Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Nú að loknum atkvæðagreiðslum fer fram umræða utan dagskrár um tækni- og iðnmenntun. Málshefjandi er hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson. Hæstv. menntmrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Megintilgangur þess frv. sem hér er verið að flytja er að heimila að íslensk skip sem skráð eru á íslenska skipaskrá séu jafnframt skráð þurrleiguskráningu á erlenda skipaskrá. Við þurrleigu færist skipið undir lögsögufána ríkis til leigutakans og gilda þá lög þess um allan rekstur skipsins, þar með talið veiðileyfi, veiðieftirlit, öryggismál, kjaramál, tryggingamál og atvinnuréttindi. Hins vegar eru veðbönd skipsins skráð hjá hlutaðeigandi þinglýsingarstjórum hér á landi þannig að það gilda mismunandi reglur um áhöfn og skip. Virðulegi forseti. Með þessum lögum er verið að opna fyrir það að íslensk skip sem eru skráð á Íslandi geti ráðið áhafnir á kjörum sem ekki eru samkvæmt kjarasamningum íslenskra sjómanna og íslenskum kjarasamningum. Þess vegna erum við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði á móti þessu frv. Við teljum að það eigi að vernda lögvarinn rétt íslenskra sjómanna og á íslenskum skipum skulu gilda íslenskir kjarasamningar.

Virðulegur forseti. Ég tel að þetta frv. snúist einvörðungu um það að koma íslenskum áhöfnum af skipunum og skapa rými fyrir erlendar áhafnir á lægri launum og lakari kjörum. Ég hlýt að leggjast gegn þessu af fullum þunga, geri það og segi nei.

Herra forseti. Íslensk verkmenntun er í kreppu í kjölfar fjársveltis og metnaðarleysis menntayfirvalda undanfarinn áratug. Iðn- og tæknimenntun á í djúpstæðum vanda sem lýsir sér m.a. í því að aðsókn að náminu hefur minnkað, verknámið hefur að hluta færst af landsbyggðinni og framboð á verkmenntun minnkað í fjölbrautaskólum landsins. Auk þess er námsefnið staðnað og úrelt í mörgum greinum. Afleiðingarnar eru lítil nýliðun í iðngreinum og atgervisvandi íslensks iðnaðar. Undirstaða nýsköpunar í atvinnulífinu er gott list- og verknám sem svarar kröfum tímans og er eftirsótt af ungu fólki. Öflug og framsækin menntun sem uppfyllir þarfir atvinnulífsins á hverjum tíma er forsenda þess að viðgangur og vöxtur iðnaðar, þekkingarsamfélags og hátækni verði svo sem vonir og væntingar standa til. Í kjölfar fjársveltis hafa hinar hefðbundnu iðngreinar verið að gefa eftir og má nefna sem dæmi að sveinsprófum hefur fækkað um 14% á liðnum árum. Það má því fullyrða að bágborið ástand iðn- og tæknináms og minnkandi ásókn í það sé farið að grafa undan uppbyggingu og útrás atvinnulífsins og standa samkeppnishæfi þess fyrir þrifum. Að hluta liggur þessi fjárhagsvandi verknámsins í reiknilíkandi sem notað er til dreifingar á fjármagni til framhaldsskólanna. Líkanið skilar verknámi ekki því sem eðlilegt er til að hægt sé að halda því úti með sómasamlegum hætti og alls ekki því fjármagni sem nauðsynlegt er til að halda úti metnaðarfullri iðn- og tæknimenntun sem stenst kröfur námsmanna og atvinnulífsins. Samtök iðnaðarins hafa gagnrýnt reiknilíkanið harkalega og segja það algjörlega ónothæft mælitæki á fjárþörf íslenskra framhaldsskóla, sérstaklega iðnskóla og verkmenntaskóla eins og fram kemur í yfirlýsingu frá samtökunum í nóvember sl. Innan fjölbrautaskólanna hefur átt sér stað dapurleg þróun. Þeir lögðu upp með háleit markmið um metnaðarfullt verknám og fjölbreyttar verknámsgreinar en hafa horfið frá þeirri braut og snúið sér að bóknámi að mestu þar sem hver kennslustund er margfalt ódýrari. Verknámsgreinarnar hafa gefið eftir og eru nú hornreka í starfsemi skólanna. Það er áríðandi að gripið sé til markvissra aðgerða til að rétta hlut verknámsins samhliða því að tryggja því það fjármagn sem til þarf. Það mun hafa alvarlegar afleiðingar fyrir íslenskt atvinnulíf ef hrunadans verknámsins heldur áfram. Fyrst og fremst þarf þó að breyta uppbyggingu og samsetningu náms í grunnskólum og gera list- og verknámsgreinunum hærra undir höfði. Nánast engin verkleg kennsla á sér stað á grunnskólastiginu, heldur er að mestu lögð áhersla á bóklegu greinarnar. Þetta fyrirkomulag mismunar nemendum verulega og tekur ekkert tillit til þess hve ólíkir einstaklingarnir eru að gerð og þess á hve ólíkum sviðum hæfileikar manna liggja. Til að skapa börnum jöfn tækifæri strax í grunnskóla þarf að byggja upp fjölbreyttara nám sem þroskar verksvitið samhliða bókvitinu. Staðreyndin er því miður sú að bóknám er álitið skör hærra hér á landi en list-, verk- og iðnmenntun. Það verður að veita til verknámsins nægilegt fjármagn, endurskoða námsefnið, kynna kosti þess markvisst fyrir ungu fólki, auka kennslu þess í grunnskólum, vinna að hugarfarsbreytingu til námsins og treysta tengsl þess við atvinnulífið. Einungis með því móti fær það notið sannmælis og virðingar samtímans. Herra forseti. Hæstv. menntmrh. hefur lýst áhuga á að efla verknám. Er það vel og vonir bundnar við störf hans og áhuga á náminu. Því spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Hvernig ætlar hæstv. menntmrh. að bregðast við þeirri staðreynd að hefðbundnar iðngreinar hafa verið í sívaxandi vörn eins og 14% fækkun sveinsprófa sl. áratug vitnar um? 2. Hvernig hyggst hæstv. menntmrh. bregðast við þeirri gagnrýni sem fram hefur komið upp á síðkastið að reiknilíkanið sem notað er til dreifingar á fjármagni til framhaldsskóla skili verknámi ekki því sem eðlilegt er til að halda því úti með sómasamlegum hætti?

Herra forseti. Það er álit hv. fyrirspyrjanda að fækkun sveinsprófa merki að hefðbundnar iðngreinar hafi verið í sívaxandi vörn hér á landi. Þetta er fullkomið álitaefni og verður að skoða í mun víðara samhengi en hér var gert. Aðsókn að námi á framhaldsskólastigi hefur aukist jafnt og þétt undanfarna áratugi. Aðsóknin er nokkuð breytileg frá einu tímabili til annars þegar litið er til einstakra námsbrauta eða tegunda náms. Aðsókn að námi í löggiltum iðngreinum hefur dregist nokkuð saman á tímabilinu 1991--2000, eða um 9,5%. Á þeim tíma fjölgaði nemendum í öðru starfsnámi hins vegar um 10,5%. Iðnnemum fjölgaði um 2% milli áranna 1995 og 2001, og nemendum í öðru starfsnámi fjölgaði þá um 14,5%. Á árunum 1995--2001 fjölgaði nemendum í framhaldsskólum alls um 5,6%. Af þessum tölum sést að aðsókn er nokkuð sveiflukennd að mismunandi tegundum náms en nýjustu innritunartölur benda til þess að aðsóknaraukningin sé mest í öðru starfsnámi. Áhrifa af inntökuskilyrðum í nám í framhaldsskóla er nýlega farið að gæta og ekki ólíklegt að þau breyti aðsókn að námi þegar til nokkuð lengri tíma er litið. Menntamálayfirvöld hafa beitt sér fyrir margvíslegum aðgerðum til að styrkja undirstöður iðn- og starfsmenntunar í landinu og sá málaflokkur er búinn að vera í forgangi hjá þeim lengi. Það verður að skoða þróun aðsóknar að námi í heild sinni og festast ekki í klisjukenndri umræðu um minnkandi aðsókn að námi í löggiltum iðngreinum. Margt bendir til þess að starfsmenntun sé í sókn og menn verða að taka tillit til þess að þjóðfélagið er að taka breytingum. Menn geta ekki rætt þessi mál á grundvelli þess hvernig þetta þjóðfélag var fyrir meira en 10 árum. Að því er varðar fjármál starfsmenntaskólanna, en um það var einnig spurt og reiknilíkanið sérstaklega, er það rangt að reiknilíkan sem notað er til að reikna framhaldsskólum fé taki ekki tillit til sérstaks kostnaðar sem leiðir af kennslu verknáms. Fjárveitingar til rekstrar framhaldsskóla eru lögum samkvæmt byggðar á reiknilíkani og var slíkt líkan í fyrsta sinn notað við undirbúning fjárlaga 1998. Regluleg endurskoðun á reiknilíkaninu á síðustu árum hefur snúist um að finna réttar forsendur við ólíkar tegundir náms, einkum með sérstöðu verknámsins í huga. Mikil vinna hefur verið lögð í það af hálfu ráðuneytisins í góðri samvinnu við skólana að sníða vankantana af reiknilíkaninu, og fyrirsjáanlega þarf að sæta sífelldri endurskoðun þegar reiknilíkön af þessu tagi eru notuð. Hið endanlega markmið er að fjárframlög til einstakra skóla endurspegli kostnað vegna fjárfestingar og starfsemi þeirra. Endurskoðun á reiknilíkani til útdeilingar fjárveitinga átti markvisst að leiða til þess að aukningin skilaði sér til starfs-, iðn- og verkmenntunar, hvort heldur litið er til dreifbýlis eða þéttbýlis, smárra skóla eða stórra. Einfaldur samanburður á fjárveitingum samkvæmt fjárlögum 2002 og 2003 sýnir að þetta markmið hefur náðst hvað varðar nokkra helstu verknámsskóla landsins. Iðnskólinn í Reykjavík hækkar um 3,9%, Verkmenntaskólinn á Akureyri hækkar um 4,4%, Fjölbrautaskóli Vesturlands á Akranesi hækkar um 4,3%, Fjölbrautaskóli Suðurnesja hækkar um 5,1%, Borgarholtsskóli hækkar um 8,9% en mest þó Iðnskólinn í Hafnarfirði eða um 24% en þar var gert ráð fyrir nokkurri fjölgun nemenda. Það er rétt að taka það fram að samkvæmt reiknilíkani fyrir árið 2001 kemur fram að nokkrir skólar með umtalsverða verkmenntun hafa verið reknir með afgangi undanfarin ár. Þetta þýðir í raun og veru að það er ekki hægt að líta til einstakra skóla. Sumum gengur vel að halda utan um rekstur sinn og skila afgangi, jafnvel í verkmenntun, en öðrum tekst það eins og gengur ekki eins vel. Það er mikilvægt atriði í þessu sambandi að menn geri sér grein fyrir því að með reiknilíkaninu er verið að gera skólana samanburðarhæfa. Með þeim breytingum sem gerðar voru á reiknilíkaninu er verið að bæta stöðu verknámsins og það er misskilningur hjá hv. fyrirspyrjanda og það er misskilningur líka hjá Samtökum iðnaðarins að það hafi ekki verið gert enda hefur þetta verið viðurkennt af skólameisturum verkmenntaskóla. Ég nefni sérstaklega að það kom fram í máli Baldurs Gíslasonar, skólameistara Iðnskólans, að það væri verið að bæta verulega stöðu verkmenntaskólanna, og þeir vonast til þess að væntingar þeirra að því er það varðar nái fram. Þær tölur sem ég benti á áðan benda til þess að svo sé. Ég held að það sé mikilvægt að menn ræði ekki um iðn- og verknám á grundvelli fortíðarinnar heldur taki menn tillit til þess sem hefur verið að breytast í starfsnáminu. Þjóðfélagið hefur verið að breytast. Kröfur til starfsnáms hafa verið að breytast og það hefur verið mestur vöxtur í starfsnámi þegar við lítum á innritunartölur skólanna. Það er því mikilvægt að við höldum þessu til haga í þessari umræðu. Það er verið að breyta líkaninu til góða fyrir starfsnámið. Við munum halda því áfram og breyta líkaninu eftir þörfum. Það verður gert á komandi árum vegna þess að líkan er með þeim hætti að það þarf að vera í stöðugri endurskoðun.

