Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv. er borið fram af stjórninni til staðfestingar bráðabirgðalögum 14. okt. f. á. Þetta frv. hefir því fengið töluverða reynslu, og eftir því, sem bæjarstjórninni og húsaleigunefnd segist frá, þá hefir viðbótin gefist vel. Nefndin leggur því til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Það kom til tals í nefndinni að taka undan þau hús, er reist yrðu hjer eftir, og var það borið undir borgarstjórann, en hann tók því fjarri. Hjelt hann, að viðbótin yrði orsök til togstreitu milli innanbæjarmanna og þeirra manna utanbæjar, sem hefðu hug á að flytja til bæjarins. Því fanst nefndinni rjettast, að frv. yrði samþ. eins og það liggur fyrir og hefir verið framkvæmt.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Jeg geng út frá því sem sjálfsögðu, að hv.þm. hafi kynt sjer frv. þetta, ásamt rökum, sem því fylgja, svo að jeg get lofað að vera stuttorður. Aðalefnið í þessu frv. er það að koma á samræmi í kjötverkun og slátrun. Málið hefir fengið góðan undirbúning, því að í fyrra, þegar saltkjöt - eins og aðrar útflutningsvörur - átti að ganga í gegnum hendur útflutningsnefndar, þá samdi stjórnin eftir tillögum og í samráði við nefndina, reglugerð um mat og flokkun á þessari vörutegund, svipað því, sem lögboðið er um ýmsar aðrar útflutningsvörur. Matsmenn voru þá skipaðir og helstu ákvæðum frumvarps þessa fullnægt í framkvæmdinni. Frumvarpið er því aðallega til orðið eftir tillögum hv.þm. S.-Þ. (P. J.), sem á sæti í útflutningsnefnd og er þessu máli manna kunnugastur. Það er samið og undirbúið í samræmi við það, sem best gerist nú í saltkjötsverkun í sláturhúsum hjer á landi. Jeg get ekki skilið annað en að flestir sem hugsa þetta mál, sjeu því samþykkir og samdóma um, að nauðsyn beri til að setja lög um málið. Það geta verið dálítið skiftar skoðanir um, hvort það fyrirkomulag, sem hjer er skipað, geti alstaðar komið að fullum og tilætluðum notum, en þó mun vera hægt að koma reglunum við á öllum þeim höfuðstöðum sem slátrað er á. Þó munu vera til staðir, þar sem slátrað er og ilt að koma fram ákvæðum frv., svo sem ákvæðinu um læknisskoðun, en jeg sje enga ástæðu til að láta það standa í vegi fyrir þessu máli. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um frv., nema ef einhverjar mótbárur koma fram á móti því. En því vil jeg lýsa yfir, að nefndin hefir öll orðið sammála um, að ráða deildinni til þess að samþykkja frv. eins og það liggur fyrir.

Pjetur Jónsson Þótt jeg sje ekki sjerlega hrifinn af löngum umræðum, þykir mjer leitt, að þessu máli skuli ekki vera meiri gaumur gefinn við þessa umræðu en enn þá er. Því vil jeg láta skoðanir mínar í ljós í þessu máli. Það var ekki fyr en í fyrra, að farið var að meta og skoða kjöt alment. En þó að það sje nýtt viðvíkjandi kjöti, þá er nokkuð á veg komið um skoðun og mat á öðrum vörutegundum. Vil jeg leyfa mjer að gefa dálítið yfirlit því viðvíkjandi. Það má með sanni segja, að mat á fiski sje nú orðið svo fullkomið að vel megi við una. Á því byggist líka aðallega gengi íslensks saltfisks á markaðinum á Spáni og Ítalíu, en nú er hann tekinn fram yfir allan annan fisk. Þá er síldarmat komið á fyrir nokkrum árum og þótt því sje ekki eins vel fyrir komið og fiskmatinu mun það þó hafa gert gagn. Nú er fram komið hjer í deildinni frumvarp til breytinga á síldarmatslögunum, sem gera það mat miklu fullkomnara. Þá er mat á ull. Þó ekki hafi enn tekist að gera matið nægilega samræmilegt, hefir það þó áreiðanlega orðið víða til bóta. Mest er nú kvartað um það af ullarkaupendum erlendis, að hinir einstöku flokkar ullarinnar sjeu mjög