Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Í marsmánuði fyrir u.þ.b. tveimur mánuðum var vísað til iðnn. frv. til laga um breytingu á raforkulögum sem samþykkt voru á síðasta þingi eða öllu heldur á síðasta ári, á síðasta þingi fyrir alþingiskosningar. Í þeim lögum var frestað gildistökuákvæði III. kafla laganna um flutning raforku og skipuð milliþinganefnd til þess að vinna að því að útfæra þann hluta laganna og skila áliti, sem hún gerði nú á þessu ári. Frv. er samið eftir umfjöllun nefndarinnar og á grundvelli álits meiri hluta hennar. Í stuttu máli eru helstu efnisatriði frv. þau að í fyrsta lagi fjallar það um flutningskerfið, skilgreinir það. Meginskilgreiningin er sú að kerfið nái til þeirra háspennulína og tengivirkja sem nú eru á 66 kW spennu eða meira, og í öðru lagi er ekki gert ráð fyrir að flutningskerfið nái inn fyrir mörk þéttbýlis. Þetta eru meginlínurnar þótt þær séu ekki án undantekninga í þessu tilviki eins og í mörgum öðrum. Í öðru lagi er mælt fyrir um flutningsfyrirtækið, það fyrirtæki sem á að annast flutning raforku um landið, og lagt er til að stofnað verði sérstakt hlutafélag, Landsnet hf. sem verði í fyrstu í eigu ríkisins og mælt síðan nánar fyrir um hvernig standa skuli að því. Í þriðja lagi er kveðið á um gjaldskrána fyrir flutninginn og lagt er til að sama gjald verði greitt til flutningsfyrirtækisins fyrir úttekt á raforku frá öllum afhendingarpunktum. Sérstök gjaldskrá verður hins vegar fyrir stórnotendur. Í fjórða lagi er mælt fyrir um gjaldskrá dreifiveitna þeirra fyrirtækja sem taka við rafmagninu frá flutningsfyrirtæki og dreifa því áfram og lagt er til að sú meginregla verði að hver dreifiveita hafi eina gjaldskrá en þó getur dreifiveitufyrirtækið óskað eftir því og fengið samþykkta sérstaka gjaldskrá fyrir dreifbýli þannig að það geti verið ein gjaldskrá fyrir dreifiveitur í þéttbýli og önnur fyrir dreifbýlið. Fyrir því er sú forsenda að viðkomandi dreifiveita geti sýnt fram á hærri kostnað við dreifinguna í dreifbýlinu. Í fimmta lagi er mælt fyrir um arðsemi flutningsfyrirtækisins og dreifiveitunnar eða dreifiveitnanna, þ.e. það er skilgreint nánar hversu mikilli arðsemi þau geta gert ráð fyrir í rekstri sínum og gjaldskrá og það eru settar ákveðnar takmarkanir á því eins og nánar er kveðið á um í frv. Í sjötta lagi er kveðið á um að gildistaka frv. verði 1. janúar 2005 og í sjöunda lagi er kveðið á um endurskoðun laganna og að skipuð verði sérstök nefnd til þess, ráðherra skipi hana, og endurskoðuninni ljúki fyrir árslok 2010, og í öðru lagi að ráðherra leggi fram skýrslu um raforkumálefni á fjögurra ára fresti. Þetta eru helstu efnisatriði frv. sem iðnn. fékk til umfjöllunar. Nefndin hefur lokið athugun sinni á þessu máli og skilaði af sér 14. maí nál., sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Kristján Skarphéðinsson, Pétur Örn Sverrisson og Helga Bjarnason frá iðnaðarráðuneyti, Þorkel Helgason og Elínu Smáradóttur frá Orkustofnun, Tryggva Þór Haraldsson og Eirík Briem frá Rarik, Kristján Haraldsson frá Orkubúi Vestfjarða, Guðmund Þóroddsson og Hjörleif Kvaran frá Orkuveitu Reykjavíkur, Friðrik Sophusson, Bjarna Bjarnason og Edvard G. Guðnason frá Landsvirkjun, Eirík Bogason og Friðrik Sophusson frá Samorku, Valdimar K. Jónsson frá Neytendasamtökunum, Júlíus Jónasson frá Hitaveitu Suðurnesja, Þórð Guðmundsson frá flutningssviði Landsvirkjunar, Pál Hannesson frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Ingunni S. Þorsteinsdóttur frá Alþýðusambandi Íslands, Sigurð Óla Kolbeinsson frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Svein Hannesson frá Samtökum iðnaðarins, Franz Árnason frá Norðurorku hf., Hannes Sigurðsson frá Samtökum atvinnulífsins, Þórólf Árnason, Hjörleif Kvaran og Eirík Hjálmarsson frá Reykjavíkurborg, Guðmund Benediktsson frá Hafnarfjarðarbæ, Ólaf Eggertsson, Birki Friðbertsson og Birki Þór Guðmundsson frá Félagi raforkubænda, Jón Þór Sturluson frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, Egil B. Hreinsson frá verkfræðideild Háskóla Íslands og Lárus Finnbogason frá Deloitte. Umsagnir bárust nefndinni um málið frá Orkustofnun, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga, Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, Samorku, Bændasamtökum Íslands, Samtökum atvinnulífsins, Rafmagnsveitum ríkisins, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Byggðastofnun, Reykjanesbæ, Landssamtökum raforkubænda, Alcan á Íslandi hf., Alþýðusambandi Íslands, Hitaveitu Suðurnesja, Landsvirkjun, Norðurorku, Orkustofnun, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Sambandi sveitarfélaga í Eyjafjarðar- og Þingeyjarsýslum og Landspítala -- háskólasjúkrahúsi. Málið var unnið samhliða frumvarpi til laga um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku (747. máli) og frumvarpi til laga um stofnun Landsnets hf. (737. máli). Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á III. kafla raforkulaga um flutning sem varða afmörkun flutningskerfisins, stofnun og rekstur flutningsfyrirtækis, gjaldskrár fyrir flutning og dreifingu raforku og loks viðmiðanir um arðsemi og tekjuramma orkufyrirtækja. Í gildandi lögum var gildistöku flutningskaflans frestað með ákvæði til bráðabirgða VII til 1. júlí 2004 en í frumvarpinu er gert ráð fyrir að það bráðabirgðafyrirkomulag sem gilt hefur gildi fram til 1. janúar 2005. Samkvæmt ákvæðinu var skipuð 19 manna nefnd sem gera átti tillögu um fyrirkomulag raforkuflutnings, stærð flutningskerfisins og hvernig rekstri þess og kerfisstjórnun skyldi háttað svo að öryggi, skilvirkni og hagkvæmni væri sem best tryggð. Einnig átti nefndin að móta tillögur um hvernig jafna ætti kostnað vegna flutnings og dreifingar raforku. Frumvarpið byggist á vinnu nefndarinnar og áliti meiri hluta nefndarinnar. Iðnaðarnefnd hefur fjallað um málið á fjölmörgum fundum. Sérstaklega hefur verið fjallað um arðsemi, arðsemiskröfur, tekjumörk orkufyrirtækja og mat á verðmæti flutningsvirkja. Upplýst var að verðmat flutningsvirkja, arðsemiskröfur orkufyrirtækja og áhrif þessara þátta á tekjumörk munu skipta sköpum um það hvort gjald fyrir flutning og dreifingu raforku tekur breytingum þegar lögin koma að fullu til framkvæmda. Margir gestir hafa lýst yfir áhyggjum af þessum óvissuþáttum. Í b-lið 12. gr. (ákvæði til bráðabirgða XI) er kveðið á um skipun samninganefndar sem fer með mat á flutningsvirkjum. Í nefndinni skulu eiga sæti eigendur þeirra. Ef ekki næst samstaða í þeirri nefnd skal ráðherra skipa sérstaka matsnefnd sem meta skal verðmæti einstakra flutningsvirkja að kröfu eigenda þeirra. Leggur iðnaðarnefnd til breytingu á bráðabirgðaákvæðinu, varðandi mat á verðmæti flutningsvirkja, sem felur í sér að samninganefndin taki við verðmat einstakra flutningsvirkja tillit til og dragi frá sérstök framlög sem veitt hafa verið til rafvæðingar úr opinberum sjóðum til fjárfestingar og uppbyggingar. Með opinberum sjóðum er m.a. átt við greiðslur sem komið hafa úr ríkissjóði, sveitarsjóðum og öðrum sjóðum sem notið hafa opinberra framlaga til fjárfestingar og uppbyggingar kerfisins. Þann stofnkostnað hafa þessir opinberu sjóðir nú þegar greitt og telur nefndin þess vegna eðlilegt að við mat á flutningsvirkjunum verði tekið tillit til þeirra. Nefndin leggur áherslu á að fylgst verði vandlega með verðmyndun og þróun raforkukerfisins sem og öryggisþáttum og leggur því til þá breytingu á frumvarpinu að ráðherra skuli skila skýrslu til Alþingis um raforkumál á tveggja ára fresti í stað fjögurra. Lagt er til að tekin verði upp í lögin skilgreining á tekjumörkum en þau tilgreina hámark leyfilegra tekna flutningsfyrirtækis og dreifiveitna til að mæta kostnaði. Orkustofnun hefur það hlutverk að ákveða tekjumörkin. Með því að hafa stjórn á leyfðum tekjum, og þar með gjaldskrá fyrirtækjanna, fremur en að stýra einvörðungu með því að setja mörk á leyfðan arð hafa fyrirtækin hvata til að hagræða umfram þá hagræðingarkröfu sem sett er með tekjumörkunum. Hagræðingin getur leitt til lækkunar á gjaldskrá og mun það bæði gerast með þeirri hagræðingu sem krafist er í tekjumörkunum og því að vænst er að sérleyfisfyrirtækin keppi um að ná sem mestri hagræðingu neytendum til góða. Enda þótt hafa eigi stjórn á verðlagningu fyrir umrædda sérleyfisstarfsemi með tekjumörkum taldi löggjafinn þegar raforkulög voru sett fyrir ári að nauðsynlegt væri engu síður að horfa til eðlilegs arðs af starfseminni. Þannig eru arðseminni sett viss lægri mörk til að tryggja að fyrirtækin hafi ávallt bolmagn til nauðsynlegra fjárfestinga. Hins vegar voru arðseminni sett efri mörk enda talið óeðlilegt að umtalsverður arður geti orðið af starfsemi sem háð er einkaleyfum. Mörkunum er breytt í frumvarpinu nú, án þess þó að umfang þeirra breytist svo að nokkru nemi. Sú útfærsla kerfisins sem verið er að koma á hér er einkum fengin frá Noregi enda hefur fyrirkomulagið þar verið í þróun í nær hálfan annan áratug. Var Noregur einna fyrst landa til að taka upp þá markaðsvæðingu raforkugeirans sem hér er stefnt að. Athyglisvert er að efri mörk arðsemi hafa verið hækkuð í tímans rás í Noregi og eru nú orðin um helmingi hærri en þau voru í upphafi. Aftur á móti hefur arðsemisviðmið það sem er í tekjumörkum í Noregi ekki tekið neinum umtalsverðum breytingum. Fyrirtækin hafa náð að hagræða meira en eftirlitsaðilinn hefur krafist. Lagt er til að við 3. gr. verði bætt nýjum málslið sem hafði fallið niður við vinnslu frumvarpsins þar sem kveðið er á um að samningur við flutningsfyrirtækið eða dreifiveituna á því dreifiveitusvæði sem virkjunin er á skuli liggja fyrir þegar sótt er um virkjunarleyfi. Ákvæðið tengist 2. málsl. 13. gr. laganna þar sem segir að í leyfi til að reka dreifikerfi felist einkaréttur og skylda til dreifingar á viðkomandi dreifiveitusvæði. Í 7. gr. er fjallað um tekjumörk og gjaldskrá en í 5. efnismgr. greinarinnar er kveðið á um gjald fyrir innmötun í stað gjaldskrár fyrir innmötun og er lagt til að það verði leiðrétt þar sem sama gjaldskrá og viðmiðanir eiga að gilda alls staðar en ekki er ætlunin að festa niður sama gjald fyrir innmötunina. Ein gjaldskrá á að gilda á öllu viðkomandi veitusvæði, en slík gjaldskrá getur innihaldið ýmis gjöld, svo sem eitt fyrir flutning á álagstímum og annað utan þeirra. Nefndin telur eðlilegt að leggja til breytingu þess efnis að skylt sé að taka tillit til þess ef tenging nýrra virkjana eða stórnotenda leiðir til verulega aukins eða minnkaðs kostnaðar í flutningskerfinu en það sé ekki einungis heimilt eins og frumvarpið kveður á um. Ef staðsetning virkjunar leiðir t.d. til aukins taps beri virkjunin þann kostnað sem af því leiðir en kostnaðurinn verði ekki færður á aðra notendur kerfisins. Er það talið samræmast markmiði raforkulaga um að stuðla að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi raforku. Nefndin leggur þó áherslu á að hér er ekki átt við óverulegan kostnað heldur verði að vera um umtalsverðan kostnaðarauka í kerfinu að ræða. Lagt er til að kveðið verði á um meðhöndlun á verðlagsbreytingum í tekjumörkunum í reglugerð, þ.e. að teknir verði upp tveir nýir málsliðir í 7. og 9. gr. frumvarpsins sem kveði á um að heimilt verði að taka tillit til verðlagsbreytinga við mat á varanlegum rekstrarfjármunum þar sem fyrirtækin verði að sæta takmörkum á arðsemi og því sé nauðsynlegt að bókfært verð taki nokkurt mið af verðlagsbreytingum. Þá var rætt á fundum nefndarinnar hvort skilgreina ætti smávirkjanir þannig að ekki þyrfti sama eftirlitskerfi við þær eins og stærri virkjanir en ekki er gert ráð fyrir því í gildandi lögum. Lagt er til að einungis virkjanir sem hafa uppsett afl yfir 1 MW eða selji raforku inn á kerfið verði leyfisskyldar. Aðrar virkjanir þurfi einungis að veita upplýsingar um starfsemina, en þurfi ekki formleg virkjanaleyfi, og sæti því ekki sama eftirliti og leyfisskyldar virkjanir sem selja inn á kerfið. Nefndin telur æskilegt að Orkustofnun, sem er eftirlitsaðili samkvæmt lögunum, haldi utan um skráningu upplýsinga um smærri virkjanir og sé upplýst um tilvist og að nokkru um framleiðslu þeirra og leggur því til að tekið verði upp ákvæði þess efnis. Rétt þykir að tiltaka sérstaklega í 28. gr. laganna að Orkustofnun sé ætlað að hafa umsjón með innra eftirliti með gæðum og afhendingaröryggi. Í VII. kafla er fjallað um eftirlit og úrræði og er Samkeppnisstofnun einnig tilgreind þannig að nefndin telur rétt að taka skýrt fram hvað átt sé við. Þá er lagt til að tekin verði upp í lögin bein aðfararheimild og heimild til stöðvunar afhendingar orku en við setningu þeirra féll þessi heimild niður án þess að það hefði verið ætlunin. Eðlilegt þykir að þessi heimild sé í lögum þar sem gjöldin eru nánast aldrei umdeild og yfirleitt eru fjárhæðirnar lágar. Ef slík heimild yrði ekki veitt hlytist af því verulegur kostnaður fyrir þjóðfélagið vegna aukins málafjölda hjá dómstólum. Þá er lögð til sú breyting á 10. gr. frumvarpsins að veitur þurfi strax að samræma gjaldskrár sínar en verðstöðvun gildir út bráðabirgðatímabilið, þ.e. til loka ársins. Þá er ekki þörf á ákvæðinu um dreifbýlisgjaldskrár á þessu sama tímabili fram til 1. janúar 2005. Þá leggur nefndin til að hlutverk samráðsnefndarinnar í ákvæði til bráðabirgða VI verði aukið þannig að hún fylgist með ásamt því að stuðla að greiðri framkvæmd laganna. Einnig er lagt til að Alþingi fái beinan aðgang að samráðsnefndinni og kjósi þrjá fulltrúa. Í nefndinni sitja þá eftir breytinguna tíu fulltrúar. Lagt er til að tímabilið varðandi arðsemi flutningsfyrirtækis og dreifiveitna sem kveðið er á um í a-lið 12. gr. (ákvæði til bráðabirgða IX) lengist úr fimm árum í sex til samræmis við breytingar sem lagðar eru til á ákvæði e-liðar 12. gr. (ákvæði til bráðabirgða XIII) um endurskoðun raforkulaganna. Þá er gerð tillaga um breytingu á orðalagi í lokamálslið ákvæðisins og kveðið skýrar á um það að hækkun arðsemisviðmiðunar skuli ekki valda meiri hækkun tekjumarka en náist með hagræðingarkröfu. Með því er komið í veg fyrir að hækkun á arðsemisviðmiðun gefi tilefni til hækkunar á gjaldskrám. Sérleyfisfyrirtækjunum er aftur á móti gefin heimild til að auka arðsemi sína með hagræðingu. Þá er lögð til breyting á d-lið 12. gr. (ákvæði til bráðabirgða XII) sem kveður á um að eigendum hlutafjár í flutningsfyrirtækinu sé einungis heimilt að framselja hlutafé sitt til annarra hlutafjáreigenda í fyrirtækinu til loka ársins 2011. Breytingin felur í sér að ekki er tiltekin dagsetning. Nefndin telur eðlilegt að tekin verði afstaða til framsalsheimildar við endurskoðun laganna sem á að vera lokið fyrir 31. desember 2010 samkvæmt frumvarpinu. Loks er lagt til að nefndin sem ráðherra skipar til að endurskoða lögin skuli skipuð hagsmunaaðilum og fulltrúum þingflokka. Lagðar eru til nokkrar breytingar sem eru einungis lagfæringar á orðalagi og til frekari skýringar. Breytingin sem lögð er til á lokamálslið a-liðar 1. gr. er einungis lagfæring þar sem flutningskerfið er ekki lengur miðað við spennu heldur verða afhendingarstaðir dreifiveitna úr flutningskerfi tilgreindir nákvæmlega í viðauka við lögin, sbr. 13. gr. frumvarpsins. Þá verða gjaldskrársvæði ekki lengur til þegar sama gjaldskrá verður á öllu dreifiveitusvæði hverrar dreifiveitu nema samþykkt sé dreifbýlisgjaldskrá skv. 9. gr. frumvarpsins. Því er skilgreiningin í 8. tölul. 1. gr. laganna óþörf sem og ákvæði 1. mgr. 11. gr. laganna. Bent hefur verið á að þéttbýli og dreifbýli sé ekki skilgreint í lögunum en í skipulags- og byggingarlögum er það skilgreint. Þá hefur verið upplýst að vinna er að hefjast við setningu viðmiða og skilgreiningu svæða þar sem heimilað verður að sérstakar dreifbýlisgjaldskrár gildi. Þá er talið rétt að kerfisstjóri samræmi notkunarferla dreifiveitna og að útfærsla á samræmingunni sé í reglugerð eins og útfærslan á kerfisstjórnuninni og tengingu virkjana við flutningskerfið. Loks hefur verið bent á að misræmis gæti í raforkulögum og athugasemd með frumvarpinu um ábyrgð á gerð og framkvæmd orkuspáa. Nefndin telur ljóst að ábyrgð á gerð orkuspáa sé og eigi að vera Orkustofnunar samkvæmt lögum um stofnunina en kerfisstjórinn komi að gerð raforkuspár með öflun gagna og aðild að orkuspárnefnd og standi svo að útfærslu raforkuspár til eigin nota. Aðrir hagsmunaaðilar standi með sama hætti að gerð og útfærslu annarra spáa. Upplýst hefur verið að orkuspár hafi í raun verið samstarfsverkefni fjölmargra aðila um áratuga skeið og telur nefndin æskilegt að slíkt fyrirkomulag og samstarf haldi áfram. Nefndin leggur áherslu á mikilvægi þess að vel verði fylgst með þróun mála á raforkusviði nú þegar fyrirkomulag þess er að taka umtalsverðum breytingum. Ekki ætti hvað síst að stuðla að rannsóknum á þessu sviði og fylgjast vel með þróun á sambærilegum mörkuðum erlendis. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali.`` Sigurjón Þórðarson skrifar undir álitið með fyrirvara en að því standa allir nefndarmenn í iðnn., Kristinn H. Gunnarsson, Einar Oddur Kristjánsson, Kjartan Ólafsson, Kristján L. Möller, Einar Karl Haraldsson, Sigurjón Þórðarson, með fyrirvara, Guðlaugur Þór Þórðarson, Guðmundur Hallvarðsson og Björgvin G. Sigurðsson. Auk þessara nefndarmanna átti sæti í nefndinni sem áheyrnarfulltrúi Steingrímur J. Sigfússon og hann mun gera grein fyrir afstöðu sinni til málsins sérstaklega. Herra forseti. Þá hef ég lokið við að fara yfir álit iðnn. og helstu breytingar sem nefndin leggur til að gerðar verði á frv. Þær er að finna nánar á þskj. 1691 í 13 tölusettum liðum sem ég hef rakið innihaldið í að mestu í nál. og tel óþarft að fara nánar í. Ég vil segja að lokum, herra forseti, að vissulega er það svo að við erum að stíga inn í nýtt umhverfi í raforkumálum sem við vitum ekki nákvæmlega hvernig muni virka en við gerum okkur vonir um að verði til góðs fyrir neytendur að lokum þannig að þeir muni njóta góðs af breytingunni með góðri þjónustu og lægra verði. Til þess er þessi leikur gerður að færa raforkuumhverfi yfir í samkeppnisfyrirkomulag á framleiðslu- og sölustigi og við höfum við lagasetninguna bæði í fyrra og nú gætt þess að reyna að ganga þannig frá texta laganna að sem mestar líkur verði á því að niðurstaðan verði sú sem að er stefnt. Þegar frv. var komið fram létu ýmsir í ljós áhyggjur, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, og töldu að svo gæti farið að kostnaðurinn við flutning raforkunnar eða það fyrirkomulag sem upp væri tekið mundi auka kostnað íbúa hér á höfuðborgarsvæðinu frá því sem nú er og það gæti síðan leitt til umtalsverðrar hækkunar á smásöluverði raforku til neytenda. Nefndin hefur sérstaklega í störfum sínum litið til þessarar gagnrýni, farið yfir frv. með hliðsjón af henni og leggur til breytingar á frv. til þess að tryggja eftir því sem unnt er að ekki komi til þess að slíkar áhyggjur verði að veruleika. Ég er alveg viss um það og ég hygg að ég tali fyrir hönd allrar iðnn. að það eru hverfandi líkur á því að þessi kerfisbreyting leiði til sérstakrar gjaldskrárhækkunar hér á höfuðborgarsvæðinu. Segjum sem svo að það gerðist sem við teljum að ekki eigi að geta gerst þá er einfaldlega pólitískur vilji í málinu þannig að það verður brugðist við og ég vil láta það koma skýrt fram af hálfu okkar nefndarmanna í iðnn. og ég hygg að ég megi segja af hálfu ríkisstjórnarinnar líka að það er pólitískur vilji í málinu til að umbreyta kerfinu en ekki til að það leiði til gjaldskrárhækkunar á höfuðborgarsvæðinu, þannig að ef eitthvað slíkt mundi gerast þá verður brugðist við því. Við teljum hins vegar að málið sé þannig úr garði gert bæði í lögunum sem gilda og í frumvarpinu sem hér liggur fyrir þinginu með þeim breytingum sem nefndin leggur til að það eigi ekki að vera nein hætta á slíku. Þá vil ég vekja athygli á því að nefndin aftengir það ákvæði frv. með tillögum sínum að unnt verði að selja Landsnetið eða flutningafyrirtækið til annarra aðila en þeirra sem munu eignast það í upphafi. Það er lagt til í frv. að það verði heimilt eftir 2011, ef ég man rétt, að selja það utanaðkomandi aðilum en nefndinni þótti rétt að leggja til að fella brott þá heimild þannig að þeir aðilar sem eignast Landsnetið í upphafi muni einungis geta selt hver öðrum en ekki nýjum aðila. Það verði verkefni Alþingis eftir að þeim reynslutíma lýkur sem við erum nú að fara inn í, en honum lýkur árið 2010, að leggja mat á reynsluna og síðan leggja fram frv. til breytingar á lögunum. Menn munu meta það þá hvort rétt sé að heimila sölu hlutabréfa í þessu fyrirtæki eða hvort menn falla endanlega frá því. Við kynntum okkur þetta eilítið hvernig reynslan erlendis er af þessu og það er ljóst að þetta er afar þýðingarmikið atriði. Sums staðar hefur þróunin orðið sú að skilja á milli framleiðsluaðila og þeirra sem eiga flutningsfyrirtækið með þeim rökum að það sé ekki eðlilegt að þeir sem eru í samkeppninni eigi það fyrirtæki sem hefur dreifinguna með höndum og er einokunarfyrirtæki. Það hafa m.a.s. líka verið uppi þau sjónarmið sums staðar erlendis að rétt sé að ríkið eigi þetta flutningsfyrirtæki. Við leggjum ekki mat á það á þessu stigi hvað verði skynsamlegast á þeim tíma þegar menn endurskoða lögin eftir sex ár en ég nefni þetta til þess að mönnum sé ljóst að það er heilmikil þróun í þessu og menn eiga að stíga gætilega til jarðar og nefndin er þess vegna sammála um að fara svona gætilega í málið þannig að sem minnstar líkur séu á því að röskun verði sem raski því sem menn stefna að. Þá held ég að ég láti þessu lokið, herra forseti, framsögu fyrir áliti nefndarinnar um breytingu á raforkulögum og ég vil fagna því að það tókst mjög góð samstaða um þessar breytingar. Það er mjög þýðingarmikið að svo verði í allri framkvæmd áfram og ég vænti þess að mönnum auðnist að taka upp þessa kerfisbreytingu með friðsamlegum hætti og ná þeim markmiðum sem að er stefnt.

Hæstv. forseti. Mér sýnist menn hafa tekið ýmsar skynsamlegar ákvarðanir í nefndinni um breytingar á frv. sem hér er til staðar. Mér finnst samt enn vanta afar þýðingarmikinn þátt í þetta mál sem helst megi lýsa þannig að menn hafi ákveðið að byggja hús og séu búnir með kjallarann og þá halda þeir reisugildi. Því að á meðan ekki verður tekið á eignarhaldi og því skipt hvað varðar þessi málefni þá verður náttúrlega engin alvörusamkeppni í gangi og það sem snýr að gjaldskrám og samkeppni verður ótrúverðugt. Ég hefði viljað sjá að tekið hefði verið á og sett fram með einhverjum skýrum, beinum hætti hvernig eignarhaldið á að vera á Landsvirkjun í framtíðinni. Þetta er ótækt eins og nú þar sem helmingurinn er í eigu ríkisins og hinn helmingurinn í eigu tveggja sveitarfélaga, og í Landsvirkjun hafa náttúrlega orðið til mikil verðmæti. Ég spyr þess vegna: Hefði ekki verið nær að menn hefðu stefnt að því strax að sveitarfélögin í landinu hefðu eignast Landsnetið og að þeim sveitarfélögum sem eru inni í Landsvirkjun hefði verið gert kleift að losa sinn hlut þaðan út? Þá hefðu komið upp möguleikar á því að trúverðug samskipti yrðu milli aðalorkuframleiðendanna og þeirra sem flytja og selja raforkuna í gegnum Landsnetið.

Herra forseti. Það er að vísu rétt að það er ekkert kveðið á um það í þessu frv. eða raforkulögum hvernig eignarhaldi á Landsvirkjun eigi að vera háttað til framtíðar og það er auðvitað möguleiki á því að breytingar verði á eignarhaldi hennar á þessum aðlögunartíma inn í nýtt kerfi sem er næstu sex árin. Það er út af fyrir sig bara pólitískt úrlausnarefni og verður ekki leitt til lykta nema stjórnmálaflokkarnir komi sér saman um það fyrirkomulag. Ég hef ekki neinar upplýsingar um að til standi að neinar breytingar verði á því að öðru leyti en að ég heyri þær raddir frá borgarstjórn Reykjavíkur að áhugi sé á því að skoða það að borgin losi sig eða selji sinn hluta í Landsvirkjun. Þetta er því hlutur sem er á borði stjórnmálamannanna eins og málið er í heild sinni þannig að ég er ekki neitt hræddur um að það atriði setji málið í uppnám. Ef menn ætla sér að gera breytingar á þessu sviði, á eignarhaldinu, þá hljóta menn að gera það með þeim hætti að þeir raski ekki fyrirkomulaginu sem er verið að taka upp eða samstöðu um það.

Hæstv. forseti. Þetta er auðvitað pólitískt verkefni og auðvitað hefði það þurft að liggja fyrir og fylgja með hvernig menn hugsuðu þetta eignarhald til framtíðar og hvernig menn réttu af það sem hefur gerst þegar tvö sveitarfélög hafa átt helminginn af Landsvirkjun. Sá möguleiki er líka til staðar, en verður kannski erfiðari þegar búið er að koma eignarhaldinu fyrir eins og nú verður gert, að taka á þessu þegar menn ætla sér það. Þess vegna átel ég þau vinnubrögð og hef gert það margoft í umræðum um þetta mál að menn skuli ekki hafa sest yfir eignarhaldið á Landsvirkjun og eignarhaldið á þessu dreifingarfyrirtæki sem hér er verið að stofna til og hafi ekki leyst úr þessu máli í tengslum við alla þessa umfjöllun. Ég held að það geti orðið ýmsir erfiðleikar þegar á að taka á þessu eftir umþóttunartímann og ætla ekki að hafa fleiri orð um það hér. En ég harma það að menn skuli ekki hafa haft kjark til þess að fara í þessa göngu eða gefist upp á henni, og að umræða um þetta mál hafi aldrei fengist fram hér í sölum Alþingis þótt ítrekað hafi verið reynt.

Herra forseti. Ég held að hugsanlegar breytingar á eignarhaldi Landsvirkjunar séu það stórt mál að þær verði aldrei leiddar til lykta nema að baki þeim breytingum sem menn kunni að gera standi drjúgur meiri hluti Alþingis sem styðji breytingarnar. Ef við skoðum einfaldlega þær fjárhæðir sem eru undir, a.m.k. samkvæmt hugmyndum Reykjavíkurborgar, þá eru þetta eitthvað á bilinu 12--20 milljarðar, eitthvað slíkt. Það eru gríðarlega fjárhæðir og það er enginn aðili sem getur keypt af Reykjavíkurborg þennan hlut nema þá ríkið eða þá einhver þriðji aðili sem ríkið og Reykjavíkurborg eru sammála um að standi að þessu. Lausn málsins verður því engin önnur en sú sem ríkið fellst á. Það má margt segja um hversu mikið Reykjavíkurborg eigi að borga fyrir sinn hluta og menn eiga eftir að leiða þá umræðu til lykta. Við þekkjum hana úr þingsölum frá fyrri tíð um hversu mikið Reykjavíkurborg á raunverulega í Landsvirkjun. Á hún bara sína prósentutölu af áætluðu markaðsvirði fyrirtækisins eða ber að taka tillit til þess að eigið fé fyrirtækisins er fyrst og fremst byggt upp af viðskiptamönnum þess? Framlög Reykjavíkurborgar eru sáralítil. Eiginfjárframlög Reykjavíkurborgar eru nánast hverfandi í þessum fjárhæðum. Stærstur hluti eiginfjármyndunar hefur verið með viðskiptum við viðskiptavinina annars vegar og hins vegar með framlögum úr mótvirðissjóði sem var byggður upp með Marshall-aðstoð Bandaríkjamanna og má deila um það hvort Reykvíkingar eigi það eigið fé eða hvort það sé eign þjóðarinnar.

Frú forseti. Það hefði nú að mörgu leyti verið æskilegt að aðstæður hefðu verið aðrar þegar loksins kemur að því að ræða hér þessi þrjú raforkumálafrumvörp sem verið hafa til umfjöllunar í iðnn. í vetur, að tíminn hefði leyft kannski rækilegri skoðanaskipti um þau mál og raforkumálin í heild sinni heldur en boðið er upp á hér undir lok þinghaldsins á þessum mögulega síðasta starfsdegi þess. Eins og orðaskipti áðan báru með sér er náttúrlega undirliggjandi sjálft skipulag raforkumálanna hér í landinu, eignarhaldsfyrirtækja, og vangaveltur um framtíðarfyrirkomulag þess. Eðlilega vegna þess að það má færa gild rök fyrir því að menn hefðu náttúrlega átt að reyna að taka til í því kerfi fyrst og móta framtíðarstefnu áður en menn færu í aðgerðir af því tagi sem hér eru undir, þ.e. markaðsvæðingu og undirbúning undir einkavæðingu raforkumálanna í anda þeirra evrópsku tilskipana um innri markað fyrir raforku á meginlandi Evrópu sem hér er verið að baksast við að halda áfram að innleiða og gera lagalegar ráðstafanir gagnvart. Af því að hv. þm. Jóhann Ársælsson líkti vinnuaðferðunum hér við það að menn byggðu kjallara eða sökkla að húsi og héldu svo reisugildi þá er það svo sem ágæt lýsing en það má jafnvel alveg eins segja að menn hafi valið sér það furðulega verklag að ætla að byggja nokkurra hæða hús og byrja á risinu og séu svo að berjast við að skjóta hæðunum inn undir risið, hverri á fætur annarri í smáskömmtum og er alveg augljóslega ekki allt búið enn. Hér erum við að breyta þeim raforkulögum sem eru nú ekki eldri en frá árinu 2003. Þá stóðu menn upp frá hálfnuðu verki eða varla það og skildu eftir ýmsar heitustu kartöflurnar, þar á meðal hvernig ætti að reyna að koma fyrir jöfnun raforkuverðs í landinu, eignarhaldi og skipulagi flutningafyrirtækisins og öðru sem leiðir af innleiðingu efnisákvæða tilskipunar Evrópuþingsins og -ráðsins nr. 96/92, um sameiginlegar reglur um innri markað á sviði raforku. Hér er sem sagt gert annað áhlaup að því að koma í lög ákvæðum og útfært talsvert af því sem skilið var eftir í lausu lofti á vordögum 2003 en er þó engan veginn búið, og er ég þá ekki bara að tala um þessi stóru framtíðarmál um spurningu um eignarhald fyrirtækjanna og samskipti aðila í þeim efnum, ríkis og sveitarfélaga o.s.frv. Nei, nei, ýmsir lausir endar eru hér í málinu sjálfu og þeir eru settir í hendur á úrskurðarnefndum af því að það er auðvitað alls ekkert búið að botna það hvernig eigi að meta mannvirki og eignir inn í hið nýja fyrirkomulag. Þá er sett upp kerfi úrskurðarnefnda sem getur síðan endað í gerð eða á borði ráðherra eða hvað það nú er. Heitustu kartöflunum rúlla menn svona á undan sér og taka hálfgerð áhlaup á þær í smáskömmtum. Síðan ætla ég að lofa mönnum því, þó að þetta verði nú lögtekið hér þá held ég að ég geti alveg lagt mig undir í þeim efnum að við erum ekki að sjá það síðasta af þessum málum hér á Alþingi þar með. Það má mjög mikið vera ef þessi löggjöf verður ekki í höndunum á mönnum hér ár eftir ár á næstunni vegna þess að það koma upp alls konar vandamál og alls konar vesen og við munum lenda í því sama og ýmsir aðrir í kringum okkur sem hafa verið að ganga þessa sömu þrautagöngu að menn verða hér með reddingar og alls konar breytingar. Skyldi nú ekki orkumálastjóri eiga eftir að uppgötva ýmislegt á næstu mánuðum alveg eins og hann hefur gert núna undanfarna mánuði, því að helstu aðstandendur frv., iðnrn. og Orkustofnun, hafa auðvitað verið að koma nánast vikulega með nýjar hugmyndir og uppgötva nýjan sannleik í sínum eigin frumvörpum og leggja til að þetta eða hitt sé nú haft öðruvísi, svona og svona. Þannig er það nú. Þetta stafar auðvitað af því, frú forseti, að við erum að vinna hér við þvingaðar aðstæður. Það er verið að þvinga upp á á íslenska raforkumarkaðinn tilskipun Evrópuþingsins og -ráðsins, sem setur mönnum miklar skorður um það hvernig menn geti staðið að málum og verki á komandi árum og áratugum. Þetta er auðvitað bagalegt og í raun og veru beinlínis heimskulegt af tveimur ástæðum kannski sérstaklega. Sú fyrri er að tilgangur og inntak orkutilskipunar Evrópusambandsins á ekkert erindi við Ísland á einn eða neinn hátt einfaldlega vegna þess að hér er einangraður orkumarkaður og öll helstu markmið orkutilskipunarinnar lúta að því að opna fyrir samkeppni í raforkuframleiðslu og sölu á stórum markaði meginlands Evrópu og auðvelda viðskipti milli landa og búa til raunverulegan samkeppnismarkað þar sem aðstæður eru til staðar fyrir slíkt, þ.e. mikill fjöldi framleiðenda er til staðar til að keppa um að selja þjónustuna sem er auðvitað einhver grundvöllur fyrir því að skilyrði raunverulegs virks samkeppnismarkaðar séu uppfyllt. Hitt sem gerir það að verkum að þetta skapar mikil vandkvæði og mikla erfiðleika eru auðvitað séríslenskar aðstæður hvað varðar eignarhald og uppbyggingu fyrirtækjanna en hér er um að ræða nokkuð sérstætt sambland af eign og frumkvæði ríkisins og sveitarfélaga. Öðrum aðilum en hinum opinberu er í raun og veru ekki til að dreifa svo nokkru máli skipti, það er ríki og sveitarfélögum í mismunandi samkrulli; í gegnum Landsvirkjun þar sem menn eru í sameign, ríki og tvö stærstu sveitarfélögin, ríkið með Rarik og nú Orkubúi Vestfjarða, og síðan sveitarfélögin með sín dreififyrirtæki og eftir atvikum framleiðslu í einstökum tilvikum. Frú forseti. Ég ætla hér að gera stuttlega grein fyrir meginafstöðu okkar til þessara mála og ætla að reyna að taka í það eins stuttan tíma og mér er unnt og mæla svo fyrir brtt. sem ég flyt við þetta frv. og eru í aðalatriðum á þá leið að ríkisstjórnin fái fyrirmæli frá Alþingi um að leita eftir viðræðum við Evrópusambandið um að Ísland fái varanlega undanþágu frá tilskipun Evrópuþingsins og -ráðsins nr. 96/92, um sameiginlegar reglur um innri markað á sviði raforku, og að ekki skuli tekin frekari skref í átt til markaðsvæðingar íslenska raforkukerfisins meðan slíkar viðræður fara fram við Evrópusambandið um framhald málsins. Nú er vísast að hæstv. iðn.- og viðskrh. og fleiri menn hér stökkvi upp og telji þetta einhverja mestu fjarstæðu sem þeir hafi nokkurn tíma heyrt undir sólinni að láta það hvarfla að sér að fara að reyna að ræða við Evrópusambandið um að Ísland fái þarna einhverja undanþágu.

