Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Árnason) Það hafa komið fram tvær brtt. við þetta frv. frá tveimur háttv.þm. Þær eru á þgskj. 82 og 102. Jeg býst ekki við, að komið geti til mála að fallast á brtt. á þgskj. 82.  (P. O.: Það er búið að taka hana aftur)  . Jæja, fyrst svo er sný jeg mjer að brtt. á þgskj. 102. Þó að hún hafi ekki komið fyr en í þessari andránni og fjárhagsnefnd hafi þess vegna ekki haft tækifæri til að taka afstöðu til hennar þá geri jeg ráð fyrir að mjer sje óhætt að segja að nefndin muni vera á móti henni að minsta kosti að því er snertir tóbaks- og vindlatollinn. Um hækkun sódavatnstollsins úr 4 aurum upp í 6 aura er það að segja að þetta hefir litla þýðingu fyrir landssjóð og tekjuaukinn, sem af þessu leiddi gerði hvorki af nje frá. Hann næmi svo afarlitlu, varla nema örfáum hundruðum króna. Innihaldið er verðlítið að eins nokkrir aurar, og þess vegna yrði gjaldið tiltölulega hátt. Þegar svo við þetta bætist, að tollurinn gæti skoðast sem verndartollur, því innlendar sódavatnsgerðir eru hjer nokkrar, þá er vafasamt, hvort rjett er að samþykkja þessa hækkun. Þá vík jeg mjer að tóbakstollinum. Brtt. fer fram á að nema brott hækkunina á tóbaki og lækka hana af vindlum úr 8 kr. niður í 7 kr. Ef farið verður að róta þannig til frv. stjórnarinnar, fella burtu, lækka og skera af, þá verður það að mestu þýðingarlaust. Frv. stjórnarinnar gerir ráð fyrir 170 þús. kr. tekjuauka fyrir landssjóð, þar af tæp 130 þús. af tóbaki og vindlum. Okkur kemur öllum saman um, að þörf sje á að auka tekjur landssjóðs, og þar sem þetta frv. yrði þýðingarlítið án tóbakshækkunarinnar, og þar sem tóbak og þess háttar getur á engan hátt talist nauðsynjavara, þá verð jeg að leggja á móti brtt. Þá er farið fram á að hækka tollinn á brjóstsykri úr 1,50 kr. upp í 2 kr. Það virðist sjálfsagt að tolla, og það allhátt brjóstsykur og annað sælgæti, sem að eins er skaðleg óhófsvara. Hækkun sú, sem brtt. leggur til nemur ekki miklu, og væri víst ekki mikill skaði skeður, þó hún næði fram að ganga. En þar sem hjer er rekin innlend brjóstsykurgerð, þá verður tollurinn, þegar hann er orðinn 2 kr. á kg, verndartollur fyrir þá iðju. Og það út af fyrir sig eru mótmæli gegn brtt. En með því nefndinni hefir borist til eyrna að von sje á frv. um gjald af innlendri brjóstsykurgerð, og í því trausti að það gangi fram, þá mun nefndin greiða atkv. með þessari brtt.

Björn R. Stefánsson Eftir því, sem ætla mætti, ef bygt væri á greinargerð stjórnarinnar, þá fer brtt okkar mín og háttv.þm. Borgf. (P. O). fram á tekjurýrnun, sem næmi alt að 97 þús. kr. Jeg get viðurkent að það er ábyrgðarhluti, nú á þessum tímum, að rýra tekjur landssjóðs. En þó eru óneitanlega takmörk á því, hvað langt má ganga í því að tolla einstakar vörutegundir, en auk þess býst jeg ekki við að tekjurýrnunin verði eins mikil og áætlað er. Það sem aðallega hvatti mig til að bera fram þessa brtt., var óttinn við tollsvik. Tóbak er vara sem auðvelt er að smygla inn, og óspart er smyglað inn. Jeg hefi orðið var við tollsvik á tóbaki og það áður en tollurinn var orðin tiltakanlega hár. Hásetar, bæði á fiskiskipum og öðrum skipum, hafa oft með sjer poka og pinkla, úttroðna af ýmsum tegundum tóbaks. Þetta hefir átt sjer stað lengi um land alt og hlýtur að aukast, eftir því sem tollurin í hækkar. Ábatavonin verður meiri, freistingin meiri, tollsvikin meiri. Og það er einmitt þetta, sem vekur ótta minn á því, að tekjurnar hækki ekki að sama skapi og tollurinn. Og það er af þessari ástæðu, að jeg býst ekki við, að brtt. okkar hafi í för með sjer eins mikla tekjurýrnun og ætla má eftir greinargerð stjórnarinnar. Hv. frsm. (E. Árna.) gat líka um sódavatn, öl og þess háttar, og þótti hækkunin mikil á svo verðlítilli vöru. En hún er ekki eins verðlítil og hann vildi halda fram. Lítrinn af sódavatni er hjer seldur á aðra krónu og þegar svo er, þá er auðsætt, að það er ekki svo verðlítið, að það - slík vara - ekki megi bera þetta gjald. Hann talaði einnig um verndartolla Jeg get fallist á, að margt geti verið til í því. Því gæti verið rjett að taka tillit til þessa og leggja skatt á innlendan gosdrykkjatilbúning, þegar aðflutningsgjaldið er orðið þetta hátt. Á leiðinni er líka frv. um skatt á innlendan brjóstsykur. Jeg veit ekki, hve miklu hann næmi, því engar skýrslur hefi jeg enn athugað um eyðslu á honum. En hún er mikil; það eitt er vís. Hann er síst þarfari en tóbakið og mætti að öllu leyti eins vel bera álagningu. Að vísu er altaf leiðinlegt að skatta innlendan iðnað, en þó er það að eins hliðstætt því, sem gert er við tóbakið, og væri því ekkert nýmæli í íslenskri löggjöf.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg er þakklátur fjárhagsnefnd fyrir það, hve vel hún hefir tekið þessu frv. En að því er snertir brtt. á þgskj. 102, þá verð jeg að mæla á móti því, að hún verði tekin til greina. Mjer finst óskiljanlegt annað en menn verði að viðurkenna, að þessi hækkun, sem frv. fer fram á, er rjettlát, þegar tillit er tekið til þeirra tíma, er við lifum á. Ef við lítum til annara þjóða, þá sjáum við, að þær velja einmitt þessa leið. Þær hækka toll að miklum mun á samskonar vörum og þeim, sem frv. ræðir um. Þar sem stjórnarfrv. fer fram á 8 kr. toll af vindlum, þá getur það ekki talist of mikið. Þessarar vöru neyta aðallega efnaðri menn, og hækkunin verður þess vegna ekki tilfinnanleg. Aðalástæða háttv. flutningsmanns þessarar brtt. var óttinn við tollsvikin, og háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) talaði um háseta, sem bæru tóbak í land í pokum og pinklum. Jeg get ómögulega litið svo á, að þessi rök sjeu nægileg til að byggja á brtt. Hækkunin, sem frv. fer fram á, ætti ekki að hafa í för með sjer meiri smyglun en nú er. Þeir, sem eru þannig skapi farnir, að þeir finni hjá sjer hvöt til tollsvika, mundu eins smygla inn hvort heldur þeir fengju einni krónu meira eða minna. Annars er það dálítið einkennilegt að vera á móti tollhækkun af hræðslu við tollsvik. Það lægi óneitanlega miklu nær að reyna að skerpa eftirlitið, þannig að smyglunin minkaði af því, en ekki vegna þess, að tollarnir væru lágir. Jeg vona, að háttv. deild taki frv. vel og fari ekki að draga úr þessari sanngjörnu hækkun. Ef svo verður gert, ef brtt. á þgskj. 102 verður samþ. þá veit jeg ekki hvar lendir, því sú breyting drægi aðrar á eftir sjer. Við getum ekki farið þá leið, því landsjóði er bráðnauðsynlegur tekjuauki. Það munar ekki mikið um liðinn a. Jeg fyrir mitt leyti skal ekki leggja á móti því, að þessi hækkun á sódavatnstollinum nái fram að ganga. Sama má segja um d., og hvað viðvíkur skatti á innlendum brjóstsykri, þá virðist mjer hann sanngjarn. Að vísu gæti hann ekki fært landssjóði mikið, en það safnast þegar saman kemur. En um liðina b. og e. hefi jeg að endingu það eitt að segja, að jeg vil eindregið mæla með því, að þeir verði feldir, því jeg fæ ekki annað sjeð en þessi hækkun á tóbaks- og vindlatolli sje í alla staði sanngjörn, auk þess sem hún er nauðsynleg landssjóði.

