Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú, sem nú er til umr., fjallar um eignarráð íslensku þjóðarinnar á landinu, gögnum þess og gæðum. Þm. Alþfl. hafa flutt slíkar till. þing eftir þing, og miklar umr. hafa spunnist um efni þeirra, bæði á Alþ. og utan þess. Er því ekki ástæða til að lesa tillgr. Efni hennar er hv. þm. án efa kunnugt. Undanfarna 2–3 áratugi hefur öllu mannkyni orðið það ljóst, sem framsýnir menn hafa lengi bent á, að sambúð manns og náttúru er að komast á hættulegt stig. Vegna offjölgunar og stóraukinnar tækni er svo komið, að náttúran hefur orðið fyrir margvíslegum spjöllum, og allt umhverfi mannsins hefur mengast, svo að ólíft verður á jörðinni að skoðun sérfræðinga eftir fáa mannsaldra, haldi svo áfram sem verið hefur. Víðtæk hreyfing hefur farið af stað til þess að stöðva þessa óheillaþróun, og hafa Sameinuðu þjóðirnar þar tekið forustu. Sömu ástæður, offjölgun mannkynsins, stóraukin tækni og til viðbótar mikil neysla hinna auðugu þjóða, hafa valdið því, að skortur er á mörgum hráefnum, eldsneyti og matvælum og verðlag allt hefur farið ört hækkandi. Hrikalegar deilur og jafnvel ófriður hafa sprottið af kapphlaupi um minnkandi auðlindir jarðarinnar. Af því, sem Íslendingum er nærtækt, má nefna landhelgismál sem dæmi um auðlindastríð, en það er aðeins hluti af baráttu, sem nær pólanna á milli um yfirráð og eign hafsins og hafsbotnsins. Ein afleiðing þessarar þróunar hefur orðið sú, að hvarvetna er fólki nú ljósara en nokkru sinni fyrr, hversu verðmætt landið er sjálft. Þeir, sem efni hafa, seilast eftir jarðeignum, sumir þeirra til að eignast friðland utan þéttbýlis, aðrir til að ná undir sig hlunnindum eða til þess eins að ávaxta fé sitt. Afleiðingin blasir við augum. Eftirsókn eftir jörðum fer sívaxandi og verð þeirra síhækkandi, en hinn landlausi meirihluti hefur minnkandi tækifæri til að njóta náttúrunnar eða tengjast henni. Við Íslendingar höfum ekki farið varhluta af þessari þróun. Enda þótt eyðilegging náttúru og mengun umhverfis sé skemmra á veg komin hér úti á mörkum hins byggilega heims en í mörgum öðrum löndum, höfum við gert okkur hætturnar ljósar og hafið gagnsókn með nýskipan náttúruverndarmála og aukinni baráttu gegn mengun, sem þó er enn harla óskipuleg. Við höfum einnig gert okkur ljóst, hvílíkir fjársjóðir orkulindir landsins eru fallvötn og jarðhiti, og nú keppast allir um að mæla með aukinni hagnýtingu þeirra. Augu okkar hafa um síðir opnast fyrir því, hversu fáránlegt það er að flytja dýra olíu umhverfis hálfan hnöttinn til þess að hita hús Íslendinga, sem búa ofan á gufukötlum sjálfrar jarðarinnar, ef svo má að orði komast. Þegar hugsað er um þessar auðlindir, vatnsorku og jarðhita, í sambandi við orkukreppu mannkynsins í dag, og hinar hrikalegu afleiðingar hennar, hlýtur að verða ljóst, að hér er um sameiginlegt mál allrar þjóðarinnar að ræða. Á þessu sviði getur ekki verið um að ræða smámunalega sérhagsmuni einstaklinga, heldur verður þjóðin að líta á þessi mál og landið allt sem eina órjúfanlega heild. Þess vegna er sá skilningur einn hugsanlegur, að þjóðin eigi þá orku, sem finnst í iðrum jarðar eða fæst úr hinum meiri fallvötnum landsins. Þetta mál kemur ekki lengur pólitískum kennisetningum við. Hér er aðeins höfðað til heilbrigðrar skynsemi. Þeir einstaklingar, sem halda til streitu óeðlilegum sérhagsmunum og vilja græða á þeim vanda, sem steðjar að mannkyninu öllu og þar með okkur Íslendingum, geta ekki átt samleið með réttlátum og sjálfsögðum viðhorfum alls þorra þjóðarinnar. Með þessum orðum er ég ekki að traðka á stjórnarskránni. Við verðum að sýna henni tilhlýðilega virðingu, jafnvel ákvæðum, sem eru afsprengi 18. og 19. aldar hugsunarháttar, en eiga ekki eins vel við aðstæður á ofanverðri 20. öld. Við tökum ekki sannanlegar eignir af borgurunum án bóta. En við skulum reyna að finna eðlilegan grundvöll fyrir mat á eignum og miða ekki við markaðsverð, sem byggist á ógæfu og hörmungum annarra eða ófyrirsjáanlegum og sérstökum aðstæðum. Ég trúi því ekki, að höfundar stjórnarskrárinnar hafi sérstaklega ætlað að vernda braskgróða eða annað óeðlilegt verðgildi eigna, enda var slíkt fátítt í þeirra tíð. Fyrstu tveir liðir í till. okkar jafnaðarmanna fjalla um eignarrétt á landi. Segir í 1. liðnum, að allt hálendi landsins og óbyggðir, að svo miklu leyti sem skýlausar eignarheimildir annarra aðila en ríkisins liggja ekki fyrir, sé lýst alþjóðareign, enda skýrt kveðið á um mörk þeirrar eignar. Um þetta atriði hefur verið mikið rætt, og er ljóst, hvert vandamálið er. Okkur flm. er eins og öðrum kunnugt, að víða um landið telja hreppar eða jafnvel einstakir jarðeigendur sig eiga mikil afrétta- og óbyggðalönd. Við leggjum aðeins til, að hafið verði það starf, sem mun taka langan tíma og mikla vinnu, að ákvarða eftir réttum, löglegum leiðum, hverjir hafi ótvíræðan eignarrétt og hverjir ekki. Þetta er ábending um sjálfsögð vinnubrögð. Auðvitað verður lýðveldið Ísland að fá úr þessu skorið og því fyrr, því betra. Nokkurra áratuga töf getur kostað þjóðina stórar fúlgur fjár í framtíðinni, því að fyrr eða síðar hlýtur þjóðarheildin að eignast þessi lönd. 2. liður till. er vafalaust hinn þýðingarmesti. Þar segir, að sú grundvallarregla skuli mörkuð, að allt land verði með tímanum almannaeign (eign ríkis eða sveitarfélaga, við leggjum það að jöfnu), en bújarðir megi ganga kaupum og sölum til búrekstrar, meðan bændur kjósa þann hátt fremur en hafa lönd sín í erfðafestu frá ríkinu. Ríki og sveitarfélögum verður hins vegar að tryggja forkaupsrétt að öllu landi. Eins og nærri má geta, hafa andstæðingar þessa máls notað sér þennan lið óspart og ekki verið vandir að meðulum. Hefur mátt heyra um allt land, að það sé tilgangur jafnaðarmanna með till. þessari að þjóðnýta allt land. En látið er vera að segja bændum frá því, að það sé ekki ætlunin með till. okkar að þjóðnýta jarðir þeirra. Þetta er þó meginatriði. Við teljum, að viðhorf til bóndans, sem yrkir landið og býr á því, skipti miklu meira máli heldur en til annarra jarðeigenda. Þess vegna höfum við undanskilið bújarðir, en leggjum hiklaust til þjóðareign á öllu öðru landi. Við viljum útiloka þá, sem nota peninga sína til að kaupa land, en vilja ekki sjálfir búa á því. Við viljum útiloka alla landspekúlanta, sem sækjast eftir hlunnindum og öðrum verðmætum í þeirri von, að jarðarkaup séu besta fjárfesting, sem til er á verðbólgutímum. Við viljum útiloka alla, sem vilja ávaxta auð sinn á landi án þess að bætta neinu, án þess að yrkja eða bæta jörðina. Við viljum hins vegar verja hlut bóndans, sem býr á landinu og yrkir það, og við viljum greiða fyrir honum á allan hátt, ef hann vill heldur eiga land sitt en taka það á leigu frá ríkinu. Og við viljum greiða fyrir því, að slíkt land geti haldist í erfðafestu. Þyrfti þó að íhuga margvísleg lög, sem stuðla að því, hvernig landi er stundum skipt við erfðir og að bóndi hverrar kynslóðar verður stundum að kaupa jörðina að nýju, oft frá bræðrum og systrum. En þetta er annað mál, sem athuga þarf á öðrum vettvangi. Jarðabraskið, sem nú á sér stað, er hættulegt fyrir alla þjóðina. En það er framar öllu hættulegt fyrir bændastéttina og alla íbúa, alla byggð í strjálbýli í landinu. Núv. ríkisstj. hefur nokkuð sýslað með þessi mál og lagt fyrir Alþ. tvö frv., sem það snerta, frv. til jarðalaga og frv. til ábúðarlaga. Bæði frv. eru skref í rétta átt, og bæði viðurkenna þau í raun og veru veigamikinn hluta af því, sem fram hefur komið í till. okkar jafnaðarmanna undanfarin ár. Þess vegna fagna ég þessum frv., enda þótt ég vilji að mörgu leyti ganga lengra en þau gera og áskilji mér allan rétt hvað þau snertir. Kunnugt er, að þessi frv. ríkisstj. hafa valdið hinum furðulegustu jarðakaupum, sem ætlað er að öðlast gildi á undan frv. Þetta er auðvitað ekki sagt höfundum frv. til lasts, heldur hróss, en sýnir vandann, sem við er að et,ja. Í sambandi við umr. um þessi frv. hafa bæði landbrh. og fleiri þm. látið sér um munn fara mörg ummæli, sem styðja megintilgang till. okkar jafnaðarmanna ótvírætt, þegar nánar er athugað. Ég skal þó ekki tilfæra slík ummæli, þau liggja nú prentuð á borðum þm. í umræðuhluta þingtíðinda. Þó get ég ekki látið hjá líða að nefna, að í frv. til ábúðarlaga, sem liggur fyrir Nd., er enn þá talað um landsdrottna og leiguliða. Það er augljóst, að höfundar þessa frv. hafa enn ekki gert sér ljóst, á hvaða öld þeir lifa. Það er næsta furðulegt, að svokölluð vinstri stjórn, sem situr við völd á Íslandi seint á 20. öld, skuli flytja á Alþingi frv. um landsdrottna og leiguliða. Ef einhverjir hafa haldið, að núverandi stjórnarsinnar væru vinstri sinnaðir framfaramenn, sýnir þetta atriði, a. m. k. svo langt sem það nær, að það er mikill misskilningur. Ætla mætti, að nú væri kominn tími til þess að afnema þessi hugtök og allt, sem þau tákna, og það eru vinstri menn að gera í löndum um allan heim, en ekki að lögfesta þau á nýjan leik, eins og hér á að gera. Íslenska ríkið verður auðvitað aldrei landsdrottinn, meðan lýðræði er í landinu, enda þótt það kunni að leigja mönnum eða gefa kost á jörðum, m. a. til reynslu, en það ætti að selja þeim bændum, sem óska eftir að fá land til þess að búa á því, það jarðnæði sem þeir þurfa. Ég tel að nú sé rétti tíminn til að setja lög um, að ríkið eignist allar jarðir smám saman nema þær, sem bændur vilja eiga sjálfir og búa á eða nýta. Þetta þarf ekki að gerast í einni svipan og getur sjálfsagt ekki gerst í einni svipan. Það má setja reglur um, að ríkið kaupi jarðir, þar sem ábúendur eða væntanlegir ábúendur fást ekki til að kaupa þær. Hvað sem kostar á að taka jarðir úr eigu þeirra, sem ekki búa á þeim eða hagnýta þær til búskapar eða landbúnaðarframleiðslu og eiga þær aðeins sem fjárfestingu og í ágóðaskyni. Landið á að vera eign þjóðarinnar. Ef lög í þá átt verða samþ. af okkar kynslóð, mun okkur verða þakkað það um langa framtíð. Um 3.–5. lið till. þarf ég ekki að fara mörgum orðum. Þeir hafa verið mikið ræddir, og þau atriði eru flestum ljós. Þar er gert ráð fyrir, að stöðuvötn og fallvötn og allur jarðvarmi undir 100 m dýpi verði lýst alþjóðareign og öll verðmæti í jörðu, á landi og landgrunni, sem finnast fyrir atbeina ríkisins eða leyfi ríkisins þarf til að leita eftir, skuli teljast eign ríkisins. Í 6. lið er sagt, að glöggt skuli kveðið á um, hvernig landareign eða landnytjar færist úr einkaeign í eigu ríkisins eða sveitarfélaga og hvernig bætur skuli reiknast fyrir. Í lokagrein segir, að kveðið skuli á um umgengnisskyldur við landið og viðurlög við spjöllum. Kann að vera, að nýleg náttúruverndarlög séu í þeim efnum nægileg, en aldrei verður of oft um það kveðið. Herra forseti. Ég hygg, að frumherjar jafnaðarstefnunnar hafi á sínum tíma flutt ýmsar hugmyndir, sem voru svipaðar þeim, er við nú leggjum fram. En í þá tíð reyndist vera um draumsýn að ræða, sem mjög litlar undirtektir fékk. Nú flytjum við þessar till. á nýjan leik af fullkominni alvöru. Þetta er það, sem okkar tímar þurfa á að halda, og engin önnur lausn er fullnægjandi á vandamálum samtíðar okkar varðandi auðlindir, landið og landnýtingu. Við getum því aðeins leyst hin alþjóðlegu átök um auðlindir, að þjóðirnar standi saman og sýni hver annarri sanngirni í lausn málsins. Við getum því aðeins fundið lausn á landhelgismálum, að við stöndum saman. Við getum því aðeins fundið lausn á vandamálum okkar innanlands, að við leggjum á hilluna allt jarðabrask og allar spekúlasjónir og gerum okkur ljóst, að við verðum að koma nýrri skipan á sameiginleg afnot þjóðarinnar af landinu. Bændurnir sem yrkja jörðina og búa á henni, njóta forréttinda. Íbúar þéttbýlisins, sem vikum saman komast ekki út af malbikinu, eiga þar einnig mikinn rétt. Öll þjóðin á að njóta landsins, en jarðeigendur o spekúlantar verða að víkja. Herra forseti. Ég harma, að svo mikilsvert mál skuli ár eftir ár ekki hljóta afgreiðslu Alþingis. Ég legg til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn, í þeirri von, að hún verði afgreidd þar og samþykkt á þinginu. Ég vona, að alþm. geri sér ljóst, að við lifum seint á 20. öld og erum nú að setja lög, sem mörg þurfa að gilda fram á 21. öldina. Vandamál samtíðar okkar krefjast þess, að við mætum þeim bæði af stórhug og framsýni.



Herra forseti. Till. þessi er nú flutt í hið þriðja sinn, eins og lýst var af hv. frsm. Ég skal ekki að þessu sinni fara út í efnislegar umr. um till. Þegar hún lá fyrir síðasta Alþingi, fóru fram allítarlegar umr. um þetta mál, og lýsti ég þá skoðunum mínum og sterkri andstöðu við þær hugmyndir, sem till. er byggð á. Mér nægir því að vitna til þeirra umr, um afstöðu mína til þessa máls. Ég skal einungis taka það fram, að afstaða mín er óbreytt. Ég lít svo á, að það sé mjög óeðlilegt, að Alþingi taki ekki endanlega afstöðu til máls eins og þessa, láti það liggja í nefnd tímum saman og afgreiði það ekki þing eftir þing. Ég hef það mikið traust á hv. Alþ., að það taki nú á sig rögg og afgreiði þessa till., afgreiði hana með þeim hætti, sem er í samræmi við skoðun mína, og felli till. Þessi till. fer, eins og ég lýsti á síðasta Alþ., gersamlega í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar. Enda þótt flm. hennar lýsi því yfir nú, að það sé ekki meining hans eða hans félaga að traðka á stjórnarskránni, þá talar till. sjálf sínu máli. Það er til vansæmdar fyrir Alþ. að láta slíkt stórmál sem þetta velkjast þing eftir þing, láti till., sem er hin mesta þjóðnýtingartill., sem borin hefur verið fram í sögu Alþingis, velkjast þing eftir þing, án þess að hún sé afgreidd. Ég tek því mjög undir síðustu orð flm., að þessi till. verði nú tekin til afgreiðslu í n. og á Alþ. sjálfu, og ég treysti því, að hún verði felld.

Flm. (Oddur Ólafsson) : Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 1. þm. Reykn., Matthíasi Á. Mathiesen, og 11, landsk., Ólafi G. Einarssyni, leyft mér að flytja á þskj. 70 svo hl,jóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta grafa eða fjarlægja herskálabotna og gafla, svo og aðrar ónotbæfar mannvirkjaleifar frá styrjaldarárunum, sem enn má víða sjá um land á byggðum og óbyggðum svæðum. Verk þetta verði unnið, að svo miklu leyti sem hægt er, á árinu 1974. Kostnaður við framkvæmdina greiðist úr ríkissjóði.“ Á árum síðari heimsstyrjaldarinnar reistu herir Bandamanna mikinn fjölda bygginga hér á landi. Mest voru þetta hermannaskálar, en einnig ýmsar aðrar byggingar til afnota fyrir herinn. Þessar byggingar voru reistar víðs vegar um landið, en þó langmestar hér við Faxaflóa. Að styrjöld lokinni urðu byggingar þessar ríkiseign og fengnar Sölunefnd setuliðseigna til ráðstöfunar. Smám saman voru þær síðan rifnar eða seldar, nýtanlegt efni hagnýtt, en eftir voru hlaðnir braggagaflar, steyptir sökklar og grunnar og ýmiss konar aðrar leifar. Gjarnan voru leifar þessar grafnar í jörðu, en þó má enn sjá bæði á byggðum og óbyggðum svæðum óhrjálega steypuklumpa, braggabotna og steypuskorsteina, er þjóna engum tilgangi, en særa augað og eru í fullkomnu ósamræmi við náttúru landsins. Þess vegna finnst okkur flm. þessarar þáltill., að nú sé kominn tími til þess að ljúka því hreinsunarverki, er hafið var fyrir nærri 30 árum. Ríkissjóður hlaut arðinn af nýtanlegu efni bygginganna. Þess vegna virðist eðlilegt, að hann beri kostnaðinn af hreinsuninni. Víðast mun vera hægt að grafa þessar leifar á staðnum, og ætti það verk ekki að vera sérlega kostnaðarsamt. Að sjálfsögðu þyrfti að vinna það í samráði við landeigendur og sveitarstjórnir. Nú er vaxandi áhugi á því að fegra landið og fjarlægja það, sem til óþurftar er. Hér er um að ræða ónothæfar leifar mannvirkja, er fyrir nærri þremur áratugum luku ætlunarverki sinu. Þess vegna er nú kominn tími til að lagfæra það, sem ábótavant er í þessu efni. Herra forseti. Ég legg til, að till. verði að umr. lokinni vísað til fjvn.

Flm. (Halldór Blöndal) : Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér er til umr., er í tveim liðum. Annars vegar er lagt til, að skipuð skuli n. til þess að athuga og leggja fyrir næsta Alþ. till. um, hvernig unnt sé að stytta daglegan vinnutíma skólanemenda þannig, að ekki sé ofboðið náms- og lestarþoli þeirra vegna 5 daga kennsluviku. Ástæðan til þess, að lagt er til, að þessi athugun sé gerð, er sú, að á allra síðustu árum hafa skólarnir, einkum í Reykjavík, en einnig úti um landið, t. d. á Akureyri, orðið að taka upp 5 daga kennsluviku í æ ríkara mæli. Þetta hefur ekki verið gert vegna þess, að forráðamenn fræðslumála eða skólayfirvöld hafi óskað svo mjög eftir þessari breytingu, heldur er ástæðan sú, að á mörgum heimilum var orðið svo, að eini fjölskyldumeðlimurinn, sem varð að fara á fætur á laugardagsmorgnum og ganga til vinnu sinnar, var skólanemandinn. Þetta olli að sjálfsögðu margvíslegum erfiðleikum, og í ljós kom í foreldrakönnunum, - t. d. er mér kunnugt um það á Akureyri, - að meiri hluti foreldra óskaði eftir því, að sami háttur yrði á hafður í skólunum, að kennsludögum yrði fækkað í 5. Sú aðferð hefur verið höfð að skipta þeim kennslustundum, sem voru á laugardögum, á milli hinna daganna og lengja daglegan námstíma sem því nemur, og ég hygg, að í grunnskólafrv. sé einnig lagt til, að sá háttur verði hafður á. Ég álít, að það sé síður en svo sjálfsagt að fara þannig að. Við, sem höfum fengist við kennslu í gagnfræðaskálum t. d., höfum orðið vör við, að hæfni nemendanna til að tileinka sér það, sem fram fer í kennslustundunum, er miklu minni, þegar líður á daginn, heldur en árla morguns. Við þetta bætist einnig, að eins og staðið hefur verið að stundaskrá og kennslan hefur verið skipulögð í skólunum, er engin hliðsjón höfð af því, að ég ætla í flestum skólum, að þannig sé reynt að raða saman námsgreinum, að skapi sem minnst umskipti frá einni námsgrein til annarrar. Ég get nefnt það sem dæmi, að ég ætla, að það sé álitið, að það taki um 25 mínútur fyrir nemanda að skipta frá einu tungumáli til annars í námi, þannig að fullur árangur verði af. Víða mun þó sá háttur hafður á, að mismunandi tungumál séu kennd aðeins með 5 mínútna hléi á milli, stundum kannske þrjú í röð. Eins og kennslu er nú háttað í gagnfræðaskólum og raunar í flestöllum skólum á Íslandi, er hafist handa kl. 8 að morgni og síðan haldið áfram til kortér yfir 12 eða 25 mín. yfir 12 viðstöðulítið. Það er í mesta lagi, að gefnar eru 5 mínútna, og einu sinni að vísu 15 mínútna frímínútur til þess að gefa nemendum kost á því að rétta úr sér og hvíla sig. Ég hygg, að þessi frítími, sem þarna er á milli kennslustunda, sé allt of lítill. Ég ætla, að ef við, sem hér erum inni, ætluðum okkur að leggja stund á einhver ný fræði, margvísleg fræði, mundum við haga námi okkar öðruvísi en svo að taka á þessum tíma, frá kl. 8 til hádegis, fyrir kannske 4–5 ólíkar námsgreinar, ensku einar 45 mín., fara síðar yfir í stærðfræði, svo yfir í dönsku, sögu, svo eðlisfræði. Ég hygg, að fullorðið fólk, sem orðið er vant og jafnvel þjálfað í að tileinka sér nýja hluti, eigi fullerfitt með að gera þetta og mundi kjósa að fá sér á þessum tíma lengra hlé og einhverja næringu, rétta betur úr sér. Síðan er þessum unglingum gefin klukkustund til matar, síðan er þeim ætlað að halda áfram að starfa í skólunum til kl. 3–4. Þeim er svo sett fyrir meira og minna í öllum þessum námsgreinum. Niðurstaðan hefur orðið sú, að það er einungis á færi þeirra nemenda, sem skarpastir eru og best að sér, að ljúka þeirri heimavinnu, sem ætlast er til af þeim, og er þá vinnutími þeirra oft orðinn lengri en allra annarra í fjölskyldunni. Í sumum tilfellum verður það mjög mikið vinnuálag, sem kemur á þessa unglinga, t. d. hjá þeim unglingum, sem einnig leggja stund á tónlistarnám, taka þátt í margvíslegri félagsstarfsemi og eru virkir að því leyti. Ég hef borið þetta mál og þessa till. undir ýmsa reynda skólamenn, og allir þeir, sem ég hef talað við, eru mér sammála um, að það þurfi mjög mikillar athugunar við, hvað hægt sé að krefjast af unglingum, að þeir sitji lengi samfellt í skóla, ef ætlast sé til af þeim, að þeir leggi líka mikla vinnu í heimanám. Ég er ekki með þessum orðum mínum að leggja til, að heimanám sé lagt niður. Mín hugsun er sú, að það megi ná betri árangri með því, að nemendurnir séu styttra í skólanum á degi hverjum og námsgreinar færri, sem fengist er við hverju sinni, og reynt sé að taka námið í meiri áföngum og ljúka af tilteknu námsefni kannske hluta af vetri. Ég ætla, að þannig fari a. m. k. þeir að, sem eru orðnir fullorðnir, að þeir sökkvi sér niður í fá viðfangsefni í einu. Ég ætla einnig, að það muni unnt að spara verulega í menntakerfinu með því að huga að því, hvort ekki sé hægt að bæta vinnubrögðin í skólunum. En eins og við vitum, eru skóla- og menntamálin nú orðin einhver þyngsti bagginn í ríkisfjárlögunum, og veitir sannarlega ekki af því, að við athugum það og gefum því gaum, hvort ekki sé hægt að koma þar við meiri vinnuhagræðingu, meiri vinnusparnaði og jafnframt ná meiri árangri. Fyrir allmörgum árum, - það er fyrir mitt minni, - var árlegur námstími nemenda lengdur úr 7 mánuðum í 8, að ég ætla. Það hafa sagt mér skólastjórar, sem muna þetta úr sínu starfi, að þeir hafi búist við því, að nú mundi þeim takast að koma miklu meira námsefni í nemendurna, þar sem þeir fengju nú einn mánuð í viðbót, það bættist einn mánuður við skólaárið. Þegar þeir líta til baka og yfir farinn veg, líta á þann námsárangur, sem náðist, þegar mánuðirnir voru bara 7, og sjá svo árangurinn núna, þá hugsa ég, að þeir séu flestir sammála um, að meiri námsárangur hafi ekki náðst á þessum 8 mánuðum en náðist á 7. Nú er lagt til í grunnskólafrv., að enn skuli árlegur námstími lengdur og nú í 9 mánuði, úr 8½, eins og er t, d. árlegur námstími í gagnfræðaskólum. Ég er alls ekki sannfærður um, að slík lenging skólatímans muni skila sér í bættum námsárangri nemenda nema að mjög takmörkuðu leyti. Við verðum að gá að því, að þarna erum við komnir inn á annað mál og að mörgu leyti mjög alvarlegt, og það er, að okkur, sem aldir erum upp í skólum, hættir til þess að gera lítið úr því uppeldislega gildi, sem felst í vinnunni og því að standa að verki með fullorðnu fólki. Ég hygg, að það sé mjög hollt öllum unglingum að kynnast atvinnulífi þjóðarinnar, bæði til sjávar og sveita, og eins og fram kemur í síðari lið þáltill. okkar hv. 5. þm. Norðurl. v., leggjum við til, að nemendum verði gefinn kostur á að velja milli efstu deilda skyldunáms og vinnu undir eftirliti fræðsluyfirvalda, enda verði fullorðinsfræðsla efld. Ástæðan til þess, að þetta er lagt til. er sú, að við kennarar verðum oft varir við það, að unglingar í efstu bekkjum skyldunámsins eru mjög andsnúnir og ég vil segja fjandsamlegir skólastarfinu. Þeir geta ekki fallist á, að þjóðfélagið hafi rétt til að skipa þeim á skólabekk, því að þeir vilja kannske miklu heldur fara til sjós eða vinna að bústörfum eða gera við bifreiðar eða hvað sem nöfnum tjáir að nefna, og þeir sætta sig ekki við þetta. Þetta kemur fram í viljaleysi þeirra til að tileinka sér skólastarfið. Og svo er önnur hlið á þessu máli. Flest börn, sem ganga í fyrsta skipti í skóla, eru full eftirvæntingar og áreiðanlega mjög fýsandi þess að fá að læra, lesa, reikna, teikna og gera allt, sem nöfnum tjáir að nefna. Fyrst í stað, meðan lítils er af þeim krafist, eiga börnin þar góðar stundir og hlakka til að fara í skólann. En brátt líður að því, að viðhorf barnanna til skólans breytast. Sum börn byrja að heltast úr lestinni, og eftir því sem börnin eldast, skólagangan lengist, fara þau að finna, að skólinn er farinn að leggja fyrir þau alls konar námsefni, sem allir vita, bæði þau, kennararnir, fræðsluyfirvöldin, allir, að börnin hafa engan möguleika til að ráða við. Börnin eru að vísu látin mæta í skólunum á hverjum einasta degi, og ef þau eru ófús til að koma, vilja heldur vera úti á götu og leika sér en ganga í skólann og sitja þar undir svo skemmtilegri iðju, sem það er að fást við verkefni, sem þau hafa enga möguleika til að ráða við, þá er send á þau barnaverndarnefnd, skólastjóri, foreldrafundur og allt, sem nöfnum tjáir að nefna. Þegar komið er upp í gagnfræðaskóla, 1. og 2. bekk, er þessi hópur orðinn nokkuð stór, sem enga möguleika hefur á því að fylgjast með. Þessir unglingar eru vanir martröðinni, þeir mæta eftir sem áður til prófa, vita, að einkunnabækurnar munu engan gleðja á heimilinu, þegar þeir koma heim. Þeir fá að halda áfram að mæta í skólunum eftir prófin. Kennarinn er fyrir löngu búinn að gefast upp á því að kenna kennslubækurnar, því að það þýðir ekkert. Það hefur engin kennslubók verið samin fyrir þetta fólk. Sú uppeldisaðferð, sem um aldir hefur reynst best á börn og unglinga, að veita þeim uppörvun í námi og starfi, er ekki viðhöfð. Það er ekki hægt að hvetja börn til náms, sem hafa enga möguleika á því að tileinka sér það, sem þau eru að fást við. Það er ekki nokkur leið. Ofan á þetta bætist virðingarleysi fyrir verklegu námi í skólanum, og þau börn, sem gætu kannske náð verulegum árangri á því sviði, fá ekki tækifæri til þess, einfaldlega af því að skólarnir bjóða ekki fram verklegt nám, sem mundi nægja þessum unglingum. Niðurstaðan af þessu hefur því orðið sú, að unglingarnir fyllast mjög fjandsamlegu hugarfari gagnvart skólunum. Þetta fjandsamlega hugarfar gagnvart skólunum færist svo yfir á allt þjóðfélagið og á sinn mikla þátt í að skýra þau unglingavandamál og þann glæpafaraldur, sem við eigum nú að stríða við í hinu borgaralega þjóðfélagi. Það kemur skýrt fram, að í strjálbýlinu, þar sem börnin eru nær athafnalífinu, sjávarútveginum og landbúnaðinum, er miklu minna um þessi vandamál. Þá fá unglingarnir fullnægingu í því að vinna að þessum störfum. Ég hef m. a. rætt þessi mál við uppeldisfræðinga, sem vinna á vegum fræðsluyfirvalda, og þeir hafa fallist á þær skoðanir mínar, að að verulegu leyti eða a. m. k. að sumu leyti megi rekja unglingavandamálið, glæpahneigðina og andstöðuna við þjóðfélagið til þess, að unglingarnir eru í skólanum aldir upp til andstöðu við skólana, fræðsluyfirvöldin og fullorðna fólkið. Í þessu sambandi bendi ég á, að námsstjórar, - ég man nú ekki, hvort það eru 4 eða 5, í Noregi hafa lagt til. að nemendum í efsta bekk eða efstu bekkjum skyldunáms skuli gefið tækifæri til að velja á milli þess að vera í skóla eða náms undir eftirliti fræðsluyfirvalda. Ástæðurnar eru þær sömu og ég hef rakið hér á undan. Nú kann einhver að ætla, að með þessu sé ég að draga úr því, að unglingum gefist kostur á að búa sig undir lífið með frekari skólagöngumenntun, með því t. d. að setjast í iðnskóla eða þar fram eftir götunum. Það er síður en svo. Eins og ég sagði áðan og eins og orðað er í till., er gert ráð fyrir því að tengja saman vinnu og skóla og að vinnan sé undir eftirliti fræðsluyfirvalda. Álít ég, að rétt sé að gefa unglingunum kost á því að setjast á skólabekk, eftir að þeir hafa unnið í 1–2 ár eða jafnvel síðar, og efla mjög fullorðinsfræðsluna. Það er engum til gagns, að unglingar sitji á skólabekk án þess að tileinka sér neitt, sem þar fer fram. Ég hygg, að ég þurfi ekki að fara fleiri orðum um þetta mál. Fræðslulögin eru nú í undirbúningi, og má raunar segja, að þau séu á lokastigi. Við kennarar margir erum mjög uggandi yfir því, hvert stefnt er með grunnskólafrv. Ég reyndi m. a. að vekja máls á þessum atriðum og ýmsum öðrum, þegar sú sendinefnd, sem gerði víðreist um landið, kom til Akureyrar og ræddi grunnskólafrv., en fékk heldur lítil svör. Á síðasta Alþingi fluttum við hv. 5. þm. Norðurl. v. þáltill., sem gengur í svipaða átt og sú, sem ég hef nú gert grein fyrir, og byggist algerlega á sömu forsendum. Áður en ég lýk máli mínu, vil ég rétt aðeins geta þess, að meðan ég átti kost á því að kenna við þann gagnfræðaskóla í Reykjavík, þar sem sjóvinnudeild var starfandi, og kenndi þeim nemendum, sem þar voru, fann ég fljótt, að það var allt öðruvísi að kenna þessum hóp en mörgum öðrum, vegna þess að þessir strákar höfðu markað sér ákveðna stefnu. Þeir ætluðu sér að verða sjómenn, og þeir voru reiðubúnir til þess að leggja á sig töluvert erfiði og læra margt það, sem mætti koma þeim að haldi í því námi. Ég viðurkenni að vísu, að þeir voru ekki mjög áhugasamir um íslenska stuðlasetningu og kærðu sig kannske lítið um að vita, hvort lýsingarorð væri hliðstætt, hálfhliðstætt eða sérstætt, og fannst það lítið koma við sjómennsku. Ég féllst á þetta með þeim, og við komumst að góðu samkomulagi um að gera ekki allt of mikið úr svona atriðum, heldur tala um önnur atriði, sem komu þeim meira við. Það voru mjög ánægjulegar stundir, sem ég átti með þessum strákum. Ég hygg, að með því að gera meira að þessu og með því að gefa nemendunum kost á því að tengja þannig saman atvinnulífið og skólann, getum við náð ótrúlega miklum árangri. Þessir strákar fengu mikla útrás í því að hnýta net, og þeir fengu að vitja um hrognkelsanet hérna úti í firðinum með sjóvinnukennaranum. Þeir skiptust á að fara til að vitja um netin á kvöldin og fengu í soðið. Þetta gaf mjög góða raun, og við eigum að ganga lengra í þessu. Hér er lagt til, að til þess að athuga um þessi mál verði skipaður einn maður frá eftirtöldum aðilum: Alþýðusambandi Íslands, Sjómannasambandi Íslands, Stéttarsambandi bænda, Félagi ísl. iðnrekenda, Landssambandi ísl. útvegsmanna, Félagi skólastjóra gagnfræðaskóla, Landssambandi framhaldsskólakennara, Félagi háskólamenntaðra kennara, Sambandi ísl. sveitarfélaga, og menntmrh. skipi svo einn mann í nefndina. Eins og þessi till. um nefndarskipun ber með sér, er ég þeirrar skoðunar, að það geti haft margt gott í för með sér og leitt til margvíslegra nýjunga, sem eru hollar fyrir skólastarfið, ef fulltrúum atvinnuvega og stéttarfélaga og skólamönnum verði gefinn kostur á því að vinna saman og skiptast á skoðunum um þessi mál. Fræðslulöggjöfin þarf að vera í stöðugum undirbúningi og endurskoðun. Við þurfum að breyta námsefni og aðhæfa það breyttum tíma. En því miður er það einkenni skóla að vera heldur íhaldssamir, og þótt það sé starf kennara að troða í aðra, verður að segjast eins og er, að þeir eru svolítið seinir á sér að tileinka sér nýjungar, nema þeir megi til. Ég held þess vegna, að það geti verið hollt, að nefnd sem þessi starfi saman og kennarar kynnist með þeim hætti þeim störfum, sem breytt þjóðfélag krefst.



Herra forseti. Ég skal ekki bæta mörgum orðum við ræðu frsm. og fyrri flm. Till. þessi á þskj. 82 er flutt til þess, að fram fari athugun á þeim vanda, sem skapast hefur vegna þess, að tekin hefur verið upp svokölluð 5 daga vinnuvika í skólum og námsefni 6 daga vinnuviku þjappað saman á 5 daga. Af þessu hefur sprottið vandamál, sem lýst var af hv. frsm. áðan, og ég vil ítreka það, að ekki er víst, að hér sé rétt stefnt. Ég er raunar þeirrar skoðunar, að hér sé stefnt í öfuga átt, vegna þess að það er sama hvort um er að ræða börn, unglinga eða fullorðið fólk, þá taka einstaklingarnir ekki við nema takmörkuðu magni af fræðslu á hverjum degi, og ef fræðslan á að verða of mikil verður árangurinn í öfugu hlutfalli við tilganginn og allt skólastarfið fer úr skorðum. Þess vegna hygg ég, að betra hefði verið að halda 6 daga kennsluviku í skólum, reyna þannig að nota veturinn sem best og halda kennslumagninu á hverjum degi innan hæfilegra marka, til þess að nemendur gætu með góðu móti innbyrt það. En megin ástæðan til þess, að ég kom hér upp í ræðustólinn að þessu sinni, er sú, að ég hef undir höndum grg. frá hinum merka skólamanni, Snorra Sigfússyni fyrrv. námsstjóra, - grg., sem hann hefur tekið saman í sambandi við 5 daga skólaviku. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa þessa grg., vegna þess að ég ætla, að hún sé gagnlegt innlegg í þessi mál, og ég vænti þess, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, taki hana til athugunar. Þessi grg, er svo hljóðandi: „Í uppsiglingu virðist nú það nýstárlega fyrirbrigði í málefnum og starfi barnafræðslunnar í landinu, að skóli skuli aðeins starfa 5 daga vikunnar, sé þetta gert vegna 5 daga vinnuviku verksmiðjufólks og verslunarfólks og annarra starfsstétta, sem ákvæði um 5 daga vinnuviku ná til. Um þetta má taka fram eftirfarandi til íhugunar: 1. Barnaskóli er ekki atvinnufyrirtæki. Hann er til kominn vegna barnanna og lýtur því allt öðrum lögum og starfsháttum. 2. Það er öllum, sem til þekkja, vel kunnugt, að námsefni það, sem nú er á námsskrá barnaskóla, er ærið nóg viðfangsefni skólaárið með 6 daga skólaviku. Nú virðist sem auka eigi námsefnið, en jafnframt stytta námstímann. Þetta er rangt gegn öllum meginþorra barnanna. 3. Stytting á skólaviku úr 6 dögum í 5 daga hlýtur að verða til þess, að annaðhvort sé dregið úr námsefninu eða skólavikunum fjölgað. 4. Að leggja 6 daga námsefni á 5 daga, eins og nú er háttað aðstæðum, má með réttu teljast fráleitt. Það lengir vinnutíma barna úr hófi fram, þ. e. þeirra, sem eitthvað ráða við námsefnið. Hin, sem ætla má, að séu í miklum meirihluta, munu hvorki hafa löngun né getu til þess að leggja fram slíka vinnu og fylgjast með. Þeim verður skólinn að litlu gagni, nema þá til þess að venja þau á vanrækslu. Hér er því um að ræða mikilvægt uppeldisatriði, sem veita þarf athygli, og jafnframt heilsufræðilegt atriði líka. Enda mun svo fara, að skóli, sem slíkt gerir, mun hljóta að verða þess var, að áhuginn á náminu fjari bráðlega út. 5. Það hlýtur að vera mikilvægt fyrir okkur að nota veturinn vel við fræðslu- og skólastarf. Með því eina móti verður hægt að draga úr löngu skólaári, sem jafnan er og hefur verið þyrnir í augum manna að vonum. Og það mun hæpið, svo að ekki sé fastar að orði kveðið, að 9 mánaða skólaár verði tekið upp í sveitum eða smærri þorpum fyrst um sinn, enda á það varla rétt á sér þar, a. m. k. í því formi, sem skólar eru nú. Þó kann að vera, að 5 daga skólavika geti átt þar við undir vissum kringumstæðum, en að reglu má ekki gera hana fremur en annars staðar. Og það er líka hugsanlegt, að einsettir barnaskólar geti að skaðlausu eða skaðlitlu unnið aðeins 5 daga vikunnar. 6. Með löggjöf þarf að koma í veg fyrir það, að 5 daga skólavika verði að reglu, sem hver og einn geti tekið sér að vild, heldur þurfi til þess leyfi yfirstjórnar fræðslumála, sem sé því aðeins veitt, að ekki skaði nemendur og nám og verði til þess að lengja skólaárið. Veturinn ber okkur að nota vel, svo að fremur sé hægt að slaka á vor og haust.“ Þannig hljóðar grg. þessa margreynda og merka skólamanns, og í henni eru mörg andmæli gegn því, að þessi regla verði tekin upp, hvað þá að hún verði fest í lög. Ég skal ekki bæta fleiru við þetta, svo að neinu nemi. Ég hef áður á þessu þingi talað um skólamál, en skólamál og skólastarf þarf að reyna að færa í það horf, að sem mestur árangur náist og um leið að sem mestrar hagkvæmni sé gætt fyrir þjóðfélagið, bæði í framlögðu fjármagni og eins hvað það snertir að spara tíma skólanemendanna sjálfra. Og þó að sú grg., sem ég hef hér flutt og er samin, eins og ég sagði af Snorra Sigfússyni, fjalli einkum um barnaskólana, á þetta ekki síður við, að ég hygg, um gagnfræðaskólastigið. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar. Ég vildi eingöngu koma þessari grg. hér á framfæri.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Sá hv. þm., sem framsögu hafði fyrir till., sem hér liggur fyrir til umr., er einnig kennari, og ef sú lýsing, sem hann gaf á íslensku skólastarfi, ætti hvarvetna við, væri hverju orði sannara, að þar væri um mikið óefni að ræða. En hv. þm. er ekki aðeins kennari, hann er líka skáld, og ýmislegt af þeim ummælum, þar sem hann tók dýpst í árinni, hef ég tilhneigingu til að skrifa á reikning skáldgáfu hans frekar en kennarareynslu. Nú finnst mér það mikil prýði á íslenskukennara, að hann sé hagmæltur, og ég veit sem betur fer mörg dæmi þess, að slíkir kennarar hafa átt þess kost að lífga mjög móðurmálstímana með því að þjálfa nemendur sína í kveðskap og náð þar oft almennum og góðum árangri. Ég læt þá von í ljós, að eitthvað af hæfileikum hv. þm. til að setja saman hnyttilega vísu hafi hrinið á nemendum hans, sem að vísu stefndu ekki að skáldstarfi, heldur sjómennsku, en hefur frá ómunatíð þótt prýði á hverjum íslenskum sjómanni, að hann gæti ljóðað á báruna af skipsfjöl. Ef allt, sem hv. þm. taldi skólastarfi til annmarka, væri almennt í íslensku skólakerfi, held ég, að brýnasta nauðsyn væri að senda kennarastéttina, eins og hún leggur sig, í endurþjálfun og endurhæfingu, því að það væri að mínu viti vottur um geysilegan misskilning á hlutverki kennarans, ef þar væri eins að verki staðið og hann vildi, að mér fannst, vera láta. Hitt er hverju orði sannara, að á þessu sviði eins og reyndar á ýmsum öðrum í þjóðfélaginu er mörgu áfátt. Vegna vitneskjunnar um það m. a. liggur fyrir hv. d. frv. um grunnskóla, sem hv. þm. drap lítillega á og virtist hafa heldur litla trú á, að yrði til bóta. Ég vil samt mælast til þess við hv. þm., að hann lesi það frv, gaumgæfilegar en hann virðist hafa gert til þessa. Ef hann gerði það, trúi ég ekki öðru en hann tæki eftir því, að þar er meðal margs annars fjallað um þau viðfangsefni, sem till. hans og hv. þm. Pálma Jónssonar fjallar um. Þar er til að mynda sú stefna mörkuð, að að því skuli unnið í skólastarfi og við skólabyggingar, að skólastarfið fari að sem mestu, leyti fram innan veggja skólans, til þess að fyrirbyggja þannig, að nemendum sé íþyngt með óhæfilega löngum vinnudegi eða þeim sé gert að skila meiri heimavinnu en með góðu móti má ætlast til af fólki á þeirra aldursskeiði. Sömuleiðis er það mjög ríkt grundvallarsjónarmið í grunnskólafrv. að í skólastarfi öllu skuli taka sem ríkast tillit til þarfa, hæfileika og áhugasviðs hvers og eins í nemendahópnum. Þetta frv. er einmitt til þess sniðið að girða sem mest fyrir, að skólinn verði ítroðslustofnun, þar sem reynt sé að troða í alla nemendur sama afmarkaða námsefninu, heldur sé þar unnið að því að koma hverjum og einum af mjög misjafnlega gerðum og gefnum nemendahóp til nokkurs þroska.

Flm. (Halldór Blöndal) : Herra forseti. Ég hygg, að sú ábending hæstv. menntmrh. sé rétt, að ég hafi ekki tekið það fram, að auðvitað áttu verstu lýsingar mínar eingöngu við mjög lítinn hóp nemenda. Það er til allrar hamingju svo, að flestir nemendur koma nokkurn veginn óskemmdir úr skólunum. Það breytir hins vegar ekki þeirri staðreynd, að á hverju ári eru nokkrir nemendur, sem koma stórlega skemmdir úr skólunum. Þetta held ég, að allir séu sammála um. Og ástæðan til þess er hreinlega sú, að skólarnir eru gagnvart lélegustu nemendunum ekki nógu jákvæð stofnun, til þess að þeim hafi tekist að laða þessa unglinga til jákvæðs starfs. Það, sem ég legg til, að gert sé, er að gefa þessum nemendum kost á því að velja á milli þess að vera í skóla síðustu ár skyldunámsins eða stunda vinnu, gagnleg störf, undir eftirliti fræðsluyfirvalda. Það er það, sem ég legg til. Ég vil aðeins út af því, sem hæstv, menntmrh. sagði, að það væri markmið grunnskólafrv. og skólakerfisins að koma öllum til nokkurs þroska víkja að því, að því miður hefur stefnt svo í skólamáluan, að nú er ekki hægt að taka undir þessi ummæli alhliða. Er t. d. komið svo nú, að í framkvæmdinni er ætlast til þess, - eða hvort það er samkv. grunnskólafrv., ég hef ekki kennt í 3. bekk gagnfræðaskóla nú um nokkurt skeið, svo að ég kann ekki alveg námsskrá landsprófs, - en ég hygg, að annaðhvort sé sú breyting á orðin eða í þann veginn að verða, að sama námsefni og sömu prófkröfur skuli gerðar í landsprófum miðskóla og í gagnfræðaprófi. Þetta er þá hugsað þannig, að ef nemandi geti ekki tileinkað sér þetta námsefni á einu ári, þá skuli hann fá til þess tvö ár. Þetta er sett upp í tvíliðu, hæfni manna til að tileinka sér ákveðið námsefni. Nú hafa tilraunir, sem gerðar hafa verið um þetta af kennurum, leitt hið gagnstæða í ljós. Ég álít, að við séum komnir þarna að miklum kjarna málsins. Ég álít, að þau samræmdu próf, eins og unnið er að þeim í skólakerfinu, séu hættuleg fyrir allt starf í skólunum. Ég álít, að það eigi að gefa skólunum svigrúm til þess að þróast nokkuð sinn í hverja áttina, skólarnir eiga að fá möguleika og hafa tækifæri til þess, að hver þeirra marki á sinn hátt sitt námsefni, en að sjálfsögðu undir eftirliti menntmrn., þannig að það geti fylgst með því, hvað er að gerast. Um hitt atriðið talaði hæstv. menntmrh. ekkert, hvort hann teldi, að daglegur námstími væri of langur. Við getum aðeins gert þá reynslu á okkur sjálfum, hvernig okkur þyki að einbeita okkur frá kl. 8 að morgni til 4 e. h, að mismunandi verkefnum, eins og börnin verða að gera. Ég ætla svo ekki að lengja þessar umr. að öðru leyti en því, að ég vona, að þessi till. fái eðlilega skoðun í n. Fyrir mér er ekkert aðalatriði, hvort þessi till. sé samþykkt, eins og hún liggur fyrir. Fyrir mér er aðalatriðið það, að till. verði til þess, að yfirmenn menntamála í landinu gefi því verulegan gaum, hvort við erum eð stefna í rétta átt. Erum við ekki að níðast á unglingunum? Það er þetta, sem þarf að athuga, og einnig hitt. Er það endilega víst, að Alþingi, fræðsluyfirvöld eða foreldrar geti krafist þess af börnum og unglingum, sem komin eru yfir fermingaraldur, að þau sitji í skóla, ef allur þeirra metnaður stendur t. d. til þess að fara á sjóinn? Margir af okkar bestu sjómönnum hafa einmitt kynnst sjónum á unga aldri, farið á sjóinn kornungir, og síðan hafa þeir gert hlé á sjómennsku, sest á skólabekk og lokið stýrimannaskólaprófi og reynst hinir mætustu atorku- og dugnaðarmenn í sínu starfi og lyftistöng fyrir sín byggðarlög. Má nefna margan manninn, sem þannig stendur á um. Við skulum ekki, eins og ég sagði áðan, gera of lítið úr því uppeldisgildi, sem er í vinnunni og í því að standa að verki með fullorðnu fólki, finna, að maður gerir gagn, skapar verðmæti. Við skulum ekki gera of lítið úr því.