misjafnir frá hinum einstöku hjeruðum landsins, þrátt fyrir matið. Þess vegna sje það ekki nægilega ábyggilegt. Matið á lýsinu hefir tekist að gera svo fullkomið að Bretar, er keypt hafa meðalalýsið áður og þótt það nokkuð misjafnt, hafa nú síðastliðið ár haft mjög lítið út á það að setja. Af hinum meiri háttar útflutningsvömm er þá kjötið eitt eftir. Að vísu er mat og eftirlit á því í ýmsum sláturhúsum hjer á landi og það í svo góðu lagi í hinum stærstu þeirra að alment kjötmat bætir þar varla um. Næstliðið ár setti útflutningsnefndin almennar reglur, samkvæmt fyrirmælum stjórnarinnar um mat á öllu útfluttu saltkjöti og hefir það virst hafa góð áhrif á kjötsöluna. Þetta frv. er nú að allmiklu leyti samhljóða þeim reglum og er tilhögun og tilætlun sú, að kjötmatsmenn fylgi kjötinu frá því slátrun byrjar og þangað til það er komið um borð í skip til útflutnings. Vil jeg loks leggja áherslu á, hve mikils það er vert um hverja útflutningsvöru, eins og hefir sýnt sig um saltfiskinn að vörumat og eftirlit með vörunni sje svo örugt, að kaupendur þori að treysta því og kaupi vöruna samkvæmt vottorðum matsmanna.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg get verið mjög stuttorður um álit allsherjarnefndar í þessu máli. Eins og menn sjá af áliti hennar, á þgskj. 79, hefir hún orðið ásátt um að leggja til, að málinu verði frestað þangað til að hlutaðeigandi sýslunefndum hafi gefist kostur á að láta uppi álit sitt um sameining sýslnanna. Virðist svo, sem launanefndin frá 1914 hafi verið eindregið á sömu skoðun, er hún hafði þetta sama mál til meðferðar, að hlutaðeigandi sýslunefndir ættu að eiga kost á að láta uppi álit sitt. En ekkert það lá fyrir nú, sem sýndi, að sýslunefndum hefði verið tilkynt þetta, eða leitað álits þeirra. Býst jeg við, að flestum þætti óviðeigandi að gera út um svona mál, án þess þeim, sem málið varðar mestu, gæfist kostur á að láta uppi álit sitt. Við skulum taka til dæmis, ef leysa ætti upp Skaftafellssýslu og bæta Austur-Skaftafellssýslu við Suður-Múlasýslu, en Vestur-Skaftafellssýslu við Rangárvallasýslu. Jeg býst ekki við, að slíkt yrði gert án álits og samþykkis hlutaðeigandi sýslunefnda. Jeg skal ekkert segja um, hve nær hægt verður að fá álit sýslunefndanna í málinu, en býst við, að það verði stjórnarinnar að sjá um það.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg heyrði því miður ekki nema lítið af því, sem hv. framsm. sagði, því jeg var kallaður í síma þegar hann hóf mál sitt. En jeg legg ekki áherslu á málið, og fyrir mjer er það að eins fjármál. Jeg get ekki fallist á að þörf sje að fresta sameining, ef hún á fram að ganga í fyrirsjáanlegri framtíð, enda verður, ef frestun á þessu er samþykt nú, hv. launamálanefnd að ætla báðum sýslunum auknar tekjur. Það er enginn efi á því, að vel má takast að sameina sýslumannsembættin í Stranda- og Dalasýslu, því fólksfjöldinn í báðum sýslunum er ekki meiri en í meðalsýslu og yfirferðin ekki verri en víða annarsstaðar í einni sýslu. Frv. er því að öllu leyti fullforsvaranlegt af stjórnarinnar hálfu. Það er nú altaf meir og meir að komast á sú eðlilega skifting í landinu, að aðgreina sýslufjelagsmál frá lögreglustjórn. Hver kaupstaðurinn eftir annar er að fá sjer borgarstjóra, og svona mun halda áfram. Það er þá líka mjög svo eðlilegt, að sýslunefndir kæri sig ekki ætíð um að hafa þann fyrir formann eða oddamann, sem landsstjórnin setur sýslumann. Jeg skil vel, að Dalasýslubúar leggist á móti þessari sameiningu, ef þeir eru hræddir um að missa sýslumann sinn. Það er mjög eðlilegt, þar sem sýslumannssetur hefir verið þar, og það frægt, frá fornu fari.