Herra forseti. Hæstv. menntmrh. segir að horft sé björtum augum til framtíðar í menntmrn. hvað varðar iðnnám, starfsnám og verknám. Guð láti gott á vita, við skulum sjá til þegar líður nær framtíðinni en hér erum við stödd í núinu. Það er núna sem við þurfum á því að halda að efla starfstengt nám á öllum skólastigum og það er núna sem ákveðin mismunun ríkir í skólakerfinu út af gölluðu reiknilíkani. Það er núna sem Verkmenntaskólinn á Akureyri kvartar yfir því að hann þurfi að endurgreiða ríkinu 28 millj. kr. fyrir árið 2001 vegna brottfalls nemenda. Og ég spyr, herra forseti: Er forsvaranlegt að reka svona refsistefnu? Það er verið að gera það í dag gagnvart verknámsskólunum. Ég verð að segja, herra forseti, að mér finnst við hafa haldið verknámsskólunum í fullmikilli spennitreyju. Ef við höfum í alvöru vilja og döngun í okkur til að efla ímynd verknáms og iðnnáms út um allt land, þá eigum við að gera það með bros á vör og vera hnakkakerrt við það. Við eigum ekki alltaf að karpa um það hvort þetta reiknilíkan sé gott eða ekki gott. Það er ekki gott eins og framhaldsskólastjórnendur hafa margoft vikið að. Reiknilíkanið er gallað. Það er gott að reynt skuli að leiðrétta það í menntmrn. en það er ekki nógu gott að við skulum ekki geta unnið hlutina hraðar en raun ber vitni. Það er auðvitað mjög miður að það skuli þurfa að bíða jafnlengi og raun ber vitni eftir þeim leiðréttingum sem nauðsynlegt er að gera á þessu reiknilíkani. Það er t.d. sárgrætilegt að þessar þreyttu einingar sem gerð er krafa um að skólarnir fái beinlínis greitt eftir samkvæmt reiknilíkaninu, skuli vera ófrávíkjanleg krafa því að það gerir það að verkum að nemendur sem eiga erfiðara í námi eru látnir mæta afgangi. Ég fullyrði það, herra forseti, að nemendur sem ekki fylla þreyttar einingar verða meiri baggi á samfélaginu síðar heldur en ef við leggjum þeim lið á námstíma.

Herra forseti. Þær ræður sem nú eru fluttar um stöðu iðnmenntunar og starfsmenntunar voru líkar fluttar á Alþingi og í samfélaginu öllu fyrir 20 árum, sömu ræðurnar. Þá var ástandið þannig að um 70% nemenda sem fóru í framhaldsskóla fóru inn á stúdentsbrautir en 30% nemenda í starfsnám, öfugt við það sem tíðkast í nágrannaríkjum okkar, og brottfall nemenda í framhaldsskólum var um 40%. Þessar tölur eru óbreyttar í dag. Það hefur með öðrum orðum lítið gerst hvað þetta varðar og við hljótum þess vegna að spyrja: Hvers vegna? Í lögum um framhaldsskóla er ekkert sem meinar skólunum að taka upp nýjar starfsmenntabrautir. En málið er flóknara en svo. Í fyrsta lagi vil ég nefna sem kannski meginástæðu fyrir stöðu starfsnáms á Íslandi í dag. Það er viðhorfið, hið almenna viðhorf í samfélaginu þar sem má segja að svokallað stúdentssnobb sé mun æðra talið en hið mikilvæga starfsnám og það birtist í aðsókn nemenda inn á starfsnámsbrautir. Í annan stað vil ég segja: Viljaleysi atvinnulífsins að viðurkenna í verki þörfina á því að fá vel menntað fólk í allar þær starfsgreinar sem þekkjast innan íslensks atvinnulífs. Sá vilji er afskaplega takmarkaður í verki. Í þriðja lagi vil ég síðan nefna að sú atvinnugrein sem mannfrekust er í íslensku atvinnulífi, nefnilega þjónusta, endurspeglast ekki í skólakerfinu en við eigum hins vegar ýmsa þjónustuskóla, lokaða skóla, bankaskóla, tollvarðaskóla, lögregluskóla og þar fram eftir götunum sem hinn almenni nemandi í framhaldsskóla á enga möguleika á að komast í. Þetta, herra forseti, eru að mínu mati þær meginástæður fyrir því að nemendur skuli ekki fara í starfsnám hér á landi eins og tíðkast í nágrannalöndum okkar og það er grafalvarlegt fyrir íslenskt atvinnu- og efnahagslíf til framtíðar litið.

Herra forseti. Iðnnám hefur átt undir högg að sækja í menntakerfinu að því leyti að bóknámið hefur oft verið skilgreint sem hið svokallaða æðra nám og meiri áhersla hefur verið lögð á það en iðn- og verknámið. Þróunin hefur kallað á nýja tækni við kennslu tækjabúnaðar og stöðuga endurnýjun þarf til þess að skólarnir hafi yfir að ráða tækjum og tölvubúnaði sem er sambærilegur þeim sem algengastur er og atvinnulífið notar. Ávallt þarf að standa vel að endurnýjun kennslubúnaðar ef námið á að uppfylla skilyrði atvinnulífsins. Námið verður dýrara vegna endurnýjunar kostnaðarsams tækjabúnaðar. Vandi iðn- og tækninámsins er fjármagnsvöntun. Reiknilíkanið svokallaða hefur verið gagnrýnt af stjórnendum framhaldsskólanna m.a. af því að það taki ekki nægilegt mið af mismunandi starfsemi skólanna. Stjórn Kennarasambands Íslands hefur bent á að árum saman hafi verið mörg hundruð millj. kr. mismunur á fjárveitingum og raunverulegum rekstrarkostnaði skólanna. Fjárhagsvandi framhaldsskólanna í landinu nam í árslok 2002 samanlagt 1.270 millj. kr. að mati Skólameistarafélags Íslands og Félags íslenskra framhaldsskóla. Hluti af þessu er uppsafnaður fortíðarvandi. Af þessum ástæðum er hætta á að iðn- og tækninám verði eftirbátur atvinnulífsins og nái ekki að fylgja eftir þróuninni og verði þar með dragbítur á vöxt og nýsköpun í iðnaði.

Hæstv. forseti. Tæpast verður um það deilt að fjölbreytt tæknimenntun er undirstaða aukinnar velferðar á 21. öldinni. Það er því þjóðfélaginu mjög mikilvægt að fá sem flesta nemendur til að velja sér bæði lengra og styttra tækninám. Við það að Tækniskólinn var færður á háskólastig sköpuðust ný sóknarfæri í að efla námið mjög á því sviði en því miður hefur þróunin ekki verið eins og best hefði verið á kosið þegar litið er til kennslu tæknigreina á framhaldsskólastigi. Lengi vel voru þeir fjölbrautaskólar sem buðu upp á iðnnám hlunnfarnir fjárhagslega. Á síðasta hausti var reiknilíkanið lagfært en þá kom ríkissjóður með flatan niðurskurð við fjárlagagerðina og þessir skólar voru skornir niður í fjárlögum þannig að ávinningurinn varð minni en vonir stóðu til svo að enn þurfa þeir skóla sem eru þó að standa fyrir verkmenntakennslu að líða sakir fjárhagsvandræða. Er nú mál að linni. Ég vil ítreka það sem ég hef áður sagt að endurskoða þarf í gildandi framhaldsskólalögum ákvæði um kjarnaskóla. Þau hafa m.a. haft það í för með sér að t.d. á gjörvöllu Akureyrarsvæðinu og Suðurnesjum er nánast enginn við nám í bifvélavirkjun og sama er að segja um kjötiðnað sem mikið er stundaður á Eyjafjarðarsvæðinu og af miklum metnaði. Það er ekki hægt að læra slíkt á Akureyri. Auðvitað geta fjölbrautaskólar úti á landi haft þessa nemendur í grunnnámi og starfstengda hlutann má þá taka á fagvottuðum vinnustöðum. Hugsanlega má senda nemendur á styttri námskeið ef eitthvað það sem þarf að læra er ekki fyrir hendi á staðnum á viðkomandi svæði. Þennan þátt er brýnt að endurskoða.

Herra forseti. Á síðustu árum hafa átt sér stað ýmsar markverðar breytingar sem varða iðn- og verknám og líklegar eru til að hafa áhrif á þróun þess. Áhersla menntamálayfirvalda hefur um langt skeið miðað að því að auka veg starfsnáms og má segja að lög um framhaldsskóla frá 1996 endurspegli þá áherslu mjög skýrt. Einkum hefur verið lögð áhersla á að koma á markvissari tengslum menntunar og atvinnulífs. Í því sambandi má nefna að gerðar voru ákveðnar breytingar á hinni stjórnsýslulegu umgjörð starfsnáms sem fram fer í skóla í lögum um framhaldsskóla frá 1996. Sett var á laggirnar samstarfsnefnd um starfsmenntun á framhaldsskólastigi til að vera ráðgefandi um aðgerðir í starfsmenntamálum og er hún að mestu skipuð aðilum frá íslensku atvinnulífi. Starfsgreinaráðum í öllum starfsgreinaflokkum var komið á fót til að vinna að samningu námskráa fyrir starfsmenntunina og gera tillögur að nýju námi. Áhersla á símenntun hefur aukist hröðum skrefum en þar er meginmarkmiðið að vekja fólk til meðvitundar um mikilvægi þess að viðhalda menntun sinni eða afla sér menntunar á nýju sviði eftir að hefðbundinni skólagöngu lýkur. Starfsmenntun er veigamesti þáttur símenntunarinnar. Opnað er fyrir að einkaskólar á framhaldsskólastigi geti fengið viðurkenningu menntmrn. til að starfa og hafa slíkir skólar einkum boðið upp á starfsmenntun. Herra forseti. Ýmissa leiða hefur verið leitað til að gera iðn- og tæknimenntun hærra undir höfði og stórt skref var stigið er Tækniskóli Íslands var færður á háskólastig. En það sem á vantar er helst viðhorfsbreyting almennings til að meta þetta nám til jafns á við hefðbundið framhalds- og háskólanám í bóklegum greinum.

Herra forseti. Metnaðarfullt verk og listnám skiptir öllu máli fyrir samfélög, bæði Ísland sem og önnur lönd. Við megum gefa þessum málun mun meiri gaum en við gerum og þess vegna er ágætt að ræða þau hér í dag. Bóknámi hefur verið gert hærra undir höfði en list- og verknámi, enda hefur ungt fólk sótt meira í þann geira en verknámsgeirann. Þegar við horfum á t.d. mannvirkjagerð svo sem húsbyggingar og þess háttar, þá skipta góðir iðnaðarmenn gríðarlega miklu máli og við þurfum að halda því mjög á lofti. Við megum ekki gleyma því að við eigum líka glæsilegar menntastofnanir í verknámsgreinum og vil ég nefna t.d. Hótel- og veitingaskólann sem er í Kópavogi. Sá skóli er í miklum sérflokki. Það er líka mjög jákvætt að horfa til þess að ýmsar iðngreinar á Íslandi eru taldar á heimsvísu. Ég nefni t.d. hárgreiðslumeistara sem þykja afar flinkir hér á landi. Á sama hátt fá kjötiðnaðarmeistarar viðurkenningar vítt og breitt um Evrópu fyrir það sem framleitt er á Íslandi. Þá vil ég líka nefna matreiðslumeistara sem hafa verið að taka þátt í mjög mörgum keppnum vítt og breitt um heiminn. Nefna má t.d. Bocuse d'Or keppnina sem var í Lyon í Frakklandi ekki alls fyrir löngu en Íslendingar hafa keppt þar núna í þrjú skipti og staðið sig með miklum ágætum. Ég segi líka að matreiðslumeistarar eru þeir menn og reyndar kjötiðnaðarmeistarar líka sem geta kynnt íslenskar matvörur og eru í raun og veru nýir sendiherrar Íslands á erlendri grundu. Þess vegna verðum við að horfa til þess þegar við tölum um verknámið að við eigum mjög góða iðnaðarmenn og okkur ber að sinna þeim skyldum okkar. Þess vegna er gott að ræða þessi mál en við megum heldur ekki gleyma því sem vel er gert þegar við ræðum um verknám á Íslandi.

