Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil leyfa mér með nokkrum orðum að fylgja úr hlaði till. til þál. á þskj. 20 um fullgildingu samnings milli Íslands og Bandaríkjanna sem felur í sér lausn ágreinings er staðið hefur frá því snemma árs 1984 varðandi flutninga á sjó fyrir varnarliðið á Keflavíkurflugvelli. Samningur um þetta efni, sem ber yfirskriftina "Samningur milli Íslands og Bandaríkjanna til að auðvelda framkvæmd varnarsamnings ríkjanna", var sem kunnugt er undirritaður í New York hinn 24. sept. s.l. af George Shultz utanríkisráðherra Bandaríkjanna og mér fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands. Við sama tækifæri var einnig undirritað skjal um framkvæmd 1. gr. samningsins. Báðir þessir textar eru prentaðir sem fskj. með þáltill. Utanrmn. Alþingis var greint frá málinu og samningurinn ásamt samkomulaginu lagður fram í nefndinni á fundi hinn 23. sept. s.l. eftir að ríkisstj. hafði fjallað um málið. Þegar undirritun hafði farið fram voru þeir einnig birtir í heild í fjölmiðlum. Tækifæri hefur því gefist til að kynna sér rækilega efni þeirra. Ég tel engu að síður rétt að gera grein fyrir meginatriðum málsins og þeirri niðurstöðu sem náðist. Hv. alþm. mun kunnugt að frá árinu 1904 hafa verið í gildi í Bandaríkjunum lög sem áskilja að sjóflutningar vegna bandarísks herliðs erlendis skuli fara fram með bandarískum skipum séu þau tiltæk. Fyrstu árin eftir gerð varnarsamningsins milli Íslands og Bandaríkjanna frá 5. maí 1951 notfærðu bandarísk skipafélög sér þennan forgangsrétt til flutninga fyrir varnarliðið hér á landi, þó aldrei svo að ekki væru einhverjir flutningar með íslenskum skipum. En frá árinu 1967 og fram til ársins 1984 voru aðeins íslensk skipafélög í þessum flutningum. Í maí 1984 hóf bandarískt skipafélag, Rainbow Navigation, flutninga á þessari leið. Í skjóli laganna frá 1904 hefur skipafélagið notið forgangsréttar til flutninga fyrir varnarliðið og flutt langmest af þeim varningi sem til hefur fallið. Með hliðsjón af mikilvægi traustra siglinga íslenskra aðila fyrir þjóðina og ríkjandi viðhorfum hér til þróunar frjálsra viðskipta töldu íslensk stjórnvöld nauðsynlegt að fá þessu fyrirkomulagi breytt þannig að flutningur fyrir varnarliðið færi fram á jafnréttisgrundvelli. Þessum sjónarmiðum var lýst á fundi íslenskra og bandarískra ráðamanna, þar á meðal á fundum sem fyrirrennari minn, hæstv. fyrrv. utanrrh. Geir Hallgrímsson, og síðar ég áttum með utanríkisráðherra Bandaríkjanna, George Shultz. Leituðust bandarísk stjórnvöld við að finna lausn á málinu, en vegna andstöðu á Bandaríkjaþingi og meðal öflugra hagsmunaaðila, sem stóðu og standa fast gegn tilraunum til að breyta lögunum frá 1904, dróst málið á langinn. Gerð var ákveðin tilraun til lausnar í ágúst 1985 er bandarísk stjórnvöld reyndu að beita undanþáguákvæði í lögunum frá 1904 og efna til útboðs vegna flutninganna milli Íslands og Bandaríkjanna. Bandaríska skipafélagið höfðaði mál fyrir bandarískum dómstólum gegn bandarískum stjórnvöldum vegna þessa. Var ákvörðun stjórnvalda ógilt með undirréttardómum 15. og 23. okt. 1985 sem áfrýjunardómstóll staðfesti hinn 27. jan. 1986 eða á þessu ári. Ýmsar aðrar leiðir til úrlausnar voru kannaðar eða reyndar, m.a. breytingar á stjórnvaldsreglum er snerta útboð sjóhersins, en engin þessara tilrauna gaf fyrirheit um skjótan árangur. Á þessu stigi málsins var svo komið að málið þoldi ekki frekari bið. Ég ákvað því að utanrrn. tæki í sínar hendur frumkvæði á því að finna viðunandi lausn. S.I. sumar var gerð ítarleg skoðun á málinu og hugsanlegum leiðum til lausnar. Var m.a. sendiráðinu í Washington falið að leita ráðgjafar sérfróðra manna á sviði bandarískra stjórnlaga og stjórnarfars. Niðurstaða þessara athugana var sú að helst væri mögulegt að koma lausn ágreiningsins til leiðar með gerð sérstaks samnings milli ríkjanna sem að fenginni staðfestingu öldungadeildar Bandaríkjaþings viki til hliðar lögunum frá 1904 eingöngu að því er varðaði umrædda flutninga milli Íslands og Bandaríkjanna. Þegar hér var komið sögu var af Íslands hálfu óskað fundar með fulltrúum bandarískra stjórnvalda til þess að kanna hvort hugmyndin um sérstakan samning gæti átt hljómgrunn hjá hlutaðeigandi bandarískum aðilum. Eftir þennan fund, sem haldinn var í London hinn 4. sept. s.l., komst málið á lokaskrið. Fóru samningaviðræður síðan fram í Washington um miðjan september og lauk með gerð samnings þess sem hér liggur fyrir og till. til þál. um samþykkt á. Það eru meginatriði samningsins að samkvæmt honum skulu sjóflutningar fyrir varnarliðið framvegis vera í höndum íslenskra og bandarískra skipafélaga á samkeppnisgrundvelli. Með ákvæðum hans er gerð undanþága að því er Íslandssiglingar varðar vegna forréttinda sem gilt hafa, sbr. lögin frá 1904. Gengið er út frá því að ríkin tvö geri með sér samkomulag um heildarskiptingu farmsins milli íslenskra og bandarískra skipafélaga. Samkomulag þetta er ekki hluti samningsins og er þess vegna unnt að breyta því, ef aðilar samningsins verða ásáttir um slíkt, án þess að til þurfi atbeina Bandaríkjaþings. Þetta samkomulag, síðara skjalið sem fylgir þáltill., byggir á samkeppni þar sem lægstbjóðandi fær rétt til að flytja 65% farmsins en næstbjóðandi frá hinu landinu afganginn. Ekkert er þó því til fyrirstöðu að lægstbjóðandi flytji meiri farm en 65% ef bjóðandi frá hinu landinu er ekki til reiðu. Þar sem hætta þykir geta verið á að tilboð næstbjóðanda frá því landinu sem ekki á lægst boð verði hærra en sanngjarnt megi teljast, t.d. vegna takmarkaðrar samkeppni, er í samkomulaginu gert ráð fyrir því að hlutaðeigandi bandarísk stjórnvöld geti lækkað farmgjald bandarísks skipafélags, ef það væri næstbjóðandi, niður í réttmætt verð miðað við eðlilegan kostnað félagsins og sanngjarnan. Að því er varðar íslensk skipafélög skal slík ákvörðun um farmgjald háð samráðum bandarískra og íslenskra stjórnvalda. Þá er rétt að geta þess að samkvæmt samningnum verða bandarísk skipafélög að nota skip undir bandarískum fána við flutningana, en íslenskum skipafélögum er heimilt að nota einnig leiguskip. Samningi þeim, sem ég hef nú gert grein fyrir, er hægt að segja upp með tólf mánaða fyrirvara. Þær undirtektir, sem framangreindar lyktir flutningadeilunnar hafa fengið, gefa mér tilefni til að ætla að flestum þyki niðurstaðan eðlileg og sanngjörn að því er báða aðila varðar og hvernig svo sem einhverjir kunna að líta á varnarmálin og það sem þeim tengist að öðru leyti. Öldungadeild Bandaríkjaþings hefur sem kunnugt er afgreitt samninginn fyrir sitt leyti. Það er íslenskum skipafélögum í hag að samningurinn taki gildi sem fyrst. Ég leyfi mér því að vona, og þá einnig með það í huga að rúmur tími hefur þegar gefist til þess að skoða samninginn, að þáltill. þessi geti hlotið skjóta afgreiðslu. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til að till. verði að þessari umræðu lokinni vísað til síðari umræðu og hv. utanrmn.



