Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðmundur Árni Stefánsson félmrh., Guðrún J. Halldórsdóttir, 18. þm. Reykv., Halldór Blöndal samgrh., Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl., Kristinn H. Gunnarsson, 5. þm. Vestf.

Forseti vill upplýsa þegar í upphafi fundar að einungis verður fyrir tekið fyrra dagskrármál dagsins, þ.e. Grunnskóli, stjfrv., 126. mál, þskj. 131, 1. umr. Tvö bréf hafa borist forseta, annað frá þingflokki Samtaka um kvennalista og hitt frá þingflokki framsóknarmanna, þar sem farið er fram á að ræðutími verði að þessu sinni tvöfaldaður. Samkvæmt 3. málsl. 55. gr. laga um þingsköp er heimilt að verða við því og verður svo gert þannig að ræðutími í þessari umræðu verður tvöfaldur.

Hæstv. forseti. Ætlun mín var á þessum þingfundi að mæla fyrir frumvörpum til laga um grunn- og framhaldsskóla en eins og kom fram hjá hæstv. forseta er samkomulag um það að umfjöllun um framhaldsskólafrv. frestist og þá til næstu viku. Ég mæli því nú einungis fyrir frv. til laga um grunnskóla. En það sem ég segi hér í upphafi á að nokkru við bæði um frv. til grunn- og framhaldsskólalaga. Frumvörpin eru að stofni til samin af nefnd sem ég skipaði þann 11. mars 1992 til að vinna að heildarendurskoðun á skólalöggjöfinni og móta menntastefnu. Nefndin vann að þessu verkefni í rúm tvö ár og einkenndust störf hennar af miklum metnaði. Nefndin tók í starfi sínu mið af rannsóknum sem til eru um þessi skólastig, viðhorfum til skólastarfs innan lands og utan, svo og reynslu kennara, skólastjórnenda, aðila atvinnulífs og almennings af skólastarfi og árangri þess. Í janúar 1993 birti nefndin áfangaskýrslu þar sem settar voru fram helstu hugmyndir um breyttar áherslur í skólastarfi. Áfangaskýrslan hlaut góðar viðtökur og líflega umræðu í þjóðfélaginu. Hún var send fjölda aðila til umsagnar og vann nefndin úr þeim viðbrögðum á vor- og sumarmánuðum síðasta árs. Mjög var vandað til umsagna um skýrsluna og komu þær nefndinni að miklu gagni. Á grundvelli áfangaskýrslu og umsagna gekk nefndin frá tillögum sínum og vann að gerð lagafrv. Vinna við frv. til laga um framhaldsskóla stóð allt sl. haust og skilaði nefndin mér drögum að frv. í febrúar á þessu ári. Ég kynnti drögin þegar fyrir hagsmunaaðilum og bað um umsagnir og viðbrögð svo ganga mætti frá frv. til framlagningar á Alþingi sl. vor og var svo gert. Vinna við grunnskólafrv. og lokaskýrslu nefndarinnar stóð fram á vor og voru skýrslan og frv. kynnt opinberlega í júlímánuði. Grunnskólafrv. var síðan sent hagsmunaaðilum til umsagnar. Í septembermánuði var farið yfir umsagnir þeirra í ráðuneytinu og unnin endanleg gerð grunnskólafrv. Á sama tíma voru einnig gerðar breytingar á framhaldsskólafrv. í framhaldi af umræðum í þjóðfélaginu frá því að frv. var kynnt á Alþingi í vor. Þann 4. okt. sl. voru frv. lögð fyrir ríkisstjórnina sem samþykkti að þau yrðu lögð fram á Alþingi sem stjfrv. Meginmarkmið beggja frv. er að bæta skólastarf í grunn- og framhaldsskólum. Stefnt er að því að styrkja menntunar- og uppeldishlutverk skólanna, efla faglegt skólastarf og bæta þannig árangur náms og kennslu. Frv. byggja á heildstæðri skólastefnu sem endurspeglast í tilteknum grundvallarstefnumiðum fyrir skólastarf á báðum skólastigum. Helstu stefnumið frumvarpanna eru þessi: 1. Aukin valddreifing í skólakerfinu. Lagt er til að grunnskólinn verði alfarið á höndum sveitarfélaga og sjálfstæði skóla einkum á framhaldsskólastigi verði aukið verulega. Stjórnun skólanna verður styrkt á þann hátt að skólanefndir verði virkari en nú er en skólastjórar grunnskóla og skólameistarar framhaldsskóla hafi ótvírætt forustuhlutverk í faglegri stjórnun og daglegum rekstri. 2. Fræðsluyfirvöld skilgreini skýr markmið um nám og kennslu og fylgist með því að skólastarfið og árangur þess sé í samræmi við yfirlýst markmið. Samræmd námsmarkmið skulu skilgreind í aðalnámsskrá sem gefin verði út fyrir grunn- og framhaldsskóla en innan skólanna skulu þau útfærð nánar í svokallaðri skólanámsskrá. Með þessu er almenningi og skólamönnum gerð skýr grein fyrir því að hverju skuli stefnt í skólum. Jafnhliða skýrri markmiðssetningu er lögð áhersla á reglubundið eftirlit með árangri skólastarfsins af hálfu fræðsluyfirvalda, m.a. með því að fjölga samræmdum prófum í skólakerfinu. Tilgangur slíkrar samræmingar er að reyna að tryggja lágmarksgæði í skólastarfi hvar sem er á landinu og jafnrétti nemenda til skólastarfs af sambærilegum gæðum óháð því hvar þeir sækja skóla. 3. Teknir verði upp starfshættir sem stuðli að aukinni fagmennsku í skólastarfi. Skólastjóri og skólameistari gegni faglegu forustuhlutverki í starfi grunn-og framhaldsskóla. Lagt er til að allir grunn- og framhaldsskólar gefi út sérstaka skólanámsskrá. Skólanámsskrá er unnin af kennurum og fagfólki og er opinber yfirlýsing skólans um áherslur í skólastarfi, starfshætti skólans og sérstöðu, m.a. með tilliti til námsframboðs. Einnig er lagt til að allir skólar taki upp viðurkenndar aðferðir til að meta sitt innra starf. Sem dæmi má nefna gagnkvæma aðstoð kennara á vettvangi, skipulagt umbótastarf og mat á stjórnunarháttum og samskiptum starfsfólks innan skólans og við aðila utan hans. Lagt er til að lög kveði á um faglegt forustuhlutverk skólastjórnenda en ákvæði frumvarpanna um skólanámsskrárgerð og sjálfsmat skóla kalla á mikla samvinnu kennara og annars fagfólks undir forustu skólastjóra eða skólameistara. Slíkir starfshættir stuðla að aukinni fagmennsku og vinna gegn þeirri einangrun sem oft einkennir kennarastarfið. 4. Stigið er skref í þá átt að opna skólana gagnvart samfélaginu. Almennir þjóðfélagsþegnar fá með formlegum hætti möguleika á áhrifum á skólastarfið. Í grunnskólum eru það foreldrar barna í viðkomandi skóla, í framhaldsskólum eru það fulltrúar úr atvinnulífi í viðkomandi byggðarlagi. Auk þess sitja í skólanefndum beggja skólastiga fulltrúar þess samfélags sem skólinn á að þjóna. Annar þáttur í opnun skólanna gagnvart samfélaginu er sú áhersla sem lögð er á upplýsingamiðlun til almennings um skólastarf og árangur þess. Gert er ráð fyrir að menntmrn. safni saman og gefi út upplýsingar um framkvæmd skólastarfs og að skilgreind verði upplýsingaskylda sveitarfélaga og skóla. 5. Mat á skólakerfinu og einstökum þáttum þess verði eflt á næstu árum til að afla áreiðanlegra upplýsinga um þætti eins og stjórnunarhætti í skólum, námsárangur og námsferil nemenda, kennsluhætti og áhrif þeirra á námsárangur, samskipti í skólum og tengsl heimila og skóla. Mikilvægt er að menntmrn. haldi uppi reglubundnu eftirliti með skólastarfi og standi reglulega fyrir heildarmati á skólakerfinu. Án eftirlits er hætt við að ákvarðanir stjórnvalda um menntamál byggist fremur á tilgátum en þekkingu en megintilgangur mats á skólum er að fá heildarmynd af skólastarfinu eins og það er á hverjum tíma og vinna að umbótum á því. Beina þarf sjónum að ýmsum þáttum í innra starfi skólanna svo sem stjórnun, framkvæmdaáætlun, þróunarstarfi, endurmenntun kennara og skólastjórnenda, námsárangri nemenda og tengslum við foreldra svo eitthvað sé nefnt. Niðurstöður mats á skólum eru mikilvægt hjálpartæki fyrir stjórnvöld við mótun menntastefnu og sem viðmiðun fyrir skóla og aðra framkvæmdaaðila. 6. Starfstími grunn- og framhaldsskóla verði betur nýttur og kennsludögum fjölgað. Gert er ráð fyrir að starfstími skólanna verði áfram níu mánuðir eins og nú er en sú breyting er gerð að starfstími skólanna er skilgreindur út frá rétti nemenda til náms og starfa í skólum. Í báðum frv. er tilgreindur lágmarksfjöldi kennsludaga. Með þessu er stefnt að því að nýta betur til kennslu hið níu mánaða skólaár. 7. Kjarasamningar við kennara verði endurskoðaðir frá grunni. Bæði frv. gera ráð fyrir breyttum starfsháttum í skólum, starfsháttum sem kalla á endurskoðun vinnutímaskilgreininga í kjarasamningum kennara. Ber þar helst að nefna þá áherslu sem lögð er á aukið samstarf kennara í tengslum við gerð skólanámsskrár og innra mat á starfi skólanna. Einnig munu breyttar skilgreiningar á starfstíma grunn- og framhaldsskóla kalla á endurskoðun kjarasamninga kennara í grunn- og framhaldsskólum. Ég sný mér þá sérstaklega að frv. til laga um grunnskóla. Meginmarkmiðið með hinu nýja frv. er að sami aðili beri faglega og fjárhagslega ábyrgð á þessum mikilvæga málaflokki auk þess sem flutningur til sveitarfélaga er liður í aukinni valddreifingu í skólakerfinu en flutningur alls reksturs grunnskólans til sveitarfélaga er stærsta skrefið í þá átt. Nú greiða sveitarfélög allan kostnað við rekstur og framkvæmd grunnskólans að undanskildum launum kennara, rekstri sérskóla, sérkennslu, námsgögnum og rekstri fræðsluskrifstofa. Með frv. er lagt til að sveitarfélög taki við öllum þessum verkefnum að undanskilinni útgáfu námsbóka sem sveitarfélögin greiði þó fyrir. Ýmsir hafa látið í ljós áhyggjur af því að sveitarfélög hafi ekki bolmagn til að takast á við þetta verkefni en ég er sannfærður um að séu sveitarfélögum tryggðir tekjustofnar og þau hafi samstarf sín á milli um ýmiss konar þjónustu við skólana munu þau reka grunnskólann með miklum sóma. Menntmrh. fer áfram með yfirstjórn grunnskólans og fylgist með því að fylgt sé þeirri stefnumörkun um nám og kennslu sem lög kveða á um. Heyrst hafa raddir um að eðlilegt sé að sveitarfélög hafi óskorað vald til að skipuleggja skólahald þegar allur rekstur grunnskólans flyst til þeirra. Þessu er ég ekki sammála. Ein af forsendum þess að unnt sé að tryggja að allir nemendur hljóti sambærilega grunnmenntun er sameiginleg rammalöggjöf um skólahald, aðalnámsskrá þar sem kveðið er á um hvað skuli kennt, námsgögn sem uppfylla kröfur aðalnámsskrár, samræmd próf sem m.a. eiga að kanna árangur skólastarfsins og virkt eftirlit og mat á skólastarfi. Ég tel því eðlilegt að þessi verkefni verði áfram hjá ríkinu til að tryggja jafnrétti til náms og ákveðið samræmi í grunnmenntun þjóðarinnar. Ný verkaskipting kallar eðlilega á ýmsar aðrar breytingar frá gildandi lögum og því hafa verið felldir út kaflar úr gildandi lögum sem fjalla um stjórnun grunnskóla, rekstur fræðsluskrifstofa og fjármál. Verkefni fræðsluskrifstofa eins og daglegt eftirlit með skólahaldi og ýmis sérfræðiþjónusta verða framvegis á vegum sveitarfélaga. Jafnframt hafa verið gerðar breytingar á nokkrum öðrum greinum laganna og er þar fyrst og fremst um að ræða umbætur eins og aukningu vikulegs kennslumagns samfara einsetningu grunnskólans, heimildarákvæði um lengda viðveru nemenda, ákvæði um að allir skólar geri skólanámsskrá, aukin áhrif foreldra á skólastarf, aukin áhrif skólanefnda á innra starf skóla, kennsla nýbúabarna, aukin áhersla á námsmat og mat á skólastarfi. Í ákvæði til bráðabirgða er lagt til að samfara einsetningu grunnskóla komi ákvæði 27. gr. frv. um lágmarks vikulegan kennslutíma nemenda til framkvæmda á árabilinu 1995--1999. Ég hef þegar skilað sex stundum af þeim tólf sem skornar voru niður haustið 1992 og í frv. til fjárlaga er gert ráð fyrir að hinum sex stundunum verði skilað haustið 1995. Að auki er lagt til í frv. að 37 vikustundir bætist við grunnskólann fram til skólaársins 1999--2000. Víða um land eru skólar nú þegar einsetnir og í sveitarstjórnarkosningum sl. vor kom í ljós að fjölmörg sveitarfélög hafa lýst yfir vilja og metnaði til að einsetja skóla sem fyrst. Samkvæmt gildandi lögum skulu allir skólar vera orðnir einsetnir árið 2001 og hafa sveitarstjórnir frest til þess tíma þó svo að lagt sé til að ríkið hafi staðið við sinn hlut tveimur árum fyrr eða skólaárið 1999--2000. Þegar þessu takmarki er náð má fullyrða að eitt mesta framfaraspor í sögu íslenskra grunnskóla hafi verið stigið. Í einsetnum skóla hefja öll börn vinnudag sinn á sama tíma að morgni þegar þau ættu að vera óþreytt og móttækilegust fyrir námi. Vinnudagur nemenda er samfelldur. Einsetning skóla mun stuðla að auknu jafnvægi í lífi grunnskólabarna og fjölskyldna þeirra. Í raun er því um að ræða sjálfsagt mannréttindamál auk þess sem einsetning stuðlar að auknu jafnrétti til náms. Í 27. gr. frv. er sú nýjung að þar er heimildarákvæði um að sveitarstjórnir geti boðið nemendum sínum lengda viðveru utan daglegs kennslutíma. Er þar verið að lögfesta framkvæmd sem nokkur sveitarfélög hafa þegar komið á að eigin frumkvæði. Athyglisverðar tilraunir hafa verið gerðar víða um land til að lengja viðveru barna í skólum utan daglegs kennslutíma. Þar hafa sveitarfélög bæði sýnt frumkvæði og útsjónarsemi við að bæta þjónustu við fjölskyldufólk. Þegar 4. og 27. gr. frv. koma að fullu til framkvæmda innan fárra ára hafa Íslendingar loks náð því takmarki sem þá hefur lengi dreymt um en það er að börn um land allt eigi aðgang að einsetnum skóla þar sem vinnudagur þeirra er samfelldur og að lokinni kennslu eigi þau kost á þroskavænlegu starfi hvort heldur um er að ræða aðstoð við heimanám, leik, hvíld eða tómstundastarf. Í 12. gr. frv. er kveðið á um hlutverk skólanefndar grunnskóla. Skólanefndir fá aukið hlutverk miðað við gildandi lög og þá fyrst og fremst hvað varðar innra starf skólanna í samræmi við þá hugsun að flutningur valds frá menntmrn. fari til kjörinna fulltrúa. Skólanefnd er áfram ætlað að bera ábyrgð á því að öll skólaskyld börn í skólahverfinu njóti lögbundinnar fræðslu og fullnægjandi húsnæði og annar aðbúnaður sé fyrir hendi. En henni er nú einnig gert að fylgjast með innra starfi skólans, gefa umsögn um skólanámsskrá og veita sveitarstjórn og menntmrn. upplýsingar um framkvæmd skólahalds. Með flutningi grunnskólans til sveitarfélaga flyst rekstur og ábyrgð á skólum til sveitarstjórna og því munu verkefni og verksvið skólanefnda að öðru leyti ráðast af þeim verkefnum sem sveitarstjórnir kunna að fela þeim. Nýjung í frv. eru aukin áhrif foreldra á skólastarfið sem fram koma í 15. og 16. gr. frv. Í gildandi lögum er heimildarákvæði um stofnun foreldrafélaga eða foreldra- og kennarafélaga við skóla. Hér er stigið skrefi lengra og er það gert í fullu samráði við samtök foreldra skólabarna. Annars vegar er kveðið á um að stofnað skuli foreldraráð við hvern skóla, foreldraráð sem skipað skal þremur foreldrum og hins vegar er heimildarákvæði um foreldrafélög við skóla. Samtök foreldra skólabarna lögðu áherslu á að hvorki foreldrafélög né foreldraráð væru skipuð kennurum og er sú ábending tekin til greina við gerð frv. Með foreldraráði, sem er skipað þremur fulltrúum foreldra, eins og áður sagði, er verið að mynda formlegan vettvang til að koma sjónarmiðum foreldra um innihald og áherslur í starfi skólans og skipulegs skólahalds á framfæri við stjórn skólans. Eitt af hlutverkum foreldraráðs er að gefa skólanámsskrá skólans umsögn og fylgjast með framkvæmd hennar. Foreldraráð skal jafnframt fylgjast með áætlunum skólanefndar um skólahald og má þá nefna þætti eins og áform um skólabyggingar, búnað skóla og skólaakstur. Ákvæði í 30. gr. frv. um að kjarnagreinar verði skilgreindar í aðalnámsskrá er nýjung. Kjarnagreinar eru þær námsgreinar sem öðrum skyldunámsgreinum fremur eru taldar hafa þýðingu fyrir framhaldsnám, atvinnu og menntun. Í skýrslu nefndar um mótun menntastefnu er lagt til að kjarnagreinar verði íslenska, stærðfræði og enska. Í frv. er eingöngu kveðið á um að kjarnagreinar skuli tilgreindar í aðalnámsskrá en ekki tilgreint hvaða greinar skuli vera kjarnagreinar. Í 32. gr. frv. er ákvæði um að verja megi allt að þriðjungi námstíma nemenda í 9. og 10. bekk í valgreinar. Samkvæmt gildandi lögum skiptast námsgreinar grunnskólans í skyldunámsgreinar og valgreinar. Þar er að finna heimildarákvæði um að skólar megi verja allt að helmingi námstíma nemenda í 8.--10. bekk í ýmsar valgreinar. Skólahaldsskýrslur sýna að heimild laganna til að bjóða valgreinar í 8. bekk hefur sáralítið verið nýtt. Það er fyrst og fremst í 10. bekk sem nemendur leggja stund á aðrar námsgreinar en þær sem tilgreindar eru í aðalnámsskrá og viðmiðunarstundaskrá. Í viðmiðunarstundaskrá er kennslustundum skipt niður á námsgreinar og hefur tilhneigingin verið sú að gefa íslensku og stærðfræði mest vægi. Í fyrirliggjandi frv. er því í raun verið að lögfesta þá þróun sem orðið hefur í kennslu á undanförnum árum. Enn ein nýjung í frv. er ákvæði 31. gr. um að hver skóli skuli gefa út skólanámsskrá. Þar er um að ræða rökstudda áætlun um skólastarfið sem unnin er af starfsfólki skólans undir faglegri forustu skólastjóra. Skólanefnd og foreldraráð eru umsagnaraðilar um skólanámsskrá þótt ekki sé gert ráð fyrir að þessir aðilar eigi að staðfesta skólanámsskrána formlega. Það er ekki löng hefð fyrir gerð skólanámsskrár hér á landi. Í gildandi lögum er hennar ekki getið. Hins vegar eru að finna í aðalnámsskrá grunnskóla frá 1989 tilmæli til skóla um að þeir geri slíka vinnuáætlun. Vitað er að margir skólar hafa hafist handa við gerð skólanámsskrár. Starfsmenn skóla hafa í dag mikið frelsi til að skipuleggja og sveigja skólastarfið að þörfum og sérkennum skólanna. Skólanámsskrá er nánari útfærsla á aðalnámsskrá þar sem tekið er mið af sérkennum og sérstöðu hvers skóla. Við gerð slíkrar vinnuáætlunar skapast þýðingarmikill vettvangur fyrir starfsfólk skóla til að vinna sameiginlega að skipulagi og stefnumörkun. Í 33. gr. frv. er kveðið á um að kennsla í skyldunámi skuli vera nemendum að kostnaðarlausu, þar með talin námsgögn. Meginbreytingin sem frumvarpsgreinin felur í sér er sú að sveitarfélögum er gert skylt að leggja til og kosta námsgögn í skyldunámi. Hlutverk ríkisins verður að reka sérstaka stofnun sem á að tryggja að ætíð séu fyrir hendi námsbækur og námsgögn sem standast kröfur gildandi laga og aðalnámsskrár. Ríkið rekur þegar slíka stofnun, Námsgagnastofnun, sem starfar samkvæmt lögum nr. 23/1990. Gert er ráð fyrir að með samþykkt frv. falli þau lög úr gildi en unnið verður að undirbúningi nýs frv. um Námsgagnastofnun í samræmi við hina nýju stefnumótun. Ákvæði 36. gr. um að nemendur sem hafa annað móðurmál en íslensku eigi rétt á sérstakri kennslu í íslensku sem öðru tungumáli eru nýmæli. Sama gildir um heimild til að veita þessum nemendum undanþágu frá því að þreyta samræmd lokapróf í íslensku og leggja fyrir þá sérstakt lokapróf í sömu grein. Ég hef í ráðherratíð minni beitt mér fyrir eflingu íslenskukennslu fyrir nýbúa. Vorið 1992 skipaði ég starfshóp um íslenskukennslu fyrir innflytjendur. Í kjölfar niðurstaðna starfshópsins hófst heildarskipulagning á þjónustu við nýbúabörn í skólum landsins og veitti ríkisstjórnin aukafjárveitingu til skipulags- og tilraunastarfs. Síðan hafa fjárveitingar til nýbúakennslu aukist, bæði til kennslu í grunnskólum, framhaldsskólum og fyrir fullorðna nýbúa. Gert er ráð fyrir að við næstu endurskoðun aðalnámsskrár grunnskóla verði sérstök ákvæði um íslenskukennslu fyrir nýbúa og aðra þjónustu sem skólum verður ætlað að veita nýbúabörnum. Í 46. gr. frv. er kveðið skýrar á um samræmd próf í grunnskóla en gildandi lög gera. Gert er ráð fyrir að bætt verði við prófum í kjarnagreinum í 4. og 7. bekk. Þau eru hugsuð til þess að gefa skólum, kennurum, nemendum og foreldrum upplýsingar um árangur náms og kennslu í ákveðnum þáttum námsgreina. Í ljósi niðurstaðna á skólinn að bregðast við, m.a. að veita nemendum sem ekki hafa náð tiltekinni lágmarksþekkingu og færni sérstakan stuðning. Þá er brýnt að kennurum sé tryggður aðgangur að stöðluðum kunnáttuprófum sem hafa þann tilgang að greina stöðu og vandamál einstakra nemenda en slík próf má t.d. nota í upphafi skólaárs til þess að undirbúa einstaklingsmiðaðar kennsluáætlanir eða á öðrum tímum til að greina stöðu og framfarir nemenda. Loks er í þessari grein gert ráð fyrir að hægt verði að leggja fyrir í skólum samræmd könnunarpróf sem hafa þann tilgang að veita skólafólki og fræðsluyfirvöldum upplýsingar um árangur náms og kennslu í einstökum námsgreinum eða námsþáttum. Þá eru það nýmæli sem birtast í 49. og 51. greinum frv. Annars vegar er um að ræða ákvæði um að skólar taki upp sjálfsmatsaðferðir til að meta árangur skólastarfsins og hins vegar að menntmrh. er gerður ábyrgur fyrir því að fram fari utanaðkomandi mat á skólum og skólastarfi. Þessi ákvæði eru í samræmi við megináherslur hinnar nýju menntastefnu um að efla markvisst mat á skólastarfi. Lagt er til að matið verði bæði í höndum fagfólksins sjálfs í formi gæðastjórnunar í skólum, svo og af hálfu fræðsluyfirvalda sem standa fyrir utanaðkomandi mati á ýmsum þáttum skólastarfsins. Á síðustu árum hafa hagnýtar og fræðilegar rannsóknir stóraukið þekkingu manna á skólastarfi og þeim þáttum sem hafa áhrif á árangur þess. Það sem mestu ræður um árangur skólastarfsins þegar tekið hefur verið tillit til einstaklingsmunar eru stjórnunarhættir, fagmennska kennara, stefnumörkun og heildarskipulag skólastarfsins, svo og sá andi sem ríkir í skólanum. Í skólum þar sem fagleg forusta er lítil og kennarar eru faglega einangraðir er námsárangur og annar uppeldislegur árangur lakari en í skólum með heildstæða gæðastjórnun. Í góðum skólum er menntastefna skipulögð í einstökum atriðum í skólanámsskrá og kennslan í samræmi við skilgreind markmið. Kennarar hafa langa reynslu af því að meta á óformlegan hátt kennsluaðferðir, kennsluefni og ýmsa aðra þætti sem tengjast skólastarfi. Á síðustu árum hefur hins vegar færst í vöxt að kennarar styðjist við formlegar aðferðir í mati sínu og dragi saman niðurstöðu matsins í skýrslum og greinargerðum. Talið er mikilvægt að efla enn frekar þátt sjálfsmats í skólum og þarf í því sambandi að bjóða kennurum viðbótarmenntun á þessu sviði. Frv. um grunnskóla var sent fjölmörgum hagsmunaaðilum til umsagnar í ágústmánuði sl. og barst fjöldi vandaðra umsagna. Það sem mest var gagnrýnt í frv. voru áform um að lengja skólaárið úr níu mánuðum í tíu. Það var vilji langflestra umsagnaraðila að hafa skólaár grunnskóla áfram níu mánuði en nýta þá mánuði betur en gert hefur verið. Þá kom sú krafa skýrt fram að nauðsynlegt væri að lengja skóladag yngstu nemenda, að einsetja þyrfti skóla og gefa nemendum kost á lengri viðveru. Þá var óskað sterklega eftir því að hlutverk ráðuneytisins yrði skilgreint nánar hvað varðar eftirlit með skólahaldi, sbr. 9. gr. frv., að nánari reglur yrðu settar um framkvæmd 37. gr. um stuðning við nemendur með sérþarfir og að kveðið yrði nánar á um lágmarkssérfræðiþjónustu við skólana, sbr. 42. gr. frv. Ég hef brugðist jákvætt við þessum athugasemdum. Fallið hefur verið frá lengingu skólaársins í tíu mánuði, en stefnt er að betri nýtingu skólaársins. Ákvæði um vikulegan kennslustundafjölda hefur verið breytt í samræmi við óskir um lengri kennslutíma og í 27. gr. er nú í fyrsta sinn skilgreindur í lagafrv. skóladagur í einsetnum grunnskóla. Þar er einnig heimildarákvæði um lengda viðveru utan dagslegs kennslutíma. Reynt er að skýra frekar eftirlitsskyldu menntmrn. og upplýsingaskyldu sveitarfélaga, sbr. 9. og 10. gr., en ekki var fallist á að setja inn ákvæði um viðurlög ef sveitarfélög stæðu sig ekki í rekstri grunnskóla. Gert er ráð fyrir að með söfnun og birtingu upplýsinga um skólahald sé aðhald ráðuneytis gagnvart sveitarfélögum nægilegt. Í nokkrum umsagnanna komu í ljós áhyggjur vegna 37. gr. frv. sem fjallar um sérstakan stuðning við nemendur. Þessir umsagnaraðilar óttuðust að með frv. væri á einhvern hátt verið að skerða réttindi þessara barna til náms frá því sem nú er. Það er af og frá. Bæði frv. og lokaskýrsla nefndar um mótun menntastefnu margítrekar þá jafnréttisstefnu að öll börn og unglingar eigi rétt á námi við hæfi og jafnframt að hið opinbera skólakerfi eigi að veita öllum börnum og unglingum kost á námi í heimabyggð sé þess nokkur kostur. Sem viðbrögð við fram kominni gagnrýni voru þó gerðar vissar orðalagsbreytingar á frumvarpsgreininni og bætt við ákvæði um að menntmrh. setji reglugerð um rétt nemenda til sérstaks stuðnings, svo og um þjónustu við þessa nemendur. Í 42. gr. frv. er bætt reglugerðarákvæði um lágmarkssérfræðiþjónustu sveitarfélaga við grunnskóla, en fjölmargir umsagnaraðilar óttuðust að frv. tryggði ekki nægilega vel rétt skóla til þessarar þjónustu. Fleiri breytingar má nefna. Horfið var frá því að breyta kennarafundum í starfsmannafundi og eru ákvæði um kennarafundi óbreytt frá gildandi lögum. Tekið er út ákvæði gildandi laga um að fulltrúi foreldra eigi rétt til setu á kennarafundum og var það gert að ósk samtaka kennara. Að auki má nefna að komið er til móts við fjölmargar tillögur um orðalagsbreytingar. Ekki var unnt að taka tillit til allra þeirra athugasemda sem gerðar voru, annaðhvort vegna breyttra forsendna, þ.e. flutnings grunnskólans til sveitarfélaga, eða vegna þess að þær samræmdust ekki þeirri stefnu sem mótuð er í frv. Eins og fram kemur í 23. gr. frv. þarf eftir flutning grunnskólans að fara eftir ákvæðum í samþykkt um stjórn sveitarfélaga við ráðningar starfsliðs grunnskóla. Því var ekki unnt að verða við athugasemdum þar að lútandi. Einnig komu fram mótmæli við samræmd próf í 4. og 7. bekk, sbr. 46. gr. Í ljósi aukinna krafna um vel menntaða þjóðfélagsþegna, um upplýsingaskyldu fræðsluyfirvalda um skólahald og námsárangur, síaukinnar þarfar á sérkennslu á undanförnum árum og slaks námsgengis of margra nemenda í framhaldsskólum tel ég afar brýnt að þegar í grunnskóla verði reynt að bregðast við og styðja þá nemendur sem eiga við erfiðleika að etja í námi. Í rannsókn sem gefin var út á vegum Evrópusambandsins fyrr á þessu ári og fjallar um brottfall nemenda úr skólum er sérstaklega rætt um gildi þess að nota samræmt námsmat til að veita nemendum endurgjöf í náminu og vera kennurum til leiðbeiningar um áherslur í kennslunni. Með því móti fá kennarar mun víðtækari og hlutlægari viðmiðun um stöðu einstakra nemenda en þegar einkunnagjöfin miðast aðeins við námsstöðu eins tiltekins hóps nemenda. Einnig vil ég minna á að í umræðunni hér á landi eru æ fleiri orðnir fylgjandi því að leggja fyrir samræmd próf víðar á skólaferlinum en nú er. Þannig sýndi könnun, sem gerð var á meðal félagsmanna í Kennarafélagi Reykjavíkur og birt var sl. vor, að 86,9% þeirra voru fylgjandi samræmdum prófum í 10. bekk, 69,3% vildu fá samræmd próf í 7. bekk og 46,2% vildu þau í 4. bekk. Tilgangur prófanna í 4. og 7. bekk er að kanna stöðu nemenda í námi þannig að unnt verði að bregðast við vandamálum sem allra fyrst. Því hef ég ekki fallist á að hverfa frá þessu ákvæði. Mjög margir umsagnaraðilar vildu að í frv. yrði sett ákvæði um hámarksfjölda nemenda í bekkjardeildum. Í frv. eru ekki sérstök ákvæði eða viðmiðanir um fjármál grunnskóla þar sem gert er ráð fyrir að sveitarfélög kosti allan rekstur hans. Fjöldi kennara óttast niðurfellingu ákvæðis um hámarksfjölda í námshópum og telur að slíkt kunni að fela í sér að sveitarfélögum sé í sjálfsvald sett hversu stórar bekkjardeildir grunnskólans verði. Í þessu sambandi má benda á að samkvæmt könnun sem gerð var á högum grunnskólakennara árið 1985 töldu kennarar það mikilvægasta baráttumál kennarasamtakanna að undanskilinni baráttu fyrir hækkun grunnlauna að ná fram fækkun nemenda í bekkjardeildum. Áhersla kennara á að fækka í bekkjardeildum tengist án efa þeirri staðreynd að agavandamál hafa aukist í grunnskólum á undanförnum árum auk þess sem kennsla í getublönduðum námshópum gerir miklar kröfur um fjölbreytni og sveigjanleika í kennsluháttum. Krafan um fækkun í bekkjardeildum er því vel skiljanleg frá sjónarhóli kennara sem standa í eldlínunni dag hvern. Ákvæði gildandi grunnskólalaga um þrepaskiptingu á hámarksfjölda í bekkjum felur í sér nokkurn vanda í útfærslu þar sem hámarksákvæðið er 18 nemendur fyrir fyrsta árið, 22 fyrir annað og þriðja skólaárið og 28 eftir það. Er ljóst að víða í skólum skapast nauðsyn á að sameina bekki eða skipta nemendum eins bekkjar niður á aðrar bekkjardeildir árgangsins eftir að þeir hafa verið saman í 1--3 ár. Er ljóst að víða í skólum skapast nauðsyn á að sameina bekki eða skipta nemendum eins bekkjar niður á aðrar bekkjardeildir árgangsins eftir að þeir hafa verið saman í 1--3 ár. Hætta er við að slíkt feli í sér röskun á skólagöngu þessara barna. Hjá nágrannaþjóðum okkar er ekki um að ræða slíka þrepaskiptingu á hámarksviðmiðum nemendafjölda þar sem hún er fyrir hendi. Í Svíþjóð eru engin viðmið um fjölda nemenda í bekk í lögum eða reglugerðum en í Danmörku eru hámarksviðmiðin 28 nemendur við upphaf skólaárs og á öllum aldursstigum grunnskólans og sveitarstjórn getur í undantekningartilvikum heimilað að nemendur verði 30 í bekk. Í Noregi eru tvenns konar hámörk fyrir grunnskólann, 28 nemendur á neðra stigi grunnskólans og 30 nemendur á unglingastigi. Ég vil taka fram að ég hef skilning á kröfu kennara um fámennari bekkjardeildir, ekki síst þegar haft er í huga að það rót sem er á lífi fjölmargra íslenskra grunnskólabarna og hvernig það endurspeglast í eirðarleysi þeirra og vanlíðan. Ég tek undir að tryggja þurfi með einhverjum hætti að allir nemendur í námshópum, hvort heldur er bekkjardeildum eins árgangs eða í samkennsluhópum, fái notið kennslu við hæfi. Í raun er verið að ræða kröfuna um nægilega hátt hlutfall kennara í skólum miðað við tiltekinn fjölda nemenda. Hvort það gerist með deilingu ákveðins fjölda nemenda á hvern kennara í bekkjardeildum eða á annan hátt, t.d. með aukinni samvinnu kennara og sveigjanleika í hópaskiptingu, er ákvörðun sem æskilegt væri að leggja í hendur fagfólks viðkomandi skóla. Ég vil í þessu sambandi benda á það að fjöldi bekkjardeilda getur haft áhrif á það hversu fljótt tekst að einsetja grunnskólana. Vera kann að hægt sé að ná sambærilegum áhrifum, þ.e. að auka tengsl kennara og nemenda og bæta aga með því að fjölga kennurum og rýmka möguleika á því að fleiri en einn kennari kenni einum námshóp. Hugsanlegt er einnig að setja inn ákvæði um hámarksfjölda nemenda á hvern kennara. Ég vil hvetja hv. alþm. til að velta upp fleiri hliðum þessa vandasama máls. Ekki er víst að ákvæði um hámarksfjölda nemenda í bekk skili okkur þeim árangri sem að er stefnt. Þó vil ég taka fram að ég mun ekki leggjast gegn því að slíkt ákvæði verði sett inn í frv. ef sú skoðun verður ofan á í umræðunni á Alþingi. Undirbúningsvinna af hálfu menntmrn. fyrir fyrirhugaðan flutning á rekstri grunnskóla hefur tekið til fleiri þátta en gerðar frv. til laga um grunnskóla. Ég skipaði tvo starfshópa til að fjalla um málefni er tengjast flutningnum og liggja fyrir skýrslur þeirra. Önnur skýrslan fjallar um hvernig farið skuli með óunnin starfstengd réttindi kennara við flutninginn, svo og um tilhögun kjarasamninga. Hin skýrslan fjallar um mat á kostnaði við tilfærslu grunnskólans til sveitarfélaga og hvernig sveitarfélögum verði tryggðar auknar tekjur til að standa undir rekstri þess hluta grunnskólans sem enn er í höndum ríkisins. Enn er eftir nokkur vinna á báðum þessum sviðum og brýnt að henni verði fram haldið nú þegar frv. er komið til formlegrar umræðu á Alþingi og línur taka að skýrast um það hvernig lagalegur rammi um hinn nýja grunnskóla muni líta út. Innan menntmrn. hefur verið unnið að undirbúningi frv. til laga sem tryggir áunnin réttindi fastráðinna kennara við flutninginn og vænti ég þess að geta lagt það fram innan tíðar og mælt fyrir því. Einnig hef ég með samþykki ríkisstjórnarinnar ákveðið að skipa sérstakan starfshóp til að undirbúa flutning grunnskólans til sveitarfélaga, að hafa yfirsýn yfir og samræma þau verkefni sem fyrir liggja í tengslum við flutninginn. Í starfshópnum verða fulltrúar tilnefndir af samtökum kennara, Sambandi ísl. sveitarfélaga, félmrn., fjmrn. og menntmrn. Ég stefni að því að þessi hópur hefji störf hið fyrsta. Hæstv. forseti. Mikil vinna liggur að baki því frv. sem ég hef verið að mæla fyrir. Þar á ég að sjálfsögðu fyrst og fremst við starf 18 manna nefndarinnar en einnig er rétt að taka fram að fjölmörg áhersluatriði í hinni nýju skólastefnu eru sameiginleg markmið þeirra sem að skólamálum vinna. Það er því engin ástæða til að fara í pólitíska flokkadrætti þar um. Framþróun í skólamálum er stöðug og hver lagagerð er barn síns tíma. Þetta nýja frv. er liður í þróun grunnskólans á grundvelli þeirrar stefnumörkunar sem gerð var með grunnskólalögunum 1974. Lögin sem samþykkt voru í tíð fyrrv. menntmrh., hv. þm. Svavars Gestssonar, voru áframhaldandi þróun á þeirri braut að búa svo að grunnskólanum að hann gæti veitt öllum nemendum á aldrinum 6 til 16 ára þjónustu við hæfi. Hvað varðar skólastefnu þessa frv. þá staðfestir það fyrri stefnumörkun og er frekari þróun hennar. Vissulega eru þar lagðar nýjar áherslur, einkum hvað varðar aukna áherslu á eftirlit og mat á skólastarfi. Sú áhersla er í samræmi við þróun skólamála í nágrannalöndum og einnig þáttur í því að stefnt er að yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaga. Hæstv. forseti. Ég læt í ljós þá von að um þetta mikilvæga mál takist sem allra mest sátt hér í þinginu og meðal þeirra mörgu sem við skólalöggjöfina eiga að búa. Segja má að þar sé um að ræða nær hverja fjölskyldu í landinu. Enginn einn málaflokkur snertir jafnmarga og skólamál. Ég treysti sveitarfélögunum að taka við þeirri ábyrgð sem fylgir því að verða vinnuveitendur og viðsemjendur skólastjórnenda og kennara. Allur rekstur grunnskólans er þegar kominn til sveitarfélaganna að undanskildum þessum þætti, þ.e. kennurum og stjórnendum. Sveitarfélögin hafa sýnt að þau hafa þann metnað sem þarf til að sinna þessum málaflokki á verðugan hátt. Ég nefni í þessu samhengi að við sveitarstjórnarkosningar á sl. vori má segja að allir flokkar og öll framboð hafi sett skólamál í öndvegi í kosningabaráttunni. Ég efast um að svo hafi verið áður. Það hefur lengi verið vilji Samtaka sveitarfélaga að fá grunnskólann alveg yfir til sveitarfélaganna. Nú gefst tækifæri að ljúka þeirri yfirfærslu. Það er von mín að gott samstarf takist við Samband ísl. sveitarfélaga um þetta mikilvæga mál. Þá legg ég ekki síður áherslu á samstarfið við samtök kennara og skólastjóra. Mér eru vel kunnar efasemdarraddir í hópi þeirra um yfirfærsluna. Í sjálfu sér er það ekki óeðlilegt að efasemdarraddir heyrist meðan óvissa ríkir og útfærsla á ýmsum atriðum er ekki fullákveðin. Að þeim málum öllum verður nú unnið, vonandi í góðri samvinnu milli allra þeirra sem hlut eiga að máli. Þar bind ég vonir við starfshópinn sem ég nefndi að skipaður yrði og fær það veigamikla hlutverk að samræma það undirbúningsstarf sem þarf að vinna. Hæstv. forseti. Ég lýk nú máli mínu og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Virðulegi forseti. Flestir eru þeirrar skoðunar að núgildandi lög um grunnskóla séu góð að mjög mörgu leyti. Að meginstofni eru þau frá árinu 1974. Þá var lögð geysilega mikil vinna í kynningu á þessum lögum, þau voru vandlega undirbúin og þau hafa reynst okkur, eins og ég sagði áðan, góð lög. Síðan þá hafa þau tekið nokkrum breytingum, oftast í þá veru að aðlaga þau ýmsum breytingum sem orðið hafa í þjóðlífi okkar og þróun sem orðið hefur í skólum og skólastarfinu, síðast var þeim breytt árið 1991. Þrátt fyrir þetta hefur ekki enn tekist að koma ákvæðum þessara laga að fullu í framkvæmd. Mest vegna niðurskurðar æ ofan í æ á undanförnum árum eins og reyndar kom fram í máli ráðherrans og hann segist vera að bæta úr eftir mætti þó að sumum finnist það ganga hálfbrösuglega. Verðugt verkefni núna væri kannski að byrja á því að uppfylla kröfur núgildandi laga og hefði verið æskilegt að kjörtímabilið hefði verið betur nýtt til þess í stað þess niðurskurðar sem beitt hefur verið í grunnskólanum. Meginhlutverk frv. er að aðlaga þessi lög breytingum þeim sem eiga að verða við flutning grunnskólans til sveitarfélaga. Í meginatriðum get ég tekið undir þá stefnu að flytja skólann en þá með þeim formerkjum sem nauðsynleg eru, að það er verið að flytja skólann sem stofnun, það er verið að flytja skólakerfið í heild en ekki bara verið að flytja launaþáttinn til sveitarfélaganna. Þau taka við ábyrgð á grunnskólanum og það verður að hafa í huga og skiptir verulegu máli. Það er mikil undirbúningsvinna fram undan þó að einhverju sé lokið og það virðist tilgangslítið að samþykkja þetta frv. ef þessi undirbúningsvinna hefur ekki komist lengra en nú virðist horfa í. Eða það má spyrja hvort þingmenn treysti sér til að samþykkja þetta frv. ef t.d. samningar hafa ekki tekist við kennara og þau mál eru í fullkominni óvissu eða þá aðra starfsmenn skólakerfisins og það má nefna mjög marga aðra óvissuþætti sem óleystir eru. Hæstv. menntmrh. hefur sýnt mikinn áhuga á því að þessi flutningur geti átt sér stað og það hefur verið áhugamál hans alllengi. Þess vegna hlýtur maður að spyrja: Hvers vegna þá að taka næstum hverja einustu grein laganna, breyta henni með einum eða öðrum hætti í stað þess að einbeita sér að því markmiði sem kannski var upphaflega sett, þ.e. að aðlaga þessi lög breyttum aðstæðum? Þetta vekur furðu margra og ég held að það sjái það hver í hendi sér að þetta verður ekki til þess að greiða fyrir framgangi þessara laga heldur þvert á móti verður til þess að tefja það að megintilgangur þeirra náist fram. Hæstv. ráðherra sagði hér áðan að hann óskaði eftir því að sátt yrði um þetta frv., um þetta mál, og það næði fram að ganga. Víst væri það æskilegt þar sem líklegt er að hann telji þetta gott frv. en ég vil aðeins rifja upp hvernig upphaf þessa máls verður og það er ekki til þess að kalla á sátt um framhaldið. Skipan átján manna nefndarinnar, sem var einhliða skipuð af ráðherra, það má segja af flokksbræðrum eða já-bræðrum hans í skoðunum, er ekki til þess fallin að menn geti búið við sátt um þær niðurstöður sem þar fást. Nefndin er skipuð með þröngum pólitískum sjónarmiðum í stað þess að reyna að kalla eftir bæði sjónarmiðum annarra stjórnmálaflokka sem munu þurfa að fjalla um þetta mál á þingi og í þjóðlífi, auk þess sem ég dreg í efa að nægilegt samráð hafi verið haft eða nægilega margir af starfandi mönnum í skólakerfinu og úr kennslustofunni hafi verið í þessari 18 manna nefnd. En þetta upphaf er ekki til þess fallið að sátt náist. Þó vona ég að mörg atriði þessa frv. nái fram að ganga og sátt náist um það því að í þessari skýrslu, sem liggur frammi með frv., þ.e. skýrslu nefndar um mótun menntastefnu, eru ýmis atriði sem vel er hægt að taka undir og sama er að segja um frv. Það er eitt og annað þar sem kemur til móts við það sem er að gerast í skólunum og hefur verið að þróast á undanförnum árum. Ég hef reynt að skoða í þessu frv. þau atriði sem ég tel skipta mestu máli. Eins og ég gat um áðan eru býsna margar greinar frv. teknar upp og þeim meira eða minna breytt. Að sumu leyti er þar um að ræða ósamræmi sem ég mun koma betur að á eftir og að öðru leyti er um að ræða þætti sem ég tel að ekki séu til bóta. Þegar ég ber saman þá þætti sem jákvæðir eru og til bóta horfa og hina sem eru neikvæðir finnst mér nú að þeir sem eru lakari séu fleiri en þeir sem jákvæðir eru, eða a.m.k. þurfi að vinna þá betur. Ef til vill er í sumum tilvikum hægt að laga greinar frv. með því að skilgreina betur og skýra og sömuleiðis er sums staðar þar sem stangast á ákvæði hvert við annað. En eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra hefur verið tekið tillit til nokkurra þátta og breytt frá frumvarpsdrögunum sem send voru út og var allt heldur til bóta en það var svo sem ekki gífurlega margt sem þar var. Það má tala um kennarafundi í stað starfsmannafunda sem ég tel mjög til bóta. Það er að vísu ekki rétt hjá hæstv. ráðherra að þar hafi engu verið breytt því breytingin er að áður sátu þar kennarar og fastráðnir kennarar, ef ég man rétt, en í frv. stendur að kennarafundi skuli sækja kennarar og aðrir sérfræðingar skóla. Hugtakið sértækir námsörðugleikar og fleiri breytingar er komið inn í 37. gr. ásamt aukinni áherslu á heimaskóla fyrir nemendur og eins fagna ég því að þar er ákveðið að setja reglugerð til þess að skýra þar þætti betur sem nauðsynlegt er að sé gert frá því sem lagagreinin kveður á um. Í þessu frv. er fallið frá 10 mánaða skóla sem ég held að sé til bóta, a.m.k. á þessu stigi málsins. Ég skal ekkert taka af um það að 10 mánaða skóli komi einhvern tímann til greina hér hjá okkur en að svo stöddu tel ég alls ekki að það sé tímabært og fagna því að frá því er horfið að sinni og tek undir það, eins og kennarar hafa reyndar gert, að ná má fram mun betri nýtingu skólaársins innan 9 mánaða skóla. Þá tek ég undir þau ákvæði í þessu lagafrv. sem fjallar um aukningu kennslumagns. Þarna er um að ræða góða og metnaðarfulla áætlun sem er öll af hinu góða ef peningar fylgja með þessu til sveitarfélaganna og það er nauðsynlegt að það sé skýrt tekið á því með tekjustofnum sem þau fá í þessu sambandi. En það verður að segjast eins og er að reynsla síðustu ára í rekstri ríkisins til þessa þáttar er ekki mjög góð til þess að maður trúi því að þetta muni nást fram. Það er ágætt að fá inn lögbundin ákvæði, fá þau inn í lög um könnunarpróf og greinandi kunnáttupróf sem ég held að sé mjög af hinu góða í skólastarfinu og mjög æskilegt að fá inn. Aftur á móti þar sem kveðið er á um samræmd próf og talað um að þau séu þrjú á skólatímanum í 4., 7. og 10. bekk, þá finnst mér það í meira lagi og leggst fyrir mitt leyti gegn þessum samræmdu prófum sem taka á upp í 4. bekk og það gera reyndar mjög margir samkvæmt könnun sem nýlega var gerð og meiri hluti leggst gegn þessu. Aftur á móti má hugsa sér 7. bekkjar próf, sem er í rauninni hliðstætt við gamla barnaprófið, að þar komi upp könnun af þessu tagi sem kannski væri þó ekki með nákvæmlega sama móti eins og samræmd próf sem nú eru í 10. bekk. En það er að mínu mati hlutur sem er rétt að skoða. En ég vara samt við því að oftúlka samræmd próf, gildi þeirra, einkunnir sem þau gefa og að nota þær of mikið til samanburðar. Ég held að það sé margt sem skekkir þá mynd og það sé ekki rétt að nota þetta í of þröngum skilningi og á það hafa reyndar þeir sem þessu stýra í Rannsóknastofnun uppeldismála lagt mjög mikla áherslu, að þessi próf séu ekki notuð til að bera saman einstaka skóla, að ég tala nú ekki um einstaka nemendur. Það er mjög margt sem kemur til greina og þarf að hafa í huga við þau atriði. En hér kemur inn nýtt hugtak sem er skólanámsskrárgerð. Það ber að fagna því líka. Skólanámsskrárgerð er sagt nýtt hugtak. Það er nýtt í lögunum en ekki nýtt í skólastarfinu því að það er búið að vera allmörg undanfarin ár í vinnslu. Það má nefna nám sem kallað var starfsleikninám sem hefur stuðlað mjög að þróun í þessu auk þess sem á vegum fræðslustjóraembætta og ráðuneytis hefur verið aðstoðað við gerð skólanámsskrárgerða á undanförnum árum. En þetta er komið inn í lög. Þetta starf á að auka og það er vel. En maður veltir strax fyrir sér: Hvernig verður með þá vinnu sem fylgir auknu samstarfi kennara, eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan, sem fylgir aukinni vinnu við skólanámsskrárgerð, sem fylgir aukningu kennsludaga? Einhvers staðar hefur verið nefnt að áætlað sé að aukning kennsludaga kosti 4% hækkun launa. Ég hef fyrir satt að samtök kennara telja þetta stórlega vanmetið og eru þeirrar skoðunar að 12% væru miklu nær lagi en 4%. Þá er á það að líta að hver 10% í hækkun launa kennara nemur eftir því sem ég best veit nálægt 450 millj. kr. Þarna er því um að ræða allmiklar upphæðir sem menn velta fyrir sér hvort hafi verið teknar að fullu inn við mat á kostnaði. Það er komið inn ákvæði þarna um að sérstök stofnun annist námsgögn hjá ríkinu. Ég fagna því að Námsgagnastofnun, ef hér er átt við hana, skuli vera áfram en vil eindregið mælast til þess að ekki sé verið að sniðganga þessa stofnun sem hefur reynst okkur vel og í stað orðanna: ,,sérstök stofnun`` verði hreinlega sagt Námsgagnastofnun. Það er sú stofnun sem nú starfar og á að mínu viti að starfa áfram. Hún hefur skilað góðu verki og það ber að styðja það áfram á vegum ríkisins en endilega að kalla hlutina sínu rétta nafni og ekki fara fram hjá þeim með þessum hætti. Það er talað um aukin áhrif foreldra og það er vel. Annað sem ég tel til bóta og eru kannski ekki allir sammála um er að ákvæði um grunnskólaráð fellur út. Ég var alla tíð á móti þessu ákvæði um grunnskólaráð sem ég tel að hafi verið allt of stórt, umsvifamikið og þungt í vöfum. Ég fagna því þess vegna að það fer út. Ég held að það hafi ekki verið mjög gott stjórntæki. Hins vegar set ég spurningarmerki við það af hverju samstarfsnefnd ríkis og sveitarfélaga, sem var í eldri lögunum, er ekki inni núna. Hafi einhvern tíma verið virkilega ástæða til að þessi samstarfsnefnd væri starfandi er það einmitt eftir þennan flutning. Þess vegna legg ég áherslu á að samstarfsnefnd ríkis og sveitarfélaga af einhverju tagi verði komið inn í þetta frv. Það er hægt að hugsa sér ýmsar leiðir til þess, en það er nauðsynlegt að þarna sé fullt samráð. Ég sé ekkert sem mælir á móti því að þessi samstarfsnefnd komi með svipuðum hætti inn í frv. Á undanförnum vikum hafa verið ásakanir um það að grunnskólinn standi sig ekki, hann uppfylli ekki kröfurnar og þar sé slaklega unnið. Margir hafa mótmælt þessum fullyrðingum sem ósönnum og varasömum. Það kann vel að vera að þarna sé tekið nokkuð mikið upp í sig. Samt held ég að nauðsynlegt sé að taka þessar yfirlýsingar alvarlega og skoða mjög vandlega hvort þær eiga við einhver rök að styðjast og þá hver, hvort það geti verið að grunnskólinn hafi vegna fjársveltis ekki getað staðið undir þeim kröfum sem til hans eru gerðar og hvort rétt sé að hann sé hlægilega ódýr eins og einhver hefur haldið fram. Ég tel fulla ástæðu til að þessi atriði séu skoðuð mjög ítarlega. Í frv. eru takmarkanir á fjölda í námshópum felldar út. Könnun hefur sýnt að um 80% landsmanna eru andvíg þessu. Hæstv. ráðherra sagði að hann væri andvígur þessu. Hann lýsti því yfir að hann mundi ekki leggjast gegn breytingu á þessu. Ég er að velta fyrir mér þar sem þetta er búið að vera svo lengi í umræðunni og skoðanir bæði kennara og almennings hafa komið mjög skýrt fram af hverju þetta er enn þá í frv. Ég fagna yfirlýsingu ráðherra og hvet til þess að þetta verði lagfært hið bráðasta og vonast til að það verði gert. Þegar frumvörp um grunnskóla eru til umræðu á Alþingi er oftar rætt um peninga, hvernig eigi að skipta þeim, oft og tíðum um starfskjör, launakjör starfsmanna, en við megum ekki gleyma því að grunnskólinn er fyrir nemendur fyrst og síðast. Þetta ákvæði tel ég vera nauðsynlegt að setja til varnar þeim nemendum sem grunnskólann stunda. Eins og margir vita er litið svo á að þetta ákvæði í núgildandi lögum sé frekar sett inn sem viðmiðun í fjármagni en til varnar nemendum, en reynslan hefur þó sýnt að hvort tveggja er í gildi. Ég gat áðan um könnunarpróf. Það var talað um samræmd próf og það hefur verið talað um úttekt á skólastarfinu. Þetta er gott og blessað en kostar geysilega mikla peninga og ég spyr enn og aftur: Getur verið að ekki hafi verið nægilega áætlað í fjármálakaflanum fyrir því að vinna úr þessum könnunarprófum, til að undirbúa þau og búa til, til að vinna úr samræmdum prófum og ekki síst til að stuðla að þeirri úttekt sem á að fara fram á skólastarfinu? En það þýðir að yfir 40 grunnskólar á hverju einasta ári verða í úttekt ráðuneytis. Það hefur verið talað um það að hérna sé um að ræða mikla dreifstýringu á skólakerfinu. Þessi dreifstýring birtist ekki í störfum ráðuneytis og á þessu stigi verður kannski ekki hjá því komist að ræða aðeins um hlutverk fræðsluskrifstofu og þær breytingar sem urðu á stjórn grunnskólans við það að fræðsluskrifstofur komu til árið 1974. Það var talið mikið heillaspor og voru flestir sammála um það að með því móti væri verið að færa vald og áhrif út um landið. Það væri verið að dreifa áhrifum ráðuneytisins og störfum út í öll umdæmi landsins. Við þessa breytingu verður ákveðinn þáttur stjórnunar skólans í sveitarfélögunum og þá út um landið. Hins vegar mun þáttur ráðuneytis aftur færast hingað suður til höfuðstöðvanna. Ég sé ekkert í þessum frumvörpum og hef ekki heyrt nein áform um að störf ráðuneytis muni minnka við þessar breytingar eins og sumir hafa talið heldur sýnist mér að það séu býsna mörg verkefni sem ráðuneytið mun taka að sér í sambandi við t.d. við matið á skólastarfinu, sem ég var að nefna, eftirlitið, sem reyndar þyrfti að skilgreina miklu betur í þessum lögum. Hvernig á þetta eftirlit á að fara fram? Hvernig á að sinna því? Verða eftirlitsmenn á vegum ráðuneytisins? Verða þeir staðsettir í Reykjavík? Verða skrifstofur ráðuneytisins einhvers staðar úti um landið? Ekkert kemur fram um það í þessu frv. Það eru ýmis svona atriði sem ég held að sé nauðsynlegt að fá betur skýrð og komu ekki fram í framsögu hæstv. ráðherra áðan. Hér er ráðuneytinu falið geysilega mikið starf sem ég tel afturför ef allt á að færast suður til Reykjavíkur aftur miðað við það sem gerðist fyrir 20 árum með stofnun fræðsluskrifstofa og þeirri dreifingu á valdi og umsvifum ráðuneytis sem þá fór fram. Það er óhjákvæmilegt að ræða um þennan flutning þó að hann komi óbeint fram í frv. Eins og ég gat um áðan og kemur fram í umsögn þá er frv. fyrst og fremst samið vegna þessarar tilfærslu. Menn velta fyrir sér hvernig þeirri stoðþjónustu verði háttað sem byggð hefur verið upp í kringum fræðsluskrifstofur og verið hefur að þróast á undanförnum 20 árum og er orðinn mjög veigamikill og mjög nauðsynlegur þáttur í skólastarfinu. Hvernig verður þessu háttað? Það koma engin svör frá ráðuneyti, segja menn. Við getum ekki farið að segja sveitarfélögunum hvernig þau eiga að sinna þeim verkefnum sem þeim eru falin. Er það nú svo? Er hægt að ætlast til þess að ráðuneytið afhendi jafnmikilvæga, viðkvæma og nauðsynlega þjónustu og stoðþjónustu frá fræðsluskrifstofunum yfir til sveitarfélaganna án þess að hafa hugmynd um hvort eða hvernig henni verður framfylgt þar? Er ekki nauðsynlegt að fyrir þessa yfirtöku geri ráðuneytið þá kröfu til sveitarfélaga eða samtaka sveitarfélaga að einhver rammi liggi fyrir um hvernig fyrirkomulag verður á þessu? Það gengur ekki að láta reka á reiðanum fram undir það að verið er að biðja menn um að samþykkja frv. til laga um þessa breytingu án þess að jafnstórt atriði og þarna um ræðir sé með nokkru móti komið inn í umræðuna eða menn viti nokkuð hvað um það verður. Það er í rauninni ekki hægt að una við þetta. Það er rætt um að hugsanlega muni sveitarfélög sameinast um þessa þjónustu. En það veit enginn hvort þau gera það eða hvort einhver sveitarfélög í hverju umdæmi muni taka sig út úr og ákveða að hafa þessa þjónustu á eigin vegum og hin minni, eins og tekið er fram í lögunum, verða þá að sjá um þetta með aðkeyptri þjónustu eða öðrum þætti. Þá er kannski rétt að menn átti sig á því að það hefur verið mjög einkennileg þróun í launamálum á undanförnum árum sem lýsir sér í því að aðkeypt þjónusta er ekki lengur keypt með því að fá launaðan starfsmann sem vinnur. Nei, aðkeypt þjónusta er í vaxandi mæli verktakastarfsemi. Og þar gilda allt önnur lögmál. Í mörgum greinum verktakastarfsemi eru engir taxtar til heldur ræður framboð og eftirspurn. Lítil sveitarfélög sem þurfa að kaupa sér sérfræðiþjónustu með verktakatöxtum verða að reiða fram geysilega stórar fjárhæðir. Ég fullyrði það að margir starfsmenn sem fara á stúfana sem verktakar taka í verktakalaun á einni viku álíka tekjur og þeir hafa haft fyrir mánuðinn miðað við þau launakjör sem ríkið ákveður þeim við sín störf og fyrir þessu er hægt að leggja fram mörg dæmi. Ég tel að þessi þróun sé afskaplega slæm og hún geti verið innlegg í þetta mál vegna aðstöðuminni sveitarfélaga ef ekki verður sköpuð samstaða um að gera þetta. Þetta mál hefur allt saman dregist úr hömlu að vinna. Undirbúningur þessa frv. hefur tekið tvö og hálft ár. Átján manna nefndin hefur verið tvö og hálft ár að koma fram með þessa skýrslu og þetta frv. Nú er allt að verða komið í eindaga. Það var gerð samþykkt hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga fyrir tveimur mánuðum á landsþingi þeirra á Akureyri þar sem þeir höfðu skýra fyrirvara á þeirri afstöðu sinni að taka að fullu við rekstri grunnskóla. Þeir segja, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í fyrsta lagi að fullt samkomulag náist milli ríkis og sveitarfélaga varðandi flutning verkefna og tekjustofna til sveitarfélaganna til að standa undir öllum þeim aukna kostnaði er yfirtökunni fylgir þannig að grunnskólanám allra barna í landinu verði tryggt. Í öðru lagi að vanda sveitarfélaga sem yfirtaka hlutfallslega háan grunnskólakostnað miðað við tekjur verði mætt með jöfnunaraðgerð. Í þriðja lagi að fullt samkomulag náist milli ríkis, sveitarfélaga og stéttarfélaga kennara um kjara- og réttindamál kennara, þar með talin meðferð lífeyrisréttinda. Niðurstaða þarf að nást í þessum málum fyrir áramót svo yfirtaka sveitarfélaga geti átt sér stað á næsta ári.`` Hvar standa svo þessi mál núna 1. nóv. 1994? Hæstv. ráðherra lýsti því yfir í lok ræðu sinnar að starfshópur sem á að vinna að þessum málum og hefði líklega átt að vera búið að skipa fyrir löngu hefur ekki verið skipaður enn þá. Spyrja má af hverju? Af hverju hefur hann ekki verið skipaður fyrr þar sem öllum er ljóst að þessi mál eru að falla á tíma? Hvernig standa mál varðandi yfirlýsingar Sambands ísl. sveitarfélaga um tímamörk núna 1. nóv. 1994 þegar tveir mánuðir eru þangað til uppfylla þarf þessi skilyrði? Það er ekkert komið í höfn með lífeyrismál kennara þrátt fyrir skýrslur þar sem gerðar hafa verið tillögur um þau. Það er alls ekki ljóst að sveitarfélög séu tilbúin að taka við æviráðningarsamningum kennara. Margir forsvarsmenn sveitarfélaga hafa lýst því yfir að það komi ekki til greina. Hvar standa menn þá? Ef það gerist ekki þá vitum við að ríkisstarfsmenn, kennararnir, eiga rétt á biðlaunum í 6--12 mánuði ef þeir fá ekki sömu kjör annars staðar. Ég hef grun um að ef allir starfandi skipaðir kennarar með full réttindi í þessum efnum þyrftu að fara á biðlaun þá væri það eitthvað á þriðja milljarð, líklega hálfur þriðji milljarður sem þyrfti að bæta þar við. Einn hópur hefur ekki verið nefndur í þessari umræðu. Það er starfsfólk á fræðsluskrifstofum. Þetta eru ekki starfsmenn skólanna heldur ríkisins. Þetta eru starfsmenn stofnana sem á að leggja niður 1. ágúst 1995. Það hefur ekki verið rætt við þetta fólk eða samtök þeirra. Það hefur ekkert verið gert. Þau hafa ekki hugmynd um hver staða þeirra er. Þau vita ekkert annað en það að þau heyra hvarvetna í þjóðfélaginu, bæði frá yfirboðurum sínum í ráðuneytinu, héðan af þingi og annars staðar að áformin eru að leggja störf þeirra niður eftir tæpt ár og þau hafa ekki hugmynd um hvað um þau verður. Það er ekkert ákvæði í þessum lögum og það er ekkert ákvæði né neinar klásúlur í þeim samningum sem hafa verið í athugunum. Ég hlýt því að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur ekkert verið hugsað til þessa fólks og hver þeirra réttur er? Á ekkert að ræða við það? Á þetta fólk bara að taka örlögum sínum og þeim dómi sem það mun hljóta? Mér finnst að það hefði þurft að ræða við þetta fólk og þó fyrr hefði verið. Hér er búið að ræða um helstu almennu atriði sem snerta þetta frv. Nauðsynlegt væri að fara dálítið ítarlega yfir flestar greinar frv. Hérna verður þó tæpast tími til að gera það svo viðhlítandi sé en þó eru ýmis atriði sem ég hlýt að renna yfir og ræða hvert fyrir sig, t.d. 1. gr. frv. Þar stendur: ,,Sveitarfélögum er skylt að halda skóla`` o.s.frv., var áður ,,ríki og sveitarfélögum``. Auðvitað er það grundvallaratriði að áður en hægt er að samþykkja lög með þessu upphafi þá verða þau atriði sem ég hef drepið á að vera orðin nokkuð klár þannig að menn viti hvar þeir standa. Þá þarf að vera komið fjármagn, það þurfa að vera komnir samningar og í það stoðkerfi sem fræðsluskrifstofur og skólarnir hafa haft verða að vera komin einhver hrein skil hvernig verður. Maður veltir fyrir sér ákvæði um einsetningu skóla sem er svo sem ekki nýtt, en geta sveitarfélögin uppfyllt þetta ákvæði innan tímamarka? Hafa þau fjármagn til þess? Ég leyfi mér nú að efast um að það muni lánast. Það á kannski fyrst og fremst við um stærstu sveitarfélögin. Mörg hinna minni hafa fyrir löngu uppfyllt þetta ákvæði. Það var eitt sem ég rakst á í frv. þegar ég fór að fara yfir það: --- ,,Í grunnskóla skulu nemendur eiga kost á málsverði á skólatíma.`` Þetta er ágætis ákvæði en í skýringum stendur að þetta leggi þó ekki þær skyldur á herðar sveitarfélaga að útbúa aðstöðu fyrir málsverði. Það skýtur svolítið skökku við og svo virðist sem þessi málsgrein geti falið það í sér að nemendur komi með brauðsneiðina sína og mjólkurfernuna og þá sé búið að uppfylla þetta ákvæði. Þetta finnst mér einföldun og væri gott að fá betri skýringar á þessu. Í greinargerðinni er sem sagt rætt um að það eigi ekki að gera þessar kröfur til sveitarstjórna. Það er eitt sem mér finnst koma mjög víða fram í þessu lagafrv. sem ég tel að verði að gjalda mikinn varhug við. Það er hið mjög þunga vægi sem skólanefndir fá í stjórnum grunnskóla. Það er mjög víða sem skólanefndir taka við hlutverki fræðsluskrifstofu eða fræðslustjóra sem í núgildandi lögum er úrskurðaraðili, hann og hans starfsfólk, sérfræðinga til að taka við málum og leysa þau. Núna hefur í mjög mörgum tilvikum skólanefnd verið falið þetta sérfræðihlutverk. Ég tel nauðsynlegt að það sé skoðað alveg sérstaklega hvort skólanefndir, jafnvel þótt fúsar séu og viljugar til að takast þetta ábyrgðarstarf á hendur, séu alltaf til þess hæfar. Ég leyfi mér að efast um það þar sem hér er um að ræða fagmennsku í skólum sem hæstv. ráðherrann gat um áðan að væri nauðsynlegt að auka. Hann tók það sérstaklega fram að fagmennsku yrði að auka í skólum, hjá kennurum, við ákvarðanatöku og hvarvetna. Þarna er atriði sem ég held að þurfi nauðsynlega að taka inn í nákvæmlega það sem rætt var um áðan. Ég efast um að þarna séu fagleg sjónarmið í fyrirrúmi. Þetta frv. felur í sér aukin völd til skólastjóra. Það kann að vera að mörgu leyti mjög æskilegt að það sé, eins og oft hefur verið rætt um, einn skipstjóri á skútunni. Hins vegar finnst mér vera gengið fulllangt þar sem í núgildandi lögum er skólastjóra þó gert að hafa samráð við ýmsa aðila en það er fellt út í frv. Ég held að það mundi nú ekki fela í sér neina hættu þó skólastjórar hefðu samráð við ýmsa aðila innan skólans. Þeir hefðu eftir sem áður valdið í sínum höndum en aðrir væru búnir að koma sínum sjónarmiðum á framfæri sem ég held að væri mjög til bóta. Síðar er sagt að kennararáð sé skólastjóra til ráðuneytis. En maður veltir fyrir sér til hvers það ráðuneyti sé ef hann þarf ekki að hafa samráð við ráðið og hvort þessi grein sé svo sem til nokkurs. Ég hef getið um það áður að ég tel að ekki sé tekið nægilega á hvernig hlutverk ráðuneytis hvað snertir eftirlit og að fylgjast með starfi skólanna eigi að fara fram og þyrfti það að vera mun betur skilgreint. Ég heyrði það í ræðu hæstv. ráðherra að samtök foreldra hafa lagst gegn því að foreldra- og kennarafélög væru starfandi. Það kom mér nokkuð á óvart því eftir því sem ég hef heyrt hefur það form alla vega mjög víða gefist afskaplega vel. Mér þykir miður að sá möguleiki skuli ekki vera opinn áfram að foreldra- og kennarafélög séu starfandi en ég efast svo sem ekkert um að þessi tilmæli hafa vafalaust komið fram.