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki vera langorður. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) vildi gera lítið úr óttanum við tollsvik, og vildi ekki telja það næga röksemd fyrir framkomu brtt. okkar, um niðurfærslu tóbakstollsins. Hvað sem um það verður sagt, þá er það víst, og það undirskrifa líklega flestir, að freistingin til tollsvika hlýtur að aukast við hækkun tollsins. Nú er ætlast til, að hann verði helmingi hærri heldur en hann var fyrir fáum árum. Þá var hann 2 kr., 1917 var hann færður upp í 3 kr., og frv. stjórnarinnar fer fram á að hækka hann nú upp í 4 kr. Meðan hann var 2 kr., þá komu þráfaldlega fyrir tollsvik, og það í stórum stíl, t. d. hjer í Reykjavík. Nú á að gera tollinn tvöfalt hærri en þá, og það dylst víst engum, að freistingin, og þá tollsvikin, verði meiri. Ástæðu okkar, hvað þetta snertir, er því enn ekki hnekt. Mjer skilst, að þessi hækkun sje rökstudd með því, að landssjóður þarfnist tekna, hvað sem það kostar, og þá sje rjettast að hækka tolla á þeim vörum, sem ekki sjeu nauðsynjavörur. Tóbak er ekki kallað nauðsynjavara; en hvað um það; margir telja sig alls ekki geta án þess verið. Jeg hefi heyrt marga tóbaksmenn halda því fram, að þeir vilji heldur vera svangir en tóbakslausir. Þó að þeir kjósi þetta ef til vill ekki til lengdar, þá nægir þetta þó til að sýna, að tóbak er vara, sem menn afla sjer í lengstu lög, og það þó þeir verði að neita sjer um ýms önnur þægindi til þess. Mig minnir, að það væri hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), sem komst að þeirri niðurstöðu 1917, er tóbakstollurinn var þá til umræðu, að meðaltóbaksnotkun væri um 4 kg. á mann. Setjum nú svo, að það sjeu 5 menn á sama heimili, sem neyta tóbaks; þá er þessi tveggja ára tollur 40 kr. skattur á slíkt heimili, af þessari einu vörutegund. Það hefir verið talað um, að þessi hækkun kæmi aðallega við ríku mennina; en svo er ekki. Þeir borga ef til vill mest af tollinum, en hann kemur þó ekki tilfinnanlegast við þá; jeg tel ekki eftir þeim að borga hann. Þeir, sem mest finna til hans, verða fátæklingar og gamalmenni, sem geta ekki neitað sjer um tóbak. Þeir slíta sjer út og hafa slitið sjer út í þágu þjóðfjelagsins, hafa átt við þröng kjör að búa, hafa, sumir hverjir, lítils notið af gögnum og gæðum lífsins. Einasta ánægjan þeirra í ellinni er ef til vill pípan eða pontan. Sjer til skap- og hugarljettis taka þeir í nefið eða þess háttar. Svo á að fara að taka af þessum mönnum ánægjuna, eða gera þeim erfiðara fyrir að geta veitt sjer hana; það á að leggja á þá byrði, í stað þess að ljetta af þeim. Stjórnin ber fyrir sig, að auka þurfi tekjurnar, og það er satt. Helst hefði þurft að taka alla tollalöggjöfina fyrir og endurskoða. En ekki vil jeg kasta hnútum að stjórninni, þó henni hafi ekki unnist tími til þess. Á þessu þingi verður því að reyna að lappa eins mikið og hægt er upp á þetta margbætta fat, til þess að það geti hulið nekt landssjóðs. En það get jeg ekki fallist á, að altaf eigi að bæta á þessa sömu tekjustofna, og þá einkum þessa sömu vörutegund, sem þó ber mikið fyrir. Hún er heldur ekki að minsta kosti meiri óþarfi en margt annað, og get jeg þar nefnt brjóstsykurinn. Við viljum láta hækka á honum, og jeg er hissa á, hvað hæstv. fjármálaráðherra tók því fálega.  Þá mætti líta víðar og tolla og hækka toll á ýmsum nýlenduvörum, svo sem rúsínum og kryddvörum.  (E. A.: Ekki eru þær óþarfi.)  Menn geta að minsta kosti vel án þeirra verið.  (E. A.: Komast menn af án grauts?)  Ekki ef ekki gæti annað komið í hans stað, og enginn er of góður til að jeta hann rúsínulausan. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) benti á aðrar þjóðir í þessu sambandi, hvað þær sjeu nú djarftækar í skatta- og tollaálögum, og dettur mjer þá í hug að vekja athygli hæstv. fjármálaráðherra á því, að Englendingar hafa í hyggju að koma á piparsveinaskatti, og mætti vel athuga það. 

Fjármálaráðherra (S. E.) Það var að eins örstutt athugasemd. Ástæður stjórnarinnar fyrir því, að hækka tollinn á tóbakinu, voru aðallega þær, að það hlýtur að teljast óþarfavara. Jeg ímynda mjer, að óhætt sje að halda því fram, að mönnum liði alt eins vel, þótt þeir sjeu án þess, því að vitanlegt er, að það hefir skaðleg áhrif á líkamann. Jeg verð því að segja það, þótt jeg unni gamalmennum alls hins besta, að jeg tel ekki rjett að taka svo mikið tillit til þess, að þessi sanngjarni skattur verði ekki lagður á tóbakið. Háttv. þm. Borg. (P. O.) reyndi í ræðu sinni að slá á tilfinningastrengi manna í máli þessu, og jeg verð að játa það, að hann varði brtt. sína eins vel og unt var. En það, sem hjer verður að ráða úrslitum, er það, að hjer er um munaðarvöru að ræða, sem vel er fallin til skattaálagningar. Jeg get vel verið með því, að hækka beri skatt á glysi og nýlenduvörum, en sú leið er vandrötuð, og mundi þar stranda á sama skerinu, sem oft hefir verið á minst, en það eru vandræðin með tollgæsluna. Annars hefir ekkert komið fram, sem rjettlætt geti það, að fella þessar till. stjórnarinnar. Og víst er um það, að rjettlátara er að hækka tollinn á tóbaki en að flytja hann yfir á matvöruna, og mundi það engu síður koma hart niður á gamalmennum. Sú leið, sem háttv.þm. benti á, að leggja skatt á piparsveina, býst jeg við að þurfi nánari athugunar við.

