Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá innanríkisráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 337, um utankjörfundaratkvæði, frá Birni Leví Gunnarssyni.

Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um til þess að unnt sé að ljúka þeirri umræðu sem áformuð er. Samkomulag er um fyrirkomulag umræðu um 2. dagskrármálið, fjármálaáætlun, sem verður bæði í dag og á morgun, fimmtudag. Í dag verður almenn umræða um fjármálaáætlunina í framhaldi af framsögu fjármála- og efnahagsráðherra og á morgun, fimmtudag, munu fara fram umræður um málaflokka einstakra ráðherra. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur allt að 15 mínútur til framsögu nú í upphafi og þingmenn hafa tíu mínútur hver. Andsvör eru leyfð. Á morgun munu fagráðherrar taka þátt í umræðunni. Nánara fyrirkomulag umræðunnar á morgun verður tilkynnt við umræðuna þá.

Frú forseti. Á næsta ári hækka lægstu laun upp í 300 þús. kr. á mánuði, kjarabætur sem náðust fram með talsverðu harðfylgi í síðustu kjaraviðræðum. Þeir sem þiggja örorkulaun fá á bilinu 250–280 þús. kr. á mánuði. Þær tekjur sem þeir hafa annars staðar frá, t.d. úr lífeyrissjóðum, skerða þau laun þannig að aldrei nást launin mikið upp fyrir 300 þús. kr. frægu. Þegar við skoðum hin opinberu neysluviðmið velferðarráðuneytisins sést auðvitað svart á hvítu að fólk með börn til að mynda þarf meira en þessar 300 þús. kr. til að lifa af í samfélaginu. Heilbrigðisþjónusta hér kostar meira en í nágrannalöndum. Greiðsluþátttaka sjúklinga er meiri. Menntunin er ekki ókeypis, hvort sem við horfum á frístundastarfið, skólamáltíðirnar eða hvað það er. Við eigum í gríðarlegum húsnæðisvanda, leiguverð himinhátt, erfitt að komast inn á eignamarkað, þeir sem eiga í mestum vanda eru sérstaklega þeir sem eru einstæðingar eða einstæðir foreldrar. Þetta er fólkið sem er fátækt. Sérstök umræða um fátækt fæst ekki tekin á dagskrá þingsins, sérstök umræða um fátækt nýtur ekki nægjanlegs forgangs í dagskrá þingsins. Þetta eru stórir hópar fólks sem ná aldrei endum saman og við, í ellefta ríkasta samfélagi heims, erum ekki með lausn á því hvernig við ætlum að leysa þetta viðfangsefni, hvernig við ætlum að tryggja það að hér í þessu ríka og góða landi geti allir lifað með reisn og fólk þurfi ekki að skammast sín. Ég sat á fundi í gærkvöldi með fólki sem er fátækt og það sagði: Það versta er skömmin yfir því að vera fátækur sem er ekki hlutskipti sem nokkur maður velur sér. Frú forseti. Ég hefði viljað óska að þessi sérstaka umræða hefði komist á dagskrá. Þetta er  
            

Hæstv. forseti. Ég ætla að fagna því að forsvarsmenn HB Granda hafi farið í viðræður við bæjarstjórn Akraness og Faxaflóahafnir um framtíðaráform fyrirtækisins á Akranesi. Afar mikilvægt er að allir aðilar sem koma að þessum viðræðum séu í þeim af heilum hug og ekki sé um sýndarviðræður að ræða. Hér er á ferðinni gríðarlegt hagsmunamál sem við verðum að finna lausn á svo eitt hundrað manns eigi ekki á hættu að missa vinnuna. Ef af því yrði gæti það haft áhrif á lífsviðurværi þessara einstaklinga, á útsvarstekjur bæjarins og þjónustu hans. Ef af yrði hefði aðgerð HB Granda margfeldisáhrif á bæjarfélagið Akranes. Ef viðræður bæjarstjórnar Akraness og Faxaflóahafna við kvótahæsta fyrirtæki landsins skila ekki árangri tel ég blasa við að endurskoða þurfi það kvótakerfi sem við búum við í dag, skoða hvort hægt sé með skýrari hætti að tengja kvóta við byggðir eða auðvelda sveitarfélögum að nýta sér forkaupsrétt í þeim kvóta sem fyrir er svo ákvörðun sem þessi ógni ekki atvinnuöryggi fjölda einstaklinga og þar með í einhverjum tilvikum byggðafestu samfélaga. Við viljum auðvitað að sjávarútvegsfyrirtæki skili hagnaði. Það hefur HB Grandi svo sannarlega gert. Það er mikilvægt upp á framþróun í greininni. En gerum okkur grein fyrir að frá árinu 2008 hefur HB Grandi hagnast um 40 milljarða. Ef svona stór og glæsileg fyrirtæki í sjávarútvegi vilja hafa sátt um greinina þurfa þau að vera tilbúin til að taka örlitlar dýfur þegar illa árar því að þau hafa fengið svigrúm í afar góðu árferði. Það er samfélagslega ábyrgt af okkur hv. þingmönnum að skoða hvort líta þurfi til aðgerða eins og ég nefndi áðan. Því miður er mál HB Granda ekki það eina sem komið hefur upp en hér er um að ræða kvótahæsta fyrirtæki landsins sem ætlar hugsanlega að grípa til aðgerða og það er óásættanlegt.

Frú forseti. Hér er stutt bókagagnrýni. Út er komin fjármálaáætlun. Höfundur hennar er Benedikt Jóhannesson, hæstv. fjármálaráðherra. Bókin er 363 síður, snoturlega uppsett og í þokkalegu bandi. Innihaldið orkar meira tvímælis. Á bls. 12 segir, með leyfi forseta: „Stjórnvöld bera þá ábyrgð að velja milli skammtímahagsmuna og langtímahagsmuna, uppbyggingar og sparnaðar, skattlagningar og frelsis.“ Óljóst er þó hvaðan sú hugmynd kemur að skattlagning sé andstaða frelsis. Þvert á móti er skattgreiðsla besta fjárfesting flestra einstaklinga á ævinni. Hún tryggir þorra almennings áhyggjulítið og innihaldsríkt líf, en þó gæti sanngjarnari skattlagning tryggt öllum ókeypis skólagöngu, ódýrari heilbrigðisþjónustu, áhyggjulaust ævikvöld og margt annað. Án samneyslunnar væru við líka illa varin fyrir stórum áföllum sem henda okkur flest yfir ævina. Þá birtist í henni það fallegasta í lífinu, samkennd og samhjálp. Það er líka röng ályktun að uppbygging sé endilega andstaða sparnaðar. Raunar má leiða líkur að því að uppbygging á grotnandi innviðum, veiku heilbrigðiskerfi og vanfjármögnuðu skólakerfi leiði til mikils sparnaðar þegar fram í sækir. Það er hins vegar hárrétt hjá höfundi að skammtímasjónarmið eru andstaða langtímasjónarmiða. Það eru skammtímasjónarmið að sækja ekki meiri tekjur til þeirra sem nýta auðlindirnar og hinna sem eru mjög vel aflögufærir. Þá eru það hagstjórnarmistök að lækka virðisaukaskatt og auka einkaneyslu á þenslutímum. Þannig glatast 13 milljarðar úr ríkissjóði sem nýttust til að styrkja almannaþjónustu á brauðfótum og tryggja félagslegan stöðugleika. Frú forseti. Þetta eru ákveðin vonbrigði því að höfundur hefur oft gefið út betur heppnaðar bækur og tímarit. Bókin endar illa. Hún er fráleitt uppskrift að meira frelsi fyrir almenning, boðar ekki nauðsynlega uppbyggingu og verður okkur dýrkeypt í framtíðinni. Loks byggir hún á skammtímasjónarmiðum. Frú forseti. Ég gef bókinni eina stjörnu.

Frú forseti. Fáein orð um háskólastigið. Það er oft gjá á milli orða og efnda í pólitík. Efling menntunar merkir ekki nauðhyggja í fjármálum. Því miður stefnir í fleiri ár kyrkings í þessum efnum ef stjórnin lifir. Ef maður kíkir í ógagnsæ ríkisfjármálin eins og þau koma fyrir í þessu plaggi okkar þá stendur þar að efla skuli gæði háskólastarfs. Þegar nánar er lesið er talað um gæðaráð og ný reiknilíkön, upplýsingakerfi og endurskoðun laga. Þar með er allt upptalið. Tugir námskeiða hafa fallið niður í Háskóla Íslands. Það er ekki ráðið í sumar prófessorsstöður sem losna. Þá spyr maður: Hvers konar gæðastarf er það? Þegar rýnt er í tölurnar kemur í ljós að á öllu tímabilinu sem um ræðir eru innan við 3 milljarðar sem ganga til háskólastarfsins í heild. Í Háskóla Íslands er t.d. 15 milljóna aukning milli áranna 2019 og 2020 og niðurskurður upp á 21 milljón á milli áranna 2020 og 2021. Þetta heitir stöðnun á íslensku. Þegar er svo tekið tillit til þess að Hús íslenskra fræða er inni í þeim tölum, eða a.m.k. áætlun sem þarna eru settar fram, þá kemur ómögulega fram hvað er til rekstursins sjálfs. Þegar rýnt er í það sem sagt er um þekkingarsetur og háskóla utan Reykjavíkur, sem eru ekki nefndir á nafn í þessu ágæta plaggi, þá er rætt um samvinnu, það er rætt um betri yfirsýn og annað slíkt, en það kemur ekki fram að það gangi raunverulega nokkrir viðbótarfjármunir til þessa starfs. Þannig að þegar upp er staðið er þetta sveltistefna sem við eigum eftir að takast á um í dag og á morgun. Við skulum vona að betri liðin vinni.

Virðulegi forseti. Umhverfis- og samgöngunefnd hélt í morgun opinn fund um málefni verksmiðju United Silicon í Helguvík. Ég vil enn einu sinni nota tækifærið til að þakka hv. formanni nefndarinnar fyrir góð viðbrögð við þeirri beiðni minni að halda þennan fund. Á fundinum kom ýmislegt athyglisvert fram. Hæstv. umhverfisráðherra fór þar yfir hugmyndir sem hún hefur um hvernig hægt sé að nota græna hvata til að fá stóriðju til að menga minna. Það olli þó meiri vonbrigðum að í ljós kom að ekki hafði farið nein ítarleg skoðun fram innan ráðuneytis, hjá lögfræðingum þess, um hvort í ívilnunarsamningum við verksmiðjuna væru einhver úrræði til að grípa til aðgerða gagnvart verksmiðjunni nú þegar. Það sem vakti þó ekki síst athygli mína voru orð og ummæli forsvarsmanna bæjarfélagsins í Reykjanesbæ sem hvöttu okkur þingmenn til að skoða umhverfi þessara mála því að þegar ferlið væri einu sinni komið af stað, búin lóðaúthlutun í fortíðinni og það ferli komið af stað, hefðu bæjaryfirvöld enga aðkomu að því lengur um hvernig um þau mál færi, eftirlitsstofnanir sæju um eftirlit með starfsemi sem þar væri o.s.frv. Ég held að við hv. þingmenn ættum að kynna okkur betur þau ummæli sem ég hef hér illa og lauslega sagt frá, ummæli sveitarstjórnarmanna í Reykjanesbæ. Það er augljóst að þetta er mál sem gæti komið til okkar kasta og við gerðum vel að taka rækilega til í þessu lagaumhverfi. Fulltrúi íbúasamtaka bæjarins var ósköp skýr, hann vill að verksmiðjunni sé lokað og frekari uppbygging eigi sér ekki stað. 

Frú forseti. Ég lofa að hlaupa ekki úr húsi núna beint eftir þessa ræðu eins og ég gerði í gær. En það var nokkuð árangursríkur mótmælafundur sem við áttum fyrir utan velferðarráðuneytið. Við fengum að vísu ekki að hitta hæstv. ráðherra en aðstoðarmenn þeirra buðu okkur inn fyrir. Við vorum kannski 60–70 manns, hópur frá Hugarafli og tveir þingmenn. Við fengum þau svör að það ætti að gera allt sem í þeirra valdi stæði til að halda þessu úrræði gangandi. Það var ekki hægt að lofa neinum fjármunum en samtalið er alla vega hafið og við fylgjum þessu eftir. Til að fylgja þessu eftir mun ég ítreka ósk mína um að eiga fund með hæstv. heilbrigðisráðherra til að ræða þessi mál í víðara samhengi. Ég mun líka óska eftir sérstökum umræðum núna strax eftir páska um geðheilbrigðismál og ekki síst aðkomu félagasamtaka að þeim. Svo get ég greint frá því, frú forseti, ef þú ferð ekki með það mikið lengra, að vonandi í haust ætlum við að reyna að vera með stórt málþing þar sem við köllum saman fulltrúa fjölmargra samtaka, líknarsjóða og minningarsjóða og slíkra aðila sem brenna fyrir þessum málefnum og eru tilbúnir að starfa saman að því að hjálpa velferðarráðuneytinu og ríkisstjórninni að komast að þeim markmiðum sem þau hafa sett sér. Til þess þarf þarfagreiningu, það þarf að skýra nákvæmlega hvert hlutverk þessara samtaka á að vera ef þau eiga að fá opinbert fé. Ég fagna því að þetta samtal sé núna að eiga sér stað og leyfi mér að vera bjartsýnni en ég var í gær.

Frú forseti. Ég vek athygli á máli um keðjuábyrgð sem félagsmálaráðherra hefur kynnt í ríkisstjórninni. Við Vinstri græn höfum lagt fram þingsályktunartillögu sem lýtur að keðjuábyrgð, ábyrgð verktaka á undirverktökum. Í frumvarpi félagsmálaráðherra er eingöngu tekið á því að keðjuábyrgð nái til verklegra framkvæmda, erlendra undirverktaka og starfsmannaleigna. Það er ekki tekið á innlendum aðilum. Út af hverju? Þær umsagnir sem hafa komið um mál okkar Vinstri grænna um keðjuábyrgð lúta allar að því að setja lagaumgjörð um keðjuábyrgð, að það sé öflugasta vopnið til að koma í veg fyrir félagsleg undirboð, jafnvel mansal, tryggja að undirverktakar greiði opinber gjöld, það séu ekki svartar launagreiðslur o.s.frv. Eina neikvæða umsögnin um mál okkar Vinstri grænna var frá Samtökum atvinnulífsins. Þau töldu ekki rétt að lögbinda þetta, það væri hægt að mæta því öðruvísi. Það vekur athygli að núverandi hæstv. félagsmálaráðherra var framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins. Ætli sé eitthvert frjálst flæði þar á milli? Ég bara spyr. Það er mjög umhugsunarvert að ganga ekki alla leið þar sem þeir aðilar vinnumarkaðarins sem hafa verið að undirbúa þetta frumvarp vilja gera það. ASÍ gagnrýnir harðlega að ekki sé gengið lengra. Hvað er verið að hlífa mönnum? Þarna væri hægt að taka virkilega á þessu vandamáli í íslensku samfélagi og hagkerfi, ná inn tekjum fyrir ríkið og koma í veg fyrir félagsleg undirboð á vinnumarkaði sem eru óásættanleg.

Virðulegi forseti. Við hv. stjórnarandstöðuþingmenn notum oft þennan lið, störf þingsins, til að kvarta yfir störfum þingsins. Mig langar til að bregða aðeins út af vananum og tala um það sem vel fór í þessari viku í störfum þingsins. Mig langar sér í lagi að segja frá umræðu í hv. utanríkismálanefnd sem fór fram núna á þriðjudaginn þar sem við fengum loksins þá gesti sem minni hlutinn hafði beðið um fyrir þó nokkru síðan. Hv. formaður hafði með semingi samþykkt að eiga þessa umræðu með okkur. Umræðuefnið var þjóðernishyggja og þjóðernispopúlismi. Umræður sem áttu sér stað í nefndinni voru þess eðlis að þetta hefði að sjálfsögðu átt að vera opinn fundur svo fólk hefði getað fengið að heyra og sjá hvað fór fram. Þjóðernispopúlismi er nákvæmlega það sem er að skjóta rótum víðs vegar í Evrópu. Við sjáum svipuð „trend“ þegar kemur að Bandaríkjunum með tilkomu Donalds Trumps. Við sjáum svipaða hluti gerast í kjölfar Brexit. Það að skilja hvað þjóðernispopúlismi er og hvaða stóru línur það eru í pólitíkinni sem eru að myndast er rosalega mikilvægt fyrir nefndastörfin. Mér finnst við hafa gert allt of lítið af því að sækja okkur sérfræðiþekkingu, tala við stjórnmálafræðinga og sagnfræðinga en ekki bara verkfræðinga og skipulagsfræðinga og lögfræðinga þegar við á. Við þurfum að skilja stóra samhengið. Nefndir okkar þurfa að líka að vera miðstöðvar þekkingar og menntunar. Við eigum að deila þeirri menntun og þekkingu með öðrum. Að svo mæltu legg ég til að fundir fastanefndir Alþingis verði opnir.

Frú forseti. Nú er ár liðið frá stórtíðindum í íslenskum stjórnmálum. Af því tilefni langar mig að vitna í ályktun sem stjórn Pírata á Norðausturlandi sendi frá sér sunnudagskvöldið 3. apríl 2016, með leyfi forseta: „Kastljósþáttur dagsins sýnir fram á gífurlega spillingu íslenskra stjórnmálamanna, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Í ljós hefur komið að þeir sem talið hafa fólki trú um að þeir væru að vinna af heiðarleika og með hagsmuni almennings fyrir brjósti, hafa vísvitandi logið til um eigur sínar sem þeir földu í aflandsfélögum í erlendum gjaldmiðlum á sama tíma og þeir mærðu íslensku krónuna. Almenningur hér á landi á annað og betra skilið. Nauðsynlegt er að rjúfa þing og boða til nýrra kosninga þar sem fólk fær tækifæri til að láta siðspillta stjórnmálamenn taka pokann sinn og kjósa heiðarlegt fólk í þeirra stað. Að því loknu verða stjórnvöld og almenningur að taka á þessari meinsemd sem spillingin er.“ Nú er kosningum lokið, reyndar fyrir allnokkru. Endurnýjun á þingi var allnokkur og nú er komið að okkur sem hér erum að taka á þeirri meinsemd sem spillingin er. Gagnsæi er grundvöllur slíkrar baráttu. Í því samhengi langar mig að benda á að við Píratar höfum lagt fram tillögur um að hinar ýmsu skrár verði opnaðar og gerðar aðgengilegar almenningi að kostnaðarlausu; hlutafélagaskrá, ársreikningaskrá og svoleiðis lagað. Við viljum að reglum verði breytt á þann veg að hin svokallaða 10% regla verði afnumin þannig að allir eigendur bankanna og hluthafar í bönkunum neyðist til að koma fram í dagsljósið, sem er sérstaklega mikilvægt nú þegar sala á Arion banka stendur fyrir dyrum. Við viljum að sala bankanna verði rannsökuð með svipuðum hætti og gert var með sölu Búnaðarbankans, auk þess sem við leggjum til að fjárfestingarleið Seðlabankans verði rannsökuð. Frú forseti. Við þurfum að ræsta út.

Virðulegi forseti. Það er mér mikill heiður að standa hér og ávarpa þingheim í fyrsta sinn. Það er mér sérstaklega ánægjulegt að taka sæti á þingi sem fulltrúi yngri kynslóðarinnar og sem yngsti sitjandi fulltrúi hv. þings í dag er ég þakklátur fyrir það traust sem mér er sýnt. Þótt ég tilheyri yngri kynslóðinni langar mig að tileinka mín fyrst orð í þessum ræðustól þeim sem eldri eru. Málefni aldraðra eru jú málefni okkar allra sem höfum von um að eldast hér á landi og hefur mér oft fundist vanta að þeir sem yngri eru láti í sér heyra varðandi þau mál. Þær umbætur sem gerðar voru á almannatryggingakerfinu fyrir lok síðasta þings voru skref í rétta átt þar sem bótaflokkum var fækkað, grunnlífeyrir hækkaður og kerfið einfaldað ásamt auknum sveigjanleika við starfslok og hækkun lífeyristökualdurs. Sérstaklega mikilvægur liður í því kerfi er frítekjumark sem er stórt hagsmunamál. Það er mikilvægt að fólk geti bætt stöðu sína með atvinnutekjum eftir að lífeyristökualdri er náð án þess að þurfa að líða fyrir það með of mikilli skerðingu. Fagna ég því þeim áformum ríkisstjórnarinnar, sem koma fram í fyrirliggjandi fjármálaáætlun, um að hækka frítekjumarkið á umræddu tímabili. Í samfélagi sem horfir fram á öra fjölgun aldraðra þurfum við að haga hvötum kerfisins þannig að fólk sem er um það fært sjái hag sinn í því að afla tekna. Þetta er ekki einungis fjárhagslega ábatasamt heldur einnig spurning um sjálfstæði einstaklinga og samfélagslega virkni þeirra. Á sama tíma og ég gleðst yfir fyrirætlunum stjórnvalda hvet ég til þess að gengið verði enn lengra með batnandi efnahag og tekjuskerðingar lækkaðar að fyrirmynd annarra Norðurlandaþjóða. Við þurfum að standa vel að málum þessa hóps. Það er skylda okkar að tryggja að þeir sem hafa skilað góðu dagsverki og greitt til samfélagsins alla ævi geti lifað áhyggjulaust ævikvöld og einnig að við hvetjum til virkni þeirra sem starfsgetu hafa og kjósa að halda áfram að vinna. Ef við getum ekki tryggt það getum við ekki vænst þess að við byggjum hér samfélag þar sem komandi kynslóðir kjósa að eldast. 
            

Frú forseti. Í morgunútvarpinu í dag gat að heyra viðtal við Helgu Sif Friðjónsdóttir, doktor og sérfræðing í geðhjúkrun með áherslu á fíknisjúkdóma, en hún ræddi nauðsyn þess að setja á fót dagsetur fyrir fólk í vímuefnanotkun, en ekkert slíkt setur er starfandi hér á landi eftir að setri Hjálpræðishersins var lokað. Helga Sif vísaði í skýrslu á vegum starfshóps sem heilbrigðisráðherra skipaði til þess að skoða skaðsemi núverandi löggjafar á fólk sem notar vímuefni. Skaðaminnkun er orð sem heyrist allt of sjaldan hér á þingi og vil ég því gera hana að umtalsefni mínu í störfunum í dag. Samkvæmt áðurnefndri skýrslu heilbrigðisráðherra er skaðaminnkun byggð á viðurkenningu þess að fjöldi fólks víða um heim heldur áfram að nota vímuefni þrátt fyrir jafnvel ýtrustu viðleitni í samfélaginu til að fyrirbyggja upphaf eða áframhaldandi notkun vímuefna. Því er þörf fyrir valkosti fyrir fólk er neytir vímuefna sem hjálpar því að lágmarka hættu á skaða af áframhaldandi notkun. Því er nauðsynlegt að upplýsingar um skaðaminnkun, skaðaminnkandi þjónustu og önnur inngrip, séu til staðar í samfélaginu til að hjálpa við að halda fólki sem notar vímuefni heilbrigðu og öruggu. Frú forseti. Með hliðsjón af áherslum skýrslunnar og þessu áhugaverða viðtali í morgun vil ég vekja athygli á því að farsælt geti verið að setja á fót hér öruggt neyslurými, en með því er átt við stofur þar sem notendur geta neytt vímuefna á öruggan hátt undir eftirliti lækna án þess að hætta á handtöku. Aðgangur að öruggum neyslurýmum minnkar líkur á andláti af völdum ofskammta, bætir almenna heilsu vímuefnanotenda, bætir aðgengi þeirra að heilbrigðisþjónustu, minnkar smittíðni smitsjúkdóma og minnkar glæpi til fjármögnunar vímuefnaneyslu. Alls eru nú samtals 88 örugg neyslurými í heiminum, í Danmörku, Noregi, Þýskalandi, Spáni, Portúgal, Sviss, Lúxemborg, Kanada og Ástralíu. Með þessari ræðu vil ég hefja samtal um þetta viðurkennda skaðaminnkunarúrræði og lýsa yfir óþreyju minni gagnvart því að lítið hefur heyrst um að auka vægi skaðaminnkunar í íslenskri vímuefnastefnu frá því að skýrsla heilbrigðisráðherra kom út. Skaðaminnkun snýst um raunsæi, mannréttindi, mannvirðingu og heilsu fólks með fíknivanda. Ég hvet hv. þingmann 

Frú forseti. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom í ræðu sinni áðan inn á að í umhverfis- og samgöngunefnd hefði verið haldinn opinn fundur í morgun um málefni United Silicon. Þar komu fulltrúar ráðuneytisins, ásamt hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra, og Umhverfisstofnunar ásamt fulltrúum frá Reykjanesbæ. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður sagði, þetta var góður og gagnlegur fundur, upplýsandi, þar sem fram fóru málefnalegar umræður um aðdraganda þessarar starfsemi og þeirra mála sem hafa komið upp og svo hver staðan væri í dag. Það sem var kannski einstaklega ánægjulegt við þennan fund, ólíkt því sem hefur áður þekkst í þessari umræðu, er einmitt að hann var málefnalegur, menn voru lausir við stórar yfirlýsingar og héldu sig við staðreyndir máls og lög og reglur. Brýning mín til þingheims í þessu máli sem öðrum er að oftast er gáfulegra að sjá hvernig málið er vaxið áður en menn halda í þá vegferð að vera með stórar yfirlýsingar. Í þessu máli snýst það um að skoða af hálfu þingnefndarinnar hvað hafi farið úrskeiðis, hvað væri mögulegt í framkvæmd laganna og eftirliti sem er mögulega ábótavant af hálfu framkvæmdarvaldsins og hvað þarf að laga. Það er sérstaklega mál þingsins. Hvað er í löggjöf okkar um þessi málefni sem þarfnast mögulegrar skoðunar? Þetta eru allt mjög góð atriði. Það er líka sérstaklega áhugavert og gott að heyra að þingmenn Vinstri grænna eru tilbúnir að vera með í þeirri vegferð og ætla ekki að neita því að hlutur þeirra í þessu máli frá í ríkisstjórninni 2009–2013 er stór, m.a. sem snýr að Bakka og Helguvík. Ég fagna því að þeir séu með í þessari vegferð. 
            

Frú forseti. Síðastliðinn föstudag lagði ég fram frumvarp um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof. Lagabreytingin er þess efnis að í tilfellum andvana fæðingar munu báðir foreldrar barnsins fá greitt orlof óháð hjúskaparstöðu. Í lögum um fæðingarorlof liggur fyrir að þegar foreldrar sem ekki eru skráðir í sambúð eiga barn þarf að liggja fyrir samningur um sameiginlega forsjá eða umgengni til þess að foreldrið sem ekki fæðir barnið fái fæðingarorlofsrétt sinn. Þegar barn er fætt andvana er eðli málsins samkvæmt ómögulegt að ganga frá slíkum samningi. Þá er ómögulegt fyrir foreldrið sem ekki fæðir barnið að fá tíma til að syrgja og jafna sig á því mikla áfalli sem barnsmissir er. Er þetta réttlátt? Nei, þetta er ekki réttlátt. Hlutverk okkar hér á þessum vettvangi er m.a. að tryggja réttlæti og sanngirni fyrir fólkið í landinu. Hér eigum við að finna gloppurnar og vandamálin í lögum landsins og bæta úr fyrir hag heildarinnar. Ég tel þessi lög í núverandi mynd ýta undir skaðlegar hugmyndir karlmennskuímyndar. Það er skaðlegt fyrir karla í heild sinni að gera lítið úr tilfinningum sínum, upplifun af missi og andlegri líðan. Nú hafa undanfarin misseri átt sér stað afar mikilvægar umræður í samfélaginu um slæm áhrif þess að gefa körlum ekki svigrúm til að finna fyrir eðlilegum og mannlegum tilfinningum. Það kemur niður á heilbrigði þeirra og ýtir undir skaðlegar hugmyndir um karla og karlmennsku. Það er eindregin ósk mín að málið komist að á þessu þingi þannig að það dagi ekki uppi og þurfi að leggja fram öðru sinni. Þetta mál er hreinræktað jafnréttismál. Ég get ekki ímyndað mér að ríkisstjórn sem segist standa fyrir jafnrétti kynja muni ekki veita því brautargengi.

Frú forseti. Í morgun varð ég þess heiðurs aðnjótandi að stýra fundi sem bar heitið Raddir unga fólksins – er hlustað á skoðanir ungmenna? Þar var á ferðinni ungmennaráð Barnaheilla, umboðsmanns barna og UNICEF ásamt fulltrúa Ungmennafélags Íslands. Ég velti fyrir mér í framhaldinu þegar verið er að tala um ungmennaráð að við erum með starfandi ungmennaráð hjá ýmsum félagasamtökum og við erum með starfandi ungmennaráð hjá sveitarfélögum. Nú hefur því verið velt upp í hópnum talsmenn barna hér á Alþingi, að stofna ungmennaráð Alþingis. Það er nokkuð sem við ætlum að taka fyrir og skoða og ég vona að við berum gæfu til að finna flöt á því að ungmenni hafi hér aðgang að ákvarðanatöku. Við erum að velta fyrir okkur: Geta ungir haft völd? Hvaða eiginleika þarf til að hafa völd í samfélaginu? Það eru uppi staðalímyndir, bæði hjá okkur eldra fólkinu og líka unga fólkinu. Geta ungir t.d. aukið þekkingu eldra fólks í pólitík eða veldur aldurstengd valdauppbygging kerfisbundinni mismunun, t.d. ef við horfum til þess hvernig strúktúrinn er í skóla, á milli ungra nemenda og eldri nemenda? Er það ekki okkar að veita upplýsingar, vera ráðgefandi og þiggja ráð og ábendingar með því að bjóða öðrum til viðræðna við okkur, t.d. á þingi, gefa þeim val um það að taka þátt? Lýðræðisfræðsla snýst ekki um að skipta upp í lið, börn og fullorðnir, heldur að allir séu tilbúnir að taka þátt í lýðræðislegu samfélagi, hver á sínum forsendum. Kosningaþátttaka var eitt af því sem var rætt í morgun og hugnast öllum þeim sem tóku til máls að færa kosningaaldur niður í 16 ár. Því skora ég á þingheim að taka vel í tillögu okkar Vinstri grænna um það mál en við höfum lagt til að byrjað verði á því að 16 ára ungmenni fái að kjósa til sveitarstjórna vegna þess að það krefst ekki breytingar á stjórnarskrá. Með því getum við sýnt í verki að við viljum fá álit þeirra á málefnum sem skipta ekki bara þau máli heldur okkur öll. Svo vil ég minna á að um helgina verður haldin ráðstefna ungmennaráðs UMFÍ þar sem umfjöllun verður um lýðræðið og það að ungt fólk er leiðtogar nútímans, ekki bara framtíðarinnar. 
            

