því að annað félagið neitaði samstarfi við hitt. Það er það minnsta, sem hægt er að heimta, að allir flokkar geti verið í einu og sama byggingarfélagi, a. m. k. á meðan menn segja sig ekki úr l. hverjir við aðra. Ég hefi þess vegna enga samvizku út af því að fylgja því fram, að allir flokkar skuli vera í sama byggingarfélagi.

Hannes Jónsson Ég tel mjög varhugaverða þá skoðun og þá stefnu, sem felst í orðum hv.þm. V.-Ísf. Hann vill þvinga menn í eitt sameiginlegt félag, og jafnvel alveg án tillits til þess, hvort skilyrði eru til eða ekki fyrir fleiri félög en eitt að starfa á sama grundvelli. Hvers vegna á þá ekki, ef gengið er inn á þessa braut á annað borð, að ganga hreint til verks og láta þetta gilda líka um allan samvinnufélagsskap um verzlun? Ég veit ekki betur en að hér í Rvík séu starfandi 2 samvinnufélög, sem reka verzlun, og því á þá ekki að skylda þá menn, sem eru í þessum samvinnufélögum, til þess að leggja annað félagið niður, eða að láta félögin starfa sameiginlega? Það er vitanlegt, að það getur oft verið arðvænlegra að hafa einungis eitt félag heldur en tvö, en þetta er svo mikil þvingun á sjálfsákvörðunarrétt manna, að það verður ekki talið rétt að framkvæma þetta. Og ég hygg, að það mundi alls ekki koma til greina, að menn yrðu þvingaðir til þess að fara inn á þessa leið. Við skulum hugsa okkur, að sósíalistar næðu yfirtökunum á Akureyri, og þá yrði um leið hægt að fá því framgengt, að þar starfaði aðeins eitt samvinnufélag, samvinnufélag sósíalista, þá yrði Kaupfélag Eyfirðinga að leggja niður starfsemi sína. Ég get ekki séð það, ef slík byggingarfélög, sem hér er talað um, þrífast á annað borð í kaupstöðum og kauptúnum úti um land, að þá séu ekki möguleikar fyrir tvö byggingarfélög til þess að starfa hér í Rvík. Við skulum segja, að ef möguleikar eru fyrir byggingarfélag að starfa í Hafnarfirði; þá hljóta að vera fullkomlega skilyrði fyrir tvö byggingarfélög hér. Það er ekkert annað en yfirgangur gagnvart sjálfsákvörðunarrétti manna, að vinna á móti því, að þeir menn, sem það vilja, fái að starfa í sérstöku byggingarfélagi, þar sem skilyrði eru til fyrir fleiri en eitt byggingarfélag, og þar sem líka ekki er farið lengra út á þessa braut en að tala um tvö byggingarfélög hér í Rvík. Það er þess vegna síður en svo ástæða til þess að hafa á móti þessu. Því að þeir menn, sem halda því fram, að hér eigi aðeins að vera eitt byggingarfélag, geta ekki gengið framhjá því, að ef byggingarfélög geta þrifizt jafnvel í smæstu kaupstöðum úti um landið, þá hljóta tvö byggingarfélög að geta þrifizt hér í Rvík. Hér er gengið inn á hreina ofbeldisstefnu, og get ég ekki liðið, að svo sé traðkað á rétti manna. Og þó þessu sé nú bara beitt gagnvart kaupstöðunum, þá á ég þess von, að þeir háu herrar muni áður en langt um liður brydda upp á samskonar ákvæðum gagnvart sveitunum. Ef þeim leyfist að ganga svona á rétt manna í kaupstöðum, veit ég ekki, hvar þetta ofbeldisbrölt þeirra endar. Hv. þm. V.-Ísf. taldi nauðsynlegt að hindra það, að félögin klofnuðu í öllum kaupstöðum landsins, en þar sem ég álít, að menn eigi að fá að ráða sjálfir félagsskap sínum, mun ég greiða atkv. með brtt. þeim, sem fela það í sér, að fleiri en eitt félag megi vera á sama stað, og er það í samræmi við fyrri afstöðu mína í þessu máli.

Ásgeir Ásgeirsson [óyfirl.]: Hv. þm. V.-Húnv. gáir ekki að því, að hér er ekki um venjulegan samvinnufélagsskap að ræða. Hér er að vísu um samvinnu að ræða milli þeirra, sem þurfa að byggja, en starf félaganna er að svo miklu leyti unnið fyrir ríkis- og bæjarstyrk, að ekki er hægt að líkja þeim við venjuleg samvinnufélög, sem hvergi þiggja styrk. Ég vil benda hv.þm. á það, að ýmiskonar erfiðleikar eru á því, að hafa tvö félög á sama stað, sem bæði ættu að njóta sömu lánsmöguleika, og fleira þessháttar. Hætt er við, að árekstur yrði milli þessara félaga, þegar til kæmi úthlutun lána og lóða, og hvorugt væri nægilegt fyrir bæði félögin. Og er tvö félög færu að keppa um þessi fríðindi, og aðeins annað gæti fengið þau, er mikil hætta á, að úthlutun þeirra færi eftir pólitík. Ein bæjarstj. fylgir þessu flokksfélagi að málum, önnur hinu, og þá sömuleiðis landstj. Af þessum ástæðum er það m. a. betra, að á sama stað sé ekki nema eitt félag. Hv. þm. óttast, að ein afleiðing af þessum ráðstöfunum kunni að verða sú, að Kaupfélagi Eyfirðinga verði skipað að ganga inn í Kaupfélag verkamanna á Akureyri. Ég er nú ekki eins hræddur við það, og yrði á móti því á sínum tíma. Mér skildist, að hv.þm. teldi það vel farið, að fleiri en eitt samvinnufélag væri í sömu sveit, en þar get ég ekki verið honum sammála. Og þó að ég telji ekki rétt, að það sé bannað með l., tel ég það samt bezt, ef ekki er nema eitt kaupfélag í hverri sveit; ég teldi það mjög illa farið, ef yfirleitt yrðu stofnuð í hverju héraði kaupfélag sjálfstæðismanna, kaupfélag framsóknarmanna og kaupfélag jafnaðarmanna. Hér í bæ eru tvö kaupfélög, og í þau skiptast menn eftir flokkum. Þetta er til viðvörunar, en ekki til fyrirmyndar; það hefir þróunin annarsstaðar sýnt. Við skulum bera saman Finnland, þar sem pólitísk skipting er í kaupfélagasamböndunum, og t. d. Svíþjóð, þar sem pólitísk flokkaskipting hefir aldrei komizt inn í kaupfélögin, - enda gengur þar allt tvímælalaust betur. T. d. er aðeins eitt kaupfélag í svo stórri borg sem Stockholm er, og eru menn af öllum pólitískum skoðunum í því.

Eru engar aðrar verzlanir í Stockholm?

. Jú, þar eru margar sjálfstæðar verzlanir.

Er bannað að hafa fleiri en eitt kaupfélag?

. Nei, en þetta hefir orðið svona, af því að íbúar borgarinnar eru svo þroskaðir, að þeir kljúfa ekki verzlunarsamtök sín vegna skoðanamismunar í stjórnmálum. En hér er tilhneigingin sú, að kljúfa hvert félag niður í smádeildir, svo sterk, að ekkert þrífst hér óklofið. En hér er nú fyrir mitt tilstilli komin inn í l. heimild, sem ætti að nægja til þess að fullnægja þessari þörf í byggingarfélögum verkamanna.

Jón Pálmason Ég verð að láta það í ljós, að mér finnst þetta eitt af þeim leiðinlegustu málum, sem fyrir þessu þingi liggja. En það er ekki aðeins leiðinlegt, heldur líka hættulegt, því að það stefnir að því, að afnema félagsfrelsið hér á landi. Hér er um það að ræða, hvort verkamenn í kaupstöðum mega hafa með sér fleiri en eitt félag til bygginga. Hv þm. V.-Ísf. taldi það ekki sönnun þess, að félagsskapur sá í Rvík, sem hér um ræðir, væri pólitískur, að fánar Alfl. voru dregnir þar við hún í reisugildi nýlega. Þætti hv.þm. V.-Ísf. það bera vott um ópólitískt eðli félags, ef það flaggaði með hakakrossfána við öll hátíðleg tækifæri? Nei, ég efast ekki um, að bæði hv.þm. V.-Ísf. og sósíalistarnir mundu telja þetta sönnun fyrir því, að þetta væri hápólitískt félag. - Nei, með þessum 1. er verið að ráðast á almennt félagsfrelsi, og tel ég því skyldu mína að vera því andvígur.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Hv. þm. V.-Ísf. var að reyna að sýna fram á það í ræðu sinni, að þjóðarnauðsyn væri að útbúa l. um verkamannabústaði svo, að þau ýttu ekki undir stofnun nema eins byggingarfélags. Ég vil benda á það, að með þessu er hv.þm. V.-Ísf. að færa málið yfir á annað svið en það liggur fyrir í raun og veru. Hér er um það að ræða, hvort þessi hv. d. vill standa við fyrri meðferð sína á þessu máli, áður en það fór til Ed., sem sé að gera þeim tveim félögum, sem þegar eru starfandi í Rvík, jafn hátt undir höfði. Annað liggur ekki fyrir. Enginn kaupstaður annar en Rvík er nokkuð nálægt því að hafa 10000 íbúa eða fleiri. Hér er í raun og veru um það eitt að ræða, hvort Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna í Rvík á að fá að hafa gagn af l. um verkamannabústaði. - Það er sjálfsagt rétt hjá hv.þm. V.-Ísf., að hv. 2. þm. Reykv. hafi gengið mjög fram í þessu máli. Ég vil á engan hátt gera lítið úr dugnaði þessa hv.þm. En ég vil benda á það, að mestur hluti þessa dugnaðar hefir farið í að knýja út fé úr ríkissjóði fyrir þann hóp manna, sem hann hefir tekið að sér að slást fyrir. En þar með er ekki sagt, að þessi hópur eigi að hafa einkarétt á því um ófyrirsjáanlegt árabil að njóta góðs af þessum l. - Það er rétt, sem hv.þm. A.-Húnv. og hv.þm. V.-Húnv. sögðu, að með því athæfi Alþ., að ætla að eyðileggja félagsskap 350 verkamanna í Rvík, er verið að ráðast á félagsfrelsið í landinu. - Hv. þm. V.-Ísf. sagðist unna verkamönnum þess, að draga hvaða fána við hún sem þeir vildu. En hann vill ekki unna verkamönnum frelsis til þess að vera í hvaða félagi sem þeir óska. Og hann ætlar að vera með því að koma í veg fyrir, að Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna fái nokkur hlunnindi samkv. l. um verkamannabústaði. Þetta er undarleg mynd af því lýðræði, sem hv.þm. V.-Ísf. telur sig fylgja. Hvers vegna eru þessir 350 verkamenn að ganga í sérstakan félagsskap um byggingar? M. a. vegna þess, sem bent hefir verið á, að félag það, sem hv. 2. þm. Reykv. veitir forstöðu, hefir eingöngu byggt sambyggingar. Ennfremur hefir verið upplýst, að Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna ætlar sér að byggja einstök hús aðallega. Og mér finnst það mjög óviðeigandi að vera að gera grín að þessum mismunandi óskum manna. Og það, að menn séu að segja í sundur l. með sér, þó að tvö byggingarfélög séu hér í Rvík, er auðvitað fjarstæða. Hitt væri nær að segja, að það stefndi í þá átt, að menn segðu í sundur með sér lögum, ef haldið verður áfram að mismuna mönnum svo sem gert er í þessu frv. Eins og margoft hefir verið tekið fram, er sú meðferð á þeim 350 verkamönnum, sem eru í Byggingarfélagi sjálfstæðra verkamanna, sem viðhafa á, ef frv. þetta verður að l., alveg óþolandi. Það á að svipta þá þeim hlunnindum, sem þeim ber að l., aðeins af því, að þeir vilja ekki ganga í félag hv. 2. þm. Reykv. Ég vil spá því, að meðferð þessa máls, að málafærslu hv.þm. V.-Ísf. ekki undanskilinni, verði talin sögulegur atburður síðar meir. Því svo ákveðið er farið hér inn á þá braut að kúga skoðana- og félagsfrelsi þegnanna. Við 2. og 3. umr. þessa máls hér í d. var mikið um það rætt, hvort félagsskapur sá, sem hv. 2. þm. Reykv. veitir forstöðu, væri ópólitískur eða ekki. Og þótt merkilegt sé, er hv.þm. V.-Ísf. enn að telja mönnum trú um, að svo sé. En ég vildi minnast á það, sem skeð hefir milli þátta í þessum harmleik, - því að það er harmleikur, þegar á að traðka á réttindum fleiri hundruð þegna. En milli þátta hefir það skeð, að hv. 2. þm. Reykv. hefir dregið við hún 50 rauða fána á þeim byggingum, sem félag hans er að láta reisa. Ég tel víst, að verkamenn hafi ekki haft neinar sérstakar óskir í þessu efni, heldur hafi hv.þm. viljað ögra þeim, sem á Alþ. hafa barizt fyrir jafnrétti þegnanna í þessu efni, og jafnframt draga dár að þeim, sem reynt hafa að telja fólki trú um, að þetta væri ópólitískur félagsskapur. Hv. 2. þm. Reykv. gat ekki á annan hátt auglýst það betur, hver andi svífur yfir vötnunum þar sem hann ræður. Og fyrir augum allra Rvíkurbúa auglýsir hann sitt flokkslega yfirlæti með því að flagga ekki með þjóðarfánanum við hátíðleg tækifæri, heldur flokksfána sínum. Það er jafnan misviturra manna háttur, þá er þeir þykjast hafa völdin, að ögra þeim, sem minnimáttar eru; það er ekkert nýtt í veraldarsögunni. En hitt á sér líka fordæmi, að þessum herrum verður ekki valdsins auðið langa stund. Og ekki þætti mér ótrúlegt, að hv. 2. þm. Reykv. og þeir framsóknarmenn, sem gerzt hafa vikapiltar hans í þessu máli, fái sín makleg málagjöld áður en yfir lýkur.

Sigurður Einarsson Hv. þm. A.-Húnv. og fleiri hv.þdm. hafa látið orð falla á þá leið, að færu l. út úr d. nú án þess að brtt.hv.þm. Snæf. verði samþ., sé þar með stefnt að því að útrýma félagsfrelsi úr landinu. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að til eru tegundir frelsis, sem eru mönnum sáralítils virði. Og svo geta aftur vissar tegundir ófrelsis, eða takmarkaðs frelsis, verið mönnum harla mikils virði. Allir hafa hér frelsi til þess að gera út togara, koma sér upp húsum og vera í hverskonar arðvænlegum félagsskap, sem þeir vilja, en þetta frelsi er bara fyrir allan fjöldann innantóm orð og ekkert meira. Í Bandaríkjum Norður-Ameríku hefir það verið viðurkennd trú, að hver drengur, sem fæddist í bjálkakofum öreiganna, gæti orðið Bandaríkjaforseti. Og svona er það víðar. Og þessarar tegundar er frelsið, sem talað hefir verið um, að sé skert með þessum l. Þeim er ætlað að hjálpa verkamönnum, sem annars hefðu ekki getað það, þrátt fyrir frelsi sitt til þess, að koma sér upp húsum. Og innan byggingarfélaganna ríkir fullkomið frelsi, nú er meira að segja komið ákvæði inn í frv., sem heimilar stofnun smádeilda innan aðalfélagsskaparins. Það hefir verið upplýst, að féð, sem aflað verður í þessu skyni, er ekki meira en svo, að með hjálp þess geti eitt félag haldið uppi myndarlegri starfsemi. Og þegar það er athugað, að öllum er heimilt að vera í þessu félagi, eru allar bollaleggingar um frelsisafnám í sambandi við vilja til þess að hafa félagið aðeins eitt fallnar úr sögunni. - Ég mun ekki blanda mér í þá deilu, sem hefir risið af því hér í d., að í reisugildi verkamannabústaðanna var flaggað með rauðum fánum eingöngu. Það getur verið að það sé vegna þess, að mér séu þessi fánamál ekki eins viðkvæm og sumum öðrum. En út af því, sem hv.þm. Vestm. sagði eða vildi geta í skyn, að verkamönnum stæði á sama, hvaða fána þeir notuðu, get ég sagt honum það, að verkamenn unna sínum rauða fána, þeir skoða hann sem tákn baráttu sinnar og þeir kjósa, að hann sé dreginn að hún við hver áfangaskipti þeirrar baráttu, sem háð er fyrir bættum lífskjörum þeirra. Það er hið mesta gáleysi að gera sér í hugarlund, að þeir lúti aðeins valdboði eins manns við notkun þessa rauða fána. Ég vil svo að lokum undirstrika það, að það er ekki til neins að vera að halda því fram, að hér sé verið að útrýma félagsfrelsi, og að ótal tegundir af svokölluðu frelsi eru ekki annað en innantóm orð, sem enga stoð eiga í veruleikanum.

Gísli Sveinsson Herra forseti! Það, sem hér er gert að umræðuefni í framkomu sósíalista, er ekki neitt nýtt fyrirbrigði. Þeir eru vanir að vilja sýna sinn lit, og þetta er svo annarsstaðar líka. En þar kallast þessir menn kommúnistar. Sósíalistar erlendis eru víðast hvar vaxnir upp úr þeirri heimsku, ofsa og áleitni, sem alþýðuforingjarnir hér beita. Hér eru þeir börn í lögum í þessu efni, eins og oft hefir gefizt tækifæri til að sýna. Það er ekkert undarlegt, þó að þeir vilji ráða yfir verkamannabústöðunum hér, því að það er algengt í prédikunum þeirra, að þeir telji sig eiga Rvík, eða a. m. k. ætli sér að eignast hana. Það er eðlilegt, að hv. 2. þm. Reykv., sem ætlar sér að verða 1. þm. þeirra, vilji flýta sér að kúga alla undir sinn rauða fána, undir sitt einræðisvald. En það er ekki eðlilegt, að Alþingi, sem er að meiri hl. skipað allt öðrum mönnum en ofbeldisdýrkendum sósíalista, gangi hér í lið með þessum hv.þm. til að fremja þá athöfn, sem hann er hér að ýta á eftir. Það hefir verið tekið fram hér áður í sambandi við önnur mál, að það gegnir hinn mestu furðu, að menn ofan úr sveitum, sem hafa boðið sig fram sem fulltrúar frjálsra manna, skuli fást til að leggjast í ánauð hjá þeim sósíalistum þessa bæjar, sem nú vaða uppi. Við höfum haldið, að töluverður hluti af þm. Framsfl. mundi ekki vilja beygja sig undir þetta ok, ef hann er sjálfráður og vill fara að óskum kjósenda sinna. En þessir menn virðast nú ofurseldir sósíalistum, og það mun koma á daginn síðar, að þeir sjá, að þeir hafa farið of langt og verða því annaðhvort að stiga sporið til fulls eða hörfa til baka. Það er kunnugt, að út um allt land er unnið ósleitilega að því að kúga allt sjálfstæði úr verkamönnum og gera þá að sósíalistum. Hér er rauðum örfafána veifað yfir húsþökum byggingarfélagsins, og svo er sagt, að allir geti haft þar sínar skoðanir, fengið inngöngu í félagið og fullt jafnrétti. En það verður annað upp á teningnum þegar í félögin er komið. Ekki er fundur svo auglýstur í verkalýðsfélagi, að ekki sé örvamerkíð á fundarboðinu. Og það er ekki merki verkamannanna, heldur sósíalista. Blóðfáninn er ekki fáni verkamanna, heldur kommúnista. Ég veit, að hv. 2. þm. Reykv. telur rétt að kúga alla verkamenn undir hið sósíalistíska ok. Þetta er að vísu ekki nýtt, og það er meira að segja orðið úrelt annarsstaðar, eins og ég drap á. En það er nýtt hér á Alþingi. Hv. þm. V.-Ísf. linnir ekki látum að verja sósíalismann eftir þeim skilningi, sem hann hefir á honum. Hann linnir ekki látum að prédika það, sem hv. 2. þm. Reykv. þykist vaxinn upp úr að prédika, og hann læzt ekki sjá hnefaréttarstefnu hv. 2. þm. Reykv. Hann talar eins og saklaust barn, sem ekki er farið að hafa nein kynni af lífinu. Hann segist hafa kynnt sér aðferðir sósíalista úti í heimi. Sá lærdómur hans hefir þá verkað eins og vatni væri stökkt á gæs, því að hann er jafnmikið barn eftir sem áður, þar sem hann heldur því fram, að verkalýðsfélögin séu ópólitísk. Verð ég að segja, að mér þykir þetta undarlegt um svo greindan mann. Hann talaði um, að ef félögin yrðu tvö, þá væri hætta á, að póltík kæmi með í spilið. En honum er vel kunnugt, að þeir, sem stofnuðu síðara félagið, vildu ekki ganga undir pólitískt ok hv. 2. þm. Reykv. og verða því útilokaðir frá þeim hlunnindum, sem hér er um að ræða, ef Alþingi vill einskorða þennan félagsskap við vald þessa sama þm. Tal hans um kaupfélögin í þessu sambandi var alveg út í hött. Hann tók til dæmis, að aðeins eitt kaupfélag væri í Stokkhólmi. Ég skal ekki þræta um það, þó að mér þyki það ótrúlegt. En vitanlega er þar ótölulegur grúi annara verzlana, og ef kaupfélag er þar aðeins eitt, gefur það bendingu um, að það hafi fengið mjög fljótt á sig ákveðinn pólitískan lit. Það hefir sýnt sig, að verkamenn hafa ekki séð sér fært að vera í samvinnufélagsskap með öðrum mönnum. Kaupfélögin voru stofnuð áður en samtök verkamanna hófust, en verkamenn hafa ekki viljað vera í þeim, heldur stofnað félög út af fyrir sig, af því að félög þeirra eru vísvitandi pólitísk. Forkólfar sósíalista geta ekki hugsað til að vera í kaupfélögum nema því sé yfirlýst, að þau fylgi stefnu sósíalista í pólitík. Allt sannar það, að sósíalistar reka engan félagsskap nema á pólitískum grundvelli. Hv. þm. sagði, að rauði fáninn væri ekki sérmerki byggingarfélagsins, og hann vildi bera í bætifláka fyrir notkun hans með því, að meiri hl. þeirra verkamanna, sem byggðu, hafi viljað þetta. Þetta er mjög einkennileg skýring. Meiri hl. vill þetta, og þá er sjálfsagt, að hann fái að sýna blæ sinna skoðana. Í slíkum tilfellum má ekkert frelsi komast að. Ef meiri hl. vill veifa rauða fánanum, þá verða hinir að beygja sig undir þann vilja. Hnefinn á að ráða fyrst og fremst. Það er augljóst mál, að hér er um að ræða pólitískt félag, sem sósíalistar vilja láta kúga aðra undir, og Alþingi verður sennilega við þeirri ósk. Hér hefir verið gerð tilraun til að bjarga nokkrum mönnum undan hnefa sósíalismans, svo að þeir mættu vera frjálsir enn um stund. Nú skera atkv. úr. En það mun þykja minnisverður atburður og verða í frásögur fært, ef Framsókn þegar á þessu þingi stígur til fulls það spor, að kasta sér algerlega í faðm sósíalista.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hv. þm. V.-Ísf. sagði, að hér væri ekki um venjulegt samvinnufélag að ræða, af því að það nyti svo mikils styrks frá ríkinu. En ég skal benda á annan samvinnufélagsskap, sem ekki hefir verið settur í neinar viðjar, og á ég þar við mjólkurbúin fyrir austan fjall. Þau hafa starfað hlið við hlið og fengið styrk úr ríkissjóði. Ég hefi heyrt suma halda því fram, að þarna ætti að vera aðeins eitt bú, en löggjafinn hefir ekki viljað hindra, að þau væru fleiri, og á þessu þingi hefir verið búið svo um, að þau fengju sömu aðstöðu. Það hefir að vísu heyrzt, að sumir vildu leggja Mjólkurbú Ölfusinga niður og þvinga það inn í hitt búið. En það hefir ekki verið gert ennþá, og það hefir fengið sama rétt. Hv. þm. V.-Ísf. heldur því fram, sem rétt er, að það væri ákjósanlegast, að aðeins eitt félag væri á hverjum stað. En meðan menn eru ekki svo samstæðir, að það geti gengið, virðist ekki ástæða til að hindra stofnun fleiri félaga. Samvinnufélagsskapurinn er hér í tvennu lagi, einnig á Akureyri og í Vestmannaeyjum, og víst á fleiri stöðum. Ég er því sammála, að gott gæti verið að hafa hér samstarf, en slíkt á ekki að vera lögþvingað. Hv. 9. landsk. talaði um hið ótakmarkaða frelsi manna, menn gætu gert út togara, byggt hús, verið í félögum o. s. frv. Það var gott, að þetta dæmi var nefnt, því að ef til vill liggur sú hugsun hér á bak við, að ef hér risi t. d. upp eitt samvinnufélag til þess að gera út togara, þá mætti ekki stofna annað í sama skyni, heldur aðeins þetta eina. En með slíkri stefnu væri verið að færa athafnalífið í svo þröngar kvíar, að brýn nauðsyn væri að sporna á móti því strax hér á Alþingi. Mér er kunnugt um, að oft hefir verið rædd meðal samvinnumanna sú hætta, sem af því gæti leitt, að annað félag risi upp á sama sviði. En menn eru svo víðsýnir þar, sem samvinnufélögin hafa náð mestum þroska, að þeim hefir ekki dottið í hug að fara fram á styrk frá löggjöfinni til þess að hindra það, enda munn slíkir fjötrar helzt settir þar, sem samtakakrafturinn er minnstur, í því skyni að kenna mönnum að vinna eftir valdboði. En ef ekki er hægt að láta samvinnufélögin þroskast innan frá, þá er það ekki hægt svona. Ég hygg, að ef skilyrði eru fyrir tvö félög hér, gæti það orðið til bóta að ýmsu leyti. Það mundi verða ríkari hvöt fyrir stjórnir þeirra að gera meðlimi sína ánægða, með því að sína óhlutdrægni í starfinu, með því að laða menn að í stað þess að hrinda þeim frá. Hv. þm. V.-Ísf. talaði um, að erfitt kynni að verða með úthlutun lóða o. fl. og hætta gæti verið á hlutdrægni frá hálfu bæjarstj. En ef menn eru hræddir við slíka hlutdrægni, er rétt að athuga, hvort ekki kynnu að vera gróðrarskilyrði fyrir slíkt, þó að félagið væri aðeins eitt. Ég er hræddur um, að sumir kynnu að verða svo sinnaðir, að þeir vildu fyrst og fremst halda völdum sínum í félaginu og hirtu þá minna um að hlynna að andstæðingum sínum innan félagsins.