Það er misskilningur að ég hafi sagt það.

Þá hef ég heyrt rangt, ég taldi mig hafa heyrt það. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um annað atriði varðandi fræðsluskrifstofur sem hefur ekki komið fram heldur. Hvað með eignir fræðsluskrifstofa? Geta sveitarfélög eða samtök þeirra tekið við þeim á sama hátt og öðru húsnæði grunnskólans eða á sama hátt og þau eiga að taka við skólabúðum og ýmsu öðru? Það hefur ekkert komið fram um það. Þarna er þó um að ræða átta fræðsluskrifstofur sem umtalsverðar eignir tilheyra. Ég verð að hlaupa nokkuð yfir þar sem tíminn er orðinn nokkuð knappur. Mér finnst 28. gr., sem er afskaplega stutt, nokkuð óskýr. 28. gr. fjallar um jólaleyfi og páskaleyfi nemenda. Það eru engin ákvæði önnur um leyfi nemenda. Engin um að sett verði reglugerð eða skóladagatal varðandi þetta. Það er ekkert talað um hverjir eru aðrir frídagar. Nú þekkjum við að víða á heimavistarskólum hefur verið kennt á helgidögum þjóðkirkjunnar og ýmsum venjulegum frídögum, svo sem 1. maí, 1. des., sumardagurinn fyrsti hefur verið notaður til kennslu, og fjöldamargir aðrir dagar þar sem langt hefur verið að aka börnum heim. Er að vænta breytinga í þessu? Ég hefði viljað heyra aðeins um það. Mig langar til að spyrja um viðmiðanir varðandi kennararáð. Í 14. gr. er kveðið á um kennslumagn í stöðugildum til að setja megi á fót kennararáð við skóla. Aftur á móti er í 23. gr. talað um að tólf starfsmenn komi inn í stað tíu kennara áður til að komi, ef ég man rétt, aðstoðarskólastjóri --- er það ekki svo?  Mér finnst mjög skrýtið að sérkennarar eru hvergi nefndir í frv. og sálfræðingar tæpast. Einkum og sér í lagi er það merkilegt með sérkennara þar sem fjöldamargir kennarar hafa verið að mennta sig á mörgum undanförnum árum til þess að hljóta starfsheitið sérkennari. Síðan kemur hér frv. að nýjum lögum þar sem þetta eftirsótta starfsheiti er ekki lengur til og ekkert notað. Ég spyr um ástæður fyrir þessu. Virðulegi forseti. Ég hef fjallað um ýmsa þætti þessa frv. og ég vænti þess að það muni taka ýmsum breytingum í meðförum þingsins. Væntanlega verða þær breytingar flestar eða helst allar til bóta. Meginatriði sem ég vil ítreka aftur er að ég tel eftirlitsskyldu ríkisins ekki skilgreinda nægilega vel eins og ég hef komið að áður. Mér finnst samstarfsvettvangur ríkisins og sveitarfélaganna vera of óljós og legg áherslu á að ríkið geri þá kröfu til sveitarfélaga að þau séu búin að gera grein fyrir hvernig þau ætli að sinna ýmsum þáttum skólastarfsins áður en af yfirfærslunni verður. Ég vek aftur athygli á því að starfsemi ráðuneytis verður miðstýrð eins og var fyrir 20 árum fyrir setningu laganna 1974 og það tel ég afturför. Mér finnst þetta frv. að sumu leyti stefna að vaxandi námsaðgreiningu og tel að það þurfi að gæta sín vel í þeim efnum. Ég leggst gegn því að samræmd próf verði tekin upp í 4. bekk. Aftur á móti fagna ég könnunarprófum, ég fagna greinandi prófum sem komið er á og tel það kannski æskilegasta stjórntækið sem við höfum í skólakerfinu. Ég vara enn við því að skólanefnd fái of mikið faglegt hlutverk eins og sagt hefur verið. Hún á nú að sinna meira innra starfi skólanna. Ef hún á að gera það verður líka að gera kröfur til að hún sé skipuð fólki sem hæft er til að gera það og hefur þekkingu til að fara með það. Stoðkerfi sem byggt hefur verið upp í kringum skólana, m.a. með starfi fræðsluskrifstofa, er í uppnámi og ekki með nokkru móti tryggt hvernig það verður í framkvæmd og það tel ég óviðunandi. Engin ákvæði eru um fjölda nemenda í námshópum en ég treysti að því verði breytt í samræmi við fyrri yfirlýsingar hæstv. ráðherra. Það er ljóst að fjármagn er vanáætlað til þess að framkvæma þessi lög ef frv. verður samþykkt, einkum það sem snýr að kjaramálum kennara og endurmenntun eins og ráðherrann hefur reyndar lagt áherslu á að þurfi að bæta og ég fagna því. Ég minni á nauðsyn þess að dönskukennsla verði ekki afgangsstærð í skólunum. Þetta kemur að vísu ekki fram í frv. heldur í nefnd um mótun menntastefnu þar sem rætt er um að danskan verði ekki kjarnagrein en ég minni á nauðsyn þess að við störfum á norrænum grundvelli og við þurfum á norrænu tungumáli að halda í grunnskólum okkar. Að lokum ítreka ég að ég hef ekki lagst gegn færslu grunnskólans til sveitarfélaga að uppfylltum vissum skilyrðum en ég tel alveg nauðsynlegt að þau skilyrði séu uppfyllt áður en af þessari yfirfærslu verður. Hins vegar virðist auðsætt að svo langur vegur er að því marki að ekki verður unnt að ljúka þeirri vinnu í tæka tíð. Því legg ég eindregið til að tilfærslu grunnskólans verði frestað á meðan sú vinna fer fram sem nauðsynleg er áður en af henni getur orðið.

Virðulegi forseti. Mig langar til þess að gera nemendafjölda í bekk að umtalsefni í kjölfar ræðu hv. þm. Péturs Bjarnasonar. Ég vek athygli á því að í gildandi lögum eru ákvæði um nemendafjölda í bekk inni í fjármálakaflanum þannig að það er fyrst og fremst um fjármálalega viðmiðun að ræða. Ég vek líka athygli á því að í greinargerð með frv. til laga, sem hér er til umræðu, segir á bls. 15, þar sem er fjallað um grunnskólann á ábyrgð sveitarfélaga, að gert sé ráð fyrir því að sveitarfélög setji sér svipaðar viðmiðunarreglur og nú eru notaðar þar. Þegar kennslukostnaður einstakra skóla er reiknaður er verið að fjalla um nemendafjölda í bekk. Ég tel að ekki sé til bóta að njörva niður í lög viðmiðun um bekkjarstærðir. Það getur virkað hamlandi á skólastarfið og það er langeðlilegast að hver sveitarstjórn ákvarði tímamark til skólanna út frá áætlun skólastjóra og þeim faglegu áherslum sem þar koma fram og þar með talið er þá bekkjarstærð. Engin ástæða er til þess að binda þetta í lög. Það á að fara eftir þörfum og áherslum hvers skóla á hverjum tíma. Ég hjó sérstaklega eftir því áðan að hv. þm. Pétur Bjarnason nefndi dönsku. Hann varar við því að hún verði gerð að einhverri afgangsstærð. Hvergi kemur fram í umfjöllun nefndarinnar að danska eigi að vera afgangsstærð. Hins vegar er lagt til í skýrslu nefndar um mótun menntastefnu að enska verði fyrsta erlenda tungumál en jafnframt er lögð áhersla á nauðsyn þess að við nemum áfram dönsku. Áhersla er lögð á að sami tímafjöldi í dönsku verði kenndur hér eftir sem hingað til og sérstök áhersla er lögð á fagmennsku og fagmenntun kennara í dönsku.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur fyrir að vekja athygli á þessu. Mér finnst það staðfesta það sem ég sagði áðan. Ég gat um að þetta væri í fjármálakaflanum. Ég gat líka um að það hefði komið til góða til verndar nemendum. Þrátt fyrir að þetta væri í fjármálakaflanum þá var þetta í lögunum og það hefur orðið að fara eftir þessu svo að það fór ekki á milli mála. Hvað snertir hámark nemenda í bekk þá finnst mér ráðuneytið hafa þá ábyrgð að það eigi að tryggja að sá réttur nemenda, sem ráðuneytið ber ábyrgð á, verði virtur. Ég óttast einmitt það sem hv. þm. var að nefna, þ.e. að sveitarfélög setji reglur og hvert einstakt sveitarfélag eigi að hafa það á sínu valdi. Það er einmitt það sem ég er að tala um að verði að forðast og verði að koma í veg fyrir því að með því móti verður börnum mismunað. Ég held að það verði að fyrirbyggja og það á að vera á ábyrgð ráðuneytisins að fyrirbyggja, ekki einstakra sveitarfélaga. Hvað snertir dönskuna sem afgangsstærð þá tel ég að verið sé að skáka henni út í horn með því að í skýrslu nefndar um mótun menntastefnu er hún ekki lengur skilgreind sem kjarnagrein. Ég segi lengur því svo hefur verið litið á með uppröðun samræmdra prófa að það séu fjórar greinar sem hvað mest vægi hafa og er ákveðið að prófa á samræmdum prófum. Það kalla ég því að gera hana að afgangsstærð. En ég fagna því að þarna eru áfram kröfur um að kenna dönsku og gera áfram kröfur til kennslunnar því að ég tel að nauðsynlegt að dönskukennslan sé skoðuð alveg sérstaklega og reynt að finna rætur þess árangurs sem hefur verið í kunnáttu unglinga í dönsku og það hið allra fyrsta.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi láta það koma fram að ég tel að það mál sem er hér á dagskrá beri fyrst og fremst að nálgast sem menntamál frekar en eitthvert tæknilegt yfirfærslumál til sveitarfélaganna og að málið beri að skoða sem slíkt út frá hagsmunum þeirra sem eru inni í skólanum. Hitt sé þáttur sem eigi að koma í annan stað í öðru lagi. En ég vil jafnframt segja að ég er sammála því sem fram kom í ágætri ræðu hjá hv. 2. þm. Vestf. að í rauninni er málið svo illa undirbúið og vanbúið að allir sjá að skynsamlegast sé að hinkra með það. Það er alveg sama hvort menn eru þeirrar skoðunar að þennan grunnskóla okkar eigi að færa til sveitarfélaganna eða ekki. Allir hljóta að viðurkenna að málið er vanbúið. Það er of seint fram komið til þess að það sé hægt á þessu stutta þingi að afgreiða það með þeim hætti sem við verðum að krefjast af þessari virðulegu stofnun. Flest í málinu er í uppnámi má segja ef frv. yrði afgreitt eins og það er. Það er stoðþjónustan, sérkennslan, sálfræðiþjónustan, það er staða skólanna í dreifbýlinu í öðru lagi, sérstaklega í hinu dreifðasta dreifbýli, ef svo mætti að orði kveða. Það er staða grunnskólans gagnvart sveitarfélögunum og í sveitarfélögunum í landinu eins og sést á nýlegri umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga sem ég hef undir höndum og mun kynna hér á eftir og það er ekki síst óvissan um stöðu kennara og réttindi þeirra sem hefur ekki þokast núna um margra missira skeið þó að hugur manna virðist hafa staðið til annars. Því er langskynsamlegast að fresta málinu á þessu þingi og fara betur yfir það vegna þess að það eru svo margir endar lausir og málið er svo óljóst. Og það liggur heldur ekkert á. Það eru engin efnisleg rök fyrir því að það liggi nein ósköp á í þessu sambandi. Það er í raun og veru bara eitt sem skiptir máli í þessu sambandi og það er að menn vandi sig og geri hlutina vel. Grunnskólalög eru grundvallarlög, kveða á um réttindi barna á tilteknum aldri til menntunar og það á að líta á grunnskólalög þannig fyrst og fremst að mínu mati. Hæstv. menntmrh. lagði á það áherslu að hann vildi standa þannig að málum að sem allra best sátt tækist um málið hér í þessari virðulegu stofnun og ég vil taka undir það með hæstv. ráðherra og er út af fyrir sig tilbúinn til að leggja mitt af mörkum til þess að svo megi verða. Ég verð hins vegar að viðurkenna það og get ekki neitað mér um að láta það koma hér fram að ég tel að ráðuneytið og hæstv. ráðherra hafi ekki haldið þannig á máli að það geti stuðlað að sátt um þetta mál. Skipun þessarar 18 manna nefndar þar sem um er að ræða einstaklinga sem eru valdir af ráðherranum einhliða án þess að tala við nokkurn aðila, án þess að tala við kennarasamtök, án þess að tala við foreldrasamtök, án þess að tala við samtök fræðslustjóra, án þess að tala við fulltrúa stjórnarandstöðunnar á Alþingi. Ráðherrann lætur nægja í grófum dráttum að tala við sjálfan sig og sína allra nánustu í þessu máli og skipar nefnd undir forustu eins af þingmönnum Sjálfstfl. Það er auðvitað alveg ótrúlegt, með fullri virðingu fyrir þessum einstaklingum, það er alveg ótrúlegt að það skuli vera staðið að þessum málum með þessum hætti svona seint á 20. öld. Hefðum við verið að tala um þessi vinnubrögð hér undir konungi snemma á þessari öld sem nú er senn öll, þá hefðu hlutirnir kannski horft öðruvísi við. En þegar við erum að fjalla um mál á grundvelli og með hliðsjón af nútímalegum stjórnunarháttum, þá er þetta alveg með ólíkindum og ég get ekki sagt að þessi vinnubrögð stuðli að sátt um málið. Og síðan framkoman gagnvart segjum Kennarasamtökunum í þessu máli aftur og aftur þar sem hefur verið skýrt frá því í menntmn. hvað eftir annað á þessu kjörtímabili að ráðuneytið hefur ekki svarað einföldum erindum, hvað eftir annað varðandi jafnvel einföldustu framkvæmdamál. Og að koma svo hér í lok kjörtímabilsins þegar klukkuna vantar kortér í kosningar eða svo, það á að fara að kjósa eftir örfáa mánuði, koma þá og biðja um sátt eftir að vera búinn að slá á fingurna á öllum, m.a. kennurum og samtökum þeirra, allt kjörtímabilið þar til nú, skera og skera linnulaust, stefnulaust út og suður og koma svo og segja núna, 1. nóv. 1994: Sátt, sátt, sátt --- það verkar ekki vel, það er ekki trúverðugt, hæstv. forseti. Ég held þess vegna að það sé eðlilegast að hinkra með þetta mál og að það fái meðferð. Það mætti t.d. hugsa sér að það yrði sett í þetta milliþinganefnd eins og t.d. var gert með lögin árið 1974 vegna þess að hér er um engu minni breytingu að ræða en þá sem gerð var 1974. Þá má jafnvel líkja þeirri breytingu sem hér er verið að gera tillögu um við lögin 1946, fræðslulögin nýju sem svo voru kölluð í nærri 30 ár. Þá voru kallaðar til milliþinganefndir. Þá var farið með málið út í þjóðfélagið allt. Þegar lögin voru undirbúin 1974 mættu þau verulegri andstöðu Sjálfstfl. hér á Alþingi. En þá var þannig að málum staðið að það var ekki nóg með að það væri kallað í fulltrúa kennarasamtaka, fulltrúa sveitarfélaga o.s.frv. heldur var auglýst í dagblöðunum eftir athugasemdum frá almenningi og það komu fjöldamargar slíkar athugasemdir sem höfðu áhrif á lokagerð frv. Það er fróðlegt að bera saman annars vegar þessi lokuðu, þröngu flokkspólitísku vinnubrögð Sjálfstfl. núna og hins vegar þessi opnu vinnubrögð sem tíðkuð voru fyrir rúmum 20 árum undir forustu Birgis Thorlaciusar sem leiddi þá nefnd sem þá undirbjó grunnskólafrv. til framlagningar á Alþingi. Það er líka dálítið sérkennilegt í þessu sambandi, hæstv. forseti, að það er eins og allt sé gert af hálfu ráðuneytisins til þess að slíta þau tengsl sem hafa verið við vinnuna í ráðuneytinu fyrr á árum, ekki aðeins þann tíma sem ég starfaði þar, heldur líka á árunum í kringum 1974. Það er í raun og veru í fyrsta sinn í dag að hæstv. menntmrh. nefnir að það sé til saga í þessum málum en að hann sé ekki að finna upp hjólið með þeim málum sem hann leggur hér fyrir þessa virðulegu stofnun. Ég held að þess vegna sé nauðsynlegt að menn tali sig ósköp einfaldlega niður á það að hér verði þessum málum frestað og þau verði skoðuð mikið betur. Það getur vel verið að menn komist að þeirri niðurstöðu að flytja þetta til sveitarfélaganna og þá verður það þannig, en þá þarf að undirbúa það mál miklu betur. Sem dæmi um það hvernig að hlutunum er staðið er svo það, hæstv. forseti, að þau gögn, sem við þingmenn erum með hér á borðunum, sumir okkar, fengum við í hendur í gær. Þykkar skýrslur um fjármálatilfærslu vegna flutnings á grunnskólanum til sveitarfélaga fékk ég í hendur í gær. Skýrslu starfshóps á vegum menntmrh. um starfstengd réttindi kennara vegna flutnings grunnskóla til sveitarfélaganna, ég fékk þessa skýrslu í hendur í gær. Og staðreyndin er sú að hún var skrifuð eða henni var lokið í apríl. Hún er búin að vera leyniplagg í menntmrn. síðan. Þetta greiðir auðvitað ekki fyrir sátt og eðlilegum vinnubrögðum um hlutina þegar menn eru að fela gögn í málinu eins og menntmrn. hefur gert í sambandi við þetta skjal. Ég vil síðan, hæstv. forseti, víkja aðeins að ýmsum þáttum í þessu máli. Það má segja að frv. sjálft flokkist í þrjá meginþætti. Í fyrsta lagi flutninginn á grunnskólanum til sveitarfélaganna. Í öðru lagi eru gerðar tillögur um nokkrar aðrar kerfisbreytingar og í þriðja lagi er um að ræða það sem ég kalla leiðréttingar eða aðlögun á grunnskólanum að þeirri reynslu sem er að ganga yfir á hverjum tíma. Ég tel hins vegar að afleiðingarnar af þessum breytingum hitti verst fyrir fjögur svið sem ég ætla hér aðeins að ræða. Ég ætla þá í fyrsta lagi að tala um sérkennslubörnin og sérskólana. Ef við skoðum þetta frv. og ímyndum okkur að grunnskólinn væri kominn yfir til sveitarfélaganna, þá má auðvitað halda því fram að börn við venjulegar aðstæður og með tiltölulega venjulega námsgetu mundu finna mjög lítið fyrir breytingunni í hinum almenna hversdagsleika grunnskólans. Hins vegar er alveg ljóst að mínu mati að stoðkennsla við þau börn sem á henni þurfa að halda er í uppnámi. Sérkennslan er í uppnámi. Ég skil satt að segja ekki og hef engin rök fyrir því af hverju sérkennslu- og sérkennarahugtakinu er í raun vikið til hliðar í þessum umræðum. Það er mjög athyglisvert hvernig á þeim málum er haldið. Ég tel alveg augljóst mál að þessi þáttur skólastarfsins, sem er ekki svo lítill, sérkennslan í grunnskólanum, sé í talsverðri hættu. Við erum núna með starfandi í grunnskólanum á milli 300--400 sérkennara ýmist í fullu starfi eða í hlutastarfi. Þeir eru að kenna geysilega stórum fjölda barna. T.d. í Reykjavík háttar þannig til að mörg þúsund börn, líklega á milli fimm og sex þúsund, koma með einhverjum hætti við sögu sérkennslunnar. Þetta eru þeir einstaklingar sem veikastir eru og þurfa mest á því að halda að fá stuðning í grunnskólanum til þess að geta staðið í lappirnar þegar kemur út í frekara nám eða út í atvinnulífið því vonandi fær þetta fólk vinnu. Í raun og veru er ekki nægilega tryggilega gengið frá þessu máli í frv. Og ég bið hv. menntmn. og meiri hluta hennar og hæstv. menntmrh. um að horfast í augu við þennan veruleika með því að setja sig t.d. í spor foreldra sem eiga börn við þessar aðstæður núna og velta því fyrir sér: Hvernig verður þjónustunni við þau háttað? Segjum að viðkomandi búi t.d. í hinu dreifðasta dreifbýli, eins og ég kallaði það áðan. Þá hygg ég að menn muni komast að þeirri niðurstöðu að þetta gengur ekki. Þetta er ekki öruggt. Og ég hygg að allir geti verið sammála um að við eigum ekki að ganga frá þessum hlutum varðandi sérkennsluna öðruvísi en að málin séu 100% örugg gagnvart þeim börnum sem hér er um að ræða. Það er algjör óvissa líka, virðulegur forseti, um sérskólana sjálfa. Í þessari bók, sem er falleg á litinn og er gefin út í september 1994, er farið yfir þessar stofnanir, þessa sérskóla sem á að flytja á milli. Langflestir þessir skólar eru í Reykjavík. Ég spyr: Verður það þannig að fjármagnið verði flutt með þessum skólum? Verður það þá þannig að sérskólar verði varla nokkurs staðar reknir nema í fræðsluumdæmi Reykjavíkur eins og þetta lítur út? Hvað verður um starfsmenn sérskólanna? Hvað verður um sérskólana? Og hvað verður um þau börn í sérskólunum sem eiga heima annars staðar, sem eiga lögheimili utan Reykjavíkur t.d. í þessu tilviki? Það kemur fram í þessari bók hvað á að gera í sambandi við þau. Það á að rukka um námsvistargjöld fyrir þau. Námsvistargjaldakerfið, sem menn hafa verið að gagnrýna og hefur verið mjög erfitt t.d. í sambandi við Iðnskólann í Reykjavík og margir hér þekkja, virðist eiga að taka upp í sérskólakerfinu. Það gengur ekki, hæstv. forseti. Það gengur alls ekki. Því það er nóg á aðstandendur þessara barna lagt þó því sé ekki bætt við að það komi reglulegar rukkanir í heimasveit þeirra af því að þau eru í sérskólum á þéttbýlissvæðinu. Sem dæmi um hvað þetta er óskaplega lítið hugsað, með leyfi forseta, þá er t.d. gert ráð fyrir því að kennsla barna þeirra kvenna sem eru í Kvennaathvarfinu flytjist til sveitarfélagsins sem þýðir þá væntanlega að það verður að rukka um námsvistargjöld fyrir börn kvenna sem eru í Kvennaathvarfinu í þeim sveitarfélögum þar sem þessar konur eiga heima. Ég segi: Er ekki nóg á þær lagt í litlum byggðarlögum þó ekki komi rukkun í þokkabót á eftir frá Reykjavíkurborg af því að hún verði að innheimta fyrir þessum kostnaði? Þetta gengur ekki, þetta gengur ekki, hæstv. forseti. Meðferðin og afgreiðslan hér á sérskólunum er algjörlega fráleit frá almennu jafnréttis- og uppeldissjónarmiði. Í frv. er talað um blöndun í bekki sem viðmiðun í grunnskólanum. Ég tel að það sé ekki hægt að tala um blöndun í bekki ef það er ekki tryggt að sú besta sérfræðiþekking sem kostur er á á hverjum tíma komist sæmilega að börnum sem þurfa á sérkennslu að halda. En í frv. og greinargerð þess er hvergi gert ráð fyrir sérfræðingum í sérkennslu nema í sérskólunum sjálfum. Að öllu þessu samanlögðu, hæstv. forseti, þá tel ég að bara þennan þátt með sérskólana, sérkennsluna, verði að skoða miklu, miklu betur. Ég ætla svo ekki, virðulegur forseti, að ræða hér um ákvæðin í 42. gr. frv. í einstökum atriðum. Eins og um það að þar er námsráðgjöf lögð að jöfnu við sálfræðiþjónustu. Satt að segja er ég alveg undrandi á því að menntmrn. skuli láta svona lagað frá sér fara. Vegna þess að námsráðgjöf hlýtur að vera burðarás í þróun skóla framtíðarinnar. Því námsráðgjöf hlýtur að vera almennt úrræði handa svo að segja öllum þeim sem eru í grunnskóla og ljúka grunnskóla. Námsráðgjöf er ekki sérverkefni, hliðarverkefni, aukaverkefni af neinu tagi. Um leið og greinin um námsráðgjöf í núgildandi grunnskólalögum er felld niður, ég sé eftir henni, þá bæta menn gráu ofan á svart með því að leggja námsráðgjöf að jöfnu við stoðþjónustu eins og gert er í 42. gr. Svo er það náttúrlega líka mjög athyglisvert að þegar kemur að þessu máli sem við vitum að mun kosta eitthvað, útfærslan á sérkennslunni ef hún yrði flutt svona yfir, þá kemur niðurstaða fjmrn.: Hver er hún? Hún er sú að því er þetta varðar að það muni ekki kosta neitt. Það muni ekki kosta neitt að taka upp þessar breytingar sem hér er gert ráð fyrir. Ég tel sem sagt að þetta sé það langalvarlegasta í frv., þ.e. það sem lýtur að sérkennslunni. Það er að sumu leyti afleiðing af tilflutningnum og reyndar að mestu leyti eins og það lítur út. Í annan stað, hæstv. forseti, vil ég vekja athygli á þeim ákvæðum frv. sem fjalla um réttindi barna og stærð bekkjardeilda. Það er alveg rétt eins og kom fram hjá hv. 11. þm. Reykn. að þessi ákvæði um stærð bekkja . . .

Tíunda.

Tíunda. Ég bið þingmanninn að afsaka --- stendur í miðju prófkjöri og fær svona svívirðingar yfir sig. Ég skal aldrei gera þetta aftur, hv. þm.

Þetta er samkvæmt reglunum.

