Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Birgir Kjaran) Hæstv. forseti. Fjhn. hv. d. hefur haft til meðferðar frv. til l. um breyt. á l. nr. 10 frá 29. marz 1961, um Seðlabanka Íslands, sem flutt er til staðfestingar á brbl., er ríkisstj. gaf út 1. ágúst 1961. Ekki náðist samkomulag um afgreiðslu málsins í n., og hafa minni hlutar skilað sérálitum, sem þeir munu gera grein fyrir. Meiri hl. n. er hins vegar samþykkur frv. og telur þá tilhögun að færa gengisskráningu á hendur Seðlabankans, að fengnu samþykki ríkisstj., eðlilega og til bóta. Er frv. þetta var til 1. umr. í hv. deild, virtist sumpart gæta misskilnings varðandi efni og eðli þess og öðrum þræði blandast inn í það umr. um óskyld efni. Frv. fjallar nefnilega einungis og aðeins um tæknilega skráningu gengisins, í höndum hvaða aðila skráningin skuli vera, en alls ekki um það, hvert gengið skuli vera og hvort ástæða hafi verið til breytinga á því og þá hversu mikilla. En um þetta snerust umr. hv. stjórnarandstöðu að mestu við 1. umr. Af þessari ástæðu og til þess að reyna að leiða umr. nú hjá gagnslitlum endurtekningum um atriði, sem snerta ekki þetta frv., en næg tækifæri eru hér í hv. deild til að endurtaka við afgreiðslu annarra frumvarpa, sem nær liggja því efni, vildi ég leyfa mér að víkja fáum orðum að nokkrum grundvallaratriðum varðandi mál þetta, áður en ég geri frv. sem slíku skil. Ég leyfi mér að halda fram, að áður en hv. þm. taka afstöðu til þessa frv., þurfi þeir að hafa gert sér nokkra hugmynd um eftirfarandi atriði: 1) Hvað er gengi? 2) Hvernig myndast gengi? 3) Hvernig hefur íslenzkt gengi verið skráð frá þeim tíma, er til þess var fyrst stofnað? 4) Hvernig er gengisskráningu nágrannaþjóða okkar tæknilega háttað? Varðandi fyrstu spurninguna: Hvað er gengi? - er þessu til að svara: Gengi er verð myntar, verðhlutfall mynta, verð innlendrar myntar í erlendri mynt, sem sagt verð á erlendri reikningseiningu, sterlingspundi, dollar, franka eða danskri krónu, skráð í innlendri reikningseiningu. Þá er það önnur spurningin: Hvernig myndast gengi? Það getur raunverulega myndazt með mörgum hætti tæknilega séð. En þau öfl, sem eru að verki og ráða stöðu gengis myntar til lengdar, eru þessi: Innlent peningamagn, þ.e.a.s. innlendi kaupmátturinn, og viðskiptakjörin út á við. Nánar til greint er átt við með viðskiptakjörum út á við: verðlag erlendra vara og verðlag innlendra vara, sem ákvarðast, eins og menn vita, af innlendu kaupgjaldi, útlánum bankanna og fjárlögum ríkisins. Til viðbótar þessum atriðum snerta og viðskiptakjörin magn hinnar innlendu framleiðslu og sölumöguleikar hennar á erlendum mörkuðum. Þetta eru þau öfl, sem raunverulega ráða verði íslenzkra peninga í erlendri mynt. Þetta eru þau atriði, sem mestu máli skipta varðandi gengi íslenzku krónunnar nú og raunar endranær. Það er hægt um stundarsakir að stríða gegn eðlilegri verkan þessara afla með lagasetningu, höftum og hömlum, en verulegar breytingar á innbyrðis afstöðu þessara verðmyndunarþátta hljóta þó fyrr eða síðar að koma fram sem gengisbreyting. Sé gengið bundið í lögum í trássi við veigamiklar afstöðubreytingar milli þessara verðmyndunarþátta um lengri tíma, myndast skekkja í byggingu Þjóðarbúskaparins, misvægi, sem fyrr eða síðar hlýtur að koma niður á framleiðslunni sjálfri og torvelda eða stöðva eðlilegan vöxt þjóðarbúskaparins og þjóðarteknanna. Það má því segja, að vandamál gengisskráningar sé tvíþætt, þótt þessu frv. sé aðeins ætlað að lögákveða um annað atriðið. Þessir tveir þættir eru, hver á að skrá gengið, og í öðru lagi, hvernig á að skrá það. Það skiptir vissulega meginmáli, hvernig gengið er skráð, hvort það er skráð í samræmi við raunverulegt verðgildi krónunnar, hvort það er skráð í samræmi við nauðsynlegt jafnvægi í þjóðarbúskapnum, sem vera þarf fyrir hendi, svo að þjóðarframleiðsla og velmegun almennings geti vaxið jöfnum og hröðum skrefum. En það skiptir og geysimiklu máli fyrir þjóðarbúskapinn, hver skráir gengið, hvort sá, sem sú trúnaðarstaða er falin, hefur aðstöðu, þekkingu og kunnugleika til þess að meta verðgildi íslenzkra peninga á hverjum tíma og þá jafnframt yfirsýn um þarfir og framvindumöguleika atvinnuvega þjóðarinnar, og til viðbótar kemur það og, að allar breytingar á gengisskráningu myntar þurfa af varúðarástæðum að ske í skyndi eða með miklum hraða. Kem ég þá að þriðju spurningunni: Hvernig hefur íslenzkt gengi verið skráð frá þeim tíma, er til þess var stofnað? Saga íslenzks gengis er ekki ýkjalöng af skiljanlegum ástæðum, skemmri en hjá flestum öðrum þjóðum. Ef hér á landi hefði þó skapazt einhver hefð byggð á reynslu í þessum efnum, þá mundi að sjálfsögðu margur íhaldssinnaður maður úr ýmsum flokkum telja það óeðlilegt, að frá þeirri hefð væri horfið og lagt út á einhverja óvissa braut, sem þetta frv. kynni að fela í sér. Skulum við nú kanna, hvort slík hefð er fyrir hendi, og stikla þá á stóru í sögu íslenzkrar gengisskráningar. Á fyrri heimsstyrjaldarárum og næstu árin á eftir var íslenzka krónan látin jafngilda danskri krónu og fylgja verðbreytingum hennar út á við. Mönnum virðist ekki hafa verið ljóst, að Ísland var sérstök fjárhagsheild, sem laut sínum eigin fjárhagslögmálum, og að krónan var sérstök mynteining. En að því kom, að svo búið mátti ekki standa, og 8. júlí 1922 er fyrst skráð íslenzkt gengi, - íslenzkt gengi óháð danskri krónu. Dollarinn er þá skráður á 6.04 kr., sterlingspundið á 26,25 kr. og danska krónan á 1,27 kr. Og hver skráir þetta fyrsta íslenzka gengi? Er það Alþingi? Er það ríkisstj.? Eða hver? Nei, það er hvorugur þessara aðila, það eru bara bankarnir, Landsbankinn og Íslandsbankinn, sem gera þetta. Fyrsta gengi íslenzku krónunnar er sem sagt skráð beint af bönkunum sjálfum. Á miðju ári 1924 verður breyting á þessu, og sérstakri nefnd, gengisnefnd, er falin skráning gengis íslenzku krónunnar. Sú nefnd, ekki Alþingi og ekki heldur ríkisstj., tengir gengi íslenzku krónunnar í fyrsta sinn gengi sterlingspundsins 21. okt. 1925, þannig að þá verður skráð gengi pundsins 22.15 kr., og hélzt það gengi gagnvart sterlingspundi í samfellt 13 ár, eða allt fram á árið 1939. Ekki var gengi íslenzku krónunnar gagnvart öðrum myntum þó stöðugt allan þennan tíma, því að árið 1931 var gengi krónunnar fellt um rösk 9% samtímis gengisfellingu sterlingspundsins. Og var þessi gengisfelling ekki ákvörðuð af gengisnefnd og ekki heldur af Alþingi, heldur þá beint af ríkisstj. Þannig var það 1931. Eftir þetta hefst tímabil innflutningshaftastefnunnar, tímabil hins falska gengis, ef svo mætti segja, þegar menn hugðust geta spornað gegn verðrýrnun íslenzkra peninga á erlendum markaði með löggjöf frá Alþingi. Byrjunin var reglugerð frá 23. okt. 1931, sem fylgt var eftir með lögum frá 8. marz sama ár, og þóttu brbl. þau, þ.e.a.s. brbl. frá 8. marz 1931, þau þóttu þá, þótt þau kæmu freklega við gjaldeyris- og gengismál, ekkert stjórnarskrárbrot, þótt mönnum sýnist nú eins og slíkt gæti verið, þegar svipaður háttur er á hafður. Síðan fylgdi löng runa af lagasetningum, sem meira og minna stílaði fyrst og fremst upp á að viðhalda gervigengi íslenzku krónunnar. Má þar nefna lög um gjaldeyrisverzlun frá 1934, sömuleiðis lög frá 7. marz og 7. maí 1935 og samsteypingu eða sameiningu allra þessara laga í lög frá 31. des. 1937 og reglugerð frá 14. júlí 1938. 4. apríl 1939 var gengi íslenzku krónunnar lækkað gagnvart sterlingspundi um 21.9% og pundið þá skráð á 27 kr. Var þetta gert samkv. ákvörðun Alþingis, og er þetta í fyrsta sinn, árið 1939, sem gengi er breytt beint að ákvörðun Alþingis sjálfs. Í ársbyrjun 1951 gengu í gildi ákvæði um innflutningsréttindi bátaútvegsins. Hér var ekki um lagasetningu að ræða, heldur samninga milli ríkisstj. og samtaka útvegsmanna. Var framkvæmdin ákveðin með reglugerð frá ári til árs, meðan kerfi þetta var við lýði. Samkv. þessu kerfi var frjáls gjaldeyrir seldur með 61% og síðar 71% álagi og jafnvirðiskaupagjaldeyrir með 27% og 36% álagi. Var hér óumdeilanlega um takmarkaða gengisfellingu að ræða, því að um 14% af heildarinnflutningi landsmanna mun hafa lent undir þessari gengisfellingu. Með þessu og raunar áður með svonefndum hrognapeningum hófst tímabil hinna óbeinu gengisfellinga. Næsta skrefið á þeirri braut voru lög nr. 4 frá 1956, um framleiðslusjóð, þar sem lagt var sérstakt framleiðslusjóðsgjald á innfluttar vörur. Þá komu lögin nr. 86 frá 1956, um útflutningssjóð, þar sem horfið var að nýrri gjaldheimtu af innfluttri vöru, og átti að hverfa um leið frá bátagjaldeyriskerfinu og í stað þess að leggja 16% yfirfærslugjald á flestar greiðslur til útlanda, sem auðvitað jafngilti beinni gengisfellingu. Þessi lög giltu þar til vinstri stjórnin felldi gengið enn þá meira með lögum nr. 33 1958 um sama efni, þar sem yfirfærslugjaldið á nauðsynjum var hækkað upp í hvorki meira né minna en 30% og á annarri vöru um 55% af fob. verði. Með lögum um efnahagsmál nr. 4 frá 1960 var horfið frá óbeinum gengisbreytingum og aftur tekin upp raunhæf verðskráning krónunnar. Sams konar aðlögun gengis krónunnar að breyttum efnahagsaðstæðum átti sér stað á árinu 1961 og þá framkvæmd samkv. Þeim brbl., sem hér eru til umr. Hér hefur í stuttu máli verið reynt að rekja langa sögu og þó engan veginn tæmandi. Tilgangur upprifjunarinnar var, eins og ég sagði í upphafi, að kanna, hvort íslenzk gengisskráning ætti sér einhverja sögulega hefð, sem skaðlegt væri að varpa fyrir borð. Niðurstaða mín er í stuttu máli sú, að þróunarsaga íslenzkrar gengisskráningar er, svo sem vænta mátti um svo snöggsoðna peningamálaþróun, án hefðar. Og hún er þessi: Í fyrstu var gengið skráð af bönkunum einum. Næst er gengið skráð af sérstakri gengisnefnd. Þá er það skráð af ríkisstj. 1931. Og þar eftir er genginu haldið uppi með lögum og reglugerðum af stjórn og þingi. Í fyrsta skipti 1939 er það Alþingi sjálft, sem tekur þetta mál til sín og ákveður gengið eftir 1951 eru gengisbreytingar dulbúnar af ríkisstj., sumpart með aðstoð Alþingis og sumpart án þess, allt fram til ársins 1960. Íslendingar virðast þess vegna á því 40 ára tímabili, sem hægt er að tala um sjálfstætt gengi íslenzku krónunnar, hafa reynt flestar þær tæknilegu tilraunir, sem aðrar þjóðir höfðu áður reynt, en ekki skapað sér neina hefð, en eru þó vonandi reynslu ríkari á þessu sviði. Að lokum kem ég svo að fjórðu og síðustu spurningunni, sem ég taldi að svara þyrfti, og skal vera fáorður um hana: Hvernig er gengisskráningu nágrannaþjóða okkar háttað? Um þetta hef ég fengið nokkrar upplýsingar, þó vissulega ekki tæmandi, en þær eru í stytztu máli þessar: í Austurríki er það þjóðbankinn, sem skráir gengið samkv. lögum frá árinu 1955. Í Frakklandi er það fjmrh., sem ákvarðar gengið í samráði við Frakklandsbanka. Í Bretlandi er það ríkisstj., sem tekur ákvörðun um gengið. Í Þýzkalandi er það ríkisstj., sem tekur ákvörðun um gengið að fengnum ábendingum og í samráði við ríkisbankann. Í Svíþjóð er það ríkisbanki, sem ákvarðar gengið. Í Danmörku er það ríkisstj., sem ákvarðar gengið. Í Finnlandi er að vísu ekki lagaheimild um það, en sú hefð, að þar er það ríkisbanki, sem ákvarðar gengið. Sem sagt, af þeim 11 löndum í Vestur-Evrópu, sem mér hafa borizt upplýsingar um, er það aðeins eitt ríki, Belgía, þar sem það er löggjafarsamkundan ein, sem tekur ákvörðun um breytingar á gengi myntar landsins. Ég vona, að þessar upplýsingar mínar hafi getað varpað nokkru ljósi á kjarna þessa máls, eins og það kemur mér fyrir sjónir og okkur í meiri hl. fjhn., sem grundum afstöðu okkar til frv. á þessum rökum. En mergur málsins er að okkar viti í fyrsta lagi, að frv. þetta ákvarðar einungis og aðeins, hver gengið skuli skrá. Í öðru lagi: Við teljum þann hringlandahátt, sem verið hefur á þessu máli hér á landi síðustu fjóra áratugi, ekki æskilegan. Í þriðja lagi: Við teljum enga íslenzka hefð fyrir hendi í þessum efnum. í fjórða lagi: Við teljum, að þessi tæknilega framkvæmd eigi að vera í höndum kunnáttumanna, sem hafa alhliða yfirsýn yfir þjóðarbúskapinn. Og í fimmta lagi: Við teljum, að sú staðreynd, að flestar þjóðir Vestur-Evrópu hafa tekið upp svipað skráningarfyrirkomulag og hér er mælt með í þessu frv., styðji það nokkrum rökum, að við höfum einnig þann hátt á. Reynslan hefur og leitt í ljós, að æskilegt er, að í lög um Seðlabanka Íslands sé bætt skýrum og ótvíræðum ákvæðum um heimild bankans til þess að taka lán erlendis. Að vísu er litið svo á af lögfræðingum, að það hljóti að felast í almennum ákvæðum seðlabankalaganna og í hlutverki bankans sjálfs, að hann geti tekið lán erlendis, og beri því ekki beina lagalega nauðsyn til þess, að sérstök ákvæði séu um þetta efni sett í lög bankans. Hins vegar skiptir það mjög miklu máli fyrir aðstöðu bankans út á við og viðskipti við erlenda aðila, að enginn vafi leiki á, að slík heimild sé fyrir hendi. Bankastjórn Seðlabankans hefur því í samráði við bankaráð og bankamálaráðherra eindregið óskað eftir því, að flutt verði brtt. við 20. gr. l. nr. 10 frá 1961, um Seðlabankann, um þetta efni sérstaklega. Samkv. brtt. bætast 3 nýjar mgr. við 20. gr. seðlabankalaganna. Í fyrstu mgr. brtt. er lagt til, að Seðlabankanum verði veitt heimild til að taka lán erlendis vegna almennra þarfa landsins í sambandi við gjaldeyrisviðskipti. Er hér einkum átt við þau stuttu viðskiptalán, sem Seðlabankinn hefur hvað eftir annað þurft að taka erlendis til að bæta úr tímabundnum þörfum fyrir gjaldeyri, en slíka lántökuheimild hefur Seðlabankinn og Landsbankinn á undan honum ætíð haft. Í 2. mgr. brtt. er Seðlabankanum heimilað að taka lán erlendis í því skyni að endurlána það innanlands, enda komi ábyrgð ríkissjóðs til við endurlán. Með þessu er Seðlabankanum gert kleift að taka að sér, ef æskilegt þykir, lántökur erlendis fyrir hönd ríkissjóðs, enda er þessi lántökuheimild eingöngu bundin við það, að ríkisábyrgð sé fyrir hendi. Með þessu ákvæði er í rauninni verið að skýra nánar það ákvæði í núgildandi 20. gr. seðlabankalaganna, að Seðlabankinn sé ríkisstj. til ráðuneytis í þeim efnum, eftir því sem um verður samið. Í síðustu málsgrein brtt. er Seðlabankinn undanþeginn ákvæðum 7. gr. l. nr. 30 frá 1960, um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála. Þykir ástæðulaust, að Seðlabankinn þurfi að fá leyfi ríkisstj. til að taka löng lán erlendis, þar sem slíkar lántökur hans eru eingöngu bundnar við lántökur á vegum ríkisstj., enda er tilskilin ríkisábyrgð varðandi endurlán fjárins hér innanlands. Vill meiri hl. fjhn. mæla með, að frv. þetta verði samþykkt með svofelldri breytingu: „Á eftir 1. gr. komi ný grein, svo hljóðandi: Við 20. gr. laganna bætist: Seðlabankanum er heimilt að taka lán erlendis vegna almennra þarfa landsins í sambandi við gjaldeyrisviðskipti sín. Seðlabankanum er enn fremur heimilt að taka lán erlendis í því skyni að endurlána fé þetta innanlands, enda komi ábyrgð ríkissjóðs til við endurlánin. Seðlabankinn er undanþeginn ákvæðum 7. gr. l. nr. 30 1960, um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála, að því er varðar lán samkv. 2. og 3. málsgrein.“



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til 2. umr., er búið að vera nokkuð lengi hjá fjhn. deildarinnar. Því var vísað til hennar 13. nóv. í vetur, en ekki afgreitt frá n. fyrr en nú fyrir fáum dögum. Og það er ekki samkomulag í n. um málið. Kemur það fram í þrem nál., sem fyrir liggja, að menn eru þar ekki á einu máli um afgreiðslu þess. Frv. er flutt af hæstv. ríkisstj. til þess að fá staðfest brbl., sem út voru gefin 1. ágúst 1961, um breyt. á lögum um Seðlabanka Íslands. Sú breyting, sem þar er gerð á lögunum, er, að Seðlabankinn skuli ákveða, að fengnu samþykki ríkisstj., stofngengi íslenzku krónunnar. En samkv. áður gildandi lögum var gengi íslenzku krónunnar ákveðið af Alþingi, síðast með lögum nr. 4 frá 1960. Við útgáfu þessara brbl. 1. ágúst er í aths., eins og venja er til, vísað til 28. gr. stjórnarskrárinnar. Í upphafi þeirrar greinar segir: „Þegar brýna nauðsyn ber til, getur forsetinn gefið út brbl. milli þinga.“ Enginn hefur reynt að færa rök fyrir því, að það hafi verið nauðsynlegt að færa gengisskráningarvaldið til Seðlabankans með brbl. Hv. meiri hl. fjhn., sem mælir með frv., gerir enga tilraun til að rökstyðja það, að það hafi verið nauðsynlegt, og það er ekki von, að þeir nefndarmenn leggi út í það fyrirtæki að reyna að rökstyðja þessa þörf, því að sjálf hæstv. ríkisstj. gerir það ekki heldur. Hún hefur ekki reynt að færa nein rök fyrir því, að það hafi verið nauðsynlegt að færa gengisskráningarvaldið þannig til með brbl., enda getur enginn maður fært rök fyrir því, að það hafi verið nauðsynlegt. Og í aths. með brbl. er ekki reynt að halda því fram, að þetta sé nauðsynlegt. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp fylgiskjalið með brbl.: „Forseti Íslands gerir kunnugt. Viðskiptamrh. hefur tjáð mér, að vegna hinna miklu kauphækkana, sem átt hafa sér stað að undanförnu, séu fyrirsjáanlegir miklir erfiðleikar í efnahagsmálum, ef ekkert sé að gert. Áhrif kauphækkananna muni á skömmum tíma breiðast um allt hagkerfið og valda almennri hækkun framleiðslukostnaðar og aukinni eftirspurn eftir gjaldeyri, en þetta muni svo á hinn bóginn hafa í för með sér versnandi afkomu útflutningsatvinnuveganna og alvarlegan greiðsluhalla þjóðarbúsins út á við. Til þess að koma í veg fyrir þessa þróun og atvinnuleysi og gjaldeyrisskort, sem henni mundi fylgja, beri nauðsyn til að endurskoða gengisskráningu í samræmi við breytt viðhorf og þyki eðlilegast, að Seðlabanki Íslands, sem komið hafi verið á fót nú á þessu ári, skrái gengi íslenzkrar krónu, að fengnu samþykki ríkisstj., enda sé sú skipan algengust í nálægum löndum.“ Af þessu sjá menn, að það, sem þarna er sagt að beri nauðsyn til að gera, sé að endurskoða gengisskráninguna, og svo er því skotið að þar á eftir, svona í leiðinni, að það þyki eðlilegast, að Seðlabanki Íslands skrái gengi íslenzkrar krónu. Þarna kemur fram, að meira að segja sá aðili, sem gaf út brbl., treystir sér alls ekki til að halda því fram, að það sé nokkur nauðsyn að fela Seðlabankanum þetta, því síður brýn nauðsyn, heldur bara þyki þetta eðlilegt, úr því að það þurfi að endurskoða gengisskráninguna. Þar sem hér kemur fram, að brbl. eru sett vegna þess, að ríkisstj. álítur nauðsynlegt að endurskoða gengisskráninguna og eins og hún segir vegna hinna miklu kauphækkana, sem hafa átt sér stað, þá er ekkert undarlegt, þó að í sambandi við þetta mál sé nokkuð rætt m.a. um kaupgjaldsmálin. Það er gefið þarna beint tilefni til þess, þar sem það liggur ljóst fyrir, að breytingar á kaupgjaldi hafa valdið því, að þessi brbl. voru gefin út, fyrst og fremst, enda var ekkert að því fundið við 1. umr. um frv., og ég vænti þess, að hæstv. forseti hafi heldur ekkert við það að athuga, þó að ég fari nokkrum orðum um þau mál og fleira, sem snertir gengisbreytinguna. Úr því að hæstv. ríkisstj. taldi þörf að endurskoða gengisskráninguna, sem hún nefnir svo hér í athugasemdum, sem þýðir það, að hún taldi nauðsynlegt að lækka gengi krónunnar, þá átti hún vitanlega að hafa aðrar aðferðir en þá, sem hér var höfð, að færa gengisskráningarvaldið til Seðlabankans. Stjórnin hefði auðvitað átt að kalla Alþ. saman til að fjalla um þetta stóra mál, fyrst hún taldi börf á breytingu. En hún gat einnig, - þó að Það væri verri aðferð miklu, - þá gat hún gefið út brbl. um breytingu á genginu, ef hún taldi það nauðsynlegt. Þetta gat hún gert. Ég hygg, að það hefði ekki verið hægt að segja í því sambandi, að stjórnarskrárákvæði hefðu verið brotin, - það var mat stjórnarinnar, að það væri nauðsynlegt að breyta genginu, - þó að hún hefði gert það með brbl. En það er ómögulegt að komast hjá því að álykta, að með útgáfu þessara brbl. um tilfærslu á gengisskráningarvaldinu hafi verið framið stjórnarskrárbrot. Það liðu ekki nema tveir eða þrír dagar, frá því að þessi brbl. voru gefin út og þar til Seðlabankinn breytti gengisskráningunni með samþykki ríkisstj. Verð á erlendum gjaldeyri var hækkað um rúmlega 13%, og samsvarar það 11.6% lækkun íslenzku krónunnar. Seðlabankinn hefur í ársskýrslu sinni, sem er nýútkomin, gefið til kynna, að hann hafi talið þetta nauðsynlegt vegna þeirra breytinga á kaupgjaldi, sem urðu í júnímánuði árið sem leið, og virðist um það sammála ríkisstj. Mér þykir því rétt að fara fáeinum orðum um það mál. Í okt. 1958 var tímakaup verkamanna 21.85 kr. í dagvinnu. Í umr. um efnahagsmál haustið 1958 lögðu ráðh. Framsfl. í þáv. ríkisstj. fram tillögur, sem voru miðaðar við það, að kaupmáttur tímakaups héldist óbreyttur eins og hann var í október 1958 eða febrúar sama ár. Þetta mál var, eins og menn rekur minni til, nokkuð til umr. á þingi Alþýðusambands Íslands þá um haustið og einnig innan ríkisstj. Þessum tillögum Framsfl. var hafnað, og ágreiningur um þessi mál leiddi til stjórnarskipta í des. 1958. Breyttist þá hagur verkamanna skjótt til hins verra, og síðan hafa þeir búið við miklu lakari kjör en þeir höfðu í okt. 1958 og áttu kost á að semja um að gilda skyldu framvegis. Í byrjun febr. 1959 var dagvinnukaup þeirra lækkað um 5.4% frá því, sem það hafði verið í okt. haustið áður, niður í kr. 20.67 á klst. Þetta kaup hélzt óbreytt allt það ár, 1959, allt árið 1960 og víðast hvar á landinu fram í júní 1961. Verðlagsbreytingar voru ekki miklar á árinu 1959, en í febr. 1960 voru sett ný lög um efnahagsmál, og þá urðu geysimiklar breytingar á öllu verðlagi. Verð á öllum vörum hækkaði mjög mikið, svo að allur framfærslu- og framkvæmdakostnaður varð langtum meiri en áður hafði verið. Verkamannakaupið hélzt hins vegar, eins og áður segir, óbreytt í krónutölu. Verkamenn sýndu þó mikla þolinmæði og urðu við þeim tilmælum ríkisstj. að fresta mótaðgerðum. Þeir frestuðu þeim um heilt ár og víða nokkuð lengur, frá því að gengislækkunin 1960 og það, sem henni fylgdi, kom til framkvæmda. Það voru nokkuð hækkaðar fjölskyldubætur, svonefndar, um svipað leyti og gengisbreyting var framkvæmd 1960, og nokkur lækkun var gerð á tekjuskatti, allmikil í heild, en þannig, að hún hafði yfirleitt mjög litla þýðingu fyrir verkamenn. Tekjuskattslækkunin kom nær eingöngu til hagsbóta fyrir þá tekjuhærri, og um fjölskyldubæturnar er það að segja, að þær dugðu skammt á móti þeim gífurlegu hækkunum á tollum og sölusköttum, sem efnahagsráðstafanir stjórnarinnar höfðu í för með sér. Það var fyrst um mánaðamótin febrúar–marz 1961, sem samið var um kauphækkun verkamanna í Vestmannaeyjum, og er talið, að þeir hafi fengið bar 14–15% kauphækkun. Þessi mál voru til athugunar hér í Reykjavík, þegar kom fram á vorið, og fóru þá fram samningatilraunir á milli verkamanna og vinnuveitenda um kaupgjaldsmálin. Það mun hafa verið um mánaðamótin maí-júní, sem sáttasemjari ríkisins lagði fram tillögu um breytingar á kaupgjaldi hér. Í tillögu sáttasemjara var lagt til, að kaup verkamanna skyldi hækka um 6% í dagvinnu, að ári liðnu skyldu koma 4% til viðbótar og eftir tvö ár enn viðbótarhækkun á kaupið 3%. Og þegar sú tillaga sáttasemjara lá hér fyrir til atkvgr. í félögum verkamanna, kom það glöggt fram, að ríkisstj. leit svo á, að atvinnuvegirnir gætu borið þessa kauphækkun. Um það vitna greinar, sem þá voru ritaðar í aðalmálgagn ríkisstj., Morgunblaðið. T. d. 2. júní 1961 var þannig stór fyrirsögn á forsíðu Morgunblaðsins, með leyfi hæstv. forseta: „Í dag er valið á milli raunhæfra kjarabóta og langs verkfalls.“ Þarna er það sagt, að þessar kjarabætur, sem stóðu til boða í tillögu sáttasemjara, geti orðið raunhæfar, þ.e.a.s. að þær verði ekki teknar af verkamönnum með öðrum ráðstöfunum, en hins vegar gefið í skyn, að ef þeir vilji ekki þetta, þá megi búast við löngu verkfalli. Og í undirfyrirsögn á sömu síðu segir við verkamenn: „Segið já við sáttatillögunni og tryggið eigin hag og þjóðarinnar.“ Þarna kemur ótvírætt fram það álit, að það sé hagur ekki aðeins þeirra, heldur allrar þjóðarinnar, að þetta verði samþykkt. Í niðurlagi þessarar greinar segir m.a.: „Með atkvæði sínu við allsherjaratkvæðagreiðsluna um miðlunartillögu sáttasemjara hefur verkalýðurinn það ekki aðeins á valdi sínu að tryggja eigin hag, heldur um leið þjóðarinnar í heild.“ Ég tel alveg ótvírætt, að það megi líta svo á, að þarna hafi verið túlkaðar skoðanir hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokka, þar sem þetta birtist í aðalmálgagni stjórnarinnar. Maður getur af því dregið þá ályktun, að ef tillaga sáttasemjara hefði verið samþykkt, þá hefði alls ekki verið gripið til þessa ráðs, að lækka gengið. Það fór hins vegar þannig, að tillaga sáttasemjara var felld. Um þær mundir gerðist það, að það voru gerðir nýir kaupgjaldssamningar á Húsavík og litlu síðar einnig á Akureyri og sömuleiðis samningar um kaupgjaldsmál milli Vinnumálasambands samvinnufélaganna og verkalýðsfélaganna. Samið var um 10% hækkun á dagvinnu- og næturvinnukaupi, nokkru meiri hækkun á eftirvinnukaupi og um 1%o gjald af dagvinnukaupi í styrktarsjóði. Að nokkrum tíma liðnum, frá því að þessir samningar voru gerðir, tókust einnig samningar á milli verkalýðsfélaga og Vinnuveitendasambands Íslands. Samkvæmt þessum samningum breyttist kaup verkamanna þannig, að það hækkaði úr kr. 20.67 á klst. í dagvinnu upp í kr. 22.74 á klst. Þar með var kaupið orðið 89 aurum hærra í dagvinnu á klst. heldur en það var í okt. 1958, og er þetta um það bil 4.1% hækkun. Á þessum tíma, í júní 1961, þegar þessir samningar voru gerðir, mun kaupgjaldsvísitalan hafa verið 104 stig, þ.e.a.s. samkvæmt henni hafði orðið 4% hækkun á framfærslukostnaði samkvæmt vísitölunni. Ég skal ekkert ræða um það hér, hvernig hún er reiknuð, en ég vil aðeins benda á það, að vitanlega hafði orðið miklu meiri rýrnun á kaupmætti tímakaupsins en sem þessu nemur, sem kom fram í vísitölunni. Þó að þar séu teknar hinar brýnustu nauðsynjar hvers heimilis, þá er þar með ekki tekið annað, sem menn þurfa að borga, og eins og ég sagði áður, þá hafði allur kostnaður, framkvæmdarkostnaður allur, verðlag á öllum varningi, sem er utan við vísitöluna, hækkað gífurlega árið 1960. Kaupmáttur tímakaupsins hafði náttúrlega rýrnað miklu meira en sem þessu nam. Ég held, að menn hljóti að líta svo á, að þjóðfélaginu sé ekki vel stjórnað, ef menn þurfa að búa við miklu lakari kjör nú en í okt. 1958, en það gera þeir vitanlega. Með þessum samningum við verkalýðsfélögin, sem samvinnufélögin höfðu forgöngu um í júní 1961, var komið í veg fyrir áframhaldandi verkfall í byrjun síldarvertíðar, en að öðrum kosti mátti búast við, að það verkfall stæði lengi, og tjón af því hefði vitanlega orðið geysilega mikið fyrir þjóðarbúið. Samningarnir giltu til eins árs, þó með þeim fyrirvara, að segja mátti upp kaupgjaldsákvæðum þeirra, ef gengi íslenzkrar krónu yrði breytt á árinu eða ef vísitala framfærslukostnaðar hækkaði fram úr vissu marki, ef hækkunin næði 5%, og í samningunum var ákveðið, að ef þeim yrði ekki sagt upp að ári liðnu, þá ætti kaup að hækka um 4% og samningar að gilda áfram með sama fyrirvara vegna gengisbreytingar eða hækkunar á framfærslukostnaði fram úr vissu marki. Með þessu var lagður grundvöllur að vinnufriði næstu missirin, sem nú hefur því miður verið raskað. Það er ástæða til að bera þetta saman við sáttatillögu þá, sem fram kom frá sáttasemjara ríkisins í fyrravor. Hann lagði til þegar 6% hækkun á dagvinnukaupi, 4% að ári liðnu, en samið var um 10% hækkun á dagvinnukaupi og að auki 1% af kaupinu í styrktarsjóði. Auk þess var samið um nokkru meiri hækkun á eftirvinnukaupi, og þá er það þessi mismunur á samningunum, sem gerðir voru, og tillögu sáttasemjara, sem veldur því, að ráðizt var í það að lækka gengi krónunnar. Gengið var lækkað þannig, að verð á erlendum gjaldeyri var hækkað um rúm 13%. Og hvernig getur nokkur maður haldið því fram, að slík gengislækkun hafi verið nauðsynleg vegna þess munar, sem var á tillögu sáttasemjara og kaupgjaldssamningunum, sem gerðir voru? Það er ómögulegt að halda slíku fram. Það er ástæða til í því sambandi að virða fyrir sér, hvernig aðstaða aðalatvinnuveganna var, eftir að þessir kaupgjaldssamningar höfðu verið gerðir í júní næstliðið ár. Samkvæmt útflutningsskýrslunum er freðfiskurinn langstærsti liðurinn í vöruútflutningi landsmanna. Hjá fiskfrystihúsunum nam hækkunin á kaupinu í júní í fyrra umfram þá hækkun, er fólst í tillögu sáttasemjara, ekki nema 1–2% af fob. verði framleiðslunnar. Ég hef séð reikninga um rekstur frystihúsa, sem sýna, að lækkun vaxta um 2% hefði lækkað rekstrarkostnað frystihúsanna a.m.k. sem svaraði þessari kauphækkun, þ.e.a.s. þessum mismun á því, sem samið var um, og tillögu sáttasemjara, og vitanlega hefði sú vaxtalækkun komið mjög til hagsbóta fyrir aðrar atvinnugreinar. Vextirnir hefðu þá orðið eins og þeir voru fyrir tveimur árum, og ég hika ekki við að halda því fram, að slík breyting á vöxtum hefði síður en svo verið óhagstæðari fyrir sparifjáreigendur en gengislækkunin. Sparifjáreigendur hafa nefnilega veríð ákaflega hart leiknir af núv. hæstv. ríkisstj., alveg eins og aðrir, því að sú vaxtahækkun, sem hefur komið þeim til góða þessi árin, segir lítið á móti þeirri geysilegu verðfellingu, sem orðið hefur á eignum þeirra. Þetta var nú að segja um frystihúsin. Og um rekstur bátaflotans er það að segja, að þær kjarabætur, sem sjómenn fengu árið sem leið, voru komnar inn í fiskverðið, sem bátarnir fengu, og þurftu þeir því ekki á hækkuðu verði að halda þeirra vegna, og það er að segja um síldarútveginn, að þótt gengið hefði haldizt óbreytt, þá fengu sjómenn og útvegsmenn hærra verð fyrir síldina en þeir fengu árið áður, þrátt fyrir það þó að hækkun yrði nokkur samkvæmt kaupgjaldssamningunum á vinnulaunum við hagnýtingu síldaraflans. Kunnugt er það, að verð á saltfiski hækkaði árið 1961 að óbreyttu gengi. Togararnir hafa vitanlega átt í erfiðleikum. En þeim er ekki hægt að bjarga með gengislækkun, það veit hæstv. ríkisstj. eins og aðrir, og þess vegna hefur hún lagt fyrir þetta þing tillögur um ráðstafanir, aðrar ráðstafanir, vegna þeirra erfiðleika, sem togaraútgerðin á við að stríða. Hvað er þá að segja um aðra höfuðatvinnuvegi þjóðarinnar en útveginn? Um landbúnaðinn er það að segja, að gengislækkun er honum ekki til hagsbóta, heldur hið gagnstæða. Með gengislækkuninni voru enn lagðar byrðar á þann atvinnuveg. Og um iðnaðinn er það að segja, að iðnaðarfyrirtækin gátu undantekningarlítið tekið á sig þá kauphækkun, sem samið var um í júní í fyrra, án þess að fá nokkra hækkun á sínum framleiðsluvörum. Þetta kom glöggt fram í umr. og blaðaskrifum um málefni iðnaðarins á árinu sem leið. Af þessu má sjá, að vegna aðalatvinnuveganna var engin þörf að lækka gengið fyrst í ágúst árið sem leið. Og það er fleira en það, sem ég hef nefnt, sem styður þetta. Það má nefna það, að fiskaflinn varð meiri árið sem leið en nokkru sinni áður. Það hefur vitanlega geysimikla þýðingu fyrir sjávarútveginn og þjóðarbúið í heild og styður þá skoðun, að þessi gengislækkun hafi verið gerð algerlega að þarflausu. Seðlabanki Íslands hefur nýlega gefið út ársskýrslu sína fyrir árið 1961, og ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér úr henni stutta setningu, hún er þannig: „Heildarfiskaflinn á árinu 1961 var samkv. bráðabirgðatölum 634 þús. tonn á móti 514 þús. tonnum 1960, og er þetta mesti ársafli, sem orðið hefur. Verðmæti aflans jókst hins vegar ekki að sama skapi, þar sem aflaaukningin stafaði svo að segja eingöngu af auknum síldarafla. Áætlað er, að heildarframleiðsluverðmæti sjávarafurða á árinu 1961 hafi numið nærri 3000 millj. kr. á móti 2628 millj. króna 1960 og 2838 millj. kr. 1959, og eru þá allar tölurnar umreiknaðar til sama verðs og þess gengis, sem nú er í gildi.“ Samkvæmt þessu og einnig skýrslum Hagtíðinda um aflann hefur hann á árinu 1961 orðið 23.3% meiri en 1960, þ.e.a.s. heildaraflinn, og hann hefur á árinu 1961 orðið 12.4% meiri en á árinu 1959 og 25.5% meiri en á árinu 1958. I þessari skýrslu Seðlabankans er reiknað með heildarframleiðsluverðmæti sjávarafurða, sem er kallað svo, og borið saman við árin 1960 og 1959, og er þar framleiðsluverðmætisaukning rúml. 14% frá árinu 1960, en ekki eins mikil, borið saman við árið 1959, enda var aflinn þá meiri en 1960. Það má líka sjá í hagskýrslum, hverjar breytingar hafa orðið á verðmæti útflutningsins frá landinu í heild síðustu árin. Þær nýjustu tölur, sem birtar hafa verið, en þar eru komnar tölur, sem sýna útflutninginn 1961, kannske ekki alveg endanlegar, en þó bráðabirgðatölur, samkv. janúarhefti Hagtíðinda nú, - og sé þetta borið saman við árin á undan, sést, að heildarverðmæti útflutnings frá landinu hefur árið 1961 orðið 16.6% meira en 1959 og 13.7% meira en 1960. Svo sem kunnugt er, eru sjávarafurðir langmestur hluti útflutningsins. Ég held, að þetta m.a., sem ég hef hér rakið, sýni mjög glöggt, að það var alveg ástæðulaust að lækka gengi krónunnar í ágústbyrjun árið sem leið, þó að verkamenn hefðu þá nýlega náð nýjum kaupgjaldssamningum, sem gáfu þeim þó ekki raunverulega jafnmiklar tekjur og þeir höfðu í okt. 1958, þ.e.a.s. samkv. nýju samningunum höfðu þeir að vísu um 4% hærra kaup, en með samanburði á verðlagi í júní 1961 og í okt. 1958 sést auðvitað glögglega, að kaupmáttur tímakaupsins í júní 1961, eftir breytinguna, var minni en hann var í okt. 1958. En hæstv. stjórn þótti ekki við þetta unandi og greip því til þessara óheillaráðstafana. Við 1. umr. þessa frv. talaði hæstv. viðskmrh. að sjálfsögðu, því að það var hann, sem stóð að útgáfu þessara brbl. af hálfu ríkisstj., og hann færði ýmislegt fram í sínum ræðum, sem hann taldi vera því máli til stuðnings, að þörf hefði verið að lækka krónuna árið sem leið, og fór með ýmsar tölur. Í framsöguræðu um frv. 3. nóv. s.l. hér í þessari hv. deild sagði hæstv. viðskmrh. m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Áhrif þess, að verðlagið í ár er lægra en það var 1959 og aflinn minni, svara til þess, að ársframleiðsla sjávarafurða verði í ár að verðmæti til um 170 millj. kr. minni en hún var árið 1959.“ Hæstv. ráðh. tíundar þarna bæði verðlækkun og minni afla. Að vísu var þetta 3. nóv., og þá voru eftir tveir mánuðir af árinu, svo að vitanlega var ekki hægt að birta tölur um aflann öðruvísi en áætlaðan fyrir allt árið. En þarna hefur nú skeikað æði miklu samt í þeim áætlunum hvað aflamagnið snertir, því að eins og ég sagði áðan, þá segja Hagtíðindin, að aflinn 1961 hafi verið 12.4% meiri, heildaraflinn, heldur en hann var 1959, en ekki minni, eins og hæstv. ráðh. sagði 3. nóv. að hann mundi verða. Um verðlagið, um verðsamanburðinn get ég vísað til þess, sem segir í ársskýrslu Seðlabankans, sem ég vitnaði til áðan og menn hafa fengið, og enn fremur vísað til þess, sem ég skýrði hér frá áðan, að útflutningsskýrslur sýna, að árið 1961 var verðmæti útflutningsins alls frá landinu 16.6% meira en 1959. Það er að vísu ekki hægt að miða eingöngu við verðmæti útflutningsins, eins og það birtist í útflutningsskýrslum ár hvert, því að það geta verið mismunandi miklar birgðir af útflutningsvörum til um áramót, en samkv. upplýsingum í Fjármálatíðindum Seðlabankans voru útflutningsvörubirgðir meiri í árslok 1961 en í árslok 1959, þannig að þessi 16.6% hækkun á útflutningsverðmætinu 1961, miðað við árið 1959, stafar ekki af því, að það hafi gengið á útflutningsvörubirgðirnar. Samkv. því, sem Seðlabankinn segir í sínum Fjármálatíðindum og í ársskýrslunni, sem nýlega er komin frá bankanum, hafa útflutningsvörubirgðir verið 66 millj. kr. meiri í árslok 1961 en í árslok 1959. Þetta kemur þannig út, að samkv. því, sem segir í 2. hefti Fjármálatíðinda 1961, á bls. 95, telur Seðlabankinn, að á árinu 1960 hafi útflutningsvörubirgðir lækkað um 120 millj. frá því árið áður. En í ársskýrslu Seðlabankans nú fyrir 1961, á bls. 10, segir, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt þeirri miklu bót, sem átti sér stað á gjaldeyrisstöðu bankanna og greiðslujöfnuðinum á árinu 1961, átti sér stað birgðaaukning á útflutningsvörum, er nam um 186 millj. kr.“ Þarna kemur út þessi mismunur. Birgðirnar lækkuðu um 120 millj. árið 1960, en hækkuðu um 186 millj. árið 1961. Mismunurinn er 66 millj., sem birgðirnar hafa verið meiri samkv. þessu í árslok 1961 heldur en í árslok 1959. Og þrátt fyrir það er heildarverðmæti útflutnings frá landinu 16.6% meira 1961 en 1959. Þannig fór um þessar ágizkanir eða þessar tölur hæstv. viðskmrh., að þetta reyndist betri útkoma en hann sagði 3. nóv. En einmitt þetta, sem ég nefndi hér, var nokkuð stór steinn í þeirri byggingu, sem hann var að sýna okkur með sínum talnalestri, - og þegar þessi steinn fer úr veggnum, þá held ég, að megi segja, að mikið af slotinu sé hrunið. Það hefur raunar komið fram hjá hæstv. stjórn sjálfri, að þótt hún segi, að gengisbreytingin hafi verið gerð vegna kauphækkananna í júní næstliðið ár, þá hefur hún haft fleira í huga, því að um leið og gengisbreytingin var gerð 3. ágúst s.l., gaf ríkisstj. enn út brbl. um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um nýtt gengi íslenzkrar krónu. Og það frv. verður sjálfsagt hér á dagskrá mjög fljótlega. En eitt af ákvæðum þeirra laga var að hækka útflutningsgjald af sjávarafurðum úr 2¼% í 6% af fob.-verði. Áætlað er, að þessi hækkun nemi 100 millj. kr. á einu ári, og samkv. brbl. átti um það bil helmingur af þeirri upphæð að renna til sérstakrar lánastofnunar, stofnlánadeildar sjávarútvegsins. Af þessu sést, að gengisbreytingin var að nokkru leyti gerð í því skyni að afla fjár til lánastofnunar, þó að þess væri að engu getið í aths. með brbl., sem hér liggja fyrir. Það hefur verið svo áður, þegar gengi íslenzku krónunnar hefur verið lækkað, að þá hefur það verið gert vegna þess, að menn litu svo á og voru þess fullvissir, að þess væri þörf vegna atvinnulífsins, til þess að atvinnureksturinn gæti gengið með eðlilegum hætti. Þannig hefur þetta verið áður, að genginu hefur aðeins verið breytt af brýnni þörf. En ég vil alveg hiklaust halda því fram, að gengislækkunin í ágúst í sumar hafi verið óþörf, og þess vegna tel ég, að hæstv. ríkisstj. sé mjög ámælisverð fyrir þessa gengislækkun. Krónan okkar var sannarlega nógu lítil fyrir. Vegna þessarar gengislækkunar hefur nú kaupgjaldssamningum verkamanna verið sagt upp, eins og við mátti búast. Þeir höfðu til þess rétt samkv. samningunum, ef genginu yrði breytt. Og fram eru komnar kröfur um kjarabætur frá þeim og ýmsum öðrum, t.d. opinberum starfsmönnum, og mér hefur skilizt af umr. og blaðaskrifum nýlega, að ríkisstj. sjálfri sé að verða það ljóst eins og ýmsum öðrum, að ekki sé hægt að standa gegn öllum slíkum kröfum vegna þeirra miklu verðhækkana, sem orðið hafa, m.a. fyrir þessa gengisbreytingu árið sem leið. Ég vil fullyrða, að betra hefði verið að hafa gengið óbreytt, eins og það var fyrir 3. ágúst árið sem leið. Það hefði verið öllum betra. Þá hefði afkoma verkamanna og annarra launamanna verið betri, þá hefði verið öryggi í kaupgjaldsmálum og vinnufriður fyrst um sinn samkv. þeim samningum, sem gerðir voru í júní næstliðið ár. Þetta hefði verið öllum betra. Og ég tel það mjög illt, að þetta skref skyldi vera stigið, að lækka verð gjaldmiðilsins. Það á aldrei að gera, nema þess sé brýn þörf. Það var sagt við 1. umr. af ýmsum, að ríkisstj. hefði víst orðið vond, þegar kaupgjaldssamningarnir voru gerðir og var samið um eitthvað dálítið annað en hún vildi, og hún hefði þá gert þetta í bræði sinni án þess að athuga málið. Ég skal ekki um þetta segja. En það er nú svo fátt um skýringar á þessu tiltæki stjórnarinnar, að manni getur dottið í hug, að þannig hafi þetta verið. En það er nú svo, að það eru yfirleitt ekki happaverk, sem menn gera, ef þeir framkvæma eitthvað í bræði. Stundum er sagt, að menn eigi ekki að framkvæma neitt, fyrr en þeim sé runnin reiðin, og þá sé gott að telja upp að 100 kannske. Ég get nú búizt við, að stjórnin hefði þurft að reyna að fara enn hærra en í 100. En annaðhvort er, að hún hefur ekki gripið til þessa ágæta ráðs að fara að telja og láta renna af sér reiðina, eða þá að hún hefur ruglazt í tölunum, þegar hún komst eitthvað dálítið upp í talnastigann, og þá náttúrlega ekki batnað skapið við það. Eins og ég hef áður sagt, tel ég, að samkv. stjórnarskránni hafi algerlega skort heimild til að gefa út þau brbl., sem hér liggja fyrir, enda hefur ekki stjórnin sjálf, hvað þá aðrir, reynt að færa fram nokkur rök fyrir því, að það hefði þurft að gefa út brbl. um að færa til gengisskráningarvaldið. Hún hefur ekki minnzt á það, ekki í ástæðunum fyrir frv. - alls ekki, að það sé nauðsynlegt, hvað þá brýn nauðsyn. Hún segir, að það sé eðlilegast, tekur það í niðurlagi athugasemdanna, eins og bara í leiðinni. Og það er mitt álit, að gengislækkunin, sem fylgdi í kjölfar þessara brbl. um Seðlabankann, hafi alls ekki átt rétt á sér, hún hafi verið óþörf og þess vegna hafi hún verið óhæfuverk. Það á aldrei að skerða verðgildi gjaldmiðilsins, nema óhjákvæmilegt sé. Það er því till. mín til hv. þingdeildar, að hún felli þetta frumvarp.



Herra forseti. Eins og glögglega hefur komið fram hér í þessum umr., gat fjhn. d. ekki orðið sammála um afgreiðslu þessa frv. Meiri hl. n., stuðningsmenn ríkisstj., vill samþykkja frv. og auka nú nokkuð við það, þar sem þeir flytja brtt. um að veita Seðlabankanum nokkru frekari heimildir varðandi lántökur en gildandi lög um Seðlabankann höfðu heimilað. En við í minni hl., ég og hv. 1. þm. Norðurl. v., sá sem var nú að ljúka máli sínu hér, við erum andvígir frv. og teljum, að það beri að fella það. Ég er fullkomlega sammála hv. frsm. meiri hl., sem hér talaði fyrir því, að frv. yrði samþykkt, að því leyti til, að raunverulega sé efni þessa frv., sem hér liggur fyrir til umr., aðeins um það að ákveða að breyta gengisskráningarvaldinu, að raunverulega sé þetta frv. ekki um sjálfa gengisskráninguna, ekki heldur beinlínis um þann verknað, sem framinn var á s.l. sumri af núv. hæstv. ríkisstj., um það að fella gengi krónunnar þá og gera þær ráðstafanir, sem því fylgdu. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, felur raunverulega í sér þá breytingu eina að ákveða, að eftirleiðis skuli það vera Seðlabanki Íslands, sem hefur á hendi það verk að ákveða gengi íslenzkrar krónu gagnvart erlendum gjaldmiðli. Og sem sagt, um þetta efni voru sett brbl. 1. ágúst í sumar. Eins og hér hefur margsinnis verið bent á, bæði við 1. umr. þessa máls og svo aftur nú í þessum umr., leikur auðvitað enginn vafi á því, að það er enga heimild að finna í stjórnarskrá landsins fyrir því að setja brbl. um þetta efni, sem frv. raunverulega fjallar um, á þeim tíma, sem það var gert. Það getur enginn maður haldið því fram í fullri alvöru, að það hafi borið brýna nauðsyn til þess 1. ágúst í sumar að breyta þannig til um vald Alþingis að taka af því gengisskráningarvaldið og færa þetta vald yfir í hendur bankastjóra Seðlabankans. Það er alveg augljóst mál, að þó að hæstv, ríkisstj. hafi talið, að það væri orðin ástæða til þess að breyta gengisskráningunni, þá gat hún í sumar gripið til brbl. um sjálfa gengisskráninguna. Fyrir slíku voru fordæmi og það var hægt að gera, ef hún taldi verulega þörf á því að breyta gengi krónunnar. Hefði ríkisstj. gert það, þá hefði þetta mál legið hér fyrir nú á allt öðrum grundvelli en það liggur að þessu sinni. Þá hefðu hv. alþm. þurft að greiða atkv. um það á Alþingi, hvort þeir voru samþykkir þeirri gengislækkun, sem framkvæmd var. Nú sleppa hv. alþm. við að greiða atkv. um það, hvort þeir eru raunverulega samþykkir gengislækkuninni, sem ákveðin var í sumar, eða ekki. Nú geta ýmsir úr liði ríkisstj. gengið fram fyrir kjósendur sína og sagt: Ekki var ég með gengislækkuninni, sem ákveðin var í sumar. Ekki hef ég samþykkt hana. Það voru þeir í Seðlabankanum, sem gerðu það. - Þetta er sá mikli eðlismunur á því, hvernig þetta mál ber að. Hefði ríkisstj. farið að réttum lögum í þessu máli og sett þá brbl. s.l. sumar um skráningu gengisins, þá hefði sjálf gengisskráningin legið hér fyrir og atkv. orðið að greiða um hana. En sem sagt, hæstv. ríkisstj. hefur valið þá leið að setja brbl., sem raunverulega stríða í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar, um, það að taka tiltekið vald af Alþingi og færa það í hendur bankastjóra Seðlabankans. Það er svo auðvitað mál út af fyrir sig, hvort menn eru á því, að það sé hentugra fyrirkomulag, að bankastjórar Seðlabankans hafi þetta vald, heldur en Alþingi hafi það. Það kom greinilega fram í ræðu frsm. meiri hl., að hann er á þeirri skoðun, að það sé heppilegra, að bankastjórar Seðlabankans hafi þetta vald, heldur en Alþingi hafi það, og hann rökstuddi það m.a. með því, að slíkt vald sem gengisskráningarvaldið væri, það þyrfti að vera, eins og hann orðaði það, í höndum kunnáttumanna. Alþingismenn eru ekki miklir kunnáttumenn í þessum efnum, en þeir í Seðlabankanum kváðu vera kunnáttumenn í þessum efnum. En mér dettur í hug í þessu sambandi, að það átti sér stað fyrir nokkrum árum, að þeir, sem þá voru í stjórn seðlabanka landsins, lögðu það til þá, að allmiklu fjármagni, sem þjóðin réð þá yfir, í stríðslokin, yrði ráðstafað á þann hátt, að þetta fjármagn yrði lánað erlendum aðilum með 4% vöxtum til 12 ára, í stað þess að kaupa fyrir þetta fjármagn framleiðslutæki handa íslendingum sjálfum. Ætli það sé nokkur maður nú hér, sem vill halda því fram, að stjórnendur Seðlabanka Íslands á þeim tíma hafi verið meiri kunnáttumenn varðandi efnahagsmál þjóðarinnar í það skipti heldur en t.d. meiri hl. á Alþingi, sem ákvað að hafa annan hátt á í þessum efnum, gera aðrar ráðstafanir, sem hafa orðið þjóðinni ólíkt heilladrýgri, að ég álít? Nei, það er auðvitað mesti misskilningur að halda því fram, að þrír bankastjórar Seðlabankans séu eitthvað meiri kunnáttumenn í því að meta það út frá efnahagsástæðum hjá þjóðinni, hvað á að vera skráð gengi krónunnar, heldur en Alþingi sem heild. En hitt skil ég, að það getur verið þægilegra fyrir t.d. ríkisstj. eins og þá, sem nú situr, að hafa þennan hátt á og geta að meira eða minna leyti skotið sér undan ábyrgðinni af því eða a.m.k. fríað ýmsa sína fylgismenn á Alþingi við að bera fulla ábyrgð á slíkum ráðstöfunum eins og hreyfing á genginu er. Það getur verið gott að hafa hálf eða alstikkfría menn í seðlabankastjórninni, sem eiga að taka á sig alla ábyrgð af slíkum verknaði. Ég tek undir það, sem hér hefur verið sagt, að það ber að fordæma það, að hæstv. ríkisstj. skuli hafa brotið stjórnarskrá lýðveldisins 1. ágúst í sumar með setningu þessara brbl., því að það hafa ekki verið færð fram nein rök fyrir Því -  Það er auðvitað ekki óeðlilegt, þó að nokkuð sé rætt einmitt um þessa valdbeitingu, sem felst í þessu frv., því að í breytingunni felst meira en margan grunar. Gengisskráningarvaldið er gífurlega mikið vald. Á því leikur enginn vafi, að með því að hreyfa til gengið er hægt á svipstundu að gerbreyta t.d. gildandi samningum manna á milli og félaga á milli í landinu. Það er svo að segja hægt að ógilda á svipstundu með gengisbreytingu þá samninga, sem hafa verið gerðir að réttum lögum. Það er með gengisbreytingu hægt að færa til fjármuni á milli einstaklinganna í landinu svo að nemur mörgum hundruðum millj. kr. Það er því ekkert smáræðisvald, sem stendur á bak við það að mega hreyfa til gengið. Og það er mín skoðun, að Alþingi eitt eigi að hafa slíkt vald, Alþingi eigi ekki að framselja þetta vald í hendur neinnar peningastofnunar. Hitt er aðeins eðlilegt, að stjórnendur Seðlabankans eða aðrir þeir, sem ríkisstj. leitar ráða til eða Alþingi leitar ráða til á hverjum tíma, t.d. varðandi gang peningamála, að þessi stofnun jöfnum höndum svari fsp. Alþingis og ríkisstj. um það, hvert sé hennar álit um það, hvort breyta þurfi gengi krónunnar eða ekki, eða þá að stjórnendur þessarar stofnunar hafi beinlínis frumkvæði um það að benda stjórn landsins eða Alþingi á, að þörf sé á gengisbreytingu. Ég tel, að það sé miklu eðlilegra verksvið fyrir stjórnendur Seðlabankans að vinna á þessum grundvelli, þ.e.a.s. að láta uppi álit sitt um það, hvað þurfi að gera í þessum efnum, út frá þeim gögnum, sem stjórnendur Seðlabankans hafa í sínum höndum á hverjum tíma, en síðan sé það ríkisstjórnar og Alþingis að taka hina endanlegu ákvörðun um það, hvort stíga á slíkt skref eins og breyting á gengi krónunnar er. En það er líka annað, sem liggur á bak við þessa skipulagsbreytingu, og það hefur komið greinilega fram í sambandi við þær umr., sem farið hafa fram að undanförnu um þessi mál, bæði hér á Alþingi og eins í blöðum landsins. Það hefur sem sé komið fram, að það muni vera fljótvirkara að grípa til gengisbreytingar, ef gengisbreytingarvaldið er í höndum Seðlabankans heldur en í höndum Alþingis. Það er m.ö.o. verið að hóta mönnum í landinu með því að hreyfa til gengið. Og það hefur verið sagt berum orðum: Ef t.d. atvinnurekendur og verkamenn semja sín á milli um of hátt kaup, þá hreyfum við til gengið. Það er farið inn á þessa hættulegu braut að ætla að nota valdið yfir gengisskráningunni sem sérstaka hótun, svo réttmætt sem það er. Auðvitað er það hin reglan, sem á að gilda, jafnt hér hjá okkur sem öðrum, að það á að breyta gengi krónunnar eins sjaldan og tök eru á, það á ekki að grípa til gengisbreytingar, nema alveg brýna nauðsyn beri til. Það væri auðvitað hin mesta fásinna að ætla að beita þessu valdi á þann hátt, að vegna þess að einhverjir aðilar í þjóðfélaginu hafa farið eilítið öðruvísi að en ríkisstj. samþykkir eða er sammála á hverjum tíma, þá eigi að beita gegn slíku gengisskráningarvaldi. Slíkt vitanlega lendir út í hreint öngþveiti. Það er svo mál út af fyrir sig, að einmitt þeir, sem standa fyrir þessari breytingu og standa fyrir þessum hótunum, það eru sömu mennirnir, sem mest tala um samningafrelsi og athafnafrelsi þegnanna og það eigi ekki af hálfu hins opinbera að skipta sér af því, sem fram fer á milli þegna í landinu, fram yfir viss takmörk. En þó að t.d. atvinnurekendur í landinu og verkamenn hafi komið sér saman um bindandi samning sín á milli eftir réttum lögum og reglum, þá kemur ríkisstj. þar aðvífandi og segir: Ég samþykki þetta ekki, - og færir til í samningagerðinni á milli aðila frá því, sem áður var um samið þeirra á milli. Er þetta samningafrelsi? Er þetta ekki að misnota ríkisvaldið? Hér verður að gæta að því, þegar málin liggja þannig fyrir, að hér er um frjálsa samninga að ræða á milli þeirra aðila, sem starfa samkv. lögum og hafa farið að öllu leyti með sína samninga samkv. settum reglum. En það er þetta, sem ríkisstj. hefur verið að segja að undanförnu, að hún vildi ekki fallast á það, að þeir samningar mættu gilda á milli atvinnurekenda og verkamanna, sem þeir höfðu þó komið sér saman um. Hún vill ekki viðurkenna það. Hvar er svo samningsfrelsið? Hvar er svo félagafrelsið, samtakafrelsið í þessum efnum? Og hverjir eru það, sem standa þarna að því að gera það raunverulega að engu? En hvað halda menn um það, ef t.d. hefði nú svo atvikazt í kaupgjaldssamningunum á s.l. sumri, að verkamenn hefðu samið um allmiklu lægra kaup en þeir sömdu um, jafnvel um lægra kaup en áður gilti? Hvað halda menn, að þá hefði gerzt? Dettur nokkrum manni það í hug, ef verkamenn hefðu samið um það, að þeir sættu sig við lægra kaup fyrir vinnu sína en þeir bjuggu við áður, að ríkisstj. hefði þá stokkið til og hækkað gengi krónunnar? Dettur nokkrum manni í hug, að hún hefði gert það? Nei, hún hefði eflaust ekki gert það. Hennar útreikningar eru nefnilega ekki svo nákvæmir, að hún sigli eftir einhverju slíku lögmáll. Nei, en þegar annað kemur út úr dæminu en henni þykir gott, þá er gott að hafa svona vald og grípa inn í. Af þessu geta skapazt auðvitað margar hættur, m.a. sú hætta, að atvinnurekendur í landinu, svo að maður haldi sig við samninga á milli verkamanna og atvinnurekenda, geta farið að sjá sér hag í því að semja, semja bara um tiltekna kauphækkun, í fullu trausti á það, að ríkisstj. eyðileggi samninginn rétt á eftir og breyti gengi krónunnar þeim í hag. Þegar menn vita um það, að undirskriftir þeirra undir samninga eru ekkert bindandi, það er raunverulega hægt að hlaupa frá þeim, þá er verið að eyðileggja gildi samninganna, þá er verið að eyðileggja samningafrelsið. Auðvitað veit maður, að þau atvik geta verið, að mikill hluti atvinnurekenda hefði beinlínis hug á því að vilja fá fram gengislækkun. Mál þeirra geta staðið þannig í vissum tilfellum, að það sé beinlínis hagur fyrir mikinn hluta atvinnurekenda að fá fram gengislækkun. Það getur jafnvel skipt þá miklu meira en nokkrar prósentur í kaupgjaldi. Þeir gætu því beinlínis gert leik að því að knýja fram gengislækkun á þennan hátt og fría sig við undirskrift sína í samningum, ef ríkisstj. ætlar að beita þessu valdi á þann hátt, sem hún hefur gert.

Ég vil nú spyrja hv. ræðumann, með því að liðið er senn að lokum hins venjulega fundartíma, hvort hann eigi langt mál eftir af ræðu sinni.

Já, ég á talsvert eftir. (Frh.)

Forseti (RH): Ég vil þá biðja hv. þm. að gera hlé á ræðu sinni, fundinum verður aftur haldið áfram kl. 5. En ég vil ítreka áminningu mína um, að hv. þm. gæti þingskapa, eftir að hann hafði verið áminntur um það. Nú fyrir nokkurri stundu sagði hv. þm., að ríkisstj. hefði valið þessa leið, þótt hún vissi, að hér væri um stjórnarskrárbrot að ræða. En á því er talsverður munur, hvort hv. þm. telur, að tiltekin lagasetning sé stjórnarskrárbrot, eða hvort hann fullyrðir, að ríkisstj. hafi vísvitandi brotið stjórnarskrá landsins.

Kannske hún hafi ekki vitað, hvað hún gerði.

Slík ummæli verða ekki látin óátalin, og vænti ég þess, að hv. þm. taki það til greina. Hér er um talsvert alvarlega ásökun að ræða, og vænti ég þess, að slíkt endurtaki sig ekki. - Fundarhlé.

Frsm. 2. minni hl. (Lúðvík Jósefsson) Hæstv. forseti. Ég hafði í þeim hluta ræðu minnar, sem ég var búinn að flytja, aðallega rætt meginefni frv., eins og það liggur fyrir, en það er um flutning á valdi frá Alþingi yfir til stjórnar Seðlabankans varðandi skráningu á gengi krónunnar, og hafði endurtekið það nokkrum sinnum, að ég teldi, að þessi ráðstöfun, að setja brbl. eins og hæstv. ríkisstj. gerði um þetta atriði á s.l. sumri, gæti ekki staðizt ákvæði stjórnarskrárinnar. Hæstv. forseti sá sérstaka ástæðu til þess að víta mig fyrir þau ummæli, sem ég hafði haft, þó að ég ætli, að ég hafi ekki sagt þar mikið annað en margir aðrir ræðumenn hafa sagt hér úr þessum sama stóli um þetta sama efni. Þó má vera, að einhver skilsmunur hafi verið á orðalagi mínu og annarra. En ég hygg, að ég hafi rætt það svo ýtarlega, hver væri mín skoðun á þessu máli, að það hafi ekki farið neitt á milli mála, að það var og er mín skoðun, að setning brbl. 1. ágúst um breyt. á þessu valdi standist ekki ákvæði stjórnarskrárinnar. Ég tók eftir því, að hæstv. forseti vildi gera hér skilsmun á, hvort um væri að ræða, að því væri haldið fram sem áliti ræðumanns, að þannig hafi verið að málum staðið, að það samrýmdist ekki ákvæðum stjórnarskrárinnar, eða hvort því væri haldið fram, að ríkisstj. hafi vitandi vits valið þá leið, sem hún valdi, sem hafi leitt til þess, að ákvæði stjórnarskrárinnar voru ekki höfð í heiðri. Í þessum efnum get ég vitanlega ekki sagt annað en það, sem er mitt álit. Það er mitt álit, að ríkisstj. hafi vitað fullvel, hvað hún var að gera, þegar hún setti þessi lög, og það er mitt álit, að það, sem gert var, samrýmist ekki ákvæðum 28. gr. stjórnarskrárinnar. Og ég sé satt að segja ekki mikinn mun á því, þó að ég hefði farið að halda því fram, að ríkisstj. hafi gert þetta óvitandi, hvað hún var að gera. Ég álít hreint og beint, að með því hefði ég verið að óvirða ríkisstj. að halda því fram, að hún hafi af einhverjum fávitahætti sett þessi lög. Ég held þvert á móti, að hún hafi vitað fullvel, hvað hún var að gera, þótt hún hafi valið þessa leið. Það má vel vera, að einn líti á málið á þennan hátt og annar á hinn, og verður auðvitað hver að hafa það, sem honum þykir betra í þessum efnum. En ég hef hér gert fyllilega grein fyrir skoðun minni á setningu brbl. varðandi það efni, sem frv. fjallar um. Ég tel, að í þessum efnum hafi ég aðeins rætt um efnisatriðið og ekki á neinn hátt haft óviðurkvæmileg orð í frammi, nema að því leyti til, sem meining mín á efni málsins er þessi, sem ég hef lýst. Það hefur greinilega komið hér fram, að hæstv. ríkisstj. hefur reynt að rökstyðja setningu þessara brbl. og gengislækkunina á s.l. sumri með því, að þá hafi verið búið að semja um svo mikla kauphækkun í landinu, að efnahagskerfi þjóðarinnar stafaði háski af. Við 1. umr. þessa máls flutti hæstv. viðskmrh. hér alllangt mál, þar sem hann lagði höfuðáherzlu á tvennt því til réttlætingar, að brbl. voru sett og gengið var lækkað. Hann benti á, að kauphækkanirnar á s.l. sumri hefðu verið meiri en svo, að hagkerfið hefði þolað þær hækkanir, og svo hitt, að afkoman á árinu 1961 væri þannig, að það væri t.d. alveg sýnilegt, að sjávarútvegurinn mundi leggja í þjóðarbúið allmiklu minni fjárhæð en hann hefði gert t.d. árið 1959. Hæstv. viðskmrh. sagði, að það mætti telja nokkurn veginn víst, að heildarfiskaflinn á árinu 1961 mundi verða um 3% minni en hann var árið 1959. Reynslan hefur nú þegar sýnt, að þessi fullyrðing hæstv. ráðh. er röng, svo að þessi röksemd fyrir gengislækkuninni á s.l. sumri fær ekki staðizt. Hæstv. ráðh. sagði einnig, að það mætti áætla, að heildartekjur af sjávarútvegsframleiðslunni á árinu 1961 mundu verða um 170 millj. kr. lægri en heildartekjurnar af sjávaraflanum 1959, og hann bætti við: Það má einnig telja, að heildarútgjöld sjávarútvegsins, t.d. í gjaldeyrisnotkun, vegna þess að skipin hafa verið fleiri, gerð út með dýrari tækjum en áður, muni vera um 150 millj. kr. meiri á árinu 1961 en á árinu 1959, og að þannig sé líklegt, eins og hæstv. ráðh. sagði, að sjávarútvegurinn muni leggja í þjóðarbúið 320 millj. kr. minna á árinu 1961 en á árinu 1959, og þetta taldi hann aðra höfuðástæðuna til þess, að það hefði þurft að grípa til gengislækkunarinnar í ágústmánuði. Nú hefur sú stofnun, sem heyrir einmitt undir hæstv. viðskmrh. og hann vill nú setja allt sitt traust á sem sérstaka kunnáttumenn í efnahagsmálum þjóðarinnar og færa forustumönnum þeirrar stofnunar sumt af því valdi, sem Alþingi hefur haft, t.d. varðandi skráningu á gengi krónunnar, Seðlabanki Íslands, nú hefur einmitt þessi stofnun nýlega í ársskýrslu sinni gefið út tölur sínar um það, hvernig árið 1961 kom út í þessum efnum. Þar kemur í ljós, að það er áætlað af Seðlabankanum, að heildarframleiðsluverðmæti sjávarafurða á árinu 1961 muni verða í kringum 400 millj. meira en árið 1960 og rétt tæpum 200 millj. meira en árið 1959. Það er því nú alveg augljóst, að eftir þessum kenningum hæstv. viðskmrh. og því öðru, sem hann hefur sagt hér um gengisskráninguna, þá ætti hann og hæstv. ríkisstj. samkvæmt þessu að taka nú gengisskráninguna til endurskoðunar á nýjan leik og breyta genginu aftur, því að það hefur sýnt sig, að fyrri útreikningar hans í þessum efnum, sem gengislækkunin á s.l. sumri var byggð á, voru rangir. Það hefur sem sé komið í ljós, að þjóðarbúið sem heild hefur hér haft úr allmiklu meira að spila á árinu 1961 en á árinu 1959, því að þessar tölur, sem ég nefndi til hækkunar á heildartekjum, voru bara varðandi sjávarútveginn, bara varðandi sjávaraflann, en auk þess upplýsir svo Seðlabankinn, að mjög veruleg aukning hafi orðið í landbúnaðarframleiðslunni á árinu og mikil aukning frá árinu 1959. En hvað gerir nú hæstv. ríkisstj., og hvað gerir nú hæstv. viðskmrh., sérstakur talnafræðingur ríkisstj. í þessum málum, hvað gerir hann nú, þegar tölurnar snúast við á þennan hátt, það sem hann hafði grundvallað útreikninga sína á? Sem sagt, fyrr á árinu er því haldið fram, að það sé nauðsynlegt að lækka gengi krónunnar nokkuð vegna þess, að aðalatvinnuvegur þjóðarinnar muni skila minna í þjóðarbúið en reynslan hefur sýnt að hann hefur gert, og reynslan hefur einnig sýnt, að aðrir atvinnuvegir hafa einnig aukið framlag sitt í þjóðarbúið, afraksturinn er þar meiri en áður var. Verða þá útreikningarnir teknir til sérstakrar endurskoðunar aftur, eða má þá hlaupa yfir þessi rök, sem áður var beitt? Þarf þá ekki lengur á þeim að halda? Vinnur þetta svipað því og ég gat um fyrr í minni ræðu varðandi samningsréttinn, hinn frjálsa samningsrétt, vinnur þetta allt á eina hlið? Ef atvinnurekendur semja af sér að dómi ríkisstj. í frjálsum samningum við verkamenn, þá grípur ríkisstj. inn í og breytir samningunum, en ef verkamenn gerðu það, þá gerði það ekkert til. Ef þjóðarframleiðslan hefur minnkað eða er minni en vonir stóðu til, þá eru það rök fyrir því, að það þurfi að lækka gengi krónunnar, en ef þjóðarframleiðslan vex fram yfir það, sem ráð var fyrir gert, þarf þá ekkert að gera? Skiptir það þá engu máli? Gilda rökin þá ekki lengur? Það væri fróðlegt að fá upplýsingar frá hæstv. viðskmrh. eða einhverjum úr hæstv. ríkisstj. um þetta efni. Því hefur verið haldið fram, að kauphækkanirnar á s.l. sumri, sem námu 10–12%, mundu þýða það, ef þessi kauphækkun gengi til allra launastétta í landinu, gengi í gegnum allt hagkerfið, þá mundi það raunverulega þýða, að kaupmátturinn í landinu yxi um 300–400 millj. kr., því að reikna megi, að aukinn kaupmáttur vaxi um ca. 30 millj. kr. með hverju 1%, sem kaupið hækkar. Þegar gert er ráð fyrir því, að kauphækkanirnar á s.l. sumri hafi leitt til þess, að heildarkaupgeta í landinu vaxi um 300–400 millj. kr., liggur það aftur á móti fyrir, að heildarframleiðslutekjur þjóðarinnar hafa vaxið um miklu meira en þessa upphæð. Það liggur sem sé fyrir, að sjávarútvegurinn einn mun leggja í þjóðarbúið rétt um 400 millj. meira á árinu 1961 en hann gerði á árinu 1960. Þó að maður geri nú ráð fyrir því, að þessar áætlunartölur séu réttar, að kaupmátturinn hafi vaxið um 300–400 millj. kr. hjá öllum launþegum í landinu vegna kauphækkananna á s.l. sumri, þá ber líka að hafa það í huga, að tvennt gerðist á árinu: þjóðarframleiðslan óx, eins og ég hef greint frá, og svo hitt, að þær ráðstafanir voru í gildi, að 253,2 millj. kr. af tekjum, sem féllu til á árinu, voru bundnar á sérstökum reikningi í seðlabanka landsins og höfðu ekki kaupmátt á því ári. Það er því alveg greinilegt, að sparifjárbindingin í bönkunum ásamt með framleiðsluaukningunni standa fyllilega undir þeim aukna kaupmætti, sem launahækkanirnar eru sagðar hafa valdið. Ég sé því ekki annað en einmitt þessar tölur, sem fram hafa komið á vegum hæstv. ríkisstj., sýni það beinlínis og sanni, að það hefur verið rúm fyrir alla þessa kauphækkun og meira þó, ef leggja má sem sagt til grundvallar þau meginrök, sem ríkisstj. hafði þó byggt á sínar niðurstöður hér áður fyrr. Það er enginn vafi á því, að ástæðan til gengislækkunarinnar á s.l. sumri var ekki sú, að kaup launþega hafi hækkað þá of mikið fyrir okkar hagkerfi eða að það hafi ekki þolað kauphækkunina. Það voru ekki rökin fyrir því, að gengislækkunin var ákveðin. Og það er heldur enginn vafi á því, að þessi mikla gengislækkun, sem þá var ákveðin, var ekki gerð fyrir sjávarútveginn í landinu almennt, hún var ekki gerð til þess að forða stöðvun bátaflotans, eins og látið var í veðri vaka. Þvert á móti var gengislækkunin framkvæmd þannig á árinu 1961, að það var miklu meiri hætta á því, að bátaflotinn stöðvaðist á því ári vegna gengislækkunarinnar, heldur en hitt, að gengislækkunin kæmi í veg fyrir stöðvun. Ástæðan var sú, að bátaflotinn varð að búa við óbreytt fiskverð, óbreyttar tekjur, frá því að gengislækkunin var gerð 3. ágúst til ársloka, en fékk hins vegar á sig aukin útgjöld vegna gengislækkunarinnar. Seinni hluti ársins var því tvímælalaust bátaútgerð landsmanna og togaraútgerðinni til ógagns. Gengislækkunin varð til þess að þyngja róðurinn hjá þessum aðilum, en ekki til þess að létta hann. Hinu skal ég ekki neita, að frystihúsin í landinu og nokkrir fleiri aðilar, sem keyptu fiskafla síðari hluta ársins af bátaútvegsmönnum og af togaraeigendum, þessir aðilar höfðu nokkurn hagnað, þó ekki mikinn, en nokkurn hagnað af gengislækkuninni í ágúst. En það er svo, eins og hér hefur verið bent á af öðrum, líka alveg augljóst mál, þegar litið er á það, hvernig gengislækkunin var framkvæmd, að hún var ekki gerð fyrir sjávarútveginn. Það var þar eitthvað annað, sem skipti ríkisstj. meira máli, því að gengislækkunin var framkvæmd á þann hátt, að verð á erlendri vöru hækkaði að vísu um 13,2%, en útflytjendur, þeir sem stóðu í útflutningsframleiðslunni, fengu ekki jafnmikla hækkun til sín sem hækkuninni á innfluttu vörunni nam. Framkvæmdin á gengislækkuninni var þannig, að útgjöldin fengu að hækka sem gengislækkuninni nam, eða um 13,2%, en tekjur útflutningsaðila voru ekki látnar hækka að sama skapi. Í stað þess ákvað ríkisstj. með brbl. þann hátt á að taka allverulegan hluta með sérstökum aukaskatti af útflutningnum og leggja í vissa sjóði. Ríkisstj. taldi sig hafa í undirbúningi lög um sérstakt vátryggingakerfi fyrir fiskiskipaflotann í landinu, og hún vildi safna peningum í þennan vátryggingasjóð, og einnig ákvað ríkisstj. að safna nokkru fé í stofnlánadeild sjávarútvegsins og tók því allverulegan hluta af hinu raunverulega útflutningsverði sjávarafurða og ætlaði að leggja það í stofnlánadeild sjávarútvegsins, sem þó hefur verið lokuð deild um langan tíma og ekki veitt nein venjuleg lán. Og þá ákvað ríkisstj. einnig að taka verulegan hluta af hinu nýja útflutningsverði og leggja hann í hlutatryggingasjóð í þeirri ætlan að taka þetta fé síðar til að leysa vanda togaraútgerðarinnar í landinu. Það var því alveg augljóst mál, að ríkisstj. var að ákveða meiri gengislækkun en þurfti að vera vegna útflutningsins, vegna þess ástands, sem ríkti hjá útflutningnum. Hún ákvað gengislækkunina svo ríflega, að hún gæti náð miklu á annað hundrað millj. kr. til þess að leggja sérstaklega til hliðar. Og það var ekki nóg með það, að ríkisstj. gerði þetta, heldur var svo alveg greinilegt, að þeir, sem stjórnuðu ríkiskassanum, höfðu sannarlega í huga að maka eitthvað krókinn á sjálfri gengislækkuninni. Með því að lækka gengi krónunnar sem svaraði 13.2% hækkun á verði erlends gjaldeyris tókst að hækka tolltekjur og söluskattstekjur ríkissjóðs frá 1. ágúst til áramóta nokkuð á annað hundrað milljóna króna. Fjmrh. hefur eflaust gert sér þetta ljóst, þegar hann stóð að gengislækkuninni í ágústmánuði, að hann var á þennan hátt að drýgja tekjur ríkissjóðs mjög verulega, þar sem mikill hluti af útgjöldum ríkissjóðs var bundinn skv. eldri fjárl. og breyttist ekki á þessu ári, en tekjurnar hækkuðu svo að segja allar. En ríkissjóður gerði betur en þetta. Það var einnig ákveðið með gengislækkuninni, að ríkissjóður skyldi kasta eign sinni á allan gengishagnaðinn, sem yrði af öllum þeim birgðum af útflutningsvörum, sem í landinu voru, þegar gengislækkunin var samþ. Það var auðútreiknað dæmi, því að menn vissu nokkurn veginn um það, hvað útflutningsbirgðirnar voru miklar, og það kom í ljós, að gengishagnaðurinn af þessum birgðum nam 150 millj. kr., og ríkið ákvað að eigna sér þessa upphæð og leggja hana í sérstakan sjóð. Slíkt sem þetta hefur aldrei verið gert áður, þegar gengislækkun hefur verið framkvæmd á Íslandi. Þetta leiddi auðvitað til þess, að svo fór, að ríkissjóður, sem hafði mjög veika stöðu fjárhagslega gagnvart Seðlabanka landsins, um það leyti sem gengisbreytingin var gerð, skuldaði þá Seðlabankanum meira en ríkissjóður hafði nokkurn tíma áður gert á sama tíma, það snerist svo við, þegar komið var fram undir árslok, að hagur ríkissjóðs var orðinn mjög góður. Tekjurnar höfðu sem sagt stórum vaxið vegna gengislækkunarinnar, en útgjöldin hækkað lítið á því ári. Og ekki var nóg með það. Svo fór ríkissjóður að innheimta í stórum stíl gengishagnaðinn, sem nam 150 millj. kr., og svo þegar gengishagnaðurinn var tekinn og lagður í ríkissjóð, gat auðvitað ríkissjóður borgað upp sínar skuldir betur en áður við Seðlabankann, og hægt var að gefa út tilkynningu um áramótin um það í útvarpið, að nú ætti ríkissjóður orðið inni á reikningi sínum hjá Seðlabankanum. Síðan skrifa auðvitað blöð ríkisstj. um það, að þarna megi menn sjá, hvort viðreisnin hafi ekki bjargað fjárhag þjóðarinnar, fjárhag ríkisins, áður hafi ríkissjóður verið nokkuð skuldugur, en nú hafi allt snúizt á betra veg og ríkissjóður eigi orðið inni hjá Seðlabankanum. Auðvitað jafngildir þessi ráðstöfun ríkisins, að taka gengishagnaðinn af útflutningsbirgðunum, sem í landinu voru, þegar gengisbreytingin var gerð, raunverulega hreinni eignaupptöku hjá þeim mönnum, sem áttu birgðirnar. Þeir áttu hér liggjandi í landinu birgðir af útflutningsvörum, sem í mjög mörgum tilfellum átti eftir að vinna allmikið við. Það átti eftir t.d. að taka fiskinn úr fiskhjöllunum, auðvitað á því nýja kaupgjaldi, sem þá var orðið í landinu, - það átti eftir að taka þennan fisk, meta hann og pakka, og það átti eftir að kaupa undir hann frakt á erlenda markaðinn. Allt þetta varð vitanlega að gerast á grundvelli nýs verðlags. Eigi að síður átti að gera upp við þessa aðila, sem þessa framleiðslu áttu, á gamla genginu. En það fékkst meira verð í íslenzkum krónum mælt fyrir þessa vöru, þegar hún var flutt úr landi, og ríkisstj. sagði þá: Ég tek þennan mismun og legg hann í sjóð og bæti mína stöðu, og útkoman er svo sú, að viðreisnin hefur heppnazt. - Það er léleg viðreisn í efnahagskerfi einnar þjóðar, sem þarf á einni gengislækkun á ári að meðaltali að halda. Ef hvorki er hægt að reka ríkisbúskapinn né annan búskap í landinu án þess að framkvæma gengislækkun í sífellu með vissu millibili, þá er það heldur lélegt hagkerfi. Auðvitað er það svo, að þessi gengislækkun, þessi bati, sem kom fram af þessum ástæðum á seinni hluta s.l. árs, þessi bati fjarar allur út, ef hlutirnir fá að jafna sig að eðlilegum hætti. Auðvitað er það hið eðlilega og það, sem hlýtur að verða og hefur alltaf orðið alls staðar, að gengislækkun leiðir til þess, að t.d. launþegasamtökin sækja á á nýjan hátt og reyna að jafna metin á ný, þau hækka sitt kaup, þau una ekki kjaraskerðingunni til lengdar. Og sama er vitanlega að segja um aðra, sem gengislækkunin bitnar á, þeir vitanlega sækja á á nýjan hátt og jafna metin. Það kemur að því, að ríkissjóður getur ekki einhliða notið gengislækkunarinnar þannig að fá meiri tolltekjur, fá meiri söluskatt inn. Ríkissjóður verður fyrr eða síðar að svara einnig út fleiri krónum, t.d. til vegagerðar í landinu og til annarra framkvæmda í landinu, því að annars væri raunverulega verið að skera niður framkvæmdir á þennan hátt. Og þegar þetta hefur síðan jafnað sig, þá er vitanlega þessi björgun runnin út í sandinn með öllu, því að gengislækkun ein út af fyrir sig getur engu bjargað til lengdar. En þá má búast við því, eða það hefur a.m.k. heyrzt, að þá vilji forsvarsmenn viðreisnarinnar telja sér það til tekna, að framleiðslan á árinu 1961 var mikil, heildartekjur þjóðarinnar hafa orðið miklar, og sú útkoma á að sanna mönnum það, að viðreisnin út af fyrir sig hafi borið árangur. Það er auðvitað enginn vafi á því, að ástæðan til þess, að t.d. sjávaraflinn varð mikill á árinu 1961, var fyrst og fremst sú, að á því ári sóttu á miðin hjá okkur fleiri stór og ný og vel útbúin skip en áður hafa gert á siidveiðar hjá okkur. Það voru einmitt síldveiðiskipin, það voru einmitt nýju skipin, sem keypt voru samkvæmt ákvörðun vinstri stjórnarinnar, samkvæmt ákvörðunum bæði á árinu 1958 og 1959, - það voru þeir bátar, sem voru keyptir samkvæmt ákvörðun á þeim árum, sem einmitt skiptu mestu máli um aflaaukninguna á síldveiðunum 1961. En þegar viðreisnin var samþykkt hér á Alþingi og grg. hagfræðinga ríkisstj. lá fyrir um nauðsyn viðreisnarinnar, var því einmitt haldið fram, að það skaðlega við það tímabil, sem ríkt hafði áður, tímabilið frá 1955–1959, hefði verið það, að þjóðin hefði stofnað til of mikilla erlendra skulda, við hefðum þá lifað um efni fram, við hefðum keypt of mikið bæði af tækjum og öðru slíku og það þyrfti að gera á þessu breytingu. Síldveiðiskipin nýju, sem björguðu afkomunni á s.l. ári, það voru fordæmdar framkvæmdir af þeim viðreisnarmönnum. Nei, það eru ekki skip, sem hafa verið keypt samkvæmt tillögum þeirra viðreisnarmanna, sem hafa staðið undir aflanum. Þeim skipum fer svo ört fækkandi, að t.d. var útkoman sú á s.l. ári, 1961, að þá gekk stórlega á fiskiskipaflota landsmanna, þá eignuðumst við ekki líkt því að vera ný skip sem nam árlegri fyrningu flotans, og þó segja allir þeir, sem með þessi mál hafa að gera, skýrsluhöld í þessum efnum, að þó verði aukning flotans miklum mun minni á árinu 1962 en á árinu 1961. Í skýrslu Seðlabankans, sem ég var að vitna hér til áðan, segir, að á árinu 1961 hafi ný skip verið keypt til landsins fyrir aðeins 183 millj. kr., borið saman við rétt aðeins tæpar 600 millj. kr. árið á undan. Mismunurinn er yfir 400 millj. kr., eða nánar tiltekið 413 millj. kr. Auðvitað vitum við, að það árið, sem við kaupum ný framleiðslutæki, ný fiskiskip til landsins fyrir yfir 400 millj. kr. meira en annað árið, þá er varla við því að búast, að við höfum eins mikinn peningalegan afgang það árið eins og hitt, þegar við kaupum minna af skipum. Árið þegar við kaupum lítið af skipum, þegar við jafnvel göngum á fiskiskipaflotann, á framleiðslutækjaeign þjóðarinnar, það árið má auðvitað búast við því, hafi verið sæmilegt framleiðsluár, að þá verði einhver peningalegur afgangur. Þá eignumst við einhvern lausan gjaldeyri. Þá stendur hin peningalega útkoma í kassanum eilítið betur en í hinu tilfellinu. En er það betri efnahagsafkoma hjá einni þjóð að eiga peningana í öðru tilfellinu fremur en að eiga ný framleiðslutæki eða ný skip í hinu? Þegar núv. hæstv. ríkisstj. montar af því, að gjaldeyrisafkoman sé betri árið 1961 en hún var áður, þá er það eingöngu vegna þess, að hún keypti ekki framleiðslutæki, hún keypti ekki fiskiskip, en safnaði peningunum. Hitt á að heita tap og hættuleg fjármálastarfsemi hjá þjóðinni, að hafa breytt þeim hagnaði, sem þjóðin hefur haft á einu ári, í varanleg og góð framleiðslutæki. Nei, það er síður en svo, að nokkuð það hafi gerzt í gjaldeyrismálum þjóðarinnar eða öðrum þáttum peningamálanna, sem bendi til þess, að viðreisnarstefnan hafi sannað réttmæti sitt fram yfir þá stefnu, sem hér ríkti áður. Þvert á móti liggur það alveg augljóslega fyrir, að framleiðslan á s.l. ári, 1961, hefði átt að vera meiri en hún var, hefði ekki verið mikill og almennur ágreiningur í landinu út af stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum. Við skulum ekki gleyma því, að það féll niður verulegur hluti af útgerð landsmanna allan janúarmánuð og mestallan febrúarmánuð á s.l. ári. Þá voru deilur á milli útgerðarmanna og ríkisvaldsins og á milli sjómanna og útgerðarmanna, sem allt stafaði raunverulega af efnahagsráðstöfunum ríkisstj. Vegna þessara miklu verkfalla í upphafi ársins varð þorskafli bátaflotans miklu minni það ár en árið á undan. Og auðvitað kostaði það þjóðarbúið einnig talsvert mikið, að hér voru almenn verkföll í um einn mánuð á miðju árinu. Hefði þeirri stefnu í efnahagsmálum verið haldið fram, sem friður gat verið um hjá þjóðinni, þá var einmitt búið í tíð vinstri stjórnarinnar og þeirrar stjórnar, sem hér fór með völd, áður en viðreisnarstjórnin tók við, að leggja grundvöll að vaxandi þjóðartekjum og batnandi þjóðarafkomu. Það er í rauninni alveg grátlegt að heyra það, þegar þessi mál eru rædd, að ábyrgir aðilar skuli setja dæmið þannig upp að halda því fram, að það árið, sem nokkur gjaldeyrir kann að safnast fyrir eða peningaleg aðstaða batna eitthvað, en hins vegar er ekki hirt um það að endurnýja framleiðslutæki landsmanna, ekki hirt um það að kaupa ný tæki, þá sé góðæri, en hitt árið, þegar framleiðslutæki þjóðarinnar hafa verið stóraukin og endurbætt og lagður grundvöllur að aukinni þjóðarframleiðslu, en þá vitanlega ekki safnað gjaldeyrisforða, á meðan á slíku stóð, þá hafi verið hallæri. Ríkisstj. hefur mjög haldið því fram, að sú kauphækkun, sem verkalýðsfélögin sömdu um á s.l. sumri, hafi verið of mikil, og enn þá er það svo, að ríkisstj. vill ekki viðurkenna sína villu í þessum efnum, og hún stritast þarna á móti, þó að hún viti, að allt bendir til þess, að slíkt geti leitt til almennra vinnustöðvana, ef ekki verður undan látið. En í þeim efnum er hollt fyrir ríkisstj. að hafa í huga, hvað hafði gerzt, áður en kom til þeirra kauphækkana á s.l. sumri, sem samkomulag var þá um á milli atvinnurekenda og verkamanna. Það hafði gerzt, í stuttu máli, að í ársbyrjun 1959 höfðu þeir tveir flokkar, sem nú fara með völd í landinu, beitt sér fyrir því að lækka kaup með lögum frá Alþingi frá því, sem gildandi samningar sögðu þá til um, um það, sem þeir þá kölluðu 5.4% kauplækkun. Verkalýðssamtökin hafa almennt talið, að þarna hafi verið raunverulega um 10% launalækkun að ræða, en við skulum aðeins miða við það, að það sé rétt, sem núv. stjórnarflokkar viðurkenna sjálfir, að þarna hafi þó verið um beina kauplækkun að ræða frá því, sem samningar sögðu til um, um 5.4% í ársbyrjun 1959. Og hvað gerist svo næst í kaupgjaldsmálunum? Svo líður allt árið 1959 og launþegar búa við þessa kauplækkun, og svo liður enn fram í febrúarmánuð 1960, að viðreisnarlöggjöfin er samþykkt og ný stórfelld gengislækkun ákveðin, og enn þoldu verkalýðssamtökin í landinu afleiðingar þessarar gengislækkunar, allt árið 1960 og hálft árið 1961. Og hvað hafði svo gerzt á þessu tímabili? Hvaða afleiðingar höfðu orðið gagnvart launþegum landsins af gengislækkun viðreisnarinnar? Jú, afleiðingin var sú, að í maímánuði 1961 hafði vísitalan fyrir vörur og þjónustu í landinu hækkað um 17%. Torfi Ásgeirsson hagfræðingur hefur reiknað það út, að í febrúarmánuði 1960, þegar viðreisnarlöggjöfin var samþykkt, hafi kaupmáttur tímakaups verið 99, en hins vegar hafi kaupmátturinn í maímánuði 1961, þegar leiddi til kaupdeilna á s.l. sumri, þá hafi þessi sami kaupmáttur verið kominn niður í 84 stig, eða lækkað um 15 stig eða 15%. Jafnvel þó að hér séu teknar lægstu tölur, er enginn vafi á því, að kauplækkun sú, sem launþegasamtökin í landinu höfðu orðið að þola á þessu tímabili, þessu valdatímabili núv. stjórnarflokka, var yfir 20%, og þegar verkalýðssamtökin höfðu eftir vinnudeilurnar á s.l. sumri samið um 10-12% kauphækkun, þá var talið, að kaupmáttur tímakaupsins væri kominn aftur upp í 91.5 stig. Hann var sannarlega ekki kominn upp í það, sem hann var, þegar viðreisnarlöggjöfin var samþykkt hér á Alþingi. Þá var hann færður aftur úr 84 stigum upp í 91.5 stig. Þegar þessi atriði eru höfð í huga, hlýtur hæstv. ríkisstj. að viðurkenna, að það hafði sannarlega gerzt í þessum málum það, sem hlaut fyrr eða síðar að draga til þess, að launþegar í landinu færu að sækja sinn rétt, færu að berjast fyrir nýjum kjarabótum sér til handa, og það, sem um var samið, þar sem samið var um 10–12%, var ekki meira en svo, að það var alveg furðulegt, að ríkisstj. skyldi bregðast þannig við, að hún skyldi skella á gengislækkun, sem raunverulega hækkaði allt innflutt verðlag um 13.2%. Og ég þykist vita, að hæstv. ríkisstj. viti líka um það, að afleiðingin af þessu hefur orðið sú, að nú er reiknað út, að kaupmáttur tímakaupsins sé kominn neðar en hann hefur verið skráður nokkurn tíma nú um 15 ára skeið. Hann er nú skráður, kaupmáttur tímakaupsins, 83 stig, eða hann er orðinn lægri en hann var áður en til verkfallanna kom á s.l. sumri. Dettur nú hæstv. ríkisstj. í hug, að ástand sem þetta fái staðizt, og heldur hún, að það sé hyggilegt að efna til nýrra framleiðslustöðvana í landinu, nýrra verkfalla, til þess að deila þarna um nokkrar prósentur í kaupi? Raunverulega var það svo, að ríkisstj. hafði staðið að því, - það vita allir menn, að bjóða fram kauphækkun á s.l. sumri, sem nam 6%, þó að hún hrykki svo upp af standinum, þegar kauphækkunin varð 10–12%. Hér ætti raunverulega ekki að vera deila um meira en 4–5%, miðað við það, sem ríkisstj. hafði sjálf viðurkennt, og síðan hún viðurkenndi þetta, hefur sannazt, að afkoma Þjóðarbúsins í heild hefur reynzt miklum mun betri en ríkisstj. áætlaði. Ég held því, að það ætti að liggja mjög skýrt fyrir, að það var ekki ástæða til þess að lækka gengi krónunnar eins og gert var á s.l. sumri. Kauplækkanirnar gáfu ekki tilefni til þess, og afkoma atvinnuveganna gaf ekki heldur tilefni til þess. Eitt dæmi skal ég nefna enn um það, hvernig það er raunverulega viðurkennt af opinberum aðilum, að kaup hinna lægst launuðu í landinu, verkamanna, er langt frá því að vera það, sem heita má mannsæmandi. Samkvæmt útreikningum hagstofunnar um kaup vísitölufjölskyldu, þá telur hagstofan, að í ágústmánuði 1961, eða um það leyti sem ríkisstj. gerði sína gengislækkun, hafi tekjur vísitölufjölskyldunnar átt að vera kr. 69 508.22, og þá er þó búið að draga frá þeim tekjum, sem hagstofan reiknar vísitölufjölskyldunni, 5 824 kr. í fjölskyldubætur og niðurgreiðslur. En auðvitað fá ekki allir þessar fjölskyldubætur, þó að þær séu í vísitöluútreikningnum reiknaðar á alla. Nú vitum við, að kaup það, sem verkamenn búa við í dag, veitir þeim ekki nema um 53 þús. kr. kaup, miðað við 8 tíma vinnu alla vinnudaga ársins. M.ö.o.: fastráðinn verkamaður upp á hið umsamda kaup er langt undir því að hafa það kaup, sem reiknað er með í vísitölubúinu. Í þessum vísitöluútreikningi er þó ekki reiknað með hærri húsaleigu en tæpum 900 kr. á mánuði. Nei, það er enginn vafi á því, að það voru ekki rök fyrir því að lækka gengi krónunnar eins og gert var á s.l. sumri. Og það eru þó enn þá meiri rök fyrir því nú, að hæstv. ríkisstj. viðurkenni villu sína í þessum efnum og fallist nú á fyrir sitt leyti sanngjarna kauphækkun til handa þeim lægst launuðu í landinu. Hér liggur fyrir hv. Alþingi annað frv. um sérstakar ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um nýtt gengi. Efni þess hefur að vísu nokkuð komið inn í þessar umr., en þó eru þar ýmis atriði, sem ég mun ekki ræða við afgreiðslu þessa frv., geyma mér að ræða um, þar til hitt frv. kemur hér fyrir. En eðlilega hafa samt umr. gengið nokkuð á víxl varðandi þessi frv., af því að þau eru í rauninni svo mikið um sama efni eða sömu ráðstöfun, sem hlaut eðli málsins vegna að dragast inn í þessar umr. Ég get nú farið að stytta mál mitt. Eins og segir í nál. mínu, legg ég til, að þetta frv. verði fellt. Það byggi ég fyrst og fremst á því, að ég tel, að setning brbl. hafi í eðli sínu verið röng um það atriði, sem þetta frv, fjallar um, hún hafi verið röng, óeðlileg og ekki í samræmi við 28. gr. stjórnarskrárinnar, og einnig hitt, að ég er algerlega andvígur því að færa gengisskráningarvaldið úr höndum Alþingis til bankastjóra Seðlabankans. Ég tel, að það sé miklu óheppilegra og það sé mjög óeðlilegt að veita stjórn þeirrar stofnunar jafnvíðtækt og mikið vald og gengisskráningin er. Og ég held líka, að það sé meiri hætta á því, að það verði tíðar gengisbreytingar með þessari skipan á framkvæmd málanna heldur en ef málið á að afgreiðast hér beint á hv. Alþingi. Og ég held, að það sé öllum fyrir beztu að reyna að halda sig við það að breyta gengi krónunnar sem allra sjaldnast. Ég tel stórhættulegt það sjónarmið, sem fram hefur komið, að það eigi með gengisbreytingum að hreyfa til gerða samninga á milli atvinnustétta í landinu eða að það eigi að hreyfa til gengi krónunnar vegna smærri sveiflna, sem kunna að verða í þjóðarbúskapnum. Það eru til ýmis önnur ráð, sem hafa verið notuð í þeim efnum, bæði af okkur og öðrum, og það á að nota þau, áður en gripið er til gengisbreytinga, enda er það alveg augljóst mál, ef menn vilja vera samkvæmir sjálfum sér, að til þess hlytum við að þurfa jöfnum höndum að vera að hækka og lækka gengið svo að segja í sífellu, því að séu það gild rök, að það beri að lækka gengið, hafi þjóðarframleiðslan minnkað um nokkur hundruð millj. kr. eitt árið, þá eru það vitanlega jafngild rök, að við þurfum að hækka gengi krónunnar, hafi orðið um allverulega framleiðsluaukningu að ræða frá því, sem áætlað hafði verið. En ég tel, að hvort tveggja sé rangt. Að því leyti til tel ég, að það sé betra að hafa þá skipun á í þessum málum, sem hér var áður, að það sé Alþingi, sem ákveður endanlega sjálfa gengisskráninguna. Og vegna þess legg ég til, að þetta frv. verði fellt.

Frsm. (Benedikt Gröndal) Hæstv. forseti. Menntmn. hefur haft frv. um Handritastofnun Íslands til athugunar alllengi, rætt það á mörgum fundum og haft samband við ýmsa aðila utan þings viðkomandi málinu. Frv. var fyrst sent til umsagnar heimspekideild Háskóla Íslands, og er sú umsögn birt sem fskj. með nál. Sú umsögn gaf tilefni til þess að senda málið aftur til háskólaráðs og gefa því kost á frekari athugasemdum. Er bréf Þess einnig birt sem fskj. Þá barst nefndinni erindi frá Félagi íslenzkra fræða, og komu stjórnarmenn þess á fund nefndarinnar til umr. um málið. Í sambandi við frv. hafa aðallega fjögur atriði verið til umr. Hið fyrsta er nafn stofnunarinnar, annað er stjórn hennar, þriðja eru fjárframlög til handritastofnunarinnar og fjórða eru hugmyndir um byggingar, sem að einhverju leyti mundu verða tengdar þessari stofnun. Heimspekideild Háskóla íslands gerði Það að tillögu sinni, að nafni þessarar væntanlegu stofnunar yrði breytt í Stofnun Jóns Sigurðssonar. Háskólaráð féllst ekki á Þessa tillögu og hélt sér við fyrri afstöðu sína, en nafnið í frv. mun vera komið frá háskólaráði. Helztu röksemdir fyrir því að breyta nafninu í Stofnun Jóns Sigurðssonar, eru þær, að hún er stofnuð á afmæli hans, að heitið Handritastofnun Íslands sé of þröngt, marki starfseminni of þröngan bás, að sérstakur styrkur sé að nafni þjóðhetju okkar, og í fjórða lagi, að alsiða sé erlendis, að stofnanir beri nöfn mikilmenna. Helztu röksemdir, sem hafa komið fram fyrir að halda því nafni, sem er í frv., Handritastofnun Íslands, eru þessar: Samkv. því frv., sem samþ. hefur verið af danska þinginu og væntanlega verður grundvöllur undir afhendingu handritanna, ber okkur að stofna hér á landi eða koma á fót stofnun Árna Magnússonar á Íslandi. Þykir ekki fara vel á því, að í framtíðinni verði stofnun Árna Magnússonar í stofnun Jóns Sigurðssonar, og að því leyti fara betur að halda nafninu Handritastofnun Íslands. í öðru lagi er það skoðun manna, að nafnið Handritastofnun Íslands þurfi á engan hátt að þrengja starfssvið stofnunarinnar. Þau verkefni, sem þar verða unnin, munu í fyrsta lagi fara eftir lögunum, en þar eru þau mjög vítt mörkuð. Samkv. 2. gr. á stofnunin að vinna að aukinni þekkingu á máli, bókmenntum og sögu, og samkv. 5. gr. er heimilt að skipta stofnuninni í deildir eftir fræðigreinum. Er því engin hætta á, að þetta nafn muni reynast of þröngt. Loks hafa fræðimenn bent á það, að hið mikla ævistarf Jóns Sigurðssonar hafi verið á fleiri sviðum en þeim, sem tilheyra tungu okkar, bókmenntum og fornsögu, og sé vel hugsanlegt, að stofnaðar verði deildir við háskólann eða stofnanir við hann viðkomandi stjórnmálum, stjórnmálahugmyndum og öðru slíku, sem gætu engu síður átt tilkall til nafnsins en sá aðili, sem nú er til umræðu. Niðurstaðan hefur orðið sú, að menntmn. er sammála um að leggja til, að nafn stofnunarinnar verði óbreytt, eins og það er í frv. Félag íslenzkra fræða hefur lagt fram þá till., að því yrði gefinn kostur á að skipa a.m.k. einn mann í stjórn handritastofnunarinnar. Samkv. 3. gr. verður stjórn stofnunarinnar falin nefnd manna, sem í séu þrír prófessorar við Háskóla Íslands, kosnir af háskólaráði til fjögurra ára í senn, landsbókavörður, þjóðskjalavörður, þjóðminjavörður og forstöðumaður stofnunarinnar. Þar sem þessi stjórn samkv. frv. er eingöngu embættismannastjórn og yfirgnæfandi líkur til, að flestir, ef ekki allir Þeir menn, sem verða kosnir í stjórnina, verði meðlimir í Félagi íslenzkra fræða, þá er það skoðun nm., að rétt sé að gera ekki till. um breytingu, enda allar líkur á því, að meiri hl. í þessari stjórn verði meðlimir í umræddu félagi. Í þriðja lagi hefur komið til tals fjárframlag til handritastofnunar, og er það ekki með öllu nýtt deilumál, eins og hv. deildarmenn vafalaust vita. Þeir aðilar, sem hafa fjallað um frv. utan þings, sem eru háskólaráð og heimspekideildin, hafa látið það gott heita, sem fram kemur í grg. með frv., að framlag í núgildandi fjárlögum sé aðeins byrjunarframlag, en að væntanleg stjórn handritastofnunar hljóti að gera það að sínu fyrsta verki að skipuleggja starfsemina og gera þá um leið áætlun um fjárþörf hennar og muni þá koma til kasta Alþingis að auka fjárframlög eftir því, sem þörf gerist. Menntmn. tekur þetta fram í nál. sínu á þskj. 445 og leyfir sér þar að vænta þess, að Alþingi muni, þegar þar að kemur, taka þessu máli með velvild og skilningi, þannig að ekki sé nein hætta á, að handritastofnunin muni ekki hafa nægilegt fé til ráðstöfunar. Í fjórða lagi hefur verið allmikið rætt um húsnæðismál handritastofnunar. í frv. því, sem fram var lagt á þskj. 52, segir í grg. frá því, að Alþingi hafi 1957 samþ. þál. um sameiningu Landsbókasafns og Háskólabókasafns. í grg. segir enn fremur, að þegar slík bygging verði reist, verði eðlilegt að ætla handritastofnuninni rúm í henni. Þetta mál var mikið rætt í menntmn., og kom fram í nefndinni sterkur áhugi á að nota Það tækifæri, sem gefst við afgreiðslu þessa frv., til að freista að vinna þessu byggingarmáli fylgi. Vissulega er brýn þörf fyrir þjóðarbókhlöðu, ekki aðeins sem nægilega byggingu fyrir handritin, heldur einnig sem viðunandi byggingu yfir væntanlega sameinað bókasafn, Landsbókasafn og Háskólabókasafn. Viðræður um þetta mál milli nefndarinnar og hæstv. menntmrh. leiddu þó til þess, að ríkisstj. taldi ekki rétt að sameina málin á þessu stigi, en engu að síður kom fram áhugi á því hjá öllum aðilum, að unnið verði að framgangi þess. Eins og fram kemur í prentuðu nál. á þskj. 445, hafði einn nm., Einar Olgeirsson, lagt fram í n. skriflegar tillögur um breytingar á frv. í þá átt að setja inn í það ákvæði um slíka byggingu, svo og um lágmarksfjárveitingu til handritastofnunar. Einar var fjarverandi, þegar málið var endanlega afgreitt, en eins og segir í nál., þá var fallizt á að draga till. til baka, vegna þess að nm. voru allir um það sammála, að æskilegt væri að skapa sem bezta samstöðu um afgreiðslu þessa máls hér á Alþingi. Ég vil sem formaður nefndarinnar þakka þessa afstöðu og þakka Þann sameiningarhug, sem kemur fram í henni, og vil vænta þess, að hv. deild fjalli um málið í sama anda. Málið er vissulega þess eðlis, að Alþingi þyrfti að standa einhuga um handritastofnunina og það, sem á eftir fer. Það er því till. menntmn., að frv. verði samþykkt óbreytt, eins og háskólaráð og ríkisstj. gengu frá Því og það var hér lagt fram.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós þakkir til hv. menntmn. fyrir það, hversu vel og vandlega hún hefur unnið að því máli, sem hér er nú til 2. umr., og sérstaklega fyrir það, að náðst skuli hafa alger samstaða í nefndinni um að mæla með því, að það nái fram að ganga í því formi, sem það var lagt fyrir í upphafi þessa þings. Ég vil taka undir ummæli hv. frsm. um það efni, að ég tel mjög mikilsvert fyrir framgang málsins og þýðingu stofnunarinnar í framtíðinni, að Alþingi standi einhuga að afgreiðslu þess. Í þessu sambandi vildi ég ítreka þau ummæli, sem ég viðhafði, þegar frv. var lagt fram s.l. haust, að sú fjárveiting, sem gert er ráð fyrir í fjárlögum yfirstandandi árs til þeirrar stofnunar, sem hér er um að ræða, tekur einvörðungu til launa þeirra starfsmanna, sem þetta frv. gerir ráð fyrir að verði tengdir Handritastofnun Íslands. En þegar stofnuninni hefur verið komið á fót, verður sjálfsagt eitt fyrsta verkefni stjórnar hennar að gera áætlanir um starfsemi hennar og þá fyrst og fremst útgáfustörf stofnunarinnar. Það hefur frá upphafi verið gert ráð fyrir því, að stjórn stofnunarinnar mundi þá gera Alþingi og ríkisstj. grein fyrir óskum sínum og tillögum varðandi útgáfustarfið, og þori ég að fullyrða að undangengnum umr. um það mál í ríkisstj., að málaleitunum væntanlegrar stjórnar stofnunarinnar um fjárveitingar til útgáfustarfa og annarrar starfsemi, sem hún kann að vilja hafa með höndum, mun verða vel tekið og af skilningi, því að vissulega er nauðsynlegt, að þessi stofnun fái í framtíðinni sem stærst svigrúm til þess að vinna gagn á því sviði, sem henni er ætlað að helga sér. Í sambandi við Það sem hv. menntmn. segir í nál. sínu, og í framhaldi af því, sem hv. frsm. gat um í ræðu sinni um byggingu húss fyrir Landsbókasafn og Háskólabókasafn, þar sem þessi handritastofnun gæti einnig fengið frambúðaraðsetur, vil ég láta þess getið, að ríkisstj. hefur nú undanfarið rætt það mál mjög gaumgæfilega. En eins og hv. dm. er eflaust kunnugt, ályktaði Alþingi á árinu 1957, að sameina bæri Landsbókasafn og Háskólabókasafn í eina bókhlöðu. Á sínum tíma sótti menntmrn. um lóð fyrir slíka safnbyggingu, en hún þarf að vera stór og á sem hentugustum stað, og er það mál ekki að fullu útkljáð enn þá. En í framhaldi af þeim umr., sem fram fóru í hv. menntmn. um þetta mál og í ríkisstj., vil ég skýra frá því, að ég mun nú innan skamms skipa byggingarnefnd til þess að reisa bókhlöðu fyrir Landsbókasafn og Háskólabókasafn, og verður þá að sjáifsögðu gert ráð fyrir því, að framtíðaraðsetur Handritastofnunar Íslands verði í þeirri byggingu. Í þessu sambandi er einnig rétt, að það komi fram, að undanfarna mánuði hefur verið unnið að mjög gagngerðum endurbótum á húsnæði Landsbókasafns í hinu gamla húsi þess við Hverfisgötu. Höfuðmarkmið þeirra endurbóta hefur verið að búa skjalasafni Landsbókasafns miklu betri skilyrði en það hefur átt við að búa undanfarið og sjá þeim fræðimönnum, sem sérstaklega helga sig rannsóknum á handritum Landsbókasafns, fyrir mun betri starfsaðstöðu en þeir hafa átt kost á undanfarið. Þeir fræðimenn, sem vilja vinna að rannsóknum á hinu stóra skjalasafni Landsbókasafns, hafa haft mjög erfiða starfsaðstöðu. Þessum endurbótum er nú að verða lokið, og mun hið nýja húsnæði verða tekið í notkun innan skamms. En í sambandi við þessar endurbætur hefur jafnframt verið haft í huga, að unnt yrði að veita hinum íslenzku handritum frá Danmörku viðtöku á sómasamlegan hátt, þegar þar að kemur: Í fyrsta lagi búa Þeim trygga geymslu til bráðabirgða í Landsbókasafnshúsinu og í öðru lagi að tryggja þeim fræðimönnum, sem sérstaklega mundu að þeim vinna, góða aðstöðu í hinni gömlu Landsbókasafnsbyggingu. Það, sem fyrirhugað er í því sambandi, er sérstaklega að geyma íslenzku handritin frá Danmörku og gera góða starfsaðstöðu þeirra manna, sem að þeim mundu sérstaklega vinna. því er að vísu ekki lokið enn, en þær breytingar, sem hefur verið unnið að undanfarna mánuði og nú er næstum lokið, hafa verið við það miðaðar, að unnt yrði að gera framhaldsbreytingar, þar sem handritunum frá Danmörku yrði tryggður góður samastaður og starfsaðstaða þeirra manna, sem með þeim mundu sérstaklega vinna, yrði eins góð og frekast er kostur á í Landsbókasafnsbyggingunni. Ég taldi rétt, að þetta kæmi fram í þessu sambandi, þó að ég hins vegar telji eðlilegt, að frambúðaraðsetur þessarar stofnunar, sem hér er um að ræða, verði í veglegri byggingu, sem verður reist fyrir Landsbókasafn og Háskólabókasafn og þá stofnun, sem þetta frv. fjallar um.

Þórarinn Þórarinsson Hæstv. forseti. Mér finnst rétt að láta það koma fram við þessa umr., að ég tel miður farið, að hv. nefnd hefur ekki tekið til greina tvær tillögur til breytinga á frv., sem koma fram í því bréfi, sem henni hefur borizt frá stjórn Félags íslenzkra fræða. Önnur þessi till. fjallar um það, hvernig stjórn stofnunarinnar skuli skipuð. Samkv. frv. eiga sæti í stjórn stofnunarinnar þrír prófessorar við Háskóla Íslands, kosnir af háskólaráði til fjögurra ára í senn, landsbókavörður, þjóðskjalavörður, þjóðminjavörður og forstöðumaður stofnunarinnar, eða sjö embættismenn. Stjórn Félags íslenzkra fræða leggur til, að til viðbótar verði skipaður í stjórnina fulltrúi frá því félagi. Ég held, að þessi tili. sé á fullum rökum byggð, vegna þess að hún mundi tryggja fleiri aðilum aðild að stjórninni og hér einmitt þeim aðila, sem e.t.v. væri líklegastur til að leggja eitthvað nýtt af mörkum. Það vill nú verða svo, að í stjórnum félaga eða stofnana, sem eru bundnar við embættismenn, starfi lengi sömu mennirnir og það geti þess vegna skapazt eins konar kyrrstaða hjá slíkri stjórn. Mér finnst meiri trygging fyrir því, að svo verði ekki, ef félag fræðimanna, þar sem ætla má að ungir menn láti alltaf meira og minna til sín taka, fær fulltrúa í stjórnina. Slíkur félagsskapur væri líklegur til að tilnefna í stjórn stofnunarinnar menn, sem gætu að einhverju leyti komið þar inn með lífgandi sjónarmið. Ég tel þess vegna, að það væri heppilegt, að Þessi till. frá Félagi íslenzkra fræða væri tekin til greina, og vil nú vænta þess, að hv. nefnd íhugi þetta betur fyrir 3. umr. málsins hér í deildinni. Annað atriðið í bréfi Félags íslenzkra fræða, sem mér finnst miður að hv. nefnd hefur ekki tekið til greina, er tillagan um nafn stofnunarinnar. Félag íslenzkra fræða leggur til, að nafni stofnunarinnar verði breytt, þannig að hún verði kölluð Stofnun Jóns Sigurðssonar í stað Þess að vera kölluð Handritastofnun Íslands. Undir þessa tillögu um breytingu á nafni stofnunarinnar hefur heimspekideild háskólans, sem þetta mál snertir alveg sérstaklega, tekið og leggur einnig til, að nafninu verði breytt, þannig að stofnunin verði kölluð Stofnun Jóns Sigurðssonar. Þannig eru bæði heimspekideild háskólans og Félag íslenzkra fræða sammála um þessa nafnbreytingu. Þriðji aðilinn, sem um þetta hefur verið spurður, háskólaráð, tekur hins vegar fram í bréfi, sem það hefur sent nefndinni, að það telji heiti stofnunarinnar ekki vera neitt aðalatriði, og virðist þar af leiðandi ekki leggja neina sérstaka áherzlu á, að þessu nafni, Handritastofnun Íslands, verði haldið. Ástæðurnar til þess, að ég kann betur við þetta nafn, sem Félag íslenzkra fræða bendir á, eru þær sömu og fram koma í bréfi félagsins, sem fylgir nál., að mér finnst nafnið Handritastofnun Íslands vera of þröngt. Mér finnst það fyrst og fremst benda á, að hér sé um að ræða stofnun, sem hafi handritageymslu og þjóðminjavörzlu með höndum, þetta sé fyrst og fremst safnstofnun. En það, sem ég tel að eigi að vera aðalverkefni þessarar stofnunar, eru vísindalegar rannsóknir, og ég er sammála Félagi íslenzkra fræða um það, að ef við viljum vekja athygli með nafni stofnunarinnar á þessu sérstaka verkefni hennar, að fást við vísindalegar rannsóknir, þá verður það ekki gert betur á annan hátt en láta stofnunina bera nafn Jóns Sigurðssonar, því að eins og fram kemur í bréfi Félags íslenzkra fræða, þá er hann án efa einn allra mesti vísindamaður, sem Þjóðin hefur átt á þessu sviði. Þar við bætist, að í þeirri merku stjórnmálabaráttu, sem hann háði, sótti hann ekki sízt rökin til hinnar miklu sögulegu þekkingar sinnar. Ekki sízt af þeim ástæðum finnst mér rétt að halda nafni hans uppi með því að tengja það við þessa stofnun. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar að sinni. Ég hef ekki borið fram neinar brtt. enn í þessa átt, en ég vil hins vegar vænta þess, að hv. nefnd taki þessi atriði til frekari athugunar fyrir 3. umr., og vænti þá, að nánari athugun hennar á þessu leiði til þess, að hún fallist á þessar breytingar, sem Félag Íslenzkra fræða hefur lagt til að gerðar verði á frv. Í sambandi við það, sem hér hefur verið rætt um fjárráð stofnunarinnar, þá vil ég taka undir það, að ég álít, að henni sé allt of þröngur stakkur skorinn með þeirri fjárveitingu, sem nú er veitt til hennar á fjárlögum, en ég sætti mig hins vegar einnig við þá yfirlýsingu frá hæstv. menntmrh., að þetta mál verði tekið til nánari athugunar, þegar búið er að skipa stjórn stofnunarinnar.



Herra forseti. Meiri hl. heilbr.-og félmn. leggur til, að frv. á þskj. 25 verði vísað frá með rökstuddri dagskrá, eins og fram kemur í nál. okkar á þskj. 429. Minni hl., þeir Hannibal Valdimarsson og Jón Skaftason, leggur hins vegar til, að frv. verði samþykkt, sbr. nál. þeirra. Í umsögn Tryggingastofnunar ríkisins um frv., sem birt er sem fskj. í með nál. minni hl. n., segir svo um ýmsa ágalla á frv., með leyfi hæstv. forseta: „Í sambandi við einstök atriði frv. má að öðru leyti benda á eftirfarandi: 1) Ákvæði um örorkubætur slysatrygginga eru í 37. gr., en ákvæði um dánarbætur í 38. gr. almannatryggingalaga. Með tilliti til efnisskipunar færi því betur á, að 1. gr. frv. væri skipt í tvennt, þ.e. viðbót við 37. gr. og viðbót við 38. gr. 2) Ef ákvæðin eru ekki bundin við lögskráða sjómenn, getur oft leikið vafi á, hvort um sjómann er að ræða eða annan launþega, sem starfar við bát eða skip. 3) Þörf virðist vera á skýrum ákvæðum um, hverjir skuli teljast aðstandendur. 4) Í frv. segir, að útgjöld þau, sem að viðbótartryggingunum leiðir, skuli greiðast að hálfu af almannatryggingum. Þar eð hér er um að ræða þrjár tryggingagreinar, lífeyris-, slysa- og sjúkratryggingar, þar sem hver grein fyrir sig hefur sérstakan fjárhag, er þörf skýrari ákvæða um þetta efni: Allar þessar ábendingar Tryggingastofnunar ríkisins eru réttmætar, og þau atiði, sem um er fjallað, þurfa lagfæringar með frá því, sem er í frv. Tökum t.d. síðasta atriðið. Naumast getur það vakað fyrir hv. flm., að lífeyris-, slysa- og sjúkratryggingar almannatrygginga skuli bera kostnað af hinni nýju tryggingu samkv. frv., þó að orðalagið gefi þetta til kynna. Hitt mun sönnu nær, að fyrir hv. flm. vaki það, að sömu aðilar og nú greiða iðgjöld til almannatrygginga, þ.e.a.s. ríki og sveitarfélög og e.t.v. hinir tryggðu, skuli greiða iðgjöldin að hálfu á móti útgerðarmönnum. Þar með væri tekin upp ný regla um þetta atriði, því að atvinnurekendur hafa til þessa einir greitt iðgjöld vegna slysatrygginga. Þetta atriði í ábendingum Tryggingastofnunar ríkisins og aðrar gagnlegar aths. lætur hv. minni hl. heilbr.- og félmn. algerlega fram hjá sér fara og leggur einfaldlega til, að frv. verði samþ. Þessir ágallar á frv. skipta þó ekki mestu máli varðandi afstöðu meiri hl. n. til frv., heldur hitt, að ef það verður að lögum, tryggir það einni stétt hærri slysa- og dánarbætur en öðrum stéttum. Það getur auðvitað verið mismunandi, hvað hinar ýmsu stéttir leggja mikið upp úr slíkum bótum eða hvað þær meta þær hátt til hlunninda í kjarasamningum sínum. Er ekkert nema gott um það að segja, að einstakar stéttir, sjómenn og aðrir, sjái hag sinum vel borgið hvað þetta snertir, og fyrir atvinnurekendur er sjálfsagt að tryggja starfsfólk sitt sem rækilegast og þar með sjálfa sig fyrir kröfum, sem á þá kunna að falla vegna slysa og dauðsfalla. Aftur á móti er það varla á færi Alþingis eða Tryggingastofnunar ríkisins að gera upp á milli hinna ýmsu stétta í þessu efni, þótt þær lágmarkskröfur, sem gilda skuli almennt, séu lögákveðnar, eins og nú er. Verður því alltaf að gera ráð fyrir, að frjálsar tryggingar taki að einhverju leyti við, þar sem almannatryggingum sleppir, varðandi upphæðir slysa- og dánarbóta. Því fráhvarfi, sem frv. gerir ráð fyrir frá þeim reglum, sem nú gilda, er greinilega varað við í áðurnefndri umsögn Tryggingastofnunar ríkisins, þar sem vitnað er í nál. endurskoðunarnefndar almannatryggingalaga, dags. 23. nóv. 1959. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ekki verður komið auga á skynsamlegar ástæður fyrir því, að t.d. kona, sem missir mann sinn at slysförum við vegavinnu, fái aðeins kr. 1914331 í dánarbætur, á sama tíma og kona. sem missir mann sinn, sem er sjómaður, fái kr. 8713081. Nefndin telur rétt, að dánarbætur verði hinar sömu fyrir alla.“ Till. n. um þessa meginreglu var staðfest með l. nr. 13 1960 ásamt mörgum mikilvægum breytingum, sem þá voru gerðar á lögunum um almannatryggingar. Samtímis voru dánarbætur hækkaðar í 90 þús. kr. fyrir alla. Var það minnst hækkun vegna sjómanna, sem áður voru í rúmlega 87 þús. kr., en höfðu nýlega fengið þá hækkun, en meiri hækkun vegna annarra, sem áður voru í rúmlega 19 þús. kr., eins og um var getið áðan. Rétt er að geta þess, að við slysa og dánarbæturnar bætist nú 13,8% hækkun. Einnig má á það benda, að dánarbætur geta orðið rúmlega 200 þús. kr., og eins, að þær geta verið minni en 90 þús. kr., allt eftir fjölskylduástæðum hinna látnu. Enda þótt slysa- og dánarbætur væru samræmdar og hækkaðar 1960, er það skoðun okkar, sem skipum meiri hl. n., að bæturnar þurfi enn að hækka verulega með hliðsjón af síðari verðbreytingum. Enn fremur er það skoðun okkar, að ekki eigi að hverfa aftur frá þeirri reglu, að almannatryggingar greiði sömu bætur vegna allra tryggðra, hvar í stétt sem þeir eru. Þessi sjónarmið höfum við rætt við hæstv. félmrh. Hefur hann falið nefnd þeirri, sem nú starfar að endurskoðun almannatryggingalaganna, að láta málið til sín taka og semja tillögur um hækkun bótanna. Fleiri atriði þarf einnig að athuga í þessu sambandi, m.a. vegna þess, að talsverður munur er á slysa- og dánarbótum þeim, sem almannatryggingar greiða, og bótum þeim, sem greiddar eru, þegar um frjálsa tryggingu er að ræða. Munurinn er m.a. sá, að slysatrygging almannatrygginga greiðir í mörgum tilfellum lífeyri og barnalífeyri og tekur þá jafnframt tillit til framfærslubyrði við ákvörðun bóta, en að því er mér skilst, greiða frjálsu tryggingarnar aðeins bætur eitt skipti fyrir öll. Málið er þess vegna ekki svo einfalt, að nægilegt sé að ákveða upphæð dánarbótanna eingöngu. En meiri hl. heilbr.- og félmn. væntir þess, að endurskoðun laganna verði hraðað eftir föngum hvað umrædd atriði snertir, og í því trausti flytjum við dagskrártillöguna á þskj. 429. Mæli ég með því fyrir hönd meiri hl. heilbr.- og félmn., að sú till. verði samþykkt.



Herra forseti. Frv. til l. um breytingu á lögum um almannatryggingar, þess efnis, að sérhver skipverji, sem starfar á íslenzku skipi, sé tryggður gegn öllum slysum, hvort heldur þau verða um borð í skipinu eða í landi, fyrir 200 þús. kr., miðað við fulla örorku og dauða, og að upphæðin greiðist aðstandendum hlutaðeigandi skipverja, ef hann deyr, en honum sjálfum, ef hann verður óvinnufær að dómi læknis, var flutt af hv. 7. landsk. og mér á síðasta þingi. Þá tókst hv. heilbr.- og félmn. að liggja á málinu til þingloka, svo að ekki fékkst afgreiðsta á því í það sinn. Þess vegna var það, að við ákváðum í byrjun þessa þings að flytja þetta mál í sama formi á ný, og það gerðum við fyrstu daga þingsins. Ber þskj. það með sér. Þetta er 25. mál þingsins og þskj. 25, og hefur því málið legið fyrir öllu þessu þingi einnig. Þegar málinu hafði verið visað til heilbr.- og félmn. í þingbyrjun, var ákveðið að senda þetta mál til umsagnar nokkrum aðilum: Tryggingastofnun ríkisins, Landssambandi ísl. útvegsmanna, Sjómannasambandi Íslands, Alþýðusambandi Íslands, Vinnuveitendasambandi Ístands. Svo var málið auðvitað látið bíða í skauti nefndarinnar, þangað til þessar umsagnir bærust. Og þær bárust. Það komu umsagnir frá öllum þessum aðilum, og nefndin tók þá málið fyrir fljótlega og ræddi það og athugaði hin fram komnu ummæli þessara fyrirtækja og stofnana. Við athugun á umsögnunum kom það í ljós, að Tryggingastofnun ríkisins lagði ekkert til um afgreiðslu málsins, kom með enga till. um það, að frv. væri samþ., en heldur enga till. um, að það yrði fellt eða því yrði vísað frá afgreiðslu. En eins og hv. frsm. meiri hl. sagði hér áðan, voru nokkrar ábendingar í umsögn Tryggingastofnunarinnar um það, hvað hún teldi æskilegra um orðalagsbreytingar á frv., en alls ekki, að hún gerði neinar tillögur um breytingar þess eða teldi þær nauðsynlegar. Það er ekki svo djúpt tekið í árinni hjá Tryggingastofnuninni í hennar umsögn, að hún telji nauðsynlegar neinar breytingar á frv., enda er málið eins einfalt og verið getur. Í staðinn fyrir það ákvæði tryggingalaganna, sem nú gildir um dánarbætur, er hér tekið fram, að dánarbætur sjómanna skuli vera 200 þús. kr., og um það þarf engar vangaveltur og engar skýringar og engar útlistanir. Það verður aldrei gert skýrara í löggjöfinni en þetta, að dánarbætur sjómanna skuli vera 200 þús. kr. Það er svo meiningamunur, þegar Tryggingastofnunin fer inn á það að segja, að það væri æskilegra að ákveða það í frv., að þessi tryggingarupphæð, 200 þús. kr., næði aðeins til lögskráðra sjómanna. En það vakir alls ekki fyrir okkur flm. Það vakir fyrir okkur, að þeir menn, sem eru á smærri skipum en 12 smálestir, - en niður að þeirri stærð nær lögskráningin, - það vakir fyrir okkur, að þeir njóti einnig þessarar tryggingar. En með þeirri ábendingu, sem Tryggingastofnunin gerir um þetta, væri hún að fá okkur til að breyta frv. þannig, að það væri þrengra og næði ekki til hinna mörgu sjómanna sem róa til fiskjar á smærri skipum en 12 smálestir. Þetta er því ábending frá hendi Tryggingastofnunarinnar um að þrengja það svið, sem frv. á að ná til eftir meiningu okkar flm., ef þarna er ekki um beinan misskilning af hendi Tryggingastofnunarinnar að ræða. Það er ekkert vandaverk að sanna það, að menn hafi stundað sjómennsku, þó að þeir rói á smærri skipum en 12 smálestir, og mundi ekki verða nein skotaskuld úr því, ef maður færist af slíkum bát, að sanna það, að hann hefði verið á slíku skipi, þó að ekki sé heimtuð lögskráning, þegar menn ráðast í slíkt skipsrúm. Þegar hv. frsm. meiri hl. hafði vikið að þessum ábendingum Tryggingastofnunarinnar, varð hann að viðurkenna, að það væri svo lítið hald í þessum ábendingum, að meiri hl. n. gæti ekki hengt hatt sinn á það um andstöðu við málið, og sagði, að þeir viðurkenndu, að þetta skipti ekki meginmáli um afstöðuna, og það taka þeir einnig fram í sínu nál. En það barst sannarlega í tal. Þegar menn mót vonum urðu þess varir, að í nefndinni voru menn, sem voru ákveðnir í að vilja fella þetta frv., þá voru þeir að því spurðir, hvort þeir vildu að þessum breytingum gerðum fylgja frv. Þá kváðu þeir nei við því. Það var ekki hægt að ná neinu samkomulagi með því að verða við þessum ábendingum, og þá voru þær tilgangslausar. Ef það hefðu fengizt svör frá þeim, sem meiri hl. skipa í heilbr.- og félmn., um, að ef þessar breytingar yrðu gerðar á frv., sem Tryggingastofnunin hafi bent á sem æskilegar, þá fengist samþykki á málinu, þá hefðum við hiklaust og undireins fallizt á þær breytingar. En það var bara ekki því að heilsa. Það var ekki um það að ræða að fá málið samþykkt, þó að orðið yrði við þessum ábendingum Tryggingastofnunarinnar. Það, sem um efnislegan ágreining meiri hl. og minni hl. n. um þetta mál virðist vera hægt að festa hendur á, er þetta, að þeir í meiri hl. segjast vera þeirrar skoðunar, að það eigi að vera sömu dánarbætur fyrir alla, hvort sem þeir farast af slysförum á landi eða við sjósókn. Og það sjónarmið kemur fram í umsögn Tryggingastofnunar ríkisins. En allt frá fyrsta degi, að Tryggingastofnun ríkisins tók til starfa, og fram á árið 1960 voru tryggingalögin þannig, að þeir voru bættir margfalt hærri bótum, sem fórust í sjó, heldur en hinir, sem fórust á landi, og fram að þeim tíma virðist Tryggingastofnun ríkisins a.m.k. hafa talið það réttmætt, því að á þessu byggði hún frá fyrsta degi sinnar starfsemi og fram á árið 1960. Og þá mælti Tryggingastofnun ríkisins á móti því, að tryggingarupphæðin yrði sú sama fyrir alla. En í dag, þegar á að færa það til hins fyrra horfs, sem hefur gilt meginhluta þess tíma, sem Tryggingastofnunin hefur starfað, þá segir hún aftur þveröfugt. Ég tek ekki mikið mark á svona umsögnum, það vil ég segja. Sjómenn voru tryggðir með 90 þús. kr. upphæð, en ég man ekki, hvort það var niður í 12–14 þús. kr., sem aðrir voru tryggðir fram undir 1960, og það þótti góður tryggingagrundvöllur fram að þeim tíma. Þetta sjónarmið byggist á því, eins og skýrt hefur komið fram hér í umr., að sá, sem skráir sig á skip, eða sá, sem tekst á hendur sjómennsku á Íslandi, er að gefa kost á sér í þjónustu höfuðatvinnuvegar þjóðarinnar, sem fylgir meiri áhætta en öðrum störfum, sem menn inna yfirleitt af hendi í landi. Hann og hans fjölskylda er því sett í meiri áhættu en aðrir menn, og til þess að menn fráfælist ekki þennan atvinnuveg, hefur þótt heppilegt fyrir þjóðarbúið, að þeir menn, ef þeir yrðu fyrir varanlegri örorku eða færust við starf, þá væru þeir bættir hærri bótum. Og menn vita það, hver einn einasti Íslendingur veit það, að fjölskyldurnar verða oft fyrir þyngri áföllum af sjóslysum en yfirleitt menn verða fyrir við slysfarir við atvinnu í landi. Það er ekkert sjaldgæft, að fyrirvinnan sé farin í sjóinn og jafnvel einn eða tveir aðrir úr fjölskyldunni líka, og það er þungt áfall, og þarf ekki að vekja frekar athygli á því. En það lágu fyrir aðrar umsagnir, sem voru öllu ákveðnari en umsögn Tryggingastofnunar ríkisins, sem vænta mátti, því að hún gat varla verið mjög ákveðin í þetta sinn, þegar hún kom alveg úr þveröfugri átt við þær umsagnir, sem höfðu borizt 1960. Það var umsögn frá Landssambandi ísl. útvegsmanna. Og nú spyrja menn sjálfsagt: Gat Landssamband ísl. útvegsmanna fallizt á þetta frv.? Já, svo sannarlega. Umsögn L.Í.Ú. endar á þessari setningu, með leyfi hæstv. forseta: „Samþykkt var að mæla með samþykkt frv. með þessum breyt.“ Og það eru smábreytingar, sem eru viðkomandi orðalagi, og mælt fyllilega með meginefni frv. Þeir óskuðu sem sé eftir því, að það yrði tekið nánar fram, að sjómenn skyldi bæta með 200 þús. kr., ef viðkomandi skipverji verður fyrir slysum í þjónustu útgerðarinnar, það var viðbótin: „í þjónustu útgerðarinnar.“ Og það er vissulega ætlunin með orðalagi frv. og ekkert annað. Þeir vildu, að orðalagið væri ákveðnara, en meiningin alveg hin sama, og mæla með frv. Þetta var afstaða Landssambands ísl. útvegsmanna. Í þriðja lagi hafði Sjómannasamband Íslands verið spurt. Þess svar er ekki langt. Það er gefið 4. des. 1961 og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Sjómannasamband Íslands. - Við höfum meðtekið heiðrað bréf hv. heilbr.-og félmn. Nd. Alþingis, dagsett 23. nóv. s.1., þar sem beiðzt er umsagnar um einnig sent frv. til l. um breyt. á l. nr. 24 29. marz 1956, um almannatryggingar. Varðandi frv. þetta viljum við minna á, að á s.l. vetri var reynt með samningum við útgerðarmenn báta að ná þeirri tryggingu, sem frv. fjallar um, en það náðist ekki samkomulag nema á einstaka stað, og það við helzt vitum, gildir þessi trygging aðeins í Reykjavík, Hafnarfirði, Keflavík, Akranesi og á Vestfjörðum. Þá má og á það minna, að sorgleg slys hafa átt sér stað á þessu ári, þar sem menn hafa farizt lítt tryggðir. Að sjálfsögðu verður mannslífið aldrei að fullu greitt og ástvinamissir aldrei fullbættur, en nokkur huggun í sorginni er það eftirlifandi ekkju, stundum með mörg börn á framfæri, að vera viss um að geta séð sér og börnum sinum farborða, þótt ástvinurinn sé horfinn og fyrirvinnan farin. Þótt samningar um bátakjörin séu nú fram undan, vitum við ekki, hvernig ganga muni að fá samninga um þetta mikilvæga atriði, og mælum því fastlega með, að nefnt frv. verði samþ., þar sem trygging yrði vissari á þann hátt, er frv. gerir ráð fyrir, og nær til miklu fleiri sjómanna en unnt mundi að ná með samningum. - Við teljum til lagfæringar, að við 1. málsl. 1. gr. bættust orðin: eða dauða. Virðingarfyllst, f. h. Sjómannasambands Íslands, Jón Sigurðsson. Til heilbrigðis- og félagsmálanefndar neðri deildar Alþingis: Þarna er með sterkum orðum mælt með því, að frv. verði samþ., og það fært fram, að það er búið að reyna það í samningum hvað eftir annað að fá þessi réttindi sjómanna viðurkennd alls staðar. Það hefur tekizt á nokkrum stöðum, annars staðar ekki. Við þá samninga, sem fóru fram í haust og vitnað er þarna til að stæðu fyrir dyrum, fór þannig, að það náðust að vísu á nokkrum stöðum í viðbót samningar um 200 þús. kr. tryggingu, en á öðrum stöðum ekki. Það er því þannig enn, að sumir sjómenn eru bættir með um 90 þús. kr. almennt, en aðrir með 290 þús. kr. upphæð. Síðan hefur það svo komið í ljós, að jafnvel á þeim stöðum, þar sem tekizt hefur að fá 200 þús. kr. trygginguna inn í samninga við skráningu skipshafna, hefur svo hörmulega farið, að í mörgum tilfellum er þetta samningsákvæði einskis virði. þess vegna var það, að tveir hv. þm. eða þrír ruku upp á þessu þingi, eftir að það hafði komið í ljós, að samningsákvæðin dugðu ekki, og fluttu fram brtt. um, að það skyldi örugglega frá þessu gengið við skráningu. Það er öllum kunnugt, að það er miklu lakari regla á um framkvæmd skráningar á skip en vera ætti, og jafnvel þó að sú breyting á lögum yrði samþ. þá er engan veginn víst, að þessi trygging félli öllum til handa, sem þó væri um samið að hún ætti að gilda fyrir, því miður. Það er orðið öllum ljóst, að það er á engan hátt hægt að tryggja þetta almennt öllum sjómönnum nema með lagasetningu. Og þó hefur Alþ. látið sér sæma að þvælast fyrir þessu máli í tvö þing og ætlar svo að gera enn, að því er virðist. Ég hef nú lesið meðmæli Landssambands íslenzkra útvegsmanna og Sjómannasambands Íslands og kem þá að umsögn Alþýðusambands Íslands. Hún er örstutt, en það eru sem sé fá orð í fullri meiningu: „Alþýðusamband Íslands mælir eindregið með því, að frv. verði samþ. Sú umsögn er einnig gefin í byrjun desembermánaðar 1961. Þá kemur í fimmta lagi umsögn Vinnuveitendasambands Íslands, og nú kynni ýmsum að finnast sem svo, að ef Vinnuveitendasamband Íslands mæli einnig með því ásamt Landssambandi íslenzkra útvegsmanna, þá virðast flestir hafa tekið jákvæða afstöðu til málsins, nema meiri hl. hv. heilbr.- og félmn. Alþ., sem tekur afstöðu á móti málinu með þessar umsagnir fyrir framan sig. Niðurlagið á umsögn Vinnuveitendasambands Íslands, sem dags. er 11. des. 1961, er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Samband vort, sem er samningsaðili við öll stéttarfélög farmanna, hefur þegar samið um a.m.k. svo háa tryggingu umfram gildandi lög fyrir farmenn, og sjáum vér ekkert því til fyrirstöðu, að þau samningsákvæði verði efnislega lögfest, eins og gert er ráð fyrir í frv. og grg. þess. Virðingarfyllst, Vinnuveitendasamband Íslands, Björgvin Sigurðsson. Það var líka svo, að þegar næstseinast var staðið upp frá samningaborði og sjómannasamtökin höfðu farið fram á það, að dánarbætur sjómanna yrðu umsamdar 200 þús. kr., þá var undirrituð af báðum aðilum, þó að ekki fengist þetta ákvæði tekið inn í samningana þá, yfirlýsing um það, að á samningstímabilinu skyldu hvorir tveggja aðilar beita sér fyrir því, að löggjöf yrði sett um þessi réttindi sjómanna. Og við það hefur bæði Landssamband íslenzkra útvegsmanna og einnig Vinnuveitendasamband Íslands staðið með sínum umsögnum og hafa þannig reynzt drengir góðir í þessu máli. Meðan n. sat að störfum og fjallaði um þetta mál, barst einnig samþykkt frá fundi í Sjómannafélagi Hafnarfjarðar, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana, hún er örstutt, hún er svo hljóðandi: „Sjómannafélag Hafnarfjarðar. - Hafnarfirði, 31. okt. 1961. - Heilbr.- og félmn. Nd. Alþingis, Reykjavík. - Eftirfarandi samþykkt var gerð á fundi Sjómannafélags Hafnarfjarðar hinn 30. okt. s.1.: Fundur haldinn í Sjómannafélagi Hafnarfjarðar mánudaginn 30. okt. 1961 skorar eindregið á Alþ. að samþ. fyrir næstu vetrarvertíð frv. Geirs Gunnarssonar og Hannibals Valdimarssonar um breytingar á lögum um almannatryggingar, þ.e. lögfestu sérstakrar 200 þús. kr. líftryggingar allra lögskráðra sjómanna. Virðingarfyllst, f. h. Sjómannafélags Hafnarfjarðar Þorvaldur Ásmundsson. Þegar við vorum að ræða þetta mál nú á þessu þingi, starfaði nefndin lengst af undir forustu hv. 1. þm. Vestf. (GíslJ) sem formanns n. Hann lét í það skína, að hann væri þeirrar skoðunar, að það bæri að tryggja sjómenn hærra en aðra vegna þeirrar miklu og stöðugu áhættu, sem þeir gæfu kost á að leggja sig í fyrir þjóðina. En um það er lauk og afstaðan fór að skýrast, þá varð þó ekki á honum skilið annað en hann ætlaði að víkja frá sinni innstu hjartans sannfæringu, eins og hann kallaði það, og hlýða einhverjum utanaðkomandi vilja um það að mæla ekki með málinn til samþykktar, kom a.m.k., áður en hann fór á fund Norðurlandaráðs, með þau boð, að þingflokkur sinn vildi ekki samþ. frv. Ég skal ekki hafa hann fyrir þeirri sök, því að hann er ekki hér á þingi nú, að hann snerist á móti málinu, en hann bar þessi boð til n. frá sínum þingfl., það stendur fast. En hins vegar bera þingskjöl það með sér, að á þinginu 1960, þegar verið var að breyta þeirri reglu, sem hafði gilt, eins og ég áðan sagði, frá því að Tryggingastofnun ríkisins tók til starfa, að sjómenn væru tryggðir hærra en aðrir, þá fór hv. 1. þm. Vestf. mjög sterkum orðum um það, hversu ranglátt væri að breyta þessu. Og hann var þá mjög ákveðinn talsmaður þess, að það væru almenn ákvæði um dánarog slysabætur og sérstök ákvæði um miklu hærri bætur til handa sjómönnum. Það verður hægt að draga fram í þessum umr. ummæli hv. þm. um þetta frá þinginu 1960. Ef hann verður hér á þingi, þegar þetta mál verður afgreitt, þá verður því þó ekki trúað fyrr en í síðustu lög, að hann verði ekki enn sömu skoðunar og hann var 1960 um, að það eigi að bæta sjómenn, sem farast við starf sitt, með hærri bótaupphæð en í öðrum slysatilfellum við aðrar atvinnugreinar. Núverandi form, heilbr.- og félmn., sem kom í stað hv. 1. þm. Vestf., Sigurður Bjarnason, hefur nú skrifað undir rökstudda dagskrá, þar sem lagt er til, að málinu verði á vissum forsendum vísað frá, og skipar þannig meiri hl., sem vill ekki fallast á að samþ. frv. Á s.l. hausti, áður en þing kom saman, varð hryggilegt sjóslys hér við land. Bátur fórst frá Hornafirði. Og menn spurðu: Voru mennirnir tryggðir? Nutu þeir 200 þús. kr. aukatryggingarinnar, þ.e.a.s. voru þeir tryggðir fyrir 290 þús., eða voru þeir bara tryggðir fyrir 90 þús.? Það kom í ljós, að þeir nutu bara hinnar lögákveðnu tryggingar. Þá ruku ýmsir menn upp til handa og fóta og sögðu: Þetta er alveg óskaplegt, það verður að ráða bót á þessu, næsta Alþ. verður að lögleiða tryggingu um hærri bætur handa sjómönnum. -- Það voru sett í gang samskot víðs vegar um land til þess að reyna að bæta úr þessu í þessu eina tilfelli. En ég held því fram, að það er ekki viðunandi ástand að rjúka upp, þegar sjóslysin verða, og setja í gang samskot. Það er löggjöf, sem á að veita sjómönnum þann rétt, sem sé ekki hægt að sniðganga á nokkurn hátt. Það var einmitt um þessar mundir, þegar báturinn fórst frá Hornafirði, að gott hjartalag Alþýðublaðsmanna sagði til sín í þessu máli, og þá var skrifuð forustugrein í blaðið um þessi mál. Þá var afstaða Alþfl. skýr í málinu, á milli þinga, nokkrum vikum áður en Alþ. settist að störfum. Þá segir ritstjóri Alþýðublaðsins í sinni forustugrein, með leyfi hæstv. forseta, - leiðarinn heitir: „Líftryggingar sjómanna“ - hann er ekkert langur, ég held ég lesi pistilinn allan, með leyfi forsetans: „Líftryggingar sjómanna. - Undanfarnar vikur hafa orðið mörg og hörmuleg sjóslys. Þessi slys beina athygli manna að líftryggingum sjómanna, sem framar öðrum tryggingum ættu að vera viðunandi í þjóðfélagi okkar. En svo er þó því miður ekki. Þær eru ekki viðunandi. Stutt er síðan ríkisvaldið fyrir frumkvæði jafnaðarmanna“ - það var nú reyndar að tilhlutan opinberrar endurskoðunarnefndar - „hækkaði opinbera liftryggingu sjómanna upp í minnst 90 þús. kr., enda var hún til skammar fyrir þá breytingu. Nú hafa sjómannasamtökin á mörgum stöðum í landinu fengið inn í samninga 200 þús. kr. líftryggingu að auki, og er hún mikils virði, en ekki mjög dýr fyrir útgerðina, þegar tryggður er stór hópur manna í einu. Þessa tryggingu hafa ekki öll verkalýðs- og sjómannafélög fengið enn inn í samninga sína. Þess vegna er sú hryggilega staðreynd, að ekkjur sumra þeirra sjómanna, sem farizt hafa undanfarið, fá aðeins ríkistrygginguna, minnst 90 þús. kr., en ekki 200 þús. kr. trygginguna, sem sjómenn einstakra félaga höfðu samið um. Sumir hinna látnu sjómanna eru bættir með 90 þús. kr., en aðrir með 290 þús. kr. Þetta misræmi verður að leiðrétta, og er það eitt þeirra mála, sem sjómannasamtökin ætla að koma fram í samningum um kjör, sem fram undan eru. Hér virðist gott hjarta slá undir treyju þeirra, sem ráða skrifum í Alþýðublaði. En það hrekkur skammt, þegar kemur inn fyrir veggi Alþingis. Þá skal vísa slíku máli frá, eftir að búið er að þrautreyna þá samninga, sem hér er talað um, og þeir hafa aðeins fengið samningsréttinn færðan á nokkra staði í viðbót við það, sem áður var, en mikill þorri íslenzkra sjómanna er aðeins bættur með þeirri smánartryggingu, sem hér er talað um og nefnd slíku nafni, 90 þús. kr., þar með allir síldarsjómenn, og nú eru menn farnir að stunda síldveiðar allt árið. Þessi forustugrein var rituð í Alþýðublaðið hinn 6. okt. í haust. Nokkrum dögum síðar, eða hinn 10. okt., er aftur vikið að þessu máli, einnig í forustugrein Alþýðublaðsins, og á sama hátt skýrt og skorinort sagt, að tryggingar sjómanna, sem séu nú í lögum, séu óviðunandi og úr því verði að bæta. Í þessari forustugrein segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþýðublaðið benti fyrir helgina á þann höfuðgalla, sem enn er á líftryggingarkerfi íslenzkra sjómanna. Sumir þeirra, sem farizt hafa undanfarið, eru bættir með 90 þús. kr., aðrir með um 290 þús. Þetta stafar af því, að sum sjómannafélög hafa fengið 200 þús. kr. líftryggingu inn í samninga, en önnur ekki.“ Gat maður nú ætlað annað en þarna væri túlkuð stefna Alþfl. í forustugrein eftir forustugrein í aðalmálgagni flokksins, nokkrum dögum áður en Alþ. kom saman? Svo kemur málið til n., sem Alþfl.- menn eiga fulltrúa í, og þeir láta ekki á sér standa, þegar þeir hafa fengið málinu frestað nokkrum sinnum til að setja sig inn í málið og hafa fengið jákvæðar umsagnir frá atvinnurekendasamtökunum í landinu auk verkalýðssamtakanna, þá eru þeir reiðubúnir eftir allt saman til að lýsa því yfir: „Ég legg til, að málið sé fellt.“ Það gerðu þeir í nefndinni, þó að nú hafi að lokum farið svo, að þeir leggi til, að því sé vísað frá. Svona var afstaðan til málsins milli þinga. En hún er um frávísun nú á Alþingi Íslendinga. Nú fyrir skemmstu hafa orðið sjóslys hjá okkur á vertíðinni, og þá er rokið aftur upp eins og í haust, víðtæk samskot sett í gang og auglýst bingó í hverju samkomuhúsinu eftir annað til þess að bæta eftirlifandi ekkjum og aðstandendum sjómanna. Bingó skal bjarga því og samskot, en ekki löggjöf, bara ekki löggjöf. Það má ekki. - Ég held, að svona afstaða til máls eins og þessa sé engum til sóma, það verð ég að segja, engum til sóma og sízt af öllu fulltrúum flokka, sem kenna sig við alþýðu manna og verkalýðinn og þykjast vera umboðsmenn þeirra. Ég get ekki að því gert, ég áleit, að það mætti vænta meira af þeim en af vinnuveitendasamtökunum í landinu, en það hefur reynzt öfugt. Vinnuveitendasamtökin mæla með því, að sjómenn fái lögfestan rétt til 290 þús. kr. dánar- og örorkubóta, en fulltrúar Alþfl. og Sjálfstfl. á þingi undirstrika það, að slíkum réttarbótum liggi ekkert á inn í löggjöf landsins, slíku máli megi vísa frá á öðru þinginu, sem málið er til meðferðar á Alþingi. Ég lýsi því hreinskilnislega yfir, að ég hef hálfgert ógeð á samskota- og bingóleiðinni í sambandi við þetta mál, og vakir þó sjálfsagt gott eitt fyrir þeim mönnum, sem hafa beitt sér fyrir þessu, á meðan Alþingi -þvælir og þæfir málið. Það var orðið ljóst í heilbr.- og félmn. í febrúarmánuði, að nefndin mundi klofna, meiri hl. n. fengist ekki til að mæla með samþykkt frv., hvorki með hreytingum né án breytinga. Og því var n. auðvitað klofin og minni hl. gaf út, eins og vera bar, sitt nál. Nefndin klofnaði þann 27. febr. og nál. er dags. 28. febr. Nú hefðu menn vænzt þess, að nál. kæmi frá hv. meiri hl. n. næstu daga, en svo varð ekki. Það liðu dagar og það liðu vikur, og nú var tekin upp sú bardagaaðferð gegn málinu, sem er algerlega óþingleg og ódrengileg í alla staði, að draga að gefa út nál. meiri hl., svo að málið gæti ekki komið til umr. á Alþ. viku eftir viku. Og það var að mínu áliti að bolast illa í glímunni að beita svo ódrengilegum vinnubrögðum gegn þessu máli ofan á allt annað. Nál. meiri hl. kemur loks, eftir að tvívegis er búið að snúa sér til hæstv. forseta til þess að biðja hann að hafa áhrif á það, að meiri hl. n. geri skyldu sína og skili nál. Þá er það dagsett, þegar það kemur, 17. marz, en um leið og var verið að útbýta plagginu, ritaði ég á það, að það var 20. marz, sem áliti meiri hl. var hér útbýtt, 20. marz, áliti um mál, sem hafði fengið afgreiðslu í nefnd í lok febrúarmánaðar. Það er sýnilegt af þessu, að það hefur verið erfið fæðing. Það hefur verið erfitt að koma því á pappír og láta það sjást svart á hvítu, að alþm. í tveimur stjórnmálaflokkum legðu það til, að ákvæði um 200 þús. kr. aukatryggingu sjómönnum til handa skyldi ekki samþykkja, því skyldi vísað frá, af því, eins og stendur í þessu nál. hv. meiri hl., að þeir hafi talað við hæstv. félmrh. og hann hafi tekið málinu mjög vinsamlega og falið þeirri nefnd, sem nú vinnur að endurskoðun laga um almannatryggingar, að gera tillögur um hækkun bóta. Og þetta er hv. meiri hl. nóg. Hér stendur ekkert um það, hvað hæstv. ráðh. hafi lofað að hækka bæturnar mikið. Nei, það er forðazt. Hann hafði góð orð um þetta, tók því vinsamlega og lofaði að leggja það fyrir endurskoðunarnefnd, sem vinnur að breytingum á almannatryggingalögunum, að gera tillögur um hækkun bóta, einhverja hækkun. Ef það hefði nú verið þannig, eins og gefið var þó í skyn í nefndinni, að hæstv. félmrh. mundi e.t.v. og ríkisstj. leggja fram frv, á Alþingi um, að bæturnar yrðu hækkaðar hjá öllum upp í 200 þús. kr., - ef sá boðskapur hefði sézt svart á hvítu í áliti meiri hl., þá hefði ég sagt: það var tilvinnandi að bíða eftir þessu plaggi í þrjár vikur. En því miður, það stendur ekki i þessu plaggi. En um það var þá rætt, þegar þessi boðskapur var fluttur í nefndinni, að e.t.v. mundi hæstv. ríkisstj. bera fram frv. á þessu þingi um að hækka dánarbætur allra upp í 200 þús. kr. Þá var spurt um það, hvort meiri hl, hv. nefndar vildi ekki standa að brtt. við frv. í þá átt. En þeir sögðust ekki vera reiðubúnir til þess að sinni. Eftir því sem stendur í þessu nál., virðist viðtalið við, hæstv. félmrh. aðeins hafa verið nokkuð lauslegt. og undirtektir hans enn þá óákveðnari og lauslegri og þess vegna engar tölur hægt að tilgreina í aðdragandanum að hinni rökstuddu dagskrá. Minni hl. heilbr.- og félmn. leggur til, að frv. verði samþykkt, hefur hins vegar gefið kost á að fylgja breytingum á frv., eftir því sem nm. vildu gera breytingar á því, ef aðalatriði frv., 200 þús. kr. aukabætur sjómönnum til handa, sem er meginefni frv., fengist samþykkt. Ég vil því vænta þess, að meiri hl. Alþingis beri gæfu til þess að samþykkja þetta frv., þannig að það verði, áður en þessu þingi lýkur, orðið lögákveðið, að sjómenn, sem farast við íslenzkar fiskveiðar, verði bættir með eigi lægri upphæð en 290 þús. kr. og þurfi hvorki að treysta á samningaákvæði, sem hafa ekki haldið í mörgum tilfellum til þessa, né séu algerlega réttlausir, einungis bættir með þeim upphæðum, sem sjálft Alþýðublaðið hefur kallað „ósæmilegar og óviðunandi tryggingar sjómönnum til handa. Hv. meiri hl. n. leggur hins vegar til, að málinu verði vísað frá með svofelldri rökstuddri dagskrá: „Í trausti þess, að örorkubætur vegna slysa og dánarbætur, sem almannatryggingar greiða, verði hækkaðar í framhaldi af þeirri endurskoðun, sem nú fer fram á almannatryggingalögunum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Í nál., í texta þess, er ekki nefnd nein upphæð. En þessi rökstudda dagskrá væri þá nokkru skárri, ef í henni stæði t.d.: í trausti þess, að örorkubætur vegna slysa og dánarbætur, sem almannatryggingar greiða, verði hækkaðar a.m.k. í 290 þús. kr. við þá endurskoðun, sem fram fer á almannatryggingalögunum. Þá væri dagskráin þó í skaplegra formi. En engan veginn gæfi hún samt tryggingu fyrir því, að þetta kæmi út úr endurskoðuninni. Þess vegna er það þannig, að þó að slík breyting fengist á rökstuddu dagskránni, og er sjálfsagt auðvitað að bera fram brtt. við hana, þá er málið í fullri óvissu eftir sem áður. Það eina, sem fært er að gera, ef þingheimur vill leysa málið á þann veg, að sjómenn séu tryggðir samkv. íslenzkum lögum fyrir 290 þús. kr., ef þeir farast við sitt starf, sjómennskuna, eða verða fyrir varanlegri örorku við sín störf, er að samþykkja þetta frv., sem hefur legið nú fyrir tveimur þingum og hver einasti almennilegur maður í landinu viðurkennir að þurfi að lögfesta, til þess að það ósamræmi ríki ekki áfram, sem nú ríkir, að sumir sjómenn séu bættir með 290 þús. kr., aðrir með 90 þús.kr. Og að menn telja það óviðunandi upphæð, sést bezt á þeim samskotafjársöfnunum og bingófjársöfnunum, sem settar hafa verið í gang vegna hinna mörgu sjómanna, sem farizt hafa og í ljós hefur komið að njóta aðeins hinnar lægri tryggingar. Ég vil skírskota til drengskapar alþm. um það að fella ekki þetta frv. og láta ekki heldur vísa því frá, heldur ganga frá þessu máli á þann hátt, sem einn er sæmilegur, að sjómönnum verði tryggð að lögum á ötlum íslenzka fiskiflotanum 290 þús. kr. trygging. Það hefði átt að gerast í fyrra. En úr því að það var ekki gert í fyrra, hefði það þurft að gerast í byrjun þeirrar vetrarvertíðar, sem nú stendur yfir. Þá hefði verið komið í veg fyrir, að menn féllu tugum saman svo lítt bættir sem þeir hafa nú fallið á þessari vertíð, og hefði þá málið komið að gagni sem sé á þeirri vertið, sem nú er langt komin. En þó að hafi nú verið þvælzt svona fyrir afgreiðslu þessa góða máls, sem vinnuveitendasamtökin mæla með, þá er þó öllum fyrir beztu, að málið sé ekki dregið lengur. Það er öllum til vansæmdar að draga þetta lengur, og þetta mál á því að afgreiða á þann hátt, að bætur sjómanna allra, sem á íslenzkum fiskiskipum starfa, verði lögákveðnar eigi minni en 290 þús. kr.

Geir Gunnarsson Hæstv. forseti. Í sambandi við kjarasamninga á síðustu vetrarvertíð háðu sjómenn víða um land harða baráttu fyrir því, að þeim yrðu öllum tryggðar dánar- og slysabætur eigi lægri en 200 þús. kr. við fulla örorku eða dauða, auk 90 þús. kr. bóta frá almannatryggingunum, en þá nutu sjómenn á farmskipum og yfirmenn á fiskiskipum þeirra sérbóta. En stór hópur sjómanna, einmitt þeir sjómenn, sem í mestri slysahættunni voru við störf sín, á þilfari fiskiskipa, höfðu þá verið án allra sérbóta og miklum mun lægra tryggðir en stéttarbræður þeirra. Ekki er hægt að segja annað en að heldur beri það vitni um vanmat þjóðarinnar á störfum sjómanna, að þeir, sem í hætturnar ganga fyrir landsmenn alla, skuli sjálfir hafa þurft að standa í baráttu fyrir því, að aðstandendur þeirra hlytu ekki einungis algerar smánarbætur, ef þeir misstu fyrirvinnu sína í hafið. En það var öðru nær en sú barátta svo mikið sem hlyti fullan og einlægan stuðning ráðamanna þjóðarinnar, sem í rauninni hefðu átt að vera búnir að sjá til þess, að sjómenn þyrftu ekki að standa sjálfir í þessari baráttu. Með tilliti til þess, sem síðan hefur gerzt hér á hv. Alþingi, tregðu og andspyrnu ríkisstjórnarflokkanna, sem fram hefur komið, þurfa menn ekki að undrast nú, hver var þá afstaða blaða og forustumanna ríkisstjórnarflokkanna til kröfu sjómanna. Þegar sjómönnum hér í Reykjavík og annars staðar við Faxaflóa voru boðnir kjarasamningar án þeirrar hækkunar dánarbóta til sjómanna, sem þeir gerðu kröfu um, þá mæltu stjórnarblöðin með því að sjómenn gengju að þeim samningum, þótt ákvæðið um dánarbæturnar vantaði. En sjómenn höfnuðu samningunum og hófu verkfall, sem ríkisstjórnarflokkarnir töldu óþurftarverk. Sjómenn áttu að semja, án þess að ákvæði væru í samningunum um dánarbætur. Eftir að verkfall hafði staðið nokkurn tíma, náðu sjómannafélögin fram kröfum sínum um dánarbætur og sömdu; en ýmis önnur sjómannafélög fengu síðar þessi ákvæði inn í samninga sína. Strax á þessu stigi málsins kom fram hinn mjög svo takmarkaði áhugi stjórnarliðsins á því, að sjómenn nytu bóta, sem gætu ekki talizt algerar smánarbætur. Og áhugaleysi þessara aðila fyrir þessu réttlætismáli sjómannafjölskyldnanna átti eftir að koma betur í ljós, þegar fyrst var flutt á Alþingi það frv., sem nú er hér til 2. umr. En það var fyrst flutt í kjölfar samninga hinna einstöku sjómanna- og útgerðarmannafélaga í því skyni, að lögfest yrði 200 þús. kr. sértrygging til viðbótar bótum úr almannatryggingunum til allra sjómanna, svo að bundinn væri endir á það ástand, að sumir sjómenn væru aðeins tryggðir fyrir 90 þús. kr., þegar félagar þeirra, jafnvel á sama bátnum, hefðu þó náð fram 200 þús. kr. sérbótum með kjarasamningum, enda var flutningur frv. í samræmi við samkomulag, sem sjómannafélögin og útgerðarmannafélögin höfðu gert þess efnis, að háðir aðilar skyldu beita sér fyrir því, að sérbæturnar yrðu lögfestar. En þetta frv. fékkst ekki afgreitt á síðasta þingi. Það var aldrei afgreitt í nefnd. Og enn féllu sjómenn í valinn, án þess að fjölskyldur þeirra nytu sérbóta, svo að sumir þeirra, sem misstu fyrirvinnu sína í sjóinn, hlutu aðeins 90 þús. kr. dánarbætur, þegar aðrir hlutu þó 290 þús. kr. í bætur. Þá var óréttlætið svo augljóst, að jafnvel Alþýðublaðið lýsti því yfir í leiðara s.l. haust, að óhjákvæmilegt væri að binda endi á þetta ófremdarástand og tryggja yrði öllum sjómönnum bætur ekki lægri en 200 þús. kr. auk bóta almannatrygginganna. Frv., sem hér er til umræðu, var endurflutt þegar í þingbyrjun s.l. haust, og í framsögu lagði ég sérstaka áherzlu á, að afgreiðslu þess yrði hraðað og lokið fyrir vetrarvertíð, enda ætti það að vera auðvelt. Enn fremur lagði ég til, að ákvæðið um sérbætur yrði, ef unnt væri, látið ná til allra sjóslysa á árinu 1961. Þá lagði ég sérstaka áherzlu á, að það form, sem í frv. var lagt til að væri á sértryggingunni, væri ekkert aðalatriði, heldur skipti hitt mestu, að allir sjómenn nytu sömu tryggingar, eigi lægri en þeirrar, sem nokkur hluti þeirra hafði þegar tryggt sér, og allar endurbætur á frv. væru vitaskuld með þökkum þegnar. En fljótt kom í ljós hjá fulltrúum ríkisstjórnarflokkanna sama tregðan og í fyrravor, og áhugi þeirra hafði ekki aukizt, þótt skrif Alþýðublaðsins s.l. haust hefðu e.t.v. átt að gefa ástæðu til að ætla það. Árið 1961 leið, án þess að málið fengist afgreitt, og enn féllu sjómenn svo til bótalaust í hinum hörmulegu sjóslysum, sem öllum eru í fersku minni. Eftir mikla eftirgangsmuni hefur málið loks fengizt afgreitt úr nefnd og á þann veg, að fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna, meiri hl. hv. heilbr.-og félmn., leggja til eftir árs umhugsunarfrest, að frv. verði vísað frá með rökstuddri dagskrá. Þetta gera fulltrúar þeirra aðila, sem lögðu til á síðustu vetrarvertíð, að sjómenn semdu án þess að fá framgengt kröfum sínum um hærri dánarbætur en 90 þús. kr., og töldu sjómenn vinna þjóðfélaginu óþurftarverk með því að standa í verkfalli, sem einkum miðaði að því að ná fram hækkun á dánarbótum. Þetta gera þeir aðilar, sem fengust ekki til að afgreiða frv. um sérstakar, jafnháar dánarbætur til allra sjómanna á siðasta þingi. Þeir aðilar, sem hafa ekki fengizt fyrr en nú til þess að afgreiða till., sem lögð var fram s.l. haust, um að lögfesta sérstakar dánarbætur vegna sjómanna, telja nú loks, þegar um það bil ár er liðið, frá því að frv. var fyrst lagt fram, og fjöldi sjómanna hefur á því tímabili drukknað án mannsæmandi bóta, ekki lengur stætt á að halda málinu niðri, og afstaða þeirra er sú, að enn eigi að draga afgreiðslu á þessu réttindamáli sjómanna. Nú eftir heilt ár er því borið við, að frv. ætti að orðast á annan veg, og var þó strax tekið fram af minni hálfu, að það form, sem í frv. er lagt til að viðhaft sé varðandi bæturnar, sé ekkert aðalatriði og endurbætur í því efni væru með þökkum þegnar. Aðfinnslur þeirra um formið eru því ekki annað en afsakanir einar, ag hefði ekki átt að þurfa eitt ár til að koma þeim fram. En það er einmitt nefndarinnar að bæta úr því, ef með þarf, til þess er málinu m.a. vísað til hennar. En það eru einskisnýtar afsakanir fyrir því að hafa ekki afgreitt mál, sem lagt var fram fyrir heilu ári, og sannar einungis viljaleysi meiri hl. til þess að tryggja sjómönnum og aðstandendum þeirra þann rétt, sem þeir siðferðilega eiga. Meiri hl. hefði ekki þurft heilt ár til þess að komast að niðurstöðu um orðalag frv., ef hann raunverulega hefði vilja til þess að verða við því, að öllum sjómönnum væru tryggðar sómasamlegar dánar- og slysabætur, enda sér meiri hluti nefndarinnar, að á því er ekki stætt, og segir því í nál. sínu, að þau formsatriði skipti ekki höfuðmáli um afstöðu hans til málsins, hitt sé aðalatriði, að fleiri þurfi að fá hærri dánarbætur en sjómenn. Afstaðan er sem sagt sú, að af því að fleiri þurfa að fá hækkaðar dánarbætur og meiri hl, nefndarinnar hafi á því heila ári, sem liðið er, síðan frv. var lagt fram, verið að koma þeirri skoðun sinni á framfæri við hæstv. félmrh. og hann hafi falið nefnd, sem endurskoðar tryggingalögin, að gera till. um hækkun almennra dánarbóta, þá megi enn um óákveðinn tíma haldast það ástand, sem ég tel algera þjóðarsmán, að við dauðaslys á sjó fái fjölskyldur sumra skipverja aðeins 90 þús. kr. dánarbætur, þegar aðrar fá þó 290 þús. í bætur. Samkvæmt skoðun meiri hl. hv. heilbr.- og félmn, má ekki lagfæra þetta, fyrr en einhver fleiri viðtöl hafa farið fram milli einhverra aðila og nefnda, sem þurfa að velta vöngum enn um sinn yfir endurskoðun á lögum um almannatryggingar. Fyrst það hefur nú tekið meiri hl. hv. heilbr.- og félmn. heilt ár að komast að þessari niðurstöðu og meðan hefur mikill fjöldi íslenzkra sjómanna fallið svo til óbættur vegna tregðu á afgreiðstu þessa frv., þá er hætt við, að endurskoðun einnar víðamestu löggjafar þjóðarinnar geti tekið allnokkurn tíma og enn verði menn eða a.m.k. sjómannafjölskyldur óþyrmilega minntar á það ófremdarástand og misrétti, sem ríkir um líftryggingar sjómanna. Eins og ég hef margtekið fram, nýtur hluti sjómannastéttarinnar nú 290 þús. kr. líftryggingar, en sumir sjómenn ekki nema 90 þús. kr. tryggingar. En með frv., sem hér liggur fyrir, er lagt til, að lögfest verði 290 þús. kr. líftrygging til allra sjómanna, þannig að allir sjómenn njóti jafnhárrar tryggingar og sum sjómannafélög hafa þegar náð fram. Í hinni rökstuddu dagskrá, sem meiri hl. n. leggur til að samþykkt verði, er hins vegar engin bótaupphæð nefnd, heldur aðeins sagt, að í trausti þess, að örorkubætur vegna slysa og dánarbætur, sem almannatryggingar greiða, verði hækkaðar o.s.frv., taki deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Ef menn á annað borð eru þeirrar skoðunar, að allir sjómenn eigi að vera jafnhátt tryggðir, þá held ég, að það væri a.m.k. til bóta, að í rökstuddu dagskránni hefði komið fram, hversu hárri upphæð hv. Alþingi telur að dánarbæturnar eigi að nema, þannig að orðalagið væri þá eitthvað á þessa leið: Í trausti þess, að örorkubætur vegna slysa og dánarbætur, sem almannatryggingarnar greiða, verði hækkaðar í a.m.k. 290 þús. kr. o.s.frv. Þá kæmi a.m.k. fram, að það væri einnig ætlun meiri hl. n., að bætur til þeirra sjómanna, sem nú njóta einungis 90 þús. kr. líftryggingar, væru ekki aðeins eitthvað hækkaðar, heldur hækkaðar til jafns við það, sem aðrir stéttarbræður þeirra hafa þegar náð fram. Og ég leyfi mér fyrir hönd okkar flm. þessa frv. þess vegna að flytja skriflega brtt. við till. meiri hl. n. um rökstudda dagskrá, svo hljóðandi: Í till. bætist næst á eftir orðunum „verði hækkaðar“ orðin: í a.m.k. 290 þús. kr. - og til vara: a.m.k.. 200 þús. kr. Meiri hl. hv. heilbr.- og félmn. telur rétt, að örorkubætur vegna slysa og dánarbætur almannatrygginganna séu hinar sömu fyrir alla. Samþykkt þessa frv. í því formi, sem það er nú, eða öðru, er betra þætti, kemur á engan hátt í veg fyrir, að sú tilhögun yrði sérstaklega samþykkt, þegar lokið er þeirri endurskoðun á tryggingalöggjöfinni, sem minnzt er á í nál. meiri hl. En sjómenn og aðstandendur þeirra eiga ekki á nokkurn hátt að þurfa að gjalda þeirrar skoðunar meiri hl. n. á þann hátt, að hann noti þá yfirlýsingu sína sem skálkaskjól til þess að ýta frá sér kröfu um, að allir sjómenn séu bættir með jafnháum bótum. Þessa skoðun meiri hl. n. um, að allir landsmenn eigi að njóta jafnhárra slysa- og dánarbóta, á meiri hl. ekki að nota til þess að koma beinlínis í veg fyrir, að bundinn verði endir á það ófremdarástand, sem nú ríkir í liftryggingamálum sjómanna. Og það óréttlæti, sem sumar sjómannafjölskyldur eru beittar með lægri bótum en aðrar, er miklu meira óréttlæti en það, að sjómenn væru bættir með hærri bótum en aðrar stéttir landsmanna. Í umr., sem fram hafa farið um þetta mál, hefur verið gerð grein fyrir því, að ekki geti talizt óeðlilegt, að menn, sem að jafnaði eru í meiri lífshættu við störf sín en allir aðrir, séu hærra bættir en almennt gerist, enda er það alkunna, að menn mæta aukinni áhættu með hækkuðum líftryggingum, Krafan um, að sjómenn séu bættir með 290 þús. kr., er ekki sérstaklega krafa um, að sjómenn séu skilyrðislaust hærra tryggðir en aðrir landsmenn, heldur byggist hún á því, að hinar almennu bætur eru allt of lágar og ef nokkur stétt á rétt á því, að þjóðfélagið sjái henni fyrir sæmandi tryggingum, þá eru það sjómenn. Treysti þjóðfélagið sér hins vegar til þess að bæta alla landsmenn þeim bótum, sem hæstar eru nú, þá munu sjómenn áreiðanlega sízt hafa á móti því. Krafan um 290 þús. kr. sérbætur til sjómanna hefur ekki verið borin sérstaklega fram til þess, að þeir fengju hærri bætur en aðrir, heldur ekki sízt til þess, að þeir séu innbyrðis bættir sömu bótum. Lagt er til, að allir sjómenn njóti 200 þús. kr. líftryggingar auk venjulegra bóta almannatrygginganna, vegna þess að nú þegar nýtur verulegur hluti stéttarinnar þeirra bóta með kjarasamningum, en alls ekki allir sjómenn. Og útilokað er, að allir sjómenn geti notið trygginga samkv. kjarasamningum, þar sem engir kjarasamningar taka til minnstu bátanna, þar sem slysahættan er hvað mest. Það fyrirkomulag, sem nú viðgengst, er algerlega óviðunandi og hrein þjóðarsmán. Frá því verður ekki hlaupizt með loðnum yfirlýsingum um, að landsmenn allir ættu að vera hærra bættir en nú. Út af fyrir sig geta allir fallizt á það. Meiri hl. hv. heilbr.- og félmn. hefur gripið til þess eins og hálmstrás, að ekki megi nú þegar tryggja það, að allir sjámenn njóti sömu bóta, vegna þess að þar með yrði því slegið föstu, að það mætti viðgangast, að ein stétt nyti hærri trygginga en önnur. Og þetta hálmstrá var notað, eftir að ár var liðið, síðan málið var fyrst lagt fram. En það er engu líkara en meiri hl. n. hafi ekki treyst sér til þess að bera það við að fleyta sér á þessu hálmstrái, á meðan hv. 1. þm. Vestf. var enn í n., heldur hafi orðið að bíða eftir, að varamaður hans kæmi inn, vegna þess að vitað er, að honum hefði sjálfum orðið erfitt að fleyta sér á þessu atriði, þegar höfð eru í huga þau orð, sem hann viðhafói árið 1960, þegar samþykktar voru 90 þús. kr. dánarbætur vegna slysa jafnt til allra landsmanna, en þá sagði hann, með leyfi hæstv. forseta: „Hitt er aftur á móti efnislegt atriði, sem ég vildi ræða um. Það er samkv. 17. gr. Þar stendur, eins og hæstv. ráðh. lýsti, að ekkja skuli fá 90 þús. kr. sem dánarbætur, hvort heldur viðkomandi aðili, hennar maki, ferst af slysi á sjó eða landi. Ég tel þetta algerlega rangt. Ég tel, að sú ekkja, sem missir mann sinn í sjó, eigi kröfu á að fá miklu hærri bætur en sú, sem missir hann af slysi í vegavinnu. Og hv. þm. hélt áfram: „Mér er alveg ókunnugt um það, að konur yfirleitt eigi margar andvökunætur um það, hvort menn þeirra slasist við vegavinnu, á bíl eða traktor, en hinar eru ekki fáar, sem eiga andvökunætur í vondum veðrum um það, hvort þær fái manninn sinn heim vestan frá Grænlandi eða ekki. Og ég tel, að það sé mjög misráðið hér og það sé einn þátturinn í því að draga fólkið frá hættustörfum á sjó, að dánarbætur fyrir eftirlifendur þeirra séu miklu lægri eða jafnar og þær eru í landi. Þetta sagði hv. þm. fyrir tveimur árum. Og ég tel allvafasamt, að það meirihlutaálit, sem hér liggur fyrir, hefði verið lagt fram, ef ekki hefði viljail svo til, að hv. 1. þm. Vestf. hefði orðið að bregða sér af þingi, og sú andstaða annarra í meiri hl. n., sem fyrir hendi er gegn málinu, þá fremur komið fram á sama hátt og í fyrra, þ.e.a.s. komið fram í því, að málið hefði dagað uppi. Ég lít svo á, að lagfæring á líftryggingum sjómanna eigi ekki að bíða vegna bollalegginga um það, hvort allar stéttir eigi að njóta sömu líftrygginga, enda gætu þær úrbætur á málum sjómanna á engan hátt dregið úr því eða komið í veg fyrir það, að líftryggingar og slysatryggingar annarra yrðu hækkaðar, heldur miklu fremur stuðlað að því. Bollaleggingar um það, hvað er réttlátt gagnvart öðrum stéttum, eiga fullan rétt á sér, en þær eiga ekki að valda því, að enn þurfi þjóðin um óákveðinn tíma að horfa upp á þá forsmán, að sjómenn á sama skipi falli frá, þannig að aðstandendur sumra þeirra fái ekki þriðjung af þeim bótum, sem öðrum eru tryggðar. Það væri eins hægt að bollaleggja um það í heitt ár, hvort það sé nokkurt meira réttlæti að greiða bætur vegna dauða af völdum slysa en sjúkdóma. Og ég sé t.d. ekki í fljótu bragði, að kona, sem missir mann sinn af hjartaslagi, sé í rauninni betur sett en kona, sem missir mann sinn í bílslysi, þótt almannatryggingarnar geri þar mun á. Ef svo skyldi t.d. henda, að það sannaðist, að maður, sem talið væri að hefði dáið vegna bílslyss, hefði reyndar fengið hjartaslag og þess vegna fallið fyrir bílinn, þá fengi ekkjan ekki bætur úr almannatryggingunum. Hafi maðurinn hins vegar dáið af völdum bílsins, þá fengi hún 90 þús. kr. Það getur verið erfitt að henda reiður á réttlætinu, ef út í það er farið, og sjálfsagt mætti lengi stöðva lagfæringar á tryggingalöggjöfinni, ef þess ætti að bíða, að það væri með fullri vissu og endanlega höndlað. Þegar ákvæðin um 90 þús. kr. bætur úr almannatryggingum vegna dauðaslysa voru sett, datt mér vitanlega engum í hug að standa í vegi fyrir þeirri ákvörðun með því að leggja til, að málinu yrði frestað, þar til sýnt væri með vissu, hvort réttlætinu væri ekki betur fullnægt með því að bæta öll dauðsföll. Ef vilji er fyrir hendi til þess að hamla gegn máli, jafnvel þótt réttlætismál sé, þá sýnist jafnan vera unnt að finna einhvern fyrirslátt til þess að nota gegn því. Það hefur meiri hl. hv. heilbr.- og félmn. rækilega sýnt varðandi dánarbætur sjómanna. En ég held, að hv. Alþingi ætti ekki að láta viðgangast degi lengur það óheyrilega misrétti, sem nú ríkir varðandi bætur til aðstandenda þeirra sjómanna, sem farast við störf sín, og nú þegar ætti að firra sjómannaekkjur, föðurleysingja og þjóðina alla þeim óskemmtilega eftirleik hinna hörmulegu sjóslysa, sem auglýsir athafnaleysi þingsins og vanmat þess á sjómönnum með sérstökum fjársöfnunum meðal landsmanna til þess að auka við fjárbætur vegna þeirra sjómanna, sem hv. Alþingi hefur látið viðgangast að féllu svo, að bættir eru minna en hálfum manngjöldum. Það er ekki eftir neinu að bíða með úrbætur í þessum efnum, hvorki eftir endurskoðun á almannatryggingalögum né nokkru öðru.