Búin að prófa það.

Búin að prófa það, segir hæstv. ráðherra, já. Ætli það sé ekki í lagi að reyna það þá aftur? Kannski koma einhverjir sannheilagir Evrópusinnar og segja að slíkt sé bara ekki í boði, að það gerist bara ekki. Það sem einu sinni eru orðin lög skuli vera lög um aldur og ævi og menn fastir undir þeim. Þá er líka fróðlegt að fá þá umræðu. Er þá Evrópusambandið þannig að menn séu reyrðir fastir um aldur og ævi inn undir hlutina þó að í ljós komi að það sé alveg arfavitlaust og þjóni engum tilgangi að menn séu heftir af þessum reglum? Af því að það getur enginn maður fært fram trúverðug rök fyrir því að Ísland þurfi að vera hluti af þessari sameiginlegu orkutilskipun þó að við séum og meðan við erum algerlega einangruð eining í þessum efnum, truflum ekki viðskipti með rafmagn í Evrópusambandinu sem slíku á einn eða neinn hátt. Ég held að menn hljóti að sjá að það hefur engin áhrif í þessu samhengi á samkeppnishugsunina í Evrópusambandinu úti á meginlandinu þó að þessi litli agnarsmái, landfræðilega einangraði raforkumarkaður hér fái að viðhalda því skipulagi sem menn hér á Íslandi telja sjálfir að sé hagkvæmast. Undanþágur eru auðvitað þekktar í þessum efnum og Íslendingar hafa a.m.k. tvær sem er nærtækt að vitna til. Við fengum undanþágu frá tilskipun Evrópusambandsins með viðskipti með gas. Það var auðvitað augljóst mál að við áttum ekki mikið erindi inn í slík viðskipti, hér er enginn gasmarkaður, engar gaslagnir og rafmagn ekki framleitt með gasi eða annað í þeim dúr sem gaf minnsta tilefni til þess að við værum undir þessa tilskipun seldir og menn féllust á að auðvitað ætti Ísland að fá undanþágu frá henni, vera í friði fyrir henni. Og núna nýlega komu fréttir af því, og var nú ekki lítið gert með það, að Ísland hefði fengið undanþágu frá tilskipun eða reglum á sviði flugmála sem varðaði flugöryggi og eftirlit með flugi innan lands. Ég hef ekki nákvæmlega á reiðum höndum hvað þarna var á ferðinni, hef ekki satt best að segja haft tíma til að kynna mér það ofan í kjölinn. En svo mikið er víst að þessu var slegið upp og talað um að þetta sparaði Íslendingum jafnvel allt að 800 milljónum, ef ég man rétt, sel það ekki dýrara en ég keypti það en þetta stóð í blöðum. Menn töldu einmitt að þarna hefði verið vel að verki staðið, menn hefðu unnið heimavinnuna sína og hefðu þarna tryggt Íslandi undanþágu sem væri mikið hagsmunamál fyrir okkur. Bíddu, er þá ekki hægt að reyna það í þessu tilviki?

Innri markaðurinn.

Innri markaðurinn, segir hæstv. ráðherra. Ja, mér er bara alveg nákvæmlega sama. Ég held að það væri mjög lærdómsríkt og spennandi að senda ríkisstjórnina í svona leiðangur og segja: Alþingi hefur ákveðið að þetta sé svo arfavitlaust að við látum ekki bjóða okkur þetta og sendum stjórnvöld okkar til viðræðna við ykkur um um það að við fáum varanlega undanþágu. Þó svo að fullur sigur ynnist nú ekki í því máli en kannski einhver lítils háttar sigur, t.d. það að við fengjum visst svigrúm til að hafa hlutina öðruvísi en meginreglurnar kveða á um þá gæti það verið nokkurs virði. Það væri jafnvel mjög lærdómsríkt að senda menn í þennan leiðangur þó að niðurstaðan yrði enginn árangur. Það væri lærdómsríkt hvað varðar samskiptin við Evrópusambandið. Ber t.d. að líta svo á að ef menn hafi einu sinni hrökklast til að staðfesta tilskipun og þó að í ljós komi að hún hafi mjög skaðvænleg áhrif, eigi alls ekki við, valdi mönnum, þegar í reynd er farið að skoða hvað það þýðir að bregðast við henni, miklum vandkvæðum, þá fái menn ekkert í því gert? Ég held að það væri gott að vita það. Menn mundu þá kannski hafa meiri vara á sér áður en þeir tækju við hverju sem er á færibandi og rúlluðu því hérna í gegnum þingið. Þá kem ég að því, frú forseti, að auðvitað er þetta mál alveg hroðalegt dæmi um andvaraleysi manna, ekki bara stjórnvalda, sem ég tel að hafi auðvitað staðið linkulega og illa að því að berja ekki í borðið strax á upphafsferli þessa máls og segja: Nei, þetta á ekki við Ísland og hentar okkur engan veginn og við viljum fá undanþágu. Stjórnmálaheimurinn var með einni undantekningu algerlega andvaralaus í þessu máli og það er alveg ástæða til að rifja það aðeins hér upp að á vordögum rétt fyrir síðustu aldamót, nú man ég ekki nákvæmlega hvert árið var, 1999 eða 2000, kom fyrst fram till. til þál. um að falla frá svonefndum stjórnskipulegum fyrirvara gagnvart ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um að taka upp þessa tilskipun Evrópusambandsins inn í EES-réttinn. Þá reyndum við nokkrir hér á þingi að vekja athygli manna á því hvað þarna væri að gerast og hvort það væri virkilega þannig að menn hefðu engar ,,skrúplur`` yfir því að skella þessu yfir Ísland. Reyndar hafði hv. fyrrv. þm. Hjörleifur Guttormsson reynt strax frá því að þessi tilskipun var í vinnslu innan Evrópusambandsins á tíunda áratug síðustu aldar að vekja athygli manna á því hvað þarna væri að gerast og spurði út í það. En það fékk auðvitað engar undirtektir og menn voru steinsofandi í öllu kerfinu. Og það fékk engar undirtektir þegar við lögðumst gegn því að fallið yrði frá stjórnskipulegum fyrirvara, sem auðvitað hefði skapað á því stigi málsins miklu betri stöðu fyrir okkur að reyna að semja um undanþágur o.s.frv. M.a.s. fulltrúar flokka og þingmenn sem seinna hafa vaknað upp við vondan draum sýndu þá engin merki þess að þeir hefðu kveikt á málinu. Það er auðvitað búið að vera broslegt núna á síðustu missirum, mörgum árum eftir að þetta ferli fór af stað, að vakna þá upp við vondan draum menn eins og hæstv. núv. dómsmrh. Björn Bjarnason, að vísu þá staddur handan Vonarstrætisins í borgarstjórn Reykjavíkur, og fer að ræða um það að menn hefðu auðvitað átt að reyna að fá undanþágu frá þessu. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson mun hafa viðhaft svipuð ummæli hér einhvern tíma. Varaformaður Samf. og varaþingmaður, frú Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sagði þetta sama núna í haust og einhverjir fleiri samfylkingarmenn, sem að vísu tala ekki daglega um að við eigum að semja okkur undan Evrópureglum. En það gerist þó að menn þar eru ekki alveg sannfærðir um að allt sé sjálfkrafa 100% gott sem kemur frá Evrópusambandinu. Það er gott að vita. En svona hefur þetta gengið til, því miður, og ég held að það væri ágætt fyrir menn að taka þessa sögu saman og hún mætti verða mönnum til ákveðins lærdóms í því að auðvitað verðum við að taka það alvarlega þegar í undirbúningi eru reglur sem seinna rekur á fjörur okkar í gegnum aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu og verða að bindandi hlutum hér fyrir okkur nema við náum að hafa áhrif á þau eða semja okkur undan þeim. Við eigum að taka það alvarlega og stjórnkerfið hér er mjög veikt í þeim efnum, Alþingi er mjög veikt. Það er búið að ræða það af og til hér á undanförnum árum að þingið eigi kannski eins og einn fulltrúa í Brussel til að standa vaktina svona á einhverjum sjálfstæðum forsendum fyrir þingið, að utanrmn. verði efld eða stofnuð hér Evrópunefnd til að fjalla um þessi mál sérstaklega. Síðan er ekkert gert, ekki neitt. Þetta er nefnt svona á eins, tveggja ára fresti og ekkert gert. Litla stjórnarráðið í Brussel er auðvitað umtalsverð eining, þar eru flest ráðuneyti komin með starfsmenn, heila og hálfa og sum jafnvel fleiri en einn, þannig að það er að verða til ein af myndarlegri deildum kansellísins þarna niðri í Brussel. En auðvitað þyrfti t.d. Alþingi sjálft að vera þarna með viðveru og það hefur verið nefnt að sveitarfélögin hafa verið tiltölulega utan garðs í því að fylgjast með þessum málum og jafnvel mætti færa fyrir því rök að stjórnmálaflokkarnir eða þingflokkarnir þyrftu að hafa einhver sjálfstæð tengsl þarna niður eftir til þess að geta staðið vaktina. Hver sem afstaða okkar er til framtíðarfyrirkomulags samskipta við Evrópusambandið þá er auðvitað óraunsætt annað en að horfast í augu við mikilvægi þess að menn vandi sig og taki þá hluti alvarlega sem þar eru á ferðinni og hafa á okkur mikil áhrif. Ég ætla svo að segja hér, forseti, um málið almennt, áður en ég sný mér að því að mæla beint fyrir efni brtt. sem ég flyt við þetta frv. ásamt brtt. við tvö önnur frumvörp sem hér eru á dagskrá og verða til umræðu á eftir og lúta að jöfnun raforkuverðs og skipulagi flutninga, að það er enginn vafi á því í mínum huga að það mun leiða til hærra raforkuverðs á Íslandi að við séum nú þvinguð til þess að taka upp þetta markaðsvæðingarfyrirkomulag raforku að evrópskri fyrirmynd, ég er alveg sannfærður um það. Þá á ég ekki bara við hluti af því tagi sem menn hafa haft áhyggjur af eins og hér á þéttbýlissvæðunum að þeir t.d. vegna flutningsjöfnunar, sem áður var áformað að hafa innan kerfisins, geti lent í því að það hækki eitthvað lítils háttar raforkuverðið hjá þeim. Nei, ég er að tala um meðaltalið, ég er að tala um raforkuverð til notenda í landinu almennt. Það mun verða hærra vegna þessara breytinga, það er algerlega borðleggjandi að mínu mati. Hvers vegna mun það hækka? Jú, af því að nú er verið að innleiða hér í áföngum arðsemiskröfur og sú hugsun svífur yfir vötnunum að í framtíðinni fari eigendur fyrirtækjanna að líta á þetta eins og hver önnur viðskipti í hagnaðarskyni, atvinnustarfsemi á samkeppnismarkaði, og að menn eigi að draga sér arð af eign sinni út úr fyrirtækjunum. Og það er auðvitað út af fyrir sig eðlileg hugsun ef menn ætla að taka þessa almannaþjónustu, þessa veitustarfsemi sem þetta er í eðli sínu, og færa hana yfir í hið hefðbundna samkeppnisatvinnulíf þar sem menn gera yfirleitt kröfur um það að þeir fái arð af fjármunum sínum í þessum fyrirtækjum. Arðurinn verður því greiddur af einhverjum, er það ekki?

Hræðilegt.

Hræðilegt, segir hæstv. ráðherra gleiðbrosandi yfir þessu öllu saman. Það er svo gaman hjá Framsókn að markaðs- og einkavæða raforkumarkaðinn á Íslandi.  Þegar frá líður mun þetta verða þannig og við það skal ég standa og sanna að það er verið að taka hér ákvörðun um að færa þetta af þeim grunni að um sé að ræða samfélagsþjónustu, veitustarfsemi yfir í bisness. Það er mikil grundvallarbreyting og það er barnaskapur að átta sig ekki á því. Það hefur alls staðar haft grundvallarbreytingar í för með sér þegar menn taka starfsemi af þessu tagi og flytja hana til, úr hinu félagslega samhengi samfélagsþjónustunnar, almannaþjónustunnar, sem ekki er hugsuð í ábataskyni fyrir eigendur sína, heldur sem þjónusta, heldur sem skyldur. Þannig hefur þetta verið hingað til eða fram undir þetta af hálfu sveitarfélaganna, sem hafa ekki byggt upp veitur til að dreifa rafmagni eða leiða vatn í hús með því hugarfari að það væri bisness sem þau ætluðu að græða á. Nei, þetta hefur verið þjónusta við íbúana, skyldur sem sveitarfélögin hafa talið að þau hefðu á sínum herðum. Auðvitað var sama hugsun að baki í grunninn hjá ríkinu þegar það var að byggja upp orkukerfið í landinu, að sjálfsögðu. Það var ljós og hiti, það var að gera mannlífið í landinu betra, þetta var hugsað út frá fólkinu sem nyti þjónustunnar en ekki út frá eigandanum sem ætlaði að hafa tekjur af öllu saman. Í öðru lagi, frú forseti, mun verða umtalsverður kostnaður samfara þessum breytingum, það vitum við öll, það er óumflýjanlegt. Það þarf heilmiklar aðgerðir til að koma þessu nýja fyrirkomulagi fyrir, það mun kosta sitt, það er alveg ljóst, það viðurkenna menn. Menn hafa verið að leika sér þar að tölum og ég ætla ekki einu sinni að hafa þær eftir en maður hefur heyrt háar tölur, hundruð milljóna og þó oftar milljarða sem þarna verði á ferðinni þegar upp er staðið. Í þriðja lagi, og ekki er það minnst um vert, það mun verða heilmikill eftirlits- og rekstrarkostnaður samfara þessu sem ekki fellur til í einföldu kerfi þar sem þetta er ein heild innan eins fyrirtækis og menn eru ekki að berjast um í þessari uppskiptingu og þessari málamyndasamkeppnismarkaðsvæðingu sem hér er á ferðinni. Hvað mun allt eftirlitið sem Orkustofnun er að taka á sig og verið er m.a.s. að gera ríkari kröfur um hér að hluta til í brtt. iðnn. --- og geta verið full rök fyrir --- en hvað mun það kosta? Hvað verður Orkustofnun orðin stórt batterí? Þó að Þorkell Helgason sé góður að reikna þá mun hann ekki standa undir þessu öllu einn, það þarf sennilega eitthvert lið með honum.

Þetta verða ekki margir starfsmenn.

Þetta verða ekki margir starfsmenn, nei, en hver hefur reynslan orðið annars staðar frá? Auðvitað er þetta allt saman meira og minna til málamynda hér og sýndarmennska og eins og hver annar argasti brandari að vera að tala um þetta sem einhvern samkeppnismarkað --- með ríki, Reykjavíkurborg og Akureyri og Hitaveitu Suðurnesja. Það er nú meiri samkeppnismarkaðurinn. Það er svo úti í hafsauga að hér séu í raun og veru efnislegar forsendur fyrir raunverulegum virkum samkeppnismarkaði nægjanlega margra sjálfstæðra aðila til þess að þetta verði eitthvað. Nei, nei, en móverkið verður að líta þannig út. Það á að heita svo að þetta sé samt svona voðalega flott samkeppnisumhverfi sem þeir eru í þarna, Friðrik Sophusson og Alfreð og hvað heitir hann þarna hjá Hitaveitu Suðurnesja?  Nei, auðvitað er þetta allt einn brandari. En kerfið verður að fara í þennan farveg og það þarf eftirlit og það þarf reglur og það þarf auðvitað að standa undir því. Niðurstaðan verður því sú að mínu mati, frú forseti, að raforkuverðið í landinu mun hækka og það er ástæða til að hafa áhyggjur af því að afhendingaröryggi í raforku muni minnka. Það verður þá uppskeran sem menn hafa út úr þessu brölti. Hvernig hefur svona tilraunastarfsemi gefist annars staðar? Ég hef svo sem reynt að ræða það áður við hæstv. ráðherra að það væri fróðlegt að fara yfir það og reyna að taka eitthvert mark á því og læra eitthvað af því hvernig þetta hefur gengið í Kaliforníu, á austurströnd Bandaríkjanna, í sunnanverðri Skandinavíu, í Bretlandi, í Ástralíu, á Nýja-Sjálandi. Er þetta glæsilegur árangur af þessu brölti nýfrjálshyggjunnar sem auðvitað er að þvinga þetta í gegn, fjármagnseigendur heimsins, sem vilja komast inn í þessa þjónustu til að græða á henni af því að þá vantar meira olnbogarými? Þeir eru búnir að fullnýta möguleika sína í að ávaxta fjármagnið í hinum hefðbundna bisness og hvert er þá haldið? Jú, þá er sjónum beint að almannaþjónustu og velferðarkerfinu og þangað leitar nú hið gráðuga fjármagn og þar ætlar það sér aukið olnbogarými og aukinn arð á næstu árum. Reynslan af þessu er dapurleg. Það er meira og minna alls staðar reglan að þetta hefur leitt til hækkunar verðs og verri stöðu neytenda. Á köflum hafa menn í krafti hinnar náttúrulegu einokunar sem þessi fyrirbæri bjóða upp á tekið sér óhugnanlegan arð út úr kerfunum á stuttum tíma. Afhendingaröryggi hefur mjög víða minnkað, menn hafa farið að takast á við stórfellt rafmagnsleysi og ýmsa óáran, sem er rakin beint til hluta sem tengjast þessum kerfisbreytingum, og menn standa víða frammi fyrir því að græðgi eigendanna, sem eru komnir í aðstöðu til að taka sér arð út úr rekstrinum, er svo mikil að menn sjást engan veginn fyrir. Menn eru svo skammsæir í þeim efnum að þeir vilja græða mikið og græða strax, og hvað gera þeir? Menn halda öllu viðhaldi í lágmarki og ganga jafnvel svo langt --- eins og dæmin frá Skandinavíu sanna, það þarf nú ekki lengra, hæstv. ráðherra þekkir til í Noregi --- að menn gefa sér ekki tíma til að fylla uppistöðulón eða safna í sarpinn. Menn keyra kerfið svo hart fram til að ná arði hratt út úr því að menn reka það á lágmarksöryggi, t.d. hvað varðar forða, og fá það auðvitað í hausinn þegar orkuþörf vex umfram áætlanir að það verður skortur og neytendurnir þurfa stundum að taka á sig gríðarlegar hækkanir í toppum sem ganga yfir, þar sem orkuverð er síbreytilegt eins og oftast fylgir innleiðingu þessara markaða, eins og gerðist með raforkuverð í Skandinavíu og hefur ítrekað gerst á undanförnum árum. Ég verð að segja alveg eins og er að ég sé ekki ljósið í þessu, frú forseti, hvað menn ætla að vinna með þessu. Mér finnst það barnalegt þegar menn koma og fara að tala um það hvað þetta sé nú allt saman óskaplega gott, eins og ég hef heyrt haft eftir hæstv. iðnrh. fyrir fram, hún er farin að taka ánægjuna út fyrir fram af því hvað þetta verði gott. Eigum við nú ekki að bíða og sjá til hvernig gengur, hvort þetta reynist nú einhver mikil blessun fyrir okkur að leggja hér af stað í átt til þessarar markaðs- og einkavæðingar þessarar veitustarfsemi, þessarar almannaþjónustu, sem auðvitað á áfram að skilgreina þetta? Síðan finnst mér alltaf að menn skauti svo ótrúlega létt yfir þá staðreynd að hér er um náttúrulega einokunarstarfsemi að ræða. Hinar efnislegu aðstæður, fýsísku aðstæður valda því að það er engin glóra í að hafa margar rafmagnslínur hlið við hlið og tengja inn í húsin eða fyrirtækin til þess að keppa í þeim efnum. Þetta er ekki eins og flutningabílar sem geta bara komið eftir veginum frá mismunandi fyrirtækjum og boðið þjónustu sína. Nei, það er bara ein leiðsla inn í húsin, eitt flutningakerfi. Þá lenda menn í þeim ósköpum öllum að fara að stýra markaðsvæddri starfsemi sem býr við náttúrulegar einokunaraðstæður. Menn viðurkenna það auðvitað: Jú, það er auðvitað rétt, menn geta ekki haft þetta alveg frjálst --- því þá geta menn okrað glórulaust af því að þeir eru í einokunaraðstöðu gagnvart kúnnanum --- þá setja menn svona kerfi.  Ég held, frú forseti, að menn ættu að umgangast það af svona mátulegri hógværð þegar þeir leggja upp í leiðangur af þessu tagi að þá er nú ekki sjálfgefið að hann skili mönnum mikilli farsæld. Ég hef ákaflega litla sannfæringu fyrir því að það eigi t.d. eftir að reynast dreifðum byggðum Íslands mikið gæfuspor að halda inn á þessa markaðs- og einkavæðingu í raforkumálunum. Ég óttast að það muni, eins og stundum endranær, verða þau sem draga styttra stráið þegar upp verður staðið og að á undanhaldi verði öll sú hugsun t.d. að orkulindirnar séu sameiginleg auðlind sem landsmenn allir án tillits til búsetu eiga að njóta góðs af og hafa jafnan rétt til. Sú hugsun er mjög veik og á miklu undanhaldi í þessari lagasmíð sem hæstv. ráðherra er að beita sér fyrir og kem ég að því síðar þegar við ræðum hið dæmalausa frv. um svokallaða jöfnun raforkuverðs sem lagt var hér fram af ráðherrunum, sem var auðvitað með miklum endemum hvernig var orðað. Það byggði á því að ef Alþingi skyldi nú detta í hug að setja peninga í að jafna raforkuverðið þá skyldi gera það svo og svo. Það er auðvitað alveg kostulegt. Nei, auðvitað er verið að ýta út í raun og veru hinni félagslegu og byggðalegu hugsun sem hefur legið að baki, almannaþjónustuhugsun sem hefur legið að baki þessari starfsemi í landinu undanfarin ár og hvað sem hver segir þá verður ekki fram hjá því vikist. Ég vísa t.d. í umsögn Alþýðusambands Íslands og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja sem iðnn. fékk og henni fylgdi sérálit fulltrúa þessara aðila í nefndinni stóru. Þetta er vel unnin umsögn og á þessum bæjum hafa menn skoðað hlutina. Það hefur tekist mjög breið samstaða með þessum stóru heildarsamtökum launamanna í landinu og menn vitna til alþjóðlegrar þróunar, til þeirra hugmynda sem nú eru sem betur fer ræddar t.d. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og lúta að því að skilgreina þessa hluti sem grundvallarauðlindir og í raun og veru mannréttindi, að menn hafi aðgang að vatni og orku og öðru slíku. Ég held að það væri tímabært að taka þá hluti á dagskrá hér, og ég vil leyfa mér hér aðeins að vitna í umsögn ASÍ og BSRB, frú forseti, stuttlega áður en ég lýk máli mínu, en þar segir t.d.: ,,Í upphafi skal tekið fram að full ástæða er til þess að gagnrýna stjórnvöld fyrir að hafa ekki tryggt Íslendingum undanþágu frá tilskipun 96/92 EB. Fullljóst er, að landfræðileg lega Íslands útilokar bæði heimili og fyrirtæki frá því að geta tekið þátt í raunverulegum innri markaði með raforku. Með raforkulögunum sem sett voru á síðasta ári og þessu frv. er engu að síður verið að umbreyta öllu raforkukerfi landsmanna til þess eins að uppfylla þessa tilskipun, án þess að möguleiki sé á að gera sér nægjanlega grein fyrir tæknilegum og efnahagslegum afleiðingum þess.`` Þessi orð eru eins og út úr mínu hjarta töluð. Ég held að þau séu kjarni málsins. Þau segja í raun og veru allt sem segja þarf um þetta. Þetta er bara skot út í myrkrið af því að menn verða að uppfylla þessa tilskipun sem hefur engin landfræðileg eða efnisleg tengsl við aðstæður á Íslandi. Síðan segir í þessu séráliti: ,,Afstaða ASÍ og BSRB til þessa máls byggist á þeirri grundvallarsýn að vatns- og gufuorka sem nýtist til raforkuframleiðslu sé auðlind sem allir landsmenn eigi rétt á að njóta sameiginlega og með sem jöfnustum hætti. Lög sem snerta nýtingu þessarar auðlindar verða því að taka mið af þessu grundvallarsjónarmiði.`` Þetta tek ég undir, frú forseti. Að síðustu ætla ég svo að mæla fyrir brtt. á þskj. 1715 sem ég flyt við þetta frv. hér um breytingu á raforkulögum. Þar er ósköp einfaldlega farin sú leið í þessum brtt., frú forseti, og ég fullyrði að sú leið er vel fær og væri að mínu mati langhyggilegast að hún yrði farin, að við fellum brott, eins og 1. töluliður brtt. gerir ráð fyrir, 1.--10. gr. frv. Þær fjalla allar um nánari útfærslu á því móverki sem hér á að setja upp og er verið að reyna í áföngum að troða inn í lög á Íslandi vegna orkutilskipunarinnar. Við frestum síðan gildistöku III. kafla gildandi raforkulaga. Gildistaka þess kafla var höfð aftar heldur en laganna að öðru leyti einfaldlega til að horfast í augu við þá staðreynd að menn voru ekkert undirbúnir eða tilbúnir með þetta þegar raforkulögin voru sett vorið 2003, og hvað gerðu menn þá? Jú, menn settu inn einhverja kafla sem engan veginn gátu gengið upp en sögðu: Þeir taka ekki gildi fyrr en 2004. Nú á enn að fresta gildistöku þessa kafla og ég legg til að það verði þá haft að í stað 1. janúar 2005, eins og segir í a-lið 11. gr., verði gildistöku III. kafla raforkulaganna frestað til 1. janúar 2008. Það gefur ærið svigrúm til þess að takast á við það sem á eftir kemur í brtt. í 4. tölulið. Þar er lagt til svohljóðandi, með leyfi forseta: ,, Ríkisstjórnin skal þegar að lokinni samþykkt laga þessara leita eftir viðræðum við Evrópusambandið um að Ísland fái varanlega undanþágu frá tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 96/92/EB um sameiginlegar reglur um innri markað á sviði raforku. Ekki skulu tekin frekari skref í átt til markaðsvæðingar íslenska raforkukerfisins meðan slíkar viðræður fara fram við Evrópusambandið um framhald málsins.`` Sem sagt, brtt. eru einfaldar, þær fella í raun og veru brott öll ákvæði frv., sem verða þar með óþörf, fresta gildistöku III. kaflans enn um nokkurt árabil og leggja ríkisstjórninni þær skyldur á herðar að fara í leiðangur viðræðna við Evrópusambandið um að Ísland fái varanlega undanþágu frá þessum ákvæðum sem ekkert erindi eiga inn í íslenska löggjöf.