Jón Pálmason [óyfirl.]: Hv. 9. landsk. gaf mér tilefni til að segja nokkur orð. Hann talaði mjög hógværlega, og ég mun leitast við að svara í sama tón. Hann byrjaði ræðu sína með því að tala um ýmsar tegundir frelsis, sem betra væri að hafa ekki. Ég held, að ef um mannlegt frelsi er að ræða, sé ekkert til, sem ekki er betra að hafa heldur en bundnar hendur. Það er rétt, að til er frelsi, sem ekki kemur mönnum að gagni, atvinnulausum manni er ekki gagn að atvinnufrelsi, og ekki bóndanum, sem ekki hefir ofan í sig eða sína. Hv. þm. sagði í sambandi við þetta mál, að hér væri ekki um að ræða neina afarkosti, heldur hjálp til manna, sem fengju lán eða styrk til að byggja yfir sig. En nú er þess að gæta, að hjálpin, er einstaklingar njóta, er ekki veitt á réttan hátt, ef takmarkið er um leið pólitískt frelsi manna eða athafnafrelsi. Það hefir komið í ljós og látið meira á sér bera á þessu þingi en nokkru sinni fyrr, að gengið er inn á þá braut að nota ríkisvaldið til að kúga menn inn á aðrar brautir en þeim eru geðfelldar. Það er vitaður hlutur, að hér eru boðin glæsileg kjör, sem eðlilegt er að sem flestir vilji verða aðnjótandi, en ég dæmi það hart, þegar sú leið er farin að ætla um leið og menn geta notið glæsilegra kjara að kúga þá undir vissa pólitíska stofnun. Þetta er of langt gengið og er álíka óeðlilegt og þegar í sambandi við kjötlögin var bannað að stofna ný samvinnufélög nema með leyfi verðlagsnefndar. Eitt dæmið enn er um vinnumiðlunina; þar er líka gengið of langt, þegar ríkisvaldið ætlar að koma í veg fyrir, að menn fái að njóta frelsisins. Þessi stefna lætur ákaflega mikið á sér bera hjá skoðanabræðrum hv. 9. landsk. og samstarfsmönnum þeirra hér á þinginu. Það er auðséð, að nota á út í yztu æsar þá hjálp, sem ríkið býður bágstöddum einstaklingum eða stéttum til pólitískrar kúgunar, sem er mörgum að eðlilegum hætti ógeðfellt. Það lýsir sér því fullur hugur þessara flokka til félagslegrar kúgunar og að binda alla sem fastast í félagslegum skorðum á næstu tímum. Ég fel þetta ákaflega hættulegt fyrirbrigði eins og nú standa sakir.

Ásgeir Ásgeirsson [óyfirl.]: Það hefir æðimargt verið sagt síðan ég talaði síðast, en ég sé ekki ástæðu til að svara því nema í einu lagi og með fáum orðum. Hv. þm. V.-Sk. sagði, að ég héldi því fram, að sósíalistar væru ópólitískir. Þetta mun hann hafa dregið út af því, að ég hefi haldið því fram, að byggingarfélag gæti verið ópólitískt, þó hv. 2. þm. Reykv. væri formaður þess. Nú er hv.þm. V.-Sk. þm. Sjálfstfl. og sýslumaður um leið. Vill hann þá fallast á að hann sé pólitískur sýslumaður? Það liggur beint fyrir, ef hann álítur, að hv. 2. þm. Reykv. vinni öll hlaupastörf pólitískt. Ég vil halda því fram, að hv. 2. þm. Reykv. geti unnið ópólitísk störf, og að það sé a. m. k. mögulegt fyrir hv.þm. V.-Sk. að vera ópólitískur sýslumaður. Hv. sessunautur minn, þm. Vestm., sagði með miklum þjósti - sennilega ópólitískum - að ég drægi dár að mönnum, eða að því, að menn vildu bjarga sér, t. d. eignast hús. Þetta er mjög óréttmætt, en ég dreg dár að því, að þeir þurfi að vera í tveimur félögum, öðru til að byggja sambyggingar, en hinu sérbyggingar. Ég held, að þeir dragi dár í þessu máli, sem telja, að menn geti ekki átt samleið í því að leita eftir fjármagni, er þeir þurfa yfir að ráða til framkvæmda. Ég hygg, að það séu því aðrir hér í deildinni, sem dregið hafa frekar dár að verkamönnum og þeirra málum heldur en ég. Ég ætla ekki að rekja ræður hv.þm., heldur draga rökin saman í eitt. Ég verð að segja það, að ég sé ekki, að um neina kúgun sé að ræða, þó félagið sé aðeins eitt á hverjum stað, sem að þessum málum starfar. Það er öllum heimilt að ganga í það og öllum heimilt að byggja eftir eigin óskum. Menn mega skipta sér í deildir eftir þörfum og óskum. Ég hefi átt tal um þetta við fleiri en Alþýðuflokksmenn. Ég átti tal við einn merkan sjálfstæðismann í þessari hv. d. um brtt. mínar, og það var hann, sem benti mér á það, að ná mætti sama tilgangi með því að skipta félaginu í deildir eins og að hafa þau fleiri. Þetta sagði hann ekki af því, að hann væri Alþfl.-maður, heldur af því, að við töluðum saman í bróðerni, en ekki hér í deildinni til að espa hvor annan, eða espa menn hvern á móti öðrum. Þó að hv.þm. V.-Húnv. þyki það undarlegt, þá mega menn hafa hvaða pólitíska skoðun sem vill í þessu félagi, og kjósa hvern, sem þeir vilja helzt, í stjórn, hvaða pólitíska skoðun sem þeir hafa. En mér virtist hann tala út frá því, að allir þyrftu að vera jafnaðarmenn til að geta gengið í félagið. 

Hvernig er löggjöfin? Því er þetta ekki bætt?

. Sú stjórn, sem þá sat að völdum, lánaði til tveggja búa, sem aldrei skyldi verið hafa og allir sjá nú, að var vitlaust. Og þegar kemur till. um, að mjólkurbúið verði aðeins eitt, þá mun ég fylgja því. En það er bara sá hængur á, að ef sameina á búin, þarf ríkið að borga töluvert fé fyrir sína milligöngu, af því að menn á þessu svæði höfðu frelsi til að stofna tvö félög, sem margir þeirra nú vildu kippa í lag, ef þeir ættu kost á því. Það er líka svo nú, að annað búið - Mjólkurbú Flóamanna - gæti unnið alla mjólkina án þess að bæta við starfskröftum. Það er líka hægt að spara annað í þessu sambandi; þá þyrftu bílarnir ekki að aka langa leið framhjá öðru mjólkurbúinu til að komast að hinu, sem var reist aðeins fyrir einhvern klíkuskap. Það var því gott, að hv.þm. V.-Húnv. minntist á þetta dæmi, það sýnir glöggt, að ekki er allt komið undir frelsinu um atvinnu og verzlunarfélög. Ég býst við, að við gætum allir verið sammála um - að undanteknum nokkrum þm. Reykv. -, að heppilegast væri að skipa þessum búum í eitt félag, og það verður samþ. líka með atkv. þessa hv.þm. Svona getum við fundið mörg dæmi. Hv. þm. var að bera þetta saman við togarafélag, þetta væri sama og að banna fleiri en einn félagi að kaupa og reka togara. En sá er munurinn, að þar er um framleiðslufélag að ræða.

Er það ekki líka um mjólkurbúin?

. Og þó að þeir ausi af sömu miðunum, geta þeir farið sína götu, t. d. um lánsmöguleika. Þetta er því ekki sambærilegt. Ég veit líka, að þegar þessi eldur er slokknaður - sem lifir meira á annari olíu en hægt er að pressa út úr þessu máli -, þá sýnir dómur sögunnar, að ég hefi á réttu að standa í þessu máli. Það hefir verið veifað hér framan í mig rauðu dulunni, en ég skal játa það, að hún hefir ekki sömu áhrif á mig og suma aðra.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Það væri í raun og veru eðlilegt, að ég kveddi mér hljóðs, þar sem þetta mál snertir svo mjög það kjördæmi, sem ég er umboðsmaður fyrir. En það standa nú svo sakir, að málið má telja útkljáð, og hefir því ekki aðra þýðingu að tala í þessu máli en að láta skoðun sína í ljós. Maður veit, að þegar um er að ræða að veita einhverju máli andstöðu hér, þá kemur til sögunnar annað félag í þessari hv. deild; það er handjárnafélag sósíalista, sem ekki leyfir mönnum að róta sér. Mér þykir undarlegt, að sumir hv.þm. Framsóknar utan af landsbyggðinni skuli hlaupa til handa og fóta og banna Rvíkingum að hafa tvö byggingarfélög. En það verður skiljanlegt, þegar athugað er, að hér er félag handjárnamannanna, sem þrælfjötrar menn, svo að þeir mega ekki spyrja samvizku sína ráða um hlutina. Mér kom til hugar þegar hv.þm. V.-Ísf. var að tala um mjólkurbúin, að það er ekki ólíkt því og þegar menn, sem settu í kvíar, seldu á leigu búpening sinn, eða þá á annan hátt tóku búpening til nytjunar. Var þá sú skipan á höfð, að búpen. var tekinn loðinn og lemdur í fardögum og skilað að hausti ásamt 7 mörkum smjörs og einhverju af skyri. Ég veit ekki, hverju skilað verður af smjöri eða skyri eftir þennan hv.þm., en hitt veit ég, að eftir munu liggja kvíaspörð nokkur, honum til lítils sóma. Ég get tekið undir með hv.þm. Vestm., að þegar maður sér, að einhverju máli eru ráðin úrslit fyrirfram, leiðist mér þegar menn eru með yfirdrepsskap og eru sífellt að tala um, að þeir ætli engan að kúga, standa með silkiandlit og berja sér á brjóst. Það er undarlegt skapferli, að geta talað af þvílíkri hræsni. Það er öllum vitanlegt, að með þessu er blátt áfram verið að banna að lána öðrum félögum til bygginga en félögum sósíalista. Það þýðir ekki að ætla sér að blekkja með því, eins og hv. 9. landsk., að það sé verkamönnum að kenna, að rauði fáinn blakti yfir verkamanna bústöðunum. Þeim þykir ekki vænna um rauða fánann en aðra fána; það eru bara nokkrir menn í gapastokknum hjá foringjunum, af því hann minnir á blóð og hryðjuverk. Ég er alveg viss um, að flestir verkamenn virða íslenzka fánann meira; það er aðeins viss hópur manna, sem gengst fyrir landráðastefnu í landinu, er rægir og lítilsvirðir íslenzka fánann, tákn þjóðarinnar, en það eru ekki verkamennirnir, heldur þeir menn, er traðka rétti þeirra og láta ekki verkamennina sjálfráða, hvar þeir búa eða hvar þeir vinna. Allt þeirra tal um réttlæti er skinhelgi og hræsni. Hér er um að ræða, hvort Alþ. slær því föstu, að fjárveitingar ríkisins til bygginga renni í sjóði jafnaðarmanna eða ekki. En afleiðingin af þessari framkomu þeirra verður sú, að þegar þeir missa völdin næst, þá verða þeir beittir sömu tökum. Þeir verða að skilja það að þegar þeir beita sér fyrir því, að engir skuli fá lán aðrir en þeir, þá viðurkenna þeir, að sama gildir þegar aðrir taka við. Ég skal svo ekki hafa þessi orð mín fleiri, en aðeins endurtaka það og undirstrika, áður en máli þessu er ráðið til lykta á Alþingi, að þetta leiðir til ills eins, ekki aðeins fyrir þá, sem nú eru bornir atkv., heldur líka fyrir þá, sem sósíalistar þykjast berjast fyrir, verkamennina, því þeir mega búast við, að „eins og þú mælir öðrum mun þér og mælt verða“.

Sigurður Einarsson Hv. þm. V.-Ísf. tók að miklu leyti af mér ómakið, því í ræðu hans var margt það framtekið, er ég hefði óskað. - Hv. þm. V.-Sk. komst svo að orði, ef ég man það rétt, að ef brtt. á þskj. 313 yrði felld, þá væri verið, eins og hann sagði, - og ég læt mér vel sæma að taka upp hans orð, því hann er maður málsnjall - að bjarga skottinu af málinu. Það er grunur minn, að hv.þm. V.-Sk. hafi af sinni miklu framsýni séð, að Sjálfstfl. yrði eins og refurinn skottlausi í þessu máli. Ég held það sé alveg rétt. En það má bæta því við, að hvernig sem um þetta skott fer, þá er þessi flokkur þó líkur þessari mætu skepnu. Hv. þm. V.-Húnv. fór nokkrum orðum um þetta margumtalaða frelsi. Þeir menn eru til, sem rjúka upp til handa og fóta og tala um, að verið sé að skerða frelsi þessa og hins, ef einhverju þjóðþrifafyrirtæki á að hrinda í framkvæmd. Þeim mönnum ferst eins og þeim, sem hrópa: „eldur! eldur!“ þar sem enginn eldur er. Frelsi er einskisvirði fyrir þá, sem ekki hafa aðstöðu til þess að njóta þess. Þetta veit fólkið líka. Sérhver verkamaður, sem getur eignazt bústað eftir þessum lögum, vill það heldur en gleðina yfir því frelsi að geta búið í „sjálfstæðu“ húsi. Ekki sízt, þegar hann má haga fyrirkomulagi byggingarinnar eins og honum sjálfum þóknast. Það hefir aðeins einn drengur fæðzt í bjálkakofa, sem hefir flutt í „hvíta“ húsið. Ég sýndi fram á það í minni fyrri ræðu, hvernig byggingarmálum verkamanna ætti að vera háttað. Hver einasti maður getur gengið í félagið, getur kosið sér stjórn eða sett hana af sé hann óánægður með hana. Þetta „ófrelsi“ er eingöngu fólgið í því, að verkamenn verða að leita til lánsstofnunar. Svo er það atriði, að eigi megi vera nema eitt félag á hverjum stað. Hv. þm. A.-Húnv. virtist hafa skilið þessi orð mín um frelsi betur heldur en „kollega“ hans í V.-Húnv. sýslu. Hann komst svo að orði, að með jafnglæsilegum kjörum væri verið að binda verkamenn undir yfirráð vissrar pólitískrar stefnu. Þetta er mesti misskilningur. Það ræður engin sérstök pólitísk stefna yfir þessum verkamannabústöðum. Mönnum er fullkomlega frjálst að skipa sína stjórn eftir vild, eins og ég er oft búinn að taka fram. Það er óhætt að slá því föstu, að ekkert hefir komið fram í þessum umr., sem gerir það nauðsynlegt, að samþ. sé brtt. á þskj. 513. Það hefir ekkert nýtt komið fram í þessum umr. annað en það, sem hinn málsnjalli hv.þm. V.-Sk. sagði um þetta mál, að það þyrfti að bjarga skottinu. Ég skil þetta þannig, að Sjálfstfl. þurfi að ganga með ljós í rófunni í þessu máli. Þeir, sem greiða atkv. með till. á þskj. 513 af þessari röksemd, geta ekki séð Sjálfstfl. ganga svo afturstuttan í þessu máli, eins og hann hefir undanfarið unnið til. Hann hefir nagað aftan af sér í þessu máli, eins og refurinn skottlausi. Hv. 6. þm. Reykv. vildi láta úrslit þessa máls velta á fánanum. Það hefði þótt saga til næsta bæjar, ef afstaða manna til þessa máls færi eftir því, hvort einhver tiltekin tegund fána blakti yfir höfðum þeirra eða ekki. Væri svo, þá væri þetta komið inn fyrir landamæri þess broslega.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ef frv. er borið saman við gömul lög, komast menn að raun um, að eina raunverulega breyt. er sú, að í þessum lögum er ekki heimilað að veita nema einu félagi þau hlunnindi til fjár úr þeim sjóði, sem fyrir hendi er á þeim stað, sem um er að ræða, samkv. þessu nýja frv. Mér er það nokkurt undrunarefni, að sósíalistar skildu þetta ekki, sérstaklega hv. 2. þm. Reykv., sem hv.þm. V.-Ísf. hrósar fyrir mikinn áhuga í þessu máli. Hvers vegna hefir þessi hv.þm. og flokksbræður hans ekki séð aðra nauðsyn á þessu en að takmarka það við eitt félag? Þeir segja ef til vill, að ekki sé þörf á fleiri félögum. Það er rangt. Það má gera ráð fyrir, að upp kunni að rísa fleiri félög. Það hafa undanfarið a. m. k. 2 kaupstaðir haft 2 félög hvor. Þess vegna er það fullkomlega ljóst, að eini tilgangurinn með flutningi þessa frv. er að koma í veg fyrir, að Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna hér í Rvík geti starfað. Ég hefi tekið eftir því, að þessu er ekki lengur mótmælt. Þeir, sem þekkja starfsemi hv. 2. þm. Reykv., þurfa ekki að gera tilraun til þess að telja neinum trú um, að hans stjórn á þessu félagi, frekar en öðrum, sé ópólitísk. Það er öllum lýðum ljóst, að hv. 2. þm. Reykv. beitir sinni aðstöðu sem form. fyrir þessu fyrirtæki pólitískt. Hann gerir það því fremur, sem hann hefir yfir meiru fé að ráða. Það eru veittar 120 þús. kr. á ári til verkamannabústaðanna. Í þessu sambandi vil ég minnast á það, að það er slæm röksemdafærsla hjá þeim hv.þm., sem telja, að þetta fé sé ekki meira en handa einu félagi. T. d. í Hafnarfirði eru veittar 12000 kr. árlega til verkamannabústaða, en undir þessa heimild falla 2 félög, og annað þeirra er þegar tekið til starfa. Fyrst eitt fél. getur starfað í Hafnarf. með 12000 kr. styrk, þá ættu 2 að geta starfað í Rvík með 120 þús. kr. styrk. Þessi rök hv.þm. V.-Ísf. eru einskis virði og borin fram einungis sem afsökun fyrir það atkv., sem hann hefir gefið í þessu máli. Svo er það alls ekki bæjarstj. í Rvík, sem úthlutar þessu fé, og ekki heldur ríkisstj., heldur er það sérstök sjóðstjórn. Það má gera ráð fyrir því, að ef viðkomandi sjóðstjórn álítur ekki praktískt að veita nema einu félagi lán, þá muni hún ekki gera það, enda þótt 2 félög séu starfandi. Heimild í lögum til þess að 2 félög geti notið þessara hlunninda veitir félögum út af fyrir sig ekki meiri rétt en þann, sem er innan við takmörk þess praktíska, og það praktíska finnur stjórn sjóðsins út á hverjum tíma og veitir aðeins öðru félaginu lán, ef hún álítur, að hún tapi á því að veita 2 lán. Heimildin út af fyrir sig skapar félögunum ekki þann rétt, að þau eigi undir öllum kringumstæðum kröfu á að fá fé. Þetta eitt út af fyrir sig sýnir það, að þeir, sem að þessu frv. standa, eru bara að lögbinda það, að aðeins eitt félag njóti þessara hlunninda, því ef heimildin væri fyrir tvö félög, þá gæti hver sjóðstjórn ekki annað en veitt báðum fél. nokkurt fé. Það hlýtur að stafa af ókunnugleika hv.þm. V.-Ísf. til þessa frv., ef hann heldur því fram, að milli bæjarstjórna og ríkisstj. verði einhver togstreita um, hverjum lána skuli þetta fé. Því hvaða vald hafa bæjar- og sveitastj. til þessa? Sjóðstj. ein ákveður þetta. Það getur aðeins verið togstreita innan sjóðstj. sjálfrar um þetta atriði. Ég get ekki séð, hvernig slíkur ágreiningur getur risið upp innan sjóðstj., ef hún er pólitískt einlit. Þegar verið er að deila um það, hvort félag sé pólitískt eða ekki, þá skiptir það vitanlega mestu máli, hvort stj. félagsins er pólitísk eða ekki, og hvort hún beitir sínum pólitísku áhrifum á þá, sem eitthvað eiga undir þessa stj. að sækja. Allir vita að hv. 2. þm. Reykv. beitir pólitískri afstöðu sinni í öllum þeim málum, sem snerta hag verkamanna. Það, sem mestu máli skiptir í þessu tilfelli, er vitanlega það, að stj. verkamannabústaðanna starfar undir forustu þessa manns og er þess vegna pólitísk. Ef menn vilja ekki ofurselja sig þessu valdi, þá kjósa þeir frekar að vera í öðrum félagsskap, en það hafa menn gert með því að ganga í Byggingarfélag sjálfstæðra verkamann. Samkv. 69. gr.stjskr. hafa menn rétt til þess að stofna félög í sérstökum löglegum tilgangi, án þess að sækja um leyfi til þess. Hér er verið að reyna að banna með löggjöf, að Byggingarfél. sjálfst. verkamanna geti verið við lýði sem félag. Það er ekki hægt að banna það með lögum. En það er hægt að svipta það þeim möguleikum, sem það hefir til þess að njóta hlunninda laga um verkamannabústaði. 69. gr.stjskr. verndar þennan félagsskap, eins og önnur félög. En tilveruréttur þessa félags er raunverulega eyðilagður með þessum lögum. Þetta er því brot á anda stjskr., þótt orðalagið sé ekki beinlínis brotið. Það er athyglisvert, að þessi lög gilda aftur fyrir sig. Ég veit ekki betur en að þeirri reglu hafi verið fylgt hingað til, að þau lög, sem frá hv.Alþ. hafa komið, hafi verið þannig sniðin, að þau hafa ekki tekið þann rétt af einstaklingum og félögum, sem þau höfðu áður öðlazt á löglegan hátt. En félag sjálfst. verkamanna er stofnað á fullkomlega löglegan hátt og hefir samkv. lögum, sem áður giltu um verkamannabústaði, kröfu til þess að njóta þeirra réttinda, sem lög um verkamannabústaði þá veittu. Með þessum lögum er þetta félag, sem stofnað var í trausti þess, að það fengi áfram að njóta réttinda þeirra, sem eldri lögin veita, svipt þessum réttindum. Hvað sem handjárnapólitík stjórnarfl. liður, þá tel ég það mjög varhugavert, ef hv.Alþ. ætlar að taka upp þá reglu að semja lög, sem gilda þannig aftur fyrir sig og svipta bæði einstaklinga og fyrirtæki þeim réttindum, sem þau höfðu öðlazt, þegar félagið var stofnað. Hv. þm. V.-Ísf. sagði, að verkamenn gætu verið í sama byggingarfélagi, án tillits til pólitískra skoðanna sinna. Út af fyrir sig er þetta alveg rétt. En menn vilja samt frekar starfa út af fyrir sig í sínum eigin félagsskap með sínar skoðanir. Það er heldur ekkert því til fyrirstöðu. Löggjöfin á ekki að gera ráðstafanir til þess að útiloka það. Hv. þm. V.-Ísf. á ekki að vera að hæðast að því, að menn kjósi að vera út af fyrir sig og byggja sín hús á sérstakan hátt og segja, að sumir byggi sjálfstæðishús, aðrir sósíalistahús og enn aðrir bændaflokkshús, o. s. frv. Ég veit ekki, hvort menn geta byggt utanflokkahús, en ef ekki, þá er ég hræddur um, að kjósendur hv.þm. verði húsviltir, eða yrðu að hírast sína nóttina hjá hverjum flokki. Þessi hv.þm. getur bent hv.Alþ. á það, að menn geti verið í sama félagsskap, þótt þeir hafi mismunandi pólitískar skoðanir, því að hann hefir sjálfur átt auðvelt með að takmarka sína pólitísku sannfæringu á ýmsum sviðum.

