Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar ég í hv. Nd. mælti fyrir máli því er hér er til umr. gerði ég allítarlega grein fyrir stöðu ríkisfjármála og þróun þeirra að undanförnu og rakti forsendur þeirra ráðstafana sem fyrirhugaðar eru samkvæmt þessu frv. Þar eð ég geri ráð fyrir að þm. þessarar hv. d. hafi með einum eða öðrum hætti haft tækifæri til þess að kynna sér það sem þar var sagt mun ég hér fara að nokkru fljótar yfir sögu. S.l. tvö ár hafa verið tími jafnvægisleysis í fjármálum ríkisins. Annað árið í röð varð verulegur greiðsluhalli hjá ríkissjóði og ljóst er að skuldasöfnun ríkissjóðs hjá Seðlabankanum átti sinn þátt í að viðhalda umframeftirspurn innanlands og umframkaupum erlends gjaldeyris. Endanlegar tölur um afkomu ríkissjóðs fyrir árið 1975 liggja ekki enn þá fyrir, en ljóst er að gjöld umfram tekjur árið 1975 urðu 6.4 milljarðar, bráðabirgðatala um innheimtar tekjur eru 49.7 milljarðar, en útgjöld 56.1 milljarður. Í heild munu ríkisútgjöld árið 1975 hafa aukist um 45% frá fyrra ári, samanborið við 35% aukningu verðmætis þjóðarframleiðslunnar. Horfur um framvindu útgjalda og tekna ríkissjóðs á þessu ári eru nú þannig að ljóst er að nokkur hætta er á að framhald verði á hallabúskap ríkissjóðs verði ekki spyrnt við fótum. Áframhaldandi halli á ríkisbúskapnum samrýmist ekki þeirri almennu stefnu í efnahagsmálum sem ríkisstj. hefur markað, þ.e. að minnka viðskiptahallann verulega á þessu og næsta ári og draga úr hraða verðbólgunnar. Þess vegna er óhjákvæmilegt að tryggja með sérstakri löggjöf fjárhagslegt svigrúm til þess að efla landhelgisgæsluna og fiskileit og hafrannsóknir vegna framvindu í landhelgis- og sjávarútvegsmálum. Þetta frv. er til þess flutt að þessar brýnu skyldur megi rækja eins og þarf og til þess að tryggja fjárhagslegt jafnvægi í landinu og stöðu ríkissjóðs. Forsendur fjárlaga fyrir árið 1976 hafa breyst í veigamiklum atriðum. Niðurstaða tekjuhliðar fjárlaganna var 60 milljarðar 300 millj. kr. Tekjuáætlun hefur síðan verið endurskoðuð, einkum með tilliti til mats á áhrifum kjarasamninga á þróun þjóðarútgjalda. Endurskoðun innheimtuspár sýnir að innheimtar tekjur ríkissjóðs í ár muni verða 64.5 milljarðar kr., en það er 4 milljarða hækkun frá fjárlögum. Gjöld samkvæmt fjárlögum námu 58.9 milljónum kr. Gjaldaauki umfram áætlun fjárlaga vegna tillagna um aukna fjárveitingu til landhelgisgæslu og fiskverndar og vegna verðlags- og launabreytinga nemur 6.1 milljarði. Halli á lánahreyfingum mun að líkindum verða 100 millj. kr. umfram áætlun. Án sérstakra ráðstafana yrði greiðsluafkoma ríkissjóðs á þessu ári þannig 2.2 milljörðum kr. lakari en að var stefnt við fjárlagaafgreiðslu. Meginástæða þess er annars vegar stóraukin umsvif landhelgisgæslunnar, fyrirsjáanleg útgjöld við leit nýrra fiskimiða, tilraunir við að afla og nýta aðrar fisktegundir en til þessa hefur verið gert svo og útgjöld vegna ráðstafana til að koma í veg fyrir að tiltekin veiðisvæði verði ofnýtt. Hins vegar gætir beinna og óbeinna áhrifa almennra launasamninga og verðlagsbreytinga mjög á útgjöld ríkissjóðs. Laun starfsmanna ríkisins hafa hækkað og munu hækka með svipuðum hætti og samið hefur verið um á almennum vinnumarkaði. Í kjölfar almennra launahækkana fylgir hækkun bótagreiðslna almannatrygginga, auk þess sem hækkandi verðlag hefur óhjákvæmileg áhrif á útgjöld ríkissjóðs. Þegar eftir setningu fjárlaga fyrir árið 1976 var hafist handa við gerð mánaðarlegra greiðsluáætlunar, tekna og gjalda allra ríkisstofnana á árinu, og var þessi áætlun tilbúin í byrjun febrúar. Gjaldaáætlunin er sundurliðuð eftir einstökum ráðuneytum og stofnunum og tekjuáætlunin er gerð sérstaklega fyrir alla helstu tekjustofna. Áætlanir sem þessar eru forsenda þess að ná betri stjórn en verið hefur á útgjöldum ríkissjóðs á fjárlagaárinu og gera mun auðveldara en ella að fylgjast með þróun ríkisfjármála og bregðast skjótt við, þar sem frávik frá áætlunum kemur í ljós. Hin mikla aukning á starfsemi landhelgisgæslunnar hefur óhjákvæmilega á för með sér að fjárveiting á fjárl. mun hvergi duga. Er sýnt að 500 millj. kr. vanti á til þess að standa undir kostnaði við aukinn rekstur, þar með talin aukning leiguflugs og leiga skipa, svo og til tækjaöflunar til skipa og flugvéla og vegna aukningar á launakostnaði vegna nýrra kjarasamninga. Fjárþörf gæslunnar umfram fjárl. getur numið 750 millj. kr. á þessu ári. Stórauka verður fiskileit vegna minnkandi þorskgengdar. Slík fiskileit verður ekki framkvæmd með þeim skipakosti sem Hafrannsóknastofnunin ræður yfir. Taka verður á leigu nokkur fiskiskip eða ábyrgjast útgerð slíkra skipa. Til þessa verkefnis, svo og markaðs- og sölumála og til eftirlits með veiðum og veiðarfærum, er talið að verja þurfi í heild 250 millj. kr. Hér skiptir höfuðmáli að skapa fjárhagslegar forsendur fyrir virkri viðleitni til þess að finna og nýta nýja fiskstofna og vernda þá sem fyrir eru. Áætlað er að útgjöld ríkissjóðs aukist um 6,1 milljarð umfram fjárlög, þar af er talið að ætla þurfi 1 milljarð til landhelgisgæslu og friðunaraðgerða. Þá er ætlað að launagreiðslur ríkissjóðs muni aukast um rúmar 1500 millj. vegna launahækkana opinberra starfsmanna. Áhrif kjarasamninga koma bæði fram í auknum launakostnaði og aukningu útgjalda almannatrygginga. Vegna orðinna og fyrirsjáanlegra hækkana á tryggingabótum í kjölfar launahækkana á árinu er áætlað að útgjöld til lífeyristrygginga aukist um 1300 millj. í ár. Þá þarf einnig að sjá fyrir rúmlega 900 millj. kr. hækkun á kostnaðarhluta ríkissjóðs við sjúkratryggingar og er hér aðeins um launagreiðslur að ræða. Áhrif verðlagshækkana mun að sjálfsögðu gæta í ríkisútgjöldum og í heild hafa þau áhrif verið metin til tæplega 900 millj. kr. kostnaðarauka ríkissjóðs í ár. Þá þarf að auka fjárveitingar til hafnamála og landbúnaðarmála um rúmlega 400 millj. kr. vegna aukinna framlaga til hafnargerðar í Þorlákshöfn og Grindavík. Áætlun um innheimtu ríkistekna hefur nú verið endurskoðuð með hliðsjón af nýjustu vitneskju um verðlags- og launabreytingar í ár og áhrif þeirra á þjóðarútgjöld. Endurskoðunin sýnir aukningu tekna af þeim stofnum, sem ráðast af veltu, einkum söluskatti, en á móti vegur að nú er reiknað með að þjóðarútgjöld að raunverulegu verðgildi dragist nokkuð saman. Horfur eru á að innflutningur dragist meira saman en áður var reiknað