Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Það er átakanlegt þegar maður veltir fyrir sér kjörum ýmissa hópa í þjóðfélaginu, til dæmis öryrkja, eldri borgara og annarra einstaklinga og fjölskyldna sem lifa á bótum og eru á framfærslu opinberra aðila. Ég hef velt því mikið fyrir mér undanfarna daga hvernig við getum bætt kjör þeirra, eins og þið öll hafið örugglega gert líka. Ljóst er að þau verða ekki bætt nema við aukum verðmætasköpun í landinu. Við verðum að fjölga atvinnutækifærum þar sem borguð eru betri laun. Við þurfum að framleiða meira til að skapa verðmæti og gjaldeyri til að greiða niður skuldir okkar og til að geta staðið undir frekari velferð í landinu. Það höfum við svolítið í hendi okkar en mér finnst okkur ekki takast mjög vel upp við það að koma því í gang. Hér bíða stór atvinnutækifæri þess að komast í gang. Það er undir okkur komið að bæta kjör þeirra hópa sem ég minntist á í upphafi, öryrkja, eldri borgara og fólks á bótum. Það er í okkar höndum að koma þeim atvinnutækifærum í gang. Mér finnst það mikilvægt verkefni að stefna á það á þessu ári að eitthvað af þeim stóru verkefnum sem bíða þess að komast í gang, t.d. álver í Helguvík og virkjanir í neðri hluta Þjórsár, séu verkefni sem geta skapað gjaldeyri og tekjur til að mæta samborgurum okkar sem við þurfum helst og best að líta eftir. Það finnst mér vera verkefni okkar í þessum sal og ég trúi því og treysti að við viljum öll taka þátt í því. Til þess þurfum við að skapa verðmæti í þjóðfélaginu, það gerist ekki öðruvísi en með því að koma stórum framleiðslutækifærum í gang og auka kvótann strax.

Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða hér samskipti við tvær vinaþjóðir okkar. Það er sannarlega ljóst og við vitum það fyrir víst að Færeyingar eru vinir í raun. Ég furða mig á því þegar ég sé fréttir um að þeim hafi ekki verið svarað í eitt og hálft ár hvort nýjustu þotur þeirra megi lenda á Reykjavíkurflugvelli. Ég vitna í viðtal við Guðriði Helenu Petersen sem er formaður Færeyingafélagsins á Íslandi. Hún segist ekki skilja hvers vegna Færeyingar megi ekki skipta um þotutegund. „Ég er alla vega ekki búin að átta mig á hvað málið sé,“ segir hún. Ég held að vinir okkar séu búnir að fljúga hingað til Reykjavíkur í hálfa öld. Önnur vinaþjóð okkar, það verður bara að segjast eins og er, kemur hins vegar afskaplega sérkennilega fram við okkur Íslendinga. Þá er ég að vísa til Norðmanna út af makríldeilunni. Þar í landi fara menn hörðum orðum um okkur Íslendinga og kalla okkur meðal annars sjóræningja á opinberum vettvangi. Á sama tíma og Norðmenn sýna algjöra óbilgirni í þessu deilumáli fara þeir fram á, og ég vek athygli á því, að veidd séu 50–60% umfram ráðgjöf. Það er þvert á yfirlýsta stefnu Norðmanna og auðvitað okkar Íslendinga um sjálfbærni veiða. Reyndar hafa sérfræðingar upplýst að ef farið yrði eftir þeim ráðleggingum gæti það leitt til markaðshruns á þessari verðmætu fisktegund. Ég vona að við munum sjá það að vinir okkar, Norðmenn, muni sýna í orði að þeir vilji stunda sjálfbærar veiðar 

Virðulegi forseti. Í síðustu viku varð svolítill fjölmiðlastormur vegna laga um almannatryggingar sem samþykkt voru nýlega á Alþingi. Kergjan sem kom upp úr því einkenndist af áhyggjum af friðhelgi einkalífsins. Sá sem hér stendur reyndi að útskýra fyrir kjósendum sínum að aðalmarkmiðið hefði átt að vera, og átti að vera, að gera fólki auðveldara að fá réttar bætur á réttum tíma en ekki bara það eftirlit sem flestir aðrir stjórnmálamenn tala sífellt um. En það trúir því enginn og ég vil nefna tvær ástæður fyrir því. Í fyrsta lagi er það vegna þess að það ríkir, vil ég meina, nær fullkomið vantraust gagnvart Tryggingastofnun ríkisins. Notendur hennar upplifa sig sjálfkrafa sem sakborninga og áhyggjur þeirra eru ekki um að upp komist um bótasvindl heldur að ekki sé komið fram við alla þessa glæpamenn sem … 
             Annar vandinn er sá að við höfum sem samfélag aldrei tekið umræðuna um hvernig við ætlum að haga upplýsingasöfnun og upplýsinganýtingu þegar kemur að almannatryggingum. Nú höfum við tölvutæknina og við höfum tækifæri til að gera fólki mögulegt að hafa betri stjórn á því hvernig upplýsingar eru geymdar, hvernig þær eru nýttar o.s.frv. Við hefðum kannski átt að spyrja þeirrar spurningar á sínum tíma. Kannski gátum við það ekki, en þá ættum við að gera það núna. Hvernig gefum við fólki betri stjórn yfir upplýsingum sínum þannig að þegar við „dílum“ við almannatryggingakerfið sé það gert í meiri sátt við þá sem það varðar?

Herra forseti. Ég vil lýsa áhyggjum mínum vegna þeirrar umræðu sem fram hefur farið í samfélaginu á síðustu dögum um meðferð á dýrum hér á landi, aðallega kjúklingum. Ég hef hlustað á það sem sagt hefur verið og skrifað af hálfu þeirra sem starfað hafa á slíkum búum og gert sérstakar athuganir á framkvæmd íslenskra dýraverndarlaga. Þær frásagnir valda mér ugg í brjósti. Ekki ætla ég að setja alla kjúklinga- eða svínabændur sem stunda svokallaðan verksmiðjubúskap undir sama hatt, en ég vil biðja menn að fara ekki fram úr sér á kostnað velferðar dýranna. Ég held að enginn neytandi vilji vera aðili að viðskiptum þar sem illa er farið með dýr til að ná niður verði eða auka hagkvæmni framleiðslunnar. Samkvæmt lögum um velferð dýra sem samþykkt voru á Alþingi í fyrravor og tóku gildi 1. janúar síðastliðinn skal tryggt að dýr séu haldin í umhverfi sem samræmist sjónarmiðum um velferð dýra. Umhverfi þeirra skal vera þannig að þau geti athafnað sig, hreyft sig, hvílst, notið útivistar, beitar eða viðhaft annað atferli sem þeim er eðlilegt. Frásagnir af því hvernig dýrum er slátrað til matvælaframleiðslu og þeim haldið lokuðum inni í miklum þrengslum vekja áleitnar spurningar um hvort farið sé að lögum um velferð dýra hér á landi. Einnig hef ég heyrt í fjölmiðlum frásagnir af því að í þau sé sparkað, þeim hent í veggi og jafnvel beinbrotin á leið til slátrunar. Ekki verður annað sagt en að slíkt framferði beri vott um hreina mannvonsku og ég bið alla þá sem hafa ábyrgð á dýrahaldi með höndum, þá sérstaklega kjúklingabændur í ljósi umræðunnar, að fara gaumgæfilega ofan í saumana á því hvernig gætt er að velferð dýranna. Má í þessu samhengi minna á þau orð að framkoma okkar við hinn minnsta bróður segir til um hver við erum sjálf. 
            

Hæstv. forseti. Síðustu vikur hefur verið mikið rætt um sýklalyf og áhrif þess á menn og dýr. Þetta er þörf umræða og ég hef lengi haft áhyggjur af því í hvað stefnir í þessum málum. Í Bændablaðinu fyrir um þremur vikum var góð samantekt á samspili sýklalyfja og matvæla. Það er áhugavert að skoða þessa umfjöllun um notkun sýklalyfja í samhengi við vaxandi kröfur hagsmunaaðila í verslun á Íslandi sem eru að stórauka innflutning og losa um skilyrði er varða bæði frosið og ferskt kjöt frá Evrópu. Árlega er mikill fjöldi dauðsfalla í Evrópu og Bandaríkjunum rakinn til þess að fólk sé orðið ónæmt fyrir sýklalyfjum. Erlendis hafa sýklalyf verið notuð svo áratugum skiptir gegn sjúkdómum í mönnum og dýrum og sú notkun þykir eðlileg, enda er verið að tala um litla skammta til skemmri tíma og ákveðinn tími látinn líða á milli. Ofnotkun á þessum lyfjum þekkist þó erlendis. Hún felst í því að gefa dýrunum reglulega sýklalyf, blanda því saman við fóður og drykkjarvatn svo að þau innbyrði efnið og eru þannig notuð sem vaxtarhvetjandi efni. Dýrin ná þó ekki að losa sig alfarið við lyfin úr líkamanum fyrir slátrun og því berast þau yfir í menn við neyslu á matvælum. Þessi lyf safnast svo saman í mannslíkamanum sem myndar þannig ónæmi fyrir sýklalyfjum. Ef einstaklingur er ónæmur fyrir sýklalyfjum verða til enn þá sterkari sýklar sem ómögulegt getur reynst að vinna á og geta leitt til dauða. Í ESB-löndum eru um 25 þús. dauðsföll árlega rakin til ofnotkunar sýklalyfja í landbúnaði. Virðulegi forseti. Ástæða þess að ég fjalla um þetta er sú að staðan í þessum málum er langbest á Íslandi og í Noregi. Erlendis er lyfjunum blandað í dýrafóður en þau vandkvæði sem hafa komið upp hérlendis má að megninu til rekja til fóðurinnflutnings. Þetta bitnar helst á alifuglarækt en íslenskir alifuglaræktendur hafa vakið athygli erlendis fyrir þann árangur sem þeir hafa náð og eru íslenskir bændur mjög meðvitaðir um þá áhættu sem fylgir notkun sýklalyfja og gilda mjög strangar reglur um þessi mál hérlendis, skráning á lyfjanotkun auk prófunar á hrávöru. Við þurfum að hafa varann á 

Virðulegur forseti. Ég vil gera hér að umfjöllunarefni bankaskattinn. Um þann skatt tókst nokkuð góð samstaða í þinginu fyrir jólin. Hann á að afla ríkissjóði tugmilljarða tekna á næstu árum og skiptir auðvitað miklu máli í tengslum við uppgjör á þrotabúum hinna föllnu banka. Gerðar voru nokkrar breytingar á málinu í þinginu sem kunnugt er og skatturinn átti sér út af fyrir sig skamman aðdraganda. Nú er fallinn dómur í Hæstarétti og vakti sérstaka athygli mína viðtal á föstudagskvöldið á Stöð 2 við Ragnar Hall lögmann um túlkun á þeim hæstaréttardómi. Nú er það svo að Ragnar Hall er reyndasti skiptastjóri sem við Íslendingar eigum og hann hefur verið okkur ráðagóður í skyldum málum og raungóður í viðureignum við erlenda kröfuhafa. Þess vegna leggur maður auðvitað sérstaklega við hlustir þegar hann tjáir sig um þessi efni. Mér virðist þessi dómur og hugsanleg túlkun hans kalli á það að menn hér í þinginu, í efnahags- og viðskiptanefnd einkanlega, taki málið og rýni það hvort dómurinn hafi einhver áhrif á skattinn, hugsanlegt lögmæti hans og hvort við þurfum að hafa einhverjar áhyggjur af því að þessar tekjur náist ekki með þessum hætti. Það er gríðarlega mikilvægt vegna þeirra stóru fjárhæða sem hér eru annars vegar en líka vegna þess að við í þinginu stöndum hér saman öll sem eitt í þingflokkum þvert frá vinstri til hægri til að tryggja íslenska hagsmuni í þessu efni. Þess vegna væri miður ef ekki væri nægilega vel um málið lagatæknilega búið í þinginu.

Virðulegi forseti. Atvinnuleysisdraugurinn hefur gert Suðurnesjamönnum lífið leitt um langa hríð. Nú hillir undir jákvæðar breytingar í þeim efnum. Ýmis atvinnuverkefni eru í undirbúningi og önnur eru nú þegar farin af stað. Hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra undirritaði til dæmis fyrir skömmu fjárfestingarsamning við forsvarsmenn líftæknifyrirtækisins Algalíf. Algalíf er staðsett í Reykjanesbæ og framleiðir örþörunga. Úr þeim er unnið virka efnið astaxanthin. Það er sterkt andoxunarefni sem notað er í fæðubótarefni og vítamínblöndur auk þess að vera neytt sérstaklega í hylkjaformi. Fjárfestingarsamningurinn við Algalíf er gerður með þeim fyrirvara að hann komi ekki til framkvæmda fyrr en fullnægjandi lagastoðar hefur verið aflað frá Alþingi en ég á ekki von á öðru en að þingmenn allra flokka muni staðfesta samninginn. Þess má geta að fyrirtækið Bláa lónið hefur einnig um árabil ræktað þörunga og framleitt vinsælar hágæðasnyrtivörur úr þeim. Þörungaframleiðsla er að mínu mati mjög eftirtektarverður iðnaður sem gefur mikla möguleika til framtíðar. Skilyrði eru sérstaklega hagstæð á Íslandi fyrir þörungaframleiðslu. Ástæðurnar eru meðal annars hreint vatn, næg orka og hæft starfsfólk. Að lokum langar mig til að nefna fleiri atvinnuverkefni á Suðurnesjum sem gefa manni von um bjartari tíma með blóm í haga, t.d. fiskeldisstöðina Stolt Sea Farm Reykjanesi. Þar er um milljarðafjárfestingu að ræða. Í stöðinni er ræktuð fisktegund sem ber nafnið Senegalflúra. Seiðum hefur þegar verið sleppt í tankana og verður spennandi að fylgjast með hvernig eldið og reksturinn gengur. Stöðin nýtir affallsvatn úr jarðvarmavirkjuninni á Reykjanesi og ræktar verðmætan fisk til útflutnings. Klasaverkefnið Codland gengur vel en það miðar að því að auka verðmæti sjávarfangs, t.d. að framleiða ensím úr slógi. Flugstöð Leifs Eiríkssonar fer stækkandi vegna ört vaxandi ferðamannastraums til landsins o.s.frv. Af þessari upptalningu má sjá að margt er að gerast og tækifærin eru svo sannarlega til staðar. Það er mikill kraftur í fólkinu á Suðurnesjum og ég vona að atvinnuleysisdraugurinn þar heyri brátt sögunni til.

Hæstv. forseti. Samtökin Regnbogabörn hafa verið lögð niður. Það hefur ekki farið fram hjá okkur. Það hefur verið greint frá því í flestum miðlum undanfarna daga. Ástæðan er hefðbundin: Peningaskortur og enginn opinber stuðningur. Viðbrögðin eru sterk. Fólk tjáir sig meðal annars á fésbókarsíðu samtakanna og finnst fréttirnar hræðilegar og sorglegar. Viðbrögðin eru kannski ekki víðtæk en þau eru sterk. Einstaklingar þakka samtökunum bætt líf, hjálp við að komast út úr sálrænni áþján þunglyndis og hryllilegum afleiðingum eineltis. Um er að ræða dæmi um góðgerðarsamtök sem vinna að því að bæta samfélag okkar, fjöldasamtök um átak gegn einelti stofnuð af einstaklingum með hugsjón. Regnbogabörn hafa starfað í 12 ár. Þau hafa snert líf 20 þúsund einstaklinga á þeim tíma, átt ríkan þátt í að opna augu okkar og verið áberandi vettvangur í þjóðarátaki gegn þessu manneskjumeini. Ég skynja vel að viðbragðsáætlanir í skólakerfinu síðasta áratuginn hafa batnað, það hefur eitthvað áunnist, ég hef engan mælikvarða á það. Ég stend ekki hérna með ákall um peninga til handa einhverjum samtökum sem hafa verið lögð niður. Nei. Okkar ábyrgð er fyrst og fremst sú að spyrja hvort hér myndist skarð sem ekki verður fyllt.

Hæstv. forseti. Fyrir um það bil þremur vikum fór fram hér í þingsal mjög góð umræða, sérstök umræða, um verslun og viðskipti í landinu og vöruverð og þar á meðal þá staðreynd að þrátt fyrir verulega styrkingu krónunnar undanfarið ár hefur verð á innfluttum vörum ekki lækkað. Umræðan var mjög góð og þörf en svo vill til að hennar var hvergi getið í nokkrum einasta fjölmiðli á Íslandi, það heyrðist ekki tíst um þessa umræðu. Ég velti fyrir mér af hverju. Meira að segja á RÚV, sem kallar sig fjölmiðil í almannaþágu, var ekki bofs um þetta mál. Ég velti fyrir mér hvort Ríkisútvarpið telji að umræða um hátt verð á innfluttum vörum, og það að þær lækki ekki þegar krónan styrkist, sé ekki frétt sem eigi erindi við almenning. Það vakti hins vegar sérstaka athygli mína nú fyrir nokkrum dögum að þá rataði forstjóri stærsta verslunarfyrirtækis á Íslandi meðal annars í kvöldfréttir Ríkisútvarpsins og fékk þar drjúgan tíma til að upplýsa að stór hluti þjóðarinnar biði í ofvæni eftir að fá að sökkva tönnunum í ost úr buffala-, geita- og ærmjólk. Ég vissi reyndar ekki að sú þörf væri til staðar en það sýnir bara að maður er ekki í nógu góðum tengslum. En ég hlýt að spyrja mig hvað ráði fréttamati fjölmiðla og þá sérstaklega Ríkisútvarpsins. Getur verið að menn hafi ekki áhuga á því að hér sé vöruverð hátt og að það lækki ekki þegar gengi krónunnar styrkist eða eru það auglýsingadálkasentimetrar og auglýsingamínútur sem ráða fréttaflutningi? Hvernig er þá komið fyrir ríkisfjölmiðlinum? Maður hlýtur að spyrja hann sérstaklega. Eru það kaupmennirnir í landinu sem stjórna fréttatímum Ríkisútvarpsins eða hefur fréttastjóri Ríkisútvarpsins og hans góða fólk ekki áhuga á háu vöruverði sem almenningur í landinu borgar?

Forseti. Ég vek athygli þingheims og sérstaklega þeirra hv. þingmanna sem sitja í hinni háu stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á svari ráðherra matvælamála við fyrirspurn frá mér um svokallaðan hvalabjór og það hvalamjöl sem í hann er tilreitt. Hvalabjórsmálið væri nú ekki annað en hryssingslegur brandari á þorranum ef ekki væri það sem fram kemur í svarinu, að starfsleyfi til að framleiða hvalamjöl til manneldis hefur fyrirtækið Hvalur hf., sem hér kemur við sögu, ekki. Það hefur heldur ekki starfsleyfi til að framleiða krydd ef menn vilja telja að hvalamjölið í bjórnum, sem hver hefur sinn smekk á, sé af því taginu. Það kemur í ljós á milli lína í svarinu en einkum í fylgiskjölum svarsins, í umsögnum Matvælastofnunar og Heilbrigðiseftirlits Vesturlands, að ráðherrann hafði engin rök og enga ástæðu til að rifta þeirri ákvörðun sem Heilbrigðiseftirlit Vesturlands hafði tekið um dreifingu þessarar vöru, enga. Ráðherrann færist að vísu undan að svara þeim lögfræðispurningum sem honum er gert að svara í fyrirspurninni vegna þess að þær komi fram í úrskurðinum. En úrskurðurinn fellur auðvitað ekki fyrr en þorranum er lokið og þar með þeim sölutíma sem bjórnum var settur. Hér virðist vera, þannig að vægilega sé tekið til orða, um að ræða geðþóttastjórnsýslu, ákvarðanir sem ráðherra, sem nýtur trausts og stuðnings á þessu þingi eða gerði það, tekur án þess að hafa ástæðu til, án þess að geta varið. Ég fer fram á það að þingmenn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd taki þetta mál upp 

Virðulegi forseti. Flokksráðsfundur Vinstri grænna um helgina sendi frá sér merkilega ályktun sem ég held að eigi erindi við alla. Með leyfi forseta, langar mig að lesa hana og er þetta ekki löng lesning: „Flokksráðsfundur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, haldinn á Grand Hóteli 7.–8. febrúar 2014, vill að ákærur á hendur þeim níu einstaklingum sem voru á meðal þeirra sem héldu uppi friðsömum mótmælum í Gálgahrauni verði afturkallaðar. Ákærurnar eru gróf árás á tjáningarfrelsi í landinu og aðför að lýðræðislegum rétti fólks til að mótmæla, sem er tryggður í stjórnarskrá landsins. Ákærurnar fela í sér misbeitingu valds, slæmt fordæmi og eru jafnframt til þess fallnar að fæla fólk frá því að nýta stjórnarskrárbundinn rétt sinn til mótmæla.“ Ég hef fylgst með stjórnmálum í nærri 30 ár og stundum hefur borið á pólitískri íhlutun þegar kemur að ákæruvaldi eða dómstólum en ég hélt að það heyrði sögunni til. Til allrar hamingju fyrir Vinstri græna hafa fjölmiðlar ekki enn kveikt á málinu en kannski verður breyting þar á í dag. Og hvert er Vinstri hreyfingin – grænt framboð eiginlega að fara? Hefur þessi flokkur aldrei heyrt getið um aðskilnað löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds? Hér hikar flokkurinn ekki við að ganga inn á svið ákæruvaldsins og færa það undir hið pólitíska vald. Það er talað um að það þurfi nýtt millidómstig en það þarf ekki lengur. Pólitískur dómstóll Vinstri grænna hefur tekið að sér að leggja mat á einstök mál og hvort þau eru dómhæf eða ekki. Væntanlega láta þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs ekki staðar munið hér, það eru örugglega hundruð mála í ákærumeðferð og það verður spennandi að sjá hvað kemur næst. Mun flokkurinn ekki krefjast þess í framhaldinu að ákærur verði felldar niður í fjölmörgum öðrum málum eða að krafist verði harðari refsingar í öðrum? Eða er þetta eins konar vildarvinakerfi sem Vinstri grænir eru að setja upp? Er pólitískur rétttrúnaður Vinstri grænna það sem koma skal í dómskerfinu, að sekt og sakleysi ráðist af flokksstimpli? Það er umhugsunarefni fyrir okkur öll.

Hæstv. forseti. Mikilvægt er að halda umferðinni gangandi og að umferðarmannvirki standist tímans tönn. Nú til dags þegar fjöldi bíla á götum borgarinnar fer sífellt vaxandi og umferðin verður sífellt þyngri er rétt að leita leiða til að láta umferðina ganga betur en hún gerir. Æ fleiri þjóðir hafa tekið það upp í umferðarlögum sínum að leyfilegt sé þegar tækifæri gefst að beygja til hægri þegar rautt ljós er og hefur það reynst vel í þeim löndum þar sem það er leyfilegt. Ég tel að við Íslendingar ættum að skoða þá hugmynd og taka slíkt upp á öllum beygjuljósum. Ef það eru gatnamót sem þetta á ekki við um er hægt að setja upp þar til gert skilti. Þann ávinning sem verður af því að bæta hægri beygju í umferðarlögin munum við líklega sjá á umferðarþunganum og þegar lítil umferð er er auðvelt að beygja til hægri án þess að brjóta umferðarreglur. Ég tel tímabært að taka upp í umferðarlögum að leyfa hægri beygjur á rauðu ljósi í öllum beygjum og yrði það þá á ábyrgð ökumanna að ákveða hvenær mundi henta að beygja til hægri. 
            

Hæstv. forseti. Ég vil nota tækifærið og taka undir með hv. þm. Fjólu Hrund Björnsdóttur sem sagði í jómfrúrræðu sinni áðan að leyfa ætti hægri beygjur á rauðu ljósi. Ég hef velt þessu fyrir mér í talsverðan tíma og komist að sömu niðurstöðu og hv. þingmaður. Efasemdaraddir geta að sjálfsögðu vaknað og eru skiljanlegar. Dæmi um lönd sem leyfa hægri beygju á umferðarljósum eru Kína, Pólland og Þýskaland og í fleiri löndum eins og Bretlandi, Japan og Indlandi þar sem vinstri umferð, öfugt við okkar umferðarkerfi, er frjálst að taka vinstri beygjur á umferðarljósum. Í öllum þessum löndum er mun meiri umferðarþungi en nokkurn tímann getur verið á Íslandi. Skoðum eitt dæmi, ljósin á umferðarþyngstu gatnamótum landsins þar sem Miklabraut og Kringlumýrarbraut skerast. Þar er í raun leyfð hægri beygja þar sem er frárein fram hjá ljósunum og biðskylda fyrir umferð úr þverstæðri átt, en það gerir nákvæmlega það sama ef hægri beygja væri leyfð á ljósunum.

Virðulegi forseti. Það er ekki ofsögum sagt af kvalræði hv. þm. Marðar Árnasonar í hvalamálinu, ég veit að það kvalræði á eftir að endast lengi vegna þess að hvalveiðar eru náttúrlega komnar til að vera. En að öðru. Hv. atvinnuveganefnd fékk fyrir stuttu á sinn fund marga aðila úr sjávarútvegi og var þá farið yfir breytta stöðu í sjávarútvegi sem er að mörgu leyti mjög alvarleg og þar kemur inn umræðan um veiðigjöldin. Bolfiskur hefur lækkað um 10–20%. Það eru blikur á lofti varðandi loðnu, hvernig loðnuvertíð verður yfir höfuð.  Ég hef útreikninga úr tveimur veiðiferðum hjá skipi sem fór á kolmunnaveiðar, en á það hefur verið bent að veiðigjöld á kolmunna séu allt of há. Þar er staðan þannig að aflaverðmætið er 43,5 milljónir í annarri ferðinni. Að frádregnum launum og olíukostnaði eru um 37 milljónir eftir. Rekstrarniðurstaða án veiðigjalds er sem sagt um 6,5 milljónir en þegar veiðigjaldið er komið á er tap á veiðiferðinni upp á 2,5 milljónir. Í veiðiferð tvö er þessu svipað farið. Þar er aflaverðmætið um 40 milljónir. Að frádregnum launum, launatengdum gjöldum og olíukostnaði er rekstrarniðurstaðan um 4 milljónir. Síðan kemur veiðigjald á upp á 8,8 milljónir, mínusinn er upp á 4,8 milljónir. Það sér hvert mannsbarn að svona lagað gengur ekki upp. Svona skattlagning, sem talað hefur verið um af miklu ábyrgðarleysi í þinginu, gagnvart þessum undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar gengur ekki upp.  
            

Herra forseti. Ég ætla að taka upp málefni Gjögurflugvallar í Árneshreppi. Hann er eini áætlunarflugvöllur í landinu sem ekki er með bundnu slitlagi og hefur staðið til í fjölda ára að leggja bundið slitlag á þann flugvöll. Það var hafist handa að byggja hann upp og keyra ofan í hann burðarlega í fyrra og stóð til að leggja á hann bundið slitlag í ár. Nú hefur komið í ljós að ekki hefur fengist fjármagn til að framkvæma það og þau tilboð sem voru gerð í að leggja bundið slitlag á völlinn voru yfir kostnaðaráætlun og ríkið eða Isavia treysti sér ekki til að bæta við þeirri fjárhæð sem til þurfti. Mér hefur verið sagt að ekki þurfi nema 10–15 milljónir. Það ríkir því alger óvissa um hvenær hægt er að ljúka við framkvæmdir á flugvellinum sem eru mjög brýnar. Þangað er flogið tvisvar í viku og völlurinn eins og hann er stenst ekki reglur og samninga sem í gildi eru. Flugfélagið Ernir hefur sinnt þessum flugvelli í fjölda ára og hefur þurft að nota eins hreyfils flugvél sem er óásættanlegt fyrir farþega. Það er erfitt er að fljúga á völlinn eins og hann er á tveggja hreyfla flugvélum þar sem hætta er á skemmdum á vélunum. Ég tel það óásættanlegt, á þessu afskekktasta svæði landsins, hafi þjóðin ekki efni á að bæta við 10–15 millj. kr. til að ljúka loksins því verki sem hefur staðið til í fjölda ára á því einangraða svæði sem um ræðir. Stóran hluta ársins eru þetta einu samgöngurnar við svæðið. Ég skora á þá ríkisstjórn sem við höfum í dag að mæta svæðinu og byggðinni þarna með því að taka peninga úr einhverri skúffu í forsætisráðuneytinu til að ljúka þessu verki.

Forseti. Við þingmenn Pírata munum óska eftir sérstökum umræðum um nýsamþykkt lög um almannatryggingar með fókus á hvaða áhrif þau hafa á umbjóðendur TR. Það sem ég hef tekið eftir í umræðunni undanfarið eftir að málið komst loks í fréttirnar og fólk fékk skilning á því hvaða áhrif lögin hafa á friðhelgi einkalífs öryrkja, er að það er ljóst að við þurfum að gera eitthvað til þess að tryggja að fólk búi ekki við mikið óöryggi og vanlíðan út af lagasetningu. Ég hefði aldrei samþykkt þessi lög hefði ég vitað hve langt væri farið þar inn á friðhelgi einkalífs öryrkja. Við vitum að það eru stjórnarskrárvarin réttindi að njóta friðhelgi einkalífsins hvort sem maður er öryrki, fátækt gamalmenni eða sjúklingur eða hvítflibbi. Mér finnst nauðsynlegt að við skoðum af hverju svo mikið vantraust ríkir gagnvart Tryggingastofnun. Mér finnst nauðsynlegt að við bregðumst við því. Mér finnst nauðsynlegt að við hættum að líta svo á og láta það koma fram í orðum okkar að það sé réttlætanlegt að hafa af fólki grundvallarmannréttindi, vegna þess að það er svindl. Ég held að almennt séð og vil trúa því að þingmenn hafi ekki gert sér grein fyrir hversu langt er farið inn á friðhelgi einkalífs öryrkja þegar þeir samþykktu lögin um almannatryggingar. Því kalla ég eftir umræðum um málið á yfirvegaðan hátt og ég vil biðjast velvirðingar á því að hafa ekki haft tök á að vita nákvæmlega um hvað málið snerist þegar ég greiddi því atkvæði.

Hæstv. forseti. Við greiðum hér atkvæði um tvær mikilvægar þingsályktunartillögur er varða samstarf okkar Íslendinga á sviði heilbrigðismála við Færeyjar og Grænland. Ég fagna því að þessi mál hafi verið afgreidd vel og snögglega út úr utanríkismálanefnd vegna þess að hér er um að ræða tækifæri fyrir okkur Íslendinga til að láta gott af okkur leiða í því að vinna náið saman með okkar helstu nágrönnum og bestu vinum í Færeyjum og Grænlandi að því að útvíkka samstarf og auka fagþekkingu og ná einnig fram aukinni hagræðingu í verkefnum á sviði heilbrigðisþjónustu. Það var ánægjulegt fyrir okkur í Vestnorræna ráðinu að hitta ráðherra heilbrigðismála allra þessara landa núna í janúar í Færeyjum og finna þann mikla vilja að gera betur og vinna nánar saman í þessum málaflokki. Við skulum því öll fylgjast grannt með því að þetta komist allt saman hratt og vel til framkvæmda. Ég skora á þingheim að fylgja því eftir ásamt mér, og þá sérstaklega hv. þm. Össur Skarphéðinsson.