Herra forseti. Ég hygg að bæði fjölbreytni atvinnulífs á næstu árum og varanlegur hagvöxtur meðal þjóðarinnar muni hvíla á menntuninni, sérstaklega á iðn- og tæknimenntun. Því er ekki að undra þó að Samtök atvinnulífsins hafi lýst þungum áhyggjum yfir þeirri þróun sem hefur orðið í menntamálum á síðustu árum, þ.e. að iðn- og tæknimenntun hefur stöðugt átt undir högg að sækja og vegur hennar farið síminnkandi í menntunarlífi þjóðarinnar. Hv. þm. Hjálmar Árnason, sem jafnframt er aðili að þessari ríkisstjórn, lýsti því hér áðan að ekkert hefði gerst sl. 20 ár. Varla getur maður eins og hv. þm. Hjálmar Árnason sem styður þessa ríkisstjórn sem setið hefur nú a.m.k. um 12 ára skeið tekið sterkar til orða. Þó að Framsókn hafi ekki verið þar allan tímann hefur lítil breyting orðið á. Ég held að það þurfi alveg gjörbreytta skólastefnu. Staðreyndin er sú að flest barna okkar ætla að ljúka framhaldsskóla. Það er orðinn sjálfsagður hlutur að fara í framhaldsskóla. Staðreyndin er hins vegar sú að innan við helmingur nemenda lýkur framhaldsskólanum þannig að þeir eru að verja þarna tíma sem ekki nýtist og lenda auk þess í skipbroti. Nemendum sem ekki eiga greiða leið í gegnum framhaldsskólann er refsað með fallsköttum. Sú staðreynd að sjö af hverjum tíu nemendum sem ljúka svokölluðu iðnnámi koma úr sveit segir okkur líka að það er einmitt úti um hinar dreifðu byggðir landsins sem þarf að efla og styrkja iðnnámið og starfsnámið. En því miður, þessu er öfugt farið. Þeir skólar úti um land sem bjóða nám á þessu stigi eiga stöðugt undir högg að sækja og það er röng stefna.

Herra forseti. Það var rétt hjá hv. þm. Hjálmari Árnasyni að þessi umræða hefði að mestu leyti getað farið fram fyrir 20 árum síðan. Það segir okkur enn einu sinni að allt of lítið hefur verið gert í þessum málum, þ.e. að efla hlut verknáms á kostnað bóknáms. Ástæðurnar eru að sjálfsögðu margar, m.a. þær að ekki hefur verið unnið nóg í því að breyta því kerfi sem við búum við hvað varðar verknám. Það er augljóst að áhugi nemenda t.d. er mun meiri en kemur í ljós við það hverjir sækja iðnnám þannig að hér er mikið verk að vinna og kominn tími til að tekið verði til hendinni. Hæstv. menntmrh. fullyrti að það væri rangt að ekki væri tekið nægilegt tillit til verknáms í reiknilíkaninu. Herra forseti. Ég held því miður að hæstv. menntmrh. geti ekki staðið við orð sín hvað þetta varðar. Margoft hefur verið bent á að þrátt fyrir að örlitlar breytingar hafi verið gerðar á reiknilíkaninu hafi ekki nægilegt tillit verið tekið til verknámsins. Ég hygg að þegar það verður skoðað í þaula muni það koma í ljós enn einu sinni. Herra forseti. Af þessu tilefni langar mig til að rifja upp nokkur ummæli eða skýringar sem m.a. koma fram í greinargerð með fjárlögum fyrir árið 2003. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Að öðru leyti er áætlanagerðin byggð á nýrri útgáfu reiknilíkans fyrir framhaldsskóla sem breyst hefur í veigamiklum atriðum.`` Örlitlu síðar segir, með leyfi forseta: ,,Endurskoðað reiknilíkan leiðir til nokkurrar tilfærslu framlaga á milli skóla ...`` Og síðan þetta, herra forseti: ,,Meginbreytingin er þó sú að framlög færast frá bóknámi til verknáms og frá skólum með slaka nýtingu á kennslukröftum til þeirra sem eru með betri nýtingu.`` Herra forseti. Þetta þýðir að það sem segir í fyrri hluta setningarinnar er í raun tekið að mestu af í seinni hluta setningarinnar vegna þess að því miður er það þannig að í verknámi er eðlilega minni nýting á kennslukröftum. En það verður að segjast, herra forseti, þegar reynt var að kanna hvað stæði í þessum breytingum reiknilíkansins og farið var fram á það 15. október í fjárln. að fá afrit af reiknilíkaninu, þá tókst það ekki. En vegna snarræðis eins ákveðins starfsmanns í menntmrn. tókst mér að fá þetta reiknilíkan núna kl. 12.10 og hef því ekki haft nægilegan tíma til þess að kanna það. En það verður gert.

Herra forseti. Hér erum við að ræða um tækni- og iðnmenntun. Segja má að þetta sé ekki beinlínis utandagskrárefni í sjálfu sér. En málið er mikilvægt. Það er ljóst. Þetta sýnir að kosningar eru í nánd og þess vegna er það kannski hér til umræðu utan dagskrár. Reiknilíkanið hefur komið til tals í þessari til umræðu. Það kom skýrt fram á menntadegi iðnaðarins þar sem farið var nokkuð yfir þessi mál að tekið er tillit til mismunandi fjárfestinga í hinum breytilegu skólum, hvort heldur þeir eru með bóknám eða dýrt nám á við iðnmenntun og tæknimenntun. Það er gert. Það er að sönnu rétt. Jafnframt hefur margoft komið fram að skólarnir eru reknir mjög mismunandi. Um það bil einn þriðji af framhaldsskólunum er rekinn fyrir ofan núllið og með hagnaði. Aðrir skólar, um einn þriðji þeirra, er svona við núllið, við þau mörk sem gert er ráð fyrir og um það bil einn þriðji er undir þessum mörkum. Það hlýtur að segja að með framþróun þessa reiknilíkans er verið að ganga veginn til réttrar áttar. Mér finnst að hv. fyrirspyrjandi og málshefjandi hefði þurft að kynna sér betur reiknilíkanið sem slíkt. Við ræðum nú um framhaldsskólana og sérhæfingu þeirra og ég held að nauðsynlegt sé í þessari umræðu að huga að sérhæfingu framhaldsskólanna, ekki síst úti á landsbyggðinni þar sem nemendur vilja stunda sitt nám og það hlýtur að gerast með því að grunnnámið, upphafsnámið í framhaldsskólunum verði úti á landsbyggðinni og síðan verði sérnámið tekið við þá skóla sem taka það að sér og eru sérútbúnir til þess að veita þá sérfræðimenntun. Ég held að það sé alveg ljóst. Ég vil leggja mikla áherslu á mikið og gott samstarf við aðila vinnumarkaðarins og vitna til þess að í lögum frá 1996 er gert ráð fyrir víðtæku samstarfi skólanna og atvinnulífsins með starfsgreinaráðunum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra umræðuna og þeim þingmönnum sem þátt í henni tóku um þetta mikilvæga mál. En þrátt fyrir fögur fyrirheit og fullyrðingar ráðherra um forgang og metnað í iðn- og tækninámi verður ekki fram hjá þeim staðreyndum horft að fjárskortur um langt árabil og það reikninlíkan sem notast hefur verið við og hefur ekki fullnægt kröfum námsins, tala sínu máli. Í kynningu á iðnnámi þarf að leggja megináherslu á að það sé ekki andstæða langskólanáms og það þarf að vinna gegn því hvernig skorið er á milli verknáms og bóknáms. Úrelt og fjársvelt verknám má ekki hamla útrás og uppbyggingu íslensks iðnaðar heldur eigum við þvert á móti að stuðla að því að nútímalegt og kraftmikið list-, iðn- og tækninám ýti undir þá uppbyggingu og sókn iðnaðarins og hátæknifyrirtækjanna. Vona ég því, herra forseti, að hæstv. menntmrh. bæti hið bráðasta úr fjárhagvandanum og endurskoði reiknilíkanið hið fyrsta því að staðreyndirnar tala sínu máli. Eitt af því sem þarf að gera er að gera fyrirtækjum landsins kleift á hverjum tíma að koma hæfniskröfum sínum inn í námskrána auk þess að skapa verknámsskólunum aðstöðu og tæki til að geta kennt samkvæmt þeim námskrám sem henta hverju sinni. Þá er mikilvægi aðgengilegs námsefnis sem hæfir kröfum tímans ómetanlegt en á síðasta ári var varið í það 18,2 millj. í það heila fyrir alla framhaldsskóla landsins og fær iðnútgáfan ekki nema brot af því.

Herra forseti. Það er sjálfsagt að ræða þessi mál á hinu háa Alþingi. Þetta eru mikilvæg málefni. En að sjálfsögðu verður að gera lágmarkskröfur um að menn fylgi umræðum að þessu leyti úr hlaði af nokkurri alvöru en ekki alvöruleysi. Það hefur komið fram í málflutningi Samfylkingarinnar að hv. fyrirspyrjandi telur að líkanið sé ónothæft. Hér kom áðan ágætur þingmaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir, og gat þess að farið hefði fram leiðrétting á líkaninu sem hefði orðið til bóta, en því hefði ekki verið fylgt eftir í fjárlagagerðinni. Það er að vísu rétt að ég hef gefið mér tvö ár til þess að laga þetta nýja líkan að þörfum skólanna. En þarna eru tveir þingmenn Samfylkingarinnar sem geta ekki einu sinni orðið sammála um hvort líkanið sé nothæft eða ekki. Hvers vegna er það? Það er að sjálfsögðu vegna þess að hv. fyrirspyrjandi hefur ekki kynnt sér málið. Hann sagði réttilega áðan að líkanið hefði verið umdeilt og gagnrýnt, en virtist ekki gera sér grein fyrir því að það er komið nýtt líkan í notkun. Ekki er enn þá komin reynsla á það líkan en það bætir verulega stöðu verknámsins. Ég vil einnig gera athugasemd við það sem kom fram áðan og en menn hafa vitnað mjög í ræðu hv. þm. Hjálmars Árnasonar um að ekkert hafi breyst í 20 ár. Hér áðan var sagt að hrunadans verknámsins, eins og það var orðað svo snyrtilega, hái nú samkeppnishæfni atvinnulífsins. Hvað hefur gerst í samkeppnishæfni atvinnulífsins sl. sjö ár? Hagvöxturinn hefur vaxið um 25%. Aldrei hefur verið eins mikil uppbygging í atvinnulífi nokkru sinni í sögu lýðveldisins og nú á síðustu árum. Og styðst það við verkmenntun eða styðst það ekki við verkmenntun? Auðvitað styðst það við starfið innan skólanna og væri gjörsamlega óútskýranlegt ef skólarnir hefðu ekki fylgt eftir þróun samfélagsins og byðu upp á gott nám. Þessi málflutningur gengur því ekki upp. Samkeppnishæfni atvinnulífsins er með því sterkasta sem verið hefur og það er að sjálfsögðu þannig að skólakerfið styður það.

