Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[10:34] Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 66, 66. mál, um stefnumótun í ferðamálum með áherslu á ,,græna ferðamennsku``. Hún hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela samgrh. að skipa nefnd til að fella áherslu á ,,græna ferðamennsku`` inn í stefnumótun í ferðamálum hér á landi.`` Þáltill. um þetta mál var lögð fram á 119. löggjafarþingi og var flm. sú sem hér stendur, en tillagan hlaut ekki afgreiðslu. Hún er nú flutt aftur, lítillega breytt, og eru flm. auk mín nú hv. þm. Kristín Halldórsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Össur Skarphéðinsson. Móttaka ferðamanna er mjög vaxandi atvinnuvegur og þjónustugrein hér á landi. Ferðaþjónustan hefur vaxið mjög hratt og erlendum ferðamönnum sem komið hafa hingað til lands hefur fjölgað um meira en 100% á 10 árum. Stjórnvöld binda miklar vonir við greinina en til þess að þær vonir rætist verður að huga að því hvert skal stefna í ferðaþjónustunni, hvernig við viljum byggja upp móttöku ferðamanna og um leið standa vörð um náttúruperlur okkar. Áherslur í ferðaþjónustunni eru síbreytilegar og því er mikilvægt að fylgst sé með straumum og stefnum í þeirri atvinnugrein sem öðrum. Stefna sú í ferðamálum sem kennd hefur verið við ,,græna ferðamennsku`` er vistvæn eða sjálfbær ferðamennska. Í henni er lögð áhersla á vistvænt umhverfi, að staðir haldi sínu upprunalega útliti og að heimamenn séu hafðir með í ráðum þegar ferðaþjónustan er skipulögð. Einnig er mikilvægt að hafa í huga hvaða áhrif ferðaþjónustan hefur á umhverfi, menningu og efnahag viðkomandi lands. Kynning á ferðaþjónustu er mjög mikilvægur þáttur hennar og öll markaðssetning. Það er því mjög mikilvægt að kynna ferðaþjónustuna sem rekin er á vistvænan hátt sérstaklega sem slíka. Sívaxandi hópur ferðamanna sækist eftir því að ferðast ,,grænt`` og setur kröfur um að sú ferðamennska sem þannig er kynnt sé í raun vistvæn ferðamennska. Það hefur einnig verið mikilvægur þáttur í vistvænni ferðaþjónustu að fá ferðamenn til að nota innlendar framleiðsluvörur enda vilja þeir sem aðhyllast þessa tegund ferðamennsku gjarnan reyna innlendar vörur. Þeir leggja einnig mikið upp úr að nota almenningssamgöngur og varast að misbjóða landinu með ágangi. Ísland hefur vegna sérstæðrar náttúru og hreinleika landsins meiri möguleika en flest önnur lönd til að laða að sér útlendinga sem aðhyllast þessa tegund ferðamennsku en talið er að þeir séu tugir milljóna og þeim fari mjög fjölgandi. Ýmsir markaðsmenn telja að í ,,grænni ferðamennsku`` sé fólginn einn helsti vaxtarbroddurinn sem Íslendingar eiga í atvinnumálum um þessar mundir. Stefnumörkun er mjög mikilvæg í ferðamennsku og því fagna ég því að hæstv. samgrh. hefur sett vinnu í gang í stefnumótun þessarar atvinnugreinar eins og kom fram í fréttum á ferðamálaráðstefnu í Vestmannaeyjum í síðasta mánuði. Reynsla þjóða sem hafa verið leiðandi í ferðaþjónustu er að vanda verður til hennar. Þjóðir sem hafa byggt stóran hluta þjóðarframleiðslu sinnar á ferðamennsku án þess að marka ákveðna stefnu í ferðaþjónustu eiga nú við ýmsan alvarlegan vanda að etja, svo sem umhverfisspjöll, mengun og félagsleg og menningarleg vandamál. Markvissa stefnumótun vantar sárlega í íslenska ferðaþjónustu og rannsóknir í greininni eru í lágmarki. Það kom fram á fundi samgn. í gærmorgun hjá þeim Magnúsi Oddssyni og Birgi Þorgeirssyni að nánast engu fé er varið til rannsóknar- og þróunarstarfs eða tæplega 1 millj. á þessu ári. Þetta er mjög alvarlegt í svo vaxandi atvinnugrein og viðkvæmri. Fjárveiting til Ferðamálaráðs í fjárlagafrv. verður að aukast svo að þeir geti sinnt a.m.k. lágmarksrannsóknum í greininni. Vonast ég eftir því að umræðan um stefnumótun í ferðaþjónustu hér og hjá fagfólki í greininni og sú vinna sem farin er af stað í samgrn. bæti úr þessu og einnig sá aukni skilningur á þörf á rannsóknum eins og kemur fram í þingmáli því sem er hér á dagskrá seinna á þessum fundi um rannsóknir í ferðaþjónustu. Ef við ætlum að byggja ferðaþjónustuna upp til að hún megi verða sem blómlegust um alla framtíð er nauðsynlegt að huga að heildarstefnumótun hennar ella gætum við lent í sömu sporum og þær ferðamannaþjóðir sem hafa vanrækt stefnumörkun og búa við það ástand að búið er að kippa undirstöðunum undan ferðaþjónustu þeirra. Á fundi samgn. í gær lýstu fulltrúar Ferðamálaráðs mjög miklum áhyggjum yfir því hvernig náttúruperlur okkar væru alls staðar að drabbast niður vegna ágangs ferðamanna og ekki væri hugað að né veitt fé til að þær gætu haldið upprunalegu horfi. Nefndu þeir t.d. að hveraröndin á Hveravöllum væri að hverfa vegna þess að ferðamenn gengju þar yfir allt. Aðeins var veitt 5 millj. til viðhalds og verndarstarfs á frægum og viðkvæmum, fjölsóttum ferðamannastöðum á öllu landinu á fjárlögum síðasta árs, þ.e. fyrir árið í ár. Hvað höfum við umfram aðrar þjóðir til að laða að erlenda ferðamenn hingað til lands ef við varðveitum ekki náttúrufyrirbæri sem eru sérkenni lands okkar? Dæmi um það sem komið hefði verið í veg fyrir ef stefnumörkun í ferðamálum hefði verið fyrir hendi og þá sérstaklega stefnumótun í ,,grænni ferðamennsku`` er, svo ég nefni eitt lítið dæmi, borun eftir heitu vatni til húshitunar og heimabrúks á svæðinu umhverfis Geysi í Haukadal. Þar hafa verið boraðar 10 holur og er þar verið að sækja heitt vatn í e.t.v. sömu heitavatnsæðar og halda hverasvæðinu við Geysi virku. Það mundi seint hvarfla að Bandaríkjamönnum að leyfa borun í nágrenni við þeirra frægasta goshver, Old Faithful í Yellowstone Park. Geysir í Haukadal er heimsfrægur og bera hverir víða í heiminum nafn hans auk þess sem samheiti við fyrirbærið goshver á erlendum tungum er nafn þessa hvers. Þetta viðkvæma og fjölsótta svæði verður að vernda eins og önnur sambærileg svæði, það þarf að gæta þess eins og annarra náttúruperla. Það yrði áfall fyrir ferðaþjónustu á Íslandi ef hverasvæðið í Haukadal yrði óvirkt eða þurrkaðist upp. Til að koma í veg fyrir slík náttúruspjöll ætti t.d. að bjóða bændum í kring ódýrari raforku til húshitunar og heimabrúks því að af henni eigum við nóg. Við verðum að vera tilbúin að bregðast við neikvæðum fylgifiskum ferðamennskunnar eins og náttúruspjöllum ýmiss konar, átroðningi og óvissum aðgerðum og framkvæmdum. Mikilvægt er að leggja áherslu á gæði þjónustunnar og velta fyrir sér hvort fara beri leið gjaldtöku í ferðaþjónustunni. Það er brýnt að farið verði að huga að þessum málum, en löggjöf okkar um ferðamál er orðin tveggja áratuga gömul og þarfnast heildarendurskoðunar. Lög og reglur um ferðaþjónustu verða að vera í takt við þá tíma sem við lifum á svo hún fái að vaxa og dafna til hagsbóta fyrir alla. Við verðum að skipuleggja ferðaþjónustuna betur, setja okkur vel skilgreind markmið til næstu 10--20 ára, ákveða hversu marga ferðamenn við viljum og hve mikið af tekjum fyrir þjóðarbúið þeir skilji eftir í landinu og hvaða áhrif þeir hafi á atvinnulífið og landið sjálft. Gjaldeyristekjur af komu erlendra ferðamanna hingað til lands eru um 20 milljarðar á þessu ári. Til samanburðar má geta þess að útflutningstekjur okkar af sjávarafurðum eru um 80 milljarðar þannig að um fjórðungur af þeim tekjum sem við höfum af útflutningi á sjávarafurðum sem kemur með erlendum ferðamönnum, en gert er ráð fyrir að þeir verði um 195 þús. á þessu ári og hefur aukningin verið um 50% frá árinu 1992. Til viðbótar er talið að landsmenn sjálfir eyði á bilinu 15--18 milljörðum á ferðalögum innan lands svo heildartekjur af ferðamönnum á árinu í ár verða að líkindum allt að 38 milljarðar kr. Þetta var upplýst á fundi samgn. í gærmorgun. Í atvinnugreininni nú eru um 6 þús. ársverk og er búist við að við bætist um 2.500--3.000 störf á næstu 15 árum. Það er því mjög mikilvægt að við hugum vel að framtíðarþróun í ferðaþjónustunni. Nú hefur heyrst að hæstv. samgrh. sé með stefnumótunarvinnu í gangi í samgrn. eins og ég nefndi áðan og því er nauðsynlegt að tekið sé tillit til þeirra hugmynda eða hugmyndafræði sem kölluð hefur verið ,,græn ferðamennska`` í þeirri vinnu. Því teldi ég eðlilegt að nefnd sérfróðra aðila í ferðamálum og þeirra sem þekkja hugmyndafræði ,,grænnar ferðamennsku`` kæmu til liðs við þá sem sinna stefnumótun í ferðamálum fyrir hæstv. ráðherra. Nefnd sú, sem hér er lagt til að skipuð verði, yrði til að vinna efni inn í stefnumótunarvinnu hæstv. ráðherra. Ég vona að hæstv. ráðherra fari að óskum okkar flm. þessarar þáltill. og skipi nefnd til að vinna þetta verk. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. samgn.

[10:45] Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi fagna því að sjá till. til þál. um stefnumótun í ferðamálum með áherslu á ,,græna ferðamennsku``. Ég tel að í raun og veru sé það mjög þörf ábending sem fram kemur í þessari tillögu þó e.t.v. megi velta því fyrir sér hvort ekki sé eðlilegra eins og fram kom raunar í máli hv. 1. flm. að fella þetta inn í þá stefnumótunarvinnu sem nú er að hefjast á vegum samgrn. fremur en að ræða þessi mál í svona einangruðu umhverfi. Ég tel að það væri eðlilegt vegna þess að öll stefnumótun um ferðamennsku í landinu sem ekki tekur tillit til þeirra áherslna sem fram koma í tillögunni væri auðvitað unnin fyrir gýg vegna þess einfaldlega að ferðamennska á Íslandi sem ekki tæki tillit til þess að verja umhverfi okkar er óhugsandi. Ástæðan fyrir því að fólk flykkist til Íslands er fyrst og fremst sérstaða náttúrunnar, saga landsins að einhverju leyti, en ekki síst sérstaða náttúrunnar og það að okkur hefur þrátt fyrir allt tekist býsna vel við það víða að verja náttúruna. Og við eigum sem betur fer enn náttúruundur sem ekki þekkjast annars staðar, einfaldlega vegna þess að hér er fámenni og ekki sá mikli átroðningur sem er meðal milljónaþjóðanna. Á það hefur t.d. verið bent að í nágrannalandi okkar, Danmörku, er varla nokkur landskiki eftir sem ekki er það sem stundum er kallað manngerður. Mannshöndin hefur nánast komið að öllu því landi sem er í Danmörku og haft áhrif á mótun umhverfisins með einhverjum hætti. Stór hluti Danmerkur, svo dæmi sé tekið, er auðvitað notaður undir landbúnað, vélvæddan nútímalegum landbúnað. Það er tæplega hægt að fara um það fallega og góða land án þess að veita því athygli að mannshöndin hafi með einhverjum hætti komið þar nærri. Þess vegna er alveg hárrétt sem fram kom í máli 1. flm. og kemur raunar fram í greinargerðinni með tillögunni að sérstaða okkar lands er mikil og það er mjög þýðingarmikið fyrir okkur, ef við ætlum að byggja upp framtíðarferðamennsku hér á landi í svipuðum dúr og við höfum verið að gera á undanförnum árum, að við styðjum við og gætum þess að náttúrufarið í landinu skemmist ekki. Það verður að gerast með þeim hætti að ljóst sé að við höfum upp á þá ósnortnu náttúru að bjóða sem fólk sækist eftir. Ég vil í þessu sambandi t.d. vekja athygli á því að í fyrra hófu nokkrir ungir menn rekstur kajakþjónustu á Jökulfjörðum við Ísafjarðardjúp sem gengur bókstaflega út á það að flytja hingað til lands ferðamenn frá Bandaríkjunum sem eru að sækjast eftir því að komast í snertingu við ósnortna náttúru. Þeir borga mjög hátt verð fyrir þessa þjónustu vegna þess einfaldlega að í þeirra landi er orðið svo fátt um möguleika á því að kynnast náttúrunni nánast óbeislaðri eins og við sjálum norður í Jökulfjörðum. Það er nákvæmlega það sem þeir eru að sækjast eftir. Virðulegi forseti. Það er samt sem áður dálítið önnur hlið á þessu máli. Hún er sú að það er mjög auðvelt að ganga of langt í þessa átt á grundvelli prinsippsins um hina ,,grænu ferðamennsku``. Ég hef t.d. heyrt ýmsa talsmenn ,,grænnar ferðamennsku`` tala gegn því sem við sem byggjum landið teljum hluta af almennum framförum, svo sem eins og vegagerð, bættar samgöngur á milli svæða o.s.frv. Það er t.d. ekki langt síðan að fram fór mjög afkáraleg umræða um það hvort byggja mætti brú yfir Gilsfjörð. Sú umræða snerist öll um það að verja einhverja tiltekna fuglategund.

Hefur þingmaðurinn eitthvað á móti rauðbrystingi?

Þingmaðurinn hefur ekkert á móti rauðbrystingum frekar en hv. fyrrv. umhvrh. Hins vegar veit þingmaðurinn eins og hv. fyrrv. umhvrh. að möguleikar og lífsrými rauðbrystingsins einskorðaðist ekki við brúarstæði Gilsfjarðar heldur var þarna verið að fjalla um hvort það ætti að byggja landið með eðlilegum hætti og treysta eðlilegar samgöngur og framfarir. Við verðum að gæta þess að þó við viljum verja náttúru landsins og bera virðingu fyrir náttúrufari þess þá megum við ekki undir nokkrum kringumstæðum ganga svo langt að það komi niður á eðlilegum framförum og eðlilegum lífsskilyrðum fólks út um land. Það er t.d. mjög sérkennilegt fyrir okkur sem búum úti í hinum dreifðu byggðum að heyra talað með þeim hætti maður heyrir stundum, og ég heyrði t.d. á ferðamálaráðstefnu vestur á Núpi sl. sumar, en þar töluðu menn með miklum söknuði um það að verið væri að eyðileggja fjörur landsins með því að færa vegina ofan úr fjallshlíðum niður í fjörurnar. Af hverju skyldu menn leggja vegi um fjörurnar? Það er vegna þess að þar er einfaldlega snjóléttara og auðveldara að komast um. Það kann að vísu að vera eins og mengun í hugum þess fólks sem kemur þarna í mýflugumynd að sumri til og finnst það skemmd á umhverfinu að geta ekki gengið um fjörur landsins. En hvernig á þá að tryggja hagsmuni þess fólks sem á allt sitt undir því að geta komist með eðlilegum hætti um vegi landsins? Ég á ekki von á því að hv. flm. þessarar þáltill. sem hér er til umræðu hafi það í huga að ganga svo langt í hugmyndum sínum um ,,græna ferðamennsku`` að það gangi út yfir eðlilegar framfarir í landinu eða eðlilega uppbyggingu samgöngumannvirkja. Ég vil einfaldlega benda á að hér, eins og á öllum öðrum sviðum, getur verið vandratað meðalhófið. Þess vegna verðum við þegar við mótum stefnu um ,,græna ferðamennsku`` að hafa ákaflega margt undir og tala um þetta í samhengi. Mér finnst því skynsamlegast að fella áframhaldandi vinnu inn í þá stefnumótunarvinnu sem nú er hafin á vegum samgrn. þannig að við fáum heildstæða mynd af því sem við erum hér að fjalla um. Svo vil ég líka í þessu sambandi vekja athygli á því sem ég raunar nefndi í umræðum um fyrirspurn sem svarað var af hæstv. samgrh. fyrir nokkrum vikum að stefnumótunarvinnan í ferðamennsku er auðvitað hafin og hefur auðvitað átt sér stað út um landið á einstökum svæðum. Sú stefnumótunarvinna sem hefur t.d. átt sér stað á Vestfjörðum og víðar hefur auðvitað tekið tillit til hugmyndanna um ,,græna ferðamennsku`` vegna þess að ferðamennska úti í hinum dreifðu byggðum er óhugsandi nema sem hluti af ,,grænni ferðamennsku`` þar sem ferðamenn sækja fyrst og fremst í náttúruundrin, söguna og það sem landið hefur upp á að bjóða. Ferðamennska á Vestfjörðum mun ekki snúast um tívolí eða fína veitingastaði, það geta menn sótt einhvers staðar annars staðar. Ferðamennska á Vestfjörðum mun fyrst og fremst snúast um möguleikana á því að sjá hina stórbrotnu náttúru sem Vestfirðir hafa upp á að bjóða.

[10:53] Herra forseti. Af því að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson tók hér upp málefni Gilsfjarðar og brúar yfir Gilsfjörð, þá vil ég segja eitt. Ég er sammála öllum þeim viðhorfum sem hann lét uppi á meðan deilur stóðu um þá brú. Eins og hann veit beitti ég mér sem umhvrh. fyrir farsælli niðurstöðu í því máli. Hins vegar tel ég að þeir menn sem tóku afstöðu sem hv. þm. kallar nú nánast öfgakennda hafi haft ýmislegt til síns máls. Ég tel einmitt að slíkir menn gegni ákveðnu hlutverki í okkar þjóðfélagi. Ég held að það sé mjög farsælt að hafa slík samtök og einstaklinga sem brýna raustina vegna þess að það knýr okkur hina til að nema staðar og hugsa okkar gang eins og við gerðum báðir á meðan þetta mál var til umræðu. Ég lét þess getið að það mál hlaut farsæla niðurstöðu í tíð síðustu ríkisstjórnar og sýnist mér nú að kominn sé sandur í gangverkið. Ég skora auðvitað á hv. þm. Einar K. Guðfinnsson að sjá til þess að það verði ekki óhófleg töf á þessari mjög svo brýnu framkvæmd. Því miður virðist mér, herra forseti, að staðreyndin sé sú að þrátt fyrir að vegur hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar fari mjög vaxandi hjá mér þá fari hann dvínandi í hans eigin flokki. Hann hefur ekki meiri áhrif innan hans en svo að mér virðist að einhverjir afturhaldssamir menn vilji af ástæðum sem ég hef aldrei skilið gera allt sem þeir geta til að tefja þá brýnu samgöngubót og er með engu móti hægt að ásaka þá menn fyrir að gera það á grundvelli ,,grænnar ferðamennsku``.

Það skyldi þó ekki vera, hv. þm.

Þá held ég að við ættum að sameinast um það, hv. þm., að senda þá í einum grænum út í hafsauga. Í máli hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar kristallaðist líka sá hagsmunaárekstur sem alltaf er uppi um landnýtingu. Hvaða landsvæði á að taka undir virkjanir og línur? Hvaða landsvæði á að taka undir vegi og hvaða landsvæði á að taka undir ferðaþjónustu og ferðamennsku? Eins og hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir gat um hér áðan er ferðamennska orðin útvegur sem skilar gríðarlegum fjármunum í þjóðarbúið, um 20 milljörðum. Engar þær spár sem settar hafa verið fram um þróun ferðamennsku hafa staðist. Raunveruleikinn hefur alltaf farið fram úr spánum. Og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, sem þekkir þorskinn jafnvel betur en ég, hann veit að sérhver ferðamaður sem kemur til landsins skilur eftir sig verðmæti sem eru ígildi eins tonns af þorski. Í þessu felast því gríðarlegir hagsmunir. Skáld sagði fyrr á öldinni að ef Íslendingar gætu umbreytt hrikaleik fjallanna og tíguleik jöklanna yfir í beinharða peninga þá yrðu þeir ríkir og enginn trúði því. En það er veruleikinn í dag. Þetta er að gerast. Við verðum hins vegar að gæta okkar þegar við erum að ráðast í framkvæmdir að hugsa til framtíðar. Af hverju koma menn til Íslands? Það er kannski að einhverju leyti, eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sagði, vegna sögu okkar. Ég held að það sé að afar litlu leyti. Þeir koma hingað fyrst og fremst vegna þessarar einstæðu náttúru. Menn koma ekki hingað út af þessari sögulegu og menningarlegu arfleifð sem við erum auðvitað afskaplega stolt af. Mörgum útlendingum er alveg sama um hana. Þeir koma hingað til að sjá fugla og náttúru sem er hvergi annars staðar. Eins og kom fram í könnun sem gerð var á Austfjörðum meðal erlendra ferðamanna koma þeir líka til að sjá íslenska veðrið svo skrýtið sem það nú er. Veðrið, ekki verðið. Þarna þurfum við, eins og þingmaðurinn sagði, að feta vandrataðan stíg. Það er nefnilega staðreynd að við erum alltaf hægt og hægt að brjóta út jaðar hins manngerða umhverfis. Og það gerist svo hægt að við tökum kannski ekki eftir því. En ef við reynum að lyfta okkur upp og horfa yfir nokkra áratugi eins og var nú aðall ágæts fyrrv. þingmanns, Kjartans Ólafssonar, að gera í öllum málum sjáum við kannski þessa þróun. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að það er aðallega eitt sem útlendingar eru að sækja hingað og það er hið ósnortna víðerni. Það er hvergi að finna í öllum heiminum nema e.t.v. í Síberíu. Og nú sé ég að brúnin lyftist á hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. E.t.v. eru aðeins þar jafnvíðfeðm, ósnortin víðerni og á Íslandi. Og útlendingum finnst dálítið merkilegt að geta staðið upp á hól, hæð eða jökli og séð eins langt og augað eygir landslag þar sem eru engin kennileiti sem hafa með einhverjum hætti verið gerð af mönnum. Það er ákveðin upplifun og við sem höfum búið árum saman í erlendum stórborgum skiljum vel þegar við komum aftur...

Er það í Síberíu?

Úr því að þú minnist á Síberíu, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, þá bjó ég um fjögurra ára skeið á sléttlendi Austur-Anglíu þar sem ekkert var nema skógar. Og mér fór eins og Jósef Stalín þegar hann var í útlegðinni í Síberíu. Hann bað menn að senda sér þangað kort af fjöllum. Ég og Djúgasvílí höfum þessa sömu kennd og sókn til fjallanna eins og margir þeir sem þurfa að eyða aldri sínum á sléttlendi. En það veit ég að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur ekki gert og er ekki maður flatlendisins. En svo ég reyni nú að halda þessum þræði sem ótal menn eru hér að reyna að slíta fyrir mér þá er nauðsynlegt að þætta skipulagsmálin inn í ,,græna ferðamennsku``, það skiptir öllu máli. Það vill svo til að hafin er fyrir tilstuðlan Alþingis merk vinna varðandi skipulag miðhálendisins. Þar eru menn einmitt að reyna að sætta þessa mismunandi hagsmuni. Ákveða hvaða landsvæði má taka undir virkjanir og hvað á að láta ósnert um aldur og ævi. Og við verðum að gæta þess að einhver landsvæði fái að standa algerlega óáreitt. En eins og hv. flm., sem á miklar þakkir skildar fyrir frumkvæði sitt í þessu máli, benti á, er aukningin í ferðamennsku svo gríðarleg að það eru mörg svæði sem eru farin að láta á sjá sökum ágangs ferðamanna. Ég tek eitt dæmi. Herðubreiðarlindir, þar sem 10--12 þús. manns koma um 3--4 vikna skeið á hverju ári, þar af 8--10 þús. útlendingar. Þetta er örsmár blettur inni í auðninni. Ef svo fer sem horfir, hlýtur að líða til þess innan skamms að þessi merka gróðurvin, þetta náttúruundur, laskist með einhverjum hætti. Við verðum að horfast í augu við það að með einhverjum hætti þurfum við að búa okkur til tæki í framtíðinni til þess að geta stemmt stigu við því. Og hv. þm. hafði kjark til að ræða eina leið en menn fárast nú yfirleitt mjög yfir í þingsölum þegar drepið er á hana. Það er gjaldtaka. Ég er alveg sammála um það að við eigum að skoða til hlítar hvort ekki sé rétt að taka upp einhvers konar gjaldtöku á þeim ferðamannastöðum sérstaklega sem við teljum að séu í hættu. Þetta er ein leið. Önnur leið er sú að auka valkosti ferðamanna með því að reyna að þróa ný ferðamannasvæði eins og menn hafa verið að reyna að gera á undanförnum árum. Menn hafa verið uppi með góðar hugmyndir um þjóðgarð á Snæfellsnesi. Menn hafa jafnvel sett lög um vernd Breiðafjarðar. Hvorutveggja þjónar því að setja ný landsvæði sem eru merkt frá sjónarmiði náttúrufars í brennidepil. Þetta skiptir allt saman miklu máli. Ég sé að tími minn er búinn, herra forseti. En það er ýmislegt fleira sem ég vildi gjarnan ræða í tengslum við þetta mál. Ég held nefnilega að það sé líka nauðsynlegt í þessari vinnu að þætta miklu betur saman náttúruverndina og ferðamennskuna vegna þess að menn eru í dag að vinna að sömu hlutum innan beggja þessara geira.

[11:02] Virðulegi forseti. Mér er ákaflega ljúft að staðfesta það að hv. þm. Össur Skarphéðinsson átti góðan hlut að því að heimila brúargerð yfir Gilsfjörð. Það stóð ekki á því að hv. þm. tæki þar hraustlega á, alveg eins og hann gerði á sínum tíma, og ég hygg að það hafi verið eitt af hans síðustu embættisverkum, ef ekki það síðasta, þegar hann heimilaði líka lagningu vegar um fjörur Steingrímsfjarðar og greiddi fyrir því að þar með væri hægt að rjúfa þá einangrun sem íbúar Drangsness hafa búið við. Þetta var vissulega eitt af þeim umhverfismálum sem gátu verið álitaefni, en hv. þm. í ráðherratíð sinni, hjó á með skörulegum hætti eins og hans var von og vísa. Ég vildi hins vegar upplýsa hv. þm. um það vegna þess að ég geri ráð fyrir að hann hafi verið fjarstaddur þegar umræðan um Gilsfjarðarbrú fór hér fram fyrr á þessu hausti, að hæstv. samgrh. greindi þá frá því að það væri ætlun hans og ríkisstjórnarinnar að standa við fyrirheitin um gerð Gilsfjarðarbrúar, um þverun Gilsfjarðar eins og það heitir á tæknimáli, þannig að hægt væri að aka um hið nýja mannvirki á haustdögum 1997 og það er ekkert sem gefur mér tilefni til að ætla annað en að staðið verði við það. Þannig að frýjunarorð hv. þm. voru að því leytinu alveg óþörf.

[11:03] Herra forseti. Ég vil taka alveg skýrt fram að ræðu mína áðan mátti ekki skilja þannig að ég teldi að hv. þm. Einar K. Guðfinnsson hefði uppi viðhorf varðandi þessa tillögu sem við erum að ræða hér sem mér væri eitthvað á móti skapi. Ég tel að hann hafi sýnt í ræðu sinni að hann hefur góðan skilning á þessu máli. En að öðru leyti þá kem ég hér upp til að lýsa því yfir að það er mér fagnaðarefni að vegur þingmannsins er nú farinn að rísa víðar heldur en bara í huga mínum. Ég hef hins vegar séð það aftur og aftur að þær góðu skoðanir sem hv. þm. hefur og ég deili í mörgum efnum, þær verða aftur og aftur undir í Sjálfstfl. Ég minni hv. þm. á það að hann og félagar hans á Vestfjörðum höfðu uppi stór orð í öðru máli fyrir kosningar um að styðja ekki ríkisstjórn sem fylgdi stefnu núv. sjútvrh. í fiskveiðimálum. Hún hefur ekkert breyst. Hún hefur frekar harðnað. En ég sé ekki betur heldur en að hv. þm. og allir félagar hans að vestan séu meðal dyggustu stuðningsmanna þessara ríkisstjórnar. Það er auðvitað langt liðið frá kosningum.

