Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EystJ): Þessi útvarpsumr. fer þannig fram, að fyrst flytur hæstv. fjmrh., Halldór E. Sigurðsson, framsöguræðu, og er ræðutími hans ekki takmarkaður. Því næst verða fluttar hálfrar stundar ræður af hálfu annarra þingflokka en þingflokks ráðherrans og í þessari röð: Sjálfstfl., ræðumaður Magnús Jónsson, 2. þm. Norðurl. e„ Samtök frjálslyndra og vinstri manna, ræðumaður Karvel Pálmason, 7. landsk. þm., Alþfl., ræðumaður Jón Árm. Héðinsson, 5. þm. Reykn., og Alþb., ræðumaður Ragnar Arnalds, 4. þm. Norðurl. v. Að lokum talar fjmrh. aftur og hefur stundarfjórðung til andsvara. Hefst nú umræðan og tekur til máls hæstv. fjmrh., Halldór E. Sigurðsson.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Áður en ég vík að frv. til fjárlaga fyrir árið 1972, sem hér liggur fyrir til 1. umr., mun ég gera grein fyrir afkomu ársins 1970 og ársins 1971, eftir því sem horfur segja til um afkomu þess árs. Venja hefur verið sú, að nákvæm grein hefur verið gerð fyrir liðnu ári í fjárlagaræðu. Ég mun nú breyta nokkuð út af þeirri venju með því að stikla á stóru í atburðum ársins 1970. Hins vegar bæti ég úr því gagnvart hv. alþm. og þjóðinni allri, þar sem hér á hv. Alþ. hefur verið afhent grg. með svipuðum hætti og grg. ráðh. hefur verið í undanförnum fjárlagaræðum. Blöðum, sjónvarpi og útvarpi hefur einnig verið afhent þessi grg. Þessi grg., sem ég afhendi hérna nú, er samhljóða þeirri grg., sem fyrrv. ríkisstj. gerði í júlímánuði s.l., að öðru leyti en því, að gerðar hafa verið tölulegar leiðréttingar, sem komu fram við lokauppgjör ríkisreiknings fyrir árið 1970, en hann var þá ekki fullfrágenginn. Ég tel, að þessi breyting geti orðið það form, sem rétt sé að hverfa að í framtíðinni, því með þessu móti vinnst það tvennt, að náð er að gefa út fullkomna grg. fyrir afkomu ársins á undan og fjárlagaræðan verður verulega stytt með því að afhenda hv. þm. þessa grg. á borð sín, eins og nú hefur verið gert. Mun ég þá snúa mér að því að skýra frá helztu atriðum úr rekstri ársins 1970. Tekjur ársins 1970 reyndust 9 milljarðar 800 millj. kr., en rekstrargjöldin reyndust 9 milljarðar 352 millj., rekstrarafgangur var því 448 millj. Bætt staða í sjóði og óbundnum bankareikningi á árinu nam 424 millj. kr., en nettóbreyting annarra greiðslufjárreikninga er hagstæð um 34 millj. kr. Nettóbreyting á umsömdum lánum svarar til skuldaaukningar að fjárhæð 70 millj. Áætlaðar tekjur ríkissjóðs samkvæmt fjárlögum 1970 voru 8 milljarðar 397 millj. kr. Tekjur fóru því 1 milljarði 403 millj. fram úr áætlun fjárlaga. Helztu liðir í umframtekjum ríkissjóðs á árinu 1970 voru aðflutningsgjöld, sem fóru 613 millj. fram úr áætlun, söluskattur 312 millj. kr., tekju- og eignarskattur 149 millj. kr. Tekjur af Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins reyndust 49 millj. kr. hærri en ráð var fyrir gert. Hins vegar náði bensínskattur ekki áætlun og var 22 millj. kr. undir henni. Tekjur af stimpilgjöldum voru 27 millj. kr. hærri en áætlað var, launaskattur 58 millj. kr., en þess ber að geta, að hann var hækkaður á árinu um 11/2% og nam innheimta á því um 20 millj. kr. leyfisgjald af bifreiðum var hins vegar fellt niður á árinu og þær tekjur, sem inn höfðu verið heimtar, voru greiddar aftur og meira þó, eða um 15 millj. kr., sem voru endurgreiddar þeim, sem keypt höfðu bifreiðir meðan leyfisgjald var við lýði. Keflavíkurflugvöllur skilaði 45 millj. kr. í ríkissjóð af rekstri sínum og fríhöfnin á Keflavíkurflugvelli 16 millj. Rekstrarútgjöld ársins 1970 reyndust 9 milljarðar 352 millj. kr., eins og áður er fram tekið. Rekstrarútgjöld urðu 875 millj. kr. umfram fjárlagaheimild, þ.e. niðurstöðutölur fjárlaga með þeim breytingum, er sérstök lög og lántökuheimildir höfðu í för með sér. Stærstu liðirnir í umframgjöldum voru annars vegar eiginleg rekstrarútgjöld ríkissjóðs og stofnana í A-hluta, 506 millj. kr., en hins vegar tilfærslur, 366 millj. kr. Meginhluti eiginlegra umframgjalda í ríkissjóð í A-hluta voru laun, 370 millj. kr., enda voru launahækkanir á árinu. Af umframgjöldum tilfærslna fóru 258 millj. kr. til B- hluta, þar af vegna aukinna útgjalda Tryggingastofnunar ríkisins til almennra trygginga, einkum sjúkratrygginga, og hækkunar lífeyris o.fl. bóta almannatrygginga 151 millj. kr. Vegna umframgjalda í flugmálum fóru 47 millj. kr. og af öðrum umframgjöldum vegna tilfærslu voru 60 millj. vegna framlags til landbúnaðar, þar af 32 millj. til útflutningsbóta. Hér verður ekki farið út í það að gera samanhurð á útgjöldum einstakra ráðuneyta umfram fjárlagaheimildir, enda er sá samanburður ekki framkvæmanlegur svo eðlilegt sé, þar sem verulegar launahækkanir urðu á árinu, eins og áður er greint, og gerir það þennan samanburð mjög örðugan. Af álögðum tekjum, 9800 millj. kr., innheimtust á árinu 9 milljarðar 538 millj. Mismunur felur í sér aukningu á óinnheimtum tekjum ríkissjóðs, 262 millj. kr. Í þessum tölum er innifalin aukning eftirstöðva vegna ógjaldfallinna tekna. Þar er fyrst og fremst um söluskatt að ræða vegna sölu á síðasta tímabili ársins, er fellur í gjalddaga eftir áramót. Á árinu 1970 nam sú aukning 170 millj. kr. Aukning ógjaldfallinna hluta launaskatts var 35 millj. kr. og skatta af framleiðslu 14 millj. Raunveruleg aukning á óinnheimtum gjaldföllnum tekjum, þegar tekið hefur verið tillit til hluta Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, er því 57 millj. kr. Meginhluti gjaldfallinna eftirstöðva er tekjuskattur, 40 millj. Hluti ríkissjóðs af gjaldeyristekjum bankanna er 10 millj. og sektir 7 millj. Eftirstöðvar persónuskatts til Tryggingastofnunar ríkisins og Atvinnuleysistryggingasjóðs lækkuðu um 0.3 millj. kr. Í árslok 1969 samdi ríkissjóður við Seðlabankann um að breyta skuld sinni, sem þá var 600 millj. kr. á yfirdráttarreikningi, í föst lán til 5 ára allt að 500 millj. kr. Árið 1970 var fyrsta afborgun þessara skulda, 100 millj., greidd, en auk þess var á árinu 1971 greidd aukaafborgun, sem gerð var í júlímánuði s.l., 191 millj. kr., þannig að eftirstöðvar voru þá 209 millj. kr. Þessa frásögn læt ég nægja vegna ársins 1970 og sný mér þá að því að gera grein fyrir afkomu yfirstandandi árs, að því leyti sem hún liggur fyrir og spáð er, enda munu hv. alþm. og aðrir áheyrendur hafa meiri áhuga á þeirri frásögn heldur en því, sem að framan hefur verið sagt. Fjárlögin fyrir árið 1971 voru gerð upp með 270 millj. kr. greiðsluafgangi. Ljóst var þó, að hér var ekki um raunhæfan greiðsluafgang að ræða, þar sem útgjöld vegna launahækkana ríkisstarfsmanna samkvæmt kjarasamningi frá 19. des. s.l. voru ekki tekin með í útgjöld fjárlaganna. Hins vegar var gert ráð fyrir því, að greiðsluafgangur þessi nægði til að mæta þessum útgjöldum ríkissjóðs. Það hefur nú komið í ljós, að svo er ekki. Samkvæmt upplýsingum frá launadeild fjmrn. þann 1. þ.m. hækkuðu útgjöld ríkisins árið 1971, þ.e. A-hluta fjárlaganna, um 430 millj. kr. vegna kjarasamninganna eða 160 millj. kr. umfram áætlaðan greiðsluafgang. Auk þessa munu ríkisútgjöldin á þessu ári hækka um 150 millj. kr. vegna ákvörðunar, sem tekin var í febrúarmánuði s.l. um hækkun á daggjöldum sjúkrahúsanna, og 60 millj. kr. vegna annarra smærri útgjalda, svo sem halla á ríkisspítulunum á árunum 1969 og 1970, sem hefur verið tekinn til útgjalda á yfirstandandi ári. Samtals eru þessar fjárhæðir 640 millj. kr. eða 370 millj. umfram greiðsluafgang, sem áður greinir. Þessar breytingar á útgjöldum ríkissjóðs, sem hér hefur verið getið, eru allar ákvarðaðar af fyrrv. ríkisstj. og er hér að sjálfsögðu stuðzt við staðreyndir einar, sem nú eru kunnar. Þegar núv. ríkisstj. kom til valda, framkvæmdi hún, svo sem kunnugt er, nokkrar breytingar í ríkiskerfinu, sem kostuðu aukin útgjöld, og skal nú greint frá þeim. Ríkisstj. ákvað að láta lögin um almannatryggingar, sem samþykkt voru á síðasta Alþ., koma til framkvæmda 1. ágúst s.l. Þar sem sveitarstjórnir höfðu þá yfirleitt gengið frá sinni tekjuöflun, var ríkissjóður látinn bera kostnað af þessari framkvæmd, þess vegna eru þessar breytingar kostaðar að öllu leyti af ríkissjóði nú fram til næstu áramóta, og mun sá kostnaður vera um 200 millj. kr. Samhliða þessari ákvörðun var ákveðið að halda verðstöðvuninni áfram til áramóta. Ekki var gert ráð fyrir því, að niðurgreiðslum, sem upp voru teknar 1. nóv. s.l., yrði haldið áfram lengur en til 1. sept., eins og kunnugt er, og fjárveitingar því ekki miðaðar við lengra tímabil. Samhliða þessu var ákveðið, að þau 1.3 vísitölustig, sem felld voru niður með verðstöðvunarlögunum í fyrrahaust, skyldu nú taka gildi aftur. Jafnframt var ákveðið að leiðrétta ýmsar skekkjur, sem höfðu verið í verðlagsgrundvelli landbúnaðar, svo sem í sambandi við vanreiknað fóðurbætisverð frá upphafi verðstöðvunar og hækkun á áburðarverði o.fl., sem synjað var um í vor. Fleiri slíkar leiðréttingar voru teknar inn í vísitöluna 1. sept. Útgjöld vegna þessarar ákvörðunar munu nema um 380 millj. kr. til áramóta. Þá voru látin taka gildi þau tvö vísítölustig, sem frestað var gildistöku á með verðstöðvunarlögunum. Í sambandi við þessar ákvarðanir voru felldir niður eða lækkaðir tekjustofnar, eins og söluskattur af mestu nauðsynjavöru og námsbókagjöld, og mun þessi tekjumissir nema um 80 millj. kr. Samanlagt gera þessi útgjöld og tekjuskerðing um 660 millj. kr. Af framansögðu er ljóst, að útgjöld ríkissjóðs verða um 1300 millj. kr. umfram það, sem fjárlögin gerðu ráð fyrir, að meðtöldum þeim 640 millj., sem leiddi af ákvörðun fyrrv. ríkisstj. Áætlaður greiðsluafgangur var 270 millj. Ef hann er dreginn frá útgjöldum ríkissjóðs, þá eru heildarútgjöldum umfram fjárlög 1030 millj. kr. Ég vil ekki slá því föstu, að með þessu séu öll kurl komin til grafar. Til dæmis er enn þá til meðferðar sem arfur frá fyrri árum mál Síldarverksmiðja ríkisins, sem hæstv. fyrrv. fjmrh. vék að í fjárlagaræðu sinni í fyrra, og er að því unnið nú að koma því máli til betri vegar. Að sjálfsögðu mun sú lausn kosta ríkissjóð einhverja fjármuni. Sama er að segja um mál síldarverksmiðjunnar Rauðku á Siglufirði, sem í sambandi við lausn þessara mála er ekki unnt að nefna nú. Fjárlaga- og hagsýslustofnunin gerði áætlun um tekjur og gjöld ríkissjóðs í febrúarmánuði s.l., er miðuð var við mánaðarlega afkomu ríkissjóðs allt þetta ár. Þá höfðu verið gerðar breytingar á daggjöldum sjúkrahúsanna og þeim öðrum liðum, er ég greindi frá í upphafi þessa kafla. Hins vegar var ekki gert ráð fyrir, að áhrif af launasamningunum 19. des. yrðu meiri en 220 millj. kr. hjá ríkissjóði. Samkvæmt þessu yfirliti var gert ráð fyrir, að 8118 millj. kr. yrðu heildarútgjöldin orðin í septemberlok. Hins vegar reyndust þau þá vera orðin 8 milljarðar 656 millj. kr. eða 538 millj. kr. fram yfir áætlun. Gert var ráð fyrir, að tekjur yrðu á sama tímabili 7315 millj. kr., en þær voru 8058 millj. kr. eða 743 millj. kr. umfram áætlun. Þegar lánahreyfingar höfðu verið gerðar upp samkvæmt þessari áætlun, reyndist nettógreiðslustaðan vera 68 millj. kr. betri en áætlunin gerði ráð fyrir. Það skal tekið fram, að áætlun þessi var endurskoðuð eftir stjórnarskiptin í sumar og inn teknar þær hækkanir, er leiddi af ákvörðun nýju ríkisstjórnarinnar, og tekjuáætlunin var þá einnig endurskoðuð. Þetta yfirlit, sem ég hef nú gefið um afkomu ársins 1971, er að sjálfsögðu tæmandi eins langt og það nær. Hins vegar skal ég engu um það spá, hver niðurstaðan kann að verða af þeim þremur mánuðum, sem eftir eru af árinu. Nokkrar umræður hafa orðið um það, að væntanlegur sé hallabúskapur hjá ríkissjóði á þessu ári. Ég hef ekki dregið neina dul á það, að ég geri ráð fyrir, að svo geti farið, vegna þeirra auknu útgjalda, sem ákveðin hafa verið síðan fjárlög voru afgreidd, bæði af fyrrv. og núv. ríkisstj. Mér var þó ekki ljóst í fyrstu, að kjarasamningarnir mundu kosta ríkissjóð svo mikið sem raun ber nú vitni um. Ég vil hins vegar segja það, að þrátt fyrir þetta er sú skoðun mín óbreytt, að núv. ríkisstj. gat ekki sparað greiðslu til þeirra, sem verst eru settir í þjóðfélaginu, gamla fólksins, öryrkjanna og einstæðu foreldranna. Henni bar skylda til að sína málefnum þessa fólks og ég vil líka segja það, að það varð ekki hjá því komizt að greiða þau 1.3 vísitölustig, sem gert var ráð fyrir að fella niður af þáv. ríkisstj., því að hverri ríkisstj. ber að virða gerða kjarasamninga. Ég held því fram, að það hefði verið dýrara fyrir þjóðina í heild, ef verðhólgunni hefði verið sleppt lausri, sem gerzt hefði, ef hætt hefði verið að greiða niður 1. sept., eins og ákvarðað var með verðstöðvunarlögunum. Og ég dreg í efa, að nokkur ríkisstj. hefði lagt út í slíkt ævintýri. Jafnvel þó það kostaði 2–300 millj. kr. að halda verðbólgunni í skefjum meðan ekki voru gerðar aðrar ráðstafanir, þá hefði þeim fjármunum, sem búið var að taka af þjóðinni til niðurgreiðslu, verið á glæ kastað, ef þannig hefði verið að farið. Hver sem afkoman kann að verða hjá ríkissjóði árið 1971, verður þessari ríkisstj. ekki einni kennt um umframgreiðslur á því ári, því svo verulega gætir þar einnig áhrifa fyrrv. ríkisstj. Þá er ég kominn að því að gera grein fyrir fjárlagafrv. ársins 1972. Í upphafi máls míns vil ég vekja athygli á þeim meginatriðum þessa frv., sem ég tel frábrugðin fjárlögum fyrri ára. Þau eru þessi: Fjárveitingar til félagsmála eru verulega auknar, fjárveitingar til framkvæmda eru miðaðar við sem bezta nýtingu fjárins, þ.e. að nað verði nauðsynlegum áfanga eða verki lokið. Áhrif verðhólgunnar í ríkisbúskapnum eru hér sýnd án undanbragða. Ekki er gerð tilraun til að sniðganga kjarasamninga. Ég mun í ræðu minni hér á eftir rökstyðja þessi atriði. Ég dreg enga dul á það, að verðhólgan setur verulegan svip á þetta fjárlagafrv., en ekki er laust við, að broslegt sé að sjá það í blöðum fyrrv. stjórnarflokka, sem hafa staðið að verðbólgufrv. undanfarinna ára og bera höfuðábyrgðina á þeirri verðbólgu, sem nú er við að fást, þegar þeir berja sér nú á brjóst og þeim ógna þau áhrif verðbólgu á ríkisbúskapinn, sem þeir telja nú fyrst sjáanleg í fjárlagafrv. Í sambandi við þessi blaðaskrif langar mig að skjóta hér að sögu, er mér var sögð eftir prófessor Magnúsi Jónssyni, sem var fyndinn maður og skemmtilegur. Eitt sinn, er hann var að koma af bankaráðsfundi í Landsbankanum, en þar var hann formaður bankaráðs og samtímis alþm., og stóð á tröppum Landsbankans og leit út yfir borgina, varð honum að orði: Ja, mikið lítur nú veröldin öðru vísi út frá dyrum Landsbankans en alþingishússins. Og mikið lítur verðbólgan öðru vísi út frá dyrum blaðamanna fyrrv. stjórnarliðs 1971 heldur en á árunum þar á undan, þó að vöxtur hennar sé frá þeim árum og áhrifin þau sömu. En því er ekki að neita, að verðbólgan er sem fyrr alvarlegasta vandamál þessa þjóðfélags í efnahagsmálum og hún er alvarlegasta vandamálið, sem við er að fást nú í sambandi við ríkisfjármálin. Hún er hrollvekja, eins og Ólafur Björnsson prófessor lýsti réttilega í ræðu í fyrravetur, hrollvekja, sem þjóðin stendur enn þá andspænis. Með þeirri ákvörðun, sem tekin var með verðstöðvunarlögunum í fyrtahaust, var vandi efnahagsmálanna færður á ríkissjóð. Þar með var mörkuð sú stefna, að ríkissjóður skyldi annast þau útgjöld, sem þyrfti til að verðbólgan væri ekki meiri en svo, að viðráðanleg væri. Góðæri er nú í landinu, verðlag á útfluttum afurðum er betra en oftast nær áður, allt selst, er úr landi er flutt, en þrátt fyrir þetta bera atvinnuvegirnir ekki fulla greiðslu á verðlagsvísitölu. Þar við bætist, að nú miðar að gerð nýrra kjarasamninga og öllum er ljóst, að þeir, sem lægst eru launaðir, búa við þau kjör, að við þau verður ekki unað. Þrátt fyrir þetta ástand, er ég hef nú lýst, verður ríkissjóður að verja af tekjum sínum 1635 millj. kr. á þessu fjárlagafrv. eða 12% til niðurgreiðslna, svo að efnahagskerfinu sé haldið í skefjum. Ég held, að þjóðinni hljóti að vera það ljóst, að þetta ástand í efnahagsmálum er arfur frá fyrrv. ríkisstj., og af arfi þeim er enginn öfundsverður. Rétt er einnig að hafa það í huga, að fyrrv. ríkisstj. hafði haldið svo á kjaramálum ríkisstarfsmanna, að launakjör þeirra voru svo fjarri réttu lagi, að kjarasamningar, sem gerðir voru 19. des. s.l., leiða af sér 780 millj. kr. hækkun á þessu fjárlagafrv. frá gildandi fjárlögum og vísitalan er 130 millj. kr. Engan þarf að undra, þegar þannig hefur verið að staðið, þó að fjárlagafrv., sem er hið fyrsta frá þessum kjarasamningum og virðir verðbólguna eins og hún raunverulega er, hækki verulega frá fjárlögum, þar sem þessir útgjaldaliðir eru ekki virtir nema að takmörkuðu leyti. Ég vil líka vekja athygli á því, að samanburður útgjalda á fjárlögum 1971 og fjárlagafrv. nú er í alla staði óraunhæfur og gefur alveg ranga mynd af raunverulegri hækkun, nema gefnar séu skýringar á útgjöldum fjárlaga 1971, eins og ég mun nú sýna fram á. Ef heildarútgjöld ríkissjóðs á fjárlögum 1971 eru ekki talin nema 11 023 millj. kr., þá er hækkunin frá þeirri tölu til heildarútgjalda fjárlagafrv. 2 947.9 millj. kr. eða 26.7%. En þetta er rangur samanburður. Til þess að samanburðurinn sé raunhæfur verður að telja til útgjalda á yfirstandandi ári þær hækkanir, er ég hef greint frá hér fyrr í ræðu minni. Það er í fyrsta lagi launahækkun og hækkun á daggjöldum ríkisspítalanna, sem eru samtals 605 millj. kr. Auk þessa eru vantalin ríkisútgjöld árið 1971, 235 millj. kr., ef markaðir tekjustofnar eru teknir með í samanburðinn. Það eru útgjöld Vegasjóðs vegna þeirra hækkana, sem gerðar voru á tekjustofnum hans, bensínskatti og þungaskatti. Breyting á vegalögunum, eða ákvörðun um hækkun á þessum tekjustofnum Vegasjóðs, var afgreidd frá Alþ. í fyrra um svipað leyti og fjárlögin, þó að áætlun Vegasjóðs væri ekki breytt í þeim. Ef sleppa á þeirri fjárhæð, er af skatthækkuninni leiðir, 235 millj. kr., úr útgjöldum ríkissjóðs 1971 í samanburði við fjárlagafrv. 1972, þá hækkar fjárveiting til vegaframkvæmda um 267.4 millj. kr. árið 1972 í samanburði við fjárlög 1971. Ég efast ekkert um, að fyrrv. samgrh. telji þá túlkun á útgjöldum Vegasjóðs óheiðarlega og hún væri það, af því að við vitum betur. Hvorki núv. samgrh. né ég leyfum okkur slíkan samanburð. En við ætlumst einnig til þess af þeim, sem bezt eiga að vita, að þeir leyfi sér ekki, í samanburði á ríkisútgjöldum á árinu 1971 og fjárlagafrv. 1972, að gleyma ákvörðun sinni um aukin launaútgjöld vegna kjarasamninga við ríkisstarfsmenn, dag gjaldahækkun sjúkrahúsanna og aukin útgjöld Vegasjóðs vegna hækkunar á tekjum hans, eins og komið hefur fram í þeim umr. um þetta fjárlagafrv., sem hafa farið fram á síðustu dögum. Slík högg til pólitískra andstæðinga munu reynast vindhögg. Og það er ekki sök núv. ríkisstj., þótt nákvæmni væri ekki meiri hjá fyrrv. ríkisstj. en svo við fjárlagaafgreiðslu ársins 1971, að það skortir um 840 millj. kr. á, að útgjöld fjárlaga væru í samræmi við þeirra eigin ákvarðanir um ríkisútgjöld á árinu 1971. Þegar þessi sjálfsagða leiðrétting hefur verið gerð, er réttur samanburður þessi: Útgjöld á rekstrarreikningi fjárlagafrv. nú eru 13 milljarðar 971 millj. kr., en 1971 11 milljarðar 863 millj. kr. Mismunurinn eða hækkun nú er 2 milljarðar 108 millj. kr. eða 17.8%. Ef mörkuðum tekjustofnum er sleppt bæði árin, sem venja er, þar sem útgjöld þeirra vegna eru háð áætlunum um tekjubreytingu á þeim tekjustofnum, enda eru þeir bundnir ákveðnu verkefni, en ekki háðir ákvörðun í hvert sinn, þá er hækkunin 1 826 millj. kr. eða 19.3%. Um skiptingu á þeirri fjárhæð er það að segja, að um 900 millj. kr. er varið til þess að mæta launahækkunum vegna kjarasamninganna frá 19. des. s.l., en þær koma til framkvæmda á árinu 1972, og til útgjalda, er leiða af lagasetningu frá síðasta Alþ. Enda þótt ekki verði deilt um réttmæti kjarasamninga, verðlagsuppbót á laun né lagasetningu frá síðasta Alþ., þá leiða þær ákvarðanir til þess, að segja má með réttu, að þær hækkanir hefði hvaða ríkisstj. sem var orðið að taka til greina og áætla á fjárlagafrv. útgjöld vegna þeirra. Það, sem þá er eftir, er hækkun um rúmar 900 millj. kr., en það eru ákvarðanir núv. ríkisstj. og er það 6.4% af heildarútgjöldum fjárlagafrv. Þessari fjárhæð hefur samkv. ákvörðun ríkisstj. verið þannig varið: Vegna aukinna niðurgreiðslna hækkar fjárlagafrv. um 508 millj. kr. eða rúml. 50% af þessari fjárhæð. Vegna fjárfestingarframkvæmda og til atvinnumála um 250 millj. kr. Launaliðir hækka vegna nýrra starfa um 53 millj. kr. og þá eru eftir ýmsir rekstrarliðir, um 120 millj. kr. Með þessari frásögn tel ég mig hafa gert raunhæfan samanburð á milli ársins 1971 og fjárlagafrv. og skýrt ástæðu fyrir hækkun fjárlagafrv. Útgjöld fjárlagafrv. skiptast svo í höfuðþáttum sem hér segir: Ef miðað er við A-hluta fjárlagafrv., þá eru launagreiðslur alls 3 104 millj. kr. Önnur rekstrargjöld eru 783 millj. kr., viðhaldsliðir eru 377 millj. kr. og vextir 93 millj. kr. Gjaldfærður stofnkostnaður er 1 015 millj. kr. Af þessu framkvæmdafé fer mest til skólanna. Undir þennan lið koma einnig framkvæmdir eins og tollstöðin í Reykjavík, lögreglustöðin og aðrir þættir, er ríkið kostar að mestu eða öllu leyti. Til fyrirtækja B-hluta er veitt 5 701 millj. kr. Hér er fyrirferðarmest fjárveiting til Tryggingastofnunar ríkisins, sem er 3 795 millj. kr., og til Atvinnuleysistryggingasjóðs 221 millj. kr. Í þessum hópi útgjalda er einnig Lánasjóður íslenzkra námsmanna og ýmsar stofnanir, eins og Þjóðleikhús, Sinfóníuhljómsveit o.fl. Sá útgjaldaliður, sem næst kemur, er til sveitarfélaga, en það eru 512 millj. kr., og það eru fjárveitingar til ýmissa framkvæmdaliða, sem eru kostaðir sameiginlega af sveitum og ríkinu, svo sem hafnir, sjúkrahús, læknabústaðir, vatnsveitur, landgræðsla o.fl. Til fyrirtækja og atvinnuvega er varið 2 306 millj. kr. og eru niðurgreiðslur þar fyrirferðarmestar eða 1 635 millj. kr. Framlag til togaralána er 59 millj. kr. og hækkar á þessu fjárlagafrv. um 29 millj. kr. Til Fiskveiðasjóðs 35 millj. kr., Iðnþróunar- og Iðnlánasjóðs 26 millj. kr. Þá kemur fjárveiting til einstaklinga og heimila og samtaka, ýmsir styrktarliðir, en samtals eru þessir liðir upp á 251 millj. kr. Hér er samansafn margs konar framlaga og styrkja, sem veittir eru af ríkinu. Á þessum lið er framlag til þess að styrkja nemendur úr strjálbýli til framhaldsnáms, sem nú eru hækkaðir úr 15 millj. kr. í 25 millj. kr. Er það sú fjárveiting, sem menntmrn. fór fram á. Gerð verður nú athugun á því, á hvern hátt verður heppilegast að greiða niður kostnað hjá nemendum, er búa í heimavist, svo að þeir njóti samsvarandi stuðnings og aðrir nemendur, er ekki geta sótt skóla heiman frá sér. Framlag til alþjóðastofnana, 36 millj. kr., er einnig á þessum útgjaldalið. Í ræðu minni hér að framan hef ég gert grein fyrir höfuðatriðum í skiptingu á útgjöldum fjárlagafrv. til málaflokka. Ég mun því ekki gera frekari grein fyrir breytingum á útgjöldum einstakra stofnana eða útgjaldaliða, að því er rekstur varðar frá fjárlögum 1971, enda er sá samanburður óraunhæfur, þar sem verulegur hluti launanna er ekki færður á þessum liðum í fjárlagafrv., svo sem áður er greint. Ég mun því fyrst og fremst greina frá útgjöldum, er varða framkvæmdir og framlög til atvinnuveganna. Af heildarútgjöldum fjárlagafrv. 