Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir og fjallar um breytingu á l. um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, er fram borið í beinu framhaldi af samkomulagi, sem gert var, þegar fiskverð var ákveðið fyrir síðasta fjórðung ársins eða í byrjun okt. Þegar verðlagsráð sjávarútvegsins fjallaði þá um nýja fiskverðsákvörðun, kom brátt í ljós, að ýmis rök mæltu með því, að fiskverð yrði hækkað talsvert frá því, sem verið hafði, m.a. vegna þess, að afli hafði minnkað talsvert verulega frá því, sem áætlanir höfðu verið gerðar um, og samsetning aflans var líka önnur en ráð var fyrir gert. Af þessu leiddi það, að launakjör sjómanna höfðu orðið lakari en ráðgert hafði verið, og það var almennt skoðun aðila í verðlagsráði, að ekki yrði undan því vikizt að bæta kjör sjómannanna frá því, sem orðið var. Þá hafði einnig komið í ljós, að hagur fiskiðnaðarins í landinu hafði versnað af þessum sömu ástæðum, vegna minnkandi afla og vegna óhagstæðari samsetningar á fiskaflanum, sem fjárhagslega kom verr út fyrir fiskiðnaðinn. Að sjálfsögðu hafði hagur fiskiskipanna einnig versnað með minnkandi afla. Um það var síðan gert samkomulag í verðlagsráði sjávarútvegsins á milli allra þeirra aðila, sem þar áttu hlut að máli, að leggja til. að fiskverð yrði hækkað um 15% að meðaltali á tímabilinu frá 1. okt. til ársloka. En þetta samkomulag var þó háð því skilyrði af hálfu fiskkaupenda, að greiðslur yrðu að koma annars staðar frá en frá fiskiðnaðinum, þar sem hann gæti ekki tekið á sig aukin útgjöld. Þeir aðilar, sem standa að verðlagsráði, komu sér síðan saman um að gera till. til sjútvrh. um, að sú upphæð, sem talið var, að greiða þyrfti í þessum efnum vegna þessarar fiskverðshækkunar og vegna hinna versnandi rekstraraðstöðu fiskiðnaðarins, yrði greidd úr verðjöfnunarsjóði. Að vísu var það svo, að upphaflega till., sem kom frá þessum aðilum í verðlagsráði, var um talsvert meiri greiðslu úr verðjöfnunarsjóði en endanlegt samkomulag varð um, þar sem ég hafði ekki viljað fallast á hina hærri till., sem gerði ráð fyrir enn þá meiri greiðslu úr sjóðnum til fiskiðnaðarins. Samkomulagið, sem gert var í sambandi við þessa fiskverðsákvörðun, var það, að greidd skyldi úr verðjöfnunarsjóði með sérstökum hætti fjárhæð til sjávarútvegsins, sem næmi 88 millj. kr. á þessu tímabili, frá októberbyrjun til ársloka, miðað við tiltekið aflamagn, sem á land yrði lagt á þessum tíma. Þar var lagt til grundvallar, að heildaraflamagnið, sem greitt yrði út á þessum tíma, væri að verðmæti 400 millj, kr., reiknað út á því verði sjávarafurða, sem gilt hafði fram að þessari verðlagningu 1. okt. Var þá reiknað með því, að miðað við þessa fjárhæð yrði greiðslan úr verðjöfnunarsjóði 88 millj. kr., en hún yrði að sjálfsögðu hærri, ef aflinn yrði meiri, en lægri, ef aflinn yrði minni. Skiptingin á þessu fé var þannig, að áætlað var að greiða 15% meðaltalsverðhækkun á fiski á magn, sem næmi 400 millj. kr., þ.e.a.s. að fiskverðshækkunin sjálf næmi þá 60 millj. En síðan var gert ráð fyrir að greiða sérstaklega til fiskiðnaðarins 28 millj. kr. til þess að lagfæra þar rekstrargrundvöllinn, og var þá við það miðað að 26 millj. rynnu til frystihúsanna, en 2 millj. til annarra fiskverkunargreina. Það hefur nokkuð verið um það rætt, að það hafi verið hæpið að taka þessa greiðslu úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins, og þá væntanlega ráð fyrir því gert af þeim, sem hafa uppi þær aths., að einhver annar ætti að greiða þessa fjárhæð, t.d. ríkið. Í sambandi við það vil ég taka fram, að lögin um verðjöfnunarsjóð eru þannig, að ákveðnir aðilar ráða þar, hvort fé er greitt úr sjóðnum eða ekki. Fulltrúar fiskiðnaðarins og fiskseljenda eru með meiri hluta atkvæðamagn í stjórn verðjöfnunarsjóðs. Það verður því ekki greitt fé úr þessum sjóði að óbreyttum lögum nema með vilja þeirra. Hins vegar þarf einnig að koma til staðfesting ráðh. á greiðslum úr sjóðnum. Nú er það svo, að það var ráð fyrir því gert í lögum um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, að það fé, sem í sjóðnum væri á hverjum tíma. ætti fyrst og fremst að nota til þess að vega upp verðfall á útflutningsafurðum eftir þar til settum reglum. En þó var skýrt tekið fram í l., og það hefur síðan verið framkvæmt æ ofan í æ, sem segir í 7. gr. l., að við ákvörðun á viðmiðunarverði, sem allar greiðslur úr sjóðnum miðast við, skuli stjórn verðjöfnunarsjóðs, eins og segir orðrétt: „Skal hún þá einkum hafa hliðsjón af verðlagi þriggja undanfarinna ára, svo og af niðurstöðum verðlagsráðs sjávarútvegsins um afkomu framleiðslunnar.“ Það er þetta, sem hefur verið gert við flestar fiskverðsákvarðanir, sem gerðar hafa verið, síðan þessi lög voru sett, að miðað hefur verið við rekstraraðstöðu framleiðslunnar, þegar viðmiðunarverð hefur verið ákveðið og greiðslur úr sjóðnum ákveðnar. Nú var það svo, að í þessu tilfelli lögðu þeir aðilar, sem hér eiga hlut að máli, það til, að viðmiðunarverði yrði breytt samkv, þessum reglum, og þá hefði ekki þurft að koma til nein lagabreyting, því að það er auðvelt að ákveða viðmiðunarverðið þannig, að um útstreymi úr sjóðnum verði að ræða. Það taldi ég hins vegar ekki rétt, og hinir stjórnskipuðu fulltrúar, sem eru í stjórn verðjöfnunarsjóðsins, töldu einnig óæskilegt að ákveða viðmiðunarverðið það hátt, enda væri það þá eins og ákveðin vísbending um, að ætlað væri að halda áfram að greiða á þennan hátt úr sjóðnum. En hér var um bráðabirgðasamkomulag að ræða, sem aðeins átti að standa þrjá mánuði, frá októberbyrjun til ársloka, og því varð að ráði og allsherjarsamkomulag gert um það á milli aðila, að gerð yrði breyting á l. með sérstöku bráðabirgðaákvæði, sem gerði ráð fyrir tiltekinni greiðslu úr sjóðnum, án þess að breytt yrði viðmiðunarverði á þann hátt, sem annars hefði þurft. Hér er sem sagt um það að ræða, að vegna minnkandi afla og lakari, verðminni afla, voru gerðar þessar ráðstafanir til þess að hækka fiskverðið, bæta afkomu útgerðar og sjómanna og afkomu fiskvinnslunnar á þremur síðustu mánuðum ársins, sem eru jafnan þeir lökustu fyrir reksturinn, og verja til þess fé úr þessum sjóði, sem gæti orðið í kringum 88 millj. kr., en sú fjárhæð nemur varla vaxtagreiðslum úr þessum sjóði, eins og hann er nú orðinn. Því miður hefur tekið lengri tíma hér á hv. Alþ. að fá afgreitt þetta frv., sem til er komið með þessum hætti, en æskilegt hefði verið. Þeir aðilar, sem hafa gert ráð fyrir því að fá þá fiskverðshækkun, sem hér er um að ræða, hafa þurft að biða eftir henni allan þennan tíma. Og það er út af fyrir sig heldur óskemmtilegt, enda í nokkrum tilfellum beinlínis kvartað undan því af aðilum, að þeir treysti sér ekki til að halda áfram róðrum, ef þeir fá þetta ekki greitt. Ég vil því leyfa mér að vænta þess, að sú n., sem fjallar um málið í hv. Ed., hraði afgreiðslu þess. Það hefur jafnan verið gert um hliðstæð mál hér á hv. Alþ., þar sem um samkomulagsmál er að ræða og jafnsjálfsagt mál og þetta. Ég tel mig hafa skýrt meginatriði þessa frv., enda vænti ég, að það sé flestum hv. alþm. kunnugt. Ég vil, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn. til fyrirgreiðslu, og leyfi ég mér að vænta þess, að hún bregðist vel við og afgreiði málið úr þessari d. hið allra fyrsta.



