Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um kl. 13.45 í dag fer fram umræða utan dagskrár um undirboð í vikurútflutningi. Málshefjandi er Árni Johnsen. Hæstv. iðnrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 50. gr. þingskapa og er hálftíma umræða. Einnig vill forseti láta þess getið að að lokinni þessari utandagskrárumræðu fer fram umræða utan dagskrár um rekstur Áburðarverksmiðjunnar. Málshefjandi er Svavar Gestsson. Hæstv. landbrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 50. gr. þingskapa og er einnig hálftíma umræða.

Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir til 3. umr. frv. til laga um almenningsbókasöfn. Þegar frv. var tekið fyrir í hv. menntmn. skrifaði ég undir nál. með fyrirvara og ætla ég að fara um það nokkrum orðum hverjum augum ég lít efni þessa frv. Í 1. gr. er tekið fram að almenningsbókasöfn séu upp\-lýs\-inga- og menningarstofnanir og hlutverk þeirra að veita fólki, bæði börnum og fullorðnum, greiðan aðgang að fjölbreyttum bókakosti og öllum miðlunargögnum, þar á meðal tölvubúnaði og upplýsingum á tölvutæku formi. Markmið þeirra skal vera að efla símenntun og íslenska tungu og örva lestraráhuga. Þetta eru göfug og góð markmið og samkvæmt þeim markmiðum starfa nú þegar glæsileg bókasöfn víða á landinu og þyrftu að vera enn þá fleiri. Ég tel að bókasöfn séu einhverjar mikilsverðustu stofnanir sem reknar eru í hverju sveitarfélagi og að vanda þurfi sérstaklega til þeirra. Þau eiga að vera meira en geymslustaður fyrir bækur, þau eiga að vera staður þar sem er miðlað menningu, þar sem eru listsýningar, þar sem eru haldnir fundir um menningarleg efni og þar sem fólk kemur til þess að leita sér upplýsinga um hin óskyldustu mál í gegnum tölvukerfi. Í því skyni þurfa að starfa á hverju bókasafni ákaflega hæfir aðilar sem geta veitt almenningi leiðsögn í þessum efnum. Í 8. gr. þessa lagafrv. er tiltekið að forstöðumaður almenningsbókasafns skuli, ef þess er kostur, hafa lokið prófi í bókasafns- og upplýsingafræði eða jafngildu námi. Það eru einkum þessi orð ,,eða jafngildu námi`` sem ég hef gert fyrirvara við. Mér finnst þetta opna ákvæði um menntun fyrir forstöðumenn almenningsbókasafna óhæfilega mikið, miklu meira en var í áðurgildandi lögum og var þó kannski frekar nauðsyn að herða á heldur en hitt. Ég held að það sé afar mikilsvert ef bókasöfn eiga að starfa eftir þeim metnaðarfullu markmiðum sem eru sett fram í 1. gr. þessa lagafrv. að þau hafi á að skipa fólki sem einmitt hefur þessa menntun sem til þarf, þ.e. hefur lokið prófi í bókasafns- og upplýsingafræði. Það kann að vera að í einstökum tilvikum fáist ekki þó auglýst sé fólk sem hefur þessa menntun til að gegna starfinu og þá finnst mér í lagi að hafa í lögum ákvæði um að ráða megi tímabundið fólk sem hefur ekki þessa menntun. En ég held að það verði að vera alveg skýrt að ekki sé hægt að ganga þannig frá málum til frambúðar. Menntun í bókasafns- og upplýsingafræði er löggild og ekki hægt að ganga fram hjá henni með þessum hætti sem mér finnst jafnvel vera lagt til hér. Við eigum afburðadeild í Háskóla Íslands sem menntar bókasafnsfræðinga og ég sé ekki að við höfum neina ástæðu til að setja þetta ákvæði eða þessa opnun eins og lagt er til í frv. Í 9. gr. frv. er lagt til að framlög til almenningsbókasafna skuli ákveðin í árlegri fjárhagsáætlun sérhvers sveitarfélags en ekki er lengur gert ráð fyrir því að í lögunum séu ákvæði um lágmarksframlög til bókasafna. Ég tel að þetta ákvæði eins og það stendur í frv. geti orðið hættulegt litlum söfnum og ég er ekki ein um að hafa áhyggjur af þessu því fjöldamargar umsagnir hafa borist þar sem virkilega er tekið undir það að hingað til hafi það reynst litlu söfnunum erfitt að sækja meira að segja þessi lágmarksframlög hvað þá ef þau hafa ekki einu sinni það til að standa á. Í 13. gr. frv. er ákvæði um að menntmrh. skipi ráðgjafarnefnd um málefni almenningsbókasafna. Ég hef ekki nema gott eitt um það að segja en mér hefði þótt áríðandi að kveðið væri nánar á um hvernig á að koma í framkvæmd því sem þessi ráðgjafarnefnd ályktar. Það er ekki gert ráð fyrir að á vegum þessarar nefndar starfi neinn starfsmaður. Og þar sem að þessum lögum samþykktum og einnig lögum um starfsmenn ríkisins, starfsmannabandorminum svokallaða sem liggur fyrir Alþingi, er gert ráð fyrir að embætti bókafulltrúa verði lagt niður þá finnst mér þetta ákvæði vægast sagt mjög opið og erfitt að sjá í hvaða átt þetta getur farið í framkvæmd ráðuneytisins. Mér finnst þurfa þarna nánari ákvæði um fyrirkomulag. Í frv. er ákvæði til bráðabirgða um að ríkissjóður leggi fram 4 millj. kr. á ári til að stuðla að því að almenningsbókasöfn verði fær um að bjóða þjónustu sem styðst við nútímaupplýsingatækni. Þegar fjárlög voru lögð fyrir í haust stóð í þeim að 20 millj. kr. væru áætlaðar í þetta verkefni og hlýnaði þá ýmsum um hjartarætur, þar á meðal mér, og fannst þetta myndarlegt en þá kom í ljós að þetta voru 4 millj. kr. á ári í fimm ár. Þegar maður hugsar um öll þau almenningsbókasöfn sem starfa í landinu og allt sem þarf að gera í þeim til að almenningsbókasöfn verði fær um að bjóða þjónustu sem styðst við nútímaupplýsingatækni þá finnst mér þetta ansi litlir peningar jafnvel þó gert verði ráð fyrir að eitthvað komi á móti frá sveitarfélögunum. Ég hefði kosið að þarna væri gert ráð fyrir hærri upphæð.

Herra forseti. Ég vek hér máls á alvarlegu máli sem upp hefur komið í útflutningi á vikri þar sem um er að ræða undirboð af hálfu fyrirtækis í eigu íslenska ríkisins. Íslenskir aðalverktakar sf. hafa orðið uppvísir að því að reyna af hörku að ná til sín viðskiptum íslensks einkafyrirtækis í Þýskalandi. Íslenskir aðalverktakar beita því að bakhjarl þeirra sé aðaleigandinn, íslenska ríkið. Til að bæta um betur hafa Íslenskir aðalverktakar sf. nú gripið til þess ráðs að reyna að ná til sín viðskiptum með undirboðum. Þetta hefur þegar skaðað mjög verulega framgang gildandi viðskiptasamninga og haft neikvæð áhrif á verð. Vinnumarkaðurinn þýski er lagskiptur eftir gæðum og verði. Þjóðverjar flytja nú inn alls um 200--250 þús. tonn á ári af vikri í þeim gæðaflokki sem íslenskur vikur er eða a.m.k. ætti að vera og þetta virðist vera stærð markaðarins fyrir hágæðavikur í Þýskalandi. Síðan er einnig fluttur inn þyngri og þá lakari vikur frá öðrum löndum en Íslandi í miklu magni og á mun lægra verði, og í Þýskalandi sjálfu eru jafnframt miklar vikurnámur þar sem mikill munur er á gæðum vikurs. Framboð á gæðavikri úr námum í Þýskalandi hefur minnkað á síðustu árum. Almennt sagt er samkeppnin á þýskum byggingarmarkaði geysilega hörð, m.a. er þar mjög mikið framboð af alls kyns öðrum jarðefnum og gerviefnum til gerðar einangrandi útveggjaeininga og útveggjasteina ekki ósvipuðum þeim sem unninn vikur er notaður til framleiðslu á. Slík samkeppnisefni eru t.d. þaninn leir til notkunar á léttsteinagerð og óþaninn leir til tígulsteinagerðar. Þá er mikið notað af plastefnum til framleiðslu einangrandi veggja. Útflutningur á vikri frá Íslandi til Þýskalands á árinu 1995 nam 262 þús. tonnum. Þar af flutti Jarðefnaiðnaður hf. út um 97 þús. tonn. Útflutningur frá Íslandi til Þýskalands á árinu 1996 nam 126 þús. tonnum. Þar af flutti Jarðefnaiðnaður hf. út um 51 þús. tonn þannig að þarna er um verulegan hlut af markaðshlutdeild Íslendinga að ræða. Vikur er einnig seldur frá Íslandi til annarra landa en Þýskalands, en í mun minna mæli vegna annarra hefða í byggingaraðferðum, en slíkar hefðir geta verið mjög sterkar og ráðandi eins og sést t.d. af því að við Íslendingar byggjum ekki úr vikri í dag. Við sölustarf Jarðefnaiðnaðar hf. erlendis hefur mjög verið tekið mið af því sjónarmiði að hámarka beri verðmæti þess vikurs sem félagið flytur út. Útflutningsskýrslur síðustu ára sýna svo ekki verður um villst að söluverð Jarðefnaiðnaðar hafi verið hærra en annarra útflytjenda, enda hafa stjórnvöld lagt á það ríka áherslu við forsvarsmenn félagsins að verði sé haldið sem hæstu og þannig verði íslenskum hagsmunum best þjónað. Á undanförnum árum hafa undirboð ýmissa hérlendra aðila skaðað þetta starf verulega en í nær öllum tilvikum hefur verið um fjárvana fyrirtæki að ræða eða á þeim hafa verið aðrir annmarkar sem settu þau út af markaðnum. Nú hefur fyrirtækið Lava hf. bæst í þennan hóp og býður viðskiptavinum Jarðefnaiðnaðar hf. og fleirum vikur á mjög lágu verði. Fyrstu tilboð eru á 10% lægra verði en samningsverð íslenskra aðila í Þýskalandi og það þýðir tugi milljóna í tjón fyrir þennan útflutning frá Íslandi. Eins og kunnugt er er Lava hf. í eigu Íslenskra aðalverktaka sf. og þar með íslenska ríkisins þannig að fjárhagsleg geta þess til að standa við tilboð sín þar til samkeppnisaðilum hefur verið rutt úr vegi er óefuð. Leggja verður þunga áherslu á að stjórnvöld kynni sér þá alvarlegu stöðu sem upp er komin og taki á þessum málum þannig að spornað verði gegn þeirri óheillaþróun sem liggur á borðinu. Þau fyrirtæki í eigu íslenska ríkisins sem eru að bjóða þennan vikur á undirboðum státa sig af því að vera í eigu íslenska ríkisins og þess vegna sé miklu öruggara að skipta við þau en íslensku einkafyrirtækin. Þær spurningar sem ég vil leggja fyrir hæstv. iðnrh. eru þessar: 1. Er það eðlilegt að Íslenskir aðalverktakar reyni að sölsa undir sig vikurviðskipti íslensks einkafyrirtækis með undirboðum í Þýskalandi? 2. Hefur iðnrn. ekki lagt höfuðáherslu á hámörkun afurðaverðs vikurs? 3. Munu íslensk stjórnvöld hefja útflutning á vikri frá Íslandi með tilstuðlan Íslenskra aðalverktaka? 4. Hefur iðnrn. veitt Íslenskum aðalverktökum sf. eða dótturfélögum þess námurétt og ef svo er, þá hvar? 5. Er sú hætta fyrir hendi að Jarðefnaiðnaður hf. og önnur íslensk einkafyrirtæki kunni vegna veitingavalds iðnrn. á námuleyfum og sóknar fyrirtækisins í eigur ríkisins að missa námuleyfi sitt eða verða fyrir skerðingum á þeim réttindum vegna markaðssóknar hins opinbera ríkisfyrirtækis? 6. Að síðustu, herra forseti. Hvernig hyggst iðnrh. sporna gegn þeirri augljósu hættu sem nú blasir við þar sem það stefnir í að brautryðjandi fyrirtæki eins og Jarðefnaiðnaður hf., sem verið hefur leiðandi í þessari atvinnu- og gjaldeyrissköpun og hefur aflað verðs á dýrmætustu mörkuðum með ærnum tilkostnaði, verði sett út af sakramentinu með fjárhagslegri valdbeitingu í skjóli ríkisrekstrar? Hvernig hyggst hæstv. iðnrh. bregðast við þessum vinnubrögðum?

Herra forseti. Hv. þm. Árni Johnsen sendi mér í morgun þær spurningar sem hann ber fram við utandagskrárumræðuna þannig að ég ætla að snúa mér beint að því að svara þeim spurningum sem eru nokkuð viðamiklar. Í fyrsta lagi spyr hv. þm.: Er það eðlilegt að Íslenskir aðalverktakar reyni að sölsa undir sig vikurviðskipti íslensks einkafyrirtækis með undirboðum í Þýskalandi? Það er vissulega umhugsunarvert með hvaða hætti fyrirtækið Lava hf., sem er dótturfyrirtæki Íslenskra aðalverktaka, hefur kynnt sölu á vikri á þýskum markaði í gegnum fyrirtæki sem heitir GER sem mun vera dótturfyrirtæki Íslenskra aðalverktaka og Ármannsfells hf. Þetta er umhugsunarvert af mörgum ástæðum. Í fyrsta lagi er það umhugsunarvert vegna þess að íslenska ríkið á 52% í Íslenskum aðalverktökum. Það hlýtur að vera stílbrot ef rétt reynist að stjórn Íslenskra aðalverktaka reyni að ryðja dótturfyrirtæki sínu leið inn á viðkvæman markað erlendis og grafa undan afkomu annarra íslenskra fyrirtækja sem af veikum mætti hafa unnið þar árum saman að markaðsuppbyggingu. Það er einnig umhugsunarvert að málinu skuli vera stillt upp á þann hátt að að baki fyrirtækinu standi, auk tveggja öflugustu byggingarfyrirtækja landsins, helmingseign íslenska ríkisins. Þetta er umhugsunarvert vegna þess að vikurkaupendur í Þýskalandi eru meðvitaðir um að vinnsla og nýting vikurs er til gagngerrar endurskoðunar hér á landi. Þeir vita einnig að vilyrði hafa ekki verið gefin fyrir veitingu nýrra leyfa né heldur endurnýjun gildandi vinnsluleyfa en bæði þau leyfi sem núna eru í gildi renna út á miðju næsta ári. Svo svarið sé skýrt við spurningunni, þá tel ég þetta óeðlilegt, enda veit ég að hæstv. utanrrh. hefur gert athugasemdir við þessa starfsemi fyrirtækisins eftir að kvartanir bárust til hans um þetta starf. Ég get þá um leið svarað þriðju spurningu hv. þm., hvort íslensk stjórnvöld muni hefja útflutning á vikri frá Íslandi með tilstuðlan Íslenskra aðalverktaka. Það munum við að sjálfsögðu ekki gera. Við verðum að hafa í huga að til stendur að breyta fyrirtækinu Íslenskum aðalverktökum í almenningshlutafélag og þegar það er afstaðið getur það fyrirtæki, eins og hvert annað fyrirtæki á markaði, hafið þá starfsemi sem hér um ræðir. Í öðru lagi spyr hv. þm.: Hefur iðnrn. ekki lagt höfuðáherslu á hámörkun afurðaverðs vikurs? Jú, það er rétt. Iðnrn. hefur sífellt í skoðun á hvern hátt hægt sé að vinna byggingarvörur úr íslenskum vikri sem um margt hefur einstaka efniseiginleika sökum léttleika síns og einangrunargildis. Rannsóknaverkefni hafa verið unnin á þessu sviði í samvinnu við Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins og fleiri aðila. Hins vegar hefur nýleg úttekt á þessu sviði því miður sýnt að enn er nokkuð í land með að okkur takist að fara út í fullvinnslu þessara afurða hér. Við verðum að hafa í huga að þarna er um takmarkaða auðlind að ræða og með hrávöruútflutningi munum við mjög fljótlega ganga á þá auðlind. Í fjórða lagi spyr hv. þm.: Hafa Íslenskir aðalverktakar fengið námuleyfi hjá iðnrn.? Svarið við því er nei. Hvorki fyrirtækið Lava hf. né eigendur þess hafa fengið vinnsluleyfi og í raun ekki sótt um það formlega. Okkur er hins vegar kunnugt um að í bígerð muni vera umsókn um slíkt en hún liggur ekki fyrir og því hefur engin umræða átt sér stað um það í iðnrn. hvort slíkt leyfi skuli veitt og þá með hvaða hætti. Það verð ég að segja hér að mér er hulin ráðgáta hversu djarflega hér er teflt af hálfu fyrirtækisins. Það verður að teljast með ólíkindum að fyrirtæki sem á engan rétt og hefur engan rétt til vikurnáms sé að reyna að selja afurð sem það hefur ekki í hendi á erlendum mörkuðum. Mér hefur borist afrit af bréfi þýska dótturfyrirtækisins GER og þar kemur fram að boðið er upp á langtímasamning þar sem stefnt er að 50--100 þús. tonna árlegri sölu, en þetta svarar til meira en þriðjungs alls útflutnings á vikri ef miðað er við metárið 1994 en það ár voru 224 þús. tonn flutt út af vikri. Ég held að ég geti svarað, af því að tíminn er orðinn knappur, 5. og 6. spurningu hv. þm., hvort hætta sé á því að Jarðefnaiðnaður, og þá um leið Vikurvörur hf. sem jafnframt er með vinnsluleyfi, missi sín leyfi út af því sem þarna hefur gerst. Það eru bara tvö námuleyfi sem eru í gildi og gilda fram á næsta ár og það er leyfi sem Jarðefnaiðnaður og Vikurvörur hafa og þau leyfi eru bæði bundin við Heklusvæðið. Hvorugt þessara fyrirtækja hefur fengið nein vilyrði, og það hefur legið fyrir frá upphafi, fyrir því að þessi leyfi verði endurnýjuð. Það verður tekið til skoðunar þegar þar að kemur. Hins vegar er alveg ljóst að þessi fyrirtæki hafa sterkari stöðu en öll önnur fyrirtæki miðað við reynsluna, markaðssamböndin, getuna og þekkinguna til þess að takast á við þetta verkefni.

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka þetta stórmál hér upp og einnig hæstv. ráðherra fyrir hans glögga yfirlit í þessu máli. Það er auðvitað stórmál ef sterkir aðilar ganga í náttúru Íslands án þess að hafa leyfi til þess og knésetja í leiðinni fyrirtæki sem áratugum saman hafa verið að þróa þessi mikilvægu jarðefni Íslands. Ég vil því nota þetta tækifæri og skora á hæstv. ráðherra að stöðva þegar í stað þessi vinnubrögð. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að ég hygg að við þessar aðstæður meðan við erum ekki komnir lengra en þetta í að þróa efnin, þá eigi ekki að hleypa fleirum inn á þennan markað. Fyrir utan hitt að þeim sem við hleypum inn á markaðinn ... 

Hæstv. forseti. Það er nauðsynlegt að taka til umræðu það málefni sem hér er tekið upp utan dagskrár. Ef til vill til þess að skýra það eins og hæstv. iðnrh. hefur gert. Ég vænti þess að í framhaldi af þeim svörum megi skoða þetta mál betur. Vegna þessarar umræðu vil ég segja að mörg undanfarin ár hefur verið gerð tilraun til þess að nýta þessa auðlind sem vikurinn er. Auðvitað hefði verið æskilegast að nýta vikurinn með því að framleiða byggingarhluta eða nýta hann til framleiðslu innan lands í stað þess að flytja hann út sem hráefni. Það væri auðvitað æskilegasti kosturinn. Niðurstaðan hefur hins vegar verið sú að hér hafa verið fyrirtæki sem hafa verið frumkvöðlar í þessum efnum og það ber auðvitað að gæta þess að hagsmunir þeirra séu ekki skaðaðir. Nú þekki ég ekki aðdraganda þess sem hv. málshefjandi nefndi. En ég veit hins vegar að Íslenskir aðalverktakar komu að verki í samstarfi við aðila á Snæfellsnesi og hafa verið að undirbúa vikurvinnslu þar. Þar höfðu í það minnsta tvö fyrirtæki stundað vikurútflutning og nýtt þann vikur sem er úr námum við Snæfellsjökul. Það hafa verið bundnar miklar vonir við samstarf þessara aðila. Íslenskir aðalverktakar hafa lagt sig mjög fram um að reyna að standa vel að verki við að nýta þessa auðlind sem er vikurinn við Snæfellsjökul. Ég vænti þess að það geti orðið atvinnulífinu á Snæfellsnesi til styrktar á sama hátt og vikurútflutningur hefur orðið atvinnulífi á Suðurlandi til styrktar. En aðalatriðið er auðvitað að bæði sé tryggt að nauðsynleg leyfi liggi fyrir um nýtingu þessara náma og eins að hér sé ekki um að ræða óeðlileg undirboð eins og ég heyrði að nefnt var hér.

Herra forseti. Íslenskir aðalverktakar, sem hafa starfað á Keflavíkurvelli að verkefnum sem hafa verið samkvæmt sérstökum samningi við varnarliðið, hafa verið að missa þau einkaréttindi sem þeir hafa haft á verkefnum þar og hafa þar af leiðandi þurft að hasla sér völl á nýjum vettvangi sem er íslenski verktakamarkaðurinn og verktakamarkaður erlendis. Þeir hafa leitað sér verkefna í Grænlandi, í fyrrverandi Sovétlýðveldum og víðar og hafa því ekki einskorðað sig við að fara á íslenska markaðinn heldur eru þeir að reyna að sækja sér ný verkefni sem sýnilega þurfa að koma inn í þeirra rekstur við að tapa þeim miklu verkum sem þeir hafa hingað til haft. Þeir eru núna í samkeppni við íslensk fyrirtæki í eigu útlendinga. Það hefur enginn í sjálfu sér gert athugasemdir við það. Þetta er alíslenskt fyrirtæki sem er að hasla sér völl á verktakasviðinu og ég fagna því að við skulum eiga svo öflugt fyrirtæki sem Íslenska aðalverktaka sem getur í raun tekið að sér stórverkefni sem til falla. Ég veit einnig að Íslenskir aðalverktakar haf lagt sig fram um að reyna að ná samkomulagi og samstarfi við íslensk fyrirtæki á sama sviði og ég veit að þeirra hugur stendur til þess að vera í sátt og samlyndi við aðila á íslenska markaðnum. Ég vil vara við því að menn séu með einhvern hræðsluáróður gagnvart Íslenskum aðalverktökum þegar þeir koma inn í íslenskt efnahagslíf með þeim hætti sem þeim er nauðsynlegt. Ég vona að það geti gengið sem fyrst fyrir sig að þetta fyrirtæki verði gert að hlutafélagi þannig að það hafi fulla burði og möguleika eins og önnur fyrirtæki til að taka þátt. Að sjálfsögðu þarf það að fara að lögum en ég geri ráð fyrir því að sú mikla töf sem hefur orðið á því að gera fyrirtækið að hlutafélagi hafi orðið til þess að það lenti í þeim vandamálum sem það stendur frammi fyrir í dag.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir að taka þetta mál hér til umræðu og einnig þakka hæstv. iðnrh. fyrir svörin sem voru skýr og greinargóð. Það er vissulega mjög alvarlegt mál ef fyrirtæki í eigu ríkisins eru farin að stunda undirboð á erlendum mörkuðum við sölu á vikri eða hverri annarri vöru sem aðilar eru að selja úr landi. Það er mjög alvarlegt mál en ég þekki það ekki nægilega vel til að fullyrða nokkuð um það hér. Hins vegar kom það fram í mjög skýru svari hæstv. iðnrh. að viðkomandi fyrirtæki virðist ekki hafa leyfi til að taka vikur af þessum svæðum á Snæfellsnesi. Ég vil vekja á því sérstaka athygli hér að námaleyfi og námavinnsla heyrir undir iðnrn. og eftirlit með því að eftir þeim reglum sé farið. Því hljótum við að gera þá kröfu til hæstv. iðnrh. að ef það er rétt að viðkomandi fyrirtæki hafi ekki námaleyfi gangi hann að minnsta kosti í að sjá til þess að ekki sé verið að vinna í námum hérlendis efni sem viðkomandi aðilar hafa ekki leyfi til að vinna. Við hljótum að gera þá kröfu að hæstv. iðnrh. stöðvi þá vinnslu nú þegar. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. iðnrh. hvort ekki sé nokkuð ljóst að hann hafi sagt að þeir hafi ekki þessi leyfi og hann muni ganga í það verk, hratt og örugglega, að stöðva þá námavinnslu þar til leyfið er fengið því vitaskuld eiga Íslenskir aðalverktakar sem önnur fyrirtæki í þessu landi að starfa eftir þeim reglum sem gilda um þessa starfsemi hverju sinni.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir hans greinargóðu svör. Það hefur komið berlega í ljós bæði af orðum ráðherra og annarra þingmanna að það er siðlaust og forkastanlegt að ríkisfyrirtæki skuli vera að undirbjóða brautryðjendastarf íslenskra fyrirtækja í einkarekstri á erfiðum erlendum mörkuðum þar sem samkeppnin er hörð. Það er forkastanlegt. Það er ótrúlegt að þingmenn skuli leyfa sér --- eins og kom fram í máli hv. þm. Kristjáns Pálssonar --- að fagna því að íslenskt ríkisfyrirtæki sé svo öflugt að það geti undirboðið brautryðjendur í einkarekstri. Þetta segir allt málið. Hæstv. iðnrh. hafði þau orð að það væri bæði stílbrot og verulega umhugsunarvert að opinber fyrirtæki væru að vinna á þessum grundvelli eins og hér er rætt. Hann sagði líka að sér væri hulin ráðgáta hversu djarflega væri teflt af hálfu fyrirtækisins Lava sem er í eigu Íslenskra aðalverktaka. Það hefur líka komið fram að þetta fyrirtæki er að skáka í skjóli --- án þess að hafa nokkurt leyfi eða nokkurn rétt er það að bjóða verð sem er yfir 10% lægra en samningsverð íslenskra aðila sem eru að berjast af veikum mætti við að vinna stöðu á þessum markaði. Þeir eru að bjóða tonnið á 67 mörk þegar samningsverð íslenskra aðila er 73,5 mörk. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. iðnrh., það var reyndar síðasta spurning mín, hvernig hann muni bregðast við þessum vinnubrögðum nú þegar? Það er allt annað að ræða um framtíðina og fyrirtæki geta breyst en GER-fyrirtækið, sem er 100% dótturfyrirtæki Íslenskra aðalverktaka, státar sig af því að vera í skjóli ríkisvaldsins og þess vegna sé mun hyggilegra og vænlegra að stunda viðskipti við það en þau íslensku fyrirtæki sem um árabil hafa verið brautryðjendur.

