Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Með frv. því sem hér er flutt er tekið heildstætt á ýmsum málum sem tengjast varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna, einkum viðskiptum íslenskra aðila við varnarliðið. Þar er fest í sessi sú frjálsræðisþróun sem orðið hefur á síðustu árum í verktöku fyrir varnarliðið og tryggður fullnægjandi lagarammi í því efni. Enn fremur er treystur lagagrunnur fyrir stjórnsýslu á varnarsvæðunum í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru til nútímalegra stjórnsýsluhátta. Í frv. er að finna skýr og ótvíræð ákvæði um starfsemi kaupskrárnefndar varnarsvæða. Einnig er að finna í frv. ákvæði um heimildir utanrrh. til að takmarka aðgang að varnarsvæðunum sem hingað til hafa einungis verið byggðar á ákvæðum loftferðalaga. Rétt þykir að skýrt verði kveðið á um þær í frv. jafnframt því sem úrelt lög um sama efni frá árum seinni heimsstyrjaldar eru felld úr gildi. Þá er að finna ákvæði um undanþágu varnarliðsins frá skattskyldu sem ætlað er að skýra óvissu sem verið hefur í framkvæmd. Varnarliðið nýtur eins og kunnugt er skattfrelsis samkvæmt ákvæðum varnarsamningsins en mismunandi túlkanir hafa verið uppi um hverjir teljist til varnarliðsins í þessum skilningi. Horfa þessar breytingar sem aðrar fyrst og fremst til þess að einfalda lagarammann um starfsemi varnarliðsins og hlutverk utanrrn. í því sambandi ásamt því að skýra réttarstöðu einstaklinga og lögaðila. Snar þáttur í frv. varðar viðskipti íslenskra aðila við varnarliðið. Í samræmi við ákvæði varnarsamningsins og afleiddra samninga gerir frv. ráð fyrir að tilnefning af hálfu íslenskra stjórnvalda sé forsenda þess að samningar íslenskra aðila við varnarliðið séu gildir. Gert er ráð fyrir að samningar við varnarliðið fari almennt um hendur íslenskra stjórnvalda og fram fari forval hæfra viðskiptaaðila eftir íslenskum reglum. Að því er verksamninga við varnarliðið varðar er þó gert ráð fyrir aðlögunarferli í samræmi við samninga milli Íslands og Bandaríkjanna þar að lútandi. Forvalsnefnd ber að leggja mat á efnisleg skilyrði sem fyrirtæki þurfa að uppfylla auk þess að taka mið af öryggissjónarmiðum. Meðal skilyrða sem kveðið er á um í frv. er að um íslensk fyrirtæki sé að ræða. Er það hugtak skilgreint til að tryggja efnahagsleg tengsl fyrirtækis við Ísland. Ef samið er án undanfarandi tilnefningar eru samningar ógildir sem og ef forsendur tilnefningar bresta á samningstíma. Samningar íslenskra og erlendra aðila við varnarliðið sem stríða gegn ákvæðum varnarsamningsins eða afleiddra samninga eru enn fremur ógildir ef frv. þetta verður að lögum. Og í frv. er lagt bann við framkvæmd ógildra samninga. Herra forseti. Með frv. er ítarleg greinargerð og ég sé ekki ástæðu til að rekja efni hennar. Gerðar eru ítarlegar athugasemdir við frumvarpsgreinarnar og ég vil því leggja til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Hér er um að ræða merkilegt mál sem hæstv. utanrrh. mælti fyrir og ég verð einnig að segja að mér þótti framsaga hæstv. ráðherra vera ákaflega merkileg. Ég hafði vænst þess að þær breytingar sem mælt er fyrir í frv. yrðu rækilegar skýrðar af hálfu hæstv. ráðherra en hér kom fram og ég fæ ekki annað séð en að ráðherrann hafi raunverulega hlaupið fram hjá þeim málum sem mikilvægust eru í þessu frv. Herra forseti. Hæstv. ráðherra gat þess að á síðustu árum hefði orðið þróun í átt til frjálsræðis í viðskiptum við herinn á Keflavíkurflugvelli. Það kann vel að vera rétt, herra forseti, ég hef ekki fylgst svo mikið með því. En ég verð hins vegar að segja að það frv. sem hér liggur fyrir er stórt skref aftur á bak. Það er stórt skref aftur á bak frá frjálsræði og örugglega því frjálsræði sem hæstv. ráðherra talar um að hafi rutt sér til rúms á síðustu árum í samskiptum við herinn og alveg sannarlega er það í átt frá því frjálsræði sem hefur aukist í viðskiptum á Íslandi. Við höfum á undanförnum árum, herra forseti, reynt að breyta viðskiptaháttum hér á landi svo að hægt væri að ýta undir samkeppni. Því miður hefur það verið svo að einokun og fákeppni hafa sett mark sitt á ákaflega stóran hluta viðskiptalífsins, ekki síst þann sem tengist samgöngum. Við höfum séð það á sviði flugsamgangna en góðu heilli hefur því verið rutt úr vegi, ekki síst með tilkomu alþjóðlegra samninga. Við höfum líka séð það í sjóflutningum frá Íslandi og til Bandaríkjanna. Hér áður fyrr reyndu djarfir athafnamenn að koma upp samkeppni við Eimskipafélagið og settu á stofn Hafskip. Allir vita hvernig það fór. Það sökk í kaf. Við höfum líka séð annað skipaflutningafélag koma upp, Samskip, sem á köflum veitti dágóða samkeppni við flutninga Eimskipafélagsins milli Íslands og Bandaríkjanna. Það hefur hins vegar gerst að á þeim markaði hefur einnig orðið samþjöppun, fákeppni sem núna er varla hægt að kalla annað en einokun. Ég veit ekki betur en að í gildi sé samningur á milli Eimskipafélagsins og Samskipa um að Eimskipafélagið sjái um þá flutninga. Hvað þýddi slíkt fyrir neytendur, herra forseti? Það þýddi auðvitað að samkeppnin mundi hverfa hægt og það mundi leiða til þess að verð á frakt milli Íslands og Bandaríkjanna, sem er ákaflega mikilvægt viðskiptasvæði fyrir okkur, mundi að sjálfsögðu hækka og það þýddi það að verð til neytenda hlyti að hækka. Góðu heilli hafa á síðustu árum komið fram nýir athafnasamir einstaklingar sem hafa freistað þess að veita Eimskipafélaginu samkeppni á þessari skipaleið. Þar er um að ræða lítið skipafélag sem heitir Atlantsskip og á síðasta ári náði það samningum um flutninga fyrir varnarliðið. Ef frv. er skoðað í hnotskurn, þá held ég að kjarni þess liggi í bráðabirgðaákvæði II. Þar kemur beinlínis fram, herra forseti, að ætlunin með frv. er að knésetja þetta litla skipafélag. Ég verð líka, herra forseti, að vísa til þess sem kemur fram hjá hæstv. utanrrh. í Morgunblaðinu 26. febrúar þar sem haft er eftir hæstv. ráðherra að frv. væri ekki beint gegn neinum. Eigi að síður höfum við þingmenn fengið í hólf okkar bréf sem flokkast undir diplómatískt bréf frá íslenska utanrrn. til hins bandaríska og þar kemur fram, herra forseti, vilji af hálfu utanrrn., sem hæstv. ráðherra dró reyndar enga dul á í ræðu sinni áðan, sem getur varla þýtt annað en að frv. ef það verður að lögum er beinlínis beint gegn þessu tiltekna félagi. Þar segir í ákaflega grófri þýðingu minni, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórn Íslands væntir þess að ríkisstjórn Bandaríkjanna muni ekki nýta neinar heimildir til að framlengja samninga sem um þessar mundir eru í framkvæmd um flutninga á hernaðarvarningi í samræmi við samninginn og minnisblað um hann, en muni fremur fara í nýtt útboð svo framkvæmd nýrra samninga muni hefjast svo fljótt og auðið er og a.m.k. ekki síðar en jafnskjótt og núverandi samningur rennur út 1. nóvember árið 2000.`` Herra forseti. Hvað felst í þessum orðum? Ég fæ ekki betur séð en að utanrrh. Íslands sé að fara fram á það að samningi sem búið er að gera við skipafélag verði rift og a.m.k. verði framlengingarákvæði sem sett er í samninginn af hálfu bandaríska utanríkisráðuneytisins ekki nýtt. Þetta er ákaflega merkilegt, herra forseti. Forsaga málsins er sú að þetta félag, Atlantsskip, á systurfélag í Bandaríkjunum sem bersýnilega að dómi utanrrn. hefur kallað fram of náinn skyldleika og af þeim sökum er ljóst að hæstv. utanrrh. er þeirrar skoðunar að þessi náni skyldleiki geri það að verkum að samningar varnarliðsins, bandaríska hersins, við þessi félög sé í blóra við samninginn og það minnisblað sem vísað er til í frv. Það er þess vegna rétt, herra forseti, að fara aðeins yfir þetta mál og forsögu þess. Eins og menn muna sömdu Bandaríkjamenn upphaflega við íslensk skipafélög um flutninga fyrir varnarliðið. Árið 1984 krafðist hins vegar bandaríska skipafélagið Rainbow Navigation þess að fá flutningana með vísan í ákaflega gamalt ákvæði í bandarískum lögum. Þetta var lagaákvæði frá 1904 þar sem mælt var svo fyrir að flutningar á vegum Bandaríkjahers skuli vera í bandarískum höndum sé þess kostur. Bandarísk stjórnvöld töldu ekki stætt að hafna kröfu félagsins og Rainbow Navigation fékk þá flutninga. Þessu andmæltu íslensk stjórnvöld ákaflega kröftuglega. Þau töldu nauðsynlegt frá sjónarhóli öryggishagsmuna landsins að íslensk skipafélög sinntu slíkum flutningum og sú krafa var rökstudd með giska góðum rökum, þ.e. annars vegar með smæð markaðarins og hins vegar með mikilvægi skipaútgerðar fyrir litla eylendu eins og okkar. Þessari deilu lyktaði eins og menn muna eftir mikil og hávær blaðaskrif á sínum tíma með því að Bandaríkjamenn tóku verulegt tillit til sjónarmiða Íslendinga og gert var samkomulag sem utanríkisráðherrar landanna beggja undirrituðu árið 1986. Það gerði ráð fyrir að skipafélög frá báðum löndunum gætu boðið í flutningana og 65% þeirra skyldu falla í hlut þess félags sem ætti lægsta tilboðið en 35% til félagsins sem ætti lægsta tilboðið frá hinu landinu. Síðan hafa flutningarnir verið boðnir út og Eimskipafélagið hefur sinnt hinum íslenska hluta þeirra öll árin fyrir utan eitt, 1992--1993. Það var svo í hittiðfyrra sem þetta nýja litla skipafélag kom fram á sjónarsviðið og átti þá langlægsta tilboðið. Það fékk því sinn hlut 65% flutninganna. Í Bandaríkjunum átti það systurfélag sem átti næstlægsta tilboðið og fékk þess vegna þau 35% sem eftir voru. Frumkvöðlar að stofnun beggja þessara hlutafélaga voru Íslendingar, afkomendur íslenskrar sjóhetju sem skiptir auðvitað ekki máli í þessu dæmi. En þessi Íslendingur átti meiri hluta í Atlantsskipum og einnig stóran hluta í hinu bandaríska systurfélagi. Þess vegna mætti segja, herra forseti, að flutningar fyrir varnarliðið væru með þessu fyrirkomulagi komnir að stærri hluta en áður í hendur íslenskra aðila án þess að bandarísk stjórnvöld hafi litið svo á að samningurinn frá 1986 hafi verið sniðgenginn. Þegar íslenska fyrirtækið hreppti flutningana var það í gegnum opið útboð án nokkurs forvals, enda var, held ég, enginn stafrókur um forval í samkomulaginu sem utanríkisráðherrar landanna undirrituðu árið 1986. Eigi að síður og kannski eðlilega sættust menn ekki á að óreyndu að þarna væri um að ræða félög sem væru nægilega óskyld í skilningi samningsins og samkomulagsins frá 1986 og því var rekið dómsmál í Bandaríkjunum þar sem komist var að þeirri niðurstöðu í undirrétti að félögin væru of tengd og ekki væri um virka samkeppni að ræða. Þess vegna, herra forseti, afréð utanrrn. á síðasta ári að viðhafa forval til að ákveða hvaða skipafélög mættu bjóða í flutninga næsta árs. Frá því er skemmst að segja að forvalsnefnd utanrrn. komst að þeirri niðurstöðu að fyrirtæki sem hafði boðið langlægst í flutningana árinu áður og sinnt því með prýði að því er best er vitað var útilokað frá þessu forvali. Síðan hefur það gerst, herra forseti, að niðurstöðu undirréttar var snúið við á áfrýjunarstigi fyrir dómi í Bandaríkjunum. Það liggur sem sagt fyrir að það er skilningur þess áfrýjunardómstigs að fyrirtækin séu ekki of skyld samkvæmt þar gildandi lögum og virk samkeppni sé í gangi. Það er eitthvað sem við íslenskir neytendur ættum að fagna. Það þýðir að þetta skipafélag hefur þar með flutninga sem mynda kjarnann í frakt þess milli Bandaríkjanna og Íslands sem gerir það að verkum að félagið getur farið í virka samkeppni við Eimskipafélagið, sem hefur einokað þessa skipaleið. Þar með getur það reynt að sækja til sín meiri flutninga með því að bjóða lægra verð en Eimskipafélagið og þar með kalla fram lægra verð á vörum til okkar Íslendinga. En þá gerist það að ríkisstjórn Íslands kemur hingað og leggur fram frv. sem er ekki hægt að skilja öðruvísi en tilraun til að rifta gerðum samningi. Herra forseti. Það eru fjölmörg fyrirtæki sem hafa með höndum viðskipti við herinn á Keflavíkurflugvelli og mér er spurn: Hvað hefur þetta frv. áhrif á mörg þeirra? Getur verið að það sé fyrst og fremst eitt tiltekið fyrirtæki sem frv. hafi veruleg áhrif á? Herra forseti. Á síðustu árum hefur verið aukin sókn til frjálsræðis í viðskiptum Íslendinga. Við höfum verið að opna dyr til annarra þjóða. Við höfum verið að ryðja úr vegi hindrunum. Allt hefur þetta miðað að því að auka samkeppni, auka hag neytenda og lækka vöruverðið. Svo kemur hæstv. utanrrh. með frv. sem virðist ganga í allt aðra átt og leyfir sér meira að segja að segja að þetta sé framhald á þeirri frjálsræðisþróun sem þessi ríkisstjórn hefur staðið fyrir. Þvílíkt öfugmæli.

Herra forseti. Ég vil taka það fram að þessu frv. er ekki beint gegn einum né neinum. Hins vegar er það skýrt tekið fram hvað telst íslenskt fyrirtæki, m.a. á grundvelli þess samnings sem gerður var á milli Íslands og Bandaríkjanna á sínum tíma um sjóflutningana. Ég vænti þess að hv. þm. virði þá skyldu utanrrn. að sjá til að staðið sé við slíka samninga og Bandaríkjamenn standi við slíka samninga og að slíkur samningur sé rekinn á grundvelli íslensks réttarfars. Það er nauðsynlegt að skýra þetta mál betur. Hins vegar fjallar þetta mál ekki fyrst og fremst um það. Það fjallar ekki síst um það frjálsræði sem hefur verið tekið upp í viðskiptum við varnarliðið. Þau fyrirtæki sem bjóða munu í þennan samning og þessa flutninga á komandi mánuðum eða árum geta að sjálfsögðu gert það ef þau uppfylla þessi skilyrði, þar á meðal fyrirtækið sem hv. þm. nefndi. En samningurinn gengur út á að um íslenskt fyrirtæki sé að ræða. Við það ber að standa meðan sá samningur er í gildi, annars ættu menn ekki að vera að gera samninga. Ég vænti þess að hv. þm. sé sömu skoðunar, að ef samningar eru gerðir þá beri að standa við þá. Það kæmi mér a.m.k. á óvart ef hann er annarrar skoðunar.

Herra forseti. Hvað er orðið um allt okkar starf í sex hundruð sumur ef það þarf sérstakt frv. til að skýra hvað er íslenskt fyrirtæki? Dettur mönnum í hug, sem hafa farið í gegnum hinn íslenska lagabálk, að það liggi ekki ljóst fyrir hvað er íslenskt fyrirtæki? Herra forseti. Það kann vel að vera að það sé ekki tilgangur hæstv. utanrrh. og ríkisstjórnarinnar að styrkja einokun Eimskipafélagsins á markaðinum sem við ræddum um áðan. Þetta frv. er hins vegar merki um allt annað. Skoðum aðeins söguna. Hæstv. utanrrh. segir að það eigi ekki að útiloka þetta tiltekna fyrirtæki. Það vill svo til að nefndin sem starfaði á hans vegum útilokaði þetta fyrirtæki eigi að síður frá forvali sl. ár eftir að umrætt fyrirtæki hafði í heilt ár sinnt þessum flutningum með ágætum. Það hafa engar kvartanir borist um það, herra forseti. Þar liggur fyrir einbeittur vilji, er það ekki? Til hvers? Til að knésetja þetta fyrirtæki. Hvað kemur síðan fram í orðsendingunni frá 24. febrúar til bandarískra stjórnvalda? Ég las áðan upp, að vísu og ég viðurkenni það, grófa þýðingu mína á því sem þar stendur. En þar var íslenska utanrrn. beinlínis að hvetja til þess að þeim samningum sem búið væri að gera yrði rift.

Herra forseti. Það liggur alveg ljóst fyrir af hálfu utanrrn. og hefur lengi legið fyrir að það er þeirrar skoðunar að þetta tiltekna fyrirtæki uppfylli ekki þau skilyrði sem sett eru í þeim samningi sem gerður var milli Íslands og Bandaríkjanna. Um það snýst deilan. Við túlkum þann samning eins og hann er gerður. Sú túlkun kemur m.a. fram í þessu frv. um að líta beri á hvað telst íslenskt fyrirtæki í sambandi við samskipti við varnarliðið. Svo einfalt er það mál. Þetta er skylda utanrrn. hvort sem þingmanninum líkar það betur eða verr. Ef hann hefði verið í þeim stól, sem ég gæti vel trúað að hann muni einhvern tíma sækjast eftir, þá hefði hann nákvæmlega sömu skyldu hvort sem honum líkar betur eða verr. Á því verður hv. þm. að fara að átta sig.

Herra forseti. Það liggur a.m.k. fyrir að hæstv. utanrrh. hefur sagt að það sé ekki vilji hans að reyna að draga úr samkeppni. Þessi orð hljóta þingmenn í hv. utanrmn. auðvitað að hafa til hliðsjónar þegar þeir vega og meta þetta mál. Ég trúi því a.m.k. ekki að einn einasti þingmaður Sjálfstfl. muni styðja þetta í nefndinni. Herra forseti. Fyrir mér er þetta alveg augljóst en ég kann auðvitað að hafa rangt fyrir mér. Hér er einfaldlega verið að ganga erinda Eimskipafélagsins til þess að viðhalda þeirri einokun sem fyrirtækið hefur, herra forseti. Ef ég mætti, með leyfi forseta, vísa í fréttabréf Eimskipafélagsins þar sem verið er að segja frá ávarpi stjórnarformannsins, hins ágæta vormanns Íslands, Benedikts Sveinssonar stjórnarformanns, en þar segir hann að Eimskipafélagið sé ákaflega óhresst með málalyktir í málaferlum við bandaríska herinn. Lýsingunni lýkur með svohljóðandi orðum: ,,Taldi Benedikt eðlilegt að íslensk stjórnvöld fylgdu þessu máli vel eftir.`` Til hamingju, Benedikt Sveinsson. Þér hefur orðið að ósk þinni.

Herra forseti. Ég ætla ekki að eyða miklum tíma í tæknileg atriði eða framkvæmdaatriði sem lúta að samskiptum við erlendan her í landinu. Fyrir mér eru þetta grundvallarmál og ég ætla aðallega að fjalla um þau sem slík. Ég verð að segja, herra forseti, að þetta er auðvitað afar vandræðalegt frv., þessi pappír hér. Það hlýtur að vera heldur ónotaleg stund sem hæstv. utanrrh. hefur átt þegar hann setti þetta saman eða safnaði kjarki til að koma með þetta plag hér inn --- nema hæstv. utanrrh. sé svona sæll í sinni trú að honum líði bara vel með þetta. Ég held þó að einhvern tímann hefði íslenskum utanríkisráðherrum, jafnvel þó þeir kæmu úr Framsfl., þótt það með síður skemmtilegri erindum á Alþingi að flytja lagafrv., svona silkipappírsfrv., utan um það fyrirkomulag sem menn hafa búið sér til áratugum saman til að græða á erlendri hersetu. Voru höfð um það ýmis nöfn hér á árum áður. Þetta er einnig ákaflega vandræðalegur pappír vegna þess að umbúnaðurinn hér samræmist ákaflega illa hinum hástemmdu yfirlýsingum og ástarjátningum, t.d. núverandi stjórnarflokka, til frjálsra viðskipta. Eða hvað? Jú, eitthvað er þetta kindarlegt hjá þeim. Hér er sem sagt reynt að koma á blað einhverjum reglum sem þrátt fyrir allar ástarjátningar um frjáls viðskipti duga til að halda verndarhendi yfir því kerfi, því mjólkurbúi sem erlenda hersetan hefur verið fyrir útvalda aðila í landinu. Nú eiga það að heita tilnefningar á réttum aðilum eftir forval til að fá að græða á hersetunni.  Það er náttúrlega ekki til að bæta úr ef í ljós kemur, sem er auðvitað mikill skandall, að kominn sé óboðinn gestur í veisluna. Það sé kominn gestur í veisluna sem sé bara alls ekki á gestalista ríkisstjórnarinnar og átti alls ekki að mæta. Hann hefur einhvern veginn svindlað sér inn í boðið og er farinn að njóta veitinganna. Þetta er auðvitað mikið hneyksli. Þá eru góð ráð dýr og lögspekingar og alls konar snillingar eru settir í að semja svona pappír. Ég vil minna á, herra forseti, að fyrir þessu þingi liggur tillaga um að við Íslendingar skipum í nefnd til að fara og ræða við hinn erlenda her og bandarísk stjórnvöld um brottför hersins úr landinu. Það væri nær að Alþingi eyddi tíma sínum í að koma því verki áleiðis. Það er tímabært og þó fyrr hefði verið. Af ýmsum ástæðum er auðvitað sérkennilegt að menn skuli nú um þessar mundir og við þessar aðstæður, bæði í alþjóðastjórnmálum og hér á Íslandi, berja saman löggjöf um hvernig þessu skuli komið til frambúðar. Ég minni líka á að á dagskrá þessa fundar eru tillögur um sýnu þarfari mál og brýnni en þetta. Þau lúta að því að fara í að rannsaka þá mengun og þau umhverfisspjöll sem erlend herseta hefur valdið, tillögur fluttar af hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur og þeim sem hér talar. Ég vil líka spyrja hæstv. utanrrh. af þessu tilefni hvað líði viðræðum við bandarísk stjórnvöld um áframhaldandi umsvif erlends hers í landinu í ljósi þess að bókanir um þau samskipti eru að renna sitt skeið. Núgildandi bókun er uppsegjanleg frá og með aprílmánuði á þessu ári og fellur úr gildi ári síðar. Það er auðvitað eftir öðru að nánast engar fréttir fáist af því hvað sé í gangi í þeim efnum, svo að ekki sé minnst á að öllum hugmyndum um aðild allra stjórnmálaflokka að þessum viðræðum er hafnað. Að sjálfsögðu á að læsa þetta ofan í skúffu og pukrast með þetta eins og yfirleitt allt annað sem þessum samskiptum hefur verið samfara.

Viltu vera með?

Já, herra forseti. Ég teldi það ágætt, ef þetta er tilboð frá hæstv. utanrrh. um að t.d. sá sem hér talar og flokkur hans fái að komast eitthvað að þessum málum, og ég er til í það. Ég hefði gaman af því að ræða við þessa höfuðsnillinga og vera með í þessum viðræðum öllum. Það yrði sennilega aðeins meira fjör ef ég yrði þar með heldur en er núna. Herra forseti. Ég hlýt vitanlega að vekja athygli á þeirri staðreynd, í ljósi sögunnar og vona að mér leyfist það nú þó að ég sé þar kannski pínulítið að líta á ávextina í annarra garði, að hér er formaður Framsfl., hæstv. utanrrh., að flytja frv. til laga um fyrirkomulag samskipta og sérstaklega viðskiptatengsl við erlendan her í landinu, um ótímabundna löggjöf sem felur í raun í sér þá hugsun að erlend herseta verði hér um aldur og ævi. Þetta er ekki tímabundið ástand eða tímabundin ráðstöfun. Ég sé ekki að reiknað sé með öðru í þessu frv. en það gildi um aldur og ævi, ad infinitum. Það er alveg horfið út úr stefnu Framsfl. að hér skuli ekki vera erlendur her á friðartímum eða hvað? Það er ekki neinn bráðabirgðabragur á þessum samsetningi sem formaður Framsfl. er að flytja hér um umbúnaðinn, silkipappírinn utan um fyrirkomulagið sem helmingaskiptaflokkarnir bjuggu sér til þess að græða á erlendri hersetu um miðbik aldarinnar. Það reyndist furðu lífseigt þar til önnur stoðin gaf upp öndina, þ.e. Samband ísl. samvinnufélaga, sem var gróðaveitufarvegurinn frá annarri hliðinni en svo hitt kerfið hinum megin. Að öðru leyti, herra forseti, ætla ég ekki að ræða mikið um þetta frv. efnislega. Ég hef eiginlega ekki geð í mér til þess. Ég bendi þó á þá staðreynd að sem betur fer hefur mikilvægi þessara viðskipta eða stærð þeirra í íslenskum þjóðarbúskap farið ört minnkandi, það er vel. Í grg. með frv. eru birtar upplýsingar yfir vægi þessara viðskipta á árinu 1998 sem ég hygg reyndar að hafi verið óvenjuumsvifamikið ár í þessum efnum. Í þeirri þáltill. sem ég og hv. þm. Ögmundur Jónasson flytjum um viðræður við bandarísk stjórnvöld um brottför hersins og yfirtöku Íslendinga á rekstri Keflavíkuflugvallar er birt tafla sem ég lét taka saman fyrir tveimur árum um þessi viðskipti og stærð þeirra í íslensku efnahagslífi og þjóðarbúskap allt frá árinu 1970. Þar kemur fram að tekjur af hersetunni hafa yfirleitt verið á bilinu allt frá 8,3% af útflutningstekjum og niður í þau 4,7% sem þau eru samkvæmt greinargerð með frv. hæstv. ráðherra á árinu 1998. Ef þetta er skoðað sem hluti af vergri landsframleiðslu fór þetta upp í að verða á árunum upp úr 1980, árin 1983 og 1984 var þetta hlutfall hæst, allt að 3,3% af vergri landsframleiðslu en var á árinu 1998 1,8%. Þetta er á niðurleið og mun væntanlega reynast lægri tala á árinu sem leið og árinu sem er nú að líða vegna minni framkvæmda ef ég veit rétt. Með öðrum orðum, herra forseti, þetta er ekki lengur orðin sú stærð í efnahagslífi okkar eða þjóðarbúskap, sem betur fer, sem gerir það að verkum að við þurfum að hafa stórfelldar áhyggjur af því þó að úr þessu dragi og þetta hverfi. Við höfum mætt miklu stærri sveiflum í efnahagslífi okkar og þjóðarbúskap. Þetta er eiginlega innan skekkjumarka í þeim útreikningum og þetta er orðin stærð sem er ekki nema eins og tvöfaldar sveiflurnar á milli ára í veiðum og vinnslu uppsjávarfiska. Áhrifin væru hins vegar talsverð og staðbundin á atvinnulíf á Suðurnesjum. Þess vegna viljum við mæta því með mótaðgerðum og reyndar háttar óvenjuvel til í þeim efnum um þessar mundir þar sem atvinnuástand á því svæði er nokkuð gott og margt áhugavert að gerast í atvinnulífinu. Það er því miður svo dapurlegt, herra forseti, að enginn sjálfstæður metnaður virðist vera orðinn eftir, a.m.k. í herbúðum stjórnarflokkanna og jafnvel víðar í þessum efnum. Það virðist engin sjálfstæð stefna vera til staðar lengur eins og sú sem a.m.k í orði kveðnu var við lýði á því árabili þegar menn réttlættu hina erlendu hersetu fyrir sjálfum sér með því að hún væri ill nauðsyn og til komin vegna ófriðlegra aðstæðna í heiminum en hins vegar skyldi hinn erlendi her hverfa úr landi um leið og friðvænlegar horfði. Nú er þetta komið allt saman á heldur dapurlegra plan og viðskiptaþátturinn virðist vera aðalatriði þessa máls eða stór hluti málsins af hálfu stjórnvalda. Þar af leiðandi læðist því miður að manni sá ónotalegi grunur að kannski væri vænlegasta leiðin og helstu vonirnar til þess að losna við þessa erlendu hersetu að hinir réttu, útvöldu aðilar hættu að græða á hersetunni. Kannski komi þá annað hljóð í strokkinn hjá t.d. stjórnarflokkunum ef óboðnir gestir í veislunni væru farnir að græða á þessu. Þá skapast kannski forsendur til þess að taka það mál á dagskrá af meiri alvöru að Íslendingar reki af sér slyðruorðið og hafi sama metnað eins og flestallar ef ekki allar aðrar þjóðir. Nánast alls staðar annars staðar í heiminum þar sem ég þekki til á byggðu bóli líta menn á það sem nauð eða illa nauðsyn í versta falli að hafa erlendan her í landi sínu. Nágrannaþjóðir okkar hafa ekki léð máls á slíku. Fjarlægar þjóðir eins og í Asíu eru í óða önn að hrinda erlendri hersetu af höndum sér, semja um að erlendir herir fari, jafnvel þó að það kosti umtalsverðar efnahagslegar fórnir og er þó við ramman reip að draga þar sem er Sámur frændi með alla peninga sína og allan sinn yfirgang. En því miður er þetta mál nánast ekki á dagskrá á Íslandi nema þá af hálfu þess flokks sem hér er talað fyrir. Það er harla dapurlegt og segir sína sögu um það hversu rislágur málflutningur íslenskra stjórnmálamanna er orðinn upp til hópa í þessum efnum og metnaðurinn lítill fyrir hönd sjálfstæðis og fullveldis þjóðarinnar.

Herra forseti. Ég vissi að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er á móti Atlantshafsbandalaginu eins og ýmsu öðru sem hann er á móti en ég átti satt best að segja ekki von á að hann væri andvígur því að setja opnar, íslenskar leikreglur um þessi viðskipti sem hefur ekki áður verið gert. Hann talar um forval og tilnefningar eins og þar sé verið að hleypa mönnum inn í eitthvert fjós og inn í eitthvert mjólkurbú. Nú hefur hv. þm. eitt sinn verið samgrh. og það vill svo til að það er mjög algengt hjá Vegagerðinni að fram fari forval og útboð. Það nákvæmlega sama er að gerast hér. Leit hv. þm. þannig á meðan hann var samgrh. að þar væri verið að hleypa einhverjum útvöldum að inn í eitthvert mjólkurbú? Ég á ekki von á því. Hér er um það nákvæmlega sama að ræða. Ég bið hv. þm. að ræða þessi mál málefnalega en ekki með einhverjum allt öðrum hætti vegna þess að varnarliðið á í hlut. Að því er varðar samninga við Bandaríkjamenn sem hv. þm. spurðist fyrir um þá eru þeir í undirbúningi. Þeir verða að sjálfsögðu á vettvangi utanrrn. Ég fagna því í sjálfu sér að hv. þm. vill koma að þessum samningum en ég held ég verði að hafna því miðað við ræðu hans hér því hann leit á það þannig að það væri svona til að skapa fjör. Hér er um alvarlega samninga að ræða milli þjóða og þeir verða að sjálfsögðu reknir á þeim grundvelli.

Herra forseti. Ég er í sjálfu sér hvorki með því eða á móti að regluverki sé komið á í þessum samskiptum. Ég var fyrst og fremst að draga athyglina að því hversu vandræðalegur gjörningur þetta væri og síðan ræddi ég málið út frá grundvallarviðhorfum mínum í þessu efni enda lít ég á erlenda hersetu sem grundvallarmál. Ég ætla mér ekki að fara að blanda mér í eða skipta mér mikið af tæknilegum atriðum í sambandi við það hvernig menn eru að veita þessum gróða inn í landið. Ég hlýt þó auðvitað að vekja athygli á því og draga athygli að því sem þarna er að gerast og er vandræðalegt fyrir stjórnvöld, og ég vísa til þess sem ég sagði áður um teboðið. Varðandi viðræður við bandarísk stjórnvöld um framhald mála og umsvif hersetunnar hér, hernaðarumsvifanna hér á næstu árum, þá hefði ég svo sannarlega áhuga á að komast að því máli. Mér finnst það heldur snautlegt og ekki mjög lýðræðislega hugsað af hálfu hæstv. ráðherra að hafi menn tiltekna afstöðu í því máli þá megi þeir ekki vera með. Það er nú ekki mjög heilsteypt lýðræðisleg nálgun, er það? Nú hefur hluti þjóðarinnar þá skoðun að æskilegt væri að losna við erlendan eða a.m.k. að takmarka umsvif hans. Ég mundi beita mér í slíkum umræðum og koma algjörlega hreint til dyranna í þeim efnum. Ég mundi að sjálfsögðu ekki draga dul á þá skoðun mína að æskilegast væri að herinn færi. Ég held að skoðun mín sé nokkuð þekkt og kynni að vera að viðmælendur, viðræðuaðilarnir, ættu einhver blöð einhvers staðar þannig að þeir gætu slegið því upp hjá sjálfum sér hvaða skoðanir sá sem hér stendur hefur í þeim efnum. En ég mundi hins vegar líta á það sem árangur ef í slíkum samningum næðist fram að takmarka og draga úr umsvifum hersins og ég mundi líta á það sem undirbúning að því að hann færi endanlega á brott.

Herra forseti. Þessir samningar verða að sjálfsögðu reknir á vettvangi utanrrn. Þeir verða ekki á vettvangi Alþingis. Viðræðurnar verða að sjálfsögðu samkvæmt þeim samningsmarkmiðum sem utanrrn. setur í þeim efnum. Þetta veit hv. þm. Mig undrar að hann vilji sem andstæðingur Atlantshafsbandalagsins, andstæðingur þess varnarsamstarfs sem við höfum átt við Bandaríkin, taka þátt í slíku samningsferli. Dettur hv. þm. í hug að þetta sé einhver vettvangur til þess að eyðileggja samstarf Íslendinga og Bandaríkjamanna á sviði varnarmála sem staðið hefur í tæp 50 ár? Mér finnst það undarleg hugsun og mig undrar að hv. þm. skuli vilja taka þátt í því miðað við það grundvallarsjónarmið sem hann hefur. Ég vil fullvissa hv. þm. um að þessar samningaviðræður verða ekki notaðar til þess að eyðileggja þetta samstarf heldur til þess að treysta það.