Já, samkvæmt reglunum. Það er nefnilega það --- halda sig við reglurnar, það er rétt. Í þessum fjármálakafla eru ákvæði um hámarksstærðir hópa. Það er auðvitað rétt. Ég er þeirrar skoðunar að ákvæði um hámarksstærðir hópa eigi að vera inni áfram með einhverjum hætti. Þá er ég ekki aðeins að tjá mín sjónarmið og t.d. hv. 2. þm. Vestf. heldur líka Samtaka sveitarfélaga. Samtök sveitarfélaga telja að það þurfi að koma til móts við þá gagnrýni sem uppi er varðandi niðurfellingu á þessu ákvæði í frv. eins og það lítur út. Að öðru leyti get ég stytt mál mitt varðandi þetta sérstaka atriði og segi: Ég tel að staða barna í dreifbýlinu, þ.e. í fámennustu skólahéruðunum, sé í mikilli hættu eins og þetta mál lítur út. Ég get út af fyrir sig til að skýra mál mitt bætt því við að ég sé ekki betur en að hlutirnir séu þannig að fámennustu hrepparnir geti átt undir högg að sækja hjá þéttbýlisstöðunum þegar kemur að því að skipuleggja skólastarf og kennslu. Við þekkjum það sem höfum pínulítið komið að þessum málum að það er oft mjög erfitt að skipuleggja samstarf dreifbýlishrepps og þéttbýlis um skólamál. Ég hygg að þeir sem þekkja vel til t.d. á Vesturlandi eða í Norðurlandi vestra geti staðfest þetta þar sem iðulega er um allmikil vandamál að ræða í samskiptum dreifbýlissveitarfélags annars vegar og þéttbýlissveitarfélags hins vegar um skólahald. Staðreyndin er sú að þessi sveitarfélög og þessi mál eru algerlega í lausu lofti samkvæmt þessu frv. Það eru engin ákvæði um hvernig þau eigi að starfa saman. Í 11. gr. frv. segir að þau eigi að starfa saman en það eru engin ákvæði um hvernig það eigi að gerast. Ég spyr hæstv. menntmrh.: Hvernig sér hann fyrir sér framkvæmdina á 11. gr. varðandi samstarf þessara sveitarfélaga ef snurða hleypur á þráðinn, ekki aðeins um almennt starf grunnskólans heldur kannski alveg sérstaklega um stuðningsþættina sem ég kom að áðan? Í þriðja lagi, hæstv. forseti, tel ég að þetta mál sé í uppnámi vegna þess, eins og ég sagði áðan, hvernig haldið er á réttindamálum kennara. Staðreyndin er sú að það er alveg með ólíkindum að menn skuli ekki hafa unnið snarpar í því máli en verið hefur. Í grein sem Eiríkur Jónsson, formaður Kennarasambands Íslands, skrifaði í Kennarablaðið í september sl. fjallar hann um lögbundin réttindi kennara. Hann segir m.a., með leyfi forseta: ,,Nú eru liðnir fimm mánuðir síðan tillögur nefndar um meðferð réttindamála kennara og kjarasamninga þeirra við hugsanlegan flutning á rekstri grunnskóla til sveitarfélaga voru lagðar fram.`` Síðan fer hann yfir þrjú atriði, sem eru flókin, varðandi réttindaflutning, flutning kennara frá því að vera starfsmenn ríkis yfir í það að vera starfsmenn sveitarfélaga. Hann segir hér, með leyfi forseta, í fyrsta lagi: ,,Fái kennarar að vera áfram í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins (LSR), sem er eina leiðin til að varðveita réttindin, eru samt mörg vandamál sem þarf að leysa. Eitt er það að einungis rúmlega 50 sveitarfélög af yfir 170 sveitarfélögum í landinu eiga aðild að sjóðnum og hann hefur um nokkurt skeið lokað á að fleiri launagreiðendur fái aðild.`` Ég vil af þessu tilefni spyrja hæstv. menntmrh.: Er fjmrn. tilbúið til að taka fleiri launagreiðendur inn í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins? Er fjmrn. tilbúið til að taka sveitarfélög inn sem aðila að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins? Það væri satt að segja alveg stórkostleg breyting frá því sem verið hefur þar sem fjmrn. hefur, mér liggur við að segja af eðlilegum ástæðum, reynt að takmarka aðgang að sjóðnum eins og mögulegt er. En hefur fjmrn. allt í einu opnað fyrir það að sveitarfélög geti orðið aðilar að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins eins og hér er bersýnilega verið að tala um? Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Eitt af því sem starfsmenn ríkisins ávinna sér með veru í LSR er sá réttur að eftirlaun þeirra fylgja launabreytingum sem verða hjá eftirmönnum. Þetta þýðir að kennari sem á t.d. 70% lífeyrisrétt og er í launaflokki 144-8 þegar hann fer á eftirlaun fær greidd eftirlaun samkvæmt þeim flokki, þ.e. þremur launaflokkum ofar en kennari á byrjunarlaunum. Launabreytingar sem sveitarfélögin kunna að semja um við okkur í framtíðinni hafa áhrif á eftirlaunarétt allra kennara sem nú greiða iðgjöld til LSR og líka þeirra sem þegar eru komnir á eftirlaun. Það má varpa fram þeirri spurningu hvort það standist lög að ríkið framselji samningsréttinn og þar með ákvörðun eftirlauna til sveitarfélaganna og feli þeim þar með að semja um eftirlaun starfsmanna sem aldrei voru ráðnir til starfa hjá þeim.`` Ég vil nota tækifærið og spyrja hæstv. menntmrh.: Telur hann að þetta standist, að sveitarfélögin semji fyrir fólk sem aldrei hefur verið í vinnu hjá sveitarfélögunum? Telur hann það standast? Hvernig sér hann þetta mál fyrir sér? Ég efast um að þetta standist meira að segja stjórnarskrá landsins að óskyldur hagsmunaaðili ráðskist með hagsmunamál fólks með þeim hætti sem hér er verið að benda á. Síðan má auðvitað í þriðja lagi benda á ráðningarkjörin, þar sem kennarar hafa verið fastráðnir og verið skipaðir starfsmenn ríkisins. Verða þeir skipaðir starfsmenn viðkomandi sveitarfélags? Er það þannig? Er það hugsanlegt að sveitarfélögin samþykki að þessir starfsmenn verði skipaðir starfsmenn sveitarfélaganna? Svarið er örugglega nei, ég er viss um að sveitarfélögin muni a.m.k. flest hafna því. En hvað verður þá með þetta fólk? Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig sér hann þetta fyrir sér, þetta kjaraatriði, grundvallarkjaraatriði kennara sem kennarar hafa í raun og veru selt á undanförnum árum aftur og aftur með því að taka við lægri launum heldur en ella hefði verið? Í fjórða lagi, hvað með biðlaunaréttinn? Hvernig fer með biðlaunaréttinn? Það má kannski spyrja eins og hv. 2. þm. Vestf. hér áðan: Hvernig fer um þau mál hjá þessu fólki sem t.d. leggur niður störf á fræðsluskrifstofunni? Fær það biðlaun? Á það biðlaunarétt eða hvað? Hvað hafa menn hugsað sér í þeim efnum? Það er alveg nauðsynlegt að fá um það skýr svör við þessa umræðu. Ég held að það sé nauðsynlegt að átta sig á því að um biðlaunaréttinn hafa verið miklar deilur í þessari stofnun, það hefur verið mikill vandi og ákvörðun biðlaunaréttar varðandi kennara hefur auðvitað áhrif á biðlaunarétt varðandi aðra opinbera starfsmenn. Við höfum verið með einkavæðingarfrumvörp hér hvert á fætur öðru á þessu kjörtímabili þar sem ríkisstjórnin hefur í raun og veru ekki getað svarað því hvernig á að fara með biðlaun þessa fólks. Hvað á að gera við biðlaun kennaranna? Og menn verða að bíta í það súra epli að kennarar eru fólk sem þarf að taka tillit til og það er ekki hægt að umgangast þá bara eins og eitthvert viðfangsefni á pappír, heldur hafa þeir starfað hjá ríkinu um árabil eða áratuga skeið, verið að kenna börnunum okkar og er þá ekki eðlilegt að stjórnvöld sýni þeim a.m.k. þá lágmarksmannasiði að tala við þá um það hvernig þeim hlutum á að koma fyrir sem snúa að eftirlaunarétti kennara þegar svona miklar breytingar eru að ganga yfir eins og þær sem hér eru á ferðinni? Í fimmta lagi, hæstv. forseti, vildi ég nefna aðeins sveitarfélögin sjálf. Nú skyldi maður ætla að sveitarfélögin væru alveg vitlaus í að fá grunnskólann, að þau biðu bara málþola utan við dyrnar eftir því að fá grunnskólann, að Vilhjálmur Vilhjálmsson lægi bara hér við að fá lögin samþykkt, að fá grunnskólann. En það er nú eitthvað annað, hæstv. forseti. Ekki einu sinni Vilhjálmur er mættur. Og frá Sambandi ísl. sveitarfélaga hafa borist ýmsir pappírar og ég fæ ekki séð að Samband sveitarfélaga sé mjög hrifið af þessum málum eins og þau standa. Auðvitað vilja sveitarfélögin hafa þessi mál eins og sjálfsagt flestöll önnur, enda komi peningar. En þegar eftir er að ganga frá öllu öðru þá vilja sveitarfélögin auðvitað ekkert fá málið. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga fór yfir frv. til laga um grunnskóla á fundi sínum 30. sept. sl., þau drög sem þá lágu fyrir. Í þeirri umsögn kemur mjög margt fróðlegt fram. Þar kemur t.d. fram að kostnaður sem gert er ráð fyrir í þessari greinargerð Fjárlaga- og hagsýslustofnunar sé vanmetinn og það er nú satt að segja bara einn brandari aldarinnar að Fjárlaga- og hagsýslustofnun skuli vanmeta kostnað við nokkurn skapaðan hlut. Hún ofmetur yfirleitt alltaf kostnað, sérstaklega við skólann því að hún hefur yfirleitt alltaf verið heldur á móti skóla ef hún hefur átt möguleika til þess og bætt alltaf verulega í. Ef það hefur þurft að samþykkja einhverjar breytingar á skólanum, þá hefur Fjárlaga- og hagsýslustofnun alltaf sagt að það kostaði aðeins meira en það kostaði. Nú allt í einu segir Fjárlaga- og hagsýslustofnun að það kosti minna og það er til þess að gera þetta fallegt í augum sveitarfélaganna og láta sveitarfélögin halda að það sé allt í lagi að taka við þessu. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að taka undir það sem kemur hérna fram í umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga. Við verðum auðvitað að fá hér á borðið kostnaðarmat Sambands ísl. sveitarfélaga og ég spyr hæstv. menntmrh.: Liggur fyrir kostnaðarmat Sambands ísl. sveitarfélaga? Samkvæmt þessu skjali, sem ég fékk í morgun frá þeim samtökum, var það kostnaðarmat allt annað en það sem kemur frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun sem er núna allt í einu farin að vanmeta kostnað við skóla. Ég held því að það sé alveg óhjákvæmilegt að við fáum betri upplýsingar um það mál en þegar liggja fyrir. Það er einnig mjög athyglisvert í sambandi við umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga, sem ég hef satt að segja ekki alltaf verið ánægður með í skólamálum, það hef ég ekki verið alltaf. Mér hefur ekki fundist það alltaf mikil speki sem þaðan hefur komið, það verð ég að játa. En hérna kemur þá það sem liggur eiginlega alveg í augum uppi og hv. 2. þm. Vestf. var að tala um hér áðan, reyndur fræðslustjóri auk þess að vera framsóknarmaður sem fer nú stundum saman, greinilega, að Samband sveitarfélaga vill fá samráðs- og úrskurðarnefnd. Auðvitað verður að setja upp samráðsnefnd um rekstur skólans. Jafnvel þó að skólinn verði fluttur yfir að því er varðar laun kennara, þá verður að vera einhver aðili sem er samráðsvettvangur ríkisins og sveitarfélaganna eftir sem áður því að eftir sem áður er það þannig, hvað sem þessum reglustikumönnum í þjóðfélaginu líður, að skólinn verður samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaganna. Ríkið --- gerir hvað? Það gefur út reglur um byggingar, það gefur út aðalnámsskrá grunnskóla. Það semur væntanlega við kennarana, a.m.k. framan af og tekur ákvarðanir um mikilvæg atriði í kjörum þeirra þannig að auðvitað verður þetta sameiginlegt verkefni og þess vegna er það skynsamlegt sem Samband ísl. sveitarfélaga bendir á hér áðan í þessu skjali að reyna að koma á einhverri samvinnunefnd ef af þessum tilflutningi verður sem verður nú sennilega ekki alveg í bráð, en einhvern tíma seinna á þessari öld því að við þurfum að taka okkur sæmilegan tíma í að undirbúa þessa hluti. Ég vil einnig vekja hér sérstaka athygli, hæstv. forseti, á einu atriði, sem Samband ísl. sveitarfélaga hefur miklar áhyggjur af og það eru námsgögnin. Það er mjög skrýtið mál. Í námsgagnakaflanum í þessu frv. segir: Sveitarfélögin eiga að kaupa námsgögn, borga fyrir námsgögn. Það þýðir það að kostnaðinum er létt af ríkinu. Ríkið er í raun og veru að leggja niður Námsgagnastofnun sem stofnun ríkisins, enda stendur það í lok þessa frv. að það eigi að fella úr gildi lög um Námsgagnastofnun með afgreiðslu þessa frv. þó ekki séu komin sérstök lög um Námsgagnastofnun. Auðvitað er verið að leggja hana niður. Í þessum skjölum stendur einhvers staðar, ef ég man rétt, skjölum frá ráðuneytinu, að ef þetta verður svona, þá fái skólinn ekki ákveðinn kvóta af bókum eftir ákveðnum kvótareglum svo sem verið hefur. Þetta mál hefur ekkert verið rætt við sveitarfélögin. Sveitarfélögin þekkja ekki þetta mál. Og í þessari greinargerð Sambands ísl. sveitarfélaga sem ég er hér með undir höndum segir svo um 33. gr., með leyfi forseta: ,,Í greininni segir að sveitarfélögum sé skylt að leggja til og kosta kennslu og námsgögn nemendum að kostnaðarlausu. Gert er ráð fyrir að ríkið starfræki sérstaka stofnun er tryggi með eigin útgáfu eða útvegun frá öðrum að ætíð sé völ á námsbókum. Verðlagning stofnunarinnar skal ákveðin árlega af sérstakri nefnd.`` Ekki kemur fram í greininni hvort skólar fái námsgögn án endurgjalds samkvæmt kvóta eins og nú er sem eðlilegast væri, segir Samband ísl. sveitarfélaga, eða hvort sveitarfélög þurfa eftir breytinguna að greiða fyrir öll námsgögn. Sem sagt, stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga veit þetta ekki. Þetta atriði hefur ekki verið rætt við hana sem er bersýnilega þannig að það er ætlun ráðuneytisins, að sveitarfélögin borgi fyrir öll námsgögn eins og þetta lítur hér út. En Samband ísl. sveitarfélaga hefur bersýnilega ekki fengið um það nægilega skýrar upplýsingar sem er auðvitað enn ein staðfestingin á því að frv. er illa undirbúið. Samband ísl. sveitarfélaga gerir athugasemdir við einar 20 greinar í frv. satt að segja samkvæmt þessu bréfi sem ég fékk frá þeim í morgun frá fundi sambandsins þann 30. sept. 1994 þannig að nú skulum við leggja þetta saman, hæstv. forseti. Í fyrsta lagi það að sérkennslan er í uppnámi og sérskólarnir. Í öðru lagi að skólastarf í dreifbýli er í uppnámi. Í þriðja lagi það að réttindi kennara eru óafgreidd og kjaramál og í fjórða lagi það að málin eru óuppgerð við sveitarfélögin. Þegar allt þetta liggur fyrir, þá er auðvitað eins eðlilegt og tvisvar tveir eru fjórir, hæstv. forseti, að menn ákveði að fresta því að afgreiða þetta mál. Það eru engar forsendur til þess eins og sakir standa. Hér er svo mikið eftir, hér er svo margt óljóst enn þá að það er ekki nokkur minnsti vegur að ljúka þessu frv. eins og það liggur fyrir á yfirstandandi þingi. Ég sé það, hæstv. forseti, að tími minn er senn á enda. Ég hafði skrifað hér niður hjá mér til viðbótar við það sem komið er allmargar spurningar, satt best að segja 41, sem ég hafði hugsað mér að bera fram við hæstv. menntmrh. Ég geri það væntanlega síðar í umræðunum ellegar þá í hv. menntmn. en hér eru spurningar sem snerta t.d. mjög stór, fagleg atriði. Dæmi: Það mál sem kom hér fram hjá hv. 2. þm. Vestf. varðandi það að í frv. er aftur og aftur gert ráð fyrir því að láta pólitískar skólanefndir vera að vasast í faglegum málefnum, innra starfi skóla. Það gengur ekki. Ég er andvígur því burt séð frá öllum öðrum þáttum þessa máls. Þetta kemur fyrir aftur og aftur. Ég hafði líka, hæstv. forseti, hugsað mér að ræða aðeins við hæstv. ráðherra, sem ég verð væntanlega að gera síðar, að það er bersýnilega að sumu leyti um aukna faglega miðstýringu að ræða í frv. Af hverju? Af því að fræðsluskrifstofurnar eru felldar út. Þær hafa haft tilteknu, faglegu mikilvægu hlutverki að gegna. Nú eru þær felldar út og öll úrskurðarmál, bæði stór og hin smæstu líka, jafnvel varðandi einstaka nemendur og hegðun þeirra eru inni á borðinu hjá hæstv. ráðherra. Þetta er auðvitað algerlega fráleitt og ég tel að ef menn ætla eitthvað að vinna með þetta frv. á þessu þingi, þá eigi auðvitað a.m.k. að breyta þessu. Í þriðja lagi varðandi einstök atriði, hæstv. forseti: Af hverju er verið að fella niður skólaráðin úr gildandi lögum? Það eru engin rök tínd til fyrir því, ekki nokkur rök. Skólaráðin hafa þann kost að þau eru samvinnuvettvangur foreldra og kennara, foreldra og starfsmanna skólans. Þau hafa ekki verið sett af stað, því miður. En af hverju eru þau í raun og veru felld niður? Það eru engin rök flutt fyrir því. Ótrúlegir hlutir eru í þessu skjali í fjórða lagi, eins og t.d. að það er gert ráð fyrir því að sveitarstjórn semji um áfanga, fagstjórn o.fl. og, eins og hv. þm. Pétur Bjarnason nefndi áðan, líka um leiðsögn nýliða. Á sem sagt Kennaraháskóli Íslands að fara að semja um leiðsögn nýliða við einstakar sveitarstjórnir? Það er gert ráð fyrir því í þessu frv. eins og það er. Síðan er hér gert ráð fyrir verulegum breytingum á kjarnagreinum, sem ég er ósammála, en hef ekki tíma til að rökstyðja. Síðan er þetta óskaplega prófafargan sem á að fara að innleiða hér í skólunum, sem er bæði dýrt og ómarkvisst og ekkert liggur fyrir um að skili betri árangri fyrir skólana í landinu frekar en annars staðar. Hæstv. forseti. Í þeim löndum þar sem grunnskólinn hefur verið fluttur til sveitarfélaganna, eins og í Finnlandi og í Danmörku, er reynslan því miður slæm. Hún er slæm. Það liggur fyrir, því miður. Þess vegna held ég a.m.k. að menn þurfi að sameinast um að vanda sig og að vanda sig tekur tíma, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu eitt stærsta mál þessa vetrar og ég get tekið undir það að þetta mál þarf að fá mjög rækilega umfjöllun hér í þinginu og við þurfum að taka góðan tíma til þess að fara ofan í alla þætti málsins. Staðreyndin er sú, herra forseti, að hver einasta þjóð þarf að skoða menntakerfi sitt með reglulegu millibili og vega það og meta hvort skólakerfið þjónar þeim tilgangi sem því er ætlað, hvort það sinni þeim einstaklingum sem þangað koma og hvort þörfum samfélagsins fyrir menntun er sinnt. Og þær spurningar sem við hljótum alltaf að spyrja aftur og aftur eru þessar: Hvað á að kenna, hvers konar menntun þarf þjóðin og hvernig verður kennslu best fyrir komið? Mér hefur fundist í þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað um skólamál á undanförnum árum og ekki síst eftir að nefnd sú sem hæstv. menntmrh. setti á laggir, eftir að sú umræða hófst, þá hafi menn alls ekki svarað þeirri spurningu: Hvaða menntun þarf þjóðfélagið? Ég held að að mörgu leyti séum við mjög föst í gömlum hugmyndum um það hvers konar menntun við þurfum. Að sumu leyti er gott að skólakerfið sé svolítið íhaldssamt og haldi í menningararfinn og sinni ýmsum grundvallarþáttum samfélagsins, en við megum líka passa okkur á því að vera ekki of íhaldssöm og að sú staða komi upp að skólakerfið sé ekki í takt við breytingar þjóðfélagsins. Ég held einmitt að það sé sá vandi sem við erum lent í hér. Við höfum verið að ganga í gegnum gríðarlegar þjóðfélagsbreytingar á undanförnum áratugum. Við stöndum frammi fyrir því að fjölskyldan er börnum hvorki það skjól sem hún áður var né veitir börnum þann stuðning sem þau áður fengu og fjölskyldan er því miður ekki lengur sá þekkingarbrunnur sem hún áður var. Nú er ég auðvitað að alhæfa og þetta er gríðarlega misjafnt, en þau vandamál sem við stöndum frammi fyrir í skólakerfinu eiga ekki síst rætur að rekja til hinna miklu þjóðfélagsbreytinga og við höfum ekki brugðist við þeim eins og við hefðum átt að gera. Það tekur oft langan tíma að átta sig á breytingum og ekki síst því hvernig það verður gert. Við þurfum á hverjum tíma að svara þeirri spurningu: Hvert er hlutverk skólans? Hvað nær fræðsluhlutverkið langt og að hve miklu leyti á skólinn að taka að sér uppeldishlutverkið? Og hvernig getur hann sinnt því hlutverki, hvernig er hann í stakk búinn til þess að sinna því hlutverki? Það er einu sinni staðreynd að það hefur slaknað á skyldum foreldra. Því miður eru margir foreldrar sem ekki sinna sínu uppeldishlutverki sem skyldi og það hefur ekki verið brugðist við því, en það þarf að gera. Mér þóttu afar merkilegar þær upplýsingar sem komu fram á fundi menntmn. í síðustu viku þar sem upplýst var að sérkennsla taki til sín á milli 15--20% af þeim kostnaði sem fer í grunnskólann og einnig það að þörfin fyrir sérkennslu er sívaxandi í framhaldsskólunum. Og þó að þarna sé um að ræða nemendur sem eiga við fötlun að stríða eða lestrarerfiðleika þá er það staðreynd að hluti þeirra sem koma illa undirbúnir inn í skólana hefur ekki fengið aðhald og það hefur ekki verið skilað til þeirra arfi kynslóðanna eða þeirri þekkingu sem hingað til hefur gengið frá kynslóð til kynslóðar. Þarna er brotalöm og það er sífellt meiri þörf á því að skólakerfið taki á þessu jafnframt því sem reynt er að styðja foreldra betur í uppeldishlutverkinu. Sú stóra spurning sem vaknar í tengslum við þetta frv. og þá miklu breytingu sem hér er verið að leggja til er auðvitað sú hvernig skólar, sérstaklega á landsbyggðinni, verða í stakk búnir til þess að axla þá ábyrgð sem verið er að leggja þeim á herðar. Ríkið hefur sinnt bæði eftirlitshlutverki og þjónustuhlutverki við skóla úti á landsbyggðinni og hefur verið það jöfnunartæki sem hefur gert litlum skólum úti á landsbyggðinni kleift að starfa og það hlýtur að verða ein meginspurningin hvernig skólarnir úti á landi verða færir um að sinna sínu hlutverki. Þetta frv. felur í sér margar og miklar breytingar og ég get tekið undir margt af því sem fram kemur í frv., en það er líka mjög mörgum spurningum ósvarað og ekki síst í málum sem snúa að kennurum og öðru starfsfólki skólakerfisins, starfsfólki fræðsluumdæmanna, og ekki síður sú mikla og stóra spurning: Hvar á að afla fjár til skólakerfisins? Því að það kemur fram í umsögn fjmrn., og reyndar einnig í umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga sem hér var vitnað til áðan, að það er erfitt að meta þann kostnað sem þessar breytingar hafa í för með sér og fjmrn. telur í sínu áliti að e.t.v. verði hann mun meiri en gert hefur verið ráð fyrir og við hljótum auðvitað að spyrja: Hvar á að taka þá peninga? Í ljósi þess hvernig búið hefur verið að skólakerfinu hér á undanförnum árum þá er ástæða til þess að hafa áhyggjur af því hvort skólarnir muni fá það fjármagn sem þeir þarfnast og þá detta mér í hug þau ummæli Þórarins V. Þórarinssonar, sem hann viðhafði á fundi um daginn, að íslenska grunnskólakerfið væri hlægilega ódýrt eða að varið væri til þess hlægilega litlum peningum. Ég get svo sannarlega tekið undir það því eins og við vitum þá er það grunnmenntunin sem skiptir ekki síst máli þegar við horfum á skólakerfið. Fyrst í þessari umræðu langar mig að velta fyrir mér aðeins hugtökunum skólaskylda og fræðsluskylda. Þegar almennri skólaskyldu var komið á árið 1907, skólaskyldu 10--14 ára barna, þá fólst mikil framsýni í því, enda mætti það mikilli andstöðu. Fólki fannst á þeim tíma að það væri hlutverk heimilanna að fræða börnin og þar væri hægt að sinna því sem þyrfti að sinna. Síðan er mikið vatn runnið til sjávar og hjá ýmsum þjóðum er alls ekki skólaskylda heldur eingöngu fræðsluskylda, sem leiðir af sér að það er hægt að haga menntun með ýmsum hætti. Það er t.d. mikil hreyfing í Bandaríkjunum sem felst í því að foreldrar vilja sjálfir fá að fræða börn sín heima og síðan er ákveðið eftirlitskerfi sem fylgist með því hvort þeirri fræðslu hefur verið sinnt á réttan hátt. Skýringin á þessu er bæði trúarlegs eðlis, en líka það að fólki stendur ógn af ástandinu í skólum í Bandaríkjunum og getur hreinlega ekki hugsað sér að senda börnin sín þangað inn. Fræðsluskylda getur líka leitt til þess að það séu mismunandi skólar og það sé auðveldara að gera tilraunir í skólastarfsemi og fara mismunandi leiðir í kennslu. Í sjálfu sér er ekkert í kerfum sem byggjast á skólaskyldu sem hindrar það að tilraunir séu gerðar og að menn prófi sig áfram á ýmsan hátt og ég held að ég geti fullyrt að sú skólaskylda sem hefur verið í gildi á flestum Norðurlandanna hefur verið eitthvert sterkasta jöfnunartæki þessara samfélaga. Og það að ríkt hefur skólaskylda á flestum Norðurlandanna hefur gert það að verkum að öllum börnum hefur verið boðið upp á sömu menntun, í sömu skólum og án þess að þar hafi verið greint á milli barna eftir því hvaðan þau koma eða hvaða stéttum þau tilheyra, þó að reyndar hafi alltaf verið til einkaskólar á öllum Norðurlöndunum. Það er mín skoðun að það sé mjög mikilvægt að varðveita þetta jöfnunarhlutverk skólakerfisins jafnframt því að við gerum skólakerfið þannig úr garði að það leiði bæði sveigjanleika og tilraunir. Og ég get enn einu sinni lýst þeirri skoðun minni að ég vil hafa rétt til þess að stofna kvennaskóla ef ég hef þá trú að kvennaskólar geti orðið til þess að bæta stöðu kvenna og efla þær í því að taka virkari þátt í þjóðfélaginu. Ég hef ekki tíma til að segja frá því hér, en ég var að skoða og heimsækja kvennaskóla í Bandaríkjunum núna í september og það er mikill uppgangur í kvennaskólum í Bandaríkjunum á háskólastigi, þar sem tilgangurinn er fyrst og fremst sá að efla konur til dáða. En sú stóra spurning sem við erum að velta fyrir okkur hér er sú: Hvar á skólinn heima? Á hann heima hjá ríkinu eða á hann betur heima hjá sveitarfélögunum? Hér á landi hafa flestir skólar lengstum verið ríkisskólar, þannig að sú breyting sem hér er lögð til er auðvitað grundvallarbreyting á íslensku skólakerfi. Hér er um grundvallarbreytingu að ræða. Þar af leiðandi þarf að velta því fyrir sér hvað þessar breytingar þýða og hvernig því verður fyrir komið. Það er nokkuð ljóst að það eru ekki aðrir en ríkið og sveitarfélögin sem ráða við almennt skólahald hér í landinu. Þó að skólaflóran sé býsna lífleg og mörg blóm í henni þá er alveg ljóst að það eru ekki aðrir aðilar sem ráða við það að mennta þjóðina en ríki og sveitarfélögin, en sveitarfélögin standa mjög misjafnlega að vígi. Og ég vil minna á það hér að það var ein forsendan fyrir flutningi grunnskólans til sveitarfélaganna að það ætti sér stað veruleg sameining sveitarfélaganna, að þar yrðu stærri einingar sem gætu rekið skólann. Þetta kom fram í skýrslu nefndarinnar sem undirbjó sameiningu sveitarfélaga, að þar voru einmitt ein meginrökin fyrir sameiningu sveitarfélaga þau að þau tækju við rekstri grunnskólanna. Eins og við vitum þá mistókust þau áform að miklu leyti þannig að hér eru enn þá mjög lítil sveitarfélög sem munu eiga í erfiðleikum með reksturinn. Maður hlýtur að spyrja sig, hvernig verður þessi skipting milli ríkisins annars vegar og sveitarstjórnanna hins vegar og er þarna í raun og veru um einhverja bót að ræða? Ég var að reyna að tína það saman hvert yrði hlutverk sveitarstjórnanna eða sveitarfélaganna og mér sýnist að í fyrsta lagi verði það hlutverk þeirra að byggja skólana og að móta þar með það ytra umhverfi sem börnin munu verða í. Sveitarfélögin eiga að kosta allt skólahaldið. Hér með eru skólarnir algerlega á þeirra vegum, fyrir utan það fjármagn sem hugsanlega kann að koma úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, ef sú leið verður farin að reyna að aðstoða lítil sveitarfélög með styrkjum. Ráðning starfsfólks, bæði skólastjóra, kennara og annarra, verður í höndum sveitarfélagsins og skólanefndanna. Sveitarfélagið á að sjá um það að kjósa skólanefndir og þau þurfa að kaupa allt námsefni til skólanna og svo að semja við kennara og annað starfsfólk. Og þar kem ég einmitt að því atriði sem auðvitað skiptir alveg gríðarlegu máli í öllum þessum breytingum og það er hvernig staðið verði að samningum við kennara. Eiga kennarar að semja við sitt sveitarfélag þar sem þeir eru starfsmenn eða verður það sameiginleg nefnd á vegum sveitarfélaganna sem sér um samninga líkt og gert hefur verið gagnvart öðrum hópum sem vinna hjá sveitarfélögunum? Þetta er stórt atriði frá sjónarhóli kennara, en það er spurning hvort sveitarstjórnirnar þurfa ekki að hafa svolítið svigrúm til þess að geta tryggt sér kennara. Stefnan hjá ríkinu hefur verið sú að afnema öll, ég vil ekki kalla það forréttindi, en það að kennarar fái aukagreiðslur eða hlunnindi fyrir það að koma, búa og kenna á ákveðnum stöðum sem kannski þykja ekki mjög eftirsóknarverðir. Hlutverk ríkisins eftir þessar breytingar verður í fyrsta lagi það að móta skólastefnuna, setja lagarammann utan um skólastarfið í landinu og móta skólastefnuna. Ríkið á áfram að sjá skólum fyrir námsgögnum, þó að það sé svolítið óljóst hvernig það verður gert. Ríkið ákveður aðalnámsskrána. Ríkið sér um að semja samræmd próf og ríkið á að hafa eftirlit með skólastarfinu og leggja mat á það sem þar fer fram með ýmsum aðferðum, þó að það sé líka eitt af því sem er mjög óljóst í frv., hvernig eftirlitið og matið á að fara fram. Ég vil varpa fram þeirri spurningu, fyrst menn eru að gera svona miklu breytingu á skólastarfinu og flytja það yfir til sveitarfélaganna, er þá sveitarfélögunum ekki allt of þröngur stakkur skorinn? Ættu sveitarfélögin ekki að hafa meiri áhrif á mótun skólastefnunnar en hér er gert ráð fyrir? Ríkið ætlar meira að segja að hafa hönd í bagga með þeim valgreinum sem á að bjóða upp á. Og hver er kostur þess að færa skólana yfir til sveitarfélaganna ef þau hafa svona lítil áhrif á innra starf og á skólastefnuna sjálfa? Ég veit að vísu að þetta hefur t.d. verið mjög umdeilt í Svíþjóð, þar sem sveitarfélögin hafa nokkur áhrif á mótun skólastefnunnar. Þar hefur komið upp mikill mismunur, bæði á milli skólahverfa og á milli svæða. Þetta er ákaflega umdeilt og þetta er bara ein af þeim spurningum sem þarf að hugsa sig í gegnum. Er bara verið að velta kostnaðinum yfir á sveitarfélögin til þess að létta af ríkinu eða er tilgangurinn sá í rauninni að dreifa valdi og sjá til þess að fleiri komi að mótun skólastefnunnar heldur en nú er? Er það einhver kostur í sjálfu sér að mótun allrar skólastefnu fari fram í menntmrn. og hvernig ætlar menntmrn. að standa að mótun þeirrar skólastefnu? Þannig að það eru mjög miklar grundvallarspurningar sem hér þarf að spyrja. Varðandi þennan flutning til sveitarfélaganna þá, eins og ég hef kannski verið að ýja að hérna, kallar það á breytta hugsun. Þetta er ekki bara tilfærsla á kostnaði, þetta er kerfisbreyting. Þetta er mikil breyting á skólakerfinu og menn verða að hugsa það algerlega upp á nýtt hvað í því felst og spyrja sig í rauninni þeirrar spurningar: Hvert á vald sveitarfélaganna að vera? Ég gæti haldið hér lengi áfram að velta fyrir mér þessum grundvallarspurningum, en ég ætla að snúa mér að nokkrum atriðum frv. sjálfs og verð að snúa mér seinna að hinum stóru línum í þessu máli. En fyrsta spurningin sem vaknar hjá mér er varðandi 2. gr. þessa frv. þar sem kveðið er á um það að starfshættir skólans skuli mótast af umburðarlyndi, kristilegu siðgæði og lýðræðislegu samstarfi. Við þurfum að spyrja okkur þess í alvöru hvort það eigi að taka það fram í lagatexta að íslenska skólakerfið eigi að byggjast á kristilegu siðgæði. Við stöndum einfaldlega frammi fyrir því þó að kristin kirkja, lútersk kirkja, sé hér ríkiskirkja samkvæmt stjórnarskrá, að þá eru að verða hér miklar breytingar og hingað hefur flust fólk frá ýmsum þjóðlöndum og við eigum auðvitað að virða trúfrelsi og skoðanafrelsi fólks og mér finnst í raun og veru óþarfi að hafa þetta inn í lagatexta. Það ber að fagna því að með lögum skuli vera kveðið á um einsetinn skóla og máltíðir í skólum og lengingu skólatíma og fleira sem hér er kveðið á um og er löngu tímabært og ætti að hafa komist á fyrir lifandi löngu. En ég spyr mig: Hvernig á þetta að gerast og hvernig á að afla fjármagns til þessara breytinga? Það er búið að leggja mat á það hjá Reykjavíkurborg hvað þetta þýðir og þetta þýðir einfaldlega að í Reykjavík þarf að byggja fjölda nýrra skóla. Og eins og Sjálfstfl. skildi við Reykjavíkurborg þá eru ekki miklar líkur á því að það takist að byggja hér upp marga grunnskóla á næstu árum, þó að reyndar hafi þegar verið ákveðið að hefja byggingu tveggja. En þarna kemur einmitt fram þessi mikla breyting, hún felur í sér m.a. að það þarf marga nýja skóla. Varðandi Reykjavík þá vaknar spurning varðandi þessi ákvæði hér um skólahverfi. Er skynsamlegt að Reykjavík, með sinn fjölda af grunnskólum, sé eitt skólahverfi eða væri ekki nær að skipta borginni upp í fleiri hverfi? En þá vaknar spurningin: Hvar á yfirsýnin að vera? Hvar verður þá yfirsýnin yfir skólana í Reykjavík sem borgarstjórnin verður að hafa? En þarna verður um allviðamikið starf að ræða sem skólanefnd Reykjavíkur mun hafa á sínum snærum og þar kem ég einmitt að skólanefndunum. Ég er mjög hlynnt því að draga foreldra og aðra sem áhuga hafa á skólastarfi inn í starfið og ég hef kynnt mér það lítillega í Danmörku þar sem foreldrar eiga sæti í skólanefndum og hafa þar full áhrif, að samkvæmt því sem ég hef heyrt, þá er það talið hafa haft mjög góð áhrif á skólakerfið í Danmörku. Foreldrar sinni skólunum miklu betur, þeir fylgist betur með, þeir séu mun reiðubúnari til þess að ganga til liðs við skólana og að taka þátt í tómstundastarfi og ýmsu því sem þeir geta liðsinnt með. Og ég vil gera athugasemd við það að foreldrar skuli ekki eiga beina og fulla aðild að skólanefndunum. Það er farin sú leið hér að kennarar og foreldrar eru áheyrnaraðilar með málfrelsi og tillögurétt, en mér hefði ekki þótt neitt að því að foreldrar hefðu átt þarna fulla aðild. Og ég spyr mig að því: Er einhver meiri ástæða til þess að VSÍ og ASÍ eigi aðild að t.d. húsnæðisnefndum sveitarfélaganna, þeir eru þar svokallaðir hagsmunaaðilar, heldur en það að foreldrar eigi beinan aðgang að skólanefndum og hafi þar áhrif. Ég held að það væri ástæða til þess að skoða þetta mál svolítið nánar en hér er gert. Það er mikil ástæða til þess hér á landi að gera foreldra miklu ábyrgari gagnvart skólastarfi en þeir eru nú og ég held að kennarar og þeir sem eru gagnrýnir á það að fólk komi nálægt stjórn skóla sem ekki hefur faglega menntun á því sviði, að fólk eigi að vera opið fyrir þessum breytingum og að treysta því að sveitarstjórnir, sem eru okkar kjörnu fulltrúar, vandi valið á fólki til skólanefnda. Auðvitað eru skiptar skoðanir í skólamálum og það er af hinu góða að það eigi sér stað umræða um skólamál. Þetta er mál sem snertir alla þegna samfélagsins og er ekkert einkamál kennarastéttarinnar eða skólastjórnenda. Þetta er mál sem þarfnast mikillar umræðu og mikillar umhyggju og einmitt tengist því að við þurfum að fá mjög góða og mikla umræðu um það frv. sem hér er til umræðu. Ég ætla aðeins að koma inn á það atriði sem snertir ráðningu kennara og sem hefur nokkuð komið hér til umræðu. Kennarar velta því m.a. fyrir sér hvort þarna sé staðið eðlilega að málum, hvort skólastjórar eigi ekki að hafa meira um ráðningu kennara að segja en gert er ráð fyrir í þessu frv. og ég held einmitt að það sé mikil ástæða til þess að athuga það nánar. Einmitt í því sambandi vil ég ítreka spurningu sem kom fram áðan hjá síðasta hv. ræðumanni um það hvernig verður háttað þjálfun kennaranema. Hvaða hugsun er hér að baki varðandi þjálfun kennaranema? Er sem sagt meiningin að Kennaraháskólinn geri samninga við alla grunnskóla í landinu eða hvernig verður tryggt að kennaranemar fái nauðsynlega þjálfun. Eins eru spurningar sem varða endurmenntun kennara og símenntun. Þær vakna auðvitað við þessar breytingar. Hvernig verður henni háttað? Eiga sveitarfélögin að gera samning við ríkið um endurmenntun eða við Kennaraháskólann eða hvernig á að koma þeim málum fyrir? Ég sá það nú fyrir mér að ef staðið hefði verið við þá áætlun að lengja skólaárið í 10 mánuði þá hefði allt endurmenntunarkerfi kennara verið rúst og það hefði haft í för með sér enn þá meiri breytingar og hefði þá þurft að koma því fyrir með einhverjum öðrum hætti. En það var sem betur fer hætt við þá breytingu, enda mun mikilvægara að byrja á því að einsetja skólana, lengja kennsludaginn og auka kennsluna á þessum 9 mánuðum sem við höfum nú til umráða heldur en að lengja sjálft skólaárið. Gert er ráð fyrir því í frv. að það starfi sjóður sem ætlað er að standa undir endurmenntun kennara og skólastjóra, 1% af dagvinnulaunum kennara, en það er svona líkt fyrirkomulag og nú er. En við þennan tilflutning þarf að skoða það hvernig þessum málum verður fyrir komið og hvernig það verður tryggt að kennarar eigi aðgang að endurmenntun þegar það fer ekki lengur í gegnum ríkið. Aðeins varðandi 29. gr., þar sem vikið er að aðalnámsskrá skólanna. Þarna kemur auðvitað spurningin um það, hver á að semja þessa námsskrá, hvernig verður að því staðið, hverjir koma að því verki? Og varðandi markmið kennslunnar þá segir hér, með leyfi forseta: ,,Markmið náms og kennslu og starfshættir grunnskóla skulu vera þannig að komið sé í veg fyrir mismunun vegna uppruna, kyns, búsetu, stéttar, trúarbragða eða fötlunar.`` Ég held að ég fari rétt með það að þetta sé nokkurn veginn óbreytt frá gildandi lögum, en auðvitað vaknar sú spurning hvað menn eiga við með mismunun og hvort þetta þýði t.d. að það megi ekki kenna stelpum sérstaklega og strákum sérstaklega. Hvernig skilja menn reglur eins og þessa? Nú vitum við það að það eru nýlegar rannsóknir á því að sumt af því námsefni sem hér er notað í skólum, bæði í grunnskólum og framhaldsskólum, er mjög mótað af gömlum kynjahlutverkum og er alls ekki til þess fallið að ýta undir stelpur sérstaklega og að búa þær betur undir líf í lýðræðisþjóðfélagi eins og tilgangurinn er með skólakerfinu, skilgreint markmið. Þarna er því enn ein spurningin sem vaknar: Hvernig verður staðið að því að fylgja þessum markmiðum eftir? Hvernig verður staðið að námsefnisgerð? Og hvað meina menn með þessari mismunun? Telst það vera mismunun t.d. að kyngreina bekki sem er verið að gera tilraunir með víða og hefur gefist vel, t.d. í Danmörku, um sinn? Það er eitt atriði sem ég vildi gjarnan fá skýringu á og það er varðandi 35. gr. frv. þar sem gefin er heimild til þess að veita nemendum frí frá námi að loknum 9. bekk í allt að eitt ár vegna þátttöku í atvinnulífi og lýkur nemandinn þá grunnskólanámi síðar. Ég veit ekki hvort það er réttur skilningur að þetta sé úrræði til þess að kippa í liðinn einhverjum vandræðum eða hver er eiginlega hugsunin í þessu? Ég hefði talið það eðlilegra að nemendur lykju skólanum en kannski er þetta einmitt eitthvert úrræði. Það stendur ekki að það eigi að senda nemendur í sveitina en þetta er sú gamla trú að það sé hið mesta og besta læknisráð að senda fólk í vinnu, en það er náttúrlega spurningin ef þetta á að vera einhvers konar úrræði til þess að leysa vanda nemenda, er þá einhver aðstoð í þessu falin? Hér væri ástæða til þess að hafa langt mál um sérkennsluna og hvernig henni verður háttað. Ég kom aðeins inn á það fyrr hversu gríðarlega aukin þörf er fyrir sérkennslu og ég vil einmitt ítreka þá spurningu sem hér hefur áður komið fram hvernig sveitarfélögin eiga að geta haldið uppi sérskólum. Maður sér það fyrir sér að Reykjavíkurborg og hugsanlega sveitarfélög hér á höfuðborgarsvæðinu hafi til þess bolmagn en það er vandséð að önnur sveitarfélög geti það. Þarna er í raun verið að hugsa kerfið eins og það er, færa það eins og það er yfir til sveitarfélaganna. En spurningin er hvort þetta gengur upp. Það er auðvitað algjörlega óviðunandi að þjónusta verði á nokkurn hátt skert við nemendur sem þurfa á sérþjónustu að halda. Og hvort sem þar er um að ræða fatlaða nemendur eða nemendur sem eiga í erfiðleikum af öðrum ástæðum þá kemur það einfaldlega bæði niður á þeim sjálfum og samfélaginu ef ekki er tekið á þeirra málum strax. Það er bara verið að búa til nýjan vanda með því. Aðeins hér um prófafarganið eins og það er kallað og námsmat og fleira og stærð í bekkjum þá er ég þeirrar skoðunar að það sé full þörf á því að skoða stöðu nemenda oftar en gert er núna. Það má spyrja sig hvort það að hafa samræmd próf eða könnunarpróf í 4., 7. og 10. bekk sé of mikið en ég held að það sé einmitt einn stærsti gallinn á okkar grunnskólakerfi að nemendur fljóta í gegn án þess að það sé tekið á þeirra vandamálum. Vandanum er ýtt upp í framhaldsskólann sem hefur orðið að bregðast við þessum straumi nemenda sem ekki ræður við það sem þar er verið að gera og þarna er bara verið að ýta vandanum á undan sér. Ég held að með því að skoða stöðu nemenda oftar þá fái skólinn fleiri úrræði eða þá á hann þess kost að taka á vanda nemenda og við verðum bara að horfast í augu við þessar breytingar og þann slælega undirbúning sem því miður allt of mörg börn koma með inn í skólann. Það verður bara að horfast í augu við þetta. Varðandi fjölda í bekk þá finnst mér í umræðunni að menn séu að ganga mjög mikið út frá óbreyttu kerfi, út frá því bekkjakerfi sem hefur tíðkast og ég skil að sjálfsögðu þau sjónarmið kennara að við hefðbundna kennslu mega hópar ekki vera allt of stórir. En það eru til ýmis kerfi og m.a. í Bretlandi hafa menn einmitt verið að bregðast við sérþörfum nemenda með því að mynda stóra hópa, taka svo út litla hópa í ýmsar greinar í stuðningskennslu, í sérkennslu, en þau eru kannski í bekknum sínum tiltölulega fáar stundir. Það verður að hugsa þetta út frá því að skólarnir geti þróað sín kerfi en auðvitað þarf að sjá til þess að það sé ekki verið að troða allt of mörgum nemendum inn í stofur eins og hér hefur verið gert í allt of ríkum mæli og leggja óhæfilega vinnu á kennara. Það er auðvitað staðreynd að í íslensku skólakerfi hefur aldrei verið brugðist við þeim breytingum sem fólust í því þegar hætt var að raða í bekki eftir námsgetu. Bekkirnir voru einfaldlega allt of stórir og það er ein skýringin á þeim vanda sem við er að stríða að það er verið að gera kennurum að kenna allt of mörgum börnum. Ég þekki ekki nógu vel hvernig það hefur gefist að blanda fötluðum nemendum inn í skólakerfið sem að mörgu leyti er gott fyrir þau en ég spyr þeirrar spurningar hvort skólakerfið hafi verið undir það búið. Það er nefnilega allt of mikið um það hér að teknar eru ákvarðanir um breytingar án þess að hugsa þær í gegn, án þess að undirbúa þær. Ég get ekki stillt mig um að nefna hér enn einu sinni þá breytingu sem samþykkt var í tíð fyrrv. hæstv. menntmrh. Svavars Gestssonar þegar framhaldsskólinn var opnaður öllum nemendum án þess að skólakerfið væri á nokkurn hátt undir það búið að taka við því.

Þingmaðurinn veit bara ekkert hvað hann er að tala um.

Þingmaðurinn sem hér stendur var kennari í framhaldsskóla þegar þessi breyting átti sér stað

Háttvirtur.

... háttvirtur, og skólakerfið er einmitt enn þá að glíma við þann vanda sem þá skapaðist. Þetta var óundirbúið, hv. þm. Svavar Gestsson. Virðulegi forseti. Sannleikurinn er sá að þetta frv. er svo viðamikið að það er varla nokkur leið að ná utan um það á þessum 40 mínútum sem ég hef til ráðstöfunar. Það sem ég hef verið að segja eru ýmsar vangaveltur og spurningar sem vaknað hafa upp í sambandi við frv. Ég get ítrekað það að mér finnst margt vera gott í frv. en það er líka mjög mörgum spurningum ósvarað. Ég get tekið undir það sem kemur fram í þeim gögnum sem Kennarasambandið og Hið íslenska kennarafélag hafa sent frá sér þar sem lögð er áhersla á að gengið verði frá fjármálum og samningum og lífeyrismálum kennara áður en þessi flutningur á sér stað. Það er reyndar það sem kemur fram í ályktun Sambands ísl. sveitarfélaga frá þessu ári þar sem það er gert að skilyrðum að samkomulag hafi náðst um alla þá þætti sem þarf að ganga frá milli ríkis og sveitarfélaga áður en þessi flutningur á sér stað og það er auðvitað mjög skiljanlegt að sveitarfélögin skuli setja þessi skilyrði því að samskipti þeirra við núv. ríkisstjórn hafa ekki verið með þeim hætti að þau beri sérstakt traust til ríkisstjórnarinnar. En þarna er auðvitað um framtíðarhagsmuni barna, foreldra, kennara og reyndar þjóðfélagsins alls að ræða, og ég vil gera það hér að mínum lokaorðum að við þurfum að gefa okkur mjög góðan tíma í þetta mál. Það þarf að fá rækilega umfjöllun úti í þjóðfélaginu með þeim breytingum sem nú hafa verið gerðar á frv. Og málið er nú það, virðulegi forseti, að það þarf að nást breið samstaða um það hvernig skólakerfið á að vera og það gengur auðvitað ekki að menntamálaráðherra eftir menntamálaráðherra setji á laggir nýjar og nýjar nefndir sem koma með viðamiklar tillögur sem lenda svo allar í ruslafötunni af því að ýmist er ekki reynt að ná breiðri samstöðu eða vegna þess að tillögurnar koma svo seint fram að það gefst ekki tími til að afgreiða þær fyrir kosningar og nýr menntmrh. byrjar á verkinu upp á nýtt. Svona er auðvitað ekki hægt að standa að málum. Ég gagnrýni það harðlega hvernig hæstv. menntmrh. stóð að skipun nefndarinnar sem samdi þetta frv. Ég held að það hefði verið miklu affarasælla að kennarar og fulltrúar stjórnmálaflokkanna hefðu átt þar aðild með fagfólkinu. Ég viðurkenni það að það er mikið af góðu fagfólki í nefndinni en til þess að ná breiðri samstöðu þá er auðvitað nauðsynlegt að standa þannig að verki að sem flestir hafi tækifæri til þess að segja álit sitt þannig að öll sú vinna sem liggur í þessu frv. endi ekki á ruslahaugum sögunnar.

