Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Einar K. Guðfinnsson, 3. þm. Vestf., Halldór Blöndal landbrh., Jón Helgason, 2. þm. Suðurl., Sólveig Pétursdóttir, 6. þm. Reykv., Össur Skarphéðinsson umhvrh. Aðalmenn taka sæti á ný: Gunnlaugur Stefánsson, 5. þm. Austurl., Kristín Ástgeirsdóttir, 15. þm. Reykv.

Virðulegi forseti. Það eru tíðindi í störfum þingsins hér dag hvern. Í gær máttu menn upplifa þá stund að stjórnarliðið reyndi að kom í veg fyrir að mál fengi þinglega meðferð en sem betur fer var það sjónarmið undir og máli því sem um var að ræða, skipun rannsóknarnefndar vegna starfa umhvrh. í tilteknu máli, var vísað til allshn. Það mál var tekið fyrir í allshn. í morgun og enn á ný tókst stjórnarliðinu að brydda upp á nýjungum í þingstörfum með því að koma þar í veg fyrir að nefndin gæti tekið málið fyrir að efni til og fjallað um það. Áður en umræða hófst um málið í nefndinni var lögð fram tillaga starfandi formanns nefndarinnar, varaformanns Alþfl., þar sem segir að nefndin hafi fjallað um málið. Fjórir nefndarmenn, allir fulltrúar stjórnarandstöðunnar, komu fram með óskir um gögn til þess að fá upplýsingar um það mál sem við áttum að fara að athuga. Enn fremur komu fram óskir um aðila til viðtals við nefndina svo menn gætu kynnt sér það mál sem okkur hafði verið með ákvörðun þingsins falið að athuga að efni til. Formaður nefndarinnar, starfandi formaður, varaformaður Alþfl., neitaði þeim óskum. Hann neitaði óskum fjögurra nefndarmanna um gögn og hann neitaði öllum óskum nefndarmanna um menn til viðtals. Að þeirri neitun frágenginni var samþykkt með atkvæðagreiðslu að taka málið út úr nefnd fullkomlega að óathuguðu máli. Virðulegur forseti. Ég vil mótmæla þessum störfum og vænti þess að forseti hafi bein í nefinu til þess að sjá til þess að stjórnarliðið komist ekki upp með að lítilsvirða þingræðið dag eftir dag með störfum sínum af þessu tagi.

Virðulegi forseti. Það hefur verið lærdómsríkt fyrir mig sem nýliða hér á þingi þó ég hafi verið varaþingmaður í nokkur ár að sitja hér í vetur og fylgjast með ýmsum málum sem ég held að séu kannski ekki lýðræði og þingræði til framdráttar. Ég vil nefna fyrst það sem við fengum að reyna fyrr í vetur að einn þingmanna, hæstv. forsrh., bar fram frávísunartill. á vantraust á hans eigin störf sem er fáheyrt og hitt var kannski enn þá fáheyrðara að sú tillaga var samþykkt af meiri hluta þingheims. Í gær fengum við annað dæmi um þetta þar sem hefðir og venjur þingsins um ár og áratugi voru brotin með því að gerð var tilraun til þess að fella mál eftir fyrri umr. í stað þess að vísa því til síðari umr. og þinglegrar meðferðar eins og allar hefðir og venjur standa til. Síðan eins og kom fram áðan, í morgun var fundur í allshn. þar sem mál var tekið fyrir sem að mínu mati fékk ekki venjubundna og þinglega meðferð. Það hafði verið rætt um það við mig og ég veit um fleiri minnihlutamenn að veita þessu máli brautargengi. Ég féllst á það í þeirri vissu að málið fengi venjulega meðferð í nefnd, þar yrðu lögð fram einhver gögn í málinu og við fengjum svolítið meiri vitneskju heldur en áður. Það er það sem alltaf hefur viðgengist. Hins vegar eins og að málinu var staðið þá gat ég ómögulega fallist á þessa meðferð málsins. Ég hef verið mjög efins um þessa tillögu hvort ég ætti að samþykkja hana eða fella. Hins vegar finnst mér öll framganga í þessu máli vera þannig að ég er hreinlega farinn að efast um það hvort hérna geti verið einhver þau mál á bak við sem þurfi að skoða betur önnur eins ofuráhersla og lögð er á að koma þessu máli í gegn án venjulegrar meðferðar.

Virðulegi forseti. Innan allshn. hafa að jafnaði ríkt frekar fagleg vinnubrögð og fjallað hefur verið um mál þar jafnvel þó að það séu aðeins einn eða tveir nefndarmanna sem telja að mál þurfi ítarlegri umfjöllun. M.a. eru dæmi þess innan allshn. að mál sem þegar hefur verið afgreitt á einu þingi út úr nefndinni með meiri hluta, að vísu ekki hinum hefðbundna meiri hluta heldur meiri hluta stjórnarandstöðu og nokkurra stjórnarþingmanna hafa verið tekin til efnislegrar umfjöllunar við endurflutning ári síðar þrátt fyrir að umfjöllun sé lokið og að sjálfsögðu hefur verið orðið við slíku. Nú bregður hins vegar svo við í morgun að það er ekki hvað sem reynt er hægt að fá lágmarks efnislega umfjöllun um það sem nefndinni er ætlað að gera og ber skylda til að gera samkvæmt þingsköpum. Því er einfaldlega vísað á bug og í krafti meiri hluta er knúið í gegn að málið sé afgreitt úr nefndinni án þess að nefndin vinni sitt verk sem henni er ætlað að gera og ber skylda til að gera. Þetta er algjörlega forkastanlegt. Það kom fram á fundi nefndarinnar í morgun að þetta hefði ekki þurft að verða til þess að tefja þetta mál á nokkurn hátt og það var ekki vilji neins. En það er einfaldlega eitthvað annað sem er verið að stöðva ef málið þolir ekki að það sé fjallað efnislega um hvort rök séu fyrir því að samþykkja þessa tillögu eða fella. Þar af leiðandi sé ég mig knúna til þess að gera alvarlegar athugasemdir við störf þingsins.

Virðulegi forseti. Sá málatilbúnaður sem hér er viðhafður af hendi hv. þm. sem gert hafa athugasemdir við störf allshn. frá því í morgun er á misskilningi byggður. Algjörum misskilningi byggður. Ég vil minna þingheim á að sú tillaga sem var til umfjöllunar í allshn. laut að því hvort þinginu bæri að kjósa sérstaka nefnd sem skoðaði tiltekin embættisverk umhvrh. Í tillögunni var ekki ráð fyrir því gert að þessi fastanefnd þingsins, allshn., viðhefði þessa athugun og enda kom það aldrei til greina. Það var sérstök nefnd sem átti að fara til þeirra starfa og þingheimur mun væntanlega taka afstöðu til þess máls í kjölfar síðari umræðu um málið. Verkefni allshn. var að taka afstöðu til þess hvort ástæða væri til að kjósa slíka nefnd, ekki að vinna það verk sem þessi nefnd átti að vinna. Um það var fjallað í nefndinni í ítarlegri umræðu, á klukkutíma löngum fundi í morgun. Niðurstaðan var einfaldlega sú með lýðræðislegum hætti að meiri hluta nefndarinnar taldi ekki ástæðu til þess að kjósa slíka nefnd og lætur það fylgja í sínu nál. Hér er þinglega að farið og í alla staði eðlilega og ég vil minna hv. þm. á sem hér hafa talað að gaumgæfa áður en lengra er haldið um hvað þetta mál snýst og um hvað þessi till. til þál. snerist. Hún snerist ekki um það að allshn. færi í þessa athugun og rannsókn heldur um að taka til þess afstöðu hvort slíka rannsókn ætti að hefja af hendi þar til kosinnar nefndar.

Hæstv. forseti. Maður er alveg gjörsamlega gáttaður á þeim hlutum sem hér eru að gerast og þá ekki síst á ræðu hv. síðasta ræðumanns. Ég hef aldrei áður í minni þingsögu heyrt formann nefndar tala með þeim hætti sem hér var gert um innihald og efni starfa í þingnefnd. Ég spyr að því í fyrsta lagi, hæstv. forseti, hvers konar fordæmi er eiginlega verið að gefa hér um það með hvaða hætti menn fara með naumasta meirihlutavald til að mynda í þingnefndum? Ég sé ekki annað en með sama fordæmi geti stjórnarmeirihluti á hverjum tíma rifið ágreiningsmál í gegnum nefndir á einum sólarhring ef honum sýnist svo og látið lönd og leið öll ákvæði um að nefndir skuli vinna eins og þeim er ætlað að málum. Þannig að mér finnst að hæstv. forseti, forsn. og formenn þingflokka verði auðvitað að koma saman og ræða það hvað hér er að gerast. Þessi vetur er að verða alveg dæmalaus hvað snertir umgengni meiri hlutans hér við þingræðið. Það gerist sá fáheyrði atburður fyrir skömmu síðan að vantrauststill. er vísað frá. Hún er ekki tekin fyrir og afgreidd með eðlilegum hætti. Í gær leggur hæstv. forsrh. það til að þingmáli sé synjað um þinglega meðferð en sem betur fer var það fellt. En hvað gerist þá? Degi síðar er sú atkvæðagreiðsla í raun og veru ómerkt vegna þess að sá vilji meiri hluta þingsins kom fram í gær að þetta mál fengi þinglega meðferð. Það er náttúrlega enn meira hneyksli í ljósi þess að um það fór fram mjög hörð atkvæðagreiðsla hér þar sem meiri hlutinn óskaði eftir því að málið færi til nefndar og fengi þar skoðun með eðlilegum hætti milli umræðna. Það fólst í niðurstöðunni í gær. Þannig að ég sé ekki annað en að með vinnubrögðum sínum í morgun í nefndinni sé þessi fimm manna hópur hv. stjórnarliða að reyna að taka sér það vald að hafa að engu niðurstöðu meiri hlutans í gær því það er auðvitað gjörsamlega vonlaust mál að halda því fram að það sé eðlileg umfjöllun um þingmál sem hér var lýst áðan af hálfu þeirra sem frá því greindu hvernig þetta gekk fyrir sig. Algjörlega útilokað mál. Ég held að hv. starfandi formaður nefndarinnar verði að athuga sinn gang og er nú kannski ekki með reyndustu mönnum hvað þingstörf snertir í því hlutverki til þess að vera að útlista það fyrir öðrum hvernig eðlilegt sé að þetta gangi fyrir sig. Það er sem betur fer löng hefð og löng reynsla fyrir því að ákveðnum lágmarksskilyrðum varðandi málsmeðferð og skoðun á málum er fullnægt þar sem unnið er með eðlilegum hætti að þingstörfum. Ég óska eindregið eftir því, hæstv. forseti, að hæstv. forseti beiti sér fyrir fundi um þetta mál þar sem formenn þingflokka eða forsn. eða þeir aðilar komi saman og ræði það sem hér hefur gerst og þá með það í huga að sjálfsögðu að þessu verði snúið við. Málið tekið aftur í nefndinni og fái þar eðlilega skoðun milli umræðna.

Virðulegur forseti. Ég heyrði ekki upphaf þessarar umræðu, var á leið af fundi til þingfundar, en heyri að það hefur gerst að það mál sem vísað var af meiri hluta þingsins til allshn. í gær hefur verið rifið þar út af meiri hluta og þingviljinn í raun að engu hafður sem fram kom í gær. Svo þegar formaður allshn., hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson, er að rökstyðja þessa málsmeðferð þá er það ekki með þeim hætti að það renni stoðum undir þetta því hann orðaði það svo hér áðan að verkefnið hefði verið fyrir nefndina að meta hvort ástæða væri til að kjósa slíka nefnd en ekki að vinna það verk sem þessi nefnd ætti að vinna. Þetta var það sem hv. þm. sagði efnislega um þetta. Þetta er hárrétt, auðvitað var það verkefni allshn. að meta það hvort það ætti að kjósa nefndina en það verk hefur ekki verið unnið ef ekki er fallist á að átta sig á því hvort ástæður væru til þess efnislega að setja slíka rannsókn af stað með því að samþykkja tillöguna og kjósa rannsóknarnefnd. Það er eins og hér kom fram með þessari málafylgju verið að koma í veg fyrir það með öllum ráðum að farið sé ofan í málsmeðferð hæstv. umhvrh. á þessu máli. Spillingarmál Alþfl. þola ekki dagsljós. Það fer nú að fenna yfir ályktanirnar og áherðinguna frá Alþfl. sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson kannast við að það eigi ekkert að fela, allt eigi að koma fram í dagsljósið, nú eigi að taka upp góð vinnubrögð. Ég tek undir þá kröfu, virðulegur forseti, að forsn. þingsins ræði þessi mál með formönnum þingflokka og reyni að tryggja að ekki verði gengið þannig á eðlilega málsmeðferð í þinginu.

Virðulegur forseti. Ég vil leiðrétta það sem fram kom í máli hv. sitjandi formanns allshn. að málið hafi snúist um það í morgun hvort allshn. fari í efnislega umfjöllun um þetta mál. Það kom skýrt fram af minni hálfu í nefndinni að það eina sem ég bað um var að það kæmu aðilar úr tveimur áttum til þess að nefndarmenn hefðu tækifæri til að gera upp hug sinn og hjálpa þeim til að taka afstöðu til þess hvort nauðsynlegt væri að skipa slíka rannsóknarnefnd og hún tæki þessa efnislegu umfjöllun. Annað var ekki beðið um. Þetta var engin ofrausn. Sú klukkustundar umfjöllun eða þriggja kortera umfjöllun sem varð í morgun snerist ekki um málið heldur hvort leyft yrði að fjalla um málið, taka það til meðferðar og þá tillögugrein sem lá fyrir um hvort ástæða væri til að skipa þessa rannsóknarnefnd. Hafi menn þá hugmynd að ekki sé ástæða til að skipa slíka nefnd þá hefði einmitt umfjöllun getað leitt slík rök í ljós. En ég hlýt að skilja það svo að ekki hafi í rauninni verið hægt að sýna fram á það fyrst menn þorðu ekki í slíka umræðu.

