Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fjárhagsnefndar (Magnús Guðmundsson) Það mun vera siður að gefa við 1. umræðu fjárlaganna yfirlit yfir hag landssjóðs, eins og hann er, og eins og líklegt er, að hann verði við lok þess fjárhagstímabils, sem í hönd fer. Jeg ætla nú að reyna að gefa þetta yfirlit. En það er mjög erfitt verk, eins og nú stendur á, því að mjög erfitt er að gera nokkra ábyggilega áætlun um tekjur landssjóðs. Það er ekki einu sinni hægt að segja neitt með vissu um tekjurnar á yfirstandandi ári. Við fyrri hluta þessarar umr. gaf hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) nákvæmt og ítarlegt yfirlit yfir hag landsins, eins og hann var í árslok 1916. Jeg geng út frá, að þar hafi verið rjett frá skýrt. Fjárhagsnefnd hefir ekki sjeð sjer fært að athuga það nánar, enda liggur þar mikið verk að baki, svo mikið, að nefndinni hefði ekki unnist tími til að rannsaka það niður í kjölinn. Í árslok 1915 var tekjuhalli 50,000 kr. Þetta er ekki alveg ljóst eftir landsreikningunum fyrir síðasta fjárhagstímabil, því að skuld landssjóðsverslunarinnar frá 1914, sem var mikið á 5. hundrað þús. kr., er blandað saman við fjárhag landssjóðs, svo að tekjuhallinn sýnist í landsreikningunum, við skjóta athugun, meiri en hann er í raun og veru. Á árinu 1915 er öðru máli að gegna. Þá er tekjuhallinn enginn, heldur tekjuafgangur, og á því ári er tillagið til landssjóðsverslunarinnar, sem er að eins nokkuð á 2. hundrað þúsund kr., að eins fært gjaldamegin, svo að tekjuafgangurinn er meiri í raun og veru en lítur út af landsreikningnum. Þetta segi jeg ekki af því, að þessi færsla í landsreikningnum sje eigi rjett, heldur að eins til þess að sýna fram á, hvernig á að líta á þessi atriði, til að fá fram hinn rjetta tekjuhalla síðasta fjárhagstímabils. Við árslok 1915 var tekjuhalli sem sagt 50,000 kr. Eftir yfirliti hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) var tekjuafgangur í árslok 1916................................................................kr. 300,000 Útgjöldin eru áætluð 1917.......................................... - 2,100,000 Það er ekki alveg helmingur þeirra útgjalda, sem áætluð eru yfir fjárhagstímabilið. Kemur það af því, að minna var veitt til ýmsra fyrirtækja síðara árið heldur en fyrra. Ef svo er litið á fjárhaginn, eins og vænta má að hann verði í lok yfirstandandi ára, þá eru útgjöldin samkvæmt fjárlögunum fyrir þetta ár kr. 2,150,000 ef tekjuhallinn frá 1915 er tekinn með. Auk þess eru á leiðinni fjáraukalög fyrir árin 1916-1917, sem auka gjöldin um hjer um bil 300,000 kr. Þess skal þó getið, að af þeirri upphæð eru þegar greiddar um 50,000 kr., svo að eftir er að greiða 250,000 kr. Svo kemur dýrtíðaruppbótin til embættismanna og sýslunarmanna, sem samþykt var á aukaþinginu í vetur. Eins og deildinni er kunnugt nam sú upphæð 420,000 kr. Reikningurinn lítur þá þannig út við lok þessa árs, eftir því sem næst verður komist: Tekjuhalli frá 1915...........................................kr. 50,000,00 Útgj. samkv. fjárl. 1917...................................-2,100,000,00 Fjáraukalög 1916-1917............................... - 250,000,00 Dýrtíðaruppbót 1917...................................... - 420,000,00 Samtals kr. 2,820,000,00 Þá er að athuga, hvað til er upp í þessar nærfelt 3 miljónir kr., er borga þarf út árið 1917. Þar er þá fyrst og fremst tekjuafgangur frá 1916, kr. 300,000,00, í öðru lagi tekjur á árinu 1917. 1. júlí var komið inn sem næst 1 miljón kr. Ef tekjurnar yrðu svipaðar á síðara helmingi ársins, þá yrðu tekjurnar alls kr. 2,000,000,00 og að viðbættum tekjuafgangi frá 1916 kr. 2,300,000,00. En það er hæpið, að tekjurnar verði svona miklar. Þær eru venjulega minni síðara helming ársins, og nú stendur sjerstaklega á, þar sem búast má við, að verðhækkunartollurinn falli niður 16. sept. þ. á., en hann hefir verið drýgstur síðari hluta ársins hingað til. En þótt tekjurnar yrðu jafnmiklar á síðari helmingi ársins eins og þeim fyrri, þá vantar samt kr. 520,000,00 til þess að vega á móti þeim útgjöldum, sem þegar eru talin. Þar við bætist svo dýrtíðaruppbót á þessu ári, sem áætluð er 300,000,00 kr. Þá er tekjuhallinn orðinn kr. 820,000,00. Að vísu kemur þetta líklega ekki alt til greiðslu á þessu ári, en það verður þá greitt seinna og kemur því í sama stað niður. Enn er ótalinn kostnaður við aukaþingið í vetur. Af honum greiðast á þessu ári 25,000 kr. Enn fremur ber þess að gæta, að ekki eru öll útgjöld tilfærð í fjárlögunum, svo að það getur verið villandi að miða fjárhag landsins eingöngu við þau. T. d. er tillagið til Landsbankans, 100,000 kr., ekki talið með í núgildandi fjárlögum, en í fjárlagafrumv. fyrir næsta fjárhagstímabil er það tekið með. Svo er hæpið, að tekjurnar á þessu ári verði eins miklar og hjer er áætlað. Gjaldið til Landsb. er kr. 100,000,00 Tekjuhallinn þá allur - 945,000,00 eða nær 1 miljón kr. þegar alt er tekið með. Að vísu geta útgjöldin minkað eitthvað, ef skólunum verður ekki haldið uppi í vetur, en aftur á móti má búast við auknum útgjöldum til spítala og opinberra stofnana. Þá er víst, að niður falla útgjöld til ýmsra mannvirkja, sem ekki er hægt að vinna að sökum efnisskorts. Má nefna þar til höfn í Vestmannaeyjum, brú á Hjeraðsvötn o. fl. En þó að þannig sparist eitthvað af útgjöldum, þá er ekki varlegt að búast við minni tekjuhalla en þetta við lok þessa árs. Þá er að athuga fjárhagstímabilið, sem í hönd fer. Stjórnin lagði fyrir þingið fjárlagafrumvarp, sem eftir hennar áætlun var tekjuhallalaust. Fjárhagsnefnd og fjárveitinganefnd hafa nú athugað, hvort líklegt sje, að tekjurnar og gjöldin standist á, eftir áætlun stjórnarinnar. Niðurstaðan hefir orðið sú, að áætlaðar tekjur hafa verið færðar talsvert niður, en útgjöldin færð mikið upp. Eftir áætlun fjárhagsnefndar verður tekjulækkunin bæði árin kr. 240,000,00. Ef tillögur fjárveitinganefndar verða samþyktar, þá aukast útgjöldin um kr. 531,991,30, eftir því sem framsögumaður fjárveitinganefndar, háttv.þm. Stranda. (M. P.), hefir tjáð mjer. Þar við bætast svo útgjöld eftir tillögum samgöngumálanefndar, kr. 145,300,00. Samgöngumálanefnd hefir reyndar ekki áætlað neitt til strandferða, nema til flóabáta, fyrir þá sök, að landssjóður annast þær sjálfur. En óvarlegt er að ætla, að engu þurfi til þeirra að verja. Þótt ferðirnar sjeu færri en áður, þá eru þær miklu dýrari nú, og fyrst að strandferðir hafa aldrei borgað sig áður, þá er ekki líklegt, að þær borgi sig frekar nú. Jeg áætla því, að strandferðir kosti 75,000 kr. á ári, eins og áður hefir verið, og er sú upphæð innifalin í áðurnefndum 145,300 kr. Útgjöldin verða því stórum meiri en stjórnin hefir búist við. Eftir áætlunum nefndanna verða þau kr. 677,291,30 meiri en stjórnin áætlaði. Þar við bætast svo útgjöld eftir sjerstökum lögum frá þessu þingi, svo sem lögum um fyrirhleðslu fyrir Markarfljót, Flóaáveituna, hækkun hreppstjóralauna, almennan ellistyrk og þingsályktun um kolanámurannsókn, sendimenn til útlanda o. s. frv. Það er því sýnilega ekki of í lagt að áætla útgjaldaaukann á fjárhagstímabilinu kr. 700,000,00 Þar við bætist niðurfærsla teknannahjá fjárhagsnefnd .............. kr. 240,000,00 Tekjuhalli á fjárhagstímabilinu ............................................................. - 940,000,00 eða nærfelt 1 miljón kr. Ef tekjuhalli ársins 1917 er tekinn með, þá er útlit fyrir, að við lok næsta fjárhagstímabils verði tekjuhallinn 2 miljónir kr., og það er engin ástæða til að ætla, að hann verði minni. Eins og háttv. deild getur sjeð er því full ástæða til að fara sem allra sparlegast með fjeð, og eins að reyna að sjá fyrir nýjum tekjum. - Eins og kunnugt er liggja nú ýms tekjuaukafrumvörp fyrir þinginu. Ef þau verða öll samþykt, má ætla, að tekjurnar aukist um hálfa miljón og tekjuhallinn færist því niður um sömu upphæð, en aftur á móti kemur þá dýrtíðaruppbót fyrir árin 1918-1919. En enn er ekki útsjeð um afdrif þessara frumvarpa, og um eitt þeirra er jafnvel sagt, að afráðið sje að fella það. Það er því ekki að vita, hve mikils má vænta af auknum tekjum frá þessu þingi. Jeg hefi ekki sjeð mjer fært að fara í neinar grafgötur um peningaforða landssjóðs, enda upplýsir það ekki mikið um hag landssjóðs, hvort mikið eða lítið af peningum er í vörslum landssjóðs á einhverjum ákveðnum tíma. Til þess, að eitthvað sje á slíku að byggja, þarf að gera yfirlit um skuldir landssjóðs um leið, en í því efni liggja ekki nægar skýrslur fyrir þinginu. Þá vantar og skýrslu um skipakaup landssjóðs og hversu mikið hann hefir til þessa tíma lagt í landssjóðsverslunina. Eru þetta þýðingarmikil atriði, sem jeg vona, að vjer fáum skýrslur um frá hæstv. stjórn. Jeg vona, að verslunin beri sig. Jeg vona, að það reynist svo, þegar öll kurl koma til grafar, að hún hafi borið sig. En til þess þarf hún að hafa grætt og græða talsvert nú, því að vitanlegt er, að hún muni verða fyrir skaða seinna, þegar vörurnar falla í verði, og verður sá skaði að sjálfsögðu því meiri, sem meiri vörur verða þá til. Jeg verð einnig að ganga út frá, að leiga skipanna og allur kostnaður við þau sje lagður á vöruna. Hitt væri meiningarlaust að láta landssjóð borga aðflutning á vörum. Jeg vænti því fastlega, að hæstv. stjórn sjái um, að verslunin og skipakaupin beri sig fjárhagslega, því að verði svo eigi, er ómögulegt að mynda sjer rökstudda skoðun um fjárhag landsins. Eftir þessum upplýsingum er öllum ljóst, að hjá því verður ekki komist að taka lán til að standast útgjöldin, lán beinlínis til eyðslu á næsta fjárhagstímabili. Það er víst í fyrsta sinni í fjármálasögu þessa lands, sem þess hefir þurft. Við því er í sjálfu sjer ekkert að segja. Það er ekkert við það að athuga, þó að nú þurfi að taka lán. Slíkir tímar sem nú eru hafa aldrei yfir dunið, og má telja rjettmætt að jafna byrðinni niður á lengri tíma. En hins vegar er þinginu skylt að reyna að sjá um, að lánsupphæðin verði sem minst, og það ætti að reyna að halda svo í á báða vegu, að tekjuhallinn verði sem minstur. Í þessu efni hvílir mikil ábyrgð á þessu þingi, og vona jeg, að háttv. deild athugi það og reyni af fremsta megni að draga úr útgjöldunum. Á því ríður oss nú meir en nokkru sinni áður.

Framsm. fjárveitinganefndar (Bjarni Jónsson) Jeg stend að eins upp til að lýsa yfir því, að fjárveitinganefnd telur enga þörf að taka þátt í umræðum að þessu sinni, en vill geyma að gera grein fyrir tillögum sínum, þar til við 2. umr. Ef einhverjir hafa eldhúsverkum að gegna, þá geta þeir þess vegna byrjað á þeim nú þegar.