Herra forseti. Ég sný mér beint að því að svara þeim spurningum sem ég átti ósvarað fyrr í umræðunni. Hv. þm. Árni Johnsen spurði: Hvernig hyggst hæstv. iðnrh. bregðast við þessum vinnubrögðum? Eins og kom fram áður hefur þetta fyrirtæki ekki námaleyfi. Samkvæmt því á að vera útilokað fyrir fyrirtækið að flytja út vikur. Forsenda fyrir því að hægt sé að flytja vikurinn út og koma honum á markað er að fyrirtækið hafi námaleyfi. Fyrirtækið hefur hins vegar gert samning við landbrn. um nýtingu á þeim hlunnindum sem sú ríkisjörð sem þarna er um að ræða býður upp á. Það er allt annað en að hafa rétt til að vinna úr námunum. Námaleyfið er gefið út af iðnrn. Svarið við spurningunni er þetta: Það á ekki að vera hægt að flytja út vikur á vegum þessa fyrirtækis nema til komi námaleyfi. Nú veit ég það hins vegar að þegar Íslenskir aðalverktakar yfirtóku þetta fyrirtæki, Nesvikur á Snæfellsnesi, yfirtóku þeir um leið þau réttindi sem það fyrirtæki hafði en nú eru þau réttindi öll útrunnin, þ.e. námaleyfið, en þá tóku þeir yfir ákveðnar birgðir sem búið var að vinna. Þær birgðir, sem voru tveir farmar, hafa Íslenskir aðalverktakar sent úr landi og hafa haft rétt til þess að mínu viti vegna þess að þau réttindi voru áður keypt. En frekari vinnsla kemur ekki til greina nema fyrirtækið hafi vinnsluleyfi. Það eru tvö svæði þar sem vikurinn er aðallega unninn, þ.e. í kringum Heklu og á Snæfellsnesinu. Það er mikill munur á þessum vikri. Vikurinn á Heklusvæðinu er miklu verðmætari en vikurinn á Snæfellsnesi. Það ræðst fyrst og fremst af því að það er léttari vikur á Heklusvæðinu en á Snæfellsnesi. Þegar menn eru að bjóða mismunandi verð á markaði erlendis er það þar af leiðandi vegna þess að gæðin eru mismunandi og það er kannski það sem menn hafa ekki tekið nægilega tillit til í því undirboði sem um ræðir. En svarið er skýrt: Útflutningurinn á ekki að vera heimill fyrir þetta fyrirtæki nema þeir hafi vinnsluleyfi.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá að ræða hér málefni Áburðarverksmiðjunnar utan dagskrár. Má segja að ekki sé seinna vænna vegna þess að miðað við hvernig horfur eru núna verður Áburðarverksmiðjunni lokað. Staðreyndin er sú að það hefur verið haldið þannig á málum að flest bendir til þess að helst eigi að loka Áburðarverksmiðjunni. Samt er það þannig, herra forseti, í fyrsta lagi að gagnstætt því sem haldið hefur verið fram þá er Áburðarverksmiðjan að mörgu leyti eitt umhverfisvænsta fyrirtæki á Íslandi. Þegar koldíoxíðbúskapur hennar er skoðaður kemur það í ljós að hún er mikilvægt framlag Íslendinga til þess að minnka koldíoxíðútblástur í heiminum frá því sem ella væri og munar þar hvorki meira né minna en um 15.500 tonnum á ári að því er talið er. Sömuleiðis hafa menn talið að köfnunarefnisoxíð sem frá Áburðarverksmiðjunni kemur væri svo mikið að það væri hættulegt. Staðreyndin er sú að margir aðrir þættir í okkar umhverfi menga meira að því er varðar útblástur á köfnunarefnisoxíði heldur en Áburðarverksmiðjan. Í öðru lagi er Áburðarverksmiðjan mjög hagkvæm verksmiðja. Og kostnaður á framleitt tonn af áburði hefur lækkað um 52% hvorki meira né minna frá árinu 1985. Í þriðja lagi er Áburðarverksmiðjan hagkvæm fyrir landbúnaðinn og það skiptir ekki litlu máli. Í ljós kemur við athuganir að ef Áburðarverksmiðjunni yrði lokað þá yrði að flytja inn áburð í miklu stærri skömmtum en menn hafa til þessa talið. Hann yrði af annarri kornastærð en heppilegt er fyrir íslenskan landbúnað og auk þess telja allir sem til þekkja að þó að verðið á innfluttum áburði yrði lægra til að byrja með þá megi búast við að áburðarverð hækki þegar fram í sækti eftir að erlendir aðilar og aðrir aðilar hefðu öðlast einokun á sölu áburðar hér á landi. Í fjórða lagi er Áburðarverksmiðjan mikilvæg starfsmiðstöð vegna þess að þar starfa milli 70 og 100 manns. Og hér eru menn stundum að fjalla um frv. um stóriðju, t.d. um stækkun álversins í Straumsvík, við það starfa í kringum 60--70 manns eða heldur færri en í Áburðarverksmiðjunni. Það er kannski líka umhugsunarvert að við stækkun Grundartangaverksmiðjunnar, sem menn eru að tala um hér, mun starfstækifærum ekki fjölga að neinu marki vegna þess að stefna Elkem er sú að fækka starfsliði enn þá meira en verið hefur. Þá er mikilvægt að taka fram að Áburðarverksmiðjan er með starfslið sem hefur mikilvæga sérfræðiþekkingu, m.a. á meðferð ýmissa hættulegra efna, sérfræðiþekkingu sem færi forgörðum fyrir Íslendinga ef verksmiðjunni yrði lokað. Í fimmta lagi felst í starfrækslu Áburðarverksmiðjunnar mikið öryggi fyrir landið vegna þess að hún framleiðir efni sem við yrðum ella að flytja inn, kannski á mörgum stöðum, mörgum höfnum allt í kringum landið. Í sjötta lagi vil ég nefna í þessu sambandi að ég tel að stjórnvöld hafi verið seinfær og dáðlaus varðandi málefni Áburðarverksmiðjunnar. Ég tel að landbrn. hafi ekki beitt sér af þeim myndarskap sem það ætti að gera til að tryggja starfsemi verksmiðjunnar. Ég tel að stjórn verksmiðjunnar hafi ekki staðið sig sem skyldi, m.a. ákvað stjórn verksmiðjunnar að hætta öllum tilraunum til að koma annarri framleiðslu af stað í Áburðarverksmiðjunni meðan einkavæðingarnefnd væri að störfum. Þá er ég kominn að þessari einkavæðingarnefnd. Hún hefur orðið til stórkostlegs skaða fyrir Áburðarsverksmiðjuna og hefur verið ákaflega seinfær. Fékk málið í fyrra og það er ekki fyrr en núna fyrir nokkrum dögum eða örfáum vikum að einkavæðingarnefndin svokallaða kemst að þeirri niðurstöðu hvernig eigi að standa að sölu á Áburðarverksmiðjunni og verksmiðjan hefur nú verið auglýst til sölu með tilteknum skilmálum sem ég held að séu satt að segja afar vafasamir. Einkavæðingarnefnd er náttúrlega kapítuli út af fyrir sig. Það eru engin lög til um einkavæðingarnefnd, hún er skipuð samkvæmt ráðherrabréfi en hún hagar sér hins vegar eins og yfirráðuneyti og ræður oft, finnst mér, yfir ráðherrunum ef eitthvað er, sem er dálítið umhugsunarefni því auðvitað er landbrh. í þessu tilviki sjálfstætt stjórnvald og enginn undirmaður einkavæðingarnefndar. Herra forseti. Af þessu tilefni öllu spyr ég hæstv. landbrh. hvað hann hyggist gera til að tryggja starfsemi Áburðarverksmiðjunnar áfram. Er hann tilbúinn til að beita sér fyrir átaki allra þeirra sem eiga hlut að máli, þ.e. ríkisins, Bændasamtakanna, Reykjavíkurborgar og Landsvirkjunar, til að tryggja að þetta mikilvæga fyrirtæki geti a.m.k. starfað í fimm eða tíu ár í viðbót meðan við erum að átta okkur á hver staða áburðarframleiðslu á Íslandi er í alþjóðlegri samkeppni?

Hæstv. forseti. Það er út af fyrir sig sjálfsagt að ræða hér málefni Áburðarverksmiðjunnar. Það er fyrirtæki, þó hlutafélag sé, sem ríkið á að öllu leyti enn þá. En fullyrðingar eins og komu fram í upphafi máls hv. málshefjanda áðan um að nú hafi verið tekin ákvörðun um að loka verksmiðjunni eða eins og hann sagði ,,Áburðarverksmiðjunni verður lokað``, þá er það mál sem framtíðin ein getur skorið úr um. Um það hefur engin ákvörðun verið tekin. Það er erfitt að segja til um það á þessu stigi hvort mögulegt er að halda áfram áburðarframleiðslu og ef svo er með hvaða hætti það verður best tryggt. Mig langar aðeins, virðulegi forseti, að fara svolítið yfir söguna í þessu efni þannig að ljóst sé hver aðdragandinn hefur verið að því hvernig mál standa í dag og að breytingar hafa lengi legið í loftinu hvað varðar þessa starfsemi. Við höfum séð á undanförnum árum að mikill samdráttur hefur verið í sölunni og mikill halli hefur verið á rekstri verksmiðjunnar undanfarin þrjú ár þrátt fyrir miklar hagræðingaraðgerðir og endurskipulagningu á starfseminni sem hefur vissulega skilað miklu og þeir sem þarna hafa farið með stjórn og staðið að málum hafa gert það af miklum krafti og lagt sig fram um að tryggja starfsemina áfram. En það hefur ekki dugað til. Hallinn hefur verið allt upp í 83 millj. kr. á árinu 1995 og sér hver maður að varla verður starfseminni haldið áfram ár eftir ár miðað við þær aðstæður öðruvísi en að fjármunir komi einhvers staðar frá. Er hægt að hækka verðið á áburðinum til að borga slíkan halla eða mun það leiða til þess að farið verður að flytja inn áburð í meira mæli? Á vorþingi 1994 var fyrirtækinu breytt í hlutafélag, Áburðarverksmiðjuna hf., og ráðherra jafnframt heimilað að selja öll hlutabréfin eða hluta þeirra þannig að ekki hefur þurft að koma með það mál sérstaklega hér inn þess vegna, heimildin var fyrir hendi. Jafnframt var einkaleyfi fellt niður til framleiðslunnar af hálfu Áburðarverksmiðjunnar samkvæmt lögunum frá 1. janúar 1995. Þannig að innflutningur hefur síðan verið heimill og frjáls. Við hljótum að geta búist við að breytingar verði á ef þessi ágæta verksmiðja getur ekki staðið sig í verðlagningu og framleiðsluháttum. Það hefur verið leitað eftir samstarfsaðilum og öðrum verkefnum í sambandi við verksmiðjuna. Menn hafa vafalaust heyrt talað um hugsanlega sinkframleiðslu, hreinsun á notaðri smurolíu og fleiri kostum sem hafa komið upp. Sú umræða heldur í raun áfram þó hún fari ekki formlega fram í augnablikinu meðan söluferli er í skoðun eða vinnslu. Þó hefur hér nýlega verið stofnað félag um hugsanlega peroxíðvinnslu á Íslandi, sem ég veit að gæti orðið samstarfsaðili ef af verður, og þessi verksmiðja heldur áfram í því formi sem hún hefur starfað og gert er ráð fyrir áfram. Það er ekkert hvorki í lögunum né í söluferlinu sem segir að áburðarframleiðslu skuli hætt. Það er það sem mig langar til að undirstrika. Í útboðslýsingu varðandi sölu fyrirtækisins, er sagt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Tilgangur félagsins er m.a. rekstur áburðarverksmiðju og annarrar efnavinnslu, innflutningur, sala á innlendum og erlendum markaði, dreifing og framleiðsla á áburðarefnum og skyld starfsemi.`` Það er því alveg ljóst að engin ákvörðun hefur verið tekin um að hætta áburðarframleiðslu. Þetta söluferli hefur nú tekið fast að einu ári þannig að það hefur verið í undirbúningi, kannski má segja nokkuð lengi, en frá 4. desember þegar ráðherra fól einkavæðingarnefnd að fjalla um málið hefur þetta verið í gangi og tilboðsfrestur í verksmiðjuna er til næstu mánaðamóta eða 30. maí nk. Ég held að eðlilega hafi verið staðið að málinu að öllu leyti og ekki hafi verið óeðlilegt að ríkið út af fyrir sig hugsaði til þess að kanna möguleika á að selja hlutabréfin eða losa sig út úr rekstrinum. Þetta er rekstur sem er núna á almennum viðskiptagrundvelli. Það er erfitt og kannski útilokað fyrir ráðherra eða stjórnvöld að tryggja að hér verði áfram starfsemi af þessu tagi. En það er að minnsta kosti ekkert sem bendir til þess í þessu söluferli að framleiðslunni verði hætt. Það eru einungis markaðsaðstæður sem hljóta að segja til um og kveða upp úr um það af því hv. þm. og málshefjandi endaði sitt mál á að spyrja hver viðbrögð eða afstaða ráðherra og ráðuneytisins væru til þess. Hæstv. forseti. Tími minn er útrunninn en ég vil aðeins segja að lokum að það er rétt að verksmiðjan framleiðir áburð á vistvænan hátt. Við höfum leitað eftir því við samtök lífrænna ræktenda, alþjóðleg samtök, hvort til greina komi að verksmiðjan fái einhverja viðurkenningu sem slík. Því er hafnað af þeirra hálfu af því að þarna sé um tilbúinn áburð að ræða. En hún mun vafalaust geta gagnast okkur áfram sem framleiðandi á áburði sem er vistvænni en sá sem er framleiddur með olíu og geta stutt framleiðsluna að því leytinu til þó hún fái ekki viðurkenningu varðandi hina svokölluðu lífrænu ræktun.

Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að fullyrða að Áburðarverksmiðjan í Gufunesi geti gegnt lykilhlutverki á sviði sem gæti verið eitt stærsta sóknarfæri Íslendinga á sviði umhverfismála, verðmætasköpunar og atvinnumála. Þar á ég við framleiðslu og notkun á vetni. Svo sem kunnugt er hefur Áburðarverksmiðjan framleitt um 2.000 tonn af vetni árlega síðan 1954. Ég fullyrði að þarna er til staðar sérhæfð þekking sem þjóðarhagsmunir krefjast að verði tryggðir áfram. Ekkert annað fyrirtæki í landinu býr yfir jafnviðamikilli kunnáttu og reynslu á þessu sviði og Áburðarverksmiðjan í Gufunesi og þar skiptir reynsla starfsfólks sköpum. Ég hef átt þess kost á síðustu vikum að kynna mér hér innan lands og erlendis ýmsa möguleika varðandi vetni. Ég leyfi mér að fullyrða að vetni muni gegna lykilhlutverki sem orkugjafi 21. aldar. Fyrir tveimur vikum átti ég fund með stjórnendum leiðandi fyrirtækis á þessu sviði í Evrópu. Eftir það segi ég fullum fetum að þróunin á sviði vetnis sem vistvæns orkugjafa er örari en nokkurn mann hefði grunað. Og það sem meira er, hinir erlendu aðilar telja að Ísland hafi alla burði til að verða forustuþjóð í þeirri þróun, tala jafnvel um Kúvæt norðursins. Þess vegna, herra forseti, er svo mikilvægt fyrir okkur að varðveita þá þekkingu og reynslu sem fengist hefur við framleiðslu vetnis og tilraunir með vetnisknúna bátavél í Gufunesi. Hugsanlega kann hlutverk Áburðarverksmiðjunnar að breytast og snúast einungis um þróun og framleiðslu vetnis. Kjarninn er þó sá að þekkingunni sem býr í tæplega eitt hundrað starfsmönnum verði ekki glatað.

Hæstv. forseti. Áburðarverksmiðja ríkisins er litla barnið í áburðarfjölskyldunni í Evrópu, framleiðir 50 þúsund tonn meðan næstminnsta verksmiðjan er með 600 þúsund tonna framleiðslu. Við Íslendingar undirgengumst EES-samninginn, Evrópusambandið er að stokka Evrópu upp. Ekkert fær að standa eins og það var meðan þessi stefna stórveldanna gengur fram. Hér hafa verið opnaðar dyr. Lítill markaður þolir illa afföll. Margt sem er smátt og fagurt verður að víkja úr vegi risans eða breyta starfsemi sinni. Íslenski bóndinn styður og vill að Áburðarverksmiðjan í Gufunesi lifi. Það sýna sölutölur í ár. Þegar frelsið er gengið í garð verður það aðeins 5--8% af innfluttum áburði sem selst á þessu vori. Eitt hundrað störf eru dýrmæt. Raforkusala upp á 140 milljónir er mikilvæg. Átökin í Evrópu snúast um að kaupa upp þann litla og hætta framleiðslu. Það verður erfitt að finna kaupanda við þessar aðstæður. Áætlun um sölu er jafnvel tímaskekkja við þær aðstæður. Ég tel mikilvægt að styrkja Áburðarverksmiðjuna og hægt verði að finna henni viðbótarverkefni og í það eigi ráðamenn að ganga. Ríkisstjórn og Reykjavíkurborg eiga að taka höndum saman og leita nýrra leiða. Ég tel mikilvægt fyrir ríkisstjórnina að fá borgina í þetta samstarf með sér. Framtíðarsýnin --- áburðarframleiðsla til viðbótar vetni eða vetnisperoxíðvinnsla eins og hér hefur verið nefnd eða olíuhreinsun. Margt kemur til greina í vaxandi atvinnusköpun í okkar landi og vaxandi hagvexti í heiminum. Hæstv. forseti. Tíminn er naumur. Samstaða um ný verkefni og nýja framtíðarsýn getur tryggt hundrað störf áfram í Gufunesi og áburðarframleiðslu í landinu sem íslenskir bændur telja mjög mikilvæga.

Herra forseti. Áburðarverksmiðjan í Gufunesi hefur um langt árabil verið mjög mikilvæg burðarstoð í atvinnulífi í Reykjavík. Þess vegna er tímabært að hv. þm. Svavar Gestsson tekur framtíð hennar hér til umræðu. Það hefur verið rakið af hæstv. umhv.- og landbrh. að kaflaskil hafa orðið í rekstri verksmiðjunnar. Þegar Íslendingar urðu aðilar að EES var einkaleyfið afnumið um leið sem Áburðarverksmiðjan hafði á sölu á áburði hér innan lands. Komið hefur fram hjá formanni landbn., hv. þm. Guðna Ágústssyni, að þrátt fyrir að innflutningur á áburði sé nú frjáls virðist sem íslenskir bændur vilji frekar kaupa áburð sem er örlítið dýrari en hann er hins vegar vistvænn og er innlend framleiðsla. Í þessu felst e.t.v. kjarni málsins. Framtíð þessarar verksmiðju sem áburðarframleiðanda hlýtur að standa og falla með þeim stuðningi sem hún hlýtur af hálfu íslensks landbúnaðar. Ég verð hins vegar að segja að ég held að framtíð hennar sem áburðarframleiðanda sé nú mjög í tvísýnu. Eins og íslenskur landbúnaður er nú staddur þá hljóti að vera erfitt að gera þá kröfu til hans að hann kaupi innlent ef hann á kost á útlendu jafngóðu efni á talsvert lægra verði. Þess vegna held ég að það sé líka rétt sem hv. þm. Guðni Ágústsson sagði að nauðsynlegt er að Reykjavíkurborg og ríkisvaldið reyni að hlutast til um að treysta stoðir verksmiðjunnar til framtíðar. Meiri hlutinn sem ræður í Reykjavík, Reykjavíkurlistinn, hefur einmitt gert það. Kannanir eru í gangi á því hvernig hægt er að nýta þá miklu fjárfestingu sem þar er fyrir. Menn hafa t.d. verið að kanna möguleikana á að reisa þar peroxíðverksmiðju sem er tiltölulega mengunarlítil. Það hafa verið aðrar mun óheillavænlegri hugmyndir upp eins og búa þarna til olíuhreinsun eða sinkverksmiðju en ég tek ekki undir þær. Eins og hv. þm. Hjálmar Árnason sagði er þarna mikil þekking til staðar á sviði vetnisframleiðslu. Ég minni á það frábæra verkefni sem Bragi Árnason prófessor hefur rekið þarna árum saman, minni á þær ályktunartillögur sem hér hafa verið samþykktar og bornar fram af Kvennalistanum á síðustu kjörtímabilum sem einmitt varða þetta. Ég held að það sem hér kom fram sé e.t.v. lykillinn að framtíð þessarar verksmiðju, en enn þá eru þau mál í deiglu og ljóst að mikið þróunarstarf er óunnið. Ég tek undir með hv. þm. Guðna Ágústssyni að ríkisvaldið og Reykjavíkurborg leggi saman fé til að reyna að þróa verkefni af því tagi til að halda þessum störfum á lífi.

Herra forseti. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm. Guðna Ágústssyni að sú staða sem Áburðarverksmiðjan er komin í er vissulega vegna samninga sem við, alþingismenn þjóðarinnar, höfum gert og berum ábyrgð á. Það má segja að erlendir aðilar eigi sóknarfæri á íslenskan áburðarmarkað til að auka sína möguleika. Ég held aftur á móti að sóknarfæri Áburðarverksmiðjunnar hljóti að liggja í því, eins og kom fram hjá Hjálmari Árnasyni, að sú tækniþekking sem þar er til staðar verði nýtt á víðari grundvelli en gert er í dag. Ég held að að mörgu leyti sé það af hinu góða að hæstv. landbrh. hefur auglýst verksmiðjuna til sölu þannig að það komi fram hvort til séu aðilar í landinu sem treysta sér til að fara í aðgerðir til eflingar starfseminni í Gufunesi. Ég veit að mjög æskilegt er að Íslendingar ættu olíuhreinsunarstöð. Hins vegar sýnist mér að nokkrir annmarkar séu á því að staðsetja hana í Gufunesi og teldi miklu æskilegra að slík starfsemi færi fram annars staðar og hún yrði þá viðbót við íslenskan iðnað. En það þarf ekki annað en að keyra eftir Miklubrautinni í blankandi logni að vetrarlagi til að átta sig á að það er ekki neinn kjarnorkuúrgangur sem er að fara með Íslendinga eða nein mengun frá álverksmiðju heldur er mengunin frá bílunum komin á það stig að hún er heilsu manna hættuleg á vissum svæðum í borginni. Þannig er staðan. Það er beinlínis heilsuspillandi að búa í sumum íbúðum við Miklubrautina. Það hlýtur að vera mjög stórt mál fyrir stjórnendur Reykjavíkur og stjórnendur landsins að reyna að þróa æskilegri orkugjafa en í dag eru notaðir á almenningsvagna og í framtíðinni á alla umferð í borginni og annars staðar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þær ágætu undirtektir sem mál mitt hefur fengið hjá þingmönnum. Ég þakka hv. þm. Hjálmari Árnasyni fyrir ágæta ræðu sem hann flutti um þá sérfræðiþekkingu sem þarna er um að ræða sem skiptir mjög miklu máli að verja því að ef verksmiðjunni verður lokað, sem hætta er á annars, hverfur sú sérfræðiþekking í Áburðarverksmiðjunni sem í raun er framtíðartilvísun. Og það er alveg rétt hjá hv. þm. að vetnissjónarhornið skiptir mjög miklu máli. Ég vil líka þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni, sem er formaður landbn. eins og alþjóð veit, fyrir undirtektir hans undir málflutning minn í þessu máli. Mér finnst það sem hann og fleiri sögðu benda til þess að í rauninni geti verið réttlætanlegt að beita stjórnvaldsaðgerðum um 5--10 ára skeið til að halda verksmiðjunni gangandi jafnvel þó að það kunni að virðast tæpt út frá þrengstu markaðssjónarmiðum séð. Það er það í raun og veru sem ég er að hvetja til, þ.e. að ríkið, borgin, Landsvirkjun og aðrir aðilar komi sér jafnvel saman um að grípa til sérstakra aðgerða til að tryggja að verksmiðjan geti verið til sem áburðarverksmiðja, sem vetnisframleiðandi og undirbúningsaðili að stórátaki í vetnisframleiðslu og jafnframt sem vinnustaður þar sem væru líka hjálpargreinar, eins og peroxíðframleiðsla, sem reyndar Reykjavíkurborg hefur haft forustu um. Reyndar hefur atvinnumálanefnd Reykjavíkur nú þegar beitt sér fyrir að stofnað hefur verið undirbúningsfélag til að hefja peroxíðvinnslu í Áburðarverksmiðjunni. Allt lítur þetta þannig út að mér sýnist að hægt verði að ljúka umræðunni, a.m.k. af minni hálfu, með því að þakka fyrir og hvetja hæstv. landbrh. til að halda þétt utan um þessi mál. Í þessari stofnun hefur hann stuðning til að loka ekki Áburðarverksmiðjunni.