Frú forseti. Hér hefur verið flutt ágætt mál um ýmsa fyrirvara sem eðlilegt er hafa við málið og innleiðingu þeirrar tilskipunar sem er drifkrafturinn og gerandinn á bak við þetta frv. Ég ætla ekki að eyða tíma frekar í það, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði ágæta grein fyrir því enda margir til að taka undir það að stjórnvöld hefðu átt að vera á verðinum gagnvart því að fá því frestað. En svo varð ekki og þetta lagafrumvarp er nú veruleikinn. Í vetur fór fram í nefndinni mjög ítarleg og vönduð vinna í kringum það og mikill fjöldi gesta kom á fund nefndarinnar og gerði grein fyrir afstöðu hinna ýmsu aðila til málsins. Eins og hv. frsm. nál., Kristinn H. Gunnarsson, kom inn á hér áðan þá sátum við nefndarmenn á löngum fundum og hlustuðum á ýmis sjónarmið frá orkufyrirtækjum og öllum þeim sem málið snertir beint og óbeint, fulltrúum neytenda, verkalýðshreyfinga og fleiri og fleiri. Frumvarpið tók mörgum mjög góðum og jákvæðum breytingum í meðförum nefndarinnar og er til muna betra. T.d. sú meginbreyting að lögin, ef þau verða samþykkt, munu koma til endurskoðunar og umræðu í þinginu á tveggja ára fresti í stað fjögurra áður, sem var mjög mikilvæg breyting og kom fljótlega í ljós þegar var farið að bera þessa markaðsvæðingu raforkukerfisins saman við markaðsvæðingu raforkukerfa annarra landa og þeirra landa sem er kannski skást að bera okkur saman við, hinna Norðurlandanna, þó svo að sérstaða okkar sem eylands sé þess eðlis að það er erfitt að finna raunhæfan og góðan samanburð við íslenskar aðstæður. En það var gert og tók frv. mörgum ágætum breytingum. Sérstaklega er mér minnisstætt þegar Egill B. Hreinsson kom fyrir nefndina og gerði okkur býsna góða grein fyrir afstöðu sinni til þessara mála og dró fram mjög margt sem vert er að taka inn í umræðuna og gera grein fyrir hérna á þeim mjög svo knappa tíma sem við höfum til þessarar umræðu þar sem við höfum fallist á að takmarka ræðutíma okkar verulega til að greiða fyrir þingstörfum þannig að fyrirhuguð þinglok megi nást í dag. Egill Hreinsson kom inn á mörg góð atriði sem vert er að hafa í huga við þessa stóru meginbreytingu á raforkukerfi okkar þar sem hann benti sérstaklega á að slík markaðsvæðing er flókinn ferill sem tekur í rauninni mjög langan tíma áður en lokamarkmiðinu er náð enda þarf, eins og hann sagði, að hanna markaðinn þar sem hann hannar sig ekki sjálfur í þessu tilfelli og hlutur hins opinbera svona afgerandi stór. Svo dró hann fram ýmsar fyrirmyndir sem mögulegar væru en Ísland hefði fáar eða engar nema kannski helst Noreg. Sérkennin við íslenska markaðskerfið, sem gerir það að verkum að það er svo erfitt að finna því samanburð til að vinna eftir, er að við erum með lítið kerfi sem byggir á breytilegum, endurnýjanlegum orkulindum og engin bein tenging við stærri raforkumarkað. Þar er komin meginröksemdin fyrir því að við hefðum átt að fá undanþágu frá þessari tilskipun af því að við tengjumst ekki með neinum hætti hinum stóra raforkumarkaði í Evrópusambandinu heldur erum með okkar örlitla eylandsmarkað. Þess utan dró hann fram að hér væru engar eldsneytisstöðvar, engin tenging við beinan kostnað á hverja kílóvattstund orkugjafa, og þar fyrir utan væru hinir föstu stóriðjusamningar svo gríðarlega stór hluti af allri raforkuneyslu í landinu þar sem stóriðjan fær 90% af allri raforkuframleiðslu en hinn almenni notandi einungis 10%. Sú markaðsvæðing sem við erum að lögfesta hér vegna þessarar tilskipunar frá Evrópusambandinu tekur því einungis til um 10% af allri raforkuframleiðslu í landinu þannig að lítið stendur nú eftir. Helstu áhyggjuefni sem komu fram vörðuðu markaðsvæðingu kerfisins, þar var sérstaklega dregið fram eftirlit Orkustofnunar og Samkeppnisstofnunar við samkeppnisþátt orkuvinnslunnar vegna þeirrar drottnandi stöðu sem Landsvirkjun er með, og svo þessi spurning: Hversu eðlilegt er að framleiðendur eigi ráðandi hlut í flutningsfyrirtæki? Það er kannski eitt meginmálið sem eftir stendur þegar við höfum afgreitt þessi lög frá Alþingi með þeim breytingum sem nefndin leggur til, verulega til bóta, það er eignarhaldið á bæði raforkuframleiðslunni og flutningsfyrirtækinu Landsneti hf. Í aðdraganda nefndarvinnunnar og í nefndarvinnunni var það að sjálfsögðu eitt af þeim atriðum sem menn höfðu kannski mestan áhuga á, hver framtíðarsýnin væri er varðaði eignarhald á þessum peningavélum sem svo má kalla. Þetta eru nokkurs konar eilífðarmaskínur sem framleiða mikil verðmæti og mjög brýnt að hin samfélagslegu sjónarmið séu þar ráðandi aðilar og raforkuframleiðslan, flutningur verði ekki hagnaðarsjónarmiðunum að bráð, en verði augljóslega og nokkuð örugglega til hagræðingar fyrir neytendur. Vonandi kemst þessi samkeppnismarkaður á, ef samkeppnismarkað skyldi kalla. Það má samt nálgast málið út frá ýmsu hvað þetta varðar að það mun og á að geta skilað sér í lægra verði fyrir neytendur og betri þjónustu við þá, og ég tek ekki undir það sem fram hefur komið, að þetta muni örugglega leiða til minna öryggis í kerfinu og hærra verðs fyrir neytendur. Ég held þvert á móti að þegar fram líða stundir, og menn munu að sjálfsögðu endurskoða lögin hérna reglulega, þá á þetta að geta leitt til þess að verð til neytenda geti lækkað. Eins og mér var bent á í samtali við hv. þm. Lúðvík Bergvinsson þá opnast t.d. sá möguleiki fyrir sveitarfélög að láta orkufyrirtækin hreinlega bjóða í pakkann, bjóða í sveitarfélagið, bjóða í þá notkun sem er innan sveitarfélagsins, og þar með væri möguleiki fyrir hin einstöku sveitarfélög að ná niður raforkuverði til íbúa sinna. Það eru því ýmsir fletir á þessu máli sem geta og eiga að vera til þess að verð til neytenda lækki. Ef rétt er haldið á og menn endurskoða lögin reglulega þá verði um einhvers konar samkeppni að ræða. Það má því í rauninni draga upp skopmynd af því, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði áðan, að um eiginlega og raunverulega samkeppni verði kannski seint að ræða á þessum örlitla markaði, en þó er að sjálfsögðu einhver samkeppni og fer vaxandi þar sem t.d. hlutur Orkuveitu Reykjavíkur verður sífellt stærri við raforkuframleiðslu svo og Hitaveitu Suðurnesja. Á okkar mælikvarða eru þetta að verða nokkuð stórir framleiðendur og verða það sjálfsagt í auknum mæli á næstu árum þegar þessum fyrirtækjum vex fiskur um hrygg. Hv. þm. Jóhann Ársælsson kom inn á í andsvari við hv. þm. Kristin H. Gunnarsson hérna í morgun og hefur haldið því mjög á lofti bæði í ræðu og riti í sambandi við eignarhaldið á bæði Landsneti og Landsvirkjun að heppilegast væri til framtíðar að Reykjavíkurborg og Akureyrarbær væru losuð út úr fyrirtækinu og ég tek undir þau sjónarmið og forustumenn Reykjavíkurborgar hafa sjálfir haldið þessu á lofti. Hvað varðar framtíðareignarhald á Landsnetinu, þegar menn opna fyrir það að aðrir en þeir sem eiga það núna geti keypt það, þá held ég að menn ættu sérstaklega að líta til þess að lífeyrissjóðirnir í landinu, sem við viljum hvað best, fengju aðkomu að því og gætu fjárfest í þessum mjög svo góða fjárfestingarkosti. Þarna værum við áfram að tryggja að slíkir aðilar ættu fyrirtækið og að áfram verði um samfélagslega þjónustu að ræða. Eins með eignarhaldið á Landsvirkjun, þegar þau skref verða stigin og næsta umræða verður tekin um þau mál, þá skoði menn það að losa Reykjavíkurborg og Akureyrarbæ út úr Landsvirkjun, kaupa þá aðila út og þá líti menn sérstaklega til lífeyrissjóðanna sem fjárfesta í þessum fyrirtækjum. Það má alveg taka undir það að óeðlilegt sé að tvö bæjarfélög eigi til framtíðar svo stóra hluti í þessu sameiginlega fyrirtæki okkar landsmanna þar sem Landsvirkjun hefur fengið ókeypis úthlutað flestum bestu raforkukostunum í gegnum tíðina á ákveðum forsendum og því mjög eðlilegt að þau viðhorf komi fram sem hér hefur verið haldið á lofti, og öll hin sveitarfélögin í landinu komi einhvern veginn að þessum málum líka. En umræðan um eignarhaldið á Landsvirkjun og Landsneti til framtíðar, eftir 2011, þegar það verður endurskoðað 2010, kemur sjálfsagt til kasta Alþingis síðar og eru engar efnislegar forsendur til að fara að eyða tímanum í það hér enda lítill tími til þessara umræðna. En við fulltrúar Samf. í iðnn. styðjum þetta mál svo fram komið og erum á því án fyrirvara enda tók málið gagngerum breytingum í meðförum iðnn., þeim breytingum sem við vildum sjá þar, t.d. sem lyti að endurskoðun laganna hér á hinu háa Alþingi og því meginatriði sem við settum fram, sem var eignarhaldið á flutningsfyrirtækinu, Landsneti hf. Það náðist inn í góðri sátt við aðra nefndarmenn og að þessum meginkröfum okkar fram fengnum þá styðjum við að sjálfsögðu frv. og fögnum því sérstaklega að þessar breytingar náðust á því. Það var mjög gott vinnulag í nefndinni og það var alltaf markmið formanns nefndarinnar og annarra nefndarmanna að lenda þessu máli þannig að um það ríkti nokkur sátt og samstaða þannig að þetta stóra mál, þessi meginbreyting á raforkumarkaði okkar Íslendinga mætti verða þannig til komin að um hana ríkti sæmileg sátt. Fyrst þetta væri uppi á borðum, fyrst menn fengu ekki undanþágu frá tilskipuninni og þetta væri að veruleika komið þá fagna ég því vinnulagi og ég fagna því að það er tryggt að Landsnet hf. flutningsfyrirtækið, verði í eigu opinberra aðila og þar með tryggt að samfélagsleg sjónarmið liggi áfram til grundvallar þessum málum. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra en að endingu ætla ég að vitna hér í litla klausu í séráliti fulltrúa ASÍ og BSRB þar sem margar mjög gagnrýnar og góðar athugasemdir komu fram og höfðu að sjálfsögðu áhrif á viðhorf okkar og vinnu inni í nefndinni. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Flutningsfyrirtækið verði í eigu opinberra aðila, þ.e. ríkis og sveitarfélaga, enda er því ætlað að vera hluti af almennri grunngerð og þjóna almenningi og fyrirtækjum sem þjónustuaðili og er auk þess með einokunaraðstöðu. Því er mikilvægt að tryggja að slíkt félag verði ekki selt einkaaðilum í framtíðinni, né að rekstur þess og arðsemiskröfur verði sett undir markaðslegar forsendur um skammtímahagnað. Tryggja verður að bæði neytendur og orkuframleiðendur hafi opinn aðgang að öllum upplýsingum varðandi flutningsfyrirtækið sjálft og starfsemi þess. Til þess að stuðla að sátt um bæði flutningsjöfnunina og rekstraröryggi flutningskerfisins föllumst við á tillögur um að flutningskerfið nái til 66 kV. Með þessu er jöfnun á flutningskostnaði sem best tryggð.`` Að lokum ætla ég að grípa hér niður á öðrum stað þar sem fram kemur athyglisverð athugasemd um arðsemiskröfuna, með leyfi forseta: ,,Við höfnum því að sett verði markaðsleg arðsemiskrafa á samfélagslegar fjárfestingar eins og flutningsfyrirtækið og dreifiveitur eru. Það mun valda hækkun á raforkuverði alls staðar á landinu ...`` Við tókum það sérstaklega til greina og höfðum til grundvallar og vildum tryggja að svo yrði að sjálfsögðu alls ekki, heldur að arðsemiskrafan mætti frekar verða til þess að neytendur ættu kost á rafmagni á hagstæðara verði. Við teljum því að margar athugasemdir sem komu fram í álitum, t.d. frá ASÍ og BSRB, hafi haft veruleg áhrif og orðið til þess að við náðum fram í nefndinni góðum breytingum, réttlætisbreytingum á raforkulögunum. Öll þau ítarlegu og vönduðu álit sem komu fram hafa orðið til þess að málið lítur miklu betur út hér fram komið. En það sem eftir og upp úr stóð var í rauninni það sem kom fram hjá Agli B. Hreinssyni og fleirum, að það væri eiginlega engin leið að segja nákvæmlega til um það hvernig þessi mál mundu þróast á næstu árum, þess vegna var það sett inn að þau kæmu til endurskoðunar á tveggja ára fresti, menn yrðu einfaldlega að læra af reynslunni og reyna að búa svo um hnúta hverju sinni að agnúar yrðu sniðnir af eftir því sem kostur er og eftir því sem þeir kæmu í ljós. Við munum því örugglega áður en langt um líður ræða þetta mál aftur og vonandi í betra tómi. Það má taka undir það að málið bar brátt að og hefði þurft að vinnast miklu betur og á lengri tíma þannig að við hefðum getað eytt meiri tíma í að ræða það hér á hinu háa Alþingi, en það vatn er löngu farið undir brúna og óþarfi að eyða tíma í það. En ég vil taka það fram að ég fagna þeim breytingum sem urðu á frv. og fagna aftur vinnulagi nefndarinnar þar sem meginmarkmið formanns nefndar og nefndarmanna var að við mundum lenda þessu máli í sátt og þeir sem kæmu fram með kröfur um réttlátar breytingar á frv. fengju þeim framgengt ef nokkur kostur væri og fyrir það vinnulag vil ég þakka. Þetta eru lýðræðisleg og góð vinnubrögð, byggð á því að frv. verði sem best og megi verða íslenskum neytendum og íslenskum raforkuframleiðendum og öllum þeim sem málinu tengjast til verulegra hagsbóta og framdráttar. Það markmið tel ég að hafi náðst með því frv. sem liggur hér fyrir Alþingi og því styð ég frv. ásamt félögum mínum í Samf. fyrirvaralaust.

Virðulegi forseti. Aðeins örstutt innlegg í þetta. Eins og fram hefur komið á ég sæti í iðnn., og eins og félagi minn og hv. þm. Björgvin Sigurðsson lýsti hér yfir þá erum við fulltrúar Samf. á þessu nál. án fyrirvara. Ég get tekið undir það sem hann endaði hér á, að vinnulag í nefndinni var mjög gott og til fyrirmyndar við þetta stóra og mikla mál, og vil ég nota tækifærið, virðulegi forseti, og þakka hv. formanni nefndarinnar, Kristni H. Gunnarssyni, fyrir ánægjulegt samstarf í þessu. Í þeim nefndum sem ég hef starfað þá held ég að þetta sé vinnulag sem fleiri nefndir mættu taka sér til fyrirmyndar, bara til að hafa sagt það hér. Ég sakna þess auðvitað að iðnn. skuli ekki hafa úr fjármunum að spila til þess að kaupa sér þjónustu frá aðila sem ekki hefði komið að málinu á undirbúningsstigi, eins og við fulltrúar Samf. lögðum formlega til á fundi nefndarinnar, en það var ekki hægt að verða við því vegna þess að nefndin hafði ekki fjárráð til þess. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál að þingnefnd skuli ekki geta gert þetta. Að lokum komumst við að niðurstöðu um það að við fengjum fulltrúa frá háskólanum, eins og hér hefur verið gerð grein fyrir, en þá kom í ljós að þeir hefðu líka unnið örlítið á undirbúningsstigi. Í mínum huga hefur aðalatriðið í þessu máli alltaf verið, og þeim tveimur öðrum málum sem hér tengjast og ég ætla að ræða þau saman, virðulegi forseti, svo að ég þurfi ekki að koma aftur í það, það er þetta stóra, mikla mál um verðmat á flutningsfyrirtækinu, á þeim eignum sem fara þar inn. Þess vegna verð ég að lýsa yfir sérstakri ánægju minni með hvernig getið er um það hér í nál., þ.e. sem sagt að það skuli taka tillit til sérstakra framlaga sem veitt hafi verið til rafvæðingar úr opinberum sjóðum til fjárfestingar og uppbyggingar. Svo er skilgreint að með opinberum sjóðum er m.a. átt við greiðslur sem hafa komið úr ríkissjóði, sveitarsjóðum og öðrum sjóðum sem hafa notið opinberra framlaga til fjárfestingar og uppbyggingar kerfisins. Þetta er mjög mikilvægt vegna þess að fjárframlög hér á árum áður frá hinu háa Alþingi, sem sett hafa verið í línubyggingar og annað slíkt, eru e.t.v. komin inn í efnahagsreikning fyrirtækjanna og það verður að sjálfsögðu að taka tillit til þess. Þá undanskil ég ekki, virðulegi forseti, hina margfrægu Marshall-aðstoð. Þeir peningar, sem voru til Íslendinga allra, fóru í að byggja ákveðinn hluta af orkukerfinu, sem rann svo inn í Landsvirkjun o.s.frv., og ætla ég heldur ekki að lengja umræðuna með því að fara í gegnum það, kannski gerist það síðar. En ég vildi hafa sagt það hér að þetta eru hlutir sem ber að taka tillit til. Það ræður náttúrlega mjög miklu um framhaldið hvert þetta verðmæti verður og þess vegna eru þessir varnaglar settir þarna inn og skilgreining sem nefndin á að vinna eftir og það er mjög mikilvægt mál. Jafnframt vil ég segja það, virðulegi forseti, að í sambandi við þessi þrjú frumvörp þá sé klárt að framlag komi úr ríkissjóði, eins og sagt er, og verði það sannarlega til þess að jafna dreifingarkostnað. Jafnframt hef ég alltaf gengið út frá því og ég mundi kannski vilja að hæstv. iðnrh., sem situr hér nú, mundi fjalla um það ef hún á eftir að koma hér upp í lokaræðu, og ítreka spurningu mína sem ég hef áður sett fram, hvort nokkuð verði hróflað við þeim um það bil 850 milljónum kr. sem nú eru á fjárlögum til niðurgreiðslu á húshitun, það er vonandi algjörlega kristaltært að þær verði þar áfram. Ég vil líka segja í sambandi við flutningsfyrirtækið að ég fagna þeirri breytingu sem nefndin gerir í því sambandi og minnist þess að Norðmenn og Svíar, ríkissjóðirnir þar eiga flutningsnetið og það kom fram á fundi nefndarinnar að Danir eru að taka það til baka og eru að eignast það. Meðal okkar þingmanna Samf. er álitið, eins og hv. þm. Björgvin Sigurðsson lýsti hér áðan hvernig menn horfðu á það á ákveðnum tímapunkti að þetta væri álitlegur fjárfestingarkostur fyrir lífeyrissjóði landsins, þá hygg ég að þegar fram líða stundir og stóru framkvæmdunum lýkur fyrir austan og þær breytingar og þau áhrif sem það allt hefur á efnahagsreikning eins og t.d. Landsvirkjunar, að þá er ég þeirrar skoðunar, og það var rætt þegar við þingmenn Samf. vorum að ræða þetta mál, að sennilega verði best að í framtíðinni verði þetta flutningskerfi, þetta flutningsfyrirtæki í eigu ríkissjóðs. Það vildi ég láta koma hér fram. Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir því að það á mjög margt eftir að koma upp á næstu árum í sambandi við þá kerfisbreytingu sem við erum að gera hér. Það kom líka fram á fundi nefndarinnar að Danir hafa gert fimm stórar breytingar. Þess vegna fagna ég því að iðnrh. ber að skila skýrslu til Alþingis á tveggja ára fresti en ekki fjögurra ára fresti. Ég fagna því auðvitað líka að samráðsnefndin hefur verið stækkuð, þó að hún sé orðin óþarflega stór, tíu manna, en þá eru þar alla vega komnir fulltrúar frá Alþingi, og ég vil segja það, virðulegi forseti, að ég held að það sé ágætt að alþingismenn fái að fylgja barninu fyrstu skrefin og sjá til þess að það fái gott göngulag og muni ekki skekkjast á þeirri leið. Það er sem sagt margt óljóst í framtíðinni í þessu, margt getur átt eftir að koma okkur á óvart, og ég hef auðvitað fyrirvara um mjög margt í þessu. Vonandi verður það sem fæst en ég óttast að það verði töluvert sem á eftir að koma fram og þá verður auðvitað að vinna það besta út úr því, vegna þess að grundvallaratriðið á auðvitað að vera það að þrátt fyrir þessa kerfisbreytingu á hún ekki að þýða hækkun raforkuverðs til neytenda, hvorki á höfuðborgarsvæðinu né á landsbyggðinni, það er grundvallaratriði. Það er mikið atriði að það verði svo áfram að sátt verði og þetta frv. verði ekki til þess að hækka verðið, og alls ekki á höfuðborgarsvæðinu, og valda þar með úlfúð og koma óorði á jöfnun meðal landsmanna, sem er verið að ganga í hér og við þyrftum að ganga í á fleiri sviðum. En, virðulegi forseti, vegna þess að við erum hér á lokadegi og það er ákveðið samkomulag um það hvernig við förum í þessi mál þá tek ég undir það að auðvitað hefði verið betra að geta rætt þau ítarlegar og á betri tíma, en ég tel að ég hafi komið, ásamt hv. þm. Björgvini Sigurðssyni, einum fulltrúa okkar í iðnn., því á framfæri sem við höfum viljað segja og þeim aðvörunarorðum sem við höfum haft í þessu. Það er rétt, það var tekið tillit til okkar tillagna að mörgu leyti, sem líka voru sameiginlegar tillögur að sjálfsögðu, en ég vil ítreka enn og einu sinni, segja það í lokin, virðulegi forseti, að ég þakka nefndinni fyrir ánægjulegt samstarf og þá sérstaklega formanni nefndarinnar fyrir að stýra þessu inn í þann farsæla farveg sem það er í hér.

Frú forseti. Ég ætla að taka undir það að æskilegra hefði verið að taka lengri tíma í þessa umræðu af því að hér er um mikið mál og nokkuð flókið að ræða. En í upphafi máls míns vil ég þakka eins og fleiri ræðumenn formanni nefndarinnar fyrir góða stjórn og einnig starfsmönnum iðnrn. og forstjóra Orkustofnunar fyrir upplýsandi fundi og einnig fleiri gestum og vil ég þar nefna m.a. Egil Hreinsson. Markmið þessarar lagasetningar er að koma á samkeppnisumhverfi í orkumálum og er hún í raun framhald af ferli sem fór af stað hér fyrir nokkru og lagasetningu sem var sett í fyrra, þann 15. mars, og framhald af Evróputilskipun, eins og fram hefur komið. Eftir því sem ég hef sökkt mér meira niður í þetta mál hefði ég talið að það hefði verið æskilegt að fá undanþágu frá þessari tilskipun vegna þess að í meginatriðum tel ég að hún eigi ekki við hér vegna þess að við erum einangruð hvað varðar orkumarkaðinn og svo eru ýmsir aðrir þættir sem ég ætla að tiltaka í ræðu minni. Ég er á þessu nál. með fyrirvara og ég hef einkum fyrirvara við þau atriði sem varða að áframhald málsins er í ákveðinni óvissu. Það er ekki kominn neinn botn í það hvernig þessum málum verði fyrir komið og ég tel það að mörgu leyti óásættanlegt og hefði talið að menn hefðu átt að sjá fyrir nánar hvernig útfærsla þessa máls yrði. Um hvað fjallar þetta mál? Það fjallar um það að menn eru að greina á milli ýmissa þátta í orkukerfinu og kerfinu hefur verið skipt í þrjá meginþætti. Það er í fyrsta lagi í framleiðsluna, og það má segja að það séu virkjanirnar í landinu. Síðan er það flutningurinn, og það eru þá flutningsvirkin sem dreifa orkunni hringinn í kringum landið og til bæjanna. Síðan eru það dreifiveitur sem sjá um að dreifa orkunni inn í hús og inn í fyrirtækin. En nú er það svo að bæði flutningurinn og dreifingin eru einokunarstarfsemi og verða alltaf einokunarstarfsemi. En mögulegt er að á framleiðslunni verði samkeppni. En nú háttar svo til að framleiðslan er nánast á einni hendi og þess vegna verður kannski ekki um mikla samkeppni í raun að ræða. Hvaða óljósu þætti hefði maður viljað fá að sjá áður en þetta frv. yrði samþykkt? Það eru einkum þættir sem varða tekjuþakið, en þar er talað um að einokunarþættirnir ættu að vera, að sett yrði ákveðið tekjuþak á þær tekjur sem bæði dreifingin og flutningurinn má taka inn í gjöldum, og það hefði verið miklum mun æskilegra að hreinni línur lægju fyrir í því hvernig kerfið yrði fyrir neytendur. Annar hluti er þá verðmætamat flutningsvirkjana. Það er eitthvað sem mun koma fram seinna á árinu. Ég hefði talið miklum mun eðlilegra að þessar upplýsingar hefðu legið fyrir og að við hefðum þá síðan tekið afstöðu til þeirra. En það er margt sem hefur komið fram hér í umræðunni hvað varðar jöfnun á orku og menn hafa verið að tefla fram andstæðum sjónarmiðum hvað varðar landsbyggð og höfuðborg. Þess vegna finnst mér, sem landsbyggðarþingmanni, skylt að minna á það að við erum að ræða um sameiginlegar orkuauðlindir þjóðarinnar og það er í raun sanngirnismál að þjóðin fái að njóta þeirra á sambærilegu verði að einhverju marki a.m.k., sama hvar á landinu fólk býr. Það er annað sem ég tel að við verðum að ræða hér en það varðar það samkeppnisumhverfi sem við teljum okkur vera að búa til, sem ég tel að sé í rauninni bara einhvers konar sýndarsamkeppni. Staðan er sú, eins og hefur komið fram hér áður, að 90% af allri orkunni eru seld í beinum samningum og við erum í rauninni eingöngu að fjalla um 10% af orkuframleiðslunni og erum að búa til í kringum það heljarinnar batterí sem á eftir að kosta talsverða fjármuni. Ég hefði talið að áður en við færum í slíka vinnu ætti að láta mjög á það reyna og í meira mæli en gert hefur verið hvort það væri hægt að fá undanþágu frá Evróputilskipuninni vegna þess að þessi 10% kalla á talsvert mikinn kostnað við að útbúa samkeppnisumhverfi. Menn hafa rætt um, það kom fram á fundi nefndarinnar, að eftirlitið kosti 50 milljónir. Mér finnst það mjög varlega áætluð tala, 50 milljónir, og ég tel að í raun ef eftirlitið eigi að ná fram markmiði sínu þá þurfi mun meira eftirlit og að það þurfi að fara í ákveðna vinnu, sem kom hér fram, að það þarf að skilja á milli í meira mæli en gert er --- vegna þess að það er í engu gert í þessu frv. --- á milli þeirra þátta sem eru í samkeppni og þeirra sem eru í einokun. Ég tel að það verði í raun og veru engin samkeppni ef flutningsfyrirtækið Landsnet verður í samkrulli við framleiðslufyrirtækin. Það er talað um að það eigi að vera fjárhagslegur aðskilnaður en nú háttar svo til að við höfum t.d. Landssímann, sem er í eigu ríkisins, sem er orðinn hlutafélag, og þar á að vera fjárhagslegur aðskilnaður á milli samkeppnissviða og þeirra sem hafa einokunaraðstöðu eða samkeppnishindrandi. Það kemur fram í 5. gr. frv. að það eigi að vera ákveðið upplýsingaflæði, hægt að fá upplýsingar um þessa einokunarþætti. En þegar reynt er t.d. að fá upplýsingar frá Landssímanum, og ég spurði hæstv. fjmrh. út í það, þá var í rauninni engin svör að fá, þó svo að það standi í reglum að það eigi að vera fjárhagslegur aðskilnaður. Sporin hræða, og það er með ólíkindum þegar maður horfir upp á það að fjmrh., sem ætti að vera annt um samkeppni á fjarskiptamarkaði, kemur í rauninni í veg fyrir að þingmenn fái upplýsingar um atriði sem geta komið á samkeppni. Þess vegna tel ég að þetta með að hlutafélagavæða sé mjög varhugavert nema við tryggjum það með mun virkari hætti heldur en gert er og í er framkvæmd nú þegar menn svara út í hött spurningu sem er borin hér upp á hinu háa Alþingi varðandi t.d. fjárhagslegan aðskilnað starfsemi sem er virðisaukandi, t.d. internetsþjónustu sem þarf að nota þjónustu hjá Landssímanum sem er samkeppnishindrandi og í einokunaraðstöðu. Þetta er þá ekki mjög bjart ef einhver hugsar sér að fara t.d. í samkeppni á orkumarkaðnum og þarf að búa við svipaða starfshætti og fyrirtæki sem þurfa að eiga við ríkisfyrirtæki sem eru hlutafélagavædd. En það er annað sem þarf að fara yfir og það eru úrræði Orkustofnunar. Úrræðin sem hún hefur til að ná fram markmiðum sínum eru ekki fullnægjandi og það þarf að breyta þeim. Það er talað um dagsektir í frv. og reynslan af dagsektum er sú að þau virka ekki sem úrræði til að ná fram markmiði sínu vegna þess að það kemur fram í 71. gr. laga um aðför að ef einhver, ja, segjum að hann brjóti af sér og Orkustofnun vilji ná fram úrbótum, þá falla niður dagsektir um leið og sá sem hefur brotið af sér hefur bætt ráð sitt og það er ekki hægt að innheimta þær, þannig að hann getur byrjað sama leikinn á ný. Auðvitað þarf að bæta slíka þætti og ýmsa aðra og það þarf að fara betur yfir lögin. En það sem upp úr stendur og ég ætla að leggja áherslu á hér í lokin er að það hefði verið hægt að taka á þessum óvissuþáttum áður en frv. kom inn í þingið. Það hefði verið miklum mun æskilegra að menn vissu að hverju þeir ganga. Það eru einfaldlega of margir lausir endar sem þarf að hnýta í þessu máli og það ætla ég að ítreka, og það eru þeir fyrirvarar sem ég geri við þetta frv.

Virðulegi forseti. Ég starfaði í iðnn. þegar frv. var tekið fyrir og er hér á nál. og styð þetta mál. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram að það væri í rauninni hægt að ræða efni þess mjög mikið enda er málið mjög mikilvægt og grundvallaratriði fyrir íslenska þjóð. Ég tel þó að það hafi verið farið vel yfir málið í nefndinni og það hefur líka verið góð umræða í samfélaginu um það og ég held --- og það hefur í rauninni ekkert með þetta mál að gera --- ég held hins vegar að það verði sama uppi á teningnum hjá okkur eins og hjá öðrum þeim þjóðum sem fara út í slíkar breytingar að það mun taka einhvern tíma, og ég efast ekki um það margra hluta vegna að við munum taka þetta upp hér á næstu missirum og í rauninni er gert ráð fyrir því að endurskoða þetta, ef ég man rétt, á tveggja ára fresti. Það er ekkert óeðlilegt, málið er þess eðlis að það veitir ekki af því að menn fari yfir það og sníði af þá vankanta sem kunna að koma upp, og það er nákvæmlega ekkert óeðlilegt við það. Ég held, svo að maður tali um kostina við þessar breytingar, að þeir felist fyrst og fremst í því að hér erum við að sjá meira gegnsæi á þessum markaði en áður hefur verið. Ég vonast til þess, og er ekki jafnsvartsýnn, virðulegi forseti, og ég var í upphafi málsins og vonast ég til þess að sjá hér einhverja samkeppni á næstu árum eða áratugum. Það er til staðar ákveðin samkeppni í orkukerfinu á Íslandi, á stóriðjumarkaðnum en aðrir aðilar hafa ekki notið þess. Þó er undantekning þar á, t.d. var grunnskóli í Garðabæ, virðulegi forseti, sem ég held að hafi getað valið á milli tveggja raforkufyrirtækja eða orkuveitufyrirtækja og nýtti sér það með útboði, ef ég man rétt, þannig að vonandi sjáum við hér í nánustu framtíð aukna samkeppni. Ég gerði ákveðnar athugasemdir hér í mars þegar þetta mál kom fram og þær voru í rauninni í fjórum liðum. Í fyrsta lagi hafði ég ákveðnar efasemdir, eins og margir aðrir, um að við værum í raun aðilar að innri markaði Evrópusambandsins hvað þennan þátt varðar, og það má í sjálfu sér til sanns vegar færa þó að svo sannarlega séum við aðili að þeim markaði hvað varðar stóriðjuna. En það breytir því ekki að þetta er niðurstaðan og eftir því sem ég best veit þá reyndu menn að fá undanþágu frá þessu án árangurs og þess vegna skyldum við bara spila með því og reyna að gera það besta úr þessu, og ég sé líka að það eru ákveðin tækifæri til staðar og ég vona að við nýtum þau. Í annan stað gerði ég athugasemdir við það, vegna þess að ég hafði áhyggjur af því þegar frumvarpsdrögin lágu fyrir, að ekki væri tekið tillit til raunkostnaðar í kerfinu, og tel það vera algjört grundvallaratriði að við tökum tillit til raunkostnaðar í kerfinu einfaldlega vegna þess að ef við erum með kerfi eins og þetta þá er alveg grundvallaratriði að það sé skilvirkt og hagkvæmt. Það er með orkumarkaðinn og þetta flutningskerfi að það er hagkvæmara að flytja rafmagn um stuttan veg en langan, því fylgir ákveðið orkutap ef orkan er flutt um langan veg, og það var komið til móts við þetta í nefndinni og ég tel brtt. sem koma hér fram vera fullnægjandi. Ég vil lesa það, með leyfi forseta, á bls. 3. í nál., en það hljómar svo: ,,Nefndin telur eðlilegt að leggja til breytingu þess efnis að skylt sé að taka tillit til þess ef tenging nýrra virkjana eða stórnotenda leiðir til verulega aukins eða minnkaðs kostnaðar í flutningskerfinu en það sé ekki einungis heimilt eins og frumvarpið kveður á um.`` Það er því komið til móts við þetta sjónarmið. Í þriðja lagi hafði ég áhyggjur af því að ,,sokkni kostnaðurinn`` eða sá kostnaður sem hið opinbera eða ríkisvaldið hefur greitt til þess að hjálpa hinum ýmsu orkufyrirtækjum um landið, ef það væri tekið tillit til þess þegar virði flutningsfyrirtækis væri metið inn í nýja flutningskerfið þá hefði það slæm áhrif og mundi í rauninni skekkja þá stöðu sem er til staðar og hefði sérstaklega slæm áhrif á verðmyndun á flutningi hér á höfuðborgarsvæðinu og gæti haft neikvæð áhrif hvað það varðar eða leitt til hækkunar orkuverðs til neytenda á höfuðborgarsvæðinu. Það er skemmst frá því að segja, virðulegi forseti, að nefndin, eins og formaður nefndarinnar rakti hér í sínu máli, tók tillit til þessa og ég vil lesa hér upp, með leyfi forseta, á bls. 2 í nál. þann þátt. Þar segir: ,,Leggur iðnaðarnefnd til breytingu á bráðabirgðaákvæðinu, varðandi mat á verðmæti flutningsvirkja, sem felur í sér að samninganefndin taki við verðmat einstakra flutningsvirkja tillit til og dragi frá sérstök framlög sem veitt hafa verið til rafvæðingar úr opinberum sjóðum til fjárfestingar og uppbyggingar. Með opinberum sjóðum er m.a. átt við greiðslur sem komið hafa úr ríkissjóði, sveitarsjóðum og öðrum sjóðum sem notið hafa opinberra framlaga til fjárfestingar og uppbyggingar kerfisins. Þann stofnkostnað hafa þessir opinberu sjóðir nú þegar greitt og telur nefndin þess vegna eðlilegt að við mat á flutningsvirkjunum verði tekið tillit til þeirra.`` Þetta er mjög mikilvægt og þetta var sá þáttur sem var gagnrýndur hvað mest af forsvarsmönnum orkufyrirtækjanna og einnig af forsvarsmönnum sveitarfélaganna hér á höfuðborgarsvæðinu sem fjölluðu um þetta mál. Fjórði þátturinn sem ég ræddi og hef gagnrýnt og er ekki tekið á hér --- enda má færa rök fyrir því að hann eigi kannski heima í annarri umfjöllun en tengist þó þessu máli --- er að mér finnst eðlilegt að það yrði skilgreint betur hvert hlutverk þessara orkufyrirtækja er. Orkufyrirtækin á Íslandi eru risar, þetta eru gríðarlega fjársterk fyrirtæki sem betur fer og að mínu áliti eiga þau fyrst og fremst að sinna því mikilvæga hlutverki að sjá til þess að íbúar þessa lands fái orku, þ.e. heitt og kalt vatn og rafmagn með sem hagstæðustum og öruggustum hætti. Því miður var lögunum breytt með þannig að það gaf færi á því að menn fóru út í allt aðra og óskylda starfsemi. Hér er ég að vitna, virðulegi forseti, sérstaklega til Orkuveitu Reykjavíkur, þ.e. stefnumótunar R-listans, en þar hafa menn farið hreint og klárt út í það að fjárfesta í netfyrirtækjum, fiskeldisfyrirtækjum, risarækjueldi, ljósmyndabönkum að ógleymdum fjarskiptafyrirtækjum. Þar erum við að tala um að upphaflega átti að setja að hámarki 200 milljónir í það ævintýri en í það hafa verið settar 3.500 milljónir. Af því er búið að afskrifa u.þ.b. 500 milljónir í eina ævintýrafjárfestinguna en tapið er samanlagt um 1.800 milljónir, þ.e. rekstrartap þessara fyrirtækja, sem hafa mörg hver annaðhvort orðið gjaldþrota eða verið bjargað frá gjaldþroti en það á í rauninni við þau öll. Ég mun flytja þingmál sem tekur á þessum þáttum og ég vonast til þess að náist breið samstaða um það því að það segir sig sjálft að við getum ekki haft þessa hluti svona. Ég hef að vísu heyrt þingmenn, m.a. þingmenn Vinstri grænna, taka undir þetta viðhorf og ég vona að hugur fylgi máli. En ég hef svona hugsað það, miðað við það hvað hefur gengið á hér í þinginu, hvað hefði í rauninni gerst ef þessi ágæta stjórnarandstaða, sem oft stendur sig vel og er með beittan málflutning, hvernig menn hefðu látið ef sú staða hefði komið upp að ríkisvaldið hefði farið í álíka ævintýri sem hefði skilað þessari niðurstöðu. Ég vek athygli á því að fyrrum forsætisráðherraefni Samf., sem áður var borgarstjóri, fjargviðraðist mjög yfir okkur að við sjálfstæðismenn skyldum gagnrýna það á sínum tíma að það væri farið út í þessa fjárfestingu sem átti að vera að hámarki 200 milljónir og taldi það mestu fásinnu að vera að ræða slíkt því að hér væri um svo lága upphæð að ræða. Upphæðin hefur orðið 3.500 milljónir og tapið 1.800 milljónir og búið að afskrifa hálfan milljarð eða svo. En ég mun ræða það seinna, virðulegi forseti, og ég ætla að hafa þetta mál mitt mjög stutt. Ég vil hins vegar að lokum, vegna þess að hér voru miklar áhyggjur uppi um það að þetta mundi hækka verð til neytenda á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel að í meðförum nefndarinnar höfum við tekið að mestu fyrir þá hættu og vek athygli á því, af því að hér hafa menn talað um að arðsemiskrafa muni án nokkurs vafa leiða til hækkunar, þá liggur það fyrir að það er ekkert sem bannar samkeppnissviðum að greiða niður einokunarsvið. Með öðrum orðum ef staðan er í raun sú að menn hafa notað framleiðsluna í orkufyrirtækjunum til að greiða niður dreifinguna þá er það heimilt áfram. Það eina sem hefur áhrif á verðlagningu hjá orkufyrirtækjunum, í það minnsta hjá Orkuveitu Reykjavíkur, er hver verðlagningin verður á flutningnum og miðað við þær forsendur sem við höfum séð og ég held að allir séu sammála um þá gæti það því miður haft þau áhrif að þetta mundi hækka verð um hugsanlega 1% að því gefnu að það komi engin hagræðing á móti. En þær prósentutölur sem menn hafa haft áhyggjur af eiga ekki við rök að styðjast og það hefur verið komið til móts við þau sjónarmið sem voru uppi, eins og formaður nefndarinnar rakti hér ágætlega í máli sínu, og ég fagna því og ég fagna þessari niðurstöðu og vonast til að um þetta mál sé góð sátt.