[11:04] Herra forseti. Ég ætla að halda mig aðallega við þessa tillögu um ,,græna ferðamennsku``. Þó gæti verið áhugavert að ræða hér dálítið um þverun Gilsfjarðar og fiskveiðistefnuna. Ég er meðflutningsmaður að þessari ágætu og þörfu tillögu og ég er það vegna þess að ég tel enga vanþörf á að ýta við mönnum hvað þetta málefni snertir. Það er því miður þannig eins og kunnugt er að afar lítið hefur gerst í stefnumótun á sviði ferðamála sl. fjögur ár. Á það var reyndar minnt og það rifjað upp hér í fyrirspurnatíma á þingi fyrir nokkrum dögum. Í þeirri stefnumótun að ferðamálum, sem unnið var að á sínum tíma í nefnd undir forustu Hjörleifs Guttormssonar, var einmitt lögð mikil áhersla á þennan þátt, þ.e. að þætta saman stefnu stjórnvalda og áherslur aðila sem sinna ferðamálum og umhverfisvernd og skynsamlega og hófsamlega umgengni um náttúruna. Það er að mínu mati alveg augljóst mál að svonefnd ,,græn ferðamennska`` eða ferðamennska sem sérstaklega reynir að byggja sig upp á umhverfisvænni eða náttúruvinsamlegri stefnu, getur orðið og á að verða hluti af okkar ferðauppbyggingu. Ég held að vísu að það verði seint þannig að öll ferðaþjónustan sem slík geti skreytt sig með þessu nafni enda ekki markmiðið að mínu mati, fyrir utan að hún sé almennt talað vinsamleg náttúrunni og níðist ekki á henni. En hitt er ábyggilega mjög raunhæft að einstakir aðilar, jafnvel einstök byggðarlög eða svæði, geti sérstaklega gert sinn hlut góðan að þessu leyti og ég hef verið áhugamaður um það og reyndar reynt að halda því að nokkrum ónefndum sveitarfélögum í landinu að þau tækju sig saman, riðu á vaðið í þessum efnum og gerðust einhvers konar tilraunasveitarfélög hvað varðaði ,,græna ferðamennsku`` og styddu þá við bakið á ferðaþjónustuaðilum sínum svo að þeir gætu sameiginlega og með sveitarfélögum sínum, staðið undir nafni sem slíkir. Það var þörf umræða sem hér var aðeins komið inn á áðan og tengist stefnumótun okkar almennt séð varðandi atvinnurekstur í landinu og sambúð við náttúruna. Þar með talið í hve miklum mæli við ætlum að varðveita ósnortin landgæði til þess að byggja m.a. á atvinnugreinar eins og ferðaþjónustu. Eða í hve miklum mæli við erum tilbúin til að fórna þeim í þágu annarra atvinnugreina eins og stóriðju. Það er margra manna spá að á næstu öld verði hin eiginlega stóriðja og vaxandi stóriðja heimsins ekki málmbræðsla og ekki slíkur iðnaður, heldur allt það sem tengist hollustu og heilbrigði mannsins, þar með talið og ekki síst matvælaiðnaður og drykkjarvöruiðnaður og síðan alls konar þjónusta sem tengist möguleikum mannsins til útivistar og náttúruskoðunar. Þá er augljóst mál að það væri ekki skynsamlegt eða hagstætt Íslendingum að fórna um of í skammsýni á þessari öld möguleikum sínum til þess að verða í fararbroddi og fullgildir þátttakendur í stóriðju næstu aldar. Það þarf ekki annað en líta á tölur um vaxandi fólksfjölda í heiminum og vaxandi álag á hinar lífrænu auðlindir mannkynsins til að sjá að þjóð sem á sóknarfæri á þessu sviði, hún á mikla möguleika á komandi áratugum. Það mun reynast í þessu efni eins og víðar, það verður ekki bæði sleppt og haldið. Þetta þurfa menn að horfast í augu við, líka þegar teknar eru ákvarðanir hér á næstu árum um landnýtingu, skipulag, ákvarðanir um virkjanir og stóriðju. Ég nefni í þessu sambandi til að mynda hin stórfelldu áform um virkjanir á norðausturhálendinu. Þeir stórdraumar --- stundum eru þeir kallaðir LSD, landsins stærsti draumur eða Landsvirkjunar stærsti draumur. Öðrum finnst þetta eiga meira skylt við ónefnt efni sem líka gengur undir þessari skammstöfun og veldur að sögn annarlegri vímu. Það hefur ræðumaður aldrei prófað --- ganga út á það að sulla saman mestöllu jökulvatni á Norðausturlandi niður einn farveg og virkja það allt, jafnvel niður Fljótsdalshérað. Þessi áform, risavaxin sem þau eru og tengd við hugmyndir um að leggja sæstreng til útlanda til að selja orkuna þangað, fara til að mynda ákaflega illa saman við hugmyndir manna um að varðveita stóra hluta af hálendinu ósnortna. Ég vil líka nefna í þessu samhengi, nauðsyn þess og mikilvægi að varðveita í landinu stór og ósnortin svæði þannig að menn geti ferðast um og notið víðlendra svæða ósnortinna af mannlegum umsvifum. Það sem mér kemur fyrst í hug er Ódáðahraun og svæðið norðan jökla. Ég held að það væri mikið ógæfuspor ef menn fórna slíku svæði, sem er að kunnugra sögn að verða eitt stærsta ósnortna landsvæðið í allri Vestur-Evrópu, fyrir eina einustu háspennulínu, til að koma einum einasta hundi milli landshluta. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum má ekki endurskoða slík áform í ljósi vaxandi áherslu á mikilvægi þess að varðveita stór og ósnortin náttúrusvæði? Ég gæti líka nefnt hér í þriðja lagi Kvíslaveiturnar og þá áfanga sem nú eru þar í bígerð og ganga að mínu mati háskalega nærri ómetanlegum náttúruperlum eins og Þjórsárverum. Ég fæ ekki betur séð af nýjustu kortum um uppistöðulón sem tengjast síðustu áföngum Kvíslaveitna en að þar eigi uppistöðuvatn að fara alveg inn á gróðurlendi Þjórsárvera og er það illt verk. Það má líka nefna í þessu sambandi hluti, svo maður tíni nú allt í sarpinn, herra forseti, sem þarf að huga að í þessum efnum, hvort það samrýmist vel þeim áherslum sem við erum hér að tala fyrir í ferðamálum að svo til allir ferðamenn sem koma til landsins eru leiddir inn í landið í gegnum veg sem hefur á aðra hönd sér álver og vaxandi álver og hina hönd sér brotajárnshauga og brotajárnsverksmiðju. Það er spurning hvort það er vænlegt til árangurs til markaðssóknar í ,,grænni ferðamennsku`` að hliðið á landinu skuli vera með þessum hætti. Og í allri umræðu um nauðsyn þess að bæta úr samgöngum milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins mætti huga að þeim þætti sem er sjónmengunin og mikilvægi þess að koma veginum kannski í fallegra umhverfi eða þá snyrta það sem í kringum hann er. En sem sagt, herra forseti, það er að mörgu að hyggja í þessum efnum og því tel ég bæði þarft og skylt að halda þessum málum á lofti og ég vona að þessi tillaga fái hér góða afgreiðslu þannig að vilji þingsins í þessum efnum fái að koma í ljós og hann verði þá m.a. ljós inn í þá vinnu sem hæstv. samgrh. hefur lofað að muni nú senn fara af stað og lýtur að stefnumótun og áherslum í ferðamálum.

[11:12] Herra forseti. Eins og fram hefur komið og ég gerði m.a. grein fyrir í ræðu minni á ferðaráðstefnu nú á þessu hausti, er að hefjast skipulögð vinna að því að marka stefnu í ferðamálum og má segja að ekki sé vanþörf á. Unnið er að henni með þeim hætti að skipaður er sérstakur stýrihópur með fagmönnum undir stjórn formanns Ferðamálaráðs og að þessari stjórn koma fulltrúar atvinnugreina og menn sem hafa víðtæka þekkingu bæði á landinu, á umhverfismálum og markaðsmálum erlendis og hefur verið ráðinn háskólamenntaður ferðasérfræðingur til starfans til þess að vera tengiliður á milli stýrihópsins og Hagvangs sem mun síðan vinna verkið. Eins og hv. þm. er kunnugt hefur Hagvangur mikla reynslu í áætlanagerð og hefur sérstaklega komið að þessum málum. Vonir mínar standa til þess að vinnunni megi ljúka nú á þessum vetri og mun hún beinast að öllum þáttum ferðaþjónustunnar. Hún mun í fyrsta lagi beinast að því að reyna að gera sér grein fyrir því hver staða ferðaþjónustunnar er í rekstrarlegu tilliti. Hvert er rekstrarlegt umhverfi ferðaþjónustunnar borið saman við aðrar atvinnugreinar hér á landi og einnig borið saman við þau lönd sem við erum í keppni við? Upplýsingar á þessu sviði hafa verið af skornum skammti og þeim ekki gefinn nægilegur gaumur að minni hyggju en eins og hv. þm. er kunnugt, hefur sá árangur nú náðst í efnahagsmálum með því jafnvægi sem hér er og með því að verðbólga er minni hér en í nágrannalöndunum, stundum minnst í Evrópu, að gengi krónunnar er nú lægra en kannski nokkru sinni síðan við lýðveldisstofnun sem þýðir um leið að samkeppnisstaða íslenskra atvinnugreina er betri en hún hefur áður verið. Það er einmitt ávöxturinn af þessu sem við erum nú að tína þegar við horfum á þær auknu gjaldeyristekjur sem ferðaþjónustan gefur af sér sem fara langt fram úr þeim vonum sem við höfum gert okkur fyrir fram. Í öðru lagi beinist þetta starf að því að halda áfram því verki sem áður hafði verið hafið. Ólafur Thoroddsen hafði forgöngu um það á síðasta kjörtímabili að leggja fram ítarlega skýrslu og stefnumörkun í sambandi við umhverfismál ferðaþjónustunnar og hvað við gætum gert til þess að reyna að dreifa spilinu ef svo má segja. Hér á landi hefur vandamálið verið að örtröð hefur verið á fáum stöðum en hins vegar ekki gætt að hinu að reyna að koma ferðamönnunum á fleiri staði. Til allrar hamingju sjáum við það víða að einstaklingar, sums staðar standa héruð að því, eða byggðarlög eru farin að þjóna ferðamönnum með öðrum hætti en áður. Þau hafa boðið upp á nýjar ferðir, lagt aðrar áherslur. Greinilegast í þessu efni eru kannski jöklaferðirnar, hvalaskoðunarferðir, hestaferðir, gönguferðir og ýmislegt af þeim toga sem verður okkur bæði til örvunar og hjálpar í því mikla starfi sem fram undan er. Jafnframt var á síðasta kjörtímabili unnin vinna og lögð fram skýrsla um nýjar áherslur í ferðaþjónustu með hliðsjón af sögu og menningu þjóðarinnar. Það er líka gott efni sem nauðsynlegt er að vinna betur úr og það er líka hafið það verk að setja upp söguskilti á stöðum þar sem það þykir hæfa og jafnframt er það nýtt að verið er að opna svona sérstaka áfangastaði á algengustu leiðum þar sem fólk getur staldrað við, borðað nesti sitt, glöggvað sig á umhverfinu, fengið leiðbeiningar um vegakerfi og annað því um líkt. Gott dæmi um áningarstaði af þessu tagi er við Jökulsá í Dal. Það er mjög skemmtileg tilbreyting að koma þangað og sjá hversu vel Vegagerðin hefur einmitt gengið frá útsýnisstaðnum með því að það er hægt að ganga niður á brúnina hættulaust og horfa niður í gljúfrin og síðan stendur til að leggja göngubraut niður að gömlu brúnni þannig að fólk geti átt þarna góða stund og notið veðursins en veðursæld er mikil eins og menn vita á þessum slóðum á sumrin og ég geri ráð fyrir því að svo sé einnig að vetrarlagi en ég er ekki eins kunnugur því, ég hef satt að segja sjaldan verið þar á ferð að vetrarlagi. Á fleiri sviðum ferðaþjónustu liggja fyrir ítarlegar upplýsingar. Úr þessu verður nú unnið. Jafnframt verður lögð áhersla á það að treysta þau samskipti sem við eigum við nágrannaþjóðir okkar. Eftir að ég varð samgrh. hef ég gert samninga bæði við ferðamálaráðherra Grænlands og ferðamálaráðherra Færeyja um miklu nánara samstarf á þessu sviði en áður hefur verið, ég vil segja á sviði samgöngu- og ferðamála yfirleitt. Það hefur m.a. haft í för með sér að áætlunarferðir með flugi milli Færeyja og Íslands eru traustari nú en áður og samvinna á nýjum sviðum ferðaþjónustu hefur tekist milli okkar og Grænlendinga. Við gerum okkur sannarlega vonir um að þessi vinna muni vera til hagsbóta fyrir allar þessar þrjár eyjar því að sú ferðastefna sem þær hafa haldið á hverju ári, annað hvert ár hér á landi og síðan til skiptis í Grænlandi og Færeyjum, hefur borið mikinn og góðan árangur og vakið athygli á eylöndunum þremur. Hugmynd er síðan að velta því fyrir sér hvort rétt sé að færa út þessa starfsemi, kannski til fleiri átta og vinna á þessum grundvelli. Ég get einnig skýrt frá því að sérstaka áherslu er verið að leggja á markaðinn vestra, Vestur-Íslendinga, en þau ánægjulegu tíðindi gerðust á síðustu mánuðum að samkomulag hefur tekist milli okkar Íslendinga og Kanadamanna um að beint áætlunarflug milli Íslands og Kanada verði heimilt. Ég lagði áherslu á að ná þessu fram um leið og ég varð samgrh. og nú hefur tekist að opna þessa leið og mun fyrsta áætlunarferðin frá Íslandi til Halifax verða nú í maímánuði. Herra forseti. Tími minn er á þrotum en ég vil aðeins segja að sú vinna, sem gert er ráð fyrir að efna til er þegar hafin, er þegar komin á fullan skrið. Hins vegar dregur það ekki úr nauðsyn þess að vinna vinnu af þessu tagi en verkið er sem sagt hafið.

[11:21] Herra forseti. Ég fagna þeirri góðu umræðu sem hefur orðið í þingsalnum um þetta mál. Mig langar til að geta þess í upphafi að eins og menn hafa e.t.v. tekið eftir varð örlítil breyting á þáltill. frá því að ég lagði hana fram á vorþinginu vegna þess að hæstv. samgrh. hefur lagt af stað með stefnumótun í ferðamennsku og þess vegna varð sú breyting á að stefnumótun í ,,grænni ferðamennsku`` yrði felld inn í þá stefnumótunarvinnu. Eins og kom fram í máli mínu áðan fagnaði ég því að hæstv. ráðherra hefði ýtt úr vör þessari mjög svo brýnu vinnu sem er stefnumótun í ferðamennskunni. Sömuleiðis fagna ég því sem kom fram í máli hæstv. ráðherra að samfara þessari stefnumótun setji hann í gang rannsóknarvinnu varðandi ferðamennsku, rekstrarlegt umhverfi og fleira því að eins og kom fram í máli mínu áðan er þar mjög brýnt mál á ferðinni sem við höfum svo sannarlega vanrækt. Varðandi það sem kom fram í máli hv. þm. Einars Guðfinnssonar held ég að hann þurfi ekki að óttast það að farið verði út í neinar öfgar varðandi ,,grænu ferðamennskuna`` því að meðalhófið er í öllu best. Bætt vegagerð er forsenda fyrir því að við getum tekið á móti auknum fjölda ferðamanna Sömuleiðis er það hluti af ,,grænni ferðamennsku`` að unnið sé að stefnumótun á þeirri þjónustu í sátt við fólkið sem býr í landinu og býr á þeim svæðum sem tekur á móti ferðamönnum af þessu tagi. Mér finnst þetta hafa verið góð hugmynd hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni sem hann reifaði í máli sínu um tilraunasvæðið þar sem sveitarfélög færu af stað með móttöku ferðamanna í anda ,,grænnar ferðamennsku`` sem stæði þá undir nafni. Þetta yrði eins konar tilraunaverkefni. Varðandi gjaldtöku í ferðamennsku, sem ég kom inn á í máli mínu í upphafi og hv. þm. Össur Skarphéðinsson tók undir, tel ég að það sé mál sem við verðum að fara að ræða og gera upp við okkur hvernig við ætlum að standa að. Af því að ég talaði um hverasvæðið í upphafsmáli mínu langar mig til að geta þess að Nýsjálendingar, sem eru með virkt hverasvæði eins og við eigum hér, eru með gjaldtöku inn á það svæði og hafa byggt upp þjónustumiðstöð við hverasvæði í Rotorua sem er heimsótt af mjög stórum fjölda ferðamanna og er það til fyrirmyndar og hlutur sem við ættum aðeins að líta til. Auðvitað þarf að samþætta stefnumótun í náttúruvernd, stefnumótun í ferðamennsku og það er einmitt það sem þessi ,,græna ferðamennska`` gengur út á. Það var komið aðeins inn á matvæli og erlenda ferðamenn. Ég tek eftir því að í blaði sem okkur þingmönnum barst, Fréttabréfi Matvæla- og næringarfræðingafélags Íslands, segir að erlendir ferðamenn þurfi tæp 2 þús. tonn af mat og drykk og það er ekkert smávegis. Þar er miðað við þann fjölda ferðamanna sem kom hingað til lands í fyrra en þeir voru 179 þúsund og eins og kom fram í máli mínu áðan eru þeir mun fleiri og hafa farið fram úr áætlunum í ár og verða á árinu 195 þúsund manns sem er mjög mikill fjöldi erlendra ferðamanna. Ég fagna þeirri vinnu sem farin er af stað en dreg ekki úr því að það þarf sérstaka áherslu á ,,grænu ferðamennskuna``. Ég fer ekki ofan af því að hæstv. ráðherra þyrfti að setja sérstaka nefnd á laggirnar til að vinna að þeirri hugmyndafræði og samþætta hana eða koma með hana inn í þá stefnumótun sem farin er í gang í samgrn. Ég þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið til máls og einhverjir eru enn á mælendaskrá fyrir hversu vel þeir hafa tekið í tillöguna og vonast til að hún fái góðan framgang í þinginu.

[11:26] Hæstv. forseti. Mig langar að leggja aðeins orð í belg varðandi þessa tillögu. Fyrst af öllu vil ég lýsa leiða mínum vegna þessarar orðnotkunar, ,,græn ferðamennska``. Óttalegt tungumál er þetta sem við erum farin að tala. Góð umgengni um umhverfi okkar ætti auðvitað að koma inn í allt okkar líf, jafnt ferðamennsku sem aðra þætti þess en í öllum bænum vil ég biðja hið háa Alþingi um að vera ekki að nota ónefni á borð við þetta. Auðvitað er engin ,,græn ferðamennska`` til. Það er prýðilegt að hér verði umræða um ferðaþjónustu og stefnumótun í henni. Ég er hins vegar ekki alltaf jafnhrifin af þessum óskum um stefnumótun í öllum sköpuðum hlutum. Ég held að það þurfi að átta sig á nokkrum atriðum þegar rætt er um að gera ferðaþjónustu að arðbærum atvinnuvegi hér á landi. Ég held að Íslendingar hafi stundum ákaflega rangar hugmyndir um sjálfa sig. Ég er alveg sammála hv. 15. þm. Reykv., Össuri Skarphéðinssyni, að ég held að menn þeysi ekki til Íslands af því að þeir séu svo vel að sér í sögu þjóðarinnar og hafi slíkt ofurálit á íslensku þjóðinni. Fæstir þeirra vita nokkurn skapaðan hlut um sögu Íslands yfirleitt. Ég held að menn komi hingað af tveimur ástæðum: Annars vegar menn sem hafa áhuga á sérkennilegri náttúru og hins vegar kannski og ekki síður fólk sem hefur ferðast mjög mikið, hefur farið á alla algenga ferðamannastaði og vill nú reyna eitthvað annað. Það er líka ágæt ástæða og ekkert yfir því að kvarta. Ég held að Íslendingar þurfi ekki að vera með einhver skrípalæti með kjánalegri notkun á sögu þjóðarinnar til að draga hingað ferðafólk. Það eru nokkrir hlutir sem Íslendingar þurfa að læra til þess að geta tekið á móti ferðamönnum. Menn eru að tala um að það verði að vernda ákveðna staði fyrir ferðamönnum. Undirstaða þess að fólk sé ekki alltaf á sama blettinum er að það séu sæmilegar samgöngur í landinu. Menn eru yfirleitt á sömu stöðunum vegna þess að þeir komast ósköp lítið annað og það er auðvitað framtíðarmál og sú vísa verður aldrei of oft kveðin að hér verður að gera gangskör að því að bæta samgöngur í landinu en það kostar auðvitað mikið fé og verður ekki gert í einu vetfangi. Annað er það að við verðum líka að læra að koma fram við ferðamenn á eðlilegan hátt sem Íslendingar án alls belgings. Við erum ágæt, en við erum svo sem ekkert merkilegri en aðrar þjóðir. Ég hygg að það geti einmitt verið skemmtilegt að sýna ferðamönnum að þrátt fyrir óblíða náttúru, sem við höfum fengið að kenna mikið á á árinu sem nú er að líða, þá tekst okkur að búa í tiltölulega siðmenntuðu samfélagi og við eigum auðvitað að vera stolt af því, en án alls belgings og hroka, og sýna gestum okkar þjónustu og hafa til að bera þá þjónustugleði sem verður til þess að fólki líði hér vel. Eins og segir í yfirliti, sem Ingiveig Gunnarsdóttir hefur tekið saman, eigum við að bjóða fólki það sem við búum til sjálf og það er alveg dæmalaust að ekki skuli vera hægt að setjast inn á veitingahús og fá algengan íslenskan mat á sæmilegu verði. Hvers vegna geta menn ekki fengið soðinn saltfisk og skyr að borða? Á Spáni er það dýrasti matur í borgunum, ekki bacalao þar sem búið er að setja saltfiskinn í alls kyns kryddjurtir, ávexti og grænmeti, heldur besti fiskurinn einfaldlega soðinn með smjöri og kartöflum. En hér erum við svo óörugg með sjálf okkur að við þorum ekki annað en pakka okkar góða hráefni inn í einhver grænmetislistaverk sem hleypa verðinu upp í mörg þúsund krónur og ég veit ekki hvort öllum þykir jafngott, en hvað um það. Auðvitað þarf að vera hægt að bjóða ferðamönnum upp á ódýran, góðan, íslenskan mat. Það er engin skömm að því að bera fram íslenska osta, íslenskan fisk, íslenskt kjöt. En það þarf ekki endilega að gera úr því einhver fáránleg austurlensk listaverk svo að fólk geti komið þessu í sig. Annað er líka þýðingarmikið og það er að búa vel að fólki varðandi afþreyingu og t.d. varðandi afþreyingu barna. Það vill svo til að margir ferðamenn eru með börnin sín með sér og ég held að við séum afar lítið vinsamleg barnafjölskyldum. Allt er þetta auðvitað aðeins að lagast. Ég hef áður gert ferðaþjónustu að umræðuefni á hinu háa Alþingi og manni hefur ofboðið aulaskapurinn í sambandi við móttöku ferðamanna og nægir að nefna að ekki eru ýkjamörg ár síðan ekki var hægt að komast á salerni við Gullfoss. Ég held að það sé búið að bæta úr því núna en ekki er langt síðan ég kom þar og þar var búið að setja sögukort yfir staðinn en auðvitað á íslensku og þarna stóðu erlendir ferðamenn og botnuðu ekki neitt í neinu. Svona kauðaskap verðum við auðvitað að venja okkur af. Við framleiðum ýmislegt fleira en mat í landinu. Þegar við erum að ferðast eigum við það til að kaupa okkur bækur þess lands sem við erum stödd í. Hér eru skrifaðar heilmargar bækur. Hvers vegna í ósköpunum er ekki séð svo til að erlendir ferðamenn geti kynnt sér það sem verið er að skrifa í þessu landi? Það er ekki óviðráðanlegt að þýða bækur og gefa út hér á landi og selja þær hér þannig að menn geti vitað hvað þetta fólk sem hér býr er að hugsa. Því miður eru leikhús lokuð yfir sumartímann að mestu leyti, jafnvel minna um listsýningar, og mér vitanlega hefur ekkert verið gert til að sýna ferðamönnum þær íslensku kvikmyndir sem hafa verið framleiddar. Þetta er ekkert annað en klaufaskapur. Auðvitað kostar ekki neitt að halda uppi sýningum á íslenskum kvikmyndum yfir háannatíma í ferðaþjónustu. Það eru svona atriði sem ég vildi benda á. Það er gaman að sýna fólki frá öðrum löndum að við getum þrátt fyrir allt búið hér og verið svona sæmilega siðmenntað fólk. Ég verð að játa að ég er sú tegund ferðamanna sem þykir fyrst og fremst gaman að sjá hvernig fólk kemur sér fyrir í því landi sem það býr í og ég hygg að mörgum sé svo farið. Auðvitað er gaman að horfa á landslag eins og listaverk og víst eigum við nóg af slíkum stöðum en það er enn þá skemmtilegra að reyna að gera sér glögga grein fyrir hvers konar fólk býr í þessu landi. Hvernig hefur það fengist við að ráða við óblíða náttúru og fámenni, sem er auðvitað sérstakt og það er hlutur sem ég held að við eigum að reyna að leggja áherslu á. Að lokum, hæstv. forseti. Er ekki hægt að spara auðæfi jarðarinnar með því að gefa út færri ferðamannabæklinga á Íslandi? Einu sinni taldi ég á þriðja hundrað bæklinga á Ferðaskrifstofu Íslands og spurði starfsfólkið hvort þetta væri virkilega nauðsynlegt og þá sögðu allir í kór: Nei, auðvitað ekki. Þannig mætti líka spara það sem við erum að leggja til að sparað verði með þessari tillögu.

[11:35] Herra forseti. Það eru einungis þrjú atriði sem mig langar aðeins að víkja að. Í fyrsta lagi er ég ekki sammála hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur um að sagan skipti ekki máli í sambandi við ferðaþjónustuna. Þvert á móti koma margir hingað til landsins vegna áhuga síns á íslenskri menningu og íslenskri sögu og er það snar þáttur í ferðaþjónustu.  Mig langar aðeins að víkja að því sem kallað er ,,græn ferðamennska``. Ég er fullkomlega sammála hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur um að þetta hugtak ,,græn ferðaþjónusta`` hefur ekki íslenskan blæ á sér og er auðvitað innflutt heiti. Á hinn bóginn er ég fullkomlega sammála því að við eigum að leggja áherslu á umhverfisþátt ferðaþjónustunnar og það er raunar svo að ferðaþjónusta á Íslandi getur ekki staðist nema hún sé umhverfisvæn. Þess vegna leggja þeir sem hafa atvinnu af ferðaþjónustu æ meiri áherslu á umhverfismálin frá einu ári til annars. Það þýðir ekki að ekki megi áminna menn um að gera betur en þetta er mjög snar þáttur í ferðaþjónustunni og það er líka misskilningur ef sú skoðun er uppi að sveitarfélög hafi ekki einbeitt sér einmitt á þessum vettvangi. Kirkjubæjarklaustur,  Eins og ég gat um áðan var þvert á móti unnið mjög skipulega og vel að þessum málum í tíð síðustu ríkisstjórnar, að söguþættinum, að menningarþættinum, að umhverfisþættinum. Hún er heldur ekki ný þessi hugsun að við eigum að leggja áherslu á það að ferðaþjónustan sé rekin í sátt við landið og fólkið í landinu. Ég hef einmitt lagt mjög ríka áherslu á að það eigi að færa gæslu viðkvæmustu staðanna heim í héruð, að Norðlendingar eigi að gæta Mývatns og Jökulsárgljúfra en þeirri gæslu eigi ekki að stjórna héðan úr Reykjavík frá Náttúruverndarráði, sem er staðsett hér, heldur eigi fólkið fyrir norðan að hugsa um sínar perlur, fólkið fyrir austan um sínar, Sunnlendingar um sínar. Ég er mjög feginn því að þeir sem standa að flutningi þessarar þáltill., hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir, Kristín Halldórsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Össur Skarphéðinsson, skuli vera þessarar sömu skoðunar, þ.e. að við eigum að treysta á fólkið sjálft, heimafólkið, færa gæsluna og verndina heim í byggðarlögin af því að þau þekkja best til og vita hvernig á að standa að þessu máli. Ég hef fundið að þessi hugsun er að vinna á. Það eru fleiri og fleiri sem skilja að forsjárhyggja í þessum efnum er af hinu vonda og átta sig á því að vel menntað fólk og vel hugsandi, fólk með reynslu, fólk sem þekkir náttúruna er til allrar lukku víðs vegar í okkar fagra, stórbrotna landi, síbreytilega landi, lifandi landi, yngsta landi veraldarinnar sem kallar auðvitað fram þessa hugsun ósjálfrátt hjá hverjum og einum að vera náttúruvænn ef við megum orða það svo, ganga vel um landið sitt og hugsa um það hvernig hægt sé að bæta.

