Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Forseta Nd. hefur borist svofellt bréf: „Vegna forfalla Péturs Sigurðssonar, 12. þm. Reykv., sem dvelja mun á sjúkrahúsi næstu vikur, er þess óskað með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að 2. varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Guðmundur H. Garðarsson viðskiptafræðingur, taki sæti á Alþingi.“ Þetta undirritar Ólafur G. Einarsson, formaður þingflokks sjálfstæðismanna. Ég býð Guðmund H. Garðarsson velkominn til starfa, en kjörbréf hans hefur áður verið rannsakað og hefur hann setið fyrr á þessu þingi. Einnig býð ég velkomna til setu í Nd. þá hv. þm. sem nú hafa tekið hér sæti, en rannsókn kjörbréfa þeirra fór fram í Sþ.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. allshn. Nd. um 83. mál, sem er frv. til lögræðislaga. Nál. er prentað á þskj. 701. Nefndin varð sammála um þetta nál. og einnig sammála um brtt. sem dreift hefur verið og eru prentaðar á þskj. 702. Hér er um að ræða frv. sem samþykkt hafði verið í Ed. óbreytt, en allshn. Nd. gerir till. um breytingu á þremur greinum frv. Efnislega er hér raunverulega um sömu breytingarnar að ræða. Þær felast fyrst og fremst í því að í 17. gr. frv., eins og það liggur fyrir og eins og það kom frá Ed., er gert ráð fyrir að á vegum dómsmrn. skuli starfa trúnaðarlæknir sem rn. geti leitað umsagnar hjá ef þörf krefur áður en heimild er veitt til vistunar manns á sjúkrastofnun eða hæli. Frv. gerir ráð fyrir að um slíka tímabundna vistun geti verið að ræða án samþykkis hlutaðeigandi, allt að 15 dögum, án þess að á þeim fresti komi til sjálfræðis- eða fjárræðissvipting, lögræðissvipting jafnvel. Nefndin gerir þá breytingu við þetta ákvæði og þá tilsvarandi breytingar á tveimur öðrum greinum frv. sem leiða af þessari breytingu við 17. gr., þ. e. á 9. gr. og 18. gr., að í stað þess að hér starfi að þessum málum til ráðuneytis dómsmrn. aðeins einn trúnaðarlæknir verði hér sett á laggirnar sérstök nefnd, þ. e. trúnaðarnefnd dómsmrn., sem annast það hlutverk og þau störf sem frv. gerir ráð fyrir að trúnaðarlæknirinn einn gegni. Trúnaðarnefnd þessi skal fjalla um alla úrskurði um fjárræðis-og lögræðissviptingu sem fallið hafa á grundvelli 3. gr. Jafnframt starfar þessi trúnaðarnefnd á þann veg að dómsmrn. leitar umsagnar hjá trúnaðarnefndinni þegar þörf krefur áður en það veitir heimild til vistunar manna skv. ákvæðum 13. gr. Dómsmrn. skal tilkynna trúnaðarnefndinni þegar heimild hefur verið veitt til vistunar og skal trúnaðarnefndin einnig kanna ástand og aðstæður sjúklings er dvelst á sjúkrahúsi eða hliðstæðri stofnun gegn vilja sínum svo fljótt sem auðið er og eigi seinna en innan viku frá innlagningu. Það má segja að þetta sé meginefni breytinganna. Í þessari trúnaðarnefnd skulu eiga sæti lögmaður, sem er formaður nefndarinnar, geðlæknir og einn fulltrúi hins almenna borgara. Varamenn séu jafnmargir. Það er dómsmrh. sem skipar í þessa nefnd. Meginrökin til þess að nefndin varð sammála um þessa breytingu frá frv. eru þau, að með þessu er talið að hagsmunum þess sem úrskurðaður er til vistunar gegn vilja sínum sé betur borgið og frekari stoðum skotið undir réttaröryggið á þessu sviði en ef þarna væri aðeins um einn lækni að ræða. Hér er um það að ræða að í nefndinni á sæti fulltrúi frá leikmönnum, eins og það er orðað, ekki eingöngu læknir eða lögmaður, og hlutverk nefndarinnar er að láta í ljós álit um vistun. Jafnframt að kanna jafnan ástand og aðstæður sjúklings sem dvelst á sjúkrahúsi gegn vilja sínum svo fljótt sem auðið er og alla vega ekki seinna en innan viku frá innlagningu. Þetta er vitanlega gert sérstaklega með hagsmuni sjúklingsins í huga, en hér er oft um vandasöm og erfið mál að ræða. Ég vil geta þess jafnframt að þessi háttur er í þessum efnum hafður á á hinum Norðurlöndunum og eftir upplýsingum sem nefndin aflaði sér - hún átti viðræður við marga aðila og ræddi þetta mál á mörgum fundum - hefur slíkt nefndarfyrirkomulag gefist ágætlega vel á Norðurlöndum þar sem þegar er nokkur reynsla komin á það. Um þessar breytingar var allshn. alveg sammála eins og þær liggja hér fyrir.



Herra forseti. Landbn. Nd. hefur fjallað um þetta mál og sent það til umsagnar til Landnáms ríkisins, sem mælir með því að þessi sala verði heimiluð. Þetta er jörð sem hefur lengi verið í eyði og það er farið fram á að heimila að selja Lýtingsstaðahreppi þessa eyðijörð. Á þskj. 740 mælir landbn. með því að frv. verði samþ. óbreytt. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson var fjarstaddur afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Þetta frv. er um að heimila ríkisstj. að selja Suðureyrarhreppi ríkisjörðina Selárdal, Suðureyrarhreppi, Vestur-Ísafjarðarsýslu. Þessi jörð er að sögn Landnámsins búin að vera í eyði í 39 ár. Telur landbn. eðlilegt að verða við þessari beiðni og eins og sést á þskj. 739 er það einróma lagt til að frv. verði samþykkt óbreytt. Jón Baldvin Hannibalsson var fjarstaddur afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Þetta frv. er um að ríkisstj. sé heimilt að selja Hafsteini Lúðvíkssyni kristfjárjörðina Ytra-Vallholt í Seyluhreppi í Skagafirði. 1. flm. þessa frv. ræddi þetta mál mjög skilmerkilega á fundi í Nd., þannig að ég sé ekki ástæðu til að ræða það mál frekar að öðru leyti en því að það kom fram í máli hans að sá sem óskar eftir að fá að kaupa jörðina á allar framkvæmdir í ræktun og byggingum á jörðinni og kristfjársjóður mundi ekki hafa bolmagn til þess, ef bóndinn hætti búskap þarna, að kaupa mannvirkin. Það má geta þess að fyrrverandi prófastur í Skagafjarðarprófastdæmi hefur undirritað umsögn bæði hreppsnefndar í Seyluhreppi og enn fremur umsögn jarðanefndar þar sem er lagt til að við þessari beiðni verði orðið. Eins og fram kemur í nál. 741 mælir landbrn. einróma með því að þessi sala verði heimiluð, frv. verði samþykkt eins og það liggur fyrir. Jón Baldvin Hannibalsson var fjarstaddur afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Það gerist nú orðið nokkuð algengt hér á hv. Alþingi að fjallað sé um sölu á ríkisjörðum. Ríkisjarðir eru auðvitað eign þjóðarinnar og það hlýtur að þurfa að athuga mjög vandlega hvort selja á slíka eign hverju sinni. Ég treysti því að landbn. geri slíkt. Ég vil hins vegar láta þess getið að ég hef iðulega látið það vera að greiða atkv. með frv. um sölu á þessum jörðum. Hér er um að ræða miklu meira mál en menn vilja kannske vera láta, en þessi mál eru oft meðhöndluð sem smærri mál í þinginu. Um þessi mál hafa þó farið fram verulegar umr. oft. Stundum snerta þær sjálf grundvallaratriði stjórnskipunarinnar, þ. e. það ákvæði stjórnarskrárinnar sem lýtur að hinum heilaga eignarrétti sem menn kannast við. Ég dreg ekki í efa þarfir bóndans og réttmæti þess að Hafsteinn Lúðvíksson fái jörðina Ytra-Vallholt, Seyluhreppi í Skagafjarðarsýslu og ég er ekki sérstaklega að leggja til flm. þessa frv., hv. þm. Pálma Jónssonar, Páls Péturssonar og Stefáns Guðmundssonar. Það vill svo til að þetta er í fyrsta sinn sem hér kemur á dagskrá til 2. umr. mál af þessu tagi, um að selja kristfjárjörð, um alllangan tíma. Í tilefni af því hef ég borið fram til hæstv. dóms- og kirkjumrh. fsp. um fjölda kristfjárjarða og vænti ég þess að hann svari þeirri fsp. næstu daga. En það er óljóst að mínu mati hvar kristfjárjarðir eru vistaðar í okkar stjórnkerfi, hvort þær heyra undir dóms- og kirkjumrh. eða hvort þær heyra undir landbrh. eða jafnvel félmrh. Fyrir 30 árum fór fram mjög ítarleg umr. hér á hv. Alþingi um kristfjárjarðir og stöðu þeirra því að það voru uppi hugmyndir um það þá að ríkið eignaðist allar þessar jarðir. Í tilefni af þeirri umr. gerði félmrn. einmitt úttekt á kristfjárjörðum og birti yfirlit yfir þær, sem unnt er að finna í þingtíðindum. Það er ítarleg skýrsla upp á sennilega einar 100 síður í broti Alþingistíðinda þar sem greint er frá hverri kristfjárjörð fyrir sig og því hvaða ástæður lágu til þess að þessar jarðir voru gefnar á sínum tíma. Hæstv. ríkisstj. á þeim tíma gerði tilraun til þess að eignast þessar jarðir þá, þannig að ríkið ætti þær. Þetta mál stöðvaðist hér í þinginu. Þáv. ríkisstj. treysti sér ekki til að koma málinu hér í gegn og var það þó flutt og mjög fyrir því mælt af þáv. félmrh. og forsrh., Steingrími Steinþórssyni. Nú gerist það á nýjan leik að hér er komin upp hugmynd um sölu á kristfjárjörð. Og ég tel ástæðu til að minna af því tilefni á tvö grundvallaratriði í sambandi við kristfjárjarðir. Í fyrsta lagi eru þær gefnar Kristi til þess að vera ævinlega kristfé, eins og segir yfirleitt í gjafabréfum þessara jarða. Gjafabréfið fyrir þessari jörð, sem birt er í Lovsamling for Island I, bls. 508–509, er birt í heild í grg. frv. Þar segir í 2. mgr. nákvæmlega þetta: „Skal jörðin, með kúgildunum og öllu því sem henni með réttu tilheyrir, vera ævinlega kristfé héðan í frá.“ Þetta er það sem segir númer eitt. Það er ákveðið í gjafabréfinu, undirrituðu af heilögum Þorláki biskupi, að þetta skuli vera ævinlega kristfé - og ævinlega þýðir alltaf. En í öðru lagi segir í þessu gjafabréfi, sem skiptir ekki minna máli eftir þá setningu sem ég var að lesa, og nú les ég setninguna aftur: „Skal jörðin, með kúgildunum og öllu því sem henni með réttu tilheyrir vera ævinlega kristfé héðan í frá.“ Síðan segir: „En það skil ég til, að fátækar, munaðarlausar ekkjur og föðurlaus börn, sem helst eru þurfandi í Norðlendinga fjórðungi, einkum Hegraness þingi, hafi not af jörðinni.“ M. ö. o. hér er jörðin gefin til þess að vera eins konar stofnsjóður Kristi og arðurinn af þessum stofnsjóði á að renna til fátækra ekkna og munaðarlausra í Norðlendingafjórðungi, einkum í Hegranesþingi. Af þessu tilefni væri fróðlegt að velta því fyrir sér hvernig afgjöldum af þessari jörð hefur verið varið á undanförnum áratugum og öldum til ekkna og munaðarleysingja í Norðlendingafjórðungi, einkum í Hegranesþingi. Ég tel að það sé skylda stjórnvalda að grafast fyrir um hvernig þeim málum er háttað og ég vil láta hæstv. dóms- og kirkjumrh. vita af því áður en umr. um kristfjárjarðir fara hér fram, annaðhvort á þriðjudaginn kemur eða eftir viku, að ég mun spyrja hann sérstaklega um hvernig afgjöldum af kristfjárjörðum hefur verið varið. Hverjir hafa fengið tekjur af kristfjárjörðum? Hafa það verið ekkjur og munaðarlausir, eins og gjarnan er tekið fram í gjafabréfum, eða með hvaða hætti hefur þessum tek, um verið varið og hvað eru þær miklar? Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að menn geri sér grein fyrir því að staða kristfjárjarða er allt önnur en staða ríkisjarða. Þess vegna er í rauninni algjörlega fráleitt að afgreiða þær alveg á nákvæmlega sama hátt og um venjulega ríkiseign væri að ræða. Hér er ekki um ríkiseign að ræða skv. gjafabréfum. Hins vegar hafa hv. flm. bent á það, sem er skynsamlegt, að með söluandvirði þessarar jarðar skuli farið með sérstökum hætti. Þannig hafa þeir í rauninni viðurkennt stöðu kristfjárjarðanna og að hún er allt önnur en staða ríkisjarðanna. Í þessum efnum má minna á að fyrir nokkru var til meðferðar sala á kristfjárjörðum í tengslum við land undir kísilmálmverksmiðjuna á Reyðarfirði. Þá var á það stefnt og tekin um það ákvörðun, að ég best man, að tekjur af þeirri sölu rynnu til málefna aldraðra á Eskifirði og Reyðarfirði og í Helgustaðahreppi. Hér var sem sagt um að ræða ákveðna stefnumótun varðandi það þegar sala á kristfjárjörðum ætti sér stað. Ég held að hér hafi út af fyrir sig verið um skynsamlega stefnumótun að ræða. En ég held að það sé alveg fráleitt fyrir Alþingi að umgangast grundvallaratriði eins og þetta frv. snertir rétt eins og hér sé um að ræða mál af smæstu stúku sem ekki þurfi að eyða neinni sérstakri umr. í. Ég held að það sé nauðsynlegt að staða kristfjárjarðanna verði skýrð. Ég er ekki kominn hér til að taka upp málflutning fyrir þá sem afgjalds áttu að njóta af jörðinni né fyrir eiganda hennar sérstaklega. Ég er kominn hérna upp til að vekja athygli á því að hér er um að ræða mál sem snertir grundvallaratriði í okkar stjórnskipun og stjórnkerfi og er útilokað að láta fara fram hjá sér eins og ekkert sé. Ég endurtek að ég er hér ekki að leggja til hv. flm. frv. og það er kannske nánast tilviljun að það er einmitt þetta frv. en ekki eitthvað annað sem er hér á dagskrá vegna þess að iðulega eru að fara hér í gegn frv. um sölu á ýmsum jörðum. En ég taldi rétt, herra forseti, að víkja að nauðsyn þess að staða kristfjárjarðanna í stjórnkerfinu verði skýrð, þeirra allra, áður en lengra er gengið í því að selja þessar eignir. Í umr. um málið á Alþingi 1952 var spurt: Hefur ríkið, hefur Alþingi rétt til að samþykkja sölu þessara jarða? Getur þingið samþykkt slíka jarðasölu? Það var á þessari spurningu sem sala kristfjárjarðanna til ríkisins á sínum tíma strandaði vegna þess að menn voru ekki vissir um að Alþingi gæti tekið ákvörðun um að flytja þessar kristfjárjarðir þannig yfir í beint eignarhald ríkisins. Þetta þótti mér nauðsynlegt að nefna hér, herra forseti.



Herra forseti. Það væri ástæða til að flytja langt mál og vitna í marga lærða menn í sambandi við þetta frv. til l. um heimild til að selja kristfjárjörðina Ytra-Vallholt í Seyluhreppi í Skagafjarðarsýslu. Flm. eru Pálmi Jónsson, Páll Pétursson og Stefán Guðmundsson. Gárungar hafa kallað þetta frv.: Þingmálið: þrír framsóknarmenn gegn Kristi. En sleppum slíku. Ég vil geta þess að grg. 1. flm. Pálma Jónssonar er ákaflega heiðarleg og vel unnin og hann er þar engu að leyna. Hann getur gjafabréfsins og birtir það. Þetta er ákaflega merkileg íslensk hefð. Ég tek það fram líka að ég vil ekkert vera að leggjast gegn þeim bónda sem þarna býr, enda óþarfi. Hv. þm. pálmi Jónsson hefur farið um hann viðurkenningarorðum. Ég býst við að hv. þm. Ragnar Arnalds geri það líka í Ed. Það er háttur þeirra dreifbýlismanna að fara lofsamlegum orðum um einhverja ákveðna bændur, birta það í þingtíðindum og senda þeim. Við skulum fyrirgefa þeim það, ekki stríðir það á móti þingsköpum eða lögum. En þessi gróna íslenska sögulega hefð um kristfjárjarðir. Það er eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni: Hver er réttarleg staða þeirra? Væri nú eiginlega nær að hv. 2. þm. Reykn., prófessor Gunnar Schram, væri hér lagaskýrandi. Staða kristfjárjarða er ákaflega þjóðlegt, sérstakt íslenskt fyrirbæri. Ég hef hér undir höndum gögn sem fjalla um kristfjárjörð. Þar segir í gjafabréfi: „til fullkomlegrar og ævinlegrar eignar og nota af voluðum og fátækum í þrem sýslum, Barðastranda-, Ísafjarðar- og Stranda.“ Síðan segir viðkomandi lögfræðingur, sem var nú sérfræðingur ríkisins í landamæraþrætum og gerðamálum og vitnar þar í gamlan ágreining: „sem sýnir að hvorki konungur, kirkja eða hreppar eru eigendur í lagalegum skilningi, heldur eiga jarðirnar sig sjálfar, ef svo má segja sjálfseignarstofnun. Eigandinn er Kristur,“ segir hann svo. Það má líka geta þess að fyrir utan það sem félmrn. hefur dregið saman er ákaflega fróðleg og ítarleg grein sem prófessor Guðbrandur heitinn Jónsson hefur skrifað um kristfjárjarðir. Væri nú ekki ástæða til að staða þessara jarða væri athuguð og settar væru ákveðnar reglur og lög um takmarkanir, þannig að einhverjir hentistefnuþingmenn - þar hef ég ekki þessa þrjá flm. í huga - geti ekki til að afla fylgis í viðkomandi kjördæmi tekið kristfjárjörð, sem gefin var kannske fjórtán hundruð og eitthvað - konungur rændi meiri hlutanum af þessum jörðum við siðaskiptin - og sagt: Ég held að ég bjargi því á Alþingi að koma jörðinni til þín? Ég held að hefðir séu ákaflega merkilegur þáttur í íslenskri jarðaeign, sem þurfi að fjalla um ítarlegar en eftir hentistefnu einstakra þm. hverju sinni. Ég tek undir með 3. þm. Reykv. Ég er ekki að veitast að flm. og til að taka mesta glansinn af ummælum frsm., þá er það sjálfsagt rétt að það er mætur og gegn bóndi sem býr á þessari jörð. - Þetta kemur þá líka í þingtíðindi. - En að það sé verið að ráðskast með sögulega hluti, sem eru gífurlega mikið lagaþrætumál, um réttarstöðu þessara jarða og meðferð alla, tel ég afleitt. Og ég tek undir ummæli 3. þm. Reykv., Svavars Gestssonar, að þegar fsp. hans og hv. þm. Guðmundur Einarssonar kemur hér á dagskrá held ég að upp úr þeim umr. þyrfti annaðhvort að kjósa nefnd eða velja til þess sérhæfða menn eða mann að koma þessu í eitthvert ákveðið form. Þetta á ekki að vera skiptimynt frambjóðenda í einstökum kjördæmum. Við eigum að bera virðingu fyrir íslenskri sögu og íslenskum hefðum. Það er ekki þar með sagt að þarna sé um slæma hluti að ræða, en þessi hentistefnupólitík dreifbýlismanna hefur mér lengi óað.



Herra forseti. Aðeins örfá orð vegna umr. sem hér hefur farið fram. Ég vil segja það út af orðum hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar að frv. þetta er ekki flutt sem skiptimynt í einhverjum kaupskap heldur er þetta frv. flutt vegna þess að við flm. teljum að rétt og eðlilegt sé að það nái fram að ganga. Annað sem hv. þm. sagði - og skal ég þá ekki fara fleiri orðum um ræðu hans - var að þessi mál þyrftu athugunar við í það heila tekið. Ég tek undir það og ég hygg að slík athugun sé í gangi og til hennar hafi verið stofnað af fyrrv. dóms- og kirkjumrh. Friðjóni Þórðarsyni. En það voru nokkur atriði sem hv. 3. þm. Reykv. nefndi í sinni ræðu sem skipta máli í sambandi við mál af þessu tagi. Það er hárrétt, sem hann sagði, að sala kristfjárjarða er í rauninni allt annað mál en sala venjulegra ríkisjarða. Kristfjárjarðir eru yfirleitt gefnar með gjafabréfi. En í máli hans komu fram efasemdir um hver hefði heimildir til að selja slíkar jarðir. Í grg. þessa frv. er einungis vitnað til tveggja fordæma úr sögu Alþingis, frá 6. og 7. áratugnum, þar sem Alþingi hefur talið sig hafa heimildir til að leyfa sölu á slíkum jörðum. Með lögum er þá verið að upphefja ákvæði gjafabréfs. Áður en Ísland varð lýðveldi kom það margsinnis fyrir að leitað var til konungs um slík leyfi sem fengust mjög mörg, að því að ég hef séð í rituðum heimildum. Hv. 3. þm. Reykv. sagði einnig að sala ríkisjarða þyrfti athugunar við þar sem þar væri verið að selja eignir ríkisins. Ég tel að slík athugun fari fram hverju sinni, en það má benda á að ég hygg að ríkisjarðir séu einhvers staðar nálægt 800 talsins og að hagsmunir ríkisins muni vera sæmilega tryggðir þó svo að seldar séu nokkrar jarðir á hverju ári. Ríkið eignast annað veifið aðrar jarðir í staðinn. Varðandi meðferð þessa máls að öðru leyti hefur þetta frv. að verulegu leyti verið undirbúið af lögfræðingum úr stjórnarráðinu og allir þættir þess athugaðir gaumgæfilega. Ég tel að eðlilegt sé að ef heimildin verður notuð fari sala fram undir forsjá dóms- og kirkjumrn. og, eins og segir í frv. sjálfu í lagatexta, að andvirði jarðarinnar verði ráðstafað að höfðu samráði við biskup í samræmi við ákvæði gjafabréfsins. Ég hef rætt þetta mál við biskup og sömuleiðis hefur ráðuneytisstjóri dóms- og kirkjumrn. rætt það við biskup. Ég hygg að það sé enginn vafi á að þannig verði staðið að framkvæmd málsins. Ég hlýt að minna þá hv. þm. sem hér hafa tekið til máls á að frá 1693, þegar þetta gjafabréf er gefið út, hafa orðið gífurlegar þjóðlífsbyltingar á Íslandi og það sem þá var gert er ekki endilega víst að standa skuli um aldur og ævi, svo miklar breytingar hafa gerst á Íslandi á nærri því þremur öldum. Og það er nokkurn veginn vissa fyrir því að fátækar ekkjur og munaðarlaus börn í Hegranesþingi muni ekki bera skarðan hlut þó að þessi sala fari fram vegna þess að það verður ábyggilega tryggilega frá því gengið að ráðstafa andvirði þessarar jarðar í samræmi við gjafabréfið eins og mögulegt er og fært þykir. Ég held að ekki sé ástæða til að fara um þetta efni fleiri orðum. Aðeins ítreka það, sem fram kom í máli frsm. nefndarinnar, að það er auðvitað mjög sterkt innlegg í þetta mál að fyrrverandi prófastur í Skagafjarðarsýslu, sem fer með yfirumsjón á þessari kristfjárjörð í umboði biskups og hefur gert um áratugi, séra Gunnar Gíslason, fyrrv. alþm., undirritar meðmæti hreppsnefndar og jarðanefndar, en séra Gunnar Gíslason á sæti í báðum þessum nefndum. Um leið og hið veraldlega vald mælir með því að Alþingi heimili slíka sölu mælir einnig fulltrúi hins geistlega valds, heima í héraði, með málinu.



Herra forseti. Ég hygg að það gæti orðið dálítið erfitt mál gagnvart framtíðinni ef það verður vafaatriði hvort lifendur hafa rétt til að ráðstafa landi á þessari jörð og í þessu landi eða hvort hinir látnu geti gengið svo frá málum að þar sé óhagganlegt. Ég vil víkja að því að hugsanlegt er að gefa fleirum jarðir en Kristi. Það hefði alveg eins mátt gefa jörðina þeim í neðra með ákveðnum skilmálum og setja þar af leiðandi upp gjafabréf. Hitt væri spurning, hvort menn hefðu fundið umboðsmann til að taka við og sjá um afrakstur. En það hygg ég að fari ekki milli mála að menn hefðu orðið tregir til að una slíku gjafabréfi og fara eftir því, jafnvel þó að löglega væri frá gengið hvað skjalapappír og votta áhrærir. Það er einnig vitað að við höfum talið eðlilegt að ríkið leysti til sín eignir þegar það teldi að almannaheill krefði og kæmi fullt verð fyrir. Mér sýnist að ýmis gjafabréf, sem undirrituð hafa verið og hafa ráðstafað landi, skapi veruleg vandkvæði. Ég vil nefna t. d. jörðina Skóga í Þorskafirði sem var gefin sértrúarsöfnuði. Ég hygg að tímabært sé að sett verði lög, annað hvort stjórnskipunarlög eða að það verði sett inn í stjórnarskrá landsins, um að ávallt verði annað hvort sveitarstjórnum eða ríkisvaldinu heimilt að leysa til sín land undir slíkum kringumstæðum og láta fullt verð fyrir. Eitt er víst, að ég hefði ekki áhuga á að búa í því landi þar sem hinir látnu væru búnir að ráðstafa landssvæðinu öllu og spurning hvað ferðafrelsi og almenna starfsemi áhrærði gagnvart lifendum.



Herra forseti. Ég talaði í þessu máli við 1. umr. þess og ætla að bæta nokkrum orðum við þar sem hér hefur komið fram að það mál sem síðast var um fjallað og varðaði kristfjárjarðir hér á hv. Alþingi voru þrjár jarðir í núverandi Reyðarfjarðarhreppi, sem samþykktir voru gerðar um þegar fjallað var um frv. til l. um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Það hefur þegar verið nefnt að þar var tekin afstaða til þess hvernig með skyldi fara afgjald eða söluandvirði þessara jarða, og er það í fullu samræmi við þær hugmyndir sem lágu fyrir, meðan þær voru í reynd meðhöndlaðar sem kristfjárjarðir. En gjafabréf fyrir þessum jörðum eru týnd lágu ekki fyrir, og afgjald hafði ekki verið innheimt frá því snemma á þessari öld. Það lagðist síðan niður og umsjá jarðanna virðist hafa farið í svipaðan farveg og ríkisjarða. En ég vil taka undir það mjög eindregið, að þessi mál þurfa heildarskoðunar við. Væntanlega verður þessi umr. til þess að slík athugun fari fram svo og það sem fram kann að koma þegar hæstv. dómsmrh. svarar fsp. um kristfjárjarðir.



Herra forseti. Um mál þetta hafa orðið nokkuð langar umræður og er það að vonum. Það er nefnilega oft svo að það ríkir töluverð óvissa um eignarhald jarða. Vitanlega er það svo, að þegar einhver ráðstafar eignum sínum eftir sinn dag er það fyrst og fremst vilji arfláta sem á að ráða. Það er að sjálfsögðu meginreglan. Í fornum heimildum og nýjum eru fjölmörg ákvæði og yfirlýsingar um þessi efni. Ef maður grípur niður af handahófi, þá segir svo um Þórð kakala þegar hann kom „róstunum úr" á 13. öld að hann gaf jörðina Skógtjörn á Álftanesi fyrir sálu föður síns og móður. Ekki veit ég meira um þessa jörð né hver á hana nú. Hv. 7. þm. Reykv. tók svo til orða um einhverja jörð: Eigandinn er Kristur. Mig minnir að svo standi í Íslandsklukkunni um ábúðarjörð þess fræga manns Jóns Hreggviðssonar: „Kristur átti jörðina með sex kvígildum“. Þannig mætti náttúrlega nefna fjöldamörg dæmi frá gamalli og nýrri tíð. Þess vegna hefur þótt hin fyllsta þörf á því að skýra þessi mál öll frá grunni, ef svo má segja. Og það hafa lengi verið uppi um það ákveðnar raddir af hálfu kirkjunnar manna. Sérstaklega hafa þeir vitnað í þá miklu byltingu sem varð í eignarumráðum af þessu tagi árið 1907 og raunar mætti nefna önnur ártöl frá fyrri öldum einnig. Því var það að ég skipaði nefnd sem dóms- og kirkjumrh., mig minnir árið 1982 eða 1983, til að rannsaka og kryfja öll þessi mál til mergjar. Og af því að það hefur verið haft á orði að þessi mál þyrfti að rannsaka mjög nákvæmlega ætla ég að gefa upplýsingar um það að mér er ekki um annað kunnugt en þessi nefnd starfi af miklum þrótti undir formennsku Páls Sigurðssonar dósents við lagadeild Háskólans. Í þessari nefnd eiga sæti auk formanns, ef ég man rétt fyrrverandi biskup dr. Sigurbjörn Einarsson, Benedikt Blöndal hæstaréttarlögmaður, Þórhallur Höskuldsson sóknarprestur og Allan Magnússon, lögfræðingur á Selfossi, en faðir hans, Magnús Már fyrrverandi prófessor við Háskólann, mun vera einn allra fróðasti Íslendingur um þessi efni. Er áreiðanlega gott og hollt að leita ráða hans um mörg vafaatriði á þessu sviði. Starfsmaður nefndarinnar nú í nokkra mánuði er Ólafur skólastjóri Ásgeirsson á Akranesi, en hann hefur sérstakt leyfi frá störfum til að vinna á vegum nefndarinnar. Hann er einnig mjög fróður um þessi málefni. Ég vil því vænta þess að árangur af starfi þessarar nefndar verði sá innan tíðar að það verði öruggari vissa og meiri birta í hugum manna um þessi mál í náinni framtíð.