Herra forseti. Hæstv. sjútvrh. lýsti vonbrigðum sínum yfir því, hvað hafi dregizt að afgreiða þetta mál hér á þingi, og hvatti til, að það gengi skjótt í gegnum þessa d., þar sem hér væri um samkomulagsmál að ræða, sem ætti ekki að þurfa að taka langan tíma. Ég skil ekki í, að neinn hafi löngun hér í þessari hv. d. til að tefja fyrir málinu. Hins vegar skilst mér, að það hafi verið til meðferðar einn mánuð eða um það bil í hv. Nd., sem ég skal ekki segja, af hverju stafar. En það er vitanlega mikill misskilningur hjá hæstv. ráðh., að hér sé um neitt samkomulagsmál að ræða. Það hefur að vísu enginn snúizt gegn því, að þetta verði að gerast, úr því sem komið er, en því fer víðs fjarri, að samkomulag sé um málið sem slíkt. Í sannleika sagt er það alveg einstök árátta á núv. hæstv. ríkisstj., ef hún veit um nokkurn sjóð, að reyna að koma honum í lóg og það sem allra fyrst. Og það hefur tekizt með flesta sjóði. Ég held, að þetta sé sá eini, sem eitthvað teljandi er eftir í, og þá varð náttúrlega að gera ráðstafanir til þess að höggva þar í nokkurt skarð. Ég skal játa, að hæstv. sjútvrh. hefur ekki enn sem komið er höggvið þar stórt skarð, það er rétt, hvað sem kann að vera á næsta leiti í þeim efnum. Ég skal koma að því síðar. En mér fannst það skemmtilegast við ræðu hæstv. ráðh. hér áðan, í hve mikilli baráttu hann hefði staðið við að vernda þennan sjóð fyrir ágangi þeirra, sem áttu sjóðinn, og að hann hefði ekki viljað fallast á að veita úr sjóðnum í rauninni allt það fé, sem hefði verið farið fram á, heldur spyrnt þar við fótum og leitazt eftir megni við að koma í veg fyrir, að sjóðurinn væri notaður með þessum hætti. Þetta væri allt vafasamt, og sú ósk, sem fram hefði verið borin um viðmiðunarverð, hefði að hans mati og hans samstarfsmanna verið hæpin, þannig að sjóðsstjórnin og aðilar sjóðsins hefðu hér viljað ganga lengra en góðu hófi hefði gegnt. Ef málið lægi raunverulega svona fyrir, væri það vissulega virðingarvert og þakkarvert, að hæstv. ráðh. hefði sýnt þennan áhuga á að vernda sjóðinn, því að auðvitað er sjóðurinn hér algerlega misnotaður. Myndun Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins er einhver merkasta ráðstöfun, sem gerð hefur verið til þess að reyna að skapa jafnvægi í okkar óstöðuga efnahagskerfi á sviði sjávarútvegsins. En það er sjávarútvegurinn, eins og við vitum, sem jafnan hefur ráðið úrslitum um þau efnahagsvandamál, sem skapazt hafa á undanförnum árum og áratugum og oftast hafa verið til meðferðar hér í Alþ. Ég held, að það geti naumast nokkrum blandazt hugur um, hve skynsamlegt það var, þegar þessi sjóður var stofnaður, og hversu æskilegt það var, og má þá saka auðvitað bæði fyrrv. ríkisstj. og fyrri ríkisstj. um það að hafa ekki löngu fyrr myndað þennan sjóð, þannig að það hefði verið hægt að mæta með þeim hætti þeim geysilegu sveiflum, sem verða í sjávarútvegi. En hvað sem því líður er þessi sjóður til, og honum hefur verið ætlað ákveðið hlutverk, eins og hæstv. ráðh. réttilega gat um, og það er að standa undir verðhruni eða verðfalli, sem verður á erlendum mörkuðum í sambandi við framleiðsluvörur sjávarútvegsins. Hér er sjóðurinn notaður til allt annars en honum er ætlað samkv. verkefni hans, og vitanlega var það rétt hjá hæstv. ráðh., að ákvörðun viðmiðunarverðs, sem ekki byggðist á neinu verðfalli, heldur einhverju öðru, var röng og að því leyti var afstaða ráðh. í því efni rétt. En það er auðvitað jafnrangt að nota sjóðinn með þessum hætti, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., þó að menn nálgist þar málið frá nokkuð annarri hlið og séu ekki að vefja það í rauninni fyrir sér, að þarna sé verið að gera undantekningarráðstöfun. Ráðh. lagði málið þannig fyrir hér og gerði það einnig í hv. Nd., að hann hefði í rauninni verið að framkvæma vilja aðila sjóðsins og eigenda hans, þ.e.a.s. þeir hefðu farið fram á það, sem er það eina, sem gert hefur verið hér í þessu efni, að leyfa þeim að nota sitt eigið sparifé. Sjávarútvegurinn á þetta fé, og þess vegna er ekki um annað að ræða hér heldur en leyfa eigendum fjárins að taka það út úr sinni sparisjóðsbók, ef svo má segja. Hér er ekki um neina opinbera aðstuð að ræða á einn eða annan veg. Málið liggur auðvitað alls ekki svona fyrir, heldur þannig, að þegar það var ljóst, að fiskverð varð að hækka, eins og hæstv. ráðh. gat um, fóru aðilar sjávarútvegsins, fyrst og fremst L.Í.Ú., fram á það, að gerðar yrðu ráðstafanir til þess að skapa sjávarútveginum æskilegan grundvöll, og í bréfi, sem liggur fyrir og sent var sjútvn. hv. Nd., er tekið fram af Landssambandi ísl. útvegsmanna, eins og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í ljósi þessarar staðreyndar, sem áður er getið um,“ þ.e.a.s. útreikningum á afkomu sjávarútvegsins, „var augljóst, að fiskverð varð að hækka frá 1. okt., ef ekki átti að koma til algerrar rekstrarstöðvunar: ` Þegar þetta lá fyrir, voru teknar upp viðræður við sjútvrh. samkv. umræddu bréfi og þar farið fram á, að veitt yrði aðstoð til að leysa þennan vanda. Þetta er auðvitað alveg með sambærilegum hætti og gerzt hefur æ ofan í æ undanfarin ár og áratugi. Og því hefur jafnan verið mætt með einhverri sérstakri fjáröflun til þess að mæta vandanum, annaðhvort með beinum framlögum úr ríkissjóði eða sérstakri fjáröflun eftir öðrum leiðum, og það hefur auðvitað verið ríkissjóður og ríkisstj. sem slík, sem að þeirri fjáröflun hefur jafnan staðið. Það svar, sem veitt var fulltrúum útgerðar og fiskiðnaðar í þessu efni af hæstv. sjútvrh., var eftir upplýsingum þessara aðila sjálfra, að það kæmi ekki til neinna mála, að nein slík aðstoð yrði veitt, og eina ráðið til þess að leysa vandann væri að gera verðhækkunina mögulega, eins og það er orðað í bréfinu, með því að taka fé úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins. Þetta var ábending hæstv. ráðh. og beinlínis þessum aðilum tilkynnt, að þeir gætu ekki komið í veg fyrir stöðvun sjávarútvegsins með öðrum hætti en þessum. Þess vegna er ekkert að undra, þó að það hljómi næsta einkennilega í eyrum manna, þegar hæstv. ráðh. stendur hér upp og heldur því fram, að hann hafi staðið dyggan vörð um sjóðinn og reynt að hindra, að honum væri ekki tortímt í þeirri aðför, sem að honum hafi verið gerð af eigendum sjóðsins. Hér er málinu svo gersamlega snúið við, að míg undrar það, að jafnglöggur maður og hæstv. ráðh. er og margreyndur skuli reyna til að snúa málinu svo við. Það eru sem sagt aðilar sjóðsins, sem er sagt hreint og klárt: Þið fáið enga opinbera aðstoð til að koma í veg fyrir stöðvun sjávarútvegsins. Þið megið nota ykkar eigið sparifé, sem átti að vera til erfiðu áranna, þegar verðfall yrði, til þess að mæta ykkar vanda nú. Og ég skal góðfúslega fallast á það, að þið notið ykkar eigin peninga. - Þannig liggur málið einfaldlega fyrir. Og þetta er það, sem Alþ. er beðið um að lögfesta, af því að með öðrum hætti hefði það ekki verið framkvæmanlegt. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að vera að vefja þetta mál. en gat ekki stillt mig um að láta þetta sjónarmið koma hér fram, þar sem málið horfir á allt annan veg við heldur en hæstv. ráðh. leggur það fyrir, ekki á þann hátt, að það væri ekki full þörf á þessu fé, heldur að því leyti til, að málið ber að með allt öðrum hætti en hæstv. ráðh. vill vera láta. Það var aldrei vilji aðila verðjöfnunarsjóðs og eigenda hans að nota hann í þessu skyni, heldur voru þeir neyddir til þess. Þetta liggur ljóst og skilmerkilega fyrir, og tjóar ekki fyrir hæstv. ráðh. að hrista höfuðið út af því.  Ég vonast til þess, að það sé a.m.k. efnislega ekki ágreiningur um það atriði, sem skiptir meginmáli, að hér verði um algjöra bráðabirgða ráðstöfun að ræða, sem gildi aðeins til áramóta, og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort því megi treysta örugglega, að það verði ekki reynt að leysa vanda sjávarútvegsins á næsta ári með því að nota verðjöfnunarsjóðinn og eyða honum til að mæta þeim vanda. Í því sambandi vil ég jafnframt leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., hvort hann geti upplýst hv. þd. um það, hver sá vandi er, eða hvort nokkuð liggi fyrir um það, með hvaða hætti hugsunin sé að leysa vandann. Ég vil ekki endilega krefja hæstv. ráðh. um svar við þessu, það kann að vera, að þetta sé allt mjög óljóst, en hann ætti þó e.t.v. að geta svarað okkur um það, hvort hann er ekki sammála mér um, að hver sem þessi vandi verður, þó að hann geti ekki svarað, hver hann sé, þá verði ekki gripið til þess óyndisúrræðis, og ég vil segja fráleita úrræðis að éta upp Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins í þann vanda, nema til komi verðlækkanir, sem geri það eðlilegt, það er önnur saga. Eins og ég sagði, gildir þetta frv. aðeins til áramóta, þannig að um það tjóar ekki að fást út af fyrir sig. En það hefur verið á það bent í hv. Nd., að hér sé um algjörlega ranga notkun sjóðsins að ræða, sem ríkisstj. og ríkissjóði ber með einhverju móti að bæta aftur, því að eftir þeim venjum, sem alltaf hefur verið fylgt varðandi afkomu sjávarútvegsins, þá hefur það alltaf verið á þann veg, eins og ég sagði áðan, að ríkið hefur með einhverjum hætti útvegað þetta fé. Því tel ég eðlilega þá tillögu, sem kom fram í Nd., að ríkissjóður í sambandi við framhaldsráðstafanir fyrir sjávarútveginn á næsta ári útvegi þetta fé og endurgreiði verðjöfnunarsjóði það, sem út hefur verið lagt til bráðabirgða með þessum hætti. Ef gæti orðið um það samkomulag að fara þá leið, þá á áreiðanlega ekki að þurfa að vera nein deila um málið efnislega hér í þessari hv. d., en hæstv. ráðh. hefur algjörlega á sínum valdi að ráða, hvort um þetta verður friður eða ekki friður.