Virðulegi forseti. Enn einu sinni á þessum vetri erum við að ræða vinnubrögð hér á hinu háa Alþingi. Ég vil minna á að það er eitt af grundvallarhlutverkum Alþingis að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Sú tillaga sem hér var vísað til nefndar í gær snýr einmitt að þessu aðhaldshlutverki Alþingis. Þar var farið fram á það að nefnd kannaði ákveðna embættisfærslu ráðherra. Nú gerist það að í allshn. í morgun er ákveðið að slík skoðun fari ekki fram. Meiri hlutinn komst að þeirri niðurstöðu að ekki væri þörf á því að skipa þessa nefnd ef ég hef skilið málið rétt. Mér finnst að hv. meirihlutamenn í allshn. þurfi að upplýsa okkur um á hvaða forsendu þeir komust að þeirri niðurstöðu. Hvaða athugun á málinu liggur þar að baki? Hvernig geta þeir komist að þeirri niðurstöðu að það þurfi ekki að veita neitt aðhald eða kanna málið í þessu tilviki? Við þurfum að fá þetta upplýst. Hvaða rök liggja hér að baki? Ég beini þeirri spurningu til hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar sem stýrði þessum fundi í morgun.

Virðulegur forseti. Í morgun tók ég þátt í fundi í tveimur þingnefndum. Í fyrri nefndinni, hv. iðnn., afgreiddum við tvö stjórnarfrv. til samþykktar í þessari virðulegu stofnun og afgreiddum að auki til frekari vinnumeðferðar þrjár þáltill. og tvö stjórnarfrv. Í hv. menntmn. var haldinn aukafundur í hádeginu í dag og formaður menntmn., hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir, ámálgaði það að haldinn yrði enn einn aukafundur seinna í þessari viku. Við höfum verið að fjalla um fjölda mála í ágætu samkomulagi og samstarfi stjórnar og stjórnarandstöðu. Hv. 6. þm. Reykn. hefur látið etja sér á það forað af hálfu stjórnarliðsins að segja í sundur þennan faglega frið sem hefur ríkt við þingstörfin. Ég harma það að hann skuli beita sér með þessum hætti. Ég tel í rauninni að það sé mjög alvarlegur hlutur og ég hlýt í framhaldi af orðum hans hér áðan að óska eftir því sem þingmaður að formenn þingflokkanna og forsn. Alþingis fjalli um þessi sérstöku vinnubrögð. Vegna þess að ég spyr: Er ætlunin að halda þeim áfram á öðrum vettvangi? Er ætlast til þess af þingmönnum stjórnarandstöðunnar að þeir haldi málum fram með þessum hætti í öðrum nefndum eða hvað? Er ætlunin að innleiða hér á Alþingi Íslendinga kratavinnubrögðin úr bæjarstjórn Hafnarfjarðar sem voru svipuð vinnubrögðum íhaldsins í borgarstjórn Reykjavíkur sem voru reynd hér á Alþingi og brotin á bak aftur fyrir tveimur árum? Ég er sannfærður um að Alþingi Íslendinga kærir sig ekki um það að láta skammta sér vinnubrögð kratanna í Hafnarfirði eins og hér var gert í morgun. Þess vegna er óhjákvæmilegt, hæstv. forseti, að forusta þingsins sýni að í henni sé einhver manndómur og dugur og hún taki fram fyrir hendurnar á mönnum sem vinna með þeim hætti sem meiri hluti allshn. gerði í morgun.

Nú eru þær tuttugu mínútur liðnar sem heimilt er samkvæmt þingsköpum að ræða um störf þingsins og geta því ekki fleiri þingmenn tekið til máls. 
            

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé sjálfsagður hlutur, þrátt fyrir þau vinnubrögð sem stjórnarliðið hefur innleitt hér í dag og í gær, að styðja það að þetta mál fari til 2. umr. en ég tel óhjákvæmilegt að láta það koma fram að ég tel rétt að málið fái þinglega meðferð. Hef ég þar með sömu afstöðu í þessu máli og því máli sem fjallað var um hér í gær. Ég tel engu að síður nauðsynlegt að það komi fram hver mín afstaða er a.m.k. þannig að hafa megi hana til hliðsjónar þegar menn meta afstöðu og vinnubrögð stjórnarliðsins og þá sérstaklega Alþfl. og meiri hlutans í allshn. Ég styð það með öðrum orðum að málið fái þinglega meðferð.

Virðulegur forseti. Ef stjórnarandstaðan ætti að viðhafa viðlíka vinnubrögð og við voru höfð af stjórnarliðum í gær þá ættum við að sjálfsögðu að beita okkur gegn því að mál færu á á milli umræðna. Það væru eðlileg viðbrögð ef við fylgdum leiðsögn stjórnarliðsins. Þegar það bætist við eins og hefur komið fram að það er aðeins verið að þjóna formi en ekki innihaldi með því að fylgja ákvörðun sem tekin var á Alþingi í gær um að vísa máli til 2. umr. og nefndar og málið síðan rifið út án athugunar þá er verið að innleiða þannig vinnubrögð í þinginu að það hlýtur að bjóða upp á alvarlega árekstra. Til þess að komast hjá því er nauðsynlegt að forusta þingsins taki þegar á þessum málum.

Hæstv. forseti. Ég er sammála því sem hér hefur komið fram hjá fyrri ræðumönnum að það sé að sjálfsögðu rétt og skylt að þetta mál fái eðlilega þinglega meðferð og því sé skynsamlegt að vísa því til 2. umr. og væntanlega hv. efh.- og viðskn. Hins vegar er því miður ástæða til að spyrja hvernig sú meðferð verður. Þannig vill til að þrátt fyrir að stjórnarandstaðan hafi í sínum höndum formennskuna í efh.- og viðskn. þá eru stjórnarliðar þar í meiri hluta. Maður verður auðvitað að spyrja að fenginni reynslu frá því í morgun: Er þess að vænta að forustumenn stjórnarliðsins í efh.- og viðskn. flytji um það tillögu á morgun að þetta mál verði tekið út úr nefnd? Það vill svo til að það er fundur í efh.- og viðskn. í fyrramálið. Það væri alveg eftir vinnubrögðunum hér í morgun að meiri hluti stjórnarliðsins flytti um það tillögu strax kl. 8.15 í fyrramálið að þetta mál yrði tekið út úr nefnd og afgreitt. Ég óska eftir því að ef hv. 5. þm. Norðurl. v., Vilhjálmur Egilsson, sem er varaformaður efh.- og viðskn. og hefur verið oddviti stjórnarliðsins í þeirri nefnd, staðfesti það hér að slíkt standi ekki til.

Virðulegi forseti. Það geta greinilega orðið mjög sérkennilegar atkvæðagreiðslur sem hér fara fram á næstunni þannig að mér finnst ástæða til að geta þess við atkvæðagreiðslu eftir 1. umr. um málið að þó ég styðji það að sjálfsögðu að það fari til 2. umr. og umfjöllunar í nefnd þá er ég ekki efnislega sammála öllu innihaldi þessa frv. Ég tel að þó tekið sé á því að breyta þungaskattinum og innheimta hann í olíuverði þá er ekki tekið á því eins og rætt hefur verið um, þ.e. með litaðri olíu. Að öðru leyti ætla ég ekki að fara efnislega út í þetta en ég tel ástæðu til að geta þess hér að ég er ekki efnislega sammála frv. sem ég hér með greiði atkvæði með að fari til 2. umr. og nefndar.

Virðulegur forseti. Nefndin hefur fjallað um mál þetta og flutt brtt. á sérstöku þskj. og einnig gert grein fyrir áliti sínu á þeim sérstaklega og frv. í heild. Nefndin fjallaði ítarlega um málið og fékk á fund til sín fjölmarga aðila og ræddi ýmsar hliðar málsins. Í frv. þessu eru lagðar til breytingar sem snúa m.a. að öryggi viðskiptamanna lögmanna. Í fyrsta lagi verði fé viðskiptamanna geymt á sérstökum reikningum, vörslufjárreikningum, og í öðru lagi verði lögmönnum skylt að kaupa starfsábyrgðartryggingar. Talsvert hefur verið rætt um síðarnefnt atriði í nefndinni og í framhaldi af því eru lagðar til breytingar á 2. gr. frv. Enn fremur hefur, í tengslum við vörslufjárreikninga, verið fjallað um samskipti lögmanna og viðskiptamanna þeirra hvað varðar upplýsingar um innheimtufé. Rætt var um hvort hægt væri að koma því við að lögmenn sendu viðskiptamönnum sínum reglulega yfirlit eða tryggðu þeim með öðru móti upplýsingar um stöðu reikninganna. Nefndin lítur svo á að viðskiptamenn lögmanna geti gert samkomulag um að fá slík yfirlit. Og raunar í flestum tilfellum eðlilegir viðskiptahættir að þannig gangi málin fram. Ekki eru lagðar til breytingartillögur um þetta atriði að sinni en bent er á að nú stendur yfir heildarendurskoðun á lögum um málflytjendur og er gert ráð fyrir að þessi atriði, sem nefnd hafa verið hér að framan, verði athuguð frekar við þá endurskoðun. Lagðar eru til eftirtaldar breytingar á frv.: 1. 2. mgr. 2. gr. verði breytt þannig að lögmönnum gefist tveir kostir til að sinna skyldu um starfsábyrgðartryggingu, þeir geti keypt ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi eða lagt fram aðra jafngilda tryggingu að mati stjórnar Lögmannafélagsins. Síðari möguleikinn verður að vera fyrir hendi ef vátryggingafélag telur sér ekki fært að selja lögmanni ábyrgðartryggingu eða ef ekki semst um skilmála slíkra trygginga milli aðila. Þá er lagt til að Lögmannafélagið hafi í samþykktum sínum um tryggingarskyldu hliðsjón af góðum venjum á sviði vátrygginga og hagsmunum viðskiptamanna lögmanna og er það í ljósi þess að Lögmannafélagið kveður sjálft á um þessi atriði í samþykktum sínum. Í þessu sambandi er bent á að samþykktir félagsins öðlast ekki gildi fyrr en ráðherra hefur staðfest þær, sbr. lokamálslið 1. mgr. 2. gr., og til að tryggja neytendavernd enn frekar hefur verið bætt við 2. mgr. að ráðherra skuli, áður en hann staðfestir samþykktir um tryggingarskyldu, leita umsagnar samtaka neytenda og vátryggingafélaga. 2. Lögð er til breyting á síðari málslið 4. mgr. 2. gr. í samræmi við síðastnefnda breytingu þannig að ráðherra leiti umsagnar þessara aðila áður en hann setur reglugerð, ef til þess kemur. Lagt er til að frv. verði samþykkt með þessum breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali sem ég gat um áður. Fjarstödd afgreiðslu málsins voru Anna Ólafsdóttir Björnsson, Eyjólfur Konráð Jónsson, Ingi Björn Albertsson og Kristinn H. Gunnarsson. Undir nál. rita Sólveig Pétursdóttir, Guðmudnur Árni Stefánsson, Pétur Bjarnason, Tómas Ingi Olrich og Jón Helgason.

Hæstv. forseti. Ég vil í stuttu máli fá að mæla fyrir brtt. sem ég hef lagt fram við þetta mál og er á þskj. 598 og er brtt. við 2. gr. þar sem fjallað er um vörslufjárreikninga. Í 2. gr. frv. er svohljóðandi setning, með leyfi forseta: ,,Lögmanni er skylt að halda fjármunum sem hann tekur við fyrir hönd umbjóðanda síns aðskildum frá eigin fé. Skulu þeir varðveittir á sérstökum reikningi, vörslufjárreikningi.`` Ég hef leyft mér að gera svohljóðandi brtt. við þennan þátt þar sem eftir þessari setningu sem ég var að lesa, komi eftirfarandi setning: ,,Yfirlit yfir stöðu vörslufjárreiknings skal sent umbjóðanda í upphafi hvers mánaðar.`` Þetta tel ég eðlilegt að lögmenn geri. Þeir eru að gæta fjármuna sem umbjóðendur þeirra eiga og ég tel að þeim eigi að vera skylt að senda þeim lista eða yfirlit, hreyfingarlista, yfir þann reikning sem þeir geyma. Meginrök lögmanna gegn þessari brtt. voru þau að þarna væri um verulegan kostnað að ræða en undir þær röksemdir get ég ekki tekið enda sjá allir í hendi sér hvert umfang slíks yrði. Hér er um að ræða annað hvort afrit af útskrift af tékkareikning sem menn þekkja og fá frá sínum banka margir hverjir mánaðarlega eða á þriggja mánaða fresti eftir því hvað menn vilja eða að um bankabók er að ræða. Það sem lögmenn þurfa að gera er einfaldlega að setja bankayfirlitið á ljósritunarvél og skella því í umslag og senda til umbjóðenda sinna. Ég tel að slíkt sé eðlilegt. Þetta er fjármagn sem umbjóðendurnir eiga og þeir eiga að geta fylgst með hverri hreyfingu sem er á þeirra reikningi og gert þá fyrirspurn og óskað eftir fylgiskjölum með hreyfingum sem þeir verða varir við á þeirra eigin reikningi. Eins og þetta er núna þá hafa þeir ekki tök á að fylgjast með og lögmennirnir hafa heimild til að taka út af þessum reikningi. Þess vegna hef ég leyft mér að bera fram þessa brtt. Þetta var nokkuð rætt í hv. nefnd eins og fram kemur í nál. Ég vil fá að leiðrétta það sem þar stendur því þar stendur, með leyfi forseta: ,,Nefndin lítur svo á að viðskiptamenn lögmanna geti gert samkomulag um að fá slík yfirlit.`` Mér þykir þetta fullsterkt til orða tekið að segja að nefndin líti svo á. Þeir sem undir þetta skrifa eru ekki nema fimm af níu nefndarmönnum þannig að það er hluti nefndarinnar sem lítur svo á. Enda tel ég að nokkrir nefndarmenn muni sjá sér fært að styðja þá brtt. sem ég hér er að mæla fyrir. Það segir í nál. að nefndin líti svo á að viðskiptamenn lögmanna geti gert samkomulag um að fá slík yfirlit og auðvitað er það rétt. Viðskiptamenn og lögmenn geta gert með sér samkomulag um hvað sem er. En það er ekki það sem þetta snýst um. Þetta snýst um að það sé skilyrt að lögmenn sjái til þess að umbjóðendur geti fylgst með sínum eigin fjármunum inni á þeim reikningum sem heita vörslufjárreikningar og lögmönnum er falið að geyma fyrir umbjóðendur sína. Þetta þykir mér ákaflega eðlilegt og ég skil ekki þá togstreitu sem menn eru tilbúnir að fara út í til að beita sér gegn jafnsjálfsögðum hlut. Ég held að ef þingmenn líta í eigin barm og þeir ættu hugsanlega sjálfir einhverja fjármuni hjá lögmanni þá mundu þeir sjálfir vilja fá að fylgjast með því hvernig með þá fjármuni væri farið. Í mínum huga er þetta mjög eðlileg og sjálfsögð brtt. og hún hefur alls ekki kostnað í för með sér. Ef einhvern þá er hann svo lítill að ég tel að lögmönnum mundi ekki verða sómi að því að leggja hann við það gjald sem þeir annars taka.

