Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að ræða almennt um framkvæmdaáætlunina við þessa umr. Hæstv. fjmrh. fylgdi henni úr hlaði með ítarlegri ræðu við 1. umr. og þá urðu um hana allmiklar umr. Einnig hefur verið rætt talsvert um hana í þeim eldhúsdagsumr., sem nú standa yfir, og sé ég því ekki ástæðu til þess, eins og ég sagði áðan, að ræða almennt um einstök atriði hennar við þessa umr. N. kynnti sér frv. allítarlega og kvaddi á fund sinn nokkra menn, sem eru sérfróðir um þessi efni, eins og forstöðumann áætlunardeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins og bankastjóra Seðlabankans og ríkisviðskiptabankanna. Þær skoðanir komu fram, að ekki mætti öllu lengra ganga í framkvæmdum og lántökum en gert væri í áætluninni. Niðurstaðan varð sem sagt sú, að engar till. um lækkun á framkvæmdum eða lækkun á lántökuheimildum komu fram, en hins vegar varð n. sammála um eftir nána athugun að flytja sameiginlega till. um að hækka lántökuheimildirnar um 288 millj. kr. Og þessi lántökuheimild skiptist þannig: Til vegáætlunar 95 millj., til Lánasjóðs sveitarfélaga vegna hitaveituframkvæmda 60 millj., hækkun á láni vegna Laxárvirkjunar 69 millj., lántaka vegna Mjólkárvirkjunar 11 millj., lántaka vegna flugvélakaupa Landhelgisgæzlunnar 30 millj., og loks 23 millj. vegna skipasmíðastöðvarinnar á Akranesi, sem hefur orðið fyrir sérstöku óhappi. Það er till. meiri hl. fjhn., að frv. verði samþ. með þessari breytingu, sem n. stendur sameiginlega að.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. sagði í hinum almennu stjórnmálaumræðum í gærkvöld, að andrúmsloftið væri breytt á Íslandi. Hann valdi sér síðan haganleg lýsingarorð til þess að gera hlustendum sínum grein fyrir, með hvaða hætti andrúmsloftið væri breytt. Hann sagði, að nú ríkti stórhugur og djörfung og framkvæmdavilji á Íslandi og nú ætti þjóðin von á því að verða leyst úr ánauð erlends herveldis. Nú loksins gætum við farið að lifa sem frjálsir menn í frjálsu landi. Þessi ræða hæstv. iðnrh. var mjög eftirtektarverð, ekki vegna þess, sem ráðh. sagði, heldur fyrir hitt, til hvaða hlustenda hann talaði og fyrir þá pólitísku sálfræði, sem ráðh. augsýnilega notaði. Það er öllum ljóst, hverjir það eru, sem nú ráða ferðinni í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar, og kjósendur Framsfl. gera sér nú betur grein fyrir því en áður, að ráðh. og þm. Framsfl. hafa ekkert þar um að segja. Það eru ráðh. Alþb. sem hafa þar nær öll völd. Þess vegna flutti iðnrh. ræðu sína í gærkvöld til kjósenda Framsfl., ef vera mætti, að honum tækist að slá ryki í augu þeirra og með hástemmdum lýsingarorðum sýna þeim fram á, hversu andrúmsloftið á Íslandi hefði gerbreytzt og hversu dásamlegt væri orðið á Íslandi eftir að formaður Framsfl. væri orðinn forsrh. og einn af forustumönnum Framsfl. á fjármálasviðinu orðinn fjmrh. Það er að sjálfsögðu hægt að halda margar ræður um andrúmsloftið á Íslandi, hvort heldur þær verða eðlisfræðilegar eða stjórnmálalegar. Og það er hægt að velja fjölmörg lýsingarorð, sem við getum talið, hver sá sem ræðuna heldur, að viðeigandi séu. Allt verður nú þetta orðagjálfur, sem fellur í gleymsku, en það getur sjálfsagt borið einhvern stundarárangur og sefað óánægða kjósendur, til þess að forustumenn í stjórnmálum geti haldið áfram að sitja í ráðherrastólum enn um sinn. Hæstv. iðnrh. er enginn viðvaningur í stjórnmálum. Allt sitt líf hefur hann lifað og hrærzt í heimi stjórnmálanna. Hann gerði það hins vegar að hlutskipti sínu að gerast málsvari yfirráðastefnu erlends heimsveldis og því oft orðið að nota fagurgalann í málflutningi sínum, og honum tókst mjög sæmilega upp í gærkvöld, en um eftirtekjuna verður ekki vitað fyrst um sinn. En hæstv. iðnrh. fór ekki með rangt mál í gærkvöld, síður en svo. Andrúmsloftið á Íslandi hefur breytzt. En hvernig munu spjöld sögunnar í framtíðinni segja, að andrúmsloftið hafi breytzt? Skyldi sagan, þegar hún verður skrifuð, verða sammála hæstv. iðnrh. í ræðu hans í gærkvöld? Ég held ekki. En það skiptir miklu, hvað sagan segir, því að hún er hinn hlutlausi dómur, og þar munu tölurnar tala sínu máli. Skýrendur hinnar pólitísku sögu munu fyrst og fremst benda á, að andrúmsloft efnahags- og fjármálalífs á Íslandi muni hafa breytzt. Þeir munu benda á, að í stað skynsamlegrar efnahags- og fjármálastefnu áratugsins 1960–1970, sem byggð var á ákveðinni samræmdri stefnu vegna vaxandi rannsókna á þjóðarbúskapnum, samfara frjálsum athöfnum einstaklingsins, er hafði það í för með sér, að eitt mesta framfaratímabil í sögu íslenzku þjóðarinnar varð til, stefnir nú eftir valdatöku núv. vinstri stjórnar í átt til aukinnar þenslu í efnahagsmálum, meiri halla á viðskiptajöfnuði og meiri verðbólgu en hér hefur átt sér stað í nær 30 ár. Flestar ráðstafanir, sem ríkisstj. hefur framkvæmt frá því, að hún kom til valda, hafa stefnt í þessa átt. Frægasta dæmið er afgreiðsla fjárlaga. Á einu ári hækka fjárlög ríkisins úr 11 milljörðum og 500 millj. kr. í 16 milljarða og 900 millj. eða um 5 milljarða og 400 millj., sem er meiri hækkun á útgjöldum en dæmi eru til um. Sú framkvæmda- og fjáröflunaráætlun, sem nú er lögð fram, er með sama markinu brennd og aðrar aðgerðir ríkisstj. Hún felur í sér mikla aukningu útgjalda og ráðstafanir til fjáröflunar innanlands og utan, sem hljóta að auka þann vanda, sem við er að etja, í stað þess að draga úr honum. Í frv. og í framkvæmdaáætluninni er gert ráð fyrir útvegun fjár að upphæð 1700 millj. kr. í stað þess, að á s. l ári var gert ráð fyrir útvegun fjár til framkvæmdaáætlunar að upphæð 155 millj. kr. Þessar 1700 millj. eru þannig fengnar eða þannig er hugsað að fá þær: 500 millj. með útgáfu spariskírteina nú, 200 millj. frá því að spariskírteinaútgáfan var samþ. í des. s. l., 95 millj. með happdrættisláninu, 240 millj. annað innlent lán, sem ekki hefur verið útvegað, og svo 665 millj. útlend lán. Það liggur í augum uppi, að slík framkvæmda- og fjáröflunaráætlun, sem lögð hefur verið fram, stefnir að því, sem ég gat um áðan, að auka á verðbólguna meira en nokkru sinni fyrr. Af sparifé landsmanna var gert ráð fyrir á s. l. ári, að rynnu 75 millj. kr. í þá framkvæmdaáætlun, en hér er gert ráð fyrir 795 millj. kr. eða rúmlega tífalt meira heldur en á s. l. ári. Er nokkur furða, þó að fyrirsvarsmenn viðskiptabankanna, sem verða að sjá atvinnulífinu fyrir rekstrarfé, séu uggandi um hag atvinnurekstrarins? Er nokkur furða, þó að þeir á fundi fjhn. lýsi yfir því, að þeim finnist hér svo langt gengið, að þeir geri sér ekki grein fyrir því, með hvaða hætti eigi að veita atvinnurekstrinum rekstrarfé á þessu ári? Núv. ríkisstj. hefur látið mjög í veðri vaka, að áætlanagerð skuli aukin og efld og framkvæmdum raðað í forgangsröð, þannig að þær, sem mikilvægari væru, gengju fyrir öðrum. Eins og alkunnugt er, var sett á laggirnar Framkvæmdastofnun ríkisins nú á þessu ári í því skyni að vinna að þessum málum undir yfirstjórn sjö manna þingkjörinnar stjórnar og þriggja manna framkvæmdaráðs stjórnarflokkanna sjálfra, hinna svokölluðu „pólitísku kommissara.