Herra forseti. Ég verð að segja eins og síðasti ræðumaður, að ég hafði það út úr orðum hæstv. ráðh., að hér hafi verið um samkomulag að ræða, raunverulega að frumkvæði fiskveiðenda og fiskseljenda. Ég hef nú talað við þessa menn og reynt að sjá þeirra bókanir um málið og alls ekki fengið þennan skilning út úr því eftir þær athuganir, og þess vegna verð ég að gera hér nokkra grein fyrir því, sem ég tel, að hafi átt sér stað. Hins vegar má búast við, að ráðh. hafi nokkuð við það að athuga á eftir. Ég ætla - með leyfi forseta að vitna hér í skýrslu, sem lögð var fram núna á aðalfundi L.Í.Ú., en á bls. 9 og 10 í þeirri skýrslu er fjallað um þennan vanda, og þar segir orðrétt: „Fulltrúar veiða og vinnslu skýrðu frá því, að þeir hefðu verið kallaðir á fund sjútvrh. s.l. föstudag, 22. sept., þar sem hann gerði grein fyrir afstöðu sinni til lausnar á þeim vanda, sem þessar greinar standa frammi fyrir við ákvörðun fiskverðs frá 1. okt. til áramóta. Að hans áliti væri óhjákvæmilegt, að fiskverð hækkaði til að bæta hlut átgerðarmanna og sjómanna vegna samdráttar í afla og kostnaðaraukningar. En jafnframt gerði hann sér grein fyrir því, að vinnslan gæti ekki staðið undir þessum hækkunum og þyrfti hún einnig að fá bættan rekstrargrundvöll frá því, sem nú er. Þar sem ekki væru fyrirhugaðar neinar ráðstafanir af hálfu ríkisstj. fyrir áramót til lausnar þessu máll, teldi hann (þ.e. hæstv. ráðh.), að það fjármagn, sem þyrfti til þessara lagfæringa, yrði að takast úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins.“ Fulltrúar veiði og vinnslu sögðu, að þrátt fyrir að þeir telji ákvörðun um þetta langt umfram þekkt markaðsverð brjóta í bága við anda laganna um verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, þá ynnu þeir að því að ná samkomulagi um fiskverð, sem skapi báðum aðilum viðunandi rekstrargrundvöll. Og eftir samtölum við þessa menn, þá er ég óyggjandi á þeirri skoðun, að þeir hefðu ekki talið sig eiga neins annars úrkosta, en að reyna að ná samkomulagi um verð, sem menn sættu sig við á þessum erfiða tíma, sem er seinasti hluti ársins í útgerð, eins og hæstv. ráðh. gat réttilega um. Og því náðu þeir samkomulagi, og málið fór ekki til yfirnefndar á þeim grundvelli, að fá við lagabreytingu fé tekið út úr verðjöfnunarsjóði. En það hefur örugglega komið fram í viðtölum mínum við þessa menn, að þeir voru knúnir til þess, og það vil ég undirstrika. Þeir sáu enga aðra leið. Og það kemur líka fram í ræðum, sem yrði of langt mál að eyða tíma í hér núna, - það kemur fram í ræðum í Nd., að ráðherra hefur ekki verið inni á þeirri hugmynd eða fulltrúar ríkisvaldsins í sjóðsstjórn að hækka viðmiðunarverðið það, að greiðsla fengist með því móti til þess að bjarga frá þessum vanda, sem er áætlaður 80–90 millj. kr. eftir aflamagni. Og þetta er kjarni málsins. Þess vegna þarf að breyta lögunum um verðjöfnunarsjóð. Ég vil undirstrika það, að hér er farið út á hættulega braut. Og ég vil leyfa mér að spyrja mjög ákveðið: Á að halda hér lengra? Á að reyna að leysa þann vanda, sem fram undan er, með því að eyða þessum sjóði, sem hæstv. ráðh. undirstrikar mjög rækilega í ræðu sinni í Nd. að er eign afla og vinnslu? Hann undirstrikar það mjög réttilega að mínu mati, og ég veit, að hann breytir ekki um skoðun í því efni. Þess vegna vil ég leggja á það áherzlu og vona, að hann fari ekki lengra en í þetta sinn í sjóðinn til að bjarga þessum tímabundna vanda, en sjóðurinn fái að jafna út alvarlegar verðsveiflur á erlendum markaði, því að það er útveginum heppilegt, þegar til lengdar lætur. Einnig vildi ég vita um það vegna orðróms, hvort það sé fyrirhugað að nota nú hið háa verð, sem er á loðnuafurðum, til þess að færa á milli deilda, því að þá erum við komnir út á svið, sem er enn hættulegra og ég veit ekki hvar tæki enda, ef slíkt yrði upp tekið, því að þá má setja allan afla í einn sjóð og úthluta síðan eftir einhverju kerfi og tölvuspám, hvað hver á að fá, ef slíkt yrði upp tekið. En ég vona nú, að þessi orðrómur sé algjörlega hugarórar hjá einhverjum mönnum, og vænti þess, að ráðh. staðfesti það hér nú, að slíkt komi aldrei til greina, slík vinnubrögð. Það má deila um það hvað fiskverðshækkun eigi að verða mikil. Það kemur hér fram í frv., í grg., að það er sagt, að um 10% almenna fiskverðshækkun sé að ræða og siðan 5%. Ég spurði rækilega um þetta og leitaði að bókun í verðlagsráðinu um þetta. Þessu afneituðu þeir allir og sögðust ekkert vita, hver væri höfundur að svona sundurliðun. En þetta var aldrei rætt hjá þeim og ekki hægt að fá stafkrók frá þeim um þetta að skipta þessu þannig upp. Menn geta skipt þessu með einhverjum hætti til eða frá. En þetta kemur ekki svona frá þeim, a.m.k. neita þeir algjörlega að sýna þetta, og í þeim gögnum, sem ég hef í höndum, kemur þetta hvergi fram. Þvert á móti hefur þessari grg. verið mótmælt í samtali. Hitt kann að vera, að þeir af öðrum ástæðum kunni ekki við að mótmæla því opinberlega. En það væri fróðlegt að vita, hver er höfundur að svona sundurliðun. Hér er auðvitað um erfiðleika að ræða fyrir sjávarútveginn af ýmsum orsökum, minnkandi afla og hækkandi rekstrarkostnaði hér heima fyrir. En einhvern tíma hefði það ekki þótt stór tala að bjarga 80–90 milljónum, og við höfum annan sjóð, sem ekkert hefur verið minnzt á í þessu sambandi, sem heitir aflatryggingasjóður. Hann er sæmilega stæður, þó má hann vera miklu betur stæður. Hann varð að borga mikið í vetur vegna lélegra aflabragða. En hann gegnir þessu hlutverki hliðstætt og bjargráðasjóður við landbúnaðinn, að hlaupa undir bagga, þegar illa árar. Tilgangur verðjöfnunarsjóðs er allt annar, og ég vara eindregið við því að fara út á þá braut, að kippa út úr verðjöfnunarsjóði undir svona tímabilsbundnum erfiðleikum, vegna þess að eins og réttilega var drepið á áðan af 2. þm. Norðurl. e., þá er jafnan hér á Alþingi mjög barizt við að bjarga framleiðslunni til sjávarins út af verðsveiflum. Þess vegna var það mjög merk löggjöf að mynda verðjöfnunarsjóð, sem drægi úr þessum áhrifum og hefði meiri kjölfestu en verið hefur í þjóðarbúinu og öllum rekstri og öllu atvinnulífi. Ef þetta á nú að rifa niður, þá tel ég illa farið. Hins vegar vil ég mjög undirstrika það, að það verður að meta það í hófi, hvað á að leggja í þennan sjóð frá ári til árs. Það er engin ástæða til þess, að sjávarútvegurinn einn taki slíkar kvaðir á sig, ef mikil þensla er í landinu og hagsæld þar ríkjandi. Þá væri vel hugsanlegt, að jafnvel iðngreinar, sem byggju við mjög góð skilyrði, legðu líka fyrir til þess að jafna sveiflur hjá sér á milli ára. Þess vegna sagði ég á sínum tíma við undirbúning þessa frv., að meira en 10% til eða frá væru ekki að mínu skapi, 5–8% væri skynsamlegt frá ári til árs, hitt væri of mikið, sérstaklega þegar það er haft í huga, að hér er aðeins ein framleiðslugrein, sem hefur þessa kvöð á sinni könnu. Ég vona, að hæstv. ráðh. staðfesti það, að hér verði ekki haldið áfram og að þetta sé einstakt tilfelli til þess að bjarga frá erfiðleikum í ár, bundið við haustúthaldið, og ég skal þess vegna ekki lengja umræður hér, þó að það væri hægt að fara út í ýmislegt í kringum þetta, frv. er búið að velkjast furðulega lengi hér í Alþingi, - vegna nauðsynjar á, að það fari í gegn. Ég er í grundvallaratriðum ekki samþykkur þeirri aðferð, sem um er að ræða, vegna þess að við höfum annan sjóð, sem áttí að grípa til í þessu tilfelli og hefur verið notaður. Hæstv. ríkisstj. ber ábyrgð á þessu, og hún auðvitað leiðir það áfram með sínum meirihl. Það má reikna með því a.m.k. En ég vil óska eftir svörum við þessum grundvallarspurningum um, hvort hér á að halda áfram á þessari braut og hvort hæstv. ríkisstj. hefur í huga að skattleggja nú loðnuafurðir og færa á milli yfir í aðrar vinnslugreinar, því að þá er hún komin út á hála braut.



Herra forseti. Ég vil víkja nokkuð að þeim umr., sem hér hafa farið fram, og vík þá fyrst að því, sem hv. 2. þm. Norðurl. e., Magnús Jónsson, sagði hér um málið. Hann var ekki í miklum vafa um það, að hann hefði efni á að segja allt ósatt, sem ég sagði, og fullyrti hér allt annað en það, sem ég hafði skýrt frá, - þó að hann hefði engin sérstök gögn í höndunum til þess að halda slíku fram.  Það var nokkrum dögum áður en ég fór vestur um haf á fund, að ég kallaði fyrir mig þá aðila, sem eiga fulltrúa í verðlagsráði sjávarútvegsins. En þeir höfðu þá til meðferðar lögum samkvæmt að gera tillögur um nýtt fiskverð, og ef þeir gætu ekki komið sér saman, áttu þeir að vísa málinu til sérstakrar yfirnefndar. Þeirra verkefni skv. lögum var ekki annað en það að ákveða um fiskverð. En af því að ég var að fara í burtu, þótti mér rétt að tala við þessa aðila og spyrja þá um það, hvort hugsanlegt væri, að málið gæti á einn eða annan hátt komið til minna aðgerða í næstu viku á eftir, því að ef svo væri, þá færi ég ekki þessa för vestur. Þeir lýstu því allir yfir, að þeir væru ekki komnir lengra en svo í málinu, að þeir mundu hafa málið með höndum a.m.k. næstu viku og að þeir ætluðu að freista þess að ná samkomulags, eins og lög gera ráð fyrir, en ef málið færi til yfirnefndar. Þá vitanlega hlyti það að taka nokkurn tíma í yfirnefnd líka. Þegar þetta gerðist, urðu nokkur orðaskipti á milli okkar um ástandið í þessum efnum, og það kom að vísu skýrt fram hjá mér, að ég teldi fyrir mitt leyti engan vafa leika á því, að hað væri þörf á því, að fiskverð hækkaði. Ég býst líka við því, að það hafi flestir, sem eitthvað þekktu til þessara mála, búizt við því, að svo mundi fara, þar sem á næsta verðtímabili á undan hafði ekki verið hreyft við fiskverði. En frá hálfu þeirra aðila, sem ég ræddi við á þessum fundi, komu engar tillögur, því að þeir höfðu ekki lokið sínu verki. Þeir báðu því hvorki um einn né neinn styrk og hafa aldrei komið fram með neina beiðni um styrk í sambandi við þessi mál. Og ég skora á hv. 2. þm. Norðurl. e. að leggja hér fram nú eða síðar sönnunargögn um hað, að þessir aðilar hafi farið fram á einhvern sérstakan styrk. Það var ekki á mínu valdi að hafa nein áhrif á það, hvort þessir aðilar legðu til, að fiskverð yrði hækkað um 10% eða 15%. Samkv. lögum höfðu þeir þetta vald í sínum höndum. En við framvindu málsins kom það í ljós, að aðilar, sem standa að verðlagsráði, fiskseljendur og fiskkaupendur, vildu koma sér saman, og þegar þeir komu sér saman um að leggja til, að fiskverð hækkaði um 15%, þá stóð ekkert á mér að samþykkja það, enda var það ekki í mínu valdi að hafa neitt um það að segja. Þeir hefðu alveg eins getað ákveðið 20% verðhækkun. En þeir gátu ekki náð samkomulagi sín á milli um það að hækka fiskverð um 15%, nema einhver væri til staðar til að kaupa fiskinn á þessu nýja, hækkaða verði. Og því var það, að þeirra samkomulag, sem þeir tilkynntu mér, þegar ég kom til baka aftur, var um það, að þeir í verðlagsráðinu væru sammála um hækkun á fiskverðinu um 15%, en þetta samkomulag þeirra stæði og félli með því, að ég sem ráðh. sjávarútvegsmála staðfesti till. þeirra um greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins. Ég hafði sagt þeim hað áður, ekki aðeins í þetta