með, en vegna gengissigs að undanförnu er áætlað að tekjur af aðflutningsgjöldum aukist nokkuð. Þá er og reiknað með nokkru meiri tekjum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins en áður. Loks er gert ráð fyrir að ýmsar aðrar tekjur, sem fylgja verðlags- og launabreytingum, hækki nokkuð frá áætlun fjárlaga. En á hinn bóginn eru ekki horfur á að beinir skattar, einkum tekjuskattur, hækki umfram fjárlagatölur. Gert er ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs á þessu ári fari að öllu óbreyttu um 4 milljarða fram úr áætlun fjárlaga. Samkvæmt þeim tölum, sem hér hafa verið raktar, eru nú horfur á að ríkisútgjöld verði um 600 millj. kr. umfram tekjur á þessu ári. Í fjárl. þessa árs var gert ráð fyrir að jöfnuður lánahreyfinga yrði neikvæður um 1100 millj. kr.; en að auki verður nú að ætla fyrir um 100 millj. kr. halla til viðbótar, einkum vegna gengisbreytinga að undanförnu. Fjárvöntun ríkissjóðs er því nú áætluð nema um 1800 millj. kr. Við afgreiðslu fjárl. fyrir árið í ár var lögð á það rík áhersla að ríkisfjármálum yrði beitt markvisst til að tryggja framgang efnahagsstefnu ríkisstj., ekki síst til að draga úr viðskiptahallanum við útlönd, enda var þá ljóst að frekari halla en gert var ráð fyrir í þjóðhagsspá og lánsfjáráætlun yrði alls ekki mætt með aukinni skuldasöfnun erlendis. Af þessum sökum er nauðsynlegt að leysa fjárhagsvanda ríkissjóðs með innlendri fjáröflun þannig að jafnvægi í ríkisbúskapnum verði tryggt. Ráðstafanir samkvæmt frv. ber jafnframt að skoða í samhengi við nýlegar ákvarðanir Seðlabankans í peningamálum sem teknar voru eftir viðræður við ríkisstj. Með þeim var að því stefnt að ná þolanlegu jafnvægi á fjármagnsmarkaði og tryggja getu bankakerfisins til að sinna brýnustu rekstrarfjárþörf atvinnuveganna. Eigi þessi árangur að nást er nauðsynlegt að tryggja hallalausan ríkisbúskap. Fjáröflun samkvæmt frv. er þríþætt: Hið sérstaka vörugjald hækki úr 10% í 18% og haldist þannig til loka þessa árs. Tekjuauki ríkissjóðs er áætlaður 1600 millj. kr., þar af er áætlað að verja allt að einum milljarði til eflingar landhelgisgæslu og friðunarráðstafana. Í öðru lagi verða greiðslur ríkissjóðs vegna skattafsláttar upp í útsvar takmarkaðar. Komið verði í veg fyrir að ákvæði skattalaga um persónuafslátt verði til þess að sveitarfélögin taki almennt að nota lífeyristekjur og lágar tekjur námsmanna sem álagningarstofn útsvars, enda er það í andstöðu við tilgang laganna svo og þá stefnu, sem sveitarfélögin hafa lengst af fylgt. Er talið að þessi breyting bæti greiðsluafkomu ríkissjóðs um allt að 300 millj. kr. í ár. Í þriðja lagi verði skyldusparnaður áfram 5%. Fjárhæð til frádráttar frá skattgjaldstekjum, áður en til álagningar kemur, er þó hækkuð í því skyni að skyldusparnaður sem hlutfall af tekjum verði nokkurn veginn óbreyttur. Áætlað er að innheimta skyldusparnaðar geti numið um 300 millj. kr., og eins og fram kemur í frv. er gert ráð fyrir að þessi fjárhæð verði notuð í sambandi við vegáætlun þá sem lögð verður fram hér á næstunni. Sem fjáröflun í tengslum við frv. er bensíngjald hækkað um 1.59 kr. og innflutningsgjald af bifreiðum í jeppaflokki og af snjósleðum er hækkað. Með síðarnefndu hækkuninni eru gjöld af þessum ökutækjum að mestu leyti samræmd í tveimur áföngum þeim gjöldum sem í gildi eru af almennum fólksbifreiðum. Áætlað er að hækkun bensíngjalds auki tekjur ársins um 170 millj., þ.e.a.s. Vegasjóðs, og tekjuauki af innflutningsgjaldi bifreiða nemi 150 millj. kr. Fé, sem aflað er með skyldusparnaði, hækkun bensíngjalds og innflutningsgjalda af bifreiðum, mun ráðstafað, eins og ég sagði áður, til vegagerðar og mun gerð grein fyrir fjármálum vegagerðarinnar við framlagningu vegáætlunar. Hagstofan hefur metið verðlags- og kauplagsáhrif ráðstafana samkvæmt frv. Framfærsluvísitala mun hækka um 4 stig 1. júní og til viðbótar um 3 stig 1. okt. Vegna gildandi ákvæða um lækkun vörugjalds hins 1. sept. n. k. eru áhrif gjaldauka samkvæmt frv. því í raun 10–11 stiga hækkun framfærsluvísitölu á árinu miðað við fyrri forsendur. Í frv., eins og það var lagt fram í hv. Nd., var gert ráð fyrir að 2.5 framfærsluvísitölustig kæmu til frádráttar framfærsluvísítölu 1. júní n.k., áður en vísitölunni væri beitt til kaupgjaldsbreytinga, því til viðbótar kæmu 21/2 framfærsluvísitölustig til frádráttar 1. okt. Hér var miðað við að 1 milljarður af vörugjaldsaukanum yrði skattlagning til landhelgisgæslu og til friðunarráðstafana sem víðtæk samstaða er um og enginn efni eru til að leiði til víxlhækkana kaupgjalds og verðlags. Í upphafi var gert ráð fyrir að full samstaða væri um fjáröflun til landhelgisgæslu og fiskfriðunarráðstafa og slík fjáröflun ylli því ekki hækkun kaupgjalds. Því miður hefur komið í ljós að stjórn ASÍ og BSRB treystu sér ekki til slíkrar samstöðu og hafa, eins og fram hefur komið, gert harðorða yfirlýsingu þar að lútandi. Áhrif af tekjuauka til landhelgisgæslu, sem nemur einum milljarði, er gert ráð fyrir að nemi í kaupgjaldsvísítölu um 0.8%. Það varð því niðurstaðan í hv. Nd., eins og fram kom í ræðu formanns fjh.- og viðskn. Nd., að flutt var till. af fjh: og viðskn. þar sem lagt var til að 2. málsgr. 8. gr. frv., eins og það var lagt fram yrði felld niður, og var sú till. samþ. Nú eru í undirbúningi miklar orkuframkvæmdir sveitarfélaga og ber þar hitaveitur langhæst. Þegar gengið var frá lánsfjáráætlun á des. s.l., var ekki unnt að gera málum þessum viðhlítandi skil og er því nauðsynlegt að afla nýrra heimilda til þess að ríkisstj. geti veitt sveitarfélögum nauðsynlegan stuðning í þessum efnum án þess þó að dregið sé úr ábyrgð eða frumkvæði þeirra sjálfra varðandi þessar framkvæmdir. Till. frv. í þessum efnum eru tvíþættar. Í fyrsta lagi að ríkissjóði sé heimilt að ábyrgjast allt að 500 millj. kr. erlendar lántökur sveitarfélaga vegna orkuframkvæmda á þessu ári. Í öðru lagi felst í frv. heimild til fjmrh. til að leyfa sveitarfélögum, sem ráðast á mikilsháttar hitaveituframkvæmdir, að afla fjár með verðbréfaútgáfu á innlendum markaði með hliðstæðum kjörum og ríkissjóður. Með þessum hætti mætti vekja áhuga heimamanna á því að leggja sem mest fé af mörkum til hitaveituframkvæmda jafnframt því sem dregið yrði úr erlendum lántökum til þeirra. Frá því að fjárlög voru afgreidd í des. s.l. hafa þjóðhagshorfur breyst talsvert ok má telja að þær séu nú öllu lakari en þær virtust á s.l. hausti. Þróun útflutningsverðlags sjávarafurða hefur að vísu reynst hagstæðara en með var reiknað en dræm fiskgengd við Suðvesturland og aflamissir vegna verkfalls; einkum á loðnuvertíð, veldur því að gjaldeyristekjur af sjávarútvegi aukast líklega ekki frá fyrri spá, enda þótt útflutningsverð hafi hækkað meira en við var búist. Ákvæði þessa frv. verður að skoða í ljósi þess markmiðs að draga verulega úr viðskiptahallanum við útlönd þegar á þessu ári. Er nú útlit fyrir að það muni takast ef elski verða óvæntir atburðir síðar á árinu. Þetta er þeim mun brýnna sem greiðslubyrði þjóðarinnar af erlendum lánum hefur aukist mjög að undanförnu og áhrif mikillar skuldasöfnunar við útlönd mun gæta enn frekar á næstunni. Er því nauðsynlegt að takmarka svo sem unnt er frekari lántökur erlendis. En það verður ekki gert nema takist á næstu árum að treysta sem best innlenda fjáröflun og jafnframt að ekki sé ráðist í framkvæmdir nema fjáröflun sé tryggð. Reynsla undanfarinna ára, einkum síðustu tveggja, þriggja ára, sýnir glöggt að hin árlegu fjárlög með hefðbundnu sniði hafa ekki reynst hentugt hagstjórnartæki til þess að mæta breyttum aðstæðum í efnahagsmálum. Þetta tímabil hefur verið tímabil mikils umróts í alþjóðlegum efnahagsmálum og tíðar breytingar á ytri skilyrðum þjóðarbúskaparins hafa sett mark sitt á framvindu íslenskra efnahagsmála. Af þessum og ýmsum öðrum ástæðum hefur oft þurft að grípa til aðgerða í efnahagsmálum, oftast með ríkisfjármál sem uppistöðu. Þannig má minna á efnahagslöggjöfina í apríl í fyrra og efnahagsmálafrv. og löggjöf sem fram kom á árinu 1974. Sú spurning hlýtur að vakna hvort ekki geti verið eðlilegt að taka upp ný stjórntæki á sviði fjármála sem einfaldlega feli í sér viðurkenningu á þörfinni fyrir heimildir til þess að breyta innan ákveðinna marka tilteknum sköttum í hagstjórnarskyni og e.t.v. einnig vissum greinum ríkisútgjalda. En árleg fjárlög ætti að semja í samhengi þriggja, fjögurra ára áætlana um ríkisútgjöld og ríkistekjur og þau ættu að taka mið af markmiðum um þróun í starfsemi hins opinbera til nokkurra ára í senn. Hins vegar væru svo gefnar heimildir fyrir ríkisstj. til þess að breyta á fjárlagaárinu ákveðnum mikilvægum tekjuliðum og tilfærslugreiðslum til hækkunar eða lækkunar innan ákveðinna marka. Samþykktar Alþ. væri síðan leitað eftir á við næstu árlega fjárlagaafgreiðslu og væri jafnframt fráfaraatriði ef ekki fengist samþykkt. Hugmyndir af þessu taki hafa nokkuð komið til umr. bæði hér á landi og annars staðar, en mér virðist að nú sé að verða tímabært að Alþ. láti þetta mál til sin taka með einhverjum hætti. Það gæti verið leið til þess að svara kröfum breyttra tíma. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira hér um þetta frv. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Nefndir beggja þd. hafa starfað saman og á þeirra fund hafa komið þeir aðilar sem óskað var eftir til þess að fá upplýsingar, auk þeirra sem vildu láta frá sér heyra. Vonast ég því til að hægt verði að afgreiða þetta frv. úr hv. Ed. nú á þessu kvöldi.



Herra forseti. Ég skal reyna að vera ekki langorður og mæta þannig ósk hæstv. fjmrh. að d. reyni að hraða þessu máli í gegn, því að mér er ljóst að eins og málum er háttað, þá sé ekki rétt að tef ja málið að óþörfu. Hins vegar þykir mér rétt að gera ofurlítið grein fyrir skoðunum mínum varðandi þetta frv. Er þá fyrst að taka það fram að mér virðist það bæði bera vott um töluverða hroðvirkni og eins að auðséð sé að það hafi gengið dálitið illa að koma því saman hjá stjórnarliðum. Ég vil gera grein fyrir því, sem ég hef í raun og veru áður tekið fram í allt öðru tilefni hér í d. og ég er ekki einn um þá skoðun, að almenningur í landinu sé orðinn mjög hræddur við fjármálastjórn þessarar ríkisstj. Ber þar hæst gífurlega skuldasöfnun erlendis sem ekkert hóf virðist hafa verið á hjá þessari ríkisstj. Þar næst að hún virðist ekki kunna fótum sínum forráð varðandi útgjöld ríkisins. Þetta tel ég vera svo alvarlegt að það þurfi að undirstrika það skýrt og skorinort við þessa umr., að þarna hefur farið verulega úrskeiðis og má ekki svo áfram halda. Hér var í þinginu fyrir einum eða tveimur dögum sagt frá því af hálfu stjórnarandstæðinga og ekki mótmælt af hálfu stjórnarliða að greiðsluhalli í ár væri áætlaður 14.4 milljarðar kr., erlendar skuldir hafi verið um s.l. áramót 65.4 milljarðar og afborganir og vextir af þessum miklu skuldum yrðu sennilega um 18% af útflutningstekjum okkar í ár. Síðan var því lýst yfir að í lok febrúar hefði ríkissjóður skuldað Seðlabankanum yfir 10 milljarða kr. Þó eru útflutningsverðmæti okkar greinilega hækkandi og er áætlað að þau verði í ár 13–14% hærri en árið sem leið. Þetta eru mál sem mér finnst ákaflega athyglisverð og ríkisstj. þurfi að skoða betur en hún virðist hafa gert. Við þetta bætist að í þessu frv. er ekki að merkja að hún sé nokkuð farin að sjá að sér. Undanfarið hafa verið leyfðar hækkanir á ýmiss konar greiðslum sem almenningur verður að greiða, þannig að vaðið hefur verið ofan í pyngju almennings æ ofan í æ undanfarið. Það hafa verið hækkuð gjöld til Pósts og síma verulega eða um 24%, búvörur hafa hækkað til neytenda um 25%, hljóðvarp og sjónvarp um 31%. En það, sem tekur steininn úr, eru nýtilgreindar hækkanir, 60%, sem tryggingafélögum hefur verið leyft að hækka iðgjöld sín. Enn er svo verið að tilkynna, m.a. í þessu frv., að það eigi að hækka enn bensin, og þó að segja megi að margir hér á landi noti bifreið sem lúxus, þá er það í heild ekki svo, því að við íslendingar höfum ekki í raun og veru annað samgöngutæki en bílinn og við erum því að þessu leyti ekki sambærilegir við t.d. Norðurlandabúa eða aðra nágranna okkar sem geta tekið sér önnur farartæki en bílinn þegar svona er búið að bensínverðinu. Ég vildi því láta það koma hér fram skýrt og skorinort, að ég tel að hin gegndarlausa hækkun, sem alltaf er verið að leggja á varðandi bensín, er röng stefna. Það er röng stefna að leggja svona gífurlegt gjald á bensinnotkun landsmanna vegna þess, eins og ég tók fram áðan, að bíllinn er nauðsynlegt almenningstæki. Og ég vil benda á annað. Það bruðl. sem ég tel að ríkissjóður hafi sýnt við þær aðstæður sem eru núna í þjóðfélaginu, orkar inn í allt þjóðfélagið. Sveitarfélögin sprengja upp sínar tekjur og sín útgjöld og hugsa sem svo: Ef ég dansa ekki með ríkinu, þá missi ég af snúningshraðanum í dansinum. Og einstaklingar hugsa alveg á sama hátt. Það er verið að ýta undir verðbólguhugsunarháttinn og ríkið gengur á undan. Nú er það ekki svo að það sé ekki sumt í þessu frv. sem við í stjórnarandstöðunni teljum góðra gjalda vert. Er þá fyrst að nefna að við teljum að það þarf að bæta og auka landhelgisgæsluna við þær aðstæður sem nú eru. Af þeim sökum höfum við ekki lagst gegn því, þó að við sjáum háskann við það að hækka vörugjald, þ.e. ekki lagst gegn því að vörugjald verði hækkað sem því nemur að mæta auknum útgjöldum við landhelgisgæsluna og fiskileit og ýmsar friðunaraðgerðir sem hugsaðar eru í sambandi við sjávarútveginn. Í gærdag eða gærkvöld þá gerði sjútvrh. okkur í fjh.- og viðskn. ítarlega og skilmerkilega grein fyrir því hvernig hann hugsaði sér að verja þeim auknu tekjum sem sjútvrn. fengi í gegnum þetta frv. Kg hygg að við höfum verið allir á því, sem á hlýddum, að þar væri skynsamlega hugsað til mála og við gátum vel tekið undir það með ráðh., að þetta væri fremur of lítið heldur en of mikið. En jafnframt tókum við undir þá skoðun hans að einhvers staðar yrði að setja punktinn og einmitt í því árferði, sem við höfum nú og lifum nú við, verður punkturinn að koma nokkuð fljótt. Annað er það sem mér virtist mjög athyglisvert við þær umr. sem urðu í fjh.- og viðskn., en það var að hlusta á raddir þeirra fulltrúa samtaka sem kvaddir höfðu verið til skoðanaskipta í n. Fulltrúi vinnuveitenda sagði t.d., ég held ég fari rétt með það: Hugmyndir frv. eru andstæðar hagsmunum vinnuveitenda. - Takið eftir þessu, fulltrúi vinnuveitenda byrjaði sína ræðu með því að segja: Ég tel að þær hugmyndir, sem eru í frv. ríkisstj., séu andstæðar hagsmunum vinnuveitenda. - Síðan gerði Davíð Scheving harða árás á frv., m.a. það í því sem hann taldi gert á hlut iðnrekenda, innlends iðnaðar, fram yfir það sem innflytjendur yrðu að þola. Hann sagðist ekki sjá annað en í þessu frv. væri enn verið að leggja stein í götu innlends iðnaðar. Þetta voru raddir frá vinnuveitendum. En síðan komu fulltrúar frá Alþýðusambandinu og fulltrúar frá BSRB og þeirra raddir voru á þá lund sem fjmrh. lýsti raunar áðan. Þær voru svo harðvítugar gegn 8. gr. frv. að ríkisstj. sá sig til neydda að draga hana að meginhluta eða 2. mgr. þeirrar greinar til baka. En formaður BSRB tók enn dýpra í árinni heldur en nokkurn tíma fulltrúar ASÍ. Hann sagði: Ég tel að ríkisstj. eigi að afla allra þeirra tekna, sem hér er farið fram á, með auknum sparnaði, það eigi ekki að leggja neitt á þjóðina nú auk þess, sem áður hefur verið gert, og það sé enginn vandi, sagði þessi fulltrúi BSRB. Ég vil skjóta því hér inn í, ég veit ekki annað en hann sé yfirlýstur framsóknarmaður.  Nú kann einhver að segja: Vill ekki maður sem telur sig fulltrúa utan af landi að lagt sé aukið fé í vegi? Auðvitað viljum við allir að vegirnir séu betri en þeir eru. Og einhver kynni að spyrja: Vilja ekki fulltrúar utan af landi að lagt sé aukið fé í hafnirnar, vilja ekki fulltrúar utan af landi að ýmislegt væri gert betur en gert er við hinn búandi mann í sveitum landsins? Við getum svarað þessu öllu játandi. En það verður í þessu sem öðru að líta á ríkjandi ástand, og þegar einstaklingurinn hefur ekki peninga í pyngjunni til þess að kaupa hitt eða annað, þá kaupir hann það ekki ef hann er skynsamur. Hann fer ekki í banka að slá sér víxil sem hann er nokkurn veginn viss um að hann geti ekki greitt eða hræddur um að geta ekki greitt, heldur notar hann þá skynsemi að neita sér um þetta. Þess vegna segjum við: Ríkið á nú að neita sér um ýmsar þær framkvæmdir sem ríkisstj. lítur svo á að séu nauðsynlegar og við lítum öll á að séu nauðsynlegar, en við verðum að taka tilliti til aðstæðna. Og þarna verður að okkar mati að færa á milli liða. Ég er ekki að segja að það eigi endilega að fella allt niður sem er nefnt í þessu frv., t.d. aukin framlög til vega, en það verður þá að taka það af öðru og ábyggilega spara sumt. Við þekkjum það ósköp vel, sem vitum þó um lélega vegi, að það virðist stundum vera lagt fé í þá spottana sem ekki endilega þarf fyrir næsta vetur og hinir látnir bíða sem höfðu verið enn þá nauðsynlegri. Mér dettur í hug að taka dæmi af því að í fyrrasumar voru áætlaðir, - og ég held notaðar -- 80 millj. í vegi suður frá Blönduósi sem ég veit ekki annað en venjulega, í hvaða veðri sem er, sé ágætisvegur eftir því sem vegurinn er norður. Sama var gert í nágrenni Akureyrar. En aðrir vegir, sem voru miklu síður til þess fallnir að þola t.d. vetrarumferðina, urðu að bíða. Þarna var ekki gætt þeirrar hagsýni sem þarf að gæta þegar fjármunir eru takmarkaðir. Ég lofaði því að hafa þessa tölu ekki langa. En ég vildi undirstrika að mín skoðun er, og hún er ábyggilega í samræmi við skoðun mjög margra nú meðal þjóðarinnar, að ríkisstj. fari ógætilega í fjármálum sinum og þetta frv. sýnir að hún hefur ekki enn þá vitkast. Hún vill ekki gæta sín, hún vill ekki spara, hún vill taka úr vösum einstaklinga, félaga og sveitarfélaga það sem henni sýnist og hún telur að þurfi í þær framkvæmdir sem hún endilega vill koma á. Við getum, eins og kemur fram af því sem hefur verið rætt í Nd. og verður vafalaust svipað flutt hér í Ed., - við getum fallist á það, þó við sjáum margs konar annmarka á því, að vörugjald sé þetta ár hækkað upp í 14%, við getum fallist á skyldusparnaðinn, en ég lýsi mig andvígan hækkun á bensíni og ég endurtek það að allt annað, sem bent er á í frv., á að mínu mati og okkar í stjórnarandstöðunni að taka gegnum sparnað, en ekki í gegnum þá eyðslu sem hér virðist vera höfð á lofti. Nú kann einhver að segja og spyrja: Ertu þá á móti heimild til ríkissjóðs að taka eða ábyrgjast lán vegna tiltekinna framkvæmda sem hér eru nefndar? Annað er lúkning Skeiðfossvirkjunar og hitt er til hitaveituframkvæmda á Akureyri. Ég er, eins og ég sagði áðan, við núverandi aðstæður mótfallinn aukningu erlendra skulda. Hins vegar er lúkning Skeiðfossvirkjunar bæði nauðsynleg og komin það langt að það verður að komast í gagnið, og hitaveituframkvæmdir á Akureyri eru gjaldeyrissparandi framkvæmdir og af þeim sökum tel ég réttlætanlegt að lán eða ábyrgðir til þess séu veittar, þó ég endurtaki aftur að erlend skuldasöfnun ríkisstj. er að mínu mati háskaleg svo ég taki ekki dýpra í árinni.



Herra forseti. Ég hygg að býsna margir okkar þm. gætu a.m.k. í hjarta sínu orðið sammála um að betur hefði hæstv. ríkisstj. aðskilið fjáröflunarmál landhelgisgæslunnar að þessu sinni frá annarri þeirri fjárheimtu sem ráðgerð er í frv. sem fyrir okkur liggur í dag. Hér er af praktískum ástæðum skákað í skjóli þarfa landhelgisgæslunnar - óumdeilanlegrar þarfar landhelgisgæslunnar fyrir fé - til þess að réttlæta atlögu ríkisstj. að löglegum samningum alþýðusamtakanna nýlega gerðum um kaup og kjör. Við alþb.-menn föllumst á að afla þurfi 1000 millj. kr. til að standa straum af auknum kostnaði vegna landhelgisgæslunnar. Ætlan okkar er sú að vísu að hægt væri að hafa upp í þau útgjöld einnig með öðru móti heldur en að leggja nokkrar álögur á launafólk í þessu landi. Við höfum á takteinum till. sem lúta að þess háttar fjáröflun. Eigi að síður styðjum við sjónarmið sem fram hafa komið hjá Alþýðusambandi Íslands og hinir stjórnarandstöðuflokkarnir hafa einnig lýst flytti við um lágmarksálögur á launafólk í þessu skyni, til þess að fjármagna landhelgisgæsluna, en munum að sjálfsögðu bera fram okkar till., gera grein fyrir þeim úrræðum sem við sjáum til þess að afla fjár til landhelgisgæslunnar án slíkrar beinnar atlögu við kjör almennings. Býsna margir munu hafa heyrt yfirlýsingu hæstv. fjmrh. í sjónvarpi á þá lund að hann teldi óeðlilegt að launafólk fengi bætur í launum fyrir þau útgjöld sem það yrði fyrir vegna fjárveitingu til landhelgisgæslunnar. Hins vegar er nú ljóst að hæstv. fjmrh. stendur að því er virðist nokkurn veginn á sama þótt kaupsýslumenn fái nokkur hundruð millj., eða nánar tiltekið 4–5 hundruð millj. í aukatekjur vegna þessarar ráðstöfunar. Svo ég minnist lítils háttar á hugmyndir okkar alþb.- manna um leiðir til þess að afla tekna til landhelgisgæslunnar með öðrum hætti en þeim að leggja þessi gjöld á launafólk, þá þykjumst við sjá fyrir möguleika á því að afla a.m.k. þessara 1000 millj. kr. með sérstökum skatti á fyrirtæki. Við höfum þegar fyrir 8 vikum - nær þó 9 vikum borið fram frv. hér í þessari hv. d. um sérstakan toll sem lagður yrði á vörur frá Stóra-Bretlandi, 25% toll á vörur sem fluttar eru inn til landsins frá Bretlandi. Þetta frv. rökstuddum við á þann hátt að við kaupum vörur frá Bretlandi fyrir 8 milljarða á ári, flytjum þangað vörur aðeins fyrir 4 milljarða. Auðgert ætti að vera að fá þessar vörur frá öðrum löndum, frá öðrum ríkjum sem við eigum ekki í þess háttar átökum við sem við eigum nú í við breta, og eðlilegt væri að þeir ágætir íslendingar sem vildu halda áfram að kaupa breskan varning þrátt fyrir það óeðlilega ástand, sem nú ríkir á milli landanna, fengju að minnast landhelgisgæslunnar í nokkru með peningum sínum. Með þessum hætti má segja að fólk hefði nokkuð frjálst val að þessu leyti. En 25% aukatollur á vörur frá Bretlandi, miðað við innflutninginn eins og hann var í fyrra, mundi gefa 2 milljarða í ríkissjóð eða tvöfalda þá upphæð sem hér er um að ræða að vanti til landhelgisgæslunnar, og þó við reiknum með því að verulega dragi úr sölu á breskum varningi vegna þessa álags, þessa aukagjalds, þá má reikna með því að hafast mundi inn með þessum hætti 1 milljarður, þannig að þá þyrfti ekki að leggja þetta gjald á aðra en þá sem endilega vildu inna það af höndum. Ég hafði ekki ætlað mér að tala langt mál við 1. umr. á móti frv. þessu. Ég vil aðeins ítreka þetta sjónarmið mitt, að þó það sé e.t.v. við hæfi, ef tekið er tillit til afstöðu ríkisstj. í ýmsum öðrum málum, að hún skáki nú í skjóli landhelgisgæslunnar þegar lagðar eru á nýjar álögur, stórfelldar álögur á launafólk í þessu landi, þá sé þetta tiltæki stjórnarinnar óafsakanlegt. En svo ég yfirgefi nú ekki ræðustólinn án þess að veita hæstv. fjmrh. nokkra viðurkenningu, þá hygg ég að hugmyndin, sem fram kom hjá honum í ræðu hans undir lokin, um breytingu á stjórnsýslu á fjármálasviðinu sé ekki fráleit, því mér virtist hún miða að því að leitað yrði, ef svo má segja, hámarksnýtingar lágmarksgreindar í tæka tíð við framlagningu fjárlaganna.



Herra forseti. Samkv. því frv., sem liggur fyrir hér, er gert ráð fyrir að útgjöld ríkissjóðs verði á árinu 1976 um 6.7 milljörðum kr. hærri en áætlað var við samþykkt fjárlaga fyrir síðustu áramót. Þessi niðurstaða kemur fram um það leyti sem nærri nákvæmlega tvö ár eru liðin síðan hæstv. núv. fjmrh. lýsti því yfir hér á hv. Alþ. að það væri hægðarleikur að lækka útgjöld ríkisins og þar með skattheimtuna um 4.5 milljarða kr. Þessi upphæð, sem hæstv. núv. fjmrh. fannst algjörlega ofaukið í ríkisútgjöldunum, samsvarar líklega um 8.5 milljörðum kr. í dag. Í ljósi þessara fyrirheita var naumast að undra að Sjálfstfl. þætti slíkur þm. efnilegur til að gegna starfi fjmrh. þegar formaður Framsfl. myndaði ríkisstj. fyrir hæstv. núv. forsrh. nokkrum mánuðum eftir að þessi minnistæðu fyrirheit um stórfellda og auðvelda lækkun ríkisútgjalda voru flutt hv. Alþ. og þjóðinni allri. Ferillinn síðan er öllum kunnur. Ef miðað er við hina nýju áætlun, sem birtist í því frv. sem hér er til umr., hafa ríkisútgjöld hækkað frá fjárlögum ársins 1974 um nær 38 milljarða kr., ef tekið er tillit til tilfærslu á útgjöldum til sveitarfélaga sem samþ. var í árslok 1975. Útgjöld hafa hækkað á tveim árum, frá fjárlagatölu ársins 1974, sem var 29.4 milljarðar, í hina nýju áætlunartölu, að viðbættum útgjaldaliðum sem fluttir voru á sveitarfélögin, samtals í 67.1 milljarð kr. eða um 128% frá því 1974. Þessi gífurlega útgjaldaaukning hefur átt sér stað langt umfram tekjur ríkissjóðs. Slíkur stórfelldur halli og skuldasöfnun hefur m.a. valdið mjög mikilli hækkun vaxtagreiðslna og afborgana. Sífellt hærri hluta skattheimtunnar er varið til greiðslu þessara útgjaldaliða ríkissjóðs. T.d. má geta þess að vaxtagreiðslur í A-hluta fjárlaga, sem námu 714 millj. kr. 1975, eru á fjárlögum þessa árs áætlaðar 1666 millj. kr. eða hafa hækkað um næstum 1 milljarð kr. á einu ári, Hækkun vaxta í A-hluta á einu ári nemur næstum því þeirri upphæð sem með því frv., sem hér liggur fyrir, er verið að samþ. til landhelgisgæslu og hafrannsókna. Sé hins vegar miðað við fjárlög 1974 hafa vextir í A-hluta hækkað úr 413 millj. kr. í 1656 millj. eða riflega fjórfaldast. Vaxtagreiðslur í A- og B-hluta nema samtals á þessu ári vegna gífurlegrar skuldasöfnunar 4564 millj. og hafa hækkað um nær 3 milljarða kr. frá árinu 1974 - um nær 3 milljarða á tveim árum. Þessi frammistaða í ríkisfjármálum, stórfelldur hallarekstur og skuldasöfnun, er með slíkum eindæmum að allur almenningur er hættur að undrast ný afrek hæstv. ríkisstj. á þessu sviði. Samhliða þessum dæmalausa árangri hefur yfirsýn yfir ríkisfjármálin verið slík að forsvarsmönnum ríkissjóðs virðist vera fyrirmunað að gera sér ljóst hver hinn raunverulega staða er á hverjum tíma. Þess vegna verður að taka öllum tölum og áætlunum í þessu frv. með miklum fyrirvara, þar talar reynslan. Í stuttu máli mætti t.d. rekja það hvernig þingheimi og þjóðinni birtist vitneskja hæstv. fjmrh. um stöðu ríkissjóðs og hvert stefndi í ríkisfjármálum á s.l. ári. Um miðjan júlí í fyrra töldu ráðamenn ríkissjóðs að búast mætti við 1850 millj. kr. halla á ríkissjóði á því ári að óbreyttum tekjustofnum. Þá var lögfest 12% vörugjald sem koma átti í veg fyrir hallann, og skýrt var tekið fram að það ætti að falla niður um áramótin 1975–1976. Þegar fjárlagafrv. var lagt fram þremur mánuðum síðar var talið í grg. þess að þrátt fyrir álagningu vörugjalds, sem í júlí var talið að tryggði hallalausan rekstur, yrði samt 770 millj. kr. halli á ríkissjóði. Um hálfum mánuði siðar flutti hæstv. fjmrh. fjárlagaræðuna og fannst þá vissara að nær tvöfalda áætlunina um hallann og taldi að hann yrði um 1270 millj. kr. Um 50 dögum síðar, eða 18. des. s.l., fór fram umr. um framlengingu vörugjaldsins. Þá nefndi formaður meiri hl. fjh.- og viðskn. töluna 3.5 milljarðar í halla. Þá liðu enn 12 dagar ársins og skömmu eftir áramót gaf fjmrn. út tilkynningu um afkomu ríkissjóðs á árinu 1975 og taldi hallann hafa numið - ekki 3.5 milljörðum kr. eins og 12 dögum áður, heldur hvorki meira né minna en 5000 millj. kr. Á þessum 12 dögum hafði áætlunin um hallann hækkað um 1500 millj. kr. Enn er því við að bæta, að jafnvel má búast við því að hallarekstur ríkissjóðs á s.l. ári hafi verið verulega meiri en upp var gefið fyrst eftir áramótin og gæti orðið nær 6 en 5 milljörðum kr. En vissulega væri forvitnilegt fyrir hv. þdm. að heyra hvaða tölu hæstv. ráðh. telur líklegasta þessa stundina. Hann hefur að vísu fengið að reyna að það er erfitt að spá og „einkum um framtíðina“, eins og þar stendur, en e.t.v. tækist honum betur upp að segja til um liðna tíð þannig að upplýst verði hver afkoma ríkissjóðs reyndist raunverulega á s.l. ári. Í því ráðleysi, sem ríkt hefur í ríkisfjármálum hjá hæstv. ríkisstj., hefur Seðlabankinn verið látinn halda ríkisbúinu gangandi með stöðugri seðlaprentun og þrotlausum lánveitingum til ríkissjóðs. Á fyrsta heila árinu í stjórnartíð hæstv. fjmrh., árinu 1975, jók hann skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann úr 3866 millj. kr. í 9932 millj. eða um 6066 millj. kr. Það svarar til þess að skuldaaukningin hafi numið 17 millj. kr. á hverjum degi allt árið eða að hæstv. fjmrh. hafi aukið skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann um 70d þús. á hverri klukkustund allt árið 1975. Það koma 700 þús. kr. á hverja klukkustund, ekki aðeins í vinnutíma hæstv. ráðh., heldur líka meðan hæstv. ráðh. svaf. Þetta eru hálfnöturlegar staðreyndir. Og ekki er ánægjulegri saga af stríði hæstv. fjmrh. við vörugjaldið sem hér er sérstaklega verið að fjalla um. Þetta gjald átti að duga til að tryggja hallalausan ríkisbúskap 1975 og átti síðan að hverfa úr sögunni eftir þá dyggu þjónustu. Niðurstaðan varð svo sú, sem ég var að gera grein fyrir áðan. Þrátt fyrir vörugjaldið nemur hallinn líklega 6 milljörðum kr. Hæstv. ríkisstj. varð að vekja drauginn upp og hinir vísindalegu útreikningar um, að gjaldið yrði að vera 10% í 8 mánuði og síðan 6% í 4 mánuði, standast ekki fremur en annað. Það fer allt á eina leið um fyrirheit hæstv. fjmrh. Það, sem aðallega brast við afgreiðslu fjárlaga ársins 1975, var að tekjur voru stórkostlega ofáætlaðar. Þar var gert ráð fyrir auknum neyslusköttum samtímis því sem lífskjör almennings voru að stórrýna. Efnahagsráðstafanir til að auka tekjurnar ollu síðan stórfelldum verðhækkunum og útgjaldaaukningu og hallarekstri ríkissjóðs. Nú þegar er komið í ljós að við afgreiðslu fjárlaga ársins 1976 voru útgjöld verulega vanáætluð. Vanáætlunin er langt umfram þá útgjaldahækkun sem hlýst af almennum verðlagsbreytingum, en þær hafa til þessa ekki orðið af sérstökum efnahagsráðstöfunum. Nú er lagt til að auk þess 4000 millj. kr. tekjuauka, sem almennar verðlagshækkanir færa ríkissjóði, verði aflað 1920 millj.. kr. nýrra tekna, 304 millj. kr. útgjöldum verði síðan ýtt yfir á sveitarfélögin og 300 millj. kr. verði teknar að láni hjá því hátekjufólki sem telur tekjur sínar fram til skatts. Afstaða Alþb. til þessa frv. og þessara till. hefur komið rækilega fram í umr. og nál. í Nd. og í ræðu hv. 5. þm. Norðurl. e. hér áðan og ástæðulaust að ég fari að hafa um þá afstöðu mörg orð. Stjórnarflokkarnir hafa nú fallið frá þeim ásetningi sínum að vöruverðshækkunin vegna fjáröflunar til landhelgisgæslu og hafrannsókna kæmi ekki fram í kaupgjaldsvísitölu. Er ástæða til að fagna þeim árangri stjórnarandstöðuflokkanna og Alþýðusambands Íslands og annarra launþegasamtaka, að knýja þá breyt. fram aðsamþykkt frv. raski ekki að því leyti kjarasamningum í landinu. Ég tel ekki óeðlilega þá breyt. á skattalögum, að komið sé í veg fyrir að sveitarfélög leggi útsvör á lífeyrisþega og námsfólk í því skyni að ríkissjóður greiði skattinn, en tryggja verður að slíkur skattur verði ekki á þessa aðila lagður. Hins vegar tel ég ámælisvert að velja þennan tíma til lagasetningarinnar þegar sveitarfélög hafa samþ. fjárhagsáætlun fyrir þetta ár. Eðlilegra væri að raska þessum reglum á öðrum tíma árs eða þegar fjárhagsáætlanir hafa ekki verið samþ. Þetta þyrfti að samþ. að hausti til, þannig að þær gildi næsta ár. Það kemur í ljós við afgreiðslu þessa frv., sem búast mátti við, að eina ráð hæstv. ríkisstj. til að mæta auknum útgjöldum er ný skattheimta. Sparnaður í rekstri er ekki lengur svo mikið sem hugleiddur. Þetta er í fullu samræmi við þá frammístöðu sem hæstv, ríkisstj. sýndi með því að standa ekki við yfirlýsta stefnu hæstv. fjmrh. um niðurskurð fjárlagaútgjalda um 3500 millj. kr. á s.l. vori. Enda þótt fjvn. hefði þá lagt fram till. um niðurskurð upp á 2000 millj. kr. tókst hæstv. fjmrh. þó ekki að koma í framkvæmd nema um 1000 millj. kr. lækkun á þessum fjárlagaliðum og efast þó ýmsir um að sú tala hafi náðst. Á sama tíma og skattar eru sífellt hækkaðir til að hafa upp í hítina heldur útþensla áfram á rekstrarliðunum, og það er í rauninni í samræmi við þetta og einkar táknrænt um fjármálastefnuna að sama dag og þetta frv. um 2400 millj. kr. auknu skattheimtu vegna bágrar stöðu ríkissjóðs var lagt fram í Nd., þá var tekið á dagskrá hér í Ed. frv. til l. um að stofna nýtt embætti biskups á Hólum, frv. um að fjölga biskupum í landinu upp í tvo, sjálfsagt með tilheyrandi fjölgun biskupsritara og aukningu skrifstofuhalds. Að sjálfsögðu fylgdi ekki orð í grg. um áætlaðan kostnað að þessu nýja embætti eða embættum. Þetta er nákvæmlega í stíl við alla fjármálastefnuna til þessa og sýnir að áfram verður haldið á óheillabrautinni. Hæstv. ríkisstj. hefur því miður nægilegt atkvæðamagn á Alþ. til þess að halda sóunarstefnu sinni og stjórnleysi í efnahagsmálum áfram, og við það verður þjóðin að búa um sinn. En lærdómsrík ættu henni að vera þessi tvö ár sem Sjálfstfl. hefur farið með fjármálastjórnina. Ég vil svo að lokum aðeins fara fram á það við hæstv. fjmrh. í sambandi við þann kafla sem fjallar um ríkisábyrgð á lánum vegna orkuframkvæmda sveitarfélaga að hann upplýsi, ef honum er það kleift, hver er nú áætlaður framkvæmdakostnaður við Hitaveitu Suðurnesja á árinu 1976 og hvernig fjármögnun fyrirtækisins stendur, hve mikið fjármagn hefur verið tryggt til framkvæmdanna og hvaðan það er fengið.



Herra forseti. Allt er þá þrennt er, og þrátt fyrir ágætar ræður þeirra hv. þm., flokksbræðra minna, sem hér hafa talað, þá vil ég nú við 1. umr. leggja nokkur orð í belg og tefja þá ekki tímann aftur síðan, þegar líða tekur á kvöldið. Ekki þótti mér það fallegt hér á dögunum, þegar ég var austur á landi, þegar ég hitti þar gamlan bónda sem ég veit ekki annað en sé enn þá ágætur framsóknarbóndi, sem líkti núv. hæstv. ríkisstj. við afvelta kind. Kvað hann það eitt ólíkt með þeim að svo virtist sem lífslöngunin væri annars eðlis eða hreinlega væri ríkisstj. svo róleg að hún lægi aðeins og biði þess sem verða vildi, kindin hreyfði þó fæturna, einkum ef hún yrði einhvers vör kringum sig, það gerði ríkisstj. hins vegar ekki á hliðstæðan hátt. Ég reikna þó með því að þessi ágæti bóndi hefði fallist á að þetta frv. væri þó fjörkippur af svipuðu tagi og fótahreyfingar hinnar afvelta kindar. Ekki skal ég dæma um réttmæti þessarar lýsingar, en víst er um það að í þessum orðum speglast býsna vel afstaða almennings til hæstv. ritstj. nú þessa dagana. Eftir hina stórkostlegu verðhækkanaskriðu undanfarinna vikna munu fáir hafa reiknað með því að ríkisstj. hugsaði enn til sérstakra nýrra álagna á fólk almennt án þess um leið að gera einhverjar tilraunir til sparnaðar, þess margumrædda sparnaðar sem hæstv. fjmrh. er víðfrægur fyrir að hafa jafnan á orði, þegar hann ræðir þessi mál. Ég hygg að fleirum hafi farið svo sem formanni verkalýðsfélagsins á Fáskrúðsfirði sem margrengdi mig fyrir helgina um það að ég segði satt frá þessum nýju álögum, enda fannst honum sem flestum öðrum fullnóg komið af slíkum góðgerðum. Hann hafði fyrir skömmu staðið í ströngum vinnudeilum fyrir hönd sinna félagsmanna og stendur reyndar enn á vissum sviðum. Ég held þó að aðalatriðið í hugum fólks nú sé spurningin um það hvort engin önnur leið hafi verið fær til að ná því marki að afla nægra tekna til þeirra tveggja þátta sem almenningur er sammála um að þurfi að efla með einhverjum hætti, þ.e.a.s. landhelgisgæsluna og framlög til fiskleitar og tilraunaveiða. Það er svo annað mál, að fólk sér það auðvitað glögglega að hvoru tveggja hefði mátt sjá fyrir að mestu leyti við afgreiðslu fjárlaga, enda stóð þá ekki á því að fella till. alþb.- manna um 350 millj. kr. hækkun framlags til landhelgisgæslunnar sem þá var kölluð hrein yfirborðstill., sýndartill. Sú upphæð reyndist þó, miðað við þetta frv., aðeins tæpur helmingur þess sem nú er talið þurfa. En hvað um það, fólk spyr um aðrar leiðir en að ganga beint að hinum almenna launamanni hverju sinni, leggja á launafólk almennt þær byrðar framar öðrum. Almenningi sýnist einfaldlega að svo virðist sem til séu þeir í þessu landi sem þyldu allvel að bera þessar byrðar. Á þetta hefur verið bent það rækilega af talsmönnum Alþb. og sér í lagi af formanni flokksins með sérstakri tillögugerð hér á Alþ. að fólk er farið að sjá að til eru þeir sem hæstv. ríkisstj. hlífir ótæpt á sama tíma og hún knýr enn dyra hjá alþýðufólki. Þessar till. hafa nú komið hér beint fram frá talsmönnum Alþb, Oft er því haldið fram að stjórnarandstaðan sé ábyrgðarlaus gagnvart þörfum eins og hér um ræðir, krefjist framkvæmda og athafna, en bendi ekki á tekjur á móti. Alþb. hefur hér gert meira en að vísa á fullnægjandi tekjur. Það hefur bent á tekjur frá þeim aðilum sem betur mega við því að bera þessar byrðar en það fólk sem álögur ríkisstj. leggjast þyngst á, einmitt mörgum þeim sem almenningur saknar sárlega að sjá ekki á skattskránum vegna ýmissa þeirra fáránlegu reglna sem firra þá eðlilegum framlögum til samfélagslegra þarfa. Eftir þessu verður sannarlega tekið nú. Fólk ber saman þessar tvær leiðir, á því er enginn vafi. Það er heldur enginn vafi á því hvora leiðina almenningur kýs, hvor leiðin er sanngjarnari og réttlátari. Þetta vildi ég undirstrika hér. Ég skal ekki lengja umr. hér. Vinnúbrögð öll eru forkastanleg. Þrátt fyrir það að stjórnarandstaðan hafi lýst yfir því að hún væri fús til viðræðna um tekjuöflun til landhelgisgæslunnar, þá er ekkert samráð við hana haft. Frv. er fleygt á borð þm. og þar má nær engu breyta og í raun engu utan þess ákvæðis sem beint snertir kjarasamninga verkafólks sem numið var brott af ótta við þá alvöruþrungnu aðvörun sem alþýðusamtökin sendu frá sér við þessari hátíðargjöf, þessari 1. maí-gjöf ríkisstj. Það væri svo eftir öðru varðandi þessa hæstv. ríkisstj., sem gamli framsóknarbóndinn lýsti svo fagurlega sem ég vék að hér í upphafi, að sú líking við fótahreyfingu kindarinnar mundi helst eiga við um þann fjörkipp sem felast mundi í nokkur hundruð millj. kr. gjöf til kaupsýslumanna hér á landi sem sýnist eiga að færa þeim á silfurdiski jafnhliða þessari 1000 millj. kr. fjáröflun til landhelgisgæslu og fiskverndar. Það er svo annað mál hvort þessum aldna bónda þykir sá fjörkippur til bóta. Það dreg ég stórlega í efa, vægast sagt.



Herra forseti. Ég mun ekki halda hér langa ræðu, enda hafa ræður hv. stjórnarandstæðinga ekki gefið tilefni til þess. Þær hafa verið stuttar og málefnalegar. En ég vil þó, áður en frv. fer til n., aðeins segja örfá orð. Ég er ekki sammála því, sem hér hefur verið haldið fram, að ríkisstj. sé að fela sig á bak við nauðsynleg útgjöld til landhelgisgæslu. Það er greinilega tekið fram í frv. að það er fleira sem stendur til að gera fyrir það fé, sem hér á að afla, heldur en það eitt að efla landhelgisgæslu og auka fiskirannsóknir. Það er ekkert launungarmál. Það er sundurliðað í aths. frv. til hvers nota eigi fjármagnið, og þess vegna er það ekki á rökum reist að halda því fram að hér sé um neinn feluleik að ræða. Koma þar fyrst og fremst til vegamál og orkumál. Hv. 1. landsk. þm. gat þess að skuldasöfnun núv. ríkisstj. erlendis væri úr hófi fram, og síst ætla ég að bera á móti því að hún sé of há. Og hann gat þess að því væri spáð að greiðslubyrðin í hlutfalli við útflutningstekjur mundi á þessu ári verða 18.6%. Það er vissulega mjög há tala. En ég held að það sé rétt að rifja það þá upp, t.d. á 10 ára tímabili, hver þessi greiðslubyrði hefur verið. Hún er svona eftir skýrslu hagfræðideildar Seðlabanka Íslands: 1967 11.5, 1968 15.1, 1969 16.7, 1970 11.2, 1971 10.0, 1972 11.4, 1973 9.7, 1974 11.2, 1975 14.8 og 1976 áætlað 18.6, eins og hv. þm. nefndi. Hér eru mjög háar tölur, það skal viðurkennt, en það er ekkert ýkjalangt síðan greiðslubyrðin náði svipuðum fjárhæðum, og það var ekki í tíð þessarar hæstv. ríkisstj. Þetta var í tíð þeirrar ríkisstj. sem átti sæti frá 1959 til 1971. Þá komst greiðslubyrðin í 16.7% og nú erum við sem sagt aðeins að skríða fram úr því hámarki sem þá var sett. En í tíð vinstri stjórnar var greiðslubyrðin miklu lægri, eins og kemur fram af þeim tölum sem ég hef leyft mér að vitna til. Ég held að það sé nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því - ekki einungis hvernig málin eru í dag, heldur einnig hvernig þau hafa verið. Ég er ekki að mæla þessu bóta, en ég vísa til allra þeirra framkvæmda sem nú er verið að vinna að og lánin hafa fyrst og fremst verið tekin til. Hv. þm. gat þess að hitaveita á Akureyri væri gjaldeyrissparandi og þess vegna mætti gjarnan taka lán til hennar. En það eru bara fleiri framkvæmdir sem eru gjaldeyrissparandi og valda því að verulegu leyti hversu mikið erlend lán nú hafa verið tekin. Það má vel vera að hv. stjórnarandstæðingar sætti sig við niðurskurð á ýmsum framkvæmdum sem ríkið stendur f. Og persónulega er ég þeirrar skoðunar að menn verði að haga seglum eftir vindi og framkvæma eftir því sem getan leyfir. En ég man ekki betur þau ár sem ég hef setið hér á Alþ., sem eru að vísu ekki ýkjamörg, en þó nokkur orðin, en að í hvert skipti, sem minnst er á vegamál, þá hafi risið upp a.m.k. helmingur þm. og krafist þess að vegir yrðu bættir í sínu kjördæmi. Ég veit ekki betur en að í hvert skipti sem póst- og símamál hefur borið á góma, þá hafi menn risið upp og sagt: Símaþjónustan í mínu kjördæmi er ómöguleg og hana verður að bæta. Og ég man ekki betur en að hér hafi margsinnis á hverju þingi verið fluttar till. um bætt sjónvarpsskilyrði og útvarps víðs vegar um landið. Allt eru þetta auðvitað réttmætar kröfur. En menn verða þá að gera sér grein fyrir því jafnframt að það kostar fé að byggja þessar framkvæmdir og það verður ekki hægt að gera það án þess að leggja fjármagn til þeirra hluta. Það er matsatriði hve hratt á að fara í slíkar framkvæmdir, það skal viðurkennt, og vafalaust hefði mátt hægar fara oft og einatt, ekki bara núna. En það er víst að ánægju mundi það ekki vekja hjá landsmönnum yfirleitt. Allt eru þetta, að ég hygg, fyrst og fremst dreifbýlismál sem margur vill kenna sig við og eigna sér þegar búið er að framkvæma þau, en gjarnan vera laus við að bera ábyrgð á þeirri fjáröflun sem þarf til þess að koma þessum framkvæmdum í verk. 1. landsk. gat þess að frv. væri svo slæmt að það væri andstætt hagsmunum vinnuveitenda, andstætt hagsmunum iðnrekenda, andstætt hagsmunum launþega í Alþýðusambandi Íslands og andstætt hagsmunum launþega í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Og eflaust finnst öllum þetta frv., eins og gjarnan þegar þarf að leggja á nýjar álögur, vera andstætt sér. En væri betra að frv. væri hagstætt einhverjum þessara aðila? Ég efa það. Ég held að það sé best að það beri allir byrðarnar og að þær álögur sem leggja þarf á, komi sem jafnast niður, sem sagt illa við alla, af því þær gera það vissulega.  Ég skal ekki eyða tíma hv. d. í langa ræðu um þetta mál, en ég vil segja það að lokum, að ég efa það ekki að jafnhjartgóður og velviljaður maður og hv. 7, landsk, þm. vildi gjarnan stytta líf afvelta kindar ef hann hefði á því tök, og ég gæti vel ímyndað mér að hann hefði sama hugarfar til þessarar ríkisstj. eins og bóndinn til kindarinnar, en einhvern veginn virðist hann nú bara vanta það sem til þarf til þess að stytta lífið.



Það er aðeins, herra forseti, örstutt varðandi þann samanburð sem hæstv. utanrrh. las um skuldahlutfall ríkissjóðs áður fyrr. Hann var alveg réttur. Hann var einmitt lesinn í Nd. nú fyrir örstuttu. En ég vil minna á hvaða ár voru 1967 og 1968. Ég held að engum blandist hugur um að þá átti þjóðin erfiðara undir fæti en nú, og þó komst ekki þetta hlutfall jafnhátt og það er í dag þegar allir telja að útflutningstekjur okkar séu hækkandi. Og ég minni á að þetta var farið að lagast hjá ríkisstj , eins og kom fram í tölu, sem nefnd var frá 1970. En núna, þegar byrjað er að syrta í álinn á ýmsa lund, þá hækkar þessi skuldafótur eða hvað maður á að kalla það enn hjá ríkisstj., þannig að mér virtist sá samanburður, sem hæstv. utanrrh. las, heldur óhagstæður fyrir núv. ríkisstj. svo ekki sé meira sagt.