Virðulegi forseti. Mig langar að ræða hér þá mikilvægu atvinnugrein sem ferðamannaiðnaðurinn er. Hann blómstrar nú sem aldrei fyrr og ef spár ganga eftir tökum við á móti milljón ferðamönnum á ári innan nokkurra ára. Þetta er gríðarlega jákvæð þróun og skilar okkur mjög mikilvægum gjaldeyristekjum en ágangur ferðamanna á marga vinsælustu staðina er mikið áhyggjuefni og margir eru farnir að hafa efasemdir um að við getum tekið á móti öllum þessum fjölda með góðu móti. Mér finnst við ekki hafa rætt þessi mál mikið hér á þingi og þess vegna kallaði ég eftir sérstakri umræðu og hæstv. ráðherra brást skjótt og vel við. Umhverfisstofnun hefur tekið saman lista yfir svæði sem eru í hættu vegna átroðnings. Þessi listi kom fyrst út árið 2010 og kom síðan aftur út í fyrra. Svæðin eru flokkuð og sett á rauðan lista eða appelsínugulan lista, allt eftir alvarleika. Þarna eru margir af fjölsóttustu ferðamannastöðum landsins eins og Geysir, Gullfoss, Dyrhólaey, Hveravellir, Skútustaðagígar, Skógafoss og Friðland að Fjallabaki, svo nokkrir séu nefndir. Alls eru þetta 20 staðir. Þarna þarf að grípa til aðgerða og snúa þróuninni við. Sums staðar hefur orðið varanlegur skaði. Eitt helsta aðdráttarafl Íslands er náttúran og þá gengur eiginlega ekki að vera alltaf að redda hlutum eftir á. Það er stjórnvalda að tryggja að ágangurinn verði ekki meiri en landið þolir. Framkvæmdasjóður ferðamannastaða var stofnaður 2011 og er mjög nauðsynlegur vegna þess að mörg sveitarfélög geta mjög illa staðið undir þeim framkvæmdum sem eru nauðsynlegar. Þá erum við að tala um þjónustu og aðstöðu eins og bílastæði, örugga göngustíga, ruslatunnur, salernisaðstöðu, hálkuvarnir - því að ferðamenn eru farnir að sækja okkur heim allan ársins hring og við höfum verið í sérstöku átaki til að svo megi verða. Það ætti því ekki að koma okkur á óvart að sjá hér ferðamenn í janúar en samt er víða skortur á þjónustu á veturna. Á fjárlögum í ár er sett 261 millj. kr. í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða og það er í rauninni afar lítið fé miðað við allar þær framkvæmdir sem þarf að fara í. Þjóðgarðurinn á Þingvöllum fær einn og sér 279 millj. kr. í nýframkvæmdir vegna þess að brýnt er að fara í verkefni þar. Samt er áhugavert að hann fær í rauninni meira en allir hinir staðirnir samanlagt. Við stöndum frammi fyrir stórri spurningu og hún er sú hvort óumflýjanlegt sé að rukka inn á vinsæla ferðamannastaði til að standa undir kostnaði við nauðsynlegu aðstöðu og stuðla að sjálfbærni í greininni. Ef við viljum ekki rukka inn verðum við kannski að skattleggja ferðamannaiðnaðinn meira eða láta ríkissjóð standa undir uppbyggingunni. Hinn kosturinn er að gera ekki neitt og þá mun átroðningurinn valda óbætanlegum skaða á náttúrunni sem við erum svo í hinu orðinu að selja ferðamönnunum. Við setjum líka töluverðan pening í markaðssetningu erlendis. Ég held að það sé nauðsynlegt upp að vissu marki, svo sem að efla tengsl við ferðaskrifstofur og annað. Ég er viss um að alltaf er verið að reyna að nýta peningana sem best en mér finnst líka að það megi spyrja hvort Ísland sé hreinlega komið á kortið og hvort við þurfum kannski núna að fara að setja meiri peninga í uppbyggingu innviða. Ef við viljum ekki beinlínis setja meiri peninga í þetta verðum við að taka þá af öðrum liðum, sem er þá kannski markaðssetningin. Ég er ekki að segja að það sé svarið, ég er bara að velta upp þessum spurningum. Markmiðið núna hlýtur að vera að taka vel á móti ferðamönnum, veita þeim góða þjónustu, tryggja öryggi þeirra og treysta því að ánægður viðskiptavinur sé besta markaðssetningin. Ég hlakka til að hlusta á umræðurnar hérna. Það eru mjög margir vinklar á þessari mikilvægu atvinnugrein og ég næ bara að koma inn á kannski tvo, þ.e. átroðninginn og markaðssetninguna. Ég hef í sjálfu sér engar sérstakar spurningar til ráðherra, ég hlakka bara til að heyra hvað hún hefur til málanna að leggja. Mig langar þó að spyrja um áformin um ferðamannapassann sem talað hefur verið um. Framkvæmdin virðist vera mjög snúin þannig að mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig staðan á því verkefni sé og hvort við séum að fara inn í sumarið núna þannig að tryggt verði að ágangur ferðamanna í sumar valdi ekki meiri skaða en þegar er orðinn. Hvað erum við að gera til að snúa af þeirri ósjálfbæru braut sem við erum á? Eins langar mig að spyrja um gjaldtöku við Geysi sem hefur verið í umræðunni, þ.e. hvernig staðan á því máli sé og hver afstaða stjórnvalda sé til þess að landeigendur innheimti gjald af ferðamönnum eins og þar stendur til að gera.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu sem er mjög þörf um þetta brýna og skemmtilega viðfangsefni sem fjölgun ferðamanna til Íslands er. Það er rétt sem þingmaðurinn nefndi, eins og við vitum öll hefur erlendum ferðamönnum hingað til lands fjölgað umtalsvert á milli ára. Til að setja þetta í samhengi er hægt að nefna að árið 2003 komu hingað tæplega 320 þús. ferðamenn en í fyrra, árið 2013, voru þeir tæplega 800 þúsund. Á tíu árum er þetta gríðarlegur vöxtur sem hefur leitt af sér mikla fjölgun starfa í greininni og miklar gjaldeyristekjur. Reiknað er með að tæplega 18 þús. manns hafi starfað í ferðaþjónustunni árið 2012. Vandi fylgir vegsemd hverri, eins og segir í máltækinu. Þessu fylgja áskoranir, við þurfum og viljum öll taka vel á móti þeim ferðamönnum sem koma hingað til lands. Viðfangsefnið er kannski þríþætt sem við stöndum frammi fyrir núna. Hv. þingmaður rakti ágætlega frammi fyrir hvaða áskorunum við stöndum á fjölförnum ferðamannastöðum. Ég held að við þurfum ekki að horfa á fréttir mörg kvöld í röð til að sjá ýmis viðfangsefni sem því tengjast. Viðfangsefnið er í raun þríþætt, það að vernda náttúruna, vernda þá staði sem nú teljast fjölsóttir ferðamannastaðir fyrir þeim ágangi sem er og hefur verið. Verkefnið er líka að dreifa álaginu, að fjölga hinum svokölluðu fjölsóttu ferðamannastöðum og dreifa álaginu þannig, en einnig að dreifa álaginu innan ársins, að lengja ferðamannatímabilið. Það hefur tekist ágætlega á undanförnum árum með þannig áherslu í markaðssetningu og síðast en ekki síst er verkefnið það að tryggja öryggi ferðamannanna. Við sjáum, og það hefur kannski verið einna mest áberandi í vetur, að vegna þess hversu vel Ísland allt árið og markaðssetning á íslenskri ferðaþjónustu utan háannatímabilsins hefur tekist fáum við ný viðfangsefni. Við tökum á móti ferðamönnum á þeim tíma ársins sem við erum ekki vön og þurfum þá að sinna því. Það var ágæt grein hjá hótelhaldara hér í bæ sem hafði yfirskriftina „Ísland allt árið nema þriðjudaga og laugardaga“ af því að það er ekki mokað þá. Úr þessu þurfum við að bæta. Viðfangsefnið er flókið. Við erum núna, af því að hv. þingmaður spurði, í vinnu við að útfæra hugmyndir um gjaldtöku í þessari grein til að standa straum af kostnaði við það þríþætta verkefni sem ég rakti áðan. Mín hugmynd og það sem við höfum verið að vinna að er náttúrupassinn. Við höfum tækifæri nú til að fara heildstætt í hann, hafa samstarf milli einkaaðila, opinberra aðila, hvort sem það er ríki eða sveitarfélög, og þeirra aðila sem stunda þennan atvinnurekstur. Það er það sem unnið er að. Ég vonast til að geta komið með tillögur inn í þingið fljótlega, vonandi í þessum mánuði, alla vega að þær verði kynntar. Við stöndum frammi fyrir því, eins og ég segi, að viðfangsefnið er brýnt. Við sjáum hugmyndir manna hingað og þangað. Nýjasta dæmið er við Geysi þar sem menn ætla að fara af stað sjálfir. Ég held að við getum öll verið sammála um að við viljum ekki að ferðamenn sem koma hingað til lands fái þá upplifun af landinu okkar að þeir þurfi að taka upp veskið á öllum fjölsóttum ferðamannastöðum. Þess vegna er það með það að markmiði sem við erum að vinna að útfærslu tillagna í góðu samráði við stóran hóp aðila, í kringum 25 manna hóp. Vonandi tekst okkur að ná lendingu um aðferðir og leiðir sem verða til þess að allir koma með okkur. Það verður þá að vera þannig að menn sjái sér hag í því. Það er ekki verið að skikka einn eða neinn og ég mun kynna þetta nánar innan skamms tíma. Varðandi Geysi þá hef ég átt samtöl við landeigendur í gegnum þessa 

Virðulegi forseti. Fæst af því sem kemur fram í þessari umræðu er nýtt af nálinni. Við höfum rætt það margoft undanfarin ár hvernig við getum innleitt náttúrupassa. Það var gerð atlaga að því og það var ekki í fyrsta skipti. Umræða hefur verið í nefndum í fjármálaráðuneytinu og iðnaðarráðuneytinu frá því um síðustu aldamót um hvernig það gæti verið gert. Niðurstaðan á síðasta kjörtímabili varð sú að koma inn með frumvarp um gjaldtöku, sem endaði í hinu pínulitla gistináttagjaldi eftir meðferð þingsins. Vandinn er að finna hver það er sem á að innheimta gjaldið fyrir náttúrupassa. Aðilar í ferðaþjónustunni hafa ekki náð saman um hver það eigi að vera hingað til en það er mjög mikilvægt að þær greinar komi sér saman um það. Við höfum ekki náð þverpólitískri samstöðu um það í þinginu. Ég held að hæstv. ráðherra hafi verið í hópi þeirra sem studdu okkur ekki í því að hefja gjaldtöku á síðasta kjörtímabili með þeim hætti sem lagt var til í þinginu og það var ekki komið með neinar tillögur um hvernig væri þá hægt að gera það. Við höfum aldrei náð almennilega að taka umræðuna þverpólitískt og þverfaglega innan ferðaþjónustunnar. Það er mikilvægt að við náum að gera það. Ég er reiðubúin til að taka þátt í þeirri vinnu ef hæstv. ráðherra hefur séð að sér í þeim efnum, eins og mér heyrist hún hafa gert. Virðulegi forseti. Varðandi framkvæmd markmiða sem hæstv. ráðherra nefnir eru það sömu markmið og við unnum með á síðasta kjörtímabili. Til þess að dreifa ferðamönnum betur um landið þarf Framkvæmdasjóður ferðamannastaða að vera öflugur. Þess vegna skil ég ekki hvers vegna þessi ríkisstjórn ákvað að gera það eitt af sínum fyrstu verkefnum að skera niður Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Það er sá sjóður sem á að byggja upp nýja ferðamannastaði, sem á að vernda náttúruna á þeim stöðum 

Herra forseti. Vöxtur og viðgangur ferðaþjónustunnar er vissulega ánægjulegur og hefur skipt þjóðarbúið miklu á erfiðum tímum, en það fylgir óhjákvæmilega að aukinn fjöldi og aukin ásókn verður á fjölsótta ferðamannastaði og nú í vaxandi mæli bæði sumar og vetur. Því miður hefur núverandi ríkisstjórn spólað til baka í þessum efnum eins og svo mörgum öðrum og í ár verður meira en helmingi minna fé varið til fjárfestinga í innviðum ferðaþjónustunnar en í fyrra. Framkvæmdasjóður ferðamannastaða hefur, vegna hallans frá fyrra ári og vegna niðurskurðar í fjáraukalögum, aðeins 245 millj. kr. til ráðstöfunar á þessu ári. Hann er að vinna úr umsóknum upp á 860 milljónir. Og með mótframlögunum, sem almennt er gert ráð fyrir að leggja fram, má ætla að aðilar meti þörfina 1,2 milljarða kr. hið minnsta. Upp í það eru þó 245 milljónir í staðinn fyrir að sjóðurinn hefði haft til ráðstöfunar á fyrra ári 665 milljónir ef ríkisstjórnin hefði ekki krukkað í hann í fjáraukalögum. Engu að síður verður þarna meira en helmingi minni fjármunum varið í þessa beinu uppbyggingu. Til viðbótar því kemur harkalegur niðurskurður á landvörslu sem ég hef reyndar óskað eftir sérstakri umræðu um við þann hæstv. ráðherra í ríkisstjórn sem að sögn fer með umhverfismál og verður hún vonandi á næstunni. Þessi mál eru að komast í algjöra upplausn hjá hæstv. ríkisstjórn, meðal annars vegna þess að menn sjá ekki fram á stuðning úr Framkvæmdasjóði ferðamannastaða á næstu missirum. Þá brestur menn þolinmæðina og menn fara sjálfir af stað í gjaldtöku. Hún verður þá handahófskennd og tilviljanakennd og án nokkurs samræmis og ég sé ekki betur en að ríkisstjórnin sé algjörlega að missa tökin á þessum málum. Ég skora þar af leiðandi á hæstv. ríkisstjórn að endurskoða þetta og láta af meinbægni sinni 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Bryndísi Pétursdóttur, kærlega fyrir að vekja athygli á ágengum spurningum um helstu atvinnugrein okkar um þessar mundir, ferðaþjónustuna. Við spyrjum okkur hvort við höfum gengið götuna til góðs þar. Eigum við að dreifa ört vaxandi ferðamannafjölda um landið eða er betra að hafa þá sem flesta á sömu stöðunum til þess að hafa betur hemil á og yfirsýn og auðvelda þannig að taka gjöld fyrir? Þetta eru vissulega áleitnar spurningar. Einnig sú spurning hvað veldur því að staður verður vinsæll ferðamannastaður. Höfum við heimamenn sjálf ákveðið hvað er eftirsóknarverðara umfram eitthvað annað? Um leið og við ræðum um þolmörk ferðamannastaða, ekki síst vegna þeirrar gríðarlegu aukningar sem hefur orðið á ferðamönnum frá aldamótum, segja aðrar tölur okkur að tekjur ríkisins af helstu vaxtagrein okkar minnka á hvern einstakling í nánast réttu hlutfalli við aukninguna. Það er furðulegt. Árið 2000 komu hingað rúmlega 300 þúsund ferðamenn en árið 2012 voru þeir orðnir tæplega 700 þúsund. Þá erum við að tala um fyrir utan farþega á skemmtiferðaskipum. Þetta er meira en tvöföldun. Frá árinu 2002 hafa tekjur af hverjum einstakling minnkað um helming. Við fengum 60 þúsund í tekjur af ferðamanninum árið 2002 en rúm 30 þúsund 2012. Þá hlýtur maður að spyrja sig enn og aftur: Hvað er á seyði? Sannarlega er erfitt við þessar aðstæður að láta uppbyggingu og viðhald staða og svæða haldast í hendur við fjölgun gesta. Nú er svo komið að ýmsir halda því fram að átroðningur ferðamanna á viðkvæmum stöðum sé orðinn helsta umhverfisváin hér á landi.  
             Herra forseti. Ég mun fara nánar yfir þetta í seinni ræðu minni.

Forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður. Það er vert að geta þess varðandi tölurnar um hvað hver og einn ferðamaður skilur eftir sig að ef til vill má útskýra þær að einhverju leyti með genginu þó að það kannski útskýri þær ekki alveg að fullu. Ég er svo hjartanlega sammála því - ég varð svo hissa þegar ákveðið var að hætta alfarið við þessa ágætislausn með gistináttagjaldið. Ég er líka mjög hissa á því að nú þegar við fáum svona mikla aukningu í ferðamönnum sem koma hingað til að upplifa náttúruna og menningu að engin framtíðarsýn sé í raun og veru. Ætlum við bara að fá fleiri og fleiri? Er það framtíðarsýnin? Og að bjóða fólki upp á það að ekki sé einu sinni hægt að fara á klósettið á okkar helstu stöðum sem við erum að markaðssetja? Það eru aðilar að markaðssetja ákveðna staði. Þeir hljóta að skila inn einhverjum sköttum. Það er látið eins og þessi einn stærsti iðnaður landsins skili ekki af sér neinu til að geta byggt þetta upp. Það er álíka og að senda fólk alltaf á árabátum til að ná í fisk út á miðin, bara á árabát í Smuguna, takk fyrir. Mér finnst rosalega skrýtið að framtíðarsýn vanti algjörlega. Mér finnst skrýtið að ekki sé tryggt að bæði staðirnir sjálfir séu verndaðir sem og að við komum betur fram við þá sem koma og upplifa náttúruna með okkur. Ég skora á hæstv. ráðherra að finna lausn sem við getum öll fellt okkur við.

Virðulegur forseti. Það mátti heyra á ræðu hæstv. ráðherra hér að hún áttar sig á þeim viðfangsefnum sem við blasa í þessum efnum. En ég er ekki viss um að hæstv. ráðherra geri sér grein fyrir því hversu brýnn þessi vandi er og hversu mikil þörf er á því að taka á honum strax, vegna þess að ef svo væri hefðu tillögur að náttúrupassa legið fyrir í upphafi haustþings eftir síðastliðið sumar. Það er ekki hægt að komast að neinni annarri niðurstöðu þegar maður hlustar eftir framtíðarsýn og stöðu verka í ráðuneytinu en að unnið sé of hægt í þessum efnum, ekki sé lögð nægileg áhersla á að ljúka þessu máli. Það mátti heyra á hæstv. ráðherra að henni þykir þetta flókið og kannski er þetta of flókið fyrir hæstv. ráðherra til þess að ráða við, maður veltir því fyrir sér. En ég held að það sé einsýnt að ráðherra þurfi að óska eftir því að starfsmenn ráðuneytisins leggi önnur verk til hliðar og einbeiti sér að því að koma þessum málum í farveg þannig að hér blasi ekki við ófremdarástand næsta sumar eins og staðan er núna. Hér er rætt um að koma með einhverjar hugmyndir, mögulega, í þingið í næsta mánuði. Hvað er þá mikið eftir af þinginu? Eiga þingmenn þá ekki að fá neitt tækifæri til þess að fjalla um þær tillögur sem fyrir liggja? Það er ekki hægt að gefa hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra neitt annað en falleinkunn í þessu máli. Hún hefur ekki staðið sig nógu vel í því að koma málinu í farveg. Hæstv. ríkisstjórn getur ekki kvartað undan því að það vanti fjármagn í þetta vegna þess að ríkisstjórninni var í lófa lagið að innheimta virðisaukaskatt af ferðaþjónustu, sem var kominn inn í allar verðskrár ferðaþjónustunnar um áramót. En hún ákvað að gera það ekki og afsalaði sér þannig 1,5 milljörðum. Hún ákvað líka að vera ekki búin að framkvæma náttúrupassann og afsalaði sér þannig 1 milljarði 

Hæstv. forseti. Ég held að hv. þm. Róbert Marshall þyrfti að ræða við félaga sinn, hv. þm. Óttar Proppé, um jákvæðni og jákvæða nálgun í þessu því að ræða hv. þingmanns var endemis svartnættistal. Ég held í fyrsta lagi að nauðsynlegt sé að hafa í huga að það að hækka skatta er ekki alltaf lausn þeirra vandamála sem við er að stríða. Það verður líka að hafa í huga þegar verið er að innleiða nýja gjaldtöku, eins og talað er um í sambandi við náttúrupassann, að þá er ekki hægt að skella því á einn, tveir og þrír. Það þarf aðdraganda og ég virði það við hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra að vilja gera það vandlega og huga vel að því hvernig eigi að standa að útfærslu vegna þess að um leið og í þessu felast ákveðnir möguleikar þá geta falist vandamál í útfærslunni sem þarf að takast á við. Ekki er hægt að gera ráð fyrir því að hægt sé að skella þessu á fyrirvaralaust. Varðandi þau viðfangsefni sem við er að stríða í þessum efnum þá held ég að við getum verið nokkuð sammála um þau. Við vitum að fjöldi ferðamanna hefur aukist til mikilla muna. Við vitum að á því þarf að taka. Við vitum að það þarf að tryggja að ferðamenn dreifist víðar um landið eða ferðaþjónustan dreifist víðar um landið þannig að álag á helstu ferðamannastöðum minnki eða aukist að minnsta kosti ekki; að sú aukning sem verður í fjölda ferðamanna skili sér þá víðar um landið jafnframt því sem hún skili sér yfir lengri tíma á árinu eins og raunar hefur verið að gerast. Þetta eru mikilvæg viðfangsefni. Með sama hætti, ef við horfum á stöðu ferðaþjónustunnar í breiðari skilningi, þarf líka að huga að því hvernig hægt er að auka tekjurnar af henni. Málið snýst ekki bara um það, eins og hv. þingmenn vita, að fá fleiri ferðamenn til landsins. Það er ekki markmið í sjálfu sér heldur fyrst og fremst, ef við horfum á þetta sem atvinnugrein, að tekjurnar verði sem mestar. Það kann að kalla á annars konar uppbyggingu en við höfum hugsað. Við vitum til dæmis að þeir ferðamenn sem skila mestu eru þeir sem koma hingað í ráðstefnutilgangi og öðru slíku.

Forseti. Ég fagna þeim skilningi sem mér fannst koma fram í ræðu hæstv. ráðherra ferðamála að ferðamannaþjónustan sé að verða einn af helstu atvinnuvegum á Íslandi; sú atvinnugrein sem í raun og veru hélt okkur á floti í hruninu og sú atvinnugrein sem nú er að verða ein af burðarstoðum í íslensku atvinnulífi. Undirstaða og grundvöllur ferðaþjónustunnar á Íslandi er náttúran. Þess vegna er auðvitað rétt að fara yfir það hver afstaða ríkisstjórnarinnar sem nú situr er til náttúrunnar. Hvað hefur ríkisstjórnin gert til að fremja ferðaþjónustuna og til að varðveita náttúruna þannig að við getum sýnt hana og haft af henni fé fyrir utan það gildi sem hún hefur í sjálfu sér? Hér er minnst á Framkvæmdasjóð ferðamannastaða sem var skorinn niður og er í raun og veru fjársveltur. Því hefur líka verið lýst hvernig ríkisstjórnin núna treystir sér ekki til að auka gjaldtöku af ferðamönnum til að veita til náttúruverndar með gistináttagjaldinu. Það er athyglisvert að friðlýsingar í Umhverfisstofnun liggja niðri. Sex starfsmönnum var sagt upp vegna þess að fjárveiting til aukinna friðlýsinga í Umhverfisstofnun var skorin af. Það er líka athyglisvert að síðan ríkisstjórnin tók við hefur landvörðum fækkað um 40%; 40% færri landverðir til að vernda náttúruna og líta eftir henni. Það er auðvitað skrýtið að þurfa að lesa um það í New York Times að ríkisstjórnin sé með totustefnunni í Þjórsárverum að hrekja ferðamenn frá komu til landsins og það er auðvitað allra skrýtnast að ríkisstjórnin skuli vera að taka af þau náttúruverndarlög sem okkur tókst að samþykkja hér í fyrra. Þessu þarf ráðherra ferðamála að svara ef hún ætlar að svara hér einhverju, hún getur það ekki, en ekki því að hún sé með eitthvað í nefndum um náttúrupassann.

Herra forseti. Komið hefur fram að gífurlegur fjöldi ferðamanna kom hingað til lands á síðasta ári. Árið 2020 er reiknað með að fjöldinn geti verið kominn upp í milljón, en ferðamönnum hefur nú fjölgað um 134 þúsund á milli ára. Alls fóru 781 þúsund ferðamenn í gegnum Keflavíkurflugvöll í fyrra. Það liggur í augum uppi hve brýnt það er að byggja upp innviði ferðamannastaðanna vítt og breitt um landið og efla landvörsluna og Framkvæmdasjóð ferðamannastaða til að standa undir þeim mikla ágangi sem er á náttúru landsins og mun aukast á komandi árum. Það vekur því vissulega furðu að stjórnvöld skeri svo mikið niður sem raun ber vitni í landvörslu og til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða því að það er fyrst og fremst íslensk náttúra sem laðar ferðamenn hingað. Við megum því ekki svelta Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, við verðum að fjármagna sjóðinn eins og var t.d. rætt á síðasta kjörtímabili. Tillögur komu um komugjöld á flugfarseðla og gistináttagjald, sem er auðvitað mjög lágt og þyrfti að hækka. Ferðaþjónustan sjálf verður líka að leggja eitthvað af mörkum til þessarar uppbyggingar. Þannig væri með góðu móti hægt að hafa hér öflugan Framkvæmdasjóð ferðamannastaða sem mundi mæta aukinni þörf fyrir uppbyggingu á þessu sviði. Ég tel það einnig vera mikilvægt að byggja upp betri samgöngur og aðgengi að ferðamannastöðum úti um allt land til að létta því álagi og þeim átroðningi sem er á vinsælustu stöðunum hér á suðvesturhorninu. Við verðum að horfa til þess við skipulagningu þessara mála. En náttúra Íslands er sameign okkar allra eins og við vitum og við viljum jafna aðgengi að henni. Við höfnum því allri gjaldtöku inn á einstaka staði. 

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Sannarlega er það þannig að hér þarf að marka framtíðarsýn. Ég hef hugleitt að leggja það til varðandi þjóðgarðinn á Þingvöllum að við látum útbúa einhvers konar verndaráætlun fyrir þjóðgarðinn til að taka alla þættina inn. Það getur vissulega verið erfitt að stíga öldu á milli ólíkra sjónarmiða gesta, t.d. hvað varðar væntingar til Þingvalla. Sumir vilja hafa þar þögn og myrkur meðan aðrir vilja fá afþreyingu, vilja fá að sigla á vatninu, synda, klifra, kafa, veiða og hjóla. Þetta eru staðreyndir sem er stundum svolítið erfitt að sigla á milli. Grunngildi Þingvalla mega ekki verða út undan vegna glímunnar við vaxandi fjölda ferðamanna. Þess vegna höfum við lagt mikið fé, við höfum fengið það, í að bæta innviði eins og frummælandi var að tala um, að við þyrftum að styrkja innviðina. Við erum að endurbæta bílastæðin. Það hafa fáir fundir verið án þess að talað sé um salernismál, það er staðreynd. Sem betur fer er verið að laga mjög mikið umhverfið uppi á Hakinu sem tekur á móti flestöllum ferðamönnum sem koma til landsins. Það er bara þannig. Ég held að núna hafi komið um 800 þúsund manns. Þetta erum við að reyna að lagfæra. Við viljum geta búið Þingvelli undir að vera áfram sá staður sem þjóðin heimsækir á stórviðburðum sínum. Ég held að nú þegar þurfi að fara að búa staðinn og allt undir að ekki eru nema 16 ár þangað til við höldum upp á 1100 ára afmæli Alþingis. Það er fljótt að líða og til að 

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessar góðu umræður sem mér finnst hafa verið hér. Ég starfaði sem leiðsögumaður þegar ég var ung, frá svona 1994 fram að aldamótum. Mér er sérstaklega minnisstætt þegar við fórum einhvern tíma að Dettifossi, sem var auglýstur sérstaklega í bæklingum sem við vorum að prenta og gefa út sem aflmesti foss Evrópu, en vegurinn var eiginlega algjörlega ónýtur. Það var mjög erfitt að komast þangað og síðan var það bara heppni ef fólk komst óskaddað að fossinum og til baka. Svo var það leiðin til baka og síðan þurfti að finna salernisaðstöðu sem var ekki fyrir hendi og þá þurfti að stoppa rútuna einhvers staðar þar sem voru hólar og senda fólk eitt og eitt að pissa bak við hól. Þetta gat verið gaman ef það var ekki rigning, en þetta er auðvitað ekki boðlegt. Ég fékk oft þá tilfinningu að við litum á ferðamenn sem einnota fyrirbæri og þá kannski aðallega þessar aðstæður sem stjórnvöld eiga að skapa. Þeir sem eru í ferðamannaiðnaðinum eru margir að gera mjög góða hluti og margt sem er gert er mjög faglegt og flott. Ef við ætlum að breyta þessu er það í rauninni á ábyrgð okkar, þingheims og líka stjórnvalda, og við verðum að standa undir þeirri ábyrgð og einhenda okkur í þetta verkefni. Mér finnst eins og pólitíkin sé að flækjast fyrir eðlilegri uppbyggingu innviða og á meðan verða margar náttúruperlur fyrir óbætanlegum skaða. Við virðumst vera að fara inn í sumarið 2014 þar sem ágangurinn mun ná að skemma landið enn meira. Ég hvet hæstv. ráðherra til að einhenda sér í þetta verkefni og þingheim allan til að styðja ráðherra í hennar viðleitni. Ég kalla eftir samvinnu þvert á flokka, förum í þetta verkefni. Ég geri mér grein fyrir að margt hefur gengið á á síðasta kjörtímabili en hér verðum við bara að standa saman. Við styðjum ráðherra ef hún kemur með góð mál inn í þingið til að bæta úr þessu.