Frú forseti. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir vék heldur óvirðulega að mér, að mér fannst, lét að því liggja að ég væri hér í nafni einhverra annarra en sjálfs mín og minnar samvisku. Það þykir mér afskaplega leiðinlegt að hlýða á. Mér þætti reyndar afskaplega vænt um að við temdum okkur hér að fara í málefnið en ekki manninn. Málefnið er nefnilega gott, um keðjuábyrgð fyrirtækja, um baráttuna gegn félagslegum undirboðum á vinnumarkaði og að tryggja að öll fyrirtæki starfi hér við jöfn samkeppnisskilyrði og að allir launþegar, sama hvar þeir starfa, búi við sambærilegan rétt. Þar er ég ákaflega stoltur af því að flytja þetta mál um útlenda starfsmenn, sem snýr sérstaklega að keðjuábyrgð. Mér þykja það mikil tímamót að hér séu verkalýðshreyfing og atvinnurekendur að ná saman um það hvernig að þessu skuli staðið. Málið er vissulega ekki einfalt, það er að mörgu að hyggja, en þarna held ég að náðst hafi mjög farsæl lausn sem er þá lagt af stað með í tilraunaskyni í ákveðnum geirum og verður vonandi hægt að útfæra á fleiri atvinnugreinar eftir því sem fram líður og við fáum reynslu á þetta mál. Ég fagna því vissulega að málið komi fram. Hv. þingmanni þykir málið kannski bera þess vott að það komi úr þessari átt og finnst það súrt, en það verða aðrir að eiga við sig. Mér þótti leitt að ýjað væri að því að ég væri að þessu á einhverjum annarlegum forsendum. Það þykir mér ekki fallegur málflutningur á þingi. 
            

Frú forseti. Ég mæli fyrir fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022. Áætlun með þessu sniði er nú lögð fram í annað skipti á grundvelli laga um opinber fjármál. Áætlunin er upp á 370 blaðsíður og því af mörgu að taka. Hún gerir ráð fyrir uppbyggingu innviða, sókn í velferðarmálum, einfaldara skattkerfi og hraðri niðurgreiðslu skulda ríkisins. Með öðrum orðum: Ábyrg hagstjórn sem miðar að aukinni velsæld, stöðugra gengi og lægri vaxtastigi. Með áætluninni má segja að sú stefna sem fram kom í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar raungerist í tölum. Útgjöld til heilbrigðismála aukast um meira en 20% á tímabilinu og útgjöld til annarra velferðarmála um 13%. Nýtt þjóðarsjúkrahús rís á næstu árum, greiðsluþátttökukerfi sjúklinga verður endurbætt og notendastýrð persónuleg aðstoð lögfest. Greiðslur í fæðingarorlofi verða rýmkaðar. Útgjöld til samgöngumála eru aukin um nærri 23 milljarða kr. frá fyrri fjármálaáætlun. Listinn er langur yfir mikilvæg mál sem fá pláss í áætluninni, hvar sem drepið er niður. Fyrst aðeins um formið. Áætlunin felur í sér ítarlega útfærslu á markmiðum fjármálastefnu og á stefnumörkun um þróun tekna og gjalda opinberra aðila. Samkvæmt lögunum skal leggja stefnuna til grundvallar við gerð frumvarps til fjárlaga og fjárhagsáætlana sveitarfélaga fyrir komandi fjárlagaár. Fjármálastefnan, sem liggur til grundvallar þessari áætlun, hefur verið til umfjöllunar hér í þinginu síðustu vikur. Gagnlegar umsagnir bárust um fjármálastefnuna, auk þess sem fjármálaráð fjallaði ítarlega um hana í greinargerð. Fjármálastefna og fjármálaáætlun taka til ríkis, sveitarfélaga og fyrirtækja hins opinbera. Þótt ríkisreksturinn sé mun umfangsmeiri rekstur en sveitarfélaganna er það sameiginleg ábyrgð ríkisins og sveitarfélaga að tryggja að ákvarðanir séu í samræmi við markmið hagstjórnar. Virðulegi forseti. Hagstjórnarmarkmið ríkisstjórnarinnar má draga saman í fjögur meginatriði: Í fyrsta lagi aðhald í ríkisrekstri, einkum á fyrri hluta áætlunartímans. Þetta á sér stoð í fjármálastefnunni sem gerir ráð fyrir afgangi hins opinbera sem nemur 1,6% af vergri landsframleiðslu árin 2018 og 2019, en síðan dragi úr aðhaldinu samhliða því sem dregur úr þenslu. Í öðru lagi þarf að stuðla að stöðugleika og sátt á vinnumarkaði þannig að launastefna verði í samræmi við þol ríkisins og atvinnulífs. Í þriðja lagi þarf að sporna við þeirri miklu gengisstyrkingu sem gerbreytt hefur rekstrargrundvelli útflutningsgreina. Þar ber sérstaklega að líta til vel ígrundaðra langtímaaðgerða frekar en skammtímalausna. Í fjórða lagi þarf að tryggja og efla þjónustu og innviði. Til þess þarf atvinnulífið að vera kröftugt og rekstur ríkisins stöndugur. Fjármálaáætlunin er byggð á þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá því í febrúar 2017. Hagvöxtur í fyrra reyndist meiri en spár höfðu gert ráð fyrir, þ.e. 7,2%. Þjóðhagsspá gerir ráð fyrir 4,3% hagvexti í ár og að hann verði svo minni. Gangi spáin eftir verður þetta eitt lengsta samfellda hagvaxtarskeið Íslandssögunnar. Ástæður fyrir hagfelldri efnahagsþróun eru ýmsar. Á sama tíma og ferðaþjónustan hefur vaxið hratt hafa ytri skilyrði þjóðarbúsins verið hagstæð. Skuldir heimilanna hafa minnkað, atvinnuleysi er lítið og verðbólga hefur verið undir verðbólgumarkmiði Seðlabanka Íslands um nokkurt skeið. Þótt efnahagshorfur til næstu ára séu að ýmsu leyti hagfelldar eru blikur á lofti, m.a. aukin spenna á vinnu- og húsnæðismarkaði, einkum á höfuðborgarsvæðinu, ört vaxandi ferðaþjónusta og hækkandi gengi krónunnar. Allar útflutningsgreinar hafa fundið fyrir tekjutapi í kjölfar styrkingar krónunnar. Ekkert ríki í Evrópusambandinu ber hærri vaxtagjöld en Ísland sem hlutfall af tekjum hins opinbera, en um 10% af tekjum ríkissjóðs er varið í greiðslu vaxtagjalda. Niðurgreiðsla skulda er því lykilforsenda þess að hægt sé að mynda rými til að auka útgjöld eða lækka skatta. Allar einskiptistekjur skulu fara til niðurgreiðslu skulda í stað þess að stofnað verði til varanlegra útgjalda á grunni þeirra. Þetta er í samræmi við álitsgerð fjármálaráðs. Háir vextir á Íslandi, samanborið við nágrannaþjóðirnar, setja uppbyggingu í atvinnulífinu hömlur, auka húsnæðiskostnað einstaklinga og gera samanlögð vaxtagjöld ríkissjóðs og sveitarfélaga þau hæstu í Evrópu. Stjórnvöld sem virða sjálfstæði seðlabanka til ákvörðunar stýrivaxta hafa það eina ráð að búa svo um hnúta með hagstjórn sinni að umhverfi og aðstæður skapist til lækkunar vaxta. Stærsti einstaki liðurinn í því er að beita aðhaldi í rekstri svo að peningastefnan þurfi ekki ein að vega á móti spennu í hagkerfinu. Seðlabanki getur þá haft vexti lægri en ella til hagsbóta fyrir heimili og fyrirtæki. Þrír kraftar kalla á aðhald; efnahagsleg þensla, gengisstyrking og þung vaxtabyrði, og valda því að fjármálastefnan sem lögð var fyrir Alþingi fyrr á árinu gerir ráð fyrir töluvert meiri afgangi af ríkisfjármálum en stefnan sem samþykkt var síðastliðið sumar, eða 1,6% af vergri landsframleiðslu í stað 1,0%. Samkvæmt lögum um opinber fjármál ber stjórnvöldum að setja sér skuldamarkmið. Í fjármálastefnu sem sett var fram í janúar sl. er gert ráð fyrir að heildarskuldir hins opinbera verði komnar undir 30% af vergri landsframleiðslu í lok árs 2019 og að þær verði ekki hærri en 26% af vergri landsframleiðslu í lok árs 2022 og uppfyllir áætlunin þá skuldareglu laga um opinber fjármál. Víkjum nú að afkomu ríkissjóðs og stefnumiðum ríkisfjármálaáætlunar. Þenslan í hagkerfinu er nú orðin meiri en fyrir ári. Afkomumarkmið svarar til þess að afgangur á ríkisrekstrinum verði um 40 milljarðar kr. að jafnaði á ári eða sem nemur um 200 milljörðum kr. í uppsafnaðan afgang yfir tímabilið. Í fyrri fjármálaáætlun var viðmiðið um 25 milljarða kr. afgangur. Flestir umsagnaraðilar um fjármálastefnuna sögðu að aðhaldið mætti ekki minna vera á tímabili áætlunarinnar. Í fjármálaáætluninni eru settar fram tillögur um heildstæðar breytingar á virðisaukaskattskerfinu og afnám ívilnana sem gistiþjónusta og ýmsar tegundir ferðaþjónustu hafa haft. Virðisaukaskattur á þessa þjónustu færist í almennt þrep frá miðju ári 2018. Greinin hefur því 15 mánuði til að laga sig að þeirri breytingu, frá kynningu til gildistöku. Greiningarvinna sem fór fram samhliða þessari breytingu bendir til þess að hún muni hægja á vexti í greininni en ekki stöðva hann, grein sem hefur vaxið hraðar en innviðauppbygging ræður við. Á grundvelli þess svigrúms sem hlýst af slíkri skattkerfisbreytingu í ferðaþjónustunni er í kjölfarið stefnt að því að almennt þrep virðisaukaskatts geti lækkað úr 24,0% í 22,5% og bilið milli lægra þreps og almenns þreps minnki því sem þessu nemur. Í þessu felst mikil kjarabót fyrir neytendur og dregur úr þörf fyrir almennar kauphækkanir. Samtímis verður litið til þess að lækka tryggingagjald á síðara hluta kjörtímabilsins eftir því sem svigrúm verður til sem kemur sér vel fyrir launþega og atvinnulíf. Koma þarf á samræmdu kerfi grænna skatta sem fela í sér eðlilegar álögur á mengandi starfsemi og skapa jafnframt hvata til samdráttar í losun og til annarra mótvægisaðgerða. Útfærsla á því krefst góðs undirbúnings og fyrsta skrefið er stigið með hækkun kolefnisgjalds. Virðulegi forseti. Sá þáttur áætlunarinnar sem flestir hafa áhuga á er rammaútgjöldin. Þar er heildarútgjöldum deilt niður á málefnasviðin 34 fyrir næstu fimm ár. Frekari forgangsröðun og ákvarðanataka ráðuneyta um skiptingu fjárheimilda í málaflokka birtist í fjárlagafrumvarpi næstkomandi haust. Gert er ráð fyrir að vaxtagjöld ríkissjóðs verði um 78 milljarðar kr. árið 2018 en verði orðin 11 milljörðum lægri við lok tímabilsins. Gangi það eftir munu vaxtagjöldin fara úr 2,8% af landsframleiðslu niður í 2,0% á árinu 2022. Útgjaldastig ríkisins, svonefnd frumgjöld, mun haldast nær óbreytt yfir tímabilið. Reiknað er með vexti í helstu rekstrarmálaflokkum ríkisins, stjórnsýslu- og eftirlitsstofnana, löggæslu- og öryggisstofnana, menntastofnana og heilbrigðisstofnana. Innifalið í útgjaldarömmunum eru jafnframt áætlanir um að mæta útgjaldaliðum þar sem fyrirsjáanleg eru veruleg umframútgjöld á yfirstandandi ári í rekstri sjúkratrygginga, almannatrygginga og vegna hælisleitendamála. Ríflega 8 milljarðar á ári fara samtals í þennan útgjaldaauka. Í áætlunina er innbyggt almennt 2% aðhaldsmarkmið fyrir árið 2018. Lægri aðhaldskrafa er sett á sjúkrahús og öldrunarstofnanir, 0,5%, auk þess sem engin aðhaldskrafa er gerð á atvinnuleysis- og almannatryggingar. Á síðari árum áætlunarinnar er gert ráð fyrir að almenna aðhaldskrafan verði 1,5% í stað 2,0% en að aðrar forsendur verði óbreyttar. Þá gerir áætlunin enn fremur ráð fyrir ríflegu útgjalda- og fjárfestingarsvigrúmi yfir tímabilið sem skiptist niður á málefnasviðin með ákveðinni forgangsröðun. Þetta svigrúm er með öðrum orðum peningur sem búið er að ákveða að eyða en ekki ákveðið í hvað á að fara. Svigrúmið eykst eftir því sem á áætlunina líður. Forgangsmál stjórnvalda í áætluninni eru aukin framlög til heilbrigðismála. Þau málefnasvið sem falla undir heilbrigðismál eru stærsti einstaki útgjaldaliðurinn í ríkisrekstrinum og nema rammasett útgjöld þeirra málefnasviða samtals 188 milljörðum kr. á þessu ári. Í áætluninni er gert ráð fyrir að framlög til heilbrigðismála verði aukin í skrefum um ríflega 42 milljarða kr. uppsafnað árið 2022 og verði þá orðin um 230 milljarðar kr. Þetta svarar til þess að framlögin verði aukin um rúmlega 22% að raunvirði yfir tímabilið. Helstu verkefni á sviði heilbrigðismála eru nýr Landspítali, áfram verður unnið að styttingu biðlista og hjúkrunarrýmum fjölgað. Nýtt greiðsluþátttökukerfi tekur gildi og stefnt er að lækkun greiðsluþátttöku sjúklinga á tímabilinu. Tekið verður á geðsjúkdómum með fjölþættum aðgerðum um land allt og sálfræðiþjónusta aukin í skólum. Auk verkefna á sviði heilbrigðismála rúmast fjöldamörg önnur verkefni innan fjármálaáætlunarinnar, þeirra á meðal verkefni sem snúa að helstu áherslumálum ríkisstjórnarinnar. Þar má nefna kaup á þremur þyrlum fyrir Landhelgisgæsluna, jafnframt því sem Dýrafjarðargöng og nýr Herjólfur verða tekin í notkun á tímabilinu. Verkefninu Ísland ljóstengt lýkur á kjörtímabilinu. Útgjöld til háskólastigsins verða aukin til að auka gæði og standast alþjóðlegan samanburð. Innviðir ferðaþjónustunnar verða styrktir á ferðamannastöðum og í samgöngukerfinu. Hámarksgreiðslur til foreldra í fæðingarorlofi verða hækkaðar. Frítekjumark vegna atvinnutekna eldri borgara verður hækkað. Stuðningur við öryrkja verður endurskoðaður, meðalgreiðslur hækkaðar og aðstoð við atvinnuleit aukin. Stofnframlög til byggingar almennra leiguíbúða munu mæta vaxandi húsnæðisþörf. Notendastýrð persónuleg aðstoð verður lögfest. Úrræði til fyrstu húsnæðiskaupa verða styrkt. Tekið verður á móti auknum fjölda kvótaflóttamanna. Tekið verður á loftslagsmálum með heildstæðum hætti. Rannsóknir og aðgerðir til úrbóta verða tvinnuð inn í mörg málefnasvið. Fjármálaáætlunin sýnir þá forgangsröðun sem ríkisstjórnin hefur. Stærstu útgjaldaliðirnir eru heilbrigðis- og velferðarmál. Áfram verður haldið á þeirri braut að styrkja þessi svið. Meginatriði er þó að þeir 700–800 milljarðar sem ríkið ver til rekstrar á ári hverju nýtist sem best. Fjármálaáætlunin setur því fram ítarleg markmið, aðgerðir og reynt er að setja sem flest mælanleg markmið. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að auka framleiðni hjá hinu opinbera til að mæta breytingum í samfélaginu, svo sem breyttri aldurssamsetningu þjóðarinnar, þörfum vinnumarkaðarins og til að bregðast við breyttum kröfum um veitingu opinberrar þjónustu. Markmiðið er að þegnarnir fái sem mesta og besta þjónustu fyrir sem minnstan kostnað fyrir skattgreiðendur. Virðulegi forseti. Þótt áætlunin fjalli um marga þætti ríkisrekstrarins falla margir mikilvægir þættir í rekstri utan hennar, t.d. endurskoðun peningastefnunnar, opnun bókhalds, jafnlaunavottun og umbætur í landbúnaði og sjávarútvegi. Þá er að hefjast vinna sáttanefndar við að endurskoða gjaldtöku í sjávarútvegi sem mun hafa áhrif á fjármálaáætlanir framtíðarinnar. Í þessari áætlun er fetað einstigi milli aðhalds og eðlilegrar útgjaldaaukningar. Í samræmi við markmið ríkisstjórnarinnar er forgangsraðað í þágu heilbrigðis- og velferðarmála á sama tíma og skólastarf er eflt og 20–25 milljörðum kr. til viðbótar er varið í samgöngumál miðað við síðustu fjármálaáætlun. Áætlunin er metnaðarfull á öllum sviðum, byggir upp til framtíðar á sama tíma og skuldir eru greiddar niður. Þannig skilum við af okkur búi sem léttir róðurinn á komandi áratugum. Það er bjart fram undan á Íslandi þegar skynsamlega er að málum staðið. Leiðarljós ríkisstjórnarinnar, jafnvægi og framsýni, bera þessu vitni og um það fjallar þessi fjármálaáætlun sem ríkisstjórnin leggur nú fram með stolti. Ég hlakka til þeirrar umræðu sem fram undan er í þingsal og nefndum þingsins.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsögu hans. Hann segir að það sé bjart fram undan í nánast öllum málaflokkum en nú þegar hefur til að mynda rektor eins háskóla stigið fram og bent á og lýst yfir vonbrigðum sínum með þau framlög sem boðuð eru til háskólastigsins í þessari áætlun. Það liggur fyrir að verulegur hluti þeirrar aukningar sem er boðuð til háskólastigsins er ætlaður í stofnkostnað, þ.e. uppbyggingu Húss íslenskra fræða sem því miður hefur dregist allt of lengi og var tafin óheyrilega af síðustu ríkisstjórn af einhverjum orsökum. Það er mjög gott mál að eigi að byggja það. En það sýnir okkur að framlögin renna ekki nema að litlu leyti til háskólastarfsins sjálfs. Ef við lesum í gegnum áætlunina virðist aðalmarkmiðið að fækka nemendum á háskólastigi þannig að hægt sé að segja að framlög á hvern nemenda aukist. Þeirri áherslu hafa rektorar í háskólum í landinu og háskólafólk áður mótmælt, þ.e. að ætlunin sé að fækka þeim sem stunda háskólanám fremur en að byggja upp öflugt háskólanám og auka framlögin sem eru, ef við skoðum þau á hvern nemanda, helmingi lægri hér en annars staðar á Norðurlöndum og umtalsvert fyrir neðan meðaltal OECD. Þetta er umhugsunarefni í ljósi þess að Vísinda- og tækniráð hefur samþykkt stefnumótun um að þessi framlög eigi að fara upp. Við eigum að ná meðaltali OECD og meðaltali Norðurlanda. Gert var ráð fyrir að það gerðist árið 2020. Við erum algerlega fjarri því í þessari áætlun. Í ljósi þess að Vísinda- og tækniráð er nú fyrst og fremst skipað ráðherrum ríkisstjórnarinnar hverju sinni skilur maður hreinlega ekki hvernig hægt er að samþykkja slíka stefnumótun á þeim vettvangi en leggja svo fram þessa áætlun. Mig langar að biðja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að útskýra þetta fyrir okkur. Telur hann þetta viðunandi framtíðarsýn, að fækka nemendum í háskólanámi og færa þannig framlögin upp? Telur hann virkilega að þetta sé til raunverulegrar eflingar háskólastigsins?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvar hennar. Hér er verið að hækka framlög til háskólans umfram það sem áður hafði verið gert. Það er auðvitað svo að lengi má gott bæta. Hægt er að gera það með tvennum hætti, annars vegar bæta í framlögin og svo er hægt að skipuleggja námið öðruvísi og hvort tveggja verður gert. Það er það sem þeir sem reka háskólann hverju sinni eru sífellt að velta fyrir sér, hvernig þeir veita sem besta og markvissasta menntun fyrir þau framlög sem ríkið úthlutar á hverjum tíma. Það er vissulega svo að eftir hrun var mikil áhersla lögð á að bæta mönnum lífsgæði og kannski líka framtíðarhorfur með því að fjölga háskólanemum mikið. Ég held að það hafi verið góð og skynsamleg stefna. Nú eru hins vegar aðrar aðstæður. Það er meiri atvinna og má búast við að þar með sé minni eftirspurn hlutfallslega eftir háskólanámi. Þarna kom umframeftirspurn hjá fólki sem ekki hafði vinnu og vildi þá nýta tímann til að bæta þekkingu sína og aðstöðu á vinnumarkaði. Það sem við erum að gera er að bæta við framlögum á nemanda. Það er í sjálfu sér engin óheilbrigð fækkun nemenda eða niðurskurður sem þessi fjármálaáætlun gerir ráð fyrir.

Frú forseti. Ég lýsi áhyggjum af þessum svörum hæstv. ráðherra, sérstaklega í ljósi þess að ég sagði áðan að mér sýndist allt að helmingur af auknum framlögum renna í stofnkostnað, þ.e. Hús íslenskra fræða, en ekki til þess að bæta menntun í landinu. Háskólarnir hafa verið undirfjármagnaðir lengi. Það er orðið brýnt að gera eitthvað í því. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að öðru máli. Hér samþykkti Alþingi Íslendinga ályktun um að fagna 100 ára afmæli fullveldisins. Meðal þess sem Alþingi Íslendinga samþykkti einróma, en fullveldið á afmæli 2018, var að gert yrði ráð fyrir náttúruminjasafni í næstu framlögðu fjármálaáætlun. Nú langar mig að spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvar nákvæmlega ég finni náttúruminjasafnið í fjármálaáætluninni. Ég hef nefnilega enn ekki fundið það. Ég sé það ekki inni í kaflanum um menningarmál og vart getur náttúruminjasafnið verið inni í kaflanum um háskólamál. Hæstv. fjármálaráðherra, hvar er náttúruminjasafnið sem Alþingi er búið að samþykkja? 

Frú forseti. Ég verð að játa fyrir hv. þingmanni og þingheimi öllum að ég veit ekki hvar safn þetta er. Þetta byggir á tillögum frá ráðuneytunum og ég reikna með að það sé rétt hjá hv. þingmanni að þetta muni heyra undir menntamálaráðuneytið. Ég verð því eiginlega að vísa fyrirspurninni á menntamálaráðherra í þessu og þykir afar leitt að geta ekki svarað spurningunni. Ég bara hef ekki svarið.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna sem ég hlustaði á agndofa. Ég velti fyrir mér: Getur verið að hæstv. ráðherra sé að lýsa sömu fjármálaáætlun og ég hef verið að lesa undanfarna daga? Í mínum huga er himinn og haf á milli þess sem stendur í stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar og þess sem stendur í stefnuskrá og á síðu Viðreisnar sem hæstv. ráðherra veitir forystu. Telur hæstv. ráðherra það vera í takti við kosningaloforð, yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar og stefnu Viðreisnar að setja aðeins 338 millj. kr. í sjúkrahúsþjónustu á milli áranna 2017 og 2018 og að stærsti hluti viðbótar við sjúkrahúsþjónustu fari í byggingu nýs Landspítala? Ég fagna því að það eigi að byggja nýjan Landspítala, en á að skera niður þjónustuna á meðan við bíðum eftir byggingunni? Þegar horft er á fjölgun hjúkrunarrýma er sú fjölgun sem gert er ráð fyrir einungis helmingur af áætlaðri viðbótarþörf fyrir ný hjúkrunarrými fram til ársins 2020. Það stendur hreinlega í textanum að verið sé að skjóta vandanum vegna öldrunar þjóðarinnar til næstu ríkisstjórnar, skjóta málunum inn í framtíðina. Er þetta framtíðarsýnin sem hæstv. ráðherra telur að rími vel við kosningaloforðin, stefnu Viðreisnar og yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar?

Frú forseti. Ég tel það undarlegan reikning að viðbót upp á á fjórða hundrað milljónir króna sé talin niðurskurður. Það er öðruvísi útreikningur en ég er vanur. Auðvitað skiptir geysilega miklu máli fyrir framtíð og uppbyggingu heilbrigðisþjónustu á Íslandi að hér er verið að fjármagna og byggja þjóðarsjúkrahús og það á að vera langt komið á þessu áætlunartímabili. Kannski er mesta framfaramálið sem við getum séð fyrir okkur í heilbrigðisþjónustunni að við fáum nútímalegt sjúkrahús, förum úr húsi sem er orðið - ég hygg að allir hv. þingmenn séu sammála um það - algjörlega óboðlegt, sem heldur nánast hvorki vatni né vindum. Menn eiga í miklum vandræðum. Ég verð að vísa því algjörlega á bug að það sé lítið eða ómerkilegt framlag að byggja nýtt þjóðarsjúkrahús fyrir tugi milljarða króna. Það er mjög mikilvægt að við forgangsröðum í þágu þess að við getum byggt upp nýtt og glæsilegt hátæknisjúkrahús á árunum 2018–2023. Við erum að bæta við á öllum sviðum. Það er vissulega rétt að hér var lengi vel af ýmsum ástæðum ekki hægt að byggja upp og jafnvel skorið niður í sjúkrahúsþjónustu. Það var t.d. gert markvisst á árunum 2009–2013 af ástæðum sem við þekkjum öll en nú er verið að byggja upp aftur og ég held að við eigum að fagna því sameiginlega. Við færumst alltaf nær og nær settum markmiðum. Við áttum okkur á því í Viðreisn að þar tekur maður eitt skref í einu.

Frú forseti. Nú er ég hrædd um að hæstv. ráðherra hafi alls ekkert hlustað á mig þegar ég beindi til hans spurningum. Ég fagnaði því sérstaklega að hér ætti að byggja háskólasjúkrahús. Við höfum beðið eftir því lengi og ég fagna þessu skrefi. En hvað eiga sjúklingar að gera á meðan? Eiga þeir að halda í sér? Hæstv. ráðherra segir að það sé undarlegur reikningur að 338 millj. kr. aukning sé niðurskurður. En þegar fjölgun sjúklinga er metin upp á 1,7–2% á ári er þetta niðurskurður því að 338 millj. kr. til allrar sjúkrahúsþjónustu í landinu er upp á sirka 0,4%. Það er augljóst. Meðan ríkisstjórnin talar um og slær um sig með að hér sé mikil aukning í heilbrigðisþjónustunni er boðaður niðurskurður á sjúkrahúsum landsins.

Frú forseti. Það er alveg sama hvað það er sagt oft, viðbót er ekki niðurskurður. Þannig er það bara. Ég get eiginlega ekki sagt það í lengra máli en síðast. Ég vil hins vegar nota tækifærið af því að ég hef fengið viðbótarupplýsingar vegna andsvars við hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur og bæta við: Í áætluninni er gert ráð fyrir um 200 millj. kr. framlagi til náttúrufræðisafns næstu tvö ár og síðan hærra framlagi á síðari hluta áætlunarinnar samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fæ hér.

Virðulegi forseti. Það er vissulega áhugavert að skoða þessa fjármálaáætlun. Í henni er gert ráð fyrir ákveðnum hagvexti samkvæmt þjóðhagsspá en þar er einnig gert ráð fyrir verðbólgu. Á árinu 2018 á að vera 3% hagvöxtur og 3,2% verðbólga. Verðbólgan étur í rauninni upp hagvöxtinn. Árið 2022 á að vera 2,6% hagvöxtur og 2,5% verðbólga, hún étur í rauninni upp hagvöxtinn líka. Samhliða þessu er munurinn á framlögum til háskólastigsins 2017 og 2022 6,7%, þ.e. framlög til háskólastigsins 2022 eru 6,7% hærri en fjárlög 2017. Miðað við hagvöxt og verðbólgu er erfitt að sjá hvernig þetta teljast umtalsverð fjárframlög til háskólastigsins. Snúum okkur að heilbrigðismálum, hagvöxturinn er 19,4% eða eitthvað svoleiðis í heildina og þá eiga framlög til heilbrigðismála að aukast um 22,4% til málefnasviða sjúkrahúsþjónustu, heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu og og lyfja og lækningavara. Ef lyf og lækningavörur eru tekin út fyrir sviga þar eru framlög til heilbrigðismála jafn há og hagvöxturinn og þá á eftir að taka tillit til verðbólgunnar. Ég get ekki séð hvernig þetta eru rosaleg aukin framlög til heilbrigðismála. Þetta fylgir þeirri þróun sem við horfum fram á. Til að ná þessum markmiðum hérna verður samkvæmt fjármálaáætluninni að skera niður á mörgum öðrum málefnasviðum.