Gísli Sveinsson Jeg bjóst við, að hæstv. landsstjórn mundi segja nokkur orð nú þegar, út af yfirliti háttv.frsm. fjárhagsnefndar (M. G.) yfir fjárhag landsins, eins og hann er nú og eins og hann væntanlega verður við lok þess fjárhagstímabils, sem í hönd fer. Jeg geri ráð fyrir, að stjórnin hafi ekki talið þess þörf að segja neitt við þessu yfirliti, þótt það skjóti nokkuð skökku við áætlun hennar sjálfrar í fjárlagafrumvarpinu. Það hefir þótt við eiga að láta ekki hjá líða að ræða eitthvað um helstu vandamál þjóðarinnar á þessum degi, eða við framhald 1. umr. fjárlaganna. Jeg hefi því kvatt mjer hljóðs til þess að drepa á eitthvað af þessum málum. Þótt það sjeu kölluð eldhúsverk, þá tel jeg mjer ekki neitt sjerstaklega skylt að moka eða hreinsa til í herbúðunum. En margt kemur fyrir á heilu fjárhagstímabili, sem vert er að athuga og æskja skýringar á, og að þessu sinni er það ekki hvað minst, sem á herðum stjórnarinnar hvílir. Á þessu fjárhagstímabili hafa orðið stjórnarskifti, en jeg mun ekki fara út í annað en það, sem næst liggur. Jeg hefi ekki heldur ætlað mjer að tala langt mál, svo að jeg vona, að siðameistari(!) deildarinnar, háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), sem auðvitað altaf er fjarverandi þegar jeg ávarpa hann, geti tekið vægum höndum á mjer seinna. Jeg ætla að halda mjer aðallega við þann bálk málanna, sem auðvitað er langmestur í störfum núverandi stjórnar, sem sje þau störf, er snerta ófriðarráðstafanirnar og dýrtíðarmálin. Það er kunnugt, að þriggja manna stjórnin varð einmitt til vegna þess ástands, sem nú um hríð hefir ríkt. Þessir þrír menn voru valdir úr þrem flokkum, vegna þess, að ekki þótti hlíta annað en að þrír aðalþingflokkarnir væru allir með í verkum stjórnarinnar. En af slíkri stjórn verður að heimta meira en áður hefir verið heimtað af einum manni. Þrír menn ættu að afkasta meiru og standa betur að vígi en einn maður. Samt er það nú mín skoðun, að svo geti farið, að margir »mannkokkar« skemmi grautinn. Jeg átti engan þátt í stofnun þessarar stjórnar, og jeg lýsti því í öndverðu, að jeg mundi ekki hefja árásir á hana út af þeim óhjákvæmilegu ráðstöfunum, sem þessir tímar krefðust, nje að ófyrirsynju, en hefi frá upphafi geymt mjer allan rjett til að gera athugasemdir við verk hennar, þar er mjer þætti við þurfa. Það er öllum vitanlegt, að margt hefir verið að stjórninni fundið, bæði úti um land og hjer í þinginu. Jeg mun þó telja fæst af því. Hjer í þinginu hefir verið skipuð bjargráðanefnd í báðum deildum, til að fara með þau mál, sem út úr vandræðum hafa lagst á stjórnina, og til að rannsaka aðgerðir stjórnarinnar í því efni. Jeg á ekki sæti í þessari nefnd. Jeg er ekki heldur kunnugur neinum skýrslum frá stjórninni, sem það varða. Jeg hefi verið önnum kafinn við störf í þeim nefndum, sem jeg er í, og við að kynna mjer þau mál, sem daglega hafa drifið inn í þingið. Það má búast við, að háttv. bjargráðanefnd gefi á sínum tíma skýrslu um það, sem hún hefir komist að raun um, og þau ráð, sem hún hefir fundið til bjargar í framtíðinni. Jeg ætla mjer ekki nú að fara að dæma að fullu verk stjórnarinnar. En víst mun hún ekki komast undan því, að svo verði gert, þegar ástandið er orðið skaplegt. Mun henni þó margt óefað verða til vorkunnar virt, vegna ástandsins. Nú vil jeg þá drepa á nokkur atriði. Það hafa margir óskað þess, að landsstjórnin gæfi skýrslu og skýringar um ráðstafanir sínar í tilefni af ófriði og dýrtíð. Má búast við, að hún grípi hjer það tækifæri fegins hendi. Tel jeg mig að því leyti tala í þágu stjórnarinnar. Fyrst skal það nefnt, að mikið hefir verið talað um ráðstafanir landsstjórnarinnar um skipakaup, sem síðasta þing fal henni að annast um. Það hefir verið sagt, að stjórnin hafi gert óhagstæðari kaup en þurfti. Þessu hefir stjórnin ekki mótmælt með rökum. Hún mun hafa setið af sjer góð kaup, því að maðurinn, sem hún hafði fyrir sig, hafði ekki nógu gott umboð, heldur varð hann að síma um ógreiðfæran veg og spyrja stjórnina, hvað úr skyldi ráða í hvert skifti. Þetta kom sjer ekki síst illa, þar sem um skipakaup var að ræða, sem afgera þurfti fljótt, en símskeyti um þau efni hindruð að jafnaði eða tafin af Bretum. Um þetta væri gott að fá upplýsingar frá hæstv. stjórn, svo að sjeð verði, að hverju leyti henni sje um að kenna. Stjórnin hefir og verið ásökuð um það að hafa keypt vörur svo óhagstæðu verði, að kaupmenn hafi getað selt ódýrar en hún. Þetta er mjög óheppilegt, ef satt er, því að sagt er, að ýmsir kaupmenn hafi hækkað verð á sinni vöru einmitt með tilliti til verðsins á landssjóðsvörunni, sagt sem svo, að ekki gætu þeir útvegað ódýrari vörur en sjálf landsstjórnin. Jeg býst við, að hæstv. stjórn geti nú þegar svarað þeirri spurningu, hvernig á þessu stendur, hvernig á því geti staðið, að hún kaupir samtímis kaupmönnum vörur með hærra verði en þeir. Enn fremur hefir stjórninni verið fundið það til foráttu, að íslensk skip hafi tafist óhæfilega lengi í Ameríku. Vegna þessara tafa hafa afarmikil útgjöld lagst á land og þjóð. Jeg segi ekki, að stjórninni sje um þetta að kenna, æski að eins skýringa á því, að skipin hafa orðið að liggja svona lengi. Einkum vil jeg beiðast skýringa á því atriði, af hverju landsstjórnin sendi ekki í tíma ábyggilegan mann til Ameríku, til að annast mál vor þar. Hefði hún sent slíkan fulltrúa nógu snemma, má búast við, að skipin hefðu ekki orðið fyrir töfunum, sem landssjóður hefir beðið stórskaða af. Þm. ætluðust til þess á aukaþinginu í vetur, að fulltrúi væri sendur þegar með fyrstu ferð »Bisp«, eftir að stjórnin kom til valda. Úr því varð þó ekki. Fulltrúaleysið hefir valdið því, að áliti flestra, hvað við höfum orðið illa úti, því að auðvelt hefði verið að koma Ameríkuþjóðunum, Bandaríkjamönnum, sem nú eru komnir í ófriðinn, strax í skilning um, að þeim hvorki var nje er nein hætta búin af okkur. Við erum útilokaðir frá Norðurlöndum og bundnir samningum við Breta. Sá maður, sem fyrst var sendur, þegar það loksins var gert, var að vísu sæmilega valinn, en hann mun að eins hafa haft lítilfjörlegt umboð og farið í óþökk sumra eða einhvers ráðherranna. En stjórninni hjelst ekki á þessum manni. Má geta þess til, að húðfletting í einu af málgögnum stjórnarinnar muni hafa valdið, eða að minsta kosti átt þátt í, hvernig fór. Síðan hefir stjórnin sent annan mann, sem vægast talað var ekki heppilegur til að senda, enda hefir ekki spurst, að hann hafi gert nokkurt gagn. Frá mönnum, sem sannfróðir eru um þetta efni, hefir það heyrst, að maðurinn hafi engu fengið áorkað og víst ekki heldur haft nægilegt umboð til þess, að hægt væri að vænta þess. Það er og öllum vitanlegt, að skip hafa komið hálftóm, svo sem »Gullfoss« og »Ísland«, þótt fyrir lægi mikið af pöntuðum vörum. Þótt hjeðan af sje kann ske sjeð fyrir allgóðum fulltrúa, hafa ráðstafanir stjórnarinnar um það hingað til verið mjög ófullnægjandi. Því hefir landssjóður orðið fyrir skakkafalli að óþörfu. Það væri gott að fá greinilegar skýringar hjá hæstv. stjórn þessu viðvíkjandi. Þá kem jeg að útvegun, eða rjettara sagt útvegunarleysi, stjórnarinnar á kolum og steinolíu. Jeg krefst ekki skýringar hæstv. stjórnar á þessu, því að það er mín skoðun, að hún hafi gert það sem hún gat um þetta, eða það, sem með nokkurri sanngirni var hægt að heimta af henni, því að hún og aðrir hafa reitt sig á þau fjelög, sem hafa tekið að sjer að útvega landsmönnum þessar vörur. Þessi fjelög bera ekki litla ábyrgð, og er ekki nema eðlilegt, að hæstv. landsstjórn hafi borið nokkra tiltrú til þeirra. Þótt margt hafi farið í handaskolum um ófriðar- og dýrtíðarráðstafanir stjórnarinnar út á við, þá er ráðstöfunum hennar inn á við enn ver farið, eða eigi betur. Margt hefir lent í fálmi fyrir henni, lítið gert með fyrirhyggju, og reynt að fika sig áfram, án þess að vita fótum sínum forráð. Til dæmis má taka fyrirskipun hennar um, að telja skyldi birgðir landsmanna í maí síðastliðnum. Þessi ráðstöfun er mönnum óskiljanleg, því að enginn veit, hver tilgangurinn hefir verið, nje hver árangurinn hefir orðið. Fyrirskipunin var um að telja fram, hvað menn ættu, en ekki, hvað menn þyrftu. Menn geta þó gert sjer í hugarlund, að það var einmitt það, sem stjórnina varðaði um. Menn hafa spurt um, til hvers þessi ráðstöfun hafi verið gerð. Jeg leyfi mjer að ítreka þá spurningu. Ef átt hefir að panta eftir þessum skýrslum, þá lá beinast við að spyrja um, hvað menn vildu panta. Það hefði jafnvel ekki verið ósanngjarnt að skylda sveitastjórnir til að panta vörur eftir þörfum. Nú varð sú raunin á, að sumar sveitirnar neituðu að gefa upp birgðir sínar, en sögðu til um, hvað þær þyrftu. Nú er mjer líka spurn hvað hefir verið gert við allar þær skýrslur, sem að hafa borist? Að öllu þessu hefir orðið mikill kostnaður, símskeyti, prentun, dýrar sendiferðir um hjeruðin og fleira. Nú skyldi maður ætla, að eitthvað hafi verið gert við plöggin, jafnmikið bjargráð og þetta átti að vera. Um þetta þætti mjer gott að fá upplýsingar frá stjórninni. Alt í frá tíð fyrverandi stjórnar hefir verið að því fundið, að ruglað væri saman reikningum landsverslunarinnar og landssjóðs, eða landsversluninni yfirleitt og störfum stjórnarráðsins; Núverandi stjórn hefði því átt að aðskilja það tvent strax, er hún tók við. Þótt svo hefði átt að vera frá upphafi, þá bar ekki nauðsyn til fyr en núverandi stjórn tók við völdum. Enn er eitt eftir að nefna, sem mörgum hefir þótt illa farið. Landsstjórnin virðist ekki hafa gert sjer far um góða samvinnu við þá stjett manna, sem áður hefir verið næstum ein um að birgja landið að vörum; jeg á við kaupmannastjettina. Það virðist, sem átt hafi, af hálfu stjórnarinnar, að kveða þá stjett niður, og hefir hún verið borin auri í einu málgagni stjórnarinnar. Þessu hafa kaupmenn kunnað illa, sem von er, og því má vera, að þeir hafi t. d. hækkað þær vörur, sem þeir hafa átt, um skör fram, og ekki hirt um að hliðra til við landsverslunina. Maður skyldi ætla, að á svona tímum beri nauðsyn til að landsstjórn og kaupmannastjett væru sem best samtaka um að birgja landið að nauðsynjum og ráðstafa vörubirgðunum um landið. Jeg vil leyfa mjer að æskja skýringar landsstjórnarinnar á þessu, og eins á því, hvernig á því stendur, að ekki verður annað sjeð en að verslunarstjettin hafi verið lögð í einelti af nokkrum hluta stjórnarinnar eða málgagni hennar. Það er ekki hægt að finna neina skynsamlega meiningu í slíku. Þá hefir á þessu þingi verið athuguð ráðstöfun stjórnarinnar um fjárhag landsins; því hefir við og við, þegar tilefni hefir gefist, verið skotið fram af mjer og öðrum, að stjórnin hafi ekki gert það, sem henni var skylt að gera, til að sjá hag landsins tryggilega borgið. Jeg skal þó ekki fjölyrða um þetta nú, af því að það hefir þegar nokkuð verið tekið fram, bæði í umræðum og í nál. fjárhagsnefndar og fjárveitingarnefndar. Jeg legg áherslu á, að stjórninni hefði verið skylt að sjá fjárhag landsins betur borgið í því fári, sem nú dynur yfir, og stend jeg ekki einn uppi með þá skoðun; hún kemur fram í álitum þeirra nefnda, sem sjerstaklega er ætlað að athuga fjármálin, og víðar. Það er öllum auðsætt, þeim er nokkuð skoða málið, að útgjöld hljóta að verða allmiklu meiri næsta fjárhagstímabil en tekjur, og hefði mátt búast við, að hæstv. stjórn hefði bent á einhvern veg til að jafna þann halla, annaðhvort með auknum tekjum eða lánum, eða þá hvorutveggja. Það getur komið fyrir, að lán verði að taka til að jafna tekjuhalla þann, sem hið núverandi vandræðaástand skapar, og það sýnist vel forsvaranlegt, að eitthvað af þyngslabyrðum nútímans flytjist yfir á framtíðina. Þá hefi jeg nú talið þau atriði, sem mjer finst, að sjer í lagi þurfi að fá skýringar stjórnarinnar á. En þó hefi jeg nokkru við þetta að bæta, sem er meira einstaklegs eðlis. Það getur verið ýmislegt í atferli og framkvæmdum stjórna, sem mjög orkar tvímælis og er frábrugðið almennri venju. Á slíku er og þörf að fá skýring, þörf á að fá að vita, hví stjórnin hefir brugðið þar út af almennri venju. Á eitt slíkt atriði vildi jeg leyfa mjer að benda. Eftir að þessi stjórn settist að völdum bar svo til, að manni, sem settur var bankastjóri Landsbankans, var vikið frá setningu og starfi, þótt engin vissi neina sjerstaka ástæðu til, og annar maður settur í hans stað. Þetta er óvanalegt, bæði hjerlendis og erlendis, að svona sje hringlað, að settur maður verði að víkja fyrir öðrum settum, nema alveg knýjandi ástæður sjeu fyrir hendi. Þessi stjórnarráðstöfun vakti allmikið umtal, og þótti einkennileg hin fyrsta ganga hlutaðeigandi ráðherra (S.J.), og ekki góður fyrirboði hinnar síðustu. Það var borið út, og því ekki mótmælt, að ráðherrann hefði borið því við, að flokkur sinn hefði skipað sjer þetta; annars yrði hann að hverfa hið bráðasta heim á búgarð sinn. Þetta tek jeg fram án alls tillits til hæfileika þess, sem frá var vikið, og hins, sem við tók. Það er að eins aðferðin, sem þyrfti gleggri skýringar við. Svo er annað atriði sjerstaklegs efnis, sem jeg vildi orðfæra. Allar stjórnir í öllum löndum hafa sín málgögn, sem berjast fyrir þær og verja þær. Það er langt frá, að nokkuð sje við því að segja, að slík málgögn taki svari stjórnar sinnar og ekki heldur svo mikið að því að finna, þótt þau sjeu stundum nokkuð óvægin í garð andstæðinganna. En hjer hefir eitt stjórnarmálgagnið tekið upp á afaróvenjulegri, óheppilegri og ósæmilegri bardagaaðferð; jeg á hjer við málgagn hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.). Auk þess, sem það hefir verið býsna óvægið í garð ýmsra einstakra manna, hefir það hafið látlausar árásir á þá stjett í landinu, sem stjórnina varðar svo miklu að hafa nú góða samvinnu við, kaupmannastjettina; það hefir reynt að espa hana og æsa, eftir því sem það hefir haft til vit og mátt; hefði þó mátt ætla, að hæstv. atvinnumálaráðherra (S. J.) og fylgifiskum hans hefði þótt rjettara að láta það verk bíða hentugri tíma. En ekki nóg með það. Þetta málgagn hefir líka ráðist óvægilega á þá menn, sem sjálf stjórnin hefir haft að trúnaðarmönnum og verið að láta reka áríðandi erindi fyrir sig. Þetta er óvanalegt, ósæmilegt og ekki vænlegt til þess, að góðir og nýtir menn girnist að vera í þjónustu hennar. Gæti hún þar líklega fundið eina af orsökunum til þess, að henni verður ekki gott til góðra manna. Þótt stjórnarblöð hafi verið skömmótt við andstæðinga stjórnarinnar, þá hefir ekki verið mjög til þess tekið; en hitt þótti óvandi og ganga hneyksli næst, hafi þau ráðist á starfsmenn stjórnar sinnar og trúnaðarmenn, svo sem sjálf stjórnin teldi þá óalandi. Og það þótti ganga hneyksli næst, segi jeg, er blað hæstv. atvinnumálaráðh. (S. J.) rjeðst á Ólaf Johnson, sem langa tíð hefir verið og er aðalumboðsmaður stjórnarinnar við vöruinnkaup, og húðflettir hann fjarverandi, ráðinn af stjórninni til að vera trúnaðarmaður hennar, til að túlka mál landsins við erlend ríki. Átti þetta að vera meðmælabrjef með honum? Um sama leyti sem stjórnin gekk frá ráðningu Olgeirs Friðgeirssonar, sem umsjónarmanns landsjóðsverslunarinnar, rjeðst þetta sama málgagn harla óvægilega á hann, svo að ókunnugir hefðu mátt ætla, að það hefðu verið hrapalleg mistök að ráða hann. En það bjargaði málinu við, að margir vissu betur, vissu, að þessi maður var vandaður dugnaðarmaður, og báru eðlilega meira traust til hans en sjálfs stjórnarmálgagnsins. En söm var gerðin, og sama tilhneigingin, að ráðast á þá menn, sem einhverjum, er nær standa blaði þessu, var ef til vill eitthvað í nöp við, þótt þeir væru trúnaðarmenn stjórnarinnar. Þetta er velsæmisspursmál fyrir landsstjórnina, og þjóðin á heimting á því, að stjórnin gæti alls velsæmis. Jeg þarf ekki að minnast á annað málgagn stjórnarinnar, málgagn hæstv. fjármálaráðherra (B. K.); því er nú nokkuð öðruvísi háttað. Það hefir skift í tvö horn með það, síðan núverandi stjórn kom til valda, frá því er áður var. Eins og það var óstýrilátt áður, eins hefir það síðan verið spakt og tamið; jeg tel þetta kost við blaðið. Þjóðin hlýtur að ætlast til þess og heimta það af málgögnum stjórnarinnar, að þau hegði sjer sæmilega, ekki síst á þessum tímum; ráðherrarnir verða að muna eftir því, að nú er allra óhentugasti tími til að hefja hatursfulla stjettabaráttu innanlands, og þeir ættu að sjá, hvílík óhæfa það er, að þeir eða málgögn þeirra beitist fyrir henni. Ástæða væri til að minnast á margt fleira, en jeg sleppi því að þessu sinni. Jeg get þess að lokum, að það væri óheppilegt, ef stjórnin ætti að einhverju leyti sök á því, að hún getur ekki haldið í sinni þjónustu þeim mönnum, sem hún hefir fengið til að standa fyrir vandasömum störfum, og sæmilegir eru. Það er kunnugt, að þeir tveir menn, sem hún hefir ráðið til að annast landsverslunina og reikninga hennar, eru á förum. Jeg skal ekki að svo stöddu segja, hverja sök stjórnin sjálf á á því, en vænti um það skýringar hennar. En heyrt hefi jeg, að ráða eigi nú til forstöðu landsverslunarinnar ungan og óþektan mann, mann, sem ekkert mun hafa við verslunarstörf fengist; og jafnframt, að hann eigi að fá starf sitt betur launað en flestir æðstu embættis menn landsins sín verk. Þetta tek jeg fram til athugunar, því að það er mikilsvert, að í þessa stöðu sje skipaður maður kunnugur verslunarstörfum og viðskiftamálum, maður með reynslu og framkvæmdaþreki og þekkingu á starfinu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg býst, við að fjármálaráðherrann (B. K.) muni svara því, sem honum kann að þykja athugavert við skýrslu hv.frsm. fjárhagsnefndar (M. G.), og sleppi jeg því að tala um hana. Aftur á móti ætla jeg lítillega að minnast á ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), en get þó verið fremur stuttorður, því að skýringar á mörgu því, sem hann mintist á, eru að finna í skýrslu þeirri, er stjórnin hefir þegar sent háttv. bjargráðanefnd, og á betur heima, að um það sje rætt þegar um störf hennar verður að ræða. Skal jeg svo snúa mjer að einstöku atriðum í ræðu hv.þm. V. Sk. (G. Sv.). Hann talaði nokkuð um það, hvernig stjórnin hefði til orðið, en jeg finn enga þörf á að ræða um það nú; það hefir áður verið gert; og ekki er heldur víst neitt athugavert við það, hvernig háttv.þm. (G. Sv.) skýrði frá afstöðu sinni til stjórnarinnar. Háttv. þm. (G. Sv.) kvað margt hafa verið fundið að þessari stjórn, bæði í þinginu og utan þings. Þetta er svo sem vitaskuld. Annað hefði mátt undrum sæta um stjórn, sem orðið hefir að framkvæma svo margt vandasamt sem þessi stjórn. Við, sem stjórnina skipum, höfum aldrei búist við öðru en að miklar aðfinslur kæmu. Það er satt, sem háttv.þm. (G. Sv.) sagði, að margar af gerðum stjórnarinnar verða að liggja undir dómi seinni tíma, með því að ekki er hægt að fella neinn fullgildan dóm um þær að svo stöddu En ekki vil jeg viðurkenna, að hægt sje að ásaka stjórnina um vanrækslu, svo að á nokkurri sanngirni sje bygt. Það má ef til vill segja, að hún hefði átt að gera eitthvað öðruvísi en hún hefir gert; um það verða dómarnir misjafnir. En þrátt fyrir alt og alt má þó segja það nú, að þótt má ske hafi um stund vantað einhverjar nauðsynjar á einstöku stað, þá hafi það ekki leitt til verulegra vandræða, og allir hingað til komist bærilega af. Veit jeg það að vísu, að um tíma var skortur á einstöku nauðsynjavörum, einkum kolum, salti og olíu. En þess er að gæta, að svo að segja sama daginn var sökt fyrir landsstjórninni þrem skipum, sem áttu að flytja hingað kol og salt, og um sömu mundir voru tekin af henni tvö skip, sem hún hafði fengið til að ná steinolíu. Hitt mætti ef til vill sýnast undarlegt, að landsstjórnin hefir stundum keypt öllu dýrari vörur en kaupmenn, og gert þó stærri kaup en þeir. En orsök þess er þó auðskilin, ef að er gáð. Af stjórninni hefir verið heimtað að birgja landið að vörum, hvað sem það kostaði; hún hefir því orðið að sæta hverju færi að ná skipum á leigu, þótt dýr hafi verið. En kaupmenn hafa aftur á móti getað sætt lagi og fengið fyrir það ódýrari skip, einkum seglskip, en þau gat stjórnin ekki tekið á leigu til að flytja þær vörur, sem mikið lá á; það var ekki á það hættandi. Auk þess getur það hafa komið fyrir, að kaupmenn hafi stöku sinnum náð betri kaupum, af því að þeir máttu bíða eftir tækifærinu, en það mátti stjórnin ekki, og að jafnaði mun stjórnin hafa komist að eins góðum kaupum og kaupmenn á sama tíma. Jeg held, að það þurfi ekki annað en að nefna þetta, til að sýna, hve eðlilegt það er, þótt kaupmenn hafi stundum getað selt vörur ódýrara en landsstjórnin. Landsstjórnin sjálf hefir stundum fengið vörur töluvert ódýrari með einu skipi en öðru, en sá munur hefir verið jafnaður og meðalverð verið sett á vöruna. Landsstjórnin hafði t. d. á sama tíma á leigu nýlegt skip, sem hún varð að vátryggja fyrir 1½ miljón króna, og annað skip nálega eins stórt, sem ekki var vátrygt fyrir meira en ½ miljón króna. Þegar þess er gætt, að vátryggingargjaldið hefir stundum numið alt að ?6 af skipsverðinu eða meira, þá sjest, hvílíkur feikna munur hefir verið á því fyrir þessi tvö skip. En ástandið var um þær mundir þannig, að stjórnin þorði engu tækifæri að sleppa til þess að ná í skip Það mun reynast örðugt að sýna fram á, að landsstjórnin hafi keypt vörur dýrara en kaupmenn hafa keypt þær á sama stað og tíma; hitt mun láta sönnu nær, að hún hafi sætt fult svo góðum kaupum, enda hefir hún keypt mikið af vörum sínum fyrir milligöngu þess verslunarhúss, sem reynst mun hafa einna best til kaupa á þessum tímum, og það er allsendis ósannað, að aðrir hefðu getað keypt betur, þótt það hafi oft verið borið út. Þá er eitt atriði, sem erfitt er að færa sönnur á, hvort stjórnin eigi nokkra sök á eða ekki; það er um það, hvort skip landsstjórnarinnar hafi tafist um skör fram í Ameríku í vetur, vegna vanrækslu hennar að senda mann í tíma til Ameríku. Það er að vísu satt, að ferð fjell þangað rjett eftir að stjórnin hafði tekið við völdum. En þá var útlitið þannig, að ekki virtist brýn þörf að senda mann þangað þegar í stað. Skipið, sem ferðina fór, var fremur ljelegt, og mátti búast við, að menn mundu fremur tregir að fara með því á lakasta tíma árs. Þó neita jeg því ekki, að ef strax hefði verið brugðið við að fá manninn, þá hefði hann má ske fengist; um það mun enginn geta sagt með vissu. En eins og jeg sagði þá sýndist ekki full ástæða til að senda mann þá, því að enginn vissi þá annað en að skip fengju þá að ganga óhindrað til Ameríku og frá, enda læt jeg það alveg ósagt, hvort það hefði nokkuð getað stytt töf skipanna, þótt sendimaður stjórnarinnar hefði setið í Ameríku. Undir eins og stjórnin frjetti, að tregða væri að verða á með útflutninga frá Ameríku, þá fór maður fyrir hana og Eimskipafjelagið í sameiningu, til að greiða fyrir flutningum. En það er ekki rjett hjá háttv.þm. (G. Sv.), að maður þessi muni ekki hafa verið sendur með samþykki allrar stjórnarinnar. Hann gerði það að vísu fyrir mín orð og eftirgangsmuni mína að taka að sjer erindi landsstjórnarinnar, en það var með fullu samþykki samverkamanna minna, og jeg vil kveða sterkara að um mann þennan en háttv.þm. (G. Sv.) gerði. Hann sagði, að maður þessi hefði verið sæmilegur, en jeg segi, að hann hafi verið einna best til fararinnar fallinn af þeim, sem völ gat verið á, enda gerði hann mikið gagn í för sinni. Að hann var ekki lengur í þjónustu stjórnarinnar kom til af því, að hann gaf ekki kost á því. Í sambandi við þessi ámæli háttv.þm. (G. Sv.) til stjórnarinnar fyrir að hafa ekki sent mann fyr, skal jeg geta þess, að aðrar Norðurlandastjórnir sendu sendimenn til Ameríku ekki eins fljótt eins og við. Að vísu hafa þær þar sína stjórnarsendimenn, en svo kom að lokum, að eigi þótti nægja að láta þá eina vinna að samningunum, og þá fyrst var gripið til að gera út sjerstaka sendimenn. Það er sem sagt ekki rjett, að þessi maður hafi verið sendur með hangandi hendi, því að við vorum allir sammála um að senda hann, Það sem háttv.þm.(G.Sv.) segir um þann manninn, er seinna var sendur, að ekkert gagn sje í honum og ekki hafi verið sæmilegt að senda hann, þá held jeg, að háttv.þm. hafi þar sagt meira en hann getur staðið við. Eftir þeim skeytum að dæma a. m. k., sem nú berast að vestan, verður ekki annað sjeð en að þessi maður geri mikið gagn, enda lítur nú vel út og er það hans starfi að þakka. Eftir skeytum að dæma, bæði frá honum og öðrum, lítur út fyrir, að hann hafi unnið mikið á og ómögulegt annað að sjá en að hann reynist vel. Þar sem háttv.þm. segir, að Ísland og Gullfoss hafi komið heim hálftóm, þá er það rangt, því að Ísland var með fullfermi, en eitthvað 100 tonn vantaði til, að Gullfoss væri fullfermdur, en það kom til af því, að hann varð að fara fyr en til stóð, til þess að komast úr höfn áður en útflutningsbannið gekk í gildi, þ. 15. júlí. Að vísu var sagt í einhverju blaði, að skipin hefðu ekki verið fullfermd, en það var leiðrjett seinna. Háttv. þm. (G. Sv.) sakar ekki stjórnina um útvegunarleysi á steinolíu og kolum, og er það mjög sanngjarnt, en hann taldi hana hafa reitt sig um of á viðkomandi fjelög, er hafa haft þessar vörur á boðstólum. Steinolíuleysið og kolaleysið kom nú reyndar ekki svo mjög af því, heldur hinu, að skipum þeim, sem stjórnin hafði í förum, var sökt eða þau tekin af henni. Þá taldi háttv.þm. skipakaup stjórnarinnar óhagstæð. Ef nokkur ásökun er ósanngjörn, þá er það þessi. Jeg held, að stjórnin hafi komist að svo hagfeldum skipakaupum, sem hægt er með nokkurri sanngirni að búast við. Það er að minsta kosti áreiðanlegt með 2 fyrstu skipin, því að þegar eftir að búið var að kaupa þau var boðið í þau miklu meira verð. Um síðasta skipið skal jeg geta þess, að á því þótti gott kaup í Kaupmannahöfn, og sá maður, sem seldi stjórninni það, ljet fyrir litlu meira verð en hann keypti það fyrir. Jeg get ekki viðurkent, að stjórnin eigi ámæli skilið fyrir það, að skipakaupin drógust lítið eitt. Það kom til tals með eitt danskt skip, sem þá var á Spáni, en skipið var skuldbundið til að sigla fyrir Englendinga, og var ekki betra en Willemoes. Það getur verið, að kaup á þessu skipi hafi farist fyrir vegna þess, að stjórnin vildi ekki gefa sendimanni sínum þegar í byrjun umboð til að kaupa skip fyrir hvaða verð sem var. Það er jafnvel óvíst, hvort kaupin hefðu tekist, þótt hann hefði haft fult umboð, en annars var það enginn skaði, að þau fórust fyrir. Jeg held, að ef háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefði haft fyrir því að kynna sjer skýrslu um skipakaupin, sem gefin hefir verið bjargráðanefnd, hefði honum ekki fundist skipakaup stjórnarinnar óhagstæð, því að jeg staðhæfi, að þau sjeu svo góð, sem hægt er að búast við með nokkurri sanngirni. Já, háttv.þm. sagði, að mönnum hafi þótt margt fara í handaskolum hjá stjórninni út á við, án þess að hann vildi sjálfur nokkurn dóm á það leggja, en þó hefði mönnum þótt kenna enn meira fálms inn á við. Það verður auðvitað altaf, þegar svo stendur á sem í vetur, að dómarnir verða misjafnir, einkum ef ekki er hægt að skifta alveg jafnt, og stjórnin reynir að láta helst vörur þangað, sem þörfin er mest. Það hefir verið fundið að því, að ofmikið af vörum hafi verið flutt inn á Húnaflóa, en það var gert af íshræðslu, því að útnorðurströnd landsins getur, sem kunnugt er, lokast alveg af ís. Um þetta mætti náttúrlega deila fram og aftur. Jeg get ekki viðurkent, að þetta hafi verið neitt fálm. Við reyndum að vísu að koma vörunum þangað, sem við álitum brýnasta þörfina, og það var altaf falið sveitarstjórnunum að skifta heima í hjeruðunum, og þá sneri stjórnin sjer altaf til sýslumanna og bæjarfógeta, sem umboðsmanna landsstjórnarinnar. Hvort þetta hefir mistekist. Ja, það getur verið. Sveitarstjórnirnar eru misjafnar; sumar hafa þótt gera oflítið, en aðrar ofmikið. Þar sem háttv.þm. (G. Sv.) spyr, hvers vegna hafi verið talið, hve miklar birgðir menn áttu, þá get jeg ekki sagt vel um það; það var gert meðan jeg var erlendis. Annars virðist mjer sú ráðstöfun ofur eðlileg. Þar sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) er svo trúaður á, að tekjuskýrslur sjeu altaf gefnar rjettar, þá finst mjer það undarlegt, að þessi sami háttv.þm., sem álítur, að menn gefi altaf rjettar skýrslur um tekjur sínar, skuli álíta, að á þessum skýrslum sje ekkert að byggja. Hitt, sem háttv.þm. sagði, að þetta hefði verið óþarft og nær að spyrja menn að, hvað þeir þyrftu, þá var þess ekki þörf, því að það er hægt að sjá af hagskýrslunum, sem við bygðum á. Þá fann háttv.þm. að því, að landssjóðsversluninni hafi verið blandað saman við eina deild stjórnarráðsins. Það er rjett, að svo hefir verið frá því fyrsta, og jafnvel blandað saman við 2 deildir. Þegar núverandi stjórn tók við völdum, var henni þegar ljóst, að þessu þyrfti að breyta, en það var ekki hægt á einu augnabliki. Við vorum búnir að ákveða að aðskilja verslunina frá stjórnarráðinu löngu áður en þing kom saman, en jeg skal játa það, að það komst ekki til framkvæmda fyr en rjett fyrir þing. Það má deila um, hvort ekki hefði átt að vera búið að gera þetta fyr, en það er enginn hægðarleikur að greina þetta sundur á augnabliki. Það var búið að ákveða að gera það áður en bjargráðanefndirnar fóru að eiga við það mál, svo að það þurfti ekki að koma með þá till., sem samþykt var. Þá kvartaði háttv.þm.V.-Sk. (G.Sv.) undan því, að stjórnin hefði verið kaupmönnum andstæð. Það kannast jeg alls ekki við, því að stjórnin hefir greitt fyrir þeim eins og hún hefir getað. Það var einu sinni misskilin auglýsing frá stjórninni, en það var leiðrjett, svo að það kom ekki að sök. Stjórnin hefir altaf reynt að flytja vörur fyrir kaupmenn á skipum sínum, þegar hún hefir getað, og reynt að greiða fyrir þeim á alla lund. Hún hefir jafnvel látið sínar vörur sitja á hakanum fyrir vörum kaupmanna, því að hún hefir orðið því fegin, að kaupmenn hafa flutt vörur til landsins og þannig losað stjórnina við að ráðast í stærri vörukaup en ella og sparað henni að hleypa landinu í meiri skuldir vegna vörukaupa. Út í það, sem háttv.þm. sagði um blöðin, ætla jeg ekki að fara. Sem sagt, jeg held, að kaupmenn hafi enga ástæðu til að kvarta undan stjórninni. Það skyldi vera, ef sýslumenn og sveitarstjórnir hafa ráðstafað vörunum beina leið til sveitanna og gengið fram hjá kaupmönnum, en það finst mjer, að þeir hafi haft fullan rjett til. Stjórnin hefir alls ekki gengið á rjett kaupmanna, þótt hún hafi selt vörur, sem lítið var til af, eftir seðlum eða skamtað þær. Jeg býst við, að fjármálaráðherra (B.K.) svari þeirri athugasemd háttv.þm. V.-Sk (G. Sv.), að stjórnin hafi vanrækt að sjá fjárhag landsins borgið. Jeg hefi oft sagt, að jeg áliti, að stjórnin yrði ekki ásökuð fyrir það, þótt hún leggi ekki fyrir frv. um marga nýja skatta, því að jeg hefi litið svo á, að ekki væri ósæmilegt að bjarga sjer frá tekjuhallanum með lánum. Mjer hefir virst þessar tilraunir þingsins til að útvega meiri skatta vera meira og minna fálm. Það er að eins eitt frv., sem stjórnin hafði hugsað sjer að koma fram með, og það er frv. um tekjuskatt, og þá ef til vill í öðru formi en háttv. fjárhagsnefnd. Það kom til tals milli okkar að reyna að ná í skatt af sjerstökum dýrtíðargróða, eins og víða annarsstaðar á sjer stað, því að hann er stundum ranglátur eða þá svo mikill, að af honum mætti taka. Það gengur í líka átt og tekjuskattsfrumvarpið, og verður næstum því eðlilegra, eins og nú stendur á. Hitt er mikið spursmál, hvort rjett er að leggja á aðra nýja skatta eða tolla, enda fann háttv.þm. (G. Sv) ekki að því, að stjórnin hefir ekki komið með ný skatta- eða tollafrumv. Hann kvaðst vel skilja, að stjórnin hefði treyst á lán, en mjer virtist hann finna að því, að hún hefði ekki skýrt beinlínis frá því, að svo hefði verið. Náttúrlega er hægt fyrir hann að fá lánsheimild í fjárlögunum, eða nota lánsheimild landsverslunarinnar. Jeg skal svo vera stuttorður um einstök atriði, sem háttv.þm. fann að. Mjer finst það ekki hafa verið neitt glapræði af stjórninni, þótt það hafi komið fyrir, að hún hafi sett góðan mann í stað hæfs, og álít ekki, að hún þurfi að bera neinn kinnroða fyrir það. Þá talaði háttv.þm. um, að það væri óheppilegt, að stjórnin gæti ekki haldið mönnum við verslunina. Já, það er erfitt að fá góða menn, það er alveg rjett, en jeg sje ekki ástæðu til að fara lengra út í það mál, því að mjer þykir leitt að vera að draga einstaka menn, sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sjer, inn í þessar umræður. Jeg mun skýra nánar frá þessu atriði síðar og gef þá fullkomna skýringu á því, en taldi betra að fara ekki langt út í það mál að svo komnu. Að eins vil jeg geta þess um þennan mann, sem nú er nýráðinn, að hann er í mjög miklu áliti, þótt ungur sje. Hann hefir fengið sjerstakan styrk til að kynna sjer einmitt þessi mál, sem sje allar dýrtíðarráðstafanir á Norðurlöndum. Hann var áður á skrifstofu stjórnarráðsins í Kaupmannahöfn, og var þar í mjög miklu áliti. Jeg þykist að svo komnu máli ekki þurfa að svara háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) frekar, og læt því hjer staðar numið. Að öðru leyti er jeg honum þakklátur fyrir hóglegar aðfinslur og þykist ekki að svo stöddu þurfa að gefa frekari skýringar.