Virðulegi forseti. Ég vil eingöngu staðfesta það sem hv. þm. Ingi Björn Albertsson nefndi hér að hann kom þessum sjónarmiðum sínum mjög skelegglega á framfæri í nefndinni um upplýsingaskyldu lögmanna til viðskiptamanna sinna. Ég vil árétta að ég nefndi það í minni framsögu að ég teldi það hluta af eðlilegum og venjubundnum viðskiptaháttum lögmanna og umbjóðenda þeirra þar sem sá fyrrnefndi hefði undir höndum fjármagn þess síðarnefnda að upplýsingar af þessum toga væru veittar. Hins vegar varð ekki um það samkomulag í nefndinni að ganga svo langt að skilyrðisbinda það beint eins og brtt. hv. þm. gerir ráð fyrir en undir það tekið í nál. að það sé eitt þeirra atriða sem þurfi að gaumgæfa og skoða mjög rækilega þegar heildarendurskoðun þessara mála nær fram að ganga og verður hér afgreidd.

Hæstv. forseti. Mér þykir það enn undarlegra þegar ég heyri að það þyki þeim eðlilegt sem ekki eru tilbúnir að standa að slíkri brtt. að slík leið sé farin. Mér þykir það enn undarlegra að heyra það héðan úr ræðustól að það sé eðlilegt að fara þessa leið. Það er nefnilega þannig að það er oft ótrúleg stífni í nefndunum að fylgja brtt. eftir því úr hvaða átt þær koma. Nú er ég alls ekki að beina orðum mínum til hv. síðasta ræðumanns. En það er bara einhvern veginn þannig að tilteknum málum má helst ekki hreyfa við. Þá heyrir maður mjög gjarnan akkúrat þessi tilsvör. Að málaflokkurinn á að fara í allsherjarendurskoðun og þá verður þetta eða hitt tekið þar inn. Þetta eru bara ekki nógu góð rök að mínu viti. Ef menn eru á því að einhver tiltekin tillaga, þessi eða einhver önnur, sé eðlileg, eins og kom fram í máli hv. starfandi formanns nefndarinnar, af hverju í ósköpunum er þá ekki mælt með þeirri brtt.? Ég fæ ekki skilið þau rök að ef eitthvað er eðlilegt þá megi ekki taka það inn af því að eitthvað eigi að fara í allsherjarendurskoðun. Sérstaklega þegar við erum að tala um jafnlítið mál og þarna er á ferðinni og sérstaklega af því að það hefur verið talað fyrir þessu máli sem sérstöku neytendamáli. Þetta er akkúrat stór liður í neytendavernd, að þeir fjármunir sem neytendur eiga inni hjá lögmönnum að þeir geti fylgst með því dag frá degi hvaða hreyfingar eru á þeirra eigin reikningum með þeirra eigið fé. Það kalla ég neytendavernd.

Hæstv. forseti. Samgn. hefur fjallað um frv. þetta til laga um samsetta flutninga o.fl. vegna aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Nefndin fékk á sinn fund Ragnhildi Hjaltadóttur, skrifstofustjóra í samgönguráðuneyti. Fram kom að frumvarpið felur í sér heimild samgönguráðherra til að fullnægja þeim skuldbindingum EES-samningsins er taka til flutningastarfsemi með setningu reglugerða. Í greinargerð með frumvarpinu eru taldar upp sex gerðir sem staðfesta þarf með reglugerð. Sú sjöunda, reglugerð nr. 1191/69/EBE, sem átti að vera þar á meðal, hefur hins vegar af misgáningi fallið niður og er hún birt sem fylgiskjal með nefndaráliti þessu. Í nál. meiri hlutans er prentvilla sem ég tel eðlilegt að biðjast velvirðingar á. Þar segir að nefndin leggi til að frv. verði samþykkt. Rétt er að það er meiri hluti nefndarinnar sem leggur til að frv. verði samþykkt með þeirri breytingu að það nái einnig til reglugerðar nr. 1191/69/EBE sem fylgir með nefndaráliti þessu sem fylgiskjal. Undir nál. meiri hlutans skrifa ásamt mér, Petrína Baldursdóttir, Egill Jónsson, Árni Johnsen, Sturla Böðvarsson, þ.e. fulltúar stjórnarflokkanna í samgn. Minni hlutinn hefur skilað séráliti. Mér þykir rétt að taka fram að það sem valdið hefur því að nefndin varð eigi einhuga um að leggja til að frv. yrði samþykkt eru ekki efnislegar ástæður heldur formlegar. Athugasemdir minni hluta nefndarinnar snúa að því að þeim finnst að of langt sé gengið í því að veita framkvæmdarvaldinu heimildir til setninga reglugerða til að fullnægja gerðum á grundvelli EES-samningsins og má út af fyrir sig taka undir það að þetta er ekki sérstaklega skemmtileg lagasetning. En ég vil taka fram að þetta frv. felur í sér í fyrsta lagi nokkrar heimildir sem geta orðið okkur Íslendingum þýðingarmiklar á sviði flutninga innan landa og á milli landa Evrópusambandsins en þær leggja ekki á okkur kvaðir. Frv. var mjög ítarlega skýrt á fundum nefndarinnar þannig að efnislega veit ég ekki til að sé neinn ágreiningur um efni málsins heldur er ágreiningur um form. Ég vil einnig greina frá því að þetta frv. er komið í nokkra tímaþröng þannig að mikil nauðsyn er að afgreiða það ef við eigum ekki vegna ákvæða EES-samningsins er að þessari starfsemi lýtur að sæta því að okkar málum þar verði stefnt fyrir dómstól. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, hæstv. forseti, aðeins leggja enn áherslu á að frv. nái afgreiðslu og legg til fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar að frv. verði samþykkt í ljósi þeirra athugasemda er nál. fylgja með þá gerð sem nauðsynlegt er að setja reglugerð um og prentuð er sem fylgiskjal með nál.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta samgn. um frv. til laga um samsetta flutninga o.fl. vegna aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Frv. hefur verið til umfjöllunar í samgn. síðustu vikur og er í raun komið í annað sinn til samgn. Á síðasta þingi var einnig flutt svipað frv. sem tókst ekki að klára þar sem mönnum þótti mjög óvenjulegt að Íslendingar þyrftu að samþykkja frv. um flutningastarfsemi sem tæki jafnframt til skipgengra vatnaleiða og járnbrauta o.fl. sem við höfum lítið með að gera á Íslandi þannig að því var vísað til sameiginlegu EES-nefndarinnar. Þar var það skoðað hvort Íslendingar gætu fengið undanþágu frá því að gera sérstakar samþykktir um skipgengar vatnaleiðir og járnbrautir. Skemmst er frá því að segja að menn féllust á að það þyrfti ekki, a.m.k. ekki að öllu leyti. Þó kemur það óbeint inn í þessu frv. Eins og menn hafa séð sem skoðað hafa þetta frv. eins og það liggur frammi er það ekki stórt um sig og segir ekki mikið. Með leyfi forseta, ætla ég að lesa hér hvernig þær tvær greinar eru sem eru efnisatriði frv. 1. gr. er svohljóðandi: ,,Tilgangur laga þessara er að fullnægja þeim skuldbindingum sem leiðir af ákvæðum 6. kafla III. hluta samnings um Evrópskt efnahagssvæði um flutningastarfsemi og XIII. viðauka við samninginn og eigi verður skipað í önnur lög.`` 2. gr. ,,Samgönguráðherra er heimilt að setja reglugerðir að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga á grundvelli 1. gr.`` Þar með búið. Síðan eiga lög þessi að öðlast þegar gildi. Inni í þessu frv. er ekkert um þau efnisákvæði sem setja á reglugerðir um. Aðeins heimild fyrir samgrh. að setja reglugerð á grundvelli skuldbindinga sem við höfum gert vegna EES-samningsins. Það var oft sagt þegar við vorum að ræða um EES-samninginn að slíkt mundi verða það sem við sæjum í framtíðinni hér á hinu háa Alþingi. Við fengjum inn reglugerðarákvæði sem við yrðum bara að stimpla og þar með væri Alþingi Íslendinga að nokkru leyti orðið óþarft. Við ræddum þetta allmikið í samgn. núna og eins á síðasta þingi og við í minni hluta samgn. getum engan veginn fellt okkur við það að taka það upp á Alþingi að samþykkja slík lög. Þeir lögfræðingar, sem rætt hefur verið við til að skoða þetta frv. eins og það er, eru sammála um að það sé í raun ekki eðlileg afgreiðsla á lögum að koma fram með lagasetningu af þessu tagi. Vel hefði verið hægt að setja efnisatriði þessara reglugerða í frv. og síðan að gefa út reglugerðir á grundvelli þeirra laga. Það er það sem manni finnst að eðlilegt hefði verið að gera. Því viljum við í minni hluta samgn. skila eftirfarandi nál.: ,,Þessu frumvarpi er ætlað, ef að lögum verður, að veita samgönguráðherra opna heimild til setningar nokkurra reglugerða á flutningasviði til að fullnægja EES-skuldbindingum. Sú lagasetningaraðferð, sem lögð er til í frumvarpinu, er í hæsta máta óeðlileg og til þess fallin að ýta undir það viðhorf sem oft heyrist að Alþingi sé ofurselt framkvæmdarvaldinu og hlutverk þess fremur í ætt við afgreiðslustofnun en löggjafarþing. Mun eðlilegra er að sett verði sérstök lög í hverju tilviki fyrir sig og á grundvelli þeirra verði samgönguráðherra heimilt að gefa út reglugerðir í samræmi við þessar skuldbindingar okkar samkvæmt EES-samningnum. Með skírskotun til framanritaðs leggur minni hluti nefndarinnar til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.`` Undir þetta skrifa ásamt mér, hv. þm. Jóhann Ársælsson, Guðni Ágústsson og Stefán Guðmundsson. Á grundvelli þessa nál., virðulegi forseti, leggjum við til að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar sem hefur það í valdi sínu að gera því efnislegri skil þannig að við getum verið sæmd af því að afgreiða það sem lög hér frá hinu háa Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég tel eðlilegt að gera athugasemd við aðeins eitt í ræðu hv. framsögumanns minni hlutans. Hv. þm. sagði að ekkert í frv. væri um innihald þeirra gerða sem frv. veitir heimild til að settar verði reglugerðir um. Það er ekki í lagatexta en þær sex gerðir sem heimilað er samkvæmt frv. að settar verði reglugerðir um eru skýrðar í greinargerð frv. Sú hin sjöunda sem láðist að taka með við samningu frv. er skýrð í fylgiskjali með nál. meiri hlutans. Þetta er nauðsynlegt að komi alveg skýrt fram og í skýringum við þessar gerðir kemur í ljós að í þeim eru ekki íþyngjandi ákvæði fyrir okkur Íslendinga. En í sumum tilvikum kann það a.m.k. að geta gerst að það sé um að ræða atriði sem varða okkur og okkar fólk miklu ef við tækjum þátt í flutningastarfsemi milli landa og innan landa Evrópusambandsins.

Virðulegi forseti. Ég deili ekki um það við hv. formann samgn. að það þurfi að gera EES-samningnum skil með þeim hætti að við tökum á okkur ákveðnar skuldbindingar sem við höfum samþykkt að taka á okkur og þurfum að koma yfir í íslensk lög. Við búum við þennan samning í dag og það verðum við að sætta okkur við en við getum gert það á þann hátt að þau lög sem við þurfum að setja í framhaldi af samningnum séu skiljanleg og okkur til sóma. Þó það sé útskýrt hér í athugasemdum með þessu frv. hvaða gerðir er átt við mun það ekki koma til með að standa þegar lögin verða birt. Lögin taka einungis til þess að ráðherra er heimilt að setja reglugerðir. Skýringarnar við það verður ekki að finna í lögunum. Ég ítreka því enn og aftur sem ég sagði áðan: Við getum ekki verið þekkt fyrir það hér á hinu háa Alþingi núna eða í framtíðinni að setja lög sem ekki eru sett í betra lagamál heldur en þetta og við krefjumst þess að það verði breyting á í framtíðinni. Þess vegna leggjum við til að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar.