1972 er varið 3 152.8 millj. kr. til framkvæmda og til atvinnuvega. Þetta er hækkun frá núgildandi fjárlögum um 523 millj. kr. eða 20%. Samkv. till. fjárlagafrv. leggur ríkissjóður 507 millj. kr. til skólabygginga á næsta ári. Til sjúkrahúsa, læknamiðstöðva og læknabústaða 231 millj. kr. Til Byggingarsjóðs ríkisins og verkamannabústaða 476 millj. kr. Til hafnargerðar og til uppbyggingar á samgöngum á sjó 186 millj. kr. og til vegagerðar 905 millj. kr. Um tillögur að fjárveitingu til einstakra stofnana vil ég segja þetta: Framlög til framkvæmda eru fyrst og fremst miðuð við að ná vissum áföngum eða ljúka verki, svo að nýting fjárins verði sem bezt. Til Menntaskólans á Laugarvatni er varið 18 millj. kr. og er hækkunin 8.5 millj. kr. Þar er um að ræða byggingu á kennsluhúsnæði og er gert ráð fyrir, að með þessari fjárveitingu muni vera hægt að ljúka byggingunni á næsta ári. Til Menntaskólans við Hamrahlíð er varið 20.1 millj. kr. og er þá miðað við að ljúka byggingu skólahúsnæðisins, og 19 millj. kr. verður varið til að hefja byggingu á íþróttahúsi. Til Menntaskólans á Ísafirði er varið 21 millj. kr. og er hækkunin 13.5 millj. kr. Er miðað við að ljúka við fyrsta áfanga heimavistarbyggingar skólans og gera fokheldan annan áfangann, en í honum er einnig mötuneyti. Fjárveiting til menntaskóla á Austurlandi er tvöfölduð og verður 5 millj. kr. Verður þá til um 17 millj. kr. heildarfjárveiting til byggingar þess skóla, svo mögulegt er að fara að hefja þar framkvæmdir. Fjárveiting til íþróttahúss Kennaraháskólans er 16.2 millj. kr. og hefur verið tvöfölduð. Með þessari fjárveitingu og því fjármagni, sem fyrir hendi er, er hægt að ljúka byggingu fyrsta áfanga íþróttahússins, en áætlað er, að það kosti 32 millj. Fjárveiting til barna- og gagnfræðaskólabygginga er lítið eitt hærri en hún var á yfirstandandi fjárlögum. Framkvæmdafé til héraðs- og húsmæðraskóla hækkar heldur ekki. Talið var eðlilegt að fylgja þeirri venju, að Alþ. meti þörf einstakra skóla í þessum málaflokki til fjárveitinga. Ekki var talin minni ástæða til þess nú en áður, þar sem nýkjörið Alþ. fjallar um þetta fjárlagafrv. Í sambandi við fjárveitingar til barna-, unglinga- og gagnfræðaskóla skal það tekið fram, að fjárveiting er miðuð við að greiða framkvæmdir á fjórum árum, enda hefur þriggja ára reglan aldrei tekið gildi, og hæpið er, að sveitarfélög gætu fjármagnað svo fjárfrekar framkvæmdir sem skólahyggingar á þremur árum, jafnvel þó að ríkissjóður gæti það, sem ekki hefur heldur verið. Byggingarframlag til Heyrnleysingjaskólans er meira en tvöfaldað og verður 14 millj. kr. Með þeirri fjárveitingu er gert ráð fyrir að ljúka byggingu heimavistar. Fjárveiting til Háskóla Íslands hækkar nú um 64.7 millj. kr. auk þess, sem þar er um verulegar hækkanir að ræða vegna launahækkana. Þessi aukning á fjárveitingum er vegna fjölgunar stúdenta svo og framkvæmda á nýjum reglugerðum, sem miða bæði að hættum kennsluháttum og nýjum námsleiðum. Auk þessa hækka fjárveitingar til ýmissa stofnana, sem tengdar eru Háskólanum, t.d. til Handritastofnunar um 1.6 millj. kr. Þegar frá fjárlagafrv. var gengið, lá ekki fyrir áætlun Lánasjóðs ísl. námsmanna um fjárþörf á næsta ári, en hækkunin, sem hér er gerð, er gerð án tillits til þess. Áætlun sjóðsstjórnarinnar var lögð fram síðar og verður lögð fyrir fjvn. Alþ. Verður málið þá tekið til athugunar og mun fjárveitingin hækka þar. Í þessu fjárlagafrv. eru áætlaðar 15 millj. kr. til byggingar þjóðarbókhlöðu. Alþ. samþykkti ályktun þess efnis, að stefnt yrði að því, að henni yrði komið upp eigi síðar en 1974. Unnið er nú að undirhúningi og framkvæmd málsins. Framlög til félags- og íþróttamála eru verulega aukin á þessu fjárlagafrv. frá því, sem áður hefur verið. Fjárveiting til Ungmennafélags Íslands hækkar úr 900 þús. í 1.2 millj„ eins og um var sótt, og til Íþróttasjóðs, sem lengi hefur verið 5 millj. kr., er hækkunin í 13 millj. eða 160%. Þó að hér sé um verulega hækkun að ræða, er þó langt frá því, að náð sé því marki að koma sjóðnum úr þeirri fjárhagskreppu, sem hann er nú í. En með þessari fjárveitingu er. stefna mörkuð í þá átt, að Íþróttasjóði gefist tækifæri til þess að rétta við fjárhag sinn og hann verði aftur virkur í þeim verkefnum, sem honum var samkv. lögum ætlað að vinna. Fjárveiting til Íþróttasambands Íslands hækkar í 1.3 millj. kr. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að tekjur ISÍ af seldum vindlingum muni lækka um 540 þús. Vonazt er til, að með auknum fjárveitingum til ÍSÍ geti það í ríkara mæli en verið hefur stutt sérsambönd og ýmis félagasamtök innan sinna vébanda. Nauðsyn ber til að vinna að því að gera áætlun um fjárþörf íþróttahreyfingarinnar, svo að ekki verði með rökum sagt, að samfélagið sinni ekki þessum áhugamálum æskunnar, og fjárveitingar af þess hendi séu svo við nögl skornar, að það dragi verulega úr þessari hollu og nauðsynlegu starfsemi. Þá er aukin fjárveiting til starfsemi Skíðaskólans í Kerlingarfjöllum. Á yfirstandandi fjárl. var tekin upp 100 þús. kr. fjárveiting til skólans, m. a. vegna raflýsingar. Sú fjárhæð er nú hækkuð í 300 þús. Ekki orkar það tvímælis, að hér er um nauðsynlega og ánægjulega starfsemi að ræða, sem rétt er að styðja. Starfsemi þessa skóla getur hvatt til vetrarferðalaga útlendinga hingað til Íslands. Eins og kunnugt er, voru á síðasta Alþ. sett lög um æskulýðsmál og ber ríkissjóði að standa straum af æskulýðsráði samkv. þeim lögum, og er áætlað að verja til þess 100 þús. kr. á þessu fjárlagafrv. Þá eru, eins og venja er, felldir niður úr frv. ýmsir styrkir, sem ríkissjóður hefur innt af hendi á undanförnum árum til ýmissar félags- og hjálparstarfsemi á vegum menntmrn. Þetta er m.a. gert til þess, að Alþ. geti á hverjum tíma krafizt grg. um, hvernig með fjárveitinguna hefur verið farið, og ber nauðsyn til að svo sé, og meti fjárþörfina og réttmæti fjárveitinganna. Framlag til náttúruverndarráðs er aukið um 500 þús. kr. Þegar frá því máli var gengið, lá ekki fyrir áætlun frá ráðinu. Einnig vil ég geta þess, að Þjóðleikhúsið hefur nú horfið frá því að vera aðili að rekstri Sinfóníuhljómsveitarinnar og ríkissjóður tekur þar af leiðandi meiri þátt í rekstri hennar eða um 50%. Í sambandi við utanrrn. hefur það komið í ljós, að vanáætlun hefur átt sér stað á fyrri árum á færslu á ferðakostnaði hjá sendiráðsmönnum. Gerð er nú tilraun til þess að leiðrétta þetta og gera áætlunina raunhæfari. Þá eru fjárveitingar til sendiráða. Gert er ráð fyrir nokkrum breytingum, þannig að greint er nú á milli fastra launa og staðaruppbótar, barnalífeyris og risnu. Er með þessu stefnt að því að taka aukið tillit til fjölskylduaðstæðna sendiráðsfólks og raunverulegs framfærslukostnaðar í hverju landi, enda var eldra kerfið orðið óraunhæft að þessu leyti. Við ákvörðun þessara liða í framtíðinni mun verða tekið tillit til verðlagsþróunar í viðkomandi landi, og þar með horfið frá því, að launabreytingar hér á landi hafi sjálfkrafa áhrif á fjárveitingar til sendiráða. Risna er nú færð af launalið og á önnur rekstrargjöld og mun utanrrn. með sérgreiningu á þessum lið gefast tækifæri til þess að líta eftir, hvernig þessu fé er raunverulega varið á hverju ári. Gert er ráð fyrir nokkurri hækkun hjá lögreglustjóranum á Keflavíkurflugvelli, m.a. vegna þess, að þar á að ráða tvo nýja tollverði. Á síðari árum hefur það orðið æ ljósara, að þetta embætti fæst nú meira og meira við tollgæzlu, en upphaflega var embættið hugsað aðeins vegna dvalar varnarliðsins á vellinum. Eins og kunnugt er, voru lög um um Landnám ríkisins tekin til endurskoðunar á síðasta Alþ. og koma nú til framkvæmda. Hækkar fjárfestingarliðurinn eftir ákvæðum þeirra um 17.7 millj. kr. Af öðrum framkvæmdaliðum, er landbúnað varða, vil ég geta þess, að fjárveiting til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins verður 22 millj. kr., en hún var ekki í síðustu fjárl. Með löggjöf, sem samþ. var á síðasta Alþ., var gert ráð fyrir 10 millj. kr. framlagi til sjóðsins, en auk þess er bætt við 12 millj. til aðstoðar við byggingu sláturhúsa, til að verða við auknum kröfum um bætta aðstöðu og aukið hreinlæti við matvælaframleiðsluna. Þessi aðstoð hefur að sjálfsögðu áhrif til að lækka sláturkostnaðinn, sem er orðinn tilfinnanlega hár í þessum nýju og vönduðu sláturhúsum. Niður hefur verið felld fjárveiting, sem var til aðstoðar við bændur vegna harðæris og eldgosa á yfirstandandi fjárlögum, 29 millj. kr. Hins vegar er nú tekin upp 10 millj. kr. fjárveiting til aðstoðar við þá bændur, sem verst eru settir fjárhagslega eftir þessi miklu áfallaár og ekki gátu notið þess að breyta lausaskuldum sínum í föst lán, svo sem þeir bændur gátu, er betur voru settir. Tekin er upp fjárveiting til endurbóta á íbúðarhúsinu á Skriðuklaustri. Það hefur lengi staðið til, að unnið yrði að endurbótum á því húsi, er Gunnar Gunnarsson skáld byggði, en fé hefur skort til þess. Nú er veitt til þess 1 millj. kr. Við Bændaskólann á Hvanneyri hefur alllengi verið í byggingu nýtt skólahús, en oftast við lága fjárveitingu. Í ár eru 5 millj. veittar til framkvæmda á Hvanneyri, en með þessu fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að hækka þá fjárveitingu upp í 15 millj. kr. Með þeirri fjárveitingu ætti að vera hægt að komast langt eða jafnvel ljúka byggingu eldhúss eða matsalar fyrir nemendur og nauðsynlegri starfsaðstöðu fyrir þjónustufólk. Niður fellur af þessu fjárlagafrv. fjárveiting til veðdeildar Búnaðarbankans, 2.5 millj. kr., og til súgþurrkunar sama upphæð, þar sem samningar þar um voru niður fallnir. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að á þessu þingi verði málefni veðdeildar Búnaðarbankans tekin til sérstakrar meðferðar og aðstoð ríkisins vegna fjárútvegunar til veðdeildarinnar verði tekin til athugunar, áður en fjárlagaafgreiðslan fer fram hér á hv. Alþ. Fjárveiting til byggingarframkvæmda við vinnuhælið á Litla-Hrauni er 3 millj. kr. Gert er ráð fyrir því, að með þessari fjárveitingu verði hægt að ljúka þeirri byggingu, sem nú er unnið að. Lagt er til að fjárveiting verði tekin upp að nýju til fangelsisins í Síðumúla í Reykjavík. Á fjárlögum 1970 var fjárveiting til þess, en var felld niður á fjárl. 1971. Áætluð fjárveiting nú er 3.5 millj. kr. Um Landhelgisgæzluna er það að segja, að gert er ráð fyrir, að úthald á skipum hennar verði með svipuðum hætti fyrri hluta næsta árs eins og það var á yfirstandandi ári. Tekin er upp 15 millj. kr. fjárveiting, sem nota á til aukinnar gæzlu eftir 1. sept. 1972. Nú nýlega hafa forráðamenn Landhelgisgæzlunnar skilað áliti og tillögum um fjárþörf til Landhelgisgæzlunnar, sérstaklega síðara hluta ársins 1972, og verður hún til meðferðar og afgreiðslu hjá fjvn. Fjárveiting til almannavarna lækkar um 1 millj. 600 þús., enda var fjárveitingin hækkuð mjög á árinu 1971, m.a. til tækjakaupa, svo að ekki mun verða þörf sömu fjárhæðar á næsta ári. Fjárveiting til umferðarráðs er hér meira en tvöfölduð. Þegar gengið var frá fjárlagafrv., lá ekki fyrir áætlun frá umferðarráði um fjárþörf á næsta ári. En með hliðsjón af hinum miklu umferðarslysum þótti rétt að hækka fjárveitinguna til ráðsins. Gert er ráð fyrir, að umferðarráð skili tillögum sínum og grg. um fjárþörf til fjvn., svo að hægt verði að hafa hliðsjón af því, áður en fjárlög verða afgreidd. Bætt er við einu nýju prestsembætti í Kópavogi til útgjalda á kirkjumálum í ár, og fjárveiting til Hallgrímskirkju er tvöfölduð og verður 2 millj. kr. Framlag til Kirkjubyggingasjóðs hækkar um 500 þús. kr. Kostnaður við biskupsbústaðinn lækkar um 118 þús. og framlög til minningarkapellu um Jón Steingrímsson og til Kirkjuvogskirkju í Höfnum, sem voru 400 þús. kr. samtals, falla niður. Framlag til Húsnæðismálastofnunar ríkisins hækkar um 48.7 millj. kr. Hluti Byggingarsjóðs af launaskatti er þar 36.4 millj. og byggingarsjóðsgjöld 11.7. Framlag til Lánasjóðs sveitarfélaga hækkar um 2.5 millj. eða 55%, en framlag til sjóðsins hefur verið óbreytt frá upphafi að öðru leyti en því, að það var lækkað um 500 þús. fyrir nokkrum árum. Um framlög til vatnsveitna er það að segja, að þau eru ákveðin í frv. 10 millj. kr. og er það í samræmi við tillögur félmrn. En það fór fram á, að varið yrði til annarra vatnsveitna en Vestmannaeyjaveitu 10 millj. kr., og er þá komið langleiðina í að greiða upp þær skuldir, sem ríkissjóður stendur í samkv. lögum við þá aðila, sem hafa verið í vatnsveituframkvæmdum fram til þessa, að áætlunin var gerð. Fjárveiting til annarra vatnsveitna en Vestmannaeyjaveitu var 5 millj. á árinu 1971, og er því hér um 100% hækkun að ræða. Stuðning við vatnsveitu Vestmannaeyja verður að ákveða við afgreiðslu fjárlaga. Þá hækkar framlag til heimilishjálpar samkv. lögum frá 1952 um 3 millj. kr. Hins vegar lækkar framlag til Atvinnujöfnunarsjóðs um 15.7 millj. kr. Það er annars vegar vegna þess, að gert er ráð fyrir, að tekjur af álgjaldi lækki um 5.7 millj. og lagt er niður sérstakt framlag úr ríkissjóði, 10 millj. kr., er var á fjárlögum 1971. Gert er ráð fyrir því, að frv. að nýrri löggjöf, er varðar sjóðinn, verði lagt fram snemma á þessu þingi og mun staða sjóðsins breytast verulega þá. Er talið eðlilegt, að fjárveiting til hans verði ákveðin, eftir að frá þeim nýju lögum hefur verið gengið. Enn fremur eru ekki með ýmsir byggingarstyrkir til styrktarfélaga, svo sem Gerðverndarfélagsins, Sjálfsbjargar, Styrktarfélags lamaðra og fatlaðra o.fl., en þessir styrkir hafa yfirleitt ekki verið teknir inn í fjárlagafrv., heldur farið eftir till. fjvn. Alþ. þar um. Ekki er gert ráð fyrir því, að þessir styrkir falli niður úr fjárlögum, þó að þeir séu ekki í frv. Hins vegar er ætlazt til þess, að þeir, sem að þessum samtökum standa, skili fjvn. grg. um starfsemi sína og hvernig þeir hafa notað fjárveitingar á undanförnum árum, svo að hún geti metið það um leið og hún afgreiðir tillögur um mál þeirra við fjárlagaafgreiðsluna. Framlag ríkisins til almannatrygginga hækkar samkv. frv. um 617.2 millj. kr. Skiptist sú hækkun þannig, að 246.7 millj. kr. koma á lífeyristryggingar og 370.5 á sjúkratryggingar. Meginorsök hækkunarinnar á framlagi til lífeyristrygginga á rætur að rekja til breytingar á lögum um almannatryggingar, sem samþ. var á síðasta þingi, og fól í sér verulega hækkun bóta almennt, annarra en fjölskyldubóta. Þá varð og sú breyting, að fávitaframfærsla var sameinuð almannatryggingakerfinu, en framlag ríkissjóðs hefur til þessa verið á sérstökum fjárlagalið og nam 61.4 millj. kr. á fjárlögum 1971. Fjárveiting til fjölskyldubóta er áætluð á sama grundvelli og gildir í dag. Hækkunin er 70 millj. kr., vegna þess að fjárlagatala ársins í ár er miðuð við 8 mánaða gildistíma, þar til verðstöðvuninni lyki 1. sept., svo sem stefnt var að, en nú er hins vegar miðað við heilt ár. Framlag til sjúkratrygginga er áætlað 1 milljarður 438.8 millj. kr., en var áætlaður 1 milljarður 68.3 millj. kr. í fjárl. 1971. Hækkunin nemur því, eins og fyrr segir, 370.5 millj. kr., og stafar mest af því, að eftir samþykkt fjárlaga ársins 1971 voru daggjöld á sjúkrahúsum almennt hækkuð verulega, og í frv. 1972 er, eins og á undanförnum árum. áætluð nauðsynleg kostnaðaraukning á ríkisspítölunum, sem felur í sér hækkun daggjalda. Með hliðsjón af því er síðan áætlað framlag ríkissjóðs til sjúkratrygginga, og verður aukning þessa framlags 189.2 millj. kr. Sú bráðabirgðaáætlun, sem gerð hefur verið um daggjöld á ríkisspítölum og ég hef áður greint frá, er miðuð við, að daggjöld standi að fullu undir rekstri þeirra, og er því hvergi um að ræða rekstrarframlög til þeirra úr ríkissjóði á fjárlagafrv. Ríkissjóðsframlög, er fram koma í A-hluta fjárlagafrv., eru því eingöngu til byggingar og tækjakaupa. Rekstrarkostnaður ríkisspítalanna er miðaður við þær launabætur, sem fram eru komnar, er frv. var lagt fram, kaupgjaldsvísitölu 107.19 stig. Í þessum áætlunum er hvergi gert ráð fyrir fjölgun starfsfólks, nema vegna nýrra sjúkradeilda á Landsspítalanum. þar sem opnuð verður endurhæfingardeild í byrjun marz 1972. Það er hins vegar ljóst, að við meðferð fjárlagafrv. verður nauðsynlegt að taka áætlun stjórnarnefndar ríkisspítalanna til nákvæmrar athugunar í þeim tilgangi að heimila nokkra fjölgun, þar sem þörfin er brýnust. Skal í því sambandi sérstaklega getið um Kleppsspítalann, en samkomulag hefur orðið milli fjármála- og heilbrigðisyfirvalda um að stuðla að því, að á þeim spítala verði starfsliði fjölgað eftir fastri áætlun, sem lögð mun verða fyrir fjvn. Alþ. Fjárveiting til framkvæmda við fæðingardeild Landsspítalans er tvöfölduð og verður um 60 millj. kr. Gert er ráð fyrir, að með þessari fjárveitingu verði hægt að vinna að framkvæmdum af fullum krafti á árinu 1972 og ljúka þeim á árinu 1973. Í þessu fjárlagafrv. er tekin upp ný fjárveiting til Landsspítalans, 4.5 millj. kr., til að undirbúa byggingu geðdeildar. Þessi fjárveiting er við það miðuð, að hægt verði að ljúka undirbúningi á næsta ári, a.m.k. um svipað leyti og lokið er byggingu fæðingardeildarinnar, og geti þessi framkvæmd þá strax hafizt. Til framkvæmda við Landsspítalann er veitt 51.4 millj. kr. Gert er ráð fyrir því að halda áfram við þær framkvæmdir, sem nú er unnið að, og endurbæta gamla húsið verulega, svo að það geti nálgazt þær kröfur, sem nú eru gerðar til góðra sjúkrahúsa. Fjárveitingar til Kristness og Vífilsstaða eru tæpar 4 millj. samtals, og lækkar fjárveiting til Vífilsstaða nokkuð frá fyrra ári, vegna þess að því verkefni, sem þá var unnið að, er að miklu leyti lokið. Fjárveiting til byggingar og tækjakaupa í ríkisspítölunum hækkar um 34.2 millj. kr. Framlag til byggingar annarra sjúkrahúsa og læknahústaða hækkar um 5.1 millj., og styrkir til heilsuverndarstöðva hækka um 3.5 millj. kr. Hins vegar lækkar styrkur til St. Jósepsspítalans um 2.8 millj. kr. Upp er tekinn nýr liður, 3 millj. kr. vegna mengunarmála. Gert er ráð fyrir því, að heilbrmrn. ráði yfir þessari fjárveitingu. Nánari reglur munu verða settar síðar um framkvæmd þessa máls. Þá eru framlög til Gæzluvistarsjóðs hækkuð um 8 millj., úr 12 í 20 millj. kr. Gert er ráð fyrir, að á vegum sjóðsins verði hafin bygging lokaðs gæzluvistarhælis, og er þessi fjárveiting miðuð við það. Tillögur um fjárveitingu til embættis ríkisskattstjóra og kostnað við skattstofur eru miðaðar við sama starfsmannahald að mestu leyti og nú er. Hækkunin er því eingöngu vegna launahækkana og rekstrarkostnaðar. Hins vegar hefur síðan fjárlagafrv. var samið verið tekin ákvörðun um að hæta við starfsmönnum hjá skattrannsóknarstjóra. Nú er auglýst eftir fimm nýjum starfsmönnum. Hér er um að ræða hið mesta nauðsynjamál, því að veruleg breyting hefur ekki verið gerð á þessum málum nú síðustu árin, enda þótt t.d. söluskatturinn hafi verið hækkaður verulega. Eftirlit með skilum á honum verður að sjálfsögðu nauðsynlegra, eftir því sem hann verður hærri. Ríkisstj. gaf í stjórnarsamningi sínum fyrirheit um aukið skatteftirlit og er þetta upphaf að framkvæmd á því fyrirheiti. Þessi ákvörðun mun að sjálfsögðu hafa kostnað í för með sér, og hækkar fjárveiting til embættisins við fjárlagaafgreiðsluna. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að þessi kostnaður eigi eftir að skila sér í betri skattheimtu. Nauðsyn ber til, að búið sé að undirbúa aukið skatteftirlit, áður en þau skattalög taka gildi, sem nú er unnið við að semja. Skattrannsóknarstjóri hefur í auknum mæli beitt nýjum vinnubrögðum, m.a. þar sem sú framkvæmd er komin á að velja nokkur rannsóknarefni með vélrænum úrdrætti úr skattframtölum, og mun verða aukinn sá þáttur í starfsemi skattstofanna. Hækkun verður nú á bótum á eftirlaunum og lífeyri, 80.6 millj. kr. eða 142.6%. Þessi mikla hækkun stafar af því, að ríkissjóður stendur að fullu undir öllum hækkunum frá þeim tíma, sem einstakir lífeyrisþegar fara á eftirlaun, hvort sem það stafar af verðlagsuppbótum, flokkahækkun eða öðru. Á þessu ári tók til starfa við Innkaupastofnun ríkisins framkvæmdadeild. Er hún byggð á 18. gr. laga nr. 63/1970 um skipan opinberra framkvæmda. Gert er ráð fyrir, að kostnaður við rekstur þessarar deildar, að því leyti er byggingareftirlitsmenn varðar, færist á viðkomandi framkvæmdir, er þeir hafa eftirlit með. Hins vegar mun ríkissjóður greiða 1.7 millj. kr. vegna yfirstjórnar og annars þess, sem ekki verður heimfært á sérstakar framkvæmdir. Framlag til Ríkisábyrgðasjóðs lækkar um 8 millj. kr., og gert er ráð fyrir, að tekjur hans lækki um 2 millj. miðað við árið 1971. Er þessi lækkun gerð með tilliti til þess, að afkoma atvinnuveganna ætti að vera góð á þessu ári og þeir að geta staðið undir sínum lánum sjálfir. Einn greiðsluliður hjá fjmrn. nefnist „ýmis lán“, og er þar um að ræða vaxtagreiðslur af ýmsum lánum ríkissjóðs. Sá háttur hefur nú verið tekinn upp að verulegu leyti, að vextir af flestum lánum, er ríkissjóð varða, er áður voru greiddir hjá ýmsum stofnunum, eru nú færðir á þennan lið. liðurinn í heild hækkar um 15.6 millj. kr., en raunveruleg hækkun vegna þessara breytinga er 35.9. Þar á móti kemur vaxtalækkun vegna yfirdráttarláns Seðlabankans, sem hefur verið greitt niður meira en gert er ráð fyrir, og nemur sú lækkun 15.3 millj. kr. Liðurinn „ýmislegt“ hjá fjmrn. hækkar um 39.3 millj. kr. Hér er um að ræða 29.1 millj, kr. fjárveitingu vegna togaralána, sem áður er getið. 12.5 millj. kr. eru til lífeyrissjóðs verkalýðsfélaganna, en áður var sá liður færður hjá félmrn. Ýmsir smærri liðir eru þarna hækkaðir, eins og framlag til framkvæmda á vegum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um 800 þús. Á fjárveitingum til samgöngumála vil ég geta fyrst um hækkun á fjárframlögum til flugmála. Liðurinn í heild hækkar um 41.2 millj. kr., en ríkissjóðsframlag til framkvæmda um 24 millj. Hins vegar fellur niður á fjárlagafrv. 5 millj. kr. fjárveiting til þess að greiða af tækjakaupaláni, svo að raunveruleg aukning framkvæmdafjárins er 19 millj. eða 61%. Hækkun vegna afborgana af lánum er tæpar 2.5 millj. kr. og rekstrarhækkanir aðrar eru eðlilegar miðað við launa- og verðlagshækkanir. Enda þótt hér sé um verulega fjárhæð að ræða og mikla hækkun til flugvalla og flugöryggistækja, frá því sem áður hefur verið, er ríkisstj. það ljóst, að betur má ef duga skal í þessum efnum, og mun þetta mál verða athugað betur með tilliti til þess að auka þessa fjárveitingu í meðferð fjárlaganna á Alþ. Það er öllum ljóst, að þessum málum hefur ekki verið svo staðið að sem skyldi á síðustu árum, og er því þörfin nú miklu meiri en nokkur leið er að fullnægja í svipinn. Framlag til byggingar og tækjakaupa hjá Veðurstofunni hækkar um 12 millj. kr. og skortir þá 10 millj. kr., til að hægt sé að fullgera byggingu þá, sem Veðurstofan stendur að. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að með þessari fjárveitingu verði hægt að koma því verki svo langt, að hægt verði að taka húsið að einhverju leyti í notkun í árslok 1972 og ljúka því að öllu leyti með fjárveitingunni 1973. Sérstök fjárveiting er til landmælinga, til að kaupa loftljósmyndavél, og er þar um fyrstu greiðslu að ræða af þremur, 1.3 millj. Þá er einnig fjárveiting til þríhyrningsmælinga umhverfis jörðina í samvinnu við aðrar þjóðir og er ætluð til þess 1 millj. kr. Fjárframlög til strandferða hækka um 13.2 millj. kr., og er það til að mæta auknum rekstrarhalla Skipaútgerðar ríkisins vegna kostnaðarauka, en þá er líka reiknað með óbreyttum farmgjöldum. Um aðra liði samgangna, eins og hafnamál. vil ég segja, að fjárveitingar í frv. eru þær sömu og á yfirstandandi fjárlögum. Er því sama til að svara og með skólamálin, að eðlilegt þótti að bíða með auknar fjárveitingar til þeirra eftir störfum Alþ., enda er þar um að ræða fjárveitingar til vissra hafnarframkvæmda og eðlilegt, að Alþ. fjallaði þar um. Áætlun um fjárþörf Hafnabótasjóðs barst fjmrn. ekki fyrr en eftir að fjárlagafrv. hafði verið samið og bíður því einnig ákvörðunar Alþ. Um vegamálin er það að segja, að ekki er ný fjárveiting til þeirra í þessu fjárlagafrv., en ég mun síðar í ræðu minni víkja að þeim, um leið og ég geri grein fyrir tekjuáætlun fjárlagafrv. Heildarfjárveiting til Orkusjóðs hækkar um 31 millj. kr. Af því fara 13 millj. til að greiða af lánum og 18 millj. kr. til framkvæmda við rafvæðingu í sveitum. Framlag þetta hækkar úr 32 millj. kr. í 50, eða 56%. En jafnhliða þessu er svo gert ráð fyrir lánsfjáröflun á framkvæmdaáætlun, sem nemur rúmlega þessari fjárhæð. Gert er ráð fyrir, að 109 millj. kr. þurfi til að ljúka einum þriðja af sveitarafvæðingunni á næsta ári, sem ríkisstj. hefur ákveðið. Með þessu móti mun nást það fjármagn, sem þörf er á til að halda þeirri áætlun. Niðurgreiðslur á vöruverði hækka á fjárlagafrv., Eins og áður er greint, um 508 millj. kr. Er miðað við að halda sömu niðurgreiðslum áfram allt árið 1972 og búið var að ákvarða fyrir 1. sept. s.l. Eins og fram kemur í grg. fjárlagafrv., hafa ekki enn þá verið teknar ákvarðanir um, hvort jafnmiklum fjármunum skuli til niðurgreiðslna varið eins og hér er gert ráð fyrir. Unnið er nú að því að endurskoða allt niðurgreiðslukerfið, og til þess ber brýna nauðsyn. Ekki er því að leyna, að veruleg áhætta og galli fylgir svo stórfelldum niðurgreiðslum, sem hér eru í framkvæmd nú. Auk kostnaðarins, sem er óhugnanlega mikill, bætist það við, þegar niðurgreiðslan er orðin meiri en kostnaður frá framleiðenda til neytanda, að þá situr framleiðandinn við lakara borð en neytandinn, auk þess sem áhættan er veruleg hjá framleiðandanum, ef skyndiákvarðanir yrðu teknar um að hverfa frá niðurgreiðslum. Við þá endurskoðun, er nú fer fram, ber nauðsyn til að hafa þessi atriði í huga og skipuleggja framkvæmdirnar, svo að dregið verði úr áhættu og göllum í framkvæmd niðurgreiðslna svo sem auðið er, því að ljóst er, að þær verða við lýði að verulegu leyti um nokkra framtið a.m.k. Hér læt ég staðar numið um að greina frá útgjöldum fjárlagafrv. og sný mér þá að tekjuhlið þess. Ég vil taka það fram, að áætlaðar ríkistekjur á árinu 1972 eru að sjálfsögðu byggðar á núverandi lögum og reglum, enda þótt nú sé unnið að því að endurskoða tekjustofna ríkisins og að því stefnt, að byggja tekjuöflun ríkisins fyrir árið 1972 á þeim lögum, sem sett verða að þeirri endurskoðun lokinni. Höfuðatriðið í endurskoðuninni er skipting skattabyrðanna, þar sem stefnt verður að því að létta byrðum af þeim, sem minna mega sín fjárhagslega í þjóðfélaginu. Í því sambandi verða persónuskattarnir sérstaklega athugaðir, en þeir eru eins og kunnugt er lagðir á án tillits til tekna. Skattvísitala er lögbundin 100 á þessu ári, en látin fylgja verðlagsþróuninni í þessari tekjuáætlun og verður því, ef miðað er við áætlaða breytingu ársmeðaltals vísitölu framfærslukostnaðar milli áranna 1970–1971, 106.5107 stig. Þessar skýringar tel ég nauðsynlegt að gefa í sambandi við tekjuáætlunina, en skal að öðru leyti greina frá henni, eins og hún er í frv. Tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir árið 1972 er, eins og á undanförnum árum, unnin af Efnahagsstofnuninni. Grundvallast áætlunin á þjóðhagsspá stofnunarinnar fyrir það ár, eins og gerð er grein fyrir í fskj. með þessu frv. Meginþættir þjóðhagsspárinnar eru þessir: Gert er ráð fyrir, að verðmæti útflutningsframleiðslunnar aukist í heild um 8%. Gert er ráð fyrir, að almennur vöruinnflutningur aukist að verðmæti um 14%, og hefur þá verið gert ráð fyrir erlendri verðhækkun um 3–4%. Þessar spár um þróun eftirspurnar fela í sér 7–8% aukningu almennrar innlendrar verðmætaráðstöfunar, og spáð er 6% aukningu þjóðarframleiðslu og 5% aukningu þjóðartekna. Heildartekjur á rekstrarreikningi eru áætlaðar 14 milljarðar 270 millj. kr. á móti 11 milljörðum 534.7 millj. kr. í fjárlögum 1971. Nemur hækkunin því 2 millj. 735.3 millj. kr., eða 23.7%. Af heildartekjum eru markaðir tekjustofnar á rekstrarreikningi og lánahreyfingum samtals 2 761.4 millj. kr., en voru 2 210.5 í fjárlögum 1971, og er hækkunin 550.9 millj. kr. eða 24.9%. Samkvæmt þessu hækka eiginlegar ráðstöfunartekjur ríkissjóðs um 2 milljarða 184 millj. kr., eða 23.4%. Áætlað er, að persónuskattar hækki um 215.5 millj. kr. frá fjárlögum 1971. Er þar um að ræða gjöld til almannatrygginga, þ. á m. atvinnuleysistrygginga, sem hækka samtals um 234.8 millj. vegna áorðinna gjaldahækkana og fjölgunar gjaldskyldra aðila, en frá því dregst, að námsbókagjald, sem var áætlað 193 millj. í fjárlögum 1971, hefur nú verið fellt niður. Áætlað er, að 574.4 millj. kr. hækkun verði á tekjusköttum, og er þá gert ráð fyrir, að nettótekjur hækki í heild um 23% á árina 1971 frá 1970, og er það svipuð breyting og áætlað er að verði á heildaratvinnutekjum milli sömu ára. Áætlað er, að gjöld af innflutningi hækki um 1 294 millj. kr. Þessi áætlun er byggð á framangreindri spá um 7–8% aukningu ráðstöfunartekna á árinu 1972 og 14% aukningu almenns vöruinnflutnings. Meðaltollhlutfall er áætlað 23.3%, óbreytt frá áætlun í fjárlögum 1971. Af heildarhækkuninni nemur tekjuhækkun ríkissjóðs af almennum aðflutningsgjöldum 1 milljarði 73.4 millj. kr., en innflutningsgjald af bensíni 210 millj. kr. og nettóhækkun á öðrum liðum er 10.6 millj. kr. Gert er ráð fyrir lækkun skatta af innlendri framleiðslu um 4.7 millj. kr. frá fjárlögum 1971. Þarna er reiknað með 5.7 millj. kr. lækkun á álgjaldi vegna sölutregðu á áli á heimsmarkaðinum, en hækkun á öðrum sköttum í þessum flokki er 1 millj. kr. Gert er ráð fyrir því, að tekjur af söluskatti hækki um 252 millj. vegna þeirrar veltuaukningar, sem felst í þjóðhagsspánni. Þá eru tekjur af launaskatti áætlaðar 277 millj. hærri en í fjárlögum 1971, einkum vegna mun hærra launastigs og þess, að hækkun skattsins um 11/2%, sem var hluti verðstöðvunaraðgerðanna, gildir nú allt árið í stað tveggja þriðju hluta ársins í fjárlögum 1971, og hækkunarinnar gætir nú í innheimtu allt árið. Söluhagnaður Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins er hins vegar áætlaður um 20 millj. kr. lægri en í fjárlögum 1971 vegna minni sölu á tóbaki en áður hefur verið og hækkandi verðlags á áfengi og tóbaki í innkaupum erlendis frá. Aðrir óbeinir skattar hækka um 93.3 millj. kr., og munar þar mest um hækkun tekna af bifreiðaskatti 78.7 millj. kr. Hluti af umboðsþóknun og gengismun gjaldeyrisbankanna hækkar um 17.5 millj. kr., en niður fellur bifreiðaskattur vegna hægri umferðar, 17.5 millj., sem var í fjárlögum 1971. Aðrir liðir hækka samtals um 14.6 millj. kr. Áætlað er, að arðgreiðslur frá fyrirtækjum og sjóðum í B-hluta hækki um 28.5 millj. Er þar fyrst og fremst um að ræða aukningu umferðar og viðskipta á Keflavíkurflugvelli. Þannig aukast tekjur frá flugmálastjórn um 17.6 millj. og frá fríhöfninni um 10.7 millj. kr. Um lánahreyfingar er það að segja, að sú breyting hefur verið gerð á færslu lánahreyfinga út, þ.e. afborgana af teknum lánum, í A-hluta, að mun fleiri greiðslur af þessu tagi en áður eru nú færðar á liðinn „Ýmis lán“ í fjmrn. t stað þess að færa þær á hlutaðeigandi stofnanir. Er unnið að því í ríkisbókhaldinu að skrá þat öll þau lán, sem endurgreiðast af beinum fjárveitingum, en í nokkrum tilvíkum eru afborganir þó færðar á hlutaðeigandi stofnun, þar sem sérstaklega stendur á, einkum ef viðkomandi stofnanir standa undir endurgreiðslu lána með eigin tekjum. Lánahreyfingar út nema 254.4 millj. kr. en lánahreyfingar inn samtals 3.8 millj., þannig að hallinn verður á lánahreyfingunni 250.6 millj. kr. Miðað við fyrra ár eru lánahreyfingar inn óbreyttar, þ.e. afborganir af veittum lánum eru þær sömu á árinu 1972 og þær voru á árinu 1971, hins vegar hækka lánahreyfingar út, þ.e. greiðslur af lánum ríkissjóðs, um 9.6 millj. kr. Sú breyting er tekin upp með þessu fjárlagafrv., að látin er fylgja grg. frá Efnahagsstofnuninni um þróun efnahagsmála árið 1971 og spá stofnunarinnar um þróun efnahagsmála á árinu 1972. Það er bæði rétt og skylt, að þessi grg. fylgi sem fskj. með fjárlagafrv. Þar er komið á framfæri ýmsum upplýsingum stofnunarinnar um þróun efnahagsmála á árinu 1971 og spá hennar um afkomu næsta árs. Það kemur svo í ljós, hvernig sú spá reynist, þegar raunveruleikinn sýnir sig. Enn fremur er með þessum hætti lagður fram grundvöllur sá, sem stofnunin byggir á, er hún gerir tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir árið 1972. Á það hefur skort áður fyrr, að þessi grundvöllur væri birtur með fjárlagafrv. Í frásögn stofnunarinnar af afkomu ársins 1971 er gert ráð fyrir því, að þjóðarframleiðslan muni aukast um 9% og viðskiptakjörin út á við muni þannig batna verulega. Útflutningsverðlag sjávarafurða mun sennilega hækka um 22–23% að meðaltali frá 1970. Innflutningsverðlag mun væntanlega hækka um a.m.k. 5%. Vegna þessara hættu viðskiptakjara getur aukning þjóðartekna orðið mun meiri en þjóðarframleiðslan, eða allt að 12%. Samkvæmt þessari frásögn stofnunarinnar er gert ráð fyrir, að heildaraukning verðmætaráðstöfunarinnar verði á árinu um 23% að magni. í þessari frásögn er gert ráð fyrir því, að í heild verði aukning vöruinnflutnings rúm 30% að magni og 36–37% að verðmæti. Almennur vöruinnflutningur eykst samkvæmt frásögninni um 23–24% að magni og 30% að verðmæti. Þetta leiðir til þess, að verulegur halli hlýtur að verða á viðskiptajöfnuði gagnvart útlöndum. Þá má hins vegar telja víst, að gjaldeyrisstaðan batni verulega, eða a.m.k. um 1100 millj. kr. á árinu 1971, vegna þess að mjög mikill innflutningur verður á fjármagni, þ.e. lánum, m.a. vegna kaupa á flugvélum og skipum og til stórframkvæmda. Einnig mun Íslenzka álfélaginu nauðsynlegt að flytja inn fjármagn til þess að standa straum af framleiðslukostnaði ársins auk fjármagns til fjárfestingar. Kemur það fram í þessari grg. Efnahagsstofnunarinnar, að útflutningur áls á þessu ári mun engan veginn verða nægjanlega mikill til þess að greiða óhjákvæmilegan kostnað og framleiðslunauðsynjar álversins. Niðurstöður af grg. um efnahagsþróunina á árinu 1971 eru þær, að viðskiptajöfnuður á verðlagi þessa árs verði óhagstæður um 3 milljarða 570 millj. kr. Jöfnuður fjármagnshreyfinga er hagstæður hins vegar um 4 milljarða 670 millj. kr. Samkvæmt þessu er breytt gjaldeyrisstaða til batnaðar um ca. 1100 millj. kr. Í efnahagsspánni fyrir árið 1972 er gert ráð fyrir því, að sjávarafli aukist um 4%. Einnig er gert ráð fyrir því, að útflutningsverðlag sjávarafurða muni hækka um 11/2% að meðaltali ársins í ár. Reiknað er með heldur auknum útflutningi á áli, þannig að birgðaaukningin verði álíka á þessu ári, en framleiðsluaukningin geti orðið aukinn útflutningur. Enn fremur er gert ráð fyrir auknum útflutningi iðnaðarvara á næsta ári sem nemur um 100 millj. kr. eða 16–17%. Í heild er spáð, að aukning útflutningsvöruframleiðslunnar verði 61/2-7% að magni, en rúmlega 8% að verðmæti. Í spánni um fjármunamyndun er gert ráð fyrir, að innflutningur á kaupskipum og flugvélum muni dragast saman á næsta ári miðað við yfirstandandi ár, enda var hann verulegur þá. Gert er ráð fyrir því, að fjármunamyndun að frátöldum skipum og flugvélum muni aukast um 9% á árinu 1972, sem skiptist þannig, að aukning í atvinnuvegunum verði 13%, til nýbygginga 8%, til byggingarmannvirkja hins opinbera 6%. Á árinu 1972 er gert ráð fyrir mikilli fjármunamyndun í fiskveiðum, eða um 11/2 milljarði á verðlagi ársins 1970, sem er rúmlega tvöföldun frá fyrra ári. Gert er ráð fyrir, að fjármunamyndun í almennum iðnaði aukist um 20%. Niðurstöðutölur af þessari spá Efnahagsstofnunarinnar fyrir árið 1972 eru, að viðskiptajöfnuður á verðlagi þessa árs verði óhagstæður um 3 milljarða 625 millj. kr. Hins vegar er gert ráð fyrir, að jöfnuður fjármagnshreyfinga verði hagstæður um 3 milljarða og 50 millj., en gjaldeyrisstaðan mundi samkvæmt þessari spá rýrna í heild um 575 millj. kr. Frekari frásögn af þessu fskj. frá Efnahagsstofnuninni sé ég ekki ástæðu til að gefa. Hins vegar tel ég, eins og áður er sagt, að slík grg. um efnahagshorfur í þjóðarbúinu eigi að fylgja fjárlagafrv., því að ljóst er, að afkoma ríkissjóðs hlýtur alltaf að spegla afkomu þjóðarinnar á hverjum tíma. Þess vegna er það nauðsynlegt, að gerð sé grein fyrir því, hverju spáð er um afkomu þjóðarinnar í heild, þegar lögð er fram áætlun um tekjur og gjöld ríkissjóðs. Til viðbótar því, sem hér kemur fram í áætlun Efnahagsstofnunarinnar, vil ég minna á það, sem upp hefur komið í sumar og haust um þá óvissu, sem nú er í alþjóðagjaldeyrismálum, er kann að hafa áhrif á afkomu íslenzku þjóðarinnar, eins og annarra þjóða, og þá einnig á afgreiðslu þessa fjárlagafrv. Einn er sá þáttur í sambandi við tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir næsta ár, sem ég vil gera að sérstöku umtalsefni, áður en ég lýk við þennan kafla í ræðu minni, en það eru tekjur þær, sem ríkissjóður fær af umferðinni, sem oft hefur verið til umr. hér á hv. Alþ. Þegar fyrrv. ríkisstj. kom til valda, var hún svo lánsöm að koma að tekjustofnum, svo sem bensínskatti, gúmmígjaldi og þungaskatti af bifreiðum, sem lítið eitt var þá farið að nota, en voru æskilegir tekjustofnar til þess að veita fjármagn til vegagerðar í landinu. Ríkisstj. notaði sér þessa möguleika óspart allt það tímabil, sem hún sat að völdum, og það verður að segjast eins og er, að stjórnarandstaðan gekk óhikað fram í því að styðja hana í þessari skattlagningu. Svo almennur áhugi var fyrir hættum samgöngum og þá fyrst og fremst fyrir bættum vegum í landinu. Siðast á síðasta þingi gekk stjórnarandstaðan jafnhliða ríkisstjórnarliðinu fram í því að hækka þessa tekjustofna verulega, svo að aukningin nam á þessu ári 235 millj. kr. Það gerðist hins vegar á sama tíma, að framlög af hendi ríkissjóðs til vegamála af öðrum tekjum en þessum voru alveg felld niður um nokkurra ára skeið. Nokkur deila var hér á hv. Alþ. um þessa þróun. Bent var á, að aðstoð þm. almennt við þessa hækkun tekjustofna hefði ekki átt að leiða til þess, að ríkissjóður drægi úr beinum framlögum til vegagerðarinnar í landinu, heldur ættu hækkanirnar að koma þar til viðbótar. Ekki sízt þótti þetta öfugþróun, þegar tekjur ríkissjóðs jukust á sama tíma vegna þessara aðgerða að verulegu leyti með auknum innflutningi á bifreiðum. Höfuðdeilan hér á hv. Alþ., sem ég tók þátt í ásamt öðrum stjórnarandstæðingum, stóð um það, hvort sérskattarnir, sem af bifreiðum væru teknir, yrðu allir látnir ganga í vegasjóðinn eða ekki. Með vegalögunum frá 1963 var gert ráð fyrir því, að tekjur af bensinskatti, þungaskatti og gúmmígjaldi gengju í Vegasjóð, en leyfisgjald, sem var tekið af innfluttum bifreiðum um nokkurra ára skeið, var hins vegar látið ganga beint sem tekjustofn í ríkissjóð. Eftir gengisbreytingarnar 1968 stöðvaðist svo að segja allur bílainnflutningur til landsins vegna þeirrar verðhækkunar, sem gengisbreytingarnar leiddu af sér. Það endaði með því, að á árinu 1970 var leyfisgjaldið allt fellt niður, en áður hafði það verið lækkað nokkuð. Segja má því, að Vegasjóður væri þá farinn að njóta allra sérskatta af umferðinni, eftir að leyfisgjaldið vat fellt niður. Hins vegar er það ljóst, og það varð ljóst við afgreiðslu vegáætlunar á s.l. vori, að þrátt fyrir geysilega hækkun á tekjustofnum Vegasjóðs, sem búið var að gera og gerð var um s.l. áramót, 1970–1971, þá mundi það ekki nægja sem tekjur í Vegasjóð þegar á árinu 1972. Jafnhliða þessari hækkun á sköttum af umferðinni, bensínskatti og þungaskatti, var í baráttunni fyrir því knúið fram á árinu 1969 og 1972, að ríkissjóður lagði fram heinar fjárveitingar til Vegasjóðs, sem eru nú 47 millj. kr., sama fjárhæð og var, þegar vegalögin tóku gildi. Jafnhliða þessu var því komið í gegn, að ríkissjóður tók að sér að greiða vexti og afborganir af nokkrum vegalánum, sem Vegasjóður hafði gert áður. Hins vegar er enn þá vegalán, sem Vegasjóður var látinn standa undir eða útvegaði nýtt lánsfé til þess að greiða vexti og afborganir af, eins og gert hefur verið með skuld Keflavíkurvegarins. Efnahagsstofnunin gerði fyrir mig, jafnhliða tekjuáætluninni, sérstaka grg. um tekjur af umferðinni á yfirstandandi ári og áætlun fyrir 1972. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að innflutningur bifreiða hefur verið geysilega mikill á þessu ári, og er gert ráð fyrir því í þessari áætlun, að úr honum dragi á næsta ári nokkuð verulega frá því, sem nú er. Í áætlun Efnahagsstofnunarinnar eru teknar með tekjur af innfluttum bifreiðum umfram meðaltollprósentu 22%. Með því er gert ráð fyrir því, að tekjur af umferðinni verði 1 673.3 millj. kr. á yfirstandandi ári, þ.e.766 millj. umfram það, sem til Vegasjóðs mun ganga. Er þar innifalið í þeirri tölu frá Vegasjóði 47 millj. kr. úr ríkissjóði. Hins vegar er ekki tekið hér tillit til þeirra afborgana af vöxtum og lánum, sem ríkissjóður greiðir nú vegna Vegasjóðs. Á árinu 1972 er gert ráð fyrir því, að tekjur af umferðinni verði eftir sömu reglum 1 599 millj. kr., eða lækki um 75 millj. Hins vegar er þá gert ráð fyrir því, að Vegasjóður fái tekjur upp á 972 millj., en eftir er þá hjá ríkissjóði 627 millj. kr. Fjárlagafrv. getir ekki ráð fyrir því að auka framlög úr ríkissjóði til Vegasjóðs. Hins vegar er mér það ljóst og ríkisstj. allri, að eitt af þeim verkefnum, sem hún verður að leysa áður en vegáætlun verður gerð í vetur, er að útvega Vegasjóði meira fjármagn en hann getur fengið samkvæmt þeim tekjustofnum, sem hann hefur nú. Enn þá hefur ekki verið ákveðið, hvernig með það mál skuli farið. Enda þótt segja megi með réttu, að Vegasjóður hafi nú aflað sérskattanna, þá má einnig gera dæmið upp eins og hér hefur verið gert og taka tekjur ríkissjóðs af bifreiðunum umfram meðaltollprósentu. Ástæðan til þess, að þetta mál er ekki til meðferðar hér á fjárlagafrv., er ekki sú, að því hafi verið gleymt eða neinu af því, sem áður hefur verið sagt í þessu sambandi, heldur sú, að enn þá hefur ekki verið gert upp, hvort tekjuáætlun ríkissjóðs leyfir það, að gerbreyting geri það að verkum, að hægt verði að sinna fjárframlögum til vegasjóðsins með beinni fjárveitingu, eða hvort það verður gert með ríkislánum, sem Vegasjóður nyti. en ríkissjóður annaðist að öllu leyti. Ég get ekki á þessu stigi málsins um það fullyrt, hver niðurstaðan kann að verða. En augljóst er, að málið verður tekið til meðferðar og fundin niðurstaða til að auka tekjur Vegasjóðs áður en frá vegáætlun verður gengið hér á hv. Alþ. Hins vegar er þess fastlega vænzt, að hv. stjórnarandstæðingar verði okkur hollráðir í þessu máli, eins og við vorum þeim áður fyrr og leiddum þá þá til betri vegar með ráðum og dáð. Ég gerði mér grein fyrir því, að það mundi koma fram í umr. um þetta fjárlagafrv., að litillar sparnaðarviðleitni gætti af hálfu hinnar nýju ríkisstj. Enda þótt sá tími, sem ríkisstj. hafði til undirbúnings þessa fjárlagafrv., væri innan við 2 mánuðir, frá því að hún kom til starfa og þangað til það var tilbúið til prentunar, þá vissi ég vel, að þessu yrði hampað. Ég vil hins vegar benda á, að í umr. mínum um þetta atriði sem stjórnarandstæðingur hef ég alltaf haldið því fram, að það væri ekki hægt að gera neinar verulegar tillögur í sparnaðarátt í ríkisrekstrinum nema með nákvæmri athugun og í flestum tilfellum lagabreytingu, því að megnið af þeim útgjöldum, sem máli skipta og kostnaði valda í ríkiskassanum, eru bundin í lögum. Ég vil líka benda á það, að þegar hagsýslustofnunin og ríkisstj. fóru að vinna að undirbúningi fjárlagafrv., þá kom það á daginn, að í tillögum rn., sem voru tilbúnar, þegar ríkisstjórnaskiptin urðu, var gert ráð fyrir samanlögðum hækkunum, sem námu á annan milljarð fram yfir það, sem tekið var til greina. Með mikilli vinnu og góðu samstarfi hagsýslustofnunar, tn. og ríkisstj. tókst það. Mér er hins vegar ljóst, að æskilegt hefði verið að sinna fleiri verkefnum með fjárveitingum en gert er. Þessar aðgerðir sýna, að verulega var að því unnið að forðast útþenslu í ríkiskerfinu og það hefur tekizt. Mér er einnig ljóst, að til þess að ná þarna verulegum árangri verður að leggja fram mikla vinnu og gera ýmsar skipulagsbreytingar, sem líka þýða lagabreytingar. Þessi vinna verður lögð fram og er þegar hafin. Í sambandi við þau atriði, sem nú er verið að taka til endurskoðunar, vil ég nefna lög nr. 48 frá 1958, svo kallaða bremsunefnd, sem hlaut það nafn vegna þess valds, sem henni var gefið með lagasetningunni, Í raun og veru má segja, að þessi lagasetning hafi verið upphaf að þeirri hagsýslu, sem nú er einn hluti fjmrn. Vald þessarar nefndar var m.a. það, að ekki mátti fjölga starfsliði í ríkisstofnunum nema með leyfi hennar. Þetta verkefni er í raun og veru það eina, sem eftir er nú hjá nefndinni, annað er komið til hagsýslunnar. Nú hefur verið ákveðið að taka þessi lög til endurskoðunar. M.a. hefur það sýnt sig, að þrátt fyrir ákvæði laga um, að ekki megi fjölga í ríkisrekstrinum án samþykkis hennar, og þó að nefndin hafi yfirleitt verið talin íhaldssöm, þá er reyndin sú, að hjá mörgum stofnunum í ríkisrekstrinum er orðið fullt af lausráðnu fólki, sem sumt hefur starfað árum saman. Þannig hefur verið komizt fram hjá þessu ákvæði laganna um, að nefndin samþykkti starf til þess að hægt væri að ráða mann í það. Þessi fjölgun starfsfólks veldur að sjálfsögðu verulegum útgjaldaauka hjá ríkissjóði. Ljóst er, að með þessum hætti hefur verið farið fram hjá því eftirliti, sem átti að vera með þessu lagaákvæði um þessa nefnd. Annað er það, að þetta fólk, sem þannig starfar, nýtur takmarkaðra réttinda og staða þess í starfi hjá ríkinu er þess vegna með öðrum hætti heldur en annarra starfsmanna þar. Brýna nauðsyn her því til nú að endurskoða þessa löggjöf, fella hana að hagsýslustofnuninni, sem nú er fyrir hendi, og þeim hreyttu viðhorfum, sem skapazt hafa. Um leið yrði þá að byggja á þeirri reynslu, sem fengizt hefur, bæði af þessari lagasetningu og hagsýslunni sjálfri. Það verður að tryggja það með endurbættri löggjöf og starfi hagsýslunnar, að inn í ríkiskerfið geti ekki bætzt fólk til starfa, sem í raun og veru hefur aldrei verið samþykkt, að þangað kæmi, nema um stundar sakir. Á sínum tíma tók ég þátt í vinnu undirnefndar fjvn. á vegum fyrrv. ríkisstj., og ég var stuðningsmaður þess að taka þau vinnubrögð upp. Ég er sannfærður um, að það var rétt ákveðið, og hugsa mér að efla þau og gera þátttöku undirnefndar fjvn. virkari en verið hefur til þessa. Geri ég þó ekki lítið úr þeim verkum, sem þegar