skipti, heldur enn áður, að ég mundi meta till. þeirra hverju sinni, þegar þeir færu fram á að fá að skipta upp verðjöfnunarsjóði, því að ég samþykkti þar ekki þeirra till. blindandi. En þessir aðilar höfðu áður gert till. um það, að þeir mættu ráðstafa sjóðnum að sinni eigin vild. Þegar till. þeirra komu til mín, þær einu till., sem til mín komu um þetta, þá voru þær um það, að breyta mætti viðmiðunarverði úr verðjöfnunarsjóði þannig, að hægt yrði að ná ákveðinni fjárhæð út úr sjóðnum, sem var til muna hærri en sú, sem samkomulag varð um við mig. Svo kemur hv. 2. þm. Norðurl. e. hér og einnig hv. 5. þm. Reykn. og tala um aðför mína eða ríkisstj. að sjóðnum. Það hefur ekki verið nein sérstök till. okkar, að þetta fé yrði greitt úr sjóðnum, það er rangt. En vandinn var vitanlega fiskiðnaðarins að standa undir þeirri fiskverðshækkun, sem fiskseljendur kröfðust. Málið lá þannig fyrir, að fiskkaupendur gátu staðið við þessar kröfur varðandi einstakar tedundir. Það var ekki deilt um það, að þeir, sem keyptu þorsk, gætu borgað þessa fiskverðshækkun. En það eru margar fleiri tegundir, sem hér áttu hlut að máli og þurftu líka að fá sína verðhækkun, og því þurfti meira að koma til. Og einnig kom sú krafa fram að þessu sinni frá forsvarsmönnum frystihúsanna í landinu, að þeir þyrftu breyttan rekstrargrundvöll frá því, sem áður var, þeir þyrftu breytt skipti. Það er því með öllu rangt, að ég eða ríkisstj. höfum vísað þessum aðilum á þennan sjóð og við höfum neytt þá til þess að taka fé úr þessum sjóði. Ég efast að vísu ekkert um það, að þeim aðilum, sem eiga þennan sjóð, hætti auðvitað afskaplega gott að þurfa ekki að hreyfa við honum í einu eða neinu tilfelli, ef einhver annar vildi borga fyrir þá. En á því gat ekki leikið neinn vafi, að við hlytum að hafa okkar skoðun á því, hvort fiskiðnaðurinn í landinu gæti staðið undir að greiða það fiskverð, sem verðlagsráð sjávarútvegsins ákvæði, eða ekki. Auðvitað var það ljóst, að í þessu tilfelli var vandinn fiskkaupendanna, en ekki ríkisstj. Málið lá þannig fyrir. Hv. 2. þm. Norðurl. e. sagði, að ég hefði flutt málið þannig, að ég hefði staðið hér í því að reyna að verja þennan sjóð fyrir aðför eigendanna. Hvar ætli hann finni þetta í ræðu minni? Skyldu þetta ekki vera hans eigin orð? Ég hafði aðeins skýrt frá því, að þessir aðilar, sem höfðu komið sér saman um ákveðna hluti í verðlagsráði sjávarútvegsins, höfðu óskað eftir því, að greitt yrði meira úr sjóðnum en samkomulag varð um við okkur. Mér hefði aldrei dottið í hug, þó að þeirra till. hefði verið samþ., að kalla það einhverja aðför að sjóðnum, og satt að segja fannst mér málflutningur hv. 2. þm. Norðurl. e. bera mjög vott um það, að hann hefur alls ekki áttað sig á þeim grundvallaratriðum, sem þessi sjóður vinnur eftir, þó að hann ætti hlutdeild að því að setja þessi lög. Hann virðist halda, að greiðslur úr þessum sjóði hafi aldrei átt sér stað nema nú og í tíð núv. ríkisstj. Hann hefur ekki áttað sig á því, að viðmiðunarverðinu í þessum sjóði hefur verið breytt svo að segja við hverja einustu verðlagningu, og þá hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að breyta því hlutfalli, sem rynni í sjóðinn eða úr sjóðnum, í samræmi við lög sjóðsins. Hv. þm. reyndi auðvitað ekki heldur að neita því, sem ég las hér upp um bein lagaákvæði þessa sjóðs. Hann bara fullyrti einfaldlega, að úr þessum sjóði ætti aðeins að greiða, þegar um verðfall á afurðum væri að ræða. En ég las hér upp hluta úr 7. gr. l., þar sem alveg tvímælalaust segir, að við ákvörðun á viðmiðunarverði, sem ræður greiðslum í eða úr sjóðnum, skuli stjórn sjóðsins taka tillit til afkomu framleiðslunnar. Þegar lög voru sett á sínum tíma um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, benti ég mjög á, að það væri vitanlega alveg fráleitt að hugsa sér, að framkvæmd í þessum efnum gæti orðíð þannig, að alveg tiltekin greiðsla rynni í sífellu í þennan sjóð, aðeins eftir því, hvernig verðlag væri á erlendum markaði, þ.e.a.s. að alltaf rynni tiltekinn hluti, eins og menn höfðu þá gert ráð fyrir, eða 50% af verðhækkunum erlendis rynnu alltaf í sjóðinn, alveg án tillits til þess, hvernig rekstrarafkoma sjávarútvegsins væri. Þessu var líka breytt í meðförum hér á Alþ., og gildandi ákvæði voru tekin upp, því að það er vitanlega algerlega óhjákvæmilegt að taka fyllilega tillit til þess, hver er rekstraraðstaða framleiðslunnar. Væri nokkurt vit í hví að haga veðmiðunarverði þannig, að hluti af útflutningsverðinn væri tekinn af framleiðendum og lagður í sjóðinn, á sama tíma sem framleiðslan sjálf berðist í bökkum og gæti í rauninni ekki staðið undir eðlilegum rekstrarkostnaði? Þetta hefur ekki heldur verið gert. Það hefur verið farið eftir þessum ákvæðum í öll skipti, þegar viðmiðunarverð hefur verið ákveðið og fiskverð hefur verið ákveðið. Ég hef margsinnis hér á Alþ. undirstrikað það, bæði þegar þessi lög voru sett á sínum tíma og nú við umr. um þetta mál. að það er skoðun mín, að það leiki enginn vafi á því, að það sé sjávarútvegurinn, sem eigi það fé, sem er í þessum sjóði, það séu fiskframleiðendur, þ.e. jöfnum höndum sjómenn og útvegsmenn og þeir, sem fást við fiskiðnaðinn í landinu. Þeir eiga þetta fé. En þar sem það er ákveðið í l., að það megi ekki taka fé úr sjóðnum, nema ráðh. staðfesti það, staðfesti allar breytingar á viðmiðunarverði, þá hef ég fyrir mitt leyti haft þá afstöðu, að ég get ekki samþykkt ráðstöfun á fé úr þessum sjóði, þó að það gangi að nafninu til til sjávarútvegsins, ef það eru tillitslausar greiðslur. Ég álít, að það verði að reyna að taka tillit til þess, að þeir fái aftur þetta fé, sem raunverulega lögðu það til. Það væri t.d. alveg fjarstætt að mínum dómi að haga greiðslum úr þessum sjóði þannig, eins og komið hefur til tals áður, að greiðslur úr sjóðnum færu fram í mjög ríkum mæli, t.d. á vetrarvertíðinni fyrri hluta árs, þannig að sjóðurinn eyddist upp kannske að öllu leyti og þá væru allir þeir, sem raunverulega hafa lagt í sjóðinn og starfa að yfirgnæfandi meiri hluta á öðrum árstímum, þeir sviptir þeim möguleika að fá sinn sanngjarna hluta til baka aftur af því fé, sem þeir hafa lagt í sjóðinn. En mér hefur aldrei dottið annað í hug en það, að þetta fé ætti að renna til sjávarútvegsins aftur eftir þeim reglum, sem við er miðað í l. og í rauninni þeir, sem fyrst og fremst eiga þetta fé, geta komið sér saman um. Það er auðvitað þýðingarmest, að úr sjóðnum sé greitt, þegar um verðfall er að ræða, en að mínum dómi getur þarna margt annað komið inn í, sem verður fyllilega að taka tillit til. Og það verður einnig að taka tillit til þess, þegar um áföll verður að ræða í sjávarútveginum, t.d. svipuð þeim, sem hér er um að ræða. Ég er í þessum efnum alveg sammála formanni Sjálfstfl., sem greinilegt er nú, að hv. 2. þm. Norðurl. e. er ekki sammála, um það, sem kom fram í ræðu hans í Nd., þegar þetta mál var rætt, að hann vildi gjarnan, að við kæmum okkur saman um að lýsa því yfir, að þennan sjóð ætti ekki að nota, nema þegar um bein meiri háttar áföll væri að ræða fyrir sjávarútveginn, eins og t.d. mikinn aflabrest eða verðfall. Þetta er öryggissjóður. Hann hefur verið tekinn hreinlega með valdi. Það hafa verið tekin ákveðin verðmæti af framleiðendum með valdi og lögð til hliðar í góðu ári, þegar vel stóð á, og það ber vitanlega að nota það aftur framleiðslunni til hagsbóta, þegar illa stendur á. Ég fyrir mitt leyti geri ekki mikinn mun á því, hvort áföllin stafa af því, að verð hefur fallið nokkuð á erlendum markaði, eða hvort aflinn hefur hrapað. Það er afkoman í þessum efnum, sem ræður hér auðvitað fyrst og fremst úrslitum. Hitt er mér alveg ljóst, að það eru til ýmsir hv. þm. hér í stjórnarandstöðunni, sem í öllum greinum sperra sig sí og æ að reyna að haga öllum málum þannig, að það verði sem allra erfiðast fyrir ríkisstj. að leysa vandann, og segja svo í tilfellum eins og þessu: Þið megið ekki nota þennan sjóð, þið verðið að nota ríkissjóð. Ef þið notið ríkissjóð, þá eruð þið að eyða fé o.s.frv. - Nei, hér var vitanlega um slíka ráðstöfun að ræða á fé úr sjóðnum, sem var fullkomlega eðlileg. Núv. ríkisstj, hefur sýnt þessum sjóði meiri skilning en fyrrv. ríkisstj. sýndi. Hún stóð fyrir því að fella till. hér á Alþ. um að verðtryggja þennan sjóð; en í tíð núv. ríkisstj. hefur hann verið verðtryggður. Hér er um smávægilega greiðslu úr sjóðnum að ræða, sem rennur örugglega til þeirra, sem sjóðinn eiga, og hér er ekki einu sinni um eins árs vaxtagreiðslu að ræða, svo að það er óþarft að tala um, að hér sé verið að skerða sjóðinn meira en gert hefur verið margsinnis áður, bæði í tíð fyrrv. ríkisstj. og núv., við fiskverðsákvörðun, En ég minnist þess, að Morgunblaðið geystist mjög hér og hélt því fram, að búið væri að éta upp allan verðjöfnunarsjóðinn, þegar ákveðnar greiðslur fóru fram með breytingum á viðmiðunarverði, þannig að ekki hélt áfram að renna í sjóðinn jafnmikið og áður hafði gert eða ekki jafnhátt hlutfall, það hélt reyndar áfram að renna enn þá hærri fjárhæð á hverjum mánuði í sjóðinn en gert hafði, en ekki jafnhátt hlutfall. Þá var það básúnað út, að þær ráðstafanir, sem þá voru gerðar til þess að hækka hlut sjómanna, þýddu, að það væri verið að éta upp þennan sjóð, það væri verið að eyða honum. En auðvitað sýndi reynslan, að sjóðurinn hélt áfram að vaxa og óx alveg sérstaklega þar á eftir og náði þeirri hæð, sem hann er í nú. Þá spurði hv. 2. þm. Norðurl. e., Magnús Jónsson, og einnig hv. 5. þm. Reykn., Jón Árm. Héðinsson, mig um það, hvort ég vildi ekki lýsa því yfir, að áfram yrði ekki haldið á þessari braut og fé yrði ekki áfram tekið úr þessum sjóði á þennan hátt. í rauninni eru þessar spurningar hv. þm. einkennilega mikið út í bláinn. Þeim hlýtur að vera það ljóst, eins og ég hef sagt hér áður, að það er ekki hægt að taka fé úr þessum sjóði, nema til komi samþykki meiri hlutans í stjórn sjóðsins, sem eru eigendur sjóðsins, fulltrúar sjómanna, útgerðarmanna og fiskverkenda, nema þá að til komi sérstök lagabreyting á Alþ. Spurning þeirra hlýtur þá að vera sú til mín, hvort ég vilji ekki gefa yfirlýsingu um það, að Alþ. breyti ekki þessum lögum. Það er nú kannske farið fram á nokkuð mikið af mér, að ég segi til um það einu sinni fyrir allt, að Alþ. breyti ekki l., sem þessir hv. þm. hafa auðvitað fulla aðstöðu til þess að taka þátt í ekki síður en ég. 

Við skulum ræða um hann á eftir.

