Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Þetta frv. var flutt af fjhn.Nd. og samþykt í þeirri deild með miklum meiri hluta atkv. Eins og sjá má af frv., er tilgangur þess sá, að ljetta að dálitlu leyti aðalbyrðarnar á framleiðslunni, sem, eins og segir í greinargerð upphaflega frv., stendur höllum fæti sakir fallins verðlags og fjárkreppu. Það er einkum kolutollurinn, sem þörf er á að breyta, því að hann hefir með gengisviðaukanum verið mjög þungur skattur, eða kr. 3,75 á hvert tonn, síðan gengisviðaukinn bættist við. Það ætti að verða allmikill ljettir, ef frv. þetta verður samþ., þar sem þar er ætlast til, að kolatollurinn verði aðeins hr. 1,00 á hvert tonn. Hinar lækkanirnar eru ekki stórvægilegar, en þó svo, að þær ljetta dálítið á skattabyrðinni, einkum lækkunin á síldartunnutollinum. Tollur á þessum tunnum hefir verið mjög hár, þegar tekið er tillit til þess, að útflutningsgjald hefir verið tekið af vörunni aftur, þegar hún er flutt út. Tollurinn og útflutningsgjaldið til samans munu nema 7%. Þegar svo síldin fellur í verði, getur tollurinn orðið tiltölulega miklu hærri, og með núverandi verði er hann talinn hjer um bil 20% af nettó söluverði. Undir meðferð málsins í hv.Nd. var kornvöru bætt við þær vörutegundir, sem vörutollur var feldur niður af. Sumir nefndarmanna munu hafa álitið fulllangt gengið með því að fella hann niður, en að því er þessa vörutegund snertir, er varla hægt að gera breytingar í ívilnunaráttina, nema því aðeins að fella tollinn burtu. Hefir meiri hluti nefndarinnar fallist á að leggja til, að frv. verði samþykt úbreytt, þar sent hagsbóta af því á sá hluti framleiðslunnar aðallega von, sem nú á örðugast uppdráttar. Það eru engin líkindi til þess, að kaupgjald lækki, og get jeg því ekki talið ósanngjarnt að ljetta að einhverju leyti á þessum tollum. Útflutningsgjaldið var hækkað í fyrra í alveg sjerstöku augnamiði, og væri því óviðkunnanlegt að lækka það nú aftur, þó að það að vísu hafi verið ein leiðin til að ná því takmarki, sem næst, ef frv. þetta verður samþykt.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Minni hluti fjhn., jeg og hv. 2. þm. S.-M. (IP), höfum ekki komið með nál., af því að það skiftir ekki miklu máli, hvort sagt er í einni línu, að við sjeum á móti frv., eða ekki. Frv. mun líka ná fram að ganga, þar sem stjórnarflokkurinn hefir tekið það upp á sína arma. Mjer skilst þetta frv. vera nokkurskonar afturganga af tekjuskattsuppgjöfinni í fyrra. Það fer ekki alveg eins langt, en kemur til hagsbóta sömu mönnum. Það hefir þótt ráðlegra að færa til uppgjöfina og lækka eingöngu þennan þunga skatt á vissri stjett, útgerðarmönnunum. Eftir frv. á þskj. 343 reiknar nefndin sjálf út, að þessi uppgjöf nemi rúmum 400 þúsund krónum, og er það mest alt ljettir á stórútgerðinni. Það var auðheyrt á háttv.frsm. meiri hl., að hann og einhverjir aðrir í meiri hlutanum eru ekki ánægðir með, að Nd. hefir felt niður skatt á kornvöru, sem þó er mjög lítil upphæð. Atvinnurekendur hjer eru ekki komnir á sama stig og í Englandi fyrir 1850, þegar auðmenn þess, lands börðust fyrir afnámi korntollsins til þess að kaupgjald gæti lækkað. Hjer eru þeir, sem eiga þessi ágætu fyrirtæki, sem byggja á þeirri „órólegu þrá.“, þ. e. komast vilja undan sköttum sjálfir, en þegar talað er um að fella niður korntollinn, er það talið eftir, ekki síst af háttv. 1. þm. G.-K. (BK), sem ekki mun vera um það gefið að láta öreigana fá slíka lækkun. Hv. frsm. meiri hl. talaði um, að þetta væri gert til að ljetta byrðar framleiðslunnar. En hjer er verið að ljetta byrðar eins hluta framleiðenda. Það kemur óvart fram, bæði hjer og í Nd., að hjer er einn skugginn af gengishækkun hæstv. fjrh. Hann var potturinn og pannan í að hækka krónuna, og nú verður hann, sennilega nauðugur, að þola að gefin verði eftir fram undir ½ miljón króna vegna hans eigin aðgerða. Nú verður að fella burt suma stærstu tekjustofnana, þar sem útgerðarmenn þykjast ekki geta borgað. Það hefir sífelt kveðið við síðustu árin, að ekkert væri hægt að gera fyrir fjárhagsvandræðum. Nú hefir þingið hert á tollunum undanfarið, en svo kemur íhaldsstjórn og heimtar undanþágu fyrir vissa stjett manna. Vörutollurinn heldur áfram að öðru leyti og verðtollurinn líka. Maður sjer, að síldarspekúlantarnir eru hjer að verki, þegar svona hermenskulega er gengið fram. Það hefir verið reiknað út af einum merkasta þm. í Nd., að þessi lækkun sje svo hverfandi fyrir allan þorra vjelbátaeigenda og þá, sem stunda smáútgerð, að hennar gæti þar sárlítið. Þetta hefir því litla þýðingu fyrir smáútgerðina, enda er það einungis gert fyrir stórútgerðina. Þar sem mikið af kolunum fer til útlendra skipa, er það líka gjöf til erlendra fyrirtækja. Þetta álít jeg að eigi að nægja til að undirstrika afstöðu okkar minnihlutamanna. Eins og þessari lækkun er fyrir komið, sjáum við ekkert rjettlæti í henni. Við teljum, að lækkun á sköttum sje æskileg, en hún á að koma jafnt niður á allar stjettir.