“ Sú framkvæmda- og fjáröflunaráætlun, sem nú er lögð fram, er fyrsta áætlunin, sem runnin er undan rifjum hinnar nýju stofnunar. Ekki ber þó þessi áætlun nein merki um bætt vinnubrögð eða eflingu áætlunargerðar frá því, sem áður var, nema síður sé. Jafnframt felur áætlunin ekki í sér neitt skipulegt val á milli framkvæmda og verkefna, sem ætti þó að vera annar megintilgangur slíkrar áætlunar. Skýrsla fjmrh. er lögð óvenju seint fram. Hún er lögð fram nú í þinglok, 5. maí, en á s. l. ári var hún lögð fram 18. marz. Að formi til fylgir skýrslan nákvæmlega þeim skýrslum, sem fyrrv. fjmrh. hefur gefið um margra ára skeið. Innihald skýrslunnar, áætlunin sjálf og frv. til laga um heimild fyrir ríkisstj. til að taka lán vegna framkvæmdaáætlunar 1972 bera þess hins vegar glögg merki, að hvorki hin nýja stofnun né ríkisstj. sjálf hefur náð neinum tökum á þeim verkefnum, sem fyrir liggja. Verkefnið er að meta framkvæmdagetu í ljósi almenns ástands og þróunar efnahagsmála og velja framkvæmdir innan þess ramma, sem það mat setur. Þetta er vandasamt verkefni, sem samhentri ríkisstj. hefur þó tekizt að leysa á undanförnum árum. Nú bregður hins vegar svo við, að engin alvarleg tilraun er gerð til að finna raunhæfan ramma fyrir framkvæmdagetuna. Á sama tíma sem vinnuaflsskortur er meiri en um langt skeið og ekki eru horfur á, að unnt sé að reka sjávarútveg og iðnað með fullum afköstum af þeim sökum, er stefnt að aukningu framkvæmda, sem að mati fjmrh. kallar á 1000 manna aukningu. En slíkt mundi að sjálfsögðu valda vaxandi erfiðleikum hjá undirstöðuatvinnuvegunum. Á sama tíma sem minnkandi sparnaður í landinu torveldar bönkum að fullnægja þörf atvinnuveganna fyrir rekstrarfé á að tífalda sölu spariskírteina og annarra skuldabréfa og draga þannig miklar fjárhæðir frá bönkum og sparisjóðum. Á sama tíma og viðskiptajöfnuður landsins er með miklum halla er stefnt að auknum framkvæmdum, sem ásamt vaxandi neyzlu munu, samkv. mati fjmrh. sjálfs, leiða til 18–20% aukningar innflutnings á þessu ári, enda þótt gert sé ráð fyrir minni innflutningi skipa og flugvéla en árið áður. Hvorki skýrsla fjmrh. né frv. um lántökuheimildina bera þess merki, að nokkur alvarleg tilraun hafi heldur verið gerð til þess að velja á milli framkvæmda og viðfangsefna. Enga röksemdafærslu eða skýringar er að finna fyrir þeirri ráðstöfun fjár, sem áætlunin gerir ráð fyrir. Í útvarpsumræðum í gærkvöld spurði forsrh.: Hvað vildu þeir skera niður? Hvers óskuðu þeir? Hvað vildu þeir láta framkvæma? Og átti hann þá við stjórnarandstöðuna. Svipuðum spurningum var beint til stjórnarandstöðunnar við afgreiðslu fjárlaga frá hæstv. forsrh., en honum þá bent á, að hann hefði í sínum málflutningi við síðustu kosningar bent á, að þær aðferðir, sem þáv. ríkisstj. og stjórnarflokkar notuðu til vals á framkvæmdum, væru með öllu ómögulegar. Nú þyrfti að breyta um og fela Framsfl. forustu í þessum málum. Þegar hann svo stendur frammi fyrir því, að fram undan er mikil verðbólga, þegar hann stendur frammi fyrir því stjórnleysi í efnahags- og peningamálum, sem núv. ríkisstj. stendur að, þá er hrópað til þeirra, sem áður voru gagnrýndir, og spurt: Hvað viljið þið? Hvað lögðuð þið til? Af öllum þessum vinnubrögðum er ekki hægt að draga aðra ályktun en þá, að innan ríkisstj. og Framkvæmdastofnunarinnar hafi í sífellu togazt á mismunandi sjónarmið, án þess að tekizt hafi að ná almennri yfirsýn yfir viðfangsefnið og samræma sjónarmiðin innan marka raunhæfrar framkvæmdagetu. Í samræmi við þetta er sú framkvæmdaáætlun, sem hér hefur verið lögð fram, í rauninni engin áætlun, heldur hrærigrautur alls konar fyrirætlana. Verkið, sem leysa þarf af hendi, hin raunverulega áætlunargerð, er enn þá óunnið, og það er auðsjáanlega ekki á færi ósamstæðrar og forustulausrar ríkisstj. að leysa það af hendi. Enda má sjá, að ráðh. Alþb. notfæra sér forustuleysið og móta þá stefnu, sem hér er farin í efnahags- og fjármálalífi þjóðarinnar í dag. Ég hef haldið því fram, að ráðh. Alþb. mótuðu þessa stefnu, enda er ríkið hvarvetna að yfirtaka peninga og hlaða undir sig völdum. Fjárlögin eru höfð svo há, að skatta einstaklinga og fyrirtækja verður að hækka burtséð frá því, hvort það er réttlátt eða ekki. Ríkisstj. hyggst með framkvæmdaáætluninni taka meira sparifé en nokkru sinni áður auk þess sem byrjað er á nýrri útgáfu, víxlaútgáfu af hálfu ríkissjóðs, sem aldrei hefur þekkzt áður, og með þessu móti rýrna möguleikar lánsfjárstofnananna til þess að sinna atvinnuvegunum. Öll eru þessi vinnubrögð með þeim hætti, að ég læt mér ekki detta í hug, að þau séu runnin undan rifjum hæstv. fjmrh. Ég trúi því ekki, að hæstv. fjmrh., sem m. a. Á undanförnum árum hefur gagnrýnt efnahags- og fjármálastefnu þáv. hæstv. ríkisstj., standi að þeim fjárlögum og þeirri framkvæmdaáætlun, sem hér er til umr. Skömmu fyrir síðustu kosningar talaði hæstv. fjmrh. til þjóðarinnar og óskapaðist þá mjög yfir því, að fjárlög hefðu hækkað á fjórum árum úr 4 milljörðum og 700 millj. kr. í 11 milljarða og 500 millj. kr. Ég trúi því ekki, að sá maður, sem gagnrýnir hluti með þessum hætti, standi að eða móti stefnu um hækkun fjárlaga úr 11 500 millj. í 16 900 millj. Ég trúi því ekki á ráðh., sem í ræðu á haustþinginu 1970 um stöðugt verðlag og atvinnuöryggi sagði: „Framsfl. er eini stjórnmálaflokkur landsins, sem látið hefur af völdum, af því að honum tókst ekki að ná samstöðu um leið til baráttu gegn verðbólgunni, sem hann taldi nauðsyn bera til.“ Ég trúi því ekki, að þessi ráðh., sem þarna talaði í stjórnarandstöðu, sé forustumaður fyrir þeirri verðbólgustefnu, sem fjárlög ríkisins fyrir 1972 og sú framkvæmdaáætlun, sem hér er til umr., boðar. Ég trúi því ekki á þennan mann, sem í þessari sömu ræðu sagði: „Framsfl. er ljóst, að ef nú á að ná árangri í baráttunni gegn verðbólgunni, þarf markvissa stefnu og þrotlaust starf. Sýndarmennska og uppþot rétt fyrir kosningar gagnar þá lítið, eins og ljóst er af fyrri vinnubrögðum núverandi valdhafa, svo sem ég mun víkja að síðar.“ Ég trúi því ekki, að sá maður, sem gagnrýndi fráfarandi ríkisstj. með þessum orðum varðandi stefnu hennar í efnahags- og fjármálum, standi nú að því frv., sem hér er til umr., og fjárlagastefnu ríkisstj., sem er meira verðbólguaukandi heldur en nokkur önnur s. l. 30 ár. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja fleiri ummæli hæstv. fjmrh. Hann er búinn að vera lengi þm., hann er búinn að ræða lengi fjármál ríkisins. Hann hefur gagnrýnt þau af hálfu framsóknarmanna og verið einn af þeim, sem hefur talið sig hafa ráð undir rifi hverju, bara ef hann og hans flokkur fengi forustuna í stjórnmálum landsins, og þá ævinlega haft á bak við eyrað, að hann þá tæki við fjármálum ríkisins og þá mundi þetta allt saman verða lagfært. Ég vil fá að heyra það hjá hæstv. fjmrh., að hann standi að þessari stefnu, en ekki ráðh. Alþb., eins og ég gerði grein fyrir hér í upphafi. Ef hæstv. fjmrh. vill vera forsvarsmaður þeirrar fjármálastefnu, sem rekin er af ríkisstj., og ég skil það mætavel, að hann komi hér upp og telji hana sína, þá um leið gerir hann að engu alla þá gagnrýni, sem hann hefur haft uppi um áratuga skeið á fjármála- og efnahagsstefnu fyrrv. ríkisstj. Öll sú gagnrýni og öll þau orð, sem hann hefur látið falla um þá efnahagsstefnu, verða að skoðast sem áróður, kosningaáróður, aðeins til þess að reyna að villa fyrir kjósendum, reyna að blekkja þá til þess að Framsfl. næði þeirri aðstöðu í íslenzkum stjórnmálum, sem hann hefur náð í dag. Sá vitnisburður prófessors Ólafs Björnssonar, sem hæstv. ráðh. hefur oft vitnað til, að verðbólgan muni nú verða meiri hér á landi heldur en nokkru sinni síðan 1942, er vitnisburður, sem ég trúi varla, að hæstv. fjmrh. vilji telja vitnisburð fyrir sig. Það skyldi þó ekki vera, eins og ég benti á hér í upphafi, að stefnan sé mótuð af ráðh. Alþb. og það sé aðeins hugsun ráðh. Framsfl., að nú sé gaman að vera Íslendingur, eins og hæstv. forsrh. sagði í útvarpsumræðunum í gær. Maður mátti búast við því að heyra á eftir sönginn „Nú liggur vel á mér“! l. minni hl. fjhn. mun ekki standa að samþykkt þessa frv., með tilvísun til nál. og þess, sem ég hef hér sagt, hvort sem hæstv. fjmrh. viðurkennir að vera forustumaður þessarar stefnu eða ekki. Við flytjum hins vegar ásamt öðrum nm. brtt. við frv. sem sumpart er til þess að leiðrétta og samræma á milli áætlunarinnar. eins og hún hefur verið lögð fram, og frv., og sumpart til þess að koma framkvæmdum af stað, sem frv. ekki gerði ráð fyrir, en nm. telja engu að síður nauðsynlegar og að taka hefði átt meira tillit til við samningu frv.



Herra forseti. Öllum Íslendingum mun ljóst, að þjóðin býr nú við betri aðstæður í efnahagsmálum en nokkru sinni fyrr á síðari áratugum a. m. k. Enginn getur hins vegar látið sér hugkvæmast þá skýringu á þessu, að ástæðan sé sú, að Íslendingar fengu nýja ríkisstj. á miðju s. l ári. Síðasta heimildin, sem við höfum um efnahagsafkomu þjóðarinnar, er einmitt um s. l. ár, en núv. ríkisstj. var við völd aðeins um helming þess árs. Afkoma undanfarins árs, hvað þá áranna 1970 og 1969, gæti með engu móti hafa orðið slík sem hún varð fyrir tilverknað núv. ríkisstj. Ef við skoðum þjóðarframleiðsluna undanfarin þrjú ár, 1969, 1970 og 1971, þá kemur í ljós, að hún hefur vaxið um 18.5%, og er það meiri vöxtur en nokkurn tíma hefur áður átt sér stað á þriggja ára tímabili. Vegna hagstæðra og batnandi viðskiptakjara hefur það fé, sem þjóðin hefur haft til raunverulegrar ráðstöfunar, verið meira en þau verðmæti, sem hún framleiddi sjálf. Þjóðartekjur hafa m. ö. o. verið meiri en þjóðarframleiðsla. Og það fé, sem þjóðin hefur ráðstafað, hefur verið miklu mest, því að til viðbótar því sem góð viðskiptakjör auka þjóðarframleiðslu og gera þjóðartekjur meiri en þjóðarframleiðslu þá hefur þjóðin enn fremur haft erlent lánsfé til ráðstöfunar, svo að verðmætaráðstöfun hefur verið miklu mest, enn meiri en þjóðarframleiðsla og enn meiri en þjóðartekjur. Á undanförnum þremur árum hefur verðmætaráðstöfunin aukizt um hvorki meira né minna en 48% og er þá talin saman verðmætaráðstöfun til einkaneyzlu og til hvers konar fjárfestingar. Það er ómótmælanleg staðreynd, að eftir að Íslendingar yfirunnu hina miklu efnahagsörðugleika, sem á þeim dundu á árunum 1967–1968, - það tókst með markvissum ráðstöfunum á sínum tíma, sem komu illa við almenning, eins og hlaut að verða, en hefur hins vegar leitt í ljós, að voru nauðsynlegar, vegna þess að í kjölfar þeirra erfiðleika, sem þá dundu á, hefur komið afturbati og meira að segja sívaxandi afturbati, sem náði hámarki á s. l ári, á árinu 1971, - í framhaldi af þessum öra afturbata þriggja s. l. ára, hefur nú á allra síðustu mánuðum. einmitt nú á allra síðustu mánuðum dregið alvarlegar blikur á loft. Einmitt á þeim tíma eða síðan núv. hæstv. ríkisstj. kom til valda eða þó öllu frekar síðan á s. l. hausti hefur efnahagsástandið á Íslandi mótazt af sívaxandi þenslu. Það hefur komið í ljós, að mikill þrýstingur hefur verið á verðlag. Peningatekjur í landinu hafa af mörgum ástæðum farið mjög vaxandi og stuðlað að hækkun verðlags. Jafnframt hefur í vaxandi mæli borið á skorti á vinnuafli. Það hefur verið áberandi, að innflutningur hefur á undanförnum mánuðum aukizt mjög hröðum skrefum. Jafnframt sýnir athugun á reikningum eða skýrslum bankakerfisins það, að sparnaður fer minnkandi. Þegar slíkt gerist, að í kjölfar mjög batnandi efnahags, stóraukinnar þjóðarframleiðslu og sívaxandi þjóðartekna fer að bera á vaxandi þenslu, skorti á vinnuafli, hækkandi verðlagi, rýrnandi gjaldeyrisstöðu, þá er einmitt tími til kominn fyrir ábyrga ríkisstj. að huga að gangi mála og grípa í taumana, gera ráðstafanir til þess að samræma eftir því sem frekast er unnt innlenda eftirspurn annars vegar raunverulegum vexti þjóðarteknanna hins vegar. Það er undir þessum kringumstæðum, sem gildi áætlunargerðar er sérstaklega mikið. Það er einmitt undir þessum kringumstæðum sem raunhæf áætlunargerð getur sýnt, hvers hún er megnug sem hagstjórnartæki, ef henni er vel og skynsamlega beitt. Þess vegna var það í sjálfu sér fagnaðarefni, að ríkisstj. skyldi láta þess getið í stjórnarsáttmála sínum á s. l. sumri og staðfesta það í frv. sínu um Framkvæmdastofnun ríkisins, að hún hugsaði sér að beita áætlunargerð eða halda áfram að beita áætlunargerð í vaxandi mæli sem hagstjórnartæki. En á undanförnum áratug hafði verið tekin upp hér á Íslandi víðtæk áætlanagerð, sem fór vaxandi ár frá ári og sýndi stöðugt aukið gildi sitt fyrir skynsamlega hagstjórn. Einmitt þess vegna var þess að vænta, að hæstv. ríkisstj. með tilliti til skoðunar á þeirri þróun, sem þarna er að bera á í íslenzkum efnahagsmálum, mundi leggja á það sérstaka áherzlu að vanda nú vel til framkvæmdaáætlunar fyrir árið 1972 og hafa að grundvallarsjónarmiði þeirrar áætlunargerðar að hamla gegn vaxandi þenslu, að beita henni til þess að koma í veg fyrir verðbólgu og tryggja þannig kaupmátt launa og áframhaldandi batnandi hag með heilbrigðum hætti. Því frv., sem hér liggur fyrir, er ætlað að veita ríkisstj. nauðsynlegar lántökuheimildir til að standa undir þeirri framkvæmdaáætlun, sem hæstv. fjmrh. hefur lagt fyrir hið háa Alþ. En skoðun á þeirri framkvæmdaáætlun og því frv., sem hér liggur fyrir, hlýtur að leiða til þess harða dóms, að bókstaflega ekkert tillit sé tekið, hvorki í framkvæmdaáætluninni