Hæstv. forseti. Ég er 1. flm. að frv. sem allur þingflokkur Samfylkingarinnar flytur um stjórn fiskveiða. Meginatriði frv. eru þessi: 1. Útthlutun aflahlutdeilda án endurgjalds verður afnumin í jöfnum áföngum á tíu árum en útgerðum fiskiskipa þess í stað gefinn kostur á aflahlutdeildarsamningi til fimm ára í senn á markaði þar sem öllum útgerðum sambærilegra fiskiskipa er fenginn jafn réttur og nýliðun þar með auðvelduð. Greiðslum fyrir veiðiheimildir verður dreift á það ár sem þær eru nýttar á. Allar aflahlutdeildir verða komnar á markað eftir tíu ár samkvæmt þessari tillögu. 2. Fiskveiðiflotanum verður skipt í þrjá útgerðarflokka, m.a. til að tryggja hagsmuni landvinnslunnar og strandveiðiflotans, og fær hver um sig tiltekinn hluta heildaraflahlutdeilda. Smábátunum er heimilað að leigja til sín aflakvóta frá öðrum útgerðarflokkum en útgerðarmenn annarra fiskiskipa öðlast ekki heimild til að leigja til sín aflakvóta frá smábátum. 3. Sérstakt tillit verður hægt að taka til sjávarbyggða þar sem við mikla atvinnuerfiðleika er að etja vegna skorts á afla til vinnslu með því að heimila sérstakt útboð á aflahlutdeildum til útgerða sem skuldbinda sig til að landa fiski til vinnslu á viðkomandi stað. 4. Vilji útgerð ekki nýta aflahlutdeild sem hún hefur aflað sér á markaði er henni ekki heimilt að framselja hlutdeildina heldur skal skila henni inn og verður hún þá umsvifalaust boðin öðrum útgerðum. Einungis verður hægt að leigja frá sér innan ársins allt að 50% af aflaheimildum hvers árs, enda hafi útgerð staðið skil á greiðslu vegna heimildanna. Framsalskerfi aflahlutdeilda og aflamarks samkvæmt núverandi úthlutunarkerfi verður óbreytt þau tíu ár sem tekur að hverfa frá því, þ.e. því kerfi sem er í gildi núna. 5. Tekið er á brottkasti með því að leyfa löndun á afla utan kvóta. Verð aflans skal miðast við að útgerðir hagnist ekki á slíkum veiðum en skaðist þó ekki við að koma með fiskinn að landi. Slíkur afli skal seldur hæstbjóðanda og mismunur af andvirði þess sem útgerðin fær og greidds verðs skal renna til hafrannsókna. 6. Fiskistofu verður falið að hafa umsjón með útboðum aflahlutdeilda en henni jafnframt gefin heimild til þess að fela öðrum aðilum einstaka þætti framkvæmdarinnar. Innheimta leigugjalda á sér stað þrisvar á ári á leigutímanum, jafnóðum og veiðum vindur fram. Leigutekjur renna í ríkissjóð og er m.a. ætlað að standa undir kostnaði hins opinbera af nýtingu auðlindarinnar, svo sem vegna hafrannsókna og eftirlits. 7. Skipuð verður sérstök nefnd sérfræðinga til þess að fylgjast með áhrifum og afleiðingum þessara breytinga, svo sem hvað varðar framsal aflaheimilda og vanda sjávarbyggða, og getur hún lagt til breytingar ef þurfa þykir hvenær sem er á tímabili kerfisbreytingarinnar. Innan fimm ára skal nefndin skila Alþingi sérstakri skýrslu um málið. Þá kem ég að grundvelli stefnumörkunarinnar. Stjórn fiskveiða hefur um árabil verið eitt helsta deilumál meðal þjóðarinnar. Eftir að ljóst varð að takmarka þyrfti aðgang að auðlindinni hefur verið harðlega gagnrýnt að sameign þjóðarinnar skuli hafa verið afhent tilteknum aðilum án endurgjalds og að þeir hafi síðan verið sjálfráðir um hvort þeir nýttu veiðiréttindi sín til eigin veiða, leigðu þau öðrum eða seldu. Atvinnuréttindum í greininni og aðgangi að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar var þannig breytt í sérréttindi. Þar með var jafnræði og atvinnufrelsi í þessari grein raskað. Útgerðarmenn hafa fengið að hagnast í skjóli sérréttinda samkvæmt núgildandi kerfi. Það verður aldrei sátt meðal þjóðarinnar um núgildandi úthlutun veiðiréttinda. Það stangast á við réttlætiskennd landsmanna að helsta auðlind hennar skuli þannig afhent fáum sem ígildi eignar. Við framboð Samfylkingarinnar var sú stefna mótuð að komið skyldi á jafnræði þeirra sem nýta sjávarauðlindina. Þær vonir voru bundnar við niðurstöðu auðlindanefndar, að tillögur hennar gætu skapað grundvöll sátta um nýtingu auðlinda í þjóðareign. Sú von brást. Þegar tillögur endurskoðunarnefndarinnar um stjórn fiskveiða komu fram var sú nefnd klofin. Meiri hluti hennar, fulltrúar Sjálfstfl. og annar fulltrúi Framsfl., vildi fara afbrigði að veiðigjaldsleið. Fulltrúi Samfylkingarinnar, sá sem hér stendur, vildi ásamt fulltrúa Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og hinum fulltrúa Framsfl. hins vegar fara fyrningarleið. Fulltrúi Samfylkingarinnar lagði til að farin yrði fyrningarleið á grundvelli tillagna Samfylkingarinnar. Góð samstaða virtist á tímabili í nefndinni um að breyta ætti veiðiréttinum í aflahlutdeildarsamninga. Til þess hefði þurft innköllun veiðiheimilda og nýja úthlutun. Þeir sem skipuðu meiri hlutann hlupu frá þeirri umræðu þegar þeim var ljóst að Samfylkingin mundi aldrei samþykkja að þessum samningum yrði úthlutað eingöngu til þeirra sem eru nú handhafar kvótans. En það var þeirra krafa. Ég sem fulltrúi Samfylkingarinnar gerði þá kröfu að þeir sem vildu stunda útgerð fengju jafnan rétt til að keppa um þessar veiðiheimildir sem breytt yrði í hlutdeildarsamninga. Helstu rök andstæðinga þeirrar leiðar voru þau að útgerðir mundu ekki þola innköllun veiðiheimilda vegna þess að þær yrðu að kaupa sambærilegar heimildir á markaðnum og þær misstu við innköllunina. Margar þessara útgerða höfðu goldið þessar veiðiheimildir fullu verði. Slík aðferð væri skattur á útgerðina, sögðu fulltrúar meiri hlutans. Meiri hlutinn sleit síðan öllum viðræðum, lagði hugmyndir um aflahlutdeildarsamninga á hilluna og lagði fram tillögur sínar um þá leið sem Landssamband íslenskra útvegsmanna féllst á þegar auðlindanefnd skilaði af sér. Ekki fór þó meiri hlutinn að tillögum auðlindanefndar um aukinn aðgang að veiðiheimildum eða uppboð á heimildum vegna kostnaðargjalda. Fyrirsjáanlegt er að ekki er unnt að fara þessa leið þannig að jafnræði og réttlæti verði tryggt. Í þessari leið felst áframhaldandi einokun og greinin verður áfram undir pilsfaldi stjórnvalda þar sem gert er ráð fyrir pólitískum ákvörðunum um upphæð veiðigjaldsins. Þessi tillaga er auk þess ekki í samræmi við meginlínu tillagna auðlindanefndarinnar. Þar er gert ráð fyrir jafnræði aðila til nýtingar auðlinda í þjóðareign með útboðum nýtingarréttinda, að því tilskildu að samkeppnisaðstæður séu fyrir hendi. Tillaga auðlindanefndarinnar um svokallaða fyrningarleið er hins vegar í þeim anda. Þetta frumvarp þingflokks Samfylkingarinnar er því í samræmi við aðaltillögu auðlindanefndar um ráðstöfun annarra auðlinda í þjóðareign þar sem jafnræði og opinn aðgangur að nýtingunni er hafður að leiðarljósi. Enginn vafi er á því að fyrningarleiðin, og þar með þetta frumvarp þingflokks Samfylkingarinnar, leysir úr aðalágreiningnum um aðgang og gjaldtöku fyrir aðgang að sjávarauðlindinni. Veiðigjaldsleiðin gerir það ekki og átökin um auðlindina halda áfram til óbætanlegs tjóns fyrir útgerð á Íslandi og þar með eiganda auðlindarinnar, þjóðina sjálfa. Frumvarpið gerir ráð fyrir að úthlutun aflaheimilda verði í stigvaxandi mæli í formi aflahlutdeildarsamninga sem verði seldir á markaði þar sem jafnræði ríkir. Með vísan til þess sem fram kemur í þessari greinargerð um að löggjafinn hafi heimildir til að breyta núgildandi fiskveiðistjórnarkerfi sýnist þingflokknum ekkert því til fyrirstöðu að komið verði á kerfi sem byggist á gerð slíkra samninga við þá sem reiðubúnir eru að greiða fyrir þá hæsta verð enda sé jafnræðis gætt meðal bjóðenda. Það er mat þingflokksins, stutt lögfræðilegum úttektum, að kerfi af þeim toga sem lagt er til að komið verði á rúmist fyllilega innan marka stjórnskipunarinnar. Aflamarkskerfið hefur verið notað annars vegar sem fiskveiðistjórnarkerfi og hins vegar í hagrænum tilgangi. Leiga veiðiheimilda er aðferð sem tryggir að mati hagfræðinga að fiskveiðiarðurinn verði áfram til staðar en hann mun skiptast með öðrum hætti en hann gerir nú. Sú aðferð sem notuð verður við uppboð veiðiréttarins mun ráðast af þeim markmiðum sem stefnt verður að. Þingflokkur Samfylkingarinnar telur að með þeim reglum sem settar verði skuli gæta sérstaklega að eftirfarandi: Að fulls jafnræðis milli þeirra sem starfa í greininni verði gætt, að stöðugleiki skapist í greininni, að reglur verði einfaldar og skýrar og þátttaka á markaðnum aðgengileg um allt land, að framboði veiðiheimilda verði dreift með það að markmiði að verðlag verði sem stöðugast og útgerðarmenn hafi gott ráðrúm til að meta stöðu sína með tilliti til verðlags á heimildunum. Heildarafli einstakra fisktegunda verður áfram ákveðinn árlega samkvæmt tillögum vísindamanna og fiskveiðiárið verður óbreytt. Lagt er til að sú leið verði valin að bjóða til sölu aflahlutdeildarsamninga. Með því móti verður auðveldara að gefa útgerðinni kost á veiðiheimildum til lengri tíma og það einfaldar kerfið hvað varðar breytileika fiskstofnanna. Leiga veiðiheimilda innan ársins hefur verið hluti af viðskiptum með aflaheimildir á undanförnum árum. Eftir að frjálst framsal aflaheimilda var leyft árið 1990 myndaðist strax markaður með slíkar leiguheimildir. Útgerðarmenn þekkja vel til þessa leigukerfis. Takmarkað framboð hefur hins vegar spennt leiguverð langt upp fyrir þau mörk sem jafnvel bestu útgerðir geta borgað. Verðið sem þar hefur ríkt er jaðarverð sem ræðst af ýmsum öðrum aðstæðum en hagnaði af veiðum á viðkomandi tegund. Að loknu aðlögunartímabili, þegar allar aflahlutdeildir eru komnar á markað, má ætla að leigugjald verði í fullu samræmi við afkomumöguleika útgerðarinnar. Aflahlutdeildarsamningar sem útgerðir leigja til sín til fimm ára verða ekki framseljanlegir. Útgerðirnar geta hins vegar skilað samningunum til baka ef þær af einhverjum ástæðum sjá sér ekki hag í að nýta þá. Er með því horfið frá meginreglu núgildandi laga um óheft framsal aflahlutdeildar. Þingflokkurinn telur þó ekki skynsamlegt að breyta reglum um framsal aflahlutdeilda eða aflamarks í núgildandi kerfi meðan á aðlögunartímanum stendur. Fráleitt væri hins vegar að leyfa eingöngu þeim sem eru handhafar þeirra heimilda úr því kerfi að leigja frá sér og til sín. Af þessum ástæðum og til að viðhalda nauðsynlegum sveigjanleika í kerfinu er lagt til að þeir sem leigja