Frsm meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Jeg held, að hv. 3. landsk. eigi örðugt með að sannfæra aðra en sjálfan sig og hv. 2. þm. S.-M. (IP) um, að verið sje að berjast fyrir hagsmunum einhverrar vissrar stjettar með þessu frv. Það getur verið, að það skifti litlu máli fyrir margar sveitir landsins, hvort kolatollurinn er kr. 3,75 eða kr. 1,00 á hverju tonni. En það skiftir ekki svo litlu máli fyrir sumar sveitirnar og einkum þó kauptúnin og sjávarþorpin, svo að það er ekki rjett að segja, að þetta sje gert eingöngu fyrir stórútgerðina. Hitt er vitanlegt, að því meira sem kolin eru notuð, því meiri upphæð sparast við tollbreytinguna, en það kemur þó óbeinlínis þeim til góðs, sem hafa atvinnu af þeim fyrirtækjum, sem vöruna nota mest. Jeg get ekki sjeð, að það sje hægt með nokkrum rökum að setja þetta frv. í samband við frv. um tekjuskatt í fyrra. Þar var talað um hlutafjelög, sem breytingin átti að ná til, en hjer er ekki um neitt slíkt að ræða. Breytingin nær til allra landsmanna hlutfallslega jafnt, eftir því hversu mikið þeir nota af þessum vörutegundum, og að nokkrum sveitum undanskildum eru þau afnot almenn. Jeg veit ekki, hvort jeg á að gera að eltast við útúrsnúning hv.þm. (JJ). Hann leyfir sjer svo oft að rangfæra orð andstæðinga sinna og reyna að leggja í þau aðra meiningu en í þeim átti að felast. Hann sagði, að það hefði verið auðheyrt á mjer, að jeg væri á móti því, að korntollurinn væri feldur burtu. Jeg býst við, að ræða mín hafi verið skrifuð eins og jeg talaði hana. Jeg sagði, að sumir nefndarmanna hefðu álitið fulllangt gengið með því að fella niður þennan toll, en mitt álit væri það, að ekki væri heppilegt að gera aðra breytingu á honum en að fella hann alveg niður. Hvernig hægt er úr þessum orðum að draga þá ályktun, að jeg sje að telja lækkunina á korntollinum eftir, er mjer óskiljanlegt. Til þess þarf hugsanagang og röksemdafærslu hv. 3. landsk., en einskis annars. Hv. 3. landsk. var að gera lúalega tilraun til þess að gera mjer upp það, sem jeg hefi aldrei sagt. Mjer hefir aldrei dottið í hug að telja eftir lækkun korntollsins, og það veit hv.þm. Þess vegna eru þessi orð hv.þm. búin til í stóriðjuverksmiðjunni frægu, án þess að þau eigi sjer nokkurn raunverulegan stað. Þetta frv. er ekki borið fram til þess að vernda hagsmuni einnar sjerstakrar stjettar, og allar ásakanir í þá átt lenda líka á flokksmönnum hv. 3. landsk. í fjhn.Nd. og þeim, sem greiddu þessu frv. atkv. út úr Nd. Jeg held, að það sje óþarfi að teygja lopann um þetta meira en orðið er. Frv. sjálft ber það með sjer, að allar staðhæfingar hv. 3. landsk. falla um sjálfar sig. Hv. 3. landsk. vill altaf reyna að kveikja eld á milli stjetta og vekja óánægju milli sjávarútvegsins og landbúnaðarins. Þetta er mjög misráðið af hv.þm., af því að það getur oft orðið til þess að koma í veg fyrir framgang þarfra mála.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Það var a. m. k. villandi, sem hv.þm. Vestm. (JJós) sagði um tilorðningu þessa frv., er hann sagði, að það væri eins mikið að þakka andstæðingum stjórnarinnar eins og fylgismönnum hennar. Þetta er rang, og það sjest á þskj. 434, að tveir úr hv.fjhn.Nd., báðir stjórnarandstæðingar, voru á móti tveim verulegum liðum frv., og endirinn varð sá, að þeir greiddu báðir atkv. móti frv. út úr deildinni. Það voru ennfremur þeir, sem komu fram með till. um lækkun á tolli á korni, til þess að vega á móti alt of einhliða afgreiðslu frv., svo sem stjórnarflokkurinn ætlaði. Hv. þm. (JJós) flaskar á því, að svo er kallað, að hv.fjhn. hafi borið málið fram. En sannleikurinn er sá, að það var borið fram í Nd. með kappi af flokksbræðrum hv.þm. (JJós) og á ýmsan hátt reynt að leita samkomulags við þá, sem voru mótfallnir því, að málið yrði afareitt jafnhliða og til var stofnað, meðal annars með því að fallast á lækkunina á korntollinum, sem bætt var inn í frv. í deildinni. Það er því alveg augjóst, að þetta frv. er flokksfrv., og flokkstefna, sem kemur fram í því, og er ekkert við því að segja. En það er ekki karlmannlegt að játa það ekki hreinskilnislega, að þetta frv. er borið fram af eiginhagsmunahvöt, sem auðvitað er er ekkert undarlegt, þar sem íhaldsflokkur á í hlut. Jeg vísa um þetta í grein eftir þann heimspeking, sem fyrst hefir orðað skýrt og greinilega aðaluppistöðuna í stjórnmálastarfi íhaldsins, og jeg býst við því, að hann sje svo stefnufastur, að hann fari ekki að afneita kenningum sínum um þetta, þó nú sje hann sjálfur formaður Íhaldsflokksins. Hv. þm. Vestm. gat þess, að það þætti nokkuð lang gengið með afnámi korntollsins. Má vera, að hann hafi þar átt við aðra flokksmenn sína og hann reikni sig þar ekki með. En fram hjá því er ekki hægt að komast, að það er dálítil óánægja í Íhaldsflokknum yfir þessari breytingu, enda er hún frá stjórnarandstæðingum runnin. Hv. þm. (JJós) gerði mikið úr því, að lækkunin á kolatollinum kæmi öllum almenningi til góða, sem kol brúkar. En nú vil jeg spyrja háttv.þm., - mundi hann og flokkarnir hans leggja svo mikla áherslu á þetta atriði, ef togararnir hjer brúkuðu í steinolíu í stað kola? Jeg held, að kolin mundu ekki verða undanþegin tolli vegna þess, að þau eru notuð við matseld á heimilunum. Þau eru tekin hjer vegna þess, að þau eru stór liður í útgerð togaraflotans. En það sýnir karlmensku og hreinskilni þeirra, sem að málinu standa, að þeir skuli vera að skjóta húsakolunum fram fyrir sig, enda þótt frv. beri það ljóslega með sjer, að það er fram borið vegna útgerðarmanna. Yfirleitt er hjer flestu skotið undan tolli, sem einkum heyrir útgerðinni til, nema veiðarfærum; jafnvel gjörðum og tunnubotnum er ekki gleymt, hvað þá öðru. Um síldartunnutollinn varð allmikil senna í hv.Nd. og kom það þar nokkuð greinilega í ljós, að hagsmunir síldarmanna eru allmjög tengdir við einn flokk, sem allir munu fara nærri um, hver er. Tollhækkunin nemur 100 þús. kr. á þeim lið einum. Nú er það vitanlegt, að meiri hl. fjhn.Nd.samþ. frv., að undanteknum einum manni, sem greiddi atkv. á móti frv. bæði af því að hann var mótfallinn svona einhliða tolllækkun og ennfremur vegna þess, að þó hann væri í andstöðuflokki stjórnarinnar, þá áleit hann samt ekki forsvaranlegt að rýja ríkissjóð um hálfa miljón kr. Og satt að segja, þá er það í meira lagi undarlegt, að hæstv. fjrh. skyldi geta gengið inn á slíkt, því það hlýtur að koma honum í koll, ef hann verður fjrh. áfram, þar sem hann gengur nú manna frekast að því að koma þessu í gegn nú. Og í fyrra var það hann, sem barðist mest fyrir því að koma í gegn hinni miklu lækkun á tekjuskatti togarafjelaganna. Hann hefir því sannarlega sýnt hlutdrægni í vil stórútgerðinni, bæði nú og þá. Hv. þm. Vestm. vildi álíta, að jeg væri að gera þetta mál frá minni hálfu að ófriðarefni milli stjetta. En jeg vil spyrja, - ef ein stjett þykist hafa rjett til þess að losa sig við gjöld í ríkissjóð, meðan þung gjöld hvíla á öðrum, er þá nokkur ástæða til að kvarta, þótt bent sje á það, að hjer sjeu menn að svíkjast undan rjettmætum skyldum? Menn eru hjer að koma upp með þá lífsskoðun, að þegar þeir svíkja sjálfir, þá sje það alveg rjett og saklaust, en svo megi ekki einu sinni ympra á því, hvað sje að gerast. Í líkingu við það ættu þeir, sem svíkja landið, að vera góðir, en hinir stórsekir, sem dirfast að benda á það. - Nei, ef þetta frv. hjer ásamt tekjuskattfrv. fræga verður til þess að kæla á milli stjetta, þá á sá að bera ábyrgð á því, sem upptökin á. Jeg hefi engan hlut að þessu átt, nema hvað jeg hefi haft ástæðu til að láta í ljós álit mitt um undanþágupólitík stjórnarinnar hjer í þinginu. Jeg var stundum viðstaddur umr. um fjárlögin í hv.Nd. og tók þá eftir því, að hæstv. fjrh. greiddi atkvæði móti hjer um bil öllum hækkunartill. Það má vera, að hann hafi skoðað það sem einskonar embættisskyldu. En nú ætti að mega líta svo á að það væri ekki síður embættisskylda að gæta þess, að ekki verði kastað tekjum burt úr ríkissjóði og þar með spilt afkomu hans. Slíkt hlýtur að gera hæpna aðstöðuna gagnvart andófsflokknum, sem eins og kunnugt er hefir lagt fram sína hjálp til þess að útvega ýmsa tekjustofna til viðreisnar fjárhag ríkisins. Það er því í sannleika sagt mjög hart gagnvart þeim, sem hafa hjálpað stjórninni til þess að hægt væri að losa ríkið við hinar mjög aðþrengjandi skuldir, að þá skuli hún, þegar því er lokið, tína út úr ýmsa gjaldþegna landsins og ljetta af þeim gjöldunum, meðan hinir fá enga linkind. Í fyrra bar þessi hv. deild gæfu til þess að bjarga miklum tekjum fyrir ríkið. En jeg býst við, að það takist ekki nú. Hv. stjórnarflokksmenn þessarar deildar þykjast víst þurfa að koma með einhverja fjöður í hattinum á fund kjósenda sinna, eða a. m. k. til þeirra, sem leggja í blöð íhaldsmanna, enda ekki vanþörf, því að það lítur sannarlega ekki út fyrir, að sjerlegur ljómi verði yfir þessu fyrsta þingi, sem háð er afdráttarlaust á ábyrgð stjórnarflokksins, sem hefir því að rjettu veg og vanda af öllum vinnubrögðunum. Nú vil jeg spyrja hæstv. fjrh., hvort honum finnist ekki heldur skaplegri aðferð, ef lækka á skatta á annað borð, að gera það þannig, að það kæmi rjettlátlega niður. T. d. yrði sykurtollurinn lækkaður, eða verðtollurinn lækkaður nokkru meira en gert hefir verið, t. d. á fataefnum, sem flest heimili kaupa. Hæstv. fjrh. sagði, að það yrði að sýna nokkra línkind þeim, sem þessi skattur hvílir mest á, en það eru atvinnurekendur. Hjer hefir nú hæstv. stjórn og flokkur hennar greitt atkvæði á móti því, að bygt yrði strandferðaskip, sem ekki mundi kosta meira en svarar þessum skatti á einu ári. og þetta skip mundi geta hjálpað framleiðslunni miklu meira en svarar því, sem skattgjöfin ljettir á. Til þess að gefa mönnum ofurlitla hugmynd um þetta, skal jeg nefna dæmi. Nú er íshús á Hvammstanga, sem stendur autt alt sumarið. Ágætar laxár eru báðummegin við Hvammstanga. Allan þennan lax, um 30 tonn, mætti setja í þetta frystihús, ef skipið væri til þess að koma honum áleiðis á markað. En hæstv. fjrh. hefir barist móti því með hnúum og hnefum ásamt sínum flokksmönnum. Er þetta að vera með framleiðslunni og bera hennar heill fyrir brjósti? Það voru í raun og veru allar hafnir frá Djúpavogi að Borgarnesi, norðan um land, sem hefðu meira eða minna gott af því að fá þetta skip, og aðeins eitt einasta ár hefði þessi tollur þurft að standa til að borga stofnkostnað þess. Jeg álít, að eins og þetta mál er fram komið og eins og það er flutt og greidd atkv. um það, hafi ekki annað að þýða en að þeir menn, sem eru á móti því, sýni, að þeir viti það, sem allir menn þykjast vita, að stjórnin er hjer að stinga þessum tolli í vasa sinna manna, en það er að minsta kosti ekki hægt fyrir háttv.þm. Vestm. að koma neinu af skömminni yfir á stjórnarandstæðingana hjer í deildinni.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hefi enga tilhneigingu til þess að fara út í orðasennu við hv. 3. landsk. Jeg hefi ósköp mikið leitt það hjá mjer á þessu þingi, og er það af því, að það er komið alveg upp úr hjá mönnum, þannig að það er ákaflega mikið hætt að taka tillit til þess, sem þessi hv.þm. segir í þingræðum, og venjulega er óviðkomandi þeim málum, sem þá liggja fyrir til umræðu. Hv. þm. (JJ) hefir nú talað æðimikið um það, að hjer væri verið að gefa eftir tiltekinni stjett eða tiltekinni atvinnugrein. Jeg lít alls ekki svo á það mál, að þótt linaðir sjeu skattar, sem viðurkent er að hafi verið óvanalega háir, sje þar með verið að gefa neinum neitt. Það er ekki annað en það, sem sjálfsagt er, að það opinbera taki ekki meiri skatta af landsmönnum en það, sem nauðsynlega þarf, því að ef tekið er meira, má ganga að því vísu, að af því leiðir ekki nema eitt, og það er eyðslusemi á fje landsmanna til ýmislegs, sem ekki er vert, að sitji í fyrirrúmi fyrir því, að landsmenn geti notað fjeð til sinna eigin þarfa og eflt sína atvinnuvegi. En það er undirstaða allrar almennrar velmegunar í landinu; það er undirstaðan undir hag ríkissjóðs og getu hans til að inna af hendi nauðsynlegar framkvæmdir. Nú hefir hv.þm. (JJ) í þessum tveim ræðum sínum ekki með einu orði reynt að færa sönnur á, að þessi skattalinun væri óeðlileg eða ósanngjörn. Hv. þm. hefir bara slegið því fram, hvort ekki væri rjettara að lækka sykurtollinn eða verðtollinn, án þess að færa nokkra sönnun fyrir því, að það væri rjettara eins og á stendur, en jeg skal segja hv.þm. það, að það má ekki líta alveg framhjá því, að það stendur yfir hækkun á okkar gjaldeyri, og sú hækkun kemur sjerstaklega niður á þeim mönnum, sem hafa á herðum sjer rekstur þessa atvinnuvegar, sem framleiðir okkar helstu útflutningsvörur. Aftur á móti kemur sú hækkun þeim mönnum til góða, sem vinna að ýmsum verkum við þá atvinnugrein og aðrar, án þess að þeir sjálfir gerist framleiðendur eða eigendur að útflutningsvörum. Af þessu sýnist mjer það einmitt vera rjettlátara að lina skattana á þessum framleiðendnm útflutningsvörunnar, sem verða að skaðast á gengishækkuninni, heldur en að lina skattana á öllum almenningi, sem hefir hagnað af henni. Meira þarf jeg ekki að segja. Jeg þarf ekkert að hrekja, því að hv.þm. reyndi ekki að færa sannanir fyrir því, að nein önnur linun á sköttum værri rjettlátari. En náttúrlega get jeg svo vel skilið þá aðstöðu að vilja yfir höfuð, að ríkissjóður fái sem mestar tekjur; en jeg lít ekki svo á, og jeg get að gefnu tilefni sagt háttv. þingmanni það, að jeg lít heldur ekki svo á, að embættisskylda fjrh. sje það fyrst og fremst að halda í tekjur ríkissjóðs, hvort sem hann álítur það vera öldungis nauðsynlegt eða ekki. Og jeg held, að það megi miklu fremur sjá þess, merki á þessu þingi og á með ferð þessa þings á fjárlögunum, að freistingin til þess að taka upp á ríkissjóð ýms miður nauðsynleg útgjöld verður of sterk, ef tekið er of mikið fje í ríkissjóð með sköttum. Það mætti þá segja sem svo, að það mætti safna því fje í sjóð til lakari áranna, en það verð jeg að segja, að það lítið sem jeg hefi kynt mjer álit fróðra manna um skattamál, en það hefi jeg reynt að gera eftir að jeg tókst þessa stöðu á hendur, þá er það eitt, sem jeg hefi sjeð, að allir hafa verið sammála um, þó að þeir hafi verið ósammála um margt annað, að það væri betra að láta peningana vera kyrra í vösum og vörslum gjaldenda heldur en að láta þá safnast í sjóði í eign ríkisins, af því að þeir beri meiri ávöxt hjá einstaklingunum heldur en ef þeir eru teknir í opinberan sjóð, sem svo aftur er notaður til þess, að lána hann út til gjaldendanna, því að á hann hátt eru vitanlega allir sjóðir ávaxtaðir. En höfuðástæða mín til að styðja þetta frv. er samt sem áður sú, að ef ríkissjóður má ekki missa þessar tekjur, þá álít jeg rjettara að bæta það skarð upp með öðrum álögum en þessum, og það er bæði af því, að þessir skattar eru hærri en annars gerist á nauðsynjavörum, og svo af því, sem jeg sagði um gengisbreytingarnar. Hitt er misskilningur hjá hv.þm., að jeg eða aðrir hafi með afstöðu okkar til þeirra tillagna, sem fram komu í hv.Nd., tekið nokkra afstöðu móti því að láta byggja hjer strandferðaskip. En við höfum ekki getað greitt þeim till.atkv., sem þar komum fram, undirbúningslaust, og hafa borið greinileg merki þess, að það hefir ekki verið rannsakað, hvernig þessu máli yrði best fyrir komið, en þó jafnframt svo einskorðaðar, að ekkert svigrúm er til að rannsaka fyrst, hver tilhögun væri hentugust um að ráða málinu til lykta á þeim grundvelli. Jeg er ekki viss um það, að besta lausnin sje að byggja hjer skip, sem sje svo lítið, að það sje aðeins við hæfi hinna allra lökustu hafna á landinu, sem núverandi strandferðaskipi og milliferðaskip geta ekki komið á, og hafa svo það strandferðaskip fyrir alt landið. Það hafa ekki verið færð nein rök fyrir því, að þetta væri sú eina rjetta úrlausn á því máli, og hefir það mál þó oft legið fyrir til athugunar áður, hvernig best yrði fullnægt rjettmætum kröfum landsmanna um strandferðirnar.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Það er nú ekki ýkjamargt í ræðu háttv.frsm. minni hl., sem jeg þarf að gera athugasemdir við, vegna þess að hann endurtók ekki þann áburð sinn, sem hann kom með í fyrri ræðum sínum.

Um hvað?

. Um það, að við meirihlutamenn hefðum sjeð ofsjónum yfir þeim skattaívilnunum, sem fjellu í hlut bænda. Sennilega hefir hv.þm. (JJ) tekið þeirri leiðrjettingu sem jeg kom með í því máli, eða hv.þm. hefir nú í fundarhljeinu fengið einhverjar þær upplýsingar, sem hafa fært honum heim sanninn um það, að sökin, sem hann hallar, fyrir frv. ekki hvíli meira á íhaldsmönnum heldur en hinum. Jeg skal ekkert um það segja, hve margir af hvorum flokki hafa greitt þessu frv. atkvæði, enda skoða jeg það ekki sök; hitt vissi jeg, að bæði framsóknarmenn og íhaldsmenn studdu þetta mál í hv.Nd., en jeg hefi aldrei komið fram með neinar tölur um það, hve margir það hafi gert af hvorum flokki. Hv. þm. getur eiginlega ekki sakast neitt um það, þótt á það væri bent, að hann vildi gera úr þessu stjettaríg; fyrri ræður háttv.þm. hnigu í þá átt, og þegar gefið er tilefni til eins eða annars, þá er ómögulegt fyrir háttv.þm. að sakast um, að dregnar sjeu ályktanir af því. Hæstv. fjrh. benti greinilega á það, að hjer er ekki á ferðinni frv., sem getur heitið að vera fyrir neina eina stjett í landinu, t. d. hvað kolin snertir. Það er svo almenn notkunarvara, og þó að lítið sje notað af þeim í sumum sveitum, þá mun það aftur vera talsvert í öðrum, svo að ekki er hægt að segja, að það sje eingöngu gert fyrir eina stjett manna. Hv. þm. sagði, að jeg hefði verið að skjóta húskolunum þar inn undir; en jeg var alls ekki að skjóta þeim þar inn undir, þau koma þar auðvitað af sjálfu sjer; kol eru vitanlega meira notuð í skipum en húsum, en jeg hefi ekki gert neina tilraun til að sýna fram á að það væri ósanngjarnt að ljetta af þessum kolatolli. Það er hv.þm. sjálfur, sem hefir sýnt sterka andúð á móti afnámi hans af því að það væru útvegsmenn, sem nytu þess, án þess þó að leiða nein rök að því, að kolatollurinn væri vel bærilegur og þyrfti ekki að breytast. Hv. frsm. minni hl. var, eins og honum hættir oft við, að leggja spurningar fyrir, því að það er oft kennarinn í honum, sem talar, og þá er hann altaf að spyrja. Hv. þm. spyr mig að því á einum stað í sinni ræðu, hvort mjer sýnist ekki ef ein stjett þykist hafa rjett til að losa sig undan sköttum, að hún geti ekki haft neitt verulega á móti því, þó að henni sje bent á það í allri vinsemd, hvað hún sje að gera. Nei, nei, jeg hefi ekkert á móti slíku, en það liggur alls ekki fyrir, að hjer sje nein ein stjett að losa sitt bak undan gjöldum, þó að vörutollurinn sje færður í svolítið skaplegra horf en verið hefir. En jeg vil þá benda hv.þm. á eitthvert hið stórfenglegasta dæmi í þingsögunni, þar sem ein stjett eða fjelagsskaparheild notaði bolmagn sitt til þess að losa sig undan gjöldum, og efast jeg ekki um, að háttv.frsm. minni hl. hafi stutt að því eftir megni; það eru samvinnufjelögin, sem með lögunum frá l921 eru þannig sett.

Eru samvinnufjelögin stjett?