Virðulegur forseti. Ég þakka sérstaklega lokaorð hv. málshefjanda. Það er gott að vita af þessu viðhorfi vegna þess að það er akkúrat það sem vakir fyrir mér og þessari ríkisstjórn, að finna leið til framtíðar til að tryggja fjármagn til viðhalds og uppbyggingar á ferðamannastöðum og til að uppfylla þau markmið sem ég fór yfir í fyrri ræðu minni í sátt við þá sem starfa í greininni. Hv. þm. Róbert Marshall getur alveg gert grín að því og skellt fram einhverjum frösum um að þetta hljóti að vera of flókið viðfangsefni fyrir ráðherra. Þetta er flókið viðfangsefni ef menn ætla að gera þetta almennilega. Ég hef hugsað mér að leggja allt í sölurnar til að reyna að gera það. Ég hef sagt: Jú, þetta er brýnt, þetta er áríðandi, við erum öll sammála um það, en ég ætla ekki að fórna afurðinni fyrir tímasetninguna. Ég vil frekar gefa mér og okkur sem erum að vinna í þessu aðeins lengri tíma og ná þá sátt meðal þeirra sem koma að þessum málum, hvort sem það er ríkið sem eigandi náttúruperlna, landeigendur, sveitarfélög eða aðrir. Framkvæmdasjóðurinn hefur verið nefndur hér og ég minni á að hann er enn starfandi. Það er ekki eins og það verði ekki veitt úr honum á þessu ári. Framkvæmdasjóðurinn leysir hins vegar ekki þann vanda sem hér er við að etja, t.d. það mál sem hér hefur verið nefnt um Geysi. Jafnvel þótt það hefðu verið 500 milljónir í framkvæmdasjóðnum hefði það ekki leyst þann ágreining eða þær mismunandi skoðanir sem eigendur á Geysissvæðinu, einkaaðilar og ríkið, hafa vegna þess að þar er farið fram á mótframlag. Þar stendur einmitt hnífurinn í kúnni varðandi þau svæði, mörg friðlýst, sem eru í einkaeigu.  Ég þakka kærlega þessa umræðu 

Virðulegi forseti. Hér ræðum við álit fjárlaganefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga janúar–júní 2013. Ég biðst afsökunar á því að hafa setið niðri í þingflokksherbergi því að þegar nefndarálitið kom úr fjárlaganefnd voru ég og hv. þm. Oddný Harðardóttir staddar í embættiserindum í Færeyjum á fundi Vestnorræna ráðsins þannig að mér fannst eðlilegt að varaformaður fjárlaganefndar, sem skrifar undir nefndarálitið sem framsögumaður, mundi flytja það, en eins og hæstv. forseti veit þá er stundum erfitt að skipuleggja tíma sinn hér í þinginu. Eftir áramót, eftir að fjárlög 2014 voru samþykkt, hefur fjárlaganefnd verið að vinna að eftirfylgni fjárlaga. Við erum að vinna upp skýrslur frá 2010, 2011 og 2012 og svo er verið að fjalla um skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga á fyrri hluta síðasta árs. Við leggjum allt kapp á það í vinnuhópi fjárlaganefndar að klára fortíðina og skila sambærilegu áliti til þingsins varðandi skýrslur, ársskýrslur, ríkisreikning fyrir árin 2010, 2011 og 2012, sem misfórst á síðasta kjörtímabili, sem ekki var tími til eða kannski ekki áhugi á að gera þannig að þegar því er lokið getum við farið að horfa til framtíðar. Sambærilegt starf þarf að eiga sér stað þegar við tökum til umræðu framkvæmd fjárlaga fyrir árið 2013 þegar ríkisreikningur liggur fyrir á komandi mánuðum. Það er gleðilegt að það er einhugur í nýrri fjárlaganefnd um að hafa þennan hátt á. Vil ég minna á að það traust sem ríkir á milli fjárlaganefndar og Ríkisendurskoðunar var endurnýjað, en samkvæmt lögum ber þessum tveimur aðilum að vinna þétt saman að endurskoðun um framkvæmd fjárlaga. Það er gleðilegt að málið skuli vera komið í þennan góða farveg nú. Fjárlaganefnd fékk Svein Arason og Jón L. Björnsson frá Ríkisendurskoðun á sinn fund vegna skýrslunnar sem hér er til umræðu. Einnig var fundað með fulltrúum þeirra þriggja ráðuneyta sem vega fjárhagslega þyngst í fjárlögum, en þeir voru: Ásta Magnúsdóttir, Gísli Þór Magnússon, Hellen Gunnarsdóttir, Magnús Lyngdal Magnússon og Helgi Freyr Kristinsson frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu, Sturlaugur Tómasson og Hrönn Ottósdóttir frá velferðarráðuneytinu og Ragnhildur Hjaltadóttir og Pétur U. Fenger frá innanríkisráðuneyti. Nefndin fylgdi sérstaklega eftir einni ábendingu Ríkisendurskoðunar sem varðaði fjárhagsstöðu Landbúnaðarháskóla Íslands og af því tilefni komu Ágúst Sigurðsson og Theodóra Ragnarsdóttir frá Landbúnaðarháskóla Íslands á fund nefndarinnar, en einnig Illugi Gunnarsson, mennta- og menningarmálaráðherra, ásamt Gísla Þór Magnússyni, Þórarni Sólmundarsyni og Sigríði Hallgrímsdóttur, starfsmönnum ráðuneytisins. Í skýrslunni um framkvæmd fjárlaga janúar–júní 2013 eru stofnanir í A-hluta ríkissjóðs flokkaðar eftir því hvort um er að ræða verulegan hallarekstur sem bætist við halla fyrri ára eða hvort veruleg umframgjöld koma fram á yfirstandandi ári. Einnig er gerð grein fyrir helstu liðum sem eru hvað mest innan áætlunar. Ríkisendurskoðun er með þrjár ábendingar til fjárlaganefndar, sem er nýmæli því að venjulega hafa ábendingar Ríkisendurskoðunar verið til fjármálaráðuneytisins eða annarra ráðuneyta sem hafa ýmist farið fram úr fjárlögum eða sem Ríkisendurskoðun hefur gert athugasemd við að öðru leyti. Þau atriði sem Ríkisendurskoðun beindi til fjárlaganefndar eru: 1. Auka þarf aga í fjárlagaframkvæmd og stöðva ítrekaðan hallarekstur. Þarna gengur Ríkisendurskoðun skrefinu lengra varðandi framúrkeyrslu stofnana og beinir því til fjárlaganefndar að vinna með sér að því að hafa virkt eftirlit varðandi ítrekaðan hallarekstur og er það vel. Fjárlagagnefnd hefur rætt um þessa ábendingu og að sjálfsögðu tekið hana til sín. Nefndin ætlar að gera hvað hún getur til að uppfylla ábendingu varðandi það að taka á hallarekstri með Ríkisendurskoðun með því að kalla á sinn fund fulltrúa ríkisstofnana og ráðherra viðkomandi málaflokka til að auka aga í ríkisfjármálum. 2. Ákveða þarf hvernig vinna á á uppsöfnuðum halla stofnana sem náð hafa að laga rekstur sinn, því að ýmsar stofnanir hér hafa náð að laga rekstur sinn en eru samt með halla fyrri ára. Taka þarf ákvörðun um hvernig taka skal á því máli. 3. Bæta þarf áætlanagerð vegna nokkurra fjárlagaliða. Ríkisendurskoðun bendir á að hlutfall fjárlagaliða, sem eru með gjöld umfram fjárheimildir, hefur hækkað síðastliðin tvö ár. Bendir það til þess að minna aðhald sé við framkvæmd fjárlaga. Það er mjög alvarleg ábending því að svo virðist sem slaknað hafi á aganum sem náðist hér eftir hrunið 2008 þannig að stofnanir og embættismenn og aðrir eru farnir að slaka á þeim kröfum sem gerðar voru. Kannski spilar þarna inn í á einhvern hátt, sem er ekki gott, að kosningar voru í vændum og við vitum öll hvernig hlutirnir spennast upp í aðdraganda kosninga. Fjárlög fyrir árið 2013 voru spennt upp þannig að ekki var grundvöllur fyrir þeirri tekjuaukningu sem boðuð var í tekjuhlið fjárlaga og heldur betur gefið í í útgjöldum eins og frægt er. Þegar fjárlög 2014 voru til vinnslu í þinginu var það einn erfiðasti ljárinn í þúfunni að vinda ofan af samningum sem fyrrverandi ríkisstjórn hafði gert og kannski lítil og engin innstæða var fyrir. En allt tókst þetta nú vel sem betur fer. Eins og ég hef áður sagt er einungis hálfleikur núna, nú þarf fjárlaganefnd að taka upp virkt eftirlit með því hvernig ríkisstofnunum gengur að halda sig innan fjárlaga. Á 1. blaðsíðu í þessu áliti er tafla þar sem þróuninni er lýst og þeim fjölda fjárlagaliða sem fóru umfram fjárheimildir árin 2009 til 2013. Það er svo sem engin sjáanleg aukning en það er þó áberandi hversu vel gekk árin 2009–2010 að halda sig innan áætlunar eða undir áætlun, en svo versnar staðan til muna á árunum 2011, 2012 og 2013. Það er alvarlegur hlutur og af þeirri braut þurfum við að snúa. Við hv. þingmenn í fjárlaganefnd bendum á að umræða um fjárhagsvanda stofnana í skýrslunni sem hér er til umræðu er langt frá því að vera ný af nálinni. Ýmis fjárhagsmálefni stofnana koma oft fyrir í skýrslum Ríkisendurskoðunar, t.d. málefni Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri, Hólaskóla, Sjúkratrygginga Íslands og Landspítalans. Þessar stofnanir og aðilar hafa verið nefnd hvað eftir annað þannig að við erum að reyna að finna hvernig við getum komið þessum málum í lag. En svo ég nefni sem dæmi stóru töluna í öllu saman þá varðar hún Landspítalann því að uppsafnaður vandi hans árið 2013 er 1.300 millj. kr. og enn er ekki búið að finna út úr því hvernig tekið verður á þeim halla eða hvort tekið verður af þeim halla eða hvort fram kemur einhvers konar aðhaldskrafa. Það verður tíminn að leiða í ljós. Varðandi tímasettar áætlanir um aðgerðir vegna umframgjalda liggja þær í fæstum tilfellum fyrir. Svo er ákveðinn kafli í nefndarálitinu sem snýr að lagabreytingum. Þar er umfjöllunarefni til hvaða lagabreytinga þurfi að grípa þannig að meiri agi verði í ríkisfjármálum. Þar ber hæst umræðu um frumvarp til laga um opinber fjármál. Margir aðilar hafa komið að undirbúningi þess lagafrumvarps. Það er ekki komið fram enn þá í þinginu þannig að ég veit ekki alveg hvernig það mál stendur. Hæstv. fjármálaráðherra hefur boðað að það eigi að koma fram á þessu þingi en þar eru ýmis nýmæli sem snúa að framkvæmd fjárlaga og er þar auk þess gert ráð fyrir að núverandi reglugerðarákvæði um framkvæmd fjárlaga verði hluti af lögunum sjálfum. Ákvæði þessa frumvarps taka til yfirstjórnar og ábyrgðar ráðherra og forstöðumanna á framkvæmd fjárlaga, skiptingar og millifærslna fjárheimilda, áætlanagerðar, mats á útgjaldahorfum og eftirlits innan hvers fjárlagaárs. Einnig er í frumvarpinu kveðið á um upplýsingaskyldu og ábyrgð vegna frávika frá áætlunum. Kveðið er ótvírætt á um ábyrgð ráðherra á skiptingu fjárheimilda, ábyrgð hans á ársáætlunum og skal hann leggja mat á langtímahorfur um fjárhagslega afkomu á sínum málefnasviðum. Ég hef tjáð mig um þetta frumvarp en mér finnst óeðlilegt að fækka fjárlagaliðum eins mikið og virðist eiga að gera; úr rúmum 700 niður í 70–75. Ég tel að með því sé verið að færa of mikið fjárveitingavald inn í ráðuneytin sjálf, embættisvæða fjárlögin, því að eins og staðan er núna þá kvarta þingmenn yfir því að þeir hafi ekki nægilega yfirsýn yfir fjárlögin sjálf og hversu mikið fé fari inn á viðkomandi málaflokka vegna þessara svokölluðu potta sem færðir voru í ráðuneytin og teknir af þingnefndunum á síðasta kjörtímabili. Ég tel að sú aðgerð hafi ekki verið til bóta í því skyni að auka gegnsæi því að Alþingi og þingmenn fara með fjárveitingavaldið en ekki undirstofnanir eða aðrir. Þess vegna tel ég að skoða þurfi þetta rækilega og kanna hvort það sé til bóta að Alþingi sem fjárveitingavald samþykki sjö fjárlagaliði í einhverja stóra potta sem framkvæmdarvaldið hefur svo úr að spila og ráðstafa eftir hentugleikum. Í lýðræðisríki getur það verið jafnvel hættulegt ef ákveðin öfgastefna nær fram að ganga, þá er hægt að ráðstafa fénu með tilteknum hætti sem er kannski ekki til hagsbóta fyrir þjóðina alla. Ég geld við því varhuga. Einnig geld ég varhuga við þeim reikningsskilastöðlum sem boðaðir eru í þessu frumvarpi og sem búið er að skrifa, vegna þess að það er uppskrift Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég tel að við Íslendingar eigum ekki að koma fram með slíka reikningsskilastaðla fyrst þjóða og vera þá einhvers konar hamstrar í búri Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eða tilraunadýr fyrir það hvernig þessir reikningsskilastaðlar virka í heilu ríki. Við erum fá og það er kannski auðvelt að koma svona löguðu í gegn hér, en staðlarnir ganga m.a. út á það að finna markaðsverð á öllu því sem ekki er hægt að setja verðmiða á, eins og húsnæði, vegum, brúm, jarðgöngum, virkjunum o.s.frv. Fjárlaganefnd telur að ákvæðin um framkvæmd fjárlaga séu til bóta við núverandi löggjöf en einnig þurfi mjög nauðsynlega að breyta lögum um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna þannig að ótvírætt sé að brot á núgildandi fjárreiðulögum og reglugerðum geti leitt til þess að einstakir forstöðumenn verði áminntir fyrir brot í starfi samkvæmt 38. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Það er nefnilega vandamálið. Hér er það viðurkennt og horft í gegnum fingur sér varðandi það að þrátt fyrir að ákveðnar ríkisstofnanir undir forsjá ákveðinna aðila fari ítrekað fram úr fjárlögum þá er ekki hægt að bregðast við því á neinn hátt því að það vantar raunverulega lagagrunn til að gera það og því hefur ákvæðinu ekki verið beitt. Eins og við vitum fjalla lög um opinbera starfsmenn um það að til þess að hægt sé að grípa inn í áminningarferlið þarf viðkomandi opinber starfsmaður að hafa gerst sekur um sama brot þrisvar sinnum. Þetta ákvæði í lögunum eins og það er núna er mjög þungt í vöfum. Fjárlaganefnd telur einnig að leita þurfi allra leiða til að breyta viðhorfum þannig að gripið sé til aðgerða þegar stefnir í að útgjöld einstakra fjárlagaliða eða málaflokka verði verulega umfram fjárheimildir. Nefndin bendir á að skýr ákvæði í reglugerðinni um framkvæmd fjárlaga hafi ekki dugað til að tryggja viðunandi árangur við framkvæmdina. Það má því draga í efa að lögfesting frumvarps um opinber fjármál dugi ein og sér til árangurs komi ekki jafnframt til breytingar á lögum um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna auk viðhorfsbreytinga hjá ráðherrum, Alþingi og forstöðumönnum vegna útgjalda umfram fjárheimildir. Í þessu tilfelli, því að það er alltaf ágætt að bera sig saman við nágrannalöndin, þá er aginn slíkur í Svíþjóð við framkvæmd fjárlaga að þar er þegjandi samkomulag milli ráðherra, löggjafarþingsins og forstöðumanna ríkisstjórnanna að skila ríkisrekstrinum eins og segir til í fjárlögum og er það kappsmál hjá þessum aðilum að vera 1% a.m.k. innan fjárlaga sænska ríkisins. Það er nokkuð sem við eigum að taka okkur til fyrirmyndar vegna þess að framúrkeyrslan hér á landi er algerlega óásættanleg og setur allar áætlanir í uppnám og þyngir ríkisreksturinn til muna. Eins og við vitum þurfum við að hugsa til framtíðar varðandi þunga gjalddaga 2016, 2017 og 2018 og þess vegna er mikilvægt að grípa inn í með þessum hætti. Við þurfum að auka agann í fjárlögum af þó nokkurri hörku ef þess þarf með. Fjárlaganefnd mun fylgja því fast eftir að ráðuneytið leggi fram raunhæfar tillögur til að stýra fjárhagsvanda þeirra stofnana sem nefndar eru í skýrslunni. Á grunni tillagnanna getur þurft að koma til sameiningar stofnana, reglugerðabreytinga eða að dregið verði verulega úr tiltekinni starfsemi. Fjárlagaliðir þar sem um er að ræða verulegan hallarekstur á fyrri hluta ársins, sem bætist við neikvæða stöðu ársins á undan, eru samkvæmt skýrslunni 44 talsins eða 10% af öllum fjárlagaliðum og koma nær alfarið fram hjá þeim þremur ráðuneytum sem þyngst vega í fjárlögum. Hjá mennta- og menningarmálaráðuneyti falla 13 liðir undir þennan málaflokk, eins og hjá innanríkisráðuneyti en 14 liðir hjá velferðarráðuneyti. Þessar tölur breytast nær ekkert þótt lengra sé liðið á árið. Í lok september 2013 féllu 45 fjárlagaliðir undir þessa skilgreiningu. Fjárlaganefnd mun fylgja eftir framkvæmd fjárlaga ársins 2014 m.a. með því að fylgja eftir veikleikalista fjármála- og efnahagsráðuneytisins gagnvart öðrum ráðuneytum og kalla eftir tillögum til úrbóta. Í kjölfarið mun nefndin leggja mat á tillögurnar og, ef þurfa þykir, fylgja því eftir að þeim verði komið í framkvæmd sem fyrst. Í einu tilviki hefur nefndin nú þegar gengið lengra en það varðar fjárhagsmálefni Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri. Eftirfylgni nefndarinnar vegna stöðu skólans er dæmi um það sem nefndin telur óhjákvæmilegt að gera vegna annarra fjárlagaliða þar sem lækka þarf útgjöldin verulega til að þau verði innan ramma fjárlaga. Fjölmargir aðrir fjárlagaliðir en sá sem varðar Landbúnaðarháskólann kalla á eftirfylgni fjárlaganefndar af svipuðu tagi en nefndin ákvað að taka þá stofnun sérstaklega fyrir að þessu sinni. Virðulegi forseti. Eins og heyra má af máli mínu þá er verið að boða hér mikla eftirfylgni hjá fjárlaganefnd með því að hún kalli til sín stofnanir sem keyra ítrekað fram úr fjárlögum, ekki bara viðkomandi ráðuneyti heldur stofnanirnar sjálfar. Tel ég að þarna sé um mjög góða nýbreytni að ræða því að oft var þörf en nú er nauðsyn að koma þessum málum í lag. Aðilar séu búnir að vera værukærir. Þetta er alltaf þarna fyrir framan okkur. Það vita allir að það hefur verið mikill hallarekstur á fjárlögum frá hruni. Fjárlög ársins 2014 eru fyrstu hallalausu fjárlögin frá hruni og það er mikið metnaðarmál hjá núverandi stjórnvöldum að halda þeim hallalausum allt þar til í ríkisreikningi fyrir árið 2014. Til þess þarf aga og ákveðni til að gera undirstofnunum og stofnunum ríkisins ljóst að framúrkeyrsla verður ekki liðin þegar svo naumur afgangur er á fjárlögum eða rétt tæpur milljarður. Þess vegna má ekkert út af bera. Í þessu nefndaráliti er boðaður enn frekari niðurskurður eða sameining stofnana ef til þess þarf að koma. Ég tel að nú séu tímamót hjá Alþingi í fjárlagagerðinni sjálfri með þeim vinnubrögðum sem ég hef kynnt í þessu nefndaráliti. Undir nefndarálit þetta skrifa hv. þingmenn Guðlaugur Þór Þórðarson, Haraldur Benediktsson, Karl Garðarsson, Bjarkey Gunnarsdóttir, Brynhildur Pétursdóttir og Ásmundur Einar Daðason.

Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að koma inn á þetta mál sem við í fjárlaganefnd erum með til umfjöllunar og við þingmenn þá í framhaldinu. Í framhaldi af máli hv. formanns fjárlaganefndar er ástæða til að benda á að núverandi ríkisstjórn tók líka ákvarðanir sem fólu í sér minni skattheimtu þannig að sá hallarekstur sem stofnanir og fleiri sitja uppi með er líka til kominn vegna ákvarðana sem núverandi ríkisstjórn hefur tekið. Það hlýtur að vera eitt af markmiðum með skýrslugerð af þessu tagi að við þingmenn getum betur áttað okkur á stjórn og meðferð opinberra fjármuna og hvernig við getum lagfært það sem betur má fara. Því eru það vonbrigði að nú, eins og oft áður, eru afar fáir þingmenn að hlusta eða taka þátt í umræðunni, a.m.k. svo sýnilegt sé. Þetta er stærsti málaflokkurinn og það sem þetta snýst allt saman um. Ég ætla að stikla á stóru í því sem Ríkisendurskoðun bendir á og kemur meðal annars fram í áliti okkar og eins í skýrslunni sem hefur ekki breyst mikið, þ.e. janúar–september, þetta álit er janúar–júní. Samkvæmt því sem Ríkisendurskoðun segir eiga ráðuneytin að bera saman áætlun og útgjöld stofnana sem undir þau heyra, ekki sjaldnar en á þriggja mánaða fresti. Ef í ljós kemur að stofnun fer meira en 4% umfram áætlun á ráðuneytið að leita skýringa og sjá til þess að forstöðumaður grípi til viðeigandi aðgerða. Það eru jú ráðherrar sem eiga að bera ábyrgð á rekstri stofnana og að þeim sé hagað í samræmi við fjárlög. Á þessu hefur verið mikill misbrestur og þá er sama í sjálfu sér hver hefur setið við stjórnvölinn, því miður. Því ber að fagna að á síðasta kjörtímabili ákvað hv. fjárlaganefnd að fylgja eftir skýrslum Ríkisendurskoðunar vegna framkvæmdar fjárlaga og með því vill nefndin vekja þingmenn og aðra til umhugsunar um hvernig hægt sé að bæta fjárlagavinnuna og styðja við stofnanir ríkisins til að þær geti betur staðið við sínar áætlanir. Núverandi fjárlaganefnd hefur ákveðið að fylgja þessu vel eftir og við erum að vinna um þessar mundir við yfirferð á reikningum ríkisins 2011 og 2012. Það er heilmikil yfirferð og við höfum fengið til okkar marga gesti til að skýra betur stöðuna. Það nefndarálit lítur væntanlega fljótlega dagsins ljós. Eins og kemur fram í því áliti sem við fjöllum nú um eru helstu athugasemdir Ríkisendurskoðunar þær að auka þurfi aga í fjárlagaframkvæmd og stöðva ítrekaðan hallarekstur, einnig hvernig vinna skuli á uppsöfnuðum halla stofnana sem náð hafa að laga rekstur sinn og svo að bæta áætlanagerð vegna nokkurra fjárlagaliða. Þrátt fyrir að landbúnaðarháskólinn sé tekinn sérstaklega fyrir í þessu áliti fjárlaganefndar eiga sömu athugasemdir víða við og það er ráðherra að taka ákvörðun um hvernig fara skuli með langvarandi uppsafnaðan halla sem skiptir jafnvel tugum milljóna á stofnun. Eins og hér var rakið má taka dæmi um ýmsa framhaldsskóla, heilbrigðisstofnanir, t.d. Landspítalann þar sem hallinn var áætlaður 1,5 milljarðar á síðasta ári og við þurfum að fá nánari skýringar á því og hvað á við það að gera. Einnig eru þar Vegagerðin og lögreglan þannig að margir hafa búið við skerðingu. Kannski hefur þessum stofnunum eðli málsins samkvæmt eftir hrun að einhverju leyti gengið illa að sníða sér stakk eftir vexti og við því þarf að bregðast. Það þarf líka að ákveða hvort á að fella niður hallann eða krefja stofnanirnar um endurgreiðslu. Það er vert að geta þess í þessu samhengi að ekki hafa allar stofnanir fengið sams konar meðferð. Sumar hafa fengið endurgreitt samviskusamlega með auknu aðhaldi eða skertri starfsemi en aðrar stofnanir hafa fengið hallann felldan niður. Við gerð fjárlaga var til dæmis aukið fjármagn sett í nokkrar stofnanir á sama tíma og ákveðið var að fella niður hluta þess skuldahala sem þær höfðu en til annarra var aukið við fjármagn en hallinn skilinn eftir. Hér erum við að tala um stórar fjárhæðir og það segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar að ætlast sé til að halli sé greiddur upp með fjárveitingum strax á næsta fjárhagsári eða í sérstökum tilfellum á lengri tíma enda sé þá um það samkomulag milli stofnunar, fagráðuneytisins og fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Það kemur manni fyrir sjónir eins og fagráðuneytið sé ekki alltaf að tala við hið alltumlykjandi ráðuneyti. Á sama tíma erum við að fjalla um afnám markaðra tekna í fjárlaganefnd. Markaðar tekjur margra þeirra stofnana sem Ríkisendurskoðun gerir athugasemdir við eru að einhverju leyti ásteytingarsteinn ráðuneytis og stofnunar um tilkomna skuld, með hvaða hætti beri að endurgreiða eða hvort yfirleitt beri að endurgreiða. Markaðar tekjur verða ekki afnumdar nema til komi veruleg útgjöld ríkisins til að jafna hallann á þessum stofnunum. Þrátt fyrir umfangsmikla vinnu nefnda og vinnuhópa hafa aðgerðir til úrbóta ýmist ekki komist í framkvæmd eða hafa einungis verið skammtímalausnir eins og segir í álitinu og það er miður. Það er miður að framkvæmdarvaldið taki ekki mark á því sem þingnefndir setja fram til úrbóta. Hér fjallaði formaður fjárlaganefndar ágætlega um ábyrgð forstöðumanna og ekki síst þarf að koma til ábyrgð ráðherra í að fylgja sínum stofnunum eftir. Ríkisendurskoðun bendir á að það þurfi að bæta framkvæmd fjárlaga til að fylgja þessum ábendingum eftir en ekki síst að það þurfi viðhorfsbreytingu til að einhver árangur náist. Það er kannski hinn stóri þröskuldur í sjálfu sér, viðhorfsbreyting til þess hvernig fjárlög hafa verið framkvæmd til áratuga. Það hefur einhvern veginn þótt sjálfsagt að fara fram úr áætlunum og því yrði einhvern veginn reddað. Auðvitað á það ekki við um alla frekar en nokkuð annað. Hér kemur líka fram að undanfarin ár hefur verið unnið að nýju frumvarpi til laga um opinber fjármál. Við bíðum eftir því að hæstv. ráðherra mæli fyrir því. Þar er meðal annars tekið til yfirstjórnar og ábyrgðar ráðherra og forstöðumanna, eins og ég nefndi, á framkvæmd og skiptingu á millifærslu fjárheimilda, áætlunargerðar, mats á útgjaldahorfum og eftirlits innan ársins. Þetta er vissulega til bóta á því sem við höfum þó séð fram til þessa, við höfum fengið kynningu á þessu frumvarpi, en það breytir því ekki að það er ýmislegt sem bendir til þess að reglugerðin sem við höfum utan um framkvæmd fjárlaga hafi ekki dugað til þess að tryggja sæmilegan árangur í kringum fjármál ríkisins. Þó að hér verði sett fram og samþykkt frumvarp er alls ekki víst að það dugi eitt og sér. Því held ég að þetta snúist fyrst og fremst um viðhorfsbreytingu gagnvart því hvernig hlutirnir eru framkvæmdir. Um það að bæta áætlanagerð segir á bls. 9 í Framkvæmd fjárlaga, reyndar janúar–september 2013, frá Ríkisendurskoðun, með leyfi forseta: „Fjárheimildastaða margra þessara liða, hvort sem hún er jákvæð eða neikvæð, hefur að jafnaði verið felld niður með lokafjárlögum. Það þýðir í reynd að fjárlög eru ekki látin stýra útgjöldum þeirra heldur eru þau eins konar spá um kostnað við slíka útgjaldaliði. Að mati Ríkisendurskoðunar þarf að skoða hvort hægt er að bæta áætlanagerð vegna slíkra fjárlagaliða í tengslum við fjárlagagerðina en sumir þeirra hafa ár eftir ár reynst kostnaðarsamari en fjárlög gerðu ráð fyrir.“ Það sem ég er að tala um með viðhorfsbreytingu er að auðvitað er ekki hægt að áætla í botn fyrir öllu, við vitum það, og þess vegna á að vera til fyrir ófyrirséðum kostnaði að einhverju leyti. Það sem er alvarlegt í þessu er að fjárlögin eru ekki látin ráða. Það er vegna þess sem ég sagði áðan um að við þyrftum viðhorfsbreytingu, að það sé ekki sjálfsagt að fara fram úr fjárlögum. Fjárlaganefnd hefur einsett sér að fylgja því eftir að ráðuneytin leggi fram raunhæfar tillögur til úrbóta og einnig að fylgja eftir framkvæmd fjárlaga núna 2014, m.a. eftir veikleikalista fjármála- og efnahagsráðuneytisins gagnvart öðrum ráðuneytum. Þessi veikleikalisti hefur því miður ekki enn komið fram en við ætluðum að kalla eftir honum í febrúar, eins og kemur fram í álitinu okkar, þannig að við gætum farið ofan í þessi mál og séð hvernig stofnanir taka á þeim niðurskurði sem þeim var fyrirskipaður. Í lokin er bara ástæða til að rifja upp að sá góði árangur sem náðist á síðasta kjörtímabili þrátt fyrir allt í niðurgreiðslu skulda er undanfari þess að nú getum við stefnt að hallalausum ríkisrekstri. Og það er vel.

Virðulegi forseti. Skemmst er frá því að segja að skýrsla Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga janúar–júní 2013 er einfaldlega falleinkunn fyrir framkvæmd fjárlaga á Íslandi. Ánægjulegt er að bak við álit fjárlaganefndar er algjör samstaða milli flokka um að fara í úrbætur. Þar skrifa allir þeir hv. nefndarmenn sem voru á viðkomandi fundi, en þar á undan hafði farið fram umræða þar sem menn voru sáttir um að breyta vinnubrögðum og taka á þessum þáttum. Allir hv. þingmenn úr öllum flokkum í hv. fjárlaganefnd tóku þátt í þessari umræðu, fyrir utan þá sem ekki gátu verið eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir sem forfallaðist, en um málið hefur verið góð samstaða á milli flokka. Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að fara yfir stöðu mála og hvað í rauninni er að, sem er margt, og hvað hægt er að gera til úrbóta. Ríkisendurskoðun er með þrjár ábendingar til fjárlaganefndar: 1. Auka þarf aga í fjárlagaframkvæmd og stöðva ítrekaðan hallarekstur. 2. Ákveða þarf hvernig vinna eigi á uppsöfnuðum halla stofnana sem náð hafa að laga rekstur sinn. 3. Bæta þarf áætlanagerð vegna nokkurra fjárlagaliða. Ef við setjum þetta í samhengi, og það kemur fram í álitinu, virðulegi forseti, má færa rök fyrir því að framkvæmd fjárlaga á Íslandi sé fullkomlega stjórnlaus eins og staðan er í dag. Ástandið hefur versnað núna ár frá ári. Breyting varð rétt eftir hrun. Þá gerðist það, ef ég man rétt, að um 20% af fjárlagaliðum fóru fram úr áætlun sem var lítið á mælikvarða þess tíma, það hafði verið 26–27%. En ef við skoðum og berum saman hvernig staðan er á hverjum tíma á miðju ári eftir árum, þá fór það upp í 31% árið 2009, niður í 24% árið 2010, sem var það besta sem hefur sést á undanförnum árum. Árið 2011 fór það upp í 34%, 39% árið 2012 og 38% árið 2013. Það að 38% eða tæplega 40% af fjárlagaliðum fari fram úr þýðir einfaldlega að um algjört stjórnleysi og agaleysi er að ræða. Við verðum bara að horfast í augu við það, virðulegi forseti og allir hv. þingmenn, að hér er um algjört agaleysi að ræða í ríkisfjármálum. Það þarf að bæta alla þætti. Bæta þarf áætlanagerð. Bæta þarf framkvæmd og bæta þarf eftirfylgni og eftirlit. Einnig má færa rök fyrir því, virðulegi forseti, af því að misjafnt er eftir stofnunum hverjar fara fram úr, að verið sé að umbuna þeim sem standa sig verst. Við erum að horfa upp á það sem maður lærði í stjórnmálafræðinni í gamla daga um almannavalsskólann, eða „public choice“, sem er sérstök kenning þar sem menn greina það af hverju opinberar stofnanir stækka, kannski ekki alveg í takt við pólitíska stefnumótun eða raunverulega þörf, og hvað valdi því. Þá sjáum við að oft er fylgni milli þess hvaða tengsl forstöðumenn eða aðrir hafa við fjölmiðla eða stjórnmálamenn sem ræður því hvaða stofnanir komast upp með að fara fram úr fjárlögum, hvaða stofnanir stækka jafnt og þétt. Við höfum séð það á undanförnum mánuðum að einstaka hagsmunaaðilar fara jafnvel ekkert í felur með það að þeir hafi beitt sér fyrir því að einstaka stofnanir stækki og fái aukna fjármuni, auðvitað á kostnað annarra stofnana. Skoðum hver þróunin hefur verið á árunum 2007–2012, sem ég hef gert því að tölur liggja fyrir um það og eru í ríkisreikningi, það eru ekki áætlanir heldur niðurstöðutölur. Við sjáum að þar hefur sú áhersla svo sannarlega ekki verið sem margir töldu að yrði, að grunnþjónustan yrði sérstaklega varin, heldur er aukningin þvert á móti hlutfallsleg í öðrum stofnunum sem ekki er með neinu móti hægt að segja að sinni því sem við köllum grunnþjónustu. Við erum líka með mjög ójafna stöðu milli opinberra stofnana. Það felst í því að sumar stofnanir eru fastar á fjárlögum. Þær fá oft og nær eingöngu fjármuni beint af fjárlögum. Þegar tekjur ríkissjóðs lækka og menn skera niður í fjárlögum kemur það beint niður á viðkomandi stofnunum. Fræg dæmi um það eru heilbrigðisstofnanir og menntastofnanir á meðan aðrar hafa svokallaðar markaðar tekjur að stórum hluta, jafnvel öllum hluta. Allra handa skattar og gjöld renna beint til viðkomandi stofnana í stað þess að fara í ríkissjóð þar sem lýðræðislega kjörnir fulltrúar ákveða hvernig eigi að deila út fjármunum. Virðulegi forseti. Meiri hluti fjárlaganefndar mun flytja frumvarp um markaðar tekjur. Við þurfum að breyta þessu þannig að við komum okkur meira í takt við það sem gerist í öðrum löndum þar sem almenna reglan er sú að fjármunum er útdeilt til viðkomandi stofnana eftir fjárlögum þar sem liggja að baki áherslur viðkomandi ríkisstjórnar. Það er nú reyndar þannig, virðulegi forseti, í það minnsta í því landi sem við búum í, að þokkalega góð samstaða er um að standa vörð um grunnþjónustuna en það kemur ekki fram í fjárlögunum og kemur heldur ekki fram í þróun framlaga til einstakra stofnana eða málaflokka. Ég held að það væri hollt fyrir okkur að líta til þeirra sem hefur gengið vel, því að það er nú þannig að við erum ekki ein í heiminum. Við erum ekki eina þjóðin sem hefur farið í gegnum bankahrun og svo sannarlega eru, meira að segja nálægt okkur, þjóðir sem fyrir tiltölulega fáum árum voru í slíkum vanda að forsvarsmenn þeirra voru kallaðir til á hina og þessa fundi vegna þess að ástandið var slæmt hjá þeim og menn vildu læra af þeim hvernig ætti ekki að gera hlutina. Hér er ég að vísa til Svíþjóðar sérstaklega og vísa til orða Görans Perssons þegar hann var á fundi með helstu fjármálaráðherrum OECD. Hann opnaði ræðu sína eitthvað á þá leið að það væri tvennt sem stæði upp úr þegar hann talaði á þeim fundi. Í fyrsta lagi væri hann upp með sér að fá að vera með þeim, en í öðru lagi væri hann afskaplega leiður vegna þess að hann vissi að hann hefði verið kallaður til vegna þess að allt væri meira og minna í volli í heimalandi hans, þá sérstaklega í ríkisfjármálum. Hvað gerðu Svíar? Við eða réttara sagt hv. fjárlaganefnd, síðasta, fór í heimsókn til Svíþjóðar og heimsótti fjárlaganefnd þeirra og allar helstu stofnanir. Eftir þá heimsókn liggja ágætisminnisblöð sem við eigum hér í þinginu og ætla ég að lesa helstu þætti upp úr þeim. Ég ætla að lesa úr óformlegu minnisblaði sem ég fékk, dagsett 30. mars 2012. Það hljómar svo, með leyfi forseta: „Helstu niðurstöður frá Svíþjóðarferðinni eru: 1. Samstaða allra stjórnmálaflokka og embættismanna um að koma í veg fyrir að bankakreppa eins og fyrir 20 árum endurtaki sig í Svíþjóð.“ Erum við komin á þann stað, virðulegi forseti? Nei, við erum ekki komin á þann stað. Við erum ekki komin á þann stað, kannski í orði, en ekki í verki að sjá þannig samstöðu. „2. Til staðar eru laga- og verklagsreglur sem taka heildstætt á öllum þáttum opinberra fjármála og fjármálastöðugleika. Fjárlagafrumvarp er heildstætt og gegnsætt, þ.e. allar laga- og reglugerðarbreytingar sem nauðsynlegar eru til að forsendur frumvarpsins nái fram að ganga eru birtar samhliða frumvarpinu.“ Erum við komin á þennan stað, virðulegi forseti? Nei, það er langt í frá. „3. Stefnan er sett af ríkisstjórn, ekki einstökum ráðuneytum eða stofnunum, heldur svokölluð „top-down“ aðferð við fjárlagagerð.“ Svo sannarlega, virðulegi forseti, erum við ekki komin á þann stað. „4. Einfaldar fjármálareglur eru einkenni á umfjöllun um ríkisfjármál. Þær eru: a. Markmið um afgang af ríkisfjármálum sem nemur ákveðnu hlutfalli af landsframleiðslu miðað við hagsveiflu. Nú í nokkur ár hefur markmiðið verið 1% afgangur. b. Útgjaldaþak til þriggja ára skipt á 27 málaflokka ríkissjóðs, undantekning eru vaxtagjöldin sem eru ekki með þaki, enda er bókhaldið á greiðslugrunni. Þakið er sett hærra en sjálf fjárlögin og skapa þannig varasjóð ef hagrænar aðstæður valda hækkun útgjalda. c. Sveitarfélögin verða að vera rekin með afgangi óháð hagsveiflu. Ef uppgjör er með halla þá eru gefin þrjú ár til þess að ná rekstrarafgangi sem nemur hallanum.“ Ekki erum við komin þangað. „5. Lagaramminn leggur áherslu á langtímahugsun, þrátt fyrir að fjárlög séu aðeins til eins árs í senn: a. Á vorþingi er lagt fram frumvarp um ríkisfjármálastefnu. Þar er m.a. að finna útgjaldaþak á málaflokka til 3–4 ára. Þar er einnig að finna tekjuáætlun til jafn langs tíma. b. Með reglulegum hætti eru gefnar út skýrslur um sjálfbærni ríkisfjármála til margra ára og áratuga. c. Ríkisendurskoðun og óháðar nefndir hagfræðinga gefa út álit um forsendur ríkisfjármálastefnunnar og fjármálastöðugleika. 6. Fjárreiðulög takmarka mjög allar breytingar á frumvarpi til fjár- og fjáraukalaga. Stjórnarandstaða getur ekki lagt til breytingar nema þá að koma með alveg nýtt fjárlagafrumvarp sem væri innan fjármálareglna.“ Virðulegur forseti. Þarna er nú langur vegur frá þeim raunveruleika sem við búum við. Upplifun hv. þingmanna sem fóru í þessa heimsókn var sú - ég hef átt samtal við þá nokkra - að umhverfið í Svíþjóð skiptir máli, þetta er ekki eitthvað sem snýr bara að okkur, og er bara þannig að enginn stjórnmálamaður, alveg sama hvar hann er á pólitíska litrófinu, til vinstri, á miðjunni eða til hægri, á möguleika á framgangi meðal almennings ef hann er grunaður um að vera ekki ábyrgur í opinberum fjármálum. Við verðum að komast á þann stað. Við verðum aldrei sammála. Við eigum ekki að vera sammála. Og við eigum að takast á um stefnu ríkisstjórna og stefnur í einstökum málum, takast á um frumvörp, en sá grunnur verður að vera til staðar að agi sé í ríkisfjármálum. Það verður að vera algjör sátt um það milli allra stjórnmálaflokka á hv. Alþingi að það sé grunnurinn, að agi sé í ríkisfjármálum. Við getum ekki sagt að þetta sé allt vegna þess að við eigum eftir að vinna einhver lög og reglur, því að það er ekki rétt. Ég vek hér athygli á reglugerð um framkvæmd fjárlaga og ábyrgð á fjárreiðum ríkisstofnana í A-hluta, gefin út 22. desember 2004. Þar segir í 15. gr., með leyfi forseta: „Forstöðumaður skal gæta þess að samræmi sé á milli útgjalda og ársáætlunar. Komi í ljós að heildarútgjöld að frádregnum tekjum eru meira en 4% umfram áætlun stofnunar skal forstöðumaður tafarlaust skýra stjórn hennar og ráðuneyti frá því, hverjar séu ástæður þess og hvernig hann hyggst bregðast við þeim.“ Ég ætla að lesa þetta aftur, virðulegi forseti: „Komi í ljós að heildarútgjöld að frádregnum tekjum eru meira en 4% umfram áætlun stofnunar skal forstöðumaður tafarlaust skýra stjórn hennar og ráðuneyti frá því, hverjar séu ástæður þess og hvernig hann hyggst bregðast við þeim.“ - Þetta er allt hér. „Það leysir forstöðumann stofnunar ekki undan skyldum sínum, að hafa tilkynnt um veruleg umframútgjöld stofnunar til ráðuneytis. Honum ber jafnt sem áður skylda til þess að leita allra mögulegra úrræða til þess að bregðast við þeim vanda sem upp er kominn.“ Virðulegi forseti. Ef farið væri eftir þessari reglugerð væri staðan allt önnur. Þetta er reglugerð frá árinu 2004. Nú reynir á. Mun okkur hér á hv. Alþingi takast það sem ekki hefur tekist áður? Það hefur svo sannarlega náðst allra handa árangur á árunum fyrir bankahrun. Þá voru sem betur fer greiddar niður skuldir. Skuldir ríkissjóðs voru greiddar niður og greiddar voru niður skuldir Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, sem samt sem áður er gríðarlegt vandamál, um 90 milljarðar kr., og ýmislegt margt gott má nefna. Við værum í svakalegri stöðu ef það hefði ekki tekist. En enn vantar að ná aga í ríkisfjármálum. Það hlýtur að vera óþolandi - kannski er skattgreiðandi ekki að hugsa um þetta alla daga - fyrir skattgreiðendur að ekki sé farið eftir þeim lögum sem heita fjárlög. Það hlýtur sömuleiðis að vera óþolandi fyrir þá forstöðumenn, við getum sagt þá líka ráðherra, sem eru innan ramma á sama tíma og aðrir komast upp með að fara fram úr ef við setjum okkur í þau spor. Menn þurfa auðvitað að taka erfiðar ákvarðanir um ýmis verkefni þegar þeir eiga að sjá til þess að ekki verði eytt umfram áætlanir. Það hlýtur að vera ósanngjarnt að sumir þurfi að gera það en aðrir komist einhvern veginn upp með að fara fram úr. Ég held að við ættum aðeins að líta á þann þáttinn. Ég held að fjölmiðlar þessa lands hafi því miður oft og tíðum verið að eltast við þetta mjög grunnt og hlaupið til þegar forstöðumaður einhverrar stofnunar segir: „Hér vantar fjármuni.“ Eins og það sé bara sjálfsagt að skattgreiðendur komi þá og hlaupi til og bæti í. Ég held að þeir ættu aðeins að hugsa þennan þátt og horfa aðeins dýpra á málið. Á sama hátt þurfum við hv. þingmenn að horfast í augu við hlutina eins og þeir eru. Ef við segjum að við viljum sjá aga í ríkisfjármálum þurfum við að fylgja því eftir. Hér eru nefndar nokkrar stofnanir í áliti Ríkisendurskoðunar sem fara reglulega fram úr áætlun. Við skulum ekki blekkja okkur. Þarna er um samspil að ræða og þetta er á ábyrgð hæstv. ráðherra. Augljóst er að hæstv. fagráðherrar hafa ekki tekið á þeim málum. Þar liggur hin pólitíska ábyrgð. Ef við segjum að þessir fjárlagaliðir eigi að vera innan áætlunar eins og aðrir þurfum við stundum að taka erfiðar ákvarðanir. Það sem hefur gerst, og verið lenska, er að stjórnmálamenn hafa stungið höfðinu í sandinn og látið eins og þeir sjái ekki að verið sé að fara fram úr fjárlögum. Síðan kemur Ríkisendurskoðun með enn eina skýrsluna um að verið sé að fara fram úr fjárlögum. Enn eina skýrsluna. Síðan komum við og höldum ræður um að þetta sé eitthvað sem gangi ekki upp, auka þurfi agann í ríkisfjármálum. Síðan kemur nýr dagur og ekkert breytist. Að vísu breyttust hlutirnir á síðasta kjörtímabili. Þeir hafa versnað frá ári til árs. Núna er það okkar, ekki bara í meiri hlutanum heldur í minni hlutanum líka, að sýna það að við viljum breyta þessu. Það þýðir að við verðum að taka erfiðar ákvarðanir. Ég held að flest ef ekki öll mál sem eru í fjárlögunum, kannski ekki öll, við erum kannski ekki sammála um þau öll, en ég held að við séum sammála um að a.m.k. 80% af því sem þar er inni, sem snýr að heilbrigðismálum, menntamálum, félagsmálum, dómsmálum, löggæslumálum svo eitthvað sé tekið, ýmislegt annað má nefna, séu góð mál. Og við viljum gjarnan gera meira og við getum gert meira en við þurfum að sníða okkur stakk eftir vexti. Það er eitthvað sem allir þurfa að gera. Fjölskyldur í landinu þurfa að gera það. Fyrirtæki þessa lands þurfa að gera það. Við stjórnmálamenn þurfum að gera það líka, en við höfum ekki gert það. Hér er fullkomið agaleysi og við þurfum að breyta því. Það er mjög gott, virðulegi forseti, að allir hv. nefndarmenn í fjárlaganefnd séu sammála um þetta. Ég hef ekki heyrt einn einasta stjórnmálamann mælast til þess að við ættum að koma á agaleysi eða auknu agaleysi í ríkisfjármálum. Samt sem áður sáum við til dæmis fyrir síðustu fjárlagagerð mjög óábyrgar tillögur sem greidd voru atkvæði um, m.a. frá stjórnarandstöðunni. Á sama hátt má færa full rök fyrir því að meiri hlutinn hafi ekki gengið nógu langt í aðhaldi og sparnaði miðað við aðstæður. Færa má full rök fyrir því að meiri hlutinn hafi ekki - í það minnsta er ekki enn búið að taka ákvörðun um það hvernig á að halda sumum fjárlagaliðum innan fjárheimilda sem hafa ekki verið innan fjárheimilda svo árum og áratugum skiptir. Öll eigum við sök. Ég er ekki að benda á einn eða neinn. Ég er einungis að brýna okkur og ég vona að það verði almennur skilningur á því, ekki bara innan þings heldur utan þings líka, að þetta er ekkert öðruvísi en annars staðar, að ekki er hægt að eyða fjármunum sem eru ekki til. Á sama hátt verðum við að horfast í augu við augljós hættumerki. Stór hættumerki undirliggjandi eru Íbúðalánasjóður og Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, svo eitthvað sé nefnt. Einnig tókum við ákvörðun um verkefni þar sem menn settu kíki fyrir blinda augað, eins og í Vaðlaheiðargöngum á síðasta kjörtímabili. Það er alveg vitað að þær áætlanir munu ekki standast. Í það minnsta settum við ekki þær varúðarreglur sem hefðu verið nauðsynlegar þegar við ákváðum að fara í þá framkvæmd, sem verður að sjálfsögðu mikil samgöngubót, ég er ekki að halda neinu öðru fram. En ef við tökum ákvörðun um að fara í eitthvert þarft verk, sama hvað það er, verðum við samt sem áður að vera með allar varúðarreglur og gegnsæi þegar kemur að því hvað viðkomandi hlutir munu kosta. Nú er ljóst að það mun verða mikill kostnaður út af Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Að öllu óbreyttu verður B-deildin tóm árið 2027. Það þýðir að kostnaðurinn verður um 30 milljarðar kr. úr ríkissjóði, 30 þúsund milljónir á ári. Það er ¾ af því sem kostar að reka Landspítalann. Ætlum við að láta eins og þetta sé ekki til? Skipti engu máli? Láta þá sem þá verða við stjórnvölinn taka á því verkefni? Ætlum við að horfast í augu við það? Ætlum við kannski að auka þá skuldbindingu enn frekar? Það er spurning sem við þurfum að svara. Íbúðalánasjóður. Nú erum við búin að setja 40 þúsund milljónir kr. af skattfé í þann banka, húsnæðisbanka. Að öllu óbreyttu bendir flest til þess að við þurfum að setja fram aðra eins upphæð, jafnvel hærri, ef við grípum ekki til róttækra aðgerða. Við notum þá fjármuni ekki í annað. Það er svolítið sérstakt að standa í fjárlagagerð þar sem við erum að leita að milljónum, jafnvel meiri upphæðum, til að setja í einhver verkefni sem virkilega þörf er á að setja í og síðan koma þessar risaupphæðir sem eru afgreiddar á nokkrum mínútum vegna þess að annað er ekki hægt. Virðulegi forseti. Ég hef farið aðeins yfir stöðuna í málinu. Staðan er ekki alvarleg, hún er grafalvarleg. Ríkisendurskoðun er að segja að framkvæmd fjárlaga á Íslandi sé í molum. Það er það sem Ríkisendurskoðun er að segja. Ríkisendurskoðun er stofnun Alþingis sem á að hafa eftirlit með hlutum eins og framkvæmd fjárlaga. Ég hef ekki heyrt neinn færa rök fyrir því að það sem þarna er lagt fram, sem eru fyrst og fremst og eingöngu tölur, staðreyndir, sé ekki rétt, þ.e. sem Ríkisendurskoðun segir. Af öllum þeim málum sem við ræðum hér, stórum og smáum, er þetta langstærsta verkefnið. Þetta er langstærsta málið. Því miður fær það ekki mikla athygli. Meðan það fær ekki athygli, meðan við drögum ekki athyglina að því, meðan við náum ekki sömu samstöðu og frændur vorir Svíar og fleiri þjóðir verður þetta á nákvæmlega sama stað. Ég vonast til þess, virðulegi forseti, að samstaða verði um að breyta þessu. Ég vonast til þess að þegar málefnalegar ábendingar koma, hvort sem þær koma frá hv. fjárlaganefnd, hv. þingmönnum eða Ríkisendurskoðun, að einstaka stjórnmálamenn, sama hverjir þeir eru, taki það ekki persónulega og fari ekki að benda á aðra vegna þess að þetta snýst ekki um persónur. Þetta snýst ekki um einstaka stjórnmálamenn. Þetta snýst ekki um einstaka stjórnmálaflokka. Þetta snýst ekki um einstaka stjórnmálastefnur. Þetta snýst um heilbrigða skynsemi. Þetta snýst um það að ef við ætlum að ná þeim árangri sem við erum sammála um verðum við að taka á þessu verkefni. Þetta eru engin geimvísindi. Við erum svo lánsöm að hafa aðgang að öðrum þjóðum, vinaþjóðum okkar, sem voru eins og við með agaleysi í ríkisfjármálum, sem söfnuðu skuldum, sem náðu ekki þeim árangri sem lagt var upp með. Viðkomandi þjóðir, margar hverjar, hafa sem betur fer snúið við og náð árangri og þær eru tilbúnar að miðla okkur af reynslu sinni. Virðulegi forseti. Það var algjör sátt um það í hv. fjárlaganefnd að reyna að vekja athygli á málinu með því að taka þessa umræðu sérstaklega hér í dag. Það dugar lítt ef það verður bara til þess að við ræðum það í einhverjar mínútur eða kannski nokkra klukkutíma og ekkert meira gerist, þá er það nokkurn veginn til einskis. Ég brýni okkur öll að breyta vinnubrögðum. Ég brýni okkur öll að ná samstöðu um að ná aga í opinberum fjármálum. Ef við náum því erum við búin að breyta stjórnmálum á Íslandi í grundvallaratriðum og leggja grunninn að því að ná mjög góðum árangri sem mun nýtast Íslendingum. Við getum auðveldlega, ef vilji er til staðar, verið í fremstu röð hvað þetta varðar, virðulegi forseti. Vilji er allt sem þarf.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Ég flutti reyndar margar keimlíkar ræður á síðasta kjörtímabili þegar ég sat í hv. fjárlaganefnd og var málshefjandi í a.m.k. tvennum utandagskrárumræðum um aga í ríkisfjármálum. En það er kannski eins og þingmaðurinn kom sjálfur að í ræðu sinni að áhugi á þessu málum hefur ekkert verið neitt sérstaklega mikill. Einhver sagði mér að þegar stjórnmálamaður færi að tala um aga í ríkisfjármálum sofnuðu hlustendur en rönkuðu við sér þegar hann lofaði þeim að skipta um ljósaperu í ljósastaurnum í götunni þeirra. Ég held að það megi til sanns vegar færa að þetta sé ekki vinsælasti málaflokkurinn en ég tek heils hugar undir þau orð að þetta sé kannski eitthvert stærsta og mikilvægasta málið sem við þurfum að glíma við. Ég fór til Svíþjóðar í þá för sem hv. þingmaður nefndi og það er allt rétt sem kom fram í ræðu hv. þingmanns. Svíar hafa náð gríðarlega góðum tökum á ríkisfjármálum. Það gerðist eftir að þeir lentu í kreppunni 1993–1995. Það er líka rétt að nú hvarflar ekki að nokkrum þingmanni þar að stíga fram og lofa fjármunum til einhvers verkefnis sem eru ekki til og rúmast ekki innan þess fjármálaramma sem er settur á vorin. Mig langaði að spyrja hv. þingmann um það sem hann minntist á, hinar mörkuðu tekjur, en hann sagði að til stæði í fjárlaganefnd að leggja fram slíkt frumvarp. Ég fagna því vegna þess að um það var sátt innan fjárlaganefndar á síðasta kjörtímabili en á meðan var ríkisstjórnin að stíga mörg skref í átt til þess að auka hinar mörkuðu tekjur, eins og t.d. til Ríkisútvarpsins og annarra. Ég er sammála hv. þingmanni að það þurfi með einum eða öðrum hætti 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalegt og gott andsvar. Ég get nú deilt með honum sorgarsögum af því hvernig er að ræða um ábyrgð í opinberum fjármálum. Ég var í átta ár í borgarstjórn Reykjavíkur, lagði þar mikla áherslu á að það væri verið að fara í óhóflega skuldsetningu þar sem skuldir voru færðar úr borgarsjóði í Orkuveitu Reykjavíkur og benti á ævintýrið með Línu.Net. Ég tók hér upp í þinginu hluti eins og Íbúðalánasjóð og annað slíkt og ég get fullyrt það að lýsing hv. þingmanns á viðbrögðunum þegar maður tekur upp slík mál er alveg rétt. Þetta var upphafið að óhóflegri skuldsetningu sveitarfélaga því að úr því að Reykjavíkurborg komst upp með þetta og fór af stað í þá vegferð þurftu hin sveitarfélögin að fylgja á eftir. Og það er kaldhæðnislegt að núna hafa menn verið að færa skuldir aftur frá Orkuveitunni yfir í borgarsjóð Reykjavíkur. Það er annað mál en algjörlega náskylt því að sveitarfélögin eru orðin það stór og hafa það stórt hlutverk gagnvart efnahagslífinu að við þurfum að ræða það líka. Það er vonandi að þeir meiri hlutar sem munu taka við í vor muni axla ábyrgð í opinberum fjármálum. Hv. þingmaður nefndi að það var algjör samstaða um mörkuðu tekjurnar eftir því sem ég best veit í hv. fjárlaganefnd á síðasta kjörtímabili. Við erum búin að vinna að þessu máli í allan vetur og ég get alveg sagt að ég átti von á því, vegna þess að um málið var samstaða, í það minnsta þegar við hófum þá vegferð, að fulltrúar allra flokka yrðu á málinu. En á lokametrunum varð endirinn sá að bara fulltrúar stjórnarflokkanna eru á því. Eftir því sem ég best veit er búið að dreifa frumvarpinu og ég vona að ég fái að tala fyrir því núna á allra næstu dögum því að eins og AGS, OECD og fleiri aðilar hafa bent á, í það minnsta Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, erum við með algjöra sérstöðu þegar kemur að því hversu hátt hlutfall af tekjum ríkisins er markað.

Ég þakka hv. þingmanni svar hans. Ég fagna því sérstaklega að komið sé fram frumvarp sem tekur á vandamálinu með hinar mörkuðu tekjur. Ég lýsi hins vegar yfir vonbrigðum mínum að minni hlutinn skuli ekki hafa staðið við þau orð og þann skilning sem ég lagði í vilja meiri hluta nefndarinnar á síðasta kjörtímabili og hafi ekki staðið með meiri hlutanum vegna þess að það skiptir gríðarlega miklu máli að Alþingi í heild sinni taki á fjármálastöðugleika ríkissjóðs og að menn séu nokkuð samstilltir í því. Kannski var það þannig eftir að áfallið dundi yfir og kreppan skall á að menn sáu í hendi sér að það varð að taka einhver skref til þess að auka aga á ríkisbúskapnum. En mér þykir mjög miður að heyra að svo sé ekki. Mig langaði að spyrja hv. þingmann út í annað atriði af því að hann minntist á Svíþjóð og kom aðeins inn á það að Svíar hafa mörg og sterk mælitæki til þess að fara yfir hagvöxt og verðbólgu og alla þá þætti sem hafa áhrif á það hversu miklum peningum er hægt að verja til uppbyggingar samfélagsins úr ríkissjóði á hverju ári. Stendur til að styrkja það kerfi sem við Íslendingar höfum? Við höfum deilt um það í gegnum árin hvort hægt sé að treysta þeim áætlunum sem gerðar hafa verið, m.a. hjá Hagstofu Íslands og greiningardeildir bankanna hafa líka gert slíkar áætlanir. Ég veit að Svíar ganga það langt að þeir leita ekki bara til sérfræðinga úr háskólunum í Uppsölum og Lundi í Svíþjóð heldur til annarra landa, til sérfræðinga í Kaupmannahafnarháskóla, Óslóarháskóla og háskólanum í Helsinki. Það væri gaman að heyra aðeins frá þingmanninum hvernig menn hugsa sér að slíkt 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni, það voru gríðarleg vonbrigði að stjórnarandstöðuflokkarnir skyldu ekki vera með á frumvarpi um mörkuðu tekjurnar. Ég tek það náttúrlega svolítið á mig, ég leiddi þetta mál í hv. fjárlaganefnd og var 1. framsögumaður. Ég leitaðist eftir, vegna þess að það var vilji fyrir hendi hjá stjórnarandstöðunni, að vinna málið nákvæmlega eins og hv. stjórnarandstaða mundi vilja gera það vegna þess að ég taldi að hv. stjórnarandstaða yrði á málinu og það væri góð samstaða um það. Síðan kemur í ljós að það er ekki. Það getur því vel verið að við náum ekki að gera þetta að lögum. Það skrifast bara á mig, ég taldi að það væri betri leið að fara leið samvinnu og sátta en sit kannski uppi með það að þá verður þetta þarfa mál ekki að lögum. Þeir sem blæða fyrir það, virðulegi forseti, eru almenningur í landinu, það er ekkert öðruvísi. Það er ömurlegt að þurfa að sitja uppi með það. Það kemur væntanlega fram á næstunni frumvarp um opinber fjármál frá hæstv. fjármálaráðherra. Það er mikið af hlutum til bóta þar. Hv. þingmaður nefndi einmitt ýmislegt hvað varðar eftirlitið og nefndi að í þessu stóra landi, Svíþjóð, eru málin þannig að þeir telja skynsamlegt að leita að eftirliti, skipulegu eftirliti, frá öðrum löndum. Það finnst mér skynsamlegt. Við erum náttúrlega fá og erum mikið að karpa, við eigum oft erfitt með að greina milli einstaklinga og málefna og tengslin eru mikil, þannig að ég held að það geti verið skynsamlegt að fá til okkar aðila annars staðar frá. Og það er mín skoðun að annaðhvort eigum við að líta aftur til Svíþjóðar til þess að læra af þeim eða - og þess þá heldur og það er verið að vinna að því eftir því sem ég best veit - að fá aðila hingað frá Svíþjóð til þess að að fara yfir þessi mál. Það er engin ástæða 

Virðulegi forseti. Ég er kominn í ræðustól Alþingis til þess að ræða eitt mikilvægasta mál sem ég hef flutt og eitt mikilvægasta málefni sem snýr að samgöngum í landinu. Hvar sem maður er staddur úti á landi eða jafnvel í höfuðborginni eru flestir sammála um að flugvöllurinn í Vatnsmýrinni er stærsta samgöngumannvirki og stærsta samgöngumál allra landsmanna. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höfum í huga orðin „allra landsmanna“. Þetta er málefni sem snýr að öllum landsmönnum. Í skoðanakönnun hafa 82% allra landsmanna lýst yfir vilja til þess að hafa flugvöllinn áfram í Vatnsmýrinni, 73% Reykvíkinga. Liðlega 70 þús. einstaklingar skrifuðu undir sérstaka áskorun til borgaryfirvalda og Alþingis um óskerta flugstarfsemi til framtíðar í Vatnsmýri. Bent er á mörg tilvik, ef flugvöllurinn fer, sem geta skert aðgengi sjúkra og annarra farþega að þjónustu og þær afleiðingar sem brotthvarf flugvallarins getur haft. Þrátt fyrir þessa staðreynd hafa borgaryfirvöld stigið fram og lýst því yfir að vilji þeirra til þess að flugvöllurinn hverfi úr Vatnsmýrinni hafi ekki breyst. Borgarstjóri nefndi það í viðtali við Ríkisútvarpið þegar hann var spurður út í undirskriftasöfnunina og Reykjavíkurflugvöll. Þá sagði hann orðrétt: „Síðan má ekki gleyma því að réttur sveitarfélaga, réttur Reykjavíkur til þess að skipuleggja sitt land er tryggður í stjórnarskrá Íslands.“ Með öðrum orðum, þrátt fyrir vilja meiri hluta landsmanna samkvæmt skoðanakönnun, þrátt fyrir eina stærstu og mestu undirskriftasöfnun sem farið hefur verið í á Íslandi sé þetta einkamál Reykvíkinga eða borgaryfirvalda í Reykjavík. Við skulum samt hafa í huga að þann rétt sem nefndur er í stjórnarskránni má takmarka með almennum lögum. Þar segir að sveitarfélög megi ráða sínum málefnum sjálf eftir því sem lög ákveða. Sú vernd sem tiltekin er í stjórnarskrá er ekki stærri og merkilegri en svo að við á Alþingi getum takmarkað hana með almennum lögum. Þeir sem vilja að flugvöllurinn fari burt tala mikið um sátt, nauðsynlegt sé að ná einhvers konar sátt í málinu. Hingað til virðist mér því miður að sáttin sé eingöngu í aðra áttina, að þeir sem eru ekki sammála þeim eigi með einum eða öðrum hætti að lúta þeirra vilja og þar með sé sátt samkvæmt þeirra skilgreiningu komin á. Boðaður var samráðsvettvangur við bæjaryfirvöld á Akureyri, að nú skyldi heldur betur talað saman. Akureyringar hafa ítrekað kallað eftir slíkum samráðsvettvangi. Af einhverjum ástæðum hefur aldrei verið til hans boðað þrátt fyrir ítrekaðar óskir þess efnis. Þannig er sáttin. Nú hef ég lýst því yfir í stuttu máli að eitt stærsta hagsmunamál landsins, sérstaklega landsbyggðarinnar, að sjálfsögðu, sé í hnút. Það virðist ekki vera hægt að leysa þann hnút. Menn hafa reynt að fresta lokun norður/suður-brautarinnar. Það var út af fyrir sig ágætt, en í staðinn var samþykkt að allur flugvöllurinn mundi fara 2022. Það lá líka fyrir eins og Árni Gunnarsson, forstjóri Flugfélags Íslands, sagði í viðtali að ef norður/suður-flugbrautinni yrði lokað og leggja ætti niður aðra af aðalflugbrautum vallarins þá yrði áætlunarflugi í Vatnsmýrinni sjálfhætt. Ég held að það sé rétt. Af hverju stöndum við frammi fyrir þessu vandamáli? Af einni ástæðu, það er vegna þess að borgaryfirvöld í Reykjavík líta svo á að þetta sé þeirra einkamál. Það mátti lesa úr svari borgarstjóra þegar hann fullyrti að skipulagsvaldið væri hjá Reykvíkingum þrátt fyrir undirskriftasöfnun um 70 þús. Íslendinga. Fram hafa komið tillögur um að ákvörðun verði tekin í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég styð þá tillögu. Ég held að hún sé góð. En hvernig yrði með þá þjóðaratkvæðagreiðslu ef borgaryfirvöld mundu virða hana að vettugi og vísa aftur í þá vernd sem kemur fram í stjórnarskránni? Ekki mikið, því miður. Þess vegna hef ég lagt fram frumvarp, virðulegi forseti, þar sem ég legg til að skipulagsvald yfir Reykjavíkurflugvelli verði einfaldlega í höndum Alþingis þannig að það verði lýðræðislegra kjörinna fulltrúa allrar þjóðarinnar að taka ákvörðun um framtíð Reykjavíkurflugvallar. Ég held að það sé eðlilegt. Ef við berum Reykjavíkurflugvöll saman við Keflavíkurflugvöll, sem ég tel að séu sambærilegir flugvellir, jafn mikilvægir þótt annar þeirra gegni að mestu leyti millilandaflugi, þá er skipulagsvaldið þar ekki í höndum sveitarstjórnarfulltrúa Reykjanesbæjar, að sjálfsögðu ekki. Það er ríkisins að hlutast til um hvernig skipulagsvaldið er. Það má hafa mörg stór orð um hversu stórfenglegt fyrirbæri sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga er, en hugsum nú aðeins málið. Getur verið að sá réttur sé nú þegar takmarkaður á ýmsan hátt í lögum? Það þarf ekki að leita lengi. Ég er búinn að nefna hvernig farið er með Keflavíkurflugvöll. Hvernig er með Alþingi og Þingvelli? Er það hlutverk sveitarstjórnarmanna þar að ákveða hvernig við förum með þennan dýrmæta stað, þjóðareign allra landsmanna? Nei, Alþingi hefur skipað nefnd, Þingvallanefnd, til þess að hlutast til um þau málefni, að sjálfsögðu í góðri sátt við allt og alla, m.a. sveitarstjórnarfulltrúa. Ég vil taka það sérstaklega fram að það er mjög skýrt kveðið á um það í frumvarpi mínu að það verði að sjálfsögðu borið undir sveitarstjórnarmenn hvernig fara eigi með þetta skipulagsvald en endanlegt ákvörðunarvald sé að sjálfsögðu í höndum Alþingis, lýðræðislega kjörinna fulltrúa allrar þjóðarinnar. Það er mín skoðun. Við takmörkum vald sveitarstjórnarfulltrúa á ýmsan hátt í náttúruverndarlögum. Ef einhverjum dytti í hug að reisa olíuhreinsunarstöð til dæmis í Arnarfirði, væri það þá algjörlega á forræði þeirra sveitarstjórnarfulltrúa sem þar réðu hvort af því yrði? Mundu ekki þingmenn úr hvaða flokki sem er vilja hafa eitthvað um það að segja hvort sú stöð ætti að verða að veruleika? Ég nefni það sem dæmi. Innanríkisráðherra hefur boðað, reyndar frestað sem ég tel ágætt, að lækka viðmiðunarmörk útsvars, þ.e. gefa sveitarfélögum kost á því að hafa það lægra en hið svokallaða viðmið. Af hverju höfum við svona viðmið í almennum lögum? Af hverju erum við að takmarka valdið? Vegna þess að það er ýmislegt sem á að vera á færi allra landsmanna eða kjörinna fulltrúa þeirra að hlutast til um. Ég veit vel að þetta er mjög viðkvæmt mál. Margir stukku upp á nef sér þegar ég nefndi að þetta væri eðlilegra. Ég fékk að heyra að ég vildi taka allt skipulagsvald af Reykvíkingum. Það er ekki ætlunin. Á skilgreindu svæði tel ég eðlilegt að það sé í höndum okkar á Alþingi að ákveða framtíð Reykjavíkurflugvallar. Mig langar aðeins að benda hér á nokkrar staðreyndir. Flestar þeirra er að finna á síðunni lending.is. Þar er málstaður þeirra sem vilja berjast fyrir því að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni helst tilgreindur. Þar er bent á að um 600–700 sjúkraflug komi árlega til Reykjavíkur með sjúklinga, margir fari beint inn á skurðarborðið og eigi fluginu lífið að launa. Þar er líka bent á að Reykjavíkurflugvöllur tryggi öryggi landsins í heild. Þaðan má flytja lækna, lögreglu, sérsveit, björgunaraðila og búnað, fólk og fleira fyrirvaralaust hvert á land sem er. Þar er bent á að vegna breytilegra vinda og landslags sé flugvöllur í Vatnsmýrinni raunhæfasti og öruggasti kosturinn í flugvallarmálum höfuðborgarinnar, um það séu allir sérfræðingar sammála. Þar er nefnt að vegna áætlunarflugs í Vatnsmýri geti Íslendingar stundað nám þvert á landshluta, byggt upp atvinnulíf og sótt verslun og þjónustu til borgar og lands. Fyrirtæki á Austfjörðum geti ákveðið klukkan átta að senda mann á fund í Reykjavík í hádeginu og til baka fyrir kvöldmat. Bent er á að án flugvallarins sé samtenging við atvinnulífið rofin. Höfuðstöðvar varðandi björgun á sjó og landi séu stutt frá. Í neyðartilvikum sé hægt að bregðast skjótt við og senda neyðarbúnað og sérfræðinga hvert á land sem er. Stutt frá Vatnsmýri séu höfuðstöðvar slökkviliðs og sjúkrahús og fleira. Viðbragðstími sé því með allra besta móti. Sjúkrahúsið sé skammt frá flugbrautinni. Þyrlur með slasaða sjúklinga megi engan tíma missa. Staðsetning vallarins rétt við sjúkrahús skipti sköpum fyrir öryggi sjófarenda. Flugvöllurinn sé nauðsynlegur í blindflugi. Í slæmum veðurskilyrðum geti þyrlur ekki lent við sjúkrahúsin og treyst á aðflugsbúnað Reykjavíkurflugvallar. Flugvöllurinn sé því lykilatriði í óskyldri þjónustu þyrlusveitar Landhelgisgæslunnar. Störf mundu glatast ef völlurinn færi úr Vatnsmýrinni. Bent er á að við flugvöllinn starfi mikill fjöldi fólks við flug, viðhald, flugstjórn, afgreiðslu, kennslu og svo mætti lengi telja, störf í flugi séu góð og krefjist menntunar og reynslu. Því miður stendur til að flugnám verði fært af flugvellinum. Ég held að það hafi verið röng ákvörðun. Bent er á mikilvægi flugiðnaðar í Reykjavík. Tekið er fram að hægt sé að senda blóðgjafir með hraði, viðkvæmar vörur og að árlega fari um 700 tonn af vörum um Reykjavíkurflugvöll - það eru 2 tonn á dag allt árið um kring, þessar vörur þoli enga bið, þurfi að komast strax á áfangastað, flogið sé með mikilvæg matvæli vítt og breitt um landið, alla leið til Grænlands. Það auðveldi að tryggja ferskleika. Bent er á að víða um heim noti ferðamenn lestarkerfi til ferða innan lands, ekkert slíkt sé á Íslandi og flugið komi í þess stað. Flugið sé forsenda fyrir afskekktar byggðir landsins til að byggja upp myndarlega ferðaþjónustu sem treystir á flugsamgöngur frá borginni. Bent er á að flugið sé eitt af hryggjarstykkjum hagkerfisins, í því felist 9.200 störf, 6,6% af landsframleiðslu. Verðmætasköpun hvers starfsmanns í flugþjónustu á Íslandi sé 16 millj. kr. Það sé undirstaða fjárfestinga. Það er líka bent á að framlag flugrekstrar til landsframleiðslu sé hærra en í Noregi og Svíþjóð. Það er minni mengun með auknu flugi, minni eldsneytisneysla, minni slysahætta, fegurra umhverfi, minna vegslit. Ég hef lesið hér upp fjölmörg rök fyrir því að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni. Skipuð hefur verið nefnd sem á að finna flugvellinum stað á höfuðborgarsvæðinu. Að vissu leyti er það undarlegt vegna þess að eini raunhæfi kosturinn er jú í Vatnsmýrinni, ekki satt? Einhverjir hafa nefnt Hólmsheiði, að hægt sé að leggja flugvöll á Hólmsheiði. Sú hugmynd er lífseig þrátt fyrir að löngu sé búið að sýna fram á að það sé með öllu óraunhæfur kostur. Bent hefur verið á að nothæfisstuðull Hólmsheiðarvallar yrði um 92,8% sem mundi þýða að flugvöllurinn yrði lokaður um 28 daga á ári. Það er grafalvarlegt mál. Það þarf ekki að útskýra það sérstaklega, held ég, fyrir þingmönnum. Vegalengdin frá Hólmsheiðarvelli að Landspítalanum yrði 17 kílómetrar á móti 1,5 kílómetrum. Það er rúmlega tíu sinnum lengri leið. Sjúkravélar gætu ekki lent 28 daga á ári og yrðu þá að fljúga til Keflavíkur eða til baka. Forgangsakstur sjúkrabíla hefði þar ekkert að segja. Hólmsheiði er í 130 metra hæð yfir sjó. Þegar lágskýjað væri yfir borginni yrði völlur á Hólmsheiði á kafi í skýjum. Flugvélar í blindflugi verða að sjá brautina í að lágmarki 60 metra hæð yfir braut, en það er ógerlegt ef brautin er hulin skýjum. Blindaðflug úr norðurátt yrði ófært vegna landslags. Þriðju gráðu aðflugshalli sem hefðbundinn er í blindflugi liggur í gegnum Esju- og Skálafellsfjallgarðinn. Í rauninni yrði um ónothæfan varaflugvöll að ræða vegna þess að lágur nýtingarstuðull og takmarkað blindflug mundi valda því að flugfélög gætu ekki nýtt Hólmsheiði sem varaflugvöll. Hólmsheiðarvöllur mundi ekki standast kröfur - þetta er mikilvægt atriði - vegna lágmarksnýtingarstuðuls og yrði því t.d. ekki gildur alþjóðlegur varaflugvöllur. Völlurinn er uppi á heiði í því veðri sem þar má vænta. Verulegur munur er á veðri við sjávarmál og á heiðum. Völlurinn yrði oft lokaður vegna hálku og íss á brautum þar sem lægri meðalhiti er á Hólmsheiði en í Vatnsmýri. Virðulegi forseti. Ég taldi nauðsynlegt að fara yfir allar þær röksemdafærslur sem mikill meiri hluti allra landsmanna virðist taka undir. Skoðanakannanir sýna fram á 82% vilja völlinn á sínum stað, 73% bara í Reykjavík. Stærsta undirskriftasöfnun þjóðarinnar snýst um að flugvöllurinn eigi að vera í Vatnsmýrinni. Hvað var að? Af hverju kemur þetta mál jafn oft upp á yfirborðið og raun ber vitni? Jú, vegna þess að borgaryfirvöld telja sig, þrátt fyrir þetta, hafa ein eitthvað um það að segja hvort flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni eða fari. Ég legg því fram frumvarp til laga um skipulags- og mannvirkjamál á Reykjavíkurflugvelli. Að öðru leyti en mælt er fyrir um í lögum þessum gilda ákvæði skipulagslaga, nr. 123/ 2010, og laga um mannvirki, nr. 160/2010, um framkvæmd laganna eftir því sem við getur átt. Markmið laganna er að tryggja ábyrgð Alþingis á gerð skipulagsáætlana og þátttöku í veitingu framkvæmdaleyfa og byggingarleyfa á Reykjavíkurflugvelli. Í greinargerð með frumvarpinu segir: Í hinni þéttbýlu miðborg Reykjavíkur hafa á liðnum árum risið álitamál um fyrirkomulag skipulags og mannvirkjagerðar á Reykjavíkurflugvelli. Við úrlausn slíkra mála er ljóst að ekki fara alltaf saman hagsmunir Alþingis, Reykjavíkur og landsbyggðarinnar. Þótt Reykjavíkurflugvöllur sé staðsettur í miðborg Reykjavíkur er hann eftir sem áður flugvöllur þjóðarinnar allrar. Til þess stendur pólitískur vilji að Alþingi hafi áhrif á skipulag og mannvirkjagerð á Reykjavíkurflugvelli. Með frumvarpi þessu er að því stefnt að slík áhrif verði virk en um leið sé gætt að því að Reykjavíkurborg, sem fer með hið lögbundna skipulagsvald Reykjavíkur, sé jafnsett þinginu við mótun og gerð skipulags á svæðinu. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. skipulagslaga, nr. 123/2010, fer ráðherra með yfirstjórn skipulagsmála samkvæmt lögunum og Skipulagsstofnun er ráðherra til aðstoðar, samanber 4. gr. laganna. Sveitarstjórnir annast hins vegar gerð svæðis-, aðal- og deiliskipulagsáætlana, samanber 3. mgr. 3. gr. sömu laga. Þannig bera sveitarstjórnir ábyrgð á að gert sé aðalskipulag fyrir sveitarfélagið, samanber 2. mgr. 29. gr., og þær bera jafnframt ábyrgð á og annast gerð deiliskipulags, samanber 1. mgr. 38. gr. Í tilviki deiliskipulags heyrir það undir sveitarstjórnir að samþykkja það endanlega og gildir hið sama um breytingar á slíku skipulagi, samanber 40.–43. gr. skipulagslaga. Sveitarstjórnir hafa því víðtækt vald í skipulagsmálum innan marka sveitarfélags, samanber hæstaréttardóm frá 7. febrúar 2013. Skipulagsáætlanir þeirra verða hins vegar að vera í innbyrðis samræmi og mega ekki vera í andstöðu við skipulagslög. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. mannvirkjalaga, nr. 160/2010, fer ráðherra með yfirstjórn mannvirkjamála samkvæmt lögunum og Mannvirkjastofnun er ráðherra til aðstoðar, samanber 5. gr. laganna. Skipulags- og mannvirkjavald sveitarstjórna er hins vegar ekki takmarkalaust þar sem hægt er að takmarka slíkt vald með lagasetningu. Þannig er kveðið á um það í 2. mgr. 3. gr. skipulagslaga og 1. mgr. 62. gr. mannvirkjalaga að ráðherra er fer með málefni varnar- og öryggissvæða fari með yfirstjórn skipulags- og mannvirkjamála á varnar- og öryggissvæðum eins og þau eru skilgreind í varnarmálalögum, nr. 34/2008, samanber og lög nr. 110/1951 og lög nr. 176/2006. Í 8. gr. laga nr. 76/2008, um stofnun opinbers hlutafélags um rekstur Keflavíkurflugvallar o.fl., er mælt fyrir um að ráðherra skipi sex menn í skipulagsnefnd Keflavíkurflugvallar og sér sú nefnd um að afgreiða aðal- og deiliskipulag fyrir flugvallarsvæðið. Þá er í 2. mgr. 10. gr. mannvirkjalaga mælt fyrir um að byggingarfulltrúi skuli leita umsagnar skipulagsnefndar Keflavíkurflugvallar vegna mannvirkja á flugvallarsvæði Keflavíkurflugvallar. Samkvæmt þessu er ljóst að skipulagsvald flugvallarsvæðisins er í höndum skipulagsnefndar Keflavíkurflugvallar sem er einnig umsagnaraðili í þeim tilvikum þegar reisa á mannvirki á svæðinu. Þá má nefna að óheimilt er að gera nokkurt jarðrask eða reisa mannvirki innan þjóðgarðsins á Þingvöllum nema að fengnu samþykki Þingvallanefndar, samanber 5. gr. laga nr. 47/2004, um þjóðgarðinn á Þingvöllum. Þingvallanefnd fer því með mannvirkjavald innan marka þjóðgarðsins. Virðulegi forseti. Ég ætla mér ekki að rekja málið frekar, frumvarpið er nokkuð ítarlegt. Ég vona hins vegar að það fari til umhverfis- og samgöngunefndar og að allir þingmenn velti fyrir sér og spyrji sig hvort það sé ekki eðlilegra fyrirkomulag að það sé Alþingis að hlutast til um skipulag á Reykjavíkurflugvelli og ákveða þar með framtíð Reykjavíkurflugvallar eins og á við um Keflavíkurflugvöll, og hvort menn séu ekki sammála um það að fulltrúar og þingmenn Reykjavíkurborgar og þingmenn landsbyggðarinnar geti rætt í rólegheitum og vonandi á málefnalegan hátt hvort flugvöllurinn eigi að vera áfram í Vatnsmýrinni eða ekki. Ég er þeirrar skoðunar að hann eigi að vera, eins og stjórnarsáttmálinn segir til um mjög skýrum orðum, í nálægð við helstu stjórnsýslustofnanir landsins. Eini staðurinn sem uppfyllir það skilyrði sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum er Vatnsmýrin í Reykjavík. Þar sem tími minn er senn á þrotum vonast ég til, eins og ég hef sagt hér áður, að frumvarpið fái eðlilega umfjöllun og að þetta stóra hagsmunamál fyrir allt landið, ekki bara Reykvíkinga heldur landsmenn alla, fái málefnalega umræðu á þinginu og komist fyrr en síðar til atkvæða og verði vonandi samþykkt sem lög frá Alþingi.

Forseti. Það er kannski svolítið á skjön að nefna Keflavíkurflugvöll sem sérstakt dæmi um skipulagsvald, reyndar ekki Alþingis heldur ráðherra, vegna þess að Keflavíkurflugvöllur var lagður sem herflugvöllur og um hann gegndi sérstöku máli sem varnarsvæði á vegum hersins. Svo þegar Bandaríkjamenn ákváðu að flytja herlið sitt þaðan, þann 15. mars 2006, varð að gera sérstakar ráðstafanir með flugvöllinn. Það er líka um þann flugvöll að segja að hann er ekki inni í neinu einu sveitarfélagi heldur eru þau þrjú eða fjögur sem eiga land að honum. Það er vant að sjá að til dæmis Sandgerði, sem ég hygg að sé það sveitarfélag sem hefur mest um flugvöllinn að segja, ráði við eða að því sé ætlandi, að hægt sé að krefjast þess af sveitarfélaginu í Sandgerði, sem ég man ekki í svipinn hvað heitir nákvæmlega, að það sjái um þetta mál. Á hinn bóginn eru dæmi um að skipulagsvaldi sveitarfélaga sé deilt til Alþingis, nýleg dæmi sem við höfum farið í gegnum á síðustu þingum. Mig langar að spyrja áhugamanninn, hv. þingmann, um að taka skipulagsvaldið af Reykjavík og færa það til Alþingis, hvort hann sé að minnsta kosti sáttur við þá deilingu eða skerðingu, eða hvað menn kalla það, á skipulagsvaldi sveitarfélaga sem hefur orðið í lögunum um landsskipulag, í skipulagslögunum, í lögunum um rammaáætlun og í lögunum - því að það eru lög - um náttúruvernd, bara áður en við byrjum að ræða þetta. Er hann sáttur við þær breytingar sem þarna hafa orðið og það skipulagsvald sem Alþingi 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir spurningu hans. Ég mundi þegar hv. þingmaður steig hér í pontu að mér láðist að geta þess að fyrrverandi hv. þingmaður, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, lagði fram frumvarp undir lok síðasta kjörtímabils sem fól í sér að Alþingi mundi ráða skipulagsmálum yfir Alþingisreitnum svokallaða. Mér fannst það gott frumvarp og mig langar, fyrst ég hef aðstöðu til þess, að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi verið sammála frumvarpi hæstv. fyrrverandi forseta Alþingis, Ástu Ragnheiði, um að taka skipulagsvaldið frá Reykjavíkurborg og færa yfir til Alþingis varðandi Austurvöll og hinn svokallaða Alþingisreit. Mig minnir að það mál hafi því miður ekki komið til umræðu en það var lagt fram undir lok síðasta kjörtímabils þar sem hv. þingmaður átti sæti. Það er vissulega rétt að mörg sveitarfélög eiga land að Keflavíkurflugvelli og margt rétt sem kom fram um aðkomu hersins. Það breytir því ekki að ég er þeirrar skoðunar að skipulagsvald á Keflavíkurflugvelli eigi alltaf heima hjá stjórnvöldum landsins, hvort sem það er ráðherra eða Alþingi. Það er miklu eðlilegra hvort sem sveitarfélögin ráða við það eða ekki. Ég hef ekki heyrt nokkurn mann koma með þá staðhæfingu eða fullyrðingu að það eigi að færa valdið til baka til sveitarfélaganna þriggja. Svo ég svari spurningu hv. þingmanns veit ég að hann breytti því aðeins frá frumvarpinu sem kom fram varðandi skipulagsvald sveitarfélaga og styrkti það heldur á einhvern hátt þannig að það hefur ekki komið mikið til tals í 

Forseti. Ég tek undir síðustu orð ræðumanns, ég óska eftir að hann svari spurningunni. Ég vék Keflavíkurflugvelli til hliðar vegna þess að hann er mjög sérstakur, bæði saga hans, staða og lega í sveitarfélögum. Ég skal ekkert segja um hver á að hafa skipulagsvaldið, ég tel eins og þingmaðurinn að það sé vel komið í höndum ríkisins. Það var áður þannig að á Keflavíkurflugvelli ríkti jarl, hann var sérstakt jarlsdæmi sem úthlutað var þegar ríkisstjórnir voru settar á fót. Það þótti mjög eftirsóknarverð staða að vera einvaldur á Keflavíkurflugvelli og það var utanríkisráðherra sem var það. Ég held því að við eigum að taka Keflavíkurflugvöll út fyrir þennan sviga eða setja hann í annan sviga. Það sem ég spurði um sérstaklega voru mál sem sveitarfélögin hafa gert athugasemdir við. Ég tel rétt að þau hafi gert þær athugasemdir þó að ég kunni að vera annarrar skoðunar en meiri hluti sveitarfélaganna. Ég tel rétt að hv. formaður umhverfis- og samgöngunefndar svari því hér þegar hann flytur frumvörp um að flytja skipulagsvaldið frá höfuðborginni, á stóru og mikilvægu svæði sem er allt innan höfuðborgarinnar og hefur verið alla sína hunds- og kattartíð, Vatnsmýrinni - vegna þess að ég skil það þannig að hann sé að tala um hana fyrst og fremst - hvort hann stendur gegn þeim ákvæðum í skipulagslögum sem gera ráð fyrir að skipulagsvald sveitarfélaganna sé skert gangvart landsskipulagi, landsskipulagsáætlunum. Það sama á við í rammaáætlun, vegna þess að rök þeirra laga eru þannig að skipulagsvald sveitarfélaganna deilist með Alþingi á ákveðinn hátt, og í þeim náttúruverndarlögum sem hann er nú að fjalla um í sinni nefnd. Þar er einmitt gert ráð fyrir því að skipulagsvald sveitarfélaganna skerðist með tilteknum hætti, afar mildilega að vísu. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrirspurn hans. Mér þykir leitt að hann skyldi ekki hafa svarað þeirri spurningu minni, af því honum gafst svo sannarlega tækifæri til þess, hvort hann hafi stutt  Til þess að svara spurningu hv. þingmanns nefndi ég það í ræðu minni að eðlilegt væri á margan hátt að takmarka skipulagsvald sveitarfélaga á einn eða annan hátt. Ég held að breið samstaða sé um það að mestu leyti. Við höfum reyndar tekið þá umræðu hér, eins og við tókum um landsskipulag þegar það var mest til umræðu á árunum 2007–2009. Þá átti ég sæti í umhverfisnefnd og hv. þm. Helgi Hjörvar fór með nefndina til Skotlands til þess að kynna sér hvernig Skotar framkvæmdu landsskipulag. Það varð reyndar svolítið endasleppt vegna þess að Skotar virða að sjálfsögðu rétt sveitarfélaga. Við skulum hafa eitt á hreinu. Þegar ég tala um valdið eigi að vera hjá stjórnvöldum landsins er ég líka, og ég held að við séum sammála um það, að segja að það eigi að sjálfsögðu að taka tillit til skoðana borgarfulltrúa 

Virðulegi forseti. Þetta er nokkuð kúnstugt mál í raun. Hv. þingmaður gerir hér ágæta grein fyrir afstöðu sinni til þess hvort flugvöllurinn eigi að vera í Vatnsmýrinni eða ekki og það er allt saman ágætlega rökstutt með tölum og skýrslum og ýmiss konar upplestri hér úr ræðustól. Sú leið sem hann vill síðan feta að sínu markmiði, sem er að hafa flugvöllinn áfram í Vatnsmýrinni, er umdeilanleg vegna þess að ýmis grjót eru á leiðinni eða ljón í veginum. Til að mynda segir hann í greinargerðinni að Reykjavíkurflugvöllur sé flugvöllur þjóðarinnar allrar. Ég vil spyrja hv. þingmann hvernig hann skilgreinir flugvöll þjóðarinnar allrar, hvort það eigi við um alla flugvelli í landinu. Er Akureyrarflugvöllur flugvöllur þjóðarinnar allrar, Egilsstaðaflugvöllur, flugvöllurinn á Gjögri o.s.frv.? Hvað er það sem gerir Reykjavíkurflugvöll að flugvelli þjóðarinnar allrar? Hann segir líka í greinargerð að skipulagsvald Reykjavíkur sé jafnsett þinginu við mótun og gerð skipulags á svæðinu. En þó segir hann í andsvari við hv. þm. Mörð Árnason að lokaákvörðunin sé hér í þinginu. Hvernig sér þingmaðurinn fyrir sér skipulagsferlana? Erum við að tala um að þingið sé hér með sérstaka skipulagsskrifstofu? Ég sé í frumvarpinu að talað er um einhverja nefnd sem á að halda utan um þetta. Þetta er afskaplega óhönduglega fram sett og hugsað tel ég vera, virðulegur forseti, vegna þess að það er ákveðin verkaskipting milli ríkis og sveitarfélaga. Og það eru ákveðin verkefni sem sveitarfélögin hafa með höndum sem lúta að skipulagi. Við getum verið sammála því eða ósammála hver niðurstaðan er, en það er þannig og það hefur komið fram í samskiptum Skipulagsstofnunar og Reykjavíkurborgar. Það þarf alltaf að liggja fyrir ákveðin sátt og ákveðin sýn 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Varðandi gerð þessa frumvarps studdist ég við frumvarp sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir lagði fram. Hún var forseti Alþingis og sat með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur í ríkisstjórn fyrir um ári, innan við ári síðan. Það frumvarp var unnið af skrifstofu Alþingis og ég naut aðstoðar þeirra eins og annarra. Það er fjallað um þær spurningar sem hv. þingmaður spyr á mjög skýran og greinargóðan hátt. Listað er skref fyrir skref hvernig eigi að fara með framkvæmd skipulagsmála á Reykjavíkurflugvelli. Ef það er eitthvað óskýrt eins og gengur má jú styðjast við greinargerðina. Svo er þetta aftur eins og gengur að Alþingi tekur mál til umfjöllunar, fær umsagnir og lagar agnúa ef einhverjir eru. Ég skal ekki vera það stór með mig að fullyrða að engir agnúar séu á þessu frumvarpi, en það er mjög skýrt í mínum huga hvernig á að fara með framkvæmd skipulagsmála og hvernig þessu er skipt á milli höfuðborgar og Alþingis. Að leiðin sé umdeilanleg. Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir gerir sér grein fyrir því vegna þess að hv. þm. Mörður Árnason spurði mig um frumvarp sem þingmaðurinn lagði fram þar sem skipulagsvald sveitarfélaga var takmarkað að einhverju leyti og er núna í meðförum í umhverfis- og samgöngunefnd. Af hverju tala ég um að þjóðin öll eigi að hafa eitthvað um þetta að segja? Jú, vegna þess að Reykjavík 

Virðulegi forseti. Í svari hv. þingmanns við andsvari mínu kemur fram þetta hugtak „höfuðborgarhlutverk“, þ.e. að höfuðborgin gegni tilteknu hlutverki. Ég vil biðja hv. þingmann að dýpka það aðeins hvaða hlutverk það er sem hann vísar beinlínis til. Menn vísa gjarnan til þessa hlutverks þegar rætt er um menntun, heilbrigðisþjónustu, samgöngur o.s.frv. án þess að fyrir liggi með nokkrum hætti hvað átt er við. Menn grípa þessa skilgreiningu nánast bara eftir hendinni. Vegna þess að hv. þingmaður vísaði í frumvarp hv. fyrrverandi forseta þingsins, Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur, þá er ég jafn andsnúin því frumvarpi og því sem hv. þingmaður ber fram hér, svoleiðis að það liggi fyrir. 
             Hv. þingmaður er formaður umhverfis- og samgöngunefndar og áttar sig væntanlega á því að hér er um að ræða frumvarp sem ætlað er að gangi lengra en gildandi skipulagslög að því er varðar þennan tiltekna þátt. Þá vil ég biðja hann um að reifa hér sérstaklega og velta vöngum yfir því hvaða hætta geti stafað af slíku fordæmi. Hvers konar breytingar á skipulagsvaldi tiltekinna sveitarfélaga eða skerðingu á því gætu fylgt eftir með sömu eða svipuðum röksemdum og hv. þingmaður ber hér uppi? Frumvarpið sem hv. þingmaður vísar til frá fyrrverandi forseta þingsins varðaði ekki Reykjavíkurflugvöll heldur annað svæði. Maður veltir fyrir sér hvort menn sjái það fyrir sér að Alþingi geti seilst inn í tiltekin svæði með góðum rökstuðningi hverju sinni þar sem skipulagsvaldið er smám saman nagað af sveitarfélögum án þess að það sé gert kerfisbundið eins og hugsunin var og er varðandi landsskipulagið, sem er allt önnur nálgun.

Virðulegi forseti. Ég átti von á því að hv. þingmaður mundi koma hér upp og fagna framlagningu þessa frumvarps af því hún sagði og komst svo skemmtilega að orði að hætta væri á því að ríkið eða Alþingi mundi „naga til sín“ atriði sem heyrðu undir sveitarfélögin í landinu og ég held að það sé kannski svipaður rökstuðningur fyrir mínu svari og var fyrir framlagningu frumvarps til náttúruverndarlaga sem hv. þingmaður lagði fram. Ég óttast ekki fordæmi né annað. Ég held bara að við eigum að vera sammála um það að tiltekin atriði, sérstaklega, eigi betur heima á Alþingi en í höndum einstakra sveitarfélaga. Ég nefndi nokkur dæmi áðan í ræðu minni en ætla kannski ekki að vísa í þau beint. Hv. þingmaður segir að það sé óljóst hvert hlutverk Reykjavíkurborgar er sem höfuðborgar. Ég hélt að það væri nákvæmlega ekki óljóst. Höfuðborgin nýtur þess að t.d. Alþingi er þar. Það er nú ekkert smáræði vegna þess að Alþingi fylgja ýmsar undirstofnanir. Ráðuneytin eru öll staðsett á höfuðborgarsvæðinu. Stjórnsýslan og stjórnsýslustofnanir nánast allar. Landspítali allra landsmanna er í Reykjavík. Hvort skyldi hafa komið fyrst? Jú, það var ákveðið í sátt og samlyndi við alla landsmenn að eðlilegt væri að þessi þjónusta mundi byggjast upp í höfuðborginni og í nálægð við flugvöllinn vegna þess að þar með væri hægt að tryggja aðgengi allra landsmanna. Svo getum við farið yfir það hér, en höfum kannski ekki tíma til þess núna, þær gríðarlegu tekjur sem Reykjavíkurborg hefur af því að allar þessar stofnanir, ráðuneyti 

Forseti. Það er rétt að hefja þessa stuttu ræðu á því að geta þess að sá sem hér stendur átti engan þátt í flutningi þess máls sem hann minntist á að fyrrverandi forseti hefði flutt og lýsti yfir andstöðu við það strax og hann sá það, sá sem hér stendur sem sé, og er ósammála þeim meginatriðum sem það snerist um. Það þýðir hins vegar ekki að Alþingi hafi ekki samráðsrétt og borgin samráðsskyldu um þetta svæði, um nánasta umhverfi Alþingishússins og nágrenni þess, en ég var ósammála því og fannst það ekki rétt, skulum við bara segja, af forseta þingsins að leggja það mál fram. Hann er hér fjarstaddur, sá sem það frumvarp flutti, og ekki rétt að hafa fleiri orð um það að sinni. Ég fagna hins vegar þeim stuðningi sem fram kom í andsvörum hjá hv. flutningsmanni við þau ákvæði í skipulagslögum, í lögunum um rammaáætlun og í náttúruverndarlögunum sem nú hafa verið samþykkt og taka gildi 1. apríl nk. þar sem skipulagsvaldinu er í raun og veru deilt milli Alþingis og sveitarfélaganna með tilteknum hætti. Við erum sammála um það, ég og hv. þingmaður, að einstök mál geti verið það mikilvæg að Alþingi, og ríkið þar með, almannavaldið, taki ákvörðun sem sveitarfélögin að lokum verði að lúta. Sá munur er að vísu á ákvæðunum í þessum þrennum lögum og síðan í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar að í öllum þessum þrennum lögum er sveitarfélögunum gefið mikið svigrúm. Í landsskipulaginu er það þannig að um er að ræða landsskipulagsáætlun, sem á að verða til í samstarfi ríkis og sveitarfélaga. Í bæði lögunum um verndar- og orkunýtingu landsvæða og í lögunum um náttúruvernd er það þannig að sveitarfélögin fá mjög rúman umþóttunartíma sem spannar þrjú kjörtímabil til þess að standa á móti þeirri ákvörðun sem Alþingi hefur tekið og geta þess vegna safnað rökum og safnað liði gegn þeirri ákvörðun sem Alþingi hefur tekið ef þau vilja, ef sveitarstjórnirnar eru einhuga um það og ef andstaða í sveitarfélaginu er slík að sveitarfélagið geti haldið uppi slíku andófi. Í bæði skiptin var það auðvitað hugsað þannig að það yrði erfitt fyrir þingið, erfitt fyrir ríkisstjórnina, að standa á móti eindregnum vilja sveitarfélagsins sem færi á svig við ákvörðun Alþingis. Því skipulagsvaldi sem þar er um að ræða var deilt eða það var skert hjá sveitarfélögunum með eins mildilegum hætti og hægt var. Hér er hins vegar ekki um það að ræða. Hér er um það að ræða að flutningsmaðurinn vill að Alþingi hreinlega taki á sér krumluna og flytji hana hér suður í Vatnsmýrina - af því að ég tel að það sé það svæði sem þingmaðurinn á við - og taki það bara til sín orðalaust, samráðslaust, án þess að Reykjavíkurborg hafi þar nokkurt hlutverk annað en að það á að nota skipulagsfulltrúa Reykjavíkur sem eins konar starfsmann skipulags- og byggingarnefndar og kemur reyndar ekki fram, þingmaðurinn leiðréttir mig með það, hver á að borga honum launin sem hann vinnur fyrir skipulags- og byggingarnefnd Reykjavíkurflugvallar, sem er í raun og veru skipulags- og byggingarnefnd Alþingis, sem hér verður stofnuð og þarf að hafa hér skrifstofu í einhverju húsnæði, kannski bara á skrifstofu hv. þingmanns. Eru þetta ekki fimm manns sem eiga að sitja í henni? Kannski er hægt að greiða þeim laun í staðinn fyrir landverðina sem búið er að reka. Í staðinn fyrir að halda áfram að friðlýsa svæði á Íslandi er hægt að borga skipulags- og byggingarnefnd Alþingis, skipulags- og byggingarnefnd hv. þm. Höskulds Þórhallssonar, þau laun. Hér er ekki verið að spara, forseti, hér er þvert á móti verið að eyða fé til óþarfra hluta. Þannig að ég hætti nú að skemmta um hinn óskemmtilegasta hlut þá er það þannig, forseti - já, svarið við spurningu þingmannsins er það að sjálft frumvarpið er gallað og það væri auðvitað hægt að laga í meðförum Alþingis. Það er gallað að því leyti til dæmis að það vantar í það rökstuðning um af hverju hér er um sérlög að ræða, því að skipulagslögin eru ein og þau taka, með undantekningunni Keflavíkurflugvöllur, til alls landsins; og allar þær sveigjur og úrleiðir sem þurfa að vera í skipulagslögum, það er allt í skipulagslögunum. Þetta er hins vegar utan við skipulagslög og það kemur á óvart og er auðvitað galli við frumvarpið. Það er ekki galli en það er athyglisvert að skipulags- og byggingarnefnd Alþingis virðist ætlað að ráðleggja Alþingi um það hvaða svæði það eru í Reykjavík sem á að afmarka í uppdrætti sem ráðherra birtir í B-deild Stjórnartíðinda. Það er ekki tekið fram í frumvarpinu að átt sé við Vatnsmýrina. Hér í Reykjavík, hv. þingmanni til upplýsingar, er komin upp sú málvenja að við tölum um Reykjavíkurflugvöll sem flugvöll þann sem rekinn er í Reykjavík en er ekki endilega staðsettur með þeim hætti. Ef við eigum við flugvöllinn sem hér er í Vatnsmýrinni þá tölum við um Vatnsmýrarflugvöll, og aðrir flugvellir í Reykjavík, því að þeir eru fleiri, hafa önnur nöfn. Hér virðist skipulags- og byggingarnefnd Alþingis því geta ráðið því sjálf hvar hún setur niður þennan flugvöll. Ef hún gefst upp á Vatnsmýrinni, ef Vatnsmýrin fer nú undir sjó hér í loftslagsbreytingunum, virðist skipulags- og byggingarnefnd Reykjavíkur geta tekið eitthvert annað svæði til brúks, kannski Hólmsheiðina, kannski bara Kvosina, kannski Vesturbæinn, kannski Breiðholtið. Þetta er auðvitað galli á lögum þó að mönnum kunni að þykja þessi röksemdafærsla nálgast hártogun. Það er líka alvarlegur galli á frumvarpinu að ekkert er um það getið, sé það sett fram í einhverri alvöru, hvernig samskiptin eiga að vera við Reykjavíkurborg, við hina kjörnu fulltrúa á svæðinu. Ekki er gert ráð fyrir neins konar samráði nema því að menn ætli að nota skipulagsfulltrúa Reykjavíkur sem starfsmann þessarar nefndar. Ég læt hér lokið gagnrýni minni á frumvarpið en það er auðvitað þannig samt, forseti, að þótt frumvörp eins og þetta séu ef til vill fyrst og fremst sett til að vekja athygli á málinu þá verða þau að standa undir sér, þau verða að standast, þau verða að gera skýra grein fyrir þeirri hugmynd, fyrir þeirri tillögu, sem hér er á ferðinni. Ekki er boðlegt að koma með frumvarp sem unnið er á þennan hátt, segja að það sé eins og eitthvert annað frumvarp, sem kom fram einhvern tíma fyrr, og segja síðan að þingnefndin geti gjört svo vel og laga það á eftir. Hv. þingmaður ræddi hér nokkuð um flugvöllinn og rök með því en þó aðallega á móti að flugvöllurinn yrði fluttur úr Vatnsmýrinni, að flugvöllurinn í Vatnsmýrinni yrði lagður niður. Þessi umræða er í raun og veru ekki um flugvöllinn í Vatnsmýrinni, hvort hann á að vera hér áfram eða ekki, heldur fyrst og fremst um skipulagsvald Reykjavíkur á þeim flugvelli. Ég ætla því ekki að tefja umræðurnar á því að fara í þessi rök, hvorki þau sem þingmaðurinn nefndi né þau önnur sem nefnd eru. Þetta mál á sér orðið alllanga sögu og rök með og á móti hafa auðvitað komið fram. Það eina sem ég vil segja um það er að það er þannig að framtíð Reykjavíkur, sú sem menn eru nú að marka, ræðst verulega af því hvað verður um þetta svæði. Ef höfuðborgin á að fá að vaxa í takti við þær hugmyndir sem nú eru uppi en ekki þær hugmyndir sem uppi voru til dæmis árið 1960, þar sem gert var ráð fyrir amerískri bílaborg hér á suðvesturhorninu, þá þurfum við á þessu svæði að halda, við þurfum á þeim tengingum að halda sem það býður og við þurfum á því nágrenni við miðbæinn að halda sem þar getur komist fyrir. Ég held að þótt þrái og þrjóska séu hér í ýmsum mönnum á þinginu og hægt sé að safna hér fjölda undirskrifta með popúlískum aðferðum þá sé það nú þannig, ef menn vilja skoða þetta, að flugvöllurinn fer fyrr eða síðar. Ég held að það sé betra fyrir okkur öll að hann fari fyrr vegna þess að þá gefst okkur tækifæri til að skipuleggja nýjan Reykjavíkurflugvöll annars staðar hvort sem það verður í nágrenni Reykjavíkur eða hvort Reykjavíkurflugvöllurinn verður að lokum að Keflavíkurflugvelli með góðum lestartengingum og samgöngum sem það mundi útheimta. Hins vegar vil ég, forseti, og hef gert það áður, aðeins minnast á það í tilefni af þessu frumvarpi að við þurfum auðvitað að fara að koma okkur ofan af þeim óþörfu átökum milli höfuðborgar og landsbyggðar sem kristallast hér á þinginu í því að þingmenn úr landsbyggðarkjördæmum, sem flestir eru að vísu meira og minna búsettir í Reykjavík eða nágrannasveitarfélögunum, telja að sér sé það fylgisvænt að ráðast gegn hagsmunum höfuðborgarinnar, útmála hana sem nánast óþarfan stað, gera til hennar kröfur um að hún víki sínum eigin hagsmunum til hliðar fyrir raunverulega eða ímyndaða hagsmuni landsbyggðarmanna, sem hér felast í því að komast á fimm mínútum í staðinn fyrir 15 mínútum eða 20 mínútum frá flugvellinum og til helstu stofnana hér á höfuðborgarsvæðinu. Reykjavík er Íslandi afar mikilvæg. Það eru ekki allir ánægðir með það og hafa ekki verið hvað Reykjavík er stór og mikil, en hún er svona stór og mikil meðal annars vegna þess að hún tekur við því fólki á Íslandi sem annars hefði hugsanlega farið til útlanda. Þegar við skoðum grannlönd ýmis, Færeyjar, Grænland, þau kunna að þykja of lítil fyrir þetta stórveldi hér, þá er það þannig að þar eru engir staðir sem geta boðið það borgarlíf sem Reykjavík getur gert, sem geta boðið þær nútímalegu aðstæður sem í raun og veru standast í samkeppninni við erlendar stórborgir. Ég vil hins vegar segja að lokum, þyki hv. þingmanni gagnrýni mín nokkuð hvöss, að það er ekki eins langt á milli okkar og mætti halda. Ég flutti á síðasta þingi, síðasta kjörtímabili, tvisvar eða þrisvar sinnum, ásamt félögum mínum nokkrum, tillögu til þingsályktunar um höfuðborg Íslands, þar sem ég gerði það að tillögu minni að efnt verði til sérstaks samnings milli ríkisins og Reykjavíkurborgar, höfuðborgarsamnings, þar sem farið væri í gegnum réttindi og skyldur - ekki bara skyldur heldur líka réttindi - Reykjavíkur sem höfuðborgar, því að vissulega hefur Reykjavík slíkar skyldur, en hún á líka að njóta sinna réttinda. Ég held að ef við færum þá leið, að gera okkur í rólegheitum grein fyrir því hvaða réttindi þetta eru og hvaða skyldur þetta eru, þá mundum við geta leyst þetta mál, um það hvort hv. þm. Höskuldur Þórhallsson er fimm mínútur eða 15 mínútur á leiðinni úr flugvélinni frá Akureyri, í friði og með sátt á þann hátt að ekki aðeins Reykjavík og Reykvíkingar og nærsveitarmenn - af því að hér situr fyrir framan mig hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir, sem hefur verið nærsveitarmaður Reykjavíkur í ýmsum skilningi, öllum jákvæðum - heldur einnig allir landsmenn, landsbyggðarmenn, Akureyringar, þeir sem búa í nánd við varaflugvöllinn mikla á Egilsstöðum séu sáttir. Fólk um allt land hefur hagsmuni af því að Reykjavík dafni og þroskist, meðal annars vegna þess, eins og Einar Benediktsson sagði, að báran brotnar hér. Það er hérna sem báran brotnar. Hann orti það að vísu í heldur neikvæðum skilningi um það að Reykjavík gæti staðið á móti erlendum áhrifum, en ég held að það sé þannig að sú bára brotni hér sem annars gæti valdið okkur landflótta, annars gæti gert Ísland að jaðarríki, að „province“, sem ekki mundi standa sig í samkeppni um hæfileika og sálir þess æskulýðs sem nú stendur frammi fyrir erfiðum spurningum um það hvar hann ætlar að eyða ævinni og stofna fjölskyldu.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um skipulags- og mannvirkjamál á Reykjavíkurflugvelli. Ég vil taka fram í upphafi vegna þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað meðal annars um landsskipulagsáætlun að ég var og hef alla tíð verið andsnúin henni, svo það sé sagt. Ég er hins vegar hlynnt flugvelli í Vatnsmýrinni. Það á bara ekkert skylt við þetta frumvarp. Þar liggur kannski hundurinn grafinn, vegna þess að hér er gerð tilraun til að taka skipulagsmál og skipulagsvaldið af sveitarfélaginu. Ég starfaði sem sveitarstjórnarmaður og ekki aðeins þess vegna heldur vegna þess að mér finnst að sveitarfélögin eigi að fá aukin réttindi frekar en að af þeim séu tekin réttindi er ég andsnúin því að færa skipulags- og mannvirkjamál á Reykjavíkurflugvelli, sem væntanlega er þá flugvöllurinn í Vatnsmýri, til þingsins. Mér finnst ekki alveg tækt að þegar við erum ósátt um hvort flugvöllurinn eigi að vera í Vatnsmýrinni eða flytjast eitthvert annað komum við fram með lög, með fullri virðingu fyrir hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni sem gerði mjög vel grein fyrir ástæðum sínum fyrir því að leggja fram frumvarpið, vegna þess að hann er hlynntur flugvellinum í Vatnsmýrinni. Ég er andsnúin því og finnst við ekki geta komið með lög eingöngu vegna þess að við erum ósátt og viljum breyta lögunum í þá veru að okkar vilji verði að veruleika. Í því ljósi finnst mér líka sérstök sú tillaga sem heyrst hefur að fara eigi fram þjóðaratkvæðagreiðsla um veru flugvallarins í Vatnsmýrinni. Á Alþingi að efna til slíkrar þjóðaratkvæðagreiðslu á meðan skipulagsvaldið er í Reykjavíkurborg? Við getum komið með skoðanakannanir og undirskriftalista. Það sem gert hefur verið í þeim efnum sýnir ótvírætt stuðning stórs hluta Reykvíkinga sjálfra sem og landsmanna við veru flugvallarins í Vatnsmýrinni. Hins vegar er það þannig með verksvið skipulagsmála að þau eru og ættu öll að mínu viti, ekki bara stundum heldur öll, að vera í höndum sveitarfélags. Við förum ferlið úr svæðaskipulagi í aðalskipulag í deiliskipulag. Bæði svæðaskipulagið sem og aðalskipulagið þarfnast samþykkis Skipulagsstofnunar. Ef ósætti ríkir á milli Skipulagsstofnunar og sveitarfélagsins er það úrskurður ráðherra sem ræður för. Virðulegur forseti. Mig langar líka að spyrja hv. þm. Höskuld Þórhallsson, og vænti þess að hann taki til máls í lok máls okkar hinna sem tjáum okkur um málið, um 4. gr. Þar er kveðið á um framkvæmd skipulagsmála á Reykjavíkurflugvelli. Fari svo að Alþingi Íslendinga taki skipulagsvaldið af Reykjavíkurborg með lagasetningu, og þá þvingaðri lagasetningu, er þar engu að síður gert ráð fyrir að Alþingi beri ábyrgð á aðalskipulagi fyrir Reykjavíkurflugvöll. Skipulags- og byggingarnefnd Reykjavíkurflugvallar sem skipuð verði, og gert er grein fyrir skipun í hana, vinni í umboði Alþingis að vinnslu, kynningu og afgreiðslu aðalskipulags og síðan væntanlega deiliskipulags þegar þar að kemur, því að allt aðalskipulag þarfnast líka deiliskipulags. Þegar aðalskipulag og deiliskipulag er annars vegar geta allir sem telja sig hafa hagsmuna að gæta komið með athugasemdir við skipulagið. Þá er það væntanlega skipulags- og byggingarnefnd flugvallarins sem taka á afstöðu til þeirra athugasemda sem koma fram. Síðan fylgja athugasemdirnar líklega með í aðalskipulagi sem fer til Skipulagsstofnunar sem á að staðfesta aðalskipulagið eður ei. Ef það er ágreiningur á milli Skipulagsstofnunar og skipulags- og byggingarnefndarinnar, vegna þess að það er ekkert annað umboð, fer skipulagið, hvort sem það er aðalskipulag eða deiliskipulag, til úrskurðar ráðherra. 

Passar.

Þá erum við komin á svolítið sérstakan stað; þegar skipulagsnefnd einstaks svæðis er umsagnaraðilinn í öllu ferlinu, tekur við öllum umsögnum, vinnur úr þeim og skilar þeim og skilar svörum. Það þykir mér ögn sérstakt þar sem ég þekki þokkalega vinnslu við skipulagsmál. Svo er hitt sem kveðið er á um og á að gera að lögum og það er að skikka skipulagsstjóra Reykjavíkurborgar til þess að starfa með skipulags- og byggingarnefnd flugvallarins. Skipulagsfulltrúi Reykjavíkurborgar sem verið er að taka skipulagsvaldi af á engu að síður að vinna með nefndinni, hafa umsjón með skipulagsgerðinni eftir …  „Skipulagsfulltrúi Reykjavíkurborgar starfar með skipulags- og byggingarnefnd Reykjavíkurflugvallar. Hann hefur umsjón með skipulagsgerð, eftirlit með framkvæmdaleyfisskyldum framkvæmdum og annast að öðru leyti þau verkefni sem honum eru falin af nefndinni og mælt er fyrir um í skipulagslögum, nr. 123/2010. Skipulagsfulltrúi situr fundi nefndarinnar með málfrelsi og tillögurétt.“ Mér þykir það sérkennileg ráðstöfun í 4. gr. að taka skipulagsvaldið af Reykjavíkurborg en binda jafnframt í lög hvernig borgin sjálf á að vinna að verkefninu. Virðulegur forseti. Ég ítreka það sem ég hef sagt: Ég er hlynnt flugvelli í Vatnsmýrinni en ég er andvíg þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Sá þingmaður sem hér stendur hefur sérstaklega gaman af því að ræða skipulagsmál og málefni Reykjavíkurflugvallar og er satt að segja sérstakur áhugamaður um hvort tveggja. Það er vegna þess að ég hef mjög gaman af því að velta fyrir mér og ræða framtíðina. Borgarskipulag og skipulagsmál almennt er ákveðin kortagerð inn í framtíðina og hvernig við skipuleggjum okkar bæi og borgir hefur mjög mikil áhrif á það hvernig þær þróast og þroskast til framtíðar. Nú höfum við átt í mjög miklum umræðum, sérstaklega á vettvangi Reykjavíkurborgar, síðustu fimmtán, tuttugu árin en í raun og veru miklu lengur um stöðu Vatnsmýrarinnar og hvernig það land sem nú er nýtt undir Reykjavíkurflugvöll er í raun og veru ákveðinn lykill að þróun borgarinnar. Á sama tíma höfum við tekið mjög mikla umræðu á landsvísu og líka í Reykjavík um stöðu flugs til Reykjavíkur og samgöngur frá Reykjavík á aðra staði á landinu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að taka þessa umræðu vegna þess að Reykjavík er ekki eitt og landsbyggðin annað og heimurinn er ekki bara þetta tvennt. Þróun ekki bara borgarinnar heldur landsins alls er auðvitað hluti af miklu stærra fyrirbæri sem heitir umheimurinn og samskiptin við umheiminn og tækifærin sem felast í þeim samskiptum skipta okkur alltaf meira og meira máli. Þegar sá sem hér stendur var yngri fóru fáir Íslendingar til útlanda og við sáum sjaldan útlendinga eða það var alla vega langt í þeirra áhrif, en þjóðfélag okkar hefur þróast ansi mikið síðan. Ég vildi kannski ekki endilega fara inn í þá fílósófíu en ástæðan fyrir því að við ræðum hér um skipulagsmál og Reykjavíkurflugvöll er vegna þess frumvarps sem hér er lagt fram og hv. þm. Höskuldur Þórhallsson talar fyrir. Svo það sé sagt er sá þingmaður sem hér stendur eiginlega bara mjög mótfallinn þessu frumvarpi og af mjög mörgum ástæðum. Ég gæti mjög auðveldlega tekið undir nokkurn veginn allt sem kom fram í ræðum hv. þingmanna Marðar Árnasonar og Ragnheiðar Ríkharðsdóttur áðan í umræðunni um stöðu flugvallarins, um þann veruleika að Reykjavík sé höfuðborg Íslands, sem við vitum að hún er, án þess að það sé nokkurs staðar skilgreint í raun og höfuðborgarskyldurnar eða -réttindin ekki heldur skilgreind. Það hefur verið kallað eftir því samtali líka á vettvangi borgarstjórnar. Annað af áhugamálum mínum eru stjórnskipunarmál. Þetta frumvarp, alla vega núna í þessari umræðu, vil ég sérstaklega ræða út frá stjórnskipunarháttum. Hér á Íslandi búum við við tveggja laga stjórnkerfi, stjórnskipun, þar sem við erum annars vegar með sveitarstjórnir og hins vegar með landsstjórn. Langflest ríki í kringum okkur sem við viljum miða okkur við, öll ríki í Evrópu vil ég meina, hafa a.m.k. tvö stjórnskipunarstig og flest þrjú, þar sem bætist á milli sveitarstjórnanna og landsstjórnar svokallaðar héraðsstjórnir. Þessi stjórnskipunarstig skipta á milli sín verkefnum og ábyrgð. Það er í raun og veru mjög skýr verkaskipting þarna á milli. Ef við horfum á stöðuna eins og hún er í dag eftir síðustu skiptingu verkefna, eftir yfirfærslu málefna fatlaðra til sveitarfélaganna frá ríkinu, í peningum talið, fara sveitarfélögin með eitthvað um 40% af opinberu fjármagni á landinu og ríkið um 60%. Þar fyrir utan skipta þessi stig á milli sín ákveðnum verkefnum, t.d. í skólamálum, í málefnum hjúkrunarheimila, í málefnum sjúkraflutninga þar sem sveitarstjórnarstigið eða byggðarsamlög sveitarstjórnarstigsins hafa tekið að sér verkefni sem ríkið hefur á hendi og ríkið greiðir fyrir. Þessi skipting, þessi margra laga skipting stjórnskipunar er ekki af neinni tilviljun. Fyrir ekkert svo mörg hundruð árum var mikil tíska í Evrópu að hafa stjórnskipulag í raun bara á einu stigi og einfaldað til muna með einveldi konunga eða keisara, sem voru voðalega klárir gaurar sem réðu öllu. Í stöku tilfellum gekk það ágætlega upp. Það er oft talað um að Pétur mikli hafi byggt þessa fínu og sætu borg þarna í Pétursborg. En það var ekki að ástæðulausu sem þessi tíska lagðist af og eftir ákveðið brölt vil ég leyfa mér að segja að öll lönd í Evrópu og flest lönd í heiminum núorðið hafa tekið upp lýðræðisskipulag þar sem völdum og ábyrgð er dreift og sett er upp sérstök stjórnskipunarregla um skiptingu ábyrgðar til að tryggja aðkomu sem allra flestra. Það er mikilvægt hugtak í stjórnskipunarpælingunum öllum og stjórnskipunarfræðunum hin svokallaða nálægðarregla sem segir í raun og veru að ákvörðun og vald eigi að liggja sem næst þeim sem lúta því valdi, þeirri ákvörðun. Þetta er ákveðin meginregla í nútíma vestrænu lýðræðisskipulagi og t.d. í skipulagi Evrópusambandsins, sérstaklega byggðastefnu þess. Þetta er auðvitað gert til þess að tryggja aðkomu íbúanna að ákvarðanatöku, til þess að tryggja lýðræði og til þess að tryggja að réttur fjöldans til að taka þátt í ákvörðunum sem hafa áhrif og móta nærumhverfið, að sú ákvörðun sé ekki tekin annars staðar og hún sé ekki tekin af minni hluta eða óskyldum aðilum. Þess vegna höfum við á Íslandi í þessu tveggja laga kerfi okkar sett mjög skýrar reglur um völd og ábyrgð sveitarfélaga og nú síðast í sérstökum lögum sem við höfum, svokölluðum sveitarstjórnarlögum sem voru samþykkt 2011, ef ég man rétt, þar sem þessi ábyrgð er mjög vel skilgreind og mjög horft til lýðræðisskipulags, samráðs sveitarstjórnarstigsins við íbúa o.s.frv. Þessi lög eru um margt mjög góð fyrirmynd. Í umræðunni hérna á undan um eftirfylgni með fjárlögum kom t.d. fram að í verkefnum ríkisins hafa um 40% af fjárlagaliðum ekki staðist fjárlög og í raun og veru, eins og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson orðaði það svo vel, ríkir algjört agaleysi í ríkisfjármálum. En það ætti að vera Alþingi svo auðvelt og stutt að horfa til sveitarstjórnarlaganna sem voru samþykkt fyrir örfáum árum og sérstaklega fjármálareglna þeirra laga sem setja miklar kröfur um aga á sveitarfélögin. Það hefur verið mjög skemmtileg, gagnleg og uppbyggileg umræða á vettvangi sveitarstjórnarstigsins um þær reglur og sveitarfélögin hafa á mjög ábyrgan hátt aðlagað sitt fjárhagsumhverfi, skulum við segja, að þeirri meginreglu að sýna aga í fjármálum og þeirri meginreglu að reikningur sveitarfélags verður að vera í jafnvægi, a.m.k. yfir þriggja ára tímabil. Ég vil bara koma þessu að. Sá sem hér stendur er tiltölulega nýorðinn fyrrverandi borgarfulltrúi í Reykjavík þannig að það kemur kannski ekki á óvart að ég skuli koma hérna upp. Það vakti oft athygli mína og mér þótti það dálítið skondið þegar ég var borgarfulltrúi hvað það virtist oft ríkja sá skilningur ríkisins megin og jafnvel hjá þingmönnum að sveitarstjórnarmenn og sveitarstjórnarstigið væri svona, skulum við segja, hagsmunaaðili úti í bæ. Eins og sveitarstjórnarmenn upplifa það var alla vega ekki oft nógu ríkur skilningur á því að sveitarstjórnir eru ekki áhugasamtök eða hagsmunasamtök úti í bæ heldur eru þær þvert á móti í stjórnskipun okkar og í stjórnarskrá annað af tveimur stjórnskipunarstigum lýðræðisins og fulltrúar í sveitarstjórnum á Íslandi eru allir lýðræðislega kjörnir. Það er svo merkilegt að fyrir utan væntanlega embætti forseta Íslands eru engir kjörnir fulltrúar á Íslandi með fleiri atkvæði á bak við sig en einmitt borgarfulltrúar í Reykjavík, svo merkilegt sem það hljómar. Í raun og veru stendur sá sem hér stendur, þingmaður Reykvíkinga í suðurhluta Reykjavíkur, væntanlega með færri atkvæði á bak við sig hér á hinu á háa Alþingi en hann var í borgarstjórn, hvað þá þingmenn annarra kjördæma þar sem við þekkjum ákveðið jafnvægisleysi í atkvæðum á bak við hvern þingmann eins og það er. Varðandi þetta frumvarp hér vil ég, eins og ég sagði fyrr, gera það sem hv. þingmenn Mörður Árnason og Ragnheiður Ríkharðsdóttir sögðu í ágætum ræðum sínum hér áðan að mínum orðum og taka undir nokkurn veginn allt sem þar kom fram. Þetta frumvarp vekur mér eiginlega furðu. Ég skil vel og hef að mörgu leyti mikla samúð með því sjónarmiði hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar sem kom fram í framsögunni að honum væri umhugað um tryggar samgöngur til Reykjavíkur alls staðar að af landinu og hann upplifi Reykjavíkurflugvöll í Vatnsmýri sem einu leiðina til þess að tryggja þær. Það þykir mér vera umræða sem við eigum að halda og taka og þess vegna fagnaði ég sérstaklega því þegar innanríkisráðherra gerði samkomulag við borgarstjórn í Reykjavík um akkúrat það að skoða framtíð flugmála og samgangna við Reykjavík. En þessu frumvarpi sýnist mér vera frekar svona skellt fram sem innleggi í umræðuna en sem raunverulegu frumvarpi, eins og ég upplifi það. Ef svo er ekki geld ég eiginlega sérstakan varhuga við frumvarpinu vegna þess að hér er vegið að einum helsta rétti sveitarstjórnarstigsins og helstu skyldu þess og það fært yfir á landsmálasviðið, Alþingi, svona næstum því, miðað við greinargerðina, bara „af því bara“.

Virðulegi forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að fara í andsvör eftir einstakar ræður þingmanna en stóðst ekki mátið. Ég verð að segja að mér fannst síðustu orð hv. þingmanns mjög ósanngjörn. Ég útskýrði mjög skýrt í ræðu minni rökin fyrir framlagningu þessa frumvarps. Það er ekki lagt fram „af því bara“, það er ekki eitthvert grín. Við erum stödd á Alþingi Íslendinga og þetta er eitt stærsta hagsmunamál þjóðarinnar. Ég vona svo sannarlega að þingmaðurinn virði mig þó það mikils, ég legg ekki fram frumvörp „af því bara“. Þingmaðurinn nefndi að í stjórnskipun flestra vestrænna ríkja væri það meginstef og jafnvel meginregla að tryggja aðkomu sem flestra að einstökum ákvörðunum. Við skiljum það vel og ég hef ekkert út á það að setja að einstök sveitarfélög hlutist til um sín mál, en eins og ég nefndi í ræðu eru nokkur málefni sem snúa að sveitarfélögum það stór að ég tel að þau eigi frekar heima á borði lýðræðislega kjörinna fulltrúa allrar þjóðarinnar. Við getum svo rætt það einhvern tíma seinna hvort hafi átt að skipta Reykjavíkurkjördæmi í tvö kjördæmi til þess að hver þingmaður Reykvíkinga hafi fleiri atkvæði á bak við sig. Það er önnur umræða. Ég skil vel að borgarfulltrúum finnist eins og verið sé að taka frá þeim eitthvað sem er þeirra heilagur réttur. Svo er ekki. Ég er eingöngu með framlagningu frumvarpsins að tryggja aðkomu sem flestra. Er þingmaðurinn ekki sammála því 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að biðja hv. þm. Höskuld Þórhallsson fyrirgefningar hafi ég sært hann með orðum mínum í ræðu áðan. Það var alls ekki ætlun mín. Ég var meira að lýsa upplifun minni af frumvarpinu. Það sem ég var að reyna að koma til skila var að mér finnst sú leið að taka mjög skýrt vald og ábyrgð sveitarfélaganna í sérstöku tilviki af einu sveitarfélagi á landinu til þess að tryggja skoðun sem virtist ekki vera pólitískt vinsæl í viðkomandi sveitarfélagi mjög stór aðgerð, og kannski ekki endilega sú eina rétta til þess að fá þá niðurstöðu að umræða yrði meðal fleiri sem koma að ákvörðun um stöðu eða staðsetningu Reykjavíkurflugvallar. Ég vil taka fram að flest samgöngumannvirki á Íslandi eru háð fleiri en einu sveitarfélagi. Það eru dæmi um það einhvers staðar á milli Kópavogs og Reykjavíkur að vegir stangist á og ekki sé hægt að keyra á milli samliggjandi hverfa vegna þess að skipulag er ekki samhæft. En í langflestum tilvikum eru bæði upphafsstaður til dæmis Reykjanesbrautar og endi Reykjanesbrautar skipulagðir af tveimur sveitarfélögum en þó þannig að þeir gangi saman. Það er í raun og veru sú grunnhugsun að einfaldast sé að leysa málið með því að taka það til þeirra sem hafa „réttar“ hugmyndir um það og frá einhverjum öðrum sem truflar mig.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að kommentera aðeins á lokaorð hv. þm. Óttars Proppés. Ég virði skoðanir hans en þetta frumvarp er ekki lagt fram til að taka málið frá aðilum með rangar hugmyndir og færa það til aðila með réttar hugmyndir. Það er ekki verið að gera neitt slíkt hér. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að vel getur verið að skipt verði um borgarstjórn. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að við alþingismenn erum ekki heilagir á Alþingi og það er reglulega skipt um mannskap, sem betur fer. Það sem ég er að segja með því er að ég vil tryggja aðkomu sem flestra. Eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á áðan er það meginregla í vestrænum lýðræðisríkjum. Ég tel að skipulagsmál í jafnstóru máli og staðsetning Reykjavíkurflugvallar er eigi betur heima á Alþingi en hjá borgarfulltrúum, sem gæta eingöngu hagsmuna borgarbúa samkvæmt því umboði sem þeim er veitt við kosningu. Sumir hafa nefnt að best sé að gera út um málið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég hef sagt: Gott og vel, það er góð tillaga en hvað svo? Þess vegna hef ég velt upp: Ef viðhorf einstakra borgarfulltrúa er að öðrum komi málið ekkert við munu þeir þá virða niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu? Þeir virtu ekki meiri hluta þjóðarinnar í skoðanakönnunum eða undirskriftasöfnun. Varðandi það hvort ég hafi orðið sár í upphafi varð ég ekki sár. Ég verð það mjög sjaldan, þótt það komi fyrir, en mér fannst sú skoðun að ég væri að leggja frumvarpið fram 

Virðulegi forseti. Enn og aftur bið ég hv. þm. Höskuld Þórhallsson afsökunar á orðum mínum og skal láta það vera að lýsa upplifun minni á frumvarpinu. En það læðast vissulega að manni efasemdir, af því að nú hefur Alþingi, sem starfar eftir stjórnarskrá sem m.a. tryggir sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna, á allra síðustu árum skilað af sér mjög góðri vinnu og samþykkt í góðri sátt ný og mjög góð lög um sveitarstjórnarstigið á Íslandi og sömuleiðis ný og talsvert mikið breytt lög, svokölluð skipulagslög, sem voru samþykkt 2010 og er mikið vitnað til í frumvarpinu. Í skipulagslögum þessum er kannski stóra breytingin miklu meira og aukið samráð og samráðsferli alveg frá því að skipulagsvinnan hefst og þangað til hún á endanum er samþykkt og fer síðan til samþykktar hjá Skipulagsstofnun. Sú stofnun getur gert athugasemdir eins og hefur nú komið fram í fréttum að verið er að gera við ákveðin atriði í aðalskipulögum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Hér er verið að taka einn ákveðinn stað, sem er reyndar ekki alveg nógu vel skilgreindur í frumvarpinu að mínu mati, og segja að hann sé mikilvægari en allir aðrir. Þá spyr maður sig: Hvað um aðra staði sem skipta líka miklu máli og jafnvel fyrir þjóðarhag? Hvað um hafnir landsins? Hvað um Landspítalann, hvað um héraðsspítala o.s.frv.? 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir mjög málefnalega og góða umræðu um þetta mál, við erum ekki sammála um allt eins og gengur. Það var óþarfi hjá hv. þm. Óttari Proppé að biðja mig afsökunar, ég móðgaðist engan veginn. Hann hefur lagt sig allan fram um að vera málefnalegur og heiðarlegur hér á Alþingi og það ber heldur betur að virða. Ég skal reyna slíkt hið sama eftir fremsta megni. Af því að hv. þingmaður minntist hér á hafnir og Landspítalann þá hefur Hafnasjóður ansi mikið um það að segja og Alþingi hvernig hafnir landsins eru skipulagðar, það er einfaldlega þannig. Sama má segja um Landspítalann. Við erum hér á Alþingi að taka ákvörðun um það hvort byggja eigi stórt hátæknisjúkrahús vegna þess að sjúkrahúsið á jú að sinna öllum landsmönnum. Ég er ósammála því að hér sé verið að taka einhvern einn þátt út en sleppa öðrum, alls ekki. Það sem ég er einfaldlega að segja er að þegar við ræðum um stór og mikilvæg málefni, þó að þau séu staðsett í einu sveitarfélagi, þá getur verið eðlilegra, á grundvelli meginreglu vestrænna lýðræðisþjóða, að sem flestir fái að taka þátt í þeirri ákvarðanatöku. Ég nefndi þjóðaratkvæðagreiðslu, gott og vel, ég styð það, en þetta frumvarp gengur einfaldlega út á það að lýðræðislega kjörnir fulltrúar allrar þjóðarinnar taki endanlega ákvörðun. Ég er ekki að segja að hún eigi að vera svona eða hinsegin, þetta frumvarp snýst ekki um það. Ég notaði hins vegar tækifærið hér áðan til að lýsa minni skoðun á því hvar flugvallarstæðið ætti að vera og reyndi að færa fyrir því rök en það var kannski óþarfi að taka það fram. Ýmislegt hefur verið sagt um þetta frumvarp og gerð þess, að einhver vandkvæði séu á því og að það gangi ekki upp. Þá vil ég segja eitt. Í 2. gr., sem fjallar um Reykjavíkurflugvöll, var ákveðið, og það var mín ákvörðun, að tilgreina það svæði sem Reykjavíkurflugvöllur telst til, innan girðingar, og er fjallað mjög ítarlega um í greinargerð sem fylgir frumvarpinu, án þess að tiltaka sérstök hnit. Eftir að ég lagði frumvarpið fram hefur mér reyndar verið bent á að þau hnit séu til, en þegar ég leitaði eftir því að fá þau var það vandkvæðum bundið. Það er eiginlega ástæðan fyrir því og ég gerði þá bara ráð fyrir því að gera mætti það mjög nákvæmlega í nefndinni og ég reiknaði með því að flestir mundu nú kannski átta sig á því um hvað ég væri að tala, en það er svæðið innan girðingar þar sem venjulega er talað um Reykjavíkurflugvöll. Síðan komu hv. þingmenn Mörður Árnason og Ragnheiður Ríkharðsdóttir og ræddu hér um 4. gr., að það sé skrýtið að verið sé að skikka fulltrúa Reykjavíkurborgar til að koma að þessu. Eins og ég sagði hér áðan gengur frumvarpið ekki út á það að hunsa algjörlega vilja og aðkomu Reykjavíkurborgar. Í þessari málsgrein, þessari lagagrein, er einmitt reynt að tryggja að fulltrúar höfuðborgarinnar, þeir sem fara með skipulagsmálin, þeir sem vita mest og best, séu hafðir með í ráðum. Fullyrðingar um að Alþingi eigi þá að greiða laun þeirra finnast mér ekki standast. Nú er til umræðu tillaga um brottfall laga um náttúruvernd. Í þeim lögum er valdsvið sveitarfélaga takmarkað á ýmsan hátt, þar á meðal skipulagsþátturinn. Ég hef hvergi nokkurs staðar heyrt minnst á það að þó að eitthvað af skipulagsvaldinu sé fært yfir á Alþingi þá falli það í hlut þess að greiða laun þessara starfsmanna. Ég held að þetta sé bara eðlilegur hlutur og hafi gengið með ágætum og þessi málsgrein er í raun lögð fram eins og framkvæmdin hefur verið varðandi Keflavíkurflugvöll, þannig að það fari ekkert milli mála að frumvarpið var unnið í samráði við færustu sérfræðinga með hliðsjón af því frumvarpi sem fyrrverandi forseti Alþingis, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, lagði hér fram. Það frumvarp var unnið með lögfræðingum Alþingis, sem ég veit að eru afar vel að sér í gerð frumvarpa. Ég hef því ekki áhyggjur af því að það sé eitthvað tæknilegs eðlis í þessu frumvarpi sem sé óframkvæmanlegt í reynd. Ég gat ekki skilið hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur öðruvísi en að skipulagsvaldið væri það heilagt að það ætti 100% heima hjá sveitarfélögunum, hún talaði um þvingaða lagasetningu. Ég held að það sé ekki rétt, ég held að það sé einfaldlega þannig, eins og margir hafa komið inn á í ræðum, að skipulagsvald og valdmörk sveitarfélaga eru takmörkuð með ýmsum hætti. Það er hvorki heilagt né 100% hjá sveitarfélögum og núverandi ríkisstjórn hefur líka lagt fram tillögur þar sem menn eru að sjálfsögðu að seilast inn á valdsvið sveitarfélaga í stórum og mikilvægum málum eins og gengur. Hv. þingmaður nefndi að hún vildi hafa flugvöllinn í Vatnsmýrinni, við erum sammála um það, gott og vel. Það sem ég er hins vegar að segja og leggja til með frumvarpinu er að við verðum einhvern veginn að tryggja að öll þjóðin komi að þeirri ákvörðun. Ég get ekki betur séð en að borgaryfirvöld í Reykjavík séu, þrátt fyrir yfirlýsingar um samráð og sátt, þrátt fyrir samkomulag sem gert hefur verið við ríkisstjórnina, að vinna í eina átt, og það er að norðaustur/suðvestur-brautin fari um leið og reglunefndin lýkur störfum, og að allur flugvöllurinn fari árið 2022. Þess vegna fagna flestir samkomulaginu á einn eða annan hátt, þó að ég telji að það hafi sem betur fer bjargað norður/suður-brautinni. Síðan verða menn að stíga mjög fljótt þau skref sem tryggja innanlandsflug á Íslandi, það er mín skoðun. Hv. þm. Mörður Árnason talaði um að í þessu frumvarpi ætti samráðslaust að taka skipulagsvaldið af Reykjavíkurborg. Það er ekki rétt heldur. Frumvarpið er sambærilegt frumvarpi sem hv. þm. Mörður Árnason talaði fyrir hér á Alþingi, sem formaður umhverfis- og samgöngunefndar, og fjallaði um náttúruvernd. Þar kemur lagasetningarvaldið og takmarkar vald sveitarfélaga. Síðan hafa sveitarfélögin að sjálfsögðu umsagnarrétt alveg eins og Reykjavíkurborg hefur núna. Hann sagði svo að það ætti að gera þetta allt í sátt og samlyndi. Það er nákvæmlega eins og í þessu frumvarpi og ég hef margítrekað að að sjálfsögðu á að gera þetta í sátt og samlyndi. En hvað varðar skipulag alls staðar um landið er það jú ráðherra sem hefur lokaákvörðunarvaldið. Hann þarf að staðfesta aðaldeiliskipulag. Þó að menn tali um sátt og samráð næst það ekki alltaf, menn eru ekki endilega alltaf sammála. Þá höfum við hagað reglum okkar þannig að einhver beri hina endanlegu ábyrgð, að það sé ríkið. Það er tilgangurinn með þessu. Það er nákvæmlega enginn munur, það er enginn eðlislægur munur á þeim takmörkunum á skipulagsvaldi sem hér eru lögð til og þeim takmörkunum á skipulagsvaldi sem voru lögð til í lögum um náttúruvernd og áttu að taka gildi 1. apríl 2014. Hv. þm. Óttarr Proppé sagði hér: Landsbyggðin er ekki eitt og höfuðborgin annað. Mig langar til að taka undir þau orð. Ég er landsbyggðarþingmaður og hv. þm. Mörður Árnason benti á að þingmenn utan af landi þurfi að búa hér í höfuðborginni þó að lögheimili þeirra sé úti á landi. Af hverju skyldi það nú vera? Jú, vegna þess að Alþingi er hér, það er bara þannig. Við getum ekki sótt vinnu að heiman nema þá að fljúga á morgnana og heim á kvöldin, og ég held að menn sjái það í hendi sér að það gengi ekki. En sumir gera það engu að síður og það er mikilvægt að það sé hægt. Þess vegna kem ég aðeins inn á þetta. Hv. þm. Mörður Árnason ræddi um að þessi sáttmáli væri aðallega rofinn af þingmönnum landsbyggðarinnar. Ég skildi hann að minnsta kosti þannig, ég vona að ég sé ekki ósanngjarn. En ég hef á ferðum mínum um landið aldrei heyrt nokkurn mann tala Reykjavík niður. Höfuðborgin okkar, Reykjavík, er lífæð landsins, það er nú bara þannig. Hún skiptir máli fyrir alla landsmenn og ég hef ekki heyrt nokkurn mann tala hana niður á einn eða annan hátt. Það getur vel verið að Óttarr Proppé hafi heyrt í þeim mönnum en það hef ég ekki, og hlutverk hennar sem höfuðborgar. Hins vegar veit ég að mörgum finnst eins og sáttmálinn um höfuðborgina sé rofinn þegar þeir upplifa það að rödd þeirra eða hagsmunir séu fyrir borð bornir af borgarfulltrúum í höfuðborginni. Þá tilfinningu skil ég mjög vel, sérstaklega þegar kemur að flugvallarmálinu. Hv. þm. Óttarr Proppé nefnir líka að samskipti við umheiminn skipti okkur öllu máli, það sé aðalatriðið. Það er þess vegna, hv. þingmaður, sem við erum að berjast fyrir tilveru flugvallarins í Vatnsmýrinni. Ég skil vel þau sjónarmið sem hafa komið fram um þéttingu byggðar og áform um að borgin geti verið svona og hinsegin. Ég er ekkert endilega sammála þeim öllum eins og gengur, en það eru sjónarmið og ég virði þau. En ég bið þá aftur á móti um að mín sjónarmið, og þeirra sem vilja standa vörð um flugvöllinn í Vatnsmýrinni, séu virt. Formaður borgarráðs, Dagur B. Eggertsson, talaði um að með framlagningu þessa frumvarps væri ég í popúlisma, þetta væri bara bölvaður popúlismi - afsakið orðbragðið, ég dreg það til baka virðulegi forseti - hann sagði þetta nú kannski ekki orðrétt alveg svona en ég skildi hann þannig og sama mætti segja um borgarstjóra sem gerði hálfpartinn lítið úr þessari tillögu. Mér þótti það leitt, mér þótti það ekki til marks um hina málefnalegu umræðu sem ég tel að þurfi að fara fram og þar á meðal um þetta frumvarp. Þetta er ekki „af því bara“-frumvarp. Þetta er frumvarp sem tryggir aðkomu sem flestra að ákvörðun um þetta mikilvæga samgöngumál. Hv. þm. Mörður Árnason talaði um að hann skildi ekki rökin fyrir því að þetta væru sérlög. Ég hélt að það hefði komið mjög skýrt fram í greinargerð. En að sjálfsögðu er það þannig að sérlög ganga framar almennum lögum. Þegar menn leggja fram frumvarp eins og hér er lagt fram verður það að sjálfsögðu að vera í búningi sérlaga til þess að það nái því markmiði sem um ræðir. Að lokum vil ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég vona að frumvarpið nái fram að ganga og í kjölfarið verði það Alþingis að taka ákvörðun, í umboði allra landsmanna, um framtíð Reykjavíkurflugvallar. Ég hef lýst skoðunum mínum en ég átta mig vel á því að þeir sem eru kosnir hingað á Alþingi sem fulltrúar Reykjavíkurborgar hafi eitthvað um það að segja. Ég fagna því líka að fjölmargir Reykvíkingar og fulltrúar þeirra vilji hafa flugvöllinn áfram í Vatnsmýrinni. Ég tel að þetta frumvarp gæti, ef það nær fram að ganga, tryggt að svo verði.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar sem ég flyt ásamt hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur og er svohljóðandi, með leyfi forseta: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að leita eftir samningi um kaup á Grímsstöðum á Fjöllum og tryggja þannig að jörðin verði þjóðareign. Hæstv. forseti. Fyrrverandi forseti Íslands, læknir og leigubílstjóri, verktaki, Megas og formaður Sambands ungra bænda sameinuðust í áskorun til Alþingis og ríkisstjórnar í heilsíðuauglýsingu sem birtist í dagblöðum í ágústlok árið 2012. Þarna voru margir fleiri, ungir og aldnir, konur og karlar, og alla vega á litinn í pólitík eins og straujað hefði verið yfir allan fyrri ágreining Morgunblaðsins, Þjóðviljans og Alþýðublaðsins því að þarna voru þeir allir, Styrmir, Helgi Már, Kjartan Ólafsson og Matthías, líka Björk, Guðrún Kristjánsdóttir myndlistarkona, Guðmundur sundkappi Gíslason og Ólafur Stefánsson handboltastjarna. Það sem þau áttu sameiginlegt var að skora á okkur sem sitjum á Alþingi að sjá til þess að Grímsstaðir á Fjöllum verði þjóðareign og landið þjóðarinnar allrar. Í kjölfarið var flutt tillaga til þingsályktunar hér á þingi af hálfu þáverandi þingmanns, Guðfríðar Lilju Grétarsdóttur, um þetta sama efni og er tillagan sem við flytjum nú samhljóða. Við vitnum í okkar greinargerð til greinargerðar þess þingmáls en þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Mikil umræða hefur spunnist í tengslum við áform erlendra auðmanna að festa kaup á Grímsstöðum á Fjöllum og öðru jarðnæði í landinu. Þetta varð meðal annars til þess að um 150 einstaklingar sendu frá sér svohljóðandi áskorun til Alþingis og ríkisstjórnarinnar undir yfirskriftinni „Grímsstaðir á Fjöllum verði þjóðareign“.“ Síðar segir, með leyfi forseta, í greinargerðinni: „Margt mælir með því að ríkið festi kaup á Grímsstöðum á Fjöllum sem eru í þjóðlendujaðrinum. Ríkið á þegar tvær jarðir suður af Grímsstöðum, Víðidal og Möðrudal, og um fjórðung af Grímsstöðum á Fjöllum. Þá skal tekið undir það sem fram kemur í framangreindri áskorun að æskilegt sé að mótuð verði stefna varðandi eignarhald og umráð yfir óbyggðum og þá sérstaklega bújörðum sem teygja sig inn á hálendið. Þróunin í þessum efnum hefur verið mikið til umræðu að undanförnu og afhjúpað hversu brýnt er að móta stefnu til framtíðar og betrumbæta regluverkið í heild sinni hvað varðar eignarhald og umráðarétt yfir landi. Um ítarlegri umfjöllun og reifun á mikilvægi þess að endurskoða allt regluverk er snýr að eignarhaldi og umráðarétti yfir landi hérlendis og hversu áríðandi er að glata ekki óskoruðum yfirráðum yfir dýrmætum landsvæðum skal bent sérstaklega á greinargerð í 17. máli frá 141. löggjafarþingi.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „Þangað til þessi nauðsynlega heildarendurskoðun hefur farið fram verður að koma jörðum á borð við Grímsstaði á Fjöllum í skjól svo að tryggt sé að yfirráðin yfir landinu glatist ekki til frambúðar.“ Ég vil geta þess að lokinni þessari tilvitnun í greinargerð okkar með þingsályktunartillögunni að umrætt þingmál, 17. mál frá 141. þingi, er til umfjöllunar hér á eftir því að þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs stendur að flutningi þess. Hæstv. forseti. Ég vísaði til auglýsingar sem kveður á um áskorun til Alþingis og ríkisstjórnar undir heitinu Grímsstaðir á Fjöllum verði þjóðareign og ég las upp texta þessarar áskorunar sem birtist í dagblöðunum í ágústlok árið 2012. Mig langar til að lesa upp nöfn þeirra sem rita undir þessa áskorun til Alþingis Íslendinga og eru þar með stuðningsmenn þess þingmáls sem við flytjum hér, ég og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, vegna þess að okkar þingmál er samhljóða áskoruninni sem eftirfarandi einstaklingar undirrituðu í ágústlok 2012: Vigdís Finnbogadóttir, fyrrum forseti Íslands, Ólafur Stefánsson handknattleiksfyrirliði, Björk Guðmundsdóttir tónlistarkona, Helgi Haukur Hauksson, formaður Samtaka ungra bænda, Páll skúlason heimspekingur, fyrrverandi háskólarektor, Ómar Þ. Ragnarsson fréttamaður, Matthías Johannessen rithöfundur, Brynhildur Halldórsdóttir æðarræktandi, Syðra-Lóni, Langanesi, Guðrún Nordal, forstöðumaður Stofnunar Árna Magnússonar, Styrmir Gunnarsson, fyrrverandi ritstjóri, Jón Ólafsson, aðstoðarrektor Háskólans á Bifröst, Halldór G. Jónasson stýrimaður, Vopnafirði, Margrét Kristín Blöndal tónlistarkona, Jón Kalman Stefánsson rithöfundur, Gunnar Kristjánsson prófastur, Reynivöllum í Kjós, Steinþór Heiðarsson bóndi, Ytri-Tungu á Tjörnesi, Kristín Steinsdóttir rithöfundur, Þóra Ellen Þórhallsdóttir, prófessor í grasafræði við Háskóla Íslands, Helgi Valdimarsson læknir, Guðmundur Ingi Guðbrandsson framkvæmdastjóri, Ágúst Valfells verkfræðingur, fyrrverandi forstjóri Almannavarna, Bragi Benediktsson bóndi, Grímsstöðum á Fjöllum - ég endurtek, Bragi Benediktsson bóndi, Grímsstöðum á Fjöllum - Þorsteinn Bergsson, framkvæmdastjóri Minjaverndar, Pétur Gunnarsson rithöfundur, Elísabet Jónasdóttir, fyrrverandi bókavörður, Akureyri, Elín Agla Briem, meistaranemi í umhverfis- og auðlindafræði, Bjarni Benediktsson framkvæmdastjóri, Sigurbjörg Þorsteinsdóttir ónæmisfræðingur, Halla Guðmundsdóttir bóndi, Ásum, Stefán Jón Hafstein Reykjavík, Halldóra Þorsteinsdóttir sviðsstjóri, Ingólfur Ásgeir Jóhannesson, prófessor HÍ og HA, Hjörleifur Stefánsson arkitekt, Hlín Svavarsdóttir dansari, Hafsteinn Hjartarson verktaki, Vilborg Dagbjartsdóttir, kennari og skáld, Guðrún Kristjánsdóttir myndlistarmaður, Bjarni E. Guðleifsson, prófessor emiritus, Möðruvöllum, Guðmundur Magnússon, formaður Öryrkjabandalags Íslands, Margrét Birna Andrésdóttir læknir, Agnar H. Gunnarsson, bóndi og oddviti, Miklabæ, Skagafirði, Helgi Helgason viðskiptastjóri, Ólöf Guðrún Helgadóttir snyrtifræðingur, Guðmundur Vilhjálmsson vélfræðingur, Húsavík, Melkorka Ólafsdóttir tónlistarkona, Lára Hanna Einarsdóttir þýðandi, Rúnar Þórarinsson bóndi, Sandfellshaga, Öxarfirði, Sigríður Stefánsdóttir réttarfélagsfræðingur, Kristín Jónsdóttir, náttúrufræðingur og kennari, Vopnafirði, Steinunn H. Blöndal ljósmóðir, Hreinn Friðfinnsson myndlistarmaður, Vigdís Grímsdóttir rithöfundur, Reimar Sigurjónsson bóndi, Felli, Finnafirði, Ólafur Ármann Sigurðsson skipstjóri, Eyvík, Tjörneshreppi, Jón Helgason, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, Seglbúðum, Anna Ólafsdóttir Björnsson tölvunarfræðingur, Álftanesi, Margrét Helga Vilhjálmsdóttir húsmóðir, Þorleifur Gunnlaugsson varaborgarfulltrúi, Hulda Sigmarsdóttir frá Húsavík, nemi í arkitektúr, Svanhildur Kaaber kennari, Þórhallur Vilmundarson örnefnafræðingur, Anna M. Leósdóttir myndlistarmaður, Gunnsteinn Ólafsson tónlistarmaður, Baldur Jónasson, fyrrverandi markaðsstjóri, Viðar Gunngeirsson bóndi, Ásum, Oddný Eir Ævarsdóttir rithöfundur, Hjörleifur Guttormsson náttúrufræðingur, Margrét H. Blöndal myndlistarmaður, Megas tónlistarmaður, Óskar Árni Óskarsson rithöfundur, Friðrik Sigurðsson bóksali, Húsavík, Andri Snær Magnason rithöfundur, Kristín Jónsdóttir frá Munkaþverá, myndlistarmaður, Svanur Halldórsson leigubílstjóri, Kópavogi, Atli Vigfússon bóndi, Laxamýri, Suður-Þingeyjarsýslu, Þorgerður Þorvaldsdóttir þroskaþjálfi, Ósk Vilhjálmsdóttir myndlistarmaður, Elísabet Hjörleifsdóttir, hjúkrunarfræðingur og dósent, Valgarður Egilsson, læknir og rithöfundur, Hjalti Hugason, prófessor í kirkjusögu, Anna K. Kristjánsdóttir vélfræðingur, Ragnheiður Torfadóttir, fyrrverandi rektor MR, Kristinn Friðfinnsson sóknarprestur, Selfossi, Sigurður Pálsson rithöfundur, Eiður Svanberg Guðnason, fyrrverandi sendiherra, Sigurður Benediktsson tannlæknir, Eggert Pálsson tónlistarmaður, Hallfríður M. Pálsdóttir homópati, Bryndís Ísaksdóttir bókasafnsfræðingur, Vilhjálmur Geir Kristjánsson vélfræðingur, Akureyri, Sólveig Jónsdóttir aktívisti, Þórður Helgason dósent, Uggi Ævarsson fornleifafræðingur, Kristján Karlsson skáld, Ólafur G. Einarsson, fyrrverandi forseti Alþingis, Snorri Ingimarsson læknir, Guðmundur Gíslason, fyrrverandi aðstoðarbankastjóri, Ása Jóhannesdóttir leikskólakennari, Runólfur Guðmundsson skipstjóri, Grundarfirði, Ingvar Gíslason, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, Dagbjört H. Óskarsdóttir snyrtifræðingur, Andrea Hjálmsdóttir félagsfræðingur, Akureyri, Trausti Aðalsteinsson bæjarfulltrúi, Norðurþingi, Húsavík, Guðrún Helgadóttir rithöfundur, fyrrum forseti Alþingis, Halldór Blöndal, fyrrverandi forseti Alþingis, Guðrún Agnarsdóttir, læknir og fyrrverandi alþingismaður, Sigrún Helgadóttir fræðibókahöfundur, Ólafur B. Andrésson skrifstofumaður, Kjartan Ólafsson, fyrrverandi ritstjóri, Jón Þórisson arkitekt, Sigfinnur Þorleifsson sjúkrahúsprestur, Pétur Jónasson, fyrrverandi borgarfulltrúi, Helgi Már Arthúrsson blaðamaður, Erlendur Sveinsson kvikmyndagerðarmaður, Gunnar Guttormsson vélfræðingur, Elín Margrét Hallgrímsdóttir símenntunarstjóri, Akureyri, Guðmundur H. Garðarsson, fyrrverandi alþingismaður, Pétur Örn Björnsson arkitekt, Gunnþór Ingason, sóknarprestur á sviði þjóðmenningar, Kristín Helga Gunnarsdóttir rithöfundur, Grímur Atlason, framkvæmdastjóri Iceland Airwaves, Halla Ólafsdóttir háskólanemi, Ásdís Helgadóttir talmeinafræðingur, Ragnar Arnalds, fyrrverandi ráðherra, Ólöf Guðný Valdimarsdóttir arkitekt, Kjartan Örn Sigurbjörnsson sjúkrahúsprestur, Bjarnheiður Kristín Guðmundsdóttir örverufræðingur, Helga Margrét Ögmundsdóttir prófessor, Háskóla Íslands, Þórður Björn Sigurðsson, starfsmaður Hreyfingarinnar, Sigurður E. Guðmundsson, sagnfræðingur og fyrrum framkvæmdastjóri, Gísli Tryggvason lögfræðingur, Kópavogi, Jóhanna Aradóttir umsjónarmaður, Álftanesi, Svavar Gestsson, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, Ingibjörg Jónasdóttir, fyrrverandi fræðslustjóri, Reykjavík, Guðrún Jónsdóttir arkitekt, Páll Pétursson, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, Ólafur S. Andrésson prófessor, Háskóla Íslands, Björn Vigfússon menntaskólakennari, Akureyri, Egill Kolbeinsson tannlæknir, Hafnarfirði, Helgi Magnússon sagnfræðingur, Árni Gunnarsson, fyrrverandi alþingismaður, Guðrún Eggertsdóttir bókasafnsfræðingur, Védís Ólafsdóttir háskólanemi, Þorkell Máni Pétursson útvarpsmaður, Anna Lísa Björnsdóttir framkvæmdastjóri, Guðni Ágústsson, fyrrverandi alþingismaður og ráðherra, Sigurður Örn Guðbjörnsson mannfræðingur, Valgerður Andrésdóttir erfðafræðingur, Áslaug Agnarsdóttir sviðsstjóri, Kári Arnórsson, fyrrverandi skólastjóri, Svanhildur Halldórsdóttir, Kópavogi, Þorsteinn frá Hamri, skáld, Katrín Fjeldsted læknir, Ævar Kjartansson útvarpsmaður, Ása Ketilsdóttir, Laugalandi við Ísafjarðardjúp, Páll Óskar Hjálmtýsson tónlistarmaður. Hæstv. forseti. Mér fannst ástæða til að lesa upp nöfn þess fólks sem undirritaði áskorun til Alþingis Íslendinga um efni þess þingmáls sem við flytjum hér í dag, ég og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, áskorun til Alþingis og ríkisstjórnar um að Grímsstaðir á Fjöllum verði þjóðareign.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um endurskoðun á lagaumhverfi er varðar uppkaup á landi. Flutningsmenn ásamt mér eru allur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, Bjarkey Gunnarsdóttir, Katrín Jakobsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Svandís Svavarsdóttir. Tillagan til þingsályktunar er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta endurskoða lög og reglugerðir er varða uppkaup á bújörðum og öðru nytjalandi, svo og óbyggðum. Markmið með endurskoðuninni verði m.a.: a. að setja skýrar reglur sem miði að því að koma í veg fyrir uppkaup erlendra aðila, sem ekki hafa hér lögheimili og fasta búsetu, á landi; b. að huga að almennum viðmiðum, svo sem landstærð, nýtingu landgæða og fjölda landareigna sem heimilt er að sé á hendi eins og sama aðila; c. að horfa til umhverfissjónarmiða og ákvæða um almannarétt í allri lagaumgjörð og taka þar m.a. mið af sérstökum aðstæðum varðandi landbúnaðarland, óbyggðir og náttúruauðlindir (svo sem vatn og jarðhita); d. að tryggja samræmi í réttarheimildum.“ Svo mörg voru þau orð. Þetta var tillaga til þingsályktunar sem við flytjum hér, þingflokkur VG. Þessi tillaga var áður lögð fram á 140. löggjafarþingi, var þá 329. mál, og á 141. löggjafarþingi, 17. mál, af Guðfríði Lilju Grétarsdóttur og þingsályktunartillagan er hér flutt óbreytt. Í greinargerð tillögunnar sem er mjög vönduð og mikil að vöxtum er í upphafi fjallað um eignarhald á landi almennt og bent á að það varði samfélagslega hagsmuni hvers ríkis og íbúa þess. Þess vegna er í lögum sérhvers ríkis ítarlega kveðið á um eignarhald og hvernig til þess megi stofna. Í greinargerðinni segir m.a., með leyfi forseta, í framhaldi af þessum vangaveltum: „Það ætti því ekki að koma á óvart að flest ríki setja sér lög og reglur sem takmarka á ýmsan hátt aðilaskipti að fasteignum, ekki síst landbúnaðarlandi. Þessar reglur miða m.a. að því að tryggja að ríkisvaldið hafi með einhverju móti stjórn á viðskiptum með land og yfirsýn yfir eignarhald á því.“ Og áfram segir, með leyfi forseta: „Víða er lögð áhersla á að halda eignarhaldi á landi og auðlindum í almannaeign, en stjórnvöld ríkja þar sem einkaeignarréttur á landi er í hávegum hafður eru mörg hver meðvituð um mikilvægi þess að halda eignarhaldi á landi í höndum eigin þegna. Aukin meðvitund um samspil eignarhalds á landi og réttar til ráðstöfunar á auðlindum hefur m.a. orðið til þess að ríki sem í umtalsverðum mæli hafa misst eignarhald á landi út fyrir landsteina eru nú sum hver að leggja bann við landsölu til erlendra aðila. Önnur ríki leggja áherslu á skýrar skorður og takmarkanir í þessum efnum og í sumum tilvikum er nú reynt að vinda ofan af landsölu sem þegar hefur átt sér stað. Má þar til að mynda nefna ríki í Suður-Ameríku, Afríku og Asíu. Inn í þessar umræður hafa blandast vangaveltur af stjórnmálalegum toga sem tengjast áhrifum auðmanna, alþjóðlegra auðhringa og erlendra ríkja í gegnum eignarhald á landi og auðlindum. Slík umræða samtvinnast áhyggjum manna af þverrandi auðlindum jarðar, ekki síst vegna mikilvægis þeirrar auðlindar sem kemur til með að verða einna dýrmætust í framtíðinni, þ.e. vatnsins. Á alþjóðavísu er einnig æ betur staðfest hvílík verðmæti felast í eignarhaldi á jarðnæði og landi, burt séð frá þeim auðlindum öðrum sem slíku landi fylgja. Í því sambandi má til að mynda benda á að gott ræktar- og landbúnaðarland er víða orðið af skornum skammti og það verður æ verðmætara á heimsvísu. Tiltölulega lítil almenn umræða hefur farið fram hérlendis um þessi efni og mörgum spurningum er enn ósvarað. Þær snúa ekki einungis að því hvernig varðveita skuli hér landbúnaðarland til frambúðar í heimi sem horfir fram á að þurfa að fæða milljarða manna við erfið skilyrði. Þær spurningar snúa einnig að því hvernig skuli til að mynda farið með öræfi landsins, víðerni, óbyggðir, landslag, náttúrufarsleg gæði og jarðsögulegar minjar og á hvaða forsendum land skuli metið. Þegar rætt er um framtíðarsýn fyrir land og þjóð í þessum efnum skiptir eignarhald á landi og auðlindum augljóslega sköpum.“ Síðan segir áfram, hæstv. forseti, og ég ætla enn um sinn að vitna í greinargerðina sem fylgir þingmálinu: „Samkvæmt íslenskri löggjöf helst í hendur eignarhald á landi og eignarhald á þeim auðlindum sem landareigninni fylgja. Í 3. gr. laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, nr. 57 frá 1998, er kveðið á um að eignarlandi fylgi eignarréttur að auðlindum í jörðu. Í 1. gr. þessara laga eru auðlindir skilgreindar og sagt að átt sé við „hvers konar frumefni, efnasambönd og orku sem vinna má úr jörðu, hvort heldur í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi og án tillits til hitastigs sem þau kunna að finnast við.“ Þarna er átt við grunnvatn „og öll gosefni og önnur steinefni, málma, málmblendinga og málmsteindir, kol, jarðolíu, jarðgas og önnur nýtanleg efni sem finnast kunna.“ Enda þótt skipulagsyfirvöld hafi í hendi sér að setja ýmsar takmarkanir á nýtingu auðlinda liggur í augum uppi að eignarréttur á landi hérlendis er mjög afgerandi og hefur í för með sér yfirgripsmikinn einkaeignarrétt á auðlindum. Í því samhengi þarf vart að fjölyrða um stöðu laga og reglna hérlendis þegar kemur að vatnsauðlindinni sérstaklega. Íslendingar búa enn við lagaumhverfi sem skilgreinir grunnvatn, þaðan sem m.a. drykkjarvatn landsmanna er fengið, sem hluta af landareign. Það er mikil skammsýni að líta á slíkt sem minni háttar mál eða sem spurningu um viljayfirlýsingu af hálfu hugsanlegra eigenda lands. Enn hefur ekki verið sett heildstæð löggjöf sem tekur til alls vatns, yfirborðsvatns jafnt sem grunnvatns, og sem breyti stefnunni í þessum efnum. Óhætt er hins vegar að fullyrða að til framtíðar litið sé þetta eitt mesta hagsmunamál komandi kynslóða hérlendis. Í þessu samhengi verður einnig að gæta að ýmsum öðrum þáttum er snúa að almannarétti. Samkvæmt lögum er hægt að tryggja aðgengi almennings að eignarlandi að einhverju leyti og það skiptir vissulega máli þegar um er að ræða eignarhald á náttúruperlum og víðernum landsins. Hitt er þó ljóst að það hefur reynst æ erfiðara í framkvæmd að tryggja óskoraðan rétt almennings til að fá að njóta náttúrugersema sem eru í skilgreindri einkaeign. Fullyrða má að réttur almennings hafi á ýmsan hátt verið fyrir borð borinn eftir að fyrirtæki og fjárfestar sem ekki stunda búskap fóru að kaupa upp jarðir í verulegum mæli. Gömlum þjóðleiðum og óræktuðu landi hefur verið lokað og girt hefur verið fyrir umferð vegfarenda á svæðum sem réttilega ætti að vera allra að fá að njóta. Einboðið er að halda gömlum leiðum opnum fyrir almenna vegfarendur og að bílvegir þeir sem haldið er við af opinberu fé standi öllum til boða. Því fjær sem eignarhaldið er íbúum landsins þeim mun erfiðara er í reynd að framfylgja rétti almennings til landsins og gæða þess. Full ástæða er til að hafa þetta í huga við endurskoðun laga og reglna í þessum efnum með almannarétt að leiðarljósi.“ Hæstv. forseti. Þetta eru beinar tilvitnanir í greinargerð sem fylgir þingsályktunartillögunni og þungamiðjan í því sem ég var að vísa til hér er skírskotun til laga sem voru samþykkt 1998 eða gengu þá í gildi og ég tel að hafi verið ein misráðnasta lagasmíð fyrr og síðar, liggur mér við að segja. Þar var eignarréttur á auðlindum í jörðu, þar á meðal á vatninu, tengdur eignarhaldi á landi með þeim afleiðingum að þegar land er selt fylgja auðlindirnar með. Íslendingar gengu með þessari lagasmíð lengra en þekkist nánast nokkurs staðar og horfi ég þá til Bandaríkjanna og til Evrópuríkja. Fáar þjóðir hafa gengið eins langt í þessum efnum og við, að tengja eignarhald á auðlindum í jörðu við eignarhaldi á landi. Það þýðir að þegar land er selt fylgir sennilega dýrmætasta auðlind sem hugsast getur, vatnið, þar með. En eins og ég gat um og fram kom í þessum texta geta skipulagsyfirvöld vissulega sett ákveðnar skorður en þær eru þó það litlar að þær kæmu ekki í veg fyrir að reistar yrðu mjög afkastamiklar vatnsverksmiðjur á landi sem hefðu aðgang að vatni og það er auðlind sem á að heyra öllu samfélaginu til. Síðan er í greinargerðinni, sem er eins og ég sagði áðan mjög vönduð og mjög umfangsmikil og víða komið við, vísað í ýmsa þætti, talað um þann lærdóm sem við þurfum að draga af Magma-málinu. Það hafi til dæmis afhjúpað óskýrleika í lögum um fjárfestingar og aftur vísa ég til þess að áður en við sleppum frá okkur eignarhaldi á landi og auðlindum þurfum við að búa rækilega um alla löggjöf sem að þessu snýr. Þessi þingsályktunartillaga er mikilvæg í því sambandi. Við erum að hvetja til þess að allt sem snýr að eignarhaldi á landi verði tekið til gagngerðrar skoðunar. Í greinargerðinni er vísað í ýmsa nýliðna atburði, ásælni erlendra auðmanna í land hér á landi, jarðnæði og auðlindir. Síðan vil ég vekja athygli á því að í lok greinargerðarinnar er vísað í lagasmíð í öðrum löndum um svipað efni, í Noregi og í Danmörku einnig. Menn hafa stundum haldið því fram að innan Evrópusambandsins eða á hinu Evrópska efnahagssvæði sé ekki svigrúm til að þrengja möguleika erlendra manna, sérstaklega á EES-svæðinu, til kaupa á landi. Það er mikill misskilningur. Þannig er í Danmörku miklu strangari löggjöf en við búum við. Svo ég vitni í greinargerðina segir um það, með leyfi forseta: „Í Danmörku gilda sérstök lög um heimildir til að öðlast réttindi yfir fasteign […]. Meginregla þeirra er að einstaklingar sem ekki eru heimilisfastir í Danmörku eða hafa áður búið þar í a.m.k. fimm ár þurfa leyfi dómsmálaráðuneytisins til að geta eignast fasteignarréttindi í Danmörku. Sama gildir um félög, fyrirtæki, stofnanir og aðrar lögpersónur sem ekki hafa heimilisfesti í Danmörku og erlend stjórnvöld. Dómsmálaráðherra getur sett reglur um undanþágur frá meginreglunni ef um er að ræða heilsársbústað eða fasteign sem er nauðsynleg forsenda þess að rétthafinn geti stundað sjálfstæða atvinnustarfsemi eða þjónustustarfsemi í landinu.“ Síðan er eins og ég gat um áður fjallað um norska löggjöf í greinargerðinni. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Samkvæmt lögunum er meginreglan sú að leyfi stjórnvalda þurfi til að eignast fasteign í Noregi með þeim undantekningum sem kveðið er á um í lögunum.“ Þetta eru sem sagt meginreglurnar sem settar voru. Það sem ég reyndi að gera sem innanríkisráðherra á síðustu dögum síðustu ríkisstjórnar var að setja reglugerð sem þrengdi möguleika erlendra manna til landakaupa á Íslandi. Þá var hugsunin sú og inntakið í þeirri reglugerð að erlendur þegn, þótt hann væri EES-borgari, gæti ekki fest kaup á landi ef hann ekki ætti lögheimili hér eða væri íslenskur ríkisborgari nema kaupin tengdust annarri atvinnustarfsemi og þá öðrum þáttum fjórfrelsisins, réttinum til að geta farið með fjármagn og þjónustu á milli landa. Ef landakaupin tengdust ekki öðrum þáttum í þeim samningum sem við höfum undirgengist við EES væru þau ekki heimil. Þetta var ekkert út í loftið. Þetta var gert að mjög yfirveguðu ráði eftir að hafa spurt og fengið greinargerð frá virtum prófessorum í Danmörku 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir skelegga ræðu þar sem hann færði snöfurmannleg rök fyrir skoðun sinni. Þegar ég les þessa þingsályktunartillögu finnst mér erfitt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að hið raunverulega markmið hennar og það sem hv. flutningsmanni finnst þurfa að girða fyrir séu kaup eins tiltekins kínversks auðmanns á landareign sem fjallað var um hér í þingsályktunartillögu sem ég hygg að hann hafi mælt jafn skörulega fyrir nokkrum mínútum fyrr. Þegar ég velti fyrir mér hver er tilgangurinn og hvaða nauður rekur hv. þingmann til að leggja fram þessa þingsályktunartillögu með félögum sínum sé ég ekkert sem kallar á það. Hv. þingmaður vill að settur verði niður vinnuhópur til að skoða ýmislegt, m.a. með það að augnamiði að setja skýrar reglur sem eiga að koma í veg fyrir uppkaup erlendra manna á landi. Ég væri til í að skoða þetta af mikilli alvöru ef ég teldi að veruleikinn væri sá að hann kallaði beinlínis á þetta. En það er ekkert sem hefur gerst hér sérstakt frá því að við gengum í Evrópska efnahagssvæðið allar götur til dags dato annað en að Huang Nubo hefur lýst yfir vilja sínum til að festa kaup á Grímsstöðum á Fjöllum. Það er hið eina sem hefur gerst. Mér er alveg kunnugt um andstöðu hv. þingmanns í því efni og hef bæði deilt við hann um það og í sumum greinum fallist á rök hans en ef þetta er tilgangurinn af hverju segir hann það ekki og af hverju flytur hann þá ekki hreinlega tillögu sem fjallar um það efnislega að koma í veg fyrir að þessi tiltekni Kínverji geti keypt land á Íslandi? 