Herra forseti. Margumræddur samningur um flutninga fyrir Bandaríkjaher hér á landi, Rainbow-samningurinn eins og hann oftast hefur verið kallaður, er nú kominn til kasta Alþingis. Þegar samningur þessi var fullbúinn og frágenginn af utanríkisráðherrum landanna heyrðum við þá frétt að hæstv. utanrrh. teldi ekki ástæðu til að samningurinn yrði lagður fyrir Alþingi til staðfestingar. Ég hefði talið það með öllu óviðunandi og óeðlilega málsmeðferð og mótmælti því þá þegar og ríkisstj. tók þá ákvörðun að leggja samninginn hér fyrir þingið og það er vel að sú varð niðurstaðan. Það hafa oft verið gerðir samningar sem minna máli skipta sem leitað hefur verið staðfestingar Alþingis á og það hefði verið einkennilegt skref ef samningur af þessu tagi hefði ekki verið lagður fyrir Alþingi. Hér er um að ræða samning sem varðar fjárhagslega hagsmuni, verulega fjármuni að því er okkur er sagt, mola af borðum Bandaríkjahers og þess fjármagns sem er í veltu í sambandi við dvöl hans hér. Við heyrðum það í fyrravetur, þegar hæstv. utanrrh. gaf hér skýrslu til Alþingis, að hann ætlaði að berjast hart fyrir því að fá lyktir í þetta mál. Hér væri um að ræða stórt mál sem þyrfti að fá botn í. Og það er ekki í fyrsta sinn sem við heyrum það hjá núverandi stjórnvöldum að þegar dollarar eru í boði í sambandi við dvöl Bandaríkjahers hér er mikið í húfi. Þá skiptir miklu að fá botn í hlutina og láta nú ekki hlunnfara sig. Þá hnyklar hæstv. utanrrh. brúnir og þá sameinast hugur og hjarta hermangara jafnt innan Sjálfstfl. sem Framsfl. sem telja sig eiga að gæta hagsmuna fyrirtækja hér, eins og Eimskips eða skipadeildar Sambandsins. Þá skulu helmingaskiptin vera tryggð og það skal jafnvel gefið í skyn, þó að ekki sé það játað opinberlega, að aðstaða Bandaríkjamanna hér sé ekki sú tryggasta, sé ekki gulltryggð ef dollararnir fylgi ekki með. Einu sinni var forusta í Sjálfstfl. hér á landi sem virtist vera eitthvað öðruvísi þenkjandi, a.m.k. hluti hennar. Við heyrðum það hér fyrr á árum að varað væri við því af ráðandi mönnum í Sjálfstfl. að blanda saman svonefndum öryggissjónarmiðum og efnahagslegum hagsmunum. Ég held að við höfum lesið það jafnvel í forustugreinum Morgunblaðsins hér á árum áður. Ég man ekki betur en hæstv. fyrrv. utanrrh. Geir Hallgrímsson hafi sýnt vissa viðleitni til að standa á móti aronskunni í eigin flokki. En það er nú liðin tíð. Og Framsfl. veður nú aronskuna upp í axlir í sambandi við þetta mál og virðist ekkert flökra við því. En harkan í sambandi við málstað Bandaríkjanna og samskipti við Bandaríkin er ekki alltaf hin sama. Það er svolítið annað uppi á teningnum þegar spurningin stendur um afstöðu Íslands á alþjóðavettvangi í sambandi við afvopnunarmál og hin þýðingarmestu mál sem Alþingi hefur lýst afstöðu sinni til og gert samþykktir um. Þá verður að gæta þess að móðga ekki vinina fyrir vestan. Man nokkur eftir umræðu hér fyrir rösku ári um afstöðu íslenskra stjórnvalda til tillögu sem Svíþjóð, Mexíkó og fleiri ríki fluttu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um afvopnun og frystingu kjarnavopna? Þá sat Ísland eitt Norðurlanda hjá samkvæmt boði íslenska utanrrh. sem Framsfl. lét sér lynda - sat eitt hjá Norðurlanda á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Og þegar rætt er um að gera áskorun á stórveldin, risaveldin, um að stöðva tilraunasprengingar með kjarnavopn má Ísland ekki tísta. Þá má Ísland ekkert láta frá sér heyra í þeim efnum. Og muna menn nokkuð eftir afstöðu íslenska hæstv. utanrrh. til stjörnustríðsáætlunar Reagans Bandaríkjaforseta sem flestir eru sammála um að sprengt hafi viðræðurnar hér í Reykjavík og það samkomulag um stórkostlegan niðurskurð kjarnavopna sem þar var í boði og samkomulag var um af beggja hálfu? Muna menn nokkuð eftir afstöðu hæstv. utanrrh. til þessarar áætlunar eins og hún birtist okkur í skýrslu hans og ræðu á fyrra þingi í apríl s.l.? Þar voru dollarar í boði. Í stjörnustríðsáætluninni eru dollarar í boði fyrir alla sem þiggja vilja, bandamenn Bandaríkjanna, enda lýsti hæstv. utanrrh. því þá skriflega yfir í skýrslu sinni að æskilegt væri fyrir Íslendinga að gerast þátttakendur í þessari stjörnustríðsáætlun, gerast þátttakendur í geimvopnaáætlun Bandaríkjanna. Og við eigum sennilega eftir að sjá hann berjast fyrir þessum hugsjónum sínum hér á þingi í vetur því að dollararnir eru þarna í boði, þeir liggja þarna. 30 milljarðar dollara næstu fimm árin eru tengdir þessari stjörnustríðsáætlun. Það munar um minna og þó ekki væri nema eitthvert lítið brot. Málsmeðferðin í sambandi við þetta mál er svo kafli út af fyrir sig. Ég hefði talið eðlilegt og við í Alþb., miðað við stöðuna í samskiptum Íslands og Bandaríkjanna eins og hún hefur þróast á undanförnum árum og misserum, þeim yfirgangi og hroka sem oft hefur birst að undanförnu í þessum samskiptum og með tilliti til stöðu mála á alþjóðavettvangi, að við hefðum gengið hreint til verks og krafist endurskoðunar á öllum samskiptum landanna, sett fram kröfu um endurskoðun á öllum samskiptum Íslands og Bandaríkjanna og sagt upp herstöðvasamningnum sem gerður var 1951. Og það hafa svo sem heyrst undirtektir frá einstaka aðilum, jafnvel úr hornum sem ekkert hefur heyrst úr lengi, að það sé ástæða til þess a.m.k. að krefjast endurskoðunar þessa samnings. Og ég vona að það séu ekki bara dollararnir sem hreyfi hugsanir manna í þeim efnum og liggi þar að baki hugmyndum um endurskoðun herstöðvasamningsins sem jafnvel ráðandi menn yfir á miðju íslenskra stjórnmála hafa látið frá sér fara að undanförnu. Vonandi ber Alþingi Íslendinga gæfu til þess fyrr en seinna að losa Ísland af þeim klafa sem það var bundið með þessum samningi um herstöðvar og aðstöðu fyrir Bandaríkjaher hérlendis sem færð hefur verið út í áður óþekktum mæli í tíð ríkisstj. sem nú situr. Herra forseti. Við skulum svo líta aðeins á efnisatriði í þessum samningi sem hér á að staðfesta að tillögu ríkisstj. með þáltill., tengslin við herstöðvasamninginn er ganga eins og rauður þráður þar í gegn, í tillgr. sjálfri, í þáltill. og í einstökum greinum samningsins og þess samkomulags sem honum er tengt. Þegar í þáltill. er vikið að því að samningur þessi sé gerður til að auðvelda framkvæmd varnarsamstarfs ríkjanna og þetta er síðan endurtekið í samningnum sjálfum efst á bls. 3 þar sem segir í einum af upptalningarliðum um þennan samning að "aðilar hans viðurkenna að sanngjörn þátttaka skipa beggja landanna í vöruflutningum vegna varnarsamningsins muni treysta samskipti aðilanna og bæta samvinnu á nauðsynlegum sviðum varnarmála." Takið eftir orðalaginu. Það er verið að hnýta þennan samning við afstöðuna til þess hvort hér skuli vera her og gefa í skyn að samningurinn treysti samskipti aðilanna á nauðsynlegum sviðum varnarmála. Var, hæstv. utanrrh., kannske talað meira en viðurkennt hefur verið um það að ef dollararnir skiluðu sér ekki til íslenskra skipafélaga skyldi þessum samningi sagt upp? Ég spyr. Ég bendi líka á að í 1. gr. þessa samnings eru Íslendingar að taka á sig skuldbindingar í sambandi við siglingar fyrir herinn. Það eru ekki bara frjáls viðskipti eins og hæstv. utanrrh. var að tala um hér áðan og er sú fagra hugsjón sem að baki þessum samningi liggur um að tryggja frjáls viðskipti. Nei, Ísland skuldbindur sig til að annast flutninga í þessum efnum. Ísland skal vegna varnarsamningsins taka þarna að sér flutninga, taka að sér skyldur til að annast þá. Þessum markmiðum á að ná með því að Bandaríkin og Ísland komi sér saman um hlutfallsskiptingu farms sem flytja skal sjóleiðis vegna varnarsamningsins. Og það eru nú þau helmingaskipti sem eru þarna milli landanna skv. samningnum, en eftir eru síðan helmingaskiptin hérna innanlands sem gætu orðið dálítið erfið viðureignar þegar farið verður að reyna að útfæra samkomulagið sem þessu fylgir skv. 1. gr. og ég vek athygli hv. þm. á þar sem ýmislegt er nú ófrágengið. En í trausti þess að núverandi stjórnarsamstarf haldi áfram - og það er ekkert sem bendir til annars en blíða sé í öllum samskiptum milli Framsfl. og Sjálfstfl., enda undan engu að kvarta fyrir Sjálfstfl. í þeim samskiptum. Samstarfsaðilinn hefur ekkert verið óþægur að undanförnu, sveigjanlegur og hnoðanlegur í öllum greinum, svo að auðvitað má treysta því að ef þessir flokkar endurheimta þingmeirihluta geti þeir í bróðerni útfært þau helmingaskipti milli hagsmunaaðilanna sem þeir telja sig eiga að standa vörð um hér innanlands og framkvæma samkomulagið og þau ákvæði sem dregin eru fram í 1. gr. þess. En eins og fram hefur komið einnig hjá hæstv. ráðherra er þar ýmislegt sem er óljóst og þarf að taka á alveg sérstaklega eins og þar stendur á bls. 5. Ef áðurnefnt næstlægsta tilboð er frá íslensku skipafélagi og bandarísk stjórnvöld, sem annast samningagerð, telja tilboðið ósanngjarnt skulu aðilar að samkomulagi þessu ráðgast um hvað sé sanngjarnt farmgjald fyrir flutningana. Þá þurfa menn að setjast niður til að ráðgast um hvað sé sanngjarnt, hvað eigi að borga á milli. Þá geta hæstv. utanrrh. og hv. formaður utanrmn. gefið í skyn, þó ekki væri nema í kaffiboðum, að það gæti nú orðið tvísýnt með stöðuna fyrir þetta varnarlið hér á Íslandi nema gengið sé svona þokkalega að íslenskum kröfum í þessum efnum. Svo er það, herra forseti, 4. gr. í samningnum. Við skulum líta á hana. "Ákvæði samnings þessa og sérhvers samkomulags um framkvæmd hans, sem gert er skv. 1. gr., skulu ganga fyrir ákvæðum hvers kyns eldri ósamrýmanlegra laga eða reglugerða lýðveldisins Íslands eða Bandaríkja Ameríku." Ákvæði samningsins skulu ganga fyrir ákvæðum hvers kyns eldri ósamrýmanlegra laga og reglugerða, ekki bara bandarískra heldur einnig íslenskra. Hvaða lög og reglugerðir, hæstv. utanrrh., geta fallið undir þetta ákvæði? Hefur hæstv. utanrrh. og ríkisstj. látið gera úttekt á því hvaða lög og reglugerðir geta verið ósamrýmanleg skv. ákvæðum þessarar 4. gr.? Er kannske verið að víkja þarna úr sessi lögum um varnir gegn búfjársjúkdómum, gin- og klaufaveiki? Er verið að ganga frá deilunni um kjötið í eitt skipti fyrir öll með þessari grein? Að vísu er látið liggja að því í aðfararorðum, greinargerð með þessari þáltill., að þetta varði bara Bandaríkin og lögin frá 1904. En hvaða vissu höfum við fyrir því skv. orðalagi þessarar greinar og þessa samnings? Ég vænti þess að hæstv. ráðherra svari því hvort slík úttekt hefur farið fram, hvort atriði eins og ákvæði um gin- og klaufaveiki komi hér inn í sem eitt af því sem víki skv. ákvæðum þessarar greinar. Það hefur komið fram, herra forseti, að Rainbow-skipafélagið lagðist ekki gegn þessu samkomulagi og lýsti því jafnframt yfir að hagsmunir þess væru tryggðir. Það hefði enga ástæðu til þess að vera að amast við þessu samkomulagi því að hagsmunir þess væru tryggðir. Með hvaða hætti eru hagsmunir Rainbow-skipafélagsins tryggðir, hæstv. utanrrh.? Hversu stórar fúlgur hafa farið þarna á milli sem trygging til Rainbow-skipafélagsins frá bandarískum stjórnvöldum til þess að unnt sé að gera þetta samkomulag og þennan samning sem hér er lagt til að verði staðfestur, þær milligreiðslur - stundum er það kallað mútur - sem þar hafa gengið á milli til þess að tryggja þessum samningi hraðferð í gegnum Bandaríkjaþing? Ég vænti þess að hæstv. utanrrh. geti upplýst okkur eitthvað um það efni. Kannske segir hæstv. utanrrh.: Þetta kemur okkur ekkert við, þetta snertir okkur ekki. Þetta er bara bandarískt mál. En ætli málið sé alveg svo einfalt? Þessi aðili sem skv. samkomulaginu getur náð 2/3 af flutningunum fyrir varnarliðið á Íslandi, svokallað varnarlið, telur sig í engu bera skarðan hlut vegna þessa samnings. En í krafti flutninganna hingað hefur hann aðstöðu til þess að bjóða í aðra flutninga til landsins og flutninga frá landinu og keppa þar við íslensk skipafélög um slíkt. Mér sýnist ekkert fráleitt að álykta að staða Rainbow-skipafélagsins eða annarra aðila bandarískra, sem kæmu til með að annast flutninga fyrir herinn hér, batnaði og möguleikar þeirra á að ná öðrum flutningum til og frá landinu. Er nokkuð sem kemur í veg fyrir, hæstv. utanrrh., að svo geti farið? Og hvernig er það með flutningana sjálfa og uppskipunina, hæstv. utanrrh.? Hvar verður vörum framvegis skipað upp fyrir herstöðina í Keflavík? Ég hygg að býsna mikið hafi farið í gegnum höfnina í Njarðvík. Er hugsanlegt að flutningar fyrir herinn færist frá Njarðvíkurhöfn yfir á Reykjavíkurhöfn? Er slíkt samkvæmt ákvæðum þess samnings sem hér er gerður eða líkur á því að sú verði þróun mála í framhaldinu? Nei, það eru sannarlega margar spurningar sem vakna við þessa samningsgerð. En það sem er óhuggulegt við hana er sú auðhyggja sem á bak við liggur og sú hugsun að tengja herinn hér og dvöl erlends hers í landinu fastar en orðið er við efnahagslega hagsmuni á Íslandi, efnahagslega hagsmuni íslenskra aðila. Við getum talið óeðlilegt að Bandaríkin séu með einokunarlög og séu með lög sem grípi inn í aðstöðu annarra ríkja. Við höfum lýst andúð okkar á slíku, t.d. í sambandi við hvalveiðar og gerum það vissulega. Þetta er allt annað mál sem hér er á ferðinni. Hvert er viðhorf hæstv. utanrrh. til þess að Íslendingar verði í vaxandi mæli háðir dvöl erlends hers í landinu, efnahagslega? Alþb. hefur verið þeirrar skoðunar og er þeirrar skoðunar að það sé óæskilegt á meðan erlendur her er í landinu að hann tengist íslensku efnahagslífi, hvað þá að hann tengist íslensku efnahagslífi fastar en verið hefur og að þjóðin geti ekki gert það upp við sig með góðri samvisku hvort hún telji ástæðu til þess að hér sé erlent herlið eða ekki án þess að svarinu við þeirri spurningu tengist meiri og minni efnahagslegir hagsmunir sem hafi áhrif á niðurstöðuna. Ég tel, herra forseti, að afstaða mín til þessarar tillögu sem hér liggur fyrir sé ljós. Ég er andsnúinn henni og þeim anda sem hún er borin fram í og þeirri stefnu sem á bak við liggur. Ég hef aðstöðu til þess í utanrmn. að fjalla um tillöguna og sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir að réttast sé að við höldum okkur við efnið í þessu máli. Ég verð að segja að mér þótti það heldur galgopalegt þegar hv. þm. Hjörleifur Guttormsson var kominn út í geiminn og farinn að ræða um stjörnustríðsáætlunina í sambandi við þennan einfalda samning um flutninga á sjó. Ég veit að vísu að skipafélagið heitir Regnboginn og regnboginn er á himinhvolfinu, en ekki hefði mér dottið það í hug sem tilefni til þess að fara til stjarnanna og gera að umræðuefni og hnútukastsefni háalvarlegt mál sem reyndar hefur verið á dagskrá hér undanfarna daga. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson fór allmörgum orðum um þennan samning, en ég var lengi að bíða eftir afstöðu hans. Hún kom í lokin, nefnilega á þá lund að hann væri andvígur þessum samningi, ekki síst vegna þess að skv. honum yrðu Íslendingar efnahagslega háðir Bandaríkjamönnum og dvöl hersins. Þetta þýðir vitaskuld að hv. þm. vill að Rainbow sé með þessa flutninga því að með þeim hætti yrðum við í þessu máli ekki á nokkurn hátt háðir hinum efnahagslegu hagsmunum sem hann gerði að umtalsefni. Mér kom á óvart að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson taldi að það væri farsælast fyrir Íslendinga að íslensk skipafélög ættu engan þátt í þessum flutningum, að íslenskir sjómenn hefðu enga atvinnu af þessum flutningum og í rauninni hefði það verið forkastanlegt fyrirkomulag þegar Eimskip og Hafskip önnuðust þessa flutninga. Engin önnur ályktun verður dregin af þeim málflutningi sem var uppi hafður af hálfu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Ég er algerlega á öndverðum meiði. Ég tel að það sé rétt og skynsamlegt að íslensk skipafélög og íslenskir sjómenn hafi atvinnu, eins og þeir hafa haft alveg þangað til þetta skipafélag kom til sögunnar, af því að stunda þessa flutninga og það sé öryggisatriði fyrir okkur Íslendinga að við séum þátttakendur í þessum flutningum. Hv. þm. reyndi að tortryggja ákvæði í samningnum þar sem gert er ráð fyrir að þar sem önnur eða eldri ákvæði ganga í berhögg við þennan samning skuli þau víkja. Þetta er auðvitað lykilatriði samningsins. Þetta er það ákvæði sem tryggir að lögin frá 1904 í Bandaríkjunum skuli ekki gilda. Ég held að allmikið ímyndunarafl þurfi til að láta sér detta í hug að þessi samningur, sem fjallar um flutninga á sjó, skuli jafnframt vera um gin- og klaufaveiki, en það gaf hv. þm. Hjörleifur Guttormsson í skyn. Ég held að málflutningur af þessu tagi sé ekki viðeigandi í þessu máli. Hv. þm. hefði hreinlega getað sagt: Ég vil ekki þennan samning. Ég vil ekki að íslensk skip séu í þessum flutningum. Ég vil að Rainbow Navigation sé með þessa flutninga áfram. Ég vil ekki að íslenskir sjómenn hafi heldur neina atvinnu af þessu - því að sú var í rauninni afstaða þm. Ég get tínt fleira til, herra forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hneykslaðist á því að í þessum samningi skuli vera tenging við það hvort hér sé her eða við afstöðuna, eins og hann orðaði það, til þess að hér sé her, hann var mjög hneykslaður á þessu. Auðvitað er þessi samningur tengdur því hvort hér er her. Þetta fjallar um flutninga til varnarliðsins og ef hér er enginn her þarf að mínum dómi ekki flutninga til varnarliðsins. Ég geri varla ráð fyrir að hv. þm. hafi verið að hugsa um að við ættum að halda áfram flutningunum jafnvel eftir að varnarliðið væri farið. Nei. Hin afstaðan hlýtur að hafa verið sú, sem hann hafði í huga, að við ættum ekki að standa í þessum flutningum og það kemur þá heim og saman við það sem virtist vera lokaniðurstaða hans. Hv. þm. var líka hneykslaður á því að Íslendingar hefðu skyldum að gegna, þegar þeir hefðu þennan samning, til þess að annast flutninga til varnarliðsins. Ég held að skyldurnar séu samt svo frávíkjanlegar að ef okkur reynist það ofraun, sem ég ætla nú ekki að muni gerast, að Íslendingar treysti sér ekki til þessa, skila þeir engu tilboði og þá eru ákvæði um það í samningnum hvernig með skuli fara. Hér eru því ekki lagðar á okkur þær byrðar að við getum ekki risið undir þeim. Mér þótti líka ósanngjarnt hjá hv. þm. þegar hann fjallaði um ósanngjörn tilboð og las einungis þann hluta ákvæðisins sem sneri að ósanngjörnu íslensku tilboði, en í samningnum eru nákvæmlega sams konar orð, að sjálfsögðu, um það ef ósanngjarnt bandarískt tilboð berst og ekki er önnur tilboð að hafa. Og það verður að teljast eðlilegt að slíkt ákvæði sé í þessum samningi. Ég er sem sagt gjörsamlega á öndverðum meiði við hv. þm. Hjörleif Guttormsson. Ég tel að hér hafi verið stigið mikilvægi skref, fundin lausnarleið í máli sem er búið að angra okkur nokkuð lengi og vera okkur til óþæginda og sem við höfum öll verið mjög óánægð með. Ég er sannfærður um að þjóðin í heild er ánægð með að fengist hafi lyktir í þessu máli og sigur unninn með þeim hætti sem hér hefur orðið. Ég get getið þess að hinn 24. sept. s.l., um það leyti sem þessi samningur var gerður, birtist grein í Chicago Tribune undir yfirskriftinni: Shultz skrifar undir samning við Ísland til þess að sefa músina sem öskraði. Hér er auðvitað verið að vitna til sögunnar um músina sem öskraði eða "the mouse that roared" og sjálfsagt hafa ýmsir hér lesið söguna eða séð kvikmyndina sem gerð var á þeim grundvelli. Í þessari grein segir, með leyfi hæstv. forseta, m.a. og í lauslegri þýðingu minni hér á staðnum: Afkomendum hinna djörfu víkinga, sem uppgötvuðu Norður-Ameríku, Íslendingunum og landhelgisgæslu þeirra með fimm lítil varðskip, tókst að sigra hið máttuga Bretaveldi í þremur þorskastríðum þar sem deilt var um rétt til þess að veiða fisk. Þeir unnu sem sagt í hvert einasta skipti. - Síðan er vitnað í Derwinsky sem við könnumst við og haft eftir honum: Ef við leysum ekki þetta vandamál munu Bandaríkin lenda í þorskastyrjöld. Það segir líka í þessari grein að Íslendingar hafi sent ströng mótmæli jafnskjótt og Rainbow Navigation tókst að komast inn í þessa flutninga en að það hafi tekið þau mánuði að berast til nokkurs sem eitthvað átti undir sér í utanríkisráðuneytinu. Og síðan, þó að utanríkisráðuneytið samþykkti að hér yrði að taka á málunum, neituðu flotamálaráðuneytið og varnarmálaráðuneytið að taka á því og héldu því fram á sameiginlegum fundum ráðuneytanna að litla Ísland mundi ekki þora að takast á við Bandaríkin. Þegar á hinn bóginn bandarískir embættismenn hjá NATO bentu á að það ætti að taka hótun Íslands alvarlega hvikaði varnarmálaráðuneytið en Elizabeth Dole flutningamálaráðherra stóð enn fast á sínu vegna hagsmuna 25 bandarískra sjómanna. Að lokum um seinustu helgi, segir hér, samþykkti Hvíta húsið og öryggismálaráð Hvíta hússins að gera samning um málið - og það er sá samningur sem við höfum fyrir framan okkur. Ég ætla ekki að leggja neinn dóm á hversu nálægt sannleikanum þessi frásögn er, en hún er eftir nokkuð virtan dálkahöfund sem heitir Michael Killian. En ég held engu að síður að nokkur vísbending felist í þessari frásögn af músinni sem öskraði, nokkur vísbending sem við getum tekið til okkar eða lært af. Þessi frásögn sýnir okkur, held ég, veitir okkur innsýn í það hvernig valdakerfið er í Bandaríkjunum og það kostar átak að fá raunverulega áherslu sinna mála, að koma skoðunum sínum á framfæri. Málin komast kannske ekki eins greiðlega áfram þar eins og okkur grunar. Reyndar var það svo í sögunni um músina sem hraut að mótmælin frá því litla landi týndust á bak við ofn og þess vegna lagði það litla land í styrjöld við Bandaríkin eins og þið sjálfsagt munið. Ég ætla ekki að halda því fram að okkar mótmæli hafi týnst á bak við ofn, en þetta sýnir okkur að völdin eru í fyrsta lagi ekki á einum stað og það er yfir marga þröskuldi að fara. Það sannar okkur jafnframt að þegar við stöndum saman og látum vel í okkur heyra og okkur tekst að gera aðilum eins og þeim bandarísku í þessu tilviki alveg fullljóst að okkur sé full alvara náum við árangri rétt eins og við gerðum í þorskastríðinu. Ég tel, herra forseti, að það sé mjög ánægjulegt að þessi samningur er kominn á og ég lýsi yfir stuðningi okkar Alþýðuflokksmanna við þennan samning og samþykkt hans á þinginu. Ég vil að lokum einungis koma á framfæri sjónarmiði sem við Karl Steinar höfum áður komið á framfæri við utanrrn. eða fyrrv. utanrrh. Geir Hallgrímsson í sérstöku bréfi um það að þess verði gætt í útboðsskilmálum að ekki fari minni flutningar um Njarðvíkurhöfn eftir að breyting hefur á orðið en verið hafa að undanförnu. Þessi tilmæli ítreka ég vegna þess að það skiptir auðvitað miklu máli fyrir atvinnuástandið sem við vitum að er einmitt veikt á þessu landsvæði. Herra forseti. Við Alþýðuflokksmenn styðjum þann samning sem lagt er til að verði samþykktur og munum greiða fyrir því að hann fái skjóta afgreiðslu.