Virðulegi forseti. Það er rétt að þegar ákvörðun um opnun framhaldsskólans var tekin á sínum tíma þá vantaði þrennt mjög mikilvægt í skólana. Í fyrsta lagi námsframboð við hæfi þeirra nemenda sem þá áttu að koma inn í skólana. Í öðru lagi vantaði námsgögn. Í þriðja lagi vantaði húsnæði. Það er því rétt hjá hv. þm. að það vantaði allt. Alþingi tók engu að síður þessa ákvörðun samhljóða að tillögu þáv. menntmrh. Birgis Ísleifs Gunnarssonar og því miður á ég ekki heiðurinn af því, eins og hefur margoft verið reynt að hengja á mig, þá á ég ekki heiðurinn af því að hafa tekið þessa ákvörðun sem ráðherra. Hins vegar stóð ég að því ásamt öðrum þingmönnum samhljóða í efri deild og í neðri deild Alþingis að ákveða þetta á sínum tíma. Ég fullyrði að enginn þingmaður utan þess sem hér stendur hreyfði efasemdum í ræðustól varðandi þetta ákvæði um að skólarnir væru nægilega vel búnir. Það segir kannski dálítið um málið og það hvað þingið var í raun og veru vanbúið til þess að taka þessa ákvörðun en því miður á ég ekki þann heiður sem hv. þm. gerði tilraun til að hengja á mig hér áðan. Ég þakka samt.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. ætti að þakka fyrir það að hafa ekki þennan heiður á sínum herðum því þetta er auðvitað enginn heiður að standa þannig að verki eins og gert var í þinginu. Þegar hann var að telja upp það sem á vantaði þá gleymdi hann að nefna menntun kennara því það var auðvitað eitt sem við blasti að kennarar í framhaldsskólum voru á engan hátt undir það búnir að taka við þessum nemendum. Þessi vinnubrögð sýna tengslaleysið milli þess sem gerist hér innan þings og þess sem gerist í skólakerfinu. Ef ég man rétt þá var það nokkuð snögglega sem þessi ákvörðun var tekin, alla vega fylgdumst við illa með þessu í skólakerfinu, svo mikið er víst, og það var reynt að andmæla þessari breytingu en hún hefur haft mjög miklar afleiðingar. Ég vara við því að það sé staðið þannig að málum að það séu teknar stórar og viðamiklar ákvarðanir án þess að undirbúa þær og án þess að menn geri sér grein fyrir því hvaða afleiðingar þær hafa.

Virðulegi forseti. Ég átti satt að segja ekki sæti í menntmn. þegar þetta gerðist á sínum tíma. Ég var áheyrnarfulltrúi í menntmn. efri deildar. Fulltrúi stjórnarandstöðuflokkanna þáverandi einna röskastur í menntmn. var Guðrún Agnarsdóttir. Ég man ekki eftir því að við yrðum fyrir mjög mikilli gagnrýni af hálfu Kennarasamtakanna eða HÍK varðandi þetta atriði sérstaklega þannig að ég held að það sé langeinfaldast að enginn kenni neinum um í þessu máli en viðurkenni þann veruleika sem ég rakti hér áðan að viðbættu því sem hv. þm. nefndi. Það er veruleiki sem við stöndum frammi fyrir. Staðreyndin er hins vegar sú að við breytum þessu ekki með því að snúa aftur við til sama lands, heldur verðum við að setja okkur að bæta úr þeim ágöllum framhaldsskólans sem hv. þm. minntist á og ég einnig og það ræðum við væntanlega nk. þriðjudag.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það að við skulum horfa fram á veginn og horfast í augu við það ástand sem við okkur blasir, en það sem ég er fyrst og fremst að leggja áherslu á hér og vil endurtaka enn einu sinni er auðvitað það að við reynum að átta okkur á því hvað við erum að gera og hvaða afleiðingar það hefur. Og það er alveg furðulegt á þeim tíma þegar þessi ákvörðun var tekin ef fólk hefur ekki áttað sig á því hvað í henni fólst. En þetta eru dæmigerð íslensk vinnubrögð að ana áfram án þess að spyrja um nokkurn skapaðan hlut og ætla bara að redda hlutunum seinna meir, en ákvarðanir eins og þessar, ekki síst um jafnalvarlegt mál og skólakerfið þurfa að vera vel ígrundaðar. Og það er einmitt tækifæri til þess nú að vanda mjög vel meðferð þessa máls og reyna að átta okkur á því hvaða breytingar þetta eru, hvað þær kosta, hvaða afleiðingar þær hafa og hvort þær eru til bóta eður ei.

Virðulegi forseti. Hæstv. menntmrh. hefur mælt fyrir frv. til laga um grunnskóla. Með endurskoðun laga um grunn- og framhaldsskóla er leitast við að móta heildstæða stefnu í skólakerfinu og ég verð að segja það hér og hrósa hæstv. menntmrh. að mér finnst hann hafa leitað mjög mikið eftir því að taka tillit til þeirra umsagna sem hafa komið um þetta mál til þess að ná sem víðtækastri sátt milli aðila sem láta sig þessi mál varða í þjóðfélaginu. Á síðasta þingi voru samþykkt lög um leikskóla. Leitast var við að móta heildstæða stefnu með því að móta stefnu um skólagöngu skólabarnsins frá leikskólaaldri og fram til framhaldsskólaára og lít ég á framlagningu frumvarpa um grunn- og framhaldsskóla sem eðlilegt framhald af setningu nýrra leikskólalaga. Uppeldishlutverk grunnskóla og leikskóla er í mörgu líkt. Barn breytist ekki skyndilega úr leikskólabarni í grunnskólabarn. Barnið er heildstæð persóna sem þroskast ört á þessu aldursskeiði. Mikilvægt er því að eðlileg tengsl skapist milli leikskólans og grunnskólans. Skörp skil milli þessara skólastiga eru í miklu ósamræmi við þróunar- og vaxtarferil barnsins. Í 10. gr. nýsamþykktra laga um leikskóla, nr. 78/1994, er kveðið á um að skólaskrifstofur skuli stuðla að eðlilegum tengslum grunnskóla og leikskóla. Mér finnst vanta skýrari ákvæði inn í grunnskólafrv. þar sem kveðið er á um samstarf leikskóla og grunnskóla. Það kemur að vísu fram í 42. gr. samstarf um ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu en það er eiginlega það eina sem ég sé í þessu frv. um samstarf leikskóla og grunnskóla. Í 35. gr. er t.d. sagt: ,,Skólaskylda barns hefst við upphaf skólaárs á því almanaksári sem barnið verður sex ára. Foreldrar eða forráðamenn barns geta sótt um eða samþykkt að það hefji skólagöngu fyrr eða síðar en segir í lögum þessum um skólaskyldu sex ára barna. Skólastjóri getur veitt slíka heimild að fenginni umsögn um sérfræðiþjónustu.`` Það kom á síðari stigum inn þetta orð ,,að fenginni umsögn sérfræðiþjónustu``. Ég hefði viljað kveða skýrar á um að hér kæmi inn í ,,að fengnum ummælum leikskólastjóra.`` Það er að mínu mati mjög mikilvægt frá hagsmunum barnsins að skólastjóri þurfi að hafa samráð við leikskólastjóra ef barnið hefur gengið í leikskóla og ég fullyrði það að 90--95% barna í þessu þjóðfélagi ganga eða hafa hafið leikskólagöngu. Meginmarkmið frv. er flutningur alls rekstur grunnskólans frá ríki til sveitarfélaga og það er náttúrlega flestallt komið til sveitarfélaga varðandi rekstur grunnskóla, allir þættir nema laun kennara. Ég er sammála því viðhorfi sem kemur fram frá þeim aðilum sem talað hafa fyrir því að grunnskólinn verði alfarið í höndum sveitarfélagsins. Það er augljóst að hagræði er að því að rekstur grunnskóla verði fullkomlega í höndum eins aðila. Til að gera skóla að skilvirkum, sjálfstæðum stofnunum sem bjóða nemendum upp á námsefni og kennslu við hæfi færum við ábyrgð og vald til að taka ákvarðanir eins nálægt vettvangi og frekast er unnt. Þetta finnst mér vera stórt, göfugt og mikið markmið að skólum og fólkinu sem um þessi mál á að fjalla sé gefið tækifæri til þess, að þessi mál séu færð eins nálægt og hægt er. Í því frv. sem hér er til umræðu er leitast við að færa vald nærri vettvangi og auka valdreifingu og það er mjög gott markmið. Slík valddreifing ætti í raun og veru að einfalda stjórnun. Í frv. er leitast við að innleiða nýja stjórnunarhætti með t.d. gæðastjórnun og það kemur fram hérna í 49. gr. frv. Þar stendur: ,,Sérhver grunnskóli innleiði aðferðir til að meta skólastarfið, þar á meðal kennslu- og stjórnunarhætti, samskipti innan skólans og tengsl við aðila utan skólans.`` Þetta er að mínu mati mjög stórt og gott skref. Það er m.a. gert með því að auka mat á skólastarfi og opinbert eftirlit. Það eru margir sammála því að opna þarf grunnskólann enn frekar fyrir samfélaginu. Það þarf að eyða tortryggni á milli heimila og skóla. Það er allt of algengt að foreldrar láti í ljós það álit sitt að þeir viti naumast hvað barnið sé að gera í skólanum. Það er ekki hægt að kenna neinum um af hverju svona viðhorf ríkja í samfélaginu til skólans. Það eru kannski leifar af þeirri hugsun sem ríkti einu sinni í viðhorfi til skóla. Foreldrum fannst þeir ekki hafa leyfi til að skipta sér af því hvað þar færi fram. Kennarar voru settir á stall, það voru nefnilega þeir sem höfðu þekkinguna. Með opnari umræðu í þjóðfélaginu um skólamál og meiri kröfur til skólans hafa foreldrar verið að átta sig á því að þeir gætu haft áhrif á skólastarfið. Í því frv. sem hér um ræðir er aukin áhersla á mat á skólastarfi og eftirlit með framkvæmdum skólahalds og það kemur m.a. fram í 9. gr. um eftirlitsskyldu menntmrn., ábyrgð, söfnun og dreifingu upplýsinga um skólahald. Það kemur fram í 10. gr. um upplýsingaskyldu sveitarfélaga gagnvart menntmrn. Það kemur fram í 12. gr. Skólanefnd fylgist með framkvæmd náms og kennslu í umboði sveitarstjórna. Það kemur fram í 15. gr., 16. gr., 31., 42., 46., 48., 49. og 51. Í 12. gr. kemur fram aukið vægi skólanefnda við stjórnun skólans. Það er vissulega í rökréttu samhengi við þá ákvörðun að færa rekstur grunnskólans alfarið yfir til sveitarfélaga. Skólanefnd er falið að fara með þau mál er varða grunnskóla sem sveitarstjórn felur henni. Því leggst sú ábyrgð á hendur sveitarfélaga eða þeirra stjórnmálaflokka sem velja fulltrúa sína í skólanefndir að vanda vel til verka með val sinna fulltrúa og ég get alveg tekið undir að það getur orkað tvímælis þó að tilgangurinn sé mjög góður og þetta sé markmið sem ég get mjög fallist á, þá skil ég voðalega vel t.d. áhyggjur þeirra manna sem velta fyrir sér auknu vægi þessara skólanefnda. Mér finnst það mjög mikið atriði af því að þetta eru pólitískar nefndir sem eru fulltrúar flokka, þá sé það alveg ljóst að það er sett mjög mikil ábyrgð á fulltrúa stjórnmálaflokka, að stjórnmálaflokkar velji og vandi vel val sitt á þeim fulltrúum sem þeir vilja setja inn í þessar skólanefndir og þeir geri sér grein fyrir þessu aukna vægi. Fulltrúar kennara, skólastjóra og foreldra eiga rétt til setu á skólanefndarfundum með málfrelsi og tillögurétt. Ég get alveg tekið undir það sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir sagði. Ég hefði viljað sjá kannski gengið aðeins lengra í þá átt að þessir aðilar fengju atkvæðisrétt í þessum skólanefndum. Í skólanefndum gefst t.d. foreldrum aukinn möguleiki á því að fylgjast með innra starfi skólans og koma skoðunum sínum formlega á framfæri við stjórnendur skóla. Í 16. gr. er einnig kveðið á um að við hvern grunnskóla skuli starfa foreldraráð. Foreldrum gefst með því tækifæri til að hafa áhrif á allar áætlanir skólans. Þessi þróun skólamála er að mínu mati mjög jákvæð og verði vel haldið utan um þetta atriði getur það verið stórkostlegt tækifæri fyrir foreldra og grunnskólann til að hefja opinskáa umræðu um skólamál og koma í veg fyrir það að tortryggni skapist á milli þessara aðila, þ.e. heimila og skóla. Í 3. gr. er kveðið á um einsetinn skóla og það er vissulega gott markmið, markmið sem er nauðsynlegt fyrir íslenskt þjóðfélag að verði framfylgt. Í gildandi lögum er kveðið á um að allir skólar skuli vera einsetnir. Því miður hefur frá gildistöku þeirra laga lítið orðið um einsetningu skóla nema kannski á nokkrum stöðum í dreifbýlinu. Krafan í þjóðfélaginu verður alltaf háværari og háværari um að ríki og sveitarfélög framfylgi þessum markmiðum. Íslenskt þjóðfélag hefur breyst það mikið undanfarin ár eða áratugi að miklu máli er farið að skipta foreldra og börn að þessum markmiðum sé náð, þ.e. einsetinn skóli og samfelldur skóladagur. Og það er mjög athygli vert að þegar menn ræða um einsetinn skóla, samfelldan skóladag og heilsdagsskóla, þá vill svolítið brenna við að menn rugli saman þessum hugtökum. Menn halda að einsetinn skóli þýði samfelldur skóladagur. Menn halda að heilsdags skóli sé sama og einsetinn skóli en þetta þarf ekkert alltaf að fara saman. Það er mjög mikilvægt að menn sem tala um þessi mál hafi þekkingu á því og viti um hvað verið er að tala þegar við erum að tala um samfelldan skóladag í einsetnum skóla. Hér á árum áður þegar lítill hluti kvenna var úti á vinnumarkaðnum skipti þetta litlu máli þar sem börn voru hluta af deginum í skóla en gátu síðan gengið að því með öryggi og vissu að annað foreldri sitt væri heima. Þegar á milli 80--90% kvenna eru farnar að taka þátt í atvinnulífinu lítur dæmið allt öðruvísi út. Það er nauðsynlegt bæði fyrir börnin og foreldra að börn á grunnskólaaldri eigi öruggan samastað á daginn. Þetta markmið verður að nást og það á allra næstu árum. Það er tekið fram í frv. að þessu markmiði um einsetinn skóla eigi að vera búið að ná árið 2001. Ég vona svo sannarlega að það gerist og það yrði þá mikil framför í þessu þjóðfélagi. Ég vona að með tilfærslu grunnskólans til sveitarfélaga muni það gerast að sveitarfélög leggi allan sinn metnað í að framfylgja þessu göfuga markmiði um einsetninguna. Mörg sveitarfélög hafa á síðari árum sýnt metnað í þá átt að hefja byggingu skólahúsnæðis svo einsetja megi skólana. Það var mjög athyglivert sl. vor þegar voru sveitarstjórnarkosningar hve mikla áherslu frambjóðendur allra flokka lögðu á að framfylgja því markmiði að einsetja skóla, t.d. með loforðum um byggingu skólahúsnæðis og samfelldum skóladegi. Það er hins vegar umhugsunarvert af hverju skólamál hafa verið svo lítið forgangsmál í þjóðfélaginu almennt hjá stjórnmálamönnum með einstaka undantekningu þó. Umræða um skólamál í víðasta skilningi þess orðs hefur rokið upp rétt fyrir kosningar þegar á að fara að kjósa til Alþingis eða til sveitarstjórna. Síðan hefur oftar en ekki orðið minna um efndir í umbótaátt í þessum málaflokkum. Mesta auðlindin á Íslandi er fólgin í fólkinu sjálfu. Það hlýtur að vera hluti mannréttinda að einstaklingur geti þroskast og notið menntunar á eigin forsendum og auðvitað þarf skólakerfið og þeir sem stjórna forgangsröðun verkefna að taka mið af því. Góður skóli með hæfu starfsfólki og breytt hlutverk skólans kallar á breytta forgangsröðun á fjárveitingum í samfélaginu og það er alveg tími til þess kominn að menn fari virkilega að sýna það í verki að þeir láti sig þessi mál varða. Ég hef eins og örugglega flestir aðrir orðið vör við það að það hefur verið núna á sl. ári mjög mikil umræða um skólamál í þjóðfélaginu og það er alls staðar hægt að merkja aukna kröfu frá fólki að það verði virkilega farið að taka á þessum málum og menn meini það sem þeir segja þegar þeir eru að setja svona lög. Aðgangur að öllum skólastigum á að vera öllum þegnum opinn án tillits til búsetu, fötlunar eða efnahags. Þær nýjungar sem m.a. eru í frv. um kjarnagreinar og koma m.a. fram í skýrslu nefndar um mótun menntastefnu og skilgreiningum á þeim eru af hinu góða að mínu mati, það er leitast við að setja mælistiku á það að grunnskólanemendur öðlist ákveðna grundvallarþekkingu á þeim fögum og öðlist færni í þeim á ákveðnum aldursstigum. Það er mjög gott að setja ákveðna mælistiku á þá kunnáttu og færni sem nemendur eiga að hafa á valdi sínu á ákveðnum aldursstigum. Það ætti að vera til þess að auka kröfur bæði til kennara og nemenda. Það hefur komið fram í umræðum í þjóðfélaginu að menn óttuðust að ákvæði um þjónustu við nemendur með sérþarfir væru mjög óljósar í þessu frv. en það kemur m.a. fram 37. gr. Þar er kveðið skýrt á um það að þeir nemendur sem þurfa á aðstoð að halda vegna sértækra námsörðugleika eiga rétt á stuðningi í námi. Það er mjög mikilvægt atriði að meginstefnan skuli vera sú að kennsla fari fram í heimaskóla, t.d. fyrir fatlaða nemendur, og þar sé þeim boðið upp á úrræði við þeirra hæfi. En það er náttúrlega með þetta eins og allt annað, það er ekki nóg að setja svona göfug markmið á prent. Það verður að standa við þessi orð og það verður náttúrlega að segjast eins og er að þeim göfugu markmiðum, sem sett voru í grunnskólalögunum árið 1974 um að allir nemendur ættu þann rétt, hefur ekki verið framfylgt, að skapa skólum skilyrði til þess að uppfylla þessi ákvæði, t.d. varðandi sérkennslu. Það hefur töluvert mikið vantað á það. Skólar hafa mjög oft verið í þeirri aðstöðu að þeir hafa ekki getað sinnt þessari lögboðnu kennslu t.d. fyrir fatlaða nemendur. Það er alveg ljóst að með einsetningu grunnskóla og auknum kröfum þjóðfélagsins til grunnskólans verður að fara fram endurskoðun á kjörum kennara. Þá þarf breyttar skilgreiningar á starfi grunnskólakennarans og það er mín persónulga skoðun að kjör kennara séu blettur á þessu þjóðfélagi. Kennarar hafa hvað eftir annað reynt að fá fram kjarabætur en þeim hefur lítið orðið ágengt í þeim málum og maður spyr sig oft hvort menn átti sig á því hvað þeir í raun og veru eru að gera með þessu. Það er mín skoðun að mjög mikil orka kennara hafi farið í það undanfarinn áratug að berjast fyrir bættum launakjörum sínum og það hafi kannski oft og tíðum bitnað á umræðum um innra starf skólans. Og menn verða bara að horfa á það að launakjör kennara eru orðin þannig að þetta er í mörgum tilfellum bara orðið hlutastarf. Mér finnst það mjög mikið áhyggjuefni hversu fáir karlkyns kennarar eru og launakjörin ýta ekki undir það að kennarar fari í það að kenna, t.d. karlkennarar sem eru kannski að vinna fyrir heimili. Kennslan verður ekkert annað en aukastarf hjá þeim. Það væri gaman að vita og ég er alveg viss um það að stór hluti af karlkyns kennurum er með aukavinnu, aukastarf sem þeir sinna meðfram kennslunni. Þetta hlýtur náttúrlega að bitna á gæðum kennslunnar, það gefur alveg auga leið. Við getum fjallað um þessi lög og önnur lög varðandi þessi málefni en ef menn ætla endalaust að stinga höfðinu í sandinn með að það þurfi ekki að leiðrétta kjör kennara þá held ég að okkur miði ekki nógu vel áfram með þessi göfugu markmið. Við verðum bara að horfast í augu við það, til að fá góðan skóla verðum við að hafa hæfa kennara og það á líka að gera auknar kröfur til kennara. En það verður líka að fylgja samræming í auknum kröfum og einhverjum leiðréttingum á þeim launakjörum sem þeir hafa. Vissulega veit ég það að umræða um þetta grunnskólafrv. er ekki umræða um kjaramál kennara. En óneitanlega tengjast kjaramál kennara inn í umræðu um grunnskólamál, það gefur auga leið að það er samhengi þarna á milli. Það er von mín að með flutningi grunnskóla til sveitarfélaga gefist kennurum tækifæri til að fá leiðréttingu á kjörum sínum. Það er vissulega tími til kominn að það gerist. Það væri óskandi að umræðan nú um málefni grunnskóla og framhaldsskóla yki skilning almennt í þjóðfélaginu á því hvað þetta eru mikilvæg mál og það sé mikilvægt að það sé vel staðið að þessum málum í þjóðfélaginu og sem víðtækust sátt náist um þau. Heilsdags skólastefna á öllum skólastigum ásamt skilningi stjórnvalda á þessum mikilvæga málaflokki er stór hlutur. Það er tími til kominn að menntamál séu sett í öndvegi í þjóðfélaginu.

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér í fyrsta lagi að taka undir það sem hv. þm. sagði síðast varðandi spurninguna um forgangsröðun í þjóðfélaginu. Vandinn hefur verið sá að menn hafa ekki verið tilbúnir til að taka neinn einstakan málaflokk út úr og raða honum framar en aðrir málaflokkar eru. Vandinn hefur verið sá að menn hafa litið á t.d. menntamál eins og hverja aðra mér liggur við að segja félagslega þjónustu og ekki fengist til að horfa á menntamál sem hluta af hinum almennu framfaramálum í þjóðfélaginu og undirstöðu lífskjara í landinu eins og öðrum til lengri tíma. Og ef við skoðum t.d. það sem aðrar þjóðir eru að gera, segjum t.d. Austur-Asíuþjóðir sem nú eru að sýna hagvöxt upp á 5--10% á ári, hvað er að gerast þar? Veruleikinn þar er þannig að þar eru menntamál alls staðar í forgangsröð með virkri samvinnu skóla og atvinnulífs. Þess vegna er það alveg rétt sem hv. þm. segir að hér er um að ræða algert forgangsatriði og ef þessi umræða gæti orðið til þess að menn næðu samstöðu um að raða skólanum í alvöru framar, og segðu það fullum fetum núna í aðdraganda kosninganna, væri stórkostlegur sigur unninn fyrir uppeldisstarf í landinu. Ég kvaddi mér hljóðs í andsvari, hæstv. forseti vegna þess að ég tel að ákvæði 37. gr. eins og þau eru um sérkennsluna séu ekki nægilega skýr og ég bendi á lokamálsgrein greinargerðarinnar þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Kveðið er á um að menntmrh. setji reglugerð með nánari ákvæðum um framkvæmd þessarar greinar, svo sem um rétt nemenda til sérstaks stuðnings og í kennslu og þjónustu við þessa nemendur.`` Mér finnst í raun og veru að það gagni ekki að ákvæði af þessu tagi séu hugsanleg reglugerðarákvæði. Ég tel að það þurfi að stafa þau mjög skýrt og skilmerkilega í lögunum sjálfum.

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í frv. því sem hér er til umræðu um grunnskóla er meginmarkmið þess flutningur alls reksturs grunnskólans frá ríki til sveitarfélaga. Það er ljóst að um það mál eru nokkuð skiptar skoðanir og því er það mjög mikilvægt ef samstaða á að nást um þetta frv. hér á hv. Alþingi að ýmsir grundvallarþættir liggi ljósar fyrir en fram kemur í þessu frv. Ég tel að það sé mjög brýnt að það sé mörkuð heildstæð stefna í málefnum grunn- og framhaldsskóla og markmiðin séu skýr. Það skiptir vissulega máli að skipulag kennslunnar og innra starf skólans sé með þeim hætti að sjálfstæði skólanna sé sem mest og að fagleg sjónarmið ríki á öllum sviðum og ekki síst að allir geti notið jafnréttis til náms óháð búsetu og aðstöðu og að sérfræðiþjónusta við skóla sé tryggð fyrir þá sem við námsörðugleika eða fötlun búa. Veigamikill þáttur í starfi skólans eru einnig tengsl og samráð milli heimila og skóla og að áhrif foreldra á allt skólastarfið séu markviss og aukin eins og kostur er sem ég fagna að stefnt er að með þessu frv. Nú þegar fyrir dyrum stendur að flytja grunnskólann alfarið yfir til sveitarfélaga er brýnt að þannig sé staðið að málum að ekki sé dregið úr gæðum skólastarfsins og að tryggt sé að hvergi sé hætta á að slakað verði á markmiðunum um jafnrétti allra til náms og að fjárhagslegar undirstöður séu tryggðar varðandi markmið sem þessi löggjöf á að fela í sér. En ástæða er til að hafa áhyggjur varðandi alla þessa þætti. Ljóst er að þar sem ekki hefur náðst stærri áfangi í stækkun sveitarfélaganna þá muni þau vera mjög misjafnlega í stakk búin til að taka alfarið yfir rekstur grunnskólans og því nokkur hætta á að gæði kennslunnar og markmiðin um jafnrétti til náms séu í hættu ef löggjöfin er ekki afdráttarlaus í því efni og fjárhagslegur grundvöllur traustur. Í frv. er sett það markmið allir grunnskólar skuli vera einsetnir og það markmið náist árið 2001 og í samræmi við þá stefnu er kennslustundafjöldi nemenda aukinn. Lauslegir útreikningar sem gerðir voru á sl. ári af Sambandi ísl. sveitarfélaga sýndu að til að ná markmiðum um einsetinn skóla yrði kennslustofum að fjölga um 500--600 á landinu öllu, mest þó í Reykjavík og Reykjanesi eða í kringum 400 og er það í samræmi við framkvæmdaáætlun menntmrn. frá 1991 þar sem samsvarandi tölur koma fram. Heildarkostnaður við þessa fjölgun á kennslustofum var þá áætlaður tæplega 5 milljarðar kr. og til að ná markmiðunum um samfelldan skóladag þyrfti að lengja skólatíma barna 6--12 ára um 55 kennslustundir á viku. Kostnaður við hverja viðbótarkennslustund í hverjum árgangi var áætlaður um 12 millj. kr. Samkvæmt þessum útreikningum, sem ég hygg að séu samhljóða bæði hjá Sambandi sveitarfélaga og hjá menntmrn., er áætlað að viðbótarkennsla vegna samfellds skóladags sé um 600 og þarna er um tæpa 6 milljarða að ræða vegna þessa og vegna húsnæðisins. Nú vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: Hversu víðtæk á kostnaðarþátttaka ríkisins að vera til þess að ná markmiðum sem sett eru í þessu frv.? Í því sambandi vil ég minna á að í tillögum nefndar um mótun menntastefnu frá janúar 1993 kemur eftirfarandi fram varðandi fjármálin, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Meta verður verkefnið í heild sem sveitarfélög tækju við með tilliti til þeirra krafna sem þeim eru lagðar á herðar og fælust í lagasetningu ríkisins um skólastigið.`` Þetta er undir kaflanum um fjármál. Þetta hef ég ævinlega skilið þannig að sú löggjöf sem væri í gildi þegar tilflutningurinn ætti sér stað frá ríki yfir til sveitarfélaga, að kostnaðarhlutdeild ríkisins yrði miðuð við það að ákvæðin kæmust að fullu til framkvæmda. Og jafnvel þó að þetta yrði gert í áföngum með einsetinn skóla, þá mundi kostnaðarþátttaka ríkisins taka mið af því og koma þannig í áföngum. Ég hygg að hér sé um mjög mikilvæga spurningu að ræða sem ég óska eftir að hæstv. ráðherra svari vegna þess að þá má skilja það svo að ekki sé samræmi í þessu áliti nefndar um mótun menntastefnu. Í skýrslu menntmrn. um tilfærslu grunnskóla til sveitarfélaga um mat á kostnaði frá því í september 1994 kemur fram varðandi tekjustofna: ,,Starfshópurinn er sammála um að við yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaga skuli tekjustofnaflutningur miðast við gildandi grunnskólalög.`` Hvað er átt við hér með ,,gildandi grunnskólalög``? Eru það grunnskólalög sem gilda í dag eða er það þetta frv. sem við erum að fjalla um? Mér þykir mjög mikilvægt að það liggi fyrir að enginn misskilningur sé í þessu efni vegna þess að í umsögn t.d. Sambands ísl. sveitarfélaga finnst mér mjög skýrt að þeir ætla að miðað sé við það frv. sem við erum að fjalla um og að ríkið taki þá þátt í kostnaði við einsetningu skólans eins og ég hef alltaf staðið í meiningu um að gert yrði. Í áliti Sambands ísl. sveitarfélaga kemur fram, með leyfi forseta, í athugasemdum við einstakar greinar að frv. feli í sér að grunnskólinn skuli vera einsetinn. Í ákvæðum til bráðabirgða er gert ráð fyrir að því markmiði verði náð árið 2000. Bráðabirgðaákvæði þarf að orða skýrar og gera ítarlega kostnaðaráætlun um hvernig að því verði unnið jafnframt því sem sveitarfélögunum verði tryggðar tekjur til að standa undir þeim kostnaði sem því er samfara. Það er því alveg ljóst að þetta er skilningur Sambands ísl. sveitarfélaga þannig að það er mjög mikilvægt hvort við erum hér að ræða um yfirtöku yfir til sveitarfélaganna sem er upp á 5--6 milljarða eða hvort við erum að ræða hér yfirtöku upp á 12 milljarða ef einsetinn skóli er hérna inni þannig að ég bið um skýr svör, hæstv. ráðherra, við þessu. Reyndar væri ágætt að fá líka fram afstöðu formanns nefndarinnar til þessa máls sem hér er í salnum, hv. þm. Sigríðar Önnu Þórðardóttur, vegna þess að hún skrifar undir þetta álit um fjármálin sem ekki verður skilið á annan hátt en þann að það eigi að miða við kostnaðinn eins og hann liggur fyrir þegar þetta frv. hefur orðið að lögum. Það er ekki að sjá t.d. í áliti fjmrn. að þeir geri ráð fyrir þessari hugsun eins og ég hef hér lýst því að af áliti fjmrn. sem fylgir frv. sýnist svo ekki vera, en þeir áætla kostnaðinn í heild 680--910 millj. en leggja að vísu áherslu á að kostnaðaráhrif frv. geti orðið mun meiri en þessar tölur segja til um. Að auki er alls óljóst eins og reyndar hefur komið fram hér í þessari umræðu hvaða kostnað sveitarfélögin munu hafa vegna áunninna lífeyrisréttinda við yfirtökum á launagreiðslum til kennara og skólastjóra og í heild hvað yfirtaka á öllum launagreiðslum til kennara og skólastjóra kostar. Í því sambandi má spyrja hvort mið sé tekið af auknum kennslustundafjölda og hvort miða eigi við yfirborganir og hlunnindi sem víða tíðkast nú til grunnskólakennara en í áætlunum um kostnað sveitarfélaga vegna ýmissa þátta eins og húsnæðishlunninda, flutningastyrkja, staðaruppbótar og fleira var áætlað að sá kostnaður væri milli 200 og 300 millj. á árinu 1992. En það verður að segja eins og er að mjög erfitt er að fjalla um ákvæði þessa frv. nema samhliða liggi fyrir frv. um hvernig breyta eigi tekjustofnum sveitarfélaga og hvernig Jöfnunarsjóður sveitarfélaga kemur inn í fjármögnunina. Ég spyr hæstv. menntmrh. að því: Hvað liggur fyrir um þetta efni? Er samstaða um það milli ríkis og sveitarfélaga hvað stór hlutur fer til jöfnunar inn í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga? Áætlað var á sínum tíma að það væri ekki minna en 20% af fjárhæðinni sem þyrfti að renna til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga við flutning þessa verkefnis yfir til sveitarfélaganna og ef hugmyndin er að þetta komi úr staðgreiðslunni, þ.e. að hækka útsvarið geri ég þá ráð fyrir til að mæta útgjöldum sveitarfélaga, er þá tryggt að samsvarandi lækkun verði á tekjuskatti á móti? Ég spyr enn fremur: Hvenær verður lagt fram frv. um þetta efni og hvenær verður útfærslan um viðmiðanir og rétt til framlaga úr Jöfnunarsjóði klár þannig að hv. Alþingi fái þennan mikilvæga þátt málsins til meðferðar? Það er mjög erfitt fyrir okkur að vera að fjalla bara um aðra hliðina á þessu máli sem eru réttindi sem við erum að gefa fólki og breyta grunnskólalögum og tryggja betri skóla með þessum ákvæðum ef við höfum ekki hina hliðina sem er undirstaðan undir þetta allt sem er fjármögnunin. Þess vegna er mjög erfitt, hæstv. menntmrh., að Alþingi fjalli bara um aðra hlið þessa máls. Ég spyr hvort það sé satt sem ég hef heyrt að það standi til að hér verði aðeins lagt fyrir Alþingi fjármögnun til bráðabirgða til næsta árs en að öðru leyti verði málið skilið eftir raunverulega varðandi frambúðarfjármögnun. Ef svo er, þá tel ég að málið sé skilið eftir í algjöru uppnámi. Ég bið því hæstv. ráðherra að tjá sig ítarlegar um fjármögnun á frv. við þessa umræðu málsins. Það er alveg ljóst að einn af mikilvægustu þáttum frv. er að yfirfærslan gerist líka í góðu samkomulagi við kennarastéttina, en kjör þeirrar stéttar eru orðin verulegt áhyggjuefni, ekki síst þegar við setjum okkur háleit markmið um gæði og kröfur til skólastarfsins og kennarastéttarinnar. Ég vil draga fram annan þátt þessa máls nú þegar stefnt er að því að skólinn verði einsetinn. Sums staðar hefur þessum mikilvæga áfanga verið náð að skólinn er einsetinn, en maður spyr sig: Hefur það tekist sem skyldi? Hvert er mat hæstv. menntmrh. á þeim árangri sem náðst hefur? Hefur skipulagið verið með þeim hætti að einsetinn skóli, þar sem því markmiði hefur verið náð, hafi skilað tilætluðum árangri? Þó við höfum húsnæði fyrir hendi til að tryggja einsetinn skóla, þá er það ekki nóg. Við erum ekki komin með einsetinn skóla þó við höfum nægjanlegt húsnæði. Það þarf líka að fylgja að innihald skólastarfsins samræmist þeim markmiðum sem við viljum ná. Þar þarf vinnutími kennara og skipulag á þeirra starfi að fara saman við einsetinn skóla og þar skilst mér að misbrestur hafi orðið á. Því spyr ég hæstv. menntmrh. um þennan þátt málsins. Og hvernig metur hann árangurinn hingað til þar sem það hefur náðst fram að skólar eru einsetnir? Ef markvisst og skipulega á að fara að vinna að því að hafa skóla einsetna þá er mikilvægt að skipulag við einsetninguna og vinnutími kennara og þá kjarasamninga við þá taki mið af þeirra tillögum. Annars sýnist mér hún ekki ná þeim árangri sem að er stefnt. Þetta verður allt saman að mínu mati að haldast í hendur. Ég vil líka víkja að öðrum þætti í þessu frv. en þar er gert ráð fyrir að sveitarfélögin kosti námsgögn í skyldunámi og að Námsgagnastofnun skuli framvegis ekki úthluta námsgagnakvóta til skólanna heldur selja sveitarfélögunum námsgögnin. Og í áliti fjmrn. sem er fskj. með frv. kemur fram að ekki sé gert ráð fyrir að breyting verði á því fjármagni sem fer til námsgagnakaupa í heild sinni. Nú er það almennt álit bæði kennara og foreldra að mjög brýnt sé að bæta öll námsgögn og ætla má að ýmis ákvæði þessa frv. um samræmd próf og fleira geri það enn brýnna. Ég tel ástæðu til að hafa áhyggjur af því hvert stefnir í námsgagnagerðinni, bæði vegna þess að frv. gerir ráð fyrir að ekki verði breyting á því fjármagni sem fer í námsgagnagerð í heild sinni en það hefur sætt töluverðum niðurskurði og einnig hvort við þessa breytingu gæti fjölbreytileiki námsgagna orðið mismunandi frá einu sveitarfélagi til annars þegar sveitarfélögin eiga sjálf að sjá um að kosta námsgögn til skyldunáms. Það hlýtur að vera afar brýnt og nánast lykilatriði að nemendur í skyldunámi sitji við sama borð hvað þennan mikilvæga þátt varðar og að til þess sé tekið tillit við flutning grunnskólans yfir til sveitarfélaga og þá tekjustofna samfara því til sveitarfélaganna. Ég vil líka spyrja um einn þátt sem ég tel brýnt að fram komi og það snertir upplýsingaskyldu menntmrn. gagnvart nemendum og foreldrum þeirra. Um réttindi og skyldur nemenda og foreldra þeirra gagnvart skólanum og öfugt. Ég hef heyrt að það hafi verið mikil brotalöm á og ráðuneytið hafi ekki staðið sig sem skyldi varðandi upplýsingaskyldu sína, bæði til nemenda og foreldra. Það hlýtur líka að kalla á ýmsar spurningar að í frv. eru felld út ákvæði um hámarksfjölda nemenda í bekkjardeildum. Það er sjálfsagt gert í nafni þess að verið sé að auka sjálfsforræði sveitarfélaga og að ábyrgðin sé alfarið í þeirra höndum, en það gefur vissulega tilefni til að ætla að tilhneiging geti orðið kannski víða að fjölga í bekkjardeildum frá því sem lög nú kveða á um. Slík þróun er mjög varhugaverð og gefur tilefni til þess að hafa áhyggjur af því hvernig þau mál munu þróast og þá hvort gæði kennslunnar verði mismunandi eftir skólum og sveitarfélögum. Um þetta atriði spyr ég sérstaklega og álit ráðherrans á því. Ég tel að hér sé um svo mikilvægt atriði að ræða sem raunar getur oft ráðið úrslitum um námsárangur barna, og raunar um áhuga nemenda almennt á skólastarfinu. Þetta ákvæði þarf að fá mjög ítarlega umfjöllun hér á hv. Alþingi og ekki síst í þeirri nefnd sem fær málið til meðferðar. Í blönduðum bekkjum er raunar mjög brýnt að fækka í bekkjum fremur en fjölga sem bæði kemur í veg fyrir vaxandi agavandamál og þá að hægt sé að hafa meiri fjölbreytni í kennslunni. En ég óttast að við stefnum í þveröfuga átt ef ekki verður sett þak á þann fjölda nemenda sem má vera í hverri bekkjardeild eða byggt sé á einhvers konar hámarksstundafjölda kennara á hvern nemanda. Það má vel vera að við náum því markmiði að skólar verði einsetnir með því að fjölga bara í bekkjardeildum en það er langt frá því að við náum tilskildum markmiðum með einsetnum skóla með þeim vafasama hætti. Því er afar brýnt að festa ríki varðandi þetta mikilvæga ákvæði skólamálanna. Ef við meinum eitthvað með jafnrétti til náms og að hagur barnanna verði í fyrirrúmi og tryggður hvar sem þau búa, þá er hér um mjög mikilvægan þátt málsins að ræða sem liggja verður ljós fyrir. Ég vil því næst víkja að öðrum mikilvægum þætti sem einmitt lýtur að jafnrétti til náms og hér hefur verið ræddur og ekki síst gagnrýndur af hv. 9. þm. Reykv., Svavari Gestssyni, og ég get tekið mjög undir það, en ég tel mjög varhugaverðan þann boðskap sem liggur fyrir í þessu frv. varðandi sérkennsluúrræði, t.d. fyrir fatlaða og þá sem eiga við námsörðugleika að etja. Ég tel að einn mikilvægasti þátturinn sem snýr að fötluðum sé jafnrétti þeirra til náms á við aðra og að við höfum skóla fyrir alla eins og talað er um en ekki bara skóla fyrir suma eins og oft er sagt. Og til þess að svo megi verða verðum við að hafa trygg örugg og markviss sérkennsluúrræði og að skipulag hins almenna skóla og fjármögnun hans verði að taka mið af þörfum þessara barna. Ég tek undir það með hv. þm. Svavari Gestssyni að það er bara allt of losaralega um hnútana búið í þessu frv. sem við fjöllum um. Og jafnvel þó að á þessu máli sé tekið í 37. gr. þá er alveg ljóst að þunginn af þessu er settur yfir í reglugerð, yfir á menntmrh. Menntmrh. á að setja ákvæði til að tryggja þessi úrræði og ég tel óviðunandi að Alþingi afgreiði málið frá sér með þeim hætti. Ég held að það sé alveg óhætt að segja að mikið vanti upp á að við höfum núna tilskilin úrræði í sérkennslunni og sérkennslukvótinn sem skólarnir hafa fengið verður oft margfalt undir því sem skólarnir áætla. Ég vil líka minna á að í núgildandi lögum um grunnskóla er í raun stefnumarkandi ákvæði, hæstv. ráðherra, um að hverfa frá sérskólum fyrir fatlaða og efla og styrkja sérkennsluúrræði í almennum skólum þannig að við höfum almenna grunnskóla fyrir alla en ekki bara fyrir suma. En í núgildandi lögum, ákvæði til bráðabirgða, segir, með leyfi forseta: ,,Til viðbótar því sem kveðið er á um í 78. og 79. gr. skulu þeir grunnskólar sem ríkið rekur fyrir fötluð börn, þ.e. sérskólar, vera reknir á vegum þess þar til grunnskólar geta veitt fötluðum nemendum sambærilega eða betri þjónustu.`` Núgildandi lög setja sem sagt fram skýra stefnumörkun um að hverfa frá sérskólum og koma á samskipan allra nemenda enda í samræmi við ákvæði og markmið laga um málefni fatlaðra sem kveða á um að tryggja jafnrétti fatlaðra á við aðra í þjóðfélaginu og meginreglan skuli vera þjónusta og kennsla fyrir fatlaða með sama hætti og fyrir aðra nemendur. En í þessu frv. er undirstrikað að mínu mati að sérskólar séu hluti grunnskólakerfisins sem mér finnst vera fráhvarf frá þeirri stefnu sem mörkuð hefur verið og ákvæðin í frv. raunar fremur hvetjandi til að koma á og viðhalda sérskólum fyrir fatlaða. Þetta tel ég alveg afleita stefnu og tel að í öllum meginatriðum hafi blöndun fatlaðra og ófatlaðra nemenda í almennum skólum tekist vel ef undan er skilið að öflugri sérkennsluúrræði hefðu þurft að vera fyrir hendi. Samskipan fatlaðra og ófatlaðra nemenda er eðlileg og réttmæt ekki síst þar sem slík skipan mála eru þroskandi bæði fyrir fatlaða og ófatlaða nemendur og vinnur gegn vanþekkingu á fötlun sem er mjög mikilvægt. Máli mínu til stuðnings vil ég benda á 38. gr. frv. Þar er raunar ýtt undir sérskólana þar sem rætt er um að hugsanlega eitt sveitarfélag eða fleiri standi að rekstri sérskóla og deili rekstrarkostnaði eftir nánari reglum. Það eru fleiri en ég sem hafa þá skoðun að verið sé að hverfa frá samskipan og hvetja fremur til sérskólaúrræða. Ég veit t.d. að hagsmunasamtök fatlaðra hafa áhyggjur af því hvernig þetta er sett fram í frv. Ég tel að í núgildandi lögum um grunnskóla og reglugerð um sérkennslu sé réttur barna til sérkennslu mun betur tryggður en í þessum lögum, m.a. er kveðið á um rétt barna til sérstaks fjármagns sem notað er þeim til góða með sérkennslu sem mér sýnist að fellt sé niður. Kveðið er nú á um í frv. að réttur fatlaðra eða þeirra sem búa við námsörðugleika skuli fara fram í heimaskólum nemenda eins og frekast er kostur. --- Og það er nú það, hvað það þýðir. Ég óttast að með þessu frv. verði sérkennsla í grunnskólum ekki styrkt heldur sé veruleg hætta á að gengið verði í aðra átt. Það er talað um að 20% barna í grunnskólum þurfi á sérkennslu af ýmsum toga að halda og í Reykjavík einni er talað um að 2.400 nemendur þurfi á sérkennslu að halda. Ég tel að það megi alveg skoða það að rétt sé að setja í frv. ákveðinn fjárhagslegan ramma um umfang sérkennslu og að skyldur sveitarfélaganna í því efni séu skýrar og klárar og ótvíræðar og ekki sé hægt að ganga fram hjá þeim eða vísa þessu með einum eða öðrum hætti á reglugerð hjá ráðherra. Alþingi verður að vita hvað er verið að samþykkja í svona brýnum málum sem eru sérkennsluúrræði fyrir fötluð börn. Ég legg því enn og aftur, virðulegi forseti, þunga áherslu á að þetta atriði frv. fái rækilega umfjöllun í nefnd og treysti því að frá þessum málum verði ekki gengið á Alþingi nema að tryggt sé að við séum að auka og efla sérkennsluúrræði í grunnskólum en ekki að hverfa til fortíðar í því efni. Það væri bakslag í baráttu fatlaðra ef svo væri. Ég vil aðeins nefna það ákvæði frv. þar sem lagt er til að aukin áhersla verði lögð á samræmt námsmat í grunnskólum og kveðið á um samræmd próf í kjarnagreinum sem lögð skulu fyrir samtímis og að við lok grunnskóla skuli leggja fyrir samræmd lokapróf í a.m.k. fjórum námsgreinum. Rökin fyrir þessu eru að fá með samræmdum mælingum upplýsingar um stöðu einstakra nemenda í námi og framfarir á námsferlinum auk þess sem samræmdar mælingar veiti skólafólki og fræðsluyfirvöldum mikilvægar upplýsingar um árangur skólastarfsins. Þessi samræmdu próf eiga að gefa kennurum og skólastjórum vísbendingu um að hve miklu leyti nemendur hafa náð grundvallarfærni sem frekara nám byggir á og vera þannig leiðbeinandi um áherslur í kennslunni. Allt þetta á síðan að vera til að bregðast við og veita þeim nemendum sem ekki hafa náð lágmarksþekkingu og færni sérstakan stuðning. Ég skal ekkert draga úr að ákveðnir kostir geta fylgt þessu fyrirkomulagi, ekki síst könnunarprófunum, en líka veigamiklir gallar. Spurningin er hvort hér sé ekki um of einhæfan mælikvarða að ræða á getu nemenda. Það verður ekkert fram hjá því litið að með þessu er í raun verið að flokka og stimpla nemendur og ljóst einnig að slík samræmd próf segja ekki alla söguna ef þau eiga að veita leiðsögn um árangur og getu nemandans því lítið segja þau um sjálfstæði eða frumkvæði eða ábyrgð nemandans sjálfs sem skilar sér kannski ekki í samræmdum prófum. Það má líka minna á að samræmdu prófin eru dýr og hafa tekið mikið af tíma og fjármagni Rannsóknarstofnunar uppeldismála. Það er einnig ljóst að markmiðið með könnunarprófunum er að veita hlutlægar upplýsingar um námsframvindu þannig að hægt sé að grípa inn í námsferilinn með markvissum aðgerðum. Hjá þeim sem ekki ná tilskildum árangri verða sérkennsluúrræðin líka að vera til staðar sem og öflug sérfræðiþjónusta. En um bæði þessi mál finnst mér ríkja mikil óvissa samkvæmt frv. og þau vera í mikilli óvissu því ef hægt á að vera að grípa til sértækra úrræða og grípa inn í námsframvindu í kjölfar könnunarprófa eða samræmdra prófa þá verða þau úrræði náttúrlega að vera fyrir hendi og að hægt sé að grípa til þeirra. Virðulegi forseti. Ég vil aðeins, áður en ég lýk máli mínu víkja aftur að fjármögnun frv. vegna þess að það er einn mikilvægur þáttur sem ég hefði gjarnan viljað fá svör við. Hann snertir stöðu fræðsluskrifstofanna, eins og hér hefur verið komið nokkuð inn á, og stöðu starfsfólks fræðsluskrifstofanna og hvers megi vænta í því efni. Í áliti frá menntmrn. í september 1994 er nokkuð fjallað um þennan þátt varðandi fræðsluskrifstofurnar. Þar er sagt að starfshópurinn telur eðlilegt að sveitarfélögin í umdæmi fræðsluskrifstofu komi sér saman um framtíðarfyrirkomulag og meðferð verkefna þeirra. Hópurinn bendir þó á að heppilegt geti verið að sveitarfélögin komi sér saman um að reka núverandi fræðsluskrifstofur með líkum hætti og nú er eða lítið breyttum fyrst um sinn eftir yfirtöku sveitarfélaganna á öllum grunnskólakostnaði. --- Liggur eitthvað frekar fyrir um þetta, spyr ég hæstv. ráðherra. Eins hef ég áhuga á að spyrja um viðhaldskostnað á skólamannvirkjum í grunnskóla. Mér hefur skilist að víða væru viðhaldsmál í nokkrum ólestri varðandi grunnskólabyggingar. Hvað er fyrirhugað varðandi yfirtökuna í því efni? Ég stoppaði við það að í áliti Sambands sveitarfélaga er aðeins farið inn á þennan þátt og nefnt, með leyfi forseta: ,,Með yfirtöku sveitarfélaga á sérskólum þarf að athuga vandlega og taka tillit til þeirra kostnaðaráhrifa sem slík yfirtaka hefur í för með sér. Í því sambandi má nefna rekstur, viðhald og ástand húseigna við yfirtöku og skipulag rekstrar sem er tímafrekt viðfangsefni.`` Ég spyr hæstv. ráðherra: Liggur fyrir einhver úttekt á viðhaldskostnaði á skólamannvirkjum? Hvað er þetta eða getur orðið mikill kostnaðarþáttur? Liggur einhver úttekt fyrir á þessu efni? Ég held að það sé mjög brýnt að þetta liggi fyrir þannig að síðar meir verði þetta ekki deiluefni milli ríkis og sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Ég get farið að ljúka máli mínu en vil segja í lokin að það er mjög mikilvægt þegar við erum að fjalla um grunnskólalögin og skipulag og kennslu grunnskólabarna og raunar grundvallaratriði að horfa á hvern þátt þessara mála, hvert ákvæði frv., út frá sjónarhóli barnsins eða nemandans. Þegar grunnurinn er lagður að skólagöngu barnanna skiptir öllu máli að vel sé til vandað og að öll kennsla og úrræði skólans miði að því að tryggja rétt og velferð barnsins og að byggja upp frumkvæði og námsgleði nemendanna og að skólinn taki mið af þörfum barnanna. Þar hefur verið mikil brotalöm, bæði varðandi aðbúnað og kjör kennara og réttindi barna og foreldra þeirra, ekki síst þegar við búum í þjóðfélagi sem gerir kröfur til þess að báðir foreldrar séu iðulega á vinnumarkaðinum. Mörg markmið og ákvæði þessa frv. vísa vissulega fram á veginn en þau eru því marki brennd að í ýmsum ákvæðum er vísað í reglugerðir sem ekki liggja fyrir og fjármögnun sem allt stendur og fellur með liggur ekki fyrir og er í raun á brauðfótum eins og ég hef rakið, a.m.k. ríkir um hana mjög mikil óvissa. Hér er í raun verið að gefa fyrirheit eins og um einsetinn skóla sem enginn veit hvernig á að standa að því að fjármögnunin er mjög óljós í því efni. Sama óvissan ríkir um hver niðurstaðan verður í réttindamálum og kjörum kennara sem mikið veltur á. Ég óttast þess vegna að þó mikil vinna hafi verið lögð í þetta mál sem við fjöllum um og hæstv. menntmrh. hafi þar góðan vilja þá er stakkurinn svo þröngt sniðinn, óvissan svo mikil um fjármögnun og hvernig fámennustu sveitarfélögin muni taka á þessu máli og hvert við erum að stefna í sérkennslumálum barna að málið er í raun vanbúið fyrir Alþingi að taka á. Ég hvet hæstv. menntrmh. um leið og ég ítreka þær fyrirspurnir sem ég hef lagt fyrir hann að leggja sem fyrst fyrir Alþingi hvernig standa eigi að þeim atriðum sem óvissa ríkir enn um eins og fjármögnun og réttindamál kennara. Að öðrum kosti tel ég nokkuð ljóst að engum sé greiði gerður með því að afgreiða málið svo hrátt sem það er frá hv. Alþingi.