Magnús Pjetursson Jeg ætla ekki að fara að andmæla niðurstöðu nefndarinnar um þetta mál, því þar er ekki lagt á móti sameiningu í sjálfu sjer. En ef svo hefði verið, ef þessi dráttur hefði átt að vera til dauða, þá hefði jeg ekki getað orðið með. En jeg get ekki litið þannig á, eins og hæstv. forsætisráðherra virtist gera. Mjer virðist drátturinn meinlaus og mun því greiða atkv. með honum. Jeg álit það engan skaða, þótt málið bíði næsta þings, því þótt sameiningin yrði samþ. á þessu þingi, þá gæti hún þó á engan hátt komist í framkvæmd á þessu ári. Það væri sjerstök tilviljun, ef svo yrði. Það hefir verið talað hjer um, að óviðkunnanlegt væri að skella þessu á, án þess að spyrja viðkomandi sýslunefnd um álit sitt. Þar get jeg ekki verið á sama máli. Það er t. d. alls ekki víst, að þær sýni vilja meiri hluta sýslubúa. Nú, og þó að svo væri, þá eru þeir ekki bestu dómararnir í þessu efni, því að þeir yrðu hlutdrægir. Þingið, sem ætti að vera óvilhalt, sem ætti að geta litið á málið frá því sjónarmiði, hvað þjóðinni í heild sinni væri fyrir bestu, það eitt ætti vitanlega að gera út um það. Það er öllum kunnugt, að um land alt hafa hafist hróp mikil um fækkun embætta. Ef mark ætti að taka á því, þá virðist sem það væri almenn ósk þjóðarinnar. En svo er ekki, þegar til kastanna hefir komið. Þegar þingið hefir lagt þægt eyra við hrópunum og ætlað að fækka embættum, þá hafa önnur hróp, oftast hærri og öflugri, æpt á móti. Þau hafa komið frá þeim, sem embættismanninn áttu að missa. Af þessu er það ljóst, að ef þinginu dettur í hug að fækka embættum, þá þýðir ekkert að skjóta því undir dóm málsaðilja. Þeir leggjast oftast á móti því. Annars álít jeg, að sameining þessi geti vel farið fram. Sýslan yrði ekki erfiðari en margar aðrar. Þó að sýslumaðurinn væri tekinn úr Strandasýslu og fluttur til Dalasýslu, þá væri engu erfiðara fyrir meginhluta Strandasýslu að ná til sýslumannsins, heldur en eins og hann er settur nú, jafnvel betra. Hæstv. forsætisráðherra talaði um, að þetta frv. þyrfti að bíða eftir launafrv. Það fæ jeg ekki sjeð. Það þarf hvort sem er að ákveða þar laun fyrir bæði embættin, því að sameiningin kæmist ekki á í náinni framtíð, þótt hún yrði samþ. nú. Þótt hún gengi í lög, þá hjeldu sýslurnar áfram að vera aðskildar þangað til önnur hvor losnaði. Þess vegna getur það engin áhrif haft á launafrv., hvort þetta yrði samþ. eða ekki.

Bjarni Jónsson Jeg get ekki gert ráð fyrir miklum sparnaði, þótt eitt embætti sje lagt niður. Jeg býst helst við, að slíkt sje sagt í gamni. Jeg fæ ekki heldur sjeð, hvað gott er við það að breyta fornri hjeraðaskipun og skaprauna með því góðum mönnum, að eins til þess að spara laun eins manns. Viðvíkjandi því, hvar sýslumaðurinn mundi sitja, þá er það nokkum veginn víst, að það gæti ekki orðið í Dalasýslu. Eins og menn vita, þá hafa Ísinn hefir leyfi til að gefa út svo mikið af seðlum, sem viðskiftaþörfin krefur. En þetta leyfi er tímabundið, og hægt að afturkalla, ef ástæða þykir til. En auk þessa 30 ára rjettar bankans til að gefa út 2½ miljón króna í seðlum, þá var bankanum þegar í upphafi veittur rjettur í jafnlangan tíma til að hindra það, að landssjóður, eða nokkur önnur stofnun í landinu, mætti gefa út seðla, að undanteknum seðlum Landsbankans, sem jeg hefi áður nefnt. Á hinum síðari árum hafa komið fram raddir um það, að þetta fyrirkomulag væri óviðunandi og að nauðsyn bæri til að gera tilraun til að fá þessu breytt. En vitanlegt var það, að slíkt gat ekki komið til mála, nema með góðu