Herra forseti. Það er mikið í húfi, það er ekkert annað. Það mundi bara eyðileggja algjörlega samskipti Íslands og Bandaríkjanna ef menn með aðrar skoðanir en hæstv. utanrrh. kæmust að þessum viðræðum. Er þá ekki yfirleitt óheppilegt t.d. að ég fái að fara til Bandaríkjanna? Er þá ekki stórhættulegt að ég hafi aðgang að Bandaríkjamönnum yfirleitt? Er ekki stórhættulegt að það vitnist vestur um haf að sá hluti þjóðarinnar sem hefur þessa skoðun sé til? Hvað ætlar hæstv. utanrrh. að gera í sambandi við utanrmn.? Nú vill svo til að ég er nefndarmaður í utanrmn. Það vill líka svo til að ríkisstjórnin er að lögum skuldbundin til að ráðfæra sig við utanrmn. Alþingis um mikilsverð málefni. Ætlar hæstv. utanrrh. að beita sér fyrir því að reka mig úr utanrmn.? Hvar endar þessi hugsunarháttur hjá hæstv. utanrrh.? Hvar er hann á vegi staddur í sínum lýðræðislega þankagangi eða hitt þó heldur í þessum efnum? Auðvitað verður hæstv. utanrrh. að hafa aðferðafræði sína fram í þessum efnum svo lengi sem hann hefur til þess stuðning ríkisstjórnarinnar en mér finnst þetta ekki mjög málefnalegt upplegg, satt best að segja, af hálfu hæstv. ráðherra. Auðvitað nær það ekki máli að það mundi breyta í grundvallaratriðum þeim aðstæðum sem eru fyrir hendi og allir vita um, að þetta mál er umdeilt og hefur mjög lengi verið. Þó að menn hafi að vísu mikið reynt til þess á síðustu árum að búa til þann veruleika að þetta heyrði til liðinni tíð og engir væru eftir í landinu með þau sjónarmið að óæskilegt væri að hafa hér erlendan hér, reynist það jafnoft rangt og kemur mönnum alltaf jafnmikið á óvart að þetta er ekki þannig. Það er útbreidd andstaða við hina erlendu hersetu meðal þjóðarinnar og hún nær t.d. langt út fyrir raðir þess stjórnmálaflokks sem ég tala fyrir og það held ég að hæstv. utanrrh. ætti að viðurkenna. En það er orðið bannorð að viðurkenna það, sem var þó lengi vel staðreynd, að m.a. Framsfl. var verulega klofinn í þessu máli.

Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er enn í þeirri umræðunni að gera lítið úr öllu sem gert er í kringum varnarliðið á Keflavíkurflugvelli. Að vinna fyrir varnarliðið er niðurlægjandi eftir hans orðum að dæma. Að græða á erlendri hersetu er lágkúrulegt af hans orðum að dæma. Þeir sem vinna fyrir herinn lepja fjármagn af hersetunni. Forval samkvæmt þessu frv. er ekkert betra en einokunin sem var hér áður. Menn lepja enn fjármagn vegna þess að það er herinn sem er að fá fólk til að vinna fyrir sig. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þm. sé í rauninni að meina starfsfólkið sem vinnur hjá varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli. Það eru 900 manns sem vinna hjá varnarliðnu beint og um 800 manns sem vinna hjá verktökum sem starfa fyrir varnarliðið. Hvaða munur er á því að vinna fyrir varnarliðið eða vinna fyrir Eimskip eða t.d. Atlantsskip eða skipafélög yfirleitt? Hvaða munur er á því að vinna fyrir varnarliðið eða önnur fyrirtæki eða vinna hjá fyrir fyrirtæki sem vinnur fyrir varnarliðið? Mér finnst þetta ótrúlega lágkúruleg umræða hjá hv. þm. Þessi endalausa niðurlægingarárátta vinstri manna í garð starfsmanna sem vinna fyrir varnarliðið er óþolandi og mér finnst tímabært að hv. þm. fari að skipta um gír þegar hann talar um starfsfólk varnarliðsins og þá sem hafa lifibrauð af því að vinna fyrir það. Það er ekkert verra að hafa lifibrauð sitt af því að starfa fyrir varnarliðið heldur en að vera bóndi á Íslandi. Ég ætla bara að upplýsa hv. þm. um það ef hann veit það ekki að fólk sem vinnur hjá varnarliðinu er ekki að þiggja það fé frá ríkinu eða íslenskum skattborgurum.

Herra forseti. Það kemur mér nú ekki á óvart þó hv. þm. Kristján Pálsson spýtist upp í ræðustólinn með þessum hætti og lesi allt annað út úr orðum manna en sagt var. Ég sagði það aldrei og það var ekkert slíkt í mínum orðum sem sneri að starfsmönnum sem þarna eiga í hlut, að starfið væri niðurlægjandi. Ég nefndi það ósköp einfaldlega ekki og að sjálfsögðu beinist mín afstaða ekki að einstökum starfsmönnum sem þarna eiga í hlut eða út af fyrir sig einstökum fyrirtækjum sem eru þarna í undirverktöku eða öðru slíku. Ég var að tala um hin almennu samskipti í sögulegu ljósi. Hitt er alveg ljóst og eru það engar nýjar fréttir og ég geri ráð fyrir því að þeir af starfsmönnum á Keflavíkurflugvelli sem fylgst hafa með þjóðmálaumræðum á Íslandi á umliðnum árum og áratugum viti það vel að ég hef þá afstöðu í þessu máli að ég vil losna við erlendan her úr landinu. Og ég vil undirbúa það þannig að það verði mögulegt, m.a. með því að efla aðra atvinnustarfsemi í staðinn, m.a. með því að reyna að ná því fram að draga úr þessum umsvifum og að við sem heild, þjóðarbúið og efnahagsbúskapur þess og líka þetta svæði sem í hlut á, verði í minna og minna mæli háð þessari atvinnustarfsemi, að annað komi í staðinn þannig að sá draumur okkar mjög margra geti ræst sem ég hygg nú að á löngum tímabilum hafi verið von a.m.k. hálfrar þjóðarinnar ef ekki meira, þ.e. að hún gæti aftur búið í herlausu landi, að það geti orðið sem átakaminnst og haft sem minnsta röskun í för með sér þegar það gerist. Ég trúi því að það muni gerast og er eiginlega sannfærður um að það. Spurningin er bara um tíma því að það hlýtur að fara svo að fyrr eða síðar vaxi upp nægilega öflug kynslóð í landinu sem á sér þann draum að landið sé án erlendrar hersetu, og að hún nái því fram. Ég spái því að við munum mörg lifa það.

Herra forseti. Auðvitað þarf hv. þm. ekkert að undrast að ég spýtist upp í ræðustól eins og hv. þm. orðaði það. Það er út af fyrir sig mjög eðlilegt að menn rjúki á fætur og reyni að fá skýringar á því hvað verið sé að meina með þessari síbylju sem er reyndar búin að ganga yfir í marga áratugi. Þetta er ekkert að byrja en það er eins og því ætli ekkert að linna að menn verja málflutning sinn gegn hersetunni með því að niðurlægja þá sem starfa fyrir herinn. Það er niðurlægjandi að græða á því að vinna fyrir herinn. Það hefur alla tíð verið punkturinn í málflutningi vinstri manna að það að græða á hernum, þ.e. hinn svokallaði hergróði, sé eitthvað verra en að græða á öðrum rekstri. ,,Græða á erlendri hersetu``, sagði hv. þm. áðan. Það er miklu verri gróði heldur en annar gróði. Þess vegna hlýtur það að ná yfir alla sem eru að vinna fyrir herinn hvort sem það eru verktakar eða venjulegt starfsfólk. Þess vegna hlýtur að vera nauðsynlegt að fá fram hvað hv. þm. og flokkur hans sé í raun að meina með þessum málflutningi. Ég vil líka minna á að þetta eru mjög mikil viðskipti og skipta verulega miklu máli fyrir þjóðarbúið, þ.e. 10 milljarðar. Það kemur fram í greinargerð með þessu ágæta frv. utanrrh. sem er að mínu áliti mjög nauðsynlegt að 10 milljarðar koma inn í erlendum gjaldeyri til þjóðarbúsins, sem er um 1,4% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar, vegna þeirra viðskipta og starfs sem fram fer hjá varnarliðinu. Mér fyndist að hv. þm. yrði maður að meiri ef hann hætti þessum árásum á fólk sem vinnur hjá varnarliðinu.

Herra forseti. Ef ég kynni sanskrít þá mundi ég sennilega reyna að tala hana í næstu ræðu og láta á það reyna hvort hv. þm. Kristján Pálsson skildi mig ekki betur þá. Ég hugsa að hann gerði það. Hann skilur a.m.k. engan veginn venjulega íslensku og hef ég þó haft orð fyrir það að tala hana alveg þokkalega skýrt. En af einhverjum furðulegum ástæðum heyrir og skilur hv. þm. Kristján Pálsson ævinlega eitthvað allt allt annað út úr ræðum mínum, eða iðulega, og reyndar fleiri manna en það sem sagt er.

Það er erfitt að viðurkenna þetta.

Þetta er þessi kostulega árátta eða eiginleiki eða hvað við viljum kalla það sem er eitt af aðalsmerkjum hv. þm. Kristjáns Pálssonar hér í rökræðum. Ég nefndi starfsfólkið alls ekki á nafn í þessu sambandi. Það eina sem ég vék að í því sambandi var að auðvitað hefði það talsverð staðbundin áhrif á Suðurnesjum ef að drægi úr þessum umsvifum eða herinn færi og þá þyrfti að sjálfsögðu að bregðast við því. Að öðru leyti fólst ekkert í mínu máli, og ég fullyrði það,  Varðandi mikilvægi þessara umsvifa þá eru þau sem betur fer á mikilli niðurleið. Ef við lítum 15--20 ár til baka þá hefur vægi þessara hluta í þjóðarbúskapnum, í útflutningstekjum og landsframleiðslu, um það bil helmingast. Ég bendi hv. þingmanni á að skoða töflu sem fylgir með þáltill. okkar Ögmundar Jónassonar í því sambandi.

Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna það í upphafi míns máls að nokkuð er þessi umræða komin út af sporinu. Ég ætla að reyna að gera mitt til þess að færa hana aftur að kjarna málsins eins og mögulegt er en get þó ekki látið hjá líða að benda hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni á að það er auðvitað ýmislegt annað hægt að fást við á Suðurnesjum en að vinna fyrir herinn eins og við vitum bæði og m.a. er öflugt starf Íslands innan Schengen-samstarfsins, þar sem við verðum útvörður, þáttur í því að efla atvinnulífið þar m.a. Þetta er nú bara létt ábending í upphafi máls míns. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu efni við það að bæta sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði í upphafi umræðunnar en ég verð að segja eins og er, herra forseti, að maður hættir seint að undrast hér á 125. löggjafarþingi Alþingis. Ég er enginn lögspekingur en hér rekur hvert frv. annað sem maður hreinlega skilur ekki hvers vegna er komið fram. Mér fannst hæstv. utanrrh. ekki skýra nægilega vel í framsögu sinni áðan hver væri hinn raunverulegi tilgangur þessa frv. og þætti mér vænt um að fá aðeins nánari skýringar á því hjá hæstv. utanrrh. Samt sem áður verð ég að viðurkenna það líka, herra forseti, að auðvitað er þetta svolítið í stíl hæstv. ríkisstjórnar. Hér er bráðabirgðaákvæði sem mér sýnist orka tvímælis svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Nokkuð hefur hæstv. ríkisstjórn sérhæft sig í bráðabirgðaákvæðum og má þar t.d. benda á að til umfjöllunar í hv. umhvn. er frv. til laga um mat á umhverfisáhrifum. Þar hefur einnig verið sett inn bráðabirgðaákvæði, og virðist þetta nú orðið ansi oft notað ráð hjá hæstv. ríkisstjórn við samningu frumvarpa. Annað er að, eins og fram kom í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, vissar væntingar standa til íslenskra yfirvalda varðandi þetta mál. Á það var bent að í nýjasta fréttabréfi Eimskipa má m.a. lesa tilvitnun, sem farið var í áðan, í orð stjórnarformanns þess ágæta fyrirtækis. Þar kemur m.a. fram að Eimskip munu leita leiða til þess að áfrýja því dómsmáli sem gengið hefur í Bandaríkjunum og óþarft er að fara hér nánar í saumana á, enda hygg ég að flestum sem taki þátt í þessari umræðu sé fullkunnugt um hvað það snýst. Það er sem sagt verið að leita leiða til þess að áfrýja til hæstaréttar þar. Væri þá ekki ráð að bíða eftir þeim dómi eða hvað? Er brýn þörf á þessari lagasetningu vegna þessa máls? Það væri gaman að fá einhverjar skýringar á því. Ég get heldur ekki á mér setið með að reyna að bera hér saman við innlendar aðstæður enda hefur hæstv. ríkisstjórn marglýst því yfir að ekkert skuli aðhafst til að breyta fiskveiðistjórnarlögum vegna þess að beðið er niðurstöðu Hæstaréttar á Íslandi. Þetta tiltekna mál er að mínu mati nokkuð einkennilegt. Ég hygg að ástæðuna sé að einhverju leyti að finna í þeim samningi sem gerður var við bandarísk stjórnvöld um þessa flutninga og þá snýr málið ósköp einfaldlega að hæstv. ríkisstjórn og því hvers vegna samningurinn var og er óskýr eins og hér hefur komið fram. Hvers vegna er þörf á að setja slík lög sem hæstv. utanrrh. hefur hér greint frá? Enn og aftur virðast vinnubrögðin einkennast af því að verið sé að byrgja brunn eftir að barnið er dottið í hann og að mínu viti að gæta hagsmuna sem ég fæ ekki séð að sé hlutverk löggjafarsamkundunnar að standa sérstakan vörð um. Þess vegna verð ég að segja eins og er, herra forseti, að mér þykir þetta nokkuð einkennilegt frv. Ég tek það þó fram að ég hef á þessu nokkurn skilning vegna veru minnar hér í vetur og vegna kynna minna af öðrum frv. sem frá hæstv. ríkisstjórn hafa komið. En mér finnst hins vegar að aðalefni þess gangi gegn grunnhugsuninni um frjálsa samkeppni og frjáls viðskipti á Íslandi.

Herra forseti. Hv. þm. spurði um tilgang þessa frv. Hann er mjög einfaldur. Tilgangurinn er sá að setja skýran lagaramma utan um stjórnsýslu á varnarsvæðunum og samskiptin við varnarliðið. Margt í framkvæmd varnarsamningsins síðustu áratugi hefur byggst á venjum og hefðum sem voru taldar fullnægjandi á þeim tíma. En á undanförnum árum hefur margt breyst og við höfum þróað og sett á fót nýtt fyrirkomulag til að tryggja samkeppni og jafnræði í viðskiptum við varnarliðið og til að gefa fleirum tækifæri til að koma að þeim viðskiptum. Þess vegna er mikil þörf á því að setja grundvallarákvæði þar að lútandi í lög. Þetta er aðalástæðan. Að því er varðar bráðabirgðaákvæðið þá er ljóst að samkvæmt samningi við Bandaríkjamenn njóta tvö fyrirtæki á Keflavíkurflugvelli sérréttinda til tiltekins tíma, þ.e. Íslenskir aðalverktakar og Keflavíkurverktakar. Þess vegna þurfti að taka það fram. Hv. þm. talaði um það að samningurinn sem gerður var hefði verið óskýr. Hann er að okkar mati ekki óskýr. Hins vegar eigum við í deilu við Bandaríkjamenn um skilning á þeim samningi. Það liggur alveg ljóst fyrir og það er skylda okkar að gæta íslenskra hagsmuna samkvæmt þessum samningi. Við erum ekki að gæta hagsmuna tiltekinna fyrirtækja. Við erum að gæta íslenskra hagsmuna í samræmi við þennan samning og okkur ber að gera það og ef við gerðum það ekki þá værum við að bregðast skyldum okkar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. andsvarið en ég verð þó að viðurkenna að ég er litlu nær. Gott og vel, að sjálfsögðu er það hlutverk yfirvalda hér að gæta íslenskra hagsmuna. En hvað býr að baki þessari yfirlýsingu? Það er ekki nógu skýrt í frv. Ég verð bara að viðurkenna það, herra forseti, að ég vænti þess að hæstv. utanrrh. geti skýrt það betur.

Herra forseti. Ég tel að það sé mikilvægt að fara yfir þetta mál í hv. utanrmn. Ég tel að það sé réttur vettvangur til þess. Í nefndum samningi stendur að annars vegar skuli íslenskt fyrirtæki hafa hlutdeild í þessum flutningum og hins vegar bandarískt fyrirtæki. Út á það gengur þessi samningur og sá samningur stendur. Það er okkar, íslenskra yfirvalda, að sjá til þess að við þennan samning sé staðið. Við teljum að samningurinn sé ekki framkvæmdur í samræmi við það í dag og það hefur komið skýrt fram af okkar hálfu í þessu sambandi. Til þess að árétta þann skilning er m.a. tekið fram í frv. hvað teljist vera íslenskt fyrirtæki samkvæmt þeim skilningi sem við höfum alltaf lagt í það mál, ekki bara að því er varðar sjóflutningana heldur þessi samskipti yfirleitt og það er mjög skýrt í frv.

Herra forseti. Ég mun fara nokkrum orðum um þetta frv. Í fyrsta lagi ætla ég að ræða almennt um frv. Í öðru lagi ætla ég, með leyfi forseta, að ræða örlítið um tilvitnun í ársfund Eimskipafélagsins, í þriðja lagi um tilkynningarskyldu og verklagsreglur í 8. gr. frv., í fjórða lagi um undanþágu frá sköttum og gjöldum í 11. gr. og í fimmta lagi um bráðabirgðaákvæði I og II í frv. Ég velti fyrir mér vegna orða hætsv. utanrrh. hverjar skyldur íslenskra yfirvalda séu gagnvart bandarískum yfirvöldum þegar verið er að fjalla um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Mér sýnist að það sé fyrst og fremst að virða rétt þeirra sem gert hafa samninga og í öðru lagi að gæta að jafnræði á milli aðila sem eru skilgreindir sem verktakar og eiga í viðskiptum við varnarliðið og að ákvæði og samningar standi sem gerðir hafa verið og í gildi eru. Herra forseti. Ég velti fyrir mér hlutverki utanrmn. varðandi umfjöllun um frv. Það sem hv. utanrmn. þarf að hafa í huga er í fyrsta lagi jafnræði, í öðru lagi sanngirni og í þriðja lagi að hlutur einstakra aðila verði ekki fyrir borð borinn. Það sem ég tel veigamest í þessu máli er hið síðasttalda. Í þessu frv. eru einkum tekin til umfjöllunar viðskipti íslenskra verktaka við varnarliðið. Þetta eru ansi víðfeðm orð, þ.e. íslenskir verktakar. Þeir geta verið allt frá því að vera leigubílstjórar sem gera samkomulag um akstur og fólksflutninga á varnarsvæðinu ásamt alls kyns verktöku. Í mín eyru a.m.k. hafa komið kvartanir um mismunun á milli einstaklinga, vegna einstaklinga. Ég gæti tekið sem dæmi ákveðið mál sem ég var með til umfjöllunar fyrir þremur árum síðan. Ég læt það eiga sig, en ætla að ræða frv. almennt. Ég fellst alveg á heimildir utanrrh. til að taka ákvörðun um aðgengi að varnarsvæðinu. Það er nauðsynlegt að ákvæði liggi hjá íslenskum yfirvöldum um ákvörðun um aðgengi. Herra forseti. Ég vil eins og ég sagði áðan ræða aðeins um 11. gr. Hún fjallar um undanþágu frá sköttum og gjöldum. Ég tel að það eigi að vera þannig varðandi skattalagaákvæðin að öll störf --- og þætti mér nú vænt um, herra forseti, að utanrrh. hlustaði nú á það sem ég hef fram að færa --- sem lúta að þjónustu vegna veru varnarliðsins ættu að vera að fullu skattskyld til íslenska ríkisins samkvæmt lögum og reglum. Herra forseti. Ég óska þess að hæstv. utanrrh. fari yfir frv. á eftir og skýri betur þau ákvæði sem ég er að fjalla um og spyr um. Ég fer ekki nákvæmlega ofan í hverja grein. Ég tel að hæstv. ráðherra sé fullkunnugt um hvað verið sé að fjalla um vegna þess að það kemur þannig út að ákveðnar greinar í frv. gætu á einhvern hátt falið í sér einokunarákvæði. Ef það er rétt skilið að um einokunarákvæði sé að ræða þá er verið að stíga skref aftur á bak. Ég geld, herra forseti, sérstakan varhug við bráðabirgðaákvæði I og sérstaklega bráðabirgðaákvæði II og vil, með leyfi herra forseta, fara örlítið yfir þessi ákvæði eins og þau standa hér í frv. Ákvæði til bráðabirgða nr. I hljóðar svo: ,,Þrátt fyrir ákvæði laga þessara skal utanríkisráðuneytinu heimilt að tilnefna verktaka til samninga við varnarliðið án forvals og með óbreyttum kjörum vegna verklegra framkvæmda sem greiddar eru af bandarískum stjórnvöldum, í samræmi við samninga Íslands og Bandaríkjanna þar að lútandi.`` Ég þarf að fá aðeins útskýringu á þessari grein. Hvað er verið að fara með þessu bráðabirgðaákvæði? Síðan kemur bráðabirgðaákvæði II sem er sérstaklega til þess fallið að vekja umhugsun um þessi mál, þ.e. einokun. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Áður en samningar samkvæmt lögum þessum, sem gerðir hafa verið fyrir gildistöku laganna og ekki hafa sætt forvalsmeðferð, koma til framlengingar er heimilt, að tillögu forvalsnefndar, að láta fara fram forval og tilnefna hæfa aðila samkvæmt III. kafla laganna. Framlenging slíkra samninga án undanfarandi tilnefningar er ógild og gilda ákvæði 3. og 4. mgr. 4. gr. um slík tilvik.`` Þarna eru hlutir á ferðinni sem ég vil tengja saman, herra forseti, við það sem ég tiltók sem annað atriðið sem ég vildi fjalla um í minni ræðu. Það varðar innhald plaggs sem var dreift fyrir fjórum dögum í hólf þingmanna. Þar stendur, með leyfi forseta, um þetta mál sem hér hefur verið fjallað um og margsinnis verið vakin athygli á í ræðum: ,,Eimskip er ósátt við niðurstöðu áfrýjunardómstóls frá því í byrjun þessa árs og hefur ákveðið að áfrýja málinu og mun leita eftir því að hæstiréttur Bandaríkjanna taki málið til úrskurðar.`` Síðan kemur það sem varð til þess að undirritaður hrökk við við yfirlestur þessa plaggs áður en undirritaður hafði kynnt sér frv. að nokkru marki. ,,Taldi stjórnarformaður eðlilegt að íslensk stjórnvöld fylgdu þessu máli vel eftir.`` Herra forseti. Þetta varð til þess að vekja tortryggni mína. Ég sé ástæðu til að hvetja til þess að samningar sem gerðir hafa verið fyrir gildistöku laganna haldi áfram gildi sínu og að bandarískum yfirvöldum sé heimilt að framlengja samningana samkvæmt ákvæðum þeirra án þess að til sérstaks forvals komi. Ég sé ekki ástæðu til annars en óska eftir því að hv. utanrmn. athugi þessi orð mín vel. Ég vil að lokum í þessari stuttu ræðu spyrja hæstv. utanrrh. þriggja spurninga: Í fyrsta lagi. Mun hæstv. utanrrh. beita sér fyrir því að þeir samningar sem eru í gildi fái að renna sitt skeið og þar með talið framlengingarákvæði? Í öðru lagi. Er hæstv. utanrrh. tilbúinn að taka upp samkomulag um undaþágur Bandaríkjamanna frá sköttum? Þá á ég við það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar sem ég vona að hæstv. ráðherra hafi hlýtt á, að öll störf sem lúta þjónustu vegna veru varnarliðsins ættu að vera að fullu skattskyld til íslenska ríkisins. Ég er að ræða um þjónustustörf varnarliðsins og starfsemi Ratsjárstofnunar. Í þriðja lagi kem ég að umsögn í ræðu stjórnarformanns óskabarns þjóðarinnar og tilmælum, sem ég nefndi hér áðan, um að íslensk stjórnvöld fylgi málinu vel eftir. Ég spyr hæstv. utanrrh.: Er hann undrandi á því að þetta frv. um tiltekna varnarþætti og umrædd ræða sem ég hef vitnað til tvisvar sinnum vekji tortryggni? Í tilefni af þessum vangaveltum vaknar einnig sú spurning hvort hæstv. utanrrh. hafi rætt þetta mál sérstaklega við Eimskipafélagið.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur átt sér stað. Það hefur komið fram að rétt væri í sambandi við tiltekið mál að bíða eftir því að tilteknir dómar féllu í Bandaríkjunum. Ég vil minna á að bandarískir dómstólar hafa lögsögu yfir bandarískum borgurum og bandarískum fyrirtækjum og hafa ekkert gildi hér á Íslandi. Okkur ber að sjálfsögðu að halda á okkar málum og rétti okkar með þeim hætti sem við teljum skylt og rétt. Það erum við að gera í þessu frv. Við erum að ítreka þann skilning sem við höfum á ýmsum málum, m.a. því máli sem mest hefur verið rætt um. Hv. þm. Gísli S. Einarsson spurði um hvort ég mundi beita mér fyrir því að samningar fái að renna sitt skeið. Með frv. er á engan hátt verið að grípa inn í gerða samninga. Það er ekki ætlunin að gera það. Hins vegar liggur alveg ljóst fyrir í umræddu máli að við teljum og höfum alltaf talið að það fyrirtæki sem hér hefur verið rætt um uppfylli ekki tiltekin skilyrði. Það er ekkert nýtt. Og af því að vitnað var í eitthvert fréttabréf Eimskipafélags Íslands, sem ég hef því miður ekki séð en hér var vitnað í, um að beina því til íslenskra stjórnvalda að þau beiti sér í þessu máli, þá hafa íslensk stjórnvöld beitt sér í málinu lengi vegna þess að það er skoðun okkar að Bandaríkjamenn hafi ekki staðið við samningsskuldbindingar sínar og ég er margbúinn að ítreka það í máli mínu að það sé skylda okkar að sjá til þess að bæði Bandaríkjamenn og aðrir sem við semjum við standi við samningsskuldbindingar sínar á sama hátt og það er skylda okkar að Norðmenn og Rússar standi við samningsskuldbindingar sínar í Smugunni, svo eitthvað sé nefnt. Til þess eru alþjóðlegir samningar og auðvitað ber að standa við þá. Ég sagði að það væri vegna þess að við vildum standa á íslenskum hagsmunum. Nú er alveg ljóst að öll fyrirtæki sem vilja koma að þessum viðskiptum geta breytt málum sínum á þann veg að þau uppfylli þau skilyrði sem við teljum að þurfi að uppfylla, og ég vænti þess að sem flestir komi að því máli og vilji gera það. Það liggur þá alveg fyrir hvaða skilning við höfum á því og vonandi verður það til að skýra málið. Ég vænti þess að hv. þingmenn geti verið sammála um að það er ekki alveg sama hvernig þetta er og það hlýtur að þurfa að vera einhver skilgreining á því hvað er íslenskt fyrirtæki. Það er hægt að stofna alls konar pappírsfyrirtæki. Það er enginn vandi. Og ég spyr: Er þá nóg að stofna pappírsfyrirtæki á Íslandi?

Við skulum þá hafa það íslenskt fyrirtæki.

Og ætli sé þá ekki nauðsynlegt að skilgreina hvað við eigum við með því?  
             Hv. þm. spurði hvort ég væri tilbúinn að beita mér fyrir því að Bandaríkjamenn hefðu ekki lengur undanþágu frá skattskyldu hér á landi, 

Aronsku?

Ég ætla ekki að nefna það en einu sinni var hún kölluð það og menn vildu taka upp gjöld fyrir alla mögulega og ómögulega hluti og vildu láta Bandaríkjamenn borga vegi og sjálfsagt mundu þeir sömu menn telja rétt að þeir greiddu fyrir jarðgöng víðs vegar um landið nú til dags. Ég vænti þess að hv. þm. eigi ekki við það að fara eigi að taka af þeim skatta og skyldur til að byggja jarðgöng. Mér finnst það vera alveg fráleit hugsun og ég er ekki tilbúinn til að nefna það því að ég hef ávallt verið á móti slíkri hugsun. Þegar ég kom í utanrrn. minnir mig að þar hafi verið tekjupóstur upp á annaðhvort 1.000 dollara eða 500 dollara, ég man það ekki, fyrir afnot af Keflavíkurveginum sem var eitthvað frá gamalli tíð. Ég bað menn vinsamlegast um að endursenda slíka fjármuni sem skiptu svo sem engu máli, en öll slík hugsun tel ég að eigi ekki við í þessu máli. Við Íslendingar erum að leggja af mörkum með því að leggja til þessa aðstöðu. Það hefur alltaf verið viðurkennt og það höfum við gert endurgjaldslaust og eigum að halda áfram að gera það. Hv. þm. spurði um Eimskipafélag Íslands. Það liggur ljóst fyrir að Eimskipafélag Íslands var eitt sinn með þessa flutninga en Eimskipafélag Íslands á engan einkarétt á þeim flutningum. Það er ekki skoðun utanrrn. ef einhver heldur það. Það liggur hins vegar fyrir að við höfum ákveðna skoðun á því hvernig menn uppfylla skilyrði til þess að geta tekið þátt í íslenska hluta þessara flutninga, og ég endurtek: hinum íslenska hluta þessara flutninga, ekki hinum bandaríska. Við erum einfaldlega að fylgja því eftir að farið sé að þeim reglum. Hvaða skipafélög það eru er háð því að þau uppfylli þessi skilyrði. Sem betur fer eru það fleiri fyrirtæki en Eimskipafélag Íslands og að sjálfsögðu getur þeim fyrirtækjum fjölgað. Við búum í frjálsu landi og ef menn eru jafnáhugasamir og hér kemur fram um að taka þátt í þessum flutningum, þá hljóta þeir að geta uppfyllt þau skilyrði sem koma fram í þeim samningi sem við gerðum um þessi mál á sínum tíma. En ég tek fram að ég er ekkert viss um að slíkur samningur yrði gerður í dag og menn mundu sætta sig við að allir þessir flutningar yrðu annaðhvort með bandarísku fyrirtæki eða íslensku fyrirtæki. Það má vel vera. Ég á ekki von á ef við gengjum til slíkra samninga í dag að hann yrði eins. En það kemur bara málinu ekki við. Samningurinn var gerður og hann var í gildi. Og svo lengi sem hann er í gildi og hefur ekki verið endurskoðaður, ber að standa við hann.

Herra forseti. Ég hef komið meginsjónarmiðum mínum á framfæri gagnvart þessu máli áður og ætla ekki að notfæra mér rétt minn til að halda aðra ræðu. Ég ætla hins vegar aðeins að hnykkja á nokkrum mikilvægum atriðum í stuttu andsvari við hæstv. ráðherra. Ég vísaði í minnisblað sem hæstv. ráðherra hafði látið starfsmenn sína senda ríkisstjórn Bandaríkjanna 24. febrúar og það minnisblað er ekki hægt að skýra öðruvísi en svo að stjórnvöld í Bandaríkjunum séu hvött til að rifta samningum sem fyrir eru. Komið hefur fram hjá hæstv. ráðherra að það er ekki meiningin og það er ágætt. Þá liggur það fyrir. Sömuleiðis sagði hæstv. ráðherra að ekki væri ætlunin að grípa inn í gerða samninga og það er ákaflega mikilvægt að það liggi fyrir í lok þessarar umræðu. Í gerðum samningum er að finna einhliða ákvæði sem veitir stjórn Bandaríkjanna heimild til að framlengja þann samning sem núna er í gildi við þetta tiltekna skipafélag. Það hlýtur þá að felast í orðum hæstv. ráðherra að ekki sé ætlunin að reyna að fá stjórnvöld í Bandaríkjunum til að notfæra sér ekki þessa heimild. Ella hefði hæstv. ráðherra tæpast tekið svo til orða að ekki væri ætlunin að grípa inn í gerða samninga. Þetta finnst mér mikilvægt að fram komi. Ég tek undir með hæstv. ráðherra þegar hann talar um pappírsfyrirtæki og það er drjúgur kafli í ágætri greinargerð með frv. sem fjallar um pappírsfyrirtæki. Það liggur þó í augum uppi að það fyrirtæki sem við höfum nefnt til umræðunnar er með engu móti hægt að kalla pappírsfyrirtæki. Það hefur starfað í nokkur ár og sinnt hlutverki sínu með sóma. Meginhlutverk þess gagnvart okkur, neytendum á Íslandi, er að lækka vöruverð og það er það sem skiptir máli. Að lokum, herra forseti, langar mig til að ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra sem er svohljóðandi: Er Atlantsskip eina fyrirtækið sem þetta frv., ef að lögum verður, kann að hafa áhrif á?

Herra forseti. Ég sagði í ræðu minni að frv. væri ekki ætlað að grípa inn í gerða samninga. Hins vegar liggur ljóst fyrir hver skoðun okkar er á þeim samningi sem Bandaríkjamenn hafa gert. Við teljum að hann sé ekki í samræmi við samkomulag ríkjanna á sínum tíma og meira skal ég ekki segja um það. Skoðun utanrrn. liggur alveg ljós fyrir. Ég á von á því að frv. geti haft áhrif á ýmis fyrirtæki. Hv. þm. Gísli S. Einarsson sagði m.a. frá því að hann hefði fengið kvartanir um að einstaklingar og fyrirtæki væru meðhöndluð með mismunandi hætti. Ég hef líka fengið slíkar kvartanir og ég tel að sumar þeirra kvartana eigi við rök að styðjast og þar hafi ekki verið farið að þeim leikreglum sem við viljum sjá. Með þessu frv. teljum við að við séum að koma á slíkum leikreglum og ef varnarliðið fari ekki að þeim séu þeir samningar sem þeir gera við fyrirtæki á öðrum grundvelli ógildir. Því miður hefur komið fyrir að þessi mál hafi ekki verið rekin á þann hátt sem við viljum sjá. Við teljum að með frv. séum við að tryggja það ástand og þess vegna geti frv. haft veruleg áhrif á ýmis fyrirtæki og að okkar dómi til góðs.