0289Frsm. (Einar Árnason) Báðir háttv.flm.brtt. á þgskj. 102 (P. O. og B. St.) eru fjárhagsnefndinni sammála um það, að brýn þörf sje á að auka tekjur ríkissjóðs. Það lægi því nærri að ætla, að þeir vildu styðja hana að málum í þeim sökum. En það er ekki nóg að viðurkenna þörfina, en gera ekkert til þess að bæta úr henni. En besta hjálpin, sem þeir gætu veitt, væri sú, að taka aftur brtt. sínar. Nú er jeg alls ekki viss um það, þótt tollhækkun þessi komi í gildi, að hún nemi þá meiru en sem svarar verðfalli peninga. En allir sjá, að ríkissjóður getur ekki staðist það, að fá tekjur sínar svo að segja í sviknum eyri, en verða þó að greiða gjöld sín í fullum mæli. En hvað hefir svo verð á tóbaki verið hjer undanfarandi? Það hefir komist upp í 20 til 30 kr. pundið, og sýnir það, eins og jeg hefi áður sagt, að hjer er ekki um það spurt, hvað varan kostar, heldur hitt, að hún að eins fáist. Ein aðalástæðan, sem flutt er fyrir brtt., er tollsvikin. En það er hið sama og altaf hefir kveðið við síðan fyrst var um tolla talað. Á þingi 1917 flutti jeg, ásamt fleirum háttv.þm., frv. um tollhækkun á þessum sömu vörum, og var þá einnig borin fram sama ástæðan á móti, og meira að segja talið víst, að tekjuaukinn mundi enginn verða fyrir landssjóð. Jeg skal nú ekki segja um, hvort tollsvik hafa aukist síðan, en hitt veit jeg, að tollur þessi hefir orðið landssjóði talsverður styrkur. Auðvitað verður ekki hjá því komist, að einstöku skipverjar komi tollsvikum við, en það er engin ástæða móti frv. þessu; það mætti þá eins segja, að hætta yrði við alla tolla af þeim ástæðum. Aðallega mun tóbak vera flutt á land hjer í Reykjavík, og því skal ekki neitað, að tollgæsla er hjer helst til lítil. En hins vegar verður það að teljast vel mögulegt, að hún verði aukin, og sömuleiðis í öllum stærstu kauptúnum landsins. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) talaði í sömu átt og jeg, og hefi jeg því ekki ástæðu til að segja fleira. Að eins vil jeg, fyrir nefndarinnar hönd. leggja það fastlega til, að b.- og e.-liður brtt. á þgskj. 102 verði feldir. Hina liðina tvo mun nefndin ekki gera að neinu kappsmáli.

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki vera langorður, því að jeg veit, að allir bíða með eftirvæntingu næsta máls á dagskrá. Háttv. frsm. (E. Árna.) gat þess, að við flm.brtt. 102 mundum báðir viðurkenna þörfina á því, að auka tekjur ríkissjóðs, en vildum þar hins vegar hvergi nærri koma. Jeg veit þó ekki betur en að við höfum stutt öll þau tollafrv., sem komið hafa frá háttv. fjárhagsnefnd hingað til. Jeg verð því að telja það algerlega rangt og ástæðulaust af háttv.þm. (E. Árna.) að beita okkur þeim orðum. Þá gerði hann lítið úr því, að tollsvik mundu aukast eftir því, sem tollur hækkaði. En það verð jeg þó að álíta beina afleiðingu, svo framarlega sem eftirlitið er ekki aukið, og má geta nærri, hvernig fara mundi, þegar tollurinn á tóbaki er orðinn meira en helmingi hærri en innkaupsverðið á „normal“-tímum. Háttv. frsm. (E. Árna.) sagði, að verðið hefði nú komist upp í 20–30 kr. pundið. En það verð þekki jeg ekki. Hjer á Suðurlandi hefir það að minsta kosti tæplega komist upp úr 8 kr., eða þar um bil. En væri nú svo, að menn keyptu það við slíku verði, þá mælir það mjög sterklega á móti þeirri fullyrðingu hæstv. fjármálaráðherra, að tóbakið sje ekki nauðsynjavara, því að hverjum mundi koma til hugar að gefa 20–30 kr. fyrir eitt einasta pund af því, ef hann teldi sjer það ekki nauðsynlegt?

Bjarni Jónsson Jeg skil ekki, að beðið sje með eftirvæntingu næsta máls, þar sem menn sýna svo mikinn áhuga í þessu máli. með ýmsum getsökum hver í annars garð. Það er ekki rjett, að háttv.þm. Borg. (P. O.) vilji engan tekjuauka, þar sem hann vill koma á piparsveinaskatti, en þess var ekki rjett getið hjá honum, að Englendingar hefðu orðið fyrstir manna til þess að koma á slíkum skatti. Hjer á Íslandi er það svo, að samkvæmt gildandi lögum gjalda piparsveinar, sem hafa 2000 kr. í árslaun, 900 kr. í skatt á ári. Hugsanlegt væri það líka, að sá skattur næði til piparmeyja, og ef þær hljóta þann titil með sextán ára aldri, þá mundi það verða drjúgur tekjuauki. Mjer kemur ekki til hugar að fara að mæla á móti frv. þessu, enda mundi það þýðingarlaust, þar sem það er fyrir löngu viðurkent rjettmætt hjer að leggja hærri tolla á heilsuspillandi vörur, og hlýtur sú hugsun að liggja á bak við, að gjaldþol manna aukist við það að spilla heilsu sinni.

Einar Arnórsson Jeg hefi ekki hugsað mjer að munnhöggvast mikið eða lengi við hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), út af ræðu hans í gær. Það voru að eins fáein atriði í henni, sem jeg ætla að gera athugasemdir við. Hv. þm. Dala. (B. J.) og sömuleiðis hv.þm. (V.-Sk. (G. Sv.) gátu þess í ræðum sínum í gær, að klofningurinn hefði orðið í fossanefndinni út af hreinum og beinum aukaatriðum. En því mótmælir hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Hann telur það aðalatriði. Nú hefir nefndin, eins og menn vita, klofnað um það, hvort landeigandi væri eigandi vatnsins. En jeg vil leyfa mjer að kalla þetta „teoretiskt“ atriði. - Vil jeg nú fyrst rekja þau atriði, sem nefndin öll er sammála um. Jeg veit ekki betur en að það sje einróma álit hennar, að vötn utan heimalanda lögbýla heyri undir umráð ríkisins. Ef minni hl. er þar á annari skoðun, þá kemur mjer það alveg á óvart, því um það var öll nefndin sammála, þegar hún klofnaði. Enn fremur veit jeg ekki betur en að samkomulag sje um það, að hverri jörð, eða landareign, fylgi heimild til vatnsnota handa sjer til hverskonar þarfa sinna. Þá er að eins eftir spurningin um þau vatnsnot, sem landareignin ekki þarf með. Nú veit jeg ekki betur en að bæði í gömlum og nýjum lögum sjeu þau vatnsnot heimiluð öðrum, sem jörðin þarf ekki með sjálf. Má þar til nefna áveitulög bæði yngri og eldri, t. d. Jónsbók, Llb. 22. kap., og vatnsveitulögin frá 22. nóv. 1913, nr. 65. Námulögin frá 1909 eru einnig merkileg að því leyti, sem þau taka til vatnsorku. Það atriði, sem ágreiningnum veldur, er því það, hvort landeigandi eigi vatn eða orkunytjar vatns, sem ekki eru nauðsynlegar handa 1andi hans. Það er ágreiningsefnið, sem nú hefir verið blásið svona upp. Það er að vísu eðlilegt, þar sem það snertir hagsmuni nokkurra manna. En annað mál er það, hvort það skiftir svo miklu máli hagsmunalega, þegar alt er krufið til mergjar. Það fer eftir því, hvers virði vötnin, eða öllu heldur vatnsorkan, verða í framtíðinni, en það er aftur undir því komið, hvaða stefna verður tekin af löggjöfinni um sjerleyfi og sjerleyfaveitingar. - Jeg býst við, að allir skilji, hvað í þessu orði felst, þótt það sje nýtt orð í málinu. Ef sú stefna yrði nú efst á baugi, að hverjum, sem hafa vildi, yrði veitt sjerleyfi til að virkja vatn, þá myndu þeir ekki þurfa að kvarta, sem þegar hafa fengið vatnsnytjar á hendur sínar. þeir myndu þá auðvitað ganga fyrir með að virkja þau vatnsföll, sem þeir hafa náð tangarhaldi á, og sama er að segja um þá, sem hvorki hafa selt nje leigt nú. En hverfi nú orkunytjar vatnsins undir umráð ríkisins, þá geta þeir hvorki selt nje leigt, sem eiga það ógert, og gæti þá komið fram misrjetti nokkurt, en þó ekki í stórum stíl, þar sem svo er komið, að öll hin stærri orkuvötn eru komin á hendur einstakra manna og fjelaga. Það eru því ekki eftir nema óálitlegri vötnin, sem bíða mundu marga mannsaldra, ef tekin væru til virkjunar öll stærri vötnin, sem nýtileg eru. Það getur verið, að til sjeu einhverjar smásprænur óseldar, sem menn myndu renna hýrum augum til, ef veitt yrðu sjerleyfi í stórum stíl og ótakmarkað. En nú mun nefndin öll sammála um það, að slíkt komi ekki til mála, heldur sje sjálfsagt að gæta þar hinnar mestu varúðar. Og jeg hefi hjer fyrir framan mig álit hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), þar sem hann rjettilega tekur þetta fram, að gæta verði hinnar mestu varúðar í veitingu sjerleyfa. Talar hann þar um málið frá því sjónarmiði, að stóriðjan mundi draga verkalýðinn frá öðrum atvinnuvegum landsins, sem ekki mega neinn vinnukraft missa. Enn fremur bendir hann rjettilega á það, að annars vegar yrði að flytja inn í landið útlendan verkalýð, og tekur hann þar fram hættu þá, sem af slíkum innflutningi stafar, bæði fyrir tungu þjóðarinnar, siðferði o. fl. Ef maður má ráða af þessu áliti hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), þá getur það ekki orkað tvímælis, að hann er á sama máli og hv. meiri hl. um það, að ekki sje gerlegt að veita nokkrum einstaklingi eða fjelagi sjerleyfi til vatnsvirkjunar í stórum stíl. En ef sú stefna nær fram að ganga, að veita engin, eða mjög fá, sjerleyfi, og alt útlit er fyrir, að svo verði, ef hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og hv.