hafa verið unnin, og ég mun leita eftir því að fá þingsköpum breytt þannig, að starfsemi undirnefndar fjvn. verði fest í lög um þingsköp, enda ber nauðsyn til þess, m.a. vegna ákvæða ýmissa laga, svo sem hafnalaga, þar sem samþykki fjvn. þarf, til að eðlilegar afgreiðslur geti fengizt. Unnið er áfram að því, að greiðslur ríkisins vegna bílanotkunar starfsmanna verði við það eitt miðaðar, að þar sé um að ræða greiðslur vegna notkunarinnar en ekki sem tekjuviðbót. Þetta þýðir það, að eftir að ríkið hefur komið þessum málum þannig fyrir verður einnig að taka tillit til þess hjá öðrum fyrirtækjum, ef slíkar greiðslur hjá þeim eru orðnar tekjuvíðbót eða hlunnindi, þá verður að meta það, t.d. í skatti. Þá hefur verið ákveðið, að nefndin taki til endurskoðunar aukatekjur innheimtumanna ríkissjóðs og samræmi það við launakjör þeirra. Þegar til kom að framkvæma kjarasamninginn frá 19. des. gagnvart þeim, kom það í ljós, sem að vísu var kunnugt áður, að margir af þeim höfðu það miklar aukatekjur, að dregið var að láta kjarasamning koma til framkvæmda. Þetta hefur svo verið gert með því, að kjarasamningur hefur ekki komið til framkvæmda hjá þeim, sem mestar höfðu aukatekjurnar. Hjá þeim, sem næstir voru að aukatekjum, hefur hann komið til framkvæmda með skertum greiðslum, en hjá þeim, sem engar aukatekjur höfðu, hefur hann hins vegar komið til fullra framkvæmda. Það er ljóst, að ekki er hægt að halda þannig á þessu máli og þess vegna er endurskoðun hafin á lagaákvæðunum og reglum, er lúta að aukatekjum þessara embættismanna, sem ekki falla eðlilega að því launakerfi, sem nú hefur verið sett upp. Eftir stjórnarskiptin varð það í umr. milli mín og ríkisendurskoðenda að samkomulagi, að gerð yrði allsherjar endurskoðun hjá öllum innheimtumönnum ríkisins um landið allt. Þetta hefur ríkisendurskoðunin gert, og hefur nú að mestu lokið því verki. Mjög hefur verið brýnt fyrir innheimtumönnum að herða nú á innheimtu, enda óeðlilegt í slíku árferði, sem nú er, ef innheimtan verður ekki betri en verið hefur. Jafnhliða þessu hefur svo verið lagt fyrir, að starfsmenn megi ekki skulda við stofnanir, sem þeir starfa við, þar með taldir skattar, og verði þeirri ákvörðun fylgt mjög fast eftir. Þá hefur einnig verið tekin ákvörðun um það, að framkvæmdir á vegum ríkisstofnana og embætta verði ekki undir umsjón forstöðumanna viðkomandi stofnana, þegar um verulegar endurbætur eða nýbyggingu er að ræða, heldur mun slík framkvæmd verða fyrst og fremst á vegum hinnar nýju deildar Innkaupastofnunarinnar, byggingardeildarinnar, og hagsýslu ríkisins. Eins og kunnugt er, ákváðu yfirskoðunarmenn ríkisreiknings með aths. við ríkisreikning fyrir árið 1968 að gera kröfu til þess, að á árinu 1969 fylgdi skrá yfir nefndir, sem störfuðu á vegum ríkisins það ár, og kostnað við starf þeirra. Með ríkisreikningnum, sem nú hefur nýlega verið úthýtt hér á hv. Alþ. fyrir árið 1969, fylgir þessi skrá yfir nefndir og kostnað við þær. Ég vil taka það fram, að með ríkisreikningi fyrir árið 1970, þegar hann verður lagður fram endurskoðaður af yfirskoðunarmönnum, mun skrá yfir nefndir verða látin fylgja og framvegis mun hún fylgja ríkisreikningi. Ég tel, að hér sé um mjög góða lausn á þessu vandamáli að ræða. Með þessu móti verður það tryggt, að nefndir verða ekki taldar að störfum lengur en þær raunverulega starfa að þeim verkefnum, sem þeim hafa verið falin. Á þeim tíma, sem núv. ríkisstj. hefur starfað, hefur hún að sjálfsögðu skipað nefndir til að vinna að einstökum verkefnum, en þegar dæmið er gert upp í heild, mun nefndum ekki hafa fjölgað, því að jafnhliða hafa aðrar verið lagðar niður. Ríkisstj. hefur samþ. reglur um kostnað við utanfarir ráðh., en áður hafa slíkar reglur ekki verið í gildi fyrir ríkisstj. í heild, þó að einstakir ráðh. hafi e.t.v. farið að ákveðnum reglum þar um. Einnig hefur ríkisstj. samþykkt að fella niður þau hlunnindi ráðh., sem þeir höfðu, um innkaup á áfengi og tóbaki til einkanota. Ákveðið er að sameina verkstæði og vélaeign ríkisins, en tillögur þar að lútandi voru gerðar af nefnd, sem fyrrv. fjmrh. hafði skipað. Mun áhaldahús og viðgerðaverkstæði Vegagerðar ríkisins verða kjarni í þeirri sameiningu. Ákveðið hefur verið, að hagsýslan og undirnefnd fjvn. vinni áfram að athugun á rekstri mötuneyta ríkisstofnana, en þessu máli verður að ljúka sem fyrst. Framkvæmd á rekstri þeirra hefur verið mjög breytileg hjá hinum einstöku stofnunum og kostnaður einnig verið breytilegur. Ákveðið er, að fjárlaga- og hagsýslustofnunin hafi samstarf við hin einstöku rn. og ríkisstofnanir um endurskoðun og endurskipulagningu í ríkisrekstrinum yfirleitt. Mér er það ljóst, að hér er um mikið starf að ræða, en það er líka starf, sem nauðsyn ber til, að verði af hendi leyst. Eitt af því, sem ég hef haldið fram í sambandi við ríkisreksturinn, er það, að til þess að hægt verði að koma fyrir nýjum verkefnum, sem alltaf verða að komast að, án þess að gera ríkiskerfið allt of fyrirferðarmikið, verði að hreyta skipulagi, leggja niður eða sameina eitthvað af stofnunum, sem fyrir eru. Meðal þeirra verkefna, sem nú er unnið að, er slík athugun á sameiningu stofnana og hagræðingu á verkefnum, sem heyra undir landbrn. og mun verða haldið áfram á þeirri hraut hjá fleiri rn. og yfirleitt í ríkisrekstrinum. Ég ætla mér ekki að fara að þylja hér langan lestur með sparnaðarfyrirheit, en ég vil endurtaka það, að sú skoðun mín er óbreytt frá því, sem áður hefur verið, að nauðsyn ber til að taka ríkiskerfið til gagngerrar endurskoðunar. Og það er vonlaust að ná nokkrum árangri í því, sem sparnaður heitir, nema með slíkum vinnubrögðum. Þess háttar vinnubrögð verða viðhöfð, og mun forustan verða hjá fjárlaga- og hagsýslustofnuninni, en jafnhliða verður þetta gert í fullu samstarfi við Alþ. í gegnum undirnefnd fjvn., eins og ég hef áður greint frá. Ég er sannfærður um það, að með því að rn. og ríkisstofnanirnar taka þátt í þessu starfi, þá tekst að gera skipulag ríkisrekstrarins betra en nú er og að því mun verða unnið. Herra forseti. Mál mitt er nú orðið það langt, að þörf er á, að því fari að ljúka, enda liður nú að því. Eitt af því, sem verið hefur til umr. í hópi stjórnarandstæðinga í sumar, er, að ríkisstj. hafi við valdatöku sína boðið til veizlu. Þá er átt við ákvarðanir hennar um að hækka laun til aldraðra og öryrkja um 1000 kr. á mánuði og það að virða kjarasamninga og lækka söluskatt á mestu nauðþurftum. Rétt mun það, að hér munu þeir aðilar eiga hlut að máli, sem ekki eiga venjulega kost á veizlu af hendi stjórnvalda. Hitt mun einnig, að ekki mun hafa verið mikið um veizluhöld að ræða hjá þeim, sem njóta nú 6000 kr. launa á mánuði í stað 5000. En það mun heldur aldrei táða útslitum um afkomu ríkissjóðs, þótt bætt verði kjör ellilaunþega, öryrkja, einstæðra foreldra og þeirra, sem verst eru settir í þjóðfélaginu. Það er hins vegar þeim, er betur eru settir, til litillar sæmdar að telja slíka stjórnarathöfn eiga skylt við veizluglaum og óráðsíu. Ég endurtek, að þessi ákvörðun veldur litlu um í fjármálum ríkissjóðs og efnahagsmálum þjóðarinnar. Það vandamál, sem mest áhrif hefur á fjárlagagerðina og kemur í veg fyrir, að hægt sé að nota meira af tekjum ríkissjóðs til nauðsynlegrar og æskilegrar uppbyggingar vegna framtíðarinnar, er verðbólgan, sem hér hefur ráðið ríkjum um langt árabil og er enn þá ógnvaldur. Hún hirðir kúfinn af ríkistekjunum í gegnum niðurgreiðslur, mikinn rekstrarkostnað og launagreiðslur, þó að enginn telji sig þar ofhaldinn. Þetta gerist, þrátt fyrir það þó að tekjuáætlun sé nú miðuð við það, að góðærið haldist. Þessi staðreynd er hrollvekja, sem ríkisstj. tók í arf frá fyrirrennurum sínum. Það er skoðun núv. ríkisstj., að til þess að ná árangri í að hafa hemil á verðbólgunni og því takmarki, sem ríkisstj. hefur sett sér, að hér verði ekki meiri verðbólga en gerist með þeim þjóðum, sem við eigum viðskipti við og eru okkar nágrannar, þarf að ná samstarfi við fólkið í landinu, launþegana og framleiðendurna um þessa ákvörðun. Meðal þess, sem þarf til þess að því verði náð, er, að vinnufriður haldist í landinu. En ef vinnufriður á að haldast, verður að ríkja skilningur, ekki sízt á kjörum þeirra, sem verst eru settir. Það verður að vera full atvinna, því að ef atvinnuleysi heldur innreið sína hér á ný, þá er voði fyrir dyrum. Ríkisvaldið verður að leggja sig fram um það, að þátttaka þess í félagslegu átaki og uppbyggingu sé svo sem geta þjóðarinnar frekast leyfir. Það verður að vera skilningur á þörfum æskunnar, bæði til mennta og leikja og alls konar íþrótta- og æskulýðsstarfsemi. Það verður að vera skilningur stjórnvalda á því, að tekjur ríkissjóðs á ekki að sækja til þeirra, sem minnstu hafa úr að spila. Það verður líka að vera skilningur á því, að til þess að ná þessu marki er ekki hægt að sleppa verðhólgunni lausri, heldur verður að gefa rólega eftir á tauginni og þoka sér þannig inn á annað svið, sem betur hentar til þess að treysta efnahagsmál þjóðarinnar. Það verður að taka upp skipulagða stjórn á fjárfestingu og forustu í atvinnumálum og styðja atvinnureksturinn m.a. með betri lánakjörum en hann býr nú við. Til þess að ná þessu marki, verður að skapa trú á gjaldmiðli þjóðarinnar og að eiga peninga. En þjóðin trúir því ekki, að gjaldmiðill hennar sé einhvers virði, ef hún trúir því ekki, að sparisjóðsbókin sé einhvers virði, ef hún trúir því ekki, að sparsemi og hyggindi í fjármálum séu einhvers virði, þá getur hún ekki notið þess að bæta efnahag sinn og öðlast betri lífskjör eða skapa festu í efnahagskerfinu. Allt þetta þarf að vinna upp. Allar aðgerðir verða að miðast við þetta, því að þetta er undirstaðan undir festu og öryggi í efnahagsmálum okkar litlu þjóðar. Mér er ljóst, að það hefði verið ánægjulegt að geta varið meiri fjárhæð til ákveðinna verkefna, sem löngun er til að leysa og þörf er að leysa og ríkisstj. mun beita sér fyrir lausn á. Hins vegar ákvað ríkisstj. að fara með gætni við gerð þessa fjárlagafrv., svo sem gert er af hennar hendi, enda liggur ekki fyrir nú, hvaða möguleika endurskoðun á tekjustofnum ríkisins gefur ríkissjóði í tekjum né hvaða áhrif væntanlegir kjarasamningar kunna að hafa á þjóðarbúskap með tekjuþörf ríkissjóðs fyrir augum. Þess vegna er fjárlagafrv. byggt upp af hendi ríkisstj. með þeim hætti, að virtir eru samningar og lagasetning frá fyrri árum, verðbólgunni er haldið í skefjum, en að öðru leyti er fjárveitingunum varið til þess að ná árangri í framkvæmdum í þeim þáttum þjóðfélagsins, sem mesta nauðsyn ber til. og til að afgreiða fjárlög greiðsluhallalaus. Það er von mín, að þau vinnubrögð, sem Alþ. mun hafa á fjárlagaafgreiðslunni, verði í þessum anda og þau verði til þess að treysta betur það höfuðatriði í efnahagsmálum okkar að skapa festu og trú á efnahagskerfi þjóðarinnar.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Það er næsta sérkennileg aðstaða, sem við hæstv. fjmrh. erum í við þessa fjárlagaumr. Undanfarin 6 ár hefur það verið hlutskipti mitt að tala fyrir fjárlagafrv., en hann hefur öll þessi ár og raunar lengur verið höfuðtalsmaður stjórnarandstöðunnar. Það er því ekki ólíklegt, að hv. þm. og hlustendur geri í huga sínum nokkurn samanburð á okkur í þessum nýju hlutverkum og hversu okkur takist að haga málflutningi okkar í samræmi við fyrrí kenningar. Skoðanir mínar og míns flokks á mikilvægi hallalauss ríkisbúskapar og ábyrgrar fjármálastjórnar eru óbreyttar, þótt Sjálfstfl. sé í stjórnarandstöðu. Þetta fyrsta fjárlagafrv. vinstri stjórnarinnar er raunar hvorki fugl né fiskur, því að þar er ekki að finna neina mótaða efnahagsmálastefnu og ótal fyrirvarar í grg. um veigamikil atriði, og ekki urðu menn fróðari af að hlusta á ræðu hæstv. fjmrh. hér í kvöld. Það er þó ljóst, að hæstv. fjmrh. hefur orðið að taka upp allt aðra starfshætti og málatilbúnað, eftir að hann settist í ráðherrastól, heldur en meðan hann í stjórnarandstöðu gat talað svo sem hann taldi vinsælast hverju sinni. En nú er ekki lengur hægt að verja aðgerðaleysi í alls konar umbótamálum með valdleysi. Nú er hætt við, að fólkið, sem treysti öllum umbótaloforðunum, krefjist efnda. Það var óheppilegt fyrir hæstv. fjmrh., en einkar góð lýsing á hans ástandi nú, þegar hann vitnaði í hinn orðsnjalla mann, Magnús Jónsson prófessor, að mikið liti veröldin öðru vísi út af tröppum Landsbankans en alþingishússins. Þetta hefur sannazt rækilega á hæstv. núv. fjmrh. Vandamálin líta allt öðruvísi út úr stóli fjmrh. en áróðursstóli Framsóknar á síðustu árum. Vinstri stjórnin gamla hrökklaðist frá völdum vegna hreinnar óstjórnar og úrræðaleysis um lausn fjármála og efnahagsmála, svo sem forsrh. hennar hreinskilnislega játaði. Hún skildi við efnahagskerfið á hengiflugi, alla sjóði tóma og lánstraust erlendis þrotið. Þessi ósköp gerðust í miklu góðæri í landinu. Það féll í hlut samstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. að veita þjóðinni forustu samfellt þrjú kjörtímabil. Ekki aðeins tókst að leysa úr öngþveiti vinstri stjórnarinnar, heldur hefur þetta stjórnartímabil í heild verið mesta framfaraskeið í sögu þjóðarinnar og þjóðarauðurinn varð gífurlega, enda þótt miklir örðugleikar hafi dunið yfir fyrir örfáum árum, svo sem öllum er í fersku minni. Engin ríkisstj. hefur tekið við blómlegra þjóðarbúi en hin síðari og vonandi siðasta vinstri stjórn á Íslandi. Á örskömmum tíma hefur aftur skipazt svo veður í lofti, í senn vegna hagstæðra aflabragða og verðlags og þó eigi siður vegna markvissrar forustu fyrrv. ríkisstj. í efnahagsmálum og fjármálum, að núv. ríkisstj. fékk í hendur 4000 millj. kr. gjaldeyrisvarasjóð, meiri sparifjáraukningu en áður hefur þekkzt, myndarlegan stofn að verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins, sem er grundvallarnauðsyn fyrir útgerðarmenn og sjómenn að eiga til þess að jafna hinar miklu verðsveiflur, sem ollu erfiðleikum áranna 1967–969, nær 500 millj. kr. greiðsluafgang ríkissjóðs, sem jafnaði að fullu hinn eðlilega hallarekstur erfiðleikaáranna 1967–1969, og fyrirsjáanlega myndarlegan greiðsluafgang hjá ríkissjóði á þessu ári, ef skynsamlega væri á málum haldið. Verðlag útflutningsvara er hærra en nokkru sinni. Iðnaðarframleiðslan hefur stóraukizt og þetta ár er eitt hið hagstæðasta fyrir landbúnaðinn. Til viðbótar hafði svo fyrrv. ríkisstj. komið á verðstöðvun með nauðsynlegri fjáröflun, sem gerði væntanlegri ríkisstj. auðið að fá nægilegt svigrúm til nauðsynlegra ráðstafana, til þess í senn að tryggja kaupmátt hinna miklu kjarabóta, sem launþegar fengu á s.l. ári, og gera viðeigandi ráðstafanir til efnahagslegs jafnvægis með því að stuðla að raunhæfum og skynsamlegum samningum launþega og vinnuveitenda nú í haust. Það er því sannarlega engin hrollvekja, sem fráfarandi ríkisstj. lét eftir sig, heldur blómlegt bú, sem gefur þjóðinni skilyrði til mikillar nýrrar framfarasóknar, ef skynsamlega er á málum haldið. Ljósust sönnun þess er sú yfirlýsta skýrsla Efnahagsstofnunarinnar um þróun efnahagsmála í ár og horfur á næsta ári, sem fylgir fjárlagafrv. En það eru hins vegar vissar blikur á lofti, sem geta orðið hrollvekjandi, ef vinstri stjórnin heldur áfram svo sem hún hefur stigið sín fyrstu spor. Hún þarf líka við að fást arf úr eigin búi, sem ekki er hugnanlegur. Í fyrsta lagi málflutning sinn undanfarin ár, í öðru lagi tillöguflutning á síðasta þingi, sem stjórnarandstöðuflokkarnir og þá fyrst og fremst Framsfl. lýstu yfir fyrir síðustu kosningar, að bæri að skoða sem kosningastefnuskrá, og í þriðja lagi stjórnarsáttmálann sjálfan, sem er einstæður að skrumi og sýndarmennsku og mun ekki áður hafa þekkzt við nokkra stjórnarmyndun hérlendis eða erlendis, en minnir fremur á óskalista sumra flokksþinga en ábyrga stefnu ríkisstj. Og hinir nýju valdamenn með loforðalistana vildu heldur ekki lengi láta sitja við orðin tóm. Nú var hrollvekjan, sem þeir prédikuðu fyrir fólki á síðasta vori, gleymd, og rósabjarmi kominn yfir allt, eftir að þeir sjálfir voru seztir í valdastóla. Þótt þeir hefðu í kosningabaráttunni talið það fásinnu hjá sjálfstæðismönnum að halda því fram, að auðvelt væri að halda áfram verðstöðvun til áramóta eða lengur án nýrrar fjáröflunar, þá framkvæmdi ríkisstj. eigi aðeins framlengingu verðstöðvunar, heldur ákvað, að ný almannatryggingalög skyldu nú þegar taka gildi, og með haustdögum voru niðurgreiðslur enn auknar, allt án nýrrar fjáröflunar, og hinn nýi fjmrh. samþykkti möglunarlaust að leggja fram úr ríkissjóði á þessu ári til viðbótar útgjöldum fjárlaga um 650 millj. kr. Vafalaust munu ríkistekjur fara mjög fram úr áætlun, en þó má telja víst, að þessi rausn fjmrh. muni leiða til töluverðs greiðsluhalla, einmitt þegar sízt skyldi á mestu velmegunartímum, þegar brýna nauðsyn ber til vegna efnahagsjafnvægis, að ríkisbúskapurinn sé hallalaus. Úthlutunin úr verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarms er mál út af fyrir sig og ákvörðunin um að eyða verðjöfnunarsjóði olíu, sem aðeins gat nægt til tæpra þriggja mánaða, nánast brosleg ráðstöfun. Fjárlagafrv. hefur að vonum verið beðið með nokkurri eftirvæntingu, því að vafalaust hafa stuðningsmenn vinstri stjórnarinnar, ekki sízt framsóknarmenn, sem ár eftir ár hafa hlustað á núv. hæstv. fjmrh. lýsa sukkinu og óstjórninni, búizt við mikilli stefnubreytingu, þegar tækifæri gafst til að láta að sér kveða. Og nú er hin stóra stund sparnaðar og ráðdeildar runnin upp, - og hvað blasir við? Í nál. minni hl. fjvn. á síðasta þingi, sem núv. hæstv. fjmrh. var frsm. fyrir, segir svo orðrétt: „Þessi hækkun er stórfelldari en dæmi eru til í sögu íslenzkra fjárlaga, og það svo, að öll fyrri met á því svíði hverfa sem dögg fyrir sólu.“ Fjárlagafrv. fyrir árið 1971, sem fær þennan harða dóm, hækkaði á rekstrarreikningi frá fjárlögum ársins 1970 um 1 608 millj. kr. eða 24.9%, þegar frá eru taldir tekjustofnar, sem ráðstafað er með sérlögum. En hvað gerir hinn harði dómari sjálfur? Fjárlagafrv. fyrir árið 1972 hækkar ekki um 1 608 millj., heldur um 2 431 millj. eða 27.5%, og þó að hæstv. fjmrh. reyni að verja þessi ósköp með því, að réttara sé að miða við hin endanlegu fjárlög, þá breytir það engu um þennan samanburð, því að viðurkennt er í grg. fjárlagafrv., að þrátt fyrir hina geigvænlegu hækkun vanti enn miklar fjárhæðir, því að enn sé ekki farið að framkvæma neitt af stefnumálunum, sem geta kostað geysilegar fjárupphæðir. Í fjárlagafrv. nú er aðeins 48 millj. kr. greiðsluafgangur, sem Alþ. er ætlað til ráðstöfunar, en var í fjárlagafrv. í fyrra 313 millj. Tekið er fram í frv., að ekki sé gert ráð fyrir neinum launahækkunum og umbótamálin eigi öll eftir að sjá dagsins ljós. Það er næsta kynlegt, hversu rík áherzla er á það lögð í grg. frv., að meginhluti útgjaldahækkunarinnar stafi af launahækkunum opinberra starfsmanna, sem ákveðnar hafi verið í tíð fyrrv. ríkisstj„ og auknum framlögum til almannatrygginga, sem einnig hafi verið samkv. lögum, sem sett voru á síðasta þingi. Jafnframt er þó tekið fram, að hvort tveggja þetta hafi verið sjálfsagt. Hvað á þá að þýða að reyna að láta þessi útgjöld lita út sem sérstakan arf frá fyrrv. stjórn? Hitt hlýtur að vekja meiri athygli, að ekki er gert ráð fyrir neinum auknum bótum almannatrygginga í fjárlagafrv. Stórhækkun bóta almannatrygginga er þó eitt af helztu stefnumálum ríkisstj., og lýstu núv. ráðamenn því með mörgum orðum, hversu lítilfjörlegar þær bætur væru, sem fyrrv. ríkisstj. lét lögfesta á síðasta þingi, en nú virðist eiga að láta þar við sitja. Og gerir ríkisstj. ráð fyrir því jafnframt því, sem hún lofar opinberum starfsmönnum verkfallsrétti, að ekki þurfi að hækka laun þeirra, þótt talað sé um verulegar launahækkanir annarra stétta? Í nál. um fjárlagafrv. fyrir yfirstandandi ár komst núv. hæstv. fjmrh. svo að orði: „Fjárlagafrv. fyrir árið 1971 er undirlagt af áhrifum verðbólgunnar, eins og sjúklingur af skæðum sjúkdómi. Yfir 1 100 millj. kr. er varið til niðurgreiðslna á vöruverði.