Hæstv. forseti. Ég vil líka taka undir með málshefjanda og þakka fyrir þær umræður sem hafa farið fram um stöðu verksmiðjunnar. Reyndar lít ég svo á að þau sjónarmið hafi einnig komið fram að menn viðurkenna í hvaða stöðu verksmiðjan er með hugsanlega áframhaldandi rekstur. Ég vil auðvitað taka undir það sem kom fram í upphaflegu máli hv. málshefjanda að verksmiðjan er mikilvæg fyrir íslenskan landbúnað. Hún er það vegna þess að hún hefur getað svarað markaðsóskum eða óskum um framleiðslu öðruvísi og betur en ég geri ráð fyrir að innfluttur áburður og aðrar áburðarverksmiðjur erlendis geti gert. Þess vegna veit ég um áhuga bændastéttarinnar. Ég hef rætt við fulltrúa þeirra um möguleika í sambandi við þá aðkomu að gerast eignaraðilar á einhvern hátt að þessu fyrirtæki þó í litlum mæli sé til þess að sýna a.m.k. viðhorf sitt og styðja eða styrkja reksturinn með því móti. Það væri vissulega ánægjuefni og ég hef reyndar rætt við aðra aðila sem gætu einnig verið hugsanlegir samstarfsaðilar. Og ég beitti mér fyrir því að verksmiðjan er auglýst með þeim hætti að hægt er að kaupa í henni hlutabréf allt að helmingi eða þá hlutabréfin öll. Það er því hægt að gerast samstarfsaðili með ríkinu að verksmiðjunni ef það þykir fýsilegur kostur til að treysta starfsemina. Ég get að sjálfsögðu ekki annað en fagnað því. Mig langar einnig að nefna út af því að gagnrýni kom á það að verksmiðjan skyldi yfirleitt auglýst til sölu og það væri ekki tímabært eða réttur tími til þess. Ég veit svo sem ekki hvenær rétti tíminn er til þess, hvenær slíkt hefði verið tímabært. Ég minni á það að stjórn Áburðarverksmiðjunnar hefur ályktað mjög ákveðið í þá veru að nauðsynlegt sé að eyða óvissu og fagnaði þeirri ákvörðun ráðherra, eins og segir í ályktun frá þeim, ,,að hefja formlega sölu á hlutabréfunum og eyða óvissu sem ríkt hefur um framtíðina og að öðru jöfnu beri að kappkosta að selja verksmiðjuna til áframhaldandi áburðarframleiðslu í heild eða að hluta til að tryggja þau störf sem þar eru.`` Ég held því að það hafi verið og sé eðlilegt að kanna möguleikana á hvort aðrir aðilar vilja sýna verksmiðjunni þá trú og það traust að taka þátt í að reka hana áfram og þá skal ekkert standa á mér hvort heldur sem landbrh. eða umhvrh. að reyna að eiga aðild að því. Þarna er vissulega mikilvæg þekking innan dyra sem ætti að geta nýst til annarra verkefna ef svo fer að hún tapar markaði sem áburðarframleiðandi og söluaðili að áburði. Ég verð því miður að segja það við hv. þm., vin minn, Guðna Agústsson, að það eru kannski einmitt bændur á Suðurlandi sem hafa verið, ef einhverjir eru, hvað ótryggastir kaupendur. Þeir koma þaðan því að þar er sá eini söluaðili sem ég veit til þess að sé að selja áburð frá erlendum verksmiðjum. Það hafa mér vitanlega ekki aðrir tekið þátt í því.

Herra forseti. Ég vildi aðeins leggja orð í belg áður en málið yrði afgreitt endanlega frá þinginu. Ég lýsti viðhorfum mínum að nokkru leyti við 1. umr. málsins og er óþarfi að endurtaka það í smáatriðum. Ég vildi gjarnan koma á framfæri vangaveltum um nokkur atriði og spurningum til hæstv. ráðherra þar að lútandi sem ég tel nauðsynlegt að vekja athygli á og enn betra ef unnt væri að fá frekari svör við á þessu stigi. Ég vil þó fyrst segja að ég tel það mjög til framfara í málinu að setja heildstæða löggjöf um þennan málaflokk og er því fyllilega samþykkur að sú leið hafi verið farin að endurskoða þessi lög í heild sinni. Margt í þessum lagabálki sem liggur fyrir eftir 2. umr. er býsna gott og ekki ástæða til að gera athugasemdir við það. Þvert á móti er ýmislegt sem til framfara horfir frá því sem verið hefur á undanförnum árum. Ég vil þó halda til haga því sjónarmiði mínu að ég tel að sá aðili sem eigi að lýsa yfir hættuástandi sé heimaaðili. Það er viðhorf mitt að almannavarnanefnd staðarins á hverjum stað eigi að hafa þetta verkefni og bera þá ábyrgð sem því fylgir. Mér er hins vegar ljóst að það eru ekki allir á þeirri skoðun og annað hefur orðið ofan á á fyrri stigum þessa máls og er haldið í lítt breyttu formi í frv. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um það. Ég bara árétta viðhorf mín og hef fært fyrir þeim rök og vísa þar til ræðu minnar við 1. umr. málsins. Þó tel ég að frá því fyrirkomulagi að hafa hættuástandsvaldið hjá Veðurstofunni nokkra bót mála að færa hlutann af ákvörðunarvaldinu heim í hérað til lögreglustjóra í samráði við almannavarnanefnd. Ég hefði þó kosið að hafa það á hinn veginn, að það vald sem þarna er fært heim í hérað verði á höndum almannavarnanefndar í samráði við lögreglustjóra. Ég hefði kosið að það stæðist af því sem þarna er lagt til. Önnur atriði sem ég tel rétt að gera að umræðuefni að þessu sinni eru í fyrsta lagi ákvæði í 10. gr. sem komu inn við 2. umr. málsins. Þar bættist inn í 10. gr. frv. svohljóðandi ákvæði, með leyfi forseta: ,,Eftir að viðurkennd varnarvirki hafa verið reist er heimilt að meta af bærum aðilum hvort til greina komi að þétta byggð á viðkomandi svæðum og þá með hvaða skilyrðum.`` Þessari tillögu fylgdi svohljóðandi greinargerð í nál. umhvn., með leyfi forseta: ,,Telur nefndin eðlilegt að ekki verði ráðist í þéttingu byggðar nema aðstæður séu metnar áður og er eðlilegast að slíkt mat sé í höndum viðkomandi sveitarstjórnar og ráðherra sem leita skal álits Veðurstofu Íslands og Skipulags ríkisins áður en ákvörðun er tekin.`` Þetta vekur upp ákveðnar spurningar vegna þess að þessi viðbót við 10. gr. og rökstuðningurinn á bak við hana byggir á því að menn efist um að varnarvirki sem hafa verið reist séu fullnægjandi vörn. Því sé rétt, áður en ákveðið er að leyfa fleirum að búa á varnarsvæðinu, ef svo má að orði komast, að athuga málið sérstaklega. Það getur ekki nein önnur skýring verið en að menn telji að það sé mögulegt að hætta sé samfara því að leyfa fólki að setjast að á varnarsvæði tiltekins varnarvirkis. Ég spyr þá, ef yfirvöld hafa efasemdir í sínum huga um varnarvirki, hvort þær efasemdir hljóti þá ekki að snúa líka að þeim sem fyrir eru? Er þá ekki verið að segja: Það er okkar mat að þó að varnarvirki sé gagnlegt þá sé eftir sem áður hætta af völdum ofanflóða? Verðum við þá ekki að endurskoða allt þetta mál í ljósi þess að menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að vörnin sé ekki sú sem skyldi. Ef menn tryðu því að vörnin væri fullnægjandi þá þyrfti engar efasemdir að hafa uppi um hvort fleirum mætti búa stað í skjóli varnarvirkisins. Þannig að þessi viðbót umhvrn., sem ég trúi að sé gerð eftir bestu vitund og að yfirlögðu ráði, vekur mig til umhugsunar um gildi varnarvirkjanna. Ég sé málið alveg í nýju ljósi því ég hef trú á því að þau varnarvirki sem menn hafa reist séu það öflug að ekki sé hættulegra að búa í skjóli þeirra en annars staðar í viðkomandi plássi. Á þessu vildi ég vekja athygli, virðulegur forseti. Ég veit svo sem ekki hvort hæstv. umhvrh. getur nokkuð tjáð sig um þetta efnisatriði því þetta kemur fram í meðförum þingnefndar en því miður sé ég engan úr umhvn. hér í þingsölum og því miður ekki formann umhvn. en það væri fengur að ef hann gæti verið hér viðstaddur. Þá vil ég í fjórða lagi vekja athygli á 14. gr. frv., sem kveður á um hvað greiða skuli fyrir fasteignir sem er ákveðið að kaupa vegna þess að það er talinn betri kostur að kaupa eignina upp heldur en að reisa varnarvirki. Í 14. gr. frv. eins og það er núna eru ákvæði núgildandi 7. gr. laga, þó með einni veigamikilli breytingu. Þau ákvæði sem áfram eru frá núgildandi lögum til frv. eru þau að almenna reglan er að miða skuli við að hámarki staðgreiðslumarkaðsverð sambærilegra húseigna í sveitarfélagi utan hættusvæða þegar ákveðið er hversu hátt verð skuli greiða fyrir fasteign en þó sé heimilt að miða greiðslur við framreiknað kaupverð húseignar ef það hefur verið væntanlega í takt við gildandi markaðsverð. Síðan er áfram gert ráð fyrir því að ofanflóðasjóður greiði ekki fyrir kaup á húseign sem unnt er að flytja nema heildarkostnaður við flutninginn sé hærri en viðmiðunarverð eins og að framan er greint. Hins vegar er eitt ákvæði fellt úr 7. gr. núgildandi laga. Um það segir í greinargerð með frv. sem við erum að ræða hér, með leyfi forseta: ,,Taki ofanflóðasjóður þátt í hluta af kostnaði við kaup á eignum eða flutning á þeim leiðir af 14. gr. frumvarpsins að miða skal að hámarki við staðgreiðslumarkaðsverð eða framreiknað kaupverð húseignar ásamt kostnaði eiganda af endurbótum á henni. Með frumvarpinu er með öðrum orðum gerð tillaga um að heimild til að miða greiðslur úr ofanflóðasjóði við brunabótamat eða endurstofnverð, sem er að finna í 5. mgr. 7. gr. og ákvæðum til bráðabirgða í núgildandi lögum, verði felld á brott úr lögum.`` Þetta þýðir að engin ákvæði eru í frv. um hvernig eigi að bregðast við ef svo ber undir að íbúðareigandi býr við þau skilyrði að ákveðið er að verja ekki húsið, reisa ekki varnarvirki, heldur bjóða honum upp á að kaupa af honum húsið. Honum stendur til boða markaðsverð sambærilegrar eignar. Ef slíkar eignir eru ekki til í byggðarlaginu, hvað gera menn þá? Mörg byggðarlögin sem búa við snjóflóðahættu eru smá. Þau eru fámenn og ekki endilega margar fasteignir á lausu sem þegar eru byggðar. Það getur hæglega komið upp sú staða að íbúðareigandi standi frammi fyrir því að það verð sem honum stendur til boða fyrir fasteign sína er miklu lægra en hann þarf að reiða fram til að koma sér fyrir í sama byggðarlagi af því að ekki er til reiðu eða til sölu nein sambærileg húseign utan hættusvæðis. Hann þarf þá að ráðast í að byggja húsnæðið og eðlilega þurfa menn hærra verð til að standa undir byggingarkostnaði heldur en til að kaupa notað húsnæði á markaðsverði. Mér sýnist að með þessari breytingu sé girt fyrir þann möguleika sem er í núgildandi lögum að íbúðareigandi geti byggt á nýjan leik í sama sveitarfélagi eða öðru. Honum er því nauðugur einn kostur ef hann getur ekki keypt neina íbúð í viðkomandi byggðarlagi að flytjast búferlum í annað byggðarlag. Eða hann velji hinn kostinn að selja ekki fasteign sína og búa við þessi skilyrði sem ég held að verði líka að teljast slæmur kostur. En það gæti komið upp ef viðkomandi íbúaðareigandi vill ekki flytja úr byggðarlaginu að hann standi frammi fyrir því að búa þá bara áfram við óbreytt skilyrði að engar varnir eru settar upp til þess að draga úr hættu hvað hús hans varðar. Þarna sýnist mér vera nokkur afturför í lagasmíðinni og ég vildi vekja athygli á því, virðulegi forseti. Að lokum vil ég vekja athygli á því að þó að þetta frv. verði afgreitt og þótt í því séu mörg ágæt ákvæði þá vantar töluvert upp á að það sé fullnægjandi að minnsta kosti að mínu mati. Þannig er dæmi um að snjóflóð hafi nú þegar á liðnum vetri fallið á hús. Þá þurfa bæjaryfirvöld eðlilega að fara að huga að því hvað sé til bragðs að taka. Á að reisa varnir eða á að hefja uppkaup á húsum? Áður en hægt er að taka ákvörðun um það þarf að ráðast í vandaðar og viðamiklar athuganir sem taka sinn tíma og eru ekki á færi nema sérfræðinga. Ég hygg að ég megi segja að það séu sérfræðingar Veðurstofu Íslands sem annist þær. Þegar niðurstöður úr þeim athugunum liggja fyrir munu sveitarstjórn ásamt ofanflóðasjóði taka ákvörðun um aðgerðir á grundvelli þeirra. Því er nauðsynlegt þegar sú staða er að þegar hefur fallið flóð --- það er ekki bara að menn geti átt von á því heldur að það hefur þegar fallið flóð --- þá er nauðsynlegt að hraða framgangi málsins sem mest. En í því dæmi sem ég er með í huga eru svörin þannig að þeir, sem búa í þessum húsum og vilja eðlilega fá svör við því hvað gera eigi til þess að draga úr líkum á því að leikurinn endurtaki sig, fá þau svör að þeir geti vænst þess að það liggi fyrir árið 2001 hvað til bragðs skuli taka. Fram að þeim tíma frá vetrarmánuðum snemma árs 1997 til ársins 2001 verða menn einfaldlega að bíða og búa í sínum húsum því þess er ekki að vænta að þau séu söluvara eftir þessa atburði. Þetta finnst mér virðulegur forseti, algjörlega óásættanlegt og Alþingi ásamt ríkisstjórninni verður að gera betur í þessum efnum. Það er ekki hægt að bjóða fólki upp á það sem þegar hefur lent í því að snjóflóð hefur fallið á hús þess að það þurfi að bíða í að minnsta kosti fjögur ár og ef til vill eitthvað lengur ef framkvæmdir taka einhvern tíma þaðan í frá. Ég vildi því hvetja hæstv. umhvrh. til að grípa inn í þessa atburðarás þannig að svör fáist miklu fyrr en þarna stefnir í, bæði svör um aðgerðir og framkvæmdir á þeim og vildi því einnig beina þeirri fyrirspurn til umhvrh. hvort hann hafi á sínu borði áætlanir um að breyta þessu þannig að þessi tími verði ekki svona langur. Þetta getur endirtekið sig síðar. Það gæti á næsta vetri fallið flóð á einhverjum stað og þá fengju íbúar í þeim húsum þau svör að því miður væru ekki fjárráð eða mannskapur til að gera nauðsynlegar athuganir og síðan í framhaldi af því framkvæmdir fyrr en árið 2002 eða 2003. Ég held að það verði annaðhvort að bæta við fjármagni í þennan málaflokk þannig að ofanflóðasjóður og ríkisvaldið geti hraðað greiðslu á sínum hluta í þessum málum, ellegar að taka upp þá reglu að þar sem flóð hafa þegar fallið á hús verði forgangur á framkvæmdum. Ég held að menn hljóti að vera sammála um að það sé mjög erfitt að ætla fólki að búa í nokkur ár við það ástand sem um er að ræða í því tilviki sem ég er með í huga. Fleira var það ekki, herra forseti, sem ég ætlaði að koma á framfæri í þessari umræðu. En ég vænti þess að hæstv. umhvrh. taki þetta til athugunar.