Virðulegi forseti. Hverju þjóðfélagi er nauðsyn að mennta þegna sína vel enda er góð menntun í senn uppspretta framfara og breytinga og hornsteinn þjóðlegrar menningar. Mikilvægt er að treysta menntun og skólastarf þannig að saman fari áhersla á þekkingu og frumkvæði til nýsköpunar og virðing fyrir hefðbundinni menningu þjóðarinnar. Menntun og skólastarf í landinu þarf einnig að standast samanburð við það sem best þekkist á erlendri grund á tímum vaxandi alþjóðlegra samskipta. Farsælt skólastarf er flókið samspil margra þátta. Undirstaða þess er góð skólalöggjöf og öflug kennaramenntun. Við mótun menntastefnu ber að taka mið af reynslu af skólastarfi og niðurstöðum skólarannsókna um mikilvægi ýmissa þátta skólastarfs. Mikilvægt er að skólastarf sé í sífelldri endurskoðun og skólastefna hvers tíma sé grundvölluð á þekkingu og reynslu. Stór hluti opinberra útgjalda rennur til menntakerfisins enda fer þeim verkefnum sífellt fjölgandi sem því er ætlað að sinna og kröfur þjóðfélagsins um skilvirkni og árangur í skólakerfinu eru líka sífellt að aukast. Menntun er ekki lengur forréttindi fárra heldur er góð menntun fyrir alla undirstaða nútímasamfélags. Í vestrænum samfélögum er algengt að um fimmtungur þjóðar starfi við skólakerfið annaðhvort sem nemendur eða kennarar. Hér á Íslandi lætur nærri að þetta hlutfall sé um fjórðungur þjóðarinnar. Íslenskt þjóðfélag hefur breyst mjög ört á síðustu áratugum úr fábrotnu bændasamfélagi í flókið nútímasamfélag sem gerir sífellt meiri kröfur um fjölbreytta menntun og hæfni þegnanna. Skólar þurfa að koma til móts við þarfir ólíkra nemenda, bæði hvað áhuga og námsgetu varðar og á fjölbreyttari hátt en áður. Þessar breyttu forsendur hafa gjörbreytt þeim kröfum sem gerðar eru til skólastarfs. Á seinni árum hefur verið töluvert rætt um valddreifingu og ábyrgðarskyldu í opinberri þjónustu. Talið er að opinber þjónusta verði skilvirkari þegar þeir sem hennar njóta eru í nánum tengslum við þá sem ábyrgðina bera. Í menntamálum þýðir slík valddreifing að verkefni eru færð frá ráðuneyti til sveitarstjórna, skóla, rannsóknarstofnana og atvinnulífs. Nauðsynlegt er að stórefla mat á skólastarfi og opinbert eftirlit til að unnt sé að færa verkefni úr ráðuneytinu nær starfsvettvangi. Einungis þannig verður unnt að tryggja að lögboðinni fræðsluskyldu sé framfylgt og allir nemendur sitji við sama borð og fái kennslu við hæfi. Skólastefna þarf að fela í sér heildarsýn þannig að ákvarðanir um framkvæmdir og þróunarverkefni taki mið af yfirlýstum áherslum stjórnvalda í skólamálum. Tillögur nefndar um mótun menntastefnu byggja á reynslu af skólastarfi hér á landi og taka mið af þróun skólamála í nágrannalöndum. Í ýmsum atriðum eru lagðar til veigamiklar áherslubreytingar frá núverandi fyrirkomulagi. Í öðrum staðfestir nefndin þróun í skólamálaumræðu undanfarinna ára. Meginmarkmið skólastarfsins er að grunn- og framhaldsskólar búi öllum nemendum ákjósanleg skilyrði til náms og þroska, en samtímis er brýnt að bæta árangur skólastarfsins. Það ber að stefna að aukinni valddreifingu í skólakerfinu, bæði á grunn- og framhaldsskólastigi. Ákvörðunartaka verði færð sem næst vettvangi og ábyrgðarskylda sveitarfélaga og skóla aukin. Samtímis er lögð áhersla á námsskrá með skýrum markmiðum og samræmt mat á námsárangri nemenda á vissum stigum námsferilsins svo að fræðsluyfirvöld, skólafólk og almenningur fái stöðugt vitneskju um það hvort framkvæmd skólastarfsins sé í samræmi við gildandi skólastefnu. Loks er lögð áhersla á reglubundið eftirlit með skólastarfi, einkum sjálfsmat stofnana og gæðastjórnun og aukna upplýsingamiðlun til almennings um árangur skólastarfs. Meginbreytingar samkvæmt grunnskólafrv. eru að meginefni tvíþættar. Annars vegar er tilfærsla grunnskólans til sveitarfélaga og skipulagsbreytingar sem af henni leiða sem lúta þá m.a. að stjórnun, stoðþjónustu grunnskólans, starfsmannahaldi og mörgu fleira. Hins vegar eru umbætur í skólastarfi þar sem höfuðáhersla er lögð á að efla skólastarfið og ná betri árangri í námi og kennslu. Helstar þeirra eru að það er hert á einsetningu skólanna, skólatíminn er lengdur á þann veg að kennsludögum er fjölgað úr 144--155 í 172 og daglegur skólatími er lengdur. Samræmt námsmat er aukið, hver skóli skal gefa út skólanámsskrá og taka upp aðferðir til að meta sitt innra starf, skilgreindar verða kjarnagreinar í aðalnámsskrá grunnskólans og áhrif foreldra eru aukin með tilkomu foreldraráða við hvern skóla. Ég vík nú nánar að tilfærslu grunnskólans til sveitarfélaga. Sveitarfélög eru annar hluti hinnar tvískiptu opinberu stjórnsýslu. Tilvist þeirra tryggir valddreifingu í samfélaginu og eru þau því einn af hornsteinum lýðræðisins. Mikilvægt er að sveitarfélögin hafi völd og ábyrgð annars er hætta á að þau verði ekki annað en afgreiðslustofnanir fyrir ríkisvaldið. Sökum nálægðar hafa þau mun betri þekkingu á framkvæmdaþörfum og viðhorfum íbúa og eru því í betri aðstöðu til að annast þau verkefni sem mikilvægust þykja á hverjum stað. Samrekstur ríkis og sveitarfélaga er óæskilegur. Annars vegar verður ákvörðunartaka og allt sem viðkemur framkvæmd og stjórnun þunglamaleg og seinvirk. Hins vegar er líka hætt við að fjármálavald og fjármagnsnýting verði léleg þegar fjármálavald og framkvæmdarvald skiptist á tvær hendur. Krafan um aukið forræði sveitarfélaga lýtur að því að fela þeim fleiri verkefni og auka þannig valddreifingu í íslenskri stjórnsýslu. Með nýjum lögum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem tóku gildi í janúar 1990 urðu ýmsar breytingar á rekstrarþáttum hjá ríki og sveitarfélögum. Sveitarfélögunum voru falin aukin verkefni á sviði skólamála, þ.e. allur rekstrarkostnaður grunnskóla fyrir utan kennaralaun, bygging skólahúsnæðis og rekstur og uppbygging tónlistarskólanna. Við setningu þessara laga létu ýmsir í ljós það álit sitt að sveitarstjórnum væri illa treystandi fyrir þessum málum. Þeim væri annara um að verja fjármunum í aðrar framkvæmdir en til skólamála. Sumir töldu jafnvel að grunnskólinn ætti alfarið að vera á hendi ríkisvaldsins til þess að tryggja sem best jafnan rétt barna til náms hvar á landi sem þau búa. Sú reynsla sem þegar er fengin af nýju verkaskiptingunni á sviði skólamála er góð. Sveitarfélögin hafa fyllilega staðið við sitt og raunar gott betur og má benda á það að mörg sveitarfélög bæta kjör kennara með ódýru húsnæði eða húsaleigustyrkjum og veita þeim launauppbót með beinum launagreiðslum. Sveitarfélögin leggja því þegar meira af mörkum til grunnskólahalds en þeim er ætlað í lögum. Þessi staðreynd ásamt því að grunnskólinn er staðbundið verkefni hvetur til þess að taka af skarið og fela sveitarfélögunum þetta verkefni að fullu. Ég vil einnig geta þess að flutningur tónlistarskólans til sveitarfélaganna hefur tekist vel. Ég var á fundi á dögunum þar sem einn af tónlistarskólastjórum þessa lands greindi frá því að hann hefði verið á móti þessari breytingu á sínum tíma og barist gegn henni, en hann sagði: Guði sé lof að það var ekki hlustað á okkur því að ég er miklu ánægðari með þetta fyrirkomulag sem nú er. Full ábyrgð sveitarfélaga á grunnskólanum krefst þess að þeim verði sett markmið varðandi inntak skólastarfsins. Von er til þess að með aukinni ábyrgð sveitarfélaga á starfi skólanna aukist aðhald af hálfu foreldra þar eð tengsl foreldra og stjórnenda yrðu beinni Mikið vinnuálag í íslensku samfélagi gerir þann stutta skóladag sem nú viðgengst óviðunandi. Daglegur skólatími hér á landi er skemmri en í nágrannalöndunum hvort sem litið er til Norðurlandanna, Norður-Evrópulanda eða Bandaríkjanna. Árlegur skólatími er styttri og hver þekkir ekki óvissuna um stundaskrá barna sinna á hverju hausti og hvernig megi takast að samrýma hana vinnutíma foreldra og svo mætti lengi telja. Fjölmörg börn á grunnskólaaldri eru ein eða í umsjá eldri systkina mikinn hluta dagsins. Mikilvægt er að stutt sé við fjölskyldufólk í þessari erfiðu stöðu og því ber að leggja áherslu á að yngri börn njóti lengri kennslutíma daglega og að kostur gefist á lengri viðveru í skólum fyrir nemendur ásamt lengingu árlegs skólatíma. Á vegum sveitarfélaga eru í samvinnu við ýmsa aðila margs konar tilboð á sviði félags- og tómstundamála fyrir börn og unglinga. Þau mætti oft fella að skólastarfi grunnskólans og þar með nýta betur fjármagn, húsnæði og búnað sem til þessa er varið. Samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga ber þeim að veita íbúum sem eiga við félagslega erfiðleika að etja margháttaða þjónustu. Í mörgum sveitarfélögum eru félagsmálastofnanir þar sem starfar fagfólk, svo sem félagsráðgjafar og sálfræðingar. Verkefni eins og sálfræðiþjónusta skóla er á sama sviði og þjónusta félagsmálastofnana. Ef ábyrgð ofangreindra þátta heyrir undir sömu aðila skapast betri möguleikar til samhæfingar á þjónustu sveitarfélagsins. Raunar má ætla að ýmsar úrbætur á sviði skólamála, svo sem einsetning skóla, skólamáltíðir og lenging skóladags yngri barna nái fyrr fram að ganga í höndum sveitarfélaga en ríkis þar sem sumum þessum markmiðum er þegar náð í ýmsum skólum að frumkvæði sveitarstjórna. Enginn þekkir betur þörfina á slíkri þjónustu en það fólk sem sinnir málefnum hvers sveitarfélags og það er líka metnaðarfyllst að sama skapi um að veita sem besta hugsanlega þjónustu og kostur er á hverjum tíma. Við tilfærslu grunnskóla til sveitarfélaga verður að tryggja þeim tekjur til að standa undir kostnaði og jafna kostnað milli þeirra. Í því skyni þarf að endurskoða lög um tekjustofna þeirra. Árlegur kostnaður ríkisins við grunnskóla er yfir 5 milljarðar kr. Útgjöld ríkisins í dag geta þó ekki orðið nema til viðmiðunar. Meta verður verkefnið í heild með tilliti til þeirra krafna sem felast í nýrri lagasetningu um skólastigið. Ég vona að þetta svari spurningu hv. 12. þm. Reykv. en það hefur aldrei verið neinn efi í mínum huga um að það verður að meta verkefnið með tilliti til nýrrar lagasetningar.

Til nýrrar lagasetningar.

Já, til nýrrar lagasetningar, ég endurtek það. Einn viðkvæmasti þáttur tilfærslunnar eru atriði er varða kjararéttindi kennara sem ekki verða lengur ríkisstarfsmenn heldur starfsmenn sveitarfélaga og semja við þau um launakjör. Á vegum menntmrn. hafa starfað tveir starfshópar. Annar til að meta kostnað af tilfærslu grunnskólans til sveitarfélaga og hvernig sveitarfélögunum verði tryggðar auknar tekjur til reksturs þess hluta grunnskólans sem enn er á höndum ríkisins. Hinum starfshópnum var falið að gera tillögur um hvernig fara skuli með áunnin starfstengd réttindi kennara hjá ríkinu, þar á meðal lífeyrisréttindi, þegar rekstur grunnskóla fer alfarið til sveitarfélaga. Þeim hópi var einnig ætlað að móta tillögur um tilhögun kjarasamninga við tilfærsluna. Eins og fram kom hjá hæstv. menntmrh. hafa báðir hóparnir skilað skýrslum sem koma að góðu gagni í þeirri vinnu sem óunnin er til að tryggja að tilfærslan gangi eðlilega og áfallalaust fyrir sig. Það kom fram í máli hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur áðan að svokölluð sveitarfélaganefnd hefði lagt áherslu á að sameining sveitarfélaga væri forsenda fyrir flutningi grunnskólans til sveitarfélaganna. Ég vil að það komi fram hér af minni hálfu að nefnd um mótun menntastefnu gerði ráð fyrir því að hægt væri að flytja þetta verkefni til sveitarfélaganna án þess að um stórkostlega sameiningu væri að ræða á undan. Hins vegar ber að geta þess að sameining auðveldar að sjálfsögðu að færa verkefnið yfir. Hún lýsti líka áhyggjum af að lítil sveitarfélög mundu eiga í erfiðleikum með að taka við verkefninu. Ég held að of mikið hafi verið gert úr vanda litlu sveitarfélaganna. Mörg þeirra eru búin að byggja mjög vel upp. Þau eru tilbúin til þess að taka við skólanum, þau eru með skólann sinn einsetinn og mjög góða aðstöðu. Ég hef kannski meiri áhyggjur af stærri sveitarfélögunum sem er alveg ljóst að þurfa að fara í stórkostlegar byggingarframkvæmdir. Hvað varðar minni sveitarfélögin þá tel ég að það eigi að vera hægt að koma til móts við þau í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og tryggja þannig að þau ráði við þetta verkefni. Samkvæmt frv. fer menntmrh. með yfirstjórn grunnskóla og fylgist með því að fylgt sé þeirri stefnumörkun um nám og kennslu sem lög kveða á um. Menntmrh. ber ábyrgð á að sett sé aðalnámsskrá fyrir grunnskóla og reglugerðir um skólahald á grundvelli gildandi laga. Hann ber einnig ábyrgð á eftirliti með skólastarfi, öflun og úrvinnslu upplýsinga um starf í grunnskólum, svo og upplýsingamiðlun til foreldra og almennings um skólastarf og árangur þess. Menntmrh. leggur skólum til samræmd próf og ber ábyrgð á að fram fari mat á skólum og skólastarfi. Hann er einnig úrskurðaraðili í einstökum atriðum að því er varðar skólahald. Ég fjalla þá nánar um ýmsa aðra þætti frv. Það er lögð áhersla á samstarf heimila og skóla og í 16. gr. frv. er kveðið á um að við hvern skóla skuli starfa foreldraráð sem skipað er þremur fulltrúum foreldra barna í skólanum. Á þann hátt opnast foreldrum nýir möguleikar til að fylgjast með og hafa áhrif á skólastarfið. Verksvið foreldraráðs verður að veita umsögn um skólanámsskrá og aðrar starfsáætlanir skólans og fylgjast með að þeim sé framfylgt. Mér fannst það mjög athyglisvert sem kom fram í máli tveggja þingmanna hér á undan, hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur og hv. þm. Petrínu Baldursdóttur að þeim þótti báðum að það væri fýsilegur kostur að foreldrar ættu beina aðild að skólanefnd. Ég vil að það komi fram af minni hálfu að ég er sömu skoðunar og er tilbúin til að skoða þetta mjög gaumgæfilega í menntmn. Það er rétt að geta þess að það var einn af kostunum sem nefnd um mótun menntastefnu skoðaði í sinni vinnu. En niðurstaðan af þeirri skoðun okkar var reyndar ekki sú að setja þetta inn í frv. Gott samstarf við heimilin er forsenda þess að skólar geti sinnt hlutverki sínu sem skyldi. Dyggur stuðningur við börnin af hálfu aðstandenda skiptir sköpum fyrir skólann í fræðslustarfi hans. Þegar heimili og skóli leggjast á eitt og mynda trausta umgjörð um menntun hvers einstaklings má búast við betri líðan, auknu öryggi og bættum námsárangri nemenda. Hert er á einsetningu skóla með samfelldum skóladegi um allt land til þess að öll börn geti hafið nám að morgni. Slíkt felur í sér að allir grunnskólanemendur geti verið við nám á sama tíma og að vinnudagur þeirra sé skipulagður í samfellu frá því kl. 8 eða 9 að morgni og fram yfir hádegi. Með samfelldum vinnudegi og reglubundnum starfstíma nemenda í einsetnum skóla skapast meira samhengi í skólastarfi, og festa eykst í lífi grunnskólabarna og fjölskyldna þeirra. Í 27. grein frumvarpsins er heimildarákvæði um að sveitarstjórnir geti boðið nemendum lengda viðveru utan daglegs skólatíma. Þar er verið að lögfesta framkvæmd sem nokkur sveitarfélög hafa komið á að eigin frumkvæði. Brýnt er að slík þjónusta verði þróuð í náinni samvinnu við foreldra. Samkvæmt frumvarpinu er árlegur skólatími grunn-og framhaldsskóla lengdur og áhersla er lögð á að starfstími skóla verði betur nýttur í skólastarf með nemendum. Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi fá grunnskólanemar í níu mánaða skólum á bilinu 144--155 kennsludaga árlega. Frumvarpið gerir ráð fyrir að kennsludagar verði 172 sem er mikil breyting. Í 30. gr. frumvarpsins sem fjallar um aðalnámsskrá er ákvæði um að þar séu skilgreindar kjarnagreinar. Kjarnagreinar eru þær námsgreinar sem öðrum skyldunámsgreinum fremur eru taldar hafa afgerandi þýðingu fyrir framhaldsnám, atvinnu og almenna menntun. Í skýrslu nefndar um mótun menntastefnu er lagt til að kjarnagreinar verði íslenska, stærðfræði og enska. Við höfum þegar hér í þinginu fjallað nokkuð um stöðu dönskunnar og ég vil af þessu tilefni endurtaka og ítreka að gert er ráð fyrir því að danskan verði áfram skyldunámsgrein og tímafjöldi sem varið er til dönsku sé sá sami í grunnskólanum hér eftir sem hingað til. Þar að auki hefur verið lögð sérstök áhersla á það að menntaðir fagkennarar í dönsku sinni dönskukennslu í grunnskólanum. Í 31. gr. frumvarpsins er kveðið á um að hver skóli skuli gefa út skólanámsskrá. Hún er rökstudd áætlun um skólastarfið og unnin af starfsfólki skólans undir faglegri forustu skólastjóra. Skólanámsskrá skal borin undir foreldraráð og hljóta samþykki skólanefndar. Önnur nýjung sem einnig lýtur að því að styrkja fagmennsku í skólastarfi og efla innra starf skóla er í 49. gr. þar sem kveðið er á um að sérhver grunnskóli taki upp aðferðir til að meta skólastarfið, þar á meðal kennslu og stjórnunarhætti, samskipti innan skólans og tengsl við aðila utan skólans. Samræmdum prófum í grunnskóla verður fjölgað sbr. 46. gr. og prófað oftar en nú er til að kanna hvort nemandinn hafi náð þeim markmiðum sem tilgreind eru í aðalnámsskrá grunnskóla fyrir tiltekið aldursstig. Með prófum oftar á námsferli nemenda verður hægt að grípa fyrr inn með viðeigandi stuðningsaðgerðum ef nauðsyn ber til. Í 4. bekk grunnskóla verður prófað í grunnþáttum í íslensku og stærðfræði og í 7. bekk verður prófað í tilteknum þáttum íslensku, stærðfræði og ensku. Við lok grunnskóla verða lögð fyrir a.m.k. fjögur samræmd próf. Niðurstöður samræmdra lokaprófa úr grunnskóla gegna veigamiklu hlutverki við inntöku nemenda í framhaldsskóla og því þurfa prófin að standast alþjóðlegar kröfur um réttmæti og áreiðanleika. Mikilvægt er að á hverju ári verði prófað samræmt í íslensku og stærðfræði, en hugsanlegt er að ár hvert verði dregið um námsgreinarnar dönsku, ensku, náttúrufræði, samfélagsfræði, verk- og listgreinar til samræmds prófs, stuttu fyrir áætlaðan próftíma. Brýnt er að þróaðar verði aðferðir til að prófa með samræmdum hætti í verklegum greinum og listgreinum. Ég hef nú rakið helstu áhersluatriði grunnskólafrumvarpsins. Það hefur vakið athygli að í frumvarpinu er hvergi minnst á sérkennslu. Ég geri þetta að sérstöku umfjöllunarefni vegna þess að ýmsir hafa í fjölmiðlum gert þetta atriði tortryggilegt. Hugtakið sérkennsla virðist hafa frekar óljósa merkingu og tengist skilgreiningu á sérþörf. Það er fyrst og fremst notað á grunnskólastigi en í leikskólum og framhaldsskólum er stuðningur/stuðningskennsla notað. Sérkennsla gefur beinlínis til kynna að nemandinn sé örðuvísi og þurfi jafnvel að stunda nám sitt í einrúmi, eigi ekki heima með öðrum. Að vera tekinn út úr tíma í einhverjum mæli í sérkennslu megnið af sinni skólagöngu gefur nemandanum sjálfum og félögum hans þau skilaboð að eitthvað mikið sé að og hlýtur að hafa neikvæð áhrif á sjálfsmynd nemandans og félagslega stöðu hans innan bekkjarins. Þetta hlýtur óhjákvæmilega að gerast jafnvel þótt sérkennsluumhverfið sé jákvætt. Spyrja má hvort þörf sé hugtaksins ,,sérkennsla`` í skóla sem hefur það að markmiði að mæta þörfum hvers og eins. Skóla sem ber ábyrgð á því að tryggja sérhverjum nemanda árangur í því viðfangi sem námsskrá setur. Í því tilliti eru allir kennarar sérkennarar og sérhver nemandi sérkennslunemandi. Markmið eða tilgangur kennslunnar eru þau sömu hvort sem um er að ræða fatlaða eða ófatlaða, seinfæra eða duglega nemendur. Kennslan snýst um framkvæmd námsskrár. Nemendur eru eins misjafnir og þeir eru margir og þótt meginkennsluaðferðirnar séu þær sömu fyrir alla nemendur verður að skipuleggja námið með mismunandi hætti fyrir hvern og einn. Sumir þurfa meiri tíma til að rannsaka eða afla sér nýrrar kunnáttu, aðrir læra betur með að lesa fyrst og fylgjast síðan með öðrum og enn aðrir þurfa alltaf að fá sérstaka áminningu eða aðstoð til að byrja á verkefni en geta lokið því einir. Ég vil taka það skýrt fram að í allri sinni vinnu gekk nefndin út frá þeirri grundvallarstefnu sem ákvörðuð hefur verið í málefnum fatlaðra þ.e. blöndun og þar með þeirri meginstefnu að fatlaðir nemendur stundi nám í heimaskóla við hlið ófatlaðra nemenda. Ég vil leiðrétta það sem ég taldi mig heyra í máli hv. 12. þm. Reykv. hér áðan þar sem staðhæft var að það ætti að vera meginstefna að kennsla færi fram í heimaskóla eftir því sem kostur er. Það segir í frv. orðrétt í 37. gr.: ,,Meginstefnan skal vera sú að kennslan fari fram í heimaskóla.`` Meginbreyting varðandi málefni grunnskólans er tilflutningur þessa verkefnis í heild yfir til sveitarfélaganna. Sú breyting leiðir það af sér að það er ekki lengur fræðslustjóri í umboði menntamálaráðuneytis sem útdeilir fé til sérkennslu og ákvarðar einstökum skólum kvóta heldur verður það í höndum skólayfirvalda á hverjum stað í samræmi við þarfir skólans á hverjum tíma. Sérkennslukvóti er að minni hyggju fyrst og fremst fjármálaleg viðmiðun eins og hann hefur verið notaður. Sú leið sem frumvarpið gerir ráð fyrir er að allur kostnaður við grunnskólahald, þar með talin sérkennsla, verði metinn með tilliti til nýrrar lagasetningar og sveitarfélögunum tryggðar nauðsynlegar tekjur til að standa undir því. Með flutningi verkefnisins til sveitarfélaga getur ríkisvaldið ekki frekar ákvarðað hversu miklu fé skuli varið til ákveðinna þátta skólastarfsins í hverjum skóla, svo sem kennslu barna með sérþarfir, fremur en annarrar kennslu. Meginmarkmið frumvarpsins er, í anda blöndunar, að skapa öllum nemendum sama rétt án þess að merkja ákveðinn hóp nemenda. Með tilliti til þess ákvarðar hver sveitarstjórn tímamagn til skólanna út frá áætlun skólastjóra og þeim faglegu áherslum sem þar koma fram. Í núgildandi lögum er réttur nemenda með sérþarfir til kennslu hjá sérmenntuðum kennurum afskaplega bágborinn enda eru mjög dæmi um að almennir kennarar annist kennslu þeirra og það jafnvel í sérskólunum. Ef skólastjórar meta það eftirsóknarvert að ráða sérkennara til að annast kennslu einstakra nemenda eða námshópa með tilliti til aðstæðna þeirra, munu þeir gera það. Þess má einnig vænta að með auknum faglegum kröfum til skólanna sem frumvarpið gerir muni skólar leggja meiri áherslu á að fá sem best menntað fólk til starfa. Í frumvarpinu er eðlilega hvergi talað um sérkennsluráðgjöf heldur um kennslufræðilega ráðgjöf. Slík ráðgjöf nær til alls nemendahópsins eðli málsins samkvæmt. Áherslan er og hefur verið að skólar þrói starfshætti sína í þá veru að þeir séu betur í stakk búnir til að mæta þörfum hvers og eins og geti betur fengist við kennslu allra barna í sínu umhverfi. Mikið hefur áunnist á því sviði á undanförnum árum og því er tímabært að löggjöfin taki mið af því. Fyrirkomulagið verður þá ekki þannig að skammtað sé til hvers skóla af embættismönnum ríkisins heldur bera skólayfirvöld á hverjum stað fulla ábyrgð á þessum þætti skólastarfsins eins og öðrum og ákvarða honum fjárframlög. Heildartímamagn til hvers skóla er þá ákvarðað á grundvelli þess námsskipulags sem hver og einn skóli vill viðhafa og sveitarstjórn hefur samþykkt. Þetta tel ég að sé til bóta og gæti flýtt fyrir því að koma málefnum fatlaðra innan grunnskólans í betra og viðunandi horf. Hvað varðar sérskólana og þær fullyrðingar að verið sé að leggja sérstaka áherslu á uppyggingu þeirra þá er það alrangt. Það er hins vegar augljós og eðlileg breyting að rekstur þeirra verði á ábyrgð sveitarfélaganna eins og annað grunnskólahald. Það er ljóst að þeir þjóna fyrst og fremst höfuðborgarsvæðinu. Ég vil að það komi hér fram að við treystum okkur ekki til þess að svo stöddu að leggja til að þeir verði lagðir niður en það má vel hugsa sér að svo verði í framtíðinni og ég vek athygli á ákvæði 38. gr. þar sem segir: ,,Teljist síðar ekki þörf fyrir áframhaldandi rekstur einhverra þessara stofnana eða þeirra allra tekur ríkissjóður aftur við umráðum fasteigna þeirra og ráðstafar þeim til annarra nota.`` Það er kannski hægt að sjá af þessu hvað menn voru að hugsa þegar þeir settu niður þetta ákvæði að það mundi í framtíðinni ekki verða þörf fyrir þessa skóla. Einnig vek ég athygli á umfjöllun um málefni fatlaðra í skýrslu nefndar um mótun menntastefnu á bls. 22, 84--85, 98--102 þar sem lögð er áhersla á að fatlaðir nemendur stundi nám í heimaskóla við hlið ófatlaðra og að mótaðar verði tillögur um tilhögun sérkennslu í grunn- og framhaldsskólum. Þetta starf er þegar hafið í ráðuneytinu. Ég legg enn og aftur áherslu á að frumvarpinu er ætlað að tryggja rétt allra nemenda til náms. Sú skylda er lögð á skólann að mæta hverjum og einum nemanda eftir eðli hans og þörfum. Það leggur faglegar skyldur á herðar skólastjóra og kennara að skipa skólastarfi með tilliti til alls nemendahópsins. Hv. þm. Petrína Baldursdóttir fjallaði áðan um tengsl og samstarf leikskóla og grunnskóla og nefndi, ef ég man rétt, lögin um leikskóla frá 1994 þar sem segir að ráðgjafar- og sálfræðiþjónusta fyrir leikskóla geti verið rekin sameiginlega með ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu skóla. Ég vek líka athygli á því að í 12. gr. grunnskólafrv. er ákvæði sem lýtur að samstarfi leikskóla og grunnskóla. Virðulegi forseti. Í þjóðfélagi nútímans skiptir góð menntun höfuðmáli og sýnt er að mikilvægi hennar mun aukast í framtíðinni. Fyrirsjáanlegt er að kröfur almennings, atvinnulífs og stjórnvalda um gæði skólastarfs fara vaxandi og aukin þekking á eðli náms og kennslu mun hafa mikil áhrif á kennarastarfið. Æ fleiri þjóðir eru að vakna til vitundar um mikilvægi þess að til kennslustarfa veljist karlar og konur úr röðum hæfustu einstaklinga þjóðfélagsins. Af þessum sökum er brýnt að menntastefna taki til þess hvernig þjóðfélagið geti best tryggt stöðugt framboð vel menntaðra kennara og hvernig stuðla megi að því að vel hæfir kennarar sinni kennslu. Tillögur nefndar um mótun menntastefnu miða að því að efla og styrkja skólastarf á Íslandi. Hér er m.a. um að ræða áætlanir um lengingu skólaárs, einsetinn skóla, aukna þátttöku kennara í heildarskipulagningu skólastarfs, t.d. við gerð skólanámsskrár. Aðeins með samstilltu átaki kennara, fræðsluyfirvalda og foreldra verður hægt að tryggja þessum breytingum farsæla höfn. Það er alveg ljóst að menntastefna nær ekki fram að ganga nema fyrir tilstuðlan kennara. Starfsánægja kennara og áhugi þeirra á menntun uppvaxandi kynslóðar skiptir höfuðmáli við framkvæmd öflugs og árangursríks skólastarfs. Frá því að áfangaskýrsla nefndar um mótun menntastefnu kom út í janúar 1993 hafa orðið óvenju líflegar umræður um menntamál hér á landi. Það er mikið ánægjuefni og það var sannarlega kominn tími til þess að sá málaflokkur yrði fyrirferðarmeiri í þjóðmálaumræðunni. Eftirtektarvert var hve skólamál skipuðu veigamikinn sess í sveitarstjórnarkosningunum sl. vor. Skólamál og menntun snerta hverja einustu fjölskyldu í landinu og góð menntun skiptir ekki einasta sköpum fyrir heill einstaklingsins heldur ekki síður velferð þjóðar. Þekking og menntun eru undirstaða framfara og það er skylda okkar að krefjast þess besta í þeim efnum íslenskri þjóð til handa. Það hefur kreppt nokkuð að okkur Íslendingum á síðustu árum. Öll þekkjum við ástæðurnar fyrir því og það er óþarft að tíunda þær hér. Menntamál eru að mínum skilningi eitt stærsta efnahagsmál þjóðarinnar og undirstaða framfara og sóknar í atvinnulífinu. Þau eiga að sitja í fyrirrúmi og kosta verður til því sem þarf til að við getum í framtíðinni státað af og borið okkur saman við það besta í þeim efnum sem þekkist í veröldinni. Virðulegur forseti. Ég fer að ljúka máli mínu. Frv. til laga um grunnskóla sem hér er til umræðu er samið af nefnd sem sú er hér talar stýrði. Ég set fram þær óskir í upphafi þessarar umfjöllunar hér á þinginu að við eigum líflegar, uppbyggjandi og málefnalegar umræður um þetta mikilvæga mál sem hér er á dagskrá og það er raunar sýnt af undirtektum hér í dag að þetta er mál sem brennur á okkur öllum og ég vil þakka fyrir hversu þessar umræður hafa verið áhugaverðar.

Virðulegi forseti. Það er afskaplega gott að heyra það að hv. þm. hefur mikinn áhuga á dönsku og leggur mikla áherslu á dönskukennsluna. Ég vil fagna því og að danskan á ekki að vera afgangsstærð. En þá má spyrja: Hvernig stendur þá á því að verið er að þoka henni aftur fyrir enskuna? Af hverju fær hún ekki að vera á sínum stað ef áherslan er svona mikil á henni, sem ég fagna. Mig langar til þess að vita um það. Hv. þm. sagði: Meginmarkmiðið er blöndun. En það er annað sem stendur í grg. með frv., þar stendur: Meginmarkmið með frv. er að færa grunnskólann frá ríki til sveitarfélaga. Ég vildi fá að vita hvort er þá meginmarkmiðið. En það sem ég vildi helst gera að umræðuefni hérna og kom kannski upp til að gera athugasemdir við, er túlkun hv. þm. Sigríðar Önnu Þórðardóttur á hugtakinu ,,sérkennsla``, sem mér finnst frekar dapurleg. Hún telur orðið ,,sérkennsla`` fela í sér stimplun eða merkingu á þeim nemanda sem nýtur þess. Ég hef eiginlega ekki heyrt þetta fyrr og mér finnst svo ótrúlegt að heyra þessa skoðun og get ekki með nokkru móti tekið undir hana. Hvernig stendur þá á því að það má nota orðið ,,sérdeild``? Af hverju má nota orðið ,,sérskóli`` eða ,,sérfræðingur`` ef út í það er farið? Ég næ þessu ekki alveg og get ómögulega fellt mig við það annað sem hv. þm. sagði um sérkennsluna og þar sem talið er að nemandi stimplist af því að njóta þessarar nauðsynlegu aðstoðar sem skólinn býður upp á og að hann þurfi að stunda nám sitt í einrúmi. Það er alls ekki falið í hugtakinu ,,sérkennsla`` að nemandinn þurfi að stunda sitt nám einhvers staðar á afviknum stað og í felum. Ég hef aldrei nokkurn tímann heyrt þetta fyrr og get ómögulega tekið undir þetta sjónarmið.

Virðulegi forseti. Hvað varðar dönskuna þá tengist sú tillaga nefndarinnar að gera ensku að fyrsta erlenda máli skilgreiningu okkar á kjarnagreinum. Sú skilgreining gengur í gegnum bæði grunnskólann og framhaldsskólann. Við höfum þá gert ráð fyrir því að enskan yrði fyrsta erlenda tungumálið vegna þess að hún gengur alveg í gegn frá því að kennsla er hafin í henni og upp í gegnum framhaldsskólann. Það er fyrst og fremst þessi skilgreining á kjarnagreinum sem ræður því að tillaga kemur um að enska verði fyrsta tungumál. Hvað varðar meginmarkmið 37. gr., sem ég var að nefna áðan, þá er meginmarkmið hennar blöndun. Ég var að tala sérstaklega um 37. gr. þegar ég nefndi það. Að öðru leyti hirði ég ekki um að svara þeim útúrsnúningi sem mér fannst koma fram í máli þingmannsins.

Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar hafi ég misskilið þetta, en tek skýringuna til greina hvað snertir greinina í staðinn fyrir frv. Ég þóttist heyra nefnt að markmið frv. væri þetta. En þetta dregur verulega úr þeirri ánægju sem ég hafði af dönskukennslunni og stöðu hennar, því mér finnst hv. þm. hafa tekið það algjörlega til baka að þessi forgangur dönskunnar er sem sé ekki fyrir hendi heldur þýði skilgreining á kjarnagreinum það enn og aftur, eins og ég hef reyndar tekið fram fyrr, að danskan eigi að víkja og mér finnst það miður. En þrátt fyrir að henni verði sinnt, ég vona að við það verði staðið og hef trú á því, en það þarf líka að gera betur en staðan er núna, hún er slæm, við vitum það. En mér finnst þessi stefna vera fólgin í því að setja dönskuna heldur aftar en hún er og þoka henni aftur fyrir enskuna þar sem hún er ekki skilgreind sem kjarnagrein eins og enskan er.

Virðulegi forseti. Það er aðeins um sérkennsluna. Í 54. gr. grunnskólalaga segir svo, með leyfi forseta: ,,Börn og unglingar sem að dómi kennara og annarra sérfræðinga skóla og fræðsluskrifstofu þurfa sérkennslu vegna erfiðleika í námi, tilfinningalegra eða félagslegra örðugleika og/eða fötlunar eiga rétt á kennslu við sitt hæfi sbr. 2. gr. Kennslan getur verið einstaklingsbundin eða farið fram í hópi, innan eða utan almennra bekkjardeilda, í sérstökum deildum eða í sérskóla.`` Fyrstu tvær málsgreinar 54. gr. grunnskólalaganna. Og ég fullyrði: það er ekkert í frv. sem kemur í staðinn fyrir þessar greinar, en það er bent á tvennt í málsmeðferðinni sem vísar í þessa átt. Það er annars vegar 37. gr. og þó sérstaklega síðasta málsgrein greinargerðarinnar með greininni, sem er nú dálítið tæpt. Í öðru lagi hugmyndirnar um að jöfnunarsjóður fái aukið framlag til þess að kosta sérstök jöfnunarverkefni sem sveitarfélögin telja óhjákvæmilegt að grípa til. Þetta kemur fram í þessari skýrslu hér, sem var gefin út í síðasta mánuði. Að öðru leyti hef ég ekkert séð um þetta mál. Það síðarnefnda sem ég nefndi varðandi jöfnunarsjóðinn finnst mér alveg fáránlegt. Ef það er svo að félmrh. eigi að verða menntmrh. í hjáverkum, það tel ég algjörlega út í hött, með því að setja reglugerð um sérkennslu af einu eða öðru tagi. En aðalatriðið er að ákvæði 1. og 2. mgr. 54. gr. grunnskólalaganna eru felld niður. Þar með er réttur barnanna tekinn út. Það er aðalatriðið.

Virðulegi forseti. Mér fannst mjög mikilvægt það sem kom fram í máli hv. 10. þm. Reykn., sem er formaður þeirrar nefndar sem hafði veg og vanda af þessu frv., að hún lítur svo á varðandi kostnaðinn að það eigi að meta verkefnin með tilliti til nýrrar lagasetningar og nýrra krafna samkvæmt þeim lögum. Ég vil því spyrja hv. þm. hvort í þessari afstöðu hennar felist þá ekki það sem kom fram í mínu máli áðan, að ríkið eigi að taka þátt í kostnaði við einsetningu skóla. Þannig að við erum ekki að ræða hér um verkefnaflutning upp á fimm eða sex milljarða heldur tólf eða þrettán. Ég vil fá þetta alveg skýrt. Síðan varðandi það sem hv. þm. nefndi um sérkennsluna og sérkennsluúrræðin, þá fannst mér koma fram í hennar máli staðfesting á því sem ég og fleiri hafa haldið hér fram, að þetta er allt saman galopið og mér finnst vera lítil trygging eða haldreipi í þessum ákvæðum frv., að sérkennsluúrræðin verði ekki síðri heldur en þau hafa verið hingað til. Varðandi það sem ég sagði, að það kæmi fram í frv. að kennslan eigi að fara fram í heimaskólum nemandans eins og frekast er kostur. Þingmaðurinn áleit að það væri rangt, að það stæði ekki. Það stendur í skýringum um 37. gr. og það er litið á skýringar í þessari grein þegar verið er að athuga lagagreinarnar og skýringu með henni, þar stendur: ,, . . . að kennsla fari fram í heimaskóla nemandans eins og frekast er kostur.``

Hæstv. forseti. Það verður ekki sagt að sérstakur áhugi hafi komið fram í ræðum sumra hv. þingmanna á framgangi þessa frv. Sérstaklega nefni ég þar hv. þm. Svavar Gestsson og hv. þm. Pétur Bjarnason, sem jafnframt er fræðslustjóri og hlýtur sem slíkur að gera kröfu til að á hann sé hlustað alveg sérstaklega. Ég gerði það og verð að lýsa vonbrigðum mínum með málflutning hans, þótt ég geri mér alveg grein fyrir að hann talar hér sem þingmaður Framsfl., en væntanlega ekki sem fræðslustjóri. 
             Hv. þm. rifjaði upp upphaf málsins og það gerði raunar hv. þm. Svavar Gestsson líka, að rifja upp skipan átján manna nefndarinnar. Ég verð að segja að mér þykir það sérkennileg kveðja til þess fólks sem skipaði átján manna nefndina að hún hafi verið skipuð einhverjum sérstökum jábræðrum mínum, eins og hv. þm. Pétur Bjarnason orðaði það. Ég kannast ekki við það. Þarna var fyrst og fremst verið að skipa fagfólk til starfa til að endurskoða skólalöggjöfina. Ég er satt að segja dálítið hissa á því að menn skuli ekki skynja hversu mikils virði það er að geta skipað fagfólk til starfa í svo veigamiklum málum sem þessum. Það er ráðherrann sem ber ábyrgðina á því að skipa nefndirnar og mér finnst hann ekkert of góður til að velja þær þá sjálfur, en ekki að vera að skýla sér á bak við tilnefningar einhverra annarra. Hv. þm. Pétur Bjarnason velti því fyrir sér hvers vegna væri verið að taka hverja grein grunnskólalaga til endurskoðunar, að mér skildist á honum, bara vegna þess að það ætti að flytja það sem eftir er af grunnskólanum til sveitarfélaganna. Skildi ég spurninguna rétt?

Ef það var fyrst og fremst megintilgangurinn að ná því fram.

Það er einn megintilgangurinn að ná því fram, já. Og það segir sig sjálft að kennarar verða ekki fluttir yfir til sveitarfélaga sem starfsmenn þeirra, með öllu því sem þar breytist, bara með því að ákveða það með einfaldri samþykkt í þinginu. Það segir sig sjálft og það veit auðvitað fræðslustjórinn, hv. þm. Pétur Bjarnason, að það þarf að gjörbreyta fjölmörgum greinum gildandi grunnskólalaga til þess að þetta geti orðið. Ég hélt að það ætti nú ekki að þurfa að fara með þetta stafróf fyrir nokkurn mann. Hv. þm. sagðist gera ágreining um kostnaðarmatið. Það hafa fleiri hv. þm. raunar komið að þeim málum og ég ætla að koma að því síðar þegar ég svara hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur frekar. Raunar hefur hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir svarað því að nokkru leyti. Hv. þm. Pétur Bjarnason nefndi hvort ekki væri nauðsyn á sérstakri samstarfsnefnd ríkisins og sveitarfélaganna. Það má vel vera og ég ætla ekki að útiloka það, að það kunni að vera skynsamlegt að koma þarna á sérstakri samstarfsnefnd. Ég veit það þó ekki. Það verður ekki séð að það séu svo sem nein sérstök afmörkuð verkefni samkvæmt frv. og komi slíkt upp þá held ég að það sé auðvelt að bregðast við því með sérstakri nefndarskipan, en ég ætla ekkert að útiloka þetta og tel rétt að það verði skoðað sérstaklega í hv. menntmn. Nokkrir hafa líka nefnt af hverju fellt er brott ákvæðið um hámarksfjölda í bekkjardeildum. Ég tók það sérstaklega fyrir í framsöguræðu minni hvers vegna það væri gert, en ég vil bæta því við að álit, ég man ekki hvort ég nefndi það í framsöguræðu minni, að álit Sambands ísl. sveitarfélaga barst ekki ráðuneytinu fyrr en eftir að ég hafði lagt frv. fyrir ríkisstjórnina og Samband ísl. sveitarfélaga var meðal þeirra aðila sem vildu koma þessu ákvæði inn. Ég hef þegar sagt frá mínum skoðunum um það. Ég tel sjálfsagt að það verði skoðað betur. Hv. þm. Pétur Bjarnason kom inn á hlutverk fræðsluskrifstofanna og nefndi að það hefði verið, ef ég hef skilið hann rétt, ákveðin valddreifing í því fólgin þegar embættismenn ráðuneytisins voru fluttir út á land, ef svo má segja, með stofnun fræðsluskrifstofanna. Það má sjálfsagt segja að það sé rétt, að það hafi verið fólgin í því valddreifing, þó minnist ég þess þegar grunnskólalögin voru upphaflega sett, ég veit vel að þau hafa breyst síðan, m.a. um hlutverk fræðsluskrifstofanna það hefur breyst, en á þeim tíma endaði þetta nú allt upp í ráðuneyti. Það er hins vegar rangt hjá hv. þm. að með því að fella niður fræðsluskrifstofurnar sé verið að færa þau viðfangsefni sem þar eru í dag yfir til ráðuneytisins. Það er ekki.

Það sagði ég ekki.