þm. Dala. (B. J.) fá að ráða, þá er það gefið, að seld og óseld vötn renna frá fjalli til fjöru, eins og þau hafa áður gert, um ófyrirsjáanlegan tíma, því að þó gera megi ráð fyrir nokkurri fólksfjölgun, þá verður hún aldrei svo ör, að hægt sje að veila sjerleyfi með það fyrir augum, að nægur vinnukraftur sje til meðal landsmanna. Mjer er því spurn, hvers virði er þessi vatnsorka, sem enginn fær leyfi til að virkja? Og þótt hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) haldi fast fram þeirri skoðun, að einstaklingarnir eigi vatnið, þá dylst honum þó ekki, að hið opinbera löggjafarvald getur sett þær reglur um vatnið, er því býður við að horfa, og fram hjá því verður ekki farið, ef nota á vatnið til stóriðnaðar, eða annara stórfyrirtækja. Og það getur verið svo geysileg afmörkun í reglum hins opinbera, að þó að það á pappírnum viðurkendi eignarrjettinn, þá væri sú viðurkenning einskis virði, eða með öðrum orðum, það tæki það með annari hendinni, sem það gæfi með hinni. Það væri sama og sagt væri við mann: „Þú átt vatnið, en mátt ekki nota það“, eða eins og menn segðu við bóndann: „Þú átt jörðina, en mátt ekki rækta hana.“ Ef þessi stefna verður því tekin upp, er það auðsjeð, að þau vötn, er seld hafa verið, verða verðlaus, og þau, er ekki hafa verið seld, verða óseljandi og óleigjandi, og því einnig verðlaus. Þau verða því engan veginn verðminni heldur en þótt landið tæki eignarrjettinn í sínar hendur. Ef því stefnan um algert bann gegn sjerleyfum, eða stórfeldar takmarkanir á veitingu þeirra, sem stafar fyrst og fremst hættunni, sem leiðir af of örum innflutningi útlendinga, og í öðru lagi af hættunni, sem vofir yfir öðrum atvinnuvegum landsins, sökum verkamannaeklu, þá virðist mjer spurningin um eignarrjettinn vera algert aukaatriði. Þá vil jeg minnast nokkru nánar á nefndarálit hv. minni hl. (Sv. Ó.). Jeg hefi drepið nokkuð á hinar almennu athugasemdir hans á bls. VIII, IX og X, en mjer finst þær stinga nokkuð í stúf við skoðanir hv.þm. (Sv. Ó.), þegar hann fer að tala um einu leyfisbeiðnina, sem komið hefir til fossanefndarinnar. Jeg á við beiðnina frá fossafjelaginu „Titan“, sem fer fram á að fá sjerleyfi til að virkja alla Þjórsá í 15 ár, en úr þeirri á er hægt að vinna alt að 1000000 hestafla. Hv. minni hl. (Sv. Ó.) telur að vísu ekki gerlegt að veita leyfið eins og um er beðið, en hann álitur ekki frágangssök að leyfa fjelaginu að virkja Urriðafoss og Hestafoss, er hafa til samans 140–150 þús. hestorkur. Minnir mig, að háttv. 1. þm. S.- M. (Sv. Ó.) vilji leyfa fjelaginu að hafa fullvirkjað fossa þessa innan 5 ára. Eftir reikningi þessa fjelags þarf það að hafa þegar í þjónustu sinni 2000–3000 verkamenn. Gera má ráð fyrir, að hver þessara verkamanna hafi 5 manns í fjölskyldu, og yrðu það þá um 10000–11000 útlendir verkamenn, sem inn yrðu að flytjast á þessum 5 árum. Jeg veit að vísu ekki um mælikvarða hv.þm. (Sv. Ó.) á því, hvað hann álítur óhætt vera að margir útlendingar flytjist inn á einn stað á sama tíma, en hvað sem því liður, þá kemur þetta algerlega í bága við aðrar athugasemdir hans. Sennilega hefir hann ekki athugað nógu gaumgæfilega, hversu mikinn vinnukraft þyrfti til að virkja þessa tvo fossa. Þá vil jeg víkja nokkuð að eignarrjettinum. Þó einhver þjóð hafi viðurkent eignarrjett einstaklinganna á vatni, þá tíðkast nú víða sú stefna, að virkjuð vötn falla eftir vissan áratíma undir ríkið. Þessa reglu hafa þær þjóðir tekið upp, sem áður hafa „forskrifað sig“, t. d. Norðmenn, því nú eru þeir ekki fáir þar í landi, sem farnir eru að sjá, hver hætta stafaði af að viðurkenna eignarrjett einstaklinganna á vatni, eins og þar var gert með lögunum 1. júní 1887. Þótt hv. minni hl. vitni mikið í Norðmenn í þessum efnum, sínu máli til stuðnings, þá vil jeg láta hann vita, að í Noregi var litið rannsakað, hvað draga mætti út úr fornum lögum um þessi efni, enda eru gömul lög Norðmanna um þessi efni miklu órækilegri en Grágás og Jónsbók. Þá spurði hv. minni hl. að því, hvað ætti að gera, ef þessi eignarrjettur væri ekki viðurkendur, og tók það dæmi, að ef einhver kæmi til manns og heimtaði land af honum, þá yrði það álitið rán og óhæfa. Jeg skal játa, að til eru þeir menn í landinu, en það er ekki meiri hl. fossanefndarinnar, sem halda því fram, að í raun og veru eigi eignarrjetturinn ekki að vera til. Þetta eru þeir menn, sem standa fyrir tímariti, sem gefið er út í Norðurlandi og nefnist „Rjettur“. Þessir menn telja hjer fyrir fólki trú Henry Georges, sem kendi, að taka bæri grunnrentu undir ríkið af öllum landeignum. Vill „Rjettur“ þeirra fjelaga leggja fyrst lágan skatt á eignirnar, en smáhækka hann svo, þar til jörðin er orðin einskis virði og falli þannig undir ríkið. Og mjer er nær að halda, að þessir menn standi ekki mjög fjarri hv. minni hl. (Sv. Ó.), heldur sjeu flokksbræður hans, eða að minsta kosti munu sumir þeirra ætla að bjóða sig til þings upp á stefnuskrá flokks þess, er hann tilheyrir, og þar með þessa „grunnrentu“-kenningu. Jeg veit reyndar ekki með vissu, hvort hv.þm. (Sv. Ó.) er sammála þessum mönnum, en þó finst mjer það ekki vera ólíkt gáfnafari hans, að hann geti sætt sig við það, að menn með tímanum missa jarðir sínar, en halda eignarrjetti sínum yfir vatninu. Þá var minst á það, hvernig á því stæði, að greinargerð væri ekki enn komin með frv. þessum, en því hefir háttv.flm. (B. J.) svarað, svo jeg get leitt það hjá mjer að mestu. Þó vil jeg láta þess getið, að það er að mestu leyti sök hv. minni hl., því verkið gekk mjög seint, er nefndin var öll saman, því að hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) tafði allmikið verk nefndarinnar með lítilsverðum og einatt fráleitum athugasemdum sínum. Þá fann hv.þm. (Sv. Ó.) að því, að frágangurinn á frv. meiri hl. væri mjög slæmur. Hafði hann það aðallega út á hann að setja, að málsgreinar í grein hverri væru tölusettar og undirskiftingarnar merktar a, b, c, o. s. frv. Það hafði jeg aldrei haldið, að nokkur þm. áfeldi okkur fyrir þetta, því jeg hefi altaf vitað það talinn kost á lögum, að skiftingar allar væru sem greinilegastar, svo hægt væri að átta sig á þeim fljótlega. En auðvitað er það mikið leiðinlegt, úr því svona illa tókst til, að þeir menn, er voru með mjer við samningu frv., þeir hv. 6. landsk.þm. (G. B.), hv.þm. Dala. (B. J.) og verkfr. Jón Þorláksson, skyldu ekki hafa fengið að sitja altaf við fætur meistarans úr Firði, svo að þeir hefðu getað lært að semja lýtalaust frv. af honum. Jeg skal taka það fram, að jeg hefi ekki viljað fara út í eignarrjettarspursmálið á þessu stigi málsins, því jeg geri ráð fyrir, að meiri hl. hv.þm. hafi ekki enn kynt sjer nógu vel ritgerðir bæði meiri og minni hl. nefndarinnar, því að skamt er síðan þær komu fram. Umræður um það efni eiga líka betur heima við 2. umr. eða frh. 1. umr.