Thor Thors Ég býst við, að stjfl.mönnum þyki þessar umr. vera orðnar nokkuð langar. Ég verð nú samt að segja það, að mér finnst, að menn hljóti að nota sér þann rétt, sem þeir hafa sem þm., til þess að mótmæla slíku ofbeldi, sem farið er fram á með þessum lögum. Það er eftirtektarvert, að það er hv.þm. V.-Ísf., sem kemur fram sem aðalmálsvari stjórnarliða við þessar umr. Mér dettur í hug í þessu sambandi samlíking, sem hv. 2. landsk. viðhafði nýlega hér á þingi um brúkunarhross ríkisstjórnarinnar. Hv. þm. V.-Ísf. virðist vera orðinn brúkunarhross stj. hér í hv. deild. Hv. 9. landsk., sem var eitthvað að tala um skott, dinglar sjálfur aftan í eins og skott, en það er lítið ljós í þeirri rófu. Hv. þm. V.-Ísf. talaði um „sjálfstæðishús“ og leit um leið upp á pallana, til þess að vita, hvort einhver hefði ekki farið að hlæja að fyndninni. En enginn hló. Hv. þm. veit það vel, að hér er deilt um það, hvort húsin eigi að vera sérstæð eða sambyggð. Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna vill sérstæð hús. Hv. þm. ætti einnig að vita það, að víða erlendis eru heil verkamannahverfi byggð með eintómum glæsilegum sérstæðum smáhúsum. Hvers vegna geta menn ekki verið í einu byggingarfélagi, spyr hv.þm. Hvers vegna gengur hv.þm. f. d. ekki í adventistafélagsskap? Af þeirri einföldu ástæðu, að hann vill það ekki. Hv. þm. sagði, að öllum væri heimilt að ganga í þennan félagsskap, eins og það væri sérstakt frjálsræði. Það er víst, að allir mega ganga í þetta félag, en það, sem að er fundið, er það, að þeir mega ekki ganga í annað félag. Það er öllum heimilt að ganga í Alþfl., en vissulega eru margir, sem fremur kjósa að starfa með öðrum stjórnmálaflokk. Hv. þm. V.-Ísf. vildi telja það rétt í þessu máli, að það mætti skipta fél. í deildir. Hver deild hefði þá sínar byggingar eftir eigin ósk. Þetta er háð þeim takmörkunum í lögunum, að samþykktir hverrar deildar verður stjórn byggingarfélags að samþ. M. ö. o., stjórn fél. er í lófa lagið að hafa samþykktir deildanna að engu. Annars þýðir ekki að ræða frekar um þetta mál. Það er öllum ljóst, hvert deiluefnið er. Hér er vissulega ekki um lýðræði að ræða. Hér er um glapræði að ræða. Hér er verið að drepa niður þennan félagsskap að ástæðulausu, til þess að koma honum undir kúgunarhæl sósíalista.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hv. þm. V.-Ísf. taldi, að mjólkurbúin austanfjalls væru sérstaklega hentug fyrir sig til samanburðar við það mál, er hér liggur fyrir. Hvernig stendur á því, að ríkisvaldið hefir ekki beitt þau þessum fantatökum? Það er af því, að þingið hefir ekki séð sér fært að ganga á þann sjálfsagða rétt manna að mega starfa í sínum félögum. Hv. þm. taldi óeðlilegt að koma með togara í þessu sambandi. Mjólkurfélögin eru ekkert annað en framleiðslufélög heldur, þótt á öðru sviði sé. Hv. 9. landsk. var að tala hér um skottlausa refi með ljós í rófunni. Ég hygg nú, að þetta muni vera nokkuð fáséð dýr, og man ég ekki til að hafa séð þau, nema ef vera skyldi þar sem hv.þm. er sjálfur. Hv. þm. V.-Ísf. taldi frelsið svo ótakmarkað, að hver gæti verið í félaginu, sem vildi, og hver utan við það, sem vildi. Ég veit nú ekki, hvort menn mundu kalla það pólitískt frelsi, ef ekki væri nema einn stjórnmálaflokkur leyfður, enda þótt mönnum væri í sjálfsvald sett, hvort þeir væru í flokknum eða utan hans. Annars er það aðalatriðið, að mönnum er bannað að vera í öðru félagi en þessu, upp á stuðning hins opinbera, og það tel ég órétt.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Ég vildi gjarnan spyrja þá þdm., sem telja nauðsynlegt að fella brtt. á þskj. 513, hvaða ástæða sé til þess að einskorða þessi fríðindi til byggingar verkamannabústaða við eitt félag t. d. hér í Reykjavík. Þegar þetta frv. er borið saman við lögin um samvinnubyggingarfélög, stendur mjög líkt á. Í báðum tilfellunum aðstoðar ríkið menn til þess að byggja með vissum skilyrðum. Með lögunum um byggingarsamvinnufélög veitir það ábyrgð fyrir allt að 80% af verði húsanna, en samkv. þessu frv. fá þeir, sem byggja verkamannabústaði, 85% lánað af andvirði húsanna, sem að mestu er tekið að láni með ábyrgð ríkissjóðs. Í síðara tilfellinu er talið óhjákvæmilegt, að aðeins eitt félag eða ein stj. úrskurði allar lánbeiðnir í þessu skyni, og því til stuðnings er því haldið fram, að ef fleiri en eitt félag gefi leyfi til bygginganna geti það valdið glundroða um framkvæmdirnar. Í l. um samvinnubyggingarfélög er aftur sagt, að ef 15 menn á sama stað stofni byggingarfélag á grundvelli laganna, þá fái það ábyrgð ríkissjóðs fyrir láni til þess að byggja fyrir. Á hverjum stað geta verið eins mörg byggingarfélög og menn vilja, aðeins að fæst 15 menn séu í hverju. Ég sé nú ekki mikinn mun á þessum tveimur löggjafaratriðum, eða a. m. k. ekki þann mun, sem getur réttlætt þann mikla mismun, sem á milli laganna er gerður. Ég vildi því mælast til, að mér væri með rökum bent á, hvaða sérstök ástæða væri fyrir því að hafa aðeins eitt byggingarfélag á hverjum stað, þegar um verkamannabústaði er að ræða, en ótakmarkaða tölu í hinu tilfellinu. Ef einhver sá munur væri á þessum tveimur lögum, sem sýnilega réttlætti það, að takmarka svo mjög þessa heimild að því er snertir byggingarfélög verkamanna umfram byggingarsamvinnufélögin, þá gæti ég gengið inn á að hafa aðeins eitt byggingarfélag í hverjum kaupstað, en verði ekki sýnt fram á það, þá er hér ekki um annað að ræða en ofbeldi eitt, sem algerlega er óhæfilegt að hafa í frammi á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Þá tel ég, að á það beri að líta í þessu sambandi, að Rvíkurbær leggur fram úr sjóði sínum 65 þús. árlega til þess að reisa verkamannabústaði. Er því ekki óeðlilegt, þó að fram komi óskir um það, að fé þessu sé varið samkvæmt ósk borgaranna sjálfra, en með frv. því, sem hér liggur fyrir, er þetta bundið svo þröngum skilyrðum, að það er ekki nema lítill hluti þeirra, sem getur notið þeirra hlunninda, sem hér er um að ræða fyrir verkamenn og aðra þá, sem skilyrði hafa til þess að fá hús keypt hjá byggingarfélaginu. Ég vil svo að síðustu undirstrika það, sem ég hefi bent á áður, að verði ekki með rökum bent á, í hverju sá munur liggur, sem getur réttlætt þann mismun, sem gerður er á þessum tveimur lögum, lögum um verkamannabústaði, og lögum um samvinnubyggingarfélög, þá er ómótmælanlega ljóst, að hér er verið að aðhafast eitthvað það, sem ekki mun geta talizt eðlilegt.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Þau lög, sem hér er um að ræða, um verkamannabústaði, eru frá árinu 1931, og frá þeim tíma og til þessa dags hefir gilt sú heimild, að fleira en eitt félag í hverjum kaupstað geti notið þeirra fríðinda og forréttinda, sem l. gera ráð fyrir. Nú hefir það borið við, að ég held á yfirstandandi ári, að hér í Rvík hefir verið stofnað annað félag, sem ætlar sér að njóta þessara réttinda til jafns við það félag, sem fyrir er. Þegar þetta er gert, er ekkert ákvæði til í l., sem gefur það í skyn, að þetta félag, Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna, sem hefir, að því er hefir verið upplýst, 350 félaga, geti ekki átt heimting á sömu réttindum og fríðindum og það félag, sem fyrir er, þó annað sé nú að koma á daginn. Ef litið væri nú á þetta fyrirbrigði eins og það ætti sér stað í skiptum manna á milli, ef einstakur maður eða stofnun gerðu þær ráðstafanir, er aðrir teldu sig trygga í skjóli þeirra að geta gert eitthvað ákveðið eða ráðizt í eitthvað, sem þeim væri leyfilegt, og hinn fyrrnefndi aðili kippti svo allt í einu að sér hendinni, þannig að undirbúningur og tilraunir hins yrði aðeins til ónýtis, þá mundi það vera kallað „narr“ í einkaviðskiptum, ef einstaklingur eða einkastofnun hagaði sér þannig. Nú hefir löggjafinn gefið fyrirheit með 1. frá 1931, en þegar vart verður við það, að þegnarnir ætla að notfæra sér þennan rétt, þessi fríðindi, sem löggjafinn hefir boðið fram, m. ö. o., þegar vart verður þess, að aðrir en forkólfar sósíalista ætla sér að verða aðnjótandi hlunnindanna, þá er allt í einu „kúvent“ undir forystu sömu jafnaðarmannanna, sem báru þetta mál fram og hingað til hafa setið einir að fríðindunum. Þeir hafa nú fengið Alþingi til þess að eyðileggja þennan grundvöll fyrir öðrum en sósíalistum. Ég veit ekki, hvaða nafn á að gefa því, þegar löggjafinn leyfir slíkan leik sem þennan, en eins og ég sagði, þá mundi það vera kallað „narr“, ef einstaklingur hefði átt í hlut. Það hefir alls ekki bólað á því síðan 1931, er lögin voru sett, að slík höfuðnauðsyn væri á því að breyta þeim að því leyti, að aðeins eitt félag megi vera á hverjum stað, eins og hv. sósísalistar nú vilja halda fram að sé. Það er fyrst nú, að þetta verður svo augljóst, síðan það kom í ljós, að menn söfnuðust um annað félag hér í bænum og gerðu sig líklega til að nota þau fríðindi, sem l. veita. Hv. þm. V.-Ísf. benti á, að í l. eins og þau væru væri gert ráð fyrir því, að til væri einn höfuðsjóður, sem lánaði til allra byggingarfélaga verkamanna víðsvegar á landinu, og taldi hann í sambandi við það, að við sjálfstæðismenn hefðum greitt atkv. með þeirri tilhögun, að með því hefðum við eiginlega lýst okkur samþ. því, að á hverjum stað væri eitt félag, því það væri í samræmi við það að hafa einn aðalsjóð. Ef við því hinsvegar teldum, að Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna sætti rangri meðferð við afdrif málsins í hv.Ed. og eftir því sem lítur út fyrir að þau verði hér, þá væri hér um skoðun að ræða, sem ekki væri hliðstæð þeirri, sem aðeins vildi hafa einn sjóð. Það er svo langt frá því, að þetta séu nokkur rök, að í þeim felst ekki nokkur einasta réttlæting fyrir því að vilja svipta fleiri hundruð menn lagalegum rétti. Hér er því svo greinilega skotið framhjá marki, ég veit ekki, hvort hann hefir sett undir eða yfir, en þessa samlíkingu getur hann ekki staðið við. Þetta mál er fram borið hér á þessu þingi til þess að unnt verði að vega að Byggingarfélagi sjálfstæðra verkamanna. Þetta er svo augljóst af aðdraganda málsins og meðferð allri, að það er alveg bersýnilegt, að tilgangurinn er ekki annar. Málið er borið fram eingöngu sem pólitískt hlutdrægnismál. Og ég vil segja það, að þetta hlutdrægnismál er nógu slæmt út af fyrir sig, þegar því er beitt svo af meiri hl. þings og varið með ofstæki af þeim mönnum, sem hafa af því pólitískan hagnað, eða eru fastbundnir málum af öðrum ástæðum, þó ekki sé verið að reyna að gylla málið af þeim, sem ekki þurfa þess af framantöldum ástæðum. Það er alveg tilgangslaust fyrir hv.þm. V.-Ísf. að vera að reyna að gefa málinu annan svip, því allt sem fram kom bendir í sömu átt. Hv. þm. taldi mig hafa talað í sinn garð af miklum þjósti. Það getur verið, að kennt hafi einhverrar gremju í ræðu minni áðan, en ef svo hefir verið, þá tel ég, að til þess hafi verið full ástæða. Ef hinsvegar hv.þm. V.-Ísf. telur, að ég þurfi sérstaklega að gefa skýringu á því, hvers vegna mér hafi sárnað við hann í sambandi við framkomu hans í þessu máli, þá get ég sagt honum það, að þegar til viðbótar við þann yfirgang og ósanngirni, sem þessir menn verða fyrir af hálfu sjálfra flutningsmanna málsins, sósíalistanna og þeirra, sem þeim eru háðir, kemur það, að maður fær að sjá þá menn ljá sig til fylgis við þetta mál, sem bæði hafa þekkingu og vitsmuni til þess að sjá, hvað rétt er og þjóna betri málstað, þá rennur mér í skap.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Hv. þm. V.-Ísf. virtist í ræðu sinni áðan vera eitthvað sár til mín út af ummælum, sem ég hefði viðhaft í hans garð. Hann taldi, að ég hefði veifað framan í sig handjárnum. Ég geri ráð fyrir því, að hann hafi eflaust hlustað á ræðu mína, en hann hefir þá ekki tekið jafnvel eftir henni. Ég talaði ekki um nein handjárn á honum; ég talaði aðeins um handjárn rauðliðanna. Á öðrum stað í ræðu minni talaði ég um, að hann væri utanflokka, og það hlýtur að vera rökrétt ályktað, að úr því ég taldi hann utanflokka, þá geta handjárnaummælin ekki hafa náð til hans. Ég dróttaði ekki neinn út af fyrir sig til hans. Það eina rauða flagg, sem ég veifaði til hans, var afstaða hv.þm. sjálfs til þessa máls, því ef afstaða hans er krufin til mergjar, þá verður hún eins og lítil sundurtætt rauð dula, sem á ekkert skylt við handjárn. Ég tel ekki, að hans röksemdir styðjist við almenna dómgreind, og get því ekki tekið þær fyrir góða og gilda vöru. Ég minntist ekki í minni ræðu á það, er hv. 2. þm. Reykv. lét draga upp 40 til 50 rauða fána á reisuhátíð verkamannabústaðanna, en hv.þm. var að svara mér því, að hann taldi þennan atburð ekki sannfæra sig um það, að þarna væri á ferðinni nein pólítík, og sú stj., sem þar hefði ráðið, þyrfti ekki að vera neitt pólitísk, þó flaggað hefði verið með rauðu við þetta tækifæri. Ég veit, að ef hv.þm. talaði af heilum hug, þá væri honum það vitanlega ljóst, að alstaðar þar, sem sósíalistar nota þennan fána, þá er það til að auglýsa þeirra pólitísku skoðanir. Hv. þm. er það e. t. v. minnisstætt síðan hann var ráðh., að þau tilfelli komu fyrir, bæði á Siglufirði og víðar, að skorinn var niður þýzki hakakrossfáninn. Þetta var ekki gert af því, að þeir, sem þetta frömdu, væru neinir fjandmenn hinna, sem höfðu dregið fánann upp, heldur þeirrar pólitísku stefnu, sem fáninn átti að bera vitni um. Alveg eins hljótum við að líta á þá fána, sem dregnir voru við hún á þessum byggingum, að þeir þýða það, að þar ráði sósíalistar og eigi að ráða, og vitanlegt er, að þó hv. 2. þm. Reykv. segi, að þeir hafi ekki verið dregnir upp eftir boði stj. félagsins, heldur eftir beiðni meiri hl. verkamannanna, þá er það aðeins lítilfjörleg afsökun hjá hv.þm., sem enginn getur tekið mark á. Hann hefir haldið því fram, að hann hafi verið ópólitískur í þessu máli, og hefir svo reynt að finna einhverja ástæðu. Ég veit, að hv.þm. V.-Ísf. er svo greindur maður, að hann veit, að hv. 2. þm. Reykv. hefir hér farið aðeins með tylliafsökun, og að þessar rauðu dulur á verkamannabústöðunum þennan dag áttu aðeins að vera og voru ímynd pólitískrar afstöðu þeirra, sem þarna stjórnuðu. Ég hefi nú nefnt þetta aðeins sem dæmi. Þessi rök hjá hv.þm. V.-Ísf. eru ekki slík, að ég veit vel, að hann finnur það sjálfur, hve veigalítil þau eru. Þá var hv.þm. að óska eftir því, að ég vildi vinna með sömu samvizkusemi að þingstörfum í framtíðinni eins og hann hefði þurft að gera í þau 10 ár, sem hann hefði nú setið á þingi. Ég hefði nú óskað, að hann hefði orðað þetta dálítið öðruvísi, ekki sem hann hefði þurft að vinna með, heldur þeirri samvizkusemi, sem hann hefði unnið með. Ég tel það aðalkostinn við samvizkusemina, að hún sé sprottin af innri þörf, en ekki knúin fram af ytri nauðsyn. Það má vera, að hv.þm. hafi meint þetta, og ef hann hefir þannig óskað mér heilla af heilum hug, þá er mér vitanlega skylt að þakka það. Án þess að ég hafi kunnugleika á afstöðu hans til stj., þá verð ég að efa, að það sé af tómri samvizkusemi, að hann álítur þessi lög réttlát í garð Byggingarfélags sjálfstæðra verkamanna; ég efa, að hann finni það ekki, að þau eru ekki sanngjörn. Hann hlýtur að vita, að með þessu frv. eru sósíalistar að tryggja sér pólitísk yfirráð yfir þessum félagsskap, sem þeir ætla að nota í sína þjónustu og knýja til þess að fylgja sér að málum, og þó segja megi, að félaginu sé stjórnað ópólitískt, þá er það vitað, að hin óbeinu áhrif af því, að stjórnina skipa mjög einlitir pólitískir menn, eru engu þýðingarminni en hin beinu áhrif. Sú meðvitund, að fyrir slíku félagi standi maður eins og hv. 2. þm. Reykv., hún ein hefir mikil áhrif á þá menn, sem eiga að njóta þessa félagsskapar. Ég veit, að hv.þm. skilur það, ef hann vill, að þó að félagið sé kallað ópólitískt og eigi að vera það, og þó það sé viðurkennt, að fullkomin samvizkusemi eigi að vera ráðandi hvað það snertir, þá veit hv.þm. það og skilur, að það er nokkurt atriði fyrir mann sem hefir aðra pólitíska skoðun en hv. 2. þm. Reykv., að gefa sig undir stjórn svo valdafíkins og einráðs manns sem hann er, sem vitanlega reynir að smala öllum, sem hann heldur, að hann geti haft áhrif á, undir sína stjórn. Og frá þessu sjónarmiði hlýtur hv.þm. V.-Ísf. að skilja, að það er ekki ástæðulaust, þó við sjálfstæðismenn hér á Alþingi viljum reyna að hjálpa flokksbræðrum okkar utan þings og óskum, að þeir, sem hafa óbundin atkv., líti með sanngirni á þeirra málstað. Sósíalistar hafa pólitískar ástæður til þess að berjast fyrir þessu frv. Framsóknarmenn fylgja því, ekki fyrir það, að þeir viti ekki, að það er ranglátt, heldur af því, að þeir eru skuldbundnir til þess vegna samninga um stjórnarsamvinnuna. Það er því skiljanleg aðstaða framsóknarmanna og jafnaðarmanna, en það er því miður ekki skiljanlegt, að hv.þm. V.-Ísf., sem hefir lýst því yfir, að hann sé utanflokka, og ennfremur að hann láti samvizkuna ráða og sannfæringuna, að hann skuli þó ætla að greiða atkv. með ofbeldinu. Og hv.þm. þarf ekki að undrast yfir því, þó sjálfstæðismenn beini orðum sínum til hans, þar sem hann er eini maðurinn í stuðningsliði stj., sem ekki er fyrirfram í handjárnum stjórnarinnar. Og því síður er það svo, að hann geti tekið það illa upp, þó einn og annar sjálfstæðismaður hafi von um það, að hann láti það ráða framkomu sinni í málinu, sem hann álítur réttast. Hv. þm. var að vitna í það, að hann hefði greitt atkv. eftir sannfæringu sinni um kosningalögin, sem breytt var á síðasta þingi. Ég skildi ekki, þegar hann sagði þetta, hvað það kom þessu máli við, en síðan hefir mér verið bent á það, að hann muni hafa átt við, að þar sem ég væri einn af þeim, sem hlutu uppbótarsæti vegna þeirra lagabreyt., sem gerðar voru í þessu máli, þá sitji sízt á mér að vera að deila á hann, þar sem ég ætti honum að þakka, að ég hefði komizt inn í þingið. Ég veit ekki, hvort hv.þm. hefir meint þetta, en ef svo er, þá vil ég benda honum á það, að þó þau lög stefni nokkuð í rétta átt frá því, sem áður var, þá eru þau nú samt sem áður varla annað en spéspegill af réttlætinu. Hv. þm. V.-Ísf. veit, að þau l. fela ekki í sér fullkomið réttlæti. Hann veit, að ef svo væri, þá mundi hlutfallið milli þingflokkanna vera annað en það er nú, þá mundu ekki sósíalistar og Framsókn hafa meiri hl. í þinginu. Ég er ekki að vanþakklát hans hlut í kosningalögunum. Hvaða áhrif hann hefir haft á þau, vil ég ekki dæma um. Ég þóttist ekki í ræðu minni viðhafa nein móðgandi ummæli í garð þessa hv.þm., en ég get tekið undir með hv.þm. Vestm., að mér verður það á að gera meiri kröfur til þessa hv.þm. en annara stuðningsmanna stj., og hefi því nú orðið fyrir vonbrigðum, eins og aðrir, sem trúðu því, að hv.þm. V.-Ísf. léti skynsemi sína og samvizku ráða í þessu máli, en í þess stað hefir hann fyrir einhverra hluta sakir snúizt til fylgis við hinn verri málstað.

Ásgeir Ásgeirsson [óyfirl.]: Ég skal aðeins lítillega víkja að því, sem hv. 8. landsk. sagði nú síðast. Það er fjarri því, að ég þakki mér að hafa komið honum á þing, og tel ég ekki, að honum beri nein skylda til að sýna mér almenna kurteisi þess vegna. En það ætti þessi hv.þm. að geta skilið, að mér geti runnið í skap, þegar ég er í ræðu hans talinn sérstakt einkenni þeirra manna, sem ekki eru aðeins handjárnaðir, heldur hafa svo liðuga sannfæringu að geta allt af dinglað til og frá eftir annarlegum kröfum og tilhneigingum, því að sá var tónninn hjá hv.þm. áðan, þótt hann væri annar nú. Út af áhyggjum hv.þm., að ég fylgi þessu máli móti betri vitund, þá skal ég fullvissa hann um það, að mín sannfæring er örugg í þessu máli. Yfirleitt ætti þessi hv.þm. að reyna að færa rök fyrir sínu máli, en vera ekki að væna menn um, að þeir segi annað en þeir meina, því að það er erfitt að færa rök fyrir slíkum hlutum. Að mín sannfæring er örugg í þessu máli, byggist á því, að ég met einskis rök þeirra manna, sem ekki vilja vera í því félagi, sem hv. 2. þm. Reykv. er formaður fyrir. Og þetta mundu sjálfstæðismenn skilja, ef um væri að ræða og sannað væri, að hér þyrfti að vera eitt fisksölusamlag, og nauðsyn þjóðarinnar krefðist þess, að allir útflytjendur ynnu saman. Ef svo þannig vildi til, að hv.þm. G.-K. væri formaður í slíku félagi, kjörinn af útgerðarmönnum sjálfum, þá mundi ég á sama hátt segja við jafnaðarmenn, er ekki vildu vera í því félagi, sem Ólafur Thors er fyrir, að ég tæki ekkert tillit til slíkra röksemda. Því að þótt þessir tveir menn séu hvor um sig foringjar í sínum flokki, þá er hægt að treysta þeim til að vera formenn í félagi, sem starfar ópólitískt, hvort sem það er byggingarfélag eða fisksölusamlag. Þessi rök eru skýr. Ég er margbúinn að sýna fram á, að enginn réttur er tekinn af neinum til þeirra byggingarsjóða, sem hér er um að ræða, heldur þvert á móti hafa allir rétt til þess að njóta þessara hlunninda. Það hafa allir rétt til að halda sínum skoðunum og allir rétt til sömu lánanna og sömu lóðanna eins og ella mundi vera, því að skipun þessara mála hefir engin áhrif á það, hvað lánsmöguleikarnir og lóðamöguleikarnir eru stórir. Þessi rök eru svo skýr og klár, að ég veit, að innan skamms verður þögnuð sú ákæra, að hér hafi verið um nokkra misbeitingu valdsins að ræða, heldur verið viðurkennt, að reynzt hafi vel og heppilegt sé í framkvæmdinni að hafa hér eitt félag. Nú er ekki annað sjáanlegt en að allir fallist á, að í kaupstöðum utan Rvíkur verði að vera eitt félag. Ég vil því biðja menn að athuga, að ef þessi rök eru rétt um pólitíska kúgun, þá vilja menn samt ofurselja flokksbræður sína í öðrum kaupstöðum sömu kúguninni, vegna þess að þar verður að vera eitt félag. Menn verða að gá að því, að flytja ekki fram þau rök, sem alveg eyðileggja það, sem þeir eru búnir að viðurkenna, að í kaupstöðum utan Rvíkur verði að vera eitt félag, vegna þess hvað þeir eru litlir.

Það hefir enginn sjálfstæðismaður viðurkennt

. Menn tala um, að ég segi kannske ekki það, sem ég meina, en ég vil þó leyfa mér að segja, að þetta muni vera viðurkennt í huga einhvers slíks þm., þó þeir ekki segi það. Ég mun svo ekki, jafnvel þótt tilefni gefist til, leita til hæstv. forseta um að taka aftur til máls að þessu sinni. Það munu öll rök fram komin önnur en þau, að menn þurfa kannske að sletta einhverju hver í annan, svo sem eins og að menn svíki sannfæringu sína og fleira álíka sæmilegt.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það er aðeins af því, að hv.þm. V.-Ísf. fór að slá á þenna streng í sinni síðustu ræðu, um að honum virtist að stæði upp á sjálfstæðismenn um rök í þessu máli, að ég get ekki orða bundizt, því að mig undraði þetta. Það, sem hér er um að ræða, er það, að verið er að breyta lögum frá því, sem þau áður voru. Þess vegna er það skylda þeirra, sem vilja breyta lögunum að færa sönnur á, að þess þurfi, en nú hefir hv.flm. þessa frv., sem hér er deilt um, alveg láðst að færa fram nokkrar sönnur á það. Nú er aðeins um það deilt, hvort fært þyki að hafa tvö slík byggingarfélög í Rvík. Því er haldið fram, að dýrara muni vera að byggja, ef byggingarfélögin eru tvö. Nú er það upplýst, að í því félagi, sem nú er starfandi, hefir verið byggt yfir í kringum 50 fjölskyldur. Í því félagi, sem hér er um að ræða að útiloka frá slíkri starfsemi, er um 350 manns, sem vilja fá tækifæri til að byggja yfir sig. Það er hægt að mynda úr því sjö 50 manna flokka til að byggja. Er nú hugsanlegt, að það verði dýrara fyrir þessa sjö 50 manna flokka, hvern fyrir sig, að byggja, heldur en þessa tvo 50 manna flokka, sem eru í Byggingarfélagi verkamanna? Allir sjá, að þetta nær ekki nokkurri átt, svo sú ástæða að banna fleiri en eitt félag í Rvík er þar með fallin. Þá hefir verið talað um, að slík félög mættu ekki vera pólitísk. Það er vitanlegt að Byggingarfélag verkamanna, sem þegar er stofnað, er stofnað af forráðamönnum pólitísks flokks, og hv. 2. þm. Reykv., sem er einn af mest ráðandi mönnum þess flokks, er einmitt formaður í þessu félagi. Hinsvegar hefir verið stofnað hér annað félag, sem er kallað Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna. Og það er rétt, að það er stofnað fyrir forgöngu ýmissa manna úr Sjálfstfl. Er það þá svo, að það megi að vísu stofna slík félög fyrir forgöngu stjórnmálamanna, en þeir menn megi bara ekki vera úr Sjálfstfl.? Ég sé ekki, að það hafi verið dauðasök fyrir Byggingarfélag sjálfstæðra verkamanna, að það er stofnað fyrir forgöngu sjálfstæðismanna, ef það er ekki dauðasök fyrir Byggingarfélag verkamanna, að það er stofnað af forkólfum Alþýðuflokksins. Þetta er önnur aðalástæðan, sem færð er fyrir því, að ekki megi hafa nema eitt byggingarfélag hér í Rvík. Þessi rök eru fallin, og ekki hefir verið sýnt fram á nokkrar aðrar ástæður fyrir því, að nauðsynlegt sé að hafa aðeins eitt byggingarfélag, heldur þvert á móti hefir verið sýnt fram á það með rökum, að miklu meiri líkur eru til, að aðstoð hins opinbera til þess að bæta úr húsnæðisvandræðunum komi að miklu betri notum, ef byggingarfélögin eru fleiri en eitt, með því að meiri áhugi og meiri framkvæmdir mundu vera undir slíkum skilyrðum. Samanburður hv.þm. V.-Ísf. á fisksölusamlaginu og byggingarfélaginu er svo gersamlega út í hött, því að fyrst og fremst hafði hann þann fyrirvara, að það þyrfti að vera sannað, að nauðsyn væri að hafa eitt fisksölusamlag, en það hefir honum ekki tekizt að sanna um hitt, að nokkur nauðsyn sé á því að hafa eitt byggingarfélag. En hitt er auðvitað hugsanlegt, að það sé nauðsyn á að hafa aðeins eitt fisksölusamlag, en þar er ólíku saman að jafna. Svo þetta hjálpar ekki heldur neitt. Það stendur upp á hv.flm. þessa frv. um rök fyrir því, að nauðsynlegt sé að banna tvö byggingarfélög hér í Rvík. Hitt er rangt hjá hv.þm., að það hafi nokkurntíma verið viðurkennt af Sjálfstfl., að nauðsynlegt væri að hafa eitt byggingarfélag í smærri bæjum en Rvík. Það hefir aldrei verið gert. Ég vil svo að lokum benda á enn eina ástæðu, er stjórnarliðar, sem hér berjast sameinaðir fyrir því ofbeldi, er hér á að framkvæma, geta ekki komizt framhjá. Það er til önnur löggjöf, sem þeir sjálfir hafa beitt sér fyrir, og það er löggjöfin um samvinnubyggingarfélög. Þeir hafa ekki séð nokkra nauðsyn þess að fyrirskipa, að í því sambandi skyldi aðeins eitt byggingarfélag vera leyft í hverjum kaupstað. En hver er þá munurinn? Þeir hafa algerlega þagað við þessari bendingu, sem hv. á. þm. Reykv. gaf þeim, og með því sýna þeir einmitt, að þeir eru gersamlega rökþrota, og þess vegna vil ég aðeins undirstrika það, að það er ástæðulaust af hv.þm. V.-Ísf. að tala hér eins og það stæði upp á andstæðinga hans um að færa rök fyrir sínu máli.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég tók eftir því hjá hv.þm. V.-Ísf., að hann varð, til þess að styðja sín rök, að gera sjálfstæðismönnum upp hugsanir og koma fram með fullyrðingar um það, sem þeir hafa aldrei látið í ljós, sem sé það, að þeir viðurkenndu, að nauðsynlegt væri að hafa aðeins eitt byggingarfélag í kaupstöðum utan Rvíkur.