Herra forseti. Þau frv. tvö sem hér liggja fyrir til umr. og eru á dagskrá þessarar hv. deildar í dag, nr. 14 og 15, eru annars vegar um breyt. á lögum um menntaskóla og hins vegar um breyt. á lögum um heimild til að stofna fjölbrautaskóla. Ég æski leyfis hæstv. forseta til að mæla fyrir báðum frv. í einu. Frv. eru til þess flutt að lögfesta tilvist öldungadeilda við þessa skóla. Í reglugerð þeirra sem sett var árið 1971 (nr. 12, nú reglugerð nr. 270/1974) á grundvelli nýrrar löggjafar um menntaskóla frá árinu áður (lög númer 12 frá 1970) eru ákvæði um að leyfi til að ljúka stúdentsprófi án setu í menntaskóla megi veita þeim, „er á venjulegum menntaskólaaldri hafa t. d. lagt stund á annað nám eða störf, en æskja að afla sér þeirrar menntunar eða þeirra réttinda, er fylgja prófi frá menntaskóla“ Jafnframt er kveðið á um að menntmrn. geti heimilað skóla að setja á stofn sérstök námskeið, þ. á m. kvöldskóla, í þágu þeirra sem kjósa að notfæra sér þennan möguleika. Þetta er hinn lögformlegi grundvöllur þeirrar kennslustarfsemi er nú nefnist öldungadeildir. Í lögunum sjálfum er hvergi getið um öldungadeildir og formleg heimild til setningar reglugerðar um öldungadeildir er ekki heldur í lögum. Til þess að bæta úr því eru þessi frv. flutt. Fyrsta öldungadeildin tók til starfa á vegum Menntaskólans við Hamrahlíð árið 1972, fyrir frumkvæði Guðmundar Arnlaugssonar þáverandi rektors, og hefur hún að mörgu leyti orðið fyrirmynd svipaðra deilda sem síðan hafa komist á laggirnar í tengslum við ýmsa menntaskóla og fjölbrautaskóla. Meðal skóla sem nú starfrækja slíkar deildir á sínum vegum, auk Menntaskólans við Hamrahlíð, má nefna Menntaskólann á Akureyri, Fjölbrautaskólann í Breiðholti, Fjölbrautaskóla Suðurnesja, Flensborgarskólann í Hafnarfirði, Fjölbrautaskólann á Akranesi og Fjölbrautaskólann á Selfossi. Vísir að öldungadeildum er og á vegum fleiri framhaldsskóla, svo sem Menntaskólanna á Ísafirði og Egilsstöðum og Fjölbrautaskólans á Sauðárkróki. Starfshættir öldungadeildanna eru um margt talsvert frábrugðnir reglulegri starfsemi „móðurskólanna“. Kennslan fer að jafnaði fram eftir venjulegan skólatíma og kennslustundir sem hver nemandi sækir eru færri miðað við sama námsefni. Þetta hefur m. a. valdið því að kennsla í öldungadeildum er greidd með öðrum hætti en í dagskólum og eftir sérstökum kjarasamningum. Frá upphafi öldungadeilda hefur nemendum þeirra verið gert að greiða innritunargjöld og hefur á seinni árum verið miðað við að þessi gjöld nálguðust að standa undir allt að þriðjungi kennslukostnaðar. Á þessari önn er t. d. innritunargjald í öldungadeild Menntaskólans við Hamrahlíð 1700 kr. Meðan öldungadeildir voru aðeins við menntaskóla beindist kennslan eingöngu að stúdentsprófi. Eftir að öldungadeildakennsla komst á við fjölbrautaskóla hafa námsmarkmiðin orðið nokkru breytilegri, eftir því hvaða námsbrautir er um að ræða á hverjum stað. Þótt enn hafi ekki verið settar heildarreglur um starfsemi öldungadeilda hefur nokkur síðustu ár verið leitast við að fylgja fram nokkrum grundvallarkröfum um tilhögun og markmið fullorðinsfræðslu til að hún nyti fjárhagsstuðnings af ríkisfé með þeim hætti sem tíðkast hefur um öldungadeildir. Þannig hefur heimild til starfrækslu fullorðinsfræðslu á vegum fjölbrautaskóla yfirleitt verið miðuð við eftirfarandi skilyrði: 1. Árlega verði lögð fyrir ráðuneytið til samþykktar áætlun um fyrirhugaða kennslu, námsáfanga og fjölda nemenda í hverjum hóp. 2. Náms- og prófkröfur verði hinar sömu og í hliðstæðum áföngum í reglulegu starfi skólans. Nemendur skrái sig á ákveðnar námsbrautir. 3. Afnot af skólahúsnæði og kennslutækjum verði látin í té án sérstaks gjalds. 4. Launakostnaður skiptist jafnt milli þriggja aðila: ríkissjóðs, sveitarfélags þess eða sveitarfélaga, sem að skólanum standa, og nemenda. 5. Annar rekstrarkostnaður skiptist milli ríkissjóðs og, aðildarsveitarfélags eða sveitarfélaga í sömu hlutföllum og hliðstæður kostnaður við reglulega starfsemi skólans. Þessi skilyrði taka m. a. mið af því viðhorfi að gera verði ákveðnar kröfur um að kennsla í öldungadeildum miði markvisst að tilteknum námslokum í samræmi við reglulega starfsemi „móðurskólans“ og námið sé að öllu jafngilt í öldungadeild og dagskóla. Reynt er þannig að gera greinarmun á öldungadeildarkennslu og almennri námsflokkastarfsemi sem oft er í frjálsara formi og stefnir ekki endilega að tilteknum prófum þótt markmið hennar geti engu að síður verið góð og gild. Jafnframt er með skilyrðunum leitast við að tryggja að ekki sé efnt til öldungadeildarkennslu nema eðlilegar rekstrarforsendur séu fyrir hendi, þ. á m. að því er varðar nemendafjölda. Þótt þannig hafi mótast ákveðnar viðmiðanir um skilyrði fyrir starfrækslu öldungadeilda er full þörf á að setja heildarreglur um þessa kennslustarfsemi. Í slíkum reglum þarf m. a. að kveða á um samband öldungadeilda við „móðurskólann“, t. d. að því er varðar samnýtingu starfsliðs, um réttindi og skyldur nemenda, kennslutilhögun og rekstrarforsendur, en einnig þarf að huga nánar að hlutverki öldungadeilda við þær aðstæður sem myndast hafa með fjölbreyttari námsleiðum á framhaldsskólastigi. Margir munu taka undir þá staðhæfingu að öldungadeildirnar séu meðal mikilsverðustu nýjunga sem fram hafa komið í íslensku menntakerfi á síðari árum. Besta sönnunin fyrir réttmæti þeirrar fullyrðingar er að sjálfsögðu sú mikla eftirspurn sem reynst hefur vera eftir námsvist í öldungadeildum. Að sjálfsögðu hafa ekki allir náð settu marki þar fremur en í öðrum skólum, enda síður en svo um fyrirhafnarlaust starf að ræða. En líklega hafa ýmis aðdáunarverðustu námsafrekin á síðasta áratug einmitt verið unnin í öldungadeildunum. Ég vil leggja áherslu á þann verulega þátt sem öldungadeildirnar hafa átt í aukinni menntun kvenna á síðustu árum því að í þeim hópi sem útskrifast hefur úr öldungadeildum eru konur í töluverðum meiri hluta. Það er ekki um það deilt að á tímum óðfluga breytinga í atvinnu- og lífsháttum, ekki síst vegna örrar tækniþróunar, veltur mikið á að vel sé búið í haginn fyrir hvers konar viðbótar- og endurmenntun. Slíkrar menntunaraðstöðu er þörf til að gera mönnum kleift að tileinka sér nýja tækni og laga sig að breyttum aðstæðum, en einnig og kannske ekki síður til þess að eignast hlutdeild í ýmsum þeim verðmætum sem ekki eru breytingum háð. Það vill svo vel til að sú tæknibylting sem okkur verður einna tíðræddast um í bili og ýmsum stendur jafnvel nokkur stuggur af, sem sé tölvuvæðingin og sú margvíslega fjölmiðlunar- og upplýsingatækni sem henni tengist, ætti að geta haft í för með sér ótrúlega möguleika á sviði hvers konar fræðslustarfsemi og þá ekki síður í sambandi við fullorðinsfræðslu en almennt skólastarf. Þess vegna er það vafalaust að á þessu sviði blasir við mikið verkefni og fjölbreytilegir möguleikar. Ég vonast til þess, herra forseti, að Nd. Alþingis greiði fyrir því að þessi litlu frv. tvö, sem fjalla um sama efni, fái greiðan gang í gegnum deildina og þar með geti þau orðið að lögum á þessu vori, og ég legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. menntmn. og 2. umr.



Herra forseti. Í þeim önnum sem verið hafa í þinginu undanfarið kemur að því að maður er illa undirbúinn að taka þátt í umræðu og það skal játað að ég hafði ekki kynnt mér allt of vel þau tvö frv. sem hæstv. menntmrh. hefur nú talað fyrir. En það kemur mér sannarlega á óvart að nál. frá Ed. skuli vera einróma þó með fyrirvara hv. þm. Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur, þar sem samþykkt er, eins og segir í grg. með 311. máli, „að launakostnaður skiptist jafnt milli þriggja aðila: ríkissjóðs, sveitarfélags þess eða sveitarfélaga, sem að skólanum standa, og nemenda.“ Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra: Er það nýjung eða er ég að misskilja það illilega, að nemendur skuli fara að greiða fyrir skólavist sína? Varðandi 310. mál sé ég að það segir í frv. að setja skuli í reglugerð nánari ákvæði um starfsemi þessa og um námsskeiðsgjöld, er skutu miðast við að standa undir allt að þriðjungi kennslulauna. Ég vil því leyfa mér að spyrja: Hvað er gert ráð fyrir að slíkt námskeiðs gjald verði hátt? Ég sé að hér hefur komið fram brtt. í Ed. frá hv. þm. Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur, og mér sýnist ekki að ástæðulausu, um að þetta nám skuli vera nemendum að kostnaðarlausu. Það er alveg ljóst að svokallaðar öldungadeildir, kvöldskólar við menntaskólana, eru fyrst og fremst sóttir af fólki sem með miklum erfiðleikum er að bæta við sig menntun. Það er tekið fram í grg. að meiri hluti þeirra sem öldungadeildir sækja sé konur. Þá sýnist mér að það sé kannske höggið í þann knérunninn er síst skyldi ef um verulega námsskeiðsgjaldahækkun er hér að ræða. Ég áskil mér rétt til að ræða málið betur undirbúin við 2. umr. um þessi mál, en ég vildi biðja hæstv. ráðh. að skýra þær hugmyndir sem þarna eru: hvað hér er um mikla peninga að ræða fyrir þá sem sækja vilja öldungadeildir og eins að gera ofurlítið betur grein fyrir því hver kostur er á þessari þrískiptingu launagreiðslna.



Herra forseti. Ég hlýt að ítreka það sem ég sagði í framsöguræðu minni um þetta mál. Þetta er ekki nýjung. Það hefur tíðkast frá því er öldungadeildastarfsemi hófst að nemendur greiddu kostnað af kennslunni. Það er öðruvísi en með aðra nemendur. Hér er um að ræða starfsemi sem er nokkuð öðruvísi hagað, og hafa hingað til verið talin full rök fyrir því að haga greiðslunum með öðrum hætti. Það er því ekki um nýjung að ræða og ekki hækkun. Gjaldið á þessari önn er 1700 kr. á nemanda. Ef það getur veitt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur einhverja leiðbeiningu um þetta mál, þá er ljóst að þetta er ekki heldur nýtt fyrir mörgum sem um þetta hafa fjallað. M. a. mælti hv. 3. þm. Norðurl. v., fyrrv. menntmrh., með þessari leið í Ed. Alþingis og gegn brtt. sem gekk út á að hafa þetta nám ókeypis fyrir nemendur. Ég get bætt við viðbótarröksemd og raunar tveimur: Þegar um er að ræða fólk sem fer í kvöldskóla þegar það er komið yfir 21 árs aldur, þá er það oftast nær fólk sem hefur haslað sér nokkurn völl í atvinnulífi eða er farið að sjá fyrir sér sjálft fyrir alllöngu. Auk þess er starfsemi öldungadeildanna nokkuð lausara tengd „móðurskólanum“ en önnur starfsemi. Við sjáum fyrir nokkur ár fram í tímann hve margir verða í hverjum árgangi á reglulegum skólatíma. Það getum við ómögulega séð fyrir með öldungadeildirnar. Það verður auðveldara að leysa slík mál þegar kostnaðinum er skipt eins og gert hefur verið í þessu máli og ég hygg að það greiði fyrir því að öldungadeildarstarfsemin eflist. Ég óttast að þessi starfsemi mundi öll losna úr böndum ef að því væri horfið að ákveða að nú skyldi hún verða nemendum algjörlega að kostnaðarlausu. Ég óttast að þá mundi það bitna á almennri þjónustu skólans við nemendur því að varla sér hv. þm. fremur en aðrir þm. neina nýja uppsprettu fjár til að standa undir þessu kerfi á næstunni.



Herra forseti. Fyrr á þessu þingi svaraði hæstv. menntmrh. fsp. sem ég hygg að hv. 2. landsk. þm. hafi borið fram varðandi fullorðinnafræðslu, hvers væri að vænta í þeim efnum. Við þá umr. kom það fram hjá hæstv. ráðh. að ekki væri stefnt að því af hálfu ráðuneytisins að undirbúa - ekki fyrir þetta þing og ef ég hef skilið það rétt - væri það ekki á döfinni eins og er í ráðuneyti menntamála að undirbúa löggjöf varðandi fullorðinnafræðslu almennt. Hæstv. ráðh. gat þá um að til stæði að leggja hér fyrir frv. sem snerti hinar svokölluðu öldungadeildir, og það er það mál sem við erum hér að fjalla um. Ég á sæti í þeirri nefnd sem hæstv. ráðh. hefur lagt til að fái þessi frv. til meðferðar og hef þar með aðstöðu til að skoða þessi mál þar, en ég vil strax geta þess að mér finnst sú hugsun að lögbjóða kostnaðarskiptingu með þeim hætti sem er í þessum frv. orka mjög tvímælis, svo ekki sé meira sagt. Vegna þess að hæstv. ráðh. spurði hvar þm. sæju uppsprettu fjár til að standa undir kostnaði eins og launakostnaði vegna fullorðinnafræðslu, þá held ég að það þurfi ekki að standa á okkur þm. að vísa á möguleika í sambandi við þau efni. Það er nú ýmis óráðsían hjá hæstv. núv. ríkisstj. í sambandi við fjármál sem ætti að gera okkur auðvelt að veita svör þar að lútandi, og einkennilegt að það skuli koma frá fagráðh. þessara mála að fara að bera fram slík sjónarmið þó að auðvitað vitum við að það er fjármögnunarramminn sem ræður úrslitum þegar til kastanna kemur. En ég mun um þetta fjalla í nefnd og gefa þá þessu atriði sérstakan gaum. Það er hins vegar skoðun mín að full ástæða sé til þess, og raunar brýnt, að móta rammalög um fullorðinnafræðslu almennt, og þá út frá því hugarfari að gera sem flestum auðvelt að leita sér viðbótarfræðslu og það án þess að það sé íþyngjandi kostnaðarlega með beinum útgjöldum fyrir viðkomandi. Það alveg sérstaklega varðandi þá þætti þar sem hið almenna skólakerfi getur komið við sögu með aðstoð.



Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa efasemdum mínum um réttmæti þess að lögbinda á þennan hátt kostnaðarskiptingu á nemendur í öldungadeildum. Þannig er gefin til kynna mikil sérstaða þessa náms og bersýnilegt að þarna eiga að gilda aðrar reglur en um venjulegt nám. Ég held að þetta sé rangt. Ég held að menn verði að horfast í augu við að öldungadeildir eru ekki bara til að draga að landi fólk sem af einhverjum ástæðum hafði ekki aðstæður eða hafnaði því á yngri árum að fara í nám. Öldungadeildir og hliðstætt nám hlýtur á komandi árum að verða sífellt vaxandi þáttur í okkar skólakerfi vegna þess að tímarnir breytast og mennirnir verða að reyna að breytast með. Það standa fyrir dyrum hjá okkur verulegar breytingar á lífsháttum og þjóðfélagsgerð og það er beinlínis nauðsynlegt fyrir okkur að búa þannig í haginn að sem flestir geti notið náms og aðlögunar að breyttum háttum. Ég held að sú kostnaðarhlutdeild nemenda, sem þarna er lögð til, sé ekki skynsamleg.



Herra forseti. Ég vísa til framsöguræðunnar með næsta dagskrármáli á undan og leyfi mér að leggja til að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar eins og það liggur fyrir á þskj. 727, en þannig afgreiddi hv. Ed. málið. Í meðferð málsins í Ed. var fjallað um það á sameiginlegum fundum allshn. beggja deilda. Allshn. Ed. bar fram brtt. við frv. þar sem bætt var við nöfnum margra aðila sem nefndirnar voru sammála um að rétt væri að veita ríkisborgararétt að þessu sinni. Ég vænti þess því að þetta frv. eigi greiða leið í gegnum þessa hv. deild og legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 120 frá 31. sept. 1977, um tollskrá o. fl., með síðari breytingum. Frv. þetta var fyrst tekið til umr. í hv. Ed. 19. okt. s. l. og er til staðfestingar á brbl. þeim sem sett voru 28. júní s. l. um breytingu á lögum nr. 120 frá 1976, um tollskrá o. fl. Tollalækkanir þær, sem felast í brbl., taka einkum til búsáhalda og heimilistækja ýmiss konar, en á vörum þessum voru tollar almennt lækkaðir um helming eða úr 80% í 40%. Þessi stórfellda lækkun tolla, sem leiddi jafnframt óbeint til lækkunar söluskatts, hafði í för með sér lækkun smásöluverðs um nær fjórðung eða 22%. Ekki þarf að hafa mörg orð um lækkun sem þessa á gjöldum af heimilistækjum. Ljóst er að hún felur í sér verulegar hagsbætur fyrir heimilin í landinu, en er þó ekki hvað síst búbót fyrir yngri kynslóðina sem í framtíðinni hyggur á stofnun heimilis og þarf að verja stórum hluta launa sinna til kaupa á nauðsynlegum heimilistækjum. Jafnframt tollalækkunum á heimilistækjum og búsáhöldum voru tollar lækkaðir úr allt að 70% í 40% á ýmsum matvörum. Lækkun þessi leiddi til lækkunar smásöluverðs á bilinu 6–22%. Auk nefndra vara var tollur almennt felldur niður af gleraugum og heyrnartækjum, en fyrir setningu brbl. var aðeins heimilt í undantekningartilfellum að fella niður tolla á þessum mikilvægu hjálpartækjum. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi ekki fleiri orð um þetta frv. til staðfestingar á brbl. þeim sem ég gat um og legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. að loknum þessum umr.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. meiri hl. iðnn. um frv. til laga um heimild fyrir ríkisstj. til að selja lagmetisiðju ríkisins á Siglufirði. Nál. hljóðar þannig með leyfi forseta: „Nefndin hefur haft málið til meðferðar. Leitaði hún umsagnar ríkisendurskoðunar um málið varðandi kaupverð og lánskjör. Ríkisendurskoðun gerði ekki athugasemdir við frv. og benti á „að skuldabréf fyrir kaupverð er verðtryggt að fullu miðað við lánskjaravísitölu auk þess sem það ber hæstu vexti af slíkum lánsskjölum. Slík skjöl hafa fram að þessu þótt góð fjárfesting og ávöxtunarleið hjá sparifjáreigendum.“ Nefndin varð ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. lagði til að frv. yrði samþykki, en Hjörleifur Guttormsson skilar séráliti. Alþingi, 3. maí 1984.“ Undir þetta skrifa Páll Pétursson, Ingvar Gíslason, Friðrik Sophusson, Birgir Ísl. Gunnarsson, Gunnar G. Schram og Kristín Halldórsdóttir með fyrirvara.



Herra forseti. Ég stend hér að minnihlutaáliti við þetta frv. svohljóðandi: „Nefndin hefur fjallað um frv., sem komið er frá Ed., og ekki orðið sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. nefndarinnar mælir með samþykkt frv., en undirritaður leggur til að það verði fellt. Í samræmi við álit nefndar, sem iðnrn. skipaði haustið 1982 og skilaði áliti 26. apríl 1983, gerðu stjórnir fyrirtækjanna Þormóðs ramma í Siglufirði og Siglósíldar með sér samkomulag um að Þormóður rammi yfirtæki rekstur lagmetisiðjunnar um eins árs skeið og jafnframt var að því stefnt að fyrirtækin yrðu sameinuð á árinu 1984. Þessi breyting, ásamt aðgerðum til úrbóta hjá Siglósíld, m. a. með rækjuvinnslu og endurskipulagningu á fjármálum og rekstri fyrirtækisins, lofuðu góðu. Inn í þessa þróun var hins vegar gripið í miðjum klíðum með ákvörðun um að rifta samstarfssamningnum og selja fyrirtækið einkaaðilum sem að helmingi eru búsettir utan Siglufjarðar. Kaupsamningur var undirritaður 17. des. 1983, með gildistöku frá 1. jan. 1984, þ. e. áður en leitað var heimildar Alþingis fyrir sölunni. Nú er Alþingi stillt upp fyrir gerðum hlut. Þetta eru ótæk vinnubrögð og óeðlileg ráðstöfun, þvert ofan í skipulegar aðgerðir sem undirbúnar höfðu verið til að tryggja áframhaldandi rekstur í samvinnu við Þormóð ramma. Að öðru leyti vísast til ályktunar stjórnar Verkalýðsfélagsins Vöku á Siglufirði, frá 25. febr. 1982, sem birt er hér sem fskj. Alþingi, 3. maí 1984. Hjörleifur Guttormsson“. Eins og fram kemur í þessu nál. fylgir með ályktun stjórnar Verkalýðsfélagsins Vöku og þar er þessi ráðstöfun gagnrýnd með svipuðum hætti og sagt m. a., með leyfi forseta: „Við þessar aðstæður mæltu engin rök með sölu fyrirtækisins til einkaaðila og hefði sú ákvörðun verið mun skynsamlegri þá að halda samrekstri þessara tveggja fyrirtækja áfram.“ Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta nú.



Herra forseti. Það er sannarlega ankannalegt að fjalla hér um heimild fyrir ríkisstj. til að selja lagmetisiðjuna á Siglufirði, sem hún í raun seldi fyrir fjórum mánuðum. Það er auðvitað ekki í fyrsta sinn sem þannig eru höfð endaskipti á hlutunum, en í þessu máli er vandséð nauðsyn slíkra vinnubragða. Það er einsýnt að heimamenn á Siglufirði hafa litið haft með þetta mál að gera og fyrir liggur að stjórn lagmetisiðjunnar var ekki einu sinni spurð álits. Ég hlýt því að gagnrýna málsmeðferð. Engu að síður styð ég þetta frv. og legg til að það verði samþykkt. Fyrir liggur að kaupendur fyrirtækisins hafa nú þegar lagt út mikið fé til uppbyggingar þess og reka það af fullum krafti, vonandi til hagsbóta fyrir alla aðila, heimamenn ekki síður en sjálfa sig. Við kvennalistakonur höfum enga ofsatrú á ríkisrekstri og ríkisreksturinn á Siglósíld var síður en svo með þeim hætti að í hann bæri að halda.



Herra forseti. Ég er ekki sérlegur talsmaður þess að selja ríkisfyrirtæki. Ég tel að það geti verið mjög réttmætt að ríkið eigi hlut í atvinnurekstri í landinu, það verður að meta í hverju einstöku tilfelli. En ég tel að ríkisrekstur hafi gefist illa á þessu sérstaka fyrirtæki, Siglósíld á Siglufirði, því miður. Þetta fyrirtæki var stofnað með bjartsýni og nokkrum myndarskap í upphafi og því var ætlað m. a. að stunda tilraunastarfsemi. Því miður varð ekki framhald á hinum myndarlega rekstri. Fyrirtækið komst í erfiðleika. Þeir voru ekki nema að litlu leyti forsvarsmönnum fyrirtækisins að kenna. Þeir Siglfirðingar urðu að súpa seyðið af mistökum sem gerð voru hjá allt öðru fyrirtæki og eyðilögðu markað. Það kom mjög hart niður á Siglóverksmiðjunni. Það var nokkuð sama hver var iðnrh. á undanförnum árum. Ég minnist a. m. k. þriggja eða jafnvel fjögurra sem höfðu afskipti af þessu fyrirtæki. Það var nokkuð sama hver var fjmrh. Þessu fyrirtæki voru aldrei í ríkiseign sköpuð eðlileg starfsskilyrði og aldrei komið undir það fótunum, þannig að það gæti staðið hjálparlaust. Hins vegar var af og til, þegar fyrirtækið var búið að vera lokað um nokkurra mánaða skeið, gripið til einhverra bráðabirgðareddinga til að koma því af stað. en fyrirtækinu aldrei komið á eðlilegan grundvöll, þannig að það gæti starfað til frambúðar og staðið undir sér. Svo var komið að vélar voru orðnar úreltar, allt of lítið af þeim reyndar, og húsnæði úr sér gengið og ljóst var að til þess að koma fyrirtækinu í eðlilegan rekstur þyrfti verulegt átak í fjármagni og verulega endurbót á húsnæði. Þetta fyrirtæki var rekið um skamman tíma í félagsskap við Þormóð ramma á Siglufirði. Þormóður rammi átti við erfiðleika að stríða líka og þetta fyrirtæki var nú ekki líklegt, eins og málum var háttað, til þess að geta orðið rekstri hins mjög mikilsverða fyrirtækis, Þormóðs ramma, að verulegu liði eða styrkt þann rekstur verulega. Þar sem horfur voru ekki á að með þátttöku ríkisins eða að frumkvæði ríkisins yrði mögulegt að koma Siglóverksmiðjunni í gang með þeim hætti sem þyrfti, þá var að mínum dómi ekkert annað að gera en selja. Ég held að þessi sala hafi verið skynsamleg. Þar hefur verið byrjað á vinnslu með myndarlegum hætti og búið að endurskipuleggja og enduruppbyggja þetta fyrirtæki. Vonir standa til að þarna sé búið að skjóta traustri stoð - eða nokkuð traustri - undir atvinnulíf á Siglufirði. Og þar af leiðandi held ég að það hafi verið rétt, úr því sem komið var, að selja þetta tiltekna fyrirtæki. Það á hins vegar ekki við um aðrar eignir ríkisins á Siglufirði. Ég vil gera aths. við það sem kom fram í máli hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur, að heimamenn á Siglufirði hafi ekki verið spurðir um þetta mál. Að sjálfsögðu fylgdust heimamenn með því sem þarna var að gerast og þó Verkalýðsfélagið Vaka hafi ályktað gegn þessari ráðstöfun hygg ég að sú ályktun sé orðin úrelt. Ef stjórn Verkalýðsfélagsins Vöku er ekki þegar farin að sætta sig við þetta fyrirkomulag, þá held ég að hún muni innan skamms gera það. Heimamenn á Siglufirði voru að sjálfsögðu hafðir með í ráðum. Heimamenn eiga reyndar helminginn í fyrirtækinu. Ég hefði þó vel getað hugsað mér að hópur heimamanna hefði verið breiðari en hann er. En ég er að svo komnu máli heldur bjartsýnn á framtíð þessa fyrirtækis eins og ég sé hana fyrir mér og held að þetta hafi verið skynsamlegt mál.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja tímann lengi. Ég vil þó gjarnan láta það koma hér fram að ég fagna framgangi þessa máls og vil flytja hæstv. iðnrh. þakkir fyrir hvernig að þessu máli hefur verið staðið. Ég átti því láni að fagna að vera viðstaddur þegar hið nýja fyrirtæki, Sigló hf., tók til starfa við formlega athöfn. Þar hafa sannarlega mikil umskipti orðið frá því sem var í fyrirtækinu Siglósíld. Endurbygging fyrirtækisins hafði gengið með skjótum hætti og verið unnið að henni af mjög miklum myndarskap. Hjá Siglfirðingum var og er mikil bjartsýni ríkjandi og ánægja með þetta mál og ég hygg að þær raddir séu fáar sem eru samhljóða því sem segir frá í umsögn frá stjórn Verkalýðsfélagsins Vöku á Siglufirði. Ég skal ekki fara um málið miklu fleiri orðum. Ég vil þó lýsa yfir því að ég bind miklar vonir við fyrirtækið í höndum þeirra nýju eigenda sem nú eru þar við stjórnvölinn og vænti þess að það verði til mikilla heilla fyrir atvinnulíf Siglufjarðar. Ég tók eftir því að hv. þm. Kristín Halldórsdóttir taldi að heimamenn hefðu lítið haft með málið að gera. Ég fullvissa hv. þm. um að haft var náið samráð við heimamenn um þetta mál. Heimamenn eru sjálfir 50% hluthafar í fyrirtækinu. Það hefur verið farið þannig að í þessu máli að heimamenn, a. m. k. flestir hverjir, eru mjög svo ánægðir með þá framvindu sem orðið hefur. Forsaga hins fyrra fyrirtækis, Siglósíldar, skal ekki rakin að öðru leyti en því, að eins og hér hefur komið fram var vissulega oft um verulega aðstoð ríkisins að ræða við það fyrirtæki, sem ber að þakka. Sú aðstoð gekk þó eftir venju til þess aðallega að halda fyrirtækinu á floti, greiða upp rekstrartap og veita fyrirgreiðslu í sambandi við hráefnisöflun, en sú aðstoð dugði ekki til að endurbyggja fyrirtækið. Var það auðvitað miður. Taprekstur fyrirtækisins hélt því sífellt áfram. Nú hefur skipt um svip. Ég vil endurtaka þakklæti mitt og lýsa yfir því að ég treysti því að hér hafi verið gerð ráðstöfun, sem verði Siglufjarðarkaupstað til heilla og því fólki sem þar býr og jafnframt okkar þjóð.



Virðulegi forseti. Ég tala hér fyrir nál. sjútvn. um frv. til laga um ríkismat sjávarafurða. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þetta frv. hér og nú, mjög ítarleg umr. fór fram um það hér í vetur þegar hæstv. sjútvrh. mælti fyrir því í þessari deild. Það er hins vegar öllum ljóst, sem um þessi mál hugsa, að hér varð að verða á breyting, ekki aðeins breytinganna vegna heldur til að bæta og ég á von á að mönnum hafi tekist það allsæmilega. Mjög mikil vinna hinna ágætustu manna hefur verið lögð fram við þessa lagasmíði allt frá árinu 1979. Málið hefur verið mjög ítarlega rætt og skoðað og fengið mikla umfjöllun, m. a. á fundum með hagsmunaaðilum í sjávarútveginum. Virðulegi forseti. Í nál. segir: „Sjútvn. er sammála um að mæla með samþykkt frv. með breytingum sem hún flytur tillögur um á sérstöku þskj. Jafnframt fellur meiri hl. n. frá nál. á þskj. 662 og afturkallar brtt. á þskj. 663. Frv. barst sjútvn. 28. nóvember s. l. Málið var síðan sent til umsagnar 8. des. Alls bárust 16 umsagnir um frv. og hefur n. fjallað um það á níu fundum. Á fundi n. komu einnig aðilar er þetta mál snertir og skýrðu sjónarmið sín varðandi frv. og gáfu ýmsar upplýsingar. N. tekur fram að nauðsynlegt sé að bæði fulltrúar kaupenda og seljenda séu í hópi þeirra er ráðh. skipar frá hagsmunasamtökum sjávarútvegsins í fiskmatsráð. Einstakir nm. áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma.“ Undir þetta nál. rita allir nm. í sjútvn.: Stefán Guðmundsson, Garðar Sigurðsson, Guðmundur Einarsson, Gunnar G. Schram, Halldór Blöndal, Friðrik Sophusson og Ingvar Gíslason. Ég vil þakka nm. góða samvinnu í þessu máli og skilning á nauðsyn þess að þetta mál nái fram að ganga áður en þinginu lýkur í vor.