Frú forseti. Þetta andsvar hv. þingmanns byggir kannski aðeins á misskilningi. Fjárhæðirnar þarna eru á föstu verðlagi og hagvöxtur byggir ekki á verðbólgu heldur er það vöxtur á föstu verðlagi. Þarna er um raunvöxt að ræða þrátt fyrir að líklega verði verðbólga líka, ég held að við getum verið nokkuð sammála um það þótt það sé reyndar ekki alveg víst vegna þess að ef við horfum fram hjá hækkun á húsnæðisverði undanfarna 12 mánuði hefur verið verðhjöðnun á Íslandi upp á 1,5%. Það er reyndar hugsanlegt að ekki verði um það að ræða en við gerum engu að síður ráð fyrir því. Þarna eru grunnforsendur raunverulegur hagvöxtur sem byrjar upp á rúmlega 4% og dansar svo í kringum 3% seinni partinn og minnkar, verður 2,7–2,8% í lok tímabilsins. Hann er þá farinn að laga sig að meðaltalshagvexti yfir langt tímabil. Það verður að segjast alveg eins og er, eins og einn hv. þingmaður benti hér á, að áætlun til langs tíma verður auðvitað aldrei mjög nákvæm en við reynum að draga úr svona sveiflum með því að horfa á fast verðlag og ákveðnar forsendur þar sem við horfum á meðaltalshagvöxt þegar lengra dregur frá nútímanum.

Virðulegi forseti. Horfum þá fram hjá verðbólgunni aðeins og skoðum raunvöxtinn. Í mun á 2017 og 2022 er 12,1% hækkun á raunútgjöldum. Hagvöxtur þar inni sem á að kosta þennan aukna vöxt er mun hærri. Í rauninni er uppsafnaður hagvöxtur og ákveðinn niðurskurður í þessari fjármálaáætlun. Hagvöxturinn er langt umfram þau 6,7% sem fara aukalega í háskólastigið. Með tilliti til þess hagvaxtar sem við horfum á og þeirrar þróunar sem við horfum á í efnahagsmálum fer mun minna til háskólastigsins en að jafnaði sem hagvöxturinn segir til um. Fjármálaáætlunin segir tvímælalaust til um forgangsröðun ríkisstjórnarinnar og 

Frú forseti. Það er rétt að við erum þarna að reyna að fylgja hagvexti nokkurn veginn. Ég átti um þetta viðræður við fulltrúa frá OECD fyrir viku. Eins og sumir aðrir sem hafa gefið umsögn um fjármálastefnuna sem þá var ein komin fram taldi hann að við færum kannski fullglannalega með því að elta hagvöxtinn vegna þess að útgjöld á hvern einstakling væru að hækka. Fólksfjölgun hér á landi er í kringum 1% á ári og við förum töluvert fram úr því. Hann lýsti þeirri skoðun sinni að til langframa ættu útgjöld að vera í samræmi við fólksfjölgun. Ég sagði hins vegar að af ýmsum ástæðum hefðum við dregist aftur úr og væri eðlilegt að hér á landi væri aukningin meiri, a.m.k. til skemmri tíma, þangað til við næðum okkur upp úr kreppunni.

Frú forseti. Við ræðum fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 sem lengi hefur verið beðið eftir, er óhætt að segja. Við þingmenn stjórnarandstöðunnar höfum alla vega beðið og rætt um það að miðað við stefnuna sé ekki von á góðu. Því miður hefur það orðið raunin. Stefnan staðfestir það sem við Vinstri græn og fleiri höfum haldið fram í umræðunum, þ.e. að sú sókn í innviðauppbyggingu sem boðuð var af hálfu Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar fyrir kosningar sé hér fyrir borð borin. Fjálglega er talað um sókn í velferðarmálum og að bjart sé fram undan eins og hæstv. ráðherra sagði, jafnvægi og framsýni séu það sem áætlunin beri í skauti sér. Ríkisstjórnin ætlar að herða verulega á aðhaldskröfunni, bæði til ráðuneyta og ríkisstofnana. Aðhaldsmarkmiðið verður almennt 2% á næsta ári og tekur til fleiri málefnasviða en lagt var upp með í fjármálaáætlun Bjarna Benediktssonar; 2% veltutengt aðhald á næsta ári og eru það eingöngu heilbrigðis- og öldrunarstofnanir sem búa við 0,5% aðhaldskröfu. Þessi 2% aðhaldskrafa nær til framhaldsskólastigsins, háskólastigsins. Þar verður aðhaldið fjórum sinnum strangara en það hefði verið samkvæmt ríkisfjármálaáætlun Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Það er lækkun á dómstólakerfinu, sveitarfélögunum og byggðamálunum, ferðaþjónustumálum, framhaldsskólakerfinu og í húsnæðisstuðningi. Fram kemur að uppsöfnuð lækkun á útgjaldavexti ríkissjóðs verði í kringum 29 milljarðar til og með árinu 2022 og í heildina nemi uppsafnað aðhald út tímabilið 90 milljörðum. Þetta er á bls. 57. Átti ekki að stórauka framlög til skólamála? Af þeim 660 milljónum sem háskólarnir hækka um milli 2017 og 2018 fer stærsti hlutinn, eins og hér hefur verið bent á, í byggingu Húss íslenskra fræða. Eina úrræði ríkisstjórnarinnar er að benda á að takmarka eigi nemendafjölda í háskólum ef tryggja eigi sambærilega fjármögnun og á hinum Norðurlöndunum. Talað er um yfirvofandi kennaraskort en engar tillögur um hvernig hægt sé að mæta honum. Það er jú sagt að við þurfum að endurskoða lögin um menntun þeirra og gera aðgerðaáætlun. Þetta er ekki nýtt vandamál. Framhaldsskólarnir fá ekki að njóta fjármunanna sem sparast áttu við fækkun nemenda þrátt fyrir miklar yfirlýsingar þess efnis. Framlög til sjúkrahúsþjónustu eru um 7,3 milljarðar kr. á tímabilinu 2018–2022 ef frá eru talin framlög vegna byggingar nýs Landspítala. Það liggur alveg fyrir, eins og hér var rakið áðan af hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, að þessir fjármunir nægja engan veginn til að styrkja rekstur heilbrigðisþjónustunnar enda vandséð að hún muni halda í við fjölgun sjúklinga, hvað þá að hægt sé að standa við loforð um lægri greiðsluþátttöku sjúklinga eins og hæstv. heilbrigðisráðherra hefur ítrekað sagt. Ég hef miklar áhyggjur af að þessi ríkisstjórn ætli að halda áfram á braut útvistunar og einkavæðingar. Ég geri ekki lítið úr áformum um fjölgun sálfræðinga á heilsugæslustöðvum. Það var ákveðið í tíð síðustu ríkisstjórnar og góð áform eru hjá núverandi ríkisstjórn í þá veru. Því miður get ég ekki séð að þessu séu ætlaðir nægjanlegir fjármunir. Tíminn er lítill og af mörgu að taka. Í stefnu ríkisstjórnarinnar er ekki að finna neitt um húsnæðismál. Í þessari áætlun lækka stofnfjárframlögin þrátt fyrir að ljóst sé að sá fjöldi íbúða sem áður var rætt um að þyrfti næstu árin dugar engan veginn til. Gerðir voru ákveðnir samningar en það er alveg ljóst að það dugar engan veginn til. Vaxtabætur lækka verulega og frá árinu 2020 verða þær óbreyttar að raunvirði. Stóra málið í fjölskylduaðgerðum ríkisstjórnarinnar í baráttunni gegn fátækt er að setja af stað heildarendurskoðun um stuðning við barnafjölskyldur og þar eru hugmyndir um að hafa einar barnabætur þar sem settar eru saman hefðbundnar barnabætur og allar þær bætur sem foreldri fær í gegnum almannatryggingar. Það fer vonandi ekki sömu leið og gagnvart eldri borgurum sem endaði með því að mun færri fengu hækkun en ella hefði verið. Í málaflokki 27, sem fjallar um örorku og málefni fatlaðs fólks, er gert ráð fyrir fækkun öryrkja, m.a. í gegnum starfsgetumat. Það er varhugavert að ætla að innleiða starfsgetumat áður en kannað hefur verið til hlítar hverjar afleiðingar þess gætu orðið fyrir þann hóp sem skal undir slíkt seldur. Kjör örorkulífeyrisþega eru léleg og ekki skánuðu þau við aðgerðir síðustu ríkisstjórnar. Ég tek undir þær hugmyndir að lengja tímabil sem einstaklingur getur verið á endurhæfingarlífeyri og tel mikilvægt að til séu staðir fyrir fólk sem er í endurhæfingu frekar en að pressan sé á atvinnuþátttöku því að almennt er vinnumarkaðurinn ekki svo áfjáður í að fá öryrkja til starfa. Það kemur fram hækkun á bls. 54, í kafla um launa- og verðlagsforsendur og forsendur um hagrænar breytingar. Þar segir, með leyfi forseta: „Bætur og almannatryggingar eru áætlaðar í samræmi við meðalprósentuhækkanir launa á vinnumarkaði þar sem gert er ráð fyrir að þær verði umfram verðbólgu á tímabilinu. Miðað er við að hækkun bóta verði á bilinu 3,1–4,8%.“ Þetta er langt undir hækkun lágmarkslauna og þýðir í raun að staða lífeyrisþega versnar. Loks á að lögfesta notendastýrða persónulega aðstoð. Því miður er það í ágreiningi við sveitarfélögin eins og sjá má á framlögðu frumvarpi félagsmálaráðherra en þar greinir á um hundruð milljóna. Allt er á sömu bókina lært hvað varðar samskipti við sveitarfélögin. Samkomulagið sem gert var um stefnuna, þar sem taka átti á gráu svæðunum, er hjómið eitt og birtist okkur hér. Meðaltal NPA-samnings vegna ársins 2014 var rúmlega 11 milljónir og kostnaðarþátttaka ríkisins hefur á þeim tíma farið úr 20% í 25%, en sveitarfélögin telja að hún þurfi að vera 30%. Á þessum tíma voru það í kringum 5.000 manns sem nýttu sér slíka þjónustu. Þeim á örugglega eftir að fjölga. Það er óneitanlega sérkennilegt að lesa á bls. 328, með leyfi forseta: „Staðan í málefnum barna með geð- og þroskaraskanir einkennist af skorti á heildarsýn, sem og skorti á samþættingu og samstarfi og skorti á þjónustu á ákveðnum sviðum.“ Afleiðing af þessu er meðal annars sú að ungum öryrkjum fjölgar. Mér þykir þetta segja afar mikið um aðgerðaleysi síðustu ríkisstjórnar og get eiginlega ekki séð að á þessu sé tekið í þessari áætlun. En það er nú reyndar þannig að það er erfitt að átta sig á mörgu, enda bara um heildarsummu að ræða í hverjum málaflokki og lítið sem ekkert brotið niður á málefnin og við því í algeru tómi með það hvernig fjármunum er ráðstafað. Umhverfismál sem talin eru með allra mikilvægustu málaflokkum næstu áratuga - hvað sjáum við þar? Loftslagsmálin sem okkur verður svo tíðrætt um? Framlög til þessa málaflokks hækka í kringum milljarð á milli áranna 2017–2018 en svo lækka þau á milli 2018 og 2019. Það er ekki ásættanlegt hjá ríkisstjórn sem segist ætla að setja loftslagsmál í öndvegi. Ég vil svo í lokin, því að tíminn flýgur áfram og maður veður á súðum við að koma sem mestu að, spyrja hæstv. ráðherra um nokkur atriði. Á bls. 11 í áætluninni segir, með leyfi forseta: „Auk þess verður settur skýrari rammi um hagnýtingu náttúru og auðlinda ríkisins, bæði til lands og sjávar. Þar þarf meðal annars að líta til tekjuöflunar ríkisins og sjálfbærni við nýtingu auðlindanna.“ Hvað er átt við? Hvaða mál eru hér í farvatninu? Verður til dæmis aðgangur að laxeldisleyfi áfram án auðlindagjalda? Síðar segir: „Koma þarf á samræmdu kerfi grænna skatta sem fela í sér eðlilegar álögur á mengandi starfsemi og skapa jafnframt hvata til samdráttar í losun og til annarra mótvægisaðgerða. Útfærsla á því krefst góðs undirbúnings, en fyrsta skrefið er stigið með þessari fjármálaáætlun og felst það í hækkun kolefnisgjalds.“ Eins og hæstv. ráðherra kom hér inn á. En felst losun mengandi starfsemi eingöngu í losun kolefnis? Er kolefnisgjald lagt á fleira en útblástur bifreiða, samanber undanþágur sem stóriðjan hefur, að minnsta kosti á hluta gjaldsins? Hvaða grænu skatta er ætlunin að samræma og með hvaða hætti? Hvaða stefnu aðhyllist ríkisstjórnin við skattlagningu rafbifreiða sem dregið hafa úr losun kolefnis? Verða þeir skattlagðir vegna tekjumissis ríkissjóðs? Í hverju felast í raun aðgerðir til að draga úr losun kolefnis? Ég verð líka í blálokin að gagnrýna og taka undir með Mark Bly, prófessor í alþjóðlegri stjórnmálahagfræði. Hann hefur gagnrýnt fjármálaregluna sem er algerlega í anda þess sem við Vinstri græn ræddum þegar lögin voru samþykkt og mér finnst birtast hér í stefnunni og nú áfram í ríkisfjármálaáætluninni. Regluna sem er við lýði þekkjum við, en Mark Bly bendir á að fjármálareglur á borð við þessar séu að verða æ algengari. Þannig sé engu líkara en að reynt sé að festa í sessi og gera nánast óafturkræfa þá aðhaldsstefnu sem riðið hefur húsum víða um heim undanfarna áratugi. Slíkt gagnist engum nema lánardrottnum og ráðandi stéttum. Undir þetta verð ég því miður að taka því að mér finnst allt benda í þá átt þegar við lesum þessa áætlun. Ég ætla líka í lokin að varpa fleiri spurningum fram. Ýmist er talað um krónutölu eða hlutfallsaukningu í þessu plaggi sem er erfitt að nálgast; og það styður ekki gagnsæi. Hvers vegna er ekki búið að samræma markmiðasetningu ráðuneyta? Sum ráðuneyti eru hér með kostnaðartölur, önnur ekki, og sum taka hreinlega alls ekki á þessu og vinna ekki samkvæmt gildandi lögum, þau skila bara hálfköruðu verki  Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að geta ekki komið í fleiri ræður í þessari atrennu.

Frú forseti. Ég vil nýta þetta andsvar til að svara hv. þingmanni, svo vel sem ég get. Ég vil vekja athygli á að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur komið fram og talað um að takmarka eigi leyfi til fiskeldis og hvatt til þess að menn fari ekki þar í stjórnlausan vöxt. Ég get vel ímyndað mér að þar væri eðlilegt að vera með auðlindagjöld. Þarna er verið að nýta sameiginlegar auðlindir í rekstur einkafyrirtækja. Varðandi spurningu hv. þingmanns um græna skatta: Það er vissulega rétt, það er fleira sem mengar en kolefni. Ég hef til dæmis haft til athugunar í fjármálaráðuneytinu skattlagningu á dísli og bensíni en menn töldu á sínum tíma að bensín væru hættulegra en dísill hvað varðar mengun. Nú hafa nýjustu rannsóknir sýnt að alvarleg mengun kemur frá dísli þótt það sé ekki kolefnismengun. Mér finnst eðlilegt að við skoðum skattlagningu á þessu eldsneyti. Varðandi rafbíla eru engin áform um að afnema undanþágur á þeim á allra næstu árum, svo að ég segi það eins og það er. Við viljum því áfram hvetja til notkunar þeirra. Að lokum: Það er eðlilegt að gerð sé aðhaldskrafa í góðæri til að auðveldara sé að grípa til ríkisráðstafana í harðæri.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er ánægjulegt að heyra um rafbílana, að ekki eigi að skattleggja þá, eða öllu heldur að viðhalda eigi því ástandi sem verið hefur. Eins er það afar mikilvægt mál að skattleggja bæði dísil og bensín meira en verið hefur því að við viljum, eða ég alla vega og við Vinstri græn, leggja áherslu á að gera hvað við getum til að draga úr aukinni umferð eins og kostur er. Það er líka gott að heyra um laxeldisleyfin. Ég hef heyrt í ráðherra sjávarútvegsmála að hún hyggist ekki fara í stjórnlausar aðgerðir. En í sjálfu sér hefur það hvergi komið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar og er ekki lagt til í þessu fimm ára plani. Það liggur alveg fyrir að taka eigi auðlindagjöld af þessu frekar en að taka auðlindagjald í auknum mæli af einhverjum af auðlindum okkar. Ég hefði líka viljað sjá og heyra í ráðherra hvort hann teldi að taka ætti það til endurskoðunar að stóriðjan hefur verið vel sett þegar kemur að greiðslu þessara gjalda. Varðandi aðhald í góðæri. Hæstv. ráðherra veit væntanlega eins og ég að ráðuneytin segja að þau geti ekki safnað sér upp í þau 2% sem þeim er ætlað að gera, þ.e. að búa sér til varasjóð, vegna þess að þau eru svo vanfjármögnuð - sum hver, ég ætla ekki að segja að þau séu það öll. Það hefur komið fram á fundi fjárlaganefndar að þau eru vanfjármögnuð. Það þýðir þá að þau 

Frú forseti. Ég hafði hugsað mér að falla frá seinna andsvari enda er þetta nú að sumu leyti kannski svolítið öfugt andsvar. En ég vil gjarnan upplýsa að í fjármálaráðuneytinu erum við með áform um að fara í hagræðingarátak þar sem við munum hjálpa ráðuneytum og stofnunum þeirra að standast þessa aðhaldskröfu og líka almennt að fara yfir hvernig við getum veitt þá þjónustu sem við veitum nú þegar fyrir minni pening eða veitt meiri þjónustu fyrir þá peninga sem við höfum nú þegar til ráðstöfunar. Ég held að það sé afar mikilvægt fyrir skattgreiðendur á hverjum tíma að farið sé yfir þetta. Jafnframt er mikilvægt að við förum yfir það hvort sú þjónusta sem veitt er sé alltaf nauðsynleg þótt hún kunni að hafa verið það einhvern tíma. Ég tel mikilvægt að menn spyrji sig þessara spurninga. Við í fjármálaráðuneytinu munum reyna eftir megni að aðstoða önnur ráðuneyti við akkúrat það sem hv. þingmaður nefndi.

Frú forseti. Ég þakka ráðherranum svarið. Það er 11 milljarða veikleiki á fjárlögum ársins í ár nú þegar kominn fram. Það eru 8,4 milljarðar sem hafa verið teknir inn í þá fjármálaáætlun sem við fjöllum um núna, af þessum 11 milljörðum. Sem þýðir í raun að það er „status quo“ í stöðunni. Það er ekki verið að bæta upp þar. Þarna erum við að tala um málaflokka sem er erfitt að ná utan um. Við erum að tala um S-merkt lyf og hælisleitendur og fleiri þætti sem eru erfiðir fyrir okkur að eiga við. Ég tek undir með ráðherranum að það er mjög skynsamlegt að við finnum út úr því á hverjum tíma hvort við getum veitt betri þjónustu fyrir minna fjármagn. En við vitum líka að ekki var byggt nægjanlega upp á síðasta kjörtímabili; eftir að hafa gengið í gegnum hrunið er alveg ljóst að stofnanirnar okkar eru margar hverjar mjög illa haldnar. Ég nefndi hér áðan framhaldsskólana. Þótt nemendum sé að fækka áttu þeir peningar sem sparast við það að skila sér inn til skólanna. En hvað gerist? Hér er boðið upp á 1.700 millj. kr. niðurskurð. Það er ekkert smáræði. Það er ekki verið að standa við gefin loforð, standa við að styrkja stofnanirnar sem búa við að geta ekki tekið á móti nemendum, geta ekki notað nýjustu forritin o.s.frv. Það er ekki nóg að styðja og styrkja við stofnanir sínar og ráðuneyti hvað það varðar hvernig megi gera betur. Það er vel og um að gera. En það er vanfjármögnun mjög víða í kerfinu þrátt fyrir að við getum gert betur með ýmsum öðrum aðgerðum. Það er kannski það sem mér finnst algerlega horft fram hjá í þessari fjármálaáætlun. Fyrir utan að hún er ekki gagnsæ hefur maður verið að reyna að rýna í hana og skilja, en þrátt fyrir góð áform verðum við að horfast í augu við að ekki er nóg að gert.

Frú forseti. Mig langar mikið að geta komið og sagt ágætishluti um þetta enda er algert lykilatriði fyrir okkur að þessi fjármálaáætlun sé góð, það er mikilvægt fyrir alla landsmenn. En því miður höfum við orðið fyrir vonbrigðum enn einu sinni. Mig langar til að rekja þau vonbrigði örlítið. Ef við lítum aðeins til framtíðar eins og sagt er í inngangi þingsályktunartillögunnar þá rammar þessi fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar inn raunveruleika Íslands til ársins 2022, þó svo að hún verði auðvitað uppfærð á hverju ári hér eftir. Hún segir okkur hvernig framtíðin á að líta út samkvæmt núverandi ríkisstjórn. Árið 2022 eru börn sem fæddust í fyrra að hefja skólagöngu sína, nemendur sem hófu framhaldsskólanám í fyrra gætu verið að klára háskóla. Samfélagið eftir fimm ár mun verða um margt ólíkt því sem við þekkjum í dag. Fyrir fimm árum síðan stóð Occupy Wall Street hreyfingin á hátindi sínum með kröfu um frelsi og jöfnuð. Í dag er ár og dagur síðan stærstu mótmæli Íslandssögunnar voru haldin vegna spillingarmála þáverandi - og núverandi – forsætisráðherra. Fyrir fimm árum síðan sigraði gervigreind mannfólk í spurningaleiknum Jeopardy í fyrsta skipti. Í dag keyrir gervigreind bíla, þýðir milli tungumála á rauntíma og skipuleggur hluti sem við varla skiljum. Geta okkar til að spá fyrir um framtíðina er nánast engin, jafnvel þótt það sé bara um næstu fimm ár. En við vitum ýmislegt. Við vitum að þekking mun verða verðmætari, að innviðir verða mikilvægari, að frelsi fólks og jöfnuður verða áfram hornsteinar samfélagsins. Í inngangskafla fjármálaáætlunarinnar er talað um að stjórnvöld beri ábyrgð á því að velja milli uppbyggingar og sparnaðar. Hér eru uppbygging og sparnaður sett fram sem einhvers konar andstæður, sem er fráleitt. Skynsamleg uppbygging er forsenda sparnaðar til framtíðar. En í fjármálastefnu er afar lítil uppbygging. Það er haldið áfram með ýmis verkefni sem kallað hefur verið eftir um árabil, svo sem nýjan Herjólf, nýjan Landspítala og Hús íslenskra fræða. Allt er þetta mjög gott. En þetta er ekki í samræmi við þá uppsöfnuðu þörf fyrir uppbyggingu sem hefur orðið til vegna aðgerða- og sinnuleysis undanfarin ár. Þessi skortur á uppbyggingu er nú þegar farinn að valda okkur skaða. Það verður ekki neinn sparnaður af þeirri nálgun að bíða með þetta til lengri tíma litið. Einnig er talað um í inngangskafla fjármálaáætlunar að stjórnvöld beri ábyrgð á að velja á milli skattlagningar og frelsis. Þetta er einfaldlega fráleitt. Andstæðan við skattlagningu er skattleysi, ekki frelsi. Frelsi felur í sér ýmislegt en það að komast hjá skattlagningu er ekki eitt af því. Þetta ætti hæstv. forsætisráðherra að hafa lært fyrir ári síðan. Skattar geta einmitt stuðlað að frelsi, frelsi til náms, heilbrigðis, frelsi til að komast leiðar sinnar og ýmislegs fleira. Það er í besta falli einfeldningslegt að halda því fram að skattlagning og frelsi séu andstæður. Í rauninni er það algerlega út í hött. Framtíðarsýnin sem birtist í þessari fjármálastefnu er ekki framtíðarsýn sem fyllir mig trausti. Hér er framtíðarsýnin sú að örlitlar úrbætur eigi að vera á nokkrum sviðum en meginhluti samfélagsins situr á hakanum. Innviðir eiga að grotna niður, menntunarstig þjóðarinnar á að fara minnkandi og engin uppbygging má eiga sér stað til að hvetja hagkerfið eða þjóðina áfram án þess að fyrst sé búið að sýna fram á það bæði í hagkerfinu og hjá þjóðinni að engrar hvatningar sé þörf, vegna þess að allt er bundið saman við aukningu á vergri landsframleiðslu. Forseti. Á bls. 54 í þessu skjali segir að ekki sé spáð fyrir um breytingar á gengi íslensku krónunnar í áætluninni heldur gert ráð fyrir að gengið verði óbreytt allt tímabilið. Það er skiljanlegt að fólki finnist erfitt að spá fyrir um gengi íslensku krónunnar eins og staðan hefur verið en það að gera ráð fyrir að gengið verði óbreytt yfir tímabilið er fásinna. Tengslin milli gengis krónunnar og vergrar landsframleiðslu hafa verið mjög sterk undanfarin ár. Þar sem öll fjármálaáætlun byggir á vergri landsframleiðslu, að hún haldi áfram að aukast svo að engan niðurskurð þurfi, er algert lykilatriði að við höfum í fjármálaáætlun einhvers konar vikmörk, að einhver hækkun eða lækkun geti átt sér stað með hliðsjón af breytingum undanfarinna ára. Núverandi gengi krónunnar er mjög nálægt því gengi sem krónan var á þegar hún var sterkust fyrir hrun. Framleiðsluspennan er svipuð og verðlagsleiðrétt erum við bara á brúninni. Aðgerðastig stjórnvalda er bara svipað. Það er gert ráð fyrir að nýta 105 milljarða kr. í niðurgreiðslu skulda á þessu ári sem er um 10% af öllum skuldum ríkissjóðs en ekki gert ráð fyrir að vaxtabyrði ríkissjóðs minnki verulega vegna þessa, sem er furðu lítil vaxtabyrðisminnkun miðað við hlutfall skulda. Ástæðan er fyrst og fremst sú að það er verið að borga niður vaxtalaust lán til Seðlabankans, að mér skilst, sem einhverra hluta vegna liggur meira á að borga niður en hávaxtalán. Meiri hluti vaxta á lánum ríkissjóðs eru fastir. Þeir breytast ekki með vaxtabreytingum á markaði. Þetta gildir um 79% allra ríkisskulda. Þetta þýðir að jafnvel þótt vextir lækki eins og boðað hefur verið ítrekað að undanförnu, án þess reyndar að við höfum séð nokkrar efndir á því, mun vaxtabyrði ríkissjóðs ekkert endilega endurspegla það. Mér finnst það eitt vera algert forgangsmál ríkisstjórnarinnar í fjármálaáætlun að koma böndum á vaxtakostnað ríkissjóðs. En áætlunin hér gengur út frá því að lækka skuldir án þess að horfa mikið til vaxtakostnaðar, að hann minnki jú um samtals 10 milljarða yfir tímabilið, sem er ekki mjög mikið miðað við hvað það gæti verið. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 14% niðurskurði á húsnæðisstuðningi yfir tímabilið. Það er fyrst og fremst vegna þess að vaxtabætur eru ekki uppfærðar, að mér sýnist. Vaxtabætur eru langt frá því að vera fullkomið kerfi en þetta er það sem við höfum og ríkisstjórnin hefur ekki boðað neitt betra. Því væri þessi niðurskurður reiðarslag jafnvel þótt ekki væri um að ræða gríðarlega fasteignabólu, húsnæðisskort og gríðarhátt vaxtastig á fasteignalánum sem við upplifum í samfélaginu um þessar mundir. Þessi nálgun ríkisstjórnarinnar passar kannski fullkomlega við aðhaldsmarkmiðin en réttara væri að kalla þetta afturhaldsmarkmið. Tekjur ríkissjóðs lækka úr 42,3% í ár í 41,4% í lok tímabilsins sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Það skilur eftir svigrúm miðað við útgjaldaþakið í fjármálastefnunni upp á 0,1% sem er um 3 milljarðar á ári. Það þýðir að lækkunar er þörf, niðurskurðar er þörf til að geta uppfyllt skuldalækkunarregluna og afgangsviðmiðin. Þetta þýðir að ekki þarf nema örlitla verðbólgu umfram aukningu á vergri landsframleiðslu til að við séum komin í stöðu þar sem niðurskurður er nauðsynlegur samkvæmt fjármálastefnunni. Ýmislegt er fullyrt um stóraukin útgjöld til menntamála sem er rugl. Það er talað um aukningu í málaflokknum umhverfisvernd sem er jú einhver í lok tímabilsins en á meiri hluta þess erum við að tala um lækkun. Sumt er frábært sem er talað um að gera, lögfesting NPA, alveg æðislegt. En í heildina er þetta ekki nógu gott. Frú forseti. Lítum til framtíðar. Árið 2022 mun ný fjármálastefna verða að koma fram, þá til ársins 2027. Í þeirri fjármálastefnu mun þurfa að bregðast við algeru hruni innviða, lægra menntunarstigi, verri heilbrigðisþjónustu, stórkostlegum vandamálum í samgöngum og velferðarkerfi sem veitir tæplega velferð. Allt þetta hangir á því að langlengsta hagvaxtarskeið sögunnar á Íslandi haldi áfram út í hið óendanlega. Það þarf ekki nema lítið bakslag til að öll spilaborgin hrynji. Makríllinn gæti farið eða túristarnir, olíuverðið gæti hækkað eða álverðið lækkað. Það er ekkert þol innbyggt í kerfið sem þessi fjármálaáætlun lýsir fyrir minni háttar slysum í hagkerfinu. Framtíðin er ekki björt. Hér verður engin viðreisn. Mér finnst eiginlega bara vegið frekar gróflega að sjálfstæði landsmanna. Þessi framtíðarsýn er ljót. Ég lýsi yfir mikilli samúð með því fólki sem mun kannski neyðast til að búa við hana. Ég hefði svo sem getað farið í að lesa upp prósentur og ræða um tiltekin smáatriði í þessari stefnu. Ég býst við að félagi minn, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, muni gera það hér á eftir. En satt að segja er vandamálið ekki endilega falið í einstökum þáttum heldur stóru línunum. Það er engin góð framtíðarsýn hér. Við sjáum aftur dæmi þess að núverandi ríkisstjórn hefur ekki neina framtíðarsýn, ætlar sér ekki að búa landið undir þá framtíð sem koma mun hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ég hef miklar áhyggjur af því að ef þetta verður niðurstaðan verði ekkert gott næstu árin.