Já, ég er tilbúinn að ræða um það. Það verður afskaplega fróðlegt fyrir mig að heyra þessa þriðju leið. Mér er ekki kunnugt um, að aðrir möguleikar séu til að taka fé úr þessum sjóði. Ég er á þeirri skoðun, að það sé að vísu mjög þýðingarmikið fyrir sjávarútveginn að geta haft sjóði eins og þennan til þess að hlaupa upp á, þegar erfiðleikar steðja að, þegar verðfall verður á erlendum mörkuðum eða annað slíkt ber að. En mér er líka vel ljóst, að sjóður af þessu tagi er mjög sérstaks eðlis, og ég hef bent á það í umr. á Alþ. áður, að ég er ósköp hræddur um, að aðrir aðilar í landinu tækju því ekki allt of vel, ef þeim væri gert að byggja upp sjóð af þessu tagi. Hér er sem sagt ákveðið með grundvallaratriðum þessara laga, að ákveðinn hluti af því verði, sem fæst fyrir útfluttar sjávarafurðir, skuli tekinn og ekki afhentur eigendum fjárins, heldur féð lagt í sjóð. Meginhugsunin er: Þarna leggjum við fé til hliðar, sem hægt er að nota síðar, þegar þörf krefur. - Ætli það væri ekki hægt að segja þetta við fleiri aðila í landinu? Ætli væri t.d. ekki hægt að segja þetta, við skulum segja við alla embættismenn í landinu, segja við þá: Það er búið að ákveða ykkur hátt kaup, það var ákveðið í góðæri. Væri ekki rétt að setja lög um það, að þið legðuð í ákveðinn sjóð 10–15% af kaupinu og það yrði fest í ákveðnum sjóði, svo að hægt væri að hlaupa upp á það og balda uppi hinum háu launagreiðslum til ykkar, þegar hallaði undan fæti hjá þjóðinni? Hvað halda hv. þm., að sagt yrði, ef till. kæmi fram um myndun á slíkum sjóði? Og ætli mætti ekki taka marga aðra fleiri. Ég hef nokkrum sinnum bent á það áður, að þessi ráðstöfun, sem vissulega er gott að geta stuðzt við, þegar sérstaklega vel gengur, er þó gerð með mjög sérstökum hætti fyrir sjávarútveginn einan, en slíkar kvaðir eru ekki Íagðar á aðra. Við höfum fundið það, bæði nú og áður, að afleiðingin verður svo þessi, að þegar búið er að leggja þetta fé til hliðar, þá eru ýmsir aðilar í þjóðfélaginu, sem aldrei mega heyra nefnt, að það verði tekið út aftur. Hv. 5. þm. Reykn. spurði líka um það, hvort ætlunin væri að gera hér ráðstafanir til þess að færa fé á milli deilda í sjóðnum, eins og loðnuverðjöfnunardeildarinnar og annarra deilda. Þetta er ekki heimilt að gera, og ég fyrir mitt leyti mundi aldrei vilja standa að slíku. Ég tel, að það væri í rauninni herfileg misnotkun á megintilgangi þessara laga. En það yrði að sjálfsögðu að vera Alþingis að fjalla um það, þegar þar að kæmi, ef fram kæmu till. um slíkt. Það, sem er aðalatriðið í þessum efnum, er, að verðlagsráð sjávarútvegsins á samkv. lögum að ákveða um fiskverð. Ef það hefði ekki náðst samkomulag, átti verðlagsráðið að áfrýja málinu til yfirnefndar, sem hefði þá úrskurðað um fiskverðshækkun. Verðlagsráðið kaus hina leiðina, að ná samkomulagi milli fiskseljenda og fiskkaupenda, og þessu samkomulagi náðu þeir á þann hátt að samþykkja fiskverðshækkun með því skilyrði, að þeir styddu hvor annan í stjórn verðjöfnunarsjóðsins til að fá tilteknar greiðslur úr sjóðnum til að standa undir fiskverðshækkuninni. Þannig bar málið að, og það gat í rauninni ekki borið að á neinn annan hátt, nema þá þessir aðilar hefðu flutt um það sérstaka till. að óska eftir því, að ríkið borgaði þá fiskverðshækkun, sem þeir voru að ákveða. En þá var miklu sennilegra, að það hefði orðið að vera ákvörðun í yfirnefnd, en ekki verðlagsráði sem slíku. Hv. 5. þm. Reykn. minntist á það, að sagt hefði verið, að þessi fiskverkshækkun, sem ákveðin var í októberbyrjun, væri tvenns konar: annars vegar 10% almenn hækkun og hins vegar 5% sérstök hækkun, og hann taldi, að þeir aðilar, sem hann hefði rætt við úr verðlagsráðinu, könnuðust ekki við þetta og vissu ekki, hvaðan þetta væri komið. Mér þykir fróðlegt að heyra það, að þeir segi þetta. En þegar ég féllst á till. þeirra varðandi greiðslur úr verðjöfnunarsjóðnum, til þess að hægt væri að framkvæma þá fiskverðshækkun, sem þeir vildu knýja fram, þá setti ég eftir nánari ákvörðun frá ríkisstj. það skilyrði, að fiskverðshækkunin yrði með þessum hætti, vegna þess að hér var um mjög misjafna aðstöðu hinna einstöku framleiðslugreina að ræða, þ.e.a.s. að hér yrði um almenna 10% hækkun að ræða og hins vegar yrði um 5% hækkun að ræða, sem gengi örugglega yfir allar fisktegundir. En það lá fyrir á þessum tíma, að vissar fisktegundir, eins og bæði karfi og ufsi, hefðu ekki hækkað neitt við þessa almennu fiskverðshækkun, ef ekki hefði komið til einhver slík sérstök ákvörðun. Það fór svo í verðlagsráðinu, að þeir féllust á að taka við þessum skilyrðum og ákveða nokkra verðlagshækkun einnig á þessum fisktegundum. En eins og skiljanlegt var frá þeirra hálfu, tilkynntu þeir bara tiltekna hækkun á hinum ýmsu fisktegundum. Þannig hækkaði þorskurinn samkv. þeirra ákvörðun um 19%, en ufsi og karfi hækkuðu um 6% og aðrar fisktegundir þar á milli. Það er ósköp eðlilegt, að þeir hafi hagað þessu svona, en krafa kom fram frá hálfu ríkisstj. um, að verðlagningin yrði miðuð við þetta, við 10% almenna hækkun og 5% sérstaka hækkun. Ég skal nú ekki orðlengja frekar um þetta. Það gefst eflaust tækifæri til þess að ræða þetta mál á eins breiðum grundvelli og hv. þm. óska eftir, þegar málið kemur hér úr n. En það mun ekki standa á mér að ræða við þessa hv. þm. um málið. Ég hef lengi haft mjög ákveðnar skoðanir á þessum sjóði, sem þarna er um að ræða, og hef það enn. En þær eru ekki bundnar við það, að greiðslur úr sjóðnum séu eingöngu og tillitslaust að öðru leyti miðaðar við verðbreytingar. Ég er á þeirri skoðun, sem fram kemur í 7. gr. laganna, að það beri einnig og verði einnig við ákvörðun viðmiðunarverðs í sjóðnum að taka tillit til rekstrarafkomu atvinnuvegarins í heild. Ég ítreka svo það aðeins til þeirrar n., sem fær með málið að gera, að ég vænti þess, að hún afgreiði málið fljótlega, af því að það er orðið mjög brýnt, að þeir aðilar, sem bíða eftir þessum peningum, sem hér er um að ræða, geti fengið þá greidda.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. sýndist vera mjög þungt í skapi yfir því, að ég hefði verið hér með ómaklegar árásir á hann fyrir það, að hann hefði farið með rangt mál í frumræðu sinni og túlkað ranglega það, sem væri efnisatriði málsins. Til þess að hrekja þetta flutti hann langa ræðu, og ég verð því miður hreinskilinslega að játa það, að ég er litlu nær um það eftir ræðuna, hvað hæstv. ráðh. raunverulega var að fara eða hver væri raunveruleg skoðun hans á málinu, því að hann sló harla mikið úr og í varðandi sjóðinn og notkun hans og eitt og annað í þessu efni. En ég byggði ræðu mína og ummæli um það, að ráðh. hefði farið mjög frjálslega með sannleikann a.m.k., svo að ekki sé meira sagt, í frumræðu sinni, á bréfi frá Landssambandi ísl. útvegsmanna, sem sent var sjútvn. hv. Nd. Hæstv. ráðh. gekk að vísu algerlega fram hjá þessu bréfi, en hann talaði um, að hann hefði átt orðræður við menn um ákvörðun fiskverðs og annað þess konar. En það var í rauninni ekki það, sem var kjarni málsins. Ég hélt því ekki fram, að deila þyrfti um, að fiskverð hefði þurft að hækka, heldur hvernig ákvörðun um fjármagn, sem þurfti til þess að mæta þessum vanda, hefði verið meðhöndluð. Ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér stuttan kafla úr bréfi L.Í.Ú., þar sem er að finna efnisástæður fyrir því, að ég leyfði mér að halda því fram, að ráðh. hefði ekki farið með rétt mál í frumræðu sinni. Þessi kafli hljóðar svo: „Fulltrúar L.Í.Ú. í verðlagsráði sjávarútvegsins áttu viðræður við sjútvrh. 22. sept. að hans beiðni um þau vandamál, sem við blöstu við ákvörðun fiskverðs. Hann lýsti þar þeirri skoðun ríkisstj., að fiskverð þyrfti að hækka, án þess þó að tilgreina hve mikið. Hins vegar taldi hann, að fiskkaupendur gætu ekki staðið undir þeirri hækkun vegna erfiðrar rekstrarstöðu og þyrftu jafnvel á aðstoð að halda. Þar sem ekki voru fyrirhugaðar neinar ráðstafanir af hálfu ríkisstj. fyrir n.k. áramót til lausnar á þessu máli, taldi hann, að það fjármagn, sem þyrfti til að koma til að gera fiskverðshækkun mögulega, yrði að takast úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins.“ Þetta er úr bréfi frá L.Í.Ú. og enn fremur segir: „Fulltrúar L.Í.Ú. mótmæltu þessu og bentu á, að ekki væri ástæða til að taka fé úr verðjöfnunarsjóði, því að ekki væri um neitt verðfall að ræða á fiskafurðum.“ Þetta var sá grundvöllur, sem ég byggði þá skoðun mína á, að þarna færi eitthvað á milli mála, og skaut því að, sem hæstv. ráðh. vék ekki sérlega að í ræðu sinni, hvort L.Í.Ú. og fulltrúar þess væru hér að fara með ósannindi um, hvað fram hefði komið af þeirra hálfu eða ekki. Þessu gekk ráðh. fram hjá. Um bollaleggingar hans um fiskverðsákvörðun er ekki deilt. Það er heldur ekki deilt um, að það hefði orðið að taka þetta fé einhvers staðar. Hann sagði hins vegar sjálfur í ræðu sinni hér áðan, að hann hefði ekki vísað á sjóðinn, ég held, að ég hafi tekið alveg rétt eftir því.  