Einar Jónsson Jeg hefi að undanförnu ekki tekið mikinn þátt í eldhúsdegi hjer á þingi. Jeg vil lýsa yfir því, að mig furðar ekki, þótt núverandi stjórn verði fyrir álasi, eins og fyrverandi stjórnir hafa æfinlega orðið fyrir á liðnum tímum. Það vissu allir, þegar stjórninni var breytt og 3 ráðherrar settir, að tímarnir voru erfiðir, og þetta var gert til þess, að betur yrði ráðið fram úr þeim vandræðum, sem yfir dyndu. Frá því er ráðherrar voru fyrst settir hefir þeim ávalt verið álasað fyrir það, sem þeir hafa gert eða látið ógert. Jeg vil nú minnast á nokkur sjerstök atriði, sem þjóðin er óánægð yfir. Menn eru þá fyrst afskaplega óánægðir yfir því, að ráðherrarnir hafa haldið opnum embættum á fjölmörgum sviðum. Þegar ráðherrarnir voru gerðir 3, urðu afskaplega mörg embætti opin, og það er illa liðið hjá þjóðinni og jeg kann því illa, að þau skuli ekki vera veitt. Meðan maðurinn er að eins settur ber hann ekki eins fulla ábyrgð á embættisverkum og finnur ekki eins til þeirrar ábyrgðar og hinn, sem skipaður er. Mjer er alveg sama, hvort embættið heitir bæjarfógetaembætti í Reykjavík, prófessorsembætti við Háskólann, sýslumannsembætti í Borgarfirði eða bankastjóraembætti við Landsbankann. Öll þessi embætti losnuðu við síðustu stjórnarskifti, og þau hafa ekki verið veitt enn, heldur eru settir menn í þau öll. Þetta vekur verðskuldaða óánægju hjá þingi og þjóð. Í öðru lagi er það landssjóðsverslunin, sem er í höndum stjórnarinnar og mikið er að fundið. Auðvitað á stjórnin hægra með að koma fyrir sig vörnum í þessu atriði, þar sem þingið hefir skipað henni að takast á hendur þessa verslun til almenningsþarfa. Stjórnin varð því að gera þetta, og getur því afsakað sig með því, þótt skiftar geti verið skoðanir um afleiðingar þessarar verslunar. En nú er það nokkuð alment álitið, að landsstjórninni hafi farið forstaða verslunarinnar mjög illa úr hendi. Um það má náttúrlega deila, og jeg veit, að sumir muni segja, að forstaðan hafi yfirleitt verið góð. Jeg skal nú engan dóm á þetta leggja. En jeg get ekki að því gert, að jeg er að minsta kosti í sumum atriðum samþykkur þeim, sem álíta, að stjórninni hafi ekki farist verslunin sem best úr hendi. Jeg er samþykkur þeim, sem segja, að stjórnin hefði ekki átt að fara eins harðýðgislega með kaupmenn eins og hún hefir gert. Hún átti að vera hlynt því, að kaupmenn næðu í vörur frá útlöndum, og hún átti ekki að vera svo stíf, að segja við kaupmanninn, þegar hann var búinn að ná í einhverja vöru: »Þú mátt engum selja þessa vöru, nema eftir seðlum, sem stjórnarvöldin skulu gefa út.« Það er hart aðgöngu að meina þeim að fá peninga fyrir vöru sína, sem búnir eru að ná í hana með ærnum kostnaði og mikilli fyrirhöfn. Það er alveg víst, að kaupmenn hafa drjúgum hjálpað landinu og stjórninni, með peningum og útvegi, og það verður ekki varið, að landsstjórnin hefir farið alveg afskaplega með kaupmenn. Ekki síst ef það er satt, sem jeg nú heyri fleygt, að landsstjórnin selji vöru sína dýrara en kaupmenn, og ef það er satt, að stjórnin liggi með heilar birgðir af vörum, sem sjeu orðnar skemdar eða sjeu að skemmast í pakkhúsunum, heila stafla af mjölkýlum, sem rottur eru búnar að eta sig inn í og bera inn í ýmsan óþrifnað, svo að mjölið er ekki einu sinni ætt eða brúklegt til nokkurs hlutar. Ef stjórnin er þess utan hlutdræg í úthlutunum sínum til einstakra landshluta! Ef ríkismaðurinn fær vörubirgðir í stórsölu, en fátæklingurinn getur ekki fengið neitt! (Atvinnumálaráðherra): Er nú ekki komið nóg af þessum »ef«um?) - Það er ekki að furða, þótt hæstv. atvinnumálaráðherra sárni að heyra nefnd svona mörg ef, því að hann er í hringlandi vandræðum með öll »ef«-in, sem hrúgast í kringum hann og verða fyrir honum, hvert sem hann lítur og hvað sem hann ætlar að taka sjer fyrir hendur. Annars er víst öllum landsmönnum vel við atvinnumálaráðherrann sem mann. En þeir sjá nú, að hann er ekki maður fyrir þessari stöðu. Sumir sáu það strax, að hann mundi ekki vera vandanum vaxinn, en fáa hefir líklega grunað, að honum færist það jafnilla úr hendi og raun hefir á orðið. Jeg tek auðvitað undir með þeim, sem óska honum alls góðs í framtíðinni, og jeg óska þess sjerstaklega, eins og jeg veit að fleiri gera, að honum megi farast betur úr hendi það, sem hann á eftir að gera, heldur en það, sem hann hefir gert hingað til í ráðherrastöðu. Mikil munnskálp og mas varð hjer í vetur út af ensku samningunum, og stjórnin fjekk mikið álas fyrir þá. Það var ekki núverandi stjórn, heldur sú næsta á undan. Jeg skal nú ekki fara mikið út í þá sálma. En jeg álít þá ekki betri í endurnýjuninni heldur en þeir voru áður, svo að þessi stjórn á ekki minni sök á þeim málum en hin. Það var ráðist á samningana hjer í salnum áður, en ekki er minni ástæða til þess nú. Þá var talað um það, að landbúnaðurinn hefði ekki átt málsvara við samningana. Úr þessu var ekki bætt, og ekki verður annað sagt en að illa hafi tekist að gæta hags sjávarútvegsins líka. Þessu á núverandi stjórn sök á. Margt bendir til þess, að þessi þriggja manna stjórn sje ekki betri en eins manns stjórn áður. Að vísu benda menn til, að nú sje verra ástand en nokkru sinni áður hafi verið, og skal jeg játa, að það er alveg satt. Hæstv. forsætisráðherra játaði, að erfitt væri að greiða í sundur störf ráðherranna í stjórnarráðinu. Jeg hefði líka getað búist við því, að ráðherrarnir væru nokkuð svona ósamstæðir. Samt er mjer sagt af mönnum, sem kunnugir eru á hærri stöðum, að samvinna milli þeirra sje dágóð. En til hvers var þá verið að fjölga ráðherrunum, ef það lendir í því, að ekki er hægt að sundurliða störf þeirra? Jeg er ekki að segja þetta af því, að jeg búist við, að ráðherrann verði aftur gerður einn, meðan tímarnir eru eins og þeir eru nú. En að því ætti að hyggja, þegar fer að liðkast um, að stofna ekki fleiri embætti en nauðsyn er á. Og jeg vildi óska þess, að stjórnin væri ekki að taka að sjer störf, þó að þingið sje að troða þeim upp á hana, ef hún treystir sjer ekki til að framkvæma þau, eins og þingið ætlast til, eða sjer, að þau koma ekki að tilætluðum notum. Að lokum vil jeg vara stjórnina við því að vera ofhörundssár eða kippa sjer upp við, þótt að henni sje fundið, en gera sitt ítrasta til að gera rjett, láta ekki hringla í sjer með tómum »ef«-um í kringum sig, og um fram alt láta ekki eigin hagsmuni ráða úrslitum nokkurs máls, nje heldur hagsmuni nokkurs flokks eða kjördæmis. Svo mikið má segja um aðgerðir hæstv. landsstjórnar, að heill sólarhringur entist ekki til að tína það alt til. En jeg ætla að gefa gott fordæmi og hreyfa ekki við einum punkti meira en búið er. Aðalatriðið er þetta. Jeg er yfir höfuð að tala ekki ánægður með stjórnina, eins og hún er, og er mjög efablandinn um það, hvort hún gerir nokkurt meira gagn en eins manns stjórnin áður.