Það hafði einn hv.þm. úr Sjálfstfl. þau orð við mig utan fundar

. Það má kannske finna því einhver rök, að það sé eðlilegt þar, sem lítið fé er fyrir hendi, að því sé ekki skipt á milli fleiri félaga. En hinsvegar má hv.þm. ekki gleyma því, að lögin eins og þau voru voru alls ekki takmörkuð við eitt félag. Þau heimiluðu að hafa tvö félög, og það er fyrst nú, sem þetta kemur fram. Í öðru lagi má benda á, eins og hv. 3. þm. Reykv. hefir gert, að þegar hv.þm. V.-Ísf. var að tala um eitt fisksölusamlag, þá þurfti hann að bæta við, að það yrði að vera þjóðarnauðsyn. Hann þurfti að koma þar með sérstaka ástæðu, sem hann gat svo ekki fundið neina sambærilega að því er snertir byggingarfélögin. En það, sem skiptir mestu máli fyrir mér, er, að hér er um að ræða löggjöf, sem á að gilda aftur fyrir sig. Hún á að taka rétt af aðilum, sem hafa stofnað byggingarfélag, byggt á þeim lögum, sem þá giltu, og sem eiga að njóta þeirra hlunninda, er þau lög veittu. Ég veit ekki annað en að það sé viðurkennd regla alstaðar, að löggjöf eigi aldrei að brjóta í bág við þann rétt, sem einstakir aðilar hafa fengið, þannig að sá réttur sé af þeim tekinn án bóta og að ástæðulausu.

Emil Jónsson Ég skal ekki fara langt út í þetta mál, því að mér finnst það færast út á allt önnur svið en æskilegt er, þar sem umr. snúast meira um handjárn og ýmislegt þessháttar heldur en málið sjálft. Hv. andstæðingar þessa frv. beina máli sínu að mestu leyti til hv.þm. V.-Ísf., ýmist í klökkum tón, þar sem hann er næstum því beðinn hjálpar, og hinsvegar næstum því í ásakandi tón, þar sem honum eru bornar á brýn ýmiskonar vammir og skammir. En það, sem kom mér til þess að standa upp, var það, sem hv. 5. þm. Reykv. sagði og hv. 3. þm. Reykv. endurtók eftir honum, að hér væri jafnt á komið með byggingarsamvinnufélaginu og byggingarfélagi verkamanna. Hv. 5. þm. Reykv. bar fram þá áskorun, að mismuninum á þessum tveimur hliðstæðu fyrirtækjum væri lýst þannig, að honum gæti skilizt, hver hann er. Það, sem fyrir mér vakti, var að reyna að sanna þessum hv.þm., að þarna er um virkilegan mun að ræða, sem máli skiptir. Með verkamannabústaðalögunum eru veitt tvennskonar fríðindi þeim, sem í félögum eru. Sameiginlegt fyrir byggingarfélög verkamanna og samvinnufélögin er það, að þeim er veitt ríkisábyrgð, í öðru tilfellinu sem nemur 80% af þeim lánum, sem félagið tekur, en í hinu tilfellinu 85%. Hitt er aðalatriðið, sem hv. 5. þm. Reykv. minntist á, að lögin um verkamannabústaði leggja byggingarsjóðnum þá skyldu á herðar að lána úr sjóðnum á ákveðinn hátt, þannig að vextir og afborganir af lánunum nemi 5% í 42 ár. Þetta er sú kvöð, sem hlýtur að takmarka fjárframlög byggingarsjóðanna í þessu skyni. En engin slík kvöð hvílir á starfsemi byggingarsamvinnufélaganna. Það má reikna það út stærðfræðilega, hvað mikla starfsemi byggingarsjóðirnir geta haft með höndum, miðað við þann rentumismun, sem þannig verður á fengnum lánum byggingarsjóðs og þeim lánum, sem veitt eru. Þetta er það stóra atriði, sem gerir mismuninn á milli byggingarfélaga samvinnumanna og byggingarfélaga verkamanna. Þetta takmarkar þá getu, sem byggingarsjóðirnir hafa til þess að láta byggja, en ríkisábyrgðinni fyrir samvinnufélögin er ekki sett nein slík takmörk. Það eru því líkur fyrir því, eins og hv.þm. V.-Ísf. benti á, að ef þessari starfsemi verður skipt í tvö eða fleiri félög, þá komi meira til greina pólitík við lánveitingar en ef aðeins væri eitt félag, þar sem einvörðungu er farið eftir því, hvenær viðkomandi maður eða menn hafa gengið í félagið. Það er ekki spurt um það, þar sem byggingarfélög verkamanna eru starfandi, hverrar pólitískrar skoðunar lánbeiðandi er, heldur aðeins hvenær hann hefir gengið í félagið. Þetta eru þau rök, sem vega svo mikið að mínu viti, að önnur þyrfti ekki. Þessi takmörkun á byggingarstarfseminni vegna hins óhagstæða mismunar á útláns- og innlánsvöxtum, leiðir það af sér, að ef ætti að skipta þessum styrk niður á milli fleiri félaga, þá yrðu byggingarnar dýrari. Hv. 3. þm. Reykv. sagði að vísu svo, að 7 sinnum 50 íbúðir gætu aldrei orðið hlutfallslega dýrari heldur en einu sinni 50 íbúðir. En byggingarsjóður hefir ekki ráð á að byggja sjö sinnum 50 íbúðir, svo það þýðir ekki að nefna þá tölu. Ef talað væri um að skipta þessum 50 íbúðum í tvisvar sinnum 25 íbúðir, þá kæmi til álita, hvort heppilegra væri að hafa tvisvar sinnum 25 íbúðir eða einu sinni 50 íbúðir. Ég skal svo ekki fara lengra út í þessar umr., en mér fannst ég ekki geta látið ómótmælt, að enginn munur væri á byggingarsamvinnufélögum og byggingarfélögum verkamanna.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Mér þótti vænt um, að hv. sessunautur minn, hv.þm. Hafnf., stóð upp til þess að svara fyrirspurn minni, og skal ég játa, að það svar var svo sem efni stóðu til. En þó get ég ekki fellt mig við það svar nema að gefa á því skýringar, sem eins og sakir standa gera svar hans að engu. Það er rétt, sem hv.þm. Hafnf. tók fram, að aðalmismunurinn á byggingarfélögum verkamanna og samvinnufélögum er sá, að með þessu framlagi úr ríkissjóði og bæjarsjóði eru takmarkaðir möguleikarnir fyrir því, hvað mikið er hægt að byggja samkv. lögunum um verkamannabústaði. En við nánari athugun kemur það í ljós, a. m. k. eins og nú standa sakir, að þó þessi munur sé teoretiskt, þá verður hann ekki í praksis. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að sjóðstjórninni hefði tekizt að fá lán með svo góðum kjörum, að ekkert af framlagi bæjar- og ríkissjóðs, sem nú er hér í Rvík 130 þús. kr. á ári, hefði gengið til þess að borga vaxtamismun á þeim lánum, sem sjóðurinn hefði tekið, og þeim, sem hann hefði veitt. - Sjóðurinn þarf ekki að verja neinu fé til greiðslu á vaxtamismun, sem þó er tilgangurinn með framlagi bæjar- og ríkissjóðs. Þetta framlag er hvað Rvík snertir hvorki meira né minna en 130 þús. kr. á ári. Hv. 2. þm. Reykv. sagði það í ræðu sinni við 1. umr. þessa máls, að þetta fé væri notað sem lánsfé nú, vegna þess að ekki þyrfti á því að halda til þess að borga vaxtamismun. Þetta þótti mér vænt um að heyra. En af þessu leiðir svo það, að svo lengi, sem þetta ástand helzt, er það takmarkalítið, sem hægt er að byggja. Það takmarkast eingöngu við það, hvað mikið má fá af lánsfé með ríkisábyrgð. Þessar 130 þús. kr. samsvara nálega 2% af 5 millj. kr. og 1% af 10 millj. kr. M. ö. o., ef ekki þarf að nota nema 1% til greiðslu á vaxtamismun um næstu 40 ár, má byggja vegna þess fjár, sem nú er lagt fram árlega, fyrir 5 millj., ef vaxtamismunurinn er 2%, en 10 millj., ef hann er 1%. Ég ætlaði einmitt að benda á það aftur nú, að það kann að vera svo, að einhverjum hv. dm. sé ekki ljóst, að þau takmörk, sem þarna er um að ræða, séu eingöngu teoretisk. Menn munu halda, að hér sé um lítið fé að ræða, sem hægt er að verja til verkamannabústaðanna, en eftir því, sem upplýst er um hvað miklu er búið að verja til þeirra, þá má benda á, að það er ekki nema 1/10 hluti af því, sem hægt er að verja til þeirra, þó að þurfi að greiða 2% í vaxtamismun. Hér er því ekki um lítið né ómerkilegt mál að ræða fyrir Rvíkurbæ, og ef það er meining þessara hv.þm. að láta eitt félag verja þessum 5 til 10 millj. og banna að nokkurt annað félag fái féð, þá verð ég að segja, að það er hið mesta ofbeldi, sem hér á að beita. Ég játa, að öðru máli gegndi, ef ekki væri um að ræða nema þessar 130 þús. kr. á ári, sem verja mætti til bygginga. Þegar málið lítur svona út, fær það allt annan blæ. En það getur ekki verið sú nauðsyn, sem rekur til þess að hafa byggingarfélagið eitt hér í Rvík, að svo lítið fé sé fyrir hendi, sem verja má til húsbygginga árlega, að ekki taki að skipta því á milli fleiri félaga en þessa eina félags, sem hefir nú komið upp 90 íbúðum. Samkv. þessum upplýsingum er það augljóst, að mjög miklu fé má verja samkv. þessum l. á næstu árum, þó ekki bætist við framlag bæjar- og ríkissjóðs. Þó veit ég, að hv. 2. þm. Reykv. hefir það í huga og hefir haft orð á því, að þetta framlag bæjar- og ríkissjóðs þurfi að hækka stórlega, ekki til þess að verja til útlána, því að það er ekki tilgangurinn, heldur til þess að borga vaxtamismuninn á lánum. Það er því meira en 5 til l0 millj. króna, sem verja má til bygginga, ef þetta framlag er hækkað ennþá. Ég verð því að segja, að þetta sé mikið ofbeldi, sem Rvíkingum er sýnt, ef þeim er ætlað að leggja fram 65 þús. kr. á ári til þessarar starfsemi, sem er einokuð og hefir á sér pólitískan blæ. Eftir þeim tölum, sem ég hefi hér nefnt og ekki hefir verið hnekkt með rökum, sjá menn, að hér er ekki um smámuni að ræða. Ég fer hér eftir orðum hv. 2. þm. Reykv. og vona, að hv.þdm. muni, að hann hafði þau orð, að svo góð lánskjör hefði tekizt að fá, að ekki þyrfti að nota neitt af framlagi ríkis- og bæja til þess að greiða vaxtamismun. Svo er eitt í þessu sambandi. Ef það er svo, að á þessu ári megi fá sérstaklega ódýr lán, þá finnst mér sjálfsagður hlutur að reyna að hagnýta það sem mest, taka lán meðan peningarnir eru ódýrir, svo lítinn eða engan vaxtamun þarf að greiða, en draga heldur úr byggingunum þegar vextirnir hækka. Hér er um framkvæmdir að ræða, sem greiðast eiga á 40 til 50 árum, og því er að öllu leyti praktiskast að hraða framkvæmdunum á þeim tímum, þegar ódýrt fé er hægt að fá. Hitt atriðið, sem hv. sessunautur minn færði fram fyrir því, að ekki væri gott að hafa fleiri en eitt félag á sama stað, að við það yxi vandinn, sem hvíldi á sjóðstjórninni, þar sem hún yrði að ákveða, hvaða félög fengju fé í hvert skipti, og hætt væri við, að pólitísk sjónarmið kæmust þar að, tel ég alls ekki frambærilega ástæðu. Þó hér sé um að ræða, við skulum segja frá 2 og allt upp í 10 millj. kr., sem hægt er að verja til bygginga, þá megi ekki hagnýta það á þann hátt, sem við leggjum til, vegna þess að það valdi sjóðstjórninni örðugleikum, að það séu fleiri en eitt félag hér í Rvík! Það finnst mér ekki fullnægjandi ástæða fyrir því, að hv. d. fremji það brot, vil ég segja, gagnvart Rvíkingum, að fella þá brtt., sem hér liggur fyrir.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég ætla aðeins að bæta ofurlitlu við til andsvara hv.þm. Hafnf. Hann taldi, að það væri meiri ástæða til að ákveða, að byggingarfélög, sem starfa samkv. l. um verkamannabústaði, væru aðeins eitt á hverjum stað, heldur en byggingarfélög, sem starfa samkv. 1. um samvinnubyggingarfélög. En mér skildist, að hv.þm. tækist vel að færa sönnur á hið gagnstæða. Hann benti réttilega á, að sá munur væri á þessum lögum, að það er takmarkað, hvað vextir af lánum til verkamannabústaða mega vera háir. Með því er tryggður annar þáttur höfuðtilgangs þessarar löggjafar, sem er að tryggja verkamönnum ódýrar íbúðir. Íbúðir verða ódýrar eða dýrar eftir því, hvaða lánskjara notið er og hvað byggingarkostnaðurinn er mikill. Hvað verkamannabústaðina snertir, þá ákveða l., að vextirnir með afborgunum megi ekki fara yfir 5%, svo um þá hliðina þarf ekkert að hugsa. Aftur er í l. um samvinnubyggingarfélög engin slík trygging. En það er augljóst, að því stærri sem byggingarfélögin eru, því meiri líkur eru til, að þau geti fengið ódýr lán, vegna þess að þá eru lántökurnar stærri. Þess vegna getur verið hætta á því, að byggingarsamvinnufélögin verði allt of mörg og lántökur þeirra þar af leiðandi smærri og dýrari. Þessa gætir ekki að því er verkamannabústaðina snertir, því lántökur til þeirra fara allar í gegnum byggingarsjóðinn, sem tekur lán fyrir öll byggingarfélögin í heild, hvort sem þau eru fleiri eða færri. Af þessu er ljóst, að með tilliti til lánskjaranna gæti frekar verið ástæða til að takmarka fjölda byggingarsamvinnufélaga heldur en byggingarfélaga verkamanna. Eins er að því er byggingarkostnaðinn snertir, að þar kemur stærð félaganna alveg jafnt til greina, eða a. m. k. engu síður hjá samvinnufélögunum heldur en verkamannafélögunum. Nú hefir ekki verið borið við að byrja á byggingu verkamannabústaða hér í Rvík fyrir minna en 50 fjölskyldur, og ekki er ástæða til að byrja með minna vegna þess, að ekki séu nógu margir, sem vilja komast að í þessum félögum. Hinsvegar er kunnugt, að meðlimir byggingarfél. eru mjög misjafnlega margir. Ég veit ekki, hvað mörg slík félög hafa verið stofnuð hér í Rvík, en mér er kunnugt um þrjú, og er félagatala þeirra allt niður í 20. Ef álitin er hætta á því, að byggingarnar verði dýrari fyrir það, að ekki sé haft nógu mikið undir, þá er augljóst, að sú hætta er meiri í sambandi við byggingarsamvinnufélögin heldur en byggingarfélög verkamanna, og er því frekar ástæða til að setja einhver tryggingarákvæði í þessa átt að því er byggingarsamvinnufélögin snertir, til þess að ná þeim tilgangi þessarar löggjafar að sjá mönnum fyrir sem ódýrustum íbúðum. Svo mér skilst, að hv.þm. Hafnf. hafi tekizt, með því að benda á muninn á þessari tvennskonar löggjöf, að sanna það þveröfuga við það, sem hann vildi vera láta; að það er engin ástæða til þess að banna, að byggingarfélög verkamanna séu fleiri en eitt á sama stað, a. m. k. ekki hér í Rvík, og um annað er ekki hér að ræða nú. Ég hefi áður leitt rök að því, að sama gildir um aðra kaupstaði, a. m. k. að því er lánskjörin snertir, þau eru hin sömu, hvort eitt félag er eða fleiri, og hvað byggingarkostnaðinn snertir, þá væri nær að setja ákvæði um, að félögin skuli hafa sameiginlegt útboð á byggingarefninu; með því næðist sá tilgangur, að tryggja, að byggingarkostnaðurinn verði eins lítill og framast er unnt. Það er því algerlega sannað, að það er engin þörf á því að banna að hafa fleiri en eitt byggingarfélag verkamanna á sama stað. Því þær getsakir, að póltík muni frekar komast inn í lánveitingar sjóðstj., ef félögin væru fleiri en eitt, eru algerlega gripnar úr lausu lofti. Á. m. k. er ekki eins og nú standa sakir ástæða til að gera ráð fyrir, að sjóðstj. myndi beita pólitískri hlutdrægni til óþurftar því byggingarfélagi, sem nú er starfandi hér í bænum. Hitt er rétt, að það eru takmörk fyrir því, hvað hægt er að framkvæma miklar byggingar samkv. l. um verkamannabústaði. En eins og hv. 5. þm. Reykv. benti á, vantar mikið á, að nokkurntíma hafi verið byggt eins mikið og frekast er unnt vegna lánskjaranna. Og þótt komið væri mjög nálægt því takmarki og þyrfti að skammta byggingarleyfin úr hnefa, þá sé ég ekki, að þess vegna væri ástæða til að banna að hafa fleiri en eitt félag. Það yrði þá bara að miðla lánsfénu á milli, þannig að annað félagið fengi aðstöðu til að byggja 50 íbúðir þetta árið og hitt svo aftur næsta ár, o. s. frv. Það er þannig engin nauðsyn á að einskorða l. við eitt félag vegna takmörkunar á framkvæmdarmöguleikum. Eini tilgangurinn er sá, að einoka þau fríðindi, sem þessi l. eiga að veita mönnum, við eitt félag, sem sérstaklega er stofnað af ákveðnum flokksmönnum og í ákveðnum pólitískum tilgangi.

Emil Jónsson [óyfirl.]: Ég skal vera fáorður. Hv. 5. þm. Reykv. sagði, að framlag ríkis og bæja til byggingarsjóðs verkamanna gengi ekki til vaxtagreiðslu, heldur aðallega til útlána, og vitnaði þar til hv. 2. þm. Reykv. Það er nú ekki nema hálfsögð sagan hvað þetta snertir, þó greiðslur félagsmanna séu jafnháar vöxtunum, sem byggingarsjóður þarf að greiða sínum lánardrottnum. Hann þarf líka að borga afborganir af lánunum, sem nema venjulega 2-3%, ef lánin eru tekin til 25-30 ára. Byggingarsjóður þarf þannig að greiða til sinna lánardrottna 2-3% meira heldur en hann fær frá félagsmönnum. Þetta er að vísu að nokkru leyti lán frá sjóðsins hendi, en það er samt sem áður greiðsla, sem hann verður að inna af hendi, og sem hann verður að vera fær um að inna af hendi. Lánsupphæðin, sem sjóðurinn getur velt, takmarkast því fyrstu árin af því fé, sem ríki og bæjarsjóðir leggja fram. Nú er búið að byggja rúmlega 100 íbúðir, sem kosta 10-11 þús. kr. hver, eða samtals rúmlega eina millj. kr. Setjum svo, að félag sjálfstæðra verkamanna vildi nú byggja yfir alla sína meðlimi, sem eru taldir 350, þá yrðu ekki möguleikar til frekari starfsemi á næstu árum. Út í ræðu hv. 3. þm. Reykv. skal ég ekki fara. Mér virtist hann furðu laginn að verja það, sem hann tók sér fyrir hendur að halda fram, enda finnst mér af minni stuttu reynslu hér í d., að honum takast álíka vel að verja réttan málstað og rangan. Hann vildi halda fram, að það væri meiri þörf á að takmarka fjölda byggingarsamvinnufélaganna heldur en byggingarfélaga verkamanna. En ég hefi nú fært rök fyrir því, að það eru takmörk fyrir því, hvað mikið byggingarsjóður verkamanna getur látið út, en hitt er ekki á sama hátt takmarkað, hvað miklu fé byggingarsamvinnufélögin geta varið til sinnar starfsemi, og þess vegna er þörf á að halda starfsemi byggingarfélaga verkamanna á þrengra sviði, heldur en starfsemi byggingarsamvinnufélaganna.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Mér skildist hv. sessunautur minn viðurkenna, að eins og sakir stæðu nú væru það um 4-5 millj. kr., sem byggja mætti verkamannabústaði fyrir, ef allir möguleikar væru notaðir. Að því athuguðu er eftirtektarvert, að hann viðurkennir einnig, að af því fé, sem sjóðurinn fær til umráða frá ríki og bæjarfélagi, greiði hann afborganir, sem nema 2-3% umfram það, sem lántakendurnir sjálfir greiða. Þetta finnst mér gott ástand fyrir sjóðinn og benda til þess, að með réttu fyrirkomulagi megi auka mikið þá fúlgu, sem hægt er að byggja fyrir. Því vitanlega er þarflaust af sjóðstj. að taka framlög ríkis og bæja til þess að greiða með þeim afborganir; það fé kemur aftur á sínum tíma, og að sjálfsögðu getur sjóðstj. séð fyrir því á annan hátt heldur en að skerða framlög ríkis og bæja, sem eingöngu eiga að ganga til þess að greiða vaxtamismun.  Hitt, að ekki sé fært að heimila fleiri félögum í Rvík lán úr sjóðnum vegna þess, að þá virðist þurfa að byggja strax yfir þá 350 menn, sem nú eru í Byggingarfélagi sjálfstæðra verkamanna, er ekki mikil ástæða, því ég fæ ekki séð, að það sé bráðnauðsynlegt að byggja yfir alla félagsmennina strax, fremur en það hefir þótt nauðsynlegt að byggja yfir alla strax á fyrsta ári, sem eru í byggingarfélagi hv. 2. þm. Reykv. Það er rétt, að með núv. framlagi ríkis og bæja verður ekki byggt yfir ótakmarkaðan fjölda verkamanna. En ef hægt er að byggja yfir 500-600 fjölskyldur, þá finnst mér sanngjarnt, að þeir, sem þegar hafa farið fram á að njóta þeirrar aðstoðar, sem l. gera ráð fyrir, gangi fyrir þeim, sem ekki hafa enn gefið sig fram. Ég get ekki annað sagt en mér finnst mjög óviðeigandi og ofbeldiskennt, ef það á með einni atkvgr. hér í d. að gera að engu tilraun þeirra manna, sem stofnað hafa með sér félagsskap til þess að njóta þeirra hlunninda, sem l. eiga að veita, og svipta þá þar með þeim rétti, sem þeir hafa öðlazt með því að stofna félagið meðan l. voru í fullu gildi.

Jakob Möller Ég vil segja hv.þm. Hafnf. það, að ég er því vanur, þegar ég á í deilum við flokksmenn hans, að þeir láti mig vita, að mér sé lagið að verja rangan málstað. En ég tek þetta sem gullhamra, því þeir telja auðvitað alltaf rangan málstað andstæðinganna, og þegar þeir eru komnir í rökþrot, er eina úrræðið að segja sem svo: Þið eruð skratti lagnir að verja rangan málstað. Og það sýnir einungis, að þeir hafa algerlega gefizt upp við að rökræða málin.

Frsm. (Bergur Jónsson) Sjútvn. hefir athugað þetta frv. og er því samþykk. Hún er sammála um að leggja til, að það verði samþ. að mestu leyti óbreytt. Ber n. sameiginlega fram eina brtt. á þskj. 461, um að stjórn verðjöfnunarsjóðs skuli skipuð mönnum úr öllum þingflokkum. Auk þess bera 3 nm. fram brtt. á þskj. 462, við 1. gr. frv., um að 1. málsgr. og upphaf 2. málsgr. („Nú er beitt . . . og skal þá“) falli niður, en upphaf gr. orðist svo: „Meðan innflutningur á saltfiski er takmarkaður til eins eða fleiri markaðslanda, skal“ - o. s. frv. Þetta upphaf, sem nú er á 1. gr. frv., á ekki við, ef frv. um fiskimálanefnd nær fram að ganga - Í samræmi við þessa brtt. höfum við jafnframt flutt brtt. á sama þskj., sem ætlazt er til, að breyti nafni frv., þannig að það heiti: „Frv. til l. um markaðs- og verðjöfnunarsjóð“.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég er alveg blindþreifandi fullur af aðdáun á því freyðandi frjálslyndi og framúrskarandi réttlæti, sem nú er farið að skjóta upp kollinum hjá hv. meiri hl. - stjórnarflokkunum hér á Alþingi. Ég minnist þess, er ég fór fram á það í byrjun þings, hér í þessari hv.þd., að fjölgað væri um 2 menn í landbn., svo að Bændafl. mætti koma einum manni í n., en því var algerlega synjað. Og síðan hefir það gengið þannig það sem af er þessu þingi, að hv. stjórnarflokkar hafa ekki viljað taka hið minnsta tillit til Bændafl., þegar um skipun nefnda hefir verið að ræða, eða áhrif á mál og störf utanþings. - En hér liggur allt í einu fyrir brtt. frá hv. sjútvn. á þskj. 461, þar sem lagt er til, að skipuð verði 9 manna stjórn fyrir markaðs- og verðjöfnunarsjóð saltfiskjar, og 8 af þessum mönnum á þingið að skipa samkv. tilnefningu fjögurra þingflokka, þeim nú eru, þannig að hver þingflokkur tilnefnir 2 menn. Bændafl. líka. Og þetta er ákveðið af sjútvn. alveg án þess að Bændafl. hafi nokkuð óskað eftir því. Hann hefir alls ekki gert það. Og ég er jafnvel ekki viss um, að hann vilji eiga neinn þátt í þessari sjóðstjórn. Ég vil mega vænta, að þeir menn eða flokkar, sem að þessu hafa staðið, reynist jafnréttlátir í öðrum málum. Hér í þessari hv.þd. fóru nýlega fram umr. um svo kallaða „Rauðku“, og þó að ég sé nú ekkert tiltakanlega skotinn í henni, þá álít ég, að sú n., ef vel væri á haldið, kynni að geta látið eitthvað gott af sér leiða. En það var ekki við það komandi, að Bændafl. fengi skipaðan mann í skipulagsnefndina, og hefði þó vitanlega getað komið til mála, að Bændafl. tæki fremur þátt í einhverjum af þeim málum, sem sú nefnd hefði til meðferðar.

Langar þm. til þess að láta hv. 2. þm. Reykv. teyma sín?

. Ég væri til með að hafa taumhald á honum og hv.þm. G.-K. - Annars vil ég vænta, að úr því að slíks frjálslyndis hefir nú loks orðið vart á þessu þingi, sem þessi till. sjútvn. ber vott um, þá eigi það eðlilegar rætur hjá hv.þm. En sumir þeirra hafa sýnt okkur bændaflokksmönnum alveg sérstakan fjandskap. Hinsvegar kærum við okkur ekki svo mjög um að taka þátt í þessari nefnd, það höfum við ekki farið fram á, enda stöndum við fjær því að starfa að þeim málum heldur en ýmsum öðrum, sem við höfum frekar óskað að taka þátt í. Sem sagt, ég get glaðzt yfir frjálslyndi hv. sjútvn. og verið henni þakklátur, og ég vona, að hún hafi ekki á sér yfirskin guðhræðslunnar, en afneiti hennar krafti.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Mig furðar stórlega á því, hvað hv.þm. V.-Húnv. sýnir nú óvenjulega mikla hæversku. Það er alveg ný bóla hér í þessari hv.þd. Annars vildi ég aðeins geta þess, að sú brtt., sem hv.þm. var svo þakklátur fyrir, er flutt af hv. sjútvn. í samráði við mig. Og ég veit ekki betur en að hún sé fram komin í samráði við formenn allra þingflokka, einnig form. Bændafl., Þorstein Briem, og hann tjáði sig samþykkan þessari till. Ég verð því að láta í ljós undrun mína á þessum eftirtölum hv.þm. Húnv., eða andmælum hans gegn því, að Bændafl. taki þátt í skipun þeirrar sjóðstjórnar, sem um ræðir í brtt. Ég hefi hingað til álitið hv.þm. sama sinnis og flokksbróður hans, Þorst. Briem, enda þykist ég vita, að við nánari athugun muni hann fallast á þetta með flokksbróður sínum. Ég vil svo aðeins bæta því við, að ég get ekki séð, að flokkur hv.þm. hafi undan neinu að kvarta í viðskiptum sínum við aðra þingflokka, eða að hann hafi orðið útundan við skipun manna í aðrar sambærilegar þingnefndir. Ég veit ekki betur en að Bændafl. hafi t. d. fengið að koma sínum fulltrúa í utanríkismálanefnd, og var það ákveðið eftir samkomulagi allra flokka.