Hæstv. forseti. Ég vil nú fyrst segja í sambandi við þetta mál sem er til umræðu að ég held að hér sé verið að vinna að mjög mikilvægri löggjöf og að koma þessu í heildstæðan búning, endurskoðað, og búið að leggja mikla vinnu í að koma þessu til 3. umr., bæði af hálfu starfsmanna ráðuneyta, ráðherra og svo síðast en ekki síst af hálfu þings og hv. umhvn. Það er út af fyrir sig leitt eða óþægilegt að hér skuli ekki vera fulltrúi umhvn. til að taka þátt í þessari umræðu fyrst enn þá er einhverjum spurningum ósvarað að áliti hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar, því nefndin hefur auðvitað fjallað um málið að undanförnu og ráðherra kannski ekki fylgst með því nákvæmlega hvaða breytingar hafa verið gerðar og hvað hefur þá legið til grundvallar þeim breytingum eða hvern rökstuðning nefndin hefur haft fyrir sér við þær breytingar --- þá játningu verð ég nú að gera. Ég vil minna á það sem er þó aukaatriði í málinu að það var þar að auki hæstv. forsrh. sem flutti málið en ekki umhvrh. af því að málið heyrir undir fleiri ráðuneyti og var þess eðlis, en það er auðvitað umhvrn. sem fjallar um þetta að mestu leyti og undir það ráðuneyti heyrir ofanflóðasjóðurinn og framkvæmd málanna þannig að það lendir auðvitað á borði umhvrh. að fylgja málum eftir. Ég verð því að segja það við hv. þingmann og þingheim að ég er e.t.v. ekki undir það búinn að svara hér ítarlega þeim spurningum eða ábendingum sem hv. þingmaður setur hér fram heldur lýsa sjónarmiði eða viðhorfi og hefði auðvitað þurft að vera komið fram, kannski komu þær athugasemdir eða ábendingar sem hv. þingmaður dregur hér upp fram hjá honum við 2. umr., en það er auðvitað að öðru leyti dálítið seint fram komið þar sem ekki er líklegt að þingið geri breytingar á málinu að þessu sinni. En varnaðarorðin geta auðvitað verið til skoðunar í ráðuneyti og þá til leiðréttingar síðar þegar og ef menn telja nauðsynlegt að bregðast við eða ef reynsla sker úr um að slíkt sé nauðsynlegt. Þetta vildi ég segja í upphafi við hv. þingmann. Varðandi hugleiðingar hans um varnarvirki og að það hafi verið viðhorf hans og væntanlegra allra að í varnarvirkjunum fælist fullkomin vörn, þá er þó auðvitað ástæða til að velta fyrir sér hvað fullkomin vörn er. Hvenær getum við byggt slík mannvirki að við getum verið viss um að náttúruhamfarir á Íslandi geti ekki haft þar einhver áhrif? Ég segi eins og hv. þingmaður að ég hef auðvitað treyst því og við hljótum að byggja þessi miklu mannvirki, hvort heldur það eru stoðgarðar eða upptökumannvirki, girðingar eða hvað annað, með það að leiðarljósi að þau veiti þá fullkomnustu vörn sem við getum reiknað með og reiknað út á því stigi. En við vitum að flóð falla á stöðum þar sem þeirra var ekki vænst, þar sem menn höfðu ekki gert ráð fyrir. Slíkt hefur komið upp, hefur orðið meira og stærra í sniðum en menn hafa átt von á og e.t.v. getum við átt von á slíkum náttúruhamförum að við þær ráði enginn. Við stöndum því að einhverju leyti alltaf frammi fyrir slíkri óvissu þó svo að ég ítreki það sjónarmið mitt eða viðhorf að hugsunin við að taka ákvörðun um að reisa varnarvirki í staðinn fyrir að kaupa upp eignir og flytja íbúðarbyggð burtu eða byggðina alla, hlýtur að vera sú að þar sé verið að veita þá vörn sem nægileg er til þess að tryggja byggðina, að menn geti lifað þar við ekki meiri áhættu heldur en menn gera almennt í daglegu lífi við eðlilegar náttúrulegar aðstæður. Auðvitað erum við alltaf að taka einhverja áhættu á ýmsan hátt þó að það varði ekki endilega snjóflóð eða slíkar náttúruhamfarir, það geta verið aðrar náttúruhamfarir og ýmislegt annað í daglegum athöfnum fólks. Á þessu stigi á ég því ekki annað svar handa hv. þingmanni en þessar almennu hugleiðingar mínar og þann skilning sem ég hef á málinu sem mér heyrist að falli nákvæmlega að skilningi hv. þingmanns á hlutverki varnarvirkjanna og markmiðinu með því að reisa þau, þó að alltaf sé erfitt að vera algjörlega 100% viss eða fullkomlega sannfærður um að varnarvirkin séu svo fullkomin að þau geti ekki á einhverju stigi eða einhverjum tíma brugðist eða veitt falska vörn, þó að vonandi komi aldrei til þess. Hv. þm. velti síðan aðeins fyrir sér breytingum sem hafa verið gerðar á 14. gr. frv. um þær aðstæður sem kunna að skapast ef ekki er hægt að fá nýtt húsnæði á markaðsverði eða ef slík viðmiðun liggur ekki fyrir. Ég held að þetta hljóti að vera hið almenna viðhorf, þó að ég geti kannski ekki svarað fyrir breytingar sem kunna að hafa verið gerðar af hálfu umhvn. á málinu, að við erum auðvitað að reyna að bæta húsnæði og gefa fólki kost á því að kaupa eða byggja húsnæði aftur með tilliti til þess verðmætis sem er í húsnæði á staðnum. Ég held, og leyfi mér að fullyrða, að það sé ekki raunverulega gert ráð fyrir því, svo ég taki einhver dæmi, að einstaklingur sem verður fyrir áfalli með sitt hús í byggð, hvort sem það er vestur á fjörðum, fyrir norðan eða austan, geti gert kröfu til þess eða átt kröfu til þess að hann fái greitt að fullu húsnæði sem hann þyrfti að kaupa kannski hér á höfuðborgarsvæðinu eða á einhverju allt öðru markaðssvæði. Ég hygg að það sé ekki það sem hv. þm. var að velta fyrir sér heldur það hvernig yfirleitt er brugðist við ef ókleift er fyrir einstaklinginn að byggja eða kaupa sér húsnæði á sama svæði eða sama stað. Ég hef álitið að menn væru sammála um það viðhorf sem kemur fram í frv. eins og það er núna og lögunum eins og þau verða að það væri reynt að taka mið af aðstæðum sem eru á viðkomandi svæði en ekki einhverjum allt öðrum aðstæðum annars staðar. Kannski hef ég ekki skilið hv. þm. fullkomlega rétt en þetta er það viðhorf sem ég held að hljóti að liggja þarna að baki. Varðandi síðan þá atburði sem geta og eru því miður að gerast áfram og við vitum af bara á þessum nýliðna vetri, sem ég vona að maður geti leyft sér að segja að sé liðinn eða að líða þó að enn séu nokkuð hörð veður á Norðurlandi og kannski Vestfjörðum líka þó ég hafi ekki frétt af því í dag en það er æðivetrarlegt á landinu enn þá, en við höfum orðið fyrir áföllum á þessum vetri sem var ekki vænst og komu mönnum enn á óvart. Það er alltaf eitthvað að gerast sem kemur á óvart í þessu sambandi. Við höfum kannski sofið á verðinum á undanförnum árum hvað það varðar að treysta varnaraðgerðirnar og tryggja það betur að fólk búi ekki við hættu, eða a.m.k. þá lágmarksáhættu sem hægt er að hugsa sér, en við höfum ekki enn byggt varnargarða eða varnarvirki á þeim stöðum sem eru í mestri hættu og erum aðeins að hefja það mikla starf. Á seinustu mánuðum og missirum hefur verið unnið mikið undirbúningsstarf í þessu efni og eins og hv. þingmaður veit og þingheimur þá höfum við fyrir okkur skýrslu um úttekt á þessum hættusvæðum og hugsanlegar varnaraðgerðir. Þar er um að ræða gríðarlega háar tölur til þess að ráða bót á, reyndar með miklum óvissumörkum, kannski á bilinu 7--14 milljarðar kr. sem þarf að leggja í það að byggja varnarvirki á þeim stöðum þar sem hætta er talin mest. Og það hlýtur að taka tíma, það gerum við ekki á einu ári eða tveimur. Við höfum nú þegar sett upp áætlun, forgangsröð í þessu efni. Sú forgangsröð hefur verið kynnt viðkomandi sveitarstjórnum og var að hluta til unnin í samráði við þær. Það ég best veit er bærileg sátt um hana. Sjálfsagt mundu allir vilja fá varnarvirkin byggð hraðar og á sínum stað, að staður viðkomandi einstaklings eða sveitarstjórnar sitji fyrir öðrum. En hér hafa menn tekið mjög málefnalega á og unnið með ráðuneytinu og Veðurstofunni við að koma þessari áætlun í gang. Þeim hugmyndum sem nú liggja fyrir hefur verið vel tekið og í eins góðri sátt og mögulegt er. En það þýðir auðvitað það að einhverjir bíða, einhverjir sitja á hakanum eða verða að bíða. Við höfum reynt að stilla þessu upp þannig að það sé ekki eitt byggðarlag tekið fyrir fyrst og önnur látin bíða heldur séu valin þau varnarvirki sem nauðsynlegust eru talin og þeir staðir sem taldir eru hættumestir og þeir látnir sitja fyrir og aðrir þá bíða. Í augnablikinu, af því hv. þm. spurði um það, eru ekki aðrar hugmyndir á borði ráðherra eða ráðuneytis, en sú áætlanagerð sem hefur verið í gangi og sú vinna sem þar liggur fyrir og ég mun auðvitað reyna að fylgja eftir. En ég vil líka minna á hitt að ef eitthvað nýtt kemur upp, og ég tala nú ekki um áföll, það er auðvitað erfitt að þurfa að segja það því þá er maður náttúrlega að viðurkenna að við höfum ekki náð að beita forvarnaaðgerðum heldur þurft að bregðast við eftir á, en þegar orðið hafa áföll þá hafa stjórnvöld alla jafnan reynt að bregðast við eins skjótt og mögulegt er og gera það besta úr hlutunum sem hægt er, jafnvel þótt það hafi kostað að grípa hafi þurft til fjármögnunaraðgerða eða fjárhagsaðgerða sem ekki voru ákveðin eða skipulögð fyrir fram í fjárlögum eða með viðlagasjóðum eða öryggissjóðum eins og þó er nú verið að reyna að byggja upp. Við erum að byggja upp þennan ofanflóðasjóð með töluvert miklum fjármunum og það er auðvitað vitað mál að það verður að taka umtalsverðar upphæðir að láni til þess að geta unnið þessa framkvæmdaáætlun sem nú liggur fyrir um þær varnaraðgerðir sem áætlað hefur verið að reisa á næstu 10 árum eða svo upp á 7--10 milljarða kr. Þannig að það verður að líta til þess frammi fyrir hverju við stöndum en ég segi aftur að ef nýjar upplýsingar koma eða eitthvað kemur upp á sem breytir þeirri áætlun þá verður reynt að bregðast við því. Hæstv. forseti. Ég veit að ég hef ekki svarað ítarlega öllum fyrirspurnum hv. þingmanns. En eins og ég sagði í upphafi hef ég reynt að velta vöngum yfir því sem hann var hér að spyrja um eða tala um og ég segi að lokum að ég geri ráð fyrir að það sé þá eitthvað sem héðan af verði að fara inn í ráðuneytið til frekari skoðunar og þá til leiðréttingar síðar því ég á ekki von á því að gerðar verði frekari eða ítarlegri breytingar á þessu frv. en auðvitað er enn þá tími til þess að leggja fram brtt. við það ef hv. þingmaður eða aðrir hafa hug á því að knýja fram breytingar eða leita eftir breytingum með þeim hætti og skoða það. En það ég best veit er nefndarstarfi lokið.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. fyrir svör hans í ræðunni sem hann var að flytja. En ég vil segja að það eru tvö atriði sem mér finnst að þurfi að gaumgæfa betur. Fyrra atriðið er sú viðbót sem kom frá hv. umhvn. og ég rakti áðan á hverju hlyti að byggjast og fæli í sér efasemdir um ágæti eða áreiðanleika varnarvirkja. Hitt atriðið eru breytingar sem eru gerðar á núgildandi lögum þar sem fellt er brott eitt ákvæði þeirra, það ákvæði sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Eigi húseigandi ekki kost á sambærilegri húseign í sveitarfélaginu til kaups og byggi hann nýja húseign í sveitarfélaginu til íbúðar fyrir sig og fjölskyldu sína er heimilt að miða greiðslu úr sjóðnum við brunabótamat vátryggingafélags sem í gildi var á þeim tíma þegar ofanflóð féll. Sé ákveðið að inna greiðslu af hendi vegna yfirvofandi hættu, án þess að flóð hafi fallið, er við sömu aðstæður heimilt að miða hana við brunabótamat vátryggingafélags sem í gildi var við síðustu áramót. Sé brunabótamat hærra en endurstofnverð húseignar, að frádregnum afskriftum vegna aldurs og byggingarefnis eignarinnar, skal greiðsla miðast við endurstofnverð sem þannig er reiknað.`` Þessi málsgrein í gildandi lögum er felld brott og það er gert í frv. Þannig að það er gert á vettvangi ríkisstjórnarinnar að taka þessa ákvörðun að breyta lögunum að þessu leyti. Í frv. kemur ekki fram rökstuðningur fyrir því hvers vegna þetta er gert og ég hef ekki fundið hann. Mér finnst nauðsynlegt að vekja athygli á þessari breytingu og fá fram skýringar frá hv. ríkisstjórn hvers vegna þetta er lagt til, hvort svo sé að þau dæmi sem þessi málsgrein á að ná yfir verði leyst með öðrum hætti eða hvort einhver önnur úrræði komi í staðinn fyrir þessa málsgrein. Það má vel vera en ég hef ekki séð þau og mér finnst nauðsynlegt að fá fram skýr svör frá ríkisstjórninni um þetta efni áður en umræðu um þetta mál lýkur. Mér finnst það, virðulegi forseti. Mér finnst að þegar verið er að leggja til breytingu sem að þessu leyti skerðir hagsmuni íbúðareigenda undir vissum kringumstæðum, þá þurfi að liggja skýrt fyrir hvers vegna sú tillaga er gerð og hvaða önnur úrræði koma í staðinn þannig að menn séu ekki verr settir eftir lagabreytinguna en fyrir hana af því að ég ætla ekki að halda því fram né ætla ríkisstjórninni það að þessi tillaga sé gerð í því skyni að rýra stöðu tiltekinna íbúðareigenda. Þess vegna kannski öðru fremur er nauðsynlegt að fá fram skýr svör um þetta atriði. Í þriðja lagi tel ég líka nauðsynlegt að fá frá ríkisstjórninni skýr svör um hvort hún hyggist grípa til sérstakra aðgerða þar sem snjóflóð hafa þegar fallið án þess að nokkurt manntjón hafi orðið eða neinn skaði annar en á húseignum. Þar hafa menn þá fengið viðvörun um að hættuástand gæti skapast, meiri viðvörun en á öðrum stöðum. Málin eru í þeirri stöðu sem fyrr en greinilega brýnna en áður að hraða varnarvirkjagerð eða ákvörðun um til hvaða ráða skuli gripið. Mér finnast þau svör ekki ásættanleg að menn skuli bara búa áfram í 4--5 ár við sömu óbreyttu skilyrðin sem þegar hefur sannast að geta haft hættu í för með sér. Ég geri mér alveg grein fyrir því að verkefnið er mikið sem þarf að ráðast í um land allt og verður ekki unnið nema á nokkuð löngum tíma. Ég geri því ekki athugasemd við það að gerð sé forgangsáætlun á þessum verkefnum og þeim sé síðan stillt upp í því tímaplani og verkefnaplani eftir því sem mönnum þykir skynsamlegt. En mér þykir líka skynsamlegt og eðlilegt að þegar menn fá skýra vísbendingu um að á tilteknum stöðum sé kannski meiri hætta en menn héldu, þá færi menn til og grípi fyrr til aðgerða. Það er ekki ásættanlegt að bjóða fólki upp á þennan biðtíma sem um er að ræða í því tilviki sem ég er með í huga. Mér fundust svör hæstv. ráðherra vera svolítið óskýr um það, en las það helst út úr þeim að í meginatriðum héldi hann sig við þá framkvæmdaáætlun sem drög liggja fyrir um og ég er ekki sammála honum að það sé ásættanleg niðurstaða. Herra forseti. Ráðherrann vék að því að ég hefði ekki tekið til máls í þessu máli við 2. umr. og það er alveg hárrétt hjá ráðherranum. Það stóð þannig á að ég þurfti að gegna öðrum störfum á sama tíma og þingfundur stóð yfir eins og títt er og varð ekkert við það ráðið. Óskir mínar stóðu til þess að fresta umræðu og var það gert um sinn, en eðlilega er ekki hægt að gera það mjög lengi þannig að það varð samkomulag um að 2. umr. færi fram þótt ég gæti ekki mætt til hennar með þeim rökum að ég gæti eðlilega flutt mitt mál við 3. umr. Til þess eru nú þrjár umræður um mál að menn geti tekið til máls og geri það þegar þörf krefur. Mér finnst það ekkert lakari málflutningur sem kemur fram við 3. umr. máls en við 2. umr. Ég er ekki á þeirri skoðun að 2. umr. máls sé endapunktur hennar og eftir það eigi ekki að vera umræður. En mér finnst hins vegar að hv. umhvn. líti svo á að 3. umr. sé henni óviðkomandi. Ég fæ ekki séð, virðulegi forseti, að hér sé nokkur nefndarmaður úr hv. umhvn. Ég hef látið athuga fyrir mig um formann og varaformann og þeir eru því miður hvorugur á landinu þennan daginn. Mér finnst þetta ekki góður svipur á afgreiðslu mála frá þinginu þegar umhvn. í heilu lagi er í burtu og sérstaklega þegar þeir sem eiga að tala fyrir hönd nefndarinnar eru ekki einu sinni á landinu. Mér finnst því eðlilegt, virðulegi forseti, að þessari umræðu verði frestað þar til unnt er að fá skýringar frá talsmanni nefndarinnar varðandi þau atriði sem ég hef óskað frekari skýringa á og vísa þar til 10. gr. frv. og eins hvort þeir hafi ekki athugað 7. gr. í núgildandi lögum sem er breytt með þeim hætti sem ég hef rakið. Eins finnst mér líka að sá ráðherra sem flutti málið, sem er upplýst að var hæstv. forsrh., geri grein fyrir því hvers vegna þessi breyting er gerð á uppkaupareglum. Þetta er nefnilega gríðarlega mikilvæg breyting og ef þessi heimild er felld brott án þess að nokkuð annað komi í staðinn er verið að ganga verulega á hlut, ekki gott að segja margra, en það geta verið allmargir íbúðareigendur sem gætu skaðast verulega á þessari breytingu. Mér finnst eðlilegt að menn geri þá grein fyrir því til hlítar áður en hún er endanlega afgreidd frá þinginu af því að ég hef, eins og ég sagði fyrr, gengið út frá því að menn væru ekki að gera þessa breytingu til þess að skaða einstaka íbúðareigendur heldur af einhverjum öðrum ástæðum og á móti hlytu að koma aðrar aðgerðir sem væru jafngildar og vægju upp breytinguna en ég hef ekki séð hverjar eru. Það hefur ekki verið gerð grein fyrir þeim og mér finnst eðlilegt að kalla eftir því að gerð sé grein fyrir því og fer fram á það við virðulegan forseta að ef ekki tekst að fá skýringar á þeim atriðum sem ég nefndi verði umræðunni frestað þar til þeir sem geta gefið skýringarnar eru mættir til hennar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því til að fyrirbyggja misskilning að ég er síður en svo að gera lítið úr 3. umr. um mál og vil ekki að orð mín áðan verði skilin þannig. Þar að auki hafði ég ekki hugmynd um að hv. þm. hefði ekki tekið til máls við 2. umr. Ég velti því aðeins upp áðan hvort þessar athugasemdir hans, sem eru auðvitað þýðingarmiklar, hafi ekki komið fram þá. Hann hefur nú upplýst að fyrir því hafi verið sérstakar ástæður sem ekkert er við að segja. Og til þess að þetta sé nú alveg skýrt af minni hálfu þá er auðvitað 3. umr. mikilvæg líka, en við 2. umr. þurfa helst að koma fram ekki síst athugasemdir sem geta varðað efnistök nefnda á málinu þannig að nefndirnar geti á milli umræðna farið yfir athugasemdirnar og fjallað um hvort ástæða er til eða þörf á að gera frekari breytingar þannig að þær liggi fyrir við 3. umr. strax. En það tekur auðvitað ekki nokkurn rétt af þingmönnum að leggja til breytingar við 3. umr. Ég vildi að þetta sjónarmið væri alveg skýrt. Ég verð að segja við hv. þm. varðandi 14. gr. og þær breytingar sem þar hafa verið gerðar að hér hafa menn sett sér alveg ákveðna viðmiðun: Greiðslan skal miðast að hámarki við staðgreiðslumarkaðsverð sambærilegra húseigna í sveitarfélaginu. Það hefur verið ákveðið að hverfa frá því að brunabótamatið væri miðmiðun eða endurstofnverð af þeim ástæðum að höfundar frv. og síðan ríkisstjórnin, sem hefur gert þetta að sínu máli, hafa álitið að þetta væri eðlilegri eða meiri jafnræðisaðferð við uppgjör á húseignum í þessu tilviki en hinar sem áður voru nefndar og það sjálfsagt að einhverju leyti að fenginni reynslu að undanförnu þar sem á þetta hefur reynt. Ef svo stæði á að erfitt væri, sem ég held að hljóti að vera hægt með matsaðferðum, að finna eða áætla staðgreiðslumarkaðsverð, ef það er að einhverju leyti óljóst vegna þess að lítil eignaskipti hafi átt sér stað eða að einhverju leyti erfitt að finna staðgreiðslumarkaðsverðið, þá verði menn að viðhafa reikningsaðferðir við að finna slíkt út. Ég gef mér að það geti ekki verið svo flókið en ég hef ekki aðra skýringu á þessu, hæstv. forseti, en þá sem ég hef reynt að gera grein fyrir hér, að höfundar hafi talið að þetta væri eðlileg og fullnægjandi aðferð við uppgjör ef til þess þarf að koma. Varðandi hinn þáttinn um sérstakar aðgerðir þar sem snjóflóð hafa þegar fallið án þess að valda mannskaða en e.t.v. leitt til tjóns á fasteignum, þá er, eins og ég sagði áðan það eitthvað sem getur út af fyrir sig komið upp, því miður. Það getur líka gerst á þeim stöðum þar sem flóð hafa fallið áður og við höfum þó sett í ákveðna forgangsröð að byggja upp. Við höfum núna sett fram ákveðna hugmynd um hvernig staðið verði að byggingu varnarvirkja á næstu árum. Á meðan það mál var í vinnslu hafa reyndar komið upp tilvik sem þótti ástæða til að taka til sérstakrar skoðunar og voru reyndar gerðar breytingar á fyrri hugmyndum í ljósi þess. Ég hygg því að ef eitthvað slíkt kemur upp sé reynt að taka tillit til þess. En við hljótum að verða að setja okkur einhverja áætlun sem við byggjum á og miðum við að fara í þessar kostnaðarsömu og tímafreku aðgerðir sem uppbygging þessara varnarvirkja hlýtur að verða á næstu árum. Það verður þess vegna að hafa einhverja meginreglu í því þó svo að upp kunni að koma einhver tilvik sem breyta því, því að ekkert er umbreytanlegt í þessu. Þetta er aðeins vinnuáætlun og hugmynd um forgangsröð en ekkert sem er þannig bundið að ekki sé umbreytanlegt. En ef einn staður er tekinn fram yfir annan af einhverjum slíkum ástæðum eru meiri líkur á því að einhver annar sitji á hakanum eða færist aftar í röðinni því að þetta eru gríðarlega kostnaðarsamar framkvæmdir í heildina eins og ég hef áður nefnt. Ég hef því miður ekki við þetta að bæta, hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort þetta hefur að nokkru leitt til þess að hv. þm. geti sæst á það að umræðan haldi áfram eða ljúki, en ég set það að öðru leyti í vald forseta, ég ræð ekki neinu um það mál. Það hlýtur að verða hans mat.

Hér kom fram ósk frá hv. 5. þm. Vestf. um að þessari umræðu yrði frestað. Það er rétt sem hv. þm. sagði að bæði formaður og varaformaður umhvn. eru með fjarvistarleyfi í dag. Ég vil spyrja hv. þm. hvort svör ráðherra hafi verið fullnægjandi. --- Hv. þm. hristir höfuðið. Forseti frestar þá umræðu um þetta mál hér og nú.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá efh.- og viðskn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 2/1995, um hlutafélög. Frv. þetta snýst fyrst og fremst um að flytja skráningu hlutafélaga frá hlutafélagaskrá til Hagstofu Íslands. Málið er ekki ágreiningsmál. Nefndin hefur orðið ásátt um að gera eina brtt. við 9. gr. frv. sem snýr að innheimtu gjalda fyrir aðgang að skránni. Breytingin er í þá átt að ráðherra Hagstofu Íslands er heimilt að setja með reglugerð nánari ákvæði um skráningu hlutafélaga, þar með talið um skipulag skráningarinnar, rekstur hlutafélagaskrár, aðgang að skránni og gjaldtöku m.a. fyrir útgáfu vottorða og afnot af þeim upplýsingum sem hlutafélagaskrá hefur á tölvutæku formi. Meginmarkmiðið með brtt. er að tryggja að gjaldtaka af þeim aðilum sem óska eftir aðgangi að skránni verði fyrst og fremst í samræmi við þann kostnað sem slík upplýsingagjöf hefur í för með sér.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá efh.- og viðskn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Brtt. sem hér er lögð til er efnislega samhljóða þeirri brtt. sem lögð var til vegna frv. um breytingu á lögum um hlutafélög sem hér liggur fyrir. Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja málið frekar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 22/1991, um samvinnufélög, með síðari breytingum. Hæstv. forseti. Sú tillaga sem hér er til umfjöllunar er sama eðlis og þær tillögur sem lagðar eru til af hálfu nefndarinnar um breytingar á frv. um hlutafélög og einkahlutafélög og tel ég því ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir því.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allshn. á þskj. 1056 um 258. mál sem er frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum, umferðarlögum og lögum um meðferð opinberra mála, innheimta sekta og punktakerfi vegna umferðarlagabrota. Nefndin fékk á sinn fund vegna málsins Sigurð T. Magnússon héraðsdómara, og Georg Lárusson sýslumann er unnu að undirbúningi frv., Óla H. Þórðarson frá Umferðarráði og Ómar Smára Ármannsson frá embætti lögreglustjórans í Reykjavík. Þá hafa nefndinni borist umsagnir um málið frá Fangelsismálastofnun ríkisins, Lögregluskóla ríkisins, Umferðarráði, Rannsóknarlögreglu ríkisins og Lögmannafélagi Íslands. Í frv. eru lagðar til breytingar á þrennum lögum sem miða að því að gera meðferð sektamála skilvirkari, einkum hjá lögreglu, en ómarkviss og árangurslítil innheimta sekta, sem jafnvel er mismunandi milli umdæma, brýtur gegn jafnræði borgaranna og veikir réttlætiskennd þeirra og trú á réttarkerfið. Frv. er þáttur í heildarendurskipulagningu á meðferð sektamála en sektum er beitt sem refsingum við brotum sem ekki eru talin meðal þeirra alvarlegustu. Til að sektarrefsing hafi tilætluð varnaráhrif þarf innheimta sekta að vera skilvirk þannig að brotamenn geti gengið að því vísu að refsingum verði framfylgt samkvæmt meginefni sínu eða með afplánun vararefsingar. Helstu nýmæli frv. eru að gert er ráð fyrir að hámarksfrestur til greiðslu sektar sem lögreglustjóri getur samið um við sakborning verði eitt ár. Þá er lagt til að vararefsing vegna sektarrefsingar, allt að 100.000 kr., verði lögbundin og heimilað að sakborningur geti skriflega gengist undir slíka vararefsingu ásamt sekt hjá lögreglustjórum. Einnig er lagt til að lögfest verði heimild til að staðla refsingar og önnur viðurlög við umferðarlagabrotum og að lögfest verði ákvæði um að við ákvörðun refsinga vegna tveggja eða fleiri umferðarlagabrota skuli beitt fullkominni samlagningu sekta. Þá gerir frv. ráð fyrir að fest verði í lög heimild til að veita 25% afslátt af sektum vegna umferðarlagabrota ef greitt er innan 30 daga frá því að sektin var lögð á. Einnig felur frv. í sér að tekið verði upp punktakerfi vegna umferðarlagabrota og lögfest að beitt skuli sviptingu ökuréttar vegna uppsafnaðra punkta samkvæmt punktakerfi. Með innheimtu sekta er átt við vinnuferlið frá því að sekt er lögð á og þar til hún er greidd, afplánun við vararefsingu, mál fellt niður eða brotið fyrnt. Að þessu ferli koma fjölmargir starfsmenn, svo sem lögreglustjórar, löglærðir fulltrúar, lögreglumenn og annað starfsfólk lögreglustjóra og sýslumannsembætta. Gífurleg vinna þessara starfsmanna fer nú í innheimtu sekta og miðar frv. að því að draga úr vinnu við þennan málaflokk þannig að starfsfólk embættanna geti varið meiri tíma til annarra þátta starfa sinna. Jafnframt því að nefndin mælir með því að frv. verði samþykkt leggur hún áherslu á að breytingin verði kynnt landsmönnum ítarlega. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með breytingum sem gerð er grein fyrir á þingskjali 1057. Annars vegar er þar um að ræða smávægilegar orðalagsbreytingar og leiðréttingar á tilvísunum. Hins vegar er lagt til að nýrri málsgrein verði bætt við 2. gr. frv. þar sem kveðið er á um að lagagrundvöllur vararefsingar og lengd varðhalds skuli tilgreind í lögreglustjórasátt og að sakborningur skuli gangast skriflega undir vararefsinguna ásamt öðrum viðurlögum. Ábending um að nauðsynlegt væri að taka skýrt fram í ákvæðinu að samhliða sátt um greiðslu sektar skuli sakborningur jafnframt gangast undir vararefsingu kom frá Lögmannafélagi Íslands. Í ljósi þess að ekki er gert ráð fyrir að sakborningur geti á síðari stigum fengið lögreglustjórasátt hnekkt án atbeina ríkissaksóknara, þó að hann geti ávallt neitað sök, neitað að gangast undir greiðslu sektar eða neitað að gangast undir tiltekna vararefsingu, telur nefndin rétt að kveða skýrt á um það í lögum að vararefsing skuli tilgreind í lögreglustjórasáttinni. Tveir nefndarmenn voru fjarverandi við afgreiðslu þessa máls, Valgerður Sverrisdóttir og Kristján Pálsson, en aðrir nefndarmenn allshn. rita nöfn sín undir álitið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti á þskj. 1075 um 486. mál, frv. til laga um öryggisþjónustu. Allshn. hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Benedikt Bogason frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu og Viðar Ágústsson frá Öryggisþjónustunni Vara. Þá bárust nefndinni umsagnir um málið frá Sambandi íslenskra tryggingafélaga, Öryggisþjónustunni Vara, Neytendasamtökunum, Öryggisþjónustunni Sívaka, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Landssambandi lögreglumanna, Landssambandi slökkviliðsmanna og lögreglustjóranum í Reykjavík. Með frv. er stefnt að heildarlagasetningu um öryggisþjónustu, en hér hafa um nokkurt skeið verið starfandi fyrirtæki sem veita viðskiptavinum sínum margvíslega öryggisþjónustu sem felst einkum í því að gæta húsakynna eða athafnasvæða. Nú eru ekki í lögum takmarkanir á því hver getur haft slíkan rekstur með höndum né nánari reglur um framkvæmd starfseminnar eða hæfi þeirra sem starfrækja öryggisþjónustu. Mikilvægt er að slíkar reglur séu til þar sem oft er um mikla hagsmuni að ræða og nauðsynlegt að þeir sem annast öryggisþjónustu noti sér ekki aðstöðu sína í vafasömum tilgangi. Er öryggisþjónusta skilgreind í frv. og þar er að finna ákvæði um að leyfi ráðherra þurfi til að annast öryggisþjónustu í atvinnuskyni og skilyrði þess að slíkt leyfi verði veitt. Nefndin leggur áherslu á að frv. miðar ekki að því að veita þeim aðilum sem fá leyfi til að sinna öryggisþjónustu opinbert vald. Eftir sem áður verða þeir sem sinna öryggisgæslu að leita atbeina lögreglu ef beita þarf opinberu valdi, t.d. við handtöku. Nefndinni bárust athugasemdir við það að í frv. eru ekki gerðar aðrar hæfniskröfur til starfsmanna öryggisþjónustufyrirtækja en að þeir séu að minnsta kosti 18 ára að aldri og að öðru leyti til þess fallnir að rækja starfann af samviskusemi og trúverðugleika. Telur nefndin ekki ástæðu til að setja frekari hæfniskröfur í lög en minnir á að strangar kröfur eru gerðar til þeirra sem starfrækja öryggisþjónustu og ætlast verður til að yfirmenn fylgi því eftir að starfsmenn hafi óflekkað mannorð og valdi starfinu. Þá bárust nefndinni athugasemdir varðandi klæðnað starfsmanna öryggisþjónustufyrirtækja. Telur nefndin að gæta verði þess að einkennisklæðnaður þessi líkist ekki of mikið klæðnaði löggæslumanna. Telur nefndin ekki ástæðu til að setja skilyrði varðandi klæðnað í lög en bendir á að æskilegt sé að kveðið verði nánar á um þetta atriði í reglugerð. Nefndin leggur til breytingu við 2. gr. frv., um það skilyrði að einstaklingur, sem hyggst annast öryggisþjónustu, þurfi að hafa haft forræði á búi sínu síðustu tvö ár. Leggur nefndin til að tími þessi verði lengdur í fimm ár. Er breytingartillagan í samræmi við þá þróun sem orðið hefur varðandi sams konar ákvæði í öðrum lögum. Má nefna sem dæmi að sölumenn notaðra ökutækja þurfa samkvæmt lögum að hafa haft forræði á búi sínu í þrjú ár og nýverið lagði allsherjarnefnd til að fasteigna-, fyrirtækja- og skipasalar skyldu hafa haft forræði á búi sínu síðustu tíu ár. Nefndin mælir með samþykkt frv. Valgerður Sverrisdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Aðrir nefndarmenn skrifa undir álitið en tveir hv. þm., Jóhanna Sigurðardóttir og Ögmundur Jónasson, skrifa undir með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Ég hef skrifað undir það frv. sem hér er til umræðu með fyrirvara ásamt því að flytja með hv. þm. Ögmundi Jónassyni brtt. við frv. Áður en ég geri grein fyrir brtt. vil ég gera grein fyrir ástæðu fyrir þeim fyrirvara sem ég set. Ég tel að hér sé um mjög þarfa lagasetningu að ræða sem ég styð, en hún felur í sér að stefnt er að heildarlagasetningu um öryggisþjónustu og settar reglur um framkvæmd á slíkri starfsemi og er öryggisþjónustan skilgreind í frv. Þetta tel ég allt mjög mikilvægt og tímabært að setja lög um öryggisþjónustu. Ég vil einnig taka fram að ég styð þá brtt. sem hv. formaður nefndarinnar gerði grein fyrir um að þeir sem annist öryggisþjónustu þurfi að hafa haft forræði á búi sínu lengur en í tvö ár eins og frv. gerði ráð fyrir, þ.e. að sá tími verði lengdur í fimm ár. Nefndinni bárust umsagnir frá ýmsum aðilum um frv. og kemur fram í mjög mörgum þeirra að gerð er athugasemd við 4. gr. frv. Greinin fjallar um þær kröfur sem gerðar eru til starfsmanna leyfishafa sem sinna framkvæmd öryggisþjónustu og þess óskað að strangari skilyrði og kröfur verði gerðar til starfsmanna en frv. setur fyrst og fremst skilyrði og gerir kröfur til þeirra sem fá leyfi til að annast öryggisþjónustu. Með leyfi forseta vísa ég til nokkurra umsagna að því er þennan þátt varðar ásamt því að athugasemdir bárust líka frá nokkrum aðilum um að sett yrðu í lög ákvæði sem tryggja að þeir sem vinna að öryggisþjónustu fari ekki inn á starfssvið opinberrar löggæslu eða slökkviliðs. Eins komu ábendingar um og við gerum einnig tillögu um það sem lýtur að ábyrgðartryggingu þeirra sem að öryggisþjónustu starfa. Í fyrsta lagi gerir Landssamband lögreglumanna athugasemdir við a.m.k. þrjú af þeim atriðum sem ég nefndi. Þeir segja í umsögn sinni að brýnt sé að skýrt komi fram að hvergi sé gengið á borgaraleg réttindi og að einkarekinni öryggisþjónustu séu settar þær skorður að slík starfsemi hafi ekki í neinu rýmri starfsheimildir en lögregla ríkisins. Í annan stað segir þar orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það er einnig ástæða til að gera athugasemdir við það að tilteknar kröfur eru gerðar til leyfishafa og stjórnarmanna í fyrirtækjum en slakari kröfur til þeirra sem vinna störfin, þ.e. annast hið eiginlega eftirlit. Þá eru engar kröfur gerðar til annars starfsfólks, t.d. skrifstofufólks, en gera má ráð fyrir að fólk í þeim störfum hafi aðgang að þeim atriðum sem miklu máli skipta til að þjónustan komi að notum.`` Þeir benda einnig á ábyrgðartryggingarnar sem ég nefndi áðan og segja orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þá er vert að benda á að hvergi er að finna í frv. ákvæði um ábyrgð rekstraraðila eða tryggingar en ljóst er að þau fyrirtæki sem málið varðar hafa oft á tíðum umsjón með talsverðum verðmætum.`` Í umsögn lögreglustjórans í Reykjavík kemur fram að embætti lögreglustjórans hafi ekki athugasemdir varðandi frv. aðrar en að vekja athygli á hvort ekki ætti að gera strangari kröfur í 4. gr. frv., þ.e. til starfsmanna leyfishafa. Neytendasamtökin gera einnig athugasemdir og segja að í frv. séu ekki gerðar sérstakar kröfur til starfsmanna leyfishafans sem sinna framkvæmd öryggisþjónustu aðrar en þær sem kveðið er á um í 4. gr. frv. og síðan segja þeir orðrétt: ,,Starfsemi þeirra sem annast öryggisþjónustu er um margt áþekk hlutverki lögreglu lögum samkvæmt auk þess sem starfsemin varðar oft mikla hagsmuni, sem geta farið forgörðum ef sá sem gætir þeirra sinnir starfi sínu ekki af trúverðugleika og samviskusemi. Einnig geta starfsmenn sem annast öryggisþjónustu hæglega notað aðstöðu sína í vafasömum tilgangi. Gerð er grein fyrir þessum atriðum í athugasemd með frv. og að þessum atriðum virtum telja Neytendasamtökin að rétt og eðlilegt sé að gera strangari kröfur til starfsmanna er annast framkvæmd öryggisþjónustu en gerðar eru í 4. gr. frv. Til að mynda væri ekki óeðlilegt að gert væri að skilyrði að þeir fullnægi b--d-liðum 2. mgr. 2. gr. frv. Með því væri og komið að einhverju leyti til móts við þær reglur sem gilda á hinum Norðurlöndunum sem gerð er grein fyrir í II. hluta athugasemda við frv.`` Í Danmörku og Noregi eru einmitt gerðar slíkar kröfur að því er varðar starfsmenn sem ég og hv. þm. Ögmundur Jónasson gerum tillögu um að verði bætt í frv. Vari, sem starfar að alhliða öryggisþjónustu, gerir líka athugasemdir við þetta. Þar segir: ,,Eðlilegt er að gera kröfur til þess einstaklings eða félags sem tekur að sér öryggisþjónustu að hann ráði aðeins fólk til þeirra starfa sem hefur flekklaust mannorð. ... og krefjast þess að fá árlega að sjá endurnýjað sakavottorð starfsmanna sinna. Gera þarf framkvæmdastjóra eða stjórn félagsins ábyrga fyrir því að ekki séu sakamenn í öryggisþjónustunni.`` Fulltrúi Vara kom á fund nefndarinnar og hann taldi einmitt eðlilegt að a.m.k. skilyrði b- og d-liðar 2. gr. frv. giltu um starfsmenn leyfishafa í 4. gr. eins og gert er ráð fyrir í þeirri brtt. sem ég er hér að gera grein fyrir. Landssamband slökkviliðsmanna leggur til að það verði bætt við 1. gr. eftirfarandi: ,,Þess skal gætt að öryggisþjónusta í atvinnuskyni fari ekki inn á starfssvið opinberrar löggæslu og slökkviliðs.`` Sú tillaga er tekin upp í þeim brtt. sem ég flyt ásamt hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Að síðustu vil ég nefna að Samband íslenskra tryggingafélaga gerir athugasemd við þetta frv. sem ég tel allrar athygli verðar þó ég geri ekki tillögu um það í þeim brtt. sem ég flyt. Ég tel þó vert að vekja athygli á þeirri tillögu hér úr ræðustól. En þar segir: ,,Í 4. gr. frumvarpsins er fjallað um hæfiskröfur starfsmanna sem beinlínis sinna öryggisþjónustu og tekur því ekki til skrifstofufólks, sendla og þess háttar. Hæfiskröfur eru nánast þær einar að starfsmaður hafi náð 18 ára aldri. Þó ofmælt sé að segja að öryggisþjónusta gegni sama hlutverki og lögregla er öryggisþjónusta nátengd lögreglustarfi. Hér er ekki aðeins um það að ræða að starfsmenn öryggisþjónustu þurfi að gæta mikilla hagsmuna og verðmæta heldur þurfa þeir iðulega að mæta óvæntum og ófyrirséðum atvikum. Þá getur starfið verið hættulegt. Starfsmaðurinn kann að þurfa að vera á fáförnum stöðum um hánótt. Að ætla 18 ára unglingi að gegna störfum af þessu tagi hlýtur að orka tvímælis. Með vísan til ofanritaðs er lagt til að 4. gr. frv. verði breytt á þann veg að í stað 18 ára lágmarksaldurs starfsmanna sem sinna öryggisþjónustu skuli miðað við 20 ára aldur. Mætti jafnvel færa rök að hærra aldurslágmarki í þessu efni.`` Ég held, virðulegur forseti, að þessi ábending eigi fyllilega rétt á sér, að það væri eðlilegt og réttmætt að gera slíkar kröfur að starfsmenn öryggisþjónustu hafi náð 20 ára aldri. Það er vissulega rétt sem fram kemur í þessu áliti Sambands íslenskra tryggingafélaga að starfið getur verið hættulegt og kannski vafasamt að ætla 18 ára unglingi að ráða við að gegna slíkum störfum eða að það orki a.m.k. tvímælis. Virðulegi forseti. Ég tel þó að það mætti bæta þessa grein með þeim brtt. sem ég flyt ásamt hv. þm. Ögmundi Jónassyni og vil freista þess að ná þeim fram og setja ekki fram hér tillögu um 20 ára aldursmörkin þó vissulega sé sú tillaga sem hér er sett fram þess eðlis að hana hefði átt að skoða af fullri alvöru. Ég tel ekki nægjanlegt, virðulegur forseti, sem bent er á í nál. allshn. eins og hér er sagt: Telur nefndin ekki ástæðu til að setja frekari hæfniskröfur í lög en minnir á að strangar kröfur eru gerðar til þeirra sem starfrækja öryggisþjónustu og ætlast verður til að yfirmenn fylgi því eftir að starfsmenn hafi óflekkað mannorð og valdi starfinu. Ég tel að það þurfi að taka af allan vafa í lagatextanum sjálfum um það hvaða kröfur eru gerðar til starfsmanna sem eru fyrst og fremst þeir sem annast þessa þjónustu. Brtt. eru svohljóðandi, virðulegi forseti: ,,1. gr. Við greinina bætist ný málsgrein er orðist svo: Þess skal gætt að öryggisþjónusta í atvinnuskyni fari ekki inn á starfssvið opinberrar löggæslu og slökkviliðs. 2. Við 2. gr. Við greinina bætist ný málsgrein er orðist svo: Rekstraraðili öryggisþjónustufyrirtækis skal hafa ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi, sem hefur starfsleyfi hér á landi, sem tryggir viðskiptamanni fyrirtækisins bætur ef hann verður fyrir fjárhagstjóni sem fyrirtækið eða starfsmenn þess bera skaðabótaábyrgð á.`` --- Ég vil geta þess að fulltrúi Vara sagði aðspurður að hann teldi eðlilegt að slíkt ákvæði væri í frv. ,,3. Við 4. gr. Á eftir orðunum ,,18 ára að aldri`` komi: uppfylla skilyrði b-, c- og d-liðar 2. gr.`` Þar er átt við að vera lögráða, hafa haft forræði á búi sínu síðustu tvö ár, eða fimm ár samkvæmt brtt. allshn., og hafa hvorki gerst sekur um brot á almennum hegningarlögum, lögum um ávana- og fíkniefni eða lögum um skotvopn né verið dæmdur til refsivistar samkvæmt ákvæðum annarra laga enda hafi brot ekki verið smávægilegt eða langt um liðið frá því að það var framið. Þetta eru þrjú af þeim fimm ákvæðum sem þeir sem eru í forsvari og fá leyfi til að annast öryggisþjónustu verða að uppfylla. Ég tel ekki óeðlilegt miðað við það hvernig þessi þjónusta er rekin, sem er þannig að framkvæmdin er að miklu leyti borin uppi af starfsmönnunum sjálfum, að þessi mikilvægu ákvæði nái einnig til starfsmannanna. Virðulegi forseti. Ég tel að það hefði mátt gera góða löggjöf og brýna sem hér er verið að setja um öryggisþjónustu betri með þeim ákvæðum og tillögum sem við hv. þm. Ögmundur Jónasson leggjum til. Því eru þessar brtt. fluttar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að lýsa ánægju með frv. til laga um öryggisþjónustu sem hér er til umræðu og tel það mjög þarfa löggjöf. Engu að síður flyt ég hér ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur brtt. við frv. sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur gert ágætlega grein fyrir og ég ætla ekki að endurtaka heldur einvörðungu hafa hér fáein orð um. Í fyrsta lagi hefur ekki verið löggjöf um öryggisfyrirtæki sem eru orðin nokkur starfandi hér á markaði og veita þjónustu á þessu sviði. Það er mjög brýnt að fá slíka löggjöf. Í 1. gr. frv. segir hvaða verkefnum slíkum fyrirtækjum er ætlað að sinna. Þótt frá því sé greint í nál. allshn. að ekki sé ætlunin að slík fyrirtæki fari inn á starfsvettvang opinberra aðila, lögreglu og slökkviliðs, þá er mikilvægt í ljósi áhuga núv. ríkisstjórnar á einkavæðingu á öllu sem einkavætt verður að skýrt sé kveðið á um þetta í lögum svo þetta orki ekki tvímælis. Þar er komin skýringin á fyrstu brtt. sem við setjum fram, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og ég, þar sem við leggjum til að við 1. gr. bætist ný málsgrein er orðist svo, með leyfi forseta: ,,Þess skal gætt að öryggisþjónusta í atvinnuskyni fari ekki inn á starfssvið opinberrar löggæslu og slökkviliðs.`` Eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir gat um teljum við mikilvægt að rekstraraðilum öryggisþjónustufyrirtækja verði gert skylt að hafa ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi, sem hafi starfsleyfi hér á landi, sem tryggir viðskiptamönnum fyrirtækisins bætur ef þeir verða fyrir fjárhagstjóni sem fyrirtækið eða starfsmenn þess bera skaðabótaábyrgð á. Einnig viljum við herða á skilyrðum sem gerð eru til starfsmanna slíkra öryggisfyrirtækja og sinna framkvæmd öryggisþjónustunnar og vísum þar til b-, c- og d-liðar 2. gr. frv. þar sem kveðið er á um að starfsmenn skuli vera lögráða, hafa haft forræði á búi sínu síðustu tvö ár, hvorki hafa gerst sekir um brot á almennum hegningarlögum, lögum um ávana- og fíkniefni eða lögum um skotvopn, né verið dæmdir til refsivistar samkvæmt ákvæðum annarra laga, enda hafi brot ekki verið smávægilegt eða langt um liðið frá því að það var framið. Um þetta urðu nokkrar umræður í allshn. Það kemur fram í áliti allshn. að þeim sem stýra þessum fyrirtækjum beri að fylgja því eftir að starfsmenn hafi óflekkað mannorð og valdi sínu starfi. En það kom jafnframt fram að það er mjög mikilvægt fyrir stjórnendur slíkra fyrirtækja að hafa lagastoð til að styðjast við þegar þeir t.d. ganga eftir sakavottorði við starfsmenn og annað af því tagi. Þannig að allar eru þessar greinar brtt. okkar hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur til þess fallnar að gera ágætt frv. um öryggisþjónustu enn þá betra og við vonum að sjálfsögðu að brtt. nái fram að ganga en frv. í heild sinni mun ég styðja.