né heldur í fjáröflunarfrv., til þeirra raunverulegu hættumerkja, sem fram undan eru í íslenzku efnahagslífi. Þegar þannig háttar, eins og nú á sér stað, að í kjölfar mjög vaxandi þjóðarframleiðslu og mjög vaxandi þjóðartekna fer að bera jafngreinilega á ofþenslueinkennum eins og átt hefur sér stað hér síðasta misserið, þá er það skylda ábyrgrar og skynsamrar ríkisstj. að grípa í taumana og einmitt að beita áætlanagerð til þess að samræma hina einstöku þætti þjóðarbúsins, þannig að ofþenslunni linni og heildarframþróun geti átt sér stað með samræmdum hætti. En sú framkvæmdaáætlun, sem hér er raunverulega til umr., og tekjuöflunarfrv. til hennar bera þess engan veginn vott, að ríkisstj. hafi gert sér grein fyrir því, hverjar hættur eru hér á ferð, né heldur að hún hafi vilja til þess að grípa til þeirra ráðstafana, sem þarf til þess að hamla hér á móti. Við þær aðstæður, sem nú eru í íslenzku efnahagslífi, þegar um mikið hágengi er að ræða og hættu á stórkostlegri þenslu, þarf ríkisvaldið að hafa forustu um heilbrigt aðhald í efnahagsmálum. Þá ber ríkisstj. að hafa forustu um það, að eftirspurn í peningum sé samræmd raunverulegri framboðsgetu í þjóðarbúinu, að eftirspurn í peningum sé samræmd hinni raunverulegu gjaldeyrisöflun, sem á sér stað. En því er nú verr og miður, að því er ekki að heilsa í framkvæmdaáætluninni eða þessu frv., sem hér er um að ræða. Hér er enn fylgt þeirri sömu stefnu, sem mótaði fjárlagaafgreiðsluna, þegar útgjöld fjárlaga voru stóraukin. Hér er enn um það að ræða, að gert er ráð fyrir stórauknum framkvæmdum af hálfu hins opinbera í öllu mögulegu skyni. Ef bornar eru saman framkvæmdaáætlun síðastliðins árs og framkvæmdaáætlun núna, þá kemur í ljós, að heildarframkvæmdir á framkvæmdaáætluninni í fyrra voru 778 millj., en eru nú 2022 millj. eða næstum þrisvar sinnum meiri. Í framkvæmdaáætluninni í fyrra var gert ráð fyrir að afla fjár til framkvæmdanna þannig, að ráðstöfunarfé Framkvæmdabankans og spariskírteinalán voru áætluð samtals 623 millj. kr., heildarframkvæmdirnar voru fyrir 778 millj. kr. Þess, sem á vantaði, átti að afla með hagnýtingu á vörukaupalánum í Bandaríkjunum og útgáfu viðbótarskírteina, 75 millj. kr. Raunveruleg fjárvöntun, þegar framkvæmdaáætlun í fyrra var lögð fram, var því 155 millj. kr. af 778 millj. kr. og það bil átti að brúa með þeim hætti, sem ég gat um áðan, og var brúað með þeim hætti. En þegar þessi framkvæmdaáætlun er skoðuð út frá sama sjónarmiði, kemur í ljós, að með hliðstæðum hætti og í fyrra var aflað 623 millj. kr. af 778 millj. kr. fjárþörf er nú aflað 595 millj. kr. af 2022 millj. kr. fjárþörf. Bilið, sem þarf að brúa með sérstökum hætti og var í fyrra 155 millj. kr., er því nú rúmar 1400 millj. kr. eða næstum tíföld sú upphæð, sem um var að ræða í fyrra, og þetta bil á nú að brúa fyrst og fremst með stóraukinni skuldabréfaútgáfu ríkisins. Í stað þeirra 75 millj. kr. í skuldabréfum, sem útgefin voru undir árslokin til að standa undir framkvæmdaáætluninni í fyrra, og í stað þeirra 75 millj. kr. í nýjum skuldabréfum, sem gefin voru út til að brúa bilið á framkvæmdaáætluninni 1971, á nú að gefa út ný bréf að upphæð 500 millj. kr., eða allt að sjö sinnum hærri upphæð, auk 200 millj. kr., sem eru til ráðstöfunar frá fyrra ári, og 95 millj. í bréfum, sem þegar hafa verið gefin út vegna vegagerðar á Skeiðarársandi. Heildarskuldabréfaútgáfan í ár verður því um tíföld á við það, sem gefið var út af nýjum skuldabréfum í fyrra, og er það í fullu samræmi við það, sem ég sagði áðan, - hafði fengið þá niðurstöðu með öðrum hætti, - að hin sérstaka fjáröflun, sem verður í ár nauðsynleg, er um það bil tíföld á við það, sem hún var í fyrra. Það gefur auga leið, að jafn stórfelld aukning á framkvæmdamagni og skuldabréfaútgáfu getur ekki orðið án nýs þrýstings á verðlagið, og þar með er hún orðin orsök að aukningu þeirrar verðbólgu, sem að öðru leyti er þörf á að draga úr. Þá er og þess að geta, að skuldabréfaútgáfa dugar ekki til að brúa allt bilið á milli hinnar eðlilegu fjáröflunar, sem ég vildi kalla svo, og heildarmagns framkvæmdanna. Þó að skuldabréfaútgáfa sé tífölduð, dugar það ekki að öllu leyti til. Það verður einnig að auka erlendar lántökur. Þær munu í ár verða 632 millj. kr. til ýmissa framkvæmda og opinberra sjóða, samanborið við 80 millj. kr. í fyrra, og er þar líka um varhugaverða þróun að ræða. Erlendar lántökur verða í ár næstum átta sinnum meiri en þær voru í fyrra. Þetta mun að vísu hjálpa upp á greiðslujöfnuðinn, en heilbrigt er það ekki, þegar haft er í huga, að heildarupphæðin lánuð til langs tíma er nú orðin 17 milljarðar kr. og greiðslubyrðin mun í ár nema um 300 millj. kr. Þetta eru þær tölur, sem voru í framkvæmdaáætluninni, og 1000 millj. kr. - ég biðst afsökunar auðvitað. Þessar tölur eru miðaðar við það, sem stendur í framkvæmdaáætluninni og því frv., sem hér er um að ræða. Það er rétt að vekja athygli á því, þó að ég geri ekki neitt sérstakt veður út af því, að það hefur ekki einu sinni tekizt að hafa fullt samræmi á milli framkvæmdaáætlunarinnar og frv., þar ber nokkuð á milli, en úr því skal ég samt ekki gera mikið. Á hitt tel ég mig ekki komast hjá að minnast, að þó að fæðingartími framkvæmdaáætlunarinnar og frv. hafi verið lengri en nokkru sinni áður, þá tókst samt ekki að koma öllum fyrirætlunum ríkisstj. inn í framkvæmdaáætlunina og frv. og þess vegna varð hæstv. ríkisstj. að biðja fjhn. þessarar hv. d. á síðustu stundu, eftir að frv. og áætlunin höfðu verið lögð fram, að flytja brtt. um verulegar hækkanir, um hækkanir, sem nema hvorki meira né minna en 286 millj. kr. á lánsheimildunum. M. ö. o.: þegar frv. er lagt fram, eftir að framkvæmdaáætlunin hefur verið í smíðum í marga mánuði, þá er ríkisstj. ekki enn búin að koma sér saman um, hvaða heimildir hún vill raunverulega biðja hið háa Alþ. um, og nú fyrir tveim dögum aðeins er lögð fram við fjhn. beiðni um að auka enn heimildir ríkisstj. um 286 millj. kr. Þetta er eitt dæmi af mörgum, sem taka af öll tvímæli um það, að því fer víðs fjarri, að þessi framkvæmdaáætlun eða þetta frv. sé eins rækilega og vel undirbúið og nauðsynlegt væri. Undir þessum kringumstæðum, þegar samþ. eru hæstu fjárlög í sögu landsins í mesta góðæri, sem yfir landið hefur gengið, en þegar farið er að bera verulega á hættumerkjum ofþenslu og vaxandi verðbólgu, hefði það átt að vera skylda ríkisstj. að gera samræmt átak í íslenzkum efnahagsmálum til að stemma stigu við ofþenslunni, til að stemma stigu við verðbólguaukningu. Ég þykist vita, að það sé sagt af hálfu hæstv. ríkisstj., að í þessum orðum mínum felist andmæli við þeirri aukningu opinberra framkvæmda, sem hér er um að ræða. En orð mín má samt ekki skilja þannig. Það, sem er mergur málsins, það, sem ég vil leggja megináherzlu á, er það, að það er skylda