Frú forseti. Við erum hér að ræða lagasetningu varðandi raforkumál og ýmislegt hefur komið fram í umræðunni í morgun. Það eru efasemdir ýmissa þingmanna um lagasetninguna í heild sinni, einkum og sér í lagi eru stjórnarandstæðingar með efasemdir. Í sjálfu sér er ekki neitt sérstakt við það, þeir vilja gjarnan fara rólega í lagasetningu og eru fælnir við að taka frumkvæði. Það er það sem þarf að gera í þessum málum sem og öðrum, að það verður að fara í þessi mál. Við höfum heyrt frá til að mynda Noregi, þar sem svipuð lagasetning fór í gegn, að þar hafa orðið heilmiklar endurskoðanir og lagfæringar á lögum og það er enginn vafi að við munum eiga eftir að sjá þessa lagasetningu í sölum Alþingis eitthvað á næstu árum og það eingöngu til að bæta málið. Hér eru ýmis álitamál, eðli málsins samkvæmt, sem hefur verið tekið á og farið yfir. Einn þáttur er sá sem menn hafa nefnt ,,sokkinn kostnað`` í flutningsvirkjunum --- í flutningskerfinu, sem á nú að setja sem sérstakt fyrirtæki. Það má til sanns vegar færa að það sé sokkinn kostnaður sem svo er kallaður í því kerfi, en ég vil, frú forseti, benda á það sérstaklega, af því að það hefur ekki komið fram í umræðunni, að sá sokkni kostnaður sem er Marshall-hjálpin, sem Reykjavíkurborg fékk og byggði fyrir Sogsvirkjanir á sínum tíma, sem síðar voru lagðar inn í Landsvirkjun að það er sennilega stærsti sokkni kostnaðurinn í því kerfi sem við erum að setja hér upp sem flutningskerfi. Það er sú upphæð sem er sennilega langsamlega stærsti kostnaðarliðurinn. Ég held að þegar rætt er um þennan sokkna kostnað og farið verður yfir það hver eignarhlutur Landsvirkjunar og þar með eignarhlutur Reykjavíkurborgar í flutningskerfinu er, og hversu stór hluti af honum er til kominn vegna Marshall-hjálparinnar, sem mér skilst að gæti verið u.þ.b. 60% af þeim fjármunum sem fóru til uppbyggingar á Sogsvirkjununum á sínum tíma, þá verður sá kostnaður að metast eins og annar sokkinn kostnaður í þessum þætti Ég vildi, frú forseti, koma hér upp til að halda þessu til haga og að þetta hafi komið fram.

Virðulegi forseti. Þetta var ágætis ræða hjá mínum góða félaga, hv. þm. Kjartani Ólafssyni. Ég held hins vegar að menn þurfi að skoða þetta vel ef á að fara svo langt aftur í söguskoðuninni. Eftir því sem ég best veit var hér um að ræða lán sem fékkst í gegnum þessa fjármögnun. Það voru að vísu aðrir valkostir þá til staðar en þetta var eitthvað hagstæðara lán, ég hef lítillega rætt þetta við menn sem þekkja til og sjálfsagt er að skoða þetta eins og marga aðra þætti. Eftir því sem ég best veit var hér um lán að ræða og þá var lánafyrirgreiðsla til staðar frá dönskum aðilum, sem höfðu að vísu verið eitthvað örlítið óhagstæðari, þannig að ég held að það borgi sig, virðulegi forseti, að skoða þetta mjög vel áður en menn verði með mjög stórar yfirlýsingar um þennan þátt mála.

Herra forseti. Ég vil segja örfá orð í lok umræðunnar og vil byrja á því að þakka ræðumönnum fyrir þeirra framlag í umræðunum og þakka góð orð í minn garð og annarra sem tóku þátt í störfum nefndarinnar. Ég vil láta það koma fram að ég tel að nefndarmenn hafi allir lagt sig fram um það að skýra sín sjónarmið og síðan að tala sig niður á sameiginlega niðurstöðu og það tókst með þeim ágætum að allir nefndarmenn standa að álitinu og styðja málið með þeim breytingum sem eru lagðar til á því. Ég tel það mjög þýðingarmikið vegna þess að menn eru að taka töluvert stór skref til breytinga í því umhverfi sem raforkumarkaðurinn eða raforkuframleiðslan hefur verið hér á landi og dreifing hennar og sala. Við höfum búið við opinbert fyrirkomulag í þessum efnum fyrst og fremst, opinberir aðilar hafa stjórnað þessu og það má segja að það kerfi sem við höfum stuðst við síðustu áratugina hafi að mörgu leyti gefist mjög vel. Til dæmis er afhendingaröryggi raforku mjög mikið, síðustu árin höfum við ekki búið við truflanir í þeim efnum þannig að almenningur verði mikið var við. Raforkuverð hefur lækkað mjög mikið á síðustu 20 árum, sem er til marks um það að mönnum hefur tekist vel til í uppbyggingu fyrirtækjanna og dreifingu raforkunnar. Það er því út af fyrir sig eðlilegt að menn stígi varlega niður til þess að breyta því fyrirkomulagi sem menn hafa búið við vegna þess að það hefur gefist mjög vel. En mér fannst hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vera kannski fullvarkár í afstöðu sinni til málsins og mér fannst gætni hans kannski koma skýrast fram í einu orði sem hann tók sér í munn, lýsi kannski trega hans eða tregðu til þess að færa sig úr stað í þessum efnum, hann notaði orðið ,,móverk``, talaði um ,,allt þetta móverk``. Við þekkjum það að móverkið tilheyrir nú byggingarsögu sem var kannski hér við lýði í þúsund ár þar sem litlar breytingar urðu í þeim efnum og við lifum auðvitað á öðrum tíma þar sem móverkið er orðið úrelt og önnur byggingarefni eru komin til sögu sem menn geta notað og breytingar leiða af því. Ég er ekki að halda því fram að menn eigi ekki að vara við eða benda á gallana, eða margt það sem hefur tekist vel, heldur hitt að menn mega ekki standa um of gegn þeim breytingum sem stefnt er í átt til. En auðvitað er óvissa sem fylgir breytingum, það liggur fyrir. Þess vegna er mjög gætilega gengið fram í þessum efnum. Við erum að vísu ekki að ganga að öllu leyti inn á óþekkt svið, við erum að fara inn á samkeppnisvæðingu þessa hluta atvinnurekstrar eins og við þekkjum frá öðrum sviðum atvinnulífsins og vitum eitthvað um við hverju við getum búist. Við vitum að það er breytilegt hversu miklu samkeppnin hefur skilað. Sums staðar hefur hún verið allnokkur en á öðrum sviðum hefur hún ekki verið mikil og meira verið um fákeppni en alvarlega samkeppni margra aðila. Við getum því búist við því að það verði fákeppnisbragur á þessum markaði. En við tökum okkur aðlögunartímabil fram til ársins 2011 og ég hygg að það megi segja að það séu engar líkur á verulegum breytingum á þeim tíma. Menn vita nokkurn veginn hvað þeir ætla að gera og það er verið að opna fyrir framleiðslu og sölu þannig að einkaleyfi orkufyrirtækjanna er afnumið í þeim efnum og við sjáum til hverju það skilar í samkeppninni á þessu sviði. Við erum viðbúin á þessu tímabili að bregðast við ef upp koma vankantar í framkvæmd sem beina málinu í annan farveg en stefnt er að. Ég held því að það sé ekki hægt að fara gætilegar í breytingarnar en gert er ráð fyrir í þessum efnum, bæði í þeim lögum sem eru í gildi og í frv. með þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Mér finnst því kannski að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ætti að flytja þessa ræðu eftir sex ár þegar menn fara að skoða hvernig til hefur tekist í þessum efnum og fyrir þinginu liggur nýtt heildarfrumvarp um raforkulagamarkaðinn í kjölfar endurskoðunar laganna árið 2010. Þá held ég að tímabært væri að flytja ræður um hvernig til hefur tekist og hvað hefur tekist vel og hvað hefur tekist miður. Það má auðvitað færa rök fyrir því að það séu líkur á, meiri eða minni eftir atvikum, að eitt eða annað kunni að ganga úrskeiðis eða að það geti gerst eitthvað sem menn ætla ekki að láta gerast. Það er aldrei hægt að útiloka það, menn verða einfaldlega að búa sér til reglur og viðbrögð þannig að þeir geti glímt við það sem upp kemur og fært það til þess vegar sem að er stefnt. Ég er ekki smeykur um að upp komi einhver alvarleg tilfelli sem setja allt úr skorðum. Ég held t.d. að það verði tiltölulega mjög örugg dreifing raforku um landið, ég held að verðlag á raforku muni ekki hækka, ég held að það muni halda áfram að lækka eins og það hefur gert á síðustu 20 árum. Ég held t.d. ekki að það verði, eins og reynslan varð sums staðar erlendis, t.d. í Bretlandi, að dreifingarfyrirtæki fór í fjárhagslegt þrot vegna þess að eigendur þess, eftir að það var einkavætt, tóku of mikið fé út úr því miðað við það sem reksturinn bar. Við erum ekki með það fyrirkomulag á dreifingarfyrirtækinu að það sé líklegt að slíkt komi upp. Við setjum arðsemiskröfur á dreifingarfyrirtæki en þær eru girtar af í bak og fyrir og það er tryggt að fyrirtækið á að vera rekið með þeim hætti að fjárhagslega hafi það bolmagn til þess að ráðast í þær framkvæmdir og viðhald á línum sem eðlilegt er að séu í góðu lagi. Ég hef því ekki áhyggjur af þessum þætti málsins miðað við þá umgjörð sem við búum því. Það sem mér finnst kannski stóra spurningin sem menn þurfi að hafa góðar gætur á er: Verður ekki örugglega nóg framboð af raforku miðað við vaxandi markað? Út af fyrir sig þarf ekki að hafa áhyggjur af því varðandi beina samninga stórra aðila, það hlýtur alltaf að verða hægt að koma á samningum um það, en spurningin er þá um smásölumarkaðinn. Erlendis hafa menn bent á að ef enginn ber ábyrgð á því að reisa nýjar virkjanir til þess að nægileg raforka verði í framboði fyrir almennan markað þegar skorts verður vart, þá geti orðið töf á því að einhver aðili sjái sér hag í því að reisa virkjun vegna þess að hann hafi ekki trygga samninga um sölu á raforkunni og þá ekki nema fyrir litlum hluta. Þetta er atriði sem menn hafa séð að getur orðið vandamál erlendis en á meðan eignarhaldið á fyrirtækjunum er eins og hér um ræðir, að þetta er í eigu opinberra aðila, þá tel ég ekki neina verulega hættu á að þetta geti komið upp hérlendis. Menn mundu taka nauðsynlegar ákvarðanir til þess að tryggja framboð á raforku, það væri þá frekar ef menn væru núna að ganga frá fyrirkomulagi um ókomna framtíð að afloknu reynslutímabili og hefðu kannski ekki sett varnagla hvað varðar þennan þátt málsins. En ég held að það sé rétt að meta það að loknu aðlögunartímabilinu eftir sex ár og þá gera menn þær breytingar sem menn telja nauðsynlegar til að tryggja afhendingaröryggi eða nóg framboð af raforku, en ég tel að það verði ekki vandamál á þessum tíma. Ef það kemur upp á hafa menn full tök á að bregðast við því. Síðan var afstaðan gangvart EES, hvort við eigum að vera utan við það í þessum efnum eða ekki. Það mál er um garð gengið, er liðin tíð og því óþarft að eyða miklum tíma í að ræða það. Ég er ekkert viss um að það hafi endilega átt að vera keppikefli að standa utan við sameiginlegar markaðsreglur í þessu efni, jafnvel þó að það sé ekki líklegt að við tengjumst erlendum raforkumörkuðum, það er þó ekki útilokað að það kunni að verða hagkvæmt einhvern tíma í náinni framtíð. En það kann að vera ávinningur fyrir okkur að taka upp markaðsfyrirkomulag á þessu sviði hér innan lands og það finnast mér vera aðalrökin fyrir því að stíga þessi skref og láta á það reyna hvort það verði ekki eins og ætlað er. Það er nú bara þannig að það er svo margt í heiminum sem er að breytast og fólk sem áður var mjög staðbundið í starfi sínu ferðast nú víða um. Fólk sem ferðast um í Evrópu vill að svipaðar reglur gildi þar um þjónustu og viðskipti og gilda í heimalandi þess. Því kalla þessar breyttu aðstæður auðvitað á að menn samræmi reglur á mörgum sviðum á milli landa og ég held að það þýði ekkert að berja höfðinu við steininn með það. Þannig er umhverfið nú og ég held að það væri óskynsamlegt að tala mjög fyrir því að við getum búið í heimasveit okkar óháð öllu umhverfi á einhverjum tilteknum sviðum. Það kann að vera að það sé hægt á þessu raforkusviði en ég er ekki viss um að það sé skynsamlegt. Ég vildi, herra forseti, aðeins koma inn á það sem fram kom í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Mér fannst hann gera of mikið í því að vekja tortryggni og hlaða undir óvissu og ótta um þetta fyrirkomulag. Mér finnst það ekki vera hlutverk stjórnmálamanna að hvetja beinlínis til óöryggis með málflutningi sínum um það sem menn eru að gera, sérstaklega vegna þess að það er dálítið mikið á valdi hans og hans flokksmanna hvernig framkvæmdin tekst til, m.a. með þátttöku þeirra í stjórn Reykjavíkurborgar. Ég held því að jafnvel þó hann og aðrir hafi efasemdir um ýmsa þætti í markaðsvæðingu almennt eða markaðsvæðingu á þessu sviði, sem er eðlilegt sjónarmið og menn hafa rök fyrir að mörgu leyti, þá eigi menn að fara mjög varlega í að reyna að grafa undan þessu máli, eins og mér fannst hv. þm. gera og mundi mælast til þess að hann drægi dálítið úr því, mér fannst fjarri því að nokkur sanngjörn rök væru fyrir hendi. Það má til dæmis nefna að Bretar gátu ekki staðið til lengdar á því að vera með sitt lengdarkerfi. Þeir beygðu sig fyrir því að aðrir í kringum þá voru komnir með metrakerfi. Sama er á mörgum sviðum, menn verða auðvitað að samræma hlutina og það er kallað eftir því. Ég vil svo að lokum ítreka þakkir mínar til nefndarmanna fyrir gott samstarf í nefndinni við afgreiðslu á þessu máli og vænti þess að það fái gott brautargengi í gegnum þingið og vænti þess líka að á þessum sex ára reynslutíma gangi hlutirnir fram eins og við sjáum þá fyrir okkur og þau óvæntu vandamál, sem örugglega munu koma upp einhver, verði leyst vegna þess að það er í lögunum þannig gengið frá að það verður tekið á þeim.

Frú forseti. Ég er nú satt best að segja nokkuð hissa á þessari síðustu ræðu hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar og ég veit ekki hverjum hún var ætluð. Hann nefndi mig að vísu alloft á nafn í ræðu sinni en ég hafði það ekki á tilfinningunni að ég hefði gefið tilefni til ræðuhalda af þessu tagi og allra síst hér við þær aðstæður að ég vissi ekki betur en væri verið að reyna að ljúka umræðum um þetta mál á afmörkuðum tíma. Ef hv. þm. má vera að því að hlusta, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson lagði hér sérstaka lykkju á leið sína til þess að vanda um við mig vegna málflutnings míns og viðhafði þar ýmis orð --- sem ég vísa algjörlega til föðurhúsanna --- af því tagi að ég hafi verið með málflutningi mínum hér og með því að lýsa afstöðu minni til þessa máls að sá tortryggni, valda mönnum einhverju öryggisleysi, grafa undan málinu. Síðan var talað eins og það hefði verið einhver málflutningur hér uppi um að allt ætti að vera óbreytt og menn gætu lifað einangraðir í sinni heimasveit og notað þumlunga og tommur og ég veit ekki hvað og hvað. Allt svo, ég bið hv. þm. bara að gjöra svo vel að hætta þessu. Ég gaf engin tilefni til þess. Þó að ég sé andvígur markaðs- og einkavæðingu af þessu tagi á almannaþjónustu þá hefur hv. þm. engin efni til þess að vera með slíkar lummur sem hv. þm. var hér með. Og þó að ég hafi notað orðið ,,móverk`` um þetta fyrirbæri, frú forseti, þá á hv. þm. ekki að lesa út úr því einhvern altækan tímamælikvarða eða eitthvað í þeim dúr. Veit hv. þm. ekki hvað orðið ,,móverk`` þýðir á íslensku? Er það orðið of gamalt orð fyrir hv. þm. til þess að það megi nota það? Orðið ,,móverk``, miðað við þann skilning sem ég legg í það, er einhvers konar hrúgald, eitthvert fyrirbæri úr lélegum byggingarefnum. Og ég held því fram að þetta sem hér er verið að gera sé einmitt hrúgald af því tagi úr lélegum byggingarefnum því að þetta er illa unnið og er mikil samsuða, eins og hv. þm. veit vel, og margir lausir endar í þessu máli. Sú málsvörn að menn megi ekki tala út frá því sem við þeim blasir og því sem fram undan er, heldur eigi menn bara að lifa í hinni góðu trú að þetta muni allt blessast og að til séu úrræði sem grípa megi til ef illa fari og menn keyri út af, og eftir sex ár megi menn koma hér og ræða um það hvernig til hafi tekist, sem sagt einhvers konar svona tilraunaleiðangur. Þá segi ég við hv. þm.: Ja, öðruvísi mér áður brá. Ég hélt að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson vildi vera maður þeirrar gerðar að hann spyrði grundvallarspurninganna áður en lagt er upp í ferðalag, áður en farið er í leiðangur: Er það í þessa átt sem við viljum fara? Er það þetta sem við viljum gera eða eitthvað annað? Viljum við kannski að einhverju leyti hafa annað grundvallarskipulag á hlutunum en þetta? Nú er það auðvitað hið besta mál ef hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson ásamt flokkssystkinum sínum í Framsfl. er orðinn það mikill markaðs- og einkavæðingarsinni að hann er sáttur við það að undirbúa einkavæðingu með markaðsvæðingu íslenska raforkukerfisins, þá er það bara gott. Þá erum við þingmaður í grundvallaratriðum ósammála og við það skal þá sitja og standa. Nú er það þannig að ég hef alveg sérstaklega góða stöðu til þess að vísa til föðurhúsanna þessum ummælum hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar vegna þess að ég á það hér á prenti, frú forseti, í þingtíðindunum og í formi þingmála frá umliðnum árum að ég hef margoft tekið hér upp í ræðu og tillögum þörfina á því að gera breytingar á grundvallarfyrirkomulagi raforkumála í landinu. Það skipulag sem við höfum búið við undanfarin ár og reyndar nokkra áratugi hefur alls ekki verið gott. Það hefur verið sérstaklega óhagstætt hinum dreifðu og afskekktu byggðum landsins. Það hefði verið meiri manndómur í því að ráðast í að gera þar grundvallarbreytingar á heldur en að fara að troða inn þessari evrópsku tilskipun og markaðsvæða raforkukerfið. Ég hef t.d. oft á umliðnum árum nefnt þörfina á því að stokka upp verkaskiptingu og skipulag Rafmagnsveitna ríkisins og Landsvirkjunar og taka landshlutana og sveitarfélögin inn í þá mynd, t.d. þannig að Rarik yrði eftir atvikum skipt upp, framleiðsluþátturinn sameinaður, það sem eftir er af honum sameinað Landsvirkjun eða einu framleiðslufyrirtæki en vinnslan og dreifingin í landshlutunum færð í hendur svæðisbundinna, landshlutabundinna orkufyrirtækja. Ég held að það hefði verið miklu vænlegra skipulag og við hefðum fyrir löngu átt að reyna að leita þeirra leiða. Ég held að í Orkubúi Vestfjarða hafi verið hið besta fyrirkomulag og hefði það fengið að vera í friði, en Vestfirðingar ekki hraktir til þess að selja það af höndum sér, þá hefðu þeir áfram getað notið góðs af því að eiga sitt fyrirtæki sem var að færa þeim lægra raforkuverð en öðrum, framleiddi talsverðan hluta eigin notkunar sjálft og dreifði um eigið kerfi. Betur að sama fyrirkomulag hefði komist á t.d. fyrir norðan og austan þannig að menn hefðu átt öflug svæðisbundin fyrirtæki, því efniviðurinn er til, ef rétt hefði verið að málum staðið. Tökum dreififyrirtæki Akureyringa og Húsvíkinga, tökum eignir Rariks í þeim landshluta og búum til úr því öflugt svæðisbundið fyrirtæki sem hefði bæði framleiðslu og dreifingu þar á sínum höndum. Það sem ég er að tala hér fyrir er það að við gerum breytingarnar á okkar forsendum og eins og við viljum hafa þær sjálf en þeim sé ekki troðið upp á okkur af formúlum frá Evrópu sem eru miðaðar við samkeppnismarkaði á heilu meginlandi þar sem búa hundruð milljóna manna. Það ætti ekki að þurfa að útskýra það fyrir hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni að það geta verið efnisleg rök, sem eru engin forneskja, sem eru ekkert gamaldags, að horfast í augu við það að veruleikinn er öðruvísi á norðausturhorni landsins og á Vestfjörðum heldur en í þríhyrningnum inni í Evrópu þar sem menn eru að selja rafmagn yfir landamæri Lúxemborgar, Belgíu eða Hollands eða hvar það nú er. Já, varðandi hækkun á raforkuverði þá segi ég einfaldlega þetta: Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson veit það vel að það komu fram hjá gestum sem komu til nefndarinnar og eru engir aukvisar á þessu sviði, eins og forstjóri Landsvirkjunar og margir fleiri, mjög rökstudd sjónarmið um það að þetta muni leiða til hækkunar raforkuverðs. Það liggur fyrir, við erum með það í pappírum, það kom fram í máli gesta, þannig að hv. þm. verður auðvitað að horfast í augu við það, hvað sem verður, reynslan ein mun skera úr um það. En rökstudd sjónarmið manna sem er ástæða til þess að taka mark á liggja fyrir um þetta. Að síðustu um dreifikerfið og afhendingaröryggið. Hv. þm. segir og það er rétt: Það er ekki ástæða til að óttast að þetta hrynji allt saman bara í hvelli og við förum að fá á okkur rafmagnsleysi og óáran eins og gerst hefur sums staðar í nágrannalöndunum þar sem menn eru komnir lengra inn á þessa götu. Af hverju er það? Jú, það er auðvitað af því að fyrstu árin munum við njóta þess tiltölulega vel uppbyggða og vel rekna dreifikerfis sem er til staðar í landinu, það gufar auðvitað ekki upp. Það mun væntanlega endast, þó að það fái ekki mikið viðhald, um eitthvert árabil. Það er lengra inn í framtíðina sem við erum að velta fyrir okkur hvernig staðan verður. Það er mörgum spurningum ósvarað um það hver staða manna verður, bæði þeirra sem lenda innan Landsnetskerfisins, eru með dreifikerfið í 66 kV og meira en ekki síður hinna sem lenda utan við það. Ég ætla að nefna eitt dæmi fyrir hv. þm. til að hugsa aðeins um. Það var byggð lína frá Kópaskeri að Brúarlandi í Þistilfirði til að færa rafmagn í austanverða Norður-Þingeyjarsýslu og áfram austur til Bakkafjarðar. Rarik byggði þessa línu. Þetta var lína sem lá skáhallt frá Kópaskeri, um Stíg eða Hólaheiði suður á Öxarfjarðarheiði, um Einarsskarð og niður í Þistilfjörð. Hún lá skáhallt og þvert á norðaustanáttina. Hver varð útkoman? Þessi lína reyndist geysilega dýr og erfið í viðhaldi og ísingar slitu hana niður aftur og aftur, vegna þess að þarna var um að ræða veðrasamt svæði sem lá alveg þvert á óhagstæðustu vindátt og mestu ísingarátt. Eftir um það bil 15 ár, 15 ára barning við að halda uppi þessari línu, hvað gerðu menn þá? Menn lögðu jarðstreng, grófu streng alla þessa löngu leið, frá Kópaskeri og að Brúarlandi í Þistilfirði. Síðan hafa menn búið við nokkuð gott, nánast fullkomið afhendingaröryggi á raforku á þessu svæði, sem er geysilega dýrmætt, þannig að hvorki atvinnulíf né heimili þurfa að sæta því sem áður var að missa alveg rafmagnið eða búa við rafmagnsskömmtun þegar eingöngu var varaafl til staðar á svæðinu. Ég spyr: Er hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson öruggur um það að markaðsvætt fyrirtæki hefði lagt í þennan mikla kostnað til að tryggja afhendingaröryggi fyrir svona lítinn markað með arðsemiskröfurnar á herðunum, samkeppnissjónarmiðin og þá hugsun að kannski sé nú meira virði að fjárfesta þar sem markaðurinn er stærstur? Hefur hv. þm. aldrei velt því fyrir sér að það sé kannski ekki sjálfgefið að menn muni með sama hugarfari jafnvel leggja í miklar fjárfestingar fyrir lítil viðskipti í þessu nýja framtíðarlandi hans? Ég er ekki viss um það. Og hver verður staða þeirra sem lenda á svæðum dreifikerfis sem liggur undir 66 kV? Verður það kannski þannig að byggðakjarni eins og Kópasker, sem er á slíkum enda, búi við allt aðra stöðu heldur en Raufarhöfn, Þórshöfn og Bakkafjörður sem lenda inni í hinu kerfinu? Þetta eru alveg gildar spurningar, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, og það er sko ekkert að því að þeim sé velt upp hér. Ég veit ekki hvers konar teboðsumræður eiga að verða um þessi mál ef það má ekki nefna þessa hluti, og menn eru þá orðnir viðkvæmir ef það er orðið að sá einhverri óskaplegri tortryggni, efasemdum, grafa undan o.s.frv., eins og hv. þm. tók sér í munn hér áðan. Ég mótmæli þessum málflutningi hv. þm. í seinni ræðu hans og mér finnst hann ekki hafa lagt mikið af mörkum til þess að menn eigi hér svona sæmilega málefnaleg og uppbyggileg orðaskipti við þær knöppu aðstæður sem okkur eru skammtaðar.

Herra forseti. Ég fagna því að hv. þm. hefur dregið verulega í land með þær fullyrðingar sem hann lét falla í fyrri ræðu sinni þar sem hann gerði í því að grafa undan trúverðugleika þeirra tilrauna sem menn eru að gera hér um breytingar á raforkukerfinu. Ég vísa hins vegar til brtt. þingmannsins við þetta frv. þar sem hann leggur til að allar greinar frv. falli brott nema ein með þeim rökstuðningi að hann vilji fara aftur í þann leiðangur að leita undanþágu frá þeirri raforkutilskipun sem er búið að ræða hér út á þingi og búið að taka ákvörðun um að við ætlum að vera aðilar að. Hvort sem sú ákvörðun byggðist á því að menn vildu það eða töldu sig ekki geta fengið undanþágu þá er þetta veruleiki sem menn standa frammi fyrir. Menn eiga ekkert að vera að gefa undir fótinn með að það sé hægt að snúa til baka á þessari braut. Menn hafa ákveðið að fara þessa leið og við skulum gera það gætilega þannig að við getum verið sem öruggust um að við séum að færa hlutina til hins betra. Við vitum hvernig markaðsvæðingin hefur gengið á mörgum sviðum og við höfum það til fyrirmyndar. Við vitum líka að það geta verið hættur á þeirri leið og þess vegna höfum við gengið frá málinu eins og það er útbúið, þannig að það eru tiltölulega góðar líkur á því að menn geti brugðist við öllum vanköntum sem upp kunna að koma og menn eru nokkuð vissir um að þetta leiði ekki til þeirra ókosta sem helst hefur verið varað við að gæti verið hætta á. Ég held að menn eigi bara að einhenda sér í að skoða málið út frá þessum veruleika og ræða það á þeim grundvelli.

Frú forseti. Það væri nú ákaflega gaman að vera hérna næstu viku og ræða þessi mál svolítið við hv. þm. Kristin H. Gunnarsson, sem kemur nú í ræðustól og gerir það sem er ekki hefðbundið þegar menn eru með samkomulag um tilhögun þingstarfa, að ráðast með aðdróttunum og ummælum af því tagi sem hv. þm. hafði hér uppi í minn garð í ræðu sinni áðan og núna aftur í andsvari. Það er ekki hefðbundið en það lýsir kannski hv. þm. ágætlega. Þegar hann telur sig vera í stöðu til þess að hafa síðasta orðið þá kemur einkunnagjöf af þessu tagi. Ætli það geti nú ekki verið einmitt það að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson skammast sín auðvitað fyrir þá ömurlegu nauðhyggju í málflutningi sem hann stendur fyrir hér, að það séu bara örlög manna að láta þetta yfir sig ganga og sé illa gert að vera að gefa í skyn að menn geti nokkru um slíkt ráðið? Þetta sé bara eins og forlögin sem komi ofan að yfir menn og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson er svona sæll og sáttur við þetta. Það er sennilega þannig að hann sé í reynd orðinn slíkur markaðs- og einkavæðingarsinni í hjarta sínu að hann ætli að fara stoltur vestur á firði og út um kjördæmi sitt og reyna að sannfæra íbúana og kjósendurna þar um að þetta sé þeim til góðs. En, frú forseti, það trúi ég að geti orðið erfiður leiðangur. Ég hef þá trú á skynsemi manna úti um landið að þeir sjái ekki endilega ljósið og birtuna í því að markaðsvæða og einkavæða þessa almannaþjónustu, hafandi reynsluna af því hvernig það hefur gefist á ýmsum öðrum sviðum þar sem ríkisstjórnin sem hv. þm. styður hefur markaðsvætt hvert almannaþjónustufyrirtækið á fætur öðru með þeim afleiðingum að menn hafa lokað og skellt í lás. Mér finnst hv. þm. vera algerlega lekinn niður í þessum efnum. Það er þá í fleiru en smábátamálum sem hv. þm. lekur niður og snýr við blaðinu, svo mikið er víst.

Frú forseti. Iðnn. fékk til umfjöllunar frv. til laga um stofnun Landsnets, sem gerir ráð fyrir að ríkið hafi forgöngu um að stofna hlutafélag sem annist raforkuflutning og kerfisstjórnun samkvæmt ákvæðum III. kafla raforkulaga sem sett voru á síðasta ári. Í frv. er síðan nánar tilgreint hvernig skuli staðið að því, hverjir verði eigendur og annað sem máli skiptir. Iðnn. hefur lokið athugun á þessu frv. og skilað af sér svofelldu nál., með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti sem tilgreindir eru í nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003 (þskj. 1690 -- 740. mál). Umsagnaraðilar eru í aðalatriðum þeir sömu og þar greinir. Málin voru unnin samhliða frumvarpi til laga um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku (747. mál). Með frumvarpinu er lagt til að stofnað verði hlutafélag til að annast raforkuflutning og kerfisstjórnun samkvæmt ákvæðum III. kafla raforkulaga sem verði að fullu í eigu ríkisins með þriggja manna stjórn sem iðnaðarráðherra skipar. Félagið taki við rekstri flutningsvirkja og eignum sem lagðar verða til þess og þegar endanlegt mat þeirra liggur fyrir verði þeim sem leggja eignirnar til heimilt að endurgreiða hlut ríkisins. Nefndin vísar til umfjöllunar í nefndaráliti iðnaðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum og frumvarp til laga um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku og til þeirra breytinga sem nefndin leggur til á þeim. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.`` Undir nál. rita Kristinn H. Gunnarsson, Einar Oddur Kristjánsson, Kjartan Ólafsson, Kristján L. Möller, Einar Karl Haraldsson, Sigurjón Þórðarson, með fyrirvara, Guðlaugur Þór Þórðarson, Guðmundur Hallvarðsson, Björgvin G. Sigurðsson.