Virðulegi forseti. Allshn. ræddi þessi atriði sem kveðið er á um í þeim brtt. sem hv. þm. kynntu áðan. Þau atriði voru rædd í allshn. og er bent á flest þeirra í nál. eins og ég gerði grein fyrir áðan í framsögu með nál. og vísa ég til þess. Meiri hluti allshn. taldi ekki ástæðu til þess að breyta frv. á þennan hátt sem hér er mælt fyrir enda þótt tekið hafi verið undir ýmislegt af ábendingum í nefndinni, m.a. að æskilegt væri að settar yrðu reglur um ákveðin atriði. En það var einmitt bent á það atriði í nál. sem ég vil ítreka hér, með leyfi virðulegs forseta: ,,Telur nefndin ekki ástæðu til að setja frekari hæfniskröfur í lög en minnir á að strangar kröfur eru gerðar til þeirra sem starfrækja öryggisþjónustu og ætlast verður til að yfirmenn fylgi því eftir að starfsmenn hafi óflekkað mannorð og valdi starfinu.`` Þá vil ég einnig benda á það sem kemur fram í athugasemdum með frv. en þar segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Við samningu frumvarpsins hefur verið litið til gildandi laga annars staðar á Norðurlöndum. Er lagt til að löggjöf hér á landi verði hagað með áþekkum hætti þannig að leyfi þurfi til að annast tiltekna öryggisþjónustu í atvinnuskyni. Með því að setja tiltekin skilyrði fyrir slíkri leyfisveitingu er unnt að fyrirbyggja að þeir sem augljóslega eru ekki fallnir til að veita viðunandi þjónustu hasli sér völl á þessu sviði. Er einnig gert ráð fyrir því að í reglugerð verði kveðið nánar á um framkvæmd þjónustunnar. Með þessu er leitast við að tryggja ákveðin gæði þeirrar þjónustu sem stendur til boða á þessum markaði.`` Virðulegi forseti. Ég vildi bara láta þessi atriði koma fram en að öðru leyti þakka ég hv. þm. fyrir stuðning þeirra við frv. og erum við sammála því að um þarft mál sé að ræða.

Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður vitnaði til grg. þar sem hún greindi frá því að við samningu frv. hafi verið litið til gildandi laga annars staðar á Norðurlöndum. Lög hafa verið þar í gildi um öryggisþjónustuna þannig að þau búa þar að nokkurri reynslu og auðvitað er rétt að líta til Norðurlandanna. En einnig kemur fram í grg. að í þeim löndum, Danmörku og Noregi, sem vitnað er til er í lögunum gert ráð fyrir að gerðar séu tilteknar kröfur til starfsmanna og þeir uppfylli tiltekin skilyrði. Ég tel ekki nægjanlegt að vísa til þess, eins og mér fannst hv. síðasti ræðumaður gera, að í reglugerð eigi að kveða nánar á um framkvæmd þjónustunnar. Ég leyfi mér að draga í efa að ef ekki er lagastoð fyrir því að setja strangari skilyrði varðandi starfsmennina, ef það var það sem hv. síðasti ræðumaður var að ýja að, þá sé ekki hægt að gera það í reglugerð. Ég tel að um það sérstaka þjónustu sé að ræða að setja þurfi slík skilyrði, sem við leggjum til í lög, ekki síður en í annarri starfsemi þar sem kröfur eru gerðar til starfsmanna. Þetta vildi ég láta koma fram og ítreka að ekki nægir að okkar mati að vísa til þess að ætlast verði til að þeir sem starfræki öryggisþjónustuna gæti þess að starfsmenn hafi hreint sakavottorð, eins og gert er í nál. Hér er um það mikilvægt atriði að ræða að við teljum að festa þurfi það í lög. En á þessu er mismunandi mat, herra forseti, eins og komið hefur fram og á þetta verður bara látið reyna í atkvæðagreiðslu sem fram fer um þetta mál.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Efni þessa frv. er að við 1. mgr. 66. gr. skattalaganna bætist nýr töluliður sem hljóði svo, með leyfi forseta: ,,Ef maður hefur veruleg útgjöld vegna tannviðgerða og gjaldþol hans skerðist verulega af þeim sökum.`` Í 66. gr. skattalaga eru ýmis ákvæði sem heimila skattstjórum að lækka tekjustofna ef gjaldþol skattgreiðanda skerðist verulega, t.d. vegna ellihrörleika, veikinda, slyss eða mannsláts eða ef á framfæri manns er barn sem haldið er langvinnum sjúkdómum eða er fatlað, ef maður hefur foreldra eða aðra vandamenn sannanlega á framfæri sínu, ef maður hefur veruleg útgjöld vegna menntunar barna sinna 16 ára og eldri og ef maður hefur orðið fyrir verulegu eignartjóni sem hann hefur ekki fengið bætt úr hendi annarra aðila. Þetta eru meðal annarra þau ákvæði sem 66. gr. felur í sér og heimilar skattstjóra að lækka tekjustofn viðkomandi ef gjaldþol skattgreiðanda skerðist verulega. En lagt er til að nýtt ákvæði bætist við þessa töluliði sem felur í sér að ef maður hefur veruleg útgjöld vegna tannviðgerða og gjaldþol hans skerðist verulega þá hafi skattstjóri heimild til að lækka tekjustofn viðkomandi. Hver eru rökin fyrir þessu, virðulegi forseti? Eins og fram kemur í frv. hafa útgjöld heimilanna vegna tannlæknaþjónustu margfaldast á umliðnum árum og þegar yfirlit er skoðað yfir útgjöld heimilanna, hvernig þau hafa þróast frá 1980 til 1995 eða á 15 ára tímabili, þá hafa útgjöld vegna tannlæknaþjónustu rúmlega þrefaldast á því tímabili. Talað hefur verið um að útgjöld heimilanna hafi aukist verulega, t.d. vegna þjónustugjalda í heilbrigðiskerfinu en þegar tölur eru bornar saman um útgjöld heimilanna vegna lyfja og læknisþjónustu kemur í ljós að útgjöld vegna tannlæknaþjónustu hafa aukist miklu mun meira en útgjöld vegna annarrar læknisþjónustu eða lyfjakostnaðar. Það er því ljóst að á 15 ára tímabili hafa útgjöld vegna lyfja og læknishjálpar aukist um 80--90% í heild. Þegar það er brotið niður og útgjöld skoðuð vegna læknisþjónustunnar hafa þau aukist um 77% á þessu tímabili eða úr 401 millj. í 712 millj. Þegar tannlæknaþjónustan ein og sér er skoðuð þá hefur hún aukist úr 479 milljónum í 1.667 milljónir eða um 287%. Þetta sýnir okkur að útgjöld heimilanna hafa, þegar heilbrigðiskerfið er skoðað og hvernig útgjöld heimilanna hafa aukist t.d. vegna aukinna þjónustugjalda, vaxið langmest vegna tannlæknakostnaðar sem ég hygg að sé m.a. vegna breytinga sem gerðar hafa verið á löggjöfinni. Áður var greitt að fullu fyrir börn á grunnskólaaldri en það hefur breyst og nú þurfa foreldrar að taka þátt í útgjöldum vegna barna á grunnskólaaldri. Eins hygg ég að almennt efnahagsástand og þrengingar í þjóðfélaginu sem við höfum búið við hafi orsakað það að tannlækningar hafa frekar verið látnar sitja á hakanum en annað. Ég vil líka minna á í þessu sambandi að nýlega kom fram hjá landlækni að í könnun sem gerð var hafi yfir 50% þeirra sem spurðir voru, og með tekjur undir 130 þús. kr., sagt að þeir hafi frestað að leita sér tannlæknaþjónustu. Þessi rök eru því mjög veigamikil þegar Alþingi metur hvort eigi að bæta nýjum lið við 66. gr. tekjuskattslaga sem veitir skattívilnun vegna verulegs tannlæknakostnaðar. Við vitum að tannlæknakostnaður getur verið gífurlegur og fyrir mörg heimili geta útgjöld vegna tannlæknakostnaðar skipt tugum og í sumum tilvikum hundruðum þúsunda á ári. Það er því ekki síður að gjaldþol heimilanna skerðist vegna slíkra útgjalda en annarra sem um er getið í 66. gr. skattalaga. Ég vil í lokin, herra forseti, aðeins hafa nokkur orð um forsögu þessa máls vegna þess að ekki er um að ræða nýtt mál á þingi. Ég hef flutt þetta mál áður, m.a. á 105. löggjafarþingi árið 1982. Þá hlaut málið verulegar undirtektir á Alþingi sem m.a. sýndi sig í því að heilbr.- og trn., sem fékk málið til meðferðar, fjallaði um það og mælti með að frv. yrði samþykkt. Það kom því til 2. umr. í sama búningi og það er nú, eins og ég er að mæla fyrir því, og ljóst var að mikill vilji var fyrir því að afgreiða málið á þingi. Þegar til kastanna kom og átti að fara að afgreiða málið, þá lýsti þáv. heilbrrh. því yfir að hann hefði í hyggju að breyta reglugerð sem var á hans valdi, þ.e. að breyta reglugerð almannatrygginga á þann veg að greidd yrðu 20% af tannlæknakostnaði fyrir alla þá sem áður höfðu fengið greitt úr almannatryggingakerfinu. Ljóst var að þessi yfirlýsing þáv. heilbrrh. hafði þau áhrif að þingmenn töldu að fyrst fara ætti út í svo víðtækar aðgerðir til að lækka tannlæknakostnað heimilanna, þá væri það nægjanlegt og því hafði það áhrif á afstöðu margra þingmanna þannig að þetta frv. sem ég mæli fyrir náði ekki fram að ganga. En málið var langt frá því í höfn þó þessi yfirlýsing þáv. heilbrrh. á árinu 1983 lægi fyrir. Þáv. ráðherra breytti að vísu reglugerð og sú reglugerð átti að taka gildi 1. júní 1983, þ.e. tveimur eða þremur mánuðum síðar, en á þeim tíma, þessum tveimur eða þremur mánuðum, urðu stjórnarskipti og nýr heilbrrh. tók við sem snarlega breytti umræddri reglugerð og felldi hana úr gildi deginum áður en hún átti að taka gildi. Ég er sannfærð um, virðulegi forseti, að hefði þetta frv. náð fram að ganga hefði það haft veruleg áhrif til þess að lækka útgjöld heimilanna vegna tannlæknakostnaðar. Þetta er metið í einstaka tilvikum, herra forseti, og það eru skattstjórarnir sem meta það í hverju tilviki og skattyfirvöld setja reglur þar að lútandi og veit ég ekki betur en að framkvæmdin á 66. gr. hafi verið með þeim hætti varðandi þá liði sem eru í lögum núna að það hafi gengið snurðulaust fyrir sig og má kannski geta þess í lokin að útgjöld vegna 66. gr. skattalaganna, þ.e. frekari lækkun á tekjuskattsstofni vegna þessara ákvæða í 66. gr. skattalaganna, voru um 1.100 milljónir á sl. ári. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta mál. Ég geri mér vonir um að það fái jafngóðar undirtektir og það fékk á Alþingi á árinu 1982 þegar heilbr.- og trn. mælti með samþykkt málsins og það komst til 2. umr. Af hverju gef ég mér það, virðulegi forseti? Meðal annars vegna þess að á þeim tíma þegar sá hljómgrunnur var á hv. Alþingi um að mæla með þessu máli voru útgjöld heimilanna vegna tannlæknakostnaðar ekki nándar nærri eins mikil og þau eru í dag. Þau hafa vaxið verulega, eins og ég sagði áðan, eða rúmlega þrefaldast á 15 ára tímabili. Þess vegna geri ég mér vonir um að þetta frv. fái hljómgrunn á Alþingi og nái fram að ganga. Það skulu vera mín lokaorð um leið og ég óska þess að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 1047 frá utanrmn. um till. til þál. um samþykkt á breytingum og viðbótum við I. viðauka við EES-samninginn. Nefndin hefur skilað svofelldu nál.: ,,Nefndin hefur fjallað um efni tillögunnar og fengið á sinn fund Sigríði Snævarr, Kristin F. Árnason og Martin Eyjólfsson frá utanríkisráðuneytinu. Er gert ráð fyrir því að samræmdar heilbrigðisreglur ESB í viðskiptum með dýr og dýraafurðir, sem tóku gildi 1. janúar 1997, gildi einnig á Evrópska efnahagssvæðinu. Ísland tekur einungis upp þær gerðir sem varða fisk og fiskafurðir en undanþága varðandi lifandi dýr og dýraafurðir helst óbreytt. Meginreglan verður sú að heilbrigðiseftirlit fer einungis fram á sendingarstað. Heilbrigðiseftirlit og gjaldtaka við innflutning frá ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins eru samræmd og fela í sér aukið eftirlit og hærri gjaldtöku. Tillaga þessi tengist 476. máli, frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 93 20. nóvember 1992, um meðferð sjávarafurða og eftirlit með framleiðslu þeirra. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt.`` Svo hljóðar nál. utanrmn. og undir það rita allir nefndarmenn. Ég tel að hér sé um að ræða ótvírætt hagsmunamál fyrir íslenska útflytjendur á sjávarafurðum og einboðið að samþykkja þessar tillögur.

Herra forseti. Meiri hluti utanrmn. hefur á þskj. 1061 skilað nál. um till. til þál. sem tekin hefur verið á dagskrá um fullgildingu samnings um verndun Norðaustur-Atlantshafsins. Meiri hluti nefndarinnar skilar áliti á umræddu þskj. og leggur til að tillagan verði samþykkt. Nefndin fékk á sinn fund Magnús Jóhannesson, ráðuneytisstjóra í umhvrn., og sendiherrana Jóhann Sigurjónsson og Sigríði Snævarr til að fjalla um þetta mál. Hér er um það að ræða að í stað tveggja samninga sem hafa fjallað um verndun Norðaustur-Atlantshafsins, hins svonefnda Óslóarsamnings og hins svonefnda Parísarsamnings, komi þessi nýi samningur sem kallaður verður OSPAR-samningur og hefur það að markmiði að koma í veg fyrir mengun Norðaustur-Atlantshafsins. Auk þess er stefnt að því með hinum nýja samningi að þeirri mengun sem fyrir er í hafinu verði útrýmt. Um er að ræða málefni sem Íslendingar hafa árum saman átt aðild að. Hér er verið að fella saman tvo alþjóðlega samninga og gera að einum og ég legg til fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar og reyndar nefndarinnar allrar að ríkisstjórninni verði heimilað að fullgilda þennan samning.