Frsm. (Bergur Jónsson) Ég þarf ekki að vera langorður, því að hæstv.atvmrh. hefir tekið af mér ómakið, að svara hv.þm. V.-Húnv. - Annars sé ég ekki ástæðu til að ræða við þann hv.þm. í alvöru. Form. Bændafl. á ekki sæti hér í þessari hv.þd., og hér er aðeins viðstaddur annar helmingur Bændafl. í þd., sá hlutinn, sem minni ástæða er til að tala við og venjulega er ekki tekið neitt mark á.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég ætla að sleppa því að svara hv.frsm. sjútvn. og get geymt mér það til annars betri tíma. En hann ætti að fara varlega út í þá sálma, hvenær beri að taka mark á mönnum, enda mundi hann tæplega til kvaddur að skera úr því. Þó að nú megi taka mark á hv.þm., þá hefir oft út af því borið, og skal ég ekki fara lengra út í það nú. Viðvíkjandi því, sem hæstv.atvmrh. sagði, skal ég geta þess, að honum og hv. sjútvn. virðist hafa skjöplazt um tilnefning manna í þessa verðjöfnunarsjóðsnefnd, ef það hefir átt að veru sambærilegt við skipun utanríkismn., því að við kosningu manna í utanríkismn. var m. a. tekið tillit til þess þm., sem er utan flokka, nema það sé undirskilið, að hann eigi að vera formaður í stjórn sjóðsins, og þykir mér ekki fara neitt illa á því, ef svo væri. Hvort talað hefir verið við form. Bændafl., Þorst. Briem, um skipun sjóðstjórnarinnar, veit ég ekkert um, eða hvort hann hefir verið þessu samþ., en hitt veit ég, að það hefir engin ákvörðun verið tekin um þetta í Bændafl. En svo er alls ekki hægt að bera þetta saman við utanríkismn. Hér er aðeins verið að skipa stjórn sjóðs, sem á að taka við gjaldi af útfluttum fiski og ráðstafa sjóðnum samkv. fyrirmælum þess frv., sem hér er til umr. Hitt væri miklu nær, að taka skipulagsnefnd til samanburðar við kosningu þm. í utanríkismálanefnd, og heimila öllum þingflokkum á sama hátt þátttöku í henni. En vera má, að hæstv.atvmrh. hafi séð villu sína í skipun þeirrar n. og sé nú á góðum vegi með að bæta ráð sitt og breyta um stefnu í þessu efni. - Hér getur ekki verið um að ræða neina sérstaka hæversku frá minni hálfu, því að ég er venjulega yfirleitt hæverskur í kröfum. En ég vildi aðeins benda á ósamræmið í framkomu hv. stjórnarflokka í þessu máli, borið saman við það, sem komið hefir fram í öðrum málum. Ég er ekki með því að segja, að þeir eigi að láta sömu ósanngirnina ráða hér eins og í öðrum málum, þvert á móti heldur hitt, að hér eigi að vera samræmi á hlutunum.

Pétur Magnússon Ég hafði sem minni hl. allshn. skilað áliti í þessu máli til skrifstofunnar 17. nóv., en fyrir misskilning hefir þessu nál. ekki verið útbýtt, og vildi ég því leyfa mér, þótt það hafi sennilega ekki mikla þýðingu fyrir afgreiðslu málsins, að biðja hæstv. forseta um að fresta umr. um málið þangað til nál. hefir verið útbýtt, sem væntanlega getur orðið á morgun.

Hvernig stendur á, að nál. hefir ekki verið prentað?

Það stendur svo á því, að ég bað um próförk af því. Hún var send heim til mín, en gleymzt hafði að láta mig vita af henni, og gat ég því ekki fyrr en í dag látið skrifstofuna vita um það, að nál. mætti prenta óbreytt.

Forseti (EÁrna): Mér hafa borizt tvær skrifl. brtt. við þetta frv. frá hv.þm. S.-Þ. Sú fyrri er á þá leið, að aftan við 1. lið 10. gr. frv. bætist þessi málsgr.: „Ekki má ráðherra gefa öðrum læknum heimild til að starfa að fóstureyðingum en þeim, sem landlæknir og yfirlæknir landsspítalans hafa mælt með í þessu skyni, enda sé engum lækni veitt slík heimild nema eitt ár í senn“. Önnur brtt. er sú, að á eftir 11. gr. komi ný gr., svo hljóðandi: „Ríkisstjórninni skal vera skylt að leggja þessi lög fyrir Alþingi 1936 til endurskoðunar og láta fylgja ýtarlega skýrslu um reynslu þá, er fengizt hefir um málið frá því, er lögin gengu í gildi“. Með því að þessar brtt. eru of seint fram komnar, og auk þess skrifl., þarf að leita tvöfaldra afbrigða til þess að þær megi komast að.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Allshn. hefir ekki tekið sérstaka afstöðu til þessara brtt., en ég vildi þó fyrir mína eigin hönd lýsa nokkuð afstöðu minni til þeirra, áður en til atkvgr. kemur. Ég vil þá fyrst minnast á brtt. á þskj. 504, frá hv. á. landsk. - 1. brtt. fer fram á, að upphaf 2. málsgr. frv. sé breytt þannig, að á eftir orðunum „Nú leitar...“ komi „sjúk eða veikluð“. Mér virðist, að þar sem í gr. er áður talað um sjúkar konur, þá sé ekki ástæða til að setja það einnig þarna inn, nema með það fyrir augum, að aðrar konur en sjúkar eða veiklaðar eigi ekki að geta fengið þessar leiðbeiningar. Ég tel því réttara, eins og búið er að reyna áður, að reyna að fá 2. málsgr. fellda burt, því að afleiðingin af þessari breyt. er engin önnur en sú, að fyrirbyggt er, að heimilt sé að veita konum, sem ekki eru sjúkar, þessar leiðbeiningar. Ég vil vekja athygli hv. d. á því, að ég tel þessa brtt. ganga í sömu átt og hafa sömu þýðingu og brtt., sem áður er búið að fella, nfl. um að fella málsgr. alveg niður. Þar sem ég var á sínum tíma á móti þeirri brtt., þá er það auðvitað, að ég er þessari till. einnig andvígur. - Þá er brtt. við aðra gr. Hún felur í sér, eins og hv. dm. sjá, að tillit megi ekki taka til nokkurs annars en sjúkdóms eða lífshættu konunnar. Mér finnst, að það, sem hér á að fella burt - að ef gera má ráð fyrir, að konan verði iðulega barnshafandi, þá sé lækni heimilt, ef konan óskar þess, að gera á henni viðeigandi aðgerð til hindrunar því, að hún verði barnshafandi, - sé engin ástæða og raunar óeðlilegt að fella niður, vegna þess, að það verður alltaf að vera á valdi læknisins, eftir öllum anda frv., hvenær slíkar aðgerðir séu nauðsynlegar. Ég tel því til skemmda að samþ. þessa brtt. - Því kemur brtt. við 9. gr., sem ég skal ekki fara mörgum orðum um. Þó vil ég geta þess, að b-liður, sem er mjög vel meintur af flm. og ætlaður til þess að bættar verði heimilisástæðurnar, sem gætu verið þess valdandi, að frekari ástæður væri til fóstureyðingar en ella er að mínu áliti dálítið varhugaverður. Ef um hættu er að ræða, og það á alltaf að vera fyrir hendi hætta, ef hugsað er til slíkrar aðgerðar, og þar að auki erfiðar kringumstæður, sem þó má ekki taka til greina á þann hátt, að athuga fóstureyðingu með þeim forsendum, heldur á læknirinn að tilkynna fátækrastjórn ástæður heimilisins og hún síðan að greiða úr, þá verð ég að segja það, að vel getur farið svo, án þess að ég halli á fátækrastjórnirnar, að nokkur tími dragist þangað til úr sé bætt að fullu, og ég held, að þessum heimilum sé ekki gerður mikill greiði með þessu ákvæði. Fyrst er nú það, að læknirinn á í mörgum tilfellum heldur erfitt með að fullnægja þessu ákvæði, a. m. k. úti um land, og krefjast þess, að viðkomandi sveitarstjórn bæti úr heimilisástæðunum. Gæti vel farið svo, að konan liði stórlega fyrir þann drátt, sem sennilega yrði á þessu, og e. t. v. myndi það kosta hana lífið, ef um bráða hættu væri að ræða. Tel ég þessa till. til stórskemmda. Ég get ekki skilið þetta á annan hátt en að lækninum beri að forðast fóstureyðinguna, en eigi að tilkynna sveitarstj. að bæta úr heimilisástæðum konunnar, og megi læknirinn ekki framkvæma aðgerðina, sem honum annars með frv. er heimilað, fyrr en hann hefir reynt þetta En hvernig fer, ef ekki fæst úr bætt? Þetta leiðir til vandræða og læknum fyrirmunað að framkvæma aðgerðina, sem oltið getur á um líf konunnar. Einnig þessari brtt. verð ég að leggja á móti. - Þá er brtt. við 10. gr., um það, að á eftir þeim skilyrðum, sem þar eru talin upp og fyrir verða að liggja til þess að fóstureyðing megi fara fram, þá skuli einu skilyrði bætt við enn, sem sé umsögn lögskipaðrar ljósmóður. Ef menn nú bera þetta saman við frvgr., þá verður það ljóst, að um varhugavert atriði er að ræða. 2. liður 10. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Áður en fóstureyðing má fara fram, verður að liggja fyrir skrifleg, rökstudd greinargerð tveggja lækna um nauðsyn aðgerðarinnar, og sé annar þeirra yfirlæknir sjúkrahússins, þar sem aðgerðin er fyrirhuguð, en hinn að jafnaði sá læknir, sem ráðlagt hefir konunni að leita sjúkrahússins í þessum erindum“ o. s. frv. Eins og af þessu sést, að aðgerðin er óheimil nema fyrir liggi skrifleg, rökstudd greinargerð tveggja lækna, og ef þessu er nú bætt við, þá kemur þriðja skilyrðið, og ef það er ekki uppfyllt, telst aðgerðin óheimil. Ég held, að þótt það sé að sjálfsögðu rétt, sem hv. 5. landsk. heldur fram, að ljósmæðurnar séu að mörgu leyti leiðbeinendur þessara kvenna, og um það sé ekki nema gott eitt að segja, þá verði samt að viðurkenna það, að hér er um atriði að ræða, sem ekki má undir nokkrum kringumstæðum krefjast af ljósmæðrum, að þær séu færar að dæma um. Það er alveg óviðeigandi að krefjast þess, að ljósmæður, sem ekki hafa fengið neina sérmenntun í þessari grein, og ekki fengið nema fremur stuttan undirbúning undir sitt starf, skuli kveða upp rökstuddan úrskurð aðgerð þessari viðvíkjandi. Og þegar svo álit ljósmæðranna verður að skilyrði fyrir framkvæmd aðgerðarinnar, þá verður þetta að telja mjög til hins lakara. - Ég læt svo þessi orð nægja. Ég vildi a. m. k. fyrir mína hönd láta þessar aths. falla áður en brtt. koma til atkv., en ég hygg þó, að allshnm. muni vera mér í höfuðatriðum sammála um þessar till. - Þá liggja fyrir 2 aðrar brtt., önnur frá hv. 5. landsk. en hin frá hv. 2. þm. Rang., við 3. gr. Það er brtt. við breyt., sem kom inn í frv. við 2. umr., og sýnir hún, að það hefir ekki verið að ástæðulausu, að ég sagði um þá brtt., að hún væri heldur til hins lakara, þar sem nú sjálfur höfundur brtt. ber fram leiðréttingu eða umbætur á henni. Þessar brtt. báðar tvær eru smávægilegar og skipta litlu máli, en ég felli mig þó betur við till.hv. 2. þm. Rang. Orðið er áreiðanlega íslenzkt, og get ég ekki annað séð en það eigi þarna við. Um brtt.hv. 5. landsk. má segja það, að orðið er íslenzkt, en dálítið vafamál, hvort það, að vera „valdur að“, er ekki of víðtækt til að geta átt hér við, þar sem ræðir um fæðingu barns. Má spyrja, hvort það getur ekki átt við þann eða þau, sem upphaflega hafa orðið völd að því, að um fæðingu getur verið að ræða. Ég tel því að öllu athuguðu, að brtt.hv. 2. þm. Rang. sé betri, en hvorugt skiptir miklu máli. Ég vil benda hv. 5. landsk. á að taka sína brtt. aftur, og láta brtt.hv. 2. þm. Rang. nægja, því að hún er a. m. k. ekki lakari, hvernig sem á málið er litið. Þá hafa komið hér fram skrifl. brtt., sem ég hefi ekki haft tíma til að athuga nákvæmlega. En í fljótu bragði fannst mér a. m. k. ekki skemmd að þeirri fyrri, og má vel vera, að hún sé til bóta, en það er slæmt í jafnstóru máli og þessu, að þurfa að greiða atkv. um brtt., sem maður hefir ekki haft tíma til að athuga nánar. - Um síðari till., eins og hún virtist mér, er hún var lesin upp, þá held ég, að ég geti ekki fallizt á hana. Ég sé ekki nokkra ástæðu til þess, eftir þeim undirbúningi, sem þetta mál hefir fengið, að láta l. fela í sér ákvæði um það, að þau skuli endurskoðuð á næsta þingi. Ef ágallar koma í ljós, sem að sjálfsögðu má búast við um þessa löggjöf sem hverja aðra, þá er rétt, að tíminn og reynslan leiði þá í ljós, og mér þykir sannast að segja tíminn of stuttur til reynslu á þessum l., ef hann á einungis að vera eitt einasta ár. Ég skal svo láta við þetta sitja, sem ég þegar hefi sagt, og væri gott, ef frekari tími ynnist til að athuga skrifl. brtt.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég vil leyfa mér að mælast til þess, að umr. verði frestað og málið tekið út af dagskrá nú, og jafnframt að n. taki brtt. allar til athugunar og veiti landlækni tækifæri til að tala við sig áður en þær verða afgr.

Frsm. (Páll Þorbjörnsson) Sjútvn., sem hefir haft þetta frv. til meðferðar, hefir lagt til, að það verði samþ. óbreytt. Eins og tekið er fram í grg. frv. og eins og komið hefir fram í umr. um annað mál hér í d., er fiskimjölsiðnaðurinn orðinn allverulegur atvinnuvegur hér á landi. En í grg. frv. er það tekið fram, sem mun vera rétt, að Íslendingar fái ekki eins gott verð fyrir sitt fiskimjöl eins og keppinautar þeirra erlendis, og er talin einhver aðalástæðan til þess, að ekki sé vandað til hráefnanna eins og æskilegt væri. Frv. þetta miðar að því, að meiri vöruvöndun eigi sér stað hér eftir en hingað til hefir verið. Það virðist ekki ástæða til, að ekki geti gilt um þessar afurðir eins og aðrar, að þær séu metnar og flokkaðar eftir gæðum. - Sjútvn. hefir því ekki séð neina ástæðu til að gera breyt. á frv. og leggur til, að það verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Emil Jónsson) Af því þetta frv. fékk dálítið óvenjulega meðferð við 1. umr., nefnilega þá, að því var umr.laust vísað til n. vegna anna d., þykir mér rétt að fara nú nokkrum orðum um það almennt, áður en ég minnist á þær brtt., sem iðnn. hefir gert. Það hefir verið tekið fram við ýms tækifæri hér í d., að það beri að sýna hinum vaxandi iðnaði í landinu meiri rækt heldur en gert hefir verið hingað til. Þegar hið háa Alþingi hefir verið að gera ráðstafanir til stuðnings atvinnuvegunum í landinu, hefir næstum alltaf verið miðað við landbúnaðinn og sjávarútveginn. Þessir tveir atvinnuvegir hafa hvor sinn bankann að styðjast við, landbúnaðurinn Búnaðarbankann og sjávarútvegurinn Útvegsbankann. Þá hafa þeir ennfremur sinn sjóðinn hvor, fiskiveiðasjóð og ræktunarsjóð. Þetta er ekki nema eðlilegt; þessir atvinnuvegir eru báðir gamlir og standa djúpt í meðvitund þjóðarinnar, og þess vegna hefir verið tekið meira tillit til þeirra heldur en hins unga iðnaðar. Hinsvegar hefir það verið svo, að á sama tíma sem þessir tveir atvinnuvegir eru að draga saman seglin, hefir iðnaðurinn aukizt án þess að menn hafi almennt gert sér grein fyrir því, og án þess að gerðar hafi verið nokkrar verulegar aðgerðir af hálfu hins opinbera iðnaðinum til stuðnings. Eftir síðustu skýrslum um skiptingu landsmanna á ýmsar atvinnugreinar í landinu hafa 10-20% af þjóðinni lífsframfæri sitt af iðnaði. Til samanburðar má geta þess, að landbúnaðurinn hefir í sinni þjónustu 1/3 hluta landsmanna, og sjávarútvegurinn 1/5 hluta. Þegar tekið er tillit til þess, hve skammt er síðan iðnaður hófst hér, verður ekki annað sagt en þessi atvinnuvegur hafi aukizt miklu meira og afkastað miklu meiru heldur en búast hefði mátt við. Afskipti hins opinbera af þessum atvinnuvegi hafa verið sáralítil, og hann á engan banka eða sjóð að styðjast við, heldur hefir hann orðið að bjargast algerlega upp á eigin spýtur, án þess að honum hafi verið lagt lið nokkursstaðar frá. Þetta hefir orðið til þess, að margir iðnaðarmenn hafa átt mjög erfitt uppdráttar. Ég þekki marga iðnaðarmenn, sem hafa á sumrin atvinnu við byggingar, t. d. trésmíði, sem verða svo að reyna að skapa sér verkstæðisvinnu þegar lítið annað er að gera, og hafa keypt til þess dýr áhöld og vélar, án þess að hafa fengið nokkurt lán, að ég ekki tali um styrk. Og það, sem er mest óþolandi, er það, að þessi atvinnutæki eru hvergi veðhæf. En það er hægt að fá lán út á allflest tæki, sem aðrir menn hafa í sinni starfsemi.

Ég veit þó dæmi til þess

. Það má vera, að þau séu til, en þau eru víst sárafá. Vegna þessa hafa iðnaðarmenn orðið að kaupa verkfæri og vélar með afborgunum, sem þar af leiðandi hefir orðið þeim miklu dýrara heldur en annars hefði þurft að vera gegn staðgreiðslu. Nágrannaþjóðir okkar hafa fyrir löngu hafizt handa með að hjálpa iðnaðarmönnum í þessu efni, enda er iðnaður þeirra miklu eldri en hjá okkur. Danir settu hjá sér löggjöf í svipuðum anda og hér er farið fram á árið 1905. Þá stofnaði ríkið sérstakan sjóð til þess að hjálpa iðnaðarmönnum til vélakaupa. Fyrst lagði ríkissjóður Dana fram 50 þús. kr. á ári í þennan sjóð, sem svo hækkaði upp í 200 þús. kr. á ári. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er sniðið eftir þessari löggjöf um þetta efni. Það er borið fram samkv. sérstökum tilmælum, sem samþ. voru á þingi iðnaðarmanna, sem haldið var hér í Reykjavík í fyrra. Ég þarf ekki að fjölyrða neitt um þýðingu iðnaðarins fyrir landsmenn; ég held, að mönnum sé farið að skiljast, hversu mikla þýðingu hann hefir og hversu mikla, vaxtarmöguleika hann hefir í sér fólgna á sama tíma sem hinir atvinnuvegirnir eru að draga saman seglin. Þetta er atriði, sem verður að taka til greina, þegar verið er að tala um það, hvernig bæta eigi úr atvinnuleysinu og þeim gjaldeyrisvandræðum, sem við eigum við að búa. Með því að styrkja þennan atvinnuveg er bezt ráðið fram úr þessum vandræðum báðum. Um einstakar gr. frv. þarf ég ekki mikið að ræða. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður leggi fram 25 þús. kr. á ári í þennan sjóð. Vægara er ekki hægt að fara í þessar sakir. Iðnn., sem hefir haft þetta frv. til athugunar, hefir lagt til, að sett sé í frv. heimild til þess að taka þessa upphæð að láni, þegar fé er ekki ætlað í fjárl. í þessu skyni, og er það ekki nema sjálfsagður hlutur. Í frv. var gert ráð fyrir, að atvinnumálaráðuneytið hefði yfirstjórn þessara mála, og var það meiningin hjá mér, að það annaðist lánveitingar og sæi um sjóðinn að öðru leyti. En það hefir orðið ofan á í iðnn. að gera breyt. á þessu, þannig að sjóðurinn væri undir sérstakri stjórn, t. d. Útvegsbanka Íslands eða annari hliðstæðri stofnun, en stæði aðeins undir yfirstjórn atvmrh. Þetta er kannske öllu heppilegra fyrirkomulag heldur en það, sem er í frv., og hefi ég því fúslega gengið inn á þessa breyt. aðrar stórvægilegar breyt. hefir n. ekki gert á frv. - Lánsupphæðirnar eru ákveðnar í frv. 300-5000 kr. og mega ekki fara fram úr 4/5 hlutum andvirðis véla þeirra, er kaupa á, sé það notað til vélakaupa. Lánin skulu tryggð með veði í hinum keyptu munum, eða ef um rekstrarlán er að ræða, með sjálfskuldarábyrgð. Þá er lánstíminn ákveðinn allt að 12 ár og vextir ½% hærri en lægstu ríkislánsvextir árið fyrir lántökuárið, til þess að ríkissjóður sleppi skaðlaus af þeim. Annað í frv. eru sjálfsögð smáatriði, sem ég hirði ekki að fara út í. Ég geri ráð fyrir, að hv. dm. hafi lesið frv. og gert sér grein fyrir því að öllu leyti. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta frekar. Ég vænti þess, að ef frv. verður að lögum, geti það orðið til hjálpar smærri iðnrekendum í þessum efnum, og mætti þá kannske verða til þess, að þeir slægju sér saman og mynduðu samvinnufélag um eina vél eða svo. Fyndist mér það mjög vel við eigandi.