Frú forseti. Þetta frv. er auðvitað skilgetið afkvæmi þess máls sem við vorum að ræða áðan og það má vísa í öllum aðalatriðum til afstöðu og málflutnings sem þá fór fram og ég ætla ekki að endurtaka það sem ég sagði þá um viðhorf okkar, Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, til þessara raforkumála. Það er ljóst að við höfum í þeim efnum umtalsverða sérstöðu, við erum eini flokkurinn sem andæfir þeirri markaðs- og einkavæðingu raforkumálanna í landinu sem hér er verið að innleiða í skrefum. Hluti af þessu er sá að stofna fyrirtækið Landsnet hf., eins og hér er lagt til í frv. hæstv. iðn.- og viðskrh. úr Framsfl., Valgerðar Sverrisdóttur. Í raforkulögunum var eingöngu talað um að stofnað skyldi fyrirtæki til að annast dreifingu eða flutning háspenntrar raforku um landið og þetta er hluti af þeim aðskilnaði framleiðslu, flutninga og síðan dreifingar sem evrópska orkutilskipunin gerir ráð fyrir. Í þessu frv. er það hins vegar í gadda slegið að fyrirtækið skuli vera hlutafélag. Það á að vísu í byrjun að vera eign ríkis og sveitarfélaga þeirra eða fyrirtækja sem leggja til mannvirki inn í fyrirtækið en síðan er opnað á það að eftir tiltekinn tíma megi hefja einkavæðingu eða sölu á eignarhlutum í þessu fyrirtæki út úr eigu þessara aðila. Við erum algerlega andvíg því, frú forseti, að opnað verði á þá möguleika að innleiða hreinan einkarekstur í þessu efni, að í fyllingu tímans taki einkaaðili að reka þetta vegakerfi raforkunnar um landið og skammta sér gróða út úr þessari einokun, náttúrulegu einokunarstarfsemi sem það er eðli málsins samkvæmt að reka eina háspennuflutningakerfi fyrir raforku í landinu. Það skapar auðvitað gríðarleg vandamál og mörg óleyst álitaefni ef menn lenda inn á þeirri braut að slík starfsemi lendi í höndum einkaaðila sem ætli að fara að taka sér hagnað af því. Nú veit ég að vísu vel að það er ekki verið að ganga út frá slíkri einkavæðingu í sjálfu sér hér fyrstu árin. En tónninn var engu að síður gefinn í frv. ríkisstjórnarinnar með því að taka það sérstaklega fram að þær takmarkanir sem væru á sölu eignarhluta út fyrir hópinn væru til tiltekins tíma. Og þó að það sé flutt brtt. um að taka út þetta ártal og setja það í samhengi við endurskoðun laganna í heild sinni þá breytir það litlu. 
             Ég hef því flutt brtt. fyrir okkar hönd, þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, sem ganga út á það og eru í raun og veru í eðli sínu varatillögur ef sú tillaga okkar sem fyrst kemur til atkvæða í tengslum við afgreiðslu raforkulagafrumvarpsins nær ekki fram að ganga, að stöðva þessa þróun og reyna að fá undanþágu frá þessari tilskipun og gera síðan þær ráðstafanir í raforkumálum sem við sjálf viljum og kjósum og við hefðum þá stöðu til. Nái hún ekki fram að ganga koma engu að síður til atkvæða þær tillögur sem við leggjum fram og flytjum til breytinga á annars vegar frv. um stofnun Landsnets og hins vegar frv. um jöfnun raforku. Við höfum auðvitað ýmis sjónarmið og mikið við það að athuga hvernig stjórnin hyggst standa þar að verki, verði nú af því að menn fari þessa leið. Við leggjum til í fyrsta lagi á brtt. á þskj. 1716 að flutningafyrirtækið verði sameignarfélag, eins og segir í 1. tölulið brtt.: ,,Iðnaðarráðherra skal beita sér fyrir stofnun sameignarfélags í eigu ríkis og sveitarfélaga er skal annast raforkuflutning og kerfisstjórnun samkvæmt ákvæðum raforkulaga.`` Við leggjum til að þetta fyrirtæki verði kallað Samnet og tilheyrandi breytingar verði gerðar á frv. alls staðar þar sem þar á við, í stað ,,hlutafélagsins Landsnets hf.`` komi ,,Samnet`` og í stað hlutafélagahugtaksins komi sameignarfélagahugtakið, í stað ,,hlutafjár`` komi ,,stofnfé`` o.s.frv. Við leggjum til að eigendur þessa sameignarfélags, sem að okkar mati hefur ótvíræða kosti í þessu sambandi umfram hlutafélagaleiðina vegna þess að þá er hin félagslega og byggðalega hugsun varin í eignarformi fyrirtækisins, í formi fyrirtækisins sjálfs. Það er sameignarfélag aðila sem leggja saman krafta sína í tilteknu skyni af þessu tagi, það er ekki hlutafélag rekið á grundvelli hlutafélaga í hagnaðarskyni fyrir eigendur sína. Að eigendur þess verði ríki og sveitarfélög, sem nú eru eigendur flutningsvirkja og kjósi þá að leggja metinn eignarhlut sinn inn í sameignarfélagið, eftir atvikum, fremur en að leigja fyrirtækinu Samneti afnot af flutningsvirkjum sínum, hvorir tveggja kostirnir væru í boði. Sveitarfélög sem í byrjun kysu að sjá til og leigðu mannvirkin gætu á síðari stigum gerst aðilar að sameignarfyrirtækinu en tækju þá að sjálfsögðu á sig skuldbindingar sem því fylgja. Enn fremur er lagt til í 4. tölulið brtt. að önnur sveitarfélög en þau sem um getur í 1. málslið, þ.e. þau sem í dag eiga mannvirkin sem þarna færu inn --- það eru fyrst og fremst Reykjavíkurborg og sveitarfélög á Suðurnesjum --- geti gerst aðilar að sameignarfélaginu á síðari stigum, þ.e. þegar það hefur verið stofnað. Þau yrðu þó ekki stofnaðilar að því en ættu rétt á að koma þar inn síðar með metnar eignir eða stofnfé. Af hverju er þetta lagt til, frú forseti? Jú, það er vegna þess að það skrýtna er að gerast, verði þetta frv. samþykkt óbreytt, að það er verið að búa til lokaðan klúbb þeirra sem eru inni í þessu núna og öðrum er haldið þar fyrir utan, þeir komast ekki að til þess að verða aðilar að rekstri, stjórnun og eftir atvikum eign í þessu gríðarlega mikilvæga fyrirtæki með einkaleyfi á flutningum háspenntrar raforku um landið sem þarna á að verða til. Hvers vegna er það? Hvers eiga t.d. sveitarfélög að gjalda sem eiga sterk dreififyrirtæki en fyrir tilviljanir lenda ekki inni í þessu vegna þess að þau eru lágspennt? Hvers vegna eiga sveitarfélög þess ekki kost, t.d. fyrir norðan, nema Akureyri óbeint í gegnum eign sína í Landsvirkjun? Hvers vegna t.d. má Húsavíkurkaupstaður, sem er sjálfstæður í sínum orkumálum, ekki eiga þess kost ef hann vill að leggja eignir eða stofnfé --- þá hlutafé ef menn velja hlutafélagaleiðina --- inn þó ekki væri nema til þess að eignast táknræna aðild og komast að borðinu? Ég tel að þetta sé stór ágalli á frv. og ég tel að okkar leið sem hér er lögð til, að stofna sameignarfélag og hafa það opið inn í framtíðina að fleiri sveitarfélög og þá auðvitað helst öll sveitarfélög í landinu sem það vilja gætu setið við sama borð í þessum efnum. Nóg er nú samt hvernig þetta hefur þróast að aðeins tvö sveitarfélög í landinu eru í algerri sérstöðu í þessum orkumálum, þ.e. Reykjavík og Akureyri, af ýmsum sögulegum ástæðum sem við getum rætt síðar við betra tækifæri. Þetta eru sem sagt okkar brtt. Fari svo að tillögur okkar við raforkufrumvarpið nái ekki fram að ganga þá má líta á þessar tillögur og sömuleiðis tillögurnar sem við flytjum um breytingu á frv. um jöfnun raforku sem varatillögur.

Frú forseti. Ég ætla að hafa þetta örstutt en ég ítreka vegna orða hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að það er rétt að fara yfir eignarhaldið á Landsnetinu til þess að raunveruleg samkeppni komist á. Einnig vil ég árétta enn og aftur vegna orða hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar varðandi það að þetta sé framtíðin, samkeppni og eitthvað svoleiðis, að við erum eingöngu að tala um mjög lítinn hluta markaðarins, eingöngu 10% af raforkumarkaðnum. Þessi samkeppni er meira í orði en á borði vegna þess að það eru í raun opinber fyrirtæki sem eru að fara í ákveðna sýndarsamkeppni. Ég tel að við eigum ekki eingöngu að horfa á raforkumarkaðinn heldur verði einnig að líta til fjarskiptamarkaðarins og sérstaklega til Landssímans. Og ég vil enn og aftur ítreka vegna hina rýru svara hæstv. fjmrh. varðandi ákveðna samkeppnishindrun sem Síminn beitir internetfyrirtæki að sporin hræða og það verður í rauninni að fara yfir þessi mál, að þeir sem bæði dreifa raforku og fjarskiptum komist ekki upp með samkeppnishindrandi aðgerðir og það verði að taka á því. En ég ætlaði ekki að lengja umræðuna meira og hef lokið máli mínu.

Frú forseti. Bara örstutt. Ég vil nefna það sem ég gerði reyndar áðan í umræðu um raforkulagafrumvarpið. Það var rætt vel í okkar hópi, fulltrúa Samf. í iðnn., eftir nokkrar heimsóknir sem við fengum í nefndinni út af Landsnetinu þar sem því var lýst hvernig Norðmenn og Svíar hafa þetta þar sem ríkið á flutningskerfið og flutningsfyrirtækið. Eins og ég sagði áðan var okkur líka sagt frá því hvernig Danir eru að taka þetta til baka til ríkisins, en þrátt fyrir það sem hér er gert, sem mér finnst kannski ekkert óeðlilegt sem fyrstu skref með tilliti til þeirra miklu framkvæmda sem eru á vegum Landsvirkjunar, þá er ekki hægt að stíga þetta skref strax. En ég vil árétta það sem ég sagði áðan að innan Samf. er mikill hljómgrunnur og talsvert mikill skilningur og áhugi fyrir því að árið 2011 eða hvenær sem það verður að ríkið komi til með að eiga flutningskerfið í náinni framtíð. Við teljum með öðrum orðum, virðulegi forseti, ekki eðlilegt að framleiðendur raforku eigi þetta einokunarfyrirtæki, sem má orða svo að það sannarlega verði, heldur eigi það að vera ríkiseign. Ég vildi, virðulegi forseti, aðeins láta það koma fram við umræðu um þetta sérstaka frv.

Herra forseti. Frumvarpi til laga um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku var vísað til iðnn. í marsmánuði sl. og nefndin hefur haft það til athugunar. Í þessu frv. er að finna útfærslu á því hvernig standa eigi að jöfnun dreifingarkostnaðar á rafmagni í dreifbýli og er mælt fyrir um það samkvæmt ákvæðum frv. Iðnn. hefur lokið athugun málsins og skilað af sér svofelldu nefndaráliti, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti sem tilgreindir eru í nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003 (þskj. 1690 -- 740. mál). Umsagnaraðilar eru í aðalatriðum þeir sömu og þar greinir. Málið var unnið samhliða frumvarpi til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003 (740. mál), og frumvarpi til laga um stofnun Landsnets hf. (737. mál), og vísast til efnislegrar umfjöllunar um málið í nefndaráliti iðnaðarnefndar um raforkulagafrumvarpið. Með frumvarpi þessu er kveðið á um hvernig staðið verði að jöfnun dreifingarkostnaðar rafmagns og miðast jöfnunin við dreifbýlisgjaldskrársvæði dreifiveitu. Þannig geta gjaldskrársvæði hverrar dreifiveitu verið tvö, þ.e. almennt gjaldskrársvæði og dreifbýlisgjaldskrársvæði. Ákvörðun um það hvort dreifiveitum verður heimilað að hafa sérstaka dreifbýlisgjaldskrá verður í höndum Orkustofnunar sem í samræmi við ákvæði raforkulaga sér um eftirlit með flutningi og dreifingu raforku. Gert er ráð fyrir að allir sem selja inn á kerfið taki þátt í kostnaðinum við það. Nefndin telur það eðlilegt í ljósi þess hve mikilvægt er að kerfinu verði haldið við og að þjónusta og afhendingaröryggi þurfi að vera tryggt. Markmiðið með jöfnun kostnaðar við dreifingu raforkunnar er að verðið til almennra notenda verði það sama hvar sem þeir eru á dreifbýlisgjaldskrársvæði veitu. Heimilt verður samkvæmt frumvarpinu að greiða niður raforku í dreifbýli til samræmis við hæstu þéttbýlisgjaldskrá. Nefndin leggur eingöngu til orðalagsbreytingar á frumvarpinu. Telur nefndin að kveða þurfi skýrar á um að greiða skuli niður kostnað almennra neytenda á skilgreindum dreifbýlisgjaldskrársvæðum, en samkvæmt frumvarpinu er miðað við að kostnaðurinn verði niðurgreiddur ef kveðið er á um það í fjárlögum.`` Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með svofelldum breytingum: Í fyrsta lagi verði breyting á 3. gr. frv., fyrri málsgrein, en þar stendur, með leyfi forseta: ,,Ef ákveðið er í fjárlögum að ráðstafa fé til að lækka kostnað almennra notenda vegna dreifingar raforku skal hann einungis greiddur niður á svæðum`` o.s.frv. Þarna verði kveðið afdráttarlaust á um það að greiða skuli niður kostnað almennra notenda vegna dreifingar raforku o.s.frv. þannig að það fari ekki á milli mála að það er meginákvæði frv. og laganna, ef það verður samþykkt, að greiða eigi þennan kostnað niður og áætla síðan í fjárlögum hvers árs hve hár kostnaðurinn verður. Síðan er lagt til að gera breytingu á seinni mgr. 3. gr. Þar er tilgreind einingin kr./kWst en að þar komi í staðinn: á orkueiningu. Niðurgreiðslan er sem sagt miðuð við orkueiningu. Í 4. gr. er lagt til að orðin ,,mælda í kWst.`` sem þar koma fyrir falli niður þannig að setningin í þeirri málsgrein verði svohljóðandi, ég les hana upp eftir þessa breytingu, með leyfi forseta: ,,Dreifiveita hefur umsýslu með fénu og ber að nota framlagið til þess að lækka dreifingarkostnað notenda á viðkomandi dreifiveitusvæði í hlutfalli við raforkunotkun hvers notanda.`` Undir nefndarálitið rita allir sem eru í iðnn., þ.e. Kristinn H. Gunnarsson, Einar Oddur Kristjánsson, Kjartan Ólafsson, Kristján L. Möller, Einar Karl Haraldsson, Sigurjón Þórðarson, Guðlaugur Þór Þórðarson, Guðmundur Hallvarðsson og Björgvin G. Sigurðsson.

Frú forseti. Þessi þáttur þessara mála, jöfnun á kostnaði við dreifingu raforku, var einn af mörgum sem skilinn var eftir í algerlega lausu lofti þegar raforkulög voru sett vorið 2003. Nú hefur litið dagsins ljós og fyrir nokkru síðan á þingi frv. hæstv. iðn.- og viðskrh. úr Framsfl., Valgerðar Sverrisdóttur, sem ég hygg að muni lengi verða á spjöldum þingsögunnar. Ég ætla a.m.k. að geyma eitt eintak vel til síðari tíma. Það er frv. til laga um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku á þskj. 1117 þar sem hið nafntogaða upphaf 3. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ef ákveðið er í fjárlögum að ráðstafa fé til að lækka kostnað almennra notenda vegna dreifingar raforku skal hann einungis greiddur niður á svæðum þar sem Orkustofnun hefur`` o.s.frv. Þetta var allur skörungsskapurinn þegar ráðherra Framsfl. loksins kom frá sér einhverju um það hvernig jafna ætti dreifingarkostnað raforku í landinu í hinu nýja markaðseinkavædda fyrirkomulagi. Þá var það haft í þáskildagatíð, ef það skyldi nú verða ákveðið þá er rétt að gera það svona. Sterkara var ekki að orði kveðið. Þetta var auðvitað með miklum endemum, frú forseti, og mun lengi uppi haft, hygg ég. Vissulega er nokkur bót að þeirri breytingartillögu meiri hlutans sem breytir orðalaginu í þá átt að greiða skuli niður kostnað almennra notenda vegna dreifingar raforku á þessum dreifbýlisgjaldskrársvæðum. Og ég segi að mönnum er nú varla þakkandi þó að þeir reyndu að klóra aðeins yfir skömmina og laga upphafið á þessu lítillega eins og þarna er gert. Engu að síður er frágangurinn á þessu máli, frú forseti, algerlega ófullnægjandi að okkar mati. Við viljum fara í grundvallaratriðum aðrar leiðir, leiðir sem menn vissu reyndar ekki betur en að stóri starfshópurinn um þessi raforkumál væri nokkurn veginn einhuga um að leggja til, þ.e. að jöfnunin yrði innan kerfisins en ekki ofurseld duttlungum manna við afgreiðslu fjárlaga hvert einasta ár á þinginu. Hvernig hafa slíkir hlutir reynst og enst, frú forseti? Jú, ætli það hafi ekki ærið oft verið svo að menn hafi notað sér annaðhvort raunverulega eða ímyndaða þrengingartíma í ríkisbúskapnum til þess að skera slíkt niður. Og það á að verða hlutskipti þeirra sem bera þarna þyngstan kostnaðinn að öll hugsun um jöfnun innan kerfisins hverfi og menn eigi að færast yfir á einhverjar niðurgreiðslur eða styrki á fjárlögum hverju sinni. Þetta er óskaútkoma frjálshyggjunnar. Það er takmark frjálshyggjumanna á öllum sviðum að ýta jöfnuninni út úr samfélaginu með þessum hætti og menn fallast gjarnan á það svona tímabundið að það komi þá einhverjir styrkir til jöfnunar af fjárlögum í byrjun sem menn vita síðan að er lafhægt að skera niður og láta hverfa þegar fram líða stundir. Þá er ekkert eftir nema spurningin um hvort menn hafi pólitískt bolmagn til þess að verja slíka hluti á hverju einasta ári. Við leggjum til í grundvallaratriðum aðra leið. Við viljum að orkuframleiðendur í landinu greiði grunngjald sem fjármagni þessa jöfnun og eftirlitið sem þessu kerfi er samfara þannig að raforkumálin í heild sinni séu ein eining og landsmenn allir búi þar af leiðandi við nokkurt jafnræði í þeim efnum. Það er ekki erfitt að réttlæta það að afnot orkufyrirtækjanna af þeirri sameiginlegu auðlind þjóðarinnar sem orkulindirnar auðvitað eru, séu háð því skilyrði að þau leggi sitt af mörkum hvert og eitt til þess að tryggja jafnræði landsmanna. Það er enginn vafi á því, frú forseti, að það var rétt sem starfshópurinn stóri lagði til að með slíkum hætti er jöfnunin varanlega innbyggð í kerfið. Hún stendur traustum fótum og er til frambúðar en ekki með þessum aumingjalega frágangi sem stjórnarflokkarnir og aðrir stuðningsmenn frv. hér ætla að leggja til í þessum efnum. Breytingartillögur mínar, sem ég því miður hef ekki tekið með mér, það er spurning hvort ég má víkja mér augnablik úr ræðustólnum eða forseti getur lánað mér skjalið eða einhver greiðvikinn maður skutlað þeim til mín til að greiða fyrir þingstörfum eins og það heitir á góðu máli, eru á þskj. 1757 og þær ganga út á í fyrsta lagi, frú forseti, að endurskilgreina markmið þessara laga um jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku. Markmiðsgreinin er ákaflega aumingjaleg eins og hún er í frv. sjálfu og því miður er ekki lögð til breyting á henni í breytingartillögu iðnn. en hún hljóðar svo í frv., með leyfi forseta: ,,Markmið laga þessara er að stuðla að jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku til almennra notenda.`` Meira er nú ekki um það sagt og síðan var frv. með þeim endemum eins og ég áður vék að hvað varðaði upphaf 3. gr. Ég legg til að greinin orðist svo: ,,Markmið laga þessara er að jafna kostnað við dreifingu raforku til almennra notenda svo að munur á orkuverði haldist ætíð innan hóflegra marka og landsmenn allir fái notið góðs af sameiginlegum orkulindum þjóðarinnar.`` Það væri manndómsbragur að því að menn styddu þessa breytingartillögu hvað sem öllu öðru líður og settu afdráttarlausari og skýrari markmið inn í upphafsgrein laganna. Í öðru lagi leggjum við til að 3. gr. endurskrifist í heild sinni og þar komi inn ákvæði um grunngjald orkuframleiðenda sem verði miðað við það að duga fyrir kostnaðinum við jöfnun og eftirlit með kerfinu hjá flutningsfyrirtækinu. Nú er það auðvitað svo að hluti orkuframleiðendanna framleiðir og selur raforku á grundvelli fyrirliggjandi samninga til langs tíma, ekki síst við stórnotendur, og þess vegna er ljóst að það tekur sinn tíma að koma þessu kerfi á. Fyrir því er séð í breytingartillögum okkar einfaldlega þannig að í ákvæði til bráðabirgða, sem ég legg til skv. 4. tölul. brtt., segir svo, með leyfi forseta: ,,Í framhaldi af setningu laga þessara skal iðnaðarráðherra leita eftir samkomulagi við alla orkuframleiðendur í landinu sem framleiða orku sem flutt er og seld utanaðkomandi aðila og skyldir eru til greiðslu grunngjalds skv. 3. gr. Heimilt er að taka tillit til þess ef orkuframleiðandi er bundinn af samningum um afhendingu orku á föstu verði og ekki næst samkomulag um breytingar á samningnum til hækkunar í samræmi við grunngjaldið innan gildistíma samningsins. Skal ráðherra þá meta hvort afkoma viðkomandi orkufyrirtækis leyfi að það beri grunngjald af þessum hluta framleiðslunnar engu að síður. Nú hefur einörð viðleitni orkufyrirtækis til að fá gildandi samningum breytt til hækkunar vegna greiðslu grunngjalds ekki borið árangur og ráðherra metur það svo að afkoma fyrirtækisins leyfi ekki að það beri gjaldið, og er honum þá heimilt að lækka gjaldið eða fella það niður þar til samningar hafa verið endurnýjaðir en við endurnýjun allra samninga er fyrirtækjum skylt að gera ráð fyrir greiðslu grunngjalds. Það sem vantar upp á að tekjur af innheimtu grunngjalds samsvari heildarfjárhæð jöfnunargjalds, sbr. 2. mgr. 3. gr., skal greiða úr ríkissjóði uns allir orkuframleiðendur greiða sitt grunngjald að fullu.`` Með öðrum orðum, þetta er skýrt samkvæmt orðanna hljóðan og á ekki að þurfa útskýringa við. Það á að leita eftir því að allir orkuframleiðendur taki þátt í þessu. Náist það fram verður um mjög óverulegar upphæðir að ræða, einhverja fáein aura á kílóvattstund þannig að það verður nánast hverfandi í heildarsamhenginu. Þeim sem ekki geta eða vilja taka þátt í þessu í byrjun ber að taka þetta inn í sínar áætlanir og ná þessu fram við endurnýjun samninga þannig að í fyllingu tímans verða allir orðnir þátttakendur í þessu. Raforkuframleiðsla til stóriðju tekur að sínu leyti þátt í þessari heildarjöfnun innan kerfisins, enda nýtur hún að ýmsu leyti góðs af í gegnum aukið afhendingaröryggi, í gegnum aðgang að varaafli o.fl. sem tenging hennar við Landsnetið hefur í för með sér. Þetta er fullkomlega raunhæf og fær leið og mjög sanngjörn en hefur vissulega það í för með sér að ríkissjóður gæti þurft að brúa þarna tímabundið bil sem vonandi yrði hvorki stórt í upphæðum né til mjög langs tíma. Með þessum hætti, frú forseti, væri gengið með skýrum og varanlegum hætti frá því að Íslendingar sætu allir við sama borð í þessum efnum, að menn byggju þarna við jafnræði og þeir væru ekki ofurseldir pólitískum sviptivindum og duttlungum við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni. En það er kannski tímanna tákn ef svo er komið á Alþingi að slík hugsun eigi sér nánast enga fylgjendur aðra en þá sem ganga fram undir merkjum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs.

Frú forseti. Ég er á þessu nefndaráliti án fyrirvara m.a. vegna þess að ég tel breytingarnar á frv. hafa verið mjög til góðs. Hvað varðar tillögur Vinstri grænna þá hef ég ekki kynnt mér þær náið en þær eru eflaust ágætar, þó tel ég þær vera svona fljótt á litið ekki nægjanlega einfaldar til þess að maður geti samþykkt þær einn, tveir og þrír. Það eru ýmsar aðrar leiðir til að jafna orkuna. Það má sjá þá þróun að Orkuveita Reykjavíkur er alltaf að teygja sig lengra og lengra út á land og landsmenn hinna dreifðu byggða þar sem Orkuveita Reykjavíkur kaupir dreifiveitur virðast njóta þess í einhverjum mæli. Það mætti þess vegna hugsa sér að Orkuveitan teygði sig víðar um landið og eignaðist nær allar dreifiveiturnar og það væri í rauninni ekkert sem mælti á móti því þar sem hér er um að ræða einokunarstarfsemi og þá gætu landsmenn allir búið við sambærilegan kostnað vegna dreifingar orku. Hvað varðar jöfnun á raforkukostnaði með því að tefla fram sjónarmiðum landsbyggðarinnar gegn höfuðborgarsvæðinu og búa til einhverja slíka póla þá er ég algjörlega á móti því. Ég held að menn ættu að horfa til þess að um er að ræða um sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar og það ætti að vera sameiginlegt markmið sem flestra að fólk fengi að njóta þeirra á sambærilegu verði. Einnig verður að líta til byggðasjónarmiða. Það er ein af forsendum þess að fyrirtæki njóti sambærilegrar samkeppnisaðstöðu að þau greiði fyrir orkuna sambærilegt verð. Það er einfaldlega svo að orkan sem fyrirtæki á landsbyggðinni greiða er allt að 30% dýrari og það tekur í og rýrir samkeppnisstöðu fyrirtækjanna og er einn af þeim þáttum sem valda því að rekstrarskilyrði fyrirtækja eru ekki sambærileg og á höfuðborgarsvæðinu. Það ætti því að vera mjög jákvætt og kappsmál sem flestra á hinu háa Alþingi að jafna þann kostnað og vera liður í byggðastefnu og ein af almennum aðgerðum að halda þessari jöfnun á raforkukostnaði sem mestri og verja til þess ákveðnu fjármagni. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið meira og læt lokið máli mínu.

Frú forseti. Nokkur orð um frv. sem við erum að ræða, jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku. Ég sagði við 1. umr. að þetta væri frv. mér að skapi þar sem jafna á í landinu þann kostnað sem fólk verður fyrir. Við erum að fjalla um að jafna kostnað við raforku í dreifbýli sem á þó mest við um bændur í þessu tilfelli. Eins og komið hefur fram þá kemur þetta fram í umsögn fjmrn. um frv., með leyfi forseta: ,,Kostnaðaráhrif af lögfestingu frumvarpsins munu þannig ráðast í fjárlögum hvers árs. Ríkisstjórnin hefur fjallað um málið og markað þá stefnu að veitt verði að hámarki 230 millj. kr. framlag til þessara niðurgreiðslna.`` Ég vil nefna þessa upphæð hér vegna þess að ég spurði fulltrúa iðnrn. að því á fundi iðnn. og það kom fram hjá Orkustofnun að þetta væri ekki mjög áreiðanleg tala, 230 millj., hún gæti verið hærri. Ég vil segja það hér, virðulegi forseti, að það er algjör forsenda fyrir stuðningi Samf. við frv. eins og þetta hefur verið niðurneglt hér, að hámarki 230 millj., og ef satt reynist að mati Orkustofnunar að þetta séu 260, 270 eða 300 millj. eða hvað það er þá verði gengið í að tryggja það fjármagn í fjárlögum. Það er algjört lykilatriði og ég vil láta koma fram hér vegna þess að það er ákaflega mikilvægt að niðurgreiðslan í þessu kerfi öllu sem við erum að breyta eða bylta eins og við fjölluðum um í morgun komi af fjárlögum en sé ekki tekin af öðrum notendum, hún komi beint af fjárlögum til þess að jafna raforkukostnaðinn í dreifbýli sem er eins og ég segi er mest til bænda. Ég gerði athugasemdir við upphaf 3. gr. við 1. umr., virðulegur forseti, þar sem er segir: ,,Ef ákveðið er í fjárlögum o.s.frv.`` Mér finnst sú breyting sem hér er lögð til af iðnn. vera til bóta: ,,Greiða skal niður ... kostnað`` o.s.frv. Þessi tala er auðvitað komin inn og það mun ganga mikið á ef menn fara eitthvað að krukka í hana. Þess vegna er mikilvægt að það komi líka fram, virðulegi forseti, vegna þess að í umsögn frá einum raforkuframleiðandanum var lögð til sú leið að þessar niðurgreiðslur kæmu beint til fyrirtækjanna en kæmu ekki til neytenda. Það var niðurstaða iðnn., sem betur fer, að það komi fram á orkureikningi þeirra notenda sem fá niðurgreiðslu á rafmagni hver niðurgreiðslan er. Ég tel það afar mikilvægt og skapa stjórnvöldum það aðhald sem þarf, sitjandi stjórnvaldi, að vera ekki að krukka í þessa tölu og freista þess að lækka hana. Eins og kom fram í aðvörunarorðum hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar er auðvitað mjög auðvelt fyrir ríkisstjórn ef hún lendir í einhvern tíma í kröggum með sín fjárlög að skera hana niður. En ég tek það skýrt fram að það er gott að það aðhald komi þá strax til notenda og skapi þann þrýsting sem þarf. Ég vil líka segja það, virðulegi forseti, vegna þess að ég spurði að því í morgun en hæstv. iðnrh. er farin úr húsinu, þurfti að bregða sér frá, að ég hef alla tíð litið þannig á og mig minnir að ég hafi líka spurt fulltrúa iðnrn. að því á fundi í iðnn. hvort ekki sé alveg kristaltært að sú upphæð, 850 millj., sem nú er á fjárlögum og varið er til niðurgreiðslna almennt á nokkrum svæðum til rafhitunar, standi áfram í fjárlögum og verði ekkert krukkað í hana heldur. Virðulegi forseti. Þetta er örstutt yfirferð mín á þessu frv. sem eins og ég segi er mér mjög að skapi og mættu koma fleiri frv. inn til jöfnunaráhrifa í landinu á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Það væri betra ef fleiri slík atriði væru inni. Ég ætla ekki að lengja umræðuna núna um aðrar jöfnunaraðgerðir, ég ræddi þær lítils háttar í nótt á öðrum sviðum og ætla ekki að gera það nú. En þessi tvö atriði, upphæðin á fjárlögum og heildarupphæðin til niðurgreiðslna, hvort sem það eru 230 eða 250 millj., eru forsenda fyrir stuðningi okkar við frv., að menn negli sig ekki svo niður að upphæðin 230 millj. verði óbreytanleg ef Orkustofnun kemst að þeirri niðurstöðu að hún verði kannski 260 eða jafnvel 300 millj.

Frú forseti. Ég held að nauðsynlegt sé að eyða allri óvissu um skilning á þessu. Eins og fram kom í máli hv. þm. Kristjáns L. Möllers er í fylgiskjali með frv. umsögn frá fjmrn. þar sem fram kemur að kostnaðurinn af lögfestingu frv. verði að hámarki 230 millj. samkvæmt stefnumörkun ríkisstjórnarinnar. Síðan segir, með leyfi forseta, í umsögn fjmrn.: ,,Veruleg óvissa er um ýmsar forsendur í þeirri áætlun vegna þeirra skipulags- og rekstrarbreytinga í raforkugeiranum sem áformaðar eru á næstu árum. Er því ekki unnt að segja fyrir um það með vissu hvort framlagið muni mæta að fullu mismuninum á verði í dreifbýli og dýrasta þéttbýli.`` Fjmrn. gengur því út frá því að talan sé föst og síðan verði að ráðast hvernig gangi að greiða niður kostnaðinn í gjaldskrá dýrasta þéttbýlis. Með breytingartillögunni er forsendan fyrir þessari umsögn brostin vegna þess að með breytingartillögu iðnn. er ákveðið að greitt skuli niður samkvæmt því sem þar segir og þar með er það orðin hin almenna stefna en ekki fjárhæðin sem er ráðandi þáttur í málinu.

Frú forseti. Iðnn. fékk til umfjöllunar frv. til laga um breytingu á lögum nr. 78/2002, um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar. Í frv. er mælt fyrir um það að hitaveitur geti fengið styrk sem nemur allt að átta ára áætluðum niðurgreiðslum á rafmagni eða olíu til húshitunar á orkuveitusvæði viðkomandi hitaveitu í stað fimm ára niðurgreiðslu sem er í gildandi lögum. Í öðru lagi er afmörkuð sú fjárhæð sem samtals á hverju ári getur runnið til styrkveitinga til hitaveitna. Sett er það hámark að aldrei megi fara meira en 20% af heildarfjárveitingu ársins til þess. Í þriðja lagi er lagt til að allt að 5% af árlegri fjárveitingu til niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði og nýrra hitaveitna renni til sérstaks jarðhitaleitarátaks á köldum svæðum. Það er því verið að skjóta styrkum stoðum undir það rannsóknarátak sem þegar hefur skilað töluverðum árangri og menn gera sér þær vonir að hægt sé að ná enn meiri árangri á næstu árum sums staðar á landinu með því að leita að jarðhita. Til þess að það geti gengið þykir rétt að leggja til að árleg fjárveiting verði veitt í því skyni. Iðnn. hefur lokið umfjöllun um málið og skilað af sér svofelldu nefndaráliti, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Helga Bjarnason og Pétur Örn Sverrisson frá iðnaðarráðuneyti. Þá hafa umsagnir borist frá Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga, Norðurorku hf., Svalbarðsstrandarhreppi, Orkuveitu Húsavíkur, Landsvirkjun, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Skagafjarðarveitum ehf., Samorku, samtökum raforku-, hita- og vatnsveitna, Byggðastofnun, Eyþingi -- Sambandi sveitarfélaga í Eyjafjarðar- og Þingeyjarsýslum, Samtökum sveitarfélaga á Norðurlandi vestra, Fjórðungssambandi Vestfirðinga, Orkustofnun og Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum. Með frumvarpinu er ætlunin að hækka hámark stofnstyrkja til hitaveitna í átta ár en samkvæmt gildandi lögum er miðað við fimm ára niðurgreiðslur að hámarki. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir að styrkir til niðurgreiðslu nái einnig til olíuhitunar eins og hitunar með rafmagni en það er breyting frá gildandi lögum. Loks er ráðherra fengin heimild til að verja til sérstaks jarðhitaleitarátaks á köldum svæðum allt að 5% af árlegri fjárveitingu til niðurgreiðslna á húshitunarkostnaði og til nýrra hitaveitna. Með setningu laga um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar voru lögfestar vinnureglur sem giltu í framkvæmd niðurgreiðslna húshitunarkostnaðar. Í framsöguræðu við framlagningu frumvarpsins tók iðnaðarráðherra skýrt fram að ekki væri ætlunin að gera breytingar á þeirri framkvæmd sem verið hefði. Á fundum nefndarinnar hefur hins vegar komið fram að með lögfestingu reglnanna hafi orðið nokkrar breytingarnar á framkvæmdinni. Greiðslurnar miðast samkvæmt lögunum eingöngu við lögheimili og hafa því fallið niður niðurgreiðslur til þeirra sem reka heimili á fleiri en einum stað á landinu vegna atvinnu eða skólagöngu. Þá hafa einnig fallið niður greiðslur til þeirra sem eiga eignir þar sem ekki er heimilt að búa nema hluta ársins, t.d. vegna snjóflóðahættu. Nefndin telur því nauðsynlegt að leggja til breytingar á frumvarpinu með það að markmiði að heimila niðurgreiðslur til þeirra að nýju. Greiðslurnar miðast þó við að búseta sé á viðkomandi stað í nokkra mánuði en ekki eingöngu sumardvöl eða fáar vikur á ári. Upplýst var fyrir nefndinni að það hefði reynst erfitt að framfylgja kröfunni um að eigendur íbúða þyrftu að sækja um niðurgreiðslurnar, enda hagsmunir þeirra ekki alltaf í húfi. Telur nefndin því rétt að rýmka heimildina þannig að umráðamaður íbúðar geti sótt um niðurgreiðslur á húshitunarkostnaði, t.d. leigjandi. Leggur nefndin til rýmkun á ákvæði um niðurgreiðslur til kirkna og bænahúsa þannig að þær nái einnig til safna, félagsheimila og húsnæðis björgunarsveita. Þá leggur nefndin til að beiðnir um styrki vegna jarðhitaleitarátaks á köldum svæðum séu ekki bundnar við það að greinargerð um fyrirhugaða jarðhitaleit frá Orkustofnun þurfi að fylgja þar sem faglega ráðgjöf er unnt að fá hjá ýmsum aðilum og því eðlilegra að binda það ekki við Orkustofnun. Þá leggur nefndin til að bætt verði nýju ákvæði við frumvarpið um að fyrir 1. október ár hvert skuli leggja fram skýrslu um ráðstöfun fjár samkvæmt lögunum vegna næstliðins árs og endurskoðaða áætlun greiðslna yfirstandandi árs og áætlun fyrir næstkomandi ár. Greina skal sundurliðað hve miklu fjármagni er varið til niðurgreiðslu húshitunar, stofnstyrkja hitaveitna og orkusparnaðaraðgerða. Með því munu liggja fyrir upplýsingar um heildarniðurgreiðslur og skiptingu þeirra á hverju ári sem auðvelda eftirfylgni og eftirlit með greiðslunum. Loks leggur nefndin áherslu á að styrkveitingar til jarðhitaleitarátaks og til nýrra hitaveitna leiði ekki til lækkunar á raungildi niðurgreiðslna á húshitunarkostnaði. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með fyrrgreindum breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Kristján L. Möller, Einar Karl Haraldsson, Sigurjón Þórðarson, Guðlaugur Þór Þórðarson og Björgvin G. Sigurðsson skrifa undir álitið með fyrirvara. Steingrímur J. Sigfússon sat fundinn sem áheyrnarfulltrúi og er með fyrirvara við álitið.`` Breytingartillögurnar er að finna á þskj. 1718 og ég ætla að rekja þær aðeins nánar en fram kemur í nál. Þær eru í fjórum tölusettum liðum. Í fyrsta lagi er lagt til að þrjár nýjar greinar bætist við frv. á undan 1. gr. Fyrsta viðbótargrein verði svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Við 1. mgr. 3. gr. laganna bætast tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Þurfi umsækjandi að halda fleiri en eitt heimili vegna starfa, eigin náms eða náms fjölskyldu er heimilt að greiða niður húshitunarkostnað óháð því hvar lögheimili er skráð. Umsækjandi þarf að staðfesta þörf sína til þess að halda fleiri en eitt heimili með opinberu vottorði eða öðrum gögnum sem Orkustofnun metur nægileg.`` Önnur viðbótargreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Heimilt er að greiða niður hluta kostnaðar við hitun húsnæðis sem er skráð sem íbúðarhúsnæði hjá Fasteignamati ríkisins þótt þar sé ekki föst búseta. Heimildin nær til þess að greiða niður orkumagn sem svarar til fjórðungs af því orkumagni sem niðurgreitt er vegna þeirra íbúða sem njóta niðurgreiðslna á grundvelli 1. mgr. Kostnaður við hitun kirkna, bænahúsa trúfélaga, safna, félagsheimila og húsnæðis björgunarsveita skal greiddur niður á sama hátt og hitun íbúða.`` Þriðja viðbótargreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Í stað orðanna ,,Eigandi íbúðar`` og ,,eiganda`` í 1. mgr. 5. gr. laganna kemur: Eigandi eða umráðamaður íbúðar, og: eiganda eða umráðamanni.`` --- Sem getur þá sótt um niðurgreiðslu. Í 2. tölul. breytingartillagnanna er lagt til eftirfarandi: ,,Við 1. gr. Við bætist nýr liður, svohljóðandi: Við bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Fyrir 1. október ár hvert skal leggja fram skýrslu um ráðstöfun fjár samkvæmt lögum þessum á næstliðnu ári. Einnig skal leggja fram endurskoðaða áætlun greiðslna yfirstandandi árs og áætlun fyrir næstkomandi ár. Greina skal sundurliðað hve miklu fjármagni er varið til niðurgreiðslu húshitunar, stofnstyrkja hitaveitna og orkusparnaðaraðgerða.`` Þriðja breytingartillagan er sú að í a-lið í 2. gr. frv., þar sem mælt er fyrir um að ráðherra sé heimilt að ákveða að sérstakt jarðhitaleitarátak á köldum svæðum fái allt að 5% af árlegri fjárveitingu til niðurgreiðslu á húshitunarorku, er lagt er til að í stað orðsins ,,húshitunarorku`` komi: húshitunarkostnaði, og að brott falli orðið ,,Orkustofnunar``, þar sem segir að greinargerð Orkustofnunar skuli fylgja með beiðni um styrk, eins búið var að gera grein fyrir í nefndarálitinu. Í fjórða lagi er gildistökuákvæði frv. breytt en lagt er til í frv. að það taki gildi 1. janúar 2004 en hér er lagt til að það taki gildi 1. júní 2004. Með þessu eru gerðar nokkrar breytingar til bóta á þeim reglum sem tóku gildi með lögunum frá í hittiðfyrra auk þess að lögfesta það sem lagt er til í frv. Það eru þó nokkuð margar veitur í landinu þar sem áform eru um að stækka eða leggja í frekari fjárfestingar. Þær á eiga rétt á sem svarar fimm ára niðurgreiðslufé en geta nú fengið hærri fjárhæðir til þess að greiða niður stofnkostnaðinn eða allt að átta ára niðurgreiðslufé. Það hefur í för með sér að fjárveitingar úr ríkissjóði eða af þessum lið fjárlaga aukast og til að það hafi ekki áhrif á þær niðurgreiðslur sem einstaklingar fá í dag er sérstaklega tekið fram í áliti nefndarinnar að það eigi ekki að leiða til þess, enda eiga þessar greiðslur til lengri tíma að leiða til sparnaðar hjá ríkissjóði vegna þess að með því að stækka hitaveiturnar falla niður greiðslur úr ríkissjóði beint til orkunotenda og ríkissjóður sparar þannig fé á móti. Þannig að þrátt fyrir að fjárveitingar úr ríkissjóði til einstakra framkvæmda hækki á það ekki að leiða til þess að draga úr styrkveitingu eða stuðningi ríkisins við þá raforkunotendur sem eru utan þeirra svæða. Það er sérstaklega tekið fram í áliti nefndarinnar og ég vil árétta það enn og aftur þannig að ekkert fari á milli mála í þeim efnum. Meðal annars til að ítreka það sjónarmið er lagt til að í lögin komi það ákvæði sem ég er búinn að gera grein fyrir að fyrir 1. október ár hvert verði lögð fram skýrsla um ráðstöfun fjár samkvæmt lögunum á næstliðnu ári. Þær veitur sem vitað er um að eru að velta fyrir sér framkvæmdum eru í Grundarfirði, Skagafirði, Siglufirði, Eyjafjarðarsveit, Svalbarðastrandarhreppi, Grenivík og Eskifirði. Á öllum þessum stöðum eru töluverð áform um stækkun á veitusvæðinu og ríkissjóður mundi þá styðja við bakið á þeim framkvæmdum. Þá eru ónefndar tvær stórar hugmyndir, annars vegar á Höfn í Hornafirði og hins vegar í Vestmannaeyjum, sem skiptir mjög miklu máli að ráðist verði í ef það reynist á annað borð hagkvæmt. Með þessu frv. er því skotið styrkari stoðum undir þau áform sem til lengri tíma lækka kostnað notenda á húshitun og dregur úr útgjöldum ríkissjóðs til þeirra hluta. Ég vil árétta að verið er að færa hluti til fyrra horfs, að útvíkka heimildir til niðurgreiðslu annars vegar á húsnæði sem enginn á lögheimili í, og er rökstutt í breytingartillögunum hvers vegna það er gert, og hins vegar til þeirra fjölskyldna sem þurfa að eiga fleiri en eina íbúð, en um það eru allnokkur dæmi af ástæðum sem tilgreindar eru í breytingartillögunum, þ.e. vegna náms eða starfs. Ekki þykir eðlilegt að fella niður styrkveitingu eða niðurgreiðslu til þeirra íbúða eins og reyndin varð eftir lagasetninguna árið 2002. Það er því verið að færa það til fyrra horfs. Loks vil ég árétta að líka er verið að færa til fyrra horfs með því að taka upp niðurgreiðslur til safna og félagsheimila og húsnæðis björgunarsveita. Nefndin var sammála um að mæla með því við þingið að breyta lögunum þannig að þeir aðilar njóti eftirleiðis þeirra niðurgreiðslna sem þeir áttu kost á fyrir gildistöku laganna.