Það sagði þingmaðurinn ekki. Þá bið ég afsökunar, ég hef þá misskilið hann. En ég vil aðeins undirstrika að það er verið að færa þau viðfangsefni yfir til sveitarfélaganna og í því er fólgin ákveðin valddreifing. Hv. þm. kvartaði yfir því að málið hefði dregist úr hömlu. Ég veit ekki hvað hv. þm. á við. Ég held að það megi benda á mörg dæmi þess að svo viðamikil endurskoðun sem hér hefur átt sér stað á skólalöggjöfinni hefur tekið lengri tíma heldur en hér hefur orðið. Þetta hefur tekið tvö og hálft ár og í þessu er fólgin óhemjumikil vinna. Ég veit hins vegar vel að það er naumur tími til stefnu miðað við að við verðum með styttra þing heldur en venjulega og þetta er síðasta þing kjörtímabilsins, en ég bið menn hins vegar að hafa það í huga að það hefur verið vandað til undirbúningsins og þetta mál hefur farið til umsagnar fjölda aðila. Það hefur verið tekið tilliti til margra ábendinga, margra gagnlegra ábendinga, og þess vegna á ekki að þurfa að fara jafnmikill tími og ella væri í umsagnir ef málið hefði ekki áður verið sent til umsagnar. Hv. þm. nefndi fyrirvara Sambands ísl. sveitarfélaga. Ég vil segja að mér finnst þessir fyrirvarar í sjálfu sér allir eðlilegir nema tímaákvæðið, að þetta þurfi allt að vera leyst fyrir áramót. Ég er ekki það bjartsýnn að ég vilji ætla að þetta frv. verði samþykkt fyrir áramót, en ég er að gera mér vonir um að það verði samþykkt áður en þingi lýkur í vetur. Og miðað við að það verði ekki samþykkt fyrir áramót þá er ekki hægt að verða við þeim fyrirvara Sambands ísl. sveitarfélaga að búið verði að ganga frá samningum við kennara. Af sjálfu leiðir að það getur ekki orðið fyrr en ljóst er hver verða örlög frv. Á sama hátt verður heldur ekki ljóst hvaða fjármuni á að yfirfæra til sveitarfélaganna fyrr en við sjáum hver verða örlög frv. Ég vænti að það skilji þetta allir. Þingmaðurinn spurði hvers vegna starfshópurinn sem ég nefndi hafi ekki verið skipaður fyrr. Það var einfaldlega vegna þess að það var ekki hægt að skipa starfshópinn fyrr en frv. hafði verið lagt fram. Það hlýtur líka öllum að vera ljóst. Það gat ég ekki gert fyrr en búið var að ganga endanlega frá frv. í þeirri mynd sem það yrði lagt fyrir þingið. Það er talað um að lífeyrismál kennara séu óljós. Ég nefndi það í framsöguræðu minni að ég mundi leggja bráðlega fram frv. sem kvæði á um réttindamál kennara. Það hefur alltaf legið ljóst fyrir að slíkt fylgifrv. yrði að leggja fram. Ég hefði gjarnan viljað geta gert það um leið og þetta frv. var lagt fram, en til þess vannst ekki tími og ég vildi ekki vera að tefja málið með því að bíða eftir því. En það er jafnljóst að þetta frv. verður heldur ekki samþykkt eða afgreitt fyrr en þau atriði eru ljós. Ég hef ævinlega sagt að það getur ekki orðið af þessum flutningi grunnskólans, það sem eftir er af honum, til sveitarfélaga nema þessi atriði séu ljós. Ég geri mér alveg eins grein fyrir því að þetta verður heldur ekkert nema í sæmilegri sátt við sveitarfélögin. Ég hef aldrei talað öðruvísi. En ég lít hins vegar ekki svo á að þetta sé eitthvert óleysanlegt viðfangsefni, aldeilis ekki. Og ég skil ekki af hverju menn eru að tala hér um að þarna kunni að velta á einhverjum biðlaunarétti upp á 3 milljarða kr. Hverjum dettur í hug að Alþingi mundi samþykkja yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaganna ef ríkið ætti í vændum kröfu um 3 milljarða í biðlaun? Hverjum dettur þetta í hug? Ekki mér. Og ég trúi ekki að nokkur hv. þm. mundi rétta upp hönd með samþykki slíks frv. ef hann reiknaði með því að kröfur um biðlaunarétt allra kennara landsins mundu vakna. Auðvitað sér löggjafinn við þessu, náttúrlega, og nær samkomulagi við kennarasamtökin um þessi grundvallaratriði. Spurt hefur verið hvort sveitarfélögin gætu uppfyllt ákvæði um einsetningu skóla. Þetta er ekkert nýtt ákvæði, það er það ekki. Eini munurinn á ákvæðum frv. um einsetningu skóla frá gildandi lögum er að vísu allmikill, vegna þess að í 3. gr. frv. segir: ,,Hver grunnskóli skal vera einsetinn.`` En í 3. gr. gildandi laga segir: ,,Stefnt skal að því að hver grunnskóli sé einsetinn.`` Þetta er auðvitað miklu fortakslausara ákvæði, en skyldan var engu að síður lögð á sveitarfélögin með samþykkt frv. 1991. Þá var skyldan lögð á sveitarfélögin. Þannig að það er alveg út í bláinn að tala um það að ríkið eigi núna að sjá sveitarfélögunum fyrir auknum tekjum til að standa við þessa skuldbindingu. Það er búið að leggja þetta á sveitarfélögin það var gert 1991.

Með verkaskiptingu . . .

Já, líka, það er rétt, en það var hnykkt á því með þessum lögum 1991. Það hefur verið minnst á ákvæðið um málsverði á skólatíma. Það er alveg óbreytt frá gildandi lögum ákvæðið í frv., það er nákvæmlega eins. Þannig að það á ekki að vekja neinar sérstakar spurningar.

Greinargerðin er öðruvísi.

Það hafa verið látnar í ljós efasemdir um að skólanefndir væru hæfar til að taka á ákveðnum málum, ef ég hef skilið það rétt. Ég veit ekki af hverju þessar efasemdir koma. Mér skilst að það sé vegna þess að þær séu pólitískt kjörnar. Ég get nú varla skilið að þær dæmist vanhæfar þess vegna til þess að taka á málum og ef um mál er að ræða sem þarfnast einhverra sérfræðilegra ráðlegginga þá er beinlínis tekið fram að þær leiti sér sérfræðilegrar aðstoðar. Ég greip fram í fyrir hv. þm. Pétri Bjarnasyni þegar hann var að tala um foreldrafélögin. Ég skynja að ég hef misskilið það sem hann var að segja. Það sem þarna er um að ræða er að foreldrafélögin starfi ekki með kennurum, þar verði eingöngu foreldrar. Ég ætla ekki að ræða hér sérstaklega um sérkennsluna og sérkennarana, það hefur hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir gert alveg nægjanlega. Hv. þm. Pétur Bjarnason talaði hér bæði um afturför og aukna miðstýringu. Mér finnst að hann þurfi að gera aðeins betri grein fyrir þeim fullyrðingum sínum. Hann talaði um að í frv fælist námsaðgreining, vaxandi námsaðgreining held ég að þm. hafi sagt. Hvar er þetta að finna? Ég sé það ekki í frv., ég sé það ekki og mig langar þess vegna til þess að biðja um frekari skýringar hvað þm. á þarna sérstaklega við. En ég skildi svo í lokin hv. þm. Pétur Bjarnason þannig að hann leggst ekki gegn færslu grunnskólans til sveitarfélaganna að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Og eru þessi grundvallarskilyrði einhver fleiri heldur en það að sátt náist við sveitarfélögin um flutning á tekjustofnum og að sátt náist við Kennarasamtökin um réttindamál kennaranna? Ég bæti við að það þurfa að takast nýir kjarasamningar við kennara, það hef ég ævinlega sagt og ég hef talið að það verði að gerast um leið og örlög frv. eru orðin ljós. Fyrr er ekki hægt að ganga endanlega frá samningum við kennara og ég tel eðlilegt að það sé gert af ríkisins hálfu áður en yfirfærslan á sér stað vegna þess að það er önnur forsenda fyrir því að við vitum hvert fjármagnið á að vera sem við flytjum yfir til sveitarfélaganna. Þannig er það. Ég kem þá að nokkrum atriðum í ræðu hv. þm. Svavars Gestssonar. Hann taldi málið svo vanbúið að skynsamlegast væri að bíða. Það er nú gamla sagan, þessar venjulegu úrtöluraddir, það liggur ekket á, best að bíða. Ég hlýt að taka það þannig fyrst ekki er meiri áhugi á að koma þessu máli áfram en þarna sýnir sig að mönnum sýnist þetta vera allt bara í besta lagi, við búum við ágætis löggjöf, góða skóla og það þurfi ekkert að vera að hafa fyrir þessu að breyta hér lögum. Ég hef svo sem heyrt þetta áður.

Ef ekki koma til skerðingar.

Já, það sé bara það sem er að, að það vanti meiri peninga. En ég er algerlega ósammála þessari skoðun. Í grundvallaratriðum er ég þessari skoðun ósammála. Það er ekki eingöngu það að það vanti peninga. Ég get verið sammála því að það þurfi að veita meira fjármagn til skólamála yfirleitt og ég er ekki að segja það fyrsta skipti. En það er fleira sem þarf að koma til og það er akkúrat það sem við erum að kynna hér með þessu frv. En mér finnst sem sagt of mikið bera á því að þeir sem vilja skjóta þessu öllu á frest tali eins og allt sé í himnalagi, það liggi ekkert á. Hv. þm. Svavar Gestsson gerði skýrslurnar tvær sem tvær nefndir sem ég skipaði hafa skilað af sér, önnur raunar í vor, hin í september, að umtalsefni og nefndi þær leyniskýrslur. Ég sé ekkert athugavert við það þótt þeim hafi ekki verið dreift fyrr en frv. var lagt fyrir Alþingi. Þetta eru engar leyniskýrslur, alls ekki. En ég gat ekki séð að þær ættu neitt erindi til manna fyrr en frv. lægi fyrir.

Þeim hefur enn ekki verið dreift hér.

Þær eru engin leyniplögg og sjálfsagt að koma þeim til þingmanna sem þess óska. Hv. þm. Svavar Gestsson gerði sérskólana að umtalsefni og til þess að fyrirbyggja allan misskilning þá verður auðvitað það fjármagn sem fer í rekstur sérskólanna í dag, auðvitað verður það fært yfir til sveitarfélaganna ef þau taka við öllum rekstri sérskólanna, þá fylgir vitanlega fjármagnið líka. Það liggur í augum uppi. Hv. þm.talaði um námsvistargjöld að þau yrðu innheimt. Já, er nokkuð óeðlilegt við að að sveitarfélögin sem fá auknar tekjur til þess að standa undir þessum rekstri og þau sem ekki reka skólana sjálf en senda nemendur þangað, borgi fyrir þá nemendur? Sérskólar ef þeir verða reknir áfram einhverjir, ég ætla ekkert að vera að spá sérstaklega í það hverjir þeir kunna að verða eða hvort þeir verða yfirleittn nokkrir, þeir verða hins vegar ekki reknir í hverju skólahverfi, það ætti öllum að vera ljóst. Og ef eitthvert sérstakt sveitarfélag, við skulum segja Reykjavík, rekur sérskóla, þann eina kannski í landinu en það koma nemendur frá öðrum sveitarfélögum, þá er það auðvitað eðlilegt að þau sveitarfélög greiði námsvistargjöld fyrir sína nemendur, að sjálfsögðu. Ég er hins vegar alveg tilbúinn að taka þátt í athugun á því hvort allir sérskólar eigi að fara til sveitarfélaganna. Ég er alveg tilbúinn að skoða það mál betur. Ég nefni þar t.d. Heyrnleysingjaskólann svo að ég taki bara það dæmi. Ég er alveg tilbúinn að taka þátt í frekari umræðu um það. Þetta er tillaga nefndarinnar og ég sá ekki ástæðu til þess að breyta því í frv. Það stendur hins vegar ekki til, ef einhver hefur haldið það, að innheimta einhver sérstök námsvistargjöld hjá foreldrum þessara barna. Það hefur engum lifandi manni dottið í hug. Það er talað um að það séu engin ákvæði um hvernig sveitarfélög eigi að starfa saman. Væri það ekki fullmikil smáatriðastjórnun ef við færum að setja það í grunnskólafrv. eða grunnskólalöggjöf hvernig sveitarfelög eigi að starfa saman, þegar við erum að flytja þetta viðfangsefni alfarið til sveitarfélaganna. Ég segi að það sé óþarfa afskiptasemi af sveitarfélögunum. Ég vil svo aðeins bara ítreka það að í þessari umræðu um sveitarfélögin, þau hafa margítrekað lýst því yfir, samtök þeirra hafa margítrekað lýst því yfir að þau vilji fá allan grunnskólann til sín, að sjálfsögðu með þeim fyrirvara að þau fái yfirfært það fjármagn sem það kostar, viðbótina sem félli á þau núna. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði hvort kostnaðarmat Sambands ísl. sveitarfélaga lægi fyrir eða vildi reyndar fá það bara á borðið og spurði hvort það lægi fyrir. Ég man nú ekki eftir því að hv. þm. Svavar Gestsson, þáv. hæstv. menntmrh., hafi beðið eitthvað sérstaklega um kostnaðarmat Sambands ísl. sveitarfélaga þegar hann var að koma þessum lögum í gegnum þingið vorið 1991, ég minnist þess nú ekki. Og það var þó nokkuð gagnrýnt þá, m.a. af fulltrúum míns flokks sem tóku þátt í þeirri umræðu.

Og þeim sem stendur í ræðustólnum núna.

Já, akkúrat. Það var nefnilega gert. En á það var ekki hlustað.

Af hverju gagnrýnir hann þá ekki sjálfan sig núna?

Ég þarf þess ekki, ég á eftir að koma að því nefnilega hvernig ég met það fjármagn sem á að yfirfærast til sveitarfélaganna ef þetta frv. verður samþykkt. Ég kem að því þegar ég svara hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Hv. þm. Svavari Gestssyni þótti það skrýtið mál að sveitarfélögin ætluðu að kaupa námsgögnin. Hvað er óeðlilegt við það? Tillagan gengur út á það að áfram verði ríkisstofnun sem tryggir það að námsgögn verði fyrir hendi. Það er engin breyting á því að þau verða áfram afhent nemendum að kostnaðarlausu. En sá kostnaður sem ríkið hefur af þessu í dag að afhenda námsgögnin yfirfærist líka til sveitarfélaganna.

Það vita sveitarfélögin ekki.

Nei, ekki það. Hver hefur haldið þessu leyndu fyrir þeim? Ég spyr. Ekki ég og ekki nefndarmenn. Þetta eru engin tíðindi, þetta eru alls engin tíðindi. Ég veit ekki í hvaða villu menn vaða hér. Það hefur enginn talað um annað en að sá kostnaður sem ríkið greiðir enn þá í grunnskólanum í dag yfirfærist til sveitarfélaganna. Þau fá tekjustofna til þess að standa undir þeim kostnaði, þar á meðal þessu atriði. Námsgagnastofnun fær um það bil 235 millj. á þessu ári úr ríkissjóði. Hluti þess kostnaðar fer auðvitað í rekstur stofnunarinnar. Meginhlutinn fer í þá þjónustu sem stofnunin veitir skólunum með því að afhenda námsgögnin. Eini munurinn er sá að sveitarfélögin kaupa þessi námsgögn, fá til þess peningana. Þetta getur ekki verið mjög flókið, ég held að menn hljóti að skilja þetta. 

Já, já.

Já, það er einmitt það. Það þykir mönnum kannski ekki góður kostur.

Eru það vondir menn, þessir Námsgagnastofnunarmenn?

Nei, nei, nei.

Ég verð að biðja hv. þingmenn að gefa hv. ræðumanni næði til þess að halda ræðu sína.

Ég þakka forseta fyrir að hugsa svona um mig. Annars hef ég ekkert á móti því að taka þátt í svona spjalli, en það má bara ekki samkvæmt þingsköpum. Það gæti flýtt fyrir umræðunni kannski. Ég sé að ég er að verða búinn með tímann og ég á eftir að svara mörgum spurningum. Nú þarf ég að fara hratt yfir sögu. Hv. þm. Svavar Gestsson talaði um samræmdu prófin og talaði um þetta óskaplega prófafargan eins og hann nefndi það. Það þykir mér vont að heyra þegar samræmd próf eru nefnd sem eitthvert prófafargan. En í ljósi þess hversu fráhvarfið eða brottfall nemenda í framhaldsskóla er miklum mun meira heldur en þekkist nokkurs staðar annars staðar, þaðan sem við höfum upplýsingar, þá hljótum við að spyrja hvað það er sem veldur þessu. Og ein leiðin til þess að meta skólastarf er einmitt prófin. Og prófin eiga að ná til allra nemenda, það er réttur nemenda, og þess vegna er í hæsta máta óeðlilegt að tala um þetta sem eitthvert fargan. Það kann ég ekki að meta. Ég ætla að nota síðustu mínútuna til þess að svara nokkrum af spurningum hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Hún var að velta fyrir sér hvort það væru --- ég veit ekki hvort ég tók rétt eftir, hvort það ætti að yfirfæra 6 milljarða til sveitarfélaganna eða jafnvel 12. Var það rétt?

... frv. er það 12.

Já. Svo að ég hafi alveg skýr svör við þessu, það sem þarf að yfirfæra til sveitarfélaganna er sá kostnaðarauki sem felst í því að flytja þann kostnað sem ríkið greiðir í dag yfir til sveitarfélaganna, það eru kennaralaunin og þá samkvæmt nýjum lögum, samkvæmt nýjum samningum við kennarana. Samkvæmt kostnaðarmatinu sem liggur fyrir frá fjmrn., þá er þetta í mesta lagi rétt innan við milljarður króna sem þarna er um að ræða en engir sex og ég tek það enn og aftur fram, það er ekki verið að leggja þá skyldu á sveitarfélögin núna að einsetja skólana. Allur byggingarkostnaur skólanna er kominn yfir á sveitarfélögin og fór þangað með verkaskiptalögunum. Því miður hef ég ekki lengri tíma núna, en ég kem að því þá í seinni ræðu að svara þeim spurningum sem ég á eftir að svara.

Fjórir hv. þingmenn hafa óskað eftir því að veita andsvar við ræðu hæstv. menntmrh. og fyrstur til þess að veita andsvar er hv. 9. þm. Reykv. Sá háttur verður hafður á að það verða tvær mínútur í fyrri umferð og ein mínúta í þeirri seinni.

Virðulegi forseti. Ég skil það út af fyrir sig vel að hæstv. menntmrh. skuli hafa verið snefsinn hér í ræðu sinni áðan og skammast yfir því að ég og hv. þm. Pétur Bjarnason værum ekki hlaupandi til að afgreiða málið bara einn, tveir, þrír helst án umræðu í þinginu. Fyrr má nú vera heimtufrekjan gagnvart okkur stjórnarandstæðingum. En það hefur auðvitað komið fram hér að þetta frv. er vanbúið. Það hefur ekki verið gengið frá málum sem varða réttindi kennara, launamál þeirra, biðlaun, lífeyrissjóði. Það hefur ekki verið gengið frá málum sem varða sveitarfélögin og fleira og fleira mætti nefna og sérkennslumálin eru í uppnámi eins og hefur verið flett rækilega ofan af hér. En ég ætla aðeins í andsvarstímanum að vekja athygli á þessu: Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir því að lengja skólatímann um sex stundir á viku á næsta ári, um 10 stundir 1996, um 10 stundir 1998 og 7 stundir 1999. Og ég spyr: Á að auka hlut sveitarfélaganna í staðgreiðslu tekjuskatts í áföngum? Er meiningin að breyta tekjuskattslögum þannig að breytingin eigi sér stað þrepum fram til ársins 1999 eða hvernig ætla menn sér að útfæra þetta tæknilega?

Herra forseti. Að sjálfsögðu verður þetta gert í áföngum. Það gæti ekki gengið að fara að yfirfæra til sveitarfélaganna á einu bretti kostnaðinn við grunnskólann ef þau ættu ekki að koma því til framkvæmda fyrr en um aldamótin.

Ég skil það svo, hæstv. forseti, að það sé sem sagt ætlunin að setja hér fjóra stalla í lögin um tekjustofna sveitarfélaga og um staðgreiðslu tekjuskatts þannig að það sé alveg skýrt og ég þakka fyrir þau svör, en þau hafa ekki fengist áður. Þetta hefur ekki legið fyrir áður. Og það hefur heldur ekki legið fyrir sem ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra um að síðustu á þessum sekúndum sem ég á eftir, það er þetta: Hvaða ákvæði frv. koma í staðinn fyrir 54. gr. laga um grunnskóla sem kveða á um rétt barna til sérkennslu? Hvaða ákvæði eru það nákvæmlega?

Ég svara þessu seinna.

Virðulegi forseti. Það hefur vakið nokkra athygli að hæstv. menntmrh. hefur tregðast við að viðurkenna að það eru engar líkur á því að tilflutningurinn til sveitarfélaganna geti átt sér stað 1. ágúst 1995. Aftur á móti viðurkenndi hann það hér áðan að þetta gæti ekki gengið upp og ég spyr, hvort hann hafi í raun og veru ekki gert það með því að segja það hér að auðvitað yrði þetta frv. ekki afgreitt fyrr en í þinglok. Hann viðurkenndi jafnframt að eftir að þetta frv. hefði verið samþykkt þá þyrfti að gera kjarasamninga við kennara --- og við vitum að það gerist ekki á einum eða tveimur dögum, það tekur einhvern tíma, væntanlega fer í það marsmánuður, kannski aprílmánuður --- og þar á eftir á síðan að semja við sveitarfélögin á grundvelli þeirra kjarasamninga sem gerðir hafa verið og á grundvelli þessara laga um nýja tekjustofna þannig að það verður aldrei gert fyrr en í vor. Þá er eftir enn eitt atriði sem er að setja ný lög um tekjustofna sveitarfélaga vegna þessa tilflutnings, en þing á ekki að koma saman fyrr en 1. okt. Ég vil leyfa mér að spyrja: Hvernig á þetta dæmi þá að ganga upp fyrir 1. ágúst? Eða á kannski að halda sérstakt aukaþing næsta sumar til að ganga frá þessu máli? Ég fæ þetta ekki til að ganga upp og mér finnst að ráðherrann hafi í raun og veru viðurkennt það hér áðan að þetta gæti ekki gengið upp á næsta ári og það hlyti þar af leiðandi að bíða eitt ár í viðbót.

Herra forseti. Ég sé nú ekki fyrir mér þörf á að halda sérstakt aukaþing út af þessu. Ef þetta frv. verður á annað borð samþykkt á þessu þingi, þá verður það gert fyrir febrúarlok vegna þess að það er ekki gert ráð fyrir að þingið standi lengur. Þá eru eftir nokkrir mánuðir til þess að ganga frá samningum við kennara því að yfirfærslan á ekki að eiga sér stað fyrr en 1. ágúst. Ég sé ekki hvers vegna sá tími ætti ekki að duga. Varðandi hitt atriðið um að það ætti eftir að setja ný lög um tekjustofna sveitarfélaga, þá liggur alveg ljóst fyrir að þau verða ekki sett fyrir þennan tíma. En það þarf ekki að þýða það að málið sé óleysanlegt. Sjá menn virkilega engar bráðabirgðalausnir í þessu sem dygðu fyrir árið 1995? 

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra endurtekur það hér hvað eftir annað að einhvern veginn megi leysa þetta, einhvern veginn verði nú hægt að leysa þetta. En hann viðurkennir samt um leið að tekjustofnum sveitarfélaga verður ekki breytt fyrir 1. ágúst nk. og að sveitarfélögin fá ekki nýjar tekjur til að standa undir þessu nýja verkefni fyrir 1. ágúst, þ.e. ekki á árinu 1995. Og hefur hann ekki þar með viðurkennt endanlega að þetta getur ekki komið til framkvæmda á næsta ári? Ég get ekki ímyndað mér annað en hann hljóti að átta sig á því eins og allir aðrir að auðvitað ber að taka þetta dæmi inn í fjárlög ársins 1995 ef þetta á að gilda á því ári og eins verða sveitarfélögin að taka þetta inn í sínar fjárhagsáætlanir á árinu 1995 ef þetta á að gilda fyrir þau. Þannig að það vantar algjörlega botninn í þetta dæmi hjá hæstv. ráðherra.

Ósköp gengur mönnum illa að skilja þetta, herra forseti. Í fjárlögum fyrir árið 1995 verður sá kostnaður sem fylgir því að greiða kennaralaun og stjórnunarkostnað skóla, auðvitað verður hann inni í fjárlögum. Það sem kann að breytast er að með nýjum lögum verði einhver meiri kostnaður fyrir haustmissirið 1995. Og halda menn virkilega að þetta sé eitthvað óleysanlegt dæmi? Sá kostnaður sem ríkið hefði greitt beint til kennaranna fer þá í gegnum sveitarfélögin. Þessir peningar verða fyrir hendi vitanlega. Ef það er einhver aukinn kostnaður sem fylgir nýjum lögum, þá hefur annað eins gerst og að það yrði leyst með fjáraukalögum, ef svo er. Ég ætla ekkert að segja um það hér og nú hver aukinn kostnaður félli til á haustmissirinu 1995. Ég trúi ekki að hann verði mikill vegna þess að þetta gerist í þrepum.

Með bráðabirgðalögum?

Nei. Með fjáraukalögum, sagði ég, ekki bráðabirgðalögum.

Virðulegi forseti. Ég sé mig knúinn til að taka fram að gefnu tilefni að ég er kvaddur til starfa hér sem þingmaður með réttindum og skyldum sem því tilheyra og ég geri þá kröfu til þingmanna og hæstv. menntmrh. sömuleiðis að njóta þess réttar. En jafnframt tel ég að ég geti talið mér til tekna þó að ég nýti þá þekkingu sem ég hef úr fyrri störfum eða öðrum störfum mínum til þess að vinna að málum hér á þingi og mun að sjálfsögðu gera það. En ráðherra spurði um námsaðgreiningu, hvað átt væri við. Hérna er nú skammur tími til að skýra það nákvæmlega, en ég bendi á fylgirit með þessu frv. sem verður að líta svo á að skýrsla nefndar um mótun menntastefnu sé. Þar er þetta tekið nokkuð ítarlega á bls. 43 og bls. 44 og þar má lesa um það undir kaflaheitinu ,,Þróaðar verði mismunandi leiðir til námsaðgreiningar``. Þannig að það má fá nokkuð glögga skýringu á þessu. Nú er ég ekki að segja að námsaðgreining komi ekki til greina sem leið en það verður að fara mjög gætilega í þeim efnum. Önnur athugasemd sem ég vildi gera að umtalsefni hér er bjartsýni ráðherrans að verði þetta frv. að lögum í febrúarlok, þá sé allmikill tími til stefnu, margir mánuðir. Þá verð ég að spyrja: Upp á hvað er þá verið að ráða kennara í marsmánuði? Ég átta mig ekki alveg á því upp á hvaða starfskjör á að bjóða þeim kennurum sem auglýst er eftir til starfa í marsmánuði og ráðnir eru til starfa við skóla hjá ríki eða sveitarfélögum, hvort á að gilda? Ég held að þetta þurfi að liggja fyrir í febrúarlok og samningar við kennara ekki síður.

Herra forseti. Það er nú einfalt að svara síðari spurningunni. Auðvitað eru kennarar ekkert ráðnir samkvæmt öðrum lögum en gilda á hverjum tíma sem þeir eru ráðnir. Skárra væri það nú ef ætti að fara að ráða kennara eftir einhverjum frumvörpum sem væru til meðferðar í þinginu. Þetta hélt ég að lægi nú alveg ljóst fyrir. Ég veit allt um það, eins og einn ágætur þingmaður sagði gjarnan sem einu sinni var á þingi, að hv. þm. Pétur Bjarnason er kvaddur til starfa hér sem þingmaður en ekki sem hreppstjóri og ég talaði líka við hann sem slíkan, meira að segja sem þingmann Framsfl.

Herra forseti. Þær umræður sem hér hafa farið fram af hálfu hæstv. menntmrh. sýna að þetta mál er í enn meira uppnámi heldur en ég hélt, þegar ekki er raunverulega ætlunin eða vilji hjá hæstv. menntmrh. til að koma til móts við sveitarfélögin og ganga frá þessum málum fyrir áramót eins og þau gera kröfu til. Það er auðvitað hægt að hafa alls konar fyrirvara í samningum við sveitarfélögin þó að frv. sé ekki endilega samþykkt, það er sá fyrirvari að það liggi fyrir hvernig á að gera þetta upp þó að það sé ekki hægt að ganga endanlega frá því fyrr en frv. hefur verið samþykkt hér á Alþingi. Það þykir mér nokkuð ljóst og ég held að sveitarfélögin viti alveg hvað þau eru að tala um í ályktun sinni frá landsþinginu sem haldið var á Akureyri í ágúst. En ég kem hérna fyrst og fremst til að gera athugasemd við það sem kom fram hjá hæstv. ráðherra varðandi 33. gr. frv. Hann segir að það sé náttúrlega svo augljóst að sveitarfélögin eigi að kosta námsgögn og það hljóti öllum að vera ljóst og nánast taldi að það væri eins og hver önnur firra að láta sér detta annað í hug. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að menntmrn. gaf út skýrslu sem reyndar var talað um að væri leyniskýrsla en ég vil taka fram að þingflokkur Kvennalistans fékk afhenta þessa skýrslu í gær þannig að þó hún hafi kannski ekki borist öllum þá erum við með þessa skýrslu, þetta er skýrsla um tilfærslu grunnskóla til sveitarfélaga, mat á kostnaði. Og á bls. 13, um Námsgagnastofnun, segir: ,,Gert er ráð fyrir að námsgagnagerð verði áfram hjá ríkinu og ríkið leggi grunnskólanemendum námsgögn með svipuðum hætti og verið hefur.`` Það eru því ekki bara við hér og Samband ísl. sveitarfélaga sem ekki erum algerlega með á nótunum.

Herra forseti. Ég vil nú ekki láta snúa út úr fyrir mér. Ég hef aldrei látið það í ljós að það sé ekki vilji hjá mér að ganga frá samningum við sveitarfélögin. Ég hef bara ekki reiknað með að hægt væri að gera það fyrr en þetta frv. væri orðið að lögum. Ég get vel hugsað mér og reikna að sjálfsögðu með því að það verði teknar upp viðræður við sveitarfélögin. Ég hef sagt að um leið og frv. væri komið fram þá yrðu þær viðræður að sjálfsögðu hafnar. En ég sé einhvern veginn ekki fyrir mér að hægt sé að ganga frá samningunum á meðan frv. er enn til meðferðar. Ef sveitarfélögin vilja það með alls konar efum, ef þetta og hitt nær fram að ganga, þá skal ég aldeilis ekki þvælast fyrir því.

Og ekki á meðan kjarasamningar eru ógerðir.

Nei, ég hélt að það væri svo augljóst mál að við gætum ekki lokið slíkri samningagerð. Ég sagði áðan að við vitum ekki hver hin fjármálalega yfirfærsla verður frá ríkinu til sveitarfélaganna fyrr en við vitum hvaða laun á að borga kennurum. Ég hef sagt og get ítrekað það enn og aftur að þess vegna verður samningagerðin núna í fyrsta sinn að eiga sér stað af ríkinu. Svo verður það auðvitað ekki meir, eftir það er nýr viðsemjandi sem eru sveitarfélögin. Það sem segir í skýrslunni um Námsgagnastofnun er skoðun þeirrar nefndar, sem hefur tekið saman allan kostnað sem ríkið hefur í dag af grunnskólanum, og þar er ekkert annað en það.

Herra forseti. Mér þykir mjög merkilegt ef nefnd á vegum menntmrn., sem leggur til kostnaðarmat á yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaganna, hafi sérskoðun sem er ekki í samræmi við þá skoðun sem menntmrn. annars hefur í málinu. Það þykir mér mjög sérstakt. Þá er ég að tala um Námsgagnastofnun. Ég tók það sérstaklega út vegna þess að ráðherrann virtist vera svo gáttaður á þeim spurningum sem þingmenn báru fram. Ég lít svo á að ég þurfi ekki að lesa fyrir ráðherrann upp úr ályktun Sambands ísl. sveitarfélaga. Þó vil ég lesa eina setningu þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Niðurstaða þarf að hafa náðst í þessum málum fyrir áramót svo yfirtaka sveitarfélaga geti átt sér stað á næsta ári.`` Þetta mat þeirra, annars telja þeir að þurfi að fresta málinu og málið snýst kannski fyrst og fremst um það.

Áður en forseti gerir hlé á fundinum vill hann tilkynna að samkomulag er um að ljúka umræðum um málið á kvöldfundi.

Hæstv. forseti. Það er út af orðum forseta að samkomulag sé um að ljúka umræðu um grunnskólann. Ég stóð í þeirri meiningu að samkomulag væri um að halda kvöldfund en ekki hefði falist í því að ljúka umræðunni. Ég vildi að þetta kæmi hér fram þannig að hæstv. forseti geti þá leiðrétt það ef þetta er ekki rétt með farið.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér þykir vænt um að heyra það sem hv. þm. og hæstv. forseti, Valgerður Sverrisdóttir, sagði hér áðan. Ég kannast ekki við að slíkt samkomulag hafi verið gert. Auðvitað getur vel verið að einhverjir hafi gert það án þess að ég viti það. En það er ánægjulegt að það liggi fyrir að menn hafi ekki bundið sig í báða skó í þessu stóra máli vegna þess að bersýnilega er mjög mikið órætt.

Hæstv. forseti. Ég var á fundinum hjá forseta þegar rætt var um að halda kvöldfund. Samkomulag varð um að það yrði kvöldfundur. Það var sérstaklega tekið fram að um væri að ræða kvöldfund en ekki næturfund. Það var settur fyrirvari bæði frá mér og fleirum um að það þyrfti náttúrlega að skoðast sérstaklega ef það stefndi í að fundurinn stæði lengur en fram undir miðnætti eða svo.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram hjá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni var það rætt milli formanna þingflokka á fundi með forseta að halda kvöldfund í kvöld. Einnig var talað um að ef tækist að ljúka umræðu á þeim kvöldfundi væri það afskaplega gott. En eins og hv. þm. sagði er það alveg skýrt að það kom fram af hálfu formanna þingflokkanna sem þarna voru að við töluðum um kvöldfund í kvöld en ekki næturfund. Nú hef ég ekki hugmynd um hvernig staðan er á þessari ágætu mælendaskrá hjá hæstv. forseta. Það kann vel að vera að við getum lokið umræðunni áður en við göngum inn í nóttina, það verður að koma í ljós þegar þar að kemur. Af því að hæstv. menntmrh. var á þeim fundi sem formaður, ígildi formanns sjálfstæðismanna, ítreka ég að þetta kom mjög skýrt fram. Auðvitað er málið mikilvægt og mér finnst ekki ástæða til að velta því fyrir sér á þessari stundu hvort okkur takist jafnvel ljúka umræðunni fyrir miðnætti. Það væri ágætt en fyrirvari af okkar hálfu var kvöldfundur en ekki næturfundur.

Forseti vill taka fram í tilefni af ummælum hv. þm. að hann skildi það svo á forsætisnefndarfundi sem haldinn var á nánudag að það ætti að reyna að ljúka umræðu um þetta mál á fundinum. Vel kann að vera að skilningur manna á þeim fundi hafi verið annar og að annað hafi komið fram á fundi þingflokksformanna en mér hefur ekki verið tilkynnt annað en það að ætlunin hafi verið sú að ljúka umræðunum í kvöld og ekkert mælir gegn því að það verði ekki hægt. Nokkrir hv. þm. eru á mælendaskrá en kvöldið er líka langt.

Herra forseti. Ég var á fundinum, ég var beðinn að mæta þar. Ég vissi ekki annað en ég væri beðinn að mæta þar sem menntmrh. því til umfjöllunar var sú umræða sem hefur farið fram í dag en raunar mætti ég þar líka sem fulltrúi þingflokks sjálfstæðismanna. Ég vil staðfesta að það sem við ræddum var að það gæti orðið kvöldfundur, reynt yrði að ljúka umræðunni en ekki var ákveðið að ljúka henni. Hæstv. forseti hefur þá ekki fengið nákvæmar upplýsingar. Auðvitað læt ég svo í ljós von um að okkur takist að ljúka henni.

Hæstv. forseti. Aðeins til að staðfesta að hæstv. forseti fór áðan með rétt mál að á fundi forsn. á mánudaginn var rætt að umræðu um grunnskóla yrði lokið. En það var forsn. sem hafði þær skoðanir en nú kem ég hér upp sem 3. þm. Norðurl. e. og hef þær fregnir frá formanni þingflokks míns að þar hafi verið tekin önnur ákvörðun sem er samkomulag um og það hlýtur að vera hún sem gildir þó svo að forsn. hafi haft aðrar óskir á sínum fundi.



Þá virðast allar upplýsingar liggja fyrir í málinu og ég óska þess að hv. þm. muni njóta þess hlés sem nú verður gefið og einnig njóta umræðnanna í kvöld og þær megi verða að gagni.

Hæstv. forseti. Þá er stóra stundin runnin upp og hæstv. menntmrh. hefur mælt fyrir nýju frv. um grunnskóla sem nokkuð lengi hefur verið í burðarliðnum og frv. til laga um framhaldsskóla er á næstu grösum. Hæstv. menntmrh. sagði í lok síns máls að það væri óþarfi að fara í pólitíska flokkadrætti í þessari umræðu en ég get sagt það, hæstv. menntmrh., að mér finnst að pólitíkin geti stundum verið dálítið skrýtin þegar maður hefur það í huga að það virðist vera orðin regla að starfstími hæstv. menntmrh. fari í að undirbúa breytingar sem þeir koma svo fram með um það leyti sem kjörtímabili lýkur og líður að kosningum. Svo kemur nýr ráðherra og byrjar á byrjunarreit af því að fyrrv. hæstv. ráðherra sem var úr öðrum stjórnmálaflokki hlýtur að hafa gert tóma vitleysu. Svona vinnubrögð eru þjóðfélagi okkar dýrkeypt. Þetta er dæmi um óstöðugleika sem kemur að einhverju leyti til af því að hér sitja meirihlutastjórnir sem ekki hafa samráð við minni hlutann og a.m.k. hefur það ekki verið gert varðandi þetta frv. sem hér er komið til umræðu. Það má hins vegar segja um grunnskólalögin frá 1991 eins og margoft hefur komið fram og var það frv. lagt fram af fyrrv. hæstv. menntmrh., Svavari Gestssyni, að þau lög voru samþykkt af öllum stjórnmálaflokkum sem þá áttu sæti á Alþingi. Þess vegna er það dálítið sérkennilegt að þau skyldu aldrei fá að koma til framkvæmda heldur strax vera skert ákvæði í þeim lögum sem meiri hlutinn, stjórnarflokkarnir á Alþingi, hafa staðið að. Hæstv. forseti. Ég get ekki séð það og ég lét það koma hér fram áðan að það hafi fyrst og fremst vantað ný lög fyrir grunnskólann sem slíkan og hans innra starf og ég endurtek að það vantaði fyrst og fremst meiri peninga. Mér fannst vera ósamræmi í málflutningi hæstv. menntmrh. hér áðan þegar hann svaraði hv. þm. Pétri Bjarnasyni. Þá lét hann að því liggja að það frv. sem hér væri til umræðu væri fyrst og fremst tengt flutningnum til sveitarfélaganna. En síðan þegar ég kallaði fram í að það vantaði fyrst og fremst peninga til þess að við hefðum góð og gegn grunnskólalög þá sagði hæstv. menntmrh. að það vantaði allt, allt annað og það hefði þurft að breyta lögunum verulega frá 1991, eftir því sem ég skildi hann, til þess að við ættum góð grunnskólalög til þess að byggja okkar grunnskólastarf á.

Til að færa hann til sveitarfélaganna.