Herra forseti. Það er sannfæring mín að sá samningur, sem hér hefur verið gerður, fullnægi í ýmsu þeim kröfum og þeim tillögum sem Íslendingar hafa komið fram með í þessu máli. Ég get alls ekki skilið hvernig hv. 5. þm. Austurl. tókst að gera hann að svo alvarlegu máli sem hann reyndi að gera. Ég held þvert á móti að þetta sé samningur sem sé mjög hagstæður Íslandi og íslenskum hagsmunum og allar umræður um stjörnustríð og annað af því tagi held ég að verði að bíða betri tíma. Það er gjörsamlega óskylt mál og ég tel að við eigum alls ekki að blanda saman alvarlegum hagsmunamálum íslenska ríkisins og slíkum stórpólitískum alþjóðamálum sem við vonandi fáum tækifæri til að ræða seinna af meiri alvöru og á meira viðeigandi hátt. Á þessu ári hafa tvö mál orðið til þess að skapa óþægilegt andrúmsloft í samskiptum Íslands og Bandaríkjanna. Það er þetta svokallaða Rainbow-mál og það er hvalveiðimálið. Sú staðreynd að þau mál féllu að verulegu leyti saman gerði þau jafnvel enn þá erfiðari viðureignar. Ég held að það hafi verið full ástæða til þess fyrir Bandaríkin að sinna óskum Íslendinga og tillögum Íslendinga um lausn þeirra mála. Vissulega kom Bandaríkjastjórn fram af hroka og yfirgangi við Íslendinga. En ég held að þegar í ljós kom hve víðtæk samstaða var í landinu hafi Bandaríkjamönnum orðið ljóst að þeir komust ekki lengra. Ég tel mjög varhugavert að ala á því að hér sé veruleg andstaða gegn samningi sem Íslendingar hafa í hálft annað ár boðað og viljað fá fram. Það er alveg sama hvernig ég les þennan samning, ég sé raunverulega ekkert nema jákvætt við hann nema eitt atriði. Ég kem að því síðar. Það er svo að lög eru lög og við gátum ekki komist fram hjá hinum bandarísku lögum um einokun á flutningum til herstöðva Bandaríkjamanna erlendis. Allar ráðagerðir og tilraunir Bandaríkjastjórnar til þess að komast fram hjá þeim lögum reyndust vera fum og gerðar í ráðaleysi. Hins vegar voru flutningarnir til Íslands að mínu viti búnir að afla sér hefðar sem mjög erfitt var að hafna. Það var furðuleg framkoma í garð okkar Íslendinga að svipta íslensk skipafélög þessum flutningum sem þau höfðu annast árum og áratugum saman athugasemdalaust. Ég er vissulega þeirrar skoðunar að Íslendingar eigi að vera sem minnst háðir herstöðinni í Keflavík. Það getur aldrei verið stefna okkar að byggja þjóðhagslega afkomu okkar á henni. Með þessum nýja samningi held ég að við séum meira að segja að draga úr hinum efnahagslegu áhrifum þar sem m.a. einungis hluti flutninganna kemur í okkar hendur en fyrir nokkrum árum voru þeir nær allir á íslenskum höndum. Það er enginn vafi á því að herstöðin í Keflavík verður lögð niður í tímanna rás og vonandi fyrr en síðar. En ég vil eindregið vara við því að við förum að ræða óvarlega um endurskoðun eða uppsögn varnarsamningsins frá 1951. Við verðum að hafa ákveðna stefnu, við þurfum að hafa ákveðin atriði í huga, ekki bara einhverjar óljósar hótanir, ekki eitthvert tal um að það þurfi að endurskoða þetta með reglulegu millibili. Hvaða atriði? Höfðum við raunverulega nokkuð í höndum annað en það að við viljum fá Bandaríkjamenn í Keflavík til þess að éta meira ket? Hvaða atriði önnur vildum við hafa? Hv. 5. þm. Austurl. var ráðherra í fimm ár. Ég man ekki til þess að Alþb. hafi þá komið með eina einustu tillögu um endurskoðun á einu né neinu í sambandi við samskiptin við herinn. Hvað veldur því að allt í einu núna, þegar verið er að reyna að koma á samningum um eitt atriði, vissulega frá því sjónarmiði að hér var um atriði sem snertir forræði okkar að ræða og þar af leiðandi alvarlegt, fara menn að tala um endurskoðun á varnarsamningnum, jafnvel uppsögn hans? Líta menn svo á að aðstæður séu slíkar að það sé tímabært? Líta menn svo á að það sé hægt að ná einhverju fram með slíku? Til hvers væri það? Varnarsamningnum verður sagt upp og vonandi verður honum sagt upp með góðu samkomulagi beggja aðila þegar aðstæður bjóða upp á það og að það geti verið liður í víðtækari samdrætti á hernaði, herbúnaði og herstöðvum í heiminum. Ég ætla ekki að fara lengra út í þessi atriði. Það er vissulega stórt skref sem hér hefur verið stigið. Ég færi utanrrh. sérstakar þakkir fyrir framgöngu hans í þessu máli. Ég tel að hann hafi unnið þar gott starf og að Íslendingar komi frá þessu máli með miklum sóma. Ég segi ekki að Bandaríkjamenn hafi komið með sömu virðingu út úr þessu, enda framkoma þeirra lengi vel þess eðlis að við gátum alls ekki talið að þeir kæmu fram með þeim hætti sem ætla mætti af bandalagsþjóð. En við verðum að gera okkur ljóst eins og ég hef margsagt að ríki á sér engan vin. Við verðum alltaf að byggja á okkur sjálfum og ég er sannfærður um að það voru ekki hótanir um uppsögn varnarsamnings eða annað slíkt sem ollu því að Bandaríkjamenn sáu loksins ljósið í þessu máli heldur samstaða íslensku þjóðarinnar. Og ég skora á þm. að rjúfa ekki þá samstöðu en samþykkja þennan samning. Og að mínu leyti vil ég stuðla að því að afgreiðslu hans verði flýtt í utanrmn. og á þingi.



Herra forseti. Samningur sá sem þessi þáltill. tekur til hefur þegar verið töluvert ræddur í utanrmn. þingsins og þar hef ég gert grein fyrir afstöðu Kvennalistans í þessu máli og vil gera slíkt hið sama hér nú. Eins og fram hefur komið er Kvennalistinn alfarið andvígur því að Íslendingar nýti sér veru Bandaríkjahers hér á landi í fjárhagslegu ágóðaskyni. Við erum sjálfstæð þjóð í frjálsu landi og okkur finnst miklu skipta að efnahagslegu sjálfstæði okkar sé ekki á nokkurn hátt ógnað, hvorki með of nánum efnahagstengslum við herinn né með öðru móti. Í stefnuskrá Kvennalistans er kveðið á um samskiptin við herinn og vil ég, með leyfi forseta, lesa dálítinn kafla úr stefnuskránni þar um. Þar segir, með leyfi forseta: "Við viljum draga úr umsvifum erlends hers meðan hann er hér á landi því að aukin hernaðarumsvif hvar sem er í heiminum auka á vígbúnaðarkapphlaupið. Við viljum strangt eftirlit með starfsemi hersins. Við viljum að stjórnvöld skýri undanbragðalaust frá framkvæmdum og herbúnaði Bandaríkjahers hér. Við viljum minnka áhrif hersins í íslensku efnahagslífi svo tryggt verði að afstaða til hans mótist ekki af efnahagshagsmunum. Við viljum að íslenskt atvinnulíf sé óháð veru hersins." Það liggur því í hlutarins eðli að við erum ekki hrifnar af að tengja afkomu og hagsmuni íslenskra skipafélaga við veru hersins hér á landi eins og hægt er að gera samkvæmt þeim samningi sem við erum nú að ræða um. Því erum við ekki hlynntar þessum samningi. Hins vegar verður að skoða þetta mál í samhengi við önnur samskipti okkar við stjórnvöld í Bandaríkjunum undanfarin misseri. Eins og menn vita hafa þau í vor og sumar einkennst af lítilli tilhliðrunarsemi Bandaríkjamanna í okkar garð og á stundum verið þannig að um hreinan yfirgang stórþjóðar í garð smáþjóðar hefur verið að ræða. Við slíkar aðstæður skiptir miklu að við sem þjóð stöndum saman. Smáþjóð verður að treysta á sjálfa sig og hefur ekki í önnur hús að venda í viðsjárverðum heimi. Því væri æskilegt að einhvers konar samstaða gæti náðst á Alþingi Íslendinga um afstöðu okkar til þessa samnings. Við Kvennalistakonur getum ekki greitt honum atkvæði okkar, það liggur ljóst fyrir, en við munum íhuga þann kost að sitja hjá við afgreiðslu hans í því skyni að leggja okkar af mörkum til innbyrðis samstöðu Íslendinga gagnvart risanum í vestri. Hvað efnisatriði samningsins varðar finnst mér heldur aumlegt og lítt sæmandi þeirri sjálfstæðu siglingaþjóð sem við viljum vera að hafa tekið við nokkurs konar kvótaúthlutun úr hendi Bandaríkjamanna. Svo lengi sem íslensk skipafélög bjóða í þessa flutninga eru þeim tryggð a.m.k. 35% þeirra hvernig svo sem tilboð bandarískra skipafélaga kunna að líta út. Þetta getur varla talist samkeppni á jafnréttisgrundvelli eins og hér hefur verið haft á orði. Öðrum hvorum aðilanum er fyrir fram tryggður ákveðinn hluti flutninganna og samkeppnin því ákveðnum takmörkum háð og einnig það viðskiptafrelsi sem flm. þessarar þáltill. er annars svo kært. Jafnframt er ljóst að þessi samningur er í beinum tengslum við varnarsamstarf ríkjanna, eins og það heitir í fyrirsögn tillögunnar, og því ljóst að hér er ekki um óháðan viðskiptasamning að ræða. Hernaðarhagsmunir Bandaríkjanna eiga hér óumdeilanlega hlut að máli. Slíkum viðskiptasamningum kunnum við Kvennalistakonur illa og er það ásamt því sem ég hef þegar nefnt, herra forseti, ástæða þess að við munum ekki geta greitt honum atkvæði okkar.