Frsm. (Finnur Jónsson) Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefir verið rætt hér í d. nokkuð undir öðrum lið dagskrárinnar. Ég held því, að ekki sé eins mikil ástæða til að hafa langa framsögu fyrir því og annars hefði verið. Það mun almennt vera orðið viðurkennt, að nauðsyn beri til að skipa fisksölumálum okkar á annan hátt en verið hefir, og sú viðurkenning fæst jafnvel engu síður hjá þeim mönnum, sem telja sig fylgja frjálsri verzlun. En ég býst við, að menn greini á um leiðir. Leiðin, sem bent er á í frv., er fyrst og fremst sú, að ríkisstj. skipi fiskimálanefnd, sem gert er ráð fyrir að hafi víðtækt valdsvið. Það er gert ráð fyrir, að ýmsar stofnanir, er þarna eiga hlut að máli, tilnefni menn í þessa n. Þessir aðiljar eru: Alþýðusamband Ísl., S. Í. S., Fél. ísl. botnvörpuskipaeigenda, Fiskifélagið, Landsbankinn og Útvegsbankinn. Sjöunda manninn skipar ríkisstj.N. þessi er skipuð til 3 ára í senn og jafnframt jafnmargir til vara til jafns tíma. Ef tilnefning kemur ekki frá einhverri stofnun, sem rétt hefir til þess, þá skipar ríkisstj. mann í hans stað. Fiskimálanefnd er gefið víðtækt vald til að úthluta verkunarleyfum og löggilda saltfiskútflytjendur. Í öðru lagi skal hún gera athuganir og tilraunir með nýjar veiðiaðferðir, aukinn markað og nýjar verkunaraðferðir. Ég sagði áðan, að það væri viðurkennt, að skipa þyrfti sjávarútveginum forystu, en greint hefir á um, hver sú forysta ætti að vera. Það að skipa þurfi sjávarútveginum forystu hefir komið í ljós í frv. um fiskiráð, sem verið var að ræða áðan og Sjálfstfl. viðurkennir, að hann standi bak við. En í því frv. var ekki tryggt, að þetta ráð, sem þar er um talað, yrði nokkurntíma fullskipað, m. a. er þar gert ráð fyrir, að tvær bráðabirgðastofnanir, sem enginn veit, hve standa lengi, sem sé sölusamband ísl. fiskframleiðenda og sölusamband ísl. matjessíldarframleiðenda, skipi sinn manninn hvor. Ennfremur átti þetta ráð ekkert valdsvið að fá, heldur vera ráðgefandi nefnd valdalaust og félaust, en þó þannig skipað, að það ætti vissar stofnanir að bakhjalli. Ekki er með frv. gefin nein trygging fyrir því, að fiskframleiðendur létu sig nokkuð varða till. „ráðsins“, eða bæri nokkur skylda til að fara eftir till. þess í framkvæmdinni. Í þessu frv. aftur á móti er gert ráð fyrir öflugu framkvæmdavaldi. Því hefir verið lýst, hvernig komið væri málefnum sjávarútvegsins. Líkur eru til, að um áramót eigum við 20 þús. smál. fiskjar óselt af þessa árs framleiðslu. Það hefir verið bent á með réttu, að ef ekki yrði breytt um verkunaraðferðir, hlyti sjávarútvegnum að verða siglt í strand, og þess mundi verða skammt að bíða, að saltfiskmarkaðurinn þrengdist svo, að við lægjum í landinu með ársframleiðsluna óselda. Af þessari lýsingu má sannarlega verða ljóst, að hér þýðir ekkert kák, það þarf öflugt framkvæmdavald í þessum málum, vald sem getur unnið það, sem þarf að vinna. Ég gat þess áðan, að í frv. þessu er gert ráð fyrir, að fiskimálanefnd fái víðtækt valdsvið. Auk þess að löggilda fiskútflytjendur á hún að úthluta verkunarleyfum, og eftir því sem hún telur henta vegna markaðsins, getur hún fyrirskipað, að viss hluti aflans verði verkaður á annan hátt en verið hefir. Ég hefi undir umr. í dag um fiskiráðsfrv. verið að blaða í skýrslu sölusamb. ísl. fiskframleiðenda, sem útbýtt var í dag hér í d. Þar er mikið rætt um þessi mál, þ. á m. um nauðsyn þess, að ráðstafanir verði gerðar til að nokkur hluti aflans verði verkaður á annan hátt en hingað til. Nú hefði mátt búast við því, að S. Í. F. hefði gert till. um, hvernig þessu skyldi haga, en það hefir ekki verið gert; S. Í. F. hefir ekki talið það sitt hlutverk, en skýrslan sýnir þó fram á nauðsynina fyrir því að bæta úr vandræðum þeim, er fiskverzlun landsmanna er i, m. a. með fjölbreyttari verkunaraðferðum. Það er gert ráð fyrir því í frv., að fyrir geti komið það, sem í rauninni er verst fyrir okkur alla, að takmarka þurfi veiðina, ekki hjá einstökum skipum, heldur takmarka aukningu skipaflotans í heild, og fari það fram eftir því sem bezt hentar. Í frv. er gert ráð fyrir, að menn verði að leita eftir veiði- og verkunarleyfum og tilkynna fyrir ákveðinn tíma, sem n. tiltekur, fiskimálanefnd ósk sína í þessum efnum, og einnig hvernig þeir ætla að verka aflann. Nauðsyn þessa ákvæðis sést af skýrslum „sölusambands ísl. fiskframleiðenda“, sem útbýtt var hér í d. í gær. Sölusambandinu var það fullkomlega ljóst strax í apríl í vor, að ekki dugði að verka allan fisk. Ég geri ráð fyrir, að það hafi verið skylda stj. sölusambandsins að vara fiskeigendur við því, að það mætti ekki verka allan fiskinn á venjulegan hátt, því að hann seldist ekki allur þannig. En þær aðvaranir sölusambandsins hafa engum fiskiframleiðendum borizt. Um áramótin verða um 20 þús. tonn af verkuðum saltfiski óseld, en á þessum tíma hefði verið hægt að selja nokkur þús. smál. af saltfiski, hefði hann ekki verið þveginn og verkaður. Þetta skipulagsleysi, sem verið hefir á þessum málum nú í ár, verður þess valdandi, að fiskbirgðirnar í landinu verða a. m. k. nokkrum þús. smál. meiri óseljanlegar nú um næstu áramót heldur en þurft hefði að vera og átt hefði að vera. Fiskimálin eru stærstu atvinnumál okkar, og hvernig er þeim skipað? Eins og nú standa sakir, eru aðeins til tvær línur í einu lagafrv., sem ákveða um fisksölunat, þannig að ekki megi flytja saltfisk út úr landinu, nema að fengnu leyfi ríkisstj., önnur ákvæði eru ekki til um þetta í l., en að öðru leyti er þessum málum skipað með reglugerð. Hve mikil vandkvæði eru á þessu skipulagi, eða öllu heldur skipulagsleysi, má sjá af skýrslu sölusambands ísl. fiskframleiðenda, sem ég vitnaði í áðan í ræðu minni. Þau ummæli eru á bls. 20 í skýrslunni og hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: ... Leið svo allt fram í aprílbyrjun, að stj. sölusambandsins vissi ekki með óyggjandi vissu, hvort hún mundi fá það fiskmagn til umráða af þessa árs framleiðslu, sem nægilegt var að hennar dómi til þess að halda starfsemi sinni áfram í sama horfi sem verið hefir. Þótt þessi dráttur framleiðenda á því að taka ákvörðun um ráðstöfun fiskjar síns, hafi ekki komið að mikilli sök að þessu sinni, þá þarf naumast að fara mörgum orðum um það, hve slíkur dráttur getur verið skaðlegur. ... Þegar langt er liðið á vertíð veit stj. þessa stóra fyrirtækis ekki um það með vissu, hvort það haldi áfram störfum eða ekki. Slíkt öryggisleysi telur hún að vonum óþolandi. M. ö. o. fisksölusamlagið leggur sjálft dóm á þetta ástand, sem landsbúar verða nú að búa við, að einhverju þurfi að skipa til betri vegar. Hv. sjálfstæðismenn hér í d., og fyrst og fremst form. flokksins, sem segist hafa verið alinn upp við fiskverzlun frá blautu barnsbeini, ætlaði að skipa þessum málum með því að setja ráðgefandi n. til að gefa mönnum lauslegar leiðbeiningar, en af skýrslum sölusambandsins sést, hversu mikil markleysa hefði verið að skipa þessum málum eins losaralega og gert er ráð fyrir í frv. hv.þm. Í umr. þeim, sem fram fóru undir öðrum lið á dagskránni um þetta frv., var ekki reynt að rökræða innihald frv., en eftirmáli frv. var tekinn og reynt að gera úr honum uppvakning til þess að hræða hv.þm. frá því að ganga til fylgis við það. Þetta voru úrræði hv. andstæðinga. Þeir hv.þm. Sjálfstfl., sem talað hafa um þetta frv., undir umr. um fiskiráðið, hafa haldið því fram, að það miðaði að einkasölu á saltfiski. Þessir hv.þm. sögðu þetta áður en frv. var útbýtt hér í hv. d., og þeir segja það líka eftir að því hefir verið útbýtt og eftir að hv.þdm. hafa haft það til meðferðar í marga daga, og hver og einn getur séð, að þetta, sem hv. sjálfst.menn segja í þessu efni, eru helber ósannindi. Frv. miðar að skipulagningu fisksölunnar, fyrst og fremst með skipun fiskimálanefndar, og í öðru lagi með því móti, að útgerðarmenn geti sjálfir skipulagt fiskiútflutninginn algerlega á félagslegan hátt, án íhlutunar ríkisstj. Því hefir verið haldið fram af hv. sjálfstæðismönnum hér í d., að þetta frv. miðaði fyrst og fremst að því að drepa þau sölusamtök, sem nú eiga sér stað meðal landsmanna. Ég mótmæli þessu sem rakalausri staðhæfingu. Frv. miðar fyrst og fremst að því að gefa útgerðarmönnum kost á því að skipuleggja fisksöluna á félagslegan hátt. Eins og nú er ástatt, er fisksalan að vísu að nokkru leyti skipulögð, en ekki á félagslegan hátt. Ef hún væri það, þá væri æðsta vald í fiskútflutningsmálum á félagsfundum sölusambands ísl. fiskframleiðenda. En það er öðru nær en að svo sé. Þátttakendur í S. Í. F. hafa engin ráð. Æðsta vald er hjá 5 sjálfskipuðum mönnum. Ég segi ekkert um, hvernig ég álít, að þessir menn fari með sitt vald. En því verður ekki neitað, og það má vitna til skýrslu sölusambandsins í því efni, að mjög eru skiptar raddir meðal þeirra, sem eru í sölusambandinu, um það, hvernig störf þess verki í framkvæmdinni. Það er talsverð óánægja innan samlagsins sjálfs um það, hvernig málum útvegsins um land allt er stjórnað, að þessum stærstu samtökum í landinu skuli stjórnað af sjálfskipuðum mönnum, og að æðsta vald skuli ekki vera hjá félagsfundum fyrst og fremst. Það má t. d. geta þess um þær nefndartill., sem samþ. hafa verið í þessu máli, á svo nefndum fulltrúafundi S. Í. F., sbr. skýrsluna á bls. 51, að aðeins 4 af 7 nm. greiddu þeim atkv., 1 var á móti og 2 sátu hjá. Þegar verið er að tala um það, að frv. þetta miði fyrst og fremst að því að uppleysa þessi samtök, má benda á það í þessu sambandi, að í 4 gr.l. er beinlínis gert ráð fyrir því, að ef sölusamband fiskframleiðenda starfar, sem hefir umráð yfir 80% af fiskútflutningi landsmanna, þá geti fiskimálan. veitt fél. sérstök hlunnindi. En um leið er gerð sama krafa til fél. eins og til allra annara fél. í landinu, að félagsmenn ráði einhverju, að þeir kjósi sjálfir stjórn í fél. sínu, en hún sé ekki skipuð sjálfskipuðum mönnum, eins og nú er. Ég skal viðurkenna, að eftir þeim brtt. á lögum S. Í. F., sem fram hafa komið á fulltrúafundi þess, er nokkur lagfæring fengin á þessu skipulagi á sölusambandinu, ef þær ná fram að ganga. Þó eru till. þessar harla einkennilegar. Þar er gert ráð fyrir því, að stj. fél. sé kosin með almennum kosningum. Þar á eftir sé kosið fulltrúaráð, og þegar það er búið, á að byggja upp félagsskapinn. Ég held, að það sé einsdæmi, að byrjað sé á því að kjósa stj. í fél., og síðan sé farið að byggja upp félagsskapinn. Ég álít þessar till. gera meiri kröfu til vanþroska Íslendinga í félagsmálum en fyrirgefanlegt er. Það er viðurkennt í frv. af hálfu flm. með því að gefa einu fél., sem hefir umráð yfir 80% af fiskmagninu, sérstök réttindi, að það sé æskilegt, að slíkur félagsskapur starfi. En um leið eru gerðar þær kröfur til þessa félagsskapar, að hann geri þá menn ánægða, sem við skipulagið eiga að búa. Ef þetta tekst ekki, þá má gera ráð fyrir, að löggilda megi fleiri en einn útflytjanda. Það er gert ráð fyrir því, að löggilda megi tiltekna tölu útflytjenda, en enginn megi samt hafa yfir minna að ráða en 20 þús. skp. af fiski og fullnægi að öðru leyti skilyrðum landsl. til að reka verzlun. Það má geta þess, að margir útgerðarmenn, og skiptast menn þar alls ekki eftir stjórnmálafl., álíta, að sölusambandið hafi gert tjón með því að draga viðskiptin um of í hendur einstakra manna í markaðslöndunum. Menn ættu að gera sér það ljóst, að mikið af þeim andmælum, sem fram hafa komið í sambandi við störf sölusambandsins, er sprottið af þessu. Viðskiptin erlendis hafa dregizt í fárra manna hendur. Og því verður ekki neitað, að þessi viðskiptaaðferð hefir mætt talsverðri gagnrýni, og það með réttu. Það er t. d. kunnugt, að sölusambandið borgaði einum manni á Ítalíu nokkuð mikið fé árið 1933. Svo var látið heita sem þetta væri leiga eftir kælihús, en almennt er álitið, að þau kælihús hafi ekkert verið notuð. En upphæðin, 330 þús. kr., var borguð til þess að þessi maður verzlaði ekki með fisk á þessu ári. Þessi maður var einhver stærsti innflytjandi ísl. fiskjar til Ítalíu á undanförnum árum og einn hinn bezti viðskiptis. Þessum manni hefir ekki verið borguð þessi sama upphæð á þessu ári, svo að hann hefir tekið upp sína fyrri fiskverzlun, þó ekki við Íslendinga, heldur við Norðmenn, þar sem hann gat fengið fisk með góðu móti. Hvers vegna var þessum góða viðskiptamanni bolað út úr fiskverzluninni? Hvers vegna þurfti ekki að borga þessa sömu upphæð 1934, ef það hefir verið rétt 1933? Ég skal ekki dæma um það. Undir gangi málsins álít ég nauðsynlegt að skýra frá ýmsu, sem mælir bæði með og móti því skipulagi, sem nú er á fisksölunni. Ég vil ítreka það, að í frv. er gert ráð fyrir því fyrst og fremst, að eitt stórt félag sé starfrækt. Flm. frv. eru sammála um það, að ef hægt verður að koma þessum félagsskap þannig fyrir, að menn megi við una, og að hann verði byggður á sæmilega félagslegum grundvelli, og ef það verður ekki til þess, að fiskviðskiptin erlendis dragist í hendur of fárra manna, og markaðsmöguleikunum verði þar með spillt, þá sé bezt að hafa þetta form á fiskverzluninni. Áliti fiskútflytjendur þetta fyrirkomulag hinsvegar óheppilegt, þá er þeim gefinn kostur á annari leið, sem ég hefi fengið upplýsingar um, að mörgum líki betur, sem sé þá, að hafa fiskútflytjendur, ekki marga að vísu, en þó fleiri heldur en nú er. - Þetta er um sjálfa fisksöluna að segja. Ef útgerðarmenn treysta sér ekki með nokkru móti að koma þessu skipulagi á, sem tekið er fram í l., þá má gera ráð fyrir, að síðasta úrræðið verði, að fiskimálan. taki upp einkasölu á fiski. Það verður síðasta úrræðið, sem gripið er til, í þeim tilgangi að skipuleggja fiskverzlun landsmanna, þegar útgerðarmenn sjálfir hafa gefizt upp við það, en fyrr ekki. - Þess vegna er rakalaust að halda því fram, að þetta frv. miði fyrst og fremst að því að koma á einkasölu. Frv. miðar, eins og ég gat um áðan, fyrst og fremst að því að koma upp öflugri forustu í sjávarútvegsmálum, sem öllum kemur saman um, að sé óhjákvæmilegt að hefjast handa um. Í öðru lagi miðar það að því, að útgerðarmenn geti sjálfir skipulagt fisksöluna á viðunanlegan hátt. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta á þessu stigi málsins. Þetta er vitanlega eitt af allra stærstu málum þingsins, og þótt tveir hv.þm. Sjálfstfl. hafi lýst yfir því, að það væri mjög vafasamt, hvort þetta mál næði fram að ganga, þá er mér óhætt að lýsa yfir því, að þessu máli sé tryggður framgangur í þinginu með samtökum stjórnarflokkanna. Ég skal ekkert um það segja, hvort frv. fer óbreytt í gegnum þingið. Það má vera, að fram komi einhverjar brtt., sem séu heppilegar, en meðan þær koma ekki fram, vil ég gera ráð fyrir, að frv. fari óbreytt gegnum þingið. Ég fæ ekki séð, að hv.Alþ. geti skilið svo við þetta mál, að það skipi því ekki með þeim l., sem það telur, að geri það að verkum, að þessum tveim atriðum verði vel borgið, í fyrsta lagi þannig, að fisksölunni sé skipað á viðeigandi hátt, og í öðru lagi, að hafizt verði handa um hagnýtingu nýrra markaða og verkunaraðferða, til þess að koma í veg fyrir það yfirvofandi hrun, sem óhjákvæmilega hlýtur að koma, ef ekkert er að gert, og skipulagsleysi það, sem ríkt hefir undanfarið, er látið afskiptalaust.

Ólafur Thors Ég tel ekki miklu varða að gagnrýna ræðu hv.þm. Ísaf., en ber fram þá ósk, að hæstv.atvmrh. lýsi nú þegar við þessa umr. afstöðu sinni til þessa máls, sem svo er stórvægilegt, að telja má, að afkoma þjóðarinnar velti á því, hvernig það leysist. Lastmæli hv.þm. Ísaf. um starfsemi sölusambands ísl. fiskframleiðenda sýna, að hann ber kaldan hug til þeirrar þörfu stofnunar. Það, sem hann sagði, var bæði rangt með farið og órökstutt. Þetta sannar, að það er rétt til getið hvað snertir þátttöku hans í flutningi þessa frv., að hann ætlar að reyna að koma þessari stofnun fyrir kattarnef. Þessi þm. sagði, að ég hefði ætlað að skipa þessum málum, þ. e. a. s. saltfisksölunni, með því að stofna ráðgefandi n. Þetta ber þess ljósan vott, að hv.þm. hefir enga hugmynd um hvað hann er að segja í þessu efni. Ég ætlaði ekki að skipa þessum málum með fiskiráðinu. Þvert á móti var ætlazt til þess, að sölusambandið hefði saltfisksöluna með höndum, en svo var fiskiráðinu aftur á móti ætlað að hafa forustu á hendi um breyttar aðferðir í framleiðslu og meðferð fiskjar. Vil ég svo vona, að hæstv.atvmrh. skýri sína afstöðu til þessa máls.

Ólafur Thors Ég skal með ánægju verða við tilmælum hæstv.atvmrh., að lengja ekki umr. um of. Mér er nú, eftir að hafa hlustað á ræðu hans, ljósara en áður, hvað fyrir hv.flm. vakir. En ég verð að láta það í ljós, að ræða hæstv. ráðh. hefir ekki létt af mér þeim kvíða, sem flutningur þessa frv. hefir fyllt mig. Ég er enn jafnsannfærður um, að þetta mál getur haft hinar skaðlegustu afleiðingar fyrir fisksölu okkar. Get ég flutt að þessu sterk rök og skal sjá til, að þau komist á framfæri í hv. sjútvn. fyrir tilstilli flokksmanna minna þar. Fyrsta afleiðing þessara l. verður sú, að fisksölusamlagið verður lagt niður, og verður sennilega upp úr því ekki um annað að ræða en leggja út á einkasölubrautina. Er ég sannfærður um, að hefði frv. ekki verið flutt, þá hefði allt farið fram með góðu móti. Og það verð ég að kalla undarlega hjartveiki hjá hæstv. ráðh., er hann skýtur því til hv. d., að sig hafi brostið kjark til að sitja í ráðh.stóll og eiga ekki stoð í löggjöfinni til að sjá við þeim voða, sem að hans dómi er framundan. Ég er viss um, að hér var ekki neinn voði á ferðum. Ég segi „var“, því að ef þetta frv. nær framgangi, má búast við, að allt raskist í því efni. Hæstv. ráðh. þurfti engan kvíðboga að bera fyrir því, að eftir áramót myndi leita til hans fjöldinn allur af mönnum með beiðni um að mega selja fisk til Suðurlanda. Hann veit, að fisksölusamlagið hefir nú umboð langsamlega mests hluta fiskframleiðenda til að selja fiskinn. Hann veit líka, að ekki getur verið um að ræða nýjan, húsþurrkaðan fisk fyrr en 3-4 mán. eftir áramót, en ný, sólþurrkuð framleiðsla kemur ekki á markað fyrr en í maí eða júní. Og á vetrarþinginu í febrúar-apríl ætti að vera nægur tími til að skipa þessum málum, ef það sýnir sig, að fiskframleiðendur hafi ekki borið gæfu til að koma þeim í viðunandi horf með frjálsum samtökum, eins og þeir hafa áður gert. Ég ber ekki hæstv. ráðh. á brýn, að hann hafi ekki eftir föngum sett sig inn í þessi mál. Hitt fullyrði ég, að ef hann hefði verið þeim nægilega kunnugur, þá hefði hann talið hyggilegra að láta ekkert uppi um, hvað hann hefði í hyggju í þessum efnum fyrr en búið væri að skera úr því, hvernig framleiðendur sjálfir skipuðu sínum málum. Vitneskjan um, að ráðh. sé þess albúinn að veita þeim sérréttindi, sem taka sig út úr samtökunum, veikir að sjálfsögðu samtökin. Hitt er ég honum sammála um, að girða þarf fyrir, að framleiðendur hópist til að verka meira en hægt er að selja til Spánar og Portúgals. Af því að mér og mínum flokksbræðrum var þetta ljóst, hófumst við handa um að girða fyrir þennan háska. Og hefði fiskiráðið verið lögfest, þá hefði þeim voða verið bægt frá dyrum. Allt annað, sem ég hefi skrifað upp eftir hæstv. ráðh., snertir einstök atriði í frv., og til þess að vera trúr loforði mínu til hans, skal ég leiða hjá mér að svara því nú. Því miður verð ég að segja það, að upplýsingar hæstv. ráðh. gáfu mér ekki nýjar vonir í sambandi við þetta mál. Ég er enn sannfærður um, að þetta er ægilegt óhappamál, sem verða mun fisksölusamlaginu að fjörtjóni og leiða til böls fyrir þjóðina.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég bjóst ekki við því, að þessi fáu orð mín áðan myndu sannfæra hv.þm. G.-K. um nauðsyn frv., enda var mér áður kunn skoðun hans. Hv. þm. heldur því fram, að flutningur frv. hér geti valdið miklum skaða og hljóti að gera það, ekki af því að það muni valda illvilja í okkar garð í löndum þeim, sem við höfum selt fisk, heldur af því að það muni sprengja sölusamtök þau, sem til eru hér heima. Hv. þm. taldi það undarlega hjartveiki, að mig skyldi bresta kjark til að vera ráðh. eftir áramót, ef ekki kæmist ný skipan á þessi mál. Ég verð aftur að telja það undarlega hjartveiki að óttast, að sölusamlagið hljóti að springa við þessar ráðstafanir. Ég sé ekki betur en að eina fél., sem hefir yfir að ráða því fiskmagni, sem tiltekið er í frv. og uppfyllir að öðru leyti skilyrði þess sé einmitt fisksölusamlagið. Hér er því gengið eins langt og hægt er til móts við hv.þm. G.-K. og flokk hans. Með því að veita slíku fél. þá möguleika, sem frv. gerir ráð fyrir, ættu fisksölusamlaginu að vera tryggðir betri starfsmöguleikar en það hefir nú. Fisksölusamlagið fengi að vita fyrirfram, hversu mikinn fisk það fengi til umráða. Ef það er ekki trygging, þá veit ég ekki, hvað kallazt gæti því nafni. Erfiðleikar samlagsins nú eru aðallega fólgnir í því, að jafnan er allt í óvissu um hve mikið af fiskinum fer fram hjá samlaginu. Í skýrslu fisksölunefndarinnar er margbent á einn meginörðugleika, sem fisksölusamlagið hefir átt við að stríða, sem er í því fólginn, hve seint og illa gengur að fá umboð frá fiskeigendunum sjálfum. Síðastl. haust var haldinn hér fulltrúafundur af mönnum, sem töldu sig fulltrúa fiskeigenda, og voru þar gerð frumdrög að samþykktum fyrir félagið. Þrátt fyrir það er mér ekki kunnugt um, að sölusamlagið viti, hve mikinn fisk það fær næsta ár. Fulla vitneskju um það fær það ekki fyrr en einhverntíma næsta ár. Að láta reka á reiðann um þetta þangað til tel ég hreinasta glapræði. Ef ótti þessa hv.þm. um það, að sölusamlagið springi vegna þess að frv. þetta kemur fram, hefir við rök að styðjast, þá er augljóst, að það er jafnmikil hætta á því nú, að það verði ekki starfhæft. Mín skoðun er sú, að það sé meiri hætta á að það springi, verði frv. ekki samþ. Ég vil því spyrja hv.þm., hvað eigi að gera, ef svo fer, á að láta reka á reiðann og bíða til næsta þings, sem sennilega kemur ekki saman fyrr en í marz næsta ár, og eftir þeim vinnubrögðum, sem venjulega eru hér á Alþ., má búast við að það standi fram á vor. Gæti því svo farið, að staðfesting l., sem þingið samþ., drægist langt fram í maí eða júní, en þá væri útflutningur hinnar nýju framleiðslu byrjaður. Ég held því, að hv.þm. G.-K. hljóti að sjá það, að það væri glapræði að fresta þessu þangað til. Ef fisksölusamlagið breytir l. sínum, til samræmis við ákvæði 4. gr. frv. og heldur sínum viðskiptamönnum, þá getur það búizt við að fá löggildingu sem aðalútflytjandi, en breyti það ekki l. fær það eðlilega ekki útflutningsleyfi nema eins og hver annar útflytjandi samanborið við það fiskmagn, sem það hefir yfir að ráða, en þá hefir það enga tryggingu fyrir því að vita fyrirfram, hve mikinn fisk það má flytja út. Ég vona nú, að hv.þm. sjái, að þessi ótti hans við það, að sölusamlagið springi vegna þess að frv. þetta hefir komið fram, sé hugarburður einn. Ég tel, að samlagið sé betur tryggt vegna framkomu frv. Það hljóta því að liggja aðrar ástæður fyrir því en komið hafa fram, ef frv. á að geta orðið til þess að flýta fyrir sprengingu samlagsins. Að því er snertir síðara atriðið í ræðu hv.þm., að ekki sé nægilega tryggt með frv., að ekki verði verkað of mikið af fiski til sölu í Miðjarðarhafslöndunum, þarf ég ekki miklu að svara. Án þess að ég vilji fara að vekja sérstakar umr. um þessi mál nú, þá vil ég þó benda á, að í frv. hv.þm. um fiskiráð var ekki gefið hið minnsta vald í þessum efnum. Samkv. ákvæðum þess var ekki hægt að segja við fiskframleiðendur: Þú mátt ekki verka nema þetta og þetta fyrir Miðjarðarhafslöndin. Það er ekki heldur hægt eftir því að segja við nokkurn mann: Þú skalt taka svona og svona mikið af afla þínum og herða hann. Það er aðeins hægt að ráðleggja mönnum að gera þetta og hitt, en fyrirskipa er ekki hægt. Það er svo í þessum efnum sem mörgum öðrum, að menn eru seinir til að taka upp nýbreytni, vilja heldur halda sér við það gamla. Hér þarf því að vera til vald og myndugleiki, sem getur skipað fyrir, hvað gera skuli, og það er einmitt gert ráð fyrir því í frv. mínu, en ekki í frv. hv.þm. Ég þykist nú vita, hverju hv.þm. muni svara til um þetta. Hann mun svara því einu, að hann trúi ekki öðru en að menn muni fara eftir leiðbeiningum sér hyggnari manna í þessum efnum. Þetta er trúaratriði, sem ég mun ekki fara að deila um við hann. En ég vil aðeins benda honum á, að það geti ekki skaðað, þó að heimild væri til í 1. um valdboð í þessum efnum, ef á þyrfti að halda. Komi aldrei til þess, að slíkt þyrfti að nota, þá væri það gott.

Ólafur Thors Ég hefi ekki látið neitt í ljós um það, hvort uggur minn og ótti stafi eingöngu af innanlandsástandi, eða því, hvort frv. þetta og ákvæði þess geti mætt mótspyrnu frá viðskiptaþjóðunum. Hæstv. ráðh. veit, að það getur brugðið til beggja vona í þeim efnum. Hinsvegar sé ég ekki ástæðu til þess að fara að gera þá hlið málsins að umræðuefni hér í hv. d. Ég tel réttara að tala um það við hæstv. ráðh. sjálfan sem þann mann, sem hér ræður mestu um, og mun ég gera það, að svo miklu leyti sem tilefni gefst til. Hitt get ég sagt hér og nú þegar, á hverju ég byggi það, sem hæstv. ráðh. telur ástæðulausan ótta, að sölusamlagið springi vegna ákvæða þessara laga. Rök mín eru þessi: Til þessa hafa fiskframleiðendur ekki átt annars úrkosti en halda saman um fisksölusamlagið, eða horfa fram á taumlausa samkeppni um sölu fiskjarins. En með frv. er opnuð sú leið, sem ég geri ráð fyrir, að margir vilji gjarnan aðhyllast, að einstakir menn eða fél. geti orðið útflytjendur fiskjar, lögverndaðir og sérréttinda aðnjótandi. Með þessu er ýtt undir þær óskir, sem vera má, að vaki hjá einstöku kaupsýslumönnum, að reka sjálfir verzlunina með fiskinn. Munu þeir vinna gegn framhaldandi starfsemi samlagsins, rægja undan því fylgi og leggja það að velli. En fari svo, er ég mjög hræddur um, að fyrr en vari taki við hrein einkasala á þessari vöru. Get ég og mun síðar færa að því sterk rök. Það er sjálfsagt rétt, að samlagið hafi haft einhverja örðugleika vegna þess hve menn eru seinir til að ákveða sig um þátttöku. En það, að samlagið fái ekki að vita nú þegar um þátttökuna næsta ár, skiptir ekki höfuðmáli. Eins og nú er, kallar ekkert sérstakt að um það, þar sem ennþá eru fleiri mánuðir til stefnu þangað til sala hefst á hinni nýju framleiðslu. Af þeim ástæðum er því gersamlega óþarft að skipa þessum málum með lagafyrirmælum nú á þessu þingi, og mundi með öllu skaðlaust að bíða til febrúarþingsins og sjá, hvað útvegsmenn sjálfir hafast að. Er ég þess fullviss, að sé ekki verið að hampa fríðindum og sérréttindum framan í þá, sem samtökin vilja rjúfa, munu framleiðendur halda saman svo sem verið hefir. Enda þótt hæstv. ráðh. gæfi að nokkru leyti tilefni til að hefja á ný umr. um fiskiráðsfrv. mitt, mun ég ekki gera það. Hann gat rétt til, hverju ég myndi svara honum. Ég er sannfærður um, að þær till., sem ég ber þar fram. myndu koma að fullum notum til lausnar þessu vandamáli, svo fremi þær fengju fram að ganga, því að ég tel enga ástæðu til að grípa fram í fyrir framleiðendum með valdboðum, þegar þess gerist ekki þörf.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl]: Ég hefi enga tilhneigingu til þess að beita valdboðum að þarflausu. En eins og ég sagði áðan þá tel ég það glapræði, að ganga svo frá þessu máli, að ekki væri neitt vald til, sem beita mætti, ef nauðsyn krefði. Háttv. þm. G.-K. gat þess áðan, að hann hefði ekki sagt, að hann óttaðist ekki, að þetta kynni að hafa áhrif í viðskiptalöndunum. Ég vil nú endurtaka það, sem ég sagði, að ég geri ekki ráð fyrir, að einkasöluheimildin yrði notuð, nema rannsaka áður, hvort óttast þyrfti sérstakar afleiðingar hennar hjá aðalviðskiptaþjóðunum. Þessa yfirlýsingu má hafa eftir mér sem ráðherra. Annars er hann dálítið einkennilegur, þessi ótti háttv.þm. við einkasölu, þar sem hann hefir sjálfur sem ráðherra sett bráðabirgðalög um einkasölu á fiski og það alveg án þess að spyrja þingið að. - Þá vildi háttv.þm. halda því fram, að frv. þetta hvort sem að lögum yrði eða ekki, gæti orðið til þess að sprengja fisksölusamlagið, því að með því væri opnuð leið fyrir fleiri útflytjendur en nú eru. En þetta er hinn mesti misskilningur, sem mig stórfurðar, að háttv.þm. skuli bera fram. Nú eru engar hömlur lagðar á í þessum efnum, stj. getur leyft hverjum sem er að flytja út fisk, og það eru engar líkur til, að stj. yrði örari á útflutningsleyfin, þó að frv. yrði samþ., heldur en hún er nú.