“ En hvaða ráðstafanir eru nú gerðar til að lækka hinn geigvænlega sótthita? Niðurgreiðslur eru hækkaðar úr 1 100 millj. í 1 635 millj., og vantar þó til víðbótar rúmlega 100 millj., ef halda á áfram á næsta ári þeim niðurgreiðslum, sem ákveðnar hafa verið eftir 1. sept. En nú hlýtur þó að hafa verið myndarlega tekið til höndum við að draga úr eða a.m.k. að stöðva útþensluna í ríkisbákninu, sem hæstv. núv. fjmrh. hefur ekki haft nógu sterk orð til að fordæma undanfarin ár. Hvað sýnir fjárlagafrv. og þegar unnin afrek ríkisstj. á því sviði? Þar er allt á eina bókina lært. Að vísu hefur ekki enn tekizt að skipa þær 40 nefndir og ráð, sem þessir flokkar lögðu til í þingmálum sínum á síðasta vetri, að skipaðar væru. En furðuötul hefur ríkisstj. verið í skipun nýrra nefnda, síðan hún tók við völdum. Og í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 33 millj. kr. launum til nýrra embættismanna til viðbótar eðlilegri aukningu, svo sem kennara. Ekki örlar á hinni gömlu tillögu um fækkun sendiráða. Og framlög til margumræddrar löggæzlu á Keflavíkurflugvelli hækkar nokkru meira en nemur hækkun á stuðningi við námsmenn, sem sækja skóla utan heimabyggðar, og ekkert bólar á hinni stórhuga hugmynd Sigurvins Einarssonar og Ingvars Gíslasonar, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu, um 100 millj. kr. til námskostnaðarsjóðs. Lánasjóður ísl. námsmanna, sem í stjórnarandstöðu var sérstakt óskabarn núv. stjórnarherra, er svo gersamlega látinn sitja á hakanum, að 80–90 millj. kr. fjárveitingu vantar til að fullnægja ákvörðunum fyrrv. ríkisstj. um eflingu þess sjóðs eða nær tvöfaldan allan greiðsluafgang frv. Hæstv. fjmrh. sagði að vísu, að mál lánasjóðsins þyrfti að athuga í Alþ. Þau hafa áreiðanlega skipt mörgum tugum atriðin, sem hann reyndi að afsaka, að ekki væru í fjárlagafrv., með því að þau ættu að lagfærast í Alþ. En hvar er peninga að fá til þeirrar lagfæringar? Á fjvn. að finna það út? Þenslan í stjórnarráðinu hefur lengi verið vinsælt bitbein núv. ráðamanna. En nú kastar fyrst tólfunum um aukningu á kostnaði við stjórnarráðið. Hækkunin nemur 62 millj. kr. Talsmenn núv. stjórnarflokka töluðu oft síðustu árin um þreytta menn í fyrrv. stjórn, en sjálfir komast þeir ekki yfir störf sín þegar á fyrsta ári nema ráða aðstoðarráðherra. Hæstv. fjmrh. hefur lýst því yfir, að hagsýslustofnunin verði efld, því að ógerlegt sé að koma við sparnaði nema með skipulögðum aðferðum. Mér er þessi yfirlýsing ánægjuefni, því að ég átti frumkvæðið að stofnun þessarar stjórnardeildar, einmitt með þeim rökum, að án slíkrar stofnunar fjmrn. verður ekki komið við kerfisbundnu aðhaldi og sparnaði. Mér þykir einnig vænt um að heyra, að hæstv. ráðh. ætlar að halda áfram því samstarfi fulltrúa allra flokka um athugun sparnaðarúrræða, sem hafið var með góðum árangri fyrir þremur árum. Ekki er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir neinum lækkunum fjárveitinga til ferðalaga eða risnu, sem oft hefur verið vinsælt bitbein, heldur er stefnt í hækkunarátt, enda hefur ríkisstj. bæði verið veizluglöð og óspör á ferðalög. Hæstv. núv. fjmrh. hefur oftlega haldið því fram, að afnám söluskatts af ýmsum nauðsynjum væri þjóðráð í baráttunni gegn verðbólgunni. Auðvitað hefur lækkun vöruverðs áhrif í þessa átt. En hvað varðar þessar vörur, sem flestar eru niðurgreiddar um miklu meira en söluskattinum nemur, þá skiptir sú niðurfelling engu máli og er sýndarmennska. Dæmigert fyrir þessa sýndarmennsku er sú ákvörðun ríkisstj. á s.l. sumri að fella niður söluskatt af smjöri, en lækka um leið níðurgreiðsluna þannig, að smjörkílóið var jafndýrt eftir sem áður. Á s.l. þingi fluttu framsóknarmenn tillögu um að fella niður á næsta ári alla tolla af vélum til atvinnuveganna og stórlækka tolla af ýmsum heimilisvélum. Nú er tækifæri til framkvæmda, en ekki gerir fjárlagafrv. ráð fyrir þessu tekjutapi. Í tíð fyrrv. ríkisstj. var lagður grundvöllur að kerfishundnum aðgerðum til byggðaþróunar með stofnun Atvinnujöfnunarsjóðs og byggðaáætlunum. Þessar ráðstafanir hafa framsóknarmenn talið allsendis ónógar og fluttu á síðasta þingi undir forustu Gísla Guðmundssonar frv. um byggðajafnvægisstofnun, sem skyldi fá hvorki meira né minna en 2% af árlegum tekjum ríkissjóðs til ráðstöfunar og í fyrsta sinn 1972. Nú eru ráðin í þeirra höndum til þessara stórátaka. Efndirnar eru þær, að fjárlagafrv. gerir ráð fyrir minni tekjum Atvinnujöfnunarsjóðs en á þessu ári, og framlag til uppbóta á línufisk er fellt niður. Stórfenglegust hefur þó verið sú kenning, sem einmitt ekki hvað sízt hæstv. fjmrh. hefur haldið fram ár eftir ár, að ríkissjóði bæri skylda til að afhenda allar tekjur sínar af umferðinni til Vegasjóðs. Hér mun vera um 6–700 millj. kr. að ræða. Hvar er þessa tillögu að finna í fjárlagafrv! Það þýðir ekki að reyna að tala sig með fallegum orðum frá þessari staðreynd, eins og hæstv. fjmrh. reyndi hér í kvöld. Það verða engir vegir lagðir með orðum einum. Þá hefur það verið eftirlætisviðfangsefni hæstv. fjmrh. í stjórnarandstöðu, að heildarhækkun fjárveitinga til verklegra framkvæmda verði hlutfallslega til jafns við hækkun fjárlaga hverju sinni. Að vísu hafa þessi framlög í ýmsum greinum margfaldazt að raungildi síðasta áratug, þótt krafan um hlutfallslega hækkun sé auðvitað fráleit af rökum, sem ég hef oft vikið að. En hvernig efnir hann sjálfur þessa einbeittu kröfu sína í fyrsta fjárlagafrv. sínu, þegar ríkistekjur hækka meira á einu ári en nokkru sinni fyrr? Hafnargerðir eru meðal mikilvægustu framkvæmda fyrir fjölda byggðarlaga, og framlög til almennra hafna hækkuðu í ár um 21 millj. kr. En í fyrsta fjárlagafrv. vinstri stjórnarinnar er ekki gert ráð fyrir einnar krónu hækkun. Eftir engum framlögum ríkisins hefur verið jafnmikið sótt á Alþ. undanfarin ár og byggingarframlögum til barna- og gagnfræðaskóla. Þessi framlög hækkuðu í ár um 82 millj. kr., en aðeins um 7.3 millj. í fjárlagafrv. Þá hlýtur það að vekja sérstaka athygli, þegar miðað er við öll stóru orðin um áhuga á eflingu iðnaðarins, að framlög til byggingar iðnskóla hækka ekki um eina krónu, og ekki er heldur um að ræða neina hækkun á hinum ýmsu framlögum til eflingar á iðnþróun. Nú sýnist það eitt helzta úrræðið til að bæta heilbrigðisþjónustu víða um land að koma upp læknamiðstöðvum, og víða eru sjúkrahús í smíðum. Ríkisframlög í þessu skyni voru hækkuð í ár um rúmar 25 millj. kr., en í fjárlagafrv. er ráðgerð 5 millj. kr. hækkun. Hvernig skyldi fjvn. ganga að skipta þessu fé? Byggingarframlög til ríkissjúkrahúsa hækka að vísu um 34 millj., en um leið er með hækkun daggjalda felldur niður 24 millj. kr. rekstrarstyrkur, svo að raunveruleg hækkun til ríkissjúkrahúsanna er aðeins 10 millj. Í grg. frv. er þess getið með töluverðu stolti, að a.m.k. sé þó vel búið að flugmálunum með 19 millj. kr. hækkun framkvæmdafjár. Hér ber þess að gæta, að til flugöryggismála var varið 18 millj. kr. í framkvæmdaáætlun í ár, svo að hækkunin er ekki nema 1 millj. En hvað er að segja um stærsta og kostnaðarsamasta viðfangsefnið í flugvallamálunum, stækkun flugbrauta á Keflavíkurflugvelli, sem er forsenda þeirra miklu og vaxandi tekna, sem ráðgerðar eru á þeim flugvelli? Þar gagnar engin ein millj., heldur þúsund millj. Fyrrv. ríkisstj. hafði hafið samninga við Bandaríkjastjórn um að leggja fram allt að 1 400 millj. kr. til þessara mikilvægu framkvæmda. Hvað líður þeim samningum nú? Í stjórnarsáttmálanum er ákveðið að ljúka rafvæðingu sveitanna á þremur árum. Í fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir nægilegu fé í þessu skyni, svo að væntanlega á þá að afla lánsfjár í framkvæmdaáætlun. Hér er um mikið nauðsynjamál að ræða, en þó markar þessi ákvörðun engin tímamót, því að fyrrv. stjórn hafði þegar ákveðið að ljúka rafvæðingunni á fjórum árum, og ótrúlegt þykir mér í reynd, að það gerist á skemmri tíma. Framsóknarmenn hafa í stjórnarandstöðu talið sig bera veðdeild Búnaðarbankans mjög fyrir brjósti og oft lagt fram tillögur um stóreflingu hennar. Nú bregður svo kynlega við, að fellt er niður 2.5 millj. kr. ríkisframlag til veðdeildarinnar, sem er í fjárlögum þessa árs og er bráðnauðsynlegt til að jafna rekstrarhalla deildarinnar, og úr því verður ekki hætt með lánsfé. Þá er og fellt niður jafnhátt framlag vegna sérstaks stuðnings við bændur vegna súgþurrkunar. Ég veit ekki, hvort þetta er í samræmi við þá yfirlýsingu hæstv. fjmrh., að hann hyggist byrja skipulegar sparnaðaraðgerðir við landbrn. Þá er ekki ósennilegt, að útflutningsuppbætur séu verulega vanáætlaðar, jafnvel um 100–150 millj. kr. Sem betur fer er ekki að finna í fjárlagafrv. þá tillögu hæstv. forsrh. frá síðasta þingi, að ríkissjóður leggi fram 150 millj. kr. óafturkræft framlag til ríkisútgerðar togara. Vitanlega eru í frv. nokkrar hækkanir til verklegra framkvæmda, enda væri furðulegt, ef svo væri ekki, miðað við 3 milljarða tekjuhækkun ríkissjóðs. En flest er það af skornum skammti og í engu samræmi við fyrri kenningar núv. stjórnarflokka. Engin drög að framkvæmdaáætlun fylgja nú fjárlagafrv., svo sem verið hefur síðustu árin, og er því ógerlegt að fá nokkra heildarmynd af framkvæmdaáformum hæstv. ríkisstj. Ef ganga má út frá því, að hæstv. fjmrh. hafi ekki fallið frá öllum fyrri kenningum sínum, má þó gera ráð fyrir, að ekki verði um neinar teljandi lántökur að ræða til almennra ríkisframkvæmda, svo mjög hefur hann fordæmt það á fyrri árum, að fjármagnaðar skuli hafa verið með lánum ýmsar ríkisframkvæmdir, því þá væri aðeins verið að binda bagga á herðar framtíðarinnar. Um stefnuna í skattamálum er enn ekkert vitað fremur en önnur atriði stjórnarsáttmálans, en í fjárlagafrv. er boðað, að allt bíði síns tíma. Endurskoðun skattalaga hefur nú staðið í tvö ár, og á síðasta þingi voru samþ. veigamiklar breytingar á skattalögum, einkum varðandi skatta fyrirtækja vegna aðildarinnar að EFTA, en einnig ýmsar umbætur á sköttum einstaklinga. Taka þau lög að öllu óbreyttu gildi um næstu áramót. Heildarendurskoðun allra helztu þátta skattamála hófst fyrir ári síðan og var í höndum nefndar hinna færustu sérfræðinga á sviði skattamála, enda er hér um stórflókin mál að ræða og margflækt. Á s.l. vori ákvað ég í samráði við starfsbræður mína í ríkisstj. að breikka grundvöll þessarar nefndar, með því að óska aðildar Sambands ísl. sveitarfélaga, samtaka vinnuveitenda, launþega og bænda í nefndina til þess að tryggja það, að öll sjónarmið kæmu þar fram. Er að mínu mati skattkerfið allt, bæði skattar ríkis og sveitarfélaga, verkaskipting þessara aðila og tegundir skatta, svo samtvinnað, að heppilegast er, að heildarathugun málsins sé í einni hendi, en síðan starfað í undirnefndum. Núv. ríkisstj. vildi hafa allt annan hátt á, kærði sig ekkert um það samstarf sérfræðinga ríkisins og heildarsamtaka, sem fyrir hafði verið, en skipti verkefninu á milli fleiri nefnda með pólitískari hlæ. Við skulum vona, að verkið sækist vel engu að siður, en ekki er ég viss um, að breyting þessi hafi verið til bóta. Enda þótt sérfræðingar eigi ekki að ráða of miklu, þá tel ég þó farsælla að byggja á sérmenntun þeirra heldur en láta brjóstvitið eitt ráða, sem sýndist í upphafi hafa verið metnaðarmál ríkisstj., þótt hún síðar hafi lært nokkuð af reynslunni. Undanfarin tvö ár hefur það verið stöðugt árásarefni á mig, að ég hafi hlunnfarið skattgreiðendur með því að ákveða skattvísitölu allt of lága, einkum á árunum 1969 og 1970, og þannig raunverulega stórhækkað tekjuskatt og útsvör. Ég hef aldrei reynt að leyna því, að skattvísitalan hefði átt að vera hærri þessi ár, þótt ég hafi talið málflutning gagnrýnendanna rangan. En ég hef bent á þá staðreynd, að á erfiðleikaárunum var gripið til þessa ráðs, því ella hefði orðið að afla ríki og sveitarfélögum tekna með öðrum hætti, og raunar hefðu flest sveitarfélög, sem fá meginhluta tekna sinna af útsvörum, komizt í algert greiðsluþrot, ef skattvísitalan hefði verið hækkuð í samræmi við framfærsluvísitölu, svo sem var krafa gagnrýnendanna. Ég taldi hins vegar sjálfsagt að reyna að jafna metin, þegar betur áraði, og á yfirstandandi ári var skattvísitalan ákveðin 29 stigum hærri en árið áður, eða mun hærri en nam aukningu framfærslukostnaðar á skattárinu. Höfuðgagnrýnendur á þessar ákvarðanir mínar voru einmitt hæstv. núv. fjmrh. og hv. núv. formaður þingflokks Framsfl. Maður skyldi því ætla, að myndarlega væri bætt fyrir ofsókn mína á skattgreiðendur á liðnum árum, þegar ríkisstj. hefur úr meira fé að spila en nokkur önnur ríkisstj. En hver er reyndin? Skattvísitalan er aðeins hækkuð um 6.5 stig eða nákvæmlega sem svarar framfærslukostnaðaraukningu síðastliðins árs, sem að hluta til var verðstöðvunarár. Þrátt fyrir allt peningaflóðið í peningakassann hefur fjmrh. ekki séð neina ástæðu til að bæta fyrir skattrán mitt, en gerir í frv. ráð fyrir 574 millj. kr. hækkun á tekjusköttum til ríkissjóðs. Nú má engan pening missa. Hæstv. fjmrh. hefur lagt áherzlu á það, að nú eigi að gera ný átök í skattrannsóknum og verði ráðinn hópur nýrra starfsmanna að skattrannsóknadeildinni. Gott og blessað er að heyra þetta, enda hef ég lagt ríka áherzlu á nauðsyn réttra framtala og upprætingu skattsvika í öllum þeim sex fjárlagaræðum, sem ég hef flutt undanfarin ár. Á það er þó rétt að benda, að það voru ekki framsóknarmenn, sem áttu frumkvæðið að kerfishundnum skattrannsóknum, heldur var skattrannsóknadeildin fyrst sett á laggirnar í fjármálaráðherratíð Gunnars Thoroddsen og hún síðan efld frá ári til árs, eftir því sem ástæða hefur þótt til og forstöðumenn hennar hafa óskað eftir. Árangur slíkra rannsókna fer ekki eingöngu eftir fjölda starfsmanna, heldur eftir skipulegu starfi, sem þróast smám saman, og eftir nægilega sérhæfðu starfsliði. Til þess að tryggja rétt framtöl fyrirtækja þarf t.d. að vera nægilega fullkomið bókhald og því voru ný bókhaldslög sett fyrir fáum árum. Höfuðatriði þessa mikla máls er líka það að reyna að tryggja rétt framtöl. en ekki að refsa fyrir skattsvik. Og á það legg ég að lokum áherzlu, að frá því að rannsóknadeildin tók til starfa hefur aldrei verið synjað um mannaráðningar til hennar. Í grg. fjárlagafrv. og ræðu hæstv. fjmrh. er lögð sérstök áherzla á, að útgjaldaaukning þessa fjárlagafrv. sé einkum arfur frá fyrri tíð. Auðvitað eru fjárlög hverju sinni spegilmynd ríkjandi efnahagsþróunar og löggjafar Alþ., en hvaða veigamikil útgjaldaaukning skyldi það vera, sem núv. stjórnarflokkar og núv. hæstv. fjmrh. hafa verið andvígir, og muna menn eftir því, að núv. valdhafar hafi verið sérstakir baráttumenn gegn kauphækkunum undanfarin ár, og sé svo, því þá ekki að reyna að fikra sig aftur niður brattann, og séu útgjöldin slæmur arfur, hvað segir þá hæstv. fjmrh. um hinn hluta arfsins, 3 milljarða kr. tekjuauka án nýtra skatta? Nei, sannleikurinn er sá, að bæði á sviði ríkisfjármála og varðandi ástand þjóðarbúskaparins í heild er betur búið í haginn fyrir þessa ríkisstj. en nokkra aðra. Sé einhverja hrollvekju við að fást, þá er hún því -heimatilbúið vandamál vegna ráðleysis ríkisstj., - ef ekki gerast einhver sérstök óhöpp varðandi útflutningsframleiðsluna. Ég hef hér dregið upp nokkra mynd af mismuninum á orðum og verkum eftirmanns míns í embætti fjmrh. og fylgdarliðs hans. Það er spegilmynd af já, já, nei, nei-stefnu Framsfl., já í stjórnarandstöðu, nei í ríkisstj. Ég er ekki að ásaka hæstv. fjmrh. fyrir að skoða málið raunsætt og segja nú nei við mörgu því, sem áður var flaggað með í von um vinsældir og fylgisaukningu, sem kannske hefur nægt til þess að ná í ráðherrastólana, heldur hef ég samúð með honum í þeirri baráttu, sem hann á fram undan við margs konar vofur, sem á hann hljóta að sækja í mynd fyrri orða og tillagna. Enn hefur ríkisstj. í meginefnum ekki gert annað í efnahagsmálum en að fylgja stefnu fyrrv. ríkisstj., sem fyrir síðustu kosningar var talin fjarstæða og kosningablekking. Verðstöðvunin hefur verið framlengd með sams konar tekjuöflun, og það er ekki aðeins til áramóta, heldur að verulegu leyti næsta ár. Og á það er lögð hm ríkasta áherzla, að allt velti á kjarasamningunum í haust, nákvæmlega eins og við sjálfstæðismenn sögðum fyrir kosningarnar. Munurinn á vinnubrögðunum er aðeins sá, að við treystum á skilning launþega og vinnuveitenda í frjálsum samningum, á mikilvægi þess ekki sízt fyrir launþega til tryggingar kjarabóta og atvinnuöryggis, að kjarasamningarnir yrðu miðaðir við raunverulega greiðslugetu atvinnuveganna, en ekki nýja verðþenslu. Núv. ríkisstj. hefur hins vegar þann háttinn á að segja verkalýðsforingjum sínum, hvers þeir eiga að krefjast og þetta megi þeir fá og ekki meira. Vonandi tekst, vegna þjóðarhagsmuna, að ná skynsamlegum kjarasamningum. En furðulegt má teljast, ef það er leiðin til farsællar lausnar, að ríkisstj. segi verkalýðsforingjunum fyrir verkum. Þetta er að vísu rökstutt með því, að núv. ríkisstj. sé launþegunum svo vinveitt. Þessi kenning er fjarstæða. Fyrrv. ríkisstj., ekki sízt Bjarni heitinn Benediktsson forsrh., lagði ríka áherzlu á sem nánast samstarf við launþegasamtökin, einkum í því skyni að bæta kjör hinna lægst launuðu. Og enn sem komið er hefur vinsemd núv. ríkisstj. ekki birzt í öðru en því að láta taka gildi einum mánuði fyrr en ella tvö vísitölustig, taka áfengi og tóbak og almannatryggingagjöld aftur inn í vísitölu, sem er næsta hæpin ráðstöfun, en skiptir litlu máli, og greiða til sjómanna og útgerðarmanna nokkur hundruð milljónir úr sjóði, sem þeir áttu sjálfir. Boðskapurinn um lengri frítíma, þegar alls staðar vantar fólk til framleiðslustarfa, er næsta hæpinn og raunverulega engin kjarahót, svo sem kunnur verkalýðsleiðtogi úr stjórnarliðinu hefur bent á, nema ætlunin sé, að menn vinni þennan frítíma. Sjálfstfl. mun í stjórnarandstöðu hafa sömu afstöðu til efnahags- og ríkisfjármála og í ríkisstjórn. Hann telur brýna nauðsyn bera til að stuðla að jafnvægi í efnahagskerfinu og væri í því sambandi fróðlegt að vita, hvort stjórnin ætti á hættu bindingu sparifjár í Seðlabankanum, sem núv. ráðherrar hafa fordæmt harðlega, en mundi nú valda slíkri óðaverðbólgu, að við ekkert yrði ráðið, eyða gjaldeyrisvarasjóðnum á skömmum tíma og leiða til nýs haftakerfis, sem ríkisstj. hefur kannske ekki svo mikið á móti en sem við sjálfstæðismenn fordæmum. Í grg. fjárlagafrv. er að finna þessa setningu: „Eins og lýst er í málefnasamningi ríkisstj. mun hún kosta kapps um fjárveitingar til verklegrar og félagslegrar uppbyggingar í landinu, þó að slíkt framkvæmdafé takmarkist að sjálfsögðu alltaf af fjárhagslegri getu ríkissjóðs og útliti um efnahagsmál og atvinnumál þjóðarinnar.“ Ef hv. þáv. stjórnarandstæðingar hefðu mótað fjármálakenningar sínar og tillöguflutning á síðustu árum eftir þessari ákvörðun, hefði það orðið á annan veg. En betra er að vita seint en aldrei. Svo mikil þensla er nú í efnahagskerfinu, að hallalaus ríkisbúskapur er óumflýjanleg nauðsyn. Því vona ég fastlega, að hæstv. fjmrh., sem ég treysti að vilji vinna verk sitt vel, láti ekki við afgreiðslu fjárlaga nú samstarfsmenn sina hrekja sig svo af réttri leið, sem hann því miður gerir á þessu ári, að reka ríkisbúskapinn með halla í mesta góðærinu. Það lofar hins vegar ekki góðu, þegar hæstv. ráðh. nefnir í ræðu sinni hér í kvöld ótal útgjaldaliði, sem þurfi að hækka í fjárlagafrv., án þess að ræða eitt orð um fjáröflun á móti. Það verður þó í lengstu lög að vona, að ábyrgðartilfinningin verði lýðskruminu yfirsterkari hjá hæstv. ríkisstj. við endanlega afgreiðslu fjárlaganna. - Góða nótt.

Pálmason: Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Ég tel víst, að hv. alþm. og kannske ekki síður almenningur í landinu telji það hyggilegt nýgræðingi á Alþ. að nota fyrstu vikur til þess eins að hlýða á mál hinna eldri og reyndari þm. og kynnast vinnubrögðum þessarar merku stofnunar. Þetta hafði ég líka hugsað mér, en margt fer öðruvísi en ætlað er. Þegar þess var óskað, að ég kæmi fram fyrir hönd SF í útvarpsumr. nú á fyrstu dögum þingsins, þá var vissulega úr vöndu að ráða hvað mig snerti. Mér var það ljóst, að mikil ábyrgð er lögð á herðar þm., sem er að stíga sín fyrstu spor hér í þinginu, að tefla honum fram sem málsvara síns flokks í útvarpsumr. um fjárlög ríkisins. En að vel athuguðu máli taldi ég þó rétt að verða við þessari heiðni. Í fyrsta lagi vegna þess, að ég vildi ekki bregðast því trausti, sem mér var með þessu sýnt, og í öðru lagi og kannske ekki síður vegna þess, að með þessari ákvörðun sýna SF hinni yngri kynslóð fyllsta traust, traust, sem ég er viss um, að mikill fjöldi þess unga fólks, sem kom til liðs við SF í síðustu kosningum, metur mikils. Hitt er svo ykkar, góðir tilheyrendur, í þessu sem öðru að dæma um, hvernig til tekst. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1972 hefur verið lagt fram og er nú til umr. Við skulum áður en lengra er haldið átta okkur rétt sem snöggvast á því, hvernig slíkt frv. um tekjur og gjöld alls ríkiskerfisins verður til. Stofnanir, fyrirtæki og sjóðir í ríkiskerfinu senda tillögur sínar til fjárlaga til viðkomandi tn., sem fer yfir tillögurnar og sendir þær síðar til fjárlaga- og hagsýslustofnunar, en hún framkvæmir athugun á tillögum allra rn. Að þeirri athugun lokinni fer hagsýslustjóri yfir tillögurnar með fjmrh. og formanni fjvn., en þeir gera síðan sínar tillögur til ríkisstj. Eftir að ríkisstj. hefur samþykkt endanlega gerð fjárlagafrv. eru allar breytingar, sem gerðar hafa verið á tillögum rn., kynntar ráðuneytisstjórum, en að því loknu er frv. prentað og lagt fyrir Alþ. sem frv. ríkisstj. Ljóst má vera, að sú margþætta undirbúningsvinna, sem hér hefur verið rakin, tekur langan tíma, enda mundi sízt hlýða, að svo þýðingarmikið mál, sem fjárlög ríkisins eru, fengju ekki vandaðan undirbúning. Þegar núv. ríkisstj. tók við völdum 14. júlí í sumar, var undirbúningsverk að gerð fjárlagafrv. þess, sem hér er til umr., langt komið. Því var þess ekki kostur að gera neinar stórvægilegar breytingar, og frv. er því að verulegu leyti svipað fjárlagafrv. fyrri ára. Um tekjuhlið frv. er það að segja, að hún er byggð á áætlun Efnahagsstofnunar um það, hvað hver tekjustofn samkv. gildandi lögum muni gefa af sér á næsta ári. Fyrirhuguð stefnubreyting ríkisstj. um skattheimtu kemur því á engan hátt fram í frv., þar sem þess er enginn kostur að byggja frv. til fjárlaga á væntanlegri lagasetningu, þó að fyrirhugað sé að leggja fram frv. í þá átt. Því má segja, og það er rétt, að menn geri sér grein fyrir því, að tekjuhlið frv. mundi væntanlega hafa orðið því sem næst eins án tillits til, hvaða flokkar ættu sæti í ríkisstj. Hins vegar er þess að vænta, að tekjuhlið frv. taki á sig verulega breytta mynd í meðförum þingsins jafnhliða því, sem ríkisstj. flytur frv. til l. um ýmsar breytingar á tekjuöflun ríkissjóðs í samræmi við málefnasamning stjórnarflokkanna, svo sem vikið verður að nánar hér á eftir. Í málefnasamningi stjórnarflokkanna segir svo um tekjuöflun ríkissjóðs: Að endurskoðaðar verði tekjuöflunarleiðir hins opinbera með það fyrir augum, að skattbyrðinni verði dreift réttlátara en nú er gert. Slík endurskoðun skattakerfisins haldist í hendur við endurskoðun tryggingalöggjafar í því skyni, að öllum þjóðfélagsþegnum verði tryggðar lífvænlegar lágmarkstekjur. Tekjur, sem einungis hrökkva fyrir brýnustu lífsnauðsynjum, verði ekki skattlagðar. Skatteftirlit verði hert þannig, að réttlátari skattaframkvæmd verði tryggð betur en nú er. Stefnt verði að því, að persónuskattar eins og til almannatrygginga verði felldir niður, en teknanna aflað með öðrum hætti. Jafnframt verði gerð ítarleg athugun á rekstrarkostnaði ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja í þeim tilgangi að gera reksturinn einfaldari og draga úr kostnaði. Hér er mörkuð skýr stefna í opinberum tekjuöflunarmálum. Mikilvægast er það markmið, að allir einstaklingar þjóðfélagsins búi við efnalegt sjálfstæði. Þeim, sem ekki geta unnið sér inn lágmarkstekjur, verði tryggður lágmarkslífeyrir og þær tekjur, sem aðeins hrökkva fyrir brýnustu lífsnauðsynjum, verði ekki skattlagðar. Með þessu er stefnt að því marki að jafna aðstöðu manna, en eitt meginmál í stefnu ríkisstj. er einmitt það að draga úr efnalegu misrétti. Það verður m.a. gert með því að beita skattalöggjöf og tryggingalöggjöf, eins og hér hefur verið lýst, en einnig með því að minnka launamun. Ríkisstj. hefur lýst yfir, að hún muni beita áhrifum sínum í þá átt. Unnið er nú að endurskoðun á opinberum tekjuöflunarleiðum og tryggingamálum af þremur nefndum, sem ríkisstj. skipaði, í samræmi við þá stefnu, sem hér hefur verið lýst. Fjallar ein nefndin um tekjuöflun ríkisins, önnur um tekjuöflun sveitarfélaga og sú þriðja um tryggingamál. Óhætt mun að fullyrða, að þetta sé í fyrsta sinn, sem slík heildarendurskoðun á sér stað á tekjuskiptingunni í þjóðfélaginu. Hingað til hefur endurskoðun, sem framkvæmd hefur verið, verið takmörkuð við einn þessara þátta. En augljóst er, að endurskoða verður allt kerfið í einu, ef unnt á að vera að marka heildarstefnu í þessum málum. Því munu áðurnefndar þrjár nefndir starfa í nánum tengslum hver við aðra. Rétt er hins vegar að vara við of mikilli bjartsýni um, að slík endurskoðun geti gerzt á skömmum tíma. Hér er um slíkt stórmál að ræða að ætla verður töluverðan tíma til heildarendurskoðunar sem þessarar. Gert er þó ráð fyrir því, að verstu og augljósustu agnúarnir á kerfinu verði sniðnir af því fljótlega, og má því vænta frv. á þessu þingi um nokkra leiðréttingu á lögum um skatta og tryggingar, en hins vegar mun þess ekki að vænta, að heildarstefnumörkun geti legið fyrir, fyrr en á næsta þingi. Því má segja, að það verði ekki fyrr en með fjárlagafrv. fyrir árið 1973, sem stefna ríkisstj. í skattamálum kemur greinilega í ljós. Hér verður nú rakið að nokkru, til hverra stefnubreytinga sú endurskoðun á skattalögum og tryggingamálum, sem rætt hefur verið um, geti leitt. Fyrsta grundvallaratriði í endurskoðun tryggingalaganna er, að greiðslur almannatrygginga til aldraðs fólks og öryrkja verði hækkaðar að því markí, að þær nægi til framfæris þeim bótaþegum, sem ekki styðjast við aðrar tekjur. Til þess að tryggja þetta þarf skilyrðislaust að greiða þeim lífeyrisþegum, setji ekki ná lágmarkstekjum, viðbótarlífeyri að því marki, sem á vantar til þess að þeir nái þessum lágmarkstekjum. Í þessu sambandi er rétt að minna á lífeyrissjóðina. d undanförnum árum hafa verið stofnaðir fjöldamargir lífeyrissjóðir um allt land, sem eiga að tryggja þeim, sem aðild eiga að sjóðunum, eftirlaun, eftir að þeir hafa látið af störfum, sem miðast þá við þær tekjur, sem þeir höfðu, er þeir hættu störfum. Það er hins vegar einkum eitt atriði, sem skiptir þessum sjóðum í tvo gerólíka hópa. Það er það, hvort eftirlaunin eru verðtryggð eða ekki. Sá mismunur, sem er á upphæð eftirlauna, sem eru verðtryggð, og þeirra, sem eru það ekki, er svo gífurlegur, að ljóst er, að það mál þarf sérstakrar athugunar víð. Ef reiknað er með 8% verðbólgu, sem er minna en verið hefur hér á langi síðasta áratug, fær maður, sem er í óverðtryggðum lífeyrissjóði, 15 árum eftir að hann byrjaði að fá greidd eftirlaun, minna en þriðjung eftirlauna á við annan mann, sem fær eftirlaun úr verðtryggðum sjóði. Þórir Bergsson tryggingafræðingur hefur gert sérstaka könnun á lífeyrissjóðum þeim, sem starfandi eru, og úttekt á þeim reglum, sem þeir starfa eftir. Lokaorð skýrslu hans um lífeyrissjóðina eru þessi: „Í raun og veru er ekki um neitt kerfi að ræða. Aragrúi sjóða er starfandi og í þann veginn að taka til starfa. Þeir veita mismunandi réttindi og félagsleg uppbygging þeirra er mjög breytileg. Hér tel ég nauðsyn á samræmingu og einföldun. Í því sambandi vil ég benda á, að þó að gerðar séu breytingar á reglugerðum eldri sjóða og/eða þeir sameinaðir eldri sjóðum. þarf ekki að rýra réttindi sjóðsfélaga þeirra á neinn hátt. Ég tel einnig nauðsynlegt, að tekið sé tillit til laga um almannatryggingar og þau endurskoðuð. Aðalatriðið er, að gerð lífeyrissjóða og ákvæði laga um almannatryggingar séu þannig, að sjóðirnir og tryggingarnar gegni hlutverkum sínum svo vel sem framast er unnt. Það er hægt að bæta reglugerðir allra lífeyrissjóða og endurbæta lög um almannatryggingar.“ Þessi ummæli sérfræðingsins eru vissulega harðorð, en ég leyfi mér að efast um, að þar sé nokkuð ofsagt. Hér er vissulega þörf átaks. Ríkisstj. mun beita sér fyrir því átaki. Lausn þessa máls verður ekki fundin með neinni skyndivitrun. En meginmáli skiptir, að ríkisstj. hefur sett sér það mark að vinna að lausn vandamálsins, og að því mun verða unnið. Við endurskoðun tryggingalöggjafar munu menn fljótt rekast á önnur atriði, sem krefjast lagfæringar, svo sem að tryggja réttarstöðu ekkla, en þeir njóta nú alls ekki sömu réttinda og ekkjur. Varla er þó unnt að ímynda sér, að maður, sem missir konuna frá börnum þeirra, sé betur settur í lífinu en konan, sem missir mann sinn. Bæði eru auðvitað mjög illa sett í efnahagslegu tilliti og því full ástæða til þess, að þjóðfélagið létti þeim erfiðleikana. Halda mætti lengi afram að telja upp dæmi þessum lík, sem sumum kunna að virðast léttvæg, en skipta þá aðila, sem hlut eiga að, miklu máli. En hér verður þó látið staðar numið í þessum málum. Eins og áður er drepið á, er nú unnið að endurskoðun skattalaga og allsherjar tekjuöflunarkerfis ríkis og sveitarfélaga. Skattalögum var nokkuð breytt á síðasta þingi, en þær breytingar, sem þá voru gerðar, miðuðust nær eingöngu við það að létta skattabyrði af atvinnurekstrinum. Við sköttum einstaklinga var hins vegar ekki hreyft. Ein breyting snertir þó einstaklinga, skattfrelsi arðs af hlutafé. En samkv. þeirri breytingu var arður af hlutafé gerður skattfrjáls, allt að 60 þús. kr. á ári hjá hverjum hlutafjáreiganda. Þótti mörgum þessi lagasetning kynleg á sama tíma og persónufrádrætti til skatts var haldið í skefjum, þ.e. hann var ekki látinn hækka í samræmi við verðlagsþróun. Allir vita þó, að persónufrádráttur hefur tiltölulega mesta þýðingu fyrir þá, sem minnstar tekjur hafa, en hlutafjáreigendur eru almennt meðal hinna efnameiri í þjóðfélaginu. En þessi tilfærsla á skattabyrðinni af þeim, sem breiðust hafa bökin, yfir á þá, sem sízt mega sín, var alveg í samræmi við stefnu þáv. ríkisstj. Það er hins vegar yfirlýst stefna ríkisstj. nú að létta skattabyrðinni af þeim lægst launuðu. Þeirri stefnu verður m.a. framfylgt með því að skattleggja ekki brýnustu nauðþurftartekjur. Skattakerfi og allt tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs þarf að vera þannig uppbyggt, að það geti verið virkt stjórntæki í höndum ríkisstj. Til þess að svo geti orðið, þarf kerfið að vera einfalt, en þó að búa yfir nægjanlegri fjölbreytni skatttegunda, þannig að unnt sé að ná mismunandi markmiðum. Það fer varla á milli mála, að íslenzkt skattkerfi er allsendis ófullnægjandi að þessu leyti. Það er nánast samansafn tilviljanakenndra skattlagninga, þar sem bætt hefur verið skattlagningu á skattlagningu ofan, án þess að þær séu í nokkru kerfi eða samhengi hver við aðra. Oftast hefur verið bætt við einhverri skattlagningu til þess að standa undir kostnaði við eitthvert verkefni eða framkvæmd. Slíka skattlagningu hefur oftast horið þannig að, að einhver hefur séð brýna þörf til þess að leysa eitthvert afmarkað verkefni og fundið einhvern tekjustofn til þess að standa straum af kostnaðinum og losna með því við þann erfiðleika að þurfa að berja fram fjárveitingu á fjárlögum til nýrra útgjalda. Slík tilviljanakennd stefna í skattlagningu er að sjálfsögðu algerlega óviðunandi. Ég tel athugandi, hvort ekki sé rétt að fækka hinum mörkuðu tekjustofnum. Samkv. því fjárlagafrv., sem hér er til umr., eru markaðir tekjustofnar, þ.e. tekjustofnar, sem ráðstafað er fyrir fram til ákveðinna þarfa, um fimmti hluti heildarútgjalda. Með því er fjárveitingavaldið bundið að því er varðar afgreiðslu fjárlaga að 1/5 hluta. Í flestum tilfellum er hinum mörkuðu tekjustofnum ætlað að renna til brýnna þarfa, en staðreynd er þó, að í sumum tilvikum er þörfin fyrir fjármagn e.t.v. ekki eins mikil og veitt er til verkefnisins með fyrir fram ákveðnum tekjustofni. Ég tel, að óæskilegt sé að binda hendur fjárveitingavaldsins svo mjög sem hér er gert. Þess í stað eigi að marka heildarstefnu í tekjuöflunarmálum ríkissjóðs, og síðan sé það Alþ. að meta fjárþörf hvers verkefnis og skiptingu teknanna á útgjaldaliði. Fjöldi þeirra skatta, sem ríkið heimtir nú af skattborgurum, er mikill. Sem dæmi um fjöldann má nefna, að tillögur hafa komið fram um að fella niður 30 tegundir gjalda. Upphæð þessara gjalda nemur um 500 millj. kr. á ári, og samanborið við heildartekjur fjárlagafrv. nú, sem eru um 14 milljarðar, nema tekjur af þessum 30 gjaldstofnum innan við 4% af heildartekjunum. Ásamt því, að stefnt verði að réttlátari skiptingu skattbyrðarinnar, hlýtur eitt meginverkefni þeirrar nefndar, sem vinnur nú að endurskoðun tekjustofna ríkisins, að vera að fækka sköttum, sem leiðir eitt sér til nokkurrar einföldunar á kerfinu. Em drýgsta tekjuöflunarleið ríkisins undanfarin ár hefur verið söluskattur, sem skilar um fjórðungi ríkisteknanna. Þrátt fyrir vissa tilhneigingu til þess að draga úr vægi óbeinna skatta, hlýtur söluskattur eða annar svipaður tekjustofn að verða notaður töluvert enn um sinn. Söluskattur í því formi, sem hér er, hefur þó vissa ókosti. Nokkuð hefur verið rætt um að taka hér upp virðisaukaskatt í stað söluskatts, og virðist það vera skynsamlegt. Virðisaukaskattur byggist á því, að skatturinn er lagður á á öllum framleiðslu- og sölustigum, þar sem söluskattur er einungis lagður á á síðasta stigi, við lokasölu vörunnar. Virðisaukaskattur er þannig lagður á framleiðsluverð vörunnar hjá framleiðanda, á kostnaðaraukann, sem bætist við hjá heildsalanum, og að lokum á kostnaðaraukann hjá smásalanum. Helzti kostur við virðisaukaskatt umfram söluskatt er sá, að eftirlit með innheimtu hans er mun auðveldara en söluskatts. Einnig má segja, að virðisaukaskattur sé hæfari en söluskattur til þess að skila þeim tekjum, sem til er ætlazt, auk þess sem auðveldara er að sjá, hverja hann hittir. Flest rök virðast því mæla með því, að athugað sé nánar, hvort ekki sé rétt að taka upp virðisaukaskatt í stað söluskatts. Nú standa yfir kjarasamningar milli Alþýðusambands Íslands og félaga þess og vinnuveitendasamtaka. Þessir kjarasamningar munu, eins og allir samningar um kaup og kjör, hafa áhrif á fjárlög og afkomu ríkissjóðs. Ríkisstj. hefur lýst því yfir, að hún telji sig vera ríkisstj. hinna vinnandi stétta og muni fyrst og fremst gæta hagsmuna þeirra. Í málefnasamningi stjórnarflokkanna er þýðingarmikil stefnumörkun á sviði kjaramála, þar sem því er lýst yfir, að stjórnin telji, að með nánu samstarfi launafólks og ríkisstj. sé mögulegt að auka í áföngum kaupmátt launa verkafólks, bænda og annars laglaunafólks um 20% á næstu tveimur árum, og mun stjórnin beita sér fyrir, að því marki verði náð. Hér er um að ræða grundvallarstefnuatriði stjórnarsáttmálans. Mikil aukning þjóðartekna og síbatnandi viðskiptakjör á síðustu árum hafa gert mögulegt, og þótt fyrr hefði verið, að hæta kjör láglaunafólks. Og stjórnin telur, að unnt sé að ná 20% kaupmáttaraukningu á tveimur árum með nánu samstarfi ríkisvalds og aðila vinnumarkaðarins. Því ber að fagna, að verkalýðshreyfingin hefur náð samstöðu í þeim samningum, sem nú standa yfir um það, að laun þeirra lægst launuðu beri að hækka meira en laun annarra. Hlutverk launþegasamtakanna hlýtur að vera það að tryggja meðlimum sínum raunhæfar kjarabætur. Því skal á það bent, að allsherjar launahækkanir geta leitt til verðbólguþróunar, ef þeim er ekki haldið innan hæfilegra takmarka. Hjá því verður aldrei komizt, að launahækkanir koma að einhverju leyti fram í verðlagi, en það er takmark ríkisstj., að raunverulegar kjarabætur láglaunafólks verði 20% á næstu tveimur árum, ekki aðeins hækkun tímakaups í krónutölu. Verkalýðshreyfingin hefur á undanförnum árum sannað, að hún er nægilega sterk og samhent til þess að geta knúið fram umtalsverðar og oft miklar launahækkanir, og svo mun enn reynast í þeim samningum, sem nú eru hafnir. Á hitt hefur fremur skort, að löggjafarvald og ríkisstj. hafi talið það sitt hlutverk að verja eða vernda þá sigra, sem alþýðusamtökin hafa unnið, og því hefur oft eða jafnvel oftast svo farið, að launahækkanirnar hafa runnið út í sand verðhækkana og verðbólgu eða gengisfellinga og launafólk staðið litlu betur að vígi eftir en áður. Nú er það hins vegar von allrar alþýðu manna, að í þessum efnum sé hrotið blað í kjarabaráttunni að því leyti, að stjórnvöld telji það sitt meginverkefni að hafa þá stjórn á efnahagskerfinu, sem til þarf til þess að hver kjarabót, hver launahækkun, sem um er samið af aðilum vinnumarkaðarins, verði haldgóð og varanleg. Þetta hyggjast stjórnarflokkarnir og ríkisstj. gera með því að hefja áætlunarbúskap, ná heildarstjórn á fjárfestingamálum og öðrum mikilvægustu þáttum efnahagslífsins með því að beita virkum verðlagstakmörkunum og verðlagseftirliti og siðast en ekki sízt með því að hafa forustu um skipulagða atvinnuuppbyggingu og þá aukningu þjóðarframleiðslunnar, sem ein er fær um að tryggja þann nauðsynlega grundvöll, sem hætt lífskjör alls almennings og þjóðarinnar í heild hljóta að byggjast á. Þetta eru að mínu viti þau meginumskipti, sem nú hafa orðið, að því er snertir hagsmuni launastéttanna, og hlýtur það að vera einlæg ósk allra, að takast megi að ná þeim markmiðum, sem hér er að stefnt. Fari hér allt að vonum, ætti fyllilega að vera mögulegt að bæta launakjör um allt að 10% á ári næstu árin eða tvöfalda rauntekjur á um það bil 7 árum. en í dag höfum við þá staðreynd fyrir augum, að rauntekjur hafa sem næst staðið í stað allan s.l. áratug, sem viðreisnin réði í landi, a.m.k. hvað snerti laun hinna lægra launuðu stétta, svo sem verkafólks og hænda. Sé þetta haft í huga, verða þau straumhvörf, sem orðið hafa í íslenzkum stjórnmálum, augljós hverjum manni. Meginundirstaðan undir tekjuöflun ríkissjóðs er traust atvinnulíf. Leggja ber höfuðáherzlu á áætlunargerð um uppbyggingu atvinnuveganna. Í því efni ber að leggja sérstaka áherzlu á atvinnuuppbyggingu í hinum dreifðu byggðum landsins. Fólksflóttinn frá ýmsum landshlutum er nú svo geigvænlegur, að þar duga engin vettlingatök, ef ekki á að verða landauðn víða, þar sem hingað til hefur verið öflug sjósókn og landbunaður, sem skapað hefur drjúgan hluta þjóðarteknanna. Taka verður upp öfluga byggðastefnu, sem miðist að því að skapa traust og öruggt atvinnulíf ásamt félagslegu öryggi, sem er ein meginforsenda þess að stöðva fólksflóttann. Sjálfsagt er, að vandamál heilla landshluta, svo sem Vestfjarða, Norðurlands og Austfjarða, séu tekin fyrir út frá heildarsjónarmiðum og vinni sveitarfélög innan svæðanna, samtök þeirra og ríkisstj. ásamt hagsmunasamtökum sameiginlega að lausn vandamálanna. Jafnhliða því, sem atvinnulíf landshlutanna er treyst, þarf að mynda þjónustumiðstöðvar úti um landið. Í heilbrigðismálum, viðskiptum, samgöngum, skólamálum og ferðamálum, svo að nokkur dæmi séu nefnd. Eitt megininntak þeirrar byggðastefnu er að hafa áhrif á staðarval fyrirtækja og stofnana í helztu byggðakjörnum landsins. Með því móti fær landsbyggðin sinn skerf af starfskröftum þeirra manna, sem þjóðin hefur menntað og sérhæft til að starfa í atvinnu- og menningarlífi. Þetta verður enn þýðingarmeira, þar sem úrvinnslu- og þjónustugreinar munu laða til sin stærstan hlut af aukningu á vinnumarkaði. Sem dæmi um áhrif, sem ríkisvaldið getur haft á þessa þróun, má nefna dreifingu stofnana ríkisins út um landsbyggðina, en því máli hefur oft verið hreyft á þingi. Í því máli mun ég sérstaklega beita mér. Ég tel fráleitt, að allar stofnanir séu staðsettar í Reykjavík og þar sitji menn með litla þekkingu á vandamálum landsbyggðarinnar. Hins vegar tel ég, að með staðsetningu þessara stofnana úti á landsbyggðinni megi komast hjá ýmsum erfiðleikum, sem eru samfara því, að menn eru að reyna að leysa vandamál, sem þeir þekkja ekki nægilega. En ég endurtek, að þessi mál verða ekki leyst nema með sameiginlegu átaki allra þeirra, sem hlut eiga að máli. Vandamálin eru hins vegar slík, að þar þarf að taka rösklega til hendinni. Áhugi núv. ríkisstj. á lausn þessara mála sést greinilega á fjárlagafrv., sem hér er til umr., þar sem flestar hækkanir á gjaldaliðum frv. frá frv. þessa árs eru tengdar uppbyggingu félagsmála landsbyggðarinnar. Sem dæmi má nefna hækkuð framlög til byggingar sjúkrahúsa um 48.8 millj., hækkun til skólamannvirkja um 44.9 millj„ hækkun til togaralána um 29.1 millj., hækkun til framleiðnisjóðs landbúnaðarins um 22 millj., hækkun til sveitarafvæðingar um 18 millj. og hækkun til framkvæmda í flugmálum um 19 millj. kr. Hér er að vísu ekki um neitt stórvægilegt átak að ræða, en þó spor í rétta átt, og ég fullyrði, að áfram mun verða haldið á sömu braut að treysta stöðu allra landshluta og stöðva fólksflóttann. Við í Samtökum frjálslyndra og vinstri manna teljum, að farsæl lausn þeirra þjóðfélagsvandamála, sem hér hefur verið drepið á, og annarra sé hins vegar að verulegu leyti undir því komin, að Samtökunum verði eitthvað ágengt í því meginmarkmiði sínu að sameina alla jafnaðar- og samvinnumenn í einum stjórnmálaflokki. Myndun núv. ríkisstj. var skref í átt til sameiningar, en aðeins stutt skref. Þar þarf að vinna ötullega að því lokatakmarki, að skipulagsleg sameining takist. Aðeins með því er unnt að tryggja varanleg áhrif vinstri stefnu á landsmálin. Aðeins öflugur flokkur allra þeirra, sem aðhyllast stefnu jafnaðar og samvinnu, getur tryggt vinstri stefnu varanlegan framgang og keppt við hægri öflin um völdin í þjóðfélaginu. Æ fleiri gera sér nú ljósa þessa meginstaðreynd stjórnmálanna, og því mun áfram verða knúið á um sameiningu. Við í SF munum áfram sem hingað til beita okkur af alhug fyrir því, að þessu takmarki verði náð. Úrslit alþingiskosninganna s.l. vor sýndu, að almenningur í landinu vill, að upp verði tekin raunveruleg vinstri stefna í stjórn ríkisins. Þau sýndu enn fremur og ekki síður, að það er krafa fólksins til forustumanna flokkanna að vinna af heilum hug að sameiningarmálinu. Að lokum vil ég þakka kjósendum það mikla traust, sem þeir sýndu frambjóðendum SF, og þá alveg sérstaklega Vestfirðingum. Sá sigur, sem þar var unninn, var einstakur. Um leið og ég þakka traustið, persónulega og fyrir hönd SF, lýsi ég því yfir, að ég mun reyna eftir mætti að bregðast ekki því trausti, sem mér hefur verið sýnt. Ýmis mikilvæg mál bíða úrlausnar þessa þings og á þeim mun verða tekið af festu. Ég veit, að Vestfirðingar líta ekki síður en aðrir landsmenn á sameiningarmálið sem höfuðmál íslenzkra stjórnmála í dag, og því máli mun ég leggja allt það lið, sem ég get. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. - Góða nótt.



Herra forsetl. Góðir áheyrendur. Ég vil hyrja mál mitt með því að vitna til orða núv. fjmrh., sem hefur nú flutt sína jómfrúrræðu sem ráðh. og gert í löngu máli grein fyrir fyrsta fjárlagafrv. sínu. Við umr. í fyrra, 20. okt. 1970, sagði Halldór E. Sigurðsson orðrétt, með leyfi forseta: „Fjárlög eru spegilmynd af efnahagsstefnu þeirrar ríkisstj., sem að þeim stendur. Fjárlagafrv. fyrir árið 1971 er góð sönnun á gildi þessarar reglu. Einkenni þess, sem fyrrí fjárlaga ríkisstj., er verðbólga og útþensla ríkiskerfisins.“ Svo mörg voru þau orð. Hæstv. núv. fjmrh., Halldór E. Sigurðsson, er ekki með öllu ókunnur gerð fjárlaga. Hann hefur mörg undanfarin ár setið í fjvn. og einnig verið endurskoðandi ríkisreikninga og gert í hvert sinn, er þessi mál eru til meðferðar, margvíslegar aths. og lagt á það áherzlu, að breytinga væri þörf. Það vantaði ekki stóru orðin í málgögnum þeirra framsóknarmanna í vor fyrir kosningarnar um verðbólgustefnu ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. Ekkert var til sparað í púðrinu, svo að skotin geiguðu ekki. Þeir höfðu líka árangur sem erfiði. Nú eru þeir komnir í ríkisstj. og veita henni meira að segja forstöðu. Að óreyndu mætti halda, að við lestur þessa fjárlagafrv. kæmi eitthvað athyglisvert í ljós hjá þeim, svo miklir kappar og snjallráðir sem þeir sögðust vera, og svo miklir aular og eyðsluseggir sem hinir áttu að vera. En hvað skeður? Ekkert sérstakt nýtt kemur fram, sem athygli vekur, nema ef vera skyldi vanáætluð útgjöld og óraunhæft mat á ríkjandi aðstæðum í þjóðfélaginu og launamálunum sem heild. Sem afsökun á þessu eru eftirfarandi orð í aths. við frv., á bls. 141: „Þegar ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar kom til valda um miðjan júlí s.l., höfðu flest rn. skilað fjárlaga- og hagsýslustofnuninni tillögum sínum vegna fjárlagagerðar fyrir árið 1972. Af eðlilegum ástæðum óskuðu hinir nýju ráðh. eftir því að kynna sér tillögur rn. sinna og breyta þar um, eftir því sem nauðsyn bar til og mögulegt var að þeirra dómi. Af þessum ástæðum var tími til að vinna að gerð fjárlagafrv. skemmri heldur en áður mun hafa verið og æskilegt er.“ Vel má vera, að fyrir suma hafi tíminn verið knappur, en á hitt má henda, að langur tími fór í það að gera svo nefnda úttekt á þjóðarbúinu. Var það verk gert, og hefði úttektin átt að sýna núv. ráðh. glögglega, hvað allt var hagstætt. Hins vegar var og er það trú sumra þeirra enn þá, að ekki sé allt með felldu. Samt sem áður er það staðreynd, að engin ríkisstj. hefur nokkru sinni tekið við eins góðum fjárhag þjóðarbúsins og stöðu ríkissjóðs og núv. ríkisstj. Hrollvekjan margumtalaða í kosningabaráttunni hvarf sem dögg fyrir sólu. Þegar ríkisstj. hafði gert sér grein fyrir hinum góða hag ríkissjóðs, hófust ráðh. strax handa um að dreifa arðinum út á meðal almennings, og má þakka fyrir þann rausnarskap. Athyglisvert er, hvernig þeir sögðu frá nýju tryggingaumbótunum, sem lögfestar voru af fráfarandi ríkisstj. og voru þá margnefndar í umr. smánarbætur einar, bæði hér á hv. Alþ. og einnig mjög á kosningafundum úti um allt land. Okkur Alþfl.-mönnum var margvelt upp úr aumingjaskapnum vegna þessara smánarbóta. En viti menn. Nú, þegar til útborgunar kemur í sumar, eru þessar smánarbætur, sem nefndar voru svo í vor, allt í einu kallaðar miklar tryggingabætur í þeirra eigin blöðum. Hvað hafði gerzt á meðan? Einfaldlega ekkert annað en það, að gildistöku laganna hafði verið flýtt. Þegar frv. um auknar tryggingabætur voru til meðferðar í vor á Alþ., kom þáv. stjórnarandstaða en núv. stjórnarflokkar með brtt. upp á mörg hundruð millj., án þess að gera nokkrar tillögur um tekjuauka, og höfðu um það mörg orð, hversu illa við í Alþfl. stæðum í ístaðinu fyrir hönd tryggingaþeganna. En hvar eru þessar brtt. í dag? Þið megið lengi leita, hlustendur góðir, því að ekki örlar á þeim í þessu frv., og það, sem enn merkilegra er, nú er í fyrsta sinn um lægra hlutfall að ræða til trygginga en verið hefur um margra ára skeið. Já, það er sitt hvað orð og efndir hjá sumum mönnum. En nú er langt í kosningar, og þess vegna telja þeir sig hafa efni á því að birta þjóðinni svona vinnubrögð. Á það vil ég benda og vekja á því alveg sérstaka athygli hlustenda, að fulltrúar allra stjórnmálaflokkanna marglýstu því yfir við kosningarnar í vor, að þeir væru allir tilbúnir að leggja tryggingunum mikið lið og stórefla bæturnar. Það eru engin rök hjá stjórnarsinnum að segja, að lögin séu í endurskoðun í dag. Ef hugur fylgdi máli til aukningar á bótunum, þá væri auðvitað eðlilegt að reikna með einhverri ákveðinni upphæð í þessu skyni, en svo er alls ekki gert. Eins og allir vita, hafa launþegasamtökin sett fram kröfur um verulega kauphækkun. Enginn dregur í efa, að kaup muni hækka talsvert, þó að ekki sé unnt að nefna vissa tölu í því sambandi. Þrátt fyrir þetta er ekki gert ráð fyrir þessum hækkunum í frv., og mun því síðar koma til hækkana á frv., er nema sennilega nokkrum hundruðum millj. kr. Nú er nettógreiðsluafgangur frv. aðeins tæpar 50 millj. og sjá allir, að þetta er raunar sett alveg út í hött. Ríkisstj. lofar því að hækka ekki skattana, en hins vegar eru skattalögin í endurskoðun og mun endurskoðunin eiga að ganga svo fljótt fyrir sig, að ný skattalög geti tekið gildi um næstu áramót. Þetta getur verið gott og blessað. En hér er óvarlega siglt, það nær alls ekki nokkurri átt að afgreiða fjárlög með sama og engum greiðsluafgangi við núverandi aðstæður í launa- og verðlagsmálum þjóðarinnar. Slíkt mundi aðeins enn herða á þeirri spennu, sem ríkir hér og er undirrót verðbólgunnar í ríkisbúskap þjóðarinnar. Miklu fremur er réttlætanlegt og jafnvel nauðsynlegt að skapa nú verulegan greiðsluafgang til þess að mæta verri tíma seinna. Við Íslendingar höfum góða reynslu af slíkum sveiflum í hagkerfinu. Afurðaverð er nú í heild mjög hagstætt hjá okkur, og sala á sjávarafurðum gengur mjög fljótt og vel. Eftirspurn eftir vöru og margvíslegri þjónustu er í algeru hámarki. Innflutningur er í metstöðu, og mun ríkissjóður fá geysilega auknar tekjur þess vegna. Það er grunur minn, að hæstv. ríkisstj. setji nú vel á þennan vonarpening. Hæstv. fjmrh., sem er gamall bóndi og efni í landbrh., ætti þó að vita, að meira öryggi er í því að setja á stabbann hjá sjálfum sér en treysta um of á góða afkomu náungans. Margar greinar hafa séð dagsins ljós í málgögnum þeirra framsóknarmanna um skattvísitöluna og hvernig fráfarandi ríkisstj. hagnýtti sér ranga skattvísitölu, eins og það var orðað hjá þeim, til aukinnar tekjuöflunar. En hvað ætla þeir sér að gera nú sjálfir? Á bls. 143 í fjárlagafrv. nú er greint frá því, að skattvísitalan sé 106.5 stig og við það verði miðað. Hefði nú fyrrv. fjmrh. viljað hafa þennan hátt á, dreg ég ekki í efa, að hann hefði fengið margt óþvegið orð frá fyrri skrifendum um skattvísitöluna og misnotkun hennar til þess að skattpína hinn almenna skattgreiðanda. Ég þarf ekki að hafa um það mörg orð, að vitanlega mun kaup hækka miklum mun meira en nemur þessum 6.5 stigum, og verður því skattvísitalan of lág, ef hún verður ekki hækkuð til sama hlutfalls og vaxandi tekjur koma til með að verða. Það er undirstrikað, að hæstv. ríkisstj. hefur líka aldrei lofað lækkun á heildarskatttekjunum, aðeins innbyrðis breytingu milli skattgreiðenda. Það er ýkjulaust, að á engan mann hefur verið meira ráðist á undanförnum árum en á dr. Gylfa Þ. Gíslason, fyrrv. menntmrh. og formann Alþfl. Hann átti að vera þversum í skólamálunum og koma þar litlu í framkvæmd, og allt kerfið átti að vera meira og minna úr sér gengið á valdatímabili hans, en hann var menntmrh. í 15 ár samfleytt. Það var því forvitnilegt að kynna sér tillögur núv. menntmrh. og ríkisstj. í heild, og eins hversu fjmrh. væri örlátur á fé í menntamálin. En í ræðu sinni í fyrra með fjárlagafrv. gagnrýndi Halldór E. Sigurðsson harðlega, hve lítið fjármagn færi í nýbyggingar barna- og unglingaskóla, og eins það, að aðeins 10 millj. væru veittar til þess að jafna aðstöðu nemenda úr strjálbýli til framhaldsnáms. 