Virðulegi forseti. Af því að við teljum okkur vera alveg á tímaáætlun ætla ég að gefa mér örlítinn tíma til að ræða þetta mál vegna þess að það er mér mikið hjartans mál og hefur verið alla tíð. Ég hef oft rætt það á mínum stutta þingferli. Ég minnist þess og fer aftur til þess þegar ég sat í svokallaðri byggðanefnd forsrh. sem var nokkurs konar hliðarnefnd, skipuð til þess að liðka til fyrir ýmsum málum og koma fram með ýmsar góðar tillögur þegar verið var að fara í kjördæmabreytinguna. Ég hef stundum kallað það gulrótartillögur sem því miður hafa ekki allar gengið eftir, en það verður að segja alveg eins og er að það gekk dálítið eftir hvað varðar niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði. Þær 850 millj. sem ég hef stundum gert að umtalsefni voru hækkun og skal það nefnt sem vel er gert. Það sem frv. fjallar um, eins og hér hefur komið fram, er að hækka hámark stofnstyrkja til hitaveitna í átta ár í stað fimm. Það er auðvitað mjög gott mál vegna þess að það leiðir vonandi til þess að fleiri fara af stað við að reyna að finna heitt vatn og byggja sér hitaveitu og nýta þar með innlenda, umhverfisvæna orku til að hita hús og híbýli sín í stað þess að flytja inn olíu eða vera með dýra rafhitun. Þetta er auðvitað mjög gott skref í þá átt. Við skulum hafa í huga að það er að nást miklu meiri árangur um þessar mundir við borun á köldum svæðum en áður hefur verið. Með þeirri tækni sem þar er notuð og öllum okkar miklu vísindamönnum og snillingum, vil ég segja, í þeim efnum, er alveg ótrúlegt hvar næst heitt vatn núna úr iðrum jarðar þar sem við höfðum ekki gert okkur grein fyrir eða vonir um að gerðist fyrir nokkrum árum síðan. Það er sem sagt verið að hækka þennan styrk sem er af hinu góða jafnframt því sem verið að binda hann við olíuhitun, sem á samt ekki við um mjög marga staði en á t.d. við um Grímsey sem tók hana inn fyrir nokkrum árum en samt eru eins og komið hefur fram vangaveltur um að fara í einhverjar lagfæringar hvað þetta varðar. Þetta á að fjármagna með því að taka 5% af árlegri fjárveitingu til niðurgreiðslna á húshitunarkostnaði og til nýrra hitaveitna, 850 millj. Ég gerði athugasemdir við það við 1. umr. og fannst ekki mikill myndarbragur á því hjá hæstv. iðnrh. að geta ekki komið með nýtt fé inn í þessar aðgerðir sem við erum sammála um að gera, heldur að klípa það af þessum 850 millj. Ég stend við það enn þá þó svo að okkur í iðnn. hafi tekist og verið ásáttir um að setja hér inn nokkur atriði, sem ég kem að síðar, sem eiga að tryggja að þetta muni ekki lækka niðurgreiðslur til almennings. Ég hef stundum sagt það í sömu andránni að mér fannst það jafnlélegt, að koma ekki með nýtt fé inn í þetta, og hinn frægi sjóður ,,Átak til atvinnusköpunar`` sem lækkaði töluvert á þessu ári vegna þess að verið var að búa til eitt nýtt starf í iðnrn., Átak til atvinnusköpunar í Reykjavík, nánar tiltekið í ráðuneyti byggðamála. Það er náttúrlega alveg ótrúlegt að fara þessa leið og sýnir bara að hæstv. iðnrh. tekst ekki að fá pening innan ríkisstjórnarinnar til síns ráðuneytis í þann málaflokk sem þarna er verið að tala um og að það skuli vera fjármagnað á þann hátt að taka það úr eins og ég kalla það ,,Átaki til atvinnusköpunar í Reykjavík`` í iðnrn. Hins vegar er sá galli með niðurgreiðslu húshitunar að hún er enn þá bundin við rafhitun og olíuhitun. Það kom fram í fyrirspurn minni til iðnrn. og kom fram í iðnn. að það eru þrjár hitaveitur sem búa við það háan upphitunarkostnað að undir öllum venjulegum kringumstæðum, ef það væri heimilt með lögum og ef ekki væri talað um rafhitun eða olíuhitun eða bara upphitun húsnæðis fyrir ofan einhver ákveðin mörk, ættu þær að falla undir niðurgreiðslu húshitunar. Það eru hitaveitur sem byggðar voru fyrir nokkrum árum síðan í mikilli verðbólgu og lentu í hremmingum, fundu ekki nægjanlega mikið vatn og annað slíkt. Þær eru enn þá með of dýrt vatn og ættu auðvitað að falla undir þetta. Ekki náðist samstaða um að setja það inn, því miður, þrátt fyrir að iðnn. hafi bent á þetta atriði fyrir nokkrum árum og lagt það til við afgreiðslu á fjárlögum fyrir tveimur, þremur árum síðan. Mér finnst miður að það skuli ekki vera sett inn og hef stundum sagt og ætla að segja það einu sinni enn, ég efast um að það standist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, þ.e. að dýr upphitun á húsnæði sé niðurgreidd ef hún með rafmagni eða olíu en ekki með heitu vatni þó að hún sé jafndýr. En nóg um það. Hér er tekið gott skref af hálfu nefndarinnar, að taka inn fleiri aðila sem njóta þessara niðurgreiðslna, eins og kirkjur og bænahús, söfn, félagsheimili og húsnæði björgunarsveita. Mér finnst það mjög gott en segi það þó með fyrirvara um að það verði ekki til þess að lækka það sem almenningur fær, að tekið verði tillit til þess og að það verði sameiginlegt verkefni okkar í iðnn. að berjast fyrir því að þessi niðurgreiðslupottur hækki á næstu fjárlögum ef í ljós kemur að niðurgreiðslur til almennings lækki, annars vegar út af breytingunni í átta ár og hins vegar við það að fleiri komi inn. Það verður þá verkefni okkar að gera það. Einn þáttur sem nefndin tók upp og sýnir hve gott vinnulag var í nefndinni --- og nú gengur iðnrh. í salinn þar sem við erum að ræða iðnaðarnefndarmálin --- og er mjög til bóta er að sett var inn að fyrir 1. október skuli semja skýrslu og gera grein fyrir ráðstöfun þessa fjár samkvæmt þeim lögum sem við erum að setja næstliðið ár á undan og endurskoða það þannig. Við sjáum því í byrjun október hvað gerst hefur á árinu áður og þá sjáum við hvort við þurfum að hvetja hæstv. iðnrh. til dáða til að sækja um meiri pening til hæstv. fjmrh. ef þetta fer á þann veg sem ég gerði að umtalsefni rétt áðan. Það er mikilvægt atriði og hlutur sem er mjög mikilvægt að fá inn í nefndarálitið og þær breytingartilögur sem iðnn. flytur. Það er líka áréttað hér eins og segir í nál., með leyfi forseta: ,,Loks leggur nefndin áherslu á að styrkveitingar til jarðhitaleitarátaks og til nýrra hitaveitna leiði ekki til lækkunar á raungildi niðurgreiðslna á húshitunarkostnaði.`` Ákvæðið um 1. október er það sem ég er að fjalla um og er ákaflega mikilvægt og auðvitað hluti af því að við fulltrúar Samf. styðjum málið. Ég vil rétt í lokin, virðulegi forseti, geta þess sem líka var rætt í nefndinni og ég ræddi við 1. umr. Það voru ákvæðin um að veita stofnstyrki til nýrra hitaveitna en ég tók hér dæmi úr Búðardal sem var ekki nógu gott þar sem niðurgreiðslur til rafhitunar voru felldar niður hjá aðila sem neitaði að taka inn hitaveitu á því svæði vegna þess að það var margfalt dýrara fyrir hann að taka hana inn, að breyta hitakerfi hússins, hann var með þilofna, að breyta því í hitaveitukerfi eða vatnshitakerfi var þessum aðila margfalt dýrara. En refsingin sem viðkomandi aðili fékk þá var sú að niðurgreiðslurnar til hans vegna rafhitunar voru felldar niður. Ég gerði þetta að umtalsefni við 1. umr. Ég tók þetta dæmi sem er í raun og veru sorgardæmi um hvað einn einstaklingur þarf að ganga langt í því að sækja rétt sinn. --- Virðulegi forseti. Gæti ég fengið aðeins hljóð í þingsal meðan ég fer í gegnum þetta. --- Ég var að segja að mér fyndist mjög bagalegt hvað einstaklingar þurfa að leggja á sig mikla vinnu við að sækja þann sjálfsagða rétt að mótmæla því að niðurgreiðslur til rafhitunar eru felldar niður þegar hann sýnir fram á með rökum að upptaka hitaveitu á svæði þar sem ákveðið var að byggja hitaveitu, í þessu tilviki í Búðardal, var það dýr fyrir viðkomandi að hann gat ekki hugsað sér það. Það var margra ára óhagræði og hlutur sem borgaði sig ekki upp. Ég hef hér alla þá göngu sem viðkomandi einstaklingur hefur þurft að fara, allt til umboðsmanns Alþingis, til að ná fram þeim sjálfsagða rétti sínum. Ég gerði þetta að umtalsefni og þetta var rætt við fulltrúa iðnrn. á fundi iðnn. þegar við ræddum málið. Því er mér það mikil ánægja að geta þess líka úr sama ræðustóli að þessu hefur verið kippt í liðinn og þeir aðilar sem voru beittir þessum órétti eru farnir að fá niðurgreiðslur sínar vegna rafhitunar. Það er ákaflega gott að það skuli sjást fyrir endann á því að þetta sé komið í lag vegna þess að lögunum var sannarlega breytt til að gera það, vegna þess að við megum auðvitað ekki vera svo blinduð af þeim sjálfsagða hlut að ná í heitt vatn úr iðrum jarðar til að hita hús okkar að ætla að skikka alla aðila til að gera það á viðkomandi svæði ef það verður til þess að að það verður margfalt dýrara fyrir viðkomandi aðila vegna fyrri hitunarkerfis hússins eða fjarlægðar frá aðalæð. Mér finnst líka gott að geta sagt frá því að mér skilst að á þessu umrædda svæði, Búðardal, eftir að Rarik eignaðist hitaveituna þar, hefur t.d. fastagjald eða heimtaugargjald hjá býlum sem liggja langt frá veitu, frá aðalæð, verið lækkað stórkostlega miðað við það sem áður var og það verður þá kannski til þess að hagkvæmara verður fyrir viðkomandi einstaklinga að taka heita vatnið inn og þá er þetta í raun og veru hið besta mál. Ég vildi aðeins geta þessa í lokin, virðulegi forseti, um leið og ég árétta stuðning minn við málið og okkar fulltrúa þingflokks Samf. sem styðjum málið með þeim fyrirvörum sem ég hef gert hér að umtalsefni.

Frú forseti. Ég tel að hér sé um gott mál að ræða og þó svo að ekki sé verið að hækka framlögin til húshitunarstyrkja er verið að verja þeim upphæðum til skynsamlegri hluta en áður eða á betri veg. Ég held að það sé nokkuð ljóst að ef fleiri eru teknir inn í jöfnunina, svo sem bænhús og kirkjur og björgunarsveitir, muni niðurgreiðslur til almennings lækka, þ.e. ef upphæðin er ekki hækkuð. Sama má segja ef verið er að lengja eða hækka styrki til stofnkostnaðar hitaveitna þá mun þetta lækka. En þegar fram í sækir er mjög skynsamlegt að fara þessa leið og mun styrkja innviði samfélagsins og leiða til sparnaðar fyrir þjóðfélagið. Ég tel að það sé fyllilega spurning hvort við ættum ekki að lengja styrktímabilið enn meira og hafa það tíu ár, þ.e. að hækka hámark stofnstyrkja til hitaveitna í tíu ár þannig að enn fleiri fái að njóta heita vatnsins og jarðhitans en gert er með þessu frv. En þess ber að geta að þetta er mjög gott skref. Það er annað skref sem ég tel vera mjög mikilvægt í málinu, þ.e. að undanskilja að uppáskrift þurfi frá Orkustofnun. Ég tel að það sé leið í því að koma á meira frelsi og samkeppnisumhverfi í rannsóknum og vísindastarfi að binda ekki álit eingöngu við ríkisstofnanir, heldur að einnig sé leitað til vísindamanna sem starfa sjálfstætt á markaði. Til dæmis er jarðfræðistofa sem hefur náð geysilega miklum árangri og það á því ekki endilega og er óskynsamlegt að binda þetta álit við Orkustofnun. En ég ætla ekki að lengja umræðuna meira og lýsi yfir ánægju með frv. og ég styð það.

Frú forseti. Iðnn. fékk til umfjöllunar frv. til laga um afnám laga nr. 62/1973, um jöfnun flutningskostnaðar á sementi, með síðari breytingum. Nefndin hefur lokið umfjöllun um málið og skilað af sér svohljóðandi nál. á þskj. 1752, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Pétur Örn Sverrisson frá iðnaðarráðuneyti, Þorstein Víglundsson frá BM Vallá ehf., Hannes Sigurðsson frá Steypustöðinni, Bjarna Óskar Halldórsson frá Aalborg Portland, Gylfa Þórðarson frá Sementsverksmiðjunni, Eyvind G. Gunnarsson, Gunnar G. Þorsteinsson og Drífu Hjartardóttur frá flutningsjöfnunarsjóði sements og Gunnlaug Kristinsson frá PWC. Umsagnir bárust frá Samtökum iðnaðarins, Bændasamtökum Íslands, Samtökum verslunar og þjónustu, Samtökum atvinnulífsins, Alþýðusambandi Íslands, Byggðastofnun, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Eyþingi -- Sambandi sveitarfélaga í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum, Sementsverksmiðjunni, flutningsjöfnunarsjóði og BM Vallá ehf. Með frumvarpinu er lagt til að jöfnun flutningskostnaðar á sementi verði afnumin frá og með 1. júní 2004, flutningsjöfnunarsjóður sements verði lagður niður og lögin felld úr gildi. Við athugun nefndarinnar kom skýrt fram að sjóðurinn hefur starfað samkvæmt markmiðum laganna og skilað hlutverki sínu með ágætum en flutningskostnaður hefur lækkað mikið síðustu ár og er samkeppni meira ríkjandi þáttur í atvinnulífinu en áður og því hafa forsendur breyst. Tilgangur laganna var að jafna byggingarkostnað og búsetuskilyrði í landinu og var sementskostnaður þar afgerandi þáttur. Sementskostnaður er nú einungis 2--3% af byggingarkostnaði steinsteyptra húsa og skiptir því flutningsjöfnunin mun minna máli en áður. Auk þess færist í vöxt að söluaðilar selji vörur á sama verði á útsölustöðum sínum um land allt. Þannig fer fram verðjöfnun innan fyrirtækja. Þá felur jöfnun flutningskostnaðar á eina tegund byggingarefnis en ekki aðrar í sér mismunun. Gjaldið er lagt á hvert tonn af seldu sementi og lagt í flutningsjöfnunarsjóð sem greiðir flutningskostnað frá framleiðslustað eða innflutningshöfn til þeirra verslunarstaða sem jöfnunin nær til. Upplýst var á fundum nefndarinnar að kerfið hefði virkað sérstaklega hvetjandi á flutning á markaðssvæði höfuðborgarsvæðisins og aukið flutningskostnað sem hafi leitt til hærra verðs á sementi. Breytingarnar munu hvetja til hagræðingar í flutningum og þar með verðlækkunar sem vegur á móti hugsanlegri verðhækkun sements. Nefndin telur eðlilegt að jafna flutningskostnað og þar með búsetuskilyrði í landinu með almennari aðgerðum og leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Kristján L. Möller, Einar Karl Haraldsson og Björgvin G. Sigurðsson skrifa undir álitið með fyrirvara. Sigurjón Þórðarson sat fundinn en stendur ekki að álitinu. Steingrímur J. Sigfússon sat fundinn sem áheyrnarfulltrúi og er hann andvígur álitinu.`` Ég vil geta þess að vegna þess að nú er skammt til 1. júní, en lagt er til í frv. að lögin öðlist gildi þá, verður það skoðað á milli 2. og 3. umr. hvort nauðsynlegt er að flytja breytingartillögu um gildistöku laganna og ef talin er þörf á að breyta gildistökunni af tæknilegum ástæðum vegna þess að svo skammt er til 1. júní mun ég flytja tillögu um það en annars ekki. Ég vil einnig geta þess að fram kom yfirlýsing frá Sementsverksmiðjunni sem iðnn. fékk eftir að málið hafði verið afgreitt þar sem fyrirtækið lýsti því yfir að það mundi ekki hækka verð á sementi frá sér á útsölustöðum sínum og ég hygg að það staðfesti mat iðnn. sem fram kemur í nefndarálitinu.

Frú forseti. Með frv. um afnám laga um jöfnun flutningskostnaðar á sementi sýnir ríkisstjórnin í verki hug sinn til jöfnunar á flutningskostnaði úti um land. Skipaðar hafa verið nefndir og safnað hefur verið saman skýrslum um misrétti sem landsmenn búa við varðandi flutningskostnað eftir búsetu. Þær skýrslur sýna verulegt og vaxandi misrétti sem landsmenn búa við hvað varðar álag á kostnað og rekstur fyrirtækja og heimila með háum flutningsgjöldum. Talað hefur verið um að grípa til aðgerða, jöfnunaraðgerða, lækka skatta ríkisins af flutningnum eða að jafna hann út á einn eða annan hátt. Fyrir kosningar á síðasta ári var það eitt af kosningaloforðum, sérstaklega Framsfl., að taka upp flutningsjöfnun eða að jafna flutningskostnað í landinu. Kannski hefur Framsfl. náð inn þeim þingmanni sem vantaði upp á til að halda ríkisstjórnarmeirihlutanum með þeim sviknu loforðum sem hér eru. Nú skal leggja niður einu flutningsjöfnunina sem verið hefur, flutningsjöfnun á sementi. Ef við lítum á skýrslu PriceWaterhouseCoopers sem nefndin hafði til stuðnings við þá ákvörðun sína að leggja niður flutningsjöfnunina þá stendur þar, með leyfi forseta: ,,Sement er um margt sérstök vara þar sem hlutfall flutningskostnaðar í verði þess er mjög hátt. Sérhæfð flutningatæki þarf um mestalla sementsflutninga. Sökum hás flutningskostnaðar mun fjarlægðarvernd leiða til þess að hugsanlegar einokunaraðstæður gætu skapast á landsbyggðinni. Ástæðan er sú að Akranes liggur mun nær mestallri landsbyggðinni en Helguvík. Aðstöðumunur kann því að verða á sementsmarkaðnum. Veruleg hækkun mun verða á sementsverði á landsbyggðinni, samanber meðfylgjandi yfirlit um flutningsjöfnun á árinu 2003. Lækkun verðs á höfuðborgarsvæðinu mun ekki verða í neinu samræmi við þá hækkun. Órökstutt er að flutningsjöfnun sements hafi leitt til óhagkvæmari flutninga. Þvert á móti má segja að flutningsjöfnunin geti leitt til hagkvæmari flutninga en ella. Rangt er skýrt frá í skýrslu nefndarinnar að bæði fyrirtækin sem selja sement hér á landi séu að byggja upp og breyta dreifingarkerfum og birgðastöðvum sínum og að ljóst sé að þær verði á mörgum stöðum á landinu og í fleiri en einum landsfjórðungi. Einungis hefur verið byggð upp birgðastöð á Reyðarfirði í tengslum við virkjana- og stóriðjuframkvæmdir. Óvíst er hvort sú birgðastöð verði til staðar að framkvæmdum loknum. Áhrif afnáms flutningsjöfnunar á byggingarkostnað á landsbyggðinni verður mun meiri en gefið er til kynna í áliti nefndarinnar. Jöfnun flutningskostnaðar á sementi hefur virkað og jöfnunin hefur verið réttlát. Vandað hefur verið til allra úttekta sjóðsins á flutningskostnaði og mikil reynsla hefur skapast í því sambandi í gegnum árin. Hannað hefur verið öflugt tölvukerfi til að fylgjast með og halda utan um flutningsjöfnunina. Ekki er hægt að sjá annað en að í dag sé hægt að kaupa sement á sambærilegu verði hvar sem er á landinu. Þá er ekki annað að sjá en að virk samkeppni ríki á sementsmarkaðnum. Í dag hafa neytendur val um það af hverjum þeir kaupa sement. Óvíst er`` --- segir í skýrslunni --- ,,að slíkar aðstæður verði uppi ef flutningsjöfnunarsjóður sements verður aflagður.`` Skýrsla þessi er unnin og undirrituð af endurskoðanda flutningsjöfnunarsjóðs sements í umboði Ríkisendurskoðunar. Þetta er umsögnin um þær gjörðir ríkisstjórnarinnar, að afnema einu flutningsjöfnunina sem hefur þó verið í gildi. Hvaða afleiðingar mun það hafa? Það mun m.a. hafa í för með sér að sement mun hækka bara vegna þessa um u.þ.b. 35% á Norðausturlandi og 50% á Austfjörðum samkvæmt þeim upplýsingum sem komu fram í nefndinni.

50%?

Já. Ég held að hæstv. ráðherra hafi bara ekki áttað sig á hvað hér er að gerast og hæstv. ráðherra getur hlegið og flírað að því. Þetta er eina jöfnunin sem hefur þó enn verið í gangi. Gefin hafa verið fyrirheit um víðtækari aðgerðir til jöfnunar á flutningskostnaði í landinu. Ekki hefur verið staðið við neitt af því. Skýrslum hefur verið safnað, gefin kosningaloforð, ekki staðið við orð. Það eina sem lagt er til er að afnema þá litlu flutningsjöfnun sem hefur þó verið í gangi varðandi sement. Frú forseti. Þetta er alveg með eindæmum en er í eðlilegum takti við vinnubrögð hæstv. byggðamálaráðherra. Einu er lofað en þegar kemur að efndunum eru þær engar. Flutningsjöfnun var lofað fyrir kosningar, hæstv. ráðherra, hvar eru þau loforð? Þeim var stungið strax undir stól og ekkert bólar á neinu í þeim efnum. Það voru unnar skýrslur í samgrn. og verkefnið síðan falið byggðamálaráðherra. Ekki bólar á neinum aðgerðum. Eina sem lagt er til er að afnema flutningsjöfnun á sementi sem hefur þó verið við lýði og hefur skilað árangri samkvæmt hlutlausri úttekt. Það skal leggja niður. Frú forseti. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð er á móti frv. Hún er á móti þeirri hugsun sem felst í frv., að fella út einu flutningsjöfnunina sem er þó enn í gildi. Við hefðum viljað að tekið væri raunhæft á jöfnunaraðgerðum í flutningskostnaði í landinu en verk ríkisstjórnarinnar er að auka þann ójöfnuð sem þar er og fella niður þá litlu jöfnun sem hefur þó verið eins og á sementi.

Frú forseti. Hér er um afar vont mál að ræða og ég legg til að það verði lagt til hliðar og ekki afgreitt í dag við lok þingsins. Það sem er furðulegast við málið er að hæstv. byggðamálaráðherra Valgerður Sverrisdóttir skuli leggja það fram og njóta aðstoðar formanns iðnn., hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar. Mér finnst alveg með ólíkindum að fram komi tvö frv. eins og komu fram í dag, fyrst frv. um að afleggja jöfnun flutningskostnaðar á sementi og síðan frv. um að leggja af trilluútgerð í landinu. Það er furðulegt að þetta mál komi frá nefnd eins og iðnn. sem á að fjalla um byggðamál. Að vísu verður að taka fram að verið er að tala um að það eigi að koma einhverjar almennar jöfnunaraðgerðir á vöruflutninga í landinu en það bólar ekkert á þeim aðgerðum. Það væri því fróðlegt fyrst við erum að ræða þetta mál að hæstv. byggðamálaráðherra kæmi hingað og segði okkur hvort von sé á þeim almennu aðgerðum til að jafna vöruverð eins og lofað er. Ég get a.m.k. sagt að mér var algjörlega ókunnugt um að Framsfl. hefði lofað þessu fyrir síðustu kosningar. Mér var líka ókunnugt um að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, sem er formaður iðnn. sem ber ábyrgð á málinu, hafi lofað því hvað þá að afleggja sóknardagakerfið. Mér var alveg ókunnugt um það. Mér finnst að í þessu máli og öðrum séu þingmenn Framsfl. að ganga algjörlega á bak orða sinna og gegn byggðum landsins. Þetta er kannski ekki mjög stórt mál en þó hefur formaður jöfnunarsjóðsins, Eyvindur G. Gunnarsson, nefnt á fundi --- af því að hæstv. iðnrh. hváði þegar minnst var á hve þessar hækkanir væru miklar --- töluna 30--45% og það eru þær tölur sem hafa verið nefndar. Ég get staðfest það. Að vísu kom eitthvert bréf frá Sementsverksmiðjunni eftir að búið var að afgreiða málið þar sem þeir draga í efa að hækkanirnar verði jafnmiklar. Ég hefði þá talið réttast fyrir hæstv. byggðamálaráðherra að gefa afdráttarlaus svör um að þetta muni ekki hækka sementsverð á landsbyggðinni. Mér finnst það vera lágmarkið. Það sem er undarlegt við málið og kannski margt fleira, enda margt sem er skrýtið við þann furðuflokk, Framsfl., sem kennir sig stundum við landsbyggðarstefnu, er að þegar hæstv. iðnrh. er að leggja til að afleggja verðjöfnun á sementi þá er hæstv. landbrh. að skila af sér skýrslu þessa dagana, og má nálgast hana á netinu, þar sem hann leggur til að jafna flutningskostnað á sláturfé. Þar þarf að jafna. Hvers vegna? Jú, það er búið að verja ekki tugmilljónum heldur hundruð millj. kr. í að leggja niður sláturhús vítt og breitt um landið og það þarf að flytja féð hundruð kílómetra. Það sér hver maður að þetta er slík vitleysa að það er með endemum að menn skuli bera þetta á borð. Ég óska eftir því í lok þessarar ræðu, sem ég ætla ekki að hafa miklu lengri, að fá að heyra afstöðu hæstv. byggðamálaráðherra til þeirra tveggja mála sem ég nefndi, sérstaklega hvað varðar sementið og þeirra orða sem Eyvindur G. Gunnarsson gaf um að þetta hækkaði sementsverð um 30--45%, hvort maðurinn fari með fleipur eða hvernig hún sjái málið fyrir sér. Ef hækkunin er 30--45%, telur hún að það sé eðlilegt á einu bretti? Hin spurningin var hvort bóli á þeirri almennu flutningsjöfnun á vörur sem búið er að tala um lengi og jafnvel skreyta sig með.

Hæstv. forseti. Hvað varðar frv. sem verið er að ræða, þ.e. að leggja niður jöfnun flutningskostnaðar á sementi, þá get ég sagt að eftir umfjöllun í nefndinni var ég mjög efins um að það ætti að samþykkja það og gerði mig kláran til að vera á móti því af skiljanlegum ástæðum. Ég ætla ekki að fara í umræðu um röksemdina sem var fyrir því frá iðnrn., ég hef gert það annars staðar, heldur fara aðeins inn á þá breytingu sem gerði það að verkum við fulltrúar Samf. styðjum það að flutningsjöfnunarsjóður verði lagður niður, svo furðulegt sem það er að sá sem hér stendur skuli stuðla að því. En það er auðvitað gert í trausti þess að áform ríkisstjórnarinnar um að aðrar jöfnunaraðgerðir til lækkunar á flutningskostnaði til og frá landsbyggðinni komi einhvern tíma fram. Það er grundvallaratriði. En aðalatriðið er að vegna hins sérstaka sjóðs um sementið þá er það svo að margar reglur hans og framkvæmdin hafa í raun og veru komið óorði á flutningsjöfnun, því miður, og skal ég færa fyrir því smárök. Þannig má leiða líkur að því að það sé betra og ódýrara fyrir Aalborg Portland, sem er staðsett í Keflavík, að selja sement til Steypustöðvarinnar á Akranesi en ekki Sementsverksmiðjuna að selja þar innan sama bæjar. Á sama hátt er auðveldara fyrir Sementsverksmiðjuna að selja sement til Keflavíkur þar sem fyrirtækið Aalborg Portland er vegna þeirrar flutningsjöfnunar sem þar er sett. Það er því auðvitað mjög bagalegt að svona vitlausar reglur og vitlaust kerfi sé í gangi og hafi ekki verið leiðrétt fyrir lifandis löngu af hendi iðnrn. Það vil ég gagnrýna. Þess vegna er það svo að við neyðumst til að gera þetta núna. Aðalatriðið fyrir stuðningi mínum er hins vegar bréf sem iðnn. Alþingis barst frá Sementsverksmiðjunni, dags. 18. maí 2004. Það er ákaflega mikilvægt, virðulegi forseti, að lesið sé örstutt úr því bréfi hér vegna þess að það er ástæðan fyrir því að við fulltrúar Samf. styðjum málið. Með leyfi forseta: ,,Í tengslum við umræðu um áhrif afnáms flutningsjöfnunar á sement á verðlag sements á landsbyggðinni vill stjórn Sementsverksmiðjunnar árétta eftirfarandi: Gjald það sem lagt hefur verið á sement til jöfnunar á flutningskostnaði til þessa mun standa straum af öllum dreifingarkostnaði verksmiðjunnar á alla helstu sölustaði félagsins á landinu í dag.`` --- Ég vek athygli á þessu. --- ,,Ekki mun því verða um neina hækkun að ræða á sementsverði á Akranesi, Borgarnesi, Ísafirði, Akureyri, Reyðarfirði, Egilsstöðum, Selfossi og í Reykjanesbæ. Á Akureyri verður áfram starfrækt dreifingarstöð fyrir sement og tryggir hún að verð á sementi í nálægum byggðum, svo og Siglufirði,`` --- ég veit ekki af hverju það er sagt, í nálægum byggðum, vegna þess að Siglufjörður er í nálægð við Akureyri --- ,,hækkar ekki vegna þessa.`` Þetta er grundvallaratriði, virðulegi forseti, og mjög mikilvæg yfirlýsing frá Sementsverksmiðjunni sem hér kemur fram og algjör forsenda fyrir stuðningi mínum. Áfram skal haldið, með leyfi forseta, að lesa úr þessu bréfi: ,,Stjórn verksmiðjunnar telur jafnframt fjölmörg tækifæri til hagræðingar í núverandi dreifikerfi, nokkuð sem núverandi niðurgreiðslukerfi gerir ekkert til að laða fram. Jafnframt áréttum við þá skoðun okkar að núverandi flutningsjöfnunarkerfi skekki samkeppnisstöðu dreifingaraðila af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi er í núverandi kerfi mismunað hvað varðar niðurgreiðslur á mismunandi flutningsaðferðum, sjór eða land. Í öðru lagi er það mat okkar að sjóðurinn greiði of mikið fyrir flutning sements sem veldur verulega skekktri samkeppnisstöðu eftir því hversu langt dreifingar- og söluaðili þarf að flytja vöruna til endanlegs kaupanda.`` Síðan er örlítið meira í þessu bréfi sem skiptir kannski ekki eins miklu máli, virðulegi forseti, en þau atriði sem hér eru nefnd í yfirlýsingu Sementsverksmiðjunnar eru grundvallaratriði sem gera það að verkum að verð á sementi, eins og ég tók dæmi um á einum iðnaðarnefndarfundi þar sem sjá mátti allt að 20--25% hækkun á flutningi á sementi út frá Akureyri, mun ekki hækka vegna þessara þátta. Virðulegi forseti. Það var nauðsynlegt að þetta kæmi fram og skráist inn í þingtíðindi vegna þess að við náðum ekki að setja það inn í nefndarálitið en þetta er algjör forsenda fyrir stuðningi mínum og annarra þingmanna Samf. við málið. Ég vil svo segja það til að hafa sagt það, virðulegi forseti, að ég vænti þess þegar ég mun eiga viðræður við hæstv. iðnrh. um áframhaldandi umræður um að ganga eftir loforðum um jöfnun á flutningskostnaði á einn eða annan hátt, hvort sem það verður með flutningsjöfnunarsjóði eða á annan hátt sem ég hef mikla skoðun á, að það verði auðvitað ákaflega gaman þegar iðnrh. í röksemdafátækt sinni geti þess að sá hv. þm. sem hér stendur hafi staðið að því og samþykkt að leggja niður flutningsjöfnunarsjóð sements. Ég vil því hafa það inni í þingtíðindum þannig að ef hæstv. ráðherra vill nota það í framtíðinni geti ég vitnað til þessa dags, klukkan tíu mínútur yfir eitt 28. maí, á lokadegi þingsins.