Hæstv. forseti. Samgn. hefur fjallað um frv. þetta um breytingu á lögum um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum, nr. 113/1984. Nefndin sendi frv. til umsagnar ýmissa aðila sem málið varða, þ.e. fagfélaga skipstjórnarmanna, Sjómannasambandsins, útgerðaraðila o.fl. Frv. er samið af nefnd sem skipuð var með bréfi hæstv. samgrh. Halldórs Blöndals, dags. 8. des. 1992. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar ýmissa hagsmunaaðila, þ.e. Björgvin Þór Jóhannsson, skólameistari Vélskóla Íslands, Einar Hermannsson, framkvæmdastjóri Sambands ísl. kaupskipaútgerða, Helgi Laxdal, formaður Vélstjórafélags Íslands, Jónas Haraldsson, skrifstofustjóri Landssambands ísl. útvegsmanna, Páll Hjartarson, deildarstjóri hjá Siglingamálastofnun ríkisins, og Sveinn Snorrason hæstaréttarlögmaður, sem jafnframt var formaður nefndarinnar. Með sérstöku bréfi 14. jan. 1993 var einnig Örn Pálsson, framkvæmdastjóri Landssambands smábátaeigenda, skipaður í nefndina og tók hann þátt í störfum hennar. Helgi Jóhannesson lögfræðingur í samgrn. starfaði með nefndinni og var ritari hennar. Skemmst er frá því að segja að þessi nefnd, sem sett er saman af fulltrúum allra þeirra aðila sem hér hafa verið nefndir, komst að sameiginlegri niðurstöðu og þær umsagnir sem samgn. bárust gáfu að mati nefndarinnar ekki tilefni til mikilla breytinga. Eftir að hafa rætt málið við ýmsa af þeim hagsmunaaðilum sem hlut eiga að máli og fengið til sín á fundi nokkra af þeim aðilum sem áttu þátt í samningu frv. þá leggur nefndin til að frv. verði samþykkt með þeirri breytingu, að við 6. gr. frv. bætist ný efnismgr., 4. mgr., er orðist svo: ,,Skírteinishafi skal hafa skírteinið meðferðis við vélstjórn og sýna það þegar löggæslumaður krefst þess.`` Nefndin sem heild leggur til að frv. verði samþykkt með þessari breytingu og ég vil gjarnan geta þess að fleiri frv. um sambærileg efni liggja fyrir samgn. sem er ætlun nefndarinnar að afgreiða og leita eftir að fái afgreiðslu þessa Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég þakka formanni samgn. fyrir hans greinargóðu lýsingu varðandi þetta frv., um breytingu á lögum um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða á íslenskum skipum. Ég tek heils hugar undir það sem kemur fram hér síðast í nál., hvað varðar breytingu við 6. gr., þar sem eðlilegt er að skírteinishafi hafi skírteini meðferðis við vélstjórn og sýni það þegar löggæslumaður krefst þess. Því miður ber allt of mikið á því þá Landhelgisgæslan hefur farið um borð vegna skyndiskoðana á fjölmörgum fiskiskipum hér við miðin, eins og áður hefur komið fram hér á Alþingi, þá hafa menn ekki tilskilin réttindagögn með sér. Hins vegar vildi ég aðeins geta þess að það kemur mér nokkuð spánskt fyrir sjónir þegar skoðaðar eru hér þær kröfur sem gerðar eru nú til manna hvað áhrærir vélavörslu á hinum smærri bátum. Það er dálítið hjákátlegt að menn kannski á bátum undir 20 rúmlestum, sem hér er gerð krafa til að skuli hafa farið á námskeið og hlotið svokallað atvinnuskírteini, vélgæslumaður, (VM), að eftir námskeið sem haldið hefur verið á vegum vélskóla þá eiga þessir aðilar að hafa þessi svokölluðu réttindi sem eru upp að 300 hestöflum á skipi allt að 20 rúmlestum, sem eru með aðalvél minni en 221 kílóvatt. Nú er það oft svo að þegar sjómenn á þessum minni bátum koma að landi og fara að landa sínum afla þá kemur þar stór vöruflutningabíll til að taka við aflanum og vélin í þeim bíl getur verið allt upp í 600 hestöfl. Ekki hafa þeir bílstjórar frekari réttindi en sambærilegum þeim sem þeir hafa þá hlotið hvað varðar meirapróf bifreiðarstjóra. Síðan er haldið áfram og talað um að menn skuli síðar öðlast og ná sér í meiri réttindi og þá miðað við vélarstærðir. Í frv. er líka komið inn á það að menn öðlast ákveðin réttindi en síðan jafnvel tvöfaldast réttindin miðað við hestaflafjölda vélar eða kílóvött, eins og mælieiningin er nú, þannig að menn öðlast þá aukin réttindi af reynslunni og það er auðvitað vel. Því segi ég það að þeir aðilar sem hér eru á hinum smærri bátum hafa vissulega öðlast líka mikil réttindi hvað varðar þekkingu og reynslu, réttindi kannski af guðs náð. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að mér finnst, þó ég hafi auðvitað og sé manna sístur til þess að draga úr öryggisþætti sjómanna og vil þann veg sem mestan, þá megum við passa okkur á að ganga ekki svo langt að það sé nánast verið að setja svo ströng og stíf lög gagnvart þessum einyrkjum sem enn stunda sjó og eru enn að reyna að bjarga sér með sjávarfangi að það séu settar slíkar reglugerðir að það sé nánast óviðunandi fyrir þá að sækja sjó. Þetta dæmi sem ég nefni hér er kannski alveg augljóst, að það er ætlast til þess að þeir sem stjórna þessum bátum með 300--400 hestafla vélum skuli hafa tekið allmiklu meiri skóla og þurfi að hafa miklu meiri og lengri reynslu heldur en sá sem kemur niður á bryggju til að sækja aflann á einhverjum trukk sem er kannski með 500--600 hestafla vél. Þess vegna kom það mér líka á óvart að ég sá ekki í greinargerð að Örn Pálsson, þeirra leiðandi maður smábáta, hafði verið í að semja þetta frv., en því meir kom það mér á óvart hafandi lesið þetta og heyra svo að framsögumaður gat þess að þeir aðilar hefðu hér átt hlut að máli. Þá má kannski segja að þá séu menn aftur komnir á byrjunarreit, þ.e. að fallast á þetta frv. óbreytt, nema með þeim athugasemdum sem hér koma fram frá nefndinni. En samt sem áður, virðulegi forseti, vil ég taka það fram að hér er þó verið að gera aðilum, sem um langan tíma hafa sótt sjó og ekki öðlast þessi réttindi nema af mikilli þekkingu og reynslu, nú er verið að gera kröfu til þeirra að þeir skuli hoppa í skóla og læra kannski það sem þekking þeirra er fyrir á. Mér finnst að hér sé verið að ganga of langt í þessu máli og það er það sem löggjafinn þarf kannski að passa sig fyrst og fremst á að setja ekki svo ströng og stíf lög að nánast óbærilegt er fyrir menn að stunda þennan atvinnuveg.

Hæstv. forseti. Hv. 16. þm. Reykv. talaði hér og varaði við því að gengið væri of langt með lagasetningu um fyrirmæli og menntunarkröfur og öryggiskröfur, enda þótt hann viðurkenndi jafnframt að slíkar kröfur yrðu að vera, a.m.k. nokkrar til þess að sem allra bests öryggis væri gætt. Ég get í sjálfu sér tekið undir þessi sjónarmið, að Alþingi þarf að gæta sín á því að ganga ekki of langt og stjórnvöld þurfa að gæta sín á því að ganga ekki of langt í kröfum á hendur borgurunum til þess að þeir geti stundað tiltekinn atvinnurekstur. En þau ákvæði frv. sem að þessu lúta eru samin með samkomulagi aðila sem ég taldi hér upp, þar á meðal með aðild fulltrúa frá smábátaeigendum og það var skoðun manna, bæði í samgn. og eins skoðun þeirra aðila sem nefndin átti tal við og sendi málið til umsagnar til, að það væri mjög mikils virði að afgreiða þetta mál. Það var jafnframt skoðun okkar að það væri ekki rétt, úr því að engar sérstakar athugasemdir komu fram varðandi þessi atriði, að Alþingi færi að breyta út af þeim texta sem hér hefur orðið samkomulag um. Því er það tillaga okkar samgn. að málið fari að þessu leyti óbreytt til afgreiðslu við 2. umr. og verði afgreitt þannig frá Alþingi.