Herra forseti. Þetta mál verður skoðað mjög gaumgæfilega í hv. utanrmn. Þar verða þær ræður sem hæstv. ráðherra hefur flutt kannaðar og með hliðsjón af frv. sem fyrir liggur. Hæstv. ráðherra hefur sagt tvennt: Í fyrsta lagi, ekki verður reynt að grípa inn í gerða samninga og það er gott. Það ætti að tryggja að þeir samningar sem þetta tiltekna skipafélag hefur gert ættu að ná fram að ganga og renna sitt skeið á enda. Ég túlka orð hæstv. ráðherra þannig. Eigi að síður hefur hann hnýtt við orð sín eftirfarandi ummælum sem efnislega eru svohljóðandi: Hann er ósáttur við hvernig bandarísk stjórnvöld hafa túlkað samninginn og hann vill setja skýrari leikreglur. Hann er með öðrum orðum að boða að umhverfinu verði breytt og að þau fyrirtæki og þeim samningum, sem ekki uppfylla þær leikreglur sem hann er að breyta, verður þá væntanlega rift. Þar með er hæstv. ráðherra að segja að orðin í orðsendingunni frá honum til kollega síns í Bandaríkjunum frá 24. febrúar standa, þ.e. þar er beinlínis hvatt til þess að samningi verði rift og a.m.k. eins og þar segir verði hann ekki látinn renna lengur en til 1. nóvember árið 2000 og þar með að framlengingarákvæði samningsins gildi ekki. Þetta tel ég vera hið versta mál, herra forseti, og ég mun fyrir mitt leyti ekki geta fallist á þetta. Meiri hlutinn mun auðvitað ráða en ég á, herra forseti, eftir að sjá ýmsa þingmenn í stjórnarliðinu, ekki síst talsmenn frjálsrar samkeppni í Sjálfstfl., samþykkja þetta. Ég tel að þetta yrðu ólög ef staðfest yrðu.

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson talaði um þetta mál eins og frv. gildi bara um eitt mál, að þetta frv. sé bara um eitt mál.

Ég óttast það.

Svo er alls ekki. Hann óttast það. Þá hefur hann ekki lesið frv. Það liggur alveg ljóst fyrir, hv. þm., að við teljum að þarna hafi ekki verið farið að reglum. Við höfum verið þeirrar skoðunar að það ætti að bjóða út á nýjan leik. Það er okkar skoðun og við höfum haldið henni fram við Bandaríkjamenn og menn þurfa ekkert að reyna að snúa út úr því. Hins vegar hef ég sagt og stend við það að þessu frv. sem slíku er ekki ætlað að grípa inn í gerða samninga. Þessu frv. er ætlað að skapa meira réttaröryggi og tryggara umhverfi fyrir þá sem skipta við varnarliðið. Það er ætlunin með þessu frv. Ég vona að það sé skýrt og ég vænti þess að þeim tilgangi verði náð ef frv. verður að lögum. Ég tel mjög mikilvægt að það verði að lögum.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir skýr svör hæstv. utanrrh. við þeim spurningum sem ég setti fram og sérstaklega fyrir það að hæstv. ráðherra svaraði því til að ekki sé verið að grípa inn í gerða samninga. Varðandi 11. gr. sem fjallar um skattaákvæði þá veit ég ekki nákvæmlega hvernig skilgreiningin er á skattlagningunni en ég tel bara að öll þjónustustörf sem unnin eru vegna veru varnarliðsins eigi að vera skattskyld samkvæmt íslenskum reglum, jafnvel þó að hermenn framkvæmi þau störf, nema um beina hermennsku sé að ræða. Þetta er bara það sem ég er að ræða um. Ég er að draga pínulítið í efa að skilgreiningin sé nægjanlega góð, en það eru þjónustustörf sem eru framkvæmd af hermönnum sem eru við störf á varnarsvæðinu. Ég reikna ekki með að hæstv. utanrrh. hafi eignað mér aronsku þó ég velti fyrir mér þessum þáttum. Ég tel að mörg þjónustustörf unnin af hermönnum, ættu Íslendingar að vinna. Ég tel það. Ég fer fram á það, hæstv. forseti, að við frv. verði bætt ákvæði sem hljóði eitthvað á þá leið að fyrirtæki sem sýnt hafa fram á það í raun að þau hafi getu til þess að versla við eða veita varnarliðinu þjónustu skuli hljóta tilnefningu utanrrh. Ég fram á að þetta taki hv. utanrmn. til skoðunar og að hæstv. utanrrh. skoði hvort ekki sé rétt að þetta ákvæði fylgi með.

Herra forseti. Ég er algjörlega andvígur slíku ákvæði vegna þess að þetta verður að sjálfsögðu að meta á hverjum tíma. Það er alveg eins með fyrirtæki sem taka þátt í framkvæmdum hér á landi, hvort sem það er í vegagerð, hafnargerð eða í aðrar framkvæmdir, að þau verða að sýna fram á það á hverjum tíma að þau hafi getu, hæfni og bolmagn til þess að taka að sér verkefni. Með nákvæmlega sama hætti verður gerð slík úttekt á þeim fyrirtækjum sem sýna áhuga og þeim fyrirtækjum síðan gefið tækifæri til að bjóða í. Við getum ekki haft aðrar reglur í sambandi við þessar framkvæmdir en framkvæmdir hér á Íslandi. Með því værum við að veita tilteknum fyrirtækjum rétt umfram aðra. Það er nú því miður svo í lífinu að fyrirtæki sem stendur sig vel í dag er ekki alveg víst að standi sig jafnvel að einu ári liðnu. Þess vegna verður það að koma til sífellds endurmats. Þarna er einfaldlega verið að koma á nákvæmlega sömu leikreglum og gilda í íslenskum viðskiptum.

Herra forseti. Svör frá hæstv. utanrrh. um þessi mál eru ákaflega skýr. Ég ítreka það hér að ég tel að skyldur íslenskra yfirvalda gagnvart bandarískum yfirvöldum í þessum málum sem þetta frv. fjallar um séu að virða rétt þeirra sem gert hafa samninga og gæta að jafnræði á milli aðila þeirra sem eru skilgreindir sem verktakar í viðskiptum við varnarliðið. Ég tel að það þurfi að vera alveg skýrt að þeir samningar sem gerðir hafa verið muni standa og því var svarað hér. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjalla meira um þetta mál öðruvísi en að ég tel að ég hafi komið málefnalega á framfæri þeim atriðum sem ég gerði grein fyrir í upphafi máls mín í fimm atriðum þegar ég nefndi hvað ég ætlaði að fjalla um. Og ég tel að ég hafi fengið svör við þeim spurningum sem ég bar fram.

Herra forseti. Ég tel mig nú kannski í reynd ekki hafa svarað nægilega skýrt spurningum hv. þm. að því er varðar bráðabirgðaákvæði I og II. Ég hygg að mér hafi láðst að gera það. En samkvæmt greinargerð með frv. þá er hér sérstaklega verið að vitna til þess samkomulags sem gert var milli Íslands og Bandaríkjanna um tiltekinn rétt ákveðinna fyrirtækja, þ.e. Íslenskra aðalverktaka og Keflavíkurverktaka í tiltekinn tíma. Frv. fjallar um hvernig þessum málum skuli almennt vera fyrir komið, meðal annars með nánustu framtíð í huga. En það er hins vegar staðreynd að tilteknar reglur gilda um þessi tvö fyrirtæki og þessu frv. er ekki ætlað að breyta því ástandi eða því ástandi sem kynni að skapast með nýjum samningum við Bandaríkjamenn. Þá er ég ekki að gefa nokkurn skapaðan hlut í skyn í þeim efnum. Það er fyrst og fremst tilgangurinn með þessum ákvæðum til bráðabirgða sem ég hygg að mér hafi láðst að svara.

Herra forseti. Tilgangur þessa lagafrv. er að uppfylla samningsskuldbindingar Íslands varðandi upplýsingaskipti á tæknilegum reglum um vörur og fjarþjónustu sem haft geta í för með sér óheimilar tæknilegar viðskiptahindranir, samanber samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og samning Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um tæknilegar viðskiptahindranir. Í frv. er skilgreint hvaða reglur teljast tæknilegar reglur og þar með hvaða reglur þarf að tilkynna samkvæmt ákvæðum fyrrnefndra samninga. Tæknileg regla í skilningi frv. eru lög, reglugerðir eða önnur stjórnvaldsfyrirmæli sem fjalla annars vegar um eiginleika vöru, t.d. varðandi gæði og öryggi, og hins vegar um fjarþjónustu, þ.e. þjónustu sem veitt er gegn þóknun með rafrænum hætti. Talið er nauðsynlegt að setja rammalög um upplýsingaskipti þessi til að renna sterkari stoð undir framkvæmd þeirra. Með frv. eru tekin upp ákvæði tilskipunar sem fyrirhugað er að taka upp í EES-samninginn og fjallar um skipti á upplýsingum um tæknilegar reglur, um fjarþjónustu, en slík ákvæði náðu áður einungis til vöru. Ef frv. þetta verður að lögum mun það enn fremur veita afdráttarlausari heimild fyrir setningu reglugerðar um skipti á upplýsingum um tæknilegar reglur um vörur. Frv. beinist að stjórnvöldum og felur í sér ákvæði varðandi tilhögun upplýsingaskipta um tæknilegar reglur. Í því felst að tilkynnt sé til Eftirlitsstofnunar EFTA og Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um áform um setningu tæknilegra reglna. Með þessu móti gefst EES-ríkjunum og þeim ríkjum sem aðild eiga að Alþjóðaviðskiptastofnuninni tækifæri á að kynna sér ákvæði reglnanna. Jafnframt skapast tækifæri fyrir íslensk stjórnvöld og hagsmunaaðila að kynna sér og gera athugasemdir við drög að tæknilegum reglum sem hingað berast frá fyrrnefndum ríkjum. Tilgangurinn með þessu fyrirkomulagi er að minnka líkurnar á því að tæknilegar viðskiptahindranir myndist vegna sérstakra krafna í reglum einstakra ríkja. Almennt gildir að tæknilegar reglur skuli ekki setja formlega nema þriggja mánaða frestur hafi verið gefinn öðrum ríkjum til umsagnar. Í frv. felst því skuldbinding fyrir stjórnvöld að tæknileg regla verði ekki endanlega samþykkt eða frv. til laga sem felur í sér tæknilegar reglur verði ekki lagt fyrir Alþingi fyrr en þrír mánuðir eru liðnir frá því að tilkynnt var um fyrirhugaða setningu í samræmi við ákvæði umræddra milliríkjasamninga. Ef verulegar efnisbreytingar verða eftir tilkynningu ber að tilkynna þær breytingar. Ráðgert er að sá aðili sem semur tæknilega reglu beri ábyrgð á því að hún sé tilkynnt til utanrrn. sem annast samskipti við nefndar alþjóðastofnanir. Jafnframt er lagt til að utanrrn. geti með samningi falið annarri stofnun framkvæmd upplýsingamiðlunar af þessu tagi. Til að annast skipulega dreifingu upplýsinga eins og ráð er fyrir gert í samningnum, þ.e. þeim samningi sem hér um ræðir, þarf að koma á sérstöku kerfi sem tryggir rétt íslenskra stjórnvalda og hagsmunaaðila til að kynna sér tæknilegar reglur annarra ríkja og gera við þær athugasemdir með viðskiptahagsmuni okkar í huga. Auk þess þarf að virða þá skuldbindingu að tilkynna skipulega um áform að setningu tæknilegra reglna hér á landi. Ég vil leggja til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði frv. þessu vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég held að tímabært sé að við Íslendingar komum upp kerfi þar sem fylgst sé skipulega með tæknilegum viðskiptahindrunum eða tæknireglum sem geta á köflun verkað sem tæknilegar viðskiptahindranir. Ég hygg nú að langmestar líkur séu á því að þær berist að okkur utan frá frekar en að mikil hætta sé á því að hér verði settar reglur eða að upp komi þær aðstæður að af okkar hálfu verki hlutir eins og tæknilegar viðskiptahindranir út á við. Þó er að sjálfsögðu ekki hægt að útiloka það og svona tilkynningarfyrirkomulag og eftirlitskerfi hlýtur að sjálfsögðu að verða gagnkvæmt. Ég geri ekki athugasemdir við það nema síður sé þó að þessum málum sé komið í skikkanlegt horf af okkar hálfu. Mig langar af okkar hálfu að spyrja hæstv. utanrrh. aðeins um framkvæmdina. Nú er það svo að þetta er væntanlega á ábyrgð utanrrn. sem fer með utanríkisviðskiptamál og framkvæmd alþjóðasamninga fyrir okkar hönd. Ég sé í athugasemdum með frv. að meiningin er að fela Löggildingarstofu að annast þessa framkvæmd, taka við og senda tilkynningar og ég vildi í fyrsta lagi spyrja: Er ekki ástæða til að hafa neinar áhyggjur af því að framsal verkefnis af þessu tagi skapi vandamál eða er búið að kanna að samstarfsaðilar, hvort sem heldur eru evrópskar stofnanir eða Alþjóðaviðskiptastofnunin, taki aðila eins og Löggildingarstofuna fullgildan eða verður þetta gert í umboði utanrrn. Ég geri þá ráð fyrir því að um stjórnvald og yfirvald þurfi að vera að ræða. Ég minni á þær hremmingar sem Íslendingar hafa áður lent í varðandi t.d. áform um að stjórnvöld framselji frá sér eftirlitsvald til annarra aðila á lægri stjórnsýslustigum eða einkaaðila, að slíkt hefur ekki verið tekið gilt. Ég vildi spyrja um þetta atriði. Í öðru lagi vildi ég spyrja um kostnað. Mér sýnist ákaflega varlega áætlað að einn starfsmaður og kostnaður upp á 5 millj. kr. á ári komi til með að nægja til að annast þessa framkvæmd því að þetta hlýtur að fela í sér að taka á móti og miðla áfram öllum tilkynningum af þessum toga sem okkur berast og ég ráð fyrir að það sé talsvert magn. Það þriðja sem vekur spurningar er mögulegur tvíverknaður í þessum efnum og tvöfalt kerfi sem virðist þarna vera að komast á að verulegu leyti. Annars vegar er um að ræða tilkynningar og eftirlit með þessum hlutum á vettvangi Evrópuríkjanna eða á EES-svæðinu og hins vegar er Alþjóðaviðskiptastofnunin að því er best verður séð með mjög sambærilega hluti á öllum þeim sviðum sem Alþjóðaviðskiptastofnunin tekur til, þ.e. þegar í hlut eiga almennar iðnaðarvörur og væntanlega í framhaldinu einnig fleiri vörur eins og landbúnaðarvörur og sjávarafurðir. Það er kannski ekki praktískt mál að spyrja hvort einhver leið hefði verið til þess að einfalda þetta t.d. að það nægði að tilkynna til Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar það sem þar er og það dygði að það gengi síðan áfram eða hvort þarna er um tvíverknað að ræða og að hve miklu leyti hann er óumflýjanlegur.

Herra forseti. Við teljum að Löggildingarstofan sé hæfust til þess að taka að sér þetta hlutverk. Við teljum að hún fullnægi þeim skilyrðum sem sett eru til slíkrar stofnunar og treystum henni fyllilega til þess. Að okkar mati verður það fyrst og fremst að byggjast á því hvað við teljum í þessum efnum og höfum ekki borið það neitt sérstaklega undir þá aðila sem eiga að taka við tilkynningum frá okkur. Ef eitthvað annað kemur í ljós í framtíðinni, er að sjálfsögðu hægt að gera þar breytingu á en ég tel enga ástæðu til þess að ætla það. Hér er um að ræða stofnun sem er fyrir hendi í íslenska stjórnkerfinu og hefur alla burði til að taka þetta að sér og það er langhagkvæmast á allan hátt að koma því þar fyrir. Það er rétt sem hv. þm. sagði að það verður auðvitað gert í umboði utanrrn. og það er byggt á því að við höfum fullt traust á þessari stofnun. Um kostnað er það að segja að álitið er að þessi upphæð muni nægja. Ég skal ekkert fullyrða um það hvort annað eigi eftir að koma í ljós í framtíðinni. Auðvitað er þetta alþjóðlega samstarf að vinda upp á sig og alþjóðleg viðskipti eru að aukast og við gerum okkur ekki fyllilega grein fyrir því hvað þetta getur orðið umfangsmikið í framtíðinni. Við núverandi aðstæður telja menn að einn starfsmaður eigi að anna því að sinna þessu verkefni og kostnaðaráætlunin er byggð á því. Hvað varðar tvíverknað er alveg ljóst að þessar stofnanir, annars vegar Evrópustofnanirnar og hins vegar Alþjóðaviðskiptastofnunin, gera mismunandi kröfur og mismunandi samningar eru þar í gangi. Alþjóðaviðskiptastofnunin verður sífellt umfangsmeiri stofnun. Þar hafa verið gerðir miklir samningar en hins vegar brást það á fundinum í Seattle að ganga frá mjög mikilvægum samningum sem hefðu m.a. varðað þetta viðfangsefni. En ég geri ráð fyrir því að í nánustu framtíð verði gengið til nýrrar lotu og gengið frá því máli. Nú skal ég ekki fullyrða um það hvernig þessi mál þróast í framtíðinni. Vonandi þróast þau í þá átt að það verði jafnvel nægilegt að Alþjóðaviðskiptastofnunin hafi ein umsjón með öllum slíkum málum því að alþjóðaviðskiptin þurfa að komast í þann farveg að þau séu sambærileg og þau séu samræmd. Þannig er það ekki í dag og meðan það ástand ríkir verður ekki hjá því komist að vinna þetta þannig, þ.e. annars vegar á grundvelli samningsskuldbindinga okkar gagnvart Evrópska efnahagssvæðinu og hins vegar á grundvelli samningsskuldbindinga okkar gagnvart WTO eða Alþjóðaviðskiptastofnuninni.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin og að sjálfsögðu var spurning mín hvað varðar Löggildingarstofuna ekki fram borin af neinu vantrausti til þeirrar stofnunar. Ég treysti henni að sjálfsögðu fullkomlega fyrir svona verkefni og ég geri ráð fyrir því að það sé hagkvæmt fyrirkomulag að fela henni að annast þetta og augljóslega mun praktískara fyrirkomulag en setja upp eitthvert sjálfstætt batterí í þessum efnum. Hinn möguleikinn hefði væntanlega verið sá að ráðuneytið sjálft hefði í sérstakri deild eða með sérstökum starfsmanni annast þetta. Ef engin stjórnskipuleg vandkvæði eru á því að fela slíkum aðila þetta hlutverk geri ég ekki neinar athugasemdir við það en ég leyfi mér enn að draga í efa að það muni duga lengi að hafa í því einn starfsmann en þó getur svo sem vel verið að ég sé óþarflega svartsýnn í þeim efnum. Varðandi Alþjóðaviðskiptastofnunina þá deili ég þeirri skoðun með hæstv. utanrrh. Ég hefði miklu frekar viljað sjá þróun mála fara í þá átt að samræmdar almennar leikreglur í alþjóðaviðskiptum færðust meira til Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og yrðu heimsreglur en í minna mæli yrði um að ræða blokkamyndun eða reglur sem tækju til tiltekinna svæða. Að því leyti er þróun alþjóðamálanna mótsagnakennd. Annars vegar er verið að reyna að útfæra og útvíkka alþjóðlegar reglur sem eru að sjálfsögðu til góða svo fremi sem þær eru sanngjarnar og taki eðlilegt tillit til hluta eins og umhverfismála og stöðu þróunarríkja. Hins vegar er í gangi ákveðin tilhneiging til blokkamyndunar milli stóru viðskiptasvæðanna, Evrópusambandsins, Ameríku og Asíu. Á þetta hefur oft verið bent en kannski er ekki auðvelt úr því að ráða. Ég er tvímælalaust þeirrar skoðunar æskilegt væri að breyttu breytanda að þessar reglur yrðu fyrst og fremst heimsreglur og vistaðar hjá Alþjóðaviðskiptastofnuninni.

Herra forseti. Ég leyfi mér eina ferðina enn að mæla fyrir till. til þál. um endurskoðun viðskiptabannsins á Írak. Flutningsmenn að tillögunni ásamt mér eru hv. þingmenn Margrét K. Sverrisdóttir, Össur Skarphéðinsson og Ögmundur Jónasson. Þetta mun vera, herra forseti, í fimmta sinn sem þessi þáltill. er flutt lítt breytt eða óbreytt. Tillgr. er stutt og svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að viðskiptabannið á Írak verði tafarlaust tekið til endurskoðunar. Einnig verði mótuð sú stefna að viðskiptahindrunum verði aldrei beitt við þær aðstæður að almenningur, ekki síst börn, líði beinan skort af þeim sökum.`` Herra forseti. Eins og áður sagði er verið að endurflytja tillögu sem oft áður hefur verið hreyft. Því miður verður að segja þá sögu eins og hún er að málið hefur aldrei orðið útrætt á þingi og reyndar aldrei verið afgreitt frá hv. utanrmn. Verður að segja að það er flutningsmanni og væntanlega öllum flutningsmönnum talsverð vonbrigði að mál af þessu tagi skuli geta legið fyrir þinginu árum saman án þess að fá afgreiðslu. Skemmst er frá því að segja, herra forseti, að ástand mála í Írak hefur síst skánað. --- Ég ætla að forvitnast um hvort hæstv. utanrrh. er ekki viðstaddur áframhaldandi umræður um utanríkismál sem eru á dagskrá. Geri ég að sjálfsögðu engar athugasemdir þó hæstv. ráðherra þurfi að bregða sér frá, en vildi a.m.k. vita af því ef hæstv. ráðherra er á förum. Ástandið í Írak, herra forseti, hefur síst skánað og tala látinna af völdum hungursneyðar, lyfjaskorts og af öðrum ástæðum hækkar jafnt og þétt. Til marks um hversu alvarlegt þetta ástand er má nefna að nú nýverið sagði æðsti yfirmaður Sameinuðu þjóðanna á svæðinu, Hans von Sponeck, yfirmaður hjálparstarfs Sameinuðu þjóðanna í Írak, af sér eftir að hafa árangurslaust um margra mánaða og missira skeið hvatt til þess að viðskiptabanninu yrði aflétt. Hans von Sponeck telur tekjur Íraka af takmarkaðri olíusölu engan veginn duga fyrir nauðþurftum þessara 22 milljóna þjóðar. Í skýrslu Kofis Annans, aðalritara Sameinuðu þjóðanna, til 51. fundar allsherjarþingsins kemur fram að um 4 milljónir Íraka, aðallega börn undir fimm ára aldri væru hrjáðar af vannæringu. Samkvæmt upplýsingum sem fram koma í Morgunblaðsgrein eftir framkvæmdastjóra Rauða kross Íslands í mars 1998 var áætlað að um 80% þjóðarinnar hefðu litlar sem engar tekjur. Læknisþjónusta og starfsemi sjúkrahúsa er í lágmarki og heilsufari þjóðarinnar hrakar að sama skapi. Írakar hafa búið við nær algert viðskiptabann í um áratug. Um 1,5--1,7 milljónir manna hafa látist í kjölfar bannsins, meiri hlutinn börn. Þessar mannfórnir eru þar með orðnar með því mesta sem orðið hefur hjá einni þjóð frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Herra forseti. Hans von Sponeck er ekki einn um það af þeim sem gjörþekkja til ástandsins í Írak að segja af sér embætti og treysta sér ekki til að bera ábyrgð á framkvæmd viðskiptabanns Sameinuðu þjóðanna á þessu svæði. Forveri hans í embætti, Denis Halliday, sem var þá einn af reyndustu, háttsettustu og virtustu yfirmönnum Sameinuðu þjóðanna á þessu sviði sagði af sér embætti af nákvæmlega sömu orsökum og hefur síðan gerst einn ötulasti talsmaður þess að þessu misheppnaða viðskiptabanni verði aflétt. Nokkrum dögum eftir að Hans von Sponeck sagði af sér, sagði næstæðsti eða einn af æðstu yfirmönnum Sameinuðu þjóðanna á svæðinu, Jutta Burghart, virtur austurrískur erindreki Sameinuðu þjóðanna einnig af sér embætti af sömu ástæðum og fleiri mætti þar til nefna. Allt þetta fólk og fjölmargir fleiri hafa barist ötullega fyrir því að þessu viðskiptabanni verði aflétt, að því hörmungarástandi sem þarna er að valda miklum mannfórnum verði aflétt. Að Sameinuðu þjóðirnar og aðildarríkin sjái að sér, horfist í augu við það að viðskiptabannið á Írak er ekki að skila tilætluðum árangri, þ.e. þeim að koma ógnarstjórn Saddams Husseins frá völdum heldur þvert á móti situr hann sem fastast og margir telja að einmitt viðskiptabannið hafi auðveldað honum að halda heljargreipum sínum á þessari hrjáðu þjóð. Herra forseti. Nú er svo komið að það eru fyrst og fremst tvær þjóðir sem styðja þetta viðskiptabann í krafti sterkrar stöðu sinnar, þ.e. Bandaríkjamenn og Bretar, og því orka menn ekki að fá því aflétt. Sú spurning hlýtur því að vakna hvort Ísland geti ekki a.m.k. lagt sitt lóð á aðrar vogarskálar en þær sem þessi tvö ríki ein hafa kosið að velja. A.m.k. er hart við það að búa ef starfhættir á hinu háa Alþingi eru þannig að það taki næstum áratug og kannski takist það aldrei að fá fram afstöðu Alþingis í þessu efni. Viljum við eða viljum við ekki að atkvæði Íslands og rödd Íslands á alþjóðavettvangi sé skýr í máli af þessu tagi? Hvað vill meiri hluti alþingismanna? Vill hann að Íslendingar styðji þetta viðskiptabann og beri ábyrgð á því og afleiðingum þess --- og ég minni á að við höfum fyrir okkar leyti fullgilt það með auglýsingum hér á heimavettvangi --- eða viljum við fela talsmönnum okkar á alþjóðavettvangi og þar með talið auðvitað ekki síst hæstv. utanrrh., að beita sér fyrir breytingu í þessum efnum? Það er allt og sumt, herra forseti, sem hér er verið að fara fram á. Ég spyr einnig, herra forseti: Er ekki möguleiki að fá menn til þess að endurmeta afstöðu sína til þessa máls, hæstv. utanrrh., sem hefur auðvitað fylgst með framgangi mála á þessu svæði og verður eins og við öll hin að horfast í augu við að þarna hafa hlutirnir orðið allt aðrir en ætlað var? Þegar sá sem hér talar flutti í fyrsta sinn tillögu um að aflétta þessu viðskiptabanni eða a.m.k. að framkvæmd þess yrði endurskoðuð, þá voru þær raddir út af fyrir sig ekki mjög margar. Það skal viðurkennt, enda kannski ekki orðið jafnljóst og nú er hvaða afleiðingar það væri að hafa. En þetta hefur breyst og ég leyfi mér að fullyrða að nú sé svo komið að hinar raddirnar sem reyna enn þá að mæla þessu bót séu að verða einangraðar og fáar. Ég hreyfði þessu máli á vettvangi Norðurlandaráðs fyrir tveimur, þremur árum síðan, herra forseti, og þar leit lengi vel út fyrir mjög góða samstöðu um að Norðurlandaráð ályktaði og beindi til ríkisstjórna Norðurlandanna mjög sambærilegum texta og þeim sem hér er fluttur í tillöguformi. Það var ekki fyrr en komið var til umræðna um tillögu frá forsætisnefnd um að afgreiða málið með mjög jákvæðum hætti sem andstaða birtist við það. Og hvaðan halda menn að hún hafi komið, herra forseti. Hún kom úr röðum íhaldsmanna frá Íslandi. Það voru í raun einu raddirnar sem upp komu og dugðu reyndar til þess að koma í veg fyrir að Norðurlandaráð tæki afstöðu í málinu svipað og hér er lagt til. Herra forseti. Vegna þess hversu gamalkunnugt þetta mál er ætla ég ekki lengja hér um það umræður. Ég tel mig í raun ekki þurfa að eyða löngum tíma í að rökstyðja að ástand það sem þarna viðgengst getur ekki gengið. Alþjóðasamfélagið er á himinhrópandi villigötum ef það heldur þessu viðskiptabanni til streitu, liggur mér við að segja, í rauninni algerlega burt séð frá því hvaða þjóðréttarlegar eða pólitískar réttlætingar sem menn telja sig hafa haft fyrir því á sínum tíma og/eða hafa jafnvel enn. Ástandið er ósköp einfaldlega þannig í þessu landi að við getum ekki horft á það viðgangast. Það er algjörlega sambærilegt hvað neyð almennings, hungursneyð, barnadauða og aðra slíka hluti varðar við það sem t.d. vofir yfir í Mósambík og veldur því að alþjóðasamfélagið er núna að grípa til umfangsmikilla hjálparaðgerða þar. Ég sé ekki að mönnum sé nokkur kostur að standa samtímis þannig að málum að þar sem náttúruhamfarir valda neyð og yfirvofandi hungursneyð eða mannfórnum, komi menn með hjálparhönd sem að sjálfsögðu er gott og rétt, en réttlæti hins vegar slíka hluti með því að tiltekin þjóð hafi verið svo ógæfusöm að hafa yfir sér harðstjóra þegar ljóst er að menn eru ekki að ná neinum minnsta árangri í því að koma honum frá völdum með þeim aðgerðum sem beitt er. Ég skal fúslega viðurkenna að ég tel að menn hafi vel getað rökstutt og haft þá skoðun á fyrstu árunum eftir Flóabardaga að á það mætti láta reyna hvort unnt væri með þessum hætti að einangra á alþjóðavettvangi og koma frá ógnarstjórn Saddams Husseins. En ég tel að sá reynslutími sé fyrir löngu liðinn og miklu meira en það, herra forseti. Viðskiptabannið hefur varað í áratug og það er ekkert fararsnið á Saddam Hussein og hann og stjórnarflokkur hans sem einn öllu ræður í Írak, virðast hafa ef eitthvað er enn öflugri tröllatök á þessari stríðsþjáðu þjóð en fyrr. Saga Íraks á síðustu áratugum eða síðustu 15, 20 árum, herra forseti, er mikil sorgarsaga, mikil ógæfusaga. Í Írak var þróaðasta þjóð Miðausturlanda sem bjó við bestu lífskjör, fyrir utan þá Ísrael, og háþróaðasta atvinnulíf og samfélag á margan hátt. Þar var t.d. heilbrigðisþjónusta slík að hún nálgaðist að standast fullan samanburð við það sem vestrænar kröfur gera enda voru Írakar þjóð sem naut mikillar velvildar á Vesturlöndum og var studd af vestrænum ríkisstjórnum allt fram á mánuðina fyrir Persaflóastríðið. Ríkisstjórn Íraks og Saddams Husseins naut sérstakrar velvildar Bandaríkjamanna og Breta á meðan þeir stóðu í hernaðinum við óvininn sem búið var að skilgreina í Miðausturlöndum sem númer eitt, þ.e. Íran. Á þeim tíma dældu ríkisstjórnir Bandaríkjanna og Bretlands einkum og sér í lagi, en fleiri Vesturlandaþjóða, fjármagni og hergögnum til Íraks. Það er því ekki svo, herra forseti, að Vesturlönd beri enga ábyrgð á því ástandi sem þarna er. Það er nú ekki svo. Sagan leiðir annað í ljós og margir telja að í raun hafi átt sér stað ótrúlegir hlutir í alþjóðasamskiptum þegar Vesturlönd sneru skyndilega við blaðinu og hófu styrjöld gegn Írak og telja að Írakar hafi haft ástæðu til að ætla að þeir ættu allt öðru að mæta mánuðina áður en styrjöldin hófst. En hvað sem þeirri sögu allri líður --- það verður óðum viðfangsefni sagnfræðinga að draga þá hluti fram í dagsljósið og ég óttast nú að hlutur margra Vesturlanda teljist þá ekki ákaflega góður svo sem þeirra sem hafa haft hvað mestar áhyggjur af því að Írakar kynnu að koma sér upp efnavopnum, þ.e. sömu þjóða og aðstoðuðu Írak við að ná tökum á þeirri tækni á meðan Írak stóð í hernaðinum við Íran --- þá held ég að við eigum að hafa þann þroska til að bera að slá striki yfir slíkt, hvaða afstöðu sem við höfum haft til þeirra hluta og hvernig sem sjónarmið og rökræður hafa gengið í gegnum tíðina og horfast í augu við ástandið þarna eins og það er. Það er ekki verjandi. Við getum ekki horft upp á þá hluti sem þarna eru að gerast. Þeir samrýmast engan veginn öðrum grundvallarleikreglum og mannréttindaákvæðum. Ef eitthvað er hörmulegt brot á mannréttindum, ef eitthvað nálgast það að vera þjóðarmorð, þá er það það sem er að gerast í Írak í dag. Þjóðin er að falla og heilar kynslóðir írakskra barna eru að þurrkast út og þær sem eftir lifa munu bera þess merki ævilangt sökum vannæringar og misþroska sem af þessu hörmulega ástandi skapast. Þannig er til að mynda engin leið að lesa ákvæði Genfarsáttmálanna og komast að annarri niðurstöðu en þeirri að ástandið í Írak er brot á þeim, brot á öllum þeim mannréttindaviðmiðunum sem okkur er tamt að taka okkur og þá held ég að við eigum að ýta til hliðar deilum um það hverjum sé um að kenna, börnin deyja samt og það krefst þess að við beitum okkur fyrir því, herra forseti, að staða þessara mála verði endurskoðuð. Það að hafast ekki að og horfa áfram árum eða áratugum saman á þetta ástand er líka ábyrgðarhlutur.

Herra forseti. Ég kem hér upp til þess að lýsa stuðningi mínum við þessa tillögu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og meðflutningsmanna hans. Ég tel að tillögugreinin sé skynsamlega saman sett. Það er auðvitað alveg ljóst að það verður að endurskoða þetta viðskiptabann. Það hefur engan veginn þjónað tilgangi sínum. Hörmungarnar sem Írakar hafa mátt líða vegna þess á liðnum áratug eru slíkar að ég býst við að fáir geri sér grein fyrir hvað er að gerast í Írak í raun og veru. Auðvitað hafa ekki margir átt þess kost að kynna sér ástandið þar en við lestur blaðagreina og skýrslna um þessi mál er auðvitað alveg ljóst að viðskiptabannið er ekkert minna en ósýnilegt stríð á hendur íröksku þjóðinni. Og hverjir eru það sem líða fyrst í stríði? Það eru að sjálfsögðu þeir sem minnst mega sín. Það eru börnin, það er gamla fólkið og svo að lokum falla hinir fullorðnu líka. Það er ekkert minna en siðferðileg skylda okkar á hinu háa Alþingi að beita mætti okkar þannig að þetta viðskiptabann verði tekið til tafarlausrar endurskoðunar. Ég skora á hæstv. utanrrh. að beita sér fyrir því að þessi þáltill. verði samþykkt þannig að við getum beitt okkur á alþjóðlegum vettvangi fyrir slíkri endurskoðun. Hv. flm. Steingrímur J. Sigfússon skýrði hér ítarlega ástæður þess hvers vegna þetta viðskiptabann hefur engan veginn þjónað tilgangi sínum, ég hef litlu við það að bæta. En mér finnst mjög mikilvægt að menn gleymi því ekki að í ákvæðum og umfjöllun um viðskiptabann er því ætíð hnýtt aftan við að þeir sem setji á viðskiptabann gagnvart öðrum þjóðum séu meðvitaðir um hvaða afleiðingar það hafi með tilliti til mannúðarsjónarmiða og til lífs almennings í þeim löndum sem verða fyrir slíku. Staðreyndirnar liggja fyrir. Hörmungarnar sem þetta viðskiptabann m.a. hefur leitt yfir íröksku þjóðina eru slíkar að ekkert réttlætir þær og það er alveg ljóst að sá áratugur sem liðinn er síðan þetta bann var sett á hefur gert okkur ljóst að viðskiptabönn virka illa eða ekki á harðstjóra, á einræðisríki. Þau geta virkað á lýðræðisríki. En það hlýtur að leiða af hugsuninni að baki viðskiptabanninu að þrýstingur myndist frá almenningi á stjórnvöld, þrýstingur sem jafnvel leiðir til þess að þau fari frá. Ekkert slíkt er uppi á teningnum í Írak. Það er löngu ljóst og þess vegna er um gjörsamlega misheppnaða aðgerð að ræða. Við vitum líka að viðskiptabannið á Júgóslavíu hefur eitt og sér líklega styrkt Milosevic meira í sessi en margt annað. Það er reyndar önnur umræða en hins vegar tengist það þeirri almennu umræðu um gildi viðskiptabanna og hvort þau séu í raun til nokkurs þegar einræðisríki eða harðstjórar eru annars vegar. Þetta er brýn og þörf tillaga, herra forseti. Ég lýsi enn og aftur yfir stuðningi mínum við hana og von minni til þess að hið háa Alþingi sjái sér fært að samþykkja hana núna hér í þetta sinn.