Ólafur Thors Ég veit, að hæstv. ráðh. skilur muninn á því, að taka einkasölu á allri saltfiskframleiðslu landsmanna, og bráðabirgðalögum þeim, sem ég lagði til, að gefin væru út, er mæltu svo fyrir, að um örstuttan tíma væru settar vissar skorður við útflutningi á nýjum afla, til þess að koma í veg fyrir verðfall á birgðum, sem lágu fyrir í landinu. Hæstv. ráðh. sagði, að sig undraði það, að ég skyldi ekki vita, að allir mættu flytja út fisk. Mig undrar, að hæstv. ráðh. skuli vera með slíka útúrsnúninga sem þessa, og það án þess að tilefni gefist til, því að hann veit, að sumir fiskútflytjendur hafa fylgt sölusamlaginu vegna þess, að þeir hafa óttazt, að frjáls og takmarkalaus samkeppni yrði til þess að fella verð fiskjarins í markaðslöndunum. Nú sagði hæstv. ráðh., að það yrði takmarkaður hópur útflytjenda, sem ætti að annast útflutninginn. Það er einmitt þetta, sem ég held, að geti orðið til þess að sprengja sölusamlagið. Þetta, að fáum útflytjendum er boðið upp á vernd og sérréttindi, er ég hræddur um, að freisti manna. Að geta orðið einn af þeim fáu og skarað eld að sinni köku freistar áreiðanlega ýmissa. Þá gat hæstv. ráðh. þess, og sagði, að það mætti skoða sem yfirlýsingu frá sér, að einkasala á saltfiski yrði ekki tekin upp nema áður hefði farið fram rannsókn á því, hvernig slíku fyrirkomulagi yrði tekið í neyzlulöndunum. Þetta er virðingarvert hjá hæstv. ráðh. En ég vil benda honum á, að svo getur farið fyrir rás viðburðanna, hvað sem hans vilja liður, að það ástand, sem skapast, verði frv. þetta að l., rúmi fyrr en varir ekki annan möguleika til lausnar þessum málum en einkasölu, og verður þá ráðh. e. t. v. að grípa til einkasölunnar fyrr en hann hefði kosið, og áður en rannsókn sú, er hann lofar, getur fram farið.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég þarf ekki að deila mikið við háttv.þm. G.-K. um það, hve skaðlegt það er, að útflytjendur saltfiskjar keppi hver við annan. Ég er ánægðari en svo yfir því, að hann skuli vera farinn að komast inn á þá skoðun, sem virtist örla fyrir í síðustu ræðu hans. Ég hefi lengi verið að reyna að koma honum inn á hana, en þrátt fyrir það þori ég ekki að fullyrða, að það hafi verið ég, sem hefi fengið hann inn á hana öllu frekar en rás viðburðanna. Hann sagði, háttv.þm., að það gæti freistað manna, ef útflytjendurnir væru aðeins fáir, og væri því meiri hætta á, að sölusamlagið springi. Setjum nú svo, að ýmsir fiskiframleiðendur vilji ekki vera í fiskisamlaginu, t. d. Kveldúlfur o. fl., á þá að neita þeim um að flytja út sinn fisk? Fyrir þessu má aldrei loka augunum, að sölusamlagið getur tapað sínum viðskiptamönnum. Það má að vísu segja, að sú rannsókn í fiskmarkaðslöndunum muni hvorki sanna neitt né afsanna um það, hvort heppilegt kunni að vera að stofna til einkasölu á saltfiski, en hún getur gefið nokkra vísbendingu um það. Þá vil ég benda hv.þm. á, að samkv. frv. er það ekki ráðh. að ákveða stofnun einkasölunnar, nema að fengnu samþykki meiri hl. fiskimálan. og ég geri ráð fyrir því, að eftir þeim ákvæðum, sem getið er í frv. um skipun manna í nefndina, þá sé ekki ástæða til að ætla, að meiri hl. þessarar n. verði sérstaklega hvetjandi þess, að ríkisstj. taki einkasölu á saltfiski, nema hún hafi sannfærzt um, að með þeirri skipun fáist betri skilyrði fyrir útflutningi og sölu fiskjarins í markaðslöndunum. Og það er a. m. k. víst, að Alþfl. hefir ekki ráð á meiri hl. í n., ef þau ákvæði, sem nú eru í frv. um nefndarskipunina, verða að lögum.

Ólafur Thors Ég skal vera fáorður og ekki misbjóða þolinmæði hæstv. forseta. Annars finnst mér, að ég eigi að hafa ráðherrarétt til ræðuhalda í þessu máli.  Hæstv. atvmrh. vill ekki skilja, hvað á milli ber í þessu máli. Það er vitaskuld rétt hjá honum, að einstakir fiskútflytjendur geta tekið sig út úr sölusambandi fiskframleiðenda, eins og því hefir verið skipað, og má vera, að suma hafi langað til þess. Hinsvegar hafa þeir að undanförnu ekki viljað gera það, af því að þeir báru kvíðboga fyrir því, að samtökin mundu þá dreifast og fisksalan fara í óreiðu, vegna skefjalausrar samkeppni og óreglulegs framboðs á fiskinum í markaðslöndunum. Með þessari löggjöf eru þessum mönnum boðin sérréttindi, sem þeir e. t. v. telja sér feng í og trúa meir á en ég geri. Þetta ýtir undir, að þeir taki sig út úr og sprengi fisksölusambandið. Sýnist mér óþarft af ráðh. að látast ekki skilja þetta. Hæstv. ráðh. má ekki miklast af því, að hann hafi fært mér heim sanninn um, að óheppilegt sé að láta hina frjálsu samkeppni einráða um fiskverzlunina. Hvorki þetta né annað í þessum málum þarf hann að kenna mér. Reynsla síðustu árin og breytt aðstaða í markaðslöndunum talar sínu máli. Og áður hefi ég á Alþingi 1927 lýst þeirri skoðun minni, að heppilegast væri, að útflutningur og sala á saltfiski væri á fárra manna höndum.

Kveldúlfshöndum?

. Já, það er ekki víst, að þær reyndust lakari en aðrar hendur í því efni. Og ég býst við, að þessum málum yrði þá betur skipað heldur en ef hv.þm. Ísaf. og hans nótar hefðu þau til meðferðar.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég skal ekki fjölyrða um þetta mál að svo stöddu, en vil aðeins skjóta því til n., sem fær frv. til meðferðar, að hún athugi rækilega þá hlið málsins, sem veit að notendum bifreiða, og einnig hvort ekki sé með þessu frv. stofnað til verulega mikillar hækkunar á fargjöldum. Það er augljóst, að samkv. frv. er gengið út frá, að veitt verði einkaleyfi til fólksflutninga á öllum föstum ferðum á langleiðum í stórum bifreiðum. Og nú er búið að bæta inn í frv. heimild fyrir ráðh. til þess að láta slíka samninga einnig ná til bifreiða, sem rúma 6 farþega. Þessi heimild minnir mig að sé í 7. gr. frv. En þar að auki stefnir nú óðum í þá átt, að á langleiðum eru nú orðið yfirleitt notaðar stærri bifreiðar til fólksflutninga en 6 farþega. Mér hefir verið sagt á bifreiðastöðvunum, að það sé fullt eins vel hægt að komast leiðar sinnar í stóru bifreiðunum hér á vegunum eins og hinum; svo að ég hygg, að það verði nálega eingöngu notaðar hér stærri bifreiðar til fólksflutninga, a. m. k. á lengri leiðum. Og ef ekki hefði verið skotið þessari heimild inn í 7. gr. frv., þá liggur það ljóst fyrir, að þetta frv. setur þróun þá, sem orðið hefir hér síðustu missirin á fólksflutningum með bifreiðum, alllangt aftur á bak, því að til þess að komast framhjá sérleyfishöfum, eru menn knúðir til þess að nota hinar smærri bifreiðar. En á þessu er nú minni hætta, af því að bætt hefir verið í frv. heimild til þess að taka smærri bifreiðar einnig undir einkaleyfin. Það hefir nú farið svo á síðari árum, að farþegagjöld með bifreiðum hafa farið sílækkandi, og verður því að athuga það vel, hvort þetta frv. leiðir ekki til þess, að í skjóli einokunarinnar, eða hinna fyrirhuguðu einkaleyfa, verði stöðvuð lækkunin á fargjöldunum, eða að þau komi jafnvel til með að hækka aftur. Sú hætta er alltaf fyrir hendi, að þegar einokun er tekin á einhverju, þá hækkar verðið. Ég skal fúslega játa, að hinni frjálsu samkeppni fylgja þeir ókostir, að þar gengur alltaf nokkuð í súginn. En því má ekki gleyma, að meginkostir hennar eru þeir, að þá er venjulega hægt fyrir neytendur að fá hlutina með sæmilegu verði, og oftast mjög ódýrt. Það hefir verið talið, að megn óregla væri ríkjandi um fólksflutninga á landi og að bifreiðastöðvarnar eyði miklu fé í að togast á um flutningana. Ég held, að þetta sé mjög orðum aukið. Bifreiðastöðvarnar eru nú einmitt byrjaðar að skipta á milli sín ferðum og farleiðum eftir samkomulagi. Þær finna, að hin frjálsa samkeppni er þeim allóþægileg, og það er áreiðanlega bezta lausnin á þessu máli, að bifreiðastöðvarnar tempri hana sjálfar og skipuleggi fólksflutningana. - Ég hreyfi ekki þessum aths. vegna bifreiðastöðvanna, heldur vegna landslýðsins, sem þarf að nota bifreiðarnar. Þetta bið ég hv.n. að athuga gaumgæfilega, áður en hún mælir með þessu frv. til samþykktar.

Flm. (Jón Pálmason) Ég skal verða við tilmælum hæstv. forseta, að verða stuttorður, enda er það þægilegt, því að hér er um lítið mál að ræða og einfalt. Frv. þetta fer fram á, að þær trjáplöntur, sem fluttar eru til landsins, séu fluttar inn þannig, að ríkisstjórnin feli skógrækt ríkisins að hafa fullt eftirlit með innkaupi og sölu og afhendingu þeirra. Frv. fer og fram á, að ríkisstj. feli einnig skógrækt ríkisins að hafa eftirlit með innflutningi á trjáfræi. Í sjálfu sér er hér að ræða um lítið mál frá sjónarmiði verzlunar eða fjárhags, því að hér er um vöru að ræða, sem er verðlítil og tiltölulega lítill innflutningur er af. En þýðing þessa frv. liggur á öðru sviði. Frv. er komið fram af því, að á undanförnum árum hefir það sýnt sig, að flutt hefir verið inn nokkuð af trjáplöntum, sem ekki eru líkur til, að þrifizt geti hér á landi, og aðrar trjáplöntur, sem tæplega eru líkur til að þrífist hér. Svona mistök hljóta að skapa ótrú á þeirri umbótastarfsemi, sem trjáræktin í landinu er. Það hefir líka dálítið komið í ljós, að með innflutningi slíkra plantna hafa sjúkdómar borizt hingað, sem gætu gert tjón, ef þeir yrðu í stórum stíl. Því verður ekki neitað, að meðferð skógræktarmálsins af hálfu hins opinbera hér á landi að undanförnu hefir ekki verið í því lagi sem skyldi. En nú mun vera hafinn allmikill undirbúningur undir það að koma þessu í betra horf heldur en verið hefir, og þetta skipulag, sem hér er stungið upp á, á ekki að vera annað en bráðabirgðaskipulag, því að vitanlega á að stefna að því, að þær tilraunastöðvar og skógræktarstöðvar, sem hér á landi eru reknar, hafi allar þær trjáplöntur, sem þróazt geta hér á landi, á boðstólum. En á meðan þetta er ekki, þá þykir okkur flm. frv. rétt að beina málinu inn á þessa braut, sérstaklega með tilliti til þess, að skógræktarstjóri hefir tækifæri samkv. frv. til þess að hafa glöggt eftirlit með því, að þær trjáplöntur séu fluttar inn, sem mestar líkur eru til, að geti þrifizt hér á landi. Í grg. frv. er vikið að því, að af innflutningsskýrslum verði ekki séð, hve mikið hefir verið flutt inn af trjáplöntum á síðustu árum, vegna þess að allar lifandi plöntur eru þar taldar í einum lið. En síðan grg. var samin hefi ég fengið þær upplýsingar, að aðrar lifandi plöntur en trjáplöntur hafi að verðgildi verið meiri hl. af þessum innflutningi á síðustu árum. Skal ég svo ekki hafa fleiri orð um þetta að sinni. En ég óska, að málinu verði vísað til annarar umr., og af því að það er fyrst og fremst ræktunarmál, óska ég, að því verði vísað til landbúnaðarnefndar.

Hannes Jónsson Ég vildi nú helzt óska þess, að hv.flm. stingi þessu frv. í vasa sinn og væri ekki að ómaka það til landbn. Ég sé ekki, að nein þörf sé á því að koma með einokunarfrv. í þessa átt, því að hér er engin nauðsyn fyrir hendi. Sú trjáræktarstarfsemi, sem þegar er í landinu, getur auðvitað hæglega annazt þetta að því leyti sem þörf krefur, og sá maður, sem veitir þeirri starfsemi forstöðu, getur séð um, að öll trjárækt, sem frv. grípur yfir, sé í því sniði, sem hann telur rétt. Að segja það, að hjá okkur sé um mikinn innflutning að ræða á trjáplöntum, sem ekki geta þrifizt hér, er, að ég hygg, talað út í loftið. Það er aðeins gert til þess að punta upp á frv. að tala um þennan innflutning í sambandi við það, að það þurfi að vernda fjármagnið í landinu frá því að fara fyrir trjáplöntur, sem ekki geta þrifizt hér á landi. Undanfarin ár mun innflutningur á trjáplöntum hafa numið 4-5 þús. kr. Um helming af þessum innflutningi hefir Sigurður búnaðarmálastjóri annazt, og hinn helmingurinn er að langsamlega mesta hluta fyrir tilstilli þeirra manna, sem skógræktarmálin hafa með höndum fyrir ríkið. Og hvar hefir núverandi fyrirkomulag valdið svo miklu tjóni, að ástæða sé til að setja þetta í einokunarfjötra? Ég veit það ekki. Ég legg til, að frv. verði fellt.

Bergur Jónsson Eins og sést á nál. meiri hl. hefi ég skrifað undir með fyrirvara. Vil ég nú gera grein fyrir þeirri aðstöðu minni. Þegar greidd voru atkv. um þetta frv. í sjútvn., þá greiddu sjálfstæðismenn atkv. með frv., en Alþýðuflokksmenn á móti. Ég tók ekki þátt í atkvgr., en bókaði í fundarbók, að ég teldi rétt að fella frv., en þó því aðeins að séð yrði fyrir því, að náð yrði tilgangi frv. á þann hátt, sem ég teldi rétt. Svo þegar til kom, skrifaði ég undir nál. svokallaðs meiri hl. n., sem er að sumu leyti aðeins 2. minni hl. Fyrirvari minn er í því fólginn, að ég gat ekki fallizt á þær ástæður, sem Alþýðuflokksmenn í n. færðu fram, heldur mótaðist aðstaða mín eingöngu af því, að mér var fullkunnugt um, að hjá stj. var í undirbúningi frv. til l. um þetta atriði ásamt öðrum skyldum málum, sem sé skipulagningu fisksölunnar, því að ég taldi rétt að þetta hvorttveggja kæmi fram í einu máli. Það komu fram fullar sannanir fyrir því við fyrri umr. þessa máls, að hv.flm. frv. um fiskiráð er ekki á sama máli um þetta. Hann telur ekki þurfa löggjöf um skipulagningu fisksölunnar. En ég álít, að þetta sé svo stórvægilegt mál, að ekki verði hjá því komizt að setja reglur um það. Og þá finnst mér í raun og veru, að bezt verði séð fyrir þeim tilgangi, sem í fiskiráðsfrv. felst og ég álít, að sé réttlátur, á þann hátt, að fella það inn í frv. um skipulagningu fisksölunnar. Þetta frv. var þá ekki fram komið, en hefir nú komið hér fram. Í 2. gr. þess frv. er gert ráð fyrir, að tekið verði upp það sama og fiskiráðsfrv. miðar að. Þessi 2. gr. í frv. um fiskimálanefnd hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fiskimálanefnd hefir með höndum úthlutun verkunarleyfa og útflutningsleyfa á fiski og löggildir saltfiskútflytjendur. Hún skal gera ráðstafanir til þess, að gerðar séu tilraunir með nýjar veiðiaðferðir og útflutning á fiski með öðrum verkunaraðferðum en nú eru mest tíðkaðar. Hún skal hafa forgöngu um markaðsleit og tilraunir til að selja fisk á nýja markaði og annað það, er lýtur að viðgangi sjávarútvegsins. Getur ríkisstjórnin veitt nefndinni fé úr markaðs- og verðjöfnunarsjóði í þessu skyni með samþykki sjóðstjórnarinnar “. Þarna er stefnt að sama marki og í fiskiráðsfrv. Hinsvegar er n. fengið vald með þessari gr., og hlýtur hún þá að njóta sín betur en fiskiráðið gæti gert eins og frá því er gengið í þessu frv. vitanlega væri hægt að breyta, fiskiráðsfrv. í þessa átt, en mér finnst þetta eðlileg aðferð, þar sem ég álít nauðsynlegt að koma á þessu skipulagi um fisksöluna. Ég vil jafnframt geta þess, þó að það sé aukaatriði, að ástæðan til, að ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, var sú, að mér þótti það klúðurslegt, að n. skyldi koma fram í 3 minni hl. Ég þykist þá hafa gert grein fyrir því, hver meining mín var með því að skrifa undir nál. Ég get alls ekki tekið undir þau orð hv.flm. fiskiráðsfrv., að nál. sé svo ósvífnislega orðað. Það er vanalegt bæði í þingræðum og nál. að taka svo til orða, að till. andstæðinga séu vanhugsaðar. Það er því engin ástæða til að taka það alvarlegu, þó að þm. taki svo til orða um andstæðing sinn. Annars læt ég hv.flm. alveg um það, hvað honum finnst um þetta. Að lokum vil ég í samræmi við mína aðstöðu til þessa máls leyfa mér að bera fram brtt. við rökst. dagskrána á þskj. 313, og afhendi hæstv. forseta hana hér með.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt svo hljóðandi brtt. við rökst. dagskrána á þskj. 313: „Rökst. dagskráin orðist svo: Með því að í frv. um fiskimálanefnd o. fl. sem meiri hluti sjávarútvegsnefndar neðri deildar hefir flutt í hv. neðri deild. er séð á fullkomnari hátt fyrir því að ná þeim tilgangi, sem virðist vaka fyrir flm. frv. til laga um fiskiráð. heldur en gert er í því frumvarpi, og í trausti þess, að frv. um fiskimálanefnd o. fl. verði að lögum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Þessi rökst. dagskrá liggur þá einnig fyrir hér, til umr.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Þetta er áframhald af 2. umr. þessa máls, og hafa þegar farið fram ýtarlegar umr. um málið, bæði við 1. umr. og eins við fyrri hluta þessarar umr., sem fram fór hér í d. fyrir nokkru síðan. Ég hefi því í sjálfu sér ekki miklu að bæta við það, sem ég hefi áður sagt um þetta mál, einkum vegna þess, að hv. fram. meiri hl., þm. Ísaf., sá sér ekki fært að gera tilraun til að hrekja neitt af því, sem ég hafði haldið fram í málinu. Ég get lýst ánægju minni yfir því, að hv.þm. Barð. hefir fundið alveg sérstaka ástæðu til að gera grein fyrir því, hvers vegna hann skrifaði undir þetta nál. meiri hl. sjútvn., nál., sem ég hefi talið vera óvanalega strákslegt, og þó að hv.þm. Barð. vildi ekki beinlínis samsinna því, þá ber hans síðari framkoma í málinu, bæði sú ræða, sem hann flutti, og eins sú rökst. dagskrá, sem hann flytur, vott um það, að hann hefir í raun og veru allt aðra aðstöðu til þessa máls nú en fyrr. Ég get játað það, að ég skil vel þá aðstöðu, sem hv.þm. hefir til þessa máls, ein, og hann lýsti henni nú, þó að hún sé nokkuð önnur en sú afstaða, sem mér virtist hann hafa til málsins, þegar hann skrifaði undir nál. Hann viðurkennir fullkomlega þá hugsun, sem fyrir okkur sjálfstæðismönnum vakir í sambandi við þetta mál og hann viðurkennir nauðsyn þess, að skipa forustu í þeirri varnar- og viðreisnarbaráttu, sem íslenzk þjóð á fyrir höndum. Og það er í sjálfu sér höfuðatriði málsins, að menn viðurkenni og skilji þá nauðsyn. Ég get svo alveg deilt rólega við hann um það, á hvern hátt skuli gera það. Við lítum á lausn þessa máls hvor frá sínu sjónarmiði, og það er kannske eðlilegt, þó að nokkrar deilur verði milli mín og hans um þetta atriði, en í raun og veru er hjá okkur lítill skoðanamunur um það, hvernig skuli leysa þetta vandamál þjóðarinnar, og það er allt annað en þær strákslegu undirtektir - vægara get ég ekki orðað það -, sem koma fram í nál. meiri hl. hv. sjútvn. Ég vænti, að hv.þm. Barð. skilji það, að eins og hann hefir sitt sjónarmið í þessu máli út frá því grundvallarviðhorfi, sem hann hefir til þessa máls, þá er það líka eðlilegt, að ég og aðrir sjálfstæðismenn höfum okkar sjónarmið. Út af minni háttar deilum í þessu sambandi vil ég vekja athygli á því, að ég tel það lýti á frv. um fiskimálan., sem er ætlað að vera þessu máli til úrlausnar - og ég hygg, að ég fari þar rétt með - að fyrirmæli þess frv. um val nm. tryggi ekki svipað því eins vel og mínar till., að í þessa n. verði valdir þeir menn, sem færastir eru til þessa starfs. Ég get vel gert mér von um, að það samkomulag náist, sem tryggir þetta betur en fiskimálanefndarfrv. gerir nú, og ég mun ef til vill, ef ég sé nokkra von um, að þetta frv. nái fram að ganga, leitast við að gera á því atriði þessa frv. einhverja leiðréttingu, þegar það kemur frá n., eftir að það hefir gengið í gegnum 2. umr. hér í d. Ég get í sjálfu sér miklu betur sætt mig við, að fiskiráðsfrv. verði afgr. með þeirri rökst. dagskrá, sem hv.þm. Barð. hefir nú borið fram, en með þeirri rökst. dagskrá, sem hv.þm. Ísaf. ber fram, en ég hygg, að samt sé ekki rétt að samþ. þá dagskrá. Það liggur nfl. fyrir bæði bein og óbein játning langsamlega yfirgnæfandi meiri hl. þingsins, að skipuð sé forusta á því sviði, sem frv. um fiskiráð fjallar um. Hinsvegarar er á þessu stigi málsins ekki fengin fullkomin trygging fyrir því, að frv. um fiskimálanefnd nái fram að ganga, og um það veit enginn á þessu stigi málsins. Það getur margt komið fram undir umr. um málið, sem getur fært mönnum heim sanninn um það, að því fylgi annmarkar, sem kannske eru veigameiri en menn í öndverðu hafa gert sér grein fyrir. Ég hygg þess vegna, að réttasta afgreiðsla þessa máls, einnig frá sjónarmiði þeirra, sem telja tilganginum betur borgið með fyrirmælum frv. um fiskimálan., sé sú, að fella þessar dagskrár báðar og vísa þessu máli til 3. umr., og verði svo látið þar við sitja, þangað til séð verður um það, hvort samkomulag næst um einhvern grundvöll fyrir framgang frv. um fiskimálan., en ef ekki næst samkomulag, að láta þá þetta frv. ná fram að ganga. Þetta skilst mér, að allir geti aðhyllzt, sem vilja viðurkenna, að nauðsyn sé að tryggja þá forustu, sem frv. um fiskimálan. og frv. um fiskiráð fara fram á. Ég legg því til, að báðar dagskrárnar verði felldar og sú leið farin, sem ég hefi nú gert grein fyrir.