Herra forseti. Það er ástæða til að fagna því samkomulagi sem utanrrh. hefur nýlega kynnt hér í Sþ. í formi till. til þál. um fullgildingu samnings milli Íslands og Bandaríkjanna til að auðvelda framkvæmd varnarsamstarfs ríkjanna. Sú deila, sem nú hefur staðið milli Íslands og Bandaríkjanna vegna sjóflutninga til varnarliðsins, hefur verið ærið langvinn. Hún hefur staðið í meira en tvö ár. Miklar samningaumleitanir hafa farið fram til að reyna að finna á henni lausn. Þær báru lengi vel engan árangur. En nú hefur svo brugðið við að það samkomulag hefur náðst og komist á laggirnar sem liggur frammi í þessu þskj. Þeirri niðurstöðu ber vissulega að fagna. Það ber jafnframt að harma að fulltrúar tveggja þingflokka á Alþingi hafa lýst yfir andstöðu við þennan samning og það er ákaflega erfitt að gera sér í hugarlund hver rök liggja til grundvallar slíkri afstöðu. Við höfum þvert á móti, Íslendingar, mikinn hag af því samkomulagi sem hér hefur náðst og það ber að þakka utanrrh. og öðrum þeim íslenskum samningamönnum sem að þessari niðurstöðu unnu. Það mátti heita með nokkrum furðulegheitum röksemdafærsla hv. 5. þm. Austurl. áðan er hann mælti í ítarlegu máli gegn þessum samningi. Eru þm. þó ýmsu vanir í ræðuhöldum frá þeim hv. þm. Hann fór heljarstökk og tók marga kollhnísa út í geiminn og blandaði umræðum um stjörnustríðsáætlun undanfarins toppfundar í Reykjavík saman við þetta mál. Þar á milli er bókstaflega ekkert samband eins og þegar hefur verið bent á í þessum umræðum. En til allra ráða er gripið þegar á að gagnrýna samning sem mjög erfitt er að gagnrýna með nokkrum rökum. Þá kemur heilaspuninn í góðar þarfir. Það kom ekki á óvart sá málflutningur sem við heyrðum frá hv. 5. þm. Austurl. Hér er einfaldlega um það að ræða og það er mergurinn málsins að til hliðar hefur verið vikið af Bandaríkjaþingi með sérstakri löggjöf einokunarlögum sem hafa gilt í Bandaríkjunum allar götur frá árinu 1904. Þau giltu einnig varðandi sjóflutninga til bandaríska varnarliðsins sem hér dvelur. Þess vegna var ekki hægt verk né auðvelt að koma í veg fyrir þá einokun. Það var hins vegar gert með nýjum lögum frá Bandaríkjaþingi. Með því er því haldið hér fram í þingsölum að það hafi verið unnið gegn hagsmunum Íslendinga. Slíkar röksemdir eru svo fráleitar að þar er erfitt hönd á að festa, hvað fólk á við sem heldur þeim fram. Er það gegn hagsmunum íslenskra sjómanna að fá tækifæri og möguleika til þess að annast verulega mikilvæga sjóflutninga til landsins? Er það gegn hagsmunum íslenskra skipafélaga að fá tækifæri til að halda áfram þeim flutningum sem þau hafa árum og áratugum saman annast? Menn minnast kannske máls sem bar mjög á góma í þingsölum sem var gjaldþrot Hafskips. Einn þátturinn í því máli var einfaldlega að sjóflutningar til varnarliðsins voru einokaðir af bandarísku skipafélagi í skjóli laganna frá 1904. Það virðist algerlega hafa gleymst í ræðum þeirra hv. þm. sem hafa mælt gegn þessu samkomulagi. Hér er einfaldlega verið að víkja einokuninni til hliðar en koma á siglingum, flutningum á jafnréttisgrundvelli. Það er mergurinn málsins og kjarni þess sem þetta samkomulag fjallar um. Og það er þess vegna sem það ber að fagna því. Það er mjög til hagsbóta fyrir íslenska sjómenn og fyrir íslensk skipafélög fyrir utan að það var hneisa og það var óvirðing gagnvart Íslendingum að krefjast þess, eins og gert var í hátt á þriðja ár, að þessir flutningar væru alfarið einokaðir af nýju bandarísku skipafélagi sem til þess eins var stofnað að seilast til lokunnar um hurðina til þess að notfæra sér þá smugu sem þarna var fyrir hendi. Það kom ekki á óvart þó að sú gagnrýni, sem heyrðist á samninginn frá hv. 5. þm. Austurl., beindist kannske minnst að samningnum sjálfum. Það kom fljótt að því í máli hans að framferði Bandaríkjanna og þetta samkomulag væri full ástæða til þess að það bæri að taka allan varnarsamninginn, eins og hann orðaði það, til gagngerðrar endurskoðunar og segja honum síðan upp. Og þar var raunverulega komið að hjartanu í rjúpunni. Vitanlega hafa Alþýðubandalagsmenn allt frá því fyrsta viljað nota þetta mál til að reka fleyg inn í varnarsamstarf vestrænna þjóða sem Íslendingar eru aðilar að. Alþb. og forustumenn þess hafa ætíð verið andvígir því að hér væri varnarlið og við tækjum þátt í þessu samstarfi. Það þarf þess vegna kannske engan að undra að þeir noti þetta mál til að reyna að riðla því samstarfi og fá varnarsamninginn afnuminn. Það er vitanlega ekki nokkur efnisleg ástæða í dag, þegar þetta samkomulag liggur fyrir milli ríkisstjórnanna tveggja, að taka varnarsamninginn sem slíkan upp til endurskoðunar á grundvelli þessa máls. Milli þess er ekkert samhengi. Milli þess eru engin tengsl. Þetta mál hefur verið farsællega til lykta leitt og þess vegna er ekki minnsti grundvöllur til að taka varnarsamninginn upp vegna þess. Svipaðar kröfur heyrðust í sumar vegna hvalveiðideilunnar og hugsanlegra viðskiptaþvingana í Bandaríkjunum vegna mismunandi túlkunar á orðalagi samþykktar alþjóðahvalveiðiráðstefnunnar í Malmö í júní í sumar milli bandarískra og íslenskra ráðamanna. Það mál fékk einnig farsælan endi fyrir rúmum mánuði með samkomulagi ráðherra beggja landanna. En það var engu að síður reynt að nota það mál einnig til að reka fleyg inn í þá vestrænu samvinnu sem við Íslendingar erum aðilar að og viljum vera aðilar að. Það kemur að vísu ekki á óvart. Það þarf engan að undra. En bæði þessi mál hafa verið til lykta leidd og þess vegna er ekki hin minnsta ástæða að endurskoða varnarsamninginn þeirra vegna. Hitt er svo annað mál að varnarsamningurinn sem slíkur er ekkert heilagt plagg og það er alveg ljóst að hann mun ekki standa hér á landi til eilífðar frekar en varnarstöðin í Keflavík. Henni verður vonandi unnt að loka í kjölfar fleiri leiðtogafunda þar sem víðtækt og almennt samkomulag hefur náðst um afvopnun í veröldinni. En það er kannske ástæða til þess í sambandi við þær kröfur sem við heyrðum úr þessum ræðustól rétt áðan um uppsögn varnarsamnings að minna á að við þurfum ekkert Rainbow-mál og enga hvalveiðideilu til þess. Við höfum til þess fullt frelsi, Íslendingar, þegar okkur sýnist og án þess að gefa upp neina ástæðu skv. 7. gr. varnarsamningsins frá 5. maí 1951 að segja þeim samningi upp með sex mánaða fyrirvara og þá fellur hann úr gildi eftir tólf mánuði. Að því erum við algerlega frjálsir. En það vill bara svo til að a.m.k. 2/3 ef ekki 3/4 hlutar þjóðarinnar eru fylgjandi vestrænu varnarsamstarfi, veru Íslands í Atlantshafsbandalaginu og staðsetningu varnarliðs hér á landi. Þess vegna hefur hér verið blandað saman ólíkum málum, jafnvel gengið svo langt í ósmekklegum málflutningi, svo vægt sé tekið til orða, að halda því hér fram að bandarískum þingmönnum hafi í raun verið mútað til að fá samninginn hraðbyri í gegnum bandaríska þingið. Það má velta því fyrir sér hve langt menn geta gengið í getsökum um þingmenn annarra þjóðþinga eða sjóði erlendra skipafélaga í því sambandi. Ég fagna því að fulltrúar Alþfl. hafa lýst því yfir í þessum umræðum að þeir styðji þetta samkomulag, þá till. til þál. sem hér liggur fyrir. Hún er til hagsbóta fyrir Íslendinga. Á því er ekki hinn minnsti vafi. Ég tek undir þau orð, sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson mælti áðan, að þessir flutningar hafa verið mikilvægir fyrir atvinnulífið á Suðurnesjum, fyrir Njarðvíkurhöfn. Það liggur alveg ljóst fyrir. En aðalatriðið er að þeir eiga að fara fram á jafnréttisgrundvelli og að því leyti til að vera í íslenskum höndum.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að segja að sjálfsögðu er þessi samningur til bóta. Við höfðum góða flutninga og þjóðin hafði góðar tekjur sem voru teknar frá henni með því að ekki urðu neinir samningar til og aðrir sáu um þessa flutninga. Nú eru komnir á samningar sem hefur ekki verið auðvelt að ná. Þess vegna segi ég að samningurinn er til bóta. Hann er betri en enginn samningur. Allir samningar eru betri en engir samningar. Ég tel að árangur mikillar vinnu tveggja utanríkisráðherra, fyrrv. utanrrh. og núv. utanrrh., hafi borið góðan ávöxt, mjög góðan, því að þó að okkur sé líkt við litla mús sem öskrar vorum við að öskra á stærra dýr, við skulum segja ljón, sem ekki tístir eða mjálmar. Þetta eru menn sem eru vanir að standa í samningum um miklu erfiðari og stærri mál en hér um ræðir þegar litið er yfir veröldina alla. En það er annað sem ég hef áhyggjur af, miklar áhyggjur, og það er sú staðreynd að á Íslandi vorum við að semja okkur frá bandarískum lögum. Við erum að semja okkur frá bandarískum lögum um herstöð sem ekki er bandarísk sem slík heldur NATO-herstöð. Og það finnst mér alvarlegt mál. Í framhaldi af þessu hef ég verið þeirrar skoðunar að það þurfi að endurskoða samskipti þessarar NATO-stöðvar og íslenskra yfirvalda. Ég mun ekki taka undir það að segja upp varnarsamningnum. Ég held að hann sé vel gerður. En ég mun, eftir því sem ég get haft áhrif á og áður hefur komið fram hjá mér, taka þátt í ákvörðun um að endurskoða framkvæmdina á samningnum. Ég held að það sé nokkuð rétt sem ég hef haldið fram að ég tilheyri, senn hvað líður allavega, annaðhvort síðustu eða næstsíðustu kynslóð Íslendinga sem hefur þekkt Ísland án varnarliðs. Þessi langa dvöl varnarliðs hvar sem er skapar ákveðna hefð og hefðir geta, ef menn ekki halda vöku sinni, orðið lögum landsins yfirsterkari. Ég vara við þessu. Hingað til hef ég gert það fyrir daufum eyrum. Við skulum, sem viljum vestræna samvinnu, sem viljum ekki á þessu stigi að herinn fari, þó halda vöku okkar gagnvart þessum atriðum. Ég gat ekki sætt mig við sem fjmrh. að hingað sigldu erlend skip, í staðinn fyrir íslensk skip skulum við segja, með vörur sem voru fluttar beint frá borði í herstöðina og fá svo farmskrá á dulmáli viku eða lengri tíma eftir að varan var komin af hafnarbakkanum án skoðunar á því hvað var í þeim gámum sem fluttir voru til landsins. Ég tel að við þurfum að hafa eftirlit eins og alþjóðalög gera ráð fyrir með að vörur komi hingað til landsins á farmskrám og að vörur komi hingað á farmbréfum og hljóti eðlilega tollafgreiðslu. Það eru önnur mál, sem urðu ágreiningsmál á meðan ég var fjmrh., sem ég ætla ekki að gera hér að umræðuefni en er jafnáríðandi að könnuð séu. Ég tel ekki að við höfum unnið neinn stórsigur. Ég tel að báðir aðilar hafi unnið sigur með þessum samningum. Það fannst lausn sem við verðum að sætta okkur við. Ég hef ýmislegt að athuga við þessa lausn þó að ég meti þann árangur sem fyrrv. og núv. utanrrh. hafa náð og tel meira vit í að samþykkja þennan samning en hafna honum. Ég vil því segja: Vinnum sem samherjar í NATO með þeim sem við höfum samið við. Verum þeim ekki undirgefnir. Viðurkennum þá ekki sem herra heldur sem jafningja. Og vörumst það í framtíðinni að þurfa að semja okkur undan bandarískum lögum vegna hersetu sem er okkur og vestrænni menningu í hag að hafa hér.



Herra forseti. Það sem hæstv. iðnrh. sagði varðandi framkvæmd varnarsamningsins annars vegar og svo varðandi uppsögn hans, sem hér hefur aðeins borið á góma, sem hann undirstrikaði að hann væri andvígur, þá er að sjálfsögðu við hvert tækifæri sem mögulegt er endurskoðuð öll framkvæmd eftir því sem hún á sér stað. Það verður að sjálfsögðu ævinlega svo að vera, einfaldlega vegna þess að það eru breyttar aðstæður, það eru breyttir tímar og það verður ævinlega að skoða málin með tilliti til þess hvaða breytingar hafa átt sér stað. Auðvitað viljum við vinna þannig að málum á alþjóðavettvangi að herseta á Íslandi þurfi ekki að vera til eilífðar. En það liggur ljóst fyrir, eins og kom fram hjá hæstv. iðnrh., hvað snertir það varnar- og öryggissamstarf sem við erum og höfum verið í síðan 1949 að það er því miður ekki ástæða til annars en sinna því og ef til vill sinna því nú fremur en nokkru sinni áður. Þessi samningur, eins og hæstv. iðnrh. sagði, er samningur þar sem báðir hafa, eins og hann orðaði það, sigrað. Jafnvel íþróttakempan talaði um að báðir sigruðu sem alltaf vildi og hefur viljað sigra sjálfur og var gjarnan með þau úrslit þar sem hann tók þátt í leikjum. En það er vissulega rétt, sem hann sagði, að það var gengið til þess að leysa þessi mál þannig að báðir gætu vel við unað. Ég vonast til þess að þeir, sem eru þess sinnis að þessi samningur eigi að öðlast gildi, séu þeirrar skoðunar að við höfum verið að gera samning þar sem báðir aðilar geti staðið upp keikir. Við erum að vísu, eins og hæstv. iðnrh. sagði, að gera samning þar sem verið er að semja undan bandarískum lögum. Við höfum óskað eftir því að við gætum gert fríverslunarsamning við Bandaríkin. Alþingi samþykkti það í fyrra. Til hvers er það? Það er til þess að fá samning sem undanþágu frá ákveðnum einokunarlögum Bandaríkjanna í sambandi við viðskipti. Það er það sem við höfum verið að gera og erum að gera þegar við erum að gera tvíhliða samninga. En það er vissulega rétt að þessi samningur er samningur um undanþágu frá bandarískum lögum en ekki, eins og hv. 5. þm. Austurl. var að ræða um, samningur um gin- og klaufaveiki. Hv. 3. þm. Reykn. benti réttilega á um hvað hér væri verið að semja og hversu samlíkingin sem hv. 5. þm. Austurl. gerði væri víðs fjarri öllum þeim raunveruleika sem um ræðir.

Það verður að skýra nánar 4. gr.

Hún skýrir sig sjálf, 4. greinin, og liggur ljóst fyrir að hér eru engin þau lög eða þær reglur sem hindra framkvæmd þessa samnings og ég trúi ekki að hv. þm. geti bent á eitt eða neitt í þeim efnum. Hins vegar, fyrir alla þá sem vilja skoða málið, hefur málið legið fyrir um langan tíma og þegar það yrði skoðað í utanrmn. er að sjálfsögðu auðvelt þar sem einhvers staðar leikur vafi á að aðilar komi fram með sínar athugasemdir. Hér er verið að semja um að undanþága sé gerð hjá Bandaríkjastjórn um lögin frá 1904. Um ræðu hv. 5. þm. Austurl. langar mig að fara nokkrum orðum þó að ég vilji ekki tefja umræður mjög. Ég gat þess þegar þessi samningur var gerður að í honum væri ekkert sem krefðist þess að hann væri lagður fyrir Alþingi. Það liggur ljóst fyrir einfaldlega vegna þess að um lagasetningu er ekki að ræða. Ég gerði ráðstafanir til að fá umsögn virts lögfræðings um málið og sú varð niðurstaðan og það mun verða lagt fram á utanríkismálanefndarfundi þegar um tillöguna verður fjallað. Niðurstaða þessa lögfræðings, sem er Baldur Möller, fyrrverandi ráðuneytisstjóri, er sú að óþarfi sé að leggja samninginn fyrir Alþingi undir þessum kringumstæðum. Síðan er vikið að því að það hafi oft verið gert, að leggja slíka samninga fyrir Alþingi til staðfestingar, og út frá því sjónarmiði er þessi samningur lagður fram á Alþingi. Í ræðu hv. þm. kom fram að eitthvað hefði verið gefið í skyn. Mér er ekki ljóst hvaðan þessi hv. þm. hefur það að eitthvað hafi verið gefið í skyn í sambandi við varnarsamninginn. Það má vel vera að hann hafi góð sambönd, en ég segi: þau sambönd sem hann hefur eru slæm. Það var hvergi og aldrei gefið í skyn neitt það sem hann vildi dylgja með í sinni ræðu. Síðan vék hann að forustu Sjálfstfl. sem einu sinni var og grét hana nú á þingi. Öðruvísi mér áður brá í þeim efnum þegar þeir ágætu menn sátu á þingi og töluðu í sambandi við öryggis- og varnarmálin. En mitt sjónarmið er ljóst.

Lengi getur vont versnað.

Lengi getur vont versnað, sagði hv. þm., og það er alveg rétt. Ég kem að því á eftir, þegar ég vík að 30 milljörðunum hans og öllu því, að þar gæti kannske eitthvað verið sem hv. þm. gleymdi og kunni þá ekki söguna nógu vel eða a.m.k. vildi ekki rifja hana upp nógu langt aftur. Það liggur alveg ljóst fyrir að við erum ekki með varnarlið til þess að bindast því einum eða öðrum böndum efnahagslega séð, síður en svo, og að sjálfsögðu viljum við halda þeirri stefnu. Það eru hins vegar ýmsir hlutir sem eru eðlilegir fyrir íslensku þjóðina, eins og að hafa frjálsar siglingar. Það er okkur nauðsynlegt og á þeim grundvelli er slíkur samningur gerður. Ég er alveg sama sinnis og forveri minn í þessum málum. Einmitt það að hér væru frjálsar siglingar, hér væru menn í þeirri aðstöðu að það væri samkeppni sem réði því, var sjónarmið hans í þessum efnum. Það er sjónarmið mitt. Í sambandi við svokallaða aronsku, eins og hv. þm. nefndi, höfum við verið og erum sammála í þeim efnum, fyrrv. utanrrh. og ég. Hv. 3. þm. Reykn. er búinn að lýsa snilldarlega fyrir þingheimi þegar hv. 5. þm. Austurl. brá sér út í himingeiminn og þeirri samlíkingu sem hann gerði og þá var komið að dollurunum sem hv. þm. talaði um. Þá var vikið að því að allt væri gert fyrir dollara og þá var vikið að ákveðnum málum. Þá var talað um geimvarnaáætlun, talað um 30 milljarða dollara o.s.frv. Það sem menn væru að gera væri allt gert fyrir dollara. Ég kannast ekki við að hér sé verið að sinna málefnum á þeim grundvelli, en þessi hv. þm. virtist ekkert muna eftir því sem gerðist hér á árunum 1956-58 þegar 30 silfurpeningarnir voru nefndir og ýmislegt var látið niður falla af því að það voru dollarar. Hverjir voru þá hér við stjórnvöl? Var það ekki flokkur hv. þm. sem sat í ríkisstjórn þá? Það var ekki verið að stugga við varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli. Nei, takk fyrir. Það var hótað. Og hvað þýddi hótunin? Það fengust dollarar og það var tekið við þeim af flokksbræðrum þessa hv. þm. Mér finnst skörin vera farin að færast upp í bekkinn þegar þeir menn, sem þannig hafa hagað sér, eru farnir að brigsla öðrum um mútur og þegar verið er að ganga til samkomulags um eðlileg viðskipti sé það gert á mútur forsendum. Hv. þm. lýsti miklum vonbrigðum sínum með þennan samning og sagðist ekki mundu greiða honum atkvæði. Það kom mér að vísu ekki á óvart, en allt í einu var hann farinn að bera hagsmuni skipafélagsins bandaríska fyrir brjósti og vildi að ég stæði honum reikningsskil á einhverri umsögn forustumanna skipafélagsins. Ég met svo að það sé ekki í mínum verkahring að útskýra það, en hv. þm. reynir að sjálfsögðu að afla sér upplýsinga hjá þeim aðilum sem það sögðu til þess að hann geti metið þá umsögn. Hv. þm. ræddi um óhugnanlega auðhyggju sem tengdi herinn hér við land og á forsendum þess m.a. væri þessi samningur gerður. Ég vísa því alfarið á bug og tel ekki að hér sé verið að fá fram samþykkt á samningi undir neinum öðrum kringumstæðum en að siglingar til og frá landinu séu í höndum Íslendinga sem er eðlilegt. Þær voru það. Það er verið að leiðrétta það, en það hefur þurft að gera það með þessum hætti. Hv. þm. spurði m.a. um hvað yrði um uppskipunina og sú spurning kom enn fremur frá hv. 3. þm. Reykn. Kjartani Jóhannssyni. Hv. 3. þm. Reykn. vék að bréfi sem hann og hv. 6. landsk. þm. Karl Steinar Guðnason rituðu forvera mínum þess efnis að þess væri gætt í sambandi við samning varðandi siglingarnar að Njarðvíkurhöfn yrði ekki látin líða fyrir það. Við höfum í sameiningu, þm. þess kjördæmis, reynt að gera einmitt höfnina í Njarðvík færa um að sinna þessum málum, hvort heldur það hefur verið með því að gera hana þannig trygga fyrir skipum eða þá aðstöðu í þeim efnum og ég get fullvissað hv. 5. þm. Austurl., eins þá félaga mína í Reykjaneskjördæmi, að ég er fyrir löngu búinn að gera þeim aðilum sem koma til með að sigla með vörur hingað grein fyrir því að þar sé að sjálfsögðu eðlilegasta uppskipunarhöfn vegna varnarsvæðisins. Undirtektir þessara manna við það sem ég hef sagt hafa verið jákvæðar. Þetta hefur komið fram í blöðum þar syðra einfaldlega vegna þess að það eru ekki bara þm. sem hafa haft af þessu vissar áhyggjur heldur og sveitarstjórnarmenn þar syðra sem hafa látið frá sér heyra. Að sjálfsögðu koma þessi mál til með að verða með þeim hætti sem ég sagði áðan. Hv. 9. þm. Reykv. vék einmitt að því að hv. 5. þm. Austurl. var með dylgjur um hótun. Það er vissulega rétt að undirstrika það sem kom fram hjá honum. Hér var aldrei um neina hótun að ræða heldur samstöðu Íslendinga gegn því með hvaða hætti haldið hafði verið á málinu af hálfu Bandaríkjamanna. Það var sú samstaða sem vissulega ýtti á að þessi mál voru skilin með öðrum hætti en hafði verið. Ég tel ekki að það sé ástæða fyrir mig að fara fleiri orðum um þessa þáltill. Ég vænti þess að utanrmn. fjalli um hana að þessari umræðu lokinni. Það er ljóst mál af því sem hér er komið fram að fyrir málinu er mikill meiri hluti í þinginu. Þó eru einhverjir þeir til sem ekki vilja stuðla að því að íslensk skipafélög og, eins og fram kom hjá 3. þm. Reykn., íslenskir sjómenn fái tækifæri til að auka siglingar sínar á milli landa. Að rugla þessum samningi saman við geimvarnaáætlun eða öryggis og varnarmál Vestur-Evrópu kemur að sjálfsögðu aldrei til greina.