Sveinn Ólafsson Er jeg hefi nú hlýtt á ræður manna hjer, flýgur mjer í hug setning Skarphjeðins: „Mikils þótti þeim þá við þurfa“. Þrír af mestu málskrafsmönnum hv. deildar hafa risið upp og mótmælt því, sem jeg sagði í ræðu minni í gær um vatnalagafrv. meiri hl. Einn þeirra reyndi aðallega að sýna fram á, að jeg hefði haldið mjer við aukaatriði, en ekki aðalatriði í þessu máli, og hefði þetta aukaatriði valdið klofningi fossanefndarinnar. Það skal hjer fram tekið út af þessari freklegu fullyrðingu hans, að ósamkvæmni um þetta kemur glögglega fram hjá þessum hv. mótstöðumönnum mínum. Hv. frsm. meiri hl. (B. J.) sagði í framsöguræðu sinni: „Ef nú eignarrjettur einstaklingsins yfir vatninu er löglega viðurkendur, þá snarar ríkið frá sjer sínum rjetti til hans.“ Og hv.þm. (B. J.) virtist telja slíkt hættulegt. Hann virðist því kominn býsna nærri þeirri ályktun, að um rótnæman ágreining eða mismun sje að ræða. Eftir frv. minni hl. er rjettur einstaklingsins viðurkendur, en eftir frv. meiri hl. ekki viðurkendur. Annars er það fráleitt, að jeg áliti tilvitnuð orð hans rjett, að eitthvað nýtt væri skeð, ef rjettur landeigenda væri viðurkendur, því þessi rjettur einstaklinganna hefir verið viðurkendur hjer á landi frá því lög voru fyrst sett landsmönnum, og frv. minni hl. er beint framhald þeirrar lagasetningar, sem hjer hefir jafnan gilt um yfirráð vatnsins. Þá vil jeg snúa mjer að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Mjer fanst hann vera að gefa mjer olnbogaskot í ræðu sinni í gær, en gafst ekki færi á að svara honum þá. Hann vítti það mjög harðlega, að jeg hefði leyft ákveðnu blaði að birta till. minni hl., áður en meiri hl. gat birt sínar, og hann gaf jafnvel í skyn, að þessi birting hefði gengið á undan afhending álitsins til stjórnarinnar. Þetta taldi hann mestu ósvinnu og velsæmisbrot. Það er nú eigi alveg spánnýtt að heyra þetta í ræðu eða riti hjer um slóðir, en um hitt er eigi hirt, þótt öll atvik að þessu sjeu rangfærð. Jeg verð því fyrst og fremst að geta þess, að minni hl. fossanefndar afhenti stjórninni álit sitt 14. apríl með vatnalagafrv. og greinargerð, og að jeg afhenti mitt sjerstaka álit 19. apríl með sjerleyfislagafrv. og greinargerð, jafnframt og jeg sagði upp störfum í fossanefndinni. Minni hl. hafði þá eigi komist að prentun á skjölum sínum vegna prentunar á frv. meiri hl., sem stjórnin fjekk um sömu mundir. Stjórnin sá sjer eigi fært að taka frv. til flutnings, og var með því svo gott sein ákveðið, að þau skyldu verða þingmannafrv. Við minni hl. menn töldum okkur því hafa fulla heimild til að auglýsa öðrum niðurstöður okkar, og það því fremur, sem einnaf meiri hl., hv.þm. Dala. (B. J.), hafði þá löngu látið sjerprenta til útbýtingar og útbýtt ritgerð sinni úr áliti meiri hl. um eignarrjett að vatni. Hjer var því vandalaus eftirleikur og auðsætt, að ef nokkur hefir brotið hjer velsæmisreglur, þá er það hv.þm. Dala. (B. J.), sem ríður þar á vaðið. Annars er alt þetta skraf um velsæmisbrot hjegóminn einber. Þjóðin átti heimting á að sjá niðurstöður af starfi nefndarinnar svo fljótt, sem verða mátti, og það var hrein og bein ósvinna við hana að fela nefndarálitið í skúmaskotum fram til þings. - Um þetta virtist líka hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) mjer samdóma á vorþinginu 1918, því þá vítti hann mjög harðlega seinlæti fossanefndar í að birta almenningi niðurstöður rannsóknanna. Jeg get að mestu gengið fram hjá þeim ógeðslegu ummælum hv.þm. V.- Sk. (G. Sv.), sem fjellu hjer í gær um framliðinn mann, en illa snertu þau mig og óverðskulduð tel jeg þau verið hafa.  (G. Sv.: Hver var það?)  . Hv. þm. vissi í gær, hver það var, og hlýtur í dag að muna svo langt. Þá lagði hv.þm. A.-Sk. (G. Sv.) mikla áherslu á það, að ágreiningur milli meiri og minni hl. fossanefndar væri nær enginn, og vildi sanna þá kenningu með því, að báðir nefndarhlutar væru sammála um rjett ríkisins til vatns í öræfum og almenningsafrjettum. En þetta sannar einmitt það, sem minni hl. heldur fram, að vatnsrjettindin fylgja ávalt landinu, hvort heldur einstaklingar eiga landið eða ríkið, og enginn getur efast um, að ríkið eigi það land, sem enginn einstaklingur getur helgað sjer. Þá þótti mjer undarlega við bregða, er hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) fór að bera saman ákvæði vissra greina í frv. meiri og minni hl. og komst að þeirri niðurstöðu, að 2. gr. í frv. meiri hl. og 2. gr. í frv. minni hl. segðu báðar það sama. Jeg vil svara þessu með því, að biðja menn að lesa greinarnar saman. Að mínu áliti segir 2. gr. í frv. meiri hl. ekki neitt. Hún tekur það eitt fram, að hver megi hagnýta sjer vatn eftir því, sem lög standa til, og er það víst ekki meira en hver maður vissi áður. Hins vegar markar 2. gr. hjá minni hl. glögglega rjett landareignar til þess vatns, sem á henni er. Þetta geta hv.þm. sjálfir sjeð og athugað, og þýðir ekki að þræta um slíkt. Annars langar mig til að benda á eitt atriði, sem ekki kom fram við umr. í gær. En það sýnir, að öll nefndin var á líkri leið framan af, sem minni hl. er nú. í marsmánuði 1918 tilkynti nefndin stjórninni, að hún teldi vatnsrjettindi í öræfum og almenningsafrjettum ríkiseign, og því óheimil sala á þeim. Stjórnin tilkynti síðan sýslumönnum um land alt, að ríkið gerði kröfu til þessara vatnarjettinda. Af þessu er það ljóst, að nefndin hefir öll verið sammála fram í marsmánuð 1918 um þann sjerstaka rjett ríkisins til vatns á þessum svæðum, en í því liggur eftir andstöðuályktuninni, að hún hafi ekki talið ríkið eiga vatnsrjettindin á löndum einstakra manna. Þá vil jeg leyfa mjer að víkja nokkrum orðum að ræðu háttv. 