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) Það er annað hljóð í hv.þm. G.-K. nú en við 1. umr. þessa máls og við fyrri hluta 2. umr., eftir að hann hefir nú lesið frv. stj. um fiskimálanefnd o. fl. Það er sjálfsagt að fagna því, að hann sat nú betur á strák sínum en venjulega í umr. um mál og fór nú að tala um þetta frv. af nokkru meiri sanngirni en maður hefði getað búizt við, að hann gæti sýnt andstæðingi sínum. Hv. þm. hefir kvartað undan því, að nál. hafi verið þungort í hans garð. Það er vanalega svo, að þeir, sem eru þungorðir í garð annara, þola minnst, að við þeim sé blakað. Annars má segja það, að þeir menn, sem sérstaklega gera kröfu til þess að hafa vit á málum, þeir hljóta að mega búast við, að gerðar séu sérstakar kröfur til þess, að þegar þeir geru till., þá sé hægt eitthvað á þeim að byggja. Ég hefi við fyrri umr. þessa máls sýnt fram á, hve gersamlega þetta frv. er gersneytt því að geta bætt úr því mikla öngþveiti, sem skipulagsleysið ásamt heimskreppunni hefir leitt yfir sjávarútveginn. Út af dagskrá hv.þm. Barð. get ég sagt það, að það eru orðnar breyttar ástæður frá því, þegar ég byði fram mína dagskrá ásamt hv. 3. landsk. Ástæðurnar eru orðnar breyttar á þann hátt, að nú er komið fram það frv., sem þar er talað um, að muni koma fram. Ég get þess vegna fallizt á að taka mína dagskrá aftur, en vitanlega greiði ég þá dagskrá hv.þm. Barð. atkv. með alveg sömu forsendum og ég hefði greitt minni dagskrá atkv., og þær einu ástæður, sem liggja til þess, að ég vil taka mína dagskrá aftur, eru þær, að frv. það, sem þar er um getið, er nú komið fram.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Hv. þm. Ísaf. var eitthvað að miklast yfir því, að ég tók hann ekki og hirti hann í síðustu ræðu minni, eins og ég hefi stundum orðið að gera áður. En það var af því, að ég flutti áður ýtarlega ádeiluræðu á hann, og hann sá sér ekki fært að svara því einu einasta orði. Maður er ekki að marghýða sama óknyttastrákinn fyrir sömu óknyttina. En þó að ég hafi hlíft honum í þetta sinn, þá þarf hann ekki að halda, að hann sé kominn í neitt eilífðarskjól fyrir hirtingum mínum. Það er leiðinlegt að þurfa að velja sér sömu viðfangsefni og þessi auðvirðilegi þm. - hvað hann nú heitir, - hv.þm.N.-Þ., sem er kunnastur fyrir sölu á hrossakjötstunnu.  Hv. þm. Ísaf. má ekki nota orðið „þungorður“ um neitt, sem hann segir. Þessi hv.þm. getur ekki verið þungorður. Það getur verið væl, sem er leiðinlegt, en til þess að vera þungorður þarf meira en hv.þm. getur gert. En það getur þrátt fyrir það verið óþinglegt og ósæmilegt, og til þess er hann hæfur, en þungorður getur hann aldrei verið. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að hann hefir hlaupið frá sinni rökstuddu dagskrá og yfir til dagskrár hv.þm. Barð. Nú á hann ekki annað eftir en að sverja fyrir nál., og þá er hann kominn vel á veg sem iðrandi syndari, og það vona ég, að hann geri í næstu ræðu sinni.

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) Það er vitanlegt, að það er luksus, sem hv.þm. G.-K. sjaldan leyfir sér, að flytja í sama máli meira en eina ræðu á nokkurnveginn þinglegan hátt. En ég fyrirlít svo þessar rokur úr hv.þm., að ég læt mér þær í léttu rúmi liggja. Það er sagt, að skilja sé sama og fyrirgefa. Ég skil hv.þm. G.-K., og þess vegna fyrirgef ég honum. Ég veit, að hann hefir tekið að sér forustu stærsta stjórnmálaflokksins í landinu, ekki fyrir það, að hann hafi til þess sérstaka hæfileika, heldur vegna peninga þeirra, sem að honum standa. Mér er það ljóst, að hv.þm. G.-K. skilur þetta líka, og sennilegu betur en nokkur annar. Hv. þm. þjáist af hinni svokölluðu undirmálstilfinningu. Hann finnur sjálfur, hvað hann er lítill karl og hve ofvaxið honum er að vinna þau störf, er hann hefir tekið að sér. Þess vegna verður honum alltaf á í hvert skipti, sem hann á orðastað við einhvern þm., sem hann finnur, að stendur honum ofar, að hann reynir annaðhvort að upphefja sjálfan sig með viðbjóðslegu sjálfshóli eða að niðurlægja þann þm., sem hann talar við. Þetta kom sérstaklega fram hér í d. fyrir nokkrum dögum í umr. milli hv.þm. G.-K. og hv. 2. þm. Skagf., og þetta hefir komið fram í svo að segja hverju máli hér á þingi, þessi undirmálstilfinning hans, hve vel hann veit, hvað hann er lítill karl og hvernig hann reynir að rífa þann niður með persónulegum ádeilum, sem hann talar við, en upphefja sjálfan sig. Ég sé ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál. Ég hefi við fyrri umr. málsins bent á hversu þetta frv. er gersamlega sneytt því, að það geti að neinu leyti náð sínum tilgangi. Það er óforsvaranlegt að setja ráðgefandi nefnd, sem enginn veit, hvort getur starfað. En þetta er auðvitað samkv. aðferðum sjálfstæðismanna yfirleitt, því hjá þeim er ekkert annað en eilífar ráðagerðir, en svo á hin frjálsa samkeppni að laga allt saman. Hinsvegar liggja nú fyrir till.ríkisstj., þar sem er tekið fast á þessum málum og lögð drög að því, að réttir aðilar hefji samstarf. Samanborið við fleipursfrv. hv.þm. G.-K. ber frv. ríkisstj. af því sem gull af eiri.

Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson) Ég verð að segja, að það er framför hjá andstæðingum frv. frá því í fyrra skiptið, því í fyrri till. þeirra var lagt til, að frv. væri vísað frá vegna frv., sem ekki var orðið til, eða m. ö. o. í von um, að eitthvert annað frv. yrði til, en í seinni dagskrártill. er lagt til, að því verði vísað frá vegna frv., sem er fætt, hvort sem það verður skírt eða ekki. Það er þó nokkur framför í þessu. Ég vil beina því undir athygli hv.þdm., að frá meiri hl. og minni hl. sjútvn. og frá talsmönnum allra stjórnmálaflokkanna liggur fyrir viðurkenning á því, að þörf sé þeirra aðgerða, sem gert er ráð fyrir, í þessu frv. Ég verð nú að segja, að það er einkennilegt, að upphaflega frv. skyldi eiga að vísa frá án vissu um það, að eitthvað kæmi í staðinn. Síðara frv. er lítið athugað af hv.þm., en aðalmunurinn á því og frv. um fiskiráð er sá, að með frv. ríkisstj. á að lenda í ríkiseinkasölu. Ég hygg nú, að margir, ekki eingöngu andstæðingur stj., heldur líka einhverjir af stjórnarsinnum, muni hugsa sig um, áður en þeir samþ. slíkt skipulag á fisksölunni, meðan hræið af gömlu einkasölunni er enn ekki moldu ausið. Ég hygg, að þeim muni þykja viðurhlutamikið að stofna til einkasölu, þar sem verzlað er með tíföld verðmæti á við það, sem síldareinkasalan hafði, hafandi í minni, hvernig ríkissjóður fór út úr forsjá ríkisins í því máli. Ég held, að það væri hvatskeytslega gert, ef hv.þdm. snerust að því ráði, að vísa frv. frá með rökst. dagskrá meðan hitt frv. er á því stigi, sem það er nú. Það hefir lítið verið komið inn á það, en það er þess vert, að því sé veitt athygli, að með fyrri dagskrártill. og formálanum, sem fluttur var fyrir henni, er boðað, að þeim samtökum, sem fiskútflytjendur hafa haft, verði komið fyrir kattarnef. Í nál. segir: „Bæði er í frv. gert ráð fyrir, að fiskiráðið verði útnefnt að nokkru leyti af stofnunum, sem enginn veit, hvort verða starfandi á þeim tíma, sem frv. kynni að fá staðfestingu“. Ef frv. stj. yrði samþ. og fengi staðfestingu, þá myndi bráðlega verða vegið að Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda og reynt að koma því fyrir kattarnef. Ég get ekki látið hjá líða að vekja athygli á því, hvað sérstaklega glópskulega hefir verið tekið á málinu af Alþýðufl.mönnum í sjútvn. Þeir segja fyrst í nál. sínu: „og virðist enginn nefndarmanna telja sér fært að fylgja frv. óbreyttu“. Þetta eru alger ósannindi, og á náttúrlega aldrei að setja ósannindi í nál. En hafi nm. ekki vitað, að þetta væru ósannindi, þá eru þeir ekki færir um að semja nál. Því hefir margsinnis verið yfirlýst, að minni hl. sjútvn. er ánægður með frv. og að það er flutt í samráði við Sjálfstfl. í heild. Þetta orðalag verður víst að skrifa á reikning skilningsleysis þeirra, sem sömdu nál. Ég vil nú geta þess, að minni hl. fór margsinnis fram á það við meiri hl., að hann kæmi með brtt., ef hann vildi ekki fylgja frv., en meiri hl. bar það fyrir sig, að það væru gallar á frv., sem hann tilgreindi, svo sem það, að fiskiráð hefði ekki nægilegt vald og ekki nóg fjárráð. Minni hl. fór fram á, að meiri hl. kæmi með brtt. í þessu augnamiði og freista svo, hvort n. gæti ekki orðið sammála um frv. Það er líka bert, að minni hl. n. hefir ekki verið þess sinnis, að hann vildi ekki flytja frv. óbreytt. Hann hefir enga breytingu gert nema þá, sem áður var talað um við flm. frv., að þóknunin til fiskiráðsins yrði greidd úr ríkissjóði, og er það engin efnisbreyting á frv. Það er óþarfi fyrir hv.þm. Ísaf. að vera státinn af nál., því það mun vera alveg einstakt, að þegar reyndustu sjávarútvegsmenn hafa borið sig saman og samið frv. til úrlausnar einu stærsta nauðsynjamáli útvegsins, þá komi menn og segi, „að frv. sé svo losaralega samið og svo vanhugsað, að engin leið sé að breyta því, svo að vit verði í því“, eins og stendur í nál. meiri hl. Ég vil nú ekki hafa nein stóryrði, en ég verð að segja það, að þetta er meira yfirlætið, og gæti slíkur ofmetnaður ekki hent menn með dómgreind á sinni eigin þekkingu og rökum þeim, sem aðrir bera fram. Þeir segja ennfremur í nál., „að meiri hl. nefndarinnar sé fyllilega sammála þeirri viðurkenningu, sem í frv. felst, um að hin frjálsu samkeppni hafi leitt sjávarútveginn forsjárlaust út í hið mesta öngþveiti“. En þetta er hvergi sagt í frv., en er bara sullur í heila þeirra, sem sömdu nál. Þeim ætti að vera kunnugt um, að örðugleikar þeir, sem íslenzk útgerð á við að etja, eru utanaðkomandi og hafa vaxið upp í markaðslöndunum. Ennfremur segir í nál.: „Vill meiri hl. því fallast á þá hugsun, sem virðist vera bak við frv., þó í þoku sé“. Já, það er eitt, sem er í þoku, og það er skilningur þess, sem hefir skrifað nál., á tilgangi frv. Þar er alveg svarta þoka. Það er nú vitað, að sjávarútvegsmenn og útflytjendur fiskjar hafa vegna örðugleika í markaðslöndunum horfið að skipulagi, sem sósíalistar telja, að sé æskilegt. Þetta skipulag hefir sjávarútvegurinn tekið upp til þess að yfirstíga upprennandi örðugleika. En það vantar að leita að nýjum markaðslöndum og gera till. í samræmi við þær markaðsleitir um breyttar verkunaraðferðir. Ég get ekki skilið, að viti bornir menn álíti, að þetta sé heimskulegt Það er hægt fyrir þá, sem nokkurt vit hafa, að skilja frv. En þeir, sem það hafa ekki, eiga ekki að tolla eins og þeir, sem vald hafa. Ég þarf ekki að endurtaka það, að fiskiráðið á að starfa í samráði við fiskiútflytjendur. Það er ástæðulaust að halda, að slík nefnd, sem sett er til að opna og bæta markaði, verði illa séð. Það er barnaskapur að hugsa slíkt. Hitt er annað mál, ef misklíð rísi út af því, að breyta ætti til um verkunaraðferð, þá sé ég ekki hvaða ástæða væri til þess, að nefndin fengi ekki aðstoð löggjafarvaldsins til þess. Ég ætla svo ekki að lengja umr. En ég vil alvarlega beina þeirri áskorun til hv.þdm., að þeir láti sig ekki henda það fljótræði að samþ. dagskrártill., sízt áður en útséð er um það, að samkomulag náist um frv. hæstv.ríkisstj. Það er alveg víst, að þetta þing verður að afgr. frv., sem bætir úr þeirri þörf, sem frv. um fiskiráð átti að bæta úr. Eins og frv. um fiskimálanefnd er nú kemur ekki til nokkurra mála, að sjálfstæðismenn geti goldið því samþykki. Á meðan svo er, er ekkert vit í því að vísa þessu frv. frá með því að samþ. dagskrártill.

Bergur Jónsson Ég þarf ekki að svara ræðu hv.þm. G.-K. Hann sagði, að ég liti á málið frá öðru sjónarmiði en hann, og er þetta alveg rétt. Og ég býst við, að við getum ekki á stuttum þingfundi breytt skoðunum hvors annars. Auðna verður að ráða, hvor skoðunin verður ofan á. - En ég verð að gera aths. við ræðu hv. 6. þm. Reykv. Mér fannst hann tala fullmikið um frv. um fiskimálanefnd að því leyti, sem það á að koma í staðinn fyrir frv. um fiskiráð. Hv. þm. fullyrti, að með því frv. væri lent í einkasölu. Þetta er nú náttúrlega ekki rétt hjá honum, en það má geyma að tala um það frv., þar sem það er næsta mál á dagskránni. Mér skildist á hv. 6. þm. Reykv., að hann og hv.þm. Vestm. hefðu í sjútvn. alltaf verið að reka á eftir hinum nm. með frv. og heimta, að þeir kæmu fram með brtt. Ég man ekki eftir því, að þessir tveir hv.þm. hafi nokkuð rekið á eftir málinu, hvað svo sem þeir kunna að hafa sagt flm. frv., hv.þm. G.-K.

Ég sagði ekkert um það

. Jú, hv.þm. getur ekki neitað því, af því að ég skrifaði það upp eftir honum. Hann sagði, að minni hl. hefði ýtt á eftir meiri hl. að koma fram með brtt. Ég varð ekki var við neinn áhuga í þessa átt, fyrr en form. n. sagði á einum fundi: Nú greiðum við atkv. um frv., - og tók ég þá afstöðu til málsins eftir því, sem ég hefi lýst áður. Ef hv.þm. hefir sagt flm. annað, þá er það ekki rétt. En það, sem gaf mér sérstaklega tilefni til þess að standa upp, voru ummæli hv. 6. þm. Reykv. um það, að menn ættu ekki að setja ósannindi í nál. Það er auðvitað alveg rétt, að menn eiga ekki að gera það. En ég verð að segja, að ég varð hissa, þegar ég heyrði þessi orð koma frá þessum manni. Mér datt í hug ítalska máltækið: „Enginn hundur er svo illur, að hann dingli ekki rófunni“. Enginn ósannindamaður er svo langt leiddur, að hann reyni ekki að láta líta svo út, sem hann fari með sannindi. En ég verð að segja hv. 6. þm. Reykv. það, að honum fer illa í augum þeirra manna, sem þekkja hann, að vera að prédika sannleikann. Það vita allir, að hann hefir ekki hreinan borða sjálfur, því fáir munu vera óhreinni en hann á því sviði.

Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson) Það er naumast að hv.þm. Barð. hefir fengið óþægindi í magann. Ég hefi oft heyrt menn setja upp leiðinlegan ropa, en þessi var með þeim allra leiðinlegustu, sem ég hefi heyrt. Þessi hv.þm. ætlaði að fara að siða mig. Ég verð að segja það, að hann á líklega fáum mönnum meira að þakka en mér, því að ég hefi látið fenna yfir framkomu hans í þessari hv. d., af því að ég áleit, að hann væri ekki maður til að standa þar fyrir máli sínu. Ég vil biðja þennan hv.þm. að sýna fram á það, ef ég hefi farið með ósannindi. Hann fór rangt með það, að ég hefði sagt, að minni hl. hefði rekið á eftir frv. Ég minntist aldrei á það í ræðu minni. Fyrst hv.þm. er að rifja þetta upp, þá get ég sagt frá því, að minni hl. fór einu sinni fram á það við meiri hl., að frv. væri afgreitt úr n. En það var ekki nema í þetta eina skipti. - Ég ætla svo ekki að eyða fleiri skotum á hv.þm. Barð. En fyrst ég stóð upp, þá er ekki úr vegi, að ég sendi heim skeyti, sem hv.þm. Ísaf. var að beina að formanni Sjálfstfl., en það var það, að hann hefði verið kosinn formaður flokksins af því, að að honum stæðu svo miklir peningar. Ég veit nú ekki, hverjir það eru, sem hlaða undir sig með peningum, ef það eru ekki þm. sósíalista. Ég get fullyrt, að ríkustu menn meðal hv.þm. eru forystumenn öreiganna. En það er náttúrlega ekkert óeðlilegt, að foringjarnir séu ríkir, þegar þegnarnir eru fátækir. Það getur verið samband þar í milli. Ég er kunnugri í herbúðum sjálfstæðismanna en hv.þm. Ísaf. - en þangað er yfirleitt ekki boðið nema sæmilegum mönnum - og veit því betur, hvað hefir gerzt þar. Hv. þm. G.-K. var kosinn formaður Sjálfstfl. fyrir till. sínar í þjóðmálum. Ég efast um, að það megi segja hið sama um alla þá menn, sem standa framarlega hjá sósíalistum. Mér er grunur á, að það stafi frekar af því, að þeim hefir tekizt að hlaða undir sig fjárhagslega. En þeir, sem búa í glerhúsi, ættu ekki að kasta grjóti.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Hv. 6. þm. Reykv. er að nokkru leyti búinn að svara því, sem hv.þm. Ísaf. var að deila á mig. Ég get sem bezt skilið það, að ýmsir hv.þdm. telji, að Sjálfstfl. eigi menn, sent séu mér færari til að vera form. flokksins. Ég skil þetta manna bezt, en þó held ég, að það verði að leita annað að ástæðum fyrir því, að ég var valinn í þetta sæti, en þangað, sem hv.þm. Ísaf. benti til. Hann veit auðvitað, hvað ræður foringjavali í herbúðum þeirra sósíalistanna. Um hitt, sem hv.þm. kallaði undirmálstilfinningu, skal ég játa, að ég skildi ekki, hvað hann átti við, og get því ekki svarað því, en ef hann hefir átt við, að ég beri kvíðboga fyrir eða sem lítill karl þoli ekki samanburð við hann, þá get ég sagt hv.þm. Ísaf. það, að svo er ekki. Hann sagði ennfremur, að ég væri hrokafullur, en því neita ég algerlega. Þó að blöð hans flokks segi það, þá dettur andstæðingum mínum ekki í hug að orða það í tali sín á milli. Hinu þjáist ég engan veginn af, að ég þoli ekki samanburð við hv.þm. Ísaf., - það get ég sagt í fullri hreinskilni. Ég teldi mig illa farinn, ef ég væri svo sálsjúkur, að ég þyldi ekki samanburð eða samjöfnuð um andleg verðmæti við þennan hv.þm. Ég vona, að enginn taki þetta sem ofmetnað, þó ég segi þetta í sambandi við þennan hv.þm. Ég get sagt honum út af því, sem hann var að tala, um val mitt sem form. Sjálfstfl., að kosning mín stafar af persónulegu trausti og velvild til mín. En ég veit ekki, hvort hægt er að segja sama um hann í sambandi við síðustu þm.-kosningu á Ísafirði. Helzta ráðið, sem notað var í síðasta kosningabardaga, var að segja við bláfátækan mann, sem hafði unnið hjá honum, að það væri ekki verið að kjósa - ja, svo kom orð, sem ég þori ekki að hafa yfir, sem byrjar á h.... - hann Finn, þar væri verið að kjósa stefnuna. Þeir ættu ekki að láta persónulega andúð og fyrirlitningu á honum skyggja á þjónustuna við flokkinn. Þetta var helzta ráðið til að koma inn þessum hv.þm. Hann flaut inn á þessu, þrátt fyrir það, hvernig hann sjálfur er. Ef þessi litli karl treystir sér til að bera þetta af sér, þá vona ég, að forseti gefi honum orðið.

Forseti (JörB): Ég vil nú mjög beina því til hv.þdm., að þeir noti sér ekki ákvæði þingskapanna um að bera af sér sakir til að bera sakir hverjir á aðra.

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) Ég þarf í rauninni ekki að svara því, sem hv.þm. G.-K. sagði um, hvers vegna ég komst á þing. Ísfirðingar vita manna bezt, af hverju þeir hafa kosið mig. Þeir spurðu ekki hv.þm. G.-K. ráða, og þeir mundu heldur ekki hafa spurt hann ráða, þó hann hefði verið nærstaddur. Aftur á móti hefir hv. sessunautur þessa þm. - þessi hv.þm., sem situr í skammakróknum, sem kallaður er, ekki af því að það sé skammarkrókur, heldur af því að þaðan koma skammirnar - gefið Ísfirðingum góð ráð, hann hefir leiðbeint þeim um að kjósa íhaldsmenn, eins og þeir hétu meðan þeir villtu ekki á sér heimildir, og síðan sjálfstæðismenn, en kjósendur á Ísafirði hafa aldrei farið að hans ráðum, og því oftar, sem hann hefir beðið þá og lengur, því minni áhrif hafa ráð hans haft. Ég er ekki að segja þetta þessum hv.þm., 6. þm. Reykv., til lasts, en hv.þdm. hafa ekki heldur trúað honum, af því hann hefir verið svo orðljótur í garð andstæðinga sinna, gert þeim upp illar hvatir og tilhneigingar og hefir því fengið skömm allra góðra manna. Hann hefir yfirleitt verið, eins og ég orðaði það um daginn, mylnusteinn um háls sinna flokksmanna, þar sem hann hefir dvalið. Ég þarf ekki að bera fram óskir um, að hann verði það á Sjálfstfl. hér í Rvík; ég veit, að svo verður.

Komu þær óskir ekki um daginn? Mér heyrðist það

. Þá vildi hv. 6. þm. Reykv. segja, að við hefðum sagt ósatt í nál., að nm. virtust ekki vilja fylgja frv. óbreyttu, en mínu máli til sönnunar bendi ég á, að brtt. hafa komið frá öllum nm. nema þeim, sem vilja fella frv. Hv. þm. kallar sínar till. ekki brtt., af því það voru brtt., sem hv.þm. G.-K. gat fallizt á. Þetta minnir mann á söguna um manninn, sem ekki át kjöt, en át steik. Ég hefi að mestu leyti varazt persónulegar deilur hér í d. og aldrei hafið þær að fyrra bragði. Hinsvegar hafa þeir hv.þm. í skammakróknum ætíð byrjað og ráðizt oft á mig. Ég get minnt á, að það hefir oft verið dæmt milli okkar hv. 6. þm. Reykv. Við höfum verið í kjöri í sama kjördæmi, og ég hefi alltaf borið hærri hlut. Ég er ekki að deila á þennan hv.þm. eða hælast um. Málstaður hans hefir alltaf verið verri og verr varinn, og þess vegna hefir hann borið lægri hlut. - Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja meira um þetta, en ef við hv. 6. þm. Reykv. eigum eftir að leggja mál okkar í dóm, þá er ég ekki hræddur við þann dóm.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Það hlægir mig að heyra þennan hv.þm. játa, að hann flaut inn af því stefnan, sem hann telur sig fylgja, er í meiri hluta, og svo getur hann miklazt af því að hafa komizt ofan á sér miklu hæfari mann. Ég gæti nákvæmlega á sama hátt tekið manninn, sem situr hér til hægri handar við mig. Þetta er sama og ég tæki hæstv.atvmrh. og segði, að hann hefði verri málstað, af því mér tókst að fella hann. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að það hafi verið af því, að hann væri verri málsvari. Það var vegna þess, að mín stefna hafði meira fylgi þar, eins og hans stefna, eða sú stefna, sem hann hengir sig á, hefir á Ísafirði. Ég gæti fyrirgefið öllum öðrum en þessum hv.þm., þó að þeir hefðu notað svona rök, en þegar þetta er sá maður, sem flýtur inn eingöngu vegna þess, hve fylgi stefnunnar er mikið, en munar minnstu, að persónuleg andúð og fyrirlitning felldi hann. En það hjálpaði honum m. a., að flokkurinn átti menn, sem voru honum fremri og meira virtir, og hann notaði þá til að lyfta sér. Það situr því sízt á hv.þm. Ísaf. að nota svona tyllirök, þar sem hann flaut eingöngu á flokksfylgi. 

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) Hæstv. atvmrh. hefir sagt það, sem ég ætlaði að segja. Það má vera meiri stefnan, sem getur fleytt jafnheimskum manni og jafnmiklum glæpamanni og mér er lýst af þessum hv.þm. inn á þing. Ég er stoltur af að fylgja þvílíkri stefnu. Að öðru leyti mun ég ekki svara þessum peningadreng úr Kjósinni.

Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson) Það er ekki mikil þörf á að svara hv.þm. Ísaf. En af því hann minntist á, að hann færi aldrei með persónulega áreitni í annara garð, vil ég minna á, að það hefir aldrei verið haldin jafnpersónuleg svívirðingaræða eins og sú, er hann flutti um mig hér í deildinni um daginn og tók hann heilan dag að semja. Hún var vitanlega klaufalega samin, en söm var hans gerð. Út af því, sem hann sagði, að ég hefði alltaf tapað fyrir honum, vil ég minna á, að hann bauð sig fram tvisvar í Norður-Ísafjarðarsýslu. Ég mælti móti honum og N.-Ísfirðingar létu hann falla fyrir þeim manni, sem Sjálfstfl. hafði í kjöri. Það er mjög greinilegt, að það var ekki eingöngu stefnunnar vegna, heldur miklu fremur mannsins, því sá næsti af hans, flokki, sem bauð sig þar fram, fékk miklu meira fylgi. Ég vil bæta því við það, sem hann sagði um, að hann væri stoltur af þeirri stefnu, sem hafð svo mikið fylgi að koma honum inn á þing, að þeirri stefnu hefir þó ekki tekizt að safna um sig fleiri mönnum en það, að hún hefir hálfu minna fylgi í landinu en sú stefna, sem ég fylgi.

Bergur Jónsson Það var auðheyrt á hv. 6. þm. Reykv., að sannaðist á honum máltækið: Sök bítur sekan. Þessi maður er alþekktur um allt land að óvandaðri meðferð með sannleikann en flestir aðrir leyfa sér. Ég vil ráða öllum, sem vilja fá sannanir fyrir þessu, til að lesa blaðið Heimdall.

Ég ræð mönnum líka til þess

. Ég þekki þennan hv.þm. líka af framboðsfundum í Barðastrandarsýslu, og mér þykir ógeðfellt, að þessi maður sé að halda siðferðisprédikanir. Ég get ekki að því gert, að mér sárnar þegar svona menn eru að setja sig í dómarasæti, látast elska sannleikann, en eru öðrum mönnum breyskari. Ég get nefnt sem dæmi um ósannindahneigð hans, að hann fór með ósannindi í sambandi við Skuldaskilasjóðinn. Það er margsannað, og ég hefi fært rök að því áður, að hann fór með ósatt mál í Morgunblaðinu í þessu efni.

Þetta er ósatt

.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Allshn. hefir ekki unnizt tími til að athuga þetta mál til fullnustu. En ég geri ráð fyrir, að það verði ekki um miklar breyt. að ræða á því frá n., og þess vegna hefir n. ekkert við það að athuga, þó að frv. verði samþ. til 3. umr. En ég vil aðeins beina þeirri ósk til hæstv. forseta, fyrir hönd n., að hann taki þetta mál ekki á dagskrá til 3. umr. fyrr en n. hefir unnizt tími til að ljúka athugunum sínum á frv., sem ég geri ráð fyrir, að verði næstu daga.