Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ekki var gerð tillaga um að málið gangi til nefndar enda flutt af nefnd.

Forseti. Það var nefnt í umræðum.

Það var nefnt í umræðunni en formaður nefndarinnar gerði ekki tillögu. Eru aðrir sem gera tillögu um að málið gangi til nefndar?

Ég geri tillögu um að málið gangi til allshn.

Hv. 8. þm. Reykv. gerir tillögu um að málið gangi til allshn.

Virðulegur forseti. Ég vildi upplýsa að það var fundur í allshn. í morgun og það komu ekki fram neinar óskir um að málið yrði tekið aftur fyrir í nefndinni. Þessi atriði sem hafa komið fram í brtt. frá hv. þm. hafa verið rædd fram og til baka í allshn. Ég sé því ekki ástæðu til að þetta mál sé tekið aftur fyrir. Svo háttar til að þetta mál er óvenjulegt að því leyti að það er flutt af þingnefnd þannig að málið fer venjulega ekki aftur til þingnefndar. Ég vildi bara að þetta kæmi fram.

Virðulegur forseti. Það er satt að segja að verða dálítið umhugsunarefni hvað alvarleg og þung og oft flókin mál fara hratt í gegnum þingið. Það hefur komið fyrir aftur og aftur á undanförnum missirum að mál af þessu tagi hafa verið afgreidd of hratt þannig að það hefur orðið að samþykkja breytingarfrv. mjög skömmum tíma eftir að viðkomandi mál voru gerð að lögum. Þess vegna held ég að það sé óhjákvæmilegt að leggja á það áherslu að nefndin fái þetta mál til meðferðar á ný í nafni vandaðra vinnubragða Alþingis. Fyrir þinginu liggja breytingartillögur um þrjú efnisatriði frv. og auk þess hafa komið fram hugmyndir um frekari breytingar. Þess vegna held ég að það sé alveg óhjákvæmilegt að fara fram á það í fullri vinsemd við hv. þingnefnd að hún skoði málið aftur með hliðsjón af fluttum og boðuðum breytingartillögum. Ég tel að það sé ekki hægt að láta formann nefndar sem flytur mál um það að hafna beiðni af þessu tagi. Þess vegna skora ég á þingheim að fallast á mína tillögu um að málið fari á ný til allshn.

Virðulegur forseti. Ég tel að þetta mál hafi fengið mjög vönduð vinnubrögð hér í hinu háa Alþingi. Ég vil taka fram að það er búið að vinna mjög mikið í þessu máli. Það hafa ítarlega verið skoðaðar allar hliðar þess. Hins vegar ef hv. þm. finnst þetta svona mikið mál út af orðspori þingsins og vinnubrögðum þess þá er ég fyrir mitt leyti tilbúin til að skoða það og heyra álit meðnefndarmanna minna í því efni hvort það sé rétt að taka málið aftur fyrir í nefndinni.

Virðulegur forseti. Ég vil aðeins staðfesta það sem komið hefur fram hjá formanni allshn. að nefndin er búin að leggja mikla vinnu í þetta mál og hefur varið mörgum fundum til að fjalla um það. Því er það ekki rétt að málið hafi ekki fengið vandaða meðferð þó það hafi ekki verið lengi til umræðu hér í þingsalnum. Það hefur fengið vandaða meðferð. Niðurstaða nefndarinnar var sú sem fram kemur í frv. sem nefndin flutti. Hún náði samkomulagi um að ganga það skref sem þar er um að ræða. Ég tel hins vegar að ef það verður niðurstaða úr atkvæðagreiðslu hér í þinginu að vísa málinu aftur til meðferðar nefndarinnar sem ég tel ekki þörf á, en verði það niðurstaða þingsins, þá eigi nefndin aðeins að fjalla um þær fram komnu brtt. sem lagðar hafa verið fram við það frv. sem hún flytur en ekki að fara aðra yfirferð yfir málið, þ.e. að taka á málum sem hún hefur þegar rætt til fullnustu.

Það er venjan.

Herra forseti. Ég á sæti í hv. allshn. og ég tel í sjálfu sér ekki þörf á því að vísa málinu til nefndarinnar aftur en ef þingið ákveður svo þá mun nefndin auðvitað taka þær brtt. fyrir sem hér eru. Eigi að síður hefur hún rætt þær mjög ítarlega allar í meðferð málsins. Ég vil einnig benda á það varðandi þetta mál sem er lykilatriði að málið tekur aðeins á tilteknum atriðum en heildarendurskoðun löggjafarinnar er vísað áfram. Þetta mál mun því verða í heild sinni á dagskrá áður en mjög langir tímar líða. Að sjálfsögðu mun nefndin taka málið fyrir. Ég lýsi því a.m.k. yfir fyrir mig. En ég tel þess ekki þörf vegna þess að málið hefur verið rætt mjög ítarlega í nefndinni og einmitt þessar brtt. sem liggja hér fyrir.

Herra forseti. Ég held að það væri mjög hæpið fordæmi algjörlega burt séð frá efni þessa frv. ef þingnefnd neitaði að taka við því verkefni að fara yfir þingmál eftir 1. umr. Sú staðreynd að nefndin flytur málið og hefur rætt það og skoðað eitthvað áður en 1. umr. fór hér fram er óviðkomandi því að hin venjulega þinglega meðferð mála er sú að eftir 1. umr. og þau sjónarmið sem þar koma fram tekur þingnefnd málið og fer yfir það og skoðar. Ég held að það sé beinlínis andstætt hugsuninni og þeim eðlilega gangi sem mál hafa hér í gegnum þingið ef ekki verður brugðist vel við óskum um að í kjölfar umræðna og sjónarmiða sem hér koma fram við 1. umr., þar sem þingmenn sem ekki sitja í viðkomandi nefnd eiga kost á að láta slíkt koma fram, að vísa málinu til nefndar. Það er mikill misskilningur hjá hv. nefndarmönnum, formanni og öðrum sem hér koma upp og líta á það sem gagnrýni á hv. þingnefnd eða vinnuna þar þegar svona ósk er sett fram. Það er alls óviðkomandi því að hér komu fram ýmis sjónarmið við 1. umr. málsins. Hugmyndir um breytingar á málinu voru reifaðar og ég held að það væri þingræðislega mjög óeðlilegt og hv. nefnd setti sig í annarlegar stellingar gagnvart slíkum beiðnum ef hún brygðist ekki vel við því að taka við málinu. Herra forseti. Ég minni einnig á að þegar breytingar voru gerðar á þingsköpum Alþingis og Alþingi tók að starfa í einni málstofu urðu í kjölfarið talsverðar umræður um það hvernig ætti að tryggja að mál fengju eftir sem áður jafnrólega og yfirvegaða skoðun og tveggja deilda kerfið hafði í för með sér. Þá varð það m.a. niðurstaða að kæmu fram óskir um að nefndir tækju mál til skoðunar á nýjan leik eftir 2. umr. þá bæri að verða við slíkum óskum. Vegna hvers? Vegna þess að það kom að nokkru leyti í staðinn fyrir þá tvöföldu yfirferð sem mál fengu áður í deildum. Þannig að enn frekar með vísan til þess sem nú eru starfshættir Alþingis, er stætt á því að þingnefnd sem hefur undirbúið mál neiti að taka það til frekari skoðunar? Það er alveg gjörsamlega út úr korti þannig að ég hvet hv. formann allshn. til að endurskoða afstöðu sína og taka vel við því að nefndin sé beðin um frekari vinnu af þessu tagi. Væntanlega er hv. þingnefnd ekki það illa á sig komin að hún geti ekki lagt nokkrar klukkustundir í viðbót í yfirferð á þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég held að við ættum nú að hætta þessari umræðu og greiða atkvæði um það að málinu verði vísað til nefndar eins og hér hefur komið fram tillaga um. Ég styð það vegna þess að hér hafa komið fram brtt. og það er allt í lagi að tala um þær í nefnd þó ég telji að þetta mál hafi fengið alveg einstaklega vandaða umfjöllun í nefnd. Fyrst að hér var rætt um breytingar sem gerðar voru á þingsköpum Alþingis 1991 þá var það nú ein grundvallarhugsunin í þeirri breytingu að auka starf í nefndum þannig að umræður gætu orðið minni í þinginu sem reyndar hefur nú orðið raunin. Það er þannig með þetta mál að það hefur verið fjallað mjög mikið og oft um það í nefnd og nákvæmlega og þingflokkar, alla vega minn flokkur hefur fengið að fylgjast með umfjöllun málsins. Ég veit ekki hvort þetta er eitthvert vandamál innan þingflokks Alþb. og óháðra en staðreyndin er sú að sá hv. þm. sem situr í nefndinni er hinn óháði í þeim þingflokki. Hvort það er eitthvert sambandsleysi þar á milli veit ég ekki. En það virðist vera að hv. þm. Svavar Gestsson hafi ekki fengið tækifæri til að fylgjast með málinu.

Forseti vill spyrja hvort ekki séu komin nægileg rök með eða á móti þannig að hægt sé að ganga til atkvæða.

Virðulegur forseti. Ég vil nú sérstaklega þakka hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur fyrir að greiða fyrir þingstörfum með þeim hætti sem hún gerði hér í síðari hluta athugasemdar sinnar og ætla ekki að ræða það mál frekar. En jafnframt vil ég þakka hv. þm. fyrir stuðninginn við það að málið fái meðferð í nefnd. Mér finnst mjög mikilvægt þingræðislegt atriði að það sé þannig að nefndirnar fái mál ef óskað er eftir því og taki þau til meðferðar. Vegna þess að ef því er neitað þá er verið að gera umræðurnar hér í salnum hér að markleysu, með fullri virðingu fyrir meðferð nefndanna sjálfra. Þess vegna tel ég að það sé þingræðislega rétt niðurstaða hjá hv. þm. að það sé eðlilegt að málið sé tekið til meðferðar eins og hér var stungið upp á áðan. Og ég þakka henni fyrir þá afstöðu þó að hin hafi ekki verið til fyrirmyndar.

Áður en sjöunda dagskrármálið er tekið fyrir vill forseti kynna svohljóðandi bréf: ,,Með vísan til 3. mgr. 55. gr. laga um þingsköp Alþingis leyfi ég mér að óska eftir því fyrir hönd þingflokks Alþb. og óháðra að umræðutími við 1. umr. um frv. til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins verði tvöfaldur vegna mikilvægis málsins.`` Undir þetta bréf ritar Svavar Gestsson, formaður þingflokks Alþb. og óháðra. Þessi er réttur þingflokksins og ræðutími verður því tvöfaldaður. En forseti vill láta þess getið að það er ekki þingleg skylda þingmanna að nýta allan ræðutímann.

Virðulegur forseti. Ég leyfi mér hér að mæla fyrir 372. máli þingsins sem er á þskj. 650. Ég mun fyrst í inngangi mínum fjalla um aðdraganda þessa máls og stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um ríkisrekstur og starfsmannamál og síðan ræða efnisatriði frv. og tengsl þess við önnur frv. sem liggja fyrir þinginu eða eru væntanleg. Íslenskt efnahagslíf er smám saman að komast upp úr djúpri efnahagslægð sem stuðlað hefur að því að lífskjör hér hafa versnað í samanburði við önnur Evrópuríki. Til að lífskjör hér verði með því besta sem gerist í heiminum verðum við Íslendingar að setja okkur markmið um bætt lífskjör og meiri hagvöxt. Ekki nægir að tryggja jafna samkeppnisstöðu gagnvart öðrum því að íslenskt atvinnulíf þarf að ná forskoti á aðrar þjóðir hvað samkeppnisstöðu snertir. Þótt pólitískt dægurþras virðist alloft skyggja á umræðu um stefnumörkun til lengri tíma skynja sem betur fer stöðugt fleiri mikilvægi þess að við setjum okkur markmið um bætta samkeppnisstöðu Íslands og vinnum að því á hverjum einasta degi að færa okkur nær því markmiði. Íslenskt þjóðfélag þarf að leita allra leiða til að auka verðmætasköpun og bæta lífskjörin. Öll viljum við bætt lífskjör, öruggari sjúkraþjónustu, betri skóla, hreinna umhverfi, stærri bókasöfn, fleiri listasöfn o.s.frv. Betri lífskjör og sífellt meiri hagsæld eru hins vegar ekki sjálfsagðir hlutir sem ganga í erfðir. Þau má þvert á móti rekja til þess að atvinnulífið er stöðugt, að ný störf eru sköpuð og framleiðni er aukin, bæði heima fyrir og erlendis. Þau þjóðfélög sem búa fyrirtækjum og fólki ákjósanlegt umhverfi standa betur að vígi í samkeppninni. Til að ná þeim árangri þarf margháttaðar breytingar, m.a. umbætur sem felast í nýskipan í ríkisrekstri. Í nær öllum aðildarríkjum efnahags- og framfarastofnunar OECD hefur umræða um að færa ríkisreksturinn í nútímalegra horf verið mjög fyrirferðarmikil. Kröfur til ríkisins um þjónustu hafa aukist á undanförnum árum og umsvifin að sama skapi. Halli á ríkissjóði flestra aðildarlanda OECD er viðvarandi og vaxandi verði ekkert að gert. Útgjaldabyrðar og reyndar skattbyrðar einnig eru því fluttar yfir á komandi kynslóðir. Á næstu árum munu kröfurnar aukast enn frekar m.a. með breyttri aldurssamsetningu þjóðarinnar. Ef við ætlum að veita almenningi áfram góða þjónustu og tryggja undirstöður velferðarþjóðfélagsins verðum við að leita nýrra leiða í ríkisrekstrinum. Það er hlutverk stjórnmálamanna að leita leiða til að gera ríkisreksturinn skilvirkari og koma á jafnvægi milli gjalda og tekna í ríkisrekstri án þess að vegið sé að undirstöðum velferðarþjóðfélagsins. Til þess að ná þessu markmiði þarf ríkisreksturinn að vera í stöðugri endurskoðun, hætta þarf þjónustu sem er óþörf eða einkaaðilar geta alfarið séð um en finna hentugar lausnir á þeim sviðum þar sem markaðurinn mun ekki veita borgurunum nægilega örugga þjónustu. Ríkisstjórnin samþykkti fyrir áramót stefnu um nýskipan í ríkisrekstri. Þar segir m.a. að þunglamalegur ríkisrekstur stuðli að auknum álögum á fólk og fyrirtæki, dragi úr athafnaþrótti og minnki lífsgæði. Þess vegna hafa augu skattgreiðenda í auknum mæli beinst að ríkisrekstrinum og leiðum til þess að gera hann hagkvæmari, draga úr umfangi og kostnaði. Um leið eru gerðar sífellt auknar kröfur til ríkisins um þjónustu við borgarana. Megininntak stefnunnar um nýskipan í ríkisrekstri er að einfaldari ríkisrekstur þar sem ríkið er fyrst og fremst kaupandi þjónustunnar en ekki veitandi hennar sé farsælasta leiðin til að auka hagkvæmni í ríkisrekstri og bæta þjónustuna. Með nýskipan í ríkisrekstri er þess freistað að ná sem mestri hagkvæmni í meðferð skattfjár og um leið að bæta þjónustu við almenning í þeirri starfsemi sem ríkisvaldið hefur alfarið með höndum þar sem hægt er að beita stjórnunaraðferðum sem tíðkast í rekstri fyrirtækja. Til þess að svo megi verða þarf umhverfi ríkisstofnana að verða sem líkast því sem gerist í einkarekstri og þar hljóta starfsmannamálin að skipa veglegan sess. Ljóst er að umbætur í ríkisrekstri verða ávallt mjög takmarkaðar nema tekið verði á starfsmannamálum ríkisins. Starfsmenn ríkisins eru nú um 25 þúsund talsins og þeir starfa hjá embættum, stofnunum og fyrirtækjum sem eru mjög ólík að innri gerð. Sem dæmi um það hversu fjölbreyttur hópur það er sem starfar hjá ríkinu má nefna að sem stendur greiðir ríkið laun samkvæmt 140 kjarasamningum til einstaklinga í 175 mismunandi stéttarfélögum. Áætlað er að ríkið hafi greitt í laun um 39,5 milljarða árið 1995. Þetta þýðir að það verkefni að endurskoða starfsmannastefnu ríkisins er mjög viðamikið að sjálfsögðu. Á síðustu árum hafa ýmsar ríkisstofnanir komið fram með nýjungar í rekstri sínum sem miða að bættri þjónustu eða betri meðferð opinbers fjár. Í forustu fyrir þessum breytingum hafa verið stjórnendur og starfsmenn þessara stofnana sem hafa bæði þekkingu og áhuga á því að gera reksturinn skilvirkari og koma honum í takt við það sem gerist á almennum markaði. Ný viðhorf þeirra sem eru á vettvangi í ríkisrekstrinum gera kröfu til stjórnvalda um að rekstrarumhverfið verði bætt þannig að stofnunum verði gert kleift að vinna sem mest í anda nútímalegra stjórnunaraðferða þar sem fari saman sjálfstæði og ábyrgð. Breytt starfsmannastefna ríkisins er forsenda þess að bæta megi rekstur ríkisins og ná fram aukinni hagkvæmni. Á síðustu árum hafa verið gerðar margvíslegar tilraunir með breytt fyrirkomulag í ríkisrekstri. Margar þeirra lofa góðu. Má í því sambandi nefna þjónustusamninga sem gerðir hafa verið milli nokkurra stofnana og ráðuneyta. Þar er tilgreint hvaða þjónustu ráðuneytið kaupir af stofnuninni og fyrir hvaða verð. Ef þess verður krafist að stofnunin veiti jafngóða eða betri þjónustu en einkafyrirtæki þarf starfsumhverfi stofnunarinnar að batna. Ljóst er að til þess að koma á nýskipan í ríkisrekstri, hvort sem það er í skólamálum, heilbrigðismálum eða á öðrum sviðum ríkisrekstrarins, verður að veita stofnunum og starfsfólki þeirra aukið svigrúm og sjálfræði til að ná þeim árangri sem krafist er. Slíkur árangur næst ekki nema aukið vald sé fært út í stofnanir. Að því er stefnt með frv. sem hér liggur fyrir til umræðu. Þær breytingar sem lagt er til í þessu frv. að gerðar verði á starfsmannamálum ríkisins hafa verið til umræðu um nokkurt skeið. Árið 1993 var haldin ráðstefna á vegum fjmrn. um ríkisreksturinn. Í framhaldi af því voru skipaðir vinnuhópar til að útfæra hugmyndir um umbætur. Í tillögunum sem fylgdu í kjölfarið má finna margt af því sem unnið hefur verið að á síðustu árum. Má þar nefna þjónustusamninga stofnana og ráðuneyta, útboð og aukið sjálfstæði stofnana. Þá sagði í riti sem gefið var út í kjölfarið að skapa þurfi skilyrði til að unnt sé að skipta um stjórnendur í ríkisrekstri og afnema æviráðningu. Þá segir að draga þurfi úr miðstýringu í starfsmanna- og launamálum ríkisins. Á ráðstefnu sem haldin var um starfsmannamál ríkisins haustið 1994 nefndi ég sex atriði sem ég taldi að taka ætti mið af í þróun launa- og starfsmannamála. Þessi atriði voru: 1. Auka þarf og skerpa ábyrgð yfirmanna ríkisfyrirtækja og stofnana. Einnig þarf að leggja af æviráðningar og meta stjórnunarstörf eftir árangri. 2. Hverfa þarf frá þeirri lagalegu sérstöðu sem ríkir um málefni ríkisstarfsmanna. 3. Í stað þess að leggja megináherslu á starfsaldurshækkanir í kjarasamningum verði meira tillit tekið til ábyrgðar, frammistöðu og framleiðni. 4. Þess verði freistað að samræma lífeyrismál opinberra starfsmanna því sem gerist á almennum vinnumarkaði. 5. Stefnan í starfsmannahaldi ríkisins verði að sjá til þess að ríkið geti keppt við einkamarkaðinn um hæft starfsfólk á jafnréttisgrundvelli. 6. Umsýsla um launa- og starfsmannamál færist út í stofnanir. Í þessari ræðu haustið 1994 kynnti ég jafnframt áform um endurskoðun á lögum um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna en þau lög eru frá 1954, nr. 38. Á ráðstefnunni voru nokkrir forustumenn ríkisstarfsmanna og einn þeirra flutti ræðu m.a. um þær hugmyndir sem settar voru fram á ráðstefnunni. Þetta nefni ég hér vegna þess að í fjölmiðlum má skilja á nokkrum forustumönnum ríkisstarfsmanna að hugmyndir frv. hafi komið algerlega flatt upp á þá og hálfgerð leynd hafi hvílt yfir þeim fram á síðustu vikur. Það er að sjálsögðu alrangt því að þær hafa legið fyrir í hér um bil tvö ár. Frv. það sem hér er til umræðu er samið af nefnd sem skipuð var af fjmrh. 23. ágúst 1995 til þess að endurskoða í heild stefnu ríkisins í starfsmannamálum þess. Í nefndinni eiga sæti Eiríkur Tómasson prófessor, sem er formaður, Inga Dóra Sigfúsdóttir stjórnmálafræðingur og Þórður S. Óskarsson vinnusálfræðingur. Þetta er nefnd sérfræðinga, enda taldi ég eðlilegast að leita eftir því að sú nefnd setti fram meginstefnuna og ynni síðan að þessari tillögugerð sem hér er til umræðu. Í skipunarbréfi nefndarinnar segir að auka skuli hagkvæmni í ríkisrekstrinum, stuðla að bættri þjónustu hins opinbera og gera starfsmannstefnu ríkisins skýrari en hún nú er. Þá var sérstaklega tekið fram að nefndin skuli gæta að jafnrétti kynjanna. Í greinargerð nefndarinnar sem samþykkt var í ríkisstjórn í nóvember í fyrra voru markmið nýrrar starfsmannastefnu tíunduð, en þau eru þessi, með leyfi forseta: 1. Vald til að taka ákvarðanir sem varða starfsmenn, aðra en æðstu stjórnendur ríkisins og stjórnendur ríkisstofnana, verði fært frá ráðherrum/ráðuneytum, þar á meðal fjármálaráðuneyti, til stjórnenda einstakra stofnana. Samhliða verði gerð kjarasamninga við opinbera starfsmenn færð í svipað horf og tíðkast á hinum almenna vinnumarkaði, t.d. með því að stofna vinnuveitendasamband ríkisins með þátttöku ráðuneyta og einstakra ríkisstofnana, sem gæti orðið í fyrirsvari fyrir ríkið við kjarasamningagerð. Slíkt verður ekki gert nema með breytingum á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna, en æskilegast væri að þær yrðu gerðar samhliða breytingum á hinni almennu vinnulöggjöf sem nú er unnið að. Ég er að tíunda markmiðin sem samþykkt voru í ríkisstjórninni á grundvelli tillagna nefndarinnar um starfsmannastefnu ríkisins. 2. Stjórnendum ríkisstofnana verði gert það auðveldara en nú er að miða fjölda starfsmanna við raunverulega starfsmannaþörf stofnunar. Það verður tæpast gert nema með því að gera réttarstöðu opinberra starfsmanna sem líkasta réttarstöðu starfsmanna hjá einkafyrirtækjum. Slíkt kallar m.a. á endurskoðun á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þá verði stuðlað að aukinni tilfærslu á fólki í störfum, bæði á milli einstakra stofnana ríkisins og á milli ríkisins, sveitarfélaga og einkafyrirtækja. 3. Launakerfi ríkisins verði einfaldað, t.d. á þann hátt að aðeins verði samið um tiltekin grunnlaun og lágmarksréttindi starfsmanna í kjarasamningum, jafnframt því sem afnumdar verði sumar þær uppbætur á laun er nú tíðkast, svo sem laun fyrir ,,ómælda yfirvinnu``. Í staðinn fái stjórnendur ríkisstofnana svigrúm til að ákvarða einstökum starfsmönnum laun eftir sérhæfni og menntun sem nýtist í starfi, svo og eftir ábyrgð og frammistöðu hvers og eins. Þessar ákvarðanir styðjist við almennar reglur og málefnaleg sjónarmið þannig að fyllsta jafnræðis verði gætt, t.d. milli karla og kvenna, við ákvörðun slíkra viðbótarlauna. 4. Gerðar verði auknar kröfur til menntunar og starfsreynslu ríkisstarfsmanna með því t.d. að gera markvissari kröfur til þeirra, sem ráðnir eru í störf á vegum ríkisins, og vanda betur til ráðninga í þau störf. Samhliða þarf að efla og samhæfa endurmenntun og -þjálfun ríkisstarfsmanna til að hún nýtist sem best í starfi. 5. Jafnrétti milli karla og kvenna sem starfa hjá ríkinu verði aukið með því m.a. að jafna launakjör þeirra. Nauðsynlegt er og að tryggja að breytingar þær, sem lýst er hér að framan, bitni ekki á konum fremur en körlum, t.d. með því að fæðingarorlof skerði ekki réttindi er byggja á starfsreynslu. Jafnframt verði stefnt að því að vinnutími verði sveigjanlegri en nú er og dregið verði úr óhóflegri yfirvinnu. En þetta hvort tveggja tengist þeim liðum sem ég hef fyrr nefnt í minni ræðu þar sem ég hef verið að fjalla um grunn að þeirri stefnu sem mörkuð var í starfsmannamálunum. Þá verði mörkuð sú stefna af hálfu ríkisins að ráðnir verði hæfustu einstaklingarnir til starfa, án tillits til kynferðis, sbr. lið 4 hér að framan. 6. Skilgreina þarf betur almenna stefnu ríkisins í starfsmannamálum er byggi m.a. á því að auka jafnrétti milli karla og kvenna, sbr. lið 5 hér að framan, og að gera ríkisstarfsmönnum betri grein fyrir því til hvers er ætlast af þeim, ekki síst í skiptum við það fólk sem skipti á við hlutaðeigandi stofnun Nánari útfærsla verði í höndum stjórnenda einstakra ríkisstofnana. Þetta var, virðulegi forseti, orðrétt samþykkt ríkisstjórnarinnar frá því í nóvember, en frá þeim tíma hefur verið gefin út bók um þetta síðasttalda, um hvernig vinna megi betur að jafnréttismálum á grundvelli núgildandi laga og núgildandi aðstæðna. Og í bígerð er að halda fundi og ráðstefnur með stjórnendum í ríkisrekstri til að opna augu þeirra fyrir þeim nauðsynlegu viðhorfsbreytingum sem þurfa að eiga sér stað í þessum efnum. Eins og fram hefur komið hef ég lagt á það áherslu að við undirbúning stefnu um umbætur og nýskipan í ríkisrekstri verði sem flestir ríkisstarfsmenn virkjaðir. Ég er þess fullviss að þeir opnu fundir og ráðstefnur sem haldnar hafa verið um nýskipan í ríkisrekstri og vinnufundir, með m.a. fjölmörgum ríkisstarfsmönnum, um nýjar hugmyndir í rekstri hafa leitt til þess að mun meiri umræða hefur verið um bætta stjórnun í ríkisrekstrinum en nokkru sinni fyrr. Um leið og lögð hefur verið áhersla á að virkja ríkisstarfsmenn í hugmyndavinnu hefur einnig verið lögð áhersla á að framfylgja lagaákvæðum um samráð við samtök ríkisstarfsmanna við undirbúning þess frv. sem hér liggur frammi. Ég vil nú skýra í hverju það samráð hefur verið fólgið. Hinn 23. ágúst sl. var nefndin um endurskoðun starfsmannastefnu ríkisins sett á laggirnar. Fyrsta verkefni nefndarinnar var að endurskoða núgildandi lög nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hinn 12. desember sl. var BSRB, BHMR og KÍ sent bréf þar sem m.a. var skýrt frá því að heildarendurskoðun á lögunum stæði fyrir dyrum og yrði henni hraðað. Jafnframt var óskað eftir hugmyndum frá samtökunum þremur að breytingum á lögunum. Svarbréf barst frá BSRB en ekki hinum samtökunum. Hinn 6. febr. sl. var samtökunum þremur kynnt meginmarkmið og meginefni þess frv. sem nú hefur verið lagt fram. Hinn 12. febr. sl. voru samtökunum send frumdrög að frv. eftir að þau höfðu verið kynnt ríkisstjórn og þingflokkum stjórnarflokkanna. Þótt lítið hafi farið fyrir umfjöllun og viðræðum um efni frumvarpsdraganna var unnið að breytingum á þeim eins og ráð var fyrir gert í upphafi. Nokkrum ákvæðum var breytt til að koma til móts við athugasemdir frá samtökum ríkisstarfsmanna. Því miður, það verður að segja þá sögu eins og er, kusu forustumenn samtaka ríkisstarfsmanna fremur að fara í sína auglýsingaherferð og ræða frv. eingöngu út frá sínum sjónarmiðum en taka þátt í viðræðum við ríkið um frv. Eins og ég hef margoft lýst yfir erum við reiðubúin til þess að ræða við samtök ríkisstarfsmanna um efni frv. eftir að það hefur verið lagt fram í þinginu, en það var auðvitað gert til þess að ríkisstarfsmenn og almenningur gætu kynnt sér í hverju frv. væri fólgið en þyrftu ekki að reiða sig á meira og minna áreiðanlegar lýsingar forustumanna launþegasamtaka í opinberum rekstri.

Ertu að segja að þið hafið logið?

Ég bið menn um að geyma sér sárindi sín aðeins, sitja á sér. Það verður nægur tími til þess að tala á eftir. Það hefur verið beðið um tvöfaldan ræðutíma þannig að formaður BSRB fær væntanlega að flytja ræðu sína hér eins og allir aðrir hv. alþingismenn.

Nú þarf að gera kröfu um að fjmrh. fari með rétt mál.

Ekki samtöl í salnum.

Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar er kveðið á um ýmis umbótamál sem ríkisstjórnin hyggst vinna að á kjörtímabilinu. Auk starfsmannamálanna eru þar nefnd lífeyrismál og breytingar á vinnulöggjöfinni. Frá upphafi kjörtímabilsins hefur verið unnið að tillögugerð í þessum efnum. Ég vil geta þess í þessu sambandi að breytingar á samskiptareglum á vinnumarkaði hafa verið til umræðu að undanförnu og síðast í ríkisstjórninni í morgun og ég á von á því að það frv. sem hefur verið nokkuð lengi í undirbúningi verði lagt fram á næstu dögum. Það byggir á nefndarstarfi sem varð til í tíð síðustu ríkisstjórnar. En að sjálfsögðu er frv. eins og það lítur nú út lagt fram á ábyrgð ríkisstjórnarinnar en ekki þeirrar nefndar sem vann að frv. þótt hugmyndirnar séu sóttar til nefndarstarfsins. Í öðru lagi er ástæða til að geta þess að drög að frv. um Lífeyrissjóð ríkisstarfsmanna eru til umfjöllunar í nefnd sem fulltrúar ríkisstarfsmanna eiga aðild að. Fjórir forustumenn ríkisstarfsmanna eiga aðild að nefndinni. Ég hygg að nefndin hafi haldið tíu fundi. Hugmyndin var að leggja þetta frv. fram nú og reyndar hefði átt að vera búið að því, en fyrir um það bil þremur vikum síðan var frá því horfið vegna þess að upp komu efasemdir um það til hvaða þátta svokölluð áunnin réttindi næðu.  
            

Ekki samtal. Það eru allir hv. þingmenn á mælendaskrá sem eru að grípa fram í.

Þetta vil ég taka sérstaklega fram vegna þess að í nefndinni fara fram efnislegar umræður um þessi mál og það er engin ástæða til að ætla að þar verði farið með málin á þann veg að hallað verði á áunnin réttindi opinberra starfsmanna. Það er öllum ljóst að það þarf að breyta lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Ábyrgir fjármálaráðherrar geta ekki horft upp á óbreytt ástand. Það er hins vegar spurning hvernig á að fara að og auðvitað verður þess freistað að ná sem bestu samkomulagi þar um. En jafnvel þótt samkomulag náist ekki við alla aðila, því það er líka spurning um það hvort hér geti fulltrúar opinberra starfsmanna samið fyrir hvern og einn því að í vissum skilningi er um einstaklingsbundin réttindi að ræða, þá þarf að gera breytingar hvernig sem þær verða gerðar. Það er von mín hins vegar að það takist að hraða þessu starfi þannig að frv. geti litið dagsins ljós á þessu þingi en ég get ekki lofað því að það frv. verði afgreitt á þinginu. Ég vil hins vegar að það komi skýrt fram í þessari ræðu að þetta frv. sem mér sýnist að opinberir starfsmenn hafa fremst beint spjótum sínum að að undanförnu er í skoðun, í nefnd sem fjórir fulltrúar opinberra starfsmanna eiga aðild að. Þar fara fram mjög málefnalegar umræður um frv. og þar er nú verið að ræða til að mynda það hvort menn geti komist að sameiginlegri niðurstöðu um þær forsendur sem byggja skuli á við breytingar á lögunum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þetta segi ég hér og nú sérstaklega vegna þess að mér hefur sýnst að í fundaherferð opinberra starfsmanna beini þeir spjótum sínum að þessu frv. sem er til skoðunar. Þeir hafa fullan aðgang að öllum upplýsingum og taka þátt í vinnu málsins.

Líka réttindum og skyldum?

Í þriðja lagi vil ég geta þess að forsrh. þarf að flytja bandorm, þ.e. frv. sem þarf að fylgja þessu frv. Það er á lokastigi. En það frv. er flutt vegna þess að í fjölmörgum lögum er vísað til laganna um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Eins og margoft hefur komið fram, þá kann það að fara svo að þetta frv. breytist í meðförum þingsins. Það verður að koma í ljós í þingstarfinu eins og eðlilegt er enda hef ég ávallt boðið upp á það að viðræður geti átt sér stað við þá aðila sem að þessu máli þurfa að koma. Loks vil ég aðeins nefna þótt ekki sé ástæða til að ræða svokallað kennarafrumvarp um yfirfærslu grunnskólans. Þar hefur að sjálfsögðu verið staðið við öll fyrirheit ríkisins. Það starf sem þar hefur átt sér stað hefur verið undir forustu menntmrn. en formenn undirnefndanna hafa komið úr fjmrn., a.m.k. í tveimur atkvæðamestu nefndunum. Þar hefur verið full samstaða. Flutningur þessa frv. sem við erum að ræða hér var öllum ljós þegar það frv. var ákveðið á sínum tíma, enda skýrt tekið fram í greinargerð með frv. að von væri á því frv. sem hér er til umræðu. Það er því rangt sem stundum hefur verið haldið fram að það hafi verið komið í bakið á einhverjum með flutningi þessa frv. sem hér er til umræðu. Markmið frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins má segja að sé fjórþætt: 1. Að jafna réttarstöðu ríkisstarfsmanna og starfsmanna á almennum markaði. 2. Að auka sjálfstæði en um leið ábyrgð forstöðumanna ríkisstofnana. 3. Að gefa starfsfólki tækifæri til að vera umbunað eftir ábyrgð og hæfni í starfi. 4. Að færa ýmis ákvæði laganna frá 1954 eins og um vinnutíma í nútímalegra horf. Þegar lögin um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna voru sett árið 1954 var mikill munur á réttarstöðu flestra þeirra sem störfuðu hjá ríkinu og annarra launþega. Á meðan þeir fyrrnefndu höfðu hvorki rétt til að semja um kaup og kjör né verkfallsrétt nutu þeir síðar nefndu hvors tveggja. Af þessum sökum var eðlilegt að fyrrnefnda hópum væri tryggður betri réttur í lögum. Réttarstaða starfsmanna ríkisins hefur hins vegar gjörbreyst á þeim fjórum ártugum sem liðnir eru frá því að lögin voru sett. Ríkisstarfsmenn hafa nú flestir fengið samnings- og verkfallsrétt og eru flestir ráðnir með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Sú nýja starfsmannastefna sem felst í því frv. sem hér er til umræðu felst einkum í þremur meginbreytingum. Í fyrsta lagi ganga breytingarnar út á að dreifa valdi samfara aukinni ábyrgð stjórnenda í ríkisrekstri. Forstöðumenn ríkisstofnana fá aukið svigrúm til að greiða starfsmönnum til viðbótar grunnlaunum eftir hæfni og ábyrgð eins og ég hef áður getið um. Um þetta verða settar skýrar verklagsreglur og þess gætt að konur og karlar hafi sömu möguleika til að fá viðbótarlaun. Um leið og sjálfstæði forstöðumannanna er aukið er gerð meiri krafa til þeirra um árangur í starfi. Æviráðningar eru afnumdar. Forstöðumenn skulu skipaðir til fimm ára í senn með skipunarbréfi þar sem tilgreind eru verkefni stofnunar og þau markmið sem sett eru til skemmri eða lengri tíma. Þá tekur forstöðumaður ábyrgð á því að þjónusta stofnunar sé viðunandi og innan marka laga, þar á meðal marka fjárlaga. Í öðru lagi fela breytingarnar í sér að starfsfólk er hvatt til að gera betur í starfi sínu með því að auka svigrúm til umbunar fyrir hæfni og ábyrgð í starfi. Þá er starfsfólki gert skylt að hlíta breytingum á starfi og launum. Þó er ekki hægt að breyta launakjörum þann tíma sem eftir er af skipun eða uppsagnarfresti samkvæmt ráðningarsamningi. Þá má nefna að gert er ráð fyrir að boðið verði upp á aukinn sveigjanleika í vinnutíma fyrir starfsfólk, en það getur t.d. liðkað til fyrir barnafjölskyldum. Þá er ekki sérstaklega kveðið á um að konur njóti einar fæðingarorlofs eða geti unnið hlutastarf vegna heimilisforstöðu eins og er í núgildandi lögum. Í þriðja lagi má nefna að með þeim tillögum um breytingar sem fyrir liggja er gert ráð fyrir að allir starfsmenn ríkisins sitji við sama borð hvað réttindi og skyldur áhrærir. Nú er það svo að starfsmaður ríkisins sem er t.d. iðnaðarmaður og félagsmaður í ASÍ nýtur ekki sömu réttinda og starfsmaður sem er í BSRB. Þetta fólk vinnur hlið við hlið í þjónustu fyrir landsmenn og það samræmist illa jafnréttisákvæði stjórnarskrárinnar. Hér er því um mikilvæga réttarbót að ræða fyrir þá einstaklinga í starfi hjá ríkinu sem ekki hafa fallið undir gömlu lögin um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna. Í frv. eru ekki skert réttindi sem samið hefur verið um í kjarasamningum. Því hefur hins vegar ranglega verið haldið fram af sumum forustumönnum ríkisstarfsmanna. Réttindi starfsmanna sem ráðnir hafa verið við gildistöku laganna breytast ekki að öðru leyti en því að réttur þeirra til biðlauna verður takmarkaður frá því sem nú er. Í frv. er gert ráð fyrir að réttindi þeirra starfsmanna sem ráðnir verða eftir gildistöku laganna breytist þannig að æviráðning er afnumin, biðlaunaréttur er afnuminn og laun verða almennt greidd eftir á. Þótt lögin um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna séu rúmlega fertug hafa litlar breytingar verið gerðar á þeim. Starfsmannalög á Norðurlöndunum eru öll innan við 15 ára gömul hins vegar. Ég vek athygli á því og frá því er sagt í greinargerð með frv. frá hvaða tíma þau eru og hverjar hafi verið helstu efnisbreytingar á þeim. Okkar starfsmannalög eru hins vegar 42 ára gömul. Sem dæmi um hversu úrelt lögin eru orðin má nefna að gengið er út frá þeirri reglu að starfsmenn ríkisins séu ráðnir eða skipaðir ótímabundið án gagnkvæms uppsagnarfrests eða séu í raun æviráðnir. Samt sem áður er stærsti hluti ríkisstarfsmanna nú ráðinn með gagnkvæmum uppsagnarfresti á grundvelli laga frá 1974. Þá ber víða á úreltum viðhorfum til kynjanna. Þar segir m.a. að konur geti einar nýtt sér heimild til sveigjanlegs vinnutíma að því gefnu að þær veiti heimili forstöðu og á öðrum stað segir: Ákveða skal með reglugerð hvernig fara skuli um launagreiðslur til kvenna í fjarvistum vegna barnsburðar. Ég vil nú, virðulegi forseti, aðeins skoða nokkur bein efnisatriði frv. Ég hef þegar minnst á helstu breytingar sem verið er að gera í frv. en ríkisstarfsmenn eins og allir vita hafa nú flestir fengið samnings- og verkfallsrétt. Þrátt fyrir þetta er enn á því byggt að lögin taki einvörðungu til þeirra sem eru félasmenn í félögum innan vébanda BSRB og BHMR en nú er gert ráð fyrir breytingu í þessum efnum eins og ég hef þegar gert grein fyrir. Frv. skiptist í fjóra hluta. Í fyrsta hlutanum er mælt fyrir um gildissvið laganna. Í öðrum hluta frv. sem tekur aðeins til embættismanna svokallaðra, en það er skilgreint hugtak í lagafrv., er skilgreint hverjir af starfsmönnununum skuli teljast embættismenn í skilningi laganna. Hugtakið ,,embættismaður`` er fyrst og fremst notað í frv. vegna þess að það kemur fyrir í 20. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem stefnt er að því að embættismenn teljist þeir einir sem fást við æðstu stjórn ríkisins og sinna öryggisgæslu, svo sem lýst er nánar í athugasemdum með 22. gr. frv. Í öðrum hluta er að finna reglur um það þegar embættismenn eru skipaðir eða settir í starf og þeim veitt lausn úr starfi og þar er einnig að finna fyrirmæli um sérstakar skyldur embættismanna umfram aðra ríkisstarfsmenn. Þriðji hluti frv. tekur til annarra starfsmanna ríkisins en embættismanna. Þar er að finna reglur um ráðningu þeirra til starfa og starfslok auk þess sem kveðið er á um sérstök réttindi þeirra starfsmanna sem undir þriðja hluta falla, þ.e. samnings- og verkfallsrétt. Í fjórða hlutanum eru ýmsar sérreglur og svo eru auk þess bráðabirgðaákvæði sem eru vitanlega mjög mikilvæg. Ég ætla að hlaupa á nokkrum efnisatriðum frv. sem mig langar til að leggja áherslu á. Í 5. gr. er fjallað um vald forstöðumanna. Þar er sagt að forstöðumaður ráði alla starfsmenn og þetta er gert með það fyrir augum að auka sjálfstæði forstöðumannanna eins og markvisst er stefnt að með frv. Ákvæði þetta tengist eins og áður sagði 22. gr. frv. en þar er gengið út frá því að einungis sumir af starfsmönnum hjá stofnunum sem falla undir þá grein verði embættismenn svo sem nánar er gerð grein fyrir í athugasemdum við greinina. Stefnt er að því að a.m.k. í sumum tilvikum verði ákveðið í viðkomandi lögum hverjir teljast embættismenn hjá þeim stofnunum sem taldar eru upp í 22. gr. en verði það ekki gert er það hlutaðeigandi ráðherra eða forstöðumaður stofnunar sem ákveður það í hverju tilviki. Í 7. gr. er fjallað um auglýsingar um störf og þar segir að þau skuli auglýsa í Lögbirtingablaði, það er aðalreglan. Þessi grein er aðeins öðruvísi en er í núgildandi lögum en er sett m.a. með tilvísan til álits umboðsmanns sem liggur fyrir en þar kemur fram gagnrýni á framkvæmd þeirra laga sem nú eru í gildi. Í 9. gr. er fjallað um þessi viðbótarlaun sem menn kannast við og hefur nokkuð verið í umræðunni. Þarna er lagt til að hægt sé að greiða umfram grunnlaunin en með þessu móti er lögð áhersla á að það sem er einn mikilvægasti hlekkurinn í nýrri starfsmannastefnu ríkisins að ríkið og stofnanir þess geti veitt almenningi, sem til þeirra leitar, bæði þjónustu svo sem fram kemur í almennum athugasemdum hér að framan. Við viljum að ríkið standi á jafnréttisgrundvelli gagnvart öðrum vinnuveitendum þannig að hægt sé að ráða til ríkisins starfsfólk sem fái sambærileg og jafngóð kjör og þeir sem starfa á einkamarkaði og til þess þarf sveigjanlegri launastefnu. Í 12. gr. er fjallað um veikindaforföll og fæðingarorlof en nú byggist rétturinn til greiðslu launa í veikindaforföllum og fæðingarorlofi á mismunandi forsendum. Í 1. mgr. segir að sömu aðilar og fjalla um laun og önnur kjör skuli fjalla um rétt starfsmanna til launa í veikindaforföllum og í fæðingarorlofi. Þetta mál var nokkuð til umræðu fyrir nokkrum vikum síðan, en er komið í þann búning að ég hygg að allir geti verið nokkuð sáttir við. Í 13. gr. er fjallað um rétt starfsmanna til sveigjanlegs vínnutíma. Þar er um nýja grein að ræða sem er talsverð breyting frá núgildandi lögum. Í 21. gr. er það nýmæli að nú er heimilt að áminna starfsmann sem hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi sínu í þágu ríkisins. Hér er um að ræða nokkra breytingu frá því sem gildir þar sem heimild er útvíkkuð til þess að áminna starfsmann en ítarlega er fjallað um það í greinargerð með frv. hvað sé fullnægjandi árangur í starfi. Auðvitað er það svo að það verður að fara varlega með slíka heimild enda er tryggilega gengið frá því að viðkomandi starfsmaður hafi sinn rétt sem hann getur haldið fram til þess að ekki sé að ræða ósanngjarna og ólöglega áminningu sem síðan getur orðið grundvöllur uppsagnar. Í 22. gr. er því lýst eins og ég hef áður sagt hverjir teljist embættismenn samkvæmt lögunum og í 23. gr. er sú meginregla sett að embættismenn skuli hér eftir ekki skipaðir ótímabundið heldur tímabundið til fimm ára í senn. Þessi atriði þarf öll auðvitað að skoða mjög vel og það kann vel að koma til álita að breyta þeirri upptalningu sem kemur fram í greinargerð og þessum lögum. Það verða menn að finna út. Það var ekki hugmyndin að takmarka rétt einhverra hópa heldur fyrst og fremst að koma hlutunum þannig fyrir að það kæmi sér best bæði fyrir viðkomandi starfshópa sem hafa ekki verkfallsrétt í dag og fyrir vinnuveitanda þeirra, ríkið. Það kann að vera ástæða til þess í vissum tilvikum að ekki sé gengið út frá fimm ára reglunni og ég nefni í því sambandi t.d. lögreglumenn. Það þarf að sjálfsögðu að fara vandlega ofan í slík atriði eins og boðið hefur verið upp á. Ég verð að fara hratt yfir sögu en í 38. gr. er sagt að sérhverjum forstöðumanni verði sett erindisbréf þar sem skilgreind skuli helstu markmið í rekstri stofnunar og verkefni hennar en í 2. mgr. 8. gr. frv. er aðeins að finna heimild til að setja öðrum starfsmönnum erindisbréf. Með þessu móti er verið að gera ábyrgð forstöðumanna í ríkisrekstrinum skýrari en hún er í dag en það er afar mikilvægt ef auka á sjálfstæði stofnana og stjórnenda stofnana ríkisfyrirtækja. Í 1. mgr. 41. gr. er sett fram sú meginregla að ráða skuli aðra starfsmenn en embættismenn ótímabundið en með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Í raun er þetta sú regla sem er við lýði hjá langflestum aðilum sem eru ráðnir til starfa hjá ríkinu í dag. Í 1. mgr. 44. gr. er staðfest að ekki sé skylt að veita manni áminningu áður en honum er sagt upp störfum án tillits til þess hver ástæða fyrir uppsögn er. Síðan er mjög skýrt kveðið á um það hvern andmælarétt viðkomandi starfsmaður hefur. Ég bendi einnig á 56. gr. og ákvæði til bráðabirgða án þess að fara mörgum orðum um það sem þar stendur. Þar er auðvitað að finna mjög mikilvæg ákvæði og ljóst er að þegar þetta frv. verður að lögum þarf að gera frekari breytingar og skoða þær með tilliti til þess sem gerast mun í öðrum frumvörpum og hvernig þeim reiðir af í þinginu. Augljóst er að ef réttarstaða opinberra starfsmanna verður svipuð og á einkamarkaði, almennum markaði, þarf að sjálfsögðu að taka tillit til þess í sambandi við lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna en opinberir starfsmenn hafa eins og flestir vita sótt mjög fast að gerðar verði breytingar á þeim lögum. Virðulegi forseti. Ég hef farið í nokkur efnisatriði þessa frv. sem hefur verið talsvert til umræðu. Greinargerðin í frv. er mjög skýr og reyndar hefur frv. legið fyrir í um það bil hálfan mánuð þannig að öllum er ljós sá boðskapur sem þar er. Breytingar á lögum um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna eru að sjálfsögðu löngu tímabærar. Það eru stöðugt meiri kröfur gerðar til þjónustu ríkisins og ríkisstofnanir verða að hafa burði til að keppa við einkamarkaðinn um hæft starfsfólk. Það kerfi sem er við lýði kemur í veg fyrir að eðlilegar umbætur eigi sér stað í ríkisrekstrinum og kemur í veg fyrir aukið sjálfræði og ábyrgð stofnana og forstöðumanna þeirra. Þetta kerfi er þess vegna úr sér gengið. Stöðugt meiri kröfur eru gerðar til ríkisrekstrarins og ríkisstofnanir verða að búa við svipað starfsumhverfi og einkamarkaðurinn sem gerir þeim kleift að aðlagast breyttum háttum og keppa um hæft starfsfólk á jafnréttisgrunni. Frv. sem er til umræðu er ætlað að færa umhverfi ríkisstofnana í nútímalegra horf og bæta þjónustu ríkisins við almenning. Frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er mjög mikilvægt hagsmunamál allra Íslendinga, ekki einungis ríkisstarfsmanna eins og stundum má skilja í umræðu um fyrirhugaðar umbætur í ríkisrekstrinum heldur alls almennings. Okkur ber því að fjalla um þetta umbótamál þannig að tekið sé tillit til hagsmuna almennings sem og hagsmuna starfsmanna ríkisins. Virðulegi forseti. Ég hef í þessari ræðu minni lýst stefnu ríkisstjórnarinnar varðandi umbætur í ríkisrekstri og skýrt út að sú stefna byggir á þeirri hugsun að umbætur í ríkisrekstri getið verið þáttur í því að efla og styrkja samkeppnisstöðu Íslands á meðal þjóðanna. Það er mikilvægt að við áttum okkur á því að ríkisreksturinn, ríkisumsvifin eru svo mikil meðal vestrænna þjóða að það skiptir verulegu máli hvernig okkur tekst til til þess að við getum haldið uppi betri lífskjörum en nágrannar okkar og það er eftir því sem við sækjumst að sjálfsögðu. Ég hef bent á það hvernig í þessu frv. ef samþykkt verður muni rekstur ríkisins verða sveigjanlegri. Ég hef bent á það hvernig farið er í átt til jafnréttis með tvennum hætti, bæði jafnréttis karla og kvenna annars vegar en líka jafnréttis starfsmanna eftir því í hvaða félögum þeir eiga aðild, annars vegar í félögum opinberra starfsmanna og hinna sem eru starfandi hjá ríkinu sem vinnuveitenda en eiga aðild að félögum sem eru aðildarfélög ASÍ. Ég hef lagt á það áherslu í ræðu minni hve mikilvægt það er að ríkið geti haft góða starfskrafta í þjónustu sinni og til þess þarf sveigjanleika, meira sjálfstæði stofnana og möguleika á því að umbuna fólki í launum. Þá er í frv. horfið frá æviráðningu og biðlaunum enda held ég að flestir séu sammála því að þetta eru börn síns tíma. Þetta voru réttindi sem eru eðlileg á meðan verkfallsréttur og samningsréttur giltu ekki hjá opinberum starfsmönnum en hefur í raun breyst því að æviráðning er núna hjá fámennari hópi nýráðinna starfsmanna og biðlaunarétturinn sem hefur verið til umræðu að undanförnu er auðvitað þess eðlis að það hlaut að koma að því að hann yrði endurskoðaður. Allar þessar breytingar eru samt hluti af alþjóðlegri þróun sem hefur átt sér stað eins og kemur fram í greinargerðinni, þróun sem lýsir sér m.a. í breytingum sem gerðar hafa verið á starfsmannalögum í helstu nágranna- og viðmiðunarlöndum okkar eins og á Norðurlöndum en einnig miklu víðar í hinum vestræna heimi eins og innan OECD þar sem þessar umræður hafa verið mjög fyrirferðarmiklar. Við verðum að muna eftir því, virðulegi forseti, að ríkið er ekki eingöngu til vegna starfsmanna ríkisins þótt þeir séu alls góðs maklegir heldur vegna landsmanna allra sem ríkinu er ætlað að þjóna. Að lokinni 1. umr. málsins óska ég eftir því að frv. fái meðferð í hv. efh.- og viðskn. og verði síðan sent til 2. umr.

Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að mótmæla því hvernig hæstv. fjmrh. setur hlutina upp. Það er tæplega hægt að kalla það annað en hroka og lítilsvirðingu í garð samtaka opinberra starfsmanna þegar hæstv. fjmrh. fer um viðbrögð þeirra við þessu frv. þeim orðum sem hann gerði áðan. Hæstv. ráðherra lætur í öðru orðinu í það skína að ríkisstjórnin vilji hafa gott samstarf og samráð við opinbera starfsmenn og verkalýðshreyfinguna um breytingar mála á vinnumarkaði. En í hinu orðinu ræðst hæstv. ráðherra héðan úr ræðustóli á Alþingi á samtök opinberra starfsmanna fyrir viðbrögð þeirra við þessu frv. og talar þar um áróðursherferð. Það var ekki hægt að skilja ráðherra öðruvísi en svo að hann teldi stórlega ámælisvert hvernig opinberir starfsmenn hefðu brugðist við. Nú er það svo, herra forseti, að ég veit ekki betur en hæstv. ráðherra sjálfur hafi þegar lagt upp í áróðursherferð fyrir sjálfan sig og stefnu ríkisstjórnarinnar í þessu máli og það fyrir almannafé. A.m.k. fékk ég bæklingsóféti inn um lúguna sem ég veit ekki betur en fjmrh. sé ábyrgðarmaður að þar sem er rekinn skefjalaus áróður fyrir stjórnarstefnunni í þessu máli. Er það þá ámælisvert, hæstv. fjmrh., að samtök opinberra starfsmanna reyni að bera hönd fyrir höfuð sér og haldi fundi með félagsmönnum sínum úti um landið? Er það orðið saknæmt að menn tali yfirleitt á móti stjórnarstefnunni ef þeir eru ekki sáttir við hana? Ég held að hæstv. fjmrh. nái ekki langt og nái ekki upp eðlilegum samskiptum eða góðu samstarfi við einn né neinn með svona samsetningu mála. Ég mótmæli því hvernig fjmrh. setur hlutina upp við upphaf umræðunnar og skora á hann að draga þessi orð til baka og endurskoða afstöðu sína til samskipta við opinbera starfsmenn. Ef hann á að eiga einhverja minnstu von um það að ná árangri í þessum málum þá held ég að hæstv. ráðherra þurfi að gerbreyta um vinnubrögð.

Virðulegi forseti. Þetta var reyndar ekki efnisleg athugasemd heldur athugasemd um önnur atriði. Það getur vel verið að hv. þm. þyki það hroki og lítilsvirðing sem kom fram í máli mínu, en það var ekki ætlunin og ég vona að hann hafi þá verið einn um að skilja orð mín þannig. Það sem ég hins vegar benti á og verður ekki umflúið, þar sem það er sannleikurinn í málinu, er að þegar frv. var afhent opinberum starfsmönnum svo hægt væri að hefja efnislegar umræður kusu þeir að setja frumvarpsdrögin, sem voru reyndar umræðudrög, fram með þeim hætti að þar væri um meiri háttar árás af hálfu ríkisstjórnarinnar og þó einkum fjmrh. að ræða. Ég held að þetta sé öllum ljóst. Hvað fundaherferðina varðar held ég að það sé líka ljóst að þar var ekki verið að halda fram málstað beggja aðila eða fá upplýsingar frá báðum hliðum. Þetta voru einhliða baráttufundir og það hlýtur að koma að því og það verða menn líka að þola, jafnvel þingmenn hv. stjórnarandstöðu, að hinn aðilinn fái að koma sínum sjónarmiðum að, hvort sem það er á hinu háa Alþingi eða með þeim aðferðum sem hafa tíðkast, þ.e. með því að gefa út blað til að koma hinni hliðinni að í málinu. Reyndar er þetta blað gefið út á vegum fjmrn., 4. árg. Ég held að allir hljóti að skilja að það er mjög lýðræðislegt. Ég vil ítreka það sem ég hef margoft sagt. Boð okkar um að ræða við opinbera starfsmenn og forustumenn þeirra um þetta frv. stendur. Frumvarpsdrögin sem lögð voru fram í upphafi hafa í raun gerbreyst og fjölmörg atriði sem nú eru í frv. eru tilkomin vegna ábendinga frá fulltrúum opinberra starfsmanna. Þannig viljum við vinna, en í samráðinu felst ekki að við séum skuldbundin til að fara í einu og öllu eftir þeim hugmyndum sem fulltrúar eða forustumenn opinberra starfsmanna hafa um það hvernig svona lög eiga að líta út. Það er Alþingis að setja lög um þessi efni, en það er hins vegar skylda okkar að hafa samráð við forustumenn launþegasamtaka opinberra starfsmanna. Ég vona að þetta skiljist og ég vona líka að enginn skilji viðhorf mín þannig að hér sé um einhvern hroka og lítilsvirðingu að ræða í garð opinberra starfsmanna.

Herra forseti. Það er virðingarvert að hæstv. fjmrh. reynir aðeins að draga í land. Ég gerði efnislega athugasemd, fullkomlega efnislega athugasemd við það sem hæstv. ráðherra sagði um áróðursfundaferðir samtaka opinberra starfsmanna. Nú kvartar hæstv. ráðherra undan því, að mér skildist, að það hefði verið gagnrýnivert að ekki hefðu bæði sjónarmið fengið að koma fram á fundum samtaka opinberra starfsmanna. Lítur hæstv. ráðherra svo á að BSRB megi ekki halda fundi nema útskýra jafnframt málstað ráðuneytisins? Ég geri engar athugasemdir við það þó sjónarmið hæstv. ráðherra og stefna ríkisstjórnar komi fram. Ég hef reyndar ekki orðið var við annað en að hæstv. ráðherra sé í fjölmiðlunum á hverjum einasta degi og hafi yfirburðastöðu til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Aðrir aðilar þurfa að kosta það dýrum dómum, halda fundi og kaupa sér auglýsingar til þess að reyna að reisa rönd við ofurvaldi ríkisstjórnar og ráðherra í gegnum fjölmiðlana sem allir þekkja. Þannig að þar hallar ekki svo á. Hæstv. ráðherra gerði beinlínis athugasemdir við það að samtök opinberra starfsmanna hefðu yfir höfuð reynt að verja hendur sínar í þessu máli. Það þýðir ekki fyrir hæstv. ráðherra að slíta viðbrögð samtaka opinberra starfsmanna úr samhengi við það hvernig hæstv. ráðherra hefur unnið að málinu. Það er sem sagt samráð eftir á sem hæstv. ráðherra ætlast til að verkalýðshreyfingin sé boðin og búin að eiga við hann. Fyrst semur hæstv. ráðherra frumvörpin, ákveður stefnuna, keyrir þau út og þá eru menn til í samráð. Það er svona samráð eftir á sem hæstv. ráðherra telur eðlilegt að eiga við samtök opinberra starfsmanna eða verkalýðshreyfinguna og ef menn eru ekki tilbúnir í það, ef menn lýsa óánægju með slíkt, þá eru það áróðursherferðir og áróðursbrögð og óeðlilegt fundahald að mati hæstv. ráðherra eftir því sem hér kom fram. Það að bæklingurinn hafi verið 4. árgangur eru náttúrlega stórmerk tíðindi. Það breytir í grundvallaratriðum eðli hans að þetta skuli hafa verið 4. árgangur af einhverju í fjmrn.

Herra forseti. Ég hef aldrei haldið því fram að það sé óeðlilegt að launþegasamtök haldi fundi, síður en svo. Mér þykir það alveg sjálfsagt. Ég hef hins vegar gert athugasemdir við það að í upphafi samráðsferils um frumvarpsdrög sem lágu fyrir og þurfti að ræða, m.a. til þess að hægt væri að taka tillit til breytingartillagna frá viðkomandi aðilum, kusu forustumenn opinberra starfsmanna að fara út á völlinn með frumdrögin, tala fyrir þeim með sínum hætti og fara í sumum tilvikum því miður ranglega með í stað þess að hefja viðræður á því stigi málsins. Það varð hins vegar til þess að við neyddumst til að skýra okkar málstað í því blaði sem gefið var út. Ég vona að hv. þm. sé ekki að amast við því að ríkið gefi út fjórblöðung til að skýra þann málstað sem við þurfum að verja í þessu efni. 

Á ég kannski að segja hann aftur?

Hv. þm. gefst tækifæri til þess að segja brandarann aftur því hann er á mælendaskrá að því er ég best veit. Aðalatriðið er þetta og ég ætla að endurtaka það hér enn og einu sinni að samráð stendur til boða. En samráð þýðir ekki að það eigi að fara í einu og öllu eftir viðhorfum opinberra starfsmanna. Það hlýtur að vera Alþingi sem tekur lokaákvörðun um það hvernig þessi lög eiga að líta út. Formaður BSRB veit að ég hef amast við því að aðeins önnur hliðin hafi verið kynnt. Hann hefur sagt við mig að hann telji sig hafa kynnt báðar hlðar málsins og spurt mig hvort ég treysti honum ekki fyrir því. Ég skal viðurkenna að ég treysti mér sjálfum fremur til að skýra mína hlið málsins en forustumanni BSRB, þótt sjónarmið hans séu góðra gjalda verð.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að óska eftir því að hæstv. forsrh. komi í þingsalinn og einnig hæstv. utanrrh., formaður Framsfl. Þótt hæstv. fjmrh. sé í böðulshlutverkinu að þessu sinni, þurfa þeir að vera viðstaddir sem bera pólitíska ábyrgð á stefnu ríkisstjórnarinnar. Einnig er nauðsynlegt að ríkisstjórnin geri grein fyrir stefnu sinni og geri hreint fyrir sínum dyrum vegna þess að það hafa komið fram mjög misvísandi upplýsingar og yfirlýsingar frá ráðherrum í ríkisstjórninni, annars vegar frá hæstv. fjmrh. og hins vegar hæstv. forsrh., varðandi þau frumvörp sem hafa verið til umræðu að undanförnu, þar á meðal um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hæstv. forsrh. sagði í þingsölum ekki alls fyrir löngu að um lífeyrismálin yrði samið. Hann bætti því við að ekki stæði til og reyndar hefði aldrei staðið til að taka af mönnum áunnin réttindi. Nú segir hæstv. fjmrh. í þingræðu áðan að vel komi til greina að leggja lífeyrisfrv. fram á þessu þingi. Hæstv. forsrh. sagði ekki alls fyrir löngu að þetta yrði ekki gert og það yrði samið um þessi mál.  Og það er enn annað. Við þurfum líka að fá að vita hvaða frumvörp önnur hæstv. ráðherra í ríkisstjórn eru með í rassvasanum. Hvað á eftir að dúkka upp í þessari viku? Það var hringt í fulltrúa samtaka launafólks í morgun og þeir boðaðir á fund hæstv. félmrh. með klukkutíma fyrirvara til að kynna þeim nýtt frv. til laga um samskipti á vinnumarkmaði. Hvers konar vinnubrögð eru þetta eiginlega? Og hvað á síðan eftir að dúkka upp í einkavæðingunni og einkavinavæðingunni? Þau frumvörp sem eru til umræðu og hafa verið til umræðu að undanförnu ber öll að skoða í ákveðnu samhengi. Auðvitað vitum við öll hvað vakir fyrir ríkisstjórninni. Auðvitað vitum við öll að ríkisstjórnin ætlar að hafa biðlaunaréttinn af fólki. Hún ætlar að hafa biðlaunaréttinn af starfsmönnum svo að hún geti verið frjálsari að því að einkavinavæða. Auðvitað vitum við hvað það er sem vakir fyrir mönnum og er ekki rétt að menn tali um þessa hluti umbúðalaust? Hæstv. fjmrh. stendur hér og segir að þetta snúist fyrst og fremst um betri meðferð opinberra fjármuna. Er þetta ekki sami fjmrh. og færði einkavinunum SR-mjöl á silfurfati? Er þetta ekki sami hæstv. fjmrh. og ,,seldi`` Lyfjaverslun ríkisins? Er þetta ekki sami hæstv. fjmrh. og seldi eða gaf eða færði alla vega á silfurfati framleiðsludeild ÁTVR? Og kemur síðan hingað í pontu á Alþingi og segir að þetta snúist allt um betri meðferð opinberra fjármuna. Hvert eru menn eiginlega að fara hér í málflutningi? Mér er spurn. Síðan er sagt að þetta sé allt gert í samráði og samvinnu. Hvers konar afbökun er þetta á máli, hugtökum og orðum? Samráð. Þeir vissu þetta allt og hafa vitað í tvö ár, sagði hæstv. fjmrh. Hvað var það sem menn vissu í tvö ár? Að afnema átti samningsrétt hjá lögreglunni? Hafa menn vitað það í tvö ár? Að afnema átti samningsrétt hjá tollvörðum? Hafa menn vitað það í tvö ár? Hafa menn vitað í tvö ár að það átti að takmarka málfrelsi hjá stórum hópum starfsmanna ríkisins? Hafa menn vitað það í tvö ár? Hafa menn vitað í tvö ár að hér ætti að koma á nýju samningskerfi þar sem vald forstjóranna yrði stóraukið, að hér yrði launakerfi samkvæmt duttlungum forstjóranna? Hafa menn vitað það í tvö ár? Hafa menn vitað í tvö ár að kynnt yrði á Alþingi frv. svo fullt af mannfyrirlitningu að það væri ekki sæmandi fyrir Alþingi að samþykja það? Ég vil beina fyrirspurnum til hæstv. fjmrh. Hvað er átt við með minni háttar skrifstofustörfum? Hverjir eru hinir minni háttar menn sem eiga að starfa hjá ríkinu? Það er talað um það í þessum lögum að greina á milli hárra og lágra, húsbænda og hjúa. Sum störf þarf að auglýsa og önnur ekki. Það þarf ekki að auglýsa hin minni háttar skrifstofustörf. Hver eru þau? Getum við fengið þetta upplýst? Svo eru það kallaðir samningar og samráð þegar mönnum eru kynnt nær fullbúin lagafrumvörp og þeir beðnir um að lesa þau yfir í próförk vegna þess að það eigi að leggja þau fyrir þingið eftir helgina til samþykktar. Það er hins vegar rétt sem fram kom hjá hæstv. fjmrh. að það hefur ýmsu verið breytt frá fyrstu próförk. Í fyrstu próförk gleymdist veikindarétturinn. Í fyrstu próförk var ekki gert ráð fyrir því að menn yrðu að upplýsa starfsmenn um það hvað þeir ættu að fá í kaup og hvaða réttindi þeir ættu að búa við fyrr en tveimur mánuðum eftir að þeir kæmu til starfa. Hvers vegna skyldi það hafa verið? Jú, vegna þess að þetta var það allra lægsta sem þeir höfðu fundið hjá Evrópusamandinu. Þetta var kjallaragólfið í Evrópu, sennilega úr fjallahéruðum Grikklands eða Suður-Portúgal. Hinn evrópski kjallari átti að verða hið íslenska loft. Þannig að það er rétt sem fram kemur hjá hæstv. fjmrh. að það hefur sitthvað verið lagað. En það sem ekki hefur verið lagað og ekki hefur verið breytt er að við erum hér með frv. sem gerir ráð fyrir grundvallarbreytingum frá félagslegum samningum yfir í duttlungasamninga þar sem völd forstjóranna eru aukin á alla lund. Málskotsréttur er meira að segja takmarkaður. Það er kveðið á um hann í 49. gr. Hér segir um þá grein, með leyfi forseta: ,,Ef ekki væri öðruvísi fyrir mælt væri heimilt að kæra sérhverja ákvörðun, sem tekin er á grundvelli laganna til æðra stjórnvalds með stjórnsýslukæru skv. 26. gr. stjórnsýslulaga. Slíkt myndi hins vegar draga úr sjálfstæði því sem ætlunin er að veita einstökum forstöðumönnum ríkisstofnana samkvæmt frumvarpinu.`` Hinir sjálfstæðu menn, hinir sjálfstæðu einstaklingar. Hvað er það sem vakir fyrir ríkisstjórninni? Mér er spurn. Hvað skyldi vaka fyrir ríkisstjórninni með 47. gr. laganna? Þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Nú kýs starfsmaður að standa utan stéttarfélaga og skal hann þá njóta sömu launa og launakjara og samið hefur verið um í kjarasamningum fyrir sambærileg störf. Sé ekki um það að ræða skal fjármálaráðherra ákveða laun og launakjör þeirra starfsmanna sem standa utan stéttarfélaga.`` Menn eiga að að fá það sem aðrir vinna fyrir. Síðan geta menn í skugga sólkonunganna, markgreifanna, hinna nýju yfirstétta, staðið utan félagslegra samtaka en notið góðs af því sem aðrir vinna fyrir. Síðan segja þeir að þeir séu að gera þetta allt til að umbuna hinum eljusömu einstaklingum. Hinum duglegu. Haldið þið að menn sjái ekki í gegn um þetta? Það eru ekki hinir eljusömu og duglegu. Það eru hinir hlýðnu og undirgefnu. Það er verið að færa völd til í þjóðfélaginu með þessu frv. En þetta skyldi ekki koma nokkrum manni á óvart. Vegna þess að hér er verið að föndra við nýjungar sem hafa verið reyndar annars staðar. Þetta eru engar nýjungar. Þeir hafa leitað logandi ljósi í öllum mistakasmiðjum heimsins. Þeir hafa fundið allt það versta sem þeir þar hafa komist yfir og ætla að reyna að þröngva upp á þessa þjóð. Hingað kom í sérstöku boði ríkisstjórnarinnar erindreki alla leið frá Nýja-Sjálandi, Ruth Richardson. Hún flutti mikla eldmessu á Hótel Loftleiðum. Hvað skyldi hún hafa sagt? Hún sagði: Ég vil vekja athygli ykkar á þrennu. Í fyrsta lagi þurfum við á leiftursókn að halda. Farið hratt fram og ákveðið. Í öðru lagi hafið ekkert samráð. Gerið þetta án samráðs og reynið að koma með margt í einu. Þetta er allt að ganga eftir. Þeir standa sig mjög vel. Ekkert samráð og hratt og hlustið ekki á mótmæli. Að lokum þetta: Hlustið ekki á mótmæli. Og hæstv. fjmrh. kom hér áðan og talaði um forustumenn starfsmanna ríkisins. Hvers konar fyrirlitning er þetta á öðrum starfsmönnum ríkisins og öllu því fólki sem hefur verið að koma saman til funda, ræða þessi mál og sent ríkisstjórninni sitt álit? Yfir 200 fundir hafa verið haldnir þar sem þessi frv. hafa verið kynnt og það rignir yfir mótmælaskjölunum. Síðan leyfa menn sér að segja að þetta sé eitthvert andóf í einstaka forustumanni sem þar að auki fari með rangt mál. Þessi lærimóðir ríkisstjórnarinnar, Ruth Richardson heitir hún, fyrrv. fjármálaráðherra Nýja-Sjálands sem hrökklaðist úr embætti sökum óvinsælda eftir að hún hafði rústað velferðarkerfið þar í landi og er reyndar mjög stolt af --- það stóð upp úr henni hugsjónaeldurinn á Hótel Loftleiðum, ekki vantaði það. Hún er komin núna til Bangladesh og Argentínu og er að reyna að uppfræða menn þar. Við höfum hins vegar borið okkur saman í flestum efnum við Norðurlöndin og ýmis önnur ríki innan OECD sem búa við svipaðar aðstæður og við. Mig langar til að gera að umtalsefni hér sitthvað sem kemur fram í athugasemdum ríkisstjórnarinnar með því frv. sem hér er til umræðu. Hér segir t.d., og þetta er í sama andanum og ég vísaði til áðan að það ætti að fara vel með opinbert fé, sem að sjálfsögðu á að gera, að sjálfsögðu á að gera hvort sem um er að ræða söluna á SR-mjöli eða einkavinavæðinguna í Neyðarlínunni þar sem verið er að dæla miklum fjármunum til einkavina ríkisstjórnarinnar á sama tíma og menn ætla að haska þessu í gegnum þingið svona rétt fyrir vorið áður en laxveiðitíminn byrjar. Í athugasemdum með þessu lagafrv. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ríkisstarfsmönnum hefur fjölgað mjög ört á undanförnum áratugum. Þannig er áætlað að þeir hafi verið um 8% af vinnuafli í landinu árið 1955 miðað við 20% á þessu ári.`` Það sem við eigum að skilja með þessari yfirlýsingu er að þetta sé svo geigvænleg fjölgun og orðið svo alvarlegt vandamál hve fjölmennir starfsmenn hins opinbera eru að það verði að snúa af þeirri braut. En það er ekki gerð nokkur einasta tilraun til að setja þessi mál í sitt rétta samhengi. Þannig er það að ef litið er á samanburðartölur úr skýrslum Þjóðhagsstofnunar á árabilinu 1980--1988 kemur í ljós að vinnuafl starfandi hjá hinu opinbera er miklu minna hlutfall hér en gerist í flestum öðrum ríkjum. Einnig er á það að líta að þegar við erum að bera saman stærðir af þessu tagi þurfum við að gæta vel að því að við séum með sambærilegar stærðir. Þannig er hér í athugasemdum ríkisstjórnarinnar við þetta frv. talað um ríkisstarfsmenn. Nær lagi væri að tala um opinbera starfsmenn ef við erum að bera þetta saman við það sem gerist með erlendum þjóðum einfaldlega vegna þess að verkaskipting ríkis og sveitarfélaga er ólík og mismunandi frá einu landi til annars. Sums staðar er skólinn á vegum sveitarfélaga og drjúgur hluti heilbrigðisþjónustunnar en annars staðar hjá ríkinu. Ef við skoðum samanburðartölur sem ég var að vitna til, kemur í ljós að vinnuafl hins opinbera á þeim árum sem ég vísaði í, 1980--1988, var 16,7% hér á landi, 26,3% á Norðurlöndum án Íslands, sums staðar að sjálfsögðu hærra því þetta er meðaltal, 33% í Danmörku, 29% í Svíþjóð en OECD-meðaltalið er á svipuðu róli og við, 15,2% á þessu tímabili. En það sem skiptir ekki síst máli þegar við erum að bera saman svona stæðrir er að hyggja að þeim samfélagsbreytingum sem átt hafa sér stað frá 8% hans Friðriks Sophussonar. Hverjar skyldu þær breytingar hafa verið? Þær breytingar felast í því að konur hafa farið út á vinnumarkaðinn. Það deilir enginn um það að eftir 1960 má rekja hagvöxtinn í norðanverðri Vestur-Evrópu til atvinnuþátttöku kvenna. Þær hafa farið út á vinnumarkaðinn. Þegar farið er að skoða þessar tölur og þessi gögn, þegar farið er að bera saman þessar stærðir í alvöru þá sjáum við að atvinnuþátttaka kvenna er einna hæst í heiminum hér á landi. Það eru aðeins Svíar sem standa okkur framar að þessu leyti. Þetta hefur gerst þannig að störf sem áður voru unnin inni á heimilunum, umönnunarstörfin, uppeldis- og kennslustörfin, fræðslustörfin, eru komin út í þjóðfélagið, út í opinberar stofnanir. Þess vegna þyrfti hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson að halda örlítið erindi um það fyrir okkur hver hans heimssýn raunverulega er þegar hann horfir með svo mikilli eftirsjá í 8% frá 1955. Vill hann hverfa aftur til þess tíma? Reyndar veit maður varla þegar maður er að fjalla um þessi mál og um þetta frv. og um þessar athugasemdir, hvar á að byrja og hvar á að hætta. Hér segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ríkið minnir að ýmsu leyti á fyrirtæki sem hefur orðið undir í samkeppni á frjálsum markaði.`` Hvað er átt við með þessu? Er verið að tala um sjúkrahúsin eða skólana? Hvað eru menn að tala um? Hvers konar alhæfingar eru þetta eiginlega? Haldið þið að við gerum okkur ekki öll grein fyrir því að sumar stofnanir ríkisins eru vel reknar, aðrar ekki? Að sjálfsögðu er það svo. En hvers konar alhæfingar eru þetta? Það má benda á það að árið 1993 gerði efnahags- og framfarastofnun OECD úttekt á íslenska heilbrigðiskerfinu. Meginniðurstaðan varð sú að íslenska heilbrigðiskerfið veitti þjónustu sem er töluvert yfir meðallagi að gæðum með tilkostnaði sem væri lítið umfram meðaltal annarra OECD-ríkja. Svipað framlag, betri gæði. Síðan kemur hæstv. fjmrh. fram hér með frv. og athugasemdir þar sem verið er að níða niður þessa þjónustu, alhæfa um alla opinbera þjónustu. ,,Hún er illa rekin, minnir á illa rekið fyrirtæki.`` Er þetta til þess fallið að skapa málefnalega umræðu? Mér er spurn. Hæstv. fjmrh. sagði að það vekti fyrir frumvarpssmiðum að jafna kjörin, að jafna kjör starfsmanna hjá ríkinu. Ég vildi að svo væri, að það væri í rauninni verið að jafna kjörin upp á við, að laga og bæta kjörin hjá þeim sem búa við lökust kjörin og lökustu réttindin. En er það að jafna kjörin að takmarka málfrelsi manna? Er það að jafna kjörin að svipta heilar stéttir samningsrétti? Er það að jafna kjörin? Er það að jafna kjörin að svipta menn biðlaunarétti, þeim sem hafa búið við hann? Af hverju ekki að laga hann hjá hinum sem hafa ekki haft hann eða semja um annars konar fyrirkomulag? Vegna þess að þetta er áróður sem er mjög lævís. Það er verið að reyna að mála úr opinberum starfsmönnum, starfsmönnum ríkisins einhverja spillta forréttindastétt --- það er það sem verið er að reyna gera --- sem mætir á morgnanna í vinnuna til að baða sig upp úr biðlaunarétti, veikindarétti og fæðingarorlofi umfram það sem aðrir þegnar þjóðfélagsins hafa. Þetta er sú mynd sem verið er að reyna að draga upp. Staðreyndin er sú að hjá hinu opinbera búa menn við ólík launa- og réttindakerfi. Það er staðreynd. Í sumum tilvikum eru menn í nákvæmlega sama starfi, með sömu menntun, gera nákvæmlega sömu hlutina. Þeir geta valið um tvö ólík félög. Þetta á við t.d. hjá Flugmálastjórn, hjá Pósti og síma, hjá útvarpi, hjá sjónvarpi og víðar. Kjörin eru ólík, réttindin eru ólík og launakjörin eru ólík. Í sumum tilvikum er launamunurinn 15 þús. kr. á mánuði. Sá sem býr við lakari réttindi hefur hærri laun og munurinn er 15 þús. kr. Hann var það í þessum mánuði og í síðasta mánuði, líka í desember, líka í september og í fyrra og hittiðfyrra og fyrir tíu árum. Hvernig er þessi munur réttlættur? Jú, vegna þess að menn hafa annan og betri lífeyrisrétt. Menn hafa annan og betri veikindarétt og menn hafa margrómaðan biðlaunarétt. Þetta er skýringin á þessum mun. Síðan ætlar ríkisstjórnin að koma hér fram og fjmrh. og segja: Við meintum ekkert með þessu. Þetta var allt í plati. Við ætlum að þurrka þetta út á sama hátt og við þurrkum út með einföldu strokleðri samningsrétt hjá heilum starfsstéttum, lögreglu, tollvörðum, starfsmönnum fangelsa. Hvers konar rugl er þetta eiginlega? Og ætla síðan að leyfa sér að koma hér fram og segja að þetta sé allt gert í anda jafnréttis. Ég vil að lokum ítreka það að af hálfu samtaka launafólks fullyrði ég að um þessa þætti alla, um alla þessa þætti eru menn tilbúnir að semja og hafa alltaf verið, að ganga til samninga um breytingar á þessum hlutum. En valdboði af því tagi sem hér er verið að þröngva upp á okkur er algerlega hafnað. Ég á eftir að taka á því og ég á nú eftir að trúa því að alþingismenn, að þingmenn stjórnarflokkanna ætli að láta teyma sig til þessara verka. En með því verður fylgst.

Herra forseti. Ég vildi beina eftirfarandi spurningu til hv. þm. Ögmundar Jónassonar sem jafnframt er formaður BSRB og benda á það að 20% af vinnuafli þjóðarinnar eru opinberir starfsmenn. 80% eru þar af leiðandi ekki opinberir starfsmenn og öll laun opinberra starfsmanna eru greidd með sköttum og skattbyrðin er orðin mjög mikil. Ég ætla að spyrja hann að því hvernig hann líti á biðlaunarétt. Telur hann eðlilegt að fólk sé að taka við nýju starfi jafnvel með hærri launum hafandi biðlaunarétt? Hvers virði er þessi biðlaunaréttur í augum opinberra starfsmanna? Hann hlýtur að geta sagt það í prósentum af launum. Sömuleiðis er ein spurning í viðbót: Hvers virði er æviráðningin sem hlutfall af launum?

Hæstv. forseti. 20% þjóðarinnar eru opinberir starfsmenn. Skattborgarar borga þeim laun. Eigum við ekki að segja að þeir fái laun upp úr sjónum og af verðmætum sem þjóðin aflar og skapar. Það á líka við um starfsmenn Kaupþings t.d., Fjárfestingarfélagsins, svo vitnað sé til starfsemi sem hv. þm. Pétur H. Blöndal þekkir mjög til. Hún hefur líka þurft að standa straum af óheyrilegu vaxtaokri sem hefur einkennt þetta þjóðfélag á síðustu tveimur áratugum eða hálfum öðrum áratug. Mikið af fiskinum okkar hefur farið í það og öðrum verðmætum sem við höfum aflað. Hvernig við verðleggjum einstök réttindi, það ætla ég ekki að fara út í hér. En ég veit ekki heldur og get ekki slegið á það hvernig á að verðleggja framkomu manna, mannorð manna, viðhorf til samninga. Hins vegar erum við að kynnast mjög undarlegum framgangsmáta ríkisstjórnarinnar í þeim efnum. Ég veit ekki hvernig hún verðleggur sig þannig að hún geti hér rift samningum að vild. Haft af fólki réttindi hvort sem það eru biðlaunaréttur eða annar réttur sem það hefur áunnið sér.

Herra forseti. Ekki fékk ég svör við því hvers virði biðlaunarétturinn er og þeim mun síður hvers virði æviráðningin er. Kannski er þetta einskis virði og þá getum við afnumið þetta. Hvað varðar Kaupþing og starfsmenn þeirra þá vil ég benda hv. þm. á að það eru svona fjögur til fimm ár síðan ég seldi það ágæta fyrirtæki og það er í höndum ágætra manna núna, sparisjóðanna. Ég veit ekki betur en það veiti ágæta þjónustu jafnt opinberum starfsmönnum sem öðrum. Varðandi vaxtaokrið sem hv. þm. kom inn á og alla fiskana sem fara í það þá hafa fiskarnir aðallega farið í vaxtaokur erlendis. Og það vaxtaokur, ég vil benda á það, kostar ríkissjóð, vegna erlendra skulda ríkissjóðs, vegna skulda ríkissjóðs innan lands og erlendis og vegna halla ríkissjóðs vegna þess að það er verið að greiða ríkisstarfsmönnum há laun og góð laun sem þeir eiga rétt á, þá kostar það 50 millj. kr. á dag, þ.e. vextir sem ríkissjóður er að borga vegna skulda ríkissjóðs. Það er mjög ógnvekjandi fyrir 80% þjóðarinnar.

Hæstv. forseti. Ég ætla nú ekki að fara út í karp hér við hv. þm. Pétur H. Blöndal um biðlaunarétt eða önnur réttindi sem verið er að reyna að hafa af fólki. En ég held þó að réttindi almennt séu háð því hver í hlut á hversu vel þau koma sér. Fyrir þann mann sem missir atvinnu sína og fær greidd biðlaun þá skipta þau að sjálfsögðu þann einstakling mjög miklu máli. Ég vil aðeins minna á þær stærðir sem við erum að tala um þegar menn ætla svona að gefa sér lausan tauminn í að hneykslast á þessum hlutum. Þá er það svo að við skulum segja talsímavörður hjá símanum, ætli hann sé ekki með 70 þús. kr. í grunnlaun og ef nú svo færi að viðkomandi fengi biðlaun, jafnvel tvöföld laun og væri með 140 þús. kr. á mánuði í heila sex mánuði þá slagar hann ekki upp í helminginn af launum hæstv. fjmrh. sem er að býsnast svona óskaplega yfir því að einhverjir starfsmenn ríkisins komi til með í fáeina mánuði að slaga, ja, ekki upp í helminginn af þeirra eigin launum. 

Virðulegi forseti. Það gefst nú tækifæri síðar til að ræða ýmis efnisatriði sem komu fram í ræðu hv. þm. En ég vil vegna orða flokksbróður hans hér fyrr á fundinum, þar sem hann kvartaði undan hroka, aðeins rifja upp fáein atriði úr ræðu hv. þm. Í fyrsta lagi --- hann er að vísu óháður en hann er með Alþb., hefur ekki svarið sig af þeim enn þá --- hann talaði um að ég væri í hlutverki böðulsins. Hann talaði tvisvar sinnum um þá mannfyrirlitningu sem væri að finna hjá mér.

Og ég meina það.

Hann sagði til viðbótar að ég málaði opinbera starfsmenn upp sem spillta forréttindastétt. Það hefur kannski farið fram hjá þessum ágæta hv. þm. sem er forustumaður BSRB að fjmrn. gekkst fyrir hugmyndastefnu síðasta haust þar sem sérstök áhersla var lögð á að sýna allar þær framfarir og hugmyndir sem hafa orðið til í opinberum rekstri, í kennslu, í heilbrigðismálum, orkumálum og víða í opinberum rekstri sem sýndi það hvers megnugir opinberir starfsmenn og stjórnendur þeirra eru. Allir þeir sem töluðu þar og ræddu málin voru sammála um að það horfði til bóta ef aukið frjálsræði væri gefið í ríkisrekstrinum. Ég veit ekki hvort hv. þm. fór á þessa hugmyndastefnu. Ég hef ekki hugmynd um hvort hann hefur kynnt sér það sem er að gerast hjá opinberum stofnunum. Ég held að áður en hv. þm. notar slík orð sem hann notaði hér í ræðustólnum og hefur notað og öllu háfleygari annars staðar að undanförnu, ætti hann að kynna sér það hvernig fjmrn. og fjármálaráðherra hefur kynnt opinberan rekstur og það sem þar er að gerast að undanförnu. Þá mundi hann hugsanlega haga orðum sínum eilítið öðruvísi.

Hæstv. forseti. Að sjálfsögðu hef ég kynnt mér starfsemi opinberra stofnana og þekki mjög vel til í þeim mörgum og er einmitt að andæfa þeim niðrandi alhæfingum sem fram hafa komið frá hæstv. fjmrh. og starfsmönnum hans bæði í frv. og í athugasemdum við frv. Ég las upp úr frv. og athugasemdunum hér áðan. Einnig vitnaði ég til gerða ríkisstjórnarinnar. Ég vitnaði til sölunnar á SR-mjöli t.d. þar sem mönnum voru færðir miklir fjármunir á silfurfati. Menn hafa talað um hundruð milljóna í því efni. Ég talaði um söluna á Lyfjaverslun ríkisins. Tilefnið var að hæstv. fjmrh. sagði hér í upphafi síns máls að þetta snerist fyrst og fremst um skynsamlega og góða ráðstöfun opinberra fjármuna og ég ber brigður á það. Ég færi fyrir því rök og tel fram dæmi. Það sem við erum hins vegar að ræða um hér eru frv. sem skerða réttindi fólks. Réttindi sem eru í lögum og reglugerðum. Réttindi sem hefur verið samið um, áunnin réttindi. Þetta er til umræðu hér núna. Af minni hálfu hefur umfjöllunin verið mjög málefnaleg og meira að segja ótrúlega hófstillt því tilefnið er ærið til mikilla æsinga. Ég vona reyndar að þær eigi eftir að verða miklar ef það raunverulega vakir fyrir ríkisstjórninni að keyra þessi réttinda- og skerðingafrumvörp hér í gegnum þingið.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að hér hefur hv. þm., sem er formaður BSRB, komið upp og lýst því yfir að Lyfjaverslunin hafi verið gefin á silfurfati. Ég vísa þessum ummælum á bug.

Á hverju var það þá?

Það hefur margoft komið fram með hvaða hætti sú sala var gerð og það hefur margoft komið fram að sú sala hefur verið talin til fyrirmyndar og nú í dag er Lyfjaverslun ríkisins eitt hið myndarlegasta fyrirtæki. Það var selt. Í því starfa starfsmenn sem áður voru starfsmenn ríkisins og standa sig vel og hafa skilað ágætum árangri og þetta fyrirtæki mun vonandi skila ágætum sköttum á næstunni. En þetta dæmi var síðan notað til þess að réttlæta orð eins og böðull, níð, mannfyrirlitning og þess háttar. Síðan var klykkt út með því að segja að það væri vegna þess að við vildum breyta æviráðningunni sem hefur verið breytt í meginatriðum hjá langflestum starfsmönnum ríkisins og í staðinn fyrir að taka upp gagnkvæma samninga með þriggja mánaða uppsagnarfresti alveg eins og gengur og gerist hjá öllu venjulegu starfsfólki, líka hjá þeim sem starfa hjá ríkinu að mestu leyti. Í öðru lagi ætluðum við að reyna að koma í veg fyrir það að fólk væri á tvöföldum launum í sama starfinu, jafnvel hjá sama fyrirtækinu, einungis ef fyrirtækinu væri breytt í hlutafélag en væri ekki almennt opinbert fyrirtæki. Þetta eru ósköpin. Og hv. þm. notar þessi hugtök ,,böðull``, ,,níðingur`` og ,,mannfyrirlitning.`` Þarf ekki hv. þm. aðeins að hugsa áður en hann velur sér orðin í þessum umræðum í dag?

Hæstv. forseti. Ég skal velja mér orðin ef fjmrh. velur sér frumvörpin sem hann ætlar að reyna að þröngva í gegnum þingið og ég stend við það að þetta frv. sem hér er sett fram byggir á mannfyrirlitningu eða meðal annarra orða, hver eru hin minni háttar skrifstofustörf hjá ríkinu? Að sjálfsögðu byggir það á mannfyrirlitningu líka þegar heilar starfsstéttir eru sviptar samningsrétti án samráðs eða samninga við þær. Auðvitað byggir það líka á mannfyrirlitningu að halda því fram og fullyrða að um þessi mál hafi verið samið við okkur sem höfum verið í forsvari fyrir samtök launafólks í þessum efnum. Það er verið að misnota orð og hugtök. Ég held að hæstv. fjmrh. ætti að taka það til íhugunar. Síðan verður fróðlegt að heyra röksemdir hans og skýringar t.d. á sölunni á SR-mjöli fyrst við erum farin að ræða um ráðstöfun opinberra fjármuna.

Herra forseti. Þingheimi er auðheyrlega fagnaðarefni að fá að sjá aftur framan í hæstv. fjmrh. Það er auðheyrt að sumir hafa beðið hans með óþreyju  Nú er vandinn eiginlega bara sá að það vefst fyrir þingi og þjóð að skilja þessar stórmerku og ánægjulegu yfirlýsingar um samkomulag. Ég bið hæstv. fjmrh. að upplýsa í hverju þetta merkilega samkomulag er fólgið. Er það fólgið í því að það fornkveðna að svona geri maður ekki eigi að gilda sem hæstv. forsrh. sagði efnislega og er gamalkunnt án samráðs við hæstv. fjmrh. að það að leggja fram stjfrv. um lífeyrisréttindi þar sem ekki er staðið við yfirlýsingar um að ekki sé um skerðingu réttinda að ræða? Eða er samkomulagið um það sem hæstv. fjmrh. hefur haft við orð að þeir séu innilega sammála um efnið, þ.e. svona geri menn, og vonir standi til þess að þetta frv. sjái dagsins ljós hið allra fyrsta? Þá væri kannski næst að hæstv. fjmrh. útskýrði fyrir okkur: Hvað er hið allra fyrsta? Er það t.d. núna fyrir þinghléið á föstudaginn eða er það fyrir 1. apríl, væri það ágæt dagsetning að miða við sem eru seinustu forvöð til þess að leggja fram stjórnarfrumvörp án afbrigða eða er það á þessu þingi eða kannski á næsta ári eða næsta kjörtímabili? Hvenær? Hvað þýðir sem allra fyrst hjá þessum fóstbræðrum sem eru svona innilega sammála? Hæstv. forsrh. hefur gert það áður og hann gerði það einu sinni enn án samráðs við fjmrh. sinn að segja þegar mál er komið í öngþveiti og ógöngur: ,,Svona gerir maður ekki.`` Rök hans voru þau að að því er varðaði það umdeilda frv. um lífeyrisréttindin væri það alveg ótvírætt að það stæðist ekki sem lýst hafði verið yfir fyrir hönd fjmrn. að það fæli ekki í sér neina skerðingu á áunnum réttindum heldur væri einungis um tilfærslu á réttindum að ræða. Nú hafa opinberir starfsmenn ráðið í þjónustu sína tryggingastærðfræðing og niðurstöður hans eru þær að þessi yfirlýsing, sem var burðaryfirlýsing frv., sé ósönn og það sé staðreynd að frv. feli ekki í sér tilfærslu á réttindum, heldur skerðingu á áunnum réttindum. Það er stutt tölum og dæmum og enginn hefur vefengt það. Þetta eiga að vera rökin fyrir því að þetta frv. er ekki nógu gott, svona gerir maður ekki, svona bara gera ekki menn sem stunda þjóðarsátt og búa sig undir mikilvægar kosningar, bara alls ekki, menn gera ekki svona. En þá er spurningin: Á þetta ekki líka við um það frv. sem hér er á dagskrá um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna? Er það ekki svo að gildandi lög séu hluti af starfskjörum og heildarkjörum opinberra starfsmanna? Það er alveg óvefengjanlegt um lífeyrisréttindin. En hvað með þetta? Hæstv. fjmrh. og fjmrn., mandarínar hans, hafa fullyrt að hér sé ekki um að ræða neina skerðingu á samningsbundnum réttindum enda sé þetta mál sem lúti lögum, hundgömlum, úreltum lögum, frá 1954, það sé í engu hróflað við samningsbundnum réttindum. Talsmenn opinberra starfsmanna hafa rengt þetta og þeir segja að þetta sé ekki rétt. Þeir segja að þetta nýja lagafrv. og breytingar sem í því felast feli í sér skerðingar á réttindum sem varða kjör og að hluta til megi rekja til samningsbundinna réttinda sem þeir hafi greitt atkvæði um. Dæmi um þetta er nefnt að í nafni þess að samræma hlutina til jafns við almenna markaðinn er gerð sú breyting að laun skulu greidd eftir á en ekki fyrir fram. Það eru starfshlunnindi sem má meta í gildi launa að fá laun greidd fyrir fram ef um verðbólgu er að ræða. Því er haldið fram að ráðningarkjör opinberra starfsmanna séu að ýmsu leyti betri, meira starfsöryggi og meira öryggi t.d. gagnvart uppsögnum en á almenna markaðnum. Að svo miklu leyti sem því er breytt er verið að breyta þar réttindum sem má reikna sem ígildi launa vegna þess að því var á sínum tíma haldið fram að opinberir starfsmenn gætu sætt sig við lægri laun ef þeir hefðu betri réttindi. Að því er varðar afnám á samningsrétti og verkfallsrétti tiltekinna hópa sem hér hafa verið nefndir, löggæslumenn, tollverðir, fangaverðir og slíkir, er það breyting á kjörum. Því hefur gjarnan verið haldið fram í kjarasamningum að hafi hópar samnings- og verkfallsrétt þá eru þeir í annarri stöðu en ef þeir eru sviptir þessum réttindum og ef það á að svipta einhverja hópa slíkum réttindum sem varða getuna til þess að hækka laun sín megi reikna það sem ígildi launa. Meira að segja að því er varðar biðlaunaréttinn, það sem ég er að mörgu leyti sammála hæstv. fjmrh. og þarf ekki að koma neinum á óvart, er hann samt sem áður, bæði samkvæmt lögum og studdur hæstaréttardómum, orðinn að ígildi launa, þ.e. að afnema hann og afnema hann afturvirkt að hluta til því að hann er takmarkaður líka hjá þeim sem eru í starfi. Ákvæðið á ekki bara við um nýja menn. Þá er spurningin um það, á að afnema þennan rétt án þess að meta það að nokkru í launum? Virðulegi forseti. Þetta er aðalatriði málsins. Að því er varðar frv. til laga um breytingar á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna er það hafið yfir allan vafa að lífeyrisréttindin eru hluti af heildarkjörum opinberra starfsmanna. Þau hafa verið metin betri en almennt á vinnumarkaðinum og í kjarasamningum hafa þau rök verið notuð mjög lengi að vegna þess að opinberir starfsmenn njóti betri lífeyrisréttinda og tryggari en aðrir sé að réttlæting fyrir því að þeir fái lægri laun en almennt gerist á vinnumarkaðinum. Um þetta held ég að enginn deili. Þetta eru þau rök sem forsrh. gerir að sínum þegar hann segir við fjmrh. sinn: Svona gera menn bara ekki. Ef það er líka rétt hjá opinberum starfsmönnum að það frv. sem hér liggur fyrir eigi að nokkru leyti einnig við um réttindi og skyldur, að það sé verið að draga úr, takmarka eða afnema réttindi sem voru hluti af samningskjörum og höfðu verið notuð til þess að réttlæta lægri laun, þá gildir nákvæmlega það sama um þetta frv. eins og hitt og þá spyr maður: Hvar er hæstv. forsrh.? Ef rökin eru rétt varðandi lífeyrisréttindin að svona geri maður ekki er þá ekki kominn tími til fyrir hæstv. forsrh. ef hann vill vera sjálfum sér samkvæmur að segja: Það er komið á daginn að þetta á líka við um réttindi og skyldur. Svona gerir maður ekki. Á sú framsöguræða, sem hæstv. fjmrh. flutti áðan, ekki að vera seinustu orð hans um málið? Ef hæstv. forsrh. vill vera sjálfum sér samkvæmur þá er það væntanlega svo. Af hálfu opinberra starfsmanna er fyrst og fremst sagt eftirfarandi: Kjarasamningar eru í gildi. Við erum á miðju samningstímabili. Réttindamálin, sérstaklega lífeyrisréttindin og að hluta til einnig önnur ráðningar- og starfskjararéttindi eru hluti af kjörum okkar. Ríkisstjórnin kemur með frv. um breytingar. Að því er varðar lífeyrisréttindin er alveg ótvírætt um að ræða skerðingu og skerðingu á áunnum réttindum og afturvirkt. Að því er varðar starfsréttindin að öðru leyti er það umdeilanlegra og í minna mæli en engu að síður hygg ég að það séu dæmi um það að sama grundvallarreglan eigi við um þetta. Opinberir starfsmenn segja: Þetta er ekki gert að höfðu eðlilegu samráði við okkur. Hvernig stendur á því að það er meiningin að keyra þetta í gegnum þing á samningstímanum án þess að gefa fulltrúum okkar tækifæri til samningaviðræðna um að meta þessar breytingar til launa ef þetta er vilji meiri hluta löggjafans? Þetta finnst mér vera kjarni málsins. Þetta finnst mér vera raunverulega staða málsins. Það er alkunna að það hefur verið verulegur munur á launakjörum opinberra starfsmanna og á almenna markaðnum. Við munum það vel að opinberir starfsmenn hafa stundum sett fram kröfur um að draga úr þeim mun á ákveðnu tímabili. Bandalag háskólamanna setti t.d. fram kröfur um og setti mikla vinnu í það hvernig unnt væri að ná því fram að draga úr þessum mun, að draga úr bilinu sem væri á milli kjara opinberra starfsmanna og almennum vinnumarkaði. Það er staðreynd að það eru fyrst og fremst þessi réttindi sem hafa verið réttlætt í því skyni. Nú segir hæstv. fjmrh.: Tilgangur þessa frv. er einmitt að draga úr mun á starfskjörum opinberra starfsmanna og færa þau meir til samræmis við almenna vinnumarkaðinn. Þá spyr ég: Er hann ekki einmitt þar með að segja að margt af því sem hér er verið að leggja til að verði breytt sé raunverulega samningsatriði, ígildi launa? Og þá spyr maður: Hvers vegna býður hann þá ekki upp á þá samninga og hvers vegna gerir hann þá ekki ráð fyrir því að þessar breytingar taki gildi þegar núverandi kjarasamningar hafa runnið út með nýjum samningum? Þetta finnst mér spurningin um aðferðafræði málsins. Ég vil nefna tvö mál sem kannski eru ekki stór í þessu samhengi og beina þá sérstökum spurningum til fjmrh. ef hann telst enn vera í húsinu, ef hann er ekki bara farinn af því að svona gera menn ekki,

Hæstv. fjmrh. er í húsinu og ég mun gera ráðstafanir til þess að fá hann hingað inn í sal.

Hann er sennilega í faðmlögum við hæstv. forsrh. af því að þeir eru svo sammála. Ég geymi mér þá þessar spurningar þar til hæstv. ráðherra kemur í salinn og vík að öðru á meðan. Meginrök hæstv. fjmrh. í þessu máli eru það sem kalla mætti almenn skynsemisrök. Hann segir einfaldlega: Lögin sem marka réttindi og skyldur opinberra starfsmanna eru hundgömul, þau eru úrelt. Þau eru frá árinu 1954, þau endurspegla allt annan þjóðfélagsveruleika en nú er og þess vegna eru ýmsar ástæður til breytinga. Fyrir utan fjölgun opinberra starfsmanna sem kom til umræðu áðan nefnir hann m.a. til í greinargerð með frv. þá staðreynd að ríkið gerir 140 kjarasamninga við 175 félög. Þá er út af fyrir sig ástæða til að spyrja: Er þetta skynsamlegt skipulag á vinnumarkaði? Og ég spyr út frá sjónarmiði launþega: Er þetta skynsamlegt skipulag á vinnumarkaði? Þar sem hæstv. fjmrh. er hér í gættinni ætla ég að ljúka við að beina tveimur spurningum til hans, með leyfi forseta. Þessar spurningar mínar, hæstv. fjmrh., lúta ekki að aðalatriðum málsins sem ég ræddi um í fjarveru ráðherrans úr salnum, en þarfnast skýringa. Hið fyrra varðar gildissvið þessara laga. Opinberir starfsmenn halda því fram að gildissviðið sé þrengt og nefna sérstaklega til sögunnar starfsmenn í stéttarfélögum opinberra starfsmanna sem eru í störfum í fyrirtækjum sem eru ríkisfyrirtæki, en engu að síður í formi hlutafélaga. Úr því að hér er um fyrirtæki í ríkiseigu eða stofnanir að ræða, af hverju er gildissviðið þá ekki látið ná til þeirra? Mín spurning er nánar tiltekið þessi: Finnst hæstv. fjmrh. það vera hlutverk ríkisins að kveða á um það í hvaða stéttarfélögum menn eru úr því að grundvallarreglan, 100% eignarhlutur ríkisins, er fyrir hendi? Ef það eru einhverjar aðrar skýringar á þessu, þætti mér vænt um að þær kæmu fram. Annað atriði varðar auglýsingu starfa. Almenna reglan og mjög þýðingarmikil regla í opinberri stjórnsýslu að talið hefur verið hingað til er sú að störf séu auglýst og auglýst með góðum fyrirvara. Þær breytingar sem gerðar voru með stjórnsýslulögum sem snertu m.a. allt sem varðaði undirbúning að ráðningu í opinber störf að fram færi hæfnismat á grundvelli umsókna sem ekki geta orðið nema störf séu auglýst þótti mikið framfaraspor að því er varðaði opinbera stjórnsýslu. Þess vegna spyr ég: Hvernig stendur á þessari skiptingu að það eru einungis svokölluð embættisstörf eða eitthvað af því taginu sem á að auglýsa lögum samkvæmt og samkvæmt einhverjum reglum, en önnur störf af þessum 20 þúsund störfum opinberra starfsmanna eru ekki auglýsingaskyld nema þá samkvæmt nánari reglugerð sem fjmrh. setur? Af hverju er þetta ekki hluti af lögunum? Er þetta ekki þýðingarmikið grundvallaratriði að því er varðar opna stjórnsýslu og almennar reglur sem taka til allra þannig að menn séu jafnir fyrir þeim? Herra forseti. Ég vék að því að almenn rök hæstv. fjmrh. fyrir nauðsyn frv. hér og nú séu einfaldlega þau að gömlu lögin séu úrelt, þau endurspegli liðna tíð, að þjóðfélagið hafi tekið miklum stakkaskiptum, opinberum starfsmönnum hafi fjölgað mjög og breytingar hafi orðið á síðan að stórir hópar opinberra starfsmanna og opinberir starfsmenn almennt með fáum undantekningum hafi náð samnings- og verkfallsrétti. Hann styður það jafnvel þeim rökum að sambærilegar breytingar hafi orðið í ýmsum grannlöndum okkar á undanförnum árum og þessi lög hafi verið í endurskoðun víðast hvar á Norðurlöndum á undanförnum árum fram á seinustu ár. Þetta er allt saman gott og blessað. Það eru margvísleg rök fyrir því. Og það er jafnvel eitthvað til í því að að því er varðar réttarstöðu annars vegar þeirra sem eru opinberir starfsmenn eða í samtökum opinberra starfsmanna og hins vegar félagar í almennum stéttarfélögum að það sé löngu tímabært að reyna að vega þann mun upp. Og það er jafnvel eitthvað til í því líka að því er varðar úrelt ákvæði um réttarstöðu og mun á kynjum. Ég ætla ekkert að neita því. Kjarni málsins er hins vegar þessi: Hvernig stendur á því, og það er hlutur sem hæstv. fjmrh. þarf að skýra í þessari umræðu, úr því að þessi frumvörp bæði tvö fela í sér breytingar á heildarstarfskjörum opinberra starfsmanna, alveg ótvírætt að því er varðar lífeyrisréttindin og ég tek þau rök opinber starfsmanna gild að það eigi líka einnig við um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, að það er ætlan löggjafans, ef það er annars ætlan hans, að keyra þetta fram á samningstímabilinu? Hvers vegna bjóða þeir ekki upp á samninga um gildistöku að loknum eðlilegum samningum þegar nýir kjarasamningar koma til? Nú ætla ég að taka það fram, virðulegi forseti, að ég tek ekki þátt í því að segja í þessum ræðustól að þessi frumvörp séu sérstaklega að því er þetta varðar eitthvert samsæri, meinfýsi eða tilgangurinn sé sá að koma mönnum á kné eða þrengja hag opinberra starfsmanna að öllu leyti. Það eru ákveðnir hlutir í þessu sem eru jákvæðir. Og ég vil taka alveg skýrt fram að ég hef ekkert skipt um skoðun á því efni. Ég nefni til sögunnar æviráðningu. Æviráðning embættismanna, opinberra starfsmanna, er arfur frá lénsveldisskipulagi liðinnar aldar. Það, að einhver úrvalshópur embættismanna hafi embætti sín að léni með æviráðningu, er fordæmanlegt, forkastanlegt og óverjandi. Það er algerlega út í hött að heildarsamtök opinberra starfsmanna fari í varnarstöðu við að verja leifar úreltra tíma af því tagi. Hér talar maður sem gegnt hefur embætti utanrrh. og hefur búið við það sem stjórnandi í ráðuneyti að stýra mönnum æviráðnum sem hafa embætti að léni. Ég tel það kerfi ekki til fyrirmyndar. Ég tel mjög þarft að afnema það og hef lengi viljað beita mér fyrir því. Nú skal það tekið fram að þetta er kannski ekki eins stórt mál og það var áður vegna þess að þetta á einungis við um lítinn hluta, en það eru forréttindi sem á að afnema. Hlaupi almennir launþegar í stéttasamtökum opinberra starfsmanna í vörn fyrir forréttindahópana sem þessa njóta, er það á algerum misskilningi byggt. Auðvitað eiga opinberir starfsmenn, embættismenn sem aðrir, að vera ráðnir annaðhvort á almennum ráðningarkjörum eða, ef menn vilja tryggja ákveðið öryggi að því er varðar sérfræðiþjónustu, til tiltekins tíma, fimm ára ráðningartími kannski með rétti til endurráðningar eða eitthvað þess háttar. Þetta eru bara almenn réttindi, nauðsynlegt aðhald í opinberum rekstri og er aðgerð gegn forréttindum. Það er ekki hlutverk launþegasamtaka að verja forréttindi. Að því er varðar biðlaunin er það líka rétt að að svo miklu leyti sem þar er um að ræða áunnin réttindi sem tryggja mönnum rétt til þess að vera á tvöföldum launum einhvern tíma, þá er það vafasamt. Ég minni hv. þingmenn sem hér eru staddir á það að ef stjórnmálamenn sem kosnir eru til fjögurra ára taka biðlaun sem þeim eru tryggð samkvæmt reglum, þá er það undantekningarlaust kallað pólitísk spilling. Kannski fer það þó að einhverju leyti eftir því hvaða flokki menn tilheyra, það er a.m.k. kallað spilling ef þeir eru í vinstri sinnuðum flokkum. Menn gera ekki eins miklar kröfur til hægri sinnaðra flokka. Meira að segja að því er þetta mál verðar er það engu að síður staðreynd að til biðlaunaréttarins hefur verið stofnað með lögum og túlkun á lögum með hæstaréttardómi þýðir að menn hafa notið þessara réttinda. Þau eru partur af starfskjörum opinberra starfsmanna. Hv. þm. Pétur Blöndal spurði áðan hvað mætti reikna þau sem stóran hlut af kjörum. Ég hef ekki hugmynd um það, en ég veit að þessi löggjöf, þessi hæstaréttardómur og þessi fordæmi eru ótvírætt orðin að kjörum sem lengi hafa viðgengist. Þá kemur spurningin: Á að afnema þau einhliða að frumkvæði löggjafans eða á að semja um það eða þá, ef löggjafinn gerir það og ekki nást samningar, að bæta fyrir ígildi þeirra launaréttinda sem í þessu fólust? Þriðja atriðið sem er álitamál í þessu frv. en er a.m.k. ýmislegt jákvætt um að segja er ákvæðið um að auka sjálfstæði og ábyrgð forustumanna í ríkisrekstri. Ég bið menn að hugleiða hver hagur launþega almennt er í miðstýrðu ríkiskerfi þar sem eiginlega allar ákvarðanir fara upp á toppinn til ráðherra. Ég spyr: Er það t.d. svo að opinberir starfsmenn líti á það sem jákvætt að sá launamunur sem er í kerfinu fari neðan jarðar, hann sé dulbúinn í formi óunninnar yfirvinnu sem síðan er úthlutað án nokkurs efnislegs mælikvarða til einhverra sem eru inn undir? Eins og hv. þm. Albþ. og óháðra, Ögmundur Jónasson, sagði, stundum kannski í skjóli embættisvalds til hinna hlýðnu. Ég hef heyrt hv. þm. Ögmund Jónasson segja: Eitt af því sem við þurfum að gera við breytingar á launakerfinu er að gera það opið og sýnilegt og fá ákvarðanirnar upp á borðið. Ég held að nálægðin milli forstöðumanns ríkisstofnunar eða ríkisfyrirtækis og hans starfsmanna tryggi að það sé betra kerfi heldur en miðstýrt kerfi allt upp í ráðherra og dulbúið kerfi launabóta. Mér finnst þess vegna umhugsunarefni fyrir almenna opinbera starfsmenn hvort það eigi að leggja áherslu á að þetta sé endilega af hinu illa. Ég skil að menn geta verið tortryggnir. Ég skil að þeir eru hugsanlega tortryggnir á það að í skjóli þessa ákvæðis geti þrifist einhver forstjóraspilling, þ.e. að forstöðumenn geti hyglað sínum nánustu af einhverjum öðrum ástæðum. Að vísu er það svo að ef verið er að gera forstöðumenn ábyrga fyrir starfsárangri, fyrir því að halda sig innan fjárlaga, fyrir frammistöðu í rekstri, hafa þeir ekki efni á því að hygla einhverjum mönnum nálægt sér sem sem ekkert er í spunnið og engu skila. Ég held því að þetta sé jákvæð hlið á þessu máli, nefnilega sú að launþegar sem leggja sig fram í starfi, opinberir starfsmenn sem er fullt af, því hef ég kynnst af eigin reynd, fái með sýnilegum hætti umbun vegna þess að opinberi geirinn er auðvitað í samkeppni við einkageirann og ef hann getur ekkert gert nema farið neðan jarðar, þá getur hann ekki keppt við einkageirann. Ég hélt að það væri í hag almennt fyrir opinbera starfsmenn og þeirra starfsframgang að það lögmál gilti að umbuna mætti þeim sem legðu fram góða vinnu til þess að þeir héldust í opinbera geiranum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð öllu fleiri. Ég endurtek að lokum að ég tel kjarna þessa máls vera þessa spurningu: Vakir það fyrir ríkisstjórninni að taka einhliða til baka áunnin réttindi sem opinberir starfsmenn hafa áunnið sér? Ég tel að svo sé. Fyrst svo er ber að breyta aðferðafræði ríkisstjórnarinnar á þann hátt að það verði teknir upp samningar þar sem farið er yfir staðreyndir mála og þær metnar og staðið við það sem alltaf hefur verið sagt í samningum áður, að þá verði samið um það að þetta sé ígildi launa og það verði þá bætt í formi betri launa.

Virðulegi forseti. Ég mun svara sumum efnisatriðum síðar en ég byrja á að þakka hv. þm. fyrir stuðning hans við frv. sem ég met mikils. Það er ástæða til að taka strax fram að ég geri mikinn mun á annars vegar þeim réttindum sem svo eru kölluð sem koma fram í lögunum sem hér eru til umræðu, eins og æviráðningunni og biðlaunaréttinum annars vegar og lífeyrisréttinum hins vegar. Það hefur aldrei svo ég viti til verið blandað saman æviráðningunni og biðlaunaréttinum og launum. Meira að segja gerðist það fyrir u.þ.b. tíu árum að horfið var frá æviráðningunni í stórum stíl en það komu engar launauppbætur í staðinn. Ekki heldur þegar minnst hefur verið á biðlaunaréttinn. Við teljum því að þetta sé arfur liðins tíma eins og hv. þm. sagði og það sé hægt að afnema það með lögum án þess að nokkrar bætur komi fyrir. Þetta er ekki áunninn réttur.

Er samningsrétturinn líka arfur liðins tíma?

Ef ég fæ frið fyrir hv. þm. andartak. Hann er búinn að halda tvö hundruð fundi um allt land segir hann og hann getur ekki einu sinni stillt sig á meðan aðrir tala hérna.

Þú ert nú að hvíla þig á meðan.

Það er hárrétt, ekki veitti af, hv. þm. 

Þögn í salnum.

Ég legg til, hæstv. forseti, að það verði talað við hv. þm. og hann beðinn um að sýna smástillingu annað slagið. Þetta var hins vegar svar vegna þess að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson lýsti eftir viðhorfum mínum varðandi þessi mál.

Herra forseti. Hæstv. fjmrh. byrjaði í ræðu sinni að þakka mér fyrir stuðning sinn við frv. Það setti af stað hjá mér þá hugsun að sennilega er þetta skýringin á því hvernig hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. náðu svona góðu og ljúfu samkomulagi. Þeir hafa misskilið hvor annan svona rækilega að þeir halda báðir að þeir styðji lífeyrisréttindafrv. Annar segir að vísu að svoleiðis eigi menn ekki að gera en hinn segir að hann búist við því á næstu stundu. Þetta varðar eitthvað móttökutækið og viðtökuhæfnina um það hvernig orð manna eru skilin. Ég var ekki að lýsa yfir stuðningi við frv. Ég var að lýsa því yfir að það væru í því ákveðnir jákvæðir þættir en ég gagnrýndi meginatriðin mjög harðlega. Að sjálfsögðu, hæstv. fjmrh., er það ljóst að lífeyrisréttindin eru útreiknanlegur hluti af kjörum opinberra starfsmanna. Það ber að bæta það í samningum, ekki einhliða heldur í samningum. Hvernig stendur þá á því, hæstv. fjmrh., að því er yfirlýst um frv. sem nú hefur kannski verið dregið til baka og kannski ekki, að það svipti í engu, dragi í engu eða skerti í engu áunnin réttindi? Nú eru hins vegar lagðar fram tölulegar staðreyndir um að svo sé. Voru þetta mistök? Verður þess vegna að vinna frv. upp á nýtt fyrir utan aðferðafræðina? Að því er varðar það frv. sem við tölum nú um getur hæstv. fjmrh. neitað því að sama grundvallarskýring eigi við, þ.e. einhliða ákvörðun um að breyta fyrirframgreiðslu launa í eftirágreiðslur, breytingar eða afnám á samnings- og verkfallsrétti hjá tilteknum hópum og afnám biðlaunaréttar? Á það ekki við hið sama að hér hafi verið um að ræða hluti sem höfðu áhrif á að laun opinberra starfsmanna eru lægri en þau hefðu ella verið? Svo vil ég minna hæstv. fjmrh. á að ég spurði um skýringar hans að því er varðaði gildissviðið og að því er varðaði takmarkanir á auglýsingum opinberra starfa.

Virðulegur forseti. Ég mun koma að gildissviðinu síðar, ég hef ekki tíma til þess nú. En um auglýsinguna er það eitt að segja að auðvitað á að auglýsa störfin en það þarf ekki að auglýsa þau öll í Lögbirtingarblaðinu. Ég tek líka fram að ég þakka hv. þm. fyrir stuðning við meginatriði frv., ég orða það þannig til að það sé nákvæmara. Ég tek fram ef sú staða kemur upp að mönnum finnst betra að halda samningsrétti manna eins og lögreglumanna, þ.e. færa þá úr embættismannahópnum til annarra er sjálfsagt að ræða það. Við töldum hins vegar að það væri heppilegra bæði fyrir þá og aðra að þeir tilheyrðu embættismannahópnum. Þetta er auðvitað til umræðu. Í öðru lagi tek ég fram vegna lífeyrisréttarins að það eru þrjár vikur síðan beðið var um að reiknað væri út nákvæmar en við höfðum þá gert hvort einhver skerðing kæmi fram á áunnum réttindum. Það liggur fyrir frá einum aðila og er til skoðunar hjá öðrum. Það er niðurstaða sem vel getur verið rétt og mun það að sjálfsögðu verða lagað. Málið er einfaldlega það að þetta eru frumvarpsdrög sem eru til umræðu og þessa dagana, síðast í hádeginu í dag var fundur með fjórum forustumönnum starfsmanna ríkisins sem eiga sæti í þessari nefnd þar sem verið er að ræða um það hvernig hægt sé að komast að sameiginlegum forsendum í því máli. Það hefur aldrei staðið til að leggja fram frv. sem gerir það að verkum að áunnin réttindi hverfi. Hins vegar er nauðsynlegt að breyta þessum réttindum til að samtímagreiðslurnar frá ríkinu og frá launþegunum geti orðið grundvöllur útborgunar ásamt ávöxtuninni en við þurfum ekki að búa við þá óvissu sem við búum við í kerfinu í dag með 95 ára reglunni, 32 ára reglunni og eftirmannareglunni. Um það snýst málið. Ég get ekkert sagt um það hvenær frv. verður tilbúið. En ég vona að það verði sem fyrst og ég ætla ekkert að hafa nað nákvæmara en sem fyrst. Það verður hv. þm. að virða mér til vorkunnar. Ég get ekki orðað það nákvæmar á þessari stundu.

Herra forseti. Það er ekki hægt að skilja orð hæstv. fjmrh. á annan veg en að hann viðurkenni nú að honum hafi orðið á mistök að setja saman frv. um lífeyrisréttindi sem fól í sér skerðingu á áunnum réttindum þrátt fyrir yfirlýsingar ráðherrans um að svo væri ekki.

Þetta eru frumvarpsdrög.

Þetta eru frumvarpsdrög, það er alveg rétt, en það breytir ekki því að yfirlýsingin var engin drög. Því var lýst yfir fullum fetum að frumvarpsdrögin fælu ekki í sér neina skerðingu á áunnum réttindum. Nú skilst mér að það liggi fyrir viðurkenning, ég skil orð hæstv. fjmrh. á þann veg að það hafi aldrei verið meiningin og sé svo --- sem ég held að sé rétt --- þá er frv. mistök. Í annan stað er alveg óhjákvæmilegt að koma í veg fyrir að fjmrh. hætti að leggja út málflutning minn á annan veg en hann er. Það er misskilningur hjá honum að afnám æviráðningar sem varðar fáeina forréttindamenn í kerfinu og takmarkanir afturvirkt á biðlaunaréttindi séu aðalatriði frv. Það er ekki aðalatriði þessa frv. Það eru leiðréttingar, sérstaklega afnám æviráðningarinnar. Aðalatriði þessa frv. er þetta: Ríkisstjórnin fer fram með frv. sem fela í sér einhliða skerðingu á áunnum réttindum og hún gerir það ekki með því að ganga til samninga um að bæta það upp í kjarasamningum. Það er aðalatriðið og þessu erum við andvígir.

Hvaða áunnin réttindi?

Hvaða áunnin réttindi? Eru það ekki réttindi allra opinberra starfsmanna að þeir hafa fyrirframgreidd laun en nú á að ákveða að þau verið eftirágreidd þrátt fyrir verðbólgu. Er það ekki dæmi um það?

Ekki núverandi starfsmönnum, það gildir ekki um þá.

Er ekki hæstv. fjmrh. farinn að verða eins og sumir aðrir sem hann kvartar undan. Hann er sífellt grípandi fram í.

Hv. þm. verður að lesa frv.

En hæstv. ráðherra hefur ræðutíma.

Herra forseti. Þetta frumvarp sem hér er tekið til umræðu er illa undirbúið vegna þess að það hefur verið staðið rangt að vinnunni við það. Starfsmannastefna ríkisins endurspeglast í væntanlegum þremur þingmálum, þ.e. þessu frv., áður boðuðu frumvarpi um lífeyrissjóðsmál og í þriðja lagi frumvarpi sem var boðað af hálfu félmrh. um vinnudeilur á almennum markaði. Lífeyrissjóðsfrv. hefur verið tekið út af dagskrá og margt bendir til þess að þriðja frv. verði heldur ekki lagt fram. Þannig stendur nú orðið lítið eftir af heildarstefnu ríkisins varðandi starfsmannamál. Það er ámælisverðast varðandi þetta frumvarp, sem snertir 25 þús. starfsmenn ríkisins, að það skuli vera unnið án samráðs við samtök ríkisstarfsmanna. Hæstv. fjmrh. hefur haldið því fram að með þessu frumvarpi séu einungis skert kjör ríkisstarfsmanna hvað varðar tvö atriði, þ.e. biðlaun svo og æviráðningu. Vissulega eru þau tvö atriði skert með ótvíræðum hætti í þessu frv. En það er margt fleira sem tengist kjarasamningum opinberra starfsmanna sem komið er inn á í þessu frv. Vitaskuld, hæstv. fjmrh., verður að líta á heildarlöggjöf um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og kjarasamninga í samhengi. Kjarasamningar tengjast vitaskuld þessari rammalöggjöf. Þau efnisatriði hefði átt að ræða við stéttarfélög við næstu kjarasamninga. Það er ámælisvert af hálfu ríkisstjórnarinnar að koma fram með einhliða heildarlöggjöf á þessu sviði sem er unnin án samráðs og gefur engin tækifæri á að taka upp kjarasamninga. Þetta frumvarp hefur fengið mikla gagnrýni en það er einnig margt sem vantar í frv., t.d. hvað viðvíkur réttarstöðu starfsmanna, um starfsemi stéttarfélaga og samningsferil. Vitaskuld er mikilvægt að endurskoða lög um opinbera starfsmenn. En þetta mál snertir, eins og ég gat um áðan, 25 þús. starfsmenn ríkisins og um þriðjungur af útgjöldum ríkisins, eða um 36 milljarðar, rennur til launagreiðslna eins og getið er um í frumvarpinu. Hér er því um geysilega mikilvægan þátt í þjóðlífi okkar að ræða og því skiptir miklu máli að vandað sé til undirbúnings við breytingar. Meginmarkmið frv. er að auka vald forstöðumanna einstakra stofnana, m.a. til að bæta stjórnun í ríkisrekstri og gerð eru skarpari skil á milli starfsmanna ríkisins, þ.e. hverjir eru í samningsumhverfi almenna markaðarins og hverjir eru í samningsumhverfi hins opinbera. Það á að reyna að færa ríkisrekstur nær því sem gerist á hinum almenna vinnumarkaði. Ég tek undir það sjónarmið að það beri að stefna því að afnema mun á opinberum og almennum vinnumarkaði. Þetta á þá vitaskuld við kaup, kjör og réttindi. Stærsti þátturinn varðandi þetta er vitaskuld lífeyrissjóðsmál en þau mál verða ekki tekin til umræðu í þessu samhengi nú um stundir. Það er mjög vikið að í greinargerð með frv. og kom fram í máli hæstv. fjmrh. að það eigi að reyna að bæta stjórnun í opinberum rekstri þannig að betur verði komið til móts við þarfir neytendanna, borgaranna í þessu landi. Sem liður í því er sjálfstæði stofnana aukið og vald forstöðumanna þeirra og með því telur hæstv. fjmrh. að þetta sé fært nær hinum almenna vinnumarkaði. Nú er það svo að fjölmargt vantar í þetta frv. til nútímalegri stjórnunar. Þannig vita flestir að undirstaða fyrir árangursríka stjórnun er langtímastefnumótun og það að færa sig úr miðstýrðu fyrirkomulagi yfir í dreifstýringu. Það eru til margvíslegar stjórnunaraðferðir í opinberum rekstri sem hægt er að hafa að leiðarljósi. Hægt er að nefna nokkrar stjórnunaraðferðir í þessari umræðu. Það er t.d. rætt um stjórnun í undantekningartilvikum, það er rætt um stjórnun með því að vera sýnilegur, í þriðja lagi rætt um stjórnun með verkefnadreifingu, í fjórða lagi er talað um stjórnun með markmiðssetningu, í fimmta lagi er talað um stjórnun með ákvörðunarreglum. Á þessari upptalningu sést greinilega án þess að ég ætli að útskýra muninn á einstökum stjórnháttum, að stjórnun er sérgrein innan viðskiptafræði og hagfræði þar sem mikið þróun hefur átt sér stað síðustu áratugi. Það er lítið vikið að þessum breyttu viðhorfum í frv. þótt svo að ég viti að fjmrn. hefur undanfarin ár reynt að tileinka sér ýmsa þætti í nýrri hugsun, t.d. hvað viðvíkur samningsstjórnun og gæðastjórnun svo alkunn hugtök séu nefnd. Það hefði hins vegar verið mjög til bóta ef í greinargerð hefði verið sett skýrari útfærsla varðandi þessa þætti í stað þess að forstöðumanni væru falin öll völd. Markmið opinbers reksturs hlýtur vitaskuld að vera að ná árangri en til þess þarf að beita nýjustu þekkingu. Mjög margt í starfsemi ríkisins er á samkeppnisvettvangi og þá verður vitaskuld að laga sig að þeim leikreglum sem þar gilda. Sömuleiðis þarf að hafa vel í huga sérstöðu ríkisvaldsins í velferðar- og menntamálum þar sem gilda allt önnur lögmál en á samkeppnismarkaði. Þessi aðgreining sem er í sjálfu sér pólitískt ágreiningsefni kemur mjög lítið fram í frv. og vitaskuld hefði ríkisstjórnin átt að gera betur grein fyrir pólitískum markmiðum sínum við þessa lagasetningu. Það ber einnig að hafa í huga að opinber umsvif hérlendis eru lítil miðað við önnur lönd. Þannig er umfang ríkisins eða opinberra aðila hérlendis sem hlutfall af þjóðarframleiðslu langtum minni en á Norðurlöndunum og mun minni en að meðaltali innan OECD. Þetta er athyglisverð staðreynd í ljósi þess að oft er því haldið fram að opinber rekstur og opinber umsýsla séu að sliga íslenskt hagkerfi. Því fer víðs fjarri. Það er ámælisvert í frv. að æviráðning starfsmanna er afnumin án þess að það sé gefinn nokkur kostur á launauppbót til að vega á móti þeim réttindamissi. Ýmsir ríkisstarfsmenn hafa litið þennan rétt mjög alvarlegum augum en grundvallaratriðið er að hér er um samningsbundinn rétt að ræða sem endurspeglast í lægri launum þar sem menn leggja mikið upp úr þeim rétti. Þetta er einn þeirra þátta sem er ekki hægt að setja í lög einhliða nema taka upp kjarasamninga samhliða. Allsherjarvald fjmrn. varðandi flesta þá þætti sem viðkoma hinu nýja skipulagi gengur eins og rauður þráður í gegnum frv. Þannig virkar fjmrn. sem yfirfrakki við ráðningar og kemur þetta skýrt fram í 7. gr. frv. 9. gr. þess er hins vegar ein aðalgrein frv. Hún felur í sér stóraukið vald forstöðumanna stofnana ríkisins. Þetta sem er hornsteinn frv. er ekki vel útfært. Forstöðumanni er falið vald með ráðningum og honum er einnig veitt heimild til að veita sérstakar launauppbætur. Hér er einum manni falið mjög mikið vald nánast eftirlitslaust. Þetta er nefnilega ekki svipuð aðferð og gildir á hinum almenna vinnumarkaði þar sem forstjóri eða framkvæmdastjóri hefur vissulega vald til að borga umfram kjarasamninga. Það er oft gert. Á almenna markaðnum er það framkvæmdastjóri sem ber beina ábyrgð gagnvart stjórn síns félags og verður að mæta með ákvarðanir sínar, m.a. launaákvarðanir gagnvart undirmönnum, hjá sinni stjórn ef á þarf að halda. Sömuleiðis er stjórnin ábyrg gagnvart hluthöfum sínum á aðalfundi á ári hverju. Þannig eru tvö skref frá framkvæmdastjóra fyrirtækis sem hann verður að hafa í huga þegar hann tekur t.d. einstaklingsbundnar launaákvarðanir. Í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir í reynd neinum yfirmönnum forstöðumanna nema að forminu til, þ.e. ráðherra. Forstöðumönnunum er falið sjálfdæmi í að hygla einstökum undirmönnum sínum eftir engum reglum. Hér er brotið á öllu eðlilegu samningsumhverfi og einnig því sem gildir á hinum almenna vinnumarkaði. Einnig má spyrja sig hvort forstöðmenn geti farið með þetta vald. Ef litið er yfir sviðið hjá hinu opinbera er það vitaskuld svo að margir gætu farið vel með þetta aukna vald sem þeir fengju og náð árangri með nýjum tækjum. Aðrir myndu hins vegar, vegna þess að það er misjafn sauður í mörgu fé, ekki valda og jafnvel misnota þessi auknu réttindi sem 9. gr. frv. felur þeim. Þetta mál, sem tengist samningsferli innan stofnana ríkisins, þarf að skoða miklu betur. Í 17. gr. frv. er mjög alvarlegt ákvæði þar sem sagt er að starfsmönnum sé skylt að vinna þá yfirvinnu sem forstöðumaður telur nauðsynlega. Þetta ákvæði þekkist ekki á hinum almenna vinnumarkaði. Það er alfarið í valdi starfsmanns hverju sinni hvort hann vill vinna yfirvinnu og það er eðlilegt að svo sé einnig á opinberum vinnumarkaði. Í 21. gr. frv. er getið um fjölmarga þætti sem geta valdið áminningu yfirmanns án þess að kveða skýrt úr um það að starfsmaður eigi kost á að tala máli sínu. Þar er bætt við að ef það er unnt þá skal hann gera það. Og auðvitað spyr maður sig að hvers mati er það þá hvort honum eigi að vera mögulegt að fá að tala máli sínu ef hann fær áminningu. Hér er brotið á starfsmönnum. Hugsunin í þessari grein er augljós. Hún er að gera réttarstöðu hans lakari en áður. Í II. hluta frv. er fjallað um embættismenn. Þar er mjög rúmur listi settur upp. Með þessu ákvæði er tekinn samningsréttur af fjölmörgum stéttum opinberra starfsmanna svo sem starfsmönnum ráðuneyta, dómstóla, sýslumannsembætta, lögreglu- og tollstjóraembætta, Almannavarna, Fangelsisstofnunar og Landhelgisgæslu. Þá má spyrja sig af hverju t.d. allir starfsmenn Stjórnarráðsins eru flokkaðir í þessa lávarðadeild, sem hér er gert ráð fyrir að setja upp. Í 23. gr. frv. er kveðið á um embættismenn sem forstöðumenn eru einnig og eiga öllu að stjórna. Þar er ekki sagt að það eigi skilyrðislaust að auglýsa stöður þeirra. Þeir eru ráðnir tímabundið sem ég er sammála en mér finnst það eigi að vera skilyrði að embættin eigi að auglýsa hverju sinni. Það á ekki að vera unnt að framlengja skipunartíma án auglýsinga. Ef til vill er betra varðandi embættismenn að setja upp sérstakar dómnefndir sem gera hæfnismat á umsækjendum og í kjölfar þess álits verði ákvörðun tekin um ráðningu. Þetta fyrirkomulag, að fá faglega umfjöllun, þekkist innan háskólakerfisins alls staðar í heiminum við að leggja mat á mismunandi hæfi manna. Ég efast ekki um að þessi aðferð væri betri en einhliða ákvörðun ráðherra hverju sinni. Í 30. gr. frv. er kveðið á um hvernig hægt er að leysa starfsmann frá störfum ef um sjúkleika yfir lengra tímabil er að ræða. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. hvort þetta ákvæði er eins og gildir á hinum almenna vinnumarkaði. Í 36. gr. er gert ráð fyrir flutningi á embættismönnum milli embætta. Í greininni er gert ráð fyrir að það stjórnvald sem skipar mann í embætti geti flutt hann á milli. Hér er ekki gert ráð fyrir að embættismaðurinn hafi neitt um það að segja og finnst mér hér sé gengið á rétt manna þótt ég sé í grundvallaratriðum sammála því að menn séu fluttir milli starfa í opinberri þjónustu, sérstaklega þeir sem gegna ráðandi störfum. Ég hefði ég kosið að settar væru skýrari reglur og ekki haft, eins og allt frv. ber með sér, í valdi vinnuveitandans. Það er nefnilega svo, herra forseti, að hagsmunir vinnuveitandans ganga eins og rauður þráður í gegnum frv. Það er oft og tíðum gengið á réttindi starfsmanna og á möguleika þeirra að hafa áhrif á starfsumhverfi sitt. Þetta er einnig í andstöðu við nútíma stjórnunarhætti, í andstöðu við það fyrirkomulag sem menn leitast nú við að láta fyrirtækjarekstur og opinberan rekstur þróast í meðal nágrannalandanna. Menn reyna sífellt að tengja starfsmenn inn í lýðræðislegt ákvarðanaferli í starfi sínu saman með stjórnendum frekar en að setja upp miðstýrt boðvald gagnvart undirmönnum eins og gert er í frv. Þetta tel ég vera einn alvarlegasta ágallann á frv., þ.e. að ekki er fundinn farvegur fyrir nútímalega stjórnunarhætti. Menn verða vitaskuld að búa lagaramma sveigjanleika til að laga sig að nútímastjórnunarháttum. Í 38. gr. frv. er rætt um skyldur forstöðumanna stofnana. Þar er sagt að ef farið er fram úr fjárlagaheimildum geti ráðherra veitt forstöðumanni áminningu eða veitt lausn frá embætti ef um ítrekaða, stórfellda vanrækslu í starfi er að ræða. Ég tel rétt að forstöðumenn verði dregnir til ábyrgðar ef þeir fara fram úr áætlunum með því að stýra sinni stofnun ekki af þeirri aðgæslu sem þeim ber sem starfsmönnum almennings. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. ef þetta verður nú að lögum hvort hann telji að einhverjum forstöðumönnum beri nú að segja upp störfum. Það væri mjög athyglisvert að vita hvernig hæstv. ráðherrar hugsa sér að beita þessu ákvæði eða hvort þetta er raunverulega bara marklaust tal og menn fái að vera áfram lélegir ríkisforstjórar eins og hingað til og látnir í friði. Ég hefði talið eðlilegt að öllum yfirmönnum ríkisins yrði sagt upp störfum í kjölfar þessara breytinga. Stöður þeirra yrðu auglýstar lausar til umsókna og þeir gætu þá sótt um aftur eins og aðrir þegnar þessa lands. Það er áberandi þáttur í frv. að fjmrn. er með puttana í hverri einustu ákvörðun sem viðvíkur fagráðuneytunum. Ég hefði talið eðlilegra að menn hefðu reynt, samhliða eflingu sjálfstæðis stofnana ríkisins, að efla fagráðuneytið sem ábyrgan eftirlitsaðila gagnvart einstökum stofnunum. Þó svo að menn ræði um að dreifstýring eigi að vera aðall frv. þá falla menn aftur og aftur í þá gryfju að reyna að sanka öllum völdum til fjmrn. þegar kemur að hinni praktísku útfærslu. Ég tel þetta vera ranga stefnu. Í 46. gr. frumvarpsins er kveðið á um að ef starfsmaður hefur sagt upp störfum þá sé forstöðumanni stofnunar heimilt að lengja uppsagnarfrest í allt að sex mánuði ef margir leita lausnar samtímis. Þetta ákvæði þekkist ekki á almenna vinnumarkaðnum. Því væri fróðlegt að spyrja hæstv. fjmrh. hvort og hve mikið hann ætlar að launa starfsmönnum fyrir þessar auknur skyldur sem á þá eru lagðar umfram almennan vinnumarkað. Hér eru menn á villigötum eins og víða í frv. Í 47. gr. segir ma.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Nú kýs starfsmaður að standa utan stéttarfélaga og skal hann þá njóta sömu launa og launakjara og samið hefur verið um í kjarasamningum fyrir sambærileg störf. Sé ekki um það að ræða skal fjármálaráðherra ákveða laun og launakjör þeirra starfsmanna sem standa utan stéttarfélaga.`` Hér er opnaður sá möguleiki að hæstv. fjmrh. getur hyglað starfsmönnum sem kjósa að standa utan stéttarfélaga eða skipulags félagskapar um sín kjaramál. Hér er hæstv. fjmrh. fengið tæki til að brjóta niður félagsskap stéttarfélaga hvort sem stéttarfélögin eru á heildargrunni eða innan stofnana. Það er mjög alvarlegt ákvæði í þessu frv. að það skuli vera opnuð leið fyrir ríkisvaldið til að brjóta niður félagafrelsi á vinnumarkaði eins og þetta ákvæði getur leitt til. Það kemur einnig fram í frv. að það vantar alveg ákvæði um samningsferli. Það vantar t.d. alveg ákvæði um starfsmannaráð. Það vantar ferli fyrir kjarasamninga byggða á stofnunum eða vinnustaðarsamningum. Nú er það svo að það eru sérstök lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna, lög nr. 94/1986. Hins vegar hefði þurft að taka þau mál í víðu samhengi inn í þessa umræðu. Ég tel mikilvægt að fundinn sé samningafarvegur á einstökum stofnunum með skipulögðum hætti. Ég hef áður talað fyrir vinnustaðarsamningum og það er hluti af stefnuskrá Þjóðvaka. Þar er getið um þann þátt sem árangursríkt tæki við samninga, bæði fyrir verkalýðsfélög og vinnuveitendur. Þetta er nútímalegt form við kjarasamningsgerð sem víða er notað í heiminum, þótt við höfum ekki borið gæfu til þess að hverfa út úr þessu miðstýrða samningsumhverfi okkar. Það vantar alveg opnun á þessa hugsun inn í þetta frv. um þetta ferli. Tónninn er allur sá að vinnuveitandinn hafi allt vald. Að því leyti gengur þetta frv. lengra í átt til valds vinnuveitenda en gildir á hinum almenna vinnumarkaði og er þó vald vinnuveitenda þar verulegt. Í 52. gr. frv. er rætt um að það beri ekki að leita umsagna eða gefa stéttarfélögum kost á að fylgjast með málum sem varða ágreining milli starfsmanna og vinnuveitenda ef um verklagsreglur er að ræða. Nú vil ég spyrja: Hvað er átt við með verklagsreglur? Það er hægt að skilgreina það á þann hátt að starfsmenn hefðu lítinn málskotsrétt varðandi sín mál, komi til ágreinings á milli þeirra og hins alvalda forstöðumanns. Þá vantar alveg inn í þetta frv. með hvaða hætti eftirlit verði haft með forstöðumönnum. Þeim er gefið hér mikið vald, en valdi verður að fylgja eftirlit. Í ákvæðum til bráðabirgða eru biðlaun skert. Biðlaunaréttur er tekinn af öllum nýjum starfsmönnum en skertur á þeim sem fyrir eru. Hér er um samningsbundin réttindi að ræða og að því leytinu til er frv. brot á kjarasamningi. Ég vil að þetta ákvæði sé tekið út úr frv. og fjallað um það sérstaklega við næstu kjarasamninga ef menn vilja breytingar á þessu ákvæði. Ég vil einnig spyrja hæstv. fjmrh. í sambandi við þetta um frv. um hlutafjárvæðingu Póst og síma. Þar er gert ráð fyrir að biðlaunarétturinn fylgi áfram yfir í hið nýja hlutafélag. Hvers vegna er gerður munur á starfsmönnum? Ég sé ekki betur, hæstv. fjmrh., en að starfsmenn Pósts og síma fái rýmri rétt hvað viðvíkur þessu máli en starfsmenn ríkisins að öðru leyti samkvæmt þessu frumvarpi. Hér virðist vera um mótsögn að ræða í stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum frv. og ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. upplýsi hvort svo sé. Í sambandi við samningsumhverfið má geta þess að það er ekki fjallað um neinar hugsanlegar breytingar á því hver fari með samningsumboð fyrir hönd ríkisins. Þótt sérstök lög gildi um kjarasamninga opinberra starfsmanna, færast fjölmargir ríkisstarfsmenn í annað samningsumhverfi og margir eru eftir í hinu fyrra kerfi. Það eru slæm vinnubrögð að móta ekki stefnu á þessu sviði. Nú er það svo að fjmrn. og þá sérstök nefnd, samninganefnd ríkisins, fer með gerð kjarasamninga fyrir hönd fjmrn. Þetta er miðstýrt fyrirkomulag. Samninganefnd ríkisins gerir alla kjarasamninga sem ríkið gerir og á það bæði við um stéttarfélög á opinberum vettvangi og almennum vinnumarkaði. Það er ekki gerð nein tillaga um breytingar á þessum þætti né rætt um það í frv. Ég tel hið miðstýrða fyrirkomulag á kjarasamningagerð ríkisins, og mér er nokkuð kunnugt um það ferli, einmitt af hinu illa. Ég tel betra að fara með samningsumboð vinnuveitendans, þ.e.a.s. ríkisins, í ríkara mæli yfir til ráðuneytanna og þá sérstaklega yfir til stofnana og þá vitaskuld í samvinnu við forstöðumenn einstakra stofnanna. Það þarf að færa þetta samningsumhverfi með formlegum hætti yfir til ráðuneyta og stofnana, þannig að í einstökum stofnunum mæti samninganefnd hins opinbera, þess vegna leidd af forstöðumanni, fulltrúum stéttarfélaganna eða starfsmannafélaganna á viðkomandi stofnunum. Þetta hefði ég talið miklu árangursríkari leið við kjarasamninga en nú tíðkast. Í 49. gr. frv. er málskotsréttur við uppsögn starfsmanna takmarkaður verulega. Hér eru stjórnsýslulög tekin úr sambandi að nokkru leyti og þetta er ákvæði sem þarf vitaskuld miklu nánari skoðunar við. Það þarf að formfesta starfsmannaráð í þessari löggjöf en það vantar algjörlega. Minni réttindi sem þetta frv. felur í sér verður vitaskuld að bæta með hærri launum. Sömuleiðis er í þessu frv. allt of opin skilgreining á því hverjir teljast embættismenn hins opinbera. Það vantar algerlega stefnumótun um samningsstöðu stéttarfélaga við stofnanir og ráðuneyti. Frv. felur í sér lélegri ráðningarfestu en verið hefur og vald forstöðumanna er aukið verulega án þess að eftirlit með því valdi fylgi. Það vantar algerlega farveg ef deilur verða milli forstöðumanns og starfsmanna. Frv. gengur raunverulega út frá því að geðþóttavald forstöðumanna fái að ráða ríkjum í opinberri umsýslu. Þá er einnig afnuminn samnings- og verkfallsréttur hjá fjölmörgum stéttum. Frv. einkennist af algjöru samráðsleysi og auðvitað kann það ekki góðri lukku að stýra, eins og atburðir undanfarinna vikna hafa sýnt. Flutningur grunnskólans var settur í uppnám vegna einstrengingslegrar og kjánalegrar framgöngu stjórnvalda varðandi réttindamál. Stéttarfélög hafa gagnrýnt ýmislegt annað varðandi þetta frv., m.a. það að réttur til makalauna er afnuminn, veikindaréttur er skertur og fæðingarorlof er skert. Frv. felur í sér á fjölmörgum sviðum skerðingar sem menn verða vitaskuld að takast á við í kjarasamningum og þá í formi hækkaðra launa ef skerðingarnar eiga að ná fram að ganga. Í þessu frv. er veikindaréttur og orlofsréttur í uppnámi að mati stéttarfélaga. Varðandi yfirborganir, sem hafa þekkst víða í opinberum rekstri, er gert ráð fyrir því að forstöðumaður geti einhliða breytt þeim án þess að starfsmaður hafi nokkurn rétt til umræðu um þann þátt. Herra forseti. Það er mjög mörgu ábótavant í þessu frumvarpi, bæði hvað efni og málsmeðferð varðar. Það hefði þurft að vinna þetta frv. í samráði við stéttarfélög og fleiri aðila og það hefði þurft að gera það á þeim tíma þegar kjarasamningar eru lausir. Það er skoðun mín að það beri að fresta þessu máli til haustsins og alls ekki stefna að afgreiðslu þess núna á vorþingi. Það á hins vegar að vinna þetta mál í þingnefnd þannig að leitað sé umsagna og málið sé betur undirbúið fyrir væntanlegt haustþing. Þá þyrfti að koma yfirlýsing ríkisstjórnarinnar við þessa umræðu að tekin verði út þau ákvæði er varða biðlaun og æviráðningu og aðra þættir sem snúa beint að kjörum starfsmanna. Þeir þættir yrðu þá skoðaðir í næstu kjarasamningum. Það þarf einnig að taka upp lög um kjarasamninga, búa þeim nýjan ramma og fara ofan í lífeyrissjóðsmálin við samningsgerðina í haust. Tillaga mín er sú að menn reyni að finna þessu máli þannig farveg að það verði unnið að þeim í samráði, en það er hugtak sem þessi ríkisstjórn virðist ekki þekkja. Herra forseti. Það er ekki góð aðferðafræði fyrir ríkisvaldið að lenda í stríði við 25 þúsund starfsmenn sína varðandi réttindi og skyldur. Ríkisstjórnin hefur með frumhlaupi sínu nokkrar undanfarnar vikur stuðlað að því og það hefur skapast tortryggni milli ríkisvalds og starfsmanna þess. Þetta er vond stefna, þetta er vond stjórnmálastefna sem við stjórnarandstæðingar erum ósáttir við. Við hefðum staðið öðruvísi að þessum málum. Við hefðum gert það í samráði við stéttarfélög og aðra aðila og með markvissari stefnumótun varðandi fleiri þætti en fram koma í þessu frumvarpi. Ég tel mikilvægt, herra forseti, að málið fái skoðun en verði ekki afgreitt á þessu vorþingi heldur látið bíða næstu samninga. Nauðsynleg undirbúningsvinna verði unnin nú á vorþingi þannig að hægt sé að stefna að því að afgreiða nýja heildarlöggjöf annaðhvort á haustþingi eða á næsta vorþingi. Þetta tel ég skynsamlega niðurstöðu í þessu máli.

Herra forseti. Varðandi samráð þá bar svo við að okkur hv. þingmönnum bárust mótmæli utan úr bæ í stórum stíl við þessu frv. löngu áður en við sáum það. Þannig að eitthvað virðist hafa kvisast út og mér er næst að trúa hæstv. fjmrh. að þeir hafi lagt þetta fram sem drög í samningaviðræðum og því hafi svo verið lekið út þaðan. Það kann ekki góðri lukku að stýra í samráði ef annar aðilinn lætur drög sem koma fram leka út og fer svo að mótmæla þeim sömu drögum út um allan bæ. Varðandi forstöðumenn, sem hv. þm. hafði miklar áhyggjur af, kom hann sjálfur inn á það að þeir hefðu í dag möguleika á að hygla mönnum með óunninni yfirvinnu og gera það eflaust í einhverjum mæli, annars væri hv. þm. ekki að tala um það. Þeir eru í dag í mjög sterkri stöðu vegna þess að þeir eru oft æviráðnir. Þetta á að leggja af. Það á að leggja af æviráðningu og gera ábyrgð þeirra miklu víðtækari. Ég bendi hv. þm. á að sérnefnd hæstv. efh.- og viðskn. er að fjalla um fjárreiður ríkissjóðs og þar stendur í 50. gr.: ,,Forstöðumenn og stjórnendur ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja bera ábyrgð á því að fjárhagsráðstafanir þeirra stofnana og fyrirtækja sem undir þá heyra sé í samræmi við heimildir.`` Þarna er verið að stórauka ábyrgð forstöðumanna ríkisfyrirtækja og það gerir þeim aftur á móti ekki kleift að hygla einum eða neinum nema starfsmennirnir eigi það skilið.

Herra forseti. Ég er nú yfirleitt orðvar en ég er hissa á þessari þvælu hjá hv. þm. Ég veit að hann veit betur. Það er alrangt að þessi frumvarpsdrög hafi verið lögð fram hjá stéttarfélögum í einhverjum samningaviðræðum og lekið út þaðan. Hann þarf ekki annað að gera en lesa greinargerð frv. Þar er því lýst hvernig þetta mál var unnið. Þetta er unnið einhliða af fjmrn. Það var sent stéttarfélögunum með nokkurra daga fyrirvara. Þau komu engum athugasemdum að, menn voru aldrei kallaðir til ráðslags í þessu máli. Hér var ekki unnið í samráði við stéttarfélögin og samningaviðræður fóru aldrei fram. Frv. er einhliða stefna og framlag ríkisstjórnarinnar. Meira að segja viðurkennir fjmrh. það sjálfur svo það er óþarfi fyrir hv. þm. að reyna að búa til einhverja aðra söguskýringu. Annað sem hann ræddi er varðandi forstöðumenn stofnana. Ég benti á að forstöðumenn stofnana samkvæmt þessu frv. hafa í reynd miklu meiri völd og áhrif en gildir á hinum almenna vinnumarkaði. Það tel ég mikið umhugsunarefni. Framkvæmdastjórar á almennum vinnumarkaði hafa, eins og ég rakti, yfir sér virkar stjórnir fyrir utan hluthafafundi. Í frv. er valdið hins vegar fært alveg eftirlitslaust til einstakra manna. Það er það sem ég er að gagnrýna í frv. Við eigum ekki að skipuleggja ríkisreksturinn þannig að einstaklingar án ábyrgðar fái þessa möguleika bæði gagnvart réttindum og launakjörum sinna undirmanna á þann hátt sem gert er ráð fyrir í frv. Þetta er galin stefna satt best að segja.

Herra forseti. Varðandi fyrra atriðið, þ.e. þá þvælu sem ég ku hafa sagt, þá er það dálítið undarlegt að maður fái fyrst mótmæli við einhverju frv. sem á að leggja fram og síðan nokkrum vikum seinna komi frv. fram. Þannig að asinn hefur nú ekki verið neitt sérstaklega mikill hjá ríkisstjórninni í þessu máli. Ég hallast að því að það sé rétt sem hún segir. Auðvitað þarf annar hvor aðilinn að leggja fram eitthvað til að ræða um. Síðan getur maður rætt um það. Menn þurfa að hafa einhverja beinagrind til að ræða um fyrst. Varðandi það að forstöðumennirnir séu eftirlitslausir. Yfir þeim er að sjálfsögðu ráðherra og svo geta starfsmennirnir að sjálfsögðu snúið sér til sinna þingmanna sem þar eru yfir. Þannig að það verður mjög auðvelt fyrir þingmenn að koma með fyrirspurn á Alþingi ef einhver starfsmaður er illa haldinn vegna ofríkis forstöðumanns.

Herra forseti. Varðandi framlagningu frv. þá ætti hv. þm. að beina þessu til hæstv. fjmrh. Hann var hvattur af stjórnarandstöðunni mjög ítrekað til þess að leggja frumvörpin fram hér á Alþingi þannig að hin pólitíska umræða gæti átt sér stað. Það var hann sem gerði það ekki. Að öðru leyti var atburðarásin eins og ég lýsti áður. Það að fara að blanda núna þingmönnum inn í þá nýsköpun sem hæstv. fjmrh. er að standa fyrir hér í ríkisrekstri er alveg ný sýn í málinu. Ég minnist þess nú ekki að hafa séð í greinargerð frv. að þingmenn séu allt í einu orðnir stjórnaraðilar í þessum nýja ríkisrekstri. En þarna er nú þingmaðurinn kominn held ég á nokkrar villigötur án þess að við skulum nokkuð gera lítið úr starfi þingmanna við að gæta hagsmuna kjósenda. En þingmenn eru ekki aðilar að stjórnsýslunni hér með þessum hætti. Það stendur sem ég sagði að eini formlegi yfirmaður forstöðumanna er ráðherra. Í reynd þýðir þetta að forstöðumennirnir eru eftirlitslausir. Það er það sem ég er að segja að það er ólíkt rýmra vald sem þessir menn hafa en tíðkast á hinum almenna vinnumarkaði og um það snýst málið. Ef menn eru að tala um að laga stöðuna að því sem gildir á hinum almenna vinnumarkaði þá eiga menn að minnsta kosti að vita hvernig sú staða er en ekki að gera það eins og hér er lagt til.

Hæstv. forseti. Við erum hér að ræða afar stórt mál sem ekki verður skoðað öðruvísi en að líta yfir önnur mál sem því tengjast en það er lífeyrisfrv. sem hæstv. fjmrh. hefur dregið til hliðar eða stungið niður í skúffu að sinni þó ég eigi ekki von á að það verði lengi. Það hefur verið boðað frv. um sáttastörf í vinnudeilum og jafnframt er verið að vinna í heilbrrn. frv. til laga um fæðingarorlof sem tengist þessum málum sem hér eru til umræðu. Öll þessi mál verður að skoða í samhengi þegar við erum að reyna að átta okkur á því hvað hér er á ferð. En í mínum huga er ekki nokkur vafi á því að hæstv. fjmrh. er afar spenntur fyrir því sem ég kalla Nýja-Sjálands hagfræðina. Hann ætlaði sér að skella inn og koma í gegn með hraði miklum breytingum á þeirri löggjöf sem hér gildir um vinnumarkaðinn og opinbera starfsmenn en hann hefur fengið mjög hörð viðbrögð þó við eigum að sjálfsögðu eftir að sjá það enn hvað úr verður. Eins og fram kom í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar bauð hæstv. fjmrh. til sín fyrrverandi fjármálaráðherra Nýja-Sjálands til þess að af henni mætti læra hvernig ætti að ná tökum á vinnumarkaðnum í þeim nýsköpunaranda sem hann þykist hér vera að færa fram. Vissulega skal ég viðurkenna að það eru ýmsar góðar hugmyndir í því sem rætt hefur verið, m.a. á stórum ráðstefnum opinberra starfsmanna og forstöðumanna fyrirtækja en það eru líka miklar brotalamir á þessum hugmyndum. Þessi fyrrverandi ráðherra á Nýja-Sjálandi, Ruth Richardson, ráðlagði stjórnvöldum einmitt að hefja leiftursókn og að koma frumvörpum í gegn þannig að ekki væri tími til viðbragða. Það var haft eftir henni í viðtölum sem við hana voru höfð að málamiðlanir væru ekki það sem stefna bæri að. Það væri lítið á þeim að græða. Menn yrðu að skilgreina sína stefnu og koma henni í gegn með hraði. En það er líka sérkennilegt að hæstv. fjmrh. vill bara læra sumt af þessum fyrrverandi fjármálaráðherra Nýja-Sjálands. Hún lagði mikla áherslu á það í sínu máli að stóru samflotin og heildarkjarasamningar héldu samfélaginu í gíslingu eins og hún orðaði það með því að láta einn samning gilda meira og minna fyrir alla eins og eftir henni var haft í Morgunblaðinu. Sú spurning vaknar hjá mér hvar heildarstefnan sé hjá hæstv. fjmrh. og hæstv. félmrh., eða hafa þeir ekki borið saman bækur sínar? Að því leyti get ég tekið undir hugmyndir Ruth Richardson um að þessi stóru samflot þar sem verið er að knýja stéttarfélög öll í sama farveg, bjóða ekki upp á þann sveigjanleika sem nútímavinnumarkaður krefst og tekur ekki tillit til mismunandi þarfa og menntunar og framboðs og eftirspurnar á vinnumarkaði og eru á engan hátt í samræmi við þær breytingar sem orðið hafa á vinnumarkaði enda er að því mér skilst verið að hverfa frá þessu alls staðar í Evrópu. Það er alls staðar verið að hverfa frá þessum stóru samflotum en þá á að fara að lögfesta þau á Íslandi. Reyndar hefur það verið í samræmi við stefnu VSÍ og ASÍ og vissulega verður ekki annað viðurkennt en að samráðið bar ákveðinn árangur. En þegar jafnvægi er komið á efnahagslífið er auðvitað ekki hægt að una við slíka sviptingu á samningsfrelsi. Því hljótum við að skoða það mál vandlega þegar það kemur. Ég er fyrir fram mjög andvíg slíkri leið sem verið er að leggja til í frv. til laga um sáttastörf í vinnudeilum. Ég get sagt það hér enn einu sinni að ég skil ekki þá hugsun að menn leggi áherslu á frjálsa samkeppni á öllum sviðum og geri allt til að innleiða hana en þegar kemur að launaþættinum þá á allt að vera niðurneglt og fryst. Þá er frelsið ekki til staðar. Þetta snýr ekki síst að þeim stéttum sem hafa haft lægst launin og þar eru auðvitað kvennastéttirnar mjög áberandi, ekki síst í opinberri þjónustu. Ef menn negla niður slíkt samningsfrelsi þá þýðir það auðvitað um leið að það er ekki hægt að stokka upp launakerfið. Það er ekki hægt að gera launakerfið réttlátt. Ég ætla að koma betur að því hér á eftir. Hér er sem sagt með annarri hendinni verið að grípa einhverjar hugmyndir sem hæstv. fjmrh. eru þóknanlegar en það er greinilegt að það er ekki allt sem á upp á pallborðið. Ég held að hann ætti líka að skoða ýmsa aðra reynslu frá Nýja-Sjálandi því það er ekki allt vont sem þar hefur gerst þó það hafi reyndar haft mjög miklar félagslegar afleiðingar hvernig þar voru keyrðar í gegn breytingar á vinnumarkaði og breytingar á hinu félagslega kerfi. Þetta mál sem við erum hér að ræða snýr ekki aðeins að þeim sem nú eru ríkisstarfsmenn heldur ekki síður að þeim sem eiga eftir að verða ríkisstarfsmenn. Þó að hæstv. fjmrh. haldi því fram að hér sé ekki verið að skerða samningsbundinn kjör og jafnvel samningsbundin réttindi sem ég tel reyndar að sé alls ekki rétt hjá honum því hér er verið að breyta réttindum, þá snýr þetta ekki síður að því hvernig kjörin og réttindin verða hjá ríkisstarfsmönnum framtíðarinnar. Hvernig verða réttindi og skyldur þeirra sem eiga eftir að ráða sig í framtíðinni hjá ríkinu? Ef ríkið á að vera samkeppnishæft um fólk á vinnumarkaði þá vakna þær spurningar að ef réttindum og skyldum verður breytt eins og hér er verið að boða, hvar er þá sú mikla samkeppnisstaða? Hvar stendur ríkið þá? Því getur enginn neitað að áratugum saman hefur verið vísað til þessara réttinda ríkisstarfsmanna þegar samið hefur verið um kaup og kjör og laununum hefur verið haldið niðri með þeim rökum að ríkisstarfsmenn hafi meiri réttindi en starfsmenn á almennum vinnumarkaði. Það hafa verið rökin. Þess vegna er ekki um annað að ræða en annaðhvort að semja við ríkisstarfsmenn um réttindi og skyldur ellegar að semja um það að launin hækki sem nemur þeim réttindum sem hér á að afnema. Það er aðeins um þetta tvennt að ræða. Ég legg mikla áherslu á það að um launakjör ríkisins og um starfsemi ríkisins, hvort sem við erum að tala um skólakerfið, menntakerfið, eða heilbrigðiskerfið, þarf að ríkja ákveðin sátt. Það þarf að vera sátt í málefnum sem snerta nánast hvert einasta mannsbarn í landinu. Skólakerfið kemur við nánast hvert einasta heimili í landinu. Nánast allir þurfa fyrr eða síðar að leita til heilbrigðisþjónustunnar. Það sama gildir um aðrar ríkisstofnanir. Ég get ekki annað en lýst furðu minni á því hvernig hæstv. fjmrh. talar um ríkiskerfið. Það hefði mátt ráða það af máli hans hér áðan að það væri nú nánast allt á fallanda fæti hjá ríkinu. Það væri þvílík ógnarþörf á umbótum í átt til einhvers sem hann telur vera skylt gæðastjórnun. En ég fæ ekki séð að þær hugmyndir sem hér er verið að boða séu í samræmi við það sem ég veit um gæðastjórnun. Þá vitna ég þar fyrst og fremst til reynslu frá Bandaríkjunum. En ég spyr hæstv. fjmrh.: Er hann þeirrar skoðunar að þjónusta ríkisins sé meingölluð? Ég veit ekki betur en að starfsmenn skóla og heilbrigðisstofnana og jafnvel ráðuneytanna, t.d. fjmrn. --- ég hef töluverða reynslu af því hér sem þingmaður að vinna með fulltrúum ráðuneytanna --- ég fæ ekki betur séð en að þar séu allir að vinna sitt verk með sóma. Við getum tekið nánast hvaða ríkisstofnun sem er. Ég nefni t.d. Hafrannsóknastofnun eða Orkustofnun. Er eitthvað mikið að í þessum stofnunum? Mér finnst að hæstv. fjmrh. geti ekki leyft sér að tala svona. En það breytir ekki því að menn eiga alltaf að vera að þróa starfið, bæta og breyta. Mér finnast það vera trúarbrögð sem menn skella hér alltaf fram að einkafyrirtæki séu alltaf og alls staðar betur rekin en ríkisfyrirtæki. Þetta er bara ekki rétt. Við höfum dæmi um margar ríkisstofnanir þó við göngum kannski ekki svo langt að rifja upp reksturinn á Hagstofunni sem var frægur á sínum tíma vegna hins gífurlega sparnaðar og hagræðis sem þar var ríkjandi. Hver pappírssnepill var nýttur sem hægt var að nýta þar.  Þá kem ég að þeim þætti sem mér finnst í rauninni skipta mestu máli í þessu öllu saman því ég vil taka það fram að það er ýmislegt í þessu frv. sem ég tel að horfi til bóta þó að hér sé líka grundvallaratriði sem ég get ekki samþykkt. En það sem skiptir svo miklu máli í þessu öllu saman eru vinnubrögð. Það er það hvernig menn nálgast málin og hvernig menn ætla að ná árangri. Ég skil ekki þennan hugsunarhátt sem hefur svo lengi verið ríkjandi í Stjórnarráðinu og er ekki bara hjá þessari ríkisstjórn heldur þeirri síðustu líka og ríkisstjórninni þar áður þegar hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson var fjmrh., að samskiptum við ríkisstarfsmenn sé best stjórnað þannig að þar sé alltaf allt í háa lofti. Ef það eru ekki verkföll og vinnudeilur eru það lög á ríkisstarfsmenn. Við erum búin að horfa upp á það á undanförnum árum að mikil óánægja hefur ríkt meðal ríkisstarfsmanna með launakjör og hver hópurinn á fætur öðrum hefur gripið til verkfallsvopnsins með afar alvarlegum afleiðingum fyrir þá sem það hefur bitnað á og fyrir þá sem hafa staðið í þeim verkföllum. Við hljótum að spyrja okkur, hæstv. fjmrh., einmitt þegar við fjöllum um frv. af þessu tagi hvernig þessi samskipti eru. Hvernig er hægt að bæta samskipti ríkisins og opinberra starfsmanna? Það er ekki hægt með því að gera einhliða árás á réttindi á skyldur, á verkfallsréttinn og á það hvernig samningum skuli háttað í framtíðinni. En það frv. er reyndar ekki komið fram á hinu háa Alþingi. Þessi samskipti sem eiga sér langa sögu eru verulegt áhyggjuefni og ef eitthvað hefur haft áhrif á starfsmenn ríkisins og vinnuumhverfi þeirra, vinnuanda, vinnusiðferði eru það þessar stöðugu einhliða árásir ríkisvaldsins og það hvernig hver ríkisstjórnin á fætur annarri hefur látið samninga og vinnudeilur fara í hinn versta hnút. Þetta þekki ég sjálf af eigin reynslu frá þeim kennaradeilum sem voru háðar á þeim tíma þegar ég var ríkisstarfsmaður og ég tel að hafi skaðað skólakerfið til langframa. Ég get líka nefnt að þau átök og niðurskurður og erfiðleikar sem heilbrigðiskerfið hefur glímt við á undanförnum árum hefur haft verulega áhrif á vinnuandann innan þeirra stofnana. Enda var þar vaðið fram án samráðs, án samvinnu og án þess að kynna málin fyrir fólki. En það, hæstv. fjmrh., er einmitt það sem samkvæmt skilningi mínum felst í hugtakinu gæðastjórnun, það er einmitt það að stjórna vel, að skapa góðan vinnuanda, að hafa samráð við fólk, að dreifa valdinu, að gefa fólki tækifæri á að hafa áhrif. Þarna hefur stjórnunarstíll kvenna haft veruleg áhrif samkvæmt því sem ég hef lesið frá Bandaríkjunum þar sem er einmitt talað um það sem sérstakt fyrirbæri sem menn hafa mjög mikið verið að horfa til þar sem aðallega er reynt að beita samráði og því að fólki líði vel á vinnustaðnum, að vinnustaðurinn sé í góðu umhverfi og að fólki finnist að það skipti einhverju máli það sem það er að gera. En hvernig menn ganga hér fram kann auðvitað ekki góðri lukku að stýra. Ég ætla að víkja að einstökum efnisatriðum þessa frv. Ég vil sérstaklega beina þeirri spurningu til hæstv. fjmrh. hvað felst í því sem kemur fram í frv. í 12. gr. og í athugasemd við 12. gr. varðandi fæðingarorlofið. Hvað þýðir þetta sem hér er verið að boða? Um þann hóp, sem er ekki skilgreindur sem embættismenn segir í athugasemdum með 12. gr., með leyfi forseta: ,,Fyrir þá starfsmenn, sem nú falla undir lög nr. 38/1954 og ekki eru skilgreindir sem embættismenn samkvæmt þessu frumvarpi, myndi þetta þýða að um réttindi þeirra færi með sama hætti og annarra starfsmanna á íslenskum vinnumarkaði, þ.e. að þeim væri tryggður lágmarksréttur til greiðslna í veikindaforföllum, en um frekari rétt yrði viðkomandi stéttarfélag að semja. Hvað varðar greiðslur í fæðingarorlofi þá færi það eftir 15. og 16. gr. laga nr. 117/1993.`` Hvað þýðir þetta? Þýðir þetta ekki að stór hópur ríkisstarfsmanna sem hefur hingað til notið fæðingarorlofs í samræmi við það sem gilt hefur um opinbera starfsmenn á að fara inn í tryggingakerfið? Mér finnst þetta vera stórmál ef ég hef skilið þetta rétt. Ég ætla aðeins að færa mig framar í frv. og ég vil ekki láta hjá líða að nefna það sem hér kemur fram í 2. gr. þar sem sagt er: ,,Lög þessi taka ekki til forseta Íslands, ráðherra eða alþingismanna.`` Samkvæmt skilningi mínum á þrískiptingu ríkisvaldsins eiga ákvæði sem snerta alþingismenn og ráðherra ekki heima í lögum af þessu tagi. Alþingismenn eru ekki opinberir starfsmenn í skilningi laga. Um þá gilda sérstök lög. Ég set spurningarmerki við að framkvæmdarvaldið sé með þessum hætti að skipta sér af Alþingi og alþingismönnum. En þegar efh.- og viðskn. fékk kynningu á þessu frv. kom það fram að þetta væri einfaldlega gert til þess að gera það skýrara til hverra þessi lög næðu en mér finnst það vera spurning hvort það eigi yfir höfuð að nefna þarna þá sem eru samkvæmt skilgreiningi laga ekki opinberir starfsmenn. Ég vil fagna því að á nokkrum stöðum í frv. er minnst á jafnan rétt kvenna og karla og það veitir ekki af að minna þá sem fara með stöðuráðningar á að þeim ber að gæta þess að konur og karlar hafi jafnan rétt til opinberra starfa og jafnframt að konur og karlar hafi sama rétt til annarra kjara sem boðið er upp á en þar er mjög mikill misbrestur á. Varðandi 7. gr. spyr ég eins og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson hverju það sæti að ekki eigi að auglýsa öll störf hjá ríkinu. Ég gæti skilið að menn gerðu kannski undanþágu varðandi sumarafleysingar eða eitthvað slíkt en mér finnst það vera grundvallarregla að það eigi að auglýsa öll opinber störf þannig að allir hafi tækifæri til að sækja um þau. Í 7. gr. segir: ,,Forstöðumanni stofnunar er heimilt að setja sérreglur um það hvernig auglýsa skuli störf hjá stofnuninni enda sé það gert opinberlega og reglurnar hljóti staðfestingu fjármálaráðherra.`` Samkvæmt þessu geta verið mjög mismunandi reglur milli stofnana en mér finnst einfaldast og skilvirkast að sú regla gildi að allar stöður séu auglýstar. Í 2. mgr. 8. gr. segir: ,,Hver sá, er starf veitir, getur sett starfsmanni erindisbréf.`` Ég velti því fyrir mér hvort það eigi ekki að vera rétt og skylt að allir fái erindisbréf. Eða a.m.k. í öllum þeim störfum þar sem fólk ber ákveðna ábyrgð. Auðvitað bera allir ábyrgð en það er oft einfaldara og skýrara að fólk hafi erindisbréf og viti nákvæmlega í hverju starf þess er fólgið. Þá kem ég að því ákvæði 9. gr. sem hefur allnokkuð verið rætt hér sem snertir það að forstöðumenn stofnana geti ákveðið að greiða einstökum starfsmönnum laun til viðbótar grunnlaunum sem ákvörðuð eru eða samið er um. Jafnframt segir: ,,Ráðherrar geta enn fremur ákveðið að greiða forstöðumönnum einstakra stofnana, sem undir þá heyra, laun fyrir árangur í starfi til viðbótar þeim launum sem ákvörðuð eru skv. 1. mgr.`` Í rauninni lít ég þannig á að hér sé verið að lögfesta það sem hefur verið viðtekið. Svo mikið er víst að eins og launakerfi ríkisins er núna þá er það algjörlega óviðunandi, allar þær undirborðsgreiðslur og greiðslur fyrir óunna yfirvinnu og sporslur af ýmsu tagi sem menn fá m.a. til þess að ríkið sé samkeppnishæft við almennan vinnumarkað og geti ráðið til sín sérhæft starfsfólk. Fyrst og fremst á launakerfið að vera sýnilegt og ákveðnar reglur að gilda þar. Ég vil ekki taka afstöðu gegn þessu ákvæði hér. Það getur oft verið réttlætanlegt að ákveðinn hvati sé til staðar. Þetta er víða við lýði, t.d. í háskólum í Kanada og víðar, það er það dæmi sem ég man eftir. Menn verða að skoða mjög rækilega hvaða afleiðingar það hefur að hafa slíkt kerfi sem er einhvers konar hvati innan stofnunar. Það getur líka haft mjög neikvæð áhrif, ekki síst þegar tekinn er upp alls konar feluleikur í kringum það. Ég var búin að nefna 12. gr. sérstaklega og þá vil ég líka nefna annað ákvæði sem ég tel vera mjög jákvætt og það er að binda það í lög að starfsmenn eigi rétt á sveigjanlegum vinnutíma. Það er mjög jákvætt ákvæði og löngu tímabært að taka upp. Ég minni á að þingkonur Kvennalistans hafa árum saman flutt tillögur um að sveigjanlegum vinnutíma yrði komið á, ekki síst hjá ríkinu. Ég tel að þetta sé mjög til bóta og muni koma m.a. foreldrum smábarna til góða. Þá kem ég að skyldum ríkisstarfsmanna. Þar vil ég vekja athygli á því hvort ekki ætti að taka fyrir kynferðislega áreitni í kaflanum um skyldur ríkisstarfsmanna, þ.e. að það sé vikið að því hvernig hægt sé að taka á slíkum málum ef upp koma. Við kvennalistakonur höfum verið að velta því fyrir okkur hvar í lögum slík ákvæði ættu heima og einn sá lagabálkur sem hefur verið nefndur í því sambandi eru lögin um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Þau lög ná til allra ríkisstarfsmanna, jafnt svokallaðra embættismanna sem annarra. Hér er akkúrat tækifæri til að koma inn slíkri lagagrein. Ég get ekki annað en minnst á 16. gr. þar sem vikið er að því að starfsmenn skuli koma stundvíslega til starfa hvort heldur er að morgni eða eftir hlé. Þetta er óbreytt frá gildandi lögum. Það væri fróðlegt að vita hvernig hæstv. fjmrh. hyggst fylgja þessu eftir eða hvort úrbætur eru fyrirhugaðar hvað varðar þetta atriði. Mín reynsla er að það er oft afar erfitt að ná í sérstaklega forstöðumenn stofnana eftir hlé. Það veitti ekki af að taka þar á. Í 22. gr. kemur skilgreining á því hverjir eru embættismenn. Þar eru tíundaðir starfsmenn Alþingis og stofnana þess. Ég vek aftur athygli á því sem ég nefndi áðan að það er spurning hvort --- reyndar teljast starfsmenn Alþingis líklega ríkisstarfsmenn í skilningi laganna. En ég vildi nú gjarnan skoða það nánar. Síðan kemur þetta mjög svo alvarlega atriði sem er dæmi um einhliða árásir hæstv. fjmrh. og manna hans og felast hér í 7. lið 22. gr., þar sem ákveðnir hópar sem nú hafa verkfalls- og samningsrétt eru sviptir þeim rétti. Þeir eru skilgreindir sem embættismenn og samkvæmt því sem verið er að leggja til í þessu frv., hafa þeir ekki verkfalls- og samningsrétt. Þetta er hlutur sem þarf að semja um. Ég minnist þess að þáverandi hæstv. fjmrh., Albert Guðmundsson, spurði hvar í veröldinni það tíðkaðist að lögreglan færi í mótmælagöngur eins og gerðist hér fyrir allnokkrum árum. En við vitum líka að lögreglumenn hafa verið afar óhressir með sín kjör. Ég veit ekki hvað um þá verður ef þeir eiga að fara hér undir kjaranefnd væntanlega. Það er mál sem þarf að taka á sérstaklega og semja við þá hópa um. Það er augljóst mál. Hæstv. forseti. Hér eru ýmis önnur atriði sem vert er að vekja athygli á. Ég ætla að taka eitt atriði í viðbót sem mér finnst skipta mjög miklu máli. Það er 33. gr. þessa frv. þar sem reyndar er verið að fjalla um embættismenn og ég hygg að sú regla gildi um alla starfsmenn ríkisins. En það er þessi spurning hvort ríkið eigi að halda svo fast í það að fólk hætti störfum 70 ára gamalt. Þá er ég ekki að vísa til þess að fólk eigi að fá að vera lengur við störf heldur fyrst og fremst það hvort ekki er nauðsynlegt og öllum til bóta að tíminn geti verið sveigjanlegur og sveigjanlegri en hér er boðið upp á. Hér er nefnt í framhaldinu að sé maður 65 ára þegar hann er skipaður tímabundið þá á að miða það við að hann hætti þegar hann nær 70 ára aldri. Hér er viðmiðunin sú að embættismenn skuli hætta við 70 ára aldur. Ég held að ég fari rétt með það. Ég man ekki til þess að þetta sé nefnt áður þar sem verið er að fjalla um starfsmenn ríkisins almennt, heldur er það almenn stefna ríkisins að menn hætti sjötugir. Ég get nefnt sem dæmi kennarastéttina og ýmsa þá sem vinna í heilbrigðisþjónustunni og víðar þar sem fólk er undir miklu álagi að það getur verið mjög rík ástæða til þess að fólk eigi þess kost að hætta fyrr. Þessar reglur gilda reyndar um einstaka stéttir eins og flugumferðarstjóra og eflaust fleiri. Ég held ég muni rétt að lögreglumenn hafi getað hætt fyrr, en hér finnst mér vera um mjög stórt atriði að ræða og spurning hvort það sé rétt af ríkisvaldinu að miða svona fast við þennan ákveðna aldur. Ég vil þá aðeins víkja að því atriði hvernig verið er að færa valdið til stjórnenda stofnana. Ég tek undir það sem fram kom í máli hv. þm. Ágústs Einarssonar að yfirmenn stofnana eru nánast eftirlitslausir nema hvað þeir heyra undir ákveðinn ráðherra. Mér finnst sú stefna sem skín út úr þessu frv. alls ekki í samræmi við þær hugmyndir sem nú eru efst á baugi um góða stjórnunarhætti og það sem kallað er gæðastjórnun. Þetta er mjög ólýðræðislegt eins og það birtist í frv. Það hefur þegar komið fram að þetta veldur óánægju meðal ríkisstarfsmanna. Ég held að við ættum að skoða þetta atriði mjög alvarlega. Hér er um nokkra breytingu að ræða og mér finnst hæstv. fjmrh. þurfa að skýra það betur fyrir okkur hvað liggur þarna að baki, eða hver réttur starfsmanna er. Við hér á Íslandi höfum ekki leitt í lög þær tilskipanir Evrópusambandsins sem snúa að rétti starfsfólks þegar uppsagnir eiga sér stað, en innan Evrópusambandsins eru miklu strangari reglur um að ekki sé hægt að segja fólki upp störfum án skýringar og að fólk hafi rétt, það geti fengið að vita ástæður og varið sig. Hér er reyndar gert ráð fyrir því í frv. að fólki sé veitt áminning en það er þó ekki alltaf skylt að veita áminningu. Ég er ekki að gera því skóna að menn fari að grípa til þess að segja fólki upp í stórum stíl en þarna á réttur starfsfólks að vera ríkur. Fólk á að njóta starfsöryggis og það eiga að vera gildar ástæður fyrir því að fólki sé sagt upp. Það er þessi valdahugsun og yfirstjórn sem gengur í gegnum frv. sem er ákaflega ógeðfelld. Hæstv. forseti. Það væri hægt að nefna margt fleira í sambandi við þetta frv. En það sem skiptir mestu máli er, eins og ég nefndi áðan, að það þarf að þróa og bæta ríkisreksturinn. Auðvitað eigum við að stefna að því að fara eins vel með skattfé borgaranna og hugsanlegt er. Við eigum að skilgreina í hvaða rekstri ríkið á að vera, hverju það á að sinna og um það þarf að ríkja sátt. En fyrst og fremst þurfa menn að vinna með þeim hætti að vera ekki sífellt að setja samfélagið á annan endann með vinnubrögðum af því tagi sem ríkisstjórnin hefur iðkað. Þar kom greinilega í ljós að annaðhvort voru menn með hrein og klár bolabrögð eða þá að vinstri höndin vissi ekki hvað sú hægri gerði þegar menn voru annars vegar að semja frv. um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda og með hinni hendinni að útbúa þetta frv. sem felur í sér miklar breytingar. Þetta varð til að hleypa mjög illu blóði í undirbúning flutnings grunnskólans til sveitarfélaganna vegna þess að öllum hlaut að vera ljóst að þær breytingar sem yrðu gerðar á kjörum, réttindum og skyldum ríkisstarfsmanna, jafnvel þótt við tökum bara þá sem verða nýráðnir, hlytu að hafa áhrif á sveitarfélögin. Þótt hæstv. menntmrh. hafi talið sig vera fyrst og fremst að flytja núgildandi ástand frá ríkinu yfir til sveitarfélaganna hlýtur maður að skilja að væntanlegir starfsmenn sveitarfélaganna skyldu bregðast hart við. Auðvitað sáu þeir fram á að þessi réttindi yrðu skert þar líka. Það ríkir töluvert samræmi milli ríkis og sveitarfélaga þótt reyndar sé þar um ýmis konar mismunandi réttindi að að ræða. Hæstv. forseti. Ég fæ tækifæri til þess í hv. efh.- og viðskn. að fara rækilega í gegnum þetta mál. Eins og ég hef nefnt, er ýmislegt jákvætt í þessu frv. en hér er líka um grundvallaratriði að ræða sem snerta samskipti ríkisins og starfsmanna þess á vinnumarkaðnum. Það er ljóst að ef meiri hlutinn á hinu háa Alþingi ætlar að keyra þetta frv. í gegn án breytinga, mun það kosta átök á vinnumarkaði. Ég held að óhætt sé að fullyrða það, ef marka má viðbrögð opinberra starfsmanna. Hér skiptir máli að vera réttlátur, virða réttindi og skyldur þeirra sem vinna hjá ríkinu og koma hér á eðlilegu samráði. Að sjálfsögðu á að hætta við þær breytingar sem boðaðar hafa verið á fæðingarorlofsmálum og lífeyrismálum eins og þau standa. Ég get tekið undir með hæstv. fjmrh. að það þarf að fara mjög rækilega í gegnum þau mál og ná þar samkomulagi. Síðast en ekki síst verður að hverfa frá þeim áformum að ætla að steypa allan vinnumarkaðinn hér í þetta endemis samráð sem gerir ekkert annað en að viðhalda óréttlátu launakerfi.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. ræðumanni fyrir málefnalega ræðu. Það stendur ekki til að keyra þetta frv. í gegnum þingið án breytinga. Þvert á móti hefur því verið lýst yfir að aðstandendur frv. eru tilbúnir til að breyta því. Í öðru lagi vil ég að komi fram vegna ummæla ræðumanns að ég tel að ég hafi gert mér far um það í mínu starfi að sýna fram á hvað vel hefur verið gert í ríkisrekstrinum. Ég vísa því á bug að ég hafi talað um ríkisstarfsmenn með lítilsvirðingu. Og ég vil endurtaka það enn einu sinni að það er rangt að það hafi ekki verið efnt til samstarfs um þetta mál. Það sem gerðist var að þegar frumvarpsdrögin voru lögð fram í hendur fulltrúum opinberra starfsmanna var farið með þau út og barist gegn þeim þannig að við náðum því miður aldrei að ræða efnislega um þessi frv. Varðandi ummælin um kennarana, að það væri sérkennilegt að hægri höndin vissi ekki hvað sú vinstri gerði, var skýrt tekið fram um þá að það stæði til að gera þessar breytingar. Það sama gildir um Póst og síma. 
            

Þögn í sal.

Það var tekið með í frv. um réttindi og skyldur kennara og greinargerðina og kynnt þeim sem stóðu að frv. Líka kennurunum sem vissu nákvæmlega að hverju þeir gengju, þótt þeir lýstu ekki yfir stuðningi við þetta frv., enda var það þá aðeins til í drögum. Ef menn lesa 12. gr. og ákvæði til bráðabirgða, 2. mgr. ef ég man rétt, kemur berlega í ljós að það er ekki verið að breyta neinum réttindum hvað varðar fæðingarorlof. Enda tel ég að það hefði ekki verið hægt. Það er kjarabundinn og samningsbundinn réttur. Þetta vildi ég, virðulegi forseti, að kæmi fram hér í andsvari.

Hæstv. forseti. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. fjmrh. að hann er tilbúinn til að skoða breytingar á þessu frv. ásamt meiri hlutanum hér á hinu háa Alþingi. Ég tel mjög mikilvægt að hann skuli lýsa því yfir. Ég nefndi það ekki að hann hefði talað af lítilsvirðingu um ríkisstarfsmenn, ég vísaði aðeins til þess hvernig hann talaði um ríkisreksturinn í heild. Hvað varðar þessi frv., þá kemur þetta fram í athugasemdum. Það er nefnt hér hverjir sömdu þetta frv. og þar áttu ríkisstarfsmenn ekki fulltrúa. Hins vegar gerðist það um leið og fulltrúar ríkisstarfsmanna fengu þessi frumvarpsdrög í hendur, að þá sáu þeir þar þvílík ósköp að þeir brugðust hinir verstu við og fiskisagan flaug eins og eldur í sínu um samfélagið og olli miklum titringi. Auðvitað hafa menn gripið til þess ráðs að reyna að stöðva þessa þróun. Varðandi fæðingarorlofið, þá er það mergurinn málsins sem ég nefndi hérna áðan. Við erum ekki bara að tala um þá sem nú eru ríkisstafsmenn. Við erum að tala um það hvaða kjör ríkisstarfsmönnum framtíðarinnar verður boðið upp á. Hver verða þau? Ég get svo sem sætt mig við ýmislegt, en við stöndum það langt að baki öðrum þjóðum hvað varðar fæðingarorlof að það að hluti verðandi ríkisstarfsmanna fari á sömu kjör og hér gilda á almennum vinnumarkaði er algerlega óásættanlegt. Það á ekki að jafna niður á við, hæstv. fjmrh. Það þarf að bæta rétt allra þeirra sem eru á vinnumarkaði, bæði karla og kvenna, til þess að njóta fæðingarorlofs.

Herra forseti. Ég vil fyrst segja það að ég hef heldur ekki talað um ríkisreksturinn neitt lítilsvirðandi. Það tel ég ekki. Ég hef þvert á móti gert mér far um að sýna fram á það hvers hann er megnugur með því t.d. að halda hugmyndastefnu þar sem við lögðum áherslu á að sýna það besta sem þar hefur verið gert í ríkisrekstrinum. Í fyrsta lagi vil ég að þetta komi fram. Í öðru lagi varðandi kennarana, þá er það þannig að á bls. 9 í frv. á þskj. 570 er sagt skýrum stöfum og þetta kom í gegnum nefndina sem kennararnir áttu aðild að, að lögin um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins séu til endurskoðunar og ríkisstjórnin hyggist leggja fram frv. til nýrra laga um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna á vorþinginu 1996. Það var aldrei farið í grafgötur með það og ekki farið á bak við einn eða neinn. Síðan er það í sambandi við fæðingarorlofið, þá stendur skýrum stöfum á bls. 13 í frv., ákvæði til bráðabirgða, ég vek athygli á þessum orðum með leyfi forseta: ,, ... uns laun í veikindaforföllum og fæðingarorlofi hafa verið ákveðin eða um þau samið ...`` Það skýrir alveg það sem þarf að skýra. Hv. þm. talaði síðan um auglýsingar á störfum í sinni ræðu. Þar er einungis verið að reyna að setja niður reglu sem er nær því sem hefur viðgengist á undanförnum árum því að það hefur því miður ekki verið farið eftir lögunum frá 1954. Það á að auglýsa öll störf en í sumum tilvikum kann að vera rétt að fara í gegnum ráðningarskrifstofu. Þessu er lýst í greinargerð með frv. þannig að það er ekkert verið að draga úr rétti manna til að sækja um störf. Um kynferðislega áreitni vil ég segja að ég tel að það eigi fremur heima í almennum hegningarlögum og það eigi ekki að draga inn í þessi lög of mikið af refsiverðri háttsemi. Það fer betur á því að hafa það í almennum hegningarlögum. Varðandi 7. tölul. 22. gr., þá vil ég segja það sem áður hefur komið fram, að það er alveg sjálfsagt að ræða breytingar á því varðandi lögreglumenn, tollverði og aðra slíka. Við héldum að það væri betra að hafa þá með meira starfsöryggi en þeir misstu þá samningsréttinn í staðinn. Ef það getur ekki orðið svo verður að breyta því.

Þetta verður sífellt ánægjulegra, hæstv. forseti, því hæstv. fjmrh. lýsir hér yfir hverri breytingunni á fætur annarri hvað varðar frv. þannig að það er ágætt að við fáum að bæta þetta töluvert. En hvað varðar kynferðislega áreitni finnst mér þar gæta misskilnings hjá hæstv. fjmrh. Hér er um það að ræða að taka á því hvernig með slík mál skuli fara innan ríkisstofnana. Í 14. gr. er vikið að skyldum starfsmanns, með leyfi forseta: ,,Starfsmanni er skylt að rækja starf sitt með alúð og samviskusemi í hvívetna. Hann skal gæta kurteisi, lipurðar og réttsýni í starfi sínu. Hann skal forðast að hafast nokkuð það að í starfi sínu eða utan þess sem er honum til vanvirðu eða álitshnekkis ...`` Þarna mætti tengja þetta saman. En spurningin snýst um það hvernig á að taka á slíkum málum. Þetta er nýtt í íslenskri umræðu. Þetta er fyrirbæri sem er miklu algengara á vinnumarkaði en menn hafa gert sér grein fyrir. Í Bandaríkjunum og á Norðurlöndum hefur verið farin sú leið að setja lagastoð hvað þetta varðar en einnig að setja reglur innan stofnana og fyrirtækja. Það er það sem við þurfum að gera hér á landi og hér má búa til ákveðna lagastoð fyrir því. Það er það sem ég var að vekja athygli á, hæstv. fjmrh. Og við getum skoðað það betur í hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég held að það sé óhjákvæmilegt þegar þetta frv. er tekið hér til umræðu að setja það í nokkurt samhengi við þá stefnu sem hæstv. ríkisstjórn hefur almennt, þ.e. stjórnarstefnuna, að svo miklu leyti sem það er skilgreinanlegt fyrirbæri og liggur fyrir. Ég útbjó mig þar af leiðandi til umræðna m.a. með ritið sjálft, höfuðbókina sjálfa sem ég veit að forseti hefur undir koddanum og les kvölds og morgna, stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Framsfl. Þar er þrennt einkum athyglisvert í sambandi við þetta frv. Nú veit ég ekki hvort hæstv. fjmrh. getur hlustað með símann á eyranu.

Ég kann þetta.

Hæstv. fjmrh. telur sig kunna stjórnarsáttmálann og það er gott. Spurningin er hins vegar hvort það sem á bak við liggur og sú stefna sem þar er falin í fáeinum orðum á köflum er nægjanlega ljós fyrir öllum. Í fyrsta lagi er sagt um mál sem þessu tengjast á bls. 2 í stjórnarsáttmálanum og þetta er ekki mjög mikið rit, að ríkisstjórnin hyggist, með leyfi forseta: ,,vinna að nýskipan í ríkisrekstri, t.d. með auknum útboðum, sameiningu stofnana, þjónustusamningum, breyttu launakerfi og aukin ábyrgð stjórnenda.`` Í öðru lagi er sagt um þessi mál á bls. 3, að ríkisstjórnin hyggist, með leyfi forseta: ,,leggja fram áætlun um verkefni á sviði einkavæðingar sem unnið verður að á kjörtímabilinu. Áhersla verður lögð á að breyta rekstrarformi ríkisviðskiptabanka og fjárfestingarlánasjóða. Það á einnig við um fyrirtæki og stofnanir í eigu ríkisins sem eru í samkeppni við einkaaðila. Unnið verður að sölu ríkisfyrirtækja á kjörtímabilinu í samræmi við ákvarðanir Alþingis`` segir þar að vísu. Allt í einu er Alþingi komið inn í myndina þegar að sölunni kemur. Í þriðja og síðasta lagi er á bls. 6 með svofelldum orðum fjallað um þessi mál, að ríkisstjórnin, með leyfi forseta, hyggist: ,,endurskoða vinnulöggjöfina með það að markmiði að stuðla að stöðugleika, ábyrgð samningsaðila og auknum áhrifum einstakra félagsmanna í stéttarfélögum.`` Ekki er beinlínis sagt utan stéttarfélaga en það er þó gefið í skyn. Í hvaða samhengi eru þessir hlutir, herra forseti? Hvað liggur fyrir um stefnu hæstv. ríkisstjórnar eða þeirra sem ferðinni ráða að þessu leytinu til í hæstv. ríkisstjórn? Hvaða stjórnarstefna er þetta? Þetta er frjálshyggja. Það liggur alveg ljóst fyrir að leiðarljós hæstv. ríkisstjórnar í þessum málum er frjálshyggjustefna. Það er einkavæðing. Það er að breyta vinnulöggjöfinni. Það er að losa upp verkalýðshreyfinguna, veikja hana og draga úr samtakamætti launafólks. Allt fellur þetta saman í eina mynd. Þessar kenningar eru alveg þekktar. Það er alveg vitað hvert menn sækja hugmyndafræðina. Þetta er í grófum dráttum sama lína og fyrrv. ríkisstjórn framfylgdi nema hvað hún virðist þó heldur hafa orðið hægrisinnaðri ef eitthvað er við komu Framsfl. inn í samstarfið í staðinn fyrir krataflokkinn og eru það auðvitað mikil tíðindi og undur. Það er líka vitað hvert hæstv. ríkisstjórn sækir sína ráðgjafa. Það hefur komið fram í umræðunni. Það þurfti að fara hinum megin á hnöttinn, nokkurn veginn eins langt og hægt er að fara. Þegar ég fór það á sínum tíma var 26 klukkustunda flug frá Íslandi til Nýja-Sjálands. Það dugði hvorki meira né minna ne að fara alveg hringinn í kringum hnöttinn og andsælis okkur hinum megin niður á hann til að ná í ráðgjafa, litla járnfrú sem þar fannst, Ruth Richardson, fyrrv. fjármálaráðherra. Þar fannst svona einhver miniútgáfa af járnfrúnni og hún var fengin hingað upp til þess að leggja á ráðin í þessum efnum. Þetta er thatcherísk frjálshyggjustefna sem við Íslendingar af einhverjum hörmulegum ástæðum sitjum uppi með tíu árum eftir að sú stefna gekk sér til húðar í fæðingarlandinu, Bretlandi. Menn hafa eins og stundum áður dagað uppi með svona hugmyndir og það er enn verið að keyra eftir þeim hér. Þetta lýtur ekki bara, herra forseti, að innihaldi hugmyndanna sjálfra. Þetta snýr líka að vinnubrögðunum, aðferðunum sem notaðar eru. Þetta eru auðvitað hinar thatcherísku aðferðir og nú hafa menn ákveðið alveg greinilega að herða sig upp í það að hlíta hinum nýsjálensku ráðum eða fornfrægum vinnubrögðum frú Thatcher og keyra þetta yfir menn á fyrri hluta kjörtímabilsins hvað sem tautar og raular. Muna menn ekki átökin í Bretlandi t.d. sem ríkisstjórn Thatcher stóð í á fyrstu árum valdaferils síns, hið fræga og illvíga kolanámuverkfall o.s.frv. sem stóð í á annað ár? Að lokum tókst ríkisstjórninni þar að brjóta á bak aftur öflugasta sérsamband á vinnumarkaði í Bretlandi og eftir þvílíkar fórnir sem menn höfðu þar fært að um annað eins eru tæpast dæmi í sögunni. En það tókst að lokum og bresk verkalýðshreyfing hefur ekki borið sitt barr eftir glímuna við frú Thatcher og hennar fylgismenn á sínum tíma. Af þvílíku harðfylgi var þessari stefnu framfylgt. Hver var hugsunin á bak við þetta, herra forseti, fyrir utan það að menn kannski af pólitískum ástæðum vildu hafa þetta svona? Hún var líka sú að það væri efnahagsleg nauðsyn að brjóta niður verkalýðshreyfinguna. Frjálshyggjumennirnir voru búnir að tala sig upp í þann hita að það væri efnahagslegt böl að hafa sterka verkalýðshreyfingu og það væri m.a. þar sem orsök fyrir atvinnuleysinu lægi. Hefur það komið á daginn að veikari staða verkalýðshreyfingarinnar í t.d. Vestur-Evrópu hafi skilað mönnum aukinni atvinnu í fyrirheitna landinu, Evrópusambandinu? Er það? Nei. Síðast þegar ég frétti þá vantaði kannski 200 þúsund manns upp á að atvinnulausir væru orðnir 20 millj. innan vébanda Evrópusambandsins. Það er nú árangurinn sem menn hafa náð með þetta leiðarljós, þetta siglingaljós uppi  Menn þurfa einfaldlega, herra forseti, að fara vandlega yfir frv. og bera það saman við gildandi lög og samskiptareglur eins og þær hafa verið til þess að sjá hvað þarna er á ferðinni og láta ekki blekkjast, láta hvorki útsenda áróðursbæklinga í fjórða árgangi fréttabréfs fjmrn.

Fyrsta tölublaði.

né annað efni --- í fyrsta tölublaði --- né annað efni blekkja sig. Allra síst fagurgala hæstv. ráðherra í ræðustóli þegar hann reynir að gera lítið úr öllu. Vinnubrögðin, herra forseti, tala líka sínu máli um þetta. Menn vissu alveg nákvæmlega hvað þeir ætluðu að gera og þurftu ekki langan tíma til að koma því á blað. 12. desember er samtökum launamanna skrifað og sagt að það eigi að hefja störf á þessu sviði og endurskoða þessi grundvallaratriði í vinnulöggjöfinni. Í byrjun febrúar er hóað í menn og mönnum kynnt fullbúin frumvarpsdrög sem jafnframt er sagt að eigi að afgreiða og gera að lögum á þessu þingi. Menn megi koma með athugasemdir fram að helgi, en þetta verði lagt fram og þetta verði afgreitt. Svo kalla menn þetta samráð. Ja, sér er nú hvert samráðið. Þetta er rétt eins og þegar dauðadæmdum manni er boðið að velja á milli þess hvort hann reyki eða fái tebolla áður en aftakan fer fram. Staðreyndin er sú að ríkisstjórnin hefur í anda þessarar aðferðafræði aldrei boðið upp á eiginlegar efnislegar viðræður um þetta mál. Það er óhjákvæmilegt, herra forseti, að mótmæla fullyrðingum af því tagi sem eru í upphafsorðum greinargerðar með frv. á bls. 14. Það er fráleitt í ljósi þess sem hér hefur komið fram og liggur m.a. fyrir í ályktunum fjölmargra samtaka og félaga opinberra starfsmanna að hægt sé að segja, eins og gert er á bls. 14 í greinargerð með frv., að í kjölfar þessa hafi átt sér stað viðræður við fyrirsvarsmenn samtakanna og höfð hafi verið hliðsjón af athugasemdum þeirra við endanlega gerð frv. Hvaða efnislegu viðræður voru það? Hvenær var boðið til þeirra? Ég get ekki fallist á þessa orðanotkun sem hér er á ferðinni. Miðað við það sem liggur fyrir í málinu, er það einfaldlega ekki rétt, herra forseti. Það er því óhjákvæmilegt að mótmæla þessum vinnubrögðum og ég spái því að hæstv. fjmrh. muni hefnast fyrir að ætla að reyna að svindla þessu í gegn og vinna að þessu með þessum hætti, telja mönnum trú um að þarna hafi eitthvert efnislegt samráð átt sér stað þegar svo er ekki og reyna að réttlæta þann aðdraganda þessa máls sem hér hefur verið rakinn. Málið er þannig til komið að það er búið út á fáeinum vikum og hefði einhvern tíma þótt ástæða til þess að vanda sig aðeins meira og taka sér meiri tíma í viðkvæm og vandasöm grundvallaratriði af þessu tagi sem varða fjölmennar stéttir úti í þjóðfélaginu, en svo er ekki. Og af hverju ekki? Af því að menn voru með það alveg á hreinu hvað þeir ætluðu að gera. Forskriftin lá fyrir, formúlan var klár í hvaða átt átti að breyta þessum hlutum að erlendri forskrift frjálshyggjumanna. Þess vegna þurftu menn ekki tíma. Ef við förum aðeins yfir það, herra forseti, í hvaða greinum frv. þessar grundvallarbreytingar birtast helst, er eðlilegt að staldra kannski fyrst við 9 gr. frv. Ég tek þær ekki endilega í tölusettri röð heldur út frá efnisþáttum. 9. gr. frv. hefur verið gerð rækilega að umtalsefni af mörgum á undan mér og ég get vísað til þess. Þar eru auðvitað klárlega á ferðinni breytingar á vinnureglum og aðferðum sem veikja samtök launamanna. Þær draga úr þeirri félagslegu hugsun sem er á bak við skipulagðan vinnumarkað og færa þetta nær geðþóttavaldi einstakra forustumanna, í þessu tilviki forstjóra. En fyrst og fremst snýr þetta að því að stilla launamanninum upp, einum og óstuddum og án þess styrks sem felst í samstöðunni, frammi fyrir vinnuveitanda sínum og láta hann einan um að ganga frá sínum málum. Það er verið að færa málin í þá átt. Menn geta klætt það í fallegan búning og sagt að það sé gott að auka ábyrgð og sjálfstæði forsvarsmanna, forstjóra eða hvað það nú heitir. En það er þá í besta falli bara önnur hliðin á málinu. Hin snýr að stöðu þessa eina launamanns sem þá er kominn inn á teppið. Hafi hann verið með kjaft eða eitthvað sé út á hans störf að setja, hann er jafnvel ekki einu sinni fjarskyldur ættingi forstjórans, það finnst hvergi í íslenskum ættartölum að hann sé skyldur honum, er kannski komin upp sú staða sem verst gerist í þessum efnum. Viðkomandi starfsmaður hefur ekki á bak við sig nein samtök og engan varnarstuðning af sameiginlegum áherslum félaga sinna. Ég vil líka í sambandi við þetta geðþóttaákvæði 2. mgr. 9. gr. koma inn á þátt sem lítillega hefur verið gerður að umtalsefni og það er launamisréttið, hið kynbundna launamisrétti. Sú hugsun sem kemur hér fram og víðar í frv. að opna fyrir nánast einstaklinsbundna samninga við starfsmenn og heimila forustumönnum að gera betur við þá sem þeim sýnist innan hóps jafnsettra starfsmanna, taka t.d. einn af sex deildarstjórum í opinberri stofnun og segja: Hann er bestur, hann Jón. Þótt hann sé að vísu deildarstjóri eins og allir hinir og með jafnlanga reynslu, er hann í fyrsta lagi skyldur mér og í öðru lagi kýs hann sama flokk og ég og í þriðja lagi er þetta afbragðsmaður. Ég hef því ákveðið að hækka hann sérstaklega í launum. Þar með er það ekki lengur mál að verið sé að mismuna jafnsettum mönnum innan stofnunarinnar því forstjórinn er kominn með geðþóttavald til að gera það ef honum sýnist svo. Og hafi hann einhver vandræði af því, getur hann réttlætt það með því að um sérstaka hæfni viðkomandi starfsmanns sé að ræða. Það þarf ekki annað til en að mat viðkomandi yfirmanns sé það að einhver einn maður, Jón Jónsson, sé sérstaklega hæfur. Þar með getur hann hækkað hann í launum umfram aðra. Aftur að jafnréttisspurningunni og kynbundnu launamisrétti. Datt engum í hug að þetta mál mundi snúast upp í andhverfu sína og verða hættulegra en nokkuð það sem hingað til hefur gerst í sambandi við að veikja stöðu kvenna vegna þess hverjar vinnuaðstæður þeirra eru iðulega? Ég minni á niðurstöður skýrslu Jafnréttisráðs um kynbundinn launamun frá sl. vori. Hver varð meginniðurstaða þeirrar skýrslu? Hún var sú að hinn kynbundni launamunur kemur fyrst og fremst til sögunnar í gegnum óumsamdar uppbætur á laun. Er þá lausnin sú að auka svigrúm forustumanna stofnunar til að gera meira af því tagi, ganga lengra út á braut persónulegra óumsaminna uppbóta af þessu tagi? Hæstv. fjmrh. las að vísu þessa skýrslu með þeim sérkennilega hætti á sl. vori, einn manna hygg ég, að hann taldi lausnina felast í því að ganga í meiri frjálshyggjuátt á vinnumarkaði. Þannig ætti að ráðast á hið kynbundna launamisrétti. Flestir aðrir lásu hið gagnstæða út úr skýrslunni. þ.e. að vandinn lægi einmitt þar og það sem helst verði konurnar væru föst umsamin laun. Og staðan væri skárst í þeim stéttum eða hjá þeim fyrirtækjum þar sem ekki væri um umtalsverðar óumsamdar greiðslur að ræða. En eins og ónefndur höfðingi er sagður lesa Biblíuna, þá tók hæstv. fjmrh. að lesa skýrslu Jafnréttisráðs þannig að hún væri röksemdafærsla fyrir frekari frjálshyggju í þessum efnum.  Ég segi alveg hiklaust að þetta atriði frv. er stórhættulegt. Ég skil ekki að þeir sem á annað borð hafa farið yfir þennan þátt málsins skuli ekki taka þetta upp og gera það að þungavigt málflutnings síns. Þessi breyting á samskiptum vinnuveitandans, í þessu tilviki ríkisins, og opinberra starfsmanna væri stórhættuleg frá sjónarhóli þeirra sem vilja berjast fyrir og beita sér fyrir einhverju launajafnrétti og afnema kynbundinn launamun. Leiðin að því marki liggur í gegnum það að semja um hlutina í heildstæðum samningum þannig að það sé hægt að láta ákvæði, m.a. jafnréttislaganna sem banna kynbundinn launamun, verða virk í gegnum kjarasamninga sem halda, en ekki í hinu að opna allar gáttir fyrir geðþóttasporslum og uppbótum af ýmsu tagi. Þær munu lenda hjá körlunum, það sýnir reynslan, og konurnar sitja eftir. Það er alveg á hreinu. Í öðru lagi, herra forseti, um þátt þessu náskyldan, þ.e. ákvæði í 47. gr. um heimild manna til að standa utan stéttarfélaga og hvernig með þá hluti skuli farið. Þar eru sömuleiðis á ferðinni ákvæði sem varða veginn út á þá frjálshyggjubraut að leysa upp verkalýðsfélögin og opna farveg fyrir það að menn fari út úr stéttarfélögum. Þar er á ferðinni ákvæði sem er einmitt hættulegt vegna þess að það er síðan að nokkru leyti sett á vald viðkomandi yfirmanns eða fjmrh. að ákvarða kjör þeirra starfsmanna sérstaklega sem þannig kjósa að starfa. Og hvað gæti gerst ef viðkomandi forustumaður og fjmrh. væru báðir miklir frjálshyggjumenn eins og því miður hefur af og til hent? Og þeir væru alveg sérstaklega kappsfullir um að ýta undir það að sem allra flestir færu út úr verkalýðsfélögunum? Gæti þá ekki hugsast að sú hætta lægi í málinu að þeir mundu freistast til að gera betur við þá starfsmenn sem kysu að vera utan verkalýðsfélaga til að sýna mönnum að þannig kæmu þeir ár sinni best fyrir borð? Og það leiddi aftur til þess að flóttinn út úr félögunum mundi aukast o.s.frv. Ég held að hér sé að ýmsu að hyggja. Hér geta legið margir ljótir fiskar undir steini, herra forseti, sem ástæða er til að skoða mjög vandlega. Í þriðja lagi, herra forseti, er eitt af grundvallaratriðunum sem þarna er á ferðinni og verið er að breyta ákvæði 22. gr. um fjallskil á opinberum starfsmönnum. Nú á að draga þá í dilka samkvæmt því hvort þeir eru embættismenn eða ekki. Margt er nú kúnstugt í þessu, herra forseti, og að sumu leyti finnst mér hér vera á ferðinni afturhvarf til einhvers konar embættismannahugsunar sem ég hélt að tilheyrði 19. öldinni. Jafnvel þess anda sem var hjá Lærdómslistarfélaginu og öðrum slíkum klúbbum, svo maður minnist ekki á 7. gr. Ég kem að henni síðar. En þessi embættismannahugsun sem hér er, þ.e. að það sé einhver sérstakur útvalinn hópur sem skuli vera embættismenn og njóta annarrar meðferðar en aðrir starfsmenn hins opinbera eða ríkisins, kemur mér spánskt fyrir sjónir. Hvaða óskaplegi munur er á þeim sem taldir eru upp í 22. gr. og svo þeim sem gegna almennt ábyrgðarmiklum eða vandasömum störfum hjá hinu opinbera, hjá ríkinu yfirleitt? Eru þeir ekki í sjálfu sér allir embættismenn? Eða eru þeir kannski á hinn bóginn ekki embættismenn heldur bara starfandi menn sem hafa tiltekinn vinnuveitanda? Hvað er verið að fara hér? Hvaða djúpstæða speki liggur á bak við það að flokka menn upp með þessum hætti í tvær meginfylkingar, embættismenn og ekki embættismenn? Ég lýsi eftir því að það verði lýst inn í þetta 19. aldar fyrirbæri sem hér er á ferðinni, herra forseti. Hér eru að sönnu á ferðinni stóralvarleg ákvæði þar sem samningsréttur og verkfallsréttur er tekinn af fjölmennum stéttum sem slíkan rétt hafa haft, eins og t.d. lögreglumönnum, tollvörðum, fangavörðum, starfsmönnum Almannavarna o.s.frv. Það merkilegasta er þó að fjmrh., þ.e. viðsemjandinn, skal skera úr um það hvaða starfsmenn falli undir t.d. 8. og 10. tölul. greinarinnar. Hverjir eru það? Það eru forstöðumenn stofnana og fyrirtækja ríkisins. Þá kemur aftur að því að menn eru settir í þá stöðu að eiga allt sitt undir geðþóttavaldi ráðherrans, þar á meðal það hvort þeir komast í hinn guðsútvalda hóp og fá að verða embættismenn eða ekki. Það verður þá væntanlega þannig að forsvarsmenn eða forstöðumenn svokallaðra minni háttar stofnana fá ekki að falla undir 22. gr. en hinir fá það. Það er mjög sérkennilegt, herra forseti, hvernig þessi uppsetning málsins er öll hugsuð. Ég held að hæstv. fjmrh. verði að gera betur grein fyrir því hvaða röksemdafærsla liggur að baki þessari hugsun. Svo legg ég til að það verði hætt að gefa símann endalaust inn í hliðarherbergi þannig að fjmrh., þó glöggur sé, noti höfuðið til þess að fylgjast með umræðunni.

Ég heyri.

Ég er ekki viss um að hæstv. fjmrh. sé svo vel úr garði gerður að hann geti með fullri athygli gert marga hluti í einu, þótt vonandi geti hann það sem ónefndur forseti Bandaríkjanna var sagður ekki geta, þ.e. að tyggja tyggigúmmí og ganga samtímis. Mér finnst það virðingarleysi við umræðu af þessu tagi að menn skuli ekki geta haldið sig í salnum og hlustað. Auðvitað ættu þeir að vera hér, hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. Það var beðið um það, herra forseti, að þeir væru hér við umræðuna. Hér er á ferðinni stórpólitískt mál sem varðar alla ríkisstjórnina.

Sá forseti sem nú stjórnar fundi lét þau boð út ganga fyrr í dag.

Ég er hæstv. forseta þakklátur fyrir það og þess vegna fyndist mér sanngjarnt að þeir sæjust í salnum, þessir höfðingjar.

Forseti getur upplýst að hæstv. utanrrh. er í húsinu.

Það er líka þannig, herra forseti, að hæstv. forsrh. hefur stundum gripið í taumana og tekið völdin af hæstv. fjmrh., bæði í stóru og smáu. Frægast var nú þegar hæstv. forsrh. sagði að svona gerði maður ekki og drap þar með hugmyndir hæstv. fjmrh. um að skattleggja blaðburðarbörn. En það gerðust líka tíðindi í þessum málum þegar hæstv. forsrh. notaði sér utanför hæstv. fjmrh. og setti niður mál sem þessu er nátengt. Hann kvað upp úr um það að ekki yrði farið fram með frv. um breytingu á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna nema í samráði og samkomulagi við þá. Herra forseti. Í fjórða lagi af efnisþáttunum ætlaði ég að nefna 40. gr. Hún er líka dálítið merkileg frá ýmsum sjónarhornum séð og það ekki bara varðandi samhengið við önnur ákvæði þessa frv. Hún er eiginlega merkileg út frá réttarhugsun í landinu og spurningunni um virðingu fyrir mannréttindum og réttindum borgaranna. Hvað stendur í 40. gr.? Ég veit að stjórnarþingmenn eru almennt upp til hópa stórkostlega stoltir af að bera svona mál hér fram. Það stendur, herra forseti: ,,Embættismönnum er óheimilt að efna til, stuðla að eða taka þátt í verkfalli eða öðrum sambærilegum aðgerðum.`` Þetta er án frekari skilgreiningar. Hvers konar höft og kvaðir er verið að setja á menn? Hvers konar réttindaskerðing er hér á ferðinni? Vita menn ekki að til þess þarf mjög brýn rök? Ríkir almannahagsmunir þurfa að liggja að baki öllum takmörkunum á mannréttindum hér á landi. Er þetta virkilega hugsað þannig að ekki skuli embættismenn bara vera án verkfallsréttar og samningsréttar --- ég vek aftur athygli á því að það er hæstv. fjmrh. sem getur í vissum tilvikum úrskurðað um að menn lendi undir þennan flokk og þar með svipt menn þessum réttindum --- heldur skulu þeir ekkert það mega gera sem að mati væntanlega hæstv. fjmrh. gæti flokkast undir að stuðla að, taka þátt í eða efna til verkfalla eða annarra sambærilegra aðgerða. Hvaða eru sambærilegar aðgerðir við verkföll? Það eru væntanlega allar aðgerðir sem verkafólk grípur til til þess að reyna að bæta kjör sín. Það er varla til önnur niðurstaða en sú að þetta sé allsherjarbann á það að þessi hópur í landinu megi með nokkrum hætti æmta eða skræmta, láta hugsun í ljós, skrifa blaðagrein eða tala við kunningja sína um það að hann hafi skítt og vildi sjá kjör sín batna.

Var þetta ekki háaðall rétt áðan?

Þessir embættismenn?

Já.

Skiptir það einhverju máli gagnvart mannréttindum?

Já.

Er hv. þm. að halda því fram að menn eigi að vera misjafnir gagnvart mannréttindum? Er það hugsun hv. þm. að þar með sé þessi hópur réttdræpur? Ég bið nú hv. þm. að hugsa sig um áður en hann kallar aftur svona fram í. Herra forseti. Þarna er margt mjög sérkennilegt á ferðinni og ég velti því fyrir mér hvort þessar fluggáfuðu hetjur sem hafa höfundarrétt að þessu frv. hefðu kannski átt að hugsa sig um aðeins lengur en frá 12. desember til janúarloka með þeim frátöfum sem átið á jólasteikinni og annað slíkt hefur haft um áramótin og jólin. Hefði það kannski verið hyggilegt að menn hefðu lagst aðeins betur yfir þetta mál áður en þeir til að mynda í ofstæki sínu lenda út á svona brautir. Það er allt í lagi að hafa það á hreinu og draga skýr mörk um það hverjir hafa verkfallsrétt í þeim skilningi að þeir geti lagt niður vinnu og truflað þá starfsemi sem þeir standa fyrir eða bera ábyrgð á þannig. En að taka af mönnum öll mannréttindi í sambandi við það að láta hugsun sína í ljós eða eiga óbeint aðild að einhverjum slíkum hlutum. Ef embættismaður sem hér fellur undir sendir t.d. baráttuskeyti inn á fund eða inn á verkfallsvakt er hann þá orðinn brotlegur við lög? Já, væntanlega. Hann væri með vissum hætti að taka þátt í eða stuðla að eða efna til verkfalls eða sambærilegrar aðgerðar. Hvar ætla menn eiginlega að draga mörkin? Hvar hafa menn hugsað sér að láta staðar numið? Þarf ekki að taka inn refsiákvæði? Eigum við ekki að semja sérstakt refsiákvæði í samhengi við 40. gr.? Nú leyfir embættismaður sér að láta í ljós að það sé réttlætanlegt að opinberir starfsmenn fari í verkfall til að reyna að bæta kjör sín og skal hann þá sæta varðhaldi í allt að hálft ár. Eða lengur, hafi hann orðið áður uppvís að sambærilegum glæp.

Og missa þá biðlaun.

Missa þá biðlaun og ekki hljóta frekari starfsframa hjá hinu opinbera. Hvar ætla menn að enda? Ég held, herra forseti, að margt af þessu tagi sé mjög vanhugsað í frv. og það þurfi að fara mikið betur yfir það en gert hefur verið hingað til hvað á yfirleitt erindi inn í mál af þessu tagi. Á hinn bóginn þarf að skilgreina óljósar heimildir sem hér eru á köflum á ferðinni áður en þær verða lögfestar, t.d. þarf að afmarka úrskurðarvald fjmrh. þannig að í lagatextanum sé einhver leiðsögn fyrir því hverja fjmrh. getur samkvæmt eigin geðþótta úrskurðað ýmist embættismenn eða ekki embættismenn o.s.frv. Er ekki verið að framselja þarna ansi mikið vald? Þykir það góð latína? Hvað segir hv. frammíkallandi Pétur H. Blöndal? Um 7. gr., herra forseti, langaði mig til að fara fáeinum orðum. Reyndar hefur hún líka verið tekin fyrir af fyrri ræðumönnum og ég get vísað til þess. Það er þessi dásamlega grein sem kveður á um auglýsingu starfa og laus embætti. Þar er á ferðinni satt best að segja alveg ótrúlegur texti. Ég get ekki annað en tekið undir að það lýsi fornaldarlegum hugsunarhætti og mannfyrirlitningu, nítjándu aldar hugsunarhætti, gagnvart launamönnum að setja yfirleitt í lagatexta eða orða á blaði hluti eins og þar er gert. Mér finnst það alveg makalaust. Fyrirlitningin á þeim sem vinna hin óæðri störf á vegum ríkisins er svo botnlaus og andar svo út úr öllum þessum texta að það tekur engu tali. Hér er talað um minni háttar skrifstofustörf, ræstingarstörf og sendilsstörf. Þvílíkt og annað eins! Það er rétt svo að mennirnir hafi haft sig í að setja þetta á prent. Þau störf þarf nú ekki að auglýsa. Maður bíður bara eftir því að það verði aftur farið að gefa út svona lærdómskver fyrir heldri manna börn eins og til eru á söfnum og einhverjir hafa kannski séð.

Og heldri manna húsmæður.

Já, sérstakar matreiðslubækur fyrir þær o.s.frv. Það er samkvæmt orðanna hljóðan sú nítjándu aldar skipan sem hér á að koma á, ef ekki átjándu.

Eftir átján hundruð.

Já, reyndar var þetta að hluta til strax á átjándu öldinni, það er rétt hjá hv. þm. og sagnfræðingi. Sumt af því dóti var nú orðað þannig þá. Herra forseti. Það er satt best að segja mjög dapurlegt að þetta mál skuli bera að með þessum hætti. Hér hefur í máli margra komið fram það sjónarmið, og ræðumaðurinn er alveg tilbúinn til að bætast í þann hóp, að það geti verið full efnisleg rök fyrir því að taka til skoðunar og breyta vissum þáttum í þessari löggjöf. Um það snýst ekki deilan. Ég hygg að þetta mál hefði ekki vakið nein stórkostleg viðbrögð í þjóðfélaginu ef það hefði verið það sem það segist vera og þykist vera og hæstv. fjmrh. er að reyna að telja mönnum trú um að það sé, þ.e. að í þessu máli vaki ekkert annað fyrir en það að gera minni háttar tæknilegar lagfæringar á úreltum atriðum eins og einhverjum biðlaunarétti og æviráðningu. Þannig reynir hæstv. ráðherra að selja mönnum þetta. Þetta eru fyrst og fremst svona minni háttar lagfæringar sem allir eiga að vera sammála um og eru að mestu leyti þegar orðnar til í praxís. En það bara er ekki svo. Stóra pólitíkin í þessu máli liggur allt annars staðar. Hún er grundvallarbreytingin í anda frjálshyggjunnar sem hér er verið að reyna að læða inn án þess að menn séu menn til að standa fyrir því og reyna að rökstyðja það. Og hæstv. fjmrh. væri maður að meiri ef hann gengist við málinu. Ef hann kæmi hér og segði: Ég er frjálshyggjumaður enda var ég í stuttbuxnadeildinni og Eimreiðarhópnum. Og nú er ég loksins að koma hér með þingmálið sem mig hefur alltaf dreymt um --- báknið burt.

Ég var ekki í Eimreiðarhópnum.

Ég bið hæstv. fjmrh. afsökunar. Ég hef haft hæstv. fjmrh. stórlega fyrir rangri sök, hann var ekki í Eimreiðarhópnum. En hann mun þó oft hafa verið talinn til stuttbuxnahópsins í Sjálfstfl., frjálshyggjudeildarinnar, og honum hafa verið eignaðar hugrenningar af þessu tagi. Ég segi það aftur, herra forseti, það væri hægt að bera virðingu fyrir hæstv. fjmrh. ef hann kæmi til dyranna eins og hann er klæddur, gengist við málinu og reyndi að verja það með rökum í stað þess að smygla því svona í gegn. Þá væru menn tilbúnir að skoða það með jákvæðum hætti og af velvilja að gera lagfæringar og breytingar á þessari löggjöf í góðu samstarfi við samtök opinberra starfsmanna og vinnumarkaðinn almennt, ef boðið væri upp á slíkt. En svo er bara því miður ekki. Aðdragandi málsins er eins og þegar hefur verið lýst. Síðan reyna menn að dulbúa málið og smygla því í gegn á fölskum forsendum og það er löðurmannlegt. Að lokum, herra forseti, langar mig aðeins til að gera að umtalsefni þessa klisju sem mikið hefur gengið hér og verið rifist um hvort verið sé að skerða umsamin réttindi eða ekki. Niðurstaðan virðist sú að ekki sé hægt að mæla á móti því að hér sé með vissum hætti um kjarabundin réttindi manna að ræða í þessu frv. En ég leyfi mér að segja að í mínum huga skiptir það ekki öllu máli. Það er klisja og kjaftæði að halda að það sé hægt að einangra annars vegar þá þætti sem samið hefur verið um á hverjum tíma og hins vegar það umhverfi sem samið er í, þar með talið lagalegt. Það er rugl. Auðvitað taka kjarasamningar alltaf mið af því lagalega og starfslega umhverfi sem samið er í. Annað er ekki hægt. Þetta samhengi er þannig að það þýðir ekkert að vera að tala um hvað stóð nákvæmlega í kjarasamningi eða hvað var í lögum á hverjum tíma. Menn semja með hliðsjón af öllum almennum aðstæðum, réttindum, skyldum og starfsumhverfi, þess vegna alveg óskyldum þáttum eins og menn auðvitað vita. Hversu oft hafa kjarasamningar ekki verið innsiglaðir með því að gerðar hafa verið breytingar á fjárlögum eða alls óskyldum þáttum og þeir hafa verið metnir inn í kjarasamningana með ýmsum hætti. Halda menn t.d. að það mundi ekki hafa áhrif á kjarasamninga, svo dæmi séu tekin nógu fráleit og skýr til að menn skilji það, ef það hefði staðið í lögum og stæði í lögum að fjórða hvert ár skyldu opinberir starfsmenn fá að vera á fullum launum við að endurmennta sig? Halda menn að það mundi ekki hafa áhrif á kjarasamningana fyrir hin þrjú árin eða hvað? Eða ef það stæði á hinn bóginn í lögum að opinberir starfsmenn skyldu vinna kauplaust í nóvember og desember á hverju ári. Dettur mönnum í hug að við næstu kjarasamninga mundu opinberir starfsmenn ekki muna eftir því máli og reyna að láta það hafa einhver áhrif á kjör sín, þótt það væri ekki inni í kjarasamningi heldur hluti af lagalegri umgjörð og umhverfi starfsmanna? Auðvitað er þetta svona. Þetta er svo mikið endemis bull að það tekur engu tali. Það þýðir ekkert að vera í þessu pexi. Það er alveg út í loftið að vera að rífast um það hvort með lagatextanum núna sé nákvæmlega verið að skerða eitthvað sem hafi verið kjaralegt í þeim skilningi að það hafi verið beinlínis um það samið. Eða hvort það séu einhverjir þættir sem hafa verið á sviði lögvarinna réttinda eða af einhverjum öðrum toga í starfsumhverfi opinberra starfsmanna sem hafa haft áhrif á þeirra kjör. Auðvitað er það þannig, herra forseti, að það er algjörlega viðurkennt og hefur verið í háa herrans tíð að ýmis lögbundin réttindi manna hafa haft áhrif á kjör þeirra. Eða er ekki búið að reyna að sætta opinbera starfsmenn ýmsa, t.d. kennara, við það árum og áratugum saman að þeirra kjör hafa verið lakari en kjör sambærilegra hópa úti á almenna vinnumarkaðnum vegna þess að þeir væru að mynda betri lífeyrisréttindi, byggju við atvinnuöryggi o.s.frv.? Hanga þessi hlutir þá ekki saman? Jú, auðvitað. Hættum þessu, það hefur ekkert upp á sig að eyða tíma í að ræða þennan þátt málsins. Herra forseti. Að lokum vil ég segja að ég held að það eigi að taka þetta mál hér upp og til umræðu á þeim pólitísku forsendum sem því ber. Við skulum ekki týna okkur í einhverju þrasi um minni háttar mál sem ekki skipta öllu máli, efnisleg eða tæknileg. Það eru þær grundvallarbreytingar sem hér er verið að reyna að læða í gegn sem eru átakaflöturinn í þessu máli og um það skulum við ræða. Ég trúi því ekki enn, herra forseti, að það sé þannig komið að vinnubrögð af þessu tagi nýtist mönnum til þess að þræla í gegn lagasetningu á fáeinum vikum á Alþingi Íslendinga. Ég trúi því ekki að við eigum eftir að eyða þessum fallegu vordögum sem hér eru eftir í það að að sett verði löggjöf með þessum hætti, undir þessum formerkjum og með þessum aðdraganda. Þannig að ég treysti því gjörsamlega að þetta mál fari ekki lengra en hugsanlega að 1. umr. klárist og málið fari til nefndar og þar sofi það svefni, því miður ekki réttlátra, það sem eftir er í vor. Þá hefur hæstv. ríkisstjórn tíma til að hugsa sinn gang, taka málin upp og bjóða samtökum launamanna aftur til viðræðna á jafnræðisgrundvelli um þessi mál og hæstv. ríkisstjórn mun ekki geta notað tímann til annars þarfara í vor og sumar og fram á næsta haust.

Hæstv. forseti. Þó það sé að sjálfsögðu rétt hjá hv. þm. að við eigum að beina sjónum að stóru málunum í frv. þá eru þau nú býsna mörg og ýmis atriði hér sem snerta réttindi og skyldur starfsmanna sem virðast kannski smá í fyrstu en skipta miklu máli þegar betur er skoðað. Ég ætlaði fyrst og fremst að víkja að því sem hv. þm. nefndi í sambandi við 9. gr., þ.e. rétt forstöðumanna til að ákveða greiðslur til einstakra starfsmanna. Hann nefndi að þetta tengdist launamisrétti kynjanna og það ætti að beita sér gegn þessu af öllu afli. En þá er þess að geta að hér segir neðar í greininni, með leyfi forseta: ,,Ákvarðanir forstöðumanna skv. 2. mgr. skulu fara eftir reglum, sem fjármálaráðherra setur, þar sem meðal annars skal kveðið á um það að karlar og konur hafi sömu möguleika á að fá viðbótarlaun.`` Í þessu er auðvitað mikil stoð og spurningin sem vaknar er þessi: Á að banna það yfir höfuð? Á sem sagt ekki að vera leyfilegt að vera með einhverja slíka umbun? Það er auðvitað grundvallarspurning. Þetta er atriði sem ég vil fá að skoða nánar vegna þess að að mínum dómi er betra að hafa þetta fast og ákveðið eins og hér er kveðið á um en það kerfi sem við höfum búið við nú um margra ára skeið þar sem einhverjum svona sporslum er úthlutað til hinna og þessara eftir því sem jafnvel ráðherra einum þóknast. Hér er þó verið að reyna að setja ákveðið form á hlutina. En auðvitað er það hárrétt að fyrst og fremst þarf að semja um uppstokkun á launakerfi ríkisins sem tekur mið af því launamisrétti sem þar ríkir milli kynjanna. Þar þarf að beita nýju starfsmati og hækka lægstu laun og grípa reyndar til fleiri aðgerða til þess að auka möguleika kvenna á starfsframa o.s.frv. En ég held að þessi grein í sjálfu sér breyti ekki miklu þar um þegar hún er tengd við það sem síðar segir í greininni að um þetta gildi reglur. Það sem skiptir máli er að launakerfið sé gagnætt og það komi einfaldlega fram hverjir njóta þessara réttinda.

Herra forseti. Ég er ekki sömu skoðunar og hv. þm. að í t.d. 3. mgr. 9. gr. sé eitthvert hald í þessum efnum. Af þeirri ósköp einföldu ástæðu að þessi grein gengur miklu skemmra en t.d. afdráttarlaus ákvæði í jafnréttislögum. Ef ég man rétt 4. gr. jafnréttislaga þá er alveg skýlaust og afdráttarlaust bannað að mismuna í launum og tækifærum þannig að í raun mætti segja að þessi grein sé veiking á því t.d. ef þarna hefði staðið tilvísun í 4. gr. jafnréttislaga. Það hefði að mínu mati verið sterkari frágangur á málinu en þessi. Auðvitað munu menn aldrei viðurkenna það, hvorki hafa það í reglum né viðurkenna að þarna sé verið að búa út farveg til að mismuna kynjunum. Það liggur í hlutarins eðli. Það er hins vegar eðli málsins og í ljósi þeirra upplýsinga sem liggja fyrir um það hvernig launamunurinn verður til, hvar hann verður til og í hverju hann felst sem ég tel ástæðu til að óttast alveg sérstaklega. Að auka enn svigrúm af þessu tagi fyrir óumsamdar greiðslur. Hv. þm. nefndi, sem ég er alveg sammála, að aðalatriðið væri það að um þessa hluti væri samið og þeir samningar væru gagnsæir. Hvar stendur það í 9. gr.? Það sendur ekkert um að það skuli vera aðgengilegar upplýsingar um það hverjum er bætt upp með launasporslum. Það er aldeilis ekki. Það er m.a. af þeim ástæðum sem ég óttast þetta ákvæði að það er ekki sett í neitt skýrt samhengi við það hvernig með skuli farið. Það er ekki félagsleg hugsun eða félagsleg nálgun á bak við það. Ef þetta væri þannig að heimildirnar tækju til þess að það væri heimilt að bæta jafnsettum mönnum kjör ofan á samninga, þeir hlutir væru aðgengilegir, lægju fyrir og það væri alveg ljóst að menn væru sérstaklega á verði gagnvart því að í gegnum þetta kynni kynbundinn launamunur að aukast, þá væri kannski hægt að líta á þetta. En ég efast meira að segja um að það sé yfir höfuð endilega bót í því að hafa 3. mgr. eins og hún er. Í besta falli er hún það sem Þórbergur heitinn hefði kallað ,,selvfølgelighed``, þ.e. það segir sig sjálft að menn setja auðvitað ekki reglur sem heimila að mismuna kynjunum, væntanlega. En í versta falli þá gæti hún ef eitthvað er verið með veikara orðalagi, heldur til hins verra borið saman við það að vísað væri í jafnréttislög.

Hæstv. forseti. Jafnréttislögin gilda að sjálfsögðu.

Að sjálfsögðu.

Samkvæmt þeim er óheimilt að mismuna fólki í launum. Ég tel að eins og þetta blasir við í 9. gr. þá sé einmitt verið að reyna --- Það á að setja reglur sem tryggja að konur og karlar hafi sömu möguleika á að fá viðbótarlaun. Ég er til í það með þingmanninum að skoða þetta mjög rækilega. Það á auðvitað að bæta því við að þetta á allt að vera sýnilegt og gagnsætt sem þarna er samið um. Höfundar frv. telja sig vera að bæta hér úr vegna þess að það segir í athugasemd um 9. gr., með leyfi forseta: ,,Ákvarðanir um launauppbætur af þessu tagi hafa hins vegar verið ósamræmdar og tilviljanakenndar og því m.a. haldið fram að konur hafi ekki haft sömu möguleika til að fá uppbætur á laun og karlar. Af þessum sökum er í 3. mgr. lagt til að ákvarðanir um slík viðbótarlaun skuli fara eftir reglum sem fjármálaráðherra setur þar sem m.a. skuli kveðið á um það að karlar og konur hafi sömu möguleika á að fá slík viðbótarlaun.`` Miðað við það ástand sem nú ríkir er þetta þó til bóta. Það er vissulega rétt sem fram kom í máli hv. þm. að launamunur kynjanna hefur, m.a. hjá ríkinu, byggst á þessum svokölluðu aukagreiðslum. Þrátt fyrir það er líka til staðar ákveðinn munur sem er ekki hægt að skýra með neinu öðru en kynferði, engu öðru. Við skulum skoða þetta mál nánar. En aðalatriðið finnst mér vera að launakerfi ríkisins sé skýrt og skiljanlegt og að það sé réttlátt.

Herra forseti. Ég held að ég og hv. þm. séum í raun og veru ekki mjög ósammála þegar betur er að gáð í þessu sambandi. Mér finnst það liggja í augum uppi og í hlutarins eðli að auðvitað dytti mönnum ekki í hug að hafa reglur um þessa hluti sem opinberlega viðurkenndu að aðstöðumunur kynjanna væri fyrir hendi gagnvart því að fá hluti af þessu tagi á vinnustað. Það gengi ekki. Það mundi líka brjóta jafnréttislög o.s.frv. Vandinn er hins vegar sá að hættan liggur í því að aðstaða kynjanna til að nýta sér svona möguleika er mismunandi. Það eru svörin sem við fáum. Það er það sem kom fram í könnuninni á sínum tíma, í ítarlegum viðtölum sem þar voru tekin, að það eru félagslegar aðstæður, það er tíðarandinn, það eru fjölskylduaðstæður og annað slíkt sem veldur því að landið liggur þannig að tekjur kvenna út úr slíkum hlutum verða minni. Við getum svo lengi rætt um orsakir og allt það. Jafnvel þó menn gangi frá þessu gagnvart reglunum og segi: Reglurnar eru í lagi. Bæði kynin skulu eiga sömu möguleika á að fá svona greiðslur. En ef aðstæður fólks eru síðan mismunandi þá bitnar það meira á konunum og þá höfum við í raun og veru ekki unnið neitt. Þannig að mín niðurstaða er sú að það að opna þennan farveg sé af hinu illa. Ég vil sjá þá þróun verða í launakerfinu að menn vinni fyrst og fremst fastan umsaminn vinnutíma fyrir föst umsamin laun. Yfirvinnu tækju menn þá út í fríum o.s.frv. Þessu sporslu-, yfirvinnu-, þóknunar-, einingadóti öllu saman yrði sópað út af borðinu og vinnunni jafnað betur á þá sem fyrir eru með föstum umsömdum vinnutíma fyrir föst umsamin laun. Það er og verður að mínu mati eina leiðin sem eitthvað heldur gagnvart því að berjast gegn kynbundnum launamun.

Virðulegi forseti. Ástæða þess að ég kveð mér hér hljóðs er sama atriði og hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir benti á og ég vil mjög eindregið taka undir hennar sjónarmið. Hér er verið að feta sig inn á nýjar brautir. Það er hugmyndin að það gildi gagnsæjar reglur hjá fyrirtækjunum þannig að öllum sé ljóst hvernig starfsframi verður til í fyrirtækinu og að það sé farið eftir reglum þannig að menn átti sig á því hvenær þeir fá kauphækkun og hvenær ekki. Það á sérstaklega að tryggja að þetta sé gert þannig að það bitni ekki á öðru kyninu. Af hverju er þetta gert? Það er vegna þess eins og kom fram hjá hv. þm. að núverandi kerfi er svo ósýnilegt. Og þó menn hafi falleg orð um það að þeir ætli að útrýma yfirvinnu o.s.frv., þá gerist það ekki í bráð. Ríkið þarf á því að halda að geta umbunað góðu fólki og fengið í sína þágu hæft fólk og borgað því sæmilega góð laun umfram það sem eru grundvallarlaunin. Í öðru lagi finnst mér mjög sérkennilegt að hlusta á hv. þm. koma hingað upp og ráðast að aðstandendum frv. fyrir það að þeir séu að ráðast á kjör manna og kjarabundin réttindi og nefna æviráðninguna sem í raun hefur horfið úr lögum eftir 1974. Ég minni bara á að þeir sem hafa haft kannski mestar launahækkanir að undanförnu hafa t.d. verið kennararnir. Þeir hafa fengið helmingi meira en aðrir. Þeir hafa samt mjög góðan rétt, það er auðvitað ekkert samræmi þar á milli. En það sem athyglisverðast er að þessi hv. þm. var í ríkisstjórn þegar formaður Alþb. var fjármálaráðherra. Þá var samið við opinbera starfsmenn og skömmu seinna voru samningarnir teknir af með bráðabirgðalögum. Þetta þurfa menn að hafa í huga þegar þessi mál eru rædd hér og menn koma og leika Krist í þessum umræðum eins og hv. þm. gerði.

Hver var að leika Krist hérna? Er þetta nú viðeigandi ...?

Herra forseti. Nú kemur hæstv. fjmrh. og segir, ég held ég hafi náð því orðrétt: Það er hugmyndin að það gildi gagnsæjar reglur. Það stendur ekki í frumvarpstextanum. Það er ekki það sem við getum lesið út úr þessum texta sem þarna er. Eigum við þá ekki að setja það í lögin? Eigum við ekki að ganga þannig frá málinu að það sé ljóst hvernig þetta verði. Ég segi alveg eins og er og það kom reyndar fram í máli mínu áður en hæstv. fjmrh. kom hér upp í andsvari að það er m.a. ein ástæðan fyrir því að ég er tortrygginn á það hvernig frá þessu er gengið. Ég tel að þá eigi að lögfesta og afmarka leiðsögn um það hvernig með svona vald --- að svo miklu leyti sem það er fyrir hendi --- er farið, vegna þess að ég er á móti því að framselja geðþóttavald af þessu tagi til forstöðumanna stofnana eða hæstv. ráðherra, jafnmerkir sem þeir eru. Ég tek það fram að ég er ekki að segja það vegna þess að ég óttast að núv. hæstv. fjmrh. fari verr með það vald en aðrir. En mér finnst almennt að slíkt eigi að vera að lágmarki í löggjöf af þessu tagi. Og það er þannig að hér, eins og svo oft áður, geta verið tvær hliðar á sama peningnum. Það er ekki heldur hægt að horfa fram hjá þeirri hættu að málið svona úr garði gert gæti verið farvegur fyrir aukinn launamun, ekki endilega milli kynja heldur innbyrðis aukinn launamun opinberra starfsmanna, að það dragi enn hraðar í sundur en ella með þeim sem komast upp í efri lögin og geta í krafti aðstöðu sinnar eða nálægðar við forustumenn og toppa knúð fram betri kjör. Ég var ekki sérstaklega að ráðast á þá þætti sem hæstv. fjmrh. nefndi hér. Ég held að ég hafi gert einna minnst úr þeim af flestum ræðumönnum. Ég var að reyna að draga fram stóru pólitísku drættina í þessu máli. Og ég varaði einmitt við því að menn týndust alveg í pexi um biðlaun og fyrirfram- og eftirágreidd laun og eitthvað því um líkt. Að lokum er það þannig að komi á dagskrá hér að ræða um setningu bráðabirgðalaga í tíð fyrrv. og núv. ríkisstjórna þá er ég alveg tilbúinn til þeirrar umræðu. Ég held ég fari alveg rétt með það að hæstv. núv. fjmrh. og félagar hans í núv. og fyrrv. ríkisstjórn eiga algjört met í því að setja bráðabirgðalög. Þeir hafa tekið af kjaradóma og tekið af ýmiss konar réttindi trekk í trekk með bráðabirgðalögum. Þannig að við skulum bara skella okkur í þá umræðu ef það er efnislegt, herra forseti, og heyrir undir þennan dagskrárlið.

Virðulegi forseti. Mér finnst ánægjulegt að heyra að hv. þm. er tilbúinn til að taka þátt í því í nefndarstarfinu, hann á sæti í hv. nefnd sem fær málið til meðferðar, að prófa sig áfram með það hvernig þessar reglur gætu litið út. Mér finnst vel koma til greina að skrifa þær annaðhvort í lagatexta eða lýsa því með öðrum hætti, t.d. í nál., hvernig þessar reglur ættu helst að líta út. Við fáum tækifæri til að ræða það frekar við 2. umr. Með þessari yfirlýsingu hefur hv. þm. viðurkennt að málið fái einhvers konar meðferð í nefndinni og ég fagna því að sjálfsögðu. Varðandi bráðabirgðalögin vil ég leggja áherslu á það að að mínu mati, kannski á það ekki að heyra undir þessa umræðu, er harla sérkennilegt að hlusta á ræðumenn Alþb. koma hingað og tala um að við séum að skerða kjör og réttindi í þessu máli þegar ljóst er að af sumu er verið að taka og annars staðar er verið að bæta við eftir atvikum. Frv. er lagt fram á þinginu vel undirbúið en ekki eins og gert var þegar ríkisstjórnin á sínum tíma samdi fyrst við opinbera starfsmenn, þar á meðal kennara, en nokkrum vikum síðar voru kjarasamningar teknir úr sambandi með bráðabirgðalögum um hásumar. Þessir menn eru ekki í góðri stöðu til að gagnrýna núverandi ríkisstjórn. Ég er hvenær sem er reiðubúinn til að bera saman afrek núverandi ríkisstjórnar og fyrrverandi ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar og svo ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar í þessum málum. Varðandi kjör minnist ég þess ekki að þar hafi verið um margt annað en kjaradóminn fræga að ræða sem ég held að Alþb. hafi stutt mjög fast að yrði afnuminn með bráðabirgðalögum. Það held ég að hv. þm. muni votta.

Herra forseti. Að sjálfsögðu er ég tilbúinn til að taka þátt í skoðun þessa máls í þingnefnd og ég vona þá líka að það verði gagnkvæmt þannig að þingnefndinni gefist þá almennilegt tóm til þess að fara í þau mál. Það er alveg ljóst að það samráð sem ekki var haft við opinbera starfsmenn verður að færast inn í þingið og vinnu þingnefnda. Ég fyrir mitt leyti mun að sjálfsögðu reyna að knýja á um að samtök opinberra starfsmanna komist að málinu eftir að það er komið til meðferðar á vegum efh.- og viðskn. og þar geti átt sér stað efnisleg umræða og efnislegar viðræður við þá sem eiga að búa við þessa löggjöf og hafa hana sem grundvöll sinn í starfi, vonandi um langa framtíð, tugi þúsunda manna úti í þjóðfélaginu. Í öðru lagi er það þannig, herra forseti, að það er ekki hægt að leggja að jöfnu einhliða pólitískar ákvarðanir um grundvallarbreytingar á almennri löggjöf, grundvallarlöggjöf, af þessu tagi á vinnumarkaði og einstökum atvikum eða tilvikum sem komið hafa upp í kjaradeilum tiltekinna hópa. Það er alveg rétt að kjaradeila háskólamanna á sínum tíma og langt og erfitt verkfall og lausn þess máls voru allt saman mjög erfiðir hlutir. Síðan fór í gang þróun sem leiddi það af sér að lokum að málin komust í algjöra sjálfheldu á sumarmánuðum 1990. Þá sögu þekkja menn og mætti margt um hana segja. En það verður ekki gert hér, a.m.k. ekki á 24 sekúndum. Hitt er alveg ljóst að það eru ekki sambærilegir hlutir við almenn grundvallaratriði löggjafar sem menn þurfa að vanda sig gagnvart og helst þarf að geta staðið án þess að menn séu mikið að hringla í henni áratugum saman. Það á ekki að vera þannig að grundvallarlöggjöf vinnumarkaðarins sé öll í uppnámi og pólitískt bitbein, að henni sé hent fram og til baka eftir því hvernig vindar blása í ríkisstjórn. Það á að vanda slíka löggjöf, það á að reyna að ná um hana víðtækri pólitískri samstöðu þannig að hún geti helst staðið áratugum saman án mikilla breytinga. Þetta eru ekki vinnbrögð sem teikna til slíks sem hér eru ástunduð.

Herra forseti. Ég ætla ekki að líkja mér við Krist eins og hæstv. fjmrh. taldi sjálftekið hlutverk eins af félögum mínum í stjórnarandstöðunni í ræðu sinni áðan. Ég ætla ekki heldur að halda því fram að hæstv. fjmrh. hafi steypt á sig þyrnikórónu frelsarans en eins og hann hefur talað í dag, einkum fyrri part dags, þá er hann farinn að minna ískyggilega mikið á Stefán sem var fyrsti píslarvotturinn og var grýttur til bana árið 34 e. Kr. Það er eins og hæstv. fjmrh. líti á sig sem einhvers konar fórnarlamb hér í dag. Hann kemur og er hvumpinn og það er bersýnilegt að honum finnst menn vera vondir við sig. Nú er það svo að hæstv. ráðherra hefur margar ástæður til að vera glaður og reifur í bragði. Ég gæti af skyndingu talið upp þrjár ástæður. Í fyrsta lagi hefur hæstv. ráðherra sjálfur haldið því fram að fram undan sé mikið góðæri hjá Íslendingum og rakið það eins og vera bera að nokkru leyti til fyrrverandi ríkisstjórnar. Hæstv. ráðherra hefur líka veðurfarslegar ástæður til að vera glaður og reifur því það er skyndilega komið vor á miðjum vetri. Í þriðja lagi, og það er nú kannski ríkasta ástæðan fyrir því að hæstv. ráðherra á að vera kátur, er hann nýlega kominn frá því að flatmaga á ströndum fjarri Íslandi þar sem sólin bakaði hann í heitum geislum dag eftir dag. Samt kemur hæstv. ráðherra hér og er dapur í bragði. Hann er fórnarlambið eins og fram hefur komið í þessum umræðum. Og líkast til, þegar öllum steinum er velt við og allt er grannt skoðað, er það svo að hæstv. ráðherra er að vissu marki fórnarlamb. En hæstv. fjmrh. er ekki fórnarlamb stjórnarandstöðunnar þótt hann hafi kvartað undan málflutningi hennar hér í dag. Hann hefur m.a. haldið því fram að hann hafi verið uppnefndur, kallaður ljótum nöfnum og jafnvel nefndur til böðulsverka. En hæstv. ráðherra er hins vegar fórnarlamb sinnar eigin ríkisstjórnar, síns eigin forsrh. Ef ég mætti ráða hæstv. ráðherra heilt þá held ég að hann ætti að taka undir með þeim sem halda því fram að hann fari fram með nokkru offorsi því maður sem fer fram með offorsi er að minnsta kosti sjálfráður sinna gerða. Hann lætur a.m.k. stjórnast af sínum eigin vilja. Staðreyndin er nefnilega sú, herra forseti, að hæstv. ráðherra hefur ekki lengur völdin í þessum málum. Það verður að horfa á þetta mál sem við erum að ræða í dag í samhengi við önnur mál sem ríkisstjórnin hefur lagt fram eða boðað að komi fram á næstu dögum. Eitt af þessum málum, herra forseti, er frv. um lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna. Það er ekki hægt að slíta það frá þessu máli sem við erum að ræða hér. Eins og allir vita hefur hæstv. forsrh. tekið völdin af hæstv. fjmrh. Hann hefur lýst því yfir, þrátt fyrir heitstrengingar hæstv. fjmrh., að frv. sem skerði réttindi opinberra starfsmanna í lífeyrismálum verði ekki lagt fram á þessu þingi. Þetta tel ég óskaplega mikilvægt og það er líka mikilvægt fyrir hið viðkvæma sálarlíf hæstv. fjmrh. vegna þess að það gerir hann að fórnarlambi hæstv. forsrh. Þess vegna skil ég það þegar allt er skoðað, herra forseti, að það kann að vera nokkuð til í því að hæstv. fjmrh. sé fórnarlamb og hann kann að hafa efni og ástæður til þess að vera hvumpinn í dag þrátt fyrir allt. Það er nefnilega búið að taka af honum völdin í mikilvægum málum sem þessum efnum tengjast. Það er nefnilega svo, herra forseti, að yfirlýsingin sem hæstv. forsrh. gaf þegar hann, fyrir hönd ráðherrans, tók til baka frv. um lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna varðar líka það frv. sem við erum að tala um. Eins og hæstv. fjmrh. hefur væntanlega lesið í ræðu hæstv. forsrh. gaf hæstv. forsrh. út yfirlýsingu um að það yrði ekki hróflað við áunnum réttindum opinberra starfsmanna. Ég held að það sé óumdeilt og ég held að það megi meira að segja sjá það skrifað skýrum stöfum í upplýsinga- og áróðursriti hæstv. fjmrh. að það er hróflað við áunnum réttindum í þessu frv. sem við ræðum hér í dag. Það tel ég reyndar, herra forseti, gefa tilefni til að ætla að einhvern tímann á næstunni muni þetta frv. verða dregið til baka eins og hitt frv. Og ef menn vilja fara að leita, mætti auðvitað spyrja hver örlög frv. um breytingar á vinnulöggjöfinni sem hæstv. ríkisstjórn ætlaði líka að fram verða. Þetta mál var svo illa grundað í upphafi að eitt af öðru eru mál ríkisstjórnarinnar sem þessu tengjast að falla. Og ég segi það, herra forseti, ég tel að yfirlýsing hæstv. forsrh. sl. fimmtudag sé þess efnis að það er ekki hægt annað en að taka þetta frv. til baka eða breyta því í veigamiklum efnum. Það er alveg ljóst að það er hróflað við áunnum réttindum. Ég nefni biðlaun, ég nefni samningsrétt, ég nefni verkfallsrétt, ég gæti nefnt fleira. Þar með er alveg ljóst að fyrirætlunin sem birtist í frv. hæstv. fjmrh. er í andstöðu við þá yfirlýsingu sem forsrh. hefur síðar gefið. Orð forsrh. eru dýr, þau eru jafndýr gulli og þau munu standa. Ég hef aldrei, herra forseti, orðið þess áskynja að orð hæstv. forsrh. hafi ekki gildi umfram orð einstakra ráðherra í núverandi hæstv. ríkisstjórn. Þess vegna tel ég að ef hæstv. forsrh. ætlar að vera merkur sinna orða, verði hann að hlutast til um að ýmsum meginatriðum í þessu frv. verði breytt, því kippt til baka eða það verði einfaldlega svæft svefninum langa í nefnd. Herra forseti. Það hefur komið fram að það virðist ekki vera fullkominn skilningur milli hæstv. forsrh. og fjmrh. um efni sem tengjast þessum réttindamálum. Í umræðum sl. fimmtudag lýsti hæstv. forsrh. því skorinort yfir að menn yrðu ekki bótalaust sviptir réttindum sem þeir hefðu áunnið sér. Í þeirri umræðu var það túlkað svo að hæstv. ráðherra myndi sjá til þess að frv. yrði ekki lagt fram. Hæstv. forsrh. mótmælti því ekki og hafði þó öll tök til þess í umræðunni. Þessa þögn hans gagnvart fullyrðingum stjórnarandstöðunnar ber að túlka og er ekki hægt að túlka með öðru móti en svo að hæstv. forsrh. hafi verið að taka af tvímæli um það að lífeyrisréttindafrumvarpið yrði ekki lagt fram í þeirri mynd sem við höfum séð það. Nú ber svo við, herra forseti, að hæstv. fjmrh. lýsir því yfir að frv. verði eigi að síður lagt fram. Hins vegar sé það svo að það hafi aldrei verið ætlunin að hreyfa við neinum réttindum sem menn hefðu nú þegar. Ég minni á að skömmu eftir að drög að því frv. komu í umferð beittu samtök opinberra starfsmanna sér fyrir því að tryggingastærðfræðingur reiknaði út hversu mikil skerðing fylgdi frv. Það kom í ljós að skerðingin var 4--11%. Aðstoðarmaður hæstv. fjmrh. sagði í samtali við ríkissjónvarpið og ég held fleiri fjölmiðla að hann rengdi ekki þessa útreikninga tryggingastærðfræðingsins en hins vegar hefði fjmrn. ákveðið að láta þetta mál til sérstakrar skoðunar hjá öðrum aðila. Ég held að þegar upp er staðið noti tryggingastærðfræðingarnir sams konar aðferðir og ráðgjafi hæstv. fjmrh. Þegar hann hefur lokið sínum reikningum mun niðurstaðan verða hin sama. Herra forseti. Er hér ekki farið vitlaust að hlutunum? Átti hæstv. fjmrh. ekki að fara þá leið að láta sína stærðfræðinga reikna þetta út áður en hann lagði fram það frv.? Hvers vegna? Vegna þess að hæstv. ráðherra hefur sagt núna allra síðustu daga að það hafi aldrei staðið til að skerða réttindin svo nokkru næmi. Hafi það verið ætlunin, tel ég að hann hafi átt að ganga úr skugga um það með því að láta reikna dæmið út áður. Það var bersýnilega ekki gert. Herra forseti. Ég tel líka nauðsynlegt að rifja það upp að hæstv. fjmrh. hafði frumkvæði að því í þessari umræðu að ræða svolítið um það mál sem við ræddum hér fyrr í vikunni og tengist réttindum kennara. Það var hæstv. fjmrh. sem dró það mál inn í umræðuna og þess vegna tel ég rétt að drepa aðeins á það líka. Hæstv. fjmrh. sagði að það hefði verið staðið við allt sem kennurum var lofað. Þá má spyrja hæstv. fjmrh.: Hvernig stendur þá á því að samtök kennara drógu sína fulltrúa út úr þeim nefndum sem eru að véla um flutning grunnskólans yfir til sveitarfélaga? Ég held, herra forseti, að svarið liggi í því að það var ekki staðið við allt það sem kennurum var sagt. Þegar við samþykktum lögin um flutning grunnskólans í fyrra var í fyrsta lagi samþykkt ákvæði í lögin sem sagði að ekki skyldi hróflað við lífeyrisréttindum þeirra og í öðru lagi var líka efnislega samþykkt að ekki skyldi hróflað við þeim réttindum sem er að finna í lögunum nr. 38/1954. Þetta var tekið skýrt fram í grg. og þetta var líka tekið skýrt fram í ræðu hæstv. menntmrh. en á öllu þessu máli var einn hængur. Hann var sá að hæstv. menntmrh. lýsti því yfir bæði í ræðunni og í grg. að við tilteknar aðstæður kynni hann og ríkisstjórnin að hlutast til um að kennarar yrðu e.t.v. sviptir þeim réttindum sem þeim var lofað. Þessar tilteknu aðstæður voru þær, herra forseti, að ef sveitarfélögin, sem voru einn þeirra þriggja aðila sem að málinu komu, óskuðu eftir því þá yrði það gert. Með þessum hætti tókst ríkisstjórninni um tíma að klúðra þessu máli þótt samtök sveitarfélaga reyndu að lýsa því yfir að þau hygðust ekki gera þetta. En ég tel nauðsynlegt, herra forseti, að drepa á þetta hér vegna þess að ég er ósammála hæstv. fjmrh. um að það hafi verið staðið við allt það sem kennurum var lofað. Þarna var opin glufa, þarna var ákveðinn veikur hlekkur sem kennarar gagnrýndu eðlilega mjög harkalega. Það þurfi sem sagt hæstv. forsrh. til að grípa fram fyrir hendur hæstv. fjmrh. til að þetta samningaferli færi aftur af stað. Herra forseti. Hér er síðan til umræðu frv. um breytt lög sem varða réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Ég segi það, herra forseti, og vísa til þess sem hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði fyrr í dag, en það finnst mér vera lykilsetningin í öllu því sem hefur verið sagt í dag. Opinberir starfsmenn eru reiðbúnir til þess að ræða öll þessi atriði en það verður að semja um þau. Mér finnst það sanngjörn krafa, herra forseti, ég get ekki sagt annað. Ég er þeirrar skoðunar að margt í þessu frv. sé jákvætt, annað ekki. Sumt er þess eðlis að það beinlínis hreyfir við og hnikar til kjörum og réttindum opinberra starfsmanna, annað skiptir ekki máli varðandi bein kjör og ýmislegt af því er jákvætt. Ég tel t.d., herra forseti, það sem varðar aukið svigrúm yfirmanna stofnunarinnar jákvætt. Mig greinir að því leyti á við marga aðra talsmenn stjórnarandstöðunnar sem hér hafa talað í dag að ég er þeirrar skoðunar að þetta sé ágætt mál. Ég minni líka á að það eru ekki allir opinberir starfsmenn sem eru á móti þessu ákvæði. Ég man ekki betur en að á ráðstefnu sem borgin hélt 12. júní 1995 hafi framkvæmdastjóri BHMR, Birgir Björn Sigurjónsson, tekið undir að það ætti að auka sjálfstæði og svigrúm stofnana borgarinnar með þeim hætti að það væri hægt að ráða menn á kjörum umfram samningsbundin kjör og réttindi. Ég tel það mikilvægt. Ég hef áður í þessum stól drepið á það að ég tel að það sem hæstv. fjmrh. er að gera varðandi stofnanir ríkisins sé af hinu góða. Við höfum áður rætt örlítið samruna stofnana og ég tel að það sé afskaplega mikilvægt. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að fækka stofnunum ríkisins. Það á að skeyta þeim saman og gefa yfirmönnum meira svigrúm til að keppa við almenna markaðinn um gott starfsfólk. Það þýðir að þeir eiga að hafa ákveðinn slaka til að veita mönnum hlunnindi eða laun umfram það sem gerist í kjarasamningum í dag. Ég er líka þeirrar skoðunar, herra forseti, að partur af þessari uppstokkun stofnanastrúktúrsins okkar felist í því að setja stjórnir yfir allar stofnanir og sér í lagi þær sem hafa með einhvers konar eftirlitshlutverk að gera og það held ég að komi að nokkru leyti til móts við gagnrýni hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Hann orðaði það svo að stofnanirnar eða ráðuneytin væru of veik til að geta haft eftirlit með stofnununum. Ég er sammála því og ég tel þess vegna að yfir þeim eigi að vera pólitísk stjórn sem fylgir ráðherra. Þessu, herra forseti, er ég sammála. Ég get hins vegar ekki látið hjá líða að segja að ég er að verulegu leyti ósammála því sem kemur fram í þeim viðhorfum hæstv. fjmrh. sem eru t.d. birt hér í margnefndu fyrsta tölublaði upplýsingabréfs fjmrh., 4. árgangi, sem er í raun ekkert annað en áróðursrit fyrir stefnu fjmrn. í þessu máli. Ég tel það álitamál hvort ráðherrum sé leyfilegt að gefa út rándýrt upplýsingarit af þessu tagi sem í ýmsum efnum að því er ég tel er beinlínis villandi. Mér finnst það t.d. kúnstugt og villandi að þetta upplýsingarit tengist einungis frv. um réttindi og skyldur en það er hvergi talað um lífeyrisfrv. sem er auðvitað miklu veigameira og mikilu þyngra og skiptir meira máli. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, hvort það þýði að þegar að því kemur að hæstv. fjmrh. stendur við þau orð sem hann hefur haft uppi í fjölmiðlum síðustu daga og leggur fram það frv. að þá verði aftur bruðlað svona með peninga skattborgara. Herra forseti. Ég tel að hæstv. fjmrh. sé ekki með öll þessi frv. vegna þess að hann láti stjórnast af mannfyrirlitningu, mannvonsku eða níðingshætti eða vilji ná sér niðri á öllum. Ég held þvert á móti að hæstv. fjmrh. gangi það eitt til sem allir fjmrh. eiga að láta stjórna sínum gerðum, þ.e. hann vill fara með skattpeninga borgaranna með eins hagfelldum og hagkvæmum hætti og hann telur unnt. Ég er honum sammála um það markmið en það er ekki hægt að beita öllum ráðum til þess. Ég held t.d. að það sé miklu farsælla að fara þá leið að reyna að ná samningum um tiltekin atriði. Hv. þm. Pétur H. Blöndal kom hér upp í andsvari eftir að formaður BSRB hafði flutt sína miklu ræðu og vildi fá hann til að setja fram tölur til verðlagningar einstakra ákvæða sem formaður BSRB hafði talið upp og taldi að væru færð til skerðingar með frv. Herra forseti, ég tel að í því felist viss viðurkenning af hálfu hv. þm. Péturs H. Blöndals um að þarna séu fémæt réttindi. Ég tók hans mál þannig. Ég er líka þeirrar skoðunar að þarna sé um að ræða fémæt réttindi og ég held að það sé ekki hægt að taka þau af nema eitthvað komi í staðinn. Það er það sem skiptir öllu máli. Það er hægt að fara hér vítt yfir sviðið, herra forseti, spyrja um ákveðna hluti og halda því fram að í sumum efnum sé verið að fara verulega á skjön við núverandi réttindi opinberra starfsmanna. Ég ætla ekki að gera það nema í örfáum greinum. Hins vegar bendi ég á að frv. virðist svo óskýrt að opinberir starfsmenn og a.m.k. við, þingmenn hins háa Alþingis, sem lesum frv. virðumst skilja ýmis mikilvæg efni þess öðruvísi en fjmrn. Ég nefni sem dæmi að svo virðist af orðanna hljóðan að fæðingarorlof skerðist. Ég bendi á að hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir hefur þráspurt um það í dag og virtist ekki mjög ánægð með svörin. Ég bendi líka á að réttur til svonefndra lausnarlauna og makalauna er skertur að því er mér virðist samkvæmt 30. gr. frv. Og svo mætti lengi telja. Ég nefni t.d. veikindarétt embættismanna. Nú kemur það fram í upplýsingariti hæstv. fjmrh. að þetta séu rangar fullyrðingar. Þá dreg ég a.m.k. þá ályktun að frv. sé ekki betur úr garði gert en svo að menn sem koma að því með sæmilega opnum huga skilja þetta ekki sama skilningi og hæstv. fjmrh. Ég sé að hann hristir höfuðið og er þessu bersýnilega ósammála. En svona er þetta. Ég vildi því gjarnan, herra forseti, ekki endilega hér í andsvörum en í ræðu síðar í dag eða kvöld, að hæstv. fjmrh. segið skýrt og skorinort hvort það er svo að réttur til lausnarlauna, makalauna og veikindaréttur embættismanna breytist ekki með þessu frv. Það er nauðsynlegt að það komi fram, herra forseti. Það sem ég vildi helst gagnrýna varðandi málflutning hæstv. fjmrh. er að mér finnst að ákveðinni hulu blekkingar sé sveipað í kringum frv. og málið allt þegar hann leggur ofuráherslu á það í fjölmiðlum og í ræðum sínum hér og í þessu upplýsingariti að það sé ekki verið að hrófla að neinu leyti við réttindum sem hefur verið samið um í kjarasamningum. Herra forseti. Ég hef átt sæti í ríkisstjórn með hæstv. fjmrh. og ég held að á því tímabili hafi það tvisvar gerst að lokið var samningum á almennum markaði. Og ég held að a.m.k. í annað skiptið hafi ríkisstjórnin gengist undir það jarðarmen að ganga frá ákveðnum hlutum. Það var ekki partur af kjarasamningum. Það er svo margt held ég, herra forseti, sem hægt er að segja að sé ekki partur af kjarasamningum. En þá finnst mér að hæstv. fjmrh. beiti blekkingum að því leytinu til að auðvitað veit hann það manna best að umhverfið sem samningar opinberra starfsmanna er gert í er allt öðruvísi en tíðkast á frjálsum launamarkaði. Opinberir starfsmenn þiggja hlunnindi og réttindi sem eru bundin í lögum á meðan slíkt tíðkast í miklu minni mæli á hinum almenna vinnumarkaði. Þetta er mergurinn málsins. Þess vegna hafa opinberir starfsmenn skorið upp þessa herör. Og menn verða að hugsa til enda þær röksemdir sem hæstv. fjmrh. hefur í sínum málflutngi beitt gegn óskum opinberra starfsmanna um hærri laun á síðustu árum. Það eru ekki mörg ár síðan opinberir starfsmenn fóru í harða baráttu til að ná jafnstöðu við almenna markaðinn. Þeir töldu nauðsynlegt að laun þeirra hækkuðu vegna þess að verulegur munur væri á þeim og launum fyrir samsvarandi störf á frjálsum vinnumarkaði. Hver voru þá svör stjórnvalda? Þau voru á þá lund, herra forseti, að það væri ekki réttmætt af opinberum starfsmönnum að krefjast nákvæmlega sömu launa og tíðkuðust á almennum vinnumarkaði vegna þess að starfsmenn innan opinbera geirans nytu ákveðinna fríðinda sem væru ígildi launa. Ég er sammála þessu að verulegu leyti, herra forseti. En af sjálfu leiðir að hægt er að gagnálykta að þegar á að einhverju leyti að skerða þessi réttindi þá er það ekki hægt öðruvísi en að það sé greitt í einhvers konar mynd. Þetta eru fémæt réttindi sem hafa áunnist, kannski ekki á grundvelli sérhvers einstaklings en a.m.k. í gegnum baráttu samtakanna í áratugi. Og það er ekki hægt að hnika þessum réttindum til nema það verði greitt með einhverjum hætti, herra forseti. Herra forseti. Er það svo að áunnin réttindi séu skert? Það er spurning sem nauðsynlegt er að svara. Hvers vegna? Vegna þeirra orða hæstv. forsrh. sem féllu hér sl. fimmtudag. Þá sagði hæstv. forsrh., með leyfi herra forseta: ,,Þá verður jafnframt að gæta að hinu sem ég hafði áður lýst yfir að ekki væri verið að svipta menn bótalaust rétti sem þeir hefðu áunnið sér.`` Þetta, herra forseti, er önnur lykilsetning þessarar umræðu. Þetta er mælistikan sem menn þurfa að leggja á þetta frv. Er það svo að í því sé að finna eitthvað sem má færa heim um áunnin réttindi? Ef niðurstaðan er já, þýðir það einfaldlega að það er ekki hægt að gera það án þess að brjóta þá yfirlýsingu sem hæstv. forsrh. gaf hér sl. fimmtudag, nema ríkisstjórnin fallist á að greiða það með einhverjum hætti. Þetta er lykillinn að lausn þessa máls. Ég held, herra forseti, að ef við reynum að líta hlutlaust á þetta mál og gefum okkur að efinn í þeim efnum sem ég nefndi hér áðan sé þeim megin sem hæstv. fjmrh. er, þá eru samt sem áður önnur mál hér sem ég get að svo stöddu og án frekari skýringar með engu móti fallist á að sé ekki skerðing á áunnum réttindum. Þá er fyrst til að taka, herra forseti, að biðlaun eru skert. Ef þetta frv. verður að lögum, munu þeir sem voru ráðnir fyrir gildistöku frv. njóta skertra biðlauna, þ.e. þeir sem hafa unnið lengur en í 15 ár höfðu áður 12 mánaða biðlaunarétt, hann fer núna samkvæmt bráðabirgðaákvæði niður í sex mánuði. Þeir sem hafa unnið skemur en 15 ár höfðu áður sex mánaða biðlaunarétt, hann fer núna niður í þriggja mánaða biðlaunarétt. Það er ekki hægt með góðu móti, herra forseti, að halda því fram að þarna sé ekki verið að skerða áunnin réttindi. Ég held að enginn sæmilega gefinn maður og sæmilega vel gerður maður sem vill koma hlutlaust og með sanngjörnum hug að þessu máli geti haldið öðru fram. Það er bókstaflega ekki hægt. Menn geta deilt um hvert sé eðli biðlauna og menn hafa gert það. Eru það skaðabætur fyrir réttindi sem menn hafa áunnið sér eða er það einungis tímabundin hjálp á meðan menn eru að leita sér að annarri vinnu? Það er hægt að færa rök fyrir hvoru tveggja. Löggjafinn hefur ekki talað skýrt í þeim efnum og það hefur ekki fallið, svo mér sé kunnugt, dómur sem skilgreinir það til hlítar. En hvaða skoðun sem menn hafa á eðli biðlaunanna þá held ég að það sé alveg ljóst að það er verið að skerða áunnin réttindi vegna þess að það er verið að draga úr biðlaunaréttinum. Og það kemur alveg skýrt fram hér í þessu plaggi. Það er heldur nöturlegt hjá hinum vaska hæstv. fjmrh. að þegar hann er að deila á málflutning samtaka opinberra starfsmanna og kemur hér með lista, þá getur hann í engu hvort það sé rétt sem þeir hafa að segja um biðlaunaréttinn eða hvort það sé rangt. Herra forseti. Fleira mætti nefna eins og samningsrétt og verkfallsrétt. Þetta eru réttindi sem ég held að sé ekki hægt með góðu móti annað en að segja að séu réttindi sem eru í eðli sínu fémæti. Og ef það á að skerða þau eða taka þau af þá er það ekki hægt nema fyrir þau komi einhvers konar bætur. Og því segi ég það, herra forseti, að allt það sem kemur fram eða flest það sem kemur fram í frv. er þess eðlis að það er íhugunarvirði. Og það er meira en einnar messu virði að fara í gegnum allt þetta frv. og rökræða hvern einasta þátt sem þar er lagður til. En fjölmargir þeirra eru þess eðlis að það er ekki hægt að hnika við þeim, tel ég, án þess að opinberir starfsmenn séu hafðir með í ráðum og án þess að í sumum tilvikum sé þeim hreinlega bætt það. Þess vegna er ekki hægt að afgreiða þetta mál nema haft verði ríkara samráð en það sem nú hefur verið gert við opinbera starfsmenn. Herra forseti. Það er margt fleira sem ég gæti um þetta rætt en ég ætla að láta máli mínu lokið að svo stöddu og áskil mér allan rétt til að halda áfram að eiga hér í rökræðu við hæstv. fjmrh. um þetta efni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir mjög málefnalega ræðu. Hann varpaði til mín þeirri spurningu hvort æviráðning og biðlaun væru fémæt réttindi. Ég spurði þeirrar spurningar og ég fékk ekki svar við því hvort þetta væri hægt að meta að einhverju leyti sem prósentu af launum. Æviráðningin getur varla verið fémæt réttindi fyrir mann sem er að byrja eða er starfandi því hún á ekki að falla niður hjá þeim sem þegar eru æviráðnir. Það er verið að stytta biðlaunin að einhverju leyti en það er líka verið að færa þau í það horf sem fólk vill almennt horfa til, þ.e. að menn séu ekki með tvöföld laun jafnvel í sama starfi hjá sama atvinnurekanda. Hv. þm. kom með góða hugmynd um að setja stjórnir yfir allar stofnanir. Það væri mjög jákvætt og kæmi til móts við þau vandræði hjá opinberum stofnunum sem hv. þm. Ágúst Einarsson benti á. Á hinum almenna markaði er stjórn yfir stjórnandanum og yfir stjórninni er hluthafafundur. Við getum sagt í þessu tilfelli að ef það væru komnar stjórnir yfir allar stofnanir þá væri yfir forstjóranum, sem er kominn með meira vald komin stjórn, og yfir stjórninni væri fjmrh. eða einhver annar ráðherra sem stofnunin heyrir undir. Varðandi upplýsingaritið þá held ég að það megi auðvitað gagnrýna það að stjórnvöld séu að réttlæta sinn málstað með slíku riti. En mér sýnist ritið hafa verið mjög ódýrt framleitt og þetta eru að sjálfsögðu upplýsingar til móts við þær miklu upplýsingar sem koma frá hinni hliðinni og hafa komið á undanförnum vikum og mánuðum.

Herra forseti. Það er alltaf mjög umdeilanlegt hvort það sé hægt að réttlæta það að ráðuneytið gefi út áróðursrit af því tagi sem við höfum verið að ræða hér um. Þegar ég var í ríkisstjórn og lenti í erfiðum málum og þurfti að skýra minn málstað, kaus ég að fara ekki þá leið vegna þess að það er umdeilanlegt, sér í lagi þegar átök eru lík þeim sem nú eru að spinnast þar sem kemur fram í máli hæstv. ráðherra að hann telur að hann eigi nánast persónulega hendur að verja sökum þeirra ádeilna sem hann verður fyrir. En ég taldi samt ef það væri einhver þingmaður í þessum sölum sem væri á móti því að bruðla svona með skattpeninga borgaranna þá væri það hv. þm. Pétur H. Blöndal sem hér hefur vaskast gengið fram í að gefa mönnum góð ráð um hvernig á ekki að sóa fé. Að því er varðar síðan það sem hv. þm. talaði um æviráðninguna. Ég get svo sem sagt, ég gerði það ekki í minni fyrri ræðu, að ég tel að æviráðning sé hlutur fortíðarinnar. Ég gæti ekki svarað því á þessari stundu hversu mikils virði hún er. En það er eitt af því ásamt svo mörgu öðru sem þarf að ná lendingu í með samningum. Eitt atriði drap hv. þm. á sem er vert að nefna. Hann sagði: Ja, æviráðning er að minnsta kosti ekki neins virði fyrir þann sem er að byrja núna. Það veltir upp þessum merkilega hlut. Það er bersýnilega ætlunin að setja upp tvö kerfi. Annars vegar sólarlagskerfi fyrir þá sem eru núna starfsmenn fyrir gildistöku þessa frv. og hins vegar fyrir þá sem koma nýir að. Ég velti því fyrir mér hvort það sé siðferðilega verjandi að setja upp slíkt kerfi þar sem menn hlið við hlið njóta mismunandi kjara og stenst það til að mynda jafnræðisákvæði stjórnsýslulaganna? Ég leyfi mér að efast um það. En þar sem jafnklár lögfræðingur og prófessor, dr. Eiríkur Tómasson, hefur nú að málinu komið þá vil ég ekki leggja höfuð mitt að veði.

Virðulegi forseti. Fátt hefur verið meira rætt að undanförnu á þessu landi en ,,frumvörpin``, eins og það er kallað. Sennilega hefur núverandi hæstv. ríkisstjórn ekki orðið frægari að neinu en þessum frumvörpum. Það er talað um þau með skelfingu um allt þjóðfélagið. Það eru ekki bara opinberir starfsmenn sem tala þannig um þessi ósköp. Það eru fleiri, vegna þess að hér er um að ræða allsherjaratlögu að félagslegum réttindum í landinu. Þar er hvert frv. á fætur öðru kynnt til sögunnar. Fremst fara þar frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkins og frv. um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. En þarna eru einnig á ferðinni ýmis önnur frv. eins og t.d. frumvarpsdrög sem munu hafa verið kynnt Alþýðusambandi Íslands og Vinnuveitendasambandi Íslands í morgun. Ég sá í fréttum í kvöld að þau höfðu verið kynnt þessum aðilum og þar eru á ferðinni enn ein tíðindin. Mönnum þarf víst ekki að koma neitt á óvart þó núverandi hæstv. fjmrh. og núverandi hæstv. ríkisstjórn vilji krukka eitthvað í almenn félagsleg réttindi landsmanna. Það er í ágætu samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar, þ.e. Sjálfstfl. Það þarf enginn að vera neitt hissa á því. Hins vegar er alveg ótrúlegt að jafnreyndir menn og núverandi forustumenn ríkisstjórnarinnar, hæstv. fjmrh. og hæstv. félmrh., skuli láta sér til hugar koma að vinna í málinu eins og þeir hafa gert. Það er alveg með ólíkindum. Það er engu líkara en þeir hafi kosið að koma af stað illindum. Ég veit að sjálfsögðu að það getur ekki verið. Ég hef enga trú á því að þessir menn, sem ég þekki marga af góðu, séu þannig innrættir að þeir hafi sérstakan áhuga á því að koma af stað illindum í þjóðfélaginu. En það er engu líkara en þeir hafi viljað koma af stað illindum. Og þeir hafa haldið þannig á þessum málum að jafnvel innsiglaður friður um tiltekin atriði eins og t.d. viss atriði varðandi flutning grunnskólans stóðu allt í einu hér í uppnámi, að ég segi ekki í ljósum logum, núna fyrir nokkrum vikum þegar það spurðist hvernig hæstv. fjmrh. ætlaði að standa að málum varðandi Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna. Ég held að það sé ekki nokkur leið önnur en að halda því fram og ítreka það hér sem áður hefur reyndar verið sagt í þessum umræðum að í þessum fjórum frumvörpum birtist í raun og veru stefna ríkisstjórnarinnar og vinnubrögð með ótrúlega undarlegum hætti. Það voru handarbakavinnubrögð. Ég held að það verði í fyrsta lagi, hæstv. forseti, að byrja á því að skora á hæstv. fjmrh. að gera grein fyrir því af hverju hann vinnur t.d. svona að málefnum opinberra starfsmanna. Hvað á þetta að þýða? Hvaða skýring er á því að menn haga sér með þessum hætti? Ég tel að Alþingi og þjóðin eigi heimtingu á því að hæstv. fjmrh. geri grein fyrir því hvað það er sem veldur því að menn henda hér allt í einu inn í umræðuna fjórum frumvarpsdrögum sem snerta mikilvæg grundvallaratriði mannréttinda með þeim hætti að það verður bókstaflega allt vitlaust í mótmælum. Mér liggur við að segja sem betur fer, því þjóðin væri býsna illa á sig komin ef menn kyngdu þegjandi og hljóðalaust þeim réttum sem ríkisstjórnin eldaði fyrir opinbera starfsmenn og fleiri aðila núna um jólin og eftir hátíðarnar. Svo fór að menn áttuðu sig á því að þetta gat ekki gengið svona. Flutningur grunnskólans til sveitarfélaganna var í stórkostlegri hættu. Það mál var stopp hér í þinginu í margar vikur á þeim tíma sem hæstv. fjmrh. var í burtu. Þá var ekki hægt að taka það mál fyrir af því að það var í stórkostlegu uppnámi. Og það var ekki fyrr en hæstv. forsrh. birtist hér á fimmtudaginn í síðustu viku að hægt var að fara af stað með viðræður aftur um hugsanlegan flutning grunnskólans til sveitarfélaganna. Ég ætla að byrja á því, hæstv. forseti, að víkja aðeins að yfirlýsingu hæstv. forsrh. vegna þess að hún var gefin í framhaldi af ræðu sem ég flutti þennan dag. Þannig háttar til að aðfararnótt 25. febrúar í fyrra var gert ákveðið pólitískt samkomulag um flutning grunnskólans sem varð að byggjast á tilteknum tveimur meginatriðum. Þessi atriði voru í háska stödd núna á dögunum vegna þess hvernig fjmrh. ætlaði að keyra fram ýmis mál varðandi réttindi opinberra starfsmanna, þar á meðal kennara, og líka vegna vinnubragða fjmrn. í sambandi við réttindi kennara sem voru alveg með ólíkindum og ég kem hér aðeins að á eftir. Um yfirvofandi flutning grunnskólans var að nást svona tiltölulega góð samstaða í þjóðfélaginu. Þótt ýmsir aðilar hefðu eitt og annað við hann að athuga þá var það engu að síður svo að það var að myndast um hann allgóð sátt og málið var farið af stað. En það stoppar af því fjmrh. heldur á málunum eins og hann gerði þar til hæstv. forsrh. heggur á hnútinn og segir að í bili megi leggja þetta frv. um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna til hliðar. Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni sl. fimmtudag eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Enda þótt breytingar þar séu nauðsynlegar upp á framtíðina til að styrkja stöðu sjóðsins og að tryggja að ríkið komist ekki í þrot varðandi hann þegar fram í sækir og jafnframt að tryggja að meira jafnvægis gæti í lífeyrissjóðsmálum landsmanna en verið hefur þá verður jafnframt að gæta að hinu sem ég hafði áður lýst yfir að ekki væri verið að svipta menn bótalaust rétti sem þeir hefðu áunnið sér. Mér sýnist einsýnt miðað við viðtökur á því máli að það þurfi að fara fram góðar og umfangsmiklar viðræður við aðila um lífeyrissjóðsmálin. Ríkisstjórnin mun ekki reyna að þvinga fram að það verði afgreitt á þessu þingi, t.d. í ósátt við kennara.`` Síðan segir hæstv. forsrh.: ,,Ég geri alls ekki lítið úr því að menn þurfi að fara mjög nákvæmlega ofan í lífeyrismálin og gera þar breytingar en þær breytingar verða að horfa til framtíðar. Ekki er hægt að láta þær breytingar verða afturvirkar með þeim hætti að það sé verið að hafa af einstaklingum rétt sem þeir höfðu byggt upp eða höfðu ástæðu til að ætla að þeir mundu búa við.`` Ég staldra við þetta, hæstv. forseti, og ég vil spyrja hæstv. fjmrh. vegna þess að þetta mál er hluti af því sem við erum að ræða hér hvernig hann skilji þessa yfirlýsingu. Hvað á hann við með því að ekki megi svipta menn bótalaust rétti sem þeir hafa áunnið sér? Liggur það fyrir að mati hæstv. fjmrh. hvaða atriði það eru sem hann telur að menn hafi áunnið sér? Hvernig á t.d. í þessu sambandi að líta á svokallaða 95 ára reglu? Eða ýmsar aðrar reglur sem menn hafa auðvitað áunnið sér þann tíma sem þeir hafa verið í þjónustu ríkisins en hafa kannski ekki byrjað að nýta sér hana af því þeir hafa ekki uppfyllt öll skilyrðin sem þarf til þess að uppfylla viðkomandi réttindi. Það er alveg nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. geri grein fyrir þessu, annaðhvort í andsvari eða í lokaræðu sinni hér í kvöld, hvað hann telji skýrt í því efni þegar menn eru að tala um það hvað opinberir starfsmenn hafa áunnið sér. Mér finnst ekki að fjmrn. hafi unnið heimavinnuna sína í þessu máli. Ég hef a.m.k. ekki orðið var við það. Í öðru lagi spyr ég hæstv. fjmrh. um það að hæstv. forsrh. segir að það verði að fara fram góðar og umfangsmiklar viðræður við aðila um lífeyrismálin. Ég get alveg tekið undir þetta og ég vil líka spyrja hæstv. fjmrh. hvað séu góðar og umfangsmiklar viðræður um þessi mál. Hvernig hyggst hann haga þeim góðu og umfangsmiklu viðræðum? Það skiptir gríðarlegu máli. Og síðan segir hæstv. forsrh.: ,,Ríkisstjórnin mun ekki reyna að þvinga fram að það [þ.e. þetta frv. um lífeyrissjóðina] verði afgreitt á þessu þingi t.d. í ósátt við kennara.`` Eru það einhver fleiri atriði sem ríkisstjórnin er þarna með í huga en sérstaklega kennararnir og flutningur grunnskólans til sveitarfélaganna? Ég spyr að því. Og enn vitna ég í yfirlýsingu hæstv. forsrh. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ég geri alls ekki lítið úr því að menn þurfi að fara mjög nákvæmlega ofan í lífeyrismálin og gera þar breytingar en þær breytingar verða að horfa til framtíðar. Ekki er hægt að láta þær breytingar verða afturvirkar með þeim hætti að það sé verið að hafa af einstaklingum rétt sem þeir höfðu byggt upp eða höfðu ástæðu til að ætla að þeir mundu búa við.`` Og ég spyr líka: Hvað þýðir þetta? Um hvað er hæstv. ríkisstjórn að tala í þessu efni? Ég tók eftir því að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson var með býsna fyndinn kafla um að það væri undarlegt þetta samkomulag þeirra formanns og varaformanns Sjálfstfl. í þessu atriði. Ég ætla svo sem ekki að fara að skemmta mér eða gera tilraun til að skemmta öðrum með því máli en ég reikna með að mennirnir viti nokkurn veginn um hvað þeir eru að tala. Og hvað eiga menn við þegar þeir tala um að breytingarnar megi ekki verða afturvirkar? Er það þannig, hæstv. forseti, að menn séu hér að lýsa því alveg stíft yfir af hálfu ríkisstjórnarinnar að þau réttindi öll sem menn hafa unnið sér inn í núinu, bæði hin beinu réttindi og auk þess hin óbeinu réttindi sem lúta að sérreglum, 95 ára reglu, 32 ára reglu og guð veit hvað það heitir allt saman, séu eign manna þannig að þeir sem hafa unnið sér þau inn geti nýtt sér þau við lífeyristöku þegar þar að kemur? Það er algjört úrslitaatriði, hæstv. forseti, m.a. fyrir þá aðila sem standa að þessu máli hér og ég tala nú ekki um kennarana sem á að fara að flytja yfir, eins og það er kallað, að fá svör við þessum spurningum. Ég ætla, hæstv. forseti, aðeins að halda mig við kennarana og rifja upp að hérna liggur fyrir frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins en í menntmn. liggur fyrir frv. til laga um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla. Það er gífurlega margt sem ber þarna á milli. Það eru gríðarlega stór atriði sem ber þarna á milli og ég vil spyrja hæstv. fjmrh. hvernig hann sjái fyrir sér sambúðina milli þessara tveggja kerfa, annars vegar kennaranna hjá sveitarfélögunum og hins vegar opinberra starfsmanna sem vinna hjá ríkinu við allt önnur skilyrði. Ég ætla ekki að fara að endurtaka það sem hér hefur heyrst. En að sögn tæknimanna liggur nokkurn veginn í augum uppi að það er ekki við því að búast að menn geti unað því að um sé að ræða tvenns konar réttindakerfi. Er hæstv. fjmrh. tilbúinn til að lýsa því yfir að réttindi kennara og skólastjórnenda haldi, að það sé hans pólitíska yfirlýsing að hann muni standa með þeim réttindum eins og þau standa í hér frv. hvað sem kann að verða samþykkt í hinu frv.? Er hann tilbúinn til að lýsa því yfir? Ef hann er ekki tilbúinn að lýsa því yfir þá er fiskur undir steini. Þá er maðkur í mysunni. Það er alveg nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. skýri þetta af því að þessi frv. eru tvö og hann flytur þau bæði sjálfur sem hluti af ríkisstjórninni. Annars vegar flytur hann frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem fjmrh. og hins vegar er það menntmrh. sem flytur hitt frv. með stuðningi fjmrh. Þetta verður að vera alveg skýrt í þessu sambandi, hæstv. forseti. Þess vegna tel ég, með hliðsjón af umræðunum sem hafa verið hér að undanförnu um þessi mál, að það sé alveg nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. taki algjörlega af skarið í þessu af því að frv. eru mörg. Það er blekking að ætla sér að ræða þetta mál hér í einhverju tómarúmi. Þetta mál fjallar ekki fyrst og fremst um tæknileg atriði varðandi réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þetta frv. er hluti af pólitískri heild sem m.a. er verið að leggja á borð þingmanna núna í frv. til laga um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur sem er verið að tína hér inn í skjóli náttmyrkurs á kvöldfundi frá hæstv. félmrh. Þetta er hluti af heild. Varðandi það að kannski beri ekki svo mikið í milli þessara tveggja frv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda, þá er það þannig að það eru gríðarlega stór atriði sem þarna ber í milli. Ég ætla í því sambandi, hæstv. forseti, að víkja t.d. að 2. gr. frv. um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Um ráðningu ... Tekið skal fram hvort um er ræða skipun eða ráðningu með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Starfsmaður á rétt á að fá í hendur afrit af fullgildum ráðningarsamningi sínum.`` Það er ekkert svona lagað í hinu frv. Þar er ekki á vísan að róa að því er þetta varðar. Ég nefni í öðru lagi 4. gr. í kennarafrv. þar sem er fjallað um skipun í stöður. Hún er auðvitað hvergi í hinu frv. eins og það lítur út. Ég nefni í þriðja lagi í þessu sambandi mismuninn að því er varðar auglýsingu á stöðum þar sem um er að ræða tiltekið afskaplega sérkennilegt kerfi í 7. gr. frv. sem við erum að ræða hér núna en er mikið einfaldara og gamalkunnugt kerfi í 5. gr. frv. um kennara og skólastjórnendur. Ég gæti líka í þessu sambandi til að undirstrika mismuninn á þessum tveimur frv. nefnt hérna frv. um réttindi og skyldur þar sem fjallað er um tiltekin atriði varðandi setningu manna í störf. Ég get nefnt hér líka 21. gr. frv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna varðandi skipun og setningu í embætti þar sem er um að ræða allt allt aðra hluti en í kennarafrv. Þannig að ég held að það sé nauðsynlegt að þingheimur geri sér grein fyrir því að það er verið að leggja hér fram tvö frv. og það er verið að blekkja með öðru frv. Ríkisstjórnin er að blekkja með öðru frv., öðru hvoru frv. er hún að reyna að blekkja þingheim og þjóðina með. Ef hún meinar það sem hún segir í frv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna þá meinar hún ekkert með því sem stendur í hinu frv. Það er því alveg nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. svipti hulunni af þessum blekkingaleik sem hann stendur fyrir í þessum málum sem að vísu snertir aðeins þessi tvö frv. eftir að hæstv. forsrh. sló á fingurnar á honum í sambandi við frumvarpsdrögin um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna. Ég ætla ekki að nefna fleiri atriði sem ber verulega á milli þessara tveggja frv. Ég hef nefnt fimm atriði þar sem verulega er um að ræða stóran mun á þessum tveimur frv. sem hér eru lögð fram. Svo eru það vinnubrögðin, hæstv. forseti, í sambandi við kennarafrv. úr því að maður nær loksins í hæstv. fjmrh. til að tala við hann um þessi mál. Það er alveg ótrúlegt. Það er þannig að á tilteknum tíma er gengið frá bréfi verkefnisstjórnar, um flutning grunnskólans, til menntmrh. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Verkefnisstjórnin hefur orðið ásátt um að undirbúningur að gerð lagaákvæða þessa efnis skuli fara fram í tengslum við gerð tillagna að frumvarpi til laga um breyting á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins.`` Það er sem sagt talað um það í bréfi verkefnisstjórnarinnar frá 1. febr. 1996 að umræður um lífeyrismálin skuli fara fram við þessa menn í tengslum við umræður um og breytingar á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Tveimur vikum seinna draga starfsmenn fjmrn. upp úr pússi sínu fullbúið frv. sem hafði aldrei verið sýnt þessu fólki sem verið var að ræða við um flutning grunnskólans. Ég segi: Þarna er komið aftan að mönnum með býsna alvarlegum hætti. Ég sagði það hér fyrir nokkrum dögum að ég hefði enga trú á því að hæstv. menntmrh. væri aðili að þessum ljóta leik, að þessu svindli, með leyfi forseta, gagnvart opinberum starfsmönnum. En ég spyr hæstv. fjmrh.: Vissi hann um þetta? Vissi hann, þegar skrifað var undir skjalið gagnvart kennurunum, 1. febr. að það væri tilbúið frv. um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins sem var lofað í bréfi verkefnisstjórnarinnar að ætti að ræða við kennarana? Vissi hann um það? Var hann þátttakandi í þessu gabbi gagnvart opinberum starfsmönnum? Og svo ætlast menn til þess, hæstv. forseti, að umræðan hér snúist um einhver minni háttar tæknileg atriði út og suður eftir að það er komið í ljós að vinnubrögðin eru eins og hér hefur verið rakið? Hæstv. forseti. Ég tel að í frv. sem hér er á dagskrá sé um að ræða fjölmörg atriði bæði smá og stór. Ég ætla ekki að endurtaka margt af því sem hér hefur verið sagt fyrr í dag um þau efni. En ég ætla aðeins að byrja á að fara yfir vinnubrögðin sem lýst er í greinargerð frv. á bls. 14. Ég vil skjóta því hér að, hæstv. forseti, að það er náttúrlega mjög sérkennilegt hvernig frv. er lagt fram. Ég hef aldrei séð svona frágang á frv. Það er byrjað á 10--15 línum eða svo, athugasemdir við lagafrv. þetta, síðan eru birtar yfirlýsingar frá tiltekinni nefnd sem fjmrh. skipaði og svo er farið yfir það hvernig þessum hlutum er háttað í nokkrum löndum, síðan yfir hverja grein fyrir sig. En það er hvergi dregið skilmerkilega saman á einum stað hverju nákvæmlega er verið að breyta. Hver grein fyrir sig er tekin og farið einhverjum orðum um hana en það er ekki farið yfir frv. eins og venja er og maður verður að gera kröfu um vegna þess að hér snjóar inn alls konar málum. Því eiga þingmenn að geta gert kröfu um að mál séu sæmilega útbúin af hæstv. ríkisstjórn, en það á ekki við um þetta frv. Það er illa frá því gengið tæknilega burt séð frá öllu efni málsins. Það var sem sagt 12. des. 1995 að skrifað var bréf og sagt orðrétt, með leyfi forseta, að heildarendurskoðun --- hvorki meira né minna --- stæði fyrir dyrum. 12. desember. Stæði fyrir dyrum. Hvernig mundi nú venjulegur þingmaður skilja þetta orðalag; stæði fyrir dyrum? Mundu menn skilja það þannig að þetta væri eiginlega búið, afgreitt mál, eða mundu menn skilja það þannig að það væri verið að leggja af stað hér í nokkra vegferð? Ég hygg að það sé hinn almenni skilningur á því máli. En það var tekið fram í bréfinu, segir svo hér í öðru lagi, að ætlunin væri að hraða endurskoðun á lögunum. Hvernig hefðu menn nú skilið það? Mundu menn hafa skilið það þannig að það ætti að hraða henni þannig að henni lyki bara um áramót? Eða kannski um næstu áramót, 1996/1997? Það hefði verið talinn hraði einhvern tímann. Það er stundum talinn hraði í fjmrn., t.d. þegar á að fara að leggja á fjármagnstekjuskatt. Þá er nú hraðinn ekki talinn í dögum eða vikum heldur árum eða kjörtímabilum jafnvel hjá hæstv. núv. fjmrh. Veruleikinn er hver? Hann er sá að í þessu bréfi stendur að það sé óskað eftir hugmyndum um breytingar sem fyrst. Þetta gengur svo skínandi vel að það er byrjun í febrúar sem kynnt er efni frv. Svo stendur hér í greinargerðinni, með leyfi forseta: ,,Í kjölfar þess hafa átt sér stað viðræður við fyrirsvarsmenn samtakanna [opinberra starfsmanna] og hefur verið höfð hliðsjón af athugasemdum þeirra við endanlega gerð frumvarpsins.`` Ég fullyrði það, herra forseti, að þarna er verið að reyna að segja ósatt, í þessum línum meira og minna. Það er meira og minna verið að reyna að segja ósatt, verið að vefja ósannindin inn í einhverja loðmullu sem ætlast er til að menn taki ekki eftir. Það var augljóst mál að það var ekki um það að ræða að menn sætu þarna yfir ítarlegum samningaviðræðum um einstök atriði þessa máls, sem menn hefðu þó átt að gera vegna þess að auðvitað er umbúnaður um kjarasamninga, þ.e. lögin í þessu tilviki, hluti kjarasamninganna. Það segir sig sjálft. Þannig að sú tilraun til blekkinga sem birtist hér í greinargerð frv. er alveg ótrúleg. Ég segi það eins og er, hæstv. forseti, að ég neyðist til að nota þau orð þó ég hafi tekið eftir því hér í dag að hæstv. fjmrh. er alveg ótrúlega viðkæmur fyrir orðum, þ.e. íslenskum orðum eins og fram hefur komið, enda er hann búinn að vera lengi í burtu á öðrum menningarsvæðum þar sem tíðkast annað orðbragð en hér í þessari stofnun. Vinnubrögðin eru satt að segja alveg fráleit, algjörlega fráleit af hálfu hæstv. ráðherra í þessum málum. Eins og ég rakti hér áðan er þetta hluti af heildarstefnu. Eitt er sem sagt lífeyrisfrv. og ég ætla að endurtaka aðeins eina spurningu um það. Hvenær kemur það? Hvenær hefjast hinar umfangsmiklu og góðu viðræður? Umfangsmiklu og góðu viðræður, eða fara þær kannski fram svona sitt í hvoru lagi. Hvenær kemur þetta frv.? Hvenær ætlar fjmrh. að leggja þetta frv. fram? Ætlar hann að gera það í haust? Ætlar hann að gera það í haust? Þá er afturköllun hæstv. forsrh. markleysa. Vegna þess að ef það á að leggja frv. fram í haust, er það partur af þessum málatilbúnaði. Þá er verið að blekkja. Er meiningin að leggja þetta frv. fram í haust? Ég vil líka endurtaka hér fyrri spurningar frá í dag varðandi önnur atriði eins og t.d. í sambandi við réttarstöðu starfsmanna Pósts og síma. Ég vil einnig spyrja: Er kannski ætlunin að taka í gegnum þingið líka frv. sem var verið að dreifa hér á borðin um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur? Er ætlunin að gera það líka? Eins og menn þekkja þá hafa lögin um stéttarfélög og vinnudeilur staðið óbreytt um alllangan tíma. Af hverju? Fyrst og fremst vegna þess að það hefur ekki verið hægt að ná samstöðu um það hvernig þeim ætti að breyta í einstökum atriðum. Og stéttarfélögin hafa verið virt þannig að ríkisstjórnir, hvað sem þær hafa heitið, hafa ekki hjólað í þessi mikilvægu undirstöðuatriði einhliða. Það á reyndar alveg eins við í sambandi við opinbera starfsmenn. Ég spyr: Hvað ætli það hafi oft gerst á undanförnum áratugum að menn hafi hjólað í réttindamál opinberra starfsmanna án þess að áður hafi farið fram ítarlegar samningaviðræður? Ætli við munum ekki eftir því báðir, ég og hæstv. fjmrh., hvernig réttindamál opinberra starfsmanna hafa verið tekin hér í gegnum þingið, t.d. lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna sem hafa í raun og veru verið niðurstaða kjarasamninga. Og þar sem ráðherrar Sjálfstfl. hafa verið að semja við opinbera starfsmenn og engum hefur dottið í hug að breyta þessum hlutum vegna þess að um var að ræða niðurstöðu samninga. En núv. hæstv. ríkisstjórn gerir ekkert með samninga. Hún ætlar að keyra þessa hluti í gegn með góðu eða illu. Henni er bersýnilega alveg sama hvor lendingin í þeim efnum verður. Hæstv. fjmrh. sagði hér fyrr í kvöld varðandi viðræðurnar við kennarana: Það var skýrt tekið fram við kennarana að það stæði til að gera þessar breytingar --- ég tók eftir þessu orðalagi --- gera þessar breytingar á lífeyrismálunum. Ég ætla að spyrja ráðherrann: Hvaða ,,þessar breytingar`` voru kennararnir látnir vita um að stæði til að gera á lífeyrismálunum áður en gengið var frá frv. um réttindimálin? Hvaða ,,þessar breytingar`` voru nákvæmlega kynntar í þessu efni? Hvaða ,,þessar breytingar`` voru það sem hæstv. ráðherra ákvað að kynna áður en gengið var frá yfirlýsingu verkefnisstjórnarinnar 1. febrúar sl. um flutning grunnskólans? Hvaða breytingar lágu þá á borðinu varðandi lífeyrismál opinberra starfsmanna um leið og gengið var frá bréfi verkefnisstjórnarinnar? Hvaða breytingar lágu þarna fyrir? Það stendur í bréfi verkefnisstjórnarinnar að þetta verði rætt síðar, en ráðherrann sagði hér í dag: ,,Það var skýrt tekið fram að það stæði til að gera þessar breytingar.`` Þá skildi ég hann þannig að hann ætti við þær breytingar í frumvarpsdrögunum um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna, að hann sé að gefa í skyn að það mál hafi í raun og veru verið kynnt fyrir verkefnisstjórninni áður en blaðið var undirritað. Ef það er rangt, er mikilvægt að það komi fram. Ég tel nokkuð ljóst að hitt atriðið sé hreinlega ósatt vegna þess að þessar breytingar gátu ekki hafa verið kynntar við þær aðstæður sem þarna voru. Málið snýst um það, hæstv. ráðherra, að 1. febrúar sl. gekk verkefnisstjórn vegna flutnings grunnskólans frá yfirlýsingu. Þar var gengið frá reglum um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda og því að lagareglur yrðu þær sömu og hafa verið, fluttar algerlega yfir. Þetta mál var rætt í dag og þegar hæstv. fjmrh. var gagnrýndur fyrir að hafa ekki greint frá því í einstökum atriðum sem stæði til að gera í lífeyrismálunum svaraði hann að það hefði verið skýrt tekið fram að það stæði til að gera þessar breytingar.

Það var ekki verið að tala um lífeyrismálin þarna.

Það er ágætt, en þá er gott að hæstv. fjmrh. skýri það, annaðhvort í andsvari eða í ræðu sinni seinna, vegna þess að þetta er þýðingarmikið úrslitaatriði. Að vísu liggur það nú fyrir að þessi drög að frv. um lífeyrissjóð virðast hafa verið til þegar menn voru að undirrita yfirlýsingu verkefnisstjórnarinnar. Ég tel nauðsynlegt að fá þetta alveg upp á borðið, hæstv. forseti, vegna þess að hér er greinilega um að ræða mjög mikla ónákvæmni í samskiptum af hálfu fjmrn. sem nauðsynlegt er að skýra í þessum málum svo hlutirnir geti gengið fyrir sig með eðlilegum hætti. Síðan ætla ég, hæstv. forseti, að drepa á nokkur atriði sem ég tel að skipti langmestu máli í þessu frv. Ég tel að það séu þrjú grundvallaratriði sem skaga þarna alveg upp úr. Það er í fyrsta lagi 9. gr. sem hefur margoft verið nefnd í dag og gengur út á það að forstöðumenn stofnana geti ákveðið að greiða einstökum starfsmönnum laun til viðbótar grunnlaunum o.s.frv. Þetta hefur verið rætt dálítið í dag. Ég tel að þetta sé grundvallarbreyting og ég heyri að menn eru ekki alveg sammála um hana. Ég ætla ekki að endurtaka þá umræðu hér. En ég ætla að spyrja hæstv. fjmrh.: Hvernig sér hann fyrir sér að forstöðumenn einstakra ríkisstofnana geti gengið frá þessum hlutum, ákveðið aukagreiðslur til starfsmanna sinna, miðað við þann starfsramma sem þeim er ætlaður samkvæmt fjárlögum hverju sinni? Það hlýtur í raun og veru að vera býsna snúið mál að koma þeim hlutum eðlilega fyrir miðað við að þegar við göngum frá fjárlögum þá felast í þeim fjárheimildir um einstakar greiðslur. Ég sé það satt að segja ekki fyrir mér í fljótu bragði hvernig menn hugsa sér að koma þessu atriði fyrir miðað við annað frv. sem liggur hér inni, þ.e. frv. til laga um fjárreiður ríkisins. Ég sé ekki hvernig sú hugsun sem þarna er verið að viðra og opnar fyrir talsverðan sveigjanleika fyrir þessa aðila rímar við aðrar reglur og önnur lög sem eru í gildi í þessum efnum Annað atriði sem ég tel standa upp úr, hæstv. forseti, í sambandi við þetta frv. er 40. gr. og það hvernig embættismenn eru flokkaðir í tvennt samkvæmt 22. gr. í æðri og óæðri embættismenn, æðri og óæðri starfsmenn ríkisins. Ég tel þetta satt að segja ekki heppilegt fyrirkomulag. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. skýri mikið betur hvaða rök eru fyrir því að búa til 1. flokks embættismenn og 2. flokks embættismenn. Og hann þarf að skýra mikið betur hvað hann á við með 40. gr., þ.e. orðunum ,,til að stuðla að eða taka þátt í verkfalli eða öðrum sambærilegum aðgerðum.`` Ég tel að þetta sé stórt atriði, hæstv. forseti, og meginatriði nr. 2 eins og ég sé þetta frv. fyrir mér. Grundvallaratriði nr. 3 er 47. gr. Um hana mætti segja margt, en tíminn leyfir það því miður ekki, hæstv. forseti. Ég minni á að á næstsíðasta þingi var stjórnarskránni breytt. Þar var aðallega breytt mannréttindakafla hennar og það var heilmikið tekist á um hvort það ætti að vera þannig að stéttarfélögin héldu sömu möguleikum til að skipuleggja sig og fólk innan sinna vébanda og verið höfðu. Þau sjónarmið komu fram, m.a. frá einum og einum manni að ég hygg úr Sjálfstfl., að þetta ákvæði sem þarna var verið að tala um væri í raun og veru slæmt og það þyrfti að opna fyrir það að menn gætu losað sig út úr stéttarfélögunum. Með hliðsjón af þessu má t.d. nefna sjónarmið hæstv. menntmrh. varðandi aðild að stúdentaráði Háskóla Íslands eða skylduaðild að samtökum stúdenta. Hver varð niðurstaða Alþingis í þessu máli? Niðurstaðan varð sú að í raun og veru væri ekkert í nýju stjórnarskránni sem hróflaði við skipulagsrétti verkalýðshreyfingarinnar. Það var t.d. tekið fram af hv. þm. Ragnari Arnalds, frsm. stjórnarskrárnefndar, og hv. þm. Geir H. Haarde, sem var einnig frsm. þeirrar nefndar, að það ætti ekki á neinn hátt að hrófla við þeim réttindum sem verkalýðshreyfingin hefði haft til að skipuleggja sig. Það var alveg skýrt um hvað menn voru að tala. Einn þáv. þm. Sjálfstfl., Björn Bjarnason, gerði athugasemdir við þetta mál varðandi réttindi verkalýðsfélaganna til að skipuleggja sig með eindregnum hætti. Nú er það hins vegar svo að í 47. gr. er komið inn á grundvallarréttindi hinna almennu verkalýðsfélaga í þessu landi með þeim hætti að það sýnir betur en nokkuð annað í frv. að staða launafólks á Íslandi andspænis þessu frv. hlýtur að mætast í einum punkti. Hér stendur, með leyfi forseta, í 2. mgr. 47. gr.: ,,Nú kýs starfsmaður að standa utan stéttarfélaga og skal hann þá njóta sömu launa og launakjara og samið hefur verið um í kjarasamningum fyrir sambærileg störf.`` Hér er bersýnilega verið að opna fyrir alveg nýjan vinkil á þessum skipulagsmálum stéttarfélaganna og verkalýðshreyfingarinnar. Því miður hef ég ekki haft aðstöðu til þess að lesa þetta frv. sem var verið að henda á borðin frá félmrh. Framsfl., hinum vinstri sinnaða Páli Péturssyni hæstv. Það er því mál sem við verðum að skoða síðar og væntanlega gefst kostur á því síðar í kvöld því þetta er auðvitað allt sama súpan. Ég tel augljóst, hæstv. forseti, með hliðsjón af því hvernig staðan er í þessum málum og með hliðsjón af því að kjarasamningar verða lausir um næstu áramót að ríkisstjórnin vill greinilega taka upp allt samningssviðið eins og það leggur sig. Hún er í raun og veru að segja upp kjarasamningum með þessum vinnubrögðum. Með hliðsjón af vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar í þessum málum sem eru algerlega einstæð, á hv. Alþingi auðvitað að taka í taumana. Það er eðlilegt að Alþingi fylgi í þeim efnum fordæmi hæstv. forsrh. Hæstv. forsrh. ákvað að stöðva á þessu þingi lífeyrissjóðafrv. Hann sló þannig á fingurna á hæstv. fjmrh. Ekki í fyrsta sinn segja sumir, ég þekki það ekki. Nú á Alþingi að fylgja fordæmi hæstv. forsrh. og stöðva þetta. Og gera hvað við það? Ekki henda því, heldur vísa því aftur til ríkisstjórnarinnar þannig að hún geti unnið betur sína heimavinnu og taki þessi mál upp með eðlilegum hætti í samningaviðræðum við stéttarfélögin í landinu sem munu fara fram um næstu áramót eða í tengslum við það að núgildandi kjarasamningar losna. Þess vegna væri að mínu mati eðlilegast að Alþingi samþykkti að vísa þessu frv. frá, vísa því til ríkisstjórnarinnar þannig að hún geti farið í eðlilegar viðræður við stéttarsamtökin í landinu um þessi mál. Ég vil líka segja, hæstv. forseti, að ef málin eru skilin eftir svona, t.d. varðandi lífeyrismálin og mismununinn á þeim tveimur frumvörpum sem ég hef rætt, er bersýnilega ekki verið að stuðla að góðum friði um það að grunnskólinn flytjist til sveitarfélaganna. Þar þurfa menn bersýnilega að ganga mikið betur frá hlutunum af því að því miður sýnir reynslan að núverandi ríkisstjórn er í þeim efnum ekki treystandi.

Virðulegi forseti. Í því frv. sem hér er til umræðu um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eru tekin til endurskoðunar lagaákvæði jafnframt því sem boðað er að fram komi frv. um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna. Ég vil af því tilefni freista þess að gera grein fyrir viðhorfum mínum til þeirra mála sem þessi tvö frumvörp munu grípa á og í samræmi við þá meginreglu að menn lýsi almennum viðhorfum til málsins við 1. umr. en hins vegar til einstakra efnisgreina í 2. umr. Á undanförnum áratugum hefur þróast mjög mismunandi réttarstaða launþega hjá hinu opinbera annars vegar og á almennum vinnumarkaði hins vegar. Þá ber að geta þess að allstór hluti starfsmanna hjá hinu opinbera fellur einnig undir kjarasamninga ASÍ-stéttarfélaganna. Þessi þróun endurspeglast í skiptingu verkalýðshreyfingarinnar í annars vegar stéttarfélög opinberra starfsmanna og þá fyrst og fremst ríkisstarfsmanna og hins vegar stéttarfélög innan Alþýðusambands Íslands. Ég tel að þessi uppskipting hafi veikt verkalýðshreyfinguna, sér í lagi sú staðreynd að menntamenn safnast saman í sérfélög um sína hagsmuni í stað þess að fylkja sér með öðrum launþegum. Það eru miklir hagsmunir fólgnir í því að þessar tvær fylkingar launþega renni saman í eina öfluga launþegahreyfingu. Ég tel það mikilvægasta verkefni verkalýðshreyfingarinnar um þessar mundir að vinna að þessari samfylkingu. Til þess að ná fram þessu markmiði þarf að samræma stöðu launþega og þar með talið réttarstöðu þeirra, verkfallsrétt, samningsrétt og lífeyrisrétt. Ég er því á þeirri skoðun að rétt sé að samræma stöðu ríkisstarfsmanna og starfsmanna á hinum almenna vinnumarkaði út frá almennum hagsmunum verkalýðshreyfingarinnar. Samræmd lífeyrisréttindi eru nauðsynleg til þess að þessi þróun megi verða. Í þessari skoðun um samræmd kjör felst ekki að skerða eigi kjörin í heild sinni, hins vegar mun slík samræming óhjákvæmilega leiða af sér að ýmsir þættir kjaranna breytast frá því sem nú er. Erfiðasti hjallinn er tvímælalaust lífeyrisréttindin, einkum í ljós þeirrar staðreyndar að lífeyrisskuldbindingar vegna opinberra starfsmanna eru einn hinn alvarlegasti vandi ríkissjóðs og munu fara vaxandi að óbreyttu. Það verður ekki undan því vikist að grípa til aðgerða á þessu sviði. Lífeyrisskuldbindingar A-hluta ríkissjóðs, þ.e. loforð um lífeyri umfram það sem til er í sjóði, nema um 67 þús. millj. kr. og þessi skuldbinding vex um 3,6 milljarða kr. á hverju ári umfram innkomin iðgjöld. Er talið að lífeyrisiðgjöld standi ekki undir nema 1 / 5 hluta skuldbindinga. Auk þessarar skuldbindingar A-hluta ríkissjóðs er áætlað að skuldbindingar vegna starfsmanna í B-hluta stofnana ríkisins séu um 12 milljarðar kr. Ég minni á álit yfirskoðunarmanna ríkisreiknings sem fram kemur í endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 1994, með leyfi forseta: ,,Hér þarf tafarlaust að taka á. Í fyrsta lagi á málunum í heild, en í annan stað einstökum vandamálum sem hlaða upp á sig.`` Það gengur ekki að safna árlega upp skuldbindingum og vísa á framtíðina til greiðslu þeirra. Það er óásættanlegt fyrir þá sem búa við lífeyrisréttindi sem takmarkast af iðgjöldum að þurfa í framtíðinni að borga sérstakan skatt til að standa undir lífeyrisréttindum annarra. Það á ekki að veita betri lífeyrisréttindi en iðgjaldagreiðslur standa undir. Vilji alþingismenn viðhalda óbreyttum lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna, ber þeim að afla tekna til þess að standa undir réttindunum. Vilji menn ekki afla nægilegra tekna ber að skerða réttindin. En það er eitt sem ekki er hægt að gera og það er að veita betri réttindi en iðgjöldin standa undir. Það er verkefni ríkisvaldsins og starfsmanna þess að semja um lífeyrisréttindi á þessum grundvelli. Auk þeirrar stefnu að færa saman starfskjör opinberra starfsmanna og launþega á almennum vinnumarkaði tel ég nauðsynlegt að draga úr miðstýringu ríkisvaldsins. Valddreifing í opinberum rekstri er bráðnauðsynleg, hvort heldur er um að ræða að færa vald til stofnana ríkisins í starfsmannamálum eða almennt auka sjálfstæði þeirra. Undanfarna áratugi hefur uppbygging opinbers reksturs grundvallast á sterkri miðstýringu og er kominn tími til að snúa af þeirri braut og er ég þá með í huga að dreifa opinberu valdi út um land. Niðurstaða mín er þessi: 1. Stefna á að því að sameina verkalýðshreyfinguna og færa saman réttarstöðu ríkisstarfsmanna og starfsmanna á hinum almenna markaði. 2. Dreifa á valdi til einstakra stofnana ríkisins. 3. Taka á tafarlaust á því gríðarlega vandamáli að veitt skuli lífeyrisréttindi sem eru meiri en iðgjöld standa undir. Að því marki sem frv. fellur að þessum sjónarmiðum er það til bóta. Í frv. eru hins vegar atriði sem ganga til annarrar áttar og eru óásættanleg. Þar vil ég fyrst nefna ákvæði 2. mgr. 47. gr. sem er greinilega sett til að brjóta niður afl stéttarfélaganna. Það hlýtur að vera grundvallarregla í samskiptum ríkisins og stéttarfélaganna að samningsréttur um kaup og kjör sé hjá félögunum. Þá er ákvæði 17. gr. um skyldu starfsmanna til að vinna yfirvinnu fullkomlega andstætt grundvallarreglunni um að launþegi sé frjáls að því að vinna yfirvinnu. Valddreifingu fylgir að ákvörðun um launakjör flyst að einhverju leyti til stofnana. Það þarf að vera sem mest á grundvelli samnings við stéttarfélög sem kjörin víkja frá grunnlaununum. Og ég hef efasemdir um ákvæði 9. gr. um rúma heimild forstöðumanna stofnana til einstaklingsbundinna frávika. Þá þarf að huga að ákvæðum 49. gr. um málskotsrétt vegna ákvarðana stjórnvalda, ekki hvað síst í tengslum við valddreifinguna. Það er nauðsynlegt að starfsmaður ríkisins eigi ávallt leið til að fá athugaða af sæmilega hlutlausum aðila bersýnilega ósanngjarnar ákvarðanir stjórnvalds sem yfir honum er. Virðulegi forseti. Ég hef í stuttu máli dregið saman almenn viðhorf mín til breytinga á umhverfi í opinberum rekstri auk þess að nefna nokkur atriði í þessu frv. sem mér þykja afar ósanngjörn. Þau mega því gjarnan missa sig. Að öðru leyti geymi ég mér umfjöllun um einstök efnisatriði frv. til 2. umr.

Hæstv. forseti. Það hefur verið mikið rætt um frv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna í dag, enda eina málið á dagskrá þingsins. En það hefur ekki einvörðungu verið rætt innan þings, það hefur einnig verið talsvert til umfjöllunar utan þings. Þar er ég ekki að tala um fjöldann allan af fundum sem haldnir hafa verið undanfarna daga og vikur um þessi mál. Ég er að vísa til viðtala í fjölmiðlum, m.a. við hæstv. fjmrh. Þar mun hann hafa lýst því yfir að drögum að þessu frv., sem hér er til umræðu, hafi verið skotið til samtaka opinberra starfsmanna og óskað eftir umsögn af þeirra hálfu. Þeir hafi kosið, opinberir starfsmenn og þeirra samtök, að fara með þetta út og gera opinberar upplýsingar sem hefðu ekki átt að verða opinberar að svo stöddu. Hv. þm. Pétur Blöndal mun einnig hafa talað í þá veru í dag að málið hafi lekið frá BSRB og öðrum samtökum opinberra starfsmanna. Þannig hefur verið talað hér. Hvernig halda menn að við vinnum? Hvernig halda menn að lýðræðisleg samtök vinni? Á þetta allt að gerast á bak við luktar dyr? Átti kannski ekki að láta það vitnast að til stæði að svipta lögreglumenn samningsrétti? Átti það ekki að vitnast að það stóð til að svipta starfsmenn Stjórnarráðsins samningsrétti? Tollverði? Starfsmenn fangelsa? Mátti það ekki vitnast?

Það fór sem sagt út.

Þetta var að sjálfsögðu látið ganga til okkar félagsmanna og félaga og rætt þar. Hv. þm. býsnast nú mjög yfir þeim upplýsingum að um þetta hafi verið fjallað í stjórn samtaka launafólks. Það segir okkur sína sögu um starfshætti í þeim samtökum sem hv. þm. starfar með, þar er það einræðisvaldið sem gildir. Fáeinir menn virðast véla þar um málin og segja síðan hinum hvað þeim eigi að finnast. Að sjálfsögðu er um þetta rætt innan stjórnar og innan samtaka sem eiga um þetta að fjalla. Í dag var haldinn fundur í þeirri nefnd sem fjallar um lífeyrismálin og lífeyrisfrv. starfsmanna ríkisins. Þar var óskað eftir upplýsingum um það hvort ríkið eða fjmrn. hefði reitt fram einhverja nýja útreikninga. Svörin sem þar fengust voru á þann veg að svo væri ekki. Síðan birtist það í fréttum í dag síðdegis að þessir útreikningar hafi verð gerðir. Þeir eru látnir ganga út til fjölmiðlanna og eru þar til umræðu. Eftir hverju er verið að óska af okkar hálfu? Er verið að óska eftir lokaðri umræðu, einhverri prívatumræðu fáeinna manna þegar verið er að gera grundvallarbreytingar á okkar samningsumhverfi, grundvallarbreytingar á réttarstöðu manna? Hvað skyldu menn hafa verið að staðfesta í þessum útreikningum sem voru til umfjöllunar í fjölmiðlum í dag? Þar var verið að staðfesta að fullyrðingar samtaka opinberra starfsmanna um að drögin að frv. um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins fælu í sér stórfellda skerðingu ættu við rök að styðjast. Verið er að staðfesta að þarna sé um stórfelldar skerðingar að ræða. Og mótsagnirnar sem hér hafa komið fram í málflutningi hæstv. fjmrh. og annarra sem hafa talað af hálfu ríkisstjórnarinnar eru afar miklar. Þannig segir hæstv. fjmrh. að aldrei hafi staðið til að skerða áunnin lífeyrisréttindi bótalaust. Ég vil þá spyrja hæstv. fjmrh. hvernig á því hafi staðið að menn hafi rætt um það í alvöru að afnema svokallaða eftirmannsreglu sem sannanlega felur í sér skerðingu á lífeyri þeirra sem komnir eru á lífeyri? Átti að bæta þeim það upp í launum? Á hvern hátt ætlaði hæstv. fjmrh. að bæta þessi réttindi? Hann hefur fullyrt að aldrei hafi staðið til að skerða áunnin réttindi bótalaust. Hvernig átti að bæta þessu fólki, lífeyrisþegum, upp þessi réttindi? Hvernig átti að gera það? Hér hefur verið rætt um þær grundvallarbreytingar sem boðaðar eru með frv. um réttindi og skyldur á launakerfi ríkisins, kosti þess og galla að hafa miðstýrt launakerfi og hvort hyggilegt sé að fara út í aukna valddreifingu, fara með kjarasamninga inn í einstakar stofnanir. Og hefur sitt sýnst hverjum í því efni. Þá grundvallarreglu verður að virða, ætli menn á annað borð að hverfa frá miðstýringu til aukinnar valddreifingar, að samningar verði félagslegir, að um verði að ræða félagslega samninga. Ekki samninga á forsendum forstjóranna, ekki duttlungasamninga. En það er einmitt þetta sem boðað er í þessu frv. Þetta er frv. sem veitir forstöðumönnum einhliða rétt til að ákvarða kaupið og kjörin. Þeim er í sjálfsvald sett hvernig þeir bera sig að í þeim efnum. Mér finnst mikilvægt þegar við erum að ræða þetta málefnalega að athuga hver reynsla annarra þjóða er af sams konar breytingum og hér eru boðaðar. Hver er reynsla annarra þjóða? Mönnum hefur orðið tíðrætt um það í dag að það eigi að búa svo um hnútana að hlutur kvenna verði tryggður sem best. Hér í 9. gr. segir að það skuli kveðið á um það að karlar og konur hafi sömu möguleika á að fá viðbótarlaun. Engar reglur eru settar um þetta. Þetta er bara staðhæfing sem þarna er sett á blað. Hver skyldi reynsla annarra þjóða hafa verið af þeim kerfisbreytingum sem hér eru boðaðar? Alls staðar þar sem hefur verið farið út á þessa braut, hefur þetta leitt til aukins launamunar. Það hefur alls staðar gert það. Það er búið að gera fjöldann allan af rannsóknum á þessu. Þetta hefur gerst í Svíþjóð. Það voru gerðar miklar rannsóknir á því. Launamunurinn jókst.  Í frv. eru menn að afsala sér öllum þessum tækjum. Það er ekki nóg með að menn séu að hverfa frá miðstýrðu kerfi og fara yfir í valddreift. Menn eru líka að setja það í vald einstakra forstöðumanna, einstakra forstjóra að ákveða samkvæmt sínum geðþótta. Það segir í lögunum. Það er því allt sem bendir til þess að þessi kerfisbreyting muni leiða til aukins launamunar og aukins munar milli karla og kvenna. Reynslan alls staðar segir okkur þetta. Og heyra hæstv. fjmrh. tala um að það þurfi að gera launakerfið gagnsætt og setja þetta upp á borð. Vita menn það ekki að samkvæmt lögum á að birta allar þessar upplýsingar? Til skamms tíma var birt skrá yfir launakjör allra opinberra starfsmanna. Menn gátu nálgast hana í hvaða bókabúð sem var. Af hverju er þetta ekki gert? Af hverju var horfið frá þessari ráðstöfun? Og vita menn ekki að allar upplýsingar um launakjör, bæði launin sjálf og annað sem mönnum er greitt, er allt til í tölvum fjmrn? Þetta er allt saman þar til. Allar þessar upplýsingar eru fyrir hendi. Það er hægt að keyra þetta allt út ef vilji er til þess. Þessar upplýsingar eru allar fyrir hendi. Það sem verið er að gera núna hérna með þessum breytingum er að það er verið að fara með þetta niður í jörðina. Það er verið að búa til duttlungastjórnun og það er alveg sama hvað hæstv. fjmrh. hristir mikið höfuðið yfir því. Það er verið að búa til duttlungastjórnun nema hann meini ekkert með þessu. Nema hann meini ekkert með því að forstöðumenn stofnana geti ákveðið að umbuna mönnum á sínum forsendum. 
             Kerfið er núna þannig að hinar breiðu stéttir, hinar stóru stéttir í þjóðfélaginu eru á dagvinnulaunum. Vinni þær á næturnar fá þær vaktaálag fyrir slíkt. Þær eru ekki á þessu sporslukerfi, sjúkraliðarnir, hjúkrunarfræðingarnir. Hvað eru menn að tala um hér almennt? Almennt eru opinberir starfsmenn á taxtalaunum. Hvað er verið að gefa í skyn? Að hér sé eitthvert neðanjarðarlaunakerfi þegar á heildina er litið? Staðreyndin er sú að þegar kemur upp í toppana sem menn ætla að gera sjálfráðari, þá er það þar sem sporslurnar verða til. En hjá hinum almenna launamanni er það taxtinn sem blífur. Menn fá greitt samkvæmt launataxta. Heldur hv. þm. Pétur Blöndal að menn séu kannski allir með 40 þús. kr. greiðsluna, hinn almenni opinberi starfsmaður eða vill hann fara nánar út í þá sálma? Hvað eru menn að reyna að gefa í skyn? Staðreyndin er sú að einkenni launakerfisins hjá hinu opinbera er það að launin eru almennt of lág. Það verður að hækka þau. En það verður ekki gert með því að setja þetta inn í duttlungastjórnun forstjóra, það verður ekki gert með því. Það sem verið er að skapa með því er sannanlega, ef við lítum til reynslu annarra þjóða, hætta á auknu launamisrétti. Eitt vildi ég gjarnan fá upplýst hjá hæstv. fjmrh. sem segir að vel komi til greina að lögreglumenn, tollverðir og aðrir þeir sem samkvæmt frv. eru sviptir samningsrétti, fái samningsréttinn en glati þeirri ráðningarfestu sem þeir búa við. Er verið að bjóða upp á eitthvert val í þessum efnum? Lögreglumenn á Norðurlöndunum búa við bæði samningsrétt og verkfallsrétt, á öllum Norðurlöndunum, og trausta ráðningarfrestu. Þeir gera það. Hér er verið að bjóða upp á eitthvert val. Það verður fróðlegt að fá upplýsingar frá hæstv. fjmrh. um þetta á eftir. Það sem er að gerast í grófum dráttum er að það er verið að reyna að þröngva í gegn grundvallarbreytingum. Þannig er að starfsmaður hins opinbera þarf að líta til þriggja þátta. Hann þarf að líta til þess lagaramma sem setur honum skorður. Hann þarf að líta til verkstjórnandans, síns verkstjóra og hann þarf að sjálfsögðu að líta til þeirra sem hann þjónar, almennings. Það sem verið er að gera með þessum lögum er að breyta áherslunum hvað þessa þætti snertir. Það er verið að auka vald yfirboðarans og ég fór í gegnum það við fyrri umræðuna í dag að þetta kemur fram í fjölmörgum greinum frv. Að lokum vil ég segja þetta. Mér hefur fundist þessi umræða af hálfu hæstv. fjmrh. einkennast af vantrú, mér liggur við að segja fyrirlitningu gagnvart opinberum rekstri og það einkennir allan málatilbúnað í þessu frv. Það er talað um þá ógæfu sem hafi hent þjóðina frá 1955 þegar opinberir starfsmenn voru 8% af vinnuaflinu upp í að vera núna 20%. Það er engin tilraun til að skoða þær þjóðfélagsbreytingar sem orðið hafa á þessum tíma. Þegar umönnunarstörf og uppeldis- og menntastörf hafa flust af heimilinu út á vinnumarkaðinn. Það er engin tilraun til að skoða aukna atvinnuþátttöku kvenna og hvernig það hefur breytt þessum hlutföllum. Það er engin tilraun til þess að skoða þetta með tilliti til samanburðar við önnur lönd sem sýnir að við erum með miklu minni opinber umsvif en gerist á Norðurlöndunum og almennt í hinum þróaða heimi, miklu minni. Það er engin tilraun til að gera það. Stundum veltir maður því fyrir sér hvort hæstv. fjmrh., æðsti yfirmaður hins opinbera reksturs hér á landi, haldi að þetta fólk sé ekki að gera neitt, að það sé eiginlega bara til óþurftar, kennararnir, hjúkrunarfræðingarnir, sjúkraliðarnir, að það komi bara í vinnuna á morgnana svona til að ræða um veikindarétt og biðlaun og lífeyrisrétt og annað slíkt. Að hæstv. fjmrh. skuli ekki átta sig á þeirri þjónustu sem hér fer fram við samfélagið, ekki bara hinn almenna borgara heldur við atvinnulífið allt, því samspili sem á sér stað milli opinbers reksturs og einkareksturs. Hæstv. forseti. Mér finnst ekki hægt að ljúka þessari umræðu án þess að við fáum nánari upplýsingar frá ríkisstjórninni um hvað hún raunverulega ætlast fyrir. Við erum búin að fá yfirlýsingar frá hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. sem stangast á í veigamiklum atriðum. Hæstv. forsrh. hefur lýst því yfir að það komi ekki til greina að skerða áunnin réttindi. Við höfum ekki fengið svör við því hvort hann ætlar að fylgja þessu eftir gagnvart frv. um réttindi og skyldur. Þar er gert ráð fyrir því að áunnin réttindi verði skert. Biðlaunaréttur er áunnin réttindi. Biðlaunaréttur er ekki sá sami fyrir mann sem hefur starfað skemur en 15 ár og hinn sem starfað hefur lengur en 15 ár. Hann er ólíkur. Þetta eru áunnin réttindi og þannig mætti nefna fleiri atriði. Hæstv. forseti. Mér finnst ekki hægt að ljúka þessari umræðu áður en við fáum nánari upplýsingar um það hvað ríkisstjórnin raunverulega ætlast til. Og það verður að greiða úr þeim mótsagnakenndu yfirlýsingum sem hafa komið annars vegar frá hæstv. fjmrh. og hins vegar frá hæstv. forsrh.

Hæstv. forseti. Það fer að líða að lokum þessarar umræðu. Ég vildi nota tækifærið til þess að taka upp atriði sem hafa komið upp í umræðunni síðan ég talaði fyrr í dag og einnig að koma að einni spurningu sem ég gleymdi að spyrja hæstv. fjmrh. Fyrra atriðið varðar það sem fram kom í ræðu hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar þar sem hann ræddi um yfirvinnu. Mér þótti það athyglisvert og það vekur þá spurningu hvernig sú skylda sem lögð er á herðar opinberra starfsmanna að vinna yfirvinnu kemur heim og saman við þá yfirlýstu stefnu að samræma réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna því sem gengur og gerist á almennum vinnumarkaði. Eftir því sem ég best veit er ekki hægt að skylda menn til að vinna yfirvinnu gegn vilja sínum. En slíkt ákvæði er að finna í núgildandi lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Þar segir í 31. gr., með leyfi forseta: ,,Þó er engum starfsmanni, nema þeim, er gegnir lögreglustörfum eða annarri öryggisþjónustu, skylt að vinna meiri yfirvinnu í viku hverri en nemur þriðjungi af lögmæltum vikulegum vinnutíma.`` Hér í frv. er þetta hlutfall lækkað niður í fimmtung þannig að það er aðeins verið að draga úr þessari skyldu. En spurning mín er þessi: Finnst hæstv. fjmrh. rétt að halda í þetta ákvæði og hvernig kemur þetta heim og saman við það yfirlýsta markmið að samræma reglur sem gilda á almennum vinnumarkaði því sem er hjá ríkinu? Ekki gerir það ríkið samkeppnishæfara að geta skyldað starfsmenn sína á þennan hátt. Hitt atriðið sem ég vildi ítreka og spyrja hæstv. fjmrh. um, er skýring á breytingunni varðandi launagreiðslur, það að hverfa frá því að greiða laun fyrir fram og fara í eftirágreiðslur. Ég sé einfaldlega ekki hvaða rök mæla með þessu. Er hugsunin sú að fólk eigi að vera búið að vinna vinnuna sína áður en það fær borgað fyrir hana eða hvað? Þetta getur skipt máli t.d. þegar fólk er að leggja út í vinnudeilur og það getur auðvitað verið erfitt að fá ekki kaupið sitt greitt.  Þá langar mig aðeins til að ræða við hv. þm. Ögmund Jónasson um 9. gr. frv. sem hann gerði hér að umtalsefni og mér finnst hann nú vægast sagt gera allt of mikið úr. Það kemur fram í skýringum við greinina að það er einmitt verið að taka á því að svona sérstakar launagreiðslur eru mjög handahófskenndar nú. Mér finnst menn ekki hafa lesið greinina almennilega en það segir hér, með leyfi forseta: ,,Forstöðumenn stofnana geta ákveðið að greiða einstökum starfsmönnum laun til viðbótar grunnlaunum,`` --- að sjálfsögðu er samið um grunnlaun og kjarasamningar gilda auðvitað. Síðan segir í framhaldinu --- ,,sem ákvörðuð eru eða samið er um skv. 1. mgr.`` Það er sem sagt hægt að semja um aukagreiðslur af þessu tagi vegna sérstakrar hæfni er nýtist í starfi, t.d. ef menn hafa sérstaka menntun, vegna sérstaks álags og væntanlega nær það til fleiri en ...

Ofan á það sem samið er um.

Já, það er það sem ég er að segja. En það er heimilt að gera þetta með samningum. Það er hægt að semja um þetta.

Þá ræður forstöðumaðurinn.

Þetta stendur hér í greininni, hv. þm. Það er hægt að semja ,,eða samið er um skv. 1. mgr.`` Það er hægt að bæta slíkum aukagreiðslum ofan á samninga. 
            

Ofan á samninga.

Ofan á samninga. Það er það sem málið snýst um. Slíkar greiðslur geta verið réttmætar, t.d. vegna óeðlilegs álags. Tökum t.d. öldrunarstofnun eða eitthvað slíkt, þá er samið um það sérstaklega að þar sé um álag að ræða. Það kemur líka fram hérna í greininni þó ég ætli nú ekki að fara að gerast einhver sérstakur ...

Þá eru það samningar.

Já.

Það er munurinn.

Það er það sem kemur fram hér í greininni, hv. þm.

Forseti vill biðja hv. þm. að ræða ekki saman hér.

Það kemur líka fram, það er best að ítreka það enn einu sinni, að það á að fara eftir reglum. Þessi forstöðumaður sem getur samið við sitt starfsfólk eða einstaka starfsmenn um slíkar aukagreiðslur á að fara eftir reglum. Þannig að það er einungis hægt að ákveða slíkt eftir ákveðnum reglum. Ef ég tek það sem hv. þm. nefndi hér áðan þá er það svo að t.d. kennarar í framhaldsskólum svo ég taki nú dæmi hafa samið um ýmsar aukagreiðslur, hópálag, stílapeninga, gæslupeninga og sérstakt álag vegna félagsstarfa sem þeir sinna fyrir nemendur. Það hefur verið samið um ýmsar slíkar greiðslur. Hér er um það að ræða að í stað þess að það duttlungakerfi sem nú er til, þar sem einmitt forstöðumenn semja um svona sporslur í felum --- þannig er það núna og það nær að vísu yfirleitt ekki til mjög stórs hóps en þó ótrúlega stórs. Hann er ótrúlega stór og það eru t.d. ákveðnir hópar háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna sem hafa slíkar aukagreiðslur.  Ég held að menn eigi nú að skoða þessa hluti vel. Ég vil rifja það upp í þessu samhengi að hér höfum við einmitt horft upp á það á undanförnum árum að heilu samtökin hafa verið þvinguð undir kjarasamninga, þvinguð undir þjóðarsáttina og í raun og veru verið svipt samningsrétti um árabil. Það er mín skoðun að ég vil sjá sem mesta samstöðu launafólks hér á landi og ég held að það veiti ekki af að það standi sameinað um réttindi sín og sæki fram til aukinna réttinda. En ég hef ekki trú á því að það eigi að þvinga alla undir sömu lög og reglur. Það þarf að vera ákveðinn sveigjanleiki og það þarf að eiga sér stað veruleg uppstokkun, ekki síst til að ná tökum á því launamisrétti sem hér ríkir. Það þýðir t.d. að karlarnir fá þá ekki það sama. Ef menn ætla virkilega að taka á launamisréttinu þá þýðir það meiri hækkun til kvenna og kvennastétta en karlarnir fá. Ég held að menn eigi ekki að vera svona hræddir við þetta ákvæði sem við erum hér að ræða sérstaklega. Ég hef ekki áhyggjur af þessu enda gilda þær skýringar sem hér eru gefnar á þessu sérstaka ákvæði 

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar í dag að hann talaði um að í þessu frv. mætti finna afnám málfrelsis hjá embættismönnum ef ég skildi hann rétt. Líklega er verið að vísa til 18. gr. frv. og 40. gr. sem fjallar um verkfallsréttinn ef ég man rétt. Báðar þessar greinar, bæði 18. gr. og 40. gr., eru í lögum nú. Önnur er í lögum frá 1915 en hin er í lögunum um opinbera starfsmenn.

.... sem heyra undir þessar greinar.

Já, það er hugsanlegt ef niðurstaðan verður sú að 7. tölul. í skiptingunni á milli embættismanna og annarra verður eins og hann er í frv. Ég hef margoft lýst því yfir að það er enn þá opið og ég kem að því síðar. Þetta vildi ég bara segja til þess að það sæti ekki eftir hér í umræðunni. Það er ekki verið að gera neinar breytingar á núgildandi lögum í þessu efni. Í raun og veru eru verkföll opinberra starfsmanna að meginstefnu til bönnuð í gömlum lögum en undanþága er gerð með nýrri lögum. Auðvitað vita forustumenn opinberra starfsmanna hvert formið er á löggjöfini. Eins og hér er kallað fram í þá er í frv. gengið út frá því að lögreglumenn, fangaverðir og tollverðir verði embættismenn í skilningi laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þeir njóta þannig meira öryggis í starfi en aðrir en hafa á móti hvorki samnings- né verkfallsrétt ef frv. yrði að lögum. Þetta er þó ekki fastákveðið. Þetta var eitt þeirra atriða sem við vildum gjarnan ræða við forustumenn starfsmanna ríkisins og forustumenn þeirra félaga sem þarna eiga í hlut en sú umræða gat ekki orðið á því stigi málsins. En ég vek sérstaka athygli á því að á sama tíma og hv. þm. Ögmundur Jónasson fer hér geyst og segir að þarna sé verið að taka réttindi af mönnum, og það er út af fyrir sig rétt að samningsrétturinn mundi hverfa, þá er félagi hans í Alþb., sem sýnir hver munurinn er á óháðum og alþýðubandalagsmönnum, að gagnrýna það og segir að það sé verið að búa til fyrsta flokks embættismenn með sérréttindi. Í þeirri yfirlýsingu hv. þm. felst það að í frv. sé verið að gera fangaverði, tollverði og lögregluþjóna að einhvers konar fyrsta flokks embættismönnum. Ég vek athygli á því hve mikið misræmi er í málflutningi þessara manna sem koma hvor úr sinni áttinni en eru þó samstarfsmenn á yfirstandandi kjörtímabili. Ég ítreka það enn á ný að það er ekki verið að skerða nein réttindi sem samið var um í kjarasamningum. Þau réttindi sem hér er um að ræða voru tekin í lög 1954, átta árum áður en opinberir starfsmenn fengu samningsrétt en það gerðist fyrst 1962. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson taldi að gildissvið laganna væri þrengt. Sannleikurinn er sá að gildissviðið er rýmkað en ekki þrengt því að það nær nú til allra starfsmanna sem samið er við hvort sem þeir eru í félögum svokallaðra opinberra starfsmanna eða í öðrum félögum. Þetta er þess vegna réttarbót fyrir stóran hóp starfsmanna ríkisins. Ákvæðið í 2. gr. frv. er hins vegar í samræmi við núgildandi lög, þ.e. að starfsmenn hlutafélaga í eigu ríkisins heyra ekki undir lögin nr. 38/1954, né heldur banka --- ja, reyndar bankastarfsmenn í þeim skilningi að dómstólar hafa jafnað skyldum stundum til þeirra, það er áhorfsmál hvort þeir hafi biðlaunarétt o.s.frv. Um auglýsingarnar hef ég áður talað. Það var mjög athyglisvert að hlusta á hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson ræða hér málið í dag því hann var á móti því að halda æviráðningunni. Það tók enginn meira upp í sig í því máli en hann. Hann var á móti því að biðlaunarétturinn tvöfaldaði laun í sömu störfum hjá sama vinnuveitanda og hann fagnaði valddreifingu til stofnana. En svo sagði hann: Ég er á móti því að verið sé að afnema áunnin réttindi og dæmið sem hann tók þar var að nú fengju menn ekki lengur fyrirframgreidd laun. Það skal tekið fram sem hv. þm. vissi ekki ...  Hv. þm. Ágúst Einarsson fjallaði um tilflutning í störfum. Það skal tekið fram að ákvæði 36. gr. frv. er byggt á 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar sem veitir forseta Íslands, það á að skiljast ráðherrum, heimild til að flytja embættismenn úr einu embætti í annað. Það er til í lögum. Ákvæðið í 2. mgr. 46. gr. frv. er að finna í niðurlagi 1. mgr. 15. gr. núgildandi starfsmannalaga þannig að þar er ekkert nýtt á ferðinni. Það ákvæði fjallar um uppsagnir starfsmanna og hvenær megi halda þeim að störfum. Og í 2. mgr. 47. gr. þar sem fjallað er um þá sem kjósa að standa utan stéttarfélaga og menn hafa gert hér mikið mál úr, þá er nákvæmlega þessi hugsun til í núgildandi lögum, þ.e. í 2. mgr. 7. gr. núgildandi laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, nr. 94/1986. Þetta er í lögum. Þetta er ekkert nýtt. Það er ekkert verið að gera neitt nýtt. Hv. þm. Svavar Gestsson taldi að með frv. væri verið að ganga á svig við þær hugmyndir sem komu fram hér við breytingar á stjórnarskránni. Það er ekki ætlunin í þessu frv. Ég minni á að til skamms tíma voru í gildi ákvæði sem ég man ekki hvort enn þá eru í gildi um það að ráðherra getur raðað mönnum ef ákveðnir aðilar æskja þess. Mig minnir að því hafi verið breytt þegar kjaranefndin kom til skjalanna. En þannig var það. Menn gátu komið til ráðherrans og óskað eftir að verða ráðherraraðaðir eins og það kallaðist. Ég veit að þetta þekkir t.d. formaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Hann veit líka hvernig það var notað af ráðherrum í gegnum tíðina þó ég hafi losað mig frá því og ekki staðið sjálfur að slíku á undanförnum árum. Ég segi um biðlaunaréttinn að hann er einstaklingsbundinn réttur. Hann er ekki réttur sem byggir á kjarasamningum. Ég endurtek að það stríðir gegn allri sanngirni að menn séu á tvöföldum launum í sömu störfum hjá sömu aðilum. Og af því það var spurt um Póst og síma þá er þannig gengið frá hnútunum í því sambandi að ef þessi frv. verða að lögum eins og þau standa núna með gildistökuákvæðum mun þetta frv. taka gildi fyrr og tilvísunin í póst- og símalögunum vísar til nýju laganna því það er tilvísun til starfsmannalaganna í póst- og símafrumvarpinu. Þá skal geta þess að það er þrengri markaður fyrir starfsmenn Pósts og síma en fyrir ríkisstarfsmenn því að biðlaunarétturinn verður ekki til þegar mönnum er sagt upp heldur þegar störf eru lögð niður. Mig langar til að lesa hér, með leyfi forseta, klausu sem er svona: ,,Til að samræma framleiðniaukningu og umbætur í launamálum telur samninganefnd ríkisins að efla verði valdsvið, ábyrgð og skyldur forstöðumanna ríkisstofnana og fyrirtækja þannig að þeir geti haft frumkvæði í auknu fjárhagslegu forræði stofnananna.`` Þetta er yfirlýsing sem ég stóð að á sínum tíma og var samin af þáv. formanni samninganefndar ríkisins og flutt af honum í samningum sem hann stýrði fyrir hönd ríkisvaldsins. Sá maður er hv. þm. Ágúst Einarsson og sýnir að hann styður væntanlega þá valddreifingu sem verið er að leggja til í frv. Og ekki einungis hann. Ég ætla að lesa hér fleira, með leyfi forseta. Hér segir í ræðu sem nýlega var flutt hjá borginni: ,,Borgarstjórn gerir stofnanirnar sjálfstæðari og um leið ábyrgari fyrir verkefnum sínum.`` Síðar segir: ,,Borgarstjóri láti stofnanirnar sjálfar ráða sér dugandi starfsmenn á þeim kjörum umfram lög og samningsbundin kjör eins og hver stofnun treystir sér til.

Það er búið að lesa þetta í dag.

Aldrei er of góð vísa oft kveðin, eins og einhver sagði. En þetta var Birgir Björn Sigurjónsson, framkvæmdastjóri BHM, og hann styður það eins og BHM að færa vald út til stofnananna. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson talaði síðastur fyrir kvöldmatarhlé og ræddi um ýmis atriði og hann eins og fleiri kom eðlilega að lífeyrismálunum. Ég vil enn á ný undirstrika það sem ég hef sagt margoft að það er verulegur munur á réttindunum sem eru í lífeyrissjóðafrv. og lífeyrissjóðalögunum, réttindum sem þar er að finna og hinum réttindunum sem eru í þessu frv. og er breyting á lögum sem voru til áður en samningsrétturinn varð til. Það er verulegur munur á þessu tvennu. Og ég ætla að reyna að segja frá því til viðbótar að þegar fulltrúar opinberra starfsmanna komu á fund ríkisstjórnarinnar fyrir u.þ.b. þremur til fjórum vikum, fjögurra ráðherra í Stjórnarráðinu, var nokkuð rætt um þessi mál. Þá kom fram af hálfu Páls Halldórssonar að hann taldi að væntanlegur réttur opinbers starfsmanns sem t.d. hefði starfað í einn mánuð hjá ríkinu, væntanlegur réttur hans sem gæti komið upp 30--40 árum seinna vegna 95 ára reglunnar, væri í raun og veru áunnin réttindi. Þessi yfirlýsing ásamt sumu öðru benti til þess að hér er um að ræða mjög vandmeðfarin einstaklingsbundin réttindi og okkur þótti ástæða til að láta lögfræðinga kanna þetta mjög rækilega. Til þess starfs var efnt í nefnd sem fjórir forustumenn opinberra starfsmanna eiga sæti í. Það er þessi lífeyrisnefnd og þetta er til skoðunar núna þessa dagana. Þetta hefur tafið málið og orðið til þess að ég get ekki á þessari stundu nákvæmlega sagt hvenær frv. kemur fram. Þannig að það hefur legið fyrir í nokkrar vikur að það frv. er ekki tilbúið og á eftir að breytast. Það er líka hárrétt að tryggingastærðfræðingur komst að þeirri niðurstöðu að líkast til mundu ákvæði frumvarpsdraganna skerða réttindin. Ég býst við því að tryggingastærðfræðingur sem er að vinna á vegum fjmrn. --- og ég heyrði líka í fréttum, hafði nú ekki séð neitt, heyrði bara í fréttum eins og formaður BSRB, hefði skilað niðurstöðum. Ég hafði ekki hugmynd um það sjálfur. Ég er ekkert hissa á því þótt hann kæmist að svipuðum niðurstöðum því forsendur þeirra eru mjög líkar. Þetta þarf að skoða mjög rækilega því það hefur aldrei staðið til og ég vil ítreka það enn einu sinni að það hefur aldrei staðið til að skerða áunnin réttindi opinberra starfsmanna. Það hefur alltaf staðið til að réttindi þeirra yrðu eftir breytinguna samsvarandi og fyrir breytinguna.

Samt ... ekki tillögur í þá veru.

Það er ekki rétt.

Jú, það er rétt.

Það getur orðið tilfærsla á milli réttindanna.

Þá á ráðherrann ... áunnin réttindi.

Ég á náttúrlega fyrst og fremst við það sem er alveg augljóst og það er sá réttur sem hefur orðið til vegna framlaga í sjóðinn frá upphafi.

Allra framlaga?

Já, allra framlaga frá upphafi. Spurt er hvort það megi loka þeim réttindum í þeim skilningi að meta stöðuna nú til fjár og frysta hana og verðabæta fram í tímann. Nú má ég til með, fyrst farið er að ræða um frv. sem alls ekki er hér til umræðu, að skýra það sem ég hef ekki gert fyrr í dag. Það er að ástæðan fyrir því að það er verið að reyna að útrýma 32 ára reglunni, 95 ára reglunni sem er ekki til hjá sveitarfélögunum, hún er ekki til hjá Reykjavíkurborg, og eftirmannsreglunni er eingöngu sú að það er ekki hægt fyrir vinnuveitandann að greiða í sjóðinn ákveðna upphæð sem svarar til útborgunar þegar útborgunin er svo óviss að enginn veit fyrir fram hver hún verður vegna þess að hún miðast við eitthvað allt annað en innborgunina. Og það er af þessari ástæðu sem menn eru að reyna að finna lausn á þessu máli. Það stendur ekki til að ríkið sé að spara á þessu. Þvert á móti má gera ráð fyrir því t.d. að á greiðslugrunni aukist halli ríkissjóðs um milljarða vegna þessara breytinga vegna þess að það er verið að stefna að því að ríkið leggi til hliðar jafnóðum þá fjármuni sem þarf að leggja fram. En ég segi: þetta frv. er ekki hér til umræðu. Frumvarpsdrögin liggja í nefnd. Í nefndinni eru fulltrúar opinberra starfsmanna og menn eru að reyna að finna sameiginlegar forsendur í málinu. Svo einfalt er það mál. Svo geta menn leikið sér að því að segja að forsætisráðherra hafi slegið á puttana á fjármálaráðherra og fjármálaráðherra sé ekki á sama máli og forsætisráðherra. Menn mega leika sér eins og þeir vilja í þeim efnum en þetta eru staðreyndir málsins. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson ræddi um upplýsingaritið. Ég get sagt honum að hann getur fengið að sjá reikningana yfir það. Það er mjög ódýrt. Það var gert eins ódýrt eins og hægt var. Ég tel það skyldu mína, það er lýðræðisleg skylda mín að skýra út hvað er í þessum frv., ekki síst eftir að útspil opinberra starfsmanna kom þar sem ranglega var farið með mörg atriði.

Hvaða atriði?

Með fjölda atriða vegna þess fyrst og fremst að upplýsingar ef kalla má þetta upplýsingar opinberra starfsmanna eða áróður þeirra miðaðist við frumvarpsdrög sem voru ekki endanleg og í öðru lagi vegna þess að sumir forustumenn opinberra starfsmanna misskildu greinilega það sem kom fram í frv.

Hverjir?

Varðandi fæðingarorlof og veikindaréttindi hef ég áður rætt. Það stendur ekki til og er ekki verið að breyta því í frv. Ég hef reynt að ræða hér um áunnin réttindi. Hvað eru áunnin réttindi? Nú get ég ekki --- það verða betri lögfræðingar en ég að skoða það rækilega --- en ef talað er um áunnin eignarréttindi þá er gert ráð fyrir því almennt að þau séu það sem kallað er lögvarin af stjórnarskránni. Með öðrum orðum að einföld lög eins og þessi lög sem við erum að fást við núna eða lög um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna mundu ekki verða til þess, þó þau yrðu samþykkt hér, að menn misstu eignir sínar. Það verða að koma bætur í staðinn. 

Skortir lögfræðinga .. ?

Nei, nei, nei. Það er ágætur lögfræðingur og þá hef ég sérstaklega í huga hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur svo það fari nú ekki milli mála. 
             Hv. þm. Svavar Gestsson ræddi sérstaklega þessi mál og spurði um ýmislegt. Hann spurði t.d. um grunnskólafrv. og samband þess við þau frv. sem hér hafa verið til umræðu, einkum og sér í lagi frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins en einnig um frumvarpsdrögin um lífeyrissjóð ríkisstarfsmanna. Ég ætla að reyna að svara því eftir bestu getu. Í fyrsta lagi vil ég taka fram að í vinnunni við yfirfærsluna var fjmrn. mjög áberandi. Guðmundur H. Guðmundsson deildarstjóri var formaður réttindanefndarinnar og Halldór Árnason skrifstofustjóri stýrði nefndinni sem fjallaði um skiptin á milli ríkis og sveitarfélaga. Báðir komu sem sagt úr fjmrn. Það er alveg kristaltært að þegar verið var að klára frv. um réttindi og skyldur kennara var sagt frá því mjög skýrt að það stæði til að endurskoða þessa löggjöf og það var skrifað inn í frv. að viðstöddum fulltrúum opinberra starfsmanna. Það er bókað, skjalfest.

Hvað var þeim ljóst?

Þeim var ljóst að það stæði til að leggja frv. fram. Á bls. 9 í frv. sem búið er að vísa til menntmn. segir orðrétt, með leyfi forseta, og hlusti menn vel á: ,,Lögin um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 38/1954, eru nú í endurskoðun og hyggst ríkisstjórnin leggja fram frv. til nýrra laga um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna á vorþingi 1996. Ef það frv. nær fram að ganga er ríkisstjórnin reiðubúin til að breyta lögum sem kunna að verða sett á grundvelli frv. þessa um réttindi og skyldur kennara og skólastjóra við grunnskóla, ef ósk kemur fram um það frá sveitarfélögunum eða félögum kennara eða hvorum tveggja.`` Þetta lá fyrir.

Þetta var ekki partur af samkomulaginu við kennarana.

Það er enginn að tala um það. Það er einungis verið að segja frá því að þessar upplýsingar lágu fyrir þegar gengið var frá frv.

Ekki hvað ætti að gera.

Að sjálfsögðu ekki. Frv. um réttindi og skyldur var ekki til á þeirri stundu. Það er verið að blanda inn í þetta frv. um Lífeyrissjóð ríkisstarfsmanna. Hér á þingpöllunum er t.d. formaður Kennarasambands Íslands sem ég sé að kókiterar við flokksbræður sína.  Ég vil einnig taka fram að það fara fram gagnlegar umræður í þessari nefnd. Ég tel að á 11 fundum hafi farið fram góðar og umfangsmiklar viðræður og ég vona að þeim haldi áfram í nefndinni sem fjallar um lífeyrismálin. Ég hef reynt að fjalla um hvað það þýddi þegar forsrh. sagði: ,,eða höfðu ástæðu til að búast við``, þ.e. réttindi sem ríkisstarfsmenn höfðu ástæðu til að búast við í lífeyrismálunum. Ég get ekki svarað því öðruvísi en ég hef gert. Það er verið að kanna hvað þetta þýðir lögfræðilega. Hv. þm. spurði hvenær frv. kæmi. Því get ég ekki svarað öðruvísi en ég hef þegar gert. Það kemur vonandi sem fyrst. En það kemur ekki fyrr en nefndarmennirnir í nefndinni sem eru að fjalla um lífeyrismálin eru komnir að niðurstöðu um sameiginlegar forsendur, ekki um sameiginlegar niðurstöður heldur um sameiginlegar forsendur sem þarf að byggja á, bæði tryggingafræðilegar og lögfræðilegar. Um það snýst málið. Ég vonast til þess að frv. verði lagt fram í vor. Það er bráðnauðsynlegt allra vegna að fá lausn á þessu máli sem allra fyrst. Það gæti því miður dregist til næsta hausts. Um það get ég ekkert sagt á þessari stundu. Ég tók eftir því að þegar hv. þm. Kristinn Gunnarsson flutti sitt mál, hurfu hv. alþýðubandalagsmenn úr salnum. Hann flutti ræðu sem var líklega merkilegasta ræðan sem flutt var hér í kvöld. Hann flutti ræðu sem hefði getað verið flutt af mér, þeim sem hér stendur. Hún fjallaði um lífeyrismálin eins og þau blasa við þeim sem eru fulltrúar landsbyggðarinnar, fulltrúar þess fólks sem ekki eru opinberir starfsmenn. Það sem hann sagði á erindi til hv. alþýðubandalagsmanna. Ég vona að þeir hugleiði aðeins ræðu hv. þm. Kristins Gunnarssonar því að hann minntist einmitt á hættuna sem hefur komið fram vegna uppsöfnunar skuldbindinga í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Það verður fróðlegt að fylgjast með því hvernig þessari ræðu verða gerð skil í t.d. fjölmiðlum sem fylgjast með þessari umræðu í kvöld. Hv. þm. Svavar Gestsson spurði hvernig ráðherrann hefði hugsað sér að farið yrði með mismunandi réttindi annars vegar kennaranna hjá sveitarfélögunum og hins vegar hjá starfsmönnum ríkisins. Því er til að svara að í dag eru mjög mismunandi réttindi hjá opinberum starfsmönnum eftir því hvort þeir starfa hjá sveitarfélögunum eða hjá ríkinu. Margir starfsmenn ríkisins sem eru t.d. í almennum verkalýðsfélögum hafa miklu minni réttindi en hinir sem eru félagsmenn hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Þetta verða menn að hafa í huga. Ég hef minnt á það að 95 ára reglan, sem menn eru að verja með kjafti og klóm, er ekki til í Lífeyrissjóði Reykjavíkurborgar. Í dag eru því margs konar réttindi til hjá opinberum starfsmönnum og ekkert nýtt að þau séu misjöfn. Þegar réttindin voru samin fyrir kennarana, og það er alveg hárrétt hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að það er ótal margt í því frv. sem er öðruvísi en þetta, þá var bara eitt haft að leiðarljósi. Það var að endurspegla öll þau réttindi sem voru í frv. frá 1954, hversu vitlaus sem þau voru. Og af hverju var það gert? Af hverju tóku menn sig ekki til og leiðréttu frv. og settu það til nútímahorfs? Vegna þess að niðurstaðan varð sú að halda algerlega óbreyttum réttindum því að lögin sem sett voru í fyrra skylduðu ríkisstjórnina til að flytja slíkt frv. Þess vegna var farin þessi svokallaða endurspeglunarleið. Ég skil vel að mönnum þyki það arfavitlaust en þetta var niðurstaða vegna kröfu kennaranna á sínum tíma og þeir fengu auðvitað það sem þeir vildu. Hitt er svo annað mál að það verður þeirra mál og sveitarstjórnanna hvort það eigi að breyta þeim lögum einhvern tíma á síðari stigum. Og ég er sannfærður um það að þessum lögum verði breytt innan tíðar.

Um kennarana?

Um kennarana, ég er sannfærður um það. Það verður ekki gert að frumkvæði ríkisstjórnarinnar. En það verður áreiðanlega gert að frumkvæði sveitarfélaganna og kannski fremur kennaranna af því að í þessum lögum er fullt af úreltum hlutum sem endurspegla yfir 40 ára gömul sjónarmið.

Af hverju varstu að skrifa undir þetta?

Vegna þess að ég fór að lögum, hv. þm., og ef ég má nú ljúka máli mínu einsamall, það er að vísu pláss fyrir tvo í ræðustólnum, þá vil ég gjarnan fá að halda áfram því að margar voru spurningar hv. þm. sem nú hefur talað í dúett með mér. Ég hef nú reyndar svarað flestöllu af því sem hv. þm. spurðist fyrir um, en ég ætla enn að undirstrika hvernig hann horfði á sundurliðunina í 40. gr. Hann sagði: Hér er verið að skipa menn sem fyrsta flokks embættismenn og síðan hina hér. Þeir sem fóru í fyrsta flokkinn voru tollverðirnir, lögreglumennirnir og fangaverðirnir sem hv. þm. Ögmundur Jónasson segir að ég sé að svíkja. Svona stangast þessi málflutningur á.

Þetta er útúrsnúningur, Friðrik minn.

Ég veit ekki hver er Friðrik hans hérna, en það er annað mál. Hv. þm. Ögmundur Jónasson flutti ræðu í kvöld og í henni kom í sjálfu sér ekkert nýtt fram. Það kemur í ljós að það takast á tvö sjónarmið í þessu máli. Annars vegar eru sjónarmið þeirra sem skynja að við getum ekki setið uppi með ríkisrekstur óbreyttan alveg burt séð frá því hvernig tímarnir breytast. Þau sjónarmið sem skilja það að við verðum að færa ríkisreksturinn í nútímahorf, við verðum að gera hann þannig að hann styrki samkeppnisstöðu Íslands og stuðli að betri þjónustu fyrir almenningi. Hins vegar eru þeir sem vilja miðstýra með mjög afturhaldssömum sjónarmiðum kjarasamningum opinberra starfsmanna og þora ekki að takast á við þá valdreifingu sem er nauðsynleg til þess að skilvirkni verði til í opinberum rekstri. Þetta kristallar mismunandi sjónarmið. Í flestum löndum í kringum okkur hafa menn haft vit á að gera þær breytingar sem þarf að gera og ég vænti þess og veit að Alþingi Íslendinga mun fara þá leið því að það horfir til framfara fyrir land og þjóð.

Herra forseti. Hæstv. fjmrh. fór með rangt mál varðandi 47. gr. Hann sagði að það væri sambærilegt gildandi lögum. Það er rangt. Í 7. gr. laga frá 1986 er talað um starfsmenn sem eru utan stéttarfélaga. Í fyrsta lagi greiða þeir til þess stéttarfélags sem þeir ættu að tilheyra og taka laun samkvæmt þeim samningum. Ég er ekki að gera að umtalsefni gjald til stéttarfélaga. Í 47. gr. segir allt annað. ,,[Hann skal] njóta sömu launa og samið hefur verið um í kjarasamningum fyrir sambærileg störf. Sé ekki um það að ræða skal fjmrh. ákveða laun og launakerfi starfsmanna.`` Hér er efnisbreyting á ferðinni sem opnar möguleika fyrir fjmrh. að brjóta niður félagafrelsi hjá opinberum starfsmönnum. Og ég er dálítið hissa á því að opinberir starfsmenn hafa ekki gert meira úr þessu ákvæði en raun ber vitni. Þeir hafa reyndar nefnt þetta. Í öðru lagi varðandi vald forstöðumanna og annað slíkt. Ég hef margoft tekið fram að ég vil auka vald ríkisstofnana. Það á hins vegar ekki að gerast, hæstv. fjmrh., með þeim hætti sem hér er lagt upp með, þ.e. með eftirlitslausu valdi sem forstöðumönnum er fengið. Ég er að tala um að valdinu fylgi eftirlit og þá samningsumboð. Það verður að vera í farvegi sem er hægt að vinna vel eftir, en það á að efla sjálfstæði stofnana.

Hæstv. forseti. Ræðutími hefur verið takmarkaður og skal ég reyna að vera stuttorður. Í fyrsta lagi drógu kennarar sig út úr samstarfi um flutning grunnskólans vegna þess að þeir töldu sig hafa verið blekkta. Þeir hafa ákveðið að ganga að nýju til samstarfs en vilja áður fá skriflegar yfirlýsingar frá ríkisstjórninni vegna þess að þeir hafa brennt sig áður á því að það er ekki að marka þær yfirýsingar sem gefnar hafa verið. Hæstv. fjmrh. segir að ekki standi til með þessu frv. sem hér er til umræðu að skerða réttindi sem samið hafi verið um. Hér er verið að breyta öllu kjaraumhverfinu, þar á meðal áunnum réttindum. Ég nefndi það í ræðu minni áðan að biðlaunaréttur er áunnin réttindi. Hann eykst eftir því sem fólk er lengur í starfi. Hæstv. fjmrh. sagði hvað honum þætti sanngjarnt í þeim efnum. Honum þótti ósanngjarnt ef einhver einstaklingur væri í einhvern tíma á tvöföldum launum. Ég vil trúa hæstv. fjmrh. fyrir því að mér finnst líka ósanngjarnt þegar ráðherrar í ríkisstjórn eru á fjórföldum launum á við lægstu starfsmenn ríkisins, mér finnst það mjög ósanngjarnt. Mér finnst það líka mjög ósanngjarnt þegar ríkisstjórn gefur einkavinunum SR-mjöl upp á mörg hundruð millj. Mér finnst það líka mjög ósanngjarnt. Hæstv. fjmrh. segir að það takist á tvö sjónarmið. Það er rétt. Þær nýjungar hins vegar sem fjmrh. boðar eru sóttar í mistakasmiðjur heimsins. Menn hafa leitað fanga í Nýja-Sjálandi og Thatcher-Bretlandi. Það er rétt að þessum ráðum er andæft vegna þess að þau hafa hvarvetna leitt til aukins ójafnaðar og það er á þeirri forsendu sem þessu er mótmælt.

Virðulegi forseti. Ég vonast til þess að niðurstaðan verði sú að kennarar taki þátt í yfirfærslu grunnskólans. En ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það. Það á eftir að svara bréfi þeirra og reyndar á eftir að kanna mjög rækilega hvað felst í þeirra yfirlýsingum, en það verður að sjálfsögðu gert á næstu dögum. Í öðru lagi vil ég benda á að frá mínum bæjardyrum séð og ég er ekki hæstiréttur, er biðlaunarétturinn ekki varinn af stjórnarskránni. Frá mínum bæjardyrum séð er það svo. Það er hægt að afnema hann með einföldum lögum. Loks eru þær mistakaverksmiðjur, ég held að hv. þm. hafi kallað þetta svo.

Mistakasmiðjur.

Mistakasmiðjur. Við skulum átta okkur á því hvaða mistakasmiðjur það eru.

Nýja-Sjáland.

Það eru OECD-ríkin, það eru efnuðustu þjóðir þar sem lífskjörin eru best. Norðurlöndin, Vestur-Evrópuþjóðirnar, Norður-Ameríkuþjóðirnar. Það eru þessar þjóðir sem hafa verið að færa ríkisreksturinn til nútímahorfs. Þetta eru mistakasmiðjurnar. Þetta sýnir bara hugarheim hv. þm. og sannar það sem ég sagði áður um það hvaða sjónarmið takast á í þessu máli.

Minni háttar skrifstofustörf, hvað þýðir það?

Herra forseti. Mig langar til að ræða frekar biðlaunaréttinn við hæstv. fjmrh. Ég vil fyrst spyrja hann: Gerir hann sér ekki grein fyrir því að fjmrn. hefur tapað næstum öllum málum sem tengjast biðlaunarétti? Sá skilningur sem hann hefur haft uppi á biðlaunum og eðli þeirra hefur hingað til þegar til dómstóla hefur komið verið dæmdur rangur. Ég er andstæður þeirri skoðun hans að biðlaunarétturinn sé ekki áunninn. Ég held að hann sé áunninn með tvennum hætti. Í fyrsta lagi í gegnum baráttu opinberra starfsmanna sem heildar, hann hefur komið til vegna þeirra. Í öðru lagi er hann fall af tíma. Hann eykst þegar kemur yfir ákveðna tímalengd í starfi hjá ríkinu. Þess vegna er hann áunninn. Í þriðja lagi held ég líka að hann sé eins konar trygging sem hinn opinberi starfsmaður hefur fengið gegn því að starf hans kunni að verða fellt niður. Þá verður þessi réttur virkur. Þetta held ég að menn verði að gera sér grein fyrir. Ég spyr líka hæstv. ráðherra hvernig á því standi, ef hann er svona mikið á móti biðlaunaréttinum, að embættismenn halda réttindum áfram en ekki aðrir.

Herra forseti. Ég er ósammála hv. þm. Ég held að síðasti dómurinn um biðlaunaréttinn byggist á svokallaðri jafnræðisreglu, þ.e. ef maður les þennan dóm með mínum gleraugum. Það kann að vera rangt því að það er erfitt að glöggva sig á honum. Ég tel að biðlaunarétturinn sé skaðabótaréttindi sem auðvitað eru mismunandi mikil eftir því hvort starfsmaður er lengur eða skemur við störf. Þessi réttur er tilkominn, eins og mjög gögglega sést í Alþingistíðindum frá þeim tíma, til þess að koma í veg fyrir að fólki væri sagt upp með því að leggja niður störf af því að það hafði hvorki samnings- né verkfallsrétt. Og ástæðan fyrir því að þessu er haldið hjá svokölluðum embættismönnum er að þeir munu hvorki hafa samningsrétt né verkfallsrétt eftir þá breytingu sem verið er að gera hér. Þess vegna er eðlilegt að þeir haldi að nokkru biðlaunaréttinum eins og var frá 1954, áður en menn höfðu samnings- og verkfallsrétt. Það er skýringin.

Herra forseti. Nú eru farin að koma göt í hina rökheldu brynju hæstv. ráðherra. Hann viðurkenndi áðan að samningsréttur og verkfallsréttur séu í rauninni fémæt réttindi. Hann sagði: Þessi réttindi eru tekin af tilteknum hópi starfsmanna, þ.e. hinum svokölluðu embættismönnum og það ber að bæta þeim það með því að láta þá fá önnur réttindi. Með öðrum orðum metur hann biðlaunaréttinn til fjár og hann er líka að meta verkfalls- og samningsréttinn til fjár. Þetta er mikilvæg játning af hálfu hæstv. fjmrh. og sýnir að öll hans peysa af röksemdum er að rakna upp.

Herra forseti. Hv. þm. hélt að ég gæti ekki svarað. Þess vegna var hann svona kokhraustur í ræðustólnum. Þetta er mikill misskilningur hjá hv. þm. vegna þess að þetta eru ekki fjárréttindi í þessum skilningi. Þessi réttur verður einungis til við mjög tiltekin afmörkuð skilyrði hjá fólki sem hefur ekki samningsrétt og verkfallsrétt. Þetta er eins konar skaðabótaréttur, það er mín skoðun á málinu. Ég hef margoft sagt: Ég er ekki hæstiréttur í málinu. Við eigum von á hæstaréttardómi. Ef sá hæstaréttardómur verður á þann veg að þetta séu áunnin eignarréttindi lögvarin af stjórnarskránni, verða auðvitað allir að beygja sig fyrir því. Og þá er engin hætta á ferðum. En ég er þeirrar skoðunar að svo sé ekki og þess vegna tel ég að það sé mjög eðlileg breyting að hverfa frá því að menn geti haft tvöföld laun við sömu störf hjá sömu fyrirtækjum í eigu sömu aðila.

Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða það framfaramál sem þetta frv. er heldur frv. sem ekki er til umræðu, þ.e. lífeyrismálin. Herra forseti. Það vantar 60--70 milljarða í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þetta er tala sem við getum ekki gert okkur grein fyrir. Þetta eru 3 millj. á hvern einasta opinberan starfsmann. Þetta eru 600 þús. kr. á hvern einasta vinnandi mann í landinu. Hæstv. fjmrh. sagði að áunnin réttindi verði ekki skert. Herra forseti. Af vinnandi fólki hér á landi skulda 80% þjóðarinnar hinum 20% 600 þús. kr. hver. Ef opinberir starfsmenn halda að þetta dæmi gangi upp, þá til hamingju. Ég hef þá trú að þetta gangi ekki upp og ég spyr hæstv. fjmrh. hvernig hann sjái þetta dæmi ganga upp. Þetta er nákvæmlega það sama og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson sagði. Ég hef lagt fram tillögu um það að opinberir starfsmenn geti valið hærri laun og lakari lífeyrisréttindi eða launin sem þeir hafa og góðu lífeyrisréttindin.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg rétt hjá hv. þm. að við stöndum frammi fyrir því að þurfa að velja aðra hvora leiðina eða einhverja blöndu úr báðum, t.d. að loka sjóðnum og nýir starfsmenn fái þá önnur kjör. Þau kjör geta annaðhvort verið betri launakjör eða meira framlag vinnuveitandans á móti framlagi launþegans í lífeyrissjóð þar sem framlagið stendur undir útborguninni þegar fram í sækir. Þetta eru þær tvær aðferðir sem til eru. Það er minnst á 60--70 milljarða í þessu sambandi. Það er nú þannig með suma tryggingastærðfræðinga að þeir gefa sér forsendur. Það fer auðvitað allt eftir ávöxtunarforsendunni sem gefin er hvaða upphæð er notuð. Ef við höfum 5%, þá er þetta lægri upphæð. Ef það eru 2,5 eða 3%, sem ég veit að kollegar hv. þm. nota, þá er upphæðin miklu hærri. Þetta er ekki meiri vísindi en svo. Það er t.d. enn deilt í lífeyrisnefndinni um slíkar forsendur af því að tryggingastærðfræðingar gera svo mikinn mun á því hvernig laun munu þróast og hver verði síðan verðlagsvísitala. Ég held að þeir hafi ekki alltaf rétt fyrir sér þó að þeir séu vel menntaðir.

Herra forseti. Ég held að það sé að koma betur og betur í ljós hvað frv. er illa unnið af hálfu hæstv. fjmrh. Það sannar kannski það sem menn máttu vita að líklegast borgar sig ekki fyrir hæstv. ráðherra að flatmaga á fjarlægum ströndum meðan misvitrir embættismenn framkvæma verkin fyrir þá. Það sem hér hefur gerst er að það eru lögð fram frumvörp en ráðherrann er ekki alveg klár á því hvað í þeim felst. Ef ég má byrja á því, herra forseti, að taka hér dæmið um lífeyrisréttindafrv. sem ekki hefur verið lagt fram. Hæstv. forsrh. hefur sagt þvert ofan í yfirlýsingar hæstv. fjmrh. að það verði ekki lagt fram í þeirri mynd sem það hefur verið kynnt hagsmunaaðilum. Því er ljóst að hæstv. fjmrh. hafði ekki hugmynd um hvað það var sem fólst í því frv. Hæstv. fjmrh. hefur aftur og aftur í dag og í fjölmiðlum síðustu daga eftir að hæstv. forsrh. var búinn að gera hann afturreka með frv. haldið því fram að hann hafi ekki ætlað að skerða rétt eins eða neins. Hins vegar, eins og hann hefur raunar sagt í dag, vissi hann ekki hvað í þessu frv. var. Hann var ekki viss um hvort í því fólust skerðingar eða ekki. Samt hafði hann haft fyrir því að kynna hagsmunaaðilum frv. Slík vinnubrögð eru auðvitað afskaplega óvönduð. Herra forseti. Það hefur komið fram að tryggingastærðfræðingur, væntanlega óháður sem hefur bara beitt þeirri þekkingu sem hann hefur aflað sér með langri skólagöngu á sínu sviði, hefur reiknað þetta frv. sem liggur fyrir í dragaformi og er á flækingi hist og her um þjóðfélagið. Hann kemst að þeirri mikilvægu niðurstöðu að skerðingin sé 4--11%. Þetta er merkileg tala, ekki síst í ljósi þess að aðstoðarmaður hæstv. fjmrh. hefur sagt í fjölmiðlum að sér komi alls ekki á óvart að slíkt sé skerðingin og hann rengi það ekki. Með öðrum orðum er sá maður sem næst gengur hæstv. fjmrh. þeirrar skoðunar að það geti vel verið svo að frv. feli í sér 4--11% skerðingu. Þá spyr maður: Ef það kemur ekki aðstoðarmanni fjmrh. á óvart, því skyldi það þá koma hæstv. fjmrh. á óvart? En það er eigi að síður svo að hæstv. ráðherra segist ekki hafa nokkra hugmynd um það hvort í þessu felist skerðing eða ekki. Það eru ekki góð vinnubrögð, herra forseti. Hins vegar fagna ég því að bæði hv. þm. Pétur Blöndal og hæstv. fjmrh. hafa eðlilega sagt að ef til þess komi að skerða réttindi af þessu tagi, verði með einhverju móti að bæta það. Það er auðvitað mergurinn málsins. Ef menn ætla með einhverju móti að skerða áunnin réttindi, verður að bæta það upp með einhverjum öðrum hætti. Herra forseti. Það er hæstv. fjmrh. sem hefur öðru sinni í dag dregið inn í umræðuna frv. sem varðar réttindi kennara. Og það er ekki hægt annað en bera til baka þær vitleysur og þær staðleysur sem hæstv. ráðherra lætur sér hér öðru sinni um munn fara. Við tókum þessa umræðu, herra forseti, í síðustu viku þegar hæstv. ráðherra var víðs fjarri góðu gamni. Hæstv. ráðherra kemur hér og segir: Það var aldrei ætlunin að brjóta neitt á kennurum. Það var aldrei ætlunin vegna þess að menn gerðu þeim ljósa grein fyrir því að það kynni að fara svo að hér yrði lagt fram sérstakt frv. sem breytti skyldum og réttindum allra opinberra starfsmanna og af sjálfu mundi þá leiða að það kynni að fara svo að réttindum kennara yrði þá líka breytt. Herra forseti. Það er nákvæmlega þetta sem ekki var sagt við kennara þegar gengið var frá samningunum. Og það er rétt að fara aðeins yfir með hvaða hætti þetta samkomulag var gert. Á Alþingi náðist víðfeðm samstaða um flutning grunnskólans yfir til sveitarfélaganna og það var tvennt sem menn settu inn í lög sem kváðu á um þetta. Það var í fyrsta lagi að lífeyrisréttindum yrði ekki breytt til hins verra og að ráðningarréttindi kennara og skólastjórnenda mundu heldur ekki breytast þegar yfir til nýs vinnuveitenda væri komið. En það segir réttilega á bls. 9 að það kunni að skapast þær aðstæður að ríkisstjórnin gæti haft frumkvæði að því að breyta samkomulaginu við kennara. Og hvaða aðstæður eru það? Jú það er ef einn af þessum þremur aðilum, fer fram á breytingar, ef t.d. sveitarfélögin óska eftir því að réttindum kennara verði breytt. Það var eins og blaut tuska framan í andlit þingheims, framan í andlit kennaranna þegar þetta sást í greinargerðinni og þegar hæstv. menntmrh. kom og flutti þetta líka munnlega í sinni ræðu. Menn áttu ekki von á þessu. Þetta var aldrei parturinn af samkomulaginu og það er staðfest á blaðsíðunni beint á móti, herra forseti. Neðst á bls. 8 í frv. til laga um réttindi kennara og skólastjórnenda segir, með leyfi forseta: ,,Frumvarpið er byggt á því samkomulagi sem náðist milli þessara aðila og birt er í skýrslu nefndarinnar.`` Síðan segir: ,,Frumvarpið felur því fyrst og fremst í sér endurspeglun á lögunum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, nr. 38/1954 ...`` Hæstv. fjmrh., þetta var samkomulagið sem var gert. Kennurum var hvergi gerð grein fyrir því, a.m.k. kemur það ekki fram í fylgiskjölum sem ríkisstjórnin hefur látið fylgja frv., að það kynnu að skapast aðstæður þar sem þessu yrði kippt til baka, alls ekki. Það var nákvæmlega þess vegna sem kennarar drógu fulltrúa sína til baka úr nefndum sem voru að fjalla um flutninginn. Hins vegar á meðan hæstv. fjmrh. var erlendis þá hefur hæstv. forsrh. í rauninni undið hann eins og blautan svamp og úr svampinum lak a.m.k. frv. um lífeyrisréttindin. Þannig að það er alveg ljóst að það er frá. En það er líka nauðsynlegt að árétta það hér, herra forseti, að lensa hæstv. forsrh. lenti á fleiri frv. en einvörðungu því sem laut að lífeyrisréttindunum. Ég hef áður rifjað það upp, herra forseti, að það sem hæstv. forsrh. sagði var orðrétt þetta, með leyfi forseta: ,,Þá verður jafnframt að gæta að hinu sem ég hafði áður lýst yfir að ekki væri verið að svipta menn bótalaust rétti sem þeir hefðu áunnið sér.`` Ég tel herra forseti, að í frv. sem er hér til efnislegrar meðferðar, frv. til laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, sé verið að breyta réttindum sem er ekki hægt að lýsa öðruvísi en áunnum. Hæstv. fjmrh. missti það út úr sér í andsvari áðan að það bæri að virða samningsrétt og verkfallsrétt til verðmæta. Vegna þess að embættismennirnir sem skapaðir eru með frv. eru sviptir bæði samningsrétti og verkfallsrétti þá sagði hæstv. fjmrh. verður þeim bætt sú svipting með því að þeir fá biðlaunarétt. Með þessu er hæstv. fjmrh. að viðurkenna þrennt í senn. Í fyrsta lagi að biðlaunarétturinn felur í sér fémæti, í öðru og þriðja lagi að verkfallsréttur og samningsrétturinn fela það líka í sér. Þetta finnst mér, herra forseti, benda til þess ótvírætt að orð hæstv. forsrh. eigi við um þetta. Þarna er verið að svipta menn bótalaust rétti sem þeir hafa áunnið sér. Það sem skiptir þó miklu meira máli tel ég að sé auðvitað biðlaunarétturinn. Það getur vel verið að það sé, svo notuð séu orð hæstv. fjmrh., bara bölvað bull að láta menn hafa eins og hann segir tvöföld laun. Það má vel vera að hæstv. fjmrh. sé svo gjörsamlega úti á þekju að hann hafi ekki tekið eftir þeirri þróun sem hefur orðið í íslensku samfélagi núna á allra síðustu árum. En ef hann hefði ekki búið við sama atvinnuöryggi og ég og hann búum við þá mundi hann kannski vita að úti í þjóðfélaginu hefur nýr vágestur numið land. Atvinnuleysi hefur verið hér miklu meira en við höfum þekkt á undanförnum árum. Er rétt við slíkar aðstæður að svipta menn réttinum til biðlauna? Ef það er gert, herra forseti, og ég er til umræðu um það, verður það að gerast þannig að það sé samið um það við opinbera starfsmenn og að þeim séu boðnar viðunandi bætur. Hv. þm. Pétur H. Blöndal spurði í dag hversu mikils virði þessi réttur væri. Ég get ekki svarað því. Menn geta ekki svarað því vegna þess að það er nokkuð sem hlýtur að vera rætt um í samningum milli manna. Það er mergurinn málsins. Hæstv. fjmrh. hefur ekki staðið í neinum samningum og hann hefur engan vilja haft til raunverulegra samninga. Það er ekki fyrr en núna þegar hann er kominn í klípu með málið, þegar hann er um það bil að verða búinn að klúðra þessum þremur flaggskipum sínum, frv. þremur, sem hann kemur á hnjánum og býðst til að semja. Við viljum hafa samráð, sagði hæstv. fjmrh. hér í dag. Við viljum semja og endilega tala við opinbera starfsmenn. En það er samt sem áður svo að í þessu merka áróðursriti sem hæstv. fjmrh. hefur gefið út á kostnað skattborgaranna er samningsferlinu lýst. Og hvað kemur fram þar? Jú það kemur fram að 23. ágúst sl. skipaði fjmrh. nefnd til að endurskoða starfsmannastefnuna og m.a. til að endurskoða núgildandi lög sem eru nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Síðan er það ekki fyrr en sex mánuðum síðar, hálfu ári síðar, 12. desember sem hæstv. fjmrh. skrifar opinberum starfsmönnum bréf. Með öðrum orðum þá er í marga mánuði búin að starfa nefnd til að endurskoða lögin og þeir sem eðlilega hefðu átt að hafa fulltrúa þar ef raunverulegur vilji var til samráðs voru samtök opinberra starfsmanna. Þeim er skrifað bréf rétt undir jólin og jólagjöf hæstv. fjmrh. til þeirra er að spyrja samtökin hvað þeim finnist eiga að vera í þessum nýju lögum. Samráðsviljinn sem birtist nú með því þegar hæstv. fjmrh. er kominn niður á hnén í málunum birtist bara í því að opinberir starfsmenn fengu bréf og síðan eru þeim kynnt drögin 12. febrúar. Þetta er allur samráðsviljinn. Eins og Páll Halldórsson hefur sagt, þá var mönnum boðið til eins eða tveggja rabbfunda með ágætum prófessor í lögum við Háskóla Íslands sem samdi þessi lög, fínn maður. En þetta var allt samráðið. Eðlilega er það svo að hæstv. fjmrh. vill semja núna þegar allt er í óefni komið og þegar hæstv. forsrh. er búinn að vinda hann eins og blauta tusku. Er búinn að brjóta hann niður gagnvart samningsaðilunum. Menn spyrja eðlilega út frá orðum hæstv. forsrh.: Hvenær dregur hæstv. fjmrh. þetta frv. líka til baka? Ég held nefnilega að áður en upp verður staðið verði búið að sýna fram á að hér er um það að ræða að það er verið að hnika aftur áunnum réttindum. Þá er spurningin um það hvort á að gilda, yfirlýsingar hæstv. forsrh. eða yfirlýsingar hæstv. fjmrh. Við höfum reynsluna fyrir okkur. Við vitum að í hvert einasta skipti sem hæstv. forsrh. vill þá tekur hann hæstv. fjmrh. og setur hann eins og ungbarn á hné sér. Ég held, herra forseti, þegar menn fara yfir þetta mál með rökum, komist þeir að því að miðað við yfirlýsingar sem hæstv. forsrh. hefur fyrir hönd ríkisstjórnarinnar gefið, er ekki hægt að samþykkja þetta frv. í óbreyttri mynd vegna þess að þá er hæstv. forsrh. orðinn ómerkur orða sinna. Og ef það er eitthvað sem hæstv. forsrh. er annt um þá eru það hans orð. Ég hef aldrei vitað til að hann hafi gengið á bak þeirra. Ég á heldur ekki von á því núna að það gerist af þessu tilefni. Herra forseti. Mig langar aðeins að ræða þessi áunnu réttindi sem menn hafa drepið hér á. Ég tel að samningsréttur sé áunnin réttindi. Ég tel að verkfallsréttur sé það líka og ég hef bent á að í máli hæstv. fjmrh. megi finna rök sem benda til hins sama. Biðlaunarétturinn, segir hæstv. fjmrh., er einstaklingsbundinn. Hann er ekki partur af kjarasamningum. Mér finnst að partur af þeim blekkingaleik sem ég held fram að hæstv. fjmrh. hafi ráðist í á kostnað okkar skattborgaranna þegar hann gaf út þetta áróðursrit hérna felist einmitt í því að gefa ekki rétta mynd af því umhverfi sem kjarasamningar opinberra starfsmanna fara fram við. Það má skilja á þessu plaggi eins og þar gildi sömu leikreglur og eru við lýði á frjálsum vinnumarkaði. Það er auðvitað allt, allt öðruvísi. Það eru svo margir þættir af kjörum, hlunnindum og réttindum opinberra starfsmanna sem ráðast af lagasetningu og reglugerðum sem hins vegar gerist alls ekki á frjálsum vinnumarkaði. Það er einmitt þessi þróun sem í gegnum tíðina hefur orðið til þess að opinberir starfsmenn hafa fallist á lægri laun eða gert sér að góðu en viðgangast á frjálsum vinnumarkaði. Þegar opinberir starfsmenn hafa gengið fyrir dyr hæstv. fjmrh., þessa hæstv. fjmrh., á undangengnum árum og sagt: Það er komið að því að opinberir starfsmenn fái laun sem eru í samræmi við það sem tíðkast á frjálsum vinnumarkaði. Hvert hefur svarið þá verið? Svarið hefur verið að opinberir starfsmenn hafi ýmis konar réttindi sem menn á frjálsum vinnumarkaði hafa ekki og þess vegna sé sanngjarnt að það sé metið að einhverju leyti sem ígildi launa og krónutalan sé lægri. Gott og vel. Hin hliðin á þessari röksemdafærslu er sú að þegar lensu hæstv. ríkisstjórnar er nú lagt í þessi réttindi, þegar á að rýra þau, hljóta á móti að koma sömu rök og hæstv. fjmrh. hefur áður notað, að ríkisstjórnin bæti réttindamissinn með einhverju sem fémætt má teljast. Það held ég að hljóti að vera eðlileg krafa, herra forseti. Ég tel að það sé lágmarkskrafa líka, herra forseti, að hæstv. fjmrh., sem er oddviti fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar, kynni sér a.m.k. rækilega það sem hefur gerst í biðlaunamálunum. Ég sagði áðan að í hvert einasta skipti, held ég, sem ríkisstjórnin hefur þurft að fara með biðlaunamál fyrir dómstólana þá hefur hún tapað. Í langflestum tilvikum að minnsta kosti. Dómurinn sem féll núna fyrir skömmu í svokölluðu SR-máli virðist í fljótu bragði ekki koma þessum frv. við. En þegar skyggnst er undir yfirborðið kemur í ljós að það er í rauninni kjarni þess sem hæstv. fjmrh. þarf að breyta. Þessi dómur var tvenns konar. Annars vegar komst dómarinn að þeirri niðurstöðu að það væri ekki hægt að svipta starfsmenn SR-mjöls biðlaunarétti vegna þess að það væri brot á jafnræðisreglu, vegna þess að það væri ekki verið að láta allan hópinn, opinbera starfsmenn, sæta þessari skerðingu heldur einungis tiltekinn part af honum. En það var líka annað sem dómurinn komst að. Hann ítrekaði að það er ekki sambærilegt að starfa hjá hlutafélagi sem er algerlega í eigu ríkisins og á frjálsum vinnumarkaði. Þetta er mergurinn málsins. Punctum saliens í því sem er að gerast með þessu frv. er að í því felst lykillinn að því að einkavæðingarstefna ríkisstjórnarinnar gangi upp. Það er málið.  Þetta er það sem ríkisstjórnin þarf að fá fram. Það er þess vegna sem hún dregur til baka frv. um lífeyrisskerðinguna og það er þess vegna sem hún mun líka draga til baka það frv. um breytingar á vinnulöggjöf sem hefur verið dreift hér í dag. Það sem ríkisstjórnin þarf að fá fram er auðvitað biðlaunaákvæðið sem er að finna í þessu frv. hérna. Áður en það er samþykkt getur ríkisstjórnin ekki einkavætt eitt einasta fyrirtæki eða eina einustu stofnun án þess að greiða viðkomandi starfsmönnum full biðlaun. Það er mergurinn málsins. Að þessu leytinu til hefur hæstv. ráðherra ekki komið hreint til dyra. Enginn hæstv. ráðherra hefur komið hér beinlínis og sagt: Við þurfum að gera þetta til þess að hlutafélagsvæða og einkavæða. Nú hefur það auðvitað komið í ljós að bæði ég og hv. þm. Svavar Gestsson teljum að hið opinbera þurfi að hafa leiðir til að einkavæða fyrirtæki ef mönnum sýnist svo. Við erum sammála um þetta enda báðir gamlir marxistar. En það er einfaldlega þannig að allt kostar sitt. Réttindi starfsmanna eru fémæt. Það er ekki hægt að taka aftur biðlaunaréttinn öðruvísi en að eitthvað komi fyrir og ef hæstv. fjmrh. vill endilega hlutafélagsvæða opinberar stofnanir, sem er til umræðu af minni hálfu, verður hann að hlíta leikreglunum og gjalda keisaranum það sem keisarans er. Í þessu tilviki er það klárt að hann kemst ekki hjá því að borga biðlaunaréttinn samanber þau lög sem eru í gildi og samanber þann dóm sem féll í SR-málinu. Og hæstv. ráðherra á að vera maður til að koma hingað og segja: Það er út af þessu sem mér liggur á að koma þessu frv. í gegn. Þá getum við kannski rætt frv. á réttum grunni.

Virðulegi forseti. Satt að segja er alveg hægt að halda því fram að þetta þing sem hefur staðið um nokkurra mánaða skeið hafi að sumu leyti verið óvenjudauft. Í raun og veru hefur það verið þannig að menn hafa verið að nudda hér í gegnum þingið fjölmörgum meira og minna tæknilegum málum og það hefur verið mjög lítið um það að efnt væri til verulega alvarlegra pólitískra skoðanaskipta. Þá undanþigg ég í þessu sambandi að sjálfsögðu fjárlagafrv. og bandorminn en að öðru leyti hefur þetta þing ekki sætt mjög miklum tíðindum. Og það hefur heyrst út í þjóðfélaginu að menn hafa talið að þetta þing væri afbrigðilega dauft að mörgu leyti. Nú er hins vegar ýmislegt að gerast á þessum klukkutímum sem bendir til þess að á síðustu vikum þessa þings geti dregið til meiri tíðinda, meiri pólitískra tíðinda en maður hefur séð mjög lengi í þessu landi. Það er fyrst og fremst vegna þess að það er verið að leggja hér fram frumvörp hvert á fætur öðru um hin almennu starfsréttindi launafólks og er þar um að ræða stórkostlegar hugmyndir um grundvallarbreytingar á öllum þessum atriðum. Hér liggur fyrir frv. um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda í grunnskólum. Það er samið samkvæmt samkomulagi 1. febrúar sl. Hér liggur fyrir frv. til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Frá því var gengið um miðjan febrúar, tveimur vikum síðar eða svo. Þar er mest allt tekið til baka sem stendur í frv. um réttindi og skyldur skólastjórnenda. Síðan er dreift hér á borð þingmanna í kvöld frv. til laga um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur sem gerir m.a. ráð fyrir því að breyta í grundvallaratriðum allri umgjörð verkalýðsfélaganna í landinu. Til fróðleiks er m.a. gert ráð fyrir því að það verði opnað fyrir það að stofnuð verði vinnustaðarfélög með tilteknum hætti þrátt fyrir mjög hörð mótmæli verkalýðshreyfingarinnar. Við höfum að undanförnu kynnst því hvernig opinberir starfsmenn, BSRB, BHMR og kennarasamtökin hafa mótmælt aðförinni að sínum réttindum. En ég spái því, hæstv. forseti, að í framhaldi af þessu frv. sem dreift var hér á borð þingmanna í kvöld muni vakna upp víðtækari mótmæli samtaka launafólks en menn hafa getað gert sér í hugarlund að kæmi til greina miðað við þær aðstæður sem hafa verið uppi að undanförnu. Ég er sannfærður um að þegar menn átta sig á því hvað felst í öllum þessum málatilbúnaði muni mjög víða heyrast mótmæli í þjóðfélaginu. Auðvitað er það svo, hæstv. forseti, að núv. ríkisstjórn treystir því að hún hafi hér 40--43 menn til að greiða atkvæði með sér í öllum málum. En ég er viss um að þegar þingmenn stjórnarflokkanna átta sig á því hvað hér er verið að gera við verkalýðshreyfinguna í landinu munu jafnvel þeir sem hafa sofið fastast í vetur vakna. Ég geri mér grein fyrir því, hæstv. forseti, að það er stór spá að gera sér í hugarlund að þessir menn muni rumska í vetur en ég spái því samt að svo verði. Ég spái því að jafnvel þingmenn stjórnarflokkanna muni rumska. Ég spái því, hæstv. forseti, að á næstu dögum og vikum sem eftir eru af þessu þingi muni almenningur á Íslandi rísa upp og gera það sem unnt er til að stöðva þá ósvinnu sem ætlunin er að taka hér í gegnum þingið á þessum vordögum í skjóli sljóleikans, í skjóli kæruleysisins, í trausti þess af hálfu ríkisstjórnarinnar að ekki nokkur maður taki við sér. Því hefur verið haldið fram að núv. ríkisstjórn sé óvenjusterk, hún geti í rauninni allt. Hún hafi svo sterkan þingmeirihluta og ráðherrarnir séu í raun svo samstilltir að það gangi aldrei hnífurinn á milli þeirra. Því hefur verið haldið fram um þessa ríkisstjórn að að mörgu leyti starfaði hún og sérstaklega ráðherrar Framsfl. eins og menn í embættismannastjórn. Þeir væru með svona tiltölulega snyrtilegum hætti að rúlla í gegn þessum hefðbundna prófarkalestri Stjórnarráðsins en að öðru leyti örlaði ekki mikið á pólitík hjá þeim aðilum. Ég sé núna fyrir mér, hæstv. forseti, að þetta geti verið að breytast. Ég sé fyrir mér að menn muni átta sig á því nú á næstunni, bæði þessir aðilar og þjóðin líka, að jafnvel ríkisstjórn með sterkan þingmeirihluta getur verið veik. Það mun koma í ljós þegar fólk rís upp almennt á móti þessum hugmyndum sem hér eru uppi. Ég tók eftir því, hæstv. forseti, að þegar rætt var um núv. ríkisstjórn við upphaf hennar sögðu ýmsir talsmenn stjórnarandstöðuflokkanna, eins og t.d. hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson, að svona stjórnir hefðu alltaf lent í stríði við verkalýðshreyfinguna, alltaf. Svona stjórnir hefðu aldrei kunnað að fara með mál gagnvart samtökum launafólks í landinu. Þetta eru í raun og veru svipaðir hlutir, hæstv. forseti, og við höfum oft sagt, alþýðubandalagsmenn. En ég tók sérstaklega eftir því í yfirlýsingum og viðtölum við hv. þm. Guðmund Árna Stefánsson. Ég tók líka eftir því þá að margir töldu að það mundi ekki gerast fyrr en seint á kjörtímabilinu að þessi ríkisstjórn lenti upp á kant við samtök launafólks í landinu. Það yrði mjög seint á kjörtímabilinu. Ég held að það hafi engan órað fyrir því þá að það gæti gerst eftir aðeins örfáar vikur eða mánuði að núv. ríkisstjórn lenti í stórfelldum átökum við samtök launafólks með þeim hætti sem nú sýnist blasa við. Ég held að það sé nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að jafnvel þessi sterka ríkisstjórn getur fyrst og fremst fyrir eigin handvömm riðað til falls á ótrúlega stuttum tíma ef menn halda áfram offorsi gagnvart samtökum launafólks með þeim hætti sem er að birtast hér núna. Því hefur stundum verið haldið fram, hæstv. forseti, að það sé erfitt að stjórna þessu landi gegn verkalýðshreyfingunni. Ég held að við munum eftir því sumir að við höfum talið að þessi kenning væri rétt og að hún væri skynsamleg og styddist við reynslu. Við þekkjum líka frá síðustu árum að við höfum ekki orðið vör við þetta mikla afl sem felst í verkalýðshreyfingunni. Margir hafa talið að í raun og veru væri hún komin að fótum fram og gæti ekki barið frá sér. Það er kannski að einhverju leyti í trausti þess sem ríkisstjórnin setur fram þessar hugmyndir sínar núna. Auðvitað er það samt sem áður þannig að verkalýðshreyfingin í landinu getur sett fram sínar kröfur og sýnt sitt afl. Ég held að þegar um er að ræða að breyta í grundvallaratriðum starfsskilyrðum launafólks sé komið að úrslitastundu. Ef menn ekki sýna þetta afl sem er í verkalýðshreyfingunni við aðstæður eins og þessar, gerir hún ekki það gagn sem hún þarf að gera fyrir launafólk í þessu landi. Þess vegna held ég að það geti verið fram undan úrslitaátök fyrir samtök launafólks og það geti farið svo að ríkisstjórnin komist að því fullkeyptu að það er ekki hægt að fara gegn verkalýðshreyfingunni á Íslandi með hvað sem er. A.m.k. vona ég að það verði þannig. Ég vona að hæstv. ráðherrar muni heyra þann kraft sem þar er til ef betur er að gáð. Hæstv. forseti. Ég ætla þessu næst að víkja aðeins að einstökum efnisatriðum sem fram hafa komið í kvöld. Ég tók þannig til orða að það væri verið að flokka menn í fyrsta flokks og annars flokks starfsmenn. Af hverju sagði ég það? Vegna þess að í frv. er gert ráð fyrir því að sumir hafi að nokkru leyti meiri réttindi en aðrir. Þess vegna er það útúrsnúningur að setja hlutina upp með þeim hætti sem hæstv. fjmrh. gerði í þessu efni hér fyrr í kvöld. Hæstv. fjmrh. vitnaði til þess að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson hefði sagt að það ætti að fella niður æviráðningar og hann væri á móti biðlaunaréttindum. Ég tók eftir því að hv. þm. sagði þetta nokkurn veginn svona. Ég held hins vegar að við þurfum að gera okkur grein fyrir því að hvaða skoðun sem menn kunna annars að hafa á biðlaunaréttindum eða æviráðningum þá skiptir máli hvernig farið er að því að taka á þessum hlutum. Auðvitað er þetta hluti af kjörum og kaupi og auðvitað á þetta að gerast með kjarasamningum. Þess vegna eru aðfarir ríkisstjórnarinnar í þessum efnum fráleitar. Varðandi almenn efnisatriði ætla ég bara að vekja athygli á því að hæstv. fjmrh. fullyrti að í 47. gr. frv. fælist engin efnisbreyting. Ég tók eftir því að hv. þm. Ágúst Einarsson rak þetta gjörsamlega þvert ofan í hæstv. ráðherra. Þar kom fram að í 2. mgr. 47. gr. felst efnisbreyting. Eins og hv. þm. Ágúst Einarsson sagði, getur hún orðið til þess að brjóta niður stéttarfélögin og möguleika þeirra til að hafa útslitaáhrif á vinnumarkaðnum. Ég held að það sé nauðsynlegt í þessu sambandi að hlusta á hv. þm. Ágúst Einarsson, m.a. vegna þess að ég veit ekki betur en að hann hafi um hríð stýrt samninganefnd ríkisins og þekki þar af leiðandi allvel til þessara mála. Í fimmta lagi ætla ég að víkja að hinum áunnu réttindum, afturvirku réttindum og þeim þáttum sem hér voru nefndir. Hæstv. ráðherra sagði: Það hefur aldrei staðið til að skerða áunnin réttindi. Hann sagði meira. Hann sagði: Það stendur ekki til að spara á þessum breytingum varðandi lífeyrismálin. Það stendur ekki til að spara. Það var fróðlegt að heyra það miðað við það sem hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði þegar hann var að biðja um að laun opinberra starfsmanna yrðu lækkuð um 600 þús. kr. á mann á ári. Hæstv. ráðherra sagði fullum fetum að það væru ekki uppi hugmyndir um að spara á þessari lífeyrisbreytingu. Það fannst mér athyglisvert. En athyglisverðast fannst mér það að hæstv. fjmrh. viðurkenndi að hin sérstöku réttindi opinberra starfsmanna, þ.e. 32 ára reglan, 95 ára reglan og eftirmannsreglan hafi ekki verið metin. Mér fannst hæstv. fjmrh. tala eins og honum væri ekki að öllu leyti ljóst að menn hafa áunnið sér þessi réttindi að einhverju leyti líka. Þess vegna er í raun og veru nauðsynlegt að reikna út þessi réttindi fyrir hvern og einn opinberan starfsmann. Og ég spyr hæstv. ráðherra að því hvort hann hugsi sér virkilega að breyta lögunum um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna þannig að það verði tekið flatt yfir línuna eða hvort það hlýtur ekki að vera leiðin í því máli sem hann ber fyrir brjósti að skoða lífeyrisréttindi hvers og eins og reikna þau út frá viðkomandi einstaklingi. Ég held að það sé útilokað að fara öðruvísi yfir þessa hluti. Ég tel það líka mjög mikilvægt sem hæstv. fjmrh. sagði fyrr í kvöld og ég endurtek það svo það fari ekki á milli mála hvað hann sagði, eða þannig skildi ég a.m.k. ráðherrann. Hann sagði, með leyfi forseta: ,,Það kemur vonandi sem fyrst, [þ.e. frv. um lífeyrissjóðinn] það verður að finna sameiginlegar forsendur, tryggingafræðilegar og lögfræðilegar.`` Þetta sagði hæstv. ráðherra. Þetta er mjög mikilvægt atriði og ég vil inna hann eftir því hvort þetta sé rétt eftir honum haft því að þetta er í raun og veru úrslitamál í þessu sambandi. Það þýðir að sú nefnd eða sá hópur sem er að störfum, að því er ráðherrann sagði fyrr í kvöld, sem er að fjalla um þessi mál verður að komast að sameiginlegri niðurstöðu til þess að hægt sé að flytja frv. um Lífeyrissjóð starfsmanna inn í þessa stofnun að mati ráðherrans. Og það er auðvitað mjög mikilvægt að hæstv. fjmrh. svari þessu skýrt vegna þess að það hefur hann ekki gert. Ég tel að í raun og veru hafi fjmrn. ekki unnið sína heimavinnu í sambandi við þessi mál að því er varðar útreikning á áunnum réttindum og fleiri þáttum af því tagi. Í sjötta lagi varðandi einstök atriði sem fram komu í ræðu hæstv. fjmrh. fyrr í kvöld er það atriði að hann sagði um kennarafrv.: ,,Ég er sannfærður um að þessum lögum verður breytt. Það er fullt af úreltum hlutum í kennarafrv.`` Hver flytur frv. um réttindi kennara og skólastjórnenda í grunnskólum? Hæstv. fjmrh. Hann er með öðrum orðum að flytja frv. sem hann segir sjálfur að verði að breyta út af öðru frv. sem hann er að flytja hér. Hann segir líka að það sé fullt af úreltum hlutum í þessu og þeim verði að breyta. Hann segir að vísu: Það eru sveitarfélögin sem munu gera þetta af því að þau munu fara með þessi mál. En það breytir ekki því að þegar ráðherrann flytur mál sitt með þessum hætti er hann að hjálpa þeim sem vilja snúast gegn þeim fyrirheitum sem kennurum hafa verið gefin í þessu máli. Ég held að það sé mjög alvarlegt umhugsunarefni hvernig komið hefur verið fram við þennan hóp ríkisstarfsmanna að undanförnu sem hafa starfað í góðri trú eins og menn þekkja. Ég tel að orð hæstv. fjmrh. séu afhjúpun á því sem hann og fleiri hafa verið að reyna að fela fyrir þjóðinni og þinginu. Þeir eru með hnífinn uppi í erminni og ætla að eyðileggja það á einhverju stigi sem þeir eru þó að flytja tillögu um í þessari stofnun. Í sjöunda lagi varðandi einstök atriði sem hér hafa komið fram í kvöld kom fram hjá hæstv. ráðherra og reyndar líka hjá hv. seinasta ræðumanni að þetta snýst í raun og veru allt um eitt atriði. Það er að ríkisstjórnin þolir ekki þá tilhugsun að sitja uppi með óbreyttan ríkisrekstur. Það er kjarni málsins. Hér er um að ræða almenna pólitíska atlögu, hugsjónaatlögu af hálfu Sjálfstfl. gegn ríkisrekstri, gegn félagslegum rekstri, og í þeim efnum er þeim bersýnilega ekkert heilagt. Kórónan á sköpunarverki kvöldsins er svo ræða Péturs H. Blöndals. Hv. þm. viðurkennir fullum fetum að það verði að lækka kaup opinberra starfsmanna. Það sé höfuðatriði þessa leiðangurs sem hér stendur yfir af hálfu hæstv. fjmrh. Ég tel þess vegna nauðsynlegt að undirstrika að lokum, hæstv. forseti, að það er nauðsynlegt, ekki aðeins fyrir stjórnarandstöðuna heldur fyrir þjóðina, að þessi ríkisstjórn átti sig á því áður en langur tími líður að hún kemst ekki upp með þau óhæfuverk sem hún er að leggja af stað með núna á þessum þingdögum.

Herra forseti. Það hefur ekki farið fram hjá þeim sem hafa fylgst með umræðum í dag að hæstv. fjmrh. hefur verið venju fremur órólegur og taugatrekktur, leyfi ég mér að segja. Það er alveg ljóst að sú staða sem uppi er í þessum málum og andrúmsloftið í kringum þessi mál, t.d. innan ríkisstjórnarinnar, er býsna viðsjárvert. Það hefur verið afar viðkvæmt mál þegar minnst hefur verið á það hér hvernig hæstv. forsrh. tók fram fyrir hendurnar á hæstv. fjmrh. En það skyldi nú ekki eiga eftir að fara svo að hæstv. forsrh. eigi eftir að leika fleiri leiki í þeirri skák? Það gæti átt eftir að koma til kasta hæstv. fjmrh. að kistuleggja þessi frumvörp til þess að reyna að bjarga því sem bjargað verður af andrúmslofti sæmilegra samskipta í þjóðfélaginu. Ég vil sérstaklega leggja áherslu á það, herra forseti, sem ég komst ekki nema rétt til að nefna í fyrri ræðu minni í dag. Það er mikil einföldun held ég og væri mikill misskilningur að líta einangrað á þetta frv. Það er nokkur tilhneiging til þess, eða var a.m.k. þangað til í dag, að líta á það sem einangrað mál sem varðaði eingöngu samskipti opinberra starfsmanna og ríkisstjórnarinnar. Svo er ekki, það er mikill misskilningur. Það hefur líka komið á daginn og sannaðist m.a. mjög rækilega nú í dag og hér í kvöld þegar dreift var á borð þingmanna nýju þingmáli. Það hefur greinilega legið svo mikið við að það var ekki tími til að prenta þingskjalið í Gutenberg heldur er það ljósritað í A4-stærð. Þetta er nefnilega frv., herra forseti, sem er hluti af miklu stærri pakka og meiri leiðangri en bara þeim sem snýr að réttindum og skyldum opinberra starfsmanna. Og er það þó út af fyrir sig alveg nóg. Hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að breyta öllum leikreglum á vinnumarkaði gagnvart öllum aðilum, líka almennu verkalýðshreyfingunni og samskiptum vinnuveitenda og verkalýðsfélaga. Það er að koma á daginn í gegnum þessi frumvörp sem hér eru að birtast. Ég hef að vísu þann grun að hernaðaráætlunin hafi gengið út á það að reyna að kljúfa verkalýðshreyfinguna, etja mönnum þar saman, enda mikið gert af því að tala um forréttindi opinberra starfsmanna, setja hluti þar upp með þeim hætti að þar séu á ferðinni alveg sérstakur forréttindaklúbbur, t.d. hvað lífeyrisréttindi snertir, það yrði að taka á því og gera út á það að slíkt hljómi vel í eyrum ýmissa, t.d í almennu verkalýðshreyfingunni. Hugsanlega hefði þetta að einhverju leyti tekist hjá hæstv. ríkisstjórn ef hæstv. félmrh. hefði ekki hent þeirri sprengju inn í umræðurnar sem hann hefur gert. Þá kemur að því, herra forseti, að það væri átæða til þess að hæstv. félmrh. sýndi sig áður en umræðu lýkur. Eins var fyrr í dag beðið um að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. væru viðstaddir. Er ekki ætlunin að virða þær óskir, herra forseti? Sá forseti sem þá sat á forsetastóli, hv. 2. þm. Suðurl., Guðni Ágústsson, brást afar vel við og ítrekaði að hann hefði komið þessum tilmælum á framfæri við hæstv. ráðherra og reyndar héldu þeir sig þá í húsinu. Málið er í því samhengi að það er eiginlega alveg óhjákvæmilegt að hæstv. forsrh. sé til að mynda við. Það þýðir ekki að líta einangrað á þetta mál hér þegar fram eru komin á þinginu frumvörp sem eru náskyld þessu, flutt jafnvel af öðrum ráðherrum úr hinum stjórnarflokknum. Þá er eðlilegt að höfuðið á öllu saman, hæstv. forsrh., með alla sína prúðu lokka komi og geti svarað fyrir ríkisstjórnina og stefnu hennar í þessum málum almennt. Auðvitað er það líka þannig, herra forseti, að það á ekki að sleppa Framsfl. alveg frá því að bera pólitíska ábyrgð á þessum málum. Þetta er stjfrv. og hæstv. félmrh. er kominn í klúbbinn sem er að reyta réttindin af verkalýðshreyfingunni og verkafólki með frumvarpssmíð af þessu tagi. Það væri líka fróðlegt að fara yfir það til að mynda hvaða stefnu Framsfl. hafði í málefnum vinnumarkaðarins fyrir kosningar. Það er einhvern veginn þannig að ég man bara ekkert eftir því að þeir hafi, snillingarnir, rætt mikið um það fyrir kosningar hvað þeir ætluðu sér að gera í málefnum vinnumarkaðarins. Mig rekur ekki minni til þess að það hafi staðið í fallega bæklingnum þeirra, Fólk í fyrirrúmi, að það ætti að stórskerða réttindi verkafólks og leysa upp verkalýðshreyfinguna, búta hana alla niður. En það er nákvæmlega það sem felst t.d. í frv. hæstv. félmrh. sem er komið á borð þingmanna. Að sjálfsögðu, herra forseti, ætla ég ekki að ræða það mál efnislega undir þessari umræðu, það á ekki heima þar. En það er ekki hægt annað en skoða samhengi þessara hluta og hvernig unnið hefur verið að þessum málum. Haldi menn að hæstv. fjmrh. sé einn um að hunsa öll eðlileg samskipti og ætlast síðan til að verkalýðshreyfingin skrifi upp á hlutina og samþykki þá eftir á, samanber samráð eftir á sem hæstv. fjmrh. hefur nú innleitt, eru kannski vinnubrögð hæstv. félmrh. og þau samskipti enn athyglisverðari ef eitthvað er. Ég aflaði mér upplýsinga um hvernig það mál hefði gengið fyrir sig, herra forseti. Halda menn að það sé líklegt að það verði friðsamlegt í kringum þessi frumvörp á næstu vikum eins og að þeim er staðið? Vita menn til að mynda hvernig slitnaði upp úr samskiptum almennu verkalýðshreyfingarinnar og reyndar Vinnuveitendasambandsins annars vegar og hæstv. félmrh. hins vegar? Það segir lítið um það í frv. Þó er komið inn á að í framhaldi af því að áfangaskýrslu var skilað í nóvember, hafi fulltrúar aðila vinnumarkaðarins í nefndinni ekki náð samstöðu um tillögur til breytinga á ákvæðum gildandi laga til að hrinda í framkvæmd framangreindum tillögum vinnuhópsins. Ég vek athygli á orðinu ,,hugmyndum`` því að í áfangaskýrslunni voru settar fram hugmyndir sem forustumenn verkalýðsfélaganna upplýstu ríkisstjórnina um að væru ekki útræddar, þær væru fyrst og fremst settar fram til þess að fá fram umræður um þessi mál. Hvað gerir svo hæstv. félmrh. með þessa áfangaskýrslu? Hún er tekin og í kjölfar þess smíðað frv. sem gengur reyndar í veigamiklum atriðum í aðrar áttir. Samt er vísað til áfangaskýrslunnar sem þó var á engan hátt útrædd og félögin settu fram með miklum fyrirvara um að það væri ekkert samkomulag um það sem þar stæði, heldur væri það sett fram sem hugmyndasafn til umræðu. Miðstjórn Alþýðusambands Íslands kom þeirri afstöðu á framfæri til ríkisstjórnarinnar að þessa hluti væri óhjákvæmilegt að taka til frekari skoðunar og semja um. Það var afstaða Alþýðusambandsins að hugmyndirnar væru þess eðlis að um þessa hluti þyrfti og yrði að semja með sama hætti og opinberir starfsmenn hafa sett hlutina í þetta samhengi. Menn stóðu í þeirri trú að þeir væru að hefja ferli slíkra samskipta á síðustu vikum. Ég held að það sé óhjákvæmilegt, herra forseti, að þetta komi fram hér. Þetta varðar vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar í þessum málum. Verkalýðshreyfingin og reyndar vinnuveitendur stóðu í þeirri trú á síðustu vikum að þeir væru að hefja ferli slíkra samskipta þar sem sjónarmið væru leidd fram og í kjölfarið yrði reynt að semja um hlutina. Ég get t.d. upplýst að menn beittu sér fyrir því að fá fundi þar sem sáttasemjari var kallaður á vettvang vegna aðildar hans að málinu, hugmynda um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur. Það áttu sér stað slíkir fundir þar sem sáttasemjari, fulltrúi Alþýðusambandsins og vinnuveitenda hittust til að skoða ólíkar hugmyndir og ræða málin í framhaldi af áfangaskýrslunni og því hugmyndasafni sem þar er sett fram. Einnig áttu sér stað fundir með aðild ráðuneytisins eða fulltrúa ráðherra í málinu. Í síðustu viku er settur einn slíkur fundur. Menn eru í góðri trú um að þessi samskipti séu í eðlilegum farvegi og það sé ætlunin að semja um hlutina. Í upphafi þess fundar er það upplýst að hæstv. félmrh. hafi þá þegar kynnt öðrum ráðherrum í ríkisstjórninni og þingmönnum úr stjórnarliðinu frv. um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur. Sá fundur varð ekki mikið lengri, herra forseti. Hann stóð í fimm mínútur. Þá auðvitað stóðu bæði fulltrúar Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins upp og töldu sig ekki hafa neitt frekar að gera á þessum vettvangi. Þannig lauk því samráði. Þetta er þetta samráð eftir á, nákvæmlega sama formúlan og notuð var við BSRB og samtök opinberra starfsmanna. Menn eru kallaðir til og þeim kynnt fullbúin frumvarpsdrög og mönnum gefinn kostur á að gera við þau athugasemdir kannski fram að helgi. Sem betur fer brugðust menn við á þann eina hátt sem hægt er að bregðast við við slíkar aðstæður, þ.e. að menn stóðu upp og gengu út af fundinum. Mér er reyndar nær að halda að það hafi ekki síður verið fyrir forustu Vinnuveitendasambandsins en gagnaðilans sem sú lína var tekin. Ég spyr, herra forseti: Er nú líklegt að menn sem vinna svona að hlutunum nái miklum árangri? Auðvitað er ekkert hér á ferðinni annað en stríðshanski og nú hefur honum verið kastað gagnvart almennu verkalýðshreyfingunni jafnframt þannig að ríkisstjórnin er búin að skora öll verkalýðssamtökin í landinu á hólm, fyrst opinbera starfsmenn með þeim aðferðum og vinnubrögðum og framkomu sem hér hefur verið farið rækilega yfir í dag. Og nú almennu verkalýðshreyfinguna með því sem ég hef upplýst og komið hefur fram reyndar í fjölmiðlum að hluta til í dag og mun ábyggilega heyrast enn betur af á morgun. Hvernig ætlar hæstv. ríkisstjórn almennt að vinna að þessum málum? Hefur hún hugsað sér að keyra þetta yfir í krafti þess að hafa nógu marga stjórnarþingmenn handjárnaða til að greiða atkvæði með hverju sem er og hvernig sem að málunum hefur verið staðið? Er virkilega ætlunin að pína þetta allt í gegn í vor? Hver er ástæðan fyrir því að þetta er drifið svona inn ef það er ekki hugsunin? Hver er ástæðan fyrir því að jafnvel hæglætismaður eins og hæstv. félmrh. lætur hafa sig út í vinnubrögð af þessu tagi? Það er von að spurt sé. Herra forseti. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að þessi mál öll og í því samhengi sem þau eru hljóta að setja allt í bál og brand í þjóðfélaginu á næstu vikum, því að það er ekki eins og það sé bara þetta. Fylgifiskar þessara mála eru auðvitað líka einkavæðingaráformin öll. Það eru t.d. hlutir eins og samskiptin við sveitarfélögin, flutningurinn á grunnskólanum og annað því um líkt. Niðurstaðan getur einfaldlega ekki orðið önnur, herra forseti, en að þessi mál öll hljóti að komast í uppnám. Það liggur í hlutarins eðli. Mér sýnist líka, herra forseti, að hv. Alþingi og einstakar nefndir þingsins fái talsverð verkefni þegar menn koma úr hinu ríflega páskaleyfi og þá er væntanlega ekki ætlunin að eftir verði nema fáeinar starfsvikur á þinginu. Það er ekki eins og þetta sé eitthvert smáræði sem hér er. Sjá menn pappírana upp á tugi og hundruð blaðsíðna? Og hvernig er ætlunin að vinna að þessu, herra forseti? Ég held að hv. forsætisnefnd ætti aðeins aðeins að kíkja á það. Nú er þetta þannig að þessi mál eru að dreifast á fjölmargar nefndir í þinginu. Hvar á samræmingin að fara fram? Á að hafa þetta þannig að í menntmn. sé verið að baksa með frv. til laga um réttindamál kennara og skólastjórnenda eða hvað það nú heitir? Í efh.- og viðskn. verður frv. til laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Í félmn. verða væntanlega þessi snilldarsmíð frá hæstv. félmrh.. þegar þau komast til nefndar o.s.frv. Ég átta mig ekki alveg á því, herra forseti, hvernig menn hugsa framgang þessara mála almennt í þinginu og af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og þeirra sem ábyrgð bera á málum. Ég held að það sé ástæða til þess fyrir hv. forsætisnefnd að fara að eiga viðræður við ríkisstjórnina um það hvernig í ósköpunum á að standa að þessum hlutum. Herra forseti. Ég hefði talið langskynsamlegast af forseta og stjórnarliðinu og ekki síst hæstv. fjmrh. sem er orðinn dasaður --- það stórsér á honum eftir daginn --- að fresta nú umræðunni og skoða hvort það sé hyggilegt að vera að keyra hlutina svona áfram. Þetta er orðið ágætis dagsverk og okkur væri alveg fullur sómi af því að láta staðar numið, herra forseti. Ég segi þetta m.a. með vísan til þess að það hefur ekki verið virt að hér væru til svara hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. eins og beðið var um. Og ég segi það líka með vísan til þess að aðstæður eru að breytast jafnharðan í þessum málum. Auðvitað eru það nýjar fréttir og stórtíðindi, það frv. sem hæstv. félmrh. hefur látið dreifa í algerri andstöðu við vilja verkalýðshreyfingarinnar. En auðvitað verður ríkisstjórnin og hæstv. forseti fyrir sitt leyti að ráða því hvaða framgangsmáta þeir vilja hafa á þessum hlutum hér. Ég er alveg sannfærður um að þessi mál eru að versna og þau eru að lenda í harðari hnút með, mér liggur við að segja hverjum klukkutímanum sem líður á meðan svona er að þessu staðið. Það teiknar til þess að hér hljóti að verða mjög hörð átök, bæði innan þings og utan, ef hæstv. ríkisstjórn ætlar að keyra þessi mál yfir hér með þessum aðferðum sem ég kann nú eiginlega ekki við að nefna því nafni sem mér kemur helst í hug, herra forseti, en læt þó vera að gera. Það er alveg ljóst að það væri ekki fallegt ef ég léti það út úr mér að gefa þessum vinnubrögðum ríkisstjórnarinnar þá einkunn sem vert væri og skylt.