2. þm. Árn. (E. A.). Það var reyndar ekki ýkja margt í ræðu hans, sem jeg finn ástæðu til að athuga. Hann var tiltölulega hógvær, enda hafði jeg ekki gefið honum neina ástæðu til stóryrða. Samt var ýmislegt í ræðu hans ekki rjett. Hann sagði t. d., að meiri og minni hl. nefndarinnar hefði verið sammála um, að ríkið ætti vatn alt utan heimalanda lögbýla. Hjer ruglar hv. ræðumaður (E. A.) saman landareign og heimalandi lögbýlis, svo sem gert er í 17. gr. vatnalagafrv. meiri hl. Heimaland er sá hluti landareignar, sem búsmali gengur í, og getur á stórum jörðum verið meiri hl. landareignar.  (E. A.: Þetta er deila um orð. Jeg nefndi landareign)  . Jeg get eigi gert að því, þótt hv.þm. (E. A.) misskildi orðið heimaland, en jeg tók þetta fram, af því að minni hl. hefir alls eigi ruglað saman heimalandi og landareign, eins og hv.þm. (E. A.) gaf í skyn. Minni hl. hefir altaf talið, að jarðeigandinn ætti vatn út að landamerkjum, en ekki eingöngu í heimahögum. Háttv. ræðumaður (E. A.) vildi og halda því fram, að það skifti litlu máli í raun og veru, hvort viðurkenning eignarrjettar einstaklinga á vatninu yrði ofan á eða ekki, því helstu fallvötn væru komin úr höndum eigendanna. Þetta er ekki rjett. Sum helstu fallvötnin eru enn þá óseld, t. d. Lagarfljót og Botnsá í Hvalfirði, auk fjölda annara vatnsfalla sunnan og austan á landinu og víðar. Og margar ár eru enn órannsakaðar. Hv. þm. (E. A.) og þm. Dala. (B. J.) vildu og leiða rök að því, að við værum sammála að því er sjerleyfislöggjöfina snerti. Jeg get með sanni sagt, að mjer væri það mikið gleðiefni, ef við gætum orðið þar sammála. En jeg er því miður hræddur um, að okkur greini töluvert á í því efni. Á það benda ummæli hv. 2. þm. Árn. (E. A.). Jeg vissi vel, að þau áttu að skiljast sem sneið til mín um það, að jeg hefði rekið erindi fossafjelagsins Titan. Jeg tek mjer ekki slíka títuprjónastingi nærri. Jeg vil um það benda á svar mitt við þingsál. frá 15. sept. 1917, um skipun fossanefndar, sem lesa má á bls. VI til XI í nefndaráliti minni hl. Hlutafjelagið Titan hefir sótt um leyfi til þess að virkja alla Þjórsá. - Jeg hefi í tilvitnuðu nál. lagt á móti slíkri virkjun, og lagt áherslu á, að slík virkjun, - ef Alþingi vildi leyfa hana, - mætti ekki ná lengra en að tveim neðstu fossunum árinnar. Auk þess hefi jeg lagt til, að margfalt harðari sjerleyfisskilyrðum yrði beitt en fjelagið fer fram á, og undanþágukröfum þess um skattgjald að litlu eða engu sint. Og þetta ætti þá að vera að draga taum fjelagsins.  (B. J.: Jeg var einmitt að reikna, hversu mikinn mannafla þyrfti til þess að virkja þessa tvo fossa)  . Jeg skal ekki rekja þann reikning að þessu sinni. Jeg geri ráð fyrir, að við reiknum þar ef til vill báðir með röngum tölum. En um þá ljelegu vörn fyrir slæmum málstað, sem mótstöðumennirnir þykjast hafa í því, að væna mig um erindisrekstur fyrir útlent fossafjelag, get jeg að öðru leyti sagt það, að jeg læt slíkt inn um annað eyrað og út um hitt. Veit, að öllu voru sjálfstæði og menningu er óhætt fyrir útlendum áhrifum, ef enginn stendur nær fossafjelögunum útlendu af nefndarmönnunum en jeg. Þá vil jeg athuga ofurlítið atriði, sem kom fram í ræðu hv.þm. Dala. (B. J.) í gær. Það eru hin svo nefndu missmiði á fossalöggjöf Norðmanna. Hann hjelt því fram, að viðurkenningin í fossalögum þeirra frá 1887 á eignarrjetti einstaklings á fossum stafaði af fljótfærnislegri slysni, sem nú væri verið að reyna að kippa í lag. En þetta er alls ekki rjett. Vatnalög Norðmanna frá 1887 voru bygð á ítarlegri og langvinnri rannsókn færustu manna þeirra um sögulega og lagalega undirstöðu þessara laga. Og þessi „slysni“ á sjer því engan stað. Hið sama hefir þá og hent Svía og Finna, því að einnig þeir viðurkenna eignarumráð landeigenda að vatni, og sama má segja um flestar germanskar þjóðir sunnar í álfunni, að þær viðurkenna þennan rjett að meira leyti eða minna. Þá var hv. 2. þm. Árn. (E. A.) að gera tilraun til að strá sandi í augu mönnum með því að bregða mjer um bandalag við hina svo nefndu „Georgista“. Þetta kemur reyndar harla lítið við fossamálinu, enda get jeg ekki skilið það sem brigsl í minn garð.  (B. J.: Þetta var spurning)  . Nú, ef það er spurning, hefir hún auðvitað verið borin fram af góðgirni og einlægni, og þá sjálfsagt að svara henni líkt. Jeg verð að kannast við, að jeg er harla ófróður um kenningar þessara „Georgista“, og mun þó einhvern tíma hafa lesið eitt hefti af „Rjetti“ eða svo, þar sem hreyft er við þeirri kenningu.  (E. A.: Var gaman að lesa það?)  . En það mun sjást við kosningarnar í haust, hvar þessir „Rjettar“-menn standa í fossamálinu. Annars vegar liggur mjer í ljettu rúmi, þótt hv.þm. (E. A.) vilji bendla mig við jafnaðarmenn eða „Georgista“. Það er alveg ósjeð, hvor okkar sækir meira eftir hylli þeirra. - Jeg býst við, að fleiri æski að taka til máls, og skal því ekki fjölyrða um þetta frekar.