. Jæja, hvort þessi fjelög eru stjett eða ekki, má heita, að þau haldi sig þannig sett í þjóðfjelaginu, að þau þurfi enga skatta að greiða, því að þau borga sama sem enga skatta, nær alveg laus við eignarskatt og líka við tekjuskatt, og um útgjöldin er það svo, að í einn merku blaði var það fullyrt í vetur, og ekki mótmælt, að í sumum sveitarfjelögum væru yfirvöldin í stökustu vandræðum, þar sem áður höfðu verið kaupmenn, sem borið hefðu mikið af sköttunum, en nú væru í staðinn fyrir þá komin kaupfjelög, sem störfuðu undir samvinnulögunum, og ekkert væri hægt að leggja á þau. Í þessari háttv. deild var fyrir skömmu sagt frá mjög átakanlegu dæmi, sem sýnir, hvernig útkoman getur orðið, þegar notaðir eru allir krókar og brögð til þess að losa sig undan útsvörunum í skjóli samvinnulaganna. Mjer dettur ekki í hug að hafa á móti því, þó að í allri vinsemd, eins og hv.þm. komst að orði, sje vakið máls á slíku, en þegar einhver stjett beitir öllum áhrifum sínum á þingi þjóðarinnar til þess að losa sig og sín fjelög við almenn lögboðin gjöld, til þess að þau lendi á öðrum, og það eru þessi svör, sem hv.þm. knýr fram með sínum stöðugu ásökunum í þessu máli, sem er fullkomið sanngirnismál; það er þetta, sem hv.þm. knýr fram með sínum stöðugu spurningum. Þessi lög frá 192l, sem jeg hefi minst á, munu vera eins dæmi í sögu þingsins, eins dæmi um það, að fleiri menn hafi getað náð svo miklum tökum á löggjöfinni, að þeir hafi getað losað sig og sinn fjelagsskap um óákveðinn tíma við svona gjöld. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að taka hjer upp eitt dæmi, til þess að nota orð hv.frsm. minni hl., svo að það standi í þingtíðindunum, sem er tilfært í riti, sem hjer er gefið út. Verslunartíðindunum, og er nýlega komið út. Höfundurinn segir: „Í kauptúni einu hjer á landi er kaupfjelag og 3 kaupmenn. Kaupfjelagið hefir langsamlega mesta verslun. Árið l924 námu útfluttar vörur þess kr. 600000,00 en útfluttar vörur kaupmanna til samans kr. 540000,00. Jafnað var niður kr. 25000, 00. Af þeirri upphæð greiddu íbúar hreppsins aðrir en kaupmenn (og kaupfjelagið) kr. 12500,00. Afgangurinn. kr. 12500.00. skiftist þannig, að á kaupmennina var jafnað kr. 11400,00, en kaupfjelagið greiddi kr. 1100.00 í útsvar. Getur hver maður með óbrjálaðri skynsemi sjeð, hvílíkt misrjetti hjer á sjer stað, og er hjer aðeins tekið þetta eina dæmi, en fleiri lík munu finnast.“ Höfundurinn er hjer að tala um samvinnulögin frá 1921 og afstöðu þeirra í kauptúni einu. Þetta getur maður sagt að sje karlmannlega að verki verið til þess að losa einstakan fjelagsskap, sem eins vel mætti kalla stjett manna, undan opinberum gjöldum.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Hæstv. fjrh. hefir nú látið sitt ljós skína hjer, og jeg býst við því, að mörgum þyki það eftirtektarvert, að hann, sem hefir talið það vera sitt hlutverk í ráðherrasætinu að ná inn fje. til þess að borga með skuldir fyrst og fremst, að hann er orðinn svo saddur af þessu, að hann kærir sig ekkert um að fá peninga lengur; jafnvel sýnist svo um vissa tekjustofna, að þeir aðeins vera til þess að kasta þeim burtu, eins og gert var með tóbakið í fyrra og ætlað var að gera með annan tekjustofn, ef hæstv. ráðh. hefði komið því fram. Hæstv. ráðh. segist vera friðsamur maður. Það getur verið, að hæstv. fjármálaráðherra sje það hjer, af því að hann á ekki hjer heima enn sem komið er, en maður veit ekki, hvort það á fyrir hæstv. ráðh. að liggja að eiga hjer fast lögheimili, en það leit út fyrir, að í hv.Nd. væri hæstv. ráðh. til með að eiga orðasennu þar, og hafa þar með búið sjer frægð fyrir vissa uppgötvun, sem engum hefði dottið í hug áður. Jeg vona samt, að þingskrifararnir fái að vera í friði fyrir hæstv. ráðh. Annars sýnist vald stjórnarinnar býsna lítið, t. d. í gengismálinu í hv.Nd. Þar leggur stjórnin fram ákveðna tillögu og alt á að ganga eins og eftir snúru, og svo átti að stýra landinu eftir þessu plaggi. En svo var dagskráin feld af fylgismönnum stjórnarinnar. Þetta má leita meira gengisleysið í gengismálunum, sem nær allmjög til ráðherranna. Jeg ætla þá að fresta að svara hæstv. ráðh. (JÞ), af því að hann þurfti að fara frá og tek þá aftur fyrir fjelaga hana, hv.þm. Vestm. (JJós). Hann er, held jeg að mestu leyti farinn að skilja það, að hann er kominn út úr aðalatriðunum í þessu máli og hættur að tala um þau og kominn í kaupfjelögin og lifir þar mest á einu dæmi, sem mjer skilst, að sje úr kjördæmi hv. 1. þm. G.-K. (Bh).  Í gær var sami hv.þm. (JJós) að berjast á móti gróðaskattinum, en nú berst hann fyrir eftirgjöf á tollum fyrir þá menn, sem gróðaskatturinn mundi lenda á. En hann hefir ekki minst á það einu orði að lækka toll á sykri eða kaffi. Jeg spurði hv.þm., hvort hann mundi hafa barist fyrir afnámi kolatollsins, ef kol væru aðeins flutt hingað til eldsneytis í húsum, en því hefir hann ekki svarað. Þá kom skemtilegur kafli hjá hv.þm. um samvinnulögin. Hann vitnaði þar í merkt blað, sem líklega er „Stormur“, því að það er sjálfsagt uppáhald manna með hans skapgerð. Og ennfremnr mintist hann á kaupfjelagið, sem hv.l.þm. G.-K. var að dylgja um. En sögumaður hefir nú sjálfur sannfært hann um, að sú saga er ósönn, því að hann vill ekki nefna, hvar fjelagið er. Svo sagði hv.þm., að samvinnulögin væru líklega einsdæmi í veraldarsögunni. Það er svo sem ekki von, að hann viti, að hliðstæð löggjöf hefir verið sett í flestum siðuðum löndum. Veit hann nokkuð, hvernig þessu er farið í Danmörku, Noregi, Englandi og Finnlandi? Í öllum þessum löndum eru hliðstæð lög við þessi lög okkar. Þar er ekki lagt á annað en verslun kaupfjelaga við utanfjelagsmenn. Og jeg skal meira að segja fræða hv.þm. á því, að það er til úrskurður frá dönskum ráðherra, Enevold Sörensen, um það, að ef fjelagar í kaupfjelögum fá tekjuafgang endurgreiddan, þá þurfi þeir ekki að telja það fram til skatts í Danmörku. Hann leit svo á, þessi ráðherra, að þetta væri sparnaður, en ekki gróði. Tekjur manna væru hinar sömu, en þeir hefðu aðeins sparað með þessu á hagkvæmri verslun. Þannig er ástandið í löndunum í kringum okkur, að menn þurfa ekki einu sinni að telja fram til skatts sparnað sinn við að vera í kaupfjelagi. Hve lítils virði verður þá allur belgingurinn í hv.þm. Vestm. Sem sagt, það, sem gerðist hjer 1921, var, að við fengum þá rjettarbót, sem löngu áður var veitt í nálægum löndum. Það segir sig sjálft, að kaupmenn eru andvígir þessu. En hjer í hv. deild eru þó enn nokkrir menn, sem greiddu lögunum atkvæði, svo sem hæstv. forseti (HSteins). Einnig hv. 1. þm. G.-K. (BK), sem aldrei greiddi atkvæði á móti lögunum, en stundum með þeim, því að við sumar atkvæðagreiðslur voru greidd 14 atkv.  Jeg vona, að hv.þm. Vestm. verði nú rólegur, þegar hann hefir sjeð, hve mikið fylgi lögin höfðu 192l, er hans bestu flokksmenn voru þá lögunum fylgjandi. Hv. þm. hefir nú lagt blessun sína yfir nýtt frv., sem fer alveg í sömu átt og samvinnulögin. Það er síldarsölufrumvarpið. Jeg mun nú hjálpa honum til þess að koma þessu máli fram, ef unt er, enda þótt mjer þyki skrítið af samkepnismönnum að bera það fram. Hvað stendur svo í þessu frv.? Það er sambland af landsverslun og samvinnu á hinn skemtilegasta hátt - þessu tvennu, sem samkepnismenn hafa hatað mest að undanförnu. Og svo breiðir hv.þm. Vestm. verndarhjúp um það frv., af því að það er til hagsmuna síldar-„spekúlöntum“. Þetta er sem sagt lögþvingaður samvinnufjelagsskapur, en hann á að hafa það fram yfir samvinnufjelögin að vera algerlega skattfrjáls. Jeg hefi ekkert á móti þessu. Ef fjelagsskapurinn er rjett rekinn, þá er vit í þessu, því að svo segir í frv., að stjórnin eigi að skila hverjum manni öllum síldarpeningum sínum, að frádregnum hæfilegum kostnaði. Jeg ætla ekki að eyða miklum tíma í að tala um dæmið úr „Stormi“. Maður verður að taka það með afföllum, eins og sagt er.  Öll rökstuðning, sem háttv.þm. (JJós) kom með í þessu sambandi, verður líka á móti síldarsölufrv. En jeg fer ekki að gera gys að hv.þm., þótt hann sje með því frv., en skattfrelsið fer alveg með allan þann vind, sem stefnt hefir verið að kaupfjelögunum í sambandi við þetta mál. Jeg hefi áður bent hæstv. fjrh. á það gengisleysi, sem hann hefir sjerstaklega hent, bæði í gengismálinu og eins í seðlamálinu. Auðmýktin fer öllum vel, jafnvel ráðherrum. Hæstv. fjrh. sagði, að jeg hugsaði skakt, því að jeg hefði verið að tala um „eftirgjöf á skatti“. Þetta er nokkurskonar eftirgjöf sem farið er fram á í frv., vegna þess að ekki er öðrum gefið eftir en útgerðarmönnum. Og það er nærri því ½ miljón króna, sem lækkunin nemur og kemur aðeins til góða fáum fyrirtækjum. Það hefði þó virst eðlilegra, að hæstv. ráðh. hefði hugsað um hlutfallslega skattalinun landa öllum stjettum. Í fyrra gekk hann erinda útgerðarmanna með því að fá lækkaðan tekjuskatt þeirra, en á því fjell hann. Nú er honum búin samskonar gröf með þessu frv., því að með því er engin tilraun um rjettlæti, heldur aðeins ranglæti. Hæstv. ráðherra sagði, að það þýddi ekki að vera að tala um lækkun sykurtolls nje verðtolls á fataefnum, sem því miður eru flutt mestmegnis inn (sbr. „þrír því miður Íhaldsmenn“, eins og stóð í Morgunblaðinu). Jú, í staðinn fyrir að reyna að lækka verðtoll á vefnaðarvörum, sem lentur mjög illa og misjafnt niður, hefir hæstv. ráðh. hjálpað til þess að spilla honum frá því, sem áður var, því að hann þurkaði út þær lagfæringa, sem þessi hv. deild gerði í því efni áður. Þá segir hæstv. ráðh., að gengishækkunin rjettlæti það, að þessi tilslökun á vörutolli sje gerð. Jú, það er nú líklega af því að gengishækkunin hefir hálfdrepið atvinnuvegina og að hæstv. ráðh. á sjálfur sök á því, að honum finst nú ástæða til að ljetta sköttum af atvinnuvegunum. En þá vil jeg spyrja, - hvar er eftirgjöfin handa bændum? Hæstv. ráðherra hefir bónda sem annan mann á landskjörslista með sjer, og þess vegna væri gott, að hann sýndi bændum, hvaða fríðindi þeim eru ætluð í sambandi við vörutollslækkun á kolum, salti, tunnum, tunnubotnum og tunnugjörðum. Það er öllum ljóst - nema ef til vill hæstv. fjrh. - að framleiðendur, bæði á sjó og landi, hafa tapað á gengishækkuninni, enda getur hann sjeð á því, sem gerðist í gengismálinu í hv.Nd., hvern hug menn bera til hans fyrir það mál. Í dagskrártillögunni stóð, að ekki ættu að verða verulegar breytingar á gengi krónunnar, en þetta „verulega“ var felt úr till. með 17 shlj.atkv., og þar með útilokaðar þær breytingar, er hæstv. fjrh. vill hafa í hækkunaráttina. Síðan kom hæstv. fjrh. að því, að gengishækkun væri skaðleg fyrir framleiðendur, en góð fyrir lausamenn og verkalýð. Í Englandi er nú sjón sögu ríkari um það, hvað hann hefir þar mikið til síns máls. Síðan gengishækkunin kom þar, hafa Englendingar ekki verið samkepnisfærir á kolamarkaðinum, nema því aðeins, að fært væri niður kaup verkamanna. En verkamenn gátu ekki fært niður kaupið. Því er nú svo komið, að England hefir aldrei verið í jafnmikilli hættu síðan á 17. öld, að því er stjórnin þar segir. Þar kemur hið sama fram og í öllum öðrum löndum, þar sem gengishækkun er, að það er ómögulegt að láta þá, sem á henni græða, láta gróða sinn af höndum. Eða hvernig er það t. d. með húseigendur hjer í Reykjavík? Hafa þeir kannske lækkað húsaleigu, þótt krónan hafi hækkað? Hæstv. ráðh. var að tala um, að ekki væri hyggilegt að knýja inn peninga í ríkissjóð, því að það væri hvöt til eyðslu. Jeg vil benda honum á grein, sem stóð í „Lögrjettu“ 1908, 10. blaði. Þar segir núv. hæstv. ráðh., að það sjeu efnamennirnir, sem haldi um pyngjuna og vilji ekki neinar framfarir í landinu. Það sjeu framfaramennirnir, sem reyni að draga fje í ríkissjóð. Hver getur nú betur svarað hæstv. ráðh. en þessi grein, því að í hvert sinn, sem hann heldur ræðu, kemur þessi svipur frá 1908 og eyðileggur öll rök, sem hann kemur með. Hæstv. fjrh. vildi láta drepa strandferðaskipið í Nd. Hann sagðist samt ekki vera á móti standferðaskipi, svo að hann er þá vonandi farinn að bæta ráð sitt. Þá sagði hann ennfremur, að hann hefði ekki haft svigrúm til að koma þekkingu sinni hjer að. Jeg vil benda hæstv. fjrh. á það, að fyrir þrem árum deildum við í blöðunum um fyrirkomulag strandferðaskips. Nú hefir reynslan sannað það, sem jeg hjelt þá fram, en ósannað málstað hæstv. fjrh. Hann vildi sem sje, að Esja hefði aðallega vöruflutningsrúm, en lítið farþegarúm. En ef hann hefði seð Esju fara áðan, mundi hann hafa játað, að ekki væri nægilegt að hafa farþegarúm fyrir 40–50 farþega og láta allan fjöldann kúra í lest milli síldartunna. Jeg býst við því, ef hæstv. fjrh. þyrfti sjálfur að ferðast með Esju, að hann yrði ekki ákaflega glaður yfir því að vera í lestinni. Reynslan hefir ynt, að hjer vantar tilfinnanlega strandferðaskip, er flytji fólk aðallega. Það á að koma í stað járnbrautar milli hinna dreifðu bygða. Hæstv. fjrh. hefði ekki átt að minnast á skoðanaskifti. Dómur reynslunnar er fallinn og hefir fallið á hæstv. fjrh. Það vildi nú svo til að jeg hafði aðstöðu til þess að ráða meiru um fyrirkomulag strandferðaskipsins en hæstv. fjrh. Er það því mjer að þakka ásamt öðrum framsóknarmönnum, að Esja hefir getað bætt úr sárustu þörf manna að komast í kringum land. Jeg vil segja, að það væri þinginu sæmra, ef samþykt hefði verið í hv.Nd.till. um strandferðaskipið, en að ætla nú að samþ. þessa tollaívilnun hjer óbreytta. Það væri sannarlega þarfara að bæta úr samgönguþörf 15 sýslna, í stað þess að gefa þessa „gjöf“. Jeg fjekk nýlega brjef frá mætum manni í Barðastrandarsýslu, og segir hann, að menn sjeu þar afarilla settir um allar samgöngur, en hann bætir því við, að sýslubúar mundu verða ákaflega þakklátir, ef þeir gætu fengið skipakomu á eina 4 staði þar vestra. Þegar nú 15 sýslur eiga við svipaða örðugleika að stríða, verður vafasamt að segja, hvort liggur nær að gefa eftir þessar 400 þús. kr. eða fá skipið. Um laxveiðina á Hvammstanga reyndi hæstv. fjrh. ekki að segja neitt, enda þýddi það ekkert fyrir hann. Jeg býst nú við, að hv. 1. þm. G.-K. vilji reyna að bera hönd fyrir höfuð sjer viðvíkjandi því, sem jeg sagði um fylgi hans við samvinnulögin. Þau voru samþykt, eins og menn muna, með 14 atkv. Jeg vona, að hæstv. forseti misvirði það ekki, þar sem jeg er dauður og get ekki svarað fyrir mig, þótt jeg komi að þessu aftur við umr. um næsta mál, síldarmálið, enda er þar líka um einskonar samvinnufjelag að ræða.

Björn Kristjánsson Jeg ætla ekki að blanda mjer inn í þessar umr., en vildi þó víkja örfáum orðum að háttv. 3. landsk. út af því, sem hann sagði um afgreiðslu samvinnulaganna.

Við 2. umr.

. Við 2. umr. samvinnulaganna 1921 voru ekki málalok, svo að frásögn hans um, að jeg hafi greitt þeim lögum atkvæði út úr deildinni, er röng. Háttv. 3. landsk. segir, að jeg hafi samþykt þetta mál. En til þess að geta sagt þetta, má hann til með að skrökva. Honum er það áskapað. Hann skrifaði um þetta í „Tímann“ fyrir nokkrum árum. Jeg svaraði því þá og skýrði rjett frá málavöxtum. En þrátt fyrir það segir hann þetta nú. - Báðir aðalflokkar þingsins voru eindregnir í því að samþykkja samvinnulögin. Það þýddi því ekkert fyrir mig einan að vera að setja mig á móti því, því jeg stóð einn. Það er satt, að jeg greiddi frv. atkv. til 3. umr., en það gera menn svo oft, enda þótt þeir sjeu í raun og veru á móti máli því, sem um ræðir. Jeg bjóst við, að menn myndu kannske átta sig betur á málinu. Í B-deild Alþt. 1921 stendur á bls. 1743: „Frv. samþ. með 13 shlj.atkv. og afgr. til Nd.“ Þarna sjá menn, að enn einu sinni hefir háttv. 3. landsk. skrökvað þessu.

Hv. þm. játaði þó, að hann hefði greitt frv. atkv. við 2. umr.

. En getur ekki háttv. 3. landsk. skilið það, að úrslit málsins eru ekki við 2. umr., og um úrslit málsins var hann fyrst að tala. Nei, hann getur bara aldrei sagt satt, enda hefir hann, eftir því sem stjórnarblaðið Vörður skýrir frá, skrökvað vísvitandi upp sömu ósannindum sex sinnum um eitt og sama atriði. Þetta er honum meðskapaður galli, sem hann getur ekki losnað við.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer finst ekki, að háttv. 3. landsk. (JJ) farist að tala um gengisleysi mitt í gengismálinu og seðlamálinu. Jeg hefi ástæðu til að vera ánægður með úrslit gengismálsins í Nd., og jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. (JJ) sje það einnig. Fyrir stuttu síðan var hann hækkunarmaður eins og aðrir sósíalistar, en svo hefir hann verið látinn breyta um skoðun í þessu máli. Hann var svo heppinn, eða öllu heldur óheppinn, að nefna bankamálið. Hann hefir verið jafnliðugur að skifta um skoðun þar. Í hitteðfyrra var hann með því, að Landsbankinn fengi seðlaútgáfurjettinn, í fyrra var hann á móti því, en nú er hann með því aftur. Hvar verður hann næsta ár, úr því að afgreiðsla þessa máls bíður nú í eitt ár enn? Hv. 3. landsk. endurtók þá staðhæfingu sína, að sú breyting á vörutollslögunum, sem hjer er farið fram á, fæli í sjer meira ranglæti en rjettlæti. En hann kom ekki fram með eina einustu röksemd. Hann spurði aðeins: Hver er skattalinun bændanna? Það er satt að vísu, að hún er ekki stór að vöxtunum til. En þó hefir ekki verið gengið framhjá þeim. Má þar nefna tollinn af kjöttunnum og korntollinn. En ef á að lina skattana, þá verður linunin að koma þar fram, sem skattarnir eru fyrir. Bændastjettin ber ekki svo mikla skatta, að hægt sje að veita þeim skattaívilnanir, sem stórri upphæð nemi. Ef linunin á að vera rjettlát, verður hún að koma þar niður, sem skattarnir eru þyngstir. Er það líka gert hjer. Þá mintist háttv.þm. á ástandið í Englandi, verkfallið og óeirðirnar, og sló fram þeirri staðhæfingu, að það stafaði alt af gengishækkun enskra peninga. En þetta sýnir aðeins framúrskarandi ókunnugleik háttv.þm. á þeirri margþættu orsök, sem leiddi til þess, að kolanámurnar á Bretlandi urðu ekki samkepnisfærar við kolanámurnar á meginlandinu. Háttv. 3. landsk. nefndi loks Lögrjettugreinina frá 1908. En þótt ótrúlegt megi virðast, þori jeg að fullyrða, að jeg var ekki þar að ræða um frv. það, er nú liggur fyrir. En það er nú svo um þennan háttv.þm., að hann er vanur að þenja sig í hvaða máli sem er yfir alla tíma, fortíð, nútíð og framtíð, og um alt rúm, yfir lönd og heimsálfur. Þetta er ekki minn háttur, og síst var jeg fyrir 18 árum að ræða það mál, er hjer liggur fyrir. En jeg get sagt hv.þm. það, að mjer væri ánægja að taka upp umræður um þessa Lögrjettugrein á þingmálafundum og frammi fyrir kjósendum. Það kom fyrir einu sinni, að „hálfbróðir“ hv. 3. landsk. í hinu pólitíska lífi, sósíalisti nokkur, var í kjöri í einn kjördæmi hjer á landi. Hann mintist eitt sinn á kjósendafundi á þessa umræddu grein, og tók jeg upp umræður um hana með þeim árangri, að þessi „hálfbróðir“ hv. 3. landsk. þorði ekki að nefna hana á næstu þrem fundunum. Þegar hann svo á fjórða eða fimta fundinum var mintur á hana, reyndi hann að koma að hinu sama efni, en það varð þá mjög lítilfjörlegt í höndum hans. Og jeg skal lofa þessum hv.þm. því, að hann skal fá sömu meðhöndlun hjá mjer og hinn pólitíski „hálfbróðir“ hans fjekk forðum. En af því að mál þetta liggur ekki fyrir nú, ætla jeg ekki að halda hina fyrirhuguðu ræðu, en jeg mun hafa þá ánægju að hryggja hv. 3. landsk. með henni er á kjósendafund kemur. Það er naumast staður nje stund til þess að leiða rök á móti rökum í strandferðaskipsmálinu. En þegar háttv. 3. landsk. er að montast yfir reynslunni og yfir því, hve ráð hans hafa dugað vel, þá kemur það til af því, að hann er ekki eins kunnugur reynslunni og hann er hrifinn af sínum eigin tillögum. Því að það vita allir, nema að líkindum hann einn, að lestarrúmið á Esju er svo lítið, að hún getur alls ekki fullnægt vöruflutningaþörf landsmanna. Í hverri ferð verður hún að skilja eftir vörur alt að því til hálfs landsins, og skipið er stundum orðið fult hálfum mánuði áður en það leggur í strandferð. Nú er það ráð upp tekið að láta Esju standa í naustum nokkurn hluta ársins. Hefði það þá verið nokkurt óráð, sem jeg hjelt fram, að hafa skipið svo stórt, að það gæti verið í millilandaferðum þann tíma? Þörf landsmanna hefði þolað það, þótt skipið hefði haft nokkuð meira vörurúm, svo að það gæti siglt milli Íslands og útlanda þann tíma, sem það væri ekki í strandferðum. Þá fór hv. 3. landsk. að tala um laxinn á Hvammstanga. Jeg veit ekki, hvort það verður nokkur dýrðarljómi, sem sú reynsla veltir yfir Esju, að hún er nú búin að sigla fram á þennan dag án þess að hafa gefið möguleika til þess að nota strandferðir hennar til þess að koma laxinum á markaðinn. Það hefði ekki sakað, þótt skipið hefði verið dálítið stærra og þá útbúið með kælirúmi, svo að nota mætti góðu ferðirnar til þess að koma afurðum landsins á markað nógu fljótt. Loks fór háttv. 3. landsk. að tala um litla skipið, sem á að koma við á 4 höfnum í Barðastrandarsýslu og ef til vill á fleiri höfnum við Breiðafjörð og fullnægja samgönguþörf manna þar vestra. Ætli það yrði nú ekki stundum þröngt á því litla skipi, sem ætti að sigla á allar hafnir í Barðastrandarsýslu og inn á þá firði um alt land, sem venjuleg skip geta ekki komið? Jeg býst við, að það væri betra fyrir Barðstrendinga að þoka samgöngumálum sínum áfram eftir þeirri leið, sem háttv.þm. Barð. (HK) beitir sjer fyrir, sem sje að fá hæfilegt skip, sem annist flutninga milli Reykjavíkur og Breiðafjarðarhafnanna. En jeg held, að hinum 15 sýslum, sem hv.þm. talaði um, væri ekki mikill greiði gerður með því að láta Barðastrandarbátinn hlaupa á milli þeirri, ef hann má þá einhverntíma missa sig þar vestra. Mjer sýnist yfirleitt alt, sem háttv. 3. landsk. hefir sagt, benda á það, að í þessu máli eru skoðanir hans bygðar á lítilli rannsókn og á enn minni þekkingu.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Sú athugasemd hæstv. fjrh., að jeg hafi skift um skoðun í landsbankamálinu mun stafa af því, að hann er eitthvað illa fyrirkallaður. Hæstv. ráðherra hlýtur að vera kunnugt, að þegar málið var fyrst borið fram, þá tókum við hv. 2. þm. S.-M. (IP) það fram, að við myndum gera brtt. um æðstu stjórn bankans, þegar málið kæmi síðar til umræðu. Í fyrra varð að samkomulagi í fjhn. að gera till. um að rannsaka þetta betur, og þá vakti aðallega fyrir okkur framsóknarmönnum að finna hið besta skipulag á stjórn bankans. Nú veit hæstv. fjrh., að þessi rannsókn hefir verið gerð. Þetta er því aðeins af því, að hæstv. ráðh. er úrillur, af því að flokksmenn hans hafa neitað að styðja hann í þessu máli, að hann slær út í þessa sálma. Hæstv. ráðh. taldi, að ekki þyrfti að ljetta sköttum á bændum, þeir hefðu svo ljetta skatta. Þeir borga þó margskonar neysluskatta. og maður hefir ekki orðið var við, að ljett væri á þeim sköttum, eins og hæstv. ráðh. var að segja. Hæstv. ráðherra neitaði því, að kolaverkfallið á Englandi væri afleiðing af genginu, - sagði, að þar væru fleiri ástæður. Jú, sennilega einhverjar fleiri. En engum manni á Englandi blandast hugur um það, að gengið sje aðalatriðið. Jeg get sagt hæstv. fjrh. það, að jeg talaði í sumar við menn í Finnlandi, eftir að búið var að ákveða stöðvun myntarinnar. Þeir sögðu: „Við þorum ekki að hækka markið. Það myndi alt loga upp í verkföllum og verkbönnum um leið og myntin breyttist.“ Þessu hefir líka verið spáð af mönnum eins og Keynes, að svona hlyti það að fara. Gengisbreytingin er aðalástæðan. Það, sem barist er um, er þetta: Eiga verkamenn að geta haldið sama kaupi eða eiga námueigendur að halda sama skipulagi en lækka kaupið Viðvíkjandi útskýringu minni á íhaldinu, skal jeg geta þess, að jeg vitnaði aðeins til orða hæstv. ráðh. og sagðist hafa sömu skoðun. Mjer skilst, að hæstv. ráðh. hafi látið í ljós, að hann hafi verið ungur og reiður, er hann sagði hin frægu orð 1908. Hann um það. Jeg hefi aðeins látið hann njóta þess altaf, þegar jeg hefi minst á þetta, að mjer finnist hann hafa í þetta skifti betur en endranær hitt naglann á höfuðið. Okkar deilumál um strandferðir er ósköp einfalt. Jeg hjelt því fram, að strandferðaskipið ætti að vera fyrst og fremst farþegaskip. Hæstv. ráðherra vildi flutningaskip, og það stórt, sem gæti víst tekið sement og timbur á smáhafnir fyrir Jón Þorláksson og Norðmann. En hitt, að Esja liggur marga mánuði í naustum, hefir verið hæstv. fjrh. að kenna; hann hefir ekki tímt að láta skipið fara nauðsynlegar ferðir. Nú er í hv.Nd. verið að heimta, að Esja haldi áfram allan veturinn. Það heimtar fólkið úti um landið. Hæstv. ráðherra skilur það ekki, að fólkið fyrir austan og norðan sættir sig ekki við að vera marga mánuði án skipasamgangna. Náttúrlega vill hann hafa möguleika til að koma vörum hjeðan nægilega oft; það vilja allir heildsalar. Þá möguleika vill hann því auka. Annars gefst mjer tækifæri til að tala um strandferðir síðar. En af því að það var mikið spursmál, hvað við ættum að gera við þetta fje, þá endurtek jeg, að ef átt hefði að lækka skatta, þá væri rjettlátt að láta lækkunina ná nokkurnveginn rjettlátlega til allra stjetta. En þessi lækkun er ranglát, því að hún nær svo að segja eingöngu til fámennrar, efnaðrar stjettar

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Ef hv.frsm. minni hl. hefði ekki varið svo sem 20 orðum af ræðu sinni til að minna á frv., þá hefði verið ástæða til að taka það fram við hv. deildarmenn, hvaða mál er hjer til umræðu. - svo langan tíma óð hann elginn um algerlega óskyld efni. En það er farið að verða einskonar bragð hjá þessum hv.þm., þegar hann er rökþrota, að spranga svona út um heima og geima og grípa bara eitthvað og eitthvað. Þetta getur nú verið stríðslist dálitla stund, en það líður aldrei á löngu, að hún verði uppgötvuð af andstæðingunum. Hv. þm. hefir alveg láðst að sýna nokkur rök fyrir, að þetta frv. sje aðeins fyrir fámenna stjett í landinu. Enda þyrfti öllu snjallari ræðumann en hann til að sanna fyrir háttv. deild, að vara eins og kol væru aðeins handa fámennri stjett og verð á henni kæmi eiginlega ekki almenningi við. Út af því, sem jeg sagði um samvinnufjelögin og var bein afleiðing af áskorun hv.þm., þá flýtti hann sjer að vitna til margra landa, þar sem hann sagði, að samskonar lög væru til. Hann gerði auðvitað ráð fyrir, að enginn annar myndi vita um þetta en hann. En þó að slík löggjöf væri til eða hefði verið til í þeim löndum, sem hann nefndi, þá er það í raun og veru engin fullgild sönnun fyrir því, að sú stefna í skattamálum hjá samvinnufjelögunum, er þar kemur fram, sje rjettlát eftir staðháttum hjer á landi. Reynslan hefir sýnt það með hverju ári, sem líður, síðan þessi stefna hefir komið upp í skattamálum hjer, að hún er mjög varhugaverð og verður ranglát í mörgum tilfellum. Á þessu er að smábóla úti um landið, sem er eðlilegt. Hreppar, sem mikil útgjöld hafa, finna mjög til þess, að þeim er ómögulegt að ná til þessara stóru fjelaga, vegna laga, sem sett eru til að vernda hagsmuni þeirra. Jeg skal taka það fram, að jeg átti áðan aðeins við, að hv.þm. hefði ekki rjett til að gera ráð fyrir því fyrirfram, að meiri hl. fjhn. notaði vísvitandi rangar forsendur. Þá var hann að nefna með nöfnum og lýsa ástandi þriggja manna í fjhn. Þetta er bardagaaðferð þessa háttv.þm. Hann getur aldrei haldið sig við málefnið án þess að draga inn í umr. persónur andstæðinga sinna; því nær sem hann kemst þeirra einkalífi og lögum, því áhrifameiri finst honum sín aðferð. En yfir höfuð er þetta ekki viðurkent heppilegt í stjórnmálabaráttu, að geta aldrei talað um málefnin sjálf, heldur blanda inn í umr. því, sem ekkert skiftir máli, svo sem einkahag einstakra manna.

Björn Kristjánsson Jeg gleymdi að svara ofurlitlu atriði viðvíkjandi kaupfjelagsstjóranum, sem hv. 3. landsk. spurði um. Jeg tók þá fram í umræðunum, að jeg ætlaði alls ekki að nefna nein nöfn. - hefi aldrei gert það í minni þingtíð, þó að jeg hafi sett dálítið út á gerðir einstakra manna. En jeg vil aðeins segja honum það, að hann er alinn upp undir handarjaðri hv. 3. landsk. og er hreinræktaður bolseviki eins og hann.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það er ekki gustuk að hella úr fleiri skálum yfir hv. 3. landsk. en þegar er gert. Jeg ætla þess vegna aðeins að taka það fram, að strandferðaskip eins og t. d. „Esja“ þarf helst að geta flutt fleira en vörur frá kaupmönnum í Reykjavík út um landið. Það væri ekki óviðeigandi til dæmis, að bændur gætu sent með þessu skipi eitthvað af lifandi peningi, svo sem stórgripum, ef þeir vildu nota sjer þann góða sumarmarkað í Reykjavík. Það er eitt af meistarastykkjum höfunda þessa strandferðaskips, að það hefir ekki enn getað flutt einn einasta stórgrip milli hafna, af því að hvergi er hægt að koma slíkri skepnu fyrir í skipinu svo forsvaranlegt sje. Þó að þetta vanti á „Esju“, farmrými og kælirúm fyrir vörur bænda, þá er ekki víst, að rjetta úrlausn málsins sje að efna til skips, sem geti tekið það, sem vantar á að „Esja“ hafi verið skynsamlega bygð. Það gæti verið ástæða til að hafa nú eitthvað ofurlítið myndarlegri hugmynd um það, hverjar þarfir landsmanna muni verða í framtíðinni til að koma vörum að sjer og frá sjer með slíku strandferðaskipi.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Jeg ætla ekki að halda langa ræðu, þar sem nefndin hefir gefið út greinilegt nál., sem ætti að nægja til þess að sýna afstöðu hennar til þessa máls. Spurningin er, hvort menn vilja hallast að stofnun happdrættis. Það er tekið fram í nál., að lítil líkindi sjeu til, að það verði til að auka spilafíkn, enda eru nóg happdrætti hjer fyrir, þar sem allir atvinnuvegir landsins eru nokkurskonar happdrætti, einkum þó sjávarútvegurinn. Jeg geri ekki ráð fyrir, að menn geri mikið af því að kaupa hluti, nema þeir hafi ráð á því, enda er hægt að hafa það skipulag, að bláfátækir menn eigi ekki aðgang að því. Jeg geri ekki ráð fyrir, að það verði mikil sala hjer á landi, og það er sýnt og sjáanlegt, að það kæmu fleiri peningar inn í landið en þeir, sem fólk mundi eyða í þetta hjer. Ef hægt er að afla landssjóði tekna á þennan hátt fyrirhafnarlaust og ábyrgðarlaust, er það mikilsvert í okkar fátæka landi, þar sem flest verður að vera ógert, sem gera þarf. Leyfistíminn er 15 ár, en landssjóður leggur ekkert til nema heimildina, en fær þó minst 100 þús. kr. á ári meðan fjelagið starfar. Viðvíkjandi aðalmanni þessa fyrirtækis, hæstarjettarmálaflutningsmanni Winter í Kaupmannahöfn, þá hefi jeg leitað mjer upplýsinga um hann og fengið þær ágætar. Upplýsingarnar hefir Jón Ásbjörnsson gefið, sem hefir haft viðskifti við hann. Hann segir, að svo vel sje valið í Danmörku til hæstarjettarmálaflutningsmanna, að ekki komist aðrir að en þeir, sem hafa bæði góða hæfileika og gott nafn, og ætti það eitt að vera nægileg trygging fyrir því, að hjer sje um ágætan mann að ræða. Jeg sje það á áliti hv. minni hl. nefndarinnar, að hann er svartsýnn á þetta frv. Hann kemur með allskonar staðhæfingar út í loftið, eins og til dæmis það, að íslenskt happdrætti geti ekki boðið til sölu hluti sína nema með lagabroti, þar sem sett hafa verið lög, sem banna hjer á landi alla verslun með hluti í útlendum happdráttum og nágrannaþjóðirnar hafi sett hliðstæð lög. Þessu er slegið fram út í loftið án raka, enda kemur það í bága við allar upplýsingar, sem nefndinni hafa borist í þessu máli. Í nál. minni hlutans segir svo: „Auk þess mun Alþingi tæplega vilja styðja að aukinni spilafíkn landsmanna.“ Það er nú svo. Að ætla með löggjöf að vera forsjón annara manna í landinu held jeg að hafi litla þýðingu. Reynslan sýnir, að lög, sem stefna í þessa átt, eru mjög vanhaldin, svo sem bannlögin o. fl. Ennfremur er spurt seinna í áliti minni hlutans: „Telur íslenska þjóðin sjer sæmandi að afla ríkinu tekna með því að reka í öðrum löndum verslun, sem er svo óholl, að sjálfsagt hefir þótt að banna útlendum fjelögum að reka hjer á landi?“ Jeg veit ekki hversu óholl þessi verslun er. Jeg held, að það sje ekkert óhollara að kaupa seðla í hlutaveltu en að taka í nefið, drekka eða skoða skrípamyndir á bíó og eyða peningum til þess. Þó að þessi sala verði gefin frjáls, er það ekkert þjóðarböl, heldur þvert á móti styrkur fyrir bæði landbúnaðinn og aðra atvinnuvegi landsins. Þarfirnar eru svo margar og miklar, að það má ekki sleppa tækifæri til að afla landssjóði tekna, þjóðinni að kostnaðarlausu. Jeg hefi þá ekki meira um þetta að segja. Jeg vil síður vekja langar umræður um þetta mál, en vildi aðeins skýra frá tildrögunum til þess, að meiri hluti nefndarinnar leggur til, að frv. verði samþykt óbreytt.

Jónas Jónsson Þar sem frsm. minni hlutans. hv. 2. þm. S.-M. (IP) er ekki við, ætla jeg að gera grein fyrir afstöðu minni hlutans til þessa máls. Það hafa verið gerðar ítrekaðar tilraunir undanfarin ár til þess að koma hjer á lotteríi, en hingað til hafa þær mishepnast, af því að hjer á þingi hafa verið ýmsir menn, sem hafa haft hina megnustu óbeit á þessu. Þó að jeg sje stjórnarandstæðingur, finst mjer ekki rjett eða sanngjarnt að þrýsta upp á stjórnina leyfi eins og þessu, þegar hún af siðferðilegum ástæðum mótmælir. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir talað á móti þessu máli í fjhn. og borið fram svipaðar kenningar og við minnihlutamenn höldum fram í nál. okkar. Mjer finst, að þar sem hæstv. fjrh., sem oft lítur á peningana, ekki fellur fyrir þeirri freistingu nú, þá muni vera full ástæða til þess. Jeg veit því ekki, hvað þessum fylgismönnum hæstv. stjórnar gengur til með því að vilja samþykkja þetta frv., og sýnist það vera mjög tilgangslaust, þar sem búast má við því, að hæstv. fjrh. vilji ekki nota heimildina. Alt er málið ógnarlega loðið og lítilfjörlegt. Áður hafa nokkrir Íslendingar beðið um þetta leyfi, en nú eru þau nöfn horfin, og alt í einu kemur símskeyti frá Kaupmannahöfn um að peningarnir sjeu til. Hjer er eitthvert baktjaldamakk á ferðinni, og yrði kallaður lítill „forretnings“bragur á þessu, ef um annað væri að ræða. Við hv. 2. þm. S.-M. höfum haldið því fram, að okkar þjóð sje ekki sæmandi að byrja á þessum hernaði á hendur útlendum mönnum. Víða er þetta bannað og mjer er sagt, að danska stjórnin hafi þráfaldlega verið í mestu vandræðum með þetta lotterí, af því að henni hafa borist kvartanir frá útlöndum. En meirihlutamennirnir segja, að ekki sje hætta á ólöglegri sölu, af því að þessi maður í Kaupmannahöfn segir það. Þetta er alveg það sama eins og ef símað væri til „sprútt“salanna hjer og þeir spurðir, hvort sala þeirra væri ólögleg. Þeir mundu auðvitað segja nei. Hæstv. fjrh. (JÞ), sem væntanlega tekur til máls, sagði í fjhn., að þetta væri ekki landsmönnum boðlegt. Það væri illa sjeð og svo kæmu kvartanir og vandræði út úr öllu saman og stjórnin hlyti að hafa bölvun af þessu. Við hv. 2. þm. S.-M. lítum á þetta eins og hæstv. ráðherra. Það er landinu til skammar og alls ekki tilvinnandi, þó að eitthvað fáist í aðra hönd. Þó að ekki sje gert ráð fyrir, að hjer mundu seljast hlutir svo um munaði, verður þó selt það, sem hægt er, og með því reynt að örva spilafíkn manna. Og þó að menn geti verið sammála um, að ekki sje hægt að ráða með lagaboðum öllu, sem gert er, þá er þetta þó reynt, og einkum þótti mjer undarlegt, þegar háttv.frsm. meiri hl. (BK) nefndi bannlögin í þessu sambandi; veit jeg ekki betur en að hann hafi staðið með þeim. Viðvíkjandi þeirri ástæðu, að gott sje að fá fje frá útlöndum, verð jeg að segja, að það eru til menn, sem ekki vilja gera alt fyrir fje. Hv. frsm. (BK) sagði, að allir atvinnuvegir okkar væru happdrætti, einkum þó sjávarútvegurinn. Jeg vil biðja hv.þm. Vestm. (JJós) að veita þessum orðum eftirtekt, því að hann fordæmdi mig fyrir að segja, að sjávarútvegurinn væri „spekulation“. Jeg fjekk þarna óvæntan stuðning frá flokksbróður hv.þm. Vestm. Jeg get sem sagt lýst því yfir, að jeg er alveg samdóma hæstv. fjrh. í þessu máli og vil styðja hans skoðun, og jeg vil skora á hæstv. ráðh., ef þessi ófögnuður gengur fram, að nota ekki leyfið. Mun það ekki flýta fyrir vantrausti frá mjer.

Sigurður Eggerz Við 1. umr. tók jeg fram ýmsa annmarka, sem eru á stofnun happdrættis. Það er ljóst af öllu, enda gert ráð fyrir því í nál. minni hl. fjhn., að selja á sem mest af happdrættismiðunum erlendis. En með því móti getur nafn landsins fljettast óþægilega inn í þetta sölubrask. Jeg sá þess nýlega getið í „Politiken“, þar sem talað var um danskt happdrætti - mig minnir það væri Kgl. Kolonial Lotteri - að miklar kvartanir hefðu komið um sölu seðla þess erlendis, t. d. frá Frakklandi. Og Danmörk hefir haft mikil óþægindi af þessu. Það er mjög hætt við því, að hið sama verði uppi á teningnum hjer. Því meiri tök sem þeir, er einkaleyfið fá, hafa á því að græða, því meira er auglýst og lengra gengið, og þá er hætt við, að nafn Íslands dragist þar inn í. Þetta er stórvægilegt atriði og nóg til þess, að málið fari ekki lengra. Jeg hefi heyrt, að hæstv. fjrh. hafi verið á móti frv. í Nd. af þessum ástæðum, og er jeg honum þakklátur fyrir það. Þetta er eitt af þeim aðalatriðum, er smáþjóð verður að vera aðgætin með, að láta ekki nota nafn sitt svo, að hún bíði tjón við það. Svo kemur gróðaspursmálið. Það er sagt, að ríkissjóður fái alls miklar tekjur, en það er engin rannsókn á því, hvort það er ekki alt of lítið í samanburði við gróða þess, er einkaleyfið fær. Jeg veit ekki, hvaða útlendingar eru á bak við þetta, nema þá Philipsen sá, er fyrstur fjekk hugmyndina um að stofna íslenskt happdrætti. Jeg býst við því, að hann sje aðalmaðurinn og að þessi Winter sje aðeins málafærslumaður hans. Menn væru ekki að sækja um þetta, nema því aðeins, að þeir ætluðu sjer að græða, og þá verðum við líka að athuga, hvort hagnaður þeirra verður ekki of mikill. Í nál. er engin rannsókn á þessu. En ef það á endilega að setja hjer upp „lotterí“ - en jeg er á móti því að æsa upp spilagirnd manna - hví þá ekki að stofna ríkislotterí? Það er varhugavert að afhenda útlendum mönnum þennan rjett og hafa litlar tryggingar fyrir því, hvernig þeir fara með hann. Það segir svo um þetta efni í skeytinu: „Salget vil foregaa overensstemmende med andre statsanerkendte lotteriers teknik.“ En hvað er á þessu byggjandi? Hvaða trygging er í þessu? Og svo er sagt í skeytinu, að sölunni verði hagað eins og hjá Kgl. Klasselotteríinu, en nú er það einmitt út af því lotteríi, að umkvartanir hafa komið frá Frakklandi. Jeg hefi þá sýnt fram á: 1. að þetta er hættulegt fyrir nafn þjóðarinnar; 2. að málið er órannsakað og óundirbúið; 3. að ef hjer á að stofna lotterí, þá er betra, að það sje ríkislotterí. Jeg mun verða mjög ákveðið á móti frv., og það gleður mig sem sagt, að hæstv. fjármálaráðherra hefir tekið sömu afstöðu til málsins.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Hv. 3. landsk. (JJ) áleit, málið loðið og lítilsvirði. Það er rjett, að þetta er ekkert stórmál, en það er ekki loðið, heldur er það skýrt. Hv. þm. (JJ) þótti lítið mark takandi á Winter. En hjer er ekkert í hættunni. Ef menn eru hræddir, þá hefir stjórnin það í sínu valdi að setja í samninginn ákvæði um það, að fjelagið megi ekki selja seðla í þeim löndum, þar sem bannað er að selja útlenda happdrættisseðla. Og með því er girt fyrir þessa hræðslu. Og ef þinn og stjórn heldur að hætta geti stafað af þessu, má setja það í samninginn, að fjelagið missi rjett sinn, ef út af þessu boði er brugðið. Jeg leiði hjá mjer að tala um spilafíknina. Að þetta sje skömm fyrir landið, eða geti orðið - jú, ef landið styður vísvitandi að ólöglegri. sölu, - annars ekki. Hv. 1. landsk. (SE) talaði um Koloniallotteríið og að það hefði selt óleyfilega, eða að kvartað hefði verið um sölu þess. En hvaða samning hefir það við stjórnina? Það getur verið svo illa um hann búið, að fjelagið geti hagað sjer eins og það vill. Þá mintist háttv. 1. landsk. á það, að ekki væri að vita, nema Íslendingar fengju of lítið af gróðanum. Eins og stendur í nál. meiri hl. fjhn., er ekki hægt að segja neitt um það með vissu, hvað gróðinn verður mikill. Það kemur undir sölunni. En við fáum aldrei minna en 100 þús. kr. á. ári, og það enda þótt hlutafjelagið tapi. Það er komið undir dugnaði þeirra, er selja, hvort nokkur arður verður á fyrirtækinu. Og hagsmunir fjelagsins eru enn ver trygðir þess vegna heldur en hagsmunir ríkissjóðs. Það er vitanlega rjett hjá hv.þm. (SE), að þetta er „spekulation“, gerð í því skyni að græða. Það leggur enginn út í slík fyrirtæki nema hann hafi von um að græða á þeim. En þessi rannsókn, er hv.þm. (SE) talaði um, er ómöguleg. Þá hefir verið talað um, að varhugavert sje að blanda nafni landsins inn í þetta. En það á ekki við, nema það sje landið sjálft, sem gefur út miðana, en hjer er það bara „privat“-fyrirtæki.

En íslenska stjórnin hefir veitt einkaleyfi

. Já, það er eins og gerist í öðrum löndum. Vegna þess, að þetta er mikið áhættufyrirtæki, vil jeg ekki, að ríkissjóður taki það að sjer. Markaður er þröngur hjer innanlands, og erlendis getur stjórnin ekki selt miða, en það geta aðrir, og undir því er alt komið. Þetta er ekkert kappsmál fyrir okkur, en við viljum ekki slá hendinni á móti vissum tekjum.

Sigurður Eggerz Jeg vil benda háttv.frsm. meiri hl. fjhn., sem er svo glöggur fjármálamaður, á það, að erfitt verður að búa svo um samningana, að ekki sje hægt að misbrúka þá. Jeg er ekki í neinum vafa um, að vel sje gengið frá samningum við Koloniallotteríið, en þegar gróðafíknin er öðrumegin, þá er erfitt að hafa, hömlur á mönnum. Það getur vel verið, að þeir hafi ekki brotið samninginn, en þó hefir sala þeirra getað valdið mikilli óánægju erlendis, eins og t. d. í Frakklandi. Og á „Politiken“ má sjá, að lotteríið þykist hafa fullnægt öllum samningum. Þó að jeg mintist á ríkishappdrætti, þá er það ekki af því, að jeg vilji neitt happdrætti, en ef það á að fara að gefa einstöku fjelagi þannig lagað einkaleyfi, þá álít jeg, að ilt af illu sje þó skárra, að ríkið taki það sjálft. Það má vera, að erfitt sje að segja um gróðann nema menn hafi kynt sjer happdrætti annarsstaðar. en þau eru þó víst flest stórgróðafyrirtæki. Jeg býst ekki við því að tala oftar í þessu máli, en að loknum umr. vil jeg, að frv. verði vísað til hæstv. stjórnar, og geri það að till. minni.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Jeg mótmæli því, að frv. verði vísað til stjórnarinnar.

Frsm. minni hl. (Guðmundur Ólafsson) Við 2. umr. þessa máls var mjer fremur láð það, hvað jeg hefði komið með fáar brtt. við þetta frv., en jeg þóttist hafa reynt að gera grein fyrir því, þar sem hv. meiri hl. lýsti yfir því, að hann ætlaði að greiða atkv. á móti öllum brtt., og svo gerði það líka mikið, að jeg hefi ekki haft góðan tíma til að koma með fleiri brtt. En jeg þykist nú hafa bætt úr því við þessa umr., því að nú hefi jeg komið með nokkrar brtt. í viðbót og fyllilega staðið við orð mín hvað það snertir. Jeg skildi hæstv. atvrh. svo, að það, sem gerði, að hann setti sig á móti öllum brtt., væri það, að málið hefði ekki tíma til að fara til Nd. aftur. Það sýnist nú, sem breyting hafi orðið á því síðan, því að í gær var málið hjer á dagskrá, en var þá tekið út, svo að ekki lá því mikið á þá, og nú var hæstv.forsrh. (JM) að segja okkur, að þinginu mundi ekki verða slitið fyr en á laugardag, svo að jeg sje ekki annað en að tíminn sje nógur, þó að málið færi til Nd. aftur. Þá vil jeg segja nokkur orð um brtt. mínar. Hin fyrsta er við 1. gr. Þar legg jeg til, að aftan við 7. málslið  „Ekki má yfirskattanefnd eða atvinnumálaráðuneytið heldur breyta útsvari, nema svo reynist, að það hafi verið að minsta kosti 10% of hátt eða of lágt.“ Þessi málsgrein þykir mjer heldur óviðfeldin, því að jeg kann hreint ekki við þessa takmörkun fyrir rjettlæti, sem með henni er sett, en auðvitað sagði hæstv. atvrh., að þetta þyrfti til þess að draga ofurlítið úr þrætugirni þeirra manna, sem altaf eru að kæra útsvör sín. Jeg er sjálfur argur út í þessa menn, eins og hæstv. atvrh., en kann þó ekki við að setja þessi ákvæði í lög, enda þykir mjer það athugavert, því að niðurjöfnunarnefnd gæti þá lögum samkvæmt vel verið 10% neðan við rjettlæti og sanngirni með þá menn, sem hún vildi gera vel til, en 10% fyrir ofan það, sem sanngjarnt væri, við þá, sem hún væri óvinveitt, og ef þessi málsgr. er látin standa í lögunum, þá er ekkert því til fyrirstöðu, að það verði 20% munur milli þeirra, sem vægast er farið í sakirnar við, og hinna, sem harðast verða úti. Í sambandi við þetta legg jeg til, að öll greinin falli niður og að fyrstu málsgrein hennar verði bætt aftan við 22. gr. Svo kem jeg með brtt. um gjalddagana. Í hreppum eru ákveðnir tveir gjalddagar, 15. júlí og 15. október, en það getur ekki staðist, þegar gert er ráð fyrir, að fardagaárið verði reikningsár, og þess vegna hefi jeg bent á, fyrir utan það, sem jeg tók fram áður, að fyrri gjalddaginn væri mánuði seinna en aðallega þarf á tekjunum að halda til greiðslu, og því hefi jeg lagt til, að fyrir 15. júlí komi 15. apríl, og fyrir 15. október komi 15. júní. Það verður sjálfsagt ekki búið að greiða öll útsvörin þá, en það munar svo litlu, að jeg álít, að það geri ekkert til, þó að það verði ekki fyr en fáum dögum eftir að reikningsárið er úti, því að jeg býst við, eftir öðrum ákvæðum í frv., þá reyni menn að vera að mestu eða öllu leyti búnir að greiða útsvarið á síðari gjalddaga, áður en hægt er að fara að taka dráttarvexti af því, sem eftir stendur óborgað. Í sambandi við þessa brtt. um reikningsárið er seinasta brtt., um að 32. gr. frv. falli niður. Þar er nefnilega gert ráð fyrir því, að fyrsta reikningsárið verði, ef þetta frv. nær fram að ganga óbreytt, frá fardögum í vor til ársloka 1927, en sú grein er að sjálfsögðu rjett feld niður, ef hinar brtt., er snerta reikningsárið, verða samþyktar. Jeg vænti þess nú jafnvel, að hv. deild taki fleiri af þessum brtt. mínum til greina heldur en þær, sem jeg bar fram við 2. umr., sem margar höfðu þó fyllsta rjett á sjer.

Jóhann Jósefsson Jeg hafði ætlað mjer að tala um þetta mál við 2. umr., en þá var svo liðið á nótt, að jeg vildi ekki halda því til streitu að lengja umr. Síðan hefi jeg komið fram með brtt. við frv., á þskj. 566, og hefir þeim verið útbýtt hjer í háttv. deild. Þær miða að því að færa frv. frekar í þá átt, er stjórnin hafði upphaflega útbúið það. Þótt hjer í þinginu hafi verið tekin upp sú leið að gera helst ekki hægt að leggja á menn í atvinnusveit - enda þótt þeir hafi dvalið þar svo lengi, sem núgildandi lög mæla fyrir til þess að heimila útsvarsálagningu - þá er það ekki ætlun mín með 1. brtt. að brjóta þá meginreglu. Það er heldur ekki meining mín með 2. brtt. að brjóta bág við þessar reglur, heldur að færa þær nær sanni, þannig að atvinnusveit fái eitthvað í sveitarsjóð frá þeim mönnum, er stunda þar atvinnu í 4–5 mánuði á árinu. Stjfrv. tiltekur, að menn skuli útsvarsskyldir í atvinnusveit, ef þeir hafa dvalið þar 3 mánuði og haft að launum 2000 kr. Þessi upphæð er það allra mesta, sem tiltækilegt er að setja, ef ákvæðið á að ná til vermanna. En við meðferð frv. í háttv.Nd. breyttu menn þessu svo, að ákvæðið skyldi gilda um þá, sem ráðnir eru á báta, og setti inn 5000 kr. lágmark fyrir þá og 3000 kr. fyrir aðra. Með þessu er útilokað, að útsvar náist hjá einum einasta manni. Það virðist á stjfrv., að með því hafi verið reynt að stilla svo í hóf, að vel hefði mátt við una, en upphæð þessi var þó of há. Og það er svo með marga sjómenn, er flytja sig eftir vertíðum, að í mörgum tilfellum er erfitt að vita, hvar þeir eiga lögheimili. Og jeg er ekki viss um það, þó atvinnusveit missi rjett sinn til þess að leggja á þessa menn, að þeir greiði allir útsvar jafnvel í heimilissveit. En þótt sú stefna sje nú ef til vill ofan á í þinginu, að ekki skuli leggja á menn í atvinnusveit, þá finst mjer þó mikið mæla með því, að menn komist þar ekki undan útsvari, ef þeir dvelja í sama stað ¼–1/3 úr ári, eða jafnvel lengur. Og sjerstaklega verða stærri verstöðvar hart leiknar, ef þær missa tilkall til þess að leggja á slíka menn. Í þessu atriði mætti sýna meiri sanngirni, ef kaupupphæðin væri færð niður í þær tölur, sem jeg hefi lagt til í brtt. mínum á þskj. 566. Jeg hefi ekki viljað breyta skiftingu útsvara milli heimasveitar og atvinnusveitar, til þess að brjóta ekki í bág við meginreglu frv., en jeg hefi reynt að færa ákvæði þess í sanngirnisáttina að því er stærri verstöðvar snertir. Mjer finst, að þeir menn, sem flytja í verstöð til þess að reka þar kaup á fiski, síld eða öðrum afurðum, eigi að sjálfsögðu að vera útsvarsskyldir þar. En jeg get ekki sjeð, að það verði með frv. eins og það nú er. Þess vegna hefi jeg flutt brtt. mína, sem er lík brtt.hv.l.þm. Eyf. (EÁ). er borin var fram við 2. umr., en þó nokkuð fyllri á sumum sviðum og ekki að öllu leyti eins. Mjer finst, að með frv., eins og það er þú, sje of lítillar sanngirni gætt gagnvart þeim verstöðvum, þar sem þessi ákvæði skifta máli, eins og jeg hefi fyr drepið á, og það er áberandi, hvað frv. hefir verið fært til verri vegar síðan það kom frá stjórninni. Jeg skal svo ekki orðlengja meira um brtt. mínar. Þær eru sanngirniskrafa af hálfu atvinnusveita, og jeg vona, að hv. þingdeild taki þær til greina.



Það hefir nú verið rætt svo mikið um frv., bæði ágalla þess og kosti, að jeg býst ekki við að geta bætt þar miklu við, er til lagfæringar horfði. En það er einn höfuðgalli á frv. eins og það nú er, og þeim höfuðgalla ætlast jeg til, að kipt sje á burtu með brtt. minni á þskj. 558. Það getur engum hv. þdm. komið á óvart, að jeg flyt þessa brtt. enn einu sinni; jeg mun altaf flytja svipaðar brtt. við þau frv., er líkt stendur á um. Í frv. á nú enn að undirstrika það, hver munur sje á skyldum og rjettindum kvenna. Þetta hefir komið fyrir oft áður, en jeg mun ekki láta neitt tækifæri ónotað til þess, að slíkri kórvillu verði kipt burtu úr lögum, þar sem hún stendur. Og jeg vænti þess skilnings af hv. þdm., að þeir standi ekki á móti kröfum kvenna í þessu efni, enda þótt nokkurrar mótspyrnu hafi gætt, sem jeg veit ekki, hvort fremur er sprottin af vantrausti á konum eða misskilinni hlífð. Hið háa Alþingi hefir fengið áskoranir frá 2260 konum hjer í Reykjavík, sem sýnir það, að undanþáguákvæðið í 3. gr. frv. er ekki að vilja kvenna. En þótt slíkar áskoranir hafi ekki komið víðar að ennþá, finst mjer, að þingið verði að taka tillit til þeirra. Og það er jeg sannfærð um, að hvernig sem fer með þessa brtt., þá mega hv. þdm. vera vissir um, að það koma fleiri og ákveðnari kröfur frá konum um að fella úr öllum lögum þau ákvæði, er gera mun á skyldum og rjettindum karla og kvenna. Það er heldur enginn ábyrgðarhluti fyrir háttv. þdm. að láta að vilja kvenna í þessu efni. Ef óánægja skyldi koma upp síðar, þá geta þeir sagt sem svo við konur: Þetta er ekki okkur að kenna! Þetta vilduð þið! Mjer hefir verið bent á það, að þetta ákvæði um undanþágu kvenna stæði í öllum sambærilegum lögum, og það hefir verið sagt, að úr því þetta stæði í lögum, þá væri sjálfsagt að hafa það í þessu frv., enda væri það enginn rjettindamissir fyrir konur. Jeg stæði nú ekki hjer og krefðist þess hvað eftir annað, að þessi ákvæði væru feld úr lögum, ef við konurnar litum ekki þannig á, að rjettindum er haldið fyrir okkur í þessu eina atriði. Og konur vilja nú nota tækifærið, þegar verið er að endurskoða þessi og önnur lög, að láta fella þessi ákvæði burtu, svo að ekki þurfi að endurskoða þau aftur á næsta þingi eða næstu þingum. Jeg mun flytja slíka brtt. sem þessa við hvert það mál, þar sem hún á við, og mun jafnan færa fyrir því sömu rök og jeg hefi gert, að þetta er eindregin ósk kvenna, að sömu skyldur fylgi sömu rjettindum. Og þó það eigi ef til vill að vera af hlífð hjá sumum, að þær skuli undanþegnar skyldunum, þá gæti líka verið, að eins mikið rjeði um, að þeir vildu sem minst breyta gamalli venju. Jeg vona, að hv. þdm. tefji ekki fyrir málinu hjer og að hv. Nd. setji ekki ákvæði þetta inn aftur. Það má vera, að þetta sje hjegómaatriði í augum sumra þdm., en fyrir mjer og konum yfirleitt er það ekki hjegómamál, heldur stefnumál. Og jeg hygg, að við höfum ekki efni á því að draga úr starfsgetu þjóðarinnar með öðrum eins ákvæðum og því, er í frv. stendur. Vænti jeg þess því, að hv. þdm. greiði brtt. minni atkvæði.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal fara að dæmi annara að tala stutt og rólega, því að það eru mörg mál á dagskrá og margt eftir ógert. Jeg skal því aðeins tala um brtt. þær, er hjer liggja fyrir, og tek þá fyrst brtt.hv.þm. Vestm. (JJós). Um 1. brtt. er það að segja, að jeg lít svo á, að innihald hennar sje hið sama og í brtt., sem hv. 1. þm. Eyf. bar hjer fram við 2. umr., og samþingismaður hans í Nd., en báðar voru feldar. Jeg get því ekki annað en lagt á móti þessari brtt. og vona., að hv. deild verði þar sjálfri sjer samkvæm. Jeg segi þó ekki með þessu, að það eigi að vísa brtt. frá, því að hún er frábrugðin hinni brtt., þótt efnið sje hið sama. 2. brtt. er afleiðing af hinni 1., og þarf jeg því ekki um hana að tala. Um 3. og 4. brtt. er það að segja, að jeg get ekki lagt með þeim, vegna þess, að í hv.Nd. kom fram ákveðinn og sterkur vilji um það að hafa tölurnar svo háar sem í frv. er, og litlar líkur til þess, að hv.Nd. mundi þar vilja skifta um skoðun. Ákvæði þessi voru ekki þannig í stjfrv.; þeim var breytt í Nd. og þar var svo mikill meiri hl. með breytingunni, að jeg tel alveg vonlaust, að þessar brtt. geti komist í gegnum þá hv. deild, þótt þar væru samþ. hjer. Jeg vona, að hv.þm. virði mjer það til vorkunnar, þó að jeg geti ekki mælt með þessum brtt., er hljóta að verða frv. að falli í hv.Nd. Jeg get tekið það fram, að hægt mun að deila um það, hvort alt sje rjettmætt í frv. eins og það kom frá hv.Nd., en það yrði of langt mál að telja upp alt það, sem rjettlætir frv., eða það, sem hafa má á móti því. En það virðist svo, sem í umr. nú hafi oft gleymst það, sem talið hefir verið höfuðgallinn á útsvarslöggjöfinni, sem sje það, að heimilt er að leggja á menn í atvinnusveit. Margir telja þetta versta gallann á núverandi löggjöf, og það tel jeg líka, vegna þess, að með því að leggja á menn útsvar í atvinnusveit er ekkert tillit tekið til efna og ástæðna og oft lagt heldur freklega á. Jeg mæltist til þess við 2. umr., að brtt.hv. 4. landsk. (IHB) væri tekin aftur til 3. umr. Það gerði hv.flm., en brtt. var nú samt tekin upp. Ástæðan til þess, að jeg vildi ekki, að hún kæmi til atkv. við 2. umr., var sú, að jeg vildi geyma hana þangað til farin væri fram í hv.Nd. samskonar atkvgr. Hún fór nú fram í gærkvöldi, og þar var samþ., að konur skyldu ekki geta skorast undan kosningum í hreppsnefndir og bæjarstjórnir. Þessi brtt.hv. 4. landsk. er í samræmi við þá samþykt Nd., og þess vegna er mjer ekki unt að vera á móti henni, því að hún verður ekki frv. að falli í hv.Nd. eftir atkvgr. þar í gærkvöldi. Þá eru brtt.hv.þm. A.-Húnv., á þskj. 557. Jeg skal tala í sama dúr og hann talaði fyrir þeim brtt. Við síðustu umr. um málið fór hann hörðum orðum um frv., og svaraði jeg þá hvast; en nú hefir hann aðeins talað um brtt., og skal jeg því gera hið sama. Um 1. brtt. er það að segja, að jeg hefi ekkert að athuga við hana. Það er aðeins skýring, og ef breytingar verða gerðar á frv., þá get jeg ekki haft neitt á móti því, að hún sje samþ. Aftur á móti hlýt jeg að vera á móti 2. brtt., um reikningsárið, því að það er engin von til þess að koma henni í gegn hjá hv.Nd. Það var svo sterkur meiri hl. þar á móti þessari breytingu, að það væri sama sem að fella frv., ef hún væri samþ. Og eins og jeg hefi tekið fram áður, sje jeg ekki ástæðu til þess, að haldið sje fast við þetta atriði. Jeg gæti til samkomulags gengið inn á 3. brtt., en jeg álít, að sjaldgæft muni vera, að lagt sje á lægra útsvar en 5 kr. Meðan jeg var í sveit, var aldrei lagt á lægra útsvar en 2–3 krónur, og með núverandi gildi peninga ætti það að samsvara 5 kr. lægsta útsvari nú. Þá get jeg ekki heldur gengið inn á að hækka útsvarshluta heimasveitar úr 1/3 í ½, því að sú breyting er ekki sanngjörn. Jeg skal þar taka sem dæmi, að bankastjóri í Íslandsbanka á lögheimili utan Reykjavíkur, en í þeirri sveit stundar hann enga atvinnu. Mjer finst það því fyllilega nóg, að sú sveit fái 1/3 af útsvari hans. Vitanlega má deila um þetta, en þess ber þó að gæta, að hjer er um „minimum“ að ræða, sem heimasveit á að fá. Þá er 5. brtt., en hún er ekki annað en afleiðing af 6. brtt., um að 26. gr. frv. falli niður. Þá er 6. brtt. Jeg gæti gengið inn á hana til samkomulags, ef hún stofnaði ekki málinu í voða. En jeg vil undirstrika það, að öll útsvarsálagning er mat. Og það, hvort útsvar er úrskurðað um 10% of hátt eða of lágt, er einnig mat. En jeg held, að það mundi ekki vera neitt órjettlæti í 26. gr. frv. Þá er 7. brtt., sem fer fram á breytingu á gjalddögum útsvara, þannig, að í sveitunum verði gjalddagarnir 15. apríl og 15. júní, en í frv. eins og það er nú eru þeir 15. júlí og 15. okt. Mjer þykir undarlegt, að háttv.þm. skuli vilja hafa þessa gjalddaga fyrir bændur. Jeg býst við, að þeir hafi þá einna minst peningaráð. En einmitt í júlí selja þeir ull sína og í október kjötið, og því ættu gjalddagar á þessum tímum að koma sjer miklu betur en í apríl og júní. Það voru líka bændur í Nd., sem settu þetta inn í frv. Jeg get því ekki sjeð, að það sje nokkur bót að breyta þessu. Auk þess kemur seinni gjalddaginn til að falla utan við reikningsárið, þar sem hv.þm. A.-Húnv. gerir ráð fyrir fardagaárinu. Fardagar eru fyrst í júní, 3.–5. júní, og falla því útsvörin í gjalddaga eftir að reikningsárið er á enda. Er þá nauðugur einn kostur að telja helming útsvara í eftirstöðvum eða að halda reikningnum lengur opnum, eins og jeg reyndar sagði við 2. umr., að gert mundi nú, en háttv.þm. mótmælti þá harðlega. 8. brtt. er afleiðing af breytingunni á reikningsárinu, og sje jeg ekki ástæðu að tala frekar um hana. Þá vil jeg taka upp það, sem jeg hefi sagt, að til samkomulags get jeg gengið inn á 1., 3., 5. og 6. brtt., svo fremi hv.þm. A.-Húnv. vill fylgja frv. út úr deildinni, af því að jeg geri mjer von um að koma málinu í gegn, þótt þessar till. verði samþ. 



Jeg vil votta hæstv. atvrh. þakklæti mitt fyrir það, hversu vel hann tók í brtt. mína á þskj. 558. Hefi jeg því bestu vonir um, að hún muni ekki valda neinum deilum eða tefja fyrir frv., sem í sjálfu sjer er mjög þýðingarmikið og mun hafa verulegar bætur í för með sjer. Jeg get heldur ekki látið hjá líða að lýsa ánægju minni yfir meðferð háttv. Nd. á frv. til laga um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða, þar sem meiri hluti deildarinnar sá sjer þó fært að verða við ósk okkar kvenna um að fella burtu undanþáguna, sem felst í síðustu málsgr. 3. gr. frv. Vænti jeg þess fastlega, að eins giftusamlega megi þetta ganga hjer í þessari háttv. deild.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vil láta þess getið, að jeg var á móti till., er gekk í svipaða átt og till.háttv. 4. landsk. (IHB), við 2. umr. Mjer virtist málið þá svo langt komið, að jeg sá mjer ekki fært, enda þótt þetta væri áríðandi atriði, að stofna frv. í hættu vegna þess. Jeg gerði ekki grein fyrir atkv. mínu þá, en jeg vissi, að hv.þdm. skildu, hvers vegna jeg var á móti till., þótt jeg væri henni annars alveg samdóma. En síðan hefir málið tekið breytingum, og ætla jeg þess vegna að fylgja því, sem jeg álít rjettast vera. En það kemur nú stundum fyrir, að menn eru í efa um, hvorn eiðinn þeir eigi heldur að rjúfa.

Frsm. minni hl. (Guðmundur Ólafsson: ) Jeg verð að vera þakklátur hæstv. atvrh. fyrir það, hve liðlega hann tók í brtt. mínar, mun betur en í till. þær, sem jeg flutti við 2. umr.  (Atvrh. MG: Jeg svaraði í sama dúr og háttv.þm.)  . En jeg talaði þó ekki kuldalega til hæstv. atvrh., heldur aðeins um málið sjálft. Og fyrst málið er athugavert, get jeg ekki hælt því, hver svo sem að því stendur. Hæstv. atvrh. sagðist ekkert hafa á móti því, að 1. brtt. mín verði samþ. Þá er hann nú kominn á þá skoðun, að frumvarpið megi fara til háttv.Nd. En við 2. umr. mátti engu breyta, eins og meiri hl. allshn. hjelt einnig fram. En það hefir nú reynst svo, t. d. í gær, þegar frv. um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða var til einnar umr. í hv.Nd., að hún er ekki eins hættuleg og Ed. hefir verið talin trú um, enda gekk hún þegar að breytingu Ed. Hæstv. atvrh. var mótfallinn því að breyta til um reikningsárið. En hann færði þó enga frambærilega ástæðu fyrir því, að hentugra væri fyrir sveitirnar að hafa almanaksárið fyrir reikningsár. Hann var yfirleitt á móti þeim breytingum, sem mjer eru aðalkappsmál. Jeg hygg, að engum hafi getað annað en skilist það við 2. umr., að jeg lagði aðaláhersluna á það að fá 12. gr. út. Og nú er það reikningsárið. En jeg get ekki verið hlyntur málinu, þó að þær till., er minstu máli skifta, verði samþ., en aðaltill. feldar, aðeins af ótta við Nd. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 558 hefir hæstv. ráðh. skift um skoðun, eftir atkvgr. í Nd. í gær.  (Atvrh. MG: Jeg sagði ekkert um hana við 2. umr.)  . Mig minti það nú samt, og fyrir tilmæli hæstv. atvrh. tók jeg hana aftur, en háttv.l.landsk. (SE) tók hana upp, og var hún þá feld. Kem jeg þá að 3. brtt. minni, er ráðherrann er ekki mótfallinn. Jeg tel í rauninni óþarft að hafa þetta lágmark, þar sem altaf mun lagt á útsvar, ef niðurjöfnunarnefndin álítur, að gjaldþegn sje á annað borð fær um að greiða nokkuð. En annars skiftir þetta ekki miklu máli. En jeg er sammála hæstv. atvrh. um það, að sjaldan muni lagt á minna en 5 kr. nú orðið, en reyndar getur það breyst aftur Jeg hefi líklegast tekið skakt eftir, er mig minti, að hæstv. atvrh. hefði talað á móti 6. brtt.  (Atvrh. MG: Hún er afleiðing af 5. brtt.)  . Að nokkru leyti, en þar fer jeg fram á, að þessi 10% falli niður. Hann ætlar þá að vera með henni, ef það væri hættulaust að því er snertir Nd.  (Atvrh., MG: Til samkomulags ætla jeg að vera með henni)  . Jeg get ekki fallist á það, sem hæstv. atvrh. sagði um úrskurði yfirskattanefnda og ráðuneytis. En jeg fellst hinsvegar á, að öll útsvarsálagning sje mat. En þá á líka að fara eftir því mati, en ekki að draga 10% frá því, eða bæta þeim við. Nú er hæstv. atvrh. farinn, en þá verð jeg bara að láta deildina hafa svör mín í staðinn. Jeg vildi mótmæla því, sem hann sagði um gjalddagana. Það er auðvitað rjett, að 15. júní er liðugri viku eftir fardaga. Það ætti ekki að gera svo mikið til, eins og jeg hefi áður tekið fram. Er óþarft að hafa þau orð um, að reikningnum þurfi þess vegna að halda opnum í svo og svo langan tíma. Það er ekki rjett, að þetta ákvæði hafi verið sett inn í frv. af bændum í hv.Nd., því að það var upphaflega í stjfrv. Því var haldið fram, að þetta væri hentugur tími. Bændur hefðu frekar peninga um 15. júlí og 15. október en ella. En þessu þarf enginn að halda fram við mig hvað fyrri gjalddagann snertir, því að enda þótt bændur selji t. d. ullina í júlí, eru þeir oftast búnir að taka út á hana og fá því lítið eða ekkert útborgað í peningum. Allar þessar mótbárur eru í rauninni einskis virði. Hæstv. atvrh. færði ekki minstu rök fyrir því, að þetta væri alment hentugra, sem ætlast er til í frumvarpinu. Nú er máli þessu svo komið, eftir ráðleggingum hæstv. atvrh., að jeg get alls ekki verið með því, þótt brtt. mínar, er minstu máli skifta, yrðu samþ. Ef brtt. mínar við 2. umr. hefðu verið samþyktar mundi öðruvísi hafa farið. En málið kemst nú líklega í gegn, hvað sem atkv. mínu líður. En jeg á bágt með að trúa öðru en að lög þessi sæti almennri óánægju, er til framkvæmda kemur, og verði jafnvel þinginu til minkunar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg gat ekki heyrt niðurlagið á ræðu hv.þm. A.-Húnv., þar eð jeg þurfti að vera við atkvgr. í Nd. Mjer skildist, að hann vildi ekki sveigja neitt til til samkomulags til þess að fá frv. fram, því að hann er mótfallinn frv. Jeg kæri mig þá ekki um að láta neitt eftir honum og legg á móti till. hans.

Frsm. minni hl. (Guðmundur Ólafsson) Mjer þótti gott að heyra orð hæstv. atvrh. Hann komst svo langt að játa það, að brtt. mínar væru til bóta. En hann vildi ekki vera með þeim, af því að jeg vildi ekki gera mig ánægðan með það, ef aðalbrtt. mínar yrðu feldar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg hefi aldrei sagt, að jeg teldi brtt. til bóta. En jeg vildi ganga að sumum þeirra til samkomulags, þar eð þær eru þannig vaxnar, að þær raska ekki grundvelli frv., svo að málið þarf ekki að daga uppi af þeim sökum.

Frsm. (Gunnar Ólafsson) Þegar nefndin hafði athugað frv. þetta, komst hún að þeirri niðurstöðu, að það mundi vera fullskjótráðið að lögskipa þegar allsherjar baðanir til útrýmingar fjárkláðanum. Svo að vitanlegt væri, höfðu ekki komið fram neinar óskir um þetta frá bændum, eða að þeir teldu þetta nauðsynlegt. Nefndin áleit því, að það væri sjerstaklega ástæða til að bera þetta mál undir bændur og aðra sauðfjáreigendur úti um land, áður en því yrði ráðið til lykta. Það er flestum vitanlegt og nefndinni vel kunnugt, að í sumum sýslum landsins verður fjárkláðans vart, án þess þó að hjer þurfi til skjótra ráða að taka, eins og sjest á því, að sauðfjáreigendur kvarta ekki. - Hinsvegar er það talið alveg víst, að í öðrum sýslum, einkum sunnanlands, finnist ekki fjárkláði. Þegar nú þannig er ástatt, þá virðist nefndinni nægur tími fyrir hendi til þess að leita nánari upplýsinga um þetta, áður en útrýmingarböðun er lögskipuð, og því vill hún fresta því, að minsta kosti til næsta þings. Eins og málinu nú horfir við, og tekið er fram í nál., telur nefndin rjett að leggja það til við háttv. þingdeild, að farið verði fram á það við hæstv. ríkisstjórn, að leita umsagnar 6 bænda út um land um þetta mál, fyrir næsta þing, er að sjálfsögðu mundi skipa þessu máli eftir því, sem þörf krefur og bændur alment óska. - Nefndin taldi því rjett að bera fram rökstudda dagskrá þess efnis, að stjórnin leiti umsagna hrepps- og sýslunefnda um þetta mál, áður en lengra verði farið. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fara frekari orðum um þetta, en leyfi mjer fyrir mína hönd og meðnefndarmanna minna að óska þess, að málið verði afgreitt með dagskrá þeirri, sem er að finna á þskj. 532.

Guðmundur Ólafsson Jeg hjelt vissulega, að þessu máli lægi meira á en út lítur fyrir, að háttv. landbn. álíti. Jeg verð að segja, að jeg varð talsvert hissa, þegar jeg sá, að háttv. landbn. var sammála um að telja enga þörf á að flýta þessu máli, og það lítur út fyrir, að henni þyki ekki vera komnar nægar umkvartanir yfir kláðanum. Þó að það megi að vísu finna eitthvað að undirbúningi þessa máls, hjelt jeg þó, að það væri alveg óhætt að samþykkja þetta frv., þar sem framkvæmdir þess eiga að bíða þar til í ársbyrjun 1929. Jeg sje enga nauðsyn bera til að bera þetta mál undir álit hreppsnefnda út um land. Það er alkunna, að kláðinn er orðinn mjög útbreiddur, og jeg sje enga ástæðu til þess að bíða eftir því, að hann komist í sýslur, þar sem hann hefir ekki fundist í áður, - það er alveg víst, að þó þrifaböðunum verði haldið áfram, verður fjárkláðanum aldrei útrýmt með þeim, ekki síst ef baðlyfin eru misjöfn, eins og stundum hefir verið kvartað undan. Jeg get því ekki mælt með þessari dagskrártillögu háttv. landbn.; jeg tel sjálfsagt að samþykkja frv., því það er að öllu leyti hægt að ganga svo frá þessu máli, að undirbúningur geti orðið sæmilegur, þar sem hálft þriðja ár er ætlað til þessa. Jeg held, að kláðinn sje allflestum svo kunnur og hvimleiður, að flestir muni fremur kjósa að losna við hann sem allra fyrst. Jeg tel því hreinasta óþarfa að fresta nokkurn hlut frv. þessu eða draga úr framkvæmdum til útrýmingar kláðanum.

Frsm. (Gunnar Ólafsson) Honum þótti það undarlegt, háttv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ), að landbn. skyldi verða sammála um þetta mál. Það get jeg ekki sjeð, að sje neitt undarlegt. Eins og hv.þm. (GuðmÓ) tók fram, bíða framkvæmdir þessa máls, ef frv. verður samþykt, til ársloka 1928 eða ársbyrjunar 1929. Það er því nægur tími til að ráða fram úr þessu máli. Telji næsta þing þess þörf, mun það gera einhverjar ráðstafanir til þess, að framkvæmdir verði hafnar á sínum tíma, og þá ætti að vera hægt að hafa hliðsjón af tillögum manna úr ýmsum sveitum, sem málið hefði verið borið undir, og óneitanlega verða að fá að hafa tillögurjett um þetta mál. Mótbárur háttv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) hafa því við lítil rök að styðjast. Nú hefir verið losað á ýmsum höftum, sem voru á notkun ýmsra baðlyfja, og sumir halda því fram, að það eitt ætti að nægja til þess að halda kláðanum í skefjum. Jeg legg engan dóm á þetta, en get þess aðeins, að raddir hafa heyrst í þá átt, að mistök þau, sem orðið hafa á fyrirskipunum um notkun baðlyfja, eigi drjúgan þátt í aukningu fjárkláðans. Eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, liggur málinu ekki svo á, að ekki sje óhætt að samþykkja dagskrártillöguna, þar sem tíminn er svona nægur, getur næsta þing tekið fullnaðarákvarðanir um málið, ef það telur þess þörf.

Guðmundur Ólafsson Háttv. landsk. (GunnÓ) byrjaði og endaði ræðu sína með því, að það mætti samþ. lög um þetta efni seinna, ef þá yrði þess talin þörf. Jeg tel enga þörf að fresta þessu til næsta þings, sem sjálfsagt er að útkljá nú þegar, Jeg tók það fram áðan, að það mætti ef til vill finna ýmislegt að undirbúningi þessa máls, og það bætir ekki úr skák, ef frv. verður svæft nú, því það mundi draga mjög úr öllum áhuga manna fyrir undirbúningi útrýmingar fjárkláðans. það gæti og vel hugsast, að næsta þing fyndi upp á því að telja það einnig of fljótt þá að afgreiða málið. Þó tel jeg líklegt, að menn vilja losna við kláðann, ef það er hægt; þrátt fyrir það, að ómögulegt er ekki að halda honum í skefjum að einhverju leyti með þrifaböðunum, verður honum aldrei útrýmt með öðru en því, sem frv. gerir ráð fyrir, og flestir munu því verða á því, að útrýma fjárkláðanum strax.

Eggert Pálsson Háttv. þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) furðaði sig mjög á því, að nefndin hefði verið sammála; jeg skil ekki, af hverju háttv.þm. er svo hissa á því, nema hann áliti og telji sjálfsagt; að allar nefndir klofni, af því að allsherjarnefnd hefir nýlega klofnað í einu einasta máli. Landbúnaðarnefnd fanst sjálfsagt, að máli þessu verði ekki ráðið til lykta án þess, að það verði borið undir sýslunefndirnar. Hún telur alveg óviðeigandi og rangt að ganga alveg fram hjá rjéttum aðiljum þessa máls. Málið hefir ekki ennþá verið lagt undir dóm þjóðarinnar, en það verður að fá vitneskju um það, hvort menn alment óska eftir allsherjar útrýmingarböðun eða ekki, það er kurteisisskylda gagnvart svo stórri stjett í landinu sem bændstjettin er, að hún fái að láta álit sitt í ljósi um þetta, áður en það verður lögboðið. Jeg fæ ekki skilið, að neitt tjón geti af því hlotist, þó að máli þessu verði frestað um eitt ár, aðeins til þess að fjölmennasta stjettin í landinu geti fengið tóm til að athuga það og láta uppi sinn dóm og tillögur um það. Þó að svo færi, að útrýmingarböðuninni seinkaði um eitt ár vegna þessa, og færi t. d. ekki fram fyr en um ára- mótin 1929–30, í stað 1928–29, þá get jeg ekki sjeð, að það hafi mikla þýðingu; en jeg tel talsvert um vert, að þessari stjett, bændastjettinni, verði gefið tækifæri til þess að segja eitthvað um þetta mál, áður en lögunum verður skelt yfir. Hitt nær engri átt, og nefndin hefir aldrei sagt neitt í þá átt, að útrýmingarböðunin væri óþörf. Vitanlega er kláðinn ekki eins magnaður alstaðar, og þar sem hann er, má búast við, að menn hafi vakandi áhuga á því að losna við hann. En úr þeim hjeruðum, sem fjárkláði hefir ekki ennþá fundist í, þarf þess varla að vænta, að háværar raddir heyrist um útrýmingarbaðanir. Jeg býst við, að landstjórnin fái nógar óskoranir um að hefjast handa, úr þeim hjeruðum, sem kláðinn er í, svo að ekki þurfi að óttast, að málið sofni til fulls, þó að því sje frestað í þetta sinn. - Jeg hefi svo ekki fleira að segja, en vildi aðeins taka þetta fram, að jeg vildi ekki leggja til, að máli þessu yrði ráðið til lykta áður en bændastjettinni gæfist kostur á að gera sínar tillögur um það.

Guðmundur Ólafsson Háttv. form. landbn. (EP) er hissa á því, að jeg skyldi taka til þess, að nefndin væri sammála. Það gerði jeg heldur ekki; jeg var ekki hissa á því, að nefnd var sammála, heldur á því, að hún var sammála um þetta. Hann vill vanda afgreiðslu þessa máls meir en frv. um útsvör, sem nú er nýlega útkljáð í þinginu, og var hann ekkert hræddur við að afgreiða það án þess að bera það undir dóm almennings. En við þetta mál er hann hræddur.

Breyting á sveitastjórnarlögunum og fátækramálunum hefir einmitt verið borin undir allar sveitastjórnir

. Jeg er óhræddur við það, þó að bændur fái að vita það með samþykt þessa frv., að þeir eigi að losna við fjárkláðann eftir 2 ár; þeir vita allir að þetta kostar eitthvað, bæði þá sjálfa og ríkissjóð. En hvaða vissu getur háttv. landbn. gefið mönnum um það, ef frv. verður nú frestað, að því verði ekki hnýtt aftan í einhver önnur mál, sem samtök eru um, að megi ekki ganga fram að sinni, eins og t. d. bankamálin?

Frsm. (Gunnar Ólafsson) Hv. þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) spurði um það, hvaða vissa væri fyrir því, að þetta mál yrði afgreitt á næsta þingi, ef því verður nú frestað? Þessu er ekki hægt að svara alveg ákveðið, það liggur í nauðsyn málsins sjálfs, hversu hún verður talin mikil. Í dagskránni er farið fram á það, að bændur verði spurðir að því, hvort þeir telji nauðsyn á því, að láta böðunina fara fram. Ef þeir svara þessu játandi, tel jeg vissu fyrir því, að útrýmingarböðunin verði lögleidd. - Það er einmitt þetta, sem nefndin vill; hún vill ekki, eins og háttv. 1 þm. Rang. (EP) tók fram, láta lögskipa allsherjarböðun, án þess að raddir frá bændum hafi verið heyrðar áður. Það er vitanlegt, að allmargir bændur eru þessu mótfallnir og vilja komast hjá því, ef hægt er. Jeg tel víst, að háttv.þm. A.-Húnv. (GuðmÓ) sje það fullkunnugt, að auk kostnaðar, sem útrýmingarböðunin sjálf hefir í för með sjer, þá fylgir þar með ýmislegur annar kostnaður og óþægindi fyrir bændur, svo sem fóðurbirgða-eyðsla o. fl. Nefndin hafði þetta alt fyrir augum, er hún ákvað að baka ekki bændum stór fjárútlát og aukinn kostnað, ef hægt væri að komast hjá því, og því vill hún láta þá segja til um það, hvað þeir telja rjett að gera í þessu máli, og jeg álít, að ráð þeirra sjálfra verði hollast í þessu efni.

Ágúst Helgason Hv. meðnefndarmenn mínir eru þegar búnir að lýsa vel og rækilega afstöðu nefndarinnar til þessa máls, en jeg vil taka fram það, sem einkum vakti fyrir mjer. Jeg er ekki viss um, að þörf sje á svona mörgum útrýmingaböðum. Kostnaðurinn er líka gífurlegur við þrefalda böðun. Og hugsum okkur t. d. sveitir í Gullbringu- og Kjósarsýslu, Langanesi og Melrakkasljettu, þar sem fje gengur sjálfala. Bændur þeirra hjeraða yrðu neyddir til að fella niður fje sitt, ef fyrirskipaðar eru þrefaldar baðanir. Jeg held, að þar sem nú er búið að gefa baðlyfjaverslunina frjálsa, og bændur geta nú notað það lyf, sem reynst hefir þeim best og sýnt hefir, að hægt er að læknafjárkláðann, geti menn verið vongóðir um, að ef bændur vilja lækna kláðann, geti þeir það án útrýmingarbaðana. Í mörgum sýslum hefir tekist að útrýma kláðanum alveg, með því að þríbaða, þar sem grunur hefir verið um fjárkláða. Þetta er ekkert smámál og mjög viðurhlutamikið að skella þessum þreföldu útrýmingarböðunum á bændur, án þess að gefa þeim kost á að láta uppi álit sitt.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg vil aðeins geta þess, að sennilega tek jeg till. aftur, ef till. um sama efni, sem fram er komin í Sþ., fæst þar samþ. Þessi er til vara, ef hin till. nær ekki samþykki.

Fjármálaráðherra (JÞ): Af því að þetta frv. snertir tekjur ríkissjóðs allmikið, þykir mjer rjett að gera grein fyrir afstöðu minni til þess, svo sem jeg gerði í hv.Nd. Eins og um hefir verið getið, hefir þetta frv., ef samþ. verður, hálfrar miljónar króna tekjumissi í för með sjer fyrir ríkissjóð. - Það var nú gengið að því vísu af öllum, að þegar búið væri að greiða lausar skuldir ríkjssjóðs, yrðu gerðar linanir á hinum ákaflega þungu sköttum. Jafnframt gerðu víst flestir ráð fyrir því, að verklegar framkvæmdir yrðu auknar. Nú stendur til að auka verklegar framkvæmdir ákaflega mikið samkv. þeim fjárlögum, sem þingið hefir samþykt fyrir árið 1927, jafnvel meira en menn höfðu gert sjer vonir um. Hinsvegar hafa ekki komið aðrar linanir á sköttum en að gengisviðaukinn hefir verið afnuminn af vörutollinum, en er látinn halda sjer á öðrum sviðum. Jafnframt hefir verðtollurinn verið lækkaður nokkuð, en lög um það ganga ekki í gildi fyr en um næstu áramót. Jeg get ekki annað en viðurkent, að skattabyrðin er allþung og þó helst við sjóinn. Þar er hún svo mikil, að ef fært er að veita nokkrar linanir, verður að gera það. Jeg held, að einsdæmi sje að hafa annan eins kolatoll og hjer er nú. Víðast mun hann ekki vera til. Hjer er farið fram á að lækka hann, svo að hann verði sambærilegur öðrum vörutolli. Eftir þessu frv. verður kolatollurinn 2–3%, miðað við verð. - Jeg tel ekki, að þetta frv. hafi í för með sjer neina hættu fyrir fjárhag ríkissjóðs á yfirstandandi ári, þótt hann verði afnuminn hálft árið. En jeg er ekki viss um, að ríkissjóður megi missa hann árið 1927. Því vil jeg lýsa yfir því, að verði ilt útlit um næstu áramót, mun jeg telja mjer skylt að bera fram á næsta þingi frv. um einhvern annan tekjuauka í stað þessa. Vænti jeg þess, að hið háa Alþingi liðsinni mjer í því.