samkomulagi við Íslandsbanka. Því var það, að síðastliðinn vetur skipaði landsstjórnin 3 menn í nefnd til að leita fyrir sjer um það við Íslandsbanka, hvort, og með hverjum kjörum, hann vildi láta af hendi seðlaútgáfurjett sinn, eða þá hindrunarrjettinn. Á skýrslu þeirri frá samninganefndinni, er þingmenn hafa fengið og fylgt hefir þessu frv., sjest það, að bankinn hefir verið fús á að taka upp samninga um málið, og að bankinn hefir gert kost á því að láta af hendi hvort heldur sem væri allan seðlaútgáfurjettinn, eða þá hindrunarrjettinn eingöngu. Skilyrði fylgdu þessu þó af bankans hálfu, sem búast mátti við. Um afhending alls seðlaútgáfurjettarins þarf ekki að tala að svo komnu, af því að sú hlið málsins liggur hjer ekki fyrir. Frv. þetta, sem hjer er til umr., byggist eingöngu á uppgjöf hindrunarrjettarins, og skilyrðin, sem bankinn setur, eru í 5 liðum. Þegar nú komið er að því, að háttv. Alþingi kveði upp dóm um það, hvort rjett sje að ganga að þessu frv., þá verða háttv.þm. að gera það upp við sjálfa sig og dómgreind sína, hvort þessi skilyrði, sem sett eru, sjeu þannig vaxin, að þau geri frv. aðgengilegt eða ekki. Meiri hluti fjárhagsnefndar játar það fúslega og kinnroðalaust, að allmikið brestur á þekkingu hans á bankamálum; en ekki getur hann dulist þess, að því meira sem hann kynnir sjer og rannsakar þetta mál, þess óaðgengilegri virðast honum skilmálarnir, og þá eðlilega frv. líka. Í þessu sambandi vil jeg geta þess, að það er langt frá því, að meiri hlutinn áfellist þá nefnd, sem hefir haft með höndum samningana við Íslandsbanka, þótt hún kæmist ekki að betri kjörum. Þvert á móti vill hann láta þess getið, að nefndin mun hafa gert alt, sem hægt var, til að fá aðgengilega samninga. Þegar ræða er um þá skilmála, sem settir eru fyrir eftirgjöf hindrunarrjettarins, þá get jeg, hvað ástæður meiri hlutans snertir, í rauninni látið mjer nægja að vísa til nefndarálitsins á þgskj. 330. Þó skal jeg leyfa mjer að drepa á nokkur atriði. Um fyrsta skilyrðið, árgjald bankans til ríkissjóðs, er það að segja, að naumast orkar tvímælis, að það sje peningalegt tjón fyrir ríkissjóð; að vísu skiftir það út af fyrir sig ekki máli, ef vissa væri fyrir því, að Landsbankinn græddi sem því svaraði á aukinni seðlaútgáfu, því þá væri hægt að skattleggja hann svo, að ríkissjóður yrði skaðlaus. En nú er ekki þess að dyljast, að meiri hlutinn er í mjög miklum vafa um það, að útgáfan verði Landsbankanum gróðavegur, eins og nú er ástatt. Liggja til þess m. a. þau rök, að Landsbankinn myndi þurfa að kosta afarmiklu fje til prentunar seðlanna. Í öðru lagi get jeg búist við, að það geti orðið allerfitt Landsbankanum að útvega það gull, er þarf til tryggingar seðlunum, og í þriðja lagi er alt viðskiftalíf út á við nú svo óvenju ískyggilegt og ótrygt. Það kann nú að vera, að einhver segi, að þessi fjárhagshlið málsins sje ekki neitt aðalatriði. Það sje ekkert aðalatriði, hvort Landsbankinn eða ríkissjóður tapi einhverju peningalega, ef óbeini hagurinn er því meiri. En meiri hluti nefndarinnar getur alls ekki sjeð, að það geti verið um neinn verulegan óbeinan hag að ræða heldur. Þá er annað skilyrðið. Það er yfirfærslurjetturinn. Landsbankinn hefir haft hann, og hefir hann nú hjá Íslandsbanka. En eftir frv. er þessu öllu snúið við, þannig, að Landsbankinn er nú skyldur til þess að færa á milli fjárhæðir fyrir Íslandsbanka endurgjaldslaust, „eftir því sem inneign hans leyfir“, segir í frv. Það kann nú einhverjum að virðast, að þetta ákvæði, „eftir því sem