[11:41] Hæstv. forseti. Aðeins til að leiðrétta. Ég harma það ef hæstv. ráðherra og hv. þm. hafa tekið orð mín svo að ég sé þeirrar skoðunar að saga þjóðarinnar skipti engu máli. Það er auðvitað fjarri því og vissulega þurfa að liggja fyrir upplýsingar fyrir ferðamenn um þá sögu alla. Það sem ég átti kannski frekar við er að mér finnst sú saga stundum dálítið afskræmd þegar verið er að leggja áherslu á hana þegar ferðamenn eiga í hlut og alls konar kjánagangur hafður í frammi sem ég er afar lítið hrifin af. Það var frekast það sem ég ætlaði að segja en tókst ekki að gera það skiljanlegt. Vitaskuld er saga okkar og menning ástæðan fyrir því að við erum hér og það leiðir af sjálfu að sú saga skiptir öllu máli þannig að ég vil endilega að þetta sé öllum ljóst.

[11:42] Herra forseti. Mér finnst óþarfi hjá hæstv. ráðherra að vera viðskotaillur yfir því þó að menn séu að ræða þessa vistvænu ferðamennsku og enginn hefur haldið því fram að hér væri verið að taka upp eitthvað algerlega nýtt. Við vitum vel að unnið hefur verið að stefnumótun í ferðamennsku en það er ákaflega langt síðan. Löggjöfin er um 20 ára gömul og það hefur komið fram í máli mínu að ég fagnaði því að ráðherrann skyldi nú á haustdögum setja í gang þessa stefnumótunarvinnu. Það er ánægjuefni og óþarfi að vera með nokkra illsku yfir því og ég fagna því að ráðherrann skuli taka vel í að setja vistvæna ferðamennsku inn í þá vinnu.

[11:43] Herra forseti. Ég heyri að hv. þm. veitir ekki af fræðslu og mun gera ráðstafanir til þess að hún fái nauðsynleg gögn í hendur til þess að hún sjái hvernig unnið hefur verið á hinum síðustu missirum.

[11:43] Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram í máli hæstv. samgrh. fellur efni þeirrar þáltill., sem er nú til umræðu, mjög vel að því stefnumótunarstarfi sem hafið er á vegum ráðuneytisins. Ég ætla ekki að gera þessa annars ágætu þáltill. að umræðuefni lengi en koma inn á örfá atriði sem ég held að skipti máli í þessari umræðu. Ég held að það hafi verið rétt hjá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur að skýra mál sitt betur áðan vegna þess að það kom fram í máli hennar, sem hún hefur leiðrétt núna, að erlendir ferðamenn kæmu ekki til landsins til þess að kynnast menningu þjóðarinnar. Hún sagði réttilega að þeir hefðu almennt komið hingað til að kynnast náttúrufegurð landsins, það er hárrétt. Í þessu sambandi held ég að rétt sé að undirstrika að kannanir benda eindregið til þess að sá hópur ferðamanna, sem hefur áhuga á menningu og vill kynnast náið þeim þjóðum sem hann ferðast til, fer vaxandi. Má segja að öll þau atriði sem hv. þm. benti á að ætti að bæta úr hér koma til móts við þennan hóp ferðamanna sem fer vaxandi. Það ber einnig að geta þess að ferðamynstur manna hefur breyst verulega á undanförnum árum. Í stað þess að áður tóku menn frekar eitt frí, sem stóð kannski þrjár vikur, brjóta menn niður frítímann allt niður í þrisvar og fjórum sinnum eftir því hvernig aðstæður eru og skipta frítímum sínum oft milli t.d. sólarlanda og svo ferða sem mætti segja að væru þá meira menningarferðir. Einnig er áberandi að sá hópur ferðamanna, sem hefur allrúm fjárráð leggur áherslu á einmitt þessi mál. Að því leyti fellur þessi tillaga sem hér er til umræðu vel að þessum áhersluatriðum að það sem hefur verið kallað ,,græn ferðamennska``, en aðrir kalla vistvæna ferðamennsku snertir einmitt ákveðna hugmyndafræði sem er fólgin í því að athygli og áhugi ferðamannsins beinist fyrst og fremst að því menningarsamfélagi sem hann er að heimsækja. Hann vill valda þar sem minnstum glundroða og leggur áherslu á að þetta menningarsamfélag sé kynnt fyrir honum á eðlilegan hátt. Ef við lítum á það sem hefur verið gert undanfarið vil ég taka fram að stefnumótun í ferðamennsku er ekki stjórnvalda sem slíkra eingöngu. Stefnumótun fer fram í ferðamennsku innan fyrirtækja og hjá sveitarfélögum en að sjálfsögðu líka hjá ríki og það skiptir mjög miklu máli að stefnumótunarvinna uppfylli tvö skilyrði: Fyrir það fyrsta þarf stefnumótunarvinna á vegum opinberra stjórnvalda að vera viðvarandi verkefni. Það skiptir þess vegna ekki mestu máli að setja markið hátt einu sinni með gífurlegum skjalabunka á Alþingi heldur skiptir mestu máli að við búum til farveg fyrir stefnumótunina þar sem hún er í sífelldri endurskoðun. Ég kem að þessu nánar í sambandi við þingmál, sem ég er 1. flm. að hér á eftir, sem fjallar um rannsóknir í ferðamennsku. En það er mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því að stefnumótunarvinnan er viðvarandi verkefni og þar af leiðandi fer að skipta miklu máli hvaða verkfæri menn hafa til að móta stefnuna. Það er rétt að stjórnvöld læri í þessum efnum af fyrirtækjum og það er nú svo að til allrar hamingju búum við Íslendingar við þær aðstæður að við eigum fyrirtæki sem hafa burði til þess að vinna stöðugt að stefnumótun. Þessi fyrirtæki í ferðaþjónustu eru ekki mörg, þau eru allt of fá, sem eyða miklum tíma í stefnumótun, sem ráða sérhæfða starfskrafta í stefnumótun en til allrar hamingju eru þau til. Það fer ekki milli mála að innan þessara fyrirtækja hefur árangurinn sýnt sig. Ég er að sjálfsögðu einkum að tala um Flugleiðir og ég held að það sé mjög gagnlegt fyrir þingheim að gera sér grein fyrir því hversu árangursrík stefnumótunarvinna hefur verið unnin innan Flugleiða og í hvaða sess þeir hafa komið sér í ferðamálum nú á síðari árum. Þeir eru eitt af þeim flugfélögum sem hafa upp á einna mest gæði að bjóða í flugflotanum og þeir hafa gerbreytt uppbyggingu á leiðakerfi sínu og eru með á prjónunum nú um þessar mundir mjög athyglisverðar hugmyndir um stefnumörkun. Ég vil einnig geta þess af því að hér kom sérstaklega til umræðu að ferðaþjónusta okkar væri óvinsamleg barnafjölskyldum að það kann mikið að vera til í þessu. En ég vil undirstrika að ef við tökum það bæjarfélag sem ég þekki best til, Akureyri, þá er þar sérstakt útvistarsvæði sem er hannað sérstaklega með þarfir barna í huga og vinna við þetta útivistarsvæði hefur staðið yfir í meira en tvo áratugi. Þar hefur að vísu mikið verið unnið núna síðustu 10 árin en það er veruleg fjárfesting sem bæjarfélagið og einstaklingar í sjálfboðavinnu hafa lagt út í og hún miðar öll að því að búa til mjög vinsamlegt umhverfi fyrir barnafjölskyldurnar, ekki síst fyrir ferðafólk en að sjálfsögðu líka fyrir héraðsbúa. Þetta vildi ég að kæmi fram vegna þess að ég held að það sé mjög mikilvægt að menn átti sig á því að á Íslandi hefur orðið mikil fjárfesting í ferðaþjónustunni. Ég mun leggja fram upplýsingar á eftir um ákveðið misvægi í fjárfestingunni, sem er áhyggjuefni fyrir okkur Íslendinga, en við höfum bæði á vegum sveitarfélaga og vegum ríkisins fjárfest mikið í grunngerð ferðaþjónustunnar og erum með áætlanir um að fjárfesta enn meira í þessari grunngerð. Það er afar mikilvægt að við gerum skipulegar áætlanir um það hvernig við ætlum að fá arðsemi út úr allri þessari fjárfestingu. Ég sé á hagtölum, sem eiga væntanlega flestar rætur að rekja til Þjóðhagsstofnunar og birtar eru á erlendum vettvangi, m.a. á vettvangi OECD, að út úr þeim má lesa að við væntum okkur minni arðsemi út úr allri þessari fjárfestingu og minni atvinnusköpunar en aðrar þjóðir gera. Þetta held ég að sé mjög mikið umhugsunarefni fyrir okkur Íslendinga, þ.e. að skoða annars vegar hversu mikið við erum að fjárfesta í ferðaþjónustu í gegnum grunnfjárfestingu okkar og hversu miklar væntingar við höfum um arðsemi af þessari fjárfestingu því að það skiptir sköpum um lífskjör okkar í framtíðinni að við náum verulega mikilli arðsemi út úr henni.

[11:52] Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 60 um aðgerðir til stuðnings íbúum Austur-Tímor. Þessi tillaga var flutt á síðasta þingi en náði þá ekki fram að ganga en því miður hafa mál þróast þannig austur í Asíu að full ástæða er til þess að halda þessu máli vakandi. Ég tel rétt að rekja aðeins sögu þessa máls og ástæður þess að við kvennalistakonur erum að skipta okkur af þessu máli og þykir rétt að halda því vakandi á Alþingi Íslendinga. Þarna er um að ræða litla þjóð á eyju austur í Indíahafi, sem einu sinni var kallað svo, sem á sér langa sögu. Sú saga er á þá leið að þessari eyju, sem er í sundinu á milli Ástralíu og Austur-Indía eyjaklasans, var skipt á sínum tíma milli Hollendinga annars vegar og Portúgala hins vegar sem leiddi til þess að íbúar í portúgalska hlutanum urðu kaþólskrar trúar en Hollendingar skiptu sér ekki af trúarbrögðum á sínum hluta og þar eru íbúarnir flestir múslímar. Þegar einræðisstjórnin í Portúgal féll árið 1975 leiddi af því að flestar þær nýlendur sem Portúgalir áttu urðu sjálfstæðar og það gekk fyrir sig með styrjöldum og ógnum, t.d. í Afríku, bæði í Angóla og Mósambik. Það sama átti sér stað á Austur-Tímor. Þar voru til ýmsar hreyfingar sem börðust fyrir sjálfstæði landsins og í þann mund sem einræðisstjórnin var að falla í Portúgal tók ein af þessum skæruliðahreyfingum völdin, hreyfingin Fretelin, en aðeins örfáum dögum eftir að hún hafði lýst yfir sjálfstæði landsins gerði indónesíski herinn innrás á eyjuna. Frá þeim tíma, í nákvæmlega 20 ár, hefur ríkt ógnarástand hjá þessari litlu þjóð, sem nú er talið að sé um 700 þúsund manns, en hefði með réttu átt að vera um það bil milljón manns. Indónesíski herinn hefur ráðið þarna lögum og lofum, beitt fjöldamorðum og ofsóknum og indónesísk stjórnvöld neita algerlega að hlusta á sjónarmið íbúanna. Ástæðan er auðvitað sú að undan ströndum eyjarinnar eru auðugar olíulindir sem Indónesar ásælast og hafa auðvitað lagt undir sig eftir þessa innrás. Nokkrum sinnum hefur komið til mjög alvarlegra átaka á eyjunni þar sem indónesíski herinn hefur ráðist á hópa fólks, ráðist inn í þorp og framið þar fjöldamorð og hvað eftir annað hafa íbúar, flóttamenn frá Tímor og námsmenn, reynt að vekja athygli á málstað sinnar þjóðar. Það er skemmst frá að segja að í öll þessi 20 ár hefur verið samþykkt ályktun á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sem fordæmir innrás og framferði Indónesíustjórnar en ekkert hefur gerst. Menn hafa ekki treyst sér til þess að taka af alvöru á mannréttindabrotum og framferði Indónesíustjórnar og það ræðst auðvitað af því að Indónesía er mjög auðugt land. Þar eru miklar erlendar fjárfestingar og þar eiga jafnvel ríki eins og Svíþjóð og Finnland hagsmuna að gæta og þegar hagsmunir stórfyrirtækja eru annars vegar vilja mannréttindi stundum gleymast. Þrátt fyrir það hefur tekist að vekja athygli á málefnum íbúa Austur-Tímor á undanförnum árum. Þar hafa farið í fremstu röð ýmsir listamenn. Það tókst að kynna þetta mál fyrir Al Gore, varaforseta Bandaríkjanna, og nú nýlega þegar Gro Harlem Brundtland, forsætisráðherra Noregs, heimsótti Indónesíu eftir að hún hafði verið á kvennaráðstefnunni í Kína tók hún málefni Austur-Tímor upp við indónesísku stjórnina. Málinu hefur verið haldið vakandi og þess má minnast að haustið 1994 var málefni Austur-Tímor tekið upp í ræðu þáv. utanrrh. Íslands á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Eins og kom fram í umræðum hér á þingi leituðu Indónesar eftir fundi með íslensku sendinefndinni til þess að kvarta yfir því að þeir skyldu leyfa sér að nefna þetta mál en Indónesar hafa yfirleitt tekið því mjög illa að verið sé að halda þessu máli vakandi. Kjarni málsins er þessi: Þarna er lítil þjóð sem orðið hefur fyrir innrás og býr við herforingjastjórn sem brýtur stöðugt mannréttindi á þessu fólki og þessi litla þjóð á mjög í vök að verjast vegna þess að þarna eru miklir hagsmunir í húfi. Þess má geta að unnið hefur verið ár eftir ár að því að reyna að sjá til þess að biskupinn í Austur-Tímor fái friðarverðlaun Nóbels. Hann hefur verið í broddi fylkingar þeirra sem reynt hafa að beita sér fyrir því að mannréttindi íbúanna væru virt og það þóttu mjög sterkar líkur til þess að hann fengi friðarverðlaunin nú í ár en svo fór ekki. Það eru reyndar ágætis samtök sem hlutu þau að þessu sinni en í tengslum við alla þá vinnu tókst að vekja athygli á málefnum Austur-Tímor. Þess má einnig geta að nánast hvar sem heimsráðstefnur eru haldnar er reynt að vekja athygli fólks á þessu hræðilega ástandi sem þarna er og m.a. á kvennaráðstefnunni í Kína. Þar voru konur frá Austur-Tímor að safna undirskriftum sem voru sendar indónesískum stjórnvöldum og jafnframt voru þær að kynna ástandið hjá sínu hrjáða fólki. Ísland er eitt örfárra ríkja sem alla tíð hafa stutt tillöguna hjá Sameinuðu þjóðunum um fordæmingu á innrásinni og framferði Indónesíustjórnar og mér er kunnugt um að sá stuðningur hefur verið mikils metinn af íbúum Austur-Tímor og því fólki sem er landflótta, einkum í Ástralíu og Portúgal. Það er aðallega í Ástralíu og Portúgal sem Austur-Tímorar hafa fengið skjól og þeim þykir að sjálfsögðu mjög mikilvægt að fá stuðning, ekki síst frá ríki sem hefur þó þann kost að hafa aldrei komist í skýrslur Amnesty International yfir þær þjóðir sem beita mannréttindabrotum, þótt hugsanlega væri hægt að leiða rök að því að ýmislegt mætti betur fara hér í okkar samfélagi. Því er það, hæstv. forseti, að við kvennalistakonur viljum halda þessu máli vakandi og vekja athygli á ástandinu í þessu litla ríki, ekki síst til þess að brýna íslensk stjórnvöld til að fylgjast með og halda vöku sinni þar sem við getum beitt okkur á alþjóðavettvangi og eins og ég sagði hér áðan: Ég veit að það skiptir máli. Því er þessi tillaga flutt og að lokinni umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umræðu og hv. utanrmn.

[12:02] Herra forseti. Aðeins fáein orð. Ég vil þakka hv. þingmanni og hv. þingmönnum Kvennalistans fyrir að taka upp þetta mál. Það er enginn vafi á því að á Austur-Tímor ríkir skelfilegt ástand og þetta ástand hefur því miður verið eitt af gleymdu óhreinu málunum í heimspólitíkinni um langt árabil. Sem betur fer örlar nú á því að athygli heimsins sé að beinast að ástandinu á þessum slóðum, en einhvern veginn er það svo að það er eins og sum stríð, sum vandamál og sumar hungursneyðir komist í tísku en aðrar ekki. Stundum virðist nánast tilviljanakennt hvað ræður því að augu vestrænna fjölmiðla beinast að slíkum vandamálum á einum stað en ekki öðrum. Það er alla vega ekki ljóst að lengi vel var ótrúlega hljótt um allar þær skelfilegu hörmungar sem gengu yfir íbúa Austur-Tímor og þar hefur án efa haft sitt að segja að sökudólgurinn, Indónesíustjórn, Indónesíuher, hefur sterk ítök og góð pólitísk sambönd og samskipti við öll helstu leiðandi ríki á Vesturlöndum. Reyndar er það svo að tvískinnungurinn og hræsnin í alþjóðastjórnmálunum verður kannski óvíða betur ljós en í þessu máli ef við berum saman hvernig hin skelfilega ógnarstjórn, sem ríkt hefur í Indónesíu um langt árabil, ekki bara núna í tíð Suhartos hershöfðingja heldur þeirra sem á undan honum fóru, hefur beitt fólskulegu ofbeldi gegn t.d. öllum stjórnarandstæðingum í Indónesíu svo ekki sé nú talað um framkomuna við ýmsa nágranna eins og þjóðina á Austur-Tímor. Allan þennan tíma og þrátt fyrir þetta stjórnarfar hafa Vesturlönd haldið uppi fullum pólitískum samskiptum við Indónesíu, nánast undantekningalaust, stundað þar viðskipti og ekki talið, að því er séð verður, neitt sérstaklega athugavert við það. Ég leyfi mér, herra forseti, að bera saman framgöngu Vesturlanda annars vegar í samskiptum við Indónesíu og hins vegar Írak. Ætli það sé nú ekki þannig að framganga Indónesa gagnvart Austur-Tímor sé í raun og veru nánast á allan hátt verri og fólskulegri heldur en þó innrás Íraka í Kúveit var. En þá stóð ekki á viðbrögðunum. Þá stóð aldeilis ekki á fordæmingu Vesturlanda og þá var fundinn óvinur sem tilefni var til að fara gegn með hervaldi, leggja Sameinuðu þjóðirnar undir ályktanir gegn þessu ofbeldi sem Kúveitum var sýnt, auðvitað af hálfu Íraka. En þegar alsaklaus þjóð sem er að losna undan nýlendukúgun Evrópuþjóðar, eins og Tímor í þessu tilviki, verður síðan fyrir fólskulegri innrás og stendur nánast frammi fyrir þjóðarmorði, þá er ekkert gert. Bókstaflega ekki neitt. Þarna held ég, herra forseti, að tvískinnungurinn og hræsnin í framgöngu Vesturlanda í svona málum verði nú einna dapurlegastur og eru þess þó mörg dæmi. Það vill svo til, herra forseti, að ég dvaldi í þessum heimshluta þá örlagaríku daga sem þjóðin á Austur-Tímor mætti þessum örlögum sínum og átti samskipti við fólk sem varð landflótta vegna þessara atburða, bæði í Nýja-Sjálandi og Ástralíu. Mér hefur ætíð síðan runnið til rifja hversu erfiðlega hefur gengið að fá umheiminn til að taka á þessu vandamáli og horfast í augu við að það er gjörsamlega óþolandi að samfélag þjóðanna sitji aðgerðalaust hjá þegar þjóðarmorð af þessu tagi á sér stað. Er það virkilega svo að siðferðisþroski okkar sé enn á því stigi að af því að hér á fjarlæg þjóð í hlut og fyrrv. nýlenda Evrópumanna, þá sé þetta ástand réttlætanlegt en væri hún nær okkur eða ætti einhver þau auðæfi sem við værum að ásælast svo sem eins og olíu, þá væri sjálfsagt að taka fram byssurnar? Ég þakka hv. þm. fyrir að taka þetta mál upp. Ég hef sjálfur minnt á það hér á þingi oft á undanförnum árum í tengslum við umræður um utanríkismál og ég fagna því að það skuli hérna komin fram tillaga sem Alþingi getur fjallað um og vonandi afgreitt til þess að herða á íslenskum stjórnvöldum að leggja þessu máli lið á alþjóðavettvangi. Og ber þó að taka það fram sem er virðingarvert í þessu tilviki að það er í sjálfu sér ekkert upp á íslensk stjórnvöld að klaga varðandi afstöðu til þessa máls. Hún hefur frá byrjun verið sú að mótmæla innrás Indónesa og reyna að styðja þannig við bakið á íbúum Austur-Tímor. Ég vona svo að hv. utanrmn. afgreiði þessa tillögu og vilji Alþingis fái að koma í ljós í samþykkt hennar innan skamms.