Virðulegi forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um frv. um ríkismat sjávarafurða. Ég stend að áliti sjútvn. og þeim brtt. sem þar hafa verið gerðar, en undirritaði álitið með fyrirvara. Ég mun gera nánar grein fyrir því hér á eftir hvað því ræður. Það sem ég held að skipti höfuðmáli í sambandi við það sem við erum að fjalla um hérna, þ. e. meðferð á afurðum í sjávarútvegi, er þrennt: Í fyrsta lagi er það fræðsla um meðferð þessara afurða, og þá er það fræðsla á öllum stigum framleiðslunnar, allt frá þeim sem draga fiskinn úr sjó og til þeirra sem á endanum selja hann á mörkuðum. Í öðru lagi hlýtur að skipta þarna höfuðmáli að hver aðili, sjómaðurinn, verkandinn, seljandinn, beri ábyrgð á gerðum sínum, þannig að hann standi og falli með því sem hann hefur upp á að bjóða, með því sem hann lætur frá sér. Það leiðir hugann að þriðja atriðinu, sem ég tel að skipti kannske mestu máli af öllu í sambandi við gæðamál í sjávarútvegi, en það er verðmyndunarkerfið. Verðmyndunarkerfi í sjávarútvegi hlýtur að verða að vera á þann hátt að sú ábyrgð, sem ég talaði um áðan, skili sér og kannske á endanum á þann hátt að sá sem ekki skilar frá sér fullnægjandi vöru gjaldi þess í gjaldeyri eða verðlagningu. Þessi mál hafa talsvert verið til umr. hér á landi undanfarin misseri. Þau hafa verið ti! umr. m. a. vegna lýsinga sem við höfum heyrt og séð í fjölmiðlum á stórgölluðum vörum sem hafa verið sendar á erlenda markaði. Þar er augsýnilega víða pottur brotinn og þá vantar eitthvað á það þrennt sem ég talaði um í byrjun, þ. e. að fræðslan, ábyrgðin og verðmyndunarkerfið verki til þess að skila þarna góðum afurðum. Í öðru lagi hafa talsverðar umræður orðið um þetta mál að undanförnu vegna áhrifa kvótakerfis á meðferð afla. Eitt af því sem var rætt um að réttlætti og styddi það að menn tækju hérna upp kvótakerfi var að það var talið að í kjölfar þess mundi stórbatna meðferð afla og það mundu stóraukast verðmætin sem greinin gæfi af sér. Þó það væri í sjálfu sér jákvæð umræða og eðlilegt að hefja hana, þ. e. að kvótakerfið mundi auka gæði og verðmæti svona mikið, var hún á vissan hátt líka vitnisburður um óskaplegt ástand í þessari grein. Það var sagt að bætt meðferð í kjölfar kvóta mundi jafnvel auka aflaverðmæti um 10–15%. Það er, eins og ég segi, vísbending og vitnisburður um að menn hafi staðið mjög illa að sínum málum undanfarin ár. Í grg. með frv. þessu er vikið að umræðunum um léleg gæði og vísað til skýrslu um þessi atriði. Hún kom frá nefnd sem skilaði áliti í janúar 1980. Þar er nokkuð harkalega að orði komist. Það er kannske nokkuð dæmigert fyrir það hvað þessi mál hafa verið mikið til umræðu og hvað menn hafa kveðið þar fast að orði að í þessari skýrslu, sem var gefin út af nefnd hagsmunaaðila þann 23. janúar 1980, stendur, með leyfi forseta: „Allhörð gagnrýni hefur verið höfð í frammi gagnvart starfsemi stofnunarinnar og má segja að sú gagnrýni sé þríhliða: frá hagsmunaaðilum, frá hinu opinbera og frá starfsmönnum. Frá hagsmunaaðilum hefur fiskmatið verið gagnrýnt fyrir ófagleg vinnubrögð, stífni og stirðleika og jafnvel hlutdrægni, enn fremur misræmi í mati á milli landshluta og á milli manna á sama stað.“ Þetta eru býsna stór orð. Það er augljóst að einhvers staðar er þarna pottur brotinn og þess vegna vafalaust full ástæða til að taka á þessum málum. Svo getur mönnum sýnst sitt hverjum um hvort þetta frv., sem hér er á ferðinni, gerir það. Þá ættu menn kannske að athuga hvort þetta frv. tekur á einhverjum þeim atriðum sem ég sagði hérna í byrjun að væru grundvöllurinn að því að gæði yrði viðunandi, þ. e. fræðsla, ábyrgð og verðmyndunarkerfi. Ég ætla í sambandi við þetta að lesa upp úr einni umsögn sem barst um frv., með leyfi forseta. Þessi umsögn er frá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Hún er skrifuð af þeim Geir Arnesen og Grími Valdimarssyni, starfsmönnum rannsóknastofnunarinnar. Þar segir m. a.: „Frv. stefnir að einföldun matsmála og víðtækari skyldum framleiðenda sjálfra en áður hefur verið og teljum við það til bóta. Mikið veltur á því hvernig reglugerðir um framkvæmd gæðaeftirlitsins verða úr garði gerðar. Eðlilegt er að ætla að gæðaeftirlit með matvælaframleiðslu gangi í gegnum ákveðin þróunarskeið. Almennt er talið að hástigi í þeirri þróun sé náð þegar fyrirtækin og samtök þeirra geta sjálf haft á höndum gæðaeftirlitið. Hlutverk ríkismatsins færist þá yfir á það svið að hafa eftirlit með eftirlitskerfi þessara aðila og vinna að samræmingu á matsaðferðum. Að okkar dómi leikur enginn vafi á því að nái frv. fram að ganga yrði flýtt mjög fyrir þróun þessara mála hér á landi og gæti það haft í för með sér verulega aukin gæði sjávarafurða.“ Það kemur fleira fram í þessu áliti, en ég ætla ekki að lesa það upp. Í þessu koma fram hlutir sem ég tel að séu mjög umhugsunarverðir. Ég ætla að lesa aftur það sem ég tel athyglisverðast, með leyfi forseta: „Eðlilegt er að ætla að gæðaeftirlit með matvælaframleiðslu gangi í gegnum ákveðin þróunarskeið. Almennt er talið að hástigi í þeirri þróun sé náð þegar fyrirtækin og samtök þeirra geta sjálf haft á höndum gæðaeftirlitið. Hlutverk ríkismatsins færist þá yfir á það svið að hafa eftirlit með eftirlitskerfi þessara aðila og vinna að samræmingu á matsaðferðum.“ Ég er mjög sammála þessum orðum og þau eru á vissan hátt efnislega samhljóða skoðunum sem ég lýsti við 1. umr. málsins, þ. e. að það eina sem gæti á endanum tryggt viðunandi meðferð afurða væri full ábyrgð þeirra sem afurðirnar framleiða á hverjum tíma. Það er vegna þessara atriða sem ég skrifa undir nál. með fyrirvara. Ég tel að það verði að vinna ötullega að því að verðlagningu og ábyrgð sé þannig háttað að trassaskapur í þessum efnum hitti þá sem meðhöndla vöruna á öllum stigum og hitti þá þar sem þeir eru aumastir fyrir, í pyngjunni. En það var mér ljóst við umfjöllun þessa máls í n., af því að lesa umsagnir og að ræða við þá sem komu til að spjalla við okkur, að þess er ekki að vænta um sinn að því stigi sé náð, og því tók ég þátt í að gera lagfæringar á þessu frv. og búa það þannig úr garði að við það megi vel una um sinn, þangað til því stigi sem þeir Grímur Valdimarsson og Geir Arnesen hjá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins nefna í sinni umsögn „hástig“ í þróun gæðaeftirlitsins er náð. Svo ég snúi mér með nokkrum orðum að frv. sjálfu, þá er fyrst að segja að frumgerð frv. var að ýmsu leyti gölluð. Til viðbótar tekur frv. t. d. ekki til almennrar fræðslu í sambandi við þessi mál. Þar hefur þó verið unnið talsvert verk á undanförnum misserum og var hafið af síðustu ríkisstjórn. Það er líka stórt atriði og er kannske af einstökum atriðum eitt það mikilvægasta að fjárskortur stofnunarinnar, þ. e. aðstöðuleysi matsins, hefur verið verulega mikið á undanförnum árum og frv. tekur eðlilega ekki til þeirra þátta. Þetta eru hlutir sem ríkjandi aðilar þurfa að hafa í huga á hverjum tíma. Það má t. d. nefna að hjá matinu er engin tölva. Það eru engar aðstæður til að vinna þannig úr matsgögnum að viðunandi sé. Samkv. upplýsingum sem við fengum hrúgast upp matsgögn í pappakössum og það tekur kannske marga mánuði að vinna úr gögnunum. Það getur hver metið það fyrir sjálfan sig hvort það eru skynsamleg vinnubrögð og hversu fljótlegt það er fyrir umsjónarmenn matsins að gera sér grein fyrir hvert við erum að fara í þessum gæðamálum, hverjar tilhneigingar eru í þessum efnum, annaðhvort hjá einstökum fyrirtækjum eða landshlutum. Eins og frsm. kom að áðan var fjölda umsagna aflað og þær vísuðu til ýmissa átta. Það voru t. d. gerðar athugasemdir við svonefnt fiskmatsráð, stöðu þess, skipanir í það o. s. frv. Í frv. var hlutverk þess og völd heldur óljóst orðið. Einnig gerðu umsagnir svokallað framleiðsluleyfi að umtalsefni. Það voru gerðar athugasemdir við reglur um aðferðir við að kveða upp úrskurð um ágreiningsefni o. fl. o fl. Þær brtt. sem n. stendur að skýra ýmsa þessa hluti. Þær afmarka stöðu fiskmatsráðs sem ráðgefandi aðila, þær styrkja valdsvið hreinlætisfulltrúa frá því sem er í upphaflegri gerð frv. og þær ítreka úrskurðarvald yfirfiskmatsmanna, svo nokkur dæmi séu nefnd. Að auki eru í till. ýmis atriði úr umsögnum og tillögum sem n. bárust og við teljum að horfi til betri vegar. Það er trú mín að þessar brtt. séu til mikilla bóta og að þær geri það að verkum að unað verði við þetta fyrirkomulag þar til sú framtíðarskipan kemst á sem ég gerði að umtalsefni í upphafi máls míns.



Virðulegi forseti. Áður en ég sný mér að því frv. sem búið er að umturna hér vildi ég fara nokkrum orðum um það sem síðasti ræðumaður var að tala um, gildi menntunar og upplýsingar í sambandi við meðferð hráefnis. Ég er ekki frá því að firringin, eins og það heitir á fínu máli, sé orðin mikil frá framleiðsluatvinnugreinum, a. m. k. hér í Reykjavík. Það sagði mér einu sinni góður kunningi minn, menntaskólakennari, að hann hefði haft elskulegan nemanda og þessi nemandi hans, sem var ung og greind stúlka, var að skrifa ritgerð um íslenska nytjafiska, sem var prófverkefni. Hún gerði þetta ákaflega skilmerkilega og vel og aflaði sér mikilla heimilda, en hún sagði efnislega í upphafi prófritgerðar að helsti nytjafiskur Íslendinga væri þorskurinn. Síðan kom lýsing á þorskinum, að hann væri gulur með hvítri rönd og hvítur á kviðnum, en maki þorsksins heitir ýsa. Við skulum vona að þetta tilheyri þéttbýlinu við Faxaflóa. En ég held að það sem vanti á sé ekki einungis í fiskmatinu, sjálfsagt þar líka, heldur vanti í skólakerfinu öllu fyllri upplýsingar um framleiðsluafurðir Íslendinga svo að unglingur sem kemur út úr grunnskólanámi hafi nokkurn veginn sæmilega gott vald á því og það sé sá áróður fyrir vörugæðum og hvað það gildir fyrir íslenskt þjóðarbú. Í þessum efnum eru atvinnurekendur ákaflega skammsýnir margir hverjir. Ég undanskil þarna heildarsamtök eins og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og sjávarafurðardeild SÍS. Áður en flatningsvélar voru teknar upp og voru orðinn almennur þáttur í saltfiskvinnslu man ég eftir að við gerðum ítrekaðar tilraunir til að hver sá sem væri þjálfaður í flatningu á saltfiski væri á eitthvað hærri taxta. Þekking í þessum efnum var einskis metin og þetta náðist ekki fram. Sá sem var þrautþjálfaður og kunni vel til verka var á sama kaupi og maður sem ekki kunni til verka. Ég held að þarna þurfi að koma til fleira en eitt, skólakerfið allt og þjóðfélagið. Það þarf betri upplýsingar um hvað það er sem þjóðin framleiðir og hvað það gildir að sú framleiðsla sé í lagi. Þetta held ég að sé eitt grunnatriði. Að vísu er þetta í sjávarþorpum, þar sem 80% af vinnandi fólki vinna í frystihúsi eða fiskverkunarstöðvum á staðnum, sjálfsagt í mun betra lagi. En í ýmsum frystihúsum eru sennilega milli 400 og 600 mismunandi pakkningar. Þetta er ákaflega flókið og vandasamt verk og ótrúlega mikið í húfi að starfsfólk viti hvaða kröfur markaðurinn gerir í þessum efnum. Þetta er algerlega vanrækt. Þarna þýðir ekkert að taka einhvern einn aðila, einhverja tvo aðila. Þjóðfélagið í heild hefur hlaupið frá gildi framleiðsluatvinnuvega okkar og vanrækt með öllu hlut upplýsingastarfsemi. Hins ber að geta að ýmsir aðilar, sölusamtökin og fleiri, hafa verið með upplýsingar í þessum efnum og er það vel. Og þetta er að aukast. Hæstv. sjútvrh. hefur átt viðræður við stjórn Verkamannasambandsins um að aðilar ræðist við um einhvers konar námskeið eða viðurkenningu - þetta er nú á algjöru frumstigi - sem þjálfað fiskverkunarfólk fengi. Ég held að slík námskeið og slík menntun gætu átt þátt í að færa þjóðarbúinu milljónatugi. Svona mætti lengi tala, en ég ætlaði að gera örfáar aths. sem teygjast þó kannske eitthvað. Hér er á dagskrá í virðulegri deild frv. til l. um ríkismat sjávarafurða. Þetta er 82. mál á þskj. 87 og lagt fram af hæstv. sjútvrh. í okt. eða nóv. Málið var tekið til 1. umr. í nóv. og olli þá strax harðvítugum deilum hér í hv. deild. Síðan er því vísað til sjútvn., sem skilaði áliti í síðustu viku. Það er hér á þskj. 734 og 16 brtt. á þskj. 735. Mál þetta á sér nokkuð sérstæða sögu. Þingnefndin mun að venju hafa kallað fulltrúa margra aðila á sinn fund og jafnframt sent frv. til umsagnar og fengið um 16 umsagnir, að vísu ærið mismunandi eins og gengur. Skömmu fyrir páska var kallaður saman fundur í sjútvn. þótt fyrir lægi að fjórir nm. af sjö væru fjarstaddir og að minni hl. n. hafði óskað eftir því að nefndarfundi yrði frestað þar til aðalmenn gætu mætt. Þeirri till. var algerlega hafnað af formanni n., hv. þm. Stefáni Guðmundssyni, og málið hespað í gegn þótt aðeins þrír af aðalmönnum nefndanna væru viðstaddir og varamenn látnir mynda meiri hl. Álit þessa meiri hl. var að samþykkja frv. nær óbreytt með þremur atkv. gegn tveimur atkv. minni hl., 4. þm. Suðurl., Garðars Sigurðssonar, og Guðmundar Einarssonar, hv. þm. Þetta meirihlutaálit var lagt hér fram sem þskj. 662. En viti menn! Þegar aðalmenn í sjútvn. koma til þings á nýjan leik sjá þeir umrætt nál., sem er í engu samræmi við þeirra skoðanir, enda knúið í gegn að þeim fjarstöddum og án þess að þeir hefðu hugmynd um að málið yrði afgreitt úr nefnd meðan þeir voru fjarverandi í opinberum erindagerðum. Þarna eiga í hlut t. d. virðulegur þm. Halldór Blöndal, sem býr yfir býsna mikilli þekkingu í sjávarútvegsmálum, og virðulegur þm. Gunnar Schram, sem jafnframt er lagaprófessor og ég hef nokkurn grun um að hafi verið lítt hrifinn af þeim lagalega texta sem í frv. var. Þá er formaður n., hv. þm. Stefán Guðmundsson, kominn í minni hl. í n. Nú voru góð ráð dýr. Þm. Stefán Guðmundsson, formaður n., afturkallar þá nál. á þskj. 662, kallaður er saman fundur í nefndinni að nýju, sem formaður nefndarinnar hafði margneitað að gera áður, og á nokkrum fundum eru samþykktar 16 brtt., - tillögur sem formaður nefndarinnar hafði margneitað að samþykkja áður frá minni hl. nefndarinnar. - Nú gerir hann þessar tillögur að sínum og helstu efnisbreytingarnar á frv. frá núgildandi lögum eru felldar í burtu. Maður hlýtur að spyrja sjálfan sig sem svo: Ef helstu breytingar frá gildandi lögum eru felldar í burtu til hvers er þá verið að semja ný lög? Því ekki að bæta við eldri lög ef ástæða var til? Að þessari spurningu mun ég koma síðar. Afgreiðsla n. á þessu frv. er ærið skrautleg. Frv. eins og það er lagt fram í upphafi er áberandi illa samið, fullt af mótsögnum og hroðvirknislega unnið. Og ég vil því ekki trúa að hæstv. sjútvrh., sem er vel verki farinn, hafi lagt þarna hönd að verki þó að hann hafi lagt nafn sitt við, enda mun þetta frv. hafa verið tilbúið áður. En þetta frv. var þannig úr garði gert að það nálgast hneyksli að ráðh. skuli leggja jafnilla unnið frv. fyrir hv. Alþingi. En áður en lengra er haldið er rétt að víkja að gæðum íslensks sjávarafla og þýðingu gæðamats fyrir íslenskt þjóðarbú. Opinbert fiskmat á Íslandi hófst upp úr síðustu aldamótum, nánar tiltekið árið 1904. Þarna var í upphafi að vísu aðeins um mat á saltfiski að ræða. Hins vegar var saltfiskur aðalútflutningsafurð Íslendinga á þeim tíma. Árangur af starfi fiskmatsins var góður þegar í stað og kom það fram í því að íslenskur saltfiskur varð eftirsóttari í markaðslöndum við Miðjarðarhaf en saltfiskur frá öðrum þjóðum. Aðalsamkeppnisland okkar á þeim tíma var Noregur. Um þetta hafa verið birtar margar skýrslur frá norskum ræðismönnum þar sem þeir vara norsk stjórnvöld og framleiðendur við því að gæði íslensks saltfisks hafi aukist svo mjög að hætta steðjaði að norskum fiskmörkuðum í viðkomandi löndum. Einnig skrifaði Tryggvi Gunnarsson bankastjóri mjög fróðlega og athyglisverða grein sem m. a. birtist í almanaki Þjóðvinafélagsins. Þessi góði árangur Íslendinga á þessum tíma varð til þess að Norðmenn töldu óhjákvæmilegt að fara að dæmi okkar og taka upp óháð ríkismat þar sem íslenska fiskmatið var tekið til fyrirmyndar í öllum meginatriðum. Allt frá upphafi var það grundvallaratriði að fiskmatið væri óháð hagsmunaaðilum. „Spænsku kaupmennirnir sem hrekkjaðir höfðu verið keyptu nú fiskinn óséðan“, segir Tryggvi Gunnarsson í grein sinni. Íslenskar sjávarafurðir hafa yfirleitt verið í háum gæðaflokki miðað við fiskafurðir helstu samkeppnislanda okkar. Eitt af því sem stuðlað hefur mjög að þessu - það eru margar samverkandi ástæður að vísu - er að íslenska fiskmatið hefur verið mun virkara en fiskmatið hjá helstu samkeppnisþjóðunum í gegnum tíðina. Nokkrum sinnum frá árinu 1904 hafa verið gerðar breytingar á lögum um fiskmat, en alltaf og alla tíð hefur það verið meginstefna að hafa það óháð ríkismat, þ. e. sjálfstætt gagnvart hagsmunaaðilum. Dæmi eru um að einstaklingar hafi viljað breyta skipulagi fiskmatsins í þá átt að hagsmunaaðilar sjávarútvegsins gætu haft þar áhrif. Slíkar tillögur hafa aldrei náð fram að ganga. Minna má á til fróðleiks að einn harðasti talsmaður óháðs ríkismats á Alþingi og víðar var Ólafur heitinn Thors, fyrrum forsætisráðherra. Hann beitti sér gegn öllum tillögum í þá átt að afnema sjálfstæði fiskmatsins. Hann byggði skoðun sína á þeirri reynslu sem hann hafði öðlast sem einn af forstjórum Kveldúlfs og mjög víðtækri þekkingu sinni á íslenskum sjávarútvegi. Það hvarflaði aldrei að Ólafi Thors að setja fiskmatið undir stjórn Kveldúlfs. Sjónarmið Ólafs er andstætt skoðunum hæstv. núv. sjútvrh., sem manni skilst á frv. að vilji afhenda hagsmunaaðilum, tögl og hagldir í íslensku fiskmati. Á 4. og 5. áratugnum verða miklar breytingar í íslenskum sjávarútvegi. Nýjar vinnslugreinar koma til, og skal þar einkum bent á freðfiskframleiðslu og skreiðarverkun. Einn stærstan þátt í þeirri þróun í upphafi átti fiskimálanefnd, en framlag þeirrar nefndar í íslenskum atvinnumálum er afar merkilegt þótt ekki sé tími til að rekja hér þá sögu. Við þessar breytingar á framleiðsluháttum var tekið upp mat á þessum nýju afurðum. Þróunin hefur orðið sú að fiskmatið hefur tekið upp mat á nær öllum vinnslugreinum er upp hafa komið. Það hefur ævinlega gilt sama meginreglan og gilti við upphaf fiskmats á Íslandi, að matið skyldi vera óháð ríkismat, óháð framleiðsluaðilum. Þessar nýju framleiðslugreinar voru raunverulega háðar eftirliti mismunandi matsstofnana. Í stríðslokin starfa raunverulega fjórar matsstofnanir á Íslandi; saltfiskmat, skreiðarmat, freðfiskmat og síldarmat. Árið 1948 eru þrjár þessara stofnana settar undir eina stofnun, Fiskmat ríkisins. Það tók við saltfiskmati, skreiðarmati og freðfiskmati, en síldarmatið var rekið áfram sem óháð stofnun. Árið 1961 hefst mat á ferskum fiski og var það framkvæmt af sérstakri matsstofnun, þ. e. Ferskfiskeftirlitinu. Ástæðan fyrir þessu var sú, að þarna var að nokkru leyti um tilraunastarfsemi að ræða og þótti ekki heppilegt að hún færi fram á vegum Fiskmatsins á því stigi. Ferskfiskeftirlitið var hins vegar sett undir Fiskmat ríkisins árið 1968. Var það gert bæði vegna þess að það var komið af tilraunastigi og svo þess að illa þótti gefast að þessi starfsemi færi fram á vegum tveggja stofnana, sameiningin stuðlaði að hagkvæmni og sparnaði í rekstri. Þarna störfuðu þá tvær stofnanir, Fiskmat ríkisins og Síldarmat ríkisins, en þær voru sameinaðar 1975 með sérstökum lögum. Var sú stofnun nefnd Framleiðslueftirlit sjávarafurða. Meginatriði þessarar þróunar var að nær allt fiskmat á Íslandi var sett undir eina stofnun. Þegar ein stofnun tók upp svo fjölbreytta starfsemi var óhjákvæmilegt að henni yrði skipt í deildir. Framleiðslueftirlit sjávarafurða starfar þannig í fjórum deildum, hreinlætis- og búnaðardeild, ferskfiskdeild, freðfiskdeild, saltfisk- og skreiðardeildum. Stjórnendur þessara deilda eru sérhæfðir og fylgjast með mati og eftirliti hver á sínu sviði. Hins vegar er í gildandi lögum ákvæði þess efnis að hægt er að flytja matsmenn á milli deilda eftir starfsálagi hverju sinni og getur það verið mjög breytilegt eftir afla og árstíðum. Frá því freðfiskframleiðsla hófst á 4. áratugnum hefur hún aukist jafnt og þétt og er orðin helsta útflutningsafurð Íslendinga. Fyrsta stökkið kom á stríðsárunum. Þá lokuðust flestir saltfiskmarkaðir okkar Íslendinga. Megnið af þeim fiski sem ekki var fluttur ísvarinn til Bretlands var fryst og þá var Bretland okkar stærsti markaður. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna var stofnuð 1942 og hefur þróast upp í að verða stærstu sölusamtök Íslendinga. Eins og áður segir var Bretland okkar stærsti markaður fyrir frystan fisk. Síðan bættust Sovétríkin við og urðu um nokkurt skeið stærsti kaupandinn. Sovétríkin eru enn stór kaupandi á frystum fiski. Einnig seljum við mikið til Efnahagsbandalagslanda, annarra en Bretlands, og mun Þýskaland vera þar stærst næst á eftir Bretlandi. Langstærsti markaður okkar undanfarin ár hins vegar hafa verið Bandaríkin. Þar höfum við byggt upp stórar verksmiðjur og dreifingarkerfi og þar er okkar langmikilvægasti markaður í dag. Það er ástæða til að geta þess að sú framsýni og sá stórhugur sem kemur fram hjá forstjóra Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna í Bandaríkjunum er einsdæmi og spá mín er sú að hans þáttar eigi eftir að verða getið mjög rækilega í íslenskri atvinnusögu því að hann lyfti íslenskum fiskiðnaði upp á hærra stig. Ég veit satt að segja ekki hvar við værum staddir í dag ef þetta stóra átak, þessi stórhugur og bjartsýni Sölumiðstöðvarinnar undir stjórn Jóns Gunnarssonar, hefði ekki komið til. Þarna erum við komnir inn á kröfuharðasta og viðkvæmasta matvælamarkað í heiminum, en jafnframt inn á þann markað sem hæst verð greiðir. Á Bandaríkjamarkaði hefur okkur gengið undravel þó að þar gildi hið gamla lögmál að alltaf megi betur gera. Íslenskur fiskur hefur yfirleitt verið talinn þar í hæsta gæðaflokki. Norðmönnum hefur ekki tekist að ná þar jafnöflugri fótfestu og okkur og þó hafa þeir öflugt sölukerfi í Bandaríkjunum. Þetta er m. a. byggt á framsýni Sölumiðstöðvarinnar og forstjóra hennar, Jóns Gunnarssonar, á sínum tíma, sem ég ítreka að er ákaflega merkur þáttur í íslenskri atvinnusögu. Kanada er að verða það ríki sem er hvað öflugast í fiskveiðum og hefur háð við okkur harða samkeppni. Kanadamenn hafa verið með lægra verð en við á þessum markaði, en fram á síðustu ár hefur gæðaeftirlit þeirra ekki verið nógu tryggt. Þeir hafa sett mikið af góðum fiski á markaðinn, en þar sem fiskmat í Kanada hefur ekki náð þeirri fótfestu sem það hefur náð á Íslandi hefur mikið borið á gallaðri vöru. Á síðustu árum hafa Kanadamenn gert stórátak í þessum efnum. Yfirlýst markmið Kanadamanna er að koma sínum afurðum í sömu gæðaflokka og íslenskar sjávarafurðir eru í og jafnvel betri. Meginatriðið í þessari viðleitni þeirra er að efla ríkismat. Fyrirmynd þeirra í þessum efnum er íslenska og norska fiskmatið, öllu meira þó það íslenska. Um síðustu áramót hófst í Kanada á vegum fiskmatsins eftirlit með búnaði fiskiskipa og verða öll fiskiskip að fá hæfnisvottorð frá fiskmatinu til að stunda veiðar. Gefnar hafa verið út mjög strangar reglur um hvaða skilyrðum þurfi að fullnægja með tilliti til fiskmeðferðar og geymslu til að fá slíkt vottorð. Unnið hefur verið að því undanfarin ár að breyta stórum hlutum kanadíska fiskiskipaflotans til þess að hann fullnægi ítrustu kröfum. Kanadíska ríkið veitir fjárhagsaðstoð vegna þessara nauðsynlegu breytinga og í sumum tilfellum allt að helming. Þá eru settar strangar reglur um meðferð fisks um borð í fiskiskipum, við löndun, flutninga og geymslu í landi. Einn helsti gallinn á kanadíska fiskinum hefur verið sá að t. d. blóðgun hefur verið mjög áfátt. Um þetta hafa nú verið settar mjög strangar reglur. Þá var um síðustu áramót tekið upp ferskfiskmat í Kanada og verður að taka sýnishorn úr hverjum farmi til mats. Gæðaflokkar eru þrír. Fram að þessu hefur verð á fiski í Kanada verið óháð gæðum. Eitt umsamið verð hefur verið greitt fyrir allan fisk án tillits til gæða. Á þessu verður nú breyting þannig að fiskurinn verður framvegis verðlagður eftir gæðum. Áformað er að verðhlutfall milli flokkanna verði 100 fyrir 1. flokk, 70 fyrir 2. flokk og 50 fyrir 3. flokk. Komið hefur til tals að ríkið greiði í byrjun verulega uppbót á hæsta flokkinn. Þetta álíta Kanadamenn mikilvægustu atriðin í þeirri viðleitni að auka gæði fiskaflans. Og allt er þetta stílað á samkeppni við Íslendinga á verðmætasta fiskmarkaði í veröldinni. Þá verður öllum fiskvinnslustöðvum gert skylt að hafa í þjónustu sinni eftirlitsmenn sem viðurkenndir eru af fiskmatinu og þeir verða að vinna eftir reglum kanadíska fiskmatsins. Það er skilyrði fyrir því að viðkomandi fyrirtæki fái leyfi til vinnslu. Einnig verður tekið upp mat og flokkun á öllum helstu fiskafurðum skv. opinberum reglugerðum svo og eftirlit með umbúðum og merkingum. Þetta er gert til að ráða bót á þeim megingalla sem hefur verið á kanadískum afurðum, en það eru misjöfn gæði í sams konar pakkningum, sem er meira vandamál en meðalgæði afurðanna. Þá er kanadíska fiskmatið að stórauka hvers konar leiðbeiningar og fræðslustarfsemi. Vegna þessara auknu verkefna var ákveðið að fjölga yfirfiskmatsmönnum kanadíska fiskmatsins um 150 fyrir næstu áramót. Flestir þessara starfsmanna hafa þegar verið ráðnir og eru teknir til starfa. Af þessari upptalningu ætti að vera ljóst hvert fyrirmyndirnar eru sóttar. Takist Kanadamönnum sæmilega upp með þessar nýjungar sínar í mati og eftirliti gæti stór hluti kanadískra fiskafurða orðið fyllilega sambærilegur, ef ekki betri, að gæðum við íslenskar afurðir innan skamms tíma. Kanadamenn hafa auglýst þessar nýjungar sínar óspart í markaðslöndum, þ. e. að þeir séu að taka upp öflugt óháð ríkismat. Á sama tíma leggur hæstv. sjútvrh. á Íslandi fram á Alþingi frv. sem felur það í sér að framleiðendur skuli stjórna ríkisfiskmati á Íslandi. Og fróðlegt væri að vita hvort sjútvrh. Íslands ætlar að auglýsa það í markaðslöndum okkar að æðsti dómstóll í fiskmati á Íslandi væri í höndum framleiðenda. Fróðlegt væri að gera allítarlega úttekt á sjávarafurðum Íslendinga á mörkuðum. Það skal þó ekki gert hér, en rétt er að minnast á nokkur atriði til að menn átti sig betur á stöðu og starfi íslensks fiskmats og þætti þess í gæðum íslenskra sjávarafurða. Síldveiðar festu hér rætur upp úr 1880 og voru fyrst í stað einkum á vegum Norðmanna. Þetta verður umtalsverður atvinnuvegur fljótlega upp úr aldamótum þegar tekið var að veiða síldina í reknet og herpinót. Fram á annan áratug aldarinnar var öll síld söltuð, en úr því er einnig farið að byggja bræðslur. Hráefnið sem við notuðum, þ. e. Norðurlandssíldin, var án efa besta hráefnið sem hægt var að fá til söltunar í veröldinni. Þrátt fyrir þetta náðum við ekki fyllilega góðum tökum á verkuninni fyrr en á fjórða áratugnum og urðum oft fyrir verulegum áföllum af þeim sökum. Einnig var skiputagi á framleiðslu og sölu ábótavant. Betra skipulag komst á við verkun og sölu við stofnun síldareinkasölunnar og síðar síldarútvegsnefndar. Þetta er löng saga. En hún beitti sér strax fyrir aukinni vöruvöndun. Hins vegar olli það miklum erfiðleikum hve markaðurinn var sveiflukenndur og varð atvinnugreinin oft fyrir miklum áföllum af þeim sökum. Engu að síður voru síldveiðar og vinnsla síldar verulegur þáttur í atvinnumálum og gjaldeyrisöflun íslensku þjóðarinnar. Bygging síldarbræðslnanna stuðlaði mjög að auknum gæðum saltsíldar og olli því að hægt var að velja besta hráefnið til söltunar, en áður þurfti að salta megnið af þeirri síld sem að landi barst, en henda hinu. Fyrsta síldarbræðslan á Íslandi var byggð á Siglufirði 1911, en uppbygging verksmiðjunnar hófst ekki að marki fyrr en eftir tilkomu Síldarverksmiðja ríkisins upp úr árunum 1930. Þar er hiklaust um að ræða fyrstu stóriðjuna á Íslandi. Síldarmat ríkisins var stofnað 1938 en fram til þess höfðu erlendir kaupendur eða fulltrúar þeirra skoðað síldina hérlendis til að ganga úr skugga um að gæði hennar væru fullnægjandi. Það gæðamat var mjög sveiflukennt og háð framboði og eftirspurn hverju sinni, þannig að erfitt var að halda uppi ákveðnum gæðastaðli. Þó býst ég nú við að engir hafi verið flinkari en Siglfirðingar við verkun síldar þó leitað hafi verið vítt um veröld alla. Starfsemi síldarmatsins skilaði strax árangri, en síldarsöltun dróst verulega saman á stríðsárunum, en jókst aftur er markaðir opnuðust að styrjöldinni lokinni. Þá opnuðust miklir saltsíldarmarkaðir í Sovétríkjunum, en Sovétmenn og aðrar Austur-Evrópuþjóðir hafa ætíð sett það sem skilyrði fyrir kaupum að saltsíld og aðrar fiskafurðir væru metnar af ríkismati í framleiðslulandinu. Enn fremur gerðu ýmis vestræn lönd og fyrirtæki í vestrænum löndum sömu kröfur. Gæði íslenskrar saltsíldar hafa verið mikil og hefur síldarmatið átt umtalsverðan þátt í því. Í dag metur Framleiðslueftirlitið alla saltsíld sem flutt er úr landi. Þrátt fyrir það er öllum erlendum kaupendum heimilt að senda eftirlitsmenn til að skoða síldina og fylgjast með matinu. Reynslan er hins vegar sú frá stofnun Framleiðslueftirlitsins að erlendir kaupendur hafa aldrei notað sér þetta, gagnstætt því sem áður var, þegar sænskir síldarmatsmenn stjórnuðu bæði mati og magni hverrar síldartunnu. Þetta er staðfesting á því að erlendir síldarkaupendur treysta síldarmati Framleiðslueftirlitsins. Kröfuharðasti kaupandinn, hinar heimsfrægu Abba niðurlagningarverksmiðjur í Svíþjóð, láta íslenska matsmenn algjörlega annast sitt síldarmat. Langsamlega stærsti kaupandi íslenskrar saltsíldar eru Sovétríkin. Þau kaupa um 3/4 af allri framleiðslunni. Framleiðendur í öðrum löndum hafa gert ítrekaðar tilraunir til að komast inn á sovéska markaðinn síðustu árin en án árangurs þrátt fyrir að þeir byðu síldina á allt að 40% lægra verði en Íslendingar. Verðið sem Íslendingar fá á öðrum mörkuðum er oft um 15–30% hærra en hjá keppinautunum. Þetta skeður þrátt fyrir að við höfum ekki lengur Norðurlandssíldina sem var ákjósanlegasta hráefni sem hægt var að fá til söltunar. Suðurlandssíldin er ekki jafnákjósanlegt hráefni og aðrar þjóðir hafa hráefni sem er lítið eða ekkert lakara. Það háa verð sem við fáum fyrir framleiðslu okkar byggist á góðri verkun og hörðu mati sem erlendir kaupendur vita að þeir geta treyst. Ég held að hollt væri að hafa þetta í huga þegar sá þykist mestur sem mest getur rægt og nítt íslenska fiskmatsmenn. Freistandi væri að rekja fleiri vinnslugreinar, markaði þeirra, verkun og mat. Það skal ekki gert að sinni, en ef menn óska frekar umr. um það skal ekki standa á mér. Í gildi eru lög um Framleiðslueftirlit sjávarafurða frá 31. des. 1974. Þessi lög eru sett að tilhlutan Matthíasar Bjarnasonar, hæstv samgrh., sem þá var sjútvrh. Lög þessi, sem enn eru í gildi, eru ákaflega skýr og afdráttarlaus og mér vitanlega hafa aldrei komið upp deilur um túlkun þeirra. Sá er og kostur þessara laga að ráðh. fær víðtæka heimild til útgáfu reglugerða um framkvæmd laganna. Mér er ekki kunnugt um að bent hafi verið á neina galla eða vankanta á þessum lögum. Vissulega þarf öðru hvoru að huga að því hvort þörf sé á breytingum eða endurskoðun á lögum og áður en endurskoðun fer fram verður að gera sér grein fyrir því í hverju gallar gildandi laga séu fólgnir og að hvaða leyti þeim sé áfátt. Ég hef spurt ýmsa menn, sem gleggst þekkja til þessara mála, hvort gildandi lögum sé að einhverju leyti áfátt eða þarfnist breytinga. Mér hefur enginn bent á galla á gildandi lögum þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir. Hins vegar hafa nokkrir sagt að ráðh. undanfarinna ára hefðu gjarnan mátt gefa út fleiri reglugerðir um hina ýmsu þætti matsins sem upp hafa komið vandamál um hverju sinni og reynslan hefur sýnt að breyta þyrfti. Slíkt er heimilt skv. lögum, en kallar ekki á neinar lagabreytingar. Benda má einnig á að í grg. með frv. er ekki bent á nema galla á þessum lögum. Hver er þá tilgangur frv. og að hvaða leyti var það frábrugðið gildandi lögum þegar það var lagt fram á hv. Alþingi í nóv.? Helstu breytingar voru þær að stofnað skyldi fiskmatsráð sjö manna. Þar af áttu fjórir að vera úr röðum helstu hagsmunasamtaka sjávarútvegsins. Þó áttu þessi ótilgreindu hagsmunasamtök ekki sjálf að tilnefna fulltrúa í ráðið, heldur skyldi ráðh. skipa fulltrúana sjálfur án tilnefningar og ákveða sjálfur hvaða samtök þarna skyldi vera um að ræða. Þetta eru nokkuð óvenjuleg vinnubrögð. Síðan er verkefni fiskmatsráðs skilgreint, eins og frv. var lagt fram af ráðh., í ýmsum greinum frv., en það er furðulegur hrærigrautur sem sjútvn. hefur nú að verulegu leyti lagað. Skv. 3. gr. frv., eins og það var lagt fram af ráðh., á fiskmatsráð að vera umsagnaraðili og verður greinin ekki túlkuð á annan veg en þann að hér sé um ráðagjafa að ræða. Í 4. gr. bregður svo við að þessi ráðgjafarnefnd á að ráða sér sérstakan framkvæmdastjóra. Í greininni er skilgreint hvert er starf framkvæmdastjóra fiskmatsráðs sem er ráðgefandi aðili skv. 3. gr., hvaða starf þetta skuli vera. Hann á að hafa með hendi yfirumsjón með allri starfsemi Ríkismatsins. Þar með er ráðgjafarnefndin bara orðin stjórn í næstu grein - í 3. gr. umsagnaraðili, í 4. gr. stjórn. 4. gr. stangast þarna algjörlega á við 3. gr. Og ekki nóg með það. Í 23. gr., eins og frv. var lagt fram, er gengið svo langt að fiskmatsráði er gert að úrskurða ef ágreiningur rís vegna fiskmats. Þá er það orðið æðsti dómstóll í fiskmati Íslendinga. Það er ráðgefandi aðili í 3. gr., stjórn í 4. gr., æðsti dómstóll í mati í 23. gr. Er nokkur undrandi á því þó að ég vilji sýkna virðulegan sjútvrh. af samningu svona lagauppkasts? Skilgreining á störfum fiskmatsráðs virðist því vera eftirfarandi: I 3. gr. umsagnaraðili, í 4. gr, stjórn sem ræður framkvæmdastjóra og í 23. gr. er það orðið æðsti dómstóll á öllu fiskmati í landinu. Skýri nú hver sem betur getur. Í ráðherrafrv. er sama ráðið umsagnaraðili, stjórn og dómstóll og allt eftir því í hvaða lagagrein er vitnað. Var einhver að tala um að lög þyrftu að vera skýr og augljós? Það eru m. a. þessi atriði sem hv. formaður sjútvn. harðneitaði að taka til greina, en var knúinn til af fulltrúum úr samstarfsflokki sínum að breyta. Það er von að hann sé reistur þegar hann skýrir frá afrekum sínum í nefndarstörfum. Í brtt. n. er þessi óskapnaður að mestu felldur niður. Mér er sagt að sú fimm manna nefnd sem samdi þetta frv. hafi haldið 50 fundi. Mér varð að orði: Ja, það var eins gott að þeir voru ekki 150. Hvað hefði komið út úr því? Sem dæmi um vinnubrögð nefndarinnar, sem semur frv., má benda á að frv. felur í sér algjöra kollsteypu varðandi stöðu fiskmats. Eins og áður hefur verið tekið fram í upphafi hefur frá upphafi fiskmats verið gengið út frá þeirri grundvallarforsendu að fiskmati, sem er í starfi sínu úrskurðaraðili milli innlendra seljenda og erlendra kaupenda, væri óháð hagsmunaaðilum. Skv. frv., eins og það var lagt fram af ráðh., er stofnunin sett undir stjórn fiskmatsráðs þar sem hagsmunaaðilar hafa meiri hluta og svo langt er gengið að fiskmatsráð - og þar með hagsmunaaðilar - er hæstiréttur í deilum og ágreiningi er upp kann að koma varðandi fiskmat. Þetta er gjörbreyting á stöðu fiskmats, algjör kollsteypa. Maður skyldi ætla að þetta væri rækilega skilgreint og rökstutt í grg. með frv. Ég fletti upp í grg. og leitaði skýringa fyrir þessari breytingu. Og í grg. þessarar virðulegu n. segir: „Þessar greinar frv. þykja ekki gefa tilefni til sérstakra aths.“ Gjörbreyting á stöðu og stjórn fiskmats á Íslandi frá 19041 50 fundir fimm manna gera þarna breytingar! „Þessar greinar frv. þykja ekki gefa tilefni til sérstakra aths.“! Ja, þegar svona er um hin grænu tré. Í brtt. sjútvn. er 3. gr. nokkuð breytt frá frv., en fiskmatsráð á skv. greininni að vera ráðgefandi. Síðan er fiskmatsráði í þessari sömu grein falið að kynna sér erlend ákvæði og reglur. Þetta kemur fram í till. sjútvn. Alþingis þegar hún er að lappa upp á þetta hörmungarfrv. Þar segir, með leyfi forseta, að fiskmatsráð skuli kynna sér erlend ákvæði og reglur um lágmarksákvæði. Ekki er tekið fram hvaða erlend ákvæði eða reglur eða lágmarksákvæði hér sé átt við. Manni verður á að spyrja: Erlend ákvæði um hvað? Ég geri nú ráð fyrir að þarna sé átt við ákvæði um fiskmat. Ef svo er, sem ábyggilega er, þá er mun eðlilegra að stofnuninni sé falið að gera slíka könnun, enda krefst hún sérhæfðrar þekkingar. Í upphaflega frv. var ákvæði um að leita skyldi umsagna fiskmatsráðs við ráðningar helstu yfirmanna stofnunarinnar, 4., 6. og 8. gr. Slík ákvæði eru mjög óheppileg þar sem yfirmenn hafa orðið mjög háðir hagsmunaaðilum um starf hjá stofnuninni og hætt við að nokkurs konar kosningabarátta yrði þar fjórða hvert ár. Þessi ákvæði, þ. e. að hagsmunaaðilar, sem starfsmenn fiskmats þurfa oft að meta vörur hjá og lækka verðlag á, þyrftu að vera háðir umsögn fiskmatsráðs, hafa verið felld niður af sjútvn., en þess í stað sagt í 3. gr. að ráðh. geti óskað umsagnar fiskmatsráðs um ráðningar í helstu stöður. Slíkt þarf ekki að taka fram. Ég veit að það vakti ekki annað en gott fyrir sjútvn. Nd. Ráðh. getur óskað umsagnar og leitað upplýsinga um umsækjendur hvar sem honum sýnist. Til þess þarf engin lagaákvæði. Það verður því að líta á þessa nýju till. sem tilmæli til ráðh. um að óska umsagnar fiskmatsráðs þó það sé ekki lengur skylda skv. lögum. Slíkt er óeðlilegt. 4. gr. hefur verið breytt þannig af sjútvn. að starf fiskmatsstjóra er ekki lengur skilgreint þannig að hann sé framkvæmdastjóri fiskmatsráðs, heldur forstöðumaður stofnunarinnar. Í frv. eins og það var upphaflega lagt fram voru engin ákvæði um menntun eða reynslu fiskmatsstjóra. Í frv. eins og ráðh. lagði það fram frá nefndinni var fiskmatsstjóri eini starfsmaður fiskmatsins, sem engar kröfur voru gerðar til, hvorki um menntun né reynslu, nákvæmlega sá eini af öllum starfsmönnum. Í gildandi lögum eru hins vegar skýr ákvæði um að forstöðumaður skuli hafa lokið háskólaprófi í matvælafræðum eða skyldum greinum. N. hefur lagað þessi ákvæði frv. og segir: „Við skipun í starfið skal tekið tillit til menntunar og starfsreynslu.“ Spurning er hvort þetta sé ekki of almenns eðlis og hvort það tryggi nægilega að í starfið sé ráðinn maður með bestu faglegu þekkingu. Þetta ákvæði held ég að hefði verið heppilegra að hafa afdráttarlausara. Í 5. gr. frv. voru ákvæði um að bókhald stofnunarinnar skyldi tekið úr höndum Ríkisbókhaldsins og fært inn á skrifstofu fiskmatsstjóra. N. hefur greinilega ekki haft hugmynd um hvar bókhaldið var. Þarna hefur þingnefndin haft vit fyrir ráðh. því hún fellir ákvæðið niður. Hins vegar er það óeðlilegt orðalag að nefna skrifstofu Ríkismats sjávarafurða skrifstofu fiskmatsstjóra. Ég hélt að það væri skrifstofa Ríkismats sjávarafurða. En það skiptir í sjálfu sér ekki svo miklu máli hvað þetta heitir. Í frv. er gert ráð fyrir að Ríkismatið starfi í tveim deildum, en Framleiðslueftirlitið starfar nú í fjórum deildum. Engin haldbær rök eru færð fram fyrir því - og þarna breytir sjútvn. Nd. ekki - hvaða kostir fylgja því að fækka deildunum. Aðeins er í grg. sagt að þetta sé gert vegna þess að breyting hafi orðið á mikilvægi einstakra deilda. Þessi rök eru haldlaus þar sem starfsmenn, aðrir en deildarstjórar, eru ekki ráðnir sem starfsmenn einstakra deilda, heldur sem starfsmenn stofnunarinnar og er hægt að skipa þeim niður á deildir, fela þeim verkefni hjá fleiri en einni deild eða færa þá milli deilda og jafnvel umdæmi eftir þörfum, afla og árstíðum hverju sinni. Um þetta eru skýr ákvæði í 8. gr. gildandi laga. Þannig er í rauninni engin grein gerð fyrir hvaða kostir fylgja þessu breytta skipulagi og ekki er hægt að koma auga á að þessar breytingar leysi neinn vanda. Þarna er raunverulega verið að taka upp nánast sama skipulag og var á árunum 1961–1968. Þá starfaði á vegum Ferskfiskeftirlitsins sérstök stofnun og annaðist aðeins ferskfiskmat. Fiskmat ríkisins annaðist afurðamat og því var ekki skipt í deildir. Yfir Ferskfiskeftirlitinu var ráð sem nefnt var fiskmatsráð og átti það að gera tillögur og semja lagafrv. um framtíðarskipulag fiskmats á Íslandi. Fiskmatsráð lagði til að þessar tvær matsstofnanir yrðu sameinaðar í eina, henni yrði skipt í þær deildir sem nú starfa vegna nauðsynlegrar sérhæfingar og enn fremur lagði fiskmatsráð til að það yrði sjálft lagt niður. Það lýsir nú ekki miklu hugmyndaflugi að taka upp aftur gamalt skipulag sem lagt var niður 1968 vegna þess að menn voru sammála um að það hefði gefist illa. Þó er sýnu alvarlegra að lagt er til í frv. að hreinlætis- og búnaðardeild verði lögð niður og verkefni hennar felld undir aðrar deildir, eins og var á árunum 1961–1968, og ráðinn sérstakur fulltrúi á skrifstofu til að vera ráðgefandi um þau mál. Þingnefndin hefur gert þarna á nokkrar lagfæringar og breytingar, þannig að hreinlætisfulltrúinn skal titlaður hreinlætissérfræðingur og skal hann að till. n. hafa á hendi faglegt hreinlætiseftirlit ferskfiskdeildar og afurðadeildar o. s. frv. Þarna er um að ræða skipulagslegan vanskapning því starfsmenn deildanna eru undir stjórn forstöðumanna þeirra og fráleitt að maður utan deildanna stjórni þeim fram hjá forstöðumönnum. Hreinlætis- og búnaðardeild var stofnuð vegna þeirrar stórauknu áherslu sem á seinni árum hefur alls staðar verið lögð á heilnæmis- og hollustuhætti við framleiðslu matvæla. Hefur starfsemi deildarinnar skilað mjög góðum árangri, enda hefur á síðustu árum orðið stórfelld framför á þessum sviðum . Sífelld þróun á sér stað á þessu sviði og kröfur fara sífellt vaxandi. Þessi deild, sem fjallar um hreinlæti, búnað og hollustuhætti, á hiklaust að vera forgangsdeild, en ekki að leggja hana niður. Það er ekki framför í fiskmati á Íslandi. Forstöðumaður þessarar deildar er háskólamenntaður. líffræðingur og við hana starfa nokkrir vel menntaðir og sérhæfðir starfsmenn. Það er stór afturför í fiskverkun á Íslandi að leggja þessa deild niður og ég býst við að það sé samhljóða álit kunnugra að starf þessarar deildar hafi skilað hvað bestum árangri af deildum Framleiðslueftirlitsins. Þá eru það 11. og 13. gr. Verkefni ferskfiskdeildar er óbreytt frá núverandi mynd, nema hún á að taka að sér eftirlit með hráefnageymslu. Þetta þýðir tvöföldun á starfsliðinu, mundi einhver segja. Breytingin er sú, að ferskfiskeftirlitsmenn taka að sér eftirlit með hráefnisgeymslum fiskvinnslustöðva, aðallega frystihúsa. Ég er ekki í minnsta vafa um að þarna hefur verið einn veikasti hlekkurinn í starfi Framleiðslueftirlitsins. Að vísu hefur þorri frystihúsa komið sér upp kæligeymslum og þarna er orðið mun betra ástand en var, en þarna eru eftirlitsmenn löggiltir matsmenn sem eru á launum hjá viðkomandi atvinnurekanda eða frystihúsi. Margir þessara manna geta starfað algjörlega sjálfstætt og verða ekki fyrir neinum þrýstingi frá frystihúseigendum og ég held ég megi segja að þeir séu almennt studdir mjög vel af sölusambandinu. Aftur á móti eru aðrir sem liggja undir nokkrum þrýstingi og það er ekki vafi á því að þetta ósjálfstæði hefur verkað þannig á suma verkstjóra, sem eru löggiltir fiskmatsmenn, að þeir eru ekki nógu harðir í þessu eftirliti. Að vísu kemur oft fyrir að það hefur verið mokað út úr þessum hráefnisgeymslum. En að fela þetta ferskfiskdeild - ja, það eru tveir ferskfiskmatsmenn í Keflavík, Suðurnesjum. Að þeir taki að sér til viðbótar eftirlit með hráefnisgeymslum í 11 frystihúsum, það dreg ég mjög í efa. Að vísu er þetta býsna þokukennt í frv. og grg., en það mætti segja mér að ef þessu ætti að fylgja eftir kostaði þetta svona 30–60 nýja starfsmenn, nema þá að viðkomandi matsmenn og eftirlitsmenn í frystihúsum væru á launum hjá fiskmatinu eða Framleiðslueftirlitinu og það legði ákveðinn toll eða skatt á frystihúsin til að kosta þessa starfsemi og tryggja að þarna væru sjálfstæðari aðilar. Um það er þegar heimild í lögum. Það er ekki um neitt nýmæli að ræða. Þessi heimild er fyrir í lögum. Það er bara ráðh. að ákveða það. Stífara eftirlit með hráefnisgeymslum held ég að sé til mikilla bóta, en ef þetta eiga að vera starfsmenn fiskmatsins og launaðir af því hygg ég að þarna væri a. m. k. um 50 nýja starfsmenn að ræða. Ég held að það sem vantaði þarna, ef farið væri eitthvað ákveðið millistig, væri að fá eins og tvo til þrjá menn sem ferðuðust á milli húsa - að vísu gera yfirmatsmenn þetta, en það þarf örugglega að gera þarna betur, - og væru eingöngu í þessum störfum. Það má deila um hversu menn eigi að vera margir. Það er til bóta að svipta menn réttindum skilyrðislaust og gefa þeim ekki áminningar. Það eru alltaf, á hverju ári, einhverjir menn sem missa matsréttindi vegna kæruleysis eða af því að þeir hafa látið undan þrýstingi. En ég vil taka það fram að þarna er ekki við sölusamtökin að eiga. Sölusamtökin hafa verið ákaflega ötul í þessu. Það eru eigendur einstakra frystihúsa. Við skulum segja að 80% af þeim séu mjög góðir, en ef 20% beita sína starfsmenn beinum og óbeinum þrýstingi kemur upp sama vandamálið og ég var að skýra frá áður í Kanada: mismunandi gæði í sömu pakkningunum. Ég held að þetta sé ekki grundað og það er nánast ekki gerð grein fyrir framkvæmd þessa þýðingarmikla liðar. Afurðadeild er fjallað um í 14.–16. gr. I grg. með 14. gr. segir að sú nýjung felist í þessari grein að aðalreglan verði sú að afurðadeild annist aðeins yfirmat. Ja, um hvað er verið að tala hér? Saltfisk- og skreiðardeild og freðfiskdeild annast aðeins yfirmat? Þetta er búið að vera svo um árabil. Það kemur hér hvert atriðið á fætur öðru þar sem kastað er svo höndunum til lagasetningar að ákvæði sem eru búin að vera um árabil, eins og þessar deildir annist aðeins yfirmat, eru lögð hér fram sem nýmæli. - Þetta er gagnmerk ræða og á eftir að verða enn merkari.  Ég ætla að lesa 16. gr. Hún er gott dæmi. „Ríkismat sjávarafurða hefur heimild til að stöðva vinnslu fisks og enn fremur pökkun og útflutning, ef þrif og búnaður vinnslustöðva eða flutningatækja, gæði afurða, merking þeirra, umbúðir og frágangur er ekki í samræmi við reglur sem settar eru samkvæmt lögum þessum. Starfsmönnum Ríkismats sjávarafurða ber þegar í stað að tilkynna yfirmönnum sínum um stöðvun samkvæmt þessari grein. Reynist nauðsynlegt að stöðva vinnslu eða pökkun á fiskafurðum ber Ríkismati sjávarafurða að úrskurða á hvern hátt hagnýta megi afurðirnar, og hvaða skilyrði þurfi að uppfylla til þess að vinnsla, pökkun og útflutningur megi hefjast að nýju.“ Svo mörg voru þau orð. Við skulum lesa 16. gr. í núgildandi lögum. Það segir nefnilega í greinargerð að greinin í frv. sé skýrari og afdráttarlausari og orðalagið sé óljóst í lögum Matthíasar Bjarnasonar. Ég skal lesa þessa óljósu grein í núgildandi lögum, sem Matthías Bjarnason fyrrum sjútvrh. setti: „Forstjóri Framleiðslueftirlits sjávarafurða, deildarstjórar, yfirmatsmenn og matsmenn hafa vald til að stöðva móttöku fisks, krabbadýra og skeldýra svo og vinnslu, pökkun og útflutning fisks og sjávarafurða, ef þrif, búnaður fiskiskips, vinnslustöðvar eða flutningatækis eða meðferð afla, gæði hráefnis eða afurða, merking þeirra, umbúðir eða annar frágangur er ekki í samræmi við reglur, sem settar eru samkvæmt lögum þessum. Starfsmönnum Framleiðslueftirlitsins ber þegar í stað að tilkynna yfirmanni sínum um stöðvun samkvæmt þessari mgr. Nú hefur móttaka, vinnsla, pökkun eða útflutningur fisks eða sjávarafurða verið stöðvaður samkvæmt heimild í 1. málsgr., og ber þá Framleiðslueftirlitinu að leyfa, að fiskur sá eða afurðir, sem um er að ræða, verði hagnýttur til hverra þeirra nota sem að þess dómi eru hæfileg. Því er einnig skylt að leyfa, að ráðin sé bót á vörugöllum, ef unnt er, og skal banni aflétt, er lagfæring hefur farið fram. Forstjóri Framleiðslueftirlitsins úrskurðar, ef ágreiningur rís vegna fiskmats eða eftirlits, en skjóta má úrskurði hans um skilning á lögum þessum og reglum settum samkv. þeim til sjútvrn.“ Nefndin er svo smekkleg að hún segist koma með nýja grein vegna þess að lögin séu óljós. 16.,gr. laganna er mörgum sinnum afdráttarlausari en frv. Ég spyr enn: Hvað eiga svona vinnubrögð að þýða? Til hvers þessa lagasmíði? Það væri fróðlegt að heyra hæstv. sjútvrh. skýra hvað er svona óljóst í skýrari ákvæðum sem eru fyrir í núgildandi lögum. 17. gr. frv., eins og það kom frá ráðh., gerði ráð fyrir sérstöku framleiðsluleyfi frá sjútvrn. Grein þessi hefur mætt mikilli andstöðu þar sem hún færir sjútvrh. eitt það mesta vald sem nokkur ráðh. hefur haft fyrr eða síðar, en það er að það má enginn verka fisk á Íslandi nema með sérstöku leyfi sjútvrh. Þingnefndin leggur til að þetta ákvæði í 17. gr. verði fellt niður. En ákvæðið er eftir sem áður í frv. þótt þessi brtt. nefndarinnar verði samþykkt. Nefndin leggur nefnilega jafnframt til að við 16. gr. komi eftirfarandi viðbót: „Ráðuneytinu er heimilt að svipta framleiðanda vinnsluleyfi sýni hann vítaverða meðferð á hráefni eða komi alvarlegir gallar í ljós á afurðum hans.“ Þetta er allt í besta lagi. En síðan kemur næsta: „Ráðuneytið setur nánari reglur um skilyrði fyrir sviptingu og veitingu vinnsluleyfis.“ Ef við lítum á 17. gr. frv. og strikum út 1. mgr. skiptir það ekki svo miklu um innihald greinarinnar, en ef við breytum framleiðsluleyfi í vinnsluleyfi er 17. gr., um vald ráðh., komin afturgengin aftan við 16. gr. undir dulnefni. Leyfið er það sama, það er aðeins kallað vinnsluleyfi í stað framleiðsluleyfis. Nú skyldi einhver halda að þarna væri eitthvert sérstakt leyfi í sambandi við hreinlæti. Þetta var í 16. gr. Í 14. gr. frv. stendur: „Afurðadeild annast útgáfu vinnsluleyfa til vinnslustöðva, en þau staðfesta að viðkomandi vinnslustöð fullnægi settum reglum um hreinlæti og búnað. Óheimilt er að verka eða vinna sjávarafurðir til útflutnings án slíks vinnsluleyfis.“ Þetta er mjög samhljóða þeim lögum sem í gildi eru, en hvaða leyfi er verið að smeygja þarna inn í 16. gr.? Það er bara allt annað vinnsluleyfi en það þurfi að uppfylla hreinlæti og búnað. Af þessu leiðir samkv. 14. gr. að fullnægi vinnslustöð ákvæðum um hreinlæti og búnað er ekki hægt að neita henni um vinnsluleyfi. Ríkismatið á að veita þetta vinnsluleyfi samkv. 14. gr. og sá aðili sem veitir leyfið verður einnig sá aðilinn, sem sviptir vinnslustöðvar leyfinu. Það vinnsluleyfi sem fjallað er um í viðbótartill. nefndarinnar við 16. gr. er annars konar vinnsluleyfi en það sem fjallað er um í 14. gr. frv., sem er efnislega samhljóða 14. gr. laga. Vinnsluleyfið samkv. viðbótartill. sjútvn. við 16. gr. frv. er ekkert annað en framleiðsluleyfið afturgengið úr 17. gr. frv. þrátt fyrir góðan ásetning nefndarinnar. Ráðh. á að setja reglur um skilyrði fyrir veitingu þessa vinnsluleyfis - og nú spyr ég: Hvað segir flokkur hins frjálsa framtaks við slíku ráðherravaldi? Það er tvöfalt vinnsluleyfi: annars vegar eðlilegar kröfur um hreinlæti og búnað og svo dularfullt leyfi sem ráðh. getur sett samkv. reglugerð. Ja, frelsið fer nú að vera lítið hjá flokki frelsisins þegar þeir þurfa nú að fara að sækja um sérstakt leyfi til að fá að verka fisk. Það er á valdi ráðh. að leyfa það. Sem dæmi um vinnubrögð skal ég lesa 18. gr. frv. Í 18. gr. frv. segir: „Framleiðendur skulu hafa í sinni þjónustu til matsstarfa löggilta matsmenn, sem samþykktir eru af afurðadeild.“ Allt í lagi. Síðan kemur dálítið dularfull setning: „eða fá til þess matsmenn sem Ríkismatið samþykkir.“ Af hverju eru aðrir löggiltir, en hinir ekki? Gott og vel, segjum að þetta sé í lagi. En hvernig hljóðar 10. gr. frv.? „Matsmenn framkvæma undir stjórn yfirmatsmanna eftirlit það og mat, sem lög þessi og reglugerðir settar samkv. þeim gera ráð fyrir. Sjútvrn. löggildir matsmenn að fenginni umsögn fiskmatsstjóra. Þeir skulu hafa sótt námskeið fyrir fiskmatsmenn“ o. s. frv. Þetta á að vera gagnmerk nýjung. Í 9. gr. gildandi laga segir: „Matsmenn, er starfa á vegum Framleiðslueftirlits sjávarafurða, framkvæma undir umsjón yfirmatsmanna eftirlit það og mat, sem lög þessi gera ráð fyrir. Sjútvrn. löggildir matsmenn samkv. tilnefningu forstjóra Framleiðslueftirlitsins og sér um að þeir riti undir eiðstaf um að þeir vilji rækja með alúð og kostgæfni skyldur þær, sem á þeim hvíla í starfi þeirra. Nemendur, sem lokið hafa prófi frá Fiskvinnsluskólanum, skulu njóta forgangs við ráðningu matsmanna.“ Hvað er þetta? Útvötnuð 9. gr. núgildandi laga. Það er verið að ræða um þetta sem nýjung. Ég er svo aldeilis hissa. Að vísu er óskiljanleg síðasta setningin í 18. gr., að fá til þess matsmenn sem Ríkismatið samþykkir. Hvað þýðir þetta? Er þetta undanþáguheimild frá þeirri löggildingu sem er í fyrri hluta greinarinnar og í 10. gr. og afgerandi er að allir matsmenn skuli hafa? Vill ekki hæstv. sjútvrh. skýra út fyrir þm. hvað er átt við með þessu? Og við skulum menntast örlítið betur. Við skulum lesa grg. við 18. gr. Hvað skyldi nú standa þar? „Samkv. gildandi reglugerð er skylt að hafa fiskmatsmenn í hverju hraðfrystihúsi. Hér er gert ráð fyrir að ákvæði þetta verði lögbundið“, - það er þegar lögbundið - „matsmenn verða löggiltir og jafnframt öllum framleiðendum sjávarafurða til útflutnings verði skylt að hafa löggilta matsmenn í þjónustu sinni, enda órökrétt að mismuna vinnslugreinum á þennan hátt. Með þessu ákvæði er stigið stórt skref til aukinnar verkaskiptingar milli fiskverkenda og Ríkismatsins og ábyrgð framleiðenda aukin.“ Skerðing á ákvæðum um löggilta matsmenn. Ja, þeir voru ekki til neins þessir 50 fundir. Ég er að segja að þessi grg. er hreint rugl. Í 19. gr. er það nýmæli frá gildandi lögum að útflytjendum er gert skylt að hafa í þjónustu sinni eftirlitsmenn, sem jafnframt séu löggiltir matsmenn, er taki þátt í yfirmati og samræmingu ásamt yfirmatsmönnum Ríkismatsins. Eigi Ríkismatið að staðfesta gæði afurða, eins og til er ætlast, og verði starfsmenn þess að skoða þær til þess að ganga úr skugga um að gæðin séu fullnægjandi er ekki hægt að ætlast til þess að þeir sem opinberir starfsmenn staðfesti gæði og ástand afurða eftir upplýsingum frá starfsmönnum útflytjenda eingöngu. Verkefni yfirmatsmanna yrði því óbreytt frá því sem nú gerist. Yfirlýsingar um að kostnaður muni minnka standast ekki. Kostnaður verður óbreyttur. Yfirmat og samræming eru þess eðlis að óheppilegt er að margir aðilar annist það. Í greinum þar sem útflytjendur og þar með eftirlitsaðilar yrðu margir og flytja út fyrir framleiðendur sitt á hvað, eins og t. d. tíðkast með skreið, þá á ég við smærri verslunarfyrirtæki, ferskan fisk, rækju, grásleppuhrogn, gæti þetta valdið hreinum glundroða. Þá mundi þetta verka sem hömlur á smærri útflytjendur, er einungis flytja út einstakar sendingar, þar sem þeir gætu eðli málsins samkv. ekki haft í þjónustu sinni fastráðna eftirlitsmenn. Sagt er að heimilt sé að kaupa þessa þjónustu af aðilum sem Ríkismatið samþykkir. Þetta hljómar út af fyrir sig vel, en gallinn er bara sá að það eru engir aðilar til sem selja út þjónustu löggiltra matsmanna. 20. gr. frv. er síst fullkomnari eða betri en 13. gr. núgildandi laga. Þess vegna gæti ég lesið 20. gr. frv. og 13. gr. laganna. Þar er sama sagan: Gildandi lög eru skýrari og afdráttarlausari. Ég skal nú fara að draga saman mál mitt. Formaður verkalýðsfélags Bolungarvíkur og hv. þm. hefur gott af að hlusta á þessa tölu. Í 21. gr. segir: „Hverjum þeim, sem annast sölu og útflutning sjávarafurða, sem lög þessi ná til, er skylt, sé þess óskað að láta fiskmatsráði í té upplýsingar um kvartanir, sem berast frá erlendum aðilum vegna gallaðrar vöru.“ Við skulum nú sjá hvort nefndin hefur gert hér breytingar á. Já, nefndin hefur bætt þarna úr: „Hverjum þeim, sem annast sölu og útflutning sjávarafurða, sem lög þessi ná til, ber, sé þess óskað, að láta fiskmatsráði í té upplýsingar um kvartanir sem berast frá erlendum kaupendum vegna gallaðrar vöru eða vegna þess að umbúnaði hennar er áfátt. Þá ber þeim, sé þess óskað, að veita Ríkismati sjávarafurða upplýsingar um greiddar skaðabótakröfur. Þó er skylt að láta Ríkismati sjávarafurða í té upplýsingar um kvartanir sem berast frá erlendum kaupendum vegna alvarlegra galla eða skemmda á vörum.“ Nú við skulum sjá hvaða endurbætur eru hér á ferðinni. Í 15. gr. gildandi laga segir: „Hverjum þeim, sem veiðir, verkar eða verslar með fisk eða sjávarafurðir, sem lög þessi ná til er skylt að gefa starfsmönnum Framleiðslueftirlits sjávarafurða allar þær upplýsingar og veita þeim þá aðstoð, sem þeim er nauðsynlegt við framkvæmd eftirlits og mats. Gildir þetta jafnt um upplýsingar um verkun, geymslu“ o. s. frv. Það er ekkert „sé þess óskað“. Þetta er afgerandi og bindandi. „Starfsmönnum Framleiðslueftirlits sjávarafurða er heimill aðgangur að hverjum þeim stað, þar sem fiskur eða sjávarafurðir, sem lög þessi taka til, eru unnar eða geymdar. Þeim er einnig heimilt að taka án endurgjalds hæfilegt magn sýnishorna af fiski og sjávarafurðum til rannsókna, enda verði eigendum fisksins eða afurðanna skilað skriflegri skýrslu um niðurstöður rannsóknarinnar.“ Menn átta sig kannske ekki á þessu þegar þetta er lesið snarlega, en ég held það taki af öll tvímæli að gildandi lög eru skýrari. Þar er skýlaus skylda um upplýsingar ef gallar eru á vöru, umbúðum eða öðru, en hér stendur „sé þess óskað“. Þetta er nú allt gæðamatið. Þetta eru nú allar framfarirnar! Það var líka fjallað í þessari grein um þagmælsku starfsmanna. Hvað segir um þagmælsku starfsmanna í lögunum? „Starfsmönnum Framleiðslueftirlits sjávarafurða er bannað, að viðlagðri ábyrgð eftir ákvæðum almennra hegningarlaga um brot í opinberu starfi, að skýra óviðkomandi mönnum frá nokkru því, sem leynt á að fara og þeir hafa fengið vitneskju um í starfi sínu.“ Þetta er sama sagan: skýrari, afdráttarlausari ákvæði. Um 23. gr. held ég sé nú best að fjalla sem minnst. Þetta átti að vera dómstóll. Sjútvn. hefur endursamið þessa grein. Hún hefur bætt hana að því leyti að þar stendur: „Ef ágreiningur rís vegna fiskmats eða eftirlits úrskurða yfirfiskmatsmenn í samráði við fiskmatsstjóra og fiskmatsráð. Skjóta má úrskurði um skilning á lögum þessum og reglum settum samkv. þeim til ráðh.“ Þetta átti nú fiskmatsráð eitt að gera áður, en samkv. till. n. eiga yfirfiskmatsmenn að úrskurða í samráði við fiskmatsstjóra og fiskmatsráð, samtals níu menn. Ágreiningur um mat getur komið upp hvar sem er á landinu við sjávarsíðuna. Úrskurð verður yfirleitt að kveða upp mjög fljótt. Í flestum tilfellum verður að fara á staðinn til að geta kveðið upp úrskurð. Hvernig skyldi ganga að kveðja þessa sjö fiskmatsráðsmenn nær fyrirvaralaust út á land til að kveða upp úrskurð og hvað um kostnaðinn? Þá mætti vekja athygli á því að úrskurður í fiskmati verður aðeins kveðinn upp af mönnum með staðgóða þekkingu á fiskmati, en í frv. eru engin ákvæði um þekkingu fiskmatsmanna á fiskmati. Ákvæðið held ég að sé í flestum tilfellum óframkvæmanlegt - a. m. k. í mörgum tilfellum illframkvæmanlegt. En er þá gripið á helstu vandamálum framleiðslueftirlitsins? Ég held að svo sé ekki. Það hefur aukist framleiðsla um eitthvað 60% á tíu árum. Aukning starfsliðs hefur ekki fylgt. Ég býst ekki við að það verði þægilegt að fjölga því, en á sama tíma og fiskmagn hefur aukist um 60% er aukning starfsliðs innan við 8%. Þarna má því segja að hafi átt sér stað stórfelldur niðurskurður og matið sé að ýmsu leyti verra. Hv. þm. Guðmundur Einarsson kom inn á það hér áðan í sambandi við skýrslugerð að tölvumál væru ákaflega brýn nauðsyn. Það hefur ekki gengið að fá fjárveitingar fyrir þessu. Það er ákaflega nauðsynlegt, ef t. d. kæmi upp á Sauðarkróki mjög lélegur fiskur slag í slag eða einhverjum öðrum höfnum eða svæðum, að fá sem allra best skýrslur um það, geta unnið það snarlega í tölvu og hafa við hendina menn, þeir þurfa ekki að vera margir, sem fara þegar í stað á staðinn, kynna sér hvort þarna sé eitthvert ósamræmi, hvort þarna séu einhver mistök, hvað er að ske, af hverju detta allt í einu niður gæðin þarna. Þarna hefði þurft að koma á einhverri betri tryggingu fyrir fjárveitingar til tölvuvæðingar, sem er óhjákvæmilegt í nútímafiskmati. Það hefur oft verið deilt um það, ekki síst í ferskfiskmati, hvort ekki sé ósamræmi á milli. Í sumum tilfellum getur þetta verið, í öðrum tilfellum er fiskverð mismunandi. Þarna gætir ákaflega mikillar tortryggni milli sjávarplássa. Þarna hefði nauðsynlega þurft að hafa matsmenn sem ferðuðust á milli staða og kynntu sér samræmingu í mati. Til þess hefur skort mannafla. Matsmenn hafa verið kallaðir saman um árabil á fundi og reynt að samræma og gefa ákveðnar grunnreglur, en ábyggilega þarf þá starfsemi að auka. 1973 var gefin út ákaflega hæpin reglugerð á saltfiskmat. Framleiðendur fengu að ráða matsmenn sjálfir, en áður hafði fiskmat sent þeim menn, sem það valdi, og ráðning á einstökum matsmönnum, hvar þeir voru að meta hverju sinni, var eingöngu í höndum yfirfiskmatsmanna og létu matsmenn meta hjá framleiðendum sitt á hvað. Nú ráða framleiðendur sjálfir hverjir meta. Þetta hafði mjög slæm áhrif. Því var lofað 1973 að það skyldu fengnir eins og fjórir, fimm samræmingarmenn. Þeir hafa aldrei fengist né að þessir samræmingarmenn gætu ferðast á milli stöðva. Matsmennirnir ferðuðust mikið á milli stöðva meðan þeir voru undir stjórn yfirfiskmatsmanna. Nú eru það fiskeigendur sem ráða hverjir meta hjá þeim. Þarna held ég að sé að finna afturför og í afturför á þessu skipulagi sé að finna ýmis þau mistök sem upp hafa komið í saltfisk- og skreiðarmati. Það hefur að vísu ekki skort tröllasögur um þetta blessað fiskmat. Það var t. d. gífurlegt öskur rekið upp yfir því að við hefðum sent skemmdan fisk til Portúgals. Portúgalar kaupa af okkur 3. og 4. fl. saltfisk á dollaraverði. Spánverjar og Ítalir kaupa 1. fl. og eitthvað af 2. fl. Þeir keyptu á meðalgengi, Evrópugengi og dollarans, einhvers staðar mitt á milli. Það var komið svo hjá Portúgölum að þeirra 3. og 4. fl. voru orðnir dýrari en 1. fl. hjá hinum. Gott og vei. Segjum að þarna hafi verið mistök hjá matinu. En þessi mistök komu í sama mánuði upp hjá Norðmönnum líka. Það gerðist bæði hjá Íslendingum og Norðmönnum. Þetta var aldrei skýrt. Norðmenn lentu í nákvæmlega því sama. Það var ágreiningur hjá Portúgölum að þurfa að greiða hærra verð fyrir 3. og 4. fl. en aðrir þurftu að gera fyrir 1. og 2. Ég hef bent á að það vantaði reglugerðir um ferskan fisk, t. d. í sambandi við kassanotkun. Það er ákaflega mikið vandamál, magn í kassa, ís í kassa og ákveðin ný vandamál ef fiskur liggur lengi í kössum. Þarna hefði mátt gera betri reglugerðir sem ekki hafa fengist. það hefur að vísu ekki verið hjá núv. sjútvrh., en aðalerfiðleikarnir í þessu eru náttúrlega með netafiskinn. Meðan fjöldi neta í sjó er nær ótakmarkaður verður alltaf mikið af 3. og 4. fl. fiski og úrkasti. Og það segja fiskverkendur, að meðan verð á skreið sé hátt sé erfitt að fá góðan fisk í frystingu. Herra forseti. Ég hef farið yfir frv. eins stuttlega og mér er unnt og ég hef farið yfir breytingar sjútvn. Nd. Flestar þeirra eru til bóta, en þó skortir á að breytingar á frv. séu viðunandi. Það er einlæg skoðun mín að gildandi lög séu betri en frv. þetta þrátt fyrir brtt. sjútvn. Sjútvn. hefur á örstuttum tíma verið að reyna að lappa upp á forkastanlega illa unnið frv. Ég álít að að jafnstóru og veigamiklu máli og fiskmat á vegum ríkisins er eigi ekki að vinna á stuttum og stopulum fundum þn. Þegar viðkomandi þn., þrátt fyrir tilraunir formanns til að hindra það, hafði kastað frá ýmsum veigamiklum stefnuatriðum frv., þá var full ástæða til að stöðva og hinkra við. Við þurfum að útbúa vandaðri og betri lög en hér liggja fyrir og allra síst ný lög sem eru verri en þau sem eru í gildi nú. Ég tel því æskilegt að Alþingi afgreiði ekki þetta frv. Miklu frekar var að athuga þetta mál en gera ekki einhverjar skóbætur á óhæfu frv. Ég vil taka fram að ég virði eftirlitsstarf Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og sjávarafurðadeildar SÍS, enda kemur það mjög skýrt fram í umsögn Fiskmatsmannafélags Íslands að samvinna þar á milli hafi ætíð verið góð. Sama er að segja um gæðaeftirlitsmenn á vegum SÍF. Það er mjög nauðsynlegt að þessir aðilar vinni sem best saman og ég legg áherslu á það, sem fram kemur í umsögn Fiskmatsmannafélagsins, að óháð ríkismat er skilyrði til góðs fiskmats í landinu, en jafnframt góð samvinna við sölusamtökin. Hvergi er gripið á þeim vanda sem Framleiðslueftirlitið á við að stríða og samþykkt frv. mundi ekki bæta fiskmatið í landinu. Ég hef tínt fram nokkrar mótsagnir og óskiljanleg atriði sem í frv. felast, og hægt væri að tína mun fleiri til. Ég held að það kapp sem hæstv. sjútvrh. leggur á að fá þetta frv. afgreitt sé ekki nema að takmörkuðu leyti af þeim hvötum runnið að hann vilji bæta fiskmatið í landinu, þó að ég efist ekkert um að til þess hafi hann vilja. Ég held að það sé til þess að fá nýja stofnun þar sem hann getur sjálfur ráðið nýtt starfsfólk að geðþótta, og ég held að SÍS verði þar ekki út undan. Þetta frv. held ég að sé öðru fremur lagt fram til að Framleiðslueftirlitið líkist Framleiðsluráði landbúnaðarins og lúti sömu lögmálum. Herra forseti. Ég hef lokið mínum stuttu athugasemdum, en ég er fús til að veita miklu frekari og nákvæmari upplýsingar ef óskað er.



Herra forseti. Eftir þessa stórmerku ræðu hv. 7. þm. Reykv. Guðmundar J. Guðmundssonar, væri kannske ekki miklu við að bæta efnislega, en ég vil taka undir það, sem mér fannst vera kjarni málsins í hans ræðu, að það ber að leggja áherslu á að ríkismat á því sviði sem hér er fjallað um sé óháð, þ. e. eins og þetta hefur tíðkast á liðnum áratugum, ríkismat óháð bæði hagsmunaaðilum og einnig hinu pólitíska valdi. Það var ekki ofmælt sem hv. þm. sagði þegar hann lýsti því í stórum dráttum hvað þetta fyrirkomulag hefur gefist Íslendingum vel. Það er viðurkennd staðreynd, hvað sem líður harðnandi samkeppni frá öðum þjóðum, að Íslendingar hafa með því fyrirkomulagi, sem tíðkast hefur á liðnum áratugum, náð þeim árangri í framleiðslu og gæðum á sjávarafurðum að standa fremstir þjóða í því að selja gæðavörur á erlendum mörkuðum og er óþarft að bæta miklu við það sem hv. þm. sagði um það efni. Þar hafa margir komið við sögu, en ég held að það hafi ekki verið ofmælt hjá hv. þm. þegar hann tiltók hér sérstaklega störf Jóns heitins Gunnarssonar verkfræðings þegar hann fór til Bandaríkjanna í stríðslokin og ruddi brautina. Það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að sá heiðursmaður, Jón Gunnarsson, markaði brautina, sagði Íslendingum það sem skipti meginmáli, þegar þeir ætluðu að ná árangri miðað við nútímaaðstæður, að gæðin væru það sem skipti höfuðmáli ef Íslendingar vildu vera hlutgengir á erlendum mörkuðum í sölu matvæla. Jón heitinn Gunnarsson lagði ásamt mörgum öðrum, sem tóku þátt í þessu starfi á árunum frá 1950, og ég vil segja sérstaklega áratugnum 1950 til 1960, áherslu á að mat á sjávarafurðum, bæði í vinnslu og einnig við útflutning, þyrfti að vera óháð, það var grundvallaratriði, þ. e. óháð því sem ég gat um hér áðan, að hið pólitíska vald kæmi inn í þessi mál með óvenjulegum hætti eða einstaka framleiðendur reyndu að hafa áhrif á þessi mál með þeim hætti að það gæti skaðað heildarhagsmuni þjóðarinnar þegar varan væri boðin á hinum erlendu mörkuðum því það mætti ekki ske að skemmd eða léleg vara færi í íslenskar umbúðir. Þess vegna er ég sammála hv. þm. í því, sem hann sagði í sinni ræðu, að það frv. sem hér liggur fyrir er í grundvallaratriðum breyting frá rík] andi fyrirkomulagi - fyrirkomulagi sem hefur reynst Íslendingum vel. Það kann að vera að stjórnarflokkarnir séu búnir að ganga þannig frá málum að þetta frv. eigi að fara í gegn, en ég vil þá taka undir orð hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar um að það er verið að taka upp verra fyrirkomulag. Gildandi fyrirkomulag hefur reynst mjög vel. Ég hef ekki séð, hvorki í grg. með því frv. sem hér liggur fyrir né heyrt í framsöguræðum þann tíma sem ég hef setið á þingi á liðnum vetri, sem munu vera hér um bil 80% af þingtíma þm. sem situr hér sem aðalmaður, þannig að ég hef fylgst töluvert með þessu máli, - ég hef ekki heyrt þá gagnrýni á ríkjandi fyrirkomulag sem réttlætir þær grundvallar- og róttæku breytingar sem eru í því frv. sem hér er til meðferðar. Gildandi fyrirkomulag hefur verið mjög gott. Það hefur verið aðhaldskerfi í þeim skilningi að það hefur bæði veitt framleiðendum mjög gott aðhald og haldið stjórnmálamönnum í hæfilegri fjarlægð frá framkvæmd þessara mála, sem er mjög æskilegt. Ég geri ekki ráð fyrir að hæstv. sjútvrh. hugsi sér að þetta frv. eigi að leiða til þess að stjórnmálamenn fari að fjalla mikið um framkvæmd þessara mála. Allavega hefur það ekki verið hugsun hans hér á þingi þann tíma sem hann hefur verið alþm. Það hefur a. m. k. hvorki komið fram hér á hv. þingi né opinberlega. Hins vegar held ég að hér sé hæstv. ráðh. samt með á ferðinni frv. sem geti leitt til óeðlilegra og óæskilegra pólitískra afskipta, ef lögunum er beitt þannig. Ég vildi undirstrika það sjónarmið að það fyrirkomulag sem hefur verið í gildi hefur reynst vel, eins og kom fram hjá hv. ræðumanni Guðmundi J. Guðmundssyni. Það hefur ekki komið fram gagnrýni á ríkjandi fyrirkomulag frá þeim aðilum, sem títt er vitnað til, sem eru hagsmunaaðilarnir. Mér finnst það ljóður á þessu frv., og það kann ýmsum hv. þm. að þykja einkennilegt að ég skuli segja það þar sem ég er talsmaður hagsmunasamtaka, hvað aðild hagsmunasamtakanna á að vera miklu meiri gagnvart þeirri framkvæmd sem hér um ræðir. Þannig hefur hún ekki verið. Það hefur einmitt verið styrkur fiskmatsins á liðnum áratugum að hagsmunasamtökin hafa ekki getað haft of mikil áhrif á framkvæmd þessara mála. En það þýðir aftur á móti ekki að þar hafi ekki verið um ágætt samstarf að ræða oft og tíðum og yfirleitt alltaf og sérstaklega á síðustu árum. Það er ekkert leyndarmál, og vita allir sem hafa komið nálægt þessari atvinnugrein, að oft eru árekstrar mjög harðir einmitt á milli hagsmunasamtakanna annars vegar og starfsmanna fiskmatsins hins vegar. Þá skiptir það miklu máli fyrir þá sem eiga að framkvæma fiskmatið að hagsmunasamtökin nái ekki til þessara manna, sem vinna oft mjög erfitt og vanþakklátt starf, sem er að framkvæma fiskmat, og úrskurða oft og tíðum vöru óhæfa til sölu erlendis eða hráefni ónothæft í vinnslu. Það getur vel verið að sá tíðarandi sé að ryðja sér til rúms að allt sé réttlætanlegt í nafni kerfisins og stjórnunar og skipulags, en ég vil þá segja það sem mína skoðun að í þessu tilviki er það ekki. Hér erum við að ræða um fjöregg þjóðarinnar og um leið að vernda líka þá menn sem eiga að framkvæma það verk sem Fiskmat ríkisins á að sjá um á hverjum tíma. Ég kannast ekki við það úr þeim samtökum sem ég starfa hjá að verið sé að kalla eftir því að gera störf þessara manna háðari framleiðendum eða hagsmunasamtökum eða gera þeim þessi störf erfiðari en æskilegt er. Ég tel því að þetta frv. sé afturför frá ríkjandi fyrirkomulagi og sérstaklega með tilliti til framkvæmdar þessa mats sem hér um ræðir. Í nál. er vísað til þess, og einnig í frv. er gert ráð fyrir því, að hagsmunasamtökin skipi í fiskmatsráð. Ég les nú nokkur orð úr nál. sem merkt er skjal 734. Þar segir, með leyfi forseta, m. a.: „Frv. barst sjútvn. 28. nóv. s. l. Málið var síðan sent til umsagnar 8. des. Alls bárust 16 umsagnir um frv. og hefur n. fjallað um það á níu fundum.“ Ég vildi óska eftir því við hv. formann sjútvn. að hann læsi fyrir þingheim þær umsagnir sem hafa komið skriflega til n.  Ég tel það vera mikinn ljóð á hæstv. Alþingi og hef tekið eftir því s. l. vetur að það er oft vitnað til hagsmunasamtaka og hagsmunaaðila, en þegar á reynir virðist stundum vanta skriflegar umsagnir frá þessum aðilum. Hins vegar kunna kannske einstaka starfsmenn frá viðkomandi hagsmunasamtökum eða fyrirtækjum að hafa mætt á fundum og þá er náttúrlega mjög æskilegt að það liggi fyrir hvort viðkomandi menn tali í umboði þeirra hagsmunasamtaka sem vitnað er til. Þetta segi ég m. a. sérstaklega með tilliti til þess að ég held það sé mjög nauðsynlegt að hv. alþm. geri sér grein fyrir því að þeir verða að veita þessum aðilum ákveðna vernd fyrir því valdi sem hæstv. Alþingi hefur þegar verið er að vitna annaðhvort í ummæli einstakra manna eða til einstakra hagsmunasamtaka.  Ég mun þá halda áfram þar sem ég endaði áður en var gripið fram í fyrir mér. Það er áminning til hv. þm. og nefnda Alþingis. Menn verða að gæta sín í því þegar verið er að vísa til þess að talað hafi verið við hagsmunaaðila og síðan er ekkert farið nánar út í það. Hins vegar kemur það kannske fram í umsögnum að það hafi komið Jón Jónsson frá þessu fyrirtæki eða hinu, en þegar á á að herða gæti kannske verið að viðkomandi hefði ekki það umboð sem gefið er í skyn að hann kynni að hafa haft þegar verið er að afgreiða mál á þingi. Það getur komið sér mjög illa fyrir ákveðna menn utan þings að gera grein fyrir sínum málum þannig að alþjóð heyrði, en hv. þm. gætu hins vegar gengið í það verk að samþykkja hér veigamikil lagafrumvörp, sumir í þeirri góðu trú að viðkomandi hagsmunasamtök eða aðilar séu að tala fyrir hóp þeirra sem framkvæmd þeirra laga sem hv. Alþingi er að samþykkja skiptir máli fyrir. Það kemur þá væntanlega fram hvort þessu sé fullnægt þegar hv. formaður sjútvn. Nd. hefur lesið umsagnirnar. Ég tel málið einnig það stórt í sniðum að þótt ein umsögn sé upp á 20 síður sé það ekkert stórmál að hraðlesa það á 15 eða 20 mínútum. Sumar umsagnir eru örugglega það stuttar að það gengur allt saman upp. Því miður hefur mér ekki gefist kostur á að skoða einstakar greinar frv. nýlega. Ég hef nú lesið það, en þar sem ég settist inn á þing í dag er það ekki jafnfast í huga mínum og fyrir hálfu ári, þannig að ég get ekki fjallað um margar greinar. En litum t. d. á 3. gr., sem fjallar um fiskmatsráð. Ekki er nokkur vafi á að fiskmatsráð mun hafa mjög mikið vald þótt öðrum þræði sé verið að reyna að leggja áherslu á það í grg. að það sé ekki mjög valdamikil stofnun. En þessi stofnun verður valdamikil þegar haft er í huga hvernig fiskmatsráð er skipað. Það er gert ráð fyrir að þarna sé um sjö menn að ræða og þar af skuli eigi færri en fjórir vera úr röðum helstu hagsmunasamtaka sjávarútvegsins. Þá kem ég að því einu sinni enn að mönnum kann að finnast einkennilegt að talsmaður hagsmunasamtaka skuli taka til orða eins og ég ætla að gera á eftir. Hvað eru helstu hagsmunasamtök? Hvers vegna helstu hagsmunasamtök? Það er staðreynd að mjög margir framleiðendur eru utan hagsmunasamtaka. Það er staðreynd að ríkjandi hefur verið áhugi fyrir því að fjölga frekar útflytjendum á vissum mörkuðum í sambandi við útflutning ákveðinna sjávarafurða. Það hefur verið talið af hinu góða og það jafnvel af stærstu útflutningssamtökum þjóðarinnar. Þar hefur orðið ákveðin viðhorfsbreyting í vissum efnum. Ég nefni sem dæmi t. d. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, sem vitnað var til áðan. Þau samtök, sem eru mjög stór að vísu, hafa ekki lagt áherslu á að allir skuli endilega vera annaðhvort innan vébanda SH eða sjávarafurðadeildar SÍS til þess að mega framleiða sjávarafurðir og flytja þær út. Það sem hefur verið lögð áhersla á af hálfu þeirra sem hafa ráðið þeim samtökum er sama grundvallaratriðið sem hér hefur komið fram um óháð ríkismat, þ. e. að allir sætu við sama borð og mönnum yrði ekki mismunað í sambandi við framleiðslu, vinnslu og yfirleitt alla aðstöðu í sambandi við vinnslu sjávarafurða og útflutning. Inn í það dæmi kemur að sjálfsögðu að það þarf að afnema allan aðstöðumun, hvort sem er í sambandi við staðbundna, pólitíska eða fjárhagslega fyrirgreiðslu hins pólitíska valds eins og hefur því miður tíðkast á liðnum árum. Þetta frv. stefnir ekki í þá átt í sambandi við fiskmat ef á að ákveða að helstu hagsmunasamtökin skuli ásamt stjórnmálavaldinu ákveða hverjir skuli mynda fiskmatsráð. Þá er spursmálið: Hvað þá um hina sem ekki eru í hagsmunasamtökum? Hvað er þá um litla manninn í íslensku þjóðfélagi? Ég tel mig vera í stjórnmálum m. a. vegna litla mannsins og litli maðurinn á að lifa þrátt fyrir stóru samtökin og stóru fyrirtækin. Það er yfirlýst stefna þess flokks sem ég styð og berst fyrir og er í forustu fyrir að sá litli skuli lifa jafnt og hinn stóri. Skv. þessu er ekki rúm fyrir hann í fiskmatsráði. Það þykir mér slæmt. Þetta var sett fram til umhugsunar vegna þess að fiskmatsráð á að ráða mjög miklu skv. 12. gr., en þar segir, með leyfi forseta: „Ríkismat sjávarafurða skal hafa eftirlit með gæðum hráefnis og skal stöðva vinnslu, ef gæði hráefnis fullnægja ekki kröfum, sem settar eru í reglum skv. lögum þessum.“ 4/7 hlutar fiskmatsráðs skulu ákveða hvort eigi að stöðva framleiðendur í viðkomandi hagsmunasamtökum brjóti þeir af sér, hvort eigi að stöðva þá eða koma í veg fyrir að þeir haldi áfram að starfa. Ég vil segja að til þessa hefur þess verið gætt í stóru sölusamtökunum að menn kæmust ekki upp með að framleiða skemmdar eða lélegar vörur. Það hefur ekki þurft lagaboð með þeim hætti né eftirlit umfram það sem verið hefur til að koma í veg fyrir það. Þá er annað atriði sem ég held að sé mjög þýðingarmikið að fjalla um. Það er í sambandi við 18. gr. frv., en þar segir svo, með leyfi forseta: „Framleiðendur skulu hafa í sinni þjónustu til matsstarfa löggilta matsmenn, sem samþykktir eru af afurðadeild, eða fá til þess matsmenn sem ríkismatið samþykkir.“ Það verður fróðlegt að sjá hvernig á að framkvæma þetta á minni stöðum. Hvernig verða slíkir menn óháðir í litlu kauptúni sem telur 200, 300, 400 manns? Hingað til hefur það verið þannig að fiskmatið hefur sent sína menn á þessa staði eftir þörfum og aðstæðum, en hvernig á það að vera hjá framleiðanda eða framleiðendum á þessum litlu stöðum? Hvernig verða slíkir eftirlitsmenn óháðir? Mér er spurn. Ég held það sé nauðsynlegt að menn hafi í huga að við höfum búið við mjög gott kerfi í þessum efnum, annars vegar kerfi framleiðenda sjálfra, sem þeir hafa borið ábyrgð á eins og kom fram í ræðu hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar áðan, og hins vegar þetta óháða opinbera vald eða eftirlit. Þetta hefur reynst mjög vel. Auðvitað má kannske breyta þar einhverju og lagfæra eitthvað. Það þarf alltaf að gera slíkt. Það þarf alltaf að breyta og lagfæra, en ég er þeirrar skoðunar að ekki þurfi að umbylta þessu með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir. Síðan er það 19. gr. Þar segir m. a.: „Eftirlitsmenn skulu vinna að samræmingu mats og eftirlits ásamt yfirfiskmatsmönnum og taka þátt í yfirmati á afurðum áður en útskipun fer fram.“ Ég veit ekki hvernig á að orða það svo að vel sé, en kannske er það þannig að eftir því sem maður vinnur lengur í viðkomandi atvinnugrein og þekkir betur til þar, þá veit maður minna um hvernig þetta er framkvæmt. En ég spyr: Hvernig í ósköpunum á að framkvæma þetta? Það væri fróðlegt að fá það upplýst. Ég held að þarna sé verið að gera einfalt mál mjög flókið. Síðan segir: „Útflytjendum sjávarafurða, sem ekki hafa í þjónustu sinni löggilta eftirlitsmenn, er skylt að kaupa þessa þjónustu af aðilum sem Ríkismat sjávarafurða samþykkir.“ Út af fyrir sig er hægt að fallast á það, en þá væri fróðlegt að heyra hvernig ætti að framkvæma þetta svo að vel sé á hinum minni stöðum. Ég held að um leið og verið sé að setja hagsmunaaðila inn í þessi mál meira en ég tel æskilegt sé einnig verið að gera þau flóknari. Það er því ekki til bóta að gera þær breytingar sem hér um ræðir. Varðandi það hvernig að þessum málum hefur verið staðið er rétt að ítreka að af hálfu framleiðenda sjálfra hefur verið í frjálsu samstarfi reynt að skipuleggja þessi mál og það hefur reynst mjög vel. Auðvitað koma upp einstöku sinnum þau vandamál að menn gera mistök. Það er misjafn sauður í mörgu fé. Það getur komið fyrir að einstaka framleiðendur fullnægja ekki þeim kröfum eða skyldum sem útflytjendur, hvort sem það eru samtök eða einstaklingar, leggja þeim á herðar. Þá þarf auðvitað að stöðva slíka aðila eða koma vitinu fyrir þá. En af hálfu þeirra aðila sem hafa unnið að þessum málum á liðnum áratugum hefur ekki verið kallað eftir ríkismati með þeim hætti sem hér er gert svo að mér sé kunnugt um. Það kann að koma fram í þeim umsögnum, sem verða væntanlega lesnar upp á eftir, að þetta sé rangur skilningur hjá mér. Þeir aðilar sem fjalla um þetta hafa haft mikið og gott aðhald vegna þess skipulags sem hefur verið ríkjandi af hálfu ríkisvaldsins, en þá er einnig vert að vekja athygli á, og mér finnst hér skjóta skökku við, að á sama tíma sem t. d. stærstu sölusamtökin, eins og t. d. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og sjávarafurðadeild SÍS, hafa stóraukið sína starfsemi á þessu sviði er verið að breyta ríkismatinu, þ. e. eftirliti hins opinbera, með þeim hætti sem frv. gerir ráð fyrir. Það er verið að færa þetta nær því að njörva þetta niður í svipað fyrirkomulag og við þekkjum frá landbúnaðinum. Það þykir mér mikil afturför og það spáir ekki góðu um framtíðina fyrir þessa aðila. Það sem þessir aðilar hafa verið að gera á undanförnum árum er: 1. Þeir hafa verið að fjölga eigin eftirlitsmönnum. 2. Þeir hafa verið að auka hið frjálsa góða samstarf við ríkiseftirlitið. 3. Þeir hafa lagt aukna áherslu á fræðslu og gildi menntunar fyrir starfsfólk í fiskiðnaði. Það er mjög mikilvægt atriði. Þetta hefur gerst bæði í sambandi við almenna fræðslu fyrir fólk í fiskvinnslu og einnig í tengslum við breytingu á launakerfum í fiskiðnaði. Meginþorri verkafólks og fiskiðnaðarfólks þekkir því þessi mál mun betur en var fyrir svona áratug. Í þessu fræðslustarfi og einnig í sambandi við samninga við verkalýðshreyfinguna hefur verið lögð mikil áhersla á vöruvöndun og þá með sérstöku tilliti til þess hvers konar efni er til meðferðar, þetta er matvælaframleiðsla, og einnig með sérstöku tilliti til óska og þeirrar kröfu sem markaðirnir gera til gæða vörunnar. Þetta hefur verið gert í stórauknu átaki á síðasta áratug. Eins og ég sagði hefur það verið gert í frjálsu og góðu samstarfi við fiskmatið og fiskvinnsluskólana og einnig aðra opinbera aðila sem koma við sögu. Ég vil vekja athygli á að í þessu starfi hefur tekið þátt mikið af ungu fólki. Það starfar mikið af ungu fólki í íslenskum fiskiðnaði, miklu fleira en menn gera sér grein fyrir. Menntun þessa fólks er allt önnur en hún var fyrir svona rúmum áratug. Sölusamtök, eins og t. d. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna svo að ég taki bara dæmi til að gera þetta skýrara, hafa allt frá upphafi, 1942, lagt alveg sérstaka áherslu á vöruvöndun. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar var það alveg sértaklega eftir tilkomu Jóns Gunnarssonar, - árið 1944, sem þessi þáttur var tekinn upp sérstaklega á vegum þessara samtaka, þ. e. að kenna fólki vöruvöndun í frystihúsunum, og það starf hófst skipulega sérstaklega á vegum SH um og eftir 1944. Þetta starf var á þeim tíma fyrst og fremst í höndum eigenda, verkstjóra og leiðbeinenda í því fiskmati sem þá var framkvæmt. Það var útfært þannig m. a., að starfsmenn sölusamtakanna komu sem leiðbeinendur inn í fiskvinnslustöðvarnar eða eftirlitsmenn á vegum samtakanna fylgdust með þessu og kenndu fólkinu. Á síðustu árum hefur þetta starf verið stóraukið og er orðinn veigamikill kostnaðarliður t. d. í starfsemi Sölumiðstöðvarinnar að reka þá deild sem kölluð er framleiðsludeild. Það er gert þannig að í gegnum eftirlitsmenn og leiðbeinendur var kennt ákveðið vinnuskipulag. Það er kennt hvernig á að ganga frá vörunni, snyrta hana, skera í burtu galla o. s. frv. Það eru ekki aðeins verkstjórar eða eigendur sem koma við sögu, heldur ungt fólk sem hefur lært sérstaklega til þessara hluta bæði hér heima og erlendis. Þá hefur það aukist á síðustu árum að starfsmenn, sérstaklega verkstjórar, fari á helstu markaði og kynni sér kröfur og óskir kaupenda. Sem dæmi get ég nefnt það, til þess að það komi nú fram einhvers staðar, að á vegum Sölumiðstöðvarinnar fóru til Bandaríkjanna á s. l. vetri á annað hundrað verkstjórar og eftirlitsmenn til að kynna sér þessi mál. Þetta var unnið m. a. í góðu samstarfi við starfsmenn þess fiskeftirlits sem nú á að fara að leggja niður og breyta. Það er ekki eins og hér hafi ekkert verið gert. Til viðbótar hefur einnig verið varið stórfé í að útbúa alls konar fræðsluefni og það hefur verið gert í samstarfi við ferskfiskeftirlitið. Það er gert bæði í rituðu máli og það hafa verið útbúnar kvikmyndir, myndbönd. Sem dæmi get ég nefnt að á 11/2 ári hefur verið dreift á þriðja hundrað myndböndum og kvikmyndum á vegum SH, bæði hér heima og erlendis, þar sem sýnt er hvernig varan er unnin í íslenskum fiskiðnaði. Menn væru ekki að leggja þetta á sig ef þeir teldu að það mat sem hefur verið í þessum efnum, sérstaklega í sambandi við fiskmatið, væri þess eðlis að ekki væri hægt að sýna það erlendum aðilum eða vinna skv. því. Þetta vil ég undirstrika. Mér finnst mjög ómaklegt þegar verið er að fjalla um jafnviðkvæm og erfið mál og hér eru á ferðinni í sambandi við fiskmat yfirleitt, að þá skuli það vera gert með þeim hætti sem hér er nú að staðið. Það vita allir, sem koma nálægt sjávarútvegi og fiskiðnaði, að á hverju ári koma fram kvartanir frá erlendum kaupendum. Það kemur því miður gallaður fiskur á land og þarf að úrskurða þann fisk óhæfan í framleiðslukerfinu. En ef við höfum í huga hversu gífurlega mikið magn sjávarafurða er til meðferðar hér á Íslandi á ári hverju er það tiltölulega lítið sem hefur farið í úrkast. Það geta auðvitað komið upp einstöku tilfelli sem eru því miður allt of stór. Ég tel ómaklegt að kenna um þeim starfsmönnum sem hafa haft með höndum framkvæmd fiskmats skv. gildandi lögum. Sem betur fer hafa þm. sem eru 100% þm. tekið þetta mál fastari tökum en varaþm. gerðu. En því miður vil ég segja að þeir hafa gert það með þeim hætti þann 3. maí að ég held að það hefði verið æskilegra fyrir hv. sjútvn. að lofa þessu máli að hvíla um stund, alla vega í sumar, þannig að það væri hægt að skoða þetta enn betur. Ég veit að það er ekki knýjandi nauðsyn að breyta frá ríkjandi fyrirkomulagi í framkvæmd þessara mála. Varaþm. er fullgildur þm. Ég set því fram mínar skoðanir sem slíkur. Ég hefði talið æskilegt að þetta mál hefði ekki verið keyrt áfram með þeim hætti sem nú virðist eiga að gera og vildi segja það að lokum sem mína skoðun að best væri að þing frestáði nú afgreiðslu þess og einnig væri best að frv. væri allt tekið til rækilegrar endurskoðunar og væri skoðað betur það góða sem hefur verið í ríkjandi fyrirkomulagi, en ekki sé farið að umbylta þessu og tengja of mikið annars vegar hagsmunaaðilum og hins vegar pólitíska valdinu í landinu. Það er mikil afturför og er ekki til góðs fyrir íslenskan sjávarútveg og fiskiðnað. Í þeirri atkvgr. sem fram fer um þetta frv. mun ég því greiða atkv. gegn framkvæmdum þessum.



Herra forseti. Hér er að vonum rætt enn um þetta mál og nú á grundvelli nál. við 2. umr. málsins. Þann 23. nóv. s. l., þegar mælt var fyrir frv. hér í hv. Nd. urðu miklar umr. um málið og fram kom gagnrýni og það sumpart hörð gagnrýni nokkurra þm. sem þar tóku til máls. Ég var einn í hópi þeirra sem þá töluðu um málið og lét í ljós miklar efasemdir um að hér væri stefnt til réttrar áttar og lýsti verulegum áhyggjum yfir þeim breytingum og þeirri hugsun sem lá til grundvallar því frv. sem hér er komið í veigamiklum atriðum með litlum breytingum frá hv. sjútvn. Ég get tekið undir margt af því sem hv. þm. hafa hér sagt við þessa umr. málsins, fyrst hv. 7. þm. Reykv. í yfirgripsmikilli og skýrri ræðu sem hann flutti hér áðan, þar sem hann tók fyrir lið fyrir lið einstaka þætti frv. og benti þar á marga veikleika. Á sama hátt kom hér fram hjá hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni stuðningur við þau sjónarmið, eindreginn stuðningur við sjónarmið þeirra sem vefengja að með þessu frv. sé verið að ráða bót á einhverjum ágöllum ríkjandi kerfis. Þvert á móti sé verið að stefna út í óvissu breytinga sem fyrir fram er ekki líklegt að leiði til endurbóta sem þó væri nauðsynlegt að gerðar yrðu. Ég vil að það komi fram strax við upphaf míns máls að með Framleiðslueftirliti sjávarafurða skv. gildandi lögum og þeirri starfsemi sem gert er ráð fyrir að við taki, að settum endurskoðuðum lögum, er ekki verið að taka á nema hluta af gæðamálum íslenskra sjávarafurða, að vísu gildum hluta þess máls en kannske ekki á þeim agnúum sem nærtækastir eru og mest nauðsyn er á að bæta. Ég lýsti því við 1. umr. málsins að ég held að þeir þættir liggi annars staðar og tengist meira veiðunum en vinnslunni þegar á land er komið. Það sé í mörgum þáttum veiðanna, sem snúa að gæðum aflans, sem brýn nauðsyn sé á að taka, brýnni nauðsyn en að leggja út í óvissa tilraunastarfsemi eins og hér er gert ráð fyrir með breytingum á þeim lögum sem í gildi hafa verið og upptöku á nýmælum sem í þessu frv. felast. Ég tel að margt af þeirri gagnrýni sem fram hefur komið á Framleiðslueftirlit sjávarafurða á undanförnum árum sé af því sprottið að ekki hafa verið settar þær reglur á grundvelli gildandi laga sem unnt hefði verið að setja til leiðbeiningar fyrir matsmenn til að koma í veg fyrir ágalla á ríkjandi matskerfi. Auk þess hafi verið varið ónógum fjárveitingum til vissra þátta a. m. k. í framleiðslueftirlitinu. Það hefur svo gerst sem menn þekkja og ekki hefur farið lágt að mjög veruleg gagnrýni hefur komið fram á Framleiðslueftirlit sjávarafurða. Manni er til efs að sú gagnrýni hafi alltaf verið af heilbrigðum rótum runnin. Hún hefur mótast oft á tíðum af persónulegum aðdróttunum og undirróðri af ýmsu tagi gagnvart starfsmönnum þeirrar stofnunar sem farið hefur með þessi mál. Þar með vil ég engan veginn segja að Framleiðslueftirlit sjávarafurða hafi verið fullkomin stofnun og þar hafi ekki verið og sé ekki úrbóta þörf, síður en svo. Það kann vel að vera, án þess að ég vilji kveða þar upp nokkra dóma, að stöðnunar hafi gætt í vissum þáttum þeirrar stofnunar. Ég hygg, eins og ég hef þegar sagt, að margt hefði mátt bæta með skýrari reglum varðandi ferskfiskmatið sérstaklega og rýmri fjárveitingu til vissra þátta á meðan e. t. v. hefði mátt spara í öðrum. Áherslur hafi sem sagt ekki verið þær sem æskilegastar gætu talist í þessu efni. En slíkt á ekki að verða tilefni til þess að fara að umbylta lögum og breyta til um kerfi og leggja út á brautir sem að margra mati eru mikilli óvissu háðar og ólíklegt er að horfi til bóta og geti leitt til þess að dreifa ábyrgðinni á matinu og eftirlitinu á óæskilegan hátt. Eins og frv. kom hér fram í haust sem stjfrv. var það helsta nýmæli þess að sett var inn sem mjög veigamikill og valdamikill aðili svokallað fiskmatsráð, skipað fulltrúum hagsmunaaðila að meiri hluta. Þetta var verulega gagnrýnt af ýmsum sem þátt tóku í 1. umr. málsins hér í Nd. Eftir störf hv. sjútvn., þar sem gekk á með ýmsum boðaföllum eins og hér hefur verið rakið en ég ætla ekki að fara að rifja upp frekar, hefur n. í brtt. sínum leitast við að sníða af vissa þætti sem snerta þetta fiskmatsráð og lúta að því að draga nokkuð úr völdum þess og áhrifum. Ég get tekið undir það sem hér hefur komið fram hjá fleirum fyrr við þessa umr. að svo langt sem það nær horfir það til bóta. Ég tel hins vegar að till. um þetta fiskmatsráð eins og það var formað í frv. og eins og það er enn að teknu tilliti til brtt. hv. sjútvn. séu enn með þeim hætti að ekki sé hægt að mæla með þeim og það sé ekki rétt að hraða nú lagasetningu á grundvelli þeirra till. sem fyrir liggja. Þar er svo margt sem þyrfti að vera með öðrum hætti og þyrfti nákvæmari athugunar við áður en lögfest verður að ég treysti mér ekki til að mæla með eða taka þátt í að lögfesta þetta frv. á þessu þingi. Ég geri mér ekki von um að umtalsverðar breytingar á því náist fram á þeim stutta tíma sem þingið hefur til starfa frá þeim till. sem þegar liggja fyrir frá hv. sjútvn. Það er nefnilega svo að enda þótt brtt. n., sem eru ekki ýkja miklar að vöxtum, dragi nokkuð tennurnar úr þessu fiskmatsráði þá dreifa þær jafnframt ábyrgðinni og skv. frv. verður afskaplega óskýrt hvar áhrifavaldið liggur í raun og veru í þessum málum. Það held ég að sé afskaplega óæskilegt og óheppilegt fyrir jafnvandasamt mál eins og hér er verið að fjalla um þar sem er fiskmatið. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að það er verið að rugla hér reytunum frá því sem er skv. gildandi lögum. Frá því að búa við óháð eftirlit þá er verið að taka hér inn fulltrúa hagsmunaaðila sem haft geta mjög veruleg áhrif á þessi efni. Heiti frv., sem verður nú að telja hið mesta öfugmæli eins og það var lagt hér fyrir í haust, getur síður en svo talist réttnefni enn þrátt fyrir þær breytingar sem hv. sjútvn. hefur gert á frv. Það getur ekki talist réttnefni að kalla það kerfi sem hér er verið að setja upp Ríkismat sjávarafurða. Það heiti gefur ótvírætt til kynna að hér sé óháður matsaðili á ferð, en ekki þarf lengi að leita í þessu frv., hvorki hinu upphaflega stjfrv. né því sem fyrir liggur hér með nokkrum breytingum frá hv. sjútvn., til að sjá að um óháð mat eða matskerfi er ekki að ræða. Og það er einmitt það sem er fyrst og fremst gagnrýnivert og varhugavert að mínu mati að það er verið að draga hér hagsmunaaðilana inn í þetta kerfi og veikja hinn óháða stimpil sem frekar væri þörf á að styrkja en hitt. Það er svo allt annað mál að það getur verið æskilegt markmið að tryggja skoðanaskipti og eðlilegar boðleiðir milli framleiðenda og útflytjenda annars vegar og matsmanna og hins opinbera matskerfis hins vegar. Á því er þörf. En það er hægt að gera og ætti að gera með allt öðrum hætti en hér er verið að leggja til. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að ræða um einstök atriði í brtt. hv. sjútvn. þótt ástæða væri til þess. Ég get sparað mér það, sérstaklega með tilvísun í þær tvær ræður sem haldnar voru hér á undan og tóku á einstökum þáttum málsins, alveg sérstaklega hina skýru ræðu hv. 7. þm. Reykv., þar sem bent var á margháttaða veikleika og mótsagnir sem er að finna í frv., jafnvel þótt menn vildu nú taka undir það sem brúklegt kerfi, sem ég er ekki að gera. Ég geri ráð fyrir því að hér síðar við umr. verði reynt að skera úr um vafaatriði og leysa úr þeim mörgu spurningum sem bornar voru fram, m. a. af hv. 7. þm. Reykv. Það er t. d. ein sem hann vakti máls á, sem varðar vinnsluleyfin sem hv. sjútvn. er að leggja til að horfið verði frá með því að fella niður 17. gr., en hins vegar er tekið upp í 16. gr. orðalag sem nauðsynlegt er að skýringar fáist á, um hvers konar vinnsluleyfi er þar verið að ræða sem rn. er heimilt að svipta framleiðanda skv. brtt. hv. sjútvn. Það vakti athygli mína við upphaf þessarar umr. hversu létt hv. formaður sjútvn., hv. 5. þm. Norðurl. v., ætlaði að vinna sér verkið í sambandi við það að gera grein fyrir störfum og till. n. Hann lét sér nægja að lesa upp örstutt nál., en hann vék tæpast orði að innihaldi þeirra brtt. sem n. stendur að. Verð ég þó að segja að eins og þær eru fram lagðar er það ekki lítið verk fyrir menn að setja sig inn í það hvað heyrir til hverju, hverju er verið að leggja til að breytt verði af hv. sjútvn. Það hefði verið skynsamlegt fyrir hv, frsm. n. að mínu mati að reyna að rökstyðja þær till. sem n. stendur að, en það hefði mátt gera í ekki löngu máli af hans hálfu, svo að menn hefðu aðeins séð inn í hug hv. þm. og áttað sig á því hvernig hv. sjútvn. metur þetta mál að gerðum þessum brtt. Hér hafa komið fram tilmæli til hv. frsm. að halda til haga í þingtíðindum þeim umsögnum sem n. hefur fengið um frv. og ég tek undir þau tilmæli. Miðað við það að hér hefur ekki verið gerð nein teljandi grein fyrir þeim umsögnum sem n. fékk, þm. hafa ekki fengið þær og það er ekki haft fyrir því að vitna til þeirra í nál., tel ég æskilegt að þessar umsagnir komi hér fram, verði hér kynntar þannig að þær séu aðgengilegar í þingtíðindum. Ég hef skilið það svo að þær vísi nokkuð sín í hverja átt, en margar þeirra, og þá frá aðilum sem til eiga að þekkja, séu mjög gagnrýnar á þetta frv. sem hér er verið að mæla með samþykkt á og lögfestingu á þeim stutta tíma sem lifir þessa þings. Ég vil taka undir það sem hér kom fram, m. a. hjá hv. 7. þm. Reykv., að skynsamlegra hefði verið að vinna þetta mál á grundvelli gildandi laga, með því að gera breytingar á því sem mönnum helst finnst breytinga þörf á að fenginni reynslu af þeim lögum. heldur en vera að hlaupa út í nýtt og verulega breytt kerfi, kerfi sem fullyrt er af aðilum, sem ég tek mark á, að geti stefnt útflutningi okkar sjávarafurða, okkar þýðingarmesta útflutningi í verulega tvísýnu, kerfi sem okkar helstu keppinautar hafa verið að hverfa frá á undanförnum árum og haft náttúrlega glöggt auga á því hvernig Íslendingar hafa staðið að gæðamálum á sínum mörkuðum. Ég held að menn hafi látið glepjast af áróðri, býsna háværum áróðri sem haldið hefur verið uppi á Framleiðslueftirlit sjávarafurða á liðnum árum, áróðri sem í margri grein hefur verið á misskilningi byggður, svo ekki sé sagt að hann hafi mótast af naggi og ákveðnum fjandskap sem ekki getur talist efnislegur nema að takmörkuðu leyti. Það er ekki vænlegt ef það er hvatinn til lagabreytinga og undirrótin að því að breyta til. Það er lærdómsríki að líta á það sem fram kemur í grg. um hvernig að undirbúningi þessa máls hefur verið staðið. Það er ekki ýkja traustvekjandi að mínu mati þrátt fyrir þá mörgu fundi sem þar hafa verð haldnir í sambandi við þessi mál. Ég tel að sá rökstuðningur sem fram kemur í grg. sé lélegt veganesti en raunar í góðu samræmi við þær till. sem fram eru bornar af því fiskmatsráði, sem svo var kallað, sem færði sjálft sig í tillöguformi inn í þetta frv. Ég vil hvetja hæstv. sjútvrh., sem ég ætla að gangi fyllilega heils hugar til verks, að reyna að bæta gæðamál í íslenskum sjávarútvegi, svo sem mikil þörf er á og þjóðhagslega nauðsynleg, þótt margt sé þar í góðu horfi, þá vil ég hvetja hann til þess að íhuga málið í núverandi stöðu. Þeim orðum beini ég einnig til hv. þm. Stefáns Guðmundssonar að íhuga hvort ekki sé skynsamlegra að fresta afgreiðslu málsins á þessu þingi, nota tímann í sumar til þess að reyna að stilla saman um þetta mál, sem vissulega er ástæða til að koma þannig áfram að þokkalegur friður ríki um það, frekar en að knýja þetta mál hér í gegnum þingið á þeim stutta tíma sem nú lifir. Við sem erum hér að andmæla þessu frv. gerum það ekki, eða ég hygg að svo sé ekki, af neinum öðrum hvötum en þeim að við teljum að ekki sé hér rétt á málum haldið, þær breytingar sem hér er verið að bera fram frá gildandi lögum horfi ekki til heilla. Hér er þannig efnislegur ágreiningur á ferðinni. Þennan ágreining þarf að leitast við að jafna. Það þarf að gefa þeim hagsmunaaðilum sem farið hafa yfir þessi mál og veitt sínar umsagnir kost á því að bera frekar saman bækur sínar. Það væri hægt að gera með því að hvíla þetta mál milli þinga en vinna í því ötullega svo sem ráðrúm er til í þinghléi eða þann tíma sem er til næsta þings. Þetta geta verið mín lokaorð og ég vona að þessi geti orðið niðurstaðan, því verði ekki svo gef ég ekki annað en staðið á móti því að frv. þetta verði lögfest.



Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt að ég byrji þar sem síðasti ræðumaður hvarf frá, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson. Ég vil aðeins segja honum það, þar sem hann minntist á 17. gr. frv. og þær brtt. sem við höfum gert við hana bæði í fyrra nál. og því nál. sem við setjum nú frá okkur óskipt nefndin, að það er rangt sem fram kom hjá hv. þm. 17. gr. frv. er ekki felld niður heldur er felld niður 1. mgr. 17. gr. sem hér urðu hvað mestar deilur um þegar frv. var lagt fram. Fyrra nál. er svo tekið óbreytt upp í seinna nál. að öðru leyti en því að 16. og 17. gr. frv. eru settar saman. Einnig minntist hv. þm. á að það væri ekki traustvekjandi hvernig að málinu hefði verið staðið í þessari nefnd. Ég hef ekki setið mjög lengi á þingi en þó hef ég verið í nefnd sem vann að ýmsum málum, m. a. málum sem þessi ágæti þm. setti þá fram sem ráðh., og þau voru hreint ekki smá sum þeirra. Og þó að ég hafi ekki talið saman dagana þá held ég að ég geti fullyrt það að þeim nefndum var ætlaður skemmri tími til að fjalla um þau frv. en hér var gefinn.  Þá minntist hv. þm. á að það þyrfti að vera þokkalegur friður um þessi mál ef þau ættu að ná fram.

Skila árangri.

Skila árangri, já. Er það ekki einmitt það sem nefndin var að seilast eftir? Er það ekki sæmilegur friður í einni nefnd, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, ef nefndarmenn sameinast um eitt nál. og skrifa allir undir? Er það ekki einmitt að ná friði um mál? Hvað er friður um mál? Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson talaði hér ekki ýkja langt mál en kom samt nokkuð víða við. Ég vil taka mjög undir upphafsorð Guðmundar J. Guðmundssonar þar sem hann minntist á fræðslu í sambandi við sjávarútvegsmál. Ég held ég geti tekið undir allt sem hann sagði um það og er honum algjörlega sammála í þeim efnum. En ég er ekki sammála hv. þm. um annað sem hann sagði. Hann segir að minni hl. hafi beðið um frest á fundum til afgreiðslu á þessu máli en ekki fengið. Það er rangt, þm. góður, Guðmundur J. Guðmundsson. Það er rangt og ég veit að Garðar Sigurðsson er ekki heimildarmaður að því. Ég hef ekki reynt Garðar Sigurðsson að slíku. Guðmundur J. Guðmundsson sagði einnig: Stefán Guðmundsson neitaði að kalla nefndina saman á fund. - Það er líka rangt, hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson. Guðmundur J. Guðmundsson sagði enn fremur: Stefán Guðmundsson kom inn í minni hl. í n. - Það er sömuleiðis rangt. Ég var ekki í minni hl. í n. og hef aldrei verið. Þá sagði hv. þm. einnig að frv. væri illa samið og hroðvirknislega unnið. Það er hans mál og hann má hafa þá skoðun fyrir mér. Ég sagði í mínum upphafsorðum að að þessu máli væri búið að vinna frá árinu 1979 og þar hefðu ýmsir lagt hönd á plóginn. Ég held nú að menn hafi þar reynt að leggja sig fram, en það sýnist sitt hvorum um það efni og ég held að Guðmundur verði bara að hafa sína skoðun á því og ætla ég ekki að fara frekar út í það. Hv. þm. vék að þeim yfirgangi sem ég hafði beitt nm. Það er nú enginn þeirra hér innl núna svo að ég er víst einn til frásagnar. En ég kannast ekki við það harðræði nema þá að átt sé við hvað n. hafi haldið tíða fundi um málið. En enginn nm. kvartaði við mig um mikið harðræði og vinnuþrælkun í sambandi við þetta mál. Við reyndum að vinna þetta eins samviskulega og við gátum. Það rétta í málinu hins vegar er það, og það er best að það komi alveg skýrt fram, ég held að það skilji allir og viti sem vilja vita og vilja hafa það sem sannast reynist, að það var ekki samstaða í sjútvn. á þessari stundu til að afgreiða málið. Því myndaðist minni og meiri hl. og það geta menn séð í fundargerðarbók. Nefndin hreinlega klofnaði. Og það lá ljóst fyrir á næsta fundi áður en gengið var frá málinu að ég tilkynnti nm. það öllum að málið yrði afgreitt út úr n. á næsta fundi. Ég vona að hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson heyri hvað ég er að segja, að ég tilkynnti nm. það áður en gengið var til afgreiðslu í n. að málið yrði afgreitt út úr n. á næsta fundi. En eins og ég segi, n. klofnaði og meiri hl. lagði fram sérstakt nál. á þskj. 662. Við gerðum það strax að afloknum nefndarfundi og ég hélt satt að segja að þetta mál næði e. t. v. fram þá fyrir páskana og þess vegna voru menn að ljúka málinu. En áður en minni hl. n. lagði fram sitt nál. kom hann að tali við mig og sýndi mér drög að breytingu og spurði mig hvort það væri möguleiki að menn gætu mæst í þessu máli. Þetta er nú það sanna og rétta í málinu og allur glæpurinn. Ég skoðaði þessar tillögur og eftir að hafa farið yfir þær sýndist mér vissulega grundvöllur til þess að menn gætu náð saman í þessu máli og boðaði því fund í sjútvn. Og nm., allir sem einn, náðu saman í þessu máli, að vísu eftir að hafa gert nokkrar breytingar á þeim frumdrögum sem fyrir lágu, og skiluðu samhljóða nál. Ég sé ekki að þarna sé neinn skaði skeður. Ég sé það ekki. Ég vil taka það fram að ég fagna því að það tókst að ná samstöðu um þetta mál í sjútvn. Ég fagna því. Ég held ég þurfi ekki að fara fleiri orðum um aðdraganda málsins. Ég held að hann sé öllum ljós, a. m. k. þeim sem vilja vita hið sanna og rétta í málinu og vilja að það komi fram. Hinir verða auðvitað að skemmta sjálfum sér og halda við sinni iðju. Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson vék aðeins að fiskmatsráðinu í sambandi við 3. gr. og las upp eina línu þar sem því er falið að kynna sér erlend ákvæði og reglur um lágmarksákvæði. Það er mín meining og mér fannst það koma fram hjá hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni, að okkur er það lífsnauðsyn að fylgjast með því sem er að gerast erlendis. Það er ekki nóg að fylgjast með því sem er að gerast hér hjá okkur. Við þurfum líka að fylgjast með því hvað er að gerast erlendis, hvað þær þjóðir sem við verslum við vilja og þurfa. Við verðum einmitt að reyna að sækja þekkingu til þeirra manna sem þarna best þekkja til. Við verðum að sækja hana. Ég sé ekki að það sé nem minnkun að því. Og ég trúi því a. m. k. ekki að það sé svo hjá hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni. Og vegna þess að hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson kom inn á það hér áðan ásamt nafna sínum Guðmundi J. að eitthvað illa hefði verið staðið að þessu máli ætla ég að bæta því við að ég lét alla nm. hafa ljósrit af öllum umsögnum sem n. bárust, til þess að þessir ágætu nm. hefðu möguleika á því að leggja þetta fram og kynna og ræða í sínum þingflokkum. Ég veit ekki hvernig á að vinna að málum ef ekki á þennan hátt. Ég vil einnig minnast á það sem kom fram hjá hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni, þar sem hann sagði eitthvað á þá leið að sá smái verði einnig að vera í fiskmatsráðinu og var nú að reyna að útlista það. Það er auðvitað spurning hvort við erum að leita að sama manninum eins og þeir fóstbræður, Guðmundur H. Garðarsson og fjmrh. En í nál. segir: „Nefndin tekur fram að nauðsynlegt sé að bæði fulltrúar kaupenda og seljenda séu í hópi þeirra er ráðherra skipar frá hagsmunasamtökum sjávarútvegsins í fiskmatsráð.“ Þarna er n. vissulega að reyna að teygja sig til að tryggja það að þessir aðilar eigi þarna sína fulltrúa. Eftir að hafa fjallað um þetta mjög ítarlega í n. fannst okkur að við tryggðum þetta með þessum orðum. Einnig minntist hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson á það, að mig minnir, a. m. k. kom það fram hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og Guðmundi H. Garðarssyni, að rétt væri að láta þetta mál liggja í sumar og skoða það aftur í haust. Ég má til að hnykkja aðeins á því aftur, svo það sé alveg öruggt að hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson heyri það, að þetta mál kom til sjútvn. Nd. í nóvembermánuði á síðasta ári. Hafa nú mál ekki verið skemur hér áður en þau hafa hlotið afgreiðslu? Ég held nefnilega að þetta sé mikill misskilningur. Ég held það sé búið að leggja mikla vinnu í þetta mál og miklu meiri vinnu en menn vilja vera láta. Nm. hafa fengið, eins og ég sagði, ljósrit af öllum umsögnum og kynnt þær í þingflokkunum. Svo standa hér upp einstaka menn og þykjast koma af fjöllum í þessu. Hvar hafa þeir verið? Ég held að þeir ættu að leita til þeirra manna sem hafa skrifað undir nál. og fjallað um þau í n.  Ég ætla ekki að vera eins langorður hér og sumir aðrir. Ég hef það yfirleitt ekki fyrir sið að tala mjög langt mál að kveldi og koma svo að morgni og telja dálksentimetrana í þingtíðindum eins og sumir gera hér. Það er nóg um það og væri betur ef menn legðu af þann sið og tækju upp málefnalegri og skynsamlegri vinnubrögð. Ég get aðeins stungið á nokkrum umsögnum, læt ekki hafa mig í það að lesa upp umsagnirnar, eins og ég gaf í skyn, ruddist inn á ræðutíma þm. Guðmundar H. Garðarssonar og gat þess að ein umsögnin væri upp á 28 vélritaðar síður. Ég ætla ekki að lesa þær upp allar, alls ekki. En ég get stiklað á stóru. Það kemur t. d. fram hjá Farmanna- og fiskimannasambandinu að það var yfirleitt á móti þessu máli og vildi fresta því, svipað og Guðmundur H. Garðarsson og fleiri. Síðan kemur umsögn frá Sjómannasambandinu. Hvað segir Sjómannasambandið? „Á sambandsstjórnarfundinum var samþykkt að mæla með frv. eins og það liggur fyrir.“  Það var einnig leitað til fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Hún reiknar frekar með því, ég held ég orði það nokkurn veginn rétt, að þarna sé um sparnað að ræða. Ég get nú lesið þessa umsögn, mér liggur ekkert á: „Að því er getur varðað kostnað eru eftirfarandi breytingar sem frv. gerir ráð fyrir á gildandi lögum um Framleiðslueftirlit sjávarafurða: 1. Deildum er fækkað úr fjórum í tvær, ferskfiskdeild og afurðadeild., 2. Stofnað er sjö manna fiskmatsráð sem verður ráðherra til aðstoðar varðandi starfsemi og verkefni Ríkismats sjávarafurða. 3. Framkvæmdastjóri ráðsins og deildarstjóri verða skipaðir til fjögurra ára í senn í stað ótiltekins tíma eins og er í núgildandi lögum. 4. Lögfest eru ákvæði um stöðu sérmenntaðs hreinlætisfulltrúa (7. gr.). Af þessari upptalningu sést að lögfestum stöðum við eftirlitið fækkar um eina og ætti að sparast á því nokkurt fé, væntanlega u. þ. b. 260 þús. kr. Fækkun deilda ætti þó að gefa möguleika á meiri lækkun tilkostnaðar þar sem ætla má að eftirlitsmenn sinni eftir breytinguna fjölþættari verkefnum sem e. t. v. gæti leitt til fækkunar starfsliðs og lækkaðs ferðakostnaðar. Hins vegar gæti ákvæði til bráðabirgða um niðurlagningu nokkurra núverandi staða hjá Framleiðslueftirliti sjávarafurða leitt til nokkurrar tímabundinnar kostnaðaraukningar, verði þeir sem gegna þessum stöðum ekki ráðnir til starfa hjá væntanlegu Ríkismati sjávarafurða. Í athugasemdum við frv. segir m. a. að líklegt sé að kostnaður við ferskfiskmat og ferskfiskeftirlit vaxi frá því sem nú er og kostnaður vegna afurðadeildar lækki. Það sem mestu máli skipti í sambandi við rekstrarkostnað stofnunarinnar er skiputag og stjórnun stofnunarinnar, en frv. fjallar ekki nema að litlu leyti um það. Nú mun hagræðingarfyrirtæki vera að fjalla sérstaklega um þá hluti og hefur skilað áfangaskýrslu en athuguninni er ekki að fullu lokið. Þegar þessu starfi lýkur og tillögur liggja fyrir er fyrst hægt að meta breytingu á rekstrarkostnaði.“ Svo mörg voru þau orð frá fjárlaga- og hagsýslustofnun. Framleiðslueftirlit sjávarafurða fjallar um þetta í nokkuð löngu máli. Ég hugsa að menn vilji nú kannske ekki taka mikið mark á því sem þar er sagt, þar sem svo vill til að þeir sem gegna störfum núna í Framleiðslueftirliti sjávarafurða og undirrita þetta eru þeir sem unnu að samningu þessa máls, bæði Einar M. Jóhannsson og Jónas Bjarnason. Ég held því að menn geti nokkurn veginn áttað sig á því hvaða álit þeir hafi haftá þessu frv. Svo eru hér frá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins nokkrar athugasemdir, ekki stórvægilegar. Þeir taka þarna t. d. 17. gr. og 8. gr. og 21. gr.  Samband skreiðarframleiðenda sendir umsögn undirritaða af Ólafi Björnssyni. Sölusamband ísl. fiskframleiðenda segir hér: „SÍF telur að stefnt sé í rétta átt með þessu frv. en hvetur sjútvn. Alþingis til þess að breyta einstökum greinum í samræmi við þá yfirlýstu stefnu sem fram kemur í greinargerð frv.“ Fiskiðn gerir hér athugasemdir og Fiskmatsmannafélagið er andvígt þessu og sendir langa greinargerð. Einnig er hér löng greinargerð frá Jóhanni Guðmundssyni, hún er 28 vélritaðar síður. Jóhann Guðmundsson er þessu andvígur. Við kölluðum hann fyrir okkur. Hann kom til okkar á nefndarfund og var lengi hjá okkur, 11/2–2 klst. líklega, og við eyddum löngum tíma með honum til að fara yfir frv. Ég ætla að láta þetta nægja, forseti góður. Ég vona að ég hafi komið því allra nauðsynlegasta til skila.



Herra forseti. Ég vil þakka þeirri n. sem hefur haft þetta mál til umfjöllunar fyrir þeirra störf og aðeins víkja að undirbúningi þessa máls og því, sem hér hefur verið haldið fram, að það sé alls ekki nauðsynlegt að afgreiða mál þetta, það þurfi miklu meiri umfjöllunar við og að því hafi verið staðið með óeðlilegum hætti, eins og hér hefur komið fram nokkuð oft í máli ræðumanna. Þótt það sé út af fyrir sig ekki mitt mál vil ég fyrst víkja að því sem hér hefur komið fram varðandi almenn vinnubrögð hér á Alþingi. Mér hefur fundist þess gæta í máli manna að öll röksemdafærsla og allt sem varðar mál ætti að koma fram hér í ræðustól á Alþingi. Ég get upplýst hv. þm. um það að til eru margar möppur um mál þessi í sjútvrn. því mikið hefur verið í þessum málum starfað. En ég er þeirrar skoðunar að það geti ekki átt sér stað með þeim hætti og þau störf verði að fara fram í n. Nú er það vitað mál að allar umsagnir sem berast þinginu liggja frammi í nefndarherbergjum og allir þeir þm. sem áhuga hafa fyrir viðkomandi málum geta að sjálfsögðu kynnt sér þessi nál. hvenær sem er. Mér finnst því það vera fullmiklar kröfur að halda því fram að allt sem varðar mál komi fram í þingsölum, enda eru almennt fremur fáir til að hlusta á það. Ég held það væri betri vinnubrögð að þeir, sem vilja sökkva sér niður í þessi mál, geri það með öðrum hætti. Út af fyrir sig ætla ég ekki að gerast dómari um það, en ég held að það séu betri vinnubrögð sem mundu oft greiða betur fyrir málum hér. Því hefur verið haldið fram eins og ég vék að áðan, að staðið hafi verið með óeðlilegum hætti að þessu máli. Það kemur fram í greinargerð 6. sept. 1979 að þáv. sjútvrh., Kjartan Jóhannsson, skipaði fimm manna nefnd til að endurskoða lög um Framleiðslueftirlit sjávarafurða. Það kemur einnig fram í þessari sömu greinargerð að 23. jan. 1980 skilaði nefndin áfangaskýrslu. Þessi áfangaskýrsla er send hagsmunasamtökum, 20 aðilum í sjávarútvegi, til umsagnar. Síðan berast umsagnir frá 13 aðilum. Á grundvelli þessa er unnið og lokaskýrsla berst frá nefndinni í októbermánuði. Nokkru síðar skipaði sjútvrh. 5 manna nefnd sem kallaðist fiskmatsráð sér til ráðgjafar um þessi mál. Það er samið frv., 13 umsagnir bárust um þetta frv. og flestar veigamiklar brtt., sem komu frá hagsmunaaðilum varðandi þetta frv., voru teknar til greina við samningu frv. Eins og fram kom við 1. umr. þessa máls tók ég þá ákvörðun að leggja þetta frv. fram óbreytt eins og það lá fyrir. Vænti ég þess að hv. nefnd mundi senda mál þetta til umsagnar og taka tillit til þeirra ábendinga sem nefndin taldi mikilvægar, þ. á m. um 17. gr. Ég lýsti því yfir þegar við 1. umr. að fyrir mitt leyti mætti gjarnan breyta þeirri grein. Það hefur nefndin nú gert. Í þessu máli hefur verið unnið um margra ára skeið. Hér er um mjög mikilvægan málaflokk að ræða fyrir okkar þjóð og það er alger óhæfa að mál sem þetta sé í einhverri óvissu árum saman. Ég tek undir það að það ber að vinna að því af fyllstu kostgæfni og samviskusemi og ég tel að það hafi verið gert. En það er alger óhæfa að stofnun sem þessi sé í óvissu með sín mál árum saman. Á grundvelli þess legg ég á það mikla áherslu að þessari óvissu sé eytt og fyrir liggi alveg skýr ákvæði um það hver sé framtíðarstefna varðandi þessa stofnun. Hér hefur komið fram nokkur efnisleg gagnrýni. Það eru þrjú atriði sem mér hefur fundist bera mest á. Í fyrsta lagi það atriði að hér sé ekki um óháða stofnun að ræða, hér eigi ekki að framkvæma óháð mat en það sé grundvallarskilyrði fyrir því að við Íslendingar framleiðum góða vöru til sölu á erlendum mörkuðum að óháð mat eigi sér stað. Ég get út af fyrir sig fyllilega tekið undir það að það er grundvallaratriði að það starfi óháð matsstofnun í landinu sem ræki þetta hlutverk. Hins vegar vil ég einnig taka það fram að ég tel það enga tryggingu fyrir því að seld sé fullnægjandi vara á okkar erlendu mörkuðum. Þeir aðilar, sem stunda þessa útflutningsstarfsemi, stunda sölustarfsemina á erlendum mörkuðum, þurfa eigi að síður að vera fullkomlega ábyrgir og þeir geta ekki treyst eingöngu á þetta óháða mat, enda hefur komið í ljós að svo hefur verið. Á vegum stærstu útflutningssamtakanna, Sölumiðstöðvarinnar og SÍS, starfa nálægt 40 eftirlitsmenn í landinu ef ég man rétt. Ekki voru starfandi eftirlitsmenn á vegum saltfiskútflytjenda, þeir treystu nær eingöngu á óháða eftirlitsmenn Framleiðslueftirlits sjávarafurða. Það gaf enga tryggingu fyrir því, sem ekki er heldur eðlilegt, að ekki kæmist gölluð vara á markaðinn. Þau sölusamtök tóku upp sama kerfi og hinir stóru aðilarnir að hjá þeim væru starfandi eftirlitsmenn sem skyldu tryggja þetta og væru í beinum tengslum við markaðinn eins og eftirlitsmenn sölusamtaka. Í þessu frv. er verið að reyna að skilja þarna á milli eins og hér kemur fram. Komið er á ákveðinni verkaskiptingu milli framleiðenda og útflytjenda annars vegar og ríkismatsins hins vegar. Ríkismatið verður að geta sett á það ákveðinn stimpil að það sé trygging fyrir því fyrir þá neytendur sem fá þessa vöru að hún sé framleidd undir besta gæðaeftirliti, ekki eingöngu þessa ríkismats heldur einnig eftirlitskerfis þeirra sölusamtaka sem þarna starfa. Ég fel að þessi stofnun sé fullkomlega óháð og það hafi verið rangtúlkað að með því að setja á stofn fiskmatsráð sé verið að setja þessa stofnun undir stjórn þeirra manna. Hér kemur skýrt fram að fiskmatsráð er ekki skipað skv. tilnefningu þessara hagsmunasamtaka, enda væri mjög erfitt að telja upp hagsmunasamtök í sjávarútvegi vegna þess hve mörg þau eru. Hins vegar kemur skýrt fram í frv., eins og fram kemur í grg. með málinu, að varðandi val manna í fiskmatsráð væri æskilegt að ráðh. hefði svigrúm til að velja samstæðan hóp sem getur starfað saman að fagmálum. Ekki var talið æskilegt að binda í lögum nöfn þeirra samtaka í sjávarútvegi sem tilnefna skulu fulltrúa í fiskmatsráð. Í fyrsta lagi eru samtökin orðin mörg og í öðru lagi er æskilegt að meðlimir fiskmatsráðs líti á sig sem fagmenn og einstaklinga fyrst og fremst sem séu í góðum tengslum við helstu hagsmunasamtök sjávarútvegsins. Með þessu er fyllilega lögð á það áhersla að hér er gert ráð fyrir því að viðkomandi aðilar geti í flestum atriðum verið óháðir. Verið er að leggja á það áherslu að þessi stofnun á ekki að vera embættismanna- og sérfræðingastofnun eingöngu heldur stofnun sem hefur lifandi tengsl við það umhverfi sem hún vinnur í. Þá hefur einnig komið fram að það væri galli við þetta frv. að það hefði of mikil pólitísk áhrif í för með sér, eins og það er nefnt, sem ég því miður skil ekki. Að sjálfsögðu er þessi stofnun eins og allar aðrar stofnanir ríkisins undir pólitískri ábyrgð þeirra ráðh. og ríkisstjórna sem starfa á hverjum tíma. Og mér er ekki kunnugt um að hægt sé að viðhafa neitt annað kerfi í þjóðfélaginu varðandi okkar stofnanir. Það er afskaplega undarlegt að heyra það hér á Alþingi að það hættulegasta í þessu þjóðfélagi sé að einhverjir stjórnmálamenn komi nálægt viðkomandi stofnun. Þá fer nú fyrst að verða hætta á ferðum. Mér finnst afskaplega miður að heyra þessa rödd hér vegna þess að þetta er nú einu sinni undirstaða okkar lýðræðiskerfis. Við kjósum þm. sem síðan mynda meiri hl. sem stendur að baki ríkisstj. og sú ríkisstj. ber lýðræðislega, pólitíska ábyrgð í landinu. Þetta er grundvallaratriði í okkar þjóðskipulagi. Ég hélt að það væri nóg að þurfa að hlusta á það víða í þjóðfélaginu að verið sé að úthúða alla tíð þessu pólitíska valdi þó maður þurfi ekki að hlusta á þessa tortryggni hér inni á Alþingi Íslendinga líka.  Þá hefur verið gagnrýnt að það sé ekki nægilega skýrt með hvaða hætti reglur verði settar fyrir veitingu vinnsluleyfa. Ég skal taka það fram nú þegar að það sem a. m. k. ég hef í huga í því sambandi og tel afar mikilvægt er að það sé gert á faglegum grundvelli. Því miður er ekki nægilega vel frá þeim faglega grundvelli gengið. T. d. hefur mér komið það afskaplega mikið á óvart nú að undanförnu þegar ég hef heyrt af því að ýmsir aðilar hafi hug á því að setja upp frystiaðstöðu í alls konar saltfiskverkunarhúsum víða um land og nánast að skella niður gámum á bryggjusporða. Hvað er eiginlega um að vera í landinu? Ég hef spurt þessa ágætu stofnun, Framleiðslueftirlit sjávarafurða: Hvar er ykkar faglegi grundvöllur og hvað er það sem heimilar það að slíkt viðgangist, jafnvel hæg frysting? Það er ekki einu sinni nægilega skýrt að óheimilt sé að stunda hraðfrystingu sem er undirstaða allra gæða í sjávarútvegi. Manni verður á að spyrja: Hvers vegna í ósköpunum höfum við verið að byggja allar þessar fullkomnu vinnslustöðvar í landinu. Voru það bara mistök? Af hverju settum við ekki inn einhverja frystiskápa í allar saltfiskverkunarstöðvar sem til eru í landinu og reyndum að finna alla þá skúra og byggingar sem er hægt að koma slíkri aðstöðu inn í? Komið hefur berlega í ljós að hinn faglegi grundvöllur til þess að byggja á varðandi veitingu slíkra leyfa er ekki nægilega traustur. Við höfum ákveðið að nú á næstunni verði ekki veitt frekari vinnsluleyfi fyrr en þessar faglegu reglur liggja skýrt fyrir. Ég er þeirrar skoðunar að ef aðilum í frystiiðnaði okkar ætti að fjölga um jafnvel 100–200, sem gæti vel gerst við ófullkomna aðstöðu víða um land, gæti það orðið til þess að þau slys gerðust á mörkuðum okkar sem aldrei yrðu bætt. Það er ekkert einkamál manna að selja gallaða vöru á erlendum mörkuðum. Ef aðili selur gallaða vöru, t. d. rækju þar sem frysting hefur mistekist um borð í skipi, sem íslensk afurða á erlendum mörkuðum getur hann gersamlega eyðilagt allan okkar markað, ekki bara fyrir sjálfum sér heldur fyrir öllum öðrum sem eru að vinna á þessum mörkuðum. Það er því ekki að ástæðulausu að full aðgát sé höfð. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara frekar út í efnislega umr. um þetta mál. Ég vildi aðeins leggja á það áherslu að ég tel nauðsynlegt að þeirri óvissu, sem hefur ríkt um þessi mál, sé eytt. Ég vildi einnig leggja á það áherslu að hér er um óháða stofnun að ræða sem er undir stjórn sjútvrn. Þannig tel ég að þessum málum verði að vera fyrir komið og ég er þess fullviss að sú skýrari verkaskipting milli þessa óháða mats annars vegar og útflutningsaðila og vinnsluaðila hins vegar er verulega til bóta. Enda veit ég ekki betur en að nær allir þeir, sem hafa unnið að þessum málum á undanförnum árum af hálfu hinna svokölluðu hagsmunaaðila og lagt sig mjög fram í málinu, þ. á m. fulltrúar frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Sambandi fiskvinnslustöðva, en ég veit ekki betur en öll frystihús sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna séu innan þeirra vébanda, mæli mjög með því að þetta mál nái fram að ganga og leggi á það mikla áherslu. Þess vegna kom mér það nokkuð á óvart þegar hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson dró það í efa að þessir aðilar mæltu með málinu. Ég er þó ekki með því að blanda saman þeirri afstöðu hans og vinnu hans fyrir þá ágætu aðila. Að sjálfsögðu tekur hann afstöðu hér sem óháður þm. en ekki sem aðili sem hefur unnið fyrir þá hagsmunaaðila.



Herra forseti. Ég skal hafa athugasemdir mínar stuttar. Hv. þm. Stefán Guðmundsson kvartaði undan því að ég hefði ásakað hann um harðræði. Ég held ég hafi nú aldrei ásakað hv. þm. um harðræði. Það sem ég sagði hins vegar og stend á þar til ég fæ aðrar og betri upplýsingar er það að daginn áður en þetta fræga meirihlutaálit kom hér fram í þingsalinn hafi verið fundur í sjútvn. Þar höfðu mætt sem varamenn tveir varaþm. Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson og Guðmundur Einarsson upplýstu að tveir nm., hv. þm. Halldór Blöndal og Gunnar G. Schram - gott ef þessi fundur var ekki haldinn á föstudaginn - kæmu strax eftir helgi og þegar þeir væru komnir væru þeir reiðubúnir að skila áliti og rétt væri að bíða þess. Þetta var ekki gert. Hvernig sú krafa hefur verið sett fram, hvort það hefur verið skriflegt, hvort þetta hefur verið bókað skal ég ekki um segja. En eitt er víst að þegar þessir hv. þm., Halldór Blöndal og Gunnar Schram, voru komnir neituðu þeir að styðja nál. Stefáns Guðmundssonar og þeirra varamanna er sátu fundinn og gera 16 brtt. Um hvað er Stefán Guðmundsson að tala?

Fyrirgefðu, má ég endurtaka það?

Ég skal fyrirgefa þér allt. Um hvað spyrðu?

Fyrirgefðu, viltu leiðrétta, það var Jón Magnússon. Guðmundur H. Garðarsson var ekki á fundinum.

Jón Magnússon var ekki á fundinum, en - 

Það kom ekki frá þeim.

Það kom ekki frá þeim, segir hv. þm. Þessar tillögur munu að mestu hafa komið frá Garðari Sigurðssyni og reyndar fleirum og verið studdar af þeim. Formaður varð ekki við þeirri ósk að þeirra yrði beðið. Ef komnir eru tveir aðalmenn nefndarinnar og tveir menn eru í minni hl. þá eru það fjórir og af sjö er það meiri hl., hv. þm. Stefán Guðmundsson. En að Stefán Guðmundsson hafi beitt einhverju harðræði, það held ég að ég hafi aldrei staðhæft. Ég taldi ákaflega hæpið að setja þetta þskj. fram með þrem atkv. nm. þar sem tveir voru varamenn gegn 2 atkv. minni hl., enda var þskj. afturkallað, svoleiðis að ég held að þetta standi allt óhaggað. Það sem ég gerði athugasemd við var að hér hefði komið ákaflega hörð gagnrýni á 

Jón Magnússon lýsti því yfir við nm. að hann vildi samþykkja þetta eins og það var. Hann skrifaði undir og var í Þórshamri.

Var hann ekki í Þorlákshöfn? Enda sést það hverjir skrifa undir, það eru þrír. Ég verð að telja þetta óheppileg vinnubrögð. Harðræði held ég, að Stefán Guðmundsson beiti ekki og hef aldrei ásakað hann um það. Ég taldi þetta hins vegar óheppileg vinnubrögð. En það sem ég var að gera athugasemd við og hv. þm. forðaðist að svara en sjútvrh. svaraði að nokkru leyti, það var um 17. gr. 1. mgr.: „Framleiðsla á sjávarafurðum til útflutnings er óheimil án sérstaks leyfis sjútvrn.“ Þetta er strikað út. Það sem eftir stendur af greininni er það að rn. setur nánari reglur um skilyrði fyrir sviptingu og veitingu vinnsluleyfa. En í 14. gr. frv. er eftirfarandi tekið fram: „Afurðadeild gefur út útflutningsvottorð, sé þess krafist í reglugerð. Deildin skal gæta þess að ekki verði fluttar út sjávarafurðir sem ekki standast þær kröfur“ o. s. frv. „Afurðadeild annast útflutning vinnsluleyfa til vinnslustöðva, en þau staðfesta að viðkomandi vinnslustöð fullnægi settum reglum um hreinlæti og búnað. Óheimilt er að verka eða vinna sjávarafurðir til útflutnings án slíks vinnsluleyfis.“ Að hreinlæti og búnaður sé í lagi, hvaða reglur eru það sem koma hér til viðbótar í 16. gr. að rn. setji nánari reglur um skilyrði fyrir sviptingu og veitingu vinnsluleyfa? Hreint út sagt það að það er á valdi hæstv. ráðh. með einfaldari reglugerð að heimila það sem honum sýnist. Hann hefur skýrt að nokkru hvað fyrir honum vaki. Vitanlega hefði þá þurft að vera þessi reglugerð eða a. m. k. uppdrættir að henni en ekki að Alþingi afhenti hæstv. ráðh. á silfurdiski heimild til að veita eitthvert sérstakt leyfi til reksturs vinnslustöðva. Ef sjútvrh. óttast offjárfestingu í frystihúsum eða vinnslustöðvum, sem vel má vera að hætta sé á, þá á það heima undir einhverjum fjárfestingarlögum en alls ekki lögum um fiskmat. Þarna er verið að afhenda ráðh. meiri og stærri völd en þekkst hafa. Það er vægast sagt ákaflega glannalegt af virðulegu Alþingi að afgreiða slíkt með ekki nánari skilgreiningu en nauðsynlegum ummælum ráðh., en hv. formaður sjútvn. treystir sér ekki til að svara. Hæstv. ráðh. talar um verkaskiptingu. Í hvaða lagagr. er þessi verkaskipting? Hún er í grg. Í lögunum er hvergi kveðið á um verkaskiptingu. Þetta er fróm ósk í grg. en á ekkert skylt við lagasmíð. Sami ráðh. vill ekki viðurkenna að mat sé ekki óháð þótt það lúti stjórn ótilgreindra hagsmunaaðila sem eru í meiri hl. Það er búið að kippa þessu út úr frv. að verulegu leyti. Þó eru þarna nokkrir hortittir. Frv. og meginatriðin í breytingu á frv. voru þessi völd sem fiskmatsráð fékk. Þau eru tekin burt með áliti nefndarinnar og þá er grundvöllur lagasetningarinnar brostinn. Hann er hreinlega brostinn og þess vegna er ástæða til þess að athuga þessi mál betur og að Alþingi afgreiði ekki frv. Hv. þm. Guðmundur Garðarsson hefur rætt málið, einn þrautkunnugasti starfsmaður Sölumiðstöðvarinnar sem framleiðir 70% af frystum afurðum okkar. Hann varar við þessu. Ég held að ég hafi þrívegis tekið fram í minni ræðu gildi þess að eftirlitsmenn sölusamtaka og hið óháða ríkismat ynnu saman. Erfiðleikar geta t. d. falist í því að svo góð sem þessi samvinna er og þetta eftirlit að innan einstakra samtaka gætu aðilar sinnt eftirliti sem væri mun eðlilegra en framleiðslueftirlitið eða ríkismatið fengist við í ákveðnum málum. Mat er ekki óháð ef það lýtur stjórn hagsmunaaðila. Það er sett að skilyrði fyrir útflutningi til Austur-Evrópuríkja að það sé óháð ríkismat. Ekki þori ég að tala fyrir þá austantjaldsmenn en ákaflega er ég smeykur um að þeir mundu aðeins sperra brýrnar yfir því að stjórn þessa óháða mats væri að meira hluta í höndum hagsmunaaðila. Það er líka vitað að fjölmörg fyrirtæki á Vesturlöndum krefjast þess hins sama. Framleiðsluráð sjávarafurða hefur fengið viðurkenningu í Bandaríkjunum sem eftirlitsmatsaðili skelfisks. Hins vegar hafa verið uppi till. í Bandaríkjunum um að ameríska matvælaeftirlitið hefði með höndum eftirlit á fiskafurðum og matvælum sem framleiddu erlendis, sér í lagi fiskafurðum. Ef t. d. rækjueitrunin frá Bangladesh í Hollandi hefði komið upp í Bandaríkjunum hefði þetta frv. sem vofir yfir Bandaríkjaþingi - það hefur ekki hlotið samþykki - flogið í gegnum þingið. En þetta Framleiðslueftirlit hefur fengið viðurkenningu sem matsaðili á skelfiski og það mundi ábyggilega torvelda að það yrði viðurkennt ef það væri háð hagsmunaaðilum. Ég verð svo að endingu að segja það fyrst varaformaður annars stjórnarflokksins kemur hér í þingsal að ef það er orðið baráttumál Sjálfstfl. að ákveðinn atvinnurekstur í landinu megi ekki rækja nema með samþykki ákveðins ráðh. þá er orðið lítið eftir af athafnafrelsinu. Engin grg. hefur fengist. Fyrst núna fæst eitthvað lauslega fram hjá virðulegum og hæstv. sjútvrh. Um umsagnir hinna ýmsu aðila hef ég ekki fjallað og ekki séð. Ég skal viðurkenna að þetta hefði ég átt að geta séð hjá n. en þetta var ekki sýnt í okkar þingflokki og er það í sjálfu sér mál þingflokks Alþb. En ég held að þarna sé ekki umsögn frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, sem framleiðir 70% af frystum sjávarafurðum.  Ég vil benda á að skýringar þær á hinum fjölmörgu greinum sem ég óskaði eftir hafa ekki komið. Túlkanir á mótsögnum hafa ekki komið. Þetta frv. er ekki til að stæra sig af og ekki til að auka veg Alþingis. En það kannske styrkir Sjálfstfl. í baráttu hans fyrir frelsinu að nú skuli allir þurfa að leita leyfis ráðh. þegar þeir ætla að annast eitthvað fiskverkun.



Herra forseti. Síðasti ræðumaður talaði um frelsið. Ég hugga hv. þm. með því að á meðan a. m. k. einn úr flokknum hefur sjálfstæða skoðun er von fyrir frelsið í Sjálfstfl. Hann þarf því ekki að hafa áhyggjur út af því, þó að einhverjir þm. Sjálfstfl. slysist á að samþykkja þetta frv., að við hinir stöndum ekki vörð um frelsið. Í sambandi við þær umr. sem hér hafa farið fram fannst mér þess gæta fyrst hjá hv. þm. Stefáni Guðmundssyni að hann ætlaði að reiðast yfir því að menn skyldu leyfa sér að koma fram á síðustu stundu og hafa aðrar skoðanir en meiri hl. sjútvn. Sem betur fer var það ekki í reynd, en það leit þannig út í upphafi hans ræðu. Það er náttúrlega alveg grundvallaratriði að menn sýni hver öðrum umburðarlyndi þegar þeir eru að fjalla um mál á hv. Alþingi Íslendinga. Menn verða að þora að taka sjálfstæða afstöðu þó að flokkar séu í stjórnarsamstarfi. Það að vera í stjórnarsamstarfi felur ekki í sér að menn hafi undirgengist að skrifa á hvað sem er og segja einmitt það sem hentar í það og það sinnið í viðkomandi stjórnarsamstarfi. Það er hluti af frelsinu og lýðræðinu að bæði hv. þm. og aðrir haldi sínum skoðunum innan þings sem utan. Mér finnst vanta inn í þessa umr. að rætt sé nánar hvaðan sú ósk eða krafa kom að gera þær grundvallarbreytingar sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég hef ekki orðið var við þá miklu umræðu um þetta mál hjá þeim aðilum, sem starfa í sjávarútvegi og fiskiðnaði, sem réttlætir að berja fram á þessu þingi samþykki fyrir þessu frv. Hæstv. ráðh. Halldór Ásgrímsson rakti mjög ítarlega fyrir okkur hvað þetta hefur átt sér langan aðdraganda, allt frá árinu 1979 og allar götur síðan. Ég held að upphaf þessa máls sé ekki að leita hjá þeim aðilum sem starfa í atvinnugreininni. Það frumkvæði kemur annars staðar frá. Og þá er spursmálið: Hvers vegna? Ég kann ekki svar við því, a. m. k. vil ég ekki ræða um það á þessu stigi hver sé mín skoðun á því. En aðilar óskuðu ekki eftir þeim grundvallarbreytingum sem frv. gerir ráð fyrir. Það finnst mér vera kjarni málsins. Og þeir óska enn ekki eftir þeim breytingum. Ég tel að þær umsagnir sem var vísað til áðan sanni glögglega að það eru fyrst og fremst þeir sem eru hluti af kerfinu sem við búum við sem leggja áherslu á breytingar, en aftur á móti óska framleiðendur, útvegsmenn, sjómenn og fólk í fiskiðnaði ekki eftir breytingum. Hins vegar hefur á þessum fimm árum greinilega tekist að nudda því í gegn í einstaka félögum og samtökum að taka afstöðu til einstakra greina frv., en samt ekki af mikilli sannfæringu. Ég vil leiðrétta það, og þess vegna kom ég hingað, að ég ræddi ekki um Samband ísl. samvinnufélaga í minni ræðu. Það mun annar hv. þm. hafa gert. Ég vil leiðrétta það. Hins vegar kom það fram hjá hv. þm. Stefáni Guðmundssyni að einn af aðalframleiðendum sjávarafurða á Íslandi, þ. e. sjávarafurðadeild SÍS ef ég tók rétt eftir, tekur fram í sinni umsögn að það sé þörf fyrir breytingu á starfsháttum Framleiðslueftirlits sjávarafurða eins og það er nú en ekki á lögunum. Ég tel þetta mjög veigamikla umsögn. Sá sem mun hafa skrifað undir þessa umsögn er Arni Benediktsson. Er það ekki rétt? Árni Benediktsson hefur mjög mikla og góða þekkingu á sjávarútvegs- og fiskiðnaðarmálum. Þá vík ég að öðru, sem hlýtur að skipta einhverju máli í þessu sambandi, og það er að ekki mun hafa komið fram skriflegt álit frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Mér er kunnugt um að á sínum tíma fór fram nokkur umræða um þær hugmyndir sem hér lágu fyrir fyrir einu til tveimur árum, þegar þetta var fyrst til umræðu, og fengu þær ekki góðar undirtektir í þeim félagsskap. Nú hefur ekki komið skrifleg umsögn frá SH. Ef maður leggur saman sjávarafurðadeild SÍS annars vegar og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hins vegar kemur í ljós að þeir aðilar, sem fjalla um ca. 70% af framleiðslu frystra sjávarafurða á Íslandi, leggja ekki mikla áherslu á þær breytingar sem frv. gerir ráð fyrir. Annar aðilinn er greinilega á móti, sjávarafurðadeildin, en hún verslar með ca. 30% af öllum frystum sjávarafurðum auk annarra afurða, eins og skreiðar, saltfisks o. fl., og sölumiðstöðin með u. þ. b. 70%. Það má því segja að ef litið er á þetta í heild flytji sjávarafurðadeild SÍS og SH út ca. 95% af öllum frystum sjávarafurðum, enda hafa þessi samtök með frjálsum hætti komið sér upp mjög góðu eftirlitskerfi og fullnægja mjög þeim kröfum sem við erum að ræða um, þ. e. kröfunum um að gæði séu mikil á þeirri vöru sem þeir aðilar framleiða sem eru innan vébanda þessara samtaka. Það mun vera nokkuð vel tryggt. Með því fyrirkomulagi sem við höfum haft, því óháða mati sem Framleiðslueftirlitið hefur haft á hendi, hefur eftirlitið eiginlega verið tvítryggt. Þetta hefur verið 100% í lagi, ef það mætti orða það þannig, en auðvitað hafa verið einhver frávik þarna eins og ætíð vilja eiga sér stað. Það er hins vegar greinilegt að þeir sem framleiða skreið og saltfisk og aðrar sjávarafurðir geta hugsað sér þær breytingar eða eitthvað í þá átt sem koma fram í frv. Af þeim umsögnum sem hér voru kynntar frá þessum aðilum fyrir utan þessar kerfisstofnanir sem létu álit sitt í ljós, er greinilegt að t. d. skreiðarmenn geta hugsað sér fyrirkomulag líkt því sem frv. gerir ráð fyrir. Ég tel að hægt hefði verið að fullnægja því sjónarmiði með minni háttar breytingum á núgildandi lögum um Framleiðslueftirlit sjávarafurða. Hæstv. ráðh. kom inn á stöðu fiskmatsráðs skv. 3. gr. Það er mat hæstv. ráðh. að þessi lagagrein og staða fiskmatsráðs skv. frv. sé þess eðlis að þessi stofnun verði óháð í framtíðinni þrátt fyrir ákvæði 3. gr. Ég er ekki á sömu skoðun og hæstv. ráðh. í þeim efnum. Ég fel að fiskmatsráð muni koma þannig inn í þessi mál að framkvæmd þessara mála verði ekki eins óháð og verið hefur til þessa og endurtek að ég tel að hagsmunaaðilar eigi ekki að vera þarna í stjórn Ég er einnig þeirrar skoðunar að stjórnmálavaldið fái þarna of mikil áhrif þegar ráðh. fær vald til að ákveða hverjir skipi fiskmatsráð á hverjum tíma. Þetta er mitt mat. Það verður hver að meta það eins og hann skilur og vill túlka þessar lagagreinar. Þar er ég ekki sammála hæstv. ráðh. þegar hann segir að hann telji að það sé undirstaða lýðræðiskerfisins að stjórnmálamenn hafi afskipti af málefnum þegnanna með þeim hætti sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég tel að stjórnmálamenn eigi ekki að hafa mikil afskipti af athöfnum manna í hinu daglega starfi úti í atvinnulífinu. Ég tel að þetta frv. geti boðið upp á þá möguleika að stjórnmálavaldið hafi of mikil áhrif á dagleg störf manna í atvinnulífinu. Það mundi gerast með bæði beinum og óbeinum hætti. En þar með er ég ekki að segja að hæstv. núverandi ráðh., Halldór Ásgrímsson, mundi nota þessi lög með þeim hætti sem ég tel að þau megi nota. Það þarf því ekki að hljóma neitt einkennilega þótt þm. ræði hér um hver séu takmörkin fyrir því hvert afskipti stjórnmálamanna eigi að ná af athöfnum borgaranna í hinu daglega starfi. Ég var hins vegar sammála ráðh. þegar hann ræddi um það atriði að styrkja þyrfti hinn faglega grundvöll í sambandi við þessi mál. Ég er sammála því að hann verður að treysta. Og þá er spursmálið: Hvernig á að treysta hinn faglega grundvöll? Það gerist auðvitað í framkvæmd en svo er einnig nauðsynlegt að gera sér grein fyrir hvað er faglegur grundvöllur. Hver er hinn faglegi grundvöllur sem við erum að tala um í sambandi við sjávarútveg og fiskiðnað? Fyrst skulum við skilgreina það. Þá vitum við hvað við ætlum að framkvæma á eftir. Það er greinilega þörf á að skilgreina hvaða rekstrarkröfur eigi að gera til þeirra sem starfa í sjávarútvegi og fiskiðnaði. Í þeim efnum er mörgu mjög ábótavant, þ. e. um það hvaða kröfur menn geri til þeirra aðila sem fá og eiga að fást við útveg. Ég er fullkomlega sammála ráðh. um að auðvitað verður að grípa í taumana í sambandi við þá neikvæðu þróun sem hefur verið að eiga sér stað undanfarið. Það virðast eiginlega allir geta farið út í nokkurs konar bílskúrarekstur í frystingu matvæla. Þar er um að ræða svokallaða hægfrystingu sem er stórhættuleg varðandi gæði vörunnar. Nauðsynlegt er að stemma stigu við því og gera það með þeim hætti sem við á til að tryggja að ekki verði stórslys á hinum erlendu mörkuðum. I því efni er ég fullkomlega sammála ráðh. að ganga þarf frá málum þannig að óvandaðir aðilar fari ekki út í fiskvinnslu og útflutning með þeim hætti sem nú virðist hafa tíðkast. Þar er þörf á að setja almennar reglur. Ég tel að ráðh. geti það skv. gildandi lögum um Framleiðslueftirlit sjávarafurða og með útgáfu reglugerðar. Um það atriði að nær allir hagsmunaaðilar mæli með því að þetta mál nái fram að ganga, þar sem vísað er sérstaklega til Sambands fiskvinnslustöðva m. a., vil ég segja að Samband fiskvinnslustöðva er blandaður félagsskapur. Ég held að ekki sé rétt að blanda saman Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna annars vegar og Sambandi fiskvinnslustöðva hins vegar. Það hefur nú verið þannig hingað til að sölumiðstöðin hefur getað svarað fyrir sig. Ég vil segja það, án þess að ég tali fyrir hönd þess félagsskapar á þessu augnabliki, að ég held að umræðunni sé ekki lokið í því félagi um afstöðu manna til þess frv. sem er til umræðu nú.



Herra forseti. Ég mun gera tvær örstuttar aths. Í fyrsta lagi varðandi það að það séu litlar líkur til þess að fiskmatsráð verði óháður aðili. Það vill nú svo til að tveir hæfir og reyndir menn í fiskvinnslu eiga sæti í þessu fiskmatsráði og hafa unnið þar ágætt starf að mínu mati. Annar er Halldór Þorsteinsson forstöðumaður fiskeftirlitsdeildar Sambands ísl. samvinnufélaga, sem er formaður þess, hinn er Hjalti Einarsson framkvæmdastjóri sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna. Ef það er rétt, sem hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson heldur hér fram og ég dreg mjög í efa, að viðkomandi samtök séu bæði á móti því að þetta frv. nái fram að ganga, þá styrkir það mig mjög í þeirri trú að hjá þessum samtökum séu menn sem leggja faglegan dóm á málið og taka afstöðu skv. því og hlíta ekki því sem ýmsir aðilar í þessum samtökum segja og fari eftir sannfæringu sinni. Það styrkir mig í þeirri trú að þessir menn starfi mjög hlutlægt og óháð. Í öðru lagi vildi ég aðeins gera örstutta aths. við það sem hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson sagði varðandi það að að skilja á milli annars vegar eftirlitsstarfa framleiðenda og hins vegar Ríkismatsins sé aðeins fróm ósk í grg. Fjallað er um þessi mál í 18. og 19. gr. frv. og í skýringum við þær greinar kemur þessi vilji mjög skýrt fram. Það hefur komið í ljós að nauðsynlegt er að á vegum framleiðendanna starfi eftirlitsnefnd. Hins vegar hefur það verið fyrst og fremst í frystiiðnaðinum fram að þessu, en ekki annars staðar. Þykir rétt að ákveða með lögum að svo skuli vera. Ég bendi á að í 18. og 19. gr. er m. a. fjallað um þessi mál einnig í grg. um IV. kafla þar sem kemur fram að ákveðin verkaskipting verði milli framleiðenda og útflytjenda annars vegar og Ríkismatsins hins vegar. Hins vegar vil ég einnig taka fram að það sem þeir aðilar sem starfa í frystingu hafa lagt sérstaka áherslu á er samræming á mati að því er ferskan fisk varðar. Sú samræming hefur ekki verið nægileg. Það hefur verið unnið að því að undanförnu að samræma þá hluti. Komið hefur berlega í ljós að það er ekki trygging fyrir því, ef metið er t. d. upp úr togara og 90–95% eru fyrsta flokks fiskur, að á öðrum stað, þar sem landað er sambærilegum fiski af sömu miðum eftir jafnlanga útiveru, fari fram sambærilegt mat. Hafa þeir aðilar sem starfa í hraðfrystiiðnaðinum lagt höfuðáherslu á að þarna ætti sér stað betrumbót. Þeir hafa lagt áherslu á þennan þátt fyrst og fremst vegna þess að þeir telja að þeir geti sjálfir betur tryggt en nokkur annar að eftirlitið innan frystihúsanna sé nægilega fullkomið. En ég er samt þeirrar skoðunar, jafnvel þó að þeir telji svo vera, að nauðsynlegt sé og skylt að hafa ríkismat sem fylgist með þeirra vinnubrögðum og sé trygging neytenda á erlendum mörkuðum fyrir því að þar eigi sér stað faglegt mat sem hægt er að treysta á.



Herra forseti. Mig langar til að gera örstutta aths. og það er að gefnu tilefni. Það er þá fyrst í sambandi við afgreiðslu á nál. sjútvn. Nd. Ég hélt að ég hefði talað nógu skýrt áðan, en ég vil hnykkja betur á því sem mér finnst gæta misskilnings. Það var 13. apríl sem nál. er prentað, á föstudegi. Þá var það meining okkar og trú að hugsanlegt væri að við gætum afgreitt málið frá þessari ágætu deild til Ed. fyrir páskaleyfi þm. Þannig stóð á allri þeirri pressu sem menn tala hér um og ég viðurkenni að var. Og ég hafði tilkynnt nm. um að ég mundi afgreiða málið á þessum degi. Ég vil að það sé alveg ljóst.  Ég vil, vegna þess sem hér hefur komið fram í sambandi við frv. og nál., taka fram hvað stendur í títt nefndri 17. gr. sem hvað fjörugastar umræðurnar urðu um hér þegar hæstv. sjútvrh. talaði fyrir þessu frv. sínu í nóvembermánuði. Ég held ég muni það rétt að þá sat hér í þingi, og ég held í sæti Guðmundar J. Guðmundssonar, Ólafur Ragnar Grímsson. Hann talaði nokkuð oft í þessu máli þá og brýndi sjálfstæðismennina sérstaklega á 1. mgr. 17. gr. sem hljóðar svo: „Framleiðsla á sjávarafurðum til útflutnings er óheimil án sérstaks leyfis sjútvrn.“ Menn vildu sem sé ekki binda það að það gæti enginn farið út í slíkan rekstur nema með leyfi ráðh. Þetta er fellt niður í n. N. fellir niður 1. mgr. 17. gr. og þá hljóðar greinin svo og verður 16. gr., og ég vil lesa hana þannig að menn séu alveg klárir á því hvað við erum að tala um: „Ríkismat sjávarafurða hefur heimild til að stöðva vinnslu fisks og enn fremur pökkun og útflutning, ef þrif og búnaður vinnslustöðva eða flutningatækja, gæði afurða, merking þeirra, umbúðir og frágangur er ekki í samræmi við reglur, sem settar eru skv. lögum þessum. Starfsmönnum Ríkismats sjávarafurða ber þegar í stað að tilkynna yfirmönnum sínum um stöðvun skv. þessari grein. Reynist nauðsynlegt að stöðva vinnslu eða pökkun á fiskafurðum ber Ríkismati sjávarafurða að úrskurða á hvern hátt hagnýta megi afurðirnar og hvaða skilyrði þurfi að uppfylla til þess að vinnsla, pökkun og útflutningur megi hefjast að nýju. Rn. er heimilt að svipta framleiðanda vinnsluleyfi sýni hann vítaverða meðferð á hráefni eða komi alvarlegir gallar í ljós í afurðum hans. Rn. setur nánari reglur um skilyrði fyrir sviptingu og veitingu vinnsluleyfis.“ Hér er verulega miklu breytt. Ég vona að menn átti sig á því að hér er verulega miklu breytt. Ég vil að þetta komi rækilega og ljóst fram.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður. Ég vildi aðeins að gefnu tilefni fá, með leyfi forseta, að lesa upp svohljóðandi umsögn frá Félagi sambands fiskframleiðenda, en það mun vera félagsskapur þeirra fiskverkenda sem eru innan vébanda Sambands ísl. samvinnufélaga. Bréfið er svohljóðandi: „Reykjavík, 23. des. 1983. Sjútvn. Nd. Alþingis, Alþingishúsinu v/Austurvöll. Umsögn um frv. til l. um ríkismat sjávarafurða. Drög að þessu frv. voru send Félagi sambands fiskframleiðenda til umsagnar árið 1982. Stjórn félagsins gerði þá veigamiklar aths. við drögin í bréfi til sjútvrn., dags. 8. des. 1982. Þar sem frv. það, sem nú hefur verið lagt fram, er lítið breytt frá ofannefndum drögum eiga þær aths., sem gerðar voru við drögin, einnig við um frv. og vísast hér með til þeirra. Bent skal þó sérstaklega á að í ofangreindum aths. stendur eftirfarandi: „Fundarmenn vilja ítreka það álit sitt að í þessum frumvarpsdrögum felst lítið sem leyst geti núverandi vanda sjávarútvegsins varðandi gæðamat. Í núgildandi lögum um Framleiðslueftirlit sjávarafurða finnst engin fyrirstaða gegn því að snúist verði við vandamálunum á raunhæfan hátt.“ Það er enn þá skoðun Félags sambands fiskframleiðenda að það sé fyrst og fremst breyting á starfsháttum sem þarf að verða en ekki breyting á lögum. Virðingarfyllst. F. h. Félags sambands fiskframleiðenda. Árni Benediktsson.“ Ég taldi, herra forseti, nauðsynlegt að þetta kæmi fram í þessari umr.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um ráðstafanir í sjávarútvegsmálum, sem flutt er til staðfestingar á brbl. sem sett voru í lok maí s. l., en ráðstafanir þessar voru gerðar samhliða gengisbreytingu íslensku krónunnar og er því að verða liðið u. þ. b. eitt ár frá því að brbl. þessi voru sett. Þetta mál var lagt fram í upphafi þings, er 8. mál þingsins í Ed. og hefur nú verið afgreitt þaðan til Nd. Það er kunnara en frá þarf að segja og ástæðulaust að endurtaka það hér að hagur sjávarútvegsins var mjög slæmur á s. l. vori og því reyndist nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að tryggja afkomu hans. Þessi staða kom fram í því að tekjuaukning hans var ekki í neinu samræmi við kostnaðaraukningu. Það var því nauðsynlegt að breyta gengi íslensku krónunnar til að auka tekjur þessa undirstöðuatvinnuvegar og gera ráðstafanir til þess að kostnaðarhækkanir kæmu ekki í kjölfar tekjuaukningarinnar. Í 1. gr. frv. eru gerðar ráðstafanir til þess að tryggja að hluti af tekjuaukningunni renni til reksturs fiskiskipa. Þá hafði orðið mjög veruleg aflaminnkun og því varð að auka tekjur skipanna til þess að rekstur þeirra gæti áfram gengið. Þetta var gert með því að tekin var upp sérstök kostnaðarhlutdeild og var hún 29% til skipa stærri en 240 brúttólestir en 25% til minni skipa. Jafnframt þessu var lagt niður svokallað olíugjald og dregst það frá þessari prósentu í reynd því olíugjald var tekið áður í gegnum útflutningsgjöld. Þessar ráðstafanir urðu til þess að skiptaverð hækkaði á stærri fiskiskipum um 8% en um 12.3% á skipum minni en 240 lestir. Hlutur útgerðar hækkaði hins vegar meira eða um rúmlega 18%, tæplega 16% hjá togurum og rúmlega 21% hjá bátum. Brtt. var flutt við meðferð málsins í Ed. í samræmi við fiskverðsákvörðun í febr. s. l. þar sem kostnaðarhlutdeild þessi var lækkuð um 2% eða í 27% á stærri skipunum, um 240 brúttólestir, og í 23% til minni skipa. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um afkomu útgerðarinnar eins og hún var álitin á s. l. vori. Það hefur komið fram síðar að þessar ráðstafanir voru lágmarksráðstafanir. Má segja að þær forsendur sem þá lágu fyrir hafi ekki staðist því að þá gerðu menn sér vonir um að afli gæti orðið svipaður seinni hluta ársins 1983 og hann var seinni hluta árs 1982, en hann varð allnokkru minni en á þeim tíma. Og enn hefur orðið aflasamdráttur þannig að staða útgerðar og sjávarútvegsins í heild hefur farið af þeim sökum versnandi. Í 3. gr. frv. er fjallað um ráðstöfun á gengismun. Hér hefur áður orðið mjög ítarleg umræða um þá ráðstöfun og ég hef svarað fsp. hv. þm. Péturs Sigurðssonar, 12. þm. Reykv., skriflega um þá ráðstöfun. Vísa ég til þess þskj., sem hér var dreift fyrir allnokkru síðan prentuðu, þar sem ljóslega kemur fram hvernig staða þessara mála er. Herra forseti. Ég vil leggja til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. sjútvn. Ég þarf ekki að fjölyrða um það að ég vænti þess að n. reyni að hraða afgreiðslu málsins. Það verður að sjálfsögðu að staðfesta þessi brbl. og því nauðsynlegt að málið hljóti afgreiðslu fyrir þinglok. Ég vil sem sagt leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þennan fund með langri umfjöllun um þetta mál. Ég tel þó óhjákvæmilegt að minna hér á afstöðu minni hl. sjútvn. Ed. svo og þá gagnrýni sem þetta frv. hefur sætt af hálfu ákveðinna hagsmunaaðila sem hér eiga í hlut. Sú gagnrýni hefur einkum verið tvískipt eðli málsins skv., þ. e. gagnrýni á þann kostnaðarhlut útgerðar sem tekinn er fram hjá skiptum og í öðru lagi á ráðstöfun gengismunar. Í nál. minni hl. sjútvn. segir, með leyfi forseta m. a.: „Augljóst er að þessi ráðstöfun“ - og þar er átt við kostnaðarhlutdeild útgerðarinnar - „hefur mjög alvarlegar afleiðingar fyrir afkomu sjómanna. Sjómenn hafa á undanförnum árum mjög lent undir skurðarhnífi stjórnvalda. M. a. þess vegna hafa kjör þeirra versnað meira en nokkurra annarra stétta í landinu. Þessar síendurteknu aðfarir að kjarasamningum sjómanna hafa mjög skert þau hlutaskipti sem gilda eiga milli áhafnar og útgerðar svo að ef fram fer sem horfir hverfur brátt hinn upphaflegi tilgangur hlutaskipta. Sjómannasamtökin hafa af þessu tilefni skorað á hin einstöku sjómannafélög að taka nú þegar til rækilegrar endurskoðunar launakerfi sjómanna. Ályktanir Sjómannasambands Íslands og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands eru prentaðar sem fskj. með þessu áliti.“ Og í þeim fskj. segir m. a. í ályktun Sjómannasambands Íslands, með leyfi forseta: „Fundur sambandsstjórnar Sjómannasambands Íslands, haldinn 7. júní 1983, samþykkir eftirfarandi ályktun: Sambandsstjórn SSÍ tekur undir ályktun formannaráðstefnu ASÍ varðandi brbl. ríkisstj. og þær grimmilegu aðgerðir sem í þeim felast gagnvart íslenskri sjómannastétt. Fundurinn bendir á að á undanförnum árum hafa sjómenn tekið á sig kjaraskerðingu umfram aðra launþega sem við síðustu fiskverðsákvarðanir hefur þó að nokkru verið leiðrétt. Sjómenn eru tilbúnir sem og aðrir launþegar að axla sínar byrðar vegna þess vanda sem nú er í þjóðfélaginu, en ekkert þar umfram. Þá telur fundurinn að enn hafi stjórnvöld ekki sýnt á borði sinn framgang með lagasetningu eða öðrum hætti þar sem tekið er á verðbólguhvetjandi þáttum þessa þjóðlífs. Fundurinn vekur athygli á að enn er höggvið í þann sama knérunn af núverandi ríkisstj. sem aðrar undanfarandi ríkisstjórnir hafa gert sig sekar um og sett eru lög er raska enn frekar hlutaskiptakerfi sjómanna. Þessum síendurteknu aðförum að kjarasamningum sjómanna mótmælir stjórn sambandsins harðlega.“ Þetta var, herra forseti, úr ályktun Sjómannasambands Íslands. Í ályktun Farmanna- og fiskimannasambands Íslands frá 9. júní árið 1983 segir m. a.: „Vegna brbl. ríkisstj. og þeirra ákvæða í þeim er snerta sjómenn ályktar Farmanna- og fiskimannasamband Íslands eftirfarandi: Með lögum hefur hinn frjálsi samningsréttur launafólks og vinnuveitenda verið afnuminn að hluta, allt til loka maímánaðar 1985. Hinar sérstöku ráðstafanir til styrktar sjávarútveginum ganga í raun enn frekar en orðið var á þau hlutaskipti er gilda eiga milli áhafnar og útgerðar, svo að ef fram fer sem horfir hverfur brátt hinn upphaflegi tilgangur hlutaskipta.“ Ég læt þessar tilvitnanir nægja, herra forseti, tek undir þær og læt þær duga til að lýsa andstöðu minni við þau efnisatriði þessa frv. sem ég hef hér gert að umtalsefni. Hæstv. sjútvrh. vék að því áðan í sinni stuttu framsögu með þessu frv. að vandi útgerðarinnar sem slíkur hefði ekki allur horfið með þessum ráðstöfunum á vori er leið og má til sanns vegar færa. Þaðan af síður varð nokkur bót ráðin á þeim mikla vanda sem sjómannastéttin í landinu hefur orðið að taka á sig umfram aðra aðila og langt umfram vinnuveitendur sína, þ. e. útgerðaraðilana, og var í raun aukið á þann mismun sem þar var þegar á orðinn með þessum brbl. og setningu þeirra. Ég er sem sagt andvígur þeirri málsmeðferð sem þetta frv. gerir tillögu um hvað þessi tvö efnisatriði varðar og vildi, herra forseti, þó langt sé liðið á nóttina, lýsa því í örfáum orðum.



Ég mæli hér fyrir frv. til laga um ræktun, eldi og veiði vatnafiska, sem lagt er fyrir þessa deild á þskj. 526. Síðasti áratugur hefur verið tími verulegra breytinga í veiði vatnafiska og í fiskræktarmálum okkar Íslendinga. Sérstaklega hafa síðustu ár verið viðburðarík á sviði fiskræktar- og fiskeldismála með tilkomu fjölda nýrra fiskeldis- og hafbeitarstöðva. Vonandi eru þetta aðeins fyrstu skref nýs atvinnuvegar hér á landi - atvinnuvegar sem skapar ný atvinnutækifæri og færir þjóðinni auknar gjaldeyristekjur. Breytt viðhorf og nýjungar kalla á endurskoðun laga um þessi mál. Á árinu 1979 fól þáv. landbrh. nefnd sjö manna að vinna að endurskoðun laga um lax- og silungsveiði nr. 76/1970. Áttu sæti í nefndinni fjórir alþm. sem fulltrúar þáv. þingflokka, en það voru þeir Páll Pétursson, sem var formaður nefndarinnar, Árni Gunnarsson, Eyjólfur Konráð Jónsson og Stefán Jónsson. Aðrir í nefndinni voru Árni Jónasson erindreki og formaður veiðimálanefndar, Þór Guðjónsson veiðimálastjóri og Þorsteinn Þorsteinsson bóndi og þá formaður Landssambands veiðifélaga. Síðar var Ólafur Þórhallsson bóndi skipaður áttundi nefndarmaðurinn. Í skipunarbréfi nefndarinnar sagði að henni væri m. a. ætlað að gera tillögur um fyrirkomulag veiðieftirlits og löggæslu, sjái hún ástæðu til breytinga frá því, sem nú er, að gera tillögur um rannsóknarstarfsemi og sjúkdómavarnir í þágu fiskræktar og fiskeldis, enn fremur að leita leiða til aukinnar tekjuöflunar Fiskræktarsjóðs, þannig að fyrirgreiðsla úr sjóðnum á lánum og styrkjum yrði meiri en nú er til eflingar fiskræktar í landinu.“ Þá sagði í bréfinu að þess væri jafnframt vænst að nefndin gerði tillögur um önnur mál, sem til bóta horfa um veiði vatnafiska og fiskræktarmál, samanborðið við núgildandi ákvæði laga. Í grg. með frv. kemur fram að það var samróma álit nefndarmanna að gildandi lög um lax- og silungsveiði hefðu reynst vel á flestum sviðum, þótt endurskoðunar væri orðin þörf á sumum þáttum þeirra vegna breyttra viðhorfa síðan þau voru sett. Að þessu athuguðu þótti nefndinni ástæðulaust að endursemja lagabálkinn frá grunni, heldur yfirfór hún gildandi lög og lét þau ákvæði, sem enn eru í samræmi við kröfur tímans, halda sér, en færði til betri vegar þá þætti laganna sem úrelst hafa. Þau ákvæði laganna, sem nefndin leggur til að breytt verði, lúta einkum að veiðum vatnafiska í sjó, veiðieftirliti, eldis- og fiskræktarmálum, sjúkdómavörnum og skipulagi og fjármálum Fiskræktarsjóðs. Ég nefndi hér fyrr að síðustu ár hafa verið viðburðarík á sviði fiskræktar- og fiskeldismála. Þannig voru 17 klak-, eldis- og hafbeitarstöðvar hér á landi þegar lögin um lax- og silungsveiði voru síðast endurskoðuð 1970, en nú eru þessar stöðvar orðnar 45 og vitað er um fjölmarga sem hafa í hyggju að hefja starfsemi á þessu sviði. Laxveiði hefur verið mjög breytileg á síðustu árum. Mest var hún árið 1978 og veiddust þá alls rúmlega 88 þús. laxar. Minnst var veiðin hins vegar árið 1982 eða um 41 þús laxar, en á árinu 1983 nam veiðin rúmlega 58 þús. löxum. Í þeirri lægð sem laxveiðin hefur verið síðustu ár hefur stöðugleiki í endurheimtum hafbeitarstöðvanna í Kollafirði og Lárósi verið einkennandi þrátt fyrir verulega sveiflu í laxagengd í árnar á þessum tíma. Gefur þessi árangur vísbendingu um að unnt sé með gönguseiðum frá eldisstöðvum að draga úr óæskilegum sveiflum í laxveiðinni, sem menn vilja rekja til lakari náttúrlegra skilyrða og úthafsveiði á laxi. Á árinu 1983 var hlutur stangveiði í heildarveiðinni 52%, netaveiði 29% og hafbeitarlax var 19% af heildinni, sem er hæsta hlutfall til þessa, enda tvöfaldaðist hafbeitarlaxinn frá árinu áður. Þess má geta að á árunum 1972–1981 var hafbeitarlaxinn að meðaltali 5.3% af heildarveiðinni. Til viðbótar laxveiði á villtum laxi kemur framleiðsla á eldislaxi og nam hún árið 1983 um 50 lestum, en það var um 20% af heildarþunga laxaframleiðslunnar það ár. Til samanburðar var lax veiddur í ám það ár 67% af heildarþunganum og hafbeitarlaxinn 13%. Nýjungar í laxeldi í formi hafbeitar og eldis í kerjum og kvíum hafa náð fótfestu hér á landi, þótt vissulega eigi enn eftir að vinna að rannsóknum og tilraunum á ýmsum sviðum. Hafbeit hefur lengst verið rekin á Vesturlandi og með góðum árangri. Brautryðjendastarfið á Laxeldisstöð ríkisins í Kollafirði sýndi að stórfelldir möguleikar voru fólgnir í hafbeit. sömu sögu er reyndar að segja um þann árangur sem náðst hefur í rekstri stöðvarinnar í Lárósi á Snæfellsnesi. Hins vegar hefur ekki orðið jafnhröð uppbygging varðandi hafbeitarstarfsemi og ástæða hefði verið til að ætla að kæmi í kjötfar reynslunnar í Kollafirði. Ljóst er þó að ýmsir byrjunarörðugleikar segja til sín í hafbeit þegar farið er af stað á nýjum stað. Ekki er ástæða til annars en ætla að þeir erfiðleikar verði yfirstignir. Við þurfum líka að sækja fram hvað varðar eldi í kerjum og kvíum, en þar skapar jarðhitinn okkur hagstæð skilyrði. Einnig þurfum við að huga að ræktun annarra nytjafiska en lax og silungs, en í því efni verður að viðhafa nauðsynlegar sjúkdómavarnir. Samhliða nýjungum í framleiðslu eldislax og hafbeit hefur verið farið inn á nýjar brautir við sleppingu laxaseiða, m. a. ofan ófiskgengra fossa og í stöðuvötnum, og má ætla að þetta starf skili sér á næstu árum. Rannsóknir og tilraunir með silungsveiði í vötnum benda til aukinna möguleika í nýtingu vatnasilungs. Frv. það sem hér liggur fyrir er, eins og fyrr sagði, samið af nefnd sem m. a. var skipuð fjórum þáv. alþm. Ég taldi því rétt að leggja frv. fram í þeirri mynd sem nefndin skilaði því. Þó hafa í meðförum ríkisstj. verið gerðar tvær breytingar á frv. er lúta að ákvæðum um veiðieftirlit. Ég hef orðið var við að menn vilja enn fá tækifæri til að huga að breytingum á lax- og silungsveiðilögum og yfirfara þær tillögur sem nefndin gerði. Frv. þetta er því lagt fram til kynningar nú með þeirri ósk að sú þingnefnd sem fær það til meðferðar leiti eftir umsögn þeirra aðila sem frv. varðar og þm. fái tækifæri til að tjá sig um efni þess. Umsagnir verða síðan teknar til athugunar og frv. yfirfarið og vonandi verður unnt að leggja það aftur fram snemma á næsta þingi. Hér er ekki ástæða til að rekja allar þær brtt. sem felast í þessu frv., en rétt er að vekja athygli á að heiti laganna verður breytt úr „Lög um lax- og silungsveiði“ í: Lög um ræktun, eldi og veiði vatnafiska. Er þessi tillaga til merkis um hve fiskrækt og fiskeldi eru orðin snar þáttur veiðimálanna. Taldi nefndin ástæðu til að þess sæi nokkur merki í heiti laganna. Tillögur nefndarinnar lúta, eins og áður sagði, einkum að veiði vatnafiska í sjó, veiðieftirliti, fiskeldis og fiskræktarmálum, sjúkdómavörnum og málefnum Fiskræktarsjóðs. Þannig er lagt til að ekki megi veiða silung í sjó utan netlaga og frv. gerir ráð fyrir að felldur verði niður réttur þeirra sex jarða á landinu sem heimild hafa til laxveiða í sjó, en það eru jarðir sem höfðu þessi hlunnindi í fasteignamati 1932 og eru í Borgarfirði og á Mýrum. Tillögur frv. miða að því að veiðieftirliti verði komið í fastari skorður með því að skipta lendum í tólf veiðieftirlitsumdæmi og lagt er til að tekjur Fiskræktarsjóðs verði auknar m. a. með 40 millj. kr. stofnframlagi ríkissjóðs sem greiðist á fjórum árum, 10 millj. á ári. Enn fremur auknum gjöldum til sjóðsins frá vatnsaflsstöðvum og gjaldi sem fiskeldis- og hafbeitarstöðvar greiði. Eigi að byggja upp fiskrækt og fiskeldi hér á landi sem nýja atvinnugrein er eitthvað lætur að sér kveða í atvinnulífi þjóðarinnar þarf að koma til aukið fjármagn til að byggja upp nauðsynlega aðstöðu. Alþingi þarf því að taka afstöðu til þess með hvaða hætti eigi að fjármagna þessa uppbyggingu. Það er líka ástæða til að íhuga hver eigi að vera hlutur útlendinga í uppbyggingu þessarar atvinnugreinar í framtíðinni, en sem kunnugt er hafa erlendir aðilar mjög leitað eftir aðstöðu og þátttöku í fiskrækt hérlendis. Við þurfum þar eins og á öðrum sviðum að hagnýta okkur þá þekkingu sem við getum fengið frá öðrum löndum og aðra aðstoð, en huga þarf að hve langt á að ganga um sameign á þessu sviði. Eins og áður sagði höfum við á síðustu árum öðlast margvíslega þekkingu á þessum málum og þó að sum þeirra svara, sem fengist hafa, hafi vakið margar nýjar spurningar hafa þau þó aukið bjartsýni okkar á þeim möguleikum sem felast í aukinni fiskrækt og fiskeldi. Í umræðum um ný tækifæri í framleiðsluatvinnugreinum okkar er fiskeldi og aukin hagnýting veiðivatna ofarlega á blaði. Aðstaða okkar er þar á ýmsan hátt betri en annarra þjóða. Landið liggur fjarri fiskveiðilögsögu þeirra, þar sem víða fer fram mikil veiði á laxi þegar hann gengur í sjó. Ár og vötn eru hér ómenguð. Og í þriðja lagi gefur jarðhitinn okkur mikla möguleika, sem reynslan er þegar farin að sýna hvernig hægt er að nýta þó aðeins hafi þar verið stigin fyrstu skrefin. Þar hefur einkum verið rætt um rekstur stórra stöðva, en engu að síður er mikilvægt að leita leiða til að fiskeldi og fiskrækt verði styrk stoð til eflingar atvinnulífs í strjálbýli við þá framleiðslubreytingu sem nú er óhjákvæmileg í sveitum. Að þessum þætti þarf vel að huga við endanlega afgreiðslu frv. Ég tel ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta yfirgripsmikla mál að þessu sinni, en ítreka þá málsmeðferð sem ég gat um áðan og legg til að að lokinni þessari umr. verði því vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, nr. 64 frá 1965. Þetta er 272. mál Nd. á þskj. 523. Frv. felur í sér í stuttu máli að komið verði á fót sjálfstæðri rannsóknastofnun sem nefnist Rannsóknastofa lífefnaiðnaðarins og heyri undir iðnrn. Uppbygging og skipulag þessarar rannsóknastofu er í öllum aðalatriðum sniðið eftir köflum III–VII í gildandi lögum um þær rannsóknastofnanir atvinnuveganna sem fyrir eru. Þó er rétt að vekja athygli hv. þd. á nokkrum atriðum varðandi einstakar greinar frv. Í 55. gr. er kveðið á um það að Rannsóknastofa lífefnaiðnaðarins skuli staðsett á Akureyri eða í nágrenni. Um það atriði segir í grg. með leyfi forseta: „Gerð er till. um að Rannsóknastofu lífefnaiðnaðarins verði valinn staður á Akureyri. Er það m. a. gert vegna þess að hér þarf nánast að byggja frá grunni nýja stofnun og gefst því gott tækifæri til að sýna í verki vilja til dreifingar ríkisstofnana um landið. Einnig má á það benda að á Eyjafjarðarsvæðinu fellur mikið til af hráefnum frá landbúnaði og sjávarútvegi sem ætla má að geti orðið undirstaða öflugs lífefnaiðnaðar. Þá mundi tilkoma slíkrar rannsóknastofnunar efla skólastarf á æðri stigum á viðkomandi stað og verðá lyftistöng í menntunarmálum jafnt sem í atvinnulegu tilliti.“ Við þetta mætti svo vissulega ýmsu bæta. Ég læt nægja að benda á alvarlegt atvinnuástand á Eyjafjarðarsvæðinu undanfarið sem rökstyður það að svo sannarlega er þar þörf fyrir nýsköpun í atvinnulífi. Koma slíkrar rannsóknastofnunar á svæðið eins og hér er flutt frv. um og sú þekking sem þar með mundi flytjast inn í byggðarlagið og þróast upp getur haft margháttuð jákvæð áhrif á atvinnulíf á viðkomandi stað. Auk þess leyfi ég mér að fullyrða að norðanlands sé fyrir hendi mikill áhugi á því að nýta möguleika lífefnaiðnaðar til nýrrar sóknar í atvinnulífi. Þess hef ég orðið var bæði við Eyjafjörð, á Húsavík í Mývatnssveit og víðar. Í 58. gr. er ákvæði um það að forstjóra skuli skipa til fjögurra ára í senn. Ég vek athygli á þessu af því að í gildandi lögum annarra rannsóknastofnana atvinnuveganna eru engin tímamörk sett hvað þetta varðar. Ákvæði þetta er hins vegar hliðstætt lögum um Iðntæknistofnun Íslands. Í 60. gr. er talið upp hverjir skuli tilnefna fulltrúa í ráðgjafarnefnd stofnunarinnar. Þeir eru Alþýðusamband Íslands, bæjarstjórn Akureyrar, Iðntæknistofnun Íslands, rannsóknastofnanir atvinnuveganna, einn fulltrúa hver, Verkfræði- og raunvísindadeild Háskóla Íslands, Verkmenntaskólinn á Akureyri og Vinnuveitendasamband Íslands. Forstjóri stofnunarinnar á síðan sæti í nefndinni. Þessar tilnefningar skýrast að hluta til af staðsetningu rannsóknastofunnar, þ. e. hvað bæjarstjórn Akureyrar og Verkmenntaskólann á Akureyri og hugsanlega fleiri aðila á viðkomandi svæði varðar. Einnig þótti rétt, m. a. með hliðsjón af staðsetningu og eðli starfseminnar, að aðrar rannsóknastofnanir atvinnuveganna ættu aðild að ráðgjafarnefndinni svo og Iðntæknistofnun og Verkfræði- og raunvísindadeild Háskóla Íslands. Aðild Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambandsins er í þessu tilfelli jafnsjálfsögð og þegar um aðrar hliðstæðar stofnanir er að ræða. Í 61. gr. er verksvið stofnunarinnar skilgreint á eftirfarandi hátt: „Verkefni Rannsóknastofu lífefnaiðnaðarins skulu m. a. vera: 1. Rannsóknir til eflingar og hagsbóta fyrir lífefnaiðnað inn í landinu. 2. Rannsóknir á nýtingu innlendra hráefna til lífefnaiðnaðar. 3. Rannsóknir á þróun framleiðslutækni og aðferð í lífefnaiðnaði og aðstoð við að koma á fót nýjum framleiðslugreinum. 4. Nauðsynleg rannsóknarþjónusta við lífefnaiðnaðinn. 5. Kynning á niðurstöðum rannsókna í vísinda- og fræðsluritum.“ Í lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, nr. 64 frá 1965, er kafli um almenn ákvæði, svo sem um tekjur hinna ýmsu rannsóknastofnana. Einnig segir í núverandi 63. gr. áðurnefndra laga að nánari ákvæði um starfsemi stofnana þeirra er lög þessi taka til megi setja með reglugerð. Þ. á m. er heimilt að ákveða breytingar á verksviði einstakra stofnana, enn fremur að heimila sérfræðingum rannsóknastofnananna að kenna við Háskóla Íslands. Með lögum er því einungis verið að setja starfseminni lagaramma og skilgreina verkefni eða verksvið einstakra stofnana í grófum dráttum. Um nauðsyn slíkrar rannsóknastofnunar á sviði lífefnaiðnaðar mætti hafa langt mál, herra forseti. Í áfangaskýrslu nefndar um lyfja- og lífefnavinnslu sem skilað var í maí árið 1984, segir að lífefnaiðnaður muni almennt eiga bjarta framtíð fyrir sér og að mikið magn sé til af hráefnum fyrir slíkan iðnað. En nefnd þessi tók jafnframt fram að umfangsmiklar og skipulegar rannsóknir væru forsenda þess að kanna grundvöll lífefnaframleiðslu og að ráða þyrfti sérstakt starfsfólk til að sinna slíkum rannsóknum. Þessi atvinnugrein hefur verið talsvert til umræðu undanfarið. Ég tel óþarft, herra forseti, að telja hér upp allar þær glæstu framtíðarspár sem menn hafa haft um framtíð lífefnaiðnaðar. Hv. þm. hafa fengið sent gögn um þetta efni á þessum vetri og eflaust kynnt sér þau gaumgæfilega. Þau tala sínu máli um það nánast samhljóða álit allra, sem til þekkja, að þessi tegund atvinnurekstrar eigi sér mikla framtíð. Því er þetta mál hér flutt með tilvísan til þess. Að lokinni 1. umr. legg ég svo til, herra forseti, að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn.