Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er flutt eftir eindreginni ósk stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga. Það var flutt í Ed. og urðu um það verulegar umr. í d. og nokkur ágreiningur, en það var þó afgreitt út úr þeirri d. með 12 shlj. atkv., eftir að nokkrar breytingar höfðu verið á því gerðar. Þar sem heilbr.- og félmn., sem fékk frv. til meðferðar hér í hv. Nd., var um það kunnugt, að það hafði hlotið allítarlega athugun hjá fyrri d., Ed., sem fékk það til meðferðar, var það ekki sent til umsagnar, en n. barst erindi frá einum aðila, Landssambandi ísl. útvegsmanna, sem flutti þær eindrepnu óskir, að felldar yrðu út úr frv. 1. og 4. gr. þess. Út af fyrir sig þarf það kannske ekki að teljast neitt óeðlilegt, þó að hagsmunahópar óski eftir, að mál, sem þá snerta og ráðamenn þeirra samtaka telja til útgjalda hjá sér, óski eftir því að losna við þær byrðar. Hitt er annað mál, að öll breyting á tekjustofnalögum, hvort sem það er í sambandi við aðstöðugjöld eða útsvarsstiga, er miklu flóknara mál að mínum dómi heldur en svo, að eðlilegt sé að því verði breytt með einfaldri brtt. hér á Alþ., heldur þurfi að koma þar til nokkru og ég vil segja miklu nánari athugun. Tekjustofnar sveitarfélaganna eru það samhangandi, að verði röskun á efnum þeirra innbyrðis, hefur það að sjálfsögðu áhrif á aðra til hækkunar eða lækkunar, og er eðlilegt, að Samband ísl. sveitarfélaga fái að átta sig á þeim breytingum og segja álit sitt um þær. Samkv. 1. gr. frv. eins og það er komið frá hv. Ed., er þar um að ræða breytingu á 9. gr. tekjustofnalaganna, sem eru um álagningu eða heimild til álagningar aðstöðugjalda. Þessi breyting er flutt að beiðni Sambands ísl. sveitarfélaga, að ég hygg vegna niðurstöðu hæstaréttardóms, sem gekk á s.l. ári í einum kaupstað varðandi álagningu aðstöðugjalds á einu fyrirtæki þar. Með þeirri breytingu, sem þar er lagt til, er aðeins verið að gera ákvæði, sem sveitarstjórnir eða skattstjórar hafa undanfarið unnið eftir í sambandi við álagningu aðstöðugjalda, þá er verið að gera þessi ákvæði skýrari og lögfesta þau, til þess að ekki þurfi að koma til ágreinings og úrskurðar dómstóla um það, hvernig þau aðstöðugjöld beri að leggja á í hverjum einstökum flokki. 2. gr. frv. er um breytingu á 15. gr. tekjustofnal. og er í sambandi við heimild til að greiða sveitarfélagi aukaframlag úr jöfnunarsjóði, ef þannig stendur á. Um reglur þær, sem á sínum tíma voru settar inn í tekjustofnal. um heimild til greiðslu aukaframlags, má segja, að þær hafi verið nokkuð strangar, því að við það var miðað, að aukaframlag skyldi því aðeins greitt, að viðkomandi sveitarfélag hefði þurft að fullnota gildandi útsvarsstiga auk 20% álags á stigann. Fyrir sveitarstjórnarmenn, sem til þessara mála þekkja, hlýtur þetta að líta út sem nokkuð harðir kostir, og ég tel ekkert óeðlilegt, að af fenginni reynslu undanfarinna ára sé þetta ákvæði nokkuð mildað. Þessi 2. gr. frv. kom inn hjá hv. Ed. eftir, að ég held, 2. umr., en var ekki í frv. eins og það upphaflega var lagt fyrir. Að dómi heilbr.- og félmn. Nd. er þarna stigið nokkuð stórt skref, þar sem farið er frá 20% álagi á hinn löggilta útsvarsstiga niður í 15% álag miðað við meðalútsvarsstiga eftir þeim reglum, sem þessi gr. frv. gerir ráð fyrir og að fundið verði út með því að reikna út hinn mismunandi afslátt hjá einstaka sveitarfélagi og þá að sjálfsögðu álag á útsvarsstigann. Einnig gerir þessi gr. ráð fyrir, að heimilt sé að greiða aukaframlag að viðbættum 15% á þennan meðalútsvarsstiga. Árið 1966 reyndist þessi meðalútsvarsstigi eftir útreikningi, að ég hygg, Hagstofunnar - 89% af útsvarsstiganum eins og hann er í tekjustofnafrv., en aftur 90% fyrir árið 1967. 15% viðbót við 90% meðalútsvarsstigann gerir það að verkum, að sveitarfélag, sem hefði þurft að fullnota útsvarsstigann og aðeins 31/2% til viðbótar, hefði áunnið sér heimild til þess, að félmrn. veitti því aukaframlag. Heilbr.- og félmn. Nd. taldi, eins og ég sagði áðan, að þarna væri um of stórt stökk að ræða, að fara úr 20% álagi á útsvarsstigann niður í raunverulega 3 1/2% miðað við meðalútsvar ársins 1967. N. flytur því brtt. á þskj. 479 um, að í stað 15% komi 20%, en það vill segja, að miðað við árið 1967 hefði sveitarfélag þurft að leggja á 8% umfram stigann til þess að koma til greina um að fá aukaframlag úr jöfnunarsjóði. Það má að sjálfsögðu mjög um það deila, hvaða mark eigi þarna að vera, en ég hygg þó, að mjög óvarlegt sé að gera þarna á stærri breytingu heldur en fram kemur í brtt. heilbr.- og félmn. á þskj. 479. Í 3. gr. frv. er nýtt ákvæði, sem ég vil segja, að nokkrum ágreiningi olli í Ed., en það er um það, að hafi gjalddagar samkv. 8. lið 47. gr. tekjustofnal. verið ákveðnir, sé sveitarstjórn heimilt að láta þá reglu gilda því aðeins, að jafnframt verði gerð full skil á fyrirframgreiðslu eigi síðar en 31. júlí, en reglan, sem þarna er átt við, er sú, að útsvar skuli verða frádráttarhæft við niðurjöfnun næsta ár eftir að það var greitt. Í frv. eins og það var lagt fyrir, var lagt til, að þetta væri ákveðið í l., að þannig skyldi að staðið með að gera fyrirframgreiðslu því aðeins frádráttarbæra, að hún hefði verið að fullu greidd fyrir ákveðinn tíma. Í meðferð málsins í Ed. breyttist þetta þannig, að það var gert að heimildarákvæði fyrir sveitarfélögin að haga þessu svo, að það væri á þeirra valdi, valdi sveitarstjórnar sjálfrar, hvort þau vildu fylgja þeim reglum, sem áður voru í gildi um, að öll útsvör, sem greidd eru að fullu fyrir áramót, skulu vera frádráttarbær eða þrengja þetta þannig, að einnig fyrirframgreiðslan yrði því aðeins frádráttarbær, ef hún yrði innt af hendi fyrir ákveðinn mánaðardag. Ég tel, að þetta hafi verið og sé breyting í rétta átt að láta sveitarfélögin sjálf ráða því, hvort þau vilja nota sér ákvæði þessarar gr. eða ekki. Viðhorf í sambandi við þetta geta verið mjög misjöfn í hinum einstöku sveitarfélögum og eru það án efa og því að mínum dómi réttara, að sveitarstjórnir hafi það á sínu valdi að ákveða þetta heldur en þau séu bundin af l. um framkvæmd þessa atriðis. Í 4. gr. frv., sem er varðandi eignarskatt, er verið að breyta gildandi reglum vegna þess, sem nú hefur verið ákveðið, að eignarútsvar skuli leggjast á eftir sömu reglum og eignarskattur til ríkissjóðs. Þetta er eðlileg og nauðsynleg breyting, og hygg ég, að mörgum hafi þótt þarna stigið allstórt skref, þar sem fasteignamat í sambandi við eignarútsvar var þrefaldað áður, en nú er gert ráð fyrir, að það verði nífaldað. Ég leitaði mér upplýsinga hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga eða forstöðumanni þess um það, hvort þeir hafi gert á því nokkra athugun, hvernig þetta mundi koma út fyrir sveitarfélögin, og tjáði hann mér, að Akureyrarkaupstaður hefði gert á þessu athugun hjá sér, og fékk ég síðar símskeyti frá bæjarstjóra þar, þar sem fram kemur, að þessi breyting á eignarútsvari eða eignarútsvarsstiganum muni valda um 25% hækkun eignarútsvara til Akureyrarkaupstaðar. Ég hafði reiknað með, að þetta yrði nokkru meiri hækkun, en tek að sjálfsögðu trúanlega þá athugun, sem farið hefur fram í þessu sveitarfélagi, enda þegar maður athugar þá stiga, sem þarna er um að ræða, annars vegar varðandi eignarskattinn og hins vegar varðandi eignarútsvörin, kemur það í ljós, að eignarútsvör hafa yfirleitt verið allmiklu eða prósentvís allmiklu hærri heldur en eignarskattur til ríkisins, auk þess sem nú kemur inn nýtt ákvæði um það að skattfríar frá eignarskatti skuli vera 200 þús. kr. hjá hverjum einstökum gjaldanda. 5. gr. frv. er um framlengingu nokkurra bráðabirgðaákvæða, sem voru og eru enn í tekjustofnal. og gilda áttu til ársloka 1967. Í hinu upphaflega frv. var gert ráð fyrir því, að þessi bráðabirgðaákvæði yrðu framlengd til ársins 1973, en hv. Ed. breytti þessu nokkuð, þannig að þau ákvæði, sem hún leggur til, að framlengd verði, eiga aðeins að gilda á árinu 1968 og 1969, og auk þess felldi deildin út tvö atriði. Það var varðandi tekjur giftra kvenna, sem frv. gerir nú ráð fyrir, eins og það er komið frá hv. Ed., að skuli dragast frá að hálfu, eins og gert er við álagningu skatts til ríkissjóðs, en áður var heimilt fyrir sveitarstjórnir að meta það, að hve miklu leyti tekjur giftra kvenna voru taldar frádráttarbærar. Ég tel þetta ákvæði til bóta og eðlilega þróun þessara mála og hygg, að það sé í flestöllum stærri kaupstöðum komið svo, að framtalsnefndir hafi farið inn á þá braut að fylgja sömu reglu og skattal. gera ráð fyrir. Sama má segja um sjómannafrádrátt. Það er nú lagt til í frv., að hann skuli frádráttarbær að fullu. Ég tel þetta ákvæði nokkru hæpnara, þó að ég telji það út af fyrir sig eðlilegt að fylgja sömu reglu og skattal. gera ráð fyrir í þessu tilfelli, en mér er það ljóst, að í mörgum hinna smærri sveitarfélaga, þar sem útsvör sjómanna eru kannske meginuppistaðan í útsvörunum, getur þetta valdið nokkrum ruglingi og kannske erfiðleikum. En ég hygg þó, eftir því sem gerzt hefur á undanförnum árum, að mjög hafi stefnt í þá átt almennt hjá sveitarfélögum að gera sjómannafrádráttinn frádráttarbæran að fullu. Önnur ákvæði um að hafa það á valdi sveitarstjórnar að meta, hvort t.d. rekstrartap megi færast á milli ára og hvort gjafir til menningarmála, vísinda o.fl. skuli vera frádráttarbærar og einnig varasjóðstillög, þar sem lög heimila slíkt, það stendur áfram í frv. eins og það er komið frá hv. Ed., en gert ráð fyrir, að þessi ákvæði gildi aðeins fyrir árið 1968 og 1969, eins og ég sagði áðan. Í 2. mgr. 6. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þó skulu ákvæði 3. gr. um frádrátt á greiddu útsvari eigi koma til framkvæmda fyrr en við útsvarsálagningu á árinu 1969.“ Ég þykist vita, að heilbr.- og félmn. Ed., sem setti þetta ákvæði inn, hafi aðeins átt við það, að þetta ákvæði tekjustofnal. gilti að því er tekur til fyrirframgreiðslna útsvara, en ekki ætti að nema úr gildi þau ákvæði, sem í lögum eru enn, að útsvar skyldi frádráttarbært, ef það væri greitt að fullu fyrir áramót. Ég tel rétt, að til þess að taka af allan vafa um þetta atriði verði þetta ákvæði 6. gr. gert skýrara og ótvírætt og er því með skriflega brtt. um, að 2. málsl. þessarar gr. orðist svo: „Þó skulu ákvæði 3. gr. um frádrátt á greiddu útsvari, að því er tekur til fyrirframgreiðslu, eigi koma til framkvæmda fyrr en á árinu 1969.“ Ég tel nauðsynlegt, að þessari breytingu sé þarna skotið inn, til þess að ekki þurfi að verða ágreiningur um það, við hvað átt er. Eins og ég sagði í upphafi, var heilbr.- og félmn. þessarar d. um það kunnugt, að málið hafði fengið allítarlega athugun í hv. Ed., og var frv. því ekki sent neitt til umsagnar. N. klofnaði, eins og fram kemur á þskj., en meiri hl. hennar varð sammála um að mæla með frv. með tilteknum breytingum, sem fram koma á þskj. 479. Tveir nm., þeir hv. 9. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Reykn., áskilja sér þó rétt til þess að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Ég hef lýst fyrri brtt. n., sem er við 2. gr., en 2. brtt., sem er við 3. gr., er um það atriði, að ef sveitarstjórn vilji leita heimildar samkv. 2. málsl. þeirrar gr., skuli hún gera um það sérstaka samþykkt fyrir 15. jan. ár hvert og auglýsa hana á þann hátt sem venjulegt er um almennar auglýsingar á hverjum stað. Það verður að teljast eðlilegt, að gjaldendur fái að vita um það fyrirfram, áður en fyrirframgreiðsla útsvara hefst, hvort sveitarstjórn hefur notað heimild I. um að gera þau frádráttarbær, ef staðið er í skilum með þau að fullu, eða ekki og af því er þessi brtt. flutt. Herra forseti. Eins og ég hef getið um, leggur meiri hl. heilbr.- og félmn. til, að frv. verði samþ. með þeim brtt., sem hann hefur flutt.



Herra forseti. Ég þóttist sjá það, að hér hefði verið flutt brtt. við þetta frv., og hélt nú kannske, að það yrði mælt fyrir henni, en af því að mér finnst, að þetta mál fari hér í gegn með einstöku pukri, það sé alls ekki talað fyrir málinu á neinn hátt, fannst mér ástæða til þess að rifja hér upp nokkur atriði varðandi þetta mál. Hér er ekki um nýtt mál að ræða, það hefur gengið hér aftur á Alþ. um alllangan tíma og hlotið svona misjafnar undirtektir, þó það hafi nú yfirleitt verið þannig, að samþykkt hefur verið áfram að leggja þann skatt á bændur, sem í frv. felst til stuðnings við Bændahöllina. Fyrir tveimur árum var óskað eftir því að fá gjaldið framlengt enn í 4 ár, en því var breytt hér í meðförum á Alþ. og heimildin til þess að innheimta þetta gjald var bundin við tvö ár. En nú kemur hér enn ein framlengingin á þessu gjaldi. Hefur að vísu tekið þeim breyt., að nú er talað um 1/4 úr prósenti af viðbótargjaldi á söluvörum landbúnaðarins, sem eiga að renna til Bændahallarinnar, en nú er líka gert ráð fyrir því að veita heimild til þess að innheimta þetta gjald í næstu 4 ár. Ég hef allan tímann verið á móti þessu gjaldi, tel það óeðlilegt og ósanngjarnt og veit, að það er fjöldi bænda algjörlega andvígur því, að þetta gjald sé lagt á. Þó tel ég, að innheimtan á þessu gjaldi sé orðin úr hófi fram ósanngjörn og óeðlileg, eftir að það liggur fyrir, að hér er um að ræða innheimtu á gjaldi til þess að standa undir hallarekstri á Bændahöllinni, aðallega til þess að standa undir halla af rekstri hótelsins. Það mátti þó segja, að það væri svona sjónarmið út af fyrir sig að ætla að leggja á bændur nokkurt gjald, á meðan það var verið að innheimta upp í stofnkostnað þessarar byggingar, sem samtök þeirra eiga þó að forminu til, en að innheimta þetta gjald áfram til að standa undir hallarekstri á hóteli hér í Reykjavík er auðvitað alveg fráleitt. Og ég tel það í rauninni fyrir neðan allar hellur að ætla nú að samþykkja hér frv. um það að veita heimild í næstu fjögur ár til að innheimta þetta gjald. Ég vil benda á það, að innan bændasamtakanna er það síður en svo, að menn hafi verið á eitt sáttir í þessum efnum. Ég hef m. a. fengið hér sent bréf frá einum af þingfulltrúum á búnaðarþingi, þar sem hann gerir nokkra grein fyrir því, sem fram kom í umr. um þetta mál á síðasta búnaðarþingi. Í þessu bréfi er m. a. upplýst, og mér þykir full ástæða til þess að leyfa því að koma hér fram, að það liggur nú fyrir skv. reikningum Bændahallarinnar, að búið er að innheimta fram til ársloka 1967 af bændum upphæð, sem nemur 43.153.320.00 kr. í þetta gjald. Og þar kemur einnig fram, að áætlað er óinnheimt af þessu gjaldi fyrir s. l. ár sem nemur 9 millj. kr. Auk þess hefur svo Stéttarsamband bænda lagt fram í þessu skyni upphæð, sem nemur 23 millj. kr. Þá er áætlað, að vextir og vaxtavextir af þessari upphæð á innheimtutímabilinu muni nema í kringum 25 millj. kr. eða samtals sé búið að innheimta af bændum í þessu skyni upphæð, sem nemur í kringum 100 millj. kr. Ég held, að það sé því búið að taka af bændum svo mikið gjald í sambandi við þessa byggingu, að það nái engri átt að fallast á það að gefa heimild til þess að innheimta þetta gjald enn þá í 4 ár til viðbótar. Ég er því fyrir mitt leyti alveg mótfallinn þessu frv., tel að vísu þá brtt., sem lögð hefur verið hér fram og ekki hefur nú verið talað fyrir, um það, að gjaldið skuli aðeins innheimt í næstu 2 ár, nokkuð til bóta, en ég óttast það nú, að þegar þau tvö ár eru liðin, verði aftur komið með beiðni fyrir enn önnur 2 ár, enda kemur það fram í grg. þessa frv., að stjórn Bændahallarinnar telur, að m. a. s. innheimta á þessu gjaldi næstu 4 ár muni hvergi nærri duga. Það þurfi í rauninni að koma hér meira til. Í þessum efnum er því aðeins spurningin um það, hvort ætlunin er að halda áfram að innheimta þetta gjald af bændum til þess að standa undir hallarekstri hótelsins, sem rekið er í Bændahöllinni. Ég skal ekki fara neitt út í það hér, það er alveg óþarfi að rekja það, hvernig ástatt er nú hjá bændum í landinu. En ég ætla það af því, sem fram hefur hér komið, að það sé engin ástæða til þess að vera að halda slíku gjaldi áfram, eins og nú er ástatt með afkomu bænda í landinu. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram, að mín afstaða til þessa máls er alveg óbreytt frá því, sem áður var. Ég er algerlega á móti þessu gjaldi, en í rauninni fjallar frv. aðeins um þetta gjald og því vil ég fella frv.



Herra forseti. Í sambandi við afgreiðslu á þessu máli vil ég taka þetta fram: Eins og nú horfir með afkomu landbúnaðarins, þar sem sýnilegt er, að bændur verða að taka á sig alla þá hækkun, sem hefur orðið og kann að verða af völdum gengisfellingarinnar, og voru þó óumdeilanlega langtekjulægsta stétt landsins fyrir, og þar sem nú eru mjög slæmar söluhorfur á öllum framleiðsluvörum hans, sem gætu leitt til enn minni tekna en nú er reiknað með, að ógleymdu mjög erfiðu árferði, sem enginn getur nú séð fyrir, hvaða afleiðingar kann að hafa í för með sér - þó liggur ljóst fyrir, að einhver hluti af bændastéttinni verður tekjulítill eða tekjulaus á yfirstandandi ári; ef hafís liggur langt fram á vor upp við landið, er hætt við, að þessi hópur verði æðistór - með þetta í huga get ég nú ekki séð nein rök fyrir því að viðhalda gjöldum á þessum atvinnuvegi, svo framarlega að hægt sé að létta þeim af með einhverjum hætti. Á hitt ber að líta, að mikill meiri hluti búnaðarþings og aukafundir Stéttarsambands bænda samþykktu að óska eftir framlengingu á þessum skatti og rökin fyrir þeirri ósk voru þau, að eignarhaldi bændasamtakanna á Bændahöllinni væri teflt mjög í tvísýnu, ef bændasamtökin misstu nú af þeim stuðningi, sem þessi skattur veitti þeim. Þar sem ég er þeirrar skoðunar og hef alltaf verið, að bændasamtökin eigi ekki að sleppa eignarhaldi á Bændahöllinni, en með örðugleika bænda í huga nú, óskaði ég eftir því, að búnaðarmálastjóri, dr. Halldór Pálsson, og framkvæmdastjóri Bændahallarinnar, Sæmundur Friðriksson, væru boðaðir á fund landbn. Nd., en í þeirri n. á ég sæti, til þess að n. fengi það fram, af hverju þessir fjárhagsörðugleikar Bændahallarinnar stafa, og til þess að leita eftir því, hvort ekki væri hægt að gera einhverjar þær ráðstafanir, sem gerðu það mögulegt að létta þessum skatti af bændastéttinni, án þess þó að bændasamtökin kæmust í vanskil vegna skuldbindinga sinna vegna Bændahallarinnar. Í þessu sambandi var rætt um reksturinn á hótelinu, skuldir og lánakjör á Bændahöllinni. Við ræddum það, hvers virði þetta hótel væri fyrir þjóðina og hvers virði það væri hér fyrir höfuðstaðinn, og það kom í ljós, að það eru miklar gjaldeyristekjur, sem þjóðin hefur af þessari starfsemi eða af rekstrinum á Hótel Sögu. En það kom líka í ljós, að að öllu óbreyttu gætu bændasamtökin ekki staðið við sínar skuldbindingar, ef þau misstu af þessum stuðningi nú. Það var ekki talið, að hægt væri að fá út úr rekstrinum meira en hefur komið nú síðustu tvö ár og það svarar til þess, að reksturinn standi undir vöxtum, þ. e. a. s. þeim hluta þeirra, sem bændasamtökin þurfa að borga öðrum og enn fremur náttúrlega undir viðhaldi og einhverjum hluta af afskriftunum. Hins vegar var það upplýst, að skuldirnar væru til mjög stutts tíma, helmingur þeirra væri erlent lán, sem hækkaði við hverja gengisfellingu, þannig að bændurnir væru í raun og veru að borga alltaf sömu upphæðina. Hins vegar kom fram, að ef hægt væri að breyta þessum lánum í löng lán, og þó sérstaklega, ef væri um að ræða innlend lán, mundi ekki vera brýn þörf á því að láta hallarskattinn standa lengi, eða t. d. út næsta ár, eins og hv. 4. þm. Norðurl. v. leggur til, að gert verði með þeirri brtt., sem liggur hér fyrir og er á þskj. 497. Nú vil ég spyrja hv. þm., hann er nú víst ekki hér staddur, en þá ríkisstj., hvort ekki sé hugsanlegt, að það sé hægt að fá lán á næstunni til þess að létta þessum skatti af. Ef hægt væri að útvega 25 eða 30 ára lán, skilst mér á því, sem kom fram hjá þessum mönnum, dr. Halldóri Pálssyni og Sæmundi Friðrikssyni, að ekki væri þörf á að halda þessum skatti áfram. Ef það kæmi hér í ljós, að það væri hugsanlegt, að þetta yrði tekið til vinsamlegrar athugunar, mundi ég samþykkja þá till., sem hér liggur fyrir, af þeim ástæðum, sem ég hef getið um hér að framan, en annars mundi ég ekki treysta mér til þess. Það eru nú fleiri skattar, sem væri ástæða til að reyna að losa bændastéttina við, t. d. stofnlánasjóðsskatturinn. Það væri nú full ástæða til þess að losa bændastéttina við hann. Þessi skattur var settur á, þó að bændasamtökin legðust alveg á móti honum, og það var sagt, að það væri gert til þess að bændurnir mundu fá hagstæðari eða meiri lán heldur en áður var, en í ljós hefur komið, að það er alveg það gagnstæða. Síðan þessi skattur var settur á, hafa þeir ekki fengið aukin lán, heldur þvert á móti, ef miðað er við verðlagið eins og það var og eins og það er nú. En vextirnir, sem þeir hafa þurft að borga af þessum lánum, hafa tvöfaldazt, og svo hafa þeir orðið að bæta á sig stofnlánagjaldinu ofan á það, og í raun og veru eru þetta mestu okurkjör, sem bændur búa við. Það eru þessi stofnlán, ef maður tekur skattinn þar með. Ég held, að það væri full ástæða til þess að athuga það líka, hvort væri ekki rétt að losa bændurna við þennan skatt, eins og ástatt er nú í landbúnaðinum.



Það eru aðeins örfá orð, herra forseti, út af ræðu hv. 4. þm. Austf. Þegar hann talar um, að það sé sök sér að leggja á þennan skatt, á meðan hann gangi til greiðslu stofnkostnaðar, en fráleitt, eftir að hann gangi til að greiða hallarekstur á hóteli, þá er skylt að leiðrétta þetta. Hótelið skilar vissulega fjárfúlgum til Bændahallarinnar, sem ganga til niðurgreiðslu lána. En vegna þess hve lánin eru óhagstæð, til stutts tíma, nægir ekki það, sem hótelið skilar og skrifstofuhúsnæðið skilar, til þess að greiða af hinum óhagstæðu lánum. Það er hins vegar ekki hægt að segja, að verið sé að greiða niður rekstur á hóteli, því það er varla hugsanlegt, að nokkur bygging, hvort sem er hótel eða annað, geti borgað sig niður á svo stuttum tíma, án þess að þar komi til fé annars staðar frá. Hv. þm. vitnaði hérna í bréf, sem borizt hefur til Alþ. frá einum fulltrúa á búnaðarþingi. Ég vil aðeins leyfa mér að benda á, að það er svolítið óvenjulegt, að ég hygg, að eftir að í einu félagi er með miklum meiri hluta búið að taka ákvörðun um mál, sem flutt er svo áfram á öðrum vettvangi, að minni hlutinn sæki þá fram sér á parti og reyni að hindra það, að málið nái fram að ganga eins og meiri hlutinn í félaginu hefur gengið frá því. Ég held, að það sé bezt um þetta mál eins og önnur að líta á það eins og það liggur fyrir nú í dag. Bændasamtökin hafa byggt þetta hús, sem kallað hefur verið Bændahöll. Það hefur hvort tveggja gerzt, að húsið var dýrara heldur en áætlað hafði verið, eins og raunar flestar aðrar byggingar á Íslandi, og það hafa ekki fengizt hagkvæm lán til langs tíma til þess að standa undir stofnkostnaðinum. Og af þeim ástæðum er það, sem fjárhagur þessa fyrirtækis hefur verið og er enn það erfiður, að það þarf að koma til fjármagn annars staðar frá, ef hægt á að vera að standa við skuldbindingar. Það er sjálfsagt engum ljúft og ekki heldur þeim meiri hluta, sem hefur verið fyrir þessu máli í Stéttarsambandinu, á aðalfundum þess og á búnaðarþingi, að þurfa að halda áfram innheimtu þessa gjalds og allra sízt eins og árferði er nú. En á meðan ekki finnast önnur úrræði, er að dómi meiri hl. fulltrúa á þessum samkomum bændanna báðum ekki um annað að gera heldur en fara fram á framlengingu gjaldsins. Það kemur fram í ályktunum þessara samtaka, og ég hika ekki við að segja, að það sé afdráttarlaus vilji mikils þorra bænda, að bændurnir sjálfir og samtök þeirra eignist þetta hús sitt að fullu og reki það sjálf. Það var farið fram á það fyrir tveimur árum að framlengja þetta gjald þá óbreytt eins og það hafði verið til fjögurra ára. Það var hins vegar ekki orðið við því þá að fullu, heldur aðeins ákveðið til tveggja ára. Nú hefur það komið í ljós, eins og þá var óttazt, að þetta nægði ekki, og ég vil vekja sérstaka athygli á því, að þegar nú er farið fram á að framlengja gjaldið að helmingi, þ. e. a. s. 1/4 af hundraði til fjögurra ára, þá er það nákvæmlega það sama og ekkert meira heldur en farið var fram á fyrir tveimur árum. Helmingi af því gjaldi, sem áður rann til Bændahallarinnar, þ. e. 1/4% hefur nú verið ráðstafað til frambúðar. Og eins og hv. þm. muna er því varið til Bjargráðasjóðs gegn ákveðnum framlögum þar á móti. Þetta var gert með samþykki og eftir ósk bændasamtakanna sjálfra. Ég held, að það sé ekki óeðlilegt, að Alþ. verði einnig við þeim óskum bændasamtakanna, sem nú liggja hér fyrir. Það eru auðvitað alltaf einhverjir, sem eru óánægðir. Það er varla hugsanlegt, að í jafnstórum samtökum eins og bændasamtökin eru, standi menn allir svo saman, að enginn ágreiningur sé um mál eins og þetta. En ég held, að það sé óhætt að segja það, að í hugum alls þorra bændanna komi það nú eitt til greina að ljúka þessu máli, að fylgja því eftir, að bændurnir nái að eignast til fulls Bændahöllina, fái lokið við að greiða niður þetta mannvirki sitt. Og þó menn greini á um þetta mál nú, þá verður það niðurstaðan þegar upp verður staðið og yfir lýkur, að það verður ekki felldur áfellisdómur yfir þeim mönnum, sem unnið hafa að húsbyggingu bænda. Ég held, að það verði ekki niðurstaðan, heldur það gagnstæða. Brtt. hv. 4. þm. Norðurl. v. er ekki til bóta. Það eru engin rök fyrir því, að tveggja ára framlag nægi. Þess vegna er það mín till., að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég hef lítið verið hrifinn af þessum skatti. Það er þannig, að það er verið að reyta af þessum atvinnuvegi ýmist 1/2 eða 1%. Þeir eru orðnir nokkuð margir þessir skattar. Því er alltaf haldið fram, að það sé þörf á þessu til eins eða annars, en það þarf að greiða þetta, og við vitum það, að atvinnuvegirnir eru að sligast. Ég var í landbn., þegar þetta var samþ. síðast og átti meðal annarra þátt í því, að þetta var lögfest aðeins í 2 ár. Nú er farið fram á, að það sé frá 1968–1971, að báðum árum meðtöldum. Það er því gengið lengra heldur en var, þegar farið var fram á það til fjögurra ára, því að þetta er enn þá 1968, 1969, 1970 og 1971. Brtt. liggur frammi um að stytta þetta niður í tvö ár. Sá aðili, sem flytur hana, er hér ekki viðstaddur og talar ekki einu sinni fyrir henni. Mér skilst, að það sé ekki meiri hl. n. á bak við þá till., þannig að það séu allar líkur til, að þetta verði framlengt í 4 ár. Það er ósköp notalegt fyrir menn, er þeir byggja hús eða gera einhverjar framkvæmdir að geta bara skattlagt atvinnuvegina. Það er ósköp þægilegt að fá peninga á þann hátt. Það er kannske erfiðara að greiða þá, og ég held, að ástæður bænda séu þannig nú, að við þurfum að gæta að því, hvað við erum að gera. Ég kom ásamt hæstv. 2. þm. Reykn. með frv. um það að afnema söluskattinn á kjötvörur. Fjhn. er ekki farin að skila neinu áliti um það enn þá. Það sjá allir menn, hvað það er fáránlegt að vera að láta fólkið borga af kjötvörum 7% söluskatt, öllum kjötvörum, og þurfa svo að greiða kjötið niður. Þetta er aðeins til þess, að það selst minna af kjötinu. Það þarf að flytja meira út af því, fyrir utan það, sem týnist í allri þessari umferð. Ég hef satt að segja aldrei verið mjög óvinsamlegur út í framlagið til Búnaðarbankans. Það hefur verið þörf fyrir það, en mér finnst það mjög takandi til athugunar, hvort ekki ætti að reyna að lækka það t. d. um helming. Við vitum, að það vantar töluvert mikið á, að bændur fái það, sem þeim er ætlað nú í ár fyrir afurðirnar, líklega 60–100 millj., einhvers staðar á því bilinu, og það er sannarlega takandi til athugunar, hvað hægt er að gera til þess að greiða fyrir því, að þetta verði sem minnst. Það má vel vera, að það sé full þörf fyrir Bændahöllina að fá þetta. Áreiðanlega er þetta ósköp þægilegt fyrir þá, sem hafa með þessi mál að gera. En ef menn fá peninga með svona hægu móti, reyna þeir ekkert aðrar leiðir. Það hefði í sjálfu sér ekki mátt minna vera heldur en ríkisstj. hefði hlutazt til um það, að þeir fengju lán, innanlandslán, í Bændahöllina. Ef það hefði fengizt, væru engir erfiðleikar. Það eru endurteknar gengislækkanir, sem hafa farið verst með þetta fyrirtæki. Fleiri millj. kr. tap nú á þessu ári fyrir utan fyrri gengislækkanir, sem hafa valdið því tugmilljóna tjóni. Satt að segja hefur þetta verið nauðsynjamál fyrir þjóðina. Þetta er eina hótelið, sem gerir það mögulegt að taka á móti erlendum gestum sómasamlega. Og það hefði ekki mátt minna vera, þegar bændastéttin og fulltrúar þeirra höfðu forgang um þetta mál, en greitt væri fyrir því, að þeir fengju lán innanlands, þannig að þeir þyrftu ekki sífellt að vera að fara fram á þessar álögur á bændastéttina. Það er nú meira en þetta, sem rennur til Bændahallarinnar. Það er 1/4%, sem fer í gegnum Stéttarsambandið. Megnið af því fé fer til Bændahallarinnar, þannig að við höfum borgað þetta frá 3/4 og upp í 1% af öllum söluvörum bændanna, þannig að þetta er orðin drjúg upphæð, sem þeir hafa borgað. Eftir þessu bréfi, sem við fengum, sem raunar er undirskrifað af einum búnaðarþingsfulltrúanum, en við vitum, að það var meiri ágreiningur innan búnaðarþings, það voru fleiri, sem voru tregir að vera með þessu gjaldi eða jafnvel greiddu atkv. á móti því, þá eru þetta um 70 millj., sem bændur eru búnir að leggja fram, þó að við reiknum ekki þessa vexti, og þetta hefði sannarlega átt að nægja, ef vel hefði verið á öllu haldið. En það eru þessar endurteknu gengislækkanir, sem ég er búinn að minnast á, og svo ófullnægjandi fyrirgreiðsla af hálfu ríkisvaldsins, sem gat útvegað þessi lán innanlands, ef eitthvað hefði verið gert til þess. Nú er búið að útbýta nýju frv. í dag um fjárfestingarframkvæmdir ríkisins. Það á enn þá að bjóða út lán. Það á enn þá að taka peninga úr bönkum, sem eru þegar svo peningalausir, að þeir geta engan veginn fullnægt þeim þörfum, sem atvinnuvegirnir hafa fyrir lánsfé. Hvað á þetta að ganga lengi, að safna skuldum í góðærum og hvenær á að borga það? Í hallærunum? Það þarf sannarlega að draga úr þessari óþarfa eyðslu, og ég held satt að segja, að þó að við hættum að borga þetta gjald, þá verði gerðar einhverjar ráðstafanir um fyrirgreiðslu á lánum, þannig að það verði leyst úr þessu máli. En ef við borgum og borgum, er allt útlit fyrir, að þetta ætli að verða eilífðarskattur. Það hefur alltaf verið sagt, að þetta væri í síðasta skipti. Það koma alltaf nýjar og nýjar kröfur, 4 ár nú. Það er náttúrlega sjálfssök okkar forráðamanna, að það var ráðizt í þetta að ófyrirsynju og má segja, að við megum sakast við þá um það, en ekki ríkisvaldið. En ég held endilega, að það hefði verið hægt að greiða betur fyrir lánsútvegun, þannig að þessir erfiðleikar, sem voru af þessum endurteknu gengislækkunum, hefðu ekki komið eins illa við, og í öðru lagi nær það náttúrlega engri átt með svona stóra byggingu og varanlega og vel gerða, að viðkomandi ríkisstj. hlutist ekki til um að greiða fyrir með lánsútvegun, þannig að þetta verði ekki til stórbyrði fyrir þá stétt, sem hefur staðið að þessu, og satt að segja eru bændur búnir að borga alveg nóg, að borga um 70 millj. beint og óbeint. Húsið ætti sannarlega að geta greitt það, sem eftir er af byggingunni, ef skynsamlega væri á öllu haldið af öllum aðilum, bæði þeim, sem hafa ráð yfir peningamálum þjóðarinnar, og eins þeim, sem veita þessum málum forstöðu. Þess vegna get ég ekki verið með þessum skatti nú. Ekki það, að ég vilji gera þessari stofnun neinn ógreiða, en ég held, að það sé ómögulegt að vera með svona eilífðarsköttum, og það er sannarlega ástæða til nú fyrir bændastéttina að fara að athuga, hvað hægt er að komast hjá að greiða, bæði í þeirra einkarekstri og eins í þeirra félagsmálum, því að þeir þurfa áreiðanlega á öllu sínu að halda.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð í tilefni af því, sem hv. 5. þm. Austf. sagði hér. Hann gerði sérstaklega aths. við það, sem ég hafði sagt hér í þá átt, að þessi skattur, sem hér væri um að ræða, væri nánast til þess að standa undir hallarekstri af hótelhaldi í Reykjavík. En þær upplýsingar hef ég einmitt frá þeim aðilum, sem hafa kynnt sér þetta mál mjög vel, og satt að segja get ég nú ekki séð, að það sé frambærileg skýring á því, að það þurfi að halda áfram þessari greiðslu. Í því bréfi, sem ég vitnaði hér til, frá frsm. af búnaðarþingi, sem talaði þar fyrir tillögu sex búnaðarþingsmanna, sem vildu leggjast gegn samþykkt þessa frv., kemur það einmitt alveg greinilega fram, og þar er það beinum orðum sagt, að hér sé fyrst og fremst um að ræða hallarekstur vegna Hótel Sögu. Ég vil líka segja það, að ef þeir, sem leigja þarna húsrými í þessu húsi, eins og Flugfélag Íslands, ameríska upplýsingaþjónustan, nú og svo þá hótelið, ef þeir borga eðlilega fyrir afnot sín af þessu húsi, trúi ég því ekki, að það þurfi, að halda uppi slíkum skatti sem þessum nema vegna þess, að þarna er um beinan hallarekstur að ræða. En auðvitað verður líka að telja með, í sambandi við það, hvort þarna er um hallarekstur að ræða eða ekki, þá verður vitanlega að telja með allrösklega afskrift af þessari fasteign eins og öðrum, það er ekki hægt að komast hjá því. Ég vil fyrir mitt leyti ekki ganga inn á það sjónarmið, að þegar bændasamtökin eru búin að leggja fram í beinum útlögðum peningum yfir 75 millj. kr. í þessa byggingu, sé ekki hægt með eðlilegri aðstoð ríkisins að koma þeim lánum, sem á byggingunni hvíla, fyrir þannig, að ef ekki er um hallarekstur að ræða, þurfi ekki að koma til frekari stuðningur. Það hefði verið miklu eðlilegra að fara hér t. d. fram á það í staðinn fyrir þennan skatt, að ríkið tæki að sér að veita ríkisábyrgð fyrir nauðsynlegri lengingu á stofnlánum þessarar byggingar. Af hverju er ekki farið fram á það? Að maður tali nú ekki um það, að ríkið tæki að sér að útvega nauðsynlega lengingu á þessum erlendu lánum, sem á byggingunni hvíla, en á það er ekki minnzt. Nei, og það kemur m. a. s. fram nú, þegar er um það að ræða að framlengja þennan skatt, annaðhvort í fjögur næstu ár, eins og frv. gerir ráð fyrir, eða tvö, eins og sérstök brtt., sem hér liggur frammi, gerir ráð fyrir, ja, þá kemur í ljós, að hv. 5. þm. Austf. telur það hreint ekki til bóta að binda sig bara við tvö næstu ár. Það sé miklu betra að slá því föstu nú strax: Skatturinn skal standa í næstu 4 ár. Ætli það liggi nú nokkuð á að samþykkja nema tvö ár í einu, nema mönnum sé það eitthvert metnaðarmál, að bændur haldi áfram að borga þennan skatt, en koma hins vegar hér fram samtímis og mótmæla því hörkulega, að bændur borgi alveg hliðstæðan skatt í stofnlánasjóði sína? Ég fyrir mitt leyti hef verið á móti því líka, eins og á hefur staðið, að bændur þyrftu að greiða þennan skatt í stofnlánasjóðina. En ég tel það þó miklum mun réttlátara á allan hátt, að þeir borgi eitthvert gjald í stofnlánasjóðina, heldur en þeir séu látnir borga þetta gjald áframhaldandi ár eftir ár, löngu eftir að byggingu er lokið. Ég skil ekki þann hugsunarhátt að ætta sér að halda sér fast við þessar till. áfram. Ég vil nú beina því til þeirra manna, sem með þessu máli hafa staðið fram til þessa og virðast helzt af öllu vera bara hræddir um það, að það verði gengið að Bændahöllinni og hún tekin af bændum, sem ég er nú ekki mikið hræddur við, að til standi, - hvort ekki sé fært fyrir þá að leita eftir því t. d. að fá ríkisábyrgð fyrir ákveðinni lántöku í því skyni að lengja þessi óhagstæðu lán Bændahallarinnar. Það ætti að duga, ef hér þarf aðeins að glíma við hin eiginlegu stofnlán. En ef það er aftur á hinn veginn, sem ég fyrir mitt leyti óttast, að rétt sé af þeim upplýsingum, sem fram hafa komið, að hér sé raunverulega verið að glíma við hallarekstur á hóteli enn þá að verulegu leyti, þá auðvitað þarf bændastéttin, ef hún vill eiga ekki aðeins bygginguna, heldur reka þetta allt saman, þá þarf hún auðvitað að leggja fram ákveðið rekstrarframlag á hverju ári, þá þarf hún að skattleggjast. Röksemdina um það, að samtök bænda hafi mælt með þessari skattlagningu tek ég nú ekki mjög alvarlega, því að ég álít, að samtök bænda, t. d. búnaðarþing eða Stéttarsambandið, hafi í rauninni ekkert umboð til þess á neinn hátt að koma þannig fram fyrir hönd bændastéttarinnar að óska eftir því, að bændastéttin verði skylduð til þess að borga tiltekin gjöld. Einstakir fulltrúar á búnaðarþingi geta haft þá skoðun, og aðrir hafa líka enn aðra skoðun og það hefur komið fram. En það segir vitanlega ekkert til um afstöðu bændastéttarinnar í heild. Og telji menn í raun og veru, að erfiðleikar bænda séu jafnmiklir og nú kemur fram, sé ég ekki, að það sé ekki sjálfsagt einmitt að láta þetta gjald falla niður núna og reyna að komast yfir þennan vanda eftir öðrum leiðum. Með þessu bréfi, sem ég vitnaði hér til, fylgir m.a. brtt. sem 6 búnaðarþingsfulltrúar skrifa undir, þar sem þeir lögðu eindregið til, að þetta mál næði ekki fram að ganga, svo að það er auðvitað augljóst mál, að einnig í búnaðarþingi hafa verið skiptar skoðanir um þetta gjald og svo hefur verið lengi. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta, en mín afstaða til málsins er óbreytt, og mér þykir eiginlega þessi skattlagning vera þeim mun verri sem henni er lengur haldið áfram.



Herra forseti. Ég vil bara láta það koma alveg skýrt fram hér, að það hefur vissulega verið leitað eftir því af hálfu bændasamtakanna og forráðamanna Bændahallarinnar að leysa fjármálin með öðrum hætti heldur en að halda áfram innheimtu þessa gjalds. Það er skylt að láta það koma hér alveg skýrt fram. Það hefur bara ekki verið um það að ræða að fá stuðning til þess, hvorki af hálfu ríkisvalds né lánastofnana. Það er auðvitað hægt að deila um það, hvað sé halli á hóteli undir þessum kringumstæðum, en ég vil einnig láta það koma fram hér, þó ég hafi ekki tölurnar nákvæmlega, að hótelið hefur skilað 6–7 millj. kr. hvort árið '65 og '67, en árið 1966 4½ millj. - það var árið, sem Loftleiðir fóru út með sitt fólk, þetta hefur aftur jafnað sig og nýting á hótelinu verið mjög góð s. l. ár. En það er einnig rétt að vekja athygli á því og láta það koma hér fram, að síðustu árin hefur hótelrekstur þarna og annars staðar átt við það að stríða, að það hefur ekki verið leyft að hækka greiðslur fyrir þjónustu á sama tíma sem efni í mat og allur tilkostnaður hefur rokið upp. Og þetta með öðru fleiru hefur auðvitað aukið á vandræðin. Það er ósköp auðvelt að koma og segja það hér úr ræðustóli á Alþ., að samtök bændanna og þeirra landssamkomur, aðalfundur Stéttarsambands bænda og búnaðarþing, hafi ekkert umboð til þess að gera eitt eða annað. Það er auðvelt að segja þetta hér og það er kannske ekki heldur nákvæmlega skilgreint í lögum þessara samtaka, hvað megi gera á þessum fundum og hvað megi þar ekki gera. En á hitt ber að líta, að á báðar þessar samkomur, sem eru landsfundir, aðalfundur Stéttarsambands bænda og búnaðarþing, á þær báðar er kosið með lýðræðislegum hætti, almennri kosningu á búnaðarþing, en kjörmannakosningu á stéttarsambandsfundi. Og þar eiga kosningarétt allir bændur á landinu. Á stéttarsambandsfundina er kosið með tveggja ára millibili, og ég held, að það fari varla á milli mála, að ef mikill þorri bænda væri andvígur því að standa að Bændahöllinni, hefði þess gætt í kosningum til Stéttarsambandsins, svo oft, sem þar er búið að kjósa, síðan þetta mál kom upp. Það er líka ákaflega einfalt að segja það hér, og sérstaklega fyrir þá, sem ekki eru í bændasamtökunum og hafa því við engan vanda að glíma að þessu leyti, að þetta gjald megi falla niður. Og það rímar ákaflega vel við þær aðstæður, sem eru hjá atvinnuvegunum yfirleitt og ekki sízt í landbúnaðinum, þá erfiðleika, sem þar er við að glíma. En það hefur bara verið háttur bændasamtakanna að reyna í lengstu lög að standa við sínar skuldbindingar. Og meðan ekki hillir undir neina aðra lausn á fjármálum þessa fyrirtækis að því er varðar þann hlutann, sem þessu gjaldi er ætlað að dekka, á meðan ekki hillir undir neina aðra lausn, þá hefur það orðið úrræði meiri hl., mjög mikils meiri hl. fulltrúa á fundum samtakanna að óska eftir því, að gjaldið verði framlengt. Og eins og ég sagði áðan, vegna þess að ekki liggur fyrir neitt ákveðið, sem bendir í þá átt, að 2 ár nægi með ¼%, þá er það mín till., að frv. verði samþ.

forseti (SB): Forseta hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 8. apríl 1968. Samkvæmt beiðni dómsmálaráðherra Jóhanns Hafstein, sem nú er á förum til útlanda í opinberum erindum, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis að óska þess, að varamaður hans, Geir Hallgrímsson borgarstjóri, taki á meðan sæti hans á Alþingi. Virðingarfyllst, Þorv. Garðar Kristjánsson.“ Kjörbréf Geirs Hallgrímssonar hefur áður verið rannsakað, og skv. framansögðu tekur hann nú sæti í hv. þd. Býð ég hann velkominn til þingstarfa.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur haft til athugunar frv. það, sem hér liggur fyrir, um breyt. á mörkum Eskifjarðar- og Reyðarfjarðarhrepps. Frv. þetta flytja fjórir þm. Austf. og kemur fram í grg., að fundur hefur verið haldinn um þetta mál heima í héraði, á Egilsstöðum nú fyrir nokkru, þar sem allir þm. kjördæmisins voru mættir, einnig forsvarsmenn Eskifjarðar- og Reyðarfjarðarhreppa. Niðurstaða þessa fundar er sú, að þm. allir voru sammála um, að frv., eins og hér liggur fyrir, yrði flutt. Rök flm. fyrir flutningi frv. er að finna í grg., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Framtíðarhöfn Eskifjarðar hefur nú verið valinn staður inni við fjarðarbotninn, og þar hefur risið síldarverksmiðja, fiskverkunarhús og röragerð. Skortir landrými innan marka hreppsins til útfærslu þessara fyrirtækja, svo og fyrir annan atvinnurekstur, sem eðlilegt virðist að verði nálægt höfninni.“ Það er af þessu bersýnilegt, að Eskifjarðarhreppur er kominn í sjálfheldu með að geta látið af hendi landrými fyrir þau atvinnutæki, sem íbúar þess byggðarlags vilja standa að, og verður að teljast mjög eðlilegt, að fram úr þessu verði ráðið. N. hafa borizt umsagnir nokkurra aðila um málið, m. a. frá forsvarsmönnum Eskifjarðarhrepps, sem senda langa grg., en til Alþ. hefur einnig borizt erindi frá íbúum Reyðarfjarðarhrepps, þar sem 270 þeirra mótmæla framgangi þessa frv. Einnig hefur sveitarstjóri þess sveitarfélags átt samtal við mig og áréttað áskorun íbúa Reyðarfjarðarhrepps. Er því ljóst, að þarna er heima fyrir um verulegt ágreiningsmál að ræða, og er ekki óeðlilegt, þótt Reyðarfjarðarhreppur, sem telur sig þarna vera að missa land, mótmæli því, að þeirra afnotaréttur á landi, sem áður hefur tilheyrt því sveitarfélagi, verði skertur. Hins vegar komst n. að þeirri niðurstöðu, að rök þau, sem fram koma í grg. frv. og annað, sem hún hefur aflað sér upplýsinga um, verði að teljast þess eðlis, að hún, n., stendur að því að mæla með frv. Þó hefur einn nm., hv. 9. þm. Reykv., skrifað undir nál. með fyrirvara. N. flytur við frv. tvær brtt. við 1. gr. þess að ósk flm., þar sem nokkuð nánar er kveðið á um mörk á milli hreppanna, mörkin gerð nokkuð skýrari en er í 1. gr. frv., eins og það er lagt fyrir, og er þessi till., eins og ég sagði, flutt eftir ósk flm. Þá flytur n. brtt. við 4. gr. frv., sem fjallar um heimild handa ríkisstj. til að selja ríkisjörðina Hólma Reyðarfjarðarhreppi og Eskifjarðarhreppi. Brtt. er aðeins um það, að verð jarðarinnar fari eftir því, sem um kann að semjast, og ef samkomulag náist ekki, verði kaupverðið ákveðið eftir mati dómkvaddra manna. Vegna þessa ákvæðis í 4. gr. frv., var frv. sent Jarðeignadeild ríkisins og landnámsstjóra til umsagnar. Þar sem þetta ákvæði gerir ráð fyrir sölu á ríkisjörð, þótti þetta eðlilegt og sjálfsagt, enda mun það vera fastur vani, þegar um slíkt er að ræða, að þá segi þessir aðilar álit sitt um sölu slíkra jarða. Svar barst frá báðum þessum aðilum, og segir landnámsstjóri í niðurlagi síns bréfs til n.: „Með tilvísun til þess, sem hér er fram tekið, tel ég ekki ástæðu til að gera aths. við hin nýju, áætluðu hreppamörk, og er meðmæltur því, verði þau samþykkt, að Eskifjarðarhreppur fái kauprétt á þeim hluta landsins, sem er eign ríkisins og innan hinna nýju hreppamarka.“ Jarðeignadeild ríkisins segir þetta um málið í niðurlagi síns erindis, með leyfi forseta: „Þótt ekki sé það nein frágangssök að nytja jörðina sem heild, þótt land hennar liggi í tveimur sveitarfélögum, getur það valdið óhagræði, sem bezt er að komast hjá. Er því ástæðulaust fyrir ríkið að halda fast við eignarhald sitt á jörðinni, svo sundurlimaðri af löggjafanum, ef hreppsfélögin hafa hug á að kaupa hana, svo sem ráð er fyrir gert að heimilað verði í fyrrgreindu frv.“ Eins og ég fyrr sagði, leggur n. til, þrátt fyrir þau mótmæli frá forsvarsmönnum Reyðarfjarðarhrepps, sem hér liggja fyrir á Alþingi og sem henni eru einnig kunn í gegnum viðtöl við forsvarsmenn þess sveitarfélags, leggur n. til, að frv. verði samþ. með þeim brtt., sem n. hefur fram borið.



Ég vil aðeins fyrir hönd okkar flm. þakka n. fyrir það starf, sem hún hefur lagt í málið. Það er ekkert nýtt, að ágreiningur sé um mál eins og þetta, að breyta hreppamörkum, og raunar koma mál af því tagi ekki hingað á Alþ. nema svo sé. Það hefur verið lögð mikil vinna í að finna eðlilega lausn á málinu, og það vonum við að hafi tekizt með þessu frv., og því þakka ég n. fyrir hennar undirtektir.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að kveðja mér hljóðs hér utan dagskrár til þess að minnast á viss atriði í sambandi við þinghaldið og gang þingmála. Einkum vil ég gera að umræðuefni störf n. og afgreiðslu þeirra á málum, sem til þeirra hefur verið vísað. Þingið hefur nú setið síðan 10. okt. og aðeins tekið stutt jólafrí, a.m.k. styttra en oft áður. Hins vegar er gangur þingmála þannig, að n. liggja á málum vikum eða mánuðum saman, þangað til í eindaga er komið, þangað til komið er að þinglokum, sem ríkisstj. ákveður, hver vera skuli, og ekki virðast miðuð við afgreiðslu og fullnaðarathugun fyrirliggjandi mála, heldur einhverjar prívatástæður hæstv. ríkisstj. Nú skilst mér, að búið sé að ákveða þinglok. Ríkisstj. hefur ákveðið þinglokin laugardaginn í páskavikunni, að því er fregnazt hefur. Það þýðir, að eftir eru 7 virkir þingdagar. Þingið á eftir að starfa 7 daga. Nú er vitað, að þingið á eftir að ljúka ýmsum föstum og óhjákvæmilegum skylduverkum, svo sem eldhúsdagsumræðum o.fl., sem tíma tekur, og vafalaust er eitt og annað eftir af málum, sem ríkisstj. leggur áherzlu á að knýja fram. En hvað um ýmis önnur mál? Hvað um frv. og þáltill. einstakra þingmanna? Það er hætt við, að ýmis slík mál lendi í undandrætti hjá hv. Alþingi að þessu sinni, m.a. vegna þess, að n. gefa sér ekki tíma til að vinna að þessum málum. En til hvers er þá verið að senda mál til n., ef þær sinna ekki málum. sem til þeirra er beint. Það er skylda þn., að sinna af alúð hverju því máli, sem til þeirra er vísað. Nefndum er það engin ofætlun að gefa út nál. um mál, sem þær fá til meðferðar, ekki sízt þegar um mál er að ræða, sem lengi hafa legið fyrir n. Það er áreiðanlega mikið af slíkum málum óafgreitt hjá n. í þessari hv. d., málum, sem lengi hafa verið til athugunar í n., en ekki fá neina afgreiðslu eða seinkar mjög óhæfilega. Nú, þegar komið er fast að þinglokum, vil ég sérstaklega minnast á eitt mál, sem lagt hefur verið fyrir þessa hv. d. Mér er málið sérstaklega skylt fyrir það, að ég er 1. flm. þess, og tel eðlilegt og sjálfsagt, að málið fái afgreiðslu, að málið komi a.m.k. frá nefnd. Þetta er till. til þál. um styrjöldina í Víetnam. Till. þessari var vísað til hv. allshn. fyrir nærri tveimur mánuðum og hefur nú legið þar allan þennan tíma, og nál. hefur ekki verið gefið út. Þetta verður að teljast óhæfilegur dráttur og lítil fyrirmyndarvinnubrögð af n. að láta slíkt mál liggja svo lengi óafgreitt. Nú vil ég leyfa mér að spyrjast fyrir um það hjá hv. deildarforseta, ef hann getur svarað því, eða hjá formanni allshn. sjálfum, hvað líði störfum n. varðandi þetta mál, hvort ekki sé að vænta álits n. um þetta efni? Af mörgum og gildum ástæðum hef ég sannfæringu fyrir því, að þingmeirihl. sé í raun og veru fyrir hendi um aðalefni og markmið þessarar þáltill. Ég tel næstum því víst, að meiri hl. Alþingis og þá ekki sízt þessarar hv. d sé þeirrar skoðunar, að við Íslendingar eigum að slást í hóp annarra Norðurlanda og evrópskra lýðræðisríkja, sem óhikað hafa kveðið upp úr um afstöðu sína til styrjaldarinnar í Víetnam. Ég tel næstum víst, að slíkur meiri hl. sé fyrir hendi. Ég ræð það ekki sízt af orðum hæstv. utanrrh. við umr. um till., þegar hún var til frumumræðu í þessari hv. d. Ég held því, að Alþfl. muni ákveðið fylgjandi því, að Alþingi Íslendinga þrumi ekki eins og þurs, þegar slíkt mál ber á góma, heldur taki jákvæða afstöðu til þess. Eins hef ég ástæðu til að ætla, að innan Sjálfstfl. eigi slík till., eða till., sem fjallar um þetta efni a.m.k., fylgi að fagna. Það ræð ég m.a. af samtali við hæstv. forsrh. um þessa till. og meðferð hennar fyrir nokkru. Hann hafði að vísu sitt hvað út á orðalag till. að setja fyrir sitt leyti, en hann var fús til þess að stuðla að því, að till. um þetta efni næði fram að ganga till., sem allir gætu orðið sammála um. Ég hef því fyllstu ástæðu til að ætla það nú, að meiri hl. Alþingis telji það enga fjarstæðu, að Alþingi ræði þetta mál og geri ályktun um það. Það er vel, að sú búralega einangrunarhyggja, sem stundum skýtur upp kollinum í umr. hér á landi um alþjóðamál, er á undanhaldi, hér á hv. Alþingi. Mér finnst, að einangrunarhyggja og áberandi afskiptaleysi um alþjóðleg málefni séu jafnósæmileg Alþingi Íslendinga og hvatvísleg eftiröpun erlends hugsunarháttar og skoðana. Ég held, að frjálslegar og málefnalegar umræður um alþjóðamál mundu auka stórlega á gildi Alþingis sem þjóðfélags- og lýðræðisstofnunar og verða ríkisstj. mikill siðferðislegur styrkur í sambandi við mótun utanríkisstefnu þjóðarinnar og afstöðu hennar til einstakra vandamála á alþjóðavettvangi, þar sem Íslendingar eru aðilar, svo sem hjá Sameinuðu þjóðunum. Víetnam-málið er eitt þeirra mála, sem borið hefur hæst á alþjóðavettvangi undanfarin ár. Það hefur ekki sízt borið hátt á vettvangi sameinuðu þjóðanna, en þar eru Íslendingar þátttakendur með sömu réttindi og skyldur og aðrar smáþjóðir. Við höfum þar venjulega fjölmenna sendinefnd hluta af árinu og fastan ambassador allt árið. Að þessu leyti hegðum við okkur því eins og aðrar stærri þjóðir. Og hví skyldum við þá ekki sem aðrar þjóðir leggja eitthvað af mörkum skoðanalega og með tillögugerð um helztu mál, sem rædd eru á vettvangi Sameinuðu þjóðanna? Ég álit, að Íslendingar hefðu fyrr átt að skipa sér í hóp þeirra þjóða sem fordæmdu styrjöldina í Víetnam og hvettu til friðar þar og samninga um framtíðarskipan mála í landinu. Þessi styrjöld er nefnilega ekki einangrað fyrirbæri, ekki smástyrjöld, sem engin áhrif hefur utan vígstöðvanna. Þessi styrjöld er og hefur verið ógnun við heimsfriðinn, og því kemur hún okkur Íslendingum við, alveg án tillits til smæðar þjóðarinnar eða stærðar og alveg án tillits til þess, hvort áhrif okkar eru mikil eða lítil. Ég vil því mælast til þess, að hv. allshn. hraði afgreiðslu Víetnam-till. Það má vel vera að einhverjum finnist, að aðstæður hafi breytzt svo hina síðustu daga, að till. eigi ekki rétt á sér, hún sé óþörf, hún geri ekkert gagn o.s.frv. Ef til vill hugsa einhverjir svona, og ef til vill hugsa einhverjir hv. allshn.-menn svona, en það gefur þeim engan rétt til þess að aðhafast ekkert um afgreiðslu till. nú, þegar komið er að þinglokum. N. eiga að afgreiða mál. sem þeim eru fengin til athugunar. Ef breyttar aðstæður hafa áhrif á nm., enga þeir að gera grein fyrir þessum breyttu aðstæðum í nál. Ég neita því ekki, að vissar breyttar aðstæður eru fyrir hendi í Víetnam-málinu, frá því að till. var fyrst lögð hér fram. og vitanlega fagna ég þeim breyttu aðstæðum. En það þarf alls ekki að þýða það, að till. hafi misst gildi eða Alþingi geti því fremur haldið áfram að sofa á þessu máli. Í fyrsta lagi er þess að geta, að enn hefur ekki verið setzt að samningaborði um frið í Víetnam. Stríðið gelsar enn og vafamál, hversu mikið aðstæðurnar hafa breytzt og hversu mikið hefur dregið úr styrjöldinni Í öðru lagi hefur loftárásum á Norður-Víetnam ekki verið hætt að fullu, en það hefur lengst af verið talið frumskilyrði virkra samningagerða. Loftárásirnar voru t.d. mjög harðar í gær og ef til vill harðari en nokkru sinni áður. En hvað sem þessu líður, stendur enn upp á Íslendinga að slást í hóp sambærilegra lýðræðisþjóða um að lýsa yfir áhyggjum sínum yfir Víetnam-styrjöldinni og óttanum á því, að styrjöldin geti breiðzt út og magnazt í allsherjar ófriðarbál. Við getum með engu móti lýst afstöðu okkar skýrar en með því, að sjálft Alþingi sameinist um ályktun um þetta mál. Ef mönnum sýnist ástæða til að taka tillit til breyttra aðstæðna, er ekkert við því að segja, en ég tel það ótækt í máli sem þessu, að n. skili ekki áliti. Það eiga n. að gera í öllum málum ekki sízt í hinum stærri málum, sem þessi till. um styrjöldina í Víetnam vissulega er.

Forseti (SB): Ég vil nú beina því til hv. þm. að fara ekki að hefja almennar umræður um eitt tiltekið mál utan dagskrár. Það eru mörg mál á dagskránni, sem þurfa að ljúkast í dag, en að sjálfsögðu verður mönnum gefinn kostur á að gera stuttar athuga semdir í til:efni af því, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði.



Herra forseti. Út af þeirri fsp., sem hv. 3. þm. Norðurl. e. gerði hér, og því, sem hann sagði varðandi störf n., vildi ég leyfa mér að segja nokkur orð. Hann gerði sérstaklega að umræðuefni afgreiðslu á till., er hann er 1. flm. að hér í hv. d., um styrjöldina í Víetnam. Það mætti ætla, að allshn. væri sennilega versta n. í deildinni í sambandi við afgreiðslu mála, almennt, en ég vil segja honum það og öðrum þdm., að það eru tiltölulega mjög fá mál óafgreidd frá allshn., og meðal þeirra mála, sem eru óafgreidd, er fullt samkomulag innan n. um, eins og t.d. þingsköp Alþingis, að afgreiða þau ekki á þessu þingi, enda verður að segja eins og er, að það er mjög eðlilegt, að slíkt mál verði hér til umræðu og afgreiðslu á tveimur þingum, og ég hef engan þm. heyrt minnast á afgreiðslu á því máli. Önnur tvö mál, sem óafgreidd eru, hefur ekki staðið á mér sem formanni n. að afgreiða, og hef ég ætlað að afgreiða annað málið nú tvo fundi í röð, en nm. hafa illa mætt á fundum og þá ekki síður nm. hv. stjórnarandstöðu, og ég hef ekki viljað afgreiða þetta m ál, af því að það er flutt af öðrum stjórnarandstöðuflokknum, að fjarstöddu m fulltrúa þess flokks í nefndinni. Út af þessu sérstaka máli, þessari þáltill. um styrjöldina í Víetnam, vil ég segja það, að litlu eftir að þessari till. var vísað til allshn. og samhljóða till. í Ed. var vísað til allshn. Ed., ákváðum við það í allshn. beggja d. að boða til sameiginlegs fundar nefndanna og ræða um sameiginlega afgreiðslu á þessari till. Á þann fund vantaði nokkra nm. og sérstaklega vantaði nm. úr hópi flokks fyrirspyrjanda, því að það var aðeins einn framsóknarmaður af fjórum í allshn. beggja d., sem hafði tækifæri til þess að mæta á þeim fundi, sem þetta mál var rætt. Sá eini framsóknarmaður, sem mættur var, var varaþm., sem óskaði eindregið eftir því, að málið yrði ekki afgr., af því að hann væri hér einn og tiltölulega ókunnugur afgreiðslu þingmála. Fleira kom einnig til greina. N. var ekki sammála. Fulltrúar Alþb., sem mættu báðir á þessum fundi, vildu samþ. till. óbreytta þá þegar á þessum fundi. Annar þm. Alþfl. í allshn., fulltrúi allshn. Ed., vildi gera breyt. á till. En við hinir, allir fullrúar Sjálfstfl. og fulltrúi Alþfl. í Nd., vildum vísa þessari till. til utanrmn. til umsagnar. Það varð ofan á, og það var settur þar frestur. Ég ætla auðvitað ekki að svara neitt fyrir utanrmn., en þó veit ég, að einmitt um það bil eða daginn eftir að þessi sameiginlegi fundur allshn. d. var haldinn, fór fornnaður utanrmn. af landinu, og ég ræddi við menn úr utanrmn., og svo vita þm. það almennt og fulltrúar allra stjórnmálaflokkanna að það hefur verið reynt að ná samkomulagi um afgreiðslu á þessu málí, Það hafa farið fram umr., að því er ég bezt veit, á milli flm. eða a.m.k. einstakra flm. annars vegar, forsrh. og utanrrh. hins vegar og einnig verið rætt af stjórnmálaflokkunum hér á Alþingi. Umsögn utanrmn. hefur ekki borizt allshn. d. fyrr en nú fyrir sennilega tæpum þremur stundarfjórðungum. Þá fékk ég bréf í hendur frá utanrmn., sem ég vil leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Með tilvísun til bréfs allshn, Nd., dags. 8. marz s.l., viðvíkjandi þáltill. um styrjöldina í Víetnam, skal fram tekið, að utanrmn. hefur á fundi sínum hinn 5. apríl 1968 rætt þetta mál. Niðurstaðan af þeim umr. er sú, að meirihl. n. álítur rétt að bíða um sinn vegna breytts viðhorfs með að afgreiða málið og sjá, hvað gerast kann í málinu á næstunni. Minni hl. hins vegar var því fylgjandi, að till. yrði afgreidd á þeim grundvelli, sem samkomulag mun hafa náðst um milli flm. annars vegar og forsrh. og utanrrh. hins vegar og stjórnmálaflokkunum á Alþingi verið um kunnugt. F. h. utanríkismálanefndar, Sigurður Bjarnason, formaður. Gylfi Þ. Gíslason, fundaskrifari.“ Á þessu sést, að allshn. hefur ekki haft tækifæri til þess að taka þetta mál til afgreiðslu, vegna þess að það hefur verið reynt að ná samkomulagi um afgreiðslu málsins þennan tíma, og við í allshn. höfum viljað bíða eftir því og viljað bíða eftir umsögn utanrmn. Það hefur auðvitað ekki gefizt tími til að kalla allshn. saman, því að umsögnin barst í mínar handur um það bil 15 mín. fyrir kl. 2 í dag.



Herra forseti. Ég vil taka undir þá kröfu, sem hér hefur komið fram frá hv. 3. þm. Norðurl. e. um það, að það mál fái eðlilega afgreiðslu, sem hér hefur verið rætt um, þáltill. um stríðið í Víetnam. Það er augljóst, að þetta mál er þúið að liggja hér svo lengi fyrir þinginu, að það er ósæmilegt, að það skuli ekki fá afgreiðslu, og ég tel, að þó að allshn. hafi hér nokkra afsökun í því, að hún hefur verið að bíða eftir öðrum, geti hún eigi að síður afgreitt málið á þann hátt, sem ég tel að henni beri skylda til. Það er svo atriði út af fyrir sig, að vinnubrögð hv. n. hafa verið æði einkennileg, því að yfirleitt er það nú ekki siður, að sú n. þingsins, sem mál fær til meðferðar, taki upp á því að senda málið til annarrar n., því að þá hefði auðvitað Alþingi sjálft getað gert slíkt, en það hefur vitanlega dregið málið á langinn. En eins og fram hefur komið í þeim umr., sem hér hafa átt sér stað, hefur verið gert talsvert að því að reyna að ná víðtæku samkomulagi innan þingsins um afgreiðslu þessa máls, og fullt samkomulag hafði tekizt á milli flokkanna um afgreiðslu málsins. Ég hygg, að það séu kringum 10 dagar eða svo, síðan við mættum þar sameiginlega á fundi, hæstv. forsrh. fyrir hönd síns flokks og hæstv. utanrrh. fyrir sinn flokk, ég fyrir hönd Alþb. og tveir af flm. till. af hálfu Framsfl., hv. 3. þm. Norðurl. e., sem hér tók .til máls í dag um þetta mál, og hv. 4, þm. Sunnl., Björn Fr. Björnsson. Og eftir nokkrar umr. á þessum sameiginlega fundi um afgreiðslu málsins varð fullt samkomulag um að afgreiða málið á þeim grundvelli, að samþ. yrði svo að segja samhljóða till. hér á Alþ, þeirri, sem samþ. var í hollenzka þinginu um sama efni, en flm. þessarar þáltill. höfðu einmitt lagt þessa samþykkt hollenzka þingsins til grundvallar sínum tillöguflutningi hér. En þó að hér hafi tekizt samkomulag um að afgreiða málið, að vísu með lítils háttar fráviki í orðalagi frá því, sem flm. till. höfðu gert ráð fyrir í sinni till., en í raun og veru engum efnisbreytingum, tekst samt ekki að fá eðlilega afgreiðslu málsins hér í þinginu. Og nú hefur það komið fram, að hæstv. forsrh, telur, að hann geti ekki lengur staðið við það samkomulag, sem hann hafði gert um afgreiðslu málsins, vegna þess að breytingar hafi orðið á um allt efni þessa máls vegna erlendra atburða. Það er skoðun mín, að það hafi auðvitað ekkert það gerzt, sem kalli á það að breyta, hvorki þeirri till., sem hér var flutt um þetta mál, né því samkomulagi, sem þarna var gert á milli flokkanna, og ég tel, að hér sé um hreinan undanslátt að ræða. Það er verið að reyna að skjóta sér undan því að standa við það samkomulag, sem menn gerðu um afgreiðslu á mikilvægu máli. Það er vitanlega jafnmikil hætta enn og hefur verið um langan tíma, að þessi hættulega styrjöld gæti breiðzt út og hún gæti snúizt upp í stóraukna hættu, því að þótt þrýstingur, sem skapazt hefur í mörgum þjóðþingum og mörgum löndum heims of svipuðu tagi og hér var lagt til að verða þátttakendur í, hafi eflaust haft þær verkanir á báða styrjaldaraðila eða alla, að nú sýndust nokkrir möguleikar verða til þess, að hér hæfust viðræður um friðarsamninga, þá vita allir, að styrjöldin geisar þar enn, og menn vita líka að það er allsendis óvíst um það, hvernig til tekst þarna á allan hátt, og þeir, sem eru á þeirri skoðun, sem fram kom í þeirri þáltill., sem hér var lögð fyrir, eiga vitanlega að halda sitt strik áfram, ef þeir eru þess sinnis, að þeir vilji reyna að hafa áhrif á það, að þarna verði deilurnar leystar með samkomudagi. Ég tel, að það sé rétt, sem 1. flm. till., lm. 3. þm. Norðurl. e., sagði hér, að það verði að teljast allar líkur vera til þess, að það sé mikill meiri hl. alþm. samþykkur meginefni þeirra till., sem hér voru lagðar fram. Það er ekki annað vitað en þm. úr stjórnarandstöðuflokkunum standi allir að þessum till., og mjög góðar undirtektir hafa komið fram á Alþ. af hálfu A1þfl., svo að það má telja nokkurn veginn vist, að það sé meiri hl. á Alþ. fyrir því að senda frá sér svipaða yfirlýsinga og fólst í þessum þáltill. Og það nær vitanlega engri átt, að Sjálfstfl. komist upp með það, eða einhverjir menn innan hans, að koma í veg fyrir, að slík samþykkt verði gerð hér, eins og meiri hl. alþm. vill láta gera um þetta mál, jafnvel þó að það sé einhver tregða á ferðinni um það að úttala sig í þessu máli. Ég hefði að vísu helzt kosið, að Sjálfstfl. hefði fengizt til þess að standa hér að sameiginlegu samkomulagi um afgreiðslu á þessu máli í öllum meginatriðum, og þannig hafði ég skilið það alveg ótvírætt á þeim samkomulagsfundi, sem ég hef hér vitnað til, að gæti orðið. En sem sagt, nú liggur það fyrir, að forsrh. hefur sagt mér, að hann telji aðstæður svo breyttar í þessu máli, að hann geti ekki staðið að afgreiðslu málsins á þeim grundvelli, sem hann hafði áður fallizt á. Þá er vitanlega ekki um annað að gera en það, að þá á allshn. að afgreiða málið á þinglegan hátt og málið á að berast hér upp á Alþ. og það á að fást úr því skorið, hvort meiri hl. Alþ. er fyrir hendi til þess að senda frá sér svipaða yfirlýsingu og felst í þessum þáltill. Ég tek því undir þá kröfu, sem hér hefur komið fram frá 1. flm. þessarar till„ og óska þess eindregið af hv. allshn., að hún afgreiði málið sem allra fyrst og hæstv. forseti taki svo málið til afgreiðslu með eðlilegum hætti og hér fari fram atkvgr. um þá till., sem legið hefur fyrir þinginu í næstum 2 mánuði.



Herra forseti. Ég skal ekki fara að þræta efnislega um það mál. sem hér liggur fyrir. Ég kemst þó ekki hjá því að láta uppi, að því miður er það miklu alvarlegra mál en svo, að einföld samþykkt okkar hér, hvort heldur í Nd. eða Sþ., muni þar ráða efnisúrslitum. En það er mál fyrir sig. Það breytir ekki því, að eðlilegt er, að rétt íslenzk stjórnvöld taki um það ákvörðun, hvernig okkar umboðsmenn eigi að snúast í þessum vanda á alþjóðavettvangi. Og hv. síðasti ræðumaður er því vel kunnugur, sem raunar sá þm. gat réttilega um, sem hér gerði fyrstur aths. utan dagskrár, að ég tók undir það á fundi, sem þessir hv. þm. áttu með mér, ásamt öðrum, að eftir atvikum gæti ég fallizt á till. einmitt byggða á þessum orsökum um málið Það er svo enn annað, að sú till. er í meginatriðum ólík þeirri till., sem hér var gerð till. um fyrr á þinginu, og mun það upplýsast, ef efni málsins verður rætt, sem ég er síður en svo á móti. Ég get ekki annað en fagnað því, að sjálfir tillögumennirnir skyldu vera því samþykkir að breyta sinni till. í meginefnum. Það er mál fyrir sig. Hv. þm. lætur að vísu svo sem ég hafi ráðið ákvörðun allshn. eða ákvörðun utanrmn. Ég var ekki á fundi í utanrmn. og ekki á allshn. fundum, þegar um þetta mál hefur verið fjallað. Hitt veit hv. þm., að ég kom til hans nú þegar fyrir viku og sagði við hann, að vegna hins breytta viðhorfs, sem komið hefði í ljós eftir yfirlýsingu Bandaríkjaforseta, væri það ljóst, að till. þyrfti að breyta, og ég skoraði á hv. þm. að koma með þær breytingar, sem augljóslega þyrfti að gera, til þess að við gætum haldið áfram viðleitni um að afgreiða málið sameiginlega. Hv. þm. hefur ekki sýnt nokkra viðleitni í þá átt, og hann kemur hér upp og segir, að atvik hafi ekki breytzt, alveg gagnstætt því, sem hv. 1. flm, till. sagði í sinni aths. Hann lagði á það áherzlu, að atvik hefðu mjög breytzt, og um það getur enginn deilt, og till. á ekki lengur að efni eða orðalagi við það ástand, sem nú hefur skapazt. Það er þess vegna eðlilegt, að hv. tillögumenn séu um það spurðir og til þess hvattir, eins og ég gerði við þennan hv. þm. fyrir viku: Komið þið með þær breytingar, sem þið teljið nú eðlilegar, þá skulum við halda áfram efnislegri athugun málsins. Það stendur fyrst og fremst upp á þennan hv. þm. Það er svo í samræmi við hans önnur heilindi, sem allir þm. þekkja, að hann skuli koma hingað og gera árás á mig fyrir, að ég hafi stöðvað málið.