Herra forseti. Nú stangast þessar upplýsingar frá Sementsverksmiðjunni á við það sem fram kom hjá formanni flutningsjöfnunarsjóðs sements en þar er talað um gífurlega mikla hækkun. Þegar svo er vil ég spyrja hv. þm. hvort hann telji ekki eðlilegt að áður en málið verður afgreitt fáum við niðurstöðu í það mál og einhverjar skýringar á því hvers vegna upplýsingarnar stangast svona á. Einnig vil ég fá svör við því hvort ekki sé rétt að bíða eftir almennum jöfnunaraðgerðum á flutninga áður en við afleggjum þá litlu flutningsjöfnun sem fyrir hendi er í landinu.

Virðulegur forseti. Það er hárrétt sem hv. þm. segir. Fyrri bréf og fyrri gögn sem komu inn gerðu það m.a. að verkum að sá sem hér stendur var mótfallinn því. En yfirlýsinguna sem ég var að lesa, sem er síðasta plaggið sem kemur frá Sementsverksmiðjunni, vil ég taka trúanlega og treysti að gangi eftir. Hækkunin sem spáð var, m.a. í þessum gögnum og því sem kom fram hjá formanni flutningsjöfnunarsjóðs sem var að spá hvernig þetta yrði, ekki er víst hvernig það hefði orðið í framtíðinni, en ég vil taka þessa yfirlýsingu sem gott og trúverðugt plagg, enda kemur það undirritað frá stjórn Sementsverksmiðjunnar, og þess vegna las ég það upp til að ramma það inn. Það verður síðan okkar að ganga eftir því að það gangi allt eftir sem ég ætla ekki að efast um eitt augnablik að muni gera.

Herra forseti. Iðnn. fékk til umfjöllunar frv. til laga um breytingu á lögum um Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins frá 1997 og fjallaði um það á nokkrum fundum sínum. Frumvarpið er tvíþætt. Annars vegar er gert ráð fyrir að svonefndir framtakssjóðir, fjórir sjóðir, sem stofnaðir voru fyrir nokkrum árum verði leystir upp og ríkið taki til sín sinn hluta af þeim og leggi þá inn í Nýsköpunarsjóð eða Stofnsjóð Nýsköpunarsjóðs og hins vegar er opnuð heimild fyrir Nýsköpunarsjóð til þess að leggja fé í nýja framtakssjóðinn með öðrum fjárfestum allt að 30% af samanlögðu framlagi til framtakssjóðsins. Álit iðnn. liggur fyrir og er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Svein Þorgrímsson frá iðnaðarráðuneyti og Gunnar Örn Gunnarsson frá Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins. Umsagnir bárust frá Samtökum iðnaðarins, Sambandi sveitarfélaga á Suðurnesjum, Verslunarráði Íslands, Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja, Alþýðusambandi Íslands, Samtökum atvinnulífsins, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Eyþingi -- Sambandi sveitarfélaga í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum, Samtökum fiskvinnslustöðva og Byggðastofnun. Með frumvarpinu er í fyrsta lagi stefnt að því að bæta eiginfjárstöðu Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins með því að eignir ríkisins í svokölluðum framtakssjóðum renni í Stofnsjóð þegar þeir verða leystir upp. Í öðru lagi er sjóðnum heimilað að leggja fé í framtakssjóði með öðrum fjárfestum, t.d. lífeyrissjóðum eða öðrum framtaksfjárfestum. Sú hlutdeild má ekki vera meiri en 30% af samanlögðu framlagi til framtakssjóðsins. Markmiðið með frumvarpinu er að gera Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins kleift að sinna hlutverki sínu til hagsbóta fyrir frumkvöðla og nýsköpunarfyrirtæki. Með álitinu er prentuð sem fylgiskjal umsögn um frumvarpið frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytis þar sem röng umsögn fylgdi frumvarpinu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Ásta R. Jóhannesdóttir og Sigurjón Þórðarson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Sigurður Kári Kristjánsson skrifar undir álitið með fyrirvara. Steingrímur J. Sigfússon sat fundinn sem áheyrnarfulltrúi og samþykkur álitinu.``

Virðulegi forseti. Hér er ágætt og merkilegt mál á ferðinni sem hefði verið gaman að hafa tíma til að fara svolítið yfir en við höfum sett okkur knöpp tímamörk um að ljúka málinu fyrir atkvæðagreiðslu eftir nokkrar mínútur þannig að ég ætla að stikla á því allra stærsta í afstöðu minni. Við fórum ágætlega í gegnum málið í iðnn. og fengum á okkar fund Svein Þorgrímsson og Gunnar Örn Gunnarsson sem við fengum hjá ágætar upplýsingar um hvað liggur þessum hugmyndum til grundvallar og eins hvort almennt sé þörf á slíkum sjóði, hvort hið opinbera þurfi að halda úti Nýsköpunarsjóði til að fjárfesta í frumfjárfestingum hvers konar og hver staðan er eftir fjárfestingar síðustu ára og kom þar margt athyglisvert í ljós. Fullyrti Gunnar Örn Gunnarsson, framkvæmdastjóri sjóðsins, t.d. að um byltingu hefði verið að ræða með tilkomu sjóðsins þar sem þeir hefðu fjárfest í um 100 fyrirtækjum á síðustu fjórum árum og af þeim lifðu nú um 70. Spurður út í eðlilega þróun slíkra nýsköpunarfjárfestinga gaf hann þær upplýsingar að þumalputtareglan væri sú að af hverjum 100 færu 60 á hausinn á næstu sex til átta árum, 40 stæðu eftir og af þeim yrðu fjögur til sex nokkurs konar stjörnur, eins og hann orðaði það, skiluðu arði og yrðu að stórum og öflugum fyrirtækjum. Það er náttúrlega ekki komin reynsla á þetta enn þá, það vantar þrjú, fjögur eða fimm ár upp á að hægt sé að sjá þróun mála hjá Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins, hvort hann standist þetta, en allt bendir til þess að svo verði. Eftir að netbylgjan gekk yfir og bakslag kom í þau mál öll hefur dregið mjög úr almennum nýsköpunarfjárfestingum hefðbundinna fyrirtækja og stórfyrirtækja og því mjög brýn þörf á því að mati þessara sérfræðinga að slíkur opinber nýsköpunarsjóður sé til staðar. Annars verði ekki um fjárfestingu í slíkum frumgreinum að ræða. Taldi Gunnar Örn að það þyrfti um milljarð á ári til að spila inn í slíka nýsköpunarstarfsemi auk þess sem kemur úr einkageiranum sem var að skilja að væri ekki of mikið. Til samanburðar komu þær upplýsingar fram í nefndinni að 60% af slíkum frumfjárfestingum í Bandaríkjunum kæmu frá opinberum aðilum og stór hluti fyrirtækja sem komast á markað kæmi úr þeim geira. En það tekur tíu ár að sjá fyrir endann á því hvernig þeim málum verður háttað hérna. Því þyrftu þær breytingar að ganga eftir sem hér er gerð grein fyrir og hv. flutningsmaður gerði grein fyrir áðan. Það styður þetta að aðilar atvinnulífsins, bæði Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins, styðja breytingarnar á frv. og þar með tilvist Nýsköpunarsjóðsins, styðja tilvist opinbers sjóðs með þessum hætti, og hefði verið gaman að taka þessa umræðu í samhengi við hlutverk annarra opinberra fjárfestingarsjóða eins og Byggðastofnunar o.fl. Var það rætt í nefndinni og var það mál manna að hlutverk þeirra væri svo gjörólíkt að þeir þyrftu að vera aðskildir, enda væri hlutverk þessa sjóðs fyrst og fremst að standa við bakið á hvers kyns nýsköpun hvar sem væri á landinu en ekki með sérstökum byggðatengdum aðgerðum. Samtök atvinnulífsins segja t.d., með leyfi forseta: ,,Samtök atvinnulífsins styðja frumvarpið enda afar mikilvægt að Nýsköpunarsjóður hafi bolmagn til að styðja við frumkvæði þeirra sem hrinda af stað atvinnurekstri, ekki síst í ljósi þess að fjölbreyttari atvinnustarfsemi eykur almennt möguleika atvinnulífsins til að vaxa. Samtök atvinnulífsins vilja minna á sérstöðu þessa sjóðs vegna tilurðar hans og þess forræðis sem atvinnulífinu ber að hafa um málefni hans.`` Í umsögn frá ASÍ segir m.a., með leyfi forseta: ,,Eins og fram kemur í athugasemdum með frumvarpinu miða breytingarnar sem lagðar eru til að því að gera Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins kleift að sinna hlutverki sínu til hagsbóta fyrir frumkvöðla og nýsköpunarfyrirtæki. Annars vegar með því að bæta eiginfjárstöðu Nýsköpunarsjóðs. Hins vegar með því að heimila Nýsköpunarsjóði að leggja fé í framtakssjóði með öðrum sjóðum og skapa þannig aukið fjármagn til nýrra fjárfestinga. Alþýðusamband Íslands styður framangreind markmið frumvarpsins og leggur til að það verði samþykkt.`` Eftir umræður og vinnu í hv. iðnn. er ég þess fullviss að við þurfum enn um sinn a.m.k. á slíkum opinberum sjóði að halda, nýsköpunarsjóði sem hið opinbera stendur að, þó svo að það sé freistandi tilhugsun að komast á þá skoðun að einkageirinn og einkaaðilar ættu að standa í slíkum fjárfestingum og væru til þess bærir og þaðan kæmi nægilegt fjármagn til að standa við bakið á nýsköpun í landinu, en samkvæmt þeim upplýsingum sem fram komu í nefndinni er svo alls ekki og fer raunar víðs fjarri. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson spurði Gunnar Örn sérstaklega að þessu á þeim fundi nefndarinnar sem síðast var fjallað um málið, minnir mig, og einum fundi þar áður. Kom þá fram að að hans mati væru stóru og öflugu fyrirtækin, Baugur og hvað þau öll heita, ekki að sinna því hlutverki. Þau væru ekki að fjárfesta í nýsköpun og því væri mjög brýn þörf á þessum sjóði. En það hefði verið gaman, virðulegi forseti, ef við hefðum haft rýmri tíma til að rökræða þetta því að ég veit að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hefur sjálfsagt önnur sjónarmið sem hann mun viðra á eftir og hefði verið gaman að skiptast á skoðunum við hann. Sjálfur var ég ekkert fráhverfur því að það væri freistandi að draga hið opinbera út úr slíkum umsvifum sem nýsköpun er með þessum hætti. En eftir umfjöllun í nefndinni er ég þess fullviss að hið opinbera þarf að sinna þessu hlutverki a.m.k. enn um sinn og áfram og því séu lagabreytingarnar nauðsynlegar. Því styðjum við þær, fulltrúar Samf. í iðnn., án nokkurs fyrirvara og teljum að þörf sé á slíkum sjóði. Sjóðurinn þurfi að fá þær heimildir og ganga í gegnum þær breytingar sem hér eru lagðar til þannig að hann geti sinnt þessu hlutverki sínu áfram. En það er a.m.k. svo sannarlega umræðunnar virði --- og ég hlakka til að heyra sjónarmið þingmannsins sem ég nefndi áðan en hann undirritaði málið með fyrirvara og mun sjálfsagt gera grein fyrir honum á eftir --- af því að þetta er mjög brýnt mál og mikilvægt að nýsköpunarfjárfestingum sé sinnt með myndarbrag og að ekki sé þurrð á slíku fjármagni, enda stæði það atvinnulífi okkar og uppbyggingu þess verulega fyrir þrifum ef ekki væri verið að fjárfesta í slíkum sprotum með áhættufjármagni, þolinmóðu áhættufjármagni sem lagt væri inn í fyrirtæki í því augnamiði. Þetta er því eitt af þeim mikilvægu málum sem hefði verið skemmtilegt að ræða í betra tómi í þinginu en ég ætla að hleypa næsta ræðumanni að og heyra sjónarmið hans í málinu.

Virðulegi forseti. Hér liggur fyrir nál. frá iðnn. um frv. til breytinga á lögum um Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins. Ég undirrita nefndarálitið með fyrirvara og ég ætla að gera grein fyrir því á eftir í hverju sá fyrirvari felst. Eins og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson kom inn á er okkur skammtaður örlítill tími til að ræða þetta mjög svo spennandi mál. Það liggur auðvitað fyrir að frv. er lagt fram til þess í fyrsta lagi að styrkja eigið fé Nýsköpunarsjóðs og bæta rekstrarfjárstöðu hans eða eiginfjárstöðu sjóðsins. Lagt er til að ríkissjóður feli Nýsköpunarsjóði áframhaldandi ráðstöfun þess fjármagns sem bundið hefur verið í framtakssjóðunum fjórum frá árinu 1999 en frá þeim tíma hafa þessir sjóðir rýrnað um 40%. Í öðru lagi er lagt til að Nýsköpunarsjóði verði heimilt að leggja fé úr Stofnsjóði í framtakssjóðina með öðrum fjárfestum. Með þessum breytingum er Nýsköpunarsjóði gert mögulegt að afla sér rekstrarfjár til áframhaldandi fjárfestinga, eins og segir í frv. að ég hygg. Það er ekkert launungarmál að Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins hefur ekkert farið varhluta af þeim erfiðleikum sem nýsköpunarfyrirtæki hafa staðið frammi fyrir frá árinu 2000. Sjóðurinn fór vel af stað en hefur tapað gríðarlegum fjármunum. Með frv. er verið að grípa til ráðstafana til þess að flikka upp á stöðu sjóðsins, en ég tel að hér sé ekki um neina endanlega, hvað eigum við að segja, lækningu á sjóðnum að ræða. Það er svona verið að plástra á sárin en ég tel að taka verði málefni Nýsköpunarsjóðsins til algjörrar endurskoðunar og sú aðgerð sem frv. kveður á um sé í rauninni bara lítið skref í þá átt. Ég hef raunar efasemdir um að rétt sé að fara þá leið sem lögð er til í frv. og þess vegna geri ég fyrirvara. Nú má ekki skilja þann fyrirvara svo að ég sé ekki hlynntur því að menn fjárfesti í nýsköpun og sprotafyrirtækjum en ég held að sú reynsla sem orðið hefur af starfsemi Nýsköpunarsjóðs hafi bæði verið góð og slæm. Hún hefur skilað ýmsu góðu en það verður ekki horft fram hjá því að eftir árið 1999 hefur sigið allverulega á ógæfuhliðina hjá Nýsköpunarsjóði. Árin 1998 og 1999 var mikil renta á stofnsjóði Nýsköpunarsjóðs, upp á einn og hálfan milljarð, en síðan hefur sjóðurinn verið að tapa og í rauninni má segja að það hafi orðið gríðarlegt tap á rekstri hans. Maður veltir því fyrir sér hvort ekki sé þá rétt, ef vilji er til þess að skoða málefni nýsköpunar í landinu af einhverjum áhuga á að endurskoða hana, að víkja af þeirri stefnu sem Nýsköpunarsjóður hefur haft í fjárfestingum sínum. Það kemur t.d. fram í ársskýrslu Nýsköpunarsjóðs árið 2002 að það sé stefna sjóðsins að ein af hverjum tíu fjárfestingum beri sjóðinn uppi og maður veltir því fyrir sér hvernig í ósköpunum slík stefna geti gengið til frambúðar að gera ráð fyrir því að 90% fjárfestinganna skili ekki arði og að 10% fjárfestinganna eigi að halda sjóðnum gangandi. Ég held að það sé margt í þessu sem þurfi að skoða og það er líka mikilvægt að gera sér grein fyrir því í umræðunni að Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins er ekki eini aðilinn á þeim markaði sem hefur sinnt fjárfestingum til nýsköpunarfyrirtækja. Það voru aðilar á þessum markaði þegar Nýsköpunarsjóði var komið á á sínum tíma en frá stofnun sjóðsins hafa orðið til fjórir sterkir aðilar sem ekki voru á þessum markaði og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson gat þeirra. Það eru t.d. aðilar eins og Baugur, Burðarás, Kaldbakur og Straumur sem sameinaðist Íshuga á sínum tíma. Allir þessir sjóðir hafa verulega fjármuni milli handanna til þess að fjárfesta í nýsköpun og þó svo að fjárfestingarstefna þeirra hafi verið öðruvísi en Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins er ekki hægt að halda öðru fram en að þessi fyrirtæki hafi fjárfest í nýsköpun. Þegar skoðaðir eru styrkþegar sem hafa hlotið fjármuni frá Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins veltir maður fyrir sér hvort menn hafi verið á réttri leið þar. Er eðlilegt að fyrirtæki sem hafa verið í blómlegum rekstri í rúma hálfa öld, eins og Árvakur og Steypustöðin, séu að hljóta styrki úr Nýsköpunarsjóði, og hvað þá BM Vallá og BYKO og fleiri fyrirtæki sem hafa verið í samkeppni í rúmlega fimmtíu ár? Ég vil líka benda á að Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins er ekki alfa og omega nýsköpunar í landinu. Best heppnuðu útflutnings- og nýsköpunarverkefnin hafa verið önnur, ég nefni sem dæmi Pharmaco og Bakkavör svo ekki sé talað um deCODE. Þó svo að Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins hafi kannski komið að þeim fyrirtækjum eru það fyrst og fremst aðrir aðilar sem hafa komið að fjárfestingunum. Ég geri fyrirvara við nefndarálitið vegna þess að ég tel að hér sé í sjálfu sér ekki um neina heildarlausn á málefnum Nýsköpunarsjóðsins að ræða. Ég er ekki viss um að þetta bæti stöðu hans nema kannski til skamms tíma. Það þarf að taka sjóðinn til miklu meiri og drastískari endurskoðunar en frv. gerir ráð fyrir og ég legg áherslu á að það verði gert hið fyrsta. En ég tel að með þessum orðum hafi ég skýrt fyrirvara minn á nefndarálitinu.

Virðulegur forseti. Í upprunalegri mynd var málið algjörlega óásættanlegt. Þá fólust m.a. í því hugmyndir um að heimila símhleranir án dómsúrskurðar. Eins var gert ráð fyrir að gögnum mætti halda ótímabundið frá verjanda ef rannsóknarhagsmunir krefðust þess. Ekki var nægilega vandað til undirbúnings málsins í upphafi, t.d. ekki haft samráð við réttarfarsnefnd sem hefur þó á að skipa okkar færustu sérfræðingum á sviði réttarfars. Þá voru tillögurnar illa rökstuddar, sem verður að teljast óviðunandi í ljósi þess hversu miklu þær gátu varðað fyrir hagsmuni og réttindi borgaranna. Breytingartillögur meiri hlutans eru allar til bóta en í ljósi þess að þær fengu ekki allar ítarlega yfirferð í hv. allshn. og í ljósi slæmra vinnubragða við undirbúning málsins mun Samf. sitja hjá við atkvæðagreiðslu um frv. og allar brtt. meiri hlutans.

Virðulegi forseti. Málið sem við erum að afgreiða fékk góðan undirbúning áður en það var lagt fram á þinginu en auk þess hefur mikið verið unnið í því á þinginu í allshn. Ég hygg að eins og málið liggur fyrir sé enginn efnislegur ágreiningur um eitt einasta atriði og ég vil því leyfa mér að lýsa yfir furðu minni á því að menn skuli ekki vilja styðja málið eins og það liggur fyrir. Ég hafna því algjörlega að málið hafi komið illa undirbúið fyrir þingið enda var það þá í þeim búningi sem við sjáum víða annars staðar, til að mynda í Noregi, Danmörku og í öðrum löndum sem við berum okkur gjarnan saman við.

Hæstv. forseti. Ég tel að mál þetta sé enn þá þannig að ekki muni ríkja um það sátt, t.d. á aðalvarpsvæði arnarins við Breiðafjörð, m.a. hjá þeim sem þar stunda landnytjar. Ég tel að það þurfi að skoða þetta mál betur. Ég mun sitja hjá við afgreiðslu þessa máls.

Frú forseti. Hér á að greiða atkvæði um breytingar á frv. til laga um rannsóknastofnanir í þágu atvinnuveganna. Þær fela það í sér að Rannsóknastofnun landbúnaðarins og verkefni hennar verða flutt undir nýja stofnun sem greint er frá í næsta máli á dagskrá, þ.e. Landbúnaðarháskóla Íslands. Ég hef flutt brtt. við frv. sem lúta fyrst og fremst að því að hin nýja stofnun eigi að starfa samkvæmt einum lögum og einni reglugerð og hafi sérstakan fjárhag. Í frv. er gert ráð fyrir að hin nýja stofnun starfi samkvæmt tvennum lögum, þ.e. bæði samkvæmt lögum um búnaðarfræðslu og lögum um rannsóknastofnanir atvinnuveganna. Einnig er gert ráð fyrir því að rannsóknarsviðið hafi aðgreindan fjárhag. Ég hef gert athugasemdir við þetta og gert rækilega grein fyrir þeim í nál. mínu. Ég mun frekar gera grein fyrir málinu í heild í umræðum um næsta mál á dagskrá. Í ljósi þess hvernig málin hafa þróast mun ég draga til baka þær brtt. sem ég hef flutt við þetta frv. Ég vísa þar til fyrirvara og athugasemda sem ég hef gert við efni málsins og mun að því gerðu styðja frv.

Hæstv. forseti. Með frv. þessu eru lagðar til breytingar á skipulagi búnaðarfræðslu í landinu, sér í lagi breytingar á æðstu stjórn Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri. Nafni skólans er jafnframt breytt í Landbúnaðarháskóla Íslands. Með frv. eru lagðar niður þrjár stofnanir, þ.e. RALA, Landbúnaðarskólann á Hvanneyri og Garðyrkjuskólann á Reykjum. Í staðinn er stofnaður einn nýr Landbúnaðarháskóli Íslands.

Frú forseti. Samfylkingin gerir brtt. við 6. gr., 7. gr. og 9. gr. frv. um búnaðarfræðslu. Breytingartillögurnar miða allar að því að færa stjórnskipulag Landbúnaðarháskóla Íslands sem næst því sem segir í lögum um háskóla. Við teljum varhugavert að ráðherra hafi eindæmi um ráðningu rektors og að mikilvægt sé að háskólaráð sé æðsta vald varðandi innri málefni skólans. Ég hef við umræður um frv. gert grein fyrir afstöðu okkar til rannsóknasviðs skólans. Við leggjum áherslu á að það hafi sama frelsi til verkefnavals og rannsókna og aðrir háskólar. Við í Samf. styðjum málið að öðru leyti.

Frú forseti. Hér eru greidd atkvæði um að leggja niður Landbúnaðarskólann á Hvanneyri, Rannsóknastofnun landbúnaðarins að Keldnaholti og Garðyrkjuskóla ríkisins að Reykjum í Ölfusi og sameina í nýja stofnun, þ.e. Landbúnaðarháskóla Íslands. Ég er sammála því markmiði að efla rannsóknir og fræðslu í landbúnaði og garðyrkju. Hins vegar hef ég haft ýmislegt við þessa ráðstöfun að athuga. Ég tel mikilvægt að samþætta hina nýju stofnun þannig að hún starfi öll samkvæmt einum lögum og einni reglugerð. Undir þessi sjónarmið hefur meiri hlutinn tekið að hluta og leggur til í nál. sínu að stofnunin starfi eftir einni reglugerð. Ég er ekki sannfærður um að sameining stofnana sé sérstök patentlausn, litlar sjálfstæðar menntastofnanir sem njóta styrks frá nánasta umhverfi sínu og byggja upp öflugt samstarfsnet eru þýðingarmiklar í hinu dreifbýla landi okkar. Upphaflega frv. kvað á um að fella úr lögunum heimilisfesti skólanna á Hvanneyri, Hólum og Reykjum. Hinn nýi Landbúnaðarháskóli Íslands var einnig heimilislaus. Það leiddi til harðra viðbragða frá aðstandendum Hólaskóla og ég fagna því að meiri hlutinn leggur til að áfram verði bundið í lög að Hólaskóli og yfirstjórn hans skuli á Hólum í Hjaltadal. Ég fagna því einnig að samstaða skuli á þingi um að Hólaskóli standi utan við sameininguna sem hér er verið að ákveða. Vilji er til að standa vörð um sjálfstæði Hólaskóla og styrkja starfsemi hans og sérstöðu enn frekar. Ég hef lagt þunga áherslu á að heimili hins nýja Landbúnaðarháskóla Íslands væri með lögum bundið á Hvanneyri. Við umræðurnar í gær gaf hæstv. landbrh. þá formlegu yfirlýsingu að hann liti svo á að ekki ætti að leika neinn vafi á því að stjórnin og höfuðstöðvar Landbúnaðarháskóla Íslands verði á Hvanneyri þótt hann verði með starfsstöðvar annars staðar á landinu, t.d. Keldnaholti, á Reykjum og víðar. Jafnframt tel ég að kveða eigi á um að rektor Landbúnaðarháskólans eigi að sitja á Hvanneyri. Ég fagna yfirlýsingu ráðherrans og met hana mikils. Ég tel að hann hafi eytt óvissu sem ríkti um þessi atriði. Ég treysti því að þessi yfirlýsing ráðherrans verði bundin í reglugerð og þannig tryggð með varanlegum hætti heimilisfesti og yfirstjórn Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri, og jafnframt búseta rektorsins, æðsta yfirmanns stofnunarinnar og staðarhaldara á Hvanneyri. Í ljósi yfirlýsinga hæstv. landbrh. dreg ég brtt. mínar til baka.

Hæstv. forseti. Frjálslyndi flokkurinn telur að með þessu frv. sé stigið mikilvægt skref í átt að því að hagræða í stofnunum landbúnaðarins og sameina stofnanir landbúnaðarins undir færri hatta. Við gerum okkur fulla grein fyrir því að þetta frv. er kannski ekki fullkomið eins og það liggur fyrir núna en treystum því og trúum að það muni koma til síendurtekinnar endurskoðunar á næstu missirum. Við munum vafalítið halda áfram aðhöldum á þeirri vegferð að endurbæta stofnanir landbúnaðarins. Við munum segja já við frv. en áskiljum okkur fullan rétt til að hafa fyrirvara á því.

Hæstv. forseti. Á þessari stundu fara fram skólaslit við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri.

Hvað ert þú að gera hér?

Það er hátíðleg stund. Ég er staddur hér til að gegna skyldum mínum og fjarri hátíðlegri stund þar. En hér er einnig hátíðleg stund. Sú ákvörðun að stofna Landbúnaðarháskóla Íslands úr þremur sterkum stofnunum, Garðyrkjuskólanum á Reykjum, Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Háskólanum á Hvanneyri, er eitt stærsta tækifæri sem íslenskum landbúnaði hefur hlotnast. Þarna verður til heillandi vettvangur fyrir vísinda- og kennslufólk að starfa við, stofnun sem verður sterk og mun geta sótt um styrki hvaðan sem er til rannsókna og vísindastarfa. Hún mun draga að sér sterkt fólk í framtíðinni. Þess vegna er þetta stór stund fyrir íslenskan landbúnað, íslenska bændur og íslenska þjóð.

Hæstv. forseti. Með frv. þessu er stefnt að því að færa löggjöf um jarðir í nútímahorf og samræma eignarrétt og umsýslu jarða eins og unnt er þeim meginreglum sem gilda um aðrar fasteignir í íslenskri löggjöf. Meiri hlutinn leggur til nokkrar breytingar sem hann telur samræmast vel markmiðum frv. en ganga lengra í frjálsræðisátt. Of miklar hömlur á samningsfrelsi einstaklinga, sem er meginregla í íslenskum rétti, geta komið í veg fyrir að jarðir séu nýttar eins og hægt er. Því leggur meiri hlutinn til breytingu á 10. gr. frv. þess efnis að jarðeigendum og ábúendum verði í sjálfsvald sett hvernig þeir semja sín á milli um nýtingu á jörð eða réttindum sem henni fylgja. Þannig geti eigandi undanskilið frá leigu ákveðin réttindi, svo sem réttindi til beitar, veiði eða nýtingar æðardúns. Meiri hlutinn telur að sú tilhögun auki líkur á því að sem flestar jarðir haldist í ábúð og séu nýttar eins og kostur er. Jarðeigandi getur haft þá sérþekkingu sem þarf til að nýta hlunnindi en ábúandi ekki. Þess vegna þykir rétt að þeir geti samið sín á milli um nýtingu einstakra réttinda. Meiri hlutinn leggur þó áherslu á að með þessu er ekki verið að undanskilja réttindi frá jörð heldur einungis gert ráð fyrir samningi um nýtingu á þeim.

Frú forseti. Með frv. að nýjum ábúðarlögum er réttur ábúaenda og leiguliða skertur frá því sem verið hefur en réttur jarðeigenda styrktur. Þetta er grundvallarbreyting frá því sem gilt hefur um langt árabil um réttindi og skyldur í samskiptum leigusala og leiguliða á jörðum. Með frv. skapast ótryggt ástand fyrir leiguliða. Það setur hann í veikari stöðu við búrekstur, skerðir lánshæfi hans og lánstraust til framkvæmda á jörðinni. Réttur landeigenda til að skipta út landspildum úr leigujörð er allt of sterkur. Leiguliðum er gert nánast ómögulegt að breyta búskaparháttum, t.d. að taka upp skógrækt, vegna ákvæða um sterka stöðu jarðareiganda og réttar hans til eignar á virðisauka skógarins. Ég hef skilað sérstöku áliti með frv. til jarðalaga sem verður tekið fyrir á eftir og vísa að öðru leyti til efnisatriða þar. Meiri hluti landbn. leggur til umfangsmiklar breytingar á frv. til ábúðarlaga en minni hlutinn bendir á að þessi frumvörp, bæði frv. til ábúðarlaga og frv. til jarðalaga, hafa verið skamman tíma til umræðu í landbn. Áhrif þeirra breytinga sem frumvörpin geta haft í för með sér hafa ekki verið könnuð til hlítar og ekki hefur verið tekið tillit til athugasemda umsagnaraðila, þar á meðal Bændasamtakanna, þjóðkirkjunnar og margra sveitarfélaga í veigamiklum atriðum. Á grundvelli þess leggur minni hlutinn til að þessu máli verði vísað til ríkisstjórnarinnar og það unnið betur og lagt fyrir næsta þing til meðferðar. Það liggur ekkert sérstaklega á að keyra þessa endurskoðun í gegn. Þeim mun mikilvægara er að sú endurskoðun sé vönduð og því legg ég til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og það unnið betur fyrir næsta þing. Frú forseti. Verði þessi frávísun mín ekki samþykkt, verði hún felld, munu þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sitja hjá við þær tillögur sem frv. hefur að geyma.

Hæstv. forseti. Markmiðið með þessu frv. er að setja heildarlög um réttindi og skyldur þeirra sem eiga land, stuðla að skipulegri nýtingu þess og tryggja að land sem vel er fallið til búvöruframleiðslu verði varðveitt til slíkra nota svo sem kostur er. Með þessu frv. er verið að færa löggjöf um jarðir fram til nútímans og samræma þeim meginreglum sem gilda um aðrar fasteignir í íslenskri löggjöf, en gildandi jarðalög eru að stofni til frá því 1976 og voru orðin nokkuð úrelt.

Frú forseti. Sjónarmið um meðferð lands og landgæða hafa breyst mjög á síðari árum og á allra síðustu tímum og nú eru gerðar mun ríkari kröfur um meðferð, vörslu og nýtingu lands og landgæða og að þau lúti lögmálum um sjálfbæra þróun. Hafa íslensk stjórnvöld undirgengist alþjóðlega sáttmála sem kveða á um þá stefnumörkun auk eigin yfirlýsinga í þá veru. Telja verður því eðlilegt og sjálfsagt að í markmiðskafla þessara laga verði kveðið á um að meðferð og landnýting lúti lögmálum og kröfum um sjálfbæra nýtingu auðlindanna. Það skortir algjörlega og hvergi er minnst á þann þátt í þessu frv. til jarðalaga en væri þó ærin ástæða til. Það má benda á að nú standa fyrir dyrum grundvallarbreytingar á stuðningskerfi stjórnvalda við landbúnað, vörslu, meðferð og nýtingu landgæða, búsetu og félagsauð í dreifbýli landsins. Mun sú þróun væntanlega verða sú að horfið verði frá framleiðslutengdum stuðningi til stuðnings við félagslega og náttúrulega grunnþætti landbúnaðar ásamt lögmálum um verndun gæðanna og sjálfbæra nýtingu þeirra. Þetta sjónarmið fær afar litla eða enga stoð í þessu lagafrv. Breytingar í þá átt geta gjörbreytt afstöðu til lagaumgerðar um meðferð og ráðstöfun lands og landgæða. Frú forseti. Réttur sveitarfélaganna til að grípa inn í ráðstöfun lands og meðferð þess er skertur verulega í þessu frv. frá því sem áður hefur verið. Eitt einkenni frv. er að rýmka um öll ákvæði sem lúta að því að taka land og landbúnað úr notum og stuðla að svokölluðu frelsi í viðskiptum með land og náttúruauðlindir og litið er á jarðeignir sem forgengilega hluti eins og hús og bíla. Minni hlutinn er andvígur þessari nálgun. Land og landgæði eru í sjálfu sér félagsleg eign framtíðarinnar. Við erum gestir á hótel jörð, eins og Tómas Guðmundsson kvað, og yrði það varla vel séð að hótelgestir hefðu mjög frjálsar hendur um nýtingu og meðferð eða sölu herbergisins meðan þeir gistu þar. Meiri hluti landb. leggur til umfangsmiklar breytingar á frv. til ábúðarlaga og frv. til jarðalaga en minni hlutinn bendir á að frumvörpin hafa verið mjög skamman tíma til umræðu í landbn. Áhrif þeirra breytinga sem frumvörpin geta haft í för með sér hafa ekki verið könnuð til hlítar og ekki hefur verið tekið tillit til athugasemda umsagnaraðila svo sem Bændasamtakanna, þjóðkirkjunnar og margra sveitarfélaga. Á grundvelli þessa leggur minni hlutinn til að málunum verði vísað frá, þau unnin betur og vísað til ríkisstjórnarinnar og hún annist það að þau verði unnin betur fyrir næsta reglulega þing. Verði ekki samþykkt að vísa málinu frá, frú forseti, munu þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sitja hjá við atkvæðagreiðslu um tillögurnar sem frv. hefur að geyma.

Hæstv. forseti. Það er rétt að við erum gestir á hótel jörð.

Velkominn.

Það er mikilvægt að huga að því á hverju einasta hóteli, hvort sem er jörðin eða landið, að mikilvægt er að leikreglur hótelsins séu einfaldar og skýrar og ekki svo miklar flækjur að hótelgestirnir komi aldrei aftur. Þann stutta tíma sem ég hef starfað sem landbrh. hefur þetta stóra mál, jarða- og ábúðarlög, verið á borði mínu sem þyngsta verkefnið. Ég þakka þinginu þá þolinmæði sem það hefur sýnt gagnvart því hve langan tíma þetta hefur tekið en þetta er flókin og vönduð lagabreyting. Ég fullyrði að gömul, úrelt lög falla úr gildi. Ný frjálslynd lög taka við og gera okkur auðveldara að byggja landið. Öll eignaskipti verða auðveldari og auk þess nýsköpun í sveitum. Ég veit að þjóðin verður hamingjusöm með þessi nýju lög.

Hæstv. forseti. Ég tel ekki að vísa eigi þessu máli frá en tek undir það að málið þurfi nánari skoðun, einkum að því er varðar rétt sveitarfélaga til að tryggja að jarðir geti verið í byggð.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni afar sérstætt mál. Ætlunin er að taka stóran hluta mjólkurframleiðslunnar undan samkeppnislögum og heimila verðsamráð og uppskiptingu markaða. Með öðrum orðum á að heimila starfsemi sem fræg varð úr Öskjuhlíðinni um árið. Í öðru lagi er ætlunin að aftengja svokallaða verðlagsnefnd eða a.m.k. að opna á heimild til þess þannig að ekkert opinbert eftirlit gæti orðið með verðlagningu á mjólkurvörum til framleiðenda. Það er rétt að taka fram að hæstv. landbrh. lýsti því yfir í nótt í umræðum að hann ætlaði að gera sitt besta til að koma í veg fyrir að lögin hans yrðu svo slæm. Í þriðja lagi er með lögfestingu þessara ákvæða komið í veg fyrir að greinin geti undirbúið sig og aðlagast þeim breytingum sem væntanlegar eru í kjölfar alþjóðasamninga sem nú standa yfir. Virðulegi forseti. Að því gefnu að þessi lög gangi í gildi þá erum við í Samf. sannfærð um að mun meiri hækkun verði á mjólkurafurðum en verið hefur í því kerfi sem nú er við lýði. Við segjum nei við þessu fráleita frv., virðulegi forseti, og lýsum mikilli undrun á því að á árinu 2004 skuli enn vera við lýði hugmyndir af þessu tagi.

Hæstv. forseti. Við styðjum þetta frv. Við teljum það horfa til framfara fyrir íslenskan landbúnað. Að tvennu hefur einkum verið fundið að í þessu frv. og reyndar báðum þeim frumvörpum sem hér eru lögð fram í einni spyrðu. Annars vegar að verðlagsaðhald verði ekki sem skyldi fari svo að heimild til að gefa framleiðendaverð frjálst verði nýtt. Hins vegar að upplýsingar séu ekki nægilegar um rekstrarafkomu og hagstærðir í mjólkurframleiðslunni. Hæstv. landbrh. gaf yfirlýsingu í gær sem ég treysti á að verði framfylgt. Varðandi verðlagsaðhaldið sagði hann að fari svo að fyrrgreind heimild verði nýtt þá verði það gert í fullu samráði við aðila vinnumarkaðar og verðlagsnefnd. Að hinu leytinu gaf hann yfirlýsingu um að sérstakt átak verði gert í að bæta upplýsingaöflun varðandi afkomu og stöðu mjólkurframleiðslu og mjólkurvinnslu. Þetta er í samræmi við tillögur sem áður höfðu komið fram frá fjölskipaðri nefnd um stefnumótun í mjólkurframleiðslu sem aðilar vinnumarkaðar eiga aðild að.

Hæstv. forseti. Rétt skal vera rétt. Hér er verið að staðfesta með lögum það fyrirkomulag sem ríkt hefur um mjög langa hríð í starfi mjólkuriðnaðarins á Íslandi með farsælum hætti. Hér er ekki verið að ganga til breytinga heldur er staðfest það fyrirkomulag sem verið hefur. Hér segir skýrt: ,,Þrátt fyrir ákvæði samkeppnislaga er afurðastöðvum í mjólkuriðnaði heimilt að gera samninga sín á milli um verðtilfærslu milli tiltekinna afurða. Leggja skal slíka samninga fyrir verðlagsnefnd til upplýsingar.`` Það er verið að tryggja mjólkuriðnaðinum það starfsumhverfi sem hann hefur búið við. Því er ekki verið að breyta á neinn hátt heldur er það staðfest. Verkalýðshreyfingin, fulltrúar hennar, er aðili að verðlagsnefnd. Hér er mál sem er mjög mikilvægt fyrir mjólkuriðnaðinn og ekki síður neytendur. Ég vil staðfesta það sem hér hefur verið rætt, að aðeins tiltekinn hluti mjólkurafurða verður verðlagður með opinberri verðlagningu. Yfir 50% mjólkurafurða verða undir samkeppnislögum. Ég held að hér sé farsæl aðgerð gagnvart mjólkuriðnaðinum og neytendum sem tryggi stöðu bændanna.

Frú forseti. Samf. lýsir furðu sinni á þeim hraða sem hafður var á við þinglega meðferð frv. sem hér um ræðir, um framleiðslu, sölu og verðlagningu búvara. Við minnum á að núgildandi samningur rennur ekki út fyrr en 1. sept. 2005. Í ljósi þeirrar umræðu sem hér varð í nótt sem leið og yfirlýsinga hæstv. landbrh. um að hann hyggist treysta sess verðlagsnefndar og efla eftirlit með að samningurinn komi neytendum til góða mun Samf. styðja frv. Samf. mun fylgjast vel með að hæstv. ráðherra standi við yfirlýsingu sína og að hagsmunir neytenda verði ekki fyrir borð bornir á gildistíma samningsins.

Hæstv. forseti. Það er mikilvægt að halda landinu í byggð og tryggja búsetu í landinu. Það er einnig mikilvægt að framleiða heilbrigða og góða vöru fyrir neytendur. Það er samt svo, virðulegi forseti, að umhverfi landbúnaðarins er að breytast. Það þarf að skoða þennan samning hygg ég fyrr en seinna, m.a. með tilliti til greiðslufyrirkomulagsins sem í honum er. Ég tel m.a. að það hefði átt að skoða sérstaklega fyrirkomulagið hvað varðar svokallaðar gripagreiðslur. Ég tel að þeir sem þróað hafa búskap sinn yfir í hrein holdanautabú hefðu átt að koma fyrr inn í málið en gert ráð fyrir í samningnum. En Frjálsl. styður þetta mál.

Frú forseti. Hér á að fara að greiða atkvæði um nýjan samning milli ríkisins og kúabænda. Ég fagna því að sá áfangi hafi náðst þetta tímanlega þannig að framleiðendur, þeir sem starfa í þessari grein við úrvinnslu og neytendur viti hvað bíður þeirra á næstunni. Ég tel það tímamót að þátttaka ríkisins í þessum málum skuli vera að færast skref fyrir skref frá framleiðslutengdum þáttum til annarra grunnþátta sem ekki tengjast framleiðslu. Það mun virka á annan hátt til að styrkja byggð, búsetu og atvinnulíf í dreifbýli. Þetta er ekki auðveldur vegur að rata en þarna er þó alveg ný stefnumörkun. Ég fagna því að skrefið skuli stigið. Ég tel mikilvægt að við búum okkur undir að styðja við landbúnað, fjölþætt atvinnulíf og búsetu í hinum dreifðu byggðum landsins eins og hér er efnt til. Að sjálfsögðu hefði ég viljað sjá meira fjármagn í þessum samningi. Þetta er tækifæri fyrir ríkið til að koma að því að efla atvinnulíf og styrkja á landsbyggðinni eins og er svo oft talað um á þinginu. Þarna gafst gullið tækifæri til að leggja til aukið fjármagn en að sjálfsögðu gleðjumst við yfir þeim áfanga sem hér næst.

Forseti er á þeirri skoðun að heppilegra og eðlilegra sé, samkvæmt þingsköpum, að hv. þingmenn geri grein fyrir atkvæði sínu ef þeir vilja ræða efnislega um mál í stað þess að biðja um orðið um atkvæðagreiðsluna.

Frú forseti. Nú fer fram atkvæðagreiðsla um frv. til laga um olíugjald og kílómetragjald. Stjórnarandstaðan stendur sameiginlega að brtt. við frv., sem fyrst og fremst beinast að því að í ljós hefur komið í meðförum efh.- og viðskn. að málið er verulega vanbúið. Lausu endarnir eru margir og ótal spurningar skildar eftir, t.d. varðandi það hvernig á að mæta þeim vanda sem snýr að bændum og leigubílstjórum í þessu máli. Segja má að brtt. okkar skiptist í þrennt. Í fyrsta lagi að breyta gildistöku frv., þ.e. að meginhluti þess taki ekki gildi fyrr en 1. janúar árið 2006. Í öðru lagi leggjum við til að tekið verði upp nýtt þrep fyrir smærri dísilfólksbíla sem kæmi til gildistöku strax 1. júlí á þessu ári. Í þriðja lagi leggjum við til að það verði kosin sérstök nefnd skv. 32. gr. þingskapa sem hafi það hlutverk að íhuga kosti og galla þess að taka upp notendagjald og umhverfisskatta í stað olíugjalds og hugsanlega samræmingu á Evrópska efnahagssvæðinu hvað slík gjöld varðar. Nefndin muni síðan skila inn til Alþingis skýrslu sinni strax í október í haust. Þetta teljum við nauðsynlegt til að fara yfir málið í heild sinni. Við tökum hins vegar undir meginmarkmið frv., þ.e. að fjölga litlum dísilfólksbílum, minnka mengun og gæta þjóðhagslegrar hagkvæmni. Frú forseti. Stjórnarandstaðan mun að öðru leyti sitja hjá við frv. þetta.

Frú forseti. Með brtt. meiri hlutans eru völd og áhrif flutt frá Alþingi til ráðherra. Með breytingunni verður staða framkvæmdarvaldsins styrkt með þeim formerkjum að stjórnsýslan sé gerð skilvirkari. Ég styð þann hluta frv. sem lýtur að skipan tryggingaráðs og stjórnsýslulegri stöðu Tryggingastofnunar ríkisins, eins og var í upphaflegu frv. ráðherra sem nú er búið að gjörbylta. Ég mun sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu.

Forseti. Með frv. á að sameina lyfjaverðsnefnd og greiðsluþátttökunefnd. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð telur að sameining nefndanna geti dregið úr faglegu trausti og að hægt verði að draga í efa réttmæti ákvarðana nefndarinnar um lyfjaverð í ljósi hagsmuna ríkissjóðs af ákvörðunum um greiðsluþátttöku almannatrygginga. Með frv. er sett lagastoð undir greiðsluþátttöku almannatrygginga í lyfjum með sambærileg meðferðaráhrif, svokölluð ,,analog lyf``. Þessi heimild hefur fram til þessa verið í reglugerð. Fyrir utan fagleg sjónarmið má telja líklegt að umsýslukostnaður vegna lyfjakorta verði mikill og dragi úr þeim sparnaði sem sóst er eftir, lyfjaávísanir fari eftir efnahag sjúklinga og auk þess muni aukinn lyfjakostnaður leggjast á sjúklinga. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð greiddi atkvæði á móti því að taka inn í lögin ákvæðin um heimild til að flokka lyf til greiðsluþátttöku sem hafa sambærileg meðferðaráhrif. Vegna þessara atriða mun Vinstri hreyfingin -- grænt framboð sitja hjá við afgreiðslu málsins.

Hæstv. forseti. Nú hlær þingheimur. Eina ferðina enn á að gera mikilvægt fyrirtæki að hlutafélagi eða veita heimild til slíks. Ég held að okkur verði ekki hlátur í hug þegar fram líða stundir. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði erum þeirrar skoðunar að grunnþjónusta samfélagsins eigi að vera í eigu og á vegum samfélagsins. Það á að búa um rekstrarformið með þeim hætti að það stuðli að stöðugleika. Reynslan af því þegar samfélags- og stoðþjónustu er breytt í hlutafélög er sú að það er undanfari þess að þær séu markaðs- og einkavæddar. Þegar slík fyrirtæki eru síðan sett á markað og þau verða háð afkomusveiflum og sveiflum á verðbréfamarkaði er niðurstaðan sú að stöðugleikinn í eignarhaldinu hverfur. Við erum andvíg lagasetningunni.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um tillögu til þál. um áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára. Á fund nefndarinnar komu fjölmargir gestir og enn fleiri skriflegar umsagnir bárust eins og getið er um á þskj. 1670. Ég held að óhætt sé að segja að nefndin hafi farið vel í þetta mál. Eins og nærri getur er jafnréttisáætlun til fjögurra ára mjög umfangsmikið mál og snertir flesta þætti þjóðlífsins. Nefndin fagnar sérstaklega uppsetningunni á þáltill. eins og hún kom frá hæstv. félmrh. Það er nýstárleg samsetning og auk nefndarinnar fögnuðu margir gesta hennar þeirri framsetningu. Nefndin fjallaði mjög nákvæmlega um þessa ályktun og gerði nokkrar breytingar eða viðbótartillögur sem tíundaðar eru á þskj. 1670 í tíu liðum. Ég tel ekki ástæðu til að lesa þær upp en þær eru nokkuð fjölbreytilegar og ná yfir mörg svið. Ég held að óhætt sé að segja að þær geri lítið annað en að bæta ágæta tillögu sem lá fyrir nefndinni. Ég vek athygli á því, forseti, að undir nál. skrifa allir hv. nefndarmenn í félmn. Auk mín skrifa undir það hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, Pétur H. Blöndal, Birkir J. Jónsson, Guðjón Hjörleifsson, Jóhanna Sigurðardóttir, Katrín Júlíusdóttir, Helgi Hjörvar og Gunnar Örlygsson. Þá sat hv. þm. Ögmundur Jónasson fund nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann einnig samþykkur áliti þessu. Nefndin mælir með því að þál. verði samþykkt með þeim breytingum sem getið er um á áðurnefndu þingskjali. Ég tel afskaplega merkilegt, virðulegur forseti, að nást skuli algjör samstaða innan nefndarinnar um jafnmikilvægt og umfangsmikið mál og jafnréttisáætlun er. Ég tel að í því felist líka mikil og sterk pólitísk skilaboð frá hv. Alþingi um að vilja fylgja eftir þeirri áætlun sem hér er til umræðu. Þetta eru skýr jafnréttisskilaboð sem koma frá hv. félmn. Ég tel það fagnaðarefni og þakka hv. nefndarmönnum í félmn. fyrir afskaplega vandaða vinnu. Málin voru rædd afskaplega vítt og einstaklega góð samstaða náðist um efnið sem var til umræðu. Virðulegur forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fara í smáatriðum yfir öll þau atriði sem ályktunin fjallar um né heldur þær breytingar sem nefndin leggur til og vísa enn og aftur til þskj. 1670. Nefndin mælir eins og áður segir einróma með samþykkt þáltill. með framangreindum breytingum.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir hið ágæta samstarf sem náðist í hv. félmn. milli stjórnar og stjórnarandstöðu í þessu máli. Það sýnir hvaða árangri er hægt að ná ef stjórn og stjórnarandstaða leggja saman. Úr því kemur ágætisniðurstaða. Mér hefði fundist að hv. formaður nefndarinnar hefði átt að gera því betur skil en hann gerði. Mér finnast þessar tillögur það gagnmerkar að þær hefðu verðskuldað að eytt væri í þær nokkrum orðum í framsöguræðu hv. formanns. Við fyrri umr. um tillöguna voru nokkuð gagnrýnd lausatök sem mörgum fannst á þáltill. þótt margt í henni boðaði nýmæli og ferskleika að því er varðar jafnréttismálin, að tekið yrði með öðrum hætti á málunum. Það var gagnrýnt að skerpa þyrfti á ýmsum atriðum, auk ýmissa ákvæða í jafnréttismálum sem vantaði inn í áætlunina. Það hefur flestallt náðst fram í áætluninni. Ég tel hana gagnmerka en auðvitað er það undir því komið hvernig henni verði framfylgt, þ.e. hvort hún skilar þeim árangri sem vonir eru bundnar við af nefndarmönnum. Ég fagna því að skýrari ákvæði eru um jafnréttisáætlanir. Við fórum í gegnum það við fyrri umr. að enginn veit um það í kerfinu, hvorki Jafnréttisstofa né ráðuneytið, hve margar stofnanir hafa gert jafnréttisáætlanir. Þegar það var upplýst brást hæstv. ráðherra við með því að hrinda af stað átaki í því að fá fyrirtæki og stofnanir með fleiri en 25 starfsmenn, hvort heldur þau eru í opinberri eigu eða einkaaðila, til að setja sér jafnréttisáætlanir. Það er tímasett í þessari áætlun, með brtt. nefndarinnar, hvenær þær eigi að liggja fyrir. Við í nefndinni leggjum mikla áherslu á það í áliti okkar að styrkja vel starf jafnréttisfulltrúa. Það veltur á miklu um framkvæmd jafnréttisáætlana hvernig búið er að jafnréttisfulltrúum í ráðuneytum. Ég fagna því einnig að tekið er mjög ákveðið á fræðslu um jafnréttismál, að fræðsla og jafnréttisáætlanir nái til allra stjórnenda í kerfinu. Sérstaklega er tekið fram að jafnréttisfræðsla eigi líka að ná til ráðherra. Ég vona sannarlega að því verði fylgt fast eftir. Hæstv. félmrh. ber mikla ábyrgð á því að það gangi fram. Það hefur sýnt sig að það veitir ekki af hjá mörgum hæstv. ráðherrum að fá fræðslu í jafnréttismálum. Á því er tekið í þessu áliti, að ráðherrar fái jafnréttisfræðslu. Einnig er því beint til forseta Alþingis og forsn. að sett verði jafnréttisáætlun á Alþingi og jafnréttisfræðslu verði komið á fyrir stjórnendur þingsins og alþingismenn. Bæði alþingismenn og ráðherrar eiga að fara í jafnréttisfræðslu og ég vænti mikils af því. Svipuð leið var farin í Svíþjóð með góðum árangri. Hér hafa menn samið um þinglok og ég mun því stytta mál mitt eftir því sem hægt er þótt ég hefði getað haft um málið langa ræðu. Ég vil sérstaklega gera grein fyrir tveim atriðum í þessari framkvæmdaáætlun sem ég met mikils að hafi náðst fram. Í fyrsta lagi að það sett inn að gera eigi framkvæmdaáætlun um launajafnrétti og félagsmálaráðuneyti vinni í samstarfi við heildarsamtök starfsmanna ríkis og sveitarfélaga að undirbúningi framkvæmdaáætlunar til að ná fram fullu launajafnrétti. Við gerð áætlunarinnar verði tekið tillit til 14. og 22. gr. laga nr. 96/2000 og niðurstaðna rannsókna, m.a. skv. 19. og 20. tölul. II. hluta áætlunarinnar, um launamun kynjanna. Hér á að hrinda í gang framkvæmdaráætlun þar sem m.a. er kveðið á um að taka eigi tillit til jákvæðrar mismununar sem kveðið er á um í lögum um jafnréttismál. Þá hefji félagsmálaráðuneyti viðræður við aðila vinnumarkaðarins um að sambærilegar áætlanir verði gerðar sem taki til almenna vinnumarkaðarins. Ég fagna þessari tillögu, ekki síst þar sem í henni er svo til orðrétt tekin upp tillaga frá mér og nokkrum þingmönnum Samf. á þessu þingi um framkvæmdaáætlanir til að ná fram launajafnrétti, þar sem átti að setja fram tímasettar framkvæmdaáætlanir, annars vegar fyrir opinbera markaðinn og hins vegar fyrir almenna vinnumarkaðinn. Samkvæmt þeim tillögum átti að vinna eftir föngum í samráði við aðila vinnumarkaðarins og Samband sveitarfélaga. Þar átti einmitt að beita ákvæði 22. gr. jafnréttislaga um jákvæða mismunun að undangenginni rannsókn á launamun kynjanna og öðrum þáttum launakjara sem kveðið er á um í 14. gr. jafnréttislaga. Efnislega er þessi tillaga, sem ég og aðrir þingmenn Samf. fluttum, komin inn í þessa framkvæmdaáætlun. Ég fagna því mjög en bendi á, virðulegi forseti, að grannt verður fylgst með því að framkvæmdaáætlun um launajafnrétti kynjanna verði fylgt. Ég fagna einnig mjög athugun sem fjmrh. á að gera á áhrifum launakerfis ríkisins á launamun kvenna og karla. Félmn. bætti þar við að sú úttekt ætti að taka til launa og hvers konar frekari þóknunar í samræmi við 2. mgr. 14. gr. jafnréttislaga. Ég ætla að vísa til þess sem þar segir, með leyfi forseta: ,,Með launum í lögum þessum er átt við almennt endurgjald fyrir störf og hvers konar frekari þóknun, beina og óbeina, hvort heldur er með hlunnindagreiðslum eða með öðrum hætti, sem atvinnurekandi greiðir starfsmanni sínum fyrir vinnu hans.`` Virðulegi forseti. Þegar nefndin ákvað að taka inn úttekt á launakerfi ríkisins, á launamun kvenna og karla, var ekki komin niðurstaða úr úttekt sem ég óskaði eftir að Ríkisendurskoðun gerði á svokölluðum viðbótargreiðslum til opinberra starfsmanna. Þá úttekt hef ég nú fengið í hendur. Henni hefur væntanlega verið dreift til þingmanna í dag en þar kemur ljóslega fram hve brýnt er að í þeirri úttekt sem fjmrh. ætlar að gera á launakerfi ríkisins verði tekin með úttekt á öllum hlunnindagreiðslum, þóknunum, beinum og óbeinum, og gerð skoðun á því með tilliti til kynjanna. Ég vil aðeins fara nokkrum orðum um þá úttekt sem nú liggur fyrir hjá Ríkisendurskoðun um þetta efni. Ég óskaði eftir því í nóvember sl. við Ríkisendurskoðun að gerð yrði sérstök athugun á því hvernig háttað væri greiðslum vegna viðbótarlauna til ríkisstarfsmanna og hvernig þær skiptust milli kynja. Úttekt Ríkisendurskoðunar sem nú liggur fyrir staðfestir að viðbótarlaunagreiðslur tíðkast hjá opinberum starfsmönnum. Virðulegi forseti, það er þvert á það sem fjmrh. upplýsti í svari til mín um það efni á Alþingi síðasta nóvember. Í svarinu kom fram að ákvæði starfsmannalaga um viðbótarlaun hafi ekki enn komið til framkvæmda og engar reglur gildi um slíkar greiðslur. Viðbótargreiðslur samkvæmt úttekt Ríkisendurskoðunar sem nú liggur fyrir koma helst fram í yfirvinnugreiðslum þar sem ekki er krafist vinnuframlags á móti. Nokkrar stofnanir nota þóknanir í einhverjum mæli til greiðslu viðbótarlauna og einnig geta akstursgreiðslur skipt verulegu máli. Ákvarðanir um viðbótarlaun eru oftast byggðar á einhliða ákvörðun forstöðumanns eða persónulegum samningum starfsmanns og forstöðumanns. Þessi úttekt sýnir sláandi mun á viðbótargreiðslum milli kynja. Forustumenn opinberra starfsmanna hljóta að taka þetta mál upp í komandi kjarasamningum. Krefja verður fjmrh. um það að setja samræmdar viðmiðunarreglur um viðbótargreiðslur launa. Það er kallað eftir því í úttekt Ríkisendurskoðunar að fjmrh. setji slíkar samræmdar reglur. Ég vil lýsa furðu minni á því, virðulegi forseti, að það skuli beinlínis hafa komið fram í svari hæstv. ráðherra að engar viðbótargreiðslur tíðkuðust í launakerfi hjá ríkisstarfsmönnum þegar úttekt Ríkisendurskoðunar leiðir í ljós að svo er. Þær skipta hundruðum milljóna segir í úttekt Ríkisendurskoðunar. Í henni kemur fram sterk vísbending um að mun meiri kynjamunur sé á viðbótarlaunum starfsmanna sem tilheyra BSRB-félögum og þeirra sem tilheyra BHM-félögum. Fram kemur að í úttektinni voru greindir 3.335 af 17 þúsund starfsmönnum ríkisins sem líkur bentu til að hefðu fengið viðbótarlaun á árinu 2002. Verulegar líkur voru á að viðbótargreiðslur rynnu til um 1.100 starfsmanna. Sá hópur fékk greiddar 443 millj. kr. í viðbótarlaun þar sem 284 millj. kr. runnu til karla en 159 millj. kr. til kvenna. Þetta sýnir að konur fengu að meðaltali einungis um 56% af þeirri fjárhæð sem karlar fengu. Það má rekja til viðbótarlauna. Flestir þessara 1.100 starfsmanna störfuðu hjá tíu stærstu ríkisstofnununum, sem Ríkisendurskoðun gerði sérstaka úttekt á. Af tæplega 1.100 starfsmönnum sem fengu viðbótargreiðslur fengu aðeins fjórar konur yfir 200 þús. kr. á mánuði en 14 karlar. Í hópi þeirra sem fengu lægstu yfirvinnugreiðslurnar, allt að 10 þús. kr. á mánuði, voru 29 konur en fjórir karlar. Það snýst sem sagt alveg við, virðulegi forseti, að þegar kemur að lægstu viðbótargreiðslunum þá eru konur fjölmennari en þegar kemur að hæstu viðbótargreiðslum snýst þetta við og konur eru mun færri. Mesti munurinn var milli þeirra sem höfðu fastar yfirvinnugreiðslur á bilinu 100--120 þús. kr. á mánuði. Í þeim hópi voru 74 karlar en aðeins 6 konur. Þetta finnast mér sláandi upplýsingar sem hljóta að koma til skoðunar bæði á vettvangi samtaka launafólks og hjá fjmrn. Viðbótarlaun í formi þóknanagreiðslna eru bæði einingargreiðslur og þóknanir. Einingargreiðslur fengu á árinu 2002 546 fastráðnir karlar og 212 konur. Á árinu 2002 voru greiddar 788 millj. kr. í einingargreiðslur úr launakerfi ríkisins, sem rekja má mikið til viðbótargreiðslna. 1.788 karlar og 1.261 kona fengu greiddar þóknanir á árinu 2002. Greiddar voru 727 millj. kr. í þóknanir. Akstursgreiðslur eru í einhverjum tilvikum notaðar sem viðbótarlaun líka og 702 karlar fengu akstursgreiðslur á móti 445 konum. Þessar viðbótargreiðslur, sem annaðhvort eru í formi þóknana, einingargreiðslna, yfirvinnu sem ekki er unnin eða akstursgreiðslna, virðast skipta hundruðum milljóna. Þegar þetta er lagt saman virðist einn og hálfur til tveir milljarðar fara í slíkar greiðslur. Hvers vegna er svona sláandi munur milli kynja þegar kemur að viðbótargreiðslum? Meðan ekki eru til samræmdar greiðslur er ekki einungis um að ræða mismun milli kynja heldur líka milli opinberra starfsmanna hjá hinum ýmsu stofnunum þegar ekki er beitt samræmdum viðmiðunarreglum. Þar er ekki aðeins um að ræða mun milli kynja heldur einnig mismun milli opinberra starfsmanna eftir því í hvaða stofnun þeir vinna. Svo handahófskennd vinnubrögð við greiðslu viðbótarlauna ýta undir launamisrétti. Ég tel að fjmrh. verði án tafar að setja um það samræmdar viðmiðunarreglur. Það er einmitt athyglisvert í þessari skýrslu að Ríkisendurskoðun bendir á að setja þurfi slíkar viðmiðunarreglur fyrir forstöðumenn til að fara eftir við ákvörðun viðbótarlauna. Þeir segja beinlínis í skýrslunni að það skuli m.a. gert til að ná fram jafnrétti kynjanna. Orðrétt segir í skýrslunni, með leyfi forseta: ,,Slíkar reglur væri síðan hægt að tengja við eða setja inn í jafnréttisáætlun eða starfsmannastefnu viðkomandi stofnunar.`` Ég taldi ástæðu til þess, virðulegi forseti, að fara yfir þetta atriði. Það skiptir verulegu máli fyrir framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum til næstu fjögurra ára. Ég vildi mjög gjarnan ræða um ýmislegt fleira af því sem náðist fram í þeim breytingum sem félmn. flytur. Ég mun þó ekki gera það að sinni vegna þess hve tíminn er naumur. Ég fagna því að við náðum fram að á vegum menntmrn. verði unnið að úttekt á stöðu jafnréttis á lista- og menningarsviði. Einnig fagna ég því að lögð er áhersla á að rýmri skilgreining verði á jafnréttishugtakinu með hliðsjón af stöðu og þróun minnihlutahópa í samfélaginu og stöðu fólks á vinnumarkaði eftir aldri. Ég tel mikilvægt að með þessu sé fylgst. Að því er einmitt unnið í félmrn. í nefnd sem ég á sæti í um málefni eldra fólks á vinnumarkaði. Það er í samræmi við þáltill. sem hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur flutt. Í lokin vil ég leggja áherslu á tvennt, virðulegi forseti. Sum af þeim verkefnum sem vinna á að í jafnréttisáætluninni eru mjög kostnaðarsöm og mikilvægt að tillit verði tekið til hennar við gerð fjárlaga á þeim tíma sem hún er í gildi. Við hljótum auðvitað að fylgjast grannt með því að fjárlagagerðin taki tillit til þessa. Einnig fagna ég því að inn hafi náðst ákvæði um að efla starfs- og endurmenntun á vinnumarkaði, ekki síst hjá ófaglærðum konum, svo að þær verði hæfari til að takast á við verkefnin í ört vaxandi tækniþróun á vinnumarkaði. Eina atriðið sem ég hef verulegar athugasemdir við og skiptar skoðanir voru um á milli mín og stjórnarliða er að ég tel að yfirstjórn samþættingar jafnréttismála ætti að vera hjá forsrn. Ég held að ég fari rétt með að það hafi t.d. verið gert í Svíþjóð með góðum árangri. En hér er lagt til að yfirstjórn samþættingar jafnréttissjónarmiða verði undir félmrn. og hæstv. félmrh. Ég held málaflokkurinn hefði aukið vægi hjá forsrn. og ráðherrar muni frekar hlýða boðvaldi forsrh. í þessu efni varðandi yfirstjórn samþættingar jafnréttissjónarmiða. Ég tel að málið eigi að vera undir þeim hatti en um það náðist ekki samkomulag. Með tilliti til annarra atriða get ég þó eftir atvikum fallist á að þetta verði a.m.k. reynt. Ég útiloka hins vegar ekki að síðar verði flutt um það tillaga að samþætting á yfirstjórn jafnréttissjónarmiða verði undir forsrn. Ég þakka fyrir þær umsagnir sem nefndinni bárust um þetta mál. Þær voru afar gagnlegar, m.a. frá Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum við Háskóla Íslands og eins frá jafnréttisfulltrúa Reykjavíkurborgar. Þar komu fram mjög góðar athugasemdir. Í þeim umsögnum er lögð mikil áhersla á að nýta þær rannsóknir sem til eru um jafnréttismál. Mikill skortur er á að það hafi verið gert og gæti ég rakið mörg dæmi um það. En því er fylgt eftir í nál. sem ég vona að ráðuneytin fari yfir hvert um sig og jafnréttisáætlun verði fylgt. Ég fagna því líka að iðn.- og viðskrn. skuli sérstaklega falið, samkvæmt tillögu okkar í nefndinni, að gera úttekt á árangrinum af verkefnum undanfarinna ára sem haft hafa það markmið að örva frumkvæði kvenna í atvinnurekstri, m.a. stöðu kvenna gagnvart stuðningskerfi atvinnulífsins hvað varðar styrki, lánsfé og hlutabréf. Úttektin á að hafa það að markmiði að afla upplýsinga sem geti orðið grundvöllur að frekari aðferðum til að efla þátt kvenna í atvinnurekstri. Ég tel að þetta sé afar gagnlegt. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í upphafi þá veltur þetta allt á framkvæmdinni, þ.e. hvort sá rammi sem hér er skapaður fyrir áætlun í jafnréttismálum til næstu fjögurra ára skili þeim árangri sem vonast er eftir. En með því verður grannt fylgst af okkur í stjórnarandstöðunni.

Hæstv. forseti. Það verða engar frekari breytingar á áætlun í jafnréttismálum sem hér liggur fyrir. En ég tek undir það með hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að grannt verður fylgst með því að áætluninni verði framfylgt. Hún er gerð samkvæmt lögum frá árinu 2000, um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla. Þar er kveðið á um að félmrh. beri að gangast fyrir áætlun af þessu tagi til fjögurra ára í senn. Tillagan hefur tekið nokkrum breytingum frá því að hún kom fyrst fram. Ágætt samstarf tókst með stjórn og stjórnarandstöðu um það efni. Stjórnarandstaðan vildi ganga lengra á ýmsum sviðum. Hér eru skjalfestar í umsögnum minni hluta í nefndum þingsins þær áherslur sem stjórnarandstaðan hefði viljað sjá í áætluninni. Hið jákvæða við þessa áætlun er að reynt skuli að setja tímamörk og koma henni í markvissan farveg. Ef þeim áformum sem hér er að finna verður framfylgt þá væri það gott. Það hefur nefnilega verið þannig á undanförnum árum að gefin hafa verið fyrirheit, t.d. um kjarakannanir hjá hinu opinbera, sem síðan hafa ekki verið uppfyllt. Ég ætla ekki að reifa það sem er að finna í þessum gögnum. Ég vona að tillögur stjórnarandstöðunnar eigi eftir að verða efniviður, ekki aðeins stjórnarandstöðu heldur einnig stjórnarmeirihluta og ríkisstjórn á næstu árum. En ég geri það að lokaorðum mínum að taka undir yfirlýsingu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur um að við munum fylgjast mjög vel með því að jafnréttisáætluninni verði framfylgt.