Herra forseti. Það hefur sitthvað athyglisvert komið fram í þessari umræðu og það var kannske að vonum að orð mín hér áðan yrðu til þess aðeins að kveikja í stöku manni. Einhver kaun eru þarna undir niðri og hafa nálgast yfirborðið. Það er alveg ljóst. Hér kom upp í ræðustólinn næstur á eftir mér hv. 3. þm. Reykn. og tók nánast ómakið af hæstv. utanrrh. Hann reyndi a.m.k. að gera það. Ekki vantaði viljann. Og þegar hann fór nú að tala um músina sem öskraði komu ákveðnar hugleiðingar upp í sambandi við frammistöðu hans hér í stólnum. Að einhver væri að reyna að öskra. . . Ég hef aldrei heyrt í músum sem öskra, en hv. þm. reyndi að koma sinni vörn fyrir hæstv. utanrrh. rækilega til skila héðan úr ræðustólnum. Það þarf engan að undra. Hér er á ferðinni málflutningur þar sem þess er gætt að ekkert skilji á milli núv. hæstv. utanrrh., núverandi ríkisstjórnar í utanríkismálum og Alþfl. Það var kannske einn úr skuggaráðuneyti þess, sem ætlar að erfa ríkið sem forsrh., sem var að tala hér. Og hver veit nema hann stefni ekki á forsrn., því að það er þegar setið. Eins og menn vita, er BJ búið að falla frá kröfum sínum um þjóðaratkvæði um forsætisráðherra, út á það að sjálfsögðu að það er þegar setið, en það gæti verið að þarna væri skuggaráðherrann í utanríkisráðherrastólinn sem var að tala hér og þá er nú betra að móðga engan, hvorki stóra flokkinn eða stóra bróður í vestri. Já, þeir töluðu um það báðir, því að svo kom hæstv. utanrrh. og þakkaði fyrir vörnina, og sögðu: Hér eru engir dollarar á ferðinni. Það er ósæmilegt að vera að tala um geimvarnaáætlun Bandaríkjanna og stjörnustríðsáformin í samhengi við þennan samning, engin tengsl á milli. Hvað er maðurinn að rugla? Já, er ekki von að þeir segi þetta? Hvað sagði hæstv. utanrrh. í skýrslu sinni í fyrra um stjörnustríðsáætlun Reagans og áhuga sinn á því að tengjast þeirri áætlun þar sem 30 milljarðar dollara hanga á spýtunni á fimm ára tímabili til að þróa þetta vopnakerfi? Hæstv. ráðherra sagði þá, með leyfi forseta, og stendur það skrifað í skýrslu hans frá apríl í ár: "Vert er að hafa í huga að geimvarnaáætlun Bandaríkjamanna gerir ráð fyrir stórstígum framförum á sviði tækni og vísinda og má þar nefna upplýsinga-, efna-, orku-, leysigeisla- og kerfistækni. Geri Bandaríkjamenn öðrum þjóðum kleift að taka þátt í áætluninni er ljóst að Íslendingar geta ekki síður en aðrir notið góðs af samvinnunni." Annar hv. þm. sama flokks sem hér situr, hv. 5. þm. Norðurl. e. Björn Dagbjartsson, eyddi þó nokkru máli einmitt í að gylla þessa áætlun þegar þáltill. frá mér og fleiri hv. þm. var hér til umræðu um að bregðast við gegn geimvopnum. Þá var nú annað á döfinni hjá hv. 5. þm. Norðurl. e. Hann útfærði nánar það sem við lásum síðar í skýrslu hæstv. utanrrh. um æskilega þátttöku í stjörnustríðsáætlun Reagans forseta. Ég ætla, herra forseti, ekki að fara að elta ólar við öll þau mörgu atriði sem þörf væri á að ræða hér og komu fram í máli hv. þm. Það gefst tækifæri til þess, þegar mál þetta kemur frá nefnd, að fara yfir nokkra þá þætti, en það var satt að segja heldur leitt að heyra hljóðið í hv. 3. þm. Reykn. og ekki fannst mér það batna þegar hv. 9. þm. Reykv. Haraldur Ólafsson kom hér í stólinn og sagði m.a. efnislega að við værum með þessum samningi að draga úr efnahagslegum áhrifum herstöðvarinnar í Keflavík frá því sem nú er. Heldur eru þau óburðug rökin. Hæstv. utanrrh. er þó að reyna að verja þetta í krafti frjálsra siglinga og sagði undir lok máls síns áðan að þessi samningur mundi einmitt kippa öllu í liðinn að því leyti. Íslendingar ættu sjálfir að sjá um siglingarnar. En gerir samningurinn það, hæstv. utanrrh.? Kippir hann því máli þannig í liðinn? Er ekki hér kvótaskipting á ferðinni, nánast helmingaskipti samkvæmt þessum samningi? Hér rekst hvað á annars horn í máli þessara hv. og hæstv. talsmanna þessa samnings. Rökin eru skothent og sannfæringin á bak við er ekki öll þar sem hún er séð. Það var líka athyglisvert að heyra orðin sem hér féllu frá ýmsum hv. þm. og hæstv. ráðherrum, hæstv. iðnrh. meðtöldum, um endurskoðun, jafnvel æskilega endurskoðun varnarsamningsins svokallaða. Og það er nauðsynlegt í utanrmn. að lýsa inn í þessi mál, hvað hæstv. iðnrh. er t.d. að fara í þessum efnum. Hann hefur þann skilning, 1/10 hluti ríkisstjórnarinnar a.m.k. skulum við ætla, að þessi samningur sé ekki gerður við Bandaríkin heldur NATO. Þetta sé samningur milli Íslands og NATO og eigi að taka upp og ræða sem slíkan. Ég hafði einhvern tímann lesið þetta öðruvísi, en þetta er skilningurinn í ríkisstjórn Íslands og hæstv. iðnrh. vill fara að taka á þessum málum út frá því. Ég held það sé rétt fyrir menn að fara aðeins yfir þessi mál og skilning ríkisstjórnarinnar á því hvað einstakir hæstv. ráðherrar að hæstv. sjútvrh. meðtöldum eru að fara þegar þeir eru að tala um að það gæti bara verið gott að endurskoða varnarsamninginn. Að vísu setti hv. 9. þm. Reykv., talsmaður Framsfl. í þessum umræðum, rækilega ofan í við sjútvrh. sama flokks, sem hefur verið að tæpa á nauðsyn endurskoðunar varnarsamningsins, því að hann skýrði afstöðu sína, og hv. þm. á nú sæti í utanrmn., þannig að vonandi yrði þessi samningur endurskoðaður og honum jafnvel sagt upp í fyllingu tímans einhvern tímann í góðu samkomulagi beggja aðila. Öðruvísi væri ekki hægt að ganga í þetta nema í góðu samkomulagi beggja aðila og allt væri þetta undir því komið að leiðtogarnir gætu sæst og gengið frá málum, þeir sem skildu heldur óblítt í Höfða á dögunum, því að þar væri lausnin. Það yrði bara að bíða eftir því, sjá hvort þeir kæmu sér ekki saman um að deila og drottna í heiminum. Það er nú hugsunarháttur sem sumir fyrrv. hv. forustumenn í Framsfl. hefðu held ég ekki viljað heyra hér á árum áður, en svona er nú komið á þeim bæ og það hjá mönnum sem ég hafði satt að segja ekki reiknað með að sætu uppi með slíkt mat á hlutunum, slíkar hugrenningar, að það ætti að vera komið undir forustumönnum risaveldanna og góðu samkomulagi hvort Íslendingar einhvern tímann tækju á sig rögg og endurskoðuðu afstöðu sína til afvopnunarmála, til hernaðarbandalaga. Ég vona að hæstv. utanrrh. heyri mál mitt því að hann vék að nokkrum spurningum sem ég lagði fyrir hann. Ég tel nauðsynlegt, vegna þess að hann og hv. 3. þm. Reykn. töldu svo langsótt að leita skýringa á 4. gr. samningsins, að hann komi upp aftur, og ég er viss um að hæstv. forseti gefur honum heimild til þess hér við umræðuna, og segi okkur frá því hvort það sé eðlilegt með milliríkjasamningi sem þessum að ákvarða varðandi túlkun á íslenskri löggjöf eins og gert er í 4. gr. og opna þar fyrir heimildir til að víkja íslenskum lögum til hliðar. En þetta var hugmynd hæstv. ráðh., jafnvel að leggja þennan samning ekki fyrir með þáltill. sem þó kveður á um eins og stendur í 4. gr. sem ég tel nauðsynlegt, herra forseti, aðeins að vitna í: "Ákvæði samnings þessa og sérhvers samkomulags um framkvæmd hans, sem gert er skv. 1. gr., skulu ganga fyrir ákvæðum hvers kyns eldri ósamrýmanlegra laga eða reglugerða lýðveldisins Íslands eða Bandaríkja Ameríku." Svona samningi átti að smeygja einhvers staðar inn í aukahefti í Stjórnartíðindum, fram hjá Alþingi Íslendinga og engin þörf að leggja það fyrir, sem getur sett strik yfir ákveðna þætti í íslenskri löggjöf. Og ég spyr líka: Stenst það í rauninni að kveða þannig á um að ganga frá slíkum samningi sem á að binda atriði sem þetta með þáltill. á Alþingi? Og það er ekkert að því vikið í tengslum við þennan samning hvað hangi hér á spýtunni, hvaða löggjöf getur hér verið um að ræða. Ég spurði um löggjöf varðandi búfjársjúkdóma, sem hefur verið til umræðu í tengslum við samskiptin við herliðið í Keflavík, hvort það væru kannske slík ákvæði sem ættu að víkja. Það er bara reynt að afgreiða það hér með því að það sé "grínaktugt", eins og sagt er á slæmu máli, með gamanyrðum héðan úr stólnum. Það sé bara fráleitt. En ég held að málið sé ekki svo einfalt og ég vænti þess að hæstv. ráðh. svari því hvort þetta er hans mat og síðan verður auðvitað þingnefnd að fara ofan í saumana á þeim þætti. Ég vil líka inna hæstv. ráðh. eftir því hvernig hann skilur ákvæði 1. gr. samningsins í sambandi við skyldur íslenskra skipafélaga til að annast flutninga. Er gert ráð fyrir því að ríkisstj. leiti til skipafélaga, hvetji þau eða biðji þau um að taka að sér þessa flutninga með fyrirheitum um að skv. 1. gr. fylgisamningsins muni ríkisstj. hlutast til um að það geti gerst með viðunandi kjörum? Þarna stendur það: Flutningaþjónusta á sjó á milli Íslands og Bandaríkjanna skal látin í té af bandarískum eða íslenskum skipafélögum til þess að þessi kvótaskipting geti átt sér stað. Er hugsunin að það geti reynt á það að íslensk stjórnvöld hafi þarna frumkvæði, m.a. líka vegna þess skilnings að hér sé um sjálfstæðismál að ræða, frjáls viðskipti til að uppfylla hugmyndirnar þar að lútandi sem hér hafa verið kynntar? Svo vil ég síðast en ekki síst spyrja hæstv. ráðh. um það: Hvað er það mikið magn sem hér er á ferðinni? Hvað er það mikið flutningamagn sem á að skipta í 2/3 og 1/3 samkvæmt kvótahugmyndum þessa samnings og hversu miklir fjármunir eru það sem tengjast þessum flutningum? Hvaða upphæðir eru hér á ferðinni miðað við framreiknaða reynslu af viðskiptum þegar þetta var í lagi að mati hæstv. ráðh., ég tala nú ekki um ábyrgðarmanns Hafskips sem hér kom í stólinn áðan, hæstv. iðnrh., sem talaði um fyrri tíð þegar þetta var nú allt í blóma, áður en Hafskip sökk? Síðan hefur magnið væntanlega aukist því að hæstv. utanrrh. hefur tryggt að umsvif Bandaríkjahers hafa aukist stórkostlega á undanförnum árum undir hans forustu. Herra forseti. Ég vildi sem sagt leggja þessar spurningar fyrir hæstv. utanrrh. Ég ítreka það að lokum að það er raun að heyra úr munni hv. þm. og hæstv. ráðherra þegar þeir eru að reyna að þvo af sér auðhyggjuna í tengslum við þetta mál. Þeir komast að sjálfsögðu ekkert fram hjá því að hér er verið að tryggja efnahagslega hagsmuni í tengslum við hersetuna í landinu. Hér er verið að ganga lengra en verið hefur, einnig vegna þess að þessi samskipti hafa verið að aukast. Og hvaða vit er í því að ætla að binda Íslendinga með þeim hætti við annað risaveldanna með hersetu eins og hér á sér stað á þeirra vegum, vaxandi umsvif, og gera það að auknum og vaxandi þætti í efnahagslífi Íslendinga? Hvaða von geta menn gert sér um það að hægt verði fyrr en síðar, svo sem þörf væri á, að gera málin upp með öðrum hætti og láta þjóðina skera úr um það hvort hún vill taka upp annars konar tilhögun í sambandi við sín öryggismál og utanríkisstefnu og vera þá ekki njörvuð niður af "Hafskipum" eða "Eimskipum" eða "SÍS-skipum" og öðrum slíkum hagsmunum og talsmönnum þeirra, sem höfða til slíkra hagsmuna, þegar afstaða er tekin um grundvallaratriði sem skipta Íslendinga meiru en flest annað.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður mikið. "Þetta sem nú hann varast vann, varð þó að koma yfir hann," segir í vísunni og ég hef alla samúð með hinni vestrænu samvinnu í þeirri umræðu sem um hana fer fram hér í dag og skal ekki blanda mér í hana. En það eru nokkur tæknileg atriði, sem ég vil fá svör við, sem hv. 5. þm. Austurl. hefur spurt um hvað eftir annað en ekki fengið svör við. Það er í fyrsta lagi 4. gr. Ég vil koma því á framfæri vegna þess að ég sé að hér sitja í hliðarsölum aðstoðarmenn hæstv. utanrrh. að mér finnst ekki alveg samræmi milli hinnar íslensku þýðingar og frumtextans. Hér segir, með leyfi forseta: "Ákvæði samnings þessa og sérhvers samkomulags um framkvæmd hans, sem gert er samkvæmt 1. grein," o.s.frv. Í enska textanum er sagt: "The provisions of this Treaty and any implementing arrangements concluded pursuant to Article I". Eins og ég skil enska tungu, er þýðingin "sem gert er" vafasöm. Í enska textanum sýnist mér innifalið "og gert verður". Og ég vil spyrja: Þýðir þetta þá: öll ákvæði samnings þessa og sérhvers samkomulags um framkvæmd hans sem gert hefur verið og gert verður? Ég býst t.d. við að hv. þm. Eiður Guðnason viti að sögnin "to pursue" þýðir að fylgja á eftir eða að fara í kjölfarið á. Þetta skiptir mjög miklu máli, hvort þetta gildir um það samkomulag "sem gert verður" og byggist á þessari grein. Og ég bið hæstv. utanrrh. að ráðgast við sína sérfræðinga og svara þessu, því að þetta er mikilvægt. Þá vil ég spyrja hæstv. utanrrh.: Hvaða lög geta hugsanlega orðið að engu fyrir þennan samning? Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra um dæmi sem mér kom í hug hér meðan ég var að hlýða á umræður. Segjum að ríkisstjórnin setji lögbann á verkfall á farskipum. Gildir það e.t.v. ekki um þessi skip sem eru að flytja farm til herstöðvarinnar? Þetta er mjög forvitnilegt að vita. Gilda ekki lög um haffærni, sóttvarnir o.s.frv.? Ég held að það væri hollt fyrir hæstv. utanrrh. að vita hvort hann getur sett lögbann á verkfall t.d. á þessum skipum eða bráðabirgðalög eða eitthvað slíkt. Annað textaatriði sem stingur mig dálítið í þessum samningi er í 1. gr. og varðar vissulega réttindi þeirra sem á þessum skipum koma til með að vera og vinna. Þar stendur í 1. gr., með leyfi forseta: "Flutningaþjónusta á sjó milli Íslands og Bandaríkjanna með farm vegna varnarsamningsins". Síðan er efst á bls. 3 talað um "carriage of military cargo". Hvað er það? Eru það hergögn? Eru það atómvopn? Hvað er "military cargo" hæstv. utanrrh.? Hefur áhöfn slíks skips ekkert um það að segja hvað hún flytur? Farmur getur verið sitt af hverju. Ég held að þessar skilgreiningar sé mjög mikilvægt að hafa alveg á hreinu og það getur ekki verið ofverk embættismanna utanrrn. að gera þetta alveg ljóst. Og ég held að það geti heldur ekki verið ofverk þeirra að fara í gegnum öll þau lög sem um siglingar og farmflutninga fjalla og grannskoða hvaða lög þessi samningur getur brotið í bága við. Ég held að við verðum að hafa í huga réttindi þeirra skipverja sem þessa flutninga eiga að annast og að það sé grannskoðað hvort þeir eigi ekki rétt á að vita hverju sinni hvað þeir hafa um borð. Þessi örfáu atriði vildi ég aðeins minnast á. Ég er ekki að halda neinu fram en vil fá svör við þeim efasemdum sem mér finnst liggja hér í þessum texta og óska eftir að því verði svarað, ef ekki hér þá í meðferð hæstv. utanrmn. Ég skal ekki segja mikið meira um hið vestræna samstarf. Ég held að það blasi við og innihald þess hverjum fullvita manni, sem fylgst hefur með atburðum síðustu daga, og skil sárindi og vonbrigði þeirra sem trúðu á vilja Bandaríkjamanna til þess að vinna að friði með öðrum vestrænum þjóðum og austrænum raunar. En það var kannske ágætt að fá það beint úr munni forseta Bandaríkjanna að Keflavíkurstöðin væri ein þýðingarmesta herstöð Bandaríkjamanna. Þá vitum við það og ég vænti þess að við þurfum þá ekki oftar að jagast um það hér í þingsölum hver sé skilningur vinaþjóðarinnar í vestri á þeirri herstöð. En ég skal ekki hleypa umræðunni út í þetta, við getum gert það seinna, en ég held að þau atriði sem ég hef hér minnst á krefjist svars. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.



Herra forseti. Ég skal leitast við að svara því sem hér hefur fram komið, sérstaklega hjá hv. 10. landsk. þm. sem ekki hafði talað áður og það er eðlilegt. Það skarar dálítið það sem hv. 5. þm. Austurl. kom hér með og spurði um. 1. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Flutningaþjónusta á sjó milli Íslands og Bandaríkjanna með farm vegna varnarsamningsins skal látin í té af bandarískum skipum og skipum, sem íslensk skipafélög gera út, skal látin í té af skipum sem íslensk skipafélög gera út." Ef menn lesa ekki setninguna og greinina áfram þá stendur, að það skuli þvinga skipafélög til þess að láta í té flutningaþjónustu. Síðan kemur áframhaldið og ef menn ekki vilja skilja þá er auðvitað ekkert hægt að svara mönnum. Menn geta komið upp í ræðustólinn endalaust og spurt. Sé málsgreinin lesin og hún skilin eins og hún þar stendur, þá kemur skýrt fram að flutningaþjónusta á sjó skal látin í té "á grundvelli samkeppni". Það er mergurinn málsins.

Og ef ekkert íslenskt skipafélag býður.

Nú þá hvað?

Þá hvað? Það er best að ráðherrann svari því.

Þá liggur auðvitað varningurinn eftir, ef enginn býður, er það ekki alveg ljóst? Síðan kemur hv. 5. þm. Austurl. og spyr um hvað þetta sé í dollurum. Hann langaði til að vita hvað þetta væri í dollurum, já.  Svo kemur hv. 10. landsk. þm. og víkur að 4. gr. Við verðum að gera okkur grein fyrir því hvað er verið að semja hér um. Er verið að létta af einhverju varðandi íslensk skipafélög hér í þessu landi? Það er síður en svo. Það eru engin lög sem banna íslenskum skipafélögum að gera eitthvað. Við verðum að gera okkur grein fyrir því hvað um er verið að semja þegar hér er talað um 4. gr., ég er kannske ekki eins vel að mér í enskri tungu og hv. þm., 

Með eitthvað.

Að sjálfsögðu með eitthvað. En ef önnur lög segja að varningurinn, sem um borð er, megi ekki koma í land, nú þá hefur enginn bannað siglinguna. Ef sá sem vill sigla með varninginn gerir sér ekki grein fyrir því að hann fær ekki að koma í land, þá er það hans. Við verðum að skilja um hvað við erum að tala áður en settar eru fram slíkar spurningar.



Herra forseti. Þingflokkur Alþfl. hafði til athugunar og í vinnslu að leggja hér fram á hinu háa Alþingi frv. til laga sem kvæði á um það að siglingar til landsins á vegum erlendra skipafélaga í skjóli erlendra einokunarlaga yrðu bannaðar. Fram kom í fjölmiðlum að formaður Sjálfstfl., hæstv. fjmrh., tók undir það, þó ég muni ekki nákvæmlega orðalagið, að til greina kæmi að setja slík lög. Í ljósi þess að þessi samningur hefur legið fyrir og við höfum haft ráðrúm til að kynna okkur hann er það niðurstaða okkar að það sé óþarfi. Þessi samningur sé viðunandi og við viljum láta á það reyna hvern árangur hann ber í framkvæmd, enda vísum við þá til uppsagnarákvæðis innan 12 mánaða ef út af ber með framkvæmdina. Og það er kjarni málsins. Hér var uppi deila sem var búin að standa allt of lengi, óþarflega lengi. Í tvö og hálft ár hafði þetta mál velkst milli manna í höndum tveggja utanrrh. án niðurstöðu og það virtist stefna í það að þegar þyrfti á grundvelli jafnréttisaðila að gera Bandaríkjamönnum skiljanlegt að það yrði ekki liðið af okkar hálfu mikið lengur. E.t.v. hefur það hrifið. Allavega er ljóst að bandarísk stjórnvöld hafa brugðist við að því er varðar þetta mál með þeim samningi, sem hér liggur fyrir, sem við teljum að sé viðunandi. Út frá spurningum um innihald samningsins og einstök ákvæði hans sé ég ekki ástæðu til að blanda mér í þær umræður, að því er varðar t.d. spurningu hv. þm. um 4. gr., hvort ákvæði hennar gæti átt við um einhverjar aðrar ráðstafanir í framhaldi af samningnum, vil ég aðeins vekja athygli á því að samkvæmt hinum íslenska texta þá er þessi 4. gr. um að samningsákvæðin skuli ganga fyrir ákvæðum hvers kyns eldri ósamrýmanlegra laga - eldri. Það þýðir ósköp einfaldlega að þau taka ekki til ósettra laga eða reglugerða sem við kunnum að setja síðar. Þannig að spurning um það hvaða áhrif þessi samningur kunni að hafa á ógerða hluti snýst ekki um þessa grein út af fyrir sig. Ég hygg að niðurstaðan sé sú, eins og ég sagði, að samningurinn sé viðunandi og við látum nú á það reyna hvort svo sé. Í ljósi þeirra umræðna sem hér hafa farið fram finnst mér kjarni máls vera þessi. Af hálfu talsmanns Alþb., hv. 5. þm. Austurl., er sagt: Við viljum ekki að íslenskir aðilar verði efnahagslega háðir hinu erlenda varnarliði. Og reyndar fór hann svona heldur snautlegum orðum mörgum hverjum um það. Þá rullu höfum við nú heyrt áratugum saman í hvert skipti sem kemur að slíkum hlutum, eins og t.d. siglingar milli landa í þágu varnarliðsins, verktaka í þágu varnarliðsins, sala á varningi og þjónustu vegna dvalar varnarliðsins. Ef um þetta á ævinlega að fjalla á grundvelli biblíutilvitnana um Júdas þá er það út af fyrir sig kannske smekksatriði. En spurningin er um pólitíkina í málinu. Gagnályktunin er nefnilega sú sem fram kom í máli hv. 3. þm. Reykn.: Varnarsamningurinn er hér í gildi. Við skulum láta liggja á milli hluta hver afstaða meiri hluta þjóðarinnar er til hans. Hann er í gildi og hefur verið í gildi lengi og hjá því verður ekki komist að samskipti íslenskra aðila og þessa varnarliðs eru nokkur. Er það niðurstaða þeirra Alþýðubandalagsmanna þar af leiðandi að því er varðar siglingar með varning til varnarliðsins, þá skuli þær, til þess að koma í veg fyrir að íslenskir aðilar hafi þar efnahagslegra hagsmuna að gæta, vera í höndum erlendra aðila? Er það krafa Alþb. að verktaka í þágu varnarliðsins skuli vera í höndum erlendra aðila? Er það krafa Alþb. á þessum forsendum að allar framkvæmdir, öll samskipti, öll sala á varningi eða þjónustu skuli vera í höndum erlendra aðila? Þetta er spurning sem er rökrétt niðurstaða af þessum málflutningi því að þá fer maður að skilja út af fyrir sig allt talið í hinum hefðbundna landráðabrigslastíl, svo ég nefni nokkuð af þessu hnossi: Molarnir sem falla af borðum Bandaríkjahers. Dollararnir sem eru í boði. Hermangsframkvæmdirnar sem verið er að ástunda. Að blanda saman efnahagslegum hagsmunum og öryggishagsmunum þjóðarinnar. Að boða aronsku. Meðal annarra orða, það er langt síðan menn hafa litið í varnarsamninginn hér á hinu háa Alþingi. Varnarsamningurinn er dálítið merkilegt skjal í íslenskri sögu og hefur kannske að mati flestra staðist býsna vel. En með vísan til umræðna eða brigslyrða um aronsku er rétt að rifja hér upp, með leyfi hæstv. forseta, 2. gr. samningsins. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: "Ísland mun afla heimildar á landsvæðum og gera aðrar nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að í té verði látin aðstaða sú, sem veitt er með samningi þessum, og ber Bandaríkjunum eigi skylda til að greiða Íslandi, íslenskum þegnum eða öðrum mönnum gjald fyrir." Samkvæmt þessari grein, 2. gr. varnarsamningsins, sem reyndar er ekki við NATO heldur milli lýðveldisins Íslands og Bandaríkjanna á grundvelli Atlantshafssamningsins, er aronsku vísað á bug og hefur svo verið allan tímann sem þessi samningur hefur verið í gildi. Hitt er svo annað mál sem menn verða að gera upp við sig. Telja þm. Alþb., sem út af fyrir sig hafa sérstöðu og kannske hugsanlega ásamt með Kvennalistanum, ég veit það ekki svo gjörla, sem út af fyrir sig hafa haft þá sérstöðu að vera andstæðingar þessa samnings, að vera andstæðingar aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu, telja þeir það sæmandi næstu 3-4 áratugina að halda áfram að tönnlast á því að við hinir, sem erum ósammála þeim og teljum öryggi Íslendinga best borgið með aðild að varnarsamstarfi lýðræðisríkja, að við séum landráðamenn, að við séum lítilsigldir menn sem eru að sækjast eftir molum sem hrjóti af borðum herraþjóðar o.s.frv. Auðvitað segja þessi orð ekkert um okkur, en þau segja ýmislegt um þá sem láta þessi orð frá sér fara og kannske væri það almennt séð í þágu viti borinnar þjóðmálaumræðu um þýðingarmikið mál að menn venji sig af þessum ósið. Ég tók vel eftir orðum hæstv. iðnrh. í þessum umræðum. Hann sagði það illt í efni að við værum hér að semja okkur frá ákvæðum bandarískra laga og taldi að það væri lítt viðunandi, sér í lagi með vísan til þess að hér væri um að ræða varnarlið á vegum Atlantshafsbandalagsins. Hæstv. utanrrh. svaraði á þá leið að þetta erum við jú hvað oft hvaðeina að gera. Þegar við leitum eftir fríverslunarsamningum, sagði hann, við Bandaríkin, þá erum við að semja okkur frá ákvæðum bandarískra laga. Skemmst er að minnast hvalveiðideilu við bandarísk stjórnvöld eða bandaríska hagsmunaaðila. Þar var verið að hóta því að beita ákvæðum bandarískra laga til þess að loka fyrir okkur mörkuðum í þriðja landi, sem heitir Japan. Og þannig mætti taka mörg fleiri dæmi um milliríkjasamskipti þar sem við verðum að sætta okkur við það að við verðum að reyna að ná samningum um að losa okkur undan hótun um beitingu laga sem er beitt nánast eins og refsiákvæðum, og þá vísa ég aftur til þeirra lagaákvæða er varða hvalveiðideiluna. En hæstv. iðnrh. sagði: Ég vil láta endurskoða sitt af hverju í samskiptum Íslendinga og Bandaríkjanna, að því er varðar framkvæmd varnarsamningsins. Og ég tók reyndar líka eftir því að hv. þm. Gunnar G. Schram sagði: Þessi varnarsamningur er að sjálfsögðu engin heilög kýr. Hvað eru menn þá að tala um þegar þeir tala um endurskoðun á samskiptum Íslendinga og Bandaríkjanna? Væntanlega þetta: Að það sé tryggt að í samskiptum þessara þjóða sé haldið á málum þannig að ekki verði hvikað frá því, sem reyndar er grundvöllur varnarsamningsins, að þessi samskipti séu milli tveggja fullvalda og jafnrétthárra ríkja. Þá gæti það varðað mál eins og t.d. verktöku fyrir varnarliðið. Það gæti varðað mál eins og t.d. réttarstöðu bandarískra þegna í þjónustu varnarliðsins á Íslandi og það gæti varðað t.d. gildistöku eða framkvæmd, framfylgni íslenskra laga í samskiptum við varnarliðið. Það er engin goðgá þótt spurt sé: Er ekki ástæða til þess að huga að þessum málum? Ég fyrir mitt leyti árétta að við Alþýðuflokksmenn erum gjörsamlega ósáttir við núverandi fyrirkomulag verktöku í þágu varnarliðsins. Við teljum algjörlega óeðlilegt að verktakan fari fram raunverulega þannig að einokunarfyrirtæki í höndum tiltölulega fámennra en fjárhagslega öflugra aðila í þessu þjóðfélagi sé falin sú framkvæmd. Við teljum að henni ætti að koma fyrir með þeim hætti að samningar fari fram milli okkar og hins erlenda aðila á vegum ríkisins en því næst verði séð um að þessi verk verði boðin út á frjálsum verktakamarkaði. Við teljum líka ástæðu til að endurskoða sitthvað sem reyndar kannske þarf ekki endilega að þýða ákvæði varnarsamningsins heldur fylgiskjala hans að því er varðar réttarstöðu bandarískra þegna í þessu landi. Og við teljum líka að einnig komi til greina að breyta framkvæmd sem er algjörlega á okkar valdi, íslenskra laga, að því er varðar t.d. innflutning á varningi á vegum varnarliðsins. Og það er sannarlega svo að það er ekkert í þessum samningi, sem við hér ræðum, sem hindrar slíkt. Hitt er annað mál að það væri út af fyrir sig óeðlilegt að við efndum til þeirrar endurskoðunar í samvinnu við þá aðila sem hafa allt aðra afstöðu, segja ósköp einfaldlega: Við erum andstæðingar aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu; segja ósköp einfaldlega: Við boðum þá pólitík að Íslendingar eigi að vera hlutlaus þjóð utan hernaðarbandalaga - og þar með leggja það fyrir þjóð sína í þessum heimi að við eigum að treysta því að það hlutleysi verði virt. Þeir menn hafa allt aðrar forsendur. Fyrir þeim vakir ekki að sníða af hnökra sem kunna að vera á þessum samningum, endurmeta reynslu sem rök eru fyrir um það hvernig við gætum breytt þessum samningum hugsanlega, heldur að fá þessum samningum hnekkt, sagt upp, og þannig tekin upp kúvending eða algjörlega önnur stefna í utanríkis- og varnarmálum. Í tilefni af orðum hv. 5. þm. Austurl., sem lét svo að honum kæmi eitthvað á óvart í málflutningi hv. 3. þm. Reykn. þegar hann áréttaði stefnu okkar jafnaðarmanna í utanríkis- og öryggismálum, þá verð ég nú að segja að trúlega hafa það verið látalæti eða ólíkindalæti. Það fer ekkert milli mála hver stefna Alþfl. er og hefur verið frá því að þessi mál komu upp árið 1949 í þeim málum. 



Herra forseti. Ég kvaddi mér hér hljóðs undir ræðu hæstv. utanrrh. Auðvitað verður hann að hafa það eins og hann vill með þetta plagg, og þessi meiri hluti sem hér er. Ef hann vill hafa þetta vitlaust og illskiljanlegt, nú, þá er það þeirra mál. Við höfum verið að benda á eitt og annað sem er heldur ruglings- og grautarlegt í þessu hjá þeim en það er náttúrlega ekki von að þeir vilji hlusta á leiðbeiningar okkar eftir yfirlýsingar Jóns Baldvins Hannibalssonar hv. þm. hér áðan vegna þess að það á að sjálfsögðu ekki að hlusta á þá sem hafa hinar óhreinu skoðanir í þessu máli. Það á auðvitað að passa það að svoleiðis fólk, sem er ekki þessum meiri hluta hér á þinginu þóknanlegt, komi hvergi nálægt hlutunum. Með þessum orðum sínum var hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson auðvitað sérstaklega að ávarpa Samband ungra jafnaðarmanna og formann Sambands ungra jafnaðarmanna, Maríu Kjartansdóttur, og lýsa stríði á hendur því fólki með býsna ósmekklegum hætti hér áðan, eins og honum er reyndar gjarnan tamt í samskiptum við flokksmenn sína. Það sem rak mig hér upp var það að hæstv. utanrrh. var að rembast við, og tókst það nokkuð vel út af fyrir sig, að skilja ekki það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og hv. 10. landsk. þm. Guðrún Helgadóttir voru að segja áðan. Það er auðvitað alveg ljóst, hæstv. utanrrh., að það er óhjákvæmilegt, ef þið ætlið að fara með þetta mál í gegnum þingið, að skýra nánar 4. gr. Það verður að leggja í það vinnu í utanrmn. að skýra nánar þessa 4. gr. Ég held að menn eigi að bera þá virðingu fyrir verkum sínum sem alþm. að þeir reyni að vanda sig við texta eins og þennan og það er alveg ljóst að textinn er óskýr vegna þess að hann gefur í skyn að niðurstaða þáltill. skuli ganga fyrir ákvæðum hvers kyns eldri ósamrýmanlegra laga eða reglugerða lýðveldisins Íslands eða Bandaríkja Ameríku. Nú er auðvitað í þessum texta almennt verið að tala um flutninga, almennt í tillögunni er verið að tala um flutninga. Í þessari grein sem er lokagrein plaggsins er hins vegar verið að draga almennar ályktanir varðandi samningana í heild. Og ég tel að það sé nauðsynlegt að hæstv. utanrrh. sjái til þess að utanrmn. eða formaður hennar fái í hendur texta um ótvíræða túlkun á þessu máli í samræmi við það sem utanrrh. hefur verið að segja, sem sé það að þessi grein skipti í rauninni engu máli varðandi sett eða ósett íslensk lög, settar eða ósettar íslenskar reglugerðir, hún snerti í raun og veru ekkert annað en lögin bandarísku frá 1904. En ef þetta er svona, af hverju í ósköpunum stendur þá ekki hér fullum fetum í þessari grein að þetta eigi eingöngu við bandarísku lögun frá 1904? Af hverju er verið að reyna að fara eins og köttur í kringum heitan graut sem mér finnst reynt að gera hérna annaðhvort vísvitandi eða öllu heldur, sem er mikið líklegra, óvart þegar menn voru að setja þetta saman vegna þess að þeir hafa ekki áttað sig á því hvað þetta í rauninni gat boðið upp á alvarlegan skilning eða misskilning á málinu eftir því hvernig menn vilja setja þetta fram. Og ég held að menn eigi að temja sér það á hv. Alþingi þegar verið er að ræða um lagatexta, tillögur og alþjóðasamninga, að hafa í frammi eðlilegar ábendingar um efni máls, uppsetningu og framsetningu burtséð frá því hver þeirra afstaða kann að vera til málsins. Ég ætlast a.m.k. til þess af hæstv. utanrrh. og ég veit að það á við um hann að hann er tilbúinn til þess að hlýða þannig á mál sem fram kemur frá stjórnarandstöðunni þó að sumir hér séu svo heilagir að þeir telji helst að þeir þurfi bara ekkert að hlusta á það sem kemur fram frá þeim sem eru andvígir amerísku hersetunni hér á landi. . Í þessum enska texta er, eins og hv. þm. Guðrún Helgadóttir benti á, talað um "military cargo", efst á bls. 3. Ég sé ekki að þessu sé til haga haldið í íslenska textanum.

Það er þýtt flutningar.

Það er þýtt flutningar. Af hverju er þetta sett svona fram, til hvers? "Military cargo" er hergagnaflutningar. Þetta er þýtt hér flutningar. Af hverju eru menn að breiða yfir hlutina í íslenska textanum eða er þetta kannske inni einhvers staðar annars staðar? Þá tökum við auðvitað öllum ábendingum um það. Ég sé það ekki í textanum eins og hann er núna. Mér sýnist að óhjákvæmilegt sé að laga svona hluti eða hvað, nema menn geti bent á að þetta sé inni einhvers staðar annars staðar og þá hlusta menn náttúrlega á það. En ég hef ekki heyrt neinar slíkar ábendingar. Og mér finnst satt að segja alveg útilokað fyrir hæstv. utanrrh. - enda veit ég að hann er ekki vanur því að menn séu að reyna að aka sér undan efnislegum og alvarlegum ábendingum, jafnvel þó að þær komi frá fólki sem kann að vera í andstöðu við viðkomandi þingmál eins og við Alþýðubandalagsmenn höfum gert grein fyrir í dag. Ég ætla ekki að fara að ræða þetta plagg mjög ítarlega né heldur þau önnur mál sem hafa komið upp. Hér er till. til þál. um aronsku. Hér er till. til þál. um viðskiptatengsl hersins og íslenskra fyrirtækja til viðbótar við þau fjölmörgu íslensku fyrirtæki sem þegar skipta við ameríska herinn. Við höfum verið þeirrar skoðunar að það eigi að einangra herinn efnahagslega. Við höfum sagt sem svo að það eigi að leggja vinnu í að draga úr hinum efnahagslegu tengslum svo lengi sem herinn er hér, að menn setji sér einhver eðlileg mörk í þeim efnum. Það hefur verið okkar afstaða. Og það er í raun og veru athyglisvert að menn skuli hrökkva svo við þegar þetta er nefnt af okkur, að formaður Alþfl. emjar og kveinar og segist hafa verið kallaður landráðamaður, segir að talað hafi verið um hermang og mola af borði. Það er greinilegt að maðurinn finnur til, það er ánægjulegt. En enginn hefur kallað hann landráðamann úr þessum ræðustóli, ekki af mínum flokksmönnum a.m.k. Það er hins vegar alveg ljóst að þeir menn sem hafa haft fyrirtæki í viðskiptum við herinn hafa haft stórkostleg pólitísk áhrif á Íslandi. Munið þið ekki eftir því 1973 þegar nokkrir forvígismenn Framsfl., sem tengdir voru viðskiptum við herinn, gengu á fund þáv. forsrh. og utanrrh. og óskuðu eftir því að herinn færi ekki úr landinu, töluðu sérstaklega fyrir hönd þessara hagsmuna? Ég er ekki að halda því fram að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson né aðrir ágætir hv. þm. ættu hlut í þessum fyrirtækjum né heldur að þeir væru að ganga erinda þeirra. En ég er að benda á að þessi fyrirtæki og forráðamenn þeirra hafa ráðið býsna miklu, talsverðu í Framsfl., talsverðu í Sjálfstfl., stundum. Ég tel að þetta sé hættulegt fyrir þjóðina og þessa flokka ef þeir vilja taka á öryggis- og varnarmálum sjálfstætt og óháð viðskiptalegum tengslum. Þessi mál voru rædd hér talsvert í sumar. Og þá kom fram að formaður Framsfl., Steingrímur Hermannsson, hæstv. forsrh., taldi eðlilegt að endurskoða öll samskipti við bandaríska herinn. Formaður Alþfl. lýsti þeirri skoðun sinni einnig í einhverju blaðaviðtali sem ég sá á hlaupum og formaður Bandalags jafnaðarmanna, sem var til þá, sagðist endilega vilja rannsaka og fara yfir öll samskipti við herinn. Mér er spurn: Hvað hefur síðan gerst sem kemur í veg fyrir að menn vilji jafnvel ganga í þetta verk? Ég hef ástæðu til að ætla að formenn þessara flokka séu enn þessarar skoðunar. Varla láta þeir þennan Rainbow-samning ganga fyrir því réttindamáli eða hvað? Það væri nokkuð öfugsnúið eftir svardagana um aðskilnað viðskiptahagsmuna annars vegar og öryggisstefnu í utanríkismálum hins vegar. Ég held að nauðsynlegt sé fyrir hv. Alþingi að fá ítarlegar upplýsingar um viðskipti íslenskra fyrirtækja við bandaríska herinn. Við höfum ákveðið í þingflokki Alþb. að leggja fram væntanlega á morgun, ef ekki er þegar búið að dreifa því, þingskjal sem er fsp. um þessi viðskipti, mjög ítarleg fsp., bæði um fyrirtæki sem eiga í þessu og eins magn þessara viðskipta. Það er best að það komi í ljós hversu mikill fjöldi fyrirtækja þetta er og hvort það gæti verið hugsanlegt að þar sé um einhver pólitísk tengsl að ræða. Gæti það verið að forráðamenn þessara fyrirtækja væru meðlimir í einum og einum stjórnmálaflokki hér í þessu landi? Það skyldi þó aldrei koma í ljós. Og það skyldi þó aldrei koma í ljós að þeir væru jafnvel í forustu í einstökum kjördæmum eða bæjarfélögum fyrir þetta lið sem ber ábyrgð á hersetunni hér á landi. Nei, ræða hv. 5. þm. Reykv. minnti auðvitað átakanlega á upphaf þessa máls, herstöðvasamninginn 1951, þegar Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl., þm. þessara flokka, tóku ákvörðun um að herinn skyldi koma hingað og að sjálfsögðu var ekki kallað í aðra eins og það var orðað á þeim tíma. Hér er þetta vanheilaga bandalag enn einu sinni að ganga fram á 4. áratugi framkvæmdar þessarar utanríkisstefnu. Það segir manni út af fyrir sig ekki neitt nýtt, en þessi hjúskapur er staðfestur ákaflega skýrt hér í dag. Við Íslendingar þurfum nú að mínu mati að vega og meta þessa stöðu alla og leggja á það áherslu að finna lausn á þessum málum sem skapar víðtækari samstöðu meðal þjóðarinnar en tekist hefur til þessa. Á Íslandi er meiri ágreiningur um framkvæmd utanríkisstefnunnar en í nokkru öðru ríki innan Atlantshafsbandalagsins. Það er vegna þess að meiri hlutinn hér á landi, í þinginu sérstaklega, hefur iðulega knúið þessi mál fram af offorsi gagnvart mikið stærri hluta þjóðarinnar en þeir hafa viljað vera láta. Og ég held að á þeim tímum sem við lifum nú, þar sem við erum vitni að alvarlegum umræðum um afvopnunar- og öryggismál, eigum við að reyna að hugsa ferskar og nýjar hugsanir og spyrja okkur sjálf: Hvað getum við gert til að stuðla að framkvæmd öryggismálastefnu sem sameinar Íslendinga betur en tekist hefur til þessa?



Herra forseti. Áður en ég vík að því sem hv. 3. þm. Reykv. sagði vildi ég gjarnan koma aftur að því sem hv. 10. landsk. þm. vék að áðan og eins hv. 5. þm. Austurl. Ef setningin öll um "military cargo" í þessum samningi, innganginum, sem hv. 10. landsk. þm. vitnaði í, efst á bls. 3, er lesin rétt liggur alveg í augum uppi að talað er um "military cargo between the United States and Iceland in support of the defence arrangements established pursuant to the Defense Agreement". Þarna er skýrt tekið fram hvað um er að ræða. En þetta er ekki samningurinn. Ef við förum í 1. gr. samningsins, þá stendur "transportation services for cargo transported by sea between Iceland and the Unites States", þ.e. flutningsþjónusta á sjó. Síðan kemur í 4. gr. fyrst það sem vísar til 1. gr. og þar er verið að vísa til samninga um flutningsþjónustu á sjó og það sem segir í 4. gr. vísar til þess.  En við skulum láta þessum deilum lokið. Ég er alveg sammála hv. síðasta ræðumanni, hv. 3. þm. Reykv., um að auðvitað vilja menn vinna skjöl á Alþingi eins vel og mögulegt er. Ég er sammála hv. 3. þm. Reykv. um að auðvitað fjallar utanrmn. um málið eftir að umræða hefur farið fram í Sþ., eftir að menn hafa heyrt gagnrýni þm., skoðanir þeirra, og metur það sem fram hefur komið, m.a. þetta sem verið er að benda á og þá fást allar þessar skýringar. Sumir eru kannske að tala um málið ekki nægjanlega vel lesnir í því, eins og sagt er í skóla - og einhvern tíma hafði ég heyrt þegar ég var í skóla, ekki nægjanlega vel lesinn. En látum það vera. Ég tel að ég hafi svarað því sem ég hef verið að spurður og það stendur ekkert á því og hefur aldrei staðið að láta þeim nefndum, sem fjalla um þau mál sem ég flyt á þingi, í té allar þær upplýsingar sem hægt er að veita þeim þannig að þær athugasemdir, sem fram koma í umræðum, verði skoðaðar. Til þess erum við, að láta mál ganga til nefnda og koma aftur til 2. umr. til umfjöllunar þar á eftir.



Herra forseti. Það leynir sér ekki á málflutningi þeirra hv. þm. Alþb. sem hafa talað í þessum umræðum hversu vandræðaleg staða þeirra er og hversu illa þeim gengur að gera nokkra skynsamlega grein fyrir sinni afstöðu í þessu máli. Hér er um að ræða samning sem hefur tekist, samning sem gerður hefur verið til að binda endi á deilu sem staðið hefur alllengi, í tvö og hálft ár eða þar um bil, og eins og lýst hefur verið af hálfu Alþfl. teljum við þetta eftir atvikum vera skynsamlega og góða lausn á þessu deilumáli og persónulega segi ég að þetta er raunar betri lausn en ég bjóst við að okkur tækist að ná. Við erum orðnir vanir því, sem styðjum vestrænt varnarsamstarf og styðjum aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og styðjum það að eins og sakir standa sé hér varnarlið á vegum þess, að vera kallaðir ýmsum nöfnum og vera borið sitthvað á brýn af hálfu þeirra Alþýðubandalagsmanna sem að öllum jafnaði telja sig meiri og betri Íslendinga en alla aðra. Þess vegna var það einkennilegt að heyra þau orð formanns Alþb., hv. þm. Svavars Gestssonar áðan, að nú þyrfti að skapa víðtækari samstöðu um þessi mál hér. Ég veit ekki hverjir hafa gert meira til að efla sundrungu og óvinafagnað í þessum efnum en þessi hv. þm. og flokkur hans. Ég veit ekki hverjir hafa haft sig þar meira í frammi og það er líka einkennilegt að þegar hann talar um minni hlutann sem sé miklu, miklu stærri en meirihlutamennirnir vilji í rauninni viðurkenna kemur það þvert á allar kannanir sem eru gerðar um afstöðu þjóðarinnar til veru okkar í Atlantshafsbandalaginu. Það er hart fyrir hv. þm. Svavar Gestsson að þurfa að viðurkenna það, en hann verður að gera það samt, að hann er í minni hluta. Og það væri ekki úr vegi að biðja hv. þm. og formann Alþb., sem talar eins og hann gerði áðan, að útskýra fyrir mér nokkur atriði sem hafa verið að velkjast og vefjast fyrir mér að undanförnu og þá ætla ég að vitna í ómengað flokksmálgagn hans þar sem segir á forsíðu 12. sept.: "Herstöðvasamningurinn. Uppsögn lögð fyrir Alþingi. Þingflokkur Alþb. hyggst leggja fram tillögu um uppsögn herstöðvasamningsins og aukið eftirlit þingsins með utanríkisstefnunni." Síðan daginn eftir, 13. sept., er önnur fyrirsögn í Þjóðviljanum: "Alþýðubandalagið. Tafarlaus endurskoðun. Öll samskipti við herinn tekin þegar til endurskoðunar. Þingflokkur Alþb. samþykkti í gær að leggja fram á Alþingi í haust tillögu þar sem lögð verði áhersla á tafarlausa endurskoðun á öllum samskiptum við herinn og dregið verði úr ofurvaldi utanrrh. varðandi málefni Bandaríkjahers hérlendis." Fyrst á að segja samningnum upp og síðan á að endurskoða hann. En það er ekki nóg með það. Fyrir fáeinum dögum kom í þessu sama málgagni hv. þm. Svavars Gestssonar tveggja síðna viðtal við hann: "Góðærið til þjóðarinnar" heitir það, og þar segir með leyfi forseta: "Hitt vil ég undirstrika að ævintýrapólitík með íslenskt öryggi og sjálfstæði kemur ekki til greina. Áhætta á því sviði verður ekki tekin meðan ég fæ einhverju ráðið á því sviði. En það má vera öllum ljóst að ég tel að öryggi okkar væri betur borgið með öðrum hætti en nú er gert. Ég tel að herstöð á Íslandi sé skotmark en ekki skjól. Þessi mál verður að leysa á öruggan máta þannig að þjóðin haldi fullri reisn." Ég sé ekki betur en að hér reki sig eitt á annars horn. Hvað á hv. þm. Svavar Gestsson við hér? Á hann við það að við eigum að vera áfram í Atlantshafsbandalaginu? Er það, það sem hann segir, að ævintýrapólitík komi ekki til greina? Ég get alveg tekið undir það. Ég tel að sú ævintýrapólitík sem hans flokkur hefur fylgt í þessu efni undir yfirskini hlutleysis komi ekki til greina. Hvað á þessi hv. þm. við þegar þingflokkur hans leggur til einn daginn að varnarsamningnum verði sagt upp, næsta dag að hann verði endurskoðaður og svo nokkrum dögum seinna segir þessi hv. þm. að hér komi sko engin ævintýrapólitík til greina? Vill hv. þm. Svavar Gestsson að við verðum áfram í Atlantshafsbandalaginu? Þessi ummæli hans í Þjóðviljanum gefa verulega ástæðu til að spyrja þeirrar spurningar og þau gera það líka brýnt að hann svari þessari spurningu. Hvað á hv. þm. við? Mér sýnist að innan Alþb. sé nú kannske í fyrsta skipti í langan tíma uppi ágreiningur um utanríkisstefnuna, ágreiningur sem þessum hv. þm. og formanni flokksins tekst kannske ekki að hemja mikið lengur. Og ég spái því að það eigi sitthvað eftir að koma í ljós þar áður en langt um líður. Mér fannst einstaklega einkennilegt hvernig hv. þm. hafði geð í sér og smekk til að víkja eins og hann gerði að samþykktum Sambands ungra jafnaðarmanna og taldi sérstaka ástæðu til að geta þess að formaður Alþfl. hefði gert ósmekklega árás á SUJ og taldi líka sérstaka ástæðu til að nafngreina formann samtakanna. Mér fannst þetta vera afar ósmekklega fram sett hjá hv. þm. Við erum ýmsu vön í þeim efnum. En eitt skyldi hann gera. Hann skyldi kynna sér, hann skyldi lesa þessar ályktanir. Hann skyldi lesa ályktanir flokksþings Alþfl., sem háð var í Hveragerði 4.-6. okt., og hann skyldi líka lesa söguna og kynna sér hvernig þessi mál hafa verið og hvort hér er eitthvað nýtt á ferðinni. Það hefur verið blæbrigðamunur á afstöðu Sambands ungra jafnaðarmanna og Alþfl. í utanríkismálum. Það er ekki ný saga. Það hefur mjög lengi verið og ekkert nýtt og kemur engum á óvart. Ungir jafnaðarmenn hafa hins vegar fyrir löngu gert sér það ljóst að skoðun þeirra á ekki meirihlutafylgi í Alþfl. Alþfl. er lýðræðislegur flokkur þar sem meiri hluti ræður og það er mikill meiri hluti fyrir öndverðri skoðun. Að lokum, herra forseti, hefur verið vikið ýmsum orðum að þýðingu og þeim mun sem ýmsir telja að sé á hinum enska texta og íslenska textanum hér og þýðingu ákveðinna orða, svo sem í 4. gr. þar sem stendur: "The provisions of this Treaty and any implementing arrangements concluded pursuant to Article 1" o.s.frv. Ég fæ ekki betur séð en að eins og þetta er þýtt sé það fyllilega rétt, og ég vek athygli á því sem stendur hér á eftir, "any prior inconsistent law" sem hefur verið vitnað til hér. Þar segir í íslensku greininni "eldri eða fyrri" og ég get ekki séð að það sé nokkur skapaður hlutur við þetta að athuga. Ég held að þetta sé rétt gert eins og þetta er hérna. Það má auðvitað um það deila sem stendur efst á bls. 3, orðin "military cargo", síðan kemur: "between United States and Icelandic" - það er raunar prentvilla ætti að standa Iceland - "in support of the defence arrangements established pursuant to the Defense Agreement". Það má auðvitað um það deila hvort hefði átt að þýða þetta frá orði til orðs. En þegar "military cargo in support of the defense arrangements" er þýtt "flutningar fyrir varnarliðið" neðst á bls. 2 held ég að það sé ekkert við það að athuga. En þýðingar orka tvímælis og um þær má oft deila. Það sem einum sýnist að betur fari sýnist öðrum að miður fari, en það þýðir ekki að þetta sé rangt. Ég held að það sé ekkert beinlínis rangt eða sem er ástæða til að gera sérstaka athugasemd við annað en sú prentvilla sem ég bendi á. Ég held því að þær athugasemdir sem hér hafa verið gerðar af hv. þm. Alþb. varðandi þetta, án þess að ég fullyrði nokkuð, þetta er mín persónulega skoðun, styðjist ekki við rök.



Herra forseti. Ég held að rétt sé að upplýsa að við upphaf þessa fundar töluðum við okkur saman, sem nýkjörnir höfum verið í hv. utanrmn., um það að halda fund strax að loknum þessum fundi og skipta þar með okkur verkum og taka þetta mál til meðferðar ef það hefur þá verið sent til nefndarinnar, en raunar er rétt að geta þess líka að við fjölluðum auðvitað um þetta mál áður en það kom fyrir almenningssjónir. Við höfum þess vegna haft mjög góðan tíma til að skoða það og raunar landsmenn kannske allir. En ég verð að segja það eins og það er að ég hélt satt að segja í upphafi fundar að menn væru meira sammála um þetta plagg, þessa tillögu, en komið hefur á daginn og er alveg ljóst að það verður að gefa sér tíma í nefndinni bæði til að skoða þær athugasemdir sem komið hafa fram efnislega um þetta mál og eins afstöðu flokkanna þannig að þetta mál verður auðvitað ekki afgreitt í dag eins og sumir voru kannske að gera sér vonir um og hefði verið gaman hefðum við verið sammála að gera það snögglega eins og öldungadeild Bandaríkjaþings gerði og við vorum að vona að stóratburðir gerðust hér í samkomulagi á síðustu dögum. En það er alveg ljóst að við verðum að gefa okkur tíma til að skoða þetta nánar og munum gera það strax á eftir og þá á morgun ef til þess þarf að koma. Ég held að umræðan um 4. gr. sé mikið byggð á misskilningi. Ég skal ekki fara út í það nánar efnislega. Að sjálfsögðu hafa sérfræðingar okkar um það fjallað og ég held líka að það sé alveg ljóst að ef einhver lög væru til hér sem mundu breytast með þessum lögum, þar sem menn einskorða sig við siglingar, flutningaþjónustu og annað ekki í 1. gr. og til hennar er einmitt vitnað í 4. gr., að ef einhver slík lög væru til, og greinin fjallar eingöngu um eldri lög eða gildandi lög, þá hlyti einhver að hafa komið auga á það því að það er búið að skoða þetta mjög náið. Ég hef reynt að láta hugann reika, kannske ekki flett öllu lagasafninu. Ég hef spurt marga um þetta. Baldur Möller fjallaði um málið, hefur verið upplýst. Það er tekið beinlínis fram í athugasemdunum að þarna sé eingöngu um að ræða bandarísk lög og tekið fram: en á Íslandi er ekki um að ræða ósamrýmanleg lög. Það segir ákveðið á athugasemdunum og það segja menn ekki, grandvarir menn sem eru í þágu ráðuneytanna, nema þeir hafi skoðað málin æði vel. En við skulum líta enn einu sinni á þessa grein, sjálfsagðasti hlutur sem við munum skoða. Ég ætla ekki á þessari stundu að fara langt út í almennar umræður sem hér hafa orðið. Síst af öllu lasta ég það að menn ræði vítt og breitt um utanríkismál, varnarmál og öll okkar viðkvæmustu og mikilvægustu málefni því að menn hafa sjálfsagt ekki verið undir það búnir, hvorki ég né aðrir, að fara út í almenna umræðu um þetta á þessum fundi. Ég hélt að það mundi einskorðast við þessa einu þáltill. og hún mundi kannske fara í gegnum þingið mótatkvæðalaust, kannske með einhverri hjásetu, en það væri ekki slíkur ágreiningur um þetta mál sem í ljós hefur komið. En auðvitað hafa menn fullan rétt á að halda fram sinni skoðun og fá tækifæri til að semja sín nál. og gera grein fyrir sínum málefnum. En ég endurtek að utanrmn. mun hittast þegar í stað að loknum þessum fundi og auðvitað taka öll þau mál til athugunar sem hér hefur verið drepið á og hraða sínum störfum eins og hægt er. Það verður veittur allur tími til þess og erum við sammála um það í utanrmn. að taka þann tíma sem þarf hverju sinni til að skoða málin niður í kjölinn.



Herra forseti. Ég hef hlýtt á þessar umræður með nokkurri athygli, ekki síst vegna þess að ég er nýkjörinn í utanrmn. Og þá hlýtur að koma til minna kasta að fjalla um þetta mál. Ég hef hlýtt á mál hæstv. ráðh., sem lagði málið hér fyrir, og annarra sem hafa talað yfirleitt. Ég vil taka það fram að ég er algerlega sammála þessum samningi efnislega og mun stuðla að því í utanrmn. með mínu atkvæði þar að ríkisstj. fái heimild til að staðfesta þennan samning. En það sem rak mig til að standa hér upp var reyndar að taka dálítinn þátt í umræðunni um orðalag og form. Það er að ýmsu leyti rétt, sem hér hefur komið fram, að finna má í þessum samningi ýmiss konar vandræðalegt orðalag. Það er engan veginn nógu skýrt. Og af því að við flest hérna höfum lært eitthvað í ensku, þá er það svo að það er jafnvel þægilegra að lesa enska textann í þessu tilfelli en þann íslenska vegna þess að þýðingin, sem gerð er á þessum samningi, er með þeim hætti sem mest er gagnrýnt af þeim sem reyna að hafa örlítið auga fyrir því hvað er gott ritmál. Það er alveg greinilegt að þessi samningur er þýddur á íslenskt stofnanamál. Þetta er hins vegar orðinn svo mikill ávani að maður kippir sér ekkert upp við það, og ég sé ekki neina leið til þess að fara að breyta orðalagi þessa samnings eða formi hans. Þetta er hlutur sem við stöndum frammi fyrir. Við verðum annaðhvort að hafna þessu eða samþykkja. Það er alveg ljóst. En ég fór nú að gamni mínu hér undir umræðunum að reyna að búa til orðalag á þennan samning, sem auðvitað er ekki fullkomið hjá mér vegna þess að aðstæðurnar hafa ekki verið reglulega góðar til að gera það sem best úr garði. Ef við hefðum fjallað um þetta mál hér í þinginu, þetta einfalda efni sem hér er um að ræða, hefðum við sett það sennilega upp í tvær greinar. Við hefðum ekki haft neitt hátíðlegt forspjall að þessu, en sett þetta upp í tvær greinar. Og af því að ég þarf að fjalla um þetta, og af því að ég þarf að skilja þetta, tók ég mig til og þýddi þetta á það mál sem mér finnst að ég skilji og setti það í það form sem við þekkjum. Ég ætla, með leyfi forseta, að segja hvernig ég skil þetta og mig langar til að bera það undir hv. þm. hvort þeir skilji samninginn ekki betur með því orðalagi sem ég kem hér með. Ég sleppi öllum löngum formálum. 1. gr. mundi þá vera svo: "Þrátt fyrir ákvæði laga frá 1904 um einkarétt bandarískra skipafélaga til flutninga á vegum Bandaríkjahers er íslenskum skipafélögum heimilt að flytja vörur" - og nú tek ég enga afstöðu til "military cargo", mér er alveg sama hvað það þýðir í þessu tilfelli af því að ég er bara með smástílæfingu - "í þágu bandaríska varnarliðsins á Íslandi. Skulu flutningar þessir boðnir út og íslenskum og bandarískum skipafélögum einum heimilt að bjóða í flutninga þessa." Eftir að ég, svo aumur sem ég er nú kannske í þessu öllu, er búinn að setja þetta á blað skil ég loksins almennilega hvað er um að ræða. Og 2. gr. mætti þá kannske vera svo og það þyrfti ekki nema tvær greinar: "Samning þennan skal fullgilda skv. reglum sem gilda um það efni í hvoru landi um sig og öðlast samningur þessi þá gildi." Ég held að ef þetta hefði verið sett svona fram, hefðu engar verulegar deilur orðið um skilning á því hvað hér er um að ræða. Það hefðu kannske orðið einhverjar deilur um varnarmálin í heild sinni og um veru hersins hér o.s.frv., en ég held hins vegar að ef við hefðum getað fellt þetta samkomulag, sem við höfum gert, í það form sem okkur er skiljanlegast hefðu ekki orðið deilur af þessu tagi sem hér hafa orðið í dag. En meginniðurstaða mín er sú að ég treysti mér ekki til þess að gera neina brtt. á þessum samningi og mun stuðla að því að hann verði samþykktur eins og hann liggur fyrir í þeirri þýðingu sem honum hefur verið valin og með því formi sem um þennan samning er.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér meira inn í þýðingarmál og læt það útrætt, en ég vildi aðeins út af því sem hv. 5. þm. Reykv. sagði hér um verktöku þar syðra benda á að í apríl 1984 lagði þáv. utanrrh. Geir Hallgrímsson fram skýrslu. Sú skýrsla var byggð á fsp. sem fram höfðu komið af hálfu Alþfl. og Bandalags jafnaðarmanna varðandi ýmsa þætti þar syðra. Í þessari skýrslu, á bls. 17, segir: "Til þess að undirbúa þetta", þ.e. að kanna skilyrði þess að opna aðildarfélög samningsaðila frekar en nú er, "þá hefur utanrrh. ákveðið að koma á fót fimm manna samstarfsnefnd sem í eiga sæti tveir fulltrúar Verktakasambands, fulltrúi Íslenskra aðalverktaka, Keflavíkurverktaka og fulltrúi ráðuneytisins. Nefndinni verði jafnframt falið að kanna fyrirkomulag þessara mála og reynslu í öðrum ríkjum Atlantshafsbandalagsins." Þessi nefnd hefur starfað frá þessum tíma og ég vil benda á að það hafa orðið töluvert miklar breytingar á verktökunni þar syðra einmitt í tíð fyrrv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar sem gerir grein fyrir því hér. Þessar breytingar, sem þegar hafa verið gerðar, eru auðvitað hluti af því sem unnið hefur verið þar að og alltaf er hægt að bæta eins og sagt er og það verður auðvitað gert komi fram um það ákveðnar hugmyndir frá þeim aðilum sem um þetta hafa fjallað. Þetta vildi ég láta koma fram í tilefni af því sem hv. þm. sagði.