Herra forseti. Ég verð að segja, að mér er ekki alveg ljóst. hvað hæstv. forsrh. á við, þegar hann talar um, að breytt viðhorf í Víetnam valdi því, að sú till., sem hér er til umr., orðalag hennar, verði að gjörbreytast. Mér sýnist einmitt, að eins og horfir í Víetnam núna, sé þörfin jafnvel enn meiri en áður fyrir slíka samþykkt. Þessi þróun, sem átt hefur sér stað, þessi viðleitni til friðar í Víetnam, sem báðir stríðsaðilar eða allir hafa nú sýnt og hlýtur að vera öllum fagnaðarefni. hún orsakast að sjálfsögðu af því fyrst og fremst, hversu voldug er orðin og mikil sú fylking, sem krefst þess, fylking ríkisstjórna og þjóðþinga einstakra stjórnmálamanna og annarra áhrifamanna um heim allan, sem er fylgjandi þeim málstað, sem við flm. þessarar till., sem hér hefur verið vakið máls á, viljum, að Alþingi Íslendinga afli, enda teljum við, að till. þessi sé í fullu samræmi við vilja alls þorra íslenzku þjóðarinnar. En þrátt fyrir friðarhorfur í Víetnam er ekki þar með sagt, að lausn málsins hafi verið tryggð, að friður sé á næsta leiti í Víetnam og þess vegna óþarfi að knýja á í þessum efnum. Þvert á móti virðist mér, að einmitt núna séu mál þessi komin á það stig, að nauðsynlegra sé en nokkru sinni fyrr að knýja á um lausn þeirra, og sú von um frið í Víetnam, sem hefur verið að glæðast að undanförnu, má ekki bregðast, því að ef svo fer, verður ástand þessara mála tvímælalaust enn þá verra en það hefur þó verið hingað til. Tækifæri hefur boðizt til friðsamlegrar lausnar á deilumálunum þar austur frá, og ef það verður ekki notað til hins ýtrasta, kann svo að fara, að annað slíkt tækifæri gefist aldrei framar. Hið skelfilega stríð í Víetnam mundi magnast og átökin aukast, breiðast út, og endirinn kynni að verða sá, sem margir hafa lengi óttazt, sem sé heimsstyrjöld, það alheimsbál, sem ef til vill mundi ekki skilja eftir einn einasta ósviðinn blett á allri jarðarkringlunni. Ég hef hér áður í vetur rætt um ábyrgð okkar Íslendinga í þessum efnum. Við hefðum að sjálfsögðu fyrir löngu átt að vera opinberlega orðnir þátttakendur í þeirri miklu fylkingu, sem berst fyrir friði í Víetnam. Og nú, þegar barátta þessara fylkinga hefur loks borið þann árangur, að allnokkuð hefur þokazt í friðarátt, sýnist mér, að það sé herfilegasta flónska og í þessu sérstaka tilfelli þó öllu heldur hið vítaverðasta ábyrgðarleysi að halda því fram, eins og maður gæti ímyndað sér og maður hefur heyrt ýmsa alþm. halda fram, að ekki skipti lengur máli, hvort við Íslendingar tökum þátt í þessari miklu fylkingu, sem berst fyrir friði í Víetnam, eða höldum áfram að halda okkur utan við hana, eins og við höfum hingað til gert, okkur til harla lítils sóma. Það er að vísu rétt, að hlutur okkar Íslendinga í þessu máli getur aldrei orðið mikill, en hann skiptir máli, og hann skiptir einmitt meira máli nú en nokkru sinni fyrr. Ábyrgð okkar í þessum efnum er meiri núna en nokkru sinni fyrr, og sómi okkar liggur við nú meira en nokkru sinni fyrr, að við gerum það, sem í okkar valdi stendur, til þess að friður komist á í Víetnam. Og nú er tækifæri til þess, einmitt núna sérstakt tækifæri til þess, kannske aldrei framar, eins og ég segi. Ef hún bregzt, þessi von um, að friður náist í Víetnam, og ef hún bregzt, segi ég, og afleiðingarnar verða eins og ég nefndi áðan, verður réttilega á eftir hægt að fella yfir okkur þann dóm, að við höfum með sinnuleysi okkar og ábyrgðarleysi borið siðferðilega sök á því. Ég vil ítreka það, að sómi Íslendinga liggur nú við, að við látum ekki okkar hlut eftir liggja, þegar tækifæri býðst til þess að koma á friði í Víetnam og brýnust er þörfin á öflugri samstöðu í þessum efnum. Vilji Íslendinga í þessum efnum og hlutur okkar Íslendinga að voldugu átaki til þess að koma á friði í Víetnam yrði staðfestur með samþykkt beggja þingdeilda, á þeirri þáltill., sem hér hefur verið vakið máls á, og ég trúi því ekki, fæst ekki til að trúa því, að Alþ. verði slitið svo, að slík samþykkt fáist ekki.



Herra forseti. Það var næsta einkennileg afsökun hjá hæstv. forsrh. fyrir hans framkomu í þessu máli, sem hér kom fram. Afsökunin var aðallega fólgin í því, að fyrir viku hefði hann skorað á mig að semja breytingu við þá till., sem ég tel enga þörf á að breyta á neinn hátt, og þar sem ég hafi ekki gert þetta, þá standi upp á mig. Sér er nú hver málflutningurinn. Hæstv. forsrh. vill gera mikið úr því, að hann telji, að nú hafi skapazt þær aðstæður, að það þurfi að breyta till. Þá ætti hann vitanlega að koma með sínar till, um breytingu. Mín skoðun er sú, að það hafi ekkert það gerzt í þessu alvarlega máli, sem réttlæti það, að við ættum að hverfa frá megininnihaldi þeirrar till., sem hér var, lögð fyrir, og í þessum efnum vildi ég aðeins með örfáum orðum minna á það, um hvað till. var. Hún var í fyrsta lagi um það, að d. telur, að vopnahlésviðræðum og síðar friðarsamningum verði nú helzt fram komið með því: Í fyrsta lagi, að ríkisstj. Bandaríkjanna stöðvi þegar loftárásir á Norður-Víetnam. Ætli það sé ekki þörf á því að undirstrika þetta? Í öðru lagi að þjóðfrelsishreyfingin í Suður-Víetnam verði viðurkenndur sjálfstæður aðili við samningsgerð. Ætli það sé ekki þörf á því, alveg nú eins og áður, að viðurkenna þetta? Og í þriðja lagi, þriðja meginatriðið, að stjórn Norður-Víetnams og þjóðfrelsishreyfingin í Suður-Víetnam sýni ótvíræðan vilja af sinni hálfu, þegar loftárásum linnir, að ganga til samninga og draga svo úr hernaðaraðgerðum, að leiða megi til vopnahlés. Auðvitað er jafnmikil ástæða nú og áður til þess að undirstrika þennan vilja. Og fyrri hluti till., sem lýsir yfir ótta um það, að þessi styrjöld, ef áfram haldi, sé hættuleg heimsfriðnum, sú yfirlýsing er nákvæmlega jafnréttmæt nú og áður. Það hefur því ekkert gerzt að mínum dómi, sem kallar á það að breyta þessari till., sem hér var lögð fyrir, og heldur ekkert gert, sem réttlætir það, að ekki sé sjálfsagt að samþykkja till. á þeim grundvelli, sem hæstv. forsrh. hafði lýst yfir, að hann vildi afgreiða málið á. Það er svo mál út af fyrir sig, þegar hæstv. forsrh. er hér að dylgja um heilindi manna, á sama tíma og hann verður að viðurkenna það frammi fyrir þingheimi, að hann hafi fyrir nokkrum dögum gert samkomulag um að afgreiða ákveðið mál með ákveðnum hætti, en verður svo að hlaupa frá því, þá getur hann borið þeim það á brýn, að þeir sýni óheilindi, sem vilja standa við samkomulagið, en hinir þá auðvitað heilindi, sem hlaupa frá því. En það hefur hver sitt lag á sinni málfærslu og hæstv. forsrh. líka.



Herra forseti. Mig langar eiginlega helzt til að gera aths. við þá afstöðu hæstv. forseta, að við séum hér að taka upp tíma Alþ. að óþörfu. Ég skal að vísu ekki draga í efa, að þau mál, sem hér eru á dagskrá í dag, séu ákaflega mikilvæg, breyting á mörkum Eskifjarðarhrepps og Reyðarfjarðarhrepps, sala Jórvíkur í Hjaltastaðahreppi og sala jarðarinnar Þykkvabæjar í Landbroti, en engu að síður held ég, að þetta séu ekki svo yfirgnæfandi stórmál, að við getum ekki gefið okkur tíma til að tala örlitla stund um till., sem lögð var fram fyrir 2 mánuðum og ekki hefur fengizt afgreidd. Ég vil sérstaklega fara fram á það, að hæstv. forsrh. gefi skýringu á þeim ummælum sínum hér áðan, að hollenzka till. sé í meginatriðum - hann lagði á það þunga áherzlu - í meginatriðum ólík þeirri till., sem hér var lögð fram um styrjöldina í Víetnam. Ég held, að okkur miði ekkert áfram í þessu máli, nema hæstv. forsrh. fáist til þess að skýra út, hvað hann á við. Það stoðar ekki að vera með svona dylgjur. Enn fremur vildi ég gjarnan fá skýringu á því, hvað hæstv. forsrh. á við, þegar hann segir að till. okkar eigi ekki lengur við að efni og orðalagi. Ef það er rétt hjá hæstv. ráðh., að það séu eðlileg vinnubrögð, að Alþ. móti stefnu í slíku máli sem þessu, ber honum einnig skylda til að lýsa afstöðu sinni fyrir okkur, og við höfum vissulega tíma til þess að fjalla um þetta mál. Það stoðar ekki að bera fyrir sig hér formleg vinnubrögð í n., eins og gert hefur verið. Hér er um allt annað að ræða. Vandinn er sá, að stjórnarflokkarnir eru ákaflega lítið fyrir það gefnir á þessu ári að fást til þess að ræða um utanríkismál. Það hefur aftur og aftur verið gerð tilraun til þess að hefja slíkar umr. hér, og eini maðurinn úr stjórnarliðinu, sem hefur tekið þátt í þeim, er hæstv. utanrrh. Það hefur margsinnis verið skorað á hæstv. forsrh. eða, einhvern annan málsvara Sjálfstfl. að gera grein fyrir afstöðu þess flokks til þeirra utanríkismála, sem mikilvægust eru. Enginn hefur fengizt til þess. Það hefur verið farið fram á það hér á þingi, að hæstv. utanrrh. gæfi Alþ. skýrslu um afstöðu ríkisstj. til hernámsmálanna og til Atlantshafsbandalagsins í tilefni af breyttum aðstæðum. Sú skýrsla er ekki komin enn. Og ég þykist vita, að áður en sú skýrsla kemur, eigum við eftir að heyra þá túlkun hæstv. forseta; að vegna þess að hér þurfi að fjalla um sölu á einhverri eyðijörð, höfum við ekki tíma til þess að sinna utanríkismálum.