Frú forseti. Ég vil í tilefni orða hv. þingmanns um vaxtagreiðslur upplýsa þingheim um tilkynningu sem kom til Verðbréfaþings í dag um að ríkissjóður hefur keypt til baka eigin skuldabréf að virði u.þ.b. 100 milljarða kr. Það eru bandarísk skuldabréf sem bera 5,875% vexti með gjalddaga á árinu 2022. Við kaupum þetta á verðinu 115. Þetta þýðir að vaxtagreiðslur ríkissjóðs munu á næstu fimm árum lækka frá því sem gert er ráð fyrir í áætluninni, þetta er bara það sem er að gerast í dag, um u.þ.b. 5,8 milljarða kr. á ári. Þetta er raunveruleg lækkun. Ég veit að það gleður hv. þingmann að þarna sjáum við mun meiri lækkun. Við erum að ráðast á það lán eða þann skuldabréfaflokk sem hæsta vexti ber. Við teljum að við séum að búa í haginn fyrir tímabilið sem við erum að ræða núna. Þess vegna taldi ég rétt að þetta kæmi fram í andsvari við hv. þingmann. Upplýsingar um þetta og niðurstöður útboðsins bárust rétt í þann mund sem þessi umræða var að hefjast.

Frú forseti. Þetta eru töluverðar fréttir. Ég gekk út frá því að fjármálaáætlunin myndi standast, jafnvel eftir að hún væri samþykkt. Hér er verið að tala um töluverðar breytingar sem koma ekki fyrir í henni. Það er vissulega jákvætt að verið sé að greiða hlutina hraðar niður. Ég að vísu veit ekki með hvaða peningum þetta var gert, hvort þeir komu úr þessum 105 milljörðum. En á genginu 115 heyrist mér þetta vera um tveggja ára vextir sem við erum að borga fyrir að fá að kaupa til baka. Mér þætti gaman ef hæstv. ráðherra gæti staðfest skilning minn á því að við séum að borga tvö ár af vöxtum af þessu láni til að geta keypt þetta til baka. Þá er full ástæða til að spyrja: Mun eitthvað í þessu standast fyrst að strax er farið að grafa undan? Þótt það sé á jákvæðan hátt þurfum við að hafa yfirsýn yfir það hvernig muni miða áfram með fjármál ríkisins. Annars erum við að fara að ræða um og jafnvel samþykkja það sem kallast hreinlega lygi.

Frú forseti. Ég hef áður sagt að mér finnst ósmekklegt þegar menn nota orðfæri eins og hv. þingmaður gerði í lokin þegar ég er að upplýsa um hvað nákvæmlega er að gerast. Ég minni enn á orð sem ég minnti á í fyrra andsvari mínu. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir talaði um að auðvitað viti maður ekki allt sem gerist. Það eina sem er vitað er að ekki stenst allt sem við búumst við því að við erum að tala um óvissa framtíð. Þessar fréttir koma hins vegar á afar góðum og heppilegum tíma vegna þess að við erum einmitt að ræða fjármálaáætlun. Ég tel að þetta séu afar jákvæðar fréttir. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við borgum þetta með álagi til þess að spara vaxtagreiðslurnar fram í tímann, þar með taldar vaxtagreiðslur vegna yfirstandandi árs. En við teljum að undirgengnu mati að þetta sé hagstæðasta uppgreiðsla á lánum sem okkur stóð til boða. Það má segja að það hafi tekist vonum framar að kaupa, því að 88% af þessum skuldabréfaflokki var greiddur upp núna með tilboði ríkissjóðs. Varðandi hvaða peningar þetta séu var notuð innstæða ríkissjóðs í Seðlabankanum upp á rétt um 100 milljarða króna.

Frú forseti. Ég held að það geti enginn sagt að þetta séu ekki góðar fréttir. Vandinn er sá að við erum að reyna að skilja hvað mun gerast í ríkisfjármálum næstu árin. Það er rosalega erfitt fyrir okkur sem erum á Alþingi að sjá fyrir okkur hvað mun gerast í ríkisfjármálum næstu árin þegar það er ekki einu sinni hægt að hafa fullan skilning á því hvað mun gerast í ríkisfjármálum næstu mínúturnar. Það að við séum að tala um fjármálaáætlun sem gengur út frá ákveðnum forsendum um niðurgreiðslu skulda, sem er bara hið besta mál, og að öllum forsendunum sé síðan hleypt í uppnám þegar við erum í fyrri umr. um hvort eigi að samþykkja þá fjármálaáætlun vekur ekki mikið traust hjá manni, ekki frekar en áætlunin sjálf eins og ég minntist á áðan. Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki alveg hvað á að segja við þessum fréttum. Þetta eru góðar fréttir. Auðvitað eru góðar fréttir að við séum að borga niður skuldir. Ég geri ráð fyrir að það sé af þeim 105 milljörðum sem var gert ráð fyrir að færu til skuldaniðurgreiðslu á þessu ári sem þetta fer í. En það væri til eftirbreytni ef hæstv. fjármálaráðherra myndi temja sér að láta þingið hafa einhvers konar gögn sem væru lýsandi fyrir þann raunveruleika sem við munum búa við, frekar en að láta okkur vita af kaupum sem fara í gegn einhvern tíma þegar við erum að reyna að eiga skynsamlegar samræður um það sem er að gerast.

Frú forseti. Mig langar að byrja á að fagna þessum tíðindum. Þetta eru heilmikil tíðindi sem við erum að heyra. Þetta lán er tekið að mig minnir 2012 og átti að greiðast upp 2022. Mjög óhagstætt lán upp á tæplega 6% vexti í endurfjármögnun, en miðað við gengið í dag, það gengi sem er verið að kaupa á, er þetta alveg ótrúlega hagstætt í sjálfu sér. Þetta er mikið fagnaðarefni og rétt að taka það fram. Mig langaði rétt að spyrja hv. þm. Smára McCarthy: Þegar hann ræðir um gengismálin og að við eigum að setja inn einhverjar gengisspár inn í fjármálaáætlunina, hvernig þingmaðurinn sjái þetta fyrir sér. Því að þarna erum við komin út í eitthvað sem er bara ekkert hægt að eiga við í sjálfu sér. Eiga þetta þá að vera mismunandi sviðsmyndir eða hvað? Ef starfsmenn fjármálaráðuneytisins eða annarra stofnana sem vinna fyrir okkur eru komnir með gengisspár eru þeir komnir út í annan bisness í sjálfu sér, viðskipti, sem eru bara gjaldmiðlaviðskipti. Þetta er einhver leikur sem ég sé ekki fyrir mér hvernig gæti virkað til framtíðar litið í svona fimm ára spá þegar spáð er um ákveðið gengi og líka varðandi styrk íslensku krónunnar ef við hugsum út í það. Ef spáð væri veikingu krónunnar, væri þá ekki verið að tala krónuna niður eða upp eða hvernig sem þetta væri hugsað? Það eru þessar hugleiðingar sem mig langaði að spyrja hv. þingmann út í hvernig hann sjái fyrir sér, að við gætum spáð fyrir um þetta með þvílíkum hætti. Væri eitthvert gagn í því? Hvernig sæi þingmaðurinn það fyrir sér?

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa spurningu. Þetta er góð spurning. Það er einfalt að svara henni. Ef maður tæki þá grunnlínu sem fjármálaráðuneytið og hæstv. fjármálaráðherra gera ráð fyrir, að gengið haldist stöðugt, en byggi síðan til vikmörk sem þenjast út smám saman yfir tímabilið út frá því sögulega flökti sem við höfum séð síðustu fimm ár og reiknaði inn í það samhverft svo við séum ekki að mæla krónunni bót né skaða, en vikmörk sem hljóðuðu upp á kannski 95% eða 90% og jafnvel eitthvað neðar, þá væri hægt að sjá einhvers konar keilu sem þendist út yfir tímabilið þar sem við gætum mælt áreiðanleika spádómsins á hverjum tímapunkti. Þetta er einföld aðferðafræði sem er vel þekkt. Einnig gætum við talað um aðra möguleika eins og að setja upp, eins og hv. þingmaður nefndi, einhverjar sviðsmyndir þar sem við gerðum ráð fyrir 10% raunhækkun, 10% raunlækkun eða einhverju svoleiðis. Þetta er allt saman líka vel þekkt. Eða þá að við gætum jafnvel farið þá leið sem hæstv. fjármálaráðherra hefur talað mikið fyrir, að fara í einhvers konar gengisbindingu við aðra gjaldmiðla. Það er kannski aðeins stærri aðgerð en þá þyrftum við kannski ekki að ræða um þetta tiltekna atriði. Það sem ég meina með þessu er í grundvallaratriðum að til eru ótal aðferðir til að setja svona spár fram á þann hátt að ekki sé verið að ganga út frá að einhver hlutur verði sannur yfir fimm ára tímabil sem hefur sögulega ekki einu sinni reynst sannur yfir fimm daga tímabil. Það er kjarni málsins. Aðferðafræði skiptir alveg gríðarlegu máli í öllu svona. Mér finnst vera aðferðafræðilega rangt að þessu staðið.

Frú forseti. Er þá hv. þingmaður sammála því að flækjustigið yrði gríðarlega mikið með þessum hætti? Auðvitað hlýtur fjármálastefnan, fjármálaáætlunin og síðan fjárlögin, að byggjast á einhverjum fasta, hvernig menn ætla að setja gólfið og byggja á. Með mörgum sviðsmyndum, eða mismunandi spám um gengismál, og öðru - þarna er ein forsenda af gríðarlega mörgum forsendum sem þetta byggist allt á. Flækjustigið eykst þá með hverri forsendu sem er fljótandi með einhverjum hætti, hvernig menn ættu að takast t.d. á við fjármálaáætlunina. Ég sé ekki fyrir mér að þetta gæti gengið. Það eru svo margar forsendur sem myndu tala gegn því. Ég held að þessi ríkisstjórn sé ekki að hugsa um að taka upp myntráð eða festa gengið eða annað. Það er önnur umræða. Við erum að tala um fjármálaáætlun sem snýr að þessu sem við tölum um hér. Svo því sé haldið til haga.

Frú forseti. Hér koma fréttir í nánast hverju einasta andsvari. Nú er talað um að ekki standi til að koma á myntráði. Ég man ekki betur en að stofnuð hafi verið nefnd um að skoða þann möguleika núna ekki fyrir löngu síðan. Ja, ég veit ekki. Það eru alls konar fréttir að koma hér. En svo ég svari hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni, jú, auðvitað myndi það auka flækjustigið að setja fram einhverjar spár. En ef við horfum á þetta ágæta plagg, eða ekki ágæta, eftir því hvernig  Nú gæti maður einmitt gengið út frá því að taka bara tvær sviðsmyndir, um 10% hækkun og 10% lækkun, og lýst síðan með einhverju móti hvaða aðgerða ríkisstjórnin myndi grípa til miðað við að það væri nokkur prósenta frávik í aðra hvora áttina. Þá værum við alla vega komin með forsendur til að meta þá töluverðu flækju og óvissu sem þetta lýsir. Því að auðvitað verður maður að byggja megnið af svona áætlun út frá föstum. En fastarnir eru engir fastar og við verðum að skilja að það er einhver fjölbreytileiki í raunveruleikanum.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að við séum komin á þann stað í þingstarfinu að við séum að tala um fjármálaáætlun áranna 2018–2022. Mér finnst birta yfir þessari áætlun. Það er birta yfir áætluninni sem við skulum hafa að leiðarljósi þegar við fjöllum um hana og í hversu öfundsverða stöðu við erum komin sem samfélag eftir mörg mögur ár. Það finnst mér vera stóra línan þegar ég les yfir þá fjármálaáætlun sem er lögð fram í dag. Við skulum ekki gleyma því að auðvitað höfum við mismunandi skoðanir, auðvitað höfum við mismunandi væntingar, en í öllum aðalatriðum horfum við á ótrúlega spennandi tíma fram undan. Við ræðum fjármálaáætlun raunverulega í fyrsta sinn eftir þeirri aðferð sem við höfum sett okkur með nýjum lögum. Við samþykktum að vísu fjármálaáætlun á fyrra vori en við höfum kannski byggt hana upp frá grunni að þessu leyti. Hún er að sjálfsögðu ekki fullkomin, framsetningin er ekki fullkomin. Við munum taka nokkurn tíma í að æfa okkur meira í þeirri framsetningu. En við erum samt að tala um fjármálaáætlun við aðstæður sem eru miklu frekar þær að við erum að reyna að ráða við of hraðan vöxt, ráða við mikinn hagvöxt, við vorum með methagvöxt á síðasta ári. Við erum með aðstæður í þjóðarbúinu þar sem atvinnuleysi er í sögulegu lágmarki. Fyrir nokkrum misserum vorum við að ræða hvort langtímaatvinnuleysi myndi mögulega festast í íslensku samfélagi. Við erum ekki að ræða það hér. Við ræðum að atvinnuþátttaka kvenna hefur nánast aldrei verið meiri. Þetta eru aðstæðurnar sem við erum að fjalla um næstu fjögur árin. Við ræðum fjármálaáætlun í ljósi þess að kaupmáttur hefur aukist um 9,5%, sem er náttúrlega algjörlega ótrúlegt. Vonandi höldum við þeim mikla kaupmætti í veskjunum okkar. Við ræðum fjármálaáætlun sem er endurspeglun á þeirri miklu viðspyrnu sem samfélagið hefur tekið eftir hin mögru ár sem ég nefndi áðan. Við erum líka í miklum vanda við að ræða fjármálaáætlun næstu ára, en hann er ánægjulegur að því leyti að við erum að kljást við jákvæða þætti sem eru í þessu tilfelli spenna, þensla í samfélaginu, en ekki samdráttur og svartsýni. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við munum það þegar við ræðum þetta mikilvæga þingmál. Við ræðum fjármálaáætlun þar sem glímt er við þau stóru verkefni að halda ríkissjóði með meiri afgangi til að slá á þensluna á sama tíma og menn einsetja sér að lækka skuldirnar til að ná niður vaxtakostnaði. Það er meginþema þessarar fjármálaáætlunar og þau tíðindi sem hæstv. fjármálaráðherra flutti úr þessum stól, um að við værum að ná hraðar fram í því en við ráðgerðum, fyrir nokkrum dögum síðan eru mjög gleðileg og ég fagna þeim. Í því ljósi vil ég ræða fjármálaáætlun. Við ræðum fjármálaáætlun sem staðfestir það sem við tókum þátt í í samræðum í samfélaginu í haust í kosningabaráttunni, að við ætluðum að forgangsraða fjármunum til velferðarmála og heilbrigðismála. Við erum að festa það í sessi í þessari fjármálaáætlun. Við vorum með einstakar aðstæður í þinginu í desember við að setja fjárlög og það dundi á okkur sem stóðum í þeirri vinnu gagnrýni fyrir að við værum að pumpa of miklum fjármunum í einstaka málaflokka. En við erum samt sem áður að festa í sessi þær ráðstafanir sem við gerðum í þinginu í desember sl. Við erum t.d. með 20 millj. kr. meira í samgöngumál en við höfðum fyrir nokkrum mánuðum síðan. Já, ég skal alveg viðurkenna það að ég er skítsvekktur yfir því að við séum ekki jafnvel með meira fjármagn til samgöngumála. Ég skal alveg viðurkenna það. En þetta er það sem við höfum úr að spila og með það skulum við vinna. Við ræðum ekki mikið í fjármálaáætluninni um þróun eigna ríkisins, það finnst mér að við ættum að muna eftir að taka umræðu um þegar við ræðum áætlunina, hvernig við getum beitt eignasafni okkar til þess að sækja hraðar fram og hvernig við nýtum eignir ríkisins og hvaða eignir við getum lagt frá okkur til þess að sækja hraðar áfram, eins og t.d. í vegamálum. Það eru líka stór tíðindi í fjármálaáætluninni sem ég vil vekja sérstaka athygli á. Þegar við komum fram á seinni hluta hennar, þegar við sjáum mögulega fyrir endann á því að byggja hið langþráða sjúkrahús, sem við ætlum sannarlega að standa við bakið á og byggja í þessari áætlun, á sama tíma og við erum að ná þeim árangri að hafa náð vaxtakostnaði ríkisins verulega niður, þá blasa við okkur að öllu óbreyttu - auðvitað er ekkert óbreytanlegt í þessum heimi, hann er hverfull og við skulum ekki gleyma því - gríðarlega mikil tækifæri, mikið svigrúm ríkissjóðs, sem sumir kalla, sem í mínum huga á að skapa forsendur til þess að við getum farið yfir skattkerfið á nýjan leik og undirbúið það undir framtíðina og hvernig við ætlum að nota það sem virkara hagstjórnartæki og kjarajöfnunartæki en við höfum mögulega tækifæri á að gera við þessar aðstæður. Virðulegi forseti. Mér finnst tónninn í umræðu um fjármálaáætlun sem við munum ræða árlega - þetta er bara áætlun sem við ræðum á þessu vori, það kemur önnur áætlun á næsta vori - stóru tíðindin eru þau að við erum farin að horfa til lengri tíma og við erum farin að takast á við hlutina sem við ætlum að gera í samfélagi okkar, undirbyggja þá og búa okkur undir þá, t.d. kaup á þremur björgunarþyrlum sem mér finnst vera merkilegt og mikilvægt, að við séum að ná þeim árangri að geta séð fram á að fjármagna það. Mig langar í þessari umræðu að nefna það að í meðferð á þingmálinu stöndum við á nokkrum tímamótum þar sem við munum núna í fyrsta sinni vísa fjármálaáætlun til allra nefnda þingsins til faglegrar umfjöllunar. Allar nefndir þingsins munu verða fjárlaganefndir hér að loknu páskastoppi. Það segi ég að eru líka merkileg tímamót í vinnubrögðum Alþingis og gerum við þar af leiðandi það fjárstjórnarvald sem Alþingi er falið miklu sterkara en það hefur verið hingað til. Við höfum í umræðum um fjármálastefnuna og oft í umræðum um hin nýju lög um opinber fjármál talað um að Alþingi hafi lagt frá sér eitthvert vald, að Alþingi hafi núna minni áhrif á hvernig fjármálum ríkisins er fyrir komið. Ég vil að við tökum þessa breytingu með það að leiðarljósi að við erum að efla fjárstjórnarvald Alþingis með því hvernig við beitum Alþingi næstu daga til þess að ræða hina mikilvægu fjármálaáætlun. Við skulum ekki týna okkur í umræðunni um það að þingmenn átti sig ekki á hvernig þeir hafa áhrif á útgjöld með tillöguflutningi, því að það er að sjálfsögðu farvegur sem við þurfum að vinna og skýra, en þetta er hið merkilega vald sem ekki verður frá Alþingi tekið. Það getur enginn tekið með almennri löggjöf stjórnarskrárvarið vald Alþingis til fjármálastjórnunar á Íslandi. Það vil ég undirstrika í upphafi umræðunnar og að við höfum þá öll í huga hvernig við ætlum að beita þinginu til þess að taka núna einstaka málaflokka, fara yfir það með ráðherrunum hvernig þeir ætla að ná þeim markmiðum sem þeir lýsa í fjármálaáætluninni og til hvaða aðgerða þeir ætli að grípa. Síðan hefur þingið síðasta orðið um innihald þessarar áætlunar. Við sem alþingismenn erum komin með þetta í hendurnar, þetta er tillaga ríkisstjórnarinnar. Það er síðan okkar að ræða hana og koma með breytingartillögur og leggja þær áherslur sem þingið nær saman um að gera. Í því ljósi vil ég undirstrika að hvort sem það er fjárlaganefnd eða aðrar fagnefndir þingsins hafa þær mjög mikið að segja um það hvernig við mótum framtíð okkar og hvernig við undirbyggjum fjármálaáætlunina og afgreiðslu þingsins á henni. Við höfum í nýjum lögum höfðað mjög til aukinnar ábyrgðar ráðherra. Ráðherrarnir setja nú fram markmið sín og það er okkar að fylgja þeim eftir. Það er líka okkar sem Alþingis að fylgja því eftir hvernig farið er eftir þeim markmiðum og fjárlögum. Það eru margar áskoranir og hv. þingmenn hafa í þessari umræðu þegar ávarpað ýmsa veikleika sem eru í gildandi fjárlögum þessa árs, sem við viðurkennum, en við verðum þá líka að vera minnug þess að það er okkar þingsins að veita það aðhald og grípa inn í þegar þurfa þykir. Ég sé líka fyrir mér sem framhald á hinu sterka fjárstjórnarvaldi Alþingis að þær ársskýrslur sem fjallað er um í lögum um opinber fjármál verði tilefni fyrir fagnefndir á hverjum tíma til að taka til umræðu og rýni og láta sig þar varða á fagsviði sínu þá stefnumörkun sem hefur verið undirbyggð við gerð fjármálaáætlunar hverju sinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Nú er tekin sú ákvörðun, eða það er lagt til í þessari þingsályktunartillögu, að setja virðisaukaskatt á gistingu og afþreyingu upp í almennt þrep. Ég fagna því. Ég hef talað fyrir því lengi og lagði það reyndar til í því fjárlagafrumvarpi sem ég bar ábyrgð á fyrir árið 2013. Það hefði raunar verið betri tími til að fara í þá aðgerð. En þar með er ég ekki að segja að það sé of seint að gera það núna, langt í frá. En þetta kom mér á óvart. Auðvitað kom þetta ferðaþjónustunni líka á óvart. Ég var fyrir kosningar á stórum fundum með ferðaþjónustunni og með fulltrúum allra flokka. Ekki einn einasti flokkur talaði fyrir þessari leið nema Samfylkingin. Menn voru spurðir ítrekað, hægri vinstri, og enginn ætlaði að fara þessa leið. Ég var ekki hissa á að þetta kæmi ferðaþjónustunni algerlega í opna skjöldu því að þeir flokkar sem eru núna í ríkisstjórn höfðu alls ekki talað fyrir þessari leið heldur þvert á móti talað gegn henni, að minnsta kosti flokkur hv. þingmanns. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvenær varð þessi stefnubreyting? Sem ég fagna. Ég vil líka spyrja hv. þingmann því að hann segir að fjárframlög til samgöngumála séu bara þokkalega góð að hans áliti þótt hann vildi meira, en þetta eru aðeins rétt um 5 milljarðar kr. þegar ófjármögnuð samgönguáætlun er milli 12 og 15 milljarðar. Það kemur mér á óvart. Væri ekki betra að sleppa því að lækka almenna þrepið niður í 22,5% og nýta ávinninginn af því að setja ferðaþjónustuna í hærra virðisaukaskattsþrep til þess að byggja upp 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Jú, ég hefði að sjálfsögðu getað nefnt það í ræðu minni um þessar virðisaukaskattsbreytingar og álögur á ferðaþjónustuna. Ég gerði það ekki en þakka hv. þingmanni fyrir að minna mig á að taka það hér til umræðu. Ég hvet eindregið til þess að í meðförum þingmálsins setjist menn vandlega yfir afleiðingar þess að gera slíka kerfisbreytingu og hvað við vinnum með henni. Ég held að margt mæli með því að fara þá leið. Það mælir líka margt á móti því að fara þá leið að gera þessa kerfisbreytingu. Ég er ekki tilbúinn að segja hér og nú að þetta sé eina rétta leiðin. Hins vegar stöndum við frammi fyrir því, og það er rétt sem hv. þingmaður segir, eða það ekki alveg rétt sem hv. þingmaður sagði, því að í kosningabaráttunni ræddum við ýmsar gjaldtökuleiðir af ferðaþjónustu. Það var gert. Ég kannast alveg við að hafa tekið þátt í þeirri umræðu, alla vega í þeirri kosningabaráttu sem ég tók þátt í. Ég sagði að framlög til samgöngumála mættu vera meiri og að vissu leyti gæti ég staðið hér vonsvikinn yfir því að þessi samgönguáætlun sem við höfum oft talað um væri ekki að fullu fjármögnuð. Mér finnst reyndar það ekkert vera slegið út af borðinu. Ríkisstjórnin og hæstv. samgönguráðherra hafa undirbúið og hafið umræður um ýmsar aðrar leiðir til að fjármagna samgönguframkvæmdir sem ekki er þá talað um í fjármálaáætlun að þessu sinni. En þær eru algerlega fyrir hendi. Ég nefndi það líka í ræðu minni að við ættum að horfa á eignasafn ríkisins og athuga með hvaða hætti við getum formbreytt eignum til að sækja fram í samgöngumálum. Það mun þá koma til kasta þingsins í umfjöllun um þingmálið hvernig og hvort við útfærum slíkar hugmyndir.

Herra forseti. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort ég megi skilja hann svo að hann sé ekki alveg sannfærður um að þetta sé rétta leiðin og gæti jafnvel hugsað sér í fjárlaganefndinni sem hann veitir forystu að koma með einhverjar aðrar tillögur. Telur hv. þingmaður að það sé jafn mikilvægt í hagstjórnarlegu tilliti að taka t.d. peninga, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, leggur til, að selja flugstöðina og nýta þá fjármuni í vegi, brýr, hafnir og innanlandsflugvöll, eins og sá hv. þingmaður orðaði það í grein í dag í Morgunblaðinu? Telur hv. þingmaður, formaður fjárlaganefndar, að þetta tvennt, að nota eignasölu til að fara í framkvæmdir eða breytingar á skattkerfinu til að fara í framkvæmdir, hafi sömu jákvæðu hagstjórnarlegu áhrifin?

Virðulegi forseti. Ég hef mjög einfalt svar við stórum hluta þeirra spurninga sem hv. þingmaður beinir til mín. Já, ég er sammála hv. þm. Óla Birni Kárasyni að ég teldi það vel koma til greina og raunverulega æskilegt. Við þurfum að ráðast í mikið átak, ekki bara í vegaframkvæmdum heldur hafnarmálum, endurbótum á flugvöllum og slíkum þáttum og það mætti vel formbreyta eignarhluta okkar í flugstöðinni til að gera slíkt. Já, ég er að segja það þegar ég tala um eignasafn ríkisins og hvernig við getum breytt því til að sækja hraðar fram í þeim efnum. Ég ætla hins vegar að árétta að ég tel mjög mikilvægt að í meðferð þingmálsins hér og þegar rætt verður um virðisaukaskattsbreytingar á ferðaþjónustu og aðdraganda hennar fari þingnefndin vandlega yfir það og skeri þá úr um hvernig við stöndum að slíkri breytingu og hvort hún verði nákvæmlega eins útfærð og hún er í þeirri tillögu sem hér er komin. Ég vil undirstrika að þingið hefur málið núna í sínum höndum. Þingið á líka að vera óútreiknanlegt.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Haraldur Benediktsson talaði um mikið svigrúm. Í fjármálaáætluninni segir hins vegar að ef hagvöxtur stenst ekki sé afar erfitt að ná þeim markmiðum sem hún segir til um. Ég skil því ekki alveg hvaða mikla svigrúm er verið að tala um. Nú þarf ekki mikið að gerast, t.d. bara stöðnun eða lítilleg fækkun ferðamanna, þó að við höfum ekki fengið greiningu á því hversu viðkvæm sú grein er í þeim hagtölum sem við báðum um. Svo er það varðandi lækkun skulda sem hæstv. fjármálaráðherra kynnti okkur áðan. Ráðherra segir að innstæða í Seðlabanka hafi verið notuð til að greiða niður lánið. Þá giska ég á að það hafi verið eitthvað af gjaldeyrisvaraforðanum eða eitthvað því um líkt. Einhvers staðar að koma þessir 100 milljarðar. Einhvers staðar eru þeir hluti af því hagkerfi sem við erum með og áttu að nýtast í eitthvað annað, báru vexti eða eitthvað slíkt. Þetta lán var greitt niður frekar en eitthvað annað samkvæmt áætlun. Nú er áætlunin ekki samþykkt enn þá. Það átti að nota arð af bönkunum til að greiða niður lánin. Þá veltir maður fyrir sér hvaða áhrif þetta hafi á afganginn af kerfinu og þær efnahagsforsendur sem öll stefnan byggir á. Það væri fróðlegt að vita hvort það hefur áhrif á fjárheimildir sem ráðherra eða stjórnin hefur í öðrum málefnasviðum.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður sagði að hann skildi ekki alveg hvar ég sæi þetta svigrúm. Ég nefndi það svigrúm sem ég sé fyrir mér - og ég sló heilmikla varnagla í því að allt væri hverfult í heiminum - að þegar við komum út úr þeim tíma að vera með framlög til að byggja sjúkrahús og komumst lengra í að greiða niður skuldir og lækka vaxtakostnaðinn þá sé ég þar mikið svigrúm. Það var það sem ég átti við í ræðu minni. Ég vona að hv. þingmaður átti sig á hvert ég var að fara í þeim efnum. Varðandi seinni hluta spurningar hans þá hefur verið rætt í kynningum á þingmálinu að við stefnum í skilvirkari fjárstýringu ríkissjóðs. Það var líka talað um lækkun innstæðu í Seðlabanka Íslands. Ég gef mér að sú greiðsla sem nú er innt af hendi úr innstæðunni í Seðlabanka til að greiða niður skuldir sé hluti af þeirri fjárstýringu.

Virðulegi forseti. Ég vona að þetta svigrúm gefist og við verðum í þeirri stöðu sem fjármálaáætlunin setur okkur í eftir fimm ár. En á þeim stað höfum við þurft að herða sultarólina á svipaðan hátt og við gerum núna. Því ástandi er í raun viðhaldið á nokkrum sviðum og hert að á öðrum. Eftir fimm ár stöndum við uppi með að þurfa að fara í innviðauppbygginguna, sem ég get ómögulega séð í þessari fjármálaáætlun. Það segir í fjármálaáætluninni að ef hagvöxtur gangi ekki samkvæmt áætlun, sem væri met ef hann gerði, þá gangi þetta ekki heldur samkvæmt áætlun og þá munum við ekki hafa þetta mikla svigrúm og ekki heldur vera búin að fara í neina innviðauppbyggingu að ráði, nema þá sem þegar hefur verið ráðist í.

