Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í umr. um þingsköp í þessari hv. deild fyrir nokkru boðaði ég það, að ég mundi flytja frv. um nokkrar breytingar á þingsköpum. Er það nú fram komið og hér tekið til 1. umr. Það er býsna margt varðandi störf Alþingis og þingsköp sem þm. hafa rætt síðustu árin og flutt um ýmsar tillögur. Er vafalaust rétt, að í rauninni er tilefni til að láta nefnd athuga þingsköpin í heild. Ég hef þó valið þrjú atriði í þetta frv. og varða þau öll starfshætti og afgreiðslu mála í þinginu. Þessi þrjú atriði eru þingsályktunartillögur, fyrirspurnir og umræður utan dagskrár. Ástæðan til þess, að ég tek þessi þrjú atriði sérstaklega til meðferðar,er sú, að allir þessir þættir þingmála hafa vaxið gífurlega á undanförnum árum, eins og ég skal greina nánar frá, og þeir taka nú svo mikið rúm í dagskránni, að oft kemur fyrir að þeir þrengja að lagasetningu og öðru því sem segja má að sé meginverkefni þingsins. Það er skoðun mín, að þingið þurfi að athuga sérstaklega þetta þrennt, þáltill., fsp. og umræður utan dagskrár, í þeim tilgangi að láta þessa þætti ekki taka of mikið rúm á kostnað sjálfrar lagasetningarinnar og þess sem beinlínis lýtur að stjórn landsins frá degi til dags. Ég byrja á að vekja athygli á því sem ekki er í þessu frv. Ég geri ekki till. um breytingu á meðferð frv. til laga. Þar ríkir hið hefðbundna málfrelsi sem mun vera meira hér á Alþingi en í nokkru öðru þingi sem ég hef spurnir af. Ég legg ekki til neinar breytingar á því eða neinar takmarkanir. Í öðru lagi geri ég ekki till. um neina breytingu á ákvæðum um skýrslur ráðherra. Ég vil biðja menn að taka eftir því, að ég tel að skýrslur ráðh. - bæði þær, sem ráðh. óska sjálfir eftir að flytja og níu eða fleiri þm. geta beðið um - séu form er ætti að nota miklu meira hér á þingi. Það er skynsamlegt, þegar um stór, veigamikil málefni er að ræða, að taka þau þannig fyrir, að fyrst fáist skýrsla um staðreyndir frá viðkomandi ráðh. og síðan verði um þau mál algjörlega frjálsar umræður eins og um lagafrumvörp, þó með þeim takmörkunum að menn megi tala tvisvar og frsm. þrisvar o.s.frv., sem allir þekkja. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að þeim þrem þáttum sem ég legg til að gerðar verði breytingar á. Kem ég þá fyrst að till. til þál. Það er fyrst á nokkrum síðustu áratugum sem till. til þál. hafa orðið svo margar sem raun ber vitni nú á okkar dögum og við þekkjum vel af störfum þingsins. Áður fyrr voru slíkar till. sjaldgæfar og yfirleitt fluttar í deildum. Ég get nefnt það sem dæmi, að 1925 voru fluttar 23 þáltill., 1928 35,1950 eru þær komnar upp í 54,1960 orðnar 73 og 1976 eru þáltill. 88. Það sem af er þessu þingi er búið að flytja 60 þáltill. Og menn sáu á dagskrá Sþ. í gær, hvernig þær eru þar í löngum biðröðum. Í öðru lagi vil ég benda á að mikill meiri hluti af þessum till. fær ekki endanlega afgreiðslu hér á þingi, heldur er látinn sofna í nefnd, eins og það er orðað. Nú er það svo, að þáltill. eru ákaflega mismunandi. Í eðli sínu eru þær ekki veigamiklar. Þær eru vissulega ekki lög, það er ekki hægt að breyta lögum með þáltill., og það eru skiptar skoðanir um hvað ríkisstj. þurfi að taka þær alvarlega. Það hafa setið ráðherrar á síðari árum sem hafa neitað að ansa þáltill. ef þær kröfðust verulegra peningaútgjalda, nema þingið útvegaði þá peninga líka. Svo eru til aðrir ráðherrar sem hafa lítið öðruvísi á. Í raun og veru eru þáltill. tvenns konar. Annars vegar eru till. sem fjalla um stjórnskipunarmál, utanríkismál, staðfestingu á framkvæmdaáætlunum og annað slíkt. Þessar till. eru með alveigamestu málum sem Alþingi fjallar um. Margar stærstu ákvarðanir, sem við tókum einhliða í sjálfstæðisbaráttunni, tókum við með þáltill., t.d. þegar við fluttum konungsvaldið inn í landið í byrjun ófriðarins eða þegar við sögðum upp sambandssáttmálanum við Dani. Flestar meiri háttar ákvarðanir í utanríkismálum, staðfestingar á samningum, eins og inngöngu í Atlantshafsbandalagið, sem menn muna, og till. sem sýndu samstöðu okkar allra í landhelgismálinu, þetta er gert með þingsályktunartillögum. Vissar framkvæmdaáætlanir, eins og t.d. vegáætlun eða gróðuráætlunin frá 1974, eru staðfestar með þáltill. Tillögur af þessu tagi fela í sér ákvörðun sem er hafin yfir allan efa, bæði lögleg og gild, hvað sem fróðir menn annars segja um þáltill. Ég legg til að um tillögur af þessu tagi verði tvær umræður og að það séu engar takmarkanir á þeim umræðum umfram það sem er þegar í þingsköpum um lagafrumvörp og önnur slík mál, m.ö.o. að meðferð á þessum málum breytist ekki. Aðrar tillögur, og það er mikill meiri hluti af þáltill. sem nú eru fluttar, eru ályktanir Alþingis um að benda á eitt eða annað, að fela ríkisstj. að láta undirbúa frv. og ýmislegt af því tagi. Þessar till. hafa það sameiginlegt, að viðkomandi mál eru ekki á því stigi að hægt sé eða tímabært að setja þau í lagaform. En þm. eru með flutningi till. að vekja athygli á málunum eða vekja umræður um þau, koma hugmyndum á framfæri. Þetta er allt í sjálfu sér gott og blessað og ágætur tilgangur. Þetta þarf að gerast. En skoðun mín er sú, þegar um er að ræða till. af þessu tagi þar sem menn eru að kynna mál og halda uppi áróðri, - e.t.v. líka að kynna sjálfa sig, við skulum játa það, sem er líka göfugur tilgangur í þessari stofnum, - að slíkar till. hafi hlotið ágæta meðferð þegar þm. hefur notað þann rétt sinn, sem stafar af því að hann er þingmaður, að flytja málið, það hefur verið prentað sem þskj. og því dreift. Þá er málinu ágætlega komið á framfæri. Sannleikurinn er sá, að í öðrum þingum er langalgengast að mál fari beina leið til nefndar. Þetta hugtak, að það skuli vera ótakmörkuð umræða við 1. umr. um öll mál, stór og smá, held ég að sé varla til í öðrum þingum. Það er sem sagt till. mín í þessu frv., að þessar almennu þáltill. hljóti þá meðferð, að þegar þær hafa verið prentaðar og þeim hefur verið útbýtt verði þær teknar á dagskrá og þá fái frsm., einn ef þeir eru margir, að flytja framsögu fyrir málinu í tíu mínútur, en eftir það verði till. án frekari umræðu vísað til nefndar. Það er þarna sem við getum sparað mikinn tíma. Tillögurnar fara til nefndar og eru teknar þar fyrir á venjulegan hátt, og nefndin gerir upp við sig hvort till. hefur það mikinn stuðning að menn telja rétt að hún verði afgreidd af þinginu sem ályktun. Þá eru gefin út nál., og mín till. er að þegar meiri hl. nm. hefur skrifað undir álit, hvort sem það er með eða á móti, beri forseta að taka till. aftur á dagskrá. Þá fari fram frekari umræða. Þetta þýðir að rúmlega 2/3 af öllum þáltill. taka aðeins tíu mínútur af tíma Sþ., nema nefnd telji þær vera þess virði, að þingið eigi að afgreiða þær. Ætli þær verði ekki upp undir 90 á þessu þingi ef að líkum lætur? Þá mun 114, eða hvað það nú reynist sem hefur verið afgreitt úr nefnd, koma aftur til umræðu. Ég vil raunar ekki hafa atgjörlega opna umræðu um slíkar till., heldur að það verði þá takmarkaður ræðutími, en að allir þm. geti tekið þátt í umræðunni. Þetta er miklu líkara því sem tíðkast í öðrum þingum, þar sem málaflóð hefur orðið mikið og fer á einhverjum tíma yfir þau takmörk, sem viðráðanlegt er, nema með sérstökum reglum. Þar er það algengast að mál fari, eins og ég sagði, til nefndar án nokkurrar frekari meðferðar. Sum þing hafa sérstakar vinnunefndir sem ákveða hvaða mál megi taka úr nefndum og inn í þingið til lokaafgreiðslu. Þá er algengt í öðrum þingum að um það sé samið - venjulega eru það þeir, sem samsvara formönnum þingflokka hér, er semja - hve mikinn tíma á að ætla hverju máli, kannske ákveðinn hálftími og ekki meira, svo að till. mín er eftir sem áður töluvert rýmri en tíðkast í meðferð alls þorra þingmannamála í öðrum þingum. Með þessu móti held ég að afgreiðsla á þáttill. mundi verða býsna greið. Ég held að það yrði meira hlustað þegar aðeins er tíu mínútna framsaga um hvert mál, bæði af hálfu fréttamanna og þm. sjálfra. Og síðan væru það nefndirnar sem velja úr þær till. sem meiri hl. þar finnst að eigi að ganga áfram. Þá koma þær aftur á dagskrá og geta allir þm. tekið þátt í umr., en með þriggja mínútna ræðutíma, nema hvað frsm. og flm. fá fimm mínútur. Þessi fyrsta till. um breytingu á meðferð hinna almennu þáltill. tel ég að mundi bæta vinnubrögð og spara verulega tíma, þ.e. fundartíma í Sþ. Í 2. gr. er fjallað um fsp. Það þing, sem við nú sitjum, er mesta fyrirspurnaþing sem ég man eftir, og athugun bendir til þess, að fsp. fari ört fjölgandi. Það er fróðlegt að þær hafa í raun verið til lengi. Elsta fsp., sem ég hef séð heimildir um, kom fram á þjóðfundinum, sællar minningar, sem málverkið er af niðri í gangi. En þá spurði þingmaður Barðstrendinga, Ólafur E. Johnsen, fulltrúa konungs hverju það sætti, að komnir væru danskir soldátar í bæinn, hver hefði beðið um komu þeirra hingað, hvað þeir ættu að gera og hver kostaði dvöl þeirra. Konungsfulltrúinn neitaði að svara, sagði að þetta kæmi þjóðfundinum ekkert við. En fyrirspurnir voru fáar langt fram eftir árum. Árið 1925 eru þær fjórar,1928 eru þær fjórar. Árið 1934, sem var mikið annaþing, fann ég aðeins eina í þingtíðindum. Árið 1950 eru þær ekki nema átta, 1960 ekki nema tíu, 1961 ellefu. En svo kemur stökk. Árið 1976 eru fsp. allt í einu komnar upp í 54. Og það sem af er þessu þingi - til s.l. laugardags - voru komnar fram 60 fsp. Og þá sýndist mér að þriðjungi þeirra væri ósvarað. Þessar tölur breyttust eitthvað á fundinum í gær. Fyrirspurnaformið er mjög eðlilegt og er eitt besta form þingsins til að fylgjast með framkvæmdavaldinu og veita því aðhald. En það varð ljóst þegar fyrir 1970, að fsp. færi fjölgandi svo að af því mundi stafa vandamál. Það var óneitanlega til, að ráðherrar óskuðu eftir því að taka ákveðið mál til umræðu þar sem þeir höfðu fréttir að færa eða töldu sig hafa unnið vel. Þá sömdu þeir við einhvern þm. um að flytja fsp. Og svo stóð ráðh. upp og svaraði og flutti hálftíma fyrirlestur. Þá var ekki haldinn sérstakur fundur um fsp., heldur voru fsp. teknar fyrst á fundi Sþ., sem þá var einn í viku, aðeins einn dag í viku. Nú er Sþ. búið að þenja sig yfir tvo af fjórum venjulegum vinnudögum. Þegar þingsköp voru endurskoðuð síðast, 1972, var ákveðið að stíga það skref að takmarka mjög ræðutíma um fsp. Þá var tekin upp tveggja mínútna reglan. Í þeirri nefnd, sem undirbjó þá breytingu, var mikið um það rætt og í fullri alvöru, hvort ekki ætti að stiga það skref að takmarka mjög ræðutíma um fsp. Þá var tekin upp tveggja mínúta reglan. Í þeirri nefnd, sem undirbjó þá breytingu, var mikið um það rætt og í fullri alvöru, hvort ekki ætti að stíga lengra og takmarka umræður um fsp. við fyrirspyrjanda og ráðh. sem svaraði. En niðurstaðan varð samt að gera það ekki þá, heldur halda tveggja mínútna reglunni og leyfa öllum þm. að taka til máls. Nú hefur það gerst t.d. í vetur, að þrátt fyrir þessi tveggja mínútna takmörk hefur þm. tekist hvað eftir annað að gera umræður um fsp. að almennum eldhúsumræðum. Það er alltaf gott að fá eldhúsumræður, og við þurfum að hafa leyfi til að geta það sem oftast, en helst ekki á svo tilviljanakenndan hátt. Og sá galli er við það að ein og ein fsp. taki mjög langan tíma, ef mikill hluti þm. óskar að leggja orð í belg, að aðrar fsp. komast ekki að. Þannig getur málfrelsi eins orðið til að takmarka málfrelsi annars. Í 2. gr, er aðeins gerð till. um að þetta skref verði stigið til fulls og aðrir þm. en fyrirspyrjandi og ráðh. taki ekki þátt í umræðum um fsp., þeir fái svipaðan tíma og þeir hafa haft, ráðherrann og fyrirspyrjandinn. Ég tel að þessi breyting muni ekki stytta þann tíma sem Sþ. ver til fsp., en á hinn bóginn muni fsp. afgreiðast miklu fljótar og greiðar. Þegar menn sjá að fsp. hrúgast ekki upp og liggja án þess að þeim fáist svarað af ýmsum ástæðum vikum og mánuðum saman, þá hygg ég að menn muni nota þetta form öllu meira og það verði tími og rúm til að svo megi verða. Ef lítið er á þetta tvennt, þáltill. og fsp., sem hafa aukist gífurlega, þá kynni einhver að segja: Hvað gerðu þm. áður, ef þeir sömdu ekki till. og fluttu ekki fsp.? Svarið við því er að þeir sömdu frv. til laga. Á árinu 1928 voru flutt 36 stjfrv., en það voru flutt 123 þmfrv. Á árinu 1934 voru flutt 37 stjfrv., en 108 þmfrv. Á árunum 1950 – 1960 er þetta farið að jafnast, en þmfrv. eru þó nokkru fleiri en stjfrv. Upp úr því snýst þetta við. Árið 1976 eru stjfrv. 71, en þmfrv. 51, árið 1979 eru stjfrv. 88, þmfrv. 35. Þetta er þróun sem ég tel stafa af því, að löggjöf er að verða miklu flóknari en áður var. Það er varla gerlegt að ætla þm., jafnlitla aðstoð og þeir hafa í okkar þingi, að semja flókna frv.-bálka, þó að fyrir komi að þeir geri það með góðra manna aðstoð. Yfirleitt er óhjákvæmilegt að frv. séu hópvinna, og þess vegna hefur fjöldi stjfrv. vaxið, en þmfrv. fækkað svo mjög sem raun ber vitni. Þetta er stundum lagt illa út og talið merki um að þm. séu minni bógar en þeir voru áður, þeir nenni ekki að setjast niður og semja lagafrv., en skrifi þáltill. meira eða minna í áróðursskyni. Ég tel að þessi gagnrýni sé ekki réttmæt. En það má sjá greinilegt samband á milli þess, að þmfrv. fækkar stórlega og þáltill. og fsp. fjölgar að sama skapi. Auk þess hefur þm. sjálfum smám saman fjölgað. Þá kem ég að lokum að því er við köllum umræður „utan dagskrár" sem er dálítið óheppilegt orðalag, vegna þess að venjulega telja menn að fundur hefjist um leið og hann er settur. Hér þarf forseti að setja fund, afgreiða fundargerð, lesa upp framlögð skjöl og tilkynningar um fjarvistir og annað. Þá fyrst segir hann: Nú verður gengið til dagskrár. Þannig er þetta til komið, þegar hann gefur mönnum orðið áður en gengið er til prentaðrar dagskrár, þá eru það umræður „utan dagskrár“. Þessar umræður gegna miklu hlutverki. Þær voru áður fyrr afar sjaldgæfar, aðeins einu sinni 1925, aldrei 1928, níu sinnum 1934, einu sinni 1950, sjö sinnum 1960, sex sinnum 1961. Það eru ekki komin út heftin fyrir allra síðustu árin, en við vitum af eigin reynslu hvað þetta er orðið miklu algengara nú. Það verður að bæta því við, að hér áður fyrr tóku menn til máls utan dagskrár svo til eingöngu til að ræða um vinnubrögð í þinginu. Menn ráku á eftir eigin till., eins og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson gerði í gær eða fyrradag, en urðu fljótt úr því umræður um hrúta í Húnavatnssýslu og fleiri göfug umtalsefni. En áður fyrr var þetta nálega eingöngu um innanþingsmál. Þó voru til mikilvægar undantekningar, og eitt frægasta atvikið, sem gerst hefur í þessum sal, var utan dagskrár. Það var þegar Tryggvi Þórhallsson strunsaði hér inn 1931, Ásgeir Ásgeirsson gaf honum orðið utan dagskrár, og hann rauf þingið. Kom það öllum á óvart og ætlaði allt vitlaust að verða. Þetta gerðist utan dagskrár og er gott dæmi um það, að slíkt form þarf að vera til. Eftir því sem ég best veit er í öllum þingum einhver leið til að þm. geti hafið umræðu fyrirvaralítið eða næstum því fyrirvaralaust um einhver þau mál sem borið hefur að í þjóðfélaginu og eru þannig, að eðlilegt er að ræða þau á þingi og þau þola ekki bið, eða þá að ekki er hægt að fella þau inn í venjulegan ramma þingmála. Í breska þinginu - en Bretar eru sérvitrir og gamaldags í mörgu - líta þeir svo á, að það þurfi að flytja till. um að slíta fundi. Þeir telja till. um að slíta fundi svo víðtæka að um hana megi ræða allt milli himins og jarðar. Algengasta leiðin til að hefja umræður utan dagskrár er að einhvern tíma eftir fsp.-tíma, sem er fremst á hverjum degi í breska þinginu, flytur þm. till. um að fundinum skuli slitið. Forseti tekur þá till. til umræðu. Þá mega þeir tala um allt milli himins jarðar. Þetta sýnir hvaða krókaleiðir sums staðar er farið til að uppfylla þessa þörf á því að hægt sé að efna til slíkrar umræðu. Hingað til hefur ekki orð verið um þessar umræður í þingsköpum, þær hafa verið algjörlega á valdi forseta. En margt stuðlar að því, að það er erfitt fyrir forseta að hafa hömlur á slíkum umræðum. Og þær hafa mjög oft orðið til þess að ryðja algjörlega burt þeim verkefnum sem Alþingi hafði ætlað sér þann daginn, hvort sem var í deildum eða Sþ. Ég hef því gert tilraun til að setja á blað í 3. gr. þessa frv. texta sem gæti komið inn í þingsköpin til að hafa einhverja fasta reglu sem menn gætu miðað við í sambandi við umræður utan dagskrár. Þá er fyrst að það verður að hafa takmörk fyrir því, um hvað þær geti verið. Ég hef lagt til að forseti skuli heimila eða synja óskum um slíkrar umræður. En það er sett í textann, að þær skuli vera um aðkallandi mál sem ekki þoli bið. Gert er ráð fyrir að þetta sé á undan dagskrá, en forseti geti, ef nauðsyn ber til, rofið dagskrá einhvern tíma dags eða kvölds og leyft slíkar umræður. Þá eru ákvæði um að þm., sem óskar eftir slíkri umr., verði að biðja forseta um það ekki síðar en kl. 11 sama dag. Og ef málið snertir ráðh., eins og það yfirleitt gerir, þá eigi ráðh. að fá um það að vita ekki seinna en kl. 12. Tímamörk geta menn sjálfsagt rætt nánar ef þeim finnst þau vera of þröng. Og svo kemur að meginatriðinu, sem ég tel vera óhjákvæmilegt til að hindra að umræður utan dagskrár geti bókstaflega lagt undir sig heila þingdaga og rutt öllum öðrum verkefnum frá. Ég tel að það verði að takmarka tíma við þær umræður. Ég tel rétt að frsm. og ráðh. fái tíu mínútur hvor og þegar þeir tala í annað skiptið fimm mínútur hvor. Síðan geti þm. allir tekið til máls og tali þá þrjár mínútur í senn, tvisvar sinnum. Óskrifað í sambandi við þetta eins og önnur ákvæði í þingsköpum er það, að forseti getur heimilað mönnum athugasemd til viðbótar. Það verður að vera á hans valdi. Þá kemur eitt mjög mikilvægt atriði. Það er að umræður utan dagskrár séu óheimilar í deildum. Þetta mundi stuðla að því, að umræður utan dagskrár tækju síður tíma frá lagafrv. sem eru til afgreiðslu í deildunum. En mér finnst þar að auki ekki eðlilegt, ef mál er svo mikilvægt og aðkallandi að rétt sé að taka það fyrirvaralaust til umræðu á Alþingi, að slík umræða fari aðeins fram í annarri deildinni. Að vísu hefur komið fyrir að menn hafa tekið sig saman og hafið umræður samtímis í báðum deildum utan dagskrár um sama mál. En það er undantekning. Ég held að það sé erfitt að ímynda sér svo aðkallandi mál, að þau geti ekki beðið eftir tveimur fundardögum Sþ. Og ef það gerðist, einhverjar hrikalegar náttúruhamfarir eða annað sem gerði óhjákvæmilegt að þingið tæki mátið þegar á stundinni fyrir, þá er alltaf hægt að ákveða fyrirvaralaust fund í Sþ. Ég legg sem sagt til að umræður utan dagskrár verði heimilaðar í þingsköpum. Það verði eftir sem áður á valdi forseta að meta hvort það mál, sem á að ræða, sé aðkallandi og þoli ekki bið. Það verði að láta forseta og ráðh. vita um þetta fyrir hádegi sama dag og ræðutími í slíkum umræðum verði takmarkaður og þær fari aðeins fram í Sþ. Þetta er rammi sem ég vona að menn vilji taka a.m.k. sem grundvöll að frekari umræðum. Að lokum vil ég aðeins minna á síðustu mgr. í grg. með þessu frv., þar sem segir að rétt sé að líta á þetta frv. sem hugmynd að ákvæðum um þá þætti í störfum Alþingis sem fjallað er um. Ég bind mig að sjálfsögðu ekki við einstök atriði, eins og tímasetningar og annað, sem ég tel eðlilegt að séu samkomulagsatriði, og hef því alveg frjálsar hendur, ef umræða verður frekar um þetta, hvað það snertir. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Þetta er í annað sinn á stuttum tíma sem flutt er hér frv. til breyt. á lögum um þingsköp, en í síðustu viku var hér til umræðu frv. sem hv. 9. þm. Reykv., Vilmundur Gylfason, flutti um annan þátt þingskapanna. Þá urðu allmiklar umræður um störf hér á Alþingi og atmennt um stöðu þingsins, og má raunar segja að það sé framhald af umræðum, sem hér hafa átt sér stað stundum í vetur um starfshætti Alþingis, en tilefnið hefur verið nokkuð með ólíku móti. Það hafa verið hér umræður um breytingu á þingsköpum, það hafa verið umræður um launakjör þingmanna svo og ákvörðun um langt jólaleyfi þingmanna stuttu fyrir jólin. Ég tel fulla ástæðu til að slíkar umræður fari fram. Bæði kann að vera nauðsynlegt að breyta lögum um þingsköp, eins og einstakir hv. þm. hafa gert till. um, og einnig kann að vera nauðsynlegt að breyta sjálfri stjórnarskránni að því er Alþingi snertir og samskipti þess við framkvæmdavaldið. Það yrði því erfitt að ræða um þessi mál án þess að hafa hvort tveggja undir í einu, enda eru breytingar á stjórnarskránni nú í undirbúningi og því kunna umræður nú á þessu stigi að verða leiðbeinandi í því starfi. Umræður um samskipti löggjafarvalds og framkvæmdavalds og hvar valdmörkin milli þessara höfuðgreina ríkisvaldsins eigi að liggja eru ekki nýjar af nálinni. Þær blossa alltaf upp öðru hvoru. Ég tel hins vegar mjög mikla þörf á slíkum umræðum nú. Ég held að það sé ótvírætt, að framkvæmdavaldið hefur hægt og sígandi verið að teygja sig til æ meiri valda á kostnað löggjafarvaldsins, og Alþingi hefur oft a.m.k. látið sér það lynda, svo að ekki sé meira sagt. Í tilefni þessarar umræðu vil ég þess vegna gera nokkur atriði að umtalsefni í þessu sambandi og setja fram nokkrar athugasemdir og ábendingar. Ég tek það skýrt fram, að þótt kveikjan að þessum orðum mínum nú sé reynsla mín af stuttri þingsetu og þá lengst af í valdatíð þessarar ríkisstj., þá vil ég ekkert sérstaklega beina orðum mínum til hennar. Fleiri ríkisstjórnir eiga hér einnig hlut að máli. Stjórnskipulag okkar er byggt á kenningunni um greiningu ríkisvaldsins í þrjá meginþætti: löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald. Þessi kenning á einkum rætur að rekja til franska stjórnfræðingsins Montesquieu, en rit hans um anda laganna kom út árið 1748. Samkvæmt kenningum Montequieu skyldi sinn aðilinn fara með hverja grein ríkisvaldsins og hver þeirra um sig átti að tempra eða takmarka vald hins. Með skiptingu ríkisvaldsins milli þriggja sjálfstæðra valdhafa á að koma í veg fyrir að nokkur þeirra verði svo sterkur að hann geti svipt þegnana frelsi með ofríki og að eigin geðþótta. Þessi kenning hefur haft mikil áhrif á stjórnskipun frjálsra þjóða, en þó hafa ríki gengið mjög mismunandi langt í þessum efnum, og óvíða hefur valdskiptakenningum Montesquieu verið fylgt út í ystu æsar. Einna róttækust er greiningin í Sviss og í Bandaríkjum Norður-Ameríku. Íslensk stjórnskipun byggist að miklu leyti á þessari valdgreiningu, þótt hún hafi engan veginn verið alger hér. Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar hafa Alþingi og forseti Íslands saman löggjafarvaldið, forseti og önnur stjórnvöld fara samkvæmt stjórnarskránni og landslögum með framkvæmdavaldið og dómendur með dómsvaldið. Hér kemur þingræðisreglan inn í og ruglar nokkuð. Það ákvæði stjórnarskrárinnar, að Ísland sé lýðveldi með þingbundinni stjórn, er talið stjórnarskrárbinda hið svonefnda þingræði, þ.e. að þeir einir geti setið í ríkisstj. sem meiri hl. Alþingis vill styðja eða a.m.k. þola í embætti. Þessi atriði úr íslenskri stjórnskipun rifja ég hér upp til að minna á að hér er engan veginn um einfalt mál að ræða. Skipting ríkisvaldsins á hina einstöku valdaaðila getur verið með ýmsum hætti, og því er nauðsynlegt að taka það upp til umræðu og athugunar við og við, hvernig háttað sé valdi einstakra handhafa ríkisvaldsins, því að enginn vafi er á því í mínum huga, að þótt valdmörk séu stundum óskýr er það grundvallarregla, sem reyna á að hafa í heiðri, að eðlilegt jafnvægi verður að vera milli þessara meginþátta. Handhafi einnar .greinar valdsins má ekki verða um of sterkur á kostnað hinna. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að störfum Alþingis og samskiptum Alþingis og ríkisstj., sem hafa orðið mér tilefni þessara hugleiðinga. Heimild handa ríkisstj. til að gefa út brbl. var tekin í stjórnarskrána 1874, og má segja að þá hafi verið brýn þörf á slíkri heimild, þegar reglulegt Alþingi var aðeins háð annað hvert ár og samgöngur allar mjög erfiðar. Núgildandi ákvæði í stjórnarskránni, 28. gr., eru svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ef brýna nauðsyn ber til getur forsetinn gefið út brbl. milli þinga. Ekki mega þau þó ríða í bág við stjórnarskrána. Ætíð skulu þau lögð fyrir næsta Alþingi á eftir. Nú samþykkir Alþingi ekki brbl., og falla þau þá úr gildi. Bráðabirgðafjárlög má ekki gefa út ef Alþingi hefur samþykkt fjárlög fyrir fjárhagstímabilið.“ Í framkvæmd hefur þetta ákvæði í tímans rás verið túlkað mjög rúmt. Þannig hefur verið talið heimilt að gefa út brbl. í þingfrestun, eins og gert var nú um áramótin, og ákvæðið um brýna nauðsyn hefur verið skilið þannig, að það er lagt í vald ráðherra eða ríkisstjórnar að meta nauðsynina, og hafa þeir í reynd haft um það síðasta orðið. Ég held að enginn haldi því fram, að ríkisstjórnir hafi fylgt mjög strangri túlkun á þessu ákvæði. Í sambandi við útgáfu brbl. hafa komið upp umræður um það, hvort viðkomandi lög hljóti þingmeirihluta. Hvort svo er skiptir ekki máli um gildi þeirra, og stjórnskipulega þarf ríkisstjórn ekki að ganga úr skugga um það fyrir fram, þótt frá stjórnmálalegu og siðferðilegu sjónarmiði sé það auðvitað æskilegt. Útgáfa brbl. hefur að vísu farið mjög vaxandi á undanförnum árum. Löggjafarstarf hefur að vísu farið vaxandi í heild, en bættar samgöngur og lengri seta Alþingis en áður var hefðu þó átt að gera útgáfu brbl. nauðsynjaminni en ella. Enginn vafi er á því, að ríkisstjórnir hafa vaxandi tilhneigingu til að gefa út brbl. Ef ríkisstjórn er veik á Alþingi og vafamál um þingstyrk hennar í einstökum málum er þægilegt að geta gripið til brbl. og losnað þannig við óþægilegar pólitískar umræður á þingi og samningaviðræður við erfiða þm. Það er allt annað fyrir þm. að standa síðar frammi fyrir brbl. sem gerðum hlut og setja þannig á þau stimpil samþykkis heldur en að eiga að samþykkja þau fyrir fram sem venjulegt þingmál. Ég held að engum blandist hugur um að núverandi ríkisstj. ætlaði sér fyrir fram að nota jólaleyfi þingmanna til að setja brbl. Öll viðbrögð ráðh. hér á Alþingi, þegar líða tók að jólum, benda til þess. Ég tel að í stjórnarskránni eigi að takmarka mun meira en nú er gert útgáfu brbl. Ég tel þó að slík heimild eigi að vera fyrir hendi, en hún á að takmarkast við alveg sérstök tilvik, t.d. stríðsástand, náttúruhamfarir eða ef afstýra þarf snögglega einhverjum þjóðarvoða. Núverandi heimild stjórnarskrárinnar, eins og hún hefur verið notuð, er allt of rúm og færir og mikið vald frá Alþingi, hinu eiginlega löggjafarvaldi, til ríkisstj., æðsta handhafa framkvæmdavaldsins. Í sambandi við umræður um útgáfu brbl. hefur starfstími Alþingis mjög komið á dagskrá og þá einkum í tengslum við deilurnar um jólaleyfi þingmanna nú. Þegar rætt hefur verið um starfstíma Alþingis hafa tvö meginsjónarmið vegist á: Annars vegar það, að þingmennska eigi ekki að vera fullt starf, þingmenn eigi að geta fengi tækifæri til að sinna öðrum verkefnum í þjóðfélaginu og þeir megi ekki um of rofna úr tengslum við uppruna sinn. Hins vegar eru þeir sem benda á vaxandi umfang þingmennskunnar í raun, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, og menn verði að fá laun í samræmi við það, en verði þá að stunda þingmennsku sem aðalstarf, annars verði hætta á því, að einungis efnameiri menn treysti sér til þingsetu, og slík þróun sé hættuleg. Reynslan hefur sýnt að hægt og sígandi hefur síðara sjónarmiðið orðið ofan á. Þingmennskan er nú launuð sem fullt starf og af þeim sökum er hægt að gera þá kröfu að þing sitji lengur en tíðkast hefur. Auðvitað verða þingmenn að hafa góðan tíma til að sinna sínum kjördæmum, en öll aðstaða til ferðalaga er að öllu jöfnu allt önnur nú en hún var. Þingtímann á því tímælalaust að lengja að mínum dómi, en það er líklegra til að tryggja betri vinnubrögð. Þetta leiðir aftur hugann til afgreiðsluhátta Alþingis og þeirra vinnubragða sem hér tíðkast. Áður en þinghlé hefjast er hér allt á kviði. Málum er hespað í gegn á slíkum methraða, að ógerningur er fyrir þingmenn að skoða þau svo neinu nemi. Alþingi gerir vissulega mörg mistök í sínu löggjafarstarfi og margt er hér samþykkt sem betur væri látið ógert, eins og hv. 1. þm. Norðurl. v., Páll Pétursson, gerði að umtalsefni hér á mánudaginn í síðustu viku. En það á að mínu viti fyrst og fremst rætur að rekja til þess, að Alþingi fær ekki þann tíma sem það þarf til að athuga og fjalla um einstök mál. Lögin um húsnæðismál og lögin um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sem samþykkt voru á s.l. vori, hvort tveggja merk löggjöf, þessi lög eru bæði gott dæmi um það, að þingið fékk ekki þann tíma sem þurfti til að athuga þessi mikilvægu mál. í rauninni er það með ólíkindum hvernig þm. láta bjóða sér slík vinnubrögð ár eftir ár án þess að taka í taumana. Lengri seta Alþingis á ári hverju ætti að tryggja vandaðri vinnubrögð í löggjafarstarfi. Á hinn bóginn höfum við einnig dæmi um það, að ýmis merk löggjöf situr á hakanum árum saman vegna þess að þingið hefur ekki tíma til að taka málið til meðferðar. Frv. til barnalaga, sem hér hefur verið fyrir þingi margoft, er gott dæmi um það. Lengri starfstími Alþingis mundi einnig geta auðveldað Alþingi að taka til meðferðar önnur mál en snerta beint löggjafarstarf. Tökum t.d. utanríkismál. Síðan ég settist á þing hefur engin heildarumræða farið fram um utanríkismál. Nú á utanrrh. að leggja fram skýrslu á ári hverju og hana á að taka til umræðu hér í þinginu. Á síðasta þingi var þessi skýrsla lögð fram undir þinglok. Ráðh. hélt sína framsöguræðu, en síðan varð að slíta umræðum í miðju kafi, þegar örfáir þm. höfðu tekið til máls, því að komið var að þinglausnum. Heildarumræður og úttekt á mikilvægum málaflokkum eins og utanríkismálum eru nauðsynlegar við og við, enda tíðkast þær meðal allra þjóðþinga. Alþingi á að vera spegilmynd þeirra hræringa sem eru úti í þjóðfélaginu í jafnmikilvægum málaflokkum. Ég er eindregið þeirrar skoðunar, að þm. verði sjálfir að hafa þann metnað fyrir hönd þessarar virðulegu stofnunar að láta ekki nota sig eins og afgreiðsluvélar fyrir misvitrar ríkisstjórnir. Til þess þarf reyndar að verða nokkur hugarfarsbreyting hér á Alþingi. Það er a.m.k. mín reynsla. Það er gömul saga og ný, að ýmsar valdastofnanir hafa ýmis ytri tákn til að undirstrika vald sitt og virðingu. Sumir kalla slíkt hégóma, en engu að síður er það staðreynd sem ekki verður fram hjá gengið. Stundum er slíkt reyndar meira en tákn, það er ætlað til að auðvelda störf og festa ákveðnar athafnir í formi. Hér á hinu háa Alþingi eru ýmsar slíkar athafnir sem hafa á sér virðuleikablæ, eins og t.d. þingsetning. Ég nefni líka stjórnun og framkvæmd þingfunda o.fl. þess háttar. Ef við hins vegar berum saman stöðu ráðherra, æðstu handhafa framkvæmdavaldsins, annars vegar og forseta Alþingis, æðstu embættismanna þingsins, hins vegar, þá hallar æðimikið á forseta Alþingis í þeim efnum. Ég nefni lítið atriði eins og það, að ráðherrar hafa t.d. bíl og bílstjóra til umráða, eins og við verðum varir við, þingmenn, þegar við erum að koma hér út úr þinghúsinu. Það hefur forseti Sþ. ekki. Launakjör ráðherra eru allt önnur og betri en forseta Sþ., og þannig mætti áfram telja. Þetta eru atriði sem ég tel nauðsynlegt að taka til athugunar og þá um leið stöðu leiðtoga stjórnarandstöðu á þingi. Svigrúm ráðh. til ákvarðanatöku um ýmis mái er æðimikið. Alþingi hefur smám saman verið að leggja í hendur ráðh. og reyndar ýmissa annarra lægra settra stjórnvalda í framkvæmdavaldsþættinum, æ meira vald. Það er gert með því móti að heimila í lögum að alls kyns atriði skuli ákveðin með reglugerð. Oft er um mjög mikilvæg stefnumarkandi atriði að ræða sem Alþingi hefur á þennan hátt afsalað sér ákvörðun um í hendur framkvæmdavaldinu. Oft gerist þetta með því móti, að fyrir Alþingi eru lögð frv. að viðamiklum lagabálkum, sem samdir eru á vegum ráðh. af embættismönnum og öðrum trúnaðarmönnum framkvæmdavaldsins. Í þessum frv. eru ákvæði um að margvíslegum atriðum skuli skipað með reglugerðum. Vegna tímaskorts er þetta venjulega látið fljóta í gegn hér á Alþingi og handhafar framkvæmdavaldsins fá í hendur það vald til ákvarðanatöku með reglugerðum sem þeir óskuðu eftir. Öll þessi atriði, sem snerta stöðu Alþingis, þurfa þm. að taka til gaumgæfilegrar meðferðar. Ég vil enn fremur, áður en ég lýk þessum þætti, hreyfa tveimur atriðum sem bæði skipta nokkur máli þegar rætt er um starfshætti Alþingis og samband þess við æðstu handhafa framkvæmdavaldsins, en það er þingrofsrétturinn og þingseta ráðherra. Eftir danskri fyrirmynd voru þingrofsákvæði tekin í stjórnarskrána frá 1874. Samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár er skylt að rjúfa þing þegar breyting á stjórnarskránni hefur náð samþykki eða þegar Alþingi hefur samþykkt að víkja frá forseta Íslands með 3/4 atkvæða og sú frávikning hefur ekki náð samþykki í þjóðaratkvæðagreiðslu. Á þetta síðarnefnda hefur ekki reynt, en í 24. gr. stjórnarskrárinnar er einnig heimild til að rjúfa þing, og í framkvæmd hefur sú heimild reynst allvíðtæk. Það er mín skoðun að þessi réttur, sem nú er í höndum forsrh. eða ríkisstj., sé of víðtækur. Ég heyrði það reyndar í sjónvarpsviðtali í gærkvöld, að einn af eldri, reyndari og merkari þm. núlifandi, Eysteinn Jónsson, taldi að afnema ætti þingrofsréttinn með öllu. Í því sambandi má minna á að í Noregi t.d. tíðkast ekki þingrof. Ég get að vísu fallist á að þingrofsrétti væri haldið, en að sá réttur væri fluttur frá ríkisstj. til Alþingis. Árið 1979 kom upp sú óvenjulega staða, að meiri hl. Alþingis vildi rjúfa þing og efna til kosninga. Þáverandi forsrh. vildi það ekki. Þess vegna varð að skipta um ríkisstj. til að ná fram þessum vilja þingsins. Á hinn bóginn getur forsrh. rofið þing eftir að ríkisstj. hefur misst meiri hl. á Alþingi án þess að meiri hl. Alþingis vilji í raun rjúfa þing og þó að fullkominn möguleiki geti verið á myndun nýrrar ríkisstj. Þetta atriði með þingrofsréttinn tel ég því nauðsynlegt að taka til athugunar og flytja þennan rétt frá forsrh. og ríkisstj. til Alþingis. Hér á landi er aðalreglan sú, að ráðh. sé úr hópi þm. og gegni þingmennsku jafnframt ráðherradómi. Ráðherrar sitja því á þingi með fullum skyldum þm. Þeir þurfa t.d. að vaka hér yfir atkvæðagreiðslum, gæta þess að vera við þegar greiða á atkvæði, og í raun er sú krafa gerð til þeirra, að þeir sitji alla þingfundi eins og aðrir þm. þó að stundum verði misbrestur á því eins og gengur. Engum blandast hugur um að ráðherrastarfið er erfitt, krefjandi og tímafrekt. Þó að þingmennska falli að sumu leyti saman við ráðherrastarfið, þá er hér um að ræða gerólík störf. Það fer því ekkert á milli mála, að þingsetan er ráðherrum byrði, og enginn vafi er á því, að hin mikla tilhneiging ráðherra til að losna við þingið, að senda þingið heim, á rætur að rekja til þess. Mér finnst fyllilega koma til greina að setja þá reglu, að þm. skuli láta af þingmennsku meðan þeir gegna starfi ráðherra. Sú regla tíðkast t.d. í Noregi. Varamaður tekur þá sæti á þingi fyrir þann þm. sem tekur sæti í ríkisstj., en að sjálfsögðu má ráðh. bjóða sig fram í næstu kosningum þótt ríkisstj. sé enn við völd. Þrátt fyrir þetta mundi ráðh. hafa ýmsar skyldur gagnvart Alþingi. Hann yrði t.d. að svara fsp., hann legði frv. fyrir og tæki þátt í umræðum um mál og hefði hér fullt málfrelsi. Hann þyrfti hins vegar ekki að sitja alla þingfundi eða taka þátt í atkvæðagreiðslum. Ég tel að þetta fyrirkomulag mundi styrkja stöðu þingsins gagnvart ríkisstj., og ráðherrar hefðu þá væntanlega betri tíma til að sinna sínum málum og þyrftu þá síður að vera með stöðuga tilburði til að losna við Alþingi og senda þm. heim. Herra forseti. Ég tók það fram í upphafi þessarar ræðu, að ég væri ekki að beina orðum mínum til núv. hæstv. ríkisstj. Ég taldi hins vegar rétt að draga saman nokkur atriði sem nauðsynlegt væri að taka til athugunar til að styrkja stöðu Alþingis gagnvart framkvæmdavaldi sem stöðugt ef að ganga á vald - og ég vil segja: virðingu Alþingis. Þessi atriði, sem ég hef hér gert að umtalsefni, vil ég að lokum draga saman í eftirfarandi töluliði: 1) Þrískipting ríkisvaldsins í löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald er engan veginn svo afgerandi samkvæmt stjórnarskránni eða framkvæmdavenjum, að ekki sé nauðsynlegt við og við að taka þessa valdskiptingu til athugunar og endurskoðunar til að tryggja að eðlilegt jafnvægi verið á milli þessara meginþátta. Sérstaklega ber þá að hafa í huga eftirfarandi. 2) Vaxandi tilhneigingu ríkisstjórna til útgáfu brbl. á að mæta með því að takmarka mun meira en nú er gert vald til útgáfu brbl. Núverandi heimild er allt of rúm og færir of mikið vald frá Alþingi til ríkisstj. 3) Lengja á starfstíma Alþingis. 4) Lengri starfstími ætti að tryggja vandaðri vinnubrögð í löggjafarstarfi og gera síður nauðsynlega þá hraðafgreiðslu sem nú tíðkast fyrir þinghlé. Lengri starfstími getur og auðveldað Alþingi að taka til meðferðar önnur mikilvæg mál sem ekki snerta beint löggjafarstarf, t.d. almennar umræður um mikilvæga málaflokka eins og utanríkismál. 5) Stöðu æðstu embættismanna þingsins á að taka til endurskoðunar og staða og embættiskjör forseta Sþ. á að verða fyllilega sambærileg við ráðherra. 6) Alþingi á að draga úr vaxandi tilhneigingu til að afsala sér valdi í hendur framkvæmdavaldinu með mjög rúmum heimildum til að skipa málum með reglugerð. 7) Þingrofsréttinn á að flytja frá forsrh. og ríkisstj. í hendur Alþingis sjálfs. 8) Þingmenn, sem taka sæti í ríkisstj., eiga að láta af þingmennsku og láta varamenn taka þingsæti sitt meðan þeir gegna ráðherrastöðu. Þau atriði, sem hér hafa verið talin upp, miða öll að því að auka nokkuð veg og virðingu Alþingis og umfram allt að koma á betra jafnvægi milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds, en enginn vafi er á því, að það jafnvægi hefur raskast löggjafarvaldinu í óhag. Ég taldi rétt að gera þessi atriði að umtalsefni þar sem þingsköp Alþingis eru nú til umræðu hér. Ég tel að starfshættir Alþingis séu svo samtvinnaðir þessu sambandi framkvæmdavalds og löggjafarvalds að ekki sé hægt að slíta þingsköp Alþingis úr tengslum við þær umræður sem nú fara fram um breytingu á stjórnarskránni. Þau mál, sem hv. 4. þm. Reykv. hefur hér gert að umtalsefni, tel ég að séu mjög athyglisverð og þurfi að ræða. Ég undirstrika reyndar það sem hann sjálfur segir, að honum væri það ekki fast í hendi þó að þessum málum verði ekki hagað nákvæmlega eins og hann gerði till. um, þar sem hann teldi hér um samkomulagsatriði að ræða. En ég tel mjög nauðsynlegt að bæði þetta frv. og líka frv. hv. 9. þm. Reykv. svo og aðrar þær hugmyndir, sem eru uppi manna á meðal um breytingar á þingsköpum og starfsháttum Alþingis, verði tekin til heildarmeðferðar. Og ég vænti þess, að hv. allshn. kanni gaumgæfilega hvort ekki sé rétt að taka upp fleiri atriði en hér hefur verið hreyft með frumvörpum og jafnvel ástæða til að sett verði á milli þinga sérstök nefnd til að fjalla um þetta mál.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 4. þm. Reykv. fyrir það frumkvæði sem hann hefur sýnt hér varðandi þingsköp Alþingis, og þær fróðlegu upplýsingar sem fram komu í framsöguræðu hans áðan. Það, sem vakti kannske einna mest athygli mína í ræðu hans, var það, er hann gerði grein fyrir því, hvernig málflutningur stjórnarfrumvarpa, þingmannafrumvarpa, tillagna og fyrirspurna hefur breyst á undanförnum árum. Það kemur fram í mjög glöggu tölulegu yfirliti sem þm. kynnti, að á árunum 1960–1980 virðist ekki verða mjög mikil breyting á fjölda stjfrv. sem koma fram. Þmfrv. fer hins vegar stöðugt fækkandi af einhverjum ástæðum. Þáltill. eru álíka margar á þessum tíma, þar hefur ekki mjög mikil breyting orðið. Fsp. hefur hins vegar stórlega fjölgað, úr 10 árið 1960 upp í 60 það sem af er þingi 1981, og umr. utan dagskrár hafa aukist mjög verulega. Þetta sýnir okkur auðvitað betur en kannske flest annað hvað störfin hafa breyst mikið, og hvað þessar breytingar hljóta í rauninni af eðlilegum ástæðum að kalla á róttækar breytingar á þingsköpunum. Ég held að það sé alveg ljóst, og um það séu allir þm. sammála, að það þurfi að breyta þingsköpunum hjá okkur talsvert. Hins vegar held ég að það mál sé þannig vaxið, að við verðum að reyna að ná fram þeim breytingum sem samkomulag getur orðið um á hverri stundu, jafnvel þó skammt sé gengið. Ég held að við eigum ekki að draga það mörg þing að lagfæra vissa þætti vegna þess að við getum ekki náð samkomulagi um heildarbreytingu á þingsköpunum. Ég held að það sé skynsamlegra að reyna að lagfæra þingsköpin stig af stigi og skref fyrir skref, eftir því sem samkomulag næst um hér í þinginu. Í þessu sambandi er auðvitað fróðlegt fyrir menn að velta því fyrir sér, að á sama tíma og þessi mikla breyting hefur orðið á þingstörfunum hefur auðvitað orðið veruleg breyting í öllu okkar stjórnkerfi. Það hafa átt sér stað stórfelldar breytingar í ríkiskerfinu á þessum sama tíma. Á þessum 20 árum, sem ég er hér aðallega að tala um, hefur verið sett ný stjórnarráðsreglugerð og stjórnarráðslög. Umsvifin í stjórnarráðinu og ýmsum ríkisstofnunum, sem undir einstaka ráðherra heyra, eru mjög aukin frá því sem var í upphafi þessa tíma. Þetta leiðir auðvitað hugann að því, hvort það er ekki óhjákvæmilegt að taka jafnframt til rækilegrar endurskoðunar lögin um Stjórnarráð Íslands og stjórnarráðsreglugerðina. Ég hef ekki setið lengi í ráðherrastól, en þó hef ég kynnst því, að ýmislegt í sambandi við verkaskiptingu ráðuneyta er ákaflega sérkennilegt. Þar má nefna bæði einstök takmarkatilfelli og einnig stærri málaflokka, án þess að ég fari að tína það upp hér lið fyrir lið. Ég hygg að þær tölur, sem hér eru nefndar til marks um breytingar á þingsköpum Alþingis, sýni að verulegar breytingar hafi orðið allsstaðar í þessu stjórnkerfi hjá okkur, og þessar breytingar, eru engu minni í ráðuneytunum og stjórnarráðinu. Þessi mál þarf því í raun og veru öll að skoða. Ég er ekki sammála því sem hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson hélt hér fram áðan, að vaxandi tilhneigingar gætti á Alþingi til að afsala valdi í hendur ríkisstj. Ég held að þetta hafi breyst á síðustu tveimur, þremur þingum. Ég starfaði hér sem þingfréttaritari í allmörg ár, m.a. á svokölluðum viðreisnarárum, og ég þóttist taka eftir því þá, að talsvert væri um það að þm. þáv. stjórnarflokka kvörtuðu undan því, að ekki væri haft við þá samráð við flutning mála. Vafalaust heyrast slíkar raddir enn, en ég held að forustumenn flokkanna og þingflokkanna leggi mjög verulega áherslu á að kynna og ræða mál í þingflokkunum. Og það er krafa um það, mjög greinileg af hálfu allra þm., að þannig sé á málunum haldið. Mér finnst þessi krafa vera háværari á þingunum núna, 1978, 1979, 1980 og 1981, en var fyrr á árum. Mér finnst eins og þm. séu að vakna til kröfugerðar í þessum efnum, og ég tel það jákvætt. Ég tel það jákvætt, og ég tel því að það sé ekki tilhneiging til þess hjá alþm. almennt að afsala sér valdi í hendur ríkisstj. Ég held að það sé í raun og veru öfugt, þessu sé á annan veg, þveröfugan veg farið. Hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson nefndi þann möguleika, sem tíðkast í þingum grannlanda okkar, að ráðherrar víki af þingi, að þm., sem verða ráðherrar, yfirgefi þingmannabekki eða taki ekki þátt í þingstörfum með almennum hætti. Þetta sjónarmið heyrist oft, og fyrir því eru auðvitað viss rök. Ráðherrastörf eru, eins og hér kom fram, vissulega erfið og krefjandi. Ég held þó að þetta væri óæskilegt fyrirkomulag. Ég held að ráðherrar eigi að vera á þingi og eigi að taka þátt í störfum þingsins og þingflokkanna og auðvitað flokkanna sjálfra sem allra mest. Í Noregi höfum við séð fréttir af því núna undanfarna daga, og reyndar löngu fyrr, að verulegur hluti ráðherranna eru embættismenn sem aldrei hafa tekið þátt í lýðræðislegu starfi, ekki í stjórnmálaflokkum, ekki í Stórþinginu eða yfirleitt annars staðar. Sumir þeirra hafa eingöngu komið í gegnum embættismannakerfið. Ég held að slíkt kunni ekki góðri lukku að stýra. Og enda þótt fyrir því séu auðvitað viss rök, að ráðherra hafi nóg önnur verkefni, þá er ég þeirrar skoðunar að þeir eigi að sitja á þingi, þeir þurfi á því að halda til þess að hafa tengsl sem allra best. Hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson minntist aðeins í máli sínu á skýrslu utanrrh. og hvernig með hana var farið núna fyrir áramótin. Ég efast ekki um að hann hefur sagt þar satt og rétt frá. Ég tek þetta mál þó ekki upp vegna þessarar skýrslu, heldur vegna þess að ég held að skýrslur eigi að flytja almennt um málaflokka ráðh., til þess að koma þeim á dagskrá í þinginu. Auðvitað getur hver ráðh. ákveðið sjálfur að leggja skýrslu fyrir þingið, t.d. ég um heilbrigðismál og þar fram eftir götunum. En ég held að það ætti að vera almenn regla að tekinn væri eins og einn dagur í utanríkismál, einn dagur í heilbrigðismál - svo að ég nefni dæmi, þau eru einn okkar stærsti málaflokkur - einn í menntamál og þar fram eftir götunum. Annars er hætta á því, að öll umræða hér í þinginu verði tilviljanakennd líka, fari að langmestu leyti í almennt efnahagsmálaþvarg, og hin málin ýtist atgerlega til hliðar. Umræður um heilbrigðismál t.d. fara hér yfirleitt aldrei fram nema þá helst í tengslum við fsp. Það er auðvitað mjög jákvætt að fá þær umræður, en ég held að það þyrfti að fara fram almenn umræða um þessa stóru málaflokka hér í þinginu. Það er skylda okkar sem þm. að reyna að setja okkur inn í þessi mál í meginatriðum, og þó að sumir geri það auðvitað nákvæmar en aðrir eins og gengur held ég að skýrsluflutningur af hálfu ráðh. um einstök mál, dómsmál, heilbrigðismál, menntamál o.s.frv., væri af hinu góða og mundi stuðla að því, að menn sinntu hinu breiða málefnasviði stjórnmálanna betur en menn eiga ella kost á eða gera ella. Hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson minntist á það, að mein hattar mál vilja liggja hér óafgreidd þing eftir þing. Þetta er auðvitað alveg laukrétt ábending. Ég hef orðið var við þetta þau fáu þing sem ég hef setið. Hann nefndi frv. til barnalaga. Ég gæti nefnt önnur mál. Þetta hefur komið fyrir aftur og aftur. Ég minni enn fremur á það, án þess að vera að efna hér til frekari umræðna, að menn kvörtuðu sáran yfir afgreiðslunni á frv. til húsnæðislaga hér s.l. vor og frv. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, með þeim rökum að menn hefðu ekki nægilegan tíma. Þó höfðu þessi mál bæði legið fyrir þinginu allan veturinn. Af einhverjum ástæðum vill þetta fara svo, að stór mál, mikil mál, sérfræðileg mál liggja hér lon og don í þinginu. Ég kann ekki svör við því, af hverju þetta er svona, vegna þess að ég hef, satt best að segja, ekki þá reynslu af nefndarstörfum í þinginu að ég geti svarað þessu nákvæmlega. En mér líkar þetta satt að segja heldur illa. Mér finnst að þingið þurfi að hafa þann starfsmetnað - og allir þm. þá - að reyna að koma frá sér þeim málum sem inn í þingið koma, jafnvel þó að þau séu stór og flókin. En ég ætlaði ekki að flytja hér langt mál. Ég endurtek þakkir mínar til hv. þm. Benedikts Gröndals fyrir það frumkvæði sem hann hefur haft í þessum málum. Mér finnst það frv., sem hann hefur hér flutt, spor í rétta átt. 3. gr. þess, varðandi umr. utan dagskrár, er ég í meginatriðum sammála. Þó er það auðvitað álitamál hvort á að banna umr. utan dagskrár alveg í deildum, en eftir þann rökstuðning, sem ég heyrði hjá hv. þm., sýnist mér út af fyrir sig þessi till. mjög eðlileg. Varðandi 2. gr., um fyrirspurnir, þá er ég hlynntur því að þeim umræðum séu settar skorður frá því sem nú er og það talsvert þrengri skorður. Spurningin er hinsvegar sú, hvort hér er kannske fulllangt gengið, þegar segir: „Aðrir þingmenn eða ráðherrar mega ekki taka til máls um fyrirspurnina.“ Mér finnst þetta nú kannske fullmikil takmörkun, enda þótt mér þyki menn stundum dálítið málglaðir hér í þessum fyrirspurnatímum. Hið sama segi ég um 7. gr. í sambandi við þáltill. Þar segir: „Flutningsmaður, en eigi nema einn þótt fleiri flytji, hefur allt að 10 mínútum til framsögu fyrir tillögunni. Þegar eftir ræðu hans skal umræðu frestað og málinu vísað til nefndar. Þegar meiri hluti nefndar hefur skilað áliti um tillöguna tekur forseti hana á dagskrá. Framsögumaður eða menn, svo og flutningsmaður hafa þá allt að 5 mínútum, en eftir það er ræðutími takmarkaður við 3 mínútur.“ Ég vil taka það fram um þessa málsgr. 1. gr. líka, að mér finnst þetta nokkuð þröngt, nokkuð þröngur stakkur líka í þessari grein. En ég vil almennt segja það, að jafnvel þó að gerðar séu athugasemdir af þessum toga við þetta frv. og eins jafnvel frv. hv. þm. Vilmundar Gylfasonar, þá eigum við að reyna að koma fram þeim lágmarksbreytingum sem samkomulag getur orðið um, jafnvel þó að hugsanlega verði skammt gengið að sinni. Ég held að það sé ljóst, að almenn athugun á þessum málum er nauðsynleg og hún þarf að vera í gangi. Og ég held að hún eigi ekki bara að vera í allshn. hv. deilda, ég held að þingforsetar og formenn þingflokkanna allra hljóti að koma inn í þessa umræðu. Og ég vil leggja á það áherslu, að við það verði haft samráð og samband svo sem best má verða. En mér sýnist að sú umræða, sem hér hefur farið fram um þessi mál, hnígi öll í þá átt að stuðla að betri reglu í þinghaldi, betri svip Alþingis í heild, og ég tel að slík umræða sé jákvæð ekki síst ef niðurstaða hennar verður sú, að einhver skref verði stigin til þess að aðlaga þingsköp okkar og þinghald þeim gjörbreyttu aðstæðum sem hér hafa orðið í landinu og m.a. koma fram í þeim tölum sem hv. þm. Benedikt Gröndal gerði glögga grein fyrir áðan.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. flm. fyrir þetta frv. Ég vil enn fremur þakka honum fyrir mjög skilmerkilega og fróðlega ræðu sem hann flutti í framsögu. Hann er mjög kunnugur þingsögunni, hagvanur hér í þessari virðulegu stofnun, og flutti fyrir ekki löngu nokkur stórfróðleg erindi í útvarpið. Og það hefur komið fram, að forsetar munu beita sér fyrir, því að þau verði gefin út á prenti. Ég held að hann hafi aukið virðingu Alþingis og skilning á þessari stofnun meðal þjóðarinnar með þessum erindaflutningi. Og það er auðvitað mjög þakkarvert. Ég er eða vil vera talsmaður víðtæks málfrelsis hér á Alþingi. Það er stolt þessarar stofnunar hvað við höfum mikið málfrelsi. Okkur er ekki varnað máts ef okkur liggur eitthvað á hjarta. Þess vegna er ég varfærinn að takmarka mjög ræðutíma eða málfrelsi manna. Ég viðurkenni það fúslega, að ég er íhaldssamur í þessu efni. En auðvitað verður að skipuleggja þá vinnu sem hér fer fram. Það þarf að skipuleggja hana þannig að menn sói ekki tímanum í fánýtt tal eða einskis nýtt, og það er mikið verkefni. Þó verð ég að telja, þegar ég les þetta frv., að þarna séu atriði sem ég vil ekki fallast á umhugsunarlaust. Ég styð 3. gr. mjög eindregið eins og hún er. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að koma í þingsköp slíkum ákvæðum, e.t.v. ekki endilega nákvæmlega þessum tímamörkum, en það er mjög nauðsynlegt að setja tímamörk um umr. utan dagskrár og líka e.t.v. að koma á fastari reglum um það, út af hverju menn eigi skilið að fá orðið utan dagskrár. Eins þarf e.t.v. að koma á fastara skipulagi um umr. um þingsköp, því að ef lokað væri fyrir umr. utan dagskrár, þá geta menn opnað eldhúsdagsumræður um þingsköp eða undir því yfirskini að þeir séu að tala um þingsköp. Og þá kemur þetta í sama stað niður. Hvað varðar 2. gr., þá er ég ekki - a.m.k. ekki að lítt athuguðu máli - tilbúinn að samþykkja það, að aðrir þm. en fyrirspyrjandi og ráðh., megi taka til máls um fsp. Það geta komið fram í máli þeirra staðhæfingar sem óhjákvæmilegt er að gefa mönnum kost á að svara eða að fjalla um. Enn fremur er álitamál hvort það er nokkuð til bóta að flytja meginumræðu um þáltill. aftur fyrir nefndarafgreiðsluna. Margar af þeim þáltill., sem fram koma, hljóta raunverulega sína afgreiðslu í fyrri hluta umræðunnar, eins og nú er, og menn sjá gjarnan á þeirri umræðu hvaða till. það eru sem eiga erindi úr nefnd aftur. Mál skýrast í fyrstu totu e.t.v. gleggra en í nefnd. Þarna er að vísu fært út til nefnda meira starf, en ég er ekki viss um að það væri til bóta. Það verða hér iðulega hressilegar umr. Ég er alveg tilbúinn að takmarka ræðutíma t.d. við 5 mín. eða eitthvað því um líkt, en ég held að það sé hæpið- t.d. þegar fluttar eru þáltill. um hápólitísk mál - að málsvörum flokkanna a.m.k. sé ekki gefið tækifæri til að taka til máls um þessar till. áður en þær fara til nefndar. Varðandi þær umræður, sem spunnist hafa út af þessu frv., var hin ítarlega ræða hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar nóg efni í langa ræðu. Hann kom víða við, og margt af því vekur mann til umhugsunar um þetta efni. Ég álít að það sé nauðsynlegt og yrði til bóta í þinghaldi, ef varamenn tækju sæti fyrir ráðherra meðan þeir sætu í ríkisstj. Ég vil hins vegar endilega að ráðherrar hafi reynslu af þingstörfum sjálfir, og þeir verða að sjálfsögðu að vera viðstaddir umræður þegar þeirra mál eru til meðferðar. En að gera þeim að skyldu að sitja hér kannske heilar nætur og bíða eftir atkvgr., það finnst mér vera sóun á starfskröftum þeirra. Það er afar mikill vandi, held ég, að vera ráðh., og uppgefinn og illa fyrir kallaður ráðh., sem tekur rangar ákvarðanir, getur gert mikið illt af sér á skömmum tíma og verið dýr þjóðarbúinu, væru betur sparaðir hans kraftar. Ráðherrar verða að sjálfsögðu að starfa í þingflokkunum eins og verið hefur. Ég mótmæli alfarið því sem hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson varpaði hér fram, að þm. væru afgreiðsluvélar fyrir misvitrar ríkisstjórnir. Það er ekki þannig hjá okkur í þingflokki Framsfl. - ég neita því alfarið. Við fjöllum mjög ítarlega um stjfrv. á þingflokksfundum áður en þau eru lögð fram. Allir hæstv. ráðherrar, sem nú sitja, gæta þess vel að senda okkur til afgreiðslu frv. sín og þau mál sem þeir hyggjast flytja, og það er hið besta samband milli þessarar ríkisstj. og okkar þingflokks. Og ráðherrar eiga lof skilið fyrir þá þolinmæði sem þeir sýna okkur. Stundum tekst okkur ekki að afgreiða mál alveg um hæl, stundum þurfum við að fá umhugsunarfrest áður en við segjum til um hvort við fylgjum frv. eða ekki. Menn hafa talað hér um þmfrv. sem séu orðin , að því er mér skilst á sumum, allt of fágæt. Ég er ekki sammála þessu. Þm. eru að sjálfsögðu viðriðnir samningu og mótun flestra stjfrv., kannske allra, á einu eða öðru stigi. Mörg eru samin upp úr málatilbúnaði þm. og af þm., og þegar þm. eru að starfa að frumvarpasamningu fyrir ríkisstj. hafa þeir auðvitað gott tækifæri til þess að nota sér aðstoð sérfræðinga. Það er alls ekkert algilt, að frv. verði til á einhverjum kontórum úti í bæ hjá embættismönnum. En þetta þarf allt að vinnast saman. Sum þmfrv., sem flutt hafa verið á undanförnum árum, hafa verið góð og vönduð, svo sem það sem hér er til umr., en sum þeirra hafa verið frekar léttvæg. Og ég held að þau hafi, eins og við segjum í sveitinni, mikla minni meðalvigt en stjfrv. Menn hafa talað hér um lengingu á þingtíma. Ég held að vel geti komið til greina að lengja þingtímann eitthvað, en það verður að fara eftir verkefnunum. Og ég held að það sé mjög mikils virði að þm. séu í sem traustustu sambandi við fólkið í landinu, það líf, sem fólkið lifir, og þá atvinnuvegi, sem eru undirstaða þess lífs sem við lifum hér, að þeir séu ekki hópur lögfræðinga t.d., einangraður hér í hálfgerðum fílabeinsturni. Ég er á móti því. Það er nauðsynlegt að hafa eitthvað af atvinnupólitíkusum sem geta gefið sér tíma til þess að starfa eingöngu fyrir flokkana, en það er alls ekki fengur að því, að þm. séu það flestir eða allir. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hér séu menn með reynslu af atvinnulífi og hinni ýmsu starfsemi sem fram fer í landinu. Hv. fyrrv. þm. Oddur Ólafsson opnaði Alþingi hvað eftir annað víðari sýn til heilbrigðismála en öðrum þáv. þm. hefði verið unnt. Hér eru menn með þekkingu á landbúnaði og þekkingu á verslun og sveitarstjórnarmálum og reynslu úr öllum atvinnugreinum. En t.d. fyrsta kjörtímabilið, sem ég sat hér á þingi, saknaði ég manna sem hefðu náin tengsl við sjávarútveg. Ég held að það hafi verið galli á Alþingi fyrsta kjörtímabili sem ég sat hér, hve fáir voru kunnugir því sem var að gerast í sjávarútvegi. Það hefur að vísu staðið til bóta. Það er eitt sem ekki hefur verið talað um hér, það er fundartími þingsins. Mér finnst það mikið umhugsunarefni, hvort við ættum ekki að skipuleggja fundartíma þingsins öðruvísi en við höfum gert. Hann mótast að vísu væntanlega nokkuð af því, að ráðherrar sitja jafnframt hér eða eiga að sitja hér á þingfundum. Ég held að það væri t.d. til bóta að fundartími þingsins væri árdegis. Þingflokkar þurfa miklu meiri tíma en þeim er ætlaður í starfsskrá þingsins. A.m.k. er það svo hjá okkur framsóknarmönnum, að þriggja tíma fundur tvisvar í viku dugir okkur ekki. Við þurfum að hafa rýmri tíma undir þingflokksfundina því að þeir eru grundvallarsamkomur hér í þingstörfunum og þess vegna má ekki skammta þeim of knappan tíma. Hæstv. félmrh., Svavar Gestsson, taldi að Alþingi ætti að hafa þann starfsmetnað, eins og hann sagði, að afgreiða með einum eða öðrum hætti, þau mál sem fram kæmu á hverju þingi. Ég er honum ekki sammála. Ég held að meginatriðið sé að úr þessari stofnun komi vönduð löggjöf og réttlát sem stenst í framkvæmd og fer ekki óspilunarlega með fjármuni þjóðarinnar. Þess vegna held ég að það sé meginatriðið að löggjafinn vandi sig, fremur en að hann afkasti einhverjum ósköpum. Hér koma fjöldamargar góðar hugmyndir fram, en margar þeirra þurfa nokkurrar þróunar við. Menn eru hér að hneykslast á því, að frv. hafi verið til meðferðar á hverju þinginu eftir annað og að við höfum þvælt þeim á undan okkur nokkur þing í röð áður en þau verða að lögum. En flest eða öll þessi frv. breytast á þessum tíma og breytast yfirleitt til bóta. Þetta gefur höfundum frv. eða ráðh. tækifæri til þess að endurbæta þau, svo að þau hljóti byr og verði að betri löggjöf en ella mundi verða. Ég held að hættulegast sé í löggjafarstarfinu ef menn fara með æðibunugangi að húrra málum í gegn án þess að velta þeim nægilega fyrir sér. Ég gæti nefnt um það dæmi, að meiri hl. þm. hefur komið sér saman um að hespa einhverju í gegn, þáltill. sem er óframkvæmanleg eða einhverju slíku. En það er ekki til fyrirmyndar. Mér dettur í hug að endingu, þar sem þingsköp eru hér til umræðu, að spyrja eftir starfi nefndar sem kjörin var held ég haustið 1978 og átti að hafa það verkefni að endurskoða þingsköp. Þáv. hæstv. forseti Sþ., Gils Guðmundsson, var formaður hennar. Ég man ekki eftir að haf séð álit frá þessari nefnd, en ég hef það fyrir satt að hún hafi unnið nokkurt starf. Kannske hefur henni ekki unnist tími enn þá til þess að ljúka störfum. En ég vil þá beind því til allshn., þegar hún fær þetta frv. til meðferðar, hvort hún sjái sér ekki fært að kalla formann nefndarinnar, Gils Guðmundsson, til fundar og frétta hjá honum hvað gerst hefði í nefndinni. E.t.v. vita það einhverjir hér inni og væri vel þegin fræðsla um það.



Herra forseti. Ég vil fyrst lýsa yfir stuðningi við það frv. sem hv. 4. þm. Reykv., Benedikt Gröndal, hefur hér mælt fyrir. Ég hygg að þær þrjár meginbreytingar, sem hann leggur til og allar miða að því - ekki að takmarka málfrelsi, heldur að aga þá umræðu sem hér fer fram, séu til bóta. Nú eins og áður, þegar frv. um breytingar á lögum um þingsköp Alþingis hafa komið fram, er kannske eðlilegt að menn velti vöngum yfir því með hverjum hætti störf Alþingis verði gerð árangursmeiri. Það er einmitt það sem menn stefna að, kannske hver með sínum hætti. Hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson flutti hér einnig ítarlega ræðu þar sem hann reifaði nokkrar hugmyndir sínar. Eitt þeirra atriða, sem nefnd voru hér í svipaðri umr. fyrir nokkrum dögum og hv. þm. Birgir Ísl. nefndi einnig, langar mig til að staldra nokkuð við og raunar taka undir. Það er um þingtímann sjálfan, hversu lengi Alþingi starfar á hverju ári. Vegna þess, hvað stjórnarskrá okkar er - að vísu af eðlilegum og skýrum ástæðum - þung í vöfum, held ég að það hafi oft og iðulega gerst, að Alþingi og stjórnarstofnanir hafa alls ekki fylgt annarri þróun í landinu. Það hefur verið margrakið hér í umr., m.a. núna fyrir jólin, að þetta gildir t.a.m. um útgáfu bráðabirgðalaga. Ákvæðin um þau komu inn í stjórnarskrá 1874 við allt aðrar aðstæður, t.d. miklu verri samgöngur en nú eru, við þær aðstæður að þing starfaði ekki nema sex vikur á sumri annað hvert ár. Því nefndi ég þetta, að ég hygg að sömu rök hnígi að því, með hverjum hætti samkomutími Alþingis er ákveðinn. Nú fyrir jól urðu allverulegar umræður um launakjör þm. Það er auðvitað eðlilegt að launakjör þm. séu undir smásjá fjölmiðla og almennings, því þetta eru auðvitað mál sem fólk lætur sig varða og fólk á að varða. Hins vegar er ljóst að þm. eru launaðir sem hæst launuðu embættismenn ríkisins og það er nú ákveðið af kjaradómi. Samt er það svo, að í raun kemur þetta ekki heim og saman við starfstíma Alþingis. Ég er sannfærður um að fólk áttar sig alls ekki á því, hvernig samkomutíma Alþingis er í raun háttað. Alþingi situr ekki nema rúma sex mánuði á hverju ári. Þingi lýkur á síðustu vikum í maí á vorin. Það kemur saman 10. okt og það er fjórar eða fimm vikur í jólafríi. Þegar þetta er lagt saman er útkoman sú, að Alþingi starfar ekki nema liðlega sex mánuði á ári hverju. Það er ekki sagt neinum manni eða neinni atvinnugrein til hnjóðs, en upphaflega er þetta fyrirkomulag mjög eðlilega sniðið eftir þörfum landbúnaðarsamfélagsins. Langt fram eftir þessari öld, meðan landbúnaður vó þyngra á efnahagsvigtinni en hann nú gerir, var auðvitað samkvæmt því stór hópur, kannske meiri hluti þingmanna bændur. En þetta hefur breyst og þessi viðmiðun er nú orðin með öllu ástæðulaus. Ég hygg að þetta - ásamt, með þeim leikreglum sem hér eru stundaðar, að málatilbúnaður á þingi dettur dauður niður í lok hvers þings, á hverju vori, að frv. eða þáltill., sem ekki hafa hlotið afgreiðslu, eru þar með úr leik og þarf þá að flytja málin að nýju að hausti - þetta verði til þess, að öll afgreiðsla Alþingis á meiri háttar málum verði minni og lakari en ella mundi vera. Menn hafa nefnt hér frv. um barnalög og ég hygg að það sé talandi dæmi um þetta. Það frv. var fyrst lagt fram árið 1975, langur og mikill lagabálkur í viðkvæmum málum. En aftur og aftur hefur það gerst, að þingið hefur ekki - á þeim starfstíma sem því er markaður og með því að málin detta dauð niður að vori - séð sér fært að afgreiða þessi lög. Ég hygg að miklu eðlilegri starfstími Alþingis væri sá, að einungis væri um að ræða sumarleyfi í um tveggja mánaða skeið í júlí- og ágústmánuði, en þingið starfaði aðra tíma ársins. Það væri þá í staðinn hægt að hafa rýmri helgar - nú eru raunar ekki þingfundir á föstudögum - fyrir menn til þess að fara út í kjördæmi sín, halda fundi og sinna hvaða öðrum erindum sem þeir þurfa. Annað vil ég síðan nefna. Hér hefur, held ég, tvívegis verið flutt frv. til l. um eftirlitsskyldu þingnefnda, um að þingnefndir fái vald, sem þær ekki hafa nú, til þess að halda uppi eftirliti með framkvæmdavaldinu, með því hvort og þá hvernig lögin í landinu eru framkvæmd. Fyrirmyndir að þessu eru sóttar til annarra landa. Ég hygg að eins og mál muni þróast, hvort sem það verður hægt eða hratt, að þingið starfi lengur á hverju ári og þingmennskan verði þá í raun fullt starf manna meðan þeir gegna því, að einmitt aukinn starfsvettvangur þingnefnda og eftirlits- og rannsóknarvald þeirra samræmist mjög öðrum hugmyndum sem í þessa veru ganga.