Herra forseti. Viðskiptabönn eins og það sem alþjóðasamfélagið hefur sett á Írak hefur oft í sögunnar rás dugað til þess að knésetja harðstjóra og einræðisseggi af þeirri tegund sem Saddam Hussein er. Það var þess vegna ekkert skrýtið að menn skyldu velta því fyrir sér í upphafi að grípa til þess ráðs. Ég minnist þess að einn mætur flokksbróðir minn skrifaði einu sinni góða grein um það mál þar sem hann hvatti mjög til þess að slíkum aðferðum yrði beitt og nefndi og rökstuddi sérstaklega gildi þess að setja viðskiptabann á Írak. Um tíma var ég jafnvel nokkuð tekinn af þeim rökum. Eigi að síður hef ég frá upphafi haldið við þá skoðun mína að viðskiptabannið á Írak þjónaði ekki tilgangi sínum. Og nú held ég að engum blöðum sé um það að fletta að sagan hefur sýnt að það þjónar ekki tilgangi sínum heldur öfugum tilgangi, þ.e. alveg eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir gerði að umræðuefni í ræðu sinni áðan, að viðskiptabann á Júgóslavíu hafi styrkt Milosevic í sessi, þá hefur hið sama í reynd gerst innan Íraks. Það er varla hægt að draga aðra ályktun af því. Saddam Hussein hefur notað þá sem reka viðskiptabannið og eru helstu málsvarar þess sem grýlu til að sameina þjóð sína gegn andstæðingi utan frá. Þetta held ég, herra forseti, að hafi leitt til þess að staða hans hefur ekki veikst. Það mætti jafnvel færa nokkur rök að því að hún hafi á vissan hátt upp á síðkastið styrkst. Það er alveg ljóst að þær staðreyndir sem fyrir liggja hníga allar að því að viðskiptabannið hefur leitt miklar hörmungar yfir þá sem eiga enga sök á þeim atburðum sem þarna gerðust. Það eru fyrst og fremst börn, aldraðir og sjúklingar sem eiga um sárt að binda. Fyrir liggur að í kjölfar Flóabardaga hafa dáið af völdum viðskiptabannsins sennilega 1,5--1,7 milljónir einstaklinga. Þetta er sex eða sjö sinnum fleiri en núlifandi Íslendingar. Ég held, herra forseti, að við verðum að læra af reynslunni. Ég er þeirrar skoðunar að þetta viðskiptabann sé blettur á Vesturlandaþjóðum og ég er algjörlega sannfærður um að nauðsynlegt sé að við gerum það sem við getum til þess að hrinda því. Ég vissi ekki það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi í ræðu sinni að það hefði næstum verið komið samþykki fyrir einhvers konar ályktun af því tagi innan Norðurlandaráðs en það hefðu verið íslenskir íhaldsmenn sem fyrst og fremst hefðu þar gengið gegn því. Það þykir mér miður, herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að íslenka þjóðin eigi að beita sér eftir megni að hrinda þessu viðskiptabanni.

Herra forseti. Ég tel mjög mikilvægt að þetta mál sé rætt á hv. Alþingi og ég heyri að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ræðir það nokkuð á annan hátt en hann hefur gert á undanförnum árum og ég vil þakka honum fyrir það. Það er annar tónn í málflutningi hans og ég virði þær skoðanir sem þar koma fram og tel mikilvægt að þetta mál sé rætt á þann hátt hér á hv. Alþingi. Það liggur alveg ljóst fyrir að Frakkar, Kínverjar og Rússar hafa haldið því fram í öryggisráðinu að Írakar hafi fullnægt kröfum öryggisráðsins sem eru settar fram í ályktunum þess. Bandaríkjamenn og Bretar hafa hins vegar sagt að það eigi eftir að svara fjölda spurninga um efnavopn og margt fleira. Og í ályktun nr. 1284/1999 ályktaði öryggisráðið að þar sem Írak hafi ekki fullnægt öllum skilyrðum ályktunar 686/1991 væri ekki unnt að aflétta viðskiptaþvingunum. Eins og kunnugt er gerði ályktun 1284 ráð fyrir því að sett yrði á laggirnar ný eftirlits- og rannsóknarnefnd til að annast vopnaeftirlit í Írak og var henni ætlað að fylgja því eftir að íröksk stjórnvöld játist undir ályktanir öryggisráðsins. Sú eftirlitsnefnd leysti fyrri vopnaeftirlitsnefnd frá 1991 af hólmi en sú nefnd hafði sætt mikilli gagnrýni undir það síðasta. Hin nýja eftirlitsnefnd hefur ekki hafið störf af fullum krafti. Búið er að skipa nefndina og enn er verið að vinna að skipulagslegum atriðum sem tryggja mun hlutlaust yfirbragð hennar. Og sem kunnugt er er það hinn sænskættaði Hans Blix sem mun stýra störfum hennar. Utanríkisráðherrar Norðurlandanna ræddu þetta mál á fundi sínum í Kaupmannahöfn nýlega. Segja má að það sé samhljóða álit okkar að við vonumst eftir því að hin nýja nefnd undir forustu Hans Blix muni geta varpað betra ljósi á það sem er að gerast í Írak þótt mikil vitneskja sé um það fyrir. Það liggur alveg ljóst fyrir að þar eiga miklar hörmungar sér stað. Tekjur af olíusölu Íraka renna í sjóð undir stjórn Sameinuðu þjóðanna og sá sjóður á að renna til mannúðarmála. Það er hins vegar mat manna að þrátt fyrir nýlegar hækkanir á olíuverði og þá um leið meiri tekjur í þenna umrædda sjóð hafi ástand mannúðarmála þarna á svæðinu alls ekki tekið þeim framförum sem menn hefðu viljað sjá og eftirlitsmenn samtakanna viðurkenna mjög mikla erfiðleika fólks í Írak og telja jafnframt að olíusölukerfið og mannúðaraðstoðin hafi þó haft verulega jákvæð áhrif. Það verður þó að hafa það í huga að íröksk stjórnvöld hafa hindrað þetta starf vísvitandi, hafa í reynd hindrað að þessi mannúðaraðstoð geti skilað sér, sem er mjög alvarlegt. Og það er alveg ljóst að standa hefði mátt mun betur að matvælaaðstoð á svæðinu og lyfjadreifingu og íröksk stjórnvöld geta að sjálfsögðu ekki firrt sig þeirri ábyrgð. Frá upphafi hafa íröksk stjórnvöld selt olíu fyrir rúmlega 18 milljarða Bandaríkjadollara, sem varið hefur verið til kaupa á varningi í þágu mannúðaraðstoðar og dreift bæði af stjórnvöldum þar og starfsmönnum Sameinuðu þjóðanna. Ýmsar stofnanir Sameinuðu þjóðanna vinna að heilbrigðismálum í Írak, m.a. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin, Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna og þær stofnanir hafa reynt að gera sitt ýtrasta til þess að koma þarna til aðstoðar. Reynt var að ná til barna á aldrinum þriggja til fimm ára á sl. ári og m.a. má nefna að UNICEF hefur annast bólusetningu gegn lömunarveiki og það hefur tekist sem betur fer að ná til að því talið er 99% barna undir fimm ára aldri í landinu. Það er hins vegar ljóst að margt er ógert og hörmungarnar eru miklar. Mér finnst vissulega koma til greina að aflétta þessu viðskiptabanni. En við verðum að hafa það í huga að það er aðeins tvennt sem Sameinuðu þjóðirnar geta gert. Það er annars vegar að beita viðskiptabanni og hins vegar valdbeitingu. Og við skulum líka hafa það í huga í þessu sambandi að jafnvel þótt viðskiptabanninu verði aflétt er hörmungum þarna ekki lokið. Hörmungum barnanna er ekki lokið. Þarna ríkir skelfilegt ástand sem er fyrst og fremst á ábyrgð þess harðstjóra sem þar er við völd. Vissulega er rétt að það ber að hafa uppi efasemdir um hvernig harðstjórar skuli meðhöndlaðir. En það hlýtur að vera skylda lýðræðisaflanna í heiminum og þeirra sem berjast fyrir mannúð og mannvernd að berjast gegn slíkum illum öflum með þeim tækjum sem til eru. En það er slæmt til þess að vita að stundum bitnar það á þeim sem síst skyldi og alltaf á að endurmeta það. Það er samdóma álit Norðurlandanna að endurmeta beri þetta mál m.a. í ljósi þess sem kemur út úr því starfi sem er nú undir forustu Hans Blix sem við höfum mikla tiltrú á. Við munum að sjálfsögðu endurskoða afstöðu okkar til þessa máls með reglulegum hætti eins og við höfum gert. En ég tel eðlilegt og nauðsynlegt að Norðurlöndin hafi samstarf sín á milli í þessu mikilvæga máli. Hin Norðurlöndin hafa meiri möguleika á því að fylgjast með málum á þessu svæði og við Íslendingar nýtum okkur þá þekkingu og viljum hafa samstarf við þau. En okkur er það eitt í huga að vinna að því að koma þessum málum til betri vegar eins og hefur verið gert í Suður-Afríku og fyrrum Júgóslavíu, því að viðskiptabann er það sem við höfum beitt og munum beita. Því er beitt til að koma framtíðarkynslóðum til hjálpar. En ef það snýst upp í andhverfu sína, þá ber vissulega að endurskoða það. Í því sambandi vil ég sérstaklega hafa það í huga að þessi valdsmaður í Írak hefur beitt sér skipulega fyrir því að mannúðaraðstoðin komist ekki til skila til þess að fá meiri samúð heimsins, því í huga hans skiptir engu máli hvort milljón barna deyi ef það eitt getur orðið til þess að efla völd hans.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þær umræður sem hér hafa orðið um þessa tillögu og ég leyfi mér að túlka það svo að það sé ekki bara ég sem hafi fjallað um þetta í einhverri annarri tónhæð en stundum áður. Mér finnst að andinn í þessari umræðu allri og þar á meðal í ræðu hæstv. utanrrh. gefi tilefni til að ætla, sem er auðvitað mjög eðlilegt, að menn séu að endurmeta viðhorf sín í þessu sambandi ósköp einfaldlega í ljósi þeirra staðreynda sem við mönnum blasa og draga lærdóm af þeirri löngu sögu sem þarna er orðin. Annað væri að sjálfsögðu óeðlilegt. Ég vil taka það skýrt fram, þótt ég kæmi ekki inn á það í framsöguræðu minni en þess er getið í greinargerð, að ég er ekki þeirrar skoðunar að beiting viðskiptalegra aðgerða, viðskiptaþvingana af einhverju tagi geti ekki verið árangursrík aðferð í alþjóðasamskiptum. Dæmin sýna hið gagnstæða og t.d. er í greinargerðinni vitnað í þann þátt sem viðskiptahindranir gagnvart kynþáttaaðskilnaðarstefnunni í Suður-Afríku áttu í að fella þá stefnu. Reyndar var þar um að ræða samþættar aðgerðir, pólitíska einangrun og viðskiptalegar aðgerðir sem aldrei urðu að algjöru viðskiptabanni en voru verulega samskiptatakmarkanir, pólitísk einangrun. Enginn vafi á því að gagnvart þeirri þjóð höfðu hlutir eins og bann við samskiptum á íþróttasviðinu og ýmsu slíku einnig umtalsverð áhrif. En þar var, eins og réttilega kom fram í máli hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur, við talsvert aðrar aðstæður að etja. Þar náði andstaða almennings upp til stjórnvalda. Þar voru mikilvægir viðskiptahagsmunir í húfi bæði innlendir og erlendir. Þrýstingur kom því fram á mjög mörgum vígstöðvum, í fjölmiðlum og annars staðar sem alls ekki er til að dreifa í landi eins og Írak, þar sem ríkir einræðisstjórn, harðstjórn sem hefur fjölmiðla í sínum höndum og þar sem almenningur getur ekkert annað en liðið og þolað hörmungarnar og hefur í raun og veru enga möguleika til þess að láta andúð sína í ljós eða koma henni fram. Ég minni að lokum á í þessu sambandi að það var svo að fulltrúar meiri hluta suður-afrísku þjóðarinnar báðu um viðskiptaaðgerðirnar. Afríska þjóðarráðið fór um heiminn og hvatti til þeirrar viðskiptalegu einangrunar á Suður-Afríku sem smátt og smátt komst á. Reyndar varð Ísland því miður eitt af síðustu ríkjum heims til að taka upp í sína löggjöf reglur um viðskiptabönn á Suður-Afríku. Okkar saga í þeim efnum er því kannski ekkert allt of fögur. Það var ekki fyrr en sá sem hér stendur hafði flutt um það tillögur á Alþingi í tvö eða þrjú ár að stjórnvöld loksins komust í gang með að banna innflutning á vörum frá Suður-Afríku og hér hættu að sjást Del Monde ávaxtadósir og annað slíkt í hillum sem fram að þeim tíma voru hér í viðskiptum á Íslandi og Ísland sennilega síðast Vestur-Evrópulanda til þess að leyfa vöruinnflutning frá Suður-Afríku. En það er önnur saga. Herra forseti. Það sem ég vil leggja áherslu á varðandi beitingu viðskiptaþvingana er að þær verði að skoða í ljósi aðstæðna hverju sinni. Það held ég að sé lærdómurinn af þessu. Það er ekkert eitt til sem heitir viðskiptaþvinganir eða viðskiptabönn með sameiginlegum áhrifum án tillits til aðstæðna. Þvert á móti getur tæki sem gagnlegt er á einum stað og leiðir mögulega til þess að hægt sé að knýja fram breytingar án róttækari aðgerða eða valdbeitingar snúist upp í algjöra andhverfu sína annars staðar. Það er það sem við horfumst í augu við. Í öðru lagi, herra forseti, held ég að menn verði að horfa á að ekki er hægt að bíða þess endalaust, svo árum eða áratugum skiptir, að slíkar aðgerðir skili hugsanlega árangri. Það er ekki hægt að dæma heilar þjóðir og heilar kynslóðir til hörmunga árum eða áratugum saman í von um að það skili kannski árangri að lokum. Það er ósköp einfaldlega of dýrt og ekki verjandi. Það er ekki réttlætanlegt. Horfum t.d. til þess að aðgerðir af þessu tagi munu ekki einungis valda hörmungum og nauð hjá núlifandi kynslóð í landi eins og Írak. Þær munu hafa áhrif á þróunarmöguleika þessa ríkis og lífskjör komandi kynslóða áratugi fram í tímann. Þetta land sem var eitt hið þróaðasta í Miðausturlöndum er nánast komið aftur á steinaldarstig, samanber það sem áður var vitnað til. Nánast yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar hefur engar tekjur, atvinnulífið er hrunið, innviðir samfélagsins eru hrundir, samgöngur, veitukerfi, orkuframleiðsla og annað slíkt. Þjóðin hefur að einhverju leyti dregið fram lífið með því að ganga á eignir sínar sem voru talsverðar og selja þær á svartamarkaði. Nú eru þær að verða uppurnar nema hjá fámennri yfirstétt sem haft hefur aðstöðu til þess í krafti spillingar að ná til sín verðmætum. Þar af leiðandi er fram undan enn þá meiri hungursneyð enn þá stærri hluta þjóðarinnar að mati þeirra sem gerst til þekkja. Við getum auðvitað tekið fleiri dæmi úr sögunni. Ég tel t.d. að þær erfiðu aðstæður sem kúbverska þjóðin hefur verið dæmd til um áratugaskeið vegna hins svívirðilega viðskiptabanns, einhliða viðskiptabanns Bandaríkjanna á Kúbu, séu nánast hliðstæða að þessu leyti. Þar eru margar kynslóðir þjóðarinnar dæmdar til verri lífskjara og skertra þróunarmöguleika vegna óréttmætra aðgerða af þessu tagi. Það á ekki að vera leyfilegt. Það er siðferðilega óverjandi, herra forseti. Það er rétt að hér komi fram að því miður er það ekki bara þessi hernaður sem að íröksku þjóðinni beinist, þ.e. viðskiptabann með hörmulegum afleiðingum. Þessi þjóð sætir því líka að á hana eru gerðar loftárásir og í raun ríkir þar styrjaldarástand. Ég hygg að árásarferðir bandarískra og breskra herflugvéla á landið skipti frekar hundruðum en tugum á undanförnum mánuðum. Þar af leiðandi er hernaðurinn enn í gangi með tilheyrandi mannfórnum og umtalsverðu falli óbreyttra borgara svo tugum ef ekki hundruðum skiptir á síðustu mánuðum svo dæmi sé tekið. Miklar loftárásir á svæðinu í sunnanverðu Írak, til að mynda í nágrenni við borgina Basra, hafa að mati hjálparstofnana valdið umtalsverðu mannfalli og ekki síst hjá óbreyttum borgurum. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir það sem hann sagði um mikilvægi þess að mál þetta verði afgreitt hér og fái umfjöllun. Ég leyfi mér að vona að í því felist stuðningur ráðherrans við að Alþingi taki á málinu og að utanrmn. brjóti nú í blað og ljúki umfjöllun sinni um það, þó ekki væri nema til þess að láta það ekki viðgangast árum saman að brennandi mál af þessu tagi sé svæft í nefnd. Það er vansi fyrir Alþingi Íslendinga að hlutirnir gangi þannig til og því bind ég vonir við að loksins náist afgreiðsla á þessu máli. Það er viðbúið að ég endurflytji tillögu mína á vettvangi Norðurlandaráðs í ljósi þess sem hæstv. ráðherra upplýsti hér um umfjöllun utanríkisráðherra Norðurlanda um þetta mál. Ég minnist þess að vísu að í umsögnum um tillöguna töldu sumir af utanríkisráðherrum eða sum utanríkisráðuneytanna á þeim tíma að í sjálfu sér væri ekki tilefni til slíkrar ályktunar á vettvangi Norðurlandaráðs vegna þess að ráðuneytin væru öll með þessi mál til umfjöllunar. Á hinn bóginn voru þróunarsamvinnustofnanir flestra ef ekki allra Norðurlandanna mjög jákvæðar og nánast án undantekninga öll þau samtök sem vinna að mannúðarmálum og þekkja til ástandsins í Írak af eigin raun, sem mæltu mjög með því að Norðurlandaþjóðirnar beittu sér meðal þjóðanna fyrir erindi af því tagi sem hér er lagt upp með. Hæstv. ráðherra minnti á það sem rétt er að innan öryggisráðsins og meðal þeirra þjóða sem fara með neitunarvald í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna er meiri hluti fyrir því að viðskiptabanninu verði aflétt. Meiri hluti þjóðanna með neitunarvald í öryggisráðinu, Frakkar, Kínverjar og Rússar hafa mælt með því að viðskiptabanninu verði aflétt. Ekki bara vegna ástandsins sem mælir auðvitað með því heldur líka vegna þess að Írakar hafi þegar fullnægt skilyrðunum sem ályktunin setur. En Bandaríkjamenn og Bretar hafa spyrt sig saman í þessu eins og fleiru. Þeir telja að þar vanti pínulítið upp á og einhverjum spurningum sé ósvarað. Þannig er þetta mál búið að standa núna í u.þ.b. tvö ár. Slíkt pólitískt þrátefli hefur dæmt íröksku þjóðina til þess að búa áfram við þetta ástand um árabil. Mannfórnirnar á meðan á því ástandi stendur eru eins og raun ber vitni. Þá kemur spurningin: Er það verjandi að láta pólitískt þrátefli af þessu tagi, ágreining milli stórveldanna í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og svo auðvitað hina hlið málsins, hið pólitíska þrátefli ógnarstjórnar Saddams Husseins við Vesturlönd, Bandaríkin og Bretland sérstaklega, valda því að ástandið vari? Ég tek undir það að margt bendir til þess að Saddam Hussein hafi takmarkaðan áhuga á því að þetta ástand breytist. En eigum við þá að láta hann ráða því með því að gefa honum færi á því að halda þessu pólitíska þrátefli af sinni hálfu áfram? Ég segi nei. Má ekki fara að láta á það reyna hvort aðrar aðferðir reyndust árangursríkari til að grafa undan honum, t.d. þær að Vesturlönd slökuðu einhliða til, kæmu inn í Írak með myndarlega matvælaaðstoð og tækju til höndum við að byggja upp í því landi eins og menn hafa þó yfirleitt reynt að gera þar sem þjóðir hafa búið við styrjöld og eyðileggingu? Kynnu þá ekki aðstæður að breytast í Írak? Erum við ekki einmitt að gera sömu mistökin aftur og aftur og einu sinni enn? Sömu mistökin og Bandaríkjamenn gerðu gagnvart Kúbu, að hneppa þá í viðskiptabann sem eyðilagði útflutningsatvinnulíf þeirra og þrýsti þeim yfir í herbúðir andstæðinganna? Og erum við ekki einmitt að hjálpa andstæðingnum með þessu ástandi? Það er allt sem bendir til þess þegar sagan er skoðuð. Varðandi tekjur af olíusölu vísa ég til þess sem fram kemur í grg., að þrátt fyrir að þær hafi auðvitað verið nokkrar og að sjálfsögðu linað þjáningarnar þá er það mat allra þeirra sem til þekkja, bæði Denis Halliday --- sem sagði reyndar af sér því hann hafði ítrekað lagt til að heimildirnar yrðu rýmkaðar --- og Hans von Sponeck, að þær dugi engan veginn til. Ég minni líka á að talsverður hluti þessara tekna kemur Írökum ekki til góða heldur gengur í að greiða stríðsskaðabætur Íraka, m.a. til einnar ríkustu þjóðar heims, þ.e. Kúveit sem hefur enn ekki komið á kosningarétti kvenna svo við tökum lýðræðið aðeins inn í myndina. Mætti nú margt um þá aðdáun segja sem Vesturlönd fengu allt í einu á stjórnarfarinu í Kúveit. Ég skal ekki segja hvernig háttað er hlutföllum milli stríðsskaðabótanna og olíusölunnar nú en svona var þetta a.m.k. lengi framan af, svo mikið er víst. Við eigum að sjálfsögðu, herra forseti, að berjast gegn hinum illu öflum í heiminum. Við eigum að gera það. Þá væri betur að við gætum orðið sæmilega sammála um hver hin illu öfl eru. Við erum öll sammála um að Saddam Hussein er vondur. En þegar kemur að því að spá í hvort Tyrkir séu ekki líka býsna vondir, sem hundelta og myrða Kúrda, þá virðist samstaðan bresta. Það illa er nefnilega víða að verki í heiminum og Vesturlönd þurfa að horfa í eigin barm og spyrja sig: Höfum við verið sjálfum okkur samkvæm? Erum við ekki sums staðar að ala harðstjóra við brjóst okkar og láta óátalið að þeir komist upp með hluti sem við virðumst ekki þola annars staðar? Að sjálfsögðu á ekki að bæta eitt böl með því að benda á annað verra. Það er ekki erindi ræðu minnar heldur þurfum við að gæta að því að framganga okkar sé í samræmi og í tilvikum af þessu tagi eigum við umfram allt að bera hagsmuni þolendanna fyrir brjósti. Allra síðast er náttúrlega líka rétt að fram komi að viðskipta- og samskiptabannið við Írak hefur hindrað og torveldað öðrum að leggja þarna til líknandi hönd. Þannig getur t.d. ekki hver sem er farið með matvæli eða lyf inn til Írak. Það er bannað og stofnanir hafa fengið neitanir í þeim efnum vegna þess að það ríkir algert viðskipta- og samskiptabann gagnvart þessu landi. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku og eiturefnavopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Þetta er á þskj. 655, 397. mál. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson, Kolbrún Halldórsdóttir, Þuríður Backman og Össur Skarphéðinsson. Segja má að þetta mál, herra forseti, svipað og síðasta dagskrármálið sem hér var til umræðu, sé að verða gamall kunningi. Ég hygg að þetta frv. sé nú flutt í 7. sinn, í það var efnað á árunum 1984--1985 ef ég man rétt. Þannig háttaði til þegar það var fyrst flutt að þá voru sömuleiðis til umfjöllunar á þingi Nýsjálendinga drög að frv. til laga um friðlýsingu Nýja-Sjálands fyrir því sama, þ.e. friðlýsingu Nýja-Sjálands fyrir kjarnorku- og efnavopnum og takmarkanir á umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Þar skildi þó á milli með þessum málum að Nýsjálendingar settu þetta í löggjöf. Þeir kjarnorkufriðlýstu land sitt og urðu að því nokkur eftirmál og ýfingar með Nýsjálendingum og Bandaríkjamönnum einkum og sér í lagi. Þær leiddu nánast til þess að svonefnt varnarbandalag Suðvestur-Kyrrahafsins ANZUS leið undir lok. Hér hefur þessu máli, herra forseti, hins vegar reitt af --- kannski öllu heldur ekki reitt af --- þannig að það hefur aldrei fengist afgreitt úr nefnd. Það er auðvitað dapurlegt að menn skuli þurfa að búa við það jafnvel áratugum saman að ekki sé tekist á við grundvallarmál eins og þetta, spurninguna um hvort Íslendingar fylgi í fótspor þeirra fjölmörgu þjóða, jafnvel heilla heimsálfa, sem friðlýst hafa yfirráðasvæði. Það er dapurlegt að það ráðist í raun af því sleifarlagi sem hér er uppi, að mál hljóta ekki afgreiðslu árum og jafnvel áratugum saman. Frv., herra forseti, lýsir þessu í einum 17 lagagreinum, þ.e. með hvaða hætti þessu yrði fyrirkomið. 1. gr. er svohljóðandi: ,,Lög þessi gera Ísland að friðlýstu svæði þar sem bannað er að koma fyrir, staðsetja eða geyma, flytja um eða meðhöndla á nokkurn annan hátt kjarnorku- eða eiturefnavopn. Umferð kjarnorkuknúinna farartækja er bönnuð á hinu friðlýsta svæði og einnig flutningur eða losun kjarnakleyfra efna og kjarnorkuúrgangs.`` Markmið laga þessara, eins og segir í 2. gr., er að gera allt íslenskt yfirráðasvæði kjarnorku- og eiturefnavopnalaust, afla hinu friðlýsta svæði alþjóðlegrar viðurkenningar, draga úr hættunni á kjarnorku- og eiturefnaóhöppum á Íslandi og í grennd við Ísland og stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu. Þessar tvær greinar, herra forseti, lýsa kjarna málsins. Í 3. gr. eru orðskýringar. 4. gr. leggur kvaðir á hendur íslenskra ríkisborgara og tengjast því sama. Frv. felur ekki aðeins í sér yfirlýsingu af hálfu Íslands sem ríkis eða sjálfstæðrar þjóðar heldur leggur það einnig kvaðir á íslenska ríkisborgara, að þeir taki ekki með athæfi sínu þátt í að búa til kjarnorkuvopn eða eiturefnavopn, hafi þau undir höndum eða leggi því lið á einn eða annan hátt að með þau sé sýslað. Í 7. gr. voru sett inn ákvæði um að banna tilraunir með kjarnorkuvopn á íslensku yfirráðasvæði eða innan hins friðlýsta svæðis. Á sínum tíma voru í gangi tilraunir af hálfu nokkurra þjóða með kjarnorkuvopn og tilraunasprengingar; Bandaríkjamenn, Kínverjar og Frakkar hafa af og til gert slíkt þó að nú hafi verið gerður um það alþjóðasamningur sem því miður er að vísu strand í bili vegna andstöðu á Bandaríkjaþingi. 10. gr. kveður á um kjarnorkuknúin farartæki og bannar för þeirra um hið friðlýsta svæði, sbr. þó ákvæði 12. gr. Hið sama á við um 11. gr., um farartæki sem flytja kjarnakleyf efni eða kjarnorkuúrgang og losun er þar sömuleiðis í 2. mgr. bönnuð. 12. gr. geymir þær undanþágur gagnvart 6., 9. og 10. gr. og fyrri mgr. 11. gr. sem óhjákvæmilegt er talið að hafa vegna alþjóðaréttar, þ.e. varðandi friðsamlega umferð eða gegnumferð upp að 12 mílna mörkum. Það er ljóst að við höfum ekki samkvæmt þjóðarétti stöðu til að banna slíka umferð innan sérefnahagslögsögunnar og sérstaklega ætti það ekki við um umferð vestan við landið þar sem sérefnahagslögsögur Íslands og Grænlands, eða reyndar Danmerkur fyrir hönd Grænlands, liggja saman. Sama má auðvitað segja um sundið milli Íslands og Færeyja. Samkvæmt þjóðarétti er ekki mögulegt að banna slíka friðsamlega gegnumferð. Þetta tæki þó aldrei til svæðisins innan 12 sjómílna marka og lofthelginnar þar upp að. Í 13. gr. er síðan fjallað um komu kafbáta, herskipa eða herloftfara inn fyrir 12 sjómílna loft- eða landhelgi og að heimsóknir slíkra farartækja til íslenskra hafna eða flugvalla skyldu aldrei leyfðar nema óyggjandi teldist að í því fælist ekki brot á þessari friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum. Þar er og fjallað um það hvernig fara skuli að í vafatilvikum o.s.frv. 14. gr. kveður á um vinnu íslenskra stjórnvalda að því að afla hinu friðlýsta svæði og friðlýsingunni sem slíkri viðurkenningar á alþjóðavettvangi og reyna með samningum við einstök ríki, samtök ríkja eða alþjóðastofnanir, að ná því fram að hið friðlýsta svæði verði virt og viðurkennt. Í 15. gr. er refsiákvæði og 16. gr. felur framkvæmdina utanrrh. sem hann fari með í samráði við Alþingi og utanrmn. Alþingis og jafnframt sé utanrrh. heimilt að fela öðrum ráðherrum sem til greina gætu komið framkvæmd einstakra þátta, svo sem samgrh. eða umhvrh. Herra forseti. Það hefur gengið á ýmsu í sögu þessa frv. og flutningsmannahópurinn hefur tekið breytingum. Oftar en einu sinni voru meðflutningsmenn úr öllum þingflokkum nema einum, þ.e. þingflokki Sjálfstfl. Þannig fluttu þetta frv. á kjörtímabilinu 1991--1995, ásamt með þeim sem hér stendur og ég hygg tveimur af núv. meðflutningsmönnum, hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni og Össuri Skarphéðinssyni, ekki ómerkari menn en þáv. formaður Framsóknarflokksins, Steingrímur Hermannsson, og þáv. formaður þingflokks Framsóknarflokksins, Páll Pétursson. Þá leit út fyrir að Framsóknarflokkurinn fylkti sér á bak við þessa stefnu að unnið skyldi að friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum. Síðan hefur orðið nokkurt mannfall í meðflutningsmannahópnum og þar hafa nú ekki sést framsóknarmenn því miður, herra forseti, frá og með því að núv. utanrrh. tók endanlega við mannaforráðum á þeim bæ. Meðflutningsmenn að þessu frv. eru eftir sem áður úr tveimur stærri þingflokkum stjórnarandstöðunnar. Það má líka geta þess, herra forseti, að í raun liggur hluti þessa frv. fyrir á Alþingi nú þegar í formi stjfrv. Hæstv. dómsmrh., ef ég man rétt --- a.m.k. einhver hæstv. ráðherra --- hefur hér flutt frv. um að við tökum upp í okkar rétt ákvæði sem þarf til að banna efnavopn hjá okkur í samræmi við þróun þeirra mála á alþjóðavettvangi. Það er að sjálfsögðu vel en þó er ástæða til að minna á að í reynd hefur slíkt legið fyrir í frumvarpsformi, tillaga um það, í talsvert á annan áratug. Ég ætla, herra forseti, ekki að hafa um þetta öllu fleiri orð í ljósi þess hversu gamalkunnugt þetta mál er. Ég vonast til að fyrr eða síðar komi að því að málið fái hér afgreiðslu og Íslendingar beri gæfu til að sameinast um að friðlýsa land sitt. Það væri tvímælalaust heillaspor í öllu tilliti að mínu mati, með því legðum við okkar lóð á vogarskálar friðar og afvopnunar. Við værum að gera róttæka ráðstöfun af okkar hálfu til að reyna að verja land okkar og efnahagslögsögu fyrir þeirri vá sem steðjað getur af óhöppum í umferð kjarnorkuknúinna farartækja eða meðferð kjarnorkuvopna. Við værum þar að gefa gott fordæmi í hópi Vestur-Evrópuríkja. Við mundum jafnframt slást í hóp með þeim stóra hluta mannkynsins sem hefur einhliða gripið til slíkra ráðstafana. Ég leyfi mér þá að minna á kjarnorkufriðlýsingu Suður-Ameríku, Tlatelolco-samninginn svonefnda og ég minni á Rarotonga-samkomulagið um kjarnorkufriðlýsingu Kyrrahafsins. Ég minni einnig á viðræður sem staðið hafa yfir í Afríku um að gera heimsálfuna Afríku að kjarnorkuvopnalausu friðlýstu svæði. Ég get vísað til umræðna í Evrópu, m.a. um að kjarnorkufriðlýsa Norðurlönd og mynda friðarbelti niður eftir Evrópu, milli austan- og vestanverðra hluta álfunnar, sem kæmi í staðinn fyrir járntjaldið sem þar stóð einu sinni. Víða um heim er hreyfing á þessum málum og þrátt fyrir allt er hægt að gleðjast yfir því sem áunnist hefur. Samningurinn um bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna hefur náð fram að ganga og alþjóðasamningur um tilraunabann sömuleiðis, þó að hann sé nú strand eins og áður var getið. Á hinn bóginn hafa komið fram áhyggjuefni í þróun mála á síðustu missirum og ber þar einkum að nefna að ríki eins og Indland og Pakistan hafa gert tilraunir með kjarnorkuvopn. Í reynd er það óopinbert leyndarmál að kjarnorkuveldunum hefur fjölgað um nokkur ríki á síðustu árum eða einum til tveimur áratugum. Líklega eru þau nær því að nálgast átta eða tíu frá því að vera þau fimm sem hingað til hafa opinberlega verið talin búa yfir slíkum vopnum. Í þann hóp verður að bæta ríkjum eins og Ísrael, Indlandi og Pakistan og margir óttast að ein tvö til þrjú í viðbót séu skammt undan. Mannkynið stendur því enn þá frammi fyrir þessari ógn hvað sem líður slökun og nokkurri afvopnun. Langalvarlegasta bráðaógnunin sem steðjar að öryggi og lífi og heilsu manna á jörðu er hættan á átökum eða stórfelldum óhöppum sem tengjast kjarnorkuvopnum og nýtingu eða beislun kjarnorku yfirleitt. Um það er ekki deilt. Ég leyfi mér þess vegna að halda því fram að það væri í góðu samræmi við þann orðstír sem við tölum um a.m.k. á tyllidögum að við viljum skapa okkur í heiminum sem friðelskandi smáþjóð, að við gripum til aðgerða gagnvart landi okkar og lögsögu af því tagi sem þetta frv. felur í sér. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni umræðunni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég vildi aðeins ítreka það sem ég hef áður sagt um þetta mál. Við Íslendingar höfum margoft ítrekað að kjarnorkuvopn skuli ekki staðsett hér og ekki í íslenskri löghelgi og á þeirri stefnu er engin breyting. Kjarnorkuvopn hafa ekki verið staðsett hér á landi og stendur ekki til að gera það. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að útrýming kjarnorkuvopna í heiminum, sem ég vil berjast fyrir, muni fyrst og fremst nást á vettvangi samningaleiðarinnar en ekki með einhliða yfirlýsingum eða lagasetningu í einstökum löndum. Náðst hefur verulegur árangur í þessari viðleitni í afvopnunarviðræðum á undanförnum árum og áratugum með niðurskurði kjarnavopna, sérstaklega hjá stórveldunum. Gerður hefur verið efnavopnasamningur um hefðbundin vopn í Evrópu sem Ísland hefur undirritað og samningur gegn útbreiðslu kjarnavopna eða svokallaður NPT-samningur. Það vill svo til að 24. apríl nk. er endurskoðunarráðstefna um þann samning á vegum Sameinuðu þjóðanna í New York. Við munum taka þátt í þeirri ráðstefnu og leggja okkar af mörkum til að áfram megi halda á þeirri braut að kjarnorkuvopn haldi ekki áfram að breiðast til fleiri landa í heiminum. Eins má nefna samninginn um allsherjarbann við tilraunum með kjarnavopn sem er mjög mikilvægur þótt ákveðin ríki hafi ekki undirritað hann eins og kom fram hjá hv. flm. Ég vil jafnframt ítreka að Ísland er aðili að Atlantshafsbandalaginu og hefur þar ákveðnar skuldbindingar. Samþykkt þessa frv. samrýmist ekki þeim skuldbindingum eins og áður hefur komið fram við umræðu um málið og ég vil lýsa yfir áframhaldandi andstöðu minni við þetta frv.