[12:08] Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um rannsóknir í ferðaþjónustu. Flm. með mér að þessari tillögu eru hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, Sturla Böðvarsson og Valgerður Sverrisdóttir. Þessi þáltill. fjallar um það að brýnt sé að efla rannsóknir í ferðaþjónustu og tryggja með þeim hætti grundvöll stefnumótunar og langtímaáætlana í atvinnugreininni. Þá er gert ráð fyrir því að það verði gripið til þeirra ráðstafana sem hér verða taldar upp á eftir. Stofnuð verði gagnamiðstöð við skrifstofu Ferðamálaráðs Íslands á Akureyri sem hafi eftirfarandi hlutverk: Í fyrsta lagi að skipuleggja öflun upplýsinga um atvinnugreinina þannig að þær varpi sem skýrustu ljósi á stöðu og þróun greinarinnar og verði traustur grundvöllur rannsókna, þróunarstarfs og fjárfestingar í ferðamennsku. Í öðru lagi að safna upplýsingum um erlenda ferðamarkaði og safna gögnum um erlendar rannsóknir í ferðamálum. Í þriðja lagi að varðveita þessar upplýsingar og birta reglulega fréttir um stöðu greinarinnar. Þá er lagt til að stofnaður verði sérstakur rannsóknasjóður við Ferðamálaráð Íslands og að lokum er lagt til að stofnuð verði staða rannsóknarfulltrúa við skrifstofu Ferðamálaráðs Íslands á Akureyri og hlutverk hans verði að efla rannsóknir í ferðaþjónustu og skipuleggja samstarf ráðsins við fyrirtæki og rannsóknastofnanir á sviði rannsókna- og þróunarstarfs. Ástæðan fyrir því að þessi tillaga beinist einkum og sér í lagi að skrifstofu Ferðamálaráðs Íslands á Akureyri er sú að þangað hefur verið flutt innanlandsskrifstofa ráðsins og þar er upplýsingaöflunin nú til húsa en eins og hér kemur fram er mikil þörf á því að koma þeirri upplýsingaöflun í fastari farveg en nú er. Í grg. sem ég ætla ekki að lesa frá orði til orðs er gerð grein fyrir því hversu mikilvæg atvinnugrein ferðaþjónustan er orðin og hve mikill vöxtur hefur verið innan hennar á undanförnum árum. Þar er jafnframt vakin athygli á þeirri sérstöðu þessarar atvinnugreinar að hún á ekki eins og landbúnaðurinn, iðnaðurinn og sjávarútvegurinn við sérstaka rannsóknastofnun þessara atvinnugreina að styðjast. Þó er atvinnugreinin það mikilvæg í efnahagslífi þjóðarinnar að hún skipar sér ýmist í annað eða þriðja sæti í gjaldeyrisöfluninni. Ég hef vakið athygli á því áður hér á Alþingi að þegar ég settist í Rannsóknarráð ríkisins árið 1991 spurðist ég fyrir um það hversu miklar rannsóknir hefðu verið styrktar af Rannsóknasjóði á vegum ferðamála. Hér í fylgiskjölum með þessu þingmáli er yfirlit yfir hagnýtar rannsóknir árin 1977--1993. Þar geta menn í stórum dráttum séð hvernig rannsóknir skiptast niður í flokka eftir hinum hefðbundnu atvinnugreinum. Og eins og þar kemur fram er þar ekki lagt fjármagn til sérstakra rannsóknaverkefna í ferðaþjónustu. Þetta varpar ljósi á þá einföldu staðreynd að það hefur ekki verið litið svo á hér á Íslandi að þróun þessarar atvinnugreinar væri tilefni sérstakrar rannsókna- og þróunarstarfsemi eins og aðrar atvinnugreinar hafa notið. Það er engin rannsóknastofnun á Íslandi sem hefur í raun og veru þar til nú, sýnt því áhuga að sérhæfa sig í málefnum ferðaþjónustunnar. Nú er á margan hátt nauðsynlegt að sem flestir komi að þróunarstarfi í ferðaþjónustu, bæði fyrirtæki og opinberar stofnanir, en það skiptir þó mjög miklu máli að upplýsingaöflun sem er grundvöllur rannsókna- og þróunarstarfsemi sé í föstum og viðunandi farvegi. Það skiptir líka miklu máli að rannsóknastofnanir sérhæfi sig á sviði þessarar atvinnustarfsemi. Þær hugmyndir sem settar eru fram í þáltill. miða að því að gera Ferðamálaráði Íslands kleift að hafa yfirsýn yfir þær upplýsingar sem fyrir liggja um þróunarstöðu ferðaþjónustunnar, greina þörf atvinnugreinarinnar fyrir aðrar og ítarlegri upplýsingar en nú eru fáanlegar og beina öflun þeirra í æskilegan farveg. Það hefur að vísu verið gerð athugun á því á vegum Háskóla Íslands hversu mikið er til af upplýsingum um ferðaþjónustuna, hversu mörg rannsóknarverkefni hafa verið unnin í þessu sambandi, og það hefur verið gerð þar um mjög lausleg þarfagreining fyrir ferðaþjónustuna á upplýsingum. En sú þarfagreining var mjög gölluð. Hún fólst raunar bara í því að fyrirtæki voru spurð hvers konar upplýsingar þau vildu og síðan var talið saman hversu mörg fyrirtæki hefðu óskað eftir upplýsingum af þessu tagi eða hinu taginu. Það var ekki unnið úr þarfagreiningunni með þeim hætti að gera grein fyrir því að hvaða leyti upplýsingastarfsemi væri vanþróuð og hvers konar upplýsingar atvinnugreinin þyrfti með hliðsjón af því með hvaða hætti hún hefur t.d. þróast í öðrum löndum. Það liggur þó nokkuð ljóst fyrir að það sem einkum og sér í lagi skortir í upplýsingasöfnun greinarinnar eru reglubundnar kannanir á högum greinarinnar sem eru þá sambærilegar frá einum tíma til annars. Þar er bæði um að ræða viðhorfskannanir, kannanir sem beinast að ferðamönnunum sjálfum, en einnig vantar mjög ítarlegar upplýsingar um þróun atvinnugreinarinnar sjálfrar, m.a. um fjárfestingu í atvinnugreininni. Sem dæmi um hversu mikilvægar slíkar upplýsingar eru get ég nefnt að það hefur farið fram ítarleg könnun á fjárfestingu og nýtingu hótelrýmis á vegum Háskólans á Akureyri. Sú athugun leiddi í ljós að þrátt fyrir að ferðaþjónustan hafi gert sér sérstakt far um að bæta nýtingu hótela og gististaða á jaðartímum, þ.e. utan háannatímans, hefur fjárfestingin í gistirými aukist í takt við fjölda ferðamanna á háannatímanum. Með öðrum orðum hefur framboðið aukist mest miðað við háannatímann. Það þýðir að nýtingin á jaðartímanum, sem var meginverkefni að bæta, hefur versnað til stórra muna og niðurstaðan er viðvarandi hallarekstur. Þetta bendir til þess að fjárfesting í gistirými haldist ekki í hendur við fjárfestingu í öðrum þáttum atvinnugreinarinnar og það bendir til þess að við fjárfestingu njóti menn ekki þeirrar sýnar til framtíðarinnar sem nauðsynlegt er að hafa, njóti ekki stefnumörkunar í ferðaþjónustunni sem nær til fjárfestingar og allra þátta ferðaþjónustunnar. Það er því mjög mikilvægt að þessum upplýsingagrunni verði komið í réttan farveg þannig að þær rannsóknastofnanir og þau fyrirtæki sem vilja sinna rannsóknum geti gengið að upplýsingagrunninum sem er grundvöllur alls rannsókna- og þróunarstarfs. Það er einnig lagt til að stofnaður verði rannsóknasjóður við Ferðamálaráð Íslands. Tilgangurinn með flutningi þessarar tillögu er sá að Ferðamálaráð geti orðið virkur þátttakandi í rannsóknastarfinu, lagt fé í verkefni, t.d. með Rannsóknaráði Íslands, keypt verkefni af háskólastofnunum eins og Háskóla Íslands og Háskólanum á Akureyri og öðrum rannsóknastofnunum og virkað sem hvati á þetta rannsóknastarf. Auðvitað hafa slíkar rannsóknir verið keyptar en svigrúm Ferðamálaráðs Íslands og skrifstofu ráðsins til þess að sinna slíku rannsóknastarfi hefur verið mjög takmarkað vegna þess að fjármunirnir sem renna til Ferðamálaráðs Íslands eru bundnir að mestu leyti í markaðsstarfi sem er ekki hægt að vanrækja. Það er orðið í mjög föstu formi og hefur skilað miklum árangri. Það væri afar ólíklegt til árangurs að taka fjármuni frá þeim verkefnum og eyðileggja það starf, brjóta það niður til þess að leggja þá í rannsóknastarfið hversu svo sem rannsóknastarfið er mikilsvert. Það er að mínu mati nauðsynlegt að stofna sérstakan rannsóknasjóð við Ferðamálaráð Íslands þannig að það geti orðið virkur þátttakandi í þessu rannsóknastarfi og virkað sem hvati á þróunarmálin í greininni. Að lokum er lagt til að staða rannsóknafulltrúa verði sett upp við skrifstofu Ferðamálaráðs Íslands á Akureyri. Hlutverk hans er ekki að annast rannsóknir, með þessu er ekki verið að leggja til að Ferðamálaráð taki að sér rannsóknahlutverk heldur að það ráði sérhæfðan mann til að sinna þessum málum. Ég er þeirrar skoðunar eftir að hafa setið í stjórn Ferðamálaráðs í nokkur ár að það skorti mjög á það að ráðið hafi fagleg tök á því að sinna þessum rannsóknarmálum. Það mundi verða styrkt mjög í því ef það hefði tök á því að ráða sér rannsóknafulltrúa til að efla rannsóknir í ferðaþjónustu og til að skipuleggja samstarf ráðsins við aðra rannsóknaraðila. Mig langar til ekki síst að benda á þann áhuga í sambandi við þessa þáltill. sem Háskólinn á Akureyri hefur sýnt á því að koma sér upp sérstakri rannsóknadeild innan rannsóknastofnunar sinnar er sérhæfi sig í málefnum ferðaþjónustunnar. Það er mjög mikilsvert að þegar sá áhugi kemur fram sé honum sýndur skilningur og tækifærið sé notað til þess að auðvelda Háskólanum á Akureyri að koma sér upp slíkri sérstöðu á þessu sviði. Ég ætla ekki að hafa miklu fleiri orð um þáltill. og greinargerðina sem fylgir henni. Þessi plögg skýra sig að mestu leyti sjálf. Mig langar aðeins til þess í lok máls míns að hugleiða stöðu okkar alþjóðlega í sambandi við ferðamálin. Það er nýkomin út skýrsla á vegum alþjóðlegrar stofnunar sem heitir World Travel and Tourism Council og þessi skýrsla leitast við að varpa ljósi á stöðu ferðaþjónustunnar í heiminum í dag en hún leitast einnig við að varpa ljósi á líklega þróun ferðaþjónustunnar fram til ársins 2005, þ.e. á 10 ára tímabili. Þessi skýrsla varpar mjög skýru ljósi á þær væntingar sem eru til þessarar atvinnugreinar í heiminum öllum. Þessar væntingar byggjast á því að atvinnugreininni er spáð vexti. Reiknað er með því að æ fleiri muni ferðast og það er reiknað með að menn muni leggja meiri peninga í ferðalög og menn muni leggja meiri tíma í ferðalög. Það hefur einnig haft áhrif á væntingar manna til ferðaþjónustunnar að vonir manna um atvinnusköpun í öðrum hefðbundnum atvinnugreinum hafa brugðist. Þess vegna binda menn miklar vonir og í sumum tilfellum örvæntingarfullar vonir við það að ferðaþjónustan muni leysa úr vanda atvinnuleysisins. Þetta er m.a. ástæðan fyrir því að Evrópusambandið fjárfestir nú gífurlega í ferðaþjónustu. Ef litið er á þessa skýrslu þá kemur þar fram að á vegum Evrópusambandsins er ráðgert að fjárfesting í ferðaþjónustu muni vaxa um 45,7% á tíu ára tímabili. Í Evrópu í heild er gert ráð fyrir því að fjárfestingin vaxi um 57%. Ég vek athygli á því að gert er ráð fyrir að þessi fjárfesting muni vaxa um 90% í Austur- og Mið-Evrópu og um 359% í Mið-Austurlöndum. Hvarvetna er vöxturinn áætlaður mikill. Hvað þýða þessar tölur? Þær þýða einfaldlega að við Íslendingar munum lenda í gífurlega harðri samkeppni á þessu sviði í framtíðinni. Sú grein sem við bindum miklar vonir við lendir í óhemjuharkalegri samkeppni. Þessir fjármunir eru einmitt ekki síst lagðir í rannsókna- og þróunarstarf og þá nefni ég kannski sérstaklega Evrópusambandið. Á því sviði erum við veikastir. Full ástæða er til að benda á þetta. Af því að ég á örfáar sekúndur eftir ætla ég að vekja athygli á því að ef þessar tölur World Travel and Tourism Council eru réttar að því er varðar Ísland þá er gert ráð fyrir því að fjárfesting okkar Íslendinga í grunngerð, samgöngumannvirkjum og fjárfestingu almennt í ferðaþjónustu, sé rétt um meðallag og muni verða rétt undir meðallagi á næstu 10 árum en væntingar okkar til atvinnusköpunar sé langt undir því sem aðrar þjóðir vænta. Við reiknum bæði með því að umsvifin í greininni og atvinnusköpunin í greininni muni verða mun minni en aðrar þjóðir gera ráð fyrir. Þetta er athugunarefni. Þetta þarf að rannsaka betur og við þurfum að skoða vel hverjar væntingar okkar eru til þessarar fjárfestingar sem í vissum tilfellum er bæði fjárfesting fyrir ferðaþjónustuna en einnig fyrir þjóðina í heild. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því hvort við stefnum þarna að eðlilegri arðsemi í þessari miklu fjárfestingu sem við stöndum frammi fyrir í grunngerð ferðaþjónustunnar.

[12:24] Herra forseti. Ég fylgi úr hlaði máli á þskj. 140 sem er þáltill. um að ríkisstjórnin skipi tvær úrskurðarnefndir í málefnum neytenda. Flm. auk mín er hv. þm. Ágúst Einarsson. Hér er um að ræða annars vegar nefnd sem fjalli um ágreiningsmál neytenda og opinberra þjónustufyrirtækja og svo hins vegar nefnd sem fjalli um ágreiningsmál neytenda og sjálfstætt starfandi sérfræðinga. Sá þáttur neytendamálefna, sem þáltill. fjallar um, á sér langa forsögu innan þessara veggja. Áratugir eru síðan tilraunir hófust á Alþingi til að koma málefnum íslenskra neytenda í sambærilegt horf og gerist hjá nágrannaþjóðum okkar en með litlum árangri. Árið 1974 flutti Bragi Sigurjónsson alþingismaður þingsályktunartillögu um þjónustu héraðsdómstóla við neytendur. Sú tillaga hlaut ekki fullnaðarafgreiðslu. Í ráðherratíð Vilmundar Gylfasonar var unnið að gerð frv. um málefni neytenda en það frv. kom ekki fram á þingi og ekkert gerðist frekar í málinu. Þannig hafa íslensk stjórnvöld ein stjórnvalda á Norðurlöndum heykst á að auðvelda neytendum aðgang að ódýrum og aðgengilegum valkostum í ágreiningsmálum sínum. Á sama tíma og áhugi íslenskra stjórnvalda á neytendamálum hefur verið takmarkaður og einkennst af andvaraleysi hefur ríkur skilningur verið á því annars staðar á Norðurlöndum að mikilvægt sé fyrir neytendur að eiga kost á að fá niðurstöðu í ágreiningsmálum sínum við seljendur og veitendur á hraðvirkan og ódýran hátt. Þar hafa stjórnvöld stofnað sérstök embætti umboðsmanna neytenda, komið á fót úrskurðarnefndum, auðveldað aðgengi neytenda og samtaka þeirra að dómstólum og sett sérstaka löggjöf til hagsbóta fyrir neytendur. Hér á landi er eins og við vitum enginn umboðsmaður neytenda og enginn smámáladómstóll og eins og segir í skýrslu frá viðskrn. til EFTA árið 1991 eru í næstu framtíð ekki áformaðar neinar breytingar þar að lútandi. Afskipti stjórnvalda annars staðar á Norðurlöndum af ágreiningsmálum neytenda og veitenda þjónustu eru víðtæk. Í Svíþjóð og Finnlandi eru starfandi sérstakir umboðsmenn neytenda og úrskurðarnefndir í ýmsum málaflokkum sem kostaðar eru af ríkinu. Í Noregi og Danmörku eru einnig sérstakir umboðsmenn neytenda sem taka upp mál á þeirra vegum. Vegna þess hve erfiðlega hefur gengið að koma á smámáladómstól og vegna þess að ég á ekki von á að mikil hugarfarsbreyting hafi átt sér stað meðal íslenskra alþingismanna vil ég leggja til að reynt verði að nálgast vandamálið úr annarri átt en gert hefur verið hingað til. Í stað þess að gera breytingu á réttarfarskerfinu eins og áður hefur verið lagt til er gerð tillaga um ódýra en árangursríka leið úrskurðanefnda. Skipan úrskurðarnefnda er ódýr og árangursrík lausn. Það geta Neytendasamtökin og umbjóðendur þeirra staðfest því vegna aðgerða- og frumkvæðisleysis stjórnvalda hafa samtökin og nokkrir aðilar úr viðskiptalífinu tekið frumkvæðið í sínar eigin hendur og gert með sér samstarfssamninga um starfrækslu nefnda þar sem fjallað er um ágreiningsmál milli neytenda og veitenda. Stjórnvöld hafa síðan verið fengin til að skipa formenn nefndanna þannig að í raun hafa þau með þátttöku sinni viðurkennt þörfina þó þau hafi sjálf skort frumkvæði að stofnun þeirra. Þessar úrskurðarnefndir hafa í gegnum árin sannað gildi sitt. Þær hafa eins og fyrr segir verið ódýrar í rekstri en þó gegnt því mikilvæga hlutverki að tryggja neytendum réttláta og skjóta úrlausn mála sinna. Það hefur svo aftur á móti minnkað þörfina á að leitað væri til dómstóla með tilheyrandi biðtíma og kostnaði. Nefndirnar hafa þannig sparað dómskerfinu umtalsvert umstang og fjármagn því þótt úrskurðirnir séu ekki bindandi hefur reynslan hérlendis og erlendis sýnt að aðilar hlýta úrskurðum í 70--80% tilfella. Einhver kann að spyrja: Úr því að þetta gengur svona ljómandi vel nú þegar hvers vegna halda samtök neytenda þá bara ekki áfram á þeirri braut sem þegar hefur verið mörkuð og fá stjórnvöld til samstarfs við sig á síðari stigum? Þá er því til að svara að einmitt þau tvö þjónustusvið sem tillagan fjallar um eru annars eðlis en þau sem fyrir eru. Sérstaklega á það við um viðskipti neytenda við opinber fyrirtæki eins og Póst og síma. Vegna einokunaraðstöðu opinberra þjónustufyrirtækja ber Alþingi siðferðileg skylda til að skapa einfaldan og sanngjarnan vettvang þar sem neytendur geta fengi úrskurð ágreiningsmála sinna gagnvart þessum fyrirtækjum. Þeir úrskurðir og það fordæmi, sem þeir gæfu, mundu áreiðanlega hafa áhrif til efnislegra breytinga á gjaldskrám eins og ungur stjórnmálamaður, Friðrik Sophusson að nafni, barðist fyrir á mörgum þingum fyrir rúmum áratug. Hvað varðar úrskurðarnefnd í málefnum neytenda og sjálfstætt starfandi sérfræðinga er það til að taka að félög sérfræðinga eru mjög mörg og sundurleit. Ólíklegt verður að telja að rótgrónar sérfræðigreinar eins og t.d. lækna og lögfræðinga séu þess mjög fýsandi að fá yfir sig utanaðkomandi úrskurðarnefnd um ágreiningsefni sinna manna og almennings. Reynslan erlendis hefur sýnt mikla tregðu þessara stétta til að samþykkja nokkuð annað en sínar eigin siða- og samskiptanefndir eða þá hefðbundna dómstóla. Endirinn hefur í sumum löndum orðið sá að hið opinbera hefur fallist á að ágreiningsmál þessara stétta fari fyrst til þeirra eigin siða- og samskiptanefnda. Ef ekki næst samkomulag á þeim vettvangi fer ágreiningsmálið til úrskurðarnefndar eins og tillaga þessi gerir ráð fyrir og síðan til meðferðar í réttarkerfinu ef ekki vill verkast betur. Rétt er að benda á að hið opinbera hefur nú þegar viðurkennt í raun þann framgangsmáta til sátta án þátttöku dómsvaldsins sem hér er lagður til grundvallar. Á ég þar við lög nr. 84/1995, um úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna. Þó hlutverk úrskurðarnefndar sjómanna sé mun viðameira en þeirra nefnda sem hér er lagt til að stofnaðar verði er hugsunin að baki og framgangsmáti og verklag það sama. Flutningsmenn telja að úrskurðarnefndir eigi einungis að vera skipaðar þremur fulltrúum hverju sinni þannig að kostnaður og umfang verði í lágmarki. Sá kostnaður sem óhjákvæmilega verður gæti greiðst þannig að neytandinn greiddi málskotsgjald þegar hann kæmi kvörtun á framfæri. Gjaldið gæti í dag verið 5 þús. kr. en það er í samræmi við það sem tíðkast á hinum Norðurlöndunum. Eðlilegt er að ríkið greiði að öllu leyti kostnað vegna opinberra þjónustufyrirtækja en hins vegar verður að telja eðlilegt hvað varðar úrskurðarnefnd vegna sjálfstætt starfandi sérfræðinga að hvert félag greiði kostnað vegna síns fulltrúa og ríkið afganginn. Ástæður þess að ekki er talið rétt að Neytendasamtökin greiði kostnað við störf nefndarinnar er sú að þau eru frjáls áhugamannasamtök, en ekki getur talist eðlilegt að félagsgjöld slíkra samtaka renni til greiðslu kostnaðar við opinbera nefnd sem allir landsmenn eiga aðgang að. Einnig ber að hafa í huga að kostnaður sambærilegra nefnda erlendis er yfirleitt borinn af opinberum aðilum. Í öllum löndum þar sem settar hafa verið á fót úrskurðarnefndir til að fjalla um ágreiningsmál neytenda og veitenda hafa nefndirnar sannað ótvíræða kosti sína. Í fyrsta lagi auðvelda þær neytendum aðgang að fljótvirkri og ódýrri meðferð ágreiningsmála sinna. Í öðru lagi gera neytendur kröfur sínar gagnvart þjónustuaðilum frekar gildandi þegar aðgengi að úrskurði er auðvelt og ódýrt og í þriðja lagi sparar þessi leið umtalsverð útgjöld í dómskerfinu því mörgum málum sem annars kæmi til kasta dómstóla lýkur hjá úrskurðarnefndunum. Miðað við þá þróun sem orðið hefur í nágrannalöndum okkar og þá reynslu sem fengist hefur af starfsemi úrskurðarnefnda verður því að telja rétt að stjórnvöld beiti sér með virkum hætti fyrir því að slíkar nefndir verði settar á fót. Hægt er að fullyrða að starfsemi úrskurðarnefnda hafi bæði í för með sér þjóðfélagslegan sparnað og aukið réttlæti. Herra forseti. Ég legg því til að þáltill. þessari verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.

[14:13] Hæstv. forseti. Samkvæmt lögum ber forsrh. að gefa Alþingi árlega skýrslu um Byggðastofnun. Slík ákvæði gilda ekki um margar aðrar stofnanir á vegum ríkisins og því er Alþingi betur upplýst um starfsemi þessarar stofnunar en margra annarra. Þetta er í níunda sinn sem slík skýrsla er gerð og fjallar hún aðallega um starfsemi stofnunarinnar árið 1994, en samkvæmt venju verður fjallað nokkuð um starfsemina á þessu ári og horfur til framtíðar. Á árinu 1994 fékk Byggðastofnun framlag til starfsemi sinnar af fjárlögum sem nam 185 millj. kr. Þessu framlagi er varið til að kosta hluta af rekstri stofnunarinnar sem að öðru leyti er greiddur af vaxtamun á innlánum og útlánum, til styrkveitinga og til að standa að baki áhættu sem fylgir útlánum stofnunarinnar. Eins og ég hef áður vikið að í fyrri ræðum um ársskýrslu Byggðastofnunar er orðin mikil áherslubreyting í starfseminni þannig að stuðningur við atvinnuþróunarstarf hefur sífellt meira umfang. Reglugerð um Byggðastofnun setur henni mjög ákveðin fjárhagsleg markmið. Henni er ætlað að varðveita raungildi eigin fjár síns þrátt fyrir aðhald í útlánum og ef ráðstafað er í afskriftareikning útlána fyrir hverju nýju láni þarf sífellt að endurmeta stöðu þeirra lána sem úti standa með tilliti til áhættu stofnunarinnar. Á árinu 1994 tókst Byggðastofnun að standa við þetta fjárhagslega markmið og skila 15 millj. kr. hagnaði. Eigið fé Byggðastofnunar um sl. áramót var 961 millj. kr. og eiginfjárhlutfall hennar samkvæmt svokölluðum BIS-reglum var 13,9% en það má lægst vera 8% eins og kunnugt er. Eigið fé stofnunarinnar jókst um 238 millj. kr. á árinu og þar af um 205 millj. kr. vegna þess að stofnunin yfirtók eignir iðnaðar- og fiskeldishluta Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina. Sem kunnugt er rann sjávarútvegshluti sjóðsins inn í Þróunarsjóð sjávarútvegsins. Lánveitingar Byggðastofnunar námu 596 millj. kr. á árinu 1994 og höfðu þær dregist saman um 131 millj. kr. frá fyrra ári. Útistandandi lán stofnunarinnar í árslok 1994 námu 8 milljörðum og 42 millj. kr. en 8 milljörðum og 306 millj. kr. í upphafi árs. Stjórn Byggðastofnunar samþykkti styrki að upphæð 73,5 millj. en á árinu námu greiddir styrkir 56 millj. kr. En fjárveitingar til Byggðastofnunar sníða henni stakk í þessum efnum. Atvinnuráðgjafar tóku til sín 43% styrkveitinganna, en til starfsemi þeirra fóru tæpar 24 millj. kr. á árinu 1994. Til átaksverkefna fóru rúmar 5 millj. kr. og tæplega 8 millj. kr. til verkefna í ferðaþjónustu. Til annarra verkefna fóru tæpar 20 millj. kr. og kennir þar að vanda ýmissa grasa. Byggðastofnun vann eins og endranær að margs konar verkefnum. Meðal þeirra má nefna greinargerð um stöðu sjávarútvegs á Vestfjörðum í samanburði við aðra landshluta. Í kjölfar þeirrar vinnu voru samþykkt lög um aðgerðir til að auka hagræðingu í sjávarútvegi á Vestfjörðum þar sem veittar voru 300 millj. kr. úr ríkissjóði til þessa verkefnis. Sérstakri nefnd var falið að gera tillögur um notkun þess fjár sem varið var til endurskipulagningar í sjávarútvegi. Byggðastofnun fékk til ráðstöfunar 15 millj. kr. til nýsköpunarverkefna á Vestfjörðum. Því fé var úthlutað til 26 mismunandi verkefna allt frá handverki til nýjunga í fiskvinnsluvélum. Flest þessara verkefna hafa heppnast bærilega vel að mati stofnunarinnar. Á árinu 1994 vann Byggðastofnun einnig úttekt fyrir landbn. Alþingis um stöðu sauðfjárræktar. Meginniðurstaða þeirrar skýrslu var að tekjur þeirra sem stunda sauðfjárrækt hafa dregist saman á undanförnum árum meira en sem nemur samdrætti í framleiðsluheimildum. Þeir sem ekki hafa aðrar tekjur en af sauðfjárrækt eru mjög tekjulágir. Mikill hluti sauðfjárframleiðenda hefur aftur á móti hluta og jafnvel meginhluta tekna sinna af öðrum atvinnugreinum eða annars konar búrekstri. Hins vegar eru allstór landsvæði þannig að sauðfjárræktin er þar mikilvægasta atvinnugreinin. Þessi svæði eru þau sem eru í mestri hættu þegar draga þarf saman framleiðsluna Stjórn Byggðastofnunar fjallaði um málefni sauðfjársvæðanna og skilgreindi þau þannig að þar sem sauðfjárrækt teldist yfir fjórðungur ársverka væri sérstakra aðgerða þörf. Undir lok síðasta árs ákvað Alþingi að veita til Byggðastofnunar viðbótarframlag, samtals 70 millj. kr., sem er hluti af því sem ákveðið var í viðauka II við búvörusamning milli bænda og stjórnvalda frá árinu 1991. Þessa fjármuni hefur Byggðastofnun notað á yfirstandandi ári og verður gerð grein fyrir þeim síðar. Á árinu 1994 samþykkti Alþingi stefnumótandi byggðaáætlun sem þingsályktun. Í framhaldi af því hefur verið unnið að framkvæmd þessarar ályktunar. Verður þinginu gerð nánari grein fyrir stöðu málsins þegar fjallað verður um endurskoðun hennar eins og ég mun koma nánar að hér á eftir. Á grundvelli þessarar áætlunar fékk Byggðastofnun til ráðstöfunar samkvæmt fjárlögum yfirstandandi árs 210 millj. kr. sem er aukning frá fyrra ári um 25 millj. kr. Stofnunin hefur varið þessum fjármunum í stórum dráttum í samræmi við áætlunina. Byggðastofnun hefur annast fjárhagslegan stuðning við atvinnuráðgjafastarf frá árinu 1992. Hefur stofnunin veitt til þessa verkefnis um 25 millj. kr. á ári en atvinnuráðgjöfin er alls staðar rekin á ábyrgð heimaaðila og hlutur Byggðastofnunar nær hvergi helmingi rekstrarkostnaðar. Til viðbótar þessu hefur stofnunin veitt um og yfir 10 millj. kr. á ári til tímabundinna verkefna, svokallaðra átaksverkefna. Þá hefur Byggðastofnun stutt tímabundið verkefni í ferðaþjónustu, einkum svokölluð stefnumótunarverkefni. Í kjölfar þeirra hafa ýmis héruð ráðið til sín ferðamálaráðgjafa. Flestir eru sammála um að starfsemi atvinnuráðgjafanna og annað þróunarstarf gagnvart fyrirtækjum og einstaklingum víðs vegar um landið leiði til nýsköpunar í atvinnulífi. Stuðningur ríkisvaldsins við slík verkefni þarf að nýtast sem best og svara á hverjum stað kröfum tímans. Eins og nú er ástatt eru umfangsmestu vaxtakostirnir í ferðaþjónustunni og því ekki óeðlilegt að reynt sé að verða við mikilli þörf á leiðbeiningu og markaðssetningu þar. Sá stuðningur sem ríkisvaldið veitir þarf að leiða til þess að starfsemin verði nægilega öflug á hverjum stað til að ná árangri. Því er mikilvægt að aukið þróunarstarf verði samræmt. Að undanförnu hefur verið unnið að athugun á því hvernig Byggðastofnun getur best komið við stuðningi sínum við atvinnuráðgjafarstarf bæði í almennum atvinnurekstri og ferðaþjónustu sérstaklega. Þetta mál snertir hins vegar marga mismunandi aðila. Í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar mun ég beita mér fyrir þeirri endurskoðun sem þar er boðuð. M.a. er æskilegt að kannað verði hvort skynsamlegt sé að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs njóti faglegrar ráðgjafar Byggðastofnunar við mat á umsóknum um stuðning við atvinnuþróunarverkefni. Styrkveitingar Byggðastofnunar til fyrirtækja og ýmiss konar undirbúningskannana hefur verið vaxandi þáttur í starfsemi hennar. Mikilvægt er að vel sé staðið að undirbúningi nýrra atvinnukosta en enginn vafi er á því að þörf er fyrir aukna fjölbreytni atvinnulífsins hvarvetna á landinu. Hér er þó vissulega úr takmörkuðum fjármunum að spila og því er mikilvægt að stofnunin sinni tilteknum skilgreindum áherslusviðum. Byggðastofnun hefur skapað sér töluverðar sértekjur með almennri lánastarfsemi sinni og hafa þær að hluta til staðið undir rekstrarkostnaði sem ella hefði þurft að greiða af framlagi á fjárlögum. Sá hluti lánveitinga Byggðastofnunar sem innifelur meira en eðlilega áhættu takmarkast af því fé sem stofnunin fær til að leggja í afskriftareikning áhættulána á hverju ári. Reynslan af því verklagi sem viðhaft hefur verið varðandi afskriftir af reikningi nýrra útlána gefur tilefni til að ætla að hægt sé að halda áfram á þeirri braut sem farin hefur verið. Herra forseti. Nú líður að því að hefja þarf endurskoðun á stefnumótandi byggðaáætlun. Í samræmi við lög og reglugerð um Byggðastofnun skal þessi áætlun endurskoðuð á tveggja ára fresti. Ljóst er að sum þeirra atriða sem Alþingi ályktaði um í núgildandi áætlun hafa ekki komið til framkvæmda og vitað að sú áhersla sem þar var lögð á samræmingu milli einstakra þátta ríkisvaldsins væri langtímastefnumörkun. Engu að síður er mjög brýnt að þessum þáttum verði sinnt af mikilli kostgæfni.