Virðulegi forseti. Á þskj. 355 flytjum við þingmenn Alþb. frv. til laga um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Það er breyting sem felur það í sér í stuttu máli sagt að það verði teknar upp samtímagreiðslur námslána að nýju. Hér er í raun og veru á ferðinni mál sem við höfum flutt áður og ástæðan er einfaldlega sú að við teljum að þetta sé alvarlegasti gallinn á gildandi lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna, að nú fá menn ekki greidd lánin fyrir en eftir á. Það væri kannski fróðlegt fyrir fólk að velta því fyrir sér hvernig það þætti t.d. fyrir alþingismenn ef þeir fengju kaupið sitt á vorin. Ef þeir fengju kaupið sitt á vorin eftir að þing hefði setið allan veturinn. Eða fyrir ráðherra, að þeir fengju kaupið sitt t.d. í lok kjörtímabilsins og þyrftu að taka lán hjá Búnaðarbankanum eða Landsbankanum fyrir framfærslu sinni þangað til kjósendur kvæðu upp úrskurð sinn um það hvort þeir hefðu staðið sig eða ekki. Það gæti líka verið fróðlegt að velta því fyrir sér hvernig þetta kæmi út fyrir aðrar starfsstéttir og hvort aðrar starfsstéttir í landinu mundu sætta sig við það að þannig væri á málum haldið að fólk fengi ekki launin sín fyrr en löngu eftir að vinna væri hafin og sérstaklega með hliðsjón af því að hjá opinberum starfsmönnum a.m.k. er það þannig að menn fá laun sín greidd fyrir fram. Það er auðvitað ofboðslegt hvernig farið er með námsmenn í þessu sambandi í þjóðfélaginu og ég verð að segja það alveg eins og er að ég tel að það sé ótrúlegt hvað menn hafa tekið þessum ósköpum með mikilli þolinmæði vegna þess að hér er náttúrlega um þvílíka kjaraskerðingu að ræða. Ég hef í sjálfu sér ekki séð útreikninga á því hver kjaraskerðing námsmanna er í tíð núv. ríkisstjórnar, hvað kaupmáttur námslána hefur lækkað mikið í tíð núv. ríkisstjórnar, en ég ætla að fullyrða það hér, virðulegi forseti, að kaupmáttur námslána hefur lækkað miklu meira en kaupmáttur allra annarra stétta sem hafa þurft að búa við kjör frá hinu opinbera. Enda er það kannski ekki að furða, virðulegi forseti, þegar það er skoðað að sá sparnaður sem núv. ríkisstjórn hefur náð í ríkisfjármálum --- hvar er hann? Er það þannig að menn hafa verið að skera niður kaup sérfræðinga í læknastétt? Er það þannig að menn hafa verið að skera niður kaup lyfjafræðinga, apótekara, í stórum stíl? Er það þannig að menn hafa verið að skera niður kaup hátekjumanna í stórum stíl? Ónei. Þegar yfirlit Ríkisendurskoðunar um þróun ríkisbúskaparins er skoðað fyrir árið 1991 til áætlunar fyrir 1995 þá kemur í ljós að þeir einu sem hefur verið skorið niður hjá eru ekki þessir aðilar, það eru ekki hátekjuhóparnir --- hverjir eru það? Það eru námsmenn og bændur sem hafa orðið að sæta mestri kjaraskerðingu í tíð núv. ríkisstjórnar. Talan fyrir námsmenn er náttúrlega langhrikalegust, hún er sennilega í kringum 1.000 millj. kr. og segir þó sú tala ekki alla söguna vegna þess að af þeirri námsaðstoð sem menn fá úr Lánasjóði ísl. námsmanna eru námsmenn núna að borga eru vextir til bankanna. Þannig að það sem ríkisstjórnin hefur haft upp úr krafsinu er það að hún hefur verið að fita bankana. Bankarnir taka nú vexti af námsmönnum, verulega fjármuni, sérstaklega og ekki síst banki hv. þm. Guðna Ágústssonar, sem hefur þanist út í tíð núv. ríkisstjórnar og ég verð ekki var við að hv. þm. hafi kvartað undan þeim tekjum Búnaðarbankans. Þannig að það eru hinir fátæku námsmenn sem hafa borgað hundruð millj. kr. inn í bankakerfið og hafa ekki fengið til þess peninga eða stuðning annars staðar frá. Hér er auðvitað um að ræða alveg ótrúlega stefnu og ríkisstjórnin hefur haldið því fram að með þessari stefnu sé hún að spara í ríkisfjármálum en í raun og veru er hún fyrst og fremst að flytja fjármuni til, frá almanaksári til almanaksárs, af því að þessir fjármunir koma til greiðslu til námsmannanna eftir á þegar þeir hafa lokið sínum námsári með tilteknum árangri. En bíðum nú við. Er það þannig að þetta hafi kannski mjög lítil áhrif haft? Er það þannig að hér sé um að ræða svo litlar upphæðir að það þurfi ekkert að tala um þær? Skoðum það aðeins nánar. Á bls. 291 í frv. til fjárlaga fyrir árið 1995 kemur fram hvað framlögin til námsaðstoðar hafa lækkað mikið. Árið 1991 voru þau 2.787 millj. kr. en árið 1995 í fjárlagafrv. voru þau 1.600 millj. kr. Þannig að hér er um að ræða lækkun um u.þ.b. 1.200 millj. kr. á framlögum ríkisins til Lánasjóðs ísl. námsmanna á þessum árum núv. ríkisstjórnar. --- 1.200 millj. kr. --- Og það er nauðsynlegt að hafa það í huga, hæstv. forseti, að þessir peningar hafa ekki verið notaðir til að auka við háskólann, til að auka við rannsóknir, til að auka við grunnskólann, til að auka við framhaldsskólann, til að auka við endurmenntun og fullorðinsfræðslu. Nei. Þessir peningar hafa ekki verið notaðir til þess vegna þess að allir þessir liðir hafa verið skornir niður. Í heildina tekið hefur menntmrn. verið skorið niður í rauntölum miðað við verðlag frv. til fjárlaga fyrir 1995 --- menntmrn. hefur verið skorið niður um liðlega 2 milljarða kr., úr 18,7 millj. í 16,7 milljarða kr. Þetta er veruleikinn sem blasir við, hæstv. forseti. Þannig að það er ekki um það að ræða að þessir peningar sem hafa verið teknir af Lánasjóði ísl. námsmanna hafi farið til þess að byggja upp skólastarf á Íslandi að öðru leyti á þessum tíma. Og hvar hefur þetta svo komið við, hæstv. forseti? Það er fróðlegt að skoða það og ég er hér með nýjar tölur í þeim efnum sem ég hygg að hafi ekki sést mjög víða áður. Hvernig hefur þetta t.d. komið við námsmenn, sérstaklega í dreifbýlinu --- vegna þess að ég tek stundum eftir því að menn taka stundum frekar við sér þegar talað er um dreifbýlið í þessari stofnun heldur en þéttbýli af einhverjum undarlegum ástæðum þó að þetta séu allt sömu Íslendingarnir sem búa í öllu þessu landi. En það er ástæða til að spyrja að þessu sérstaklega með dreifbýlið. Hver er niðurstaðan? Samkvæmt upplýsingum sem ég hef hér frá Stúdentaráði Háskóla Íslands, í bréfi sem var sent fjárln. 22. des. 1994, kemur fram að lánþegum á landsbyggðinni fækkaði um 40% frá því að lögunum var breytt til ársins 1994 --- um 40%. Það segir svo í þessu bréfi frá Stúdentaráði Háskóla Íslands, sem ég hygg að fjárlaganefndarmenn hafi fengið, með leyfi forseta: ,,Lánþegar utan að landi voru 40% fleiri fyrir breytingar á lögunum um LÍN. Þeim fækkaði úr 1.668 í 1.178 ef Reykjavík og Reykjanes eru tekin út.`` Sem sagt, lánþegum Lánasjóðs ísl. námsmanna af landsbyggðinni fækkaði um 40%. Þetta eru athyglisverðar tölur og það eru líka athyglisverðar þær tölur sem birst hafa um kostnað námsmanna við að halda gangandi bankalánunum, en þar er um að ræða kostnað á hverju einasta ári sem fátækir námsmenn þurfa að borga bankakerfinu á Íslandi upp á fleiri hundruð millj. kr. eins og komið hefur fram. En það er fleira sem liggur hér fyrir í tölum, hæstv. forseti. Það hefur verið athugað hvernig lánþegafjöldinn hefur þróast t.d. hjá barnlausum lánþegum LÍN. Hvernig hefur sá fjöldi breyst? Árið 1989--1990 voru barnlausir lánþegar hjá LÍN alls 5.234. Þeir voru á síðasta ári 4.113, hafði fækkað um 1.121 á þessum tíma, barnlausum lánþegum hjá Lánasjóði ísl. námsmanna. Ef við skoðum stöðuna á Íslandi sérstaklega þá fækkaði þessu fólki úr 3.549 í 2.883 og ef við tökum námsmenn erlendis þá fækkaði þessu fólki úr 1.685 í 1.230 eða u.þ.b. 1 / 4 . Ef við tökum svo lánþega með börn á framfæri þá er talan síst skárri. Þar kemur fram að fjöldi lánþega með börn á framfæri 1989--1990 var 2.283 en 1991, áður en lögunum var breytt, var þessi fjöldi 2.746. Árið 1993--1994 var þessi lánsþegafjöldi kominn niður í 1.823, hafði fækkað um 923 eða um 1 / 3 bara á árunum 1991--1994. Ef við skoðum fjöldann erlendis í þessu samhengi, lánþegar með börn á framfæri sem eru við nám erlendis, þá kemur í ljós að þeir voru 847 1991--1992, áður en lögin voru sett, en voru í fyrra komnir niður í 583. Ef við tökum lánþega á Íslandi með börn á framfæri þá voru þeir fyrir setningu laganna nákvæmlega 1.900 en eru komnir niður í 1.240. Þeim fækkar um 1 / 3 . Það er því alveg sama hvar er borið niður. Lánþegum úti á landi fækkar um u.þ.b. 40%, í öðrum lánþegahópum fækkar yfirleitt um 25--30%. Þarna er menntastefnan lifandi komin. Vandinn við þetta mál pólitískt er sá að það sést ekki fyrir næstu kosningar eins skýrt og það þyrfti að sjást hvaða afleiðingar þetta hefur af því að afleiðingarnar af niðurskurðinum til menntamála munu auðvitað koma fyrst og fremst fram í verri lífskjörum Íslendinga á næstu öld. Vegna þess að meðan við erum að skera niður peninga til menntamála um 2 milljarða á aðeins fjórum, fimm árum þá eru aðrar þjóðir að gera hvað? Bæta við til menntamála þó þær hafi í raun og veru miklu meira fjármagn fyrir hlutfallslega til menntamála en við. Eini hópur lánþega hjá LÍN þar sem ekki verður svona gríðarlega mikil breyting eru einstæðir foreldrar, ef maður skoðar tímann 1989--1990 og 1993--1994. En ef maður skoðar t.d. tímann 1991 þá voru einstæðir foreldrar í lánþegahópi LÍN 740, þeir voru í fyrra 430. Ef við skoðum hópinn sem er í námi hér á landi þá voru þeir 619 áður en lögin voru sett en 345 eftir að lögin voru sett eða í fyrra. Þeim hefur næstum því fækkað um helming. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, hæstv. forseti, að sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar að breyta lögunum þannig að námslánin séu ekki greidd fyrr en eftir á er aðalskýringin á þessu svakalega falli. Það er aðalskýringin á þessu svakalega falli þar sem um er að ræða 25--40% fækkun eftir hópum eftir því um hverja við erum að tala. Það er fyrst og fremst sá veruleiki. Hæstv. forseti. Nú vill þannig til að um þessar mundir gengur yfir sú bylgja --- ekki aðeins hér á landi heldur víða erlendis --- að menn eru að gera sér grein fyrir því að menntamál borga sig, að skólamál borga sig. Að fjárfesting og framlög til menntamála skila tekjum fyrir þjóðirnar í framtíðinni. Þess vegna eru allar þjóðir í kringum okkur að auka við framlög til menntamála og þær sem standa í niðurskurðinum miðjum hlífa menntamálunum sérstaklega, taka þau algjörlega út úr. Þá ber svo við að núv. ríkisstjórn, sem hefur staðið blóðug upp fyrir axlir í að skera niður framlög til Lánasjóðs ísl. námsmanna á þessu kjörtímabili og til menntamála yfirleitt, áttar sig núna allt í einu á því að það á að fara að kjósa. Þá er lagt þvílíkt ofurkapp á það að þræla í gegn peningalausum frumvörpum um grunnskóla og framhaldsskóla að maður hefur varla upplifað annað eins í nefndum þingsins. Það eru frumvörp, það er ekki einseyringur utan á þeim, það er ekkert nema orð á blaði nema þá helst mínusar. Ólíklegustu menn eru farnir að heimta peninga í skólamál. Þegar ég tala um ólíklegustu menn á ég við hæstv. utanrrh. Það er alveg ótrúlegt hvað sá maður hefur þanið sig á móti framförum í menntamálum um árabil og ævinlega talið sig vita betur en allir aðrir menn um menntamál af því að hann var skólameistari á Ísafirði um skeið af einhverjum ástæðum. Ég veit ekki hverjir sóttu um aðrir en hann lenti í þessu og hann telur sig ævinlega vita betur um skólamálin en allir aðrir menn og þenur sig einlægt um það þegar verið er að tala um þessi mál að þetta þurfi að skera niður og þetta þurfi að lækka og flutti það sem alveg sérstakan boðskap Alþfl. fyrir einhverjar kosningarnar að það þyrfti að skera niður Lánasjóð ísl. námsmanna. Ég hef af því spurnir að það sé ekki aðeins í fyrrv. ríkisstjórn heldur einnig í núv. ríkisstjórn sem hann hafi ævinlega verið með naglaskap þá sjaldan menn leyfðu sér að anda því út úr sér að það þyrfti að hækka eitthvað í menntamálum um svo sem eins og eina krónu, ég tala nú ekki um tvær. Ég hef sagt frá því áður úr þessum virðulega ræðustól að ég muni gera grein fyrir því í ævisögu minni hvernig þessi ráðherra hagaði sér í umræðum um menntamál í síðustu ríkisstjórn. Það var ótrúlegt. Hann lagðist ævinlega þversum í öllum málum sem snertu menntun og menningu, alveg sama hvað það var. Þetta var auðvitað þeim mun grátlegra þegar þess var gætt að Alþfl. hafði tekist af einhverjum ástæðum að búa til um sig einhverja gloríu í mennta- og menningarmálum út af Gylfa Þ. Gíslasyni svo undarlegt sem það kann að virðast. Það er að mörgu leyti undarlegt, sérstaklega fyrir þá sem muna það að heimsækja þann ráðherra sem ungir stúdentar í menntmrn. hér forðum og skoða Lánasjóð ísl. námsmanna sem þá var ekki einu sinni til, það var sérkennilegt.  Nei, þá gloríu, sem tókst að skapa í kringum Gylfa Þ. Gíslason af einhverjum ástæðum, tókst hæstv. utanrrh. í meginatriðum að rífa af Alþfl. í menntamálum og menningarmálum því að það var alveg ótrúlegt hvernig hann hefur gengið fram í þeim málum en núna sé ég að þingmenn Alþfl. og ráðherrar eins og t.d. hæstv. umhvrh.  Staðreyndin er auðvitað sú að þeir hlutir sem við erum að horfa á varðandi þróun lánamála námsmanna eru hrikalegir. Hér er það að gerast í þessu landi að námsmönnum í virku námi er að fækka og þeir eru lengur að ljúka námi en áður. Það er dýrara fyrir þjóðfélagið og þeir sem hafa lokið t.d. BA-prófum geta ekki haldið áfram á meistarastigi í lánshæfu námi af því að það er ekki boðið nám á meistarastigi sem dugir til þess að tryggja þeim 100% námsframvindu þannig að fjöldinn allur af þeim nemum sem nú eru á meistarastigi í Háskóla Íslands eru að taka BA-kúrsa til að uppfylla kröfur Lánasjóðs ísl. námsmanna til þess að framfleyta sér. Halda menn að þetta sé gáfulegt kerfi? Svo mætti auðvitað líka í þessu sambandi, hæstv. forseti, sem ég hef reyndar flutt tillögu um hér áður, rannsaka vinnubrögð stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna, hvernig hefur verið farið með hlutina þar. Framkoman við einstaka námsmenn er ótrúleg og um það mætti nefna mörg dæmi þar sem teknar hafa verið ákvarðanir um að skerða rétt námsmanna með nokkurra daga fyrirvara án þess að láta námsmenn eða fjölskyldur þeirra og umboðsmenn vita sem er beint brot á þeim stjórnsýslulögum sem við samþykktum fyrir tveimur eða þremur árum. En þess eru dæmi að stjórn sjóðsins hafi ákveðið að afnema tiltekna lánaflokka með viku eða 10 daga fyrirvara. Þegar þessi mál voru rædd fyrir nokkru í þessari virðulegu stofnun rakti ég 10 dæmi um það hvernig stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna hefði framkvæmt lögin þannig að það mætti halda því fram að hún hefði brotið gegn þeim eða anda þeirra eða a.m.k. gegn anda hinna nýju stjórnsýslulaga. Nú er það þannig að þessi lög hafa verið í gildi síðan 1992 og það hefur þótt sérstök ástæða til að fjalla um þau m.a. í Háskóla Íslands í sérstakri prófritgerð sem skrifuð hefur verið og ég vænti þess að sem flestir þingmenn geti fengið aðgang að en það er ritgerð sem heitir: ,,Um stjórnsýslulega stöðu Lánasjóðs íslenskra námsmanna og um réttarstöðu lánþega.`` Höfundur ritgerðarinnar, Vilhjálmur H. Vilhjálmsson laganemi, kemst þannig að orði í lok ritgerðar sinnar, með leyfi forseta: ,,Ef til vill eru helstu annmarkar á núgildandi lögum um LÍN að löggjafinn sjálfur hefur ekki tekið afstöðu til helstu grundvallarréttinda stúdenta og af þeim sökum getur sjóðstjórnin verið að hræra í þessu á milli ára. Réttaröryggi stúdenta væri best borgið ef löggjafinn sinnti stjórnskipulegu og pólitísku hlutverki sínu og tæki af skarið um öll helstu réttindi stúdenta í lögunum þannig að aðeins þyrfti síðan að færa lögin út nánar í stjórnvaldsfyrirmælum. Eins og lögin líta út í dag líkjast þau helst óútfylltri ávísun sem stjórn Lánasjóðsins hefur frjálsar hendur um að fylla út í.`` Þegar lögin voru til meðferðar á sínum tíma vorið 1992 gagnrýndum við einmitt þetta atriði. Við sögðum: Stjórnin fær of mikið vald. Við sögðum: Þetta vald á annaðhvort að vera hjá Alþingi eða ráðherra. Ráðherra er framkvæmdarvaldshafinn og lýtur vilja meiri hluta Alþingis og þess vegna er eðlilegt að þessi mál séu í höndum hans og nú er svo komið að þeir sem fjalla um þetta á fræðilegum grundvelli undir leiðsögn háskólaprófessora í lögfræði sýna fram á það að í raun og veru séu lögin frá stjórnsýslulegu sjónarmiði séð hreint fúsk fyrir utan önnur efnisatriði sem í lögum þessum eru. Það er af þessum ástæðum, hæstv. forseti, sem við alþýðubandalagsmenn viljum rífa upp lögin með því að breyta ljótustu grein þeirra og gera lánin samtímalán að nýju þannig að námsmenn þurfi ekki að borga hundruð milljóna á ári í bankana og þannig að við þurfum ekki að horfa upp á það að lánþegum í öllum flokkum þeirra sem taka lán hjá Lánasjóði ísl. námsmanna fækki um 25% upp í 40% hjá þeim sem koma af landsbyggðinni. Ég er viss um að a.m.k. vinir mínir á landsbyggðinni sem tilheyra stjórnarflokkunum eru ekki stoltir af þessu afreki. Við alþýðubandalagsmenn munum leggja á það áherslu að frv. fái einhverja þinglega meðferð og teljum að ekkert sé að vanbúnaði af því að þetta mál hefur áður verið hér til meðferðar og af því að þetta mál hefur tiltölulega skýrar skírskotanir og afleiðingar. Ég tel að með því að láta þetta mál koma til afgreiðslu við 2. umr. muni reyna á hvort einhverjar innstæður eru á bak við yfirlýsingar ráðherranna eins og hæstv. utanrrh. um að það þurfi að taka á þessum málum. Auðvitað meinar sá ráðherra ekkert með því sem hann er að segja í þessum efnum en það er rétt að gefa honum kost á því í atkvæðagreiðslu að segja sinn hug í málinu. Í trausti þess og vissu að málið fái þinglega meðferð þannig að það séu ekki bara stjórnarfrumvörp sem séu tekin í gegnum hv. menntmn. legg ég til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Virðulegi forseti. Ég vil gera að umtalsefni í þessu sambandi fjölda námsmanna en við umræðu um lánasjóðsfrv. vorið 1992 var því haldið fram af fulltrúum námsmanna og stjórnarandstöðu að menn mundu hrekjast frá námi í stórum stíl vegna laganna og þessu hefur verið haldið fram alveg fram á síðustu daga. Þetta hafa sem betur fer reynst hrakspár því að á milli áranna 1991 og 1992, þ.e. síðasta skólaárs sem eldri lög giltu og svo skólaársins 1994--1995 fjölgaði íslenskum námsmönnum í lánshæfu námi um rúmlega 200. Það er heldur ekki samasemmerki á milli fjölda námsmanna í námshæfu námi og fjölda lánþega lánasjóðsins. Það eru einfaldlega ekki allir sem taka lán þó þeir eigi rétt á þeim. Lánþegum hefur hins vegar fækkað og þeim fækkaði úr rúmlega 8.100 skólaárið 1991--1992 í tæplega 6 þúsund samkvæmt áætlun á þessu skólaári og hlutfall lánþega miðað við fjölda námsmanna í íslenskum skólum hefur lækkað úr 63% á skólaárinu 1990--1991 í 44% skólaárið 1993--1994. En á sama tíma hefur námsmönnum í lánshæfu námi fjölgað. Af þessari staðreynd má draga þá ályktun að fleiri námsmenn sem í raun þurfa ekki á lánum að halda láti vera að nýta sér lánsrétt sinn. Þá má líka í því sambandi minna á að í umræðum um Lánasjóð ísl. námsmanna hafa oft heyrst raddir um að margt fólk hafi nýtt sér þennan rétt þótt það þyrfti ekki endilega á lánsfé að halda vegna námsins.