Hæstv. forseti. Ég stend upp til að gera í örstuttu máli grein fyrir stuðningi mínum við þetta frv. til laga sem flutt er af þingmönnum vinstri grænna og nokkrum þingmönnum Samfylkingarinnar. Ég er ekki þar á meðal en efni þessa frv. er mér ákaflega hugþekkt. Ég vil sérstaklega benda á 1. gr., markmiðsgreinina þar sem segir: ,,Lög þessi gera Ísland að friðlýstu svæði þar sem bannað er að koma fyrir, staðsetja eða geyma, flytja um eða meðhöndla á nokkurn annan hátt kjarnorku- eða eiturefnavopn. Umferð kjarnorkuknúinna farartækja er bönnuð á hinu friðlýsta svæði og einnig flutningur eða losun kjarnakleyfra efna og kjarnorkuúrgangs.`` Ég tel að okkur væri mikill sómi að samþykkt slíkrar tillögu. Það kemur fram í grg. að þetta frv. er flutt í sjöunda sinn svo mál er til komið að tekið verði hressilega á og það afgreitt út úr hv. utanrmn. til samþykktar í þinginu. Ég tel að þeir kunni að leynast víða sem styðja þetta mál. Ýmsar blikur eru á lofti í þessum málum eins og minnt hefur verið á, t.d. tilraunir Indlands og Pakistans með kjarnorkuvopn sem hafa verið gerðar á undanförnum árum. Einnig og ekki síst sá alvarlegi atburður þegar fulltrúadeild Bandaríkjaþings felldi tillögu forseta landsins þess efnis að skrifa undir alþjóðlegan samning um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn. Líka hefur ákveðinn sperringur í rússneskum yfirvöldum, sem hafa verið að minna á sig sem kjarnorkustórveldi, vakið ugg og því telja margir að það sé þeim mun brýnna að samþykkja slíka tillögu en áður hefði verið. Það er alveg rétt sem hefur komið fram að með samningum hefur með ákveðnum hætti verið skorinn niður kjarnorkuvígbúnaður. Það er ágætt út af fyrir sig en öllum heiminum stafar mikil hætta af nýtingu kjarnorku líka á öðrum sviðum en sviði hernaðar eins og til raforkuframleiðslu. Skemmst er að minnast hins hræðilega atburðar sem varð í Úkraínu og enn eru að koma fram mjög alvarlegar afleiðingar af. Núna kemur einnig í ljós varðandi endurvinnslustöðina í Sellafield, þar sem allt átti að vera tryggt og öryggi í hámarki og ekki er svo lítið búið að gera úr því, að niðurstöður af öryggisráðstöfunum höfðu verið falsaðar markvisst. Það eru fleiri slíkar stöðvar en í Sellafield og ef það er viðtekin regla að allt það öryggi sem á að vera í kringum þetta er meira og minna falsað vekur það náttúrlega ákveðinn ugg. Ég held að það sé ekki síst þess vegna ástæða til að taka af skarið og sýna mjög markvissa andstöðu. Ég tek undir það sem stendur í grg. með þessu frv. að það sé eðlileg, lýðræðisleg krafa að sú yfirlýsta stefna, að hér skuli ekki geymd kjarnorkuvopn, verði bundin í lögum landsins. Ég tel að fyllsta ástæða sé til þess. Jafnvel þó það sé yfirlýst að hér hafi aldrei verið geymd kjarnorkuvopn og það sé líka yfirlýst að hér hafi aldrei verið farið um með kjarnorkuvopn hafa samt komið fram mjög sterkar vísbendingar í gagnstæða átt sem ég tel alveg fyllsta mark á takandi. Ég held að það sé líka alveg vert að taka undir það að í framhaldi af slíkri lagasetningu hlyti að koma til skoðunar að taka upp almenn ákvæði þar að lútandi í stjórnarskrá. Með þeim hætti væri vilji bæði Alþingis og þjóðarinnar allrar tryggður að baki friðlýsingar landsins. Alþingi Íslendinga væri mikill sómi af því að samþykkja slíka tillögu og lögbinda hana og ég tel, þvert ofan í það sem hæstv. utanrrh. fullyrti hér, að þrátt fyrir aðild okkar að NATO getum við vel staðið að slíkri samþykkt.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna og þakka undirtektir hv. síðasta ræðumanns, Sigríðar Jóhannesdóttur. Hvað varðar ræðu hæstv. utanrrh. kom þar fátt á óvart. Þó eru nokkur atriði sem ég vil fjalla um sem komu fram í máli hans. Hæstv. ráðherra taldi að að útrýmingu kjarnorkuvopna, sem hann lýsti sig þó hlynntan sem langtímamarkmiði, og er það vel, yrði ekki unnið með árangursríkum hætti með einhliða yfirlýsingum. Þessu er ég ósammála. Ég tel að sagan sýni akkúrat hið gagnstæða. Ég nefni þar aftur fordæmi Nýja-Sjálands. Nýsjálendingar höfðu þann kjark að þeir kjarnorkufriðlýstu land sitt og bökuðu sér með því mikla óþökk voldugs nágranna sem eru Bandaríkin, eða umsvifamikils aðila í heimshluta þeirra, og það slitnaði upp úr varnarsamstarfi þessara ríkja og hrikti í stoðum samskipta þeirra. Enginn vafi er á því að andrúmsloftið á Nýja-Sjálandi og almenningsálitið þar var jafnandvígt kjarnorkuvígbúnaði og kjarnorkunotkun eins og raun ber vitni, m.a. vegna nálægðarinnar við tilraunasprengingar Frakka í Kyrrahafinu þar sem menn höfðu fyrir sér skelfilegar afleiðingar af kjarnorkumengun, geislamengun og þau ólýðræðislegu og ómanneskjulegu meðul sem þar voru notuð, m.a. brottflutning fólks í stórum stíl af landi sínu til þess að eyðileggja það svo með kjarnorkutilraunum og menga líklega um aldur og ævi. Nýsjálendingar réðust því í það að friðlýsa sitt land og hófu í kjölfarið mjög markvissar aðgerðir gegn framferði Frakka. Þeir höfðu að mörgu leyti forustu í baráttunni gegn framferði Frakka í Suður-Kyrrahafi, sem leiddi til þess ásamt með öflugum þrýstingi alþjóðasamfélagsins að Frakkar gáfust upp að lokum, hættu tilraunasprengingum sínum í Suður-Kyrrahafi og lýstu því svo yfir að þeir mundu þaðan í frá virða kjarnorkufriðlýsingu Suður-Kyrrahafsins, svonefnt Rarotonga-samkomulag, sem stækkaði auðvitað við hina víðlendu sérefnahagslögsögu Nýja-Sjálands og hina víðlendu sérefnahagslögsögu þess. Ég tel því að einmitt þetta fordæmi sé borðleggjandi um það að með því að sýna þann kjark sem Nýsjálendingar gerðu geti menn náð árangri. Ég tek undir það og kom reyndar lítillega inn á það í máli mínu að ýmislegt jákvætt væri þrátt fyrir allt á döfinni eða hefði gerst í alþjóðastjórnmálum að þessu leyti í á síðustu árum. Þar ber tvímælalaust að nefna samninginn um efnavopn og framlengingu samningsins um bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna ,,Non-Proliferation Treaty``, NPT-samningsins sem svo er skammstafaður upp á enska tungu. Það er að sjálfsögðu jákvætt að þeir samningar náðust eða framlengdust, en hitt er mikið áhyggjuefni hver staða þeirra er í alþjóðastjórnmálum um þessar mundir. Á Bandaríkjaþingi eru hlutirnir eins og raun ber vitni að tilraunabannssamningurinn er þar strand, þó kannski sé ekki útséð um að það hafi meira verið af taktískum innanríkispólitískum ástæðum sem meiri hluti repúblikana í báðum deildum þingsins valdi að stoppa hann til að gera forseta erfitt fyrir. Hugsanlega kann það að breytast eftir kosningar í haust. Síðan hafa atburðir, sem orðið hafa í samskiptum t.d. Rússa og Vesturlanda og þá einkum og sér í lagi loftárásir NATO á Júgóslavíu í óþökk Rússa, valdið verulegri kólnun í þeim samskiptum sem hafa síðan leitt til þess að Rússar og Kínverjar hafa aukið samstarf sitt. Rússar hafa minnt nokkuð groddalega á, svo ekki sé meira sagt, að þeir séu kjarnorkuveldi og það svo um munar, búi yfir miklum haug af kjarnorkuvopnum, því miður sjálfsagt í mismunandi góðu ástandi en örugglega nóg til þess að valda jörðinni og lífríkinu óbætanlegum skaða ef ekki útrýmingu ef gripið yrði til þess að nota það af öllu afli. Ég held að við Íslendingar, herra forseti, ættum líka að hafa í huga að við búum við arfleifð í þessum efnum, sem er ein og sér að mínu mati þannig að við ættum að taka þessi mál alvarlega og hafa þau hér á dagskrá. Ég á við að menjar kalda stríðsins í formi kjarnorkukafbáta eru að ryðga niður í hafinu bæði norðan og sunnan við landið. Enginn er að takast á við þau hrikalegu vandamál sem af því geta stafað þegar kjarnorkukafbátarnir við Bjarnarey og víðar í Norðurhöfum fara að leka, sem því miður eru yfirgnæfandi líkur á að gerist ef ekki innan áratuga þá a.m.k. á næstu öldum. Sama má segja um eitt eða tvö stykki sem talið er að liggi í höfunum hér sunnan við þó að hafstraumar valdi því að vísu að í bráð séu þeir kannski ekki jafnalvarlegt ógnunarefni fyrir okkur Íslendinga eins og hinir sem liggja fyrir norðan okkur og hverra mengun mun fyrr eða síðar berast að Íslandsströndum rétt eins og geislamengunin frá Sellafield og Dounreay, þó að hún fari nokkuð lengri leið. Herra forseti. Vegna þeirra ummæla sem hæstv. utanrrh. hafði um aðild okkar að NATO og það að aðild okkar að NATO geri það að verkum að við getum ekki samþykkt frv. af þessu tagi þá er það að vísu ekki ný yfirlýsing frá hæstv. utanrrh. heldur gaf hann hana til skýringar á því, m.a. í fyrsta skipti hér þegar hann sem utanrrh. tók þátt í umræðum um þetta frv., að engir framsóknarmenn væru meðflutningsmenn að tillögunni lengur. Þeim hafði þá sem sagt yfirsést, hæstv. núv. félmrh., Páli Péturssyni, og fyrrv. formanni Framsfl. og utanrrh. á einni tíð, Steingrími Hermannssyni, þegar þeir léðu nafn sitt við þessa tillögu, eða hvað? Þeir hafa þá væntanlega ekki áttað sig á því að það jafngilti úrsögn úr NATO. Nema það sé það sem þeir hafi viljað beita sér fyrir. Ég tel að þessi yfirlýsing hæstv. utanrrh. sé gagnmerk og hún var mjög þörf að því leyti til að hún opnaði augu fjölmargra fyrir því að aðild Íslendinga að hernaðarbandalaginu NATO er þá ekki án skuldbindinga. Það fylgja pinklar með, sem sagt þeir að við getum ekki friðlýst land okkar vegna þessarar aðildar. Eða er það ekki það sem hæstv. utanrrh. er að segja? Íslendingar hafa með aðild sinni að NATO og skuldbindingum sem því fylgja fyrirgert rétti sínum til að t.d. friðlýsa landið fyrir kjarnorkuvopnum. Ég les það út úr orðum hæstv. utanrrh. og kemur svo sem ekkert að öllu leyti á óvart vegna þess að NATO byggir á beitingu kjarnorkuvopna sem hluta af varnar- eða hernaðarviðbrögðum sínum. Það kann vel að vera að það mundi valda ýfingum og sennilega rúmlega það ef við Íslandsmenn tækjum okkur til og friðlýstum einhliða lögsögu okkar. Þá er eins gott að það fái að koma fram í dagsljósið. Og hvers vegna skyldum við ekki mega friðlýsa land sem í orði kveðnu er hvort sem er kjarnorkuvopnalaust? Hvernig stendur þá á því? Ég held að hæstv. utanrrh. eigi að fylgja málinu eftir og fara betur yfir það, nákvæmlega hvað það er þá sem kemur í veg fyrir þetta vegna aðildar okkar að NATO. Eins og hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir minnti líka réttilega á er ein ærin ástæða til að menn treysti varlega því sem þeim er sagt í þessum efnum og geri ráðstafanir sínar sjálfir. Það er sá leyndarhjúpur sem öllu sem lýtur að hagnýtingu kjarnorkunnar, svo ekki sé nú talað um kjarnorkuvígbúnaðinum, fylgir, og við Íslendingar vorum mjög nýlega minntir á þegar hneykslin frá Sellafield komu upp á yfirborðið. Þá voru allir sárir og svekktir og töldu sig grátt leikna og hafða að fíflum o.s.frv., sem sannarlega var rétt, en er þá ekki ástæða til að vera þeim mun tortryggnari og treysta því varlegar en ella að mark sé á öllu takandi sem mönnum er sagt í þessum efnum þegar nágrannaþjóð kemur fram með þeim hætti eins og Bretar gerðu í því tilviki? Að lokum, af því síðasti ræðumaður vék einnig að því að frv. og þetta mál ætti sér víðar stuðning meðal þjóðarinnar, þá get ég fullyrt að svo er. Ég hef ítrekað orðið var við það á undanförnum árum að þetta mál á sér stuðning meðal þjóðarinnar að svo miklu leyti sem tilvist þess hefur náð að verða heyrum kunn. Ekki hefur tekist hjá voldugum aðilum að þegja það í hel, sem að sjálfsögðu er sérstakt áhugamál ýmissa að láta helst sem minnst fyrir því fara að einhver málafylgja af þessu tagi sé uppi höfð í landinu, vegna þess að á umliðnum árum hef ég iðulega fengið mikil viðbrögð við flutningi þessa frv. og þar á meðal og einna vænst þótti mér þegar nokkur ungmenni í landinu tóku sig saman og söfnuðu þúsundum undirskrifta í skólum landsins til stuðnings því að frv. yrði að lögum og landið yrði friðlýst. Herra forseti. Ég endurtek að lokum þá trú mína að fyrr eða síðar nái frv. fram að ganga, a.m.k. að hluta til. Með afgreiðslu þess stjfrv. sem snýr að efnavopnunum og liggur fyrir þinginu, verður að sjálfsögðu hluti landsins friðlýstur í þeim skilningi. Ég teldi vissulega koma til greina ef um það mætti nást einhver pólitísk samstaða að líta á einstaka þætti þessa máls, t.d. spurninguna um hvort hægt væri að skapa hér breiðari pólitíska samstöðu en ella um að banna hér umferð kjarnorkuknúinna farartækja og þá fyrst og fremst af umhverfisástæðum, því allt mundi ég flokka sem árangur í þessum efnum sem færði okkur skrefi nær því lokatakmarki að friðlýsa landið og efnahagslögsöguna að fullu og öllu.

Herra forseti. Mér finnst málflutningur hv. þm. í þessu máli stundum bera vott um nokkurn tvískinnung. Hann kvartar yfir því að einhverjir hafi reynt að þegja þetta mál í hel, ég veit ekki hvað hv. þm. á við með því. Ég veit ekki betur en ég sem utanrrh. hafi setið hér í þinginu í hvert einasta skipti sem hann hefur fjallað um þetta mál og ég veit ekki betur en ég hafi tekið til máls í hvert einasta skipti. Hann segist hafa safnað miklum undirskriftum til stuðnings málinu. Það kemur mér ekkert á óvart þó að ungmenni landsins vilji vera laus við kjarnavopn og eiturvopn. Það vilja allir, það vil ég líka. Það er fyrst og fremst spurningin um hvernig það verður gert, með hvaða hætti líklegast er að við náum árangri á þeim sviðum. Gerum við það einhliða eða gerum við það í samvinnu við aðrar þjóðir? Gerum við það í samvinnu við helstu bandalagsþjóðir okkar? Hann nefnir sem mikla hættu í þessu sambandi allt það dót, kjarnorkukafbáta o.fl. sem eru að ryðga niður í fyrrum Sovétríkjunum, sem sumir voru nú hrifnir af hér áður fyrr. Þetta frv. breytir engu um það, og skiptir engu máli í því sambandi. Og er ekki líklegra að það sé betra til árangurs að vinna með vina- og bandalagsþjóðum okkar að því að leysa það mál? Eða höfum við burði til þess að gera það einir? Nei, að sjálfsögðu ekki. Það liggur alveg ljóst fyrir í mínum huga að ef þetta frv. yrði gert að lögum, þá er eðlilegt í framhaldi af því að við segjum okkur úr Atlantshafsbandalaginu. Hv. þm. sagði að það væri mjög gott að utanrrh. hefði nefnt þetta því það hefði opnað augu þjóðarinnar fyrir því að það fylgdu því skuldbindingar að vera í Atlantshafsbandalaginu. Ég hef aldrei heyrt það fyrr að þjóðin sé ekki meðvituð um að það fylgi því skuldbindingar að vera í Atlantshafsbandalaginu. Að sjálfsögðu fylgja því skuldbindingar. Það fylgja því þær skuldbindingar að ef ráðist verður á eina af þeim þjóðum sem eru í Atlantshafsbandalaginu jafngildir það árás á þær allar. Það mega menn vita. Atlantshafsbandalagið er náttúrlega stofnað vegna reynslunnar sem varð í seinni heimsstyrjöldinni. Það er rétt að Atlantshafsbandalagið hefur komið sér upp kjarnavopnum og það er stór þáttur í varnarmætti þess sem kölluð hefur verið fælingarstefna, enda liggur alveg ljóst fyrir að menn munu hika við að ráðast á þjóðir þess bandalags. Það eru margir andstæðingar kjarnavopna innan Atlantshafsbandalagsins, ekki aðeins á Íslandi og ekki aðeins sá sem hér stendur. Það eru margir utanríkisráðherrar innan Atlantshafsbandalagsins algjörlega á móti kjarnavopnum, t.d. utanríkisráðherra Þýskalands sem hefur haft þær skoðanir allt sitt líf. Ekki dettur honum í hug að Þýskaland segi sig úr Atlantshafsbandalaginu til þess að fara í þá baráttu einn og sér. Eða lýsa Þýskaland sem kjarnorkuvopnalaust svæði og friðlýsa það. Þetta fjallar eingöngu um það, hv. þm., að hvorki ég né margir aðrir teljum að sú leið sem hv. þm. er að stinga hér upp á muni skila nokkrum árangri. Og að líkja ástandinu hér við það ástand sem var í kringum Nýja-Sjáland er að mínu mati út í hött. Mér finnst að grg. með frv. sé annaðhvort vissir draumórar eða blekking, kannski sjálfsblekking. Hv. þm. telur að okkur sé best borgið utan Atlantshafsbandalagsins, utan samstarfs við vestrænar þjóðir, og flokkur hans er að verða eini flokkurinn í Vestur-Evrópu sem hefur þessa hugsun. Það eitt og sér er náttúrlega afskaplega merkilegt, en við því er ekkert að gera og frv. ber þess merki á vissan hátt.

Herra forseti. Ég er svo sem heldur ekkert hissa á síðustu ræðu hæstv. utanrrh. og allra síst á síðustu orðunum um mig og minn flokk, að við séum orðin sérstakt fyrirbæri í Vestur-Evrópu af því við séum á móti öllum sköpuðum hlutum, og á móti vestrænu samstarfi var það núna, vestrænni samvinnu. Það er ég síður en svo ekki, ég er hins vegar andvígur því að við séum að láta draga okkur inn í hernaðarumsvif sem við eigum ekkert erindi inn í. Þvert á móti vil ég einmitt leggja áherslu á friðsamlega og borgaralega samvinnu. og Ísland gerir það sem sjálfstætt ...

Forseti vill tilkynna hv. þm. að það voru mistök með að þetta væri andsvar, hv. þm. á fimm mínútna ræðu hér.

Mér datt það í hug, herra forseti, en það gildir einu, ég reyni að koma þessu að á sem allra skemmstum tíma. Ég taldi að sem frsm. ætti ég hana eftir. Ég er algjörlega andvígur hæstv. utanrrh. um að frumkvæði af hálfu lands eins og Íslands geti ekki haft pólitísk áhrif. Það má tína til ýmis dæmi í þeim efnum. Ef hæstv. ráðherra telur að aðstæður á Nýja-Sjálandi og það sem gerðist í þeim heimshluta sé ósambærilegt getum við litið til ýmissa annarra atburða. Erum við ekki stolt af því stundum að Ísland hafi haft áhrif og jafnvel rutt brautina, haft áhrif á þróun réttarins á heimsvísu, t.d. með kjark sínum og frumkvæði í sambandi við útfærslu landhelginnar? Stundum er það þannig að jafnvel litlu þúfurnar velta þungu hlassi. Og skyldi það ekki geta farið svo að ef Ísland riði á vaðið með slíkar aðgerðir í Vestur-Evrópu þætti það tíðindum sæta og það kæmi hreyfingu á hlutina annars staðar? Ég spái því. Ég minnist þess t.d. þegar við áttum orðaskipti um komu erlendra herskipa til íslenskra hafna, ég og þáv. hæstv. utanrrh., Geir heitinn Hallgrímsson, og utanrrh. staðfesti það, aðspurður af mér, að sú yfirlýsta stefna Íslands að hér skyldi ekki vera kjarnorkuvopn gilti að sjálfsögðu einnig um komu herskipa hingað inn í lögsöguna og til íslenskra hafna. Þetta þótti tíðindum sæta og varð að uppsláttarfrétt vestan hafs og austan af því þarna vildu ýmsir meina að Íslendingar hefðu brotið í blað varðandi þá hefð eða þann praxís sem verið hafði í NATO, að spyrja ekki um slíkt og vera ekki að velta því fyrir sér hvort herskip eða skip úr kjarnorkuflota aðildarríkjanna sem væru að koma inn í lögsögu og inn í hafnir væru í það og það skiptið búin kjarnorkuvopnum eða ekki. Þetta leiddi til talsverðra umræðna um þessi mál ekki bara á Íslandi heldur í Danmörku og víðar þannig að það er nú ekki svo að það geti ekki skipt máli hvað jafnvel hinar minni þjóðir gera í þessum efnum og við teljum að við höfum haft áhrif í sambandi við að verða fyrst til að viðurkenna sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna og fleira mætti nefna í þeim dúr. Því tel ég fjarri öllum sanni að hægt sé að sanna það eða rökstyðja með fullnægjandi hætti að aðgerð af þessu tagi af Íslands hálfu geti ekki haft umtalsverð áhrif. Ég var ekki að beina máli mínu að hæstv. utanrrh. hvað varðaði það að menn vildu lítið gera með þetta mál hér eða að sem minnst umfjöllun yrði um það. Þvert á móti þá hefur hæstv. utanrrh., eins og hann réttilega nefndi sjálfur, síðan hann tók við því embætti verið hér virkur þátttakandi í umræðum um þessi mál og það er lofsvert. Ég hygg að ég hafi nú í hvert einasta skipti þakkað það sérstaklega þannig að það er nú öðru nær. Ég safnaði ekki undirskriftum sjálfur þessu frv. mínu til stuðnings. Það gerðu ungmenni í skólum landsins alveg óbeðin. Að vísu get ég viðurkennt að frumkvæðið að því mun að vísu hafa komið aðallega frá framhaldsskólanemum í mínu kjördæmi. En það var ekki fyrir mitt tilstilli og þeim undirskriftum var að lokum safnað víðar og víðast hvar í landinu. Þó ég sé ekki að gera kannski mikið úr því máli þá fannst mér það ánægjulegur vottur þess að þetta unga fólk hefði hugsjónir og meiningar í þessum efnum enda væri illa komið ef ungt fólk léti það ekki eftir sér að dreyma um betri og friðvænlegri framtíð. Við skulum bara skilja við málið þannig að það sé nú það sem fyrir okkur öllum vaki en hins vegar sé uppi einhver ágreiningur um leiðirnar að því marki.

Herra forseti. Ég er tilbúinn til þess að skilja við málið þannig að það sé ágreiningur um leiðir að marki en ég vil aðeins mótmæla því að litið sé á Atlantshafsbandalagið sem hernaðarbandalag. Ég bið hv. þm. að kynna sér þær breytingar sem hafa orðið á Atlantshafsbandalaginu, á friðarstefnu þess og þær gífurlegu breytingar sem þar eru að eiga sér stað. Þar er um allt önnur samtök að ræða en var um það leyti sem Atlantshafsbandalagið var stofnað enda hafa orðið gífurlegar breytingar í heiminum. Ég minni t.d. á að settur forseti Rússlands útilokaði það ekki fyrir nokkru síðan að Rússland kynni einhvern tíma í framtíðinni að verða aðili að því bandalagi. Nú ætla ég ekkert að spá fyrir um það hvort og hvenær það geti orðið. En það sýnir mikla breytingu á hugarfari í Evrópu að slíkt skuli vera sagt. Ég hygg að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kæmist að því ef hann kynnti sér þessi mál rækilega, færi t.d. í heimsókn til Atlantshafsbandalagsins, sem ég tel að sé mjög tímabært að hann geri, og kynni sér þetta allt málefnalega. Ég hvet hann til þess og ég skal gjarnan greiða ötullega fyrir því að hann fái þar allar nauðsynlegar upplýsingar, því mér heyrist á öllu að það væri honum hollt. Ég segi það ekki í neinni niðrandi merkingu því að hann hefur breytt um skoðun í ýmsum málum eins og aðrir. Ég hef breytt um skoðun í ýmsum málum og það er ekkert til að skammast sín fyrir.

Herra forseti. Ég segi það líka í mikilli einlægni að ég vildi svo sannarlega að ég hefði tilefni til að breyta um skoðun á NATO. Ég vildi það svo sannarlega. En því miður er það þannig að ég get ekki litið á NATO öðruvísi en það sem ég tel það vera, hernaðarbandalag og notað þá nafngift. Nú er það svo að ég tel mig hafa gert einmitt þetta sem hæstv. utanrrh. hvetur til, þ.e. að fylgjast vel með þessu máli. Ég tel mig hafa gert það. Ég hef að vísu ekki verið sérstakur gistivinur NATO sjálfs en ég hef fylgst mjög vel með umfjöllun um þessi mál á alþjóðavettvangi og haft aðstöðu til þess um langt árabil og ég hef líka búið við það að heyra þessar ræður um að NATO sé að breytast. Ég þekki þær ákaflega vel. Ég var í flokki hér á einni tíð með mönnum sem héldu þessu mjög stíft fram að nú væri NATO allt annað en það var hér í eina tíð, að þetta væri orðið alveg sérstakur friðarklúbbur sem væri í raun og veru orðinn hálfgerður armur Sameinuðu þjóðanna til að passa upp á friðinn í heiminum.  Staðreynd málsins er sú, og það hefur allan tímann valdið því að ég hef átt erfitt með að samþykkja þessar kenningar, að NATO hefur ekki í neinu breytt sínum grundvallarsamþykktum. Ég hef sagt sem svo: Á meðan þær eru eins og þær eru, byggja á beitingu kjarnavopna að fyrra bragði, þá get ég ekki skrifað upp á þetta bandalag. Ég tel því miður að breytingarnar á NATO, þó að sumt verki þar pósitíft eins og samstarf í þágu friðar og annað slíkt, þá sé annað neikvætt eins og utansvæðisstrategían. Ég veit nú ekki hvort er búið að þýða það fyrirbæri vel á íslensku, ,,Out of Area Strategy``, þar sem NATO velur sér í rauninni allan heiminn að eigin geðþótta að vígvelli ef svo ber undir. Ég tel það færa allt NATO í öfuga átt ef eitthvað er. Þannig að þegar öllu er til haga haldið get ég með engu móti, því miður, skrifað upp á að það sé tilefni til að breyta afstöðu til þessa bandalags.

Herra forseti. Ég heyri á ræðu hv. þm. að Alþb. hefur þá verið u.þ.b. að klofna áður en Samfylkingin var stofnuð hvort eð var þannig að það hefur kannski ekki skipt svo miklu máli. En ég endurtek það að þarna hafa orðið miklar breytingar. Ég nefni t.d. æfinguna hér fyrir tveimur árum, Samvörð, sem var almannavarnaæfing á vegum bandalagsþjóða Atlantshafsbandalagsins og samstarfsþjóða þess. Ég minni á þá æfingu sem verður í sumar sem mun verða um björgun á hafinu. Atlantshafsbandalagið hefur því í sívaxandi mæli ekki aðeins litið á öryggi borgaranna að því er varðar hernaðarlegar varnir heldur öryggi borgaranna almennt, þar með taldar almannavarnir, þar með talda björgunarstarfsemi á hafi úti og síðast en ekki síst friðargæslu á Balkanskaga en í henni taka m.a. íslenskir lögreglumenn og íslenskt hjúkrunarfólk þátt. Aðild að þessum samtökum gefur okkur enn betra tækifæri til þess að taka þátt í friðargæslu og verja saklaust fólk frá stríðsátökum í mun meira mæli en áður var. Þetta eru náttúrlega gífurlegar breytingar sem er alveg ástæða til að fara yfir þegar menn meta þessi samtök. Mér finnst að hv. þm. hafi ekki gert það í þeim mæli sem þörf hefði verið á. Það er hans mál að sjálfsögðu en ég harma það að hann skuli ekki hafa gert það.