[14:24] Herra forseti. Mér er tjáð að sú hefð hafi skapast að 2. þm. Vestf. tjái sig um skýrslu forsrh. um Byggðastofnun. Mér er líka tjáð að þegar frá var horfið síðast hafi svo verið komið máli hjá 2. þm. Vestf. að hann hafi verið búinn að eyða þremur klukkutímum í að fjalla um skýrsluna frá 1992. Ég ætla að leyfa mér að sleppa skýrslunni fyrir 1993 og sleppa því sem ósagt var um skýrsluna 1992 en venda mér beint í skýrslu Byggðastofnunar fyrir 1994. Það gleður mig sannarlega að í stjórnarsáttmálanum er boðuð breyting á starfsemi Byggðastofnunar því satt best að segja ef litið er á þá skýrslu sem hér hefur verið lögð fram, þ.e. ársskýrslu Byggðastofnunar, bls. 7 þar sem birt er kort af Íslandi og þær hreyfingar á mannfjölda sem átt hafa sér stað á tímabilinu frá 1984 til 1994 þá er ekki að sjá að mikill árangur hafi náðst með því starfi sem þarna hefur verið rekið. Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að vitna í skýrsluna nokkrum sinnum og byrja þar sem fjallað er um styrkveitingar. Þar er sagt frá því að frá árinu 1991 hafi verið unnið að athugun á ýmsum möguleikum þess að efla atvinnulíf í Skaftárhreppi. Þar segir að áætlað sé að hægt sé að veiða 1,5 tonn af ál úr vötnum í Skaftárhreppi og síðan segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,en enn hefur ekki tekist að vekja áhuga manna á því að nýta þessa auðlind.`` Nú er það svo að fólk hefur misjafnan skilning á því hvað auðlind er. Ég var að velta fyrir mér hvað þessi auðlind í hugum þeirra byggðastofnunarmanna gæti verið stór. Nú veit ég ekki hvað kílóið af ál kostar í heildsölu en ef ég gef mér að það sé 300 kr. þá er þetta auðlind upp á 450 þús. kr. Það er því kannski ekki furða þótt ekki hafi tekist að vekja áhuga manna þar á að hefja fjárfestingar til að ná í þessar 450 þús. kr. Hér segir einnig að Byggðastofnun hafi styrkt nokkur fyrirtæki til að fara að framleiða bikþeytu sem sagt er ný tegund slitlags til vegagerðar sem sé farin að vinna sér sess erlendis. Bikþeyta mun vera íslensk þýðing á orðinu ,,emulsion`` og er sambland vatns og olíu, þ.e. að farið er að láta vatn og olíu gera hið ómögulega, að loða saman og er alls ekki slitlag heldur bindiefni. Mér er kunnugt um að þessi ágætu fyrirtæki sem þarna eru nefnd sneru sér hins vegar til þess fyrirtækis í Hafnarfirði sem hefur framleitt bikþeytu í mörg ár og létu hana framleiða þetta fyrir sig. Á bls. 8 er sagt frá því að RKS-skynjaratækni á Sauðárkróki var þróaður og smíðaður hjá rafmagnsverkstæði Kaupfélags Skagfirðinga. Þetta er mjög gott mál og mér skilst af blaðafregnum að það séu góðir möguleikar á útflutningi á þessum skynjara. Ég fletti aftar í skýrslunni þar sem kemur fram að það er 500.000 kr. styrkur sem veittur var í þetta og ég verð að leyfa mér að undrast það að Kaupfélag Skagfirðinga skuli hafa haft fyrir því að sækja um 500.000 kr. Það hefði verið nær að láta þessar 500.000 kr. renna til átaks í atvinnumálum kvenna á Vestfjörðum sem fengu 25.000 kr. Það er sagt frá saumastofunni á Hofsósi sem fékk styrk til að framleiða íslenska fánann í tilefni af 50 ára lýðveldishátíð. Það var hrundið af stað markaðsátaki og markaðsátakið var fólgið í gerð kynningarbæklings um fánann. Rækjuhrognaverkefni Geflu hf. á Kópaskeri. Þar var farið að vinna rækjukavíar í tilraunaskyni og síðan segir að framleiðslan hafi verið send ,,völdum viðskiptamönnum``. Svo er haldið áfram: ,,Áfram verður unnið að vöruþróun.`` Ekki veit ég hvað hinir völdu viðskiptavinir hafa sagt en það á að vinna áfram að vöruþróun. Svo á að fara í tilraunaeldi á sæeyra. Sæeyra er væntanlega ,,abalone``. Ég held að þeir hafi reynt í mörg ár að framleiða ,,abalone`` úr affallinu í Straumsvík sem er heitt og ég veit ekki hvernig það hefur smakkast en þarna á sem sagt að reyna á einhverjum öðrum stað. Hér er nefnd ráðstefna um atvinnuráðgjöf fyrir konur sem er hið besta mál og spurning hvort ekki væri rétt að leggja meiri áherslu á þetta því við vitum það sem höfum kynnt okkur nýsköpun í nálægum löndum að það er nú orðið svo að karlar nú til dags eru orðnir það bældir að þeir eru alveg hættir að hafa nokkurt framtak í sér til atvinnusköpunar þannig að ég hygg að a.m.k. í Bandaríkjum Norður-Ameríku sé hlutfallið þannig að af nýstofnuðum fyrirtækjum séu konur sem standa fyrir 85 fyrirtækjum af hverjum 100. Þá eru að vísu taldar þar með snyrtistofur og hárgreiðslustofur og slík fyrirtæki. En mér finnst að það mætti huga að því að auka þennan þátt í starfsemi þessarar stofnunar á meðan hún er a.m.k. enn þá til í núverandi mynd. Síðan er getið um sérstök átaksverkefni --- hitt voru styrkir. Fyrsta átaksverkefnið sem er nefnt er Borgarfjörður eystri. Þar segir að aldrei hafi átaksverkefni verið reynt í jafnfámennu sveitarfélagi og aðeins síðar segir: ,,Fámennið á Borgarfirði hefur sett mark sitt á niðurstöðu verksins.`` Ég spyr bara: Við hverju bjuggust menn? Í Neskaupstað stunduðu menn hins vegar átaksverkefnið Norðfirðingur í sókn. Það hófst 1992. Verkefnið byggðist í upphafi á þeirri aðferðafræði sem kölluð hefur verið leitarráðstefnuaðferðin. ,,Gerðar hafa verið úttektir og rannsóknir á ýmsum málefnum og fyrirtæki og einstaklingar hafa fengið ráðgjöf varðandi hugmyndir að nýjum atvinnutækifærum.`` Meðal þeirra er merking gönguleiða og lagning stíga. Mér finnst illa komið fyrir Norðfirðingum ef það er það sem þeir eiga að lifa af. Vesturhluti Rangárvallasýslu tók þátt í átaksverkefni og niðurstaðan þar á leitarráðstefnu 1993 voru viðgerðir á manngerðum hellum á Ægisíðu. Ég verð að segja eins og er að ég gerði mér ekki grein fyrir að svo væri komið málum Sunnlendinga að þeir þyrftu að fara að gera upp manngerða hella til búsetu. Getið er um Byggðabrunn á bls. 12 og 13. Það er hið besta mál og mætti gjarnan nýta það sem þar kemur fram til þess að vekja athygli fjölmiðla á þeim vanda sem landsbyggðin á við að stríða. Fiskeldi Eyjafjarðar er eitt af þeim fyrirtækjum sem Byggðastofnun hefur lagt hlutafé í, hið besta mál og mætti gera meira af slíku. Þegar komið er á bls. 18 er gerð grein fyrir starfsliði Byggðastofnunar. Ég verð að segja eins og er að mér þykir þar halla nokkuð á þann þátt í starfseminni sem lýtur að því að aðstoða byggðarlög úti á landi, þ.e. mér sýnist það séu 8,5 stöðugildi á fyrirtækjasviði og þróunarsviði fyrir utan það sem er síðan á landshlutaskrifstofunum en svo eru 16 manns í að reka sjálft apparatið á bak við þessi 8,5 stöðugildi og það þykir mér svolítið erfitt hlutfall að sætta mig við. Á bls. 19 segir að það séu 35 fastráðnir starfsmenn í stofnuninni sem jafngildir 31 ársverki. Mér sýnist á þeim tölum sem hér koma fram um laun að meðallaun í stofnuninni séu 211 þús. kr. á mánuði 1994 sem verður nú að teljast nokkuð gott. Það er því ekki svo að starfsliðið sé vanhaldið í launum. Það er getið um norrænt samstarf. Þar kemur fram að menn eigi í samstarfi, þar sé um að ræða þátttöku í fjölbreyttu samstarfi yfir landamæri Norðurlandanna. Að lokum, hæstv. forsrh. Það sem vekur mestar áhyggjur mínar við lestur á þessari skýrslu er það sem ég veit um húsið við Engjateig 3. Það kemur fram á bls. 22 að vergur rekstrarkostnaður Byggðastofnunar árið 1994 var 166 millj. og hafði þá hækkað um 3% frá árinu áður. Neðar segir í sömu skýrslu að söluverð fasteignarinnar Rauðarárstígur 25 hafi verið 150 millj. kr. en kostnaður við kaup og endurbætur á Engjateigi verður, segir þar, um 120 millj. En alls mun húsakostur Byggðastofnunar vera upp á 255 millj. kr. Í húsinu við Engjateig 3, sem er nýtt og gott hús, voru áður ein þrjú góð fyrirtæki sem þar rúmuðust. Það var Íslensk forritaþróun sem var í hálfu húsinu með um 500 fermetra og 24 starfsmenn og þótti mönnum rúmt um sig. Þar var einnig þýska stórfyrirtækið Hoechst með útibú, þetta er nú eitt af ríkustu fyrirtækjum í heimi og dugði því hluti af þessu húsi, og svo heildverslun húseiganda, Ásgeirs Einarssonar. Auk þess var í húsinu glæsileg ,,penthouse``-íbúð þeirra hjóna sem þetta hús seldu. Undir öllu húsinu mun vera stór kjallari. Allt þetta hús þurfa núna ríkisstarfsmenn í Byggðastofnun undir 25 manns. Þar sem áður rúmuðust hjá einkaframtakinu sennilega hátt í tvöfaldan þennan mannafla í hálfu til heilu húsinu. Og ég spyr: Af hverju þarf Byggðastofnun á öllu þessu húsi undir sitt starfsfólk að halda ef Íslensk forritaþróun, það ágæta fyrirtæki, þurfti aðeins helminginn af húsinu undir jafnmarga starfsmenn? Innréttingar í húsinu voru allar nýjar, veggir, teppi, gluggatjöld, allt nýtt, öllu var kastað út þegar Byggðastofnun flytur inn og ég spyr: Er þetta nauðsynlegt til þess að sú starfsemi sem þar fer fram geti farið fram með þeim hætti sem við séum ánægð með? Ég held að við verðum að hætta svona bruðli. Það er nóg annað við skattpeninga þjóðarinnar að gera en að verja því til húsbygginga og rífa út það sem aðrir hafa byggt ágætlega og hefur dugað fyrirtækjum vel.

[14:35] Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa skýrslu. Það er mikilvægt að taka störf og afkomu Byggðastofnunar til umræðu hér í þinginu og góður siður. Í kringum þá skýrslu hafa oft spunnist hinar bestu umræður, bæði um hvernig Byggðastofnun skuli standa og hvernig menn skuli standa að málefnum atvinnulífs á landsbyggðinni. Það sem gleður mann þegar maður lítur yfir þessa skýrslu frá 1994 er að hagur stofnunarinnar hefur styrkst á því ári og það er auðvitað mikilvægt. Menn hafa markað Byggðastofnun með stefnu ákveðinn farveg og það sem ég vil velta upp undir þessari umræðu er fyrst og fremst að það blasir við að landsbyggðin þarf kannski fremur nú en nokkru sinni fyrr á því að halda að eiga sterka Byggðastofnun, sterkan lánasjóð sem hjálpar til í atvinnulífi, ekki bara með peningum heldur með þeirri faglegu ráðgjöf sem mér finnst að hafi styrkst mjög í Byggðastofnun á síðustu árum. Þar hefur stofnunin í mínum huga verið á réttri leið. Hitt er svo kannski meira alvörumál að Alþingi hefur skorið af Byggðastofnun fjármagn og við þurfum mjög að huga að því að þessi lánasjóður verði gerður öflugri. Ég hef séð það í mínu kjördæmi að það hefur skipt sköpum um atvinnuþróun á ýmsum sviðum þar sem Byggðastofnunin hefur komið að verkefnum. Það hefur verið um nýsköpun að ræða, það hefur verið um ný verkefni að ræða sem hafa verið dregin inn í landið, keypt jafnvel erlendis frá. Byggðastofnun er því afar mikilvæg í mínum huga. Hún er ekki einhver grínstofnun sem ber að leggja af og ég vil tala af fullri virðingu um hvort sem það eru hellar sem menn eru að bjástra við að koma inn í t.d. ferðamennskuna eða eitthvað annað. Ég held að Byggðastofnun hafi verið að leggja rækt við eitt í gegnum atvinnuráðgjafa á landsbyggðinni og það er að skilgreina svæðin og að fram fari gæðastjórnun, má segja, á sem flestum sviðum. Hvert eitt svæði hefur upp á sín sérkenni að bjóða og Byggðastofnun hefur sinnt ferðamennskunni að mínu viti vel og atvinnuráðgjafar héraðanna hafa verið mjög tengdir Byggðastofnun. Hér var minnst á vesturhluta Rangárvallasýslu í sambandi við hella þar. Þeir eru mjög sérkennilegir. Þeir hafa ekki verið á almannaleið. En þeir eru sérkenni þess svæðis. T.d. var farið yfir það mjög hér í umræðu í morgun hve mikla möguleika Vestfirðirnir eiga í ferðaþjónustu miðað við hrikaleik náttúrunnar. Þannig að auðvitað þarf að hugsa um þetta. En það sem ég vil leggja áherslu á hér um leið og ég sé að Byggðastofnun styrkir hag sinn er það að við núverandi aðstæður, hæstv. forsrh., þegar það blasir við að álversdraumurinn er að rætast þá er mikilvægt að huga að því að það er eins og þjóðfélagið sé að vakna af þyrnirósarsvefni. Erlend fjárfesting hefur verið hér sama og engin í 20 ár og við vitum að hið dauða vatn hefur verið kyrrt. Það hefur lítið verið að gerast í landinu af nýjum tækifærum þannig að þetta mun hafa mikil áhrif. Ég sagði í Framsfl. í gær að ég tæki auðvitað ofan höfuðfat mitt og fagnaði því að þessir samningar hafa náðst sem ég tel að skipti mjög miklu máli. Það skiptir máli á svo ótal mörgum sviðum sem við verðum að huga að. Þetta mun eitthvað kalla á hreyfingu fólks í landinu en þetta á líka að kalla á það og þar verðum við að styrkja Byggðastofnun til verka, að hún fái fjármagn og styrk til þess að huga kannski að öðrum málum. Ég er sannfærður um að þessi neisti, sem sýnist nú ekki stór í svipinn, með álverið en það er þó allt önnur staða í þjóðfélaginu og hér skapast fleiri hundruð ný störf, mun hreyfa við atvinnulífinu. Við þurfum að fá það á ferð. Þess vegna er það mikilvægt við þessar aðstæður að menn styrki Byggðastofnun til verka. Auðvitað þekkir maður sín kjördæmi best og ég get talið upp ótalmörg verkefni sem Byggðastofnun hefur komið að. Ég tel að að sé styrkur Byggðastofnunar og fagleg ráðgjöf og að hún var lánasjóður sem gerði það að verkum að við komum þeim af stað. Ég nefni Alpan á Eyrarbakka. Ég nefni Límtré og Yleiningu. Ég nefni hótel á Kirkjubæjarklaustri. Fyrir utan hina miklu ráðgjöf sem kom í gegnum atvinnufulltrúann og Byggðastofnun við ýmis smærri verkefni í mínu kjördæmi. Þannig getum við farið hringinn í kringum landið. Þetta fyrirtæki hefur skipt máli. En það sem nú skiptir mestu máli, hæstv. forsrh., finnst mér vera að menn móti nýja byggðastefnu við þessar aðstæður. Ég vil segja bara atvinnuþróunarstefnu. Hvað er það sem atvinnulífið vantar? Auðvitað vantar atvinnulífið fyrst og fremst atvinnulánasjóð. Ef ég horfi til landsbyggðarinnar þá hefur það verið Stofnlánadeild landbúnaðarins sem hefur verið sterkur lánasjóður gagnvart landbúnaðinum. En ef ég tek hina atvinnuvegasjóðina, þá á ég við við Fiskveiðasjóð og Iðnlánasjóð, þá hafa þeir verið okurlánasjóðir. Lánin hafa verið með slíkum kjörum að það er ekkert vit að taka slík lán. Fyrirtæki sem tekur lán á slíkum vöxtum upp á 12--13% raunvexti kemst aldrei upp á fæturna. Þess vegna þurfum við nú þolinmótt fé. Og við þurfum að endurskoða þessi mál í heild sinni gagnvart atvinnulífinu. Við þurfum þolinmótt fé sem gerir það að verkum að fyrirtækin komast upp á fæturna. Hérna er það svo að fyrirtækin eru rétt komin í gang þegar þau eiga að fara að greiða í gegnum banka og þá sjóði sem eru starfandi skuldir sínar margfaldar til baka. Siðaðar þjóðir hafa þetta með öðrum hætti. Og við verðum að móta þá stefnu. Ég er ekki að tala um að Byggðastofnun eigi að fást við nein gæluverkefni, hún á fyrst og fremst að fást við alvöruverkefni. Ég veit að þeir sem stjórna stofnuninni nú vilja að svo sé. Það finnst mér skipta miklu máli. Og vanda sig við valið. Ég tek undir þá skoðun sem kom fram í máli hæstv. forsrh. að stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs njóti leiðsagnar Byggðastofnunar í sínu verkefnavali. Ég held að það myndi styrkja þau verkefni og koma í veg fyrir að menn þar séu að láta peninga í það sem litlu eða engu skilar. En mín ræða undir þessu lið er fyrst og fremst sú að brýna menn við þær aðstæður sem nú blasa við sem betur fer, að marka Byggðastofnun nýjan farveg, annaðhvort með endurskipulagningu lánasjóðanna eða þá með þeirri leið að Byggðastofnun starfi áfram og fái rýmri heimildir til þess að styrkja öflug fyrirtæki og koma þeim í gang vítt og breitt um landsbyggðina. Þetta held ég að skipti miklu máli og gæti verið mikill liður í því að leysa atvinnuleysisvofuna eða reka hana úr landinu. Ég ætla ekki að fara hér ofan í þá ársskýrslu sem nú kemur okkur fyrir sjónir en ég vænti þess, hæstv. forsrh., að ríkisstjórnin og Alþingi marki sér öfluga stefnu fyrst og fremst í atvinnumálum og ekki síst hvað það varðar að styrkja byggðirnar í landinu við núverandi aðstæður. Eitt verðum við þó að gera okkur grein fyrir að samdrátturinn í landbúnaðinum, sem blasir við, ekki síst í sauðfjárræktinni, mun hafa mikil áhrif. Þess vegna ber okkur að huga að nýjum tækifærum. Ég vona að ríkisstjórninni minni auðnist að marka þá stefnu, nóg hefur hún af atkvæðum hér á Alþingi Íslendinga.

[14:46] Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka undir orð síðasta ræðumanns varðandi það að það skiptir máli að fá hingað erlenda fjárfestingu og stækkun álversins í Straumsvík verði lyftistöng fyrir allt landið. Hann orðaði það einhvern veginn á þann veg að nú virtist sem landið væri að vakna af dvala. Vel er það ef þessi atburður hleypir krafti í atvinnulífið í landinu og fjárfestingar verða meiri og örari heldur en hefur verið. Hitt er annað mál að það er alveg ljóst að það dettur engin erlend fjárfesting skyndilega inn á borð okkar. Það kemur ekki eins og þruma úr heiðskíru lofti eða á einhverju fjögurra mánaða tímabili fram að árangur næst í svona máli. Þetta er þrotlaus vinna á erlendum mörkuðum og í samskiptum Íslands og annarra þjóða til þess að við öðlumst sess meðal þeirra landa sem menn vilja fjárfesta í. Það er augljóst mál að það er mjög erfitt fyrir lönd í Vestur-Evrópu að keppa sem fjárfestingarstaðir við mörg þau lönd sem geta boðið ódýrt vinnuafl og eru að draga til sín fjármagn og fjárfesta. Ég vísa þar til Austurlanda sem dæmi um lönd þar sem fjárfestingar eru mestar. Við getum tekið undir það að vilja nýja byggðastefnu og góðan atvinnuþróunarsjóð og það væri fróðlegt að fá nokkra umræðu um það hér hvernig slík byggðastefna ætti þá að vera og til hvers slíkur atvinnuþróunarsjóður ætti að vera. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að mér var ekki þakklæti efst í huga þegar ég las skýrslu Byggðastofnunar, eins og þeir tveir ræðumenn Framsfl. sem hér hafa talað höfðu á orði. Ég var satt að segja mjög vonsvikin við lestur þessarar skýrslu. Mér finnst hún mjög óburðug, hún gefur mér takmarkað yfirlit yfir hvað þessi mikla stofnun er að gera með þó þessa fjármuni sem hún hefur til ráðstöfunar til að deila út um land og til fyrirtækja og hvaða árangur er af starfi hennar. Ekki það að það sé eitthvað breytt á þessu ári frá því í fyrra eða hittiðfyrra eða árið þar á undan. Málið er bara að ég hef kannski ekki svo mjög tekið þátt í umræðum um verkefni Byggðastofnunar. En nú hugðist ég skoða þetta og gera það og ég er vonsvikin að sjá það sem hér er á blaði. Ég ætla að reyna að færa fyrir því rök. Í fyrsta lagi eru hér, eins og 2. þm. Vestf. nefndi áðan, upptalningar á verkefnum og styrkveitingum. Þau verkefni sem hann taldi upp gefa einmitt nokkra mynd af því sem verið var að gera. En nokkru aftar í bókinni, á síðu 30--32, er upptalning á styrkveitingum og lánveitingum. Og það er ekki nokkur leið fyrir þann sem ekki þekkir til þessara verkefna frá einhverjum öðrum vettvangi að átta sig á því hvað það var nákvæmlega sem verið var að styrkja og til hvers. Og þetta gildir bæði um útborganir lána og styrkveitingarnar. Með tilliti til þess að byggðastefna og verkefni Byggðastofnunar á að vera afar þýðingarmikill þáttur í okkar atvinnulífi og þess hvernig við dreifum verkefnum okkar um landið og styðjum verkefni út um land miðað við ákveðnar forsendur hreyfi ég því við hæstv. forsrh. hvort ekki eigi að leitast við í slíkri skýrslu að reyna að leggja mat á það hverju styrkveitingar skiluðu. Hverju styrkveitingar undangenginna ára skiluðu í uppbyggingu hér á landi og hvaða dóm má leggja á það að fjármagn var veitt til hinna ýmsu verkefna. Forsrh. nefndi að atvinnuráðgjafar væru nú víða um land og það kemur fram í skýrslunni að Byggðastofnun tekur þátt í félögunum þegar um hlutafélög er að ræða. Það kom einnig fram hjá hæstv. forsrh. að kostnaðurinn færi aldrei yfir 50%. En hann lagði áherslu á að störf atvinnuráðgjafanna leiddu til nýsköpunar og það er það sem liggur til grundvallar. Það er lagt til grundvallar starfi atvinnuráðgjafa á að þeir reyni að leita leiða til nýsköpunar á hverjum stað en okkur skortir upplýsingar um hvort það tókst. Okkur skortir upplýsingar um hvort verkefni atvinnuráðgjafanna hefur skilað sér og að hvaða marki á sama hátt og okkur skortir upplýsingar um hvort styrkveitingar til ákveðinna verkefna skiluðu sér. Það eru slíkar upplýsingar, slík úttekt frá hverjum stað, sem getur gefið okkur ómetanlegt veganesti til að ákveða byggðastefnu, hvernig við viljum hafa dreifingu styrkja, hvort við eigum að breyta einhverju í skiptingu lánveitinga, styrkja o.s.frv. Hv. 2. þm. Vestf. nefndi að Byggðastofnun hefði lítið orðið ágengt miðað við uppdrátt af landinu sem sýndi þróunina á tilflutningum fólks frá 1984. Það er líka hlutur sem við eigum að ræða þegar við ræðum um Byggðastofnun. Er það hlutverk Byggðastofnunar að afstýra fólksflutningum hvaðanæva frá? Er það eitthvað sem við höfum ákveðið, að á einhverjum vissum tíma, hvort sem það var 1984 eða eitthvert annað ár, þá sé skiptingin þannig að breytingar megi ekki verða meiri og að Byggðastofnun sé ætlað að afstýra því að þær verði víðtækari? Eða ætlum við Byggðastofnun að reyna að mæta breyttum lífsháttum á hverjum stað og þeim viðhorfum sem gilda heima fyrir hjá þeim sem þar vilja lifa og starfa og bregðast á heilbrigðan hátt við þeim breytingum sem óhjákvæmilega verða í nútímanum innan lands og í samskiptum landsins og útlanda? Það hlýtur að kveikja spurninguna: Er alveg ljóst að flutningur fólks frá dreifbýli til þéttbýlis hafi ávallt og ef til vill eingöngu verið tengt atvinnu, atvinnumöguleikum, eða atvinnuleysi? Erum við þingmenn tilbúnir til þess að standa hér og ákveða að þannig sé það? Slíkar spurningar vakna við lestur þessarar skýrslu og slíkum spurningum eigum við að reyna að svara hér. Það eru einu möguleikarnir til þess að það fjármagn beri árangur sem við veitum, bæði til lánveitinga sem skipta hundruðum milljóna og til styrkja sem eru nokkrir tugir milljóna. Varðandi hugsanlega styrki og þróun í gegnum Byggðastofnun og verkefni hennar þá langar mig að koma inn á konur og rekstur smáfyrirtækja. Það eru ekki mjög mörg kvennanöfn í upptalningunni sem er hér á bls. 30--32, en þau eru nokkur. Það er ljóst að haldin var ráðstefna á vegum Byggðastofnunar um konur og rekstur fyrirtækja. Hún er eitt af þeim verkefnum sem fær hérna sérstaka umfjöllun. Þingmönnum til glöggvunar, þá er hún á bls. 10 í skýrslunni. Ég spyr forsrh.: Hefur hann upplýsingar um hvernig sérstök kvennaverkefni sem fengið hafa styrki eða lán hjá Byggðastofnun hafa gengið? Ég spyr sérstaklega vegna skýrslna sem við sem höfum verið að kanna um konur og rekstur fyrirtækja. Í skýrslum frá öðrum löndum kemur ótvírætt fram að reynslan er að konur standa sérstaklega vel að málum þegar þær eru að feta sig af stað með fyrirtæki. Þær fara varlega, þær byrja smátt og eru nokkuð hagsýnar í rekstri. Það er mat að konur standi sérstaklega vel í skilum. Það var reynt fyrir nokkrum árum að fá því framgengt að sérstakur lánasjóður yrði starfræktur hjá Byggðastofnun sem fyrst og fremst veitti lán og styrki til kvennaverkefna og kvennafyrirtækja. Það náðist ekki fram og var talið að Byggðastofnun myndi að sjálfsögðu skoða slík verkefni og fyrirtæki sem konur reka með opnum huga á sama hátt og önnur fyrirtæki. Í því tilefni vil ég gjarna nefna að Reykjavíkurborg og félmrn. settu á laggir lítinn lánasjóð í fyrra einmitt til að reyna að veita smáfjárhæðir til kvenna sem eru að reyna að fóta sig með lítil fyrirtæki. Enda hafa allir sem fjalla um slík mál talið að það sé mikilvægt að eyrnamerkja slíkan sjóð. Ég veit að það er ekki mjög vinsælt að tala hér um karla, konur og skiptingu að þessu leyti. En við megum við ekki gleyma því að það er rík hefð fyrir því í þjóðfélögum að fyrirtæki eru karlafyrirtæki. Hins vegar hefur sýnt sig að margar konur hafa reynst afar öflugar og vel samkeppnisfærar í þessum efnum. Mér finnst miður að hafa misst hæstv. forsrh. úr salnum vegna þess að ég ætla einmitt að bera fram spurningu við hann. Í skýrslunni er smákafli um ráðstefnuna um atvinnuráðgjöf og konur og þar segir að haustið 1994 hafi Byggðastofnun á Egilsstöðum og Iðnþróunarfélag Eyjafjarðar staðið fyrir fundi um konur og atvinnuþróun. Í henni tóku þátt tólf konur sem allar hafa reynslu af atvinnuráðgjöf og þekkingu á því sviði. Þar er bent á að við stofnun og rekstur fyrirtækja fari konur inn á ný svið og séu að takast á við verkefni sem þær hafa ekki fengist við áður og að reynslan hafi sýnt að konur í atvinnurekstri sem þurfa á ráðgjöf að halda eiga auðveldara með að leita til annarra kvenna og nýta sér sjónarmið og reynslu þeirra. Niðurstöður fundarins voru m.a. að brýnt sé að konur gegni störfum atvinnuráðgjafa til jafns við karla og að kanna skiptingu opinberra styrkveitinga vegna atvinnumála milli karla og kvenna. Mín spurning til hæstv. forsrh. er: Hefur þessu verið fylgt eftir? Hefur verið kannað hvort hægt sé að efla hlut kvenna í störfum atvinnuráðgjafa? Mér er kunnugt um að það var mjög mikill áhugi fyrir því á Austurlandi í fyrra eftir að karlmaður hafði tekið við af konu sem starfað hafði sem atvinnuráðgjafi um skamma hríð. Hópur kvenna reyndi að beita sér fyrir því að fá stuðning við að kona fengi tímabundinn stuðning við það að vera atvinnuráðgjafi og þá sérstaklega meðal þeirra kvenna sem hafa í ríkum mæli þreifað sig áfram með kvennafyrirtæki á Héraði til mikillar fyrirmyndar. Það gekk ekki eftir. Það er alveg ljóst að það getur þurft að hafa ákveðið frumkvæði eða að minnsta kosti eiga möguleika á að sýna því skilning þegar leitað er eftir því að sérstakir kvennaatvinnuráðgjafar séu styrktir til starfa, jafnvel bara tímabundið. Mér finnst mjög mikilvægt að könnuð sé skipting opinberra styrkveitinga vegna atvinnumála karla og kvenna og ég vona að einhver úr stjórnarliðinu sé tilbúinn til að taka niður þessa spurningu mína ef svo er að forsrh. heyrir hana ekki. Enn fremur mundi mig langa til að bera fram þá spurningu við forsrh. hvernig hann líti á dreifbýli. Það er vegna þess að þegar við erum að tala um styrkveitingar og lánveitingar Byggðastofnunar er ljóst að þær fara fyrst og fremst út á land, eins og við segjum gjarnan, þó að vissulega finnist þarna ein lína með styrk eða breytingu á láni til aðila í Reykjavík, væntanlega tengt því að viðkomandi hafi verið að taka við verkefni utan af landi. En ég spyr sérstaklega um hvar dreifbýlið byrji vegna þeirrar stöðu að það hafa verið miklir erfiðleikar á Suðurnesjum og þegar litið er yfir lánveitingar og styrkveitingar hafa Suðurnesin aldrei verið með mjög margar línur í þeirri upptalningu og stundum hefur heyrst að þau tilheyri þéttbýlissvæðinu og höfuðborgarsvæðinu. Ég vil gjarnan heyra sjónarmið forsrh. um það. Tilheyra Suðurnesin dreifbýlinu?