Sveinn Ólafsson Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir, eins og röskri eldabusku sæmir, gengið hvatlega um í eldhúsi stjórnarinnar um stund. Hann benti á 9 ávirðingar hjá stjórninni, sem allar skifta þó fremur litlu máli; gæti því virst nóg komið af því tægi. En jeg get samt varla stilt mig um að koma með þá tíundu. Jeg held, að sú ávirðing stafi annaðhvort af gleymsku eða misskilningi. Á þinginu í vetur kom fram tillaga til þingsályktunar um það að farmgjald skyldi ekki reiknað sjerstaklega á þeim vörum, sem fluttar væru til hafna úti um landið, heldur skyldi flutningskostnaðurinn lagður á vöruna í heild sinni. Þessi tillaga var tekin aftur, þegar fram kom frumvarp til laga um ráðstafanir út af Norðurálfuófriðnum. 2. gr. þessara laga gerir ráð fyrir, að vörur landssjóðs sjeu fluttar ókeypis á hafnir umhverfis land. Eftir þessari ráðstöfun hefir stjórnin ekki breytt nema að eins stutta stund, og það voru ekki nema fáein hjeruð, sem urðu fyrir því að fá vöru sína flutningsgjaldslaust. Nú fer því svo fjarri, að stjórnin fari eftir þessu ákvæði, að nú verða menn t. d. að borga 20 kr. fyrir flutning á einni steinolíutunnu hjeðan austur á land og norður. Þetta hefir valdið megnustu gremju úti um land, enda er þetta óheyrilegt gjald fyrir jafnverðlítinn hlut og eitt steinolíufat er. Jeg segi ekki, að þetta sje ofhátt, ef borið er saman við leiguna á »Botníu«, og hún á að sigla landssjóði skaðlaust. En þetta er feiknaskattur, þegar hann er borinn saman við það, hvað ein olíutunna kostar og kjörin fyrir þá, sem næst búa Reykjavík. Og þegar þessi skattur bætist ofan á ýms önnur ókjör, sem útgerðarmenn verða að þola, þá getur hann nægt til þess að ríða sumum þeirra að fullu. Þessa yfirsjón hæstv. stjórnar hlaut jeg að minnast á, fyrst að eldabuskan, hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), slepti henni. Þetta atriði er ekki minna virði en sumt af því, sem hann tíndi til, og jeg verð að játa, að var ekki allþungt á metunum. Hæstv. forsætisráðherra hefir nú svarað því flestu. Get jeg ekki annað sagt en að mjer virðist nú fremur sókn en vörn af hans hendi og álít, að honum hafi tekist vel. Ekki svo að skilja, að jeg vilji halda því fram, að stjórninni hafi ekki orðið á í neinu. Þá væri til ofmikils ætlast. En jeg held að minsta kosti, að þetta tíunda atriði, sem jeg drap á, sje ein af stærri yfirsjónum hæstv. landsstjórnar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get verið stuttorður um ræðu háttv. 2. þm. Rang. (E. J.). Hann hafði ekki mikið nýtt fram að flytja, hjelt sjer aðallega við það, sem aðrir voru búnir að taka fram; að eins notaði hann sterkari orð og skemtilegri, enda hefir hann fengið hrós fyrir það að geta verið skemtilegur. Það, sem hann ásakaði stjórnina fyrir, var aðallega þetta: 1. Að hún hafi setta menn í embættum. Það hefir komið fram áður, að þetta muni ekki vera heppileg ráðstöfun. Jeg hygg þó, að á það megi líta frá nokkuð misjöfnum hliðum. Jeg held, að það verði að álítast varlegt og rjett að setja einmitt færa menn í vandamestu embættin um tíma, áður en þeir eru skipaðir. Það getur ekki álitist rjett, að settir menn finni ekki eins til ábyrgðar þeirrar, sem á þeim hvílir, eins og þótt þeir væru skipaðir. Það má ef til vill segja að þeir sjeu tregari til að ráðast í ráðstafanir, sem eiga að vera til frambúðar. Mjög algengt er, að menn sjeu settir í embætti um tíma, og jeg veit líka til þess, að sumstaðar er beint fyrirskipað í lögum, að ekki megi skipa menn í vandasöm embætti fyr en eftir reynslutíma. 2. Að stjórnin hafi farið illa að kaupmönnum. Jeg mótmæli því algerlega, að hún hafi sýnt þeim nokkurn þjösnaskap, nema ef það er rangt að hindra það, að kaupmenn selji vöru sína að eins til þeirra, sem geta borgað í stórum slumpum. Háttv. þm. (E. J.) komst í þessu efni í mótsögn við sjálfan sig, er hann fór að brigsla stjórninni um, að hún hefði selt sína vöru í stórkaupum. Jeg álít, að hvorki stjórnin nje kaupmenn megi gera það. Út í ensku samningana ætla jeg ekki að fara. Jeg taldi þá ekki ámælisverða hjá fyrverandi stjórn, áleit, að hún hefði gert það, sem hún gat, og það, sem var skylda hennar að gera, eins og sakir stóðu. Þá held jeg, að ekki sje hægt að áfella stjórnina fyrir það, þótt ekki fengist hærra verð fyrir afurðirnar. - Um, að ekki hafi verið gætt nægilega hags landbúnaðarins, með því að senda fulltrúa fyrir hann, þá hefi jeg svarað því áður, og er þá svarað öllum aðfinslum háttv. 2. þingm. Rang. (E. J.). Þá er athugasemd sú, er háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) gerði, og skal jeg svara henni stuttlega. Hæstv. atvinnumálaráðherra hefir mest með þau mál að gera, og á jeg því erfiðara með að svara henni, en hann mun þá svara henni nánar. Jeg skal geta þess, að þingsályktunartillagan, sem þm. mintist á, var tekin aftur af þeirri ástæðu, að það þótti ekki fært, að varan væri flutt út til hjeraðanna á kostnað alls landsins. Það var meiningin með tillögunni, að flutningskostnaðurinn væri lagður á alla landssjóðsvöruna, eins og það væri verslunarkostnaður. En það hefði ekki verið hyggilegt, því að þá hefði varan orðið nokkuð dýr, svo dýr, að kaupmenn hefðu getað selt sína vöru dýrara en þeir þurftu, í skjóli landssjóðsverðsins. Það er því ekki ávirðing stjórnarinnar, þótt hún hafi ekki fylgt þessari reglu, því að Alþingi sjálft treysti sjer ekki til að fyrirskipa hana. Ef ástæður leyfðu það, að varan væri lögð upp úr skipinu, sem flutti hana til landsins, á einhverri höfn utan Reykjavíkur, þá var hún seld þar með því verði, sem hún kostaði hjer í Reykjavík. Ef þinginu hefði verið alvara með það, að stjórnin fylgdi hinni reglunni, þá hefði það átt að segja það hreint út. Það var ekki von, að stjórnin vildi taka á sínar herðar þá ábyrgð, að flytja vörur um land alt endurgjaldslaust. Það hefði verið beint tap fyrir landssjóð. Stjórnin leit svo á, og hlaut að líta svo á, að landssjóður ætti að reka verslun sína eins og hverja aðra verslun, svo að hann heldur græddi en tapaði á henni. Það getur orðið erfitt að fylgja þeirri reglu í framtíðinni. Þótt einhver gróði sje á versluninni nú, þá má búast við talsvert miklu tapi seinna, svo miklu, að ekki er að vita, hvort gróðinn muni hrökkva fyrir því. Jeg get því ekki kannast við, að aðfinsla háttv. 1. þm. S.-M. (Sv.Ó.) sje rjettmæt, þar sem engin fyrirskipun lá fyrir um þetta atriði frá þinginu.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg hefi lítið að segja, með því að hæstv. forsætisráðh. hefir svarað nálega öllum atriðum í ræðu hv.þm. V.-Sk. (G-.Sv.). Jeg stóð mest upp af þeirri ástæðu, að það kom fram í ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að hann kunni því illa, að jeg svaraði ekki hv. framsm. fjárhagsnefndar (M. G.), en það, að jeg gerði það ekki, kom til af því, að mjer líkaði ræða hans svo vel, fanst hún glögg og greinileg og laus við hlutdrægni, eins og við mátti búast úr þeim stað. Jeg veit ekki, hvort jeg á að fara að hreyfa við atriðum, sem til stjórnarinnar var vikið; í rauninni kemur það mjer harla lítið við, annað en þær athugasemdir, sem lutu að fjárhag landsins, og þá einkum undirbúningi fjárlaganna. Jeg skal þá geta þess um fjárl.frv., að 1. eintakið af því er skrifað á öllum skrifstofunum, og gerir hver sínar tillögur, en að síðustu gera svo allir ráðherrarnir út um frv. í sameiningu. Í rauninni kemur því lítið annað til kasta fjármálaráðherrans en tekjuhliðin. Það var tilgangur stjórnarinnar að gæta sem mestrar sparsemi; öll stjórnin var á einu máli um það að leggja fram frv. með engum áætluðum tekjuhalla. Stjórnin bjóst aldrei við því, að fjárveitinganefnd mundi koma fram með slíkar tillögur, sem nú hefir raun á orðið, og man jeg ekki til þess, frá því að jeg kom fyrst á þing, árið 1901, að fjárlaganefnd hafi nokkurn tíma orðið jafnör á fje landsins sem nú. Jeg gat þess við 1. umr. þessa frv., að tekjur og gjöld landssjóðs á næsta fjárhagstímabili stæðu hjer um bil í járnum, og ef þessari stefnu stjórnarinnar hefði verið haldið, þá mundi ekki hafa þurft að auka tekjurnar mikið, þ. e. a. s. frá því sem var þegar frv. var samið, sem sje í síðastliðnum febrúar, en auðvitað hafa atvik breyst síðan, og ef stjórnin hefði getað sjeð fyrir, að hækka þyrfti útgjöldin, þá mundi hún líka hafa sjeð fyrir tekjuauka með nýjum tekjuaukafrv. eða lánsheimildum eða hvorutveggja. En vjer gátum ekki sjeð þessi útgjöld fyrir, fremur en aðrir. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) drap á það, að ætlast mætti til meiri vinnu af 3 mönnum, sem sætu í ráðuneytinu, en 1 manni, sem áður var. Honum láðist að geta þess, að fyrir stjórnarskiftin í vetur voru mennirnir 2, sem sje ráðherra og landritari, svo að að eins 1 maður hefir bæst við, en síðan hafa svo mikil störf bæst við, að nú hvíla miklu meiri störf á þessum 3 mönnum en áður á 2; þau hafa vaxið meir en um einn þriðja. Hæstv. forsætisráðherra hefir þegar svarað athugasemdinni um óhagstæð vörukaup landssjóðs. Það er öllum kunnugt um það, hvernig hagaði til um skipin, sem send voru til Ameríku, að þau voru tept, svo að stjórnin neyddist til að leggja á vöruna fyrir dvöl skipanna, því að þeirri stefnu hjelt stjórnin, sem háttv. framsm. fjárhagsnefndar (M. G.) taldi rjetta, sem sje, að landssjóðsverslunin legði heldur til hliðar, til þess að hafa eitthvað upp í skarðið eftir á, þegar upp yrði gert. Þetta var það, sem olli því, að varan varð dýr; það var vegna þeirrar áhættu, sem stjórnin varð að leggja út í, en kaupmenn leggja ekki út í. Verðið hefir því við eðlilegar ástæður að styðjast, eins og hæstv. forsætisráðherra tók fram. En um tafir skipanna er það að segja, að öllum má vera kunnugt um það, að öll norsk skip voru tept jafnlengi eða jafnvel lengur og fengu ekki kol, jafnvel þótt þau væru fullferðbúin að öðru leyti. Það mundi hafa gilt einu, hvern umboðsmann vjer hefðum haft; vjer mundum aldrei hafa fengið undanþágu, með því að farbannið var algert. En auk þess vil jeg benda á það, að öll yfirviðskiftaráðin voru í Lundúnum, svo að umboðsmaður stjórnarinnar í Ameríku varð að snúa sjer til Lundúna, eða til breska konsúlsins hjer, í öllum samningaumleitunum, og er það auðvitað mikil krókaleið og olli miklum töfum. Jeg verð líka að mótmæla því, að stjórnin hafi nokkurn tíma orðið umboðsmannslaus í Ameríku; hún hafði alla tíð afgreiðslumann skipanna, mjög duglegan mann, sem gerði alt, sem í hans valdi stóð, til þess að hrinda málunum áfram. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) mintist á, að stjórnin hefði sýnt fálm í þeirri upptalningu varanna, sem fram fór í maílok í vor, með því að hún hefði ekki grenslast eftir því, hvers menn þyrftu, heldur hvað menn ættu. Eins og þá var ástatt var nauðsynlegt fyrir stjórnina að fá að vita, hvað mikið menn ættu, til þess að vita, hvers menn þyrftu og til þess að hægt yrði að bæta skortinn, þar sem skortur var. Stjórnin átti þá von svo lítilla birgða, að hún varð að hafa þetta svo, svo að upplýst yrði, hvar þörfin væri bráðust. Ef spurt hefði verið að því, hvað menn þyrftu, þá voru engar hömlur reistar við því, að svo mikils yrði krafist, að ekki væri hægt að fullnægja því. En með þessu lagi var innan handar að halda skrá yfir allar vörubirgðir og reikna út, hverju bæta þyrfti við; með þessu mátti leggja grundvöll undir »statistik« um þarfir þjóðarinnar. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) kom með eitt atriði, sem jeg þarf að svara. Það er einkennilegt, að menn eiga bágt með að skilja það, að eins og ástatt er má ekki miða skipagöngur við það, sem eðlilegast er á venjulegum tímum. Venjulega myndi það reynast ódýrast að senda stórt skip, sem meðferðis hefir vörur frá útlöndum á alla þá staði kringum landið, sem vörurnar eiga að fara til, en eins og nú er ástatt reynist það ódýrast að senda vörurnar út um landið með smáskipum. Tökum dæmi. 1000 smálesta skip, eins og t. d. Bisp, er mánuð á ferðinni frá og til Ameríku, og kostar þá 200 þús. kr., en ef það ætti auk þess að fara á allar hafnir landsins með farminn, þá myndi það taka ekki minna en ½ mánuð og kostnaðurinn við það verða 100 þús. krónur. Stríðsvátryggingin er sem sje jafnhá á skipinu fyrir því, þótt það fari hjer innanlands, eins og þegar það fer á milli landa. Nú sjá það allir heilvita menn, að fragtin verður ódýrari með því að flytja vörurnar kringum landið með smáskipum frá Reykjavík heldur en að flytja þær með stóru skipunum, því að þannig losnum vjer við stríðsvátryggingu og ýmsan annan kostnað, sem stóru skipunum fylgir. Það er því svo langt frá því, að landsmenn tapi, að rjettara er að segja, að þeir græði á því, að þessi tilhögun er höfð. Þess vegna er það ekki rjett nje sanngjarnt að bæta landsmönnum úti um land upp verðið, með því að Reykjavík verður í rauninni ver úti en þeir. Þessa vil jeg láta getið til þess að girða fyrir, að menn haldi, að vörurnar hafi orðið dýrari við það, að flytjast fyrst hingað til Reykjavíkur heldur en beint út um landið. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til þess fyrir mitt leyti að svara fleiri atriðum, sem fram hafa komið.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Í dag er þessi svo kallaði eldhúsdagur, er jeg heyri menn í málhvíldum telja mjög fróðlegan. Jeg fyrir mitt leyti mun ekki skapa neinn óróa; jeg tel vel við eiga, að þingið hafi gát á athöfnum stjórnarinnar og geri um þær hógværar athugasemdir, enda hafa þær ekki farið fram úr þeim takmörkum, það sem af er. Það mátti búast við athugasemdum frá háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), með því að hann hafði gefið fyrirheit um þær áður, en vel mátti una við ummæli hans, að minsta kosti fram undir ræðulokin. Athugasemdum háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) má skifta í 3 flokka. 1. starfsemi stjórnarinnar út á við. 2. starfsemi stjórnarinnar inn á við. 3. smáatriði, sem honum þóttu vera misfellur á hjá stjórninni, og kendi þar helst nokkurrar gletni hjá hinum háttv.þm. Fyrsti flokkurinn er að sjálfsögðu sá, sem hefir að geyma stærstu atriðin. Um hann hefi jeg ekki neitt verulegt að segja, um fram það, sem hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) hafa þegar gert, því að þeir hafa svarað öllum þeim athugasemdum, sem gerðar voru þar um og einkum lutu að skipakaupum, vörukaupum og skipatöfum. Annan flokkinn, starfsemi stjórnarinnar inn á við, skal jeg þá athuga nokkuð. Það var minst á það, hve lengi stjórnin var að átta sig á því fyrirkomulagi verslunarinnar, sem nú er komið á. Það er játað, að stjórnin var ekki til fulls komin á hreint spor í fyrsta áhlaupinu, en mjög snemma tók hún upp þá meginreglu að fela sveitar- og bæjarstjórnum að hafa umsjón með vörunum, og í raun og veru hefir ekki verið fundið að þessari meginreglu, enda henni fylgt alstaðar þar sem skortur var á nauðsynjavöru, og einmitt þetta er stærsta málsatriðið. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) mintist á talning varanna í vor og taldi sjer ekki ljóst, í hverju skyni hún hefði farið fram. Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) hefir nú svarað þessu. Mjer er jafnljóst nú sem áður, að það varð að fá að vita, hvað menn ættu, til þess að vita, hvað menn þyrftu, og furðar eflaust fleiri en mig á því, að fundið sje að þessu. Það mátti ganga að því vísu, að menn ættu að minsta kosti ekki minna en menn sögðu til um. Nú vita menn, hvers hver maður þarf til lífsviðurværis, samkvæmt reynslu undanfarinna ára, sem sje 150 kg. af útlendu kornmeti. Það þurfti þá að útvega kornvörur í því hlutfalli, þó með hliðsjón af því, að gera mátti ráð fyrir garðávexti með meira móti, ef sæmilega áraði. Það hefir nú ekki heldur verið kvartað undan því, að þessi áætlun um árlegar kornvöruþarfir hafi verið oflág. En að því miðaði talningin, að útvega mætti nægar birgðir. Það var einnig minst á, að verslunin væri rekin frá skrifstofu stjórnarráðsins. Hæstv. forsætisráðherra hefir svarað þessu. Fyrirkomulagið er nú komið á fastan fót og var þegar í þingbyrjun. Þetta hefði auðvitað getað orðið fyr, en samt má jeg segja, að ekki var svo auðhlaupið að þessu, eins og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) ímyndar sjer. Í þessu sambandi skal jeg minnast á samvinnu stjórnarinnar við verslunarstjettina. Þar hafði háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) ósanngjörn orð um stjórnina; hann sagði, að nokkur hluti stjórnarinnar hafi verið andvígur kaupmönnum, (hann hefir líklega viljað segja verslunarstjettinni) og lagt þá í einelti. Jeg veit ekki, á hverju hann byggir þetta, og veit ekki betur en að sama hafi gengið yfir kaupfjelög sem kaupmenn, eins og hæstv. forsætisráðherra hefir tekið fram. Stjórninni var það ljóst, að kaupmenn voru ekki færir um á vissum tíma að útvega þær nauðsynjar, sem þurfti, og var þá ekki til að dreifa öðrum aðdráttum en þeim, sem stjórnin gat haft Þegar kaupmenn hafa óskað rúms í skipum stjórnarinnar, hefir hún veitt það fúslega. Annað mál er það, að þegar kaupmenn sáu, að þeir gátu ekki fylgt sínum gömlu viðskiftareglum, þá gátu þeir ekki heldur staðið fyrir úthlutuninni eftir þeim, þar sem nú þurfti að miða úthlutun svo mjög við manntal á heimilum. Það er ekki gaman fyrir kaupmenn að neita sterkefnuðum mönnum um úttektir. Kaupmönnum var þá betra að geta sagt: »Jeg vil gjarnan láta þig hafa alt, sem þú vilt, en sveitarstjórnin ræður, hvað mikið þú færð«. Nú hafa líka kaupmenn víðast hvar tekið við vörunum í sín hús og hafa afgreiðslu þeirra á hendi. Jeg á enga von þess, að mjer verði sýndar sannanir því, að verslunarstjettin hafi verið lögð í einelti; að minsta kosti hefir verslunarstjettin sjálf ekki borið sig upp undan því. Þá kem jeg að 3. flokknum, smáatriðunum. Fyrst var minst á það, að manni, sem settur var í stjórn Landsbankans, var ekki haldið áfram í stöðunni til þess er embættið yrði veitt, heldur annar maður settur í hans stað. Hæstv. forsætisráðherra hefir nú sýnt fram á, að hjer er um ekkert óvenjulegt atriði að ræða, svo að jeg þarf ekki að sinna því nánara, en að eins taka það fram, að flestir munu telja, að þessi ráðstöfun hafi gefist vel. Í öðru lagi mintist háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) á málgögn, sem væru undir verndarhendi stjórnarinnar eða nokkurs hluta hennar. Jeg get fullyrt það, að ekkert blað er undir verndarhendi nokkurs manns í stjórnarráðinu, og hefir því stjórnin enga ábyrgð á því, hvað nokkurt blað segir, enda get jeg fullyrt það, að enginn ráðherranna hefir skrifað í blöðin. Sami háttv.þm. (G. Sv.) sagði, að óvenjulegt væri, að blað, sem styddi stjórnina, færi svo að ráði sínu, eins og hann benti á. Jeg held nú samt, að þess sje ekki langt að minnast, með dæmum frá einu blaði hjer, sem studdi síðast fráfarna stjórn. Jeg vil ekki fara frekari orðum um þetta, eða nefna nöfn einstakra manna, því að mjer finst þetta ekki vera eiginlegt þingmál. En það var eitt smáatriði enn, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) mintist á í ræðu sinni, viðvíkjandi þeim forstöðumönnum, sem stjórnin hafði sett yfir landsverslunina. Þar til er því að svara, að stjórnin ber enga ábyrgð á, hvað um þá kann að hafa verið sagt. En jeg býst við því, að þó að háttv. sami þingmaður (G. Sv.) færi til þessara manna og spyrði þá spjörunum úr, þá mundu þeir svara því til, að stjórnin hefði hvorki verið ósanngjörn nje sýnt þeim á annan hátt vantraust. En eins og jeg tók fram áðan tel jeg ekki rjett að fara að nefna hjer nöfn einstakra manna, sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sjer. Og þá auðvitað ekkert frekar nafn þessa seinasta manns, sem hann talaði um, að stjórnin væri búin að taka í sína þjónustu, og hann kvað eiga að vera hærra launaðan en þá, sem mest hafa. Jeg ætla að eins að lýsa yfir því hjer, að það hefir ekki enn verið talað um laun þessa unga manns, sem öllum kemur saman um, að sje mjög efnilegur í alla staði. En jeg býst ekki við, að þau verði meiri en það, sem áður var. Jeg þarf svo ekki að svara háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) neitt frekar. En það var háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), sem var með öll »ef«-in sín. Eftir því, sem jeg heyrði best, var alt, sem hann tók fram, bygt á eintómum hlaupafregnum, og þar að auki »ef« og »hefði« í hverri setningu, en ekkert fullyrt, og finst mjer því ekki ástæða til að svara því frekar en hæstv. forsætisráðherra hefir gert Að endingu vil jeg geta þess viðvíkjandi skýrslu þeirri, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) mintist á og hæstv. forsætisráðherra, að hún liggur nú hjá háttv. bjargráðanefnd. Í henni er skýrt greinilega frá öllum höfuðatriðunum, bæði út á við og inn á við, en smáatriðunum slept. Enda finst mjer þau ekki miklu máli skifta á »eldhúsdaginn«.

Sveinn Ólafsson Jeg er ekki alls kostar ánægður með þau svör, sem jeg hefi fengið hjá hæstv. stjórn, út af þeim aðfinslum, sem jeg bar fram. Jeg held, að það sje ekki rjett athugað, að stjórnina hafi brostið heimildir til að framfylgja því, sem tekið var fram í þingsályktunartillögunni frá í vetur. Það var ekki heldur tilgangurinn, eins og hæstv. fjármálaráðherra (B.K.) gaf í skyn, að stóru skipunum hefði verið ætlað að annast vöruflutningana kringum land. Það var vitanlega hlutverk stjórnarinnar að annast um flutningana, sem kostnaðarminst, til fjarlægra hafnarstaða, og það eitt bundið við borð, að kaupendur þar sættu eigi lakari kjörum en kaupendur hjer. Þegar svo frv. um ýmsar ráðstafanir út af Norðurálfuófriðnum var samþykt, var þessi tillaga tekin aftur, því að þessi heimild felst einmitt í 2. gr. frv. Til þess að allir geti sannfærst um, að þessi heimild er nægilega ljós, vil jeg leyfa mjer að lesa það, sem að henni lýtur í 2. gr. nefndra laga. »Og heimilast landsstjórninni að veita þeim, sem búa utan Reykjavíkur, sanngjarna ívilnun eða uppbót á kostnaði við að senda vöruna milli hafna eða staða umhverfis landið«. Við litum svo á, að með þessu væri gefin skýlaus heimild fyrir landsstjórnina til þess að flytja vörur kostnaðarlaust á hafnarstaði umhverfis landið. Og í þeirri trú, að eftir þessu yrði farið, var tillagan tekin aftur. Að stjórnin líka skildi þetta þannig, er augljóst af því, að í fyrstu ferðinni, sem farin var eftir þinglok, voru vörur sendar án farmgjalds bæði austur og norður á land, eins og hægt er að sanna með reikningum frá þeim tíma. Hitt skal jeg játa að geti verið rjett, að stjórninni hafi reynst þetta óhagkvæmt í framkvæmdinni, sjerstaklega fyrir þá sök, að kaupmenn gátu notað sjer þetta til að selja vörur hærra verði, er verð landsstjórnarinnar stje um farmgjaldið. En hins vegar var engin þörf á því að láta farmgjaldið koma fram í verðhækkun, heldur falla á landssjóð, eins og eðlileg dýrtíðarhjálp, og færast á »tjónsreikning«. Til þess gefa áður nefnd lög einmitt heimild. Svör hæstv. stjórnar um þetta virðast mjer eigi alls kostar rjett. Jeg get ekki heldur skilið, að Reykvíkingum hefði sjerstaklega verið íþyngt með því, að þessu væri framfylgt. Það gat eigi snert Reykvíkinga á annan veg en aðra gjaldendur landssjóðs, og þeim er auðvitað jafnskylt og öðrum að bera byrðar þjóðfjelagsins.

Forsætisráðherra (J. M.) Það mun vera rjett athugað hjá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að skömmu eftir nýárið var eitthvað af vörum sent til Austurlands flutningsgjaldslaust. Stjórnin leit svo á, að henni væri þetta heimilt, en ekki fyrirskipað af þinginu. Það, að tillagan var tekin aftur, skildum við einmitt á þann hátt, að ekki væri heimtað af stjórninni að framfylgja þessu. Annars stóð jeg upp til að geta þess, að þessi skýrsla, sem nú er í höndum bjargráðanefndar, var afhent nefndinni eingöngu og að það var ekki meiningin, að hún yrði opinberuð að svo stöddu. Það eru í henni atriði, sem ekki væri heppilegt að birta, en meginhluti hennar er þannig, að vel mætti prenta, og Verður sjálfsagt gert síðar. Það var að eins þetta, sem jeg vildi taka fram, svo að mönnum verði skiljanlegt, að skýrslan hefir ekki verið birt enn þá.