ríkisstj. að gera sér grein fyrir því, hvaða heildarframkvæmdamagn opinberra aðila og einkaaðila er samrýmanlegt þjóðarframleiðslunni eins og hún er núna, heilbrigðum sparnaði og þeirri aðstöðu, sem við búum við gagnvart öðrum þjóðum. Af þessu má ekki draga þá ályktun, að endilega þetta opinbera framkvæmdamagn sé í sjálfu sér óframkvæmanlegt, óæskilegt eða jafnvel óeðlilegt, en ef menn vilja þetta magn opinberra framkvæmda, þá verða menn að gera sér grein fyrir því, að það getur þýtt að draga verði úr einkaframkvæmdum sem þessu svarar. Ég skal engan dóm um það fella hér á þessu stigi og hef raunar ekki aðstöðu til þess, - ég hef ekki nægilegt yfirlit yfir heildarefnahagsástandið eins og það er núna og er það varla von, það hefur ríkisstj. ein, - það, sem ég legg megináherzlu á, er það, að skylda ríkisstj. er að gera sér grein fyrir því, hvert hlutfall er eðlilegt og hæfilegt milli opinberra framkvæmda annars vegar og einkaframkvæmda hins vegar, því að það, sem nauðsynlegt er að samræma, eru heildarframkvæmdirnar annars vegar og heildarfjárhagsgetan m. a. að því er snertir gjaldeyrisstöðuna hins vegar. Ef það er skoðun ríkisstj., að allar þær opinberar framkvæmdir, sem hér er um að ræða, séu nauðsynlegar, þá ber ég ekki á móti því, en vek aðeins athygli á því, að þá er það skylda ríkisstj. að taka í sínar hendur stjórn einkaframkvæmdanna í svo ríkum mæli og til þess hefur hún Framkvæmdastofnunina, að heildarframkvæmdamagn verði ekki of mikið og stuðli ekki að greinilegri áframhaldandi ofþenslu og beinni verðbólgu. Það er þetta, sem hæstv. ríkisstj. hefur algjörlega látið undir höfuð leggjast. Þetta plagg, þessi skýrsla ríkisstj, ber ekki vott um, að hún hafi yfir höfuð nokkurt heildaryfirlit um, hvert líklegt sé heildarframkvæmdamagn þjóðarinnar á þessu ári. Það eina, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert, er að safna saman óskum úr öllum mögulegum áttum um opinberar framkvæmdir, í þessu kjördæmi í hinu kjördæminu, á þessu sviðinu á hinu sviðinu, tína þær saman í framkvæmdaáætlunina og lánsfjáröflunarfrv. og óska eftir lánsheimild til að framkvæma þetta allt saman, án þess að hafa hugmynd um. hvort hún getur framkvæmt það eða ekki, og án þess að hafa gert nokkra tilraun til að hafa nokkra heildarstjórn á þjóðarbúinu, sem hún sagðist þó ætla að reyna að hafa með aðstoð Framkvæmdastofnunarinnar. Þess vegna andmæli ég því algjörlega, að þessi viðvörunarorð mín um ofþenslu og vaxandi verðbólgu séu í sjálfu sér túlkuð sem andstaða við þær framkvæmdir, sem hér er rætt um að efna til. Ég endurtek það og segi aðeins: Gott og vel, ef ríkisstj. vill framkvæma allt þetta, sem hér er um að ræða, og heldur að það sé heilbrigt að taka til þess lán með þeim hætti, sem hún hyggst fyrir, þá verður hún að hafa þess konar heildarstjórn á einkaframkvæmdunum, að heildarframkvæmdamagnið fari ekki fram úr því marki, sem telja má samrýmanlegt fjárhagsgetunni og gjaldeyrisstöðunni, en það er það, sem er vanrækt. Með hliðsjón af þessari vanrækslu hæstv. ríkisstj. verður því miður ekki sagt, að horfurnar fram undan séu bjartar í íslenzku efnahagslífi. Þær eru bjartar að því er snertir afkomu þjóðarbúsins. Það er ekkert, sem bendir til þess á erlendum mörkuðum enn þá, að verðlag þar fari lækkandi, og þjóðarframleiðslan mun í ár, 1972, án efa vaxa eitthvað umfram það sem hún var 1971, þó að ekki sé líklegt, að hún vaxi jafnmikið og s. l. ár eða í fyrra miðað við árið þar áður. En hún mun halda áfram að vaxa, og meðan verðlagið erlendis er jafnhagstætt og það er núna eru afkomuhorfur þjóðarbúsins sem heildar án efa góðar og þess vegna þarf almenningur í landinu án efa ekki að óttast það, að kjör hans fari í heild versnandi á þessu ári, en þeim mun meir ber að harma það, að ríkisstj. skuli láta sem hún sjái ekki þær blikur, sem hafizt hafa á loft, sérstaklega á undanförnu misseri, og koma fram í síhækkandi verðlagi neyzluvöru, koma fram í síhækkandi verðlagi fasteigna, koma fram í stórauknum innflutningi og þar með aukinni gjaldeyriseyðslu, koma fram í stórauknum skorti á vinnuafli, koma fram í stórauknum rekstrarfjárskorti atvinnuveganna. Allt þetta eru þess konar tákn í augum allra manna, sem þekkingu hafa á, að það ætti að hvetja ábyrga og skynsama ríkisstj. til gagnráðstafana, til aðgerða. Sú verðlagshækkun og sú eftirspurnarþensla, sem nú á sér stað, mun án efa snúa hagstæðum viðskiptajöfnuði þjóðarinnar á árunum 1970–1971 í óhagstæðan viðskiptajöfnuð á þessu ári. Það er of snemmt að taka ábyrgð á ákveðinni spá í þeim efnum, en heyrt hef ég sérfræðinga áætla, að viðskiptajöfnuðurinn muni í ár rýrna um um það bil 2000 millj. kr., þar sem Íslendingar muni á þessu ári tapa um það bil helmingi þess gjaldeyrisforða, sem tekizt hefur að safna á undanförnum árum eða síðan sigrazt var á gjaldeyriserfiðleikunum árin 1967 og 1968. Það verður líka að gera sér algjörlega ljóst, hvaða þýðingu það mun hafa fyrir starfsmöguleika bankanna, að ríkissjóður hefur nú fyrirætlanir um að tífalda skuldabréfaútgáfu sína, tífalda það sparifé, sem ríkisstj. tekur beint til sín frá sparifjáreigendum í formi skuldabréfalána. Það er auðvitað mesti barnaskapur að láta sér detta í hug, að fjárhagsráðstöfun eins og útgáfa nýrra skuldabréfa, spariskuldabréfa ríkissjóðs, beinlínis auki sparnað, sparnaður hefur farið minnkandi, fór minnkandi á síðastliðnu ári. Venjulegur sparnaður á undanförnum árum hefur verið um 25 til 26% af þjóðartekjum. Á síðastliðnu ári hefur hann minnkað ofan í 23%.  Ég verð því að segja sem niðurstöðu bollalegginga minna um framkvæmdaáætlunina og fjáröflunarfrv., að mér er hvort tveggja vonbrigði, mikil vonbrigði. Hæstv. ríkisstj. hefur betri aðstæður en nokkur ríkisstj. hefur haft um langt skeið undanfarið til þess að hegða sér skynsamlega, hafa heilbrigða og skynsamlega heildarstjórn á atvinnulífinu, vegna þess að bæði er framleiðsluaukning mikil og viðskiptakjörin óvenjulega góð. Hún lýsti því m. a. s. yfir, að hún hefði fullan skilning á því að hagnýta þessar góðu aðstæður með því að beita áætlanagerð í enn ríkara mæli en gert hefur verið á undanförnum árum. Þessi tækifæri hefur hún látið ónotuð. Þessi framkvæmdaáætlun her ekki vott um altæka skynsamlega áætlunargerð, og hvað fjáröflunarheimildirnar snertir virðist vera um tilviljunarkenndan samtíning á óskum um framkvæmdir og fé úr öllum mögulegum áttum að ræða án grundvallaðrar heildarstefnu. Um þetta ber t. d. vott 286 millj. kr. óskin, sem fram var borin á síðustu stundu eða fyrir tveim dögum og er að því er virðist ekki í nokkru minnsta samhengi við heildarframkvæmdaáætlunina né heildarfjáröflunaráætlunina. Ríkisstj. hæstv. hefur því að mínu viti ekki reynzt þeim vanda vaxin, sem öllum ríkisstj. hlýtur að mæta. Það er um vanda að ræða fyrir núv. hæstv. ríkisstj. eins og fyrir allar ríkisstj. á öllum tímum, vegna þess að það er raunverulega ekki auðveldara að stjórna landi á góðum tímum en á erfiðum tímum. Ýmsum kann að finnast þetta undarlegt. Það held ég þó, að sé sannmæli og viðurkennt af þeim, sem um það mál hugsa. Það þarf engu að síður ábyrgðartilfinningu og skilning á nauðsyn aðhalds á góðum tímum en erfiðum tímum. Það má jafnvel segja, að það þurfi meiri styrk, meiri viljafestu, meiri samheldni til þess að láta ekki leiða sig í freistni í góðæri en í hallæri. En hæstv. ríkisstj. hefur, - af ástæðum, sem ég skal ekki fjölyrða um að þessu sinni, því að hér er fyrst og fremst um efnahagsmál að ræða, eins og ég sagði áðan, - annaðhvort ekki reynzt hafa skilning á þeim vanda, sem henni er búinn, eða þá ekki reynzt nógu samhent til þess að taka með heilbrigðum hætti á honum, og það her að harma. Sú venja hefur hins vegar skapazt, að stjórnarandstöðuflokkar beiti sér ekki gegn því, að hæstv. ríkisstj. fái þær heimildir til lántöku, sem hún telur sér nauðsynlegar vegna þeirra framkvæmda, sem hún vill leggja í. Þess vegna hefur það orðið niðurstaðan í hv. fjhn., að n. öll hefur orðið við óskum hæstv. fjmrh. um að flytja brtt. um nýjar heimildir við þetta, án þess að taka nokkuð efnislega afstöðu til brtt. eða framkvæmdanna í heild eða beita sér gegn því, að ríkisstj. fái þær heimildir, lánsheimildir, sem hún óskar eftir, og hef ég látið þess getið í niðurstöðu eða í lokaorðum nál., að Alþfl. mun ekki beita sér gegn því, að ríkisstj. fái þær heimildir, sem hún telur sér nauðsynlegar til þess að annast þær framkvæmdir, sem hún hefur tekið ákvörðun um að framkvæma.



Herra forseti. Ég ætla ekki að gera framkvæmdaáætlunina að umtalsefni, heldur aðeins minnast á það, að það hefur gleymzt að taka inn 7 millj. kr. til þess að gera raflínu yfir Mýrdalssand. Ákveðið er, að það skuli tengt rafmagn á 25 eða 26 sveitabæi fyrir austan sand, en það vantar orku. Það hefur alltaf verið gert ráð fyrir því, að þessi lína yrði lögð yfir sandinn, og ég gerði mér vonir um, að hún mundi tekin inn í framkvæmdaáætlunina. Það hefur ekki orðið. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. fjmrh., hvort hann sé ekki ákveðinn í því að útvega þetta fé þrátt fyrir það, þannig að það yrði þá tekið inn í framkvæmdaáætlun ársins 1973. Rafmagnsveitur ríkisins þurfa að vita þetta nú þegar til þess að geta pantað efni, því að þetta verk þarf að vinna í haust.



Herra forseti. Þessi fsp. hv. 1. þm. Sunnl. sýndi það og sannaði, sem reyndar var vitað, að margt var eftir á óskalistanum, þó að mikið hefði verið tekið. Það er nú svo, að margt smátt gerir eitt stórt, og þannig reynist það í þessu tilfelli. En út af fsp. hv. þm. vil ég segja það, að samkv. upplýsingum, sem ég fékk um þessa lögn, þá var talið sama, þó að hún kæmi í byrjun næsta árs, og það er gert ráð fyrir því að afla fjár til hennar við slíka fjármagnsútvegun, sem hér er á ferðinni, á árinu 1973. Í sambandi við það, sem fram hefur komið í ræðum hv. frsm., skal ég fara fljótt yfir sögu. Hitt langar mig til að minna á, því að menn eru oft fljótir að gleyma, að þann 16. marz 1971 var útbýtt hér á hv. Alþ. frv. til framkvæmdaáætlunar af fyrrv. ríkisstj., en 7. apríl lauk þingi. Mér sýnist, eftir því sem horfur eru á um þingslit nú, að muni muna einum degi. Það líði einum degi lengra frá því að þessari framkvæmdaáætlun er útbýtt á hv. Alþ. og þar til þingi lýkur en varð í fyrra. Þetta er svona til gamans gert, vafalaust hef ég og einhverjir fleiri gert aths. við það á fyrri árum, að áætlunin væri seint á ferðinni, en það er þá jafnt á komið eftir þetta. Ég vil líka geta þess vegna þess, sem hv. 1. þm. Reykn. sagði hér um þá tilhögun núv. ríkisstj. að selja svo kallaða ríkissjóðsvíxla, að eitt af þeim bréfum, sem lágu á borðinu í fjmrn., þegar ég kom þar, var till. frá Seðlabankanum um það, að ríkissjóður fjármagnaði sína lánsfjárþörf með ríkissjóðsvíxlum hluta af árinu, þegar bezt væri að selja þá í bönkunum og ríkissjóður þyrfti á mestum yfirdrætti að halda. Rökin fyrir þessu voru þau, að það gæti orðið mjög óheppilegt fyrir viðskiptabankana að þurfa að verða úti með þá fjármuni að haustinu, sem þeir yrðu endilega að verða úti með vegna ríkissjóðsinnheimtunnar, og væri því betra að dreifa þessu á lengra tímabil. Önnur till. var og í þessu bréfi, þar sem bent var á þá leið, að heppilegt væri, að ríkissjóður gæti komið sér upp rekstrarlánasjóði. Fyrrv. fjmrh. skrifaði á spássíu bréfsins: „Mjög athyglisverð till., en verður að bíða fram yfir kosningar.“ Ég tek undir það, að báðar eru till. athyglisverðar. Og það er ekki það, að verið sé að bæta úr vandræðum ríkissjóðs í þessu tilfelli, heldur er verið að jafna um ekki sízt fyrir viðskiptabankana, og ástæðan til þess, að flestir viðskiptabankarnir urðu í skuld við Seðlabankann 31. des. s. l., var fyrst og fremst sú, að t. d. þann dag fékk ríkissjóður inn um 600 millj. kr. Það er þessi sveifla, sem er verið að reyna að vinna á móti með skynsamlegum hætti. Þessir hv. þm. mega kalla þessa leið hvað sem þá langar til og þá lystir, en leiðin er rétt og skynsamleg og hana á að nota að því marki sem framkvæmanlegt er. Ég hef að vísu sagt það svo oft áður, að ég þarf ekki að endurtaka það, en það var tiltölulega létt verk að hækka útgjöld fjárlaga fyrir árið 1972, vegna þess að svo mikill hluti var yfirfærsla frá fyrrv. ríkisstj. Mig hefur oft undrað það, og það síðast í gærkvöld, að heyra ráðh. úr fyrrv. ríkisstj. halda því fram, að fjárlög hafi hækkað um 50% 1971–1972, og veit hann þó vel, hvað skilið var eftir af útgjöldum ársins 1971. Dettur nokkrum hv. þm. í hug, að það sé hægt að gera samning um launakjör, sem kostar 1 milljarð, og láta það ekki koma fram í fjárlögum, þegar útgjöldin eru færð þar? Eða dettur nokkrum hv. þm. í hug, að þessi útgjöld hafi ekki orðið á árinu 1971, þótt þess sé í engu getið í fjárlögum þess árs?  Nú skal ég ekki láta það eftir mér að fara út í frekari umr. um fjármál eða fjárlagaafgreiðslu að þessu sinni. Ég vil bara segja þetta, vegna þess að hv. 1. þm. Reykn. vitnaði í orð mín í sambandi við verðbólguna: Það er alveg rétt. Til þess að fást við verðbólgu þarf markvissa stefnu og þrotlaust starf. Og það er afskaplega langt frá því, að ríkisstj. hafi á þeim mánuðum, sem hún hefur setið, getað tekið svo á því verki, að verulegur árangur hafi orðið, þó að nokkur hafi hann orðið, því að það vita allir, sem hafa kynnt sér þær kröfur, sem farið hefur verið fram á í sambandi við hækkanir, þar sem alltaf hefur verið vitnað í það, sem áður var, það vita allir, að það er langt frá því, að orðið hafi verið við þeim kröfum eins og til var ætlazt. Það er alveg rétt, að þessi framkvæmdaáætlun gerir ráð fyrir miklum framkvæmdum. Það er líka rétt, að hún gerir ráð fyrir meiri framkvæmd en framkvæmdaáætlunin 1971. En það urðu bara allt aðrar og meiri framkvæmdir og fjármagnsþörfin 1971 varð margfalt meiri en framkvæmdaáætlunin gerði ráð fyrir. Ég vil nefna eitt lítið dæmi, sem ég er kunnugur vel, og það er Stofnlánadeild landbúnaðarins. Það var gert ráð fyrir því í upphaflegri framkvæmdaáætlun, sem alltaf er verið að vitna í nú, að Stofnlánadeildin þyrfti 60 millj. kr. til útlána. Hvernig var þessu svo bjargað? Með því, að Framkvæmdasjóðurinn lánaði 70 millj. síðar á árinu, sem ekki er getið um í framkvæmdaáætlun, og til viðbótar var fengið lán í Seðlabankanum. Það er hægt að hafa margvíslegar aðferðir. Ef miðað er við upphaflegu áætlunina, þá er hér um margföldun að ræða. En ef miðað er við það, sem raunverulega varð, þá kemur allt annað upp. Og það mundi í engu bæta um, hvorki fyrir ríkisstj., hv. Alþ. né þjóðfélagið, þó að í gerð þessarar áætlunar hefði t. d. verið reiknað með því, að Stofnlánadeild landbúnaðarins þyrfti ekki nema 60, 70, 80 millj. kr. Það vita allir, að hún þarf miklu meira, og er vel, ef þetta dugar. Ég vil hins vegar segja það, ég er alveg sammála því, að hér er um miklar og háar tölur að ræða. Og ég get verið sammála um margt, sem að þessu lýtur, og það er auðvelt að tala um þetta þannig. En þegar á að fara að ræða um það, hvað það er, sem á að draga úr eða skera niður til þess að hægt sé að lækka þessar fjárhæðir, hver hefur þá till.? Ég hef ekki heyrt nokkurn hv. þm. nefna till. þar að lútandi, nema til hækkunar. Það er hægt að tala um, að það eigi t. d. að draga úr fjárútvegun til Fiskveiðasjóðs, en hvernig á að gera það? Er ekki verið að tala hér oft og mörgum sinnum á hv. Alþ. um það, að fjárþörfin til þess að koma frystihúsum okkar í það lag, að við séum ekki í hættu með okkar útflutning á fiskafurðum, hún skipti milljörðum. Á árinu 1972 á að byrja þetta verk með nokkrum hundruðum milljóna. Það hækkar auðvitað fjárþörfina hjá Fiskveiðasjóði og þörfina fyrir að útvega þetta fjármagn. Sama er að segja um skipasmíðastöðvarnar. Eru ekki alltaf umr. hér á hv. Alþ. og almennt um það að efla innlenda skipasmíði? En um leið og við eflum innlenda skipasmíði verðum við að sjá Fiskveiðasjóði fyrir fjármagni til að geta lánað þeim stöðvum, sem eru að byggja skipin, annars getur þetta ekki gengið og rekstur þeirra kemst í strand. Það má halda áfram og telja upp fleira. Það var t. d. mat hæstv. ríkisstj., að fjárþörf Lánasjóðs sveitarfélaga væri óeðlilega mikil og það væri í raun og veru ofrausn að ætla Lánasjóði sveitarfélaga svo mikið, það mundi auka á spennuna í þjóðfélaginu. En við nánari athugun kom í ljós, að mörg þessi sveitarfélög höfðu gert samninga um hitaveituframkvæmdir, um vatnsveituframkvæmdir, sem voru svo bráðnauðsynlegar, að það var talið, að þörf væri á og ekki hægt að komast hjá því raunverulega að útvega þetta fé. Þannig mætti lengi telja. Það er auðvelt að tala um að draga úr þessu, þegar talað er um þetta í heild, en þegar á að fara að vinna að þessu sem einstökum þáttum, þá kemur annað upp. Og hverjum dettur í hug, að hægt sé t. d. að draga úr framkvæmdunum við virkjanirnar? Það voru gerðar athuganir á því, hvort fjármagnsþörf Laxárvirkjunar væri slík, að það væri þörf á að útvega það fé, sem talið var að þyrfti. Við nánari athugun kom í ljós, að framkvæmdaaðilinn var búinn að gera vinnusamning, sem mundi kosta skaðabætur, ef ekki væri staðið við hann. Þess vegna var horfið að því ráði að auka lánsheimildina með brtt., sem fjhn. ber hér fram. Þannig mætti lengi telja, en ég skal ekki eyða orðum í það. Ég vil hins vegar segja, að það er kannske ekki nýtt, að erfitt sé að finna leiðir, sem mönnum líki. Það er á sama tíma talað um, að allt verði þetta til að auka spennuna í þjóðfélaginu. Og það er rétt, sem hv. 7. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, sagði áðan, að það, sem skiptir mestu máli í sambandi við þessar framkvæmdir, eru heildarframkvæmdir þjóðarinnar. Ríkisstj. hefur með þessu metið fjárþörfina hjá hinu opinbera, og með þeim tilraunum til fjáröflunar, sem hún gerir, hlýtur það að hafa áhrif á framkvæmdir einkaaðila. Ég fæ hins vegar ekki skilið það, að hægt sé að halda því fram samtímis, að ekkert sé gert til að draga úr spennunni og fordæma svo einnig það að fara út í sölu á spariskírteinum. Frá mínum bæjardyrum séð hefur það þau áhrif, að dregur úr spennunni. Það hefur einnig þau áhrif, að mínu mati, að tilraun er gerð til að auka sparnað. Þetta sparnaðarfyrirkomulag hefur hlotið þær vinsældir, að fólk sækir í það. Hitt þarf ekki að orðlengja, að þeir peningar, sem fara í það að kaupa skuldabréf, eru ekki lagðir inn á sparisjóðsbók, - það vita allir og þarf ekki orðum að því að eyða. En ég held, að okkur sé nauðsynlegt að finna fleiri sparnaðarform en við nú höfum og að þetta sé eitt af þeim, sem við eigum að nota. Og ég fæ ekki skilið þá túlkun, að það sé á sama tíma hægt að skamma fyrir það, að ekkert sé gert til að draga úr spennu, og einnig að afla teknanna með þessum hætti. Ég álít að það fari ekki saman, því að ef ætti að afla þessara tekna með lántökum á annan hátt, mætti frekar leggja það þannig út. Það, sem væri svo heppilegri leið að dómi þeirra hv. þm. sem þannig tala, er sú eina leið, sem má segja að við höfum verið of varfærnir við, og það er að innheimta meira í sköttum, eða bein tekjuöflun. Það er sennilega það, sem má mest á okkur deila fyrir. Og það er náttúrlega sjálfsagt að taka það til alvarlegrar athugunar.  Ég man, að Morgunblaðið hringdi til mín nú fyrir nokkru og spurði, hvort væntanlegur væri benzínskattur. Ég þakkaði þeim fyrir að benda mér á, að þarna væri þá tekjuleið til sem yrði að taka til athugunar síðar. En ég er ekki að boða hér, að það eigi að gera. Það er ekki hægt að halda því fram, að draga eigi úr þenslu, ef á ekki með einhverjum hætti að ná til fjármagnsins, sem er í umferð. Sú leið, sem ríkisstj. hefur valið nú, er þetta sparnaðarform, og það verður ekki með rökum hægt að segja, að það sé verðbólguaukandi. Ég skal svo ekki orðlengja um þetta frekar. Enda þótt ýmislegt hafi komið hér fram, sem gæfi tilefni til frekari umr., þá sé ég ekki ástæðu til þess. Ég vil hins vegar undirstrika það, að það, sem hér er að gerast, er kannske fyrst og fremst að halda áfram að fjármagna framkvæmdir, sem hafnar voru. Það er verið að fjármagna framkvæmdir til að styrkja stöðu atvinnuveganna með auknum fiskiskipaflota með því að tryggja skipasmíðastöðvunum fjármagn. Það er verið að fjármagna stofnlánadeildirnar, eins og t. d. Stofnlánadeild landbúnaðarins með eðlilegri uppbyggingu í landbúnaði, og þörfin fyrir þetta er svo mikil vegna þeirrar bjartsýni og framkvæmdaþarfar, sem nú er í landinu. Ef ríkisstj. hefði svelt þetta eða brugðizt þessu hlutverki, þá hefði heyrzt í þessum þingsölum: Höft, höft, höft, skömmtun, skömmtun, skömmtun.



Herra forseti. Ég kvaddi mér ekki hljóðs til að ræða þá framkvæmdaáætlun almennt, sem fyrir liggur nú til 2. umr. En við 1. umr. málsins gerði ég þá aths. við 6. gr. frv., að ég teldi þá upphæð, sem væri ætluð til Norðurlandsáætlunar, um 100 millj. kr., allt of lága miðað við þau gögn, sem fyrir liggja, og það, sem annars staðar hefur verið gert á sama sviði. Ég beindi til hv. n. ósk um það, að þetta yrði sérstaklega tekið til athugunar. Nú sé ég, að hv. n. leggur til að þessi upphæð til Norðurlandsáætlunar sé hækkuð um 20 millj. kr., þannig að heimilt verði að taka aukalán sem því svarar. Og vil ég þakka n. fyrir þá till. Hins vegar tel ég enn, að upphæðin sé þrátt fyrir þessa viðbót ekki í samræmi við þau gögn, sem fyrir liggja, en mun geyma mér að ræða það mál þangað til vegáætlunin kemur til umr., væntanlega í næstu viku.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til athugunar frv. til l. um veitingu ríkisborgararéttar, og leggur n. til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem n. gerir till. um á sérstöku þskj., 760. Einstakir nm. áskilja sér þó rétt til að fylgja brtt. við 2. gr. frv. og einn nm., Stefán Valgeirsson, var fjarstaddur afgreiðslu málsins. Við afgreiðslu þessa frv. og athugun á nýjum umsóknum, sem bárust, eftir að frv. var lagt fram, hefur verið fylgt þeim reglum, sem allshn. beggja þd. settu í nál. árið 1955 og hafa síðan verið gerðar nokkru fyllri. Eru reglur þessar prentaðar í nál. Umsækjendur, sem n. leggur til að öðlist íslenzkan ríkisborgararétt, fullnægja þessum skilyrðum og enginn þeirra hefur, að því er bezt verður vitað, sætt þeim viðurlögum hér á landi, sem hindri, að honum verði veittur íslenzkur ríkisborgararéttur. Eftir að n. hafði gengið frá brtt. sinni á þskj. 760, barst enn ein umsókn. Er þar um að ræða færeyska konu, Katora Margreta Debes að nafni, sem hefur verið búsett hér á landi síðan 1963. Hún uppfyllir öll skilyrði til þess að öðlast íslenzkan ríkisborgararétt. Vegna þess að ekki gafst tóm til þess að láta prenta brtt., leyfi ég mér að afhenda hæstv, forseta skrifl. brtt. frá allshn. Hefur n. orðið sammála um að mæla með, að umsókn þessarar konu verði einnig tekin til greina og samþykkt. Legg ég svo til herra forseti, að frv. verði vísað til 3. umr. og það samþ. ásamt brtt. nefndarinnar.

Forseti (GilsG): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 12. maí 1972. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþ. að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Birgir Kjaran hagfræðingur, taki sæti á Alþ. í fjarveru minni. Jóhann Hafstein, 1. þm. Reykv.“ Birgir Kjaran hefur áður tekið sæti á þessu þingi og býð ég hann velkominn til þingstarfa.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Frv., sem menntmn. Ed. flutti að inni beiðni á þskj. 116, kemur nú í annað sinn fyrir Alþ. Þar er um að ræða endurskoðun á þjóðleikhúslögum, og mun ég gera lauslega grein fyrir helztu breytingum, sem í frv. felast frá gildandi lögum. Meginbreytingin er um stjórn Þjóðleikhússins. Í núgildandi lögum er svo kveðið á, að þjóðleikhúsráð er skipað til óákveðins tíma og þjóðleikhússtjóri er skipaður með sama hætti og flestir aðrir embættismenn ríkisins, í eitt skipti fyrir öll. Í frv. er ráð fyrir því gert, að þjóðleikhúsráð hafi takmarkaðan starfstíma, starfstími þess sé fjögur ár í senn, og sömuleiðis er náð fyrir því gert í 8. gr. frv., eins og það liggur nú fyrir komið frá Ed., að þjóðleikhússtjóri sé ráðinn til fjögurra ára í senn, en þó megi endurskipa hann einu sinni. Önnur nýmæli eru ákvæði, sem eiga að tryggja sem bezt má verða, að listflutningur Þjóðleikhússins sé sem fjölbreyttastur, þar sé lögð stund á fleiri sviðsgreinar en leiklist, og þá fyrst og fremst sönglist og danslist. Í samræmi við það er gert ráð fyrir, að við Þjóðleikhúsið starfi menn sérfróðir um þessar listgreinar. Þar starfi bókmennta- og leiklistarráðunautur, tónlistar ráðunautur og listdansstjóri. Loks er í 19. gr. frv. eins og það liggur fyrir frá Ed. ákvæði um, að komið skuli á fót sérstökum leiklistar, sönglistar og listdansskóla ríkisins, og er það ákvæði við það miðað, að sérstakur skóli á ríkisins vegum taki við því hlutverki, sem leiklistarskóli Þjóðleikhússins og leiklistarskóli Leikfélags Reykjavíkur hafa gegnt, en þeir skólar hafa hvorugir tekið nemendur síðasta ár og leikskóli Leikfélagsins hefur lagt niður störf. Í Ed. urðu þó nokkrar breytingar á frv., frá því að það var lagt fram, og þó sérstaklega á ákvæðunum um stjórnarstofnanir leikhússins. Í frv. var upphaflega gert ráð fyrir 16 manna þjóðleikhúsráði. Í meðförum Ed. var þeim mönnum fækkað í 11 og fyrst og fremst fækkað þingkjörnum fulltrúum. Þeirri stofnun, sem í frv. nefndist upphaflega framkvæmdaráð Þjóðleikhússins, hefur verið valið annað heiti í frv., eins og það liggur fyrir frá Ed., þar er þessi stofnun nefnd starfsnefnd, en er nákvæmlega eins skipuð og gert var ráð fyrir í frv. upphaflega. Sömuleiðis er vald og verksvið starfsnefndarinnar mjög áþekkt því, sem ætlað var um framkvæmdaráðið í hinu upphaflega frv. Ég mun svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál, en legg til, herra forseti, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn., og ég vil mælast eindregið til, að hv. deild sjái sér fært að gera frv. að lögum á þessu þingi.