Hæstv. forseti. Þetta er misskilningur hjá hv. þingmanni. Ég vil vissulega koma í veg fyrir að tiltekinn auðmaður kaupi tiltekna jörð á Íslandi sem er Grímsstaðir á Fjöllum. Eins og hv. þingmaður gat um flutti ég þingmál þess efnis og var ekkert einn um það. Um 150 einstaklingar úr öllum stjórnmálaflokkum á öllum aldri skrifa undir þá áskorun til Alþingis Íslendinga, um að við gerum það. Ég er ekki einn á báti þar, alls ekki, síður en svo. Það snýr að þessari tilteknu jörð. En ásælni þessa auðmanns í tiltekna jörð, Grímsstaði á Fjöllum, er víti til varnaðar getum við sagt um það sem hér gæti hent. Það er staðreynd að þegar veifað var dollarabúntunum framan í fjárvana sveitarfélög var mikil löngun að ná í þau dollarabúnt. Þá spyr maður sjálfan sig og þar kem ég að þessu víti til varnaðar: Hvað kostar að kaupa upp Ísland? Hvað mundi það kosta? Hvað kostar t.d. að kaupa Mývatnssveitina ef þú ert með nógu mikla peninga? Í Alaska sem er eitt af ríkjum Bandaríkjanna, landi einkaeignarréttarins, er, ef ég fer rétt með sem ég held að ég geri, á milli 90 og 100% af landi í þjóðareign. Landið er allt í þjóðareign. Svo er afnotaréttur af landinu, menn láta þetta ekki af hendi. Ég hugsa þessi mál og við gerum það til mjög langs tíma. Það er alveg rétt að ekki hefur orðið mikill útflutningur af eignarhaldi á landi en hann hefur þó orðið. 

Herra forseti. Það er auðvitað hægt að mála skrattann mjög svörtum litum á vegginn ef maður er drátthagur í orðum eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson. Í reynd féllst hv. þm. Ögmundur Jónasson á niðurstöðu míns máls. Það sem vakir fyrir hv. þingmanni er fyrst og fremst að framkvæma í verki andstöðu sína gegn því að þessi tiltekni kínverski auðmaður kaupi Grímsstaði á Fjöllum. Það mál vitum við að er í uppnámi og hefur vakið harða mótstöðu víða, meðal annars hjá þeim sem búa norðanlands. Ég held að það sé með engu móti hægt að draga samasemmerki á milli þess sem þar kom fram og hins sem hv. þingmaður kallar möguleika á því að innan einhvers tíma, hugsanlega 500 ára, verði búið að kaupa upp allt Ísland. Það er fjarri lagi. Ég held að menn verði að fara með mikilli gát í þessum málum. Ég verð þó að segja að ég gat tekið undir margt í máli hv. þingmanns, sérstaklega er ég honum sammála um jarðir og núverandi lög sem gera að verkum að sá sem á land á allar auðlindir í jörðu inn að miðpunkti jarðar. Við erum algerlega sammála um að þetta er óhæfa, þetta er rangt og það hefði verið ákaflega gott ef Alþingi hefði borið gæfu til að breyta því á sínum tíma eins og við börðumst fyrir. Ég er einnig algerlega sammála honum um að við þurfum að gjalda varhuga við þeim sem beinlínis eru að reyna að kaupa upp auðlindir hér eins og vatnið okkar. En hingað til höfum við borið gæfu til að koma í veg fyrir það. Ég spyr hv. þingmann: Er það rangminni hjá mér líka að í dag þurfi útlendir menn sem vilja kaupa land hér á Íslandi samþykki dómsmálaráðherra, sem nú gegnir heitinu innanríkisráðherra, til að það gangi eftir? Þannig var það að minnsta kosti þegar ég sat með þessum ágæta framsögumanni og hv. þm., Ögmundi Jónassyni, í ríkisstjórn, þá var það hann sem fór með þetta vald og það var hann sem þurfti að veita sitt samþykki.

Hæstv. forseti. Það á við um þegna utan hins Evrópska efnahagssvæðis. Þar þarf þetta leyfi, þar er almenna reglan sú að landakaup eru ekki heimil en innanríkisráðherra hefur heimild til þess lögum samkvæmt að veita undanþágu frá hinni almennu reglu. Og það kom til kasta þessa ákvæðis þegar kínverskur auðmaður vildi kaupa Grímsstaði á Fjöllum. En varðandi þegna innan EES þá er þessi heimild fyrir hendi og það er það sem ég reyndi að takmarka með reglugerðarákvæðinu sem núverandi innanríkisráðherra nam brott. Þá vildi ég tengja eignarhaldið annarri atvinnustarfsemi þannig að menn væru ekki að safna upp jörðum. Þá kem ég að öðru. Við erum ekki ein um þetta. Norðmenn t.d. hafa verið í mikilli endurskoðun á löggjöf sinni til að reyna að koma í veg fyrir stórfellda eignasöfnun auðmanna á jörðum, ekki bara erlendra heldur líka eignakaup norskra auðmanna á jörðum, og viljað finna leiðir til að sporna við slíku. Ég get alveg fullvissað hv. þingmann um að þó að þetta tiltekna dæmi um kínverska auðmanninn sem vildi kaupa Grímsstaði á Fjöllum sé ofarlega í sinni þá er það bara eitt dæmi, það er bara víti til að varast. Eins og hv. þingmaður, fyrrverandi utanríkisráðherra, þekkir manna best þá hefur þessi umræða náttúrlega verið stöðugt á Íslandi allar götur frá því að við gengum í EES. Síðan veittum við ákveðnar tilslakanir frá upphaflegum samningstextum okkar sem ég hef viljað endurskoða enda 

Herra forseti. Nú veit þingheimur að ég hef endalausa þolinmæði gagnvart hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Mér er hlýrra til hans en flestra annarra í þessum sal. Því til sannindamerkis bendi ég á bók sem kom út rétt fyrir síðustu jól sem ég skrifaði og um það bil helmingurinn var eins konar pólitísk ástarjátning, a.m.k. félagsleg, til hv. þingmanns. Það eru líka fáir sem hleypa svo vökru sem hv. þingmaður og hann hefur komist næst því oft og tíðum að fá mig ofan af því sem var þó fjallgrimm skoðun mín í ýmsum málum. Við hv. þingmaður höfum borið gæfu til að geta rætt mál og stundum komist að sameiginlegri niðurstöðu. Slíkur eldmóður býr í hjarta og sinni hv. þingmanns sem flytur þingmálið sem er til umræðu að sennilega eru þeir fáir af þeim sem hafa verið mér pólitískt samferða gegnum síðustu tvo áratugi sem hefur jafn oft tekist að fá mig til að skipta um skoðun. Ég verð hins vegar að segja að þegar hv. þingmaður kemur hingað og sýtir það mjög að núverandi hæstv. innanríkisráðherra, Hanna Birna Kristjánsdóttir, hafi afsett þá reglugerð sem hv. þingmaður, þáverandi hæstv. innanríkisráðherra, setti undir lok sameiginlegrar setu okkar í ríkisstjórn er ég honum ósammála. Það veit hv. þingmaður. Þegar við sátum saman í ríkisstjórn lýsti ég því alveg skýrt að ég teldi að sú reglugerð sem hv. þingmaður setti á þeim tíma stangaðist á við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Ég veit, eins og hv. þingmaður hefur rakið í ágætri ræðu sinni, að hann getur tekið til varna með því að benda á rök sem er hægt að finna í áliti sérfræðinga, sem hv. þingmaður kallaði þá til ráðuneytis sjálfum sér. Á sama tíma er líka rétt að fram komi að ég, sem var utanríkisráðherra þá, lét skoða þetta mál út í hörgul og niðurstaða sérfræðinga utanríkisráðuneytisins, og reyndar fleiri en einungis þeirra, var sú að þetta stangaðist á við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Þess vegna er það niðurstaða mín að öðrum þræði, og ég vona að hv. framsögumaður líti ekki á það sem hártogun af minni hálfu en hann þekkir eðli mitt þegar til rökræðunnar kemur, lít ég á þetta sem viðleitni hv. þingmanns, sem er virðingarverð, til þess ekki bara að halda okkur utan Evrópusambandsins heldur líka til að koma okkur út úr EES. Tillagan er í reynd eins konar dulbúin hugmynd um að Ísland gangi úr Evrópska efnahagssvæðinu. Ég tel að hún standist ekki þann samning sem við erum aðilar að. Þó að hugmyndafræðin á bak við hana sé virðingarverð og hægt sé að taka undir hana með ýmsum hætti, eins og ég mun gera síðar í ræðu minni, tel ég eigi að síður eins og sakir standa, og munu að öllum líkindum standa um töluverða framtíð, að sá ávinningur sem við höfum af því að vera innan EES yfirgnæfi þá hagsmuni sem hv. þingmaður er hér að ræða. Herra forseti. Mig langar að nefna tvennt til viðbótar. Í tillögunni er að finna merka greinargerð sem bersýnilega hefur verið sett saman af mjög lærðum spekingum og það segi ég án nokkurrar kaldhæðni. Það er ljóst að þeir menn sem um véla þekkja hverja þúfu í því landslagi sem þar blasir við. En ég var hér á dögum og sat í þessum sal og tók þátt í því þegar Alþingi Íslendinga á sínum tíma samþykkti að Ísland yrði aðili að Evrópska efnahagssvæðinu. Þá voru háværar raddir mjög margra þingmanna, sem að vísu reyndust þegar upp var staðið vera minni hluti, sem sögðu að ef samningurinn yrði samþykktur af Íslands hálfu mundi það leiða til þess að útlendingar keyptu hér dali, fjöll og ár. Umræðan dvaldi sérstaklega við að auðkýfingar úr löndum fjarri sem hefðu gnótt fjár og lyst til að veiða laxa sem spretta sporðum fjörugar í íslenskum straumvötnum en víðast hvar annars staðar mundu nota auðinn til að kaupa þessi straumvötn. Ég verð að viðurkenna að á þeim tíma óttaðist ég stundum að þeir hefðu rétt fyrir sér. Núna þegar alllangur tími er liðinn, nánast 20 ár, frá því að þær umræður urðu í þessum sal njótum við, ég og hv. þm. Ögmundur Jónasson, þeirra forréttinda að geta horft til baka og metið þær staðhæfingar á mælikvarða tveggja áratuga reynslu. Þá kemur í ljós að ekkert af því sem menn sögðu á sínum tíma hefur gengið eftir. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur að vísu sagt að hægt sé að benda á það að einstakir útlendingar hafi keypt jarðir, stundum meira að segja samlægar jarðir. Í einu tilviki held ég að þeir hafi líka komið höndum yfir straumvatn þar sem gekk í fiskur sem þeir hafa síðan ræktað upp, og á þeirra vakt hefur orðið miklu meiri fiskgengd og miklu meiri vernd þeirra fiskstofna sem er að finna í þeirri á í Mýrdalnum en var áður. Hún er orðin þekkt veiðiá. Þegar ég var á stuttum brókum sem byrjandi stangveiðimaður fóru menn ekki til veiða þar einfaldlega vegna þess að fiskgengd var ekki eins og síðar hefur sprottið upp í skjóli þess útlendings sem hefur sannanlega ræktað ána upp. Ég veit ekki betur en að á seinni missirum eftir að sú ræktun tókst næsta vel eigi ég og hv. þm. Ögmundur Jónasson, og aðrir sem vilja njóta þeirrar íþróttar sem felst í stangveiði, kost á því að kaupa þar veiðileyfi. Það var ekki svo á meðan viðkomandi maður var að rækta ána upp. Það er rétt að geta þess að einmitt vegna þess hversu vel honum tókst til með það vissi ég til þess, án þess að ég hafi nokkru sinni hitt þann einstakling, ég segi það hér alveg skýrt, að menn leituðu til hans úr öðru landshorni til að fá hann til að taka þar jörð og á til að reyna að rækta upp. Það er því ekki alslæm reynsla af slíku. Það er líka annað atriði sem mig langar að benda á. Á sama tíma og hér er verið að velta því upp að reisa miklu fastari skorður við því að útlendingar geti keypt fasteignir á Íslandi - sem eins og ég hef reynt í örstuttu máli að færa rök fyrir er ekkert vandamál í dag - er vitað að hundruð ef ekki þúsundir Íslendinga eiga fasteignir annars staðar en á Íslandi. Spurningin er þá: Eigum við að meina útlendingum að gera það sem við gerum sjálfir og lítum á sem part af frelsi okkar? Mig langar svo sérstaklega að ræða það sem ég held að sé annað meginmarkmið í þessari tillögu og með því hef ég mjög mikla samúð. Mér sýnist af máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar og þeirri greinargerð sem ég hef eytt töluverðum parti dags í að lesa mjög gaumgæfilega að fyrir honum vaki líka að koma í veg fyrir að íslensk/innlend fasteignafélög ríkra spekúlanta kaupi upp jarðir og skilji heilar sveitir eftir meira og minna mannauðar. Við sáum það gerast í aðdraganda kreppunnar. Við sáum líka hvernig fór fyrir þeim félögum. Með því sjónarmiði hef ég fulla samúð. Ég held að við séum öll þeirrar skoðunar að við viljum sjá gróandi mannlíf í sveitum landsins. Þá kem ég að fortíð minni sem alþýðuflokksmanns. Á sínum tíma þegar við vorum að ræða EES-samninginn og vorum að vegast á með rökum um hvort það væri gott eða slæmt að útlendingar vildu kaupa jarðir á Íslandi var staðan í landbúnaði þannig að búum fækkaði, eins og í dag. En búin voru miklu smærri þá, bændur voru fátækari og það blasti við sérstaklega, og mikið um það ritað á þeim tímum, að bændur gætu ekki einu sinni brugðið búi og flutt sig þegar ellin færðist yfir, eins og gerist í lífi okkar allra, vegna þess að jarðir og jarðnæði sem þeir áttu, og var það eina sem þeir áttu, var svo verðlítið á markaði að þeir gátu kannski keypt sér hálfa kjallaraíbúð í Reykjavík fyrir andvirði heillar jarðar. Það er hinn flöturinn á þessu. Það má velta því fyrir sér hvort það sé slæmt að markaður sé fyrir jarðir og verð á jarðnæði hafi farið hækkandi. Ég hygg að það hafi hugsanlega skotið stoðum undir farsæla elli margra þeirra sem hafa hörðum höndum stritað í móður jörð til að færa okkur góðar og heilnæmar vörur úr landbúnaði. Það er hin hliðin. Ég vil taka algerlega skýrt fram að ég deili þeim varhuga sem hv. þingmaður geldur við því að gróðafíknir spekúlantar sem vilja festa fé sitt til langs tíma kaupi upp jarðir í gróðursælum sveitum, bregði búum og láti þær standa mannauðar, sem þýðir auðvitað að búseta í þeirri sveit rýrnar og verður minna virði sem því nemur.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að horfa til þess sem sameinar mig og hv. þm. Össur Skarphéðinsson í málflutningi okkar, þ.e. þegar hugað er að auðlindum og tengingu eignarhalds á landi við auðlindir. Þar er ég sammála honum um að við eigum að horfa til langs tíma. Það gildir um auðlindirnar og það gildir líka um efnahagsleg áhrif ef auðmenn eru að safna landi sem þeir láta síðan afskiptalaust og verður til að veikja búsetu og byggðarlög. Hann vísar í ákveðin dæmi í Mýrdal og víðar. Ég þekki ekki nægilega vel til til að tjá mig um það af einhverri þekkingu og vil fara varlega í sakirnar þar, en ég minnist þess þegar ég kom þangað sem innanríkisráðherra, ráðherra sveitarstjórnarmála og samgöngumála, að þá höfðu ýmsir sveitarstjórnarmenn á fundi með mér áhyggjur af því að nákvæmlega þetta væri að gerast í Mýrdalnum og viðruðu þær skoðanir en vildu síðan ekki gangast við þeim þegar málið leitaði inn í fjölmiðlaumræðu fáeinum dögum síðar. Það átti alla vega við um suma þeirra og kom mér svolítið á óvart. Menn hafa einmitt haft áhyggjur af því að auðmenn séu í vaxandi mæli farnir að loka lönd sín af og þar sem menn áttu áður greiðan aðgang að vötnum og ám sé það ekki eins núna. Ég ætla ekki að fullyrða um Mýrdalinn í þessu efni en mér finnst ég hafa heyrt einhverjar sögur um slíkt þótt ég ítreki að ég vil ekki fullyrða um þann ágæta einstakling sem þar hefur fest kaup á landi. Þetta var mér sagt á formlegum fundum sem ég átti á þessum slóðum sem innanríkisráðherra. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að þegar ekki reyndist unnt að selja jarðir gat fólk, sem hafði stundað búskap og enginn ætlaði að taka við jörðinni, yfirleitt ekki fært sig um set, ekki komist á mölina eins og kallað er vegna þess að það gat ekki selt landið nema fyrir svo lítinn pening að hann dugði varla fyrir kjallaraíbúð í Reykjavík svo að ég vitni í orð þingmannsins. Þetta er alveg rétt en á þessu er líka önnur hlið og hún er sú að þegar auðmenn verða einir um hituna í markaðsátökum um land þá fer verðið það hátt upp að hinn almenni maður á Íslandi á engin tök á að kaupa land. Það hefur verið vandi í sveitum víða að fólk getur ekki tekið við búi. Ef um er að ræða systkinahóp og verðið á landinu er orðið mjög hátt og sá sem ætlar að taka við búinu þarf að borga himinháar upphæðir til að greiða systkinum sínum eða systkinin standa frammi fyrir því að selja það öðrum þá leggst landið í auðn, það fer úr búrekstri. Það eru mörg dæmi um þetta. Innkoma auðmanna, peningafólks hvort sem það eru Íslendingar eða útlendingar, hefur ekki verið til góðs að þessu leyti. Verðið á landi hefur verið sprengt upp og orðið til þess í reynd að taka land úr byggð. Þetta er bara staðreynd. Ég ítreka það sem ég áður hef sagt að við verðum að hugsa þessi mál til mjög langs tíma. Ég er ósammála hv. þingmanni um að við eigum að taka á vandanum þegar hann kemur upp, hann hafi ekki kominn upp enn, þ.e. að eignarhald á landi flytjist út fyrir landsteinana, og við eigum að bíða þess að vandinn birtist okkur. Þessu er ég algerlega ósammála. Það er rétt að það er ekki orðinn stórfelldur vandi hér varðandi vatnið en það gæti orðið. Við skulum ekki gleyma því að við erum ekki að tala bara um kalt vant, við erum að tala um heitt vatn líka. Ég man eftir því að þegar þessi hryllilegu lög voru samþykkt 1997 og komu til framkvæmda 1998 þá stillti þáverandi þingflokkur sem ég var í, Alþýðubandalag og óháðir, sér upp við hitavatnsborholu uppi í Elliðaárdal til að leggja áherslu á verðmætin. Við vorum með fréttamannafund þar. Það sem kom upp úr þessari holu var ígildi 0,5 milljarða kr. Þannig var það metið. Þetta var á borgarlandi. Ef það hefði verið 50 metrum ofar eða neðar í landinu hefði það hafnað innan eignarlands sem hefði þá átt vatnið. Þetta er vandinn sem við stöndum frammi fyrir. Ég tel mjög brýnt að taka þessi auðlindalög öll upp með rótum og hugsun okkar varðandi landið og landareignina er liður í slíkum áformum. Ég hef frétt af því að þingmaður sé að undirbúa þingsályktunartillögu um skilgreiningar á auðlindum. Ég held að hv. þm. Vigdís Hauksdóttir sé að undirbúa slíkt, gott að fá slíkt fram. Ég tel nefnilega mjög brýnt fyrir okkur að taka alla þessa löggjöf og þá löggjöf sem kann að vera vönduð frá undanförnum árum til endurskoðunar, hafa hana í stöðugri endurskoðun og endurnýjun og samhæfingu og horfa þá líka til reynslu annarra þjóða og hugsa langt fram í tímann, ekki bíða eftir því að slysið verði heldur byrgja brunninn áður en barnið fellur í hann. Aðeins varðandi reglugerðina sem var umdeild á sínum tíma, sem er alveg rétt. Hv. þingmaður og fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra fékk sérfræðinga til að skoða það mál. Þeir voru á öndverðum meiði við þá sérfræðinga sem ég kallaði til slíkrar vinnu og voru frá dönskum háskóla og íslenskum og staðhæfðu að þetta stæðist EES-reglurnar. Ég hefði kosið að hagsmunir Íslands hefðu verið látnir njóta vafans af hálfu núverandi hæstv. innanríkisráðherra í stað þess að bogna strax í málinu og nema reglugerðina úr gildi án þess að láta á það reyna ef hún á annað borð tryði því að reglugerðin væri til góðs, en ég heyrði hana aldrei hnjóða í hana málefnalega sem slíka heldur hitt að hún væri hrædd um að hún stæðist ekki EES-rétt sem hefur eins og ég segi margoft verið staðhæft í mín eyru að hún geri. Aftur ítreka ég að þessi tillaga, sem kveður á um endurskoðun á lagaumhverfi er varðar uppkaup á landi, er áþekk því sem mörg grannríki okkar eru að gera. Vísa ég þar sérstaklega til Norðmanna sem hafa haft áhyggjur af nákvæmlega sömu þróun og ég hef lýst áhyggjum yfir. Hæstv. forseti. Ég legg til að þetta þingmál fari til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd þingsins að loknum umræðum en vil þakka fyrir þá umræðu sem þegar hefur farið fram. Ég veit ekki hvað hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur á prjónunum í þeim efnum en ég mun þá koma aftur og færa honum þakkir ef hann hefur fleira viturlegt til þessara mála að leggja.

Herra forseti. Eins og hv. þingmaður veit af reynslunni legg ég öllum góðum málum lið og hv. þingmaður hefur a.m.k. möguleika á að sannfæra mig betur um gildi þessarar tillögu. Stundum verð ég undrandi á hv. þingmanni. Ég er algerlega sammála honum um þessi lög sem tóku gildi 1998, þau voru ólög. En mér kemur það svolítið á óvart að hv. þingmaður skuli leggja sitt hald og traust á félaga okkar í þessum þingsal, hv. Vigdísi Hauksdóttur, þegar kemur að auðlindum. Ég tel að hv. þingmaður eigi að muna forsögu þess ágæta flokks sem hún tilheyrir varðandi auðlindir, sérstaklega vatnið af því að hv. þingmaður hefur gert það að umræðuefni - við tókum einu sinni saman frægan slag í þeim efnum og höfðum betur - og miðað við það ætti hann með fullri virðingu fyrir öllum hlutaðeigandi að vanda valið betur á stuðningsmönnum sínum í þessu máli. Að öðru leyti er ég þeirrar skoðunar að það sem fyrir hv. þingmanni vakir sé annað en kannski það sem hann endilega hefur verið að tala um. Ég segi það hins vegar hreint út, af því að ég hef stundum reynt að taka mér hv. þingmann mér til eftirdæmis að því leytinu til, að ræðan á að vera já, já og nei, nei. Hann á bara að segja það opið hvað fyrir honum vakir. Vandamálið er bara eitt sem hann er að glíma við og ég hef fullan skilning á því; það eru kaup þess kínverska manns sem við höfum nefnt hér fyrr í umræðunum á landi á norðausturhorninu. Það vandamál sem hv. þingmaður er að teikna hér upp að það sé einhvers konar útbreiddur vandi að útlendingar að öðru leyti séu að ásælast hér jarðir - ég hafna því. Því var spáð þegar við gengum í EES. Nú höfum við 20 ára reynslu og svo er ekki.

Hæstv. forseti. Ég skal segja alveg undanbragðalaust hvað fyrir mér vakir. 1. Að eignarhald á landi haldist innan íslenskra landsteina. 2. Að land safnist ekki á hendur fárra auðmanna hvort sem þeir eru af erlendu bergi brotnir eða íslenskir. 3. Mér finnst mjög mikilvægt að tryggja aðkomu almennings að landi almennt og að náttúruauðæfi og náttúruperlur séu á okkar hendi. Það tengir okkur fjórða atriðinu sem lýtur beinlínis að auðlindunum. Þetta eru þeir þættir sem ég tel mjög brýnt að skoða og við útlistum síðar í þessu þingmáli hvernig við viljum standa að þessum málum. Ég gat um það áðan að ég teldi að málið ætti að fara til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd. Mér hefur verið bent á að síðast þegar þessi þingsályktunartillaga kom fram hafi hún farið til allsherjar- og menntamálanefndar. Ég legg það í hendur forseta þingsins og starfsmanna að kveða úr um hvað hið rétta er í þessu efni.

Herra forseti. Hv. þingmaður hefur dregið saman í lokaræðu sinni meginkjarnann í máli sínu en hann er tvíþættur. Í fyrsta lagi er það að sögn hans meginmarkmið annað að koma í veg fyrir að útlendingar eignist land á Íslandi. Ég skil það, það er pólitísk skoðun. Ég tel hins vegar að það sé ekki vandamál, fyrir utan þetta eina tiltekna atriði sem við höfum hér rætt. En ég get hins vegar sagt við hann og glatt hann með því að ef það yrði að vandamáli þá er ég reiðubúinn til að skoða með honum leiðir. Að því er varðar síðari þáttinn, sem hann telur vera meginkjarnann í þessari tillögu, þá er hann sá að koma í veg fyrir að auðmenn geti keypt upp lönd um sveitir og eins og hann orðaði það sjálfur, að heil héruð eða sveitir gætu komist í eigu örfárra auðmanna. Ég deili þeim varhuga sem hann geldur við því. Ég tel að það sé í sjálfu sér meira en einnar messu virði að skoða það sem segir hér t.d. í tölulið b í hinni efnislegu tillögu sem við ræðum hér. Það finnst mér góðra gjalda vert og ég held að tilgangurinn sé réttur, held til haga þeim fyrirvara mínum frá fyrri tíð að það eru tvær hliðar á þessu máli. Það er í þágu þeirra sem eiga jarðnæði bænda að verðið hækki. Þarna tengist þá hvort öðru afkoma bænda og velfarnaður þeirra en um leið deili ég því með hv. þingmanni að ég tel að við eigum að reyna að skila landinu í hendur barna okkar og komandi kynslóða með sem gróskuríkustu mannlífi. Að því leyti til höfum við ekki algerlega farið klofvega í þessari örlitlu orðarimmu.

Hæstv. forseti. Nei, aldeilis ekki. Ég held að um veigamestu þættina séum við sammála, sem eru auðlindirnar og að koma í veg fyrir eignasöfnun á hendur fárra auðmanna. Einn þátt gleymdi ég að ræða, það er sú staðreynd sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson benti á, að Íslendingar eiga þúsundir fasteigna erlendis og hvort það sé ekki ákveðin ósamkvæmni fólgin í því að leggja blessun sína yfir slíkt en vera andvígur því hér á landi. Þá vil ég segja að ég hef síður en svo á móti því að erlendir menn eignist hér íbúðir eða húsnæði. Varnaðarorð mín beinast að landinu og auðlindunum en ekki að íbúðarhúsnæði, alls ekki. Og þótt kveðið hafi verið á um það í umræddri reglugerð hefur alltaf verið veitt undanþága frá slíku þannig að það beinist aldeilis ekki að því. Það er rétt að það var á sínum tíma til góðs að verð á jörðum hækkaði eitthvað en spurningin er um hóf í þessum efnum eins og öllum öðrum. Það sem gerðist var að verðlagið var á forsendum auðmanna og varð til þess á endanum að leggja byggðir í auðn. Það er nokkuð sem við viljum ekki gera og þar held ég að við eigum aftur samleið í málflutningi okkar, ég og hv. þm. Össur Skarphéðinsson.