Herra forseti. Á þskj. 1062 stend ég að nál. minni hluta utanrmn. um fullgildingu samnings um verndun Norðaustur-Atlantshafsins sem er á þessa leið: ,,Minni hluti nefndarinnar leggur til að tillagan verði samþykkt eins og meiri hlutinn gerir.`` --- Það má segja að hér sé um að ræða nokkuð óvenjulegt minnihlutanefndarálit því að ég er sammála meiri hlutanum. --- ,,Minni hlutinn vill hins vegar vekja athygli á því að hér er ekki tekið á mengun af völdum hernaðarumsvifa sem þó er alvarlegasta umhverfisógn Norðaustur-Atlantshafsins. Þá hefur meiri hlutinn ekki fallist á að afgreiða það þingmál sem mestu gæti skipt í þessu sambandi, þ.e. frumvarp til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja, 130. mál. Minni hlutinn vill koma málinu á dagskrá í tengslum við tillögu um fullgildingu samningsins um verndun Norðaustur-Atlantshafsins og gefur því út þetta nefndarálit.`` Í framhaldi af þessu ætla ég að rifja það upp, herra forseti, að fyrir þinginu liggur nú, eins og reyndar undanfarin þing, frv. til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja en 1. flm. þess er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, en auk hans eru flutningsmenn að ég hygg úr öllum öðrum stjórnarandstöðuflokkum og hann mun hafa flutt sama eða hliðstætt frv. á síðasta þingi og þá stóðu einnig að því menn úr öðrum stjórnarandstöðuflokkum, þar á meðal Framsfl., sem hefur nú með utanrrn. að gera. Þannig að því er ekki hægt að neita að mjög víðtækur skilningur er á þeim sjónarmiðum sem fram koma í frv. Þess vegna harma ég það að menn skuli ekki treysta sér til að láta þetta mál fá þinglega afgreiðslu. Með þinglegri afgreiðslu á ég við það að málið komi aftur hér inn og verði tekið til umræðu og atkvæðagreiðslu en það sé ekki jarðað í utanrmn. eins og nú er bersýnilega ætlunin að gera og fram kom á þeim fundi utanrmn. sem fjallaði um þann samning sem hér er á dagskrá. Ástæðan fyrir þeirri afstöðu stjórnarflokkanna --- ég reikna með að formaður utanrmn. tali í umboði þeirra --- er rakin í minnisblaði sem nefndin fékk frá utanrrn. og ég ætla ekki að endurtaka hér. Þar er klifað á hinum gömlu kjarnorkuröksemdum Atlantshafsbandalagsins, kaldastríðsröksemdum sem eru satt að segja ákaflega kunnuglegar en ég hélt að væru ekki í hávegum hafðar nema kannski sem sagnfræði frekar en menn litu á það sem rök í nútímastjórnmálaumræðu. Ég harma að málum skuli líka vera hagað þannig í þessari virðulegu stofnun að það skuli vera hægt að leggjast á mál á þann hátt sem gert er í utanrmn. Ég hefði talið heppilegra að málið hefði komist hingað inn til eðlilegrar umræðu. Þess vegna gaf ég út þetta nál. minni hlutans til að koma því á framfæri að ég harma þessa lendingu um leið og ég styð að sjálfsögðu þennan mikilvæga samning sem ég tel þó að geri því miður takmarkað gagn meðan hvergi er tekið á þeirri mestu umhverfismengun Norður-Atlantshafsins sem eru hernaðarumsvifin.

Herra forseti. Ég kem ekki upp í öðrum tilgangi en þeim en að mótmæla því að notað sé orðbragðið ,,að leggjast á mál`` um þau mál sem flutt hafa verið og vísað til utanrmn. á þessu þingi eða á þessu kjörtímabili. Þvert á móti hafa öll mál sem hafa komið á borð utanrmn. verið tekin þar fyrir og rædd, sama hvort í hlut hafa átt þingmál einstakra þingmanna eða ríkisstjórnarinnar. Það er að vísu rétt hjá hv. þm. að nokkuð óvenjulegt er að öll þingmannamál fái slíka meðferð og þess vegna verð ég að segja eins og er að mér geðjast heldur illa að því að það skuli vera kallað að leggjast á mál að taka þau fyrir á tveimur til þremur fundum og ræða þau. Hins vegar verður hv. þm. auðvitað að sætta sig við að fyrir því máli sem hann gerði að umtalsefni, eins og fyrir fjölmörgum öðrum málum, er ekki meiri hluti hvorki í nefndinni né á hv. Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég kannast ekki við það að orðatiltækið að leggjast á mál sé bannað í þingsköpum þannig að ég leyfði mér að nota það. Ég tel að hv. formaður utanrmn. hafi tekið þátt í því að leggjast á þetta mál sem hér var nefnt áðan, frv. til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Ég tel það slæmt að lagst sé á málið með þessu móti vegna þess að ég hefði talið skynsamlegra að málið hefði komið hingað aftur og hefði fengið þinglega meðferð og fjallað hefði verið eðlilega um það í þessari stofnun þannig að þingheimur hefði getað tekið þátt í umræðum um það og menn hefðu tekist á um það í atkvæðagreiðsu. Ég tel það miklu skynsamlegri lendingu í stórum málum af þessu tagi en að jarða þau í nefnd eða leggjast á þau í nefnd hvaða orðalag sem menn vilja nota í því samhengi.

Herra forseti. Utanrmn. hefur á þskj. 1060 sameinast um nál. þar sem lagt er til að samþykkt verði sú tillaga ríkisstjórnarinnar að fá heimild til að gerast aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir gegn eyðimerkurmyndun þar sem við sérstaklega alvarlegan vanda er að etja af þeim völdum, sérstaklega í Afríku. Nefndin hefur fjallað um tillöguna og fékk á sinn fund meðal annarra Magnús Jóhannesson, ráðuneytisstjóra í umhvrn., sem manna best þekkir til þessara mála og í örstuttu nál. leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt og rita allir nefndarmenn nafn sitt undir þá tillögu. Ég vil gjarnan bæta því við að það kom fram á nefndarfundi um þetta mál að gera mætti ráð fyrir að árlegur kostnaður vegna aðildar Íslands að þessum samningi yrði u.þ.b. 1 millj. kr. fyrir utan hugsanleg frjáls framlög sem kæmu einnig til greina í sérstakan sjóð þessu máli tengdum, en á slík framlög yrði jafnframt litið sem þróunaraðstoð af hálfu Íslands eða annarra þeirra þjóða sem leggja kunna fjármuni í slíkan sjóð.

Herra forseti. Á þskj. 1079 er nál. utanrmn. að því er varðar þetta mál, þ.e. till. til þál. um staðfestingu samnings milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 1997. Samningur þessi tekur til veiða á loðnu, kolmunna, makríl og síld úr öðrum stofnum en þeim norsk-íslenska. Samkvæmt þessum samningi verður Færeyingum heimilað að veiða 30 þúsund lestir af loðnu á Íslandsmiðum líkt og í fyrra en nú gefst þeim kostur á að nýta allar heimildirnar á vorvertíð. Í samningnum eru ákvæði um gagnkvæmar veiðar á kolmunna sem vonast er til að hvetji til veiða á tegundinni. Í samningnum er einnig heimild fyrir veiðar Íslendinga á 1.000 lestum af makríl og 2.000 lestum af síld annarri en þeirri norsk-íslensku innan færeyskrar lögsögu. Rétt er að minna á að Íslendingar og Færeyingar hafa gert fleiri samninga um fiskveiðar. Á haustþingi var staðfest samkomulag milli landanna frá því í desember um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum á þessu ári. Ákvæði eru um gagnkvæman rétt til veiða í efnahagslögsögu landanna. Um heimildir Færeyinga til botnfiskveiða við Ísland fer eftir samningi landanna frá árinu 1976 og hefur verið ákveðið að þær nemi 5.000 lestum á yfirstandandi ári. Í nál. því sem ég vitnaði til á þskj. 1079 er jafnframt yfirlit frá sjútvrn. um botnfiskveiðiheimildir Færeyinga á tímabilinu 1983--1996. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt og rita allir nefndarmenn undir álitið í máli þessu. Ég vil að lokum undirstrika að í nefndinni er samstaða um að leggja áherslu á góð samskipti við Færeyinga um sjávarútvegsmálefni. Við leggjum áherslu á að ná samstöðu við Færeyinga og reyndar aðrar nágrannaþjóðir um þessi málefni og við fögnum því að á liðnum vetri hefur þessi samningur verður gerður, sömuleiðis sá samningur sem vitnað var í fyrr í ræðu minni og einnig samkomulag við Grænlendinga um sameiginleg málefni á fiskveiðisviðinu. Í ljósi alls þessa og þeirrar afstöðu varð það einróma niðurstaða í nefndinni að leggja til að tillagan verði samþykkt.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 36/1993, um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu, á þskj. 781, sem ég flyt ásamt hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni, Margréti Frímannsdóttur og Hjálmari Jónssyni. Frv. er í tveimur greinum. Fyrri grein þess er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Við 1. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Legstaður horfins manns er hluti af lögmætum kirkjugarði og fer eftir ákvæðum 4. gr. um hver sá kirkjugarður er. Óheimilt er að færa lík úr þeim legstað nema innan kirkjugarðs og þá til greftrunar eða brennslu.`` Önnur grein frv. er gildistökugrein sem kveður um að lög þessi öðlist þegar gildi. Með frv. fylgir svohljóðandi greinargerð, með leyfi forseta: ,,Í gildandi lögum er ekki að finna ákvæði er varða lík týndra eða horfinna manna. Þau teljast utan kirkjugarðs og þar með ekki í vígðum reit. Með frumvarpi þessu er lagt til að úr þessu verði bætt og á þann hátt að legstaður horfinna manna teljist hluti af lögmætum kirkjugarði. Aðstandendum er þá sú huggun harmi gegn að líkin hvíla í vígðum reit og unnt verður að koma upp minnismerki um hinn látna innan kirkjugarðs. Finnist lík verður heimilt að færa það til greftrunar eða brennslu innan þess kirkjugarðs sem það liggur í. Gert er ráð fyrir því að finnist lík horfins manns á landi verði það undantekningarlaust fært til greftrunar, en sé það á hafsbotni verði ekki skylt heldur fari eftir aðstæðum hvort svo verði gert og geti þá legstaður verið áfram vígður reitur þótt fundinn sé.`` Þar með lýkur þessari greinargerð. Við þetta er því að bæta að við undirbúning málsins var haft samráð við fróða menn um þessi málefni, bæði um löggjöf og kirkjuleg málefni svo og við biskupsstofu. Frv. þetta á sér fordæmi í erlendri löggjöf og vísast þar til norskrar löggjafar sem var sett fyrir nokkrum árum eftir að millilandaskipið Estonia sökk á Eystrasalti. Herra forseti. Að lokinni umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Hæstv. forseti. Það er mér sérstök ánægja að mæla hér fyrir nál. frá sjútvn. um till. til þál. um tilraunavinnslu á kalkþörungum í Húnaflóa og Arnarfirði. Nefndin hefur fjallað um málið og farið yfir umsagnir sem bárust frá Hafrannsóknastofnuninni og Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Nefndin leggur til að tillgr. orðist þannig: Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að láta kanna hagkvæmni mögulegrar kalkþörungavinnslu á helstu útbreiðslusvæðum þeirra, svo sem í Húnaflóa og Arnarfirði. Fyrirsögn tillögunnar verði: Till. til þál. um könnun á hagkvæmni kalkþörungavinnslu. Guðný Guðbjörnsdóttir sat fundinn sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu. Undir þetta ritar gjörvöll sjútvn.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá sjútvn. um till. til þál. um skipun nefndar um kaup eða leigu skólabáts og viðvaningshlutaskráningu. Mál þetta var sent til umsagnar allmargra aðila eins og fram kemur í nál. Nefndin tekur undir meginmarkmið tillögunnar, þ.e. að sett verði á stofn nefnd er falið verði að leita leiða til að auka möguleika íslenskra ungmenna á að kynnast undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar. Í því sambandi verði kannaðar forsendur fyrir rekstri skólabáts, eins eða fleiri, eða leitað annarra leiða til að ná þessu marki. Ekki er talið rétt að binda hendur ráðherra um það hvernig nefndin skuli skipuð. Enda komu fram hugmyndir um að skipa svo stóra nefnd í þetta mál að kostnaður við nefndarstarfið hefði orðið einhvers staðar í námunda við rekstrarkostnað skólabáts í eitt ár. Þannig að rétt er að skipa nefnd af hæfilegri stærð sem getur tekið eðlilega á þessu máli. Sjútvn. leggur til að tillögugreinin orðist þannig: Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að skipa nefnd til að kanna forsendur fyrir kaupum eða leigu á skólabát, einum eða fleiri. Nefndin tekur hins vegar ekki undir að það eigi að fjalla um viðvaningshlutaskráningu sjóvinnunemenda um borð í fiskiskipum. Það sé mál sem eigi kannski frekar heima í tengslum við kjarasamninga en það mál er afar viðkvæmt á þeim vettvangi. Guðný Guðbjörnsdóttir sat fundinn sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu. Undir nál. ritar öll sjútvn.

Herra forseti. Ég vil rifja það upp af þessu tilefni að fyrir fáeinum áratugum var hér sjútvrh. sem tók ákvörðun um að kaupa skólabát. Það var ekki skipuð nefnd. Þessi skólabátur var starfræktur um margra ára skeið og gafst mjög vel. Mig minnir að hann hafi heitið Mímir. Sá sjútvrh. sem hér um ræðir hét Lúðvík Jósepsson. Þetta tæki skipti satt að segja mjög miklu máli. Það var starfrækt verulegan hluta ársins hér syðra en var líka að einhverju leyti á Eyjafirði. Þetta skipti miklu máli í sambandi við ungmenni í skólum á Reykjavíkursvæðinu og skólamenn í Reykjavík söknuðu þess mjög að sá bátur var ekki lengur til staðar því svo illa fór að hann sökk. Í framhaldi af því átti ég orðræður við nokkra ráðherra um þetta í síðustu ríkisstjórn. Þeir voru allir þeirrar skoðunar að óþarfi væri fyrir Alþingi að kássast upp á þetta mál af því að grunnskólinn væri málefni sveitarfélaganna og yrði það. Ég minnist þess að það voru ekki síst ýmsir ráðherrar Sjálfstfl. sem beittu þessum ótrúlegu rökum. Þeim mun meiri er fögnuður minn yfir því að menn skuli hafa komist að þeirri niðurstöðu að það eigi að vera til skólabátur eða með einhverjum öðrum hætti eigi að tryggja að ungt fólk komist á sjó. Það er auðvitað til skammar að það sé ekki þannig. Eðlilegast væri að slíkur bátur eða bátar væru í tengslum við skólakerfið, við Hafrannsóknastofnun og fleiri slíka aðila, og að þetta væri skipulegur þáttur í skólakerfinu. Þess vegna vil ég spyrja hv. þm. á hvern hátt kallað var á álit menntmrn. í sambandi við þetta mál. Mér þykir skipta miklu máli að menntmrn. sé aðili að þessu. Ég mun að sjálfsögðu styðja tillöguna en mér finnst alveg ótrúlegt að skipa þurfi nefnd til að gera þetta. Ég hélt að svona gerðu menn bara án þess að skipa nefndir.

Hæstv. forseti. Ég vil í framhaldi af ræðu hv. þm. Svavars Gestssonar taka fram að menntmrn. gaf ekki formlega umsögn um málið. Hins vegar tjáðu sig fjölmargir aðilar í skólum um það. Eitt af því sem þarf að sjálfsögðu að kanna í sambandi við málið er rekstrargrundvöllur fyrir starfsemi bátsins. Ég er sammála hv. þm. um það að best væri að sú nefnd sem fær þetta til umfjöllunar sé sem minnst í rauninni og að þar komi þá að fulltrúi menntmrn. eða skólayfirvalda eftir því sem þörf er á og hægt sé að ganga rösklega til verks í þessu máli. Ég tel að mikill akkur væri í því ef hægt yrði að reka slíkan skólabát og hann hefði fjárhagslegan grundvöll fyrir starfsemi sinni. Það er hins vegar ljóst að þeir skólar sem hyggjast njóta þjónustu bátsins munu að einhverju leyti þurfa að standa undir þeim kostnaði sem af rekstri hans hlýst.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá sjútvn. um till. til þál. um könnun á veiðiþoli beitukóngs. Nefndin hefur fjallað um tillöguna og farið yfir umsagnir um hana sem nefndinni bárust frá Hafrannsóknastofnuninni, Íslenskum sjávarafurðum hf., Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og Útflutningsráði. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt og leggur áherslu á að nytsamar upplýsingar úr greinargerð með tillögunni verði hafðar til hliðsjónar við úttektina. Greinargerðin með tillögunni var til fyrirmyndar sökum yfirgripsmikilar sagnfræðilegrar þekkingar á þessum málum. Sjútvn. er þess vegna algjörlega sammála um að afgreiða tillöguna. Guðný Guðbjörnsdóttir sat fundinn sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þál. um fríverslunarsamninga við Færeyjar og Grænland. Tillaga þessi er flutt af hv. þm. Gunnlaugi M. Sigmundssyni, Árna M. Mathiesen, Sighvati Björgvinssyni og Hjörleifi Guttormssyni auk mín. Við myndum sem kunnugt er Íslandsdeild þingmannanefndar EFTA. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að kanna við stjórnvöld í Færeyjum og Grænlandi möguleika á endurskoðun þeirra samninga sem íslenska ríkið hefur gert um viðskipti við þessi lönd.`` Í grg. er rakið að EFTA-ríkin og Evrópusambandið hafa á undanförnum árum gert marga fríverslunarsamninga við ríki Austur-Evrópu og ýmis ríki við Miðjarðarhafið. Í mörgum þeirra samninga eru ákvæði um að samræmdar upprunareglur skuli gilda um viðskipti milli ríkjanna. Til dæmis geta Íslendingar nú flutt inn til vinnslu hráefni frá Tékklandi og selt inn á sameiginlega markaðinn án þess að það skipti máli hvort varan telst upprunnin þar eða hér. Færeyjar og Grænland eru ekki hluti af hinu Evrópska efnahagssvæði og í þeim fríverslunarsamningum sem bæði EFTA-ríkin og Evrópusambandið hafa gert við þessi ríki eru engin ákvæði um samræmdar upprunareglur. Þetta veldur því t.d. að Íslendingar geta ekki flutt inn fisk til vinnslu frá Færeyjum og Grænlandi og selt inn á sameiginlega markaðinn með sömu kjörum og ef um íslenskan fisk væri að ræða og sama gildir ef þessar þjóðir ætla að kaupa fisk af Íslendingum til frekari vinnslu og selja inn á Evrópumarkaðinn. Færeyjar og Grænland eru um margt ákjósanlegir markaðir fyrir afurðir margra íslenskra fyrirtækja í matvælaiðnaði. Fyrir nokkrum árum sköpuðust t.d. tækifæri til útflutnings á ýmsum mjólkurafurðum til Færeyja. Þessi viðskipti komust hins vegar aldrei af byrjunarstigi vegna þess að ekki náðust gagnkvæmir samningar um verslun með slíkar vörur. Líkur eru á að það geti verið sameiginlegt hagsmunamál Íslendinga, Grænlendinga og Færeyinga að draga úr viðskiptahindrunum af því tagi sem hér hefur verið lýst milli landanna og gagnvart mörkuðum annars staðar í Evrópu. Þetta þarf að kanna hið fyrsta meðal stjórnvalda landanna með það að markmiði að greiða fyrir gagnkvæmum viðskiptum. Með hliðsjón af framansögðu er lagt til í tillögunni að ríkisstjórninni verði falið að huga að endurskoðun á þeim viðskiptasamningum sem gerðir hafa verið við Færeyjar og Grænland af hálfu íslenska ríkisins. Við þá endurskoðun verði hugað að því hvort ekki megi opna frekari markaði fyrir íslenskar vörur. Kjarni málsins er sá að við höfum verið að auka frelsi í viðskiptum við lönd í Evrópu, bæði EFTA-ríkin, Evrópusambandsríkin og jafnvel ríki Mið- og Austur-Evrópu og önnur þau lönd sem EFTA hefur gert fríverslunarsamninga við. Af einhverjum ástæðum er staðan orðin slík í ýmsum tilfellum að viðskipti við Grænland og Færeyjar eru ekki eins greið og viðskipti við þau lönd sem tilheyra EFTA eða Evrópusambandinu eða eru aðilar að fríverslunarsamningum við þau. Ég tel að það sé afar einkennilegt ef minna frelsi er í viðskiptum við þessa nágranna okkar heldur en við þá sem fjær eru og tel þess vegna að það sé mjög mikil ástæða til að taka þessi mál upp og fara á fjörurnar við þá frændur okkar í Færeyjum og Grænlendinga um að greiða fyrir viðskiptum við þá.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þál. um setningu reglna um ólaunuð leyfi starfsmanna ríkisins frá störfum. Flm. þessarar tillögu ásamt mér eru Bryndís Hlöðversdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir, Sigríður Anna Þórðardóttir og Valgerður Sverrisdóttir. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta semja reglur um leyfi starfsmanna frá störfum í ríkisþjónustu þegar þeir taka tímabundið við öðrum störfum, svo sem hjá alþjóðastofnunum sem Ísland er aðili að eða kjörnum trúnaðarstörfum. Í reglunum verði m.a. tekið fram hvenær starfsmenn eigi rétt til þess að fá ólaunað leyfi frá störfum, hvernig reikna skuli leyfistímann til starfsaldurs, annarra réttinda og mats á starfshæfni og hver sé réttur starfsmanns til fyrra starfs eftir að leyfi lýkur.`` Virðulegi forseti. Á hverju ári fær nokkur fjöldi ríkisstarfsmanna leyfi frá störfum, ýmist án launa eða að einhverju leyti á launum. Í fyrra tilvikinu er oft um að ræða starfsmenn sem ráða sig tímabundið til starfa, t.d. á vegum alþjóðastofnana sem Ísland á aðild að, en í síðara tilvikinu t.d. fólk sem fær leyfi frá störfum til þess að afla sér framhaldsmenntunar er síðan nýtist því í áframhaldandi störfum fyrir ríkið. Í tillögunni er lagt er til að reglur verði settar sem kveða á um réttarstöðu starfsmanna og er eðlilegt að um þær reglur verði haft samráð við samtök ríkisstarfsmanna. Í ljósi tilvika sem upp hafa komið er nauðsynlegt að setja skýrar reglur um hvaða réttindi starfsmenn ávinna sér eða tapa með því að fá launalaus leyfi og hver sé réttur þeirra til þess að taka á ný við fyrra starfi þegar leyfi frá störfum lýkur. Nauðsynlegt er að eyða óvissu sem upp er komin um þetta efni og valdið getur því að hæfir einstaklingar fáist ekki til þess að taka að sér tímabundin störf erlendis. Störf íslenskra starfsmanna á erlendum vettvangi geta verið íslenskum hagsmunum til framdráttar um leið og þeir afla sér verðmætrar þekkingar til áframhaldandi starfa í opinberri þágu. Mikilvægt er að um þessi leyfi séu skýrar reglur settar þannig að starfsmanni sé kunnugt um rétt sinn áður en hann sækir um slíkt leyfi. Benda má á að í lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað frá 1995 er í 4. gr. kveðið á um rétt alþingismanns til leyfis frá opinberu starfi sem hann gegnir þegar hann er kjörinn til Alþingis. Virðulegi forseti. Við lifum í breytilegum heimi og umhverfi okkar er gjörbreytt frá því sem var fyrir nokkrum áratugum, jafnvel nokkrum árum. Það er svo að hægt er að halda því fram að einstaklingur sé aldrei búinn að ljúka námi. Margir telja jafnvel að í dag þurfi að sækja tvær háskólagráður vegna þess að krafan um breidd í þekkingu er orðin mjög mikil á mörgum sviðum þjóðlífsins. Það er líka miklu meira um það en áður fyrr að fólk sem hefur menntað sig á ákveðnu sviði eða fólk sem hefur í störfum sínum áunnið sér þekkingu vill bæta við sig og sækist eftir því að stunda nám eða að sinna störfum tímabundið erlendis. Það er hægt að nefna stéttir sem hafa af því mikinn hag að vera tímabundið í öðru landi að störfum eða við viðbótarnám. Það má nefna starfsmenn ríkisfjölmiðla. Það má nefna háskólakennara. Og það má nefna yfirmenn í velferðarkerfinu okkar sem dæmi um stéttir sem mikilvægt er að hafi tækifæri til að kynna sér þróun mála á erlendum vettvangi og afla sér reynslu til að koma með heim. Þannig getur verið mjög erfitt að skilja á milli starfs og náms. Að kynna sér reynslu annarra til að nota þá þekkingu til að bæta við sig í störfum heima fyrir er vissulega ígildi náms. Til viðbótar því sem ég hef áður nefnt er auðvitað eðlilegt að vísa til starfsmanna ráðuneytanna. Það er fólk sem oftast fær tækifæri og oftast nýtir sér tækifæri til að starfa tímabundið við verkefni sem síðar nýtast í verkum þeirra heima fyrir. Ég nefndi í upphafi máls míns að ákveðið tilvik gefi tilefni til þess að reglur séu settar. Þar er ég að vísa til nýlegs dæmis þar sem starfsmaður í ráðuneyti hafði í góðri trú horfið til starfa hjá alþjóðastofnun. Hann hafði ekki ástæðu til að ætla annað en að hann gengi að starfi sínu, eða embætti er réttara að segja, að lokinni þjónustu á erlendri grund. Það reyndist ekki svo. Þegar heim var komið var kominn köttur í ból bjarnar og ekki ætlast til að þessi embættismaður gengi að sínu starfi, sínum stól og sínu skrifborði. Ég tel að þetta hljóti að hafa vakið athygli allra sem fylgdust með og að menn hafi gert sér grein fyrir hversu ranglátt það er að einhver hverfi til starfa erlendis í góðri trú og komi heim og þurfi að sækja rétt sinn til fyrra starfs. Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt að Íslendingar eigi kost á að taka þátt í störfum sem unnin eru hjá alþjóðastofnunum, t.d. þeim stofnunum sem reknar eru innan þess alþjóðasamstarfs sem við sækjum að vera aðilar að. Þessi störf geta verið íslenskum hagsmunum til framdráttar. Og þegar heim er komið bera þeir starfsmenn, sem þannig hafa aflað sér verðmætrar þekkingar með störfum sínum, þá verðmætu þekkingu inn í íslenska stjórnsýslu. Það er mitt mat að það geti verið mjög erfitt fyrir Ísland ef þessi réttur er á reiki vegna þess að þá mun fólk ekki fást til slíkra starfa. Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þessa tillögu. Hún er mjög skýr, hún skýrir sig sjálf. Það vakna ótal viðhorf í brjóstum manna þegar þeir verða vitni að því að eitthvað sem þeir töldu eðlilegt og sjálfsagt er ekki eðlilegt og sjálfsagt og þannig var það í því tilviki sem ég hef hér bent á. Ég tel mjög mikilvægt að settar verði reglur um ólaunuð leyfi starfsmanna ríkisins frá störfum. Ég tel að í þessari stuttu ræðu minni og í grg. með þessari tillögu séu færð skýr rök fyrir því vegna hvers á að setja slíkar reglur. Ég var að vona að ég hefði fengið tækifæri til að mæla fyrir þessari tillögu fyrr og að Alþingi hefði þótt þetta svo sjálfsagt mál sem þyrfti ekki mikið að kanna eða kalla eftir viðhorfum eða umsögnum annarra um þannig að það hefði verið hugsanlegt að fá þessa tillögu samþykkta. Ég er kannski ekki bjartsýn á það héðan af en ég hvet þó til þess að Alþingi skoði þessa tillögu og kanni hvort hún sé ekki nægilega ópólitísk í raun til þess að um hana verði sameinast og hún samþykkt frá þessu þingi í vor. Virðulegi forseti. Ég hef ekki komið með tillögu um til hvaða nefndar þessi tillaga til þál. á að fara. Hún varðar ólaunuð leyfi starfsmanna ríkisins frá störfum og ég fel forseta að kanna það hvort þetta er tillaga sem fer til allshn. eða hvort um hana á að fjalla í annarri nefnd. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka flm., fimm hv. þm., --- en hér er um konur að ræða úr fimm þingflokkum --- fyrir þessa tímabæru tillögu. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því að þessar reglur væru ekki til fyrr en það mál kom upp sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir minntist á hér áðan þar sem hátt settur embættismaður úr ráðuneyti ræður sig til mikilvægra starfa erlendis, kemur síðan heim aftur að loknum störfum og hyggst ganga inn í sitt fyrra starf, sem hann taldi að biði eftir sér, en þá var það ekki lengur til staðar. Sú umfjöllun sem það mál fékk, bæði af hálfu hæstv. ráðherra sem þar átti í hlut og fjölmiðla, var með slíkum endemum að ætla hefði mátt að þessi starfsmaður hefði ekki getað fengið sitt starf aftur vegna þess að hann hefði ekki staðið sig nógu vel í því áður. Þannig var umfjöllunin óréttmæt og þannig er í raun fjallað um þá starfsmenn, embættismenn ríkisins, sem hafa lent í svipuðum aðstæðum. Það er mjög nauðsynlegt að móta þessar reglur, ekki síst með tilliti til þess að við erum nú þátttakendur í mjög öflugu alþjóðlegu samstarfi sem krefst þess að embættismenn okkar og starfsmenn íslenska ríkisins hafi um lengri eða skemmri tíma aðsetur erlendis. Oft á tíðum er þá um að ræða það fólk sem er í störfum í ráðuneytum eða stofnunum ríkisins og hefur fengið þar þjálfun og tekur tímabundið frí frá þeim störfum til að sinna öðrum jafnmikilvægum störfum erlendis í þágu íslenska ríkisins. Ég sé í raun ekkert því til fyrirstöðu þótt stutt sé til þingloka að þessi tillaga gæti náð fram að ganga. Hér er um það að ræða að Alþingi feli ríkisstjórninni að semja reglur um leyfi starfsmanna frá störfum í ríkisþjónustu þegar þeir taka tímabundið við öðrum störfum eins og hjá alþjóðastofnunum sem Ísland er aðili að eða kjörnum trúnaðarstörfum. Við hefðum í raun átt að vera með þessar reglur tilbúnar um leið og við gerðumst t.d. aðilar að EES-samningnum sem fól í sér að við þyrftum að taka þátt í starfi um það bil 300 nefnda skilst mér í Brussel þar sem við ættum rétt á þátttöku en getum ekki vegna þess að við höfum ekki starfsfólk til að sinna því öllu eins og vera skyldi. Það er eðlilegt að það verki ekki beint hvetjandi á starfsmenn ríkisins að taka að sér störf erlendis í þágu íslenska ríkisins þegar móttökurnar þegar heim kemur eru með þeim hætti sem þær voru við þann starfsmann sem hér hefur verið nefndur. Það getur varla verkað hvetjandi fyrir aðra starfsmenn að taka að sér trúnaðarstörf fyrir íslenska ríkið ef viðkomandi aðili á það á hættu að ríkisstjórnarskipti yrðu á því tímabili sem hann starfaði erlendis og móttökurnar yrðu eins og raun bar vitni í þessu tilfelli. Þannig að mér sýnist að við þingmenn ættum að hafa kjark til þess og getu að afgreiða þetta á þeim tíma sem eftir er og mér sýnist þetta vera, ef einhver tillaga er þannig, tillaga sem um ætti að nást þverpólitísk samstaða til að slíkt hneyksli sem þarna átti sér stað endurtaki sig ekki. Við ættum því að standa að því að samþykkja þessa tillögu.

Herra forseti. Ég kem hér upp til að lýsa eindregnum stuðningi við þessa tillögu sem flutt er af þingmönnum úr öllum stjórnmálaflokkum sem hér eiga sæti. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að okkur takist að ná sátt um að samþykkja þessa tillögu. Eins og kom fram í máli hv. 1. flm. og máli hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur hér áðan þá eru erlend samskipti okkar jafnan að aukast. Það er afskaplega mikilvægt fyrir okkur að við fáum hverju sinni þá sem hæfastir eru til þess að taka að sér veigamikil störf á erlendri grundu. En er hægt að ætlast til þess að okkur takist að fá menn sem eru sjóaðir af reynslu, sjóðfróðir um samskipti við útlönd, til að taka að sér tímabundin störf í útlöndum ef þeir mega búast við því að þegar þeir snúa til baka, eins og Björn Friðfinnsson mátti þola, þá gangi nánast maður undir manns hönd innan ríkisstjórnarinnar til að koma þeim úr embætti. Það verður bara að segja þessa hluti eins og er. Í því tilviki var um að ræða starfsmann sem var afskaplega hæfur, hafði staðið sig óvanalega vel hér heima á Íslandi, hafði staðið sig með miklum sóma erlendis og þegar hann kom til baka var mjög erfitt fyrir hann að finna aftur fótfestu innan kerfisins. Hann gekk ekki að sínu fyrra starfi eins og hann þó átti von á og eins og ráðherra í ríkisstjórn lýðveldisins hafði þrátt fyrir allt bréfað til hans. Þetta er ekki hægt að þola, herra forseti. Ég held að sú óvissa sem skapaðist í kjölfar þess máls sé þess eðlis að það hljóti að vera erfitt að fá mjög reynda og hæfa menn sem hafa verið lengi í þjónustu Stjórnarráðsins til að taka að sér slík störf. Þess vegna held ég að Alþingi verði að taka af skarið og verði að fela ríkisstjórninni að láta semja reglur sem gildi um slík tímabundin leyfi starfsmanna frá störfum í ríkisþjónustunni. Það er staðreynd að á hverju einasta ári er leitað eftir því við nokkra og jafnvel stundum marga ríkisstarfsmenn að þeir taki að sér störf á erlendri grundu fyrir ráðuneyti. Ég þekki það sjálfur vegna þess að sem ráðherra gerði ég það stundum að ég leitaði eftir því að tilteknir hæfir starfsmenn tækju að sér slík tímabundin störf. Og jafnan gerist það líka að starfsmenn sækjast eftir slíkum störfum af eigin hvötum. Nú tel ég að það verði miklu erfiðara að fá góða menn nema það sé alveg ljóst hver réttarstaða þeirra verður. Þess vegna held ég að það sé nauðsynlegt að samþykktar verði slíkar reglur og í þeim komi fram hver staða starfsmannanna er. Það er auðvitað nauðsynlegt að áður en slíkar reglur eru endanlega settar verði rætt við samtök ríkisstarfsmanna um það hvernig eigi að ljúka þeim. Við hljótum að gera okkur grein fyrir því að störf þessara reyndu starfsmanna á erlendri grundu hafa verið Íslendingum og hagsmunum okkar mjög til framdráttar. Mjög víða hafa þeir getið sér gott orð og hafa ekki bara unnið landi sínu gagn heldur borið hróður Íslands víða. Það má ekki verða lát á því, herra forseti. En ég tel að jafnilla og til tókst hjá núverandi ríkisstjórn gagnvart þessum tiltekna starfsmanni þá hafi verið sköpuð óvissa sem er nauðsynlegt að hrinda. Það er einungis hægt að hrinda henni með því að samþykkja þessa tillögu. Það vill svo til að hún er flutt af þingmönnum úr öllum stjórnmálaflokkum og það er enginn sem mælir gegn henni. Almenn og heilbrigð skynsemi mælir með henni --- auk fjölmargra annarra sem hér hafa tekið þátt í umræðunni og eiga eftir að ræða. Þess vegna veit ég að hæstv. forseti mun auðvitað beita sér fyrir því að þetta verði samþykkt jafnvel þótt ég sjái það í hópi flm. að þar er engan talsmann að finna úr þeim væng Framsfl. sem hann tilheyrir góðu heilli.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu góðar undirtektir. Það hefur sannarlega komið vel fram hjá þeim, bæði hv. þm. Margréti Frímannsdóttur og Össuri Skarphéðinssyni, hve mikilvægt þetta litla mál er. Þá á ég við ,,litla`` um mál sem lætur lítið yfir sér en hefur grundvallarþýðingu fyrir réttarstöðu starfsmanna í ríkisþjónustu og möguleika þeirra og vilja til að starfa tímabundið erlendis og leita þar með eftir reynslu og þekkingu til að koma með hingað heim og bera inn í stjórnsýslu okkar og gera okkur mögulegt að nýta okkur reynslu þjóðanna sem eru bæði fjölmennari og hafa oft tekið fyrr á þeim málum sem við eigum eftir að kljást við. Það hefur verið vakin athygli á því hverjir eru flutningsmenn þessarar tillögu. En það eru ásamt mér Bryndís Hlöðversdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir, Sigríður Anna Þórðardóttir og Valgerður Sverrisdóttir. Þetta mál er sannarlega ekki sérstakt kvennamál. En að mínu mati eru þessar ágætu konur sem flytja með mér þetta mál þungavigtarmenn í sínum þingflokkum, manneskjur með ríka réttlætiskennd. Þess vegna komu þær umsvifalaust með á þetta góða mál og ég vona að það verði til þess að menn sameinist um að afgreiða málið fyrir þinglok. Það yrði Alþingi til sóma og sannarlega til þess fallið að skapa öryggiskennd hjá þeim sem hugsa til þess að starfa tímabundið annars staðar og leita sér þekkingar og reynslu með öðrum þjóðum.

Virðulegi forseti. Ég tala hér fyrir nál. iðnn. um frv. til laga um vörumerki. Nál. er á þskj. 1058. Þar segir svo: Nefndin hefur fjallað um frumvarpið og fengið á sinn fund Gunnar Guttormsson og Ástu Valdimarsdóttur frá Einkaleyfastofunni. Umsagnir bárust frá Erlu S. Árnadóttur hrl., Félagi umboðsmanna vörumerkja og einkaleyfa, Íslenskri málnefnd, Lögmannafélagi Íslands, Neytendasamtökunum og Samtökum iðnaðarins. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun á vörumerkjarétti með tilliti til þjóðréttarlegra skuldbindinga Íslands og réttarþróunar í öðrum löndum. Mikilvægt er að afgreiða frumvarpið á þessu þingi þar sem í því er gert ráð fyrir nýjum ákvæðum um alþjóðlega skráningu vörumerkja sem Íslandi hefur borið að framfylgja síðan 15. apríl 1997. Nefndin leggur til að þrjár efnisbreytingar verði gerðar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lagt til að 16. gr. verði breytt til að taka af allan vafa um að ekki verði lengur unnt að skrá vörumerki fyrir heila flokka heldur ber að tilgreina nákvæmlega þá vöru eða þjónustu sem óskað er skráningar fyrir. Í öðru lagi er lagt til að niðurstöður úrskurða vegna andmæla við skráningu vörumerkis verði birtar í ELS-tíðindum og sömuleiðis vörumerki sem eru afmáð úr vörumerkjaskrá, sbr. 22. og 32. gr. Þessar breytingar eru til samræmis við önnur ákvæði frumvarpsins. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á 43. gr. Til samræmis við einkaleyfalög og lög um hönnunarvernd er lagt til að þeim sem brýtur gegn vörumerkjarétti af ásetningi eða gáleysi verði gert að greiða hæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu vörumerkis, auk skaðabóta fyrir tjón sem af brotinu hlýst. Þá er orðalagi í 2. mgr. 43. gr. breytt. Ef grandlaus aðili hagnast af broti gegn vörumerkjarétti ber honum að greiða hæfilegt endurgjald fyrir nýtinguna sem þó má ekki nema hærri upphæð en áætlaður hagnaður hans af brotinu. Í 30. gr. er að finna nýmæli sem heimilar að vörumerki verði afmáð eftir kröfu þess sem lögmætra hagsmuna á að gæta ef sýnt er fram á að starfsemi eiganda vörumerkisins hafi lagst af. Eðlilegt er að afmá vörumerki ef starfsemi eiganda hefur verið lögð niður og oft eru þar miklir hagsmunir í húfi. Hins vegar verður að gera ríkar kröfur til sönnurnar á því að starfsemi hafi raunverulega lagst af. Með frumvarpinu, ef af lögum verður, verður starf vörumerkjaskrárritara lagt niður en við hlutverki hans sem skráningaraðila vörumerkja tekur sérstök stofnun, Einkaleyfastofan. Vegna þess verður að fella brott ákvæði 92. gr. frumvarps til laga um breytingar á sérákvæðum í lögum er varða réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, 189. máls. Hins vegar bendir nefndin á að heiti stofnunarinnar, Einkaleyfastofan, er ekki ákveðið í lögum. Með 7. gr. einkaleyfalaga, nr. 17/1991, er mælt fyrir um að á vegum iðnaðarráðuneytisins skuli starfrækt einkaleyfaskrifstofa. Með auglýsingu nr. 187/1991 og reglugerð nr. 188/1991 var Einkaleyfastofan sett á fót, m.a. með vísan til heimildar einkaleyfalaga. Því er ljóst að lagaheimild stofnunarinnar er fyrir hendi en nefndin telur umhugsunarefni að í frumvarpinu er Einkaleyfastofunni falin framkvæmd laganna og nafn stofnunarinnar kemur ótal oft fyrir í því en nafninu væri unnt að breyta með reglugerðarbreytingu ráðherra. Guðný Guðbjörnsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á þingskjali 1059. Undir nál. skrifa fulltrúar í iðnn., Stefán Guðmundsson, Guðjón Guðmundsson, Sighvatur Björgvinsson, Jóhanna Sigurðardóttir, Árni R. Árnason, Hjálmar Árnason, Sigríður Jóhannesdóttir, Pétur H. Blöndal og Sigríður Anna Þórðardóttir. Nefndin var sammála um þessa afgreiðslu.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti heilbr.- og trn. um frv. til laga um breytingu á ákvæðum laga um fæðingarorlof. Það liggur hér fyrir á þskj. 1042. Eins og við er að búast þegar um er að ræða jafnyfirgripsmikið og sögulegt mál þurfti nefndin að sjálfsögðu að ráðslaga með þeim mönnum sem teljast hafa besta yfirsýn í þessu máli. Í hópi hinna bestu manna töldust vera Guðríður Þorsteinsdóttir skrifstofustjóri og Elín Norðmann, lögfræðingur í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti. Jafnframt Jóhanna Fleckenstein, Lára Jensdóttir og Unnur Matthíasdóttur sem voru fulltrúar fyrirburamæðra en fulltrúar frá þríburamæðrum voru þær Guðbjörg Gunnarsdóttir og Guðbjörg Gunnarsdóttir, alnöfnur. Jafnframt taldi nefndin rétt af tilefni þessa frv. að fá til samræðu við sig þá Sigurð Svavarsson og Ingólf Gíslason sem sitja í karlanefnd Jafnréttisráðs. Eftir að hafa farið ítarlega yfir þetta mál, herra forseti, var nefndin einróma sammála um að leggja til að frv. verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þskj. Ég ætla að hlaupa aðeins á þessum breytingum, herra forseti. Þær eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lögð til sú breyting á 3. og 7. gr. frv. að þegar barn sem á að ættleiða er sótt til útlanda skuli ættleiðandi foreldri heimilt að hefja töku fæðingarorlofs þegar í upphafi ferðar. En í frv. eins og það liggur fyrir í sinni upphaflegu gerð er rétturinn einungis takmarkaður við ættleiðandi móður. Þessi breyting er lögð til af hálfu nefndarinnar þar sem sú staða gæti komið upp að ættleiðandi móðir komist ekki til þess að sækja barn sem hún hefur eigi að síður fengið til ættleiðingar, t.d. vegna sjúkleika eða eins og dæmi var nefnt um í nefndinni vegna fötlunar. Í öðru lagi leggur nefndin til, til samræmis við breytinguna sem ég var að reifa hér undir 1. tölulið, breytingu á 8. gr. frv. sem felur í sér breytt ákvæði 16. gr. laga um almannatryggingar. Þar er lagt til að orðin ,,eða frumættleiðingu`` í f-lið 16. gr. almannatryggingalaganna hrjóti brott. En þess ber að geta að óbreytt felur ákvæðið í sér að ættleiðandi faðir gæti fyrst fengið greidda fæðingardagpeninga eftir að ættleiðandi móðir hefur fengið slíka greiðslu í a.m.k. einn mánuð eftir frumættleiðingu. Þá er líka lögð til orðalagsbreyting á f-lið 8. gr. frv. Það er rétt að geta þess, herra forseti, að í umræðunni innan nefndarinnar var sérstaklega rætt um hagi mæðra sem fæða fyrirbura og eignast síðan barn eða börn mjög skammt á eftir eða 9--10 mánuðum á eftir. Þá getur komið upp sú staða vegna þess hversu stutt er á milli fæðinga að greiðslur vegna fæðingarorlofs skerðist. Nefndin ræddi þetta, fékk til fundar við sig fulltrúa heilbrrn., og það var niðurstaða nefndarinnar sem kemur fram hér í þessu áliti að mælast til þess að í slíkum tilvikum skerðist greiðslur ekki. Það var, að því er ég veit best, niðurstaðan í samræðu nefndarinnar við þann fulltrúa heilbr.- og trmrn. sem kom til fundar við nefndina að ráðuneytið mundi hlutast til um að viðeigandi reglum yrði breytt til að ná þessu markmiði. Þetta var ein af forsendum þess að svo góð samstaða náðist um álit nefndarinnar á þessu frv. Kristín Ástgeirsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og hún er samþykk þessu áliti. Sigríður Anna Þórðardóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. En undir þetta skrifa ég, formaður, Siv Friðleifsdóttir, Katrín Fjeldsted, Guðmundur Hallvarðsson, Sólveig Pétursdóttir, Guðni Ágústsson, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og Margrét Frímannsdóttir.

Virðulegi forseti. Þær breytingar sem hér eru gerðar á lögum um fæðingarorlof eru allar til bóta, eins og við lýstum yfir öll held ég sem tókum til máls þegar frv. var rætt hér í fyrsta skipti, og þær breytingar sem voru gerðar í meðförum heilbr.- og trn. gerðu frv. þó enn betra en það var. Þó svo við hefðum viljað sjá þarna ýmsar aðrar breytingar, eins og t.d. að tekið væri inn eitthvað varðandi fæðingarorlof feðra, þá náðist ekki samstaða um það innan nefndarinnar og talað var um að ef við færum að taka inn fleiri atriði en væru í frv. eins og það kom frá ráðuneytinu eða hæstv. ríkisstjórn þá væri það frekar til þess að tefja málið heldur en hitt. Það voru allir sammála um að það yrðu að koma til ákveðnar leiðréttingar varðandi fyrirburafæðingar og fjölburafæðingar og þess vegna fékk þetta mjög skjóta og góða afgreiðslu innan nefndarinnar. Það kom fram hér hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að ein af forsendunum fyrir því að þessi samstaða náðist í nefndinni var að við endurskoðun á reglugerð um fæðingarorlof yrðu sérstaklega skoðuð tilvik þegar stutt er á milli fæðinga barna, vegna framlengds fæðingarorlofs eða fyrirburafæðinga, að þá verði tekið inn í reglugerðina að fæðingarorlof skerðist ekki. En þannig er það, svo ég taki nú eitt raunverulegt dæmi, að ung kona sem eignaðist barn í febrúar á síðasta ári og eignaðist síðan tvíbura 1. janúar, eða reyndar var það á síðasta degi þess árs sem hún eignaðist tvíburana, hafði verið í fullu fæðingarorlofi eftir fæðingu barns sem fæddist í febrúar. Eftir það fékk hún ekki vinnu og var á atvinnuleysisbótum sem skráð var sem fullur tími og réttur til fæðingarorlofs. En þegar hún síðan fæðir tvíbura sjö vikum fyrir tímann þá vantar 40 stundir upp á að hún nái fullum réttindum til fæðingarorlofs. Þetta munar um 15 þús. kr. á mánuði í greiðslu. Og hún fær sem sagt ekki metna þá vinnu sem er heima og hún innir af hendi í heimahúsi á meðan hún er í fæðingarorlofi þannig að greiðslurnar skerðast við aðra fæðingu. En í reglugerð um fæðingarorlof, sem er undirrituð 16. desember 1987 og hefur líklega ekki verið breytt síðan þá, segir í 23. gr. um atvinnuþátttöku og þá sem eiga rétt á fullum greiðslum fæðingarorlofs og hvað er metið sem atvinnuþátttaka. Það er atvinnuþátttaka maka bænda við landbúnaðarstörf, það er foreldri sem rekur sjálfstæða atvinnustarfsemi eða vinnur við sjálfstæða atvinnustarfsemi án þess að þiggja laun sem launþegi en verður að sanna vinnustundafjöldann, foreldri sem vinnur launuð störf í heimahúsi og þar með er talin til launaðra starfa í heimahúsi gæsla barna, þ.e. foreldri sem tekur að sér að gæta barna fyrir greiðslu í heimahúsi fær það metið sem fulla vinnu. En ef kona eða karl er í fæðingarorlofi heima að sinna sínu barni þá er það hins vegar ekki metið nema í undantekningartilvikum og þá hefur þess verið getið sérstaklega í kjarasamningum eins og t.d. hjá hjúkrunarfræðingum. Það var full samstaða um það í nefndinni að fara fram á að breyting yrði gerð á þessari reglugerð sem tryggði að þegar foreldri er í fæðingarorlofi sé það metið til vinnustunda og þess vegna þurfi að gera breytingar á þessari reglugerð frá 1987. Það var forsenda þess að svo góð samstaða náðist og minni hluti heilbr.- og trn. skrifar undir þetta nál. án fyrirvara. Það er auðvitað mjög slæmt, virðulegi forseti, að hæstv. heilbr.- og trmrh. skuli ekki vera á staðnum til þess að hægt sé að fá fram hjá henni hvort hæstv. ráðherra hefur þennan sama skilning og nefndin, að um þetta hafi verið sátt, ekki bara innan nefndarinnar heldur einnig við þá starfsmenn heilbr.- og trmn. sem mættu á fundi heilbr.- og trn. Ég gat þess hér áðan að við hefðum auðvitað viljað sjá að þarna væru tekin inn einhver ákvæði varðandi fæðingarorlof feðra og ég vil nota tækifærið hér til þess að minna á tillögu sem lögð var fram á fyrstu dögum þingsins sem hv. þm. Ögmundur Jónasson og Steingrímur J. Sigfússon flytja um fæðingarorlof feðra. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að við endurskoðun laga um fæðingarorlof verði tryggður sjálfstæður réttur feðra til a.m.k. tveggja vikna orlofs á launum við fæðingu barns.`` Það hefur nú heldur lítið farið fyrir því í hv. heilbr.- og trn. að tekin hafi verið til umræðu mál sem stjórnarandstaðan hefur flutt hér og reyndar ekkert mál frá stjórnarandstöðunni verið afgreitt frá þeirri ágætu nefnd. Nú hefur hæstv. forsrh. lýst því yfir að á kjörtímabilinu skuli tekið upp fæðingarorlof feðra, að vísu mjög takmarkað en samt sem áður spor í rétta átt. Hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur einnig lýst yfir þessum vilja sínum og gott ef ekki er að finna megi ákvæði þess efnis í stjórnarsáttamála þessarar ríkisstjórnar. Þess vegna hefði maður nú ætlað að lítil þáltill. þess efnis að feðrum verði tryggt tveggja vikna orlof á launum við fæðingu barns ætti að vera tiltölulega auðvelt mál fyrir hv. Alþingi að samþykkja sem fyrsta skref í þá veru að feður njóti sama réttar og mæður hvað varðar fæðingarorlof. En því miður hefur þessi tillaga fengið heldur litla umfjöllun í þessari ágætu nefnd eins og aðrar tillögur fluttar af stjórnarandstöðunni. Það er auðvitað umhugsunarvert að þegar mál koma hér fram á fyrstu dögum þingsins frá stjórnarandstöðunni, þá skuli það vera þannig að þegar allt útlit er fyrir að u.þ.b. hálfur mánuður sé eftir af starfstíma þingsins, og kannski ekki einu sinni það, sé rétt verið að byrja á að líta á mál frá stjórnarandstöðunni. Og staðreyndin sé sú að ef við viljum fá einhver mál frá stjórnarandstöðunni rædd, þó að það séu góð mál sem jafnvel virðist vera, a.m.k. í orði, samstaða um að leysa og samþykkja og menn viðurkenna að séu brýn, þá sé það þannig að stjórnarandstaðan þurfi nánast að betla um að þau séu tekin á dagskrá, hvað þá að þau séu afgreidd. Þetta eru auðvitað, virðulegi forseti, vinnubrögð sem eru ekki sæmandi þinginu. Þetta er löggjafarsamkoma landsins, þetta er löggjafarþing allra landsmanna. Þetta er ekki löggjafarstarfsemi bundin þeim hópi sem kaus þá tvo flokka sem nú sitja í ríkisstjórn til starfa, heldur allra landsmanna. Þess vegna finnst mér þessi vinnubrögð vera fyrir neðan allar hellur. Virðulegi forseti. Ég kýs að nefna þetta hér vegna þess að það hefur verið lögð mikil áhersla á það að stjórnarandstaðan mæti til funda í nefndum þingsins og greiði fyrir málum. Það hefur ekki staðið á því a.m.k. í þeim nefndum sem ég sit. Það er þess vegna ósköp eðlileg krafa að það fari tími hjá nefndunum og hjá Alþingi í að ræða þær tillögur sem fram koma frá stjórnarandstöðu jafnt og stjórn.