[15:02] Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. forsrh. fyrir mjög greinargóða og athyglisverða skýrslu um byggðamál og starfsemi Byggðastofnunar. Ég tel raunar að það sé mjög þarft að við getum árlega fengið tækifæri af þessu tagi til að efna til nokkurrar umræðu um byggðamálin, starfsemi hinnar mikilvægu Byggðastofnunar og byggðamálin í víðu samhengi enda er óhugsandi í sjálfu sér að ræða starfsemi Byggðastofnunar án þess að koma almennt inn á umræðuna um byggðamálin eins og þau blasa við hverju sinni. Ég tel raunar að skýrsla Byggðastofnunar hafi á vissan hátt sérstöðu í landinu, sérstöðu sem skýrsla frá lánastofnun og styrkveitingastofnun eins og þessari að því leytinu að þar eru þó þrátt fyrir allt birtar allar lánveitingar sem stofnunin veitir á hverju ári og allar styrkveitingar. Auðvitað má segja sem svo, eins og hv. 5. þm. Reykn. sagði hér áðan, að það mætti vera ítarlegri lýsing á hverri styrkveitingu og hverri lánveitingu en ég held að samt sem áður ef menn vilja vera sanngjarnir finni menn ekki í öðrum ársskýrslum af þessu taginu jafnítarlega útlistun á starfsemi stofnunarinnar og við sjáum þrátt fyrir allt í þessari skýrslu. Ég vek t.d. athygli á því að á ári hverju veitir Alþingi fé til ýmissa sjóða sem gera Alþingi ekki grein fyrir ráðstöfun síns fjár með einum eða neinum hætti nema eftir því sé þá leitað sérstaklega með sérstökum þingskjölum, t.d. í fyrirspurnaformi. Þar get ég nefnt veigamikla og mjög mikilvæga sjóði eins og Framkvæmdasjóð aldraðra sem fær samkvæmt frv. til fjárlaga fyrir næsta ár 490 millj. kr. eða Framkvæmdasjóð fatlaðra sem fær til sinnar ráðstöfunar 257 millj. kr. án þess að Alþingi fái sérstaklega upplýsingar t.d. í skýrslu á borð við þá sem hér liggur fyrir frá Byggðastofnun um hvernig þessum fjármunum er ráðstafað. Mér hefur þó aldrei komið í hug að á bak við það sé neitt ankannalegt eða neitt sérstakt. Ég hef fullt traust á þeim aðilum sem sitja í stjórnum þessara sjóða en ég vek athygli á því að Alþingi samþykkir á hverju ári með eðlilegum hætti fjárveitingar til slíkra sjóða án þess að við höfum ætlast til þess að þeir leggi fram í sérstöku skýrsluformi, hvað þá að efnt sé til sérstakrar umræðu um það, hvernig þessum fjármunum sé ráðstafað. Ég er alveg sammála því sem fram hefur komið. Að sjálfsögðu verður Byggðastofnun að gæta fyllsta aðhalds í rekstri sínum. Það er ugglaust auðvelt að finna ýmislegt í rekstri stofnunarinnar, hvað þá útlánum eða styrkveitingum, sem kann að orka tvímælis. Það eru alveg sérstaklega hagsmunir landsbyggðarinnar að Byggðastofnun haldi vel á sínu fé til þess að það nýtist sem best til þeirrar atvinnulegu uppbyggingar sem þörf er á víða úti um landið. Þess vegna er nauðsynlegt á hverjum tíma að Byggðastofnun reyni eftir föngum að halda rekstri sínum í skynsamlegu lágmarki til þess að nýta peningana betur til annarra verkefna úti um landið sem þörfin kallar á. Það er þannig í starfsemi Byggðastofnunar að embættismenn stofnunarinnar hafa reynt eftir föngum að fylgjast með hvernig til hefur tekist bæði með lánveitingar og styrkveitingar sem stofnunin efnir til. Ef ég veit rétt hefur stofnuninni verið falið að hafa eftirlit með úthlutun t.d. styrkja á vegum félmrn. til atvinnuuppbyggingar kvenna, einmitt vegna þess að stofnunin hefur til að bera sérfræðilega þekkingu og mekanisma til að fylgjast nákvæmlega með því hvernig þessum peningum er ráðstafað og sú regla er alltaf höfð í heiðri í stofnuninni að greiða ekki út nema hluta af viðkomandi styrk en eftirstöðvar þegar fyrir liggur hvernig til hefur tekist og hvort þeir peningar hafi raunverulega verið teknir til þeirra nota sem þeir voru ætlaðir til. Þetta segir ekki þar með að stofnunin þurfi ekki að líta vel í eigin barm og fylgjast með sínum eigin rekstri eins og ég sagði áðan. Að sjálfsögðu ber að gera það. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að þessi háttur er hafður á, styrkveitingarnar fara að sjálfsögðu ekki án skipulags út og að baki því er fagleg umsögn embættismanna en hin endanlega ákvörðun er að sjálfsögðu hjá stjórn stofnunarinnar. Það sem einkennir á vissan hátt skýrslu Byggðastofnunar að þessu sinni eins og oft áður er fjölbreytileiki þeirra verkefna sem stofnunin hefur verið að styðja við, ýmist með styrkveitingum ellegar þá með lánveitingum. Það tel ég í sjálfu sér vera styrkleikamerki hjá þessari stofnun vegna þess einfaldlega að ég held að við ættum að hafa lært það af langri og biturri reynslu að lausnin á vanda í atvinnumálum og lausnin á vanda landsbyggðarinnar felst ekki í einhverjum stórum töfralausnum sem menn hafa sett fram í gegnum tíðina. Við höfum þegar fengið af þessu dýrkeypta reynslu. Ég held þess vegna að það sé styrkur Byggðastofnunar og styrkur landsbyggðarinnar þegar við sjáum að mjög víða úti um land er fólk að reyna að bjarga sér af litlum efnum og þarf kannski ekki mjög mikið fjármagn til aðstoðar við smærri og stærri verkefni en stuðningur frá stofnun á borð við Byggðastofnun, þó lítill sé í hvert og eitt sinn, skiptir mjög miklu máli. Það getur vel verið að sum þessara verkefna hljómi ankannalega í okkar augum sem þekkjum þau ekki ítarlega eða glöggt en ég fullyrði að það eru einmitt þessi litlu verkefni, þessi litlu atvinnutækifæri, smáfyrirtækin, ekki síst úti um landið sem eru í ákveðinni uppbyggingarsókn. Stofnun sem hefur þrátt fyrir allt ekki úr meira fjármagni að spila getur auðvitað ekki varið því betur, að minnsta kosti hvað styrkveitingar áhrærir, en einmitt til þess að styðja við bakið á slíkri atvinnustarfsemi. Gagnstætt því sem sumum finnst kannski finnst mér einmitt þetta einkenni skýrslunnar, að þar er um að ræða fjölbreytileika og mörg smáatvinnutækifæri sem verið er að styðja við, skipta miklu máli. Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér þeirri spurningu sem hv. 5. þm. Reykn. vék að áðan sem var hvort byggðaröskun væri í sjálfu sér óæskileg eða óumflýjanleg.  Mér telst svo til að á síðasta áratug hafi um sjö af tíu opinberum störfum orðið til á höfuðborgarsvæðinu. Það er auðvitað á vissan hátt pólitísk ákvörðun. Ekkert segir að allar þessar ríkisstofnanir, sem eru nú til staðar hér á höfuðborgarsvæðinu, gætu ekki fullt eins vel dafnað og þróast annars staðar á landinu. Það er bara einhvern veginn þannig að fyrst setja menn niður eina stofnun, við skulum segja t.d. á sviði vísindamála, Hafrannsóknastofnun, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, svo ég taki dæmi og síðan þegar þarf að velja nýrri stofnun stað, sem starfar kannski á líku sviði þá segja menn: Allt hið akademíska umhverfi á þessu sviði er í Reykjavík, það er óhjákvæmilegt að næsta stofnun sé þar líka og síðan koll af kolli. Ég hef stundum velt því upp t.d. hvort það hafi verið einhver sérstök rök fyrir því að Tækniskóli Íslands var staðsettur í Reykjavík. Staðsetning hans hafði t.d. mikil áhrif á uppbyggingu tækniiðnaðarins í landinu og þannig mætti áfram telja. Þess vegna segi ég, virðulegi forseti, að byggðaþróunin í landinu er ekkert óumflýjanleg. Hún er að stóru leyti vegna pólitískra ákvarðana. Afskipti ríkisvaldsins, byggðastefna með öfugum formerkjum af því taginu sem ég hef hérna verið að rekja, hefur valdið því að byggðirnar hafa þróast með þessum hætti. Ég endurtek að ég er alls ekki þeirrar skoðunar að byggðaröskun sé óæskileg, ég held að hún sé óumflýjanleg. En þá megum við ekki vera svo blind að við ýtum undir þá byggðaröskun með pólitískum ákvörðunum af því taginu sem ég var að rekja. Ýmist með því að stilla af efnahagsstefnuna þannig að það sé óhagkvæmt fyrir atvinnugreinar landsbyggðarinnar eða með því að velja t.d. opinberum stofnunum sem eru mjög mannaflsfrekar alltaf stað á höfuðborgarsvæðinu en ekki úti á landi. Ég held, virðulegi forseti, að það sé mjög óæskilegt, ekki síst fyrir landsbyggðina, að sú umræða sem stundum hefur farið fram um byggðamálin hafi verið sett fram í formi togstreitu milli þéttbýlis og dreifbýlis. Ég held að talsmenn dreifbýlisins og þéttbýlisins ættu að leggja sig fram um að reyna að komast að skynsamlegri sátt um byggðastefnuna í landinu. Hlutverk Byggðastofnunar hefur á margan hátt verið að breytast upp á síðkastið eins og glögglega má sjá af lestri skýrslunnar. Hlutverk hennar sem lánastofnunar hefur verið að minnka þó ég telji sjálfur að það sé ekki æskilegt að það hverfi algjörlega, m.a. vegna þess sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan, að útlánastörf Byggðastofnunar hafa á vissan hátt staðið undir rekstri stofnunarinnar og skapað þannig svigrúm til að standa fyrir annarri atvinnuþróunarstarfsemi. Það þarf að efla áfram atvinnuráðgjöf á vegum Byggðastofnunar einmitt vegna þess að mörg fyrirtæki á landsbyggðinni eru þess vanmegnug að leita sérfræðilegrar ráðgjafar sem nauðsynleg er í nútímaþjóðfélagi og ég held að Byggðastofnun geti m.a. átt þátt í að auðvelda þessa ráðgjöf fyrir fyrirtæki á landsbyggðinni sem ella yrðu algjörlega án hennar. Í þessu sambandi vil ég ekki síst nefna ferðaþjónustuna sem er, á að vera og hlýtur að verða atvinnugrein á landsbyggðinni af ýmsum ástæðum og þar þarf einmitt að efla ráðgjöf. Ég tel að það væri skynsamlegt af Byggðastofnun að taka í því sambandi upp samstarf við Ferðamálaráð sem er auðvitað sérfróður aðili á því sviði. Virðulegi forseti. Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. ráðherra fyrir góða skýrslu um starfsemi Byggðastofnunar. Það er örugglega rétt sem hér hefur verið sagt að það er mjög margt sem mætti betur fara í rekstri stofnunarinnar eins og að sjálfsögðu allra stofnana. Það er auðvitað ætlun þeirra sem þar starfa nú að vinna að því.

[15:18] Virðulegi forseti. Mér finnst ástæðulaust fyrir 1. þm. Vestf. að fyrtast þó ég hafi komið með athugasemdir um að æskilegt væri að nánari upplýsingar væri að finna í skýrslu af þessum toga. Það er á engan hátt tortryggni eða gagnrýni af minni hálfu á starfsemina eða ótti um að menn hafi ekki farið rétt með. Það er eðlilegt að benda á upplýsingaskort ef við óskum að meta og vega og reyna að fá einhverja mynd af því sem þarf að gera. Þingmaðurinn nefndi Framkvæmdasjóð aldraðra og fatlaðra. Ég vil benda á að þeir sjóðir hafa fjármagn til að veita til vel afmarkaðra og fyrir fram skilgreindra verkefna. Það liggur ávallt ljóst fyrir til hvaða verkefna þeir sjóðir greiða og veita styrki. Þingmaðurinn talaði líka um að það væri ekki stofnað til umræðu varðandi slíkar styrkveitingar á Alþingi. Ég vil því vekja athygli á því að hér hafa verið til umræðu skýrslur um málefni aldraðra og að ég tali nú ekki um málefni fatlaðra. Þar hefur m.a.s. verið deilt um hvort veita ætti meira fé til sambýla fyrir geðfatlaða en til fatlaðra almennt, svo nákvæmlega hefur verið rætt um það efni. Ég stóð í þessum ræðustól fyrir tveim dögum með nokkra tilfinningasemi út af frv. þar sem verið var að sameina Sléttuhrepp Ísafirði. Mér er það til efs að sú byggðaröskun hefði verið leyfð á okkar tíma. Mér er það til efs að það hefði ekki verið stöðvað að Sléttuhreppur lagðist í eyði. En ég er ekki viss um að það hefði verið til góðs fyrir landið. Þetta var nauðsynleg þróun og hún var sársaukafull. Þetta var byggðarlag sem ekki átti framtíð fyrir sér. Ég vil að lokum taka undir það, virðulegi forseti, að togstreita þéttbýlis og dreifbýlis er ekki heillavænleg. En þá skulum við líka hafa það á hreinu hvað eða hvar dreifbýlið er.

[15:20] Virðulegi forseti. Það er mikill misskilningur hjá hv. þm. að ég hafi fyrst við athugasemdir hennar. Ég vakti einmitt athygli á því að í þessari skýrslu er að finna meiri og gleggri upplýsingar um einstök útlán en við sjáum í skýrslum af því taginu sem berast inn á borð okkar frá sambærilegum útlánsstofnunum og stofnunum sem veita styrki. Það er kjarni málsins og þegar við tölum um það hvort þetta séu nægilegar upplýsingar þá spyr ég: Er þá ekki a.m.k. sanngjarnt gagnvart Byggðastofnun að bera saman skýrslu hennar og aðrar skýrslur sem inn á borð okkar berast og hafa að geyma miklu minni og óljósari upplýsingar um starfsemi slíkra stofnana? Ég er ekki að skorast undan því að hv. þm. eða aðrir sem eftir því óska fái þær upplýsingar sem leitað er eftir. Ég var eingöngu að vekja athygli á því að sú skýrsla sem við ræðum hér er ítarlegri og betur unnin en þær skýrslur almennt sem inn á borð okkar berast af þessu taginu. Varðandi Framkvæmdasjóð aldraðra og fatlaðra þá nefndi ég þessa sjóði eingöngu vegna þess að þetta eru sjóðir sem fá mikið fé á fjárlögum Alþingis og mér hefur aldrei flogið í hug að það þyrfti að fara fram einhver sérstök umræða um þá. Ég var eingöngu að vekja athygli á því að þannig er þetta. Ef ég hefði óskað eftir slíkum upplýsingum hefði ég væntanlega ekki verið í neinum vandræðum með að fá þær. Ég segi þetta einfaldlega, virðulegi forseti, til að vekja ahygli á því að þarna eru tveir stórir sjóðir sem Alþingi veitir fé til sem við efnum ekki til neinnar sérstakrar umræðu um og ég tel svo sem enga sérstaka ástæðu til þess.

[15:22] Virðulegi forseti. Hér er verið að tala um Byggðastofnun, hér er verið að tala um atvinnumál og hér er verið að tala um hina ýmsu staði sem leitast er við að veita fjármagn til. Ég er að benda á að ef við ætlum að reyna að draga lærdóm af því hvort þessir styrkir eða lánveitingar Byggðastofnunar hafi verið til góðs eður ei, er mjög mikilvægt að geta fengið nánari upplýsingar til að marka þá stefnu sem um er rætt. Þótt ég nefndi þetta lagði ég hins vegar mun meiri áherslu á að það væri mjög mikilvægt ef hægt væri að leggja mat á það í slíkri skýrslu hvaða gildi það hefði haft að veita styrki eða lán til ýmissa verkefna. Ég kalla sérstaklega eftir því hversu áhugavert það væri að fá upplýsingar um hvernig gengið hefði með sérstaka styrki til atvinnumála kvenna sem nefndir eru í þessari skýrslu. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að mér finnst 1. þm. Vestf. taka þessar spurningar mínar og athugasemdir furðu óstinnt upp.

[15:23] Virðulegi forseti. Mér finnst nú einhvern veginn að hin vestfirska taug í hv. þm. sé farin að dofna úr því að henni finnst að þetta sé að taka hlutina óstinnt upp. Þær umræður sem hér hafa farið fram, teljast nú frekar meinleysislegar og rólegar vestur á fjörðum. En ég tel að umræða okkar hér í dag sé einmitt til þess fallin að reyna að varpa ljósi á skýrslu Byggðastofnunar. Það má vel vera að ástæða væri til að hafa skýrsluna efnismeiri og gefa ítarlega skýrslu um hvern smástyrk sem veittur er. En það er kannski frekar spurning um form. Ég ítreka einfaldlega að mér finnst að í þessari skýrslu, samanborið við það sem við eigum almennt að venjast, séu tiltölulega glöggar upplýsingar um starfsemi Byggðastofnunar. Ég vek líka athygli á því að í þeirri stefnumótandi byggðaáætlun sem Alþingi samþykkti og var afrakstur af starfi Byggðastofnunar, er auðvitað farið miklu ítarlegar ofan í grundvallaratriði varðandi mótun byggðastefnu en tækifæri eru til í þessari ársskýrslu. Ef við viljum fjalla um það sérstaklega er miklu eðlilegra að gera það á grundvelli þeirrar stefnumótandi ályktunar sem hæstv. ráðherra raunar vék aðeins að í sínu máli hér áðan. Það væri auðvitað miklu frekar tilefni til slíkrar umræðu.

[15:25] Virðulegi forseti. Mig langar að gera hér athugasemd við eitt atriði sem fram kom í ræðu hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar. Hann hélt því fram að það hefðu verið gerðar miklar athugasemdir við þá fyrirætlun þáv. umhvrh. að flytja veiðistjóraembættið vegna þess að menn væru andsnúnir því að flytja embættið út á land. Ég vil mótmæla þessu, a.m.k. hvað varðar þær umræður sem urðu hér á Alþingi sl. vetur. Það eru ósannindi að halda því fram varðandi þingmenn og þær umræður sem urðu um þetta mál í þingsölum að það hafi verið vegna andstöðu við að flytja embættið út á land. Þingmanninum er vel kunnugt um að málsatvik voru þau að hæstv. þáv. umhvrh. hafði að mati ýmissa manna á þingi o.fl. óeðlileg afskipti af ýmsum starfsmönnum stofnana sem heyrðu undir embætti hans. Það leiddi til þess að flutt var hér þáltill. um að skipa rannsóknarnefnd til að athuga þetta mál frekar. Ég sat í þeirri þingnefnd sem fékk málið til athugunar, hv. allshn. Eftir að hafa athugað málsatvik og kallað aðila málsins fyrir var niðurstaða okkar fjögurra nefndarmanna, fulltrúa Alþb., Framsfl. og Kvennalista, að full ástæða væri til að rannsaka þetta mál ofan í kjölinn. Hvað mig varðar virtust mér gögnin sýna með verulega óyggjandi hætti að umhvrh. hefði farið langt út fyrir valdsvið sitt og beitt gömlum aðferðum yfirmanns gagnvart undirmönnum. Ég hélt að menn liðu ekki undir lok 20. aldar að menn beittu 19. aldar vinnubrögðum í stjórnarháttum.

[15:27] Virðulegi forseti. Mér hefur satt að segja aldrei dottið í hug að hv. 5. þm. Vestf. væri því sérlega andsnúinn að flytja stofnanir út á land, svo framarlega sem hægt er að koma því við. En ég man hins vegar mætavel úr þessari umræðu um veiðistjóraembættið, að þau sjónarmið voru vissulega reifuð. Ég veit að hæstv. fyrrv. umhvrh. getur staðfest það. Þau sjónarmið voru vissulega reifuð að óskynsamlegt væri að færa þessa stofnun út á land. Fyrir því flutti einhver rök sem ég ekki man og hirði ekki um að muna. Það er einfaldlega þannig, virðulegi forseti, að í hvert skipti sem vakið er máls á því að flytja einhverja tiltekna stofnun út á land, rísa upp öfl sem finna því allt til foráttu. Auðvitað er alltaf hægt að benda á tiltekna annmarka á því að færa til stofnanir. Það er ákveðin röskun sem því fylgir fyrir bæði starfsmenn stofnunarinnar og hana sjálfa. Þótt hv. 5. þm. Vestf. eða félagar hans hafi ekki haldið þessu fram, þá var þessu sannarlega haldið fram á sínum tíma, bæði leynt og ljóst. Og sama var upp á teningnum þegar ákveðið var á sínum tíma að flytja Skógræktina út á land. Menn risu upp, auðvitað undir ýmsum formerkjum. En einnig þeim formerkjum að það væri óskynsamlegt að flytja þetta út á land. Þó hv. þm. hafi setið í þeirri nefnd sem hafði málið til meðferðar, var óþarfi af honum að taka orðum mínum sem svo að ég væri að gagnrýna hann eða ýmsa félaga hans fyrir þetta. Ég veit vel hug hv. þm. í þessum málum og ég hygg að við séum býsna sammála í þessum efnum.

[15:29] Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir að taka það sérstaklega fram að því væri ekki beint til mín eða félaga minna að reifa þessi sjónarmið sem hann var að gagnrýna. En það kom líka fram í máli hans að hann myndi ekki hverjir ættu sökina. Það segir mér kannski allt sem segja þarf. Hann gefur út syndakvittun fyrir mig og félaga mína en man ekki eftir neinum þeirra sem haldið hafa fram þeim sjónarmiðum sem hann gagnrýnir. Og það segir það sem segja þarf.

[15:30] Virðulegi forseti. Ég veit að hv. þm., sem oft er ákaflega nákvæmur í orðavali þegar kemur að skýrslugerð og þess háttar, hefði átt að veita því athygli að ég sagði að ég hefði ekki ætlað hv. þm. eða ýmsum af hans félögum það að hafa viljað standa gegn þessum flutningi. Það var allt saman af ásettu ráði sagt. En það er rétt sem ég sagði áðan í þessari umræðu að það voru ýmsir sem lögðust gegn því að flytja þessa starfsemi út á land. Báru auðvitað fyrir sig ýmis rök, m.a. þau að það væri óhagkvæmt að þessi starfsemi væri annars staðar en í Reykjavík. Það eru ekki ný rök og þau koma alltaf upp og munu alltaf koma upp. Það er einmitt m.a. vegna þess sem ég hef sjálfur verið að komast æ meira á þá skoðun að það sé tæplega ómaksins vert að reyna að flytja stofnanir út á landi vegna þess að það sé svo erfitt og við eigum þess vegna að reyna að einbeita okkur að því þegar við setjum upp nýjar ríkisstofnanir að reyna eins og mögulegt er að staðsetja þær úti á landi sem hluti af þeirri meðvituðu byggðastefnu sem við viljum fylgja.

