Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg óska þess, að þetta frv. verði látið fara nefndarlaust gegnum háttv. deild, þar sem auðsjeð er, að ekki verður á þessu þingi samþykt frv. um endanlegt skipulag seðlaútgáfunnar þegar Íslandsbanki lætur hana af hendi.

Frsm. (Árni Jónsson) Þetta mál hefir nú verið svo mikið rætt, að jeg sje ekki neina ástæðu til að halda langa ræðu að þessu sinni. Jeg vil því aðeins með fáum orðum gera grein fyrir, hvað gert hefir verið í málinu síðan við 2. umr. Eins og menn muna, þá kom fram við 2. umr. fyrirspurn til nefndarinnar, hvort hún hefði rannsakað málið til hlítar, og meðal annars hvort hún vissi allan vilja bankastjórnarinnar í þessu efni. Nefndin sneri sjer til stjórnar bankans, og var svar hennar á þá leið, að hún sæi ekki neina ástæðu til að koma fram með brtt. í málinu. Jeg hefi samt ásamt hv.þm. Str. (TrÞ) komið fram með brtt. á þskj. 396, og skal jeg víkja að henni síðar. Eins og menn muna, hafði hv. landbn. breytt útlánsvöxtunum úr 4% í 5% við síðustu umr. Kom þá jafnframt fram fyrirspurn um það, hvort nefndin hefði leitað umsagnar bankastjórnarinnar um það, að þeir yrðu færðir upp í 6%. Nefndin hefir nú spurt bankastjórnina um þetta. Þá kom og fram till. um það að miða vextina við innlánsvexti á hverjum tíma og hafa þá ½ til 1% hærri. Þetta bar nefndin líka undir bankastjórnina. Í þriðja lagi kom nefndin fram með þá fyrirspurn til bankastjórnarinnar, hvort hún teldi gerlegt að kaupa veðdeildarbrjef fyrir 90% og að vextir væru þeir sömu og áður í veðdeild. Jeg skal nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp svör bankastjórnarinnar við öllum þessum fyrirspurnum. Þau hljóða svo: „Ad. 1. og 2. Eins og vjer áður höfum munnlega og brjeflega skýrt hinni hv. landbúnaðarnefnd frá, sjer Landsbankinn sjer ekki fært, eins og sakir standa, að leggja fram fje til fyrirhugaðrar landbúnaðarlánadeildar. Umræddar breytingar á vaxtaákvæðum frumvarpsins geta því engin áhrif haft á aðstöðu bankans til að koma slíkri landbúnaðarlánadeild í framkvæmd. Ad. 3. Bankinn mundi, eftir því sem honum væri fært á hverjum tíma kaupa slík veðdeildarbrjef með gengi, sem svaraði til að brjefin gefi af sjer alt að 1% hærri vexti, en innlánsvextir bankans nema á þeim tíma, er kaup eiga sjer stað.“ Í fjórða lagi átti jeg tal við stjórn Landsbankans og spurði hana, hvort bankinn sæi sjer fært að stofna búnaðarlánadeild, ef tíminn væri lengdur upp í 5 ár og legði bankinn til vissa upphæð á ári. En svar bankans var það sama og áður. Það var eitt skýrt nei við öllum spurningunum. Jeg ætla þá að minnast stuttlega á brtt. okkar hv.þm. Str. um það, að bankinn fái eftirgefinn arð af innskotsfje ríkissjóðs í bankanum. Eins og mönnum er kunnugt, þá eru til lög frá 1913 um það, að ríkissjóður leggi bankanum til 100 þús. kr. í 20 ár og fái af þessu fje arð eins og það væri hlutafje. Arður þessi hefir verið árlega síðan 1916 sem hjer segir: 1916 31 þús. kr., 1917 44 þús., 1918 99½ þús., 1919 97½ þús., 1920 79 þús., 1921 35½ þús. og 1922 28 þús. kr. Árið 1923 er arðurinn enginn, og spursmál hvort hann verður nokkur þetta ár, en vonandi er, að hann verði einhver. Og verði hann nú 10 þús. kr. árið 1925, þá sjáum við, að það er meira en 1% af því fje, sem bankinn á að leggja fram til búnaðarlánadeildarinnar, en það er áætlað 750 þús. kr. Á þennan hátt er til þess ætlast, að bankinn fái uppbót á því, sem vextir búnaðarlánadeildarinnar væru lægri en almennir útlánsvextir. En eitt af því, sem bankastjórnin bar við, var það, að bank inn hefði svo dýrt starfsfje, að hann gæti ekki lánað það út með lágum vöxtum. En eftir till. okkar hv.þm. Str. gæti bankinn fullkomlega staðið sig við þessi lán, ef hann fengi þennan styrk. Aftur er sá styrkur ekki svo hár - ef hinu háa Alþingi er áhugamál að koma þessu fram, - að ríkissjóður geti ekki vel sjeð af þessum fáu þús. þau ár, sem búnaðarlánadeildin starfar, sem búist er við, að ekki verði nema 3–5 ár. Fyrir utan þessa umræddu brtt. hefir ekkert nýtt komið fram í málinu síðan við 2. umr., og er því ekki ástæða til þess, að þessi umræða verði mjög löng. Menn eru búnir að gera upp við sig, hvernig þeir greiða atkvæði. En hvað sem líður brtt., þá vona jeg það, að frv. hafi fylgi nú eins og við síðustu umr.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þetta mál stendur raunar enn í sömu sporum og við 2. umr. Jeg get því að mestu leyti vísað til þess, sem jeg sagði þá viðvíkjandi því, hve varhugavert það er að leggja Landsbankanum með slíkum lögum sem þessum skyldu á herðar til framkvæmda, sem ekki eru í nokkru samræmi við venjulegar reglur um bankastarfsemi. Nú hefir stjórn bankans tekið enn af skarið og lýst yfir því, að bankinn hefði ekki fje til þess að leggja fram í þessu skyni. Það er því tilgangslítið að samþykkja frv. Eins og það er orðað getur það ekki komið að neinum notum, ef Landsbankinn treystist ekki til þess að leggja fram fjeð. Nú hefir komið fram brtt. við frv., á þskj. 396, og útbýtt nú á þessum fundi. Jeg veit þess vegna ekki, hvort hv.þdm. hafa áttað sig á henni til fulls. Jeg sje mig þó til neyddan að fara um hana nokkrum orðum. Það er nú svo, eins og hv.þdm. er kunnugt, að ríkissjóður er búinn að leggja eina miljón kr. sem innskotsfje í Landsbankann, og af þessu fje á ríkissjóður að fá arð í hlutfalli við annað starfsfje bankans. Upphæð þessa arðs hefir verið mismunandi ár frá ári, eins og hv.frsm. (ÁJ) gat um. En þær tölur eru samt enginn mælikvarði fyrir því, hvað há sú upphæð kann að verða í framtíðinni. Upphæð innskotsfjárins er 100 þús. kr. á ári. Nú er hún ein miljón, og á að vaxa upp í tvær miljónir. En það gefur að skilja, að eftir því, sem eign ríkisins í bankanum vex, eftir því vex sú upphæð, sem ríkið fær árlega frá bankanum í arð, að öðru jöfnu. Og þó það beri við eitt ár, eins og t. d. 1922, að þessi upphæð verði lág, þá er það enginn mælikvarði fyrir því, hvers vænta megi síðar. Og því síður má nokkuð marka af því, þótt það komi fyrir eitt ár, að arðurinn verði enginn. Það er sjálfsagt að vænta þess, að þetta fje gefi eðlilegan arð þegar um hægist og tímarnir batna. En arðurinn af slíku innlánsfje er ekki eðlilegur fyr en hann er sem næst jafn útlánsvöxtum bankans á hverjum tíma. Arður, sem þannig getur brugðist sum ár, verður að vera hærri en innlánsvextir, til þess að eigandinn sje skaðlaus. Það má því með rjettu gera ráð fyrir 6% af þessu fje, eða 60–70 þús. kr. á ári eins og nú stendur, og innan fárra ára 100–120 þús. kr., og getur orðið hærra, ef vel gengur. Nú er farið fram á það með brtt. þessari á þskj. 396, að bankinn sje leystur undan því að greiða ríkissjóði hlutdeild af tekjuágóða bankans af innskotsfje ríkissjóðs. Slíkt framlag til bankans nær ekki nokkurri átt, samanborið við það, sem bankinn leggur á sig. Jeg skil hreint ekkert í hv.flm. (TrÞ og ÁJ) að bera fram aðra eins till. Eftir henni öðlast Landsbankinn rjett til þess, þótt hann leggi ekki fram nema 100 þús. krónur til landbúnaðarlána, að fá jafnmikla upphæð frá ríkinu, eða jafnvel hærri. Á þann hátt getur bankinn árlega fengið eins mikið fje eða meira en það, sem hann hefir standandi í þessum útlánum. Jeg geri ekki ráð fyrir því, að það hafi verið meining hv.flm. þessar brtt. á þskj. 396, að málunum yrði skipað svona. Yfir höfuð get jeg ekki sjeð, - ef á annað borð ætti að styrkja Landsbankann með framlagi úr ríkissjóði til þess að veita landbúnaðinum vægari lánskjör - neinn annan grundvöll heilbrigðari en þann, að upphæðin sje miðuð við þá fúlgu, sem bankinn á útistandandi í slíkum lánum, þannig, að vaxtamismunurinn sje bættur á hverjum tíma. Hitt nær ekki nokkurri átt, að bankinn fái frá ríkinu fúlgu, sem nemi jafnvel fullum vöxtum af þessum lánum, eða ennþá meiru. Þetta og fleira, sem fram hefir komið, sýnir, að málið er ekki svo gerhugsað af hálfu hv.flm. eða landbn., að forsvaranlegt sje, að deildin afgreiði það í því formi, sem það nú liggur fyrir. Og jeg get sagt nú eins og við 2. umr., að jeg sje mjer ekki fært að greiða atkv. með frv., þegar stjórn Landsbankans hefir lýst yfir því, að hún treystist ekki til að leggja fram það fje, sem hjer ræðir um.

Jón Kjartansson Jeg vil beina þeirri fyrirspurn til hv. landbn., hvort það sje meining hennar að leggjast á frv. mitt um útgáfu nýs flokks bankavaxtabrjefa. Jeg óttast - því miður - að frv. það, sem hjer ræðir um, verði pappírslög og ekkert annað. Og hv. landbn. virðist álíta þetta líka, því hún er í vandræðum með málið, enda mun ekki hafa annað vakað fyrir hv.flm. (TrÞ) en að búa hjer til pappírslög. En mjer þykir það illa farið, ef landbúnaðurinn á að gjalda þess, að þetta er gert að humbugsmáli. Hv. frsm. landbn. (ÁJ) leggur ekkert upp úr þriðja svari landsbankastjórnarinnar - af því að það er jákvætt. En öðru máli gegndi um hin - af því þau voru neikvæð! Þetta líkist því að ganga aftan að siðunum. En það er vitanlega ekki undarlegt, ef það hefir verið ætlunin frá upphafi, að þetta væri skrípaleikur, eins og heyrst hefir, að hv.flm. hafi sagt við stjórn Landsbankans, þegar hann bar málið undir hana.

Tryggvi Þórhallsson Hæstv. fjrh. (JÞ) gat þess út af brtt. á þskj. 396, að tölur þær, sem hv.frsm. (ÁJ) las upp, væru enginn mælikvarði á það, hve hátt gjald ríkissjóður ætti að fá fyrir innskotsfje sitt frá bankanum. Þetta er rjett. En þær eru mælikvarði á það, hvað ríkissjóður hefir fengið. Þær sýna, að þetta innskotsfje er það langdýrasta lán, sem nokkur stofnun hjer á landi a. m. k. hefir fengið enn. Árið 1917 er upphæðin 500 þús. kr. og gjaldið þá 45 þús. kr., eða 9%. Árið 1918 er upphæðin 600 þús. kr., en gjaldið 99½ þús. Þetta eru afskaplegir vextir. Með öðrum orðum: þetta innskotsfje, sem landið hefir lagt í bankann - það hagræði er bankinn margbúinn að borga langt fyrir sig fram. Við umræðurnar um þetta mál síðast var bent á það af mjer og hv.frsm. (ÁJ), að þetta, að bændur fengju ódýr lán hjá bankanum, kæmi fram í því, að hann gæti minna borgað landinu í arð af innskotsfje þess. Og nú á þessum krepputíma er sjáanlegt, að bankinn muni borga mjög lítið til ríkisins af innskotsfje sínu. En það er trygging í því fyrir bankann, að geta reiknað með því að þurfa ekkert að borga. Að bera till. fram á þennan hátt er gert til þess að sýna bankastjórninni, að þingið vilji gæta fullrar sanngirni gagnvart bankanum. Annars er einkennilegt, hvernig hæstv. fjrh. snýr sjer í þessu máli nú, þegar athugað er viðhorf hans við fyrri umr. Þá var hann á móti málinu af því, að þá væri bankanum íþyngt um of. Nú er hann á móti því af því, að bankanum sjeu með brtt. veitt of mikil fríðindi. Jeg skil ekki samræmið í þessu. Í öðru orðinu er hann á móti bankanum, í hinu vill hann hjálpa honum. Jeg hygg, að hjer sje sem oftar, þar sem um öfgar er að ræða, að sannleikurinn sje þar mitt á milli. í þessu máli er hæstv. fjrh. beggja megin við sannleikann, en við, sem frv. fylgjum, næst hinu rjetta. Þá kem jeg að hv.þm. V.-Sk. Jeg verð að láta það í ljós út af því, sem fram kom í gær, að mig furðar á því, að hann skuli einu sinni láta sjá sig hjer, hvað þá taka hjer til máls. Jeg vil spyrja hann út af því, sem nú er kunnugt orðið, hvort hann hafi borið það undir húsbændur sína, hina dönsku kaupmenn, hvað hann ætti að tala hjer í dag. Þessa húsbændur, sem nú er upplýst, að hann þjónar, að vitni þess manns, sem áður var ritstjóri Morgunblaðsins og hlotið hefir lofsamleg ummæli af sjálfum hv.þm. V.-Sk. og hans flokksmönnum, en varð að fara frá blaðinu af því, að hann vildi ekki beygja sig undir hina dönsku eigendur. Nú vita allir, að hv.þm. V.-Sk. verður að bera hvað eina, sem hann leggur til málanna, undir hina dönsku húsbændur. Þegar hann nú segir, að jeg sje að leika skrípaleik með pappírslög - er það eftir skipun frá þeim dönsku, sem hann segir það, því að vitanlega veit hann, að ekki er minsti fótur fyrir þessu? Jeg er hissa á offrekju þessa hv.þm. Það mundi ekki líðast í nokkru landi, að maður fengi að sitja í þingsæti, sem uppvís væri orðinn að því sem ritstjóri, að eiga að standa útlendum kaupmönnum reikningsskap á öllu, sem hann leggur til opinberra mála. Slíkur maður yrði í hvaða landi sem er að leggja niður þingmensku þegar í stað. Sómi þingsins og flokksins krefst þess, að hann hreinsi sig af þessu, ef hann getur. Íslendingar hafa aldrei kunnað því vel, og síst nú, að hafa danska menn sem yfirritstjóra við blöð sín.

Hákon Kristófersson Hv. þm. V.-Sk. (JK) beindi þeirri fyrirspurn til landbúnaðarnefndar, hvað hún hefði gert af frv. hans um stofnun nýs flokks bankavaxtabrjefa. Út af þeirri fyrirspurn og ummælum hv.þm. lýsi jeg yfir því, að nefndin hefir alls ekki lagst á þetta frv. hans. En hitt er það, að nefndin vildi sjá, hversu færi um þetta frv. fyrst, áður hitt kæmi fram. En hvernig sem um það fer, þá kemur hitt frv. fram næstu daga. En ekki er fullráðið, hvaða till. nefndin gerir um það mál. Hitt get jeg þó sagt, að bankastjórnin er ekki síður mótfallin því en frv. því, sem nú er verið að ræða um, þótt á annan hátt sje. Um brtt. þá, sem hjer er fram komin frá hv.þm. Str. (TrÞ) og hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ), er það að segja, að hún kemur ekki frá landbúnaðarnefnd, og jeg býst við því, að atkvæði hennar sjeu laus og óbundin. Þó er ástæða til þess að ætla, að meiri hluti nefndarinnar sje á móti till. Jeg sje enga meiningu í því að versla við Landsbankann um þetta mál, en það finst mjer að gert sje, ef á að veita honum þessa eftirgjöf. Nema hún eigi að skoðast sem styrkur til bankans fremur en styrkur til landbúnaðarins. Jeg mun greiða frv. atkvæði eins og það liggur fyrir. Að vísu er lítils árangurs að vænta, eftir svari bankastjórnarinnar að dæma. En tímarnir kunna að batna, og þegar hagur bankans batnar, er ekki örvænt um árangurinn.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg er dálítið hræddur um afdrif þessa máls, ef ekkert er að gert, og þykir mjer það ilt, því jeg vil gjarnan, að það nái fram að ganga. Jeg er hissa á þeim svörum landsbankastjórnarinnar, að það skifti engu máli, hvort vextir af lánum þessum sjeu ákveðnir 5% eða 6%, eða 1% yfir innlánsvexti. Mjer finst, að hjer hljóti að liggja það á bak við, að bankinn vilji ekki neitt fyrir málið gera. í frv. stendur ekki, að bankinn skuli leggja fram 500 þús. kr. árlega, heldur alt að þeirri upphæð. Og ef það eru ekki vextirnir, sem bankinn setur fyrir sig, þá getur það ekki annað verið en það, að hann vill ekki sinna málinu. Nema hann óttist að þurfa að leggja fjeð fram alt í einu; en til þess er ekki ætlast. Jeg vil því leyfa mjer að gera þá brtt. við frv., að vextir af lánunum megi vera alt að einum af hundraði hærri en innlánsvextir á hverjum tíma. Mjer finst, að bankinn megi vel við það una, því hann þarf ekki að óttast, að að honum verði gengið um að leggja fram alla upphæðina, ef hann getur sýnt fram á það, að hann eigi erfitt með það. Aftur finst mjer, að brtt.hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) og hv.þm. Str. (TrÞ) sje óaðgengileg fyrir ríkissjóð, og vil jeg skjóta því til hv.flm., hvort þeir vilji ekki taka þá till. aftur með því skilyrði, að þessi till. komi í staðinn. Með þessu móti held jeg, að málinu sje borgið. Það er ekki hægt að neita framgangi málsins af umhyggju fyrir bankanum, ef þessi till. verður samþykt.