Herra forseti. Ég held að það sé réttara að orða það þannig að ég hef vissulega fylgst með þessum breytingum en ég er bara ekki sammála því að í þeim felist neitt það sem gefi tilefni til að endurskoða grundvallarafstöðu mína til þessa hernaðarbandalags. Það er bara því miður þannig. Í Alþb. voru vissulega á sinni tíð frjóar umræður um það hvort NATO væri að taka raunverulegum breytingum í kjölfar þess að múrinn féll og Varsjárbandalagið var lagt niður. Ég held því enn fram að þar hafi menn glatað sögulegu tækifæri til þess að koma skipan öryggismála í heiminum yfir á annað og farsælla spor með því að leggja ekki Atlantshafsbandalagið líka niður og efla í staðinn alþjóðlegar öryggisgæslustofnanir og gefa þeim kraft til þess að sinna betur sínu hlutverki, þá væri málum betur fyrir komið, stofnanir eins og ÖSE og Sameinuðu þjóðirnar. Vissulega hefur NATO verið að leita sér að nýju hlutverki, það er alveg ljóst. Og það hefur nú á köflum verið hent gaman að því að þetta bandalag hafi eiginlega verið eins og atvinnulaus leikari á hlaupum eftir nýjum hlutverkum. Það hafa verið búnar til alls konar krúsidúllur utan um það en svo kom hið rétta í ljós. Hið rétta andlit sýndi sig á nýjan leik t.d. í Kosovo. Varðandi Rússland að lokum, af því að það var hér nefnt í ræðu hæstv. utanrrh., þá tek ég undir það. Ef stækkun NATO hefði byggt á þeim grunni að Rússland yrði með og ég tala nú ekki um ef það hefði verið í sæmilegu samkomulagi við þau ríki sem Rússland á landamæri að í austri þá hefði öðru verið til að dreifa. Ég nefndi það einmitt í rökræðum um stækkun NATO hér á sínum tíma að megingallinn við þá hugmyndafræði alla væri sá að Rússland væri ekki með og það væri verið að búa til nýjar línur í Evrópu aðeins austar en þær hefðu áður legið. Það er megingallinn og meginhættan í hinni nýju öryggismálaskipan í Evrópu að Rússland er þar ekki með og það hefur ævinlega gefist illa í Evrópu 

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um rannsókn á mengun í jarðvegi og grunnvatni við Keflavíkurflugvöll sem ég flyt ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Þessi tillaga er flutt í tengslum við aðra tillögu sem verður flutt hér í kjölfarið. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gangast fyrir rannsókn á umfangi mengunar í jarðvegi og grunnvatni frá ,,varnarsvæðinu`` við Keflavíkurflugvöll.`` Svohljóðandi greinargerð fylgir þessari tillögu: ,,Þingsályktunartillaga hliðstæð þessari hefur verið flutt áður á Alþingi og ekki náð fram að ganga. Í tengslum við tillöguna er lögð fram önnur þingsályktunartillaga þar sem lagt er til að umhverfisáhrif af völdum erlendrar hersetu á Íslandi verði rannsökuð. Steingrímur J. Sigfússon er fyrsti flutningsmaður hennar en flutningsmaður þessarar tillögu er þar meðflutningsmaður. Á undanförnum árum hafa verið dregin fram í dagsljósið fjölmörg mengunarslys sem orðið hafa í nágrenni herstöðva víða um heim frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Vegna fákunnáttu voru menn lengi vel ekki á varðbergi og með ýmsu móti, jafnvel af ásetningi, fóru niður í jarðveg efni eins og afísingarefni, ýmiss konar hreinsiefni svo sem hið stórhættulega leysiefni tríklóretýlen, TCE, hið baneitraða PCE, úrgangsolíur, slökkviefni, rafgeymaleifar (blý og sýra), spennaolía, sem stundum innihélt PCB, málningarleifar, málmhúðunarleifar, þotueldsneyti og ýmislegt annað miður geðslegt. Áður fyrr vildu menn umfram allt skjótvirk efni en voru ekki alltaf meðvitaðir um skaðsemi þeirra. Nú er brýn nauðsyn á að safnað verði allri fáanlegri vitneskju um þá staði sem kunna að vera hættusvæði meðan enn eru á lífi menn sem hafa unnið við herstöðina frá upphafi og búa yfir vitneskju um hvar slík eiturefni hafa verið urðuð eða farið niður fyrir slysni eða gáleysi.`` Ég get getið þess hér að eitt aðaltilefni þess að ég flutti upphaflega þessa tillögu var að nokkrir menn sem lengi höfðu unnið á Keflavíkurflugvelli, vinir mínir, höfðu samband við mig og höfðu áhyggjur vegna slíkra mála þar sem þeir höfðu jafnvel unnið við urðun eða tekið þátt í að hella niður efnum sem þeir í þá tíð voru ekki meðvitaðir um hversu skaðsamleg voru. Þeir höfðu sem sagt áhyggjur af því að vitneskja um þessa urðunarstaði eða þá staði þar sem þessi efni hefðu verið látin fara niður í jarðveginn mundi glatast með þeim. Og þetta voru fullorðnir menn þá. Þess vegna lagði ég til í framhaldinu að kortlögð yrði sú vitneskja sem fengist við að tala við þá menn og nákvæm efnagreining gerð á þeim jarðvegi sem menn óttuðust að væri mengaður. ,,Meðan niðurstaða slíkrar könnunar liggur ekki fyrir getum við aðeins borið aðstæður hér saman við þær sem nú eru þekktar frá öðrum herstöðvum þar sem slíkar rannsóknir hafa verið gerðar, t.d. í Þýskalandi, á Guam og Filippseyjum, en þar hafa víða komið fram alvarleg mengunartilfelli og þurft hefur að leggja í mikinn kostnað við hreinsun jarðvegs. Þess má geta að í sýnum sem tekin hafa verið á Heiðarfjalli, þar sem ratsjárstöð var þó aðeins rekin í 15 ár, hefur greinst töluvert af baneitruðum þungmálmum, t.d. kadmíum, krómi, blýi og nikkel. Árið 1989 lét bandaríski herinn gera mælingar á grunnvatnssýnum sem tekin voru á svæðum sem á kortum í fylgiskjali eru merkt með svörtum punktum. Rannsóknin tók aðeins til tveggja hættulegra efna, TCE, eða tríklóretýlen, og PCE, eða perklóretýlen. Rannsóknin leiddi í ljós að efnið tríklóretýlen fannst þá á útbreiddu svæði við flugvöllinn og víða yfir hættumörkum, m.a. við þáverandi vatnsból Njarðvíkinga og hersins, eins og marka má af korti 1. Efnið TCE er talið geta valdið ýmsum alvarlegum sjúkdómum, svo sem hjartagöllum, og vera krabbameinsvaldandi.`` Í framhaldi af þessu langar mig að segja frá óformlegri könnun sem gerð var árið 1973 á búsetu barna í Arizona sem fæddust með hjartagalla. Niðurstöðurnar leiddu í ljós að um þriðjungur þessara barna komu frá litlu svæði í suðvesturhluta borgarinnar Tucson. Við nánari athugun 1981 kom í ljós að á þessu svæði var drykkjarvatn mengað eiturefnum og þar á meða eiturefninu TCE. Þetta eiturefni, tríklóretýlen, er lífrænt leysiefni sem getur haft alvarleg áhrif á miðtaugakerfi manna og truflað illa starfsemi hjarta og lifrar. Efnið getur borist í líkamann gegnum húðina auk hinnar hefðbundnu leiðar með mat og drykk. Rannsóknir hafa líka verið gerðar á efninu sem krabbameinshvata. Á vegum barna- og hjartadeildar háskólasjúkrahússins í umræddri borg í Arizona var því gerð faraldursfræðileg rannsókn á börnum með hjartagalla sem fæðst höfðu þar í dalnum frá 1. jan. 1969 til 31. des. 1987. Tekin voru viðtöl við foreldra 707 barna með meðfæddan hjartagalla. Í ljós kom að á meðal barna þeirra foreldra sem drukkið höfðu mengað vatn voru líkurnar þrefalt meiri á hjartagöllum en í börnum foreldra sem bjuggu utan við vatnsveitusvæðin. Árið 1981 var hinum menguðu brunnum lokað og vatn tekið af öllu þessu vatnasvæði. Brá þá svo við að meðfæddum hjartagöllum í suðvesturhluta borgarinnar fækkaði til samræmis við meðaltalið í öllum dalnum. Í Santa Clara-héraði í Kaliforníu var gerð önnur rannsókn 1980--1982 þar sem aukin tíðni andvana fæðinga var rakin til TCE-mengunar drykkjarvatns. Og til að klykkja út með í þessari óhugnanlegu upptalningu er þess að geta að of mikið nítrat í drykkjarvatni, sem er eitt af því góðgæti sem einmitt hafði fundist í drykkjarvatninu á Suðurnesjum, hefur mjög alvarleg áhrif á súrefnisflutningsgetu blóðsins, svo kallað Blue Baby Syndrome. Þegar ég flutti tillöguna fyrst var skammt um liðið frá því að nýtt vatnsból hafði verið tekið í notkun fyrir Suðurnes, sem var gert í framhaldi af þeirri rannsókn sem ég vitna til. Þá hafði undanfarin fimm ár á undan orðið vart við óeðlilega tíðni fæðingargalla hjá fyrirburum í Sjúkrahúsi Keflavíkur. Hann nefndist Potters Syndrome og lýsir sér í nýrnaleysi barna sem leiðir alltaf til dauða. Sjö tilfelli munu vera staðfest á því fimm ára tímabili sem um ræðir. Ég ræddi málið við landlækni á sínum tíma og hann staðfesti þetta og sagði að það væri vægast sagt mjög furðulegt því að þessi sjúkdómur væri svo fáheyrður að hann ætti varla að geta komið fyrir hér á landi. Ég get ekki fullyrt að um bein tengsl hafi verið að ræða en ég taldi þá og tel enn að faraldursfræðileg athugun hefði þurft að fara fram á þessu. Auk þess tel ég að fara þurfi fram faraldursfræðileg rannsókn á tíðni annarra hugsanlegra mengunarsjúkdóma á Suðurnesjum. Ég var að ræða um tríklóretýlen sem er talið geta valdið hjartagöllum og þar að auki vera krabbameinsvaldandi en hitt efnið sem rannsakað var, perklóretýlen (PCE), er baneitrað, en það fannst einnig í nokkrum mæli í grunnvatnssýnum sem tekin voru á þessu svæði. Þessi efni eyðast ekki, það er bara svo einfalt. Þetta eru svokölluð þrávirk leysiefni. Það verður að hreinsa jarðveginn því annars breiðast efnin sífellt meira út. Það má ljóst vera að leiði niðurstaða jarðvegs- og grunnvatnsrannsókna í ljós að á svæðinu fyrirfinnist eiturefni í einhverjum mæli verður að gera þá kröfu að herinn hreinsi upp eftir sig áður en lengra er haldið. Þessi krafa á í raun ekki aðeins við um Suðurnes heldur og aðra staði á Íslandi þar sem herinn hefur haft umsvif. Þess má geta að á undanförnum árum hafa þýsk yfirvöld gert l.595 skaðabótakröfur á hendur Bandaríkjaher vegna mengunar frá herstöðvum í Þýskalandi og þegar hafa verið greiddar skaðabætur vegna tæplega 1.100 þessara mála þegar ég athugaði þetta síðast, en nokkuð er um liðið. Þeim kann að hafa fjölgað. Nýlega hefur það gerst að bæjaryfirvöld í Reykjanesbæ treystu sér ekki til að taka við svæði sem herinn vildi skila, þ.e. svokölluðu Nickel-svæði sem liggur að Keflavík, vegna gruns um mikla mengun á svæðinu, m.a. vegna þess að það var vitað að þarna hafði farið niður mikil olía á árum áður. Herinn neitaði að fjármagna rannsókn á svæðinu svo að utanrrn. tók að sér að tryggja fjármögnun á rannsókn á jarðvegssýnum sem tekin voru á umræddu svæði. Í ljós kom að sýnin voru mikið menguð af olíu hvers konar --- sem kom reyndar ekki á óvart --- en einnig var nokkur blýmengun þar á afmörkuðum svæðum. Það er mikilvægt að samningar takist um að herinn hreinsi þarna upp eftir sig áður en tekið verði við þessu landi. Engar rannsóknir voru gerðar nú á grunnvatni á þessu svæði en víst er að það er mengað eins og rannsóknin frá l989 benti til. Í bandarískum lögum er kveðið á um að Bandaríkjamenn fari að kröfum viðkomandi þjóðar í umhverfismálum. Okkur ber því að gæta hagsmuna þegna okkar, krefjast þess að þessi mál verði rannsökuð og viðeigandi ráðstafanir gerðar til úrbóta svo landið verði aftur nýtanlegt. Ég vil sérstaklega benda á fylgiskjal gagnmerkt sem fylgir með frv. á bls. 3 og 4 sem sýnir mjög glöggt útbreiðslu þessarar mengunar á tríklóretýlen og perklóretýlen sem komu í ljós í þessari rannsókn sem herinn gerði árið 1989.

Herra forseti. Ég held að flestir á Suðurnesjum séu ánægðir með umhyggju hv. þm. fyrir heilbrigði Suðurnesjamanna og ég tek undir með henni að það sé sjálfsagt að fara varlega í öllum þeim málum og líta á öll hættumerki. Ég vil samt minna á að ákveðin mengun mældist í vatni og vatnsbólum sem Suðurnesjamenn notuðu allt fram til ársins 1992, en síðan þá höfum við notað allt annað vatn eins og hv. þm. veit.  Aftur á móti hefur þetta Nickel-svæði svokallaða sem hv. þm. minntist einnig á verið kannað og það hefur komið í ljós að sáralítil mengun er á því svæði. Nickel-svæðið var á sínum tíma miklu stærra en þetta núverandi svæði sem um er rætt. Ég bý sjálfur á því svæði og hundruð annarra og enginn hefur fundið fyrir neinni mengun. Aftur á móti er búið að gera það mikið úr mengunarhættumálum á þessu ákveðna svæði að varla hefur verið hægt að afgreiða það frá hernum til byggingar fyrir Reykjanesbæ. Sú mikla tortryggni sem hefur ríkt út af þessu máli er í rauninni að hamla skipulagi og uppbyggingu svæðisins. Þegar verið er að vitna mikið í erlendar skýrslur sem koma okkur í rauninni ekkert við, þá held ég að það verði til þess að þetta verði allt enn þá þyngra. Og ég vil mælast til þess að þetta svæði verði afhent bæjaryfirvöldum í Reykjanesbæ sem allra fyrst því að umræðan er virkilega farin að há uppbyggingu bæjarins.

Hæstv. forseti. Mér kemur afskaplega mikið á óvart að hv. þm. skuli fullyrða að komið hafi í ljós að mengun væri lítil sem engin í rannsókninni á mengun á Nickel-svæðinu. Ég talaði við flokksbróður hans sem er heilbrigðisfulltrúi á Suðurnesjum fyrir skömmu og fékk einmitt frá honum þær fréttir að þarna hefði komið í ljós mikil mengun af völdum olíu, eins og ég tók fram í ræðu minni, og töluverð blýmengun á ákveðnum svæðum. Ég mundi nú segja að ástæða væri til að fara varlega þegar slíkt kemur í ljós. Auk þess tók ég fram að þarna var aðeins jarðvegur rannsakaður. Grunnvatn var ekki rannsakað eins og gert var t.d. í rannsókn hersins á þessu svæði sem ég vitna til í þáltill. minni. Og það þyrfti auðvitað að gera, það þyrfti að rannsaka þetta miklu betur. Af því að þarna hefur komið í ljós, í staðfestri rannsókn sem gerð var af hernum sjálfum, umtalsverð TCE-mengun og það er vitað mál að sú mengun getur smitast t.d. í gegnum húð og valdið alvarlegum heilbrigðisvandamálum, þá finnst mér ekkert gamanmál ef verið er að gefa það í skyn að taka eigi við þessu svæði alveg athugasemdalaust og eins og sumir hafa verið með áform um, að hefja byggingu barnaheimilis þarna nú þegar. Ég vil gjarnan að uppbygging barnaheimila sé sem víðast á Suðurnesjum en ekki á þessu svæði, hæstv. forseti.

Herra forseti. Ég vil minna á að byggð hefur verið á þessu svæði í áratugi. Sumt af þessu svæði er enn innan girðingar og blýmengun mældist þar sem tankar eru, það er sem sagt mengun sem kemur af málningu. Það hrynur af þeim þegar verið er að skrapa þá og mála þá upp aftur og málningin fer í jarðveginn og út af fyrir sig er það einhver mengun. Ég hef aldrei heyrt að olíumengun væri stórhættuleg þó að einhver steinolíumengun eða dísilolíumengun væri á svæðum. Ég hef ekki heyrt að það væri hættuleg mengun, enda er hún lífræn og í sjálfu sér mjög auðvelt að þrífa hana upp. Auðvitað tek ég undir að þrífa eigi upp það sem mengað er. En það er ekki það mikið að fara þurfi út í enn fleiri rannsóknir og enn meiri tafir á þessu máli. Það má heldur ekki gleyma því að svona PCB-umræða --- ég reikna með að hv. þm. hafi meint PCB í staðinn fyrir TCE. Ég er samt ekki alveg viss.

Nei, það er nú ekki alveg ...

Ókei. En þetta eru allt saman spurningar um þrávirk efni, lífræn efni sem eru hættuleg. Og bandaríski herinn t.d. hreinsaði upp allt PCB sem var á þeirra vegum og eyddi því en aftur á móti hefur PCB-mengun verið vandamál miklu víðar um landið og þá ekkert síður hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég ætla bara að benda hv. þm. á að við rannsókn lyfjadeildar Háskólans þá fannst t.d. mjög mikil PCB-mengun á Álftanesi hjá forsetasetrinu. Það fannst í æðarfuglum á sínum tíma og það er miklu víðar hægt að finna PCB eða þrávirk lífræn efni sem eru hættuleg í náttúrunni. Auðvitað eigum við að reyna að eyða því og það hefur tekist ágætlega suður frá. En mér finnst ástæðulaust að vera að halda uppi miklum hræðsluáróðri vegna þessa svæðis.

Hæstv. forseti. Ég tek undir að það á ekki að halda uppi hræðsluáróðri, en það á að fara varlega. Og það er fyllsta tilefni til þess að fara varlega eins og þau dæmi sýna sem ég rakti í máli mínu. Það er freistandi að að skipuleggja þetta svæði sem, eins og hv. þm. sagði réttilega, teygir sig inn í miðju Reykjanesbæjar og það sem fyrst. En það hefur komið í ljós við þessa rannsókn sem utanrrn. lét framkvæma á svæðinu að þarna var umfangsmikil olíumengun, blýmengun á ákveðnum svæðum. Það var ekki rannsakað þarna með tilliti til allra efna og grunnvatn var ekki rannsakað. Ég tel að það þurfi að fara fram betri rannsókn á þessu svæði og fyllri og áður en tekið verður við þessu svæði þurfi að fara fram á að Bandaríkjamenn hreinsi upp t.d. þessa olíumengun sem allir viðurkenna og er staðfest þarna og hægt er að hreinsa upp, t.d. með sérstökum efnavinnsluaðferðum með bakteríum. Það eiga þeir að gera og skila okkur þessu svæði hreinu þegar þar að kemur.

Herra forseti. Flutningsmenn þessarar tillögu hafa vakið máls á mikilvægu máli sem varðar okkur öll eins og önnur umhverfismál í okkar samfélagi. Það sama á við um þá tillögu sem hér verður rædd á eftir sem fjallar um rannsókn á umhverfisáhrifum af völdum erlendrar hersetu. Vera varnarliðsins byggir á varnarsamningnum frá 1951 sem hefur lagagildi hér á landi. Samningurinn kveður skýrt á um að ekkert ákvæði hans beri að skýra á þann veg að raski úrslitayfirráðum Íslands yfir íslenskum málefnum. Í varnarsamningnum er nánar greint hvernig Ísland og Bandaríkin annast sameiginlegar varnir landsins. Framlag Íslendinga er að leggja til aðstöðu í landinu sem ríkin verða ásátt um að nauðsynleg sé til varna landsins. Af þessu leiðir að um mengun af völdum varnarliðsins fer að ákvæðum íslenskra laga um umhverfismál eins og þau eru á hverjum tíma. Vilji Bandaríkjamenn gera strangari kröfur í tilteknum efnum er það samþykkt en tilslakanir frá íslenskum lögum eru ekki veittar. Öll venjubundin starfsemi manna veldur einhverri röskun á umhverfinu. Á sviði umhverfismála hafa orðið stórstígar framfarir á undanförnum árum og vitneskja okkar allra um hættur sem fylgja óvarlegri umgengni um umhverfið hefur aukist. Mat á umgengni varnarliðsins um varnarsvæðið verður því að taka mið af því hvað íslensk lög og venjur hafa áskilið í áranna rás. Þannig verður t.d. við umræðu um það hvort förgun sorps hjá varnarliðinu hafi verið ásættanleg að líta til þess sem tíðkanlegt var í landinu á þeim tíma sem til umræðu var. Sé þessa gætt mun koma í ljós að umgengni varnarliðsins um varnarsvæðin hefur á hverjum tíma verið í samræmi við þær kröfur sem gerðar hafa verið. Meðan varnarliðið hefur svæði þessi í sinni umsjá getur það jafnt sem aðrir vörsluaðilar lands þurft að grípa til aðgerða að boði íslenskra heilbrigðisyfirvalda til að fyrirbyggja mengun eða til að hreinsa eldri mengun. Varnarliðið ber ábyrgð á mengun sem stafar af frágangi sorps þess sem frá því hefur komið og urðað hefur verið á varnarsvæðunum eða fargað þar með öðrum hætti. Ljóst er að ekki er alltaf einfalt að fjarlægja sorp úr gömlum haugum og öruggara kann að vera að láta kyrrt liggja og verja hauginn svo sem kostur er. Samkvæmt íslenskum lögum er hins vegar ekki til að dreifa ótakmarkaðri ábyrgð í tíma á mengun af þessum toga heldur er tjónvaldur ábyrgur fyrir tjóni í tíu ár samkvæmt íslenskum reglum. Þá er það almenn regla, ef fram kemur mengunartjón í nágrannalöndum okkar, að tjón frá sorpi í jörðu er ekki bótaskylt ef frágangur þess var í samræmi við fyrirmæli yfirvalda á þeim tíma sem gengið var frá sorpinu eða ef urðunarstað er lokað í samræmi við gildandi reglur. Í tillögum þeim sem eru til umræðu virðist látið að því liggja að mikil óvissa sé um mengun frá starfsemi varnarliðsins og eftirliti sé þar áfátt. Þetta er alrangt. Skipulags-, byggingar- og umhverfisnefnd varnarsvæða fjallar um öll umhverfismál á varnarsvæðum, bæði að því er varðar varnarliðið og aðra aðila. Nefndin gætir þess að ákvæðum íslenskrar löggjafar um skipulags-, bygginga- og umhverfismál sé fylgt. Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja hefur sinnt eftirliti með umhverfismálum á varnarsvæðum frá 1989 og greiðir varnarliðið fyrir þann kostnað sem af því hlýst. Heilbrigðiseftirlitið hefur starfsmann sem sinnir þessum verkefnum sérstaklega og starfar náið með umhverfisdeild varnarliðsins. Umhverfisdeild varnarliðsins hefur með höndum innra eftirlit á varnarsvæðunum og starfa þar á annan tug manna í dag. Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja hefur eftirlit með umhverfisdeildinni og að hún starfi í samræmi við íslenskar reglur. Í greinargerð með tillögunni er sérstaklega fjallað um meinta mengun í kringum Keflavíkurflugvöll. Að því er varðar stöðu mála á neðra Nickel-svæði fyrir ofan Reykjanesbæ, sem hér hefur komið til umræðu, hefur viðurkennt bandarískt ráðgjafarfyrirtæki komist að þeirri niðurstöðu að nokkrir staðir væru á svæðinu þar sem jarðvegsmengun er fyrir ofan viðmiðunarmörk. Um er að ræða olíuefni, blý og PCB. Svæðin eru einangruð og er gerð og magn mengandi efna ekki talið að mati skýrsluhöfunda koma í veg fyrir hreinsun með frekar einföldum hætti. Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja hefur komist að sömu niðurstöðu og staðfest að svæðið sé hæft til íbúðabyggðar eftir hreinsun. Gert er ráð fyrir að unnt sé að hreinsa jarðveginn með tiltölulega litlum tilkostnaði. Að því er varðar TCE og PCE-mengun, sem jafnframt hefur komið hér til umræðu, í kringum Keflavíkurflugvöll, ber að hafa í huga að sú mengun hefur lengi verið þekkt og var ástæða þess að varnarliðinu var gert að fjármagna gerð nýrrar vatnsveitu eftir að þessi efni fundust í grunnvatni árið 1989. Ekkert nýtt hefur komið fram sem bendir til að frekari hætta sé af þessum efnum eða þörf sé frekari rannsókna eða aðgerða. Herra forseti. Tillöguflytjendur hafa hér hreyft mikilvægu máli. Mér er sönn ánægja að upplýsa að utanrrn. hefur vakandi auga yfir mengunarmálum vegna starfsemi varnarliðsins og það er fylgst náið með hugsanlegri mengunarhættu. Ég tel hins vegar að engin efni séu til þess að á þessu stigi fari fram umfangsmiklar rannsóknir á stöðu mála og ég tel að þessi málefni séu í allgóðu lagi á því svæði sem hér hefur verið til umræðu.

Herra forseti. Ég fagna ræðu hæstv. utanrrh. sem staðfestir í rauninni það sem ég var að segja hér áðan og staðfestir að af hálfu varnarliðsins og íslenskra stjórnvalda, heilbrigðiseftirlits og umhverfisdeildar varnarliðsins, er mjög vel að málum staðið. Það er farið að ýtrustu kröfum og þess gætt að heilbrigði manna og dýra sé ekki í neinni hættu út af þessari starfsemi, og það er að sjálfsögðu vel. En auðvitað hafa alltaf og geta alltaf gerst einhver slys og við þeim hafa varnarliðið og utanrrn. brugðist mjög afgerandi á hverjum tíma. Ég fagna því að komið skuli vera að því varðandi svokallað Nickel-svæði, sem er framtíðarbyggingarsvæði og hefur verið hugsað sem slíkt í Reykjanesbæ, að hæstv. utanrrh. álíti ekki ástæðu til mikilla rannsókna til viðbótar við þær sem hafa þegar verið gerðar og að í raun sé mjög skammt í að hægt verði jafnvel að afhenda svæðið bæjaryfirvöldum þannig að hægt sé að nýta það til uppbyggingar fyrir bæinn, bæði fyrir íbúðabyggingar og annað sem bæjaryfirvöld hafa áhuga á að gera þar. Herra forseti. Mig langaði í framhaldi af því að spyrja hæstv. utanrrh. hvort hægt sé að sjá fyrir dagsetningar á því hvenær afhending Nickel-svæðisins efra yrði hugsanleg til bæjaryfirvalda í Reykjanesbæ að undangenginni hreinsun á þeirri mengun sem talið er að þurfi að hreinsa áður.

Herra forseti. Ég get ekki nefnt neinar dagsetningar í því sambandi. Ég og mitt ráðuneyti höfum lagt áherslu á að hægt verði að taka þetta svæði undir íbúðabyggð eins fljótt og nokkur kostur er. Þetta svæði stingur mjög í augu og ég skil hv. þm. sem býr þar í nágrenninu að hann sé áhugasamur um að þar verði breyting á. Þarna eru leifar af ýmsu sem þarf að fjarlægja og þetta er eitt af því sem við þurfum að ráða bót á og ég vil fyrir mitt leyti leggja á það áherslu að það verði sem fyrst. Því miður þá get ég ekki nefnt neina dagsetningu í því sambandi en við í utanrrn. munum gera okkar til þess að það geti orðið sem fyrst þannig að þetta svæði geti nýst sem framtíðarbyggð og íbúum á þessu svæði sem þurfa virkilega á því að halda, enda mun það taka miklum stakkaskiptum. Það er afar ljótt í dag. En ég veit að þarna verður fagurt um að litast þegar þar verður komin byggð.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þetta svar. Ég skynja það á svari hans að fullur vilji er fyrir því að gera þetta eins fljótt og vel og kostur er. Það er svo sannarlega sannleikanum samkvæmt að það er orðið mjög til vansa hvernig þetta svæði hefur þróast í algjörri andstöðu við aðra byggð í kring. Þarna eru tankar ónotaðir. Þarna eru leiðslur í jörðu sem þarf að fjarlægja og ýmsilegt fleira þannig að þetta stingur mjög í stúf við allt annað umhverfi. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að þetta á að geta orðið mikil vin. Undir klettunum þarna er gróðursælt utan girðingarinnar þannig að þetta er allt saman mögulegt. Ég get líka tekið undir það með hæstv. ráðherra að í dag er skipulagið orðið þannig að á tveim stöðum liggja vegir þannig að þeir enda á girðingunni. Og syðri endi Reykjaneshallarinnar, sem var tekin í notkun fyrir nokkrum vikum, liggur að girðingunni þannig að allir sjá hvað þetta er allt orðið tæpt og erfitt í raun fyrir skipulagsyfirvöld og bæjaryfirvöld að eiga við málið. Ég fagna því að þetta skuli þó vera komið svona nokkurn veginn á lokastig og við sjáum fyrir að á næstu mánuðum, eða hvað eigum við að segja, verði unnið að því að þetta svæði verði afhent bænum og ég vona að það dragist nú a.m.k. ekki lengur en svo að þetta verði tilbúið næsta sumar.

Herra forseti. Ég er meðflutningmaður að þessari tillögu og jafnframt fyrri flm. að tillögu sem er á dagskrá á eftir um tengt málefni og ætla því ekki að lengja umræður um þetta mál. Ég vil aðeins þakka hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur fyrir frumkvæði hennar í þessum efnum. Hún hefur áður flutt þessa tillögu og fylgt málinu eftir. Ég tel ærna ástæðu til að mál þetta nái fram að ganga. Við eigum það sameiginlegt, ég og hv. þm., að hafa bæði alist upp og búið í nágrenni við herstöð og þekkjum af eigin raun ýmislegt sem þeirri starfsemi fylgir. Miðað við það sem ég þekki til um meðferð úrgangs og önnur slík mál þá hef ég engin dæmi úr reynslusögu minni um jafnhirðuleysislega umgengni við land og náttúru og þá sem ég varð áhorfandi að þegar herstöð var á Heiðarfjalli við Langanes. Meðferð þeirra mála hefur kannski ekki verið til muna verri hjá hernum en var hjá okkur Íslendingum sjálfum og má til sanns vegar færa að þar fór ýmislegt úrskeiðis og þætti ekki gott til eftirbreytni í dag. Þó er ólíku saman að jafna vegna hinna hættulegu efna og ýmissa umsvifa sem hersetu fylgja, sem eru sjaldgæf eða ekki fyrir hendi þegar um borgaralega starfsemi og daglegt líf almennings er að ræða. Ég held að sá samanburður hljóti að verða hinum fyrrnefndu, þ.e. hernaðaryfirvöldunum eða hernum, mjög í óhag. Hjá þeim eru auðvitað á ferðinni mjög hættuleg efni sem fylgja umsvifum þeirra. Mengun út af ógætilegri meðferð eða hirðuleysislegri förgun á víðavangi getur því að sama skapi orðið alvarlegra mál. Ég hygg að þetta sé ekki ýkja umdeilt. Ég held að það væri öllum fyrir bestu, varðandi svæðin í kringum Keflavíkurflugvöll, að koma þeim málum á hreint í eitt skipti fyrir öll með rækilegri rannsókn. Viðbrögðin við niðurstöðunum væru að hreinsa svæðin eins og mögulegt er og taka jafnvel eftir atvikum þátt í kostnaði sem af því hlýst o.s.frv. Ég held að hik bæjaryfirvalda við að taka við menguðum svæðum áður en allir lausir endar hafa verið hnýttir sé skiljanlegt í ljósi þess sem oft hefur komið upp eftir á í slíkum tilvikum. Ég minni þar á fordæmin frá Þýskalandi og Kanada þar sem risið hefur umfangsmikill málarekstur. Þau tilvik skipta þúsundum frekar en hundruðum þar sem yfirgefnar herstöðvar eða svæði sem hernaðarumsvifum tengjast hafa orðið deiluefni. Ég tek því eindregið undir þessa tillögu og teldi skynsamlega ráðstöfun að samþykkja hana og einnig þá sem hér á eftir fylgir.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu eða fjalla almennt um efni þeirrar þáltill. sem hér er til umræðu, um rannsókn á mengun í jarðvegi og grunnvatni við Keflavíkurflugvöll. Ég leyfi mér að vísa til ágæts svars hæstv. utanrrh. þar sem fram kemur að þessi mál, umhverfismál á Keflavíkurflugvelli eru í ágætum og eðlilegum farvegi, þ.e. í ágætu samstarfi utanrrn. við heilbrigðiseftirlit Suðurnesja og byggingar- og skipulagsnefnd varnarsvæðisins. Það hefur sýnt sig á liðnum árum, að þegar upp hafa komið vandamál hafa þau verið leyst farsællega og allir aðilar axlað ábyrgð sína. Í þeim efnum nægir að benda á úrlausnina varðandi vatnsból Suðurnesjamanna. Í annan stað, herra forseti, vildi ég nefna að mér þótti það mjög lítt við hæfi hjá hv. flm. að blanda saman pólitísku starfi embættismanns á Suðurnesjum, eins og hún gerði hér, í faglega umræðu um umhverfismál á Keflavíkurflugvelli. Ég hygg að öllum sem til þekkja, og hv. málshefjanda einnig, sé fullkunnugt um að starfsfólk heilbrigðiseftirlits Suðurnesja gerir miklar kröfur og er afskaplega faglegt í öllum störfum sínum. Hvað þau gera síðan í frítímum sínum tel ég ekki koma málinu á nokkurn hátt við í umræðu hér. Ég hygg þó að það hafi verið yfirsjón hjá hv. þm., að missa þetta út úr sér. Hins vegar vil ég nefna sérstaklega Nickel-svæðið sem hér hefur komið til umræðu. Rétt er að ítreka að varnarsvæðið nýtir ekki Nickel-svæðið með tilkomu Helguvíkur og það stendur þarna eins og illa gerður hlutur og er afskaplega til baga, er bæði sjónmengun og kemur ekki síður í veg fyrir þéttingu byggðar í Reykjanesbæ. Byggingar- og skipulagsyfirvöld í Reykjanesbæ hafa mjög sóst eftir því að nýta þetta svæði vegna lóðaskorts í Reykjanesbæ og jafnframt til að þétta byggð á milli Keflavíkur og Njarðvíkur. Það er með öðrum orðum, herra forseti, afskaplega aðkallandi að þessu svæði verði skilað. Ég vil lýsa sérstakri ánægju með hvernig utanrrn. hefur staðið að því í mjög góðu samstarfi við heilbrigðis- og bæjaryfirvöld á Suðurnesjum. Ég skil orð hæstv. utanrrh. þannig að nú styttist í að þetta ágæta svæði verði afhent Suðurnesjamönnum, öllum til mikillar ánægju. Niðurstaðan er sú að málið sé í eðlilegum farvegi. Ég held að ekki sé hægt að líta öðruvísi á það. Að því er unnið faglega, menn fara yfir íslensk lög, embættismenn og pólitíkusar á Suðurnesjum vinna í því út frá íslenskum lögum og íslenskum forsendum og á svari hæstv. utanrrh. er ekki annað að heyra en það sé í eðlilegum farvegi og undir það tek ég. Ég hef hins vegar ákveðnar efasemdir um það að gera í málflutningi hér úlfalda úr mýflugu. Við hljótum að treysta þar til bærum heilbrigðisyfirvöldum til að fjalla um málið og leggja blessun sína yfir það. Það hefur m.a. komið fram hjá bæjarstjórn Reykjanesbæjar að hún mun ekki taka við svæðinu fyrr en heilbrigðiseftirlit Suðurnesja leggur blessun sína yfir það. Það er eðlilegt og ég veit ég ekki annað en að mjög gott samstarf hafi verið á milli varnarliðsins og utanrrn. Það er hinn eðlilegi og faglegi farvegur og mér finnst því óeðlilegt að gefa í skyn að vandamálið sé meira en raun virðist bera vitni. Þetta er hin eðlilega niðurstaða og nái menn samkomulagi um hana með faglegum rökum þá er það í lagi. En ég fagna því viðhorfi sem fram kom hér hjá hæstv. utanrrh. hvað þetta svæði varðar.

Herra forseti. Í grg. með tillögunni sem hér er til umfjöllunar, um ástand umhverfismála í kringum margar af þeim stöðvum sem varnarliðið hefur notað undanfarna hálfa öld, er gerð grein fyrir ástandinu þar. Að mínu mati er sá galli þar á að mikið er gert úr því sem aflaga kann að hafa farið. Að okkar mati er þar nokkuð hallað réttu máli. Það er því nauðsynlegt að víkja stuttlega að stöðu mála að því er varðar hvern og einn þessara staða. Ég tel að ...

Erum við hætt að ræða... ?

Nei, við erum enn að ræða þessa tillögu.

Ég biðst afsökunar, herra forseti, vegna þess að ég taldi að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefði haldið hér framsöguræðu um annað málið, þ.e. um fleiri staði. Að vísu fannst mér hún vera fremur stutt. Ég taldi það hins vegar mjög til bóta en bið þingið afsökunar á framhleypni minni. Ég hef því lokið máli mínu.