[15:32] Virðulegi forseti. Ég hlýt að þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram og sem ber þess raunar nokkur merki að það er ekki uppi sérstaklega mikil spenna í kringum byggðamálin um þessar mundir því það er rétt sem hefur komið fram í þessari umræðu að stundum hefur verið farið vítt yfir svið og nokkuð hart deilt í undir þeim dagskrárlið sem hér er nú til umræðu. Mér finnst sérstaklega vert að vekja athygli á því í upphafi míns máls vegna þess að menn eru að tala hér um stofnun sem deili út miklu fé að það raunar heyrir til hinum liðna tíma. Byggðastofnun og þá sérstaklega forveri hennar, Framkvæmdastofnun, réði yfir miklum fjármunum og stórum sjóðum og deildi út miklu fjármagni. Það gerir Byggðastofnun ekki nú til dags. Ég hygg að sum ráðuneytin hafi jafnmikið fjármagn í t.d. styrkveitingar eins og Byggðastofnun hefur til almennra styrkveitinga í þessum efnum. Það er ekki síst þess vegna að það er afar þýðingarmikið, eins og hefur komið fram í máli hv. 1. þm. Vestf., að vel sé farið með þessa peninga og að þess sé gætt að kostnaður við rekstur þessarar stofnunar sé í mikilli endurskoðun og þar sé höfð góð gát á öllum hlutum. Það er ekki síst af þessari ástæðu að tekin var ákvörðun um það í ágústmánuði sl. að gerð skyldi stjórnsýsluúttekt á Byggðastofnun. Þeir sem hafa sérstaklega verið að kvarta yfir því hér að ekki væri upplýst með hvaða hætti verkefni skiluðu sér frá Byggðastofnun þá veit ég enga aðferð betri en að fá Ríkisendurskoðun til þess að gera slíka úttekt. Það gefur hins vegar auga leið að það er enginn vegur að leggja inn með þessari skýrslu þær skýringar og þau frumgögn sem fylgja sérhverri umsókn eða kölluð eru fram við skoðun á slíkum umsóknum. En þeir sem í alvöru eru að tala um knappar upplýsingar eiga afskaplega auðvelt með að kalla eftir þeim frá embættismönnum Byggðastofnunar þar sem allar ákvarðnir liggja fyrir í skýrslu Byggðastofnunar og það er hægur vandinn að leita þá eftir nánari skýringum þar um. Ég ætla ekki að fara yfir þennan þátt umræðunnar miklu nánar. Ég vil hins vegar segja það út af því sem kom fram í máli hv. 5. þm. Reykn. að ég held að það væri afar þýðingarmikið fyrir þann hv. þm. að setja sig betur inn í málefni í sínu kjördæmi og fara nákvæmar yfir það með sínum sveitarstjórnarmönnum hvaða samstarf þeir hafa við stjórn Byggðastofnunar. Ég held að síðan ég tók við formennsku í Byggðastofnun, það kann nú að vera eitthvað af mannfræðilegum ástæðum vegna þess að ég er nú staddur um þessar mundir á suðvesturhorni landsins, að engir hafi haft meira samband við mig en einmitt bæjarstjórnarmenn og forustumenn í atvinnulífi á Suðurnesjum. Og þó að ekki hafi verið gerð nein úttekt á því hversu mörg erindi berast úr hverju kjördæmi né heldur hvernig þeim er sinnt, þá þori ég alveg að fullyrða að það eru ekki lögð til grundvallar nein kjördæmamörk í þeim efnum. Ekki með nokkrum einasta hætti. Þetta er reyndar ekki það eina sem heyrst hefur af Suðurnesjum í þessum efnum að fólk setur sig ekki nægjanlega vel inn í málefni síns eigin kjördæmis og er þá frekar með einhverja umvöndun í sambandi við störf Byggðastofnunar í þessum efnum. Annað dæmi sem ég vil líka aðeins minnast á eru styrkveitingarnar sem reyndar eru afskaplega litlar og sérstaklega núorðið. Ég var reyndar með efasemdir um að jafnlítið fjármagn og þar er á ferðinni skilaði árangri. Ég hef hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að það gagnstæða á sér einmitt stað og ég veit um mörg dæmi. Nú er það svo og það verða menn auðvitað að athuga, þar á meðal hv. 2. þm. Vestf., að hér er um áhættufjármagn að ræða. Það hlýtur að vera fullkomið tilefni til þess að á vettvangi þróunarmála þá taki Byggðastofnun áhættu í þessum efnum. Það gerði hún þegar hún gekk til stuðnings við kaupfélagið á Sauðárkróki eða öllu heldur rafmagnsverkstæði þar um stuðning við nýjungar í atvinnulífinu. Byggðastofnun tók að sér að leggja fram fjármagn sem svaraði 10% af þessum kostnaði. Það kom reyndar fjármagn frá fleiri aðilum til stuðnings við þetta verkefni þannig að alls voru styrkir til þess u.þ.b. einn fimmti af kostnaðinum. En það fékkst mjög mikilvægur árangur í þessum efnum og langstærsti hluturinn kom frá fyrirtækinu sjálfu. En hvað sögðu svo þeir sem þarna áttu hlut að máli? Þeir sögðu að það fjármagn sem kom frá Byggðastofnun hefði skipt sköpum í sambandi við þróun þessa verkefnis og þá niðurstöðu sem fékkst. Þetta voru þeirra eigin orð. Það er miklu víðar sem ég hef einmitt orðið var við að tiltölulega lítið fjármagn, sem hefur verið lagt fram með þessum hætti, hefur skilað mjög mikilvægum árangri. Ég tek líka sérstaklega undir það sem kom fram í ræðu hv. 1. þm. Vestf. að auðvitað eru störf Byggðastofnunar og ef við getum talað um árangur á þeim vettvangi í nánum tengslum við umhverfið í atvinnulífinu og í atvinnumálum í landinu hverju sinni. Það er alveg augljóst mál, svo ég taki síðasta kjörtímabil og væri auðvitað hægt að rekja þá sögu lengra til baka, að Byggðastofnun hefur haft mikilvægu hlutverki að gegna til þess að hjálpa atvinnulífinu við að rekja sig. Meðan atvinnulífið hefur ekki til hnífs og skeiðar, meðan reksturinn er ekki þannig að hagnaður verði og fyrirtækin geti þannig ekki staðið við skuldbindingar sínar þá auðvitað verða þau að rekja sig með lánsfé. Þannig hefur þetta verið um allt of langan tíma. Það er líka þess vegna sérstaklega mikilvægt að meta það að atvinnulífið hefur núna allt annað og miklu betra umhverfi en það hefur haft um mjög langan tíma. Þetta verða þeir ekki síst varir við sem bera ábyrgð á störfum Byggðastofnunar því einmitt við þá er komið á framfæri margvíslegum nýjungum og margvíslegum áformum um að þróa og gera enn þá betur í fyrirtækjunum en menn hafa átt kost á áður. Það væri hægt að rekja þessa sögu með miklu meiri nákvæmni en það er grundvallaratriði fyrir þing og þjóð að meta þessar breyttu aðstæður. Sérstaklega þarf Byggðastofnun að laga starf sitt að þessum breyttu tímum. Það er afar mikill misskilningur að Byggðastofnunar sé sérstaklega þörf þegar illa árar. Auðvitað er hennar þörf þá líka en það er ekki síður ástæða til að hún beiti afli sínu þegar möguleikar eru til vaxtar og sóknar í hinum ýmsu greinum atvinnulífsins eins og nú er. Þegar menn eru að tala um, eins og kom hér fram hjá hv. 5. þm. Reykn., að það þurfi að beita sérstökum ráðgjöfum eða átaksverkefnum til þess að fá fram ný störf og hugmyndir þá get ég alveg sagt það að ég hef ekki sérstaklega mikla trú á því. Það sem skilar árangri í þessum efnum eru störf og viðfangsefni fólksins í landinu. Ég hef ekki sérstaka trú á því að hópur af embættismönnum geti lagt atvinnulífinu einhverja sérstaka möguleika upp í hendurnar í þessum efnum. Aftur á móti er miklu frekar hægt að verða að liði þegar menn ganga fram með nýjungar og hugmyndir og þá hlýtur stofnun eins og Byggðastofnun að þurfa og eiga að taka áhættu með slíku starfi. Það er einu sinni svo að grundvallaratvinnuvegirnir leggja grunn að því hvernig byggðin þróast í landinu. Auðvitað er það saga sem hefur verið nógu oft sögð til þess að hún sé ekki sérstaklega endurtekin hér en þó er vert að undirstrika það alveg sérstaklega. Það er afkoman í sjávarútvegi, það er afkoman í landbúnaði og það er ferðaþjónustan. Þessar þrjár atvinnugreinar eru hin raunverulega auðlind úti á landsbyggðinni og sem atvinnulífið nærist af. Auðvitað koma svo önnur atvinnumarkmið og atvinnuumsvif í kjölfar þess sem þessir atvinnuvegir sem slíkir skapa. Nýjustu fréttir af því hvaða árangur hefur orðið af eflingu ferðamannaþjónustunnar í landinu eru eftirtektarverðar. Á fundi í hv. samgn. Alþingis var okkur tjáð að hagnaður ríkissjóðs af þeirri aukningu sem hefur orðið í ferðaþjónustunni á milli tveggja síðustu ára nemi 600 millj. kr. Menn beri þetta saman við t.d. það sem áformað er í niðurskurði til samgöngumála sem eru þó aflvakinn að því að þessi árangur hefur náðst. Virðulegi forseti. Það væri ýmislegt fleira sem væri hægt að fjalla hér um. Ég endurtek þakklæti mitt fyrir umræðuna en læt máli mínu hér lokið.

[15:50] Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um ársskýrsluna enda geta menn lesið hana á hvern þann hátt sem þeim sýnist og hún talar svo sem fyrir sig sjálf. Þar er um tiltölulega hefðbundna greinargerð um störf Byggðastofnunar að ræða en ég lít svo á að þessi umræða sé ekki síður tilefni til að ræða stöðu byggðamála undir formlegum dagskrárlið á þingi og slíkt tækifæri er að sjálfsögðu kærkomið. Ljóst er að hlutverk Byggðastofnunar sem lánastofnunar hefur minnkað á undanförnum árum og það er mér ósárt um svo lengi sem stofnunin er að öðru leyti vel í stakk búin til að sinna verkefnum sínum eða þeim er með einhverjum öðrum hætti sinnt, þ.e. að upplýsingum sé safnað um þróun byggðamála og einhverri stefnumótun, ef menn vilja á annað borð viðhafa einhverja opinbera stefnu um byggðaþróun í landinu, sé haldið til haga og eitthvert stjórntæki eða stjórnsýslustofnun sé til í þjóðfélaginu til að framfylgja slíku. Stundum er rætt þannig um byggðamál og byggðaröskun, sem svo er kallað og felur að mínu mati í sér óæskilegar breytingar eða röskun sem er ekki samrýmanleg því sem fælist í orðinu þróun eða breytingar, að slíkt gerist í krafti einhverra æðri lögmála sem enginn fái rönd við reist. Ég held að þetta sé á miklum misskilningi byggt. Búsetuþróun er að mínu mati nánast undantekningarlaust afleiðing af meðvituðum ákvörðunum sem teknar eru hvað sem mönnum svo sýnist um þær að öðru leyti. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, 1. þm. Vestf., ræddi áðan um þetta og rakti nokkur dæmi um það sem hefði áhrif á byggðaþróun í landinu og væri á grundvelli meðvitaðra ákvarðana stjórnvalda. Ég held að það megi bæta við það sem hann tiltók og laut aðallega að efnahagsstjórnun, hlutum eins og skráningu á gengi og öðru slíku, og vissulega hefur áhrif á innbyrðis starfsskilyrði atvinnugreina og þar með á byggðamál eftir því sem þær atvinnugreinar eru misjafnlega dreifðar um landið. Ég leyfi mér að nefna stærsta einstaka þáttinn sem hefur haft langmest áhrif á búsetuþróunina í landinu á undanförnum áratugum og er í valdi stjórnvalda. Það er ákvörðun um uppbyggingu sameiginlegrar þjónustu landsmanna, hvar hún er staðsett og hvernig henni er dreift um landið. Það er langstærsti einstaki þátturinn þar sem um er að ræða stórfelldar ákvarðanir sem skipta sköpum og þúsundir starfa fylgja með öllum tilheyrandi margfeldisáhrifum. Það eru pólitískar ákvarðanir sem fylgja staðsetningu opinberra stofnana og uppbyggingu samfélagslegrar þjónustu í landinu. Í smækkaðri mynd á þetta líka að nokkru leyti við um hlutföll milli einstakra sveitarfélaga. Umræður um þetta eru að sjálfsögðu ekki nýjar af nálinni og svo snemma sem á síðustu öld voru menn farnir að velta fyrir sér kostum þess og göllum að búsetumynstrið í landinu væri að breytast. Að sjálfsögðu er það ekki þannig að þar eigi allt að vera óumbreytanlegt. Þar hlýtur eðli málsins samkvæmt að vera í gangi þróun og á að vera að mínu mati en það breytir ekki hinu að stjórnvöldum ber að hafa stefnu og meðvitaða stefnu um það hvernig menn vildu sjá hlutina þróast, hvaða áhrif þeir vilja hafa á það sem gerist annars tilviljanakennt eða að breyttu breytanda. Ég held að það væri fróðlegt fyrir ýmsa að lesa ræðu sem Gunnar heitinn Thoroddsen, þáv. borgarstjóri í Reykjavík, seinna hæstv. forsrh., flutti á borgarstjóraárum sínum í kringum 1950 ef ég man rétt. Þá eins og stundum áður var mikil umræða í þjóðfélaginu um búferlaflutninga og fólk streymdi hingað til Reykjavíkur og suðvesturhornsins í kjölfar mikillar uppbyggingar sem var hér á stríðsárunum og árunum þar á eftir. Borgarstjórinn í Reykjavík, þessi sem ég nefndi, velti upp þeim fleti á þessu máli hvort það væri hagfelld þróun fyrir borgina að hingað streymdi fólk í jafnstórum stíl og raun bar vitni og hann taldi svo ekki vera. Það væri síður en svo af hinu góða fyrir borgina að þessi mál þróuðust of óskipulega og stjórnlaust. Mikið aðstreymi fólks á skömmum tíma inn í eitt sveitarfélag eins og Reykjavík væri alls ekki hagstætt borginni og ekki heldur heildarhagsmunum landsmanna. Það væri miklu betra að hlutirnir gerðust rólega. Ég bendi mönnum á að verða sér út um ágæta bók þar sem birtar eru ræður og greinar þessa merka manns, þar á meðal þessi sem ég vitna hér til og hann flutti einhvern tímann á þessum árum sem borgarstjóri í Reykjavík. Ég vil svo segja, herra forseti, að staða byggðamála á Íslandi og sú búseturöskun sem í gangi er og fer nú vaxandi ár frá ári er mikið áhyggjuefni. Aftur er hafið mjög mikið óheillatímabil í þessum efnum. Staðreyndin er sú, og þá geta menn flett upp á bls. 6 í skýrslunni, þar er ágæt mynd af þróuninni eins og hún hefur verið um nokkurt árabil, að sá jákvæði tími sem hefst í kringum 1970 eða 1971 og leiddi til þess að á árunum sem fylgdu í kjölfarið snardró úr búseturöskun og í hönd fór eina jákvæða tímabilið í skilningi þess að þá fjölgaði fólki ekki síður á landsbyggðinni en á suðvesturhorninu á árunum 1975--1978. Á árunum 1979--1980 var aftur nokkurn veginn jafnvægi en þá hófst langt tímabil neikvæðrar þróunar í þessum efnum þar sem vaxandi fjöldi fólks flutti á hverju ári af landsbyggðinni og til suðvesturhornsins þangað til svo var komið að það var talsvert á annað þúsund manns á árinu 1988. Þá snerist að vísu þessi þróun við og í kjölfarið, á árabilinu 1989--1991, má segja að þetta hafi aftur þróast í rétta átt. Það dró úr flutningunum en síðan snýst þetta aftur við og nú hafa þrjú ár í röð, árin 1992, 1993 og 1994, verið öll sama marki brennd að vaxandi fjöldi flyst af landsbyggðinni ár frá ári, að sjálfsögðu að breyttu breytanda þó þar séu einstök svæði sem ná að halda sínum hlut. Það bendir ekkert til annars en árið 1995 verði enn verra en það sem á undan er gengið. Þetta, herra forseti, er mikið áhyggjuefni. Ekki er hægt að ræða um byggðamál eins og þessi staðreynd sé ekki til. Hún er þarna og nú stefnir í það ef að líkum lætur að 1.000 manns flytjist með þessum hætti með tilheyrandi áhrifum á þjóðarhag. Þessa staðreynd er líka rétt að hafa í huga þegar hér er nefnt annað mál sem mér fyndist sérkennilegt að ekki bæri eitthvað á góma í dag og það eru áform um fyrirhugaða byggingu álvers á suðvesturhorninu og frekari stóriðjuframkvæmdir sem kunna jafnvel að vera í farvatninu og eru allar því miður því marki brenndar það ég best veit að þar er rætt um staðsetningu mannvirkjanna á suðvesturhorni landsins. Ég veit ekki betur en að það sé svo að álverið í Straumsvík að sjálfsögðu verði stækkað á þeim stað enda yrði ekki um stækkun þess að ræða ef það væri staðsett annars staðar nema þá að það gæti verið í nafni sama fyrirtækis. Boðað er að álversframkvæmdir á Keilisnesi kunni að komast á dagskrá á nýjan leik þar sem risastórt mannvirki var áformað. Það er boðað að Bandaríkjamenn séu áhugasamir um uppbyggingu álvers og þá staðsett á Grundartanga og fjórða stóriðjuframkvæmdin sem talin er hugsanlega vera í farvatninu er viðbótarofn á Grundartanga. Allar eru þessar framkvæmdir sama marki brenndar, þær eru staðsettar hér. Ég hef satt best að segja varla heyrt í umræðunni undanfarna daga að þetta sé nema svo að segja sjálfsagður hlutur. Er það virkilega orðið svo að menn gætu hugsað sér að yrðu kannski reist mörg stóriðjuver á sama árabilinu og öll staðsett á svipuðum slóðum og virkjuð yrðu í stórum stíl fallvötn í öðrum landshlutum og öll orkan flutt hingað til úrvinnslu, með þeim afleiðingum að það kæmi kannski tímabundin þenslukippur í atvinnulíf í fjarlægum landshlutum í eitt til þrjú ár á meðan virkjunarframkvæmdir stæðu þar yfir og síðan búið? Margfeldisáhrifin kæmu öll fram hér og ný langtímastörf yrðu öll hér. Það var þó a.m.k. þannig þegar verið var að ræða um álver á Keilisnesi fyrir nokkrum árum að þáv. stjórnvöld ræddu samtímis um nauðsynlegar jafnvægisaðgerðir í byggðamálum til þess að landið mundi ekki sporðreisast enn frekar en orðið er í þessum efnum. Samtímis þessu liggur fyrir á Alþingi fjárlagafrv. þar sem mikilvægustu opinberu framkvæmdir í mörgum landshlutum, samgönguframkvæmdirnar eru skornar niður við trog. Ég vil spyrja hæstv. forsrh.: Sér hann fyrir sér að þessar áherslur geti gengið svona fram samtímis? Að hér verði líka ráðist í stóriðjuframkvæmdir, svo ágætar sem þær kunna að vera? Ég vona svo sannarlega að viðbótarstóriðjurekstur í Straumsvík sé okkur hagstætt mál, ef nauðsynlegar forsendur um raforkuverð og umhverfismál eru uppfylltar. En sér hæstv. forsrh. það fyrir sér að þær framkvæmdir geti komið til án þess að nokkur áherslubreyting verði af hálfu hæstv. ríkisstjórnar um stórfelldan niðurskurð, samanber fjárlagafrv., til að mynda í samgönguframkvæmdum? Ég vona ekki. Ég vona að hæstv. forsrh. geti komið hér í þessar umræður og staðfest að þannig verði það ekki. Þvert á móti tel ég það algjört lágmark að hið gagnstæða verði upp á teningnum. Að hæstv. ríkisstjórn beiti sér þá fyrir því að umtalsverðar viðbótarframkvæmdir verði settar í gang í öðrum landshlutum til að afstýra því að stórfellt jafnvægisleysi skapist á vinnumarkaði og í byggðamálum af þessum sökum. Ég hvet og ég skora á hæstv. ríkisstjórn að taka nú til skoðunar samtímis því að hér verður undirbúin framlagning mála varðandi stóriðjuframkvæmdir, að farið verði í brýnar framkvæmdir í öðrum landshlutum, til að mynda samgönguframkvæmdir, til að tryggja jafnvægi. Þar má til að mynda nefna samgönguframkvæmdir á norðausturhorni landsins þar sem afar stórt verkefni bíður við að byggja upp leiðina frá Húsavík til Vopnafjarðar, á svæði þar sem búa um 5.500 manns sem framleiða á milli 4 og 5 milljarða kr. í beinhörðum útflutningstekjum á hverju ári, þannig að framleiðslan á hvern einasta íbúa er nálægt 1 millj. í gjaldeyri. Þetta svæði býr við gjörsamlega óforsvaranlegar samgöngur á landi. Er hæstv. forsrh. tilbúinn til að lýsa því yfir hér að hann sé t.d. reiðubúinn að skoða slíka framkvæmd sem tengist brýnum úrbótum samgöngumála í tveimur landshlutum og að ráðist verði í slíkar framkvæmdir og þeim hraðað í tengslum við ákvarðanir um aðra atvinnuuppbyggingu annars staðar í landinu? Það mætti til að mynda flýta þverun Gilsfjarðar. Það mætti ljúka slitlagsframkvæmdum á hringveginum á Austurlandi og annað því um líkt sem væri nærtækt að grípa til í fjarlægum landshlutum hér frá suðvesturhorninu. Ég, herra forseti, tel að það sé óhjákvæmilegt að nefna þessa hluti hér til sögunnar úr því að byggðamál ber hér á góma á annað borð. Þetta er að sjálfsögðu ekki mál sem Byggðastofnun hefur ein á sinni könnu og greiðir upp úr sínum vasa jafnvel þótt bólgnir væru og menn þar upp til hópa velviljaðir. Þetta er mál sem taka yrði fyrir hér og afgreiða af Alþingi í formi breytinga á áætlunum í samgöngumálum o.s.frv. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að t.d. þingmenn stjórnarflokkanna ætli að láta þessa hluti ganga samtímis fram hér á Alþingi. Hafa til umfjöllunar frv. og tillögur sem tengjast þessum stóðiðjuframkvæmdum á suðvesturhorninu samtímis því að vegáætlun er skorin niður um einar 700--800 millj., flugmálaáætlun er slátrað, skorin niður um helming og verulega dregið úr framkvæmdum í hafnarmálum. Allt eru þetta framkvæmdir sem varða mjög miklu í fjölmörgum byggðarlögum hringinn í kringum landið. Ég vil þess vegna nefna þetta til sögunnar í þeirri von og í því trausti að þetta verði tekið til jákvæðrar og velviljaðrar skoðunar af hálfu stjórnvalda. Herra forseti. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. Eins og ég sagði þá talar skýrslan að mínu mati að mestu leyti fyrir sig sjálf og ég hef nú fengið hér í hendur bókina þá hina góðu sem ég vitnaði til og hef gjarna á lofti því í henni er margt gott að finna og heitir: Frelsi að leiðarljósi.

[16:05] Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsrh. fyrir mjög greinargóða skýrslu. Ég tek undir það sem aðrir hv. þm. hafa sagt hér um nauðsyn þess að fylgjast með störfum svo mikilvægrar stofnunar sem Byggðastofnun hefur verið og að þau mál og störf sem þar hafa verið unnin séu til einhverrar umræðu á hv. Alþingi. Það má eflaust margt um störf Byggðastofnunar segja á undanförnum árum og gagnrýna margar af þeim úthlutunum sem þar hafa farið fram en ég hirði ekki um að ræða það hér. Ég vil frekar ræða aðeins um þá breyttu þróun sem þar hefur orðið og það sem að mínu mati mætti gera betur svo að starf og uppbygging í byggðum landsins gæti orðið markvissari. Að mínu viti hefur í gegnum árin verið allt of mikið úthlutunarvald hjá stjórn Byggðastofnunar sem slíkrar án þess að sveitarstjórnarmenn, atvinnurekendur og fulltrúar viðkomandi landshluta hafi í rauninni getað haft nokkur áhrif þar á. Ég held þess vegna að sú þróun sem átt hefur sér stað hin síðari ár og felst í því að koma upp útibúi eða skrifstofum fulltrúa Byggðastofnunar í hinum ýmsu kjördæmum sé mjög af hinu góða. Ég tel einnig nauðsynlegt að því fé sem til úthlutunar er af hálfu Byggðastofnunar til styrkja og lána sé úthlutað til atvinnuþróunarsjóða í viðkomandi kjördæmum þar sem heimamenn sjái sjálfir um að úthluta því fjármagni sem annars hefur verið úthlutað af stjórn Byggðastofnunar. Mér finnst það frekar hlutverk Byggðastofnunar að sjá um heildarráðgjöf og áætlanir en að standa í veitingum fjármuna til viðkomandi kjördæma og fyrirtækja. Því væri að sjálfsögðu mun betur borgið í höndum heimamanna sem best til þekkja. Þess vegna hef ég lagt áherslu á að þróunin yrði á þann veg, þar sem ég hef haft möguleika á því. Mér finnst einnig mjög ánægjulegt hvernig Byggðastofnun hefur tekið á málefnum ferðaþjónustunnar. Hún hefur með mjög virkum hætti stutt ferðamálasamtök og ferðamálafulltrúa, en þetta eru í rauninni einu peningarnir sem þessi samtök hafa fengið til að sinna sínu mikilvæga hlutverki sem er mjög vaxandi, eins og komið hefur fram hér í dag. Ef litið er á umhverfi og atvinnulíf í landinu má kannski segja að meginforsendan fyrir því að hægt sé að skapa hér lífvænlegt atvinnulíf og vaxtarbrodda séu þær aðgerðir sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur beitt sér fyrir á sl. kjörtímabili og eins þessu, þ.e. að halda stöðugleika í landinu, halda niðri verðbólgu, bæta viðskiptakjör og ná niður ríkishalla. Þetta er grundvallaratriðið til að hægt sé yfirleitt að reka atvinnulíf í þessu landi. Kannski er þetta einnig eina raunhæfa leiðin til að skapa útlendingum traust á því að hér sé hægt að byggja upp stórfyrirtæki á traustum grunni, eins og samningurinn sem gerður hefur verið við Alusuisse um stækkun álversins sýnir. Því meginástæðan fyrir því að Alusuisse-menn stækkuðu álverið hér voru að hér er skattaumhverfi þannig að þeim finnst það fýsilegt fyrir sinn rekstur. Hér er stöðugleiki í ríkisfjármálum og verðbólgu með þeim hætti að sambærilegt er við það sem gerist annars staðar í heiminum og allt pólitískt umhverfi er stöðugt. Þetta var það sem skipti máli þegar upp var staðið og menn tóku af skarið um það hvort þessi stækkun færi fram eða ekki. Þannig að þetta er þau atriði sem sköpum skipta. Ég sný mér þá að þeirri umræðu sem farið hefur fram hér um Suðurnes og tengingu þeirra inn í fjárveitingar frá Byggðastofnun í gegnum árin. Ég sem Suðurnesjamaður get upplýst það hér, og efalaust vita það margir, að Suðurnesjamenn hafa talið sig afskipta hvað varðar úthlutanir á fjármunum frá Byggðastofnun í gegnum árin eða áratugina. Ég held að ef menn líta á það frá tölfræðilegu sjónarmiði séu það ekki rangar staðhæfingar. Ég veit ekki af hverju menn hafa borið þar skarðan hlut frá borði. En það var lengi í vinnureglum stjórnarinnar að Suðurnes tilheyrðu svokölluðu þéttbýli eða höfuðborgarsvæðinu, þannig að þeir fengu ekki úthlutanir eins og aðrir landshlutar sem kallast landsbyggð. Á sínum tíma var það líka rökstutt með því að Suðurnesjamenn hefðu völlinn og það væri alveg nóg fyrir þá, þeir þyrftu ekki að fá aðra peninga en þá sem þaðan kæmu. Það er alveg rétt að Suðurnesjamenn höfðu mikið umleikis á meðan uppbygging á Keflavíkurflugvelli stóð sem hæst, en sú uppbygging hefur nú stöðvast þannig að þar hefur á síðustu árum hrikt verulega í atvinnulífinu. Kannski má segja að menn hafi vanrækt um of það sem mestu skiptir, sjávarútveginn, á meðan á þeirri miklu uppbyggingu stóð. Sennilega er það líka annað sem máli skiptir varðandi það að Suðurnesjamenn hafa lítið fengið úr þeim sjóðum sem Byggðastofnun hefur yfir að ráða. Ég veit ekki til þess að nokkur af því svæði hafi átt sæti í stjórn hennar. Það er þá a.m.k. mjög langt síðan að það hefur verið Suðurnesjamaður í stjórn Byggðastofnunar. Ég held að það sé kannski ein ástæðan því að ef maður lítur á úthlutanir frá Byggðastofnun sér maður að þær eru oft í beinu hlutfalli við það hversu margir stjórnarmenn eru úr hverju kjördæmi. Það sýnir hver áhrif stjórnarmenn hafa á það hvernig fjármunum er varið eða hvert þeir fara. Ég er ekki endilega að fordæma það, en þetta er samt staðreynd og fjármunir til Suðurnesja hafa þar af leiðandi verið af skornum skammti. Það sem ég held að muni gerast í framtíðinni er að Suðurnesin sem slík hljóti að teljast beinlínis til höfuðborgarsvæðisins. Og það er út af fyrir sig markmið að tengja þetta allt saman í eitt, heildstætt svæði. Menn hafa talað um að allt Suðvesturlandið ætti að geta orðið eitt atvinnusvæði með þannig samgöngum að menn ættu auðvelt með að sækja vinnuna hvaðan sem væri af svæðinu. Þess vegna hef ég ásamt mörgum öðrum lagt mikla áherslu á að bæta samgöngur frá Suðurnesjum til Stór-Reykjavíkursvæðisins með lýsingu Reykjanessbrautarinnar og tvöföldun hennar. Margar aðrar hugmyndir hafa komið fram um vegabætur sem gætu tengt þessi svæði mun betur. Ég vil þó taka það fram að í dag er þetta í raun eitt atvinnusvæði. Þótt oft sé erfitt fyrir fólk að keyra á milli, lætur það sig hafa það. Í sambandi við ummæli hv. þm. Egils Jónssonar fagna ég því að hann sinnir Suðurnesjamönnum og hann er allra manna vísastur til að leysa vanda þeirra eftir því sem hann best getur. Ég vil þakka honum fyrir það að hann kom að minni beiðni suður á Suðurnes til að ræða þar við forsvarsmenn margra fyrirtækja og var honum vel tekið. Menn treysta Agli sem formanni Byggðastofnunar til að leysa þau mál sem varða hag Suðurnesjamanna og Reyknesinga almennt sem hafa eitthvað við stjórnina að eiga því að Reykjaneskjördæmi á engan mann í stjórn Byggðastofnunar. 