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að vera sammála hv. þingmanni að einhverju leyti. Þau eru mörg ef-in. En ég vil ekki að við tölum um það svigrúm sem ég nefndi og hafði alla fyrirvara um öðruvísi en að við gefum okkur að spár gangi eftir og þar með standi það þannig fyrir okkur. Ég hef áður sagt í umræðum um bæði fjárlög og fjármálastefnuna að auðvitað sígur í hinn glataði áratugur þar sem við höfðum ekki getu til að ráðast í nauðsynleg útgjöld til að halda ýmsu við í samfélagi okkar. Við munum verða í talsvert langan tíma að vinna okkur út úr þeirri stöðu. En það gerum við ekki nema með ábyrgri fjármálastjórn og öflugri markmiðasetningu um hvernig við nýtum þá fjármuni sem við höfum úr að spila hverju sinni og nýtum þá skynsamlega, fyrst og fremst til að greiða niður skuldir, til að glata alla vega ekki þeim miklu fjármunum sem við verjum í dag til fjármagnskostnaðar, og spörum þar til að geta komist áfram í úrbótum sem við erum örugglega öll sammála um að vinna að.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar fyrir ræðuna. Mér fannst hann svolítið brattur og bjartsýnn en það er kannski hlutverkið að vera það. Þingið getur verið óútreiknanlegt en það breytir því þó ekki að við erum mjög föst í ákveðnum ramma. Það er það sem við höfum gagnrýnt, eins og hv. þingmaður veit, og við í minni hlutanum höfum haft áhyggjur af, og hann og fleiri eflaust líka. En þegar við tölum um tölur og annað slíkt langar mig til að spyrja t.d. varðandi Gæsluna, því að við höfum rætt hana aðeins. Ég hef verið að reyna að átta mig á þessum tölum. Uppsöfnuð breyting í yfirlitinu sem er að finna í bókinni, þegar búið er að bæta henni inn er hún rétt tæpir 14 milljarðar. Ég geri mér grein fyrir því að frá dregst leiga og annað slíkt sem viðkemur nýjum þyrlum. En það væri áhugavert að vita hvort þingmaðurinn telur að það sé nægilegt rými fyrir þessi þyrlukaup ásamt því að þjálfa og vera með fleiri áhafnir til taks eins og Gæslan hefur óskað eftir. Mér finnst rýmið mjög lítið innan áætlunarinnar ef maður tekur svo líka til réttaröryggið og annað sem fellur undir málaflokkinn, saksóknara og annað slíkt. Ég spyr þingmanninn hvort hann sé sannfærður um það. Síðan langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ásættanlegt að flest ráðuneyti nái ekki að búa sér til varasjóð vegna þess að þau nýta útgjaldasvigrúm sitt nú þegar til að mæta einhverju sem við teljum að ætti að vera sjálfsagður hlutur. Komið hefur fram hjá okkur í fjárlaganefnd að þau munu ekki ná sum hver, líklega fleiri en færri, að búa sér til útgjaldasvigrúm á komandi árum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir þessar spurningar og segi líka að við í fjárlaganefnd höfum velt fyrir okkur þeim ábendingum sem hún færir hér fram. Ég þekki vel þau sjónarmið sem hún reifar. Við ræddum einmitt - ef ég má með leyfi fundarstjóra segja frá því, því að ekki má með beinum hætti vitna í það sem fram fer á nefndarfundum - ég nefndi þetta líka í ræðu minni áðan, að við þurfum að æfa okkur betur eða skerpa betur á framsetningu á fjármálaáætlun svo að við getum lesið út hluti eins og hv. þingmaður nefnir, svo að við sjáum það útgjaldarými sem málaflokkurinn fær á næstu árum. Við nefnum að kaupa eigi þrjár nýjar þyrlur sem kosta að okkur er sagt 14 milljarða kr., við ættum að geta lesið það út úr töflunum með einföldum hætti. Ég er alveg á sama stað og hv. þingmaður með lesturinn þegar ég rýni tölurnar. En þarna á bak við eru líka margs konar aðrar breytur sem er ekki hægt að rekja hér í stuttu máli. Hitt vil ég þá segja að auðvitað er fjármálaáætlunin plagg sem rúnnar af ákveðnar stærðir. Hún er ekki fjárlög. Það gerist margt frá því að við samþykkjum fjármálaáætlunina um vor og þangað til við fáum fjárlagafrumvarp að hausti. Það verður hin endanlega aðgerð til stuðnings þeim markmiðum sem við setjum fram í fjármálaáætluninni. Hv. þingmaður spyr hvort ásættanlegt sé að flest ráðuneyti nái ekki að byggja upp þá varasjóði sem þeim er ætlað að byggja upp. Þá segi ég aftur: Það á margt eftir að gerast enn, frá fjármálaáætlun til haustsins þegar við ræðum fjárlögin. Við skulum sjá betur þar hvernig við sjáum það braggast hjá ráðuneytunum, hverju og einu fyrir sig. En þetta er einn af þeim þáttum sem fjárlaganefndin verður að láta sig varða og veita verðugt aðhald í þeim efnum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það á margt að breytast þegar kemur að fjárlögum. Þegar þetta verður samþykkt verðum við bundin af þessum fjárhæðum, ef ég skil rétt. Ekki er ætlunin að auka við tekjur eða stækka rammana sem slíka. Það kemur beinlínis fram í þingsályktunartillögunni. Mig langar að spyrja um annað sem ég veit að okkur báðum er frekar hugleikið og það eru samgöngumálin. Þau eru 5 milljarðar á ári. Þetta er dropi í hafið. Þetta er tæplega það sem við bættum við fyrir jólin. Ég hlýt að skilja það sem svo að hér sé verið að fara í annars konar framkvæmdir en þessar. Eignasala er ekki í hendi. Svo langar mig að spyrja þingmanninn út í framhaldsskólana. Hann átti þátt í síðustu ríkisstjórn, þ.e. var hluti af þeim meiri hluta. Nú ber svo við að það eru 1.700 milljónir sem framhaldsskólinn kemur til með að skerðast á tímabilinu. Telur hann að það sé ásættanlegt og að verið sé að framfylgja því sem var samþykkt þegar framhaldsskólinn var styttur?

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi nefna það sem hv. þingmaður flutti með sér úr fyrra andsvarinu og segja að það er að sjálfsögðu gert ráð fyrir að undirbyggja fjárlögin með fjármálaáætluninni. Auðvitað á ýmislegt eftir að breytast. Við getum ekki alveg gefið okkur nákvæmlega á vordögum hvernig aðgerð verður eða hversu nákvæmar fjárlagatölurnar verða þegar kemur fram á haustið. Eftir því sem tíminn líður verður meiri vandi að spá. Það er eitt sem er staðreynd í lífinu, að það er mikill vandi að spá fyrir um hluti, sérstaklega um framtíðina. Já, ég hef rætt samgöngumálin og vakið athygli á að enn sé gat á milli samgönguáætlunar og fjárframlaga. En samt vil ég taka fram að mér finnst það vera veruleg bót að við séum á áætlunartímabilinu að tala um tugi milljarða til viðbótar við það sem áður hefur verið lagt til samgöngumála. Staðreyndin er sú að nú leggjum við fram hæstu fjárhæðir til úrbóta í samgöngukerfinu sem við höfum gert í langan tíma, 

Hæstv. forseti. Fyrr í þessari viku lauk umræðu um fjármálastefnu og nú fjöllum við um fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Eins og fram hefur komið erum við nú að máta okkur við nýtt verklag í kjölfar þess að Alþingi samþykkti ný lög um opinber fjármál. Þessum nýju lögum fylgir ekki bara nýtt vinnulag heldur einnig ný hugsun. Allir opinberir aðilar eru nú að vinna innan sama ramma til að ná ákveðnum markmiðum út frá hugmyndafræði stefnumótunar og langtímamarkmiða þótt sumum kunni að finnast fimm ár heldur skammur tími. Hlutverk fjárlaganefndar breytist þar af leiðandi umtalsvert og sömuleiðis hlutverk annarra fastanefnda Alþingis sem þurfa nú á fyrri stigum að koma inn í umræðuna varðandi stefnumótun í þeim málaflokkum sem að þeim snúa. Breytingar eru alltaf erfiðar en á sama tíma fela þær í sér spennandi tækifæri. Ég tel að þetta nýja kerfi verði til bóta að því gefnu að allir hlutar kerfisins vinni nú saman að sameiginlegum markmiðum. Eitt helsta stefnumið umræddrar fjármálaáætlunar er aukið aðhald ríkissjóðs til að vega upp á móti þenslu. Síðan er ætlunin að draga úr aðhaldi þegar á líður samhliða minnkandi hagvexti en forsendur gera ráð fyrir að hagvöxtur dragist saman á tímabilinu og verði á bilinu 2,5–3% árin 2018–2022. Hvað heildarskuldir ríkissjóðs varðar gerir áætlunin ráð fyrir að þær verði komnar undir 28% af vergri landsframleiðslu í árslok 2018 og verði ekki hærri en 21% af landsframleiðslu í árslok 2022. Þessar tölur miða við nettóskuldir, þ.e. án lífeyrisskuldbindinga og viðskiptaskulda og að frádregnum sjóðum og bankainnstæðum. Afkomumarkmiðin ganga út frá því að afgangur af heildarafkomu ríkissjóðs verði aukinn úr 1% af vergri landsframleiðslu miðað við fjárlög 2017 í 1,5% árið 2018. Eftir það lækki árlegur afgangur af rekstri A-hluta ríkissjóðs um 0,1 prósentustig á ári og verði 1,1% af vergri landsframleiðslu í lok tímabilsins. Stöldrum hér við. Það er nauðsynlegt að greiða niður skuldir. Við það skapast aukið svigrúm í ríkisfjármálum, betri lánakjör og síðast en ekki síst meiri stöðugleiki til lengri tíma litið. Ríkið verður þar af leiðandi betur búið til að bregðast við áföllum ef til þeirra kemur. Allt eru þetta afar mikilvægir hlutir. Í ljósi þess fagna ég sérstaklega nýjum fréttum af því að svokölluð dollaralán - er það ekki rétt? - hafi verið greidd niður í dag. Það eru miklar og góðar fréttir og væri áhugavert að heyra fjármálaráðherra útskýra síðar hvað það hefur mögulega í för með sér fyrir okkur við þessa vinnu. Við Framsóknarmenn teljum að í ljósi stöðunnar sé rétt að hægja eilítið á niðurgreiðslu skulda þar sem uppbygging nauðsynlegra innviða samfélagsins er orðin mjög brýn og þar nefni ég sérstaklega samgöngumannvirki, heilbrigðisþjónustu og menntastofnanir á öllum stigum. Við hefðum einnig viljað skoða til hlítar álagningu nýrra skatta, svo sem komugjalds og lýðheilsuskatts, og mögulega frekari breytingar á skattkerfinu til samræmis við niðurstöðu samráðshóps um aukna hagsæld. En hægri stjórnin hefur auðvitað ekki áhuga á því heldur lækkar almennt skattþrep á sama tíma og talað er um að tempra þensluna. Skrýtið, svo ekki sé meira sagt. Svo er ekki nema eðlilegt að maður spyrji sig þegar stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarflokkanna og stefnur þeirra fyrir kosningar eru skoðaðar og bornar saman við fjármálaáætlun hvort menn séu að standa við stóru orðin og geti bæði hafið sókn í heilbrigðismálum og samgöngumálum á sama tíma og þeir ætla sér að auka aðhald í ríkisfjármálum. Svo er ekki. Dæmið gengur alls ekki upp. Hæstv. forseti. Áður en lengra er haldið vil ég leggja sérstaka áherslu á að ég er hrifin af göfugum markmiðum ríkisstjórnarinnar. Í kynningu á fjármálaáætlun á heimasíðu fjármálaráðuneytisins stendur t.d., með leyfi forseta: „Á næstu árum verður sérstök áhersla á uppbyggingu innviða og eflingu velferðarkerfisins, m.a. með stórauknum útgjöldum til heilbrigðis- og menntamála.“ Eins og ég segi eru þetta falleg orð á blaði en því miður ná þessar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar ekki miklu lengra þegar rýnt er í tölurnar. Tökum heilbrigðismálin sem dæmi. Þar er gert ráð fyrir að uppsafnaður raunvöxtur útgjalda fyrir þann málaflokk á tímabilinu verði 22% og 13% til velferðarmála. Hljómar vel en útgjaldaaukningin til heilbrigðismála skýrist fyrst og fremst af risavöxnum framkvæmdum er tengjast byggingu nýs Landspítala. Sú framkvæmd er upp á tugi milljarða. Ég get ekki séð að aukningin skili sér t.d. til heilsugæslunnar og sjúkrastofnana á landsbyggðinni, a.m.k. ekki í nægilega miklum mæli, og það eru mér mikil vonbrigði. Það er vissulega gott að við skulum sjá fram á að nýr Landspítali rísi á næstu misserum þótt ég hefði heldur viljað sjá hann rísa annars staðar en við Hringbraut. Það er ekki gott að ríkisstjórnin ætli ekki að hefja þá stórsókn við uppbyggingu heilbrigðiskerfisins sem lofað var. Ég gagnrýni einnig að í ljósi þess að menn séu orðnir meðvitaðir um gildi stefnumótunar, greininga og áætlana skuli þessar áætlanir um ríkisfjármál og heilbrigðiskerfið ekki byggja á heildstæðri heilbrigðisáætlun. Við Framsóknarmenn höfum lagt fram þingsályktunartillögu þess efnis. Ég vona að hún verði afgreidd sem fyrst á þingi og að í framtíðinni verði fjármálaáætlanir ríkisins byggðar á slíkum áætlunum sem verði einnig endurmetnar reglulega. Þannig náum við raunverulegum árangri hvað varðar ábyrga fjármálastjórn og að bæta gæði opinberrar þjónustu á sama tíma. Framlög til samgöngu- og fjarskiptamála aukast á tímabilinu. Sú aukning skýrist líkt og á málefnasviði heilbrigðismála fyrst og fremst af risavöxnum fjárfestingum eins og Dýrafjarðargöngum og nýjum Herjólfi. Framlög hækka í raun um 5 milljarða á föstu verðlagi sem er óboðlegt í ljósi þess að við afgreiðslu síðustu fjárlaga kom í ljós að 12–15 milljarða vantaði til að fjármagna samþykkta samgönguáætlun. Hið sama gildir auðvitað um menntakerfið okkar. Aukningu til háskóla má fyrst og fremst skýra með byggingu Húss íslenskra fræða. Áætlunin gerir ekki ráð fyrir að mæta þeirri staðreynd að háskólastigið hefur verið undirfjármagnað um langa hríð. Framlög til framhaldsskóla dragast saman þrátt fyrir fögur fyrirheit um að stytting náms ætti ekki að leiða til minna fjármagns heldur ætti að nýta þá fjármuni sem sparast til eflingar framhaldsskólastigsins. Kennarasamband Íslands gagnrýnir þetta sem og stjórn Félags framhaldsskólakennara. Í fréttatilkynningu frá Kennarasambandinu segir, með leyfi forseta: „Loforð um að allur fjárhagslegur ávinningur af styttingunni yrði ekki tekinn út úr rekstri framhaldsskólanna heldur nýttur til þess að auka þjónustu við nemendur hafa nú verið svikin.“ Hæstv. forseti. Lítum nú aðeins yfir stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna og hvað þar segir um menntamál, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir því að öll skólastig verði efld. Styðja skal háskólana í að halda uppi gæðum og standast alþjóðlega samkeppni um leið og samvinna og samhæfing íslenskra háskóla- og vísindastofnana verður aukin. Endurskoða þarf reiknilíkön skólakerfisins með tilliti til mismunandi kostnaðar og fjölbreytts nemendahóps. Huga þarf að þörfum grunn- og framhaldsskóla svo leggja megi frekari áherslu á kennslu í skapandi greinum, forritun, hönnun og verknámi, samhliða átaki í hefðbundnum greinum.“ Á bls. 6 í þingskjali um fjármálaáætlun er tafla sem sýnir útgjaldaramma málefnasviða. Framhaldsskólastigið er nr. 20 á listanum og þar sést að útgjöld lækka um tæpan milljarð á tímabilinu. Rauði þráðurinn í stjórnarsáttmálanum er sá að byggja þurfi undir skapandi greinar og nýsköpun ef við ætlum okkur að vera samkeppnisfær á alþjóðlegum mörkuðum í framtíðinni. Í nýrri stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar kemur fram að aðgerðir stjórnvalda á undanförnum árum til að efla starfsnám á framhaldsskólastigi hafi ekki náð tilætluðum árangri. Að mati Ríkisendurskoðunar hljóta ómarkviss stefnumörkun og ófullnægjandi aðgerðir stjórnvalda að eiga umtalsverðan þátt í því að starfsnám stendur enn höllum fæti. Ný lög um framhaldsskólana frá 2008 áttu að verða starfsréttindanámi til framdráttar og opna skólum leið til að efla starfsnám og nám tengt þjónustugreinum. Frá 2008 hefur nemendum verk- og starfsnámsbrauta hins vegar fækkað um 7% og brautskráningum þeirra fækkað um 18%. Frá því að lögin tóku gildi hafa stjórnvöld unnið að ýmsum áætlunum um aðgerðir til úrbóta án þess að þeim hafi verið hrundið í framkvæmd með skipulegum hætti eins og segir í fréttatilkynningu frá Ríkisendurskoðun. Fjármálaáætlunin gefur manni ekki góða von um að ríkisstjórnin ætli sér að gera betur hvað varðar starfs- og verknám á framhaldsskólastigi. Það liggur fyrir. Fjármálaáætlunin lýsir því alls ekki mikilli framsýni hvað menntamálin varðar. Ég er vonsvikin. Ég bjóst við meiru af því góða fólki sem nú situr í ríkisstjórn. Framsækninni er ekki fyrir að fara og það liggur fyrir að við völd er nú ríkisstjórn svikinna loforða og brostinna vona. Það er ekki gott. Ég sé að hæstv. fjármálaráðherra er enn í salnum. Ef hann hefur tíma væri ágætt að heyra hann greina örlítið betur frá þeim áhrifum sem þessi niðurgreiðsla lánsins hefur á gerð fjármálaáætlunar og þá vinnu sem fram undan er við hana.

Frú forseti. Það gladdi mig að heyra að hv. þingmaður bindur miklar vonir við þessa ríkisstjórn. Ég er sannfærður um að í lok kjörtímabilsins verða þær vonir svo sannarlega ekki brostnar heldur uppfylltar og vel það. Það er ánægjulegt að vita að miklar væntingar eru bundnar við þessa ríkisstjórn, sem eðlilegt er. Varðandi spurningu hv. þingmanns um hvaða áhrif þessi niðurgreiðsla á vöxtum hefur er kannski rétt að skýra það að að hluta til er náttúrlega um að ræða vaxtagreiðslu vegna ársins í ár og svo þurfum við að borga fyrir fram sýnist mér vexti upp á um 8 milljarða kr. Það felst í álaginu. Sem þýðir að við fáum engu að síður töluvert svigrúm í framtíðinni. Það lækkar sem sagt vaxtabyrðina og auðveldar þannig að vera með afgang. Hvaða áhrif þetta hefur nákvæmlega verð ég nú bara að játa, annað en það að við sjáum að rýmið eykst almennt, að þá í sjálfu sér breytir það ekki neinu í sambandi við frumjöfnuðinn, þ.e. að ef við lítum fram hjá greiðslu skulda sem margir umsagnaraðilar töluðu um að við ættum að horfa á öðru fremur. Ég held að þetta verði eitt af því sem við munum eiga gagnlegt samtal um, þ.e. fjármálaráðherra og hv. fjárlaganefnd.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir gott og greinargott svar. Mig langar örstutt að bæta við: Það svigrúm sem verður þá mögulega til, ef hæstv. ráðherra hefur svar á reiðum höndum, yrði það á þessu fimm ára tímabili? Erum við að tala um aukinn afgang þá 2019–20 eða síðar? Svo ég átti mig á tölunum.

Frú forseti. Kannski virkar þetta í stuttu máli þannig að vaxtagjöld ársins 2017 verða hærri en við höfðum gert ráð fyrir, en vaxtagjöldin í framtíðinni verða lægri. Mér finnst í fljótu bragði að við ættum þá að hugsa um mismuninn á þessu tvennu þannig að við séum ekki að hesthúsa einhvern hagnað sem er í raun bara fyrirframgreiðsla ársins í ár. En þetta léttir okkur svo sannarlega róðurinn. Þess vegna eru þetta mjög góðar fréttir sem við fengum hér í dag. Ég er ánægður að heyra hvað þingmenn almennt fagna þessari niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu fjármálaáætlun, stóra myndin, langtímaáætlun um afkomu og efnahag opinberra aðila. Það er full ástæða til að gleðjast yfir breyttu verklagi eftir nýlegar breytingar á lögum um opinber fjármál. Fjögur meginmarkmið hagstjórnarinnar eru að draga úr þenslu, stuðla að stöðugleika, koma böndum á gengissveiflur og í síðasta lagi að tryggja og efla opinbera þjónustu og innviði. Staðan í dag er þannig að við horfum á sögulega háan hagvöxt, mikla þenslu, mikla fjárfestingarþörf hjá ríki og sveitarfélögum og ekki síst hjá fyrirtækjum hins opinbera. Við erum með ofvöxt í einum stærsta atvinnuvegi þjóðarinnar sem hefur áhrif á aðra atvinnuvegi og fjölmarga þætti í samfélaginu eins og t.d. húsnæðismarkaðinn, heilbrigðiskerfið, löggæsluna og náttúruna. Verkefnin eru ærin til að koma hér á jafnvægi. Nú hefur verið skrifuð fjármálastefna sem hefur verið til umræðu í þinginu að undanförnu og nú kemur fram áætlun fyrir öll málefnasviðin. Með fyrirkomulaginu er skapað skýrt samhengi milli faglegra markmiða og fjármuna sem varið er til einstakra málefnasviða. Hér erum við að setja mælanleg markmið og hengja krónutölur á þau markmið í stað tilviljanakenndra úthlutana. Þetta eru í mínum huga byltingarkenndar framfarir sem hér eru að eiga sér stað, hvað vinnubrögð varðar að minnsta kosti. Loksins liggur fyrir stefna og áætlun sem byggja á mælanlegum markmiðum um innviðauppbyggingu en ekki handahófskenndum vilja til að gera vel. Ég bind miklar vonir við að fjármálastefnan og fjármálaáætlun sem byggir á henni komi til með að breyta gamla verklaginu. Fjárlaganefnd á ekki að vera afgreiðslustofnun á tilviljanakenndum ákvörðunum. Hún á að taka mið af stefnu og mælanlegum markmiðum og styðja markvissa fjármálastjórn. Við eigum að skoða heildarmyndina. Þannig náum við árangri. Ég vil nefna líka að fjármálaáætlun er ekki eingöngu áætlun um ríkisfjármál. Hún er áætlun um fjármál hins opinbera. Í því felst að fyrirtæki hins opinbera og sveitarfélög verða hluti af henni líka. Ríki og sveitarfélög taka nú sameiginlega ábyrgð á að tryggja að ákvarðanir séu í samræmi við markmið hagstjórnarinnar í heild sinni til að koma í veg fyrir þenslu, t.d. eins og árar nú. Þá verða fjárfestingar og útgjalda- og skattstefna þess aðila í takti og í samræmi við hagstjórnarmarkmið. Héðan í frá munum við betur vita hvert við erum að fara og hvernig við ætlum að komast þangað. Það verður mikil bót að því. Ég held að þetta verklag muni örugglega reynast farsælt, enda er það mun gegnsærra og heilbrigðara að mínu mati. Mig langar til að beina orðum mínum örlítið að heilbrigðismálum þar sem þessi ríkisstjórn hefur lagt áherslu á heilbrigðis- og velferðarmál. Stóra verkefnið í mínum huga er að mynda heildstæða heilbrigðisstefnu, skilgreina þjónustuna og setja okkur markmið. Við leggjum áherslu á lýðheilsu, geðheilbrigði og öldrunarþjónustu. Á sviði lýðheilsu, sem í mínum huga er gríðarlega mikilvæg, forvarnaverkfæri, verður áfram unnið að eflingu heilsu og heilbrigðra lifnaðarhátta og stutt við heilsueflandi skóla, heilsueflandi samfélög og áherslan verður á verkefni tengd geðrækt. Þetta eru mikilvægar forvarnir í mínum huga og tryggja gott samstarf við sveitarfélögin, vonandi, sem í nærþjónustu sjá um mikilvæg verkefni þessu tengd. Áfram verður unnið að uppbyggingu Landspítalans við Hringbraut, sem ég fagna mjög, þar sem núverandi húsakostur verður bættur og áfram unnið að því að tryggja mönnun. Þjónusta heilsugæslunnar verður styrkt, m.a. með fjölgun fagstétta sem veita þar þjónustu, t.d. sjúkraþjálfara, næringarfræðinga og sálfræðinga. Geðheilbrigðisþjónusta verður efld, m.a. með fjölgun sálfræðinga í heilsugæslum og framhaldsskólum og á ýmsum fleiri sviðum. Öldrunarþjónusta verður styrkt með áframhaldandi stuðningi við heimahjúkrun, endurhæfingu, dagdvöl og fjölgun hjúkrunarrýma. Áfram verður unnið að styttingu biðlista með ákveðnum aðgerðum. Að lokum hvað varðar heilbrigðismál er ánægjulegt að nýtt greiðsluþátttökukerfi tekur gildi 1. maí næstkomandi. Stefnt er að lækkun greiðsluþátttöku vegna heilbrigðisþjónustu á tímabilinu. Næst langar mig til að víkja að umhverfismálum. Í fyrsta lagi á að leiða gerð og innleiðingu aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum fyrir Ísland til ársins 2030. Í öðru lagi er áhersla á stjórnun nýtingar á viðkvæmum og mikilvægum svæðum með uppbyggingu viðeigandi innviða. Í þriðja lagi er áhersla á að öll landnýting og landbætur, svo sem landgræðsla og skógrækt og endurheimt framræsts votlendis, taki mið af náttúruvernd og vernd líffræðilegs fjölbreytileika. Í fjórða lagi er áhersla á grænt hagkerfi og sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda. Í fimmta lagi er lögð áhersla á einföldun regluverks og aukna skilvirkni í stjórnsýslu með notkun rafrænna lausna ásamt áherslu á samþættingu verkefna og aukna samvinnu milli stofnana. Tvöfalda á í ársbyrjun 2018 kolefnisgjaldið sem lagt er á jarðefniseldsneyti og jarðgas. Aðgerðin hefur jafnframt jákvæð áhrif á tekjur ríkissjóðs til skamms tíma eða um rúma 4 milljarða kr. árlega. Vænta má frekari aðgerða á sviði grænna skatta á tímabilinu. Framlög til málefnasviðsins, málefnasviðs 17 sem eru umhverfismál, munu aukast um sirka milljarð frá árinu 2017–2018. Fjölmörg önnur mikilvæg umhverfismál, sem ég ætla ekki að telja upp hér, tel ég í öllu þessu efnahagslega samhengi gríðarlega mikilvæg. Hér er verið að leggja áherslu á langtímahugsun og stöðugleika. Í fjármálaáætlun birtist stefnumótun fyrir 34 málefnasvið og 101 málaflokk. Stefnumótunin felur í sér ítarlega markmiðssetningu fyrir hvern málaflokk og er mikilvægt tól fyrir Alþingi til að fylgja eftir þeim mælikvörðum sem ráðuneytin setja fram í þeim málaflokkum sem þau bera ábyrgð á. Það sem er allra mikilvægast er að þetta verklag tryggir að þær stefnur sem settar eru fram séu í samhengi við fjárheimildir til málefnasviða. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta yfirferð hennar um þessi mál, sérstaklega þar sem hv. þingmaður fór yfir málin út frá stefnu síns flokks. Hún kom sérstaklega inn á annars vegar heilbrigðismál og hins vegar umhverfismál. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins nánar út í stöðuna í þeim efnum. Hv. þingmaður var töluvert ánægður með þá viðbót sem kæmi inn í heilbrigðismálin samkvæmt fjármálaáætluninni. Það er rosalega auðvelt að leika sér með tölur. Ég þyrfti nú að hafa lengri tíma en ég get haft hér til að fara yfir það sem mér finnst bara vera fúsk í framsetningu þessarar áætlunar þar sem stofnkostnaður er talinn með sem rekstrargjöld og uppsafnaðar viðbætur eru stundum lagðar saman og stundum ekki. En látum það vera. Hv. þm. Oddný Harðardóttir kom inn á það í umræðunni fyrr í dag að ef halda ætti í við öldrun þjóðarinnar þyrfti að auka í þjónustu við sjúkrahús um 1,7 til 2%. Samkvæmt þessari fjármálaáætlun er aukningin 0,4%. Það er vissulega aukning um 0,4% en þegar maður horfir á hlutfallslegan fjölda þeirra sem þurfa að nýta sér þjónustuna er það alls engin aukning heldur einmitt þvert á móti. 338 milljónir króna til viðbótar við þjónustu við sjúkrahús. Finnst hv. þingmanni það nægjanlegt? Er það í takt við stefnu flokks 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Við leggjum áherslu á að auka þjónustuna og auka fjármuni í þennan málaflokk á seinni hluta kjörtímabilsins. Í fyrsta áfanga eru þær upphæðir sem hv. þingmaður nefndi, en ég vil líka leggja áherslu á varðandi öldrunarmál, hversu mikilvægar forvarnir og lýðheilsa eru í þeim málum. Við erum að sameina þjónustu og auka samvinnu við sveitarfélögin um heimaþjónustu og ýmis önnur úrræði. Það er stóra verkefnið okkar. Út frá lýðfræðilegri þróun vitum við að öldrunarmálin verða stóra málið sem við munum að sjálfsögðu leggja áherslu á. En ég bind vonir við fjölbreyttari þjónustu, heildstætt skilgreindri þjónustu í öldrunarmálum, meiri og betri samvinnu við sveitarfélögin og meiri þunga í þessum málaflokki jafnt og þétt á þessu kjörtímabili.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið þó að hún hafi nú ekki svarað þeirri spurningu minni hvort henni fyndist þetta nægjanlegt. En það er ágætt að hv. þingmaður kom inn á lýðheilsumál. Við skulum þá skoða þau í fjármálaáætluninni. Á árinu 2017 fara 8,1 milljarður í þau. Hver er viðbótin þar sem hv. þingmaður talar um að sé nauðsynleg? Næsta árið verða þetta 8,3 milljarðar og svo hækkar það örlítið á milli ára og endar í 8,6 milljörðum króna. Viðbótin í lýðheilsumál sem hv. þingmaður talar um að leggja hér gríðarlega áherslu á er nú ekki neitt til að hrópa húrra fyrir. Látum þá vera hvort samþykkt verði að setja áfengissölu í verslanir þannig að það þurfi nauðsynlega á lýðheilsu- og forvarnapeningum að halda, sem hv. þingmaður kom inn á. Það er allt önnur umræða. Þá langar mig í seinna andsvari mínu að koma inn á umhverfismálin sem hv. þingmaður kom líka inn á. Það er vissulega rétt að upphæðin í umhverfismál hækkar um milljarð milli ára en síðan lækkar hún aftur strax á næsta ári og svo aftur á því næsta og hækkar svo lítillega. Hv. ríkisstjórn hefur talað mikið um að nú eigi að slá einhvers konar met í umhverfismálum. Hún hefur talað um gildi þess að uppfylla Parísarsamkomulagið, lagt fram áætlun um orkuskipti í samgöngum. Það er helst að skilja á hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum þessarar ríkisstjórnar að umhverfismál eigi að vera yfir og allt um kring. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Telur hún að Parísarsamkomulagið verði uppfyllt með þessum fjárhæðum sem hækka um 1 milljarð en lækka svo lítillega strax aftur? Telur hv. þingmaður að við náum markmiðum um orkuskipti í samgöngum 

Virðulegi forseti. Ég er verulega ánægð með að hv. þingmaður spyrji um lýðheilsumál því að það er sérstakt áhugamál mitt, lýðheilsa og forvarnir. Ég held að forvarnir séu stórt efnahagsmál, sérstaklega hvað varðar eldri borgara. Á síðasta kjörtímabili var samin þessi fína lýðheilsustefna á vegum ríkisins sem ég fagnaði líka mjög. Fyrsta markmið hennar er að öll sveitarfélög marki sér lýðheilsustefnu. Ég held að það sé stóra verkefnið, að ýta sveitarfélögunum út í að marka sér lýðheilsustefnu. Hvað varðar fjármunina frá ríkinu: Já, ég tel að það sé nóg vegna þess að það er líka verkefni sveitarfélaga að fara í þessi lýðheilsuverkefni og auka samvinnu við heilsugæsluna í hverju sveitarfélagi fyrir sig, varðandi hjúkrunarheimilin, hjúkrunarþjónustuna, velferðarþjónustuna almennt. Lýðheilsan er nánast þvert yfir skipulag, skipulag fyrir hvert og eitt sveitarfélag. Stóra verkefnið í lýðheilsumálum finnst mér vera að hvert sveitarfélag móti sér stefnu í þeim málum. Hvað varðar umhverfismálin: Það er rétt, við erum að auka í og síðan draga úr aukningunni. Það sem er mikilvægt í þessari umræðu er að við erum að leggja á skatta. Þeir sem menga eiga að greiða. Síðasta spurningin var um hvort við næðum þessum markmiðum. Ég ætla að leyfa mér að vera bjartsýn. Þetta er stefna, þetta er stóra myndin, áætlun til að fylgja eftir stefnunni. Ég ætla að leyfa mér að vera bjartsýn á að við getum að minnsta kosti tekið stór skref í þessa átt.