Hæstv. forseti. Hæstv. utanrrh. lagði mikla áherslu á að við legðum til aðstöðu í Keflavíkurherstöðinni vegna varnarsamstarfsins. Þar af leiðandi taldi hann eðlilegt að við yrðum fyrir nokkrum óþægindum vegna þess. Ég skil það svo að Þjóðverjar hafi líka lagt til þá hernaðaraðstöðu í sínu landi vegna varnarsamstarfsins við Bandaríkin. Þeir hafa hins vegar ekki talið það aftra sér í að krefjast skaðabóta vegna þeirrar mengunar sem varð á þessum tíma í herstöðvum í þeirra landi. Þeir hafa gert, eins og ég taldi hér upp áður, miklar kröfur og fengið greiddar skaðabætur í tæplega 1.100 tilfellum. Mér er ekki kunnugt um að Íslendingar hafi gert neinar slíkar skaðabótakröfur. Samt tel ég ekki hægt að efast um að Bandaríkjamenn sjálfir sem gera rannsóknina sem teiknuð er upp á kortinu sem tillögunni fylgir, þ.e. korti 1 sem ég vitna nú til, hafi vitað hverju þeir gætu átt von á. Þar kemur fram að gríðarlega mikil mengun er m.a. af TCE í grunnvatni á öllu þessu svæði. Þarna er verið að rannsaka grunnvatn. Svo menn rugli því ekki saman þá var rannsókn utanrrn., sem ég þakka auðvitað fyrir, á Nickel-svæðinu gerð á jarðvegi, ekki á grunnvatni. Á þessu korti kemur fram að á þessu svæði er TCE-mengun í grunnvatninu og það hefur væntanlega ekki breyst síðan þessi rannsókn var gerð. Hæstv. ráðherra lagði mikla áherslu á að mjög vel sé fylgst með mengun frá starfsemi varnarliðsins og mikil varúð viðhöfð. Ég tek undir það. Núna og á undanförnum árum hefur eftirlitið verið betra. Meðferð leysiefna á varnarsvæðinu hefur gjörbreyst frá því sem áður var og þar gilda mjög strangar reglur. Það breytir þó ekki því að áður fyrr, þegar bæði Bandaríkjamenn og Íslendingar voru ekki svo meðvitaðir um skaðsemi þessara efna, var eitt og annað látið gossa. Það er einmitt það sem ég er að tala um að verði rannsakað og staðsett betur. Ég hef þessar upplýsingar frá fólki sem hefur unnið lengi innan svæðisins og er engan veginn mitt flokksfólk, ef það hefur farið eitthvað fyrir brjóstið á hvæstv. ráðherrum eða þeim hv. þm. sem hér hafa tekið til máls, þá er það ekki svo heldur er þetta fólk sem vann þarna á þeim tíma sem menn voru sér ekki meðvitaðir og verið var að urða og hella niður hinu og þessu sem menn vita nú að var engin hollusta. Og menn vildu gjarnan fá að kortleggja þetta, fá að gefa upplýsingar sem þeir búa yfir sjálfir, en ekki hefur mátt gera það. Þetta hefur verið tabúefni. Það er þess vegna sem ég flyt þessa tillögu um að þetta sé rannsakað betur, þetta sé kortlagt betur en var gert og hefur verið gert hingað til, þ.e. það sem gerðist áður fyrr. Ég veit og viðurkenni fúslega og þakka að þarna er fylgst mjög vel með í dag. Nickel-svæðið, sem hér hefur verið mikið til umræðu, er auðvitað fleygur inn í skipulagið í Reykjanesbæ. En við megum aldrei taka við því svæði fyrr en búið er að gera allt sem unnt er til að hreinsa upp þá mengun sem staðfest er að þar hafi orðið, bæði í þessari rannsókn sem fór fram á jarðveginum og var gerð að tilhlutan utanrrn. og einnig í þeirri rannsókn sem Bandaríkjamenn gerðu sjálfir og staðfestir að þarna er mengun í grunnvatni, sem var ekki rannsakað núna í þessari síðustu rannsókn. Ég tel að þarna þurfi að fara mjög varlega og alls ekki að byggja þarna upp íbúðabyggð eða dagheimili, eins og sumir hafa haft áhuga á, áður en búið er að gera allt til að kanna hvers konar mengun kunni að vera þarna á svæðinu og allt gert til að eyða henni. Það hefur náttúrlega hingað til ekki verið gert. Hæstv. utanrrh. lagði á það mikla áherslu að utanrrn. fylgdist með vakandi auga með þessum málum á Keflavíkurflugvelli og nærliggjandi svæðum og það er náttúrlega afskaplega gott að þeir geri það. En þeir hafa ekki alltaf gert það. Það stingur mig svolítið að þeir framsóknarmenn sem hafa tekið þátt í þessari umræðu virðast vera afskaplega ánægðir með ástandið þarna og vilja gera lítið úr þeirri mengun sem þarna hefur komið í ljós í rannsóknum og telja að ekki þurfi að rannsaka meira. Ég er ekki sama sinnis. Ég tel að rannsaka þurfi svæðið betur og ítarlegar jafnvel þó það sé freistandi að hafa ekki þennan fleyg í skipulagið í Reykjanesbæ. Ég tel að fylgja þurfi eftir kröfum um að svæðið verði hreinsað upp og greiddar verði skaðabætur vegna mengunar. Ég tel að slíkt hafi ekki verið gert, ég tel að við höfum verið óeðlilega hnjáliðamjúk í þessum efnum og eigum tvímælalaust að fara þess á leit að þessu verði fylgt eftir.

Herra forseti. Í síðari ræðu hv. málshefjanda fannst mér koma fram dálítil vankunnátta á málefninu, svo það sé nú bara orðað eins og er við hæfi. Meðal annars kemur fram að það þurfi að hennar mati að kanna betur ástandið og eyða þeim jarðvegi sem hafi mengast, sérstaklega á Nickelsvæðinu. En út á hvað heldur hv. þm. að viðræður milli Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja, varnarliðsins og utanrrn. gangi annað en einmitt þetta? Hver er það að mati hv. þm. sem á að leggja mat á þetta? Hv. þm. segir ítrekað: Það á að kanna betur. Gott og vel. Í því felst að sjálfsögðu gífurlegt vantraust á Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja sem er vel búið vel menntuðu fagfólki sem gegnir þessu hlutverki. Það liggur ítrekað fyrir að bæjaryfirvöld í Reykjanesbæ muni ekki taka við þessu svæði fyrr en Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja hefur lagt blessun sína yfir það. Ég veit ekki hvort hv. þm. telur það skynsamlegra að kanna það betur á grundvelli sögusagna einhverra sem fyrir áratugum unnu þarna eða blanda inn í afstöðu sinni til varnarliðsins ellegar þá að láta fagfólkið, eins og Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja sem samkvæmt stjórnsýslu á að fjalla um svona --- er ekki skynsamlegra að láta slíka aðila meta það hvers eðlis mengunin er, hversu mikil og hvenær er eðlilegt að taka við? Að sá tortryggni, eins og ég tel hv. þm. hafa verið að gera, er einungis til þess að seinka því að Nickel-svæðinu verði skilað og er vantraust á fagfólkið hjá Heilbrigðiseftirliti Suðurnesja.

Hæstv. forseti. Mér finnst alveg með eindæmum hvernig fólk getur snúið fyrir sér hlutunum hérna. Ég minntist að vísu á Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja þar sem ég vísaði til samtals sem ég hafði átt við þá hjá eftirlitinu um mengunina á svæðinu og engan veginn þannig að ég væri að tortryggja svör eða störf þeirra á neinn hátt. Ég veit ekki hvernig hv. þm. Hjálmar Árnason hefur getað fengið það út úr máli mínu að ég vantreysti Heilbrigðiseftirliti Suðurnesja. Hins vegar er það ekki Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja sem er að gera rannsóknir á jarðvegi og jarðvatni á Suðurnesjum. Það eru aðrir aðilar sem hafa verið fengnir til þess. Það kemur svo sjálfsagt að Heilbrigðiseftirliti Suðurnesja að meta það hvenær nægilega er rannsakað en ég hef engan dóm lagt á það í máli mínu hvað það hefur sagt eða gert í þeim málum, hvort það sé rétt eða ekki rétt. Hins vegar hef ég ítrekað tekið fram að ég tel að það þurfi að fara fram meiri rannsóknir, ekki bara á Nickel-svæðinu heldur öllu varnarsvæðinu með tilliti til mengunar í jarðvegi og grunnvatni.

Herra forseti. Við þetta er í sjálfu sér litlu að bæta en ég ítreka að í málflutningi hv. þm. tel ég hafa komið fram tortryggni og í rauninni vantraust á Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja með því að hv. þm. í rauninni segir: Ég tel að eigi að kanna og rannsaka betur. Það er sem sagt persónulegt og huglægt mat hv. þm. sem á að ráða því hversu langt rannsóknir eigi að ganga, versus það að Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja er það fyrirbrigði í stjórnsýslunni sem leggur mat á þær rannsóknir sem lagðar eru fyrir. Og það er ekki fyrr en þá sem bæjaryfirvöld munu taka við svæðinu. Í þessu felst ákveðið vantraust á heilbrigðiseftirlitið, a.m.k. hefur hv. þm. sig örlítið upp fyrir Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja og telur sig betur í stakk búna til að leggja það mat á. Mér er hins vegar fullkunnugt um það að starfsfólk Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja vinnur á mjög faglegum nótum en grun hef ég um að hv. þm. kryddi mat sitt örlítið pólitískt í afstöðu sinni m.a. til varnarliðsins.

Herra forseti. Mikið getur maður nú þakkað fyrir að hér í þinginu skuli vera þingmenn sem krydda aldrei mál sitt eða hugsanir sínar pólitísku mati eins og hv. þm. Hjálmar Árnason. Það skyldi þó aldrei vera að það hafi kryddast eitthvað af pólitísku mati þegar hann heyrði ofheyrnir hérna þegar ég hélt ræðu mínu um þessi efni og heyrði mig segja eitthvað sem sáði tortryggni um störf Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja. Það var mér ekki í huga og kom aldrei fram í máli mínu, hvorki fyrr né síðar. Hvort ég hafi hins vegar það mat sjálf að frekari rannsóknir þurfi að fara fram á svæðinu, það gæti alveg eins verið að Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja væri mér sammála um það. Og það væri kannski gott að hv. þm. kynnti sér það hvaða meiningar Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja hefur í þeim efnum áður en hann fer að gera mér upp pólitískt krydd í tilveruna hér á Alþingi.

Herra forseti. Það er náttúrlega alveg ljóst að í gegnum tíðina hafa viðhorf til umhverfismála breyst. Það á ekki einungis við um það svæði sem hér er til umræðu, það á við um landið í heild. Og þau spilliefni sem þarna hafa farið niður hafa áreiðanlega ekkert síður farið niður af völdum Íslendinga sem hafa m.a. verið að starfa að ýmiss konar verktakastarfsemi á svæðinu og enginn mælt fyrir um hvernig þeir skyldu haga sínu verki. En þeir hafa væntanlega staðið að því eins og venja var á hverjum tíma. En aðalástæðan fyrir því að ég vildi svara hv. þm. er vegna þess sem hún sagði um skaðabætur. Það er rétt að Íslendingar hafa ekki lagt áherslu á skaðabætur sem slíkar heldur að bæta úr um ástand mála. Gott dæmi um það er vatnsveitan og samstarf sveitarfélaganna á Suðurnesjum við varnarliðið um þau mál. Það er náttúrlega alveg ljóst að varnarliðið tók mjög myndarlegan þátt í fjármögnun þeirrar vatnsveitu sem var umfram það sem hefði verið talið eðlilegt ef þarna hefði verið allt með felldu. Og sama á við um það samstarf sem hefur myndast um sorpmál á þessu svæði. Ég tel það skipta meginmáli að við leggjum áherslu á að bæta ástand mála en séum ekki fyrst og fremst að reyna að fá einhverja peninga. Þess vegna er það rétt að við höfum ekki verið að fara út í skaðabótamál vegna þess að við höfum náð niðurstöðu með varnarliðinu um að bæta ástand mála og við munum halda því áfram.

Hæstv. forseti. Það er gott til þess að vita að hæstv. utanrrh. er mér sammála um að viðhorf til umhverfismála hafa breyst. Það er náttúrlega á þeim grunni sem ég flyt mál mitt hérna. Ég hef margítrekað það að umgengni við þessi spilliefni hefur gjörbreyst, bæði af hálfu varnarliðsins og sjálfsagt líka af hálfu íslenskra verktaka á undanförnum árum vegna þess að fólk er orðið sér meðvitað um skaðsemi þeirra. Hér áður fyrr var fyrst og fremst verið að grípa til þeirra efna sem voru fljótvirkust. Það var ekki verið að spá í hvort þau væru kannski jafnframt bráðdrepandi. Ég held að ýmsir hafi sömu sögu að segja og ég. Þegar ég, sem ung húsmóðir, var að hreinsa til í húsi mínu í kringum 1965 þá var ég fyrst og fremst að spekúlera í að hafa eitthvað sem virkaði nógu hratt og vel en ekki endilega það sem fór vel með náttúruna. Þetta voru ríkjandi viðhorf. Á þessum tíma setti herinn út í umhverfið efni sem vitað er að eru mjög skaðleg og langvirk. Ákveðnir aðilar buðust til að láta kortleggja vitneskju sína um hvar þetta hefði verið og það var ekki þegið á sínum tíma. Ég tel að þarna hafi verið farið mjög óvarlega. Það hefði þurft að þiggja þær upplýsingar sem þeir bjuggu yfir, hvort sem þetta voru Ameríkanar eða íslenskir verktakar sem þarna voru að verki. Við hljótum að standa betur að vígi ef við vitum nákvæmlega og getum kortlagt hvar þessi efni er að finna í náttúrunni á þessum svæðum.

Herra forseti. Málið sem er hér á dagskrá hefur náttúrlega teygst ansi langt umfram það sem menn gerðu ráð fyrir. Ég tel að í framhaldi af þeim miklu umræðum sem hér hafa verið um Nickel-svæði, starfsemina hjá varnarliðinu og Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja verði að hnykkja á ýmsum atriðum. Hæstv. utanrrh. tók reyndar af mér ómakið varðandi skaðabótaumræðuna sem hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir sagði að ekki hefði komist inn á borð íslenskra stjórnvalda, að aldrei hefði verið leitað skaðabóta vegna eins né neins til varnarliðsins. Það er hins vegar staðreynd, og mér fannst hæstv. utanrrh. fara afskaplega varlega í þá ummræðu, að Vatnsveita Suðurnesja var alfarið greidd af varnarliðinu. Þar kom ekki til ein einasta króna af íslenskri hálfu þannig að ég og líklega flestir Suðurnesjamenn töldum þetta skaðabætur. Farið var fram á að Bandaríkjamenn endurnýjuðu vatnsból og vatnstaka Suðurnesjamanna vegna þess skaða sem orðið hefði í vatnsbólunum. Bandaríkjamenn borguðu það allt saman og ég hef litið á þetta sem skaðabætur. Það má þó ekki gleyma því að margs konar önnur starfsemi fer fram á Keflavíkurflugvelli en bara í kringum herinn. Þarna er allt millilandaflug landsmanna. Þarna fer fram gríðarleg vinna í kringum flugvélar. Afísingarefni sem notuð eru á flugvélar eru t.d. af ýmsum toga og það hefur verið mikið vandamál hvernig fara á með þessi efni. Mengandi leysiefni fara niður í jörðina og menn halda að þau hafi sest í grunnvatnið. Þessi efni skipta náttúrlega máli þegar rætt er um herinn og veru hans. Málið snýst um fleira en starfsemi hersins. Það er líka verið að tala um starfsemi vegna millilandaflugsins. Á vegum varnarliðsins hefur verið byggt ýmislegt annað sem Suðurnesjamenn hafa sannarlega notið fyrir utan sameiginlega starfsemi, t.d. höfnin í Helguvík. Þar er ekki um neinar skaðabætur að ræða. Sú framkvæmd hefur hins vegar fyrst og fremst sýnt góðan hug varnarliðsins í garð Suðurnesjamanna og hefur nýst þeim vel. Ég vil vara við því að endurtaka síbyljuna um þær miklu hættur sem eiga að stafa af mengun á Nickel-svæðinu. Það að draga inn í þetta dagheimili, eins og hv. þm. gerir, finnst mér alveg sérlega ósmekklegt. Finnst henni líklegt að menn á Suðurnesjum, hjá varnarliðinu eða í utanrrn. eða í heilbrigðiseftirlitinu vilji endilega planta niður dagheimilum á menguð svæði? Auðvitað dettur ekki nokkrum manni slíkt í hug. Að draga þetta svona fram eins og ekkert liggi fyrir um hvernig málin eru komin á Nickel-svæðinu finnst mér dálítið billegt hjá hv. þm. Það liggja fyrir rannsóknir og þegar unnið hefur verið úr þeim verður þetta svæði tilbúið til byggingar. Mér finnst ástæðulaust að biðja um enn frekari rannsóknir til þess. Það liggja fyrir rannsóknir á vatninu. Það voru byggð ný vatnsból til þess að mæta þeirri mengun sem fannst í vatnsbólum Suðurnesjamanna. Það þarf ekki að fara í sérstakar rannsóknir á grunnvatni þess vegna. Ég bið hv. þm. bara að reyna að skilja að allar þær rannsóknir sem þarf að gera hafa þegar farið fram. Það sem eftir er að gera er að hreinsa svæðið samkvæmt þeim rannsóknum. Þar með er í sjálfu sér kominn punktur yfir i-ið. Allar þær sögur sem hv. þm. hefur heyrt sagðar af varnarliðinu eða starfseminni eiga væntanlega ekki við um Nickel-svæðið. Það hefur verið kannað best af öllum svæðum á Suðurnesjum. Ég hugsa að ef eitthvað grunsamlegt hefði verið til staðar þá hefði það verið þar sem ég bý á Nickel-svæðinu. Þar hefur reyndar ekkert fundist. Þar er búið að grafa allt upp, búið að byggja á því öllu og enginn hefur kvartað yfir vanlíðan út af búsetunni þar. Ég ætla ekki að fjalla um alla þá sem hv. þm. hefur minnst á hér í ræðum sínum inn í þetta. M.a. tók hún það sérstaklega fram að heilbrigðisfulltrúinn á Suðurnesjum væri flokksbróðir minn. Ég er að sjálfsögðu mjög ánægður með að hann skuli vera flokksbróðir minn enda hinn vænsti maður. Hann hefur gegnt starfi sínu með miklum sóma. Ég held að pólitíkin skipti að öðru leyti ekki jafnmiklu máli og hv. þm. vill vera láta. Það er frekar slæmt finnst mér að draga slíkt inn í þetta mál. Það segir okkur ekki neitt annað en að það sé þá helst af pólitískum ástæðum sem hv. þm. leggur svona mikla áherslu á að halda áfram þessu þófi, einhverjum sérstökum minnisvarða sem hægt sé að tala um. Ég vil að lokum segja, herra forseti, að ég held að þessar umræður hafi þrátt fyrir allt skýrt málið verulega. Það hefur komið mjög skýrt fram hjá hæstv. utanrrh. að svæðið er vel rannsakað. Það stendur til að fara að skila því mjög fljótlega eftir þá hreinsun sem nauðsynleg er. Þar með tel ég að Suðurnesjamenn eigi að vera komnir með allt í hendurnar til að geta rólegir byggt hús sín á hinu svokallaða Nickel-svæði. Við hv. þm. sem búsettir eru þarna á Suðurnesjum, þessir þrír þingmenn sem búa þar, erum sammála um að Nickel-svæðið er fleinn og hálfgerð eyðimörk í þessu annars fallega bæjarfélagi. Svæðinu þarf að breyta sem allra fyrst í vinalegt íbúðasvæði þar sem við getum búið í sátt og samlyndi.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um rannsókn á áhrif af umhverfisáhrifum af völdum erlendrar hersetu. Flm. ásamt mér er hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir. Tillögugreinin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að láta fara fram rannsókn á umhverfisáhrifum af völdum erlendrar hersetu og hernaðarumsvifa á Íslandi og hættum sem eru núverandi hernaðarumsvifum samfara. Einnig verði gerð úttekt á lagalegum álitaefnum þessu tengdum. Rannsókn beinist sérstaklega að eftirfarandi þáttum: 1. grunnvatnsmengun, 2. jarðvegsmengun, 3. frágangi spilliefna og sorphauga, 4. umhverfishættu sem stafar af núverandi hernaðarumsvifum, 5. réttarfarslegum hliðum málsins varðandi skaðabótaskyldu erlendra og/eða íslenskra stjórnvalda gagnvart landeigendum í þeim tilfellum sem mengun hefur orðið og skyldu þeirra til að hreinsa menguð svæði. Jafnframt verði reynt að áætla kostnað við hreinsun þeirra svæða sem hafa orðið fyrir mengun.`` Þessi tillaga er að því leyti nátengd þeirri sem hér var á dagskrá síðast að þar var til umfjöllunar eitt svæði af nokkrum sem til greina koma, þ.e. nágrenni herstöðvarinnar á Miðnesheiði. Ég vísa til þess sem áður sagði um stöðu mála á því svæði og þær upplýsingar sem fyrir liggja úr rannsóknum, að svo miklu leyti sem þær hafa farið fram, á mengun af ýmsu tagi: grunnvatnsmengun, jarðvegsmengun og hættulegum efnasamböndum sem þar hafa verið greind og mæld. Erlendir herir hafa víðar drepið niður fæti hér á landi frá því að þeir hófu innreið á árum síðari heimsstyrjaldar. Á árunum í kringum 1990 var staðfest mikil mengun á svæði þar sem starfrækt var ratstjárstöð á Heiðarfjalli í landi Eiðis á Langanesi um 15--16 ára skeið, frá árunum 1954 fram um 1970. Satt best að segja, herra forseti, er viðskilnaðurinn á þeim stað með miklum ólíkindum svo ekki sé fastar að orði kveðið. Landeigendur hafa um árabil leitað réttar síns en koma alls staðar að lokuðum dyrum, hvort sem heldur er hjá bandarískum eða íslenskum stjórnvöldum. Svo virðist sem meira að segja íslenska réttarkerfið meini þeim að fá umfjöllun um sín mál. Tilraunum þeirra til að fá málið tekið upp fyrir íslenskum dómstólum er sömuleiðis vísað frá. Staða málsins er hins vegar sú, svo ótrúlegt sem það kann að virðast, að ófrágengnir sorphaugar, spilliefni og mengun af ýmsum toga eru á fleiri en einum og fleiri en tveimur stöðum á þessu svæði eða í nágrenni við það. Það er í algjöru leyfisleysi og óþökk landeigenda en svo á að heita að landinu hafi verið skilað. Þar tekur þó steininn úr að mínu mati, herra forseti, sá samningur --- ef samning skyldi kalla --- sem íslensk stjórnvöld gerðu við bandarísk hermálayfirvöld og stjórnvöld sem fría Bandaríkjamenn allri ábyrgð á viðskilnaði þeirra á þessu svæði. Mér er mjög til efs að slíkir gjörningar fái staðist og að þannig sé hægt að svipta íslenska borgara því að ná rétti sínum eins og þar virðist ætlunin. Á Straumnesfjalli standa mikil mannvirki auð og hafa verið í niðurníðslu frá því að þar var starfrækt ratsjárstöð. Við ratsjárstöðina á Bolafjalli sem tók við hlutverki stöðvarinnar á Straumnesfjalli hafa orðið mengunarslys, samanber alvarlegan olíuleka sem varð haustið 1989. Þá er ljóst að frágangur sorphauga á svæði ratstjárstöðvarinnar á Stokksnesi er algjörlega ófullnægjandi og ekki liggur fyrir hverjum ber að fjarlægja þau mannvirki sem þar hafa verið yfirgefin og eru að grotna niður. Svo merkilega vill nú til að síðast í gærkvöldi komu fréttir af samþykkt bæjarstjórnar Hornafjarðarbæjar þar sem þess er krafist að yfirvöld hlutist til um að viðkomandi mannvirki verði rifin og fjarlægð enda stafi af þeim bæði sjónmengun og hætta og óþrifnaður af ýmsum toga. Ber þá vel í veiði að í hlut á sjálfur heimabær hæstv. utanrrh. og skulum við ætla að málaleitan heimamanna hafi náð eyrum hans. Loks má nefna að ratsjárstöðin á Gunnólfsvíkurfjalli á Langanesi stendur upp af vatnsbóli Þórshafnar og kom til deilna milli heilbrigðisyfirvalda og forsvarsmanna stöðvarinnar um það mál á sínum tíma. Þetta mál, herra forseti, kemur þannig við sögu á þó nokkuð mörgum stöðum á landinu. Það gefur tilefni til að farið sé yfir þessi mál í heild sinni, umhverfisáhrifin metin eins og tillagan gerir ráð fyrir og öll atriði málsins krufin til mergjar. Með því að gera það, herra forseti, ætti fást niðurstaða sem væri síðan fordæmisgefandi gagnvart því sem síðar kann að koma upp í þessum efnum. Áður hefur komið fram í umræðunni og það er rétt að ítreka það að erlendis hafa málin víðast hvar verið að þróast í þá veru að hernaðaryfirvöld, þeir sem ábyrgð hafa borið á herstöðvum eða umsvifum herja, bera einnig ábyrgð á þeim umhverfisspjöllum sem þar hafa orðið og hafa í vaxandi mæli orðið að greiða allan kostnaðinn af því sem því fylgir að hreinsa upp eftir slíka starfsemi. Sem dæmi má taka að á árinu 1992 var um 90 milljörðum íslenskra króna varið til slíkra verkefna í heiminum að áætlað er. Mengun hefur mjög víða verið staðfest og verið fylgifiskur starfsemi af þessu tagi. Má þar taka fjölmargar herstöðvar, yfirgefnar eða enn þá starfræktar herstöðvar, í Þýskalandi en þar munu mál sem upp hafa komið og tengjast þessum hlutum vera um 1.500 talsins. Það má nefna Suður-Kóreu, Filippseyjar, eyjuna Guam og síðast en ekki síst má nefna Kanada þar sem umfangsmikil málaferli eða deilumál hafa nú leitt til þeirrar niðurstöðu að kanadíska alríkisstjórnin hefur í kyrrþey í raun og veru eða þannig að lítið bar á samið um það við stjórnvöld norðursvæða Kanada, hið nýja sjálfstjórnarsvæði Nunavut, að reiða fram miklar fjárhæðir til þess að hreinsa upp mengað land, mengaðan jarðveg og fjarlægja hættuleg efni úr yfirgefnum eða enn þá starfræktum herstöðvum á því svæði. Ég hygg að sá samningur hafi verið upp á um 230 millj. kanadískra dollara. Einnig var gerður samningur um þátttöku Bandaríkjamanna í hreinsun herstöðva á norðurslóðum sem að vísu var því miður tafin af hinu íhaldssama öldungadeildarþingi Bandaríkjanna. Herra forseti. Ég hygg að ekki sé síst ástæða til þess að fara ofan í réttarfarslega hlið þessa máls. Það er auðvitað ekki hægt að una því að aðstæður manna séu eins og þær sem lesa má út úr þrautagöngu eigenda jarðarinnar Eiðis á Langanesi í samskiptum sínum við stjórnvöld og réttarkerfið. Það getur ekki verið svo, herra forseti, að landeigendur séu sviptir með öllu möguleikum til þess að ná rétti sínum, fá mál sín upp tekin og um þau fjallað og réttilega í þeim dæmt. Hvað sem um þau málsatvik eða málsaðstæður má segja að öðru leyti, og ætla ég ekki að blanda þeim sérstaklega inn í þetta mál, þá er eitt víst og það er að það gengur ekki í réttarríki að stjórnvöld semji rétt af þegnum sínum og rýri þannig eignir manna að þeir komi þar engum vörnum við. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. utanrrh. ef hann nær að hlýða á mál mitt og ég veit að hann er hér á mælendaskrá: Hefur hæstv. utanrrh. kynnt sér sögu þess máls? Telur hæstv. utanrrh. að það gangi í réttarríki að menn séu settir í þær aðstæður eins og uppi eru í málefnum eigenda jarðarinnar Eiðis, að þeir eigi að sitja þar uppi með mengunina og viðskilnaðinn eins og hann er, óbættir hjá garði, og hafi engar leiðir til þess að leita réttar síns? Yrði það niðurstaða dómstóla að þeim bæri ekki réttur í þessum efnum, væri það þó niðurstaða löglega, skulum við ætla, fram gengin eða fengin, af þar til bærum yfirvöldum. En að málin geti legið afvelta eins og gildir í því tilviki er auðvitað algerlega óþolandi. Það kann vel að fara svo að í fleiri tilvikum reyni á þetta á næstunni. Segjum nú svo að ekki náist neitt samkomulag um yfirtöku landeigenda á svæðunum í kringum Keflavíkurflugvöll. Hvernig á þá að fara með þau mál? Verður ekki að vera einhver farvegur fyrir úrlausn deilumála af því tagi og hægt að setja þá hluti niður? Ég held að þeir tímar, herra forseti, séu liðnir að stjórnvöld geti farið með þessi mál eins og þeim sýnist og landsmenn, almenningur, landeigendur eða sveitarfélög láti bjóða sér slíkt að ekki sé hægt að fá niðurstöðu í mál af þessu tagi bara af því að í hlut eigi íslenska ríkið annars vegar og hinir voldugu samstarfsaðilar á hina hliðina, þ.e. Bandaríkjaher og bandarísk stjórnvöld og sá þagnarmúr sem um þessi samskipti hefur verið lukinn. Það gengur ekki, herra forseti. Þeir tímar eru liðnir alls staðar annars staðar. Þar þykir sjálfsagt mál að menn sæki rétt sinn í þessum efnum og náist hann ekki fram í frjálsum samningum þá hafa menn iðulega knúið hann fram í gegnum dómstóla og þeir tímar hljóta þá að vera handan við hornið á Íslandi að slíkt verði gert af okkar hálfu. Mér er ómögulegt að sjá að íslenskir dómstólar geti daufheyrst við því út í það endalausa að taka slík mál fyrir. Þá er orðið eitthvað meira en lítið brogað í okkar réttarfari. Rétt í lokin og til gamans, herra forseti, þá hafa ýmsir komið að þessu máli í gegnum tíðina. Það vill svo til að ég hef í höndunum bréf sem þáv. hæstv. umhvrh. og núverandi formannsefni Samfylkingarinnar, Össur Skarphéðinsson, ritaði ekki ómerkari manni en sjálfum William Perry varnarmálaráðherra Bandaríkjanna í marsmánuði 1995 þar sem hann reyndi að koma að málefnum landeigenda jarðarinnar Eiðis og vekja athygli bandarískra stjórnvalda á viðskilnaði Bandaríkjahers þar og hvernig réttarstaða landeigendanna væri þar fyrir borð borin. Ekki veit ég hverjar urðu lyktir eða afdrif þeirra bréfaskrifta eða hvort við þeim bárust nokkur svör. En hinu finnst mér, herra forseti, nauðsynlegt að halda til haga að hvað sem líður samskiptum íslenskra og bandarískra stjórnvalda í þessum efnum og þó svo menn vilji halda í heiðri það sem hæstv. utanrrh. kom inn á fyrr í umræðum í dag, að við eigum auðvitað ekki að heimta peninga fyrir aðstöðu hér sem við leggjum til sem okkar hluta af þessum samskiptum, þá má ekki fara þvílíku offari í þeim efnum að réttur borgara ríkisins, landeigenda eða sveitarfélaga sé fyrir borð borinn og að við Íslendingar verðum af því sem kallast mætti sanngjörn leiðrétting okkar mála. Það þykir alls staðar annars staðar í kringum okkur sjálfsagður hlutur að menn í ljósi nýrra viðhorfa í umhverfismálum, í ljósi nýrra vísindalegra upplýsinga um hve hættuleg þessi mengun getur verið taki tillit til þessa. Þarna eiga í hlut í sumum tilvikum eins og t.d. á Heiðarfjalli bráðdrepandi efni, stórhættuleg og bráðdrepandi efni. Við svo búið má auðvitað ekki við standa, herra forseti, að allir hagsmunir okkar séu fyrir borð bornir í þessum efnum. Ég legg svo til að að lokinni þessari umræðu verði þessari tillögu, þó svo hún mæli fyrir um aðgerðir sem umhvrh. mundi annast, vísað til hv. utanrmn. þar sem málefni varnarsvæðanna heyra stjórnsýslulega undir utanrrn. og eðlilegt er jafnframt að þessar tvær tillögur fylgist að.

