Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. hefur tekið frv. þetta til athugunar og leggur til að það verði samþ. Að vísu kom fram dálítil undrun á því hvers vegna nauðsynlegt sé að ríkissjóður veiti þessa ábyrgð. - N. taldi þó rétt að verða við þessu og leggur því til. að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Iðnn. hefur haft frv. til l. um Hitaveitu Suðurnesja til athugunar og mælir einróma með samþykkt frv., en einstakir nm. áskilja sér rétt til að flytja brtt. eða fylgja. Einn nm. var fjarverandi, Eggert G. Þorsteinsson. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þetta mál. Þó vil ég vekja athygli á því að hér er verið að taka fyrsta stóra skrefið eftir olíukreppuna að því að koma jarðhita til upphitunar til sem flestra landsmanna. Þess nýtur nú í dag n.þ.b. helmingur þjóðarinnar. En athugun, sem gerð var á s.l. vetri leiddi í ljós að gera má ráð fyrir að u.þ.b. 60–65% landsmanna fái notið jarðhita til upphitunar síns húsnæðis. Vonandi fylgir fleira á eftir. Bent hefur verið á hitaveitur eins og t.d. í Borgarfirðinum, víða á Suðurlandi og einnig á Norðurlandi. En það, sem hér er gert, er að því leyti stærst af þeim hitaveitum sem til greina koma, að það mun ná til meiri fjölda en aðrar utan Reykjavíkursvæðisins. Ég vil aðeins vekja athygli á því sem kemur fram í grg. um Hitaveitu Suðurnesja, saminni af Fjarhitun hf. og Orkustofnun, frá 30. nóv. 1974. Þar segir svo í síðustu málsgrein, með leyfi forseta: „Samkvæmt rekstraráætlun, þar sem gert er ráð fyrir fjármagnskostnaði sem miðast við lán til 15 ára með 10% vöxtum, verður upphitunarkostnaður í upphafi um 80% af kostnaði olíuhitunar en lækkar þar til að eftir 15 ár verður hann 50% af kostnaði olíuhitunar.“ Mér sýnist þarna vera um upplýsingar að ræða sem hið háa Alþ. þurfi fyrr eða siðar að láta til sín taka. Upphitunarkostnaður með hitaveitu á Reykjavíkursvæðinu mun vera nálægt því þriðjungurinn eða þar um bil af kostnaði við upphitun með olíu. Hér er rætt um 80% af kostnaði við upphitun með olíu og niður í 50% að 15 árum liðnum. Við gerum einnig ráð fyrir því, íslendingar, að hita húsnæði þeirra, sem ekki fá notið jarðhitans, um 35% íbúa landsins, með raforku. Ljóst er að upphitun með raforku verður allverulega dýrari en upphitun með jarðhita á Reykjavíkursvæðinu. Sú spurning hlýtur að koma upp hvort hið opinbera verði ekki að hafa forgöngu um jöfnun á þessum upphitunarkostnaði. Skoðun mín er sú að hjá því verði ekki komist, og sýnist mér að réttara væri að líta á það fyrr en seinna.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. iðnn. sagði var um það algert samkomulag í n. að mæla með samþykkt þessa frv., en einstakir nm. áskildu sér rétt til flutnings brtt. Ég flyt hér brtt. við 14. gr. frv., þá sömu sem flutt var af hálfu Magnúsar Kjartanssonar í Nd., að hún orðist svo: „Ríkið á allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita í Svartsengi við Grindavík og uppleystra efna og gastegunda sem háhitavatni og gufu fylgja. Ráðh. getur heimilað Hitaveitu Suðurnesja að taka eignarnámi lönd, mannvirki og önnur réttindi sem nauðsynleg eru til framkvæmda skv. lögum þessum. Um framkvæmd eignarnámsins fer eftir l. nr. 11/1973.“ Þessi breyting er nánast í samhengi við frv. til l. um breyt. á orkulögum, nr. 58 29. apríl 1967. Frv. hefur verið flutt sem stjfrv. á undanförnum þingum, en ekki hlotið fullnaðarafgreiðslu, og er nú flutt sem þmfrv. af Magnúsi Kjartanssyni, Gunnari Sveinssyni, Benedikt Gröndal og Magnúsi T. Ólafssyni, þar sem kveðið er á um það að allur jarðhiti á lághitasvæðum svo og hverir og annar náttúrlegur jarðhiti á yfirborði háhitasvæðis sé háður einstaklingseignarrétti landeigenda, en annar jarðhiti á háhitasvæðum sé í almannaeign og í umráði ríkisins. Ég ítreka að öðru leyti stuðning minn við þetta frv., en ber sem sagt fram þessa brtt.



Herra forseti. Út af fram kominni brtt. vil ég segja þetta: Eins og kom fram hjá hv. flm. liggur fyrir Alþ. í öðru formi, og ég tel ekki rétt að flækja þessum tveimur málum saman, ef ég má orða það svo. Ég mun því greiða atkv. gegn þessari till. Hins vegar merkir það ekki að ég muni taka þá afstöðu til þess frv., þegar og ef það kemur til meðferðar í þessari deild.



Herra forseti. Sjútvn. hefur haft frv. til l. um breyt. á l. nr. 97 27. des. 1973, um löndun á loðnu til bræðslu, til athugunar og skilað álíti á þskj. 183. N. mælir einróma með samþykkt frv., en leggur til eina breytingu sem þar kemur fram og ég mun ræða nánar. Í frv. þessu felast fyrst og fremst þær breytingar sem styrkja eftirlit með loðnulöndun, styrkja loðnunefnd sem að þessu hefur starfað. Er það fyrst og fremst byggt á þeirri reynslu sem fengist hefur að undanförnu í framkvæmd þeirra laga sem um þetta gilda. Sjútvrn. sendi drög að þessu frv. út til umsagnar og óskaði þess að svör bærust fyrir 10. nóv. Það var sent til Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Félags ísl. fiskmjölsframleiðenda, Sjávarafurðadeildar SÍS, LÍÚ og Sjómannasambands Íslands, en svör bárust aðeins frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands. N. fékk þessi svör til meðferðar og taldi með tillíti til þessarar meðferðar málsins ekki nauðsynlegt að senda frv. að nýju til umsagnar. Í þessum tveimur svörum, sem bárust, komu ekki fram aths. við frv. Er þar mælt með samþykkt þess, en bent á viss atriði í framkvæmd, m.a. að frv. geti aldrei orðið annað en rammi um þessa aðgerð og því sé nauðsynlegt að sjútvrn. sé heimilt að setja nánari reglur um framkvæmd laganna. Þetta tók rn. til greina og bætti við 4. gr. frv. þar sem segir svo: „ Sjútvrn. getur sett reglur um löndun á loðnu til frystingar, enda ríki um þær samstaða milli sölusamtaka hraðfrystihúsanna og samtaka útvegsmanna og sjómanna.“ Virðist þannig fullnægt þeirri einu aths. sem fram hafur komið. N. barst hins vegar bréflega beiðni frá einstaklingum um heimild til þess að ákveðið erlent skip fengi að landa loðnu á þessari vertíð hér á landi. Þar er um að ræða mann, sem á 1/3 í hlutafélagi í Danmörku. Hefur hann verið búsettur erlendis lengi. Það félag er að láta smíða 800 lesta skip sem mun vera skráð í Hirtshals í Danmörku. Þessi íslendingur fer fram á heimild til þess að þetta skip megi landa loðnu í íslenskum höfnum í febr. og mars 1975, enda verði áhöfn þess íslensk og það rekið af íslenskum aðila. Skipið verður m.ö.o. tekið á leigu. Sjútvn. er ljóst að þetta er mjög vandasamt mál og getur skapað fordæmi sem nauðsynlegt er að skoða. Hins vegar er hér um einstakt tilfelli að ræða. Hér er um að ræða einstakling sem kunnur er í íslenskum sjávarútvegi, og hér er nánast um að ræða skip sem segja má að sé smíðað fyrir íslenskt skip sem fórst. Eins og kom fram í því, sem ég sagði áðan, mun áhöfn skipsins verða alíslensk og það rekið af íslenskum aðila. Með tilliti til þessa taldi sjútvn. rétt að bæta við ákvæði til brb. sem er svo hljóðandi: „Þrátt fyrir ákvæði l. nr. 33/1922, um rétt til fiskveiða í landhelgi, skal m. s. Ísafold, 800 lesta skipi frá Hirtshals í Danmörku, vera heimilt að veiða loðnu í landhelgi og landa henni á svæðinu frá Patreksfirði norður um til Seyðisfjarðar sem íslenskt skip í febr. og mars 1975, enda hlíti það reglum er sjútvrn. setur, sé rekið af íslenskum aðila og áhöfn þess sé íslensk.“ Þarna er bætt við ákvæði um það svæði, sem heimilt er að leyfa þessu skipi að landa á. Það er gert í samráði við forráðamenn þessa skips. Ég vil jafnframt geta þess, að við þá menn var rætt og upplýst að eingöngu er átt við veiðar með nót, en ekki flotvörpu. Því er nauðsynlegt og raunar kæmi ekki til greina að mínu viti að veita undanþágu frá lögum um veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en endurtek að n. mælir einróma með samþykkt þessa frv. með þeirri brtt., sem ég hef nú greint frá.



Herra forseti. Eins og frsm. sjútvn. greindi frá varð samkomulag um það í n. að mæla með samþykkt frv. með þeirri breytingu sem frsm. gerði grein fyrir, sem varðar heimild fyrir þetta nýja skip sem verið er að smíða í Noregi og ber þetta þjóðlega nafn Ísafold, til þess að veiða loðnu á miðunum hérna í vetur. Ég vík aðeins að þeirri heimild aftur í lok máls míns. Ég get ekki stillt mig um, þegar nú er fjallað um loðnuveiðarnar á vetri komanda, að vekja athygli á því hvernig við ár eftir ár förum með þennan vaxandi feng sem við tökum af miðunum í kringum landið. Í fyrra framleiddum við mjöl eða svínafóður úr nær 400 þús. tonnum af loðnu, úr afbragðsmat, eggjahvítuefnaríkum mat, sem hefði nægt til þess að sjá, eftir því sem sérfræðingar segja mér, 12–16 millj. manna fyrir nægilegri eggjahvítu í mat í heilt ár í sveltandi heimi, þar sem einmitt skortir fyrst og fremst eggjahvítuefnaríka fæðu. Á þennan hátt höfum við haldið áfram að verka loðnuaflann okkar, og er sannarlega tími til kominn að hið opinbera taki sig nú til og fari að reyna að gera ráðstafanir til þess að þessi fengur okkar verði nýttur á siðbetri hátt. Þess verður ekki kostur í vetur. Enn munum við framleiða loðnumjöl til svínafóðurs úr þessum fiski í vetur. En ég er samþykkur frv. eigi að siður, eins og það liggur fyrir, en ætlaði að víkja aðeins að viðaukanum sem samþykktur var í nefndinni. Ég felli mig við það að þessu nýja skipi Árna Gíslasonar, sem raunverulega er smíðað í staðinn fyrir Jón Kjartansson, aflaskipið þeirra austfirðinganna sem fórst, verði veitt heimild til þess að veiða hér á þessu 6–7 vikna tímabili í vetur, veiða á miðum íslensku skipanna, að því tilskildu, eins og segir í viðaukagr., sem frsm. n. las áðan, að aflanum verði landað á þessu svæði frá Patreksfirði norður um landið til Seyðisfjarðar, þ.e.a.s. verði landað hjá þeim verksmiðjum sem eru svo að segja hráefnislausar á loðnuvertíðinni, sem alls ekki er séð fyrir nægilegu hráefni á loðnuvertíðinni. Með þessu skilyrði fylgi ég þessu heimildarákvæði að aflanum verði landað á því svæði þar sem vantar loðnu að vetrinum til vinnslu. Við erum þeirrar skoðunar að undanþága sé fyllilega réttlætanleg í þessu skyni, en leggjum áherslu á að þessi heimild til handa Ísafold, að veiða hér á loðnumiðunum í vetur verði ekki notuð sem fordæmi. Það er kunnugt að töluverð ásókn hefur verið í það af hálfu innlendra manna að fá sérstakar heimildir fyrir erlend skip, sem þeir eiga hlut í eða vilja taka á leigu, til þess að veiða á miðunum við Ísland, en slíku erum við algerlega andvígir. Við höfum fordæmi um það að innlendir aðilar hafa leigt erlend skip til hringnótaveiða hér við land. Þetta var gert í lok stríðsáranna, að tveir íslenskir útvegsmenn leigðu, ef mig minnir rétt, 8 færeysk hringnótaskip til veiða fyrir Norðurlandi. Það vildi svo illa til að flest voru skipin leigð einmitt það sumarið sem síldin brást. En fyrir skemmstu var slíkt leiguskip við veiðar með hringnót á síldarmiðunum hérna, fyrir 4 árum, hygg ég, þannig að fordæmi eru fyrir slíku. En við teljum að rétt sé að leyfa þessa tilraun í vetur til hráefnisöflunar fyrir verksmiðjurnar á norðursvæðinu sem ella eru afskiptar. Við teljum að það sé rétt að gera þessa tilraun í vetur. Því fylgir engin skuldbinding um að gera slíkt öðru sinni eða leyfa fleiri skipum veiðar í vetur, og það má taka þessi mál til endurskoðunar fyrir næstu loðnuvertíð.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð hv. þm. Stefáns Jónssonar að fara beri að rannsaka gaumgæfilega um framleiðslu á fiskmjöli til manneldis. Á þinginu í fyrra flutti Jón Árm. Héðinsson till. til þál. um byggingu á nýrri síldarbræðslu í Grindavik og í því sambandi vakti ég athygli á því að norðmenn hefðu nú um nokkur ár framleitt loðnumjöl til manneldis og selt til þróunarlandanna, og því er ekki að neita að þetta er mjög mikilvægt mál sem ég tel fulla ástæðu orðið til þess að fara að hrinda í framkvæmd. Á undanförnum árum hafa rannsóknarstofur hér á landi rannsakað og athugað ýmsa meðferð á loðnu til manneldis aðra en frystinguna og kemur þar einkum tvennt til greina. Það er í fyrsta lagi að búa til manneldismjöl og í öðru lagi að þurrka loðnuna og selja hana sem skreið. Þetta hvort tveggja hefur af sjálfu sér miklu meira gildi heldur en setja hana í gegnum svín eða nautpening, en örðugleikar munu vera nokkrir á þessu. Þó er vitað mál að ekki eru neinir tæknilegir örðugleikar á því að framleiða fiskmjöl til manneldis, og ég tel að það sé óhæfa að ár eftir ár líði án þess að við gerum tilraun í þessu efni. Ekki síst ef markaður á frystri loðnu fer nú þverrandi, þá er augljóst að fullkomin nauðsyn er á því að reyna að skapa meiri fjölbreytni í þessari atvinnugrein. Norðmenn og bandaríkjamenn hafa í mörg ár gert tilraunir í þessu efni. Það var fyrst eftir að þeir komust upp á lagið með að einfalda þessa aðferð, þ.e.a.s. hætta að nema burt bæði lít og lykt af loðnumjölinu, sem þetta varð verslunarvara. Og nú skilst mér, að þetta sé flutt út í þúsundum tonna frá Noregi og gefi mjög góða raun sem eggjahvítugjafi.