Einar Jónsson Eftir þeim umræðum, sem hjer hafa farið fram, skilst mjer, að hjer muni fara nú sem oftar, að þessi svo kallaði »eldhúsdagur« sje ekkert annað en skrípaleikur. Því að þótt fundið sje að stjórninni og hennar gerðum, þá er það bara í orði, en ekki í lagalegu formi. Jeg get ekki látið hjá líða að minnast á, að mjer finst hæstv. ráðherrum takast mjög misjafnlega að svara fyrir sig. Hæstv. forsætisráðherra tókst það að mínum dómi vel sæmilega, en hinum tveim (B. K. og S. J.) heldur ljelega báðum. Jeg ætla að leyfa mjer að drepa á orð hæstv. fjármálaráðherra (B. K.), þar sem hann sagði, að fundið hefði verið að því, að vörur væru fyrst sendar hingað til Reykjavíkur og síðan út um land. Mjer skildist af orðum hans, að hann teldi þetta ódýrara en að senda vörurnar þegar á staðinn, sem þær ættu að fara til. Jeg á bágt með að trúa því um jafnhygginn og færan fjármálamann og hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) er, að hann sjái ekki, hvílík ógnar fjarstæða þetta er. Það liggur svo sem í augum uppi, að það hlýtur að vera kostnaðarauki að senda vörurnar fyrst til Reykjavíkur, skipa þeim upp þar, láta þær standa í pakkhúsi, og skipa þeim svo út aftur, í staðinn fyrir að fara beina leið á viðkomandi staði. Jeg gleymdi áðan að taka það fram, að eftir þeim heimildum, sem stjórnin hafði, hefir hún ómótmælanlega sýnt slóðaskap í skipakaupum. Það mun vera hægt að sanna það seinna meir, þótt hvorki sje tækifæri nje tími til þess nú í kvöld. Margt fleira mætti nefna, þessari stjórn til lasts, en það er líka margt, sem þinginu hefir farist illa. Til dæmis hefir þessi verðlagsnefnd, sem þingið hefir samþykt, ekki gert neitt annað en stóra ólukku. Þá má enn fremur minna á það, hvernig stjórninni hefir tekist að velja sendimenn til útlanda. Til þess hefir hún valið óhæfa menn, sem alls ekki hafa verið starfinu vaxnir, og er það mjög illa farið, þar sem um svo vandasamt starf er að ræða. Þegar hæstv. atvinnumálaráðherra talaði áðan, hjó jeg sjerstaklega eftir einni setningu hjá honum. Hann. sagði sem sje, að stjórnin bæri enga ábyrgð á þeim blöðum, sem gefin væru út í Reykjavík, og hefði ekkert blað sjer til styrktar. Jeg vil nú leyfa mjer að spyrja þann hæstv. ráðh. (S. J.). hvort »Landið« komi hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) ekkert við, eða þá hvort »Tíminn« komi ekki hæstv. atvinnumálaráðherra neitt við. Jeg hygg, að hvorugur hæstv. ráðherra standi sig við að svara þessu neitandi. Jeg trúi því ekki, að þeir sjeu svo nauða einfaldir að neita þessu hjer frammi fyrir öllum þingheimi, því að ekki kemur til mála, að jeg eða nokkur annar leggi trúnað á það, enda er það ekkert; óeðlilegt, þótt landsstjórnin hafi blöð sjer við hönd til vegsauka, verndar og skýringar. Hæstv. atvinnumálaráðherra mun hafa heyrt til mín nokkur orð hjer í dag, sem leit út fyrir að honum hefði líkað mjög miður. En þegar til kastanna kom, að hann átti að svara þeim, varð hæstv. ráðherra ekki meira úr en svo, að hann gat engu svarað, en ljet sjer nægja að vísa til svars hæstv. forsætisráðherra. Þessi aðferð hæstv. atvinnumálaráðherra er ekki annað en það, sem við allir þekkjum, þegar menn eru í standandi vandræðum og geta engu nýtilegu svarað. En jeg geri ráð fyrir, að þetta þyki gott og blessað, þar sem þessi hæstv., og væntanlega heiðvirði, ráðherra á í hlut. Að svo mæltu á jeg ekki annars kostar en að hafa þetta mína síðustu ræðu í þessu máli, af því að nú er jeg búinn að tala mig »dauðan«, því miður.

Framsm. fjárveitinganefndar (Magnús Pjetursson) Það er ekki ætlun mín, þótt jeg standi hjer upp, að fara að blanda mjer inn í »eldhúsumræðurnar«. Það voru að eins nokkur orð hjá hæstv. fjármálaráðherra (B. K.), sem komu mjer af stað. Hann gat þess í ræðu sinni, að stjórnin hefði ekki getað búist við því, að fjárveitinganefnd mundi komast að svipaðri niðurstöðu og raun er á orðin, og kvað slíkt ekki hafa átt sjer stað áður. Jeg ætla mjer ekki að fara út í þá sálma að svo stöddu, enda er það ekki siður við fyrstu umræðu. En jeg vona, að mjer takist við 2. umr. þessa máls að færa rök fyrir því, hvernig fjárveitingan. átti ekki annars kostar en koma með fjöldann af sínum breytingum, vegna þess, hvernig fjárlagafrumv. var úr garði gert frá stjórninni. Út í þetta er ekki hægt að fara, nema nefna tölur og greinar, og geymi jeg mjer það því til 2. umr. Þar á það heima.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það var að eins örstutt svar út af fyrirspurn háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) Hann var að spyrja um það, hvort »Landið« og »Tíminn« kæmi hæstv. fjármálaráðherra og mjer ekki við. Jeg get ekki annað en svarað þessu játandi. Auðvitað kemur Ísland okkur mikið við, ekki síst á þessum erfiðu tímum, sem nú ríða yfir. Og þessir tímar, sem eru nú að líða, snerta okkur líka mikið. Jeg veit ekki annað en að hv.þm. Rang. (E. J.) hafi átt við þetta, og vil mega skilja spurninguna á þann veg, og eins og mjer finst þessi sjerstaka útgáfa af hans tíða, gamansama orðaleik gefa tilefni til.

Gísli Sveinsson Hæstv. landsstjórn hefir nú látið til sín heyra út af því, sem að var fundið og spurt var um í þrennu lagi, eða má ske öllu heldur í einu lagi. En eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, og eins og hæstvirtur forsætisráðherra hefir játað, þá hljóta höfuðatriðin í verkum stjórnarinnar að liggja undir rannsókn og úrslitadómi síðari tíma. Það verður því ekki til neins að ætla sjer að fara að skýra eða dæma þau að svo komnu, því að það mundi ekki verða nægilega skýrt á hvoruga hlið. Hæstvirtur forsætisráðherra gat þess í ræðu sinni, að þær skýringar, sem stjórnin gæti gefið á gerðum sínum, væri að finna í skýrslu þeirri, sem afhent hefir verið háttv. bjargráðanefnd. Eins og mönnum er kunnugt er jeg ekki í þessari nefnd, enda mun jeg hafa getið þess í ræðu minni áðan, að jeg hefði ekki átt kost á að sjá nefnda skýrslu. Það getur vel verið, að eitthvað sje þeim nú ljósara, er sjeð hafa þessa skýrslu, en eftir því, sem jeg hefi komist næst, hjá sumum háttv. þingmönnum og nefndarmönnum, þá mun þar ekki vera skýrt betur eða greinilegar frá en hæstv. stjórn hefir nú gert, eða skýrt annað en menn vissu áður. Á þessu getur auðvitað staðið þannig, að stjórnin sjái sjer ekki fært að gera ljósa grein fyrir þessu fyr en síðar. - Hæstvirtur forsætisráðherra sagði í ræðu sinni, að síst væri að undra, þótt vörur stjórnarinnar hefðu oft orðið dýrari en vörur hjá kaupmönnum, af þeirri ástæðu, að stjórnin hafi verið neydd til að útvega vörurnar, hvað sem það kostaði, hvort sem ferðir hefðu verið heppilegar eða ekki. Jeg get af gildum ástæðum ekki gert mig ánægðan með þessa skýringu. Því að það er engin stjórn svo bundin á hæl og hnakka, að hún verði að sætta sig við að sæta ókjörum fram yfir alla aðra. Svo að ef þetta á að skilja sem skýringu á málinu, þá er hún mjög ófullnægjandi. Annað mál er það, hvað þessi óhöpp og tafir snertir, er skipin urðu fyrir, að þau geta eðlilega hafa orðið þess valdandi, að stjórnin varð að selja dýrara en kaupmenn. En þá kemur aftur sú spurning, hvort stjórnin hafi verið nógu vel vakandi um að koma í veg fyrir, að þessar tafir yrðu. Og þá ekki síst sú spurning, hvort stjórnin hafi ekki vanrækt að senda góðan og vel hæfan mann til Ameríku í tæka tíð, mann, sem vel væri treystandi til að ráða fram úr þeim vandamálum, sem fyrir kynnu að koma. Hæstv. forsætisráðherra gat þess í ræðu sinni, þessu til skýringar, að fyrst eftir að stjórnin kom til valda hefði þörfin ekki virst brýn til að senda mann þegar í stað. Mjer þykir óneitanlega dálítið einkennilegt, að svo hafi ekki verið; að minsta kosti er mjer kunnugt um það, að margir voru þeir úti í frá, sem töldu ekki annað fært. Það getur að vísu vel átt sjer stað, að menn hefðu verið ófúsir á að fara með þessu skipi, ekki þótt það nógu trygt. En mjer þykir líklegt, að úr því að stjórnin taldi ekki þörf á að senda manninn, þá hafi hún ekki heldur falað neinn til fararinnar. Hvað þessu skipi viðkemur þá hefir verið flutt bæði fólk og vörur með því. Hæstv. forsætisráðherra gat þess enn fremur, að ekki væri hlaupið að því að finna vel hæfan mann með litlum fyrirvara. Og má vel vera að svo sje, enda bendir reynsla sú, sem fengist hefir af framkvæmdum stjórnarinnar, á þetta. En samt sem áður býst jeg við, að engum blandist hugur um, að henni hefir farist þetta óhöndulega, því að þetta er mál, sem bæði mjer og fleirum er fullkunnugt, hvernig ráðning og sending þessara manna hefir tekist. Hæstv. forsætisráðherra gaf það enn fremur í skyn, að öll stjórnin hefði verið sammála um það að senda þann, sem fyrst var sendur. Hvað sem hæstv. forsætisráðherra segir um það, þá er víst, að þetta var með hangandi hendi gert, og fjarri því, að væri með góðum vilja allra hæstv. ráðherra, eftir því, sem m. a. mátti ráða af málgögnum þeirra, er rjeðust óþyrmilega á þennan mann, einmitt er hann var kominn í þessa sendiför. Þessi maður, sem hjer er um að ræða, mun ekki heldur hafa farið með nema hálft umboð, en að mestu fyrir stjórn Eimskipafjelagsins. Enn fremur talaði hæstv. forsætisráðherra um það, að ekki hefðu Norðurlönd orðið fyrri til en við að senda menn til Ameríku, en gat þess þó jafnframt, að dálítið öðru máli væri að gegna með þau, þar sem þau hefðu þar sína föstu »diplomata«. Og það er einmitt þetta, sem gerir allan muninn og veldur því, að þessa var ekki jafnmikil þörf fyrir þá eins og okkur. Og ef við hefðum sjeð um þetta í tíma, hefðum við samt staðið betur að vígi en þær. Þær áttu alt undir högg að sækja, þar sem þær stóðu í beinu sambandi við þá þjóð, sem bandamenn vildu hindra að fengju nokkuð. Við aftur á móti áttum hjer óskylt mál við hinar þjóðirnar og vorum lausir allra slíkra mála. Við vorum útilokaðir með öllu frá meginlandinu og alveg loku fyrir það skotið, að nokkuð yrði flutt hjeðan út, að minsta kosti til Þýskalands. Hæstv. forsætisráðh. sagði, að svo liti út, sem þessi 2. sendimaður væri nú farinn að gera gagn. Jeg hjelt, satt að segja, að nú væri kominn enn nýr maður, eða 3. sendimaðurinn, Vestur-Íslendingur, sem hjer var á ferðinni heima og fenginn var til að fara með okkar mál fyrir vestan haf. Jeg geri ráð fyrir, að hann hafi verið tekinn til starfa þegar vart fór að verða við þessa góðu reynslu sendimannsins.  Þá sagði sami hæstv. ráðh., að annað skipið, sem jeg mintist á, hefði verið fullfermt. Getur skeð, að það hafi verið svo; getur líka verið, að eitthvað hafi á það vantað. En þótt það hafi haft fullfermi, þá vantaði þó ekki lítið í »Gullfoss«, af því að hann treystist ekki að liggja og bíða, hver veit hve lengi. Er það þá ekki einmitt það, sem vantar, að hafa duglegan mann þarna fyrir vestan, til þess að greiða fyrir því, að skipin þurfi ekki að bíða eftir farminum. »Gullfoss« var þó að minsta kosti búinn að bíða alllanga hríð í þetta skifti. Þá er það um skipakaupin, hvort þau hafi verið mjög hagstæð. Jeg skal ekki um það deila, enda verður það að bíða síðari tíma að kveða upp fullnaðardóm í því máli. Það sannar ekkert, þótt svo kunni að hafa verið, að stjórnin hafi átt kost á að selja skipin síðar fyrir meira verð en hún keypti. Það sem um er að ræða er það, hvort ekki hefði mátt fá hagstæðari kaup, ef stjórnin hefði ekki spilað þeim úr hendi sjer fyrir handvömm. Hæstv. forsætisráðh. játaði, að spursmál gæti verið um það, hvort ekki hefði dregist óþarflega lengi að festa kaup á skipi. Hann hjelt þó, að svo hefði ekki verið. Sömuleiðis sagði hann ekki forsvaranlegt að veita manni fult umboð til skipakaupa strax. Margir munu þó líta svo á, að það hefði verið það hyggilegasta, eins og á stóð, því að framkvæmdunum lá á að hraða. Maðurinn, sem til þess var fenginn að útvega skipin, var vel til þess fær, og var því sjálfsagt að fela honum að festa kaupin. Hann hafði fullkomlega eins mikið vit á því og betri aðstöðu heldur en stjórnin, sem sat heima og hafði engin gögn í höndum. Þá kemur að aðfinsluatriðunum inn á við. Jeg tók sem dæmi vörutalninguna síðast í maí í vor, þar sem öllum var gert að skyldu að gefa upp, hvað þeir ættu mikið af nauðsynjavöru. Hæstv. forsætisráðh. gat þess, að þessi talning hefði verið gerð meðan hann var ytra. En hann taldi það hyggilega ráðstöfun, til þess að komast að því, hvað menn ættu af þessum vörutegundum, svo að hægt væri að taka af þeim, sem hefðu ofmikið af þeim milli handa. Það má líklega segja, að þetta sje skýring, og mjer þykir vænt um, að hún er komin fram, því að hún brýtur í beran bága við allan eðlilegan tilgang þessara athafna og við frásögn hinna ráðherranna. Þeir gátu ekki um, að neitt annað hefði verið með þessu meint heldur en að fá að vita, hvað menn þyrftu. Jeg tel vafalaust, að þessi skýring sje rjettari, því að varla gat nokkrum heilvita manni dottið í hug, að þær birgðir væru nú til af matvöru úti um sveitir, að ástæða væri til að taka af mönnum það, sem þeir hafa. Það stóð auðvitað nær að birgja þá upp, sem lítið áttu eða ekkert. Því gat komið til mála að láta sveitarstjórnir grenslast eftir því, hvað þurfa mundi í sveit hverri af nauðsynjavörum, svo að stjórnin gæti fylt í skörðin. Það kom nú samt í ljós, að margir þrjóskuðust við að gefa upp, hvað þeir ættu, eins og krafist var, en svöruðu í þess stað spurningunni þannig, hvað þeir þyrftu, því að þeir voru hræddir við, að tekið yrði af þeim, ef þeir áttu eitthvað. Þeir álitu sjer ekki skylt að svara þeirri spurningu, fyr en sendir voru til þeirra menn, með ærnum tilkostnaði víða, svo að þeir sáu sjer nauðugan einn kost að tína til það, sem þeir áttu. Það er þá líka komið á daginn, að öllum þessum kostnaði er fleygt í sjóinn, því að enginn veit til þess, að neitt sje úr skýrslunum unnið, eða þær hafi verið til nokkurs notaðar. Jeg hefi heyrt sagt, að einn maður, sem ekki hafði annað að gera, hafi verið settur í að vinna eitthvað úr þeim. En hagstofan hefir ekkert við þær átt, þótt hún ætti að sjálfsögða að vinna þetta verk, í stað þess að fleygja því, eftirlitslaust með öllu, sem atvinnu í einhvern einn mann. Ef nú gert er ráð fyrir, að það hafi verið tilgangurinn með þessari talningu að komast að því, hvað þyrfti að sjá mönnum fyrir miklu, þá verð jeg að segja, að þetta var óhæfileg krókaleið og hlaut að leiða til misskilnings, í stað þess, sem beinast lá fyrir, að spyrja menn um, hvað þeir þyrftu. - Jeg sje, að hæstv. ráðherrar hrista höfuðin. Jeg býst við, að þeir verði að hrista höfuðin lengi, áður en þeir geti sýnt fram á nokkurn tilgang með þessari vörutalningu, eða ýmsum öðrum athöfnum stjórnarinnar. Ekki þurftu þeir nú að óttast, að menn úti um land færu að panta meira af landssjóðsvörunni en þeir nauðsynlega þurftu með, þar sem hún var svo rándýr, að kaupmenn gátu selt vörur lægra verði. En þótt menn hefðu gefið upp, að þeir þyrftu meira en landsstjórnin mundi vilja skamta þeim, og ekki verið hægt að útvega vörur, til að fullnægja öllum pöntunum, þá var ekki annar vandinn en að jafna því niður, sem fjekst, hlutfallslega eftir því, sem um var beðið. Þessu var hægt að slá föstu þegar í byrjun og spara allan kostnað, ergelsi og fyrirhöfn, sem þessi talning hefir haft í för með sjer. Þá gat hæstv. forsætisráðherra þess, að stjórninni hefði verið það ljóst frá byrjun, að skilja þyrfti verslunina frá stjórnarráðinu, og að byrjað hefði verið á því, eða skilnaðurinn jafnvel verið fullger áður en þing kom saman, eða áður en þingsályktunartill. bjargráðanefndar kom fram. Já, þeir fullyrða þetta, og þýðir auðvitað ekki að stæla um það, en einkennilegt má það heita, að ekkert orð skyldi fara af skiftingunni fyr en seint og síðar meir. Og jeg vil jafnvel spyrja, hvort þessi skilnaður sje þá fullkominn. Er ekki enn sama rekagáttin í verslunarmálunum og áður var upp á 2. skrifstofu stjórnarráðsins og þaðan til ráðherra, ef það þykir þá taka því að fara til hans? Jeg spyr að þessu, af því að jeg hefi ástæðu til að ætla, að þessi lofaði aðskilnaður sje ekki meir en svo fullkominn. Þá sagði hæstv. forsætisráðherra, og hinir ráðherrarnir hafa tekið í sama strenginn, að stjórnin hefði greitt fyrir kaupmönnum. Ja - þeir orðuðu svar sitt einmitt á þessa leið. Aðfinslur mínar við stjórnina viðvíkjandi kaupmönnunum gengur ekki beinlínis, að minsta kosti ekki eingöngu, út á þetta. Jeg fann að því, að stjórnin hefði ekki haft næga samvinnu við kaupmenn og ekki leitað ráða til þeirra í vöruútvegunum og verslunarráðstöfunum, eins og vera bar; svo sagði jeg, að menn úti í frá hefðu getað ímyndað sjer, að kaupmenn væru illa sjeðir hjá stjórninni, ef dæma skyldi eftir því, hvernig eitt af málgögnum stjórnarinnar kemur fram gagnvart þeim; - málgagn hæstv. atvinnumálaráðherra. Hæstv. forsætisráðherra svarar fullum fetum fyrir hönd allrar stjórnarinnar, og efast jeg ekki um, að samkomulagið sje svo gott hjá landsstjórninni, að einn geti tekið svari allra. En jeg skil ekki í því, að hæstv. forsætisráðherra geti tekið á sig ábyrgð á því, sem fellur eingöngu til annarshvors hinna, eins og t. d, þetta, að málgagn eins hluta stjórnarinnar skuli úthúða kaupmönnunum, í sömu andránni sem stjórnin þykist greiða fyrir þeim á alla lund. Þá kem jeg að því atriðinu, að stjórnin hafi ekki sjeð landinu fyrir tekjum. Jeg hefi engu að bæta við það, sem jeg sagði áður. Hæstv. fjármálaráðh. (B. K.) sagði, að stjórnin hefði ekki viljað leggja nýja skatta og tolla á þjóðina, og hann sagði enn fremur, að fálmið væri meira hjá þinginu en stjórninni. Það má kannske segja, að stjórnin losni við að fálma, ef hún snertir ekki á nokkrum sköpuðum hlut. Það heyrðist hjer um daginn rödd frá landsstjórninni til einnar nefndar í þinginu, að hún væri ekki nógu dugleg að útvega tekjur. Fjárhagsnefnd, sem þetta var meint til, hefir fulla ástæðu til að vísa þessari ákæru heim til stjórnarinnar aftur. Henni (þ. e. stjórninni) ber í 1. röð að sjá landinu fyrir þeim tekjustofnum, sem það þarf á að halda, nema hún segi þá hreint og beint, að hún ætlist til, að landið lifi á lánum. Þá kem jeg að starfsmönnum verslunarinnar. Hæstv. forsætisráðherra kvað það leitt, að versluninni gæti ekki haldist á forstöðumönnum sínum, Hann er mjer þá samdóma í þessu, en jeg drap líka á það, hvort ráðlegt væri að setja ungan mann í þessa stöðu, sem með öllu er óreyndur á þessu sviði. Með þessu er ekkert ilt sagt um manninn. Jeg varpaði þessu að eins fram til þess að fá skýringar þessu viðvíkjandi. En jeg hefi enga skýringu fengið, aðra en þá frá öðrum ráðherra, að hann mundi ekki hafa hærri laun en fyrirrennari hans. En hvað sem þessu líður þá er það ekki lítill ábyrgðarhluti fyrir stjórnina að taka ungan mann og óreyndan, í stað þess að reyna að fá þektan mann og æfðan kaupsýslumann til að veita svona miklu fyrirtæki forstöðu. Svo vil jeg í annan stað spyrja, hvort það er satt, að sami maður sje fastráðinn sem aðstoðarmaður í hagstofunni frá 1. september. Ef svo er, þá er það næsta einkennilegt, að honum skuli vera ætlað að hafa svona umfangsmikil störf í hjáverkum. Ekki er líklegt, að búið sje að undirskrifa þessa ráðningu eða skipun, en flogið hefir fyrir, að þetta sje fastráðið. Eða er það meiningin, að hann eigi að eins að vera við verslunina um stundarsakir, og að honum sje ætlað að lenda í hagstofunni von bráðar? Þetta er atriði, sem mjer finst full ástæða til að spyrja um og beiðast skýringar á; það er svo mikilvægt, hvað forsjá landsverslunarinnar snertir. Hæstv. fjármálaráðh. (B K) komst í svari sínu að líkri niðurstöðu og forsætisráðherra. Sumt leiddi hann hjá sjer og kvað sjer óviðkomandi, sumu væri búið að svara og sumu mundu verða svarað af öðrum. Jeg á hjer tal við alla landsstjórnina, og er erfitt að greina um hvert einstakt atriði, hvort fremur heyrir undir einn en annan, nema rjett í einstöku atriðum, sem eru svo auðsæ, að enginn vandi er að vita, hvar eiga heima, svo sem t. d. ábyrgðin á því, sem ósvinn málgögn einhverra af ráðherrunum flytja. Hæstv. fjármálaráðherra (B. K ) gaf þá upplýsingu, að fjárlögin væru ekki nema að nokkru leyti hans verk. Að þeim væri unnið jöfnum höndum á öllum skrifstofunum. Jeg verð að segja, að þetta sje næsta einkennileg upplýsing. Þá er varla hægt að furða sig á því, þótt menn geri fyrirspurnir til stjórnarinnar í einu lagi, fyrst að störf ráðherranna eru svo saman rugluð, að hvergi verður í sundur greitt. En það er varla að ófyrirsynju að minnast á fjárlögin. Stjórnin virðist hafa gert áætlanir sínar með það eitt fyrir augum að láta tekjur og gjöld fallast í faðma, og til þess að geta haldið því varð stjórnin sumstaðar að sleppa auðsæjum, nauðsynlegum og óhjákvæmilegum útgjaldaliðum. Hæstv. ráðherra (B. K.) sagði, að ekki hefði verið hægt að sjá það fyrir í febr., þegar frv. var samið, hve miklu þyrfti til að kosta. En jeg verð að segja, að það þurfti ekki mikla þekkingu til að sjá það þá, að óhætt væri að áætla talsvert hærra. Stjórnin á því ekkert hrós skilið fyrir það, þótt hún gæti að nafninu til látið tekjur og gjöld standast á, eins og í garðinn var búið. Hæstv. ráðherra (B. K.) komst svo að orði, að ef þingið hefði haldið sömu stefnu og stjórnin, þá hefði fjármálunum verið borgið. Jeg mótmæli því algerlega. Það hefði blátt áfram verið óforsvaranlegt af þinginu að ganga jafngálauslega frá fjárlögunum eins og hæstv. stjórn leyfði sjer að gera. Þá vil jeg fara nokkrum orðum um einstök atriði hjá sama ráðherra. Hann mintist á töf skipanna í Vesturheimi, benti á, að norsk skip hefðu jafnvel tafist þar lengur á sama tíma. Jeg veit, að þetta muni vera satt, en jeg hefi þegar gert grein fyrir því, að okkar aðstaða var alt önnur, og að það hefði átt að vera auðsóttara að greiða fyrir okkar skipum en öðrum. Að leita varð til Lundúna með ýmsa samninga, stafaði auðvitað af því, að umboðsmann vantaði vestra.  Um vörutalninguna þarf jeg ekki fleiru að svara. Það hefi jeg þegar gert. Þá kem jeg að nokkrum atriðum hjá hæstvirtum atvinnumálaráðherra. Hann kvaðst vera sammála hinum báðum. Það er ekki þakkavert, þótt hann fari ekki að brjóta niður varnir meðstjórnarmanna sinna. Jeg bjóst ekki við öðru og áfellist hann ekki fyrir það. En þetta var óþörf athugasemd og lítil skýring á því, sem um var spurt. En öðru svaraði hann ekki neinu, af aðfinslunum út á við. Um aðfinslurnar inn á við var hann líka fáorður. Um vörutalninguna fórust honum líkt orð og fjármálaráðherra. Hann kvað einmitt stjórnina hafa orðið að grenslast eftir því, hvað menn ættu, til þess að geta ákveðið, hvað menn þyrftu. En það er eins og jeg sagði, að þar skaut landsstjórnin yfir markið, því að engin hætta var á, að menn færu að hlaða að sjer landssjóðsvöru fyrir það verð, sem á henni er. Hæstv. atvinnumálaráðherra kvað skilnað verslunarinnar frá stjórnarráðinu kominn á fastan fót. Jeg hefi nú spurt frekar út í það og bíð eftir svari. Hann kannaðist ekki við, að stjórnin hefði lagt kaupmannastjettina í einelti. Jeg dreg enga dul á, að jeg átti með þessu helst við málgagn hæstv. atvinnumálaráðh., Tímann. Það er erfitt að skilja í framkomu þess, þegar þess er gætt, að stjórnin þarf einmitt á sama tíma svo mjög að halda á góðri samvinnu við kaupmenn. Þá mintist hann á setninguna í bankastjóraembættið, og kvað það ekki óvanalegt, að þannig væri að farið, en vísaði að öðru leyti til forsætisráðherra. Því verður varla neitað, að þessi aðferð er óvenjulega einkennileg, og flogið hefir fyrir, að því hafi farið fjarri, að stjórnin hafi öll verið sammála um þetta. En jeg vænti þess nú ekki, að hæstv. ráðherrar fari að »demonstrera« sundurlyndi sitt hjer. Þeir segjast auðvitað vera allir sammála. En því ljet hæstv. atvinnumálaráðherra ósvarað, hvaða »flokkur« hefði skipað honum heim í Ystafell, ef hann hefði ekki framkvæmt þessa bankastjórasetningu! Hæstv. atvinnumálaráðherra fullyrti, að enginn úr stjórninni ritaði í blöð. Það getur nú verið nokkuð djörf fullyrðing. En það er ekki aðalatriðið. Jeg átti við það, að eitthvert blað er stofnað beinlínis til að styðja stjórnina. Ráðherrann á ef til vill í því, er stjórnarverndari þess. Þá er full ástæða til að tala um það, sem í því stendur, ef það er hneykslanlegt fyrir landsstjórnina, sem varðar okkur alla. Ef það t. d. ófrægir og níðir niður í augum almennings þá menn, sem stjórnin hefir gert að trúnaðarmönnum sínum, þá er það varla samboðið almennu velsæmi. Þá fanst hæstv. atvinnumálaráðherra ekki við eigandi að minnast á forstöðumann landsverslunarinnar hjer. Jeg tel einmitt sjálfsagt, að það sje gert, og verð að álíta, að þessi skoðun hans byggist á því, að honum er ekki kunnugt um, hvað borið hefir verið fram á þingum áður. Hann er yfirleitt helsti ókunnugur og óvanur öllu hjer. Jeg skal nú ekki orðlengja þetta meir, en jeg verð að taka það skýrt fram að lokum, að mjer þykir stjórnin ekki hafa gert sjerlega hreint fyrir sínum dyrum.