inneign hans leyfir“, geri það að verkum, að Landsbankanum sje yfirfærslan skaðlaus. En þegar betur er skoðað, þá er þetta ákvæði haldlaust fyrir Landsbankann. Því að þegar Landsbankinn er búinn að taka við seðlaútgáfurjettinum, verður hann að skoðast sem aðalbankinn, og hans hlutverk er þá að halda uppi fjárhagslegu áliti landsins út á við, og það getur hann gert með því móti, að eiga að jafnaði inni í erlendum bönkum. Ef hann á það ekki, þá hlyti að reka að því, að hann yrði að taka lán og með því rýra álit sitt og ríkisins, auk þess sem það gæti haft í för með sjer verðfall á íslenskum peningum. Náttúrlega getur vel komið fyrir, að Landsbankanum geri þetta ekki til, en þó er það svo, að þetta gæti komið í veg fyrir viðskifti, sem hann hefði getað hagnast á. Jeg tek dæmi, Landsbankinn á inni í Kaupmannahöfn 200 þús. kr., og Íslandsbanki óskar að fá það yfirfært hingað. Landsbankinn getur ekki neitað, jafnvel þótt hann þyrfti sjálfur á fjenu að halda á næstunni. En þó svo ekki væri, þá getur annað komið fyrir. Setjum svo, að einhver maður komi næsta dag til bankans og biðji hann að greiða þessa upphæð fyrir sig í Kaupmannahöfn. Bankinn verður þá annaðhvort að taka lán eða neita manninum, og tapar þannig þeim hagnaði, sem hann gæti haft af því að selja honum þetta fje. Það gæti orðið álitleg fúlga, sem Landsbankinn færi þannig á mis við, þar sem það mun venjulegt, að bankarnir taki fyrir þesskonar viðskiftayfirfærslur. Í sambandi við þetta skilyrði er það atriði, að Íslandsbanki megi leggja sína seðla inn í Landsbankann á 3%. Þetta skilyrði er í rauninni dálítið óeðlilegt, og meiri hluti nefndarinnar hefir einmitt leitað sjer upplýsinga um þetta atriði hjá fróðum mönnum. Hefir þeim borið saman um það, að þetta þekkist ekki annarsstaðar, þar sem fleiri bankar hafa seðlaútgáfurjett í sama landi. Þá er þriðja atriðið, að Íslandsbanki hefir rjett til þess að auka hlutafje sitt eftir því sem þörf krefur. Þessi hlutafjáraukning er mjög varhugaverð í augum meiri hlutans, og eitthvert óaðgengilegasta skilyrðið. Með því er Íslandsbanka gefin heimild til að auka hlutafje sitt svo miljónum skiftir. Hver áhrif það getur haft á hag Landsbankans, sem aðalseðlabanka, getur engum dulist, sem til þekkir. En jeg sleppi að fara lengra út í það nú. Getur vel verið, að til þess gefist ástæða seinna. Þá er fjórða skilyrðið, að bankaráð Íslandsbanka sje alt kosið af hluthöfum. Nú er það svo, að 3 bankaráðsmenn eru kosnir af Alþingi, 3 af hluthöfum og oddamaður er ráðherra sjálfkjörinn. Það hafa margir litið svo á hingað til, að þetta bankaráð væri ekki mikils virði. Jeg skal játa, að það er ef til vill nokkuð hæft í þessu. En það er ekki lögunum að kenna, heldur þinginu. Ef þingið legði á annað borð rækt við þetta mál, gæti það vafalaust kipt því í viðunanlegra horf en nú er það í. Í sjálfu sjer er þessi íhlutunarrjettur þingsins um stjórn og rekstur bankans alls ekki lítils virði. Sönnun þess er það, að Íslandsbanki óskar að losna við hann á þennan hátt. Fimta skilyrðið er, að bankaráðið megi halda aukafundi erlendis, er sjerstaklega stendur á. Meiri hlutinn telur þetta skilyrði lítils vert, er öll hin eru á undan gengin. Jeg skal svo ekki að svo komnu fara fleiri orðum um þessi skilyrði, sem sett eru af hálfu Íslandsbanka, en víkja nokkrum orðum að áliti bankastjóra Landsbankans á þessu máli. Fjárhagsnefndin hefir rætt málið við bankastjórana á tveim fundum, og allítarlega, og skýrðist það mjög mikið undir þeim umræðum. Þau atriði, er þá komu fram í málinu, og skýringar, áttu ekki hvað minstan þátt í því, að meiri hluti nefndarinnar getur ekki mælt með frv. Skal það tekið fram til skýringar, að nefndin klofnaði ekki fyr en eftir að þessar umræður voru um garð gengnar. - Bankastjórnin leggur eindregið á móti málinu, og ber meiri hlutinn fult traust til þess, að hún sjái, hvað rjettast er að gera í þessu efni, og verður það að álítast óhyggilegt fyrir hv. Alþingi að ganga móti áliti hennar. Þá væri þingið svo gott sem að neyða þessum seðlaútgáfurjetti upp á Landsbankann, án vilja bankastjóranna. Í viðtali sínu við fjárhagsnefnd tók bankastjórnin það fram, að viðskifti öll út á við væru nú allmikið ískyggilegri en þau hefðu verið um það bil, er samningarnir stóðu yfir við Íslandsbanka í vetur. Þess vegna áleit hún mjög viðsjárvert fyrir Landsbankann að taka nú á sig þá áhættu og ábyrgð, er af þessum breytingum hljóta að leiða. Í sambandi við þetta vill meiri hlutinn taka það fram, að hann telur það miklu skifta, að stefnt sje í þá átt, að gera Íslandsbanka að þjóðlegri stofnun, - að hann vinni og starfi á þá lund, sem þjóð og landi er til mestrar nytsemdar. En þessi breyting, sem hjer er ráðgerð, miðar ekki að því. Þvert á móti leiðir hún til þess, að gera bankann útlendan í hugsun og framkvæmdum. Breytingin beinir honum inn á þá braut. Hvort bankinn fer hana eða ekki, það verður framtíðin að sýna, ef þetta frv. verður samþ. Að svo komnu sje jeg ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, en vil að lokum leggja það til, að frv. þetta verði afgreitt með þeirri rökstuddu dagskrá, sem meiri hluti fjárhagsnefndar flytur, á þgskj. 330.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Orsökin til þess, að þessi till. er fram komin, er áskorun þingmálafundar í Vopnafirði og víðar. Eins og öllum mun kunnugt, eiga íbúarnir í mestallri Norðurþingeyjarsýslu og Norður-Múlasýslu mjög svo erfitt að ná til banka. - Á þessu svæði eru bæði fjölmennar og mjög kjarngóðar landbúnaðarsveitir, sem hafa mikla framleiðslu má segja, að miðsveitis sje Vopnafjörður, og á því útibúið að sjálfsögðu að vera þar. Vopnafjörður er fjölment hjerað með miklum framtíðarmöguleikum. Þar er og þorp nokkurt. Skamt frá Vopnafirði hafa á síðari árum risið upp allfjölmennar útgerðarstöðvar, svo sem á Bakkafirði og Langanesi. Jeg býst við, að sumum hv. deildarmönnum muni sýnast eins mikil þörf á bankaútibúi á ýmsum öðrum stöðum, þar sem ekkert útibú er nú, sem á Vopnafirði, og má það satt vera, enda álít jeg, að hraða verði fjölgun útibúa frá Landsbankanum og alstaðar eigi að setja þau á stofn þar, sem mikil þörf er á að fá peningastofnun. Það hlýtur að borga sig fyrir landið. Ef ekki beint, þá óbeint. Að gera mönnum hægt með að fá peninga er ein aðalundirstaða fyrir atvinnuvegina. Þau hjeruð hljóta að dragast aftur úr, sem ekki eiga greiðan aðgang að peningalánsstofnunum. Á síðari árum hefir vaknað allmikill áhugi fyrir því, að fjölga útibúunum. Finna sum hjeruð sárt til þess, hvað þau hafa orðið að sitja á hakanum með að ná í peninga, en þær sveitirnar, sem næstar hafa verið peningastofnununum, hafa notið þeirra mest. Aftur á móti mæla sumir á móti og telja fjölgun útibúa vera svo dýra. En mjer er spurn, þarf kostnaðurinn við rekstur svona smáútibúa að vera dýrari en við rekstur álíka stórra sparisjóða? Ef svo er ekki, þá virðist engin ástæða fyrir hv.þm. að hafa á móti útibúafjölgun. Jeg vona, að hv. deild leyfi þessu máli fram að ganga, og geri það að till. minni, að því verði vísað til fjárhagsnefndar.

Pjetur Jónsson Jeg verð að fara örfáum orðum um brtt. mína, og um það, að jeg set Húsavík í till. á undan Vopnafirði. Jeg þarf ekki að bæta neinu við orð hv.flm. (Þorst. J.) um nauðsyn bankaútibúa í heldri kauptúnum. Jeg hefi áður látið í ljós þá skoðun mína, að peningastofnun ætti að vera í hverjum verslunarstað, sem nokkra verulega verslun hefði. En jeg set Húsavík framar einungis af því, að þar er meiri verslun en á Vopnafirði, og stærra upphjerað. Jeg býst við, að Landsbankinn þurfi að hugsa sig eitthvað um, áður en hann stofnar útibú þessi, og athuga allar ástæður. Jeg vil láta þess getið, að á Húsavík eru tveir sparisjóðir, sem bankinn gæti verið í sambandi við, og ætti það að ljetta undir stofnun útibús þar. Sparisjóðir þessir höfðu um síðustu áramót hartnær 300 þús. kr. í innstæðufje báðir saman.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Fjárhagsnefndin hefir leyft sjer á ný að koma fram með 2 ofurlitlar brtt. við þetta frv., sem nú liggur fyrir um útflutningsgjald af fiski, lýsi o. fl. Fyrri brtt. er í því fólgin, að færa aftur þann tíma til 1. apríl, sem ætlast er til að lögin gangi í gildi. Nefndin gerði hana út af ummælum hv.þm. S-Þ. (P. J.), og jeg get bætt við, beinlínis af þægð við hann. Hins vegar leggur nefndin enga áherslu á þessa brtt. og lítur svo á, að þótt lögin gangi í gildi 1. jan., muni það ekki saka neitt, því að þá muni verða búið að flytja út alla þá síld, sem veiðist í sumar. Síðari brtt. lýtur að því, að gefnu tilefni, að breyta fyrirsögn frv., og miðar að því að stytta hana; það þótti nefndinni og þykir yfirleitt betur fara, að fyrirsagnir laga sjeu sem stystar og glegstar, og að því miðar brtt. Sje jeg svo ekki ástæðu til að segja fleira, Nefndin leggur ekki neina áherslu á brtt., og er ekkert kappsmál um þær.

Matthías Ólafsson Jeg vil ekki láta þetta frv. fara svo úr deildinni, að jeg geri ekki grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. Jeg var einn þeirra, sem greiddu atkv. móti frv. við síðustu umr. og mun gera eins við þessa umr., og vil jeg gera grein fyrir, hvers vegna jeg geri það. Það er ekki af því, að jeg sjái ekki, að tekjur vanti handa landssjóði. En mjer finst frv. þetta mjög óhyggilegt og óheppilegt. Ef toll á að leggja á útflutta síld, þá ætti að leggja á útflutning þessa árs. Nú þykjast menn hafa vissu fyrir því, að í ár muni verða sæmilegt eða jafnvel mjög hátt verð á síld. En enginn veit með vissu, hvort svo verður, er þessi lög koma til framkvæmda. Jeg tel það því einmitt mjög misráðið að leggja ekki á framleiðsluna í ár. Það gæti vel svo farið næsta ár, að sá litli hagur, sem þá yrði af síldarsölu, færi allur í tollinn. Jeg tala nú ekki um þá aðferð, að bera fram tvö frv. um aukinn toll á einum og sama atvinnuvegi. En það ætti ráðuneytið að vita, að síld er nú í mjög háu verði, en getur fallið þegar minst varir. Það hefir því rent alveg blint í sjóinn, er það ber fram þessar vanhugsuðu till. Það veit ekkert, hvað verður næsta ár. Það hefir stundum verið svo um síldarútveginn, að enginn gróði hefir af honum verið, og því ekki verið hægt að halda úti. En jeg býst við því, að tekjur landssjóðs mundu rýrna ekki lítið, ef síldarútvegurinn mishepnaðist. Ef frv. á að ganga fram, þá er það hyggilegt að bera fram brtt., svo að tollur þessi bætist ekki við krónutollinn á þessari framleiðslu. Jeg veit ekki, hvernig ber að skilja það hjá hv.frsm. (S. S.), að honum liggur í ljettu rúmi, hvort brtt. nær fram að ganga, nema ef honum er sama, þótt bæði verði lagður 4 kr. og 1 kr. tollur á síldartunnuna. Og honum væri víst ósárt um það, eftir því, sem jeg þekki hann. En það hlýtur maðurinn að vita, enda þótt hann sje býsna ófróður í þessum málum, að ársframleiðslan flyst oft ekki út fyr en eftir nýár.

Fjármálaráðherra (S. E.) Að því er snertir brtt.hv. fjárhagsnefndar, þá get jeg fallist á þá fyrri, að lögin gangi í gildi 1. apríl 1920, í stað 1. janúar 1920, en af því leiðir, að breyta þarf ákvæðunum um, að lægri tollurinn falli burt 1. jan. í 1. apríl 1920. Annars er óþarfi að fara langt út í málið, því það hefir verið þaulrætt á undanfarandi þingum. En því má ekki gleyma, að mikill hluti skattsins lendir rjettlátlega á erlendum mönnum. Jeg segi rjettlátlega, þar sem þeir ausa upp stórgróða hjer. Jeg treysti því, að frv. hafi áfram fylgi hv. deildar, enda færi þá líka fjárhag landsins að verða hætt, ef ætti nú að slátra þessu frv.

Matthías Ólafsson Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) kvað tollinn lenda mest á útlendingum. Þetta leyfi jeg mjer að vjefengja, því nú er sagt, að þeir ætli sem mest að forðast að nota landhelgina, en salta úti í sjó, svo tollurinn lendir því aðallega á innlendum mönnum. Þennan toll á því að afnema, en hinu get jeg verið með, að leggja gróðaskatt á, þegar mönnum hepnast síldveiðin, svo þeir hafi eitthvað í aðra hönd. En að setja þennan skatt á alla síld er óhæfa, því það þarf enginn að segja mjer, að vist sje um hátt verð á síld í framtíðinni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Mjer dettur ekki í hug að trúa því, að útlendingar hjer við land, sem síldveiði stunda í sumar, geri alvöru úr að salta síldina fyrir utan landhelgi, heldur er þetta bara hótun, sem aldrei verður framfylgt. Um það ber líka öllum saman, sem til þekkja nyrðra með síldarreksturinn. Vissulega er jeg fús á að ganga inn á hærri skatt af síldargróða á þessu ári, því sannarlega veitir ríkissjóði ekki af fjenu. En ástæðan til þess, að stjórnin kom ekki með frv. í þá átt, var sú, að annað frv. er á döfinni, sem snertir síldarútveginn, nefnilega frv. um tunnutollinn Það er að vísu satt, að mjög erfitt er að segja um verð á síld framvegis, en þó virðast horfurnar góðar, og menn ytra virðast meira en áður vera farnir ið sækjast eftir íslenskri síld. En ef hins vegar horfurnar yrðu slæmar, J á er vitanlega enginn slægur í því fyrir landsmenn að fást við síldveiðar, og tollurinn þá að sama skapi minni. Það þarf ekki um það að deila, að allmikið af tollinum mun koma á þann stað, sem allir hljóta að telja rjettmætt, nefnil. á útlendinga, sem ekkert annað borga til ríkisþarfa. Það eitt ætti að vera næg hvöt fyrir Alþingi til að taka frv. vel. Enda efast jeg ekki um, að hv.Ed. taki því vel.  (M. Ó.: Það leyfi jeg mjer að efast um)  . Jeg tel engan vafa á því.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) ljet þess getið í fyrri ræðu sinni, að mjer mundi ekki sárt um það, þó að tollurinn fjelli á síld, veidda í sumar, jafnhliða tunnutollinum. Tilgáta hans er ekki fjarri sanni. Jeg gæti vel sætt mig við það, eftir því útliti, sem nú er á um verð á síld. En svo skildist mjer á síðari ræðu hv.þm. (M. Ó.), að hann teldi það ekki fjarri sanni, að þessi tollhækkun legðist á þá síld, er veiðast kynni í sumar, þar sem gera mætti ráð fyrir góðri sölu á síldinni og háu verði. Jeg vil því gefa honum tækifæri til að koma með brtt. um þetta, með því að fara þess á leit við hæstv. forseta að taka málið af dagskrá. Annars er jeg sammála hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) um rjettmæti síldartollsins. Viðvíkjandi 2. brtt. fjárhagsnefndar skal jeg taka það fram, að mjer finst eðlilegast, að lögin hjetu lög um útflutningsgjald af síld, og vildi því helst, að brtt. fengi fram að ganga.  (M. G.: Það er best að taka hana aftur)  . Jeg heyri, að form. fjárhagsnefndar (M. G.) vill taka hana aftur, og skal jeg þá ekki vera á móti því.  (E. A.: Jeg tek hana þá upp)  .