Bjarni Jónsson Jeg vil í þetta sinn leyfa mjer að leiðrjetta ýmislegt, sem „fossanefndarmaður minni hl.“ (Sv. Ó.) sagði. Fyrst er að geta þess, sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir sýnt áður að ekki er á rökum bygt hjá ræðum. (Sv. Ó.), að frv. meiri hl. sje óljóst að orðalagi og grautarlegt að greinaskipun og tölusetningu. Jeg hygg flesta munu fallast á það, sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) benti á, að auðveldara sje að átta sig á efninu, þegar það er greint nákvæmlega í sundur í undirgreinar, heldur en ef lesandinn þyrfti að leita í löngum greinum að mismunandi efni, enda bendir hitt til, að lagasmiðurinn skilji eigi sína eigin smíð. Þá talaði hann um erfðakenninguna hjá nágrannaþjóðunum í gær, og kom að því aftur nú, er Norðmenn gáfu einstaklingunum eignarrjett yfir vatninu árið 1887. Hann vildi halda því fram, að hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefði farið út á villigötur, er hann hjelt fram yfirráðarjetti ríkisins yfir vatnsaflinu. - Hv. ræðumanni (Sv. Ó.) ætti þó að vera kunnugt um, að hv. 2. þm. Árn. (E. A.) stendur ekki einn uppi með þessa skoðun. Hann getur vafalaust rekið sig á erlenda vísindamenn, sem hafa haldið fram sömu skoðun, t. d. norska lögfræðinginn Scheel og Gjelsvik ríkisrjettarfræðing. En þar sem hv.þm. (Sv. Ó.) sagði, að bestu menn hefðu komist að þeirri niðurstöðu, að vatnsaflið væri einstakra manna eign, þá er það ekki rjett, því að ýmsir mjög merkir vísindamenn hafa haldið fram gagnstæðri skoðun. En það, sem skar úr eignarrjettardeilunni í Noregi, voru eiginhagsmunir einstakra manna, sem skorti þekkingu til að greina þar rjett frá röngu, og vildu sjálfir verða eigendur vatnsins. Það er því að villa mönnum sjónir, að halda þeirri skoðun til streitu, að vatnalög Norðmanna frá 1887 sjeu að eins endurtekning frá eldri lögum. Norsk forn lög eru ekki svo frábrugðin íslenskum fornlögum, að hægt sje að byggja slíkt á þeim í þessu efni. En jafnvel þótt slíka skoðun mætti með rjettu byggja á fornum lögum Norðmanna, þá væri þó eigi sjálfsagt að svo væri hjer. Því að íslensk lög hin fornu eru miklu nákvæmari en hin norsku um vatnsnytjar. Sjest það best, ef saman eru bornar Grágás, Hákonarbók eða Járnsíða og Jónsbók. Í Grágás eru allnákvæm ákvæði um þessa hluti, en Járnsíða er samhljóða norskum lögum þess tíma og miklu ónákvæmari en Grágás. Þessu vildu Íslendingar ekki una og tóku ákvæðin aftur upp í Jónsbók. Hv. ræðumaður (Sv. Ó.) gat og þess, að meiri hl. fossanefndar ætlaði landeigandanum ekki nema 200 hestorkur. Þennan hestorkufjölda áleit meiri hl. nægilega háan. Það er álit allra, að 1 hestorka dugi á mann til heimilisnotkunar. 200 hestorkur eru því 10 sinnum yfir þann hestorkufjölda, sem sveitarheimili með 20 manns þyrfti til notkunar. Samt heldur hv.þm. (Sv. Ó.) því fram, að 200 hestorkur nægi ekki til heimilisnotkunar. Hann getur reynt að telja sjálfum sjer trú um slíka fjarstæðu, en hann fær aldrei neinn í lið með sjer, sem veit betur. Jeg vísa þeirri ásökun frá mjer, að rannsókn mín á eignarrjetti vatns hafi miðað að því, að losa um fallvötn, sem þegar eru seld. Fyrir mjer hefir að eins vakað að skilja lögin rjett og finna sannleikann í málinu. Spurningin um sölu fallvatna var mjer óviðkomandi á því stigi málsins. Ef jeg hefði verið fosseigandi og selt foss minn, mundi jeg hafa skammast mín og skilað aftur andvirðinu. Og ef jeg hefði keypt fossinn, mundi jeg hafa skilað honum aftur. Alþingi sker eigi úr málum milli seljanda og kaupanda, heldur dómstólarnir. Og hjer er sem annarsstaðar, að hver á við sinn sala, og gat því eigi komið til neinna mála, að fossanefndin ljeti þessi kaup til sín taka. Þá gat hv. ræðumaður (Sv. Ó.) þess órjettar, sem kæmi fram í till. meiri hl., þar sem vatnið væri tekið af fosseigendum, sem hefðu ekki selt fossa sína, en hinir væru látnir sleppa. En þetta er fjarstæða. Rjetturinn verður eigi tekinn af þeim, sem hafa selt fossana, heldur af hinum nýju eigendum, sem þykjast vera. En það kemur málinu ekkert við, hvort þeir hafa öðlast þennan rjett með sölu eða erfðum. Ef eignarrjetturinn verður tekinn af þeim, sem eiga eftir að selja fossana, verður hann og jafnframt tekinn af útlendingum þeim, sem eignast hafa fossa. Hv. þm. (Sv. Ó.) hefir verið í fjórða víðerninu, þegar hann hugsaði þessa röksemdaleiðslu. Þá átti hann tal við hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) um birtingu málsskjala minni hl. Sagði hann þar, að meiri hl. hefði birt málsskjöl á undan sjer. Hjer hlýtur þm. (Sv. Ó.) að eiga við þau 50 eintök, tök, sem jeg sendi nokkrum vinum mínum hjer heima og erlendis, með þeim skilaboðum, að þeir mættu ekki sýna þau nje birta, heldur bæri að líta á þau sem handrit. Jeg á nokkur eintök eftir enn þá og get með þeim sýnt og sannað, að eintök þau, sem jeg sendi, voru alls ekki látin í því skyni, að dreifa þeim út um land, enda fóru þau ekki nema í einn stað hjer á landi. - Jeg hefi ekki sent nema nokkur eintök á sjerstakan blett landsins. Er hjer því enginn samanburður, og verður hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) því að finna aðrar varnir í þessu máli, ef hann þykist þurfa að verja sig. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir nú hvað eftir annað endurtekið, að hann áliti, að vatnsrjettindi fylgi landi, og gerir það í því skyni, að sýna muninn á skoðun meiri og minni hl. En þetta eru vindhögg. Meiri hl. álítur líka, að vatnsrjettindi fylgi landi. Það stendur í íslenskum lögum, og skil jeg ekki, hví hinn hv.þm. (Sv. Ó.) misminnir svo, að um þetta hafi verið deilt í nefndinni. Nei, það var eignarrjetturinn á vatni, sein deilt var um, en ekki afnotarjetturinn, sá rjettur, að nota vatnið og hafa nytjar þess til heimilisþarfa, svo sem er rjettur til vatnsafls til hitunar og ljósa, rjettur til veiða, áveitu o. s. frv. Það var að eins sagt af meiri hl., að eignarrjetturinn væri í landsins eða einskis höndum, en öll þau rjettindi, sem jeg hjer nefndi, og lög leyfa, eru bundin við landið og eign landeiganda.  (Sv. Ó.: Er það í 17., 51. og 54. gr.?)  . þetta eru vatnsrjettindin. En hugmyndir hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) eru ekki ljósari en svo um muninn á eignarrjetti og öðrum vatnsrjettindum, að hann hyggur, að öll vatnsrjettindi sjeu eins og samsöm. Hann getur ekki greint eignarrjett frá öðrum vatnsrjettindum. Það er rjett eins og menn eigi sjóinn og önnur veiðivötn, sem þeir mega veiða í, eða eigi loftið, af því að þeir mega skjóta þá fugla, er fljúga um í loftinu yfir landi þeirra. Menn sjá, að slíkt er barnaskapur. Þá gaf sami hv. nefndarmaður (Sv.