Hæstv. forseti. Ég er nú ekki beinlínis í andsvari heldur að koma með athugasemd eða viðbót við ræðu hv. þm. Ég tek undir að það er orðið afar lítið um það að tillögur stjórnarandstöðunnar nái fram að ganga hér á þessu þingi. En ég vil upplýsa hv. þm. um það að félmn. hefur afgreitt frá sér till. til þál. um fjölskyldustefnu ríkisstjórnarinnar og reyndar höfum við víkkað hugtakið aðeins út og viljum að það nái einnig til sveitarfélaganna. Þar er kveðið á um það mjög skýrum orðum að réttur feðra til fæðingarorlofs skuli tryggður. Hann skuli bæði aukinn og tryggt að þeir geti nýtt sér hann. Þetta verður væntanlega samþykkt hér innan tíðar sem stefna ríkisstjórnarinnar. Þannig að vonandi sjáum við fljótt úrbætur í þessu brýna máli. En það breytir ekki því að tillögur þingmanna stjórnarandstöðunnar, góður tillögur, eru ekki teknar inn í þá vinnu sem verið er að sinna og auðvitað er það til skammar hvað við Íslendingar erum orðnir langt á eftir í öllum fæðingarorlofsmálum, ekki bara feðra, heldur mæðra líka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur fyrir þessar upplýsingar. Engu að síður er það nú þannig að við erum í heilbr.- og trn. að fjalla um lög um fæðingarorlof. Þessi þáltill. um fjölskyldustefnu er ákveðin stefna eða viljayfirlýsing í þessum efnum. Það hefði hins vegar verið mun betra og sterkara ef Alþingi hefði borið gæfu til að samþykkja það afdráttarlaust fyrir þinglok að feður ættu þennan rétt og þau skref sem við værum tilbúin til að stíga í þeim efnum.

Herra forseti. Ég talaði hér fyrr í dag og mælti þá fyrir hinu sameiginlega nál. heilbr.- og trn. og ég ætla í þessari seinni ræðu minni að leyfa mér að viðra í örstuttu máli þau sjónarmið sem ég hef almennt til þessara mála. Þau tengjast einmitt því máli sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir reifaði í örstuttu andsvari --- fæðingarorlofi feðra. En almennt vil ég segja, herra forseti, um þetta frv. sem við erum nú góðu heilli að leggja drög að að gera að lögum í dag að það er að öllu leyti jákvætt. Auðvitað voru ýmis atriði sem við hefðum gjarnan viljað sjá með öðrum hætti. Því er ekki að neita að ég hefði viljað sjá t.d. rétt fyrirburamæðra rýmkaðan talsvert og ég hefði viljað sjá rétt fjölburaforeldra talsvert aukinn frá því sem er í frv. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að með frv. sé stigið mjög lofsvert skref fram á við og ég taldi ekki rétt að reyna að tefja málið og framgang þess til að reyna að koma þessum sjónarmiðum fram. Ég held að það hafi verið nauðsynlegt allra hluta vegna að fá þetta frv. í gegn sem fyrst. Það má rifja það upp, herra forseti, að sérstök nefnd var í því að semja ný drög að lögum um fæðingarorlof. Það tókst ekki samstaða innan hennar, hún var í rauninni sett af af hæstv. heilbrrh. og ég geri engar athugasemdir við það. En fyrir vikið náðist ekki að reifa nægilega eða a.m.k. ekki að leiða til niðurstöðu mikilvæg mál. Þá nefni ég hér sérstaklega fæðingarorlof feðra. Fram kom hjá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur að nú hefur félmn. samþykkt og sent hingað til síðari umr. þáltill. hæstv. félmrh. um fjölskyldustefnu. Hún lýkur lofsorði á hana og ég efa ekki að þar er margt gott að finna, m.a. rökstyður hún ágæti þeirrar stefnu með því að þar sé lagt til að réttur feðra til fæðingarorlofs verði rýmkaður. Það er af hinu góða. En hún orðaði það þannig að þá mætti gera ráð fyrir því að innan tíðar sæju menn raunhæf skref tekin til þess að auka rétt feðranna sem er auðvitað nánast enginn í dag. Það er gott. Ég gæti af þessu tilefni sagt: Mikil er trú þín, kona. Ég ætla nú ekki að gera það. Hins vegar get ég ekki annað, og sér í lagi með tilliti til allra þeirra feðra sem eru staddir hér í salnum í dag, en að nefna að það er í gangi, það er í gildi, sérstök framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum. Þessi framkvæmdaáætlun er að renna sitt skeið á enda. Og ég get ekki annað heldur en haft hér eftir, herra forseti, það sem í henni segir um fæðingarorlof feðra. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Á gildistíma þessarar áætlunar verði lögfestar reglur sem tryggi jafnan rétt foreldra til töku fæðingarorlofs.`` Það er hins vegar svo, herra forseti, að núv. hæstv. heilbrrh. ætlar sér greinilega ekki að verða við þeim ákvæðum sem mæla skýlaust fyrir um að áður en framkvæmdaáætlunin er úti verði lögfestar reglur sem tryggja jafnan rétt foreldra til töku fæðingarorlofs. Það á ekki að gera það áður en framkvæmdaáætlunin er búin. Út af fyrir sig er ágætt að það skuli nú liggja fyrir samþykkt innan félmn. enn önnur yfirlýsing um að það eigi að stefna að þessu. En ég spyr: Mun hæstv. ríkisstjórn standa eitthvað betur við það heldur en þau ákvæði sem hún er að brjóta á þessum vordögum og er að finna í framkvæmdaáætlun hennar í jafnréttismálum? Ég sé ekkert sem bendir til þess að það sé eitthvað frekar hægt að treysta henni til þess verks. Það er rétt að það komi líka fram, herra forseti, að einn af oddvitum ríkisstjórnarinnar, reyndar flestir, eru miðaldra karlar og sumir það aldraðir að þeir eru eiginlega komnir úr barneign. Einn þeirra er t.d. hæstv. félmrh. Páll Pétursson og hann er yfirmaður skrifstofu jafnréttismála. Og það er ekki langt síðan að þar var gefið út rit.  Ég vænti þess auðvitað, herra forseti, að hv. þm. Magnús Stefánsson, sem er vaskur þingmaður á framabraut, muni koma hér upp og reyna að bera blak af sínum ráðherra. Sér í lagi ef horft er til þess að hv. þm. Magnús Stefánsson, ásamt öðrum þingmönnum Framsfl., háði mjög sigursæla kosningabaráttu þar sem barist var undir merkinu ,,Fólk í fyrirrúmi``. Og meðal þess fólks sem átti að vera í fyrirrúmi voru feður --- voru íslenskir feður. Því var lofað af hálfu Framsfl. að rýmka fæðingarorlof og það er líka hægt að finna tilvísanir í það sem þessir ágætu menn sögðu sem felur beinlínis í sér að það eigi að rýmka fæðingarorlof feðra. Það er líka talað aftur og aftur út um alla kosningastefnuskrá Framsfl. um að það eigi að stíga marktæk skref til þess að rétta af slagsíðuna sem er á mun kynjanna. Hvernig gera menn það best, herra forseti? Ég er þeirrar skoðunar að langbesta leiðin til þess sé einmitt að gera feður þessa lands meðvitaðri um stöðu sína, skyldur sínar og ábyrgð. Og hvernig gera menn það? Menn gera það með því að koma þeim í þá stöðu að þeir geti verið í sem mestri og bestri snertingu við börnin sín. Það leiðir til þess að afstaða þeirra og sýn til lífsins breytist og þá kannski er hægt að breyta þessum inngrónu, hefðbundnu og innrættu skoðunum sem kynslóðirnar hafa haft á hlutverkum kynjanna. Ég held að það sé besta leiðin. Um leið og karlarnir fara að ala upp börnin sín meira, vera í nánari snertingu við börnin heldur en hingað til, þá skynji þeir þetta miklu betur. Og þess vegna segi ég: Þetta er raunhæf leið til þess að koma á meira jafnrétti millum kynjanna. Það getur vel verið að Framsfl. skilji þetta ekki en það er svo lítið sem hann skilur og eitt af því sem hann skilur auðvitað alls ekki er eigin kosningastefnuskrá. En þetta er eigi að síður svona. Þetta er eitt af loforðum Framsfl. og þetta er líka þar af leiðandi eitt af þeim loforðum sem þessi flokkur er að dunda sér við að brjóta. Ég veit að þessi ræða mín sem er orðin allt of löng fellur kannski í kramið hjá þeim mörgu framsóknarmönnum sem ég sé þegar ég lít hér yfir bekkina. En það má alla vega segja að hér er staddur í dag sá hluti Framsfl. sem ég ber mestar væntingar til þegar til framtíðar er horft. Þess vegna má vel vera að þessi orð mín séu ekki til einskis mælt. Það má vel vera og ég vænti þess að hér á bekkjunum sé að finna frjóa mold fyrir þau sáðkorn sem ég er að reyna að sáldra út meðal framsóknarmanna með orðum mínum. En það voru þeir sem töluðu um nauðsyn þess að bæta jafnrétti milli kynjanna. Það voru þeir sem töluðu um að nauðsynlegt væri að rýmka fæðingarorlof og sumir þeirra tóku sérstaklega til fæðingarorlof feðra. Þeir eru jafnframt aðilar að ríkisstjórn sem hefur þá skyldu að fylgja eftir markaðri framkvæmdaáætlun sem Alþingi hefur samþykkt um jafnréttismál á Íslandi. Hluti af þeirri jafnréttisáætlun er að rýmka fæðingarorlof feðra. Nú er þessi framkvæmdaáætlun að renna sitt skeið á enda. Partur af henni var loforð, yfirlýsing um að áður en hún rynni á enda, áður en henni yrði lokið væri búið að lögfesta reglur um fæðingarorlof feðra. Það á að brjóta. Hvernig á að efna það? Jú, eins og jafnan áður horfa þessir ágætu herramenn, eins og hv. þm. Magnús Stefánsson, til forsrh. sem hefur lýst því yfir á fundi úti á landi að það eigi að gera eitthvað í málinu áður en kjörtímabilið er úti. Enn og aftur er það Sjálfstfl. sem kemur þeim til bjargar, alveg eins og það var Sjálfstfl. sem þurfti að draga hæstv. félmrh. upp úr því díki sem hann álpaðist út í hér í gær og setti allt þingstarfið úr skorðum. En það er auðvitað illt til þess að hugsa að flokkur með hina glæstu fortíð, en vonandi ekki jafnglæsta framtíð, þurfi aftur og aftur að leita til forsrh. og Sjálfstfl. til að bjarga málum sínum. Þess vegna spyr ég þessa mörgu hv. þm. Framsfl.: Eru þeir ekki farnir að skammast sín fyrir hvað þeir hafa brotið mörg kosningaloforð? Vilja þeir ekki reyna að hysja upp um sig brækurnar með því a.m.k. að taka undir það að nauðsynlegt er að fylgja þessari framkvæmdaáætlun eftir sem þeir sjálfir samþykktu á sínum tíma og lögfesta reglur um fæðingarorlof feðra? Það hefði auðvitað átt að nota tækifærið núna. Það var ekki gert og stjórnarandstaðan sá ekki ástæðu til að stoppa mál sem að öðru leyti var mjög gott. En ég hvet hina ungu vösku framsóknarmenn til að taka sér þessa ræðu til eftirbreytni, skoða hana og athuga hvort þar sé ekki að finna nokkuð góða upprifjun á kosningaloforðum Framsfl. í þessu efni. Ef þeir vilja fá upprifjun á öðrum kosningaloforðum sínum vísa ég til fyrri ræðna minna um það mál.

Hæstv. forseti. 

Herra forseti. Eftir að ég hafði hnugginn flutt ræðu mína um brot Framsfl. á kosningaloforðum sínum þá kemur hinn ágæti formaður félmn. hér upp og segist ætla að gera tilraun til að hugga mig. Ég get ekki annað en lýst því yfir að þegar Framsfl. er annars vegar þá er ég óhuggandi. Ég bar satt að segja allt aðrar vonir til þess flokks þegar hann komst til valda heldur en ég hef séð rætast. En ég tek auðvitað undir það sem hv. þm. segir að það er margt sem bendir til þess að flokkar jafnaðarmanna, hvað sem þeir nú heita í dag, muni með samstöðu sinni og sameiningu flokka og aukinni samvinnu við sameinaða verkalýðshreyfingu takast að ná meiri hluta við næstu þingkosningar. Þá getur vel verið að þetta verði eitt af þeim málum sem okkur tekst að hrinda í framkvæmd. En af því að hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir vísaði til spádóma hæstv. félmrh. þá ber ég nokkurn kvíðboga fyrir því. Reynslan hefur nefnilega sýnt að flest af því sem sá ágæti ráðherra hefur spáð fyrir um hefur ekki ræst. Þannig að ég er enn hnuggnari nú en áður.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 1078 frá félmn. Undir það ritar öll nefndin. Þetta mál fjallar um það að gerðar eru nokkrar breytingar á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Í frumvarpinu er lögð til breytt skipan þeirra félagsmálanefnda sem auk annarra verkefna fara með barnaverndarmál --- þar er nefndarmönnum fjölgað um tvo --- kveðið er á um skyldu sveitarfélaga til að bjóða upp á félagslega ráðgjöf og gert ráð fyrir skyldu sveitarfélaga til fjárhagsaðstoðar allt að fjórum mánuðum aftur í tímann frá því að umsókn er lögð fram. Þá eru í frumvarpinu ýmsar aðrar smávægilegar breytingar á lögunum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt að öðru leyti en því að lögð er til ein breyting við 7. gr. þar sem við leggum til að orðin ,,í samræmi við lög þessi og önnur lög eftir því sem við á`` falli brott. Nefndin telur óþarft að kveða á um að slíkar reglur skuli settar í samræmi við lögin um félagsþjónustu sveitarfélaga og önnur lög eftir því sem við á. Slíkt er augljóst og leiðir af eðli máls. Í sambandi við þetta mál er rétt að taka fram, herra forseti, að fram kom í yfirferð nefndarinnar varðandi fjárhagsaðstoð sveitarfélaga að þar eru einkum uppi tvö sjónarmið. Það kemur fram í skýringu við frv. og í fskj. að fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga voru á öðru máli en aðrir nefndarmenn og skiluðu séráliti. Þar er í rauninni tekist á um, ef svo sterkt má að orði komast, annars vegar að fólk hafi rétt til félagslegrar aðstoðar eða fjárhagsaðstoðar og hins vegar hvort rétt sé að sveitarfélögin hafi þann rétt að setja skilyrði við fjárhagsaðstoðina. Meiri hluti nefndarinnar sem vann að málinu var þeirrar skoðunar að tryggja ætti réttinn en ekki er kveðið á um það í þessari grein að sveitarfélögin geti sett einhvers konar reglur eða fyrirvara enda má í því samhengi vitna í 2. gr. laganna um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaganna þar sem er að finna markmið laganna sem eru m.a. þau að byggja upp sjálfsvirðingu og veita aðstoð. Það má auðvitað segja sem svo að með því að sveitarfélögunum ber að bjóða upp á félagslega ráðgjöf þá hangir þetta auðvitað allt saman. Ég nefni þetta, hæstv. forseti, vegna þess að ég var sjálf svolítið veik fyrir sjónarmiðum sveitarfélaganna. Ég get ímyndað mér að það geti verið til gagns að setja fólki ákveðin skilyrði, reyna að leiða það inn á réttar brautir en þar með er alls ekki meiningin að svipta fólk réttindum. En niðurstaða allrar nefndarinnar varð sú að skila málinu frá sér eins og það kom frá meiri hluta nefndarinnar. Væntanlega mun reynslan leiða í ljós hvort þörf er lagaheimildar fyrir einhver slík skilyrði eða hvort lögin eins og þau standa nú duga sveitarstjórnunum. Ég hygg að svo sé með tilvísan til 2. gr. laganna, eins og ég nefndi áðan. En það kemur í ljós að þetta eru ekki stórar breytingar sem verið er að gera og nefndin varð einhuga um að afgreiða málið með þessu móti.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á læknalögum, nr. 53/1988. Frv. er endurflutt frá því á vorþingi og hljómar eins og það gerði þá. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka lesturinn á því. En það snýst um þá skyldu að lækni beri að afla skriflegs samþykkis sjúklings fyrir aðgerð eða meðferð sem fyrirhuguð er. Frv. er í samræmi við frv. um réttindi sjúklinga sem nú er til umræðu í heilbr.- og trn. og í eðlilegu samhengi við umræðu sem þar hefur farið fram. Frv. um réttindi sjúklinga hefur verið í vinnslu frá því snemmsumars 1995. Ég kom að málinu með skriflegt samþykki sjúklinga nokkru fyrr í borgarráði Reykjavíkur varðandi starfshætti á Sjúkrahúsi Reykjavíkur, sem þá hét Borgarspítalinn. Ég var búin að sjá það fyrir löngu að ljóður væri á ráði annars ágætra laga að ekki væri lagaskylda á læknum að upplýsa sjúklinga sína. Ég tel þess vegna mjög mikilvægt að sett sé inn í læknalög að skriflegs samþykkis sjúklings sé aflað. En auðvitað koma fyrir tilvik þar sem það er ekki hægt vegna alvarlegra veikinda, bráðaaðgerðar eða skyndilegrar meðferðar sem veita þarf. Þá má að sjálfsögðu ætlast til að nánasti aðstandandi sjúklingsins gefi samþykki fyrir hans hönd og ef um algjör bráðatilvik er að ræða þar sem ekkert slíkt er mögulegt er það að sjálfsögðu ákvörðun læknis að halda áfram með þá aðgerð eða meðferð sem þarf til að bjarga lífi sjúklingsins. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta, herra forseti, vegna þess að þetta er endurflutt frv. en ég legg til að málinu verði vísað til hæstv. heilbr.- og trn.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um innlenda metangasframleiðslu. Meðflutningsmaður minn er hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson. Tillagan gengur út á að gera kleift að nýta metangas frá sorphaugum, og nýta það á bifreiðar eða farartæki sem í dag ganga fyrir olíu eða bensíni og einnig að gera kleift með lækkun aðflutningsgjalda að breyta þeim þannig að þær gætu nýtt metangas í staðinn. Með tillögunni er einnig verið að gera að því skóna að skattar af metangasi verði lækkaðir eða felldir niður þannig að nýting á metangasi geti orðið hagkvæm og samkeppnisfær við aðra brennslugjafa fyrir farartæki. Það eru ekki mörg tækifæri, herra forseti, til að nýta innlenda ,,mengun`` til að draga úr mengun á öðrum sviðum í þjóðlífinu. Við þekkjum það öll hvernig við höfum séð sorphauga sem hafa verið við hvern þéttbýlisstað landsins, hvernig draslið og umgengnin um þá var hér áður og fyrr þó svo að það hafi batnað mjög á undanförnum árum. Það sem við munum frá þeim sorphaugum er fyrst og fremst umhverfismengun, sjónmengun, og reykur sem steig upp frá þeim þegar sorpinu var brennt. Það er nýlunda, og var að frumkvæði þeirra forustumanna Sorpu, að farið var að flokka og bagga sorp og ganga frá því eins og um iðnað væri að ræða. Í dag er þannig frá þeim málum gengið hjá Sorpu að haugar sem áður voru kallaðir sorphaugar eru núna iðnaðarsvæði þar sem gengið er frá þeim þannig að hægt er að nýta allt það metangas sem verður til í slíkum haugum og safna því saman í pípum og nýta með þeim hætti sem telst hagkvæmt. Staðreyndin er nefnilega sú að þó svo að við getum sagt að frágangur sorphauga geti verið góður og umhverfisvænn þá verður eigi að síður mikil metangasmengun af þeirri efnabreytingu og niðurbroti sem verður í svona sorphaugum og metangasið sem stígur þarna upp er í rauninni mjög mengandi. Það er til dæmis sagt að einn rúmmetri af metangasi mengi 25 sinnum meira heldur en einn rúmmetri af koltvíoxíði. Þannig að það er mjög mikilvægt að geta nýtt þessa mengun, eða þetta metangas skulum við segja, þannig að það geti jafnvel dregið úr mengun á öðrum sviðum. Það er það sem gerist þegar þetta metangas er nýtt sem orkugjafi að það mengar ekki nema um það bil 35--40% af því sem venjuleg olía mengar, fyrir utan það að metangasið sem slíkt breytist í koltvíoxíð og mengunin af því verður sem sagt mun minni með brennslu á bíla heldur en af venjulegum olíum. Þannig að það er hægt að segja með sanni að við séum að nýta mengunina til þess að minnka mengun. Umræður um stóriðjuframkvæmdir á Íslandi hafa verið miklar á undanförnum mánuðum. Sú mengun sem þeim er samfara verður veruleg og eykur þá mengun sem sleppur út í andrúmsloftið hér langt umfram það sem verið hefur áður. Öll sú umræða sem hefur farið fram er að sjálfsögðu nauðsynleg en hún getur að sjálfsögðu að ýmsu leyti skaðað ímynd Íslands sem hreins og ómengaðs lands. Það er nefnilega ljóst að margt af því sem kemur frá slíkri starfsemi er talið vera með þeim hættulegu efnum sem sleppa út í andrúmsloftið eins og þungmálmar, þrávirk efni og önnur slík efni sem koma við þá framleiðslu. Sem dæmi má nefna að þungmálmar komi út í andrúmsloftið frá járnbræðslum en einnig frá útblæstri bíla. Þrávirk efni koma frá pappírsiðnaði og sorpbrennslum en sorpbrennsla eins og hún er t.d. tíðkuð hér í dag hleypir út einhverju magni af díoxíni sem er með hættulegustu efnum sem til eru og mjög hættuleg í andrúmsloftinu og í sjó. Margt af því sem við erum að tala um í dag að verði í vaxandi mæli getur orðið til þess að ímynd Íslands sem hreins lands gæti beðið skaða af. Ég vil einnig minna á að höfin í kringum Ísland eru mjög hrein. Á ráðstefnu sem ég var á í morgun kom fram að mælingar á lifur í þorski og karfa sýna að PCB-mengun mælist mjög lág miðað við aðra mælingarstaði á norðurslóðum. Kvikasilfur er einnig mjög lágt og ef maður ber þetta saman við t.d. stærri dýr eins og ísbirni, þá er uppsöfnun á þessum efnum mjög mikil í ísbjörnum. Þannig að við hér á landi virðumst hafa sloppið mjög vel og erum með mjög hreina ímynd. Til dæmis kom fram að kadmíum sem mælist í mosa mælist fyrst og fremst hér á landi í mosa uppi á hálendinu, ekki í mosa í kringum þéttbýli eða við stóriðju. Þannig að við höfum mjög góða ímynd og þá ímynd þurfum við að vernda. Það eru margar leiðir sem má eflaust fara til þess að halda ímyndinni og vernda og minnka útblástur gróðurhúsaefna. Ein af þeim er sú sem við flm. erum að leggja til hér, að nýta þá metangasframleiðslu sem verður til í sorphaugum, nýta hana á bifreiðar sem kannað hefur verið annars staðar í heiminum að er mjög fýsilegur kostur. Þetta er líka ein af þeim leiðum sem við getum farið til þess að sýna fram á að Íslendingar vilji fikra sig áfram í sjálfbærri þróun. Við þurfum það til viðbótar, að mér finnst, við ómengaða náttúru að sýna fram á sjálfbæra þróun sem kemur þá fram í því að nýta það sorp sem til fellur frá heimilum til að framleiða gas sem aftur knýr áfram bifreiðar og þar erum við búnir að ná hringnum saman. Svíar hafa nýtt þetta þannig sem tilraunaverkefni að í 20 þúsund manna bæjum hafa þeir komið upp slíkri söfnun metangass úr sorphaugum sínum að það hefur dugað sem orkugjafi fyrir öll farartæki í eigu opinberra aðila í þeim byggðarlögum, sem er þá sambærilegt við það að allir strætisvagnar á höfuðborgarsvæðinu, sorpbílar og aðrar opinberar bifreiðar mundu nýta metangas sem orkugjafa. Að sjálfsögðu er það verulegur árangur þegar við lítum á þau vandamál sem eru í kringum þær hraðbrautir og umferðarþungu brautir sem eru hér í Reykjavík og hafa valdið fólki mjög miklum óþægindum eins og komið hefur fram í fréttum. Þannig er þetta ein af þeim leiðum sem má fara til að draga úr þeirri mengun og reyna að uppfylla þá um leið það sem við höfum þegar undirritað, þ.e. alþjóðasamninga um að draga úr eða halda í jafnvægi gróðurhúsalofttegundum sem sleppt er út í andrúmsloftið. Þetta mál, ef nær fram að ganga, getur þannig gert margt af því sem við höfum stefnt að að hluta til mögulegt. Umhverfisvernd kostar peninga og það er sama með þessa tillögu að hún kostar einhverja peninga ef við lítum á það þeim augum. Auðvitað á kannski ekki endilega að setja verðmiða á umhverfisvernd að þessu leytinu til. Hún er eitt af því sem fylgir manninum og þeirri framleiðslu sem við stundum hér við stóriðju og annars staðar þannig að verðum að mæta henni. Fyrst við getum ekki mætt henni með hreinsun á staðnum þá verðum við að mæta henni með því að upphefja hana með öðrum hætti og virkjun metangassins er sem sagt hluti af því. Nýtingin kostar þá peninga að ríkið getur ekki, ef nýtingarmöguleikinn á að vera fyrir hendi, innheimt þau gjöld, þá tolla, sem eru til staðar í dag við innflutning á bifreiðum. Tollar og innflutningsgjöld af bifreiðum yrðu því að vera lægri eða fella yrði þau gjöld alfarið niður. Sama má að sjálfsögðu segja um metangasið sem slíkt að það þolir ekki neina tolla eða skatta. Þannig að tillagan er flutt til þess að opna augu manna fyrir því að þessi framleiðsla verður ekki möguleg nema þetta skref í lækkun gjalda sé stigið. Við flm. teljum það réttlætanlegt á þeim forsendum sem ég hef áður sagt, að við erum að mæta alþjóðlegum kröfum, við erum að mæta kröfum Íslendinga. Og ég lít svo á að Íslendingar séu almennt orðnir mjög umhverfisvænir. Við viljum hafa starfsemi eins og stóriðju og starfsemi sem við þurfum nauðsynlega að stunda hérna umhverfisvæna. Þess vegna held ég að það sé mjög æskilegt að Alþingi sýni það með beinum hætti að vilji sé til að stuðla að því að þetta verði mögulegt. Því er tillaga flutt hér og ég treysti því að hv. alþm. taki henni vel. Ég vil leggja til að lokum að hún verði send til hv. efh.- og viðskn. og til umsagnar hjá hv. umhvn.