Herra forseti. Ég hafði þegar hafið mál mitt í þessari umræðu og biðst aftur afsökunar á því en vil koma þá beint að Heiðarfjallsmálinu sem hv. þm. hefur rætt allítarlega og er orðið langt og á margan hátt fróðlegt mál. Fá svæði á Íslandi hafa verið rannsökuð jafnítarlega og það svæði án þess að nokkurrar mengunar yrði vart nema eftir eina sýnatöku sem landeigendur stóðu fyrir og umhvrn. hafnaði og taldi óvandaða á sínum tíma. Vegna staðhæfinga í greinargerð með tillögunni um að mengun hafi verið staðfest á Heiðarfjalli er nauðsynlegt að rekja nokkuð þær umfangsmiklu rannsóknir sem fram hafa farið á fjallinu. Tímans vegna verður aðeins fjallað um rannsóknir sem gerðar voru eftir 1990 en af nógu er að taka fyrir þann tíma. Umhvrn. stóð fyrir umfangsmiklum rannsóknum á Heiðarfjalli frá 1990--1994 undir forustu sérstakrar þriggja manna nefndar og mengunarvarna Hollustuverndar ríkisins. Þar var allt rannsakað sem hægt var að rannsaka. Ítarlegar rannsóknir sýndu að engar upplýsingar höfðu fram komið um mengun á svæðinu umfram það sem algengt er í íslensku grunnvatni. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að meðferð sorps þar hefði verið í samræmi við það sem almennt gerðist á Íslandi á þeim tíma. Enn frekari rannsókn með jarðgasleitartæki leiddi í ljós að á nokkrum svæðum hafi mátt greina nokkru meira magn lífrænna efna en annars staðar. Þessar niðurstöður gáfu að áliti vísindamanna ekki til kynna útbreidda alvarlega mengun en útilokuðu ekki að hættulegt efni væri að finna í haugnum. Úr því yrði hins vegar ekki skorið nema með frekari rannsóknum. Þegar að þeim rannsóknum kom í september 1991 synjuðu landeigendur Hollustuvernd og Orkustofnun um aðgang að landinu til sýnatöku. Landeigendur hafa jafnframt hafnað beiðni utanrrn. og varnarliðsins um að fá að hreinsa yfirborðsrusl af fjallinu og harma ég það. Árið 1993 rannsökuðu mengunarvarnir Hollustuverndar ríkisins vatnssýni og komust að þeirri niðurstöðu eftir rannsóknir hér á landi og erlendis að styrkur allra efna sem rannsökuð voru væru langt undir viðmiðunarmörkum, vatn væri vel drykkjarhæft og ekki fundust þrávirk halógenlífræn efni í þeim sýnum sem tekin voru á haugnum. Þá reyndist blýinnihald lindarvatns á Heiðarfjalli undir greiningarmörkum í rannsókn umhvrn. árið 1994. Með þeirri rannsókn taldi umhvrn. rannsóknum á lindarvatni Heiðarfjalls lokið og ekki væri ástæða til frekari athugana því að ekkert hefði komið fram sem benti til að lindarvatn á svæðinu væri mengað. Ég vil taka fram vegna þess sem hv. þm. spurði mig um um rétt landeiganda að þeirri jörð sem þarna átti hlut að máli, að þeir komu á minn fund fyrir löngu síðan og fóru fram á greiðslur, skaðabætur frá ríkinu og það liggur alveg ljóst fyrir að ef um skaðabætur á að vera að ræða þá verður að beina þeirri skaðabótakröfu að íslenska ríkinu. Ég sagði sem rétt var að ég gæti ekki sem utanrrh. reitt fram skaðabætur í einhverju samtali við þá. Það gæti aðeins gerst að mínu mati með málaferlum þeirra á hendur íslenska ríkinu og hvatti þá reyndar til að fara í slíkt mál sem þeir að sjálfsögðu geta farið í. Þeir verða að beina því máli gegn íslenska ríkinu. En þeir verða þá að sýna fram á tjón sem þeir hafa orðið fyrir. Hv. þm. ræddi einnig um Stokksnes og vitnaði þar í nýlega frétt. Það er rétt að nýlega var haldinn fundur austur á Hornafirði um þau mál sem var að frumkvæði utanrrn. vegna þess að við viljum koma málum þar í lag og þau eru í megnasta ólagi. Unnið er að því að gera verkefnaáætlun í samstarfi varnarliðsins og Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja í samráði við bæjarstjórnina á Höfn, og þar sem annars staðar ber varnarliðinu að fara að íslenskum lögum og reglum. Það má segja að sjálfsagt hefði verið hægt að nýta þessi mannvirki ef vel hefði verið staðið að málum fyrr á árum. Það er ekki hægt í dag nema þá að afar litlu leyti. Þarna er um afar fagran stað að ræða, einn fallegasta stað á landinu að mínu mati, og þarna er um mikla sjónmengun að ræða og mikilvægt að þar verði bætt úr. Við viljum að sjálfsögðu standa faglega að því og þess vegna er þessi verkefnaáætlun komin í gang og við erum að vinna að málinu. Á Bolafjalli varð eitt einangrað mengunaróhapp árið 1989 eða áður en ratsjárstöðin þar var formlega tekin í notkun og formlegt eftirlit af hálfu Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja hófst. Samkvæmt upplýsingum heilbrigðiseftirlitsins má ætla að eldsneytisolía sem lak niður þá hafi að mestu leyti brotnað niður nú. Ég vil jafnframt taka fram út af Gunnólfsvíkurfjalli að Ratsjárstofnun hefur kappkostað að aðstoða heimamenn við vatnstöku við rætur fjallsins en ekki var mögulegt að taka þar vatn fyrr en vegur var lagður upp á fjallið sem var gert þegar ratsjárstöð var byggð þar. Njóta heimamenn góðs af því í dag og hafa fengið betra vatn, eftir því sem ég best veit, en þeir hafa áður notið. Í tillögunni sem hér er til umræðu er lagt til að fram fari úttekt á lagalegum álitaefnum tengdum umhverfismálum og veru varnarliðsins. Erfitt að sjá ástæðu til þess. Eins og ég hef rakið hefur stjórnsýsla þessara mála verið ágæt undanfarin ár og brugðist hefur verið hratt og vel við öllum athugasemdum og mál verið rannsökuð í þaula. Um hina lagalegu stöðu er að öðru leyti enginn vafi. Varnarliðið ber ábyrgð á mengun sem stafar af frágangi sorps þess sem frá því hefur komið og urðað hefur verið á varnarsvæðunum eða fargað þar með öðrum hætti. Samkvæmt íslenskum lögum er sú ábyrgð takmörkuð í tíma við tíu ár. Þá er það almenn regla við mengunartjón í nágrannalöndum okkar að tjón frá sorpi í jörðu er ekki bótaskylt ef frágangur þess var í samræmi við fyrirmæli opinberra aðila á þeim tíma sem gengið var frá sorpinu eða ef urðunarstað var lokað í samræmi við gildandi reglur. Bótakröfum er unnt að beina til skaðabótanefndar sem úrskurðar samkvæmt varnarsamningnum um kröfu vegna tjóns sem rekja má til bótaskyldrar háttsemi varnarliðsins. Slíkar kröfur greiðast svo af varnarliðinu og íslenska ríkinu í samræmi við ákvæði varnarsamningsins. En til að unnt sé að fá bótakröfu greidda þarf að hafa orðið tjón. Í því sambandi nægir ekki að vitna til hárra fjárhæða sem kunna að hafa verið greiddar eða bóta fyrir tjón í öðrum löndum. Aðili, t.d. á Heiðarfjalli, verður að sanna og þá fyrir íslenskum dómstólum að hann hafi orðið fyrir tjóni.

Herra forseti. Aðeins fáein orð að lokum um þessi mál. Þó að hæstv. utanrrh. hafi haft uppi eins og vænta mátti tilburði til að verja og réttlæta framgöngu íslenskra stjórnvalda og þá auðvitað fyrst og fremst þess ráðuneytis sem hann hefur stýrt um nokkurt árabil í þessum efnum held ég að allmörg álitamál standi eftir og að nægjanlegar upplýsingar liggi fyrir um það að full tilefni séu til þess að fara yfir þessi mál í heild sinni af okkar hálfu. Mér er hins vegar vel ljóst að þau mál öll eru í afar mikilli nálægð við pólitískt viðkvæma hluti sem gerðu það að verkum að ég var svo sem aldrei bjartsýnn á að það yrði auðveldur róður að fá slíkt í gegn. Ég batt þó og bind reyndar enn vissar vonir við að m.a. breytt viðhorf til umhverfismála og aukinn skilningur á því hversu alvarlegir þeir hlutir séu geri það að verkum að menn fari að líta á þessa hluti í nýju ljósi og dropinn muni hola steininn og menn muni komast að þeirri niðurstöðu hér að við rétt eins og aðrar þjóðir þurfum að gera upp við þetta tímabil. Almenningsálitið og viðhorf hafa gjörbreyst. Ég tek undir það sem kom fram fyrr í umræðum í dag að ég treysti því að framkvæmd þessara mála sé með allt öðrum og betri hætti í dag en hún var fyrir 10, 20, 30 árum. Satt best að segja trúi ég því staðfastlega að nú eigi sér ekki stað hlutir af því tagi sem þá voru alsiða. Vissulega var margt í eigin framgöngu ekki til fyrirmyndar og enginn sómi að. Þó ég hefði ekki mikil samskipti við herstöðina á Heiðarfjalli og minnkandi áhuga eftir því sem ég komst til vits ára að hafa saman við hana að sælda, þá náði ég þó að koma þar í nágrennið nokkrum sinnum á meðan hún var starfrækt. Ég sá t.d. þau ósköp sem viðgengust í sambandi við meðferð á sorpi og hvernig á opna ruslahauga var hent hverju sem var og þar ægði öllu saman, fyrir utan þá geigvænlegu sóun sem menn urðu þar vitni að. Þar var hent hlið við hlið matarúrgangi, hellt niður olíu, hent rafmagnstækjum, hent rafgeymum, þessu sturtað af bílpöllum á opna öskuhauga þannig að það var undir hælinn lagt hvað sneri upp og hvað sneri niður. Þarna fór fram förgun eða losun stórskaðlegra efna eins og kunnugt er. Þó að svo kunni að vera að slík efni séu ekki enn mælanleg svo skaðinn sé ekki farinn að koma fram í uppsprettulindum eða grunnvatni neðar á svæðinu vegna þess að þarna var um að ræða losun á hauga á nokkuð þurrum stöðum í sumum tilvikum og að hluta til var mokað yfir haugana jafnóðum þannig að það er ekki öll sú mengun sýnileg á yfirborði í dag, þá óttast ég mjög að þar geti átt eftir að koma fram alvarlegir hlutir síðar. Hæstv. ráðherra staðfesti viðskilnaðinn á Stokksnesi og hvernig menn líta á þá hluti og heimamenn hafa þar verið að knýja á um úrbætur. Það er gott og vel ef vilji er fyrir hendi að taka þar á málum og út af fyrir sig treysti ég því að hæstv. utanrrh. reki trippin a.m.k. í því tilviki enda honum málið skylt og svæðið honum kærkomið. En eftir stendur að á þessum stöðum og fleirum er ástæða til að taka til hendinni. Sama gildir um Straumnesfjall. Ég held að alveg ástæðulaust sé að nota þær ömurlegu rústir sem þar eru sem vettvang fyrir fleiri kvikmyndir eða kvikmyndasenur og það væri hreinsun að því að koma þeim út úr heiminum. Herra forseti. Ég mun gera það sem í mínu valdi stendur til að halda þessum málum áfram á dagskrá og ég tel sjálfsagt mál að hæstv. utanrmn. vísi þessum málum til umhvn. og svo vel ber einnig í veiði að hæstv. umhvrh. er kominn til þingfundar. Ég treysti því að hæstv. umhvrh. hafi fylgst með þessum málum og leggi því lið fyrir sitt leyti að hugað verði að þessum málum frá umhverfishliðinni og þeim komið í einhvern farveg.

Herra forseti. Þetta hefur verið löng og mikil umræða um umhverfismál sem tengjast veru varnarliðsins hér á landi og ég tel að þetta hafi verið ágæt og nauðsynleg umræða. Ekki ætla ég að halda því fram í lok umræðunnar að þarna sé allt í lagi. Ég vil ekki að mál mitt sé skilið þannig að svo sé. Þarna hefði margt mátt betur fara. Hv. þm. nefndi aðstæður á Straumnesfjalli. Ég kom þangað og gekk þar um húsarústir og skoðaði þær fyrir tveimur árum, ekki vegna þess að ég gerði mér sérstaklega ferð þangað sem utanrrh. heldur sem áhugamaður um útivist. Ég tel að þar hafi verið skilið afar illa við. Þær eignir voru seldar eftir því sem ég best veit og einstaklingar tóku við þeim eignum. Þar var að sjá m.a. afganga af skjalasafni stöðvarinnar, sem ég vænti að sé nú ekki mikið af hernaðarleyndarmálum í, en það hafði hvorki verið brennt eða fjarlægt. Hitt er svo annað mál að þegar gengið er um þessar eyðibyggðir er svipuð sjón á öðrum stöðum og af öðrum ástæðum, t.d. Hvalstöðin nokkru innan við Hesteyri, ekki svo óskaplega langt sunnan við. Þar eru rústir sem eru ekki fagrar að sjá og falla ekki inn í umhverfið. Það eru vissulega minjar um fyrri tíma, ef minjar skyldi kalla, eða leifar sem eru ekki til fyrirmyndar víða á landinu. Það á ekki eingöngu við um veru varnarliðsins eða veru Breta hér á landi á sínum tíma. Auðvitað eru þessar rústir á Straumnesfjalli að eyðast smátt og smátt vegna þess að þar eru mikil veður og þær munu að einhverju leyti hverfa umfram það sem nú er. Það er leitt til þess að vita að geta ekki gengið betur um á Heiðarfjalli. Það er mikil ástæða til að hreinsa þar betur til. Sama má segja um Stokksnes, það hefur dregist allt of lengi að ganga þar frá málum og verður reynt að bæta úr því. Ég vil því alls ekki gera lítið úr þeirri sjónmengun sérstaklega sem víða er. En að því er varðar mengun í jarðvatni og í jarðvegi þá er það nú svo að sjálfsagt leynist einhver mengun í jarðvegi í kringum þessar stöðvar og ég þekki vel til þess hvernig gengið var um úrgang og sorp á Stokknesi á sínum tíma. Þar var einfaldlega öllu sturtað í sjóinn hvað svo sem það var og rak það á fjörur og inn um Hornafjörð og inn um eyjar og út um sund. Þessi úrgangur var oft og tíðum leikföng barnanna þannig að þetta var svo sem ekki til mikillar fyrirmyndar. En þannig var gengið frá málum á þessum tíma. Þeir aðilar sem þarna störfuðu voru ekkert einir um það. Íslendingar gengu ekki betur um land sitt og umhverfi. Þeir voru ekkert betri. Þetta var bara tákn þess tíma og svona var gengið um á þessum tímum. En þarna hefur sem betur fer orðið mikil breyting á og mikilvægt er að reyna að hreinsa sem best til á þessum svæðum. En ég bið hv. flm. að muna að það á líka við um ýmislegt annað í landinu sem tengist ekki endilega veru varnarliðsins. Varnarliðið er ekki eini aðilinn sem hefur einhvern tíma gengið illa um land okkar. Þess vegna vil ég ekki skilja við umræðuna án þess að á það sé bent. Við þurfum að ræða þessi mál út frá sjónarmiði umhverfismála en ekki að því er varðar afstöðuna til varnarliðsins eða afstöðuna til Atlantshafsbandalagsins. Það finnst mér vera allt annað mál. En ég vil sem utanrrh. ganga fram í því að reyna að bæta þarna úr eftir því sem hægt er. Sumt er þannig vaxið að við höfum tekið málið að okkur eins og á Straumnesfjalli. Þessar eignir hafa verið seldar. Ef þar á að hreinsa til umfram það sem þegar hefur verið gert þá verður væntanlega að gera það á kostnað okkar Íslendinga sjálfra, svo að það sé ljóst. Ég tel að það verði ekki sótt á hendur þeirra aðila sem þar voru á sínum tíma. Ég vil svo að lokum þakka fyrir umræðuna sem ég tel að hafi verið nauðsynleg og vonandi varpað nokkru ljósi á ástand þessara mála.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á skipulags- og byggingarlögum, nr. 73/1997, með síðari breytingum. Hinn 1. jan. 1998 öðluðust gildi ný skipulags- og byggingarlög sem komu í stað skipulagslaga frá 1964 og byggingarlaga frá 1978. Framkvæmd laganna byggist að verulegu leyti á setningu reglugerða og er þá fyrst og fremst um að ræða tvær reglugerðir, annars vegar skipulagsreglugerð og hins vegar byggingarreglugerð. Þessar reglugerðir tóku báðar gildi í júlí 1998. Við gerð þeirra, sérstaklega byggingarreglugerðar, komu í ljós ýmsir agnúar á lögunum sem nauðsyn ber að sníða af auk þess sem nú er fengin tveggja ára reynsla af framkvæmd laganna sem hefur leitt í ljós nokkra vankanta. Frá því að skipulags- og byggingarlög öðluðust gildi 1. janúar 1998 hafa tvisvar sinnum verið gerðar á þeim breytingar. Annars vegar með lögum nr. 58/1999, í tengslum við skipulag miðhálendisins. Hins vegar með lögum nr. 117/1999 rétt fyrir síðustu jól en þá voru lögfest ákvæði varðandi gildi deiliskipulaga sem ekki höfðu fengið lögformlega meðferð samkvæmt eldri lögum, réttindi iðnmeistara sem ekki höfðu farið í meistaraskóla en eru með meistarbréf og ákvæði sem heimilar tilfærslu verkefna frá byggingarnefnd til byggingarfulltrúa. Ekki vannst tími til þess að vinna að öllum nauðsynlegum breytingum á lögunum fyrir áramót og því er frv. það sem ég mæli hér fyrir nú lagt fram. Frv. er samið í umhvrn. í samráði við fjölmarga aðila eins og fram kemur í athugasemdum með því. Þau atriði sem komu til endurskoðunar og teljast til efnisatriða eru m.a. að lagt er til að komi upp ágreiningur milli stjórnvalda sé það umhvrh. að skera úr um hann. Samkvæmt 8. gr. laganna er það hlutverk úrskurðarnefndar að fjalla um öll ágreiningsmál sem upp kunna að koma við framkvæmd laganna. Ekki er gert ráð fyrir afskiptum umhvrh. af málum samkvæmt lögunum eins og var fyrir gildistöku þeirra 1. janúar 1998. Vera kann að betur fari á að ágreiningur sem upp kann að koma milli stjórnvalda um framkvæmd laganna heyri undir umhvrh., t.d. ágreiningur á milli sveitarstjórna og Skipulagsstofnunar, samanber t.d. ákvæði laga nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, en sérstök úrskurðarnefnd sem starfar samkvæmt þeim fjallar ekki um slík mál, svo sem um valdmörk stofnana. Í 5. gr. er lagt til að úrskurðarnefnd hafi þrjá mánuði til að kveða upp úrskurð í stað tveggja mánaða, enda oft um tímafrek mál að ræða. Málafjöldi hefur aukist verulega eftir að nefndin tók til starfa. Þau voru um 60 talsins á síðasta ári en meðan ráðherra úrskurðaði í þessum málum voru þau 20--25 á ári þegar mest var. Þá er enn fremur í 5. gr. lögð til orðalagsbreyting á 5. mgr. 8. gr. laganna í tengslum við kröfu um stöðvun framkvæmda. Í gildandi lögum segir að úrskurðarnefnd skuli úrskurða ,,þegar í stað``, en lagt er til að orðalaginu verði breytt í ,,eins fljótt og kostur er``. Ljóst er að fara verður eftir stjórnsýslulögum þegar óskað er eftir stöðvun framkvæmda þannig að reikna má með að einhver tími farið í meðferð málsins. Í 6. gr. er lagt til að ráðherra geti að fenginni umsögn Skipulagsstofnunar og hlutaðeigandi sveitarstjórnar veitt undanþágu frá einstökum ákvæðum skipulagsreglugerðar og í 15. gr. frá einstökum ákvæðum byggingarreglugerðar. Slík ákvæði er ekki að finna í gildandi lögum og sú leið hefur verið farin í byggingarreglugerð að ráðherra geti veitt tímabundnar undanþágur í allt að eitt ár, mæli ríkar ástæður með því. Þá er yfirleitt um að ræða undanþágur til þess að koma málum í það horf sem byggingarreglugerð kveður á um. Í vissum tilvikum kann að vera réttlætanlegt að veita undanþágur frá ákvæðum skipulags- og byggingarreglugerðar og er eðlilegt að ráðherra sem setur reglugerðirnar hafi slíka undanþáguheimild. Þetta er í samræmi við aðra löggjöf á sviði umhverfismála svo sem lög nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Í 8. gr. frv. er lögð til breyting á 2. málsl. 3. mgr. 19. gr. gildandi laga á þann veg að ráðherra skuli áður en hann tekur ákvörðun um staðfestingu aðalskipulags athuga hvort efnisgallar og/eða formgallar séu á gerð skipulags. Sé um slíkt að ræða ber ráðherra að leita umsagnar sveitarstjórnar áður en hann tekur ákvörðun um hvort hann staðfestir aðalskipulagið, frestar staðfestingu eða synjar henni. Eins og málum er háttað í dag staðfestir ráðherra skipulagsuppdrátt en athugar einungis hvort formgallar séu á afgreiðslu málsins. Ráðherra fer hins vegar ekki yfir efnisatriði. Úrskurðarnefnd samkvæmt skipulags- og byggingarlögum hefur vísað máli frá vegna kæru þar sem niðurstaða nefndarinnar var að hún gæti ekki úrskurðað í málum sem ráðherra staðfestir því að nefndin væri ekki sett ofar ráðherra heldur hliðsett stjórnvald. Nefndin fjallar hins vegar um ágreining sem rís um deiliskipulag en deiliskipulög eru ekki staðfest af ráðherra. Með þessu er verið að koma málum þannig fyrir að ráðherra geti tekið efnislega afstöðu til athugasemda sem borist hafa við aðalskipulag en ekki aðeins til formsins. Í 12. gr. er lagt til að við 5. tölul. 34. gr. bætist nýr málsliður sem heimilar landeigendum og framkvæmdaraðilum að hafa frumkvæði að deiliskipulagi á eigin kostnað. Oft hefur verið gagnrýnt að landeigendum eða framkvæmdaraðilum sé ekki heimilt að hafa frumkvæði að deiliskipulagi á eigin kostnað en ákvæði þar að lútandi var sett inn í skipulagsreglugerð og þykir rétt að tryggja lagalegan grundvöll ákvæðisins. Í þessu tilviki er rétt að benda á að sveitarfélög leggja oft meiri áherslu á deiliskipulag annarra reita en landeigendur sem vilja t.d. ráðstafa landi sínu undir sumarbústaði. Því er ekki óeðlilegt að þeir hafi slíka heimild og kosti þá deiliskipulagið sjálfir að öllu leyti. Í 2. mgr. 35. gr. gildandi laga kemur fram að ekki skuli greitt skipulagsgjald af mannvirki sem ekki er háð byggingarleyfi að undanskildum stofnkerfum rafveitna, vatnsveitna, hitaveitna og fjarskipta utan þéttbýlis. Engin ástæða er til þess að undanþiggja framkvæmdir þessari greiðslu þótt ekki þurfi byggingarleyfi. Eitt verður yfir alla að ganga eigi samræmi að nást og er lögð til breyting á þessu í 13. gr. frv. Í staðinn fyrir hugtakið stofnkostnaður er lagt til í 13. gr. að notað verði hugtakið heildarkostnaður. Með því er átt við allan kostnað við gerð mannvirkis, þar á meðal við verkframkvæmd, hönnun og eftirlit. Hins vegar þykir ekki rétt að kostnaður við rannsóknir komi inn í skipulagsgjald enda framkvæmdaraðili oft að vinna grunnrannsóknir sem nýtast einnig öðrum. Við framkvæmd nýrra laga hefur helst verið gagnrýnt að byggingarleyfi þurfi fyrir hverri einustu framkvæmd, svo sem lítils háttar breytingum á húsum eða ef reistar eru smærri byggingar sem ljóst er að menn muni ekki dveljast í. Í sumum tilvikum kann að vera réttlætanlegt að falla frá kröfu um byggingarleyfi en það verður byggingarnefnd að meta hverju sinni, ekki síst með hliðsjón af grenndarrétti. Í 14. gr. er því lagt til að byggingarnefnd geti veitt undanþágu frá byggingarleyfi sé um smærri byggingar að ræða sem ekki eru ætlaðar til íveru, svo sem verkfæraskúra eða geymsluhús, eða minni háttar breytingar á byggingu. Í b-lið 16. gr. er lagt til að byggingarnefnd geti með samþykkt sveitarstjórnar veitt byggingarfulltrúa leyfi til að gefa út byggingar- og framkvæmdarleyfi fyrir tilteknum minni háttar framkvæmdum. Einnig er lagt til að byggingarnefnd geti með samþykkt sveitarstjórnar veitt byggingarfulltrúa umboð til að veita heimild frá undanþágu frá byggingarleyfi samanber það sem ég sagði um 14. gr. á undan. Gild rök eru fyrir því að fela byggingarfulltrúa afgreiðslu minni mála til þess að flýta fyrir afgreiðslu þeirra. Í 2. mgr. 42. gr. gildandi laga kemur fram að byggingarefni, raðframleiddar byggingareiningar og hús skuli hafa hlotið vottun faggiltrar prófunarstofu á byggingarsviði um að þau uppfylli ákvæði byggingar- og brunavarnareglugerða, standist staðla og falli að verklagi á séríslenskum aðstæðum áður en heimilt er að nota þau til byggingarframkvæmda. Í 17. gr. frv. er lögð til sú breyting á þessu ákvæði að byggingarvörur, á markaði skuli uppfylla ákvæði reglugerða um viðskipti með byggingarvörur nr. 431/1994, ásamt síðari viðbótum. Reglugerð um viðskipti með byggingarvörur var sett til að uppfylla skyldur sem Ísland undirgekkst með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Tilskipun sambandsins um byggingarvörur hefur að mestu verið óvirk fram að þessu á Evrópska efnahagssvæðinu þar sem ekki hefur verið unnt að ljúka við gerð samhæfðra staðla og tæknisamþykkta því að ákvarðanir lágu ekki fyrir um hvernig standa skyldi að staðfestingu þeirra. Þessar ákvarðanir hafa nú flestar verið teknar af framkvæmdastjórn Evrópusambandsins á grundvelli samþykkta í fastanefnd Evrópusambandsins um byggingarmál. Hins vegar mun vinna við útgáfu samhæfðra staðla og tæknisamþykkta taka nokkurn tíma. Því verður enn bið á að ákvæði reglugerðarinnar um viðskipti með byggingarvörur verði að fullu virk varðandi allar byggingarvörur. Nokkur vafi hefur leikið á því hvernig túlka beri 7. mgr. 43. gr. gildandi laga. Í fyrsta lagi hefur þótt óeðlilegt að heimilt sé að veita byggingarleyfi í byggðu hverfi þar sem ekki liggur fyrir deiliskipulag án þess að gera kröfu um að framkvæmdin sé í samræmi við byggingar sem fyrir eru í hverfinu. Því er lagt til, í 18. gr. frv., að tilgreint verði að heimilt sé að veita slíkt leyfi sé framkvæmdin í samræmi við byggingar sem hafa verið reistar í hverfinu. Í öðru lagi hefur þótt óljóst hvort skipulagsnefnd getur tekið ákvörðun um að fjalla ekki um umsókn um leyfi samkvæmt þessari málsgrein og þar með komið í veg fyrir að byggingarnefnd geti veitt leyfið. Rétt þykir að kveðið sé skýrt á um þetta og því lagt til að byggingarnefnd leiti umsagnar skipulagsnefndar. Engu síður verði það skipulagsnefndar að láta fara fram grenndarkynningu. Lagt er til það nýmæli að ekki þurfi að fara fram í öllum tilvikum fjögurra vikna grenndarkynning ef tryggt er að þeir sem eiga hagsmuna að gæta hafi samþykkt framkvæmdina með áritun sinni. Mjög mikilvægt er að áritunin sé á aðaluppdrætti fyrirhugaðra framkvæmda eða breytinga þar sem þá á að vera tryggt að hlutaðeigandi geri sér alveg ljóst hvað hann er að samþykkja. Samkvæmt 3. mgr. 47. gr. laganna geta eingöngu einstaklingar orðið hönnuðir og lagt fram uppdrætti fyrir byggingarnefnd. Lagt er til að fyrirtæki þar sem starfa löggiltir hönnuðir geti einnig lagt uppdrætti fyrir byggingarnefnd að því tilskildu að fyrirtækið hafi fullnægjandi ábyrgðartryggingu. Eðlilegt þykir að fyrirtækjum þar sem löggiltur hönnuður starfar verði heimilt að leggja inn uppdrætti fyrir byggingarnefnd og fyrirtækið taki ábyrgðartryggingu fyrir verkum sem unnin eru í nafni þess og beri almenna ábyrgð á þeim. Algengt er að í fyrirtækjum sem sérhæfa sig í hönnun mannvirkja starfi eigendur þess og eignaraðild að þeim sé dreifð. Rétt þykir því að heimila þeim að bera sameiginlega ábyrgð á verkefnum fyrirtækisins en ekki að ábyrgðin lendi á nokkrum einstaklingum innan þess eða jafnvel einum. Í 48. gr. gildandi laga eru kröfur um starfsreynslu þeirra sem hljóta löggildingu sem hönnuðir mismunandi eftir stéttum. Arkitektar þurfa enga starfsreynslu til að fá að gangast undir próf, byggingarfræðingar þurfa 20 mánaða starfsreynslu en aðrar stéttir þriggja ára starfsreynslu til að hljóta löggildingu á sínu sérsviði. Mikillar óánægju hefur gætt hjá Verkfræðingafélagi Íslands, Tæknifræðingafélagi Íslands og fleirum með það að mismikillar starfsreynslu sé krafist eftir stéttum. Engar forsendur eru fyrir því að krefjast mismunandi starfsreynslu eftir að því kerfi hefur verið komið á sem skipulags- og byggingarlög kveða á um, þ.e. að umsækjendur um rétt til að starfa sem hönnuðir sanni þekkingu sína með því að gangast undir próf. Því er lagt til í 21. gr. frv. að allir hönnuðir standi jafnt að vígi hvað varðar kröfur um starfsreynslu og þeir verði að loknum starfsreynslutíma að taka próf og standast. Lagt er til að starfsreynslan verði hjá öllum tvö ár. Með skipulags- og byggingarlögum var innanhússhönnuðum í fyrsta sinn veitt heimild til að hljóta löggildingu til að gera séruppdrætti á sínu sviði. Í raun hafði þessi löggilding þeirra ekki sömu áhrif og t.d. löggilding tæknifræðinga til að gera séruppdrætti þar sem innra skipulag mannvirkis er hluti af aðaluppdrætti en innanhússhönnuðum er ekki heimilt að að breyta aðaluppdrætti. Því er lagt er til í 22. gr. frv. að innanhússhönnuðum verði heimilt að breyta hluta aðaluppdráttar sem snýr að innra skipulagi og notkun mannvirkis þegar kemur til breytinga á húsnæði. Með slíkan uppdrátt skal fara eins og séruppdrátt skv. 2. mgr. 47. gr. Í a-lið 24. gr. frv. er lagt til, samkvæmt beiðni Samtaka iðnaðarins, að blikksmíðameisturum, málarameisturum, stálvirkjameisturum og veggfóðrarameisturum verði einnig heimilt að starfa sem byggingarstjórar en eins og lögum er búið í dag hvað varðar iðnmeistara geta aðeins húsasmíðameistarar, múrarameistarar, pípulagningameistarar, vélvirkjameistarar og rafvirkjameistarar orðið byggingarstjórar. Í 2. tölul. 2. mgr. 51. gr. gildandi laga er kveðið á um að arkitektar, verkfræðingar, tæknifræðingar og byggingarfræðingar með þriggja ára starfsreynslu af verk- og byggingarstjórn eða byggingareftirliti geti orðið byggingarstjórar. Rétt þykir að krefjast ekki starfsreynslu af þeim frekar en iðnmeisturum skv. a-lið, auk þess sem erfitt er fyrir menn að sýna fram á reynslu af verk- og byggingarstjórn eða byggingareftirliti. Því er lagt til í b-lið 24. gr. að ekki verði krafist starfsreynslu af þessum aðilum. Í c-lið 24. gr. er lagt til að fyrirtækjum og stofnunum verði heimilt að vera byggingarstjórar. Skv. 51. gr. geta fyrirtæki ekki orðið byggingarstjórar heldur eingöngu einstaklingar. Þetta er bagalegt enda taka fyrirtæki oft að sér byggingarstjórn og er því eðlilegt að breyta greininni þannig að fyrirtæki þar sem starfar aðili sem uppfyllir skilyrði til þess að vera byggingarstjóri geti tekið að sér skyldur byggingarstjóra og þar með þá ábyrgðartryggingu sem lögboðin er. Má segja hið sama um þetta og það sem ég sagði áður um möguleika fyrirtækja að taka á sig ábyrgð hönnuða. Í 54. gr. gildandi laga segir að sveitarstjórn geti sett sérstaka gjaldskrá um bílastæðagjöld í sveitarfélaginu sem ráðherra staðfestir. Engin ástæða er til þess að ráðherra sé að staðfesta slíka gjaldskrá, enda hefur verið horfið frá því þegar um er að ræða aðrar gjaldskrár sveitarfélaganna, samanber gjaldskrá samkvæmt lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Eðlilegt er að sveitarfélögin sjálf sjái um birtingu gjaldskráa og beri alla ábyrgð á gjaldtökunni sem þau taka sjálf ákvörðun um. Því er lagt til í 27. gr. frv. að gjöldin skuli birt í B-deild Stjórnartíðinda en án afskipta ráðherra. Í 4. mgr. 26. gr. gildandi laga segir að óheimilt sé að breyta skipulagi svæðis þar sem framkvæmd hefur verið í ósamræmi við skipulag fyrr en ólögleg bygging eða byggingarhluti hennar hefur verið fjarlægður, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt. Það er samdóma álit þeirra sem starfa að þessum málum að þetta ákvæði sé óframkvæmanlegt og að önnur ákvæði laganna eigi að tryggja að ekki sé byggt í trássi við gildandi skipulag svo sem ákvæði um eftirlit, þvingunarúrræði og viðurlög. Því er lagt til í 28. gr. frv. að þetta ákvæði verði fellt á brott. Í 29. gr. frv. er lögð til sú breyting á ákv. til brb. í gildandi lögum að heimilt verði að gera deiliskipulag á grundvelli svæðisskipulags og gildi það fram til ársins 2008 en þá skal aðalskipulagi allra sveitarfélaga lokið. Samkvæmt 1. mgr. 23. gr. gildandi laga verður deiliskipulag eingöngu gert á grundvelli aðalskipulags en nauðsynlegt er að hægt verði að gera deiliskipulag á grundvelli svæðisskipulags, ekki síst þar sem mörg sveitarfélög hafa þegar hafið gerð svæðisskipulags án þess að fyrir liggi aðalskipulag. Þetta á einkum við í dreifbýlum sveitarfélögum þar sem umfangsmikil vinna hefur verið lögð í gerð svæðisskipulags. Í 29. gr. er einnig lögð til ákveðin málsmeðferð varðandi þær byggingarvörur sem falla ekki undir 17. gr. frv. þar sem enn hefur ekki verið lokið við gerð samhæfðra staðla og tæknisamþykkta sem reglugerð um viðskipti með byggingarvörur vísar í, samanber það sem ég greindi frá hér á undan varðandi reglugerð um viðskipti með byggingarvörur, og er þetta í tengslum við 17. gr. frv. Markmiðið er að leitast við, þar til reglugerðin hefur náð til allra byggingarvara, að vísa framleiðendum og innflytjendum byggingarvara á þá málsmeðferð sem mun gilda um byggingarvörur á Evrópska efnahagssvæðinu í nánustu framtíð. Virðulegur forseti. Ég hef hér að framan farið nokkuð ítarlega yfir helstu efnisatriði frv. til breytingar á skipulags- og byggingarlögum en sneitt hjá minni háttar atriðum svo sem ýmiss konar lagfæringum. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara yfir þá þætti heldur vísa til ítarlegra athugasemda með einstökum greinum frv. Ég vil í lokin taka fram að á undanförnum vikum hefur umhvrn. átt í viðræðum við Skipulagsstofnun og Fasteignamat ríkisins um hlutverk þess síðarnefnda samkvæmt lögunum, samanber nánar 13. gr. frv. Að mínu mati kemur vel til greina, þar sem Skipulagsstofnun er ekki háð skipulagsgjaldi vegna reksturs stofnunarinnar, að fela henni í stað Fasteignamatsins að taka við tilkynningum um heildarkostnað við gerð mannvirkja sem ekki eru virt til brunabóta og gefa tollstjóraembættinu fyrirmæli um innheimtuna. Slíkt fyrirkomulag kallar á örfáar breytingar á gildandi lögum. Þetta tel ég eðlilegt að hv. umhvn. athugi sérstaklega. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, leggja til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhvn.