Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg vil aðeins lýsa yfir því fyrir hönd nefndarinnar, að hún hefir orðið sammála um að leggja til, að stjórnskipunarlagafrumvarpið verði samþykt óbreytt á þessu þingi.

Framsögum. meiri hl. (Einar Arnórsson) : Eg ætla að segja nokkur orð um breyt.till. þær, er fram hafa komið síðan málið var til 2. umr. Skal eg taka tillögurnar í þeirri röð, er þgskj. benda til. Breyt.till. eru dálítið flóknar sumar, og því ekki víst, að allir deildarmenn hafi áttað sig á þeim til fulls. Um brtill. á þgskj. 448 þarf eg ekki að fjölyrða. Það er sjálfsögð breyting, og er ekkert annað en afleiðing af fyrri atkvæðagreiðslu. Þá er brtill. við brtill. frá háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. Bj.), á þgskj. 444 og 434. Það eru aðaltillaga og varatillaga, og skilst mér, að till. á þgskj, 434 sé þrautavaratillaga. Í sambandi við þessar brtill. stendur brtill. á þgskj. 449, sem er orðabreyting við brtill. háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.). Ef hans tillaga verður samþykt, þá ætlast hann til þess, að hún komi inn í frumv. eins og það var samþykt við 2. umr. og verði ný 7. gr. En eg legg það til - vegna þess, að hér þarf að hafa hraðann á og flýta prentun sem mest - að hún komi aftan við frumv., við »Ákvæði um stundarsakir«. Annars verður að umturna frumv., sem þegar verður prentað upp, af því að ný grein bætist inn í það, og tekur það bæði mikinn tíma og fyrirhöfn. Þá er viðaukatill. á þgskj. 451, sem á að vera aðaltillagan af öllum þessum breyt.till. Hana á að bera fyrst upp, og verði hún samþykt, þá eru hinar sjálffallnar. Eins og kom fram við síðustu umræðu þessa mála, voru margir óánægðir með það, að 7. gr. var feld í burtu. Einkum voru það Reykvíkingar, sem þótti það ósanngjarnt, að fá ekki fleiri en 2 þingmenn. Og ef miðað er við mannfjölda hér, þá eiga þeir óneitanlega heimting á fleirum. Verði nú breyt.till. á þgskj. 451 samþykt, þá hygg eg, að vér losnum fyrst um sinn við öll óp út af ranglátri kjördæmaskiftingu, því að ekkert kjördæmi missir sinn þingmann, þótt tveim sé bætt við í Reykjavík. Því hefir verið skotið að mér, hvort það bryti ekki bága við stjórnarskrána að fjölga þingm. En svo er ekki. Það er bæði heimilað að breyta tölu þingm. og tölu manna í hvorri deild alþingis með sérstökum lögum í 14. og 15. gr. stjórnarskrárinnar, og eins er tilætlast að verði eftir nýju stjórnarskránni. En auðvitað ber að dæma þetta eftir eldri stjórnarakránni, því að svo er tilætlast, að kosningalögin fái gildi um leið og nýja stjórnarskráin. Eg skal geta þess, að kosningalaganefndin hefir ekki í heild sinni tekið afstöðu til þessarar viðaukatillögu minnar. Viðvíkjandi breyt.till. háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) á þgskj. 434, skal eg taka það fram, að kosningalaganefndin, eða að minsta kosti meiri hluti hennar, mun vera því mótfallinn, að farið verði að krukka þannig í eitt einstakt kjördæmi í landinu. Enda er það dálítið hæpið, og líklega ekki til annars en að skapa nýja óánægju, þó að hægt væri að friða Reykjavík með því um stundarsakir og kannske ekki til fulls. Ef tillaga háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) á þgskj. 434 og 444 eru eru bornar saman við tillögu mína á þgskj. 449, þá er efnismunurinn sá, að í mína till. er tekið upp sams konar ákvæði og var í stjórnarfrumv., að ætlast er til, að Reykjavík verði skift sundur í kjördæmi. Í tillögu háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) er ekki vikið að þessu, heldur er ætlast til, að þingmennirnir verði allir kosnir í sama kjördæminu. Að öðru leyti er tillaga mín engin veruleg efnisbreyting frá tillögu hans. Háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) hefir borið fram breyt.till. á þgskj. 452. Hann vill láta falla burtu ákvæðið um það, að kjördæmaskipun Reykjavíkur skuli vera endurskoðuð. Eg veit ekki hvað hann hefir fyrir sér í þessu. Mér finst það ekki nema sanngjarnt, ef bænum verður skift í kjördæmi, að þá megi endurskoða þau við og við, því að eins og allir vita, er íbúatalan í hlutum bæjarins mjög reikul, sérstaklega fyrir það, að bæjarhlutarnir vaxa svo misjafnt. Annars er þetta ekkert aðalatriði. Þá hefir komið fram breyt.till. við 20. gr. frumv. frá háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.). Hún er á þgskj. 446. Með þeirri tillögu er farið fram á, að ef ekki næst til prentsmiðju með hægu móti, þá megi vélrita nöfnin á seðlana, undir umsjón yfirkjörstjórnar. Það getur náttúrlega verið miklum annmörkum bundið í sumum kjördæmum, að ná til prentsmiðju, einkum að vetrinum til, en eg veit ekki, hvort það getur talist að vera í samræmi við lögin, að veita slíka undanþágu. Eg hygg, að það sé varasamt, að eiga það undir kjörstjórunum, að vélrita nöfnin á seðlana. Það mætti klessa þá og gera þá þannig þekkjanlega. Auk þess er hætt við, að seðlarnir yrði ónýttir við kosninguna, t. d. fyrir það, að þeir hefði gegnum gatast við vélritunina. Eg hygg þess vegna, að það sé hæpið að samþykkja þessa tillögu. Þá er enn ein breyt.till. á þgskj. 450. Eg er að vísu skráður sem flutningsmaður, en öll nefndin eða mikill meiri hluti hennar hefir fallist á, að hentugra væri að hafa kjördaginn til landskosninganna ekki 1. ágúst, eins og farið var fram á frumv., heldur 1. júlí eða næsta virkan dag þar á eftir, ef 1. júlí ber upp á helgan dag. 1. ágúst er um hásláttinn, en 1. júlí er rétt fyrir sláttarbyrjun, og á þá allur almenningur miklu hægara með að sækja kjörfund. Af því helgast þessi breyt.tillaga.



Eg geri ráð fyrir, að hafi nokkurn tíma verið ástæða til að ruglast í atkvæðagreiðslu, þá sé ástæða til þess nú, þar sem eru brtill. okkar háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), því að eg hefi ekki heyrt getið um neinn, sem sé ráðinn í því, að greiða atkvæði á móti þeim öllum. Það gleður mig, að fleiri en eg og þeir aðrir, sem töluðu um daginn í líka átt og minni hluti kosningalaganefndarinnar, hafa fundið til þess misréttis, sem kjördæmi mitt er beitt, að því er anertir kjördæmaskipunina. Þó vil eg taka það fram út af því sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, þar sem hann hélt því fram, að ef breyt. till. hans á þgskj. 451 yrði samþykt, þá þyrfti ekki að hrófla við kjördæmaskipuninni í bráðri framtíð, að eg get tæplega verið sömu skoðunar. Eg segi fyrir mig, að eg tel heppilegt, að þessi tillaga verði samþykt, þegar eg hugsa til míns kjördæmis, en hins vegar hefi eg ekki breytt þeirri skoðun minni, að ef vel á að vera, þá þurfi meiri jöfnuður að komast á að því er snertir kjördæmin, en nú á sér stað. Að öðru leyti get eg fallist á brtill. á þgskj. 451, og tel hana rétta og sanngjarna eins og málið horfir nú við. Ef þessi breyt.till. verður samþykt, þá verður í Reykjavík einn þingmaður fyrir hverja 560–570 kjóaendur, en þó er jöfnuðurinn ekki meiri en það, að til eru tvímenningskjördæmi, og það fleiri en eitt, sem hafa færri kjósendur. Þegar litið er til þessa, þá get eg ekki trúað, að nokkur háttv. þingm. greiði atkvæði á móti þessari tillögu.  (Jóhann Eyjólfsson: Hér eru 14 Reykvíkingar á þingmannabekkjunum)  . Það er þá eingöngu af því, að kjördæmin út um landið treysta Reykvíkingunum betur en sínum mönnum. Þegar þingmenn eru sóttir út fyrir kjördæmið, er það ekki gert að ástæðulausu. Sem sagt, eg felst á till. á þgskj. 451 og vænti þess, að hún verði samþykt. En fari nú svo ólíklega, að hún verði feld, þá er komið að aðaltillögu minni á þgskj. 444. Við hana og sömuleiðis við aukatill. mína á þgskj. 484 hefir háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) borið fram brtill. á þgskj. 449. Get eg fyrir mitt leyti fallist á hana, og nái hún atkvæði, þá tek eg allar mínar tillögur aftur, bæði aðaltill. á þgskj. 444 og aukatill. á þgskj. 434 og varatill. við viðaukatillöguna á sama þgskj. Fer þá málið að skýrast. Eg vona að háttv. deildarmenn finni svo sárt til þess ójafnaðar, sem Reykvíkingar eru beittir í þessu efni, að þeir greiði hiklaust atkvæði með tillögunni á þgskj. 451. Er sízt að segja, að með því sé oflangt farið, því að jafnvel þótt sú tillaga næði fram að ganga, fengi Reykjavíkurkjördæmi færri fulltrúa að tiltölu við kjósendafjölda en flest ef ekki öll kjördæmi landsins. En ef þessi tillaga verður feld, en önnur hvor tillagan á þgskj. 434 eða 444 verður samþykt, hvort sem það nú verður með þeirri breytingu, sem farið er fram á á þgskj. 449, eða ekki, þá verða þingmenn Reykvíkinga að eins þrír, og til þess að þingmönnum fjölgi ekki fyrir það, er farið fram á í aðaltillögunni, að einu tvímenningakjördæmi Norður-Múlasýslu og einu einmenningakjördæmi, Seyðisfirði, verði slengt saman og gert að einu tvímenningskjördæmi. En þetta eru langminstu kjördæmin, sem til eru í landinu. Þó að þetta væri gert, verða að eina 3 tvímenninga kjördæmi í landinu fámennari, eitt með 666 kjósendum og hin tvö með 623 og 625 kjósendum, en 5 tvímennings kjördæmi verða fjölmennari. Hér er því ekki farið fram á mikið ranglæti. Sama gildir í raun og veru um aukatill. á þgskj. 434, en til þess að gera málið einfaldara skal eg taka hana aftur, ásamt varatill. við hana, sem á sama þgskj. er prentuð. Þá geri eg um leið ráð fyrir, að háttv. 2. þm. Arn. (E. A.) taki aftur 2. lið brt. sinnar á þgskj. 449, og yrði þá málið einfalt, ef ekki þyrfti að greiða atkvæði um annað, en brt. á þgskj. 451 og 1. lið brtl. á þgskj. 449. Eg endurtek það, að eg geri mér góðar vonir um, að brt. á þgskj. 451 verði samþ., því að jafnvel þótt háttv. frsm. (E. A.) segðist ekki vera viss um, að allir í nefndinni væri henni fylgjandi, þá veit eg um ýmsa nefndarmennina, að þeir hafa frá upphafi verið breytingunni fylgjandi í hjarta sínu. Eg hygg, að það komi fram við atkvæðagreiðsluna, að deildin leggi mikið upp úr áliti nefndarinnar, einnig í þessu atriði.



Mig stórfurðaði, satt að segja, þegar eg sá brt. þær, sem háttv. samþ.m. minn (E. A.) og háttv. 1. þm. Rvk (Sv. B.) hafa komið fram með. En þó að mér þætti allar till. furðulegar, þá undraðist eg þó mest brt. á þgskj. 451, því að hún fer langlengst, og tekur, eins og menn segja, algerlega steininn úr götunni.  (Sveinn Björnsson: Má það ekki, hver á að detta um hann?)  . Eg hélt í fyrradag, þegar 7. gr. frumv. var feld, að þá væri hnúturinn algerlega leystur og að ekki yrði meira átt við það. að svo komnu, að rugla kjördæmaskipuninni. En svo kemur háttv. 1. þm. Rvíkur (Sv. B). fyrstur fram með brt. sína n þgskj. 434, og skildi eg vel, að frá hans sjónarmiði séð, væri erfitt að sætta sig við það, sem orðið var, og að hann kysi að reyna að koma vilja sínum fram í einhverri mynd.  (Sveinn Björnsson: Þessi till. er tekin aftur)  . Hún hafði ekki verið tekin aftur í gær, þegar hún kom fram. Annars væri réttast fyrir hlutaðeiganda, að taka allar þessar till. aftur, Svo að deildarmenn þurfi ekki að gera sér það ómak að fella þær. Það hefði verið einhver meining í því að ganga inn á, að Rvík hefði 3 þingmenn og að jafnframt væri lagt niður eitt kaupstaðar kjördæmið, t. d. Seyðisfjörður. En hitt er fráleitt að ætlast til, að þingmönnum verði fjölgað, til þess að verða að fullu við kröfum Reykvíkinga. Eg þarf ekki að taka það upp, sem hér hefir verið margsagt, sýnt og sannað, að Reykjavík líður á engan hátt við það, þó að hún hafi ekki nema þessa 2 þingmenn sína. Málum Reykvíkinga hefir jafnan verið vel tekið hér í þinginu, að minsta kosti hefir málum þeirra að þessu sinni verið hrundið á leið með góðu geði af þinginu í heild sinni, og svo mun reynast framvegis. Ekkert kjördæmi landsins hefir borið annað eins úr býtum hjá þinginu og Reykjavík. Á eg þar sérstaklega við fjárveitinguna til hafnargerðarinnar. Það nær því engri átt að halda því fram, að Reykjavík beri skarðan hlut frá borði þingsins. Eg má, segja, að eg greip fram í fyrir háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) í gær, og benti honum á, að hér í deildinni sæti 14 þingmenn, sem búsettir væri í Rvík. Þó að allir þessir menn gæti að sjálfsögðu hagsmuna sinna kjördæma, svo sem vera ber, þá er því nú svo varið um því, sem orðnir eru mosavaxnir Reykvíkingar, að þeim rennur blóðið til skyldunnar, og styðja því mál bæjarins fremur en hitt. Því fer fjarri að Reykjavík verði illa úti hjá þinginu og þessi krafa er því á litlum rökum bygð. Auk þess er það rétt, sem háttv. samþ.m. minn (E. A.) tók fram hér í deildinni fyrir skömmu, að Reykjavík nýtur bæði beint og óbeint ýmiskonar hagsmuna fram yfir aðra hluta landsins. Hér sitja embættismennirnir, hér eru skólarnir o. s. frv., o. s. frv. Af þessu leiðir, að Reykjavík nýtur meiri hagnaðar af landssjóðs hálfu en nokkurt annað kjördæmi landsins. En út í þetta skal eg ekki fara frekar að þessu sinni. Um það, að fjölga þingmönnum, er ekki annað að segja en það, að það er hin mesta fjarstæða, sem ekki hefir við neitt annað að styðjast en þetta eitt, að fullnægja kröfum Reykvíkinga, án alls tillita til þess, hvort þær eru sanngjarnar eða ekki. Eg get ekki séð, að þingið ykist mikið að viti eða þekkingu þó að tveimur mönnum væri hætt við það. Það er reyndar sagt, að munur sé að mannsliðinu, og að betra sé að veifa röngu tré en engu, en í þessu falli get eg ekki tekið það með í reikninginn. Eg held að þessi till. sé fram komin, meðfram af þeirri ríku tilhneigingu, sem ýmsir menn hafa - og háttv. Samþ.m. minn (E. A.) er ekki frí við heldur til þess að skapa stöður og bitlinga.  (Bjarni Jónsson : Þetta má bíða þingmálafundanna)  . Eg vona að eg segi ekkert ljótt með því, þó að eg taki það fram, sem er á allra vitorði, að þessi tilhneiging, sem eg nefndi, er einkum ríkjandi og rótgrónust hjá Reykvíkingum. Að svo mæltu vil eg leggja það til, að allar brt. verði feldar, eins og þær leggja sig. Það á bezt við, eins og málið liggur fyrir, og er samkvæmt þeirri atkvæðagreiðslu, sem fram fór hér í deildinni í fyrradag, þegar 7. gr. frumv. var feld. Úr því að svo fór þá, á það ekki við að vera að rugla í kjördæmaskipuninni að svo komnu, að minsta kosti ekki á þessu þingi.



Þessi breytingartillaga á þgskj. 451, um að tvöfalda þingmannatölu Reykvíkinga, er að öllu óþörf, án þess þó að maður vilji, að þeir hafi nokkuð skerðan rétt við kosningar, í samanburði við aðra. Það er nú svo og hefir verið svo síðan eg man eftir, og verður líklega svo í náinni framtíð, að þriðji partur og það alt upp í helming af þeim mönnum, sem sitja og setið hafa á þingi, eru reykvískir borgarar. Og að segja og halda því fram, að slíkt hafi enga þýðingu vegna réttar og vegna áhugamála Reykjavíkurbæjar, er nokkuð einkennileg sögn, og naumast frambjóðanleg á alþingi. Það er áreiðanlegt, að allir þeir þingmenn, sem eru búsettir í Reykjavík, fyrir hvaða kjördæmi sem þeir eru þingmenn, hafa mikinn áhuga, mikið meiri áhuga en aðrir þingmenn, fyrir réttarspursmálum og áhugamálum Rvíkur bæjar, þ. e. a. s., ef það eru menn, en ekki guðir, menn, með eðlilegum og mannlegum eiginleikum. Það er þrent, sem myndar þær kringumstæður, að þetta kjördæmi hefir mikið betri afstöðu, og fær því óbeinlínis meiri pólitískan rétt en nokkurt annað kjördæmi landsins. Í fyrsta lagi er það, sem eg mintist á áður, að hér á þingbekkjunum sitja, og hafa altaf setið Svo margir reykvískir borgarar. Í öðru lagi, að hér í þessu kjördæmi er þingið haldið. Það er því ólíkt hægra fyrir kjósendur hér heldur en fyrir kjósendur út um land að hafa áhrif á þingmenn og á málameðferðina í þinginu.  (Einar Arnórsson: Hefir háttv. þingm. Mýrasýslu (J. E.) orðið var við, að það sé agiterað í þm., eða þekkir hann þau áhrif ?)  . Eg veit til, að það hefir verið agiterað í háttv. 2. þm. Árn. Í þriðja lagi er það ástæða, að þetta kjördæmi er höfuðstaður landsins, og allir höfum vér meiri sameiginlegan meðhug og samhug með höfuðstað vorum heldur en öðrum hlutum landsins. Eg býst við að vér mundum flestir vilja fremur hlynna að einhverjum framfara og menningarfyrirtækjum hér, heldur en ef um samskonar atriði væri að ræða annaðhvort vestur á Hornatröndum eða austur í öræfum. Mér kom það nokkuð á óvart, að framsm. meirihl., háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) skyldi koma fram með þessa brt. nú á 11. stundu. Á öllum þeim fundum, sem nefndin hefir setið saman í aumar, hefir hann aldrei hreyft þessu atriði, heldur viljað, eina og vér hinir, sleppa alveg 7. greininni. Það lítur út fyrir að hann hafi viljað njóta einn heiðursins og þakklætisins fyrir að rétta að Reykvíkingum þennan glaðning, nema ef svo væri, að bæjarmenn hefði agiterað daglega í honum til að framfylgja þessu máli. Nokkrir menn hafa haldið því fast fram, og sérstaklega barst hávær rödd hér um salinn við 2. umr. frá háttv. 1. þm. Rvíkur (Sv. B.) um; að enginn annar mælikvarði væri réttari en sá, að skifta kjördæmunum niður eftir manntali, og þá ætti Reykjavík að hafa líklega 5 þingmann. En það er áreiðanlegt, að ef héruðin og einataklingarnir í héruðunum ætti að hafa fullkominn og eðlilegan kosningarrétt, þá er það víst, að það verður að líta á fleira en á þessa einu hlið. Við 1. umr. málsins sýndi eg fram á (og það hafa margir tekið í sama strenginn síðan) hve mikið það væri, sem mælti með því, og hve eðlilegt það væri, að kjördæmaskipunin væri bundin sömu takmörkum og sýsluskipunin, vegna þess, hve sýslufélögin hafa innbyrðis margt og mikið sameiginlegt og margra sameiginlegra hagamuna að gæta. Eg veit ekki betur, en að allir þeir menn sé óánægðir með kjördæmabreytingartill. stjórnarinnar, þar sem einhver sú breyting á að verða, er geri það, að hreppur, eða partur úr einu kjördæmi, er tekinn og lagður til annars kjördæmis, eg held helzt hér um bil jafnt, hvort heldur kjördæmin eru rýrð eða aukin með slíkri breytingu. En þar sem þessum merkjum er ekkert raskað; þá kemur úr þeim hornum engin óánægja. En sérstaklega eru allir þeir hlutaðeigendur ráttúrlega ánægðir, þar sem engin breyting er gerð á kjördæmaskipuninni, en aðeins gert ráð fyrir, að þingmönnum fjölgi, eins og á sér hér stað, þegar um Reykjavík er að ræða. En hvað mundu hinir háttv. Reykvíkingar, eða þingmenn Reykvíkinga, segja um það, að kosningaréttur þeirra yrði aukinn með því, að nokkur hópur af þeim fengi að kjósa með Vestmannaeyingum og annar hópur með Seyðfirðingum, því að það stefndi þá að því marki, að jafna kjósendunum niður í kjördæmi, og slíkt væri ekkert óeðlilegra eða ranglátara en það, að taka part af Ísafjarðarsýslu, eða part af Barðastrandarsýslu, og setja þá í kosningarsamband við Strandasýslu, eða taka nokkurn part af Snæfellsnessýslu og setja hann í kosningasamband við Mýrasýslu. Eg skal ekki segja neitt um það, hvernig Reykvíkingar myndi líta á slíka tillögu; en ef þeim þætti þetta óheppilegt og óeðlilegt, þá ætti þeir líka að skilja, að einnig sama skoðun og tilfinning ætti heima út um landið, þar sem um það væri að ræða, að slengja saman í kosningasamband pörtum úr tveim til þrem sýslum, sem mjög lítið vildi eða hefði saman að sælda. Háttv. þingmenn Reykvíkinga o. fl. hafa lagt áherzlu á það, að hver þingmaður eigi að vera þingmaður alls landsins, en ekki neitt sérstaklega síns kjördæmis, og að hann eigi því ekki fremur að hugsa um eða hlynna að sínu kjördæmi en annara, og þá um leið, að hver sem slíkt geri, sé staður í hinni fyrirlitlegu hreppapólitík. Er ekki rétt?  (Sveinn Björnsson: Jú.)  . Þetta er auðvitað og áreiðanlega ekki nema að hálfu leyti sannleikur, ef það er þá svo mikið, enda skil eg illa það hugsanasamræmi, sem hér kemur fram; því væri það rétt, sem hér er sagt, þá ætti að hverfa þörfin og áhuginn fyrir því, hvort sérstakt kjördæmi ætti að hafa ríflega þingmannatölu. En eg og fleiri hafa litið svo á, að þó að þingm. sé þingmenn alls landsins, þá sé hann þó jafnframt og sérstaklega þingmaður og fulltrúi fyrir sitt kjördæmi, og það hefir mér heyrst og skilist nú á þessu þingi, eins og eg býst líka við, að þingtíðindin sýni á sínum tíma, að þrátt fyrir það, þótt hinn hv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) sé þm. Íslands, þá hafi hann þó sérstaklega verið þingm. og fulltrúi fyrir Reykjavík. Og eg skal bæta því við, honum til heiðurs, að eg álít, að hann hafi verið bæði góður og duglegur þingmaður fyrir þeirra hönd. Það er annars hlægilegt, að heyra til þeirra þingmanna, sem eru að tala um það, hvað þeir fyrirlíti hreppapólitíkina, þeim hinum sömu herrum er þá víst óhætt að fyrirlíta sig sjálfa, því engir eru hér víst alveg syndlausir í þessu tilliti, þar sem það er kölluð hreppapólitík, ef þingmaður vill hlynna að kjördæmi sínu, eða beitir sér fyrir áhugamálum þess. Ef sú framkoma hjá þingmanni er lítilsvirt eða vítt, að hann beiti sér meira fyrir áhugamálum sínum og kjördæmis síns, en annara, þá er eiginlega ráðist á það, sem er efst á baugi og sjálfsagðast í mannlegu eðli, þ. e. á eigingirnina og sjálfselskuna. Eftir því sem kringumstæðurnar eða atvikin liggja nær eða fjær manninum, eftir því fylgist hann með, með meiri eða minni samhug, og þó helzt og sér í lagi, ef málið snertir hann eitthvað sjálfan.  (Sveinn Björnsson: Hugsar þm. Mýramanna mest um sjálfan sig?)  . Já, og eg hygg, að háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.), eða hver annar, sem væri t. d. mjög mikill föðurlandsvinur, vissi naumast sjálfur hvað mikið væri á bak við það, og innan um það af sjálfselsku og eigingirni. Hversu mikill föðurlandsvinur sem einn maður er, þá mun honum þó oftast vera kærastur Sá bletturinn í landinu, það héraðið, sem hann hefir fæðst í og lifað í, og fyrir það mundi hann helzt vilja vinna, og þó þykir honum ekki eins vænt um neina sveitina í héraðinu, eins og þá sveitina, sem hann býr í, og að henni vill hann helzt hlynna. Allar þessar tilfinningar og skoðanir eru meira og minna blandaðar af eigingirni og sjálfselsku. Og þó er munurinn langmestur þegar kemur að því, að hversu innilega vænt sem honum þykir um sveitina sína, þá er honum samt svo langkærust sú jörðin, sem hann hefir alist upp á og býr á, og um ekkert heimilið er honum eins ant og sitt eigið heimili; um það hugsar hann aðallega og mest. En hversu ant, sem honum er um sitt heimili, þá er honum þó lang annast um sjálfan sig af öllu heimilisfólkinu; það hefir aðeins verið talin undantekning, að góð móðir hugsaði eins mikið um barnið sitt og sjálfa sig. Það má nú kannske segja, að þetta sé utan við efnið, og að eg sé kominn hér út í nokkuð skáldlegar hugleiðingar, en eg hefi hér verið að reyna að sýna það, að þess nær sem málin eða viðburðirnir standa manninum, þá er það áreiðanlegt. að þess meiri áhuga hefir hann fyrir þeim; því maðurinn er eiginlega sjálfur miðpunkturinn, sem alt snýst um hjá honum. Eg hefi verið að reyna að sýna hér fram á, að það er ekki þýðingarlaust í þessu sambandi, hvaðan þingmaðurinn er, eða hvar hann er búsettur, og það er því ekki þýðingarlaust fyrir Reykjavík, að eiga jafnálitlegan hóp af mönnum hér á þingbekkjunum, eins og maður sér þegar maður lítur nú hér yfir þá. Það verður sannarlega, að líta á fleira en mannatöluna, ef farið verður að breyta til um kjördæmaskipun landsins, það er ekki sá eini sanni og rétti mælikvarði. Að endingu vil eg benda á það, að eg álít, að menn hér á þinginu eigi ekki, og að þeim farist illa, að hafa mjög þung og hörð orð yfir það, sem þeir kalla hreppapólík; þeir ætti fyrst að athuga greinilega, hvort þeir væri þar alveg syndlausir sjálfir.

Jón Jónsson Háttv. þingmaður Mýramanna hefir nú sýnt háttv. 1. þm. Reykjavíkur fram á, hve rangt hann hefir fyrir sér í þessu máli. Eg vona nú að honum hafi skilist það. Það er synd að segja, að háttv. 1. þm. Rvk. hafi ekki sýnt rögg af sér með að reka erindi kjördæmisins. Reyndar er hann nú farinn að gera bragarbót og taka aftur sumar tillögur sínar. Háttv. þingmaðurinn leggur til að lagt sé niður kjördæmi til þess að fá fleiri þingmenn fyrir Reykjavík. Það er auðvitað, að Seyðisfjörður er minsta kjördæmið, en þó munar litlu, að kjósendur sé þar eins margir og í aumum öðrum, t. d. Austur-Skaftafellsýslu. Í einni breytingatill. sinni lagði hann til að Norður-Múlasýsla kysi með Seyðfirðingum. Eg skal geta þess, að 4 kjördæmi á landinu hafa færri íbúa að tiltölu en Norður-Múlasýsla. Tvö einmenningskjördæmi hafa færri íbúa til samans en Norður-Múlasýsla. Skaftafellssýslurnar báðar hafa 412 kjósendur, en Norður-Múlasýsla 469. Menn sjá á þessu, að erfitt er að taka eitt til tvö kjördæmi út úr, án þess að gjöra þeim rangt til. Í rauninni er þetta vandræðamál fyrir háttv. 1. þm. Rvíkur, og hann má vara sig á að gera ekki öðrum rangt, þótt hann vilji gera hreint fyrir sínum dyrum. Hann hefir nú tekið aftur tillöguna um Norður-Múlasýsla, en varatillagan um að leggja niður Seyðisfjarðarkjördæmi er eftir. Það er ilt að fara fram á, að leggja niður einstök kjördæmi í landinu, hvorki er það sanngjarnt gagnvart viðkomandi kjördæmi, og svo er vitanlegt, að þeir sem í kjördæmunum búa verða sáróánægðir. Það gefur að skilja, að þeir álíta sér gert rangt með því að svifta þá þessum rétti. Eg sé engan veg til að lagfæra ranglætið gagnvart Reykjavík á þenna hátt. Eina sem mér finst geta komið mála, er að bæta við tveim þingmönnum í Rvík. En þá er að athuga, hvort þetta er nauðsynlegt fyrir Rvík. Þegar eg lít á kjósendatöluna, þá rek eg augun í, að hún er há, í samanburði við önnur kjördæmi. En eg veit ekki, hvort það er almenn ósk kjósendanna sjálfra, að þeir fái að kjósa fleiri þingmenn. Eg gæti fremur trúað, að það væri einstakir menn er berðist fyrir þessu, bæði til þess að ná áliti hjá kjósendum og svo til þess að fá tækifæri til þess að komast á þing. Þetta eru meðmæli með Reykvíkingum, því að það sýnir, að þeir hafa marga menn í sínum hóp, sem komið geta til greina í þessu efni. Eg er viss um, að það er meira frá einstökum mönnum en kjósendum, að þessi alda er runnin. Það vita allir, að kjósendurnir í Reykjavík standa betur að vígi en aðrir kjósendur á landinu. Þeir geta talað við þingmenn og skýrt fyrir þeim sín áhugamál, og það kemur ærið oft fyrir, að þingmenn verða fyrir áhrifum af viðtali við Reykvíkinga. Eg vil ekki ganga að því að fjölga þingmönnum í þetta sinn, til þess að Reykjavík fái jafnrétti í þessu efni. Mér sýnist það ekki hættulegt fyrir Reykjavík þó að það dragist, að þeir fái fleiri þingmenn. Ef eg hefði verið sannfærður um það, þá hefði eg helzt viljað fjölga þingmönnunum um tvo, fremur heldur en Reykjavík fengi þingmann á kostnað annarra kjördæma. Það er eitt að athuga í þessu máli, að engir þingmenn standa eins illa að vígi með atkvæði sitt sem Reykvíkingar. Það hefir komið fyrir oftar en einu sinni, að þingmenn -Reykvíkinga hafa orðið fyrir alt of miklum áhrifum frá kjósendum sínum. Og það er óheppilegt, að þingmenn fái ekki að njóta sín sem bezt. Eg verð að mælast til þess, að háttv. deild felli breyttill. háttv. 1. þm. Reykvíkinga, jafnvel þótt eg játi, að sumt mælir með því að samþykkja þær.



Eg ætla að minnast á breyttill., sem eg á á þgskj. 446. Eg vona, að hún sé að minsta kosti meinlaus og væri fremur til bóta en hitt, ef hún næði fram að ganga. Það er ákveðið í 20. gr. kosningalaganna, að nöfnin skuli skráð á seðlana með skýru prentletri. Þetta hafa menn skilið svo, að ekki mætti gera þetta annarstaðar en í prentsmiðju. En þær eru, að því er eg bezt veit, ekki nema á 5 stöðum á landinu, og ærið torsótt að ná til þeirra að vetrardegi, úr sumum kjördæmum. Í mínu kjördæmi er þetta mjög erfitt, annaðhvort þarf að senda til Seyðisfjarðar eða Reykjavíkur. Báðar þessar leiðir eru mjög kostnaðarsamar og að vetrarlagi hættuferðir, mennirnir geta orðið úti og kosningin tefst. Yfirkjörstjórnin fyrir austan hefir þó hingað til ekki þorað að láta skrá nöfnin með ritvél; en mér virðist ekki óeðlilegt að lögin leyfði slíkt. Mér hefir verið sagt, að ritvél hafi verið notuð í Vestmannaeyjum árið 1908, en mér þykir mikið efamál, hvort alþingi getur ekki ónýtt slíka kosningu. Það getur víðar verið erfitt en í Skaftafellssýslu að ná í prentsmiðju, ekki sízt ef kosningar færi fram að vetrarlagi. Þess vegna hefi eg komið fram með þessa tillögu, og eg held að í henni felist töluverð réttarbót. Eg sé ekki ástæðu til að vera hræddur við, að klessur eða göt komi á seðlana, eins og háttv. framsögm. (E. A.) var að tala um og þó svo væri að einhverjir fáir seðlar ónýttist ætti að senda svo mikið í kjördæmin af seðlum, að óhætt væri þó einhverjir gengi frá. Eg vil því mælast til að háttv. deild samþykki þessa viðbót mína. Eg sé ekki, að hún geti orðið skaðleg og fulltrygt eftirlit er hægt að hafa með kosningunni, þó að hún sé samþykt. Annað atriði er í þessari grein, sem eg vildi minnast á, og það er brotið á seðlunum. Mér skilst að meiningin með lögunum sé sú, að seðlarnir sé einbrotnir. En nú hefir það komið fyrir, að seðlarnir hafa komið tvíbrotnir frá prentsmiðjunum. Eg veit ekki, hvort þetta er alstaðar á landinu. En eitthvert ákvæði þarf um þetta að vera, svo að sumir láti ekki tvíbrjóta en aðrir einbrjóta seðlana. Það hefir komið fyrir, að kosning hefir verið ónýtt vegna þess, hvernig seðlar hafa verið brotnir, og það getur komið fyrir enn. Eg veit ekki, hvort eg á að fara að minnast á þær breytingartillögur, viðaukatillögur, varatillögur og þrautavaratillögur, sem hér liggja fyrir. Sumar hafa verið teknar aftur. Eg vildi að eins geta þess í sambandi við það, sem farið er fram á í einni þeirra, að einu kjördæmi sé kipt burtu, þá getur varla skilist öðru vísi atkvæðagreiðslan í fyrradag, um að fella 7. gr. frumv., en að deildin vildi enga breytingu gera á kjördæmaskipuninni. Kjördæmin eru flest ævagömul og bundin við takmörk sýslnanna. Og var því að vonum að kjördæmaskiftingin, eins og hún var í stjórnarfrumv. fengi ekki góðan byr, þar sem einnig var svo langt gengið, að búta átti í sundur sum gömlu kjördæmin, og fara með þau eins og útkastað hræ. Það hefir mikið verið talað um það, að Reykjavík yrði fyrir miklum misrétti, þar sem mörg þúsund kjósendur hér réði minna en fá hundruð annarstaðar á landinu. Það er fyrir sérstök atvik, að þetta er orðið svo. Reykjavík hefir þotið upp á fáum árum. Fólksfjöldinn hér stafar ekki svo mikið af því, sem upp veg í bænum, heldur af því að fólkið nú sem stendur streymir hingað utan af landinu. Nú veit enginn hvað þessi fólksstraumur helzt lengi hingað. Skeð getur að einhver atvik valdi því, að fólkið fari að streyma meira til annara staða á landinu, og ætti þá að hringla kjördæmaskipun eftir því, hringla með kjördæmin, eftir þessum eilífu fólksflutningum. Í raun og veru er margbúið að taka það fram, að misréttið er ekki svo mikið í sjálfu sér. Hér á þingi sitja ærið margir þingmenn, sem búsettir eru í bænum. Borgarar bæjarins geta legið í eyrum þingmannanna og »agiterað« í þeim, um hvað sem þá lystir og er ekki nein skömm að því í sjálfu sér. Enda hefir það líka sýnt sig, að mönnum hér í Reykjavík hefir ekki orðið lakast til að fá bitlinga af öllum mönnum á landinu. Þingið hefir sýnt þeim góðvilja sinn eða réttlæti, eða hvað eg á að kalla það, ekki síður en öðrum. Bitlingamennirnir eru fæstir úti í sveitum landsins, þeir eru flestir hér, þó bærinn hafi ekki nema 2 þingmenn. Eg er ekki að ásaka neinn fyrir þetta, en finst að á hitt megi líta, að Reykvíkingar geti gert sig nokkurn veginn ánægða, hvað mál þeirra snertir yfir höfuð. Svo er annað atriði. Kjósendur höfuðstaðarins eiga ólíku hægra aðstöðu til að ráðgast við þingmenn sína, heldur en menn út um land, í fámenni og strjálbygð, þar sem 6–7 dagleiðir geta verið um kjördæmið að vetrarlagi, ekki sízt ef nýja kjördæmaskiftingin kæmist á. Þar er ekki kostur að ræða mál sín saman nema örsjaldan, ef til vill að eins einu sinni á ári, og þess vegna ekki greitt um samvinnu milli þingmanna og kjósenda, þar sem svo stendur á. Hér í Reykjavík er samvinnan hins vegar svo auðveld, sem mest má verða fyrir kjósendur, bæði við þeirra eigin þingmenn og alla aðra þingmenn, sem þeir geta fundið og skýrt frá áhugamálum sínum. Mér finst, að það komi yfir höfuð ekki svo þungt niður á Reykvíkingum, þeir þótt hafi ekki fleiri þingm. en þetta. Þó skal eg játa, að brtill. á þgskj. 451, um að fjölga þingmönnum um tvo, og Reykjavík fái þessa tvo í viðbót, mundi verða ágætt ráð til að friða kjósendur hér, ef það næði fram að ganga, og eins þyrfti þá ekki að deila um kjördæmaskiftinguna að öðru leyti. Eg tel sennilegt, að ekki liði á löngu áður en breytt verði á þessa leið. En þetta er nú fyrst komið fram í þinglok og mér finst ekki sem bezt við eigandi að ætla nú að reka þetta af í rykk. Mér finst að maður verði að fá tíma til að átta sig og þetta verði að bíða að minsta kosti til næsta þings, svo að eg get ekki að þessu sinni greitt atkvæði með því, þó að það sé að vísu tiltækilegt til friðar.

Jón Magnússon : Eg sá ekki ástæðu til að tala við 2. umr., því að eg hafði reynt að skýra skoðun mína sem greinilegast í þessu máli við fyrstu umræðu, og vil ekki endurtaka það, sem eg sagði þá. Málið hefir líka verið fullvel skýrt og rakið, bæði af háttv. þm. Ak. (M. gr.) og háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.), og þar að auki ekki til neins að vera að tala eða fjölyrða um það, úr því að meiri hlutinn hefir þegar ráðið að fella frumvarp stjórnarinnar. Þar af leiðir þó ekki, að ekki megi lagfæra það misrétti, sem kjósendur í Reykjavík verða nú fyrir. Og þess vegna er það rangt, að vilja ekki breyta þessu atriði, þó að menn vilji ekki gjörbreyta allri kjördæmaskipun í landinu. Eg hafði ætlað mér að koma fram með sams konar brtill. eina og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir komið fram með, og er eg honum mjög þakklátur fyrir tillöguna einmitt af því, að hann er minna við þetta mál riðinn en eg. Hann er ekki að berjast fyrir rétti kjördæmis sína, hann er hér að eins að bera fram sanngirniskröfu og réttlætiskröfu. Eg skil ekki, að nokkur maður geti neitað því, að þetta er fylsta réttlætiskrafa. Það er mesta misrétti, að Reykvíkingar hafi svo lítinn hlut í löggjafarstarfi þjóðarinnar. Það er mín skoðun, að hver kjósandi eigi að hafa tiltölulega jafnan rétt til að hafa áhrif á löggjöf landsins. En eg get samt skilið þá menn, sem taka vilja tillit til annara atvika, svo sem sýsluskiftingu o. fl., en fyrir mér er það aðalatriðið, að hver kjósandi geti haft sömu áhrif á löggjöf landsins, hvort sem hann býr í Reykjavík eða annarstaðar. Það er búið að ræða þetta svo vel, að sýnt er og sannað, að vér höfum rétt fyrir oss, en samt hafa komið fram mótbárur frá nokkrum þingmönnum, sem eg vil gera athugasemdir við. Mótbárurnar hníga allar í þá átt, að ekki sé þörf að láta Reykjavík hafa fleiri þingmenn, af því, að hér eigi sæti á alþingi ýmsir menn úr Reykjavík, sem kosnir eru af öðrum kjördæmum. En þetta segja menn af því, að þeir vita ekki eða skilja ekki, hvað átt er við með almennum kosningarrétti og umboði, sem kjósendur fá þingmönnum. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) mælti á móti frumv., en það er ekki svo undarlegt, því að hann er á móti öllum útgjöldum landasjóðs, sem ekki snerta hans kjördæmi.  (Sigurður Sigurðsson: Það er ekki satt)  . Ja, svo að segja öllum, að minsta kosti öðrum en beint venjulegum og lögmætum gjöldum. Það er ekki svo að skilja, að bætt sé úr öllu misrétti, þó að brt. háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) verði samþykt, en hún er þó spor í rétta átt. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) Sagði það fráleitt að fjölga þingmönnum Reykvíkinga, og telur að rétti þeirra sé fullvel borgið, eins og nú er. En það er alls ekki það, sem hér er um að ræða, heldur hitt, að allir kjósendur hafi jafna »representation« á þingi. Það er altaf verið að klifa á því, hvað Reykjavík hafi borið mikið frá borði, þegar hún fekk höfnina, en menn gæta þess ekki, að hún er gerð fyrir alt landið, og það hefir ekki verið veitt meira fé að tiltölu til Reykjavíkur en annarra kjördæma; því að menn verða líka að gæta þess, hvað landssjóður fær héðan í aðra hönd af tollum o. fl. Héðan kemur að minsta kosti fjórði hver peningur, sem í landssjóð rennur. Það er ennfremur fundið bænum til foráttu í þessu máli, að hann njóti svo mikils gagns af embættismönnum og skólum, sem hér eru. En ekki er það þinginu að þakka, því að það mundi hafa þá annarsstaðar, ef það sæi sér hag í því. En að öðru leyti kemur það atriði ekki þessu máli minstu vitund við. Þá var því haldið fram, að ekki væri rétt að auka þingmannatölu í Reykjavík, af því að margir kjósendanna væri úr öðrum kjördæmum, en þá mætti eins segja, að Reykjavík ætti ekki að hafa neina fulltrúa, því að mikill fjöldi bæjarmanna er aðkominn úr öðrum sýslum. Þá hélt háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) því fram, að þinginu mundi hvorki aukast vit né þekking, þó að tveim þingmönnum væri við bætt. En það er engin ástæða til að ætla, að Reykvíkingar sendi fremur öðrum þá menn á þing, sem bæði skortir vit og þekking. Eg tel það alls ekki úr vegi að fjölga þingmönnum. Eg held að margir hafi jafnvel fundið til þess nú á aukaþinginu, að þingmenn væri fullfáir, hvað þá á aðalþingi. Og þegar af þeim ástæðum tel eg þinginu gagn í, að þingmönnum verði fjölgað, og þá að sjálfsögðu úr Reykjavík. Og atkvæðagreiðslan við aðra umræðu fer ekki að neinu leyti í bága við þá breytingartill., sem hér er um að ræða. Háttv. þm. Mýr. (J. E.) talaði mjög svipað, taldi það óviðeigandi að tvöfalda þingmannatölu Reykjavíkur. Eg skildi hann ekki vel, en mér fanst hann vera þeirrar skoðunar, að gengið væri með þessu á rétt annara kjósenda, og að þetta væri ekki nauðsynlegt vegna áhugamála bæjarins. Það er satt, að Reykjavík er ekki flækt í hreppapólitík, og þess vegna get eg skilið, að háttv. þm. Mýr. (J. E.) vilji ekki fjölga þingmönnum hér, því að hann telur hreppapólitík mesta þingmannskost, segir að eigingirni og sjálfselska sé mestu þingmannakostir, og eg skal viðurkenna., að það er fallegt af honum, að játa þetta svona hreinskilnislega - þó að eg geti ekki metið hann þingmann að meiri fyrir það. Hann talaði um, að það mundi hafa verið »agiterað« í 2. þm. Árn. (E. A.) í þessu máli, og mun háttv. 2. þm. Árn. sjálfur svara til þess. En eg hefi litið svo á, að hann hafi borið þessa brt. fram af því, að hann er of skynsamur og sanngjarn maður til þess að sjá ekki, hvað sanngjarnt er og rétt í þessu máli. Sumir hafa haldið því fram, að binda kjördæmaskifting við sýsluskifting, og eg get skilið, að það sé eðlilegt frá ýmsra sjónarmiði. En þegar sagt er, að ekki megi taka þingmann af Seyðisfirði, þá sé eg ekki, hvernig hægt er með sanngirni að neita Hafnfirðingum um þingmann. Háttv. 1. þm. N.-Múl. (B. H.) taldi þetta mikið vandræðamál, en eg sé ekki, að hér sé stórt í ráðist, þó að bætt væri við tveim þingmönnum í Reykjavík. Kostnaðurinn, sem af því leiddi, væri þó ekki meiri en sem svaraði lítilfjörlegum bitlingi frá þinginu, og það ætti vel að borga sig. Það er undarlegt, þegar menn vantar ástæður, hvernig sumir skynsamir þingmenn - eg verð að biðja afsökunar á orðatiltækinu - hvernig þeir heimska sig, liggur mér við að segja. Háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) taldi það ókost, að kjósendur gæti haft áhrif á þingmenn. En hvaða vandræði ætti svo sem að stafa af því, þó að þingm. geti staðið í sambandi við kjósendur sína um þingtímann. Eg sé ekki betur en að það væri einmitt kostur. Hinn háttvirti þm. kvaðst ekki vilja ganga að þessu nú, en þess þarf einmitt nú vegna stjórnarskrárbreytingarinnar, því að ef hún verður samþ., þá eykst tala kjósenda mjög mikið og misréttið verður ennþá tilfinnanlegra hér eftir en áður. Það hefir áður heyrst hér, að þetta bætist upp við það, að Reykjavík ráði svo miklu við kosning hinna landkjörnu þingmanna, en hún ræður þar ekki meira en að sínum hluta, að réttri tiltölu við fólksfjölda. Margar þær ástæður, sem fram hafa komið, eru sprottnar af misskilningi, og þarf eg ekki að mótmæla hverjum einstökum, því að margir hafa sagt hið sama. En ein mótbára er það enn, sem eg enn vil athuga. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) var að tala um hina æfagömlu kjördæmaskifting. Eg veit nú ekki, hvað hinn háttv. þm. kallar æfagamalt, en eg get ekki kallað Seyðisfjörð æfagamalt kjördæmi. Seyðisfjörður var gjörður að kjördæmi 1903, að eins til bráðabirgða.  (Benedikt Sveinsson: Hvers vegna fekk Reykjavík þá ekki þann þingmann?)  Já, það má segja, að það hafi verið yfirsýnd og klaufaskap þingmanna bæjarins að kenna. En eg sé enga ástæðu til þess nú, að Seyðisfjörður og Norður-Múlasýsla hafi nema 2 þingmenn. Kjördæmaskiftingin þar er að minsta kosti ekki æfagömul, og þó að svo væri, þá verður að breyta eftir tíma og ástæðum, ef staðhættir breytast. Eg vona að þingið samþykki brtill. háttv. 2. þm. Árn. (E. A.).  (Sigurður Sigurðsson: Það vona eg ekki!)  . Eg hafði aldrei búist við, að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) samþykti hana, af því að hún snertir ekki Árnessýslu.



Það er ekki gustuk, að lengja umræðurnar, af því að nú er orðið áliðið. En eg vil gera grein fyrir, hver afstaða meiri hluta nefndarinnar var gagnvart minnihlutanum. Eg verð að halda því fram, að fyrst Reykjavík hefir nú beðið svo lengi, þá geti hún beðið enn stundarkorn þangað til þjóðin hefir látið uppi álit sitt. Ef nokkurt mál varðar þjóðina, þá er það það, hversu margir fulltrúar hennar sé og hvernig þeim verði skipað, hvort hún vilji fjölga þeim eða ekki hrófla við hinu gamla fyrirkomulagi. Það getur vel verið, að þjóðin vilji láta Reykvíkinga hafa fulltrúa að tiltölu við kjósandafjölda, og þá líklega 6, en ekki 4. Út af því, sem háttv. 2. þm. Rvk. (J. M ) sagði, að þingfararkaup þessara tveggja fulltrúa mundi ekki nema einum bitlingi, dettur mér í hug, hvort bitlingunum kunni ekki eitthvað að fjölga einmitt við þessa viðbót fulltrúa. Er eg ekki þar með að bera Reykjavíkurþingmönnum á brýn, að þeir sé frekir í bitlinga. En ekki held eg, að hægt sé að neita því, að yfirleitt hafi Reykjavíkurþingmenn verið duglegir að ná í bitlinga. Þess vegna mun eg aðhyllast gerðir nefndarinnar eða meiri hluta hennar. Mér skildist á háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.), að erfitt kynni að verða að koma prentuðum kjörseðlum austur þangað, vegna þess, hve framboðstíminn er naumur. Eg held, að þetta sé ekki hættulegt, því að innan skamms verður lagður sími austur í Skaftafellssýslu, og má þá síma þaðan nöfn frambjóðendanna. Ótækt álít eg, að hafa skrifaða seðla.

Framsm. minni hl. (Magnús Kristjánsson) : Eg hafði skrifað upp nokkur þau atriði, er háttv, þm. hafa tekið fram á móti brtill. á þgskj. 451. En háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) hefir nú drepið á flest þau atriði, svo að eg get farið fljótt yfir sögu. Það kom í ljós, sem eg hafði vikið að á síðasta þingi, en menn þá gáfu lítinn gaum, að heppilegt hefði orðið að láta rannsókn á kjördæmaskipun landsins verða samferða stjórnarskrárbreytingunum. Það var augljóst, að nauðsyn bar til að íhuga kjördæmaskipunina, bæði til þess að minka misrétti það, er henni var orðið samfara, og vegna aukningar kosningarréttarins. Eg skal nú ekki fara lengra út í þá sálma, en snúa mér að ræðum háttv. þm., sem talað hafa. Ræður þeirra háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.), háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), háttv. þm. Mýr. (J. E.) og háttv. 1. þm. N.-Múl. (B. H.), held eg að óhætt sé að taka, allar í einu; innihaldið var ekki sérlega mikið og nokkurn veginn alveg samskonar í þeim öllum. Aðalstuðnings sínu máli leituðu þessir háttv. þm. í því, að fjöldi þingmanna væri búsettir í Reykjavík. En mér liggur nú við að spyrja þessa háttv. þm., hvaða trygging sé fyrir því, að svo verði alt af, þótt svo sé nú. Eg tel það alóvíst. Og mér er nær að halda, að kjósendur út um land hugsi sem svo, ef fjölgað verður þingmönnum í Reykjavík, að hollast sé að taka þingmenn innan hvers kjördæmis. En sleppum þessu. Ef athuguð er þessi röksemdaleiðsla þessara háttv. þm., er segja, að fjöldi þingmanna, sem heima á í Reykjavík, sé nægileg ástæða til að daufheyrast eða skella skolleyrum við réttmætum kröfum Reykvíkinga, hlýtur öllum að verða ljóst, við hve veik rök hún styðst. Setjum nú svo, að allmargir þingmenn, búsettir í Árnessýslu t. d., en fáir úr Reykjavík, næði kosningu, þá ætti Árnesingar samkvæmt kenningum þessara háttv. þm. að missa annan eða jafnvel báða þá þingmenn, sem þeir hafa. Þetta hljóta allir háttv. þm. að skilja, og því verð eg að segja það, að mig furðar á því, að nokkur þm. skuli halda þessari ástæðu fram, og það meira að segja sem meginástæðu. Það atriði, að ekki megi fjölga þingmönnum hér í Reykjavík vegna hlunninda þeirra, sem bærinn nýtur umfram aðra hluta landsins, nær ekki nokkurri átt. Jafn-fánýt er sú ástæða, að til Reykjavíkur flytjist svo margir kjósendur utan af landinu, og sé ekki vert, að þeir hafi jafnmikinn rétt öðrum. Slíkar ástæður sem þessi sýna, að málstað þessarra þingmanna er alls ekki bót mælandi, og er fremur fylgt af vilja en mætti. Það hefir verið mikið um það talað af sparnaðarmönnum, ekki sízt háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að þessi fjölgun yki útgjöld landssjóðs. Eg get nú ekki séð, að sá kostnaðarauki færi fram úr svo sem 500 kr., þótt fjölgað yrði um tvo þingmönnum hér hér í Reykjavík, og tel eg ekki í það horfandi. Mér þykir undarlegt, ef þingmenn vilja ekki meta gagnið af sjálfum sér svo mikils, að það þó nemi þessari upphæð. Þetta er svo lítilfjörleg upphæð, að undarlegt er að heyra þingmenn bera hana fyrir sig í fullri alvöru. Það mætti heldur ætla hitt, að upphæðin hafi sezt eitthvað óþægilega í höfuðið á háttv. þm., svo að þeim finnist þeir vera að bjarga landinu frá miklum fjárhagslegum voða. Í þessu sambandi hefir einnig verið minst á bitlinga. Eg álít, að þingmenn ætti sem minst að tala um bitlinga, og þá þó því að eins, að þeir hafi gert sér grein fyrir því, hvað bitlingur er, en kalla ekki nauðsynlegar fjárgreiðslur því nafni. En svo að eg komi sem næst efninu, þá tel eg æskilegast, að br.till. á þgskj. 449 nái fram að ganga, þótt sumum kunni að þykja hún óþægileg fyrir sig og sína nánustu, þá er hún þó réttmæt. En af því að eg hefi litlar vonir um, að hún muni ná fram að ganga, þá mun eg greiða atkvæði með breyt.till. á þgskj. 451, og hefi eg fulla ástæðu til að ætla, að þeir, sem snerust móti tillögum mínum við 2. umr., hafi síðan komist að réttri niðurstöðu um það, að þær voru bygðar á réttum grundvelli, og vilji nú bæta úr öfugspori meiri hluta nefndarinnar og atkvæðagreiðslunni við síðustu umræðu.

Framsögum. meiri hl. (Einar Arnórsson) : Eg get vel verið stuttorður, því að bæði háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) og háttv. þm. Ak. (M. Kr.) hafa tekið fram flest það, er eg hefði þurft að svara. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) talaði um brotið á seðlunum. Eg held, að svo beri að skilja fyrirmæli 20. gr., að seðlarnir eigi að vera einbrotnir, en ekki margbrotnir. Þannig voru gömlu lögin skilin alment, þótt kjósendur hafi stundum flaskað á þessu. Háttv. samþingismaður minn (S. S.) talaði um bitlinga í þessu sambandi og sagði, að eg væri ekki alveg laus við þann faraldur að vilja stofna til nýrra bitlinga. Ef hann telur breyt.till. mína á þgskj. 451 hníga í bitlingaáttina, þá vil eg ekki bera orð hans af mér. En háttv. þm. ætti að muna það, að þegar menn vilja segja eitthvað einhverjum til lasts, þá er og réttlátast að segja, hvað sá hafi unnið sér til lofs. Þetta gerir hann ekki. Honum láist að geta þess, að einmitt eg ásamt honum og fleiri háttv. þm., bar fram frumv., sem meðal annars miðaði að því, að draga úr kostnaðinum við þinghaldið. Ef þingskapafrv. hefði náð fram að ganga, hefði sparast á ári nokkur þúsund við það. Reyndar er þess getandi, að nú þegar verður þinghaldið talsvert ódýrara af því að frv. þetta kom fram. Bæði það, sem eg hefi sagt hér í því máli, og svo álit nefndarinnar, mun valda því. Og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) var eigi frumkvöðull þessa frumv., heldur eg. En svo að eg víki að bitlingunum, þá er það orð mjög vafasamt hugtak, og mér þykir illa sitja á háttv. samþingismanni mínum (S. S.) að kalla þingmensku bitling. Eg held varla, að hann hafi gert sér grein fyrir því, hvað hann er að segja. Í ummælum hans hlýtur að liggja það, að þingmenn geri ekkert gagn. Afleiðingin verður þá sú, að alþingi sé alls ekki haldið framar, og að hann og skoðanabræður hans segi af sér þingmensku hið bráðasta og bjóði sig aldrei fram aftur. Þeir hljóta að telja sig og aðra þingmenn landinu til niðurdreps og fordjörfunar, meðan þeir sitja á þingi. Eg tel þar á móti bæði háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) og marga aðra að mörgu nýta menn, bæði á þingi og utan þing. Hvernig lízt mönnum á afleiðingarnar?  (Sigurður Sigurðsson: Þetta er alt öfugt)  . Það játa eg satt vera. En eg held aðeins áfram rökréttri ályktun frá þeirri forsendu, sem þingmaðurinn lét upp í hendur mér. Forsendan var á höfðinu hjá honum, og því er eðlilegt, að ályktunin verði það líka. Eg tala aðeins frá hans sjónarmiði til þess að sýna til hvers skoðun hans leiði. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) kom með það, að sú tilhneiging að stofna til bitlinga og þess konar væri rótgrónast hjá Reykvíkingum. Þetta er alveg út í bláinn sagt. Eg ætla t. d., að allur sá ráðunauta - eða ráðagrauta-grúi, sem stofnaður hefir verið hér á þingi - og sumar þessar ráðunautastöður eru aðeins óþarfa bitlingsstöður til einkis gagna - sé minst til orðinn fyrir tilverknað Reykvíkinga, heldur alt annara manna. Annars er háttv. samþingism. minn (S. S.) sjálfur Reykvíkingur í sama skilningi sem eg, búsettur hér og fær þá ánægju að gjalda hér til allra stétta o. s. frv. Það, sem menn eru að tala um sundrung á kjördæmunum, þá getur það ekki komið við tillögu mína á þgskj. 451. Eg fer þar ekki fram á að sundra kjördæmum, heldur að auka tveim fulltrú- um við Reykjavík. Það hefir engi haldið því fram, að Reykjavík bæri ekki þessi þingmannatala, borið saman við fólksfjölda, enda ber bænum hærri tala, ef eingöngu er lagður Sá mælikvarði til grundvallar. Ef sá mælikvarði er hafður, þá ber Reykjavík 5 þingmenn og partur úr þeim 6. Þá kem eg að þeirri undarlegu röksemdaleiðslu háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.), að ekki megi fjölga þingmönnum hér í Reykjavík, vegna þess, að kjósendur dragist svo mjög hingað utan af landsbygðinni. Þingmaðurinn vill svifta menn kosningarétti fyrir það, að þeir neyta síns löghelgaða réttar til þess að flytja vistferlum. Annað eins hefi eg sjaldan heyrt. Hvers vegna fara ekki háttv. þm. fram á, að leggja á menn átthagaband eða »Stavnsbaand« og »Vornedskab«, eins og var í Danmörku fyrr á tímum, svo að menn geti ekki skift um bústaði? Það væri afleiðingin af þessari kenningu háttv. þingmanna. Þetta sýnir, hverjar ógöngur menn komast i, þegar menn leggja algjörlega öfugar forsendur til grundvallar fyrir tillögum einum. Háttv. samþingismaður minn (S. S.) sagði, að meðferð mála hér á þingi sýndi það, að þingmenn, búsettir í Reykjavík, hugsuðu jafnvel framar um Reykjavík en sín eigin kjördæmi. Mér dettur í hug Hafnarfjarðarvegurinn; eg get hugsað, að hann snerti Reykjavík nokkuð. En hvað verður, þegar um það er að ræða, að landssjóður taki við þeim vegi? Þrír þingmenn, allir búsettir í Reykjavík, koma fram með breytingartillögu um það, að landssjóður skuli alls ekki kosta viðhald þessa vegar, og fá þeir þá tillögu fram, eigi síður með aðstoð Reykvíkinga en annara. Vorum við, háttv. samþingismaður minn og eg, flutningamenn þessarar tillögu, eins og hann man, og hv. l. þm. Húnv. (G. H.). Sami háttv. þm. mintist á höfnina hér í Reykjavík. Eg býst við því, að fleiri þingmenn en reykvíkskir hafi verið svo skynsamir að sjá, að þar var ekki eingöngu um hagsmuni Reykjavíkur að ræða, heldur og heill alls landsins, og að þeir hafi því greitt atkvæði með höfninni. Annara klingir oft sú bjalla við, að Reykvíkingar hafi ekkert vit á málefnum þeim, sem sveitir varða. Það er ekki langt síðan, að einn merkur utanbæjarþingmaður spurði einn þingmann hér búsettan, er þeir mæltust við um mál eitt, er aðallega varðar sveitirnar og hér lá fyrir þinginu, en er nú afgreitt sem lög frá því, aðallega fyrir tilstyrk Reykjavíkurmanns eins hér á þingi : »Hafið þið Reykvíkingar annars nokkurt vit á sveitamálefnum?« Eg hirði ekki að nefna nöfn, en satt er þetta. Það er alger misskilningur að halda, að tillögurnar um það, að Reykjavík fái fleiri þingmenn, miði að því að efla hagsmuni bæjarins. Þær lúta að því, að hér búsettir menn fái tiltölulega jafnan politískan rétt á við aðra íbúa landsins. En svo að eg komist inn í hreppapólitíkina, sem aldrei ætti að koma fram hér á þingi, þá vil eg geta þess, að af þeim 34 þjóðkjörnum þingmönnum, sem nú sitja á þingi, eru 20 aðallega fulltrúar sveitakjördæma, og landbúnaðar, 8 fulltrúar kjördæma með blönduðum atvinnuvegum, en aðeina 6 þingmenn, er teljast mega einvörðungu fulltrúar sjávarkjördæma. Þetta er svar við því, sem einhver var að segja um eigingirni þingmanna. Annars veit eg ekki til þess, að menn úr sjávarhéruðum hefti framgang landbúnaðarmála hér á þingi, né heldur, að þingmenn landbúnaðarkjördæma hefti framgang þeirra mála, er sjávarútveginn varða. Eg man ekki, hver þingmaður það var, sem sagði, að Reykjavík liði ekki neitt, þótt ekki yrði aukið við þingmönnum þar. Þetta má segja um öll kjördæmi landsins. Eg býst við, að þótt teknir væri af fámennu kjördæmunum þingmenn þeirra, þá muni þingið verða svo sanngjart, að þau eða þau bygðalög verði ekki látin gjalda þess. Eg er ekki alveg samþykkur háttv. 1. þm. Rvíkur. Eg held, að ef tillaga mín á þgskj. 451 verður samþykt, þá muni slota þeim úlfaþyt, er verið hefir út af kjördæmaskipuninni. Eg veit, að víða munu menn ekki hafa á móti fjölgun þingmanna, eina og hér er farið fram á, af því að menn sjá sanngirni í því, en hitt er mönnum mjög sárt um, að ekki verði slengt saman kjördæmum eða slitnir hlutar frá þeim kjördæmum, sem nú eru.

Sveinn Björnsson : Eg bað um orðið á elleftu stundu, en hún er nú löngu liðin, og komið fram á fyrstu stundu aftur, og skal eg því vera stuttorður. Það er leitt að heyra hvern háttv. þm. á fætur öðrum tala um, að það sé sama sem að veita Reykjavík einhver sérréttindi, ef brt. á þgskj. 451 yrði samþ. Mig furðar á, að slíkur misskilningur skuli geta komist inn í heila þm., eftir að búið er að ræða málið í tvo daga, og flestir hafa viðurkent, að eina og nú er, hafi Reykjavík verið beitt hinu gríðarlegasta misrétti. Það þarf ekki annað en að líta á nokkrar tölur, til þess að sjá það, hve gífurlegur munur er á kjósendafjöldanum hér og í öðrum tvímenningskjördæmum, og hve fjarri fer því, að hér geti komið til tals nokkur sérréttindi fyrir Reykjavík. Þetta vil eg undirstrika enn og aftur. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem er, eins og þegar hefir verið tekið fram, frægastur orðinn fyrir dugnað í þarfir fósturjarðar sinnar, sem sé Flóans, - hann tekur það sérstaklega sárt, ef Reykjavík skyldi fá þenna rétt. Hann fór um það mörgum fögrum orðum, að hún fengi ávalt sínum málum framgengt. Eg hefi þegar tekið það fram áður, að nú er einmitt verið að svæfa tvö Reykvísk áhugamál í háttv. Ed., svo að þetta stendur nú ekki vel heima. Annars má segja, að það sé ekki svo oft, sem þetta kjördæmi fer fram á mikil útgjöld sér til handa úr landssjóði. Þau mál, sem nú eru hér fyrir þaðan, eru flestöll þess eðlis, að það er með öllu útlátalaust fyrir landssjóð, þótt þau sé samþ. Þau fjalla að eins um fyrirkomulagsatriði innan bæjar, svo að ef þau næði ekki fram að ganga, þá væri Reykjavík beitt fylsta órétti, því að ekkert er það í þeim, sem að nokkru leyti gæti snert illa almenningaheill. Þessi háttv. þm. lagði mjög mikið út af því, að Reykjavík hefði svo margt annað fram yfir önnur kjördæmi landsins, svo sem embættismenn og skóla, að hún nyti óbeinlínis af því mesta hagnaðar. Sé það nú rétt, að hún sé öðrum betur sett að því leyti, að kaupm. hafa hér embættismennina að selja mat og aðrar nauðsynjar, þá verð eg þar á móti að halda því fram, að hún geldur líka meira til opinberra þarfa en önnur kjörd., svo að ef háttv. þm. vill fara þar í samjöfnuð, þá hygg eg að það muni fáir landshlutar þola. Hann tók það fram, að samkvæmt atkvæðagreiðslu í fyrradag, ætti að fella þessa brt. Eg verð nú að segja það, að þótt þingið hafi ekki séð sér fært að laga kjördæmaskipunina kringum alt landið, þá ætti ekki að vera þar með útilokað að taka til greina þetta eina atriði, sem er svo að segja óumflýjanlegt. Annars skil eg hreint ekkert í grimd þessarra háttv. þm. við Rvík. Að minsta kosti talar háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) stundum öðruvísi. Eg man ekki betur en að hann prédikaði t. d. á Dagsbrúnar fundi um jafnrétti fyrir alla, bæði Reykvíkinga og aðra út um land. Háttv. þm. Mýramanna (J. E.) kom fram með merkilega trúarjátningu, sem sýndi, að hann hafði meiri hreinskilni til að bera en hinir aðrir. Eg held að yfirleitt hafi komið fram á þessu þingi meiri hreppapólitík en ella gerist, og hann kannaðist við hana fyrir sitt leyti, en það hafa aðrir ekki gert. Eg vil minna á það í þessu sambandi, að það verður þó aldrei út skafið, að þingm. eru þó fyrst og fremst þingmenn fyrir alt landið. Hvað eru aðalmál löggjafarvaldsins á þessu þingi? Er það hreppapólitíkin? Nei, það er stjórnarskrármálið, fánamálið o s. frv., mál, sem snerta hvert mannsbarn í landinu, en hreppapólitíkin kemst aldrei nema í aðra röð. Það er nú búið að svara mörgu, sem sagt hefir verið, svo eg get farið fljótt yfir sögu. Um Seyðisfjörð skal eg undirstrika það, að það er skýrt og ómótmælanlegt, að aldrei var ætlast til þess, að hann yrði sérstakt kjördæmi, nema til bráðabirgða. Háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) fann að því, að við þm. kjörd. værum að sýna rögg af okkur með því að reka réttar okkar kjörd., en í sömu andránni er hann að reka réttar - eða réttara sagt hróplegs óréttar - síns kjörd. sjálfur. Hann má vitanlega gjarna draga taum kjörd. síns, en þar er þó ólíku saman að jafna við misrétti það, sem Reykjavík er beitt. Aðalatriðið hjá háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) var þessi dæmalausa firra, að það væri rétt að svifta menn kosningarrétti, er þeir flytji til Rvíkur. Svo talaði hann um það, að þetta mál mætti bíða næsta þings. Já, þarna gægist það fram hjá þeim, sem oftar, að þeir eru í raun og veru sannfærðir um það, að hér sé um rétt mál að ræða, og þá tala þeir um að það megi bíða. En það er skylda manna, þegar þeir sjá réttinn, að breyta þá samkvæmt því þegar í stað. Háttv. þm. V.-ÍSf. (M. Ó.) vildi láta spyrja þjóðina um það, hvort hún vildi bæta á sig þeim kostnaði, sem þessu væri samfara. Það er nú í mesta lagi svo sem sjö hundruð krónur annaðhvert ár. Og um það á nú að fara að spyrja þjóðina mjög svo hátíðlega. Þá þætti mér ástæða til að spyrja þenna háttv. þm., hvort hann vildi ekki »spyrja þjóðina« um þessa smáræðis fúlgu, sem hann vildi moka í Þorlákshöfnina á dögunum. Hann var að tala um, að þetta yrði til þess að auka bitlinga til Rvíkurþm. Það er ástæðulaust að bregða þeim um bitlingaþágu. Eg skal nefna t. d. bankaráðsstöðuna við Íslandsbanka, sem telja má aðalþingbitlinginn. Í hana hafa verið kosnir 1 maður af Akureyri, 1 af Eskifirði og einn af Blönduósi, en ekki einn einasti Reykvíkingur.



Þó að eg hafi mörgu að svara, skal eg reyna að vera stuttorður, enda er margt af því sem sagt hefir verið, ekki annað en útúrsnúningur og rangfærslur á orðum mínum og annarra andmælenda. Háttv. 1. þm. Rvíkinga (Sv. B.) byrjaði sína hógværu, en þungorðu ræðu á því, að öll andmæli okkar kæmi af því, að við skildum ekki hvað um væri að ræða. Það má nú vel vera, að við séum ekki eins skilningskýrir og hann. En þetta minnir mig á það, sem oft vill verða um þessa svo kölluðu lærðu menn, sem gengið hafa gegn um mentastofnanir vorar, einkum æðri skólana og fengið þann stimpil að heita »lærðir«. Þá halda þeir að engir hafi vit á neinu nema þeir. Hann sagði, að það sem við héldum fram, væri ranglæti, og að við vildum ekki taka burt þann stein, sem væri í vegi fyrir því, að Rvíkingar nyti sama réttar og aðrir. Það má nú altaf deila um það, hvort hér sé um nokkurt misrétti að ræða gagnvart Rvík. Verið getur að það megi koma því svo fyrir á pappírnum reikningslega, að það sýnist svo, en eg hefi sýnt fram á það, að í raun og veru er því ekki þann veg varið. Kynleg þótti mér sú ástæða hjá háttvirtum þm. fyrir því að hér væri um ranglæti að ræða, að Rvíkingar gyldi tiltölulega meira í landssjóð en aðrir, jafnvel fjórða hvern eyri. Þetta er nú í 3. eða 4. sinn, sem eg hefi heyrt þessum herfilega misskilning haldið fram. Halda þá þessir menn, að það sem gelst frá verzlunum í Rvík í landssjóðinn, sé alt úr vasa Reykvíkinga sjálfra? Eru það þá ekki fleiri en Rvíkingar, sem verzla hér ? Eða eru það ekki fleiri en Reykvíkingar, sem draga fiskinn úr sjónum, sem hér er verkaður og lagður inn? Það er ekki nokkurt vit í því að tileinka Rvík alt það, sem hér gelzt í landssjóð. Þá vildi háttv. þm. gera gaman að því, er eg sagði að þessir tveir þm. myndi ekki auka sérlega mikið vit eða þekkingu á þinginu. Þetta var nú sagt svona alment; en það má vera að þeir yrði ekki mikið heimskari en við hinir.  (Sveinn Björnsson : Heyr!)  En úr því að háttv. þm. (Sv. B.) segir heyr, þá get eg gjarna mint hann á, að það er almenn skoðun uppeldisfræðinga og ýmsra fleiri mætra manna, er til þeirra mála þekkja, að þeir sem alast upp í kaupstöðum sé upp og ofan og að jafnaði heimskari en hinir, sem alast upp í sveitunum. Háttv. þm. Ak. (M. Kr.) reiknaði það út, að þessir tveir þm. mundu kosta landssjóð eitthvað 500 kr. á ári og háttv. 1. þm. Rvíkinga tók í sama streng. Ef þing stendur nú í 75 daga, eins og í fyrra, þá kostar hvor þeirra 1200 kr., auk alls kostnaðar, sem myndi leiða af skrafi þeirra og þeim bitlingum, sem þeir kynni að koma í gegn, sem sjálfsagt yrði ekki færri fyrir það, ef Rvík fengi 4 þm. Þá var háttv. Samþingismaður minn (E. A.) heldur en ekki gamansamur út af því, sem eg hafði sagt, og sneri því öllu öfugt. Hann dró þá ályktun út af því; að við vildum ekki fjölga þingm., að þá ættum við, sem mælum á móti fjölgun þingmanna, heldur ekki að bjóða okkur fram sjálfir. Skýzt þótt skýrir sé. Eg skil ekki þessa rökfærslu. Þetta er að snúa út úr og færa á verra veg, það sem sagt hefir verið. Hitt gæti eg skilið, að honum kæmi vel að sumir af okkar vildu draga sig til baka við næstu kosningar. En vel mætti eg muna honum það gott, sem hann hefir lagt til þess að spara fé landsins, og þakklátur er eg honum fyrir breyt.till. hans við þingsköpin, þótt ekki yrði gagn að því sem skyldi, þar sem málinu var í efri deild vísað til stjórnarinnar. En nú vona eg, að hún athugi það mál, svo að það verði tekið til meðferðar á næsta þingi. Sami háttv. þm. gat þess, að þessi krafa um tvö ný þingsæti í Reykjavík, væri eðlileg, af því að hún bygðist á því, að Reykvíkingar ætti að fá hlutfallslega sömu áhrif og aðrir á pólitíkina í landinu. En hverir hafa meiri áhrif á hana en þeir? Hverjir ráða pólitísku straumunum í landinu, ef ekki Reykvíkingar? Það þarf ekki að bæta við Reykjavík nýjum þm. til þess, því að hér eru öll aðalblöðin og hér eru stjórnir flokkanna, sem ráða stefnunni í pólitíkinni um alt land, »og gera fólkið vitlaust«, er hvíslað að baki mér. Og svo hefi eg ekki heyrt eina einustu ósk héðan úr Reykjavík um þessa fjölgun. Þetta er bara kosningaflesk handa kjóaendunum hér í bænum fyrir næstu kosningar. Eg þakka háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) fyrir lofsyrðin, þar sem hann sagði, að eg hefði verið duglegur fyrir mitt kjördæmi, það er að segja, ef hann hefir þá meint þau alvarlega. En má eg spyrja; hvar kemur sá dugnaður fram? Eg veit ekki betur, en að hvert einasta frv., Sem við, eg og háttv. samþingismaður minn, höfum flutt fyrir kjördæmi okkar á þessu þingi, hafi verið steindrepið. Og að því hafa Reykvíkingarnir einna bezt stutt, því að þeim er í nöp við austursýslurnar og vilja skóinn ofan af þeim í hvívetna. Það er annað, en þegar þeir þurfa á okkur að halda, til að koma fram sínum áhugamálum. Það er ekki af kala til Reykjavíkur, að eg er mótfallinn fjölgun þingmanna í Reykjavík og öðrum kaupstöðum, heldur er það, eins og sumir menn segja, sem kunna sig, af »principi«. Eg tel það varhugavert, að hlaða undir kaupstaðina, og auka völd þeirra, á kostnað sveitahéraðanna, og það er af þeirri ástæðu, að eg hefi barist á móti þessu máli hingað til, og mun gera það framv.



Það var aðeins örstutt svar til háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.). Hann var með skósur til mín út af því, að eg teldi vafa á því, hvort þjóðin kærði sig um, að auka við tveim þingmönnum; ef hún væri að spurð. Háttv. þm. sagði, að eg hefði ekki viljað spyrja þjóðina um fjárveitinguna til Þorlákshafnar. Getur hann bent mér á það, að fjárhagur landsins sé nokkru bættari fyrir það, þótt þessum tveim þingm. væri aukið við? Ef hann gæti það, þá skyldi eg vera með því, en eg er ekki farinn að sannfærast um það. Aftur á móti verður farið með eins mikið fé í þá, eins og tveir aðrir menn þyrfti til að lifa á alt árið. Eg sé ekki, að það bráðliggi á því, að auka tölu þingmanna. Það væri rétt að gera það ef þjóðin vildi það, en þá fyrst og fyrr ekki. Fyrst um sinn held eg, að þorskarnir úr Eyrarbakkaflóa geri meira gagn, en þessir tveir nýju þingmenn úr Reykjavík.



Eg ætla að reyna að leiðrétta eina af meinlokunum í ræðu háttv. 1. þm. Arn. (S. S.). Ed hafði ekki tæki til þess að mæla hitann í honum, meðan hann talaði, og er því ekki viss um að hann hafi haft óráð, en svo mikið er víst, að hann var ruglaður í reikningunum. - Eg hafði sagt, að þessir tveir þingmenn myndi kosta svona 5–600 kr. á ári, og með því meinti eg auðvitað það, að þar sem þing er að jafnaði ekki háð nema annaðhvert ár, þá verður kostnaðurinn við tvo þingmenn á þeim tíma hinn sami og við einn þm, á hverju ári. Þetta skildi háttv. ekki, og reiknaði út, að hvor þessarra tveggja þingmanna um sig, kostaði 1200 kr. árlega. Ef hann reiknaði ætíð svona, þá skyldi mig ekki furða, þótt reikningar hans yrði eitthvað skrítnir. Eg ætla að láta þetta dæmi nægja til að sýna hverjar lokleysur hann fór með.

Framsögum. (Þorleifur Jónsson) Ed. hefir gert lítilvæga breyting á frv. Nd., sem nefndin getur fallist á. Ræður hún því til, að frumvarpið verði samþ. óbreytt.



Svo sem nefndarálitið á þskj. 433 ber með sér, hefir nefndin íhugað frumvarpið eins og það kom frá háttv. Ed. Frumvarpið hefir þar verið sett í líkt lag og lögin frá því í fyrra vóru í, og verður nefndin því að telja það með öllu óaðgengilegt, eins og það er. Varan hefir verið flokkuð þannig, að ómögulegt er fyrir tollheimtumanninn að innheimta tollinn samkvæmt lögum, með því að ýmsar vörutegundir eru settar í sérstaka flokka og nefndar svo, sem þær eru aldrei nefndar á farmskrá. Nefndin leggur því til, að frumv. verði aftur fært í sitt fyrra horf að þessu leyti. Auk þess hefir háttv. Ed. felt nokkrar vörugreinir úr 1. gr. frumv. og gert á því aðrar smábreytingar, og vill nefndin ekki ráða háttv. Nd. að etja kappi við hina deildina um þær. Eg hefi leitað upplýsinga hjá öðrum þeim manni, er mestan þáttinn átti í því að breyta frumvarpinu í háttv. Ed. og hefir hann tjáð mér, að hann mundi fallast á að samþykkja frumvarpið, þó að því yrði breytt eins og nefndin leggur nú til. Er því nokkur von um að frumv. þannig breytt fái að ganga í gegnum þingið, og þá yrði það þó í viðunandi lagi, og vinnandi vegur fyrir gjaldheimtumanninn að innheimta tollinn eftir lögunum. Eg skal svo ekki hafa fleiri orð um málið, en vona að háttv. deild samþykki frv. með þeim breytingum, sem nefndin stingur upp á.

Framsögum. (Sveinn Björnsson) : Eg get verið ósköp stuttorður. Eins og eg tók fram í framsögunni um þingsál.tillöguna um sama efni, sem samþykt var áðan hér í deildinni, þá skoðaði eg þá framsögu jafnframt reifingu á þessu máli. Þetta frumv. er fram komið vegna þess, að skipin, sem ætluð eru til strandferðanna, verða dýrari, en áður var ætlast til, og því er farið fram á, að landstjórninni sé heimilað að auka hluttöku landssjóðs í Eimskipafélaginu um 100 þús. kr., og afleiðingin af því er aftur sú, að einnig er farið fram á að heimila stjórninni að taka alt að 50 þús. kr. hærra lán, en heimild er til eftir strandferðalögunum frá því í fyrra. Jafnframt er ætlast til að feldar verði úr strandferðalögunum þær greinar, sem eiga við landssjóðsútgerðina, með því að gera má ráð fyrir, að endanlegir samningar um strandferðir verði gerðir við Eimskipafélagið, þar sem stjórn þess hefir tjáð sig fúsa til að ganga að þeim skilyrðum, sem talað er um í þingsál.till. sem áðan var samþykt. Eg skal þó geta þess, að hæstv. ráðherra (S. E.), sem því miður er ekki hér í salnum, mintist á það við mig, að ekkert myndi gera til þó að þessar greinar, 2., 3. og 4. gr. Strandferðalaganna, fengi að standa áfram, en hins vegar væri það tryggara, ef eitthvað ófyrirsjáanlegt kæmi fyrir, t. d. í sambandi við ófriðinn, sem gerði það að verkum, að ekki væri unt að fá skip Eimskipafélagsins smíðuð. Eg býst við, að háttv. meðnefndarmenn mínir hefði ekkert á móti því, þó að slík breyting væri gerð við 3. umr. málsins. (Lítið hlé). Meiri hluti nefnarinnar felst á að taka aftur 2. gr. frumv.

Framsögumaður (Einar Arnórsson) : Ed. hefir gert lítilvæga breytingu á 2. gr. frv., sem nefndin getur fallist á. Ræður hún því til, að frumv. verði samþ. óbreytt.



Út af orðum þeim, sem féllu hér í deildinni við 2. umr. þessa mála, þar sem þess var getið, að bændaflokkurinn mundi hafa samtök um að vera móti þessu máli, þá skal eg geta þess, að þetta er ekki svo. Bændaflokkurinn er ekki vanur að gera málin að flokksmálum. Hitt er annað mál, að meiri hluti hans er, að því er þetta mál snertir, á einni skoðun um það, að það eigi ekki fram að ganga. En forlög Cartagóborgar eru auðsæ og fyrirfram ákveðin, og þess vegna þýðir ekki að mæla á móti þessu máli. En minna vil eg á það, að stundum þegar verið er að ræða um mestu þarfamál, sem ekki þola neina bið, þá er viðkvæðið þetta, að þeim liggi ekki á, og nógur sé tíminn á næsta þingi að ráða þeim til lykta. Ætli mætti ekki með réttu segja það sama um þetta mál, að því liggi ekkert á. Eg veit ekki til þess, að neitt kalli að með stofnun þessa nýja embættið, og enginn skaði skeður, þó að frestað sé að koma því á fót. Eg kannast við það, að hér er ekki um sérlega hálaunað embætti að ræða; en hvert hár gerir þó skugga. Og alt af er verið að tala um það, að þingið megi ekki stofna ný embætti. En hvað skeður? Á hverju þingi eru stofnaðar fleiri og færri stöður og embætti, sem öll hafa aukin útgjöld í för með sér, og eru misjafnlega þörf. En hvort sem embættin eru þörf eða óþörf, þá er erfitt að fá þau lögð niður aftur. Eg benti á það við 2. umr. þessa máls, að ef kunnátta í latínu og grísku væri alveg nauðsynleg, þá mundi hagkvæmara að breyta aftur reglugerð Mentaskólans, þannig, að kenslan í latínu væri aukin og grískukensla tekin upp aftur. Eg hygg að þetta yrði eins notadrjúgt fyrir kunnáttu og þekkingu manna í þessum málum, og þá þyrfti ekki að stofna neitt nýtt embætti. Það getur rekið að því fyrr eða síðar, að þetta embætti verði stofnað, en því held eg fram, að ekki liggi á að gera að á þessu þingi. Nú er nóg annað við landsins fé að gera. Annars hefir ekki, eins og eg tók fram áður, neina þýðingu að vera að tala um þetta mál, því að það er sýnilega fyrirfram ákveðið að berja það gegnum þingið, hvað sem hver segir. Og það er sama og að berja höfðinu við steininn, að reyna að breyta því áformi. En eg gat þó ekki látið vera að mótmæla frumvarpinu eða stofnun þessa nýja kennarastóls við háskólann, þó að það beri engan árangur.

Eggert Pálsson Mig stórfurðaði á því þegar þetta mál kom fyrst fyrir þessa háttv. deild, hve góðar undirtektir það fekk. Það var samþykt hér við 2. umr. með 17:8 atkv. Mig furðaði því meir á þessu, þar sem á aðra hlið er sífelt verið að tala um það á þingmálafundum, að forðast beri að stofna óþarfa embætti, og á hina hliðina lofa frambjóðendurnir svo að segja hver í kapp við annan, að gera það ekkí. Til þess vitanlega að ná hylli og atkvæðum kjósendanna. En jafnskjótt sem fitjað er upp á því hér á alþingi, að stofna eitthvert embætti, þá er sem öll loforð sé að vettugi virt. En af öllum nýjum embættum, sem stofnuð hafa verið á síðari árum, þá tel eg þetta einna óþarfast. Mig mundi að vísu ekki furða svo mjög á því, þótt einstöku þingmenn léti til leiðast að greiða þessu frumvarpi atkvæði sitt, sem sé þeir, sem lagt hafa sjálfir stund á klassísk fræði. Það er skiljanlegt, að þeir geti gert það af nokkurs konar ræktarsemi til þeirra fræða. En eg skil ekki, hvernig hinir, sem ekkert þekkja til klassiskra fræða, fara að greiða frumv. atkvæði sitt. Eg hefi enn ekki heyrt neina frambærilega ástæðu eða nógu sterka fyrir því, að nauðsynlegt sé að stofna þetta embætti. Það eru aðallega tvær ástæður, sem komið hefir verið fram með, en hvorug að mínu áliti nógu sterk eða veigamikil. Önnur ástæðan er sú, að guðfræðisnemum við Háskólann væri alveg ónógt, að kunna svo lítið í grísku, sem nú á sér stað með stúdenta. Það mun hafa verið einn af kennurunum við háskólann í guðfræði, sem fyrstur vakti máls á þessu og það má vera, að einhver fótur sé fyrir þessari ástæðu. En það má vitanlega greiða úr þessum annmarka með miklu minni tilkostnaði, en hér er farið fram á. Það þarf ekki annað, en að gefa þeim nemendum við Mentaskólann, sem ætla að leggja stund á guðfræði, kost á aukakenslu í grísku við sjálfan Mentaskólann, með því að veita til slíkrar aukakenslu ofurlítinn styrk í fjárlögunum, svo sem 2–3 hundruð kr. Þar með væri alt fengið, hvað þetta atriði snertir. Hin ástæðan er sú, að innan skamms muni reka að því, að kennara vanti til að kenna klassísk fræði við Mentaskólann. En þessu er engin ástæða til að kvíða enn sem komið er. Það eru fleiri en einn og fleiri en tveir af kennurum Mentaskólans, sem vel geta kent þau fræði viðunandi, og auk þess munu vera til menu í Hafnarháskóla, sem leggja stund á þessi fræði og geta tekið við, þá er kennarar mentaskólans, sem nú eru í þessum fræðum, falla frá. Þessi ástæða er því ekki heldur frambærileg. Hvorug af þessum ástæðum er því nógu sterk til að sannfæra mig um, að nauðsyn sé á að stofna þetta embætti, og því síður nú á aukaþinginu, þegar verið er að gefa í skyn, að menn vilji forðast öll aukin útgjöld. Í þessu máli ber ennfremur að líta á það, hvort nokkur sá maður sé til hér á landi, sem fær sé um að kenna þessi fræði við háskóla vorn, svo meira sé en nafnið tómt. Mér er sagt það eftir merkum manni, sem er álitinn einhver færasti maður í þeim fræðum hér á landi, að hann teldi sig sjálfan tæplega færan um að setjast í það sæti. Það er prófessor Björn M. Ólsen. Ef hann þykist ekki fær um það, þá má nærri geta, hvort aðrir sé það fremur. Ef Háskólinn á á annað borð að hafa kennarastól í þessum fræðum, þá þarf líka að vera til maður, sem fylt geti út í sætið, því að ekki er alt fengið með nafninu einu. Sætið þarf að vera svo vel skipað, að orðstír fari af, því að ella mun ásannast gamla máltækið, að betra er autt rúm en illa skipað. Svo er enn á það að líta, að ef stofnaður er nýr kennarastóll, eða ef til vill margir fleiri kennarastólar við háskólann, þá þarf sýnilega að byggja nýtt hús handa honum. Með því lagi getur hann aldrei rúmast til lengdar í þessu húsi. Og má þá segja, að allmikinn dilk dragi þessi embættisstofnun á eftir sér, ef að því ræki máske á næsta þingi, að byggja þyrfti nýtt og vandað skrauthýsi til þess að koma þessum og öðrum kennarastólum háskólans fyrir í. Það mun að vísu ekki hafa mikið að segja að mæla á móti þessu frumvarpi. Háttv. þm. munu vera einráðnir í að láta það ná fram að ganga. En eg vildi þó taka þetta fram, til þess að það sjáist svart á hvítu, að þessari óþörfu embættisstofnun hafi verið alvarlega mótmælt hér á þingi. Eg vil einnig leyfa mér að biðja um að haft sé nafnakall við atkvæðagreiðsluna, svo það sjáist greinilega, hverir það eru, sem vilja standa við orð sín um það, að fjölga ekki óþarfa embættum, og hverir ekki.

Björn Hallsson : Ástæðan til þess, að eg tók ekki til máls við 2. umr., var sú; að eg vildi afla mér frekari upplýsinga um þetta mál, en þá lágu fyrir. Og skal eg nú leyfa mér að skýra frá þeim upplýsingum, sem eg hefi fengið og afstöðu mína til málsins, þótt eg sýndi hana við síðustu atkvæðagreiðslu, með því hvernig eg greiddi atkvæði. Mig furðaði á því, eins og háttv. 2. þm. Rang. (E. P.), hvað þetta mál fékk góðar undirtektir hér í deildinni, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess, að á flestum þingmálafundum út um land er mælt á móti því að fjölga embættum og embættismönnum, og að þjóðin í heild sinni er mótfallin fjölgun þeirra. Það er að vísu satt, að þessi þjóðarvilji er brotinn þing eftir þing. Vér höfum nú þegar afgreitt frá þessari hv. deild eitt embættið, þar sem var eftirlitsstaðan með sparisjóðunum, og nú kemur þetta frumv. frá háttv. Ed. Mér finst þetta ekki í samræmi við óskir þjóðarinnar og svona má þetta ekki lengur ganga. Ekki er það heldur í samræmi við sparnaðarhugmyndina, sem margir sem með þessu frumvarpi mæla, telja sér svo kæra. Mér þykir undarlegt þegar menn breytast svona á þingi, þegar menn eru sparnaðarmenn út um land, en bregðast þegar á hólminn kemur, á þingbekkjunum. Eg álít, að embætti þetta sé gersamlega óþarft. Allir muna eftir því þjarki, sem varð um það, hvort afnema bæri latínu og grískukenslu úr mentaskólanum. Eg man vel eftir óánægju þeirri, sem orðin var með það fyrirkomulag sem þá var, og sem leiddi til þess, að latínukenslan var takmörkuð, en grískukenslan afnumin. Síðan hefi eg ekki orðið var við neina óánægju með kenslufyrirkomulagið, nema hjá guðfræðingunum. Þeir telja, að það sé nauðsynlegt að læra grísku til þess að geta lesið Nýja-Testamentið á, frummálinu. En samt er eg ekki sannfærður um, að nauðsynlegt sé að stofna þetta embætti við Háskólann, því að það munu ekki verða mjög margir menn á ári, sem leggja stund á guðfræði. Aðsóknin mundi að minsta kosti verða mjög lítil, svo að líklega yrði kennarinn að tala þessi dauðu mál fyrir tómum bekkjum að mestu leyti. Eg get miklu fremur fallist á þá tillögu, að taka grískukensluna upp aftur í latínuskólunum með tímakenslu. Það ætti ekki að vera verulega kostnaðarsamt, ekki meira en svo sem 300–400 kr. á ári. Í það álít eg að ekki væri horfandi, ef það gæti orðið til þess að friða menn og gera guðfræðingana ánægða. Eg álít líka að heppilegra sé að kenna grískuna í Mentaskólanum heldur en í Háskólanum. Það þarf ekki að kenna hana í öllum bekkjunum, heldur aðeins í einum eða tveimur þeim efstu. Eg hefi átt tal við marga menn, sem lagt hafa stund á klassisk fræði, og hafa þeir látið í ljós við mig, að þeir hafi lítið gagn haft af þeim í lífinu, það er a. s. þegar þeir hafa farið í embætti út um land. Hitt er auðvitað, að þau koma vísindamönnunum að gagni. Það er eins um klassísku málin og önnur mál, að þegar menn hætta að iðka þau, þá stirðna menn í þeim og gleyma þeim. Eg gat um það áðan, að eg hefði aflað mér upplýsinga um þetta mál. Eg fór til prófessoranna Björns M. Ólsen og síra Haraldar Níelssonar, af því að eg áleit, að þeir hefði mesta þekkingu og reynslu í þessum efnum, og að í engan stað væri hægt að fara þar sem hægt væri að fá betri eða áreiðanlegri upplýsingar. Skal eg nú, með leyfi forseta, lesa upp bréf, sem próf. B. M. Ólsen hefir skrifað mér út af fyrirspurnum, sem eg lagði fyrir hann: »Reykjavík, 9. ágúst 1914. Herra alþm. Björn Hallsson! Þér hafið lagt fyrir mig eftirfarandi spurningar: 1. Teljið þér það nauðsynlega ráðstöfun að stofna nú þegar á þessu aukaþingi kennaraembætti við háskólann í klassískum fræðum ? 2. Væri ekki nægilegt, að gefinn væri kostur á slíkri kenslu við hinn almenna mentaskóla, þeim sem þess óskuðu ? Svar mitt verður á þessa leið: Við 1. spurningu : Í sjálfu sér álít eg það æskilegt, að vísindaleg kensla í klassískum fræðum sé sett á stofn við Háskóla Íslanda. Hann ber ekki nafn með rentu, fyrr en hann er svo úr garði gjörður að kenslukröftum, að hann veitti tilsögn í sem flestum, helzt öllum greinum mannlegrar þekkingar. Og klassísk fræði eru óneitanlega mjög merkilegur þáttur í vísindum nútímans. Hina vegar verður að líta á það, að vér Íslendingar eigum ekki nú sem stendur völ á neinum hæfum innlendum manni í slíka stöðu. Ef vér því nú viljum setja á stofn kenslustól í klassískum fræðum við háskólann, álít eg nauðsynlegt að gjöra hann svo úr garði, að í stöðuna fáist hæfur maður útlendur. Að setja á stofn dósentsembætti í þessari grein, með tiltölulega lágum launum, virðist mér vera alveg tilgangslaust. Því að um það mundi enginn hæfur maður sækja, og óhæfur maður í slíkri stöðu myndi ekki verða nein prýði fyrir Háskólann. Sé mönnum alvara að koma á fót vísindalegri kenslu í klassískum fræðum við Háskólann, sem eg tel æskilegt, þá er að minni hyggju nauðsynlegt að stofna í því skyni prófessorsembætti með háum byrjunarlaunum, varla lægri en 4 þús. kr. Sjái menn sér það ekki fært, álít eg hyggilegra að fresta máli þessu að sinni, enda efast eg um, að vísindaleg kensla í klassískum fræðum myndi nú sem stendur draga að sér marga nemendur. Við 2. spurningu: Nú, þegar grískukensla er afnumin við Mentaskólann, er það lífsnauðsyn fyrir guðfræðisdeildina, að nemendur hennar eigi kost á kenslu í undirstöðuatriðum grískrar tungu, til þess að þeir geti lesið Nýja testamentið á frummálinu, en slík kensla í undirstöðuatriðum á að minni hyggju miklu fremur heima við Mentaskólann en við háskólann. Ef sett væri á stofn kjörfrjáls (fakultativ) kensla í þessum undirstöðuatriðum við Mentaskólann, fyrir einn eða tvo hina efstu bekki hans, og guðfræðisnemendum Háskólans leyft að taka þátt í henni, þá væri, að minsta kosti í bráðina, bætt úr hinni brýnustu þörf guðfr.-deildarinnar, enda hefir annar af prófessorum guðfræðisdeildarinnar látið það í ljós í áheyrn minni, að þetta mætti nægja í svipinn. Virðingarfylst. Björn M. Olsens.« Þetta var hans svar, og eg álít ekki þýðingarlaust, hvernig hann lítur á þetta mál. Eins og eg gat um, talaði eg við prófessorinn í guðfræði, Harald Níelsson, og sagði hann, að sér væri sama, hvort grískan væri kend í Mentaskólanum eða við Háskólann. Aðeins lagði hann áherzluna á það, að guðfræðisnemar ætti kost á grískunámi, annaðhvort við Háskólann eða Mentaskólann, til þess þeir gæti lesið Nýja testamentið á frummálinu, og studdist í því efni við reynslu sína sem guðfræðiskennari og nemandi. Hann áleit það eðlilegra, að hún væri kend við Mentaskólann, þar sem kenslan ætti aðallega að vera byrjunarliður til að komast niður í málinu, en það tefði fyrir guðfræðisnáminu að byrja ekki á grísku fyrr en við Háskólann. Eg þykist nú hafa sýnt, að embætti þetta sé algerlega óþarft, og að bæta megi úr þeim annmörkum, sem hér þykja á, með því að stofna til tímakenslu í grísku við Mentaskólann, sem mönnum er frjálst að taka þátt i. Það mundi reynast stórum ódýrara en að stofna embættið. Eg vil ekki rýra gildi Háskólana í neinu, síður en svo, það væri gagnstætt hagsmunum þjóðarinnar, en af því að eg álít þetta embætti óþarft tildursembætti, þá getur það ekki að neinu leyti aukið gildi hans. Eg get ekki tekið undir með þeim, sem telja háttv. deild hafa tekið fasta afstöðu í málinu, og að ekki sé til neina að rökræða málið nú. Eg tel engan bundinn við atkvæði, ef nýjar og gagnlegar upplýsingar koma fram, eins og eg verð að álíta, að eg hafi komið með nú. Vona eg nú, að háttv. þm. átti sig betur á málinu að fengnum þessum upplýsingum, og tel eg heppilegast að afgreiða það með rökstuddri dagakrá, sem eg skal leyfa mér að lesa upp: Vegna þess, að mikil líkindi eru til, að óþarft sé að stofna nýtt kennaraembætti við Háskóla Íslands í klassískum fræðum, en bæði hentugra og ódýrara að auka þá kensla við hinn almenna mentaskóla fyrir þá, sem þess óska, lítur deildin svo á, að rétt sé að fresta málinu og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.



Eg skal ekki fara mörgum orðum um ræður þessara þriggja háttv. þm., sem talað hafa á móti frv. Þeir berja því allir við, að embættið sé óþarft. En að það sé ekki óþarft, um það skal eg leyfa mér að vísa til álits háskólaráðsins. Satt að segja blöskrar mér það, að maður, eina og háttv. 1. þm. N.-Múl (B. H.) treystir sér til að dæma um þetta atriði. Og í raun réttri getur hann ekki stutt þetta álit sitt við þetta bréf próf. Ólsens, heldur þvert á móti. Um álit B. M. Ólsens veit eg ekki, hvað eg á að segja. Mér kemur það dálítið undarlega fyrir og finst, að þar höggvi sá, er hlífa skyldi. Mér kemur þetta álit hans því undarlegar fyrir sjónir, þar sem tillaga sú, sem samþ. var af háskólaráðinu og nú er tekin upp í 1. gr. frv., var einmitt orðuð af honum á fundi í háskólaráðinu.  (Guðm. Hannesson: Það held eg ekki)  . Jú, mér er kunnugt um það, því að eg var á fundinum, sem háskólaráðið hélt, þegar því hafði verið sent málið til umsagnar, og eg er sjálfur skrifari í háskólaráðinu. Eg verð ennfremur að taka það fram, að með allri virðingu fyrir próf. Birni Ólsen, tel eg hans dóm eða álit engan hæstaréttardóm í máli þessu. Eg tel hann engu bærari til að dæma um þetta mál en rektor Mentaskólans, Geir Zoöga, sem líka er klassískur málfræðingur. Hefir hann ritað undir áskorunina til þingsins um að koma kenslu þeirri á fót, sem hér er ætlast til. Og óviðfeldið er það í meira lagi, að próf. Ólsen lýsir yfir því í skjali, sem hann væntanlega veit, að lagt yrði hér fram, að enginn Íslendingur sé fær um að takast kensluna á hendur. Hvað ætli verði síðar, ef allir hérlendir menn eru nú óhæfir til þess? Menn hafa sagt, að betra mundi að koma þessari kenslu fyrir í Mentaskólanum, og þeir gera sér glæsilegar vonir um, að það muni verða mjög ódýrt, ekki nema svo sem 300–400 kr. að því er einhver sagði. Eg held það sé mesti misskilningur. Eg held að það mundi reynast miklu dýrara, því að menn verða að gá að því, að tímakensla við mentaskólann er þó goldin með kr. 1.50 um klukkutímann. Auk þess veit eg ekki betur, en sífelt þurfi að bæta við kenslukröftum við Mentaskólann, vegna þess að tvískifta þarf sumum bekkjunum, sakir hinnar miklu aðsóknar. Kennarar hans munu því ekki geta bætt á sig neinum tímum. Þá er það látið klingja við, eins og líka kemur fram og áður er að vikið, í bréfi próf. Ólsens, að ekki sé til neinn hæfur maður í atöðuna, en það er ekki annað en gamla mótbáran frá 1909 og 1911, þegar Háskólinn var stofnaður. Þá átti enginn hæfur maður að. vera til í nein kennaraembættin við Háskólann. Það er ekki mitt að dæma um það, hvort kennarar Háskólans hafa reynst starfanum vaxnir, en það held eg að mér sé óhætt að segja, að engir þeirra hafi orðið sér til stórskammar í stöðu sinni. Það er víst, að mennirnir skapa stundum tækifærin, en hitt er eina víst, að tækifærin skapa mennina, og svo held eg að mundi fara um þetta. Annars er það ekki þingsins að dæma um það, hvort til sé hæfilegur maður í stöðuna, heldur stjórnarinnar. Vér verðum að treysta því, að hún fari vel að ráði sínu í þessu efni. Finni hún engan hæfan mann í stöðuna, þá skipar hún auðvitað ekki í embættið. Þarf því ekki að fjölyrða um þennan Ramagrát þingmanna. Það hefir verið bent á það, að eðlilegra væri að kenna þessi mál í Mentaskólunum, helzt af því, að það sæmdi ekki að vera að kenna undirstöðuatriðin í þessum greinum við Háskólann. Þetta er þó gert við háskólana í Khöfn og Kristjaníu. Þar er byrjunar námsskeið í grísku og fleiri málum t. d. austurlandamálum. Svona er það og í ótalmörgum greinum í öllum háskólum út um heim. Mér eru líka kunnugar skoðanir Haraldar prófessora Níelssonar á þessu máli. Hann hefir sagt mér, að ógerlegt væri að kenna guðfræði svo að við sé hítandi, þeim mönnum, sem eigi kynni grísku. Hvað hann kann að hafa sagt við háttv. 1. þingm. N.-Múl. (B. H.) veit eg ekki um. En mér er þó sagt nú, að háttv. 1. þm. N.-Múl: (B. H.) hafi líka í fórum sínum skriflegt álit þessa manns um málið. Hví hefir hann ekki svo mikið við það sem álit hins prófessorsins, Bjarnar Ólsens, að lesa það hér upp? Eða er það máli hana eigi til jafnmikils stuðnings og hitt álitið ? Einhver háttv. þingmaður sagði, að aðsóknin mundi verða lítil við háskóla vorn til að nema þessar greinir. Það er bæði satt og ósatt. Miðað við stórþjóðirnar og háskóla þeirra, er aðsóknin auðvitað lítil, vegna þess hve fáir vér erum. Sami háttv. þingmaður sagði og að mönnum yrði þetta nám að litlu eða engu gagni, þegar út í lífið kæmi. Ef ætti að leggja þennan mælikvarða hve mikið gagn menn beinlínis hefði á þær kenslugreinir, sem menn nema á skólaárum sínum, þá leiddi það í raun réttri til þeirrar ályktunar, að sleppa mætti flestum kenslugreinunum í mentaskólanum, því að ekki verður ábendanlegt gagn af helmingnum af því, sem menn læra þar - eða ætti að læra þar samkvæmt reglugerð skólana. Það fer alt eftir því, hvaða sérfræðigrein menn leggja stund á síðar. Eg hygg t. d. að fæstir hafi í daglegu lífi ábendanlegt gagn af allri þeirri stærðfræði, sem kend er í mentaskólanum. En ef nokkur grein er bráðnauðsynleg til þess að . þroska hugann manna og kenna þeim að læra og fá nauðsynlega seglfestu á hugsunum sínum, þá er það einmitt stærðfræði. Og alveg það sama er um gömlu málin að segja. Prófessor Haraldur Níelsson hefir bent á það, að Norðmenn hafa stofnað sérstakt embætti í þessum greinum við háskóla sinn - aðallega ætlað guðfræðingum til undirbúninga. Og það sem Norðmenn láta sér nægja með, þurfum vér ekki að skammast oss fyrir. Eg er alveg sömu skoðunar í þessu máli og áður og vil eindregið mæla á móti því, að þessi rökstudda dagskrá, sem háttv. 1. þingmaður N.-Múl. (B. H.) bar fram. verði samþykt. Og eg get ekki trúað því, að þeir menn, sem áður hafa greitt þessu máli atkvæði, gangi í þessa dagskrárgildru.

Guðmundur Hannesson : Eg ætla að eins að leiðrétta dálítið ranghermi hjá háttv. 2. þingmanni Árn. (E. A.). Hann virtist gefa það í skyn, að prófessor Björn Ólsen hefði haldið öðru fram á fundi háskólaráðsins í vor, en háttv. 1. þm. N.-Múl. (B. H.) skýrði frá.  (Einar Arnórsson : Eg sagði, að hann hefði orðað tillöguna)  . Eg man eftir því, að hann tók einhvern þátt í orðalaginu, en hélt þar fram alveg sömu skoðun og háttv. 1. þingm. N.-Múl. (B. H.) hefir skýrt frá.

Sigurður Sigurðsson : Það getur alt verið mikið rétt, sem háttv. samþingismaður minn (E. A.) hefir sagt svo langt sem það nær. En eitt stendur óhaggað: að það kallar ekkert að að stofna þetta embætti nú á þessu aukaþingi. Það hefir engin rödd látið það á sér heyra utanþings, að það væri nauðsynlegt. Og eg vil slá því föstu, að stofnun þessa embættis er ótímabær og á að sjálfsögðu að bíða um sinn.



Það er ekki mikið, sem þarf að svara. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir ekki haft mikið að færa á móti því, sem eg sagði, enda hefir hann ekki góðan málstað. Eg sagði áðan, að aukakennari í þessum greinum við mentaskólann mundi ekki kosta meira en 3–400 kr. á ári, og stend við það enn þá. Eg bygði það á því, að eg hugsaði mér 8 mánaða nám og hélt að nægja mundi 10 stundir á viku til grískukenslu. Það verða 32 vikur, 1 kr. um tímann, eða 320 kr. alls. Og þótt stundakenslan kostaði kr. 1.50 pr. tíma, þá yrði það ekki nema c. 500 kr., og er þá augljóst, að sparast 2000 kr. á ári að minsta kosti, ef þetta þýðingarlausa embætti er stofnað. Eg get því ekki kannast við, að áætlun mín hafi verið fjarri sanni. Hann (E. A.) sagði, að eg hefði barið þá bumbu, sem títt væri hér á landi, að ekki fengist hæfur maður til þessa starfa. Eg rengi það ekki, að fá megi hæfan mann til slíkrar kenslu við mentaskólann. Eg er t. d. sannfærður um, að rektor gæti tekið þá kenslu að sér. En hitt tók eg fram og hafði þar ekki fyrir mér lakari mann en prófessor B. M. Ólsen, að til háskólakenslu eða vísindalegrar kenslu í þessum greinum skorti oss hæfan mann. Enda virðist engin brýn nauðsyn bera til þess. Eg hygg, að fáir mundu stunda það nám hér, og til grískuþekkingar þeirrar, er nauðsynleg er guðfræðisnemendum, hygg eg að kensla í mentaskólanum sé nægileg. Það mun vera rétt, að Norðmenn hafi tekið upp háskólakenslu í þessum greinum. En eg sé ekki, að það sé svo sjálfsagt fyrir oss að gera það, þótt Norðmenn hafi tekið þessa aðferð við forntungunámið. Það er ekki alt af, sem alt á heima hjá oss, þótt það tíðkist með erlendum þjóðum.



Það er einatt mjög mikilsvert að gera sér far um að afla sér sem beztrar þekkingar á hvaða máli sem er, en á hinn bóginn finst mér það þó harla óviðfeldið, að heyra því slegið hér föstu, að Björn Ólsen háskólakennari sé eini maðurinn, er vit hafi á máli því, er hér um ræðir, og það í svo afar ríkum mæli, að sjálfsagt sé, að allir verði alorðalaust að beygja sig fyrir því. Eg fæ ekki séð, að vér, sem menta- og háskólaveginn höfum gengið, höfum neina ástæðu til þess að byggja meira á hana skoðun en á vorri eigin. Vér vitum það vel, að vér erum honum alveg jafnfærir til að kveða upp dóm um það, hvort vér teljum forntungnanámið hafa haft mentandi áhrif á, oss, og teljum því nauðsynlegt, að aðrir eigi kost á því, að geta og aflað sér samskonar þekkingar. Til skamms tíma var, sem kunnugt er, litið svo á, bæði hér á landi og annstaðar, að því er »gömlu málin» snertir, sem enginn geti talist mentaður maður, ef hann gæti ekki notað sér fjársjóðina, sem fólgnir eru í ritum, sem á téðum forntungum eru skráð. Engu að síður hefir þeim þó nýskeð verið útrýmt grísku að öllu og latínunni að mestu úr »almenna mentaskólanum«, en þó að rétt hafi verið talið, að nýju málin væri látin sitja þar í fyrirrúmi, þá leiðir ekki þar af, að vel fari á því, að kenna ekki fornmálin við háskólann. Eg er hræddur um, að aldrei verði litið nema smáum augum á háskóla vorn, meðan vér höfum þar ekki kennarastól í þessum fræðigreinum. En fyrst vér á annað borð höfum stofnað íslenzkan háskóla, þá verðum vér og að taka afleiðingarnar, þ. e. gera hann svo úr garði, að við hann sé kent það, sem nauðsynlegast þykir að kent sé við alla aðra háskóla - jafnvel þótt vér getum ekki þegar gert hann að öllu öðru leyti eins vel úr garði, eina og oss auðugri þjóðirnar. Mér finst og að því er frumv. þetta snertir, - frumv., er samþykt hefir verið í Ed. og hér við 2 umræður að það stappi fífldirfsku næst, að láta sér detta í hug, að deildin fari nú að fella það, beint ofan í fyrri atkvæðagreiðslurnar um málið. Út af orðum háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), er í þá átt fóru, að hér »lægi ekkert á«, þá eru það orð, sem heyrast ekki sjaldan hjá honum þegar um eitthvað það ræðir, sem ekki er í ask Flóamanna ætlað. Ef hann setti sig í spor þeirra manna, sem sárt finna til þess, að geta ekki átt kost þeirrar fræðslu, sem hér um ræðir, þá mundi hann þó að líkindum líta nokkuð öðru vísi á málið.



Eg hefi áður lýst afstöðu minni til þessa máls. Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) gat þess, að gott væri að fá sem beztar upplýsingar í þessu máli, en sagði að þær fengist ekki betri hjá prófessor B. M. Ólsen en hverjum öðrum. Í þessu atriði er eg honum ósamþykkur, því að hann er maður, sem varið hefir lífi sínu og starfi í rannsókn þessara greina og þar að auki samvizkusamur og vandaður maður. Mér virðist því, að hans dóm verði að meta meira en nokkurs annara manna hér á landi. Mér virðist það alveg óþarft að vera að stofna sérstakt kennaraembætti í þessum dauðu málum, sem ekki eru líkindi til að margir leggi stund á. Því er nú svo varið, að vér eigum kennara við háskóla vorn, sem engan nemandann hafa, og eg kalla það að bera í bakkafullan lækinn, ef vér eigum nú að fara að bæta einum slíkum kennara við. Annars ætla eg ekki að fara að endurtaka það, sem áður hefir verið sagt - það er ekki vandi minn. Eg mun greiða atkvæði á móti þessu frumvarpi og álit það vel forsvaranlegt núna. Eg fullyrði ekkert um það, að þetta geti ekki verið nauðsynlegt, en það er ekki svo nauðsynlegt, að margt annað eigi ekki að sitja í fyrirrúmi.

Ráðherra (S. E.) : Mér skilst, að andróðurinn gegn frumvarpi þessu stafi eingöngu af fjárhagslegum ástæðum. En eg er í nokkrum vafa um, þegar á alt er litið, hvort hér stefnir í fjáraustursáttina. Mín skoðun er sú, að grísku- og latínukensla sé nauðsynleg á vísindastofnun eina og háskóla vorum og hún auki veg hans. Og eg fæ ekki betur séð, en að oss sé nauðsynlegt að halda háskóla vorum á lofti meira en gert hefir verið. Fæ ekki annað séð, en þá verði hann meira sóttur. En við það sparast fé það, sem fer forgörðum í utanförum manna, sem tekið gæti próf sín hér. En hvað mikið er það fé? Eg mun greiða frumvarpinu atkvæði mitt.

Sveinn Björnsson : Eg hefi áður lýst afstöðu minni til þessa frumvarps, og leyfi mér nú að fara nokkrum orðum um brtill. þá á þskj. 445, sem eg hefi borið upp fyrir háttv. deild. Þessi brtill. gerir ráð fyrir, að bankinn fái heimild til að auka seðlaútgáfuna um 500 þús. kr., í stað 700 þúsunda kr., sem frv. fer fram á. Með þessari brtill. er sú regla framkvæmd, að seðlarnir sé ekki meiri en hlutaféð. Þessi upphæð, 700 þús. kr. er af tilviljun komin inn við meðferð málsins í efri deild. Þar var litið svo á, að sú upphæð, sem bankinn þyrfti á að halda væri 3.200.000 kr. Eg vona, að háttv. deild fallist á þessa brtill. þar sem ekki er, hvort sem er, nema um bráðabirgðaráðstöfun að ræða. Og samkvæmt þeirri umferðarveltu seðla, sem verið hefir, ætla eg að þetta muni nægja.

Hannes Hafstein : Eg get ekki kannast við, að það sé rétt ástæða fyrir breytingartillögunni um að færa seðlar aukninguna niður í 500 þús. kr., að hlutaféð verði að vera eins mikið og seðlaútgáfunni nemur, eins og mér virtist háttv. flutningsmaður tillögunnar halda fram, enda er slíkri kenning hvergi fylgt erlendis. Danski Nationalbankinn hefir t. d. ekki meira hlutafé en 27 miljónir; en seðlaútgáfa hans nemur hér um bil 140 miljónum, sem að vísu eru trygðar með 50% málmforða; en upphæð hlutafjárins er þessu óviðkomandi. En ef menn vildi fylgja fram þessari nýju kenningu um samband milli hluta fjár og seðlaútgáfu, þá sé eg ekki, að nokkur meining sé í því, að heimta bæði aktíufé fyrir hærri upphæð af seðlafúlgunni en þeirri, sem ekki er fulltrygð með gullforða. Að heimta bæði beinhart gullið, og auk þess trygging í aktíufé fyrir sömu seðlunum, finst mér svo fjarri sanni, að það geti alls ekki komið til greina. Annars vil eg ekki gera þessa breytingartillögu að kapps-atriði, - það getur ekki skift svo miklu máli fyrir þetta eina ár. En eg get ekki verið samþykkur ástæðunni fyrir breyt.till., þó að eg geti eftir atvikum sætt mig við hana, ef eg vissi fyrir víst, að hún greiddi fyrir málinu í Ed. Þá vil eg taka það fram, að eftir samanburði á því, hve bankinn hefir þurft á miklum seðlum að halda fyrri hluta ársins 1913 og til maíloka 1914, þá er mjög vafasamt, að hálf miljón verði nóg. En ögn betra er það þó en alls ekkert í bráðina.



Eg gerði ítarlega grein fyrir því í fyrrakvöld, að engin ástæða væri til að auka hér við seðlaútgáfurétt nú, og eina gerði eg grein fyrir því, að vér værum engu bættari, þó að vér fengjum verðlausa óinnleysanlega seðla. Eg sýndi og sannaði, að það bjargar ekki landinu eða þörfum þess að neinu leyti. Þessir seðlar geta ekki orðið notaðir til annars en að leggja þá á pósthúsið fyrir erlendar póstávísanir, sem landið sekkur sér í skuldir fyrir. Innanlands er ekki rúm fyrir meiri seðla en vér höfum. Eg færði ennfremur rök að því, að gull er hér mjög fátítt manna í meða,l, en seðlar svo miklir, að það nemur 38 kr. og 50 aura á hvert höfuð landsmanna. En reynslan hefir sýnt það í nágrannalöndunum, samkvæmt skýrslu þjóðbankans 1901, að þá fyrir 20 árum var reynsla fyrir því, að viðskiftaþörfin erlendis, í Noregi, Danmörku og Svíþjóð var ekki meiri en 37 kr. á mann. En 1901 telur Þjóðbankinn að peningaviðskiftaþörfin hafi þá verið, í Noregi tæpar 40 krónur á mann, í Svíaríki 40 krónur og í Danmörku 45 krónur. Eg sneiddi hjá því við fyrri umræðu af einskærri hlífni, að grípa til þeirra úrræða, að benda á hin veikustu og viðkvæmustu atriði í þessu máli. En þess virðist því miður vera þörf, til þess að mönnum skiljist, hvað hér er um að verá. Að vísu býst eg við, að atkvæðagreiðslan fari nú eins og áður, en þjóðin á heimting á upplýsingum um þetta mál, og eg treysti henni til að leggja sanngjarnan dóm á, þegar hún sér, hvernig öllu er háttað. Eg neyðist til þess, vegna deildarinnar, að draga tjaldið dálítið betur frá þessu atriði. Eg er alveg viss um, að sumir háttv. þingmenn hafa greitt frumvarpinu atkvæði með bindi fyrir augum í fyrrakvöld, og það bindi hefir Íslandsbanki lagt fyrir augu þeirra. Íslandsbanki hefir sem sé gætt þess vandlega að birta engan mánaðarreikning á þessu ári, varast eins og heitan eldinn að gera mánaðarleg reikningsskil í íslenzkum blöðum, eins og ákvæði í reglugerð hans mæla þó fyrir; þar segir, að bankinn eigi »við hver mánaðamót« að birta í íslenzku blaði yfirlit yfir hag sinn. Þetta gerði bankinn nokkurnveginn reglulega fram að 1910, nokkuð óreglulega síðan, en á þessu ári hefir hann alls engan reikning birt, svo að þingið hefir ekki átt kost á að athuga hag bankans. Hvaða tilgang gat bankinn haft til að hætta á þessu ári að birta reikninga sína? Eg lít svo á, að hann hafi gert það til þess eins, að þingið ætti ekki kost á að athuga þá áður en það samþykti þetta frumvarp. Eg get ekki séð neina aðra ástæðu til þess, og mig furðar á, að stjórnin skuli ekki hafa ýtt undir bankann með að birta reikninga sína. Það er satt, að birzt hefir í Danmörku, í dönsku blaði, sem reglugerðin minnist ekki á, ágrip af reikningum bankans, og af því að svo vill til, að Landsbankinn fær þetta blað, þá sá eg, eða réttara sagt, mér var bent á það í nefndu blaði, að þar var ágrip af reikningum bankans, og þess vegna hefi eg átt kost á að kynnast þeim. En nú mun einnig vera hætt að birta reikningságripið þar. Annan tilgang en þennan, sé eg ekki að bankinn geti hafa haft til þess að birta ekki reikningana. Enginn maður hefir sagt nokkuð, sem bendi að nokkru leyti til þess, að þetta sé ekki gert í ákveðnum tilgangi. Og þangað til annað verður sýnt og sannað, held eg því fram, að tilgangurinn hafi ekki getað verið annar en sá, sem eg sagði.  (Hannes Hafstein: Hver?)  . Sá að láta ekki alþingi eiga kost á að kynna sér hag bankans. Eg hlífðist við mörgu við 2. umræðu þessa máls, sem upplýsingar þurfti að gefa um, í fullu trausti til þeirrar gætni, sem deildin mundi sýna í þessu máli. Eg hugsaði hún mundi gæta að sér, þegar ekkert lá fyrir um hag bankans, nema munnleg sögusögn hans eigin þjóna. Ekki svo mikið sem skrifleg skýrsla sé hér um hag bankans frá bankastjórninni, sem þörf væri þó að kynna sér og vita um, áður en meiri hlunnindi eru veitt þessum banka, eins og eg drap lítillega á við 2. umræðu. Eg sé ekki, hvernig þroskað og ráðvant þing ætlar sér að veita bankanum nokkurn aukinn seðlaútgáfurétt fyrr en þeim misfellum er kipt í lag, sem nú eru á bankanum. Stjórn Íslandsbanka hefir rækilega fært sér í nyt þær misfellur, eða holur, sem eru í löggjöf þeirri, er hann snertir. Eg skal þegar nefna eitt atriði. Íslandsbanki er Limited, þ. e. a. s. þar er engin persónuleg ábyrgð að baki. Þetta þarf í sjálfu sér ekki að vera ilt, ef bankanum er vel stjórnað, en eg vil benda á það, að hér kemur þessi banki fram eins og ó-limited. Og eg vil ennfremur benda á, að bankinn er í tvöfaldri hættu vegna sparisjóðadeildarinnar annars vegar og hins vegar þeirrar skyldu, að innleysa seðlana. Bankanum er hætta búin, ef ráðist er á hann bæði af þeim, sem eiga þar í sparisjóðum, og hinum, sem vilja fá gull fyrir seðla sína. Árið 1901, þegar rætt var um stofnun þessa banka, þá var ekki gert ráð fyrir, að bankinn yrði háður nema annarri þessari hættu, sem sé skyldunni til að innleysa seðla. Bankanum var ekki ætlað að hafa sparisjóð, og hann er hreint og beint brot á einkaleyfislögunum. Menn geta séð það á fylgiskjali með fylgiskjali 45 við Alþingistíðindin 1901, að þar var það hreint og beint gert að skilyrði af stjórninni, að bankinn mætti ekki reka sparisjóð, og var það gert samkvæmt tillögum þjóðbankans danska. Þjóðbankinn segir svo í skjali sínu til stjórnarinnar : »Með tilliti til þess, hvort skeyta eigi sparisjóðsdeild við þennan nýja banka, verður það ótvírætt að viðurkennast, að slíkt samband væri í eðli sínu röng grundvallarstefna, því sparisjóðir eru, samkvæmt reynslu, sérstaklega háðir úttekt af uppþotskendum ástæðum (panikartede Pengeudtagelser) og því skapaðir til að setja seðilbanka í peningaþröngu. Þetta segir Þjóðbankinn, og stofnendur bankans svara þessu með bréfi 29. jan. 1901, og skal eg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa svar þeirra við þessu. Það er svo látandi: »Út af athugasemdum stjórnar Þjóðbankans við álit Efri-deildar Alþingis, þar sem hún telur ranga grundvallarstefnu að skeyta sparisjóðsdeild við seðlabanka, þá fellur það alveg saman við skoðun vora um það efni, og þess vegna höfum vér heldur ekki ætlað oss að láta Íslandsbanka taka að sér sparisjóð Landsbankans. En ef menn . . . . . skyldu óska, að Íslandsbanki tæki að sér stjórn sparisjóðsins í Reykjavík, mundum vér taka það að oss, - þó þannig, að sparisjóðurinn yrði sjálfstæð stofnun« Þeir eru því alveg á sama máli stofn endurnir um það, að hætta sé fyrir seðlabanka að reka sparisjóð. En af því að þá var í upphafi þingsins gert ráð fyrir, að Landsbankinn yrði lagður niður, þá er talað um þetta atriði viðvíkjandi sparisjóðinum, og það var auðvitað sama, hvort Íslandsbanki skeytti sparisjóði Landabankans við sig, eða að hann stofnaði sparisjóð sjálfur, eins og hann hefir gert. Hættan var söm. En af þessu sést ljóslega, að báðir koma sér saman um það fyrirfram, og áður en lögin eru samin, að bankinn reki ekki sparisjóðsstörf. Og upp á það meðal annars var bankanum veittur seðlaútgáfuréttur. Og lögin heimila bankanum ekki heldur að reka sparisjóðsviðskifti. Þau taka ekkert fram um það. En það þurfti ekki að banna bankanum það, bæði vegna þess, sem á undan var gengið, og hins, að í lögunum stendur að eins, hvað bankinn megi gera. Hitt gæti enginn til tínt í slíkri löggjöf, hvað bankinn mætti ekki gera. En það vill svo vel til um þetta eina atriði - sparisjóðsreksturinn -, að af undirbúningi málsins og allri undirbygging má sjá, hver tilætlunin var. Bréf þau, sem eg las upp, eru svo ótvíræð, sem mest má verða, að þar er engum blöðum um að fletta. Bankinn mátti ekki og átti ekki að reka sparisjóðsstörf, og af þeim og seðlainnlausninni stendur hann í tvöfaldri hættu. Landið ber alla ábyrgðina af seðlaútgáfunni, þó að lögin mæli ekki beint svo fyrir. Seðlarnir eru hér þvingaður gjaldeyrir, og hlýtur landið því að bera alla ábyrgð á seðlunum. En nú er fróðlegt að sjá, hvernig Íslandsbanki fór að því, að smeygja inn hjá sér sparisjóðsrekstrinum, og hvað það er, sem veldur því, að hann hefir aparisjóð, sem nemur eins miklu eins og nú er raun á orðin. Í reglugerð bankans frá 25. nóv. 1903 er litlafingrinum smeygt inn. Þar segir svo í 13. gr. hver störf hans sé : »Bankinn hefir þess konar störf á hendi, sem nú skal greina : 1. Að taka við peningum á dálk eða sem innláni«. Samkvæmt lögunum 1905 og undirbúningi þeirra verður þetta ákvæði ekki skilið á annan veg en svo, að »taka á dálk« þýði sama sem að taka á hlaupareikning, og orðin »eða sem innlán« sé endurtekning á orðunum »á dálk«. En í danska textanum má sjá »wo der Hund liegt begraben« (hvar fiskur liggur undir steini). Þar standa þessi orð : »Modtagelse af Penge paa Folio og som Indlaan«. Hér ber ekki saman danska og íslenzka textanum. Rétt meining þessara orða er viðtaka peninga á hlaupareikning og sem innlánum. Danska orðið »Indlaan« er hér innleitt og látið tákna sparisjóði, sem það táknar ekki. Innlánum í Danmörku er svo fyrir komið, að bankar, sem ekki reka sparisjóðsstarfsemi, taka við innlánum með 3–6 mánaða uppsagnarfresti. Munurinn liggur í því, að um innlán er ákveðinn uppsagnarfrestur, eina og á sér stað við svo kölluð innlánsskírteini í bönkum hér. Og venjulega um stærri upphæðir að ræða. Þetta ákvæði í lögunum frá 1905 hefir Íslandsbanki skilið svo, að hann gæti gefið út reglulegar sparisjóðsbækur, og veðsett sparisjóðseigendum sérstaklega allar eignir bankans, alt hlutafé og varasjóð. Með þessum hætti eru 1905 veðsettar 2 miljónir króna. Eg kalla það veðsetning, þótt það orð eigi ef til vill ekki við frá stranglagalegu sjónarmiði, en sparisjóðseigendur geta ekki skilið ákvæðin í sparisjóðsbókunum öðru vísi, og mun eg víkja að því síðar. Í júlí 1914 veðsetur bankinn þannig 3 milj. kr. á þennan hátt, auk annarra eigna bankans. Nú mun eg finna orðum mínum stað með því að lesa upp, með leyfi háttv. forseta, ákvæði úr sparisjóðsbókum Íslandsbanka. Eg hefi í höndum sparisjóðsbók við Íslandsbanka, sem út er gefin 18. júlí 1914. Þar stendur svo með feitu letri : »Hlutafé bankans: 3,000,000 krónur svo og aðrar eignir hans, eru til tryggingar innlánum í Islands banka«. Með þessu er það gefið sparisjóðseigendum fullkomlega í skyn, að þessar skyldur hvíli ekki á bankanum gagnvart öðrum en sparisjóðseigendum. Bankinn lætur þá ekkert um það vita, að hann er limited, það er, að engin persóna hefir ábyrgð á bankanum, tryggingin því að eins bygð á hlutafénu, ekki að hlutabréf hans eru í júlí þ. á. komin niður í 84 af hundraði– - nú niður í 80 af hundraði, - að sá hluti, sem gulltrygður er, er veðsettur öðrum, að hlutaféð er að nokkuru leyti sett sem trygging fyrir veðdeild og loks að hlutaféð er trygging fyrir öllum öðrum skuldum bankans. Þegar alls þessa er látið ógetið, hlýtur fólk að standa í þeirri meiningu, að sparisjóðsféð sé trygt fram yfir alt annað. Utanlands mundi hver stjórn hafa bannað þessum banka að reka sparisjóðsstarfsemi, hvað þá að gabba almenning með þannig lagaðri auglýsing í sparisjóðsbókum sínum. En alt öðru máli er að gegna hér. Hér ber stjórnin svo mikið traust til bankans, að hún leyfir honum að reka sparisjóðsstarfsemi, án þess að heimtað sé nokkurt sérstakt tryggingarfé fyrir sparisjóðsfénu. En að Landsbankanum er gengið svo hart, að honum er þröngvað til að hafa 20% af innstæðufé í verðbréfum, liggjandi fyrir sem trygging sparisjóðsins, og var engin leið úr því að aka, þrátt fyrir það þótt Landsbankinn sé landsins eign og því illa viðeigandi að íþyngja honum með slíkri óþarfa kvöð. En orsökin til þessa er augljós. Hún er sú, að stjórn Íslandsbanka og stjórn landsins hefir oftast verið ein og hin sama. Það má segja, að Íslandsbanki hafi oftast lánað mann í ráðherrasessinn. Orsökin liggur líka í því ákvæði, sem potað var inn í reglugjörð bankans, að ráðherra skyldi vera launaður af bankanum og fá 1000 kr. fyrir að mæta einu sinni á ári á fundi. Þess vegna hefir ráðherra eðlilega átt örðugt með að setja sig upp á móti því, sem bankastjórnin hefir viljað. Og svo þegar þar við bætist vel launað starf í bankanum að ráðherramenskunni lokinni. Að hér sé um bein sparisjóðsákvæði að ræða sést á sparisjóðsbók þeirri, sem eg gat um áðan, frá 18. júlí 1914. Þar stendur svo : »Íslandabanki tekur við fé til ávaxta sem innláni, þó eigi minni fjárhæð í senn en 1 krónu.« En um úttöku peninga úr bókunum stendur : »Innlánseigandi má taka út úr innlánsviðskiftabókinni alt að 500 krónum á dag, án uppsagnarfrests«. Hér er alveg sama ákvæði, sem tíðkast í öllum sparisjóðsbókum. Hér er ekki settur 3 eða 6 mánaða uppsagnarfrestur. Samkepni Íslandsbanka við Landabankann má sjá ljóslega af því, að 1905 svarar Íslandsbanki ekki vöxtum af minni innstæðu en 5 kr., alveg eins og Landsbankinn gerði þá, en nú 1914, er hann búinn að færa lágmarkið niður í 1 kr. og greiðir af 1 kr. sömu vexti sem greiddir eru í sparisjóði Landabankana af 5 kr. og meira. Þetta sýnir, að Íslandsbanki kostar kappa um að teygja til sín sparisjóðsfé, þó alla lagaheimild bresti. Ennfremur leyfir bankinn að ávísa á sparisjóðabækurnar, án þess að merkt sé á þær með glöggu merki, að þær sé óveðhæfar. Í öðrum löndum er ætíð stimplað á bækurnar, að þær sé óveðhæfar. Af þessu hefir það leitt, og er mér kunnugt um það, að menn hafa tekið bækurnar að veði í góðri trú, en tapað á því, vegna þess að eigandi þeirra hefir haft tékka í vasa sínum og gefið þá út til bankans, sem svo hefir afgreitt þá. Þegar handhafi bókarinnar ætlaði svo að grípa til innstæðunnar, var veðsetjandinn búinn að eyða öllu fénu. Eg hefi þá sýnt fram á það, að hættan stafar af sparisjóðsfénu, sem nú er orðið svo mikið, að það nemur meiru en hluta fé bankans, og einnig sýnt fram á það, að hættan er tvöföld í stað þess að þingið 1901 ætlaðist til að hún væri einföld. Þá skal eg snúa mér að reglugjörð bankans. Eins og eg gat lauslega um í ræðu minni í fyrrakvöld, þá gekk þingið 1901 vel frá öllum atriðum, sem bankann varða. Það var að eins eitt atriði, sem þingið fal stjórninni að setja nánari reglur um, sem sé eftirlitið með bankanum, kom það til af því, að þingið hafði ekki tíma og tæplega næga þekkingu til þess að ganga rækilega frá því atriði. Þetta atriði átti að felast í reglugjörð bankana, og hefði þar þá átt að standa að minsta kosti : 1. Undir hvaða fulltryggu eftirliti seðlarnir ætti að gerast og afhendast bankanum. 2. Hvernig fulltryggu eftirliti ætti að vera fyrirkomið um það, hvað mikið væri gefið út af seðlum í hvert skifti. 3. Fulltrygt eftirlit með því, hvað miklu af seðlum væri brent, og hvaða seðlar, og hvernig það ætti að gerast. 4. Fulltrygt eftirlit með því, hvort alt hluta féð væri í sannleika innborgað. 5. Hvernig sú trygging skyldi vera, sem standa átti sem trygging fyrir hinum ógulltrygða hluta seðlanna. 6. Hvernig fulltryggilegt eftirlit ætti að vera með gullforðanum. Þessu, sem nú var talið, hefði mátt búast við í reglugjörðinni, en, þar er ekki vikið að einu þessara atriða með svo mikið sem einu orði. Fyrir bragðið geta seðlarnir verið til geymslu í öllum 4 hornum landsins, sem gera það að verkum, að stjórnin getur ekki litið eftir gullforðanum. Af þessu leiðir einnig það, að bankastjórnin gæti, ef hún vildi, sýnt, að svo og svo mikið fé væri í umferð af seðlum og að hún þyrfti svo og svo mikið fé - bankastjórnin gæti þá, segi eg, sent t. d. norður 2–300 þús. kr. til geymslu. Eg segi ekki að bankastjórnin geri það, en hún getur gert það, af því að eftirlitsskyldan er engin, samkvæmt reglugjörðinni. Þetta fer alveg eftir ráðvendni bankastjórnarinnar, og álít eg það, of veika tryggingu. Í reglugjörð bankans er sagt, að fyrir þeim hluta seðlanna, sem eigi er trygður með gulli, skuli bankinn hafa »vissa og auðsælda eign til tryggingar.« Hvar er sú eign? Eg þori að fullyrða, að þegar vel trygðar eignir bankans, er nema sparisjóðsfénu yfir 3 miljónir, eru frá dregnar, þá hefir bankinn aldrei haft þessa »vissu og auðseldu eign« til tryggingar seðlunum. Úr þessu ákvæði reglugerðarinnar er þó aftur dregið, þar sem svo er ákveðið, að tryggingin megi vera í »handveðslánum« og »víxlum«, kröfum á útlend verzlunarhús, er þegar skulu greiðast og í verðbréfum. En ekkert er í reglugerðinni minst á hvenær gjalddagi þessara handveða og víxla skuli vera. Annarsstaðar í bönkum er gert ráð fyrir 3 mánaða víxlum í lengsta lagi, en svo er ekki hér. Eg er talsvert kunnugur því, hvernig hagar til um víxla hér á landi, og get því fullyrt það, að víxlar þeir, sem bankinn á 31. des. ár hvert, greiðast fæstir innan 3 mánaða, því að sú 2¼ milj. kr., sem Íslandsbanki hefir átt í víxlum 31. des. 1913, eru flest framlengdarvíxlar. Þar með segi eg ekki að þeir víxlar borgist ekki, en þeir eru ekki handbært fé, sem gripið verður til þegar «panik« er. Slíkir víxlar mundu því alla eigi vera metnir sem gild trygging fyrir ógulltrygðum seðlum. Ef því gullforðinn nægir ekki, þá vantar í rauninni alveg þessa trygging, þegar tillit er tekið til þess, að sparisjóðseigendur fái sitt. Hér þekkjast ekki forretnings-víxlar eins og utanlands. Þessi handveðslán mætti ósköp vel tryggja með hlutum í bankanum sjálfum; ekkert ákvæði í reglugerðinni því til fyrirstöðu. Eg hefi bent á þetta til þess að menn sjái, að hér þarf eitthvað að vera á undan gengið, áður en seðlaútgáfuréttur bankans er aukinn. Hvað er nú það, sem veldur því, að útlendu bankarnir, sem tekið hafa Íslandsbanka að sér og mikið hafa af hana viðskiftum, hafa ekki getað aukið veltufé Íslandabanka, þrátt fyrir það að leyft var að auka það 1907, og 1908 ákveðið að það skyldi sakast? Það hefir verið bent á, að dýrtíð væri á peningamarkaðinum; það er rétt, svo var það og svo er það nú, en ekki var slík dýrtíð á peningum árið sem leið. En þrátt fyrir þetta hefir ekki tekist að afla Íslandabanka trausts í útlöndum, jafnvel þótt fyrir hafi legið heilbrigðisvottorð endurskoðanda bankans árlega, sem svo mikið gys hefir verið gert að í dönskum blöðum. Bankarnir erlendis vilja ekki leggja fram veltuféð, en til er ætlast, að alþýðan á Íslandi, ekki betur en hún er sett, leggi fram ímynd veltufjár, en sem ekkert veltufé er, í auknu lánatrausti til bankans, auknum seðlaútgáfurétti. Reikningar bankans eru mjög óljósir. Einkannlega er einn liður mjög eftirtektarverður, það er liðurinn: »Ýmsir skuldunautar«, semur 2,580,818 kr. í árslok 1913. Í landsbankanum nemur þessi liður 1909: 17 þús. kr., 1910: 5 þús. kr., 1911: 3 þús. kr. og 1912: 16½ þús. kr. Þessi liður í reikningi Íslandsbanka er því afakaplega hár samanborið við Landsbankann og eins í samanburði við sama lið í útlendum bankareikningum, eins og sjá má af reikningum, sem eg hefi hér við hendina nú. Þessi liður er sem sé alstaðar hafður sem nokkurskonar ruslakista hvers banka, og eru þar í látnar upphæðir, sem ekki standa á skuldabréfum, t d. afsagnargjald, ábyrgðargjald o. fl. þess háttar, sem óafgert er, þegar reikningarnir eru gerðir, millifærsluliðir milli reikninga útbúanna o. s. frv. En hvernig stendur þá á því, að þessi liður er svo gríðarlega hár? Bankastjórn Íslandsbanka hefir gert þá grein fyrir því, að þetta væri innieign bankans í bönkum erlendis. En hvers vegna er þá ekki innieignin tilfærð í sérstökum lið, úr því að skuldir bankans við erlenda banka eru í sérstökum lið ? Og hvernig stendur á því, að prívatbanki, sem hefir seðlaútgáfurétt, gefur ekki út gleggri reikninga en þetta, sem á að standa undir almennu eftirliti? Af reikningnum sést ekki annað en að bankinn aðeins skuldi erlendum bönkum, en innieignin falin undir röngum lið. Eg get sagt, hvernig á því stendur. Svo er mál með vexti, að í fyrra var allóþyrmilega ráðist á Landsbankann í blaðinu »Lögréttu« fyrir það. að hann um nýárið átti inni hjá erlendum bönkum. Því var það til ráðs fundið, til þess eigi væri hægt að draga úr árásinni á Landsbankann um þetta efni, að leyna því, að Íslandsbanki ætti inni erlendis miklu stærri upphæð. Og þetta var ráðið: að fela innieignina í þessum lið. Hvað ætli t. d. þýzka stjórnin hefði sagt um aðra eins reikningsfærslu hjá banka, sem naut seðlaútgáfuréttar? Í Ed. sagði einn háttv. konungkjörinn þingmaður um daginn, að Íslendingar ætti nú orðið 700,000 kr. hlutafé í bankanum. Það skyldi gleðja mig ef svo væri í raun og veru. En eg stórefast um það, að þetta fé sé borgað nema að litlu leyti hitt hafi bankinn lánað þeim. Um þetta gæti bankastj. gefið skýrslu, svo að það kæmi greinilega í ljós, hvort Íslandsbanki lánar út sín eigin hlutabréf. Nú á eg eftir að sýna fram á það, hvernig stendur á því, að bankinn eða stjórnin hefir lagt þetta mál svona alveg röksemdalaust fyrir þingið. Bankinn biður sem sé eingöngu um þenna aukna rétt, en annað er ekki sagt um frumvarpið. Engin rök færð fyrir því að þessa þurfi, og hefði þó sannarlega ekki verið vanþörf á að færa þau rök, og það jafnvel fyrir mjög brýnni þörf. Eg verð þess vegna að halda því fram, að þörfin geti ekki hafa verið brýn af venjulegum orsökum. Bankann vantaði ekki gjaldmiðil. Ef svo hefði verið hefði hann getað útvegað sér hann ytra, eins og Landsbankinn verður að gera á hverju ári. Hann á nógan gjaldmiðil liggjandi erlendis, 1,400,000 kr., eftir því sem hann segir sjálfur frá. Hvers vegna notar hann ekki þennan gjaldmiðil? Nei, orsökin er sú, að Íslandsbanki vill hafa. nógu vítt svið, nógu mikla seðlaútgáfu, ef uppþot yrði hjá sparifjáreigendum. Þetta er fyrsta ástæðan, þótt hún geti verið tvíeggjað sverð ef traustið bilar. Hún getur orðið ekkert annað en svikamylla ef traustið til seðlanna bilar um leið. Í öðru lagi er það ekki úr vegi, þegar hlutir bankans standa svo lágt erlendis, að geta þá flaggað með því þar, að þingið hafi þó það traust á bankanum, að það þori að auka seðlaútgáfurétt hans skilyrðislaust. Hitt er annað mál, hvernig fjármálamenn þar kynni að lita á það, ef þeir kæmist að því, að þingið gerði þetta einmitt í því skyni að hjálpa áliti bankans ytra, án þess að aðrar ástæður væri til þess. Það mætti líta svo á þetta, að þingið gerði þetta til að gabba útlenda fjármálamenn, og það mundi þó ekki auka traust landsins, sem eigi má við því að minka. Það er kyndugt, að enginn maður í háttv.Nd. skuli hafa minst á það, að Landsbankinn þurfi aukið fé til þess að uppfylla viðskiftaþörfina. Þeim verður ekki að vegi að segja um leið: Vér skulum auka seðlafúlgu Landsbankans, svo að hann geti líka hjálpað til að greiða úr viðskiftaþörfinni. Nei, því er bara haldið fram, að Íslandsbanki hafi einkarétt til seðlaútgáfu í 20 ár enn. Þess er ekki gætt, að einmitt nú höfðum vér það í höndum vorum að fá gerða undantekningu frá þessu. Ef Íslandsbanki legði nokkuð upp úr því að fá þennan aukna seðlaútgáfurétt, þá hefði ekki verið annað en að setja honum það sjálfsagða skilyrði, að Landsbankinn fengi líka leyfi til að gefa út eina miljón í seðlum. En auðvitað vill Landsbankinn sjálfur ekki fara fram á það. Honum er ekki svo ant um það, að landið sé gullmyntarlaust. Nú vona eg, að háttv. deild hafi fengið nokkru nánari skýringu á því, hvers vegna minni hlutinn hefir lagt það til, að Íslb. verði ekki veittur þessi réttur að þessu sinni, og að háttv.þm. þurfi ekki að greiða atkvæði með frumv. af því, að málið sé ekki nógsamlega upplýst til bráðabirgðar. Það er upplýst, og hvað sem sagt verður stend eg við hvert orð, sem eg hefi hér sagt, og ekkert af því verður hrakið með rökum. Minni hlutinn hefir líka sýnt, hvað þarf að gera áður en þetta er veitt, því að sjálfsögðu verður beðið um það þegar á næsta þingi aftur. - Minni hlutinn vill gera bankann sem bezt úr garði til þess að hann sé verðugur til að njóta þess trausts, sem til þessa þarf. Það er hollast bæði honum og þjóðinni. Þess vegna er það hið eina skynsamlega að bíða, og gera við því sem að er á fyrirkomulagi bankana, ef menn vilja auka seðlaútgáfurétt hans, sem eg tel óráðlegt. Þetta er eina rétta leiðin, því að nú sem stendur er þörfin ekki brýn heldur, og vér getum aldrei bjargað oss út úr neinum vandræðum með verðlausum og ónýtum seðlum. Eg vona svo, að háttv. deild afsaki það, að eg hafi orðið að beita mér nokkuð meira en venja mín er til. En það var nauðsynin, sem knúði mig til þess.



Þessi langa ræða háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) minnir mig á ritgerð eftir sama höfund um Landsbankann frá þeim tíma, þegar verið var að koma Íslandsbanka á stofn. Hann lýsti honum svo þá, að hann væri á svo veikum grundvelli bygður og hættulegum, og fyrirkomulagið svo ófullkomið, að hann gæti ekki lengi staðist. Til allrar hamingju reyndist nú þetta ekki satt, enda höfðir þeir ekki trúað því, sem kunnugir vóru. Svipað hygg eg að verði nú með þessa ræðu, enda ætla eg ekki að svara henni. Það var annað, sem kom mér til að standa upp, og sem kemur málinu við. Það er það, að þörfin fyrir aukningu seðlaútgáfuréttarins er alls ekki þörf bankans, heldur landsmanna. Þetta verður bezt ráðið af samanburði við liðinn tíma, og ef gáð er að, hvað nú er úti af seðlum og hvað úti hefir verið, þá er eðlilegt, að menn verði hræddir um að seðlaakortur verði, og nú er ekki hægt að fá þá frá útlöndum. Þann 31. ágúst í fyrra var úti af seðlum tæp 1.600.000 kr. Nú er ekki svo langt liðið á árið og eru þó fullar horfur á því, eftir því sem hr. Indriði Einarssyni farast orð í síðustu Ísafold í eftirtektarverðri grein, sem eg býst við að háttv. þingm. (B. Kr.) hafi lesið, að horfurnar verði þeim mun verri í ár, að það nemi fyllilega 700 þús. kr. Það sést af skýrslu minni hl., hvernig þetta var í fyrra, en hitt hefir verið upplýst í háttv. Ed. Það sést af þessu, hvort ekki er fullkomin þörf á þessum seðlaútgáfurétti. En ef ræða háttv. þm. (B. Kr.) á nokkuð skytl við frv. og á að gera mönnum grein fyrir því, að Íslandsbanki standi svo tæpt, og honum sé svo illa stjórnað, að varasamt sé, að trúa honum fyrir þessum aukna seðlaútgáfurétti, sem er einungis svo mikill, sem þjóðin þarf endilega á að halda, hvernig stendur þá, á því, að sami háttv. þm. (B. Kr.) trúði þessari stofnun svo vel árið 1901, þegar hún var enn í smíðum, til þess að taka að sér seðlaútgáfuréttinn með þeim skyldum, sem honum fylgja ?

Hannes Hafstein : Eg ætla mér ekki að færast það í fang, að svara þessari löngu ræðu háttv. 1. þm. G. og Kj.s. (B. Kr.) lið fyrir lið. Eg er alveg sannfærður um það, að hver einasti maður hér í salnum hefir hugsað um það og fundið til þess, meðan hann var að tala, að það var ekki þingmaðurinn, sem þar talaði, heldur bankakappinn, keppinauturinn. Og það eru ekki eingöngu þægilegar tilfinningar, sem hreyfa sér hjá mönnum, þegar þeir heyra ófyrirleitinn keppinaut ekki svífast þess, að rífa niður varnarlausan fjarstaddan keppinaut sinn, og reyna að skerða virðingu hans og álit, ekki með því að bera á hann beinar sakir eða reyna að sanna á hann bein svik eða. misindisverk, heldur með því að reyna að vekja tortrygni, reyna með látlausum dylgjum að vekja eitthvert hugboð um, að ekki sé alt með feldu. Háttv. 1. þm. G. og Kj.s. (B. Kr.) hóf ræðu sína á því, að ekki væri hægt að hafa neitt gagn af aukinni seðlaútgáfu, til þess að firra landið vandræðum þeim, sem nú sýnast vofa yfir. Já, hann veit svo margt betur en aðrir menn, þessi háttv.þm. Peningasakir og bankamálefni þekkir hann miklu betur en t. d. bankamenn, þing og stjórnir í öðrum löndum. - Eg var að lesa það rétt áðan í einu Hafnarblaðinu, sem er nýkomið með Botníu, að hvarvetna í álfunni hafi seðlaútgáfa verið stórum aukin nú, vegna atriðsins. Þeir eru svona grunnhygnari þar, í minna bankafróðu löndunum, að halda að það kunni að koma að einhverju gagni. Eða ef til vill álítur hv.þm., að á Íslandi gildi einhver alt önnur lögmál og skilyrði en annarsstaðar, einnig að því er þetta snertir. Hann hefir haldið það um svo margt annað áður. Hann áleit t. d. ekki að þetta land þyldi að eignast síma eins og öll önnur lönd í veröldinni, það ætti að vera Íslandi hrein glötun og tortíming, og hann hefir fram á þennan dag hamast á móti því, að vér fengjum einn einasta járnbrautarspotta hér á landi, þó að það alstaðar annarstaðar í heimi sé til þess að efla framleiðslu, velmegun og framþróun landanna, þá á alt annað að gilda hér eftir hans sérstöku járnbrautarspeki. Þetta, sem hann nú kemur með, á líklega að vera einhver samsvarandi sérstök bankaspeki fyrir þetta land. Að minsta kosti er svona »tólf-banka vit» hvergi í hávegum haft né í þingsölum fram flutt annarstaðar um víða veröld, og er það vissulega alveg sérstakt fyrir Ísland, að það skuli viðgangast og þolast hér ár eftir ár. Hann byrjaði dylgjur sínar og tortryggingartilraunir með því, að gefa í skyn, að mikill vafi væri á því, að hlutafé bankans hefði nokkurn tíma í raun og veru verið innborgað.  (Björn Kristjánsson : Eg sagði bara, að ekkert eftirlit væri með því, að svo væri)  . Hann var að dylgja með þetta sama við 2. umr., en eg vil leyfa mér að segja, að þarna er hann ekki vel heppinn, því að það mun vera sannanlegt, að hann veit það eins vel og eg, að öll hlutabréf bankans, að undanteknum þeim fáu þúsundum, sem Íslendingar skrifuðu sig fyrir, samkvæmt heimildinni í 1. gr. bankastofnunarlaganna frá 1901, vóru þegar í öndverðu keypt af öflugu banka»konsortíi«, sem hafði nóg fé handa á milli til þess að borga féð til Íslandsbanka þegar hann tók til starfa og vissulega gerði það. Það vóru Centralbanken í Kristjaníu, Privatbanken í Kaupmannahöfn og víxilbanki Rubin og Bings. Þessir bankar höfðu hlutabréfin til sölu fyrir sinn reikning og hafa þau stöðugt gengið kaupum og sölum í kaup- höllum í Kaupm.höfn, en Íslandsbanki hefir aldrei átt eða selt neitt af hlutabréfum þessum. Þrátt fyrir það, að hv. þingmanni er þetta alt fullkunnugt, reynir hann að vekja tortrygni með því að dylgja um það, að Íslandsbanki muni hafa fengið menn til þess að kaupa hlutabréfin, með því að lána mönnum fulla upphæð bréfanna til kaupanna gegn veði að eins í bréfunum. Nefnir hann til þess hlutabréfaeign Íslendinga, sem hann telur um 700 þúsund kr. Eg vil spyrja: hvaðan kemur háttv.þm. sú vizka, að Íslendingar, þeir er hlutabréf eiga, hafi keypt þau hjá Íslandsbanka og það upp á lán ? Ef til vill á það að vera eitt af þeim sérstöku lögmálum, sem að eins gilda fyrir Ísland, að Íslendingar geti ekki átt neitt, geti ekki eignast neitt, eins og stóð í bankarannsókninni sælu, og verði því að fá lán til alls. En hvaðan er þá fé það, sem lagt er í sparisjóðina? Er það ef til vill tekið til láns hjá sparisjóðunum sjálfum í því skyni? Nei, það er einmitt einn af hinum talandi vottum um vaxandi velmegun landsmanna, hve miklu fé menn hafa getað varið til að kaupa hlutabréf í Íslandabanka. Það er öldungis vafalaust, að það gera því nær eingöngu menn, sem hafa fé aflögu, er þeir vilja fá góða vöxtu af, og kjósa heldur hlutabréfin, en að leggja féð í sparisjóð. Bankinn hefir að vísu verið millimaður fyrir marga, sem óskað hafa kaups á hlutabréfum, þannig að hann hefir pantað þau gegnum Privatbanken í Kaupmannahöfn, og látið færa þau á sína konto í bili. En þau eru þá jafnharðan afhent kaupanda, þegar þau koma, gegn greiðslu gangverðs þess, er þau eru keypt fyrir í hvert sinn. Hitt er hrein undantekning, að lán hafi verið veitt til kaupanna. Helzt hefir það komið fyrir að félög velstæðra manna hér í Rvík hafi fengið eitthvert lán til hlutabréfakaupa, en víst aldrei verið lánað út á bréfin meira en heimilt er samkvæmt 13. gr. í reglugerð bankans. Háttv. þingmaður lagði mikla áherzlu á það, og gerði úr því stóreflis »númer«, að bankinn hafi ekki birt mánaðaryfirlit yfir hag sinn á þessu ári, og gaf í skyn, að það væri gert til blekkingar, til þess að leyna þingið illum hag bankans. Eg hefi nú meðan á umræðunum stóð aflað mér upplýsinga um, hvað hæft sé í þessum ummælum þingmannsins, og fengið að vita, að það hefir að vísu farist fyrir nú síðast undanfarna mánuði að birta mánaðaryfirlitin yfir hag bankans í Lögbirtingablaðinu, sem vanalega hefir verið gert að undanförnu, þó að ekkert sé um það fyrirskipað, því að í reglugerðinni stendur að eins, að stutt mánaðaryfirlit skuli birt. Og það hefir vissulega verið gert. Mánaðaryfirlitin hafa ætíð verið tilbúin fyrsta virkan dag í hverjum mánuði, og birti stöðugt og reglulega fyrir hvern mánuð þessa ára sem liðinn er í danska kaupsýslublaðinu »Börsen«, þar sem það ætíð hefir verið birt hingað til. Vegna þess að flestir hluthafarnir eru ytra, hefir það verið aðalbirtingarstaðurinn, en auk þess hefir yfirlitið oft verið birt hér í Reykjavíkurblöðunum og síðasta ár í Lögbirtingablaðinu. Þetta er háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) ekki ókunnugt um. Hann veit það vel. Hann hefir sjálfur lesið þessi yfirlit í »Börsen«, eins og nægilega sannast af því, að hann hefir sjálfur í minni hluta nefndaráliti sínu í þessu máli, dagsettu 7. þ. m. tilfært tölur úr mánaðayfirlitum til maíloka þessa árs eftir blaðinu, sem yfirlitin eru birt í. Samt leyfir hann sér að standa hér í þingsalnum og lýsa yfir því með miklum vandlætingasvip, að bankinn hafi, vanrækt að birta yfirlitin, og það jafnvel í sviksamlegum tilgangi, til þess að blekkja þingið og leyna illum hag sínum. Hvað segja menn um annað eins? Það er ekki Íslandsbanki, sem hefir ætlað sér að leyna nokkru, en hinn háttv. þingmaður hefir vissulega leynt áríðandi atriði, er hann slepti því að geta um birtinguna í »Börsen«, og það getur hann naumast hafa gert óvart. Hann hefir skrifað ræðu sína fyrir fram. Hann lýsti því yfir einum þrisvar sinnum meðan hann var að halda ræðuna, að alt sem hann segði væri heilagur sannleikur og þyldi alla rannsókn; engu atriði þess yrði hróflað né haggað. En hvernig fer ? Hvert einasta atriði, sem hann bygði dylgjur sínar á, hrynur niður eins og spilaborg, óðar en hreyft er við því, eins og nú þessi saga hans um mánaðaryfirlitin.  (Björn Kristjánsson: Eg sagði, að yfirlitið hefði verið birt í dönskum blöðum)  . Það hefir víst enginn maður heyrt þingmanninn segja. En ef hann hefði sagt það, hvernig gat hann þá í sömu andránni sagt, að yfirlitinu væri leynt í þeim tilgangi, að blekkja þingið? Heldur hann að þingið skilji ekki dönsku? Eða geti ekki rekið sig á þetta blað? Það sýnir sig nú, hvort hinn háttvirti minni hluti komst ekki yfir blaðið. En þótt þingmenn hefði ekki haft blaðið »Börsen«, þá lá ekkert beinna við fyrir þingnefndir, sem um þetta mál fjalla, en að láta stjórnina útvega sér þetta mánaðaryfirlit hjá bankanum sjálfum. Þær hefði jafnvel getað heimtað að fá enn ýtarlegri upplýsingar um hag bankans. Bankinn hefði ekki með neinu móti getað dulið hag sínu fyrir þinginu, jafnvel þótt gleymst hefði að birta yfirlitin í »Börsen« líka. Mönnum þarf sannarlega að vera sýnt um að finna sér átyllur, til þess að geta látið sér detta í hug að gera sér mat úr öðru eins og þessu um Lögbirtingablaðið. Þá reyndi sami háttv.þm. að byggja tortrygnisástæður á því, að bankinn væri »limited«, sem kallað er. Það er nú raunar ekki svo óvenjulegt um aktiufélög. En hann fann það út, að bankinn kæmi fram, eins og hann væri félag, með ótakmarkaðri ábyrgð hluthafa, jafnvel þótt hann væri »limited«. Má eg spyrja : Á hvern hátt gjörir hann það ?  (Björn Kristjánsson : Á sparisjóðsbókunum)  . Í innlánsbókunum stendur alls ekkert í þá átt, eins og allir geta séð, sem lesa. Hvernig á að fá slíkt út úr því, þótt þar standi, að hlutafé bankans og varasjóður sé því til tryggingar, að fénu sé óhætt? Þarf hluthafaábyrgðin að vera ótakmörkuð fyrir því ? Þetta er að eins misskilningur á því, hvað hugtakið »limited« þýðir, því eg vil ekki gjöra ráð fyrir, að það sé sagt til að leiða þingmenn á glapstigu. En í öllu falli er það markleysuhjal. Það eru ummæli, sem eiga sér engan stað, og ætti, vegna háttv.þm. sjálfs, helzt að vera ótöluð. Háttv. þm. (B. Kr.) gjörði mikið úr því, að Íslandsbanki hefði óleyfilegan sparisjóðsrekstur, sem væri því til fyrirstöðu, að seðlaútgáfa hans væri aukin. Hér til er því að svara, að í fyrsta lagi rekur bankinn alls ekki venjulegt sparisjóðsstarf, þó hann taki á móti innlánsfé, samkvæmt því sem reglugjörð hans heimilar, og gjaldi vexti af því, en alls ekki veðhæfar sparisjóðsbækur, með ábyrgð á því, að það fé, sem innlagt er eftir bókinni, sé til staðar óeytt í bankanum. Öllum, sem eiga innlánsfé á bók í Íslandsbanka, er ætíð frjálst að ráða yfir því fé með tékkum, án þess að sýna bókina. Þar er að eins farið eftir bókum bankans eins og við innlög á hlaupareikning eða reikningslán. Innlán tíðkast við alla banka, meira eða minna, og eftir því sem til hagar hér á landi væri bankarekstur ómögulegur, ef öllum slíkum viðskiftum væri hafnað. Það væri eins meinlegt fyrir viðskiftamenn, eins og bankann sjálfan. Nei, það er að eins hitt, að þessi hv.þm. (B. Kr.) finnur til innilegrar öfundar út af peningunum, sem lagðir eru inn í Íslandsbanka, en ekki í Landsb., og þess vegna vill hann nú gefa í skyn, að Íslandsbanki Sé ekki nægilega trygður til þess að reka sparisjóðsviðskifti, og finnur það út, að hann geti ekki gefið neina tryggingu fyrir innlánum, af því að hann þurfi að ábyrgjast seðla sína með öllu hlutafé sínu og öðrum eigum.  (Björn Kristjánsson : Hann hefir ekki heimild til þess að hafa sparisjóð)  . Sei, sei, jú! Það er ekki einn einasti stafur, hvorki í reglugjörðinni né í lögunum, sem banni honum það, eða neitt, Sem geti verið því til fyrirstöðu. Þetta er að eins fyrirsláttur. Eg ímynda mér, að ef ætti að fara að meta þær tryggingar, sem Íslandsbanki - með þriggja miljóna hlutafé, auk varasjóðs - hefir fyrir innlánsfé sínu í samanburði við Landsbankann, þá mundi það verða uppi á teningnum, að Landsbankinn stendur þar að minsta kosti ekki framar, nema hann vilji telja sér og tileinka landssjóðinn sem ábyrgðar mann fyrir öllu hans athæfi. En til þess þarf nýja lagasetning, sem ekki enn hefir fengist. Sem stendur ábyrgist landssjóður að eins seðla sína, og það af veðdeildunum, sem lög tilsegja. Svo kem eg loks að því, sem hann sagði um þá tvöföldu hættu, sem af því stafaði fyrir Íslandsbanka að vera bæði seðlabanki, og einnig hafa sparisjóð eða sama sem sparisjóð. Hann sagði, að menn gæti þá gert hvorttveggja í einu, heimtað af bankanum gull fyrir seðlana og rifið innstæðuféð út úr innlánsbókunum. Þetta fanst honum vera tvöföld hætta. En þetta er alls ekki tvöföld hætta. Það er ein og hin sama hætta, sem allir bankar geta orðið fyrir, en því miður er sjaldgæf: óeðlilegt hræðsluuppþot í fólki, sem hvorki verður hættumeira eða hættuminna fyrir það, þó bankinn hafi bæði seðlainnlausnarskyldu og innlánsfé að varðveita, ef bankinn að öðru leyti er tryggur og gjaldfær. Háttv. þm. verður að gæta þess, að um leið og menn heimta gull af bankanum, þá verða þeir að láta seðla bankans í staðinn. Og með þeim seðlum getur bankinn borgað út sparisjóðsinnieignir, sem heimtaðar eru, ef til þarf að taka. Því að eins og háttv.þm. mun vita, er svo fyrir séð í bankastofnunarlögunum, að til málmforðans má telja gullsendingu, sem er á leiðinni, en með því að síma út eftir gulli, og láta setja það strax á póst, getur bankinn varist því að þurfa að draga seðla úr umferð, þótt nokkuð mikil gullupphæð sé rifin út hér. En við þessari mótbáru gegn aukinni seðlaútgáfu, er enn ein athugasemd, og hún er sú, að mótbáran getur alls ekki átt við það frumvarp, sem hér liggur fyrir. Hér er aðeins að ræða um þá ráðstöfun til bráðabyrgða að auka megi seðlaútgáfu þetta haust, en áður er búið að gefa út lög um það, að Íslandsbanka sé ekki skylt að innleysa seðla sína með gulli fyrst um sinn. Þau lög verða væntanlega látin gilda meðan styrjaldarvandræðin standa yfir. Og þessi lög eiga ekki að gilda lengur en til næsta þings. Auk þess er takmörkuð skyldan til að borga út innlánsfé. Þegar þess er gætt, að hin hækkaða seðlaútgáfa, sem hér er um að ræða, alla ekki mun verða notuð nema þann tíma, sem hvorki er hægt að rifa út gullið né innieignirnar, þá er ekki gott að sjá, hvernig hin »tvöfalda hætta« háttv.þm. G.-K. (B. Kr.) á að geta verið þessu frumvarpi til fyrirstöðu. Eg held, að háttv.þm. hafi ekki hugsað út í æsar það sem hann sagði, í sambandi við það frumvarp, sem nú liggur fyrir. Það er bersýnilegt, að ef enginn ráðstöfun verður gerð, þá verða ekki nægir seðlar í landinu, í haust, og jafnvel nú þegar er orðinn tilfinnanlegur hörgull á seðlum, ef bankinn fullnægir kröfum útbúanna um seðlasendingar, sem þau þarfnast mjög vegna innkominna lánbeiðna. Það er nauðsynlegt að gera einhverjar ráðstafanir um þetta efni, ef menn vilja ekki hefta óhæfilega nauðsynleg innanlandsviðskifti. Meðan bankar vorir geta ráðstafað fé í útlöndum, getur aukin seðlaútgáfa, er gerir mönnum mögulegt að kaupa ávísanir í bönkunum hér, einnig haft hina mestu þýðingu til þess að létta kaup á nauðsynjum frá útlöndum. Eg hafði skrifað hjá mér ýms fleiri atriði úr ræðu háttv.þm., er mér blöskraði að heyra, en sleppi að svara því. Eg er þegar orðinn of langorður. Eg vil að eins drepa lítillega á það, sem háttv.þm. sagði seinast, að undarlegt væri að tala um að auka seðlaútgáfu Íslandsbanka, en ekki Landsbankans, og þótti honum Íslandsbanka taumur dreginn. Þar til er því að svara, að það er ekki verið að gera þetta aðeins vegna bankans, heldur sérstaklega vegna almennings - landsins í heild sinni. Bankinn á hægt með að kippa að sér hendinni í bili og neita um lán til vörukaupa og annarra þarfa, en það gæti komið þjóðinni illa. Það gæti jafnvel einnig komið Landsbankanum illa. Þótt aukin seðlaútgáfa sé auðvitað hagnaður fyrir Íslandsbanka, þar sem hann mundi finna til þess, ef innanlandsviðskifti stönzuðu óeðlilega, þá er þess ekki að dyljast, að Landsbankinn hefir líka hag af því, ef rétt er á litið. Það mundi verða tregt um innborganir, einnig í Landsbankann, ef gjaldeyri þrýtur í landinu. Aukningin og þar með fylgjandi liðkun í viðskiftum gjöra auðveldara að standa í skilum, einnig við bankana. Landsbankinn fær þannig meira fé innborgað, ef Íslandsbanki fær heimild til að auka seðlaútgáfu sína. En ástæðan fyrir því, að ekki þykir farandi fram á að fjölga seðlum Landabankans er sú, að það væri algjörlega ólöglegt. Fyrir því er beint loforð löggjafarvaldsins að auka ekki seðla hana. Þetta stendur beint í 8. gr. laganna um stofnun Íslandsbanka, þar sem svo er að orði kveðið : Íslandsbanki skal, á meðan lög þessi eru í gildi, vera eina stofnunin á Íslandi, er rétt hafi til að gefa út gjaldmiðil, er komið geti í stað mótaðra peninga, og er það ákveðið til tryggingar Íslandsbanka og handhöfum seðla hans, að ekki skuli, svo lengi sem lög þessi eru í gildi, gefa út eða leyfa að gefa út nokkurn slíkan gjaldmiðil«. Og um Landsbankaseðlana stendur beint út : »Ekki má þó auka þá fram yfir það sem nú er. Þetta er skuldbindandi loforð, sem hluthafar og seðlahafar Íslandsbanka hafa löglegan rétt til að byggja á gagnvart Íslandi. Eina ráðið til þess að auka seðla í landinu, er því að auka seðlaútgáfurétt Íslandsbanka. Hvort þessi ákvæði laganna, sem eg las upp, sé heppileg eða ekki, skal eg ekki dæma um. En það veit eg, að þegar verið var að stofna Íslandsbanka - semja þessi lög á alþingi 1901, þá var enginn harðari í kröfum fyrir nýja bankann, á kostnað Landsbankans, en háttv. 1. þm. G. og Kj.s. (B. Kr.), sem vildi draga að honum allskonar hlunnindi, en helzt leggja Landsbankann niður. En svona hefir nú sannfæringin snúist, af því að svo undarlega vildi til, að hann varð loksins Landsbankastjóri, en ekki bankastjóri í Íslandsb., sem hann þó dreymdi um og þráði. Eg skal ekki þreyta menn á því að tala lengur um þetta einfalda mál. Eg treysti því, að enginn breyti skoðun sinni á því fyrir tortrygnistal og dylgjumótbárur háttv. 1. þm. G. og Kj.s. (B. gr.). Og eg vona það, að háttv.Ed. sjái, að kringumstæðurnar eru breyttar, síðan hún setti í lögin það skilyrði fyrir aukinni seðlaútgáfu, að hlutafé bankans væri áður aukið um svo og svo stóra upphæð. Síðan að stríðið kom, er það alveg augljóst, að það væri sama sem að fella lögin, að setja slíkt skilyrði inn í þau. Það er alveg óhugsandi, að hægt sé að selja utanlands slík verðbréf, meðan ófriðurinn stendur yfir, og hætt við að lengi eimi eftir af þeim örðugleikum, eftir að stríðið er úti.



.Eg ætla ekki að fara að gefa mig út í orrahríðina milli keppinautanna, bankastjóra Landsbankans og fyrrverandi og tilvonandi bankastjóra Íslandsbanka. Eg ætla aðeins að lýsa undrun minni á nefndarálitinu, sem kom frá nefndinni í hlutabankalögunum. Það er einkennilegt við það, að 5 menn af 7, sem í nefndinni sátu, telja ekki gerlegt að veita Íslandsbanka meira lánatraust, nema breytt sé skipulagi bankans á ýmsan veg; og það er ekki svo lítið, sem þeir vilja breyta. Þeir telja 10 liði, sem þeir telja sjálfsagt að breytt sé, ef lána eigi bankanum meira. Þegar eg les nefndarálitið, þá sé eg að meiri hlutinn leggur loks til að veita bankanum 700 þús. kr. Menn hlýtur að reka í rogastanz af því, hve fljótur meiri hl. er að falla frá því, sem hann leggur til í nefndarálitinu. Þetta á víst að heita að vera til þess, að vernda menn frá peningaskorti, og því er haldið fram, að þetta verði ekki framlengt. En hvar er tryggingin fyrir því, að það verði ekki framlengt? Slíkar stofnanir sem Íslandsbanki, færa sig frekar upp á skaftið, en að þær skili aftur þeim réttindum, sem þær hafa fengið. Ef það er rétt, sem nefndin heldur fram, að nauðsyn beri til að breyta fyrirkomulagi bankans í 10 atriðum, væri þá ekki ástæða til að breyta því áður en seðlaútgáfurétturinn er aukinn? Menn geta borið því fyrir, að það sé ekki tími til þess. Mér finst ekki hundrað í hættunni, þó að þingið yrði að biða 2 til 3 daga til þess að fá slíkt nauðsynjamál samþykt. Það er ekki sjáanlegt, að þinginu verði slitið á morgun eða hinn daginn hvort sem er, fyrst stjórnarskrármálið er ekki komið nema til 2. umræðu. Svo er gersamlega óséð, hvort Danmörk losnar við ófriðinn eða ekki, og mér finst ekki rétt af þinginu að stökkva heim, áður en séð er, hvort sjálfstæði landsins verður í hættu. Það er síður en svo að eg vilji þröngva kosti Íslandsbanka. En eg vil sporna við því, að veittur sé svona mikill réttur gegn óhæfilega lítilli tryggingu. - Það er öllum mönnum vitanlegt, að hagur bankans er ekki glæsilegur nú sem stendur. Bankinn hefir orðið fyrir geisimiklum hnekki nú upp á síðkastið, sérstaklega fyrir viðskifti sín við 2 útlend félög. Hlutabréf hans hafa fallið um alt að 20%. Mér finst ekki gætilegt að veita bankanum svo mikið fé, sem hér er farið fram á, þegar þannig stendur á. Það getur heldur ekki verið brýn þörf á slíku, þar sem komin er yfirlýsing frá Landsbankastjóranum um, að Íslandsbanki geti fengið nægilegt fé í haust hjá Landsb., til þess að bæta úr þörfinni. Í annan stað get eg bent á, að það er ekki víst að bankinn hafi sem stendur gott af að fá aukinn seðlaútgáfurétt. Það er ekki ólíklegt, að fólk missi traust á bankanum og vilji síður eiga seðla hans, þegar búið er að gjöra þá óinnleysanlega og þar að auki gefa út mikið í viðbót. Hvers vegna bankinn hefir hætt að auglýsa mán.reikninga sína hér á Íslandi þetta ár, en aðeins auglýst þá í erl. blaði, er torskilið; en þar sem hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að hluthafar bankans væri flestir í útlöndum, og því væri reikningarnir auglýstir þar, en ekki hér, þá finst mér það koma illa heim við það, sem sami háttv. þm. sagði, að bankinn væri að miklu leyti innlend eign. Ef svo er, sem hann sagði, að 700,000 kr. af hlutafé bankans væri innlend eign, hví fá þá ekki hinir íslenzku hluthafar einnig að sjá, hvernig hagur bankans stendur? Úr því að ekki er farið að tillögu meiri hluta, nefndarinnar og fyrirkomulagi bankans breytt mikið, þá sé eg ekki annað ráð vænna en að láta þetta frumvarp bíða næsta þings, og vil því leggja til að málinu sé nú vísað til stjórnarinnar, til þess að hún geti athugað það vel í samráði við hluthafa og aðra.

Svo segir háttv. sami þm., að eg ráðist á stofnun, sem ekki geti borið hönd fyrir höfuð sér. Hér er þó einn bankastjórinn viðstaddur, og hann ekki sá lakasti. (Hannes Hafstein: Eg er ekki bankastjóri). Vér skulum sjá í mánaðarlokin, hvort hann verður ekki bankastjóri þá. Svo kemur þetta, þegar rökin vantar, að slá fram hinu og þessu, svo sem að eg sé á móti járnbraut og hafi verið á móti síma o. s. frv., sem ekkert kemur málinu við. Það versta við ræðu hv. þingmanns, var það, að hann rangfærði margt af því sem eg sagði. Eg sagði ekkert um það, að aktiurnar hefði ekki verið seldar í fyrstu. Sjálfsagt hafa dönsku bankarnir keypt þær í bili, en svo reynt að losa sig við þær á þann hátt, að bjóða þær hér til láns og láta Íslandsbanka lána megnið af andvirðinu út á þær. Og meðal annara vantaði alt ábyggilegt eftirlit með þeirri verzlun. Það er vitaskuld, að bankarnir, sem tóku að sér að selja aktíurnar, hlutu annaðhvort að selja þær eða liggja með þær sjálfir. En sagan er ekki öll sögð með því. Háttv. l. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að það hefði farist fyrir að birta reikningana hér á landi. Eg hefði vel getað skilið, að það hefði farist fyrir einn og einn mánuð, eins og stunduun hafði komið fyrir áður, en að það hafi óviljandi farist fyrir í hálft ár samfleytt, það get eg ekki skilið. Nei, það hlýtur að hafa verið gert í ákveðnum tilgangi. Háttv. sami þm. vísaði í »Börsen«, þar væri reikningarnir birtir. En hvað margir halda Börsen hér á landi, og að hvaða gagni kemur það hér að birta reikningana erlendis. Það var af hreinustu tilviljun, að eg rakst á þá í því blaði, af því að svo vill til, að Landsbankinn heldur Börsen, og sá eg þá þó ekki sjálfur, heldur benti annar maður mér á þá. Eg verð því að halda fast við það, að ennþá sé ekki kominn fram tilgangurinn, hvers vegna reikningar bankans hafa ekki verið birtir hér í hálft ár, einmitt í ár, þegar þing er haldið. Háttv. þm. (H. H.) rangfærði orð mín, þar sem hann sagði, að eg hefði sagt, að bankinn væri að benda á, að hann væri ólimiteraður. Eg sagði, að bankinn gæti ekki um það, þegar hann auglýsti, að hann væri limiteraður, og ekki sézt það á sparisjóðsbókum hans, sem sem reyndar eru kallaðar »innlánsbækur«. - Bankinn tekur á móti 1 kr. gegn 4% vöxtum, alveg eins og sparisjóður Landsbankans. Hvað þetta »innlán« sé hefi eg áður lýst og hverja skoðun menn í Danmörku hafi um það. Það sannar ekkert þótt öðruvísi orðaðar reglur gildi um sparisjóðsfé Íslandsbanka en um sparisjóð Landsbankans. Sparisjóðir hafa mismunandi orðaðar reglur og eru sparisjóðir fyrir því. Það er nóg, að Íslandsbanki rekur almenna sparisjóðs starfsemi. Háttv. sami þingm. sagði, að sparisjóðsbækur Íslandsbanka væri ekki veðhæfar, en samt eru þær veðsettar. Það er ekkert merki á þeim, eins og annarsstaðar gerist, sem segir, að þær sé veðhæfar. Loks segir hann, að það sé ekkert, sem banni Íslandsbanka að hafa sparisjóð. Eg hefi áður bent á það, að í lögunum um stofnun bankans stendur ekkert um það, hvað hann má ekki gera, heldur að eina hvað hann má gera. Og þar stendur ekkert um að hann megi reka sparisjóðsviðskifti. Og samkvæmt öllum undirbúningi þeirra laga, þá er það auðsætt, að hann má ekki hafa sparisjóð. Reglugerð bankans hefir ekkert að segja í því efni, reglugerð breytir ekki lögum, svo lögfróður vonast eg til að háttv. þm. sé. Svo spyr háttv. þingmaður hvaða tryggingu Landsbankinn hafi að bjóða sparisjóðsinneigendum sínum og gefur í skyn, að hún muni jafnvel ekki vera eins mikil og trygging Íslandsbanka. En þar til er því að svara, að Landsbankinn hefir 20% í verðbréfum og á auk þess 800.000 króna varasjóð og þar að auki er bankinn. eign landssjóðs sjálfa. Er það ekki næg trygging ? Enn rangfærði hann orð mín um að bankinn hefði tvær hættur, sem sé af sparisjóðsrekstri sínum og seðlaútgáfurétti. Eg átti við það, að hættan væri tvenns konar. Hann sagði og, að Íslandsbanki þyrfti ekki þennan aukna seðlaútgáfurétt sín vegna, heldur væri það af almennings þörf. En það er ekki rétt, hér er ekki um almennings þörf að ræða, heldur er það bankans eigin þörf. Það er að eins hinar víðu dyr, sem Íslandsbanki vill hafa, það er þörfin og ekkert annað. Út af því sem háttv. þingm. sagði, að ómögulegt væri að breyta til vegna þess, að ákveðið væri með lögum að seðlaútgáfuréttur væri svo og svo, þá vil eg spyrja: Hvað lengi verða þau lög í gildi? Því er auðsvarað. Þangað til þeim verður breytt, en þeim er ekki hægt að breyta nema með samþykki beggja aðila. Að eg hafi viljað koma Íslandsbanka á, kemur ekkert þessu máli við. Það er satt, að eg greiddi atkvæði með því 1901, að bankinn væri stofnaður, en eg lét mig málið að öðru leyti litlu skifta, það var alt annar maður, sem var aðalforgöngumaður þess máls. Það er líka þessu máli alveg óviðkomandi, að eg hafi viljað komast að sem bankastjóri við Íslandsbanka, auk þess sem það er ekki satt. Þegar Björn heitinn Jónsson lá veikur í Kaupmannahöfn, þá skrifaði hann mér bréf og bað mig að koma þangað, því að stofnendur Íslandsbanka vildi tala við mig og að þeir vildi ef til vill gera mig að bankastjóra. Eg fór þá ferð, þótt nauðugur væri, af því að til stóð að koma þar að öðrum manni, kunningja mínum, sem hafði þess meiri þörf. Þetta er sannleikurinn í þessu máli. Niðurstaða mín verður eins og áður sú, að til þess að komast hjá öllu þjarki milli þingsins og Íslandsbanka, og líka bezt fyrir hluthafa hana, væri bezt að landið keypti bankann. Með því móti myndi friður komast á.

Einar Arnórsson : Eg get að mestu leitt hjá mér deilur þeirra háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) og háttv. 1. þingm. G.-K. (B. Kr.). Það vill svo til, að eg er þeim sammála um mörg atriði, þótt við getum ekki fylgst að út í yztu æsar. Það var aðallega ræða háttv. þingm. N.-Þing. (B. Sv.) sem kom mér til að standa upp. Hann talaði um, að nefndarálit það, sem eg og meiri hluti nefndarinnar höfum skrifað undir væri harla einkennilegt. Hann virtist helzt álíta, að niðurstaðan, sem þar er komist að, riði í bága við það, sem áður væri tekið fram í því. En þetta er misskilningur. Þar sem bent er á í nefndarálitinu, að eg vildi láta gera breytingu á þeirri skipun, sem nú er á bankanum, þá er það sett þar fram til leiðbeiningar, ef bankinn hugsaði sér síðar meir að fá seðlaútgáfurétt til frambúðar. Ef svo væri um hnútana búið, sem eg hefi lagt til, þá mundi það miklu hollara fyrir bankann sjálfan; það mundi auka álit hana, en með áliti bankans vex og álit landsins, hagsmunir beggja falla saman á margan hátt, því að bankinn stendur og fellur með íslenzkum fyrirtækjum. Og þau standa og falla mörg með honum. Eg vil að eins benda á, hve botnvörpuútvegur vor hefir vaxið stórkostlega hin síðari ár. Nú munu vera til 16 íslenzkir botnvörpungar. Af þeim mun Íslandsbanki hafa styrkt langflesta, Landabankinn hefir reyndar styrkt nokkra, en Íslandabanki miklu fleiri. Ef þessi fyrirtæki færi á höfuðið, þá mundi það koma niður á bankanum og ef bankinn færi á höfuðið, þá mundi þessi fyrirtæki hallast. Það sem í nefndarálitinu er sagt, er ekki sett fram til þess að leggja neinn dóm á hag bankana nú, heldur að eins til leiðbeiningar, ef farið yrði síðar að gera breytingar á skipulagi bankans, og vegna þess, að eg tel stjórn bankans ekki heppilega fyrir komið og ýmsu öðru ábótavant við hann hefi eg ekki getað lagt til, að bankinn fengi öðruvísi réttindi en til bráðabirgða, eða til októberloka 1915. Eg býst við, að bankinn vilji fá aukinn seðlaútgáfurétt til frambúðar og þá er það undir bankastjórn, bankaráði og hluthöfum komið, hvort þeir vilja vinna til þess með því að taka til greina bendingar þær, sem gerðar eru í nefndarálitinu. Hver þingmaður, sem samþykkir br. till. þær, sem meiri hluti nefndarinnar hefir komið fram með, hefir alveg óbundnar hendur í framtíðinni, hverju hann greiðir þá atkvæði um réttindi bankans. Eg lýsti yfir þessu fyrir mína hönd við 2. umræðu þessa máls og sama gerði og háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.). Háttv. þingm. N.-Þing. (B. S.) þótti kynleg niðurstaða sú, sem einn hluti nefndarinnar hefði komist að í nefndarálitinu, en eg held að hún sé ekkert kynleg. Það er sitt hvað, að ýmsu sé ábótavant um bankann eða að hann standi illa, eða í þriðja lagi að gallarnir sé þess eðlis, að neita beri honum með öllu um þann rétt, sem hann biður um. Þótt eg sé ekki ánægður með skipulag bankans - síður en svo - þá held eg þó ekki, eftir reikningum hans að dæma, að það geti verið neitt hættulegt að auka seðlaútgáfuréttinum til bráðabirgða, með því skilyrði, að ef seðlaútgáfurétturinn er aukinn, þá sé gulltryggingin hækkuð upp í 50% í stað 37½%, sem hún nú er. Ef menn athuga reikninga bankana, þá hefir hann allsæmilegan varasjóð eftir aldri. Nemur varasjóður bankana nú 325.583 kr. Það mun nú vera rétt hjá háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.), að bankinn hafi beðið talaverðan halla af viðskiftum við tvö eða þrjú félög í seinni tíð, en eftir því sem Sighvatur Bjarnason bankastjóri sagði mér, þá er sá halli þó ekki svo mikill, að hann geti orðið valdandi verulega hnekkis. Samkvæmt síðasta reikningi 31. desbr. 1918 hefir bankinn gert um 150 þús. kr. fyrir tapi, en varasjóður þó aukist um 27–30 þús. kr. Menn hefir greint á um viðskiftaþörfina, og álit bankafræðinganna hér í deildinni er hvað á móti öðru. Það er varla fyrir óbankafróða menn að ætla sér þá dul, að dæma á milli þeirra. En eg skal leyfa mér að skýra frá þeim upplýsingum, sem Sighvatur bankastjóri Bjarnason hefir látið mér í té um seðlaforðann. Seðlaforði sá, er í umferð var, var svo mikill í miðjum október 1913, að inni vóru að eins 70–80 þús. kr., en þetta er ekki stöðugt, það stendur ekki á steini, það er suma daga meira, suma daga minna. Á haustin er mest af seðlunum í umferð vegna fiskkaupa o. fl., en svo fara þeir að koma inn aftur fyrir og eftir nýár. Árið 1901 var litið svo á á alþingi, að 2–2½ miljón væri hæfileg seðlavelta hér á landi, sbr. þskj. 45 í Alþt. 1901 A. Eg veit ekki hver viðskiftavelta landsins var þá, en nú er hún 30 milj. kr., en hún hefir aukist mikið á þessum 13 árum, sem síðan eru liðin, og má óhætt segja, að hún hefir aukist hraðara en svo, að jafnast geti á við þá seðlafúlgu, sem nú getur verið í umferð, sem er alls 2.500.000 + 750.000 = 3250 þús. krónur. Gjaldmiðilsþörfin veg og minkar eftir því sem; viðskiftaþörfin veg eða minkar. Það mun rétt hjá háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), að seðlar þeir, sem mest geta verið í umferð hér á landi, nemi 37–38 kr. á mann. Árið 1941 var sagt, að á Norðurlöndum næmi þá Seðlaumferðin 40–45 kr. á mann. Það er ekki ólíklegt, að þessi hlutföll hafi staðið rétt heima þá (1901), en þar fyrir þarf ekki að vera svo nú. Það var sagt í efri deild í dag, tekið úr skýrslu fánanefndarinnar og bygt á útreikningi Hagstofu Íslands, að vér Íslendingar værum önnur mesta siglingaþjóð í heimi að tiltölu við fólksfjölda. Ef það er rétt, þá skyldi mig ekki kynja, þó að vér þyrftum nú jafnmikinn gjaldmiðil og aðrar Norðurlandaþjóðir. Eg hygg því, að alt útlit sé til þess, að viðskiftaþörfin krefjist aukinn gjaldmiðils. Það er að vísu satt, að seðlar út af fyrir sig eru ekki veltufé, en sé þeir vel trygðir, þá eru þeir ytra tákn veltufjár - þeir eru gjaldmiðill, sem leysir bundinn auð. Háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) spurði hver trygging væri fyrir því, að þessi réttur bankans yrði ekki framlengdur síðar. Eg vil skjóta til hans annarri spurningu: Hvaða trygging er fyrir því, að bankanum verði ekki veittur þessi réttur, þótt þetta þing skjóti alveg skolleyrunum við því, sem bankinn fer nú fram á? Það er auðvitað alt komið undir skoðunum þeirra manna, er sitja næsta þing. Sami háttv. þm. (B. Sv.) sagði, að bankinn yrði fyrst að breyta skipulagi sínu áður en hann færi að fitja upp á þessu. Ef hér væri að ræða um réttindi, sem veitt væri bankanum til frambúðar, þá myndi eg, eins og eg hefi tekið fram bæði í ræðu og í nefndarálitinu, gera þetta að skilyrði fyrir því, að bankinn fengi aukinn seðlaútgáfurétt. En þetta frumvarp, eins og það er nú orðið, er að eins til bráðabirgða, og það yrði vitanlega algerlega ómögulegt að fara nú í þinglokin að gera þessar breytingar. Þingið gæti ekki beðið eftir því. Að vísu mun það ekki skifta háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) miklu, þótt þingið sitji nokkra daga ennþá, en eg hygg að menn utan af landi sé farið að lengja að komast heim til búa sinna og vilji ekki bíða lengur en brýnasta nauðsyn krefur. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) spurði, hvers vegna enginn mintist á Landsbankann - að hann þyrfti veltufé. Eg mundi verða manna fyrstur til þess að vera með því að auka veltufé hans, ef eg sæi nokkur tök á því. En það er ekki hægt að lögum, að minsta kosti ekki undir venjulegum kringumstæðum. Háttv. þm. (B. Kr.) sagði, að 8. gr. laganna mætti breyta með samþykki málsaðilja. Það er að vísu satt. En hverir eru hér málsaðiljar? Mér skilst svo, að það felist í greininni, að ekki einungis sé hluthöfum veittur þessi réttur, heldur hverjum þeim manni, sem hefir Íslandsbankaseðil í höndum. Mér skilst, að handhafar seðlanna geti komið og sagt, að réttur sé tekinn af bankanum og tryggingin þar með minkuð, og geti heimtað seðilinn innleystan með gulli. Auðvitað hafa handhafar seðlanna þennan rétt nú, en það er ástæðulaust fyrir þá að nota sér hann, meðan einkaréttur bankans helzt, og það er nú einu sinni svo um hnútana búið, að þessi réttur verður ekki af honum tekinn fyrr en eftir 20 ár. Þingið 1901 gekk nú einu sinni svona frá lögunum, og af því verðum vér nú að súpa seyðið. Sat háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) þá á þingi og gekk manna bezt fram í því að skapa Íslandsbanka og veita honum þau réttindi, sem nú hefir hann. Hafði þingið 1901 þó fyrirmyndir fyrir sér frá öðrum löndum í þessu efni. Í upplýsingum frá stjórn Þjóðbankans danska um það, hvernig seðlaútgáfuréttinum sé hagað í ýmsum löndum, er skýrt frá því, að Banque de France er hann veittur til 23 ára í senn, Ríkisbankanum þýzka til 10 ára og í Englandsbanka hefir hann verið uppsegjanlegur með 1 árs fyrirvara síðan árið 1844. Hefði þingið getað tekið sér eitthvað af þessu til fyrirmyndar. En þá var nú öldin önnur. Þá vildi háttv. 1. þm. G.-K. (B. gr.) eigi aðeins veita Íslandsbanka hlunnindin, heldur einnig leggja Landsbankann niður. Ágreiningurinn milli mín og háttv. minni hluta, er fólginn í því einu, að sinn dregur hvora ályktunina út af göllum á fyrirkomulagi bankans. Eg fer fram á það, að bætt sé úr göllunum áður en bankanum er veittur þessi réttur til frambúðar, en vegna þess, að eg býst við, að viðskiftaþörfin krefji meiri seðlaútg., vil eg ekki neita bankanum um tímabundinn útgáfurétt. Minnihlutinn dregur þá ályktun, að vegna gallanna á skipulaginu, sé óráðlegt að veita bankanum þennan rétt, þótt um alveg ákveðinn tíma sé að ræða. Þetta er aðalmismunurinn. Viðvíkjandi birtingu á mánaðarreikning bankans, sem talað er um í 38. gr. reglugerðarinnar, skal eg geta þess, að það er ekki brot á bókstaf greinarinnar, að reikningurinn er aðeins birtur í Börsen, en ekki hér á landi. En það eru fleiri en Danir, sem þurfa að vita um hag bankans. Það eru íslenzkir hluthafar hans, innieigendur í honum. Þeim er ekki nóg, þótt reikningurinn sé birtur í dönsku blaði, sem margir þeirra hafa alls eigi heyrt né séð.



Eg þarf ekki að svara ræðu háttv. 2. þm. Árn. (E. A.). Ræða hans var að mestu leyti almenns efnis og hefir því litla þýðingu fyrir úrslit þessa máls, enda heilsteypt prókúratorræða. Aðeins ætla eg að bæta dálitlu við í svari mínu til háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.). Eg mun hafa komist svo að orði í svari mínu um hættuna fyrir seðlabanka að hafa sparisjóð, að hættan væri tvenskonar, en áhættan er tvöföld, eins og eg áður hélt fram, því að þótt bankinn geti borgað sparisjóðsinneigendum út í seðlum í svipinn, þá geta þeir, - ef annars er uppþot samstundis heimtað gull í yrir seðlana. Og það er þessi tvöfalda hætta, sem stofnendur Íslandsbanka vildu forðast.



Eg get verið mjög fáorður. Það hafa komið fram tvær breyt.till. á þskj. 411 og á þskj. 457. Brtill. á þskj. 411 fer fram á það, að hafnarbyggingin hefjist í júnímánuði 1915. Brtill. á þskj. 457 fer fram á það, að í staðinn fyrir upphafið á 1. gr. frv.: »Landstjórnin semji sem fyrst og í síðasta lagi fyrir næsta nýár« o. s. frv. komi: Landstjórninni heimilast að semja sem fyrst o. s. frv. Þessar brtill. eru fram komnar samkvæmt bendingu nokkurra þingmanna við 1. umr. málsins. Eg vona, að mönnum virðist frumvarpið aðgengilegra með þessum breytingum, og vænti eg, að það fái nú að ganga leiðar sinnar.



Eg vil leyfa mér að stinga upp á, að þessu máli sé vísað til stjórnarinnar.



Eg vil lýsa yfir því, fyrir hönd nefndarinnar, að brtill. á þgskj. 411 er tekin aftur.



Eg get gert stuttan ómagahálsinn á þessu frv., og næstu fimm frv. á dagskránni, því að eg hefi fengið heimild til þess frá öllum flutningsmönnunum, að taka þau aftur með þeim ummælum, að treyst sé á, að það loforð verði haldið, sem gefið er í bréfi símastjórans, að allir þessir símar verði lagðir sumarið 1916, og með skírskotun til annara þess, sem tekið er fram í nefndarálitinu. Frumvarpið tekið aftur.

Frams.m. (Sv. B.): Eins og kunnugt er, vóru kosnar nefndir í báðum þingdeildum eftir tillögu ráðherra, til þess að athuga þetta mál og koma fram með till. um það. Eins og sjá má af nefndarálitinu, hafa þessar tvær nefndir altaf starfað saman, en aldrei haldið fundi hvor í sínu lagi, og það er ekki sízt þess vegna, að tekist hefir að afgreiða málið svo, að þótt það kæmi seint fyrir þingið, má þó vænta þess, að það nái fram að ganga. Eg skal leyfa mér að vekja fyrst athygli háttv. deildar á því, að prentvilla er í áætlun III. á bls. 3 í töflunni, í dálkinum um tekjuhalla. Þar stendur 216 þús. o. s. frv., í staðinn fyrir 116 þús. o. s. frv. Sömuleiðis er prentvilla á 4. bls., 5. línu að ofan, fylgiskj. IX., á að vera fylgiskj. VIII, og í 2. setningu á sömu síðu á að vera fylgiskj. VII, en ekki VIII. Það liggur nú fyrir að binda viðunanlegan enda á þetta mikla vandræðamál, sem þingið hefir fengist við um svo langan tíma. Það vaknaði þegar á 1. löggjafarþinginu árið 1875, og kom þá þegar fram sú hugmynd, að landið ætti sjálft að taka að sér samgöngur á á sjó, en til þess treystust menn þá ekki sökum fátæktar. Fór það svo á endanum, að styrkur var veittur úr landssjóði til þess að koma á strandferðum. En lítilfjörlegar vóru þær fyrst, ekki nema 2 ferðir á ári og 6 viðkomustaðir. Árið 1885 komust á samningar, sem héldust til 1896, en á þeim tíma var þó enn óánægja með afgreiðslu og ferðir litlar. Þess vegna var þá ráðist í það, sem komið hafði til orða áður, að landið annaðist sjálft sérstakar ferðir, og var þá stofnað til Vestu-útgerðarinnar. Hún stóð ekki nema í 2 ár, því að hún mishepnaðist, svo að hætta varð við hana. Þá var næst samið við Sameinaða félagið um bátana Hóla og Skálholt til strandferðanna, og hófust þá fyrst reglulegar strandferðir, með fleiri viðkomustöðum en áður, og án þess að skipin færi jafnframt til útlanda. Þetta fyrirkomulag hélzt þangað til árið 1910, er samningur var gjörður við Thore-félagið. - Með honum var litlu breytt - aðeins var nú bætt við einum bát, sem einkum átti að annast samgöngur við suðurströnd landsins. Þegar svo Thore kiknaði á samningunum 1912 og gat ekki haldið þá samninga, var að nýju gjörður samningur við Samein. fél. Óánægjan með þá samninga var almenn og framkoma félagsins að öðru leyti þannig, að þing, eða stjórnina, fýsti eigi að semja frekar við það félag. Var svo gerður samningur í fyrra við nýtt félag - Björgvinjarfélagið, auk þess sem vöruskip Tuliníusar ganga hér kringum landið. Það verður því ekki annað sagt, en að vér höfum reynt sitt af hverju í þessu efni. Vér höfum reynt þrenskonar strandferðafyrirkomulag. Hið fyrsta er það, að skip, sem koma frá útlöndum, hafa farið á hafnir á svo og svo löngum kafla af strandlengjunni, og endað svo í Rvík. Þetta fyrirkomulag hefst 1875 og helzt óbreytt til 1898. Þá kemur annað, sem sé það, að 2 skip, því nær jafnstór, annist strandferðirnar, og ganga bæði milli Rvíkur og Akureyrar, annað að vestan, en hitt að austan, án þess að fara til útlanda á milli. Þetta hefir að mestu haldist þangað til nú í ár, að reynt hefir verið 3. fyrirkomulagið, sem er samsett af ferðum frá útlöndum með ströndum fram og öðrum, sem eingöngu eru strandferðir. Á þingi í fyrra stakk svo landsstjórnin upp á einu fyrirkomulaginu enn, sem sé því, að skip færi kringum land í ferðum til og frá útlöndum, eins og fyrst var, og hefði fáa viðkomustaði, en svo væri litlir bátar (mótorbátar) látnir annast samgöngurnar við smærri hafnirnar. Nefndir íhuguðu þetta í fyrra í báðum deildum, en þeim gazt eigi að því. Yfirleitt má segja, að strandferðamálið hafi verið athugað allrækilega nú á tveim síðustu þingum, og þó einkum í fyrra. 1912 urðu hálfgerð vandræði, er Thorefélagið gafst upp, því að þá var hitt félagið, sem áður hafði haft strandferðirnar, allstirt við að eiga til allra samninga. Þá kom enn fram á þingi sú tillaga, og fekk talsverðan byr, að landið tæki að sér ferðirnar. Og 1912 hafði komið fram frumv. um að landið keypti Austra og Vestra, en það var drepið hér í deildinni. Nú kom enn fram nýtt frumv. um það, að heimila stjórninni að taka fyrir landssjóðs hönd hluti í innlendu eimskipafélagi, og komst það í gegnum neðri deild, en var svæft í háttv. Ed. Þessi hugmynd, að landið annist sjálft strandferðirnar, hefir þannig, að því er mér er frekast kunnugt,komið fram á 4 þingum: 1875, 1895, 1909 og 1912 - auk þingsins í fyrra. Nefndir þær, sem unnu að málinu á þingi í fyrra, tóku líka þetta til athugunar, en niðurstaðan varð sú, sem venjulega hefir orðið, að heldur hefir verið kosið, að landsstjórnin léti aðra annast ferðirnar, og veitti þeim styrk til þess. En um leið slógu nefndirnar í fyrra því föstu, að ófært væri að byggja framvegis á samningum við erlend eimskipafélög. Vér þurfum að fá alt innlent: fé, skip og menn. Það varð þá ofan á, að heppilegast mundi vera, að Eimskipafélag Íslands, sem þá var að stofnast, tæki ferðirnar að sér, og þessvegna vóru lögin í fyrra orðuð svo, að stjórninni var heimilað að taka hluti í því félagi fyrir landssjóðs hönd. En ef ekki gengi saman milli hennar og þess, þá fyrst skyldi það koma til greina, að landið sjálft tæki að sér rekstur strandferða. Nefndirnar á þinginu 1912 komust ennfremur að fastri niðurstöðu um tvö atriði: 1. Að eins og strandferðum hefir verið hagað hingað til, hafi viðkomustaðirnir verið of margir. Fyrir kröfur einstakra héraða hafa þeir orðið smámsaman fleiri en nokkur þörf er á, svo að upplýst er, að sumstaðar hafa skipin ekkert að gjöra. 2. Að það sé mjög óheppilegt, að strandferðaskip, flóabátar og millilandaskip sé að elta hvert annað sama daginn á sömu hafnirnar, en að svo liði stundum margar vikur á milli ferða. Þetta er vitanlega aðeins óþarfi og engum hagræði að því. Frá því á þingi 1912 til 1913 gjörðist nú sá undirbúningur í þessu máli, að Eimskipafél. Íslands komst að nokkru leyti á laggirnar. Meðal orsakanna, sem knúðu það fram vóru þær, hve afarerfitt Sameinaða félagið reyndist, þegar stjórnin neyddist til að semja við það 1912. Það hefir þröngvað svo kosti landsmanna, að þeim þykir það óbærilegt. Auk þess hefir það orðið mönnum til hvatningar, að þingið 1912 heimilaði stjórninni hlutakaupin. Á síðasta þingi gátu nefndarmenn haft bráðabirgðarstjórn þess félags til viðtals, og árangurinn af því varð sá, að samþykt vóru lög um að kaupa hluti í því fyrir 400,000 kr., en síðar skyldi semja um strandferðirnar, þegar hægt væri að vita um stærð skipanna, svo og ferðaáætlun og taxta. Ef þeir samningar tækist ekki, átti landssjóður sjálfur að taka að sér strandferðirnar. Þegar nú Eimskipafélag Íslands var stofnað til fulla í vetur, þá var það eitt af fyrstu verkum félagsstjórnarinnar að semja við landsstjórnina, en í þeim samningum, sem þá vóru gjörðir, treystist hún ekki til þess að ákveða endanlega um stærð skipanna o. fl., með því að landsstjórnin leit svo á, að heimild hennar væri svo óákveðin, að ekki væri rétt, að hún gjörði út um þetta á sitt eindæmi, enda kemur ekki til þess, að þetta félag taki að sér strandferðirnar fyrri en 1916, en innan þess tíma átti að halda þetta þing, og því tækifæri til þess að leita álits þingsins. Og nú er það því aðallega þetta, sem hér liggur fyrir þinginu. Tillaga á þskj. 363 gengur í þá átt, að gefa stjórninni í hendur það, sem hún þarf til þess, að geta gengið endanlega frá þessum samningum við Eimskipafélag Íslands. Þingið 1913 veitti sérstakt fé til samgöngumálaráðunauts, og í febrúarmán. síðastliðnum var maður skipaður í þá stöðu, og skyldi hann einkum kynna sér strandferðamálið. Hann hefir nú ferðast kringum landið og komið á flestar hafnir, kynt sér óskir manna og myndað sér skoðanir um það, hvernig ferðum verði bezt fyrir komið. Hann hefir í síðastliðnum mánuði afhent stjórninni 3 uppástungur að ferðaáætlunum, sem prentaðar eru hér með nefndarálitinu, sem fylgiskjal I–III. En þótt uppástungurnar sé þrjár, þá er þó vert að geta þess, að ráðunauturinn hefir bezt álit á uppástungu nr. 2, og hafa nefndirnar hallast að því. Eg hygg nú, að hv. þm. hafi kynt sér þessi gögn, og skal eg í þessu sambandi leyfa mér að vekja eftirtekt þeirra á bréfi frá ráðunautnum til nefndanna, sem prentað er hér sem fylgiskjal V. Áður en eg fer út í einstök atriði í nefndarálitinu, skal eg enn rifja upp nokkur aðalatriði til glöggvunar. Á þinginu 1912 varð niðurstaðan þessi: að heppilegast mundi vera að hafa til strandferðanna 2 skip, bæði útbúin til fólks- og vöruflutninga, og bæði sem líkust að stærð, gerð og hraða; - að fækka nokkuð viðkomustöðunum og að breyta fyrirkomulagi ferðanna svo, að komið verði í veg fyrir það, að millilandaskip, flóabátar og strandferðaskip elti hvert annað. Eftir því sem bezt verður séð á nefndarálitinu í Nd. það ár, hefir sú nefnd litið svo á, að skip eins og Austri og Vestri mundu vera heppileg til strandferðanna, hvað stærðina snerti. Eg skal líka geta þess, að af því þrennskonar fyrirkomulagi, sem eg nefndi áðan og vér höfum átt við að búa, virðist þetta með tveim bátum vera langeðlilegast. Niðurstaða nefndanna á þessu þingi hefir nú líka gengið í þessa átt, og á sömu skoðun er samgöngumálaráðunauturinn. Skal eg nú reyna að skýra fyrir hv. deild ástæðurnar fyrir þessu. Ef litið er á fylgiskjal I., þá er þar gengið út frá því, að annað skipið, A, hafi líkt fyrirkomulag og gjört er ráð fyrir um bæði skipin í áætlun nr. 2. Sé bæði hraðskreytt og hafi allmikið lestarúm og farþegarúm. Hitt skipið, B, á að hafa minna farþegarúm, þótt það hafi að öðru leyti líkt fyrirkomulag. Nefndarmönnum þótti þetta ekki eina heppilegt, því að hvort skipið um sig ætti að geta tekið við af hinu, ef það fatlast eitthvað, og meðal annara þess vegna þurfa þau að vera sem líkust. Þá þóttu þeim og samsettar ferðir heppilegri eftir áætlun nr. 2, en ferðir yfirleitt dýrari eftir nr. 1. Aftur á móti þótti þeim það að nr. 3, að ferðir til útlanda væri of margar og sumar óþarfar. En sérstaklega sáu þeir þó í þann mikla kostnaðarauka, sem þetta fyrirkomulag hefði í för með sér, þar sem það yrði um 30 þús. kr. dýrara á ári, en eftir því sem nefndirnar leggja til. Austri og Vestri þóttu góðir að mörgu leyti, þótt bæði farþega- og flutningsrúm væri heldur lítið til millilandaferða. Nú hefir ráðunauturinn gjört ráð fyrir því, að þessi skip, sem gjört er ráð fyrir í áætlun nr. 2, verði 400 smálestir nettó, þótt þessa sé ekki getið í tillögu á þskj. 363. Þegar skip eru mæld, þá er ákveðin »netto« smálestatala, en ekki rúmmál þeirra í teningsfetum. Þetta er óheppilegur mælíkvarði, þegar um er að ræða að ákveða farmrúm skipa, því að menn reyna að koma netto-smálestatölunni niður svo sem hægt er, til þess að spara hafnargjöld. Hið eina, sem er ábyggilegt í þessu efni, er teningsmál skipanna. Það er hér ákveðið h. u. b. 30000 teningafet. Það á að svara hér um bil til þess, sem samgöngumálaráðunauturinn hefir hugsað sér með 400 tonna skip. Til þess að sýna hvað »netto« smálestatala skipanna er óábyggileg, skal eg taka til dæmis Austra og Vestra, sem eru 281 smálest »netto«, en 22,000 teningsfet. Mjölnir er 329 smál. »netto«, en 32,000 teningsfet. Sterling er 635 smál., en jafnmörg teningsfet að rúmmáli sem Mjölnir. Perwie er 238 smál. en 26,000 teningsfet. Þá skal eg minnast ofurlítið á fyrirkomulag ferðanna. Það er, eftir því sem samgöngumálaráðunauturinn hefir gert ráð fyrir í strandferðaáætlun sinni nr. 2, búist við, að farin verði ein ferð í marzmánuði. En eina og menn sjá, þá hefði það orðið miklu kostnaðarsamara. Nefndinni kom saman um, að ekki væri nauðsynlegt að fara strandferð svo snemma. Fyrirkomulag það, sem nú er bygt á, er það, að hvort skip fer alla leið í kringum land í hverri ferð, í staðinn fyrir, að Hólar og Skálholt fóru aðeins til Akureyrar, en sneru þar við aftur; og eins var fyrirkomulagið þegar Austri og Vestri vóru notaðir. Afleiðingin af þessu verður nú, að menn eiga hægara með að ferðast milli hafna en áður var. Eg skal taka sem dæmi, að ef maður þarf að fara frá Reykjavik norður á Blönduós, þá getur hann farið með »A- skipinu frá Reykjavík 10. apríl og kemur þá til Blönduóss 19. apríl, og fær ferð þaðan aftur 25. s. m. Annað dæmi get eg tekið. Ef maður þarf að fara frá Reykjavík til Húsavíkur, þá getur hann farið með »B«-skipinu frá Reykjavík 7. apríl. Kemur hann þá til Húsavíkur 17. apríl, og getur fengið þaðan ferð aftur eftir 6 daga dvöl, 23., notar því ekki meira en 3 vikur í ferðina. Fari hann með hraðferð, þá er hann aðeins 12 daga í burtu. Þessar hraðferðir, sem getið var um, er það sama sem Thore-félagið tók upp og reyndust þá vel. Nefndin hefir lagt til, að hvort skipið um sig sé látið fara einu sinni til útlanda á hverju sumri. Og er þetta gert til þess, að hægt sé að smala saman ull á höfnunum og ekki þurfi að umhlaða henni úr einu skipinu í annað. Viðkomustaðir þeir, sem nefndin gerir ráð fyrir, eru alls 87. En um 25 þeirra er svo ákveðið, að þar sé aðeins komið við, ef talsverður flutningur er. Þessir staðir eru í strandferðaáætluninni merktir með stjörnu. Á þennan hátt má fá mjög margar hafnarviðkomur, en þó eigi að nauðsynjalausu, og sparast við það óþarfa ferðir á staði, þar sem lítið eða ekkert er að gera, og kostnaður sá, sem af því leiðir. Sömuleiðis er með þessu fyrirkomulagi hægt að spara töluvert af fjárveitingum til flóabáta, 20,000 kr. að minsta kosti, samkvæmt skýrslu samgöngumálaráðunautsins. Eg skal vekja athygli á því, að samkvæmt þessari áætlun nefndarinnar, hefir norð-austur kjálki landsins fengið betri ferðir, en hann hefir nokkurntíma áður haft. Á fylgiskjali nr. 8 við þskj. 364 er prentaður samanburður á viðkomum á öllum stöðum á landinu, eins og þær verða samkvæmt tillögum samgöngumálaráðunautsins, við það sem áður hefir verið, og sýnt á sama fylgiskjali, hvernig strandferðirnar verða samkv. br.till. nefndarinnar. Þetta er gert til þess, að hver þingm. geti hæglega séð, hvernig hafnirnar í hana kjördæmi verða úti. Yfirlitið á flgskj. 7 sýnir, hve góðar strandferðirnar verða, í samanburði við það sem áður hefir verið. Á því sést, að ferðirnar verða 10 hægar ferðir, með 50 viðkomustöðum að jafnaði og 8 ferðir hraðar með 20 viðkomustöðum að jafnaði, og auk þess 2 ferðir milli Akureyrar Reykjavíkur, önnur hæg, með 28 viðkomustöðum, en hin hröð, með 10 viðkomustöðum. Þetta fyrirkomulag er betra en nokkurn tíma hefir áður verið, að undanteknu því, að Suðurlandaundirlendið hefir ef til vill haft betri ferðir meðan Perwie gekk þar milli hafna. Það er ekki svo að skilja, að eg haldi því fram, að nefndinni hafi tekist að semja alfullkomna ferðaáætlun. Nefndinni var ekki fremur en öðrum hægt að gera svo öllum líki. En sú leið stendur öllum þingmönnum opin að athuga ferðaáætlanir nefndarinnar og koma með sinar athugasemdir og breytingatillögur til stjórnarráðsins, ef þeir vilja einhverju breyta. Samgöngumálaráðunauturinn hefir samið kostnaðaráætlun um þessar ferðir og borið þær undir útgerðarstjóra Eimakipafélags Íslands, og hefir hann fallist á þær með örlitlum breytingum. Hvað snertir sjálfa útgerðina, skal eg snúa mér að fylgiskjali 6 b við þskj. 364. Strandferðanefndin á þinginu 1913 gerði slíka kostnaðaráætlun, og komst að þeirri niðurstöðu, að kostnaðurinn yrði á mánuði 9,413 kr. við hvert skip. En samkvæmt því, sem sagt er á fylgiskjali 6 b, er kostnaðurinn áætlaður 12,830 kr., eða talsvert meira en áætlað var í fyrra. Þessi hækkun stafar aumpart af því, að nú er gert ráð fyrir stærri skipum, sem því meðal annara eyða meiri kolum; það munar um 800 kr., sem útgjöldin hækka frá því, sem áætlað var í fyrra. Svo hafði líka í fyrra gleymst að gera ráð fyrir fyrningu á skipunum og hlutdeild í stjórnarkostnaði; það nemur um 1000 kr. á mánuði hvorttveggja. Ennfremur verða skipin dýrari og vextir af fé því, sem í þeim er bundið, því hærri. Tekjur af skipunum eru nú áætlaðar 104,000 kr.; Þær vóru 85,000 kr. af Austra og Vestra. Samkvæmt þessari kostnaðar- og tekjuáætlun er nú gert ráð fyrir, að tekjuhallinn við útgerð skipanna verði 77,300 kr. Eg lít svo á, að áætlanir nefndarinnar sé mjög gætilega samdar, og tel víst, að ekki muni skeika miklu frá því, sem þar er gert ráð fyrir. Eg álít rétt að fara gætilega í þessu tilfelli við samning áætlananna og rétt væri að tylla eigi alt of tæpt; hér er verið að semja við félag, sem landsstjórnin hefir greiðan aðgang að, þar sem hún hefir einn mann í stjórn þess og kýs þar að auki endurskoðendur og getur því á hvaða tíma sem er, séð hvernig reikningar félagsins standa. Nefndirnar hafa ekki séð sér fært að breyta verulega frá því sem nú er um far- og farmgjöld. Það hefir verið rætt um það í nefndinni, hvort ekki mætti miða far- og farmgjöldin nákvæmar við vegalengdir, heldur en gert er. Nefndin hefir eigi treyst sér að leggja neitt ákveðið til um þetta, það mun vera mörgum og miklum vandkvæðum bundið og ekki gert ráð fyrir því við samning kostnaðaráætlana um útgerð skipanna. Nefndin hefir aðeina viljað beina þessu til stjórnarinnar, til þess að hún athugi það. Það hefir líka verið talað um það, hvort landssjóður ætti að borga þann kostnað, sem það hefir í för með sér að umhlaða vörum. Sá kostnaður mundi nema um 20,000 kr. Nefndin sá sér ekki fært að leggja þetta til. Þetta umhleðslugjald er eigi svo tilfinnanlega mikið fyrir hvern einstakan vörumóttakanda, og menn á afskektum stöðum verða að þola að bera þann kostnað, sem af því getur leitt í þessu efni. Þá var talað um það í nefndinni, hvort menn þeir, sem ferðast á 1. og 2. farrými skyldi vera lausir við að kaupa fæði. Nefndin kom sér saman um, að menn skyldi ekki vera lausir við það á 1. farrými. Á Austra og Vestra vóru menn ekki skyldaðir til að kaupa kost á hvorugu farrýminu. Þetta hafði talsverð vandkvæði í för með sér. Brytarnir birgðu sig upp með matvæli, margt fólk var með skipinu, skipið fekk ilt veður, fólkið var veikt og borðaði ekkert, og matvælin skemdust. Í næsta skifti birgðu brytarnir sig ekki eins vel upp; skipið fekk gott veður, fólkið var ekki sjóveikt, allir vildu borða, en maturinn entist ekki. Nefndin áleit, að rétt væri að hafa skyldukost á 1. farrými, en þótti 4 kr. ofhátt verð á fæðinu. Hún leggur því til, að það sé fært niður og ekki haft meira en 3 kr. Eg held eg hafi nú gert grein fyrir öllu, sem þarf að taka fram, þó skal eg bæta því við, að tilrætt var um það í nefndinni, hvað ætti að gera til þess, að samgöngur yrði betri við Borgarnes, heldur en þær eru nú. Þetta kauptún hefir aukist mikið nú á síðustu árum að fólksfjölda og vöruútflutningi, þar hafa komið upp stofnanir, sem gera það að verkum, að stöðugur útflutningur er þaðan á íslenzkum vörum. Vil eg nefna sem dæmi Slátrunarhúsið og ullarþvottahúsið, sem nú er nýkomið þar á stofn. Það hefir komið í ljós, að Faxaflóabáturinn Ingólfur er altof lítill til þess að hafa á hendi útflutninga þaðan, en ekki er hægt að fá millilandaskipin til að koma þar við, vegna þess, að fjörðurinn er svo grunnur, og engin innsiglingarmerki. Nefndin hefir hugsað sér, að úr þessu yrði bætt með því að setja merki og ljós við innsiglinguna, þannig, að millilandaskipin geti komið þar við, eins og þau koma í Hafnarfjörð og Akranes, ef fjörðurinn reynist nógu djúpur til þess. Það er annars hörmulegt, hvernig samgöngurnar eru milli Borgarnesshafnar og Reykjavíkur. Nú geta liðið svo vikur, að báturinn geti ekki farið inn í Borgarnes, ef dimmviðri er um lengri tíma. Og þó á báturinn að flytja póst milli þessara hafna. Þess vegna vill nefndin leyfa sér að skjóta því til stjórnarinnar, að hún taki til nákvæmrar íhugunar, hvað það muni kosta að mæla upp Borgarfjörð, og setja þar siglingarmerki og ljós, svo að skipagöngur þurfi ekki að teppast þar, þó að eitthvað sé að veðri. Þá á eg aðeins eftir að minnast á eitt atriði. Skipin, sem gert er ráð fyrir nú, eru bæði stærri og betri en þau, sem gert var ráð fyrir í fyrra, þegar þingið var að gera sínar ráðstafanir fyrir Strandferðum þá. Reynslan hefir sýnt, að ekki er hægt að fá nægilegt lán út á skipin og því kemur Eimskipa félagið til að vanta fé til Skipakaupanna. Nefndin leggur því til, að landssjóður auki hlutafé sitt í félaginu um 100,000 kr.