Virðulegi forseti. Veruleikinn er sá að lánþegum í Lánasjóði ísl. námsmanna í lánshæfu námi hefur fækkað --- fækkað um 28,4% frá 1991--1992 til 1994--1995, þ.e. úr 5.725 í 4.100. Ef við tölum um alla námsmenn er fækkunin 26%. Það kemur líka í ljós að lánþegar í hópi námsmanna í lánshæfu námi voru 60% af námsmönnum fyrir nokkrum árum áður en lögin voru sett en hlutfallið er núna 40%. Af hverju er það? Það er vegna þess að þetta fólk er núna miklu lengur í námi, skólarnir eru fullir af fólki sem er lengur í námi og er að vinna með námi m.a. vegna þess hvernig kjörum er háttað m.a. andspænis bankakerfinu. Það er alveg ofboðslegt til þess að hugsa að formaður menntmn. skuli vera stoltur af þessari niðurstöðu en ekki blygðast sín fyrir hana vegna þess að það er búið að hrekja út úr skólum landsins þúsundir íslenskra námsmanna sem ella væru við nám og hefðu jafnvel lokið því. Og Ísland er eina landið hér á þessu svæði Norður-Evrópu þar sem svona er komið fram við menntakerfið og þar með framtíðina. Þingmenn Sjálfstfl. ættu ekki að monta sig af þessari ósvinnu frammi fyrir opnum tjöldum Alþingis Íslendinga.

Virðulegi forseti. Ég ítreka að staðreyndir sýna að námsmönnum í lánshæfu námi hefur ekki fækkað heldur þvert á móti. Ég vil taka það sérstaklega fram.

Virðulegi forseti. Skráðum námsmönnum í skólunum hefur ekki fækkað, þeim ætti reyndar að hafa fjölgað. Þeim hefur ekki fækkað. Af hverju hefur þeim ekki fækkað? Það er vegna þess að fólk er miklu lengur í námi en áður og ég geri ráð fyrir því að þeir sem þekkja eitthvað til í háskólanum t.d. viti þetta. Veruleikinn er sá að hlutfall þeirra sem taka lán er núna 40% en var 60%. Hvað segir þetta? Það segir það að lánakerfið er að týna tilgangi sínum af því að unga fólkið þorir ekki að taka lánin sem þið, hv. þingmenn Sjálfstfl., hafið búið til handa þessu unga fólki.

Þeir geta það ekki.

Það er veruleikinn sem um er að ræða auk þess sem menn geta það ekki vegna þess að í sumum tilvikum er það þannig að fólk hefur ekki ábyrgðarmenn til að skrifa upp á allan þann lánamassa sem menn þurfa á að halda til að standa bak við námslánin í bankakerfinu í landinu þannig að það er alveg ótrúlegt að þetta fólk skuli leyfa sér að vera stolt af þessum handaverkum sínum. En það verður séð til þess á næstu vikum og mánuðum að það verði minnt á þessa hluti.

Hæstv. forseti. Mér datt svo sem í hug að taka með mér eitthvað af gömlum ræðum hv. þm. Svavars Gestssonar frá því að við ræddum málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna fyrr á þessu kjörtímabili og ræður fleiri þingmanna en ég hætti við það vegna þess að ég reiknaði með að hv. þm. Svavar Gestsson mundi flytja eitthvað af gömlu ræðunum sínum aftur þannig að ég þyrfti ekkert að vera að rifja þetta upp. Sú hefur raunar orðið reyndin.

Enda full ástæða til þess.

Já, það má vel vera að það hafi verið ástæða til og ég reikna satt að segja fastlega með því að hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sem greip hérna fram í muni líka flytja eina af gömlu ræðunum sínum um lánasjóðinn hér á eftir hafi þingmaðurinn beðið um orðið.  Hann sagði t.d. í andsvari áðan að nemendur hafi verið hraktir þúsundum saman, þúsundum saman hafi menn verið hraktir frá námi vegna þessara nýju laga frá 1992 um Lánasjóð ísl. námsmanna. Nú bið ég hv. þm., vegna þess að ég veit að hann á eftir að tala aftur, að finna þessum orðum sínum stað. Það er nóg til af skýrslum um þetta. Ég skal láta hann hafa eina hérna á eftir og ég efast ekkert um að hann hefur viðað að sér ýmsum gögnum og þá langar mig til þess að vita hvernig í ósköpunum hann fer að því að lesa þetta út úr þeim skýrslum sem eru til. Ég trúi því að hann muni skýra hv. Alþingi frá því hvernig hann fær þetta út. Það er sem sagt hamrað á einhverri svakalegri fækkun lánþega eins og hv. þm. orðaði það, einhverri svakalegri fækkun. Það er þegar búið að nefna tölur, hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir gerði það hér áðan í andsvari. En það er ekkert talað hins vegar um fjölgun námsmanna. Það er ekki minnst á það, ekki einu orði, það er bara talað um á sama tíma að námsmenn þúsundum saman hafi verið hraktir frá námi vegna laganna um Lánasjóð ísl. námsmanna. Þetta er málflutningur sem er satt að segja ekki sæmandi fyrir hv. alþingismenn og alls ekki fyrir fyrrv. menntmrh. Það er bara ekki hægt að una við svona. Ég ætla ekkert að fara að verja hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson sem hv. þm. var að tala um og hans afskipti af menntamálum. En ég hlakka auðvitað til og vona að mér endist líf og heilsa til þess að lesa ævisögu hv. þm. Svavars Gestssonar sem hann var að boða hérna áðan að mundi koma út, hann sagði ekki hvenær, en ég hlakka ekkert sérstaklega til þess til þess að lesa kaflann um hæstv. utanrrh. heldur ýmsa aðra kafla þar sem ég treysti að verði ekkert dregið undan. Það gæti orðið spennandi lesning.

Það er aðallega í ævisögu Eggerts Haukdals.

Já. Þetta frv. hv. þingmanna Alþb. gengur fyrst og fremst út á það að teknar verði upp samtímagreiðslur að nýju og hv. 1. flm. talaði um að þetta væri einmitt alvarlegasti gallinn á gildandi lögum, samtímagreiðslurnar. Lítum aðeins á hvað hefur breyst eftir að lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna tóku gildi 1992. Það sem hefur gerst er að það hefur tekist að forða LÍN frá greiðsluþroti en þetta greiðsluþrot blasti við í upphafi kjörtímabilsins. Það hefur tekist að treysta fjárhag sjóðsins til frambúðar. Að sjálfsögðu hefur verið dregið úr fjárþörf hans en tekist hefur að veita samt sem áður þá námsaðstoð að sókn íslenskra námsmanna í lánshæft framhaldsnám er síst minni en var áður en lögin voru sett 1992. Ríkisstjórnin og stjórn lánasjóðsins settu sér í raun þríþætt markmið í málefnum sjóðsins á kjörtímabilinu. Það var: 1. Að tryggja að LÍN gæti haldið áfram að gegna mikilvægu hlutverki sínu í þjóðlífinu og stuðla að jafnrétti manna til náms án tillits til efnahags. 2. Að reisa fjárhag sjóðsins við, efla hann og ná jafnvægi til frambúðar í fjárþörf hans. 3. Að stuðla að eðlilegri sókn íslenskra námsmanna í lánshæft framhaldsnám þrátt fyrir aðhaldsaðgerðir sem brýn nauðsyn var að grípa til. Þessum markmiðum hefur verið náð. Það eru einfaldlega staðreyndir og ég minni á eftirfarandi meginatriði í því samhengi. LÍN var sem sagt forðað frá greiðsluþroti í byrjun kjörtímabils með margvíslegum aðhaldsaðgerðum og fjárhagsstaða sjóðsins hefur verið treyst. En gjaldþrota sjóður stuðlar ekki að jafnrétti til náms, það hljóta allir menn að skilja. LÍN tryggir námsmönnum eftir aðgerðirnar hliðstæða eða meiri fjárhagslega aðstoð meðan á námi stendur en sambærilegir sjóðir á Norðurlöndum en Norðurlönd eru fremst Evrópuríkja á sviði námsaðstoðar. Sérstaða íslenskrar námsaðstoðar er óbreytt. Námsmönnum með börn á framfæri er tryggð meiri námsaðstoð en um getur í nálægum Evrópulöndum. Þrátt fyrir almennar aðhaldsaðgerðir hafa verið settar ýmsar reglur sem eru námsmönnum til hagsbóta. Námsmönnum í lánshæfu framhaldsnámi hefur fjölgað á gildistíma nýrra laga en lánþegum hins vegar hefur fækkað. Þær hrakspár hafa þess vegna ekki ræst að breytt lög um sjóðinn væru til þess fallin að hrekja menn í stórum stíl frá námi eins og hv. 1. flm. sagði hér áðan að hefði gerst. Það er beinlínis rangt.

Það er ekki rangt.

Það er víst rangt og nú bíð ég eftir að hv. þm. færi þessum orðum sínum stað hér á eftir. Það er engan marktækan mun að greina á hlutfallslegum fjölda í einstökum hópum lánþega LÍN fyrir og eftir lagabreytingu, t.d. eftir kynferði, búsetu í landinu eða fjölskyldustærð. Hv. þm. hamraði á því að lánþegum utan af landi hefði stórfækkað.

40%.

Ég kannast ekki við þá tölu og langar til að fá að sjá þessa skýrslu, hv. þm.

Þetta er í skýrslu háskólaráðs.

Ákvæði laganna um útborgun námslána eftir að árangri er skilað, þ.e. eftirágreiðslan, hefur treyst alla framkvæmd aðstoðarinnar og auðvitað dregið verulega úr fjárþörf sjóðsins. Ákvæðið og reglan um 100% námsframvindu minnkar fjárþörfina um 600--700 millj. kr. á ári. Það munar um minna. Skil á upplýsingum um námsframvindu hafa gerbreyst til batnaðar og ofgreiðslulán eru hverfandi en þau voru áður mikið og kostnaðarsamt vandamál. Það eru staðreyndir sem lágu á borðinu. Námsmönnum hefur verið bættur breyttur útborgunartími með vaxtaábót á öll námslán. Um aðferðir við útreikning vaxtaábótar er nú orðin sátt við fulltrúa námsmanna. Um þetta voru deilur en það er sátt í stjórn lánasjóðsins. Þessi ábót nam tæplega 42 millj. kr. skólaárið 1993--1994. Regla um að fullt lán sé einungis veitt fyrir 100% árangur hefur leitt til þess að námsárangur lánþega sjóðsins hefur batnað verulega. Þetta hefur m.a. orðið til þess að virkni stúdenta eins og það er kallað, virkni stúdenta í Háskóla Íslands hefur aukist eins og háskólarektor hefur ítrekað komist að orði. Þjónusta LÍN við námsmenn hefur öll verið endurskipulögð og aukin til muna á kjörtímabilinu og m.a. í samvinnu við námsmannasamtökin. Ég ætla að víkja örfáum orðum frekar að þessu sem ég hef þegar nefnt. Í raun og veru var ástand sjóðsins, LÍN, þegar núverandi ríkisstjórn kom til valda að það hafði skapast hættuástand í fjármálum sjóðsins. Til marks um það nefni ég að ríkisstjórnin þurfti að hækka ríkisframlag til sjóðsins um 700 millj. kr. á árinu 1991 og auka lánsheimildir um 670 millj. frá því sem var árið áður til þess að ná endum saman. En heildarútlán þá urðu 4.650 millj. árið 1991 þrátt fyrir breytingar sem gerðar höfðu verið á úthlutunarreglum. Og hvers vegna skyldi þetta hafa orðið svo, þessi mikla fjárþörf sjóðsins? Jú, námslán höfðu hækkað um 20% umfram verðlag á árunum 1989--1990 með reglugerð sem þáv. menntmrh. Svavar Gestsson setti. En á sama tíma, og menn hafi það nú í huga, voru fjárveitingar af samráðherra hv. þm. Svavars Gestssonar og þáv. hæstv. menntmrh., af samráðherra hans í ríkisstjórn, Ólafi Ragnari Grímssyni, lækkaðar verulega og síðast við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1991 sem vekur auðvitað sérstaka athygli og sýnir skýrt óraunsæi þeirra félaga að því er varðar fjarmögnun þessa mikilvæga aðstoðarsjóðs fyrir námsmenn. Núv. ríkisstjórn gekk sem sagt í það að reisa við fjárhag sjóðsins. Í fyrsta lagi með nýjum lögum, aðhaldsaðgerðum og eðlilegum fjárveitingum þannig að hægt væri að tryggja íslenskum námsmönnum áfram jafnrétti til náms án tillits til efnahags. Gjaldþrota sjóður tryggir engum jafnrétti til náms, það ítreka ég. Helstu aðhaldsaðgerðir til að draga úr fjárþörf voru þessar: Hækkun lána sem ákveðin var 1989--1990 var dregin til baka. Þetta þýddi 16,7% lækkun framfærslulána. Lán vegna skólagjalda voru takmörkuð og eftirágreiðsla samkvæmt 6. gr. og 100% reglan um námsframvindu lækkuðu fjárþörfina um 600--700 millj. eins og ég sagði áðan. Fjárhagurinn var treystur enn frekar með ýmsum aðgerðum. Ég hef t.d. beitt mér fyrir lækkun á lántökukostnaði sjóðsins og að útvega lán til 15 ára til þess að greiða styttri og óhagstæðari lán. Þessi lán sem þannig hefur verið skuldbreytt eru fyrst og fremst tekin til þess að skuldbreyta lánum sem voru tekin á tímabilinu 1989--1991. Með öllum þessum ráðstöfunum hefur fjárhagsstaða sjóðsins breyst til mikilla muna. Ég hlýt að geta þess líka í þessu samhengi að hefði engu verið breytt í lögum eða úthlutunarreglum frá 1991 værum við nú að glíma við 5.000 millj. kr. vanda --- 5 milljarða kr. vanda vegna útlána ef sú upphæð er framreiknuð sem þá þurfti til þeirra þarfa samkvæmt þeim reglum sem þá giltu. Af því hefði þurft að veita 66% framlag úr ríkissjóði samkvæmt útreikningum Ríkisendurskoðunar um kostnað námsaðstoðar samkvæmt eldri lögum, þ.e. 3.300 millj. kr. Ég hef þegar getið um sérstöðu íslenskrar námsaðstoðar og skal ekki eyða miklu fleiri orðum um það en við sérstöðu námsaðstoðar á Íslandi, þ.e. miklu fjölskyldutilliti, var ekki hróflað í aðhaldsaðgerðum stjórnar LÍN. Þvert á móti hefur stuðningur við námsmenn með börn á framfæri verið aukinn, t.d. við afgreiðslu úthlutunarreglna fyrir skólaárið 1994--1995 þegar hætt var að líta á barnabætur sem tekjur. Stjórn LÍN hefur samtímis verulegum aðhaldsaðgerðum gert margar og mikilvægar ráðstafanir námsmönnum í hag eins og ég sagði áðan og ég skal nefna nokkur dæmi. Dregið hefur verið úr skerðingu lána vegna öflunar tekna. Lægra hlutfall af umframtekjum kemur til lækkunar á láni en áður var. Skerðing lána vegna tekna umfram frítekjumark var 75% í tíð fyrri stjórnar en var lækkað í 50% af núv. stjórn og þá var ákveðið að telja ekki barnabætur og barnabótaauka til tekna sem var mjög til hagsbóta fyrir barnafólk. Réttur til sumarlána hefur verið aukinn þegar menn eru að ljúka námi og þetta hefur auðveldað mönnum mjög að flýta námslokum. Svigrúm til aðstoðar í framhaldsskólanámi hefur verið aukið í sumum tilfellum til viðbótar svigrúmi sem menn áttu rétt á samkvæmt fyrri reglum. Mönnum hefur verið veitt lán í eitt viðbótarmissiri ef menn ljúka veigamiklu lokaverkefni, t.d. í mastersnámi. Það hefur verið komið til móts við menn sem hafa verið að ljúka námi eftir að nýjar reglur tóku gildi um námsframvindu. Þeir hafa getað fengið fullt lán þó að einingar sem þeir ljúka nái ekki 100% námsframvindu enda hafi þeir átt eftir meira en 50% af námsárangri eins missiris. Ég skal ekki fara út í frekari tölur um að námsmönnum hafi fjölgað í lánshæfu námi. Hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir nefndi þær tölur áðan en ég vil aðeins nefna eina mikilvæga ástæðu fyrir því að nemendum hefur fækkað erlendis. Það er vafalaust sú meginástæða að lánum vegna skólagjalda hefur verið breytt. Nú eru einungis veitt almenn lán vegna skólagjalda fyrir framhaldsskólanám en lán á markaðskjörum banka vegna sérnáms eða grunnháskólanáms erlendis. Þess vegna má segja að sókn íslenskra námsmanna í dýrt grunnháskólanám og sérnám erlendis hafi minnkað en aukist þeim mun meira í slíkt nám hér heima fyrir. Fulltrúar námsmanna og stjórnarandstöðu héldu því fram að menn mundu hrekjast frá námi og því er raunar haldið fram enn eins og menn hafa heyrt hér í dag í þessari umræðu, þeir mundu hrekjast frá námi í stórum stíl vegna laganna. Þessu hefur verið haldið fram alveg linnulaust, alveg fram á síðustu daga og alveg fram á þennan dag. En þetta hafa sem betur fer reynst hrakspár. Hlutfallslegur fjöldi einstakra lánþegahópa er svipaður eins og ég sagði áðan. Hlutfall kvenna af heildarfjölda lánþega hefur hækkað jafnt og þétt allan síðasta áratug og hefur verið 49% árið 1991--1992, fór í 48% 1992--1993 og 49% aftur. Hlutfall einstæðra foreldra hefur verið hliðstætt síðustu ár, 7% 1990--1991, 8% 1991--1992 og tvö síðustu skólaár aftur 7%. Þá sýnir athugun, sem óskað var eftir af fjárln. Alþingis, að hlutfall lánþega eftir kjördæmum er mjög hliðstætt fyrir og eftir lagabreytingu. Þess vegna spyr ég hv. þm. Svavar Gestsson hvaðan hefur hann þessar tölur sem hann kom áðan með. Þetta eru þær tölur sem ég hef og voru lagðar fyrir fjárln. Alþingis samkvæmt beiðni hennar. Á ég að trúa því að hann sé að búa þessar tölur til? Mig langar að fá frekari upplýsingar. Fjölmiðlar hafa oft á kjörtímabilinu fjallað um fjölda námsmanna í lánshæfu námi og er athyglisvert að hafi komið fyrir að fækkað hafi í lánshæfu námi í íslenskum skólum eins og t.d. varð haustið 1992 þegar konum fækkaði lítillega frá fyrra ári. Þá varð mikið fjaðrafok í fjölmiðlum og lögum og reglum LÍN var kennt um. En það má spyrja: Er þá lögum og reglum LÍN svo að þakka að námsmönnum, bæði konum og körlum, hefur nú fjölgað við Háskóla Íslands um rúmlega 500 manns frá skólaárinu 1991--1992? Er það þá að þakka reglum LÍN? Svari nú hver fyrir sig. Um þetta hefur ekkert verið fjölyrt. Ég var búinn að gera grein fyrir hlutfalli kvenna frá 1990--1991.

Ég sagði kenna.

Eða kenna? Já, það er nefnilega það. Það má kannski orða það svo. Ég hef líka sagt að þjónusta við námsmenn hafi verið stóraukin.  Hæstv. forseti. Ég er búinn með tímann en á margt eftir að segja en ég kemst að aftur. Ég vil aðeins í lokin, það tekur mig nokkrar sekúndur, nefna helstu áhrif 6. gr. sem hér er lagt til að verði breytt til fyrra horfs. Mikilvægustu áhrifin á framkvæmd námsaðstoðar eru þessi: Skil lánþega á upplýsingum um námsframvindu hafa gjörbreyst og eru mun betri en áður. Ofgreidd lán eru nú hverfandi en voru áður verulegt vandamál. Afköst lánþega LÍN í námi hafa aukist. Útborgunartími lána hefur breyst en lán hækkuð með vaxtaábót. Aðhald hefur aukist í allri framkvæmd útlána sjóðsins. Fjárþörf sjóðsins hefur minnkað verulega eða a.m.k. um 600--700 millj. kr. vegna ákvæðis 6. gr. Að sjálfsögðu styð ég að málið fari til 2. umr. og hv. menntmn.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir lokaorðin að ríkisstjórnin getur hugsað sér að málið fari til nefndar.

Ég var bara að tala fyrir mig.

Nú, ég bið ráðherrann að afsaka, ég tók hann kannski valdameiri en hann er en alla vega finnst mér ástæða til að gefa honum a.m.k. einn og hálfan fyrir viðleitni. En varðandi breytingarnar sem hafa orðið þá er það náttúrlega þannig að lánþegum hefur fækkað á þessum tíma um 2.000, úr 8.100 í 6.000. Það er mikil fækkun. Það er hægt að tala um að menn hafi verið hraktir þúsundum saman frá þessu kerfi.

Ekki frá námi.

Frá þessu kerfi. Auk þess er það þannig að þó að það séu svipað margir skráðir í skólann og áður veit ráðherrann ekkert um það hvernig námi þessa fólks er háttað m.a. vegna þess að verulegur fjöldi af þessu fólki er núna miklu lengur í námi en var áður, sérstaklega í háskólanámi. Ég ætla að nefna eina tölu: Á næstu árum áður en breytingin átti sér stað fjölgaði lánþegum í iðnskólanámi um 400. Á jafnmörgum árum eftir að breytingin á sér stað fjölgar lánþegum í iðnnámi um hvað? Um 60. Og ef við skoðum tímann, jafnlangan tíma, fyrir nám í tækniskóla fjölgaði lánsþegum á næstu árum áður en breytingin átti sér stað um 170. Á jafnmörgum árum frá því að breytingin átti sér stað hefur lánþegum í tækniskóla fækkað um 70. Með öðrum orðum sú breyting sem hefur átt sér stað hefur sannarlega komið illa við landsbyggð, illa við efnalitla námsmenn og sérstaklega illa við verknámið í landinu.

Hæstv. forseti. Ég bíð eftir því að fá þessar skýrslur í hendurnar, ég skal láta hv. þm. hafa þær skýrslur sem ég hef um fjölda námsmanna. Ég nefni örfáar tölur. Fjöldi námsmanna og lánþega í Háskóla Íslands, ef við miðum við 1990--1991 --- eigum við ekki að miða við það ár --- námsmenn 4.397, lánþegar 2.787. 1994--1995, áætlun: Námsmenn í heild 5.568, lánþegar 2.100. Fjöldi námsmanna við Háskóla Íslands, fjöldi námsmanna í lánshæfum skólum, við skulum taka þær tölur: 1990--1991 eru þeir alls 8.769, árið 1995 10.316. Í sérskólum 1990--1991 3.665, í sérskólum nú, 1994--1995, 3.890. Hver er þessi ógnarfækkun sem hér er alltaf verið að hamra á? Ég sé hana ekki.

Þú kannt bara ekki að reikna.

Nei, en ég kann að lesa.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir að lesa upp allar tölurnar sem ég var með sem sýna það auðvitað bersýnilega að það er um að ræða, t.d. ef við skoðum verknámið, verulega fækkun frá því sem var áður á heildarbreytingunni á námsmannafjöldanum og lánþegafjöldinn fer úr 8.100 niður í 6.000. Það er bara þannig. Það þýðir ekkert fyrir ráðherrann að koma hér aftur og aftur og berja höfðinu við steininn. Svo má bæta því við að á næstu árum áður en breytingin átti sér stað fjölgaði lánþegum alls um 18,9% en síðan breytingin hefur átt sér stað á jafnmörgum árum hefur lánþegum fjölgað um 8,6% á sama tíma og skólakerfið hefur þanist út, á sama tíma og það hefði átt að vera að gerast að námsmönnum hefði fjölgað enn þá meira. Það er augljóst mál að stöðnunin í skólamálum sem átt hefur sér stað í besta falli hefur þýtt stórfellda afturför að því er háskólamenntun í landinu varðar og það alvarlega er að verknámið, svo veikt sem það hefur verið, hefur fengið enn þá harðari kjaftshögg og erfiðari en háskólanámið hefur fengið.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort það er einhver allsherjarmisskilningur sem gengur hér á milli okkar. Ég hef ekki haldið því fram að lánþegum hafi fjölgað. Ég er að segja að lánþegum hafi fækkað. Það á ekki að vera ágreiningur á milli okkar þar. En ég er hins vegar að segja að námsmönnum í lánshæfu námi hefur fjölgað. Það er meginmálið.

Hæstv. forseti. Það er um þetta mál eins og hv. stjórnarsinnar og hæstv. menntmrh. tali allt annað tungumál en við stjórnarandstæðingar og við sem börðumst gegn þessum vitlausu lögum þegar þau voru sett á hv. Alþingi. Hæstv. menntmrh. sagði áðan að nú með þessu nýja kerfi væru ofgreidd lán hverfandi. Hann nefndi engar upphæðir í því sambandi. Ég barðist gegn 6. gr. laganna eins og ég mögulega gat alveg fram á síðasta dag vegna þess að mér fannst hún vera fyrst og fremst óhagræði og bara vitlaust hugsuð af þeim sem hana studdu. Hún snerist um 50 millj., hæstv. menntmrh., þessi 6. gr. Nú hefur hæstv. menntmrh. sagt að sjóðurinn þyrfti að leggja út í auknum lánum vegna þessa nýja fyrirkomulags sem vaxtabætur 42 millj. þannig að þetta kemur út á sléttu fyrir lánasjóðinn. Þessi grein er ekkert annað en óhagræði fyrir námsmenn og ef hæstv. menntmrh. þekkir enga námsmenn af landsbyggðinni þá held ég að hann ætti að reyna að koma sér í kynni við nokkra og heyra þeirra sögu af því hvernig það er að vera námsmaður í dag. Ég get alveg ímyndað mér að þetta sé ágætiskerfi fyrir námsmenn sem búa á Reykjavíkursvæðinu og geta búið heima hjá pabba og mömmu jafnvel. Þá er þetta bara ágætis kerfi. En það er dýrt að eiga heima á landsbyggðinni og stunda nám í Reykjavík.

Virðulegi forseti. Nú hefði verið ástæða til þess að rifja upp ýmislegt úr þeirri umræðu sem fór fram vorið 1992 en þá urðu hér mjög harðar deilur um Lánasjóð ísl. námsmanna. Þegar við förum að rifja upp verk núv. ríkisstjórnar í þeirri kosningabaráttu sem fram undan er mun lánasjóðsmálið koma þar allnokkuð við sögu og þá verður ekki hægt að líta fram hjá því að hv. 12. þm. Reykv., Jóhanna Sigurðardóttir, sat á sínum ráðherrastóli og greiddi atkvæði með öllum tillögum ríkisstjórnarinnar þó hún leyfi sér núna að koma með tillögur um námsmannabætur þegar hún fer að átta sig á afleiðingum þeirra breytinga sem gerðar voru. Það frv. sem hér liggur fyrir tekur fyrst og fremst á því atriði sem snýr að námsmönnum sem eru að hefja nám og mega sæta því að þurfa að uppfylla ákveðnar kröfur áður en þeir fá lánin sín greidd. Nú var það svo að ákveðnar kröfur voru gerðar fyrir þá breytingu sem við erum hér að ræða, þ.e. breytingarnar vorið 1992, en skilyrði voru hert mjög rækilega með þessum breytingum. Það er mjög þarft að taka á þessu, og ég ætla að koma að því betur síðar í ræðu minni, en það er annað atriði sem snýr að þeim breytingum sem urðu vorið 1992 sem ég hef ekki síður áhyggjur af. Það er að núna í vor fara væntanlega fyrstu nemendurnir að ljúka námi sem hafa tekið öll sín lán með núverandi skilyrðum, þ.e. með vöxtum og lántökugjöldum og þeim hertu greiðslukjörum sem fylgu. Eins og menn eflaust muna úr umræðunni vorið 1992 þá voru reiknuð út dæmi um það hvernig fólk ætti að standa undir þessum greiðslum og það er ástæða til að hafa verulegar áhyggjur af því hvernig þeir námsmenn sem nú koma út á vinnumarkaðinn, og það er ekki mjög auðvelt að fá vinnu um þessar mundir, eiga að standa undir þessum lánum og ekki bara núna heldur í framtíðinni. Og eins og launakjörum er háttað hjá stórum stéttum og þar getum við nefnt t.d. kennara, hjúkrunarfræðinga, sjúkraþjálfara o.fl. sem stunda sitt nám í framhaldsskólum er enn frekar ástæða til að hafa miklar áhyggur af þessu og því að lánasjóðurinn þurfi að grípa til einhverra aðgerða eða ríkisvaldið fari þá leið sem hv. 12. þm. Reykv. hefur lagt til, að taka upp námsmannabætur. Það á alltaf að bjarga öllu með einhverjum bótum, bregðast við eftir á með einhverju bótakerfi sem er að verða vægast sagt flókið og íþyngjandi í okkar stjórnkerfi og þarf að skoða út af fyrir sig. En ég rifja það upp að vorið 1992 lögðum við stjórnarandstæðingar fram tillögur um breytingar á því frv. sem þá lá fyrir þar sem við vildum milda þessar endurgreiðslur. Þær tillögur eru birtar sem fylgiskjal með þessu frv. Mér finnst ástæða til, virðulegi forseti, að rifja þetta upp sérstaklega vegna þess að þetta er mál sem kemur fyrst fram síðar á þessu ári og það verður afar fróðlegt að sjá hvað kemur út úr því dæmi. Það er rétt sem kom fram hjá hæstv. menntmrh. og 1. flm. að það markmið sem ríkisstjórnin setti sér um að draga úr lánsfjárþörf, eins og það heitir eða með öðrum orðum að fækka lánþegum Lánasjóðs ísl. námsmanna, hefur náð fram að ganga. Það er alveg ljóst. Lánþegum hefur stórfækkað. En í kjölfar þess hljótum við að spyrja: Hvernig fjármagna námsmenn nám sitt núna? Hvernig fara þeir að þessu? Það væri afar fróðlegt að fá svar við því en ég hef hvergi séð neina könnun á því. Ég þekki sjálf nokkra nemendur við Háskóla Íslands og það fólk vinnur með námi sínu. Það vinnur mjög hörðum höndum og reynir meira að segja að vera í fleiru en einu starfi yfir sumarið til þess að reyna að forðast það að taka lán. Ég get mjög vel skilið það að nemendur sem huga að framtíðinni skuli reyna komast hjá því að taka lán. Þeir nemendur sem ég þekki fá líka mikla aðstoð frá foreldrum sínum sem þeir hefðu ekki fengið ef lánakerfið hefði verið eins og áður. Þannig gerist það sem við sáum fyrir að foreldrar mundu reyna að hlaupa undir bagga. Það væri líka afar fróðlegt að reyna að átta sig á því hvort makinn er farinn að vinna fyrir námsmanninum eins og tíðkaðist áður fyrr. Við höfum ekki neina athugun á þessu en staðreyndin er sú að það eru stórir hópar að koma út úr framhaldsskólunum. Hvað eiga þeir að gera? Hvað á fólk að gera? Er einhver betri kostur til núna en að fara í nám? Það er ekki um auðugan garð að gresja á vinnumarkaðinum þannig að það er mjög eðlilegt að fólk haldi til náms og reyni einhvern veginn að bjarga sér, hvernig sem farið er að því. Það er staðreynd að námsmönnum hefur heldur fjölgað við Háskóla Íslands en það væri gaman að vita hvernig er með skóla eins og Tækniskólann, Vélskólann, Sjómannaskólann þar sem iðulega er um fjölskyldumenn að ræða, karlmenn aðallega, sem koma úr vinnu og hafa farið í framhaldsnám eftir að hafa verið um allnokkurt skeið á vinnumarkaðinum. Ég hef ekki þær tölur fyrir framan mig en það þýðir ekkert að horfa á heildartölu. Það þarf að skoða málin, fara ofan í kjölinn á þessum tölum. Það eru framhaldsskólanemar sem koma úr foreldrahúsum, og hafa flestir hverjir notið aðstoðar foreldra sinna, sem fara í háskóla og skóla á framhaldsstigi og halda áfram að fá sömu aðstoð og áður nema þeir sem verða að taka námslán. En hvað um þessa hópa, t.d. einstæðar mæður og ekki síst þá sem hafa farið í skóla sem veita ákveðin réttindi, ég tek sem dæmi Vélskólann og Sjómannaskólann? Ég auglýsi eftir upplýsingum um það. Það sem ríkisvaldið hefur verið að gera á þessu kjörtímabili í málefnum lánasjóðsins er ekki síst að draga úr beinum framlögum ríkissjóðs til sjóðsins og að ýta lánasjóðnum í æ ríkara mæli út á lánamarkaðinn. Við í efh.- og viðskn. höfum fengið heimsókn frá stjórn sjóðsins á hverju einasta ári og það hefur verið fróðlegt að fylgjast með þeirri tiltekt sem þar hefur vissulega átt sér stað og hefur m.a. falist í því að leita eftir lengri lánum til þess að hægt væri að standa undir þeim miklu afborgunum sem sjóðurinn þarf að standa skil á. Þarna hefur ýmislegt verið að gerast en allt er þetta spurning um forgangsröð. Það er mergurinn málsins að forgangsröð ríkisstjórnarinnar er vitlaus. Það hefur verið skorið niður fjármagn til menntamála, til háskólans og þeir nemendur sem hafa sumir hverjir orðið að taka lán til að geta lokið námi sínu reka sig svo á það innan dyra Háskóla Íslands að það er ekki einu sinni námsframboð til þess að geta lokið námi í vissum greinum. Það rekur sig því hvað á annars horn. Annars vegar er námsmönnum gert erfiðara með að taka lán og erfiðara hvað það varðar að standast kröfurnar og hins vegar er skólinn sjálfur, og þá horfi ég einkum á Háskóla Íslands, í kreppu sem margoft hefur komið til umræðu á hinu háa Alþingi en aðeins var reynt að ráða bót á með því að hækka fjárveitingar til háskólans við afgreiðslu fjárlaga þessa árs. Það væri líka afar fróðlegt að fá greiningu á því hvernig fólk hagar námi sínu. Það hefur komið fram í máli háskólarektors að nemendur reyna að standast þær kröfur sem gerðar eru og reyna að flýta námi sínu en hvað segir það okkur? Hvernig er með gæði námsins? Er ekki verið að koma upp einhverju færibandakerfi og fylgja þeirri stefnu að reyna að útskrifa fólk á sem skemmstum tíma? Er það endilega gott fyrir menntunina? Er það virkilega betra? Og hvað um aðra? Hvað um þann hóp sem þarf að vinna með námi og tefst þar með væntanlega í því að ljúka námi sínu? Það verður að skoða allar þessar hliðar. Það væri fróðlegt að fá könnun á vinnuálagi á þeim nemendur sem eru að reyna að standast þessar hörðu kröfur til þess að fá námslánin sín. Allt þetta þurfum við að fá að vita til þess að geta lagt mat á þær breytingar sem gerðar voru á lánasjóðnum. En það er staðreynd að lánþegum hefur fækkað og það var markmiðið. Það er staðreynd að það er verið að gera fólki erfiðara fyrir. Þeir sem ekki fá aðstoð eða eiga kost á aðstoð frá foreldrum eða skyldmennum eiga erfiðara uppdráttar og þeim sem ætla sér að fara í nám t.d. á sviði heilbrigðismála eða í kennslu eða í öðrum greinum þar sem fólk sækir vinnu hjá hinu opinbera hefur verið gert stórkostlega miklu erfiðara fyrir með þeim þungu endurgreiðslum sem fylgja þessu kerfi og fer nú, eins og ég nefndi áðan, að reyna á. Mín skoðun er sú, hæstv. forseti, að það sé miklu heppilegra fyrir þjóðfélagið að efla menntun og gera ungu fólki auðveldara að stunda nám en að setja því stólinn fyrir dyrnar og vísa því út í atvinnuleysi. Það er staðeynd sem við getum ekki horft fram hjá að hér er töluvert atvinnuleysi og eins og við margnefndum í umræðunni á sínum tíma þá er það örugglega miklu betri kostur bæði fyrir einstaklingana og samfélagið að fólk sé í skóla og geti menntað sig en að ganga um og mæla göturnar í atvinnuleysi. Virðulegi forseti. Þessum þingfundi er alveg að ljúka og eins og væntanlega hefur komið fram þá styð ég þetta frv. sem hér er lagt fram. Ég hefði gjarnan viljað taka upp fleira úr tillögum minni hluta menntmn. frá vorinu 1992 og snýr að endurgreiðslu lánanna en það gefast tækifæri til þess síðar meir. En ég fagna því að við fáum tækifæri til þess að ræða þetta mál og ég held að ríkisstjórnarflokkarnir hafi enga ástæðu til að sýna neinn fögnuð yfir þeirri þróun sem orðið hefur hjá lánasjóðnum og það þurfi að skoða þetta mál í miklu víðara samhengi en eingöngu að rýna í tölu um það hvaðan lánþegarnir koma. Við verðum að skoða hvað býr að baki talnanna.