Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Anna Ólafsdóttir Björnsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir fsp. sem er að finna á þskj. 650. Tilefni þessarar fsp. er ábending frá starfandi lögmanni sem í starfi sínu hefur orðið var við mismunandi túlkun þinglýsingadómara annars vegar í Reykjavík og Kópavogi og hins vegar í Hafnarfirði varðandi skyldu sambúðarfólks, gifts og ógifts, til að greiða stimpilgjöld af sambúðarsamningi sem tekur til fasteigna aðilanna. Mismunandi túlkun í þessum sveitarfélögum veldur því í reynd að gjald fyrir þessa þjónustu getur verið allt frá nokkrum hundruðum kr. upp í tugi þúsunda kr. eftir því hver túlkun á skrifstofu fógeta er. Því er nauðsynlegt að fá upplýsingar um hver túlkun þessara laga er í sveitarfélögum víðs vegar um landið. Oft er það svo að sambúðarfólk, hvort sem er í hjónabandi eða óvígðri sambúð, stofnar til eigna saman, kaupir sér t.d. húsnæði. Hending getur ráðið því hvort bæði eru frá upphafi skráð fyrir þeirri eign sem þar um ræðir. Flestir kannast víst við þann vana að skrá karla fremur en konur fyrir slíkri sameign þó ekki sé það algilt. Ef fólk ákveður að báðir aðilar vilji vera skráðir fyrir eign er oft farin sú leið að leiðrétta skráningu eignanna með yfirlýsingu. Hér er átt við yfirlýsingu varðandi umskráningu á eignaraðild íbúðar, t.d. við sambúðarslit þegar annar sambúðaraðilinn yfirtekur íbúð eða skuldir búsins, eða og ekki síður þegar sambúðarfólk óskar eftir leiðréttingu á skráningu fasteigna þeirra þannig að hún verði skráð á nafn beggja. Algengt er að sambúðarfólk vilji leiðrétta þinglýsingu eignaraðildar að íbúð þess þegar annað hvort eða bæði uppgötva þann mismun sem er á réttarstöðu þeirra innbyrðis þegar aðeins annar sambúðaraðilinn er þinglýstur eigandi íbúðarinnar en eignin hefur orðið til fyrir sameiginlega vinnu og fjárframlag þeirra beggja. Slík viðbót við fyrri þinglýsingu eða yfirlýsingu er oft og tíðum fyrst og fremst leiðrétting, ekki eiginleg breyting á eignarhaldi. Fsp. sem ég beini hér til hæstv. dómsmrh. er því svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,1. Hver er ástæða misræmis í túlkun bæjarfógeta í Reykjavík og Kópavogi annars vegar og hins vegar í Hafnarfirði um skyldu hjóna og sambúðarfólks til að greiða stimpilgjöld af yfirlýsingu sambúðarfólks vegna fasteigna sem annar aðilinn er skráður fyrir þegar óskað er eftir að nafni hins sé bætt við þannig að skráning taki til beggja aðila? 2. Hvernig er þessum málum háttað annars staðar á landinu? 3. Hvernig ber að mati dómsmálaráðherra að túlka lög um stimpilgjöld í þessu tilliti?``

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Hv. 10. þm. Reykn. beinir til mín fsp. í þremur liðum á þskj. 650. Sú fyrsta: ,,Hver er ástæða misræmis í túlkun bæjarfógeta í Reykjavík og Kópavogi annars vegar og hins vegar í Hafnarfirði um skyldu hjóna og sambúðarfólks til að greiða stimpilgjöld af yfirlýsingu sambúðarfólks vegna fasteigna sem annar aðilinn er skráður fyrir þegar óskað er eftir að nafni hins sé bætt við þannig að skráning taki til beggja aðila?`` Við embætti borgarfógetans í Reykjavík og bæjarfógetans í Kópavogi hefur ekki verið innheimt stimpilgjald þegar þinglýst hefur verið yfirlýsingu hjóna þess efnis að bæði verði þinglýstir eigendur fasteignar sem aðeins annað hjóna hefur verið þinglýstur eigandi að. Skýring þeirra embætta á þessari framkvæmd er að þau hafa talið að hér sé aðeins um að ræða staðfestingu og skráningu á eignarheimild en ekki yfirfærslu eignarréttinda í skilningi laga um stimpilgjöld, nr. 36/1978. Þessi embætti innheimta stimpilgjald við þinglýsingu yfirlýsingar sambúðarfólks sama efnis þegar ótvíræð yfirfærsla eignarréttinda á sér stað. Hins vegar er ekki innheimt stimpilgjald þegar rök hafa verið leidd að því að eign hafi myndast í sambúð aðila en fjármögnun stafi ekki einungis frá öðrum aðilanum. Þessi embætti hafa, með vísan til 3. gr. laga um stimpilgjald, nr. 36/1978, eigi innheimt stimpilgjald í framangreindum tilvikum þar sem þau telja að ekki sé um að ræða gerninga sem séu sambærilegir við venjulega sölu fasteigna. Við embætti bæjarfógetans í Hafnarfirði, Garðakaupstað og á Seltjarnarnesi og sýslumannsins í Kjósarsýslu er innheimt stimpilgjald við þinglýsingu yfirlýsingar hjóna og sambúðarfólks þegar um sambærileg tilvik og að framan greinir er að ræða. Embættið telur að við ákvörðun á stimpilskyldu beri að hafa hliðsjón af ákvæðum laga um réttindi og skyldur hjóna, nr. 20/1923. En í 17. gr. þeirra laga komi fram að hvort hjóna eigi sínar hjúskapareignir en annað hjóna öðlast hjúskaparrétt yfir hjúskapareignum hins. Embættið telur að yfirlýsing annars hjóna um að hitt hjóna, sem ekki hefur verið skráður eigandi að fasteign, verði framvegis jafnframt þinglýstur eigandi sé afsal viðkomandi á hjúskapareign sinni til hins hjúskaparaðilans og beri því, skv. 5. gr. stimpillaga, nr. 36/1978, að taka stimpilgjald af yfirlýsingunni þar sem stimpilskylda skjals fer eftir réttindum er það veitir en eigi nafni þess eða formi. Embættið telur enga undanþágu vera til staðar í stimpillögum til handa hjónum eða sambúðaraðilum til niðurfellingar stimpilgjalds þegar um yfirfærslu eignarréttinda milli þeirra er að ræða. Bent er á að eina undantekningin frá stimpilskyldu á skjölum er varða eignayfirfærslur milli hjóna sé í 4. mgr. 16. gr. stimpillaga þar sem undanþegnir eru stimpilskyldu úrdrættir úr skiptabók og önnur skjöl sem sýna eignayfirfærslu fasteigna er lagðar hafa verið maka út upp í búshelming hans við skilnað. Sú undantekning taki tillit til helmingaskiptareglunnar, sbr. 1. málsgr. 18. gr. laga um réttindi og skyldur hjóna, nr. 20/1923. Embættið telur enn fremur að út frá 4. mgr. 16. gr. stimpillaga megi gagnálykta tvennt. Í fyrsta lagi að ef undantekningarreglan væri ekki til staðar þá væri jafnvel eignayfirfærsla fasteigna við skilnað stimpilskyld þrátt fyrir helmingaregluna. Í öðru lagi að þar sem sérstaklega sé kveðið á um þessa undanþágu hafi borið að taka skýrt fram í stimpillögum ef það hefði verið ætlan löggjafans að undanþiggja eignayfirfærslur milli hjóna frá stimpilskyldu meðan á hjúskap stendur. Niðurstaða bæjarfógetans í Hafnarfirði er því sú að undantekningar frá framangreindri meginreglu beri að skýra þröngt og að undantekningarnar þurfi að eiga sér skýra og styrka lagastoð. Önnur fsp. var svohljóðandi: ,,Hvernig er þessum málum háttað annars staðar á landinu?`` Samkvæmt upplýsingum þinglýsingadómara við önnur bæjarfógeta- og sýslumannsembætti mun þeirri túlkun er fram kemur í svari borgarfógetans í Reykjavík og bæjarfógetans í Kópavogi víðast hvar vera fylgt. Þriðja spurningin er svohljóðandi: ,,Hvernig ber að mati dómsmálaráðherra að túlka lög um stimpilgjöld í þessu tilliti?`` Það er skoðun dómsmrh. að túlka beri lög um stimpilgjald, nr. 36/1978, við ákvörðun stimpilskyldu yfirlýsingar hjóna og sambúðarfólks um að báðir verði þinglýstir eigendur þannig að taka beri stimpilgjald af slíkum yfirlýsingum og eru forsendurnar þær sömu og fram koma í svari bæjarfógetans í Hafnarfirði. Í þessu sambandi er þó rétt að taka fram að framkvæmd og túlkun stimpillaga heyrir undir fjmrn. og þess vegna getur dómsmrh. eigi gefið út fyrirmæli til þinglýsingadómara um þetta efni.

Fyrirspyrjandi (Anna Ólafsdóttir Björnsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. greinargóð svör og þá túlkun sem hann leggur til þótt sú túlkun, ef notuð verði, muni koma mjög illa við ýmsa. Svo sem fram kom í máli hæstv. dómsmrh. og samkvæmt heimildum mínum hefur einmitt framkvæmdin verið sú í Reykjavík og Kópavogi að sama regla hefur verið látin gilda um sambúðarfólk og hjón sem hafa viljað leiðrétta rangskráningu fasteigna aðilanna í þeim tilvikum sem aðeins annað hjóna hefur verið þinglýstur eigandi eignarinnar. Í þeim tilvikum hefur aðilum verið gefinn kostur á að leggja inn til þinglýsingar yfirlýsingu um að viðkomandi fasteign skuli framvegis vera skráð á nafn beggja hjóna eða sambúðarfólks. Forsendur fyrir slíkri beiðni eru venjulega þær að þótt eignin hafi fram til þessa einungis verið skráð á nafn annars aðilans þá sé eignin afrakstur sameiginlegs framlags beggja aðila. Enn fremur er stundum vísað til þess að við fasteignakaup hafi aðilar ekki verið upplýstir um, hvorki af fasteignasala né af lánveitendum, t.d. Byggingarsjóði ríkisins, hverjar lagalegar afleiðingar mismunandi skráning á eignaraðild fasteignar hafi varðandi innbyrðis réttarstöðu aðilanna, bæði í hjónabandi og óvígðri sambúð. Þetta tel ég raunar að sé atriði sem þurfi að gefa gaum að þrátt fyrir þá túlkun sem dómsmrh. lagði í þessi mál hér áðan. Lögmaður sá sem ég vitna til nefndi dæmi um að sambúðarfólki í Hafnarfirði hafi verið gert að greiða um 20 þús. kr. í stimpilgjald eins og um afsal hafi verið að ræða fyrir leiðréttingu á rangskráningu eignaraðildar á fasteign sem sambúðarfólkið byggði í sameiningu. Í yfirlýsingunni var beðið um að eignin væri skráð sem eign beggja í tilgreindum eignarhlutföllum eftir framlagi hvors um sig sem tíundað var ítarlega í yfirlýsingunni. Ef þessir aðilar hefðu búið í Reykjavík eða Kópavogi hefðu þeir einungis þurft að greiða þinglýsingargjald, 600 kr. Þetta kemur raunar heim og saman við þær upplýsingar sem komu fram í máli hæstv. dómsmrh. Lögmaðurinn hafði samband við fulltrúa fjmrh. sem hafa með innheimtu stimpilgjalda að gera og spurðist fyrir um hvað hægt væri að gera við slíkar aðstæður. Þá var lögmanni bent á að láta skjólstæðinga sína greiða stimpilgjaldið en óska síðan formlega eftir endurgreiðslu þess með vísan til heimildar í 13. og 14. gr. stimpillaga, nr. 36/1978, sbr. ákvæði 5. málsgr. 16. gr. þeirra laga. Í raun er ekki hægt að treysta því að slík endurgreiðsla fáist og þar af leiðandi er staða þessa fólks erfiðari. Það er augljóslega óviðunandi ástand í landi sem telur sig til réttarríkja að mismunandi réttarreglur gildi um fólk eftir lögsagnarumdæmum þinglýsingadómara. Ítreka ég því að þessu máli þarf að kippa í lag og samræma sanngjarnar reglur sem gera fólki kleift að skrá fasteignir sínar á réttan hátt án þess að það þurfi að greiða stórfé fyrir.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að leggja fram fsp. til hæstv. dómsmrh. á þskj. 783 um fíkniefnaneyslu unglinga. Tilefni þessarar fsp. eru fréttir sem birst hafa í blöðunum og sérstaklega viðtal sem haft var við 16 ára gamlan fíkniefnaneytanda í Breiðholti eftir að stór hópur ungmenna hafði verið handtekinn, eða 25 manns í það heila. Margt athyglisvert kemur fram í viðtali við þennan 16 ára gamla ungling þar sem hann m.a. segir að þessi 25 krakka hópur sem handtekinn var sé aðeins dropi í hafinu af öllum þeim sem eru í fíkniefnum í tilteknu hverfi. Hann telur að lögreglan viti ekki um hinar ýmsu eiturlyfjaklíkur sem þar eru. Hann kemur víða við og lýsir því yfir að unglingar verði, eins og hann segir sjálfur, snarvitlausir af notkun sniffs og hass og af völdum þeirra efna lendi þeir iðulega í blóðugum slagsmálum niðri í bæ og hafi ekki stjórn á sér. Hann kemur einnig inn á verðlagið á slíkum eiturlyfjum og getur þess að nóg efni séu nú á markaðinum og verð hafi lækkað þar af leiðandi. Síðan talar hann um að efni sé hægt að kaupa á mörgum stöðum, hann gæti til að mynda keypt á fjórum stöðum þessa dagana ef hann kærði sig um og það frá mismunandi innflytjendum. Og í síðasta lagi segir þessi unglingur að í hans bekk reyki sjö krakkar hass að staðaldri en um 20 þeirra hafi prófað það í þessum eina bekk. Og að hans áliti noti fjórði til fimmti hver nemandi í níunda bekk í tilteknum skóla þetta eiturlyf. Þetta viðtal kallaði á viðbrögð. Í Dagblaðinu daginn eftir, þann 21. mars sl., segir Arnar Jensson, yfirmaður fíkniefnadeildar, í athyglisverðu viðtali að tilgangur með handtökuaðgerðum eins og í fyrri viku sé að stöðva neyslu eins og kostur er. Þarna er ég vissulega sammála, það ber að reyna að stöðva neyslu með öllum ráðum, en að mínu mati hlýtur tilgangurinn fyrst og fremst að vera sá að stöðva framboð á eiturefnum. Minna framboð hlýtur að leiða til minni neyslu. Arnar telur að hlutfall fíkniefnaneytenda sé ekki eins hátt og fram kemur í því viðtali sem ég vitnaði til áðan en segir þó að það geti átt við í einhverjum einum bekk í einhverjum tilteknum skóla. Daginn eftir, 22. mars, kom lítil frétt í Dagblaðinu sem lét lítið yfir sér þar sem fíkniefnadeild lögreglunnar var beðin að rannsaka hassneyslu í Menntaskólanum við Hamrahlíð vegna þess að þar áttu að fara fram tónleikar með enskri hljómsveit sem neitaði að spila nema henni yrði útvegað hass. Við þeirri beiðni var góðfúslega orðið, engin vandamál, hassið var útvegað og tónleikarnir fóru fram. Og rétt í lokin, hæstv. forseti, þá var viðtal föstudaginn 23. mars. Þar er sagt frá fundi lögreglu, ráðuneytis og borgar með landlækni þar sem fram kemur óánægja fundarins með að fíkniefnasalar fái að ganga lausir vegna seinvirks réttarkerfis og halda áfram iðju sinni þrátt fyrir að sök þeirra sé sönnuð. Þessar fréttir sem ég hef farið hér yfir í stuttu máli eru tilefni þeirrar fsp. sem ég hef hér lagt fram. Sökum tímaskorts mun ég ekki fara yfir hana enda er hæstv. ráðherra að sjálfsögðu fullkunnugt um efni hennar.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. hefur beint til mín fyrirspurn í þremur liðum á þskj. 783 sem ég mun leitast við að svara. Fyrsti liðurinn hljóðar svo: ,,Hvernig hyggjast stjórnvöld bregðast við sívaxandi fíkniefnaneyslu unglinga sem fjölmiðlar flytja fréttir af þessa dagana?`` Ég vil fyrst segja að hér er um mjög margþætt vandamál að ræða sem teygir anga sína víða. Þess vegna er augljóst að eigi einhvers árangurs að vænta í baráttunni við þennan skæða nútímavágest verður að heyja þá baráttu á mörgum vígstöðvum í senn, mér liggur við að segja nánast um allt þjóðfélagið. Á vegum dómsmrn. og raunar einnig í samstarfi við önnur ráðuneyti er margs konar starf í gangi í þessum tilgangi. Ég mun fráleitt geta á fimm mínútum tíundað það allt saman út í hörgul en mun þess í stað greina frá fáeinum atriðum í þessu sambandi sem sérstaklega snerta starfsemi á vegum ráðuneytisins og eru ofarlega á baugi um þessar mundir. Á fundi sem ráðuneytið mun efna til núna eftir helgina, á mánudag og þriðjudag, með öllum lögreglustjórum á landinu verður verulegum hluta fundartímans varið til þess að kynna lögreglustjórunum rannsókn ávana- og fíkniefnamála. Ætlunin er að auka þekkingu lögreglustjóranna á rannsókn og meðferð málanna og þannig að auka einnig frumkvæði þeirra. Kynnt verður dæmi frá sl. ári þar sem fíkniefnamál var meðhöndlað á faglegan og afgerandi hátt í kaupstað á landsbyggðinni. Einnig munu fundarmenn fara til ávana- og fíkniefnadeildar lögreglustjórans í Reykjavík og skoða starfsemi hennar. Þá mun verða rætt um útihátíðir, löggæslu á slíkum hátíðum, skipulag þeirra og aðgerðir til að koma í veg fyrir vímuefnaneyslu unglinga. Á fundinum verða einnig kynntar reglur sem ég hef nýlega ritað undir um hlutverk ávana- og fíkniefnadeildar lögreglustjórans í Reykjavík, verkaskiptingu milli hennar og annarra lögregluyfirvalda, svo og samstarf við aðrar stofnanir. Samkvæmt þeim reglum hefur ávana- og fíkniefnadeildin með höndum lögreglurannsókn ávana- og fíkniefnabrota á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. í Kópavogi, Seltjarnarnesi, Garðabæ, Hafnarfirði, Bessastaðahreppi, Mosfellsbæ, Kjósarhreppi og Kjalarneshreppi, að því leyti sem þær eru ekki í höndum lögreglustjóra þar eða Rannsóknarlögreglu ríkisins samkvæmt öðrum reglum. Lögreglustjórar bera ábyrgð á því, hver í sínu umdæmi, að stemmt sé stigu við ávana- og fíkniefnabrotum og að brot sem uppvís verða sæti rannsókn. Ávana- og fíkniefnadeildin skal veita lögreglustjórum og dómurum hvar sem er á landinu aðstoð við rannsókn ávana- og fíkniefnabrotamála þegar þeir óska og lögreglustjórinn í Reykjavík og/eða ríkissaksóknari telja það nauðsynlegt. Ef ávana- og fíkniefnadeildin vinnur að rannsókn ávana- og fíkniefnamáls sem teygir anga sína í önnur lögsagnarumdæmi geta starfsmenn hennar farið inn í þau, jafnvel fyrirvaralaust, gerist þess þörf. Ég vil leggja sérstaka áherslu á að ekki er ætlunin að ávana- og fíkniefnadeildin verði einangruð rannsóknadeild þannig að hún sjái um öll mál þar sem fíkniefni koma við sögu frá upphafi til enda. Í skipulagi þessara mála er gert ráð fyrir að hinir almennu lögreglumenn vinni einnig að fíkniefnamálum og lögð er áhersla á að þeir hafi frumkvæði að rannsókn þeirra hvar sem þeir verða efnanna varir. Mjög mikilvægt er að lögreglumenn, í hvaða stöðu sem þeir kunna að vera, fylgist grannt með því hvort möguleiki sé á að unglingar eða aðrir sem safnast saman hafi fíkniefni um hönd. Markmiðið er að seljendur efnanna og neytendur þeirra séu aldrei látnir í friði þannig að öll fíkniefnahreiður séu eyðilögð og allar fíkniefnaklíkur séu upprættar. Það hvort menn verða dregnir til refsingar er auðvitað mikilvægur þáttur. En enn þá mikilvægara er að koma í veg fyrir dreifingu og neyslu, eins og raunar kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda, hvort sem aðgerðirnar leiða til frekari rannsóknar eða ekki. Samkvæmt ofangreindum reglum er ávana- og fíkniefnadeildinni ætlað að halda landsspjaldskrá og tölvufærðar upplýsingar um fíkniefnamál yfir allt landið. Enn fremur annast hún söfnun upplýsinga innan lands og erlendis frá og sér um að miðla þeim upplýsingum til annarra sem hlut eiga að máli. Mjög hefur skort á að upplýsingar um neyslu og útbreiðslu fíkniefna hér á landi væru aðgengilegar. Þessari spjaldskrá er ætlað að bæta úr þessu að nokkru. Langt er þó frá að þetta eitt sé nægilegt til að öðlast yfirsýn yfir fíkniefnaneysluna. Ávana- og fíkniefnadeildinni er ætlað að vera í tengslum við erlenda og innlenda löggæsluaðila og aðra sem vinna gegn útbreiðslu fíkniefna. Í baráttunni gegn fíkniefnum er mikilvægt að nýta sér þekkingu og reynslu annarra þjóða. Einnig þarf að vera góð samvinna við erlenda löggæsluaðila við rannsókn og meðferð mála þannig að upplýsingar um efni og brotamenn berist greiðlega milli landa. Starfsmönnum ávana- og fíkniefnadeildar lögreglunnar í Reykjavík hefur verið fjölgað um sex frá 1986 og er nú 14 og auk þess fjórir sem eru í tengdri deild. Fræðslustarf hefur verið eflt verulega. Hundar til hassleitar eru nú tveir en ákveðið hefur verið að fjölga þeim á þessu ári. Í samvinnu við skólayfirvöld hefur verið tekin upp kennsla á svonefndu ,,Lionsquest``-efni en því er ætlað að hafa jákvæð áhrif á unglinga á mótunarskeiði. Ætlunin er að foreldrar þessara ungmenna taki þátt í starfinu og fylgir foreldrahandbók kennsluefninu. Fræðsluefni af þessu tagi hefur gefist mjög vel í baráttunni við fíkniefni í nágrannalöndum. Þessi jákvæða viðhorfsmótun beinist jafnframt að vörnum gegn áfengisneyslu. En við megum ekki, hæstv. forseti, gleyma því að það vímuefni sem leyft er að nota hér í landinu, þ.e. áfengið, er oftast nær grunnurinn að frekari vímuefnaneyslu ungs fólks. Önnur spurning hv. fyrirspyrjanda var: ,,Eru þær fréttir réttar að rekin sé umfangsmikil dreifingarstarfsemi á fíkniefnum í framhaldsskólum og félagsmiðstöðvum unglinga og til hvaða ráða hyggjast lögregluyfirvöld grípa?`` Fréttir í fjölmiðlum hafa beinst að einni rannsókn nú undanfarið sem í sjálfu sér er ekki sérstök nema að því leyti hversu marga hún snertir. Þessari rannsókn er ekki lokið. En lögreglan telur að sú aðgerð sem þegar hefur verið framkvæmd í því sambandi hafi haft talsvert miklar afleiðingar í þá átt að draga úr neyslu í ákveðnum hverfum Reykjavíkur. Rannsókninni verður fylgt eftir með samvinnu við ýmsa aðila sem vinna að því að fækka fíkniefnaneytendum. Ekkert bendir til þess að rekin sé umfangsmikil dreifingarstarfsemi á fíkniefnum í framhaldsskólum og félagsmiðstöðvum unglinga. Nú sem fyrr er stærsti hópur fíkniefnaneytenda fólk sem ekki stundar fasta atvinnu eða er ekki í skóla. Þriðja og seinasta spurningin er svohljóðandi: ,,Hefur lögreglan orðið vör við vaxandi ofbeldi meðal unglinga sem rekja má til fíkniefnasölu og fíkniefnaneyslu?`` Starfsmenn fíkniefnadeildar hafa ekki orðið varir við sérstaka aukningu á ofbeldi nú síðustu mánuði en benda hins vegar á að ofbeldi hefur vaxið samfara neyslu fíkniefna nú seinustu árin. Erfitt er þó að meta þetta þar sem stór hluti ofbeldisverka sem framin eru sem afleiðing fíkniefnaneyslu er vísast aldrei kærður.

Guðmundur G. Þórarinsson Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn og ráðherra fyrir ágæt svör. Hér er um að ræða mál sem brennur á fjölmörgum foreldrum og heimilum og þyrfti raunar miklu meiri umræðu hér á hv. Alþingi en unnt er á þeim litla tíma sem fyrirspurnum er ætlaður. Mig langar til að skjóta inn í þessa umræðu örfáum orðum. Baráttan gegn fíkniefnum er auðvitað heil keðja sem samanstendur af fjölmörgum hlekkjum sem allir þurfa að vera sterkir og vafalaust þarf alla að styrkja. Ráðherra gerði eðlilega mjög að umræðuefni hlut dómsmrn., eftirlit og löggæslu, sem enginn vafi er á að þarf að vera mjög traustur og styrkur þannig að þegnar landsins geti treyst á að innflutningur eigi sér ekki stað, framboð sé takmarkað og þar fram eftir götunum. Mig langar í þeim fáu setningum sem ég má segja hér í þessu sambandi, virðulegi forseti, til að leggja áherslu á annan þátt sem eru sjálfar forvarnirnar. Einmitt þegar kemur að börnum í skóla og framhaldsskólunum þá skipta forvarnirnar gríðarlega miklu máli. Það hefði verið ástæða til að menntmrh. væri hér og velti þeim málum fyrir sér. Það er enginn vafi á því að fræða þarf foreldra miklu meira um þessi mál og heimilin almennt. Foreldrar gera sér ekki grein fyrir því nægilega snemma hvað er að ske. Þeir þekkja allt of oft ekki áhrif þessara efna og vita kannski ekki hvað um er að ræða fyrr en of seint. Þarna vantar fræðslu. Að mínu viti hafa skólarnir brugðist í þessu máli. Skólarnir hljóta að vera sá vettvangur sem á að fræða æskulýð þessa lands um hvað hér er í húfi. Á mjög athyglisverðum fundi í Gerðubergi í Breiðholti nú fyrir stuttu upplýsti ungur framhaldsskólanemi að öll þau ár sem hann hefði verið í skóla, sem eru hreint ekki fá, hefði heildarfræðsla sem hann hefur fengið um fíkniefni numið hálfri klukkustund. Og það gefur auga leið með tilliti til þeirrar alvöru sem hér er á ferðinni að skólakerfið tekur þetta mál engan veginn þeim tökum sem þarf. Ég held að við þurfum að taka það alveg sérstaklega fyrir hér og þingmenn að beita sér fyrir því að inn í skólana verði tekin mjög aukin fræðsla um fíkniefni og áhrif þeirra. Á skal að ósi stemma, er oft sagt en einmitt þar, að fræða unglingana um alvöruna, skortir gríðarlega á og ég vil beinlínis halda fram að skólarnir hafi brugðist í þessu efni.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Inga Birni Albertssyni fyrir þessa fsp. og hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans. Þetta mál brennur mjög á stórum hópi fólks í dag og enginn vafi er á því að þetta er vaxandi vandamál. Ég hef áreiðanlegar upplýsingar um aukna dreifingu fíkniefna í skólum. Því er nauðsyn að taka á þeim málum með skjótum hætti og ég vil taka undir það sem hv. 10. þm. Reykv. sagði í því sambandi. Þá vil ég minna á það að ég flutti fsp. um það hvort setja ætti lög um eignaupptöku á eignum eiturlyfjasala á Íslandi og vil beina því til dómsmrh. hvort hann muni ekki gera svo. Þá vil ég í þessu mikilvæga máli einnig beina þeirri spurningu til hæstv. dómsmrh. hvort hann muni ekki flytja lagafrv. um að herða viðurlög og auka fjárframlög til að koma í veg fyrir fíkniefnaneyslu og dreifingu. Og í þriðja lagi óska ég að dómsmrh. íhugi það og kanni hvort ekki sé rétt að beita sér fyrir því að birtar séu ljósmyndir af dæmdum eiturlyfjasölum í fjölmiðlum.

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem fram hefur komið hér um að það þarf ekki síst að hyggja að forvörnum í þessum málum. Í því sambandi langar mig aðeins að benda á að starfsfólk unglingadeilda, unglingaheimila og sálfræðideilda skóla hefur í vaxandi mæli beint sjónum að samskiptamynstri og hegðunarmynstri barna og unglinga innan skóla. Á því tekur raunar ,,Lionsquest``-námsefnið að nokkru leyti en einnig er ábyrgð starfsfólks sem starfar í skólum og hefur mikil samskipti við börn og unglinga mikil. Það er í aðstöðu til að koma auga á ef í óefni er að koma. Það hefur sýnt sig að þau börn og unglingar sem leiðast helst út í eiturlyfjaneyslu eru oft og tíðum börn sem hafa orðið t.d. fyrir einelti og aðkasti í skóla. Ég vil nota tækifærið hér og minna á till. til þál. sem við kvennalistakonur höfum lagt fram um átak gegn einelti. Þar er verið að benda á eina leið af mörgum sem þarf að líta á þegar verið er að byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans og einnig þeim sem tekið hafa þátt í umræðunni og undirstrikað með mér mikilvægi þessa máls. Auðvitað fagna ég því að fundaherferð, fræðsla og frekari kynning sé að fara í gang og tek undir þær raddir sem hvetja til enn frekara forvarnarstarfs en nú er haft í frammi. Ég fagna einnig því sem fram kom hjá ráðherra að nú eigi allir lögreglumenn í raun að standa á vakt og enginn verði látinn í friði, hvort heldur er um að ræða fíkniefnaneytanda eða fíkniefnasala. Eins og ég sagði hér í fyrri ræðu minni tel ég að lögregluaðgerðir eigi að beinast fyrst og fremst að því að stöðva framboðið því að með því að stöðva framboðið hlýtur neyslan að minnka. Ég vil sjá það sem allra fyrst að tekið verði miklu fastar á þessum málum, fíkniefnasalar verði teknir og þeirra málum verði virkilega hraðað í gegnum kerfið. Og þegar sekt er sönnuð fari þessir menn umsvifalaust í fangelsi. Það verði engin miskunn þar. Og ég vil ganga skrefi lengra. Ég vil líka taka fíkniefnaneytendur og ég vil loka þá inni strax og næst í þá, hvar sem er. Ég tel að það mundi benda þeim á þá áhættu sem þeir taka með því að neyta eiturlyfja ef þeir vita að þeir eiga yfir höfði sér t.d. viku fangelsisvist fyrir að vera staðnir að verki. Ég hygg að unglingar muni hugsa sig um tvisvar áður en þeir leggja út í slíkt. Og ég vil jafnvel ganga enn lengra. Ég vil gefa þessum neytendum kost á því að semja við lögin. Gefi þeir upp dreifingaraðilann losni þeir við þessa viku eða þennan tiltekna tíma sem þeir eiga að sitja inni. Þannig eigum við að leita allra ráða, bæði til að finna dreifingaraðilana og söluaðilana og einnig til þess að koma í veg fyrir þá fíkniefnanotkun sem nú er í gangi. Ég vil að lokum taka undir það sem hv. þm. Hreggviður Jónsson sagði, að ég er ansi smeykur um að umfangsmikil dreifing og sala sé í skólum landsins í dag og þá sérstaklega hérna á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel að ekki megi horfa fram hjá þeirri staðreynd. Að öðru leyti, hæstv. forseti, þakka ég þá umræðu sem hér hefur orðið en ég tel að til þess að ræða svona mál í botn þurfi miklu lengri tíma en fyrirspurnaformið gefur okkur.