Já, ég geri mér vel grein fyrir því, hæstv. menntmrh., það þurfti ný lög til þess að færa skólann til sveitarfélaganna, það er ekki spurning. En hins vegar er spurningin: Þurfti ný grunnskólalög til þess að hér geti farið fram gott skólastarf í grunnskólum landsins? Svar mitt við því er nei. Allt þetta kjörtímabil hefur grunnskólinn verið sveltur fjárhagslega og það hefur verið skorið niður u.þ.b. 100 millj. á ári með sérstökum lögum á hv. Alþingi og þá hefur ekki borið mikið á metnaði fyrir hönd barna í landinu þegar þau frv. hafa verið afgreidd. Það verð ég að segja. En nú er lag, núna eru lagðar fram tillögur um breytingar á grunnskólalögum sem kveða á um kostnaðarauka í grunnskólakerfinu upp á 13--17% sem þýðir hátt í einn milljarð króna. Þessar kostnaðartölur koma fram í greinargerð fjmrn. með frv. Það hafa verið aðrar tölur á kreiki í umræðunni og ég hefði gjarnan viljað heyra hvort það er ekki rétt, hæstv. forseti, að með samþykkt þessa frv. þá er Alþingi að setja lög sem ganga út á það að sveitarfélögin þurfa að leggja í stórkostlegan kostnað, t.d. sem tengist einsetnum skóla. Þetta hefur verið gagnrýnt æðioft af hálfu sveitarfélaganna að Alþingi setji lög um að þau eigi að gera eitt og annað. Það er einmitt það sem verið er að tala um í þessu tilfelli. Í stuttu máli sagt þá er það ástand þjóðmála sem er búið að vera það bágborið á síðustu árum að mati hæstv. menntmrh. að það hefur þurft að berjast við að spara þessar 100 millj. á ári hverju og núna á að auki að hagræða um 1% sem enginn skilur hvar á að taka því svo nærri er búið að ganga grunnskólanum. Nú er sem sagt allt hægt og við skulum vona það og ég segi það fyrir mig og minn flokk að við erum að sjálfsögðu hlynnt því að aukið fjármagn verði veitt til grunnskólans og fjölgað verði kennslustundum en að hluta til gengur það frv. sem hér er til umræðu út á það. Það hefur farið hér fram heilmikil umræða um frv. þar sem umræður hafa staðið í marga klukkutíma og ég skal reyna, hæstv. forseti, að fara ekki mikið út í endurtekningar á því sem þegar er komið fram. En það er ljóst að frv. gengur fyrst og fremst út á það að færa kostnað við grunnskólann alfarið yfir til sveitarfélaganna. Það kemur fram í frv. að það er aðaltilgangurinn. Við framsóknarmenn erum ekki á móti því að það verði gert en við viljum hins vegar vanda til þeirrar vinnu og við vitum að það er mikill undirbúningur sem þarf til þess að þetta geti farið sómasamlega fram og eftir þeim upplýsingum sem við höfum þá er sú undirbúningsvinna skammt á veg komin. Ég er því mjög efins, þó ég taki ekki meira upp í mig en það, að þetta geti gerst 1. ágúst 1995. Ég heyrði það á máli hæstv. ráðherra áðan að það er verið að tala um einhverja bráðabirgðasamninga við sveitarfélögin til þess að hægt verði að standa við þessa dagsetningu og það er í sjálfu sér ekki fyrst og fremst mál Alþingis að velta því fyrir sér hvernig tekst með þennan samning við sveitarfélögin en hins vegar hlýtur það að vera stórt atriði fyrir Alþingi, þegar það stendur frammi fyrir því að samþykkja eða hafna því frv. sem hér er til umræðu, hvort þessi samningur næst. Ég skal viðurkenna það að ég hafði séð málið þannig fyrir mér að frv. yrði ekki samþykkt frá Alþingi fyrr en það lægi fyrir hvort samningar nást við sveitarfélögin og við kennarafélögin um launakjör. En ég heyri það á máli hæstv. ráðherra að hann vill hafa þetta á hinn veginn en þá er a.m.k. ekki hægt að samþykkja frv. eins og það lítur út á þessari stundu. Það hljóta þá að þurfa að vera einhverjir fyrirvarar eða bráðabirgðaákvæði. Það hefur verið ályktað af hálfu ýmissa aðila varðandi þennan tilflutning og ég ætla fyrst að vitna í samþykkt frá Samtökum fámennra skóla sem hafa efasemdir og það er kannski ekki að ástæðulausu. En, með leyfi forseta, þau samtök hafa ályktað á þennan hátt: ,,Samtök fámennra skóla vara eindregið við hugmyndum um flutning grunnskóla til sveitarfélaga. Samtökin telja að ekki hafi verið sýnt fram á að þjónusta grunnskólans við nemendur muni batna, þvert á móti bendir ýmislegt til hins gagnstæða. Í dag standa sveitarfélög mjög misvel að þeim þáttum í rekstri grunnskóla sem þau hafa með höndum enda eru þau misjafnlega í stakk búin til þess. Engin ástæða er til að ætla að hugsanleg sameining sveitarfélaga muni breyta því. Engar tillögur hafa verið lagðar fram um það hvernig staðið verði að rekstri þjónustustofnana grunnskólans á borð við fræðsluskrifstofur og Námsgagnastofnun eftir tilflutninginn. Samtök fámennra skóla telja hættulegt að nota grunnskólann sem tilraunaverkefni eða áróðursatriði í umræðunni um sameiningu sveitarfélaga.`` Þessi ályktun er reyndar ekki alveg ný eins og heyrist og var gerð áður en farið var í það mikla átak að reyna að sameina sveitarfélög sem ekki voru teknir stórir áfangar í. Hér hefur verið komið inn á ályktanir sem hafa verið gerðar af hálfu Sambands ísl. sveitarfélaga og síðasta landsþingið sem haldið var á Akureyri í haust ályktar í þessum efnum á þann hátt sem mér finnst mjög skiljanlegt og ég tek alveg eindregið undir þá ályktun og get í sjálfu sér gert hana að minni. Ég ætla ekki að eyða tíma í að lesa hana þar sem hún hefur verið lesin áður í dag en það er úrslitaatriði hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga að niðurstaða þurfi að hafa náðst í þessum málum fyrir áramót svo yfirtaka sveitarfélaga geti átt sér stað á næsta ári. Það er ekki langt til áramóta og því endurtek ég það sem ég sagði áðan að mér sýnist ekki miklar líkur á því að af þessu geti orðið 1. ágúst en þó að það verði eitthvað seinna þá held ég að það geti í sjálfu sér ekki skipt öllu máli. Ég er sannfærð um það að hjá öðrum þjóðum mundi breyting sem þessi vera tekin í áföngum og látin ná yfir eitthvert árabil. Ég veit ekki hvenær við Íslendingar ætlum að fara að temja okkur einhver slík vinnubrögð. Ég held það væri kominn tími til. Kennarafélögin hafa ályktað um tilflutninginn og þau ályktuðu fyrst á fulltrúaþingi kennara fyrr á þessu ári. Síðan var sú ályktun endurnýjuð nú síðar og hljóðar upp á eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Kennarafélögin ítreka ályktun 7. fulltrúaþings Kennarasambands Íslands, haldið í apríl 1994, vegna fyrirhugaðs flutnings þar sem þess var krafist að a.m.k. einu ári áður en til hans komi verði ríki og sveitarfélög búin að tryggja í fyrsta lagi fjárveitingar til sveitarfélaga þannig að þau geti staðið undir kostnaði að skólastarfi grunnskóla í samræmi við núgildandi grunnskólalög án þeirra ákvæða um skerðingu sem nú er í gildi auk þess að tryggja fjármagn til frekari þróunar grunnskólans. Í öðru lagi: Að ekki dragi úr stoðkerfi skólanna svo sem starfsemi fræðsluskrifstofa, ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu, starfsemi Námsgagnastofnunar og tilboðum um endurmenntun fyrir kennara. Í þriðja lagi: Öruggan rekstrargundvöll sérskólanna með tilliti til þess að nemendur geti notið allrar nauðsynlegrar þjónustu óháð búsetu. Í fjórða lagi: Öll samningsbundin og lögbundin réttindi kennarastéttarinnar og að einn viðsemjandi fari með samningsumboð fyrir öll sveitarfélögin sameiginlega. Ekkert af þessu hefur verið tryggt og því telja kennarafélögin fráleitt að tímasetningin, 1. ágúst 1995, fáist staðist.`` Svo mörg voru þau orð. Hvað segir hæstv. menntmrh. um þetta? Er hann enn þeirrar skoðunar að tilflutningurinn geti átt sér stað 1. ágúst? Í skýrslu 18 manna nefndar um mótun menntastefnu segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í umræðunni um sameiningu sveitarfélaga hefur m.a. verið lögð áhersla á að með eflingu sveitarstjórnarstigsins verði opinber stjórnsýsla skilvirkari. Taka má undir það sjónarmið að sameining sveitarfélaga auðveldi og einfaldi að mörgu leyti flutning á rekstri grunnskóla til sveitarfélaga en sameining þarf þó ekki að vera forsenda flutningsins. Ekkert bendir til annars en að sveitarfélögin samkvæmt núverandi skipan ráði vel við verkefni sé þeim tryggðir tekjustofnar og hafi samstarf sín á milli um ýmiss konar þjónustu við skólana.`` Í könnun sem Kennarasamband Íslands lét gera og náði til 1.200 aðila á aldrinum 15--69 ára og voru alls staðar að af landinu kom í ljós að meiri hlutinn telur sitt sveitarfélag geta tekið við rekstri grunnskólans. En hins vegar telur meiri hluti þeirra sem svöruðu að grunnskólinn eigi að vera í höndum ríkisins. Í tilvitnuninni sem ég vitnaði til segir að ef sveitarfélögin hafi samstarf sín á milli um þjónustu við skólana þá ráði þau við þetta verkefni. Eins og margoft hefur komið fram hér í umræðunni í dag þá finnst hv. þingmönnum að það vanti nokkuð mikið á að þessir hlutir séu tryggir. Því það er þetta stóra ,,ef`` sem þarna er til staðar. Og það væri forvitnilegt ef hæstv. menntmrh. gæti upplýst hvar þessi undirbúningur stendur hjá sveitarfélögunum. Mér er kunnugt um það í mínu kjördæmi að þar er hafin undirbúningsvinna að því að sveitarfélögin taki við þessari starfsemi en síðan veit ég um önnur kjördæmi þar sem ekkert er farið að vinna í þessum málum. Það er dæmi um hvað það ríkir mikil óvissa um öll þessi mál og vantrú á að þetta geti átt sér stað á næsta ári. Hæstv. forseti. Mig langar aðeins að vitna til 42. gr. í frv. en þar kemur fram að það er meiningin að sveitarfélögin láti í té upplýsingar um þetta efni. Ég spyr: Er það meiningin að sveitarfélögin láti í té upplýsingar með reglulegu millibili eða bara einu sinni þegar niðurstaða hefur náðst um samstarf við önnur sveitarfélög? Það kemur fram þarna, svo ég vitni beint í 42. gr., með leyfi forseta: ,,Hverju sveitarfélagi er skylt að gera menntamálaráðuneyti grein fyrir skipulagi sérfærðiþjónustu við skóla. Menntamálaráðherra setur reglugerð þar sem m.a. er kveðið á um lágmarksþjónustu á þessu sviði.`` Í þessari grein eins og ýmsum öðrum greinum er kveðið á um eftirlit af hálfu ráðuneytisins. Ég er ekki að setja út á það því auðvitað er það ljóst að menntmrn. hefur yfirumsjón með grunnskólanum eftir sem áður og þarf að hafa eftirlit og það er mjög mikilvægt að það eigi sér stað. En það er ástæða til að spyrja um það líka varðandi aðalnámsskrá: Mun ráðuneytið hafa eftirlit með því að sveitarfélögin uppfylli skyldur sínar hvað varðar aðalnámsskrár grunnskóla? Hvernig tekur menntmrn. á málum þegar það liggur fyrir að sveitarfélög reynast ekki uppfylla þau skilyrði sem þeim ber? Mér er kunnugt um að í Noregi hafa orðið árekstrar hvað þetta varðar og sveitarstjórnir halda því fram að þar sem sveitarfélögin séu sjálfstætt stjórnsýslustig þá sé það ekki alveg augljóst að ríkisvaldið geti sett þeim stólinn fyrir dyrnar ef þeim sýnist svo að fækka kennslustundum eða haga skólastarfi á annan hátt þannig að menntmrn. geri athugasemdir við. Það væri forvitnilegt að vita hvert ferlið yrði ef slíkt mál kæmi upp. Skólanefndir hafa verið hér til umræðu og það er ekki því að neita að þær fá gríðarlega mikilvægt hlutverk. Ég get ekki betur séð en að formaður skólanefndar verði að verulegu leyti í starfi miðað við það mikla verkefni sem hann þarf að taka að sér. Þar kemur einn kostnaðarliður sem ég velti fyrir mér hvort tekið er tillit til. Skólanefnd tekur t.d. til meðferðar mál ef nemanda er vísað úr skóla. Það eru fleiri mjög viðkvæm mál sem skólanefndir þurfa að taka að sér. Ég er ekkert að vantreysta skólanefndum sem slíkum í því tilfelli að taka að sér erfið og viðkvæm mál en það þarf þá a.m.k. að vera ljóst með þagnarskyldu og fleira. Í minni sveitarfélögum geta þessi mál orðið mjög erfið. Það hefur bara sýnt sig t.d. með barnaverndarnefndir að lítil sveitarfélög hafa beðist undan því að þurfa að skipa barnaverndarnefndir á sveitarstjórnar-,,basis``. Reyndar hefur þeim lögum verið breytt þannig að þær eru ekki lengur skipaðar þannig eða það er heimild til að gera það á annan hátt. Þannig að þetta er atriði sem mér finnst við þurfa að skoða í hv. menntmn. Ég vil taka undir með þeim sem hér hafa nefnt að foreldrar eigi að eiga að hafa atkvæðisrétt á skólanefndarfundum. Mér finnst það a.m.k. koma mjög til greina. Annað vil ég spyrja um í sambandi við skólanefndarfundi. Það er ætlast til að fulltrúar kennara og skólastjóra sitji þá. Hefur verið hugsað fyrir þeim kostnaði? Ég býst ekki við að það sé ætlast til að þeir sitji þá fundi launalaust. Svona koma upp ótal spurningar þegar þetta frv. er skoðað og tengjast margar þær spurningar kostnaðarliðum. Foreldraráð á að fá veruleg verkefni og ég fagna því. Það hefur reyndar ekki völd en það á að fylgjast með t.d. hvort áætlanir sem varða skólahaldið nái fram að ganga. Ég held að þetta sé í takt við það sem er að gerast víða annars staðar í heiminum. Það fer vel á því. En aukið samstarf heimila og skóla hefur verið eitt af mínum áhugamálum og ég tel að það hafi því miður eins og hefur nú komið hér fram, t.d. hjá hv. 11. þm. Reykn., oft og tíðum verið nokkurt skilningsleysi þarna á milli sem er öllu skólastarfi mjög í óhag. Mig langar til að spyrja hæstv. menntmrh., það varðar 25. gr., þar er talað um, með leyfi forseta: ,,Sveitarstjórnir skulu greiða upphæð er svarar til 1% af dagvinnulaunum kennara og skólastjóra í sveitarfélaginu í sérstakan sjóð er Samband íslenskra sveitarfélaga annast rekstur á og varðveitir. Sjóði þessum er ætlað að styrkja kennara og skólastjóra við grunnskóla til allt að eins árs viðbótarnáms og endurmenntunar.`` Er ekki lengur verið að tala um námsleyfi á fullum launum? Þetta er annað orðalag en áður var og þess vegna spyr ég nú þessarar spurningar. Hæstv. menntmrh. hefur fallið frá því ákvæði sem kom fram í skýrslu nefndarinnar um að gera skólann að tíu mánaða skóla og það held ég að hafi verið alveg rétt ákvörðun vegna þess að það hentar bara ekkert fyrir okkar þjóðfélag. Við megum alveg hafa einhverja sérstöðu hér þó við séum nú að auka okkar alþjóðlega samstarf og þetta held ég að sé eitt af því sem við eigum bara að halda í sem lengst að hafa hér langt sumarleyfi í skólum enda hefði það kostað það á framhaldsskólastiginu sem verður hér til umræðu eftir viku að þurft hefði að breyta lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna til þess að framhaldsskólanemar hefðu haft aðgang að honum því ekki geta þeir lifað á loftinu. Það hefur verið mikið hagsmunamál allra fjölskyldna í landinu leyfi ég mér að segja að kennsludagur verði samfelldur og skólar geti verið einsetnir, sérstaklega á það við hér um suðvesturhornið. Reyndar eru þessi mál miklu betur stödd á landsbyggðinni og þar er víða eingöngu um einsetna skóla að ræða. Síðan er ákvæði um að kennsludagur hefjist að morgni og það tengist finnst mér mikið kjaramálum kennara. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að á meðan kennarar hafa þannig kjarasamninga að að hluta til eru laun þeirra fyrir heimavinnu en ekki þannig að þeir byrji vinnudaginn að morgni eins og aðrir þjóðfélagsþegnar þá sé þeirra barátta fyrir betri kjörum miklu erfiðari. Því fagna ég þessu ákvæði og tel að það geti orðið kennurum að gagni í kjarabaráttu þeirra sem nú er fram undan. Hæstv. menntmrh. hefur látið þau orð falla að hann telji að nú sé lag fyrir kennara að ná bættum kjörum. Þó það sé kannski svolítið neyðarlegt að það sé einmitt núna þegar hann er að kasta þessum málum frá sér og ríkinu að þá telji hann að það sé hægt að bæta kjör kennara þá langar mig til að spyrja hann að því beint hversu mikið hann telji að kjör kennara eigi að batna eða hvað hann telji sanngjarnt. Það er nú kannski ekki sniðugt í þeirri kjarabaráttu sem er fram undan og umræðu að segja það nákvæmlega. En hann getur alla vega staðfest hvort hann hafi ekki látið þau orð falla opinberlega að kennarar eigi að fá bætt kjör. Það hefur verið talað hér um kjarnagreinar. Ýmsum þykir það ekki rétt og þar á meðal þeirri sem hér stendur að færa dönskuna aftur fyrir ensku í skólanum þannig að grunnskólanemar byrji á að læra ensku sem erlent tungumál og síðan dönsku. Hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir sagði hér áðan að danskan ætti samt sem áður ekki að verða nein afgangsstærð og ég fagna því. En mig vantar enn skýringu á því af hverju danskan mátti ekki vera kjarnagrein líka. Það er kannski fyrir einhverja vanþekkingu hjá mér á þessu kerfi en að enskan eigi að vera kjarnagrein en ekki danskan, enskan sé tekin fram fyrir þannig að börn byrji að læra ensku, gerir það að verkum í mínum huga að danskan verður enn lægra sett en hún er í dag. Eins og ég hef látið koma hér fram þá finnst mér það vera hluti af okkar menningu að við byrjum á að læra norrænt tungumál. Og mér finnst það nánast ekki vera til þess að læra tungumál heldur til að geta haft samskipti við nágrannaþjóðir okkar sem er okkur svo óskaplega mikilvægt. Eitt af því sem ekki er lengur gert ráð fyrir að verði í lögum er ákvæði um hámarksfjölda í bekk. Hæstv. menntmrh. kom inn á þetta hér í sinni ræðu og var ekki frá því að það ætti að setja inn í lögin ákvæði um hámark í bekk og m.a. nefndi hann að hugsanlega væri rétt að frekar að viðmiðunin væri hámark á kennara. Ég skal viðurkenna það að ég hef ekki hugsað þetta út frá því en ég veit það eins og ég hef margoft látið koma fram á hv. Alþingi að eins og ástandið er í grunnskólum í Reykjavík núna þá er það engu líkt því það er hrúgað inn í þessar litlu kennslustofur 28 nemendum og fleiri og þrengslin eru svo mikil að börnin fá ekki að standa á fætur eftir að þau eru sest. Það er eins og þeim sé púslað niður í bekkinn og mega síðan ekki standa á fætur fyrr en það koma frímínútur. Þetta kemur kannski í og með til af því að nemendur eru ekki með þessar litlu skólatöskur sem voru í gamla daga því ég hef heyrt það á hv. Alþingi að þingmenn hafa haldið því fram að þetta hafi verið hægt í gamla daga og því skyldi þetta ekki vera hægt enn í dag. En það er ekkert saman að jafna því það eru líka komin tæki inn í skólastofurnar eins og tölvur og fleira þannig að það er ekkert tekið tillit til þessa þegar verið er að setja lög um það að nemendur í bekk megi vera allt upp í 30. Þetta er eitt af því alvarlegasta sem grunnskólinn stendur frammi fyrir í dag, það er þessi fjöldi í bekkjum. Þess vegna finnst mér að það eigi að skoða það mjög alvarlega í hv. nefnd hvort ekki sé ástæða til að hafa þarna inni hámarksákvæði. IX. kafli frv. fjallar bæði um námsmat og mat á skólastarfi. Ég vil í fyrsta lagi segja það varðandi samræmd próf sem hér er lögð meiri áhersla á heldur en verið hefur að samræmd próf í 10. bekk eru alveg sjálfsagður hlutur, finnst mér. Eins vil ég segja um 7. bekk. Mér finnst koma mjög vel til greina að þar fari fram einhver samræmd próf en mér finnst full langt gengið að fara með þau niður í 4. bekk. Þar finnst mér að ætti miklu frekar að fara fram einhvers konar samræmd könnunarpróf heldur en að vera með samræmd próf. Hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir nefndi það hér áðan að hugsanlega mætti draga út einhver próf í 7. bekk --- að í 7. bekk mætti draga úr námsgreinar. Var það ekki? Nei, það var ekki rétt skilið. En alla vega kom það fram í hennar máli áðan að það væri kannski ástæða til þess að ákveða það ekki fyrir fram í hvaða greinum yrðu samræmd próf heldur mætti með stuttum fyrirvara ákveða það. Það er hugmynd sem ég hef ekki heyrt áður en mér finnst mjög athyglisverð vegna þess, eins og kennarasamtökin hafa bent á, þá mótar það um of skólastarfið allan veturinn að hafa það yfir höfði sér að samræmd próf fari fram í ákveðnum greinum en ekki öðrum. Þannig að mér líst vel á þá hugmynd að það séu dregin út einhver ákveðin fög þegar prófin nálgast. En eins og ég sagði áðan, 4. bekkjar samræmd próf líst mér ekki á.

Ég var að tala um 10. bekk.

Á 116. löggjafarþingi lagði ég fram ásamt fleiri þingmönnum þáltill. um mat á skólastarfi. Sú tillaga náði ekki fram að ganga en hún fékk umræðu á hv. Alþingi og nokkuð góðar undirtektir þingmanna. Hún gekk mikið út á það að það færi fram sjálfsmat í skólunum og á þeim tíma fannst mér áhugi innan menntmrn. meira snúa að því að skólarnir yrðu metnir, þeir yrðu nánast teknir út og gefnar einkunnir samkvæmt einhverju köldu mati. Þessa hugmynd leist mér ekki vel á og mér finnst að eins og frv. lítur út núna þá sé verið að tala fyrst og fremst um sjálfsmat og ég lýsi stuðningi við þá hugmynd og sýnist að mat á skólastarfi eins og það lítur út í frv. sé mjög vel viðunandi og ég tel að slíkt mat eigi að fara fram í skólunum. Minn tími mun víst vera brátt á þrotum, hann er svo ótrúlega fljótur að líða þegar maður er kominn í ræðustól á Alþingi. Það var eitt sem hæstv. menntmrh. nefndi í sínu máli og það var að agavandamál hafa aukist. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann hafi einhverjar skýrslur undir höndum sem segja þetta. Þetta kom fram eins og fullyrðing og ég býst við að hæstv. ráðherra beri ekki á borð fullyrðingu sem þessa nema hafa eitthvað undir höndum um að svo sé. Auðvitað hefur þjóðfélag okkar gjörbreyst á tiltölulega fáum árum og samfélagið hefur ekki komið til móts við þessar breytingar og þessar nýju þarfir fjölskyldunnar. Það hafa verið mótuð samtök foreldra sem eru virk og ég vil lýsa mikilli ánægju með það. Þessi samtök heita Heimili og skóli og eru nokkurs konar grasrótarsamtök og þau hafa látið mjög að sér kveða hvað varðar rétt barna og rétt fjölskyldna sem er náttúrlega nátengt. Skólastarfið í landinu þarf á því að halda að fá aukinn styrk og liðsinni frá foreldrum og því er það mjög mikilvægt að þessi foreldrasamtök geti starfað og látið í sér heyra þó að ég efist ekkert um það að ýmsum finnist að það hafi ekki verið tekið nægilega mikið tillit til þeirra óska því það hefur verið lögð mikil áhersla á aukið fjármagn til grunnskólans en fram að þessu hefur ekki verið orðið við þeim óskum af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Hæstv. forseti. Að síðustu vil ég segja það að ég tel að það frv. sem hér er til umræðu sé að hluta til og að mörgu leyti gott frv. Það er tekið af skarið um einsetinn skóla og fjölgun kennslustunda sem er eitt af mínum baráttumálum og að sjálfsögðu mun ég styðja þau ákvæði. En eins og ég hef látið koma fram þá tel ég að þau ákvæði sem snúa að flutningi grunnskólans alfarið til sveitarfélaga muni varla ná fram að ganga miðað við þá dagsetningu sem er til umræðu í frv., þ.e. 1. ágúst 1995, en ég mun að sjálfsögðu vinna málefnalega að frv. í hv. menntmn. og þar hljótum við að fá allar þær upplýsingar sem við óskum eftir og tengjast því stóra máli. Það sem mér finnst að hljóti að verða hvað erfiðast í þeim efnum er hvernig staðið verður að samningum við kennara og þeim réttindum sem kennurum hefur áskotnast.

Herra forseti. Við höfum varið nokkrum tíma á þessum fundi til þess að ræða frv. til laga um grunnskóla og er það vel. Þetta er mál sem varðar okkur öll og þjóðfélagið í heild meira en flest annað þannig að það er ekki skrýtið þó að hér þurfi menn að tala mikið um þetta frv. Ég vil hins vegar segja það sem reyndar aðrir hafa sagt að við búum við nokkur góð grunnskólalög í dag að mínu mati en aðalgallinn í tengslum við þau lög er að þeim hefur ekki verið framfylgt. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir talaði um og kallaði reyndar fram í fyrir ráðherranum að ekki væri nógu mikið fjármagn til grunnskólans og mátti skilja á ráðherranum að hann teldi þetta vera dálítið einkennilega fullyrðingu af hálfu þingmannsins en ég skildi ekki af hverju hann gat ekki tekið undir þetta því það hljóta allir að vera sammála um að það er fyrst og fremst fé sem vantar. Það er allt of lítið fé sem fer til grunnskólans, reyndar til skólakerfisins í heild, en hér erum við að ræða grunnskólann. Ef við berum okkur saman við önnur lönd þá er það nokkuð augljóst en við þurfum þess ekki, við getum bara horft til okkar og það er held ég að mati flestallra, ef ekki allra, allt of litlu fé varið til grunnskólans. Hann hefur ekki verið framarlega í forgangsröðinni en sem betur fer finnst mér að þetta sé örlítið að breytast, a.m.k. eru fleiri sem láta sig skólana varða og þá grunnskólann sérstaklega og það eru fleiri sem eru tilbúnir til þess að setja skólann framar í forgangsröðina, sem betur fer. Ég held við höfum flest orðið vitni að því fyrir sveitarstjórnarkosningarnar í vor. Það var mikið talað um skólamál og ég vonast til þess að það verði líka gert fyrir næstu kosningar. En aðalvandamálið er að það hefur ekki verið nægilegt fjármagn sett í grunnskólann. Og þá er ég ekki að saka eingöngu hæstv. núv. ríkisstjórn því þetta hefur verið lenska lengi því miður. En það hefur keyrt um þverbak núna síðustu árin. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni að það væri langt frá því að þessi 18 manna nefnd væri einhverjir já-menn ráðherrans sem einhver hafði orðað. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um það hvort þeir séu já-menn ráðherrans en þegar horft er yfir hópinn þá sér maður ekki að þetta sé mjög fjölbreyttur hópur að því er varðar a.m.k. pólitískan bakgrunn ef út í það er farið. En ég sé auðvitað ef ég horfi yfir þennan hóp að þá eru þar viðskiptafræðingar, borgarfulltrúar, kennarar og lögfræðingar o.s.frv. Það stendur ekkert um það í hvaða flokki þessir ágætu menn eru en því hefur verið haldið fram að þarna hafi fáir komið að, a.m.k. færri heldur en hefðu gjarnan viljað. En eitt er víst þarna hefur ráðherrann ekki leitast við að ná neinni pólitískri samstöðu til þess að auka líkurnar á því að það næðist samstaða um þetta mál á Alþingi. Það þykir mér miður. Með því er ég ekki að segja að ég telji þetta frv. vera endilega svo slæmt og niðurstaðan sé að öllu leyti vond en hins vegar er allt of margt sem ég er óhress með í þessu frv. Því miður. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir talaði hér fyrr í dag og gerði hún grein fyrir nokkrum atriðum sem voru gagnrýni verð og ætla ég svo sem ekki að fara að endurtaka það sem hún sagði. Það eru nokkur atriði sem ég vildi hnykkja örlítið betur á. Eins og fram kemur í þessu frv. og í máli ráðherra þá er megintilgangurinn með þessu frv. að flytja grunnskólann til sveitarfélaga og það er nánast aðalatriðið. Hér hefur margoft verið talað um að það þurfi að liggja fyrir hvernig fjármálum verði háttað, þ.e. hvernig samskipti ríkis og sveitarfélaga verða í tengslum við yfirtöku sveitarfélaganna og ég endurtek það að sveitarfélögin leggja áherslu á að það þurfi að ganga frá þessum málum fyrir áramót. Í skýrslu sem ég er með undir höndum sem okkur var afhent af hálfu menntmrn. í gær um tilfærslu grunnskóla til sveitarfélaga og mat á kostnaði koma fram ýmsar tillögur. Þar á meðal er á bls. 20 talað um ákveðnar tillögur varðandi tekjustofnana. Það er t.d. talað um að það verði, svo ég lesi orðrétt, með leyfi forseta: ,,Við brottfall tímabundinna skerðingarákvæða grunnskólalaga hækkar kostnaður sveitarfélaga vegna grunnskólans um u.þ.b. 400 millj. kr. eða úr 4,9 milljörðum kr. samkvæmt fjárlögum 1994 í allt að 5,3 milljarða.`` --- Þarna koma þeir með alveg ákveðnar tölur. Síðan segir: ,,Til að mæta þeim kostnaði sem sveitarfélög yfirtaka er lagt til að hlutur sveitarfélaganna í staðgreiðslu hækki.`` Síðan er haldið áfram með þetta. Síðar taka þeir fram að semja þarf sérstaklega um hugsanlega aukinn kostnað sem ný grunnskólalög kunna að hafa í för með sér. Það sama á við um nýja reglugerðarsetningu sem, t.d. vegna 35. gr. og 61. gr. gildandi laga, hefur í för með sér aukinn kostnað við skólastarfið. Þannig að þarna er komið með alveg ákveðnar tillögur og maður veltir fyrir sér hvort ekki er farið að vinna á grundvelli þessara tillagna hér og þá hvort sveitarfélögin sætti sig við þetta form sem hér er gert ráð fyrir. Ég skil ekki af hverju það þarf að bíða þangað til á næsta ári. Af hverju er ekki hægt samhliða hugsanlegri samþykkt nýrra grunnskólalaga að samþykkja breytingar á tekjustofnalögunum? Það höfum við margoft gert í þinginu þegar verið er með slík lög, þá eru tekin mörg lög kannski hvert á eftir öðru í þeirri röð sem nauðsynlegt er að gera. Ég verð hins vegar að viðurkenna það að mér þykir mjög sérkennilegt og átta mig ekki alveg á hvað þessi starfshópur meinar með því að jöfnunarsjóðurinn eigi að taka þátt í því að jafna aðstæður sveitarfélaganna og það sé gert eftir tillögum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Þetta hlýtur að skipta mjög miklu máli fyrir sveitarfélögin, sérstaklega minni sveitarfélög, og þar sem skólar eru mjög litlir þá getur verið að það séu þættir sem t.d. menntmrn. leggur áherslu á að þurfi að taka tillit til og veita hugsanlega þeim skólum aukinn styrk sem ekki er beinlínis hægt að ætlast til að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga eða stjórn hans og félmrn. hafi sama skilning á. Ég held að þarna þurfi í raun menntmrn. að koma til og skil ekki hvernig þetta á að geta gengið upp með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í frv. og þyrfti í raun að vera samflot á milli félmrn. og menntmrn. Mér lýst ekki beint á það fyrirkomulag, mér finnst að þarna hljóti að þurfa að skoða miklu betur. Eftir að hafa hlustað á umræður og heyrt svör ráðherra við ýmsum spurningum sem hér hafa komið fram þá tel ég nokkuð ljóst að það þurfi lengri tíma til þess að slíkur tilflutningur geti átt sér stað. Ég á mjög erfitt með að sætta mig við að það sem lagt er til grundvallar við kostnaðarmat sé núverandi ástand mála. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við leggjum til grundvallar þau lög sem við erum að samþykkja og það kostnaðarmat verði lagt til grundvallar til þess að sveitarfélögin geti í raun tekið betur á málum en ríkið hefur gert hingað til. Ég er mjög óánægð með grunnskólann eins og hann er núna og það fyrst og fremst vegna þess að fjármagnið er of lítið til hans. Það er ekkert gagn að því að flytja grunnskólann til sveitarfélaganna ef þau eiga ekki að geta tekið neitt betur á heldur en ríkið hefur gert hingað til og ég bendi hæstv. ráðherra á að sveitarfélögin standa sum hver mjög illa. Það eru auðvitað sum sveitarfélög sem standa mjög vel og ég vil benda á það að á umræddum landsfundi Sambands ísl. sveitarfélaga sem haldinn var á Akureyri í ágúst og september sl. sagði sveitarstjórinn á Seltjarnarnesi að það væri ekkert því til fyrirstöðu að það sveitarfélag tæki yfir grunnskólann þó það fengi ekkert fé. Þannig vilja sum sveitarfélög gjarnan taka við þessu þó þau fái ekkert fé í staðinn en þetta gildir auðvitað einungis um örfá sveitarfélög. Það getur vel verið að það séu nokkur en þau eru raunveruleg mjög fá, því miður. Það þarf að skoða þetta mjög vel til þess að við fáum ekki það ástand að aðstaða barna til náms verði mjög misjöfn eftir skólum. Það er eitt af því sem ég held að enginn vilji. Ég verð að viðurkenna það, virðulegi forseti, að ég hef vissar efasemdir almennt um að rétt sé að flytja grunnskóla til sveitarfélaga, þ.e. hugmyndafræðilega. Ég hef vissar efasemdir um að það sé rétt að flytja starfsemi eins og grunnskólann þar sem við erum að reyna að tryggja það að allir þegnar þjóðfélagsins, öll börnin, fái sams konar aðstöðu til náms. Ég tel að þetta eigi að vera hlutverk ríkisins miklu frekar af því að þetta er þjónusta sem ekki getur verið mismunandi. Það er eitt af því sem er lögð mikil áhersla á í þessu frv. að það eigi að vera eftirlit með sveitarfélögunum og það eigi að gæta þess að nemendum sé ekki mismunað, t.d. með samræmingu, það er verið að tala um próf, það er verið að tala um að það sé eftirlit frá ráðuneytisins hálfu. Ekki endilega að allir séu nákvæmlega eins en það verður það ef við höfum samræmd próf eins og talað er um alveg frá 4. bekk þá hljótum við að hafa mjög svipaða kennslu alls staðar. Þess vegna getur þetta orðið til þess að við neyðum alla til þess að vera nákvæmlega eins sem út af fyrir sig getur verið nauðsynlegt en þó tel ég að skólar eigi að hafa nokkurt frelsi um það hvers konar menntun þeir veita nemendum en þó finnst mér að grunnskólinn eigi að vera nokkuð staðlaður og það sé frekar þegar komið er í framhaldsskóla sem rétt sé að hafa meiri sveigjanleika. Það er einmitt enn ein af ástæðunum fyrir því að ég set spurningarmerki við flutninginn að þegar um er að ræða að eitthvert stjórnsýslustig, eins og í þessu tilfelli sveitarfélögin, ber fjárhagslega ábyrgð á grunnskólanum en enga faglega ábyrgð. Ég er ekki sammála ráðherranum í því, eins og hann sagði í upphafi ræðu sinnar, að þarna fari saman fagleg og fjárhagsleg ábyrgð vegna þess að mér finnst að í þessu frv. felist það að fagleg ábyrgð sé fyrst og fremst hjá menntmrn. og ég tel að það eigi að vera þannig. Ég er sammála því. En ég sé ekki að það sé mikil valddreifing í því fólgin að leyfa sveitarfélögunum að bera kostnað af starfi grunnskólanna en ekkert annað. Ég tel vera tvískinnung í þessu tvennu og sætti mig illa við að það skuli vera svo og þess vegna hef ég þessar efasemdir um að það eigi yfirleitt að vera að flytja grunnskólann yfir til sveitarfélaganna. Ég verð bara að viðurkenna það þó það virðist vera að það séu hér a.m.k. á Alþingi flestir því sammála að flytja grunnskólann yfir til sveitarfélaganna þá hef ég ekki séð þau rök enn sem sannfæra mig algjörlega um það. Ég vil taka það fram að ég hef ekki sett mig gegn því í sjálfu sér og ég tek það líka fram og vil ítreka það að það er ekki vegna þess að ég telji að ríkisvaldið hafi staðið sig svo vel varðandi grunnskólann að ég treysti því eitthvað betur að því er varðar að setja fé í grunnskólann en nú er ég bara að tala um þetta hreint hugmyndafræðilega hvert á að vera hlutverk ríkisvaldsins varðandi þegnana. Hér hefur nokkuð verið rætt um einsetinn skóla, lengingu skólatíma, skólamáltíðir og fleira sem er mjög jákvætt og er auðvitað í gildandi lögum eins og margoft hefur komið fram en það hefur ekki verið framkvæmt eins og ég sagði áðan, það sýnir bara betur en nokkuð annað hversu forgangsröðun hefur verið röng í þjóðfélaginu. Það er auðvitað nauðsynlegt að breyta þessu. Auðvitað vonar maður alltaf að ef einhver breyting verður, eins og t.d. það að grunnskólinn fari til sveitarfélaganna, geti það hugsanlega orðið til þess að forgangsröðin breytist en ég er ekki endilega búin að sjá að það gerist. Því miður. Í 11. gr. frv. er talað um skólahverfi. Þar er m.a. talað um það að skólahverfi er sú eining sem stendur að einum grunnskóla eða fleiri þannig að með þessu móti geta skólahverfi verið mjög stór eins og t.d. í Reykjavík. Ég átta mig ekki alveg á því og vil spyrja ráðherrann að því hvers vegna ekki er gert ráð fyrir því í þessari grein að sveitarstjórn geti skipt einu sveitarfélagi upp í mörg skólahverfi. Ég var að reyna að lesa þessa grein með það í huga og átta mig ekki á af hverju eingöngu er gert ráð fyrir að skólahverfin geti stækkað, þ.e. að hvert skólahverfi geti innihaldið fleiri en einn grunnskóla en af hverju er ekki gert ráð fyrir heimild til þess að skipta þeim niður. Ég hefði talið mjög eðlilegt að sú heimild væri og sveitarfélögum væri raunverulega í sjálfsvald sett hversu stór einingin ætti að vera. Ég er ekki síst að hugsa um Reykjavík en þetta getur auðvitað gilt um önnur sveitarfélög líka þar sem um marga skóla er að ræða. Ég veit að það eru fleiri skólar í sveitarfélagi annars staðar á höfuðborgarsvæðinu, bæði í Kópavogi, Hafnarfirði, Keflavík t.d. líka og á fleiri stöðum, Akureyri og víðar. Þannig að það gæti verið að sveitarstjórn kysi að skipta sveitarfélaginu upp í fleiri skólahverfi. Ég bendi á að bæði í 12. og 13. gr. og sjálfsagt fleiri greinum er miðað við að skólanefnd gegni veigamiklu hlutverki, m.a. á hún að sjá um að öll skólaskyld börn njóti lögboðinnar fræðslu o.s.frv. Þá eiga t.d. fulltrúar kennara og skólastjóra að sitja á skólanefndarfundum og þá sé ég ekki fyrir mér hvernig það getur gerst nema þá að það sé eins og t.d. í Reykjavík að þá væri kannski einn eða tveir fulltrúar en skólarnir eru geysilega margir. Ég tel að öll rök mæli með því að þarna verði sett inn heimild til þess að skipta upp skólahverfum á sama hátt og það má sameina fleiri en eitt sveitarfélag, þ.e. skólahverfi í fleiri en einu sveitarfélagi. Ég á ósköp erfitt með að sjá það að frv. leiði til meiri fagmennsku. Ég sé ekki betur en gert sé ráð fyrir því að skólastjóri þurfi ekki að koma að ráðningu kennara. Það er að vísu ekki tekið beint á því hér en ég tel að það sé mjög mikilvægt að skólastjóri hafi þar eitthvað um að segja og það séu ekki eingöngu sveitarstjórnir sem ráði kennara því þá getur það leitt til þess að það verði meiri pólitík og minni fagmennska í spilinu þó það þurfi auðvitað ekki endilega að vera. Það kemur fram í frv. en það er greinilega ekki ljóst öllum sem hafa komið nálægt þessu máli að meiningin hafi verið að sveitarfélögunum væri ætlað að kosta námsgögn þar sem þessi rauða skýrsla gerir ráð fyrir því að Námsgagnastofnun útvegi nemendum í grunnskóla áfram námsgögn eins og verið hefur. Ég ætla ekki að fara nánar í það en þetta er það sem kemur fram í þessari skýrslu. Í frv. er bæði gert ráð fyrir innra og ytra eftirliti og er ekki nema gott eitt um það að segja. Ég átta mig ekki alveg á hvernig þetta á að fara fram, sérstaklega í minni skólum. Ég var að velta fyrir mér t.d. varðandi innra eftirlit sem ég tel, eins og ég segi, af hinu góða, hvort það sé reiknað inn í þessar kostnaðartölur. Þetta hlýtur að skipta máli, sérstaklega fyrir minni skóla þar sem fáir kennarar eru ef þeir eiga að fara að nota hluta af sínum tíma til að hafa eftirlit hver með öðrum ef við getum orðað það svo, hvort þetta taki ekki tíma af kennurum miðað við það að þetta frv. gerir ráð fyrir fjölgun kennsludaga. Ég átta mig ekki á hvernig þetta er hugsað og ég gat ekki séð það í þessum kostnaðarskýrslum hvort þetta er tekið með en það getur vel verið að það sé gert. Síðan velti ég því fyrir mér hvaða tæki menntmrn. gæti haft ef sveitarstjórn stendur ekki við lög, getur það ekki eða gerir það ekki. Menntmrn. gæti staðið frammi fyrir því að sveitarfélag gæti ekki framfylgt grunnskólalögum vegna þess að það vantaði fjármagn, faglega, að ekki væri áhugi á því, það væri ekki hægt að fá kennara eða það gæti komið upp sú staða að það væri ekki hægt. Hvaða úrræði hefur menntmrn. til þess raunverulega að tryggja það að nemendur fái þá kennslu sem þeim ber samkvæmt lögum? Það er ekki langt síðan það var pistill í útvarpinu frá Finnlandi þar sem talað var um að í sumum skólum í Finnlandi væri ástandið orðið þannig að það væru engir kennarar og börnin sætu ein í skólanum í langan tíma. Þetta er auðvitað eitthvað sem við viljum alls ekki sjá hérna og þess vegna velti ég fyrir mér hvaða úrræða menntmrh. sér fyrir sér að menntmrn. gæti gripið til til þess að taka á slíku. Hér hefur verið rætt aðeins um dönsku- og enskukennslu þó það komi ekki beint fram í þessu frv. heldur er það þessi skýrsla sem hér hefur verið vitnað til. Ég hef ekki enn þá heyrt þau rök sem mæla með því að það verði fyrr byrjað að kenna ensku heldur en dönsku, þ.e. dönskunni verði ýtt aftur fyrir. Ég heyrði það úr umræðum fyrr á þinginu að ein af rökum hæstv. menntmrh. væru að það væri ekki nógu góð kennsla í dönsku. Það væru ekki fagkennarar í dönsku í grunnskóla. Mér gafst ekki tækifæri til að tala nema einu sinni þá þannig að ég kom því ekki beinlínis að að mér finnst mjög merkilegt að heyra það að kennarar í dönsku séu eitthvað verri en kennarar í ensku. Ég hélt að dönskukennslan væri orðin mjög góð á Íslandi og það væru síst verri kennarar sem kenndu dönsku í grunnskólum heldur en ensku. Ég skora á hæstv. menntmrh. að fara ekki að hrapa að því að breyta þessari röð á því hvaða erlent tungumál er fyrst kennt í grunnskólanum. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mikið fleiri en ég tel að þetta mál sé þannig úr garði gert að það séu svo margir lausir endar að það sé borin von, a.m.k. miðað við svör ráðherrans að frv. geti orðið að lögum á þessu þingi. Það er greinilegt að undirbúningsvinnan er miklu styttra á veg komin heldur en mig grunaði. Ég hélt satt best að segja að hér handan við hornið væri frv. sem tæki bæði á réttindamálum kennara og það væri verið að vinna að undirbúningi að taka á tekjustofnunum en það er greinilegt að ráðherrann og hans fólk, hans hjálparmenn, eiga mjög margt eftir og það virðist vera langt í land að þetta frv. verði að lögum.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. sem snertir okkur flest sem í þessu þjóðfélagi búum og því mikilvægt að vel takist til. Hæstv. ráðherra ræddi m.a. í inngangsorðum sínum um jafnrétti til náms. Í því liggur þungamiðja þessa máls og það hlýtur að vera sjálfsögð og skýr krafa að þannig verði unnið, að það fari ekki eftir búsetu eða því hvernig við erum af guði gerð hvaða framboð á námsefni og kennslumagni hver og einn á völ á. Ég vil koma hér inn á örfá atriði hv. menntmn. til íhugunar. Hagsmunir eru að hluta til ólíkir í dreifbýli og þéttbýli þótt markmiðið sé það sama að veita nemandanum sem besta uppfræðslu og er það skoðun mín að ekki hafi alls kostar verið tekið tillit til þess í gegnum tíðina við lagasetningu. Nauðsynlegt er að krafan um einsetinn skóla og samfelldan skóladag komi til framkvæmda sem fyrst. Ég ætla að fara hér nokkrum orðum um þá hlið sem snýr að dreifbýlisskólunum og að þeim sem þurfa að njóta kennslu þar. Það sem efst er í huga þeirra sem nota dreifbýlisskólana núna er náttúrlega það sem fram kemur við þennan flutning sem stendur til, það er þessi aukni starfstími grunnskóla. Inn í þetta kemur náttúrlega aksturinn, samkennslan og annað. Ég ætla að ræða hér um þann kafla sem snýr að starfstíma grunnskóla og þá fyrst um fjölgun kennslustunda. Þar kemur fram að í 1.--4. bekk eiga að vera 1.200 mínútur eða um 30 kennslustundir og er það af hinu góða á þeim stöðum þar sem við á. Ég sé aftur á móti fyrir í þessum skólum sem heimanakstur er að þessir krakkar þurfa að vera alla daga allan daginn plús þann langa tími sem þeir þurfa að sitja í skólabílum á daginn. Mér finnst þetta alveg óviðunandi að það sé ekki hægt að taka tillit til þessa hóps og óska ég eftir að það verði skoðað með þann þátt í þessum starfstíma. Þetta er allt of langur tími fyrir þessa ungu nemendur og fyrir utan það kemur auðvitað aukakostnaður við gæslu. En í mínum huga vegur það nú ekki þyngst, hitt finnst mér vera hreinlega mannréttindamál fyrir þessi ungu börn að þurfa ekki að hafa þennan langa vinnudag sem ég tel að verði með akstri plús það að vera jafnlengi og þeir sem eru í 10. bekk í skólanum af því að það er nú svo að það er það mikill kostnaður við akstur að það er ekki hægt að sundurgreina það og fara aukaferð með yngri nemendur í þessum stóru skólahverfum. Því miður held ég að það verði aldrei svo að það verði gert. Ég ætla að biðja um að sá hluti verði tekinn til athugunar. Það er búið að fara mörgum orðum um að hafa hámarksfjölda í bekkjum og tek ég undir það sem fram hefur komið í þeim málum og ágætt að hafa til viðmiðunar það sem er í núgildandi lögum. En það sem mér finnst vera að í núgildandi lögum sem flokkast undir fjármálin er samkennsluþátturinn. Það er alveg óviðunandi að það er ekki tekið nægilegt tillit til samkennsluþáttarins. Það kemur t.d. í því sem er núna að í 2. og 3. bekk séu nemendur í einstökum bekkjardeildum ekki fleiri en 22 en það má samkenna líka 22 nemendum ef aldursflokkarnir eru tveir þannig að það er sami fjöldi sem er á bak við 22 ef það eru nemendur í 2. til 3. bekk og svo aftur í samkennslunni. Svona eru dæmi þar um. Ég ætla að biðja nefndarmenn að taka það til athugunar að það eru til skólar úti um land sem fara ákaflega illa út úr þessum samkennsluþætti. Aftur á móti tek ég heils hugar undir það að hámarksfjöldi í bekkjum sé tilgreindur í þessum væntanlegu lögum, en að samkennsluþátturinn gleymist ekki. Eins kemur það fram í núgildandi lögum eru það einungis í 9. og 10. bekk sem er utan þess sem megi samkenna þar í en ég vildi sjá að það væri 8., 9. og 10. bekkur sem þar heyrðu undir. Það er eitt mál hér enn sem er í kaflanum Starfstími grunnskóla í núgildandi lögum sem ekki hefur verið komið inn á í dag og mér finnst mikil eftirsjá að að kemur ekki fram í þessum frumvarpsdrögum. Það er nú svo að með hliðsjón af atvinnuháttum þá tel ég mikilvægt að haft verði áfram í grunnskólalögunum svigrúm fyrir sumarskóla. Það gæti reynt verulega á eftir þá breytingu sem kemur í kennsludagafjölda. Vil ég rökstyðja mál mitt þannig að ég sé það fyrir og það hefur verið umræða í þeirri skólanefnd sem ég er formaður í, nemendur í þeim skóla eru 126. Það er ekki mjög langt síðan var farið að hafa 9 mánaða skóla alls staðar úti um land. Það eru fá ár síðan við byrjuðum á því og eftir það hefur verið umræða um það hvort það væri rétt að taka einhverja maídaga og færa þá fram í júní. Ég reikna með því að það verði aukinn þungi á þeirri umræðu og þeirri kröfu að svo megi verða þegar kennsludagafjöldinn er orðinn þessi og starfsdögum fækkar þannig að svigrúmið minnkar til að setja þá kannski aftur fyrir þannig að það lengist fram á vorið sem börnin þurfa að vera. Mér fyndist það mikið sanngirnismál að í kafla um starfstíma grunnskólans yrði höfð inni heimild fyrir sumarskóla. Ég tel það verðugt og sjálfsagt verkefni fyrir sveitarfélög að taka alfarið við grunnskólanum. En það verður ekki verðugt verkefni nema til þess verði tryggðir tekjustofnar til framkvæmda og jöfnunar. Ég held að ég hafi komið hér fram þeim aðaláherslumálum sem mér fannst nú ekki vera sérstaklega minnst á í dag og vil reyna að koma að þeirri hlið sem snýr að dreifbýlisskólunum af því að ég kom inn á það áður að mér finnst ekki hafa verið tekið nægilegt tillit til þess við lagasetningar að það eru misjafnar aðstæður þótt markmiði sé eitt og það sama.

Virðulegi forseti. Þetta hefur um margt verið fróðleg umræða sem hér hefur farið fram í dag og er það vel þar sem um jafnstórt mál og grunnskólann er að ræða og framtíðarstefnumótun í honum. Ég ætla að mestu leyti að takmarka mig við sameiginlegt áhugamál okkar hæstv. menntmrh. sem er aukin verkmenntakennsla. En því miður hefur mér fundist nokkuð skorta á að því væri sinnt nema þá helst í orði að ætla sér eitthvað um úrbætur. Miðað við yfirlýsingar hæstv. ráðherra --- og vona ég að hann heyri orð mín. Er ekki víst, hæstv. forseti, að ráðherra sé hér að hlusta eða er hann vant við látinn?

Hann er að hlusta.

Hann er að hlusta, já það er gott því það er ekki sama að vera á svæðinu og vera að hlusta. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sjái því stað innan þessa grunnskólafrv., ef að lögum verður, að það sé hægt að bæta við verkmenntakennslu miðað við þær aðstæður sem skólar búa hér við. Mér er ljóst að það er nokkurt svigrúm með lengingu skólatíma en það er ekki nóg að hafa svigrúm í tíma ef ekki er sérstaklega ætlað fjármagn til að fylgja því eftir. Ég get ekki séð á þeim gögnum sem fylgja þessu frv. að það sé neinn sérstakur heimanmundur sem mun fylgja þessum áherslum ef það er rétt skilið hjá mér að hæstv. ráðherra hafi það enn á sinni forgangsstefnuskrá að það verði stutt við bakið á slíkri kennslu. Það er ljóst að list- og verkmenntakennsla er miklum mun dýrari vegna þess að í flestum tilvikum þarf að hafa færri í hóp. Það er líka aukinn kostnaður vegna tækjabúnaðar og ýmislegt fleira sem þar þarf að koma til. Þannig að ef þau sjónarmið sem ég veit að hæstv. ráðherra hefur mjög talað fyrir eiga að birtast í þessu frv. þá hlýt ég að lýsa eftir því. Vissulega kemur þarna fram í b-lið 30. gr. þessa frv. að listir og verkmenntir eigi að vera í aðalnámsskrá og þar skuli setja ákvæði um inntöku og skipulag náms. Þetta er eitt af níu sviðum sem þar eru sérstaklega tilgreind. Ef þetta á ekki bara að vera stafur á bók þá hlýtur að þurfa að koma meira til og ég leitaði í frv. að þessum áherslum og verð að viðurkenna að ég finn þær ekki. Það má vel vera að sá hugur fylgi og mér er það ljóst að það er svigrúm ákveðið til þess en ekki nema peningar fylgi. Það er einnig mjög nauðsynlegt í ljósi þessa að skoða saman grunnskóla- og framhaldsskólafrv. Þótt það sé ekki til umræðu hér í dag þá verður væntanlega mælt fyrir því í næstu viku, mér skilst að það sé á áætlun. Ef þar fer sem horfir að þar sé verið að reyna að móta stefnu sem eflir verkmennt hér á landi þá verður að leggja grunninn strax á fyrstu skólastigum, leikskólastigi og grunnskólastigi. Til þess að það sé hægt á grunnskólastigi þá mun þurfa að breyta kennsluháttum verulega. Þar þarf líka á verulegri sérfræðiráðgjöf að halda sem sveitarfélög verða að geta sótt sér og þeir skólar sem á þeirra vegum starfa. Það held ég að sé alla vega eftir því sem ég kemst næst nokkuð sem þarf miklu betri og meiri útfærslu. Þetta er ekki eitthvað sem gerist af sjálfu sér með góðum vilja, við búum því miður við þá stöðu að hér er þessum greinum virkilega ýtt úr í horn allt of víða vegna aðstöðuleysis og peningaleysis. Ef það á með þessu grunnskólafrv. að fara að gera þarna bragarbót þá vil ég fá að vita hvernig það er hugsað. Það er ekki sjálfgefið að sveitarfélög muni leggja þessar áherslur. Þó að það sé vissulega mikið af skynsömu fólki sem velst í skólanefndir og starfar í sveitarstjórnum og ekki nema gott eitt um það að segja þá held ég engu að síður að það sé ofætlað að halda að á einni nóttu breytist sú hefð sem við búum við sem er fyrst og fremst bóknámshefð. Það mun þurfa meira til en góðar áætlanir góðs fólks til að það gerist eitthvað í því. Þarna þarf fagmennsku og skólapólitík og um þessa skólapólitík þarf að sameinast ef menn á annað borð eru reiðubúnir til að stíga þetta skref og gera þessum greinum hærra undir höfði. Ég get ekki séð að þeir tekjustofnar sem hugsað er að fylgi grunnskólanum yfir til sveitarfélaganna og ég tek undir gagnrýni þá sem fram hefur komið hér í dag að þar er allt of margt óljóst. En ég get ekki séð að þarna sé sérstaklega verið að taka tillit til þessara atriða og hæstv. ráðherra leiðréttir mig þá ef mér hefur eitthvað yfirsést þar. Þessu atriði held ég að þurfi að gefa mjög góðan gaum í umfjöllun málsins innan hæstv. menntmn. Ég vona að hæstv. menntmrh. sé mér sammála um að það verði að fylgja þessu máli eftir og jafnvel hafa ákveðið frumkvæði til að hér sé ljóst að hugur fylgi máli. Þetta er það atriði sem ég hef kannski helst saknað í þeirri umræðu sem ég hef heyrt hér í dag án þess að það hafi alveg verið vanrækt því hér er um mjög viðamikið mál að ræða. Ég get út af fyrir sig tekið undir ekki bara þá gagnrýni á ýmislegt óljóst varðandi fjármögnun þessara mála og vanáætlun vegna kostnaðar heldur líka undir þær athugasemdir sem fram hafa komið um að ekki skuli vera ákvæði um fjölda nemenda í bekkjum. Hæstv. menntmrh. sagði í ræðu sinni fyrr í dag að hann mundi ekki gera ágreining ef þessum ákvæðum eða þessari grein yrði breytt í meðförum nefndarinnar eða svo skildi ég hann. Hann hefði sem sagt ekki á móti því að það ákvæði yrði sett inn ef hv. menntmn. teldi það vera heppilegt. Mér finnst þetta kannski ekki alveg nógu ígrundað vegna þess að ég held að þetta hefði þurft að fylgja með frá upphafi. Séu önnur rök og vangaveltur fyrir hendi eins og fram hefur komið í ýmsum ábendingum um aðra möguleika í skólastarfi þá hefði í raun og veru þurft að fylgja þessu eftir. Þarna kemur aftur að því sem ég vil kalla skólapólitík. Ég held einfaldlega að ef við erum að tala um jafnrétti til náms þá sé engin ástæða til og ekkert vantraust á sveitarstjórnir þó að maður geri ekki ráð fyrir því að frumkvæði komi upp hér og þar um land. Ég held að það sé einfaldlega ekki hægt að ætlast til þess. Ef þarna er um ákveðnar áherslur að ræða sem menn vilja breyta og hafa meiri sveigjanleika og svigrúm þá verður það líka að koma fram með einum eða öðrum hætti ef við erum þá að tala um að það sé enn sú hugmynd að tryggja jafnrétti til náms þrátt fyrir þessa tilfærslu. Það hefur komið hér margoft fram að það er enginn að hverfa frá því, alla vega ekki í orði. Það eru einstök stök atriði sem ég held að sé full ástæða til að hlaupa hér í gegnum þó þau séu ekki endilega skyld og ég er ekki með neina yfirlitsræðu um málið. Hér hafa aðrar kvennalistakonur talað á undan og tekið það að sér en ég hef fyrst og fremst erindi hingað vegna þess að ég á ekki sæti í menntmn. hv. og vil ég gjarnan koma að stökum ábendingum. Þá vil ég í fyrsta lagi geta þess sem gott er. Ég fagna því að í 36. gr. og e.t.v. víðar er verið að ræða sérstaklega um rétt nýbúa. Eins og fyrr hefur komið fram hér á Alþingi þá höfum við hæstv. ráðherra átt tal um þau málefni oftar en einu sinni. Ég verð að segja að þar hef ég verið ánægð með áherslur og árangur. Það er sjálfsagt að geta þess sem gott er líka. Hins vegar hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sér þessi mál fyrir sér í framtíðinni og hvort það sé ástæða til að það sé sérstaklega hugað að því hvernig eigi að haga varðandi tilfærslu. Hvernig í rauninni við náum utan um þá framkvæmd sem er á því að tryggja nýbúabörnum kennslu. Eins og segir í 36. gr., með leyfi hæstv. forseta: ,,Nemendur sem hafa annað móðurmál en íslensku eiga rétt á sérstakri kennslu í íslensku sem öðru tungumáli. Heimilt er að veita þessum nemendum undanþágu frá því að þreyta samræmt lokapróf í íslensku og leggja fyrir þá sérstakt lokapróf í íslensku. Menntamálaráðherra setur nánari reglur um kennslu þessara nemenda.`` Í greinagerð fjmrn. kemur ekki fram að það eigi að fylgja þessum pósti sérstakt fjármagn. Í athugasemdum um 36. gr. kemur fram að árið 1993 fékkst sérstök fjárveiting til kennslu erlendra nemenda. Nú á haustdögum 1994 eru 350 nemendur a.m.k. sem flokkast undir þennan hóp. Ég get ekki séð að það sé sérstaklega verið að velta fyrir sér hvort eitthvað muni breytast í þessum málum með þessu frv. og ég hef satt að segja svolitlar efasemdir og svolitlar áhyggjur af þessu máli svo framarlega sem það er ekki einhvers staðar annars staðar búið að taka á því þar sem þarna er hreinlega um mjög viðkvæmt og nýsprottið blóm að ræða í íslenskri náms- og kennsluflóru og það má ekki höggva í þetta. Áður var því svo komið fyrir að þarna var tekinn peningur af sérkennslukvóta, ef ég man rétt, áður en sérstök fjárveiting fékkst í þetta. Nú vitum við að það hefur ýmsu ægt saman undir slíkum sérmerktum peningum en eins og fram hefur komið margoft í dag þá eru að verða mjög miklar breytingar á þeim verkefnum sem áður hafa flokkast undir sérkennslu og ég spyr um þennan tiltekna lið í þeim veltum sem þar eru að verða. Annað mál sem mig langar að taka hér fram er að taka undir þær ábendingar sem fram hafa komið um það að stóru sveitarfélögin eins og t.d. Reykjavík eru eitt skólahverfi samkvæmt þessu. Ég þykist skynja að það sé ákveðinn vilji til valddreifingar sem fylgir þessu frv. og þess vegna get ég ekki skilið hvers vegna sveitarfélögum er ekki gefin heimild til að skipta sínu sveitarfélagi hverju fyrir sig upp í skólahverfi ef það kýs svo. Á fundi sem ég var á í gær kom fram að það er nokkuð kaldhæðnislegt að nú fyrst þegar þessi málaflokkur er að fara yfir til sveitarfélaga skuli farið að taka á því að setja lágmarksmörk sem þýða lengdan vikulegan kennslutíma. Núna þegar sveitarfélögin eiga að fara að taka við þá á loksins að vera hægt að framkvæma þetta. Því miður verð ég að taka undir það það er dálítið kaldhæðnislegt og á þá ekki bara við þann tíma sem núv. ríkisstjórn hefur setið heldur einnig fyrri ríkisstjórnir. Því miður hefur þetta gengið hægt og illa. Önnur athugasemd sem ég vil taka undir eru áhyggjur ýmissa um að það sé ekki áætlað ákveðið fjármagn sem þarf til hvers nemanda í námsgögn og það er atriði sem ég held að þurfi að líta á ef ég hef skilið það rétt. Varðandi 41. gr. núgildandi laga þá kemur þar fram að eftir 55 ára aldur kemur ákveðinn afsláttur á kennsluskyldu og ég held að það sé bæði vegna kennara og nemenda skynsamlegt að hafa þann möguleika inni en hann mun ekki vera í hinu nýja frv. Það er smávægileg ábending sem ég vil taka undir líka og það er að eðlilegra sé að það sé skóli frekar en sveitarfélög sem ákveði hvenær heppilegt er að afhenda nemendum bækur til eignar. Ég skil svo sem hugsunina í þessu fyrirkomulagi að sveitarfélög ákveði þetta vegna þess að þarna er um ákveðinn kostnað að ræða og maður veit ekki hvort tekjustofnar duga og framlög úr jöfnunarsjóði til þess að gera það sem gera þarf en engu að síður er það ákveðið mat skóla sem ég held að þurfi að vera hjá honum hvaða námsgögn það eru eða bækur sem nemendur eiga að hafa. Það hefur svo sem nokkuð oft komið fram og ég tek undir þá ábendingu að nú er verið að rótast eitthvað með listskreytingasjóð og ég get ekki séð þó endurskoðun sé í gangi að þá sé hægt að fara að fella út fjárveitingar sem eiga að fara til listskreytinga fyrr en það er komið með aðra lausn í staðinn. Þarna er einfaldlega verið að gefa færi á því að tryggja ekki þann eðlilega þátt sem ég held að eigi að vera í öllum opinberum byggingum að það sé áætlað ákveðið til listskreytinga. Við hæstv. ráðherra getum verið sammála um að það má alltaf skoða hvort það sé alltaf besta fyrirkomulag fyrir hendi einmitt hér og nú en ég vil halda þessu til haga vegna þess að það er svo oft sem það gerist að það gleymist að athuga svona mál ef fyrst eru felld út ákveðin ákvæði með það í huga að endurskoða síðar. Það eru ekki mjög mörg atriði í viðbót sem ég hefði viljað koma að enda er tími minn á þrotum, þannig að hann er alveg greinilega hárnákvæmt mældur.