Ó.) skýrslu nokkra um störf nefndarinnar, sem ekki er alveg rjett. Það er rjett, að nefndin ritaði stjórnarráðinu og vildi gera tilkall til afrjettarvatns til handa ríkinu. En það er ekki sama sem, að allir hafi verið orðnir sammála um vatn í heimalöndum. Nefndin hafði alls ekki gert úrslitaatkvæði um það. En jeg hafði það mál til meðferðar, og var þá kominn svo langt með þá rannsókn, að jeg vissi þá, hver niðurstaða mín yrði um það atriði. En það varð ekki fyr en seinna, þegar við vissum, hver niðurstaðan var um afrjettina. Svo það er því ekki að tala um, og alls ekki rjett, að nefndin vissi þá, hver niðurstaðan yrði um heimalöndin, og því síður, að hún væri þá orðin sammála um það. Það atriði varð ekki vitað fyr en hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) klofnaði frá nefndinni og hætti samvinnu við hana út af eignarrjettarákvæðinu, sem hann virðist alls ekki skilja. Hann skilur það ekki, að það er aukaatriði. Um það þarf ekki að fjölyrða. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir sýnt ljóst og vel, að svo er. Jeg held, að hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hafi verið okkur sammála um það í fossanefndinni, að aðalatriðið sje, hvort ríkið vill láta virkja fallvötn sin eða ekki, eða hve mikið. En það hefir hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) aldrei vefengt, að ríkisvaldið hefði rjett til að setja hvaða skorður sem það vill. Mig minnir, að hann vitnaði í sína ágætu vini, Norðmenn, sem iðruðust eftir gjöfina, sem þeir gáfu landeigendum 1887. Þeir settu raunar skorður. Strangari sjerleyfislöggjöf er ekki til. Og loks hafa þeir tekið aftur eignarrjettinn. Hann mintist og á Mundíufjöll og löndin norðan þeirra fjalla, og kvað þau öll sjer sammála. Þó má geta þess, að Prússland hefir ráðið fram úr þessu á sama hátt og Norðmenn. Einstaklingurinn á vatnið. En með lagaákvæðum er eignarrjetturinn svo vendilega tekinn af mönnum, að þeir hafa hans engin not. Í Saxlandi hefir verið farið eins að og meiri hlutinn vill. Hafði komið fram frá stjórninni tillaga um, að ríkið tæki alt vatnið, en þingið vildi láta það vera dómstólamál. Þetta vill meiri hl., að málið verði útkljáð fyrir dómstólum, en reisa í tíma rammar skorður við því, að drepið verði þjóðernið og atvinnuvegir landsins, sem fyrir eru. Mjer kemur nú að vísu ekki við það, sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) mælti til hv. 2. þm. Árn. (E. A.), út af sambandi þm. (Sv. Ó.) við tímaritið „Rjett“. En þar sem hann vildi lýsa því yfir ósleitilega, að hann væri ekki í neinu sambandi við jafnaðarmenn og alls óskyldur þeim, þá vil jeg geta þess, að hann hefir þó verið í bandalagi við þá. Það var því mjög eðlilegt, að háttv. 1. þm. Árn. (E. A.) spyrði, og var alls ekki til að gera hinum hv.þm. (Sv. Ó.) getsakir, heldur til að fá að vita vissu sína. Það er öllum vitað, að eini jafnaðarmaðurinn í þinginu hefir jafnan verið í kosningabandalagi við flokk hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.).  (G. Sv.: Hann er enginn jafnaðarmaður)  . Er hann þá ójafnaðarmaður? Jeg hirði nú ekki að tína til fleira af því, sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir haldið fram, til að verja veikan málstað. Vil jeg ekki stjaka meir við hrynjandi húsi í þetta sinn.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg sje ekki, að þörf sje mikillar umr. um þessi síðari mál. Þau eru einskonar fylgifiskar fyrsta frv. Hefi jeg og tekið fram í greinargerðinni í aðalatriðum, hvers vegna lagt er til, að vatnastjórn verði svo sett. Vil jeg óska, að málinu verði vísað til sömu nefndar.

Sveinn Ólafsson Mjer finst ekki mikil virðing sýnd svona hátíðlegu frv., ef ekki á að segja meira um það en komið er. Hjer stendur hvorki meira nje minna til en að setja upp sjerstaka stjórnardeild í vatnamálum, og má af því ráða, að meiri hl. ætlast til, að ekki verði kyrt við vötnin. Það virðist nú samt líkt því, sem byrjað sje á neglunni, þegar skip skal smíðað, því að ef þær rætast, spár og óskir hv.flm. (B. J.), að ekkert sje hreyft við virkjun fallvatna til stóriðju, þá virðist þetta tilgangslitið „apparat“. En ef stóriðja er tekin upp, þá þarf vatnastjórn að vera til. Við þessu hefir minni hl. sjeð í till. sínum. Hann hugsar sjer vatnastjórn, sem eflst geti eftir þörfinni, og í líkingu við stjórn vegamála og vitamála. Hann hefir ekki hugsað sjer, að sett verði upp slíkt bákn sem þetta. Geri jeg ráð fyrir, að seinlega gangi að skapa þennan vatnaráðherra, og geti því svo farið, að hv. deild veiti frumv. hæga útför, eða lofi því að sofna í nefnd, ef það lendir þangað.

Flm. (Bjarni Jónsson) Þetta frv. er líka sama sem einn kafli af þessum sama lagabálki, og get jeg því að miklu leyti látið mjer nægja það, sem jeg hefi um heildina sagt í aðalatriðum. Jeg vil þó að eins geta þess, að þar sem Sogið er auðsjáanlega ódýrast í virkjun, og liggur næst Reykjavík, þá mun líka ódýrast að taka það til notkunar til almennra þarfa, svo sem er ljósa-, hitunar- og smáiðjuþörf. Þess vegna er það skoðun meiri hl., að fyrst sje að rannsaka, hversu til hagar, hve dýr verði virkjun þessa vatnsfalls, hvernig hún muni borga sig, svo að ljós- og hitaþörf landsmanna sje þá fylt betur, og sá vinnukraftur, er þá fæst ódýrari en annars. Þetta þarf alt nákvæmrar rannsóknar við og mælinga. Ekkert má gert fyr en fengin er nákvæm áætlun um virkjun vatnsins og orkuveitur allar, eður þráðlagningar til þeirra staða, sem aflið skal nota. Þetta verður að gera á undan öllum framkvæmdum, og hygg jeg þess vegna alveg nauðsynlegt, að slíkt frv. nái fram að ganga á þessu þingi. Jeg skal geta þess um leið, að jeg hefi ætíð haft þá skoðun, að aldrei verði tryggilega frá þessu gengið, nema stjórnin fái sjer æfðan verkfræðing til þeirra hluta frá sænsku stjórninni, sem verið hefir við eitthvert fyrirtækja þeirra, sem sænska stjórnin á við Porjus, Elvkarleby og víðar. Á hinum fyrnefnda stað hefir sjerstaklega verið mikið unnið. Er þar tekinn kraftur til að reka járnbrautir í Norrland. Þeir menn, sem að slíkum fyrirtækjum hafa starfað, vita nákvæmlega, til hvers þau geta leitt, og þessir menn geta enga freistingu haft til að segja íslensku stjórninni rangt til. Yrðu henni væntanlega ljeðir menn af vatnastjórninni sænsku (Vattenfallsbestyrelsen), ef þess væri leitað. Það borgar sig vel að gjalda slíkum manni kaup. Hans er brýn þörf, því að hvorki jeg nje hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) erum svo gáfaðir, að geta gefið um þetta fullnægjandi ráð, þótt við höfum verið í þessari fossanefnd. Jeg veit um einn Íslending, sem verið hefir í Svíþjóð og Noregi og starfað við slíkt. Er það ungur gáfumaður, Steingrímur Jónsson, prests í Gaulverjabæ, Steingrímssonar. En jeg myndi telja það heppilegast, að stjórnin hefði á að skipa svo góðum manni og æfðum, sem kostur er á. Þá yrði auðvitað hægara á eftir að taka þá ákvörðun, hvort ríkið skuli virkja þegar, eða ekki. Annars vænti jeg, að máli þessu verði vísað til sömu nefndar og hinum.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg skal vera stuttorður. Get jeg verið það, því að öllum er ljóst, að ef nokkur virki koma upp, sem hafa svo sterka strauma, að mannhætta geti af stafað, þá er allrar varúðar þörf. Í öllum löndum eru lög sem þessi. Þau eru sjálfsagður fylgifiskur raforkuvirkjunar. Legg jeg til, að frv. sje einnig vísað til sömu nefndar og hinum frv.