Fyrirspyrjandi (Ingi Björn Albertsson) Hæstv. forseti. Á þingi 1980--1981 mæltu hv. þm. Helgi Seljan, Steinþór Gestsson, Alexander Stefánsson og Magnús H. Magnússon fyrir þáltill. sem orðaðist svo: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram rækilega könnun varðandi einangrun útveggja húsa. Skulu Húsnæðisstofnun og Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins annast könnun þessa og birta niðurstöður sínar sem fyrst.`` Í framsögu með þessari þáltill. kom fram hjá 1. flm., Helga Seljan, að hér sé trúlega um byltingu að ræða í byggingarkostnaði með betri endingu, meiri einangrun og meiri orkusparnaði húsa. Hann og fleiri telja að þetta geti þýtt allt upp í 20% sparnað á orkukostnaði. Hv. þm. Magnús H. Magnússon sagði í umræðunni þá að á verðlagi þess tíma væri reiknað með að 200 fermetra einbýlishús mundi verða um 12 millj. kr. ódýrara í byggingu með þessari aðferð. Þriðji flm., Alexander Stefánsson, kom síðan inn á lagaákvæði um Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins sem fjallar um endurbætur í byggingariðnaði og lækkun kostnaðar við mannvirkjagerð, þar á meðal sjálfstæðar grundvallarrannsóknir í byggingartækni, hagnýtingu húsrýmis, bæjaskipulagningu og gatnagerð. Í þeim tilgangi skal stofnunin fylgjast með nýjungum í byggingariðnaði og laga þær að íslenskum staðháttum, þ.e. kynningu á niðurstöðum rannsókna og veitingu upplýsinga um byggingarfræðilegt efni, aðstoð við eftirlit með byggingarefnum og byggingarframkvæmdum og nauðsynlegri rannsóknaþjónustu í þeim greinum sem stofnunin fæst við. Þessari þáltill. var síðan vísað til nefndar. Þegar hún kom þaðan mælti hv. þm. Magnús H. Magnússon, frsm. nefndarinnar, fyrir samþykkt nefndarinnar á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: ,,Nefndin telur að einskis megi láta ófreistað til að bæta byggingaraðferðir og lækka byggingarkostnað og um leið upphitunarkostnað húsa.`` Þessi þáltill. var samþykkt óbreytt þann 21. maí 1981. Eftir því sem ég best veit hefur lítið skeð síðan. Sá aðili sem að þessari uppfinningu eða hugmynd stendur hefur ekki fengið neina fyrirgreiðslu í kerfinu þrátt fyrir að hann hafi m.a. uppáskrifað frá iðnrn. bréf til Húsnæðisstofnunar þar sem farið er fram á að gata hans verði greidd í þessum efnum. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. félmrh. hvað líði þeirri könnun sem þessi þáltill. gerði ráð fyrir.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Til mín er beint fyrirspurn um hvað líði könnun þeirri á einangrun útveggja húsa sem Húsnæðisstofnun og Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins var falið að gera með þáltill. 21. maí 1981. Því er til að svara að á Alþingi 1986--87 var lögð fram fsp. af þáv. þm. Helga Seljan um framkvæmd ályktunar Alþingis um einangrun húsa frá 21. maí 1981. Hér er um að ræða sömu þál. og nú er spurt um framkvæmd á af hv. þm. Inga Birni Albertssyni. Í svari félmrh. á Alþingi árið 1987 um þessa sömu þál. kom fram að hún hefði verið send Húsnæðisstofnun ríkisins til umsagnar 9. febr. 1982. Í svari Húsnæðisstofnunar hafi komið fram að stofnunin telji ekki nóg að einungis fari fram könnun á einangrun útveggja eins og þál. gerði ráð fyrir. Að mati stofnunarinnar væri nauðsynlegt að könnunin næði einnig til ýmissa annarra húshluta, svo sem húsþaka, lofta, gólfa o.s.frv. Stofnunin mælti jafnframt með að könnunin færi fram. Með bréfi dags. 9. nóv. 1983 fól félmrn. Húsnæðisstofnun að vinna sérstaklega að þessu máli. Ráðuneytið óskaði eftir því að stjórn Húsnæðisstofnunar fæli tæknideild stofnunarinnar að gangast fyrir úttekt á íbúðarhúsnæði í öllum landshlutum utan hitaveitusvæða í þeim tilgangi að fá yfirlit um ástand húsnæðis. Jafnframt var greint frá því að í ársbyrjun 1984 hafi ráðherrar félagsmála og iðnaðarmála komið sér saman um að gangast fyrir sérstöku orkusparnaðarátaki til að minnka og jafna húshitunarkostnað. Var stefnt að því að framkvæma endurbætur á eldra húsnæði sem miðuðu að bættri einangrun og orkunýtingu. Sérstök þriggja manna verkefnisstjórn var skipuð til að annast yfirstjórn þessa verkefnis. Sérstök samráðsnefnd var verkefnastjórn til ráðgjafar. Í þeirri nefnd voru m.a. fulltrúar Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins. Sem svar við þessari sömu fsp. á Alþingi 1987 var jafnframt greint frá því að á vegum verkefnisstjórnar hefði farið fram umfangsmikið starf sem var m.a. unnið í samvinnu við Húsnæðisstofnun. Orkusparnaðarátakið var kynnt með sýningum sem haldnar voru um allt land. Þar voru kynntar sérstaklega allar nýjungar og nýr tæknibúnaður á sviði einangrunar. Var það gert í samvinnu við Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins og ýmsar aðrar stofnanir. Í mars 1987 taldi þáv. ráðherra, og það kom fram hér á hv. Alþingi, að með því sem ég hef hér lýst væri framkvæmd á þessari ályktun Alþingis lokið. Þess má geta að Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins hefur eftir 1980 gefið út alls 17 rit og RB-blöð um einangrun og upphitun húsa. Rit þessi fjalla m.a. um einangrun húsa, hitun húsa, einangrunarefni, gerðir, eiginleika og fleira. Af framansögðu má sjá að ýmislegt hefur verið gert í því að kanna einangrun útveggja húsa ásamt öðrum þáttum einangrunar og orkunýtingar eins og samþykkt var í þál. árið 1981.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um að flýta framkvæmdum við jarðgöng á Vestfjörðum. Þetta er 509. þingmál á þskj. 892. Með þeirri till. til þál. sem ég mæli hér fyrir er ætlunin að fá samþykki Alþingis til að flýta framkvæmdum við fyrirhugaða jarðgangagerð á Vestfjörðum umfram það sem fyrirhugað er í fyrirliggjandi vegáætlun. Stefnt er að því samkvæmt tillögunni að öllum undirbúningi þessa verks verði hraðað þannig að framkvæmdir geti hafist á næsta ári. Þá verði heimilað að auka framkvæmdahraða við verkið þannig að því ljúki á fjórum til fimm árum í stað a.m.k. sjö, eins og áformað hefur verið eða ætla má að framkvæmdin taki miðað við núverandi fjármögnunarforsendur. Gert er ráð fyrir því í þáltill. að ríkissjóði verði heimilað að taka lán í þessu skyni, samtals allt að 1300 millj. kr. á árunum 1990--1994 og þá samkvæmt nánari ákvæðum sem sett yrðu í lánsfjárlög hverju sinni. Skulu þau lán, ásamt verðbótum, endurgreiðast af því fjármagni sem varið verður til stórverkefna samkvæmt vegáætlun á næstu árum. Hins vegar skulu vextir og lántökukostnaður greiðast árlega af ríkissjóði og mætti líta á það sem sérstakt byggðaframlag. Loks er í þáltill. gert ráð fyrir því að ríkisstjórnin láti fara fram könnun á möguleikum þess að afla sérstaklega lánsfjár og/eða tekna til að standa straum af kostnaði vegna þessarar ákvörðunar, ákvörðunar um að flýta þessum framkvæmdum, og verði áliti skilað til næsta Alþingis þar um. Ég hygg að fáum dyljist sú mikla þýðing sem þessi nefndu jarðgöng á norðanverðum Vestfjörðum, undir Breiðadals- og Botnsheiði, geta haft fyrir þróun atvinnulífs og í menningar- og félagslegu tilliti á þessu svæði. Með tengingu byggðarlaga yrði allur grundvöllur atvinnu- og félagslífs treystur og meiri hagkvæmni ætti að nást á ýmsum sviðum. Því má heldur ekki gleyma að þessar framkvæmdir á samgöngusviðinu gætu haft í för með sér umtalsverðan sparnað á ýmsum öðrum sviðum. Það er auðvelt að nefna dæmi um þetta samspil mannvirkjagerðar, sérstaklega samgöngumannvirkjanna. Þannig má t.d. auðveldlega sýna fram á, ekki síst á þessu svæði, að bætt vegakerfi geti gert flugvelli óþarfa og benda má á það að á þessu svæði á norðanverðum Vestfjörðum eru, í öllum byggðarlögunum fjórum sem tengjast munu sérstaklega saman með þessum jarðgöngum, áætlunarflugvellir. En með góðum og öruggum vegasamgöngum sem komast á með þessari tengingu ætti einn áætlunarflugvöllur með möguleika á öðrum til vara auðveldlega að geta þjónað svæðinu. Það mundi síðan leiða til þess, vegna aukinnar umferðar um þann völl, að unnt yrði að bjóða upp á betri þjónustu, tíðari ferðir og meiri hagkvæmni næðist. Svipaða sögu má væntanlega segja um hafnir, a.m.k. hvað snertir sérhæfðari flutninga sem um hafnirnar fara eins og vöruflutninga. Þá ætti að mega samræma og nýta betur mannvirkin en nú er gert. Og síðan má í raun telja svona áfram lengi. Það ætti að mega ná betri nýtingu út úr skólum, heilsugæslustöðvum og hvers kyns aðstöðu, menningarmiðstöðvum, opinberum stjórnsýslubyggingum o.s.frv., með því að gera slíkt svæði að einni sameiginlegri og samfelldri samskiptaheild. Það er eðlilegt að sú spurning vakni hvort tæknilega sé unnt að flýta rannsóknum og síðan framkvæmdum við þessa gerð jarðganga á Vestfjörðum umfram það sem áður hefur verið fyrirhugað og gert er ráð fyrir í þál. Ég hef látið fara rækilega yfir það og er niðurstaða sérfræðinga Vegagerðarinnar að svo sé. Fyrir því eru m.a. eftirfarandi rök: Núverandi rannsóknaáætlun gerði ráð fyrir því að á árinu 1989 yrði unnið við kjarnaboranir og viðbótarkortlagningu. Árið 1990, þ.e. á yfirstandandi ári, yrði unnið við úrvinnslu úr þessum borunum, bergtækni- og jarðfræðisnið og á árinu 1991 yrði unnið við gerð forskeringa og frágang á rannsóknarskýrslu. Þessi áætlun hefur miðast við það að verkið verði boðið út veturinn 1991--1992 og framkvæmdir hefjist sumarið 1992. Ofangreindum rannsóknum er hins vegar unnt að ljúka haustið 1990. Þá þyrfti að vinna stíft á næstu mánuðum við þessa úrvinnslu, sem ætlunin hefur verið að vinna hvort eð er á þessu ári, einkum á borkjörnunum sem liggja fyrir og einnig þarf að hraða gerð jarðlagasniða sem nota mætti síðan beint í lokaskýrslu. Gera þyrfti uppkast að jarðfræðiskýrslu á ensku með sambærilegum hætti og gert var þegar undirbúin voru útboðsgögn fyrir framkvæmdir í Ólafsfjarðarmúla. Þá þyrfti að sjálfsögðu hönnunarvinna varðandi göngin, vegi og skála að hefjast sem allra fyrst á þessu ári þannig að útboðsgögn yrðu til um eða fyrir næstu áramót. Það er mat þeirra sem þetta hafa skoðað og þessi verk mundu hafa með höndum að það eigi auðveldlega að takast að haga þessu svo eins og ég hef þegar gert grein fyrir. Það flýtir að sjálfsögðu fyrir að nú hafa menn nýlega reynslu af því að ganga í gegnum sams konar undirbúning framkvæmda þar sem voru framkvæmdirnar í Ólafsfjarðarmúla. Áætlanirnar hafa hingað til miðast við að framkvæmdirnar tækju a.m.k. sjö ár ef þær yrðu eingöngu sniðnar eftir tekjum af vegáætlun eins og þær bærust að. Þá er gert ráð fyrir því að fjármagn dygði einungis til þess að vinna á einum stað í göngunum í einu, þ.e. fyrir eitt ,,úthald``. Endanleg tilhögun ganganna hefur ekki verið ákveðin en til greina kemur að hafa þau í tvennu lagi eða ein þriggja arma göng. Hvort heldur sem verður er ljóst að tæknilega er vel framkvæmanlegt að vinna á fleiri stöðum í einu og jafnvel æskilegt með tilliti til sparnaðar sem mætti ná með ýmiss konar samnýtingu auk þess að fá mannvirkið fyrr í notkun. Ef unnið væri á tveim stöðum í einu mestan hluta verktímans er líklegt að hann styttist úr a.m.k. sjö árum í fjögur til fimm. Auk þess að flýta gerð jarðganga væri mjög æskilegt að flýta nýbyggingu 3 km vegar að göngunum í Tungudal en ljóst er að þar er eðlilegast að gangagerðin hefjist. Best væri að sá vegur yrði tilbúinn þegar jarðgöngin verða boðin út þar eð erfitt er að gera bráðabirgðavegi og nauðsynlegt að aðkoma sé orðin greið ef gangagerð hefst síðsumars eða að hausti. Miðað við að framkvæmdir hefjist sumarið 1991 eða einu ári fyrr en reiknað hefur verið með í vegáætlun yrðu göngin væntanlega tekin í notkun seint á árinu 1995. Til þess að vinna verkið á fjórum til fimm árum í stað sjö þarf annaðhvort að hækka verulega framlag úr Vegasjóði meðan á framkvæmdum stendur eða, eins og tillagan gerir ráð fyrir, afla fjár með öðrum hætti að hluta til. Á þessu ári þarf þó aðeins að leysa lánsfjárþörf að upphæð 45--47 millj. kr. og miðað er við að sú fjárhæð verði tekin inn í fjáraukalög eða lánsfjáraukalög fyrir árið 1990 á komandi hausti. Ætla má að kostnaður vegna flýtingar framkvæmdanna nemi um 430 millj. kr. miðað við byggingarvísitölu 164,9 stig. Eftir að göngin hafa verið opnuð fyrir umferð sparast hins vegar, að áætlað er, snjómoksturs- og viðhaldskostnaður sem nemur a.m.k. 25 millj. kr. á ári í meðalárferði. Á fjármögnunarskeiði framkvæmdarinnar eða flýtingartímanum einum mundu því sparast a.m.k. 75 millj. kr. á þessum kostnaðarliðum. Hér verður ekki farið út í að fjölyrða um ýmsan annan sparnað, bæði beinan og óbeinan, sem skjótar úrbætur í samgöngumálum af því tagi sem hér um ræðir á norðanverðum Vestfjörðum og jákvæð byggðaþróun, sem vonandi fylgir í kjölfarið, hafa í för með sér. Óhætt er þó að fullyrða að slíkur sparnaður getur orðið verulegur fyrir einstaklinga, atvinnulíf og opinbera aðila. Einn er sá þáttur í þessu sambandi sem vert er að hugleiða og það er að þegar verktökum býðst að vinna hraðar svo stórt verk sem hér um ræðir eru verulegar líkur á hagstæðari tilboðum en ella. Má benda á að ef fengjust um 10% hagstæðari tilboð af þessum sökum lætur nærri að sá sparnaður, að viðbættum sparnaði í viðhaldi (snjómoksturskostnaði), vegi upp lántökukostnað vegna fyrirhugaðrar flýtingar. Nú er að sjálfsögðu erfitt að spá fyrir um það nákvæmlega eða slá á það mælikvarða hversu mikill slíkur sparnaður er sem verktakar geta nýtt sér með því að vinna verkið hraðar, en augljóst er að ýmiss konar úthaldskostnaður og samnýting á aðstöðu býður upp á sparnað í framkvæmdinni. Það er alþekkt frá öðrum framkvæmdum af sambærilegri stærðargráðu og þó það verði ekki um að ræða í prósentvís nema tiltölulega lágar tölur er það fljótt að muna þegar verkin eru af þessari stærðargráðu. Þá er enn fremur rétt að hugleiða að það hlýtur að verða að telja hvert það ár, sem svo mikil framkvæmd með tilheyrandi fjárfestingu stendur ónýtt vegna lengri framkvæmdatíma, mjög dýrt þó að vissulega sé umdeilanlegt hvaða ávöxtunarkröfur eigi að miða við í því tilviki þegar lagt er mat á hversu dýrt það er að láta slíkt mannvirki liggja ónotað á síðari stigum framkvæmdanna. Engu að síður er augljóst mál að það er hagstætt í ýmsu tilliti að framkvæmdatíminn, þegar á annað borð er byrjað, sé sem stystur þannig að það fé sem í framkvæmdina fer liggi sem allra stystan tíma ónýtt. Ég vil svo fara um það nokkrum orðum að ýmsir möguleikar hafa verið ræddir til öflunar fjár vegna þessarar flýtingar. Gert er ráð fyrir því að það viðfangsefni verði sérstaklega kannað og áliti skilað til næsta Alþingis þar um. Samgrn. hefur m.a. unnið tillögur um staðbundna gjaldheimtu í formi sérstaks álags á eldsneytisgjald. Þar er aðallega stuðst við fyrirmyndir frá nágrannalöndunum þar sem ýmis stór átök í samgöngumálum hafa einmitt verið fjármögnuð að hluta til eða að öllu leyti með slíkri gjaldtöku, þ.e. þeim sérstaka kostnaði sem af byggingu þeirra og/eða flýtingu, eins og hér á við, leiðir. Þetta fyrirkomulag er til að mynda vel þekkt víða á hinum Norðurlöndunum. Einnig hefur verið rætt um útgáfu sérstakra skuldabréfa. Eins og kunnugt er var fjár á sínum tíma, m.a. til Djúpvegar og hringvegarins, aflað með sölu sérstakra happdrættisskuldabréfa. Þá er að sjálfsögðu sá möguleiki einnig fyrir hendi að heimamenn greiði að einhverju leyti af slíkum lánum sem tekin yrðu vegna flýtingarinnar með vegtekjum kjördæmisins á árum næst á eftir gangaframkvæmdum. Ég ætla svo, virðulegur forseti, ekki tímans vegna að lengja framsöguræðu mína fyrir þessu máli en legg á það áherslu að lokum og undirstrika sérstaklega að í mínum huga er hér fyrst og síðast á ferðinni byggðapólitískt mál og byggðapólitísk ákvörðun. Og ég held að nauðsynlegt sé að undirstrika að málið er þannig upp lagt af minni hálfu og ríkisstjórnarinnar að hér sé um sjálfstæða byggðapólitíska ákvörðun að ræða sem ekki tengist í sjálfu sér því samkomulagi sem fyrir liggur um forgangsröðun verkefna samkvæmt vegáætlun, þar sem um hrein skil yrði að ræða annars vegar á öllum vaxta- og lántökukostnaði sem af þessari flýtingu mundi leiða og því yrði haldið aðgreindu og greitt sérstaklega og beint af ríkissjóði, og/eða með annarri fjáröflun sem ákveðið yrði að grípa til. Ég bind við það miklar vonir að málið megi njóta hér stuðnings og skilnings. Við það eru miklar vonir bundnar, ekki bara í þeim fjórðungi sem á sérstakra hagsmuna að gæta, Vestfirðingafjórðungi, heldur og víða í landinu þar sem menn horfa til þess að aðstæður byggða og mannlífs verði bættar með stórátökum í samgöngumálum á næstu árum og áratugum. Hér er eitt slíkt mál, mjög stórt, á ferðinni. Það tengist þeim landshluta þar sem byggðaþróun hefur verið alóhagstæðust undanfarin ár. Ég tel því að með því að styðja framgang þessarar tillögu eigi menn þess kost að sýna í verki með mjög myndarlegum hætti að menn vilji eitthvað á sig leggja til þess að snúa við þeirri öfugþróun í byggðamálum sem við höfum allt of lengi mátt búa við. Ég vona að tillögunni verði tryggður greiður gangur í gegnum þingið og legg til að að lokinni þessari umræðu verði henni vísað til hv. fjvn.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs til þess að lýsa ánægju minni yfir þessari tillögu sem við hér ræðum og stuðningi við þessa tillögu. Þessi tillaga er nokkuð sérstaks eðlis. Það kemur til af því að Vestfirðir hafa sérstöðu í þróun byggðamála. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það í hverju þessi sérstaða liggur. Við skulum minnast þess að landsbyggðin vítt og breitt um landið og einstök byggðarlög hafa átt í vök að verjast, hlutfallslega fækkað fólkinu og samdráttur orðið víða út um landsbyggðina. Sérstaða Vestfjarða er fólgin í því að á Vestfjörðum hefur ekki einungis fækkað á þessari öld hlutfallslega íbúum heldur tölulega. Það er eina kjördæmið í landinu þar sem fólksfækkunin hefur orðið svo mikil að það hefur ekki einungis fækkað hlutfallslega heldur tölulega. Á þessu byggist sérstaða Vestfjarða og þróunin síðustu missirin er ekki til þess að hughreysta í þessu efni ef ekki verður gert neitt að. Það sem þarf að gera er að gera sérstakar ráðstafanir til þess að hamla þeirri ískyggilegu þróun sem hefur verið á Vestfjörðum og er sérstæð fyrir Vestfirði. Þess vegna var það að þegar hæstv. samgrh. kom í byrjun þessa árs með hugmyndir sínar um að flýta framkvæmd á jarðgöngum þeim sem hér um ræðir voru það fagnaðartíðindi fyrir fólkið á Vestfjörðum af því að mönnum þótti að þetta væri sérstakur skilningur á því að það yrði að grípa til sérstakra ráðstafana til þess að styrkja byggðina á Vestfjörðum. Ég þarf ekki að fjölyrða um þetta en nú er komin fram þáltill. um að flýta framkvæmdum við jarðgöng á Vestfjörðum eins og fram kom í hugmyndum ráðherra fyrst þegar þær komu í dagsins ljós í byrjun þessa árs. Og þá var tekið fram og samkvæmt þessari tillögu er það svo að það er gert ráð fyrir að útvega sérstakt fjármagn til þessara framkvæmda sem hér um ræðir. Það er ekki gengið út frá því að það sé gengið á framkvæmdafjármagn annarra verkefna á Vestfjörðum. Það er ekki gengið út frá því að það sé gengið á framkvæmdafjármagn annarra verkefna í öðrum kjördæmum, nei. Það er gert ráð fyrir því að það sé útvegað sérstakt fjármagn í þessu skyni. Og það er hægt að gera. Það er réttlætanlegt vegna þess að það eru sérstakar aðstæður í þessu kjördæmi, sem ég hef hér vikið að. Ég þarf ekki hér að fara að ræða um það hve þýðingarmikil jarðgöngin eru fyrir byggðaþróun á Vestfjörðum. Hæstv. samgrh. kom nokkuð inn á þau efni. En ég vil að það komi fram að á fjórðungsþingi Vestfirðinga í september sl. var gerð grein fyrir og lagt fram þingskjal sem varðar þetta mál, hvaða þýðingu jarðgöngin hafa fyrir Vestfirðinga og sérstaklega byggðina á norðanverðum Vestfjörðum í ýmsum samböndum. Þar eru tíunduð atriði sem varða þjónustustofnanir atvinnuveganna. Þar er tíundað það sem varðar sérstaklega sjávarútveginn og þar er tíundað það sem sérstaklega varðar fiskiðnaðinn, landbúnaðinn, opinbera þjónustu margs konar, samgöngur o.fl. o.fl. Þetta var lagt fram á fjórðungsþingi Vestfirðinga í september sl. En ég vil upplýsa það að síðan hefur Fjórðungssambandið unnið að þessum málum og frekari athugunum og útfærslum á ýmsum hugmyndum sem geta komið til framkvæmda á grundvelli þess að jarðgöng verði fyrir hendi. Og það er ekki einungis að í því felist bætt þjónusta fyrir fólkið á Vestfjörðum heldur og eru ýmsir þættir þess eðlis að þeir geta dregið úr kostnaði sem þarf til þess að veita þessa þjónustu. Hæstv. forseti. Ég vildi aðeins um leið og ég lýsi ánægju minni og stuðningi við þessa þáltill. drepa á örfá atriði sem ég hef hér gert. Meginatriðið er það að þessari tillögu verði tekið vel og afgreiðslu tillögunnar verði flýtt svo sem verða má og það megi verða tryggt að hún hljóti afgreiðslu á þessu þingi. Ég vil mega vonast til þess að sú verði raunin á og ég efast ekki um að hæstv. samgrh. er alvara þegar hann leggur ríka áherslu á það að málið fái skjóta og góða afgreiðslu á þinginu.

Pálmi Jónsson Virðulegi forseti. Öllum er kunnur sá niðurskurður sem varð á vegafé og vegaframkvæmdum á síðasta ári undir forustu núv. hæstv. ríkisstjórnar. Þá var það fé sem aflaðist vegna sérmerktra tekjustofna Vegagerðar ríkisins skorið niður um 682 millj. kr. og sú fjárhæð látin renna beint í ríkissjóð. Það er líka kunnugt að á þessu ári stendur til að skerða vegafé og vegaframkvæmdir frá því sem gert var ráð fyrir í vegáætlun, sem afgreidd var hér 20. maí sl., um 754 millj. kr. Í tíð núv. hæstv. ríkisstjórnar hefur því verið um mjög mikinn niðurskurð á vegaframkvæmdum að ræða. Hluta af þeirri skerðingu sem stendur til að fram komi á þessu ári mun væntanlega verða reynt að bera uppi af lánsfé. Lánsfé sem þá kemur til greiðslu á komandi árum. Undir þessum kringumstæðum flytur hæstv. ráðherra hér till. til þál. um að flýta framkvæmdum við jarðgöng á Vestfjörðum. Það er að sjálfsögðu vel, eins og hér hefur komið fram, ef hægt er að flýta framkvæmdum. Ég tek í mörgum greinum undir það sem hér hefur komið fram bæði hjá hæstv. ráðherra og hv. 4. þm. Vestf. um það mikla hagræði sem af flýtingu verka hlýst og hvað það hefur mikið gildi að tengja saman þær byggðir á Vestfjörðum sem hlut eiga að máli. Þetta virðist eiga að gera með þeim hætti að í stað þess, sem vegáætlun segir fyrir um, að hefja framkvæmdir 1992 skuli hefja framkvæmdir 1991 og ljúka þeim á fjórum árum í stað sjö ára. Allt er þetta vel en kveður þó við nýjan tón miðað við fyrri athafnir hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. ráðherra í vegamálum. Það verður þó að gera sér grein fyrir því að allt er þetta spurning um fjármagn. Í tillgr. er gert ráð fyrir að ríkisstjórninni verði heimilað að taka lán á árunum 1990 til 1994, allt að 1300 millj. kr., samkvæmt nánari ákvæðum sem sett verða í lánsfjárlög hverju sinni. Þar er einnig kveðið á um að vextir og lántökukostnaður vegna slíkra lána verði greiddur úr ríkissjóði sem sérstakt byggðaframlag. Ég vil í sjálfu sér lýsa yfir stuðningi við það ákvæði till. Vegna þess að hér er öðrum þræði og kannski fyrst og fremst um sérstaka byggðaframkvæmd að ræða eins og glögglega hefur komið fram. Ég vil hins vegar segja það að í grg. með tillögunni eru þessi mál ákaflega lítið skýrð. Og skýringar urðu engu betri í ræðu hæstv. ráðherra sem var að meginhluta upplestur grg. sem tillögunni fylgir. Þar eru til að mynda engar fjárhæðir nefndar um framkvæmdakostnað í heild eða á hverju ári sem stafa af þessari tillögu. Ekki er rakið hvaða fjárhæðir bætast við vegáætlun á hverju ári framkvæmdatímans. Þar er engin grein gerð fyrir því hvernig flýting verka á jarðgöngum kemur niður á öðrum verkefnum, þar á meðal á Vestfjörðum. Og nú sagði hv. 4. þm. Vestf. að til þessa yrði aflað sérstaks fjármagns sem þýddi að það kæmi alls ekki niður á öðrum verkum. Ég vitna til þess að í grg. tillögunnar segir, með leyfi forseta: ,,Til að unnt sé að vinna þetta verk á 4-5 árum í stað 7 þarf annaðhvort að hækka verulega framlag úr vegasjóði meðan á framkvæmdum stendur eða afla fjár með öðrum hætti.`` Ekki er nú fastar að orði kveðið. Það er sem sé allt í lausu lofti. ,,Á þessu ári þarf þó aðeins að leysa lánsfjárþörf að upphæð 47 millj. kr. Miðað er við að fjárhæðin verði tekin inn á fjáraukalög fyrir árið 1990 nú á komandi hausti.`` Af hverju ekki að taka þessa fjárhæð inn á fjáraukalög sem nú eru til meðferðar á hv. Alþingi? En um fjármögnun málsins er þarna eins losaralega að orði komist og mögulegt er. Og það má kannski segja að það sé bjartsýni og vonandi að sú bjartsýni, sem fram kemur hjá hv. 4. þm. Vestf., geti átt sér síðar stað í raunveruleikanum, að til komi sérstakt fjármagn sem ekki muni skerða aðrar framkvæmdir í landinu, hvorki á Vestfjörðum eða annars staðar. En eins og þetta er sett fram þá er í rauninni mjög hæpið að það geti staðist. Og engin grein er gerð fyrir því hvort önnur verk eða hvaða önnur verk verða þá að þoka að sama skapi. Það er t.d. engin grein gerð fyrir því hvernig Vestfirðir fara að því að standa straum að sínum hluta, að því að leggja fé á móti þessum framkvæmdum sem eru stórverkefni, fé af sínum kvóta úr hinu almenna vegafé. Við afgreiðslu vegáætlunar fyrir ári síðan var mótuð sú regla að hlutaðeigandi kjördæmi skyldi leggja fram 20% kostnaðar við jarðgangagerð og 35% kostnaðar við brúargerð, teljist þessi verkefni til stórverka. Miðað við þá flýtingu sem hér er á ferðinni í jarðgöngum og miðað við það að á sama tíma er verið að brúa Dýrafjörð, þá hygg ég að það verði ærið þröngt fyrir Vestfirðinga að standa straum að sínum hluta af þessu fé og gæti jafnvel farið svo að engin önnur verk í vegamálum yrðu þar í gangi eða gætu verið. En það er ekki nokkur einasta grein gerð fyrir þessu í tillögunni eða grg. með henni og engar upplýsingar í ræðu hæstv. ráðherra, eins og hann hafi ekki hugleitt þetta. Ég hlýt því að segja það að mörgum spurningum er ósvarað um þetta mál. Spurningum sem hlýtur að verða að spyrja í fjvn. undir meðferð málsins ef ekki koma fram svör hér. Ég kasta ekki rýrð á það að hér er um byggðapólitískt mál og þýðingarmikið mál að ræða og það er gott að geta komið þessu máli áfram og það er gott að geta komið hér fram ýmsum öðrum slíkum málum sem þýðingu hafa fyrir byggðirnar í landinu. En menn verða að gera sér grein fyrir því að það kostar peninga. Og menn verða að gera sér grein fyrir því að þegar slík mál eru flutt þá á að gera grein fyrir því hvernig peninganna skuli aflað. Hér er á ferðinni mál, eins og mörg önnur mál af hálfu hæstv. ríkisstjórnar, þar sem settar eru fram tillögur og málatilbúnaður hafinn um útgjöld úr ríkissjóði sem engin grein er gerð fyrir hvernig eigi að fjármagna en koma til greiðslu þegar þessi hæstv. ríkisstjórn er farin frá.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Þessi þáltill. vekur furðu mína vegna þess að á sama tíma hefur núv. ríkisstjórn skert verulega vegafé. Og það bitnar á öllum landsmönnum. Á sama tíma hefur núv. ríkisstjórn ekki bolmagn til þess að standa undir viðhaldi á einum fjölfarnasta vegi landsins. Ég er að tala um Reykjanesbrautina, þar sem þúsundir manna fara um á hverjum degi, þar sem stórkostleg hætta er og vegurinn er þannig að það er algerlega óforsvaranlegt að ekki skuli gert við hann. Ég vil benda á það í þessu sambandi að aðeins aukakostnaðurinn við flýtingu framkvæmda á þessari áætlun mundi nægja og meira til til að leggja nýtt slitlag á alla Reykjanesbrautina eina, en hann er 430 millj. Þetta sýnir hvílíkt ábyrgðarleysi er hér á ferðinni og hvernig tillöguflutningur þetta er. Ég flutti í haust með fyrstu málum á þinginu tillögu um tvöföldun Reykjanesbrautar. Sú tillaga hefur verið gagnrýnd fyrir það sem núna er sett í þessa tillögu af hæstv. ráðherra og ríkisstjórnar, að það eigi að vera sérstök fjáröflun fyrir hana. Maður hlýtur að spyrja sig hvort ríkisstjórnin eigi ekki að standa ábyrg frammi fyrir því sem hún gerir eða hvort hún ætli bara að leggja á skattborgarana hærri skatta. Ég vil benda á að hér er um að ræða áætlun sem sennilega kostar 7--8 milljarða, a.m.k. stendur ekkert um það í tillögunni að hún kosti minna. Maður þyrfti að fá gleggri svör frá hæstv. samgrh. um hvað þetta þýðir í rauninni. Að leggja fram áætlun, eins og þessa hér, um þvílíkt stærðarverk er dónaskapur við þingið. Og það verður að fá því svarað hvaða vegaframkvæmdir á að skera niður í viðbót við þær sem þegar hefur verið ákveðið að skera niður á þessu ári. Það hefur verið ákveðið að skera niður vegafé um 10%, er okkur þingmönnum tjáð, í kjördæmum nú þegar vegna þess að ríkisstjórnin þarf að nota þá peninga í eitthvað annað. Hvar ætlar núv. ríkisstjórn að taka fjármuni upp á 8 milljarða í þetta? Þessum spurningum verður hæstv. samgrh. að svara. Það er ekki hægt að bera það á borð fyrir hv. Alþingi að hér sé fleygt inn áætlun á síðustu dögum þingsins með þessum hætti án þess að henni fylgi ítarleg úttekt og grg. um fjármögnun og hvernig á að standa að þessum framkvæmdum. Annað er dónaskapur. Hér hefur verið samþykkt vegáætlun sem okkur hv. þm. er sagt að megi ekki hvika frá, hún er gerð til fjögurra ára, og það er lágmark að þeirri áætlun sé breytt og þetta sett inn á hana. Ég ætla ekki að draga úr mikilvægi þess að leggja jarðgöng á Vestfjörðum, sem er allt annað mál. En hvernig að þessu er staðið er bara blekkingarleikur. Þetta er bara kosningamál. Það sem þeir eru að gera er að þeir hugsa sér að hlaupa frá hvort sem er og þá sé þessi víxill ógreiddur og það komi í hlut einhverra annarra að borga þetta eins og margt annað sem hæstv. ríkisstjórn hefur staðið fyrir. 

Já og ekki verri.

Og ekki verri nei, það er rétt. Og það verður að segjast eins og er að grg. sem fylgir þáltill. fullnægir ekki þeim kröfum sem Alþingi Íslendinga gerir til grg. frá ríkisstjórn og ráðherrum um stórfellda framkvæmd sem á að fara fram upp á kannski 8 milljarða. Það hlýtur að vera krafa Alþingis að menn vinni heimavinnuna sína en hendi ekki inn einhverjum kosningavíxlum fyrir hv. Alþingi.

Friðjón Þórðarson Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um að flýta framkvæmdum við jarðgöng á Vestfjörðum. Og svo sannarlega er þetta gleðiefni að geta flýtt framkvæmdum í samgöngumálum. Ég samfagna vinum mínum Vestfirðingum að eiga þarna von á svona mikilli samgöngubót fyrr en hefði mátt vænta. Það er alveg rétt líka að á undanförnum árum og mjög lengi raunar hafa farið fram umræður í þjóðfélaginu um byggðamál og byggðastefnu. Byggðastefnu sem við áhugamenn, sem um hana höfum talað, höfum ekki getað komið í framkvæmd nema að litlu leyti. Byggðastefnu sem á eftir að vinna stórmikið við og gera stór átök áður en hún rís undir nafni. Og það er ekki hægt að neita því að Vestfirðingar í þeim ágætu byggðum hafa búið við sérstaka erfiðleika í samgöngumálum. Ég segi fyrir mig að ég má ekki til annars hugsa en að allt verði gert sem mögulegt er til að létta þeim róðurinn í þessum efnum. Það eiga þeir svo sannarlega skilið Vestfirðingar. Þær byggðir sem leggja á borð með sér í þjóðarbúið ekki minna en hver maður getur séð sem vill kynna sér það. Þess vegna er það svo að okkur getur ekki dulist að það átak sem hér er fyrirhugað í samgöngumálum sé mikils virði fyrir þróun atvinnulífs, menningu og félagsmál þar vestra. Ég fagna öllum átökum sem gerð eru til þess að bæta samgöngur á Vestfjörðum og ann Vestfirðingum alls góðs í þessum efnum. Ég vil endurtaka það. Það er aðeins eitt atriði sem ber að íhuga og staldra ögn við þegar rætt er um að hraða framkvæmdum í þessu ,,byggðapólitíska stórmáli``, eins og hæstv. samgrh. komst að orði. Sú athugasemd er þess efnis hvort flýting þessarar jarðgangagerðar kunni ekki að seinka öðrum framkvæmdum sem fyrirhugaðar eru í samgöngumálum, hvort sem þær eru innan eða utan gildandi vegáætlunar. Það er þetta atriði sem við þurfum að staldra við og íhuga. Og auðvitað eru þær athugasemdir réttar, sem hér hafa komið fram frá fleirum en einum ræðumanni, að þegar um svo dýrar og miklar framkvæmdir er að ræða þurfi vitaskuld að gera nákvæma og glögga grein fyrir því hvernig afla eigi fjár til þeirra af hálfu stjórnvalda. Ég ætla ekki að ræða um þetta í löngu máli en í þessu efni vil ég þó aðeins ræða og nefna eina einustu framkvæmd í samgöngumálum. Svo vill til að sú vegagerð snertir einmitt Vestfirðinga allra manna mest að mínum dómi. Það er vegagerð yfir Gilsfjörð. Það mál hefur verið kannað á undanförnum árum og til þeirra rannsókna hefur runnið fé árlega. Þeirri rannsókn lýkur á þessu ári og er fullyrt að nægileg fjárveiting sé þegar fyrir hendi til að greiða allan kostnað sem um verður að ræða í þessu skyni. Allar rannsóknir, sem þetta mál varða, lofa góðu og sýna arðsemi og hagræði frá öllum hliðum. Þær eru óteljandi þær samþykktir sem gerðar hafa verið um þetta mál bæði á Vesturlandi og Vestfjörðum og ég veit ekki betur en alþingismenn Vesturlands og Vestfjarða séu einhuga um málið. Óteljandi samþykktir í háum bunkum hafa verið gerðar um þetta efni bæði vestan Gilsfjarðar og sunnan. Og allir sem til þekkja telja þetta stórmál. Ég vil leyfa mér að benda á að fyrir þessari framkvæmd, sem ég nú nefni, má færa mörg rök sem ég ætla ekki að telja upp nú en segja þó að hún er á svæði svokallaðrar Dalabyggðaáætlunar. Það er ein elsta byggðaáætlun sem gerð hefur verið og staðfest af ríkisstjórn. Það var á ríkisstjórnarfundi 13. febr. 1981. Ég held að okkur alþingismönnum sé sæmra að reyna að framfylgja þeim ákvörðunum sem teknar hafa verið heldur en láta okkur nægja að þær rykfalli einhvers staðar uppi í hillum. En um þetta mál má ræða svo margt að ég ætla ekki að eyða tíma í það, aðeins segja að það er mitt álit að þessi ágæta framkvæmd sem við ræðum hér um og varðar jarðgöng á Vestfjörðum megi ekki seinka þeirri framkvæmd sem ég hef hér gert að umtalsefni, vegagerð yfir Gilsfjörð, sem fyrirhugað er að framkvæmd verði í beinu framhaldi af brúargerð á Dýrafirði sem á að ljúka á næsta ári, þ.e. að það þurfi að hefja þessa framkvæmd á Gilsfirði á árinu 1992.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Ég vil lýsa stuðningi mínum við þetta mál. Þetta er mál sem er stór liður í því að reyna að halda byggð í þessu landi í sæmilegu horfi og minnka mismuninn á lífsaðstöðunni í landinu. Ég ætla ekki að fara að ræða efni tillögunnar, það er búið að gera það af öðrum og ég hef litlu við það að bæta. En ég er ekki sammála því sem hefur komið hér fram. Það eru hliðstæðar ástæður t.d. á Austfjörðum og á Vestfjörðum í samgöngumálum og í byggðamálum. Þar á ég við t.d. Neskaupstað, Mjóafjörð og jafnvel Vopnafjörð þó að ég telji að það sé alveg rétt að jarðgöng um Vestfirði hafi átt að ganga fyrir. Það tel ég rétt. En við megum ekki gleyma því að það er ekki ósvipað ástand og knýjandi þörf að gera þetta t.d. á Austfjörðum. Við getum ekki búist við því að það fólk sem stendur undir velmegun í landinu, þ.e. í þessum sjávarplássum, uni því til lengdar að hafa allt aðra lífsaðstöðu en er í öðrum byggðum landsins. En ég get ekki betur séð en að óvíst sé hvernig þessar framkvæmdir verða á næstu árum. Við stöndum á krossgötum í sambandi við atvinnustefnu í landinu. Það er verið að tala um stóriðju. Það er verið að tala um það að meðan á uppbyggingu hennar stendur verði hið opinbera, bæði ríkið og sveitarfélögin, að draga úr sínum framkvæmdum. Ég heyrði að í fréttum í gær var talað um það að Atlantal-hópurinn vildi tryggja sér að byggja ekki 200 heldur 400 þúsund tonna álsmiðju á Íslandi á næstu tíu árum. Hvað þýðir þetta ef af verður og ef framkvæmdir liggja eftir eins og seðlabankastjóri er búinn að áleggja ríkisstjórn að gera og embættismenn ríkisins tala nú um á bak við tjöldin? Við sem berum ábyrgð á framkvæmdastefnunni í landinu hljótum að staldra við og hugleiða hvað er hér á seyði. Það er alveg rétt sem hv. þm. Friðjón Þórðarson sagði áðan, það var tekin ákvörðun um fyrir mörgum árum að stefna að því að byggja brú á Dýrafirði. Það er ekki nóg að samþykkja þessa tillögu ef svo er verið að tala um á sama tíma að það verði að draga úr þessum framkvæmdum. Það er ekki nóg að ákveða vegafé á fjárlögum í vegáætlun og taka það svo til baka. Það er ekki nóg. Ef við viljum vera ábyrg á annað borð verðum við að horfa á þessi mál af fullri einurð, af kjarki og ekki að láta alls konar agenta villa okkur sýn. Agentar hafa hér áður sést og oftast í gróðaleit. Sannleikann fáir mátu mest, mundu ekki gefin heit. Það hefur sannast og mun áfram sannast að það er ekki nóg að samþykkja gott mál á Alþingi ef því er ekki fylgt eftir. Og það er eins víst og tvisvar tveir eru fjórir að ef ákveðið verður að byggja á næstu tíu árum, hvar sem það verður staðsett, 400 þúsund tonna álver þá er byggðastefnan búin að snúast í andhverfu sína og þá er þýðingarlítið fyrir okkur að samþykkja þetta mál að mér sýnist. Eða ég vil spyrja hæstv. samgrh. sem ég veit að berst fyrir þessu máli af heilindum: Hvernig getur hann tryggt það ef hin ákvörðunin verður tekin og ef farið verður eftir ráðleggingu seðlabankastjóra og annarra hagfræðinga, sem eru að ræða um það í skúmaskotum að þetta sé gott mál? Álverksmiðja er mjög gott mál, segja þeir. En þeir segja líka: Það fer verðbólguskriða af stað nema dregið verði úr öðrum framkvæmdum. Það er málið. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mál mitt lengra nú. Ég mun ræða þetta álævintýri betur hér í sölum Alþingis síðar. Ég hef reynt að afla mér þeirra upplýsinga sem mögulegt er að fá bæði í Evrópu og vestan hafs. Og ég hef reynt að kynna mér hvernig hefur verið staðið að eftirliti hjá ÍSAL. Ég hef reynt að fá þær upplýsingar sem hægt er í þessu máli. Það er ekki fallegur lestur að hlusta á fyrir þá sem hafa ráðið þessum málum á undanförnum árum og ráða enn. Og ætla sér svo að fara út í svona framkvæmd miðað við þá reynslu sem við höfum er forkastanlegt.