10 millj. voru á fjárlagafrv., en síðar urðu það 15 millj. í lögunum. Um þessar fjárveitingar á s.l. ári fórust núv. fjmrh. orð þannig, með leyfi forseta: „Hér er um hróplegt ranglæti að ræða, sem ekki verður þolað. Öllum var ljóst, að þessi fjárveiting var aðeins viðurkenning á nauðsyn málsins, eins og áður er fram tekið, og mundi ekki nægja til að jafna aðstöðumuninn. Það vakti því undrun, þegar ljóst var, að fjárhæðin á fjárlagafrv. árið 1971 hækkaði ekki einu sinni sem nemur hækkun námskostnaðar, hvað þá ef lítið væri á þörfina eða nemendafjölgunina. AS þannig sé tekið á máli, er skiptir sköpum fyrir æsku landsins, með fjárlagafrv., er hækkar yfir 2 000 millj. kr., munu hv. þm. ekki láta bjóða sér.“ Svo mörg voru þau orð. En hvað gerist nú í þessu frv., sem hér er til umr.? Á bls. 145 er greint frá því, að framlag til þess að jafna umræddan aðstöðumun fyrir unga fólkið úr strjálbýlinu hækki nú einmitt um 10 millj. kr. Ég spyr því: Hver er hinn seki? Er það hinn nýbakaði þm. og menntmrh. Magnús Torfi Ólafsson? Þó hækka fjárlög fyrir árið 1972 ekki um liðlega 2 000 millj., heldur hvorki meira né minna en um nærri 3 000 millj. Mér hefur ekki tekizt að gera góðan samanburð á fjárveitingum til hinna ýmsu skóla, en ekki er þar heldur um umtalsverðar breytingar að ræða fram á við. Aukning á fjárveitingu til Háskóla Íslands er nokkur, en hlutfallsleg minnkun er í fjárfestingu. Hins vegar hækkar eðlilega heildarfjármagnið í menntamálum vegna hærri launa og svo aukins mannafla, eins og hefur komið fram í fyrri ræðum hér í kvöld, og aukins kennslukrafts víða um landið. Þeir þurfa því ekki að kvíða samanburði ráðh., Gylfi Þ. Gíslason og Magnús Jónsson, sem höfðu þessi mál í tíð fyrrv. ríkisstj., mennta- og fjármálin. Samband íslenzkra námsmanna erlendis hefur sent frá sér aths. við tillögur í fjárlagafrv. um fjármagn til Lánasjóðs ísl. námsmanna. Hæstv. fjmrh. kom inn á það hér áðan. að tillögurnar hefðu ekki verið fullmótaðar, og kunna því að liggja rök að því, að þær séu eins lágar og frv. ber vitni um. En í frv. er gert ráð fyrir 104 millj. kr. fjárveitingu til sjóðsins. Að áliti sjóðsstjórnarinnar er gert ráð fyrir, að fjármagnsþörfin sé allt að 250 millj. kr. Gert er rað fyrir því, að sjóðurinn taki bankalán að upphæð 60 millj. kr. Ríkissjóður þyrfti því að leggja fram allt að 190 millj. kr. til þess að geta svarað þörfinni. Hins vegar er framlag samkv. frv. aðeins, eins og áður sagði. 104 millj„ og vantar því allt að 86 millj. kr. til þess að leysa úr þörfum sjóðsins fyrir íslenzka námsmenn erlendis. Þannig er ljóst, að þetta þýðir í raun mikla lækkun á ráðstöfunarfé sjóðsins beint, og þegar tekið er tillit til verulegrar aukningar námsmanna, má öllum ljóst vera, að tillögurnar í frv. eru með öllu óraunhæfar. Þeir sömu menn hafa áður lofað heitu sumri, kannske vorar vel í þeim efnum aftur. Fræðslumálin í heild taka til sín 16.5% af heildarútgjöldum ríkisins og er aðeins einn flokkur annar hlutfallslega hærri, en það eru tryggingamálin með 28.7%, eins og fjárlagafrv. liggur fyrir nú. Fræðslumálin fá þannig þrátt fyrir allt 2 309 millj. til sín. Auk þessa fá söfnin, listir og önnur menningarstarfsemi 222 millj. kr. Vissulega eru þetta miklir peningar, og e.t.v. kann sumum að þykja nóg um. Ekki eru tök á því að fjalla mikið um hvert einstakt rn., hvernig það fær sitt fjármagn. Er það raunar óþarfi, því að það hefur verið gerður rækilegur samanburður á því, hæði af hæstv. ráðh. og fyrrv. ráðh., Magnúsi Jónssyni. Þó get ég ekki stillt mig um að minnast á viss rn. og fjármagnið, sem til þeirra fer. Ég vil byrja á utanrrn. Mörgum hefur stundum fundizt of miklu eytt í utanríkisþjónustuna, og man ég eftir harðri gagnrýni í því efni í málgögnum framsóknarmanna. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að of litlu fjármagni hafi verið ráðstafað þangað og hér þurfi að verða breyting á. Þjóð, sem á eins mikið undir góðum viðskiptakjörum og við Íslendingar, verður að að leggja nokkuð af mörkum til utanríkisþjónustu og annarrar slíkrar starfsemi til þess að kynna sig og það, sem hún hefur fram að færa. Í sendiráðin fara um 75 millj. kr. og getur það ekki verið minna. Aukin kynning er hafin á vegum rn. vegna landhelgismálsins, og hafa verið gefin út fjölrituð gögn í þessu skyni. Þessi þáttur er alls ekki nægilega góður. Aðeins er þetta til á ensku, - hvers vegna ekki einnig á einhverju Norðurlandamálinu eða á þýzku? Hvers vegna ekki vel prentaður bæklingur með myndum af fiskveiðum og vinnslu aflans og atvinnulífi frá hinum dreifðu byggðum landsins? Hér þarf að semja miklu meira og vanda þessi landkynningarrit mjög mikið. Enginn mun telja þá peninga eftir, sem varið er í kynningu á mesta hagsmunamáli okkar, landhelgismálinu. Nátengd utanríkismálunum er starfsemi Landhelgisgæzlunnar, en á næsta ári verður meira álag á starfsliði þeirrar stofnunar en nokkru sinni fyrr. Mér virðist því gert ráð fyrir of litlum fjármunum til Landhelgisgæzlunnar, og þótt hún fái 15 millj. kr. aukafjárveitingu síðla ársins, mun það varla duga. Ef við ætlum að verja hin nýju fiskveiðitakmörk okkar af myndarskap, verðum við að leggja Landhelgisgæzlunni til nauðsynlegt fjármagn, jafnvel þótt gefið hafi verið í skyn af hæstv. sjútvrh., að ekki svo mjög miklu meiri vinna væri við gæzlu á 50 mílna mörkunum, - sú skoðun er afar hæpin. Sjómælingarnar þurfa á stóraukinni aðstöðu að halda við sitt starf. Nauðsyn ber til þess að mæla upp allt landgrunnið með nýjustu tækni og gefa síðan út fullkomið nýtt sjókort handa fiskimönnum okkar hið bráðasta. Það er hálfgerð skömm, að sjómenn okkar verði að notast við erlend kort og þá einkum við fiskveiðar lengra frá landinu. Hér þýðir ekki að fresta málinu miklu lengur. Undir liðnum dómgæzla og lögreglumál eru veittar samkv. frv. 568 millj. kr. Þetta er há upphæð. En þó mun svo, að t.d. gæzla á vegum og umferðarmálin munu þurfa meira fjármagn, ef vel á að vera. Slysum í umferðinni fer ískyggilega fjölgandi og við verðum að auka fræðslu og leggja í fyrirbyggjandi aðgerðir til þess að koma í veg fyrir slysin. Þetta er sameiginlegt átak hjá þjóðinni og á ekki að vera smitað af pólitík neins konar. Dómsmálin hafa verið eins konar Akkillesarhæll í stjórnarráðinu, og enn er kurr meðal dómara vegna launakjara. Ég á ekki kost á því að meta að fjármagni til, hvað æskilegt er í þeim efnum, en óhjákvæmilegt er að koma þeim upp úr núverandi ófremdarástandi. Það mun kosta aukið fjármagn, ef dæma má af fréttum um málið. Ég verð að segja frá, hversu mikill munur er á fjölda löggæzlumanna hjá okkur og t.d. í jafnstórum bæjum í Danmörku. Staður er nefndur Hirtshals á Jótlandi, og hafa íslenzk síldveiðiskip selt afla sinn í stórum stíl þar undanfarin ár. Þessi staður hefur mjög svipaða íbúatölu og Kópavogur eða Akureyri, en þar eru starfandi fastir 2–3 lögregluþjónar. Hins vegar eru lög hér þannig, að sjálfkrafa aukning kemur fram við ákveðna íbúafjölgun. Er þetta ekki nokkuð vel að verið? Það er ekki að gagnrýna löggæzluna að vilja breyta hér til. Við verðum sjálfir að athuga, hvað er að hjá okkur, þegar löggæzlulið okkar hér uppi á Íslandi er að verða fimm sinnum fjölmennara en hjá Dönum og það í fiskibæjum hjá þeim. Viðskrn. hefur með höndum niðurgreiðslur. Þær nálgast nú 1 700 millj. kr. á næsta ári eftir áætlun. Þessi upphæð hefur farið vaxandi ár frá ári og hækkar um 508 millj. kr. samkv. frv. Fjmrh. greindi frá því áðan, að allt kerfið væri nú í gagngerðri endurskoðun, og er það vel. Þegar slíkt kerfi er orðið svo umfangsmikið sem raun ber vitni, má mikið vera, ef einhverjir geta ekki matað krókinn sæmilega á allri þessari millífærslu. Hér er eitt mesta vandamál okkar á ferðinni. Lausnin á þessu er nátengd því, við hvaða verði við ætlum að framleiða hér heima ýmsar neyzluvörur okkar. Sjálfstæð þjóð verður að hafa lágmarksframleiðslu örugga við meðalárferði, en vandinn liggur í góðu skipulagi. Því miður eru menn afar ósammála í þessu efni. Vonandi skilja menn nú, að tími er kominn til þess að setjast niður í bróðerni og leggja sig fram um lausn á þessu. Við Alþfl.-menn erum fyrir löngu búnir til þess. Það er engin lausn á neinu vandamáli að brigzla ákveðnum stjórnmálaflokki um illkvittni eða annað enn verra í garð ákveðinnar stéttar, þótt lagt sé til, að visst framleiðslukerfi sé tekið til fullkominnar endurskoðunar, vegna þess að það skilar ekki hlutverki sínu í dag við ríkjandi aðstæður og mun ekki gera það um ókomin ár, nema breyting verði þar á. Þess vegna fögnum við því, að hæstv. landbrh. styður endurskoðun á framleiðslu- og niðurgreiðslukerfinu. Fjmrn. tekur til sín samkv. frv. 731 millj. kr. Á vegum þessa rn. er miklu fé úthlutað og er miklu meira sótt á en unnt er að láta af hendi. Toll- og skattheimtan kostar 220 millj. kr. og mun sennilega þurfa að eflast, svo að innheimtan gangi jafnt yfir. Geysileg skriffinnska er orðin við allt skatta- og tollakerfið. Erfitt mun sennilega að draga hér nokkuð úr, en það er eins og vélvæðingin heimti margt fólk. Hins vegar skila vélarnar óhemjumagni af upplýsingum frá sér, - en hversu dýru verði má kaupa þær? Hvað hjálpa þær mikið til þess að gera allan ríkisreksturinn einfaldari og traustari? Hér er um mikið vandamál að ræða. Almennt lítur fólk hið opinbera oft hornauga og segir: Það hrifsar til sín of mikið. Á hinn bóginn eru gerðar geysilegar kröfur til þess á móti, og um leið og hallar undan fæti er komið með kröfur um hjálp eða einhvers konar aðstoð. Þetta er sjálfsagt og eðlilegt. Nútíma þjóðfélag á að veita þegnum sínum visst lágmarksöryggi frá vöggu til grafar. Það er krafa okkar Alþfl.-manna. Á hinn bóginn verðum við að gera kröfu til hins almenna borgara á móti, að hann skilji og meti af sanngirni ríkisbúskapinn og allt fjármálakerfið, sem nútíma þjóðfélag byggir tilveru sína á. Almenningur þarf að fá góðar upplýsingar um, hvernig ríkið ráðstafar þeim peningum, sem það innheimtir af þegnunum. Því miður eru þessar útvarpsumr. í núverandi formi, sem hér eru hafðar frammi í kvöld sem endranær, algerlega úreltar að mínu viti og hrein tímaeyðsla. Við eigum nú að taka vissa þætti fjárlagafrv. fyrir í sjónvarpinu, t.d. hvert rn. fyrir sig, og vanda vel til þess og sýna glögglega með skýringarmyndum ásamt tölum, hvernig fjármögnun viðkomandi rn. á sér stað og hvernig ráðstöfun peninganna fer fram. Þetta þarf að vera valinn hópur, sem skilji, hvað um er að ræða. Með þessum hætti mundi hinn almenni horgari skynja næstum því áþreifanlega, hvernig allt ríkiskerfið vinnur. Þessu þarf að breyta sem fyrst, og ég leyfi mér hér með að skora á hæstv. fjmrh. að heita sér fyrir úrbótum í þessu skyni. Oft er kvartað yfir þunglamalegri afgreiðslu hjá ríkinu og kann svo að vera í sumum tilfellum. Þar sem ríkissjóður er langstærsti atvinnuveitandi landsins, er varla að undra, þótt einhvers staðar séu misjafnir starfsmenn hjá því. Hins vegar má hugsunarhátturinn breytast verulega, fólk vinni með því hugarfari, að það sé því og öllum öðrum fyrir beztu, að vel og samvizkusamlega sé starfað hjá því opinbera, en þar eigi ekki að slá slöku við og reyna að hafa mest út fyrir sjálfan sig. Alþfl. vill traust og ábyrgt ríkisvald eða stjórnarráð. Við gerum okkur grein fyrir því, að þegar til lengdar lætur fer bezt á því fyrir hvern og einn, að staða ríkissjóðs sé traust og hann geti fljótt brugðið við, ef einhvers staðar hallar undan fæti í atvinnulífinu eða aðrir erfiðleikar steðja að, eins og alltaf mun eiga sér stað hér á Íslandi. Hins vegar viljum við ekki neina sýndarmennsku, eyðslu og bruðl. Við viljum, að ríkisfyrirtæki séu rekin heiðarlega og með nánu samstarfi. Það er mikið verkefni að fá góða lausn á betra samstarfi í þjónustu hins opinbera, og hafa verið gerðar athuganir í þessu skyni og hæstv. ráðh. hefur lofað úrbótum í því efni. Bætt skipulag á að geta sparað ríkissjóði stórfé. Oft heyrist, að vissir hópar ríkisstarfsmanna geti komið svo fram sínum vinnutíma, að mikil yfirvinna falli til. Þetta er vissulega atriði, sem þarf að athuga alveg sérstaklega, og hvernig yfirvinna á vegum ríkisins skiptist á milli stofnana og starfsliðs þeirra. Það er ekki nýtt, að ríkisstarfsmaður þurfi að sýna mikla samvizkusemi og árvekni. Á s.l. ári voru gerðir nýir launasamningar við ríkisstarfsmennina. Þeir höfðu í för með sér mikla kauphækkun, og voru allir hér á hv. Alþ. sammála um réttmæti þess. Eins og fram kemur í fjárlagafrv., er launahækkun vegna samninganna allt að því 1000 millj. kr. á næsta ári. Það er ekki svo lítið. Aðrar atvinnugreinar hafa kvartað yfir þessum samningum og segja þá of góða, of hagstæða fyrir ríkisstarfsmenn, atvinnugreinarnar geti ekki keppt við ríkið um gott vinnuafl lengur. Nokkuð er til í þessu, og er hér sem áður vandratað meðalhófið. Ekki getur ríkið setið eftir með lélegt vinnulið. Það væri óhugsandi til lengdar. Hins vegar er óæskilegt, að hið opinbera fari í beint kapphlaup um vinnuafl við framleiðsluatvinnuvegina og lami þá þess vegna. Herra forseti. Núv. ríkisstj. hefur gert langan og góðan málefnasamning að þeirra dómi. Vonandi hafa þeir möguleika á því að framkvæma mikið af sínum miklu loforðum. Við í Alþfl. hér á hinu háa Alþingi munum styðja hvert það heilbrigt mál, sem fram verður borið fyrir almenning í landinu. Hins vegar munum við vissulega gagnrýna það, sem að okkar dómi fer miður og ekki er til almennra heilla. Þótt ég hafi hér nokkuð deilt á gerð fjárlaga og vitnað í því sambandi í fyrri orð núv. fjmrh., þegar hann var í stjórnarandstöðu, vil ég segja það, að varla verða nokkur fjárlög svo samin, að ekki megi benda á eitthvað, sem æskilegra væri að hafa meira fjármagn til að ráðstafa í. En það vildi ég undirstrika, að léttara er að benda á þarfirnar en að koma með úrlausnina. Og þennan möguleika notfærðu núv. stjórnarflokkar sér óspart á undanförnum árum og virðist það hafa horið nokkurn árangur. Núv. fjmrh. er gamalreyndur í fjvn., og geri ég því auknar kröfur til úrræða hans við mótun fjárlaga en ella væri. Við, sem kosnir höfum verið í fjvn., gerum okkur ljóst, að mikið meira af erindum muni koma en unnt er að veita fulla úrlausn á. Það er hins vegar von mín, að vegna hins hagstæða útlits í afkomu þjóðarinnar megi auka vissar fjárveitingar, frá því sem nú er gert í fjárlögum, til hinna brýnustu verkefna. Það sé góðu heilli gert fyrir land og þjóð. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Fjárlög ríkisins eru afgreidd með nokkuð óvenjulegum hætti að þessu sinni. Ný ríkisstj. hefur tekið við undirbúningi fjárlaga úr höndum fráfarandi stjórnar á síðari helmingi ársins. Má því segja með nokkrum sanni, að hér sé á ferðinni afkvæmi, sem getið sé af fráfarandi stjórn, en fætt og fóstrað undir handarjaðri núv. stjórnar. Engir vita betur en Íslendingar, að ættfræðin skiptir máli, og þessu ættfræðilega atriði má sízt af öllu gleyma, þegar Alþ. tekur nú til meðhöndlunar þetta hið fyrsta af mörgum væntanlegum börnum núv. stjórnar. Lítum fyrst á tekjuhlið frv. Að sjálfsögðu mótast tekjurnar fyrst og fremst af þeim skattalögum, sem í gildi eru og nýja stjórnin er bundin við meðan breyting hefur ekki verið gerð. Endurskoðun skattalaga er nú hafin, en þar er um gífurlegt verk að ræða og enn ekki ljóst, hvenær því verður lokið. Hin nýja ríkisstj. hefur engu lofað um, að skattar verði lækkaðir. En því hefur fyrst og fremst verið heitið að skipta byrðinni með réttlátari hætti. Um útgjöld ríkisins gegnir svipuðu máli og um tekjurnar. Gjöldin mótast af gefnum loforðum, gerðum samningum og settum lögum. Fáum getur dulizt, að nýja ríkisstj. tekur við stórfelldum vandamálum, sem hrúgazt hafa upp á seinustu misserum og fráfarandi stjórn hefur skilið eftir sig án þess að gera nokkra tilraun til þess að leysa. Lítum nánar á víðskilnað fráfarandi stjórnar. Á 12 ára valdaskeiði hennar var verðbólga hér á landi meiri en áður hafði þekkzt. Efnahagslífið fór nýja og nýja kollsteypu svo til á hverju ári og tvísvar sínnum tvívegis var gengi krónunnar fellt. Verðstöðvunin, sem á var sett 7 mánuðum fyrir kosningar, stöðvaði ekki nema á yzta borði þá verðbólguskriðu, sem ætt hafði áfram jöfnum hraða allan seinasta áratug. Stórfelldar hækkanir, sem leyfðar voru skömmu fyrir verðstöðvun, hafa aftur kallað á nýjar hækkanir. Verðlagningarvandamálin hafa hrúgazt upp. Afleiðingar hrikalegra gengisfellinga 1967 og 1968 eru enn að koma fram með ýmsum hætti. Verðstöðvun með fáeinum pennastrikum nokkrum mánuðum fyrir seinustu kosningar, án nokkurra frekari mótaðgerða gegn verðbólgunni, hefur því verið lítið annað en gálgafrestur, biðtími meðan menn neituðu að horfast í augu við vandann. Þegar nýja ríkisstj. tekur við, er enga verðbólgu að sjá. Dýrtíðarflauminum hefur öllum verið safnað saman í stóra stíflu, sem stöðugt hækkar í. Þetta er eitt af hinum risavöxnu vandamálum, sem nýja stjórnin tók í arf frá hinni gömlu og olli miklum hrolli þegar í fyrravetur meðal hreinskilnustu stuðningsmanna fráfarandi stjórnar. Jafnhliða þessu fær svo nýja stjórnin upp í fangið þann mikla vanda, sem fylgir niðurgreiðslukerfi fráfarandi stjórnar. Samkv. því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, eru 1 600 millj. kr. ætlaðar í niðurgreiðslur. Langmestur hluti af þessum niðurgreiðslum var ákveðinn í tíð fráfarandi stjórnar, en nýja stjórnin hefur orðið að bæta því við, sem fylgdi í kjölfar óhjákvæmilegra leiðréttinga á kaupgjaldsmálum launþega. Hér er um gífurleg vandamál að ræða, sem enn hafa ekki verið leyst. En þessi mikla upphæð er til marks um, hvílík nauðsyn er, að allt kerfið verði nú tekið til endurskoðunar. Auk alls þessa hefur svo nýja ríkisstj. þurft að taka á sig ýmiss konar meiri háttar útgjöld umfram þau, sem fyrir voru, vegna margs konar samninga frá fyrri tíð. Þannig er t.d. búið að ákveða hækkanir til opinberra starfsmanna fyrir löngu, og nema launahækkanir samtals í ýmsu formi um 900 millj. kr. Mjög háar fjárhæðir hefur einnig þurft til að uppfylla gefin fyrirheit bæði í tryggingamálum, heilbrigðismálum og ýmsum framkvæmdamálum. Viðskilnaður fráfarandi stjórnar er heldur ljótur og ber því skýran vott, að lífað hefur verið fyrir líðandi stund og allt látið draslast fram yfir kosningar meira eða minna stefnulaust. Hitt er svo allt annað mái. að ytri aðstæður fyrir þjóðarbúið hafa verið einstaklega góðar núna á seinustu misserum, og það hefur vissulega bjargað miklu. Árferði til lands og sjávar hefur verið hagstætt, heyskapur mikill og aflafengur heldur góður. Aflinn á vetrarvertíð náði að vísu ekki því hámarki, sem hann náði í fyrra, en sumar- og haustaflinn hefur verið ágætur. Úrslitum hefur þó ráðið frábærlega gott verð á erlendum mörkuðum, sem á mestan þátt í því, að talið er, að heildartekjur þjóðarinnar muni vaxa á þessu ári um 11%, en sjálf framleiðslan er talin munu aukast um 5–6% á sléttu verði. Varla þarf þó að taka fram, að gott árferði og hagstætt markaðsverð verður hvorki þakkað fráfarandi né núv. ríkisstj. En vegna þessara óvenjulegu ytri aðstæðna hafa tekjur ríkisins aukizt meira en nokkurn grunaði. Innflutningur hefur verið miklu meiri en áður og þar með öll umsetning, sem aftur hefur haft í för með sér stórauknar tekjur af tollum og söluskatti. Það er eins ótvírætt og verða má fyrir hvern, sem vill kynna sér staðreyndir, að ástandið í peningamálum ríkis og þjóðar hefði verið harla ískyggilegt nú í vetrarbyrjun, að ekki sé meira sagt, ef ekki hefði komið til hið hagstæða árferði og háa afurðaverð á erlendum mörkuðum. Þúsundir milljóna hefði á vantað til að endar næðu saman, og þetta var einmitt það, sem við blasti, þegar hrollurinn margumræddi fór um hagfræðiprófessorinn Ólaf Björnsson. Ég hef rætt hér nokkuð um viðskilnað fráfarandi ríkisstj. Enn er þó ótalinn sá þátturinn í viðskilnaði fyrri stjórnar, sem sízt af öllu má gleymast, en það er viðskilnaðurinn við þá ýmsu hópa þjóðfélagsins, sem minnstar tekjurnar hafa. Þannig stóð á, þegar stjórnin fór frá, að þrátt fyrir stórauknar þjóðartekjur og mikla tekjuaukningu hjá ýmsum þjóðfélagshópum, áttu flestar láglaunastéttir þjóðfélagsins eftir að fá leiðréttingu sinna mála. Fyrst er eðlilegt að minna á gamla fólkið og öryrkjana, sem allra minnst hafa, en áttu þó ekki að fá neina leiðréttingu á kjörum sínum fyrr en á árinu 1972. Það var eitt af fyrstu verkum núv. ríkisstj. að láta 20% hækkun örorkubóta og ellilauna koma þegar til framkvæmda, og áfram verður haldið á þeirri braut. Sjómenn á fiskiskipum hafa lengi verið frámunalega illa launaðir, þótt starf þeirra sé allt í senn eitt hið hættulegasta og erfiðasta, sem hugsazt getur, og um leið eitt allra mikilvægasta frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Þegar í fyrravetur var farið að bera á því, að skortur væri á dugandi sjómönnum til starfa, enda fullkomlega eðlilegt, að þeir leiti til rólegri starfa í landi, þegar þar er nóg að gera og öllum ráðum er beitt til að rýra sjómannshlutinn. Þessu breytti sjútvrh. þegar á fyrstu starfsdögum sínum og hækkaði kjör sjómanna á fiskiskipum og togurum um 18%. Það varð heldur en ekki gauragangur í blöðum fráfarandi stjórnar, þegar þetta tvennt var gert, að auka tryggingarnar og bæta kjör sjómanna. „Furðulegar ráðstafanir“, sagði Morgunblaðið 21. júlí s.l. um hækkunina til sjómanna. Og sama blað sagði, með leyfi forseta: „Það er augljós stefna ríkisstj. að slá upp veizlu í þjóðarbúinu og útdeila öllum tiltækum föngum þegar í stað.“ Þeir hinir sömu, sem samþykkt höfðu stórfelldar hækkanir til hæst launuðu embættismanna ríkisins, leyfðu sér nú að býsnast yfir hruðli vinstri stjórnarinnar og kölluðu það veizluhöld, þegar gamla fólkið fékk 6 þús. kr. til að lifa af á mánuði. Þessi furðulegu viðbrögð stjórnarandstæðinga sýna svo glöggt sem verða má, hvers mátt hefði vænta, ef þeir hefðu farið áfram með völd í landinu. Sjómenn hefðu leitað í land í vaxandi mæli, sjósókn hefði minnkað, afli dregizt saman, undirstaðan, sem allt annað hvílir á, hefði veikzt í stað þess að vaxa og stækka eins og nú er. Og hvers hefði mátt vænta nú í haust, ef fráfarandi stjórn hefði ráðið ferðinni? Enginn þarf að efast um, að komið hefði til stórfelldra verkfalla og vinnustöðvana, sem kostað hefðu þjóðarbúið hundruð ef ekki þúsundir millj. kr., eins og oft hefur gerzt á nýliðnum áratug. Vinnuveitendur hefðu talið sig hafa sterka aðstöðu til að hafna launahækkunum og styttingu vinnutímans. Nú er taflinu snúið við. Verkalýðshreyfingin hefur loksins fengið ríkisvaldið að bakhjarli. Stytting vinnuvikunnar, lenging orlofs og 20% hækkun launa í áföngum er beinlínis á stefnuskrá stjórnarvalda og þess vegna eru nú auknar líkur á því, að takast megi að leysa úr deilu verkalýðshreyfingar og vinnuveitenda á friðsamlegan hátt. Og enn má lengi rekja hinn langa slóða óleystra vandamála, sem fráfarandi ríkisstj. hefur skilið eftir sig. Á miðju sumri kom í ljós, að stærsta skipasmíðastöð landsins var algerlega komin í þrot og leitaði á náðir ríkisvaldsins um fyrirgreiðslu, sem talin er nema mörgum tugum millj. Ein af stærstu niðursuðuverksmiðjum landsins, Norðurstjarnan í Hafnarfirði, sem reyndist einnig komin í mikla þröng, bað um leyfi að mega selja vélarnar til útlanda og hætta þar með öllum rekstri. Almennt má segja, að undir kraftlausri forustu fráfarandi ríkisstj. hafi íslenzkt atvinnulíf oltið áfram stefnulaust og stjórnlaust. Áætlanir á sviði einstakra atvinnugreina hafa engar verið til. Ef sæmilegan hagnað hefur mátt fá á ákveðnu sviði, hafa tugir manna rokið til og fjárfest hundruð millj. í vélum og tækjum. Meginhluti fjárins hefur verið fenginn að láni af almannafé, úr opinberum sjóðum og lánastofnunum, sem lánað hafa hver um sig meira eða minna blindandi án nokkurrar yfirsýnar yfir þróun viðkomandi atvinnugreinar. Afleiðingin hefur oft orðið sú, að allt of margir aðilar hafa lent í sams konar framleiðslu eða tekið upp svipaða þjónustu, sem aftur hefur leitt til þess, að fyrirtækin hafa verið allt of lítil og óarðbær og álagning að sama skapi há. Það er einhuga ásetningur stjórnarflokkanna þriggja, að á verði komið markvissari vinnubrögðum í atvinnumálum þjóðarinnar og virkari stjórn á fjárfestingarmálum. Með væntanlegu frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins verður stefnt að því að sameina í einni sterkri stofnun tvo þýðingarmestu þætti atvinnumála, víðtæka áætlunargerð og stjórn fjárfestingarmála. Formaður Sjálfstfl., hv. þm. Jóhann Hafstein, fjallaði nokkuð um málefnasamning ríkisstj. í langri ræðu s.l. mánudag. Fátt, sem þar kom fram, getur talizt svaravert, enda hefur þm. tekið upp þess háttar ræðustíl síðan hann hvarf úr ráðherrastói. sem helzt virðist ætlaður til skemmtunar fyrir baráttuglaða Heimdallarstráka. Í fáeinum háðsglósum; sem hann varpaði fram um væntanlega Framkvæmdastofnun ríkisins, reyndi hann að telja mönnum trú um, að verið væri að stofnsetja nýtt leyfakerfi, eins og hann orðaði það, með leyfi forseta, „úthlutunarkerfi til þess að úthluta gæðum lífsins til einstaklinganna af opinberum pólitíkusum“. Það þarf tæpast að taka fram, að þetta er innantómur áróður. Það hefur enginn lagt til og enn síður ákveðið, að upp verði tekin úthlutun fjárfestingarleyfa eins og Sjálfstfl. stóð fyrir á sínum tíma. Hins vegar er óhjákvæmilegt og sjálfsagt að reyna að tryggja, að fjármagn úr opinberum sjóðum og lánastofnunum renni ekki í hvaða vitleysu sem vera skal, heldur til framkvæmda, sem þurfa að hafa forgang af þjóðhagslegum ástæðum. Meðan lánsfjármagn er ekki ótakmarkað, verður það alltaf svo, að sumar framkvæmdir njóta lánsfyrirgreiðslu og aðrar ekki. Spurningin er aðeins sú, hvort tiltæku lánsfjármagni sé ráðstafað í blindni með happa- og glappaaðferðinni eða hvort reynt sé að tengja útlánin, eftir því sem unnt er, við fyrir fram gerðar áætlanir um skynsamlegasta uppbyggingu íslenzkra atvinnuvega. Það var eitt megineinkennið á fjármálakerfi fráfarandi stjórnar, að hundruð millj. kr. voru veitt flokksgæðingum, sem m.a. kepptust um að byggja sem glæsilegastar verzlunar- og skrifstofuhallir. Á sama tíma var sáralítið fé afgangs til ýmiss konar atvinnugreina, sem afla gjaldeyris og hljóta að vera undirstöðugreinar í atvinnulífi þjóðarinnar. Tökum sem dæmi niðursuðu- og niðurlagningariðnað landsmanna. Meðan nálægar fiskveiðiþjóðir hafa byggt upp slíkan iðnað hröðum skrefum, hefur allt hjakkað hér í sama farinu árum saman. Ekkert átak hefur verið gert af opinberri hálfu til að afla markaða. Fyrir nokkrum árum voru fimm niðursuðuverksmiðjur búnar að útvega sér mikla fjárhæð að láni frá erlendri lánastofnun, sem hafði sannfærzt um möguleika þessarar íslenzku iðngreinar og vildi fjármagna sókn þeirra inn á erlenda markaði. En innlend bankafyrirgreiðsla, sem sett var að skilyrði, fékkst aldrei. Markaðsmálin hafa stöðugt verið í algerum molum, en innlendar lánastofnanir hafa neitað að veita óhjákvæmileg hráefnis- og afurðalán, nema samningar um sölu til erlendra aðila lægju fyrir. Málefni þessa iðnaðar hafa því verið í algerum vítahring. Þessu þarf að breyta, og það verður gert á grundvelli áætlunarbúskapar og í samræmi við augljósa hagsmuni þjóðarinnar. Munurinn á stefnu núv. og fráfarandi ríkisstj. í atvinnumálum kemur einnig afar skýrt í ljós í tengslum við raforkumál landsins. Fráfarandi stjórn var búin að bíta í sig þá kreddu, að ekki væri mögulegt að ráðast í stórar virkjanir, nema áður væri búið að semja um raforkusölu til útlendinga. Ítrekaðar yfirlýsingar hv. þm. Jóhanns Hafstein, hæstv. fráfarandi iðnrh., benda ótvírætt til þess, að ekkert frekar hefði verið aðhafzt í virkjunarmálum, ef illa hefði gengið að finna erlenda kaupendur. Eini atvinnureksturinn, sem notið hefur frábærrar fyrirgreiðslu íslenzkra stjórnvalda á liðnum árum, eina svið atvinnumála, þar sem ríkisvaldið hefur haft raunverulega forustu og frumkvæði og beitt áætlanagerð og skipulagningu, er einmitt stóriðjurekstur erlendra auðfélaga í landinu. Það var opinber trúarjátning frávarandi stjórnar, að í iðnaðarþróun næstu ára yrði vaxtarbroddinn að finna í atvinnurekstri útlendinga. Í þessum áformum var Íslendingum ætlað það hlutverk eitt að útvega ódýrt vinnuafl og rafmagn á kostnaðarverði. Erlendir menn áttu að eiga fyrirtækin og flytja svo arðinn af rekstrinum út úr landinu. Á þessu sviði tákna stjórnarskiptin í sumar grundvallarstefnubreytingu, sem líklega er þyngri á metunum fyrir íslenzkt efnahagslíf en flest annað. Þótt skammt sé liðið frá myndun hinnar nýju ríkisstj., hafa þegar verið teknar ákvarðanir um 150 megawatta stórvirkjun við Sigöldu og samtengingu orkuveitusvæðanna fyrir norðan og sunnan. Gerð verður áætlun um uppbyggingu fjölbreytts iðnaðar í eigu landsmanna sjálfra og áherzla lögð á hvort tveggja, léttan smáiðnað víðs vegar um land og orkufrekan þungaiðnað jafnframt því, sem stefnt verður að húsahitun í stórum stíl með raforku, þar sem hún er hagkvæmari en varmaorkan. Stjórnarskiptin og myndun nýrrar ríkisstj. hafa borið með sér ferskan gust, sem hvarvetna má nú kenna í þjóðlífinu. Aukin bjartsýni er nú ríkjandi og trú á möguleikum Íslendinga til að standa sjálfstæðir á eigin fótum án pólitískrar eða efnahagslegrar yfirdrottnunar erlendra manna. Fráfarandi ríkisstj. gat ekkert aðhafzt í landhelgismálinu. Hún var lömuð af fyrri gerðum sínum, bundin af brezka samningnum frá 1961, sem hún vildi ekki segja upp. Hún gat ekkert ákveðið og enga stefnu mótað, en beið þess, sem verða vildi á alþjóðlegum vettvangi. Á aðeins hálfu ári eru orðin alger umskipti. Nú heyrist ekki lengur úr herbúðum fráfarandi stjórnar, að einhliða útfærsla landhelginnar sé ævintýrapólitík eða siðlaust athæfi, eins og sagt var hér í útvarpsumr. á Alþ. fyrir rétt rúmu hálfu ári. Nú, þegar stefnan er mótuð og engum getur lengur dulizt, að þetta er vilji þjóðarinnar, er tónninn hjá talsmönnum fráfarandi stjórnar orðinn allt annar. Þessu ber að fagna, enda er ekkert jafnörlagaríkt á næstu misserum og einmitt það, að almenn og góð samstaða náist um útfærslu landhelginnar. Samhliða hinni nýju sókn í landhelgismálinu er svo loksins að komast verulegur skriður á endurnýjun togaraflotans. Það er tvímælalaust einn ljótasti bletturinn á valdaferli fráfarandi ríkisstj., hvernig togveiðarnar hafa drabbazt niður og togaraflotinn skroppið saman ár frá ári. Árum saman fluttu þm. Alþb. tillögur á Alþ. um kaup á skuttogurum og sérstaka fyrirgreiðslu ríkisvaldsins í því sambandi, en í meira en hálfan áratug gerðist ekki neitt í þessu máli. Það var svo loks fyrir rúmu einu ári, að fyrrv. ríkisstj. féllst á að láta smíða sex togara, og bætti svo tveimur við í vor. Við stjórnarskiptin í sumar hefur verið rækilega rutt úr vegi þeirri stíflu, sem fyrir var, hvað snertir endurnýjun togaraflotans. Fyrirgreiðsla ríkisvaldsins hefur verið hætt mjög verulega. Lán til kaupa á meðalstórum skuttogurum erlendis frá hafa verið hækkuð úr 72% af kaupverði í 85%, og lán til smíði á togskipum innanlands hafa verið hækkuð úr 85 í 90% af byggingarverði. Sóknin í landhelgismálinu, hækkandi verðlag á afurðum og hin stóraukna fyrirgreiðsla hefur vakið upp meiri áhuga á togarakaupum en dæmi eru til um áratugaskeið. Stjórnarflokkarnir settu sér það markmið í málefnasamningnum að gera ráðstafanir til, að landsmenn gætu eignazt a.m.k. 15–20 skuttogara af ýmsum stærðum og gerðum svo fljótt sem verða mætti. Það er þó þegar ljóst, að hin nýja forusta í sjávarútvegsmálum og stóraukin fyrirgreiðsla mun leiða til enn stórfelldari endurnýjunar á togskipaflotanum en nokkur þorði að reikna með fyrir þremur mánuðum, þegar málefnasamningurinn var gerður. Ég hef vikið hér nokkuð að atvinnumálum, vegna þess að á þeim hvílir fjárhagur ríkisins framar öllu öðru. Umskipti í atvinnumálum landsmanna eru algert skilyrði fyrir því, að unnt sé að róta upp í fjármálakerfi fráfarandi stjórnar. Umskiptin frá tíð hinnar gömlu stjórnar koma betur og betur í ljós með hverjum deginum. Af úrslitum kosninganna í sumar má auðveldlega ráða, að þessi umskipti voru langþráð. Í marga áratugi hefur ekki orðið önnur eins sveifla meðal kjósenda, og sjaldan hefur íslenzkri ríkisstj. verið varpað á dyr með jafn afgerandi hætti. Sjaldan hefur þjóðin verið fegnari að fá nýja stjórn í staðinn fyrir gamla, þreytta ráðh. Þessi afdráttarlausu viðbrögð kjósenda þarfnast varla skýringa. Kjósendur vísuðu á bug því efnahagskerfi, sem nýlega hefur kallað yfir þá meira atvinnuleysi og meiri fólksflótta af landi brott en dæmi eru til um áratuga skeið. Kjósendur afneituðu fjármálakerfi fráfarandi stjórnar, sem dembt hefur yfir þá meiri verðbólgu en nokkru sinni fyrr og hefur þó jafnframt átt í stöðugri styrjöld við launþegasamtökin í viðleitni sinni til að halda lífskjörum lægst launuðu stéttanna í algeru lágmarki. Jafnframt lagði meiri hluti landsmanna áherzlu á það með atkv. sínu, að ákveðin afdráttarlaus stefna yrði nú mörkuð í landhelgismálinu eftir margra ára hik. Og kjósendum hefur orðið að ósk sinni. Hin nýja ríkisstj. hefur þegar áorkað miklu, og þó er býsna margt ógert. Umskiptin á öllum sviðum verða þó aldrei framkvæmd í einu vetfangi. Fráfarandi stjórnarflokkar hafa byggt upp öflugt valdakerfi í kringum sig í meira en áratug einir og ótruflaðir, og það tekur að sjálfsögðu nokkurn tíma fyrir nýjan meiri hluta að fá völdin í sínar hendur. Það er ekki aðeins, að allar stjórnir og ráð, sem Alþ. kýs, séu enn með pólitísku meirihlutavaldi fráfarandi stjórnar. Hvarvetna annars staðar, þar sem máli skiptir, hafa íhaldsöflin tryggt aðstöðu sína. Þjóðin fékk nokkra innsýn í valdabrask fráfarandi stjórnar dagana eftir kosningar, þegar ráðh. fóru að hamast við að skipa menn í stöður og embætti svo að tugum skipti, m.a. í rn. sjálfum, eftir eð þeir voru búnir að segja af sér formlega og opinberlega. Þessi purkunarlausa ósvífni, sem hvergi á sinn líka í nokkru nálægu landi, gefur ofurlitla hugmynd um, hvílík misbeiting á pólitísku valdi hefur átt sér stað á 12 ára tímabili, þegar þannig er að farið á seinustu valdadögunum. Í fyrrnefndri ræðu, sem Jóhann Hafstein flutti s.l. mánudag, varpaði hann fram þeim spaklegu ummælum, að Sjálfstfl. legði einn allra flokka áherzlu á gildi einstaklingsins. Þar höfum við það. En spurningin hlýtur að vera, hvort umhyggja fyrir einstaklingnum dregur ekki nokkuð skammt, ef fjöldinn er vanhirtur. Sjálfstfl. hefur alla tíð barizt mest fyrir hagsmunum þeirra einstaklinga, sem bezt hafa efnin. Svo að dæmi sé nefnt stóð flokkurinn á s.l. vetri fyrir nýjum skattareglum, sem veita stórfyrirtækjum tækifæri til að draga verulegan hluta af tekjum sínum undan skatti, bæði með beinum frádrætti og hinum furðulegustu afskrifta- og fyrningarreglum. Auðvitað þarf enginn að efast um umhyggju Sjálfstfl. fyrir gildi þeirra einstaklinga, sem þarna eiga hlut að máli. En hvað um allan fjöldann, sem af þessum sökum verður að taka á sig þyngri byrðar, verði þessum fáránlegu ákvæðum ekki fljótlega breytt? Stjórnarskiptin fela í sér breytt gildismat íslenzkra valdhafa. Hin nýja ríkisstj. er ekki til þess mynduð að vernda hagsmuni fárra einstaklinga, sem oft hafa margfaldar tekjur fyrir litla vinnu. Þetta er ríkisstj. hins vinnandi fjölda, ríkisstj. þeirra, sem vilja vinna að málum í anda jafnaðar og félagshyggju. Alþb. mun styðja þessa ríkisstj. af fremsta megni og gera sitt til að varðveita hinn ágæta samstarfsanda, sem ríkt hefur í samskiptum flokkanna þriggja frá myndun núv. ríkisstj. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Út af því, sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. Norðurl. e„ Magnúsar Jónssonar, vil ég segja þetta. Það er misskilningur hjá þessum hv. þm., ef hann heldur það, að ég líti öðru vísi á ríkisfjármálin og efnahagsmálin nú heldur en ég hef áður gert. Ég hef haldið því fram í sambandi við umr. um fjárlög hér á hv. Alþ. undanfarin ár og ég held því fram enn þá, að það sé verðbólgan, sem setur svip sinn á afgreiðslu fjárlaga, og hún setur svip sinn á þetta fjárlagafrv. Ég tók það fram í minni framsöguræðu, en þeir hv. þm. Magnús Jónsson og Jón Árm. Héðinsson munu hafa samið sínar ræður áður og ekki reiknað með, að ég mundi tala svo nú. Og ég skal taka eitt gott dæmi, sem tekur af öll tvímæli um það, hvernig verðbólgustefna fyrrv. ríkisstj. hefur ráðið ríkjum í efnahagsmálum og fjármálum ríkisins, og það er það, þegar hv. þm. Magnús Jónsson talaði um góðærið og góða búið, sem núv. ríkisstj. hefði tekið við. Það er rétt. Það er einstakt góðæri í landinu, einstakt góðæri. En það er sönnun fyrir verðbólgustefnunni, að þegar slíkt góðæri er, svo að gera má ráð fyrir með sæmilegu öryggi, að tekjur ríkissjóðs hækki í þriðja milljarð á milli ára, þá er ekki rúm fyrir eðlilegar framkvæmdir á fjárlagafrv., vegna þess að verðbólgan gleypir þetta í gegnum niðurgreiðslur, í gegnum launahækkanir og gegnum aukinn rekstrarkostnað, sem allur er tengdur verðbólgustefnu fyrrv. ríkisstj. Og það er ekki hægt að fá betra sönnunargagn heldur en það, sem hv. þm. Magnús Jónsson hélt fram um stefnu fyrrv. ríkisstj., þegar slíkt góðæri, sem nú er, getur ekki einu sinni haldið í við hana. Hv. þm. Magnús Jónsson talaði um tillögur okkar í stjórnarandstöðunni á fyrri þingum í sambandi við fjárlagaafgreiðslu. Ég hef athugað það, sem ég reyndar mundi, hversu fyrirferðarmiklir við höfum verið í tillögugerð í sambandi við fjárlagaafgreiðslu undanfarin ár. Á þinginu í fyrra fluttum við við 2. umr. tillögur um hækkun útgjalda upp á 101 millj., og þá voru fjárlög samt á 12. milljarð. Og við 3. umr. frv. fluttum við aðeins eina tillögu, minni hl. í fjvn., og það var tillaga um að hækka námsaðstoðina við dreifbýlisunglingana úr 12 í 25 millj. kr. Við sömdum svo við þáv. menntmrh. um að þoka þessu upp í 15. millj. kr., en höfum nú þegar sett það í 25 millj. strax og við höfðum áhrif til og erum að vinna að því að athuga málið betur, og það er gert hjá hæstv. menntmrh. nú og verður athugað, svo að við gerum okkur grein fyrir því á þessu þingi, hvað raunverulega þarf til að jafna þessa aðstöðu. Hv. 2. þm. Norðurl. e., Magnús Jónsson, talaði um það, að þetta fjárlagafrv. væri nú þannig, að það væri mikið los í því og þyrfti mörgu að breyta, ef vel ætti að fara. Skyldi það nú hafa komið fyrir áður hér á hv. Alþ.? Síðasta fjárlagafrv. hækkaði um tæpan milljarð í meðförum Alþ. En það er ekki nóg með það. Ef við lítum á þingsögu síðustu ára, þá hefur það verið svo, að þegar búið hefur verið að afgreiða fjárlagafrv., þá hefur verið tekið upp annað fjárlagafrv., og ég hef hér fyrir mér registur yfir það frá árunum 1965–1966. Þá var gefið út annað fjárlagafrv. árið 1966 vegna efnahagsmála, um 80 millj., á þinginu 1966–1967 upp á 230 millj., á þinginu 1967–1968 upp á einar 300–400 millj. og svo kom gengisfall um haustið. Á þinginu 1968–1969 eftir gengisfallið, sem kom árið 1968, komu eiginlega viðbótarfjárlög í hverjum einasta mánuði. Svo kom gengisfall um haustið og árið 1969 mun vera eina árið, sem engin viðbótarfjárlög hafa komið. Árið 1970 komu svo verðstöðvunarlögin með nýjum fjárlögum, því að þá voru teknir upp nýir skattar og nýjar ákvarðanir teknar í sambandi við fjárlögin. Og á árinu vegna fjárlaga 1971 gerist það svo, að þau eru afgreidd með þeim hætti, að það vantaði upp undir 900 millj. kr. á útgjaldaliði fjárlaga til þess að þeir væru í samræmi við raunveruleikann. Og svo talar hv. þm. um, að það sé los í þessu fjárlagafrv., það þurfi sennilega að breyta því eitthvað hér á hv. Alþ., því að það sé ekki séð fyrir öllu, þegar fjárlagafrv. er rétt lagt fram og þeir, sem að því unnu, höfðu tæpa tvo mánuði til þess að vinna málið. Þarf nú nokkurn að undra, þó að ekki sæi í botn. Auk þess er nú fjárlagafrv. með þeim hætti, að það er ætlazt til þess, að Alþ. hafi þar einhver áhrif. Þá talaði hv. þm. um, að það hefðu nú verið ferðalög og risna mikil hjá núv. ríkisstj. Það var nú annað uppi hjá þeim, sem áður voru. Ekki ferðuðust þeir, ekki einu sinni menntmrh. En ég man eftir því, að árið 1968 var hér til meðferðar frv. um sparnað á útgjöldum ríkisins og eitt í sparnaðartillögunum var að lækka kostnað við risnu og ferðalög. Þetta var lækkað um 1–2 millj. En reyndin varð svo sú, að þegar ríkisreikningurinn kom, þá var risnan og ferðalögin hærri en upphaflega tillagan, þannig að það var meira, sem fór, heldur en sparnaðurinn, því að það var bætt nokkru við það, sem gert var ráð fyrir, þegar fjárlagafrv. var upphaflega á ferðinni. Út yfir tók þó í ræðu hv. þm., þegar hann fór að tala um hækkun á launalið starfsfólksins í stjórnarráðinu. Engum átti þó að vera kunnugra en hæstv. fyrrv. fjmrh., að inn á launalið starfsfólksins í stjórnarráðinu, sem annarra ríkisstarfsmanna, vantaði árið 1968 það, sem samið var um í kjarasamningnum. Og þarf nokkurn að undra, þó að það sé hækkun frá árinu 1971, þegar ekki er tillit tekið til þeirrar hækkunar, sem varð með kjarasamningnum árið 1971 og árið 1972? Ég varð nú undrandi, þegar ég heyrði hv. þm. tala um slíkt, því að þar víssi hann nú betur en kom fram í þessari setningu. Þá taldi hv. þm. Magnús Jónsson, að ég hefði gefið mörg fyrirheit um sparnað í ríkisrekstrinum. Ég tel mér hins vegar trú um það, að ég sé miklu aðgætnari en hann í fyrirheitum um sparnað í ríkisrekstrinum, því að þegar hann var í stjórnarandstöðu 1958 og ekki búinn að kynnast því að verða ráðh., þá sagði hann við þáv. fjmrh., Eystein Jónsson, að auðvitað mætti spara í ríkisrekstrinum, það þarf ekkert nema réttsýni og kjark til þess að koma sparnaði við. Ég held því hins vegar ekki fram, að það þurfi bara réttsýni og kjark. Það þarf miklu meira til. Það þarf skipuleg vinnubrögð og skipulega athugun á ríkiskerfinu, ef á að koma þessu í framkvæmd. Þá var hv. þm. að tala um verklegar framkvæmdir, að ekki væri nóg ætlað til þeirra og það þyrfti nú meira til vegamála en orðin tóm, og rétt er nú það. Kunnugt er mér um það, að meira þarf en nokkur orð til þess að ná peningum, a.m.k. úr hans höndum úr ríkissjóði til vegamála, því að þegar við vorum í brasinu um að hækka skattana til vegagerðarinnar í fyrra, þá gekk ég í það með Ingólfi Jónssyni og Eysteinn Jónsson líka að reyna að knýja þáv. fjmrh. til að leggja meira fé í vegina, og okkur tókst nú eftir allt baslið að hafa út úr honum 5 millj. Það var söluskatturinn, sem hann hafði af hækkuninni á bensíninu vegna breytingar á skattinum, sem við vorum að gera, svo að mér er það ljóst, að það þarf meira en orðin tóm til þess að fylgja þessu eftir, og það verða engir vegir lagðir, nema fjármunir komi til. Þeir hafa nú ekki, fyrrv. stjórnarherrar, verið svo stórtækir í tillögum um verklegar framkvæmdir, þó að þeir hresstu upp á sálina í fyrra, því að kosningar voru fram undan. Ég hef gert athugun á því, hvað tillögur þeirra um framlög til verklegra framkvæmda hafa hækkað á milli ára frá fjárl. til frv., og 1969 var það 13% frá fjárl. 1968, 1970 var það 10%, 1971 var það 22% og þá komust þeir lengst, enda kosningar fram undan, og nú verður það 20%, svo að við erum í fyrstu lotunni að ná þangað, sem þeir voru í þeirri síðustu. Þá var það, sem hv. þm. sagði um veðdeildina. Mér er það ljóst, að þessar 2.5 millj., sem voru á núv. fjárl. til veðdeildarinnar, eru ekki í frv. Ég gerði grein fyrir því í ræðu minni í dag, að það mál verður tekið til sérstakrar athugunar, og ég treysti því nú, að það verði a.m.k. hægt að hressa upp á þessar 2.5 millj., sem þeir komu inn á fjárlög á sínu síðasta valdaári, - að svo langt verði nú hægt að ná. En fjármálum veðdeildar landbúnaðarins verður ekki bjargað með því, það þarf miklu meira tii. og það er stórmál, sem þarf að vinna að að leysa og verður reynt að vinna að, svo að einhver skikkanleg lausn fáist þar á. Hv. þm. var hissa á því, að ég teldi, að það væri nokkurt mál. sem fjvn. Alþ. mundi vinna að. Ég hef alltaf lítið á störf hennar þannig og tel mig hafa kynnzt því, að hún hefur veruleg áhrif og á að hafa það og mun á þessu þingi sem öðrum vinna gott verk að því að ganga frá þeim fjárlögum, sem Alþ. mun síðar samþykkja. Hann nefndi það, hv. þm. Magnús Jónsson, að þá vantaði teknamegin það, sem við ætti að éta. Ég gerði hins vegar grein fyrir því og það er gerð grein fyrir því í fjárlagafrv., að tekjustofnar ríkisins eru í sérstakri athugun og tekjuáætlun nú er alveg byggð á þeim sköttum og þar með þeirri vísitölu, skattvísitölu, sem er nú í gildi samkvæmt lögum, og eftir því er farið. En hins vegar er gert ráð fyrir því, að þessum þáttum verði breytt, áður en fjárlagafrv. verður afgreitt. Út af því, sem hv. 5. þm. Reykn., Jón Árm. Héðinsson, sagði, þá var það nú margt á svipuðum nótum og hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. Hann sagði, að ég hefði sagt, að fjárlagafrv. væri spegill af þeirri efnahagsstefnu, sem ríkti, og ég endurtek það og þess vegna er það einmitt verðbólgan, sem enn þá er ráðandi aflið, og núv. ríkisstj. hefur því miður ekki tekizt að ráða niðurlögum hennar, enda væri það undarlegt, ef það hefði getzt á jafnstuttum tíma og þessi ríkisstj. hefur setið. Herra forseti. Ég hef þá lokið máli mínu og legg til, að fjárlagafrv. verði visað til hv. fjvn. og umr. verði frestað. - Góða nótt.