Ég bið hv. þm. velvirðingar en hann hefur enn allmargar mínútur til ráðstöfunar eða helmingi lengri tíma.

Virðulegi forseti. Já, mér fannst ég hafa talað dálítið hratt fyrstu 20 mínúturnar þegar ég var allt í einu búin með 21 á svona u.þ.b. einni en ætlaði ekki að fara að gera neina alvarlega athugasemd vegna þess að mér var ekki ljóst hvort það gilti fyrir alla þessi aukni tími eða hvort það var bara fyrir talsmann flokka eins og einstaka sinnum gerist. En mér þykir gott að hæstv. forseti upplýsir þetta. Engu að síður sé ég það að hann hefur mælt þetta nákvæmlega eftir því sem hann hefur ætlað að sá ræðumaður sem hér stendur muni þurfa og fer þar nú nokkuð nærri. Ég vil að lokum taka undir að það skýtur svolítið skökku við að í 29. gr. þessa frv. skuli vera sérstaklega tekið fram að markmið náms og kennslu og starfshættir grunnskóla skuli vera þannig að komið sé í veg fyrir mismunun vegna uppruna, kyns, búsetu, stéttar, trúarbragða eða fötlunar. En aftur á móti í markmiðsgreininni, 2. gr., er enn inni þetta orðalag að starfshættir skóla eigi að mótast af kristilegu siðgæði. Nú hef ég ekkert á móti kristilegu siðgæði og raunar þvert á móti þá er ég hlynnt því en ég get ekki séð hvernig þeir sem tilheyra t.d. öðrum trúarhópum eða engum trúarhópum eiga að finna sig í þessu orðalagi. Ég vil minna á að það er ekki hægt að segja annaðhvort að þetta séu bara innihaldslaus orð, þá á að sleppa þeim, eða hins vegar að hafa þau inni og halda sig við 29. gr. Ég geri þessa athugasemd þó að aðrir hafi gert það hér á undan vegna þess að mér finnst þetta grundvallaratriði. Mér er kunnugt um það líka að það er ýmislegt fleira í starfi skóla sem stangast á við þessi ákvæði sem eru sett í 29. gr. og til að mynda eru nemendur í því skólahverfi sem ég þekki best til sem eru teknir úr skóla í desember vegna þess að allur jólaundirbúningurinn stangast á við trú þessara nemenda og foreldrarnir kjósa að taka þá úr skóla á meðan á þessu stendur. Ég er ekki að hafa á móti því að jólaundirbúningur sé í gangi en ég vil bara koma þessari ábendingu á framfæri hér að það verði þá reynt að hugsa þetta sem hátíðarundirbúning og að taka tillit og bera virðingu fyrir því að það eru ekki allir sem hafa fæðst til eða valið sér þau trúarbrögð sem eru algengust hér á landinu og að það verður a.m.k. reynt með einum eða öðrum hætti að hafa þessa 29. gr. í heiðri og að sneiða hjá árekstrum af því tagi sem ég get hér um. Mér er það fullljóst að það er erfitt að hrinda þessu í framkvæmd og það er ekki verið að tala um að svipta börnin jólagleðinni heldur bara að muna að það geta verið önnur sjónarmið og það er áreiðanlega hægt með góðum vilja að taka á því þannig að enginn skaðist.

Herra forseti. Hér er verið að ræða um ákaflega mikilvægan málaflokk sem varðar framtíð þjóðarinnar og það er ekki nema eðlilegt að það taki nokkra stund að ræða þetta frv. við 1. umr. Raunar hafa nú þegar orðið í þjóðfélaginu allmiklar umræður um þær hugmyndir sem hér eru settar fram í þessu frv. Mér hefur fundist nokkuð á það skorta að menn nálguðust þetta viðfangsefni með réttu hugarfari. Ég tel að það eigi að nálgast þetta viðfangsefni fyrst og fremst með nemendur í huga og hagsmuni nemenda. Það hafa aðrir hagsmunir verið leiðandi í umræðunni til þessa. Hagsmunir ríkisins eru náttúrlega hvatinn að öllum þessum tilflutningi. Auðvitað vill ríkið losna við amstur af grunnskólanum alfarið og sveitarfélögin eru fús að taka við grunnskólanum að því er manni virðist. Hagsmunir kennara hafa mjög mótað þessa umræðu en nemendurnar hafa því miður að verulegu leyti gleymst. Það er ákaflega mikilvægt að hafa góðan grunnskóla, ekki bara grunnskóla sem ríkið sleppur við fyrirhöfn af og ekki bara grunnskóla sem er ódýr fyrir sveitarfélögin eða sem gefur kennurum góð starfskjör og há laun. Það er meginmálið að við höfum jafnrétti til náms og getum boðið upp á gott nám í grunnskóla. Nú er það svo að sveitarfélögin sem hér eru að taka yfir grunnskólann eða ætlast er til að taki yfir grunnskólann eru mjög misjafnlega í stakk búin til að takast þetta verkefni á hendur. Þessi aðstöðumunur gerir það að verkum að maður stingur dálítið við fótum og spyr sjálfan sig hvort þetta fjarlægi okkur jafnréttinu til náms. Það eru ákaflega mismunandi viðhorf og mismunandi vilji sveitarstjórnarmanna og skólanefndarmanna og misjöfn geta. Ég óttast það persónulega að bilið milli góðra skóla og lakra skóla breikki eftir að sveitarfélögin hafa tekið alfarið við þeim. Þetta frv. var undirbúið af nefnd sem hæstv. menntmrh. skipaði. Þetta var stór nefnd, í henni voru 18 menn. Einn þeirra var krati, hinir held ég að hafi verið sjálfstæðismenn, a.m.k. þeir sem ég veit um pólitískar skoðanir hjá þannig að hæstv. menntmrh. lagði sig ekki fram um að mynda neina pólitíska samstöðu um þetta mál þegar hann ýtti því úr höfn. Nú tel ég t.d. að fjölmargir framsóknarmenn séu prýðilega hæfir til að koma að þessu verkefni. Ég nefni til hv. 2. þm. Vestf., fræðslustjóra á Ísafirði, sem mér hefði fundist vel hæfur til að taka þátt í þessu nefndarstarfi. Svo gæti ég talið marga fleiri flokksbræður mína sem ég hefði vel treyst til að koma að þessu verki. En hæstv. menntmrh. kaus ekki að leita í okkar raðir til að fá aðstoð við samningu frv. Þetta frv. liggur hér fyrir og er að mörgu leyti metnaðarfullt frv. Það hefur ýmsa kosti. Það er reyndar auðvelt að setja sveitarfélögunum háleit markmið og kröfuhörð, fyrir ríkisvald sem er að losa sig við grunnskólann. Nú höfum við búið við allgóð grunnskólalög sem ágæt pólitísk eining var um á sínum tíma og ríkið hefur ekki treyst sér til að framkvæma þessi lög. Nú allt í einu þegar ríkisvaldið er að losa sig við grunnskólann að fullu þá er hægt að krefjast þess að staðið verði við þessi háleitu markmið. Menntmrn. ætlar að vísu að hafa eftirlit með grunnskólanum í framtíðinni en menntmrn. treysti sér samt ekki til að framkvæma lögin meðan grunnskólinn var í höndum ríkisins. Ég tel að það eigi ekki að afgreiða þetta mál í neinu flaustri og það séu allt of margir lausir endar til að reikna með því að þetta frv. afgreiðist að fullu á þessu þingi. Ríkið vill losna, jú við vitum það. Sveitarfélögin vilja taka við, það er á hreinu, en fjármálin eru ekki á hreinu. Það mun koma í ljós að sveitarfélögunum verður það kostnaðarsamara að uppfylla þau markmið sem sett eru hér í frv. heldur en gert hefur verið ráð fyrir. Ég nefni einsetninguna, ég nefni skólamáltíðir og fleira og fleira sem fyrirskipað er hér í frv. og hefur að einhverju leyti verið tekið inn í þá kostnaðarútreikninga sem unnir hafa verið en mín spá er sú að allt verði þetta dýrara fyrir sveitarfélögin heldur en gert hefur verið ráð fyrir í dag. Hæstv. menntmrh. hefur meira að segja gefið kennurum undir fótinn með það að nú eigi þeir stöðu til sérstakra kauphækkana þegar þeir hafi fengið sveitarfélögin sem viðsemjendur. Ég veit ekki hvað sú kauphækkun kann að verða mikil en vafalaust leita kennarar eftir henni. Mér finnst að undirbúningi málsins sé að mörgu leyti ábótavant og ekki hafi verið unnið nægilega vel að málinu í sumar. Lífeyrisréttindi kennara t.d., svo ég nefni eitt atriði, eru nær óleysanleg. Þetta er ákaflega viðkvæmt mál og mér hefur ekki verið sagt frá þeirri lausn sem væri innan seilingar. Ég sé ekki betur en fræðsluskrifstofurnar séu alveg í vindinum, sérskólarnir eru í vindinum, skólabúðirnar á Reykjum í Hrútafirði eru óafgreiddar, þær eru í vindinum. Það er reyndar þakklætisvert hjá hæstv. menntmrh. að taka út tíunda mánuðinn eins og hann gerði frá áliti menntastefnunefndar. Hann hefur tekið eftir því sem sagt hefur verið við hann og skilið þau andmæli sem sú hugmynd hlaut. Ég tel að það sé hægt að nýta þessa níu mánuði betur en gert hefur verið. Og mér finnst alveg óþolandi fyrirkomulag sem tíðkast hefur með starfsdaga kennara, endalausa kennarafundi og börnin send heim eða látin ganga sjálfala, það er fyrirkomulag sem þarf að breyta. Enn fremur er skynsamlegt að stíla upp á endurmenntun og réttindanám leiðbeinenda meira á sumrin en gert hefur verið því allt truflar það skólastarf sárlega þegar svo ber undir. Ég held að kennararnir geti notað ágústmánuð í starfsdaga og kennarafundi ef þeir vilja og þurfa á að halda og látið krakkana í friði þessa þrjá sumarmánuði sem eru síst of langir. Ég er fylgjandi samræmdum prófum vegna þess að ég tel að þau séu öryggisventill og ákveðin svipa á skólann. Ég sé ekki ástæðu til þeirrar leyndar sem á að vera á prófum samkvæmt þessu frv. Ég held að við eigum ekki að líða fúsk og það sé alveg eins gott að það komi í ljós við og við hvar nemendur eru á vegi staddir. Það komi í ljós við og við hvernig skólinn hefur sinnt sínu hlutverki. Ég held að það sé til bóta í þessu frv. frá núgildandi skipulagi að hlutur foreldra er aukinn og áhrif þeirra og ég fagna því. Ég tel að það sé skynsamlegt í þessu frv. að meta þátttöku í atvinnulífi nokkurs. Það er hluti menntunar að kynnast atvinnulífinu og það sem dýrmætast lærist í skólanum er að nemendur læri að vinna. Það geta þeir náttúrlega gert víðar en í skóla og fengið með því fjölbreyttari menntun. Að vísu hefur þetta starfsnám bjargast af sjálfu sér fram á síðustu ár. Íslenskir skólanemendur hafa tíðkað að taka til hendinni að sumrinu og flestir hafa fram undir þetta stundað einhverja vinnu að sumrinu, sem ég held að sem mjög mikilvægt, en allt verður þetta önugra þegar vinnumarkaðurinn þrengist. Nokkrir hv. ræðumenn hér í dag hafa verið að hneykslast á að í frv. sé minnst á kristilegt siðgæði. Ég er nú ekki svo viðkvæmur að ég geri það. Mér finnst það allt í lagi að í þessu frv. sé minnst á kristilegt siðgæði. Það er ekkert verið að hnýta í múslima eða aðra trúflokka þó minnst sé á kristilegt siðgæði. Ég held að þau meginviðhorf sem fyrir mér eru kristilegt siðgæði eigi alveg rétt á sér í íslensku þjóðfélagi, þ.e. að menn eigi ekki að ljúga, ekki stela, ekki myrða, ekki drýgja hór eða girnast eigur náunga síns, í stuttu máli. Móse setti þetta fram á skilmerkilegan hátt á sínum tíma og ég held að það sé allt í lagi að við höfum þau grundvallarviðhorf í heiðri og í því felist ekki að endilega sé verið að krefjast þess að nemendur játi evangelíska lúterska trú. Ég vonast eftir að herra forseti sé mér sammála um þetta atriði. Ég tel sem sagt að það sé ýmislegt jákvætt í þessu frv. en ég tel jafnframt að hv. menntmn. þurfi að vanda mjög meðferð þessa máls og það sé ekki sæmandi að afgreiða jafnmikilvægt mál í neinu flaustri. Það verður að ganga frá fjármálahlið frv., þ.e. samskiptunum á milli ríkis og sveitarfélaga, það verður að ganga frá kjarasamningunum og það verður að ganga frá lífeyrisréttindunum áður en hægt er að flytja grunnskólann yfir til sveitarfélaganna. Mér sýnist að það sé alveg fyrirsjáanlegt að það verði að breyta gildistökuákvæðinu í 57. gr. Það er alveg áreiðanlega forhlaupin tíð að ætlast til að þessi yfirfærsla taki gildi 1. ágúst á næsta ári. Það er hugsanlegt ef vel er unnið á næsta ári að þá takist að klára þetta mál og óhætt væri að fastsetja t.d. 1. jan. 1996 en e.t.v. ætti beinlínis að fresta því um óákveðinn tíma. Hins vegar er skynsamlegt að lögleiða ákveðinn hluta frv. og kannski mestallt frv. þannig að menn viti að hverju þeir ganga og afgreiða frv. með einhverjum hætti með sveigjanlegri gildistökugrein, þannig að gildistaka ákvarðaðist af Alþingi þegar allir endar hafa verið hnýttir og yfirfærslan færi þá fram. Hæstv. menntmrh. hvatti til samstöðu um þetta mál. Ég geri það líka og tel að það sé hægt að ná samstöðu en hún hlýtur að byggjast á því að menn gefi sér nægan tíma og hluti af því væri að fresta gildistökunni þannig að hægt sé að ganga sómasamlega frá þessu máli. Herra forseti, ég læt máli mínu lokið.

Virðulegi forseti. Í þessu frv. til laga um grunnskóla eru að minni hyggju þrjú meginatriði. Í fyrsta lagi eru þar ákvæði um einsetinn skóla og lengdan skóladag. Í öðru lagi eru þar ákvæði um níu mánaða starfstíma nemenda og í þriðja lagi eru þar ákvæði um flutning alls rekstrarkostnaðar grunnskólanna til sveitarfélaganna. Um fyrsta atriðið er það að segja að það er í raun og veru endurtekning á því sem ákveðið var með lögum vorið 1991 að grunnskólinn yrði einsetinn og skóladagurinn lengdur þannig að hægt væri að koma á samfelldum skóladegi. Að því var stefnt í lögunum frá 1991 að um yrði að ræða lengda viðveru utan daglegs kennslutíma og vikulegur kennslustundafjöldi væri aukinn. Af þessu hefur hins vegar ekki orðið og þessum ákvæðum var slegið á frest á sínum tíma. Aftur á móti eru það nýmæli sem felast í þessu frv. þegar lagt er til að hér sé komið á níu mánaða raunverulegum starfstíma nemenda með kennsludagana að lágmarki 172. Ég tel að þarna sé um jákvæð nýmæli að ræða sem okkur beri eindregið að styðja. Þegar hugað er að því hver kostnaður sé við þessa breytingu þá er það áætlað samkvæmt frv. að kostnaðaraukningin sé á hverju árum 678--909 millj. kr. Nú er það svo að á starfstíma núv. ríkisstjórnar hefur ekki verið um mikla aukningu framlaga að ræða til skólamála. Þvert á móti hafa útgjöld mjög verið skorin niður með vísan til þröngrar stöðu ríkissjóðs. Samanlagður niðurskurður á framlögum ríkisins til menntamála árin 1991--1994 mun nema liðlega 1.600 millj. kr. Eins og ég hef þegar rakið voru samþykkt ný grunnskólalög vorið 1991. Þá var stefnt að samfelldum skóladegi nemenda og einsetnum skóla eins og reyndar eru ákvæði um í þessu frv. og mikil samstaða um að koma því fram. Þetta eru atriði sem foreldrar hafa lengi lagt mikla áherslu á. Viðvera nemenda er nú mjög breytileg, börnin eru að koma heim úr skólanum á ýmsum tíma og það skapar foreldrunum margvíslega erfiðleika. Oft eiga foreldrar kost á máltíð í vinnu sinni en þeir neyðast til þess að fara heim og gefa börnum sínum að borða. Í frv. eins og það var lagt fram á árinu 1991 var gert ráð fyrir því að jafna kennslutíma barnanna en eins og það var afgreitt frá Alþingi var ekki um algjöra jöfnun að ræða en verulega aukningu á kennslutíma yngri barnanna. Þar var gert ráð fyrir skólamáltíðum sem kæmu til framkvæmda á næstu þremur árum ásamt einsetnum skóla sem kæmi til framkvæmda á 10 árum. Þetta hefði gjörbreytt aðstöðu foreldra, að sjálfsögðu fyrst og fremst í þéttbýli því það má segja að í sveitum sé aðstaðan nokkur önnur. Þar er gjarnan um skólaakstur að ræða og þar af leiðandi ekki alveg sama þörfin eins og er í þéttbýlinu. En það fór svo að þessum áformum var stungið undir stól. Því til viðbótar, eins og ég hef þegar rakið, hefur verið þrengt mjög verulega að skólastarfinu sem nemur um 1.600 millj. kr. á liðnum þremur árum. Það hlýtur því að vera spurt: Er þetta raunveruleg stefnumótun eða einungis kosningaáróður sem hér er fluttur í frumvarpsformi? Er það trúverðugt eftir að hæstv. menntmrh. Sjálfstfl. og hæstv. fjmrh. Sjálfstfl. hafa staðið að því að skera mjög verulega niður á undanförnum þremur árum að þeir séu núna að snúa svona geysilega við blaðinu að þeir ætli raunverulega að bæta upp undir einum milljarði við á hverju ári þegar þetta frv. kemur til framkvæmda? Eða hvaða upphæð er Alþingi reiðubúið að bæta við skólakostnað í landinu á komandi árum? Í raun og veru er það samviskuspurning til allra stjórnmálamanna og allra flokka sem þeir ættu fyrst að svara. Hvað er raunhæft í þessum efnum og hvað ætla menn sér raunverulega þegar kosningar eru afstaðnar? Ég tel að ef hæstv. menntmrh. væri að setja þetta frv. fram í fullri alvöru og ætlaði sér að koma því til framkvæmda á næsta ári þá hefði hann gert ráðstafanir til þess að í fjárlagafrv. fyrir árið 1995 væru upphæðir sem að því stefndu að frv. gæti komið til framkvæmda sem lög haustið 1995. Það er að vísu miklu minni upphæð sem til þess þyrfti en þarf svo aftur á árinu 1996 en það hefði þó verið fyrsta skrefið. En eins og hæstv. menntmrh. veit sjálfur þá er ekki um það að ræða. Það er ekki ein einasta króna í núverandi fjárlagafrv. ætluð í þessu skyni og hæstv. menntmrh. var meira að segja að upplýsa okkur um það áðan að hann hefði ekki hug á því að setja í fjárlagafrv. eina einustu krónu til viðbótar í þessu skyni. Ef þetta er rangt skilið þá vildi ég gjarnan að hæstv. menntmrh. leiðrétti mig en þannig skildi ég hann áðan. Hann var hins vegar að tala um að það væri alltaf möguleiki á því að setja fjáraukalög og bæta við síðar á árinu. En væri ekki hreinlegra að gera ráð fyrir þessu í því fjárlagafrv. sem á að fara að afgreiða í þinginu? Það er mín skoðun. Annað meginefni þessa frv. er svo flutningur grunnskólans til sveitarfélaganna, þ.e. alls rekstrarkostnaðar grunnskólans. Þar er um að ræða að frv. sem hér liggur fyrir er fyrst og fremst partur af miklu stærra máli. Það sem hér stendur er ekki eitt og sér nægilegt til þess að af þessu geti orðið heldur þarf margt fleira að koma til. Eins og kom fram í orðaskiptum okkar ráðherra fyrr í dag þá þarf til þess kjarasamninga við kennara, það þarf samning við sveitarfélögin og loks löggjöf um tekjutilfærslu. Ég tel að í þessum efnum megi ekki flaustra neinu af og harma það að hæstv. menntmrh. hefur ekki lokið þeim undirbúningi sem þarf til þess að þetta geti orðið að veruleika. Málið er í dag hálfkarað og mörgum spurningum ósvarað. Við eigum eftir að sjá frv. um starfstengd réttindi kennara. Það er ekki komið í þingið og veit enginn hvernig það lítur út. Ég fékk hins vegar í hendur í dag skýrslu frá nefnd sem fjallaði um starfstengd réttindi kennara. Mér finnst að vísu furðulegt, eins og fleiri þingmönnum, að þessi skýrsla skyldi liggja í skúffu hæstv. ráðherra mjög lengi án þess að þingmenn fengju að sjá hana. Auðvitað væri það ekki annað en eðlileg vinnubrögð í þinginu að við hv. þm. gætum átt þess kost að lesa efni skýrslunnar og kynna okkur hana áður en þessi umræða fer fram. Ég átti þess ekki kost nema seinasta klukkutímann áður en umræðan hófst og hefði talið miklu eðlilegra að þessar skýrslur sem fyrir lágu hefðu verið birtar sem fylgiskjöl með þessu frv. Það hefði verið hægur leikur að gera það og eina sem var viðunandi fyrir þingið. En hvað sem um það er að segja því það heyrir liðinni tíð þá er ljóst af þessum skýrslum að það er mikil vinna óunnin og margt óljóst, erfitt að meta hvort vandamálin hafa raunverulega verið leyst hvað varðar starfstengd réttindi kennara eða ekki. Ég sé t.d. ekki alveg í hendi mér hvernig hæstv. ráðherra ætlar að leysa þann vanda að stór hluti kennara er æviráðinn. Þarna er verið að skipta um vinnuveitanda og alls ekki ljóst hvernig á því máli verði haldið, ekki einu sinni af þeirri skýrslu sem fyrir liggur. Eins er það með lífeyrisréttindin sem eru bersýnilega stórkostlegt vandamál. Í þessari skýrslu er mælt með því að stofnuð verði sérdeild innan Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og kennarar eigi áframhaldandi aðgang að þeim lífeyrissjóði. Hins vegar er alveg ljóst að það er sama hvernig í það mál er farið að það skapast mikil vandamál sem er alls ekki auðvelt að sjá hvernig leyst verði. Menn hafa nefnt biðlaunarétt kennara og ég heyrði að hæstv. ráðherra gerði lítið úr því vandamáli og fannst það nokkuð háar upphæðir sem þar höfðu verið nefndar. Satt best að segja spurði ég um þetta mál á sl. vetri og fékk svör frá hæstv. ráðherra en þar treystu menn sér samt ekki til að reikna út um hvaða upphæð væri þarna að ræða. Ég bað um að fá að vita hvaða upphæð væri að ræða en hæstv. ráðherra og starfsmenn hans treystu sér ekki til að svara mér.

Reiknaði ekki þingmaðurinn það sjálfur?

Nei, hann gerði tilraun til að giska á það, hann gat ekkert annað gert. Ég gerði tilraun til að giska á það og það var auðvitað ekkert annað en hrein ágiskun. En ef maður miðar við það t.d. að þetta eigi ekki við um nema annan hvern kennara og ef maður miðar við að af þeim sem þetta á við gæti helmingurinn verið með sex mánaða biðlaunarétt og hinn helmingurinn tólf mánaða biðlaunarétt þá fær maður út 1 milljarð eða svo. En þetta er hrein ágiskun sem ekkert mark er takandi á. Það er alveg sama hvort við erum að tala um 1 milljarð eða 2 milljarða eða 3 milljarða, eins og einhver var að nefna í dag og er sennilega allt of há tala, þetta eru gríðarlegar upphæðir. Og þó er það ekki heildarupphæðin sem skiptir öllu máli að minni hyggju heldur hitt að það er geysilegur vandi fyrir litla rekstraraðila að standa undir ef einstaklingar, einn eða fleiri, þurfa að nýta sér slíkan biðlaunarétt. Það getur orðið þungt í skauti fyrir smávaxna rekstraraðila og þar á ég við þau sveitarfélög sem í hlut eiga. Nú getur vel verið að menn ætli að leysa þetta á einhverjum sameiginlegum grunni og þá er það vel en þarna eru vandamál sem engin grein hefur verið gerð fyrir eða reynt að útskýra hvernig verði leyst. Eins og ég hef rakið er margt óljóst í þessu máli. Þar á meðal það að nýir kjarasamningar liggja ekki fyrir. Það er alveg ljóst að þegar að kjarasamningunum kemur þá eru það ekki aðeins öll þessi atriði sem ég hef verið að nefna og tína til sem þarf að leysa úr á þann hátt að kennarar geti við unað. Það bætast við námsleyfin, endurmenntunarrétturinn og síðan bara þetta einfalda stóra spursmál: Treysta sveitarfélögin sér til þess að vera einn samningsaðili að samningum við kennarastéttina og verða þau það í reynd eða kemur upp einhver ágreiningur milli þeirra? Kannski milli stórra sveitarfélaga og smárra eða milli sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og svo aftur sveitarfélaganna úti á landi? Hver tryggir það að þarna verði um að ræða einn samningsaðila? Það er mér ekki ljóst. Ég efast um að það verði nokkurn tíma hægt að tryggja það í raun og veru þó sveitarfélögin hafi kannski í svipinn fullan hug á því. Eins og hér hefur komið fram hjá mér þá er greinilegt að mikil vinna er óunnin. Mér fannst einkar fróðlegt að heyra hæstv. ráðherra segja það í dag að hann ætti ekki von á því að þetta frv. yrði afgreitt fyrr en undir þinglok sem eru seinni partinn í febrúar. Ég vil ítreka það að þar með staðfesti hann það sem haldið hefur verið fram að það er útilokað með öllu að þessu máli verði komið í heila höfn fyrir 1. ágúst. Það er ljóst. Það er hins vegar möguleiki á að það verði komið eitthvað áleiðis, eins og hann lýsti, á þann hátt að frv. verði samþykkt, síðan verði farið í kjarasamningagerð sem standi eitthvað fram á vorið og gerðir samningar við sveitarfélögin með vorinu, kannski af nýjum ráðherra, en ríkið mun ekki gera ráð fyrir þessari upphæð í fjárlögum. Þar af leiðandi er engin vissa fyrir því að það verði gert á árinu enda sennilega skipt um ríkisstjórn eftir að samningar við sveitarfélögin hafa verið gerðir. Sveitarfélögin munu heldur ekki gera ráð fyrir þessum kostnaði og þar af leiðandi allt í óvissu með að þau treysti sér til að taka þetta verkefni að sér fyrir 1. ágúst. Reyndar liggur það hreinlega fyrir sem skilyrði af þeirra hálfu að samningar hafi verið gerðir fyrir áramót og sjá þá allir hversu langt við erum frá því að endar geti náð saman á því ári sem fer í hönd. Ég vil hins vegar taka fram að þó ég sé að draga þarna fram að hæstv. ráðherra sé að tala þarna um óraunhæfa hluti, þá er það ekki vegna þess að ég óski endilega eftir því að þessir hlutir gangi ekki upp. Ég tel að það sé á margan hátt jákvætt að flytja rekstur grunnskólanna til sveitarfélaganna. Það hefur sína kosti. Það hefur t.d. einfaldlega þann kost að þá er ákvörðunarvaldið miklu nær fólkinu í landinu og það eru miklu meiri möguleikar á því að foreldrarnir geti haft þau áhrif á skólastarfið sem þeir þurfa raunverulega að hafa. Ég er einn af þeim sem telja það löngu úrelt að menntmrh., hvort sem hann ber nafnið Ólafur Einarsson eða eitthvað allt annað, sé að skipa kennara í hundruða og jafnvel þúsunda tali á hverju ári. Ég tel að slíkt ætti fyrir löngu að hafa heyrt liðinni tíð til, enda minnist ég þess með lítilli ánægju þegar ég sjálfur stóð í því á hverju hausti að skrifa undir skipunar- og setningarbréf kennara. Þau þurfti nú reyndar að skrifa í þríriti á þeirri tíð vegna þess að það var engin tölva til þá og það tók mig oft margar vikur að koma öllum þessum undirskriftum á pappírana á sínum tíma. Auðvitað er þetta algerlega úrelt kerfi, að miðstýra þannig setningu kennara um land allt og miklu betra að færa þetta heim í héruð, miklu betra. En sá aðili sem tekur við þarf að vera fær til þess og það er stóra spurningin hvort þeir aðilar sem ætlað er að taka við rekstri grunnskólanna séu örugglega til þess hæfir. Nú má enginn skilja það svo að ég sé að vantreysta forustumönnum sveitarfélaganna, sem yfirleitt eru miklir öndvegismenn og valdir af fólkinu og ábyrgðarfullir á allan hátt. En ég er þeirrar skoðunar að 50--200 manna sveitarfélög séu allt of smá eining til að taka við svo ábyrgðarmiklu hlutverki, allt of smá eining. Við vitum að meiri hluti sveitarfélaganna sem eru að fá þetta í hendur, mikill meiri hluti þeirra, er af stærðargráðunni 50--200 íbúar. Það er alveg ljóst að þetta á eftir að valda mörgum þeirra talsverðum vandkvæðum og vandmálum að taka við þessu, vegna þess að þarna er um svo mikinn og dýran og stóran rekstur að ræða að einingarnar sem við þessu taka eru einfaldlega of smáar. Ég verð auðvitað að viðurkenna að sameining sveitarfélag tókst nú ekki sérlega vel á sl. ári og sveitarfélög hringinn í kringum landið neituðu að sameinast öðrum. Þannig að við sitjum uppi með allar þessar smáu einingar og það er ekki sök hæstv. menntmrh. að svo er og heldur ekki sök hæstv. félmrh., hvorki fyrrv. eða núv. hæstv. félmrh. En við verðum hins vegar að viðurkenna að svona eru hlutirnir, þetta eru svona veikburða og smáar einingar. Spurningin er, finnst mér, hvort við séum örugglega á réttri braut að vera að afhenda þessi völd og þessa ábyrgð í hendur þessum smáu sveitarfélögum. Ég dreg það í efa. Ég hefði talið koma til greina að afhenda þessi völd samtökum sveitarfélaga á stærri svæðum. Ég hefði t.d. talið að hvert fræðsluumdæmi eins og það er í dag, þ.e. í hverju kjördæmi fyrir sig, hefði getað verið ágæt eining til þess að standa að rekstri skólanna og á margan hátt hefði mér fundist mikið ákjósanlegra að slíkur aðili hefði fengið það fjármagn sem til þarf til að reka skólana og skipuleggja það í gegnum fræðsluskrifstofu viðkomandi umdæmis með þeirri þekkingu sem þar hefur hlaðist upp og auðvitað í samstarfi við sveitarfélögin í viðkomandi fræðsluumdæmi. Önnur leið væri sú að fela þetta héraðsnefndunum, sem eru í dag ágætur vettvangur fyrir samstarf sveitarfélaga á ákveðnum svæðum. Ég þekki það t.d. í mínu kjördæmi þar sem eru þrjár héraðsnefndir og auk þess einn kaupstaður sem er utan héraðsnefnda, þ.e. héraðsnefnd Skagfirðinga, héraðsnefnd Austur-Húnvetninga og héraðsnefnd Vestur-Húnvetninga og síðan Siglufjörður. Allt væru þetta góðar einingar, mjög góðar einingar, til að standa undir rekstri skóla og skipuleggja skóla á viðkomandi svæðum. Ég vek á því athygli í þessu samhengi að hvað framhaldsskólann varðar þá er það nú þannig að það eru samtök sveitarfélaga sem standa að þeim rekstri. Það eru ekki sveitarfélögin hvert fyrir sig heldur eru það í mörgum tilvikum í öllu falli og sérstaklega er það úti um land, samtök sveitarfélaga. Ég nefni enn dæmi úr mínu kjördæmi, að þar eru það héraðsnefndir og svo aftur Siglufjarðarkaupstaður sem standa að rekstrinum á Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra á Sauðárkróki og það hefur gefist ákaflega vel. Ég segi, og nú er ég kannski ekki að tala bara um menntamálin, grunnskólann, ég er að tala um skipulagið í heild, stjórnkerfið. Ég held að það hefði verið góður uppeldis- og þróunarvettvangur fyrir sveitarfélögin í landinu ef t.d. héraðsnefndirnar hefðu fengið þetta verkefni því þá hefðu þær laðað sveitarfélögin til samstarfs og það hefði síðan orðið góður grundvöllur að stækkun sveitarfélaganna eða sameiningu þeirra á síðara stigi. Samstarf af þessu tagi, t.d. um rekstur framhaldsskólans, um rekstur grunnskólans og þá kannski seinna meir um samstarf á fleiri sviðum, þetta er það sem við þurfum til að þróun í sveitarstjórnarmálum geti orðið með eðlilegum hætti. Sveitarstjórnarmennirnir þurfa að læra að vinna saman og ég held að þeir viðurkenni það sjálfir að þá vantar töluvert á hvað það varðar að þeir hafi þróað með sér samstarf og samvinnu. Þarna væri einmitt kjörið verkefni til þess. Nú segja menn kannski að sveitarstjórnarmenn í landinu geti bara ákveðið þetta sjálfir og gert þetta sjálfir og það þurfi ekkert að huga neitt að því þegar verið er að setja grunnskólalög hver við þessu taki, þeir verði bara að hafa þetta eins og þeir vilji sjálfir. Ég er ekki þessarar skoðunar. Ég stend frammi fyrir þeirri staðreynd að ríkisvaldið gerði tilraun til þess fyrir einu ári síðan að sameina sveitarfélög og það mistókst hrapallega og það hvílir á okkur skylda að hugleiða hvernig við getum bætt þar úr á komandi árum og þá tel ég að rekstur grunnskólans hefði einmitt verið ágætt viðfangsefni til að laða sveitarfélögin í landinu til samvinnu. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál. Ég ítreka það sem ég hef þegar sagt, að það er gífurleg vinna óunnin í sambandi við þetta mál í heild sinni. Ég er lítið spenntur fyrir því að þessi vinna verði unnin í tímahraki og síst af öllu held ég að það sé góður tími til að vinna hana svona í miðri kosningabaráttunni. Ég held að hvorki hæstv. menntmrh. né öðrum ráðherrum muni gefast mikið tóm til þess að standa í þeim flóknu samningaviðræðum sem þeir þurfa að standa í svona rétt á milli þess sem þeir sækja kosningafundi. Þar af leiðandi sýnist mér að það sé nokkuð sjálfgefið að þetta mál vinnst ekki á komandi vetri og það er betra að gefa sér þá gott tóm til að finna á því góða lausn. Ég les það í 57. gr. frv., lokamálsgrein, að til þess að mismuna þessu máli fram með einum eða öðrum hætti þá sé hægt að grípa til þess ráðs eins og segir hér, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðherra ákveður í reglugerð hvaða ákvæði laga þessara koma til framkvæmda fyrir 1. ágúst 1995.`` Þetta þykir mér nú dálítið furðuleg lagagrein. Ég trúi því varla að sveitarfélögin í landinu og samtök þeirra séu mjög hrifin af þessari grein. Að menntmrh. geti bara ákveðið það hvað af þessum kostnaði lendi á sveitarfélögunum og hvað ekki og það skipti í raun og veru engu máli hvaða ákvarðanir hafi verið teknar um það í Alþingi því að menntmrh. virðist geta ákveðið það með reglugerð hvað komi til framkvæmda og hvernig. Ég held að þessi furðulega grein hljóti að vera tilkomin einmitt vegna þess tímahraks sem málið allt er í, að það er greinilega ætlunin að gefa hæstv. menntmrh. nokkurs konar einræðisvald til að kippa þessu í liðinn á lokadögum sínum, rétt fyrir kosningar, ef hann verður þá búinn að semja við sveitarfélögin. En ég trúi því ekki að sveitarfélögin muni una því að fá yfir sig slíkt ákvæði vegna þess öryggisleysis sem því fylgir og vil því vara við því. Ég tel að úr því sem komið er þá væri það hyggilegast að hæstv. ríkisstjórn beitti sér fyrir því að það yrði skipuð milliþinganefnd til þess að undirbúa þetta mál í heild sinni og að við kæmum þá að þessu máli næsta haust á þann hátt að það væri hægt að leggja allan pakkann fyrir Alþingi og afgreiða hann þá allan á einu bretti í október á næsta ári þannig að það sé þá hægt að gera ráð fyrir þessu í fjárlögum ársins 1996. Því að ætla að afgreiða þetta svona í einhverjum slitrum á næstu mánuðum, utan starfstíma Alþingis, á meðan kosningabaráttan stendur sem hæst, það tel ég ekki boðleg vinnubrögð.

Virðulegi forseti. Frv. það sem hér er til umræðu felur í sér miklar breytingar á skólastarfi í landinu. Það eru vissulega mörg atriði í þessu frumvarpi sem eru jákvæð og vonandi verður framfylgt og fjármagn til þess tryggt. Ber þar hæst ákvæði um aukningu kennslumagns, þ.e. fjölgun kennslustunda á viku og fjölgun virkra kennsludaga og einsetningu skóla. Enn fremur fagna ég þeirri nýbreytni að innleiða gæðastjórnun í skólakerfið. Hins vegar ætla ég ekki að leyna því að ég óttast að við flutning grunnskólans og þar með taldið sérskóla eins og Öskuhlíðarskóla, Hvammshlíðarskóla og Heyrnleysingjaskólann, frá ríki til sveitarfélaganna, þá verði ekki nægilega tryggt jafnrétti til náms. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh., hvort það verði tryggt að landsbyggðarnemendur fái pláss í þessum sérskólum? Áður en lengra er haldið ætla ég að minnast á eitt atriði sem ekki er í frv. Í gildandi grunnskólalögum stendur í 41. gr., með leyfi forseta: ,,Þegar kennari nær 55 ára aldri minnkar kennsluskylda hans um 1 / 6 og er hann nær 60 ára aldri minnkar kennsluskylda hans enn um 1 / 6 af fullri kennsluskyldu. Til þess að öðlast þennan rétt þarf 10 ára kennsluferil.`` Ég reikna með því að þetta ákvæði sé tekið út vegna þess að hér sé um kjaraatriði að ræða, en benda má á að ákvæði um rétt til endurmenntunar eru enn þá inni í frv. Hins vegar leiðir þetta huga minn að mismunandi stöðu einstakra sveitarfélaga til samninga við kennara. Mér þætti vænt um að hæstv. menntmrh. skýrði þetta nánar. Því var hvíslað að mér líka að það gæti verið að þetta ákvæði þjónaði líka þeim tilgangi að vernda börnin, þ.e. að þreyttir kennarar væru ekki ofnýttir. Þrjár hv. þingkonur Kvennalistans hafa í dag fjallað allítarlega um þetta frv. og ætla ég ekki að fara að endurtaka þau atriði sem þær hafa tekið þar fram. En það eru nokkur atriði sem ég vil fjalla sérstaklega um. Fyrst er að telja ákvæði um kennslu barna með sérstaka námsörðugleika. Ég vil vekja athygli á því, eins og fleiri, að orðið ,,sérkennsla`` kemur hvergi fyrir í nýju lögunum. Rökin munu vera þau að orðið ,,sérkennsla`` feli í sér mótsögn við lög um málefni fatlaðra og stefnu stjórnvalda. Þá má spyrja: Ef orðið er í andstöðu eru þá ekki verkin líka í andstöðu við stefnu stjórnvalda? Ég tel að þetta veiki stöðu sérkennslubarna í skólakerfinu. Það eru ekki nema u.þ.b. 20 ár síðan sérkennslubörnum var tryggður lagalegur réttur til náms og ákveðnum aðilum skylt að sjá um hagsmunagæsluna, svo sem sérkennslufulltrúum á fræðsluskrifstofum og sérkennurum í skólum. Þeir sem eru hlynntir þessari nýju stefnu benda á heiltæka skólastefnu, en hún felur í sér að allir nemendur eigi rétt á skólagöngu og allir eiga að vera í bekk hvernig svo sem þeir eru í stakk búnir. Þeir segja að þeim verði tryggt fjármagn í heild þannig að engin mismunun eigi að eiga sér stað. Eins og staðan er í gömlu grunnskólalögunum þá er litið á þennan hóp nemenda sem forréttindahóp. Það verður að tryggja þessum nemendum rétt til skólagöngu með sérþjónustu og með lagaákvæðum, annars verður um afturhvarf að ræða og þau ekki sett í forgangsröð. Skýr ákvæði og reglur og lagasetning verða að vera til til að tryggja þessum börnum rétt til náms. Og eins og ég sagði áðan, með því að taka orðið ,,sérkennsla`` út úr nýju grunnskólalögunum þá tel ég að það veiki stöðu þessara barna og það eru börnin og réttur þeirra sem við verðum að tryggja. Annað atriði sem ég vildi koma inn á eru fræðsluskrifstofur. Fræðsluskrifstofur gegna í dag veigamiklu hlutverki sem tengiliður milli skóla og ráðuneytis. Í núgildandi lögum stendur, með leyfi forseta, í 16. gr.: ,,Verkefni fræðsluskrifstofu eru einkum þessi: Áætlanagerð og eftirlit með námi og kennslu, sálfræðiþjónusta, kennsluráðgjöf, skólaþróun og nýbreytnistarf, endurmenntun og símenntun kennara í samráði við skóla sem veita kennaramenntun.`` Nú á að leggja þessa starfsemi niður og í staðinn á að koma sérfræðiþjónusta sveitarfélaga. En eins og kemur fram í grunnskólafrumvarpinu, sem er í gildi, hafa fræðsluskrifstofurnar ekki bara veitt sérfræðiþjónustu heldur líka gætt réttar nemanda hvað varðar sérkennslu og veitt aðhald í skólum. Ef aðhaldið er flutt til misvitra skólanefnda og til menntmrn. þá er hætt við að einhver börn týnist. Hvað á svo að verða um kennslugagnasafnið, myndbandaútlánin og alla þá ráðgjöf sem fræðsluskrifstofur hafa veitt kennurum og foreldrum, jafnt í stórum sem litlum skólum, jafnt í borgum og bæjum sem í afskekktustu byggðarlögunum? Í 33. gr. frv. er fjallað um kennslugögn, kennslu- og námsgögn. Þar er sveitarfélögum frjálst að skipta við Námsgagnastofnun eða einhverja aðra bókaútgefendur. Hver á að hafa eftirlit með því að námsgögn í hverju og einu sveitarfélagi uppfylli skilyrði gildandi laga og aðalnámsskrár? Eru það skólanefndirnar eða skólastjórinn? Ætlar ríkisvaldið að tryggja það að ætíð séu til heppileg sérkennslugögn? Kennslugögn fyrir sérkennslubörn eru mjög dýr því þau eru svo fá og hvert barn þarf nánast sérefni. Aukin völd skólanefnda eru mér talsvert áhyggjuefni ef ekki er tryggt að í skólanefnd sitji einhverjir aðilar, einhverjir fulltrúar með fagþekkingu og hafi þar atkvæðisrétt. Hins vegar gæti verið erfitt að manna skólanefndir með fagfólki sem ekki eru beinir hagsmunaaðilar og á þetta sérstaklega við um smærri sveitarfélög. Sveitarstjórnarmenn eru af mörgu sauðahúsi og ég hef töluverðar áhyggjur af því að misvitrir fulltrúar þeirra í skólanefndum fari að hlutast til um of um verksvið kennaranna, eins og markmið og leiðir. Kennarar eiga að hafa þá fagþekkingu sem þarf til að þeim sé treystandi til þess að hafa frelsi til að ákveða eigin leiðir. Þeir eiga einnig að hafa frelsi til að velja bækur sjálfir, ekki að þurfa e.t.v. að kaupa bara bækur sem frændi formanns skólanefndarinnar gefur út. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum leggja áherslu á að í lögum um grunnskóla er fjallað um starfsumhverfi og rétt barnanna okkar til náms. Við verðum að tryggja öllum börnum jafnrétti til náms, ekki bara þeim sem vel gengur og búa í stærstu sveitarfélögunum.