Forsætisráðherra (J. M.) Stjórnin hefir ekki viðurkent, að hún hafi orðið að sæta neinum ókjörum með innkaup á vörum, enda verður það ekki sagt með sanni. Þó að 2 skip tefðust nokkuð lengi fyrir vestan haf í vetur, þá munar það ekki eins miklu á allri versluninni eins og menn halda. Hitt munar meiru, hvað skipin eru dýrari til Englands en til Ameríku. Hernaðarvátryggingin er stærsti útgjaldaliðurinn, en hún er tiltölulega lítil til Ameríku. Og jeg sýndi fram á það, að tafirnar vestra hefðu ekki verið stjórninni að kenna. Eins og hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) tók fram urðu allir samningar að fara fram í Lundúnum. Það var ekki við stjórn Bandaríkjanna, sem þurfti að semja, heldur eingöngu við stjórn Breta. Þá talaði háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) um það, að 1. sendimaðurinn í Ameríku hefði haft lítið og ófullkomið umboð. Þetta er ekki rjett. Hann hafði einmitt ríflegt og ótakmarkað umboð, miklu ríflegra og betra en aðrir sendimenn hafa. Um annan sendimanninn gat hann þess til, að hann hefði ekki verið vel valinn. En eins og jeg hefi áður sagt, sýnir síðasta reynsla alt annað. Árni Eggertsson fekk leyfi til að bregða sjer heim til sín og er ekki tekinn til starfa enn þá. Hann á því engan þátt í þessari reynslu. Þegar hann tekur til starfa, má búast við, að alt verði enn fastara og betra, þegar 2 menn standa á bak við. Háttv. þm. (G. Sv.) virðist vera vantrúaður á það, að »Island« hafi komið með fullfermi. En á því er enginn efi. Jeg spurði skipstjórann að því, og játaði hann, að svo væri. Eftir 15. júlí var ekki leyft að flytja neitt frá Ameríku og ómögulegt að fá neina undanþágu frá því. Það var því ekki um annað að gera fyrir skipin en að sigla af stað þann dag, með það, sem þau voru búin að ná í, til þess að þau yrðu ekki tept af útflutningsbanninu. Það var alveg ómögulegt að þoka þessu neitt til, hvað mikið sem prjedikað hefði verið um legu landsins. Jeg ætla ekki að tala mikið um skipakaupin, en bíð rólegur dóms síðari tíma um þau. Jeg tel þau hafa tekist mjög vel, og landið getur átt þessi skip að ófriðnum loknum. Hvort sem stjórninni er það að þakka eða ekki, þá er jeg sannfærður um, að það eru bestu skipakaupin, sem gerð hafa verið hjer á landi í vetur. Ekki er heldur ástæða til að fara mikið út í matvælatalninguna í maí í vor. Það virðist ætla að þvælast fyrir háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) í lengstu lög, en jeg vona, að aðrir skilji, hvað stjórnin ætlaði sjer með þessu, og sjái, að það var skynsamleg ráðstöfun. Um skilnað landsverslunarinnar frá stjórnarráðinu talaði hæstv. atvinnumálaráðherra. Mjer er óhætt að segja, að það er nú komið í það horf, sem þingið ætlast til. Stjórnin hefir eftirlit með öllum samningum um innkaup, en verslunin tekur svo við og annast um vörurnar og úthlutun þeirra eftir það. Vel getur verið, að einstöku menn rekist enn þá upp í stjórnarráð með ýmsar fyrirspurnir, en við því getur stjórnin ekki gert. Enda er það ekki alment, og menn venjast smám saman af því, þar sem þeim þá ávalt er vísað til verslunarskrifstofunnar. Það er ekki heldur rjett, að stjórnin hafi ekki unnið með kaupmönnum. Hún hefir einmitt haft aðstoð þeirra, bæði við vörukaup, úthlutun o. fl. Það er eðlilegt, að rætt sje um forstöðu landsverslunarinnar, og að háttv.þm. óski skýringa um hana, en mjer þykir heldur snemt að tala um ráðningu nýja forstöðumannsins að svo stöddu. Þess skal jeg þó geta nú þegar, að stjórninni hefir auðvitað ekki komið til hugar að láta manninn hafa tvær stöður. Jeg er sammála háttv.þm. Stranda. (M. P.) um það, að engin ástæða sje til að ræða áætlanir fjárlaganna að þessu sinni. Það heyrir fremur undir 2. umr. Jeg býst við, að það verði þá rætt og að stjórnin verji þá sinn málstað. En ekki er gott um það að segja, hvor hefir á rjettara að standa í því efni, stjórnin eða þingnefndirnar. Jeg sje svo ekki ástæðu til að taka fleira fram, en álít, að ráðuneytið hafi nú skýrt þau atriði, sem skýringa var krafist á, og vona, að síðar skýrist, hvor rjettara hefir í ágreiningsatriðunum.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg hefi engu við það að bæta, sem jeg ljet um mælt við 1. umr. þessa máls, og þar eð engar athugasemdir hafa komið við frv., tel jeg ekki þörf að fara um það fleirum orðum, nema jeg fái sjerstakt tilefni til þess.

Fjármálaráðherra (B.K.): Jeg gat þess við fyrstu umr. þessa máls, að jeg væri fyrir mitt leyti hlyntur stefnu frv., og gat þess jafnframt, að jeg hefði ekkert að athuga við »scalann« nje hundraðsgjaldið, en að jeg væri deigur við 3. og 4. gr. frv., sem sje að útvíkka tekjuskattskylduna til þeirra, sem hingað til hafa verið undanþegnir henni, nefnilega bændur og útvegsmenn. Eins og kunnugt er halda bændur alment ekki búreikninga, og þar af leiðandi er erfitt að fá uppgjöf hjá þeim, enda eru þeir undanskildir tekjuskatti í lögunum frá 1877. Auðvitað er hægt að hugsa sjer, að skattanefndirnar geri þeim upp tekjur, en það getur orðið ranglátt, af því að þeir geta ekki borið hönd fyrir höfuð sjer. Að vísu hefir milliþinganefndarálitið frá 1907 ætlast til þess, en það hefir samt ekki orðið enn. Þá er 4. gr. frv., um það, að bankar og sparisjóðir sjeu skyldir að láta skattanefndum í tje upplýsingar um fjárhag manna. Það tel jeg ófært ákvæði, því að það stríðir móti reglugerðum bankanna, og jeg tel það stórmikið óhapp, ef háttv. deild samþykkir þá grein, því að jeg óttast, að menn flytji fje sitt úr landi, þeir sem ættu fje í banka til muna. Að vísu geri jeg ráð fyrir, að lagðar yrðu þungar sektir við, ef skattanefndir gæfu frá sjer slíkar upplýsingar, en það gef jeg ekki mikið fyrir, enda er afarörðugt að sanna, þótt slíkum leyndarmálum sje ljóstað upp. Í slíku fámenni sem hjer veit þjóð þá 3 vita, og engin trygging er fyrir, að þeirri vitneskju verði haldið heimulegri, er skattanefnd fær. Jeg óska því, að þessi gr. falli niður, svo að þetta frv. verði í samræmi við gildandi lög. Að öðru leyti hefi jeg ekkert við frv. að athuga.

Þorleifur Jónsson Jeg verð að álíta, að frv. þetta gangi í rjetta átt að því leyti, að hærri skatt eigi að leggja á miklar tekjur en hingað til hefir verið gert. Stórtekjur hafa vaxið að miklum mun á síðustu árum, og er þetta frv. því vel til fundið. En eitt nýmæli þessa frv. tel jeg athugavert, og það er einmitt 3. gr., sem hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) líka taldi óheppilega. Í 3. gr. er ákveðið að leggja tekjuskatt á landbúnað og sjávarútveg, sem hingað til hafa verið undanskildir tekjuskatti af atvinnu. Jeg get búist við, að nefndinni hafi þótt erfitt að undanskilja sjávarútvegsmenn, því að þeir hafa einmitt ýmsir hæstu tekjurnar.  Jeg efast mjög um, að þetta verði þægilegt í framkvæmdinni, því að það verður svo erfitt, bæði fyrir skattanefndir og bændur, að ákveða, hve miklar tekjurnar eru. Það er ekki meining tekjuskattslaganna frá 1877, að tekjuskattur sje goldinn af bruttótekjum, heldur nettótekjum, eins og eðlilegt er, og á því að draga frá allan tilkostnað við rekstur atvinnuvegarins. Jeg held, að þetta fyrirkomulag verði of flókið bæði fyrir framteljendur og skattanefndir, og auk þess virðist þessi atvinnuvegur hafa goldið sinn stríðsskatt með verðhækkunartollinum, sem nú er jafnvel búist við að verði framlengdur. Jeg hefi ekki ráðist í að koma með brtt. um að fella 3. gr. frv., því að jeg er efins um, hvort rjett er að fella úr sjávarútveginn, því að álitamál getur verið, hvort ýmsir stórir og tekjuháir útvegsmenn sleppa þá ekki við hinn háa skatt, sem frv. ætlast til að hvíli á stórtekjum. En mjer hefir dottið í hug, hvort nefndin vildi ekki athuga það, að rjett væri að færa lágmarkið úr 1000 kr. upp í 1500 eða 2000 og gera þar með smærri framleiðendum hærra undir höfði. Nú í dýrtíðinni veitir ekki af að hjálpa þeim, sem litlar tekjur hafa. Jeg vil því skjóta því til háttv. nefndar, hvort hún vill ekki athuga þetta nánar og breyta því við 3. umr.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg vil að eins upplýsa það, út af ræðu hv.þm. A. Sk. (Þorl. J.), að þótt einstök fjelög, sem stunda t. d. botnvörpuútgerð, greiði ekki tekjuskatt, þá greiðir þó hver einstaklingur, sem á í fjelaginu, slíkan skatt af tekjum sínum. Þessi gr. frv. snertir því að eins þá smærri útgerðarmenn, sem litlar tekjur hafa. Jeg held því, að ef þetta verður lögleitt, verði það afskapleg fyrirhöfn, en litlar tekjur í aðra hönd.