Virðulegi forseti. Eftir að hafa lesið í gegnum áætlunina og skoðað spá um hagvöxt og verðbólgu og borið saman útgjöld til ýmissa málefnasviða árið 2017 við síðasta árið samkvæmt fjármálaáætlun, árið 2022, á ég erfitt með að sjá hver raunveruleg aukning til ýmissa málefnasviða er. Á sumum málefnasviðum er hrein og klár lækkun, krónutölulækkun á raunvirði frá 2017–2022. Vissulega er rétt að það er einhver hækkun til heilbrigðismála en miðað við t.d. stefnu og kosningaáherslur Bjartrar framtíðar fyrir kosningar hefði ég áhuga á að vita hvort þessi áætlun skilar þeim vonum sem Björt framtíð vakti meðal kjósenda með þeirri miklu áherslu á uppbyggingu í heilbrigðismálum, hvar hún ætti að enda. Uppfyllir þessi áætlun í rauninni kosningaáherslur Bjartrar framtíðar? Það er það sem ég hefði áhuga á að vita.

Virðulegi forseti. Stefna Bjartrar framtíðar fyrir kosningar byggðist á því að leggja áherslu á heilbrigðismál út frá ábyrgð. Við höfum lagt gríðarlega áherslu á það hvað varðar vinnubrögð að móta heildstæða stefnu og horfa til langs tíma. Það er áhersla Bjartrar framtíðar. Það er nákvæmlega það sem við erum að gera núna, við viljum leggja áherslu á heilbrigðismálin, auka í, það er alveg klárt, en við erum líka raunsæ. Við getum ekki á örfáum mánuðum tekið vinkilbeygju eins og ég hef svo oft talað um. Við tökum ekki allt upp og breytum á einu ári. Við getum ekki breytt öllu á einu ári. Ég bind gríðarmiklar vonir við það að þegar við höfum mótað stefnu í heilbrigðismálum, sérstaklega þegar við erum komin með nýjan spítala, nýtt sjúkrahús, getum við skilgreint þjónustuna og hagrætt. Ég bind vonir við það. Það sem við viljum gera er að auka í, gera það af ábyrgð og jafnframt horfa til langs tíma og skilgreina þjónustuna. Við viljum ekki endilega tala alltaf um að auka við ákveðið fjármagn, við viljum tala út frá þeim markmiðum og þeirri þjónustu sem við bjóðum.

Virðulegi forseti. Miðað við það sem ég get lesið úr fjármálaáætlun eru aukin framlög til heilbrigðismála, það er þá uppbygging Landspítala – háskólasjúkrahúss, byggingar þar o.s.frv. Þar fyrir utan er stöðnun á framlögum til málaflokksins. Það er engin raunaukning peninga umfram uppbyggingu bygginga, sérstaklega bygginga sem var búið að ákveða að fara í áður en þetta kjörtímabil hófst. Mig langar til að spyrja: Er búið að ákveða að byggja upp eitthvað meira en þegar var búið að ákveða og menn höfðu þegar skuldbundið sig til? Fyrir utan það: Hvernig getur hv. þingmaður útskýrt að það sem eftir er sé viðbót til heilbrigðismála?

Virðulegi forseti. Þetta er ekki önnur áætlun, þetta er sama áætlun. Ásetningur okkar er að hraða uppbyggingunni og setja aukna fjármuni í uppbyggingu þjóðarspítalans. Hvað varðar hina spurninguna erum við að tala um að skilgreina þjónustuna betur. Við viljum móta stefnuna, fylgja eftir þeim markmiðum og gera þetta með skilvirkari hætti. Við tölum ekki fyrir ákveðnum upphæðum. Við tölum fyrir þeim markmiðum um hvernig þjónustan er byggð upp.

Forseti. Mig langar að vekja athygli forseta á því að hæstv. ráðherra er ekki í húsinu og mig langar að spyrja hverju sætir. Hér erum við að ræða fimm ára áætlun sem er grundvallarplagg í stefnumörkun nýrrar ríkisstjórnar. Það er óásættanlegt að ráðherrann sé ekki viðstaddur umræðuna. Næst á mælendaskrá er hv. þm. Oddný Harðardóttir sem er formaður þingflokks Samfylkingarinnar, fyrrverandi fjármálaráðherra, og það er óásættanlegt annað en að hann sé í þingsal meðan hún talar og þeir fleiri sem eru eftir á mælendaskrá. Ég óska eftir því við forseta að hlé verði gert á þessari umræðu þar til hann er í húsi.

Virðulegi forseti. Mig langaði að nota tækifærið og koma hérna upp, vegna þeirrar athugasemdar sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir var með, til að greina frá því að ráðherra varð að fara úr húsi. Hann er búinn að vera hérna allan tímann og er væntanlegur til baka. Hvort sem sú leið verður farin að bíða eftir honum eða hvað langaði mig að koma þessu á framfæri vegna þess að ég veit að það kom upp tilvik og hann þurfti að rjúka. Það eru einhverjar mínútur í hann, vonandi ekki meira.

Virðulegi forseti. Vissulega getur komið upp sú staða að neyðartilvik geri það að verkum að maður þurfi að vera annars staðar en þar sem manns er vænst. Þá væri kannski eðlilegra að ræða það við forseta og forseti hefði gert hlé á fundi rétt á meðan ráðherra hefði sinnt þeim erindum sem hann er að sinna, sem ég veit ekki hver eru. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kom inn á að ráðherra hefði verið hér allan tímann. Mig langar bara að segja: En ekki hvað? Það er eiginlega þyngra en tárum taki að hér hafi liðið einhverjar mínútur í umræðum um annars vegar fjármálastefnu og hins vegar fjármálaáætlun án þess að hæstv. fjármálaráðherra sæti undir þeim og tæki þátt í þeim. Ég fer fram á það við hæstv. forseta að ef von er á ráðherra í hús verði einfaldlega gert hlé á þessum fundi þar til hæstv. ráðherra kemur í hús.

Frú forseti. Ég tek undir þetta. Þetta er bagalegt, ekki síst í ljósi þess að hæstv. fjármálaráðherra tekur við búi sem rekja má til makrílgöngu, aukinnar komu ferðamanna en ekki síst góðrar úrvinnslu í efnahagsmálum eftir hrunið sem m.a. var leidd af tveimur hv. þingmönnum sem voru þá fjármálaráðherrar og sitja í salnum. Ég held að hæstv. fjármálaráðherra gæti ýmislegt lært af hv. þingkonu Oddnýju G. Harðardóttur og styð tillögu um að gert verði matarhlé.

Frú forseti. Það er mjög óheppilegt ef hæstv. ráðherra þarf að hverfa frá umræðum. Venjan er sú að hæstv. ráðherra ræði það fyrir fram ef svo ber undir að hann þurfi að hverfa frá 1. umr. um jafn stórt og mikilvægt mál og þetta er. Það hefði verið æskilegt en í ljósi þess sem kom fram hjá hv. þingflokksformanni Viðreisnar vænti ég þess að hér verði gert hlé.

Frú forseti. Hv. þingmenn eiga ekki að þurfa sífellt að vera með augun á stimpilklukkunni til að fylgjast með því hvort hæstv. ráðherrar séu í húsi hverju sinni þegar verið er að ræða um mál á þeirra málefnasviði. Mér finnst bagalegt að hæstv. ráðherra hafi farið úr húsi án þess að láta þess getið þó að ég hafi fullan skilning á því að þær aðstæður geti komið upp. Það geta komið upp alls konar aðstæður sem gera það að verkum að fólk verður að bregða sér frá. Ég held að við séum ekkert ósanngjörn hvað það varðar, það er sjálfsagt af okkar hálfu að gera hlé á umræðunni meðan ráðherra þarf að bregða sér í burtu. Ég geri ráð fyrir að nú verði gert hlé þar til hæstv. ráðherra kemur aftur.

Frú forseti. Ég tek undir með öðrum þingmönnum, það er sjálfsagt að gera hlé þar til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra getur komið og tekið þátt í umræðunum um fimm ára fjármálaáætlun. Það er ekki eins og hér sé eitthvert smámál á ferðinni. Mér þætti gott ef hæstv. ráðherra yrði hér meðan ég flyt mína ræðu. Þar koma ýmsar spurningar sem hann vill kannski grípa tækifærið og svara strax eða svara í lok umræðunnar. Ég óska eftir því eins og aðrir þingmenn á undan mér að við bíðum eftir hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Hér var gert sérstakt samkomulag um tilhögun 1. umr. fjármálaáætlunar þar sem fjöldi ræðumanna var takmarkaður og því um líkt. Mér finnst lágmark að ráðherra geti þá setið undir allri þeirri umræðu þar sem hún er væntanlega dálítið stytt miðað við hefðbundna umræðu. Ég styð því tillögu fyrri ræðumanna og óska eftir að fara í snemmbúið matarhlé.

Frú forseti. Ég vil láta koma fram að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lét mig, sem þá starfandi forseta, vita af því að hann myndi þurfa úr húsi í stutta stund af óviðráðanlegum ástæðum, vegna skuldbindinga sem hann hafði löngu lofað sér í. Ég skildi það þannig að það yrði tiltölulega stutt stund og að hann kæmi rakleiðis til baka þegar hann væri búinn að sinna þeim skyldum sem hann hefði tekið að sér. Ég vildi bara upplýsa að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra kom að máli við þá starfandi forseta og lét hann vita af þessu.

Frú forseti. Þrátt fyrir það sem hér kom fram verð ég að taka undir að það er eðlilegt að fjármálaráðherra sitji undir umræðunum. Hann gerði það í kringum stefnuna, sem er vel, enda finnst mér að ráðherra eigi að fylgja sínum stóru málum eftir. Það er ekki spurning. Hann hefur tekið þátt í umræðum og farið í andsvör við okkur stjórnarandstöðuþingmenn sem mér þykir af hinu góða. Ég verð að taka undir að þegar formaður og þingflokksformaður tveggja flokka eru að fara að tala er eðlilegt að við gerum hlé. Ef ekki er um langan tíma að ræða er sjálfsagt að við fáum okkur kaffisopa í korter eða eitthvað og hinkrum. Skárra væri það nú ef ekki væri hægt að gera það. Það hliðrar ekki dagskránni svo mikið til. Það er mikilvægt að allar raddir nái eyrum fjármálaráðherra sjálfs, ekki bara aðstoðarmanna eða starfsfólks úr fjármálaráðuneytinu sem hér er í hliðarsal. Það skiptir máli að ráðherra geti brugðist beint við því sem hér er um spurt. 

Forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir orð hennar. Það hefur þá komið fram að ráðherrann þurfti að bregða sér frá um stutta stund. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, þá sitjandi forseti, hefur staðfest það. Ég verð samt að segja að hér erum við með umsamda umræðu, þetta er ekki hefðbundin umræða heldur umsamin sem þýðir að þeir þingmenn sem hér eru að tala tæma ræður sínar, þetta er ekki með því hefðbundna sniði að þingmenn geti komið aftur á mælendaskrá. Í ljósi þess að við erum að semja við forseta um tiltekið fyrirkomulag á umræðunni er óásættanlegt annað en að við gerum hlé þar til ráðherrann er kominn í hús vegna þess hversu mikilvægt það er að við getum átt í þessum orðaskiptum. Ég bið hæstv. forseta að gera nú stutt hlé á fundinum. Mér skilst að þetta snúist um korter eða ekki mjög langan tíma. 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon minnti mig einmitt á þau áform sem hér er talað um en á þeim tíma átti ég spjall við hæstv. fjármálaráðherra sem var að tala um þetta en þá var umræðuáætlunin önnur. Þá átti að vera fyrir og eftir kvöldmat og svoleiðis en þetta er dæmi um hvernig skipulagsleysið í dagskrá Alþingis getur breytt þeim forsendum sem við skipuleggjum tíma okkar út frá. Fyrst þetta kom svona upp finnst mér eðlilegt að taka örstutt hlé þangað til ráðherrann kemur aftur.

Virðulegi forseti. Það er náttúrlega alveg ólíðandi að hæstv. fjármálaráðherra sjái sér ekki fært að sitja undir þessum umræðum. Við í minni hlutanum erum búin að semja af okkur ræðutíma þannig að það er alveg ótrúlegt að sjá þessa vanvirðingu, ef ég á að segja eins og er. Ef þetta snýst um 40 mínútur eða klukkutíma getum við alveg tekið kvöldmatarhlé núna. Það er ekkert því til fyrirstöðu. Forseti hefur nú þegar fengið, eftir mjög góðar samræður við þingflokksformenn minni hlutans og meiri hlutans, leyfi til kvöldfundar. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að við gerum hlé á þessum fundi og bíðum eftir að hæstv. fjármálaráðherra komi í hús, einfaldlega vegna þess að við sömdum af okkur ræðutímann til að geta átt orðastað við hann, í hans nærveru, ekki til þess að geta talað út í svo til tóman salinn eða fyrir daufum eyrum hæstv. ráðherra.

Frú forseti. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa bent á að hér hafi verið samið um ræðutíma. Það er atriði sem skiptir alveg gríðarlega miklu máli í þessu samhengi. Þetta þýðir að einungis tveir þingmenn frá hverjum flokki geta tekið til máls við þessa umræðu. Þeir geta einungis tekið til máls einu sinni í tíu mínútur. Þetta er óskaplega stuttur tími til að ræða jafn veigamikið mál og fjármálaáætlun einnar ríkisstjórnar til fimm ára er. Þess vegna finnst mér sjálfsögð og eðlileg krafa að hér sé gert hlé á fundi meðan hæstv. fjármálaráðherra er ekki í húsi. Annars spyr maður sig: Til hvers er verið að semja um ræðutíma ef það er ekki einu sinni hægt að gera ráð fyrir að hæstv. ráðherrar 

Frú forseti. Eins og komið hefur fram hefur hæstv. fjármálaráðherra lögmæt forföll eða hefur þurft að bregða sér af bæ. Þetta eru umsamdar umræður. Mér finnst að núna ætti hæstv. forseti að sýna þann sveigjanleika í verki að mæta óskum þingmanna um að fresta umræðunni. Annars ræða þingmenn bara fundarstjórn og fylla upp í tímann með þeirri umræðu. Það er kannski ekki góð áferð að þurfa þess. Það er bara svo eðlileg ósk að hæstv. fjármálaráðherra sýni öllum ræðumönnum í þessum umsömdu umræðum þá virðingu að vera á staðnum, að ekki sé gert upp á milli ræðumanna þar. Mér þætti mjög vænt um að frú forseti færi að bregðast við þessum óskum þingmanna sem mér finnst mjög sanngjarnar, og 

Virðulegi forseti. Enn einu sinni er komin upp sú staða að við tölum út í loftið án þess að fá nokkur viðbrögð frá hæstv. forseta. Það er ekki eins og við séum að fara fram á að hæstv. fjármálaráðherra sé flogið til landsins frá Kamtsjatka, að við ætlum að fresta fundi fram á nótt eða halda salnum í málæði fram eftir viku. Við erum með eðlilega og sanngjarna kröfu í anda samkomulags sem gert var við stjórnarandstöðuna þar sem hún féllst, með mikilli lipurð og liðleika, á að ganga á rétt sinn til að ræða um málin. Ég er t.d. ekki á mælendaskrá um þetta, öllum væntanlega til sárrar gremju, en partur af því samkomulagi er að hæstv. ráðherra sitji í salnum. Vel getur komið upp að lögmæt forföll verði en þá sýnir maður einfaldlega liðlegheit. 

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að taka undir með, heyrist mér, öllum öðrum sem hér hafa talað um að auðvitað skiljum við að fólk geti haft eitthvað annað að gera klukkan korter yfir sex á miðvikudagssíðdegi en að sitja í þingsal. Ég held að fæst okkar hafi endilega reiknað með að vera að ræða ríkisfjármálaáætlun akkúrat þessa stundina en við bara færðum þau plön til þegar í ljós kom að hér yrði umræða. Eitthvað fékk ráðherrann væntanlega að vera með í ráðum þegar raðað var á dagskrá. Þess vegna hefði verið sjálfsagt af forseta að taka tillit til forfalla hans. Það setur samt að mér dálítinn ugg. Við erum, eins og fram hefur komið, búin að semja af okkur ræðutíma. Fyrirhugað er að gera það sama á morgun þegar við höldum áfram að ræða þessi mál. Megum við þá eiga von á að ráðherrar verði úti um hvippinn og hvappinn frekar en að standa í þeim skoðanaskiptum sem við semjum um við ríkisstjórnina að eiga um þetta mál?

Frú forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun ríkisins til næstu fimm ára. Eftir umræðu undanfarinna daga, um fyrsta hlutann í þessum þríleik nýrra laga um opinber fjármál, er það líklega að æra óstöðugan að fara að vitna hér í lögin og það skipulag sem þau búa til utan um fjármál ríkisins. En ekki verður hjá því komist að byrja á því að hnykkja á því til hvers leikurinn er gerður og hvað er fram undan hvað varðar verkferlana. Þingsályktunartillaga um fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 er mikið skjal. Þar eru lagðar línur um markmið fyrir afkomu og efnahag hins opinbera í heild og fyrir opinbera aðila. Einnig eru gerðar áætlanir um þróun tekna og gjalda fyrir sömu aðila til næstu fimm ára. Í áætluninni er gerð grein fyrir stefnumótun ráðuneyta fyrir bæði málefnasvið og málaflokka, og þjónar það því markmiði að Alþingi búi yfir sem greinarbestum upplýsingum þegar það fjallar um fjármálaáætlunina, sem er stefnumarkandi fyrir ríkisstarfsemina í heild til lengri tíma. Í því samhengi er mikilvægt að benda á að sett eru fram markmið, mælikvarðar og aðgerðir fyrir hvern og einn málaflokk sem tilheyrir málefnasviði. Þetta nýja fyrirkomulag - sem við erum flest að takast á við í fyrsta sinn, og verður væntanlega í fyrsta sinn sem ferlið fer heilan hring, þ.e. að lögð sé fram fjármálastefna, og á grundvelli hennar fjármálaáætlun og loks fjárlög í haust á vegum sömu ríkisstjórnar og þings - er að þessu leyti tímamót. Frú forseti. Enn er þetta ferli í mótun og slípun. Tímalínan í ferlinu er til dæmis ekki í fullu samræmi við hugsun laganna um opinber fjármál. Skýringuna þekkjum við auðvitað, það voru kosningarnar síðastliðið haust og núverandi ríkisstjórn tók ekki við völdum fyrr en 11. janúar á þessu ári. Lög um opinber fjármál gera hins vegar ráð fyrir að ríkisstjórnir taki að öðru jöfnu við að vori og í kjölfarið, að sumri eða snemma að hausti, sé lögð fram fjármálastefna, síðan komi voráætlunin fyrir 1. apríl og loks fjárlagafrumvarp að hausti sem byggir á þeim römmum útgjalda til málefnasviða sem voráætlunin, sem hér um ræðir, setur. Það er von að okkur mörgum þyki nokkuð erfitt að fóta sig í þessu nýja kerfi og átta sig á því hvernig allir þessir nýju og mismunandi þættir vinna saman. Ég get alla vega upplýst að svo er um mig sjálfa. Þegar allt er dregið saman og hið nýja verklag verður að fullu komið til framkvæmda er það án vafa til þess fallið að bæta vinnubrögð og yfirsýn í störfum Alþingis þegar fjármál ríkisins eiga í hlut. En við erum ekki bara að tala um nýtt verklag hér í dag. Við erum að tala um pólitískar áherslur í ríkisfjármálum. Heilbrigðismál og velferðarmál voru í fyrirrúmi í málflutningi flestra, ef ekki allra, flokka í aðdraganda kosninganna síðastliðið haust. Sú áhersla skín í gegn í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og við vinnu fjármálaáætlunarinnar er forgangsröðun ríkisfjármála í þágu þessara málaflokka greinileg. Útgjöld til heilbrigðismála aukast mest, 22% að raungildi. Áherslan er á byggingu nýja Landspítalans sem nú loks stefnir í að verði lokið á næstu árum eftir langa og sársaukafulla bið bæði sjúklinga og starfsfólks. Meðal annarra þátta má nefna að dregið verður úr greiðsluþátttöku sjúklinga, aukin áhersla er lögð á geðheilbrigðismál með aukinni sálfræðiþjónustu, m.a. í skólum, og almennt bættu aðgengi að fjölbreyttri geðheilbrigðisþjónustu. Þá verður fjárfest í öldrunarþjónustu og biðlistar styttir. Í velferðarmálum er líka um töluverða aukningu að ræða. Alls eru útgjöld til velferðarmála, annarra en heilbrigðismála, aukin að raungildi um 13% á tímabilinu, eða sem svarar 17 milljörðum króna. Þar má meðal annars nefna endurskoðun á örorkulífeyri, aukna fjárfestingu í starfsendurhæfingu og atvinnuúrræðum fyrir öryrkja, einnig innleiðingu á notendastýrðri persónulegri aðstoð, endurskoðun frítekjumarks á atvinnutekjur aldraðra, hækkun fæðingarorlofstekna og aukinn sveigjanleika við starfslok aldraðra. Við erum líka að tala um styrkingu meðferðarúrræða fyrir börn og unglinga, ákveðnar aðgerðir til að vinna á fátækt barna, tvöföldun móttöku kvótaflóttamanna og almennt betri móttöku þeirra sem koma hingað á eigin vegum og fá hæli. Síðast en ekki síst, markviss skref til að leysa húsnæðisvandann. Við getum líka nefnt atriði í þessari áætlun sem lúta að auknum fjármunum til samgangna og löggæslu miðað við síðasta kjörtímabil. Þar má vissulega gera meira. En eins og hér hefur verið ítrekað er áherslan lögð á heilbrigðis- og velferðarmál í þessari áætlun. Í menntamálin er verið að setja aukið fjármagn miðað við síðasta kjörtímabil. Hvað varðar framhaldsskólana er meðal annars gert ráð fyrir fjárhagslegu svigrúmi sem myndast við fyrirséða fækkun nemenda vegna styttingu námstíma til stúdentsprófs. Það er verið að efla háskólana þó þar séum við ekki enn að ná því sem gerist að jafnaði hjá OECD-ríkjum, þegar litið er til heildarframlags, þ.e. ríkisframlags og sértekna skólanna. Þar er nokkurt verk óunnið. Ég ímynda mér að fjármögnun háskólanna verði nokkuð rædd á næstu dögum og það er vel. Meðal þess sem má ræða þar af fullri alvöru eru sameining skóla og endurskoðun á reiknilíkani sem notað er. Í núverandi fyrirkomulagi er hvati til að fjölga nemendum, fækka námskeiðum, einfalda þau og stækka frekar en huga að gæðum og nýsköpun. Stjórnvöld móta ekki stefnu um það námsframboð sem þau vilja sjá, og þá fjármagna, heldur láta skólunum eftir að spila frjálst úr því fjármagni sem þeir hafa til ráðstöfunar hverju sinni og þá samkvæmt nefndu reiknilíkani. Fyrir vikið er hætta á að dýrasta námið verði skorið niður, óháð þörf fyrir viðkomandi menntun fyrir samfélagið. Ég ítreka þá skoðun mína og ósk að menntamálin verði rædd á næstu dögum og vikum. Frú forseti. Ég og fleiri hafa komið inn á það hér hversu óvanalegar þær aðstæður eru sem við búum við nú í tengslum við þessa vinnu, með tilliti til knapps tíma. Því til viðbótar er rétt að nefna að til framtíðar þarf að breyta starfsáætlun til að gefa meiri tíma fyrir umræður um ríkisfjármálin að vori í stað þess að þær verði nær eingöngu að hausti í tengslum við framlagningu fjárlagafrumvarps. Að lokum, frú forseti. Þessi áætlun endurspeglar áherslur okkar á að setja velferðina í algeran forgang í ríkisfjármálum. Með henni náum við að efla verulega heilbrigðiskerfið og félagslega þjónustu og skila á sama tíma áætlun til næstu fimm ára sem ætti að styðja við hagstjórnina á þenslutímum og stuðla þannig að vaxtalækkunum, sem er stærsta hagsmunamál heimila í landinu.

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Hún nefndi bæði menntamál og NPA. Mig langar að spyrja hana aðeins út í það, í fyrsta lagi NPA og þann ágreining sem sveitarfélögin hafa gert. Það liggur a.m.k. fyrir að menn hafa ekki sömu skoðun á því hvað hlutirnir kosta og hvað þarf til. Það var þannig að ríkið greiddi 20%, það er komið upp í 25%, en sveitarfélögin segja að það hlutfall þurfi að vera í kringum 30%. Samkvæmt frumvarpinu kostar þetta 1.336 milljónir. Það þýðir að ef við komum ekki til móts við sveitarfélögin munar í kringum 270 millj. kr. Við fengum vissulega óundirritað plagg í hendur þar sem m.a. var talað um að fara ætti ofan í þau gráu svæði sem eru á milli ríkis og sveitarfélaga. Mér finnst það viðhorf sem birtist hér í fjármálaáætluninni kannski vera enn einn pósturinn sem er viðhaldið sem gráum. Það er ekki leyst úr þessu. Það stendur á bls. 317, og vekur ákveðna athygli, að það sé fyrirséð að með bættri heilbrigðisþjónustu muni fjölga í hópi fatlaðs fólks og að í samræmi við hugmyndafræðina um NPA, þ.e. einstaklingsbundna þjónustu, muni þörf á þjónustu aukast. Þá veltir maður enn frekar fyrir sér hvort þetta nái endum saman ef við ætlum að lögfesta aðstoðina. Það hefur verið mikil krafa frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga að fjármunir verði að fylgja þeirri innleiðingu.

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta andsvar. Þetta eru alveg rétt atriði sem hv. þingmaður bendir á. Mér vitandi er planið að fjölga þeim sem nýta sér þessa þjónustu ár frá ári samkvæmt til þess gerðu plani. Ég get ekki annað en tekið undir að þetta samkomulag er að mínu viti ekki alveg frágengið. Ég treysti mér ekki til að standa hér og álykta um það, ég get bara endurtekið það sem ég hef verið fullvissuð um, að frá þessu verði gengið og við þetta staðið. Varðandi nákvæma útfærslu þá er það eitt af þeim atriðum sem við munum hafa tækifæri annars vegar til á morgun að spyrja viðkomandi fagráðherra um og hins vegar að taka fyrir á fundum nefnda á næstunni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er kannski það sem við verðum að horfast í augu við, ekki er gert ráð fyrir þessum fjármunum. Ef fólki sem á rétt á slíkri aðstoð fjölgar stækkar þetta bil væntanlega. Mér þykir það mikið áhyggjuefni og þess vegna spyr ég. Það er alveg rétt að við getum spurt fagráðherrann á morgun, en textinn er a.m.k. ekki skýrari en svo að hann gefur til kynna að ekki sé ráð fyrir þessu gert. Hv. þingmaður kom líka inn á framhaldsskólann, skólamálin og háskólamálin. Við höfum aðeins rætt þau í dag. Ég verð að segja að það olli mér miklum vonbrigðum að sjá að uppsafnaður niðurskurður í framhaldsskólunum er 1.700 millj. kr. Þingmaðurinn kom inn á að það ætti að verða til svigrúm innan skólanna. Miðað við þessa áætlun fæ ég ekki séð hvernig það eigi að myndast. Aurarnir áttu að verða eftir, það átti ekki að skerða þá fjármuni sem skólarnir fengu miðað við fjárlögin eins og þetta var rætt þegar námið var stytt. Við vitum og höfum heyrt af framhaldsskólum sem eru ítrekað í mjög miklum vandræðum. Bæði er uppsöfnuð þörf á tækjakaupum og öðru slíku og þeir fjármunir sem hafa verið settir í það, t.d. það sem fjárlaganefnd setti fyrir jólin, voru bara upp í nös á ketti. Það var bara til að seðja sárasta hungrið hjá sumum. Við þurfum að kalla eftir því í fjárlaganefnd hvernig því fé var úthlutað. Við eigum eftir að fá að vita það. Ég hef miklar áhyggjur af framhaldsskólunum, ekki síður en háskólunum sem segjast þurfa að skera niður námsbrautir. 