[16:15] Virðulegi forseti. Ég hlýt að verða að koma því á framfæri sem andsvari að fjármunum Byggðastofnunar sé deilt út eftir því hvar menn hafa búsetu. Samkvæmt þeirri kenningu ætti t.d. Suðurland að fá harla lítið eins og Reykjanes við þær aðstæður sem eru uppi núna. Væntanlega gæti Austur-Skaftafellssýsla tekið nokkuð góðan hlut af því að ég hef búsetu þar þó ég sé nú þingmaður fyrir allt Austurlandskjördæmi og hafi reynt að haga störfum mínum án tillits til þess hvar ég hef búsetu. Með sama hætti væri það helst Akureyri og Eyjafjarðarsvæðið sem ætti að hafa góða stöðu til viðbótar þessu Vesturland og ég tala nú ekki um Akranes alveg sérstaklega í þessum efnum. Ég hlýt að verða að koma því á framfæri við minn góða vin og flokksbróður sem talaði áðan í þessum efnum að þessi framsetning er honum ekki sæmandi. Með sama hætti rökstyður þessi hv. þm. það sem hann er að tala um sem lélegan þátt Suðurnesjamanna í þessum efnum sem er gömul þjóðsaga að þar hafi jafnan verið lítið um að það kjördæmi ætti fulltrúa í stjórn Byggðastofnunar. Ég hlýt að mótmæla þessu alveg sérstaklega. Ekki ómerkari maður en 1. þm. Reykn., forseti Alþingis, Ólafur G. Einarsson, átti sæti í stjórn Byggðastofnunar. 

[16:19] Herra forseti. Hv. þm. Egill Jónsson segir að það sé ekki sæmandi að bera þessar styrkveitingar Byggðastofnunar á milli landshluta. Ég ætla ekki að fara í neitt sérstakt karp út af þessu en ég vil bara biðja hv. þm. um að láta kanna það hjá Byggðastofnun hvernig þessum úthlutunum hefur verið varið á síðustu árum á milli landshluta og mér þætti vænt um að sjá það. Ég held ég fari ekki rangt með það að á árinu 1993 fengu Suðurnes 37 millj. kr. af þeim fjármunum sem var úthlutað, af 700 millj. kr. ef ég man rétt. Það voru þær upplýsingar sem ég fékk í vor um þær úthlutanir sem þá höfðu verið samþykktar af hálfu stjórnarinnar. Ég veit ekki hvað menn kalla sæmandi í þessum efnum en a.m.k. held ég að það sæmi okkur alveg á Suðurnesjum að reyna að krefjast þess að fá það sem réttlætanlegt er. Ég held að það sé engin spurning um það að atvinnulífið á Suðurnesjum var verst á öllu landinu á nýliðnu kjörtímabili. Ég er alls ekki að rýra hlut þeirra manna sem þarna hafa setið í stjórn. Ég held að mér sé óhætt að fullyrða að Karl Steinar Guðnason hafi aldrei verið í stjórn Byggðastofnunar. En ég sagði menn af Suðurnesjum, ég sagði ekki úr kjördæminu. Ég ætla ekki að kasta neinni rýrð á störf Ólafs G. Einarssonar og Geirs Gunnarssonar enda er mjög langt síðan þeir voru í stjórn en ég sagði að það væri a.m.k. mjög langt síðan þaðan hefði verið maður í stjórn og ég held að enginn hafi verið beinlínis af Suðurnesjum. Samt held ég að óhætt sé að minna á að ýmislegt hefur verið gert á Suðurnesjum af hálfu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Það var gert á síðasta kjörtímabili í svokallaðri Suðurnesjaáætlun en það kom ekkert af þeim peningum sem þangað voru settir úr Byggðastofnun.

[16:22] Virðulegi forseti. Ég talaði ekki í þá veru að það væri ekki sæmandi að bera saman styrki eða lánveitingar milli kjördæma. Ég sagði að það væri ekki sæmandi að tengja það við persónuleg störf stjórnarmanna í Byggðastofnun. Það var einfaldlega það sem ég sagði að væri ekki sæmandi. Þessu til viðbótar bendi ég hv. þm. á að í skýrslu Byggðastofnunar fyrir árið 1994 á bls. 20 eru þessi mál gerð upp á milli kjördæma. Þar er meira að segja súlurit sem sýnir hver hlutur hvers og eins kjördæmis hefur verið í þessum efnum miðað við það sem er útistandandi. Þar kemur í ljós að bæði Vesturland og Norðurl. v. eru fyrir neðan Reykjanes, olnbogabarnið sjálft, og önnur kjördæmi sum hver ekki miklu hærri. Það væri því ástæða til þess fyrir þingmenn Reykn., sem hafa gert sig breiða í þessari umræðu, að fara yfir þau gögn sem þeir eru með milli handanna áður en verið er með sífelldar ásakanir á stjórn Byggðastofnunar um að hlutur þeirra sé sérstaklega látinn eftir liggja.

[16:24] Herra forseti. Ég ætla ekki að gera mig breiðan gagnvart formanni stjórnar Byggðastofnunar og verð aldrei jafnbreiður og hann í umræðunni. 

[16:25] Virðulegi forseti. Ég hef áhuga á að inna hv. 10. þm. Reykn. eftir þeirri hugmynd sem hann varpaði fram um hlutverk Byggðastofnunar. Ef ég skildi hann rétt taldi hann ástæðu til að breyta um eðli þessarar stofnunar þannig að hún mundi veita fjármagn út til svæða og atvinnuþróunarfélög á hverjum stað mundu síðan veita lán og styrki til verkefna á svæðinu. Ég vildi gjarnan heyra hvort ég hef skilið þetta rétt og hvort hann sjái þá fyrir sér að Byggðastofnun ætti að deila út á kjördæmin öllu fjármagni sem Byggðastofnun hefði til umráða eftir einhverju kerfi, vera síðan eftirlitsaðili með því hvernig til tekst og vera þá væntanlega með úttekt á hvernig til hafi tekist með verkefni sem ég var að kalla eftir í ræðu minni fyrr í dag. Aðeins vegna þess að ég kveikti þessa umræðu um það á mjög notalegan hátt hvort Suðurnes tilheyrðu dreifbýlinu eða ekki. Það var spurning mín. Ég verð að segja að mér finnst afar alvarlegt ef það á við rök að styðjast að afgreiðsla Byggðastofnunar taki mið af stjórnarsetu og hvaðan menn koma. Hins vegar ætla ég að vona að þetta sé ekki rétt þó mér finnist það umhugsunarefni sem þingmaðurinn nefndi orðum sínum til stuðnings. Vegna þess að hv. 2. þm. Austurl. nefndi það í ræðu sinni að margir hafi haft samband við hann, sveitarstjórnarmenn og aðrir frá Suðurnesjum, þá snýst það nú ekki um fyrirspurnir eða erindrekstur, það sýnst um til hvers er veitt og um afgreiðslur. Ég geri ekkert með það þó það komi hér fram í orðum hv. 2. þm. Austurl., að það hafi verið betri afgreiðslur á árinu 1994 til Reykjaness en tveggja annarra kjördæma og það sé bara merki um að þingmenn Reykjaness eigi ekkert að gera sig breiða. Guði sé lof að það kom ár þar sem fannst eitt eða tvö kjördæmi þar sem var eitthvað minna gert en fyrir Reykjanes, liggur í orðunum. Þetta snýst ekki um það. Þetta snýst um það hvort svæði sem hafa átt við mjög erfitt atvinnuástand að stríða eins og Suðurnes á liðnum árum, sem oft og tíðum voru með mesta atvinnuleysið hlutfallslega á landinu, séu gjaldgeng þarna inn og tilheyri dreifbýlinu af því að þetta er Byggðastofnun eða ekki. Um það snúast málin.

[16:28] Herra forseti. Ég vil í fáeinum orðum svara hv. 5. þm. Reykn. um þær hugmyndir sem ég hef um hlutverk Byggðastofnunar. Ég held að þær séu í meginatriðum svipaðar og kom fram í ræðu hæstv. forsrh., þ.e. að hlutverk Byggðastofnunar sé í raun þannig að það stjórni byggðaþróun. Í mínum huga er það þannig. Og það sem ég hef séð t.d. varðandi þá áætlun sem gerð var á Suðurnesjum, svokölluð Suðurnesjaáætlun, að þar var stofnað eignarhaldsfélag sem sá um að deila fjármunum til fyrirtækja á Suðurnesjum, þá held ég að það hafi verið gott fyrirkomulag. Ég held að slíkir sjóðir, sem stjórnað er af heimamönnum, séu farsæl lausn á því að úthluta fjármunum þegar um er að ræða að þekkja innviði fyrirtækja og þekkja stofnanir. Í mínum huga hefur það átt að vera og mætti vera hlutverk Byggðastofnunar að styrkja slíka sjóði og einnig að styrkja þær skrifstofur sem Byggðastofnun hefur sett upp úti um land. Ég held að Suðurnesjaáætlunin hafi einmitt skilað Suðurnesjamönnum sérstaklega miklu fyrir það hvað þeir voru sjálfir mikið við það starf allt saman og þáttur ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar var náttúrlega gríðarlega mikill í því að fá Íslenska aðalverktaka og fleiri aðila til þess að láta þá áætlun rætast.

[16:30] Ég þakka 10. þm. Reykjaness fyrir skýr svör um þetta efni og varpa fram þeirri spurningu til forsrh. hvað honum finnist um þær hugmyndir að þróa Byggðastofnun í þá átt að hún veiti frekari styrki til svæðanna sem aftur hefðu með verkefnin sjálf að gera.

[16:31] Virðulegi forseti. Það kom fram í máli hv. þm. Kristjáns Pálssonar að hann var ósáttur við lánveitingar til Suðurnesja. Hann taldi að þær hefðu í gegnum árin verið of lágar miðað við tilefni. Mig langar því að inna hann nánar eftir rökum fyrir þessari skoðun sinni og spyr hann að því hvað hann leggi til grundvallar. Eins og ég skil verkefni Byggðastofnunar er henni ætlað að reyna að sporna við þróun í byggðamálum sem menn telja óæskilega. Og með því eiga menn fyrst og fremst við breytingu á íbúamynstri, reyna að sporna við fækkun íbúa á tilteknum svæðum með opinberum aðgerðum. Nú er ég ekki vel kunnugur íbúaþróun á Suðurnesjum, það kann að vera að fólki hafi verið að fækka þar. Ég spyr hv. þm.: Er það reyndin að aðstæður þar hafi verið með þeim hætti að rúmast geti innan þessa hlutverks sem Byggðastofnun hefur? Hafi hún mismunað svæðum, finnst mér bæði rétt og skylt að gera athugasemdir við útlánastarfsemina. Í öðru lagi spyr ég hvort hann sé þá ekki sammála því að um fyrirtæki sem við getum sagt að sé í eigu þjóðarinnar, Íslenskir aðalverktakar, gildi að arðurinn sem ríkið hefur af þeirri starfsemi standi þá allri þjóðinni til boða eftir einhverjum skilgreindum reglum, en sé ekki einvörðungu einkamál Suðurnesjamanna eins og mér hefur fundist að þeir hljóti að telja þegar þeir fá Íslenska aðalverktaka til að blanda sér í aðra atvinnustarfsemi á því svæði.

[16:33] Herra forseti. Á síðasta kjörtímabili ríkti ófremdarástand í byggðaþróun á Suðurnesjum. Mjög dró úr atvinnutækifærum og atvinnuleysi var það mesta sem þekkst hafði í landinu á þeim tíma. Þetta var mjög alvarlegt og okkur fannst að hlutur Suðurnesjamanna í þeim fjármunum sem deilt var um landið væri lítill miðað við þáverandi aðstæður. Okkur fannst hættulegt fyrir íbúana að hafa ekki lífsviðurværi á svæðinu. Ég vil ítreka að mikilvægasta byggðaþróunin er kannski sú að halda stöðugleika í landinu þannig að erlend fjárfesting geti fest hér einhverjar rætur. Kannski getur það stöðvað þá þróun sem orðið hefur á brottflutningi landsmanna til útlanda. Menn ættu líka að átta sig á annarri þróun sem kannski má flokka undir byggðaþróun. Ef við höldum þeim stöðugleika sem náðst hefur, og ég hef trú á að svo verði undir stjórn núverandi ríkisstjórnar, verður brugðist við erfiðari þróun úti á landi samhliða uppbyggingu hér á þessu stóra svæði, höfuðborgarsvæðinu. Og við munum víst seint stjórna því hvernig erlendir fjárfestar vilja fjárfesta hér á landi. Höfuðatriðið er að þeir skuli vilja koma hingað og það mun styrkja alla framtíðarbyggðaþróun í landinu.

[16:35] Virðulegi forseti. Það fór eins og mig grunaði að þingmaðurinn var í raun og veru að tala um allt annað mál en það sem ég tel hlutverk Byggðastofnunar. Hann var að tala um atvinnuleysið og þann vanda sem því fylgir. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál og ástandið er misjafnt eftir svæðum. Við vitum að á Suðurnesjum hefur verið erfitt ástand í þeim efnum. En það er ekki hlutverk Byggðastofnunar að vera með aðgerðir til að sporna sérstaklega við slíku. Þetta er Byggðastofnun og hefur þar af leiðandi annað hlutverk. Það eru aðrir aðilar sem sjá um að bregðast við atvinnuleysinu. Auðvitað væri hægt að breyta skilgreiningu Byggðastofnunar ef menn vildu, þannig að hún tæki á þessu máli og væri ætlað að vera miðstöð aðgerða af opinberri hálfu gegn atvinnuleysi. En þá færi langmest af ráðstöfunarfé stofnunarinnar á annan stað en á Suðurnesin. Það færi til Reykjavíkur því hvergi á landinu er atvinnuleysi meira en þar, bæði að fjölda til og sennilega líka hlutfallslega. Þá er þetta ekki lengur Byggðastofnun heldur einhver aðgerðastofnun gegn atvinnuleysi. Það er allt annað mál. Ég held að þingmaðurinn megi ekki rugla þessu tvennu saman. Hins vegar get ég tekið undir það sem hann sagði í upphafi síns andsvars að það hefði ríkt ófremdarástand í þessum efnum af hálfu ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili. Þar er ég sammála honum og þarf ekki að eyða fleiri orðum til að rökstyðja þau sjónarmið að ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. stóð ekki vel að verki að þessu leyti á síðasta kjörtímabili. Ég vil að lokum árétta það sem ég sagði í lok fyrra andsvars míns varðandi Íslenska aðalverktaka. Ég tel það ekki verkefni stjórnenda Íslenskra aðalverktaka að útdeila arðinum af því fyrirtæki til verkefna á einhverju tilteknu svæði sem í þessu tilviki eru Suðurnes. Þetta er fyrirtæki í eigu þjóðarinnar. Það er þá verkefni ríkisins að ákveða hvernig skuli farið með þann arð og útdeila eftir einhverjum almennum reglum sem menn koma sér saman um. En ég tók eftir því að þingmaðurinn svaraði því engu hvaða skoðun hann hefði á þessu athæfi.

[16:38] Herra forseti. Atvinnuleysi og byggðaþróun, atvinna og byggð. Þetta hlýtur að haldast í hendur og í mínum huga er það þannig. Ef það er engin atvinna, þá er engin byggð. Það hlýtur því að vera hlutverk Byggðastofnunar að reyna að halda uppi atvinnu eins og hún hefur reynt að gera í gegnum árin með alls konar aðgerðum víða úti um land. Þannig skil ég ekki almennilega hvers konar hártoganir þetta eru hjá hv. þm. Ef hann er að tala um það að Byggðastofnun hafi aldrei reynt að styrkja atvinnulífið úti á landi heldur sé það með einhverjum öðrum og óskilgreindum hætti átta ég mig ekki á þeim röksemdum. Og það er algjör mistúlkun að ég hafi sagt að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hafi ekki staðið sig á síðasta kjörtímabili. Þvert á móti. Ég sagði að ríkisstjórnin hefði einmitt brugðist við þeim vanda sem skapaðist á Suðurnesjum á þeim tíma, eða árunum 1991--1992. Ég held að þar hafi verið brugðist mjög rétt við og á þann hátt sem hefur gagnast svæðinu. Mér sýnist og ég vona að það verði til þess að við náum að byggja það aftur upp og fjölga störfum, sem er brýnt og nauðsynlegt. Það hefur a.m.k. tekist að stöðva þá miklu skriðu atvinnuleysis sem þar var á þeim tíma.

[16:40] Virðulegi forseti. Hér er til umræðu skýrsla forsrh. um störf Byggðastofnunar sem er ítarleg og athyglisverð. Ég ætla ekki að gera hana í heild að umræðuefni en ég ætla að víkja að nokkrum atriðum í skýrslunni sem ég tel að séu mjög jákvæð og snerta málefni ferðaþjónustunnar. Byggðastofnun hefur látið að sér kveða í málefnum ferðaþjónustunnar með ýmsum hætti, bæði með lánveitingum til fyrirtækja í ferðaþjónustunni svo og með styrkjum til ákveðinna verkefna á sviði ferðaþjónustu. En auk þess hefur Byggðastofnun innt af hendi greiðslur fyrir rannsóknaverkefni á sviði ferðaþjónustu og tel ég að sú starfsemi sé ekki síst athyglisverð. Og þær upplýsingar sem koma fram um þá starfsemi í þessari skýrslu eru fullrar athygli verðar. Á bls. 15 er getið um sérstaka skýrslu sem unnin var á vegum Byggðastofnunar um ferðamál árið 1993 og Sigurborg Kr. Hannesdóttir stóð að. Þessi skýrsla var á sínum tíma ákveðið tímamótaplagg og varpaði ljósi á þróun þessara mála langt umfram það sem áður hafði verið gert. Það er getið um það í skýrslu Byggðastofnunar að í fyrrnefndri skýrslu hafi komið fram að framboð gistirýmis hafi aukist umfram eftirspurn undanfarin ár. Síðan skýrslan var birt hefur verið unnið efni á þessu sviði, viðbótarefni af hálfu Gunnars Karlssonar sem er lektor við Háskólann á Akureyri. Hann hefur skoðað alveg sérstaklega nýtingu hótel- og gistirýmis á höfuðborgarsvæðinu og birt um það niðurstöður sem eru satt best að segja þess eðlis að það er full ástæða til að hafa áhyggjur af því. Niðurstöðurnar sem snerta bæði nýtingu hótelrýmis og gistirýmis á höfuðborgarsvæðinu en einnig nýtingu gistirýmis almennt, sýna fram á meira en skýrsla Byggðastofnunar frá 1993. Þær sýna fram á að fjárfestingin í gistirými hefur farið eftir fjölda ferðamanna á háannatíma. Menn hafa með öðrum orðum tekið mið af fjölgun ferðamanna á háannatíma í þessari fjárfestingu. Það hefur þýtt að nýting gistirýmisins utan háannatíma hefur farið snarversnandi. Þetta hefur gerst á sama tíma og stjórnvöld hafa í ferðamálum sett sér það sem sérstakt markmið að nýta betur gistirýmið utan háannatímans. Léleg nýting gistirýmisins utan háannatíma hefur leitt til tapreksturs og hallareksturs í hótelþjónustu á Íslandi. Það hefur verið litið á það sem meginviðfangsefni að reyna að bæta nýtinguna utan háannatíma. Mikil fjárfesting í gistirými á undanförnum árum og langt umfram fjárfestingu í öðrum þáttum ferðaþjónustunnar hefur leitt til þess að þessi viðleitni hefur eiginlega snúist við. Menn hafa að vísu náð þeim árangri með sérstakri markaðssetningu landsins utan háannaatíma að laða til landsins mun fleiri ferðamenn á þessum tíma en áður var mögulegt. Engu að síður hefur framboðið aukist langt umfram nýtingu. Þetta þýðir að þarna er ójafnvægi í fjárfestingu og það skortir einhverjar betri viðmiðanir. Það skortir betri þekkingu bæði á eðli markaðarins og á mikilvægi þess að það sé jafnvægi í fjárfestingu hinna mismunandi þátta ferðaþjónustunnar. Framtak Byggðastofnunar í því að stuðla að upplýsingaöflun um málefni ferðaþjónustunnar er mjög lofsvert. Ég vil leggja áherslu á það hér og nú að ef Byggðastofnun gerist á komandi árum virkari aðili að rannsóknaverkefnum í ferðaþjónustu og þróunarmálum, þá er það mjög af hinu góða. Ég teldi að það félli mjög vel að hlutverki stofnunarinnar eins og það er nú að sinna rannsóknamálum í ferðaþjónustu meira en verið hefur. Mér er kunnugt um að slík málefni eru nú til umfjöllunar í Byggðastofnun og ég hvet stjórnarmenn í Byggðastofnun eindregið til þess að veita slíkum málum stuðning. Byggðastofnun getur orðið ein af þeim stofnunum sem tekur þátt í því að búa til rannsóknarumhverfi fyrir ferðaþjónustuna, en það hefur sárlega skort. Virðulegi forseti. Ég hef getið þess áður í þessum ræðustól að þessa næststærstu atvinnugrein að því er gjaldeyrisöflun varðar skortir sárlega það bakland sem aðrar atvinnugreinar hafa í rannsóknum. Ég vil því nota þetta tækifæri til þess að leggja áherslu á það að sá þáttur sem Byggðastofnun hefur átt í því að reyna bæta þessa rannsóknaaðstöðu og upplýsingaöflun fyrir ferðaþjónustuna er mjög mikils virði. Ég hvet formenn stjórnar Byggðastofnunar og alla stjórnarmenn eindregið til þess að styðja með ráðum og dáð stofnunina í því að taka enn meiri þátt í rannsókna- og þróunarstarfi og ég tel að þeir séu á réttri leið í sínum störfum þar. Það vill nefnilega svo til að upplýsingar, sem eru að berast nú um þróun ferðaþjónustunnar í heiminum, benda til þess að á sama tíma og við fjárfestum svipað í grunnþáttum ferðaþjónustunnar eins og aðrar þjóðir og áætlanir okkar um fjárfestingu í þessum efnum eru mjög svipaðar og meðaltal hjá OECD-ríkjunum á næstu tíu árum, þá er greinilegt af þeim hagtölum sem OECD-ríkin hafa úr að spila að við gerum okkur minni væntingar um arðsemi af þessum fjárfestingum í ferðaþjónustunni en aðrar þjóðir. Þá á ég bæði við grunngerð þjóðfélagsins í samgöngum og samgöngumannvirkjum en einnig í sjálfri ferðaþjónustunni, í hótel- og gistirými, í flugvélum og flugflota, samgöngutækjum. Með öðrum orðum, við fjárfestum svipað en við gerum okkur minni væntingar um arðsemi og við gerum okkur minni væntingar um atvinnusköpun í þessum efnum en aðrar þjóðir ef þær upplýsingar sem ég rek hér til stofnunarinnar World Travel and Tourism Council eru réttar. Þær upplýsingar segir stofnunin að hún hafi frá OECD-ríkjunum. Ég tek hins vegar fram að ég hef efasemdir um að allar þessar upplýsingar séu réttar. Ég sé t.d. að spá um vöxt í ferðaþjónustunni á Íslandi næstu tíu árin er mun lægri en þær tölur sem ég hef séð hjá Ferðamálaráði Íslands og munar þar talsverðu. Ég leyfi mér um leið og ég vek athygli manna í þinginu á þessum nýútkomnu upplýsingum að efast um að þar sé öllu haldið rétt til haga. Ef þessar tölur eru réttar erum við að tala um að við Íslendingar horfum til framtíðar með svipuðum augum eins og þær þjóðir í Evrópu sem hafa þegar mettað ferðaþjónustumarkað sinn, þ.e. Frakkar og Grikkir. Þeir gera ráð fyrir mjög litlum vexti atvinnusköpunar í ferðaþjónustu enda er ferðaþjónustan í báðum þessum löndum komin á það stig að þar gætir þreytu hjá þjóðinni yfir of miklu álagi af hálfu ferðaþjónustunnar. Í flestöllum öðrum ríkjum Evrópu er í þessari spá gert ráð fyrir mun meiri vexti ferðaþjónustunnar, það er gert ráð fyrir mun meiri atvinnusköpun af völdum ferðaþjónustunnar en á Íslandi og ég vek athygli á þessu. Ef við höfum minni væntingar um að nýta okkur fjárfestingar okkar í ferðaþjónustunni er eitthvað verulega mikið að og við þurfum að skoða þessi mál betur. Byggðastofnun getur með áhuga sínum á þróunarmálum ferðaþjónustunnar lagt verulegan skerf að því að upplýsa okkur betur um stöðu atvinnugreinarinnar og gera fræðilegt bakland hennar og upplýsingastarfsemi um atvinnugreinina styrkari. Ég held að sú leið sem stofnunin er þarna komin inn á sé rétt og ég held að stofnunin geti unnið mikið gagn með því að beina athyglinni meira að þessum málum. Þetta var það sem ég vildi að kæmi fram í umræðunni og taldi nauðsynlegt, ekki síst vegna þess að ég hef á mörgum vettvangi lagt áherslu á að starfsumhverfi ferðaþjónustunnar verði bætt og forsendur hennar fyrir stefnumörkun verði styrktar.

[16:50] Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja mikið þessa umræðu sem hefur verið að stærstum hluta málefnaleg. Hins vegar fagna ég því að þeirri umræðu sem tveir þingmenn Reykjaneskjördæmis hafa verið í forsvari fyrir. Það er sjálfsagt eitthvað líkt því sem gerist í þeirri almennu umræðu sem þessir þingmenn viðhafa um þessi mál. Ég endurtek það sem ég sagði áðan og virtist nú ekki koma nægjanlega vel til skila að Reyknesingar hafa haft feiknagóða þingmenn og fulltrúa í stjórn Byggðastofnunar. Ég fullyrði að það er ekki þeim að kenna þó að núv. þingmenn séu að tala fyrir því hér sérstaklega að hlutur Reyknesinga sé slæmur í þessum efnum enda fullyrði ég það að menn fara ekki fram með mál með þeim hætti. Ég vil hins vegar verða við þeirri ósk sem hér kom fram þó ég hafi raunar þegar að hluta til upplýst þau málefni sem hv. þm. Kristján Pálsson leitaði sérstaklega eftir að ég myndi skýra, hlutur Suðurnesja væri í þessum efnum. Mér hafa borist upplýsingar um að útistandandi eru þar 540 millj. kr. Það er líklega á milli 7% og 8% af því sem er útistandandi hjá Byggðastofnun. Lán á síðustu árum hafa verið frá 20--30 millj. Styrkveitingar tvö síðustu ár hafa verið árið 1993 7,5 millj. og árið 1994 3,9 millj. kr. Enda þótt ég telji mig reyndar ekki hafa haft neina sérstaka skyldu til þess að uppfræða hv. þm. um þessi efni vona ég að þetta sé fullnægjandi svar og ég tek það skýrt fram að ég mun ekki leggjast í neinar rannsóknir um það hvernig hlutur hvers og eins kjördæmis eða kjördæmishluta er í þessum efnum. Það finnst mér einfaldlega ekki vera sæmandi fyrir það starf sem ég gegni. Ég undirstrika alveg sérstaklega í lokin að Byggðastofnun hefur ekkert að fela í þessum efnum. Nákvæmlega ekki nokkurn skapaðan hlut. Að minni tilhlutan fer nú fram stjórnsýsluúttekt á stofnuninni sem slíkri þar sem ég vænti að öll mál sem einhverju skipta verði fullkomlega leidd fram í dagsljósið.

[16:54] Herra forseti. Vegna orða sem féllu áðan um óæskileg þensluáhrif af álversframkvæmdum langar mig að beina því til hæstv. forsrh. að það verði skoðað hvort ekki megi draga úr þessum óæskilegu þensluáhrifum sem geta fylgt miklum framkvæmdum við álver með því að minnka opinber umsvif á höfuðborgarsvæðinu. Við erum að berjast við mikinn halla á fjárlögum og það er spurning hvort hér skapist þá ekki núna svigrúm til þess að taka hressilegar á því máli en við hefðum ella gert. Í framhaldi af umræðunni sem hefur verið um lánsfé og lánveitingar Byggðastofnunar langar mig að segja það að ég tel ekki nokkra þörf á auknu lánsfé inn í íslenskt þjóðfélag. Það er miklu meiri þörf á áhættufé og það er þörf á því að jafna aðstöðumun milli dreifbýlis og þéttbýlis hvað það varðar að eiga aðgang að því lánsfé sem hér flæðir út um allar gáttir í dag en aðstöðumunurinn felst í því að lánastofnanir í Reykjavík sjá ekki veð úti á landsbyggðinni sömu augum og veð í Reykjavík. Þess vegna myndi Byggðastofnun gera langmest gagn með því að henni væri breytt í ábyrgðasjóð sem veitti ábyrgðir sem drægi úr þeim mismun sem er á verðmæti fasteigna úti á landsbyggðinni og í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu, veitti ábyrgðir á því fé sem lánastofnanir lána út á land. Ég beini því til hæstv. forsrh. að skoða þessa hugmynd.