Svo segir ráðh. um ákvörðun fiskverðsins: Það er auðvitað vandamál fiskkaupenda, ef þeir geta ekki borgað fiskverðið, sem sett er upp, en ekki ríkissjóðs. Ég skil nú ekkert í jafn greindum manni og hæstv. ráðh. að segja þetta, vegna þess að margoft hefur borið við áður, að fiskvinnslan hefur ekki getað borgað það verð, sem fiskseljendur hafa þurft að fá. Á því hefur byggzt, að þurft hefur að grípa til aðstoðar við sjávarútveginn. Ef fiskverð þurfti að hækka meira en fiskiðnaðurinn getur staðið undir, og það var, að því er mér skilst, skoðun hæstv. ráðh. líka, að fiskiðnaðurinn gæti ekki staðið undir þessu, varð auðvitað að bæta úr því með einhverjum hætti. En það var ekki sjálfsagt að bæta það úr Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins. Mig undraði satt að segja, að hann skyldi víkja allhvasslega að mér fyrir það, að ég hefði leyft mér að halda því fram, að hann hefði staðið í vegi fyrir, að það væri gerð aðför að sjóðnum. Mér finnst það nú ekkert slæmt, að hann hafi gert það, þó að hann hafi sagt, að aðförin hafi að vísu ekki verið ýkjastór. En það skiptir ekki efnislega miklu máli. Ég hef skilið fyrri ræðu hans rétt þannig, að hann hafi sagt, að aðilar hafi viljað fá meira úr sjóðnum en hann hafi viljað fallast á. Ég fæ ekki skilið, hvernig ráðh, getur reiðzt yfir þessum orðum mínum eða þau hafi verið hneykslanleg eða ávítur á hann. Sannleikurinn er sá, að þetta virðist vera eitthvað einkennilegt allt saman. Það er víðar en hjá L.Í.Ú., sem þessi skoðun hefur komið fram, að hér beri á milli varðandi það, hvernig þetta allt hafi til komið um greiðslur úr þessum sjóði. Ég hef hér vitnað í bréf L.Í.Ú. Ráðh. getur e.t.v. sagt, að L.Í.Ú., eða talsmenn þess, fari með ósannindi. Hv. 5. þm. Reykn. upplýsti hér enn fremur, að hann kannaðist með engum hætti við það og við það kannaðist enginn, sem hæstv. ráðh. hélt hér fram áðan, hvernig ákvörðun fiskverðs og aukafiskverðs hefði borið að og hvernig þetta hefði verið ákveðið. Kannske eru þá þessir menn líka að segja ósatt. Segir þá enginn satt nema hæstv. sjútvrh.? Ja, ég spyr. Hvað álíta menn? Þetta voru ekki mín orð. Ég vitna aðeins í það, sem hv. 5. þm. Reykn. upplýsti hér áðan, að það virðist vera úr einkennilega mörgum áttum, sem mönnum ber ekki saman við hæstv. ráðh. af einhverjum ástæðum, þó að hann kunni að vera hinn eini sanni postuli sannleikans í þessum málum. Ég veit það ekki. Um það verða menn að hafa sína skoðun. Varðandi hugleiðingar hans um það, að ég þekkti lítið til þessara laga, skal ég ekkert fara í meting um, hvor okkar þekki betur þessi lög. Ég hygg, að ég þekki í grundvallaratriðum lögin það vel, að ég viti, hvað í þeim er. Mér er fullkunnugt um það, að viðmiðunarverði hefur verið breytt og það af þeirri eðlilegu ástæðu, að fiskverð hækkaði geysilega mikið og urðu miklu stærri stökk en menn höfðu raunverur lega séð fyrir. Auðvitað lá í augum uppi, að ekki var hægt að taka sama hlutfall og gert var ráð fyrir af þessu stórhækkaða fiskverði. Það varð að hækka viðmiðunarverðið. Og ég held, að það hafi í raun og veru aldrei verið hugsun neinna, sem að þessu máli stóðu, að það væri aldrei tekið tillit til kostnaðar útgerðarinnar. Ég held, að það sé ekki neinn ágreiningur um það. Viðmiðunarverðið hækkaði auðvitað vegna þess, að tilkostnaður útgerðarinnar jókst, fiskverð hækkaði verulega innanlands og tilkostnaður, þannig að það varð að hækka viðmiðunarverðið. En það breytir engu um það, hvort rétt sé að borga úr sjóðnum. Það er önnur saga. Greiðslur úr sjóðnum og ákvörðun um það, hvernig eigi að miða árgjöld eða framlög til sjóðsins, eru tvö mismunandi mál. Hér er verið að tala um, hvort rétt sé að hverfa yfir í þá hliðina, sem hér er gert, að fara beinlínis að borga úr sjóðnum. Þar kemur til annað mál. það er það, sem okkur greinir á um, hvaða mat þurfi þar að koma til. Það er mín skoðun og reyndar fleiri, að það mat hafi ekki verið rétt í þessu tilfelli. Varðandi það, að það beri í einhverjum grundvallaratriðum milli mín og formanns Sjálfstfl. um það, hvað sagt hafi verið um þetta efni, þá fylgdist ég ekki gerla með ræðu formanns Sjálfstfl. í Nd., en ég sé nú, að það, sem hann hefur sagt um það efni er allt með miklum fyrirvara. Hann hefur orðað það svo: „Ég get að vísu alveg skilið, að það sé ekki óeðlilegt að taka aflabrest og verðbreytingar erlendis að einhverju leyti saman.“ Mér finnst þetta engin grundvallaryfirlýsing um það. að sjálfsagt sé að fara þá leið, sem hæstv. ráðh. virtist í lokin vera kominn inn á hér áðan, að í rauninni væri eðlilegt að taka aflabrestinn líka með. Ég get vel fallizt á, að meta þyrfti, hvort eigi að taka það að einhverju leyti saman. Ég er ekkert viss um, að það sé svo langt frá því, að við séum sammála að vissu leyti. Ég er sammála hæstv. ráðh. eftir atvikum eftir því, hverju hann er að halda fram í það og það skiptið. En ég deili ekki alltaf með honum. Ég er sammála um viss atriði, sem hann heldur fram. En í grundvallaratriðum er ég þeirrar skoðunar, og ég vona, að hæstv. ráðh. sé það líka, að það séu verðbreytingarnar, sem fyrst og fremst eigi að koma til álita, hitt geti kannske komið að einhverju leyti til álita sem aukaatriði. Við getum þá verið sammála, ef hæstv. ráðh. vill fallast á þennan skilning. Þá þurfum við ekki að deila um þetta atriði. En hér liggur heldur ekkert fyrir, sem réttlæti það. Það hafa ekki orðið neinar þær ófarir í íslenzkum sjávarútvegi, hvað aflabresti snertir, þegar heildaraflinn yfir árið er tekinn, sem réttlæta þessa breytingu. Við skulum ekki fara að hefja deilur um það. Ef það hefur verið alltaf hugsunin, og ef það er skilningur hæstv. ráðh., að 7. gr. l. megi skiljast þannig, að það megi nota þetta í sambandi við þau atvik, sem nú hafa gerzt, þá verður manni náttúrlega að spyrja: Af hverju þurfti þá þessi sérstöku lög, ef hægt var að gera þetta með eðlilegum hætti? Ég hygg, að þetta stafi af því, eins og hæstv. ráðh. sagði í framsöguræðu sinni, að hann telji, að í rauninni hafi þetta ekki getað fallið þarna undir nema með sérstökum lagaákvæðum. Lagagr. ber það greinilega með sér, að það er mat hæstv. ráðh., að hér sé um undantekningaratriði að ræða, sem er algerlega tímabundið. Það sýnir í rauninni greinilega skoðun hans um það, að hann er sammála því, sem ég hef sagt, að þetta er atriði, sem a.m.k. er það sérstætt, að það fellur ekki undir lögin, eins og þau eru úr garði gerð. Við hv. 5. þm. Reykn. beindum sameiginlega þeirri fsp. til hæstv. ráðh., hvort það mætti ekki ganga út frá því sem öruggu, að hann mundi ekki leysa vandamál þau, sem nú blöstu við sjávarútveginum, með því að vega í sama knérunn og ganga á Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins. Í annan stað spurði ég hann að því, hvort hann gæti gert okkur grein fyrir þeim vanda og hve stór hann væri. Hann vék að vísu ekki að því nú. Það er e.t.v. ekki hægt að ætlast til þess, að hæstv. ráðh., eins og ég áðan sagði, geti á þessu stigi vitað, hver hann er. Það er ekki heldur aðalatriðið, heldur hin spurningin, sem við hv. 5. þm. Reykn, spurðum sameiginlega, hvort ætti að vega aftur í sama knérunn. Þessu svaraði hæstv. ráðh. algerlega út í hött og lýsti hneykslun sinni yfir því, hvað við spyrðum barnalega. Hann sagðist ekki þekkja aðra leið í þessu en þá, að annaðhvort gerðist þetta með eðlilegum hætti, með samkomulagi þeirra aðila, sem eiga sjóðinn, og við deilum ekki um, hver á sjóðinn, eða þá að breyta yrði lögunum hér á Alþ. Þess vegna þyrftum við ekkert um þetta að spyrja og hann gæti engu um þetta svarað. Sannleikurinn er sá, að þriðja leiðin er til, og það er hin leiðin. Það er leiðin, sem hæstv. ráðh. hefur farið. Það er að þvinga aðila sjóðsins til þess að biðja um að fá að nota sitt eigið fé með því að setja þá andpænis þeim vanda, að annaðhvort geri þeir þetta eða þessir atvinnuvegir stöðvist. Þetta er leiðin, sem hæstv. ráðh. fór núna með þessu frv., og sú leið, sem hann gæti ósköp vel farið aftur, þannig að hann þyrfti ekki lög frá Alþ. Það þyrfti alls ekki að vera frjáls vilji þessara aðila, hann kom ekki til núna. Það liggur alveg ljóst fyrir, hvað sem hæstv. ráðh. segir. Það var enginn hrifinn af því að fara þessa leið. En hann getur vitanlega neytt menn til að fara þessa leið, nota sitt eigið fé, ef hann segði, eins og hann sagði við þá, sem komu til hans nú í haust: Það er ekki um neitt fé að ræða, og ríkið hefur ekki þetta fé. Það verður að leysast með öðrum hætti. - Þessa leið er hægt að fara. Hins vegar hefur hæstv. forsrh., - hann tók að vísu fram, að það væri sín persónulega skoðun, en það er góðra gjalda vert, - hann hefur svarað þessu alveg afdráttarlaust í hv. Nd., sé ég í ræðu, sem ég hef hér fyrir framan mig Hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ég hef tekið það fram áður sem mína skoðun, persónulega ætti ég kannske að hafa innan sviga, að ég teldi, að vandamál sjávarútvegsins yrðu ekki framvegis leyst með þeim hætti, sem til var gripið til bráðabirgða fyrir áramót. Og ég hef í sjálfu sér engu við það að bæta. Ég álít, að vandamál sjávarútvegsins á næsta ári verði ekki leyst með því að sækja fé í verðjöfnunarsjóðinn á þann hátt, sem gert hefur verið nú“ Þetta var skoðun hæstv. forsrh., og það hefði óneitanlega verið dálítið skemmtilegra, ef hæstv. sjútvrh. hefði svarað jafnákveðið og hér er gert, jafnvel þó að bann hefði bætt því við: Þetta er mín persónulega skoðun. - Það hefur líklega mikið að segja. Það hefði verið skemmtilegra svar en að svara fsp., sem beint var til hans í fullri hógværð af okkur hv. 5. þm. Reykn., fullkomlega að gefnu tilefni og af fullum rökum miðað við það, sem búið er að gera, eins og hann gerði hér áðan, nánast algerlega út í hött.



Herra forseti. Það er varla möguleiki á að fara að teygja umr. mikið, ef afgreiða á fleiri mál á dagskrá, svo að ég skal vera stuttorður. Hv. 2. þm. Norðurl. e. kom inn á spurningu, sem var næstum barnaleg og einkennilega út í bláinn, eins og hún var orðuð. Hún var einmitt um það efni, hvort halda ætti áfram að reyna að hanga á 7. gr. og fjalla þar um afkomu framleiðslunnar og önnur hliðstæð atvik, eins og segir í þessari gr. Nú veit ég ekki um það, hvort komin er út reglugerð fyrir sjóðinn. En það verður þá fróðlegt að vita, hvort hún hefur verið samin og skilgreini nokkru nánar, í hverju þetta er fólgið. Hitt er alveg rétt, að alltaf hefur þurft meiri hl. til þess að fá fé úr sjóðnum. Sú ákvörðun meiri hl. eða ákvörðun sjóðsstjórnar, því að sjóðurinn hefur stjórn, er borin undir viðkomandi sjútvrh. og hann staðfestir hana. Það hefur hæstv. sjútvrh. gert. En þessi ákvörðun var engu að síður gerð undir vissum kringumstæðum, með vissri pressu frá hæstv. sjútvrh. eða ríkisstj. Það hefur hver einasti maður í sjóðsstjórninni, sem ég hef spurt í þessu sambandi, sagt við mig. Ég er því fenginn, að ekki er gert ráð fyrir að halda áfram í sömu átt. Mér fannst það koma fram í seinni ræðunni, og sérstaklega vil ég undirstrika og þakka hæstv. ráðh. yfirlýsingu þá, sem hann gaf og mætti koma fram í ræðu, er hann heldur á morgun á aðalfundi Landssambands ísl. útvegsmanna, að hann muni aldrei standa að því að færa á milli deilda, þ.e.a.s. frá loðnu yfir í bolfisk eða öfugt. Þetta er grundvallaratriði, sem ég ætla að þakka honum fyrir og vona, að hann muni standa við í framtíðinni, hvort sem hann verður lengur eða skemur ráðh. Eins og hann kom réttilega inn á síðar í ræðunni og ég drap einnig á, er hér verið að taka fé með löggjöf af mönnum úr aðeins einni starfsgrein, og er mikilvægt, að ekki sé ráðskazt með það eftir atvikum, þegar grundvallarlöggjöfin fjallar um ákveðna verðbreytingu og ráðstöfunarmyndun í því sambandi til eða frá, þ.e.a.s. tekjuöflun eða greiðslur úr sjóðnum. Ef slíkt yrði gert, er það alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að fara má að fiska eftir því, æðivíða í þjóðfélaginu, að aðrir starfshópar eða greinar komi með hliðstæða kvöð og leggi til hliðar til þess að mæta hugsanlegum vanda í það og það skiptið. En kjarni málsins er sá, að þrátt fyrir nokkra aflaminnkun er vandamálið heimatilbúið, sem hæstv. ríkisstj. ber auðvitað mesta ábyrgð á. Það liggur í hlutarins eðli. Ég er hræddur um, að það hefði eitthvað hvinið í hv. stjórnarliðum í dag, ef stuðningsflokkar fyrrv. ríkisstj. hefðu staðið að slíkum aðgerðum. Svo mikið heyrði maður á sínum tíma í þessari hv. d. um þau vandamál. sem við var að glíma þá, þó að þau væru risavaxin miðað við það, sem hér er um að ræða. Aðalkjarninn er sá, að þetta er heimatilbúinn vandi. Hann þarf auðvitað að leysa. Þetta var handhæg leið, og eigendum var bókstaflega vísað á eigið sparifé, og sagt að gera svo vel. En það er oft flott að bjóða manni út, en segja honum síðan að borga brúsann.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Norðurl. e. var áðan að vitna í yfirlýsingu, sem ég hafði gefið í Nd., og las nokkuð upp úr henni, að sjálfsögðu réttilega. En hann hefði þurft að lesa aðeins lengra og ég ætla nú að gera það, með leyfi hæstv. forseta. Í framhaldi af því, sem hv. þm. las, sagði ég: „Að öðru leyti vil ég bæta því við, að í mínum augum er þetta mál. sem hér liggur fyrir, tiltölulega einfalt. Það er til þess að taka af tvímæli um það, að útvegsmenn sjálfir og fiskiðnaðurinn fái leyfi til þess að nota sinn eigin sjóð til þess að leysa sín eigin vandamál um takmarkaðan tíma. Þess vegna vil ég til viðbótar þessari yfirlýsingu, sem ég gaf áðan, hafa þann fyrirvara á, að þessi sjóður er eign þessara aðila, sem að honum standa, og þess vegna verður auðvitað alltaf fyrst og fremst að hlusta á það, hvað þeir segja. Þess vegna vil ég áskilja mér allan rétt til þess að taka tillit til þeirra óska, sem kynnu að koma fram frá þessum aðilum, sem þennan sjóð eiga.“ Ég get endurtekið það hér, að ef svo kynni að fara, að óskir kæmu fram frá þessum aðilum, sem sjóðinn eiga, að leysa að einhverju leyti þann vanda, sem framundan er, með þátttöku þessa sjóðs, þá mun ég að sjálfsögðu taka tillit til þeirra óska. Ég álít, að það sé rétt og eðlilegt, að þeir ráði þessum sjóði. Eins og hér hefur verið sagt, er þetta þeirra eigið fé. Hvers vegna skyldu þeir ekki hafa síðferðilegan rétt til þess að fiska eftir því að fá að nota þennan sjóð að einhverju leyti til að mæta áföllum, sem verða kunna og verða því miður oft í þessum atvinnuvegi? Þess vegna held ég, að ég hafi orðað þetta eins og ég gerði í þessari yfirlýsingu, að ég teldi, að þetta frv. væri flutt til þess að taka af tvímæli í þessu efni, því að í raun og veru álit ég það alveg í samræmi við anda þessara laga, hvað sem bókstafnum líður, að þessir aðilar, sem eiga sjóðinn, megi nota hann í því skyni að mæta aflabresti alveg eins og t.d. verðbreytingum. Ég verð að segja það, að mér finnst hv. þm. gera helzt til lítið úr þessum aðilum, þegar hann lætur að því liggja, að þeir hafi verið kúgaðir til þess að setja fram þessar óskir. Ég held, að þessir menn, sem þarna er um að ræða, séu ekki þess háttar menn, að þeir láti kúga sig til eins eða neins. Hitt get ég vel skilið, að þeim þyki eðlilegra, þegar á bjátar, að leita fyrst í sinn eigin sjóð, áður en þeir gera kröfu til þess, að vandræði þeirra séu leyst með tilstuðlan almannafjár, því að vissulega eiga þeir sinn rétt einmitt í þessum sjóði. Það getur alltaf orkað meira tvímælis, hvaða kröfur menn geta gert til almannafjár. Vissulega verða þær kröfur að vera velrökstuddar, og ég hef skilið þessa hv. þm. og aðra hv. stjórnarandstæðinga þannig, að ríkissjóður væri ekki of vel á vegi staddur og ekki aflögufær. En í þessu tilfelli skilst mér, að ekki hafi verið nema um tvennt að velja, annaðhvort að taka þetta fé af almannafé, úr ríkissjóði, eða úr eigin sjóði útvegsins. Ég skildi hv. þm. svo, að hann féllist algerlega á það, að fiskkaupendur, ef svo má segja, hefðu ekki haft ráð á því, eins og á stóð, að greiða þá upphæð, sem þarna félli til. Þá sé ég ekki, að sé nema um tvennt að ræða: annaðhvort komi til styrkur af almannafé eða þeim sé leyft að nota örlítið brot af af eigin sjóði. Ég held hins vegar, að það blandist engum hugur um það, að ef um varanleg vandræði er að ræða og fyrirsjáanlegur er stórfelldur halli hjá þessum grundvallaratvinnuvegi okkar, verður sá vandi ekki leystur með því einu að ætla að sækja í þennan sjóð. Það er það, sem ég sagði með yfirlýsingu minni. Hitt er allt annað mál, að svo gæti staðið á, að útvegurinn teldi það sanngjarnt, þegar farið væri að skoða öll þessi vandamál og glíma við að leysa þau, sem við verðum auðvitað allir að taka þátt í, og ekki óeðlilegt að verja einhverjum hluta af þessum sjóði til að ná endum saman. Ég veit, að hv. þm., sem svo lengi var vörzlumaður ríkiskassans, skilur betur en margur annar, að það verður ekki allt sótt þangað, enda hefur mér skilizt, að hann hefði einhverjar áhyggjur af því, að það væri tómahljóð þar.



Herra forseti. Ég skal ekki misnota tíma minn hér. Mér fannst hins vegar, þegar ég hlustaði á hæstv. forsrh., útskýra ræðu þá, sem hann flutti í Nd., að það minnti mig á ræður, sem hann flutti hér í hv. Ed., fyrst mjög góða ræðu og síðan mjög slæma ræðu, þegar hann dró í land með það, sem hann var búinn að segja í fyrri ræðunni, því að í þessu efni dró hann mjög í land og fór að lesa hér upp atriði, sem ekki kom í rauninni því við, sem ég var að tala um. Og mig langar svo aðeins að lokum til að halda áfram að lesa úr ræðu hans, þar sem hann endaði. „Ég skal ekki vera að lengja þessar umr. að öðru leyti“, sagði hæstv. forsrh., „en vona, að ég hafi svarað hv. þm., að svo miklu leyti, sem ég get svarað, og vil endurtaka það, að ég tel, að ríkisstj. muni ekki beita sér fyrir því, að vandamál sjávarútvegsins verði leyst með þeim hætti til frambúðar, sem hér hefur verið gert til bráðabirgða.“ Á þessu lauk ráðh. máli sínu, og ég vona, að þetta sé bæði persónuleg og raunveruleg skoðun hans.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Þetta litla frv, er tengt þeirri áætlun um sveitarafvæðingu, sem gengið var frá á síðasta ári og þá var kynnt hér á Alþ. Mig langar til að fara örfáum orðum um þessa almennu rafvæðingu sveitanna. Þegar hafizt var handa um hana, var í upphafi sett það mark að tengja öll býli samveitum, þar sem eigi væri lengri meðalfjarlægð milli bæja en 1.5 km í einni og sömu sveit. Þessum áföngum var lokið á árinu 1971, og var á árinu 1970–1971 hafizt handa um gerð áætlunar um áframhald rafvæðingarinnar og lúkningu hennar. Í málefnasamningi núv. ríkisstj. er kveðið á um, að rafvæðingu strjálbýlisins skuli ljúka á þrem árum. Iðnrn. og Orkustofnun gerðu í sameiningu till. í samræmi við þetta, og þær till. samþykkti ríkisstj. í sept. 1971, og þær voru skömmu síðar kynntar hér á hinu háa Alþ. Í árslok 1971 var gert ráð fyrir, að um 930 býli á landinu væru utan samveitna. Þau skiptust þannig eftir kjördæmum: Reykjanes alls 6 býli, þar af 3 rafvædd frá einkamótorstöðvum og 3 órafvædd með öllu. Vesturland 138 býli, 93 rafvædd frá einkamótorsstöðvum, 10 frá einkavatnsaflsstöðvum og 35 órafvædd með öllu. Á Vestfjörðum 233 býli, 155 rafvædd frá einkamótorstöðvum, 31 frá einkavatnsaflsstöðvum og 47 órafvædd með öllu. Á Norðurlandi vestra 81 býli, 30 rafvædd frá einkamótorstöðvum, 41 frá einkavatnsaflsstöðvum og 37 órafvædd með öllu. Norðurland eystra 76 býli, þar af 20 rafvædd frá einkamótorstöðvum, 44 frá einkavatnsaflsstöðvum og 12 órafvædd. Á Austurlandi 278 býli, þar af 192 rafvædd frá einkamótorstöðvum, 45 frá einkavatnsaflsstöðvum og 41 órafvætt. Á Suðurlandi voru 118 býli utan samveitna, þar af 50 rafvædd frá einkamótorsstöðvum, 45 frá einkavatnsaflsstöðvum og 23 órafvædd með öllu. Athugun hefur leitt í Ljós neðanskráða flokkun eftir meðalfjarlægð milli býla: Með meðalfjarlægð 1.5–2 km ca. 350 býli, 2–3 km ca. 330 býli og meira en 3 km ca. 260 býli. Í áætluninni er, eins og ég nefndi áðan, gengið út frá því að ljúka rafvæðingu sveitanna á næstu þremur árum. þ.e.a.s. á árunum 1972–1974 að báðum meðtöldum. Er þá ráðgert að tengja öll þau býli samveitum, sem talið er fært að gera af fjárhagslegum og tæknilegum ástæðum. Framkvæmdaáætlunin var þessi miðuð við kjördæmi: Á Vesturlandi 51 býli 1972, 39 býli 1973 og 36 býli á árinu 1974. Á Vestfjörðum 69 býli á þessu ári, 41 býli á næsta ári og 38 býli á árinu 1974. Á Norðurlandi vestra 26 býli á þessu ári, 20 býli á næsta ári og 19 býli á árinu 1974. Á Norðurlandi eystra 38 býli á þessu ári, 15 býli á næsta ári og 8 býli á árinu 1974. Á Austurlandi 100 býli á þessu ári, 92 býli á næsta ári og 66 býli á árinu 1974. Og á Suðurlandi 44 býli á þessu ári, 32 býli á næsta ári og 31 býli á árinu 1974. Þegar lokið verður á þremur árum tengingu þeirra býla, sem hér er rætt um, eru enn samtals 157 býli ótengd eða hefur að svo stöddu eigi verið gefinn kostur á samtengingu. Lausleg sundurliðun sýnir, að 86 þeirra hafa mótorrafstöðvar, 27 hafa vatnsaflsstöðvar, en 49 eru alveg rafmagnslaus. Það er ljóst, að þessi býli, að undanteknum þeim, sem hafa nothæfar vatnsaflsstöðvar til framhúðar, þarf að rafvæða með mótorrafstöðvum eða með nýjum vatnsaflsstöðvum, þar sem virkjunarmöguleikar eru fyrir hendi. Nú fá bændur lán til kaupa á mótorrafstöðvum, sem nemur ca. 70% af kanpverði stöðvar. Eru lánin til 9–10 ára, afborgunarlaus 1–2 ár. en greiðast upp með jöfnum afborgunum á 8 árum og eru vextir 6%. Í þessari áætlun er lagt til, að þessi kjör verði bætt að því er snertir lánsupphæð, þ.e. að hún miðist við 100% af kaupverði stöðvar. Verð algengustu mótorrafstöðvanna er um 175 þús. kr. Heimild Orkusjóðs til lána vegna mótorrafstöðva er bundin í 71. gr. orkulaga, nr. 58 frá árinu 1967. Til þess að unnt sé að hrinda framangreindum till. í framkvæmd, er lagt fyrir Alþ. frv. það til breytinga á orkul., sem ég hef nú verið að kynna, og ég vænti þess, að það fái góðar undirtektir í hv. Ed. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni 1, umr. vísað til 2. umr. og til hv. iðnn.



Herra forseti. Ég stend vissulega ekki upp til þess að andmæla þessu frv. Þvert á móti vil ég gjarnan í upphafi míns máls lýsa yfir stuðningi mínum við það frv., sem er til umr. Ég vil einnig lýsa yfir ánægju minni með þá miklu framkvæmd, sem nú er á rafvæðingarmálum, þar sem ætlunin er að koma rafmagni frá samveitum til þeirra bæja og býla, sem unnt má telja, að geti fengið slíka orku, og að framkvæma það á næstu þremur árum. Ég stend upp fyrst og fremst til þess að leggja ríka áherzlu á, að sú fyrirgreiðsla, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, má alls ekki verða til þess að draga á nokkurn máta úr því, að býli fái rafmagn frá samveitum. Okkur er öllum kunnugt um það, að sú áætlun, sem lögð var fram á síðasta þingi, er nú til endurskoðunar, og við vitum, að það hafa komið fram ýmsar mjög góðar hugmyndir til fjölgunar þeim býlum, sem gætu fengið slíka orku frá samveitum, og þó innan þeirra marka, sem talin hafa verið hagkvæm og skynsamleg. Þetta mun nú vera allt í endurskoðun. Ég get ekki neitað því, að mér hefur stundum þótt, að þau sjónarmið, sem ráðið hafa því, hvaða býli fá rafmagn frá samveitum, séu ekki nægilega mannleg. Iðulega virðist gæta listarinnar. Stundum virðist fremur leitazt við en ég vil fyrir mitt leyti sætta mig við að útiloka. einstök býli, sem eru á mörkum, heldur en að reikna þau inn, ef ég má orða það svo. Þetta vildi ég gjarnan láta koma hér fram, um leið og ég lýsi sérstakri ánægju minni með rafvæðingarmálin sem heild. Ég vil einnig taka það fram, að ég ber fullt traust til þeirra embættismanna, sem störfin vinna. Það er mannlegt að reyna að spara, eins og kallað er, en ég held, að það þurfi að taka ríkara tillit til hinna mannlegu sjónarmiða en í sumum tilfellum er gert, að því er mér virðist. Því er það von mín, að sú endurskoðun, sem nú fer fram, verði til þess að fjölga heim býlum, sem fá rafmagn frá samveitum. Ég get jafnframt getið þess hér, að í sambandi við framkvæmdir í Vestfjarðakjördæmi, sem mér er að sjálfsögðu kunnugastar, liggja fyrir slíkar till. úti.



Herra forseti. Þegar hugleitt er efni þess frv., sem hér er til umr., þá rifjast upp, að það er ekki nema stuttur tími síðan hægt var að benda á það með nokkurri vissu, hvaða bæir mundu trúlega verða utan við samveítur, þ.e. eftir að sú heildarrafvæðingaráætlun var gerð, sem hafin var af fyrrv. ríkisstj. og nú hefur verið yfirfarin. Mér skildist á ræðu hv. 1. þm. Vestf., að hún sé enn í endurskoðun og tala þessara bæja muni geta breytzt. En mér verður hugsað til þess, að ég hef reynt alla mögulega þætti þessara raforkumála. Ég hef átt við það að búa að búa við algert rafmagnsleysi, ég hef átt við það að búa að notast við ófullkomna vindrafstöð, ég hef átt við það að búa að nota dísílrafstöð, og ég hef átt við að búa rafmagn frá samveitum. Og öllum þeim, sem þessi þróunarskeið hafa lifað, verður það ljóst, að þeim finnst hið fyrra ástand vera það, sem ekki er hægt að sætta sig við. Ég segi þetta ekki til þess að gera lítið úr þeirri endurbót, sem þetta frv. gerir ráð fyrir á fyrirgreiðslu til þeirra bænda, sem lenda utan samveitnanna. Ég bendi á þetta til þess að minna á þá sérstöku erfiðleika, sem þeir menn eiga við að búa, sem ekki eru tengdir samveitum. Ég vil benda á það t.d., að þó að um dísilvélar sé að ræða, þá eru viðhaldserfiðleikar þessara manna svo miklir, að þeir mega heita torleystir fyrir hvern einn einstakling. Það er einstök undantekning, ef hann getur fengið viðgerðarmann til að leysa sinn vanda, ef eitthvað verður að stöðinni. Honum er kannske ekki sjálfum fyllilega ljóst, hvort það er dísilvélín, sem hefur bilað, eða hvort það er rafallinn. Og ef hann er svo óheppinn að biðja fyrst um rafvirkja til þess að gera við hjá sér og ef það er svo dísilvélin, sem er biluð, þá kostar þetta tvo menn heim, því að það eru ekki ýkjamargir menn, sem eru menntaðir til þess að geta sinnt viðgerðum á báðum þessum tækjum. Vegna þess arna, sem ég hef nú verið að lýsa, og vegna þess að það fer að verða ljóst, um hversu stórt dæmi er að ræða, þegar rætt er um erfiðleika þeirra, sem standa utan samveitnanna, þá flýgur manni það í hug, hvort ekki megi ganga nokkuð lengra en þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég vildi aðeins koma hér fram með hugmyndir í því efni, til þess að sú n., sem þetta frv. fær til athugunar, geti hugleitt það, sem mér finnst, að þarna komi til greina. Mér finnst, að þegar dæmið er ekki orðið allt of stórt, þá geti komið til greina, að einhver opinber aðill, Orkusjóður Rafmagnsveitur ríkisins eða einhver annar ætti blátt áfram stöðvar þær, sem eru hjá þessum aðilum úti á landi, og tæki eftir þær leigu, eins og t.d. Landssíminn tekur af talstöðvum hjá bátum og öðrum, og hefði um leið viðhaldsskyldu á stöðvunum, skyldu til þess að veita þá þjónustu. Það mætti líka hugsa sér að ganga frá þessu eins og hér er gert ráð fyrir, að sá, sem á rafvæðingunni þarf að halda, fái lán, sem nemur kostnaðarverði stöðvarinnar. En ég tel, að það sé á engan hátt nægilega séð fyrir þessum málum, ef viðhaldsþjónustan verður ekki leyst hjá sameinuðum aðila, til þess að sá, sem verður að notast við rafvæðingu með þessum hætti, þurfi ekki að leita til fleiri manna um að leysa vandræði sín. Eins og ég sagði fyrr í þessum fáu orðum mínum, þá ber að þakka það, að þarna er aukin nokkuð sú fyrirgreiðsla, sem hið opinbera hefur haft við þá menn, sem eru illa settir hvað varðar rafvæðinguna. Það ber að þakka það, og ég vil styðja það, svo langt sem þetta nær. En ég vildi óska eftir því, að iðnn. tæki þessar hugmyndir mínar til athugunar og hugleiddi það, hvort ekki væri hægt að fella þær saman við þessi lög. Allavega tel ég, að það verði mjög fljótlega að skipa þessum málum betur en enn er ráðgert að gera.



Herra forseti. Ég vil eins og þeir, sem hér hafa talað á undan mér, lýsa ánægju minni með þetta frv. Það stefnir vafalaust í rétta átt, því að gera verður ráð fyrir, að við komumst aldrei svo langt í rafvæðingu landsins, að öll býli undantekningarlaust njóti rafmagns frá samveitum. Þess vegna verður að gera ráð fyrir því, að einhver býli þurfi sérstaka aðstoð, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. En ég vil leyfa mér að leggja áherzlu á það sjónarmið, sem fram kom hjá 1. þm. Vestf., að þessi stuðningur við einkarafstöðvar verði ekki til þess, að það verði síður haldið áfram þeirri viðleitni, sem hefur markað þessi mál frá upphafi, að sem flest býli njóti rafmagns frá samveitum. Það þarf ekki að færa rök fyrir því, hvað það er hagkvæmara fyrir ábúendur jarðanna að vera þannig settir, heldur en þurfa að standa í því að reisa einkarafstöðvar. Ég vil taka undir þær ábendingar, sem fram komu í ræðu hv. 6. þm. Sunnl. Mér finnst, að það sé nauðsynlegt að taka þær til gagngerðrar athugunar í þeirri n., sem kemur til með að hafa þetta mál til meðferðar. En ég vil leyfa mér að vekja athygli á einu atriði. Í þessu frv. er talað um lán til að koma upp mótorrafstöðvum. Þetta, sýnist mér, nær ekki til þess, ef einstök býli eru þannig sett, að það kunni að vera hagkvæmt og jafnvel hagkvæmara að koma upp vatnsaflsstöðvum.  (Heilbr.- og trmrh.: Það er þegar í lögunum.)  - Ráðh. segir, að það sé í orkulögunum, - mig grunaði það reyndar, en var ekki búinn að fá tækifæri til þess að fletta því upp, en ég sé, að Stjórnartíðindin eru nú, meðan ég er að tala, komin á borðið við sæti mitt. En ég vil leyfa mér þá að spyrja, hvort þau ákvæði í orkul. ná eins langt og gert er ráð fyrir í þessu frv., að aðstoðin nái, ef um mótorrafstöðvar er að ræða, þ.e.a.s. að samkv. gildandi orkul. sé heimilt að veita lán fyrir öllu kostnaðarverði vatnsaflsstöðva. Ef svo er ekki, þá tel ég, að það sé þörf á því að koma slíku ákvæði inn í þetta frv.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Aðeins örfá orð til þess að þakka hv. alþm., sem hér hafa tekið til máls, fyrir mjög góðar undirtektir við þetta mál. Ég vil leggja áherzlu á það, að sú þriggja ára áætlun, sem nú er í framkvæmd, er í sjálfu sér ákaflega stórt átak, og vegna þess, hversu mörg býli voru utan samveitna, eða 930, eins og ég gat um, þurfti að sjálfsögðu að setja einhverja reglu um, hvernig ætti að leysa meginhluta þessa vanda, því að annars hefðu menn komizt í þá aðstöðu að þurfa að gera upp á milli á einhverjum annarlegum forsendum. Þessi regla var sett, og hún felur það í sér, að hátt í 800 býli komast í tengingu við samveitur á aðeins þremur árum. Þetta er ákaflega mikið átak. Þetta er mikið fjárhagslegt átak, og þetta er ákaflega mikið vinnuátak líka, og ég segi það hreinskilningslega, að ég hygg, að það kunni að verða mjög örðugt og rafveiturnar verði mikið á sig að leggja, til þess að hægt verði að standa við þessa áætlun. En þessi áætlun er svo stórfelld t.d., að ef við tökum Vestfirðina, þá lætur nærri, að það sé gert ráð fyrir því, að jafnmörg býli á Vestfjörðum séu tengd við samveitur á þremur árum núna og áður gerðist á 25 árum. Þegar þessu stóra verkefni er lokið, eru eftir rúmlega 150 býli, og þá kemur til álita að minni hyggju að meta þetta á allt öðrum forsendum og þ. á m. á þeim mannlegu forsendum, sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson minntist á, og ýmsum forsendum öðrum. Þegar við sjáum, að um er að ræða býli, þar sem er rekinn myndarlegur búskapur og allar líkur á því, að hann muni baldast um langa hríð, þá er hægt að setja allt aðrar reglur en þær, sem stuðzt er við, meðan verið er að framkvæma þennan áfanga, sem núna er. Og ég hygg, að þegar þessum áfanga er lokið, muni Ísland vera eitt þeirra landa í heimi, - ef tekin eru lönd, sem eru strjálbýl og fjöllótt og erfið eins og Ísland, - eitt þeirra landa, þar sem rafmagn frá samveitum kemur til langflestra þegna, gott ef við erum ekki komnir í fremstu röð á þessu sviði. En ég er alveg sammála því, sem hér hefur komið fram, að það á að gera eins vel og hægt er við þá bændur, sem nú verða utan þessa kerfis, vegna þess að fjarlægðin er talin svo löng, að það svari ekki kostnaði fjárhagslega að leggja línu þangað, - það eigi að gera eins vel við þá og unnt er og meta að sjálfsögðu í því sambandi búnaðaraðstæður á hverjum stað. - Ég ítreka svo þakkir mínar til hv. þm. fyrir góðar undirtektir.