Frú forseti. Ég þakka þessa spurningu og andsvar frá hv. þingmanni. Ég veit ekki hvort við horfum á þetta algerlega hvor frá sínu sjónarhorninu. Þegar ég rýni í tölurnar og legg jafnframt til grundvallar þá staðreynd að þriggja ára nám til stúdentsprófs fækkar eðlilega nemum þá er um að ræða aukningu á hvern nemanda miðað við þessar tölur. Í því liggur þessi bæting, ef svo má segja. Það er ekki verið að skerða fjárframlög, ekki fyrir þann nemendabasa sem er inni í skólunum. Það liggur fyrir og kemur skýrt fram í áætluninni líka að vonir standi til að þar muni skapast það svigrúm sem talið er að vanti inn í skólana. 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður talaði um heilbrigðis- og menntakerfið. Annars vegar var talað um uppbyggingu og kannski viðhald húsnæðis sem ákveðin aukafjárframlög í heilbrigðiskerfið. Þá langar mig að spyrja hversu miklu sé verið að bæta við í heilbrigðiskerfið ef við drögum frá þá uppbyggingu. Það væri held ég hjálplegt fyrir umræðuna að vita hversu mikið heilbrigðisþjónustan sjálf, utan þess stoðkerfis sem þarf í húsnæði og viðhald, kemur til með að fá. Svo varðandi menntamálin. Jú, þetta er kannski aðeins meira en á síðasta kjörtímabili. Háskólinn fær 6,7% á öllu tímabilinu miðað við fjárlög 2017. Áætlun 2022 er 6,7% hærri en fjárlög 2017. Það er ekki mikil hækkun á fimm árum. Þar kemur líka til, eins og hv. þingmaður kom inn á, rannsóknir og nýsköpun. Það er hækkun um 3,4% á fimm árum frá 2017. Mig langar að spyrja hvernig það sé hækkun til málaflokkanna þegar hagvaxtartölur eru á bilinu 14–19%, eftir því frá hvaða ári maður skoðar það.

Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mig langar áður en ég kem að raunaukningunni eða fyrri spurningunni að benda á - af því að mér finnst skautað hratt yfir það núna, að fjárfesting í nýjum spítala sem loksins er að verða veruleika sé ekki alvöru því að það sé búið að tala svo lengi um hann og/eða þá að af því að búið er að tala svo lengi um hann sé sú fjárfesting ekki alvörufjárfesting í heilbrigðiskerfinu - að meðan fjármununum er varið í það er þeim ekki varið í eitthvað annað. Þetta er sett í lykilforgang núna því að það má bara ekki bíða lengur. En um spurninguna hver raunaukningin sé þá er á liðnum Sjúkrahúsþjónusta spítalinn tekinn og þegar hann er dreginn frá telst mér til, samkvæmt sérfræðingum í ráðuneytinu, að raunaukningin þess utan sé 15%. Síðan hvað varðar seinni spurninguna, hvernig aukning um 3–4% … 

Virðulegi forseti. Ég spurði einmitt um það sem er umfram þá aukningu sem er á vergri landsframleiðslu. Það meðaltal eykst. Framlög til háskólastigsins eru lægri en hagvöxturinn. Hvað varðar sjúkrahúsþjónustuna er heildarhækkun til hennar árin 2017–2022 19,8%. Miðað við að þjónustan sé 15% þýðir það að uppbygging til spítalans er þau 4,8% sem eru þar á milli. Ég leyfi mér að finnast þær tölur eilítið lágar fyrir uppbyggingu á spítalanum. Það væri ágætt að fá frekari upplýsingar um hvort það standist varðandi framlög til þjónustunnar sjálfrar utan viðhalds og uppbyggingar, sem er að sjálfsögðu nauðsynleg og hefur verið nauðsynleg lengi, það er þess vegna sem ég tek það aðeins út fyrir sviga, til að sjá þróunina á þjónustustiginu sjálfu. Ef það er 15% fylgir það landsframleiðslu og er gott. En það þýðir að uppbyggingin er aðeins 4,8% af þeirri tölu, sem mér finnst dálítið lágt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Ég verð að játa að nú er kollegi minn úr hv. fjárlaganefnd búinn að koma mér í ákveðinn bobba því að ég ætlaði að vanda verulega vel til verka og vera með glóðheitar upplýsingar úr ráðuneytinu. Ég verð eiginlega að segja pass á nánari útreikninga. En ef ég má, með leyfi, hlakka ég til samstarfs og samtals við hv. þingmann um málið á komandi dögum.

Frú forseti. Ég vil ræða stuttlega um að þegar ákveðið var að þessi umræða færi ekki fram á þriðjudegi heldur miðvikudegi og fimmtudegi ræddi ég við hæstv. forseta þingsins og sagði frá því að ég hefði lofað að lesa Passíusálm klukkan sex á þessum degi og spurði hvort það myndi ekki hafa áhrif á fundinn. Forseti sannfærði mig um að það myndi ekki valda vandræðum. Ég ítrekaði þetta við hæstv. 1. varaforseta hér áðan og hann sagði mér að allir hefðu skilning á þessu. Nú er ég kominn aftur en vil þó vitna lítillega í sálminn sem ég las, þótt ég sé ekki að líkja mér við þann sem ort var um. Eða hvar fyrir hirtist hann, hirtingar til sem aldrei vann? Ég ætla að fá, forseti, að enda á sálmi eftir Ólínu Andrésdóttur: 
             Ég trúi og til þín flý, það traust minn styrkur er, ég örugg aftur sný og allur kvíði þverr. 
            

Frú forseti. Ríkisfjármálaáætlun ríkisstjórnar Bjarna Benediktssonar er svik við kjósendur og almenning í landinu. Hún er svik við ungt fólk jafnt sem aldraða. Áætlunin er í engu samræmi við kosningaloforð. Viðreisn og Björt framtíð sem vildu mála sig upp þegar þeim fannst við eiga sem jafnaðarmenn í kosningabaráttunni hafa fallist á allar áherslur Sjálfstæðismanna. Hvar er uppbygginguna sem lofað var að finna í þessari áætlun? Hvar er hina skynsamlegu sveiflujöfnun að finna? Hvar er að finna aðgerðir sem stuðla eiga að efnahagslegum stöðugleika? Hvar eru aðgerðirnar sem eiga að stuðla að félagslegum stöðugleika og friði á vinnumarkaði? Svarið við öllum spurningunum er: Hvergi. Ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar skilar þar auðu enda stóð aldrei annað til á þeim bænum. Skattar eru meira að segja lækkaðir á tíma hagvaxtar og þenslu. Kannast einhver við það? Virðisaukaskattur var lækkaður á árinu 2007 úr 14% í 7%. Það voru hagstjórnarmistök í bullandi góðæri. Nú á að leika svipaðan leik með lækkun á almenna virðisaukaskattsþrepinu frá 1. janúar 2009. Lagðar eru til auknar álögur á ferðamenn. Það er mikilvægt til að hægt sé að mæta kostnaði við komu þeirra og styrkja innviðauppbygginguna hér á landi eins og hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum er tíðrætt um. En sveitarfélögin mega ekki gleymast í umræðunni um innviðina. Þau hafa ekki notið góðs af auknum straumi ferðamanna samanborið við ríkissjóð í gegnum virðisaukaskattskerfið. Tryggja þarf að sveitarfélögin njóti góðs af hækkun virðisaukaskattsins. Stærsti útgjaldaliður sveitarfélaga er rekstur grunn- og leikskóla. Þar sjáum við fram á grafalvarlegan skort á kennurum; nú þegar ríkisstjórn eykur loks tekjur sínar af ferðamönnum og hefur enn meira svigrúm til að bregðast við heldur hún áfram að velta brýnum fjárhagsvanda fólks yfir á sveitarfélögin. Það eru kaldar kveðjur nýrrar ríkisstjórnar. Þegar fjármálaáætlunin var kynnt voru stóru fyrirsagnirnar: 20% aukning til heilbrigðiskerfisins. Það gleymdist að segja frá því í leiðinni að stærsti hluti þeirrar aukningar er bygging nýs Landspítala. Ég fagna því auðvitað að byggja eigi nýjan spítala. En hverjum hefði dottið það í hug fyrir kosningar að samhliða loforði um byggingu spítalans ætti að skera niður þjónustu á sjúkrahúsunum á Akureyri og Landspítalanum? Sú viðbót sem ætluð er til spítalanna nægir ekki einu sinni til að mæta fjölgun sjúklinga, hvað þá að hún dugi til að vinna á biðlistum, nauðsynlegum tækjakaupum eða viðhaldi. Það þýðir niðurskurð í heilbrigðiskerfinu. Var því lofað fyrir kosningar? Nýtt greiðsluþátttökukerfi í heilbrigðisþjónustu verður tekið í notkun 1. maí. Breytingin felur í sér að sett er tæplega 70 þús. kr. þak á ári á greiðsluþátttöku sjúklinga fyrir þjónustu heilsugæslu, sjúkrahúsa, sérgreinalækna, myndgreina, rannsókna og þjálfunar. Breytingin er að mestu fjármögnuð með tilfærslu á kostnað þeirra sem þurfa mikla heilbrigðisþjónustu til þeirra sem þurfa minni þjónustu. Það þýðir að fyrir allflesta sem þurfa tilfallandi þjónustu munu gjöldin hækka umtalsvert áður en þaki er náð. Við samþykkt laganna gaf þáverandi heilbrigðisráðherra sem nú situr í hæstv. ríkisstjórn sem menntamálaráðherra loforð um að þakið fyrir almenna sjúklinga yrði lækkað í 50 þús. kr. og fjármagnað á fjárlögum fyrir árið 2017. Það er svikið. Samfylkingin vill að heilbrigðisþjónusta verði gjaldfrjáls og talaði fyrir því fyrir kosningar að greiðsluþátttaka sjúklinga yrði lækkuð í áföngum. Þingsályktunartillaga Samfylkingarinnar um fyrsta áfanga er nú í meðferð velferðarnefndar og gengur út á að heilsugæsla verði gjaldfrjáls, læknisþjónustan utan heilsugæslu fari ekki upp fyrir 35 þús. kr. á ári og greiðsluþátttaka aldraðra og öryrkja í tannlækningum verði lækkuð. Nú á að jafna greiðslubyrðina með því að færa þungann á þá sem sjaldan fara til læknis af langveikum sem hafa of lengi borið of þungar byrðar. Það að almennir sjúklingar greiði hærri gjöld getur leitt til þess að enn fleiri seinki því að fara til læknis með tilheyrandi kostnaði síðar meir. Það er enn dýrara fyrir samfélagið ef sjúklingar draga að leita sér lækninga og annarrar heilbrigðisþjónustu. Þeir sem hafa næg fjárráð þurfa ekki að hugsa sig um tvisvar. Það þurfa tekjulágir hins vegar að gera. Byggja á fimm ný hjúkrunarheimili á tímabilinu sem skila munu 261 nýju hjúkrunarrými. Þessi áform voru í áætlun fyrri ríkisstjórnar og duga skammt. Núverandi ríkisstjórn skýtur vanda tengdum öldrun þjóðarinnar til lausnar fyrir þarnæstu ríkisstjórn og skilar engu til lausnar þess vanda sem fyrirsjáanlegur er á kjörtímabilinu. Fjölgunin sem áformuð er nemur einungis helmingi af áætlaðri viðbótarþörf fyrir ný hjúkrunarrými fram til ársins 2020. Þessi fjölgun er því langt undir áætlaðri þörf á því tímabili sem áætlunin nær til. Auk þess er ekki að sjá þess merki í áætluninni að gera þurfi ráð fyrir viðbótarfjármagni til reksturs hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu á tímabilinu þrátt fyrir viðvarandi rekstrarvanda margra stofnana á þessu sviði. Ef fram fer sem horfir segja aðilar sig frá rekstri heimilanna. Skila honum í fang ríkisins vegna vanfjármögnunar. Þær aðgerðir eru nú ræddar í sveitarfélögum víðsvegar um land. Til að mæta húsnæðisvanda sýnist mér að efna eigi loforð sem fyrri ríkisstjórn gaf við kjarasamninga en svo er ekki að sjá á tölunum í áætluninni að meira eigi að gera. Húsnæðisstuðningur lækkar strax á árinu 2019 og lækkar út tímabilið. Dregið er úr húsnæðisstuðningi í vaxtabótakerfinu og viðmiðunarfjárhæðum þar haldið föstum allt tímabilið sem þýðir að fækka mun í hópi þeirra sem fá vaxtabætur og draga enn frekar úr jöfnunarhlutverki kerfisins. Þetta kemur verst við fólk með lágar og meðaltekjur. Húsnæðisbótakerfið virðist eiga að veikja líka sem er afar slæmt fyrir leigjendur en í þeim hópi er helst að finna fólk, fullorðna og börn, sem líklegast er til að búa við efnislegan skort. Ekki batnar sú mynd þegar útgjöld til barnabóta er skoðuð. Barnabætur halda áfram að dragast saman að raungildi líkt og undanfarin ár. Fjölskyldum sem fá barnabætur fækkaði um tæplega 12 þúsund milli áranna 2013 og 2016 og mun samkvæmt fjármálaáætlun halda áfram að fækka á næstu árum. Útgjöld til barnabóta hafa dregist saman að raungildi undanfarin fjögur ár og ekki annað að sjá en að draga eigi enn frekar úr stuðningi við barnafjölskyldur. Barneignum hefur fækkað á síðustu árum. Þessi staða, samhliða hraðri öldrun þjóðarinnar, hefur mikil áhrif á aldurssamsetninguna til framtíðar og skynsamleg langtímasýn í efnahagsmálum fæli í sér að nýta þau hagstjórnartæki sem geta haft jákvæð áhrif til framtíðar, svo sem hærri barnabætur sem fleiri fjölskyldur njóta, lengra fæðingarorlof og húsnæðiskerfi sem þjónar ungu fólki. Ekkert af þessu er að finna í fjármálastefnu eða áætlun ríkisstjórnarinnar. Þvert á móti eru kerfin sem gagnast best ungum barnafjölskyldum veikt. Sömu sögu er að segja um menntakerfið. Samkvæmt mati háskólarektors er ekkert viðbótarframlag til reksturs háskóla fyrr en 2020 en sú viðbót mun ekki duga til að háskólastigið nái meðaltalsfjármögnun OECD. Fjárhagslegan ávinning sem kemur fram í framhaldsskólakerfinu vegna styttingar námstímans á ekki að nýta til að bæta þjónustu við nemendur í framhaldsskóla með fjölbreyttara námsframboði, stoðþjónustu eða betra aðgengi að námi um allt land. Þessu var hins vegar lofað en er nú svikið. Hækka á frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega úr 25 þús. kr. á mánuði í 100 þús. kr. í áföngum á árunum 2018–2022. Hækkun frítekjumarks á atvinnutekjur nýtist eingöngu þeim lífeyrisþegum sem stunda atvinnu og hafa tekjur umfram 25 þús. kr. en það eru aðeins um 13% ellilífeyrisþega sem hafa yfirleitt atvinnutekjur. Samkvæmt áætluninni á að gera breytingar á lögum um örorkulífeyri almannatrygginga. Ekki er þó að sjá að gera eigi þær breytingar fyrr en á árunum 2019 og 2020 ef marka má viðbótarfjármagn sem áætlað er. Ríkisstjórnin leggur áherslu á starfsgetumat í stað örorkumats. Við undirbúning sérstakrar umræðu fyrr á þessu ári um kjör öryrkja kynnti ég mér tvær skýrslur um rannsóknir á afleiðingum starfsgetumats í Bretlandi. Önnur bar yfirskriftina: Ekki gera illt verra. Hin bar yfirskriftina: Hæfur til að starfa eða hæfur til að vera atvinnulaus? Báðar gefa rannsóknirnar afgerandi niðurstöður um slæm áhrif starfsgetumats á þá sem eru með skerta starfsgetu vegna geðrænna kvilla og langvarandi veikinda. Hæstv. forsætisráðherra sagði kátur á dögunum að þegar ríkisstjórnin væri búin að lækka virðisaukaskattinn í 22,5% 1. janúar 2019 væri almenna þrepið hér orðið það lægsta á Norðurlöndunum. En áður en við segjum jibbí og húrra við þessu skulum við fá svör við því hvort þjónustustig velferðarþjónustunnar verður þá líka hér það lægsta á Norðurlöndunum. Nær væri að stefna að því að ná þeim góða félagslega jöfnuði sem einkennir Norðurlöndin, sem þar er greitt fyrir með stigvaxandi tekjuskatti og öflugu virðisaukaskattskerfi. Norðurlöndin eru einu samfélögin sem staðist hafa ágang frjálshyggjunnar, enda hafa jafnaðarmenn þar oftast verið við stjórnvölinn og hægri menn ekki gert breytingar á skattkerfi eða velferð þá sjaldan þeir hafa náð völdum. Við ættum að stefna þangað. Í átt að auknum jöfnuði og réttlæti. Fjármálastefna og fjármálaáætlun ríkisstjórnar Bjarna Benediktssonar fer með íslenskt samfélag í þveröfuga átt og svíkur fólkið í landinu sem bjóst við öðru eftir fagurgala í aðdraganda kosninga.

Frú forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun til næstu fimm ára, bæði hugmyndir um tekjuöflun en líka fyrirhugaða skiptingu útgjalda milli málaflokka. Ég vil í upphafi segja að ég tel mikla þörf fyrir að tekjuöflunarkerfi ríkisins verði endurskoðað út frá þeim sjónarmiðum annars vegar að ríkissjóður - sem er til fyrir okkur, við erum ekki til fyrir hann - standi undir þeim samfélagslegu verkefnum sem við teljum að hann eigi að standa undir, en líka út frá þeim markmiðum að kerfið sé gagnsætt, skilvirkt og tryggi jöfnuð. Ég tel ekki að þær breytingar sem boðaðar eru á skattkerfinu séu í þá átt. Ef við skoðum til að mynda hvernig ójöfnuður hefur þróast á Íslandi eins og í öðrum vestrænum samfélögum er staðreynd að ójöfnuður vex mest hvað varðar eignir, ekki tekjur. Ráðamenn hafa gjarnan talað um aukinn jöfnuð og horfa þá til teknanna. Raunar eru blikur á lofti varðandi það að sá aukni jöfnuður sem náðist á sínum tíma sé heldur að dvína. En þegar við lítum til eignanna er staðan sú að ríkustu 10% á Íslandi eiga 73% af öllum auðnum, ríkustu 20% eiga 90% af auðnum. Samt er ekki enn hafin nein umræða að ráði um hvort við teljum að það skattkerfi sem við höfum í dag stuðli að því að við getum náð fram jöfnuði þegar kemur að skiptingu auðs í samfélaginu. Þá vitna ég til hugmynda um að skattleggja fjármagnið, auðinn, fjármagnstekjur í auknum mæli, og tryggja þannig betur grundvöll ríkissjóðs, en ná um leið fram markmiðum um aukinn jöfnuð. Ég vísa líka til þess sem hér hefur iðulega verið rætt í þessum sal, til auðlindagjalda, veiðigjalda, sem skipta verulegu máli til að tryggja þennan jöfnuð því að þar verða gríðarlegar tekjur til. En einnig snýst það um að almenningur fái sanngjarna rentu af sameiginlegum auðlindum. Þær skattbreytingar sem hér eru boðaðar þjóna ekki þessu markmiði. Ég lýsi hins vegar ánægju með þá tillögu að lagt er til að hækka kolefnisgjaldið. Það tel ég mikilvægt skref í að koma á grænni sköttum. Ég hefði viljað sjá frekari breytingar í þá átt en lýsi ánægju með þá breytingu. Ég varð auðvitað jafn hissa og ferðaþjónustan að sjá þá tillögu að hún verði færð í efra þrep virðisaukaskattskerfisins því að fyrir kosningar var ekki talað með þeim hætti til að mynda af Sjálfstæðisflokknum þar sem beinlínis stendur í kosningaáherslum þess flokks að skattlagning á greinina verði ekki aukin. Ég er því ekki hissa á að ferðaþjónustan sé hissa á að sjá þessa niðurstöðu. Það eru margar fleiri leiðir til að styrkja tekjustofna ríkisins án þess að það bitni á almenningi í landinu. Í raun ættum við að horfa til þess hvernig við getum tryggt aukinn jöfnuð annars vegar með því að skattleggja fjármagnið og hins vegar að bæta kjör hinna verst settu, sem leggja sitt af mörkum til samfélagsins. Ég gerði að umtalsefni í störfum þingsins fyrr í dag fólk sem er með 300 þús. kr., jafnvel 260 þús. kr. í heildarlaun og nær ekki endum saman. Það er sá hópur sem er á lægstu laununum, öryrkjar og aldraðir, sem við ættum að einbeita okkur að að bæta kjörin hjá og tryggja að geti náð endum saman í takt við þau útgefnu framfærsluviðmið sem stjórnvöld hafa sjálf birt á heimasíðu velferðarráðuneytisins. Þetta eru stóru línurnar í því hvernig við högum ríkisfjármálum okkar, þ.e. hvar við sækjum tekjurnar og hvernig við skiptum gæðunum. Ég verð að segja að þær skattbreytingar sem hér eru lagðar til, fyrir utan kolefnisgjaldið, bera ekki endilega vott um mikla framsýni, þær bera ekki vott um þá sýn að við viljum tryggja aukinn jöfnuð í skattkerfinu. Þær bera ekki vott um neina raunverulega breytingarhugsun þegar kemur að því hvernig við öflum tekna fyrir sameiginleg verkefni okkar. Mér þykir það miður. En það kemur kannski ekki á óvart ef við lítum á útgjaldaliðina. Þeir hafa fyrst og fremst verið til umræðu í dag, en eins og við sjáum og bent hefur verið á er sú aukning sem er boðuð í þessari fimm ára áætlun á mörgum sviðum orðum aukin. Mér hefur orðið tíðrætt um málefni skólanna, menntamálin. Við eigum samþykkta stefnu Vísinda- og tækniráðs þar sem gert er ráð fyrir að framlög á nemendur á háskólastigi nái meðaltali OECD-ríkja 2016 og meðaltali Norðurlandanna 2020. Ég heyri hv. þingmann stjórnarliða koma hér upp og verja að það verði gert með því að fækka háskólanemum, eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði fyrr í dag. Að fækka háskólanemum! Ég sé hv. þingmenn stjórnarliðsins koma hér upp eftir að stytting framhaldsskólans var innleidd, sem ég tel að gert hafi verið þvert á anda laga um framhaldsskóla sem gera einmitt ráð fyrir að framhaldsskólarnir hafi faglegt svigrúm til að bjóða upp á ólíkar brautir, faglegt frelsi. Það var yfirskrift þeirra laga sem gengu í gildi 2008, en síðan var ákveðið einhliða að stytta nám til stúdentsprófs í þrjú ár með þeim orðum að sá sparnaður sem hlytist af því nýttist til að styrkja skólana. En nei, hann nýtist ekki til þess því að boðaður er niðurskurður á framlögum til framhaldsskóla, með þeim rökum að nemendum sé að fækka. Þá á ekki að nýta það til að bæta stofnþjónustuna, efla gæðin, þann sparnað sem verður af að fækka nemendum, hvað sem okkur finnst um það. Þótt talsvert sé talað um geðheilbrigðismál í kaflanum um framhaldsskóla sé ég til að mynda ekki rætt um að gera eigi t.d. sálfræðiþjónustu eðlilegan hluta af starfi framhaldsskóla þannig að nemendur geti leitað eftir slíkri þjónustu. Hins vegar er talað mikið um að brottfall sé of mikið og ekki horft til þess að þær rannsóknir sem við eigum sýni að þar eru sálfélagslegar orsakir algengastar. Nei, boðaður er niðurskurður í menntamálum. Hér hefur verið bent á að framlögin til sjúkrahúsþjónustu standi ekki undir fjölgun sjúklinga þegar frá er tekin bygging nýs Landspítala, sem við fögnum að sjálfsögðu og erum sammála um að er gríðarlega mikilvægt mál. En við megum ekki gleyma rekstri heilbrigðisþjónustunnar. Ég gerði að umtalsefni fyrr í dag samþykkt þingsins um 100 ára afmæli fullveldisins, náttúruminjasafn sem þar samþykkt er að byggja eigi að upp en það finnst ekki í áætluninni, fyrir utan það að farið er mjög almennum orðum um að mikilvægt sé að vernda náttúruminjar. Þar er líka talað um stórátak í máltækni. Á að taka það af öðrum rannsóknum? Því að ekki sér þess stað í áætluninni nema við ætlum að taka það af öðrum rannsóknum, tökum það úr samkeppnissjóðum eða einhverju slíku. Húsnæðismálin hafa verið gerð hér að umtalsefni. Viðmiðunarfjárhæðir vaxtabóta eiga að haldast óbreyttar. Verið er að ráðast í stórfelldar breytingar á húsnæðisstuðningskerfinu með ákvörðunum í gegnum fjárlög án þess að lögð hafi verið nein framtíðarsýn um hvernig nákvæmlega eigi að standa að stuðningi hins opinbera. Við eigum hér ákveðna framtíðarsýn þegar kemur að uppbyggingu leiguhúsnæðis í gegnum þau húsnæðisfrumvörp sem samþykkt voru á sínum tíma. En ítrekað, bæði á síðasta kjörtímabili og núna, hafa vaxtabætur verið skertar án þess að um farið hafi fram pólitísk umræða. Mér finnst það athugunarefni þegar við horfum á þann vanda sem er á húsnæðismarkaði í dag, framlög til húsnæðismála skerðast beinlínis. Tíminn er stuttur. Ég verð að lokum að gera að umtalsefni hvernig nákvæmlega við ætlum að vinna þessa fjármálaáætlun. Nú er fyrirhugað að nefndir þingsins fái þessa áætlun til umsagnar. Nefndirnar hafa fengið vinsamleg tilmæli um að við þurfum að skoða sviðsmyndir, meta gæði mælikvarða, umsagnir okkar eiga að vera samræmdar í uppbyggingu og vissulega þurfi að koma með ábendingar um þau atriði sem ekki næst samstaða um. Mér finnst þeir ekki skilja um hvað málið snýst sem skrifa þau tilmæli sem okkur voru að minnsta kosti send í efnahags- og viðskiptanefnd. Hér er verið að setja fram áætlun sem snýst um pólitíska grundvallarhugsun, hvernig við ætlum að afla tekna til að standa undir samfélagslegum verkefnum og hver þau samfélagslegu verkefni eigi að vera. Um það var kosið í haust. Hér stöndum við öll fyrir gríðarlega ólík sjónarmið. Og við fáum einhver undarleg tilmæli um að við eigum að skoða einhverja mælikvarða og sviðsmyndir og láta þess getið, líklega í neðanmálsgrein, ef við erum ekki sammála um þær pólitísku áherslur sem birtast í plagginu. Frú forseti. Mér finnast vinnubrögðin í þessu máli heilt yfir ekki góð, allt frá því að fjármálastefnan kom hér inn og ekki var staðið nægilega vel að vinnunni í kringum það, til að mynda þegar kom að hlutverki efnahags- og viðskiptanefndar. Hér kemur fjármálaáætlun 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun næstu fimm ára. Eins frábært og það er að horfa fram á veginn gefur þetta okkur tækifæri til að skoða hvernig heimurinn verður í lok áætlunarinnar, hvernig árið 2022 lítur út. Ef þjóðhagsspá stenst mun uppsafnaður hagvöxtur vera 19,4% frá því í ár, ef 2017 er talið með. Áætlunin sem sett er fram hér byggir mikið á þessum hagvexti en í stefnunni segir, með leyfi forseta: „Verði vöxtur þjóðarútgjalda minni en spáin, sem hér liggur til grundvallar, segir til um er hætt við því að raunvöxtur tekna ríkisins verði einnig minni en ella og erfiðara gæti þá reynst að fylgja áformum eftir um batnandi afkomu ríkissjóðs.“ Þetta er algert lykilatriði í þessari fjármálaáætlun; hún segir það mjög skýrt og skilmerkilega og greinir þar frá sjálf. Fjármálaáætlun byggir á fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar, sem er enn ósamþykkt, en í henni segir, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að útgjöld hins opinbera, að frátöldum vaxtagjöldum, vaxi sömuleiðis að miklu leyti í takt við nafnvöxt VLF …“. Ef við kíkjum aðeins yfir þær tölur sem fjármálaáætlunin gefur okkur er munurinn á 2017 og 2022 12,1%. Ef fjárlögin yrðu eftir áætlun 2022 yrðu heildarframlög 12,1% hærri en í ár; vöxtur hins opinbera, útgjalda ríkisins: 12,1%. Verg landsframleiðsla er á sama tíma 19,4%. Samkvæmt fjármálastefnunni passar það ekki alveg saman. Jöfn dreifing milli málefnasviða myndi þýða að öll málefnasvið yrðu bara hækkuð um 19,4% eða fylgdu vergri landsframleiðslu. En við röðum málum öðruvísi, við forgangsröðum. Þá er ágætt að fara yfir forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Þar er mest lagt fram, fyrir utan almennan varasjóð og sérstakar fjárráðstafanir, til lyfja og lækningavara, eða hækkað um 53,8%. Einnig er vinnumarkaður og atvinnuleysi hækkað um 30%, örorka og málefni fatlaðs fólks um 26,5%, heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa 27,5%, sjúkrahúsþjónusta 19,8%, ferðaþjónusta 23,3% og nokkrir aðrir liðir. Það er áhugavert að þegar lagt er aukalega í nokkur málefnasvið er dregið úr í öðrum. Þar á meðal eru til dæmis rannsóknir, nýsköpun og þekkingargreinar, sveitarfélög og byggðamál, landbúnaður, umhverfismál, framhaldsskólastig, háskólastig, málefni aldraðra og húsnæðisstuðningur. Öll þessi málefnasvið eru lækkuð með tilliti til hagvaxtar og sum meira að segja miðað við 2017, t.d. er húsnæðisstuðningur árið 2022 14% lægri en 2017. Vandamálið er síðan að verðbólguspá jafnast á við spá um hagvöxt. Til að ná væntum útgjaldamarkmiðum þarf einhvers staðar að ná í pening umfram þann hagvöxt því að verðbólgan étur hagvöxtinn bara upp. Alla raunaukningu til málefnasviðanna verður að fjármagna með lækkun vaxta. Þeir duga skammt upp í þessa áætlun, ef svo fer fram sem horfir. Ég vil skipta aðeins um gír og tala um eftirlitshlutverk þingsins með framkvæmd fjármála. Í lögum um opinber fjármál er kveðið á um að fjármálastefna skuli yfirfarin af fjármálaráði. En nú er það svo merkilegt að það níu blaðsíðna plagg sem fær sérstaka meðferð sérfræðinganefndar er fjármálastefnan, en fjármálaáætlunin, upp á rúmar 360 blaðsíður, fær ekki sérstaka meðhöndlun eins og fjármálaráði er gert með fjármálastefnuna. Helsti umsagnaraðili þingsins, sá sem hefur allar forsendur og upplýsingar, er sá aðili sem þingið á að hafa eftirlit með, þ.e. fjármálaráðuneytið. Það hefur allar upplýsingar um málið og matar þingið og eftirlitsstofnanir þess á upplýsingum sem þingið á síðan að nota til að hafa eftirlit með þeim framkvæmdaraðila. Það er mjög undarlegt. En það sem er stórmerkilegt er að samkvæmt lögum um opinber fjármál á að útlista stefnu um skatta og eignir hins opinbera í fjármálastefnunni. Það eru nauðsynlegar upplýsingar fyrir fjármálaráð og umsögn þess. Þær upplýsingar er ekki að finna í fjármálastefnunni en birtast nú í fjármálaáætluninni. Það er aðeins of seint fyrir fjármálaráð og umsögn þess en samkvæmt lögum um opinber fjármál er umsögn fjármálaráðs algert lykilatriði í því gæðaeftirliti sem þingið á að sinna. Því var gefinn allt of stuttur tími og ónægar upplýsingar lágu fyrir. Miðað við það sem kemur fram í fjármálaáætlun vantaði ýmislegt í stefnuna, og svo umsögn fjármálaráðs. Þá get ég rétt ímyndað mér hvað ráðið hefði sagt um skattstefnuna miðað við til dæmis sjálfvirka sveiflujöfnun í hagkerfinu. Nú var eitt helsta kosningamálið, nema kannski Sjálfstæðisflokksins, endurskipulagning í auðlindamálum, sérstaklega vegna auðsins í hafinu. En í þessari fjármálaáætlun er ekkert að finna um það kosningamál. Þar stendur, með leyfi forseta: „Þá er fyrirhugaðri endurskoðun á gjaldtöku fyrir nýtingu sameiginlegra auðlinda hafsins ætlað að tryggja aukna sátt um stjórnkerfi sjávarútvegs.“ Sjálfstæðisflokkurinn vann. Allir aðrir töpuðu. Allir aðrir flokkar. Landsmenn. Ekki er gert ráð fyrir kerfisbreytingum í meðferð á auðlindum hafsins í þessari fjármálaáætlun. Ekki er heldur gert ráð fyrir slíkum breytingum í fjármálastefnunni. Það er nákvæmlega ekkert sem segir að niðurstaðan verði aukin sátt. Við vitum öll hvað það orðalag þýðir í orðabók Sjálfstæðisflokksins. Viðreisn og Björt framtíð töpuðu. Allir aðrir töpuðu. En hvað höfum við þá hér í höndunum? Við höfum fjármálaáætlun um lækkun skulda og lítið eitt annað; niðurgreiðslu skulda með arðgreiðslum úr bönkunum og áframhaldandi aðhald. Ég verð að spyrja mig hvort þeir flokkar sem leggja fram þessa áætlun hefðu treyst sér til að fara í kosningar með áætlunina. Í alvöru: Hvernig stendur þetta undir kosningaloforðum, eða, í tilfelli Bjartrar framtíðar, kosningaáherslum? Hvernig uppfyllir þetta orðin í stjórnarsáttmálanum? Er þessi stöðnun forgangsmál í heilbrigðisþjónustu? Er niðurskurður efling í menntakerfinu? Er stöðnun síðan aukinn kraftur í samgöngumálum? Þetta er eitthvert „Newspeak“ eða nýmæli, frú forseti. Eins og kom fram í máli hv. formanns fjárlaganefndar býr þessi áætlun í raun til það svigrúm sem þyrfti til að fara í uppbyggingu og er það heiðarleiki sem hefði verið vel þeginn fyrir kosningar. Möguleikinn sem við höfum í uppsveiflu í hagkerfinu er að auka tekjur, meira að segja án þess að hækka almenna skatta, til að ráðast í þessa nauðsynlegu uppbyggingu og jafnvel safna í sarpinn, t.d. með aðgerðum til að lækka vaxtakostnað. Raunveruleikinn er að stefnt er að skattalækkun í hagvexti. Umsagnaraðilar fjármálastefnunnar vöruðu við slíku. Í uppsveiflu á að hækka skatta og í niðursveiflu lækka þá. Það er hin svokallaða sjálfvirka sveiflujöfnun. Það getur nefnilega hæglega verið mun dýrara að tefja uppbyggingu eða viðhald en sparast með því að nota sömu upphæð í uppbyggingu innviða. Í einhverjum tilvikum er hægt að spara meira með því að byggja upp en með því að borga niður skuldir í einhverjum tilvikum. Erfiðar aðstæður í þekkingarsamfélaginu geta valdið spekileka sem getur tekið mörg ár að vinna upp aftur. Samgöngukerfi í niðurníðslu getur valdið miklum skaða, það getur mælst í mannslífum. Og að lokum: Heilbrigðiskerfið, hið svokallaða forgangsmál ríkisstjórnarinnar, er byggt á baráttu Pírata og Samfylkingar og Vinstri grænna í fjárlagagerð í desember síðastliðinn. Sú barátta skilaði Landspítalanum og heilsugæslunni skuldlausum til núverandi ríkisstjórnar. Hið svokallaða forgangsmál er lítið annað en uppbygging sem var löngu búið að ákveða og skuldbinda og óbreytt ástand að auki. Nú veit ég að hæstv. fjármálaráðherra er heiðarlegur maður. Mér þætti vænt um að fá að vita hvort þessi fjármálaáætlun stenst þær væntingar sem flokkur hans gerði sér fyrir kosningar. Ég hefði einnig áhuga á að heyra formann Bjartrar framtíðar útskýra hvernig þessi áætlun nær kosningaáherslum þess flokks. Ég fæ kannski að heyra það í framsögu hæstv. heilbrigðisráðherra á morgun. En kæru Íslendingar. Næstu fimm árin verður óbreytt ástand eða niðurskurður í heilbrigðisþjónustu, menntamálum, samgöngumálum, velferðarmálum og svo mætti áfram telja. Ef við komumst í gegnum næstu fimm árin án þess að verða fyrir efnahagsniðursveiflu verðum við í ágætismálum. Spurningin er bara þessi: Var það það sem þú valdir með atkvæði þínu í október síðastliðnum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans og vil nefna nokkur atriði sem hann kom inn á. Hann benti m.a. réttilega á að húsnæðisliður lækkar á tímabilinu. Skýringin á því er sú að ríkið veitir sérstakt framlag, 3 milljarða króna, til uppbyggingar 2.300 íbúða í samvinnu við ASÍ. Við gerum það í ár og næsta ár og þeirri áætlun lýkur árið 2019. Það er skýringin á því. Ekki er neitt verið að draga úr á öðrum sviðum. Þessu verkefni lýkur bara. Varðandi upplýsingar um skatta og eignir er rétt að upplýsa að þegar horft er á heildina yfir tímabilið er í raun og veru ekki um skattbreytingar að ræða en það er skattatilfærsla, eins og réttilega hefur verið bent á, þ.e. verið er að breikka hið almenna þrep og fækka undanþágum. Ég held að sé afar mikilvægt að hafa í huga þá nefnd sem hæstv. sjávarútvegsráðherra er nú að skipa um sátt í sjávarútvegi. Ég tel engar sérstakar líkur á því að ekki verði sátt um að breyta kerfinu þannig að það verði markaðskerfi í stað þess kerfis sem við höfum nú. Það er afar mikilvægt. Ég hygg að bæði flestir sem hér sitja á Alþingi og þeir sem starfa í greininni átti sig á því. Ég vil að lokum geta þess að við hyggjumst líka auka skatttekjur með auknu eftirliti og baráttu við svarta hagkerfið, sem ég hef sett sem forgangsmál í mínu ráðuneyti.

Frú forseti. Það eru vissulega útskýringar á ýmsum breytingum þarna og þessi er vel þegin. Vera má að útskýringar séu á ýmsum öðrum tölum sem koma kannski betur fram í fjárlögunum þar sem við sjáum betur skiptinguna. Þetta er á málefnasviðsyfirliti svo erfitt er að sjá það flokkað hvar hvað kemur inn og af hverju. Skatttekjur ríkisins sem hlutfall af vergri landsframleiðslu lækka 2019–2022. Það er það sem ég vísa til með skattalækkun á tímabilinu. Á síðasta kjörtímabili var reynt að ná sátt um stjórnarskrána. Ég held að það sé ekkert einfaldara mál í sáttameðferð en kvótakerfið. Ég er ekki bjartsýnn en það væri æðislegt ef það næðist. Það töluðu allir flokkar nema Sjálfstæðisflokkurinn á þeim nótum að gera ætti góðar breytingar á kvótakerfinu. Velflestir flokkar voru eftir kosningar líka sammála um að hægt væri að fara í breytingar á stjórnarskránni, en á síðasta kjörtímabili varð ekkert af neinni sátt aðallega vegna sérvisku eins flokks.

Frú forseti. Ég deili nú ekki svartsýni hv. þingmanns. Ég held að ágætar líkur séu á að við getum náð sátt um ýmis mál hér í þinginu þótt ég geri mér fyllilega grein fyrir að þá þurfum við að breyta vinnubrögðum og kannski aðallega hugarfari okkar um ýmislegt og byrja störfin með það í huga að við ætlum að verða sammála í lokin og ekki útiloka fyrir fram að við getum náð málamiðlunum. Það er oftast þannig að ef menn ætla að ná sátt nær ekki annar fram öllu sínu heldur hafa báðir eitthvað til síns máls. Ég er bjartsýnn á að sáttanefnd hæstv. sjávarútvegsráðherra muni bera nafn með rentu og að við munum sjá hér réttlátara kerfi sem bæði sjómenn, útvegsmenn og það sem skiptir mestu máli almenningur allur verði ánægður með.

Virðulegi forseti. Ég vil ekki kalla þetta svartsýni. Ég vonast í alvörunni til að þetta virki og að það gerist eitthvað. Ég kalla þetta frekar raunsæi þar sem sagan segir okkur annað. En núna er fullt af nýjum þingmönnum og kannski hefur það einhver áhrif. En ég held að við þurfum að skoða öll þessi mál á heildstæðan hátt og gera okkur grein fyrir að það er jú munur. Spurningin er bara sú hvort einn flokkur eigi að ráða meira en hinir, sér í lagi þegar viðkomandi flokkur er ekki með hreinan meiri hluta.

Virðulegi forseti. Ein af stóru áskorunum fram undan er að Ísland sé samkeppnisfært samfélag og að hér séu næg tækifæri fyrir ungt fólk að koma undir sig fótunum og fjölbreytt starfsval sé í boði. Við viljum að hagkerfið okkar skapi vel launuð störf og velferðarsamfélagið dafni og vaxi. Menntunarstig þjóða ræður miklu um velsæld þeirra og tækifæri. Þjóðum sem leggja rækt við menntun og þekkingu farnast einna best til lengri tíma litið. Sjálfstraust og kjarkur til framfara eykst samhliða þekkingarsamfélaginu. Þess vegna viljum við að á Íslandi séu samkeppnisfærir háskólar sem búa framtíð landsins undir þær áskoranir sem fram undan eru og í leiðinni efli íslenskt samfélag. Kynnt hefur verið fimm ára ríkisfjármálaáætlun og má segja að horfurnar séu að mörgu leyti bjartar fyrir íslenskt samfélag. Þjóðhagsspáin er góð, áframhaldandi hagvöxtur, hátt atvinnustig, skuldir ríkissjóðs lækka og afgangur á viðskiptajöfnuðinum. Að sumu leyti kjöraðstæður. Ég spyr því: Hvernig stendur á því að ekki er verið að fjárfesta í framtíðinni, þ.e. háskólastiginu, eins og öll önnur samanburðarríkin í kringum okkur eru að gera? Samkvæmt áætluninni er sáralítil aukning í framlögum frá árinu 2019–2022. Ég á enn mjög bágt með að trúa að þetta sé menntastefna ríkisstjórnarinnar, sérstaklega í ljósi þess hversu vel árar í samfélaginu. Ég velti því fyrir mér þegar ég var að líta á þessar töflur hvort það væri hreinlega villa í töflunni fyrir háskólastigið. En svo komst ég að því að það er ekki raunin. Ef við lítum á raunvöxtinn á hverju ári er hann ekki nema 1,6%. Ég veit að það getur verið mjög erfitt fyrir stjórnarliða að heyra þessa áætlun, sér í lagi þegar um er að ræða enga framtíðarsýn er varðar háskólastigið. Að sumu leyti má segja að um sé að ræða ákveðna afturför. Ég segi afturför vegna þess að í aðdraganda kosninganna var einhugur um að Ísland skyldi stefna að því að ná meðaltali OECD-ríkjanna á kjörtímabilinu hvað varðar fjárframlög á hvern háskólanema. Ríkisfjármálaáætlunin er ekki í samræmi við fyrirheit kosninganna og er víðs fjarri stefnu Vísinda- og tækniráðs um að ná OECD-meðaltalinu og Norðurlandameðaltalinu árið 2020. Ljóst er að miðað við þessa áætlun og óbreyttan nemendafjölda á háskólastigi mun Ísland seint ná OECD-meðaltalinu, hvað þá Norðurlandameðaltalinu. Samkvæmt rektor Háskóla Íslands er eina leiðin til að ná þeim meðaltölum, miðað við áætlunina, að mikil fækkun nemenda verði á háskólastiginu. Er það það sem við viljum? Viljum við virkilega að til þess að við séum með þeim ríkjum og að getum borið okkur saman við sambærileg ríki þurfi að fækka nemendum á háskólastigi? Að auki er Hús íslenskra fræða í áætluninni sem framlag til háskólanna. Umtalsverður hluti af þessari litlu aukningu fer til byggingar Húss íslenskra fræða fyrstu árin. Ekki er þannig gert ráð fyrir verulegri hækkun framlaga til háskólanna fyrr en eftir að húsið hefur verið reist árið 2020. Mér finnst um ákveðna blekkingu að ræða að hafa þessa fjárfestingu í Húsi íslenskra fræða með í þessari áætlun. Í raun og veru er þetta fjárfesting. Það blekkir okkur svolítið þegar við skoðum þessar tölur að hafa þessa fjárfestingu þarna með því að við eigum þá aðeins erfiðara með að gera okkur grein fyrir rekstrarframlögunum. Ég ætla aðeins að koma að rektor Háskóla Íslands. Hann segir að fram undan sé niðurskurður. Framtíðarsýnin sem ríkisstjórnin bjóði upp á sé að fækka námsgreinum og námsleiðum. Þess vegna er rætt um aðför að rannsóknarháskólunum. Annað þarf að skoða í þessu samhengi, hvort fimm ára ríkisfjármálaáætlunin sé í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Í stjórnarsáttmálanum segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun stuðla að uppbyggingu á innviðum samfélagsins, samgöngum, heilbrigðis- og menntakerfi og kraftmiklu og samkeppnishæfu atvinnulífi fyrir íbúa um land allt.“ Hljómar allt vel og gefur góð fyrirheit. Einnig segir í stjórnarsáttmálanum, með leyfi forseta: „Styðja skal háskólana í að halda uppi gæðum og standast alþjóðlega samkeppni um leið og samvinna og samhæfing íslenskra háskóla- og vísindastofnana verður aukin. Endurskoða þarf reiknilíkön skólakerfisins með tilliti til mismunandi kostnaðar og fjölbreytts nemendahóps.“ Þetta hljómar allt bara mjög vel. En maður er mjög hissa á að sjá þetta ekki í fimm ára ríkisfjármálaáætluninni. Ég spyr stjórnarliða: Hvernig getur verið svona mikið ósamræmi í stjórnarsáttmálanum og fimm ára ríkisfjármálaáætluninni? Það er í raun sorglegt að þurfa að benda á hversu litla framtíðarsýn ríkisstjórnin hefur í þessum málaflokki. Á næstu misserum munum við sjá miklar framfarir er varða tölvutækni, gervigreind og vélmennavæðingu. Hlutfall slíkra starfa mun aukast og þau grundvallast á þekkingu og menntun. Ef ekki er fjárfest í háskólastiginu dregst Ísland aftur úr. Hvert ár skiptir hér miklu máli. Því er fimm ára ríkisfjármálaáætlunin reiðarslag fyrir háskóla og vísindasamfélag Íslands. Virðulegi forseti. Eftir eitt mesta hagvaxtarskeið Íslandssögunnar er háskólastiginu á Íslandi ekki sýnd sú vegsemd og virðing sem vera ber. Við erum ekki að undirbúa okkur fyrir framtíðina með þessu stefnuleysi. Við blasir undirfjármagnað háskólastig sem stenst engan samanburð þegar fram í sækir - það er enn tækifæri til að gera breytingar á ríkisfjármálaáætluninni og hvet ég alla sem að því geta komið til að stuðla að því að svo verði - háskólastig sem kemur illa út í öllum samanburði við lönd sem við viljum helst bera okkur saman við.

Frú forseti. Í síðustu kosningum var hægri stjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks felld með afgerandi hætti og það þrátt fyrir fordæmalausan uppgang í efnahagslífinu. Af hverju gerðist það? Jú, fólki rann m.a. til rifja að ekki var nógu vel hlúð að grunnstoðum á uppgangstímum. Gæðum var ekki nógu réttlátt skipt og ekki nógu vel hlúð að þeim sem lakast standa. Þrátt fyrir allar okkar auðlindir og ótal möguleika höfum við ekki nýtt tækifæri til að standa jafnfætis nágrönnum okkar á Norðurlöndum. Eftir loforðaflaum fyrir kosningar biðu því margir spenntir eftir þessu plaggi en því miður, það er vonbrigði. Allt of lítil innspýting er í vanfjármagnað heilbrigðiskerfi og áfram verðum við hálfdrættingar á við Norðurlöndin þegar kemur að framlögum á hvern háskólanema. Þá mun lítið fé renna til samgöngumála og það lítið að innviðir munu áfram grotna niður. Það eru engin fyrirheit um að styrkja stöðu þeirra sem lakast standa en í dag étur síhækkandi húsnæðiskostnaður upp allan ávinning almennings af betra efnahagsástandi. Ríkisstjórninni tekst meira að segja að gera vonda brauðmolakenningu enn verri. Brauðmolarnir munu nú falla af borði ungs fólks á fasteignamarkaði til stóreignafólks sem hagnast á sífellt hærra fasteignaverði. Ójöfnuður mun aukast á sama tíma og hver rannsóknin eftir aðra frá alþjóðastofnunum sýnir að aukinn jöfnuður leiðir til meiri hagvaxtar og meiri heildarhamingju. Fjármálaráðherra talar einna mest um aðgerðir til að lækka gengið sem mun draga úr kaupmætti venjulegs fólks, allt í nafni stöðugleika. Hvert er svo framlag ríkisstjórnarinnar til stöðugleikans? Jú, skattalækkanir. Það er fráleit forgangsröðun að lækka virðisaukaskatt og hvetja til einkaneyslu á þenslutíma. Betra hefði verið að nýta þá 13 milljarða sem glatast úr ríkissjóði til að lækka tryggingagjald strax sem leggst þyngst á lítil og meðalstór fyrirtæki, þekkingargreinar sem byggja á hugviti. Þekkingin spyr nefnilega ekki um landamæri heldur um starfsumhverfi og stöðugleika. Þarna birtist því fráleit forgangsröðun. Þá má ekki gleyma þeim afleitu aðstæðum sem slíkum fyrirtækjum er boðið upp á með sveiflandi örmynt. Sem minnir reyndar á helsta heimanmund ríkisstjórnarinnar til þjóðarinnar, rifrildi hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra fyrir opnum tjöldum um peninga og gjaldmiðlastefnu. Ekki er það nú til að auka trúverðugleika. Ég hef áhyggjur af því að nú verði sömu mistökin og fyrir hrun endurtekin. Skattalækkanir á þenslutímum, einkavæðing banka á kjörtímabili í blindri trú á frjálshyggjuna án þess að stefnan sé skýr og að dregið verði úr tekjujöfnunarhlutverki skattkerfisins. Hvenær munu fréttir af skipbroti nýfrjálshyggjunnar berast upp í ráðuneyti? Stórkostlegar yfirlýsingar stjórnarliðsins um að fram undan sé mikil uppbygging heilbrigðis- og velferðarkerfisins hafa á fyrstu dögum verið hraktar af stjórnarandstöðunni, forstöðumönnum og almenningi. Fólk lætur ekki hafa sig að fífli endalaust. Rektor Háskóla Íslands hefur stigið fram og sagt fjárframlög næstu ára valda miklum vonbrigðum og ekki samræmast loforðum sem gefin voru fyrir kosningar. Á næstu árum mætum við stærstu samfélagsbreytingum frá iðnbyltingu 19. aldar. Öflugt menntakerfi verður afgerandi um það hvort við Íslendingar getum tekist sómasamlega á við þær. Þessi skammsýni er því ekki í boði. Menntun er lykill að vel launuðum störfum og öflugu atvinnulífi og heilt yfir að farsælli framtíð fyrir Íslendinga. Við verðum að hugsa lengra fram í tímann. Það felst enginn sparnaður í að ráðast ekki í uppbyggingu á brothættri almannaþjónustu eins og haldið er fram í áætluninni á bls. 12. Það birtist því miður engin framsýni í þessari áætlun. Hér birtist gamaldags hægri stefna sniðin að sérhagsmunum og hætt við að áfram verði því ákall frumframleiðslugreinanna um sértækan stuðning, inngrip í gengi, eins og hefur verið raunar alla 20. öldina. Áttar hæstv. fjármálaráðherra sig ekki á þeirri gríðarlegu samfélagsbyltingu sem bíður handan hornsins? Í fyrsta lagi þurfum við meiri pening í menntakerfið þannig að það geti greitt okkur leið inn í framtíðina. Í öðru lagi þurfum við meira fjármagn til heilbrigðismála sem gerir okkur fært að sækja nauðsynlega þjónustu óháð efnahag. Í þriðja lagi þurfum við fé til vegamála til að takast á við sívaxandi umferð, auka öryggi og jafnvel forða innviðum frá því að drabbast niður. Og í fjórða lagi þurfum við stórátak til að tryggja félagslegan stöðugleika og mæta þeim sem minnst bera úr býtum í samfélaginu. Það er hinn raunverulegi sparnaður, hæstv. ráðherra, en krefst um leið uppbyggingar. Við heyrum sífellt sögur af allt of miklum skerðingum í almannatryggingakerfinu. Öryrkjar og eldri borgarar mega ekki hafa tekjur án þess að bætur skerðist. Gert er ráð fyrir að bætur almannatrygginga hækki í samræmi við prósentuhækkanir á almennum vinnumarkaði en það þýðir með öðrum orðum að bætur munu hækka minna en lágmarkslaun og staða lífeyrisþega versnar. Það þarf einfaldlega að setja meira fjármagn í almannatryggingar. Allir flokkar tala á hátíðisdögum um að börn eigi ekki að líða fyrir fjárhagsstöðu foreldra sinna. Samt búa yfir sex þúsund börn við skort á Íslandi. Engir viðbótarfjármunir eru þó veittir í útgreiðslu barnabóta. Engin áform eru um að lengja fæðingarorlof til að brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla. Barnafjölskyldur eru skildar eftir. Ungt fólk er að festast í fátæktargildru. Þenslan á húsnæðismarkaði veldur miklum vandræðum sem þarf að bregðast við með afgerandi hætti. Ríkið þarf að koma strax að uppbyggingu á félagslegum úrræðum. Ekkert er fjallað um húsnæðismál í stjórnarsáttmála. Það var því kaldhæðnislegt að eitt af fyrstu verkum hæstv. félagsmálaráðherra hafi verið að lýsa yfir neyðarástandi á húsnæðismarkaði og stofna nefnd um málið. Við í Samfylkingunni höfum bent á ófremdarástand á húsnæðismarkaði í fjögur ár en því miður við litlar undirtektir. Því biðum við spennt eftir fjármálaáætluninni. En hvað birtist okkur þar? Framlög í liðinn húsnæðisstuðning fara úr rúmum 14 milljörðum árið 2017 og enda árið 2022 í 12 milljörðum. Þau lækka um 2 milljarða. Viðbrögðin við neyðarástandinu eru 15% lækkun á húsnæðisstuðningi. Frú forseti. Fyrir kosningar voru allir flokkar sammála um algera nauðsyn þess að styrkja opinbera heilbrigðiskerfið. Yfir 86 þúsund manns skrifuðu undir áskorun þess efnis að framlög til heilbrigðismála yrðu 11% af landsframleiðslu. Framlögin verða 7,85% af landsframleiðslu í lok tímabilsins eða 0,85% prósentustiga hækkun. Hér birtist ekki mikil virðing fyrir nokkurra mánaða gömlu kosningaloforði. Sé horft til skemmri tíma blasir jafnvel við enn dekkri mynd. Framlög til reksturs sjúkrahúsþjónustu árið 2018 verða aðeins 0,41% hærri en í ár. Það dugar ekki til að halda í við áætlaða þjónustuaukningu vegna fjölgunar landsmanna og ferðamanna. Hvað þá til að takast á við kostnað sem fylgir sífellt hækkandi aldri þjóðarinnar. Líklega þarf að skera niður í starfsemi Landspítalans og Sjúkrahússins á Akureyri á næsta ári. Ekki er hægt að ljúka umfjöllun um fjármálaáætlunina án þess að tala um áhrif hennar á efnahagslífið í heild, ekki síst útgjaldareglu ríkisstjórnarinnar. Með útgjaldareglunni virðist allt traust vera lagt á sífellt bólgnara hagkerfi. Verði héraðsbrestur með magrari árum lendir ríkisstjórnin í spennitreyju með bara einn hlut í vopnabúrinu, niðurskurðarhnífinn. Að festa útgjöld ríkisins sem 41,5% af landsframleiðslu þegar þessi ríka krafa er um að útgjöld aukist er stórhættulegt. Svigrúm til að auka útgjöld er of lítið og gefur ríkinu takmarkað svigrúm til að halda efnahagslífinu gangandi ef um hægist. Við upplifum methagvöxt í hinum vestræna heimi. Hann vill ríkisstjórnin nýta í þágu þeirra sem best standa. Allir flokkar, líka flokkarnir í ríkisstjórn, skulda landsmönnum að standa við stóru orðin sem féllu fyrir kosningar. Ríkisstjórn sem hvílir á veikum meiri hluta, nýtur lítils stuðnings samkvæmt skoðanakönnunum og logar í innbyrðis deilum um flest mál hefði betur leitað sátta við stjórnarandstöðuna við útfærslu á þessari fjármálaáætlun. Frú forseti. Ísland er í sóknarfærum til að nýta einstakt árferði. Það er til komið vegna vel heppnaðrar úrvinnslu efnahagsmála í kjölfar hrunsins, makrílgöngu og stóraukinna heimsókna ferðamanna. Allt þetta hefur lagt grunninn að þeirri velgengni sem við búum við í dag. Við eigum að geta byggt upp farsælt, friðsælt samfélag sem er eftirsóknarvert að lifa í. Því miður virðist ríkisstjórnin ekki hafa framsýni eða kjark til að stefna þangað. Það er sorglegt.

Frú forseti. Ég ætla ekki að nýta þetta andsvar til að þakka fyrir allt það skjall sem fram kom í ræðu hv. þingmanns, heldur til að þakka þingmönnum almennt fyrir afar málefnalega umræðu. Mér finnst hafa tekist vel til. Mér finnst sem forsætisnefnd og forystumenn þingflokka hafi komist að góðri niðurstöðu um hvernig umræða af þessu tagi geti farið fram. Mér fannst mikið gagn af að heyra ræður hv. þingmanna. Mér fundust þær málefnalegar og var afar gagnlegt fyrir mig að sitja hér og hlusta á þær. Ég segi enn og aftur: Ég hlakka til þess að hv. fjárlaganefnd vinni að málinu áfram og veit að það verður gert í náinni samvinnu við fjármálaráðuneytið og fjármálaráðherra.

Frú forseti. Ég vil þá nota tækifærið líka til að þakka fjármálaráðherra fyrir að hafa staðið vaktina hér og tekið þátt í umræðum. Það er virkilega mikilsvert. Mér finnst þó miður að fleiri stjórnarliðar sjái sér ekki fært að fylgjast með umræðunum. Kannski sýnir það að þeir trúa því að við séum komin á slíka sjálfstýringu í ríkisfjármálunum að ekkert sé hægt að gera. Ekki er það nú gott. Ég held að við ættum að nota þetta tækifæri til að takast aðeins á um hlutina. Ég veit að hæstv. fjármálaráðherra er víðsýnn, skynsamur og glöggur maður. Hver veit nema skoðanaskipti á morgun leiði til þess að við getum hnikað stefnunni nær því að um hana verði almenn sátt. En takk fyrir.