Bjarni Jónsson Mjer þykir vænt um að sjá þetta frv., þótt það sje ekki í öllum atriðum samhljóða mínu. Jeg sje þó, að hv. nefnd hefir tekið ýmislegt úr mínu upp í þetta. Fyrir mjer vakti ekki neitt sjerstakt fyrirkomulag, en jeg varð auðvitað að flytja frv. í sjerstöku formi. Jeg geri það því að engu kappsmáli, þótt ekki verði samþyktar allar þær tölur, er jeg stakk upp á, því að jeg er ánægður, ef tekinn er skattur af tekjum, í stað þess að leggja hann á í blindni, eins og gert var með verðhækkunartollinum. Jeg skal ekki verja einstakar greinar þessa frv., en get þó ekki leitt hjá mjer gamalt deiluatriði, sem hefir áður valdið deilum á milli hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) og mín. Hann getur aldrei sætt sig við, að tekinn sje skattur af því, sem geymt er í sjóði, og þar ber okkur á milli, því að jeg er ekki fáanlegur til að leggja þá helgi á peningastofnanir, svo sem banka og sparisjóði, að þær einar eigi að vera undanþegnar þeirri skyldu að skýra stjórn landsins eða þeim, er hún setur fyrir sig, frá því, hvað menn eiga inni í peningum. Það er allundarlegt, ef allra ríkustu mennirnir gætu falið eignir sínar í banka eða sparisjóði og sloppið alveg við að greiða skatt af þeim með því að láta þær liggja þar. Ef mjer tæmdist arfur, sem næmi einni miljón, gæti jeg sloppið við skatt af honum með þessu móti. Fjármálaráðh. (B. K.) hefir haldið því fram, að það megi ekki leggja þessa kvöð á peningastofnanirnar. Það getur engin skattanefnd verið svo þefvís, þótt hún kæmist að, ef maður erfði eða eignaðist alt í einu stórfje, að hún geti vitað um það, ef maður eignast fje smám saman og leggur það jafnóðum í banka. Það er alveg ranglátt að láta menn sleppa við að greiða skatt af því fje. Hins vegar er engin hætta við það, að eiðsvarnir skattanefndarmenn fái að vita þetta, svo að þeir geti lagt rjett á manninn. Þeir eiga að þegja yfir því, hve mikið hann á, og það ætti ekki að vera erfiðara fyrir þá að þegja yfir, hve marga aura einhver á í sparibauk eða bankaholu, heldur en fyrir símafólkið, sem þegir yfir leyndarmálum, sem er miklu meir áríðandi að eigi komist upp. Það getur ekki talist neinum skaði, þó að hann verði að taka þátt í almennum gjöldum til landssjóðs. Það er þvert á móti sómi hvers manns að leggja þar sem drýgstan skerf til. Það getur ekki heldur skaðað neinn, þó að sagt sje frá innieign hans í bönkum eða sparisjóðum. Ekki getur það skaðað tiltrú nokkurs manns, og líklegt er, að fjeð sje ekki svo þjófstolið, að ekki megi vitnast, að það sje til. Það væri þá helsta ástæðan, að innieignir manna í sjóðum væru ekki sem frjálsastar og mættu þess vegna ekki vitnast, en jeg veit ekki, hvort þingmenn yfirleitt álíta sig þurfa að ganga út frá því. Jeg mundi ganga inn á það, til þess að friða hæstv. fjármálaráðh. (B. K.), að hækka sektirnar í 7. gr. frv. á hendur þeim nefndarmönnum, sem ljósta upp þeim upplýsingum, sem þeim eru gefnar. Það eiga menn auðvitað ekki að gera, og má taka hart á, ef það er gert. Hvað viðvíkur ræðu háttv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.), þá kann það rjett að vera, að erfitt sje að ákveða tekjur manna til skattaálögu. En það er svo margt erfitt í lífinu, sem ekki er hægt að sneiða hjá. Það er líka erfitt að útvega matvæli handa landsbúum og skip til að flytja þau á, eins og nú er ástatt. Svona er það um margt; það er erfitt, en það verður að gera það. Það er ekki hægt að hætta við að leggja á rjettlátan skatt fyrir þá sök eina, að erfitt sje að framkvæma álöguna. Löggjafarvaldið getur ekki beygt sig fyrir því; það verður að skipa framkvæmdarvaldinu að framkvæma skattaálöguna, þó að það sje erfitt, þegar ekki er að ræða um kröfu, sem er órjettlát eða ómögulegt að framkvæma.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Eins og áður hefir verið tekið fram ber fjárhagsnefnd þetta frv. fram af þeim sjerstöku ástæðum, sem eru fyrir hendi. Nefndin tók það ráð að forma þetta frv. sem breytingu á og viðauka við núgildandi tekjuskattslög. Breytingarnar ganga í þá átt að hækka skattinn á hærri tekjunum og skerpa ákvæðin um eftirlit skattanefnda með framtali á tekjum manna. Þá hefir nefndin bætt við tveimur nýjum greinum, sem báðar lúta að því sama, að skerpa eftirlitið. Til þess að ná öruggu framtali verður að skylda stjórnendur banka og sparisjóða ótvírætt til að gefa upplýsingar. Líkt ákvæði er í 12. gr. laganna, þar sem stofnanir og fjelög eru skylduð til að gefa þær upplýsingar um tekjur manna og eignir, sem kleift er. Það getur leikið vafi á því, hvort bankar og sparisjóðir falli undir ákvæði 12. gr., eftir því, sem lögin hafa verið framkvæmd, en á því má enginn vafi leika, því að sjálfsagt er að ná skatti af innstæðufje. Það er ekki sýnilegt, að starf skattanefnda aukist að mun. Nefndirnar eru til, og þó að vald þeirra sje gert dálítið meira en það er, þá er það ekki úr vegi, og líklegt, að þeim verði þá meira ágengt. Yfirskattanefndir hafa í raun og veru að eins úrskurðarvald um kærumál eftir núgildandi lögum, og þykir ekki annað hlýða en að þær hafi líka örugt eftirlitsvald. Þannig er það og alstaðar þar, sem skattalöggjöfin er komin í sæmilegt horf. Þá kemur að athugasemdum hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.). Hann taldi, að hjá bændum og smærri útvegsmönnum væru tekjurnar ekki svo miklar, að ástæða væri til að leggja skatt á þær. Það getur vel verið, að ekki verði um háan skatt að ræða. En ókleift er að undanskilja nokkra menn, ef atvinnugreinin er tekin með á annað borð. Og það mun varla tjóa að sleppa landbúnaði og sjávarútvegi alveg. Frv. gerir líka ráð fyrir að leggja engan skatt á tekjur, sem eru minni en 1000 kr., og er það í samræmi við gildandi tekjuskattslög. Og þótt maður geri ráð fyrir góðu framtali, þá eru það ekki nema stærstu bændur, sem hafa svo miklar tekjur, þegar þess er gætt, að skattur er að eins goldinn af beinum tekjum. En það geta ekki talist beinar tekjur, sem lagt er til heimilis og eytt af stofni, svo sem frálag á fjenaði að haustinu. Það er mikið rjett, að margir eiga erfitt með að gera upp tekjur sínar og halda reikninga. En hjá því verður ekki komist. Menn verða að læra það, því að alla borgara verður að taka með undir meðferð skattamálanna. Það er engin hætta fyrir þá, sem vilja landbúnaðinum vel (og á meðal þeirra tel jeg mig) að greiða atkv. eitt með þessu frv. Enginn þarf að óttast, að landbændur verði sognir út. Ekki heldur smærri útgerðarmennirnir. Skattaþunginn kemur aðallega niður á stórgróðamönnunum, ekki síst við sjóinn, og það er eins og á að vera. Hitt atriðið er það, hvort hækka eigi lágmark skattskyldra tekna. Nefndinni fanst ekki taka því. Hjer verður að gæta þess, hvort sumir menn verði ver úti en aðrir. Jeg held ekki, að það verði til baga. Þeir, sem lágt eru launaðir t. d., verða ekki ver settir heldur en eftir núgildandi lögum. »Skalinn« (eða skattmælikvarðinn) er sami upp að 7000 kr. tekjum. Þess vegna er ekki heldur hætt við, að bændur eða útvegsmenn minni háttar verði hart úti. Skatturinn er svo lítill af lágum tekjum, að lítið munar um hann. En það er ekki hægt að vinsa úr þá, sem lægri tekjurnar hafa, ef þeir hafa nokkrar að mun, heldur verður að taka alla með, en láta skattinn leggjast sem jafnast á. Háttv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) benti líka á það, að verðlagsskrá, eða rjettara sagt alinin, hefði hækkað mikið, svo að bændur borguðu nú stríðsskatt sinn í hækkuðum lausafjárskatti. Jeg skal játa, að þetta er að nokkru leyti rjett athugað, enda hefir nefndin athugað þetta og gerir tillögur um jöfnuð milli atvinnuveganna í öðru frv., sem ekki er til umræðu nú, sem sje frv. til laga um útflutningsgjald af sjávarafurðum. Á það að koma í stað verðhækkunartollsins og vega upp á móti þeirri hækkun, sem orðin er ósjálfrátt á lausafjárskattinum. Þegar það er fengið, þá verður landbúnaðurinn ekki ver settur en aðrir atvinnuvegir. - Þó að ýmislegt sje ekki sem þægilegast í meðförum af þesskonar ákvæðum, þá er það yfirleitt ekki verra en nú er. Nefndin telur þetta ekki nema bráðabirgðaákvæði, en að miklu meiru þurfi að breyta, áður en að löggjöfin um þessi efni er komin í æskilegt horf. Um tekjulágmark það, sem skatt skal greiða af, gæti það að sjálfsögðu hugsast, að tiltækilegt þætti að hækka það upp í 1500 kr., eða jafnvel 2000 kr., og er sjálfsagt að taka það til íhugunar á milli umræðna. Þá kem jeg að athugasemdum hæstv. fjármálaráðherra (B. K.). Mjer þótti vænt um undirtektir hans við 1. umr. þessa máls, og bjóst jeg við, að þar við mundi sitja. Jeg gekk út frá því sem gefnu, að hann, sem fjármálaráðherra, mundi láta sjer ant um fjárhag landsins og verða feginn öllum tilraunum til að bæta hann. Nú kemur hann með þá (ekki óverulegu) athugasemd, að 3. og 4. gr. frv. sjeu ótækar. En ef þær væru feldar burt, þá væri frv. þýðingarlaust að miklu leyti. Jeg hefi gert grein fyrir því áður, að ekki muni vera hægt að undanskilja með öllu bændur og sjávarútvegsmenn skattgjaldi. Nefndin mun því ekki geta gengið inn á að útiloka þá. Hæstv. fjárnálaráðherra (B. K.) hjelt því fram, að þeir, sem græða nokkuð verulega á sjávarútvegi, sjeu skattskyldir eftir núgildandi tekjuskattslögum. Þetta er nú ekki alveg rjett. Í 5. gr. laganna stendur: »Sá, sem fæst við landbúnað eða hefir sjávarútveg, skal greiða skatt þennan af tekjum þeim, sem renna beinlínis til hans af bjargræðisvegum þessum«. Það er því ekki nema lítill hluti af tekjum þessara manna, sem kemur til skattaálögu. Eftir frv. er hægt að ná til alls, sem skatt skal greiða af, ef framtalið er gott. Hvort hægt er að reiða sig á, að það sje örugt, er annað mál, En engin ástæða er til að ætla, að misbrestir verði fremur á því eftir en áður. Og þótt svo mætti álíta, að sjávarútvegsmenn væru þegar skattskyldir eftir lögunum, eins og þau eru nú - sem nú ekki er - þá er engu spilt, þótt ákvæði þessu sje bætt inn. Mjer finst vera mótsögn í þessu hjá hæstv. fjármálaráðherra (B. K.). Ef þetta ákvæði væri felt burt, þá mætti eins vel fella frv. Þá eru athugasemdir hans (B. K.) við 4. gr. Jeg hefi tekið það fram áður, að vafasamt þykir, hvort ákvæði 12. gr. tekjuskattslaganna nái til banka og sparisjóða. 4. gr. frv. má því skoða sem skýring á þeim ákvæðum. Það er engin meining í að láta þá sleppa hjá skatti, sem eiga miklar eignir í sjóðum. Og það virðist síður en svo ástæða til að gera mikla rellu út af þessu. Það eru 4%, sem greiða á af 1000 kr. tekjum. Þeir, sem t. d. eiga 25000 kr. í sparisjóði, fá 1000 kr. tekjur af þeirri eign í vaxtagreiðslu og eiga að greiða 40 kr. skatt. Sá, sem á 50000 kr. í sjóði, fær 2000 kr. tekjur og geldur 90 kr. skatt. Getur þetta drepið nokkurn mann? Eða er ástæða til að ætla, að menn fari að flýja land fyrir þessar sakir? Það er ekki til annars en að ala upp í mönnum ósóma að halda slíku fram. Jeg er viss um, að það er ekki nema hugboð hjá mönnum, sem halda, að til sjeu svona lítilsigldar sálir. Og ekki er í annað hús að venda með að fá upplýsingar um innieignirnar en til bankanna sjálfra. Menn eru vanir því hjer að vitna til Danmerkur með svo margt, og má gera ráð fyrir, að hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) haldi, að menn hlaupi þangað með fje sitt. En hvað vinna þeir við það? Þar er þetta svona; bankar og sparisjóðir eru skyldir til að gefa skattanefndum allar upplýsingar. Og svo er það alstaðar þar, sem skattalöggjöfin er komin í viðunanlegt horf. Jeg sje ekki heldur, að það geti orðið neitt hættulegt fyrir innieigendur, þótt ákvæðið verði samþ. Fyrst og fremst er að öllum jafnaði ekkert hættulegt, þótt eitthvað vitnist um það, sem menn eiga, og í öðru lagi er nokkur trygging fyrir því, að svo þurfi ekki að verða, þótt skattanefndir fái nauðsynlegar upplýsingar. Nefndarmönnum er skipað að halda öllu leyndu og hótað refsingu og sektum, ef út af er breytt, eins og ljóst er af frv. Jeg hefi litla trú á því að hækka sektirnar, þótt menn vildu telja það ráðlegra; það er æra mannanna, sem mest er komið undir. En mundu nú þeir menn, sem hræddir eru við, að uppvíst verði um innieignir þeirra, vera tryggir með því fyrirkomulagi sem er? Það er trúlegt, að einhverjir viti um sparisjóðseignir þeirra, að minsta kosti þeirra nánustu vandamenn, og gæti þetta því borist þann veg. Þar að auki eru fleiri menn í bönkunum en bankastjórarnir, en þótt þeir einir vissu þetta, þá er nú svo, eins og hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) komst að orði, að þjóð veit er þrír vita, og þeim kann að geta brotið orð um það. Þetta hjal um, að fjenu sje þá betur borgið nú, er alveg ástæðulaust. Nei! Það skyldi þá helst vera það, að innieigendur væru svo sinkir, að þeir tímdu ekki að greiða þennan skatt, og því sje úlfaþyturinn, en jeg býst við, að það sje nú upp og niður, eins og í öðrum efnum, og að þessir menn, eins og aðrir, muni sætta sig við að greiða eitthvað til þarfa þjóðfjelagsins, þar á meðal skatt af eignum sínum. Jeg held þá ekki, að þörf sje að fjölyrða meir um þetta mál. Einmitt þessum ákvæðum í 4. gr. frv. má ekki sleppa; það eru þau, sem gera frv. ekki hvað síst aðgengilegt.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg hjelt ekki, að svo langar umræður mundu spinnast um jafneinfalt mál, en úr því að svo hefir farið, þá mun jeg segja fáein orð. Það, sem kom fram í ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.), kom og fram hjá háttv.frsm. (G. Sv.), og mun mitt svar gilda þá báða, þegar jeg kem að 4. gr. Jeg vil benda háttv.frsm. (G. Sv.) á það, að ef fylgja á reglum 3. gr., þá verður ekki annað fært en að Alþingi eða stjórnarráð semji almennar reglur um uppgerð sveitabænda, er sýni þeim, hvernig þeir eigi að gera upp bú sín. En það sýnir, hvað þetta ákvæði er þýðingarlaust, að jafnvel sjálfur frsm. (G. Sv.) segir, að sjaldnast muni tekjur þessara manna fara fram úr 1000 kr. En ef svo er, þá miðar þetta ákvæði að eins til þess að auka fyrirhöfn skattanefnda. Sami háttv.þm. (G. Sv.) fór vilt í því, er hann sagði um hina stærri útgerðarmenn. Hann segir, að tekjuskattslögin gildi ekki fyrir þá. Jeg vil ráðleggja honum að fara til útgerðarmannanna og spyrja þá að þessu. Jeg hefi símað til ýmsra slíkra manna og talað við þá um þetta, og þeir segja mjer, að þeir greiði skatt af útgerðartekjum sínum; t. d. átti jeg nýlega tal við einn meiri háttar útgerðarmann, sem sagði mjer, að hann greiddi skatt af 100 þús. kr. útvegstekjum. En fyrst að svo er, þá er þetta ákvæði ekki nauðsynlegt. Háttv. frsm. (G. Sv.) sagði, að að minsta kosti stæði á sama um þetta ákvæði. En svo er ekki, því að eftir því eru allir útgerðarmenn skattskyldir og þurfa því allir að telja fram. Fullyrðing hans (G. Sv.) um, að frv. sje ónýtt, ef þessi grein er feld úr, er ekki rjett; frv. er gagnlegt fyrir því. En það má slá því föstu, að þeir, sem ákvæði 3. gr. ná til, geta ekki haft yfirlit yfir tekjur sínar, fram yfir það, sem lögin nú ná til, svo að með ákvæðinu skapast einungis afskaplegt erfiði fyrir skattanefndir. Háttv. frsm. (G. Sv.) taldi ótækt að sleppa 4. gr., en jeg verð að segja, að 5. gr., sem setur enn harðari ákvæði um þetta en nú gilda, ætti að nægja. En svo vil jeg benda á það, að bankastjórn og sparisjóðir geta ekki framkvæmt þessa skipun, vegna þess, að á fjölda bóka standa engir eigendur, heldur hljóða þær að eins upp á númer. Hvernig er þá hægt að vita, hver á þær? Þótt því að eins væri þessi ástæða, þá nægði hún til að sýna, að ákvæðið er ótækt. Þetta ætti öllum að vera augljóst.

Einar Jónsson Það er æfinlega góðra gjalda vert, þegar nefnd leggur fram frv., því að venjulegast má búast við því, að þau sjeu betur úr garði gerð heldur en frv. einstakra þm. Þetta frv. er þannig til komið, en ekki get jeg þó orðið samþykkur því í öllum atriðum, þótt sumt geti jeg fallist á. Nú munu menn einu sinni heyra þá nýlundu, að jeg verð samferða háttv.þm. Dala. (B. J.), sem er óvanalegt, en þar á móti verða þeir nú ósammála perluvinirnir, háttv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) og hæstv. fjármálaráðherra (B. K.). Sannast hjer, að batnanda manni er best að lifa. Þetta má ekki skilja sem álas til þessara háttv.þm., sem jeg hefi hjer talið. Því að jeg álít það tvent jafnmikla ófæru, að einn þm. segi við annan: Jeg skal í öllu vera þjer samþ., eins og hitt, að heita öðrum því að vera honum aldrei sammála. En því miður þekkjast hjer dæmi svipuð þessu. Aðalefni frv. sýnist mjer felast í 1. gr., en jeg get þar tekið undir með háttv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.), að mjer þykir lágmarkið helst til lágt, og mundi vilja færa það upp í 1500 kr. eða jafnvel 2000 kr., eins og sá háttv.þm. (Þorl. J.) stakk upp á, en jeg hefi nú ekki viðlátnar brtt. um þetta, en mun þá síðar gera þær, ef þurfa þykir. Um 4. gr. er jeg alveg samþykkur háttv.þm. Dala. (B. J.), að sparisjóðsfje manna eigi að skattskyldast, svo sem aðrar eignir. Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) svaraði því, að bankinn vissi oft ekki, hver bækurnar ætti. En mjer finst þetta svar dálítið út í loftið. Það væri eitthvað undarleg bankastjórn, sem ekki vissi, hver væri eigandi að stórri sparisjóðsbók, ef til vill 1 miljón króna. Það þarf ekki að telja neinum trú um slíkt. Svo stór sparisjóðsinnlög ættu eðlilega að hafa áhrif á lánstraust manna, og illa trúi jeg því, að sá Gullbringu- og Kjósarsýslubúi, sem tugi þúsunda ætti inni í sparisjóði við Landsbankann, ef fjármálaráðherrann (B. K.) væri þar bankastjóri, þektist þar ekki, sem eignamaður, þar sem sannanlegt mun vera, að helmingur allra útlána Landsbankans standa í kjördæmi og bæjarfjelagi hæstv. fjármálaráðherra og bankastjóra (B. K.), sem nú er einn og sami maður. Jeg skal nú ekki fjölyrða um þetta, eins og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), og tel mjer skylt að segja honum til þess, að honum líðst ekki lengur að halda svona langar ræður, manni, sem vel ætti að geta í stuttu máli skýrt skoðun sína; það er því furðulegra, sem hæstv. forseti hefir mælst undan óþarfa mælgi. Jeg mun hlýða hæstv. forseta, að halda ekki langa ræðu, en tel sanngjarnt og rjettlátt að ávíta þá, sem með óþörfum ræðum misbjóða mjer og öðrum.

Þorleifur Jónsson Háttv. frsm. (G. Sv.) sagði, að ekki væri tilhlýðilegt að sortjera menn úr, heldur væri rjett, að lögin næðu jafnt yfir alla. Mjer finst nú ekkert ódæði í því, þótt þeir væru látnir vera skattfríir, sem áður hafa verið það. Þótt milliþinganefndin í skattamálinu vildi leggja tekjuskatt bæði á sjávarútveg og landbúnað, þá ætlaðist hún einnig til þess, að niður fjelli lausafjártíund. Sami háttv.þm. (G. Sv.) sagði líka, að ekki væri hætt við, að bændur mundu verða útsognir fyrir þetta, með því að hjer væri að eins um hreinar tekjur þeirra að ræða. En það getur verið álitamál, hvað hreinar tekjur eru. Samkvæmt tekjuskattslögunum má kljúfa frá tekjunum kostnaðinn við atvinnurekstur, en þó ekki það, sem legst í kostnað handa atvinnurekanda sjálfum og vandamönnum hans til lífsnauðsynja, svo að eftir því er ekki hægt að draga frá það, sem fer í búið. Jeg er nú smeykur um, að erfitt sje að vita, hvað fer í búið, svo að þegar kemur til hins ítrasta, verði bændur útsognir, er þetta ofanálag bætist við alla aðra skatta. Jeg mundi, eins og jeg hefi áður sagt, fella mig best við það, að lágmarkið væri fært upp í 1500 til 2000 kr. Háttv. frsm. (G. Sv.) tók því ekki mjög fjarri, þótt engu lofaði hann um það; jeg mun því við 3. umr. koma með brtt. um þetta, ef nefndin sjálf treystir sjer ekki til þess. Jeg held, að það sje engin goðgá, að þeir, sem hafa undir 1500 kr., sleppi gjaldfríir, einkum meðan þessir örðugu tímar standa. Jeg skal ekkert um það segja, hvort hægt er að ná tekjuskatti af stærri sjávarútvegsmönnum samkvæmt tekjuskattslögunum frá 1877; það má vera, að þeir geti sloppið eftir ákvæðum 5. gr. þeirra laga. En sjálfsagt mætti breyta því ákvæði svo, að smærri útgerðarmenn og landbændur hyrfu undan skattinum.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Jeg þarf ekki að vera langorður, með því að ekkert hefir bæst við af nýjum rökum frá andmælendum frv., enda skaut mjer heldur skelk í bringu við orð hv. 2. þm. Rang. (E. J.) til mín, sem hann raunar og beindi til annara, mjer fremri að mannvirðingum, hæstv. forseta og ráðherra! Nú telur hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) 4. gr. frv. ekki vel framkvæmanlega, af því að fjöldi sparisjóðsbóka sje ekki á nafn, heldur á númer. Mjer er nú kunnugt um það, að fjöldi manna lætur setja nafn á sparisjóðsbækur sínar og eins ávísanaupphæðir, en þótt svo sje, að að eins sjeu númer, þá getur bankastjórnin oft eða allajafna vitað um eigendurna, en viti hún ekki um þá, þá er hún ekki bundin við annað en fyrirmæli 12. gr., sem sje að gefa skattanefndunum skýrslur um það, sem hún veit. Þegar hún getur ekki gefið skýrslur, þá nær það ekki lengra. Auðvitað getur það líka verið, að menn gefi upp þessar eignir sjálfkrafa. Jeg gleymdi að leiðrjetta þá villu í fyrri ræðu hæstv. fjármálaráðherra (B. K.), að þeir, sem ekki telja fram, yrðu dregnir fyrir dómara. Hjer er ekki gert ráð fyrir því, heldur því, að grunsamir framteljendur staðfesti framtal sitt með eiði. Þetta skiftir raunar litlu. En um útgerðarmenn er það að segja, að samkvæmt tekjuskattslögunum 1877 er það ómótmælanlegt, að þeir eru ekki skattskyldir. Annað mál er það, að þeir, sem eiga hluti í fjelagi, greiða ef til vill einhvern skatt þar af, sem af annari eign. Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) sagði, að stjórnin mundi þurfa að setja reglur um framtalið. Jeg held, að það komi nú varla til, en ekki getur það spilt. Jeg skal geta þess, að nefndin ætlast til þess, að ef frv. nær fram að ganga, verði þegar fengin staðfesting konungs símleiðis og síðan lögin send fyrir haustið til skattanefndanna, og væri þá vel til fallið, að stjórnarráðið sendi um leið leiðbeining fyrir þær og töflu yfir skattgjaldið, sem hagstofan mundi sjálfsagt verða fljót til að gera, ef henni yrði falið. Það er í rauninni mjög vandalítið.

Fjármálaráðherra (B K.): Hv. frsm (G. Sv.) viðurkennir nú, að bækurnar sjeu margar að eins hljóðandi upp á nr. og að nægilegt sje, að bankastjórnin gefi að eins skýrslur um þá, sem hún veit um. En jeg vil þá leyfa mjer að spyrja hinn háttv.þm. (G. Sv.): Hve lengi heldur hann, að þess verði að bíða, að allar bækurnar verði orðnar nafnlausar, allar komnar upp á nr.? Þegar almenningi er orðið kunnugt um, að skattur er lagður á sparisjóðsfje á bókum með nafni, þá má gera ráð fyrir því, að eftir eitt ár verði allar bækur orðnar nafnlausar.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Þessi athugasemd hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) er alveg út í hött. Þótt svo sje, að bankastjórn sje skylt að gefa skattanefnd skýrslu, þá er henni ekki skylt að gera það um annað en það, sem hún veit, en þar með er ekkert sagt, hve mikið hún veit. Nú er það víst, að bankastjórnin hlýtur að vita mikið um þessi efni. Fyrst og fremst veit hún um alla þá, sem eiga bækur hljóðandi á nafn. Og hún veit meira en það. Um það efast enginn, og það er ætlast svo til, að hún gefi það upp, sem hún veit, annað ekki. Hæstv. fjármálaráðherra (B. K.) spurði um það, hve lengi jeg hjeldi að það stæði, þangað til almenningur breytti um og setti bækur, sem hljóðuðu upp á nafn, á númer. Þá komum við einmitt að þessu, hversu mikið bankastjórnin veit. Jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á, að hún viti ekki í mörgum tilfellum, hvaða nafn tilheyrir hverju númeri, eða hafi tilheyrt, þótt breytt hafi verið, enda sýna bækur bankans það. Og mjer er kunnugt um það, þótt ekki sje það siður hjer, að annarsstaðar, við erlenda banka, tíðkast, að þótt bókin hljóði upp á númer, þá er jafnframt krafist nafns og það fært í bækur, þótt því svo sje haldið alment leyndu. Þar vita því bankamenn um öll nöfn, þótt aldrei nema bækurnar sjeu númeraðar.

Fjármálaráðherra (B. K.) Jeg ætla að eins að gefa háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) þær upplýsingar, að af þeim 11 þús. manna, sem áttu innieign í bankanum, held jeg að jeg hafi ekki haft hugmynd um inneignir nema eins eða tveggja manna.  (G. Sv.: Ekki utanbókar, en þó væntanlega með því að slá upp í bókunum!)  .

Frsm. (Jón Jónsson) Eins og háttv. deild sjálfsagt man voru hjer fyrir nokkrum dögum 2 frv. til umr. um forkaupsrjett á jörðum, og kom þá berlega í ljós við þá umr., að æskilegt væri, að ný ákvæði yrðu sett í þessu máli, til viðbótar hinum gömlu. Að öðru leyti hefir nefndin tekið til athugunar þær bendingar, sem þá komu fram í málinu, og breytt í ýmsu frá því sem áður var, svo að jeg hygg, að nú sje betur frá frv. gengið en þá. - Það er álit nefndarinnar, að fullkomin þörf sje á því, að lögleidd verði einhver ákvæði, sem mæli fyrir, hvernig skuli farið með sjálfsábúðarjarðir, sem ganga kaupum og sölum. - Það eru engin lagaákvæði til um slíkar jarðir, sem segja, hver skuli hafa forkaupsrjett, eða sitja fyrir kaupum. Okkur finst nauðsynlegt, að stuðlað sje að því eftir mætti, að jarðir standi í sjálfsábúð eftir sem áður, þótt sala fari fram. Jeg vil geta þess, að leiðinleg villa hefir slæðst inn í handr. frv., þar sem stendur í 13. gr.: „Nú tilkynnir eigandi, eða annar fyrir hans hönd, landsstjórninni, að jörð sje til sölu samkvæmt1. gr“, sem auðvitað á að vera 12. gr. Jeg sje svo ekki frekari ástæðu til að fjölyrða um einstök atriði í málinu við þessa umr. En jeg vona, að hv. deild sannfærist um, að frv. er til mikilla bóta, og ef einhver af hv.þm. sæi eitthvað, sem nefndinni hefði sjest yfir og lagfæra þyrfti, þá vænti jeg þess, að þeir komi fram með það, því að þetta mál er þýðingarmeira en margir gætu haldið, og því áríðandi, að sem best sje um það búið og sem best fyrir því greitt.

Einar Arnórsson Jeg skal játa það, að það er mun betur frá þessu máli gengið nú en var áður, er það var til umræðu hjer í deild. Og þá fyrst að því leyti, að þessi 2 frv., sem áður voru, eru nú komin í eina heild, ásamt þeim ákvæðum, er til voru fyrir. Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er í þrem köflum. Fyrsti kafli er lögin frá 1905, um forkaupsrjett leiguliða. Og 2. kafli um forkaupsrjett á sjálfsábúðarjörðum, sem eigi var áður í lögum. Svo er loks 3. kafli, sem er algert nýmæli, og fjallar um forkaupsrjett landssjóðs. En þótt nú þannig sje frá öllu þessu gengið, þá finst mjer samt sem áður ýmsir gallar vera á frágangi frv. Auk þess er það mjög mikið álitamál, hvort stefna sú, sem tekin er upp í frv., sje sú rjetta. - Um 1. kafla frv. er ekkert að segja; það eru gömul lög, og mönnum kunn.- Jeg ætla að taka það fram strax, að jeg vona, að jeg verði ekki víttur fyrir það, þótt jeg fari út í einstök atriði í þessu máli, þar sem svo stendur á einnig hjer, að þetta mál er búið að vera í nefnd, og hún búin að leggja fram sitt álit, svo að það er engin nefnd skyldug til að taka málið til athugunar á ný, nema ef vera skyldi, að landbúnaðarnefnd fyndi ástæðu til að gera það. - Það, sem stendur í 7. gr. þessa frv., mun vera tekið orðrjett upp úr forkaupsrjettarlögunum, sem nú gilda, og vildi jeg í þessu sambandi skjóta því til nefndarinnar, hvort hún sjái sjer ekki fært að bæta inn í frv. ákvæðum, sem geti heft það, að farið verði í kringum þessi lög, eins og nú á sjer stað. Það getur vel verið, að það sje erfitt viðureignar, en væri hins vegar mjög æskilegt, ef það væri hægt. í 8. gr. frv. er ákvæði, sem jeg verð að játa, að jeg skil ekki vel, þar sem vitnað er til 3. gr. Það getur auðvitað verið, að þetta sje misskilningur minn, en jeg sje ekki, að skaðað geti að minnast á það, og fá skýringar á því, ef jeg fer hjer með skakt mál. Í 8. gr. er svo fyrir mælt: „Nú eru ítök eða önnur jarðargögn seld út af fyrir sig, og gilda þá forkaupsrjettarákvæði 3. gr.“. Og þessi ákvæði í 3. gr. skipa svo fyrir, að ef seld eru ítök, skógar, fossar eða önnur jarðgögn, „og á þá sá forkaupsrjett til kaups eða leigu, er land á undir“. En nú er það við þetta að athuga, eftir því sem jeg hygg að sje rjett hjá mjer, að sá, sem „land á undir“, er einmitt sá góði maður, sem er að selja. Svo framarlega sem þetta er ekki misskilningur hjá mjer, sem jeg held að sje ekki, þá vildi jeg mælast til þess, að nefndin athugaði þetta. Jeg get tekið til dæmis: Ef jeg á jörð, og í landinu liggur vatn, eða foss. Setjum nú svo, að jeg selji, og þá er jeg, sem er seljandinn, sá, sem á land undir, og á þar af leiðandi að eiga kaupin! - En þetta er að vísu atriði, sem auðvelt er að lagfæra, og að sjálfsögðu ber að gera. Þá er 3. kafli í frv., sem jeg kann ekki við. - Þar er í 13. gr. vitnað til 1. gr., 4D jeg þykist vita, að það eigi að vera 12. gr. eftir frv., og er það því auðsjáanlega villa. En 2. málsgrein 13. gr. finst mjer dálítið athugaverð; hún hljóðar ,svo: „Ef seljandi fær hærra boð í jörðina en landsstjórninni þykir aðgengilegt, er hann sjálfráður um söluna“. - þetta finst mjer vera hreinasti óþarfi að taka fram. Því að það getur ekki komið til mála, að landssjóður eigi forkaupsrjett, svo framarlega sem einhver annar býður hærra verð. Jeg segi ekki, að þetta sje beinlínis rangt, en það væri heppilegra að orða það öðruvísi. Þá finst mjer ekki heldur rjett það, sem stendur í 14. gr frv.: „Stjórnarráðið gerir nauðsynlegar ráðstafanir um bygging jarðanna, en um umráð þeirra fer eins og lög ákveða“. Eftir þessu liggur næst að álykta, að bygging jarða sje ekki eitt atriði í umráðum jarða. Það er eins og það væri eitthvað sjerstakt, sem heyrði ekki undir „umráðin“. Jeg kynni miklu betur við, að sagt væri t. d.: „Um meðferð þessara jarða fer eins og um þjóðjarðir“. Í 15. gr. frv. finst mjer enn fremur vera ónákvæmlega til orða tekið, þar sem sagt er: „er landsstjórninni þá heimilt að rifta sölunni og kaupa fyrir sama verð og jörðin seldist síðast fyrir“. Það hlýtur að vera meiningin, að landsstjórnin geti rift sölunni, og kaupi svo með sömu skilmálum. Hitt getur ekki verið meiningin, að landsstjórnin að eins rifti sölum, og hafi svo betri borgunarskilmála en aðrir, eða má ske sleppi við að gera kaupin. - Þá kem jeg loks að þeirri stefnu, sem tekin er upp í þessu frv. Jeg hefi tekið það fram áður, við umr. um þetta mál, að mjer þykir það nokkuð hart aðgöngu fyrir menn, sem eiga jörð, að geta ekki gert sjer fje úr henni nema að láta hana fyrst ganga gegnum alla þessa liði, fyrst leiguliða, þá sveitarfjelag og síðan landssjóð. Þetta eru, eins og allir sjá, miklar krókaleiðir. Jeg skírskota til þess, sem jeg sagði um þetta áður, að með þessu eru lögð slík bönd á jarðirnar, að þeim er varla unandi, og má mikið vera, ef það er í fullu samræmi við 50. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem allar þessar krókaleiðir hljóta að rýra mikið verðmæti jarðanna, án þess þó að seljandi fái nokkrar bætur fyrir. - Þá er og eitt enn þá, sem leiðir af þessu, nefnilega það, að sölum seinkar óþarflega mikið. Tíminn, sem lögin ákveða, er að vísu ekki nema 8 vikur, en getur líka dregist lengur. Leiguliði hefir fyrst 2 vikur til umhugsunar, og ef hann afsalar sjer kaupunum, þá er sveitarfjelagið næst, og hefir frest í 2 vikur, og svo, að því frágengnu, á landssjóður að hafa 4 vikur til að ákveða sig. Þarna eru komnar 8 vikur alls. En þar með er ekki talinn sá tími, sem gæti farið j að koma tilboðunum frá sjer, og svo í það að senda samþykki eða synjun um kaupin til seljanda, og eigi sá tími, sem hann missir á því að koma tilboði til forkaupsrjettareiganda. Það er. vel hugsanlegt, að þetta tæki ¼ úr ári, og stundum sjálfsagt meira. Jeg geng að því vísu, að 2. og 3. kafli í frv. sjeu fram komnir af hræðslu við það, að margar jarðir safnist í fárra manna hendur. Jeg þóttist hafa sýnt fram á það, þegar nokkuð af þessu frv. var til 2 umr., að þessi hræðsla væri, eftir þeim ástæðum, sem nú eru, alveg óþörf, því að þeir menn, sem hafa mikil fjárráð, geta lagt sitt fje í margt, sem er miklu arðvænlegra en jarðakaup, svo sem verslun, iðnað og útveg. Því að sá, sem á jörð og rekur ekki bú á henni, fær oft ekki meira eftir hana en það, sem svarar venjulegum sparisjóðsvöxtum, og stundum minna. En aftur á móti þeir, sem leggja fje í iðnað eða t. d. útveg, hafa hingað til fengið miklu meira. Það verða því að eins braskararnir, sem hjer á að setja hemil á. En þá er þetta ekki heldur svo heppilegt, því að það mun reynast fremur auðvelt að fara í kringum þessi ákvæði. Það er þó ekki svo að skilja, að jeg telji ekki rjett að heimila landssjóði forkaupsrjett undir sjerstökum kringumstæðum. Og það er þegar útlendingar, það er að segja þeir, sem ekki eru búsettir á Íslandi, eru að fala hjer jarðir til kaups. Því að þá er það venjulega af því, að einhver sjerstök hlunnindi fylgja jörðinni, svo sem höfn, fossar eða annað þess háttar. Undir þessum kringumstæðum væri fullkomlega rjett að setja skorður við sölunni, og láta landssjóð hafa forkaupsrjettinn. - Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þetta nú; málið er hjer til 1. umr., svo að hv.þm. hafa nægan tíma til að athuga það á ný.

Bjarni Jónsson Það er að eins örstutt athugasemd, sem jeg vildi gera. Jeg vildi bæta við það hjá háttv. 2.þm. Árn. (E. A.), hversu miklir vafningar það verða, eftir þessu frv., að selja jörð. Og er það alveg rjett athugað hjá honum. En þetta kemur til af því, að hjer er bitið í sundur það rjetta, það er að segja, það spor, sem hjer er verið að stíga, er ekki stigið til fulls, heldur að eins tæpt á því. Því að stefnan ætti auðvitað að vera sú, að landssjóður notaði forkaupsrjett sinn og keypti jafnóðum og jörð fengist. En þessar flækjur, ef jeg mætti svo segja, eru tilkomnar af þeim hrapallega misskilningi, að menn halda, að það sje rjettur veiðimannaháttur að elta 2 hjera í einu. Þessi málsháttur er þýskur, og er Þjóðverjum manna best kunnugast um, að svo er ekki.  (J. J.: þetta er alveg ný stefna)  . Nei, það er ekki heldur rjett, því að þessi skoðun er kend við mjög þektan mann, H. George, og þaðan hefi jeg hana. Menn getur að vísu greint á um framkvæmdirnar, en stefnan er rjett fyrir það, og henni hefi jeg altaf haldið fram. Þetta er mismunurinn hjá háttv.frsm. (J. J.) og mjer. Svo framarlega sem ákveðið er, að landið eigi forkaupsrjett að öllum jörðum, og skylt að kaupa, þá sleppa menn við alla þessa vafninga, og þá tefst salan ekkert. - Jeg vil því skora á hv. nefnd að taka þessa stefnu hreina, ef hún hefir vakað fyrir henni.

Frsm. (Jón Jónsson) Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hafði margt og mikið við frv. að athuga, þótt hann færi fremur vægt í sakirnar og mætti ekki beinlínis á móti því. Hann reyndi að sýna hjer fram á það, að, eins og tímar væru nú, kærðu menn sig ekki um að eignast jarðir. Þar til er því að svara, að þótt það sje ekki tilfellið nú, þá getur það hæglega orðið í framtíðinni. Við vitum allir, að tímarnir breytast, og alt útlit er fyrir, að jarðir stigi mikið í verði, og af því leiðir svo, að eftirspurnin verður meiri. Jeg skal að vísu játa það, að verið getur, að ekki sje svo vel um hnútana búið í þessu frv. eins og æskilegt væri, en það er líka erfitt að sjá við öllu, sem fyrir kann að koma. Mjer er ómögulegt að sjá neina hættu í þessu. Aðalreglan mun verða sú að selja einstaklingum. Hjer er verið að tryggja, að engum sje seld jörðin nema þeim, sem ætlar sjer að búa á henni. Gæti vel verið, að svo yrði í flestum tilfellum, þótt ekki væru sett lög um það, en engu spillir að tryggja það með lögum. En þótt þetta gengi ekki, býst jeg við, að sjaldnast yrði það landssjóður, er keypti jörðina. Jeg geri t. d. ráð fyrir, að sveitarstjórnir muni fylgja því með áhuga, er jarðir eru seldar í sveitinni. Það er margt, sem mælir með því, að gott eftirlit sje haft með slíku. T. d. gæti eitt sveitarfjelag haft sjerstaka ástæðu til að sækjast eftir jörð í öðru sveitarfjelagi. Það gæti t. d. keypt hana til að koma þar fyrir fátæklingum, sem eiga að vera í hinum hreppnum, og þannig beitt brellum til að gera þá þar sveitfasta. Svona gæti fleira athugavert komið fyrir í þessu efni. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), fór í einstök atriði, sem ekki er ástæða til að svara. Honum þótti eitthvað athugavert í 8. gr. Nefndin leit svo á, að svo gæti komið fyrir, að seld væru ítök í annari jörð, og henni virðist það mundu eiga best við, að sá fengi keypt, er land ætti undir. Yfirleitt leit jeg svo á, sem í flestum tilfellum muni enginn vandi að fá kaupanda, þótt í einstökum tilfellum geti það verið erfitt. Það yrðu einstakir menn sem keyptu, og það er það, sem við viljum. Eftir atkvgr. um daginn um frestun sölu þjóðjarða voru það fleiri en hv.þm. Dala. (B. J.), sem halda fram þeirri stefnu, að landið eigi að kaupa allar jarðir. (B. J.; hefi aldrei sagt, að jeg stæði einn uppi). Jeg legg minsta áherslu á síðasta kaflann, en samræmisins vegna hefir nefndin sett þetta ákvæði Hún lítur svo á, að eftirsókn sje svo mikil eftir jörðum, að engin tregða verði á umsóknum um kaup á þeim. Hún þykist þekkja það. Eins og stefnan er nú virðist það liggja í augum uppi, að landssjóður muni sjaldan leita um kaup. Jeg býst við, að þeir háttv.þm. sem finna eitthvað athugavert, og eru vitrir menn, eins og 2. þm. Árn. (E. A.), komi með brtt. til bóta, en jeg þykist sannfærður um, að frv. verði samþ., því að það er til stórra bóta, og tryggir að mun sjálfsábúð í landinu.

Einar Arnórsson Hv. frsm. (J. J.) hefir, að mjer skilst, fallist á þær athugasemdir mínar um formatriði, er jeg tók áður fram, og laga má við aðra umr. Aftur mælti hann á móti því, er jeg sagði um ýms efnisatriði. Það má vel vera, að eftirgjaldið kunni að hækka. Hver yrði afleiðingin? Kaupverð jarðanna hækkaði þá svo, að það væri ekki meiri hagur að eiga þær. Háttv. frsm. (J.J.) gerði lítið úr töfinni og bjóst við, að sú yrði aðalreglan, að einstakir menn keyptu. Ef einstakir menn sæktu jafnframt um ábúð á jörðinni, þá er þetta rjett hjá háttv.frsm. (J. J.) En nú mun oft verða svo, að eigendur vilja selja, án þess að nokkur sje farinn að tala um að fá jörðina til ábúðar. Einstakir menn geta boðið þetta og þetta í jörðina, en ekki með þeirri ætlun að taka hana til ábúðar, og þegar svo stendur á, verða menn að fara frá Heródesi til Pílatusar, frá sveitarstjórn til landsstjórnar. Ef svo fer, að sveitarfjelagið vill kaupa, þá þarf ekki að fara lengra. En jeg veit ekki til, að sveitarfjelög hafi enn þá gert mikið að því að nota sjer forkaupsrjett sinn, er þau nú hafa að lögum. Oft er svo, að sveitarfjelagið treystir sjer ekki kostnaðarins vegna. Menn undrast þess vegna enn í dag, ef sveitarfjelag notar sjer forkaupsrjettarheimildina í lögunum. Það mundi þá sjerstaklega vera jörð nálægt kaupstað, sem fyrir kernur að hreppurinn kaupi, en það mun ekki alment. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði, að þau notuðu rjettinn iðulega. En sú notkun er venjulegast eftir á, er búið er að selja jörðina. Þá fer sveitarstjórnin að rumska, og fer í mál. Það hafa eitthvað 2-3 slík tilfelli komið fyrir landsyfirrjettinn á síðustu árum, og sveitarfjelagið auðvitað stundum tapað. Svo ber að athuga fjárhagshliðina, að því er hún snýr að landssjóði. Auðvitað reyna menn venjulega að fá svo mikið fyrir jörðina, sem kostur er á, - selja hana uppsprengdu verði. Samkvæmt hlutarins eðli er tilgangurinn ekki sá, að landssjóður fái jörðina ódýrar en annar, sem vill kaupa hana af seljanda. Um borgunarskilmálana mundi fara svo, að annað hvort sje borgað út í hönd, eða kaupandi gefi út skuldabrjef fyrir nokkrum hluta kaupverðsins með sæmilegum vöxtum, en sennilega þó ekki hærri en venjulegum útlánsvöxtum, er eigandi gæti fengið af fje sínu. Svo á landssjóður eftir að selja þessar jarðir til ábúenda. Hann á að selja fyrir virðingarverð, fá borgaðan út strax ? kaupverðsins, og svo 9/10 kaupverðsins á 28 árum með 4% ársvöxtum. Það var þetta atriði, sem jeg vildi athuga. Þar sem það er fjárhagsatriði, átti samkvæmt þingsköpum fjárveitinginganefnd að segja sitt álit um þetta frv. Það getur kostað landssjóð fjárútlát, og þótt sjóðirrnir heiti Kirkjujarðasjóður eða Ræktunarsjóður eða eitthvað annað, kemur það alt niður á landssjóði. Þetta er því stórt fjárhagsatriði, og hefði álit fjárveitinganefndar átt að fylgja þessu frv. Mjer er óhætt að fullyrða, að háttv.frsm. (J. J.) er ekki eins ánægður með 3. kafla þessa frv. og sitt frv. frá byrjun, en jeg skal endurtaka, að ef spurningin er að eins um að hindra sölu jarða til útlanda, er væntanlega vel forsvaranlegt að setja lík ákvæði, en tæplega annars.

Frsm. (Jón Jónsson) Mjer finst hv. 2. þm. Árn. (E. A.) líta einstrengingslega á þetta mál. Mjer finst augljóst, að það geti verið beinn hagur, að einstakir menn nái í jarðir, ef svo er, að jarðir stígi í verði og haldi áfram að stíga í verði. Það er á það að líta, að jörð getur haldið áfram að stíga í verði þangað til hún er orðin hálfu meira virði en þegar hún var keypt. Þetta getur vel komið fyrir, ef landbúnaðurinn á nokkra framtíð fyrir sjer. Þess vegna er ekki útilokað, að einstakir menn sækist eftir jörðunum til að selja þær svo aftur, hverjum sem best býður, með miklum hagnaði. Um kauprjett sveitarfjelaga er það að segja, að mjög æskilegt væri, að þau gerðu meira að því að kaupa jarðir en þau gera. Í jörðunum eiga sveitarfjelögin örugga innstæðu og geta búist við margvíslegum hag af því. Það er betur sjeð fyrir jörðunum með því, að sveitarfjelögin hafi þær, en að þær gangi kaupum og sölum milli hinna og þessara. Jeg veit til þess, að slík kaup hafa átt sjer stað í Norður-Múlasýslu, og blandast mjer ekki hugur um, að það er vel ráðið, að sveitarfjelögin nái í jarðir, er gott tækifæri býðst. Um kaup landssjóðs gat jeg þess áður, að ekki væri mikið um þau kaup að ræða, en mjer finst ekkert athugavert, þótt landssjóður keypti jörð, er hann samkvæmt þjóðjarðasölulögunum er skyldur til að selja aftur. Það er betra, að landsstjórnin nái í þær en útlendingar eða braskarar. Þær eru þó í rjettum böndum meðan landssjóður hefir þær. Svo getur líka vel farið, að þjóðjarðasölulögin verði afnumin þegar minst varir. Mjer heyrist, að menn sjeu heldur farnir að kippa að sjer hendinni með að selja þjóðjarðirnar, og það er ekki að vita, hve nær sú stefna verður ráðandi hjer í þinginu.