Karvel Pálmason Virðulegur forseti. Ég hlýt sem Vestfirðingur og íbúi á því svæði sem hér er verið að ræða um að fagna mjög þessari tillögu. Ég hygg, enda hefur það komið fram hjá velflestum hv. þm. sem hér hafa talað, að menn skilji þörfina og nauðsynina á því að hendi verði tekið til að því er samgöngumál varðar á Vestfjörðum. Það er að vísu ein undantekning, hv. 11. þm. Reykn. fór aðeins út af sporinu í sinni ræðu og fór að tala um Reykjanesbrautina í tengslum við þetta, eins og hún kæmi þessu máli eitthvað við, braut sem er búin að vera teppalögð í marga áratugi. Ég hygg að þeir sem eru þessarar skoðunar eins og hv. þm. Hreggviður Jónsson ættu að íhuga svolítið aðstæður á þessu svæði. Hér utan dyra eða suður með, í Hafnarfirði, Kópavogi eða enn sunnar sjá menn ekki mikinn snjó. Á Vestfjörðum eru þriggja hæða hús núna á kafi í snjó. Þeir sem tala á þann hátt sem hv. þm. Hreggviður Jónsson gerði gera sér auðvitað enga grein fyrir aðstæðum á þeim svæðum sem verið er að tala um. Einstaklingar á borð við hann ættu auðvitað að setjast að á þessum svæðum, vera þar í nokkurn tíma þegar mest gengur á og vita hvort hugarfarið breyttist þá ekki í þá veru að þarna sé þörf á því að bæta úr. Ég hygg að það dyljist engum, sem á annað borð hugleiðir málið og vill vera sanngjarn, að ekkert landsvæði er eins illa sett samgöngulega séð og Vestfirðir. Þá er ég að tala um landshlutann. Auðvitað geta menn tekið út úr einhvern tiltekinn stað annars staðar á landinu og sagt svipað um hann. En svæðið á Vestfjörðum, sem heild, er samgöngulega séð langverst sett af öllum svæðum sem hægt er að ræða um. Menn hafa mikið rætt um þessa framkvæmd, sem ég auðvitað geri ráð fyrir að verði, þó að ég taki að vísu undir það sem fram hefur komið í þessum umræðum, að oft er ekki nægilegt að þáltill. séu samþykktar hér á Alþingi. Meira að segja er ekki nóg að lög séu samþykkt á Alþingi. Það tekur ærið langan tíma að framkvæmdin skili sér þó að Alþingi sé búið að veita samþykki sitt og leggja blessun sína yfir málið. Á það vil ég leggja mikla áherslu. Ég geri ráð fyrir því, og raunar veit eftir undirtektum sem hafa komið fram, að þessi tillaga verður samþykkt í þinglok. Ég er ekki í neinum vafa um það. En það dugar ekki. Það verður að sjá svo um að framkvæmdin skili sér. Það dugar ekki að samþykkja tillögur sem síðan eru lagðar til hliðar og ekkert með þær gert. Ég legg höfuðáherslu á það að framkvæmdin komi í ljós strax. Menn hafa eðlilega spurt: Er með þessari tillögu verið að slá einhverju öðru á frest í samgöngumálum? Ég er sömu skoðunar og hv. 4. þm. Vestf. að ekki sé verið að slá neinu öðru á frest. Hér er verið að tala um að afla fjármagns til þessa verkefnis án þess að það skerði önnur. Ef svo er ekki óska ég eftir því að hæstv. samgrh. greini frá því hér. Ef meiningin er, eins og sumir, ja fullyrða ekki en vilja upplýsingar um, að þessi framkvæmd þýði að það verði skorið annars staðar í samgöngumálum þá eru menn að tala á röngum nótum. Ég lít þannig á þetta mál að hér eigi að afla sérstaks fjármagns án þess að skerða neins staðar annars staðar það sem búið er að ákveða. Auðvitað er nauðsynlegt að það komi fram hvort þetta er ekki réttur skilningur. Hv. 4. þm. Vestf. vitnaði til samþykkta frá fjórðungsþingi, ítrekaðra samþykkta þaðan, ekki bara einu sinni heldur oftar og um fleiri mál líka. Á sama tíma og fjallað var um jarðgangagerð á fjórðungsþingi var samþykkt sérstök ályktun að því er varðaði Óshlíðarveg og vakin athygli á að bæta þarf öryggi á þeirri leið. Skal ég ekki víkja að því frekar hér. Það kemur væntanlega til umræðu við afgreiðslu vegáætlunar. Auðvitað hefur Fjórðungssamband Vestfirðinga haft í fleiri horn að líta en þetta. Nú eru á ferðinni stórmál sem geta haft veruleg áhrif á byggðaþróun í landinu sem víða hefur farið mjög illa með tiltekið landsvæði og virðist eiga að halda áfram undir handleiðslu stjórnvalda ekki bara núverandi heldur og áður. Ég nefni þar t.d. kvótann, fiskveiðistefnuna. Hvaða áhrif halda menn að frv., sem hæstv. ríkisstjórn lagði fram á Alþingi og nú liggur fyrir í hv. Ed., eða þau lög, verði það samþykkt, hafi á byggðaþróun t.d. á Vestfjörðum á næstu árum og áratugum? Menn verða auðvitað að ræða byggðastefnuna í samhengi ef hún á að vera á annað borð. Virðulegur forseti. Ég skal fara að hætta. Það má segja miklu fleira um þessi mál og auðvitað er þörf á því að ræða þau. Ég legg áherslu á það að í mínum huga þýðir afskaplega lítið að byggja jarðgöng á Vestfjörðum eða flýta þeim um eitt ár ef á samtímis af hálfu stjórnvalda að draga kjark og líf úr því fólki sem byggir þetta svæði með helstefnu í fiskveiðum eins og henni hefur verið beitt og og á að versna, eins og allt lítur út fyrir, með frv. sem liggur fyrir Alþingi. Það dugar ekki að taka í einn spotta sem kannski virðist landfastur ef hinum er sleppt sem líka þarf að byggja á. Líftaugin er víðar en í samgöngum. Það þarf líka að afla teknanna, ekki bara fyrir Vestfirði heldur og fyrir þjóðfélagið. Og það gerist í gegnum fiskinn, fiskveiðar og fiskvinnslu. Til þess að það geti gerst þurfa menn að njóta þess að vera í nálægð fiskimiða og geta hagnýtt þau á sem ódýrastan hátt. En það gerist ekki með því að farið verði með fiskveiðistefnuna um ótiltekinn tíma eins og hæstv. ríkisstjórn leggur til. 

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Umræður um samgöngumál eru að þessu sinni ánægjulegar þar sem þeir sem hér hafa talað hafa allir lagt á þau áherslu þó það sé misjafnt eftir því hvar þeir eru búsettir á hvað þeir hafa horft í því sambandi. Um leið og ég lýsi stuðningi við þessa þáltill. fagna ég því að Vestfirðingar fengu fyrir stuttu síðan bætta tengingu við Snæfellsnes með tilkomu nýrrar ferju sem gengur á milli Stykkishólms og Brjánslækjar. Það eru stórir atburðir að gerast þegar slík þróun á sér stað sem þar hefur orðið. Og ég vil jafnframt þakka þeim fyrrv. samgrh. sem unnu að því að gera hana að veruleika. Ég vil bæta því við að sú ákvörðun, sem tekin var við seinustu vegáætlun, að fara í jarðgangagerð á Vestfjörðum var mjög stór ákvörðun og tímamótaákvörðun. Ég fagna því jafnframt að sá samgrh. sem tók við hefur ekki viljað hægja á ferðinni hvað þetta snertir heldur auka ferðina. Við Vestfirðingar hljótum vissulega að fagna í þeim efnum. Ég ætla samt sem áður að telja upp nokkur stórverkefni sem eru enn eftir á Vestfjörðum þó þetta sé unnið. Dýrafjarðarbrúin er verkefni sem hafist verður handa um af fullum krafti í sumar en byrjað var á í fyrrasumar. Í brúarframkvæmdum er Dýrafjarðarbrú eftir, þarf að koma brú yfir Gilsfjörð, eins og hefur komið fram hjá hv. 2. þm. Vesturl. og ég þakka honum fyrir hans orð þar um. Ég lít svo á að því verði ekki slegið á frest að fara í þá brúargerð þegar Dýrafjarðarbrúnni er lokið. Ég minna jafnframt á það að um leið og jarðgöngin eru orðin að veruleika og brú yfir Dýrafjörð verður þá búin að vera í nokkur ár þá er það ekkert vafaatriði að íbúar norðursvæðisins munu horfa með nokkrum öfundaraugum til þess möguleika að komast til Brjánslækjar lengri tíma á ári en þeir komast í dag. Í því sambandi er það Rafnseyrarheiðin sem fyrst og fremst hindrar því snjóflóðahætta er mikil á því vegarstæði sem er og kallar á stórframkvæmdir að koma þar á eðlilegri lausn. Dynjandisheiðin aftur á móti er heiði sem hægt er með lagfæringum á vegi að halda opinni ef vegur þar væri nægilega vel byggður og nútíma snjómoksturstækjum beitt. En það er einnig rétt að taka fram, af því að menn hafa í þessari umræðu hlaupið um landið þvert og endilangt til að finna staði þar sem benda mætti á að vegir séu lokaðir alllengi, eins og við Mjóafjörð, að Árneshreppurinn á Vestfjörðum er lokaður á hverju ári vetrarmánuðina hér um bil alla. Og hreppurinn er nú eitt af þeim svæðum sem áhugamenn um fagra náttúru munu sækja heim í vaxandi mæli á næstu árum því náttúrufegurð er einstök þar norður frá. Ég hygg að undan því verði ekki vikist að láta á það reyna hvort hægt sé að flýta því að gera þar sumarfæran veg. Ég segi sumarfæran veg því ég lít ekki á það sem sumarfæran veg ef menn geta ekki ferðast sumartímann eftir veginum á fólksbílum án þess að eiga á hættu að stórskemma bílana. Allt leiðir þetta hugann að því hversu mikið við Íslendingar eigum ógert í samgöngumálum. Sé skoðað hversu langt við erum komnir á sumum sviðum í þjónustu og stutt á öðrum þá blasir við að við erum sennilega komnir lengst allra þjóða á sviði heilbrigðismála ef tryggingakerfið og heilbrigðiskerfið eru sett í einn pakka, svo langt að það er spurning hvort við rísum undir því í framtíðinni. En við erum mjög stutt komin í vegamálum. Sé þetta borið saman við áherslupunkta hjá Rómverjum hinum fornu, áherslupunkta um í hvað eigi að verja fjármunum, stangast þetta allillilega á. Þeir trúðu því nefnilega að Rómaveldi yrði aldrei stærra en það svæði sem þeir legðu vegi um. En einhvern veginn virðist það vera svo að allmargir Íslendingar trúi því að Ísland geti orðið stærra en það landsvæði sem við leggjum vegi um. Ég held að svo sé ekki. Ég held að kenning Rómverjanna sé rétt. Ef menn ekki treysta sér til að leggja nothæfa vegi um ákveðna hluta þessa lands þá eru menn jafnframt að taka ákvarðanir um að það svæði tilheyri ekki Íslandi í framtíðinni. Þá eru menn að taka ákvarðanir um að það verði spurning hvort Sameinuðu þjóðirnar eða einhver slíkur aðili óski eftir því að fá viðkomandi svæði fyrir flóttamenn og muni leggja til fjármuni til þess að koma þar upp því sem til þarf svo það verði byggilegt. Ég held að þetta sé kannski meira í brennidepli en margir ætla því eitt af stærstu vandamálum okkar tíma er það hvað á að gera við þá stóru hópa manna sem í dag eru geymdir bak við gaddavírsgirðingar og enginn vill hafa á sínu landi á þessum hnetti. Menn hafa verið nokkuð þungorðir í garð núv. ríkisstjórnar fyrir að hafa ekki nýtt sér að fullu heimildir til að hækka bensín og hækka þungaskatt. Ég tek vissulega undir það að ég tel að við þurfum að verja meiri fjármunum til vegamála en ég held aftur á móti að sú stefna sé rétt að lækka þungaskattinn. Ég held að það sé ekki sanngjarnt gagnvart þeim byggðarlögum sem þurfa að búa við það að flytja mestallan sinn varning með vörubifreiðum að þeir sitji uppi með þær greiðslur á sínu vöruverði sem þungaskatturinn hefur verið. Ég held að menn hafi verið komnir þar yfir mörkin í eðlilegri skattheimtu. Nú glymur bjallan og það er ekkert vafaatriði hverjum hún glymur. Ég ætla því ekki að hafa mál mitt lengra en þakka fyrir þessa umræðu og þakka hæstv. samgrh. fyrir að hafa lagt þessa till. fram til þál.

Jón Kristjánsson Virðulegur forseti. Ég lýsi stuðningi við það mál sem er til umræðu. Ég tel að aðstæður séu hinar verstu á Breiðadals- og Botnsheiði og það sé full ástæða til að leggja þar jarðgöng og mest aðkallandi hér á landi nú. Um það er enginn ágreiningur, þar á meðal á Austurlandi þar sem menn hafa líka áhuga á jarðgangagerð á stöðum sem erfiðir eru yfirferðar að vetrarlagi. Sú tillaga sem hér um ræðir gerir ráð fyrir að flýta skuli framkvæmdum við fyrirhugaða jarðgangagerð á Vestfjörðum umfram það sem áformað er samkvæmt fyrirliggjandi vegáætlun. Ég hlýt að undirstrika það við þessa umræðu að ég tel að samþykkt tillögunnar feli í sér að flýtt sé jarðgangagerð almennt. Ég styð tillöguna heils hugar en hún hlýtur að þýða þetta. Hún hlýtur jafnframt að þýða það, ef Alþingi samþykkir hana, að vegamál og samgöngumál eiga að fá aukið vægi í opinberum framkvæmdum á næstunni. Við erum satt að segja með vegáætlun í höndunum til endurskoðunar og höfum ekki neitt áþreifanlegt í þeim efnum, síður en svo. Við höfum orðið að ganga í það verk að skera niður vegáætlun og sá niðurskurður er, ef ég man rétt, yfir 700 millj. frá því áætlað var í fyrra. Ef við eigum að endurgreiða þær lántökur á vegáætlun næstu ára er óhjákvæmilegt að við verðum að leggja meira fé til þessara mála en við höfum gert. Ég álít að samþykkt tillögunnar sé ásetningur í því efni. Og samþykktin sé ásetningur í því að halda áfram jarðgangagerð í landinu og láta þráðinn ekki slitna. Með því fororði styð ég tillöguna en ég vil taka fram að ég tel þá röð sem hér er sjálfsagða og eðlilega og styð Vestfirðinga af heilum hug í því að vera næstir í röðinni hvað jarðgangagerð snertir. Eigi að síður komumst við ekki hjá því að líta á fjármögnun næstu ára í þessum efnum og við verðum að tillögunni samþykktri að leggja meira fé til vegagerðar en við höfum gert.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Þessar umræður hafa verið um margt athygli verðar. Ég vil segja það sem mína skoðun að því er varðar efnisatriði tillögunnar sem hér liggur fyrir að ég hygg að fá mál skipti meira til þess að tryggja byggð á Vestfjörðum en einmitt framkvæmdir af þessu tagi. Ég hygg réttnefni að hér sé um byggðapólitískar ákvarðanir að ræða. Ég hef sannfærst um það í heimsóknum vestur á firði að slíkar framkvæmdir muni alveg vafalaust ráða úrslitum um þróun byggðar á þessu mikilvæga atvinnusvæði landsins. Ég vil þess vegna minna á og taka undir þá áminningu hv. 2. þm. Vestf. að það var hv. 1. þm. Vestf., á meðan hann var samgrh., sem varðaði veginn í þessu efni og lagði af stað með þau stórhuga áform sem menn sjá nú fyrir að senn komist í framkvæmd. Það er jafnframt nauðsynlegt að vekja á því athygli, sem hér hefur rækilega verið gert ekki einungis af talsmönnum stjórnarandstöðunnar heldur líka af öllum talsmönnum stjórnarflokkanna sem hér hafa talað, að hæstv. samgrh. hefur ekki sýnt mönnum fram á að hann sé að flytja tillögu um að flýta verkáætlun í fullri alvöru. Honum hefur ekki tekist að sýna fram á að það sem við á að eta, sem eru peningarnir, sé fyrir hendi. Og þær efasemdir hafa komið fram ekki síður af hálfu talsmanna stjórnarflokkanna en stjórnarandstöðu. Þessum framkvæmdum verður ekki flýtt án þess að fjármagn sé fyrir hendi. Hæstv. núv. samgrh. hefur reist sér minnisvarða. Hann hefur reist sér minnisvarða um að vera sá ráðherra samgöngumála sem gengið hefur lengst í því að skera niður framkvæmdir í samgöngumálum, að stöðva þá þróun sem verið hefur í þeim efnum og að hindra að þær áætlanir, sem gerðar hafa verið, næðu fram að ganga. Enginn samgrh. hefur gengið jafnlangt í því og núv. hæstv. ráðherra. Það er sá minnisvarði sem hann hefur reist sér. Og nú á að reyna að bæta nokkuð úr með því að leggja fram tillögu um að flýta framkvæmdum, sem eru mikilvægar fyrir þróun byggðar á Vestfjörðum, en án þess að sýna fram á að það sé unnt að gera þetta, án þess að sýna fram á að fjármagnið sé fyrir hendi. Það eru opnuð ávísanahefti á lánsfjárlög og fjárlög en ekki gerð grein fyrir því með hvaða hætti á að ná þeim markmiðum. Hæstv. fjmrh. hefur á stundum sagt að taka þurfi á ríkisfjármálum með miklu aðhaldi. Ekki sé hægt að ávísa úr ríkissjóði án þess að menn hafi séð fyrir hvernig á að afla peninganna. Og hann hefur stundum flutt hér ádrepur í þeim efnum. Að vísu hefur enginn fjmrh., að ég hygg, haft önnur eins lausatök á stjórn ríkisfjármálanna og einmitt sá hæstv. ráðherra sem nú situr í þeim stól. Hann talar þannig tungum tveimur. Það kemur heim og saman við aðrar athafnir hans. Hann er hvort tveggja í senn formaður Alþb. og helsti andstæðingur þess í framboði til borgarstjórnarkosninga hér í Reykjavík. Þeir eru formaður og varaformaður í Alþb., hæstv. fjmrh. og hæstv. samgrh. Og það er ástæða til að spyrja hvort það kunni að vera vík milli vina í samgöngumálunum eins og í flokksmálunum. Það er auðvitað ekki hægt að ljúka, frú forseti, umræðu af þessu tagi án þess að hæstv. fjmrh. geri grein fyrir fjárhagslegri hlið málsins. Því hæstv. samgrh. er búinn að opna ávísanahefti bæði á fjárlög og lánsfjárlög, ekki bara á næstu árum heldur líka á þessu ári, vegna þess að það á að breyta fjárlögum þessa árs í þessu skyni. Og með hliðsjón af öllum hinum stóru yfirlýsingum hæstv. fjmrh. um hina nýju stefnu sem hann stundum segir að ríki í fjmrn. er alveg óhjákvæmilegt að hæstv. fjmrh. komi hér og geri grein fyrir afstöðu sinni til málsins. Geri grein fyrir því hvernig þessi málatilbúnaður um fjármögnun verksins samræmist öðrum yfirlýsingum fjmrh. um fjármálastjórn hæstv. ríkisstjórnar. Það eru stundum gerðar kröfur til þess að ríkisstjórnir hafi samræmda stefnu. Við vitum að þetta er ekki í fyrsta skipti sem áform eru uppi um að flýta framkvæmdum af byggðapólitískum ástæðum. Í flestum kjördæmum, að ég hygg, hafa verið teknar ákvarðanir í samgöngumálum vegna brýnna byggðahagsmuna að flýta mikilvægum verkefnum. Ég veit að a.m.k. í mínu kjördæmi hafa slíkar ákvarðanir verið teknar. En hæstv. núv. ríkisstjórn hefur með niðurskurði sínum reynt að koma í veg fyrir og reyndar komið í veg fyrir að unnt væri að endurgreiða lán, sem tekin hafa verið af þeim sökum, eins og áætlanir stóðu til um. Það veit hæstv. dómsmrh. Í ljósi þessa er auðvitað full ástæða til að hæstv. fjmrh. geri ítarlega grein fyrir því hvernig á að standa að fjármögnun þessara framkvæmda. Það verður ekkert gert, það vita Vestfirðingar, nema peningar séu fyrir hendi. Ég óska þess vegna eftir því, frú forseti, að þessari umræðu ljúki ekki fyrr en hæstv. fjmrh. hefur gert grein fyrir þessari mikilvægustu hlið málsins af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Því að öll þessi góðu áform velta á því hvaða ákvarðanir verða teknar í þeim efnum. Stjórnarþingmenn hafa lagt á það áherslu að þessi áform megi ekki skerða aðrar framkvæmdir. Hvernig eiga menn að trúa því eftir þann mikla niðurskurð sem núv. hæstv. ríkisstjórn hefur staðið fyrir í samgöngumálum? Það er óhjákvæmilegt að hæstv. fjmrh. geri, a.m.k. stjórnarþingmönnum, nokkra grein fyrir þeim áleitnu og alvarlegu spurningum sem þeir hafa sett fram í þessu efni. Þess vegna ítreka ég þá ósk mína, frú forseti, að hæstv. fjmrh. verði kallaður til þessarar umræðu og honum verði gert að gera ítarlega grein fyrir fjármögnunarhlið þessara áforma svo að menn geti rætt tillöguna í fullri alvöru. Því að sannarlega er það svo að það verkefni, sem er verið að fjalla um, og þau áform um að flýta framkvæmdum eru mikilsverð og verðskulda það að ítarlega sé gerð grein fyrir þeirri forsendu hvernig fjármagna eigi framkvæmdirnar.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Vegna óska hv. 1. þm. Suðurl. um að hæstv. fjmrh. komi hér þá hefur þeim skilaboðum verið komið á framfæri. Hann mun vera á fundi, eins og stendur, uppi í ráðuneyti en forseti hefur óskað eftir því að hann verði látinn vita af þessari ósk.

Friðrik Sophusson Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þáltill. sem er til umræðu. Ég tel hana góðra gjalda verða og eðlilegt að hæstv. samgrh. leggi sig fram um að sýna fram á að hann hafi áhuga á því að flýta jarðgangagerð á Vestfjörðum. Þetta mál verður væntanlega sent til hv. fjvn. og skoðað þar ásamt vegáætlun. Mig langar hins vegar, þar sem ég hef tækifæri til þess við þessa umræðu, að ræða örlítið mál sem kannski er efnislega óskylt en er þó náskylt að því leytinu til að til þess þarf verulega fjármuni og það telst einnig til vegagerðar. Þar á ég við þær miklu skuldir sem hrannast hafa upp vegna framkvæmda hér á höfuðborgarsvæðinu, einkum í höfuðborginni sjálfri. Skuldir sem hafa orðið til vegna þess að Reykjavíkurborg hefur fjármagnað sjálf bráðnauðsynlegar framkvæmdir í vegagerð sem ríkið á í tímans rás að greiða en ekki hefur enn tekist, svo að ég viti til, að ná samkomulagi um hvernig greiða skuli þessar skuldir. Ef allur kostnaðurinn sem ríkið ætti að borga lögum samkvæmt fellur á ríkið, en um það er vissulega deilt, a.m.k. um þær framkvæmdir sem áttu sér stað fyrir allnokkru síðan, má áætla að skuldir ríkisins við Reykjavíkurborg aðeins af þessum málum séu um 900 millj. kr. Við afgreiðslu fjárlaga rétt fyrir síðustu jól var opnuð heimild í 6. gr. laganna til þess að semja um þetta mál m.a. Það hlýtur að vera hlutverk hv. fjvn. og reyndar hæstv. samgrh. og auðvitað hæstv. fjmrh. að fjalla um þetta mál því að hér er um að ræða slíkar upphæðir að ekki verður hjá því komist þegar rætt er um vegagerð og fjármögnun vegagerðar að taka tillit til þessara miklu skulda ríkissjóðs við Reykjavíkurborg. Ég er ekki að ætlast til þess við fyrri umræðu málsins að hæstv. ráðherra svari því nákvæmlega hvar þetta mál stendur. En ég hlýt að gera þá kröfu að hv. nefnd og hæstv. ráðherra vinni að þessu máli þannig að úrslit liggi fyrir eigi síðar en hv. Alþingi afgreiðir þær tillögur sem snerta vegagerð. Því miður hefur sá háttur ekki verið hafður á á undanförnum árum að kalla til þingmenn Reykvíkinga þegar fjallað er um vegáætlun. Það hefur ekki tíðkast mestmegnis vegna þess að á sínum tíma var tiltölulega lítið um framkvæmdir í höfuðborginni sem ríkið átti að greiða. Nú hefur það breyst. Þess vegna er eðlilegt að Reykvíkingar taki í auknum mæli þátt í því að ráðstafa fjármagni til vegagerðar enda er umferð langmest í höfuðborginni sjálfri. Kannski má halda því fram að þar hafi ekki verið staðið að öllu leyti eins vel að málum og með sama hraða og ætlast mætti til miðað við þann mikla umferðarþunga sem er á götum Reykjavíkur, ekki síst á þeim vegum sem teljast til þjóðvegakerfisins. Þá á ég við þann hluta gatnakerfisins sem ríkissjóður á að greiða að öllu eða að hluta. Þetta vildi ég, virðulegur forseti, ræða án þess að draga úr því að þessar framkvæmdir eigi sér stað vestur á fjörðum. Ég hef fullan skilning á því en þegar verið er að gefa út ávísun á slíka fjárhæð eins og hér er um að ræða og taka erlent lán til þess að flýta framkvæmdum þar, sem ugglaust eru nauðsynlegar, verða menn jafnframt að gera sér grein fyrir því hvernig fjárhagsstaðan er að öðru leyti. Ég tel það eitt af forgangsverkefnunum til þess að heildaryfirsýn fáist að hæstv. ríkisstjórn og þá þeir tveir hæstv. ráðherrar sem nefndir hafa verið til sögunnar, ef þeir tala saman, sem ég efast ekki um að þeir geri, ræði þetta mál sín á milli og í framhaldi af því geri þingmönnum Reykjavíkur, og jafnvel hv. Alþingi, grein fyrir því hver staða málsins er að þeirra áliti. Virðulegur forseti. Ég vænti þess, án þess að ég sé að gera kröfu til svara við þessa umræðu, að hv. fjvn. skoði þetta mál og geri sér grein fyrir því hvernig afgreiða skuli vegáætlun þegar nefndin kemur saman til að ræða hana.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Ég vil nú er kemur að lokum umræðunnar svara í örfáum orðum því helsta sem hér hefur verið til mín beint og þá fyrst hv. 1. þm. Reykv. þar sem hann mun þurfa að bregða sér úr salnum. Það er alveg rétt að eitt af þeim verkefnum sem þarf að taka á er hvernig fara skuli með skuldir vegna framkvæmda í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu á undanförnum árum. Reyndar voru haldnir tveir fundir á sl. sumri um það mál en af ýmsum ástæðum, sem ég tímans vegna fer ekki út í að rekja, hefur orðið töf á því að áfram yrði haldið viðræðum milli borgarinnar og ríkisstjórnar um meðferð þeirra mála. Þar er ekki bara um að ræða skuldir vegna fyrri framkvæmda heldur eru í gangi og bíða mjög miklar og mikilvægar framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu sem að sjálfsögðu verður að tryggja fjármagn til. Og það er einmitt ætlunin með núgildandi vegáætlun. Þá voru framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu í fyrsta skipti teknar upp sem sérstakur framkvæmdaflokkur og það hversu miðar framkvæmdunum og uppgjöri skulda hlýtur auðvitað fyrst og fremst að tengjast því fjármagni sem til ráðstöfunar verður í þessum framkvæmdaflokki sem einum af þremur flokkum hinna svonefndu stórverkefna. Ég tek undir það sem hv 1. þm. Reykv. sagði. Þetta er að sjálfsögðu atriði sem þarf að ræða í fjvn. við afgreiðslu vegáætlunar sem þar er nú unnið að. Þá vil ég svara lítillega því sem hv. 2. þm. Norðurl. v. Pálmi Jónsson og reyndar fleiri komu inn á í sambandi við fjármögnun þessara framkvæmda. Ég skal taka undir það og geri það af fullri hreinskilni að gjarnan hefði mátt setja meira af upplýsingum um þann þátt málsins í grg. Það var reyndar búið að vinna ýmislegt í því máli en horfið var frá því að hafa það allt saman með og frekar reiknað með því að þau gögn yrðu síðan lögð fyrir hv. fjvn. og mundu birtast þá sem fskj. eða hluti af nál. fjvn. þá hún afgreiddi málið frá sér. M.a. vegna þess að talið var rétt að fjvn. færi yfir það hvernig staðið skyldi að hinni sérstöku fjármögnun. Rétt til upplýsingar fyrir hv. þm. er heildarframkvæmdakostnaður við verkið á núgildandi verðlagi tæpir 3 milljarðar kr. Það er, eins og kemur fram í tillögunni, gert ráð fyrir því að uppsöfnuð lántaka á síðasta framkvæmdaárinu, miðað við flýtingu, geti orðið allt að 1300 millj. kr. sem síðan mundu endurgreiðast á næstu 3--4 árum eftir framkvæmdatímann af tekjum vegáætlunar. Síðan vil ég gera það alveg ljóst að grundvöllur málsins er sá að þessi sjálfstæða ákvörðun um flýtingu hefur ekki áhrif á aðrar vegaframkvæmdir. Það liggur í því hlutarins eðli að allur viðbótarkostnaður, sem af flýtingunni leiðir, er samkvæmt tillgr. sjálfri færður þannig að hann greiðist sérstaklega úr ríkissjóði sem byggðaframlag. Þar með er ljóst að af vegatekjum verður einungis endurgreidd verðbætt lántökuupphæðin sjálf en ekki annar kostnaður þegar þær tekjur berast inn til Vegasjóðs. Og af sjálfu leiðir að þessi sjálfstæða ákvörðun um flýtingu á ekki að hafa áhrif á aðrar vegaframkvæmdir og er í raun sjálfur grundvöllur málsins eins og það er hugsað og upp lagt. Um jarðgangaframkvæmdirnar að öðru leyti liggja þegar fyrir ýmsar upplýsingar á hinu háa Alþingi. Bæði voru þær lagðar fram við afgreiðslu vegáætlunar á sl. ári og nægir að mínu mati að vísa til þeirra og þess framreiknings á heildarframkvæmdakostnaði sem ég gat um. Miðað við núgildandi vegavísitölu eða verðlag er heildarframkvæmdakostnaðurinn að nálgast 3 milljarða kr. Ég hygg ég hafi þá jafnframt svarað hv. 2. þm. Vesturl. Friðjóni Þórðarsyni og hv. 11. þm. Reykn. Hreggviði Jónssyni. Tímans vegna verð ég að biðjast undan því að fara út í langar umræður í framhaldi af því sem hv. 6. þm. Norðurl. e. nefndi um staðsetningu álvers og hvort yfirleitt þýddi að reyna að leggja öðrum byggðamálum lið ef sú ákvörðun yrði tekin að staðsetja álver hér á suðvesturhorninu. Að sjálfsögðu mundi það hafa mikil áhrif á alla byggðaþróun og þarf ekki að fjölyrða um það. En ég hygg engu að síður, með tilliti til þeirrar stöðu sem það mál er í nú um stundir, að við eigum ekki að látra deigan síga og skorast undan því að ýta öðrum málum áfram á meðan svo stendur. Það var aðeins spurt um það hvernig Vestfjarðakjördæmi færi að því að reiða fram sinn hluta framkvæmdakostnaðarins. Það er auðvitað ljóst að svo stór framkvæmd, þó hún sé ekki greidd nema að 20% af framkvæmdafé kjördæmisins, mun hafa veruleg áhrif á svigrúm til framkvæmda í kjördæminu meðan á því stendur, enda geri ég ekki ráð fyrir því að neinum hafi dottið í hug að þau kjördæmi, sem væru að fá í sinn hlut þvílíkar stórframkvæmdir og það greiddar að jafnvel 80% úr óskiptum sjóði, fengju þær án þess að þurfa að leggja talsvert að sér og talsvert af mörkum sjálf. Það liggur held ég í hlutarins eðli að þrátt fyrir allt er einmitt hið nýja fyrirkomulag um stórverkefnasjóðinn og kostnaðarskiptingu verkefna forsenda þess að einstök kjördæmi geti yfir höfuð ráðist í framkvæmdir af þessari stærðargráðu, ella hefði það með öllu orðið þeim ofviða. Ég hygg þess vegna að hér sé á ferðinni fyrirkomulag sem geri einmitt kleift að slíkar framkvæmdir geti náð fram að ganga. Af því að hv. 1. þm. Vesturl. ber nú í borðið þá veit ég að hann ætlar að segja það að einmitt svona tilhögun hefði þurft að vera komin til sögunnar þegar Borgarfjarðarbrúin var byggð, alveg rétt. Ég ætla svo að lokum, herra forseti, að biðjast undan því, ef hv. 1. þm. Suðurl. væri sama, að fara hér í pólitískan eldhúsdag við hann um framkvæmdir almennt til vegamála og þvílíka hluti, vegna þess m.a. að hér var almennt og þverpólitískt tekið jákvætt undir sjálft efni málsins þó menn hefðu svo sem ýmislegt annað að ræða, og biðst undan því að framgangur þess verði tafinn með slíkum hlutum. En vegna þess að hann vildi fara að eigna mér sérstakt met í því að skammta illa til vegaframkvæmda neyðist ég til að minna á það, en skal svo ekki hafa um það fleiri orð, að allra lélegasta ár síðustu áratuga til vegamála á Íslandi, og þarf að fara alveg aftur á hin mögrustu ár viðreisnarstjórnarinnar til að finna jafn bága frammistöðu, verður því miður að skrifast á reikning hv. 1. þm. Suðurl. ásamt með hans flokksbræðrum og samstarfsmönnum í ríkisstjórn á þeim tíma. Í miðju góðærinu 1987 fór bæði hlutfall þjóðartekna og raungildi fjárveitinga til vegamála lægst af því sem við höfðum upplifað á þessum áratug og reyndar held ég alveg aftur fyrir 1970 eða 1971 frá því að stjórnarskipti urðu. Þess vegna er ég ansi hræddur um að hæstv. þáv. fjmrh. Þorsteinn Pálsson, sem stóð að afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1987 og þar með fjárveitingum til vegamála, verði að bíta í það súra epli að ef einhver á met í þeim efnum er engin samkeppni um það við hann. Og að lokum þetta, herra forseti. Ég lít svo á að ef eitthvað má kallast byggðamál á Íslandi í dag hljóti það að vera það að reyna að reisa rönd við því að mér liggur við að segja byggðin í heilum landsfjórðungi rústist niður. Við skulum horfast í augu við það eins og það er, góðir alþingismenn, að auðvitað blasir ekkert annað við Vestfjörðum, ef svo heldur fram sem horfir, en að byggðin í heilum landsfjórðungi rústist hreinlega meira og minna niður. Það gefur auga leið að það landsvæði mun ekki standast það til lengdar að búa ár frá ári við beina fólksfækkun svo nemur kannski allt að 2,5% á hverju ári. Það mun einfaldlega þýða það að hvert samfélagið á fætur öðru kemst þar í slíkt ójafnvægi og slíka upplausn að til hruns horfir. Ég segi því að lokum einungis þetta: Ef menn geta ekki sameinast um það á hinu háa Alþingi, þrátt fyrir öll ræðuhöld um byggðamál, að gera eitthvað og reyna eitthvað til þess að reisa rönd við þeirri hrikalegu þróun sem verið hefur í byggðamálum Vestfjarða, þá held ég að menn geti stytt ræðuhöldin um byggðamál á næstu árum. Því það mun ekki verða mikið mark á þeim tekið ef menn ekki, í ljósi þeirra mjög svo alvarlegu aðstæðna sem þar eru, ná saman um að reyna að reisa þar einhverja rönd við.

Ásgeir Hannes Eiríksson Virðulegi forseti. Hæstv. samgrh. lauk máli sínu áðan með þeim orðum að menn gætu stytt ræðuhöldin út af byggðamálum og vegamálum. Ég tek undir þau orð ráðherrans og vitna til þess að snemma í haust lagði ég fram þáltill. sem lýtur að vegagerð. Ég sé að hv. 1. þm. Suðurl. kannast við tillöguna þar sem hann yfirgefur salinn. Tillaga sú átti öðrum tillögum fremur undir högg að sækja í þingsalnum. Það þurfti nafnakall til þess að koma henni til nefndar sem er a.m.k. einsdæmi núna í vetur þó að slíkt komi fyrir öðru hvoru. Og nú er þess gætt mjög tryggilega að hún sofi vært í viðkomandi nefnd. Tillagan sem hér um ræðir laut að því að kanna hvort varnarliðið væri reiðubúið til að taka þátt í að gera þjóðvegi hér á landi. Ég veit ekki hvort hæstv. fjmrh. kannast við tillöguna en hún lýtur að sjálfsögðu að því að spara ríkiskassanum útgjöld en fyrst og fremst þó að treysta svo varnir þjóðarinnar að hægt sé í rauninni að tala um varnir. Þau ríki sem taka að sér að vernda aðrar þjóðir, eins og Bandaríkin hafa gert, mega ekki láta staðar numið við moldina. Verndin hlýtur að beinast að fólkinu sjálfu ef við eigum að geta talað um vernd af nokkurri sannfæringu. Sú vernd sem lýtur aðeins að moldinni er ekki vernd fyrir fólkið. Hluti af þeim viðbúnaði sem ég sé fyrir mér sem vernd eru greiðir akvegir um landið til þess að komast fram og til baka ef í harðbakkann slær. Það þarf að færa íbúa landsins til eftir því hvar hættusvæði myndast og það þarf að færa varnarliðið til milli landshluta eftir því hvar eldarnir brenna hverju sinni. Allar þjóðir sem hafa staðið í hernaði hafa viðurkennt það sem frumskyldu til þess að koma herjum á milli staða að hafa sæmilegt vegakerfi. Og Bandaríkin hafa staðfest það með því að þau hafa áður boðið að leggja hér vegi Íslendingum að kostnaðarlausu. Við höfum aldrei þegið það. Við höfum verið það stórir upp á okkur. Á meðan tókum við á móti Áburðarverksmiðjunni sem Marshall-aðstoð. Ég sé að hv. þm. Ingi Björn Albertsson skilur líka hvað ég er að tala um. Kjarni málsins er sá að á sínum tíma voru Bandaríkin reiðubúin til að leggja akbraut frá Keflavíkurflugvelli utan byggðar alla leið upp í Hvalfjörð. Seinna voru Bandaríkin aftur reiðubúin til að leggja tvöfalda akbraut, hraðbraut, frá Reykjavík til Akureyrar til þess að þjálfa verkfræðisveitir sínar í að gera vegi við svokallaðar heimskautaaðstæður. Þessu höfnuðum við öllu saman. En við höfum þegið Marshall-aðstoðina og við höfum þegið PL480-aðstoðina þar sem Bandaríkin gáfu okkur alla sekkjavöru í 12 ár, alls kyns korn, tóbak og aðra vöru. Og andvirði þessarar vöru var lagt í sjóð sem seinna varð Framkvæmdasjóður og Framkvæmdastofnun og nú er Byggðastofnun. Byggðastofnun er því meira og minna komin á fót fyrir blóð, svita og tár þrælanna á ekrum Bandaríkjanna. Við erum fullsæmd af því að nota þá peninga hér í landinu. En þegar talað er um vegi sem hluta af vörnum þá er öllum krossbrugðið og menn fara að tala um að selja landið, leigja landið, selja fjallkonuna og allt þetta bull. Í tillögunni sem ég lagði fram var gert ráð fyrir að leggja veg hringinn í kringum landið og velja jafnan skemmstu leið á milli byggða með því að leggja vegina ekki yfir fjöllin eins og hefur tíðkast heldur í gegnum þau. Og þau göng sem þar mynduðust yrðu notuð sem almannavarnabyrgi ef til tíðinda drægi á viðkomandi svæði. Þar er sérstaklega tekið tillit til þjóðvega á Vestfjörðum, Austurlandi, Norðurlandi, í Hvalfirði og víðar. Einmitt á þeim stað sem núna er verið að ræða um hvort og hvernig við getum fjármagnað af eigin rammleik að grafa göng og leggja vegi á milli þeirra byggðakjarna sem þar eru. Því það er alveg rétt að helsta forsenda fyrir byggðaþróun, að byggð haldist út um landið, eru samgöngurnar, að það sé hægt að nýta sameiginleg mannvirki eins og hafnir, að það sé hægt að nýta sameiginleg mannvirki eins og flugvelli og væntanlegan varaflugvöll. Í framtíðinni verður fiskinum skipað burt úr landinu með flugvélum. Þess vegna þurfa að liggja greiðir akvegir til flugvalla til þess að hver einasta verstöð geti nýtt sér þá. Ég nefni þetta hér af tveim ástæðum. Ég mundi telja vitinu meira að kanna fyrst hvort Bandaríkin og Atlantshafsbandalagið séu reiðubúin til þess að fjármagna þessa vegagerð áður en við förum að ræða það hér að við fjármögnum hana ein. Við skulum kanna þennan möguleika áður. Þetta var og er af mörgum kallað aronska í höfuðið á Aroni heitnum Guðbrandssyni sem rak Kauphöllina í Reykjavík í áratugi. En í dag þegar þessi umræða fer fram eru tilviljanirnar bæði margar og merkilegar og á borðinu hjá mér liggur till. til þál. um könnun á fjárveitingum úr Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. Það eru tveir fyrrv. flokksbræður mínir, Eggert Haukdal og Hreggviður Jónsson, sem er flokksbróðir minn úr mörgum flokkum, sem leggja þetta til. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram könnun á því hvort ákvæði um Mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins eða önnur ákvæði heimili fjárveitingar til bættra samgangna vegna stórbrúa og jarðgangagerðar sem nauðsynlegs hluta varnarkerfis landsins.`` Einmitt það sama og ég var að segja. En þá var það kallað að selja fjallkonuna. Og áfram er haldið í þessari tillögu: ,,Jafnframt verði kannað hvort fordæmi eru fyrir fjárveitingum í öðrum ríkjum bandalagsins til samgangna, fjarskipta og flugvallagerðar af hálfu þess.`` Auðvitað vitum við öll að það er. Norðmenn hafa ekki blakað auga við að taka á móti milljörðum í sitt vegakerfi. Að við tölum ekki um þjóðir eins og Portúgal, Spán, Grikkland og fleiri lönd. Þetta er alls staðar gert vegna þess að í öðrum löndum, þar sem fólk hefur barist í stríði, eru vegir viðurkenndir sem hluti af vörnum. Svo einfalt er það nú. Eftir að hafa lesið þessa tillögu sé ég að við Aron Guðbrandsson erum orðnir vanmetakindur í þessari umræðu. Þeir félagarnir Eggert og Hreggviður eru miklu miklu kaþólskari en við Aron og miklu kaþólskari en páfinn. Og sem aronisti hlýt ég að fagna þeim liðsauka. Samkvæmt þessu sýnist mér þess ekki langt að bíða að skynsamleg tillaga um að kanna þessa möguleika fái þinglega meðferð á hæstv. Alþingi.

Alexander Stefánsson Virðulegi forseti. Ég skal eyða litlum tíma þar sem komið er fram yfir þann tíma sem má ræða þetta mál. Því miður gat ég ekki verið hér þegar það var til umræðu fyrr í dag en mig langar aðeins til að segja örfá orð í sambandi við þessa þáltill. Hún er að sjálfsögðu eðlileg miðað við þann vanda sem það fólk, sem á þessu svæði býr, á við að eiga og alltaf er að koma betur og betur í ljós og ætti náttúrlega að vera löngu kunnugt, það er eiginlega óviðunandi samgönguleysi við þennan mikilvæga landshluta eins og oft hefur verið rætt á hv. Alþingi. Þó er verið að reyna að bæta um að hluta til núna með veg yfir Breiðafjörð, þar sem nýja ferjan er, sem leysir einhvern hluta vandans. Þess vegna get ég sagt það hér að ég hef jákvætt viðhorf til þáltill. Hins vegar vil ég segja það, af því að talað er um að leysa eigi úr þessu vandamáli inni í fjvn., að vandinn er náttúrlega mjög stór og fyrirferðarmikill þar sem hér er um mál að ræða sem kosta milljarða eins og hefur komið fram. Í þeirri vegáætlun sem nú er í gildi er ekki gert ráð fyrir því fjármagni sem þarf að koma til. Þess vegna hefði verið æskilegt að með tillögunni fylgdi raunhæf áætlun um það hvernig með skuli farið þar sem hér er um að ræða fjármagn utan við vegáætlun. Ég vildi aðeins segja, út af því sem kom fram áður og ég heyrði hjá hæstv. ráðherra, að það var alveg ljóst að sú ákvörðun að taka stórverk inn í vegáætlunina á þann hátt sem lá fyrir í vegáætluninni sem samþykkt var á sl. ári kallaði á að það væri alveg 100% tryggt að fjármagnið sem þar var áætlað skilaði sér inn í áætlunina. Og undir þessi stórverk, sem ég þarf ekki að lýsa, heyrir Stór-Reykjavíkursvæðið m.a. sem kallar á miklar fjárhæðir til framkvæmda. Hv. 1. þm. Reykv. kom aðeins inn á það áðan að vandamálið er náttúrlega enn þá meira fyrir það að við ákvörðun um fjárlög á þessu ári var ákveðið að skera vegáætlun niður um 700 millj. Þar af leiðandi er miklu vandasamara að átta sig á því hvaða aðferð verður notuð til að tryggja þessa flýtingu sem ég geri ráð fyrir að flestir hér inni séu í raun og veru sammála. Af því að hæstv. ráðherra var að halda að ég mundi fara að tala um Borgarfjarðarbrú o.s.frv. þá vil ég bara nefna það hér að það er ekkert smámál sem Vestfirðingar standa frammi fyrir. Þeir eru að byggja brú yfir Dýrafjörð þar sem þeir verða að leggja fram af sínu vegafé, yfir heildina, 37% og síðan þessi jarðgangagerð sem kallar á, samkvæmt reglum um vegamál, 20% af framlagi Vestfirðinga. Okkur, sem erum aðilar með Vestfirðingum að annarri tengingu við Vestfirði, þ.e. vegi eða brú yfir Gilsfjörð, hrýs hugur við því hvernig í ósköpunum á að framkvæma þessar aðgerðir með framlagi Vestfirðinga eftir venjulegum reglum sem standa undir vegáætluninni. Það sem ég vildi segja er aðeins það að ég vil undirstrika enn betur það sem ég hef alltaf haldið fram frá því ég kom fyrst inn á Alþingi, að miða yrði stórframkvæmdir í vegagerð hér á Íslandi við erlenda hagstæða lántöku. Öðruvísi yrði ekki hægt að standa undir þeim. Og þetta kemur einnig fram núna þegar hæstv. ráðherra nefnir sem eitt aðaláhersluatriðið í þessari breytingu að þetta eigi ekki að hafa áhrif á aðra vegagerð í landinu. Það eykur enn á vandann. Ég vil bara nefna þetta hér til að benda á hvað þetta er stórt mál og þó ýmislegt furðulegt hafi komið inn í umræðurnar um fjármögnun til vegagerðar leynir það ekki vandanum sem Alþingi stendur frammi fyrir, að ákveða hvernig á að fjármagna þessar gífurlegu framkvæmdir. Við erum ekki að tala um hundruð milljóna heldur milljarða víðs vegar um landið. Allir eru sammála um að samgönguleysið sé ein mesta fyrirstaðan fyrir eðlilegri byggðaþróun í landinu. Eitt hættulegasta málið sem við stöndum frammi fyrir er það ef íbúar heilla landshluta eiga að lifa það ár eftir ár að vera marga mánuði lokaðir inni og hafa ekki eðlilega möguleika á að ferðast um okkar ágæta land. Þess vegna er málið stórt. Ég get skotið því hér inn í að ég geri ráð fyrir að verðgildi Borgarfjarðarbrúarinnar sé í dag eitthvað um 1,5--1,6 milljarðar kr. Auðvitað urðu Vestlendingar að taka það á sig þá, af því að ráðherra var sérstaklega að spyrja eftir því. Á því tímabili sem hún var í byggingu var annað vegafé til Vesturlands ekki nema 4--5% meðan aðrir landshlutar fengu á bilinu 16--20%. Svona liggja dæmin og ég veit að þetta mál tengist ákvörðun um hvað á að gera í sambandi við fjármögnun á þessum stórframkvæmdum á Vestfjörðum, sem við erum allir sammála um, en það verður að taka öðruvísi á þessu máli en þannig að Vestfirðingar leggi til 20% eða 37% í Dýrafjarðarbrú. Þeir hafa þá ekkert í aðra vegagerð á Vestfjörðum, sem gengur ekki upp. Þar af leiðandi held ég að tími sé kominn til að í umræðunni um þessi mál liggi það ljóst fyrir að ef við ætlum að standa við allar þessar ákvarðanir í vegamálum, þar á meðal stórvirki á Reykjavíkursvæðinu sem er ekki hægt að skorast undan, þá þýðir ekkert að tala um það að við ætlum að láta duga til þess 4--5 milljarða tekjur Vegasjóðs, sem er hámark þess sem fæst af skattlagningu á eldsneyti til bifreiða í okkar fámenna landi, við náum aldrei lengra. Og hvernig ætlum við þá að fjármagna aðgerðir sem þarf að flýta víðs vegar um land, bæði fyrir austan og vestan og hér á þessu svæði, um marga milljarða öðruvísi en að gera okkur grein fyrir því að það verður að finna aðrar leiðir til langtímafjáröflunar? Það var eiginlega þetta sem ég vildi segja hér út af því sem ég heyrði í endinn hjá hæstv. ráðherra. Þetta er stærra vandamál en svo að menn geti lokað augunum fyrir því að finna verður lausn á því.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Hv. 1. þm. Suðurl. beindi til mín fyrirspurn varðandi horfur í fjármögnun til jarðgangagerðar á Vestfjörðum. Eins og fram hefur komið hjá hæstv. samgrh. er það skoðun ríkisstjórnarinnar að gerð jarðganga á Vestfjörðum sé ekki aðeins verkefni á sviði samgangna heldur sé þar einnig um að ræða mjög brýnt verkefni í byggðamálum. Vestfirðir eru og hafa verið mikilvægur þáttur í gjaldeyrisöflun okkar Íslendinga og um nokkuð langt skeið hafa þar verið miklir erfiðleikar í byggðamálum. Það er ljóst að jarðgöng milli Ísafjarðar, Suðureyrar og Flateyrar ásamt brú yfir Dýrafjörð muni tengja þennan hluta Vestfjarða saman í eina atvinnuheild, eina félagsheild og eina menningarheild. Þess vegna var það okkar skoðun að skynsamlegt væri að verja hluta af því fjármagni sem ætlað er til byggðamála á næstu árum til þess að flýta jarðgöngum á Vestfjörðum. Kostnaður vegna þess að jarðgangagerðinni verður flýtt verður þess vegna að hluta til, samkvæmt þeirri þáltill. sem hér er til umræðu, borin uppi af sérstöku framlagi úr ríkissjóði sem við lítum á sem byggðaframlag og verður tekið með hliðsjón af framlagi á næstu árum til byggðamála í heild sinni. Við höfum á undanförnum tveimur árum lagt verulega fjármuni til þess að varðveita og styrkja atvinnulífið á landsbyggðinni. Sem betur fer eru horfur á því að atvinnulífið á landsbyggðinni muni styrkjast á þessu ári og hinum næstu. Við það ætti eðlilega að skapast svigrúm í ríkissjóði til þess að verja hluta af því byggðafjármagni, sem ella hefði verið varið til þess að bjarga atvinnulífinu úti um land, til annarra verkefna. Hv. 1. þm. Suðurl. spurði sérstaklega að því hvort horfur væru á því að þannig yrði svigrúm í ríkisfjármálunum á næstu árum til þess að standa undir kostnaði við flýtinguna og ég er þeirrar skoðunar að svo eigi að vera, m.a. vegna þess að ég hef trú á því að okkar hagkerfi sé á uppleið á nýjan leik og þannig séu þeir miklu erfiðleikar sem verið hafa í ríkisfjármálunum á undanförnum árum að mestu að baki. En það er auðvitað undir því komið líka að menn stilli útgjaldakröfum sínum í hóf á öðrum sviðum og séu sjálfum sér samkvæmir í því að veita byggðaverkefnum af þessu tagi algeran forgang. Annar kostnaður við flýtingu jarðganganna verður borinn uppi af tekjum til vegagerðar á þeim áratug sem er nýhafinn og ætti þess vegna að samrýmast eðlilegri skipan þeirra mála. Ég held þess vegna að ekki sé óraunhæft að miða við það að á næstu árum sé eðlilegt svigrúm innan ríkisfjármálanna til þess að standa straum af þessu verkefni ef það verður skoðun Alþingis á næstu árum, eins og yrði skoðun þessa þings ef þessi þáltill. yrði samþykkt, að jarðgöng á Vestfjörðum séu eitt mikilvægasta byggðaverkefnið á Íslandi. Ef aftur á móti næstu þing verða annarrar skoðunar getur auðvitað orðið erfitt að uppfylla þær fjárhagsskuldbindingar sem í þáltill. felast. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt að Alþingi átti sig á því að með því að samþykkja þessa þáltill. er ekki aðeins verið að ákveða verkefni á sviði samgangna heldur einnig eitt helsta forgangsverkefnið í byggðamálum á Íslandi á næstu árum. Ég vona að þetta hafi varpað nokkru ljósi á það vandamál sem hv. 1. þm. Suðurl. velti eðlilega fyrir sér í umræðunni hér áðan.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Hæstv. samgrh. var heldur seinheppinn þegar hann í ræðu sinni fór að gera samanburð á verklegum framkvæmdum í samgöngumálum. Á árinu 1987 var lagt bundið slitlag á yfir 300 km. Á þessu ári eru horfur á að ekki verði lagt bundið slitlag á nema 100--150 km. Það afrek sem hann hefur unnið frá því að hann varð samgrh. er sem sagt þetta, að framkvæmdir við að leggja bundið slitlag hafa verið skornar niður sem þessu nemur. Þær voru tvöfalt meiri á því ári sem hann tók hér til viðmiðunar. Það var líka athygli vert í ræðu hæstv. samgrh. að hann sagði: Ég frábið mér að ræða hér í eins konar eldhúsdagsumræðum um fjármögnun þessara framkvæmda. --- Það er algjört aukaatriði af hálfu hæstv. ráðherra. Hann frábiður sér, telur það vera eldhúsdag eða einhverja ómerkilega umræðu og lýsir því hvaða hugur fylgir máli þegar hæstv. samgrh. gefur slíkar yfirlýsingar. Mér skilst að sá fjármögnunarvandi sem menn eru hér að tala um sé álíka mikill og hæstv. ríkisstjórn hefur skorið niður í framlögum til vegamála á tveimur undangengnum árum. Og auðvitað skilur maður að það vefjist svolítið fyrir hæstv. ríkisstjórn að gera grein fyrir hvernig á að fjármagna þetta í þessu ljósi. Það var hæstv. núv. forsrh. sem í frægri ræðu í janúar 1988 á Hótel Sögu gerði fyrstur alþingismanna kröfu um það að hafinn yrði verulegur niðurskurður í samgöngumálum og núv. hæstv. ríkisstjórn undir hans forustu hefur efnt það hugsjónamál Framsfl. Ræða hæstv. fjmrh. var líka athygli verð. Hann segir í fyrsta lagi að þetta eigi að fjármagna af þeim tekjum sem ella hefðu farið til byggðamála og í öðru lagi af því fjármagni sem ella hefði farið til annarra byggðamála og í þriðja lagi af almennum tekjum Vegasjóðs. Með öðrum orðum lýsir hæstv. fjmrh. því hér yfir í umræðunni að þetta eigi að takmarka aðrar vegaframkvæmdir í landinu þvert ofan í yfirlýsingar hæstv. samgrh. og þvert ofan í yfirlýsingar þeirra stjórnarþingmanna sem hér hafa talað sem meira að segja hafa haldið því fram að þetta sé ávísun á það að flýtt sé öðrum framkvæmdum. Þá kemur hér yfirlýsing frá hæstv. fjmrh. sem gengur þvert á allar þessar yfirlýsingar. Það er auðvitað nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. geri nánari grein fyrir þessum yfirlýsingum. Hvaða framkvæmdir eru það í vegamálum sem á að skerða af þessum sökum og hvaða framlög til almennra byggðamála eru það sem skerðast eiga af þessum sökum? Menn verða auðvitað að taka afstöðu til þessara mála í heild en þegar yfirlýsingar af þessu tagi liggja fyrir er nauðsynlegt að allar upplýsingar séu lagðar hér á borðið. Hæstv. fjmrh. orðaði það svo að hann teldi að það yrði meira svigrúm til fjárframlaga úr ríkissjóði vegna þess að staða atvinnufyrirtækja væri betri nú. Það er að sönnu rétt að gengi krónunnar var nokkuð lækkað á síðari hluta síðasta árs, það kom að því að hæstv. ríkisstjórn áttaði sig á því, og verðlag á afurðum hefur hækkað mjög verulega á erlendum mörkuðum og af þeim sökum standa útflutningsgreinarnar nokkuð betur að vígi en áður. En við skulum huga að því að aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar voru allar með þeim hætti í þágu atvinnuveganna að taka erlend lán og veita þeim í gegnum millifærslusjóði og það er ekki fyrr en þessi ríkisstjórn er öll eftir næstu kosningar sem þeir víxlar fara að falla á ríkissjóð. Það hefur tiltölulega litlu fjármagni verið varið beint úr ríkissjóði enn sem komið er í þessu efni. Við sjáum hins vegar milljarða á milljarða ofan sem munu falla á ríkissjóð þegar þessi ríkisstjórn er öll af þessum sökum. Svigrúmið mun þess vegna fyrst takmarkast í ríkissjóði þegar þessir víxlar fara að falla. Við vitum af tveimur milljörðum í Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins sem ríkissjóður þarf að taka á sig og við höfum séð skýrslu Ríkisendurskoðunar um þá milljarða sem munu falla á ríkissjóð vegna hinna tveggja millifærslusjóðanna. Það er þess vegna alveg þveröfugt við það sem hæstv. fjmrh. segir sem mun gerast. Svigrúmið mun fyrst takmarkast fyrir ríkissjóð til að taka á þessu máli þegar þessir víxlar fara að falla. Það hefur með öðrum orðum komið í ljós að ærin ástæða var til þess að fá hæstv. fjmrh. hingað og það hefur komið á daginn að hér tala ráðherrarnir út og suður. Það kom á daginn að ástandið á milli hæstv. fjmrh. og hæstv. samgrh. í ríkisstjórninni er með svipuðum hætti og í Alþb. þar sem formaður Alþb. styður ekki framboð flokksins en varaformaðurinn styður það. Í ríkisstjórninni í samgöngumálum segir hæstv. fjmrh. að fjármagna eigi tillögur hæstv. samgrh. með því að skerða aðrar framkvæmdir í byggðamálum og aðrar framkvæmdir í vegamálum, en hæstv. samgrh. segir að hér eigi að vera um að ræða hreina viðbót. Það er einnig komið í ljós að á þessu sviði er vík á milli vina og hjá því verður auðvitað ekki komist að hæstv. ríkisstjórn geri nánari grein fyrir þessu. Eins og málið stendur eftir ræðu hæstv. fjmrh. er augljóst að tillaga hæstv. samgrh. er sýndarmennska ein. Hann hefur ekki getað leyst það verkefni sem máli skiptir, að sýna fram á að hægt sé að fjármagna þessar framkvæmdir. Það er enginn ágreiningur hér um mikilvægi þeirra. Það er enginn ágreiningur um mikilvægi þess að flýta þeim. Ef menn meina hins vegar eitthvað með slíku verða þeir að sýna fram á að það sé hægt því að þetta verður ekki gert nema fjármunirnir séu til. Það hefur hæstv. samgrh. ekki getað sýnt fram á og hæstv. fjmrh. hefur staðfest með ræðu sinni hér að málflutningur hæstv. samgrh. er hrein sýndarmennska. Og það er svolítið kyndugt, ofan í allar ræðurnar sem hæstv. fjmrh. hefur haldið um nauðsyn aðhalds í ríkisfjármálum, að koma hér og gefa yfirlýsingar af þessu tagi í fullkomnu ábyrgðarleysi. Ef hæstv. ráðherrar hefðu sýnt fram á það hér í umræðunni hvernig þeir ætluðu að fjármagna þetta, þá blöstu þessi mál svolítið öðruvísi við. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri en ég hygg að hér hafi það komið fram sem ýmsa grunaði, að málatilbúnaðurinn var ekki reistur á bjargi að þessu sinni fremur en endranær af hálfu þessarar hæstv. ríkisstjórnar.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Í umræðum um þetta mál hefur margt býsna fróðlegt komið fram og það hefur verið staðfest, bæði af hæstv. fjmrh. og hæstv. samgrh., að fjármögnun þessa fyrirtækis er ekki byggð á þeim grunni sem ætti að vera. Hæstv. fjmrh. hefur upplýst að það eigi að taka umrætt fjármagn m.a. af tekjum til vegamála og það staðfestir auðvitað það sem við höfðum grun um, að það eigi að draga enn frekar úr framkvæmdum til vegamála í öðrum kjördæmum á næstu árum. Sá víxill sem núv. ríkisstjórn ætlar að leggja á þjóðina verður auðvitað að greiðast með einhverjum hætti og með þeim hætti sem hér hefur verið skýrt frá er það alveg ljóst að þeir væntanlega 3--4 milljarðar sem þetta kostar verða ekki teknir upp með öðrum hætti en þeim að það verða auknir skattar á þjóðinni. Ég vík enn að því sem ég sagði hér í minni fyrstu ræðu vegna hv. 3. þm. Vestf. Hann sneri eiginlega út úr mínu máli og hélt að ég hefði ekki þau kynni af snjóalögum sem hann hefur sem er nú misskilningur enda alinn upp við svipaðar aðstæður og hv. þm. Ég geri mér alveg ljóst hvaða erfiðleika er við að etja þegar um einangraðar og snjóþungar byggðir er að ræða þannig að út af fyrir sig hefur enginn efast um að mikilvægt er að leggja jarðgöng á Vestfjörðum. En það hlýtur að vera krafa til ríkisstjórnar á hverjum tíma að hún leggi slíkt fram með vegáætlun og með þeim hætti að það sé gert þegar við afgreiðslu fjárlaga. Ég ítreka svo einnig það að tillaga mín og hv. 5. þm. Vesturl. um tvöföldun Reykjanesbrautarinnar liggur hér óafgreidd í þinginu og ég tel það ekki minna brýnt verkefni en margt annað og vil upplýsa hér enn einu sinni og ítreka það að aðeins sá hluti að setja nýtt slitlag á Reykjanesbrautina eins og hún er kostar minna en það mundi kosta að flýta áætlun þessara jarðganga eins og hér kemur fram í grg. með þessari þáltill. Ég tel þess vegna að ríkisstjórnin verði að huga vandlega að því, þegar um svo fjölfarna vegi er að ræða og þar sem svo mikil slysahætta er, að það hljóti að vera krafa að sett verði a.m.k. slitlag, þó að ég sé ekki að tala um tvöföldun, og sett lýsing við helstu vegamót á Reykjanesbrautina. Og ég undirstrika það hér að það er mikilvægt að hafist verði handa sem fyrst um þetta og alls ekki forsvaranlegt að afgreiða þessa tillögu sem hér liggur fyrir um flýtingu á framkvæmdum á jarðgöngum á Vestfjörðum nema afgeiða jafnframt tillögu um a.m.k. að leggja nýtt slitlag á Reykjanesbrautina þar sem þúsundir manna fara til og frá vinnu á hverjum degi. Þetta er þjóðvegurinn til útlanda og menn eru raunverulega í lífshættu við það að aka þessa braut og veruleg vandamál hafa myndast vegna þess hve hún er slitin. Ég tel að það hljóti að verða tekið á þessum málum jafnhliða. Í þessum umræðum hefur það líka komið glöggt fram að nægilegt fé hefði verið til til að framkvæma þessa áætlun um jarðgöng á Vestfjörðum ef þeir fjármunir sem hæstv. ríkisstjórn hefur tekið út af vegáætlun hefðu verið notaðir til þeirra framkvæmda. Maður verður einnig að hafa í huga að hér á höfuðborgarsvæðinu bíða mjög brýn verkefni á fjölmörgum sviðum í umferðarmálum sem kosta hundruð milljóna og það hlýtur að verða að gera miklu betri áætlun um þau því að hér verða stórslys á hverjum degi vegna þess hve vegir eru slæmir. Ég vil bara undirstrika það að á sama tíma og vegáætlun er skorin niður um 10% get ég ekki átt þátt í því sem þingmaður Reyknesinga að farið sé út í stórfelld verkefni á öðrum sviðum í vegamálum. Það hlýtur að verða heildaráætlun sem gildir um þetta og það er nú einu sinni þannig að það eru fleiri en þingmenn Vestfjarða sem eru kosnir í sínum kjördæmum. Við sem erum kosnir í Reykjaneskjördæmi hljótum að líta til þess að okkar umbjóðendur eigi að njóta þess vegafjár sem þeir sannanlega leggja fram í Vegasjóð, vegna þess að stærsti hluti þess vegafjár sem aflast er greiddur af þeim notendum sem eru í höfuðborginni og á Reykjanesi. Fram hjá því verður ekkert farið. Og þeir bifreiðaeigendur sem hafa greitt stórfé til vegamála eiga kröfu á því að staðið verði þannig að verki að þeir geti ekið hér um nokkurn veginn óhultir. Fram hjá því verður ekki gengið.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að verja löngu máli hér til þess að svara hv. 1. þm. Suðurl. þó að vissulega væri ástæða til þess að gera það mjög ítarlega, en það er ætlunin að taka fyrir hér annað mál síðar á þessum fundi og ég veit að beðið er eftir því að sú umræða geti hafist. Ég vek í fyrsta lagi athygli á því að sú upphæð sem hér um ræðir, vextir og lántökukostnaður vegna flýtingarinnar sérstaklega, sem greiðast á úr ríkissjóði, er í sjálfu sér ekki með hinum stærstu upphæðum sem sést hafa til byggðamála hér í þingsölum á undanförnum árum þannig að við erum ekki að tala hér um eitthvert sérstakt afburðastórt fjármögnunarverkefni. Í öðru lagi vil ég vekja athygli á því að við jarðgöngin sjálf mun sparast verulegur kostnaður, bæði vegna snjómoksturs og viðhalds sem kemur á móti þessum kostnaði við flýtinguna. Í þriðja lagi vil ég benda á það að þegar ákveðið hefur verið að ráðast í þessa jarðgangagerð verður við fjárveitingar til margvíslegra framkvæmda á Vestfjörðum hægt að taka mið af því að byggðarlögin verði innan fárra ára ein samgönguheild allt árið og þar með sparast einnig verulegir fjármunir sem ella hefði verið varið til framkvæmda og framfara í þeim 5--6 byggðarlögum sem tengjast með þessum jarðgöngum. Það er þess vegna alveg ljóst, eins og ég sagði hér í minni ræðu áðan, að við jarðgöngin sjálf verður hægt að horfa á ýmsa fjármuni sem ella hefðu farið til annarra byggðamála og nota þá til þess að vega upp fjárframlögin úr ríkissjóði vegna flýtingarinnar. Það sem kann að standa eftir eru þá fáein hundruð milljóna á nokkurra ára bili, og það er verkefni sem ég tel að vissulega sé svigrúm fyrir að leysa í fjárlögum næstu ára á þeim grundvelli sem þessi tillaga byggir á, að þingið viðurkenni þá eins og nú að jarðgöng á Vestfjörðum séu meðal forgangsverkefna í byggðamálum. Ég held þess vegna að ekki séu nein sérstök rök til þess að ætla að þótt ríkissjóður taki á sig þennan vaxta- og lántökukostnað vegna flýtingarinnar sérstaklega muni aðrir þættir fara úr skorðum í fjármálum ríkisins. Hins vegar er auðvitað ljóst að menn verða þá að viðurkenna forgangsröðina milli þessa verkefnis sem í þáltill. felst og margra annarra. Hvað snertir síðan hinn stærsta lið fjármögnunarinnar, þ.e. greiðslu á þeim lánum sem tekin yrðu til þess að standa undir jarðgangagerðinni, er auðvitað eins með það farið og önnur stórverkefni sem við Íslendingar höfum ákveðið að fara í og framkvæmt á undanförnum árum, að þau hafa verið greidd af hefðbundnum tekjustofnum til vegamála á Íslandi og það felst engin stefnubreyting að því leyti í frv. Ég mundi svo kjósa hér við síðara tækifæri að eiga ítarlegri viðræður við forustu Sjálfstfl. um ríkisfjármál næstu ára, bæði hvað snertir þær skuldbindingar sem núv. ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir og líka þróunina í tekjumálum ríkisins þegar hagkerfið fer að rétta við á nýjan leik. Það væri vissulega vel þess virði að eiga hér einhvern tíma í þingstörfum til þess að fara yfir þann þátt málsins.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Þessar umræður hafa nú gengið nokkuð vítt og breitt í sumum efnum þannig að mér þykir rétt að leggja með örfáum orðum áherslu á aðalatriði þessa máls svo að þau drukkni ekki í því sem minna máli skiptir. Þá er það fyrst það að gripið er til sérstakra aðgerða á Vestfjörðum vegna þess að þar eru alveg sérstakar aðstæður. Ég lýsti því í minni ræðu áður í þessum umræðum í hverju sú sérstaða er fólgin og ég ætla ekki að fara að endurtaka það hér nú. Hitt aðalatriðið er það að frá fyrstu tíð, eftir að hugmynd kom fram um flýtingu á jarðgöngum á Vestfjörðum, hefur verið gengið út frá því að til þess yrði aflað sérstaks fjár, að það hefði ekki áhrif á aðrar vegaframkvæmdir. Þetta hefur margoft verið ítrekað af hæstv. samgrh. og m.a. á sameiginlegum fundi með þingmönnum Vestf. og öðrum þingmönnum þannig að þetta fer ekki á milli mála. Hæstv. ráðherra ítrekaði þetta hér á þessum fundi. En það þarf að útvega fjármagn. Auðvitað er það átak og ég vil ekkert gera lítið úr því. En ég vil samt jafnframt taka það fram að við megum ekki mikla þetta verkefni um of. Þá kemur mér í huga hliðstætt verkefni sem á sínum tíma var, það var að flýta framkvæmdum í samgöngumálum og það vill svo til að það var einmitt í sama kjördæmi. Það var á Vestfjörðum. Það var stórt átak. Ef það væri reiknað til verðlags nú var það upp á 9--10 milljarða, þrisvar sinnum meira verkefni en við erum að tala um nú. En þetta var leyst. Við höfðum ágæta ríkisstjórn þá og hún leysti þetta og það var almennur skilningur á Alþingi að það ætti að gera þetta sérstaka átak fyrir Vestfirði á grundvelli þess að þar voru sérstakar aðstæður. Það er nákvæmlega það sama og nú er um að ræða nema verkefnið er þrisvar sinnum minna. Eins og ég sagði áðan að við hefðum haft góða ríkisstjórn sem framkvæmdi þetta á sínum tíma, þá vil ég treysta hæstv. samgrh. til þess að sjá um að þetta verði nú framkvæmt. Ég hef enga ástæðu til þess að ætla annað en að hæstv. ráðherra sé full alvara í þessu efni. Það væri hörmulegt ef hæstv. ráðherra kæmi þessu ekki í framkvæmd vegna þess að þá hefði hann verið að vinna skemmdarverk í samgöngumálum Vestfjarða og byggðamálum Vestfjarða, því að þá hefðu brostið þær vonir sem Vestfirðingar fengu með þessum hugmyndum. Ég vil hins vegar ekki ganga út frá þessu og ég vil ekki ætla þetta. Ég vil mega reikna með því að málið nái fram að ganga. Og ef svo vill til að núv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherra vinnist ekki embættisaldur til þess að framkvæma þetta, þá er ég líka vongóður því að ég vil ætla að þeir sem taki við stjórn landsins séu menn til þess að koma þessu máli í höfn.

Karvel Pálmason Virðulegur forseti. Ég er ekki hissa á því þó að hv. 4. þm. Vestf. svelli móður í brjósti eftir að hafa hlýtt á forustuna í sínum eigin flokki tæta niður það sem menn vilja gera vel. Mönnum væri nær, í þeirri forustu, að taka hv. 4. þm. Vestf., þaulreyndan stjórnmálamann, sér til fyrirmyndar  Ég tek undir með honum. Það á ekki að mikla þetta svo fyrir sér og vera með neinar bölbænir um það að þetta verði ekki fjármagnað. Yfirlýsing hæstv. samgrh. liggur fyrir. Þetta er aukafjármagn sem þarna kemur til mála. Það verður ekki dregið úr öðrum framkvæmdum. Þetta liggur fyrir eftir umræðuna hér í dag og lá raunar fyrir fyrr og áður. Menn þurfa þess vegna ekki að vera að velta sér upp úr þessu hér á hv. Alþingi eins og málunum er komið nú. Ég ítreka: Hafi menn í huga þessa ádrepu hv. 4. þm. Vestf. á formann Sjálfstfl. Muni menn hana sem lengst.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Nú fer fram umræða utan dagskrár um Áburðarverksmiðjuna í Gufunesi. Forseti vill aðeins skýra gang þess máls. Þegar umræðubeiðandi kom til forseta og fór fram á að þessi umræða færi fram í dag leyfði forseti hana vegna þess að erfitt var fyrir forseta, þó ljóst væri að fram kæmi þáltill., að neita um umræðu utan dagskrár þar sem forseti átti þar sjálfur í hlut. Forseti vissi hins vegar ekki að fram kæmi önnur tillaga frá samflokksmanni hv. 1. þm. Reykv. Það er því ljóst að hér verða umræður, ef leyfðar verða, þær krefjast að vísu afbrigða en að öllum líkindum fara þær umræður fram. Að þessu sögðu vill forseti þess vegna fara fram á það við hv. þingheim að menn reyni að takmarka svolítið lengd umræðna vegna þess að umræður um þetta viðamikla mál fara fram hér innan tíðar í þinginu. Forseti hafði hugsað sér að halda fundi ekki lengur áfram en til kl. 6 og vænti ég að þá náist að ljúka þessari umræðu með góðri samvinnu við hv. þingmenn.

Eiður Guðnason (um þingsköp) : Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt og nauðsynlegt að benda á það í upphafi þessarar umræðu, þrátt fyrir þær skýringar sem forseti hefur gefið, að skv. 32. gr. þingskapa er ekki eðlilegt að þessar umræður fari fram með þeim hætti sem forseti hefur lýst, ef forseti og þingmenn vilja halda sig við þingsköp og innan ramma þeirra. Í fyrri mgr. 32. gr. eru ákvæðin um takmarkaða umræðu utan dagskrár, þ.e. hálfa klukkustund, og það er alveg ljóst að samkvæmt henni getur hvaða þingmaður sem er, ef hann ber fram óskina með réttum hætti, eins og hér segir, fengið að ræða mál utan dagskrár í hálfa klukkustund. En í 2. mgr. 32. gr. þingskapa segir svo, með leyfi forseta: ,,Forseti getur leyft að tekið sé fyrir mál utan dagskrár sem í senn er svo mikilvægt að ekki rúmast innan ramma 1. mgr. og svo aðkallandi að ekki geti beðið meðferðar skv. 31. gr. eða annarra formlegra þingmála. Fer þá um umræðu mmálsins skv. 36. gr. eftir því sem við á.`` Nú á að ræða þetta mál samkvæmt þessari málsgrein þingskapa, þ.e. umræðunni eru ekki sett tímamörk og málið er svo mikilvægt að ekki rúmast innan ramma og svo aðkallandi að það geti ekki beðið meðferðar eða formlegra þingmála. Nú háttar hins vegar svo til, virðulegi forseti, að fyrir liggja tvö þingmál um þetta efni og verða væntanlega rædd hér á mánudag og þá sé ég í rauninni ekki að hér sé farið að þingsköpum. Ég hef a.m.k. miklar efasemdir um það og ég held að þetta sé óeðlileg og í rauninni röng málsmeðferð þar sem komin eru tvö bókuð þingmál, þ.e. 557. mál, um byggingu nýrrar áburðarverksmiðju, og 560. mál, um Áburðarverksmiðju ríkisins í Gufunesi, þar sem 1. flm. er virðulegur forseti Sþ. Ég held að hér verðum við aðeins að staldra við og athuga okkar gang því að hér sýnist mér beinlínis vera farið á svig við það sem stendur í 32. gr. þingskapa. Ég er ekki að leggja neinn efnisdóm á það hvort rétt sé að ræða þetta mál. Efni málsins er þessu óviðkomandi. Það er aðferðin og vinnubrögðin sem hér eru höfuðatriði og skipta máli. Ég mælist til þess að forseti íhugi þetta lítið eitt betur vegna þess að hér sýnist mér að mistök hafi átt sér stað.

Friðrik Sophusson (um þingsköp) : Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka virðulegum forseta fyrir það að hafa orðið við beiðni um að fá að ræða hér alvarlegt mál sem allir þekkja og óþarfi er að tala um að þessu sinni enda verður það gert hér á eftir. Ég get ekki tekið undir gagnrýni hv. 3. þm. Vesturl., sem að hans áliti byggist á þingsköpum, af eftirtöldum ástæðum: Í fyrsta lagi liggur það fyrir að það þarf að veita afbrigði til þess að hægt sé að ræða mál sem koma fram eftir 10. apríl og alveg óljóst hvort þau afbrigði verða veitt. Og í öðru lagi langar mig til að spyrja hæstv. forseta að því hvort það sé svo að sé farið fram á utandagskrárumræðu um mjög aðkallandi mál nægi fyrir einhverja aðra hv. þm. að boða það í fjölmiðlum að þeir muni flytja þingmál um sama efni og þá eigi að útrýma umræðunni utan dagskrár. Sé það svo, eins og hv. þm. lét liggja að í sínum orðum, er auðveldur leikur, þegar einhver biður um að fá að ræða aðkallandi mál utan dagskrár, fyrir hvern þingmann sem er að auglýsa það í útvarpi að hann hafi í hyggju að flytja mál um sama efni og skal þá forseti ekki verða við utandagskrárumræðubeiðninni. Þessu vil ég biðja hæstv. forseta að gera grein fyrir.

Ólafur Þ. Þórðarson (um þingsköp) : Herra forseti. Mér sýnist að það liggi ljóst fyrir að hv. 3. þm. Vesturl. hafði hér lög að mæla og fer ekki á milli mála að hans túlkun er sú hin eina eðlilega í þessu sambandi. Verði nú ekki eftir því farið og tekið tillit til þess sem hann sagði þætti mér vænt um ef hæstv. forseti upplýsti hvaða bráði vandi það er sem ber svo skjótt að að þessi umræða þurfi að fara fram nú en ekki sé hægt að taka málið fyrir með eðlilegum hætti. Í annan stað lít ég svo á að ekki sé völ nema tveggja kosta varðandi þá umræðu, annars vegar að það sé hálftíma umræða eða ótakmörkuð. Og miðað við þá umræðu í fjölmiðlum, að hugsanlegt sé að Reykjavíkurborg öll sé í hættu, mannhættu mikilli, þá sýnist mér að það hljóti þá að vera hin lengri umræða sem forseti leyfi undir svona kringumstæðum, varla metur hann það svo að það sé ekki nema hálftíma virði að ræða það mál ef slíkt hættuástand er í raun, og sé það hin lengri umræða fær það ekki staðist að henni geti verið lokið kl. 6 því að satt best að segja er það nú svo með okkur sem höfum horft á þessa verksmiðju alllengi að við vitum ekki hvaða teikn hafa gerst á himni í þeim efnum, að hún sé nú allt í einu orðin slíkur vágestur hér á höfuðborgarsvæðinu því að við höfum ekki haft af því neinar sérstakar fréttir að hinn gamli Þjóðvilji hafi verið svo grimmt lesinn um páskana að ...

Nú verð ég að biðja hv. þingmenn að ræða ekki efnislega um þetta mál. Eins og hv. þingmönnum mun kunnugt þá hefur forseti alla jafna reynt að koma til móts við óskir þingmanna um umræður utan dagskrár. Nú hefur það gerst að tveir þingmenn, hv. 3. þm. Vesturl. og hv. 2. þm. Vestf., hafa borið fram gagnrýni á ákvörðun forseta. Forseti mun því fresta fundi í 10 mínútur og ræða við samforseta sína um framvindu þessa máls.

Þorsteinn Pálsson (um þingsköp) : Frú forseti. Það er mjög óvenjulegt þegar forseti sameinaðs þings hefur leyft umræður utan dagskrár á grundvelli ákvæða í þingsköpum að ekki einasta einn, heldur tveir af þingmönnum ríkisstjórnarliðsins skuli koma upp og mótmæla slíkri ákvörðun forseta. Það eru, að ég hygg, fá dæmi um slíkt. Ég minnist þess ekki að slíkar tilraunir hafi verið gerðar af hálfu þingmanna stjórnarliðsins eftir að forseti hefur samþykkt að umræða skuli fara fram. Hér liggur fyrir að óskað hefur verið eftir umræðu utan dagskrár um málefni sem er þess eðlis að við lá að almannavarnanefnd í Reykjavík gæfi út almenna viðvörun vegna hættuástands. Það er staðreynd sem fyrir liggur. Það liggur fyrir að borgarráð Reykjavíkur hefur samhljóða, með atkvæðum fulltrúa allra flokka, óskað eftir að ríkisstjórnin taki afstöðu til áframhaldandi reksturs þessarar verksmiðju. Það er þess vegna fullkomlega eðlilegt, fullkomlega eðlilegt og í fullu samræmi við ákvæði þingskapa sem hér er fjallað um, að umræðan fari fram með þeim hætti sem óskað var eftir og forseti hefur úrskurðað. Ef ekki er eðlilegt að kalla þegar í stað eftir afstöðu ríkisstjórnar í máli sem þessu, þá er þetta ákvæði þingskapa ákaflega lítils virði. Ég ítreka það að ég sé ekki nokkra ástæðu til þess fyrir forseta að taka fyrri úrskurð sinn til íhugunar og endurskoðunar þó að sá einstæði atburður gerist að tveir stjórnarþingmenn reyni að koma í veg fyrir umræðuna með þessum hætti. Ég óska eindregið eftir að forseti standi við sinn úrskurð og mér finnst málið liggja svo ljóst fyrir í samræmi við þingsköp að ekki sé nokkur ástæða til þess að gera hér frestun á fundum til samráðs þar um og vona að forseti láti umræðuna utan dagskrár hefjast án slíkrar tafar.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Hv. 1. þm. Suðurl. hefur beðið um orðið um þingsköp. Þolir það ekki bið þar til forseti hefur fengið tækifæri til að ræða við samforseta sína? 



Vegna þessara orða hv. 1. þm. Suðurl. vill forseti taka fram að hún á því ekki að venjast að tveir hv. þm. sjái ástæðu til þess að koma í ræðustól til að gagnrýna ákvarðanir forseta. Það hefur ekki komið fyrir fyrr. Ég tel mér skylt að hlýða á þessar raddir og mun þess vegna leyfa mér að taka nokkrar mínútur til að ráðfæra mig við embættismenn þingsins og samforseta mína um hver fordæmi eru þegar slík staða kemur upp. --- Fundarhlé. Vegna þeirrar gagnrýni sem borin var fram hér áðan vill forseti taka eftirfarandi fram: Athugasemdir hv. 3. þm. Vesturl. áttu vitaskuld rétt á sér ef um það hefði verið að ræða að tillögur þær sem hér um ræðir hefðu verið komnar fram. Nú eru þær óvenjulegu aðstæður hér að þingið hefur verið í fríi og hvorug þessara þáltill. hafði verið lögð fram. Forsetar og embættismenn eru því sammála um að forseti hefði vart getað neitað því að þessi umræða færi fram. Því verður þeirri ákvörðun haldið.



Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka virðulegum forseta fyrir þá ákvörðun að leyfa þessa umræðu sem er afar eðlileg eftir það sem á undan er gengið. Ástæðan fyrir því að ég hef óskað eftir þessum umræðum utan dagskrár er það óhapp sem varð við Áburðarverksmiðjuna á páskadag og þær umræður sem orðið hafa um atburðinn síðan. Ég tek það strax fram í upphafi að ég tel að fjölmiðlar, einkum ljósvakamiðlarnir, hafi ofgert í fréttaflutningi og ofmetið hættuna vegna óhappsins og gert meira úr þeirri hættu sem varð af þessu tiltekna slysi vegna þess hve ammoníakmagnið var lítið í geyminum á þeirri stundu sem slysið varð. Þá finnst mér mjög alvarlegt hvernig pólitísk samtök hafa reynt að nýta sér þetta óhapp til að vekja athygli á sér. Sérstaklega vil ég nefna pólitískar árásir Nýs vettvangs á borgarstjórann í Reykjavík og almannavarnanefnd Reykjavíkur. Í Morgunblaðinu í gær birtist grein frá Nýjum vettvangi þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Samkvæmt upplýsingum frá Almannavörnum ríkisins hefur almannavarnanefnd Reykjavíkur ekki sinnt lágmarksskyldum sínum varðandi öryggismál og viðbrögð við hættuástandi í borginni. Almannavarnanefnd Reykjavíkur er talin ein verst skipulagða almannavarnanefnd landsins en þær eru 62 að tölu.`` Síðar í þessari grein segir: ,,Engin ítaráætlun er til vegna yfirvofandi hættuástands fyrir ný borgarhverfi. Gildandi ítaráætlun er frá árinu 1976. Á stopulum fundum almannavarnanefndar Reykjavíkur hefur komið fram að æðstu embættismenn borgarinnar hafa ólíkan skilning á hlutverkum sínum og viðbrögðum við hættuástandi. Almannavarnir ríkisins skortir úrræði til þess að veita almannavarnanefnd Reykjavíkur aðhald.`` Og enn síðar segir í þessari grein: ,,Víða í borginni eru geymdar birgðir hættulegra efna sem stefnt geta lífi og heilsu borgarbúa í voða. Samkvæmt upplýsingum frá Almannavörnum ríkisins eru ákveðnir borgarhlutar í umtalsverðri hættu af þeim sökum. Aðstandendur Nýs vettvangs hafa gilda ástæðu til að efast um úrræðagetu almannavarnanefndar Reykjavíkur þegar bregðast þarf skjótt og skipulega við aðsteðjandi vá.`` Þetta er orðrétt úr yfirlýsingu frá Nýjum vettvangi sem birtist í Morgunblaðinu í gær, hinn 19. apríl. Í morgun sendu Almannavarnir ríkisins frá sér fréttatilkynningu og í henni kemur fram þetta m.a., með leyfi forseta: ,,Almannavarnir ríkisins hafa ekki gefið neinar yfirlýsingar um að almannavarnanefnd Reykjavíkur hafi ekki sinnt lágmarksskyldum sínum varðandi öryggismál og viðbrögð við hættuástandi í borginni. Enginn samanburður er gerður á störfum almannavarnanefnda í landinu þar sem áherslur á störfum þeirra eru mjög mismunandi og miðast við ólíkar áhættur sem ógna á hverjum stað. Í neyðaráætlun Almannavarna Reykjavíkur eru fyrir fram gefin fyrirmæli almannavarnanefndar til þeirra stofnana og sveita sem fara með fyrstu viðbrögð gegn hættu eða vá og ákvæði um verkaskiptingu þeirra í þeim viðbrögðum. Almannavarnanefnd tekur ekki við beinni stjórn og samræmingu aðgerða á neyðartímum fyrr en langtímaaðgerðir eru hafnar. Neyðaráætlun Almannavarna Reykjavíkur er frá 1982 en ekki 1976. Hlutverk æðstu embættismanna borgarinnar á neyðartímum eru nákvæmlega skilgreind í þeirri áætlun. Hefur nefndin falið embættismönnum sínum að taka þátt í námskeiðum og öðrum þjálfunum sem stofnað hefur verið til á sviði Almannavarna, svo og sent nefndarmenn og björgunarforingja til að kynna sér hliðstæð almannavarnastörf erlendis. Almannavarnir ríkisins hafa ekki reynt að túlka skilning æðstu embættismanna borgarinnar á hlutverkum sínum og viðbrögðum við hættuástandi. Í stóræfingum Almannavarna í Reykjavík, svo og í hættutilvikum og neyð þegar almannavarnanefndin hefur starfað að stjórn og samræmingu aðgerða, hefur ekkert annað komið fram en að hún sinni fullkomlega hlutverki sínu og leysi það af fagmennsku og festu. Könnun á geymslu og notkun hættulegra efna í Reykjavíkurborg var gerð að frumkvæði almannavarnanefndar Reykjavíkur en öryggissvæði kortlögð fyrir nefndina af Almannavörnum ríkisins. Samkvæmt lögum um almannavarnir fer stjórn Almannavarna ríkisins með umsjón með almannavarnanefndum. Hafa samskipti Almannavarna ríkisins og almannavarnanefndar Reykjavíkur verið með miklum ágætum. Framkvæmdastjóri Almannavarna ríkisins er ætíð boðaður á fundi nefndarinnar og situr þá verði því við komið. Nefndin hefur tekið undir allar tillögur sem komið hafa frá Almannavörnum ríkisins um framkvæmd einstakra þátta í almannavörnum. Hins vegar hefur verið lýst yfir áhyggjum við nefndina um að framkvæmdir á ákvörðunum nefndarinnar gengju hægar en æskilegt væri. Nefndin brást þegar við því og réð sérstakan verkefnisstjóra í fullt starf til að hraða málum í framkvæmd. Almannavarnir höfuðborgar landsins eru mikið ábyrgðarstarf og hefur þessi fagnefnd hennar eitt víðtækasta verksvið allra nefnda borgrinnar. Hefur almannavarnanefnd Reykjavíkur haft forustu í framkvæmdum á mörgum sviðum almannavarna í héraði sem ekki verða talin upp hér.`` Virðulegur forseti. Þetta hef ég kosið að lesa hér upp vegna þeirrar gagnrýni sem hefur komið fram og byggist á misskilningi eða þá á einhverjum annarlegum sjónarmiðum. Það er einkum tvennt sem mér finnst skipta mestu máli þegar rætt er um framtíð Áburðarverksmiðju ríkisins í ljósi atburða og umræðu á undanförnum dögum. Annars vegar verður óhappið með öðrum hætti en menn höfðu áður gert ráð fyrir að gæti orðið. Ekki er enn ljóst hvað valdið hefur íkveikjunni en ein af tilgátunum er sú að rafdrifinn öryggisloki hafi orsakað eldinn. Sú staðreynd að slys skuli eiga sér stað með þessum hætti sýnir að áhættan er önnur og meiri en menn ætluðu þegar málið hefur verið til skoðunar áður. Hins vegar eru meiri efasemdir nú en áður um þjóðhagslegt gildi framleiðslunnar í Áburðarverksmiðjunni. Í fréttagrein DV er sagt að skattborgararnir hafi styrkt verksmiðjuna um tæplega 1 milljarð á síðustu fimm árum og er þá verðlagið fært upp til marsmánaðar þessa árs. Raforkuverð sem verksmiðjan greiðir er mjög lágt. Verð raforku til Álversins í Straumsvík er t.d. 80--90% hærra en til Áburðarverksmiðjunnar um þessar mundir. Sala raforku til Áburðarverksmiðjunnar er 140 gwst. á ári og gefur það innan við 1,5% tekna Landsvirkjunar. Þá er á það bent að á næstu árum hljóti áburðarnotkun að fara minnkandi vegna samdráttar í landbúnaðarframleiðslunni. Virðulegur forseti. Ég þarf ekki að rekja einstaka þætti málsins, hvorki þá sem snerta óhappið sjáft né heldur fyrri ákvarðanir um öryggismál í verksmiðjunni. Ljóst er að árið 1988 töldu menn að nýr geymir mundi draga svo mikið úr áhættunni vegna ammoníaksbirgða að hættan yrði hverfandi. Síðustu atburðir hafa vakið upp nýjar efasemdir sem nauðsynlegt er að bregðast við. Á fundi sínum sl. þriðjudag samþykkti borgarráð Reykjavíkur samhljóða tillögu borgarstjóra sem hljóðar svo, með leyfir forseta: ,,Borgarstjórn Reykjavíkur krefst þess að ríkisstjórnin taki nú þegar ákvörðun um að leggja eins fljótt og auðið er niður rekstur Áburðarverksmiðju ríkisins í Gufunesi.`` Ég vek athygli á að fulltrúar allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga í borgarráði greiddu atkvæði með tillögunni. Hæstv. ríkisstjórn hefur fjallað um þetta mál á tveimur fundum sínum, þeim seinni í morgun. Það hlýtur að vera eðlilegt að hæstv. ríkisstjórn geri Alþingi grein fyrir þeirri umfjöllun og skýri frá niðurstöðu sinni. Hér er um mál að ræða sem er þess eðlis að þing og þjóð hljóta að krefjast þess að fá að fylgjast með hvernig hæstv. ríkisstjórn hyggst taka á því. Verksmiðjureksturinn heyrir undir landbrn. og öryggismálin undir félmrn. Ég hef því beðið hæstv. félmrh. og hæstv. landbrh. að vera viðstadda umræðuna en tel eðlilegast að beina máli mínu til hæstv. forsrh. og biðja hann að gera Alþingi grein fyrir afstöðu hæstv. ríkisstjórnar. Afstaða hennar hlýtur að hafa áhrif á það hvernig Alþingi fjallar um málið á næstunni.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka undir það sem fram hefur komið, að þegar um öryggi íbúanna er að ræða ber að hafa fyllstu varúð og fara þannig að málum að slys verði helst aldrei. Hins vegar verð ég að taka undir það með hv. fyrirspyrjanda að mér finnst að í þessu máli hafi verið farið nokkuð geyst og ýmislegt verið sagt sem einkennist meira af kappi en forsjá. Ég held satt að segja að í þróun og í athugun á Áburðarverksmiðjunni undanfarin ár hafi þess einmitt verið gætt að tryggja öryggi eins og best verður kosið. Ég er hins vegar ekkert undrandi á að hafa fengið beiðni um að loka verksmiðjunni frá íbúasamtökum Grafarvogs. Það er afar eðlilegt eins og um þetta mál hefur verið fjallað og vísa ég enn til þess sem hv. fyrirspyrjandi sagði um það. Spurt er um viðbrögð ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin fjallaði um þetta mál þegar á fundi sínum sl. þriðjudag. Jafnframt heimsóttu tveir ráðherrar verksmiðjuna og kynntu sér á staðnum hvernig þetta hefði atvikast og ræddu þar við ráðamenn. Það voru landbrh. og sjútvrh., sem gegndi störfum fyrir mig. Á fundi sínum í morgun gerði ríkisstjórnin samþykkt sem ég vil, með leyfi forseta, lesa: ,,Vegna alvarlegs ástands sem skapaðist í kjölfar þess að eldur kviknaði í ammoníaksgeymi Áburðarverksmiðju ríkisins í Gufunesi á páskadag og vegna umræðna sem fylgt hafa í kjölfarið um starfsemi Áburðarverksmiðjunnar hefur ríkisstjórnin á fundi sínum í dag gert svohljóðandi samþykkt: 1. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að ítarlegri rannsókn á orsökum óhappsins sem varð á páskadag ljúki hið fyrsta. 2. Ríkisstjórnin mun sjá til þess að lokið verði svo fljótt sem auðið er yfirstandandi öryggisgreiningu á verksmiðjunni og einnig verði gert heildaráhættumat með aðstoð viðurkenndra erlendra sérfræðinga. Einnig verði aflað ítarlegra upplýsinga um staðsetningu, öryggisbúnað og rekstur ammoníaksgeyma og sambærilegra verksmiðja erlendis. 3. Ríkisstjórnin felur landbrh. og félmrh. að sjá til þess að rekstri verksmiðjunnar verði hagað þannig að fyllsta öryggis verði gætt. Það feli m.a. í sér að núverandi ammoníaksgeymir verði ekki notaður framar og ekki verði geymt ammoníak í verksmiðjunni umfram það sem er á daggeymum verksmiðjunnar vegna eigin framleiðslu þar til annað verður ákveðið. Vinnueftirliti ríkisins og Almannavörnum ríkisins verði í samráði við Slökkviliðið og almannavarnanefnd Reykjavíkur falið að fylgjast með ofangreindum aðgerðum, ekki síst því að rekstri verksmiðjunnar verði, meðan á þeim stendur, hagað þannig að ýtrasta öryggis sé gætt. 4. Ríkisstjórnin telur mikilvægt að viðhalda áburðarframleiðslu í landinu með þeim störfum sem þar skapast og tilheyrandi verðmætasköpun enda sé um þjóðhagslega hagkvæma starfsemi að ræða. Samtímis lýsir ríkisstjórnin sig reiðubúna til viðræðna við Reykjavíkurborg um framtíð verksmiðjunnar í Gufunesi, sbr. samþykkt borgarráðs frá 17. apríl sl.`` Ég ræddi jafnframt við borgarstjóra Reykjavíkur í morgun og við höfum ákveðið að hittast á mánudaginn vegna þessa máls. Ég tel jafnframt nauðsynlegt að fara fáeinum orðum um það sem ég nefndi lauslega í upphafi, þá athugun sem hefur verið gerð á undanförnum síðustu árum á öryggisbúnaði Áburðarverksmiðjunnar. Ég minni á það að í febrúarmánuði 1986 skipaði þáv. félmrh. starfshóp sem skyldi gera tillögur um úrlausn á vandamálum vegna ammoníaksgeymis Áburðarverksmiðju ríkisins í Gufunesi. Þetta var allfjölmennur starfshópur sem í sátu fróðustu menn um þetta málefni. Til að gera langt mál stutt varð meginniðurstaða starfshópsins sú að hann taldi að með því að geyma ammoníakið kælt og án yfirþrýstings í tvöföldum geymi drægi mjög úr hættu og öryggi yrði viðunandi fyrir byggðina umhverfis verksmiðjuna, enda verði hún ekki nær en nú er ráðgert, þ.e. 1200 m. Í framhaldi af þessari skýrslu sem fjallað var um í ríkisstjórninni á fundi 14. jan. 1988 var ákveðið að fela stjórn Áburðarverksmiðjunnar að velja á milli þess að taka upp kælingu á eldri geymi eða byggja nýjan, kældan geymi. Þáv. forsrh. Þorsteinn Pálsson fól landbrh. að láta þá athugun fara fram. Sú athugun fór fram. Skipuð var nefnd í þessu skyni og áttu sæti í henni Gunnlaugur M. Sigmundsson viðskiptafræðingur, Vilhjálmur Egilsson hagfræðingur og Kristinn Ó. Magnússon verkfræðingur. Fjöldamargir sérfræðingar voru kvaddir til ráða og m.a. skoðað vandlega hvernig þessum málum er háttað erlendis. Niðurstaða nefndarinnar eða sá þáttur niðurstöðunnar sem við kemur öryggismálum er þessi, með leyfi forseta: ,,Þegar reistur hefur verið nýr og öruggari ammoníaksgeymir er talið að Áburðarverksmiðja ríkisins fullnægi í aðalatriðum öllum öryggiskröfum sem gerðar eru til hennar, en þær eru strangar. Því er af öryggisástæðum ekkert því til fyrirstöðu að athafnasvæði nái alveg að lóð verksmiðjunnar.`` Eftir að þessi niðurstaða var fengin samþykkti ríkisstjórnin samhljóða að heimila Áburðarverksmiðjunni að byggja nýjan geymi samkvæmt þessum ströngu öryggiskröfum. Rétt er að það komi fram líka að skipulagsnefnd Reykjavíkur samþykkti fyrir sitt leyti að slíkur geymir yrði byggður. Reyndar er það athyglisvert að Reykjavíkurborg hefur síðan framlengt lóðarsamningi við verksmiðjuna og gildir hann nú til ársins 2019, ef ég man rétt. Það mun hafa verið gert í september sl. Þarna hefur því verið algjör samstaða um þær öryggiskröfur sem nefndirnar lögðu til á milli ríkisstjórnar, þ.e. ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar, og Reykjavíkurborgar. Það er e.t.v. rétt að gera aðeins örstutta grein fyrir þeim veigamikla mun sem er á geymi eins og þeim sem þarna er nú og þeim sem á að byggja. Ég skal reyna að hafa það stutt. Ammoníak er í eðli sínu lofttegund en er, vegna geymslurýmis, yfirleitt geymt undir þrýstingi eða réttara sagt sem vökvi. Það má gera annaðhvort undir nægilega miklum þrýstingi eða með kælingu. Í þeim geymi sem þarna er núna er þessu náð með því að geyma ammoníakið undir þrýstingi. Þessu fylgir að vissu leyti meiri hætta, því ef geymirinn brestur gufar ammoníakið upp og getur þá sem lofttegund farið með vindum og að sjálfsögðu valdið tjóni. Í slíkri geymslu er alltaf eitthvað af ammoníakinu sem lofttegund. Þegar dælt er inn ammoníaki sem er vökvi undir þrýstingi, þá eykst þrýstingurinn í geyminum. Þá er ammoníaksgufu iðulega hleypt út úr geyminum til að draga úr þrýstingi eða ammoníaksgufan er færð yfir á svæði þar sem unnt er að kæla hana og breyta henni í vökva. Vitanlega er það æskilegri leið því með því móti nýtist ammoníakið jafnframt til vinnslunnar. Þó hefur tíðkast að létta á þrýstingi með því að hleypa smávegis ammoníaki út sem gufu og hefur ekki verið talið hættulegt. Ekki er fengin skýring á því hvers vegna kviknaði í þessari ammoníaksgufu. Ammoníak brennur ekki vel, það þurfa að vera ákveðin hlutföll af ammoníaki í loftinu til að það brenni og það er tiltölulega vel slökkvanlegt. Þó að ég sé fullkomlega sammála því að þarna gerðist hlutur sem ekki átti að geta gerst er ég sannfærður um að allt of mikið hefur verið gert úr þeirri hættu sem þessu fylgdi. En ég hygg að í raun og veru hefði hætta fyrst orðið ef þessi eldur hefði logað mjög lengi og veikt stálið þannig að á það hefði komið gat. Þá hefði verið hætta ef mikið ammoníak hefði verið í geyminum. Hins vegar var það mjög lítið. Reyndar er rétt að fram komi að almannavarnanefnd Reykjavíkur setti það skilyrði fyrir áframhaldandi notkun þessa gamla geymis þar til nýi geymirinn væri kominn í notkun að aldrei mætti vera í honum meira en helmingur þess sem hann tekur, þ.e. 500 tonn. Eldinn tókst að slökkva á nokkrum mínútum því, eins og ég sagði áðan, tiltölulega auðvelt er að slökkva eld í ammoníaki í andrúmslofti að því er mér er tjáð. Það er því langt frá því að nokkur hætta hafi verið orðin, t.d. að stálið léti undan, þetta er mjög þykkt stál, 2,5 sm á þykkt. En ég endurtek, að sjálfsögðu verður að fara fram ítarleg athugun á því sem þarna gerðist. Hins vegar er nýi geymirinn allt öðruvísi gerður. Það er tvöfaldur geymir, sem sagt ein kúla innan í annarri. Auk þess er stórt rými í kring, þ.e. eins konar gryfja. Þannig að ef geymirinn springur þá fer ammoníakið í fyrsta lagi út í millirýmið og ef það springur líka fer það út í jarðrýmið, gryfjuna sem þar er fyrir utan. Auk þess er ammoníakið þarna geymt kælt en ekki undir þrýstingi. Til kælingar er gert ráð fyrir að verði þrjú kælikerfi og þó þarf ekki nema eitt til notkunar í senn. Þarna er því um svo ólík öryggisatriði að ræða að þetta er ekki sambærilegt. Það er kannski fróðlegt að menn viti að mjög víða um heim er ammoníak geymt miklu nær byggð en hér er um að ræða. Í Landskrona í Svíþjóð er t.d. 30 þús. tonna kældur tankur á hafnarsvæði borgarinnar. Aðalsjúkrahús borgarinnar er í eins kílómetra fjarlægð. Í Fredericia í Danmörku er 5 þús. tonna kældur tankur í verksmiðju á hafnarsvæði borgarinnar og í Lyngsodde sem er í þriggja kílómetra fjarlægð frá borginni er aðalammoníaksgeymslan 83 þús. tonn --- 83 þúsund tonn --- í fjórum kældum geymum. Og í Heroy í Noregi er 76 þús. tonna geymir í byggð og búið er allt í kringum verksmiðjuna og geyminn. Nú er ég út af fyrir sig ekki að mæla með þessu og ég tel að eigi að vera viss fjarlægð frá verksmiðjunni. En þó þessi geymir sé nú aðeins 1 þús. tonn, en þeir geymar sem ég hef nefnt eru frá 30 þús. og samtals geymt upp í 83 þús. tonn af ammoníaki, þá held ég að menn hljóti að sjá að þegar nýi geymirinn kemur er hér áreiðanlega gætt eins mikils öryggis og nokkurs staðar þekkist. Við smíði þessa geymis eru virtar allar þær kröfur sem ýtrastar eru gerðar erlendis. Og ég gæti rakið langtum fleiri dæmi um slíka geymslu. Ég er algjörlega sammála því að gamli geymirinn komi ekki til greina. Og það er alveg hárrétt niðurstaða að hann átti að fjarlægja. Nú er búið að loka honum. Það var fyrsta ákvörðunin sem var tekin strax, honum var lokað í samráði við almannavarnanefnd Reykjavíkurborgar. Ég tel jafnframt að almannavarnanefnd Reykjavíkurborgar hafi brugðið rétt við. Mér er tjáð að borgarstjóri og borgarverkfræðingur hafi komið á staðinn samstundis, kynnt sér þetta persónulega. Fundur var haldinn í almannavarnanefndinni um kvöldið og í samráði hennar og Áburðarverksmiðjunnar var ákveðið að taka þennan geymi úr notkun. Svo sú hætta sem var til staðar, þó hún væri miklu minni með geyminn aldrei nema hálfan, er fjarlæg. Og hvað eru menn þá að tala um? Allar athuganir á verksmiðjunni hafa beinst að geymslu ammoníaks. Það er löngu hætt að geyma áburðinn ópakkaðan. Allir hafa verið sammála um að hættan beinist að geymslu ammoníaks í þrýstigeymi. Hann er tekinn úr notkun og verður ekki tekinn í notkun aftur. Ríkisstjórnin er jafnframt sammála um að til að gæta fyllsta öryggis fari enn fram áhættugreining á verksmiðjunni, sem reyndar er hafin, og að hún verði jafnvel enn ítarlegri en hingað til hefur verið gert ráð fyrir. Hún verður að sjálfsögðu gerð í fullu samráði við Reykjavíkurborg. Ríkisstjórnin er sammála um það að jafnvel þessi nýi geymir, sem þó er með öllum ýtrasta öryggisbúnaði sem þekkist, verði ekki tekinn í notkun nema niðurstaða slíkrar athugunar liggi fyrir og gefi ótvírætt til kynna að þarna sé ekki um þá hættu að ræða sem sumir hafa óttast. Ríkisstjórnin hefur jafnframt ákveðið að vinna að þessu máli í fullu samráði við Reykjavíkurborg. Ég greindi frá því áðan að ég hef rætt við borgarstjóra um málið símleiðis og við munum hittast strax eftir helgina. Ég mun gera það að tillögu minni að ríkið og Reykjavíkurborg setji sameiginlega á fót rannsóknanefnd í þessu máli. Svona mál á að leiða til lykta með samvinnu þeirra aðila sem þarna koma að. Ég get þar með í raun látið lokið mínu máli. Ég ætla ekki að fara að fjalla um það hér að leggja verksmiðjuna niður eða flytja hana. En svona aðeins til upplýsingar, ég hygg að núvirði þessarar verksmiðju sé um 3 milljarðar króna eða kannski rúmlega það. Líklega eru um tveir þriðju þess bundnir í byggingum og slíku á staðnum. Það getur vel verið að einhverjir vilji kaupa þær og nota í eitthvað --- sjóminjasafn heyrði ég nefnt, eða eitthvað annað. Ef það yrði gert getur vel komið til greina að byggja verksmiðjuna annars staðar. Þarna vinna 150 manns og ýmis sveitarfélög vilja gera ýmislegt til þess að skapa fólki vinnu. Ég er sannfærður um að Reykjavíkurborg vill einnig hafa það í huga. Fleiri eru tengdir þessari verksmiðju, eins og járnsmiðir og ýmislegt lið sem er til kvatt þegar þarna þarf að vinna. Ekki má rasa um ráð fram í þessu, ég held að sá ótti sem hefur verið byggður upp með fjölmiðlatali í málinu sé ástæðulaus, menn eigi að ræða þetta málefnalega, eins og ríkisstjórnin stefnir að að gera í fullu samráði með Reykjavíkurborg næstu daga.

Páll Pétursson Frú forseti. Ég hef ekki miklu við að bæta ágæta ræðu forsrh. Þó vil ég láta það koma fram að mér þykir hér vera dæmi um afar sorglegt mál og hryggilega þróun sem orðið hefur. Ég ber ákveðnar taugar til þessa fyrirtækis því að ég kom að stækkun fyrirtækisins á sínum tíma. Mér sýnist að nú syrti heldur í álinn fyrir áburðarframleiðslu á Íslandi. Fyrir tveimur árum var náð samkomulagi um framtíðarrekstur þessarar verksmiðju og á grundvelli þess var ráðist í byggingu ammoníakstanks. Fyllsta öryggi átti að vera náð þegar hann væri kominn í notkun. Þetta var allt saman samþykkt af yfirvöldum borgarinnar. Öryggið var nú reyndar það mikið áður en ákveðið var að byggja þennan nýja tank að talið var óhætt að byggja Grafarvogshverfið alveg upp að verksmiðjuveggnum. Verksmiðjan er á sama stað og hún var 1982, á sama stað og hún hefur verið frá upphafi, og menn hafa ekki vílað það fyrir sér að byggja upp að verksmiðjuveggnum. Fyrir nokkrum dögum varð óhapp í verksmiðjunni, óhapp sem e.t.v. má rekja til trassaháttar einhverra starfsmanna. Guði sé lof þá varð ekki slys þarna en þó nægði þetta til að blása upp móðursýkismoldviðri út af þessu óhappi. Nú rignir hér inn tillögum um málið. Borgarráð hefur gert mjög skorinorða ályktun um það og þetta er hin fyrsta af a.m.k. þremur umræðum sem koma til með að fara fram hér á Alþingi á næstu dögum. Þetta minnir mig nú á manninn sem í tóbaksleysinu gernýtti tóbakið sitt með því að í fyrstu tuggði hann rjólið, síðan þurrkaði hann það og setti það í pípuna sína og reykti og að lokum tók hann öskuna í nefið. Sem betur fer held ég að þessi skelfing hafi verið ástæðulítil. Hún er samt þess eðlis að ekki er hægt að loka augunum fyrir því að hún er fyrir hendi. Ef það er vilji, ef það er raunverulegur vilji borgarbúa að þessari verksmiðju sé lokað, þá er óhjákvæmilegt að verða við því að mínum dómi. Ef það er raunverulegur vilji Reykvíkinga að Áburðarverksmiðjunni í Gufunesi verði lokað, þá held ég að óhjákvæmilegt sé að verða við því. Ég tel líka að óhjákvæmilegt sé að verða við því að loka álverinu í Straumsvík ef Hafnfirðingum þætti sér standa ógn af því með einhverjum hætti, óhjákvæmilegt á sama hátt að loka Síldarverksmiðjum ríkisins á Siglufirði ef íbúar á Siglufirði teldu sér standa ógn af rekstri þeirrar verksmiðju. Svona mætti líka telja upp Steinullarverksmiðjuna á Sauðárkróki, Sementsverksmiðjuna á Akranesi. Ég tel að svona verksmiðju sé ekki unnt að reka nema í sæmilegri sátt við það samfélag þar sem þær starfa. Á hinn bóginn verður maður náttúrlega að velta fyrir sér hvernig fer fyrir því þjóðfélagi sem stöðvar atvinnurekstur og þolir ekki atvinnurekstur innan skynsamlegra og eðlilegra og strangra öryggismarka. Ég tel að ekki eigi að byggja álver í umhverfi ef þeir sem næstir búa eru ekki fúsir að taka við því. Mér sýnist það mikið óráð að byggja verksmiðjur í trássi við það fólk sem í kringum þær kemur til með að búa. Ég óttast satt að segja að dagar áburðarframleiðslu í Gufunesi séu taldir. En áður en Áburðarverksmiðjunni verður endanlega lokað tel ég að skynsamlegt sé að fara þá leið sem ríkisstjórnin hefur ákveðið á fundi sínum í morgun. Ákveðið að gera fleiri aðgerðir. Það er búið að taka gamla tankinn úr notkun. Ég held að öryggiskönnun þurfi að fara fram, ítarleg könnun á öryggi. Jafnframt held ég, og ég saknaði þess í ræðu forsrh. eða í samþykkt ríkisstjórnarinnar, að huga þurfi líka að skipaferðum að og frá verksmiðjunni. Ég held að það stafi ekki minni hætta af skipaferðum um sundin en af starfseminni þarna í Gufunesi. A.m.k. verður að líta á það jafnframt. Það er hugsanlegt að setja strangari öryggiskröfur um búnað skipanna sem flytja ammoníakið og e.t.v. strangari kröfur um að íslenskir hafnsögumenn hafi leiðsögn á hendi lengra utan úr flóa o.s.frv. Ég held að líka sé nauðsynlegt að gera sér fullkomna grein fyrir þjóðfélagslegum afleiðingum af lokun verksmiðjunnar, hvað áburður kostar, er hægt að fá hann á lægra verði frá útlöndum? Ég held að það sé afturför í atvinnulífi þjóðarinnar ef hætt verður að framleiða áburð á Íslandi. Ef það kemur í ljós að hentugt sé að framleiða áburð hér er eðlilegt að kanna hvort reisa ætti áburðarverksmiðju annars staðar á landinu. Og þá vil ég leyfa mér að nefna að ég tel að mjög vel kæmi til greina að byggja hana á Norðurlandi vestra. Þar væri vafalaust hægt að finna henni öruggan stað og rétt að athuga hvað það mundi kosta. Ég held að ekki sé forsvaranlegt að reka þessa verksmiðju í óþökk borgarbúa en áður en ákvörðun um lokun er tekin held ég að öll gögn málsins verði að liggja fyrir þannig að niðurstaðan sé tekin með rökum en ekki sem liður í kosningabaráttu eða þá í einhverri geðshræringu.

Pálmi Jónsson Virðulegi forseti. Ég hef, kannski ekki síður en hv. 1. þm. Norðurl. v. sem hér var að ljúka máli sínu, taugar til þess fyrirtækis sem hér er til umræðu, Áburðarverksmiðju ríkisins í Gufunesi. Ég var um skeið yfirmaður verksmiðjunnar og átti sem slíkur hlut að ákvörðun um stækkun hennar á þeirri tíð. Ég tel að ekki fari á milli mála að það óhapp sem varð á páskadag við verksmiðjuna hafi verið mjög alvarlegt. Ég skal ekki dæma um það sem komið hefur fram í þessari umræðu, bæði af hálfu málshefjanda og eins af hálfu hæstv. forsrh., að úr þessari hættu hafi verið gert helsti mikið, ekki síst af fjölmiðlamönnum og pólitískum aðilum, en ljóst er að um alvarlegt óhapp var að ræða. Ég ætla ekki heldur að rekja það á nokkurn hátt eða dæma um það hvort nægilega verður bætt úr öryggi við þessa verksmiðju með nýjum ammoníaksgeymi sem nú er í byggingu en það kom glöggt fram í máli hæstv. forsrh. að þá verður öryggi verulega aukið við geymslu á þessu hættulega efni. Hins vegar er rétt að leggja á það áherslu að við verksmiðju sem er við bæjardyr aðalþéttbýlis landsins verður að gæta fyllsta öryggis. Ég tek undir það sem fram kom í máli hæstv. forsrh. að eðlilegt er að að þessu máli verði unnið með þeim hætti sem hann greindi frá, af hálfu hæstv. ríkisstjórnar annars vegar og borgaryfirvalda í Reykjavík hins vegar með fullu samstarfi þessara aðila. Ég skal ekki gera því skóna hver niðurstaða verður að lokinni þeirri athugun sem hafin er í þessu máli, en fari svo að tekin verði ákvörðun um að fella niður starfsemi Áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi, þá þykir mér það einsýnt að verksmiðjan verði endurbyggð og framleiðsla á áburði fari fram annars staðar á landinu. Og það er ekkert smámál sem þar er um að tefla vegna þess að þarna eru miklar eignir og því fylgir mikill kostnaður að endurbyggja slíka verksmiðju annars staðar. Ég vil í tilefni af því taka það fram sem mér þykir eiga erindi inn í þessa umræðu, að komi til slíkra aðgerða, þá verði sá kostnaður sem af endurbyggingu verksmiðjunnar annars staðar hlýst ekki borinn uppi af áburðarverði. Þar er þá um að ræða aðgerð sem er sprottin af því að nauðsyn þykir bera til að öryggis sé gætt fyrir fjölda fólks hér á höfuðborgarsvæðinu og öryggis þessa fólks verður vitaskuld að gæta. Og ef það þykir, að bestu manna yfirsýn, svo komið að öryggis fólks á þessu svæði sé ekki nægilega gætt nema með því að loka verksmiðjunni, þá verður hún að mínum dómi byggð annars staðar. Sá kostnaður getur ekki verið borinn uppi af notendum áburðarins. Hann verður að vera borinn uppi af almannafé. Þetta vil ég að komi alveg skýrt og skorinort fram af minni hálfu. Ég vil svo bæta um betur en hv. 1. þm. Norðurl. v. og bjóða fram lóð undir nýja verksmiðju, ef byggð verður, á Norðurlandi vestra. Svo vill til að starfandi er samstarfsnefnd héraðsnefnda í því kjördæmi ásamt fulltrúa frá Siglufjarðarkaupstað og iðnráðgjafa iðnþróunarfélags kjördæmisins. Þessi samstarfsnefnd hefur einmitt fundað um þetta mál þann 18. þ.m. og sent hæstv. ríkisstjórn erindi þar sem vilji samstarfsnefndarinnar liggur fyrir um það að ef af slíkri tilfærslu yrði þá væri mjög mikilvægt að nýrri verksmiðju væri þar valinn staður eftir því sem heppilegt kann að sýnast. Þetta kemur heim við það sem er í fskj. með tillögu hv. þm. Egils Jónssonar, að nýrri verksmiðju yrði vitaskuld að velja stað með tilliti til þess að öryggishagsmuna sé gætt. Ef þeirra þykir ekki nægilega gætt á þessu svæði þá verður að velja annað og hættuminna svæði. Þar þarf m.a. að taka tillit til jarðhræringa. Fskj. sem er hér og er hluti af ritgerð Sigurðar heitins Þórarinssonar jarðfræðings sýnir að landinu er skipt niður í svæði eftir áhættuþáttum vegna jarðhræringa og eru þeir býsna miklir hér á þessu svæði en mjög litlir á Norðvesturlandi og Austfjörðum. Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu. Ég ítreka þá skoðum mína að fyllsta öryggis verður að gæta við verksmiðju af þessu tagi og við geymslu á hættulegum efnum svo sem ammoníaki. Ég vænti þess að með samstarfi hæstv. ríkisstjórnar annars vegar og Reykjavíkurborgar hins vegar takist að leiða í ljós hvort sú hætta sem menn telja að sé til staðar í núverandi verksmiðju sé það rík að hún réttlæti að verksmiðjureksturinn verði felldur niður og verksmiðjan byggð annars staðar. Fari svo þá liggur það fyrir af minni hálfu alveg tvímælalaust að kostnaður við slíka flutninga verði borinn uppi af almannafé en ekki af notendum áburðarins.

Ásgeir Hannes Eiríksson Virðulegi forseti. Þetta er viðkvæmt mál að ræða um á þessum tíma, Áburðarverksmiðjan sem var vissulega barn síns tíma. Hún var reist árið 1952 þegar landbúnaður á Íslandi var í sókn. Þetta var skömmu eftir stríðið og miklar væntingar og vonir bundnar við landbúnað, hann var í sókn og þurfti á áburði að halda. Í dag eru breyttar aðstæður.

Er hætt að bera á?

Það er enn borið á, því miður er of mikið borið á, því miður. Spurningin er: Hvernig nýtist sá áburður sem við erum að framleiða í dag? Er hann þjóðarbúinu til heilla eða er hann hráefni í aukið Rúmeníukjöt? Það er eitt af því sem verður að spyrja þegar þessi mál eru rædd. Hverjum þjónar áburðarframleiðslan í dag? Áburðarverksmiðjan var fyrir margra hluta sakir hin merkilegasta framkvæmd á sínum tíma. Þar var notuð afgangsraforka til framleiðslu, sem var merkileg nýjung. Margt annað má um hana segja þó hún hafi verið byggð undir hálfgerðum sjóræningjafána, til þess að fá Marshall-aðstoð. Það er út af fyrir sig gott og blessað og hefur verið vikið að Marshall-hjálp fyrr í dag. En Áburðarverksmiðjan hefur líka verið misnotuð, hún hefur aldrei fengið að starfa sem fyrirtæki. Hún hefur aldrei fengið að lúta lögmálum viðskiptanna. Hún hefur verið notuð til þess að stýra verðlagi og nú síðast var henni gert að slá 50 millj. kr. lán til þess að halda niðri verði á áburði. Áburðarverksmiðjan er hjól í þeim stýrisbúnaði sem stjórnvöld nota á hverjum tíma til þess að halda verðlaginu í skefjum, eða halda því uppi, eftir því hvernig á stendur á hverjum tíma. Núna um páskahelgina raskaði Áburðarverksmiðjan ró manna og olli hræðslu hjá fólki sem hefur verið túlkuð hér sem kosningaskjálfti eða ótímabær hræðsla og óþörf. Nú eru sjálfsagt til margar tegundir af hræðslu og ég veit ekki hver hræðslan er best, hræðslan við hið þekkta sem við höfum fyrir framan okkur eða hræðslan við hið óþekkta. Það var einmitt hið óvænta sem gerðist og það var svo óvænt og svo óþekkt að í dag er ekki enn komin skýring á því hvernig eldar kviknuðu í stútum geymisins sem olli þeirri hræðslu sem hefur gripið um sig. Það er sama hversu vel við búum um hnútana, hversu vel við göngum frá hinum ýmsu málum. Það er alltaf eftir hið óvænta sem enginn hefur enn þá fyrir séð. Og það er þegar það gerist sem menn líta hver á annan og velta fyrir sér: Hvernig gat þetta gerst? Í okkar útreikningum var ekki gert ráð fyrir þessu. Það er vegna þess að hin ófyrirséðu atvik eru alltaf nokkrum sentimetrum á undan því sem reiknað er út á teikniborðinu. Annars væru þau ekki ófyrirséð. Það er ekki gert ráð fyrir þeim. Þáttur borgarstjórnar Reykjavíkur í þessu máli er nokkuð sérstakur. Að kvöldi annars dags páska segir borgarstjórinn að það hafi verið verst að nýi tankurinn skyldi ekki hafa verið kominn í notkun þegar þetta gerðist því þá hefði þetta aldrei gerst. Daginn eftir leggur hann fram tillögu sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Borgarstjórn Reykjavíkur krefst þess að ríkisstjórnin taki nú þegar ákvörðun um að leggja eins fljótt og auðið er niður rekstur Áburðarverksmiðju ríkisins í Gufunesi.`` Þá var ekki verið að harma hvaða tankur væri í notkun heldur á að leggja niður allan reksturinn. Nú er Davíð borgarstjóri því miður ekki enn þá kominn hingað inn í þingsali, þó að það sé væntanlega ekki nema eitt ár fyrir okkur aðdáendur hans að bíða, en þetta mál kemur upp fyrir borgarstjórnarkosningar og fær þess vegna aukið vægi og aukið umtal í borginni. Það er engin spurning að þetta mál verður kosningamál. Það er heldur engin spurning að ef þetta mál hefði komið upp sjö vikum seinna þá hefði verið tekið á því öðruvísi. En það breytir út af fyrir sig ekki málinu. Mál verða lítil mál, miðlungs mál eða stór mál, fyrst og fremst eftir því á hvaða tíma þau koma upp. Og sú umræða sem við megum búast við er ekkert óþarfari, þó að hún verði menguð af kosningalykt, en ef hún kæmi upp eftir kosningar. Kjarni málsins er þessi, eins og kom fram hér áðan, er það vilji Reykvíkinga að hafa þessa verksmiðju í túnfætinum eða ekki? Og þó svo að Reykvíkingum kunni að skjátlast, að þetta sé ekki eins hættulegt og margir gera ráð fyrir, þá er sú hræðsla ekkert betri en önnur hræðsla, að vera með stöðugan ugg út af einhverju sem ekki er vitað hvenær gerist eða vera með ugg út af einhverju sem er vitað að muni gerast og jafnvel upp á dag. Ég kann ekki að greina á milli hvor hræðslan er betri, enda á það eitt að vera nóg að ef Reykvíkingar vilja ekki þessa verksmiðju verði rekstri hennar hætt. Svo einfalt er það nú. Ég tek undir með hv. þm. Páli Péturssyni að þetta gildir um allan annan rekstur, sama hvar er á landinu og aðra hluti í umhverfinu. Ef íbúarnir vilja hann ekki þá eru engin máttarvöld til sem eiga að geta þröngvað því upp á íbúana sem þeir kæra sig ekki um. Það er líka annað sem vekur athygli þegar þessi afgerandi afstaða borgarstjórnar Reykjavíkur er skoðuð, og það að ekki eru nema nokkrir mánuðir síðan borgarstjórnin framlengdi leigusamningi við Áburðarverksmiðjuna til 30 ára. Og það eru ekki nema nokkur ár síðan borgarstjórnin sóttist svo mjög eftir því landi í Grafarvoginum sem liggur að verksmiðjudyrunum undir íbúðabyggð að hún hafnaði öðru landi við Rauðavatn sem af mörgum var talinn mun fýsilegri kostur. Þá var tíunduð sú sprengihætta á Rauðavatnslandi sem fylgdi því að vera á sprungusvæði, að landið gæti sokkið í sæ eins og Atlantis forðum. En menn drógu fjöður yfir þá hættu sem stafaði af Áburðarverksmiðjunni og sem núna í dag er orðin tilefni til þess að borgarstjóri leggur fram tillöguna sem ég las upp áðan, þar sem þess er krafist að Áburðarverksmiðjan verði lögð niður jafnfljótt og auðið er. Þetta eru dálítið merkilegar sveiflur og er ljóst að enginn ber meiri ábyrgð á því hversu byggðin hefur nálgast Áburðarverksmiðjuna en einmitt borgarstjórnin og sá meiri hluti sem henni ræður. Byggingarlandið var þar ákveðið af borgarstjórn. Byggðin spratt ekki upp af sjálfu sér. Á fundi alþingismanna og borgarstjórnarmanna í Höfða á þriðjudaginn huggaði borgarstjóri okkur, sem búum ekki í næsta nágrenni við verksmiðjuna, með því að það væri spurning um vindátt og veðurfar hvar þessa vá mundi bera niður ef hið versta yrði að raunveruleika. Eða, eins og borgarstjóri kallaði það sjálfur, að afleiðingarnar ráðast af veðri og fjöldi manns mundi farast, einkum utan dyra, því að vindáttin mundi ná yfir Kleppsholtið fyrst og fremst og síðan niður í bæ. Þetta sýnir náttúrlega að þetta er ekki eingöngu spurning um íbúðabyggðina við verksmiðjudyrnar heldur er þetta mál fyrir alla íbúa Reykjavíkur og Reykjavíkursvæðisins, þar með talinn Garðabær, Seltjarnarnes og önnur byggð í nágrenninu ekki síður. Þetta er ekki einkamál íbúanna í Grafarvogi og í rauninni ekki einkamál Reykvíkinga. Þess vegna hljótum við í dag að beina sjónum að framtíð þessarar verksmiðju. Í framhaldi af því hefur verið lögð fram till. til þál. um að leggja reksturinn þegar í stað niður. Undir hana skrifa fimm þingmenn Reykjavíkur. Komið hefur fram í viðtölum við þá sem best þekkja til að ekki er hægt að flytja þessa verksmiðju með góðu móti, bæði vegna þess að flest mannvirkin eru þess eðlis að þau verða ekki flutt og vélar og tæki eru mörg hver af eldri gerðinni. Það mundi ekki svara kostnaði að flytja stóra hluta þeirra yfir í nýtt verksmiðjuhúsnæði heldur yrði væntanlega að reisa nýja verksmiðju frá grunni ef þessi verksmiðja yrði lögð af og ákveðið að halda áfram áburðarframleiðslu í landinu. Við höfum þegar fengið boð frá hinum ýmsu þingmönnum um lóðir undir nýjar verksmiðjur. En fyrst og fremst, og áður en lengra er haldið, er nauðsynlegt að það verði skoðað hvaða þjóðhagslegt gagn er að því að framleiða áburðinn í landinu. Áburðarverksmiðjan seldi fyrir um milljarð kr. í fyrra og um 400 millj. af því verðmæti er innflutt hráefni. Spurningin hlýtur því að vera þessi: Er það þjóðhagslega óhagkvæmt að draga úr áburðarnotkun þegar við erum að draga úr framleiðslu landbúnaðarvara og er ekki nóg af túnum til í landinu þannig að annar áburður sem leggst til af skepnum og öðru dugi til þess að halda við þeirri framleiðslu sem við þurfum eða erum við með auknum áburði að búa til aukið öskuhauga- og Rúmeníukjöt eins og ég gat um áðan? Þetta hlýtur að vera spurning sem þarf að svara. Og ef við þurfum meiri áburð en leggst til af skepnum þá er spurningin: Er ekki jafnhagkvæmt fyrir þjóðina að flytja hann inn? Við flytjum hvort sem er inn frá öðrum löndum 40% hráefnis í þann áburð sem hér er unninn. Er þá ekki alveg eins gott að flytja inn áburð fyrir andvirði þessa hráefnis og selja beint? Þetta eru spurningar sem þarf að velta fyrir sér. Hver er framtíð verksmiðjunnar og áburðarframleiðslu í landinu? Fyrir tveim árum voru málefni Áburðarverksmiðjunnar nokkuð til umtals hjá þjóðinni og þá sagði borgarstjórinn í blaðaviðtali, með leyfi forseta: ,,Jón Baldvin Hannibalsson lýsti því yfir á sínum tíma að það kæmi ekki til greina að selja Áburðarverksmiðjuna,,, sagði Davíð. ,,Ég benti á að hann yrði að gera sér grein fyrir að ef hann hygðist selja, þá mundi ég væntanlega reyna að kaupa verksmiðjuna og þá til þess að leggja hana niður. Skuldfæra upphæðina á milli ríkisins og borgarinnar. Hann var eitthvað hikandi við það.`` Þarna lýsir borgarstjórinn í Reykjavík sig reiðubúinn til að kaupa alla verksmiðjuna og nota til þess skuld ríkissjóðs við borgina og skuldajafna. Þetta hlýtur að vera mjög athyglisverð tillaga og hugmynd í framhaldi af því sem hér hefur komið fram. Því að verði niðurstaðan sú að borgarbúar kæri sig ekki um þennan rekstur í borgarlandinu þarf einhver að bera kostnaðinn af því að leggja hann niður. Vilji borgarstjóri kaupa verksmiðjuna með manni og mús, og hún er metin á þrjá milljarða en skuld ríkisins við Reykjavíkurborg er líklega ekki meiri en einn milljarður, eru tveir milljarðar eftir sem Reykjavíkurborg þyrfti að greiða ríkissjóði.  verið á móti henni. Ég vil sérstaklega geta þess að borgarfulltrúinn Bjarni P. Magnússon lagðist gegn því að verksmiðjan héldi áfram fyrir tveim árum þegar málið kom til atkvæðagreiðslu í borgarstjórn. Á fundinum í Höfða var Davíð Oddsson borgarstjóri spurður að því hvernig hann sæi örlög þess starfsfólks sem vinnur við verksmiðjuna fyrir sér. Þarna vinna 140 manns sem er margir þeirra orðnir sérhæfðir og fá kannski ekki auðveldlega vinnu á öðrum vinnustað. Borgarstjóri lýsti því yfir að hann teldi engin tormerki á því að það fólk fengi vinnu, hvort sem það yrði hjá borginni eða annars staðar. Starfsfólk Áburðarverksmiðjunnar þarf þess vegna ekki að óttast að það fái ekki vinnu þó svo að verksmiðjan verði lögð niður. Við höfum orð borgarstjórans í Reykjavík fyrir því. Ég veit að fólkið getur líka treyst því að það er fullur vilji þingmanna, og annarra sem málið tekur til, að allir sem þar vinna fái vinnu sem þeir geta sæmilega sætt sig við. Þetta er eins og önnur mál sem tengjast verksmiðjunni, viðbúið er að allir þurfi að slá einhvers staðar af. Við megum ekki gera Áburðarverksmiðjuna í Gufunesi að blóraböggli fyrir hættur í Reykjavík. Fleiri svæði eru hættuleg og víðar eru geymd hættuleg efni heldur en ammoníak. Öll þessi mál þurfum við líka að skoða. Við þurfum að skoða aðra staði. Þetta þarf allt að vinna í fullu samhengi.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Á páskadag varð sá atburður í Áburðarverksmiðju ríkisins sem hefur dregið athygli manna, einkum Reykvíkinga, að starfsemi verksmiðjunnar og þeirri hættu sem íbúum borgarinnar gæti stafað af henni. Nú var það löngu þekkt staðreynd að nokkur áhætta fylgdi starfsemi verksmiðjunnar og reyndar allveruleg hætta ef allt færi á versta veg. Þegar áhættuþættir á höfuðborgarsvæðinu voru metnir, bæði á vegum almannavarnanefndar Reykjavíkur, en þar átti ég sæti í tvö ár, og Almannavarna ríkisins var sprenging í ammoníaksgeymi verksmiðjunnar sá atburður sem menn óttuðust einna mest. Einmitt þess vegna voru gerðar athuganir á þeim hættuþáttum sem þar blöstu við, eins og komið hefur fram í umræðunni á undan. Þar var gerð tilraun til þess að meta bæði áhættu og síðar gerð önnur könnun um rekstrarhagkvæmni. Niðurstöður þessara kannana leiddu til þess að rekstri verksmiðjunnar var haldið áfram, með vissum skilyrðum þó, og tillögur gerðar til úrbóta til að auka öryggi, t.d. með því að smíða nýjan ammoníaksgeymi, sem lýst hefur verið hér fyrir okkur af hæstv. forsrh. Mikilvægt er að minnast þess nú að vitneskjan um hættuna hefur alltaf verið til staðar. Hún var reyndar líka til staðar þegar ákvörðun var tekin um að færa byggðina að hlaðvarpa verksmiðjunnar. Atburðurinn á páskadag, þegar kviknaði í ammoníaksgasi sem hleypt var út í andrúmsloftið við efri hluta kúlugeymisins, hefur skotið mönnum skelk í bringu, minnt okkur óþægilega á það að menn hafa látið sig hafa það að taka vissa áhættu þrátt fyrir að jafnan hafi verið reynt að gæta fyllsta öryggis. Það er eðlileg krafa nú að atburðarásin, sem varð við dælingu þennan dag, verði könnuð ítarlega til þess að skilja orsakir brunans og læra af þeim mistökum sem þar voru gerð. Það er einnig eðlilegt að ríkisstjórnin láti kanna ítarlega allt framleiðslukerfi, tækja- og vélakost Áburðarverksmiðjunnar í þeim tilgangi að meta alla hugsanlega áhættuþætti í framleiðsluferli verksmiðjunnar og ástand alls búnaðar hennar. Síðan má ákveða, í ljósi niðurstaðna og í samráði við borgarstjórn, hvort verjandi sé að halda áfram rekstri verksmiðjunnar á þessum stað. Þessar athuganir hafa að vísu þegar farið fram, a.m.k. að hluta til, að undirlagi Vinnueftirlitsins. En þeim hefur sinnt breskt ráðgjafarfyrirtæki, Technical Consulting Scientists and Engineers, sem m.a. hefur unnið fyrir norsk stjórnvöld við olíuvinnslu í Norðursjó. Þetta fyrirtæki hefur þegar framkvæmt áhættugreiningu á hönnun nýja geymisins og búnaði sem tengist honum og var einmitt tekið tillit til niðurstöðunnar við endanlega hönnun geymisins. Vinnueftirlitið hefur lagt til að sama fyrirtæki verði látið framkvæma hættumat og nánari áhættugreiningu á öðrum þáttum verksmiðjunnar. Tel ég það mjög við hæfi og fagna því að ríkisstjórnin skuli nú hafa gert samþykkt þar um. Það er rétt, sem kom fram í umræðunni hér áðan, að eðlilegt er að borgarbúar hafi nokkuð um málið að segja. Ég minni á tillögur og frv. sem kvennalistakonur hafa flutt á þingi en þau heimila íbúum sveitarfélaga að greiða um það atkvæði þegar einstakar ákvarðanir eru teknar í viðkomandi sveitarfélagi, ákvarðanir sem skipta miklu. Eðlilegt er að fólk hafi sitt um þær að segja. Ég minni hv. 16. þm. Reykv. á það þegar um 10% Reykvíkinga höfðu skoðun á því að ekki ætti að reisa ráðhús í Tjörninni. Þær skoðanir voru virtar að vettugi. En auðvitað er mikilvægt að fólk fái að tjá sig og taka ákvarðanir um það sem skiptir máli í nánasta umhverfi þess. Ég tel mjög mikilvægt, og við kvennalistakonur allar, að staðið verði málefnalega að könnun málsins, en ég hygg að nokkur kosningaskjálfti hafi komist í þetta mál og er það mjög miður. Eftir því sem ég hef kynnt mér var ekki ástæða til að óttast sprengingu með ammoníaksskýi sem borist gæti í nærliggjandi byggðir þegar þessi atburður varð. Þess vegna var hvorki rétt né eðlilegt, og gat því ekki skipt mínútum, að tilkynnt yrði um almennt hættuástand. Ég tek undir þau orð málshefjanda þegar hann gagnrýndi fréttaflutning af málinu. Nú veit ég ekki hver ber sök í því máli, hvort þetta var miðlun upplýsinga til fréttamanna eða þeirra eigin túlkun á ástandinu. En hún varð til þess að vekja upp meiri ótta en ég tel hafa verið réttlætanlegan á þessu stigi málsins. Það segir hins vegar ekkert um það sem hefði getað orðið ef meira ammoníak hefði verið komið í geyminn og allar aðstæður verið aðrar á þeim tíma sem bruninn varð. Það dregur heldur ekki úr mögulegri staðbundinni hættu fyrir þá starfsmenn sem vinna í verksmiðjunni eða koma á vettvang til aðstoðar eins og slökkviliðsmenn eða lögregla. Sá geymir sem ævinlega hefur verið mestur þyrnir í augum manna og mest áhætta er bundin við er ekki lengur í notkun. Því er sú hætta úr sögunni og Áburðarverksmiðjan ekki lengur sú tímasprengja sem getur réttlætt það að loka vinnustað 150 manns án tafar. Hins vegar er ekki þar með sagt að menn vilji una því að verksmiðja af þessu tagi verði staðsett áfram eins og nú er orðið, í þéttbýli, ekki síst þar sem enn frekari byggð er fyrirhuguð í nágrenni hennar. Ég legg þó megináherslu á að gengið verði að þessu máli á yfirvegaðan og málefnalegan hátt og niðurstöður fengnar þannig. Það eru nokkur atriði sem mér finnst skipta miklu í þessu máli. Eins og komið hefur fram í greinargerð Vinnueftirlitsins til hæstv. félmrh. virðist mega rekja orsakir atburðarins til mannlegra mistaka. Annars vegar að halda áfram dælingu á fljótandi ammoníaki úr skipi þegar sá barki reynist skemmdur sem notaður er til að hleypa aftur til skipsins til þéttingar því ammoníaki sem verður að gasi við að streyma frá skipinu og í geyminn. Rétt hefði verið að stöðva þá löndun á ammoníaki og gera við barkann og halda síðan áfram dælingu. Það var ekki gert. Hins vegar var gripið til þess ráðs að hleypa gasinu beint út í andrúmsloftið frá geyminum. Þetta varð til þess að eldur kviknaði og þetta voru ekki eðlileg vinnubrögð að mati Vinnueftirlitsins og brýtur reyndar gegn yfirlýsingum sem forvígismenn verksmiðjunnar hafa gefið í nýlegum viðræðum við Vinnueftirlitið þar sem farið var markvisst yfir hugsanlegar lekaleiðir. Þessi vinnubrögð bera vott um vanþekkingu og vanmat á aðstæðum og brýna fyrir okkur að enginn tæknilegur ferill né önnur þau verk sem menn koma nærri eru öruggari en þeir menn sem þau vinna. Þetta er líka þarft að íhuga þegar staða verksmiðjunnar er metin og öryggi hennar. Að lokum þetta, sem lítið hefur verið minnst á. Þegar atburðurinn varð brugðust þeir aðilar við, sem koma áttu á vettvang, þ.e. slökkvilið og lögregla, eins og best mátti vona. Bæði þeir og starfsmenn Áburðarverksmiðjunnar sinntu störfum sínum eftir það vel og vandlega. Ég vil leggja áherslu á þetta. Lyktir þessa máls kunna að verða þær að Áburðarverksmiðjan verði flutt eða lögð niður. Öllu skiptir þó að menn komist að niðurstöðu í málinu eftir vandlega yfirvegun. Ég tel ekki að íbúum borgarinnar sé slík hætta búin, eins og nú er komið, að hún réttlæti óðagot og leyfi ekki vönduð vinnubrögð. Auðvitað er aðalatriði að lífi manna sé ekki stefnt í hættu. Kvennalistakonur hafa frá öndverðu lagt megináherslu á umhverfisvernd og beitt sér gegn því sem líklegt er til að valda mengun eða skapa hættu í lífríkinu. Þetta mál hefur sannarlega einnig leitt huga manna að ýmsum öðrum mögulegum hættum á höfuðborgarsvæðinu sem nauðsyn er að huga að. Má þar sem dæmi nefna olíugeyma, gasgeyma og sjálfan Reykjavíkurflugvöll sem oft hefur komið til umræðu. Nauðsynlegt er að nýta tilvik eins og þetta til að læra af því, leita úrbóta og draga úr þeim margvíslegu hættum sem mönnum og dýrum eru búnar, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu og annars staðar á landinu. Okkur er nauðsynlegt að auka árvekni í umhverfismálum almennt. Vonandi verður óhappið í Áburðarverksmiðjunni hvati að verulegum umbótum í þessum efnum.

Guðmundur G. Þórarinsson Virðulegi forseti. Mér virðist að málið sem hér er til umræðu sé dæmi um það þegar málflutningur er ekki í nokkru samræmi við raunveruleikann. Mér virðist að í þessu máli hafi fréttir og fréttaflutningur, og jafnvel málflutningur ákveðinna stjórnmálamanna, verið alveg úr samhengi við raunveruleikann og úr öllum hlutföllum við það sem þarna var í rauninni að gerast. Kannski er erfitt að mæla slík orð á þessari stundu og í þeirri múgæsingu sem gripið hefur um sig varðandi þetta áburðarverksmiðjumál, annars vegar fyrir óábyrgan fréttaflutning fjölmiðla og hins vegar fyrir málflutning borgarstjórans í Reykjavík. Það hlýtur að dæmast óábyrgt af fjölmiðlum að birta línurit og kúrvur sem sýna allt að því götur íbúa í Reykjavík sem hugsanlega hefðu farist ef hitt eða þetta hefði verið til staðar sem í rauninni gat varla eða alls ekki gerst. Ég held að það sem þarna skeði, eins og hér hefur reyndar verið rakið, hafi mátt rekja að hluta til mannlegra mistaka. Ammoníumgasið streymdi út í loftið. Ef ekki hefði verið svanaháls á þessari leiðslu, sem beindi gasinu niður að tankinum aftur þannig að eldurinn virkaði sem logsuðutæki á tankinn, hefði ammoníakið brunnið bara rólega upp úr þessari leiðslu, án þess að mikil hætta hefði verið á ferðum. Mér virðist allt benda til þess að jafnvel þó að loginn hefði brennt gat á tankinn hefði það ekki valdið mikilli áhættu. Vegna þess að ammoníakið hefði farið þar upp og mjög litlar líkur eru á því, að mínu viti, að tankurinn hefði rifnað við það sem þarna var að ske. Ammoníak er hægbrennandi og varla eldfimt nema blandað við andrúmsloft í ákveðnum hlutföllum. Ég held að menn hafi í tilfinningahita farið algerlega fram úr sjálfum sér í þessu máli. Ég verð að játa það að ég óttast þá stjórnmálamenn sem taka afdrifaríkar ákvarðanir í slíkum tilfinningahita, án þess að huga að rökum og raunveruleika. Það var engin ástæða til að bregðast við á þann hátt sem þarna var gert. Dæmið var það að menn töldu tankinn hættulegan sem átti að taka úr notkun eftir tvo mánuði. Í rauninni var þegar ákveðið að taka hann úr notkun. Og yfirlýsingar um að borgin sé aldrei örugg fyrr en verksmiðjan fari er gersamlega út í hött ef skoðað er líf borgaranna og önnur athafnasemi í Reykjavíkurborg. Ég tel það þess vegna hreint ógæfuspor hjá borgarstjóranum í Reykjavík, varaformanni Sjálfstfl., sem sumir segja verðandi formanni innan tíðar, að hann skuli hafa varpað því inn á meðal Reykvíkinga að þeir geti aldrei nokkurn tíma verið öruggir fyrr en verksmiðjan sé flutt og það verður vafalaust fjöldi fólks sem trúir því. Ef horft er á þessi mál af hreinni rökvísi hljóta menn að gera sér grein fyrir því að þetta mál er alls ekki svona vaxið. Ég held að hræðsluáróður í þeim dúr sem viðhafður hefur verið í þessu máli sé hreint ógæfuspor. Auðvitað var alveg sjálfsagt, þegar þessi atburður átti sér stað, að menn settust niður og framkvæmdu nýtt mat á þessari verksmiðju. Hvaða hætta er fram undan? Hvernig standa málin? En bein yfirlýsing í tilfinningahita um að verksmiðjan verði að fara og að íbúar Reykjavíkur séu aldrei öruggir fyrr en hún sé farin er auðvitað alveg gersamlega út í hött. Ég held að menn hljóti að horfa á þetta frá þeim sjónarhól að menn vissu að af þessum tanki gæti einhver hætta stafað. Menn höfðu ákveðið að verja 100 millj. kr. til öryggisráðstafana og byggja nýjan tank þar sem þeir sömdu nánast um það sín á milli, fyrrv. forsrh., Þorsteinn Pálsson, og Davíð Oddsson borgarstjóri. Menn töldu sjálfsagt að ráðast í þá fjárfestingu til þess að tryggja öryggi Reykvíkinga, enda væri þá, eins og reyndar framkvæmdastjóri Vinnueftirlits ríkisins sagði, verksmiðjan í Gufunesi orðin öruggari en fjölmargir aðrir staðir í borginni. Þegar Reykjavíkurborg hefur, alveg nýlega, samþykkt að nýr tankur sé byggður og framlengt lóðasamning við verksmiðjuna um 30 ár þá rjúka menn upp í hita augnabliksins og heimta að verksmiðjan sé lögð niður og henni lokað. Ég verð að játa það að í mínum huga virðist kókakólakynslóðin, sem nú er að alast upp, ekki gera sér neina grein fyrir verðmætum. Þarna er um að ræða verksmiðju sem kostar 2--3 þús. millj. kr. og 200--300 störf við framleiðslu eru í hættu, ekki bara þeirra sem í verksmiðjunni vinna heldur ýmissa annarra sem tengjast þessari starfsemi, vinna fyrir hana og annað slíkt. Ég held að það sé gersamlega út í hött að ræða það að flytja þessa verksmiðju. Til þess er framleiðslueiningin einfaldlega of lítil í minnkandi landbúnaði. Ef ég hef þessar tölur réttar í kollinum þá skuldar Áburðarverksmiðjan ekki nema 400-500 millj., sem er þó allnokkuð. Þrátt fyrir það gengur ekki allt of vel að reka hana. Þrátt fyrir ekki meiri fjármagnskostnað en þetta gerir hún ekki betur en svo, samkvæmt þeim skýrslum sem ég hef séð, að það eru áhöld um það hvort ekki sé ódýrara að flytja inn áburð. Það er alveg útilokað að verksmiðja af þessari stærð gæti borið fjármagnskostnað af 2000-3000 millj. Menn eru þess vegna hreinlega að ræða það hvort áburðarframleiðsla eigi að hætta á Íslandi. Út frá þeim sjónarhól held ég að menn verði að horfa á málið. Ég tel alveg sérstaka ástæðu til að vekja athygli á því líka að ammoníak er ekki framleitt eða geymt bara á Íslandi. Ammoníak er framleitt í flestum löndum í kringum okkar og það er geymt í flestum löndum í kringum okkur. Í löndum sem búa við mjög strangar öryggiskröfur. Forsrh. nefndi hér lönd með slíkar geymslur sem eru upp í 60 sinnum stærri tankar en það sem um er að ræða að geyma í þessum tanki, jafnvel í 2--3 km fjarlægð frá borgum. Menn telja þó að tvöfaldur geymir með kældri geymslu sé það öruggur að byggð stafi ekki af honum hætta. Það er það sem þarna er um að ræða. Í þessu máli er nauðsynlegt að menn nái áttum, að menn staldri andartak við. Það liggur ekkert á að taka neina ákvörðun í þessu máli. Verksmiðjan er þarna, þessi tankur hefur verið tekinn í notkun og menn hafa nógan tíma til að skoða það hver á að verða framtíð þessarar verksmiðju. Menn verða líka að átta sig á því að Áburðarverksmiðjan í Gufunesi nýtir kannski 11 þús. tonn af ammoníaki á ári til áburðarframleiðslu. Um 9 þús. tonn af því framleiðir hún sjálf. Þau 2 þús. tonn sem flutt eru inn eru það sem sett er á geyminn. Þannig að þó að geyminum væri út af fyrir sig lokað og þessi geymsla væri ekki til staðar er ekki endilega þar með sagt að ástæða væri til að hætta rekstri ammoníaksverksmiðjunnar sjálfrar, á daggeymslum eða rekstri Áburðarverksmiðjunnar. Menn hafa látið berast af leið í þessari umræðu allri. Sú hætta sem hefur verið lýst þarna var ekki til staðar og hún verður ekki til staðar heldur í framtíðinni. Íslendingar hafa ekki efni á því að kasta frá sér framleiðslufyrirtækjum og tekjum í þessum dúr með fljótfærnislegum yfirlýsingum stjórnmálaleiðtoga sem gefa þær í tilfinningahita. Þessar ákvarðanir þarf að skoða miklu betur. Það er til annars konar öryggi á Íslandi en það öryggi sem menn eru að ræða um hér. Til eru líka hlutir sem heita fjárhagslegt öryggi. Til eru líka hlutir sem heita atvinnuöryggi. Alla þessa þætti verða menn að vega og meta saman. Menn verða að gera sér grein fyrir því að þessi verksmiðja hefur staðið þarna í um það bil 40 ár. Þeir áhættuþættir sem menn eru að tala um eru ekki lengur til staðar. Og það er ábyrgðarhluti hjá ábyrgum stjórnmálaforingjum að haga máli sínu þannig í jafnviðkvæmu máli og þetta er, að Reykvíkingar geti jafnvel aldrei verið fyllilega óttalausir vegna þess hræðsluáróðurs sem vakinn hefur verið upp varðandi þessa verksmiðju. Ég hef, virðulegur forseti, lagt hér fram brtt. við eina af þeim þáltill. sem fyrir liggja í þeim dúr, sem ég lagði reyndar áherslu á þegar í upphafi, að menn stöldruðu við við þetta óhapp sem þarna varð og allsendis óvíst er að hefði nokkurn tíma getað leitt til slíkra hluta sem menn hafa verið að leika sér að að lýsa í fjölmiðlum að undanförnu, að menn stöldruðu við og framkvæmdu nýja öryggisgreiningu á fyrirtækinu, framkvæmdu nýtt hættumat, gerðu það á vandaðan hátt og gæfu sér til þess nægan tíma. Að því framkvæmdu settust menn niður, skoðuðu þær niðurstöður upp á nýtt og áttuðu sig á því hver framtíð þessarar verksmiðju ætti að vera. Ástæða er til að ítreka það að framkvæmdastjóri Vinnueftirlitsins lýsti því alveg sérstaklega að eftir að þessi geymir væri tekinn úr notkun, eftir að nýr geymir væri kominn, þá væru fjölmargir þættir í Reykjavík miklu hættulegri en þessi verksmiðja, hvort sem menn hafa talað hér um gasgeymslur, eldsneytisgeymslur, bensíngeymslur, eða hvað menn vilja kalla það, í borginni. Ég ætla ekki að gera það að umræðuefni hér að almannavarnanefnd Reykjavíkur hafi ekki haldið fundi árum saman eða að borgarstjórinn hafi síðan hann tók við völdum aðallega látið byggja í kringum verksmiðjuna. Það skiptir ekki máli í þessu sambandi. En fyrst og fremst þetta: Ég held að hér hafi það skeð, sem við höfum allt of mörg dæmi um, að menn hafa í tilfinningahita látið berast af leið án þess að skoða málið og raunveruleikann eins og hann lá fyrir. Menn munu, þegar tilfinningahitann lægir, átta sig á því að með þeim geymi sem þarna er byggður er sú hætta, sem menn hafa verið að ræða um, ekki til staðar. En eftir stendur að þeir aðilar sem telja átti ábyrga í stjórnmálum á Íslandi hafa með orðum sínum og athöfnum vakið slíkan ótta hjá Reykvíkingum að það kann að vera að þeir þori þess vegna aldrei í framtíðinni að sætta sig við verksmiðjuna. Og það er ábyrgðarhluti vegna þess að þó ekki sé um að ræða nema 3 milljarða kr. og 200--300 störf, þá skiptir það máli í okkar litla þjóðfélagi. Aðaláherslan hlýtur að vera á því að yfirfara stöðuna, skoða hana eins vandlega og unnt er og taka að því loknu ákvörðun um framhaldið. En það ber að fordæma slíkar yfirlýsingar sem gefnar hafa verið í þessu máli. Ég leyfi mér að gagnrýna fjölmiðla fyrir hvernig þeir hafa haldið á þessu. Múgæsing í þeim skilningi sem hér hefur verið reynt að vekja upp er alltaf til skaða.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Hér hefur það komið fram hjá einum af ræðumönnum, hv. 16. þm. Reykv., að tveir stjórnmálamenn á Íslandi hafi fleygt því á milli sín hvort ekki væri rétt að skuldajafna milli ríkisins og Reykjavíkurborgar með því að Reykjavíkurborg yfirtæki verksmiðjuna. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að Reykjavíkurborg verði gefinn kostur á að kaupa þessa verksmiðju á því verði sem hún er talin standa í, 2--3 milljörðum, og að sjálfsögðu hefði þá eigandinn rétt á því að gera við hana það sem honum sýndist. En mér finnst rétt að það komi hér fram að þetta er um margt ákaflega sérstæð umræða. Hv. 1. þm. Reykv. hefur þessa umræðu og aðalinntakið í hans ræðu var lygi í Morgunblaðinu, þ.e. að aðstandendur Nýs vettvangs hefðu komið grein inn í Morgunblaðið sem væri lygi. Nú er það svo fyrir flesta stjórnmálamenn á Íslandi að þeim bregður ekki þó að birt sé lygi í Morgunblaðinu. Mér finnst það alveg með ólíkindum að hæstv. forseti skuli telja það til stórfrétta þannig að af þeirri ástæðu verði að ræða þetta mál strax hér í dag. Ég skil satt best að segja ekki að það geti verið slík stórfrétt. En mér er ljóst að það loga eldar í þessu þjóðfélagi í dag. Það loga pólitískir eldar. Og hæstv. borgarstjóri Reykjavíkurborgar er í þeim vanda að hann finnur ekki fjandmenn sína í þeirri orustu sem er fyrir stafni. Ástæðan er sú að hann hefur löngum getað hrópað á Moskvu sem hið hræðilega afl sem þurfi að sameina þjóðina gegn en  eiginlega sá eini bitastæði andstæðingur sem hægt sé að hefja herför að og gleymir því í skáldlegum tilþrifum sínum að þessi verksmiðja var byggð fyrir Marshall-aðstoð, þ.e. bandarískt fé, kapítalistafé. Og þeir sem báru ábyrgð á því að hún var reist og hún stóð þarna, hverjir voru það? Mætustu foringjar úr hópi Sjálfstfl. sem uppi hafa verið að öllum öðrum ólöstuðum.  Það er ekki skrýtið þó að upp sé komin merkileg staða. Hæstv. borgarstjóri verður þessa dagana að liggja yfir gömlum Þjóðviljagreinum til þess að finna rök fyrir sínu máli og hella þeim yfir landslýð á sama tíma og stuðningsmenn hans á Alþingi Íslendinga, sjálfstæðismenn, þurfa að halda uppi árásum og þá fyrst og fremst á þann forsrh., hlýtur að vera, sem ákvað að byggja nýjan geymi. Hv. 1. þm. Reykv. hefur stórskotahríð á hv. 1. þm. Suðurl. Það dugar ekkert minna. Það dugar sko ekkert minna, nú duga engar smábyssur á dýrið, kanónan á fullt. Hv. 1. þm. Suðurl. virðist nefnilega hafa verið svo samviskulaus að hann hafi ætlað sér að hafa um aldur og ævi þá hættu yfir Reykvíkingum að þeir gætu allir drepist á nokkrum mínútum, hvorki meira né minna. Ef ekki eru komin rök fyrir því að setja hann af í Sjálfstfl., eftir að þetta er komið fram, þá veit ég ekki hvar ætti að fá þau. En kannski er það nú svo að hv. 1. þm. Suðurl. lét á sínum tíma aðeins stjórnast af vitsmunum og þekkingu hæfustu manna þegar hann ákvað að byggja nýjan geymi. Hann lét sem sagt vit ráða. Það ku ekki vera nógu gott nú á dögum. Nú þurfi tilfinningarnar að ráða. Og nýr foringi boðar það að Reykvíkingar verði aldrei óhultir meðan þessi verksmiðja stendur. Samt hefur hann í sinni borgarstjórnartíð lagt höfuðkapp á að byggja upp í kringum hana. Ég verð að segja eins og er að ég veit ekki hvort Slökkvilið Reykjavíkurborgar er fært um að slökkva þá elda sem hæstv. borgarstjóri hefur verið að kveikja að undanförnu. Þetta dugar hæstv. borgarstjóra ekki í kosningunum því að það hefur komið í ljós að allir flokkar ætla að styðja hann í þessu þannig að þetta verður ekki sérmál fyrir hann. Meira að segja forseti Alþingis ætlar að ganga fram fyrir fylkinguna. Nei, þetta dugar ekki í þeim efnum. En gerir hann sér grein fyrir því að með því að kveikja þennan hræðsluáróður þarf hann að svara mörgum spurningum öðrum? Hvernig ætlar Slökkvilið Reykjavíkur að bregðast við ef bensínflutningaskip sem kemur af hafi strandar í Skerjafirði, eldur kviknar og bensínið æðir upp að ströndinni og vindur er af hafi? Hvernig ætlar hann að slökkva? Hvað ætlar hann að gera undir slíkum kringumstæðum? Liggur það fyrir hjá Almannavörnum Reykjavíkur hvernig eigi að stoppa slíkan eld? Er hann að leggja til að allir olíutankarnir, sem hér eru staðsettir, verði fjarlægðir og öll olía verði flutt jafnóðum til borgarinnar? Þar er hætta á ferðum. Er það það sem menn eru að leggja til? Gasið, sem geymt er, það hlýtur náttúrlega að verða að fjarlægjast strax. Og hvað með stóra klórgeyminn við sundlaugarnar? Getur forsrh. baðað sig í heita pottinum af nægu öryggi í framtíðinni? Það er orðið álitamál ef hann færi nú til fjandans, potturinn.

Eða þeir báðir.


             Eða þeir báðir, já. Það var gleði í röddinni, bæði hjá 1. þm. Reykv. og 1. þm. Suðurl. þegar þeir bættu því við.  En hvar eru þá til þau mannslíf á Íslandi sem óhætt er að hafa í nágrenni við svona verksmiðju? Það er nefnilega það merkilega. Þau eru til í Húnaþingi. Þau mannslíf sem hægt er að fórna fyrir svona verksmiðju eru til í Húnaþingi. Staðfest bæði af 1. og 2. þm. Norðurl. v. Ekki veit ég hvort þeir eru það vel lesnir í Njálu að þeir viti það sem gamli maðurinn sagði forðum: ,,Guð er miskunnsamur. Hann mun oss eigi bæði láta brenna þessa heims og annars.`` Þess vegna telji þeir vísu menn og þingmenn Norðurl. vestra allt í lagi að fá verksmiðjuna norður. Ef hún verði til þess að brenna einhverja með því þá sleppi þeir í það minnsta við helvítisvist á eftir. En ég held að það sé hárrétt hjá Davíð að það verður engin önnur verksmiðja byggð ef þessi verður rifin. Það held ég að sé hárrétt. Vegna þess, eins og hér hefur komið fram hjá hv. 10. þm. Reykv., að það er enginn rekstrargrundvöllur fyrir nýrri verksmiðju sem framleiðir jafnlítið magn, það er enginn rekstrargrundvöllur. Ég verð að segja það að mér finnst það dálítið skrýtin staða hér í sölum Alþingis þegar ég upplifi það að hlusta á hv. 6. þm. Reykv. gerast talsmann skynsamlegrar yfirvegunar, rökréttrar hugsunar og þess að láta tilfinningarnar ekki hlaupa með sig í gönur, flytja hér afburða góða ræðu þannig að raunverulega þarf ekkert að segja meira um málið en þar kom fram. En svo falli hv. 1. þm. Reykv. í þá gryfju að ryðjast fram í kapphlaupinu við Egil á Seljavöllum, hv. þm. þeirra Austfirðinga, hv. 13. þm. Reykv. og hv. borgarstjóra, um að reyna að ná því sviðsljósi að þeir sem hræddastir hafa orðið hér í Reykjavík um páskana geti litið á sig sem lífgjafa sína. Það er ekkert smáræðis kapphlaup atarna. Nei, ég held að það hefði verið ákaflega hagstætt fyrir hv. 1. þm. Reykv. ef hann hefði orðið þeirrar gæfu aðnjótandi að þessari umræðu hefði verið frestað fram yfir helgi því vafalaust hefði hann, sem var einn af ráðherrunum í ríkisstjórninni sem ákvað að byggja þennan geymi á sínum tíma sem nokkurn veginn er fullbyggður, í rólegri yfirvegun um helgina áttað sig á því að þetta mál er ekki þess eðlis að skynsamlegt væri að láta etja sér út í vitleysuna. Ég trúi því aldrei að það geti gerst, nema á mjög stuttu tímaskeiði, að reykvísk alþýða trúi því að á Alþingi Íslendinga séu annars vegar menn sem vilji drepa borgarbúa og sé alveg sama um hvort þeir séu lífs eða liðnir og hins vegar menn sem vilji bjarga borgarbúum. Ég þekki ekki einn einasta þingmann sem ekki vill Reykvíkingum allt hið besta. Og það er rosaleg málefnafátækt í umræðunni fyrir þessar borgarstjórnarkosningar ef menn ætla að láta þetta óhapp sem þarna varð, mannleg mistök, eins og hér hefur verið sagt, stjórna gerðum sínum í ákvarðanatöku upp á milljarða þegar það hefur jafnframt komið í ljós að þeir sem áttu, embætta sinna vegna, að bregðast við á hættustundu, eins og slökkviliðið, eins og lögreglan, eins og almannavarnanefnd, tóku allir rökréttar ákvarðanir og framkvæmdu það sem framkvæma þurfti og sönnuðu það að þeir geta séð við smá mannlegum mistökum á þessum stað.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Í mínum huga er mál þetta einfalt, augljóst. Þessari verksmiðju á að loka. Hér hafa verið haldnar tilfinninganæmar ræður, reynt að draga fram rökstuðning, sem mér hefur nú þótt lítilfjörlegur, reynt að brigsla mönnum um hræðslu, þeir þyrðu ekki að horfast í augu við raunveruleika o.s.frv. Það er heilbrigð skynsemi sem segir manni að þegar atvik gerist sem vekur ugg, ekki einungis Reykvíkinga heldur landsmanna allra, Reykvíkingar eru engin sérþjóð eins og sumir halda sem hér hafa talað, einhver óæðri þjóð, alltaf öðruvísi hugsandi en aðrir menn. Það sló óhug á íslensku þjóðina alla þegar það fréttist að eldur logaði í þessum margnefnda ammoníakstanki. Atvik sem var talið að ekki ætti að geta gerst. Ég hef skilið fréttir þannig og það sem vísindamenn hafa sagt, að þetta hafi verið útilokaður hlutur sem gerðist samt. Ég heyrði í sjónvarpi nú fyrir nokkrum kvöldum vísindamenn lýsa því að ekki séu nema tvö eða þrjú ár síðan eðli ammoníaks hafi verið kannað rækilega, hverju ammoníaksgufur gæti valdið. Mig minnir að tilraunir hafi verið gerðar á Nevada-eyðimörkinni eða einhvers staðar þar og þá hafi komið í ljós að þetta var allt annað en eitthvert glingur sem menn voru að leika sér með í höndunum, þetta ammoníak sem hér er haldið fram að sé langt frá því að af því geti stafað nokkur minnsta hætta. Það heyrðum við áðan úr þessum ræðustól. Nú er ráðist að borgarstjóranum í Reykjavík og talað um ógæfuspor hans, ógæfumanninn Davíð Oddsson, ógæfuspor sem hann stigi. Það ógæfuspor að vekja athygli á þeirri hættu sem þarna er og krefjast þess að henni verði bægt frá dyrum Reykvíkinga. Hvað ætli það séu margir hér í Reykjavík sem taka undir þessi orð hv. þm. Guðmundar G. Þórarinssonar að þetta sé ógæfumaður sem stígur ógæfuspor þegar hann krefst þess að þessari vá sé beint frá dyrum Reykvíkinga? Það eru áreiðanlega ekki margir Íslendingar sem eru sammála þessu. Þetta var reyndar bara byrjunin. Þessu er varpað fram í tilfinningahita, órökstuddu. Það getur vel verið að ég sé í tilfinningahita, ég var það á sunnudagskvöldið þegar þessar fréttir bárust út. Og ég held að fleiri hafi orðið það og ég skammast mín ekkert fyrir það. Ég skammast mín ekkert fyrir að óttast hið ókunna, eins og einhver sagði hér, menn óttuðust það meira en það sem þeir þekktu. Það er vafalaust alveg rétt. Við eigum þess vegna ekki að vera að leika okkur með hið ókunna. Ég hef verið einn mesti baráttumaður fyrir iðnvæðingu Íslands, m.a. stóriðju. Ég hef aldrei haft álit á þessari verksmiðju. Mér hefur einhvern veginn boðið í hug að hún kynni að verða það ógæfuspor sem kannski hindraði iðnvæðingu Íslands. Hún var, eins og hér var getið um, byggð fyrir Marshall-fé. Marshall-fé kom auðvitað þjóðum sem verst urðu úti í styrjöldinni að mjög miklu gagni og var mikil hugsjón og merkileg af Bandaríkjamanna hálfu. En ég er hræddur um að margt hafi fylgt þessum Marshall-gjöfum, ýmiss konar rusl sem var gott að geta selt og þar á meðal þessi verksmiðja og t.d. Hæringur sem kom til Íslands. Þeir sem hins vegar nutu þessara peninga best voru þjóðir eins og Japanar og Þjóðverjar þar sem allt var raunar í rúst. Þeir þurftu þetta fé, þeir þurftu þann kraft sem fjármagnið skapaði til að byggja upp nútímalegan iðnað og þeir gerðu það svo rækilega að fyrst varð þýska undrið og síðan það japanska. Þá voru byggðar fullkomnar verksmiðjur með allt öðrum hætti en þessi verksmiðja. Ég tala af nokkurri reynslu vegna þess að ég kynntist því þegar var verið að ræða hér um hugsanlega olíuhreinsunarstöð í kringum 1970. Þá var þessi verksmiðja skoðuð af þeim sem höfðu áhuga á að byggja olíuhreinsunarstöð. Hún var illu heilli stoppuð af vitleysu og þeir menn töldu ekki mikið bitastætt í þessari verksmiðju. Ég held að það viti allir menn að Áburðarverksmiðjan hefur aldrei skilað Íslendingum nokkrum sköpuðum hlut. Ég kynntist því í fjh.- og viðskn. fyrir nokkrum árum þegar var verið að fara yfir reikningana og skoða tapið frá þessari verksmiðju. Ég sannfærðist um það þá að hún hefði aldrei skilað einseyring og minnu en engu og mun aldrei gera það. Það ódýrasta væri auðvitað að byggja strax nýja áburðarverksmiðju ef við viljum hafa slíkt fyrirtæki og þá nútímalega verksmiðju og hættulausa, eða a.m.k. ekki með þeirri geigvænlegu hættu sem augljóslega er við bæjardyr okkar sem erum í þessu húsi í dag. Það er áreiðanlega það billegasta, að fá nútímalega verksmiðju sem framleiðir á ódýrari hátt með meira öryggi. Því fyrr sem hún yrði byggð þeim mun ódýrara væri það, þeim mun meiri hagur er það fyrir þjóðina. Nú rjúka menn upp í hita baráttunnar. Og hverjir eru það sem rjúka upp í hita baráttunnar? ,,Það er borgarstjórinn í Reykjavík. Kókakólakynslóðin sem nú er að alast upp gerir sér enga grein fyrir verðmætum.`` Þetta eru orð töluð úr þessum ræðustóli í sameinuðu Alþingi, af framsóknarmanni að sjálfsögðu. Þetta er borgarstjórinn í Reykjavík og samstarfsmenn hans. Þetta eru synir okkar og dætur sem elstir erum hér inni. Þetta er heitið sem unga fólkinu er sent. Kókakólakynslóðin sem nú er að alast upp gerir sér enga grein fyrir verðmætum. Og síðan kemur: Það liggur ekkert á að flytja þessa verksmiðju eða leggja hana niður. Nógur tími, hættan er ekki fyrir hendi og var ekki fyrir hendi og verður ekki fyrir hendi. Öll þessi orð heyrðum við hv. þm. Guðmund G. Þórarinsson segja hér áðan. Þetta ber að fordæma, sagði hann líka. Það ber að fordæma að vara við þessari hættu. Þessari hættu sem allir landsmenn gera sér grein fyrir nema einhverjir örfáir sérvitringar. Hún er fyrir hendi. Og þó hún væri minni en við sem ekki erum tæknifróðir höldum að hún sé þá er það sjálfgefið að þessa verksmiðju á að leggja niður. Það á að loka henni strax. Hún skilar þar að auki engum verðmætum, hefur aldrei gert og mun aldrei gera. Og ég held að það væri hægt að færa að því sterk rök, og meira en rök, það væri hægt að sanna það ef maður fengi tæknifróða menn til þess að reikna út allt það tap, öll þau ósköp sem þessi verksmiðja er búin að kosta, og líka hvað hún hefur tafið fyrir tæknivæðingu og iðnvæðingu landsins vegna þess að það hefur verið óhugur í Íslendingum út af þessari verksmiðju, fleirum en mér, alla tíð. Sprengihætta fyrst af áburðinum sjálfum, síðan kemur ammoníak og margar íkveikjur í þessari verksmiðju, margsinnis kviknað í. Ekki íkveikjur af manna völdum þó. Ég hygg að við hefðum kannski fengið eitthvað af þeim tuttugu álbræðslum sem var sagt að ég hefði predikað hér í eina tíð. Ég sagði að vísu í útvarpsþætti eða sjónvarpsþætti á móti Magnúsi Kjartanssyni að sú álverksmiðja sem var verið að tala um að byggja í kringum 1967--1968 mundi taka 1 / 20 af vel virkjanlegri orku. Þessu var snúið upp í það að ég hefði viljað byggja 20 slíkar verksmiðjur. Það var ekki rétt, en hún var nú svo lítil þessi reyndar að kannski er kominn svona obbinn af þessum 20 ef allt er saman lagt. Ef við tökum áhættu af efnaiðnaði, sem er kannski sá áhættusamasti, þá getur hann valdið stórslysum. Persónulega hef ég alltaf verið heldur ragur við efnaiðnað þó menn segi að jarðhitinn geti nýst þar mjög vel og við getum hagnast á því og iðnvætt landið með þeim hætti. En þá yrði það auðvitað að gerast með nútíma tækni og með þeim vinnubrögðum sem þekkt eru í dag en ekki 40 ára gamalli tækni, eins og nú er verið að tala um. Það var sagt að kannski mundu Reykvíkingar aldrei þora að sætta sig við verksmiðjuna. Kannski þora þeir aldrei að sætta sig við verksmiðjuna. Og það var sagt: Trúið þið því að á Alþingi séu annars vegar menn sem vilji drepa Reykvíkinga, hins vegar menn sem vilja bjarga þeim? Hver hefur haldið fram slíkum firnum? Hvernig í ósköpunum er hægt að vera með slíkar öfgar? Það er sagt að við eigum að ræða öfgalaust og rólega hvað sé að gerast. Við erum með nánast atómsprengju hér í túngarðinum og við eigum að ræða um það alveg öfgalaust. En hitt, að því sé haldið fram í sölum Alþingis að einhverjir þingmenn vilji drepa kannski helming þjóðarinnar eða hana alla jafnvel. Þessi málflutningur gengur ekki. Hann hittir auðvitað fyrir þá sem beita honum. Ég get náttúrlega ekkert annað gert en að óska borgarstjóranum í Reykjavík hjartanlega til hamingju því það er margsagt hér að hann finni enga andstæðinga. Það séu allir sem styðji hann. Þess vegna hafi hann farið að leita að þessari verksmiðju, margsagt hér. Borgarstjórinn í Reykjavík, Davíð Oddsson, verður að leita sér að andstæðingum því hann finnur þá enga. Hann er farinn að leita og leita. Ég held að nokkuð sé til í þessu. Ég veit varla um nokkurn andstæðing Davíðs Oddssonar. Ég held að svo til allir Reykvíkingar ætli að kjósa hann sem borgarstjóra, ef þeir væru ekki bundnir við einhverja flokka sem eru nú raunar allir klofnir út og suður og norður og niður, þannig að maður veit nú ekkert hvað út úr því kemur. En þetta eru náttúrlega einhver mestu meðmæli sem nokkur stjórnmálamaður hefur fengið, a.m.k. á þessu landi, líklega á þessum hnetti, þ.e. þeim parti hans þar sem menn mega yfirleitt tala um stjórnmál og þar sem frjálsræði ríkir. Hann finnur sér hvergi andstæðing og verður þess vegna að búa til einhverja sprengju eða sprengihættu í verksmiðju sem staðið hefur í 40 ár. Meiri tiltrú getur enginn maður haft.  Mér er nú enginn hlátur í huga en það varð að vekja athygli á því sem ég nú hef gert, að sá málflutningur gengur ekkert upp sem hér hefur verið haldið á loft. Mergurinn málsins er sá, hvort sem menn kalla það hræðslu eða eitthvað annað, óhugnan gjarnan, hvað sem er, sem ríkir meðal Reykvíkinga og Íslendinga allra út af þessu óvænta atviki og óskýrða atviki, óskýranlega víst, þetta getur gerst sem sagt en mun vonandi ekki gerast vegna þess að verksmiðjan verður auðvitað lögð niður. Það eru svo til allir Reykvíkingar sammála um það og þjóðin öll og það mun gerast. Auðvitað eru Reykvíkingar ekkert annað en hluti af landsmönnum. Öll erum við meira og minna utan af landi og ein og sama þjóðin. Af því að hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson er nú kominn hér þá held ég að ég verði að endurtaka þetta, að það er ekki hægt að láta að því liggja að við séum að reyna að fá fólk til að trúa því að á Alþingi séu ekki nema tvenns konar menn, annars vegar menn sem vilja drepa Reykvíkinga, hins vegar þeir sem vilja bjarga þeim. Hver hefur sagt þessi ósköp? Hef ég sagt þessi ósköp? Hver hefur sagt þetta? Hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson sagði að það væru hættulegir stjórnmálamenn, Davíð Oddsson og þeir aðrir sem ynnu eins og hann. Þá er ég hættulegur stjórnmálamaður, stórhættulegur, miklu hættulegri en ég hef haldið að ég gæti orðið því ég ætla ekki að ... 

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að bæta miklu við þessa umræðu og sérstaklega ekki í ljósi þess að hæstv. forsrh. fór mjög ítarlega yfir afgreiðslu ríkisstjórnarinnar á samþykkt sem var undirbúin af mér og félmrh. og ríkisstjórnin afgreiddi fyrir sitt leyti í morgun. Þar kemur fram afstaða og viðbrögð ríkisstjórnarinnar eins og þegar hefur verið gerð grein fyrir. Það sem fyrst og fremst kom mér til að kveðja mér hljóðs var að hv. síðasti ræðumaður hafði uppi að mínu mati nokkuð stórkarlalegar fullyrðingar um að þessi verksmiðja hefði aldrei getið neitt gott af sér, a.m.k. í efnahagslegu tilliti, hefði aldrei skilað neinu inn í okkar þjóðarbú, gerði það ekki í dag og mundi aldrei gera, eins og hann kvað hér nokkuð svo sterklega að orði. Ég held að það sé stærri fullyrðing en svo að hægt sé að styðja gildum rökum. Þvert á móti hljóti menn að horfa til þess að verksmiðjan er stór vinnustaður sem sparar umtalsverðan gjaldeyri með því að nýta innlenda orku til framleiðslu vöru sem ella þyrfti að flytja inn. Það kom skýrt fram í könnun sem á því var gerð fyrir tveimur árum af starfshópi sem þáv. ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar skipaði að framleiðsla verksmiðjunnar er fyllilega samkeppnisfær við verð á áburði í nágrannalöndunum. Þar var fyrst og fremst tekið mið af áburðarverði í Noregi eins og það er til norskra bænda og borið saman við verð verksmiðjunnar í Gufunesi eins og það er til íslenskra bænda. Þar var um fyllilega sambærilegar tölur að ræða. Og þá er að sjálfsögðu eftir sá flutningskostnaður sem væri á áburðinum utan lands frá inn í landið. Þannig að jafnvel þó að ætla mætti að eitthvað lægri álagning og magnafsláttur fengist ef um stór innkaup væri að ræða á innfluttum áburði, þá virðist ljóst vera að verksmiðjan er samkeppnisfær. Í sambandi við það sem sagt var um stuðning við verksmiðjuna á undanförnum árum ber að hafa í huga að verðlagning á áburði hefur haft nokkra tilhneigingu til að vera fremur pólitísks eðlis en viðskiptalegs og á köflum hefur verksmiðjan verið látin verðleggja sína framleiðslu í raun undir kostnaðarverði af pólitískum ástæðum sem lið í aðgerðum til að halda niðri verði á framleiðsluvörum bænda. Það er því ekki hægt að saka verksmiðjuna sem slíka um það. Sú könnun, sem ég vitnaði til, leiðir hins vegar í ljós að ef verksmiðjan verðleggur sína vöru á framleiðslukostnaðarverði, því sem hún þarf til að skila því sem upp í hennar rekstur þarf, þá er hún eftir sem áður samkeppnisfær. Það er mergurinn málsins. Þetta fyrirtæki sem slíkt getur boðið íslenskum bændum sína framleiðsluvöru á samkeppnisfæru verði. Og þá liggur það fyrir að mikill meiri hluti rekstrarkostnaðar verksmiðjunnar fellur til innlendra aðila í formi launagreiðslna, í formi greiðslna fyrir orkuverð og í formi kaupa á margs konar þjónustu. Einungis minni hluti tilkostnaðarins er innflutningur á aðföngum. Þetta segir mér í raun og veru það sem segja þarf um það að hér er að sjálfsögðu á ferðinni þjóðhagslega hagstæð starfsemi. Líka vegna þess að verksmiðjan er tiltölulega mikið afskrifað fyrirtæki. Heildarskuldir hennar nema ekki nema rúmlega veltufjármunum hvers árs og því sem bundið er í birgðum o.s.frv. á hverjum tíma. Það má nota sem grófa viðmiðun að fastafjármunirnir séu eign verksmiðjunnar. Eigið fé hennar á núgildandi verðlagi nálgast um 1300 millj. kr., 1200--1300 millj. kr., og stofnvirði verksmiðjunnar, núvirði þess er nálægt 3 milljörðum kr. Það verður að ætla að endurbygging sambærilegrar verksmiðju á öðrum stað mundi kosta ekki minna en 3--4 milljarða. Þetta eru staðreyndir sem mönnum er hollt að hafa í huga þegar rætt er um þetta mál. Að öðru leyti þarf ég ekki að endurtaka það sem hæstv. forsrh. sagði um viðbrögð ríkisstjórnarinnar og þær ráðstafanir sem hafa verið gerðar og verða gerðar á næstunni og lúta að öryggismálum í verksmiðjunni og viðræðum við Reykjavíkurborg um þau mál og framtíð verksmiðjunnar. Ég vil lýsa því yfir fyrir mitt leyti að ég tel það sjálfsagt mál að ræða þetta við Reykjavíkurborg í ljósi þess atburðar sem þarna varð. Ég geri ekki lítið úr því hversu alvarlegur hann var og fullkomlega eðlilegt að mönnum brygði í brún. Það er sjálfsagt að hafa það í huga í allri meðferð málsins. Ég tel hins vegar að þar sem það liggur nú fyrir eftir samþykkt ríkisstjórnarinnar í dag verði ekki um það að ræða að gamli geymirinn verði notaður framar. Það verða ekki ammoníaksbirgðir í verksmiðjunni á næstunni nema sem svarar framleiðslu hennar sjálfrar í daggeymum hverju sinni. Ég tel sjálfsagt að nota þess vegna tímann á næstunni til að fara rækilega yfir alla þætti málsins, ræða það við Reykjavíkurborg og auðvitað fyrst og fremst fara aftur yfir þær forsendur sem voru lagðar til grundvallar ákvörðuninni um það á sínum tíma, fyrir einu og hálfu til tveimur árum, að ráðast í byggingu nýja geymisins og reikna síðan með starfrækslu verksmiðjunnar áfram á þessum stað. Sú ákvörðun var ekki tekin í skyndingu. Hún var tekin að vandlega athuguðu máli. Um það vitna skýrslur og starfshópar sem ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar skipaði og þáv. hæstv. landbrh. Jón Helgason átti líka aðild að. Ég tel þess vegna að að sjálfsögðu eigi menn að fara á nýjan leik yfir þessar forsendur og svara því: Hefur eitthvað nýtt komið fram, hefur eitthvað breyst sem gerir það að verkum að menn eru nú ekki tilbúnir til að sætta sig við rekstur verksmiðjunnar á þessum stað að uppfylltum þeim öryggiskröfum sem þá voru metnar fullnægjandi? Allir aðilar málsins, þar á meðal Reykjavíkurborg, Almannavarnir, Vinnueftirlit, eigendur verksmiðjunnar og allir aðrir sem að þessu komu mátu þær fullnægjandi, ríkisstjórn ekki síst. Þessari spurningu þarf einfaldlega að svara. Verði niðurstaðan sú að menn séu nú í dag ekki lengur tilbúnir til að sætta sig við tilvist verksmiðjunnar á þessum stað, þrátt fyrir það að öllum þessum skilyrðum væri fullnægt, þá er komin upp ný staða í málinu sem menn verða að bregðast við. Þá kemur væntanlega í beinu framhaldi upp sú spurning: Vilja menn þá leggja þessa verksmiðju niður og reisa nýja á öðrum stað eða vilja menn leggja af með öllu þessa framleiðslu í landinu? Þá kemur að því að svara þeirri vandasömu spurningu en ég tel ekki ástæðu til þess að fjölyrða um það á þessu stigi eða eyða lengri tíma í það að svo stöddu. Fyrst ber að svara því sem ég og aðrir hljóta að telja vera aðalatriði þessa máls og fyrstu og stærstu spurninguna: Er ekki lengur ásættanlegt, að öllum öryggiskröfum fullnægðum, að reikna með áramhaldandi starfrækslu fyrirtækisins á þessum stað? Ég vildi líka, virðulegur forseti, leyfa mér að fara um þetta nokkrum orðum m.a. vegna þess að ég hlýt að segja það hér svo a.m.k. það sé á hreinu gagnvart hv. alþm. hver mín afstaða er í þessu máli. Ég vona að ég hafi skýrt það sæmilega vegna þess að ég tel að hún hafi verið nokkuð afflutt í vissum fjölmiðlum, a.m.k. þegar leiðara- og Staksteinaskrif hafa verið á ferðum. Ég kvarta ekki undan því sem eftir mér hefur verið haft af fréttamönnum.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Ég hafði raunar ekki ætlað mér að taka þátt í þessum umræðum. En eftir ræðu þá sem hv. 8. þm. Reykv. flutti áðan get ég ekki orða bundist og þá kannski fyrst og fremst vegna þess að hann sagði tvennt sem ég trúi ekki að hann hafi meint. Ég sá og skynjaði að honum var mjög mikið niðri fyrir og í hans máli kom tvennt fram sem vakti mér ákaflega mikla furðu. Hið fyrra var þegar hann sagði að tilvist Áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi hefði tafið alla tæknivæðingu á Íslandi  En fyrst ég, virðulegi forseti, er kominn hér í ræðustól þá langar mig að segja örfá orð um efni þess máls sem hér er til umræðu. Það er nú svo með marga mannlega starfsemi og atvinnustarfsemi að henni fylgir ýmis hætta og margs konar hætta. Auðvitað er það svo að við getum aldrei komið í veg fyrir að fullu og öllu að af þessari starfsemi kunni okkur að stafa hætta. Auðvitað gerum við samtímis allar þær ráðstafanir sem okkur er unnt og eru í mannlegu valdi til að draga úr þeirri hættu. Hér tala menn um Áburðarverksmiðjuna í Gufunesi. Þar höfum við sígilt dæmi um það að þegar stofnað er til atvinnustarfsemi sem menn telja að einhver hætta fylgi þá er henni valinn staður fjarri byggð. Síðan teygir byggðin sig að þessari starfsemi þangað til menn segja: Nú verður þessi starfsemi að fara af því að hún er allt of nálægt byggð. Við höfum þessi dæmi t.d. með flugvelli, við höfum þessi dæmi með vegi þar sem vegurinn er fyrst lagður þar sem eru engin hús. Síðan teygir byggðin sig að veginum og loks segja menn: Ja, þessi vegur er allt of mikið ofan í byggðinni, nú verður vegurinn að fara. Það er svipað dæmi sem við höfum hér. Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga það sem er í skjölum sem lögð voru á borð hv. þm. hér áðan. Þar er fjallað um Áburðarverksmiðjuna og talað um að reisa nýjan og öruggari ammoníaksgeymi. Nú er það svo, eftir því sem mér skilst og er nú ekki mjög tæknifróður, að köfnunarefnisáburður eins og framleiddur er í Áburðarverksmiðjunni verður ekki framleiddur nema með því að nota ammoníak. Og spurningin er þá: Hvernig er hægt að geyma þetta ammoníak með sem allra öruggustum hætti? Það hefur komið fram í þessum umræðum að til þess völdu menn þá leið og tóku þá ákvörðun að byggja nýjan geymi af þeirri traustustu gerð sem til er. Og í þessum skjölum sem lögð voru á borð þingmanna segir, með leyfi forseta: ,,Þegar reistur hefur verið nýr og öruggari ammoníaksgeymir er talið að Áburðarverksmiðja ríkisins fullnægi í aðalatriðum öllum öryggiskröfum sem gerðar eru til hennar, en þær eru strangar. Því er af öryggisástæðum ekkert því til fyrirstöðu að athafnasvæði nái alveg að lóð verksmiðjunnar.`` Það er sjálfsagt með þetta í huga m.a. sem hér segir líka: ,,Enn fremur má benda á að 29. sept. sl. framlengdi Reykjavíkurborg lóðarleigusamning við Áburðarverksmiðjuna fram til ársins 2019.`` Það hefur væntanlega verið borgarstjórinn í Reykjavík sem hér hefur mjög borið á góma sem hefur gert þennan samning fram til ársins 2019. En í þessum samningi segir, með leyfi forseta í 2. gr.: ,,Lóðin er leigð til þess að reisa á henni og reka verksmiðju til vinnslu áburðar, áburðargeymslu og annarrar starfsemi leigutaka að meðtalinni verslun með tilbúinn áburð.`` Síðar í þessu skjali er fjallað um nefnd sem skipuð var til að kanna þá hættu sem íbúðarbyggð í Grafarvogi og Borgarholti gæti stafað af Áburðarverksmiðjunni. Þar segir: ,,Nefndin skilaði áliti sínu haustið 1985 og var það lagt fyrir borgarráð 29. okt. Þar kemur m.a. fram að ef gerðar verða tilteknar öryggisráðstafanir í verksmiðjunni sjálfri getur byggð verið í 1200 metra fjarlægð frá henni. Í skipulaginu er miðað við þessi fjarlægðarmörk.`` Ég held að þessi mörk hafi áður verið 1600 metrar. Þarna er sem sagt samþykkt að færa byggðina nær. Menn telja hættuna ekki meiri en svo. Vissulega er fyrir hendi hætta af Áburðarverksmiðjunni. Um það er ekki deilt. Og ég er alveg sannfærður um að þessi verksmiðja verður ekki mjög mörg ár til viðbótar þarna. Í fyrsta lagi er þar til að taka að mér sýnist að þarfir íslensks landbúnaðar fyrir áburð muni fara minnkandi eftir því sem við aðlögum landbúnaðarframleiðsluna að innanlandsneyslu. Í öðru lagi hafa menn áhyggjur af mikilli áburðarnotkun vegna þeirrar mengunar sem hún veldur. Það er því líklegt að þessi framleiðsla muni minnka. Auðvitað gengur þessi verksmiðja úr sér eins og annað. Ákvörðun um að hætta þessari starfsemi taka menn ekki með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í þáltill. hv. 13. þm. Reykv., Guðrúnar Helgadóttur, að þetta skuli gera án tafar. Menn hljóta auðvitað að skoða málin miklu betur. Menn hljóta að gera áætlun um það hvernig hægt er að finna því fólki störf sem þarna starfar. Menn hljóta að gera áætlun um það hvernig hægt er að nýta þann húsakost sem þarna er á svæðinu og þetta hlýtur auðvitað að gerast á allmörgum árum. Ég er alveg sannfærður um það að fyrir aldamót t.d. verður þessi verksmiðja hætt að starfa. Kannski verður hún þá löngu hætt að starfa. En auðvitað verða menn þá að skoða þá atburði sem nú urðu um páskana og menn hafa gert það. Það er ljóst að um mannleg mistök var að ræða. Það var hætta fyrir hendi en það er líka ljóst að það hefur verið gert gróflega mikið úr hversu alvarlegt ástandið var. Þar er hlutur fjölmiðla satt best að segja ekki mjög góður og raunar töluvert umhugsunarefni. Áreiðanlega kemur að því að þessari starfsemi verður hætt á þessum stað. En það þýðir ekki að hætt verði að geyma ammoníak hér í landinu. Það er notað á ýmsum öðrum stöðum, t.d. í frystiiðnaðinum mjög, og það verða áfram vandamál samfara því sem menn munu auðvitað leysa. Mér sýnist að hér sé vissulega ástæða til að staldra við en ekki ástæða til þess upphlaups sem hér hefur verið gert. Það er ástæða til að skoða þetta niður í kjölinn af fyllstu alvöru. Það hefur verið gert og niðurstöðurnar liggja nokkurn veginn fyrir. Það urðu mannleg mistök en sú hætta sem fjölmiðlar hafa látið liggja að mjög sterkt var aldrei fyrir hendi. Það er auðvitað mergurinn málsins. Mér finnst það ekki meðmæli með þeim stjórnmálamönnum sem nú hafa hlaupið upp til handa og fóta og kynt undir og aukið á þessa hræðslu og þennan ugg, án þess að hafa í huga staðreyndirnar og kalt mat á því sem hér hefur verið að gerast og hverjir áhættuþættirnir eru. Ekkert hefur komið fram í rauninni sem ekki var áður vitað. Nú vitum við að þessi geymir sem þarna er um að ræða verður ekki notaður. Hann verður ekki notaður aftur, það liggur fyrir. Um það hefur verið tekin ákvörðun. En þegar ráðandi aðilar hjá Reykjavíkurborg taka ákvörðun um að leyfa þennan rekstur fram til ársins 2019, ja hvað á maður að segja þá um þeirra afstöðu? Það er ekki merkileg pólitík og það er mjög óábyrgt að mínu mati hvernig fjölmiðlar og ákveðnir stjórnmálamenn hafa komið þessu máli á framfæri. Ástæðurnar eru ekki í neinu samræmi við þann ótta sem menn hafa kallað hér fram og þau stóru orð sem hafa verið látin falla í þessari umræðu. Ég held að þeir, sem hæst hafa haft hér, muni eftir á að hyggja þegar málið er skoðað, vegið og metið, þeir hagsmunir sem hér vegast á og þegar mönnum er ljóst að þessi mikla hætta var í rauninni aldrei fyrir hendi, fleiri en einn og fleiri en tveir sérfræðingar hafa nú skýrt frá því og því hefur ekki verið andmælt með rökum, þá muni þeir sem fyrir þessu upphlaupi stóðu ekki hafa af því mjög mikinn sóma.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Ég mundi gjarnan kjósa að hæstv. landbrh. yrði viðstaddur þessa umræðu. Enda heyrir verksmiðjan sem hér er til umræðu undir hann stjórnskipulega og vegna þeirrar ræðu sem hann flutti hér fyrr í þessari umræðu þarf ég að gera nokkrar athugasemdir og óska því eftir nærveru hans og þátttöku í umræðunum. En fyrst, frú forseti, vegna þess sérstaka máls sem hér hefur verið fjallað um. Það er alveg rétt, sem vakin hefur verið athygli á, að eftir að Vinnueftirlit ríkisins hafði vakið athygli á þeirri hættu sem stafaði af geyminum, sem notaður hefur verið um langa hríð, var brugðist við á þann veg af þáv. ríkisstjórn að ákveðið var að tillögu hæstv. félmrh. og hæstv. þáv. landbrh. að reisa nýjan geymi sem draga mundi mjög verulega úr þeirri áhættu sem talin var vera fyrir hendi. Í sjálfu sér eru það engin rök á þessu stigi umræðunnar að vísa til þessara ákvarðana. Ég er þeirrar skoðunar að þá hafi verið teknar eðlilegar ákvarðanir. Auðvitað gat á þeim tíma komið til álita að leggja verksmiðjureksturinn niður. Engar tillögur af því tagi voru fluttar af hálfu þeirra ráðherra sem um þessi mál fjölluðu, annars vegar rekstrarlega og hins vegar út frá öryggissjónarmiðum og því kom það ekki til álita á þeim tíma. Sjálfur svaraði ég hins vegar jákvætt hugmyndum að Reykjavíkurborg gæti keypt verksmiðjuna í þeim tilgangi að leggja hana niður en úr hugmyndum af því tagi varð ekki. Það sem er tilefni umræðna hér og nú er atvik sem nú hefur gerst og menn sáu ekki fyrir á þeim tíma þegar fyrri ákvarðanir voru teknar. Það er það sem gefur mönnum tilefni til umræðna og endurmats á fyrri ákvörðunum. Það vekur þess vegna mikla furðu hvernig sumir hv. þm. og ráðherrar stjórnarliðsins bregðast við þessari umræðu með einkennilegum yfirlýsingum sem lýsa að mínu mati fyrst og fremst tilfinningahita af þeirra hálfu og óskynsamlegum viðbrögðum. Auðvitað er furðulegt, eins og hér hefur verið vakin athygli á af hálfu helsta talsmanns framsóknarmanna í Reykjavík, að tala um kókakólakynslóðina þegar borgarstjórinn í Reykjavík, borgarráð, fulltrúar allra flokka, þar á meðal Framsfl. í borgarráði, og almannavarnanefnd Reykjavíkur hafa fjallað um málið með þeim hætti sem raun ber vitni. Það er nánast dæmalaust. Ég hygg að ekki verði um það deilt þegar um þetta mál er fjallað af yfirvegun, að fullt tilefni er til að endurmeta fyrri ákvarðanir í ljósi þess atburðar sem átti sér stað á dögunum, atburðar sem menn sáu ekki fyrir og töldu að ekki gæti átt sér stað þegar fyrri ákvarðanir voru teknar sem menn á þeim tíma töldu vera fullnægjandi. Hér hefur líka komið til umfjöllunar rekstur þessarar verksmiðju og þjóðhagslegt gildi verksmiðjurekstursins. Hæstv. landbrh. vakti á því athygli að á stundum hefðu verið teknar pólitískar ákvarðanir um verð á áburði frá verksmiðjunni með alvarlegum afleiðingum fyrir rekstur verksmiðjunnar. Hann ítrekaði í ræðu sinni að þegar slíkar ákvarðanir væru teknar væri ekki fyrir hendi þjóðhagsleg hagkvæmni af rekstrinum, ef ég skildi mál hans rétt. Ég vil henda þessi ummæli hæstv. ráðherra á lofti því rétt er að of oft hafa verið teknar pólitískar ákvarðanir, í engum tengslum við rekstur verksmiðjunnar, um útsöluverð á áburðinum. Þetta hefur verið gert í þeim tilgangi að falsa verðbólgutölur. Þetta hefur verið gert með því að fyrirskipa verksmiðjunni að taka lán erlendis í þeim tilgangi að falsa verðbólgutölur um stund, en hefur alltaf komið í bakið á mönnum aftur. Ég minnist þess frá veru minni í fjmrn. að hafa þurft að taka á óreiðusyndum af þessu tagi. Vegna þess að í fyrri tíma höfðu menn talið að hægt væri að lækna verðbólgu með því að ákveða verð í engum tengslum við framleiðslukostnað og taka lán erlendis fyrir mismuninum. En hvað er að gerast einmitt þessa daga? Hæstv. landbrh. fyrirskipaði verksmiðjunni, fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, að hækka verð á áburði um 12%. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið frá stjórnendum verksmiðjunnar þýddi þessi fyrirskipun hallarekstur upp á 130 millj. kr. Hallarekstur sem er meiri en nemur kostnaði við nýja ammoníaksgeyminn. Með öðrum orðum, hér var tekin af hálfu ríkisstjórnar pólitísk ákvörðun um ábyrgðarlausa stjórn á verksmiðjunni. Pólitísk ákvörðun um hallarekstur upp á 130 millj. kr. Til hvers? Í þeim tilgangi að falsa verðbólgutölur. Í þeim tilgangi að telja mönnum trú um að verðbólga sé minni en hún í raun og veru er. Hverjar yrðu afleiðingarnar af því ef hæstv. ráðherra næði þessu máli fram? Vafalaust er það svo að það er ekki hugsjónamál hæstv. landbrh. Ég hygg að forustumenn Alþfl. eigi stærri hlut að máli, enda í samræmi við efnahagsstefnu þeirra að fela verðbólgu með erlendum lánum. Vafalaust er það svo að þetta mun runnið frá forustumönnum Alþfl. að reka þessa verksmiðju með halla. En hæstv. ráðherra landbúnaðarmála hefur fallist á þá stefnu og fyrirskipað verksmiðjunni rekstur af þessu tagi. Hvað þýðir það ef hæstv. ráðherra nær þessu fram? Annað tveggja, að greiða þarf þau erlendu lán sem taka á til að fela verðbólguna næst þegar taka þarf ákvörðun um áburðarverð eða eftir að núv. ríkisstjórn hefur gengið til feðra sinna. Þá þarf ekki aðeins að greiða þann mismun sem nú er á milli gjalda og tekna, og taka þarf lán fyrir, heldur líka fjármagnskostnaðinn. Þegar til lengdar lætur leiðir fjármálastjórn af þessu tagi því til hærra áburðarverðs og meiri verðbólgu. Þetta er sóðaskapur í fjármálastjórn sem ekki á að þekkjast. Þegar ákvarðanir voru teknar á árunum 1986 og 1987 um að hreinsa upp fyrri syndir í þessu efni með beinum framlögum úr ríkissjóði, sem lögðust auðvitað á skattborgarana, voru gefin um það alveg skýr fyrirheit af hálfu stjórnenda verksmiðjunnar að aldrei aftur yrði horfið að stjórnunarháttum og fjármálastjórn af þessu tagi. En núna ætlar hæstv. ráðherra að knýja þetta fram, sennilega með lagasetningu hér á Alþingi vegna þess að meiri hluti verksmiðjustjórnarinnar hefur hafnað því að efna til ábyrgðarleysis í fjármálastjórn verksmiðjunnar eins og ráðherrann hefur krafist. Sennilega ætlar hann þá að ná vilja sínum fram í þessu efni með lagasetningu á Alþingi. Ég sé ekki að hann eigi annarra kosta völ. En vinnubrögð af þessu tagi gera það að verkum að ekki er þjóðhagslega hagkvæmt að reka verksmiðjuna. Ef á að stjórna fjármálum hennar með þessum hætti þá er alveg augljóst að það getur ekki verið þjóðhagslega hagkvæmt. Það mun leiða til hærra áburðarverðs og meiri verðbólgu í landinu. Og bændur og neytendur landbúnaðarvara eiga fyrst og fremst kröfu á því að fá ódýran áburð, hvort heldur hann er framleiddur hér eða fluttur inn. Það er ekki höfuðmálið, heldur hitt, að það sem nota þarf af áburði fáist á sem lægstu verði. Það er höfuðmálið, bæði fyrir bændur og neytendur. En stefna hæstv. ríkisstjórnar nú er að steypa verksmiðjunni í erlenda skuldasöfnun sem þýðir aukinn fjármagnskostnað og hærra áburðarverð. Hinn kosturinn er auðvitað sá að velta þessu yfir á skattgreiðendur. Hækka skatta enn á ný. Kannski telur hæstv. ríkisstjórn og forustumenn Alþfl. að ekki sé nóg að gert í skattahækkunum. Kannski verður hér flutt frv. um enn eina hækkunina á tekjuskattinum til þess að standa undir hallarekstri Áburðarverksmiðju ríkisins. Kannski er það það sem forustumenn Alþfl. stefna að. En það er alveg ljóst að með þessari pólitísku verðákvörðunarstefnu, eins og hæstv. ráðherra kaus að kalla hana, er búið að kippa fótunum undan rekstrarlegri hagkvæmni. Hæstv. ráðherra er með tilraunum sínum af þessu tagi að ganga þvert gegn skýrum fyrirheitum þáv. yfirvalda í landbrn. og stjórnar verksmiðjunnar þegar síðast var tekið til eftir óráðsíu af þessu tagi. Vegna ummæla hæstv. ráðherra er óhjákvæmilegt að draga þessa staðreynd inn í umræðuna um það hvort halda á þessum verksmiðjurekstri áfram. Ég vænti þess að hægt verði að koma í veg fyrir að ákvarðanir af því tagi sem hæstv. ríkisstjórn hefur stefnt að í þessu efni nái fram að ganga. Það skiptir afar miklu máli að svo verði. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð öllu fleiri en vildi aðeins, vegna ummæla hæstv. ráðherra um hinar pólitísku verðákvarðanir sem hefðu áhrif á það hvort verksmiðjan væri rekstrarhæf eða ekki, draga þessa staðreynd fram. Núv. hæstv. ríkisstjórn er með ákvörðunum sínum í þessu efni að grafa undan því að svo muni verða. Og það hlýtur að skjóta enn sterkari stoðum undir kröfur um að verksmiðjurekstrinum verði hætt ef þessu á að halda áfram með þeim hætti sem hæstv. ráðherra hefur helst kosið.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs einungis til að þakka hv. þm. Eiði Guðnasyni fyrir þær athugasemdir sem hann gerði við mál mitt áðan. Hann hefur bersýnilega misskilið það sem ég ætlaði að segja og held ég hafi sagt. En hafi hann gert það mun svo vera um fleiri og þess vegna nauðsynlegt að koma að leiðréttingum. Ég sagðist hafa óttast að Áburðarverksmiðjan mundi tefja fyrir iðnvæðingu hérlendis og vék þá raunar að því að á sjöunda áratugnum hefði ég verið mikill baráttumaður fyrir því að hér risi álverksmiðja og raunar fleiri iðnfyrirtæki. Sannleikurinn er sá að Áburðarverksmiðjan naut aldrei mikils almenns stuðnings, held ég. Raunar var svo kannski um Sementsverksmiðjuna líka, að hún var kannski byggð af vanefnum og naut ekki þess stuðnings upphaflega sem menn hefðu getað ætlað. Nú vita það allir menn að þegar Bandaríkjamenn veittu Marshall-aðstoðina lögðu þeir kapp á að einkarekstur yrði á þeim fyrirtækjum sem byggð yrðu fyrir þetta gjafafé sem voru gífurlegar upphæðir. Sumir kölluðu það nú að verið væri að múta mönnum og efla auðvaldið í heiminum. Það fór nú svo þrátt fyrir allt að blessaðir Bandaríkjamennirnir, vinir okkar, höfðu rétt fyrir sér, að kapítalisminn var þó eitthvað betri en kommúnisminn. Það hefur nú sagan sannað og þrætir víst enginn fyrir lengur. En þá var verið að vandræðast með þessa blessaða verksmiðju. Stofnað var fyrirtæki sem hét, held ég, Borgarvirki. Hlutafélag um þessa verksmiðju var stofnað af góðum flokksmönnum mínum og ýmsum fleirum sem áttu einhverja peninga í handraðanum. Það gekk allt saman brösuglega. Ég held að komið hafi verið á verðlagshöftum. Ég held að það hafi verið innflutningsbann á áburði og allra handanna ríkisafskipti af þessu fyrirtæki og það endaði svo auðvitað í þjóðnýtingu. Þó að þar hafi auðvitað verið að störfum ágætis menn þá er svo farið með þetta fyrirtæki eins og svo mörg önnur þjóðnýtt, bæði hérlendis og enn þó frekar þar sem sósíalisminn hefur verið í algleymingi, að afraksturinn varð nú aldrei mikill. Það var ekki talið neitt sérstaklega eftirsóknarvert að fjárfesta í nýjum iðngreinum og er kannski ekki enn í dag vegna þess að ofstjórnin í efnahags- og peningamálum er við lýði enn þann dag í dag þó hún sé kannski ekki á alveg sama hátt og hún var fyrir 3--4 áratugum. Það var þetta sem ég vildi sagt hafa. Ég held að ég hafi rétt fyrir mér í því að töf hafi orðið á iðnvæðingu vegna þessa skipulags sem var á þessum fyrstu iðnfyrirtækjum okkar sem við þó auðvitað vorum stolt af að vissu marki. Hin athugasemdin var um það hvort Bandaríkjamenn hefðu notað sér af því að selja okkur rusl. Í fyrsta lagi seldu þeir nú ekkert af því að þeir gáfu þetta allt saman. Ef ég man rétt voru það gífurlegar upphæðir sem þeir gáfu. Þar að auki held ég að menn hafi verið frjálsir að því að kaupa varning til iðnvæðingar og uppbyggingar hvar sem var þannig að Bandaríkjamenn höfðu enga sérstaka aðstöðu til að selja okkur vöru. Hitt hygg ég sé rétt að ekki hafi verið byggt mikið af áburðarverksmiðjum í heiminum á styrjaldarárunum og þróunin á því sviði hafi ekki verið mikil. Hún var meira og minna á sviði hernaðarmálefna og sjálfsagt hafa menn þá hugsað að gott gæti verið að framleiða einhver sprengiefni, hvort sem þar voru efnasprengingar eða púður, sem er efni sem mér skilst að svona verksmiðjur geti líka framleitt. Ég held að þessi verksmiðja hafi um það leyti sem hún var byggð, 1950--1952, þá strax verið úrelt tæknilega. Ekki hafa margar verksmiðjur af þessari gerð verið byggðar. Ég hef nokkuð fyrir mér í því en get kannað það betur. Ég held að ég fari rétt með það að hún hafi aldrei verið nútímaleg, því miður, og þess vegna hafi hún aldrei skilað neinu í þjóðarbúið. Ég held að reikna mætti út að hún hafi aldrei gert það. Það er kannski staðhæfing á móti staðhæfingu. Ráðherra segir annað. Ég gat um það að í fjh.- og viðskn. Ed. fyrir einum 4--5 árum var farið ofan í þessa sauma og ég fyrir mína parta gat nú ekki séð að það hefði verið um mikinn hagnað þjóðhagslegan, eða fyrir einn eða annan, að ræða af þessari verksmiðju. Ég hygg að svo sé ekki en auðvitað má segja að þetta sé mín staðhæfing, mín tilfinning og sjálfsagt hægt að reikna þetta. Það er nú allt mögulegt sett í tölvur núna. Að vísu koma nú ekki alltaf réttar útkomur úr tölvunum. Stundum eru þær útkomur ansi einkennilegar, enda hægt að mata tölvur á mismunandi hátt. Þá dettur mér nú í hug það sem gerðist hér þegar fjmrh. í stjórn Steingríms Hermannssonar sagðist mundu segja af sér ef erlendar skuldir færu yfir 60% af þjóðartekjum. Svo fóru þær í 62% og þá kom allt í einu orðsending frá Þjóðhagsstofnun um að landstekjur hefðu verið mun hærri en þjóðartekjur áður þannig að hlutfallið, miðað við landstekjur, fór niður í 54%. Það var sem sagt skipt bara um spólu og ráðherrann sat áfram og þurfti ekki að segja af sér. Þó að hlutfallið af þjóðartekjunum sem hann talaði um væri orðið 62% þá var það reiknað niður í 54% með einu handtaki í tölvunni. Svo að margt er nú hægt að gera með tölvunum. Það er talað um að Reykjavíkurborg hafi samþykkt að verksmiðjan yrði hér áfram og samþykkt ýmiss konar áætlanir fyrir tveim, þrem, fjórum árum og enn þá fyrr. Það hefur ekki nokkur maður mótmælt því, ekki svo að ég viti. Þetta liggur allt saman fyrir skjalfest. Það þarf ekki að rifja það upp. Menn hafa bara vaknað upp við vondan draum. Þeir hafa bara vaknað upp við það að þeir sitja á púðurtunnu. Svo einfalt er málið. Og sá maður sem ekki reynir að koma tunnunni í burtu þegar hann hefur þó séð hana, rétt eins og gert var við einar 15 tunnur af arseniki sem fundust hér við Elliðaárnar út af glerverksmiðju sem átti að reisa og sem var víst nægilegt magn, að mér skildist, til þess að drepa alla Evrópubúa, þær voru fjarlægðar. Þeim var komið úr landi og því arseniki eytt. Því skyldum við ekki gera það sama nú þegar við höfum uppgötvað að við sitjum á sprengju? Þá var það eiturefni og er eiturefni reyndar núna líka. Hv. þm. Eiður Guðnason sagði að hann gerði ráð fyrir því að það liðu ekki mjög mörg ár til viðbótar þangað til verksmiðjan yrði fjarlægð bara vegna byggðarinnar, umhverfisins o.s.frv. Ég er alveg sammála honum um það að jafnvel þó að þessi umræða hér og tillöguflutningur eða ályktanir borgarstjórnar mundu ekki bera þann árangur að þessu yrði hrundið í framkvæmd strax þá verður það gert mjög bráðlega, innan fárra ára. En ég er líka sannfærður um að ef menn reikna þetta bara í peningum og leiða hættuástandið hjá sér er það miklu ódýrara og hagstæðara að byggja fullkomna verksmiðju strax og vera ekki að reka þessa úreltu verksmiðju í nokkur ár bara af einhverri þvermóðsku. Það á þá að vinda sér í það að byggja fullkomna litla verksmiðju þar sem menn vilja hafa hana og auðvitað með öllu því öryggi sem hægt er að koma við. Allir vita hve gífurlegar framfarir eru einmitt á tæknisviðinu nú. Menn eru að tala um að t.d. álverksmiðjan í Straumsvík, sem var endurnýjuð, sett í hana nýtískuleg skaut fyrir um það bil tíu árum, sé algerlega úrelt núna. Við vitum að framþróunin er svona gífurleg og þess vegna er auðvitað langsamlega hagkvæmast að hætta rekstri þessarar verksmiðju strax og byggja nýja og nútímalega verksmiðju, minni eða stærri eftir því sem menn telja ástæðu til.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Hér hefur umræðan snúist á dálítið sérstæðan hátt. Hv. 1. þm. Suðurl. eyddi mestöllum ræðutíma sínum í það að tala um í hvílíkan rekstrarvanda verið væri að setja núverandi áburðarverksmiðju með því að ríkisstjórnin væri að leggja til lægra áburðarverð en fengi staðist samkvæmt rekstrargrundvelli verksmiðjunnar. Þetta verður ekki skilið á annan veg en þann að hann hafi aðaláhyggjurnar af rekstrarvanda verksmiðjunnar. Ég virði þau sjónarmið, því að sá sem hefur áhyggjur af rekstrarvanda verksmiðjunnar hefur náttúrlega ekki áhyggjur af því að það þurfi að leggja hana niður. Það fær náttúrlega ekki staðist að sá maður telji að það þurfi að leggja verksmiðjuna niður því að þá þarf náttúrlega engar áhyggjur að hafa af rekstrarvanda hennar í framtíðinni. En einnig hafa hér gerst furðulegir hlutir og það m.a. að hv. 8. þm. Reykv. upplýsir að hann telur að hv. 3. þm. Vesturl. hafi misskilið það sem hann ætlaði að segja. Það skil ég nú bara ekki hvernig geti gerst því að mér er ekki ljóst hvernig hv. 3. þm. Vesturl. hefur getað fundið út hvað hv. 8. þm. Reykv. ætlaði að segja. En þá eru líka fleiri boðleiðir hér í salnum en þær sem við hinir notumst venjulega við og er náttúrlega verðugt rannsóknrefni fyrir vísindamenn að fá svör við þessu. En það sem mér þótti aftur á móti alvarlegt var það að hann virtist misskilja þá atkvæðagreiðslu sem allt stefnir í hér í þinginu. Það stefnir í atkvæðagreiðslu um það hvort eigi að loka Áburðarverksmiðjunni til þess að tryggja lífsöryggi Reykvíkinga. Það er í það sem allt stefnir hér í þinginu. Og það verður litið svo á þeir sem munu greiða atkvæði gegn því virði ekki lífsöryggi Reykvíkinga. Ég tel það ekki heiðarlegan vopnaburð að ætla að stilla mönnum upp við vegg á þennan hátt. En það sem var þó kannski langalvarlegast í hans málflutningi var það að hann sagðist alltaf hafa vitað að verksmiðjan hafi verið hættuleg. Hv. þm. hefur skrifað ógrynni af greinum, ég hef lesið margar þær greinar og metið sem gott innlegg í íslenska þjóðmálaumræðu. En nú spyr ég: Er það rétt hjá mér að hann hafi ekki skrifað eina einustu grein um það öll þessi ár hve hættuleg þessi verksmiðja er lífi Reykvíkinga, ekki eina einustu grein þó að hann lýsi því hér yfir í ræðustól að hann hafi alltaf vitað það?

Það hefur verið ritað um sprengihættu frá áburðinum sjálfum. Það hafa allir vitað.

Svarið er komið. Það hefur engin slík grein verið skrifuð. Og þá spyr ég aftur: Hver er skýringin? Er skýringin sú að það voru kommúnistar á Íslandi sem börðust gegn verksmiðjunni og uppsetningu hennar, en það voru sjálfstæðismenn sem börðust fyrir því að hún yrði reist? Liggur það þá fyrir að af pólitískum hugsjónum hefur umræddur þingmaður talið rétt að þegja öll þessi ár þó að hann hafi e.t.v. í svefni liðið hinar verstu kvalir vegna þess sem hann taldi sig þó vita? Herra forseti. Ég tel að ekki sé rétt að lengja þessa umræðu meira en mér þykir miður að þetta skyldi hafa verið upplýst.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Enn þá eru tveir hv. þm. á mælendaskrá. Ég vil minna á beiðni mína hér fyrr í dag um að umræða þessi gæti tekið enda. Að vísu var beðið um að svo yrði miklu fyrr, en ég vil minna hv. þm. á að þessi mál koma væntanlega á dagskrá aftur í þinginu fyrir þinglok þannig að ég vil fara fram á það við hv. þm. að þeir stytti nú mjög mál sitt.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Ég minnti nú víst á það fyrr hér í dag að þessi umræða mundi líka fara fram á mánudaginn og ég skal svo sannarlega stytta mál mitt. Í tilefni ræðu hv. 1. þm. Suðurl. sem hafði mjög miklar áhyggjur af afkomu Áburðarverksmiðjunnar og áburðarverði og lýsti því í löngu máli hve alvarleg þróun væri á ferðinni ef áburður yrði ekki hækkaður um 18%. Nú er það svo að í kjarasamningum sem nýlega voru gerðir í mjög þröngri stöðu gaf ríkisstjórnin verkalýðshreyfingunni ákveðin loforð um hækkanir á margs konar opinberri þjónustu, þar á meðal sementi og áburði, ef ég man rétt. Það sem hv. 1. þm. Suðurl., formaður Sjálfstfl., gerði hér í ræðustól áðan, og launþegar landsins munu áreiðanlega taka eftir, er að hann beinlínis skoraði á ríkisstjórnina að svíkja þetta samkomulag sem hún hefur gert við launþegahreyfinguna. Það er ástæða til að vekja alveg sérstaka athygli á þessari framgöngu formanns Sjálfstfl. þegar hann kemur í ræðustól og manar ráðherra til að svíkja það samkomulag sem nýlega var gert við verkalýðshreyfinguna og er forsenda þeirra kjarasamninga sem nú eru í gildi. Þessu eiga menn að taka eftir og þessu munu launþegar áreiðanlega taka eftir. Ég vona sem stuðningsmaður þessarar ríkisstjórnar og veit, að hún mun láta þessi frýjunarorð hv. 1. þm. Suðurl., formanns Sjálfstfl., sem vind um eyru þjóta.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Hv. 3. þm. Vesturl., formaður þingflokks Alþfl., flutti hér mjög athyglisverða ræðu vegna þeirrar umræðu sem hæstv. landbrh. hóf um pólitískar verðákvarðanir og hvernig þær geta kippt rekstrargrundvelli undan rekstri af þessu tagi og gert hann þjóðhagslega óhagkvæman. Hv. þm. sagði: Hæstv. ríkisstjórn gaf loforð um það að áburðarverð mundi ekki hækka nema um 12% í tengslum við kjarasamninga sem gerðir voru í byrjun þessa árs. Hún lofaði aðilum vinnumarkaðarins, launþegum og vinnuveitendum, að hækkun á áburðarverði yrði ekki meiri. Allt til þess að halda niðri verðbólgu. Þetta loforð var góðra gjalda vert og ekki ætla ég að draga úr hæstv. ríkisstjórn að standa við það. Ég geri fyllilega ráð fyrir því að hún hafi metnað til þess. En þegar ljóst er og fyrir liggur að áburðarverð þarf að hækka um rúmlega 20% til þess að tekjur verksmiðjunnar mæti gjöldum verður þetta loforð ekki efnt með því einu að senda verksmiðjunni skilaboð um það að áburðarverðið megi ekki hækka nema um 12%. Svo sé hægt að taka lán í útlöndum fyrir mismuninum og það eigi kaupendur áburðarins að greiða ásamt vaxtakostnaði á næstu árum eða skattborgarar með enn einni tekjuskattshækkun hæstv. ríkisstjórnar. Það er ekki hægt að efna þetta loforð með þessum hætti, hv. formaður þingflokks Alþfl. Þetta er að svíkja loforðið við aðila vinnumarkaðarins. Ef hæstv. ríkisstjórn ætlar að efna loforðið á hún auðvitað engra annarra kosta völ en að veita núna fjármunum úr ríkissjóði, gera breytingar á fjárlögum til þess að brúa bilið þarna á milli. Hæstv. ríkisstjórn getur ekki staðið við loforð sitt með öðrum hætti. Það hefur hún hins vegar, samkvæmt yfirlýsingum hæstv. landbrh., ákveðið að gera ekki.

Má ég minna hv. þm. á að þetta mál er ekki á dagskrá og hefur ekki verið beðið um að verða rætt hér.

Frú forseti. Ég ætlaði ekki að blanda mér í þessar umræður í upphafi, en þegar hæstv. landbrh. tók þó nokkurn hluta af ræðutíma sínum hér til þess að fjalla um þetta efni, þá var óhjákvæmilegt að vekja athygli á þessari staðreynd og ég kemst ekki hjá því að svara ræðu hv. 3. þm. Vesturl., formanns þingflokks Alþfl., um þetta efni. Með öðrum orðum, það er þetta sem liggur fyrir, hv. 3. þm. Vesturl. Ríkisstjórnin ætlar ekki að standa við þetta fyrirheit. Hún hefur ákveðið að varpa þessu inn í framtíðina með þeim afleiðingum að áburðarverðið mun hækka meira en þyrfti eða hækka þarf skatta umfram það sem hæstv. ríkisstjórn hefur þegar gert. Ég fullyrði og endurtek, efnahagsstefna af þessu tagi, fjármálarekstur af þessu tagi er fullkomið ábyrgðarleysi. Það er ánægjulegt að hv. 3. þm. Vesturl. skuli í raun og veru hafa viðurkennt með ræðu sinni að það er Alþfl. sem stendur fyrir efnahagsstefnu sem framkvæmd er með þessum hætti. Það er ánægjulegt að hann skuli í raun hafa viðurkennt þá staðreynd. En undan þessu getur hæstv. ríkisstjórn ekki skorast og hún getur ekki hlaupið á bak við samningamenn launþega og vinnuveitenda. Hún hefur aðeins eina leið til þess að efna sitt loforð. En hún hefur tekið um það ákvörðun að gera það ekki og það er sú staðreynd sem hér liggur fyrir.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Hæstv. samgönguráðherra tekur til máls en forseti mælist til að hér sé ekki farið að tala um áburðarverð. Það var aldrei ætlunin að ræða það í þessari umræðu.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Ég skal reyna að hafa þetta eins stutt og mér er kostur. Ég vek fyrst athygli á því að ég minntist í minni ræðu hér áðan ekki einu orði á áburðarverð eða verðlagningu. Ég gat þess, að gefnu tilefni, vegna þess að rætt var um greiðslur úr ríkissjóði til verksmiðjunnar, af hvaða toga þær hefðu verið sprottnar, sem sagt þeim að menn hefðu á köflum ekki verðlagt áburðinn fyrst og fremst út frá framleiðslukostnaði, heldur hefðu pólitísk sjónarmið í verðlagningu búvara ráðið þar ferðinni. Þetta er staðreynd og ég satt best að segja skildi nú ekki þann tilfinningahita sem greip um sig af þessum sökum. Það var síðan hv. 1. þm. Suðurl. sem hóf umræðu um verðlagningu á áburði, kjarasamninga og annað því um líkt. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að málflutningur hv. 1. þm. Suðurl. og formanns Sjálfstfl. hér í dag vekur nokkra furðu. Hann setur hér á eldhúsdag með miklum ræðum og talar sig upp í hita í hverju málinu á fætur öðru og fer þá um víðan völl og ræðir helst allt annað en dagskrárefnið sem til umræðu er hverju sinni. Ég upplifi þetta eiginlega með vissum hætti þannig að hv. 1. þm. Suðurl. sé genginn í pólitískan barndóm og telji sig aftur vera kominn á frumbýlingsár sín í stuttbuxnadeild Heimdallar og hagi nú málflutningi sínum og áherslum með þeim hætti sem þar þótti þá viðeigandi  Það er auðvitað ljóst að hv. 1. þm. Suðurl., fyrrv. hæstv. forsrh., er í nokkrum vanda staddur í þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað um öryggismál Áburðarverksmiðjunnar og starfrækslu hennar. Það leiðir af sjálfu vegna þeirrar ábyrgðar sem hann ber sem starfandi forsætisráðherra og ábyrgðaraðili þeirrar ríkisstjórnar sem tók ákvörðun um ákveðnar framkvæmdir í verksmiðjunni í Gufunesi og síðan varanlega starfrækslu hennar hér á þessu svæði. Ég vil taka það skýrt fram að ég tel að sú ákvörðun hafi verið skynsamleg og vel grunduð og ég tel að hún hafi verið rétt út frá þeim upplýsingum sem fyrir lágu í málinu þannig að ég er ekki að áfellast, nema síður sé, hæstv. fyrrv. forsrh., núv. 1. þm. Suðurl., fyrir þá ákvörðun sem tekin var. Út frá þeim gögnum sem fyrir liggja og lágu þá í málinu tel ég að þarna hafi verið eðlilega að málunum staðið. Vandi hans skapast hins vegar af því sem síðar hefur gerst og einkum nú eftir að borgarstjóri í broddi fylkingar hefur hafið upp einhliða kröfur um það að þessari ákvörðun verði kastað fyrir róða og ný tekin um það að leggja verksmiðjuna niður. Ég get ekki látið hjá líða að vekja athygli á því sem formaður Sjálfstfl. sagði um þau fyrirheit sem aðilum kjarasamninganna voru gefin, þar á meðal bændasamtökunum sem óumdeilanlega taka á sig mestar byrðar í þeirri kjarasátt sem tókst hér í þjóðfélaginu á sl. vetri og hv. 1. þm. Suðurl. gerði mörg tilhlaup til að eigna sér eða a.m.k. öðrum en ríkisstjórninni að tókst, hældi á hvert reipi og taldi mikil tímamót í efnahagsmálum þjóðarinnar, sem hún sjálfsagt má kallast. Nú sé ég hins vegar ekki betur en að hv. 1. þm. Suðurl. og formaður Sjálfstfl. telji að það eigi að láta þau fyrirheit sem bændum og öðrum aðilum kjarasamninganna voru gefin lönd og leið og eigi þá að bæta ofan á þær fórnir sem bændur hafa fært í tengslum við þessa kjarasamninga því að þeir verði fyrstir fyrir því að forsendur bregðist. Ég áskil mér rétt til að ræða það við betra tækifæri og annað tilefni sem er þá nær viðfangsefninu með hvaða hætti ríkisstjórnin hefur reynt að tryggja að þessar forsendur stæðust, m.a. með því að gefa verksmiðjunni fyrirheit um að afkoma hennar verði skoðuð á árinu og tillit tekið til rekstrartaps ef það er óumflýjanlegt við afgreiðslu fjáraukalaga á næsta hausti. Ég bendi á það  Virðulegur forseti. Ég tel að það bæti ekki þá umræðu, sem ýmislegt mætti um segja, sem hér hefur farið fram um öryggismál og starfrækslu Áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi þó að við förum að lengja þennan eldhúsdag um verðlagningu áburðar á árinu og mun því láta máli mínu lokið um það efni. Ég tel að hæstv. forsrh. hafi í sinni ræðu hér í upphafi umræðunnar gert með mjög skilmerkilegum hætti grein fyrir því sem ríkisstjórnin hefur ákveðið sem næstu skref í málefnum Áburðarverksmiðjunnar, hvað tengist öryggismálum hennar og áframhaldandi starfrækslu, viðræður við Reykjavíkurborg o.s.frv., og þarf ekki neinu við það að bæta og vona að menn komist til að taka á því máli af yfirvegun og skynsemi. Þá er ég sannfærður um að menn komast að farsælli niðurstöðu í því máli.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég skal ekki reyna á þolinmæði virðulegs forseta. Þessi umræða hefur staðið nokkra hríð. Reyndar byrjaði hún mun seinna en ætlunin var. Það er auðvitað skýringin á því hve nú er orðið framorðið. Hæstv. ráðherra talaði hér síðastur og eins og hann réttilega komst að orði var kominn tími til að hætta þeirri eldhúsdagsumræðu sem hérna var hafin. Ein uppistaðan í hans ræðu var að hv. 1. þm. Suðurl., formaður Sjálfstfl., ætti í vandræðum með Davíð Oddsson, þetta stafaði af því, en svaraði ekki sjálfur þeirri spurningu sem hlaut að kvikna þá þegar í huga allra þeirra er á hlýddu, hvort hæstv. landbrh. væri hugsanlega í vandræðum með einhvern af þm. Alþb. í þessu máli og skal ekki frekar farið út í þá sálma því að ég býst við að flestir skilji hvað ég á við. Ég vil einungis, virðulegur forseti, segja það að ég fagna yfirlýsingu hæstv. forsrh., og reyndar því sem kom fram hjá hæstv. landbrh., að nú séu fram undan viðræður við Reykjavíkurborg og ég treysti því að þær leiði til niðurstöðu sem báðir aðilar geta sætt sig við. Ég vek athygli á því að hv. 1. þm. Norðurl. v., formaður þingflokks Framsfl., segir að sé það raunverulegur vilji að loka verksmiðjunni verði henni lokað og ég hygg að hann hafi æðigóðar hugmyndir um það hver sé raunverulegur vilji borgarstjórnarinnar í Reykjavík. Ég ætla ekki að eiga hér orðastað við hv. þm. Ólaf Þ. Þórðarson. Aðrir hafa tekið það ómak af mér að ræða við hann, þar á meðal hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson. Ég tel að þetta mál sem við erum að ræða hér í dag sé ekkert gamanmál, sé ekki mál til þess að hafa í flimtingum, en auðvitað haga menn sínum málflutningi eins og lund þeirra liggur. Það hlaut að vera afar eðlilegt að óska eftir niðurstöðu hæstv. ríkisstjórnar eftir að það lá fyrir að hún hefði gert samþykkt í morgun og fyrir fram var sagt frá að hún ætlaði að fjalla um málið. Og ég vek sérstaka athygli á því að við erum að tala hér um nýjan áhættuþátt, áhættuþátt sem ekki var áður þekktur og í raun hafa menn helst komist að því, þegar rætt er um það hvar orsakanna sé að leita og hvar eldsupptök voru þegar þetta óhapp átti sér stað, að eldsupptökin hafi verið í nýjum varnarviðbúnaði sem segir okkur það að þessi rekstur og geymsla á ammoníaki hlýtur ávallt að vera hættuspil. Inn í þessa umræðu hafa menn síðan kosið að blanda geymslu á bensíni og olíu. Ég minni aðeins á það að við þurfum á því að halda, bæði hér í Reykjavík og annars staðar, að geyma slíkt, en hins vegar eru efasemdir uppi um það að sú verksmiðja sem hér starfar og framleiðir áburð hafi það þjóðhagslega gildi að ástæða sé til að halda henni gangandi til frambúðar. Ég ætla ekki heldur að vekja hér frekari umræðu með því að fjalla um ræðu hv. 10. þm. Reykv. Ég tel að hann hafi tekið fullstórt upp í sig. Það hafi verið ástæðulaust fyrir hann að tala um ógæfuspor Davíðs Oddssonar, að tala um kókakólakynslóðina sem geri sér enga grein fyrir verðmætum. Á hann þar við alla borgarstjórn Reykjavíkur, að því er manni skilst, og suma hv. þm., meira að segja þá sem eru einna háttvirtastir. Ég minni á að öll borgarstjórnin, eða a.m.k. borgarráðið, var sammála um þá tillögu sem lögð var fyrir og ef hv. þm. ætlar að óskapast yfir þeim viðbrögðum sem urðu hefði hann kannski fyrst af öllu átt að fletta upp á forsíðu Tímans miðvikudaginn 18. apríl þar sem yfir alla forsíðuna, alla dálka, er fyrirsögn sem orðast þannig: ,,Fjöldi borgarbúa í lífshættu``. Þetta eru viðbrögð flokksblaðs Framsfl. og menn verða að átta sig á því að þegar almenningur fær slíkar fréttir, jafnvel úr innstu herbúðum framsóknarmanna, hljóta menn að leggja við hlustir og það hlýtur að vera skylda yfirvalda, jafnt borgaryfirvalda sem hæstv. ríkisstjórnar, að endurmeta það hvort hér eigi að reka þessa verksmiðju áfram. Þessi umræða hefur, virðulegur forseti, verið efnisleg með fáeinum undantekningum. Hún hefur á vissan hátt skýrt þetta mál og vonandi mun hæstv. ríkisstjórn stíga það gæfuspor að eiga samstarf við reykvísk yfirvöld sem leiði til sameiginlegrar niðurstöðu öllum til heilla í þessu máli.