Magnús Jónsson Hæstv. atvinnumálaráðherra (MG) finst nú rutt úr vegi þeim erfiðleikum, sem á því voru, að Landsbankinn gæti uppfylt þær skyldur, sem gert er ráð fyrir að leggja honum á herðar með samþykt þessa frv. Finst hæstv. atvrh. engir erfiðleikar lengur, þegar gert er ráð fyrir hærri vöxtum en 4%. En nú segir bankastjórnin einmitt í brjefi sínu til hv. landbúnaðarnefndar, að án tillits til vaxtaupphæðarinnar sjái hún sjer alls ekki fært að uppfylla þær skyldur, sem bankanum eru lagðar á herðar, ef frv. er gert að lögum. Hún gengur jafnvel svo langt, að hún segir þetta ekki fært, þó að vextirnir verði ákveðnir lægst 6%. Eða er það ekki rjett hjá mjer?

Jú, það er rjett

. Það var ekki nema eðlilegt, að vaxtaákvæðið væri þegar í fyrstu rætt mikið því að það lá alveg í augum uppi, að bankinn mundi blátt áfram tapa á að lána landbúnaðinum fje með 4% vöxtum. Þarf ekki annað en athuga, hvaða starfsfje bankinn hefir, til þess að sjá þetta. Er þá fyrst að nefna innskotsfje landssjóðs. Það er í raun inni ekki lánsfje, en þegar vel gengur bankastarfsemin, er það dýrasta starfsfje, sem bankinn hefir með höndum. Þá eru erlendu lánin, og vita allir, að þau eru alt annað en ódýr. Loks er innlent sparisjóðsfje, peningar á innlánsskárteinum o. s. frv. Af öllu þessu fje þarf bankinn að greiða hærri vexti en gert var ráð fyrir í frv. að hann fengi af lánum til landbúnaðarins. En nú, þegar vaxtaákvæðinu hefir verið breytt, þá finst sumum hv.þm. öllu rutt úr vegi. En það vita þeir þó, að bankastjórnin treystist ekki til að lána þetta fje. Fyrir þinginu liggur nú frv., sem bankastjórnin sjálf mun hafa samið, um að breyta fyrirkomulagi bankans, gera hann að hlutabanka, og einn tilgangurinn með þeirri breytingu er sá, að opna möguleika til þess að auka starfsfjeð. Þetta eitt sýnir glögglega skoðun bankastjórnarinnar á því, hvort fært sje fyrir bankann að leggja árlega ½ miljón af starfsfje sínu í nýjan banka, á sama tíma, sem hún fer fram á aukið starfsfje til þeirra verkefna, sem hann hefir nú með höndum. Hv. frsm. landbn. þótti það auðsjáanlega hart, að nefndin hefði altaf fengið nei á nei ofan hjá stjórn bankans. En mjer finst þetta ekkert undarlegt, þar sem þingið hygst að taka fram fyrir hendurnar á bankastjórninni um ráðstöfun á fje bankans. Þetta er mjer stærra atriði heldur en vaxtatapið, sem bankinn hefði orðið fyrir, ef frv. hefði verið samþykt óbreytt. Það hefir verið talað um óþarfa viðkvæmni hjá mjer í þessu máli. Látum það vera, að jeg hafi sýnt í því viðkvæmni. Jeg ber engan kinnroða fyrir það, þar sem jeg álít, að hjer sje viðkvæmnin á rjettum stað. Er það ekki skylda hvers einasta þm. að gæta rjettar Landsbankans, þegar á hann er ráðist, og það meira af kappi en forsjá? Á undanförnum þingum hefir oft verið talað um það, að hjer á þinginu væri slegið múr utan um Íslandsbanka. Jeg tel, að þessi múr hafi verið sjálfsagður gegn óbilgjörnum árásum á bankann, og tel mjer til sóma, að hafa verið í þessum múr. En hversu miklu meiri er þá ekki þörfin á því, að slá nú múr um sjálfa bankastofnun ríkisins, þegar óviturlega er verið að hafa hönd á henni á þann hátt, sem verða má til tjóns. Jeg vil minnast nokkuð á lánstraust bankans erlendis. Þegar ríkið þarf að taka lán, spyrja erlendir fjármálamenn jafnan fyrst að því, hvort tekjuhalli sje á fjárlögunum. Þegar bankinn þarf að taka lán, er spurt fyrst að því, hvort hann sje undir afskiftum þings og stjórnar. Þetta er eðlilegt, þar sem bankinn er ríkiseign, en þá eru menn hræddir við afskifti þess opinbera. Yrði það bankanum til ómetanlegs tjóns, að geta ekki svarað þeirri spurningu hiklaust neitandi. Erlendis er ekki mikið um ríkisbanka. Flestir bankar eru þar einkastofnanir. Er það meðfram af því, að altaf er hætt við, að ríkisbankar eigi yfir sjer vofandi afskifti þings og stjórnar. Það dugir ekki að segja, að stjórn og þing fari vel með valdið. Afskifti pólitískra flokka af peningastofnunum þykja aldrei heppileg. Þess vegna er ekki rjett, fyrir sök smámunalegra hagsmuna, að svifta bankann að nokkru sjálfsforræði sínu. Það, að bankinn láni landbúnaðinum þessa upphæð, spillir í sjálfu sjer ekkert lánstrausti hans. En við þessi afskifti þingsins er asninn leiddur inn í herbúðirnar.

Hefir það ekki verið gert að nokkru leyti fyr en nú? - TrÞ: Þetta mál hefir öðruhvoru verið á döfinni nú í 10 ár

. Við skulum aðeins líta á það, hvernig pólitísku flokkarnir hafa ráðstafað fjárreiðum ríkisins. Ríkissjóður er uppetinn. Lán hafa verið tekin og uppetin. Sjóðir, sem með lögum er svo ráðstafað, að þeim skuli haldið sjerstökum, en á hinn bóginn hafa ekki verið beinlínis teknir undan valdi þings og stjórnar, eru uppetnir í óleyfi. Þannig er landhelgissjóður uppetinn og kirkjujarðasjóður uppetinn. Á nú ekki að láta staðar numið? Nei, nú vill þingið seilast í þá aura, sem undan hefir verið skotið, og sem tryggja átti sem best. Nú er byrjað að ráðstafa sáttmálasjóðnum. Og nú á að fara að eyða Landsbankanum. Nei, nú ætti að slá á þessa hönd í tíma, áður en hún fer að sóa þessu síðasta athvarfi. En jeg get vel búist við því, að gerlegt væri, að landbúnaðinum væri látinn í tje einhver fjárhæð árlega, með hagfeldum kjörum, hvernig svo sem fyrirkomulagi þeirra lána yrði hagað. En þá verður landið að gera það. Þingið verður að veita til þess af því fje, sem það ræður yfir. Ef þar er tómt, þá ætti það að verða að þarfri hugvekju um takmörkin fyrir getu landsins, en ekki til þess, að byrja nú á enn háskalegri eyðslustarfsemi en hingað til hefir verið rekin. Annars sje jeg á brtt.hv. atvrh., að meiri alvara muni fylgja þessu máli en jeg hafði í rauninni búist við. En frv. sjálft er svo lauslega og illa samið, að furðulegt má heita, og meðal annars af því hjelt jeg í lengstu lög, að hjer væri ekki um alvörumál að ræða. T. d. ákvæðið í 10. gr. um það, að tillagið í ár skuli aðeins vera 250 þús. kr. Það kemur eins og eftirskrift í sendibrjefi. En við samning mikilsverðra frv. dugir ekki að nota neitt sendibrjefahandahóf. Jeg mun greiða atkvæði á móti þessu frv., og jeg vona, að hv. deild geri það yfirleitt; því að sú mun verða reyndin, að hjer sje ekki viturlega ráðið ráðum ella.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg þarf ekki að vera langorður um þetta mál, en ætla aðeins að svara hv. 4. þm. Reykv. (MJ). Það er alveg rjett, að bankastjórnin er á móti þessu. Og mjer finst það ekkert undarlegt, að hún vilji ráða sjálf. En þrátt fyrir það, þarf bankanum ekki að stafa nein hætta af samþykt þessa frv. Er það auðsjeð mál, að þar sem bankinn fær 1% í beinan hagnað og lánin verða tryggari en önnur lán, þá skaðast hann ekki um einn eyri af þessu, heldur þvert á móti. Það, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði um, að þetta væri hættulegt fyrir bankann, á því ekki við minstu rök að styðjast. Þá talaði hv. sami þm. um það, hve bankinn hefði dýrt rekstrarfje. Um innskotsfje ríkissjóðs er það að segja, að græði bankinn, þá þarf hann auðvitað að borga talsvert mikið, en skaðist hann, þarf hann ekkert að borga, svo að það fje getur ekki staðið honum að neinu leyti í vegi í þessu máli. Annars er fje bankans að mestu leyti sparisjóðsfje, sem hann greiðir af venjulega sparisjóðsvexti. Að bankinn treysti sjer ekki til að lána fjeð, er alls ekki frambærileg ástæða, því að ef lánin eru trygg, þá er ágóðinn líka tryggur. Og bankanum ber eins skylda til að styrkja landbúnaðinn og aðra atvinnuvegi, hvort sem þar er nefnd verslun eða sjávarútvegur. Það er því alls ekki rjett í þessu tilfelli að láta bankastjórnina ráða - og þingið hefir fult vald til þess að skifta sjer af því, hvernig fje bankans er varið. En um daglega starfsháttu hans dettur engum í hug að taka fram fyrir hendurnar á bankastjórninni. Það er fjarri sanni, að hjer sje verið að ráðast á bankann. Hitt er ekki rjett að láta afskiftalaust, að landbúnaðurinn sje settur algerlega hjá um lánveitingar. Hv. þm. Str. (TrÞ) mun svara fyrir sig, og get jeg látið þetta nægja.

Halldór Stefánsson Bæði við þessa umr. og fyrri umr. hafa komið fram fyrir hönd bankans aðvaranir frá hæstv. fjrh. (JÞ) og hv. 4. þm. Reykv. (MJ). Hafa þeir haldið því fram, að með þessu frv. væri verið að leiða starfsemi bankans inn á braut, sem væri ósamrýmanleg við hyggilega og eðlilega bankastarfsemi. Það væri þess vegna ekki úr vegi að gera í fám orðum grein fyrir tilgangi bankans og athuga, við hvaða rök álit hæstv. fjrh. og hv. 4. þm. Reykv. hefir að styðjast. Hinn eðlilegi tilgangur bankans er fyrst og fremst að styðja hlutfallslega jafnt að framgangi og velgengni aðalatvinnuvega landsins, landbúnaðar og sjávarútvegs. Mun og svo vera fram tekið með almennum orðum í lögum um starfsemi bankans. En hvernig hefir svo þessara ákvæða verið gætt! Um það kom fram fyrirspurn á þinginu í fyrra, en henni mun ekki hafa verið svarað enn. Eigi að síður er það á almanna vitorði, að bankarnir hafa beitt fjármagni sínu hlutfallslega mjög misjafnt til þessara tveggja atvinnugreina. Afleiðingin hefir orðið algert misræmi í vexti atvinnuveganna, framfarir landbúnaðarins ekki haldist í hendur við framfarir sjávarútvegsins, en það er í vissum skilningi sama sem afturför á sviði landbúnaðarins; að fylgjast ekki með í framförum og samkeppni við aðrar atvinnugreinar er í þessum skilningi sama sem afturför. Í frv. er þess vegna ekki gengið á rjett bankans, heldur aðeins krafist þess, að hann hjer eftir uppfylli betur skyldur sínar við landbúnaðinn en hingað til, því að það er ljóst, að undir því er komin alhliða framför þjóðarinnar í framtíðinni. Að varhugaverðara sje að lána landbúnaðinum en öðrum atvinnugreinum, get jeg ekki sjeð eða viðurkent. En hitt er satt, að lán til hans verða að vera til langs tíma og geta ekki orðið eins arðvænleg og önnur lán. Þetta mun og einmitt vera ástæðan til þess, hvernig bankinn hefir varið starfs fje sínu. Hann hefir gætt meira sinna eigin hagsmuna en hagsmuna þjóðarinnar í heild sinni. Og þar sem hann hefir þannig hagað starfsemi sinni sem mest í gróðaskyni, mætti ætla, að hagur hans stæði með þeim blóma, að honum ætti ekki að veitast örðugt að láta það fje í tje, sem fram á er farið í frv. En það virðist svo, sem gróðabrallsleiðin hafi ekki reynst eins heppileg og ætla hefði mátt. Er vafasamt, að hagur bankans hefði staðið ver, þó að hann hefði lagt meira af mörkum við landbúnaðinn en hann hefir gert - eða hvort hann yrði verri framvegis, þó að breytt yrði það um starfsháttu, sem gert er ráð fyrir í frv. Tel jeg það því alls ekki órjettmæta íhlutun eða á nokkurn hátt varhugavert eða að ganga á rjett bankans, þó að þess sje krafist, að hann gæti skyldu sinnar við landbúnaðinn. Hjer hafa verið höfð stór orð um það, að verið væri að ráðast á bankann; þetta væri blátt áfram tilræði við hann. Þetta er fráleit fjarstæða og ekki svara verð. Það hefir tvent verið talið til, sem gerði bankanum erfitt fyrir með að veita þessi lán; hið fyrra er það, að vextirnir væru áætlaðir of lágir af lánunum, og hitt annað, að bankinn hefði ekki fjármagn til. Nú er komin fram tillaga frá hæstv. atvinnumálaráðherra um að sveigja til um vaxtakjörin, og verði sú tillaga samþykt, er sú ástæða ekki lengur til, enda ef litið er á starfsfje bankans, þá sjest, að hann hefir mikið starfsfje til, sem er ódýrara en þetta. Það er og vitanlegt, að alla þá seðla, sem Landsbankinn dregur úr umferð, leggur hann á lægri vöxtu en þetta í Íslandsbanka, og er engu líkara en að það sje gert til þess að komast hjá því að gera skyldu sína gagnvart landbúnaðinum. Áður en jeg lýk máli mínu vil jeg aðeins drepa lítið eitt á orð háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) við 1. umr. þessa máls. Honum þótti í þessu frv. vera of lítið tillit tekið til stofnunar nýbýla, en það er ekki svo. Að forminu til eru lán til nýbýlastofnana talin jafnfætis öðrum búnaðarlánum, og veit jeg ekki til, að nýbýlalánin hafi meiri þýðingu eða eigi að teljast rjetthærri en aðrar tegundir lána, sem upp eru talin í frv. Nú sem stendur er landbúnaðinum mikil þörf á fje til varanlegra húsabóta, og er sú þörf svo brýn, að yfir vofir, að hús falli niður og bygð falli í auðn víða um land, ef ekki er kostur á fje til að byggja upp bæina að varanlegum húsakynnum. Ef bygð býli falla í auðn, verður landbúnaðinum meira tjón að því en sem nema mundi þeim ávinningi, er vænta mætti af nýbyggingu jafnmargra nýbýla. Fjárskorturinn er aðalorsök þess, að mörg býli hafa á undanförnum árum lagst á auðn. Það hafa að vísu til þessa mest verið heiðarbýli, sem eru svo að segja á takmörkum þess, sem talið verður ræktanlegt af landinu. Og aðalástæðan er sú, hvað bæirnir eru óvaranlegar byggingar. Þegar þar hafa búið fátækir einyrkjar - sem oftast er - sem ekki hafa getað haldið híbýlunum nægilega við, þá gátu þeir ekki haldist þar við eftir að húsin voru komin að falli eða fallin. Og engir hafa fengist til að taka þessi býli til rekstrar upp á þá kosti að byggja þau að húsum af nýju, enda hvergi að leita að fjármagni til þess. Þetta hefir - að minni meiningu - verið aðalástæðan til þess, hvað mörg býli hafa lagst í eyði hjer á landi, og án stuðnings fjármagnsins vofir sama hætta yfir mörgum býlum, sem enn eru í ábúð. Ef landbúnaðinum verður enginn kostur gerður á hæfilegum lánum til þessa, getur afleiðingin vel orðið sú, að smátt og smátt leggist ótal fleiri bæir á auðn, en fólkið verði að flytjast þaðan í kaupstaðina, og sje þegar of margt þar fyrir nú, verður vandinn ekki minni að sjá öllum fyrir atvinnu í kaupstöðunum, ef fleira atvinnulaust fólk bætist við í þá en nú er þar. Nú hafa bankar vorir lagt fram fjármagn sitt til að byggja upp kaupstaðina svo að við má hlíta. Nú verður að krefjast þess, að þeir snúi sjer að því að byggja upp sveitirnar á sama hátt með varanlegum byggingum.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg skal vera mjög stuttorður, enda er jeg bundinn við fjárlagaumr. í hv.Ed. Það gleður mig, að brtt. 396 hefir verið tekin aftur, og þarf jeg því ekki að fara mörgum orðum um það atriði, en jeg mun ekki svara háttv.þm. Str. (TrÞ) öðru en því, að jeg álít hvorugt vera rjett, að gengið sje of nærri bankanum eða hitt, að gefa honum gýligjafir, vera að fleygja í hann svona miklu af eignum ríkissjóðs, sem þar var um að ræða. Var þetta hvort fyrir sig næg ástæða fyrir mig til þess að vera á móti þessu frv. Annars vildi jeg segja það, út af því, sem talað hefir verið um, að það væri verið að hlutast til um störf bankans með þessu frv., að það er löggjafarvaldið en ekki bankastjórnin, sem ákveður það, hvort slík lánadeild sem þessi verður stofnuð eða ekki. Jeg get alls ekki viðurkent, að það eitt að setja lög um slíkt efni sem þetta gangi of nærri starfsfrelsi bankans eða bankastjóranna; en það verður að gæta þess, að ekki sje neitt það sett í lög, sem gengur á móti venjulegum bankareglum og skynsamlegum rekstri bankans. En það var einmitt því að gegna um vaxtaákvæðin í frv., en nú hefir þessu verið breytt og hæstv. atvrh. (MG) hefir komið því atriði í betra horf; en þá er annað eftir. Er hag bankans nú svo háttað, að fært sje að bæta á hann þessum nýju verkefnum? Liggi ekki fyrir þinginu neinar skýrslur, bygðar á sjálfstæðri rannsókn þings eða stjórnar um þetta atriði, held jeg, að það verði að taka umsagnir bankastjóranna um þetta trúanlegar. Bankastjórnin telur þetta alls ekki fært nú, og meðan annað ekki liggur hjer fyrir upplýst um þetta, er hnekki þessari umsögn bankastjórnarinnar, verður að byggja á henni.

Það má vel sjá hag bankans á reikningum hans

. En þeir eru ekki komnir út fyrir árið 1923, en jeg skal hjer geta þess, að bankastjórnin hefir nýlega tjáð mjer, að sparisjóðsfje bankans hafi á árinu 1923 minkað um 2 milj. kr., og vegna þess hafi hann ekki handbært fje til útlána, sem ekki er heldur að vænta, úr því svona er ástatt. Þetta er þungamiðjan í svari bankastjórnarinnar, að hún sjer það ekki fært, að bankinn leggi fram þetta fje til þarfa landbúnaðarins. Breyting vaxtakjaranna hefir því engin áhrif í þessu efni, þegar bankastjórnin segir svona afdráttarlaust, að fje sje ekki til.

Jón Kjartansson Jeg vona, að jeg megi þakka hv. form. landbn. (HK) fyrir það svar hans, að nefndin ætli sjer ekki að setjast á frv. mitt um bankavaxtabrjefin; það er ekki skylt þessu máli, sem hjer er nú rætt um, og getur því vel gengið fram, þótt þetta frv. um búnaðarlánadeild verði samþykt. Þá ætla jeg ekki að svara hv.þm. Str. (TrÞ) mörgum orðum. Jeg get fullvissað hann um það, að hann fær mig aldrei til þess að gera blaðagreinar mínar eða annara að umræðuefni hjer í þingdeildinni, og allra síst þegar hann hefir saurgað þinghelgina með þessum staðlausa þvættingi sínum, sem hann er enginn maður til þess að standa við. Hinsvegar held jeg, að við ættum báðir að geta orðið ásáttir um það: að leggja það undir dóm þjóðarinnar, hvern sóma þingið hefir af setu okkar hjer, og að leggja það undir dóm flokkanna okkar, hvors fyrir sig, hvern sóma flokkarnir hafi af því að hafa okkur meðlimi. Þá ættum við í þriðja lagi að geta orðið ásáttir um: að leggja blaðamensku okkar beggja undir dóm þjóðarinnar. Blaðamenska mín er að vísu stutt, en hans er orðin alllöng, og hefir ef til vill fengið sinn dóm hjá þjóðinni. En eitt viðurkenni jeg þó, að þessi hv.þm. hefir fram yfir mig og fram yfir alla aðra þm. hjer í þessari hv. deild: Hann hefir ítrekað saurgað þinghelgina. En jeg öfunda hann ekki af því, og jeg öfunda hann ekki af því að eiga að leggja það undir dóm þingbræðra sinna og dóm þjóðarinnar.

Frsm. (Árni Jónsson) Jeg ætla að byrja mál mitt með því að þakka hæstv. atvrh. (MG) góðar undirtektir við þetta mál. Mátti og búast við því úr þeirri átt, er hann er allra manna kunnugastur högum landbúnaðarins og skilur því best þarfir hans. Það var því vel vitanlegt fyrirfram, að hann mundi ekki leggjast á móti því, að bætt yrði úr órjetti þeim, er landbúnaðurinn á við að búa í fjármálunum. Hann veit það og vel, að þeir 40% af íslensku þjóðinni, sem landbúnað stunda, hafa alls engan aðgang að velt fje bankanna á móts við aðra atvinnuvegi í landinu, t. d. sjávarútveginn. Lánsfje það, sem landbúnaðurinn hefir notið, hefir varla náð því að vera 15% af veltufje bankanna; þess vegna var það mjög eðlilegt, að hæstv. atvrh. tæki vel í þetta mál. Hæstv. atvrh. hefir komið fram með brtt. við frv., um að hækka vextina, þannig, að þeir verði alt að 1% hærri en venjulegir sparisjóðsvextir. Jeg lýsi því hjer með yfir, fyrir mína hönd og háttv.þm. Str. (TrÞ), flm. frv., að við viljum til samkomulags sætta okkur við þessa brtt.hæstv. atvrh., og tökum við því aftur brtt. okkar á þskj. 396. Og það er enginn skrípaleikur, sem við leikum með þessu; við viljum gera landbúnaðinum gagn með því að koma þessu frv. í gegnum þingið, og viljum því gera okkar til, að það nái að ganga fram. En sá, sem brigslar okkur, hv.þm. Str. og mjer, um það, að við sjeum að leika hjer skrípaleik með þetta frv. okkar, er sjálfur sá, er hjer hefir fyrstur framið skrípaleiki í þinginu um þetta mál, hv.þm. V.-Sk. (JK); hann hefir leitt asnann inn í herbúðir þingsins í þeim efnum. Hann hjelt innreið sína inn í þessa hv. þingdeild keikur mjög á ösnu sinni, og skal jeg ekki öfunda hann af þeirri útreið, sem hann fær hjer. Hann er fulltrúi fyrir landbúnaðarkjördæmi og telur sig vera hlyntan landbúnaðarmálum, - en til hvers er hann að lýsa slíku yfir, er hann legst á móti jafnsjálfsögðum umbótum sem þeim, er þetta frv. felur í sjer! Hann er að fjargviðrast yfir því, að jeg leggi minst upp úr því í brjefi bankastjórnarinnar, sem jákvætt hafi verið, en jeg legg jafnmikið eða lítið upp úr öllu brjefinu jafnt. Þetta eru aðeins skrípalæti hjá hv.þm. Bankinn segir, að hann muni kaupa veðdeildarbrjef „eftir því sem hann sjái sjer fært.“ En hver myndi neyða hann til þess að kaupa þau, ef hann þættist ekki „sjá sjer það fært“? En sú leið, sem þetta frumvarp leggur til að farin verði í þessu máli, er miklu heppilegri, vegna þess að þá eru hendur bankans bundnar í þessum efnum, ef frv. verður samþykt. Bankinn verður að veita þessi lán. Þungamiðjan í þessu öllu er að fá það lögfest, hvort löggjafarvaldið eigi að hafa íhlutunarrjett um rekstur bankans. Mundi t. d. þingið ekki hafa íhlutunarrjett um það, ef stjórn Landsbankans tæki einhverntíma alt fje bankans og legði það í Íslandsbanka? Eða ef bankastjórnin hækkaði vextina einn góðan veðurdag upp í 15% eða 20%? Þetta er þungamiðjan, mergurinn málsins. Er það tilgangur þeirra manna, sem fylgja bankanum að málum, að sá atvinnuvegurinn, sem þjóðinni hefir happadrýgstur verið og tryggastur er fyrir þá, sem hann stunda, verði útundan hjá lánsstofnunum ríkisins! Hæstv. fjrh. (JÞ) hefi jeg litlu að svara, því þar hefir hv.þm. Str. (TrÞ) tekið af mjer ómakið. Hæstv. fjrh. kvaðst ekki leggja mikið upp úr tölum þeim, sem jeg las upp; hundraðstalan breyttist samkvæmt innskotsfje því, sem bankinn hefði frá ríkissjóði, og er það rjett. En það er þá ekki neitt á móti því, að hv.þm. fái að heyra, hvaða arð ríkissjóður hefir fengið af fje sínu síðan árið 1916. Að vísu eru þessar upphæðir ekki alveg nákvæmlega rjettar, en sem næst því þó, og hefir arðurinn verið sem hjer segir: Árið 1916 ca .... 10 % - 1917 - .... .... 11 - - 1918 - .... .... 20 - - 1919 - .... .... 15 - - 1920 - .... .... 12 - - 1921- .... .... 5½ - - 1922 - .... .... 3 - Þá hjelt hæstv. fjrh. því fram, að ef þessi brtt. okkar kæmist fram, gæti svo farið, að bankinn hefði mjög háar vaxtatekjur af þessu, jafnvel alt að 10%, - en þetta er misskilningur. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir, að bankinn leggi í búnaðarlánadeildina fyrsta árið um 250 þús. kr., en 2 næstu árin leggi hann fram 500 þús. kr. hvort árið, eða alls um 1% milj. kr. Annars hafa þessar umræður snúist fullmikið um þessa till., sem nú er búið að taka aftur, og því ætti atkvgr. að geta farið bráðlega fram um þetta mál.

Pjetur Ottesen Jeg hefi ekki ætlað mjer að lengja mikið þessar umr., en vil þó taka það fram, að þar sem allir virðast hjer vera ásáttir um, að hjer sje nauðsynjamál mikið á ferðinni, þar sem rætt er um að koma upp lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, sem, eins og þegar hefir verið margtekið fram, er að heita má frásneiddur því að eiga athvarf hjá þeim lánsstofnunum, sem hjer hafa starfað til þessa, þá virðist mjer það fyrirkomulag, sem stefnt er að með þessu frv., einmitt vera spor í rjetta átt. Það, sem þetta frv. byggir aðallega á, er það, að Ríkisveðbankinn, sem stofnaður hefir verið að lögum, mun í næstu framtíð ekki komast lengra en á pappírinn, og er því lagt til að leysa úr málinu á þennan hátt, sem frv. segir fyrir um. Það er nú svo komið um þá einu lánsstofnun, sem búandmenn hafa átt aðgang að og oft hefir orðið að liði - Ræktunarsjóðinn -, að allmikið af handbæra fje hans hefir nú verið bundið í fyrirtæki, sem með miklum sannindum má segja, að sje að mörgu leyti mishepnað fyrirtæki, þúfnabönunum, og er mönnum því að mestu bægt frá að leita athvarfs þar, eins og nú standa sakir, af þeim ástæðum. Þegar þetta hvorttveggja er lagt saman, að Ræktunarsjóðurinn getur nær enga úrlausn veitt, og engin von til, að ríkisveðbankalögin komi til framkvæmda á næstunni, þá sjá allir, hver nauðsyn er hjer fyrir hendi, að einhver bót sje á ráðin. Því hefir verið haldið fram, að þýðingarlaust mundi að samþykkja þetta frv., þar eð það yrði aldrei nema um pappírslög að ræða, og byggist þetta á mótmælum bankastjórnarinnar gegn frv., sem færir það til, að bankinn hafi ekki handbært fje til þess að lána bændum. En jeg fæ ekki betur sjeð en það hafi þegar verið færðar gildar ástæður, rökstuddar með reikningum Landsbankans sjálfs, fyrir því, að bankanum sje þetta alls ekki um megn, og því fæ jeg ekki skilið rök þeirra manna, sem mæla gegn því, að frv. verði samþykt. Annars geri jeg mjer miklar vonir um, að frv. þetta nái fullkomlega tilgangi sínum, ef það verður samþykt, og byggi jeg það á því, að það er alkunnugt, að hæstv. atvrh. (MG) er mjög eindregið hlyntur landbúnaðinum og ber heill og hag hans fyrir brjósti, og þykist jeg því vita, að hann muni neyta aðstöðu sinnar sem atvinnumálaráðherra og beita öllum sínum áhrifum gegn Landsbankanum til þess að ákvæðum frv., ef það verður samþykt, fáist framgengt. Það er auk þess kunnugt, að hæstv. fjrh. (JÞ) hefir sterka trú á framtíð landbúnaðarins og hefir verið því hlyntur, að á stofn kæmist lánsstofnun, sem landbúnaðinum kæmi að gagni. Hitt er honum vorkunnannál, þótt hann, er um er að ræða hagsmuni bankans, standi í ístaðinu með Landsbankanum, þar sem honum sem fjrh. ber að hafa yfirumsjón bankans og vera á verði um hann. Þegar þetta hvorttveggja er athugað, veit jeg, að takast muni fyrir atbeina stjórnarinnar að koma þessari landbúnaðardeild á stofn í Landsbankanum og tregðulausri framkvæmd þessara laga, sem óefað verður landbúnaðinum að verulegu gagni. Það má að vísu segja, að þessi upphæð sje ekki svo stór, að hún komi að miklu gagni þegar í byrjun; en það má um það segja, að mjór er mikils vísir og hálfnað er verk þá hafið er. Landbúnaðarlán eru meðal þeirra tryggustu lána, sem þessi banki getur veitt, og því er það fullvíst, að bankinn bíður ekki halla af því að veita þessi lán, en landbúnaðinn munar þetta allmiklu, þótt ekki sje um stærri upphæð að ræða þegar í byrjun. Brtt. 396 hefir verið tekin aftur, og þarf því ekki að ræða hana, en um hina skriflegu brtt.hæstv. atvrh. virðist mjer, að vaxtakjörunum sje með henni stilt mjög í hóf, og þarf þá bankinn engu að tapa við það, þegar þess er gætt, hversu tryggingarnar eru góðar og að engu fje bankans er með þessu teflt í óvissu. Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) hefir lagst mjög á móti þessu máli, en jeg þarf ekki að svara honum mjög miklu, vegna þess, að það hafa aðrir þegar gert. Hann taldi frv. vera tilræði við bankann og sagði, að erlendir fjármálamenn væru glöggir á að sjá annmarkana á starfsháttum bankans. En jeg tel þetta enga annmarka vera, þó að bankinn leggi fje í þessi lán; jeg hygg og, að engir erlendir fjármálamenn, sem hjer þekkja nokkuð til staðhátta á annað borð, muni álíta það á nokkum hátt ótrygt, að bankinn beini starfsfje sínu inn á þessa braut. Jeg hygg, að álit þeirra verði alveg gagnstætt því, sem háttv. 4. þm. Reykv. hjelt fram. Jeg mun því ljá þessu frv. atfylgi mitt, og jeg teldi það vera mikinn ávinning fyrir landbúnaðinn, ef þetta frv. gæti orðið afgr. sem lög frá þessu þingi.

Jakob Möller Jeg er sama sinnis nú sem áður, og tel því rjett að samþykkja þetta frv. Það er að vísu kunnugt, að Landsbankastjórnin hefir lagt á móti þessu máli og telur það ekki vera í samræmi við almennar bankareglur. Hinsvegar er það kunnugt, að bankinn hefir veitt lán gegn mismunandi háum vöxtum, og ef nú vextirnir af þessum lánum verða ákveðnir 1% hærri en sparisjóðsvextir, álít jeg, að þeir sjeu ekki orðnir lægri en venjulegir fasteignaveðlánavextir bankans. En aðalatriðið er það, hvort þetta yrði til að spilla áliti bankans erlendis, eins og háttv. 4. þm. Reykv. hefir haldið fram; en jeg get ekki skilið, að það sje á neinum líkindum bygt. Mjer er óskiljanlegt, hvernig það út af fyrir sig ætti að geta spilt áliti bankans út á við. Öllum lánardrotnum hans hlýtur að vera kunnugt um það, að bankinn er ríkiseign og er gefinn undir löggjafarvaldið, og það getur auðvitað farið með hann eins og því sýnist. Spurningin er þá aðeins þessi, hvort ríkisvaldið fer óforsvaranlega að ráði sínu við bankann með þessu. En frá mínu sjónarmiði getur það ekki álitist, allra síst þar sem bankanum eru opnaðar útgöngudyr með tilliti til Ríkisveðbankans, sem eiginlega er stofnaður með 1. 1922. Það má ekki síður deila um það, að hverju gagni kæmi stofnun nýrrar veðdeildar og skylda bankans til að kaupa veðdeildarbrjefin; er það auðvitað eins mikið brot á almennri bankastarfsemi eins og það, sem hjer er um að ræða. Það er brot á venjulegri bankastarfsemi að binda bankann með hvað mikið af veðbrjefum hann skuli kaupa og með hvaða verði. Venjulega kaupir hann þau eftir því, sem hann sjer sjer fært í þann og þann svipinn, og ákveður afföllin þá í hlutfalli við vextina. Þegar annars er verið að tala um það, hvað hættulegt sje fyrir þingið að fara að „disponera“ yfir fje bankans, þá er ástæða til að athuga það, hvernig farið hefir verið að við bankann áður. Á sínum tíma var bankinn látinn taka 2 milj. kr. lán til rekstrarfjárauka, en ríkissjóður tókst á hendur að greiða lánið á 20 árum, gegn því að fá hlutfallslegan arð af rekstri bankans. Með þessu var bankinn látinn taka dýrara lán en þekst hefir, og þó bætist þar við, að nú verður bankinn að greiða gengismun á íslenskum og dönskum krónum, sem núna er að minsta kosti 20%. Og hvort sem um lán er að ræða eða ekki, þá er bankanum gert að skyldu að greiða ríkissjóði, ekki eins og hlutabankar gera, heldur eftir því, sem arðurinn kemur út. Í framkvæmdinni hefir það orðið svo, að Landsbankinn hefir borgað meiri vexti af innskotsfje sínu en hinn bankinn af sínu hlutafje. Það hefir verið sagt hjer, að sjerstaklega illa muni standa á fyrir bankanum nú hvað innstæðufje snertir. Venjan er sú, að upphæð þess er nokkuð á reiki, eftir því sem efnahagur manna er í þann og þann svipinn. Og eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, mun sparisjóðsfje hafa vaxið það sem af er þessu ári um af því, sem það minkaði síðastliðið ár. Jeg hygg, að meðalársvextir, sem bankinn greiðir af starfsfje sínu, sje 6%, þegar tekið er tillit til þess, að sparisjóðsfjeð er hlutfallslega meira en það útlenda fje, sem bankinn starfar með. Jeg get þó ímyndað mjer, eins og jeg hefi áður tekið fram, að bankanum muni vera óhægt að leggja fram þetta fje fyrsta árið, og því væri ef til vill ástæða til að fresta framkvæmdum þangað til síðar. En sýnist þetta svo og sjái bankinn sjer þetta ekki fært, þá er sú leið opin að stofna Ríkisveðbankann.

Jón Auðunn Jónsson Út af orðum hv.frsm. (ÁJ) og fleiri um það, að bankanum sje eins fært að leggja þetta fje fram til lánveitinga eins og að kaupa veðdeildarbrjef landbúnaðarlánveitinga, þá vil jeg benda á, að þetta er hinn mesti misskilningur. Það er einmitt mjög mikill munur á því, hvort hann lánar fje út eða kaupir veðdeildarbrjefin, því lánin borgast í flestum tilfellum ekki inn fyrri en áskilið er í skuldabrjefinu, þ. e. eftir 20–30 ár; en bankinn getur selt brjefin aftur, þegar honum býður svo við að horfa. En sjerstaklega á þetta við um banka, sem ætlar að taka að sjer seðlaútgáfu ríkisins. Slíkur banki á ekki og má ekki veita lán til langs tíma. En Landsbankanum er heimilt að hafa nokkuð af fje sínu í skuldabrjefum og öðrum auðseldum verðbrjefum. Því er ekki nema eðlilegt, að hann kjósi fremur að kaupa brjefin en að veita lánin. Annars er ekki gert ráð fyrir því í frv., að bankinn sje bundinn við ákveðna upphæð til þessara lánveitinga, heldur verður það undir áliti bankastjórnarinnar, hvort og hvað mikið fje hún vill festa á þennan hátt. Af þessum ástæðum yrði þessi lagasetning í sjálfu sjer ekkert annað en pappírsgagn, einkum eftir að bankastjórnin hefir tjáð sig mótfallna frumvarpinu. Háttv. 1. þm.N.-M. (HStef) talaði um innstæðufje Landsbankans í Íslandsbanka og gaf það í skyn, að Landsbankinn væri að svíkjast undan skyldu sinni við landbúnaðinn með því að leggja fje inn í hinn bankann með lágum vöxtum. Þetta eru mjög óviðeigandi ummæli. Maður verður að gæta þess, að banki með 20 milj. kr. í sparisjóðsfje verður að hafa stóran sjóð; má hann minstur vera sem nemur 7%, en helst ekki minni en 10% af innstæðufjenu. Þetta vita allir menn, sem skyn bera á bankastarfsemi, og þá er það og ljóst, að bankanum er betra að hafa fjeð á vöxtum, þó lágir sjeu, en liggja með það í kassanum. Hitt má vera, að bankinn hafi meira fje í Íslandsbanka en það, sem hjer er talið nauðsynlegt, og eiga því ummæli mín ekki við það, sem umfram kann að vera. Hv. þm. hafa talsvert rætt um íhlutunarrjett löggjafarinnar um mál bankans. Og er það auðvitað í aðalatriðum rjett, að bankinn er undir ríkisvaldið gefinn og verður að hlíta boðum þess. En hinsvegar má búast við því, að verði gengið mjög á móti ráðum bankastjórnarinnar í mikilvægum málum, þá skoði hún það sem vantraust og fari frá bankanum, því í slíkum ábyrgðarstöðum eiga menn að hafa sannfæringu og standa við hana. Jeg sje ekkert því til fyrirstöðu að frv. til veðdeildarlaga gangi fram. Geri jeg ráð fyrir, að bankinn, af þeim ástæðum, sem jeg tók fram áður, telji sjer frekar fært að kaupa veðdeildarbrjef en að veita lán. Að minsta kosti er það auðsætt, ef bankinn á að verða aðalseðlabankinn. Og mjer dylst ekki, hversu það er heppilegra fyrir bankann að styrkja landbúnaðinn á þann hátt. Fer það auðvitað eftir hag bankans í hvert skifti, hvað mikið hann getur keypt af þessum brjefum, en jeg hygg, að hann hafi altaf nokkurt fje fyrirliggjandi í því skyni. Og kunnugt er mjer, að hann hefir síðan á nýári keypt veðdeildarbrjef fyrir 300–400 þús. kr. Og sæi bankinn sjer framvegis fært að kaupa brjef veðdeildarinnar, eða þann hlutann, sem stafar af landbúnaðarlánveitingum, svo vextir með afföllum yrðu yfir 6%, þá teldi jeg þessu máli betur borgið á þann hátt, meiri líkur fyrir, að lán yrðu veitt í þessu skyni.

Bernharð Stefánsson Jeg ætlaði mjer ekki í fyrstu að leggja neitt til þessara mála, en nokkur orð í ræðu hæstv. fjrh. (JÞ) hafa komið mjer af stað. Hann sagði okkur, eins og raunar var áður kunnugt, að Landsbankinn bæri á móti því, að hann gæti lagt fje fram í þessu skyni, og sagði, að ef við ætluðumst samt til þess, að hann gerði það, þá yrðum við að sanna hið gagnstæða. En jeg lít svo á, að meðan Landsbankinn á inni í Íslandsbanka meira fje en það, sem hjer um ræðir, og ekki er næg sönnun færð fyrir því, að það fje þurfi þar að vera, þá eigi sönnunin fyrir þessum vanmætti bankans að koma frá honum sjálfum. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) mintist á þetta sama og taldi bankanum nauðsynlegt að geyma þetta fje sitt þarna til tryggingar sparisjóðsinnieignum. En hvað sem um þetta kann að vera, þá liggur mjer við að efast um, að Landsbankinn hafi lagt fje sitt inn í Íslandsbanka í þessu skyni. Og undarlegt er það, að mjer er kunnugt um, að tveir merkir þm., sem voru í fyrra spurðir um ástæðuna fyrir þessari ráðstöfun bankans, gátu ekkert um það sagt. Fyndist mjer því vel við eigandi, að þetta væri rannsakað til hlítar áður en því væri slegið föstu af þingi og stjórn, að bankinn gæti ekki lánað þetta fje út. Og ekki er það nema eðlilegt, að bændum komi það kynlega fyrir sjónir, að samtímis því, að bankinn telur sig ófæran til að veita þeim eyrislán, hversu vel trygt sem það er, þá hefir hann efni á að láta fje sitt liggja í Íslandsbanka á mjög lágum vöxtum. Það er auðvitað, að bankinn verður jafnan að hafa eitthvert fje laust. En hinsvegar er ekki vitað, að þetta fje sje altaf laust. Jeg held því, að þessi viðskifti bankanna þyrftu betri skýringar við til að jeg gæti fallist á það, að fjeð væri ekki fyrir hendi. Það er raunar ýmislegt fleira, sem jeg hefði viljað taka fram í sambandi við þetta mál, en skal þó láta staðar numið. En jeg vildi að lokum taka undir það með hv.þm. Borgf. (PO), að verði þetta frv. að lögum, þá vona jeg, að hæstv. stjórn sjái um, að þau verði ekki einskisverð pappírsákvæði, heldur látin koma til framkvæmda. Og þótt jeg sje stjórnarandstæðingur, eins og hv.þm. er kunnugt, þá er mjer samt engin launung á því, að jeg ber hið besta traust til hæstv. atvrh. (MG) hvað þetta mál snertir.

Tryggvi Þórhallssom Mjer er óblandin ánægja að vita til þess, hvað örugg og föst sóknin hefir verið í þessu máli. Er þess því að vænta, að það gangi vel fram, og get jeg tekið undir það með hv.þm. Borgf. (PO) og hv. 2. þm. Eyf. (BSt), að það er gott að mega vænta áframhaldandi stuðning hæstv. atvrh. (MG) í máli þessu. Þegar brtt. kom fram frá hæstv. atvrh., þá tókum við hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) fúslega aftur okkar till. Frá okkar hálfu var ætlunin aðeins sú, að stíga spor í áttina til samkomulags, til þess að síður væri hætta á, að málið strandaði. En ljúft er okkur auðvitað að fara þessa leið, því þar er skrefið stigið nær óskum háttv. deildar, og því líklegra til sigurs. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) hefir ráðist gegn frv., og hefir hæstv. atvrh. og fleiri svarað honum að nokkru, og sömuleiðis er hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) honum andstæður í meginatriðinu, því, að þingið megi ekki hafa afskifti af bankanum. Hv. 4. þm. Reykv. hræðist það, að erlendir skuldheimtumenn bankans spyrji bankastjórana um þessi viðskifti bankans og ríkisvaldsins. Þetta má vel eiga sjer stað. En hverju svarar bankastjórnin: Jú, bankinn lánar samkvæmt tilmælum Alþingis ca. ½ milj. kr. á ári gegn fullum tryggingum til landbúnaðarframkvæmda o. s. frv. Þetta eru þær upplýsingar, sem bankinn hlýtur að gefa, og jeg hika ekki við að fullyrða, að þær muni hækka álit bankans í augum hinna erlendu lánardrotna, því að það er viðurkent um heim allan, að landbúnaðarlán eru tryggust allra lána. Þá á jeg aðeins eftir þetta „postscriptum,“ sem hv. 4. þm. Reykv. (MJ) var svo fyndinn að nefna þannig. Hann hefir sjálfsagt ætlað að hitta þarna naglann á höfuðið, en hann hefir ekki veitt því eftirtekt, að það er algengt að setja bráðabirgðaákvæði síðast í lögum. Eins stóð hjer á; ákvæðið átti ekki heima í sjálfu frv. Annars held jeg, að þó mjer hefði þarna orðið á einhver formleg skyssa, þá hefði það í sjálfu sjer verið ákaflega smávægilegt atriði. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að hv.þm.N.-Ísf. (JAJ). Hann ræddi málið með stillingu og gætni. Vildi hann fara aðra leið en þá, sem hjer er farin, og láta bankann kaupa veðdeildarbrjef. En eins og hv. deild hefir heyrt, þá eru svör bankastjórnarinnar þessu viðvíkjandi mjög ófullnægjandi. Og reynslan hefir sýnt, að þetta er engin úrlausn málsins. Enda benti jeg á það áður, að brjefin í síðasta veðdeildarflokki hafa fallið stórkostlega í verði og um 1 milj. kr. er enn óseld af þeim. Nokkrum orðum vil jeg loks enn víkja að hv.þm. V.-Sk. (JK), og verð jeg þó að játa, að jeg geri það þrátt fyrir hálfgerð mótmæli frá samviskunni, því jeg hefi aldrei vitað neinn hv.þm. bera sig jafnilla og geta eins lítið bitið frá sjer, er hann hefir orðið fyrir jafnþungum orðum og jeg lagði á hv.þm. V.-Sk. Hv. þm. kvaðst ekki vilja draga blaðagreinar inn í þingið, og sagði mjög skjálfraddaður, að ekki vildi hann vitna í þær, - en fyrir fáum dögum síðan las hann sjálfur upp langan kafla úr tímaritsritgerð og ljet hörð ummæli fylgja. Sje jeg ekki mikinn mun á slíkum greinum. Enda veit hv.þm. það sjálfur, að þetta var algerlega haldlaus fyrirsláttur. Hv. þm. sagði, að jeg hefði saurgað þinghelgina. Það hefir þá verið helst með því, að jeg nefndi þessa dönsku kaupmenn, sem nú er sannað um, að ráða einu helsta blaði hjer í landi og eru yfirstjórnendur þess. En hvor okkar mun þá hafa saurgað þinghelgina meir - jeg, sem aðeins hefi nefnt þá, eða hv.þm. V.-Sk. sem hefir gengið undir ok þeirra? Jeg vil líka minna hv.þm. (JK) á, að hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) talaði um, að hann (JK) hefði komið á ösnu hjer inn í deildina og fengið hræðilega útreið. Þetta voru fyllilega rjettmæt ummæli. Jeg rjeðst ekki á hv.þm. (JK) að fyrra bragði. Hann gaf tilefnið með gersamlega órökstuddum ummælum, svo jeg varð að gera það sama og Þorgeir Hávarðsson, en Þorgeir Hávarðsson henti það, að hann drap mann af því, að hann lá svo vel við höggi. Því það er víst, að enginn annar maður á landinu - að einum undanskildum - og alls enginn á þingi liggur eins vel við höggi og hv.þm. V.-Sk. Og þó er einn munur á honum og manni þeim, sem Þorgeir drap: Hv. þm. V.-Sk. mun altaf liggja eins vel við höggi meðan hann er undir hinu danska oki. Hvenær sem einhver sjer grein í blaði hv.þm. og skrifaða af honum, verður honum á að spyrja: Hver hefir skrifað þessa grein? Hefir hún verið endurskoðuð uppi í húsi Nathan & Olsen! Er hún gerð samkvæmt stjórnarboði! Jeg get minst á það, að í Morgunblaðinu var talað um „Íslendingabók“, sem sýna ætti þm. í dag. En í gær var birt „Danskbogen“, og hún skýrir frá, hverjir töglin hafa við Morgunblaðið og á hv þm. Það eru dönsku mennirnir. Hv. þm. eru orðnir órólegir, og ef til vill hefi jeg farið helsti langt út í þetta, en jeg hefði ekki hnept svona að hv.þm. V.-Sk., hefði hann ekki verið fyrri til að ráðast á mig. - 

Jón Sigurðsson Út af síðustu ummælunum vil jeg skjóta því til ritstjóranna, hvort þeir vilji ekki velja sjer annan stað til sinna ritstjórnardeilna. Við höfum sannarlega annað þarfara með tímann að gera en hlusta á deilur um mál, sem hvorki eru þingmál eða koma okkur við, og þar sem báðir hafa blaðakost, sýnist þeim innanhandar að snúast þar gegn hvor öðrum og þjóna þannig lund sinni. Jeg vil svo víkja örfáum orðum að frv. því, sem hjer liggur fyrir, sjerstaklega af því, að jeg hefi ekki fyr neitt um það rætt. Það er helst haft á móti málinu af hálfu bankanna og andstæðinga frv., að bankamir geti ekki lagt fram neitt fje í þessu skyni. Jeg vil ekki rengja, að svo sje; brestur kunnugleik og býst jafnvel við, að svo sje. En eitt er víst, að af öllum þeim miljónum, sem Landsbankinn hefir fengið til umráða, hefir aðeins örlitlum hluta verið varið til landbúnaðarins. Og þrátt fyrir þetta snýst Landsbankastjórnin öndverð gegn þessum óverulegu kröfum okkar bændanna og segist ekki geta lagt ¼ milj. kr. á ári til annars aðalatvinnuvegarins. En hann hefir þó getað lánað einstaklingum, sem alment eru taldir eignalausir, svo tugum þúsunda króna skiftir, já, t. d. 60–70 þús. kr. til eins slíks manns síðastliðið ár til húsabygginga. Og í fyrra hafði bankinn ráð á að fara að gera tilraunir með húsabyggingar og húsabrask hjer í Reykjavík. Og nú síðast hefir hann bygt stórhýsi, sem kostar nær 1 milj. kr. og er þannig úr garði gert, að okkur, sem komum úr sveitunum, ofbýður skartið og tildrið, þegar inn í það er komið. Já, þetta hefir bankinn getað gert, en hann hefir ekki getað lánað landbúnaðinum. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta mikið frekar, en jeg get búist við því, eftir undirtektum bankans, að þessi lög verði ekki annað en pappírslög; en jeg tel þó skylt að samþykkja þau. Því samþykt frv. má skoða sem skýlausa kröfu þingsins um það, að landbúnaðurinn sje ekki afskiftur eins og hingað til. Og í öðru lagi skoða jeg samþykt þessa frv. sem hreina og beina vantraustsyfirlýsing á stjórn Landsbankans undanfarin ár í þessu efni, og hana tel jeg, að hún verðskuldi. Af þessum ástæðum greiði jeg hiklaust atkv. með frv.

Magnús Jónsson Það er nú auðsjeð, hvert straumurinn ber, og ekki til neins mun vera að andæfa. Í þetta sinn á annar aðalatvinnuvegurinn hjer flesta formælendur, næst kynni það að vera hinn og svo einhver annar, og mætti þannig skifta bankanum í ótal deildir þegar frá líður. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að hann skildi ekki í því, að Landsbankinn vildi ekki leggja fje til landbúnaðarins, því að það væru tryggustu lánin. Það eru ýkjur, að hann hafi ekkert gert í því efni. En þegar verið er að tala um þetta, þá er altaf borinn saman fólksfjöldinn, sem lifir á landbúnaði og sjávarútvegi, en ekki hve mikið fjármagn liggi í hvorum um sig. Jeg býst við, að ef það væri borið saman, þá sæist, að landbúnaðurinn hefði fengið nokkurnveginn sinn hluta. Það er að heyra svo, sem Landsbankinn sje með fjandskap gegn sveitunum. Stundum hefir annað heyrst. Og geta má þess, að Landsbankinn stofnar útibú á Selfossi um leið og Íslandsbanki stofnar útibú í Vestmannaeyjum. Þetta sýnir að nokkru stefnur bankanna. Íslandsbanki hefir hallað sjer meira að sjávarútveginum, en Landsbankinn að landbúnaðinum. Hjer er heldur ekki verið að ræða um það, hvað Landsbankinn leggur til landbúnaðarins, heldur um hitt, að stofna sjérstaka deild við bankann móti vilja bankastjórnarinnar. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði, að hæstv. fjrh. (JÞ) hefði verið á móti mjer í meginatriðinu. En þetta er nú misskilningur hv. þingmanns. Hæstv. fjrh. sagði, að það kæmi ekki bankanum við, þó stofnuð væri ný deild. Jeg er því sammála, en það kemur bankanum við, þegar honum er skipað að leggja nokkurn hluta af fje sínu í þessa deild. Við hæstv. fjrh. erum alveg sammála. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að frá 1885 hafi bankinn verið undir valdi þingsins. Þetta er rjett; en jeg hygg, að þetta hafi einmitt valdið bankastjórninni erfiðleikum, þegar hún var að leita láns, og að þess vegna hafi bankastjórnin einmitt farið fram á, að bankinn yrði gerður að hlutabanka. Jeg get hugsað mjer, að það eitt, að bankinn er ríkisstofnun, veki grunsemd hjá erlendum lánveitendum um, að óheppileg íhlutun ríkisvaldsins kunni að eiga sjer stað, eins og jeg gat um áður, og þeir verði því tregari til að lána fje af því þeir þora ekki að treysta því, að pólitískir flokkar kunni ekki að „disponera“ yfir fje bankans. Að minsta kosti ætti þetta að sýna, hve nauðsynlegt er, að þingið fari hjer varlega. Það er rjett, að hjer er ekki verið að tala um að sletta sjer fram í dagleg störf bankastjórnarinnar. Þó ekki væri. En það er samt að „disponera“ yfir fje bankans, þegar skipa á honum að leggja fram nokkuð af fje sínu í ákveðnum tilgangi, og það þrátt fyrir skýlausa yfirlýsing bankastjórnarinnar. En þetta er einmitt eitt aðalstarf hennar, að ákveða, hvernig fjenu skuli varið. Geta þá bankastjórarnir svarað því utanlands, að engin íhlutun eigi sjer stað af hálfu þingsins um bankastjórnina? Jeg hygg ekki. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) var eins og aðrir - því ræðurnar voru allar eins og ein ræða fjölrituð - að tala um það, að meira fje gengi til útvegsins en landbúnaðarins. Náttúrlega. Útvegurinn þolir oftast hærri vexti, og því kann að vera, að hann hafi sest að meiru fje en heppilegt væri. Hitt er og sagt, að bankinn geti sætt sig við lægri vexti af landbúnaðarlánum, því þau væru tryggari. Þetta er rjett - en bankastjórnin verður að haga útlánum sínum eftir venjulegum bankareglum. Ef bankinn er rekinn sem „business“, verður bankastjórnin að fá að ráða því, hvaða lán hún veitir til tryggari atvinnurekstrar og hvað til hins, sem ekki er jafntryggur, og hún verður að meta, hve miklu þetta getur numið fyrir bankann, hve mikið bankinn getur ívilnað í vöxtum í notum þess, að lánin sjeu sjerstaklega trygg. Þegar það vald er af henni tekið, er hætt að reka bankann sem „business“, og það er miklu hættulegra en þótt bankinn tapi nokkrum krónum á vöxtum. Nei! Ef hv.þm. vilja styðja landbúnaðinn, þá eiga þeir að gera það með því, sem þeir hafa ráð á, ríkissjóðnum. Ef hann er uppjetinn, verða þeir að sætta sig við það, og þeir ættu að þakka fyrir, að eitthvað er til, sem ekki er hægt að jeta upp. Jeg stend við það, sem jeg hefi sagt, - þetta er tilræði við bankann. Hv. 1. þm.N.-M. kom síðan að því fje, sem Landsbankinn á í Íslandsbanka, og svo mintist hver á það af öðrum. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) sagði, að þar væri einmitt fje til þessa, og hafði eitthvað eftir tveim merkum þm. um það, sem var tóm staðleysa. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) hefir nú skýrt frá þeim mun, sem það er fyrir bankann að hafa þetta fje þarna eða í lengstu lánum, sem til eru. Þarna er það í sjóði, þar sem hægt er að grípa til þess. Hv. 2. þm. Eyf. efaðist um, að það væri handbært þar. Það er bankans mál. En líkindi eru til, að Íslandsbanki þurfi ekki annað en að gefa út meiri seðla til að gjalda það. En látum bankastjórnirnar kljást um það. En það er önnur hlið á máli þessu. Bankinn þarf að hafa þetta fje í Íslandsbanka, en ekki geyma það sjálfur, vegna þess, að hann þarf að „dekka“ með því það, sem hann í yfirfærslum dregur á aðra banka erlendis. Hv. þingmönnum hlýtur öllum að vera það kunnugt, að þegar banki „yfirfærir“ fje, þá sendir hann ekki fjeð, heldur er það borgað inn hjer, en hann dregur aftur á erlenda banka tilsvarandi upphæð í viðskiftabanka sínum erlendis. Eigi hann nú ekki inni þar, hækkar skuld hans, og það er viðurkent, að það sje ekki heilbrigt, að bankinn dragi meira á erlenda banka en það, sem hann getur sýnt, að hann eigi inni í öðrum banka hjer. Og sjóðurinn í Íslandsbanka er einmitt miðaður við þetta, og það kemur ekki til mála að leggja hann til búnaðarlánadeildarinnar og festa hann þannig í löngum lánum. Hvar á þá að finna fjeð? Það er ekki von, að hv.þm. gangi það vel að finna það, þegar bankastjórnin finnur það ekki. Háttv. frsm. var að tala um, að þetta frv. væri það öðruvísi en frv. hv.þm. V.-Sk. (JK), að það ljeti bankastjórninni frjálst, hvort hún keypti brjefin; í þessu frv. væri hún skylduð til að leggja fram fjeð. Jæja. Nú er það komið á daginn, að hjer er um skipun að ræða. Við 1. umr. var lögð áhersla á, að þetta væru bara heimildarlög.

Útúrsnúningur

. Nei, það er ekki útúrsnúningur. Það er að vísu skylda að stofna búnaðarlánadeildina, en hitt verður eftir sem áður á valdi bankastjórnarinnar, hve mikið hún lánar í þessu skyni. Hv. meðhaldsmenn frv. leggja bara áhersluna á þessi tvö atriði eftir því, sem á þarf að halda í hvert skifti. En niðurstaðan er sú, að hv.frsm. veður reyk, ef hann heldur, að hjer sje um nokkuð meiri veruleik að ræða í frv. hv.þm. V.-Sk. Móti vilja bankastjórnarinnar er hvorttveggja pappírsgagn fyrir landbúnaðinn, en skaðlegt til afspurnar fyrir bankann. Hv. frsm. kvað skrítið, ef þingið ætti ekki að hafa íhlutunarrjett um bankastjórnina, og taldi upp marga glæpi, sem hún gæti annars gert. En jeg býst nú ekki við, að þingið gæti ráðið því, að hún setti ekki óhæfilega forvexti eða hve mikið fje hún legði í Íslandsbanka. Ef bankastjórnin færi að fremja einhverja óhæfu í þessum efnum, t. d. leggja alt fje sitt inn í Íslandsbanka, þá væri eina ráðið að setja bankastjórnina af. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) ætti eftir allri stefnu sinni að vera á móti þessu frv., en játar sig að vera með því, þótt hitt reyndar heyrist milli orðanna. Hann talaði um, að það væri ekki frekar að íhlutast um stjórn bankans að láta hann leggja fje í þessa deild en að honum var veitt innskotsfje, sem óheppilegt hefði að vísu verið. En til þess eru þá vítin að varast þau. Annars býst jeg við, að hv.þm. (JakM) hafi haft aukatilgang með þessu. Það er sem sje ákveðið í 9. gr. frv., að þetta hætti þegar Ríkisveðbankinn verði stofnaður. Hann er, eins og kunnugt er, mikið með Ríkisveðbankanum og gerir nú að líkindum ráð fyrir, að þetta reynist svo óheppilegt, að það flýti fyrir stofnun hans. En mjer finst miður heppilegt að styðja þetta frv. af þeirri ástæðu. Hv. þm. Str. (TrÞ) get jeg slept að svara. Hann sagði, að þetta, sem jeg kallaði „postscript“ væri ekki annað en bráðabirgðaákvæði, og það væri algengt að setja þau í niðurlag frumvarpa. En þetta er nú óvart ekki alveg rjett. Þegar bráðabirgðaákvæði eru sett í endi frumvarpa, þá er það æfinlega tekið fram skýrum stöfum. Og svo er hjer ekki um neitt bráðabirgðaákvæði að ræða. Þá hefði alveg eins mátt setja allar greiðslurnar í bráðabirgðaákvæði. - Nei, höf. frumvarpsins hefir sjeð eftir á, að það var ekki rjett að áskilja jafnmikla greiðslu fyrir yfirstandandi ár eins og hin árin, og tekur þá þetta gamla góða ráð, að setja það, sem gleymdist, í „postscript“. Það er gott og gilt í sendibrjefi. En á þann hátt má ekki semja bankafrumvörp.

Jón Kjartansson Jeg fyrirgef háttv.frsm. landbúnaðarnefndar (ÁJ) það, þótt hann færi með rangt mál í sinni ræðu, vegna þess að hann var reiður, er hann flutti hana. Hann talaði um, að illa sæti á mjer að veitast gegn þessu frv., þar sem jeg væri þingmaður landbúnaðarhjeraðs. Jeg hefi ekki talað á móti málinu, einungis bent á gallana í frv. og óttast, að frv. mundi ekki koma að gagni, þótt yrði að lögum. Landbúnaðurinn má ekki gjalda þess, að illa sje á málum hans haldið. Jeg hefi óttast, að þetta verði pappírslög. Jeg hefi nú hvorki meira nje minna en stjórn Landsbankans fyrir mjer í því, að þetta sje skrípaleikur. Bankastjórnin hefir sagt, að hv.þm. Str. (TrÞ) hafi látið í ljós, að hann gerði sjer að vísu ekki vonir um, að málið næði fram að ganga, en þó myndi hann beita sjer fyrir því, til að sýna bændum áhuga sinn.

Fullkomin ósannindi

. Jeg hefi, eins og jeg sagði, bankastjórnina fyrir mjer í þessu og hverf ekki frá því.

Bernharð Stefánsson Jeg vil aðeins með nokkrum orðum leiðrjetta misskilning hv. 4. þm. Reykv. (MJ) á orðum mínum. Jeg sagði, að á meðan Landsbankinn ætti þetta fje inni í Íslandsbanka, sem hann á, þá væri það bankans að sanna, að hann geti ekki lagt fjeð fram, en ekki vort að sanna, að hann geti það. Því er engin ástæða til að skoða ummæli hv. 4. þm. Reykv. og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) sem neitt goðasvar. Mjer þótti næsta einkennilegur samanburður hv. 4. þm. Reykv. á atvinnuvegunum, og hefði gaman af að vita, við hvað hann hefði miðað. Ef hann hefir miðað við útflutning, sem jeg get best trúað, hefði hann átt að gæta að því, hve mikið landbúnaðurinn leggur af mörkum til neyslu innanlands.

Tryggvi Þórhallsson Aðeins nokkur orð út af ummælum hv.þm. V.-Sk. (JK). Jeg lýsi því yfir, að hann fer með fullkomin ósannindi um aðdróttanir til mín í máli þessu. Það er öllum kunnugt, að bankastjórnin er málinu mótfallin. Það má vel vera, að jeg hafi sagt, að jeg byggist eins við, að frv. fjelli í þetta skifti, vegna þeirrar mótspyrnu, en jeg myndi bera það fram alt að einu, og það vil jeg standa við. Ummæli hv.þm. V.-Sk. eru því ekkert annað en tilhæfulausar rangfærslur og ósannindi.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Allsherjarnefnd hefir klofnað í þessu máli. Minni hl., sem í eru tveir þingmenn Reykvíkinga, leggur til, að frv. sje felt. Meiri hl. er á því, að rjett sje að samþykkja frv., þó með nokkrum breytingum, sem hann leggur til að gerðar verði, svo sem sjest á þskj. 391. Jeg hygg, að ef um nokkurt fyrirtæki hjer á landi má segja, að það sje óskabarn þjóðarinnar, þá sje það Eimskipafjelag Íslands. Hluti í fjelaginu eiga menn úti um alt land, og hafa þeir ekki lagt fje sitt fram til þess að græða á því, heldur til þess að styðja þjóðþrifafyrirtæki. Nú á þetta fjelag, sem á svona mikil ítök í hugum allra landsmanna, við mikla fjárhagsörðugleika að stríða, að sumu leyti vegna hinna erfiðu tíma, en að sumu leyti af því, að það gerir meira en keppinautar þess til þess að fullnægja þörfum landsmanna, og stendur því ver að vígi í samkepninni. Meiri hl. lítur því þannig á, að rjettmætt sje að styðja fjelagið á þann hátt, sem farið er fram á í frv. Þetta hefir ekki mætt mótstöðu er kemur til þess að undanþiggja fjelagið skattgreiðslu til ríkissjóðs. Það er eingöngu með tilliti til þess tekjumissis, sem bæjarsjóður Reykjavíkur yrði fyrir, sem 2 hv. nefndarmenn hafa gert ágreining, að minsta kosti kom annað ekki fram í nefndinni. Það er að vísu rjett, að verði þetta frv. samþykt óbreytt, mun bæjarsjóður Reykjavíkur missa nokkurs í, en jeg hygg Reykjavíkurbæ, eins og landið í heild sinni, hafa svo mikinn hag af því, að Eimskipafjelaginu vegni vel, að hann hefði getað sætt sig við þetta þennan tiltekna tíma. Því að hjer er ekki farið fram á skattfrelsi til handa fjelaginu í framtíðinni, heldur um ákveðið stutt árabil. Þó hefir meiri hl. eftir atvikum getað fallist á breytingar, er miða að því að draga úr því tjóni, sem bæjarsjóður Reykjavíkur biði við samþykt frv. eins og það er flutt. Í fyrsta lagi leggur meiri hl. það til, að fjelagið verði ekki að neinu leyti undanþegið gjöldum til bæjarins þetta ár, sem nú er að líða. Um þetta atriði vil jeg taka fram, að nefndarmenn þeir, sem eiga heima í Reykjavík, kváðu búið að leggja útsvar á fjelagið fyrir þetta ár. Við hinir rengdum það auðvitað ekki, og það var með tilliti til þess, sem við fjellumst á þessa brtt., að við litum svo á, að ekki væri rjett að breyta útsvari, sem þegar hefir verið lagt á lögum samkvæmt. Þó skal jeg taka það fram, að jeg hefi nú heyrt því fleygt, að þetta sje ekki rjett; útsvarið hafi ekki verið lagt á. Jeg skal játa, að jeg hefi ekki kynt mjer þetta svo, að jeg geti staðhæft, hvort sannara er. En sje útsvarið ekki ákveðið nú, sje jeg enga ástæðu til að halda þessari brtt. fram. Þá er hin brtt. meiri hl., sem er í sjálfu sjer stærri, að fjelagið sje ekki með öllu undanþegið gjaldi í bæjarsjóð, heldur greiði til hans 5% af hreinum ágóða, eins og hv. deild hefir samþykt um verslunarfyrirtæki ríkisins. Jeg get búist við, að hv. flutningsmönnum hafi gramist, þegar þeir sáu þessa brtt., en ástæðan til þess, að hún er flutt af meiri hl., er sú, að þetta er ákveðið beinlínis í samráði við stjórn Eimskipafjelags Íslands. Vænti jeg þess, að hv.flm. geti sætt sig við brtt., þegar þeir vita þetta. Ef þessi brtt. yrði samþykt, álít jeg, að Reykjavíkurbær missi tiltölulega svo lítils, að menn geti horfið frá því að leggja á móti frv. af þeim ástæðum, og hinsvegar eigum vjer, er viljum unna fjelaginu sem bests hlutar, að geta gengið að þessu, þar sem það er í samræmi við vilja fjelagsstjórnarinnar. Þetta er miðlunartillaga, sem allir ættu að geta fallist á, og væri skemtilegast, ef frv. gæti gengið friðsamlega og sem fljótast í gegnum þingið. Samkvæmt brjefi borgarstjóra til nefndarinnar hefir útsvar fjelagsins síðustu ár verið að meðaltali 8,7% af hreinum ágóða þess. Þetta er því nokkur lækkun, er gæti komið fjelaginu vel, en hinsvegar ekki svo mikil, að hallað sje stórvægilega á Reykjavíkurbæ. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en vona, að hv. deild geti fallist á þessar brtt. og samþykki frv. með þeim.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Því er ekki að leyna, að með frv. á þskj. 230 er gengið inn á nokkuð nýja braut, þar sem farið er fram á að undanþiggja fjelag, sem er einstakra manna eign, útsvars- og skattskyldu. Það er dálítið hæpið að gera þetta, þó að svo standi á sem hjer, að mikill hluti landsmanna hafi lagt fje í fyrirtækið. Nefndin hefir fengið allítarlegt mótmælaskjal frá borgarstjóra, þar sem sýnt er fram á, að mjög sanngjarnlega hefir verið farið í það undanfarin ár að leggja á fjelagið. Það þarf engan að furða, þó að útsvar Eimskipafjelagsins sje nokkuð stór fjárhæð, því að þess er að gæta, að gróði þess hefir verið æðimikill, og er ekki nema eðlilegt, að það leggi fram nokkuð af honum til opinberra þarfa, eins og önnur fjelög og einstakir menn. Jeg vil taka það fram sem mína skoðun, en hefi ekki borið það undir hv. meðnefndarmann minn í minni hl., að jeg álít öðru máli skifta um stofnanir ríkisins sjálfs, og verður þetta frv. því ekki borið saman við frv. það um útsvarsskyldu ríkisstofnana, sem nýlega var afgreitt hjeðan frá hv. deild. Það, sem hv.frsm. meiri hl. (BSt) sagði um óskabarn þjóðarinnar, getur rjett verið. Allir vilja fjelaginu vel, en velvildin kemur mest fram í því, að þeir, sem ráða mestu um flutninga til landsins og frá því, nota ekki skip þess eins vel og skyldi, og því er komið fyrir fjelaginu sem komið er. Þó að menn úti um alt land eigi hluti í fjelaginu, þá er það ekkert einsdæmi, því að svo er um mörg fjelög önnur. Næsta skrefið verður þá, að togarafjelög, sem menn úti um land eiga hluti í, og þau eru ekki fá, verða undanþegin útsvari. Það var því eðlilegt, að í nefndinni kæmu fram mótmæli gegn því að leysa fjelagið undan skattgreiðslu til bæjarsjóðs Reykjavíkur. Þingið er sjálfrátt um það, ef það vill gefa Eimskipafjelagi Íslands upp skattinn til ríkissjóðs, því að þar er það fullkominn aðili. En til þess að rýra tekjur Reykjavíkurbæjar á þennan hátt hefir þingið að vísu formlega heimild, en það er tæplega rjett eða sæmandi. Ef þingið álítur þetta fjelag svo góðs maklegt, þá á það að veita því styrk af sínu fje, en ekki annara, sem engu betur eru staddir. Það hefir verið sagt, að Eimskipafjelagið skuldi mikið erlendis og eigi erfitt með þau lán. En jeg verð þá að halda því fram, að bærinn skuldi talsvert meira, og væri því ranglátt að ætla honum að hlaupa undir bagga með fjelaginu. Auk þess fær Eimskipafjelagið, eins og bent er á í brjefi borgarstjórans, talsvert af tekjum sínum í erlendri mynt, en það fær Reykjavíkurbær ekki, og tapar hann því á lággenginu, sem er aftur á móti gróði, eða að minsta kosti ekki tap, fyrir fjelagið. Það er því sýnt, að bærinn stendur talsvert ver að vígi gagnvart erlendum lánardrotnum sínum en Eimskipafjelagið, og kemur þessi röksemd - um erlendu skuldirnar - því til að verka öfugt. Hv. meiri hl. allshn. vildi miðla málum hjer og fara milliveginn, en jeg gat ekki heldur fallist á það. Hætt er líka við, að ef inn á þessa braut yrði farið á annað borð, þá myndu fleiri koma á eftir. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að meiri hl. nefndarinnar hefði ekki viljað láta þetta ná til þessa árs, heldur þess næsta, sökum þess að búið væri að leggja á Eimskipafjelagið í ár. Það mun vera rjett hjá hv.frsm., að búið sje að leggja á fjelagið fyrir þetta ár, því jeg hefi einmitt á þessu augnabliki fengið það staðfest af manni, sem kunnugt ætti að vera um það. Í nál. minni hl. og brjefi því, sem þar er prentað, eru teknar greinilega fram ástæðurnar gegn þessu frv. Hefir háttv.frsm. meiri hl. ekki tekist að hrekja þær eða koma fram með neitt, sem rjettlætt geti, að ríkið fari hjer að seilast inn á svið, sem það í rauninni hefir ekkert leyfi til. Ef ríkið vill hjálpa fjelaginu, þá verður það að gera það úr sjálfs sín sjóði, en ekki annara. Þetta væri líka að taka lamb fátæka mannsins til þess að sýna örlæti ríka mannsins. Jeg álít, að Eimskipafjelagið standi alls ekkert ver að vígi en Reykjavíkurbær. Það hefir löngum verið viðkvæðið, að vel yrði að gera við þetta fjelag sökum þess, að það ætti svo mikil ítök hjá þjóðinni. Jeg verð nú að segja það frá sjálfs mín brjósti, að hvað sem ítökunum líður, þá er hitt víst, að umráð þjóðarinnar yfir þessu fjelagi eru ekki svo ýkjamikil. Öll ráðin eru í höndum aðeins sárfárra manna, og eru það fáeinir Reykvíkingar, sem mest eiga í fjelaginu. - ítök þjóðarinnar og yfirráð eru því engin ástæða til að undanþiggja það sköttum. Það er því eindregin till. okkar minni hl. nefndarinnar, að hv. deild felli þetta frv. Reynsla undanfarinna ára hefir sýnt, að það hefir í engu verið gengið á hlut þessa fjelags. Það hefir verið lagt mjög hæfilega á það og ekki lengra gengið í álagningunni en hjá öðrum fjelögum og einstökum mönnum. Ef tekjur fjelagsins minka svo nokkru nemur, þá verður og sjálfsagt dregið úr álagningunni. Eins og jeg tók fram áðan, þá stendur fjelagið betur hvað snertir erlendar skuldir heldur en Reykjavík, og er frá því sjónarmiði síst ástæða til að halla á bæinn. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta. Það hafa ennþá engin rök komið fram, sem mæli með því, að rjett sje að svifta Reykjavík þessum tekjustofni, og þau munu varla koma fram hjer eftir.

Björn Líndal Jeg býst ekki við, að flm. þessa frv. komi það neitt á óvart, þótt hv.þm. Reykv. mæli á móti því. Bæði munu þeir telja það heilaga skyldu sína, og svo láta slíkar ræður alt annað en illa í eyrum þeirra manna, sem á pöllunum standa, sem flestir eru kjósendur þeirra. Mjer þykir það annars alleinkennileg skoðun, að þingið hafi ekki rjett til að undanskilja fjelagið þessum skatti. Það er mjög skamt síðan Alþingi undanskildi vissan fjelagsskap slíkum skatti, og hefir ekki verið neitt sjerlega að því fundið. Og þó margt gott megi um þann fjelagsskap segja, þá má það ekki síður um það fjelag segja, sem hjer er um að ræða. Eimskipafjelag Íslands hefir verið sannarlegt óskabarn þjóðarinnar. Það var að mestu stofnað með spariskildingum fjölda manna, fátækra og ríkra, og jafnvel barna, sem foreldrar þeirra hafa varið á þennan hátt. Þátttakan hefir verið mjög almenn, og yfirleitt mun það vera eitt hið mesta áhugamál þjóðarinnar, að fjelagið þrífist og verði langlíft í landinu. Þótt stjórn fjelagsins kunni að láta sjer nægja minna en jeg í þessu máli, þá ber þess að gæta, að hún er öll búsett hjer í Reykjavík, og hefir því jafnframt sinna eigin hagsmuna að gæta. Og mjer finst ástæða til að taka það fram í þessu sambandi, að jeg er fjarri því að vera ánægður með stjórnina á fjelaginu undanfarin ár. En það er nú komið sem komið er og lífsnauðsyn að bjarga fjelaginu úr þeim kröggum, sem það er nú í. Hvort álagningin hjer hafi verið sanngjörn, samanborið við aðra skattþegna og fjelög bæjarins, skal jeg ekki um segja, en hitt er víst, að okkur utan af landi finst það hart að þurfa að borga í útsvar hjer í Reykjavík sem svarar 4 til 5% af hlutafje okkar í fjelaginu meðan við fáum ekki eyri í vexti af hlutum okkar í fjelaginu. Það er og hægt að sýna, að þótt bærinn leggi ekkert útsvar á fjelagið, þá hefir hann samt mikinn hagnað af því. Hjer hefir verið bygt stórhýsi fyrir fjelagið, sem Reykvíkingar hafa haft mikla atvinnu við, og er óhætt að segja, að margir tugir þúsunda hafi á þann hátt runnið í vasa þeirra. Það er því síður en svo, að bærinn hafi nokkra ástæðu til að kvarta. Að því er snertir það, sem stendur í brjefi borgarstjórans, að Eimskipafjelagið verði að borga bænum þau hlunnindi, sem það hafi hjer, þá mun óhætt að fullyrða, að það geri þetta þótt útsvarið sje undanskilið. Við, sem stundum höfum neyðst til þess að fá vörur gegnum Reykjavík til annara hafna á landinu, höfum sannarlega orðið varir við, hvern skatt þessi bær leggur á okkur. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) vildi ásaka þjóðina fyrir, að hún brúkaði ekki skip fjelagsins eins og skyldi. Jeg get ekki með neinu móti tekið undir slíka ásökun, því mjer finst það eðlilegt, að menn reyni að nota eins ódýran flutning fyrir vörur sínar og kostur er á. Hitt er aftur sjálfsögð skylda, að þingið hafi hönd í bagga með fjelaginu, ef því verður hætt í einn tíma eða annan. Nú stendur svo á, að það hvíla stórskuldir á fjelaginu, og samt sem áður vilja Reykvíkingar leggja á það þungan skatt. Jeg lít yfirleitt svo á, að engin hætta sje á því, að Reykjavík fari á höfuðið, þótt hún geti ekki í nokkur ár tekið útsvar af þessu fjelagi. Að því er snertir brtt., þá tel jeg það heldur lin meðmæli, að stjórn Eimskipafjelagsins fallist á hana. Stjórnin hefir ekki stjórnað fjelaginu svo vel, að á hennar orðum sje nokkuð verulegt byggjandi, því hún virðist til þessa hafa borið hag Reykjavíkur meir fyrir brjósti en hag fjelagsins. - Jeg mun því greiða atkv. móti brtt., en með frv. óbreyttu.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Hv. þm. Ak. (BL) hefir tekið fram sumt af því, sem jeg ætlaði að segja, og get jeg því verið stuttorðari en ella. Mjer hefði ekki komið á óvart, þótt hv. 4. þm. Reykv. (MJ) hefði haldið þá ræðu, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hjelt áðan, en mjer kom hún mjög á óvart úr þeirri átt.

Er hv.þm. að óska eftir því, að jeg taki einnig til máls? Sje svo, þá skal sú bón fúslega veitt

. Nei, þess er víst engin þörf. Mig furðaði einkum á því, þegar hv. 2. þm. Reykv. hjelt því fram, að þingið væri hjer að seilast inn á svið, sem Reykjavíkurbæ bæri einum að ráða. Að þetta olli mjer slíkrar furðu, stafar af því, að jeg veit ekki betur en að hv.þm. hafi fyrir skömmu síðan samþykt frv. mjög svipað þessu. Það var frv. um útsvar ríkisstofnana. Hann hefir víst einnig greitt atkvæði með samvinnulögunum, þar sem einnig er ákvæði um undanþágu frá útsvarsskyldu. Hv. þm. hjelt því fram, að ef þetta yrði samþykt, þá myndu fleiri koma á eftir, t. d. togarafjelögin o. fl. Slíkt held jeg að ekki geti með nokkru móti komið til greina. Það er nefnilega mjög mikill munur á gróðafyrirtækjum einstakra manna og slíku þjóðþrifafyrirtæki sem þessu. Þótt nú sje ef til vill svo komið, að talsvert af hlutum fjelagsins sje á höndum fárra manna, þá var fjelagið upphaflega stofnað sem þjóðþrifafyrirtæki, og það hefir til þessa verið rekið sem slíkt. Hv. þm. (JBald) sagði, að þá ætti heldur að veita fjelaginu beinan styrk úr ríkissjóði. Jeg veit nú ekki betur en að ríkið geri þetta. Verði brtt. meiri hluta nefndarinnar samþykt, þá verða þessi lög bara til þess að tryggja það, að Reykjavíkurbær geti ekki sýnt fjelaginu neitt ranglæti. Og get jeg ekki sjeð, að neitt sje hægt að hafa á móti því. Hv. þm. sagði, að þetta væri sama sem að taka lamb fátæka mannsins. Sú líking á hjer alls ekki við. Það er ómögulegt að líkja Reykjavíkurbæ við fátæka manninn, en Eimskipafjelaginu við hinn ríka. Því mun frekar vera öfugt varið. Þá kvaðst hv.þm. efast um, að umráðin yfir fjelaginu væru hjá þjóðinni. Jeg veit nú ekki betur en að ríkisvaldið hafi mikil ráð um stjórn fjelagsins. Að vísu fer atkvæðamagn eftir fjármagni hluthafa, en ríkið hefir trygt sjer þann íhlutunarrjett, að það ætti með öllu móti að vera fullkomlega trygt. Þá kem jeg að því, sem í rauninni er mergurinn málsins, en það er, að hv.þm. kvað ekki hafa verið gengið neitt á rjett fjelagsins í álagningunni. Það geta nú náttúrlega verið nokkuð skiftar skoðanir um það, hvað menn kalla að ganga á rjett, en eftir því, sem það er venjulegast skilið, þá held jeg, að það hafi einmitt átt sjer stað hjer. Jeg gat þess áðan, að það útsvar, sem lagt hefði verið á fjelagið, hefði, samkvæmt brjefi borgarstjóra, verið 8,7% af nettóágóða fjelagsins. Þótt jeg rengi nú ekki þessa tölu, þá er samt nokkuð mismunandi, við hvað er miðað, er talað er um nettóágóða. Jeg hefi nú fengið upplýsingar um, að ágóðinn hafi verið talinn áður en afskrifað hafi verið af verði skipanna. Eins og menn vita, nemur það 3%, sem afskrifað er, og þegar búið er að því, lítur ágóðinn nokkuð öðruvísi út. Sje litið á málið frá þessari hlið, þá verður útsvarið mjög hátt - og það er í rauninni ómögulegt að líta á málið frá annari hlið. Jeg veit að vísu ekki mikið um útsvör hjer í bænum, en jeg á bágt með að skilja, að svo mikið sje hlutfallslega lagt á aðra gjaldendur bæjarins. Jeg hefi hjer fyrir framan mig tölur, sem sýna þetta að nokkru, en jeg sje ekki beina ástæðu til þess að lesa þær upp. Þó vildi jeg benda á þær. Eins og jeg gat um áðan, þá þykir mjer, þegar teknar eru til greina brtt. meiri hl., sem kenni helst til mikillar eigingirni hjá hv.þm. Reykv. vegna síns kjördæmis, ef þeir geta ekki fallist á frv. með þeim breytingum. Jeg ætla því að vona, að þeir sjái sig um hönd.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Hv. þm. Ak. (BL) byrjaði ræðu sína mjög hátíðlega. En síðan fór hann að tala um, að það, sem jeg hefði sagt, mundi láta mjög vel í eyrum kjósenda minna, og ljet orð falla í þá átt, að jeg hefði verið að halda kjósendaræðu. Jeg verð nú að segja það, að þegar það fer saman að tala fyrir góðu máli og fyrir kjósendur, þá sje það vel farið. Og jeg óska, að hv.þm. Ak. megi einhverntíma sanna þetta. Annars gekk ræðu hv.þm. Ak. mest út á það að gagnrýna stjórn Eimskipafjelagsins. Það getur vel verið, að stjórn fjelagsins hafi gert skyssur. En á Reykjavík að gjalda þess? Annars eiga slíkar ávítur að koma fram á aðalfundi fjelagsins. Jeg efast um, að hann muni þar vilja standa við öll orð sín um stjórnina. Að minsta kosti hefir hann nú sýnt, að hann treystir þeim mönnum, sem stjórn fjelagsins hafa skipað, til þess að fara með önnur ennþá stærri mál. Þannig kemur Jón Þorláksson, sem háttv.þm. Ak. ásamt sínum flokksbræðum hefir nú gert að fjármálaráðherra, í stjórn Eimskipafjelagsins árið 1917. Árið 1918 er hann enn í stjórn fjelagsins og sömuleiðis Eggert Claessen bankastjóri. Árin 1919, 1920, 1921 og 1922 eru svo þessir menn í stjórn fjelagsins. Jeg skil því ekki almennilega þessi mótmæli háttv.þm. Ak. gegn stjórn Eimskipafjelagsins, þar sem hann hefir þó sýnt, að hann ber hið fylsta traust til þessara manna. Það getur ómögulega verið alvara hans, að bærinn eigi að borga allar skyssur þessara manna. Það mætti alveg eins heimta, að bærinn borgaði allar skyssur, sem núverandi landsstjórn, eða einhverjir aðrir hjer í Reykjavík, kunna einhverntíma að gera. Jeg skil það vel, að hv.þm. Ak. þótti lítill ágóði Eimskipafjelagsins, og finst því hart, að fjelagið skuli þurfa að greiða útsvar hjer til bæjarins. Háttv. þm. vill auðvitað fá sem hæsta vexti af hlutafje sínu. En jeg held, að hann sje svo kunnugur starfsemi bæjar- og sveitarfjelaga, að hann viti, að það er talsvert algengt, að menn borgi útsvar, þótt þeir hafi ekki miklar tekjur og niðurstaðan af atvinnurekstri þeirra sje ekki sem best; en þá er lagt á ástæður og efni. Jeg skil mætavel gremju hv.þm. (BL) yfir því, að geta ekki klipt úr sína vaxtamiða og lagt verð þeirra í bankann eða jörð sína. En það nær engri átt að leggja öll óhöpp af illri stjórn Eimskipafjelagsins á bæinn. Reykjavíkurbær hefir sýnt það, að hann vill fjelaginu vel, enda hefir hann gert því betur til en nokkrum öðrum hjer í bænum. Þannig ljet bærinn fjelaginu í tje lóð á uppfyllingunni við höfnina, á allra besta stað, þar sem engum öðrum hefir verið seld lóð. Bærinn á því enga sök á því, þótt fjelaginu hafi gengið miður vel. En annars vil jeg taka undir það, sem hjer hefir verið drepið á, að fjelaginu er bjarnargreiði gerður með öðrum eins ummælum og fallið hafa hjer við þessa umræðu. Það er beinlínis háskalegt að vera að tala hjer um það, hve illa fjelagið standi og hve því sje stjórnað illa. Það er alveg óvíst, að það þoli þetta illa umtal, ef það virkilega er illa statt, sem jeg vil alls ekki taka undir. Annars gerir þetta, sem hv.þm. Ak. nú hefir sagt, það nokkuð vafasamt, hvort rjett sje að styrkja Eimskipafjelagið, ef það yrði til þess að halda uppi far- og farmgjöldum hjer við land. Það hlýtur að þurfa meira fje en þessar 20–30 þús. kr. til þess að lækka þau gjöld. Það er alls ekki víst, að fjelaginu verði það svo mikil fjeþúfa, þótt það verði undanþegið útsvari. Keppinautar þess kunna að færa sjer það í nyt til þess að ófrægja fjelagið og vekja ótrú á því með því að segja, að verið sje að undanskilja það skatti af því það sje svo illa statt. Og takist það, að vekja slíka tortrygni, þá getur það orðið til mikils fjárhagslegs tjóns fyrir fjelagið. Þá var hv.þm. Ak. að tala um það, að þingmenn Reykjavíkur vildu hlynna sem mest að bænum, og mintist á fiskiveiðasjóðinn á því sambandi. Í því máli á hæstv. landsstjórn þá sönnu sök, að bærinn fjekk lán af þeim sjóði. Fyrst og fremst núverandi hæstv.forsrh. (JM), sem hv.þm. (BL) styður, og sömuleiðis hæstv. atvrh. (MG). Hv. þm. Ak. ætti því að beina ásökunum sínum í þessu efni til þeirra, en ekki að þm. Reykv. Loks taldi hv.þm. þetta svo mikið sanngirnismál. Jeg sje nú ekki sanngirnina í því að taka einn gjaldanda út úr og undanskilja hann rjettmætum skatti. Það er a. m. k. ekki sanngjarnt gagnvart bæjarfjélaginu. Það er vitanlega rangt hjá honum, að samvinnufjelögin sjeu skattfrjáls. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) sagði, að sjer hefði komið ræða mín á óvart, og hann hefði heldur kosið, að hv. 4. þm. Reykv. (MJ) hefði flutt slíka ræðu. En hafi honum komið mín ræða á óvart, þá var jeg ekki síður undrandi, er jeg heyrði ræðu sjálfs hans; einkum þó, er hann fór að tala um samvinnufjelögin. Ef hann vill nú fara að nota sömu rökin og hv.þm. Ak., þá fæ jeg ekki betur sjeð en hann slái niður öllum þeim röksemdum, sem bæði hann og aðrir hafa fram fært fyrir því, að samvinnufjelögin skuli vera undanþegin útsvörum. Fyrirkomulag þeirra er alt annað en fyrirkomulag Eimskipafjelagsins. Menn ganga í fjelag annaðhvort til þess að kaupa nauðsynjar sínar í sameiningu eða til þess að selja afurðir sínar. Og það er viðurkent um allan heim, að um slíkan fjelagsskap skuli aðrar reglur gilda hvað álögur snertir heldur en önnur fjelög. Annars sje jeg ekki, að mjer byrji að verja samvinnulöggjöfina fyrir hv. 2. þm. Eyf. Jeg ætlast til þess, að flokksbræður hans komi fyrir hann vitinu. En þó vil jeg að lokum segja það, að það kemur ekkert ósamræmi fram hjá mjer í því, þótt jeg greiddi atkvæði með samvinnulögunum, en sje nú á móti þessu frv. Það var eiginlega ekki annað nýtt í ræðu hv. 2. þm. Eyf. Hitt var búið að margsegja áður. Hann sagði, að með þessu frv. ætti að varna því, að Reykjavíkurbær sýndi Eimskipafjelaginu ranglæti. En hann verður fyrst að sanna það, að bærinn hafi sýnt ranglæti í álögum sínum. Nú hefi jeg sannað, að bæjarstjórn hefir sýnt fjelaginu meiri lipurð og velvild en öðrum stofnunum, bæði hvað snertir að veita því sem besta aðstöðu í bænum og á annan hátt. Skattprósentan, sem fjelagið greiðir, ca. 8,7%, er síst of hátt. Jeg hefi ekki við hendina niðurjöfnunarskrá bæjarins, en jeg veit það, að sú skattprósenta, sem jeg greiði til bæjar, er hærri en fjelaginu hefir verið gert að greiða, og eru mín laun þó smáræði hjá þeim tekjufjárhæðum, sem um að ræða hjá Eimskipafjelaginu. Jeg veit til þess, að lagt hefir verið 10% á marga einstaklinga, sem ekki hafa meiri tekjur en svo, að þeir komast sæmilega af. Svo ef leggja ætti á Eimskipafjelagið eftir sama skattstiga, þá ætti það raunar að greiða miklu meira. Þá er það líka vitanlega rjett að miða skattinn við þann ágóða, sem sýndur er á reikningi fjelagsins. Það kemur ekkert málinu við, hvað hluthafafundur gerir við þann ágóða. Eftir aðalfund er ágóðinn enginn; þá er búið að ráðstafa honum á ýmsa lund. Hv. þm. Ak. er þá búinn að fá sína vexti. Hitt hefir gengið til þess að mæta verðrýrnun eða verið fært yfir á næsta ár, og ekkert er þá eftir. Svo ef þannig væri farið að, fengi ríkið ekki neitt í sína skatta hjá hlutafjelögum. Jeg hefi nú svarað, að jeg held, öllu því, sem fram hefir komið og máli skiftir. Um rekstur fjelagsins og stjórn geta hv.þm. talað á aðalfundi fjelagsins og fundið að skyssum stjórnarinnar við bana sjálfa. Reykjavíkurbær á þar enga sök.

Björn Líndal Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) fanst það einkennilegt, að jeg skyldi nota tækifærið til þess lítillega að áminna stjórn Eimskipafjelags Íslands. Það er líklega af því, hve ógjarnt honum er sjálfum að halda sjer við efnið, að honum finst þetta óviðeigandi. En auðvitað er ástæðulaust fyrir hann að segja þetta. Að mínum dómi er hagur fjelagsins nú svona bágborinn fyrst og fremst sakir þess, að því hefir ekki verið hyggilega stjórnað. Og Reykjavík hefir sjerstaklega hagnast á einu versta glappaskotinu, sem stjórnin hefir gert. Það er húsbyggingin hjer í Reykjavík. Hvað snertir traust á mönnum, þá ber þess að gæta, að enginn er jafnvígur til allra verka. Jeg get treyst manni fullkomlega til þess að hafa á hendi fjármálastjórn ríkisins, þótt hann sje ekki mjög vel til þess fallinn að stjórna gufuskipafjelagi. Þannig treysti jeg háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) manna best til þess að standa fyrir brauðgerð. En manna verst treysti jeg honum til þess að fara með vandamál þjóðarinnar á Alþingi. Hvað snertir vexti af hlutafje fjelagsins, þá þykir mjer sanngjarnara, að jeg fái vextina af mínum hlutum í minn vasa heldur en þeir renni til hv. 2. þm. Reykv. Það er líka einkennileg kredda, að ekki megi tala um hag fjelagsins. Reikningar þess liggja fyrir prentaðir, og hefir aldrei verið farið í neina launkofa með þá, svo það er engin ástæða til þess að þegja um þá. En jeg skil mætavel afstöðu hv. 2. þm. Reykv. Hann mun vera riðinn við fjelagsskap, sem ógjarnan má tala margt um.

Hvaða fjelagsskapur er það?

. Jeg get til dæmis nefnt kaupfjelög hjer í bænum. Hvað viðvíkur sanngirninni, þá stend jeg enn við það, að fjelagið hefir ekki grætt svo mikið undanfarið, að það hafi verið sanngjarnt að leggja á það útsvar. Gróði þess hefir verið pappírsgróði. Fjárhagur þess nú sýnir best, hve mikill hann hefir verið í raun og veru. Hjer er lagður á tvöfaldur skattur. Við, sem eigum hluti í Eimskipafjelaginu, borgum af þeim eignarskatt. Og svo er lagt á þá hjer, þótt þeir sjeu raunar ekki annað en pappír, sem gefur Reykjavík einni tekjur. Annars þætti mjer gaman að heyra, hvað háttv. 2. þm. Reykv. mundi segja, ef jeg eða aðrir kæmu með frv. um það, að leggja mætti útsvar á Eimskipafjelagið á öllum höfnum. En jeg verð að segja það, að ef gera á Eimskipafjelagið að mjólkurkú fyrir Reykjavík, þá er það full sanngirniskrafa, að mitt kjördæmi fái líka hæfilegan sopa af þeirri mjólk. Akureyri hefir ekkert síður lagt af mörkum til stofnunar Eimskipafjelagsins heldur en Reykjavík, í hlutfalli við fólksfjölda. Og þar eru líka greidd miklu lægri hafnar- og bryggjugjöld en hjer. Annars þýðir ekki að tala frekar um þetta. Það má þrátta um það endalaust, hvort útsvar sje sanngjarnt eða ekki. En það er altaf ósanngjarnt, að mínum dómi, þegar svo illa er ástatt sem hjer. Og ekki síst þegar þess er gætt, að sú upphæð, sem Reykjavík hefir tekið af fjelaginu í aukaútsvörum, gæti jafnað, eða a. m. k. lagað, halla fjelagsins. En sú upphæð mun nú vera 340 þús. kr.

Frsm meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði, að sig hefði undrað, er hann heyrði ræðu mína áðan. Hann kvaðst ekki hafa fundið betur en jeg væri með henni að slá niður röksemdum flokksbræðra minna, er þeir hefðu fært fyrir samvinnulögunum. En til þess gaf jeg honum ekki neina ástæðu, enda eru niðurstöður hans fullkomlega rangar í þessu atriði. Jeg er hjer í fylsta samræmi við minn flokk. Sjálfur hefir hann fylgt rjettu máli tvisvar hjer í þessari hv. deild. Í annað skiftið er hann fylgdi fram samvinnulögunum, og í hitt skiftið er deilt var hjer um aukaútsvör ríkilstofnana. En nú lætur hann hagsmuni kjördæmisins ráða fyrir sjer. Ríkisverslanirnar, Eimskipafjelagið og Samband íslenskra samvinnufjelaga eiga öll eitt sameiginlegt, sem greina þau frá fyrirtækjum einstakra borgara og atvinnurekenda. Verslunarstofnanir ríkisins eru sameign allrar þjóðarinnar; Eimskipafjelagið er sameign manna úti um alt land, og það er S. Í. S. líka. Ef nú Reykjavík er látin leika lausum hala í því að leggja gjöld á þessar stofnanir, sem hún sýnist altaf fá meiri og meiri tilhneiging til að gera, þá stefnir að því, að ljett verði gjöldum af borgurunum með því að leggja óhæfilega hátt gjald á þessar stofnanir. Það er sama, hver þessara stofnana á í hlut, vegna þess að þessi gjöld koma ekki fyrst og fremst niður á bæjarbúum,. heldur landinu í heild. Þess vegna er jeg hjer í fullu samræmi við sjálfan mig, er jeg gengst fyrir þessu frv. Jeg hefði greitt atkvæði með samvinnulögunum, ef jeg hefði þá setið á þingi, og jeg greiddi atkvæði með takmörkun á útsvarsskyldu ríkisstofnana. Og í þessu öllu er fylsta samræmi. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það kæmi ekki málinu hið minsta við, hvað fjelagið hefði gert við arð sinn. Jeg get ekki fallist á það, að sama sje, hvort fjelagið borgar hluthöfum arð eða afskrifar verð eigna sinna. Öðru máli gegndi, ef fjelagið afskrifaði meira en nauðsyn krefur. En þegar það er ekki nema 3%, þá er það ekki einu sinni fyrir því, sem skipin og eignirnar ganga úr sjer. Þetta er sá eiginlegi arður. Og því er útsvar Eimskipafjelagsins í hlutfalli við rjettan arð miklu meira en gefið er upp í brjefi borgarstjóra.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Það var ekki ástæðulaust, að hv.þm. Ak. (BL) baðst afsökunar á því, að hann hefði ekki haldið sjer við efnið. En þessi hv.þm. kallar oftast fram í, þegar aðrir þm. halda ræður, og biður þá að halda sjer við efnið. En það gerir hann manna síst sjálfur. Mjer finst það dálítið einkennilegt hjá hv.þm. að halda því fram, að það komi ekkert málinu við, þótt menn hafi reynst óhæfir í stjórn fjelaga. Þeir geti verið jafngóðir fyrir því sem ráðherrar. En jeg held, að sá maður, sem ekki getur reynst sæmilega í stjórn fjelags með öðrum mönnum, sje ekki fær til að vera ráðherra. Um það skal jeg ekki deila við hv.þm. hvort jeg sje fær til að vera fulltrúi þjóðarinnar. En hann er oft búinn að biðla til kjósenda, og hefir æðioft fengið hryggbrot.

Hvað oft?

. Að minsta kosti einu sinni opinberlega og sjálfsagt oft leynilega, og það veit hann best sjálfur. Í ræðu hv.þm. skaut því upp, hvað fyrir honum vakir fyrst og fremst í þessu máli. Hann vill að Eimskipafjelagið greiði ekki alt útsvarið hjer í Reykjavík, heldur njóti Akureyri af. Þegar fjelagið á að greiða útsvar hjer í Reykjavík, þá eru fjárhagsástæðurnar ekki sjerlega góðar, en eigi það líka að greiða útsvar á Akureyri og annarsstaðar úti um land, þar sem það hefir afgreiðslu, þá er það alt í einu orðið nógu ríkt til að bera útsvar. Þegar þetta er borið saman við fyrri ummæli, fer hugsanaferill hv.þm. að verða dálítið einkennilegur. Hv. sami þm. las hjer upp úr reikningum fjelagsins fyrir árið 1923. Jeg veit ekki til, að þeir hafi ennþá verið prentaðir og jeg hefi ekki að þeim aðgang. En jeg hefi alla þá reikninga fjelagsins, sem komnir eru út. En jeg hefi ekki getað kynt mjer tölur reikningsins fyrir síðastliðið ár og get ekki hent það á lofti, sem hv.þm. les upp flumósa og eins og hann standi á öndinni. Hann nefndi svo og svo há skipagjöld, sem rynnu öll í bæjarsjóð hjer. Eða hvað? En ætli ríkið og aðrir bæir en Reykjavík fái ekki sinn skerf af þeim? Jeg veit það raunar, að vatnið hjer muni vera betra en annarsstaðar, - en mundi það nú samt ekki t. d. koma fyrir, að skipin tækju við og við vatn á öðrum höfnum ? Hv. 2. þm. Eyf. mun hafa hlaupið heldur ónotalega á sig, þegar hann vildi setja Eimskipafjelagið undir sama hatt og samvinnufjelögin. Kalla jeg það að slá öllum röksemdum saman. Ef Eimskipafjelagið teldist samvinnufjelag, yrðu yfirleitt öll togarafjelög og önnur hlutafjelög líka að teljast það. Er jeg viss um, að hann gerir flokk sínum ógreiða með þessu, því að hann mun innan flokksins vera einn um þá skoðun, að Eimskipafjelagið sje sama eðlis og samvinnufjelögin. Í framkomu minni í þessu máli er engin ósamkvæmni. Jeg var með skattfrelsi samvinnufjelaganna, en jeg tel það mál alt annars eðlis en þetta. Og jeg geri glöggan mun á landsverslun, sem er ríkiseign, og Eimskipafjelaginu, sem er hlutafjelag, þótt það sje eign fjölda manna. Mun það og sannast mála, að 25 kr. hlutirnir, sem menn eiga úti á landi, ráði minstu um stjórn fjelagsins. Það munu vera 10 þúsund króna hlutirnir manna hjer í Reykjavík, sem mestu ráða við atkvæðagreiðslur á fjelagsfundum Eimskipafjelagsins. Að hjer sje okrað á Eimskipafjelaginu lýsi jeg hrein og bein ósannindi, og getur hver athugað það, sem vill. Að á því verði okrað framvegis, er spá út í loftið, sem sprottin hlýtur að vera af miður góðum hvötum, en styðst við engar líkur. Hv. 2. þm. Eyf. sagði, að jeg hefði skift um skoðun, því jeg hefði greitt atkvæði bæði með samvinnulögunum og lögunum um skattgreiðslu Landsverslunar. En það eru ósannindi hjá honum, að jeg hafi skift um skoðun í þessu máli. Og fyrst hann hefir athugað atkvæðagreiðslur mínar um samvinnulögin og sjeð, að jeg var þar, að hans áliti, rjettu megin, þá ætti hann að athuga fleiri atkvæðagreiðslur mínar, og hann mun þá komast að raun um, að jeg er altaf rjettu megin. Það er regla, sem hann ætti að gefa gaum að.

Tryggvi Þórhallsson Það er aðeins örstutt athugasemd. Jeg ætla ekki að blása að þeim eldi, sem kviknað hefir hjer í deildinni út af þessu máli. En jeg vil aðeins minna hv. 4. þm. Reykv. (MJ) á það, sem hann sagði um annað náskylt mál í gær, sem sje útsvarsskyldu erlendra vátryggingarfjelaga. Mundi ekki vera alveg eins rjett að skattleggja Bergenska fjelagið og Sameinaða gufuskipafjelagið! Þau borga hjer ekki einn eyri í útsvar, en Eimskipafjelagið er aftur á móti útsvarsskylt í Kaupmannahöfn. Jeg veit, að hv.allshn., og þá helst háttv. 4. þm. Reykv., hefir kynt sjer, hvað eru lög í þessu efni erlendis. Væri æskilegt, að fram kæmi frv. um útsvarsskyldu nefndra fjelaga, því að jeg þykist vita, að það sje sameiginlegur vilji allra þm. að ná skatti af þeim. Hv. frsm. minni hl. allshn. (JBald) kvað það geta orðið hættulegt lánstrausti Eimskipafjelagsins, að það væri undanþegið skatti. Þetta held jeg að sje alveg rangt, því að hvað getur sýnt meira traust á fjelaginu en að þing og stjórn sjeu samhuga um að gera það undanþegið sköttum og styðja það og styrkja á allan hátt! Það sýnir, að fjelagið er óskabarn þjóðarinnar, sem hún vill, að vegni sem best. Og í því ætti því að vera ekki lítið traust.

Björn Líndal Það, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði í minn garð, voru mest dylgjur, sem ekki er hægt að svara og enda ekki svaraverðar. Að öðru leyti fór hann með vísvitandi rangfærslur. Jeg hefi aldrei sagt, að jeg vildi gera Eimskipafjelagið að mjólkurkú Akureyrar, en hitt hefi jeg sagt, að ef á að gera það að mjólkurkú fyrir Reykjavík, þá eigi mitt kjördæmi rjettmæta kröfu til hluta af mjólkinni. - Annars nenni jeg ekki að eyða fleiri orðum við hann. En eins og það er víst, að þjóðin lifir ekki af einu saman brauði, jafnvel þótt það sje úr hans brauðgerðarhúsi, þá tel jeg hitt ekki síður víst, að þessari þjóð mundi ekki verða langra lífdaga auðið, ef hún ætti stjórnarfarslega að lifa á því pólitíska brauði, sem þessi hv.þm. hefir að bjóða.

Sigurjón Jónsson Jeg hugði, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hefði skilið við 2. umr., að lengra yrði ekki gengið til samkomulags heldur en brtt. meiri hl. allshn. fóru fram á. Níu deildarmenn fluttu frv. þetta um að undanþiggja fjelagið algerlega skatti til ríkissjóðs og sveitar. Um rjettmæti þessa var mikið rætt við 2. umr., og hugði jeg, að öllum hv. deildarmönnum hefði orðið það ljóst, að nægur styrkur var til þess hjer í hv. deild að koma frv. fram óbreyttu, þó að gengið væri að 5% skatti af ágóða fjelagsins til samkomulags. Jeg sje ekki, að þessar brtt. sjeu til annars en vekja nýtt karp um málið, og þykist jeg þess fullvís, að hv. deildarmenn muni ekki breyta stefnu sinni í því. Jeg sje ekki ástæðu til að endurtaka það, sem sagt var við 2. umr., en þá kom það fram, að engin sanngirni til þessarar háu útsvarsálagningar á fjelagið var fyrir hendi. Jeg skal svo ekki orðlengja um þetta; mjer finst þessi tillaga, sem komin er fram á síðustu stundu, án þess að hennar sje getið á dagskránni, ekki flutt til annars en að vekja nýtt karp, án þess að hv.flm. (JBald) geri sjer vonir um, að hún verði samþykt.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Jeg hefi leyft mjer að bera hjer fram brtt., sem er í því fólgin, að reyna að fleyta Eimskipafjelaginu yfir þessi örðugleikaár með því að gefa því gjaldfrest á útsvörum þess. Jeg hefi hugsað mjer þetta þann hátt, að fjelagið gefi út á gjalddaga skuldabrjef með 6% vöxtum, er nánar sje ákveðið um, hvenær verði leyst inn. Til dæmis eru lagðar 5000 kr. á fjelagið þetta ár, og ef það skiftist niður á 10 ár, verður það tiltölulega mjög lítil fjárhæð, sem fjelagið þarf að greiða á hverju ári. Fjelagið fær þannig gjaldfrest þau árin, sem búist er við, að því muni verða erfiðust. Hygg jeg, að hv.þm., sem nú hafa fengið brtt. mínar, muni þegar geta áttað sig á því, að þær benda á miklu sanngjarnari leið heldur en þá, að takmarka útsvarsálagninguna eða kippa henni burt með öllu. Eimskipafjelagið fær þann frest, sem það þarf, en bæjarsjóður Reykjavíkur missir einskis í. Í brtt. er jafnframt ákveðið, að fjelaginu sje heimilt að greiða útsvar sitt á þennan hátt, og er það því ekki skylt að gera það. Fjelagið gæti þá eftir vild greitt útsvarið á venjulegum gjalddaga eða neytt þessarar heimildar. Þá er á sama þskj. varatill., sem er svipaðs eðlis. Hún er á þá leið, að á árunum 1925–1928, að þeim báðum meðtöldum, skuli Eimskipafjelaginu heimilt að greiða aukaútsvar sitt til bæjarsjóðs Reykjavíkur með hlutabrjefum fjelagsins. Ennfremur er þar ákveðið, að bæjarsjóði skuli skylt að taka við hlutabrjefunum með nafnverði. Ef aðaltillagan verður samþykt, er fjelaginu sett í sjálfsvald, hvort það notar rjett sinn til þess að fá greiðslufrest á útsvarinu eða greiðir það í gjalddaga, en verði varatillagan samþykt, liggur það undir aðalfund fjelagsins, hvort arður er greiddur af hlutafjenu, svo að sú tillaga er öllu aðgengilegri fyrir fjelagið. Aðaltillagan tryggir bæjarsjóði hæfilegt útsvar, þó að hann fái það ekki greitt strax, heldur hafi á vöxtum um nokkur ár. Jeg vænti þess, að hv. deild geti gengið að annarihvorri brtt.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Það má vel vera, að nægur styrkur sje til þess að koma frv. fram. En þó að allmörgum deildarmönnum hafi verið smalað saman til þess að flytja þetta frv., hefir þó komið í ljós, að veilur hafa fundist í málinu, þar sem hv. deild hefir samþykt allvíðtækar breytingar á frv. Það er svo um sum þau mál, sem allmörgum hv.þm. hefir verið safnað saman utan um, til þess að tryggja sjer atkvæði þeirra, að því fremur er þá ástæða til að gagnrýna þau. Það er oft eins og menn finni, að málstaðurinn sje ekki sem ágætastur, og vilja því bæta það upp með því að standa því fleiri saman. Jeg þakka það ekki svo mjög, þó að hv. deild hafi fallist á brtt. meiri hl. allshn. við 2. umr. og samþykt, að Eimskipafjelagið skyldi greiða mjög lágt útsvar af gróða sínum. Það eru samt skertir þeir tekjustofnar, sem Reykjavíkurbæ eru heimilaðir samkvæmt lögum, sem sje að leggja á menn eftir efnum og ástæðum, og fjelagið er sett öðruvísi en önnur hlutafjelög í bænum. Hjer er að ræða um óvenjulega undanþágu, og hefir ekkert komið fram, er geri það rjettmætt að veita fjelaginu þessi hlunnindi. Jeg vil enn á ný mótmæla því, að Reykjavíkurbær hafi lagt ósanngjarnlega hátt útsvar á Eimskipafjelagið á undanförnum árum. Skýrsla borgarstjóra sýnir, að útsvar fjelagsins hefir verið mjög sanngjarnt. Það hefir haft ákaflega mikinn gróða sum árin, - og hvað á þá að leggja á, ef ekki það? Hv. deildarmönnum eru málefni sveitarfjelaga svo kunn, að þeir ættu að geta skilið, að ekki er rjett að gera stórgróða skattfrjálsan. Þó að brtt. hafi komið á síðustu stundu, er þess að gæta, að engin dagskrá var lesin upp á síðasta fundi, þegar þetta mál var til 2. umr., svo að þá var ekki unt að vita, að 3. umr. yrði nú. Þá fóru 2 helgidagar í hönd, en síðastliðinn laugardag afhenti jeg skrifstofunni þessar brtt. Þó að þeim hafi ekki verið útbýtt fyr en nú á fundinum, hygg jeg, að þær sjeu ekki svo flóknar, að hv. deildarmenn geti ekki áttað sig á þeim og sjeð rjettmæti þeirra, ef nokkra á að breyta um útsvarsálagningu á Eimskipafjelagið. Með þeim er tilganginum náð, sem vakti fyrir flm. frv., að gera fjelaginu auðveldara að komast yfir erfiðleikana, sem búist er við, að það eigi að stríða við á árunum 1925–1928.

Sigurjón Jónsson Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) talaði um, að sjerstök ástæða væri til að gagnrýna þau frv., sem fjölda þm. væri smalað saman utan um. Jeg veit ekki, til hverra hann talaði þetta, en hjer kemur fram sem oftar, að hv.þm. þykist einn vita og einn vera á rjettri leið. Mjer er ekki ljóst, hverjir eiga þá sneið, að þeir hafi látið ginna sig til þess að fylgja frv. í upphafi. Jeg skal leyfa mjer að minna á, að það var ekki rjett farið með, er hv.þm. sagði við 2. umr., að útsvar fjelagsins hefði verið að meðaltali 8,7% af gróða þess. Þetta er rangt, eins og sýnt var fram á við 2. umr., því að það verður ekki talið hreinn gróði, sem er hreinn rekstrarafgangur, meðan ekki er dregið frá fyrir fyrningu skipa og annara eigna. Það verður að gera fyrst, áður en talað er um hagnað af rekstrinum, þó að ekki sje tekið tillit til vaxta af því fje, sem fjelagið hefir með höndum og starfar fyrir.

Frsm minni hl. (Jón Baldvinsson) Jeg verð enn að vísa til þess, sem jeg sagði við 2. umr. málsins, að það er ómögulegt annað en að taka við útsvarsálagningu tillit til þess gróða, sem sýndur er á reikningum fjelagsins, hvað svo sem aðalfundur gerir við þann gróða eða hvernig sem hann ráðstafar fjenu. Frekar þarf jeg ekki að fara út í það nú, því jeg gerði það ýtarlega við 2. umr.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vildi aðeins gefa þá upplýsingu, að það er ekki rjett, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hefir nú haldið fram um fyrningu skipanna. Það liggur ekki undir umráðum aðalfundar að ákveða, hvernig afskriftunum af bókuðu eignarverði skuli hagað, heldur undir stjórn fjelagsins. Þótt tekjuafgangurinn síðast væri um 200 þúsund krónur, þá fór hann samt allur í að afskrifa skipin. Þótt ekki sje dregið frá nema sem nemur 3–6% fyrir fyrningu skipanna - sem þó mun of lágt - þá verður raunin sú, að harla lítið er eftir af rekstrarafganginum.

Magnús Torfason Allir þm., jafnvel hv. 3. þm. Reykv. (JakM) geta undirstrikað þau orð, er standa fyrir neðan nál.

Á að fara að neyða menn til að taka til máls?

Það var óþarft fyrir hann að munnhöggva mig, og virði jeg það vettugi, en sný mjer að málinu sjálfu. Það sem því deilan stendur um, er ekki það, hvort innflutningshöft skuli haldast eða ekki, heldur, hve langt skuli gengið á þeirri braut. Annar flokkurinn vill, að haftavaldið sje hjá þinginu, en hinn vill hafa það hjá stjórninni, og um þetta er barist. En það einkennilega er, að umræðurnar snúast ekki um það, heldur um hitt, hver eigi að fara með haftavaldið. Og er ekkert um það að segja annað en „klipt var það, skorið var það.“ Nú ef aðeins væri um þessar tvær leiðir að ræða, kýs jeg heldur, að valdið sje hjá þinginu. Fyrst og fremst er það af því, að jeg er þingmaður, en ekki stýrimaður. Í öðru lagi stafar það af því, að þótt hv. atvrh. (MG) sje höftum hlyntur, er jeg ekki viss um, að hann sje einráður í þessu efni. En í þessu máli er ekkert „annaðhvort eða.“ Það er nefnilega til miðlunarleið. Það eru til vörur, sem öllum kemur saman um að eigi að banna, og líka til vörur, sem öllum kemur saman um, að ekki sje hægt að banna innflutning á. En svo er til flokkur af vörum, sem á að takmarka innflutning á, eftir að rannsakað hefir verið, að hve miklu leyti það sje fært. En sú rannsókn hefir ekki farið fram, af því stjórnhaftaflokkurinn hefir neikvæða aðstöðu til haftafrv. Væri þetta ráð tekið, að hafa miðflokk, hefði þingið vissu fyrir því, að tilgangi haftalaganna yrði náð í öllum verulegum atriðum. Með þessu móti væri stjórninni gefið vald til að undanþiggja ákveðnar vörutegundir og fundin leið til að tryggja hagsmuni ríkissjóðs, og atvinnumálaráðherra losaður við nudd kaupmanna viðvíkjandi undanþágum og ljett af honum öllum hugraunum um það, hvort hann á að prjóna í dag, hekla á morgun og knipla þriðja daginn. Jeg skal ekki að svo stöddu fara út í einstök atriði till. minnar, en víst er um það, að hún raskar bæði frv. og reglugerðinni frá 11. mars 1920, og breytir grundvelli haftamálsins. Þar er aðeins gert ráð fyrir að hefta innflutning á óþörfum vörum, og vitanlega er þar gengið of skamt, því að nú eru þingmenn sammála um að draga þurfi úr innflutningi á vörum, er ekki geta talist beinlínis óþarfar. Jeg er sammála hæstv. atvrh. (MG) um það, að varhugavert geti verið að fastákveða innflutning með lögum, en víst er, að ekki er síður varhugavert að láta stjórnina leika lausum hala, ekki síst á meðan svo fengsamur fjármálaráðherra er við stýrið og nú. A. m. k. býst jeg ekki við, að bannaður yrði innflutningur á sumum vörum, er vera ættu í milliflokknum, til langframa, og því er sjálfsagt að hafa þær í sjerstökum flokki, og veita stjórninni rjett til að veita undanþágur frá innflutningsbanni á þeim. Reynslan verður auðvitað að skera úr, hvort banna skuli innflutning á þessum vörum og hve lengi. Og það er til eitt fyrirbæri, er segir til, hvenær slakað skuli á höftunum. Það er verðið. Þegar of lítið er orðið af vörum í landinu, verður farið að okra á þeim. Því á stjórnin að fá vald til að leyfa undanþágur. En að veita einstökum mönnum þessar undanþágur, er jeg algerlega mótfallinn. Það býr til misrjetti og óánægju, og er engin trygging fyrir, að það komi í veg fyrir okur. Því er rjettara að veita landsverslun einkasölu á sumum af þessum vörum, eða leyfa alveg frjálsan innflutning í bili. Einmitt sú aðferð mundi verða til þess að halda okri niðri. Ef menn ættu stöðugt innflutningshöft yfir höfði sjer, myndu þeir ekki fara að liggja með vörur í því skyni að okra á þeim. Ef þetta næði fram að ganga, þrengdist svið haftadeilunnar að miklum mun. Deilan hlyti að standa um það eitt, hvaða vörur lentu í miðflokknum. Jeg hefi nú áður tekið fram, að þar ættu að lenda vörur, sem ekki gætu talist óþarfar, en þó væri ástæða til að takmarka innflutning á. Sumir vildu koma mörgum vörum í þennan flokk, aðrir fáum, og mundi þá barist um fáeinar vörutegundir, en æsingamál gæti það aldrei orðið, því um stórmál væri hjer ekki að tefla. Það hefir verið sagt, að þetta mál sje einn þátturinn í gengismálinu. Því er ekki að leyna, að fyrsta og helsta starf þessa þings átti að vera viðreisn gengisins, en einn þátturinn í því er vissulega höft. Um það eru allir sammála, að þau bæti verslunarjöfnuðinn og að það sje einna mest áríðandi fyrir oss. Hinsvegar hefir það verið haft gegn höftunum, að þau dragi úr greiðslu ríkisskuldanna, sem allmikil áhersla hefir verið lögð á að greiða. Það þarf þó ekki að vera að öllu leyti. Árangurinn af þessum ráðstöfunum á að vera sá, að gengið hækki, en við það minka vextir og greiðslur af erlendum lánum, og nýtur ríkissjóðurinn þess. En það nær ekki til ríkissjóðsins eins, heldur og til annara stofnana, svo sem bankanna. Þessa er ekki getið í nál., og þykir mjer það merkilegt, þar sem bankarnir hafa farið fram á, að sett yrðu nokkur höft, og telja þeir það fyrsta ráðið til þess að laga verslunarjöfnuðinn gagnvart útlöndum. Nú er það vitanlegt, að bankarnir skulda ófáfje í útlöndum, og stendur þeim því ekki á sama um, hvort gengið hækkar eða lækkar. Og þá verð jeg að segja það, að jeg tel óvíst, hvort framar á að meta, að ríkissjóður missi nokkur hundruð þúsunda af tekjum sínum, eða bönkunum sje hjálpað til að losna við erlendar skuldir. Hæstv. stjórn tekur á sig mikla ábyrgð, ef hún gengur í gegn tillögum bankanna, því að það er víst, að þeir þurfa stuðnings. Jeg hefi áður í þingræðu tekið fram, að jeg, sem margir aðrir, tel hækkun gengisins aðalbjargráð vort. Einmitt þessvegna tel jeg nauðsyn á skörpum höftum í bili, einkum þar sem horfur eru á því, að engum öðrum bjargráðum í þessu efni fáist framgengt nú á þingi. Þar sem þetta er talið koma illa niður á kaupmönnum, tel jeg skakt á litið af þeim að vera andstæðir skörpum höftum í svip. Það er víst, að ef oss tekst að skapa traust á krónunni, svo að gengið tæki að hækka, mundi það draga úr nauðsyn aðflutningshafta, þá mundi enginn kaupmaður þora að birgja sig upp, vegna þess tjóns, sem hann kynni að hafa af því, að vörurnar lækkuðu í verði í útlöndum, og mundi það verða til þess, að í landinu væri eins lítið af vörum og minst má komast af með. En þegar svo er komið, má slaka á höftunum, tilganginum er þá að miklu náð, og nauðsyn þeirra miklum mun minni. Með skörpum höftum verður því þrautin stutt hjá atvinnurekendum þeim, sem hafa tjón af þeim. Það var tekið fram í ræðu í gær, að Danir hafi sýnt það við nýafstaðnar kosningar, að þeir væru mótfallnir höftum. Jeg verð að segja, að jeg skil ekki mælt mál, ef þessu er þannig varið. Jeg veit ekki betur en að þeir flokkar, sem urðu ofan á, sjeu einmitt með höftum. Þá er eitt atriði, sem jeg tel að geri það óhjákvæmilegt, að þingið setji nú lög um innflutningshöft. Þetta frv. hefir verið rætt mjög í erlendum blöðum, og einkum dönskum, og höfum vjer fengið þar gott lof fyrir þessa bjargarviðleitni vora. Þar eru þessi mál í hinni mestu óreiðu, og er það að heyra á blöðunum, að þau öfundi oss af því að hafa kjark til að hafast eitthvað að. En það er ekki einskisvert fyrir oss, hvernig Danir líta á þetta mál, þar sem það er nú komið fram, að íslenska krónan er bundin hinni dönsku. Jeg held því fast við það, að ef vjer bregðumst því trausti, sem útlendir hafa á þessari bjargarviðleitni vorri, þá muni það hafa tilfinnanleg áhrif á gengið. Jeg tel því, að ekki megi fella frv., heldur sje skylda þingsins að láta það ganga fram í einhverri mynd. Í öðru eins máli og þessu er það skylda hæstv. stjórnar að draga hugi manna saman, en gera ekki neitt til þess að draga þá sundur, en það gerir hún, ef hún legst á móti frv.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg skal ekki þreyta hv. deild með langri ræðu. Aðeins vil jeg geta þess, út af ummælum, sem fjellu við fyrri umr. málsins, um að jörðin myndi of ljeleg, að jeg hefi síðan átt tal um þetta við forstöðukonu Hringsins; kvað hún þetta að vísu ekki vera rannsakað til fulls, en bjóst þó við, að vel mætti við jörðina una, og þar sem henni væri svo vel í sveit komið, þá taldi hún mjög æskilegt, að hælið yrði þar.

Sveinn Ólafsson Jeg held, að það felist meira í þessari till. en orðbúningur hennar í fljótu bragði bendir til. Hún er ekki einföld umsókn ábýlis. Næsta skref verður að leita fjárveitingar til byggingar þessa hælis, og svo býst jeg við, að þriðja skrefið verði, að sótt verður um rekstrarfje til að reka hælið. Það er að vísu ekki svo að skilja, að jeg teldi það neina fjarstæðu, þótt til þessa kæmi, að ríkið styddi hressingarhæli, þótt efnin kunni að vera lítil til þess í bili. En það athugaverða fyrir mjer er að binda hælið við slíkan stað og Kópavog. Jeg hefi haft nokkur kynni af samskonar starfsemi hjá frændum okkar Norðmönnum, og hefi jeg veitt því eftirtekt, að slík hæli þar eru helst reist í fjalllendi, þar sem skógur er og sólríkt, en sumarveran að öðru leyti hressandi og þægileg í góðviðri og gróðurilm skóganna. Þann stað, sem hjer er um að ræða, skortir, eins og menn vita, nær því alt í þessu efni. Hinsvegar þekki jeg þá staði hjer á landi, einkum austan lands og norðan, sem nálgast talsvert meira fyrirmyndirnar norsku. Kópavogur liggur rjett við fúla þarafjöru, þar sem loftið er alt annað en ljúft til öndunar, þar sem hvorki er gróðursæld eða skógur nje neitt annað, sem yndi má veita eða sjerstaka sumargleði. Yfirleitt má staðurinn heita heldur óvistlegur, hreggviðrasamur, skjóllaus og ljótur. Ef koma ætti upp slíku hressingarhæli hjer á landi, þá yrði það, að minni skoðun, að vera á einhverjum öðrum vistlegri stað. Og ef jeg ætti því að veita þessari till.atkv. mitt, þá yrði það að vera með það fyrir augum, að hælið yrði ekki bundið við stað sem þennan eftirleiðis, þótt hann yrði notaður í bili. Að svo komnu vil jeg ekki binda atkv. mitt við samþykt þessarar till., af því að mjer þykir staðurinn óhæfilegur. Það er aðeins einn kostur við að hafa hælið þarna, og það er nálægð læknanna; en það má ugglaust finna talsvert betri staði annarsstaðar, sem notið geta nálægðar lækna.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg bjóst við, að ef eitthvað yrði haft á móti þessari till., þá yrði það helst þetta, að hún myndi draga útgjaldadilk á eftir sjer. Til þessa er alls ekkert tilefni gefið með tillögunni. Það er að minsta kosti ekki tilgangurinn nú að smeygja hjer inn litla fingrinum til þess að koma síðar inn allri hendinni. En slíkar ástæður eru oft áhrifameiri til falls góðum málum en nokkuð annað, sakir þess, að hjer er ekki um annað að ræða en hulinn og óákveðinn geig, sem jafnómögulegt er að afsanna sem sanna. Auk þess finst mjer lítil ástæða fyrir hv. Alþingi að vera svo óttaslegið í þessum efnum, því þegar öllu er á botninn hvolft, er það þó altaf það sjálft, sem ræður því, hvort lengra er gengið eða ekki, og hræðslan er því ekki annað en hræðsla við sjálfan sig. Þótt þessu fjelagi sje heimiluð ábúð á jörðinni, þá er þar með ekki gefið neitt loforð fyrir styrk til hælisins. - Þar með hefi jeg ekki sagt, hver afstaða mín yrði til slíkrar styrkbeiðni, ef hún yrði fram borin. Þótt þingið samþ. þessa till., þá hefir ríkið ekki með því tekið þessa starfsemi upp á sína arma. Það hefir aðeins veitt henni betri aðstöðu. Það má vera, ef þessi staður er borinn saman við hressingarhæli í Noregi, að hann geti ekki talist eins góður og þar. Eins skal jeg játa, að líklegt er, að fá mætti vistlegri og fegurri staði hjer á landi. En þetta fjelag hefir nú beðið um þennan stað og ekki aðra. Þetta er hæfilega langt frá bænum, og það er skjólgott þarna. Og þótt útsýni sje ekki mikið, þá er þetta samt, eins og Reykvíkingar myndu kalla á ljótri íslensku, „huggulegur“ staður. Þarna er talsvert hlýlegra en á Vífilsstöðum, gott um samgöngur og staðurinn rjett í nánd við lækninn á Vífilsstöðum. Þetta hæli er að engu saman berandi við erlend hæli. Þau hafa alt, sem þau þurfa með, sína sjerstöku lækna o. s. frv. Hjer er ekki um neitt slíkt að ræða. Það er ekki hjer um að ræða neitt framtíðarhressingarhæli fyrir alt landið, heldur bara um starfsemi þessa eina fjelags. Og þótt þessu hæli sje komið upp þarna, þá er engu síður hægt að reisa önnur hæli á fegurri stöðum, þótt þetta sje leyft. Þessi till. er aðeins fram komin fyrir ósk þessa eina fjelags og felur ekki neitt stórkostlegt í sjer.

Pjetur Þórðarson Jeg sje mjer ekki fært að greiða atkv. með þessari till., vegna þess, að það er hjer ekkert tillit tekið til þess, að hælið geti verið í nánd við jarðhita. Að þetta hæli verði rekið sem starfsemi út af fyrir sig, og muni aldrei koma til að standa í sambandi við ríkisstarfsemi sömu tegundar tel jeg ekki hafa neitt gildi til meðmæla. Það hefði verið öðru máli að gegna, ef hjer hefði átt að leggja vísi til einhvers, sem hægt hefði verið að byggja á framhald síðar. Það er ekki ástæðulaust að minnast á hverahitann í sambandi við þetta. T. d. hefði mátt spara mikið fje, ef Vífilsstaðahælið hefði verið sett þar, sem jarðhiti hefði nægur verið. Þá hefði mátt vera búið að spara firnin öll af kolum, sjálfsagt svo, að tugum þúsunda skiftir, og þó öllu heldur hundruðum þúsunda. Að vísu er jeg ekki svo kunnugur hjer í grendinni, að jeg geti bent á nokkurn slíkan stað, en svo mikið veit jeg þó um staðhætti hjer, að jeg er þess fullviss, að það hefði mátt setja slíkt hæli í samband við jarðhita. Slík tilraun, sem hjer er um að ræða, á fulla samúð skilið, en því aðeins þó, að hún geti orðið vísir til einhvers framhalds síðar. Annars tel jeg þetta ekki svara tilganginum, ef hæli á að setja á þessum stað. Það er þetta, sem mjer þykir hjer á vanta, og því er mjer ekki ljúft að greiða atkv. með till.