til sín aflahlutdeild eftir nýju kerfi geti leigt frá sér 50% aflamarks innan ársins, enda hafi þeir þá staðið skil á leigugjaldinu. Leigugjald verður innheimt árlega á þremur gjalddögum. Í því er fólgið mikið hagræði fyrir útgerðina þar sem aðgangur hennar að veiðiheimildum verður allur annar en ef reiða þyrfti fram fimm ára leigu á einu bretti. Þetta auðveldar líka aðgang nýliða að greininni. Þetta gerbreytir í raun og veru möguleikum nýliða til þess að hefja útgerð. Þingflokkur Samfylkingarinnar telur mikilvægt að útgerðinni verði gert fært að laga sig að þeim breytingum sem hér er lagt til að gerðar verði á stjórn fiskveiða. Í frumvarpinu er lagt til að aðlögun að leigukerfinu ljúki á fiskveiðiárinu 2011/2012. Aðlögunartíminn miðast við að komið verði í veg fyrir fjárhagsleg áföll útgerðarinnar eða annarra sem hagsmuna eiga að gæta, m.a. vegna fyrri fjárfestinga í aflahlutdeildum. Hann má þó ekki vera mjög langur vegna þess að hann skekkir verulega samkeppnisaðstöðu útgerða á leigumarkaðnum. Úthlutun samkvæmt eldra kerfi, til þeirra útgerða sem hafa besta kvótastöðu, veitir þeim forskot í samkeppninni og virkar með sama hætti og um ríkisstyrk væri að ræða. Í núgildandi lögum um stjórn fiskveiða kemur sú regla fram í 2. mgr. 7. gr. að veiðiheimildum á þeim tegundum sem heildarafli er takmarkaður af skuli úthlutað til einstakra skipa. Hverju skipi er úthlutað tiltekinni hlutdeild af leyfðum heildarafla tegundarinnar og nefnist hún aflahlutdeild skips. Aflahlutdeild skips helst óbreytt frá ári til árs og er því varanleg. Frumvarpið gerir ráð fyrir að varanleg aflahlutdeild þeirra sem notið hafa úthlutunar á grundvelli núgildandi laga skerðist til fulls á tíu árum. Lagt er til að á aðlögunartímanum verði veiðirétturinn skertur jafnmikið öll árin. Með þessari aðferð fæst einföld og jöfn aðlögun. Þessi leið er valin með það fyrir augum að koma á jafnræði og sanngirni í atvinnugreininni en á sama tíma að veita þeim sem hafa aflahlutdeild samkvæmt núgildandi kerfi hæfilegt svigrúm til aðlögunar að breyttum aðstæðum. En það þarf að gera ráð fyrir ákveðinni óvissu. Það þarf að gera öryggisráðstafanir. Við breytingar á lögunum um stjórn fiskveiða þarf að leitast við að skapa greininni sem best starfsumhverfi og tækifæri til að laga sig að breyttum aðstæðum og eru þær breytingar sem hér er lagt til að verði gerðar við þetta miðaðar. Margir óttast að rask geti orðið á útgerðarmynstri við breytingar á aðgangi að veiðiheimildum. Stórar og öflugar útgerðir geti náð til sín enn meiri veiðirétti og aukið vanda smærri útgerðarstaða og útgerða. Þingflokkurinn telur rétt að farið verði varlega í þessu efni meðan reynsla kemst á nýja skipan. Þess vegna er lagt til að heimilt verði að skipta flotanum í útgerðarflokka og eru þrír útgerðarflokkar skilgreindir sérstaklega. Með þessu er stórskipaútgerðin skilin frá grunnslóðarveiðiflotanum og smábátum afmarkaður sérstakur ,,pottur``. Þessi tilhögun á að tryggja að tilfærslur veiðiheimilda valdi ekki stórkostlegri röskun. Einnig munu allar heimildir til sérveiða verða boðnar sérstaklega til leigu. Enginn vafi er á að staða sjávarbyggðanna mun batna við þá breytingu sem hér er lögð til ef stjórnvöld móta reglur um aðlögun að nýju kerfi og meðferð leiguheimilda með jafnræði og réttlæti í huga. Stöðugt framboð leiguheimilda og lækkun stofnkostnaðar í útgerð mun tryggja stöðu nýliða í greininni. Sjávarbyggðirnar munu líka hafa allt aðra og betri stöðu en þær hafa nú í samkeppninni um veiðiréttinn. Þingflokkurinn telur þó rétt að gæta fyllstu varúðar hvað varðar byggðarlög sem standa höllum fæti og er þess vegna gert ráð fyrir að Byggðastofnun geti, að ósk viðkomandi sveitarstjórnar, lagt mat á stöðu slíkra útgerðarstaða. Ráðherra getur á grundvelli slíks mats tekið til ráðstöfunar veiðiheimildir í því skyni að tryggja atvinnu á viðkomandi svæði. Lagt er til að Fiskistofa beri ábyrgð á útleigu veiðiheimildanna. Stofnunin sér um eftirlit með veiðum og að þær séu í samræmi við úthlutaðar heimildir. Allar upplýsingar um flotann og veiðirétt hans eru þar ævinlega til reiðu og þess vegna er skynsamlegt og hagkvæmt að fela stofnuninni þetta verkefni. Fiskistofu yrði hins vegar gefin heimild til að fela öðrum aðilum að sjá um framkvæmd einstakra þátta en bæri þá ábyrgð á eftirliti með þeirri starfsemi. Í frumvarpinu er lagt til að þeir fjármunir sem til falla vegna leigu veiðiheimilda renni í ríkissjóð. Þingflokkur Samfylkingarinnar telur að við ákvarðanir um nýtingu fjármunanna hljóti hafrannsóknir og annar kostnaður við nýtingu auðlindarinnar að verða efst á blaði en einnig að taka eigi sérstakt tillit til byggðasjónarmiða og hagsmuna sveitarfélaga þegar þessum fjármunum verður ráðstafað. Jafnframt er gert ráð fyrir breytingum á öðrum lögum. Þar má nefna breytingar á lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Í þeim breytingum felst að útgjöld vegna leigu veiðiheimilda á uppboði skuli heimilt að færa til rekstrargjalda innan hvers rekstrarárs í samræmi við það hvernig útgjöldin falla til. Jafnframt skuli heimilt að afskrifa á næstu tíu árum með 10% afskriftahlutfalli ár hvert þær aflahlutdeildir sem keyptar hafa verið og óafskrifaðar eru. Einnig verða lagðar til þær breytingar á 17. gr. laganna að óheimilt verði að fresta greiðslu skatts af söluhagnaði hlutabréfa eða komast hjá skattgreiðslu söluhagnaðar af hlutabréfum með kaupum á nýjum. Breytingar á lögum um Þróunarsjóð sjávarútvegsins eru líka lagðar til. Í þeim breytingum felst að gjald í Þróunarsjóð sjávarútvegsins skuli aðeins greiða af þeim afla sem ekki er tilkominn vegna uppboðs á aflahlutdeild og skal þróunarsjóðsgjaldið aðlagað þeim breytingum þannig að sjóðurinn geti lokið þeim verkefnum sem hann nú hefur innan tiltekins tíma. Hæstv. forseti. Ég hef nú lokið við að fara yfir greinargerðina sem fylgir frv. Mig langar til þess að bæta við fáeinum orðum. Ég vil byrja á því að tína það til að í Morgunblaðinu á gamlársdag skrifaði hæstv. forsrh. Davíð Oddsson í miðopnu grein sem hann kallaði: Við áramót. Í VIII. kafla þeirrar greinar fjallaði forsrh. um þá niðurstöðu Framsfl. og Sjálfstfl. að setja á veiðigjald, en með þeirri ákvörðum lýstu flokkarnir yfir að þeir hefðu uppfyllt kosningaloforðin sín um sátt um sjávarútvegsmálin. Allt sem Davíð hefur að segja um þetta mikla átakamál fer hér á eftir. Hæstv. forsrh. skrifaði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Umræðan um ókosti og ágæti svonefnds veiðileyfagjalds var yfirþyrmandi á síðasta áratug. Hún var stundum á undarlegasta plani, vafin inn í vanþekkingu, útbíuð í áróðri og slengt fram í slagorðastíl. Virtist þessu aldrei ætla að linna og þekkingin og skilningurinn virtist verða veikari við vaxandi umræðu. Að lokum náðu menn þó saman um að láta skoða málið af yfirvegun og festu. Þeir sem til þess voru fengnir höfðu mjög ólíkar forsendur í sínu farteski. En það breytti því ekki að það tókst að greina deiluefnið á málefnalegan hátt og sigta mesta bullið burtu. Og það sem meira var, það fékkst niðurstaða í formi sanngjarnrar sáttargjörðar. Og þótt sumum líki það ekki er bersýnilega furðu góð eining um þá niðurstöðu.`` Svo mörg voru þau orð. Forsrh. þjóðarinnar hefur talað og kveðið upp sinn dóm. Fyrst kvartar hann og vælir yfir umræðu síðasta áratugar, sem hefur farið fram um mesta ránsskap sögunnar, ránsskap sem var framkvæmdur af kjörnum leiðtogum landsins og hefur verið reynt með öllum ráðum að festa í sessi undir forustu hæstv. forsrh. Samstarfsmenn hans hafa allan tímann, þrátt fyrir staðfasta andstöðu þjóðarinnar gegn þessari gripdeild, kosið að tala fögrum orðum um sameiginlega auðlind þjóðarinnar á meðan þeir hafa verið að færa þessa auðlind fáum útvöldum. Það eru sem betur fer ekki önnur dæmi um jafnóheiðarlega framgöngu í stjórnmálum á Íslandi. Fyrir síðustu kosningar óttuðust þeir sem þarna hafa farið fram að nú væri komið að skuldadögunum við kjörborðið og þorðu ekki annað en að lofa því að gangast fyrir þjóðarsátt um málið. Niðurstöðuna þekkir þjóðin. Það er stóra sáttin sem var gerð af hæstv. forsrh. Davíð Oddssyni og hæstv. utanrrh. Halldóri Ásgrímssyni við LÍÚ og kannski Moggann. Engir aðrir fögnuðu a.m.k. niðurstöðunni enda er gert ráð fyrir því að óbreytt kerfi einkaeinokunar verði í gildi. Áfram skal fótumtroða jafnræði og atvinnufrelsi til að stunda sjávarútveg. Möguleikar til nýliðunar í greininni eru engir og framtíð margra sjávarbyggða algerlega á valdi duttlunga þeirra sem fara nú með eignaréttinn og kasta á milli sín fjöreggjum sjávarbyggðanna á hlutabréfamarkaðnum. Fólkið sem vill geta látið til sín taka í atvinnulífi sér ekki framtíð í slíku umhverfi. Þess vegna hefur vilji ungs fólks til að setjast að í sjávarbyggðum verið að fjara út því meir sem afleiðingar þessarar helstefnu hafa komið í ljós. Það er alveg ljóst af þessum orðum formanns Sjálfstfl. að hann er svo veruleikafirrtur í mati sínu á þessu máli að hann ætlar, og líklega formaður Framsfl. líka, að reyna að skrökva því inn á þjóðina að það hafi orðið einhver sátt um þessa niðurstöðu þeirra félaganna. Þjóðinni er hins vegar alveg ljóst að kosningaloforðið um sáttina í þessu mikilvæga máli var svikið með öllu. Það er þó gott við þá stöðu sem upp er komin að nú verða stjórnarflokkarnir að verja niðurstöðu sína í málinu undanbragðalaust. Það þýðir ekki að skrökva meira sáttatali í eyru kjósenda og nú verða kjósendur, sem langflestir eru andstæðingar þess að gefa úterðarmönnum auðlindina, að gera það upp fyrir sig hvort þeir styðja stjórnarflokkana og þar með þessa niðurstöðu þeirra höfðingjanna hæstv. utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar og hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar. Atvinnufrelsi í sjávarútvegi verður ekki endurheimt með þessa tvo sáttasemjara í forustu ríkisstjórnar. Það er alveg ljóst. Þjóðin vill ekki sáttina þeirra og kjósendur verða því að horfast í augu við að þeir verða að tryggja þeim flokkum fylgi sem vilja endurheimta þjóðarauðlindina ef þeir ætla sér að knýja fram breytingar á þessari ógæfustefnu. Það verður kosið um eignarhaldið á þjóðarauðlindinni í vor.

Herra forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur farið hér yfir frv. Samfylkingarinnar um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða og komið til skila helstu áherslum flokksins í þessum málum. Herra forseti. Ég ætla aðeins að fara yfir það kerfi sem við nú búum við og einnig að fara yfir og dýpka það sem hér kom fram í ræðu hv. þm. þannig að sem flestum megi vera ljóst hvernig staðan er og hvernig hún gæti orðið. Við búum núna við það kerfi að útgerðarmenn á Íslandi fá úthlutað veiðirétti í samræmi við reynslu sem menn öðluðust fyrir u.þ.b. 20 árum síðan. Sú reynsla hefur gengið kaupum og sölum og ekkert fyrir löngu kom forusta útvegsmanna upp með það að það væri mikið óréttlæti að ætlast til þess að menn borguðu fyrir veiðiheimildir af því að þeir væru búnir að kaupa þær. En af hverjum keyptu þeir þær, herra forseti? Jú, þeir keyptu þær af öðrum útvegsmönnum. Þessir nýju eigendur urðu líka til við samruna fyrirtækja, við breytingar hjá smábátaútgerðarmönnum sem bjuggu til ehf. úr útgerðinni sinni og við ýmislegt fleira sem hefur verið að gerast á síðustu árum. Forusta útvegsmanna gleymdi líka að segja þjóðinni frá því að lögin eru þannig að enginn hefur getað gengið að því nokkurn tíma vísu að þó að hann seldi eitthvað eða keypti þá stæði það til eilífðarnóns. Þvert á móti hefur það legið fyrir, m.a. í hæstaréttardómi, að Alþingi gæti með tiltölulega stuttum fyrirvara gjörbreytt þessari umgjörð. Þeir sem hafa verið að kaupa og selja hafa því gert það fullkomlega á eigin ábyrgð og í trausti þess að um það yrði séð að engu yrði raskað. Því hefur enda verið lofað og við það hafa ákveðnir aðilar reynt að standa. Herra forseti. Þó svo að mál standi enn þannig að hér er úthlutun á ókeypis veiðirétti árlega þá er býsna mikill pólitískur þrýstingur enn þá á þetta mál. Mitt mat er að ýmislegt af því sem þau stjórnvöld sem þéttast hafa staðið utan um ókeypis úthlutun veiðiréttar hafa verið að gera á undanförnum árum hafi beinlínis grafið undan kerfinu með þeim hætti að einn góðan veðurdag hljóti það að bresta. Þá er spurningin, herra forseti, hvernig það muni gerast, eftir hvaða leikreglum þá verður unnið, hverjir munu þá verða til þess að leiða þær breytingar sem óhjákvæmilegar eru að mínu mati. Það hefur verið sárgrætilegt fyrir býsna marga að horfa upp á það hvernig farið hefur verið með veiðiréttinn þegar þeir sem hafa fengið honum úthlutað hafa mátt ráðstafa honum eins og einkaeign sinni. Það er nefnilega þannig að eftir að búið er að úthluta veiðiréttinum þá eru lög og reglur þannig að það er nánast fullur einkaeignarréttur á veiðiréttinum. Hann má ganga kaupum og sölum. Hann má leigja. Þær takmarkanir sem settar hafa verið eru afar litlar og hafa ekki staðist. Menn hafa fundið leiðir. En það er ekki eins og það hafi verið nóg, herra forseti, heldur var skattalögum breytt til þess að þeir sem eru að losa stóru fúlgurnar úr sjávarútvegi gætu nú áfram ávaxtað sitt pund og það án þess að greiða skatta. Um það vitna m.a. eignarhaldsfélögin í Lúxemborg og víðar þangað sem menn hafa getað flutt peningana sína og komist hjá því að greiða eðlilega skatta á Íslandi. Þetta svíður venjulegum skattpíndum launaþræl á Íslandi og þarf engan að undra. Við höfum ekki bara verið með tillögur um að breyta þessu úthlutunarkerfi fiskveiða. Við höfum líka verið með tillögur um að breyta skattkerfinu frá þessari tilhögun. Það var jú þannig að mönnum ofbauð svo hér fyrir tveimur eða þremur árum að ríkisstjórnin fór í að lagfæra þetta ákvæði örlítið. En tillaga okkar, sem var rædd og skoðuð samhliða, náði ekki fram að ganga. Menn voru einfaldlega ekki tilbúnir að setja skorður við því að menn gætu haldið áfram að losa peninga út úr sjávarútveginum og flytja skattlítið til útlanda. Herra forseti. Auðvitað gremst íslenskri alþýðu. Auðvitað gremst fólki að horfa upp á þetta. Annað væri óeðlilegt. Sem betur fer er réttlætiskennd þjóðarinnar enn þá slík. Herra forseti. Ég hef ekki nefnt þau félagslegu áhrif sem þetta kerfi hefur haft, þau félagslegu áhrif sem það hefur haft að sumir gátu skyndilega haft líf og eignir fólksins í þorpinu í hendi sér. Þetta hefur orðið til þess að heilu sjávarbyggðirnar hafa nánast rifnað í sundur og fólksflóttinn hefur verið meiri en nokkru sinni fyrr. Til þess að reyna að bjarga einhverju hafa menn farið í nokkra leiðangra, búið sér til nokkra potta, farið í handstýrðar, viðbótarhandstýrðar útdeilingar á veiðirétti og nú er svo komið að yfir 12 þús. tonn eru komin í sex potta sem deilt er úr eftir atvikum. En, herra forseti, þessir pottar hafa ekki bætt ásýnd fiskveiðistjórnarkerfisins. Menn velta því stundum fyrir sér þegar verið er að tala um tillögur Samfylkingarinnar um fyrningu hvort hér sé ekki farið fram með of mikilli ákefð, hvort hér sé ekki verið að ganga of nærri útgerðinni, hvort menn muni láta sér þetta nokkurn tíma lynda, hvort ekki sé verið að fara úr öskunni í eldinn. Það er ágætt að menn velti því fyrir sér. En ég vil, herra forseti, nefna að það eru fordæmi fyrir skerðingum. Það eru fordæmi fyrir því að menn hafi ekki fengið það sem þeir töldu sig eiga. Hvaðan halda menn að aflinn sem er í pottunum sex komi? Auðvitað hefur sá veiðiréttur sem menn töldu sig einu sinni hafa nokkuð vísan aðgang að verið að breytast frá ári til árs eftir ýmsum þeim leiðum sem stjórnvöld hafa viðhaft þegar þau hafa þurft að grípa inn í eða viljað grípa inn í, eftir atvikum --- stundum rétt fyrir kosningar. Það hefur líka verið nefnt, herra forseti, að þeir sem fengu veiðiréttinum úthlutað, miðað við reynsluna fyrir um 20 árum, hafa sannarlega fengið umþóttunartíma. Það var varið af býsna mörgum að menn yrðu að fá veiðiréttinn ókeypis, að útgerðin hefði liðið fyrir stjórnleysi, væri skuldug o.s.frv. En, herra forseti, sannarlega hafa menn fengið tækifæri. Í 20 ár hafa menn fengið veiðiréttinum á Íslandsmiðum meira og minna úthlutað ókeypis og sannarlega hefðu menn getað lagað til hjá sér. Reyndar hefur alltaf verið gripið reglulega inn í þá tiltekt. Stundum hefur stjórnvöldum ekki fundist nóg um og komið til skjalanna til þess að enn frekar mætti skúra út, t.d. með Þróunarsjóði og fleiri slíkum aðgerðum sem hafa verið ætlaðar til að menn tækju enn betur til hjá sér. En sannarlega hafa menn fengið umþóttunartíma. Herra forseti. Til viðbótar því sem ég talaði um áðan, að menn hafi raunverulega aldrei getað gengið að því vísu í löggjöfinni að þeir ættu eitt eða neitt, kemur auðvitað það að ef fyrirkomulag okkar yrði tekið upp, fengju menn jú samning um veiðirétt, menn væru í raun að gera samkomulag við stjórnvöld um frið í ákveðinn tíma. Við erum að bjóða upp á starfsöryggi sem er ekki að finna í núgildandi löggjöf. Herra forseti. Menn hafa líka haft áhyggjur af því að útgerðin kynni sig ekki á uppboðum á veiðirétti, menn kynnu ekki að athafna sig við slíkar aðstæður. Það finnast mér einhver skemmtilegustu mótrökin sem ég heyri vegna þess að á Íslandi hefur verið virkur markaður með veiðirétt árum saman. Veiðiréttur gengur kaupum og sölum. Veiðiréttur er leigður og útgerðarmenn vita nákvæmlega hvernig þeir eiga að bera sig til og hvernig á að verðleggja auðlindina þegar þeir sjálfir höndla með hana. Þeim hefur ekkert förlast í þeim efnum trúi ég. Þótt okkar fyrirkomulagi væri komið á, þá mundu þeir væntanlega halda áfram þaðan sem frá væri horfið og taka þátt í að afla sér veiðiréttar með því að kaupa hann, nýta hann síðan og eftir atvikum að vinna með hann eins og sú löggjöf sem þá tekur við mun leyfa. Herra forseti. Veiðigjaldið sem ríkisstjórnin setti á sl. vetur og átti að vera til sátta mun aldrei sætta neitt. Útgerðin greiðir nú þegar ákveðin gjöld, þróunarsjóðsgjald sem hér var áður nefnt og veiðieftirlitsgjald, fyrir utan smáskítaskatta eins og vitagjöld og fleira skemmtilegt. Ríkisstjórnin vill hafa það þannig að þegar kemur að því að útgerðin greiði veiðigjald falli önnur gjöld niður á móti. Ekki er það líklegt til sátta, herra forseti. Þar skiptir þó mestu máli að kerfi ríkisstjórnarinnar breytir í engu því sem styrinn hefur staðið um, sem er úthlutun veiðiréttarins, hverjir fá. Það breytir í engu því að það ríkir ekki jafnræði meðal þeirra sem vilja stunda útgerð á Íslandsmiðum. Að því leyti er málið kannski alvarlegast, herra forseti. Ein af undirstöðum efnahagslífsins á Íslandi, einn burðarásinn, fiskveiðar og sjávarútvegurinn eru orðinn lokað einokunarkerfi þar sem mismiklar kröfur eru gerðar til manna. Því hefur verið haldið fram í mín eyru að í mörgum þeirra útgerða sem hafa verið á gjafakvótum sé býsna mikill slaki, enda þurfi menn svo sem ekkert að sperra sig. Þeir fá bara kvótann sinn hvort eð er. Aðrir hafa reynt að hasla sér völl, hafa þurft að kaupa allar sínar veiðiheimildir á því uppsprengda verði sem félagar þeirra í bransanum hafa talið eðlilegt á þeim tíma að selja veiðiréttinn á. Þeir hafa þurft að vanda sig og sýna útsjónarsemi. Það er dálítið mikill munur þarna á. Það er munur á því, herra forseti, hvort menn eru í stöðu þess sem fær veiðiréttinn þegar nýtt fiskveiðiár hefst, fær að vita hvað hlutdeildin hans gefur, eða hinna sem þurfa reglulega að greiða fyrir veiðiréttinn og til þeirra sem fá bréf um ókeypis úthlutun. Herra forseti. Það verður aldrei sátt um þessa aðferð við úthlutun á réttindum. Hér erum við að tala um sameiginlega auðlind þjóðarinnar. Við erum að tala um auðlind sem er takmörkuð. Þegar menn ræða um úthlutun á takmörkuðum gæðum í almannaeigu eru menn almennt sammála um að mest réttlæti, það jafnræði sem hægt er að ná, náist fyrst og fremst í gegnum uppboð. Mesta jafnræðið fæst í gegnum það að öllum sé gefinn kostur á að bjóða í, gefinn kostur á þátttöku. En það er svo sérkennilegt að þegar röðin kemur að sjávarauðlindinni þá hverfa menn frá. Þá verða talsmenn þess að hér ríki frelsi í viðskiptum skyndilega stuðningsmenn einokunar. Þá verða þeir sem áður hafa viljað uppboð eða útboð, þegar um er að ræða takmörkuð gæði, skyndilega allt annarrar skoðunar og vilja vernda þann hóp sem hefur notið forréttinda. Herra forseti. Samfylkingin getur ekki tekið undir með slíkum. Það er grundvallaratriði í stefnu okkar að vinna gegn sérhagsmunum fyrir almannahagsmuni. Almannahagsmunir verða aldrei tryggðir nema við tryggjum jafnræði þegnanna. Sem betur fer hefur mannréttindabarátta síðustu aldar leitt okkur áfram til ríkari mannréttinda á hverjum tíma og ríkari réttinda hvers og eins. Það er samt svo, herra forseti, að stjórnvöld sem bundin eru af hagsmunum einstakra hópa beita sér fyrir hönd þeirra og komast upp með það. Herra forseti. Ég er nokkuð viss um að stjórnvöld muni ekki öllu lengur komast upp með það sem þau hafa þó komist upp með í þessu máli. Ég held að þjóðin sé löngu orðin södd þegar horft er til þess hvernig farið hefur verið með þessa sameiginlegu auðlind. Ég held líka að þjóðinni muni ofbjóða þegar hún lítur til þess hvernig núverandi ríkisstjórn fer með og vill fara með aðrar sameiginlegar auðlindir. Herra forseti. Ég er sammála orðum 1. flm. þessa frv. Þjóðin mun örugglega kjósa um þetta í vor. Hún mun kjósa um það hvort ríkja eigi jafnræði meðal þegnanna eða hvort sérhagsmunagæslan á að halda áfram. Herra forseti. Ég er nokkuð viss um hver niðurstaðan verður.

Virðulegur forseti. Í mínum huga er ekki vottur efa um að framkvæmd núverandi fiskveiðistjórnarkerfis hafi leitt til hnignunar fjölmargra byggða sem hafa viðurværi af fiskveiðum og úrvinnslu á afla úr hafinu. Við samfylkingarþingmenn höfum flutt þetta frv. sem hér er til umræðu nú ár eftir ár, frv. um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða sem nauðsyn er að komist í framkvæmd. Við erum sannfærð um að fiskveiðistjórnarkerfið sem nú er við lýði komi í veg fyrir eðlilega endurnýjun og nýliðun í starfsgreininni. Frv. sem við tölum fyrir getur skapað sátt um fiskveiðistjórnina. Mér virðist, virðulegur forseti, að hin ógnvænlega hönd markaðarins hafi náð yfirtökum og stýri aflaheimildum og dreifingu þeirra á milli útgerða. Landsmenn þekkja afleiðingarnar. Hver útgerðin á fætur annarri fellur inn í samrunaferli og sá sem var að gleypa er gleyptur af öðrum stærri áður en hann áttar sig á hinni stóru, köldu krumlu. Til dæmis má nefna að eitt sinn var til útgerðarbærinn Sandgerði. Þar voru menn sannfærðir um að þeir væru svo stöndugir að ekki kæmi til greina að útgerð legðist þar af. Byggðin lá svo vel við fiskimiðum og hentaði til úrvinnslu afla. Hvað er að gerast? Einn aðili gleypti nánast allt sunnan úr Sandgerði og sá aðili hefur nú verið gleyptur af öðrum. Hvað er að gerast í Grindavík, einum besta útgerðarstað á landinu? Þar fækkar útgerðum. Þær renna saman við aðrar. Þar er minna landað og aflaheimildir eru fluttar í burtu. Þetta eru dæmi sem hægt er að taka upp nánast hvar sem er á landinu. Hagkvæmnisjónarmiðin horfa fram hjá því hverjir eiga kvótann, hvar eigandinn hefur aðsetur á landinu og hvar hann nýtist. Sjónarmiðin sem ráða eru að kvótinn skapi eins mikinn arð og unnt er hverju sinni. Svona er þetta. Við getum skoðað hvernig þetta hefur þróast í öðrum löndum. Þar hafa orðið alvarleg áföll varðandi almenninga. Almenningur eru jú eitthvað sem á að vera þjóðareign. Víða hafa áföll dunið á almenningum og ég vísa til greinar Gísla Pálssonar og Agnars Helgasonar í Skírni frá 1999, þar sem sýnt er fram á þessa hluti, t.d. tilvitnun í bandaríska mannfræðinginn Bonnie McCay. Hann heldur því fram að mikilvægar auðlindir hafi safnast á fárra hendur og þorri þeirra sem hafi nýtt sér þær auðlindir mann fram af manni sitji uppi eigna- og réttindalaus. Málið snýst um þetta. Það er þess vegna sem samfylkingarmenn flytja tillögu um breytingu á fiskveiðistjórninni. Við erum sannfærð um að fiskveiðistjórnin, eins og hún er nú rekin, muni leiða til enn meiri hnignunar byggðanna, sérstaklega dreifðra sjávarbyggða. Þess vegna flytjum við þetta frv. Það má líkja atburðarásinni hér á Íslandi við lénsveldi miðalda þegar rétturinn til beitar og veiða í almenningum lands og sjávar var afnuminn og bændur voru hraktir af löndum sínum, gerðir að leiguliðum aðalsmanna. Þetta er nákvæmlega það sem er að gerast með framkvæmd íslenska fiskveiðistjórnarkerfisins. Hvað eru þeir svo kallaðir sem eru í forsvari fyrir kerfið sem nú er við lýði? Þeir eru kallaðir sægreifar. Þeir eru kallaðir sægreifar vegna þess að þeir sópa að sér aflaheimildum í skjóli aðgerðaleysis ríkisstjórnarinnar. En það eru ekki sægarparnir, það eru ekki þeir sem stunda sjóinn, sem njóta veiðiheimildanna. Nei, í rauninni er þeim gert að hunskast í land þegar þeirra tími rennur upp, þeir eru reknir í land án þess að hafa heimild til að veiða einn einast fisktitt þó að þeir hafi dregið í land og aflað útgerðinni sem þeir starfa hjá auðæfa. Það er litið fram hjá því að þeir sem vinna við útgerð í landi, svo sem við fiskvinnslu, netagerð, heimilisstörf, bókhald og við útgerðina almennt eigi nokkurn veiðirétt. Íslenskt fiskveiðistjórnarkerfi, eins og það er rekið, lítur svo á að þeim sem hafa unnið við þetta árum saman sem sjómenn og sem landverkamenn komi þetta nánast ekkert við. En þó eru þetta störf sem unnin eru í landi og eru hluti af fiskveiðum, hvort sem það er beitning, landverkakonan sem vaskar fiskinn eða hvað sem er, pakkar fiski í frystihúsi, þetta er allt fólk sem á rétt til auðlindarinnar. Kvótinn, þ.e. aflinn í sjónum, er ekki sameign þó að samkvæmt lögum eigi hann að vera það. Tæplega 17 ára reynsla er búin að leiða það í ljós að framkvæmd stjórnar fiskveiða með kvótakerfi er stórgölluð leið. Það er hins vegar hægt að bæta úr þessari leið. Hvort það þarf salómonsdóm, eins og nú er orðið í tísku að tala um, salómonsdóm eins og var felldur vegna annarrar auðlindar --- það getur verið að það þurfi að ráða einhverja nefnd til þess að búa til nýjan salómonsdóm. Við erum með í okkar frv. möguleika til að hverfa frá þeirri framkvæmd sem nú er, og það er réttlæti í að taka það kerfi upp. Það er enginn vafi í mínum huga að staða sjávarbyggðanna mun batna við þær breytingar sem við erum að leggja til með þessu frv., þ.e. ef stjórnvöld móta reglur sem aðlagast hinu nýja kerfi og meðferð leiguheimilda með jafnrétti og réttlæti í huga. Stöðugt framboð leiguheimilda, eins og við erum að ræða um hér, og lækkun stofnkostnaðar í útgerð mun tryggja stöðu nýliða í greininni. Það er það sem málið snýst um. Og sjávarbyggðirnar, sem ég var að ræða um áðan, munu hafa allt aðra og betri stöðu en þær hafa nú í samkeppni um veiðiréttinn. Um þetta snýst málið og þess vegna segi ég að kannski þurfi salómonsdóm. Það er alveg ljóst að hvernig sem fer eftir komandi kosningar verður hér samsteypustjórn sem þarf á einhvern hátt að ná sátt um breytingar á því kerfi sem nú er við lýði. Og við erum með tillögurnar, við getum sannarlega framkvæmt breytingar sem yrðu til góða fyrir alla þjóðina. Kannski er ekki hægt að segja að neitt hafi áunnist með núverandi fiskveiðistjórnarkerfi. Okkur er þó alveg ljóst að sú reynsla sem við höfum af þessu kerfi er mjög dýru verði keypt. Mjög fámennur hópur ráðskast með auðlindina án þess að greiða fyrir afnot af henni. Ég hef velt því fyrir mér hvort það sé rétt að kalla til valinn hóp fræðimanna til þess að mynda salómonsdóm sem má setja lög um. En ég er sannfærður um að það frv. sem við samfylkingarmenn erum með, frv. til laga um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða, frá 15. maí 1990, leysir mestan vandann sem við er að eiga í fiskveiðistjórnarkerfinu. Ég tel að allir eigi að eiga aðgang að auðlindinni, það þarf a.m.k. að ná jafnræði um aðgang að henni, og það þarf að ná sátt um það að endurnýjun geti átt sér stað í greininni. Ef ekki, hvað verður þá um að ræða? Við þekkjum reynsluna af öðrum starfsgreinum, það verður úrkynjun ef ekki verður um endurnýjun að ræða. Ég tel að öll útgerðarmynstur þurfi sambærileg skilyrði. Ég tel að menn verði að virða mannréttindaákvæði í stjórnarskrá varðandi frjálst val á atvinnu. Það er ekki í dag varðandi sjávarútveginn. Það verður að viðurkenna að það er ekki hægt að einkavæða fiskstofna. Það er það sem menn hafa verið með í huga í dag, að einkavæða fiskstofnana. Það er grundvallaratriði að þeir sem nýta auðlind, hvort sem það er sjávarauðlindin sem við erum að tala um eða aðrar auðlindir sem við eigum, greiði fyrir það eðlilegt gjald sem renni í sjóði til hagsbóta fyrir alla landsmenn og síðan til þess að greiða fyrir stoðgreinar sem eru tengdar viðkomandi auðlind. Þá er ég að tala um stoðgreinar eins og hjá Hafrannsóknastofnun, allt öryggiseftirlit sem þarf að fara fram á hafinu, möguleika á að breyta rekstri þeirra stofnana sem tengjast sjávarútveginum. Ég er að tala um að það megi t.d. breyta rekstri Landhelgisgæslunnar. Það er kannski rétt að nefna það hér, virðulegi forseti, af því að það gefst til þess tími, að það er náttúrlega ótrúlegt að þessi stóru skip sem við eigum, sem sinna gæslu í landhelginni, skuli láta reka hér dögum saman uppi á grunnslóð af því að það er svo dýrt að halda skipunum úti á djúpslóðinni. Það er verið að skoða og fylgjast með grásleppukörlum og körlum sem leggja kannski 30, 40 króka í sjó. Þessir stóru drekar eru að senda út gúmmítuðrur til þess að fylgjast með því hvort einhver dregur sér í soðið 20, 30 kíló. Þetta er fáránlegt. Þessari gæslu væri hægt að sinna með miklu minni bátum og það ætti að leiða hugann að einkavæðingu í þessu tilviki. Þar er hægt að benda á leiðir sem væru miklu ódýrari en þær sem farnar eru í dag. Ég sagði áðan að það væri grundvallaratriði að þeir sem nýta auðlind greiði fyrir hana eðlilegt gjald sem renni í sjóði til hagsbóta fyrir almenning. Ég tel að almennar reglur um nýtingu og umgengni við almenninga eða auðlindir þurfi að vera svo einfaldar og skýrar að þær séu óumdeildar. Eins og kerfið er nú rekið geta menn aldrei aftur orðið hinn frjálsi og sjálfstæði sjómaður og trillukarl. Það eru að sjálfsögðu til einfarar á miðunum enn þá en þeir hverfa smátt og smátt undir því kerfi sem nú er rekið. En ég tel að með því að breyta nú til --- það er hægt að gera og kjósendur á Íslandi eiga þess kost í næstu kosningum að koma Samfylkingunni til valda þannig að það frv. sem hér er til umræðu komist í framkvæmd. Það mun verða til heilla fyrir íslenskt samfélag. Ég vil minna á það að hagur landsbyggðarinnar, sem hefur byggst á þeim hugtökum að það sé frelsi til að sækja sjávarafla, er með núverandi framkvæmd kerfisins fótumtroðinn. Ég tel að fiskveiðistjórnarkerfið sé að eyða byggð. Ágallar framkvæmdar fiskveiðistjórnarkerfisins eru svo alvarlegir, og verst er braskheimildin og útfærsla hennar. Það er vitað að menn sem hafa úthlutun í hendi sér veiða aðeins helming úthlutunarinnar, leigja afganginn og hafa fundið hagræðingu í því að hafa skip sitt bundið við bryggju. Síðan er eitt mikið vandamál, brottkastið, það er sennilega í miklum mæli enn þann dag í dag þó að menn hafi breytt umgengninni á einhvern hátt. Síðan er þessi stóri galli, að stórkvótahafar leigja frá sér kvóta á grimmdarlegan hátt fyrir ótrúlegar upphæðir, semja síðan við eigin sjómenn upp á hlutaskipti sem nema kannski 70--90 kr. á kíló miðað við þorsk, og þeir hafa til þess getu að í stað þess að veiða úthlutaðan afla leigja þeir frá sér heimildir undir skyni hagræðingar og binda jafnvel skipin og segja upp áhöfnum að geðþótta. Það er út af því að veiðiskyldan er ekki nema 50% af úthlutaðri heimild. Þetta eru hlutir sem ég vil breyta, þetta eru hlutir sem við viljum breyta með því frv. sem samfylkingarmenn tala fyrir hér í dag. Ég tel að það þurfi aðgerðir strax. Frv. sem við erum með felur ekki endilega í sér auðvelda lausn eða einföld svör. En það felur í sér jafnræði og það er það sem meiri hluti þjóðarinnar getur örugglega sætt sig við, jafnræði að aðgangi og jafnræði til þess að stunda þessa vinnu. Það er það sem frv. felur í sér.

Virðulegi forseti. Það fer ekki hjá því að gömlum Vestfirðingi renni blóðið til skyldunnar í þeirri umræðu sem hér fer fram, og svo sannarlega hefði ég viljað sjá enn þá fleiri koma inn í umræðuna vegna þess að það sem við ræðum hér er stærsta hagsmunamál þjóðarinnar í dag og uppstokkun á kerfi sem hefur verið talið óréttlátasta kerfið og mesta misréttið á síðari tímum. Sem þingflokksformaður Samfylkingarinnar og verkstjóri þegar starfshópur á vettvangi þingflokksins mótaði þær tillögur sem leitt hafa til þessa frv. verð ég að segja að ég er afskaplega ánægð með þá vinnu sem þá fór fram og hvernig haldið var á málum í þingflokknum. Í gegnum árin hafa komið upp fjölmargar tillögur um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu og ég minnist þess ekki að það hafi komið fram tillögur, hvort heldur í stjórnarflokki eða stjórnarandstöðuflokki, að ekki hafi verið um þær deilur í viðkomandi flokki og menn hafi skipst í hópa og ekki náð saman um þá leið sem mikilvægt væri að fara. Þess vegna er ég mjög stolt af því að þetta mál var unnið í þingflokki Samfylkingarinnar af öflugu fólki sem þekkti mjög vel til mála og lagði upp umræðuna í þingflokknum með þeim hætti að þeir sem minna höfðu komið að málinu gátu rætt það fram og til baka og við tekið á því þannig að full sátt var um frv. þegar það var lagt fram. Þess vegna er þetta frv. lagt fram af öllum þingmönnum Samfylkingarinnar og hver einasta manneskja hefur talað fyrir þeirri leið sem hér er lögð til. Við viljum taka á þessu stóra máli og breyta óréttlætinu. Þetta þýðir auðvitað að Samfylkingin hefur skoðað afskaplega vel þróun mála í sjávarútveginum síðustu áratugi og farið yfir málin. Við erum sannfærð um að sú leið sem kynnt hefur verið í frv. okkar og Jóhann Ársælsson mælti fyrir hér í dag, fyrningarleiðin, skili okkur þangað einhvern daginn í framtíðinni, að réttlætinu hafi verið fullnægt og við höfum sótt eign okkar, eign fjöldans, heim til sín og að farið verði með hana á annan hátt. Tillaga okkar er að við lánum hana, að við lánum heimildina til að veiða í auðlindinni, að við hleypum duglegum og þróttmiklum sjómönnum í auðlindina til að sækja björg í bú og skaffa okkur þau auðævi sem þjóðin á að eiga og deila með sér. Ég hef nokkrum sinnum lent í því að ræða þessi mál við fólk sem ekki er mjög mikið inni í umræðunni um sjávarútveg og ekki síst hafa margar konur orðað það að þeim finnist þetta mjög mikið óréttlæti og þær tala um öll dæmi sem þær þekkja úr því sem hefur verið að gerast á liðnum árum þegar aflaheimildir hafa verið að færast á milli aðila og miklir fjármunir sömuleiðis, og það sé svo erfitt að átta sig á talsmátanum hjá okkur á þinginu. Þess vegna, virðulegi forseti, ætla ég að leyfa mér --- af því að við erum bæði að tala hvert við annað um hvaða leið eigi að fara í stjórn fiskveiða og við erum jafnframt að tala til þess fólks sem fylgist með þinginu og það eru orðnar allmargar þúsundir --- í stuttri ræðu minni að nefna hvað felist í nokkrum af þeim orðum sem okkur er gjarnt að nota og notuð eru í tillögu okkar sem er um fyrningarleiðina. Fyrningarleið þýðir að sá sem er handhafi aflaheimilda eða kvóta lætur ákveðinn hluta kvótans af hendi árlega til ríkisins og afskrifar hann. Eftir tiltekinn tíma er ríkið eigandinn af óveidda fiskinum fyrir hönd fólksins í landinu, búið að innkalla til sín allan kvótann sem nú er í eigu einstakra aðila, sjávarútvegsfyrirtækja, eða fyrirtækja sem hafa fjárfest í kvóta. Og þegar við tölum um kvóta, þá erum við að tala um aflaheimild. Aflaheimild og kvóti er það sama. Aflaheimild er úthlutað af stjórnvöldum t.d. í því formi að útgerðarmaður fær úthlutað ákveðnum fjölda tonna af t.d. þorski fyrir eitt ár, eða ákveðinni hlutdeild, ákveðinni prósentu af leyfilegum heildarafla í þorski eða öðrum tegundum, en kvóti er orðinn í allflestum fisktegundum hérlendis nú. Þess vegna erum við að tala um aflaheimild eða kvóta eða hlutdeild en það þýðir einfaldlega partur af því sem heimilt er að veiða á því ári. Ég vil líka taka fram að ekki er mjög mikill ágreiningur um það, tel ég, að taka þurfi ákvörðun um það á hverjum tíma hvað eigi að veiða mikið, hvað megi veiða mikið magn af ákveðinni tegund miðað við þær rannsóknir sem farið hafa fram og mat sérfræðinga á stöðu fiskstofnana. Ekki er stórkostlegur munur á milli flokka eða fólks á því að slíka ákvörðun þurfi að taka og eitthvert leyfilegt heildarmagn af fiski þurfi að ákveða á hverju ári. En það er þegar við komum að því með hvaða hætti eigi að skipta á milli báta þeim árlega heildarafla sem ákveðinn er, sem átökin hefjast. Um það er ágreiningurinn, hvernig eigi að skipta á milli sín þeim heildarafla sem leyfilegt er að veiða á hverju ári. Svanfríður Jónasdóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, fór ágætlega yfir það áðan hvernig aflanum var úthlutað í upphafi þegar verið var að kvótasetja, og skipt á milli þeirra báta sem höfðu veitt í auðlindinni. Gerður var listi yfir alla þá báta. Þeir höfðu veitt tiltekið magn á tilteknum þremur árum á undan og stuðst var við þá reynslu þeirra af veiðum þegar auðlindinni var síðan úthlutað. Og það er sú úthlutun sem er búin að draga dilk á eftir sér og hefur gert það að verkum að óveiddi fiskurinn hefur orðið eins konar eign þeirra sem hafa haft leyfi til að veiða. Eins og hér hefur komið fram er tillaga Samfylkingarinnar í stórum dráttum sú að á tilteknum árafjölda, í tillögu okkar eru það tíu ár, skili handhafar veiðiheimildanna 1 / 10 af heimildum sínum, kvótanum, til ríkisins. Ríkið leigir innkomnar heimildir á hverju ári, þær sem koma inn, til fimm ára í senn með því að bjóða þær út á markaði. Öllum útgerðum sambærilegra fiskiskipa er fenginn jafn réttur og þeir sem eru nýir í greininni eiga möguleika á því að fá kvóta og sækja sjóinn. Þeir sem öðlast kvóta til tiltekins tíma, þessara fimm ára til dæmis, með þessum hætti, greiða fyrir heimild til veiða. Þetta er leigugreiðsla og greiðslunni fyrir heimildina er dreift á það ár sem heimildir eru nýttar. Flotanum er skipt í þrjá flokka til að gæta hagsmuna landvinnslunnar og strandveiðikvótans. Hver um sig fær tiltekinn hluta af heildaraflahlutdeildinni, kvótanum, þannig að það sé skýrt hvað menn ætli sér að leyfa vertíðarbátunum að veiða og hvað fari til smærri báta og annarra. Ekki er heimilt að framselja þá hlutdeild sem menn leigja til sín, þetta magn af fiski sem menn hafa gert samning við ríkið um að þeir megi veiða á hverju ári í fimm ár. Útgerðin hefur aflað sér á markaði heimildar til að veiða og ef hún nýtir ekki þá heimild sjálf, skal hún skila henni inn og þá verður henni umsvifalaust ráðstafað upp á nýtt, hún verður boðin öðrum. Þá ætla ég að leyfa mér að útskýra hvað framsal er. Framsal er þegar einn útgerðarmaður afhendir kvóta öðrum til leigu innan árs eða varanlega, sem þýðir að hann selur kvótann sinn. Þetta er dæmi um það sem við erum alltaf að benda á, að það er einhver sem telur að hann eigi óveidda fiskinn. Og ef hann ætlar ekki að nota hann sjálfur vegna þess að eitthvað hafi komið upp á, báturinn bilað eða hreinlega hann finni það út að það sé miklu betra að vera heima í stofu og hafa það náðugt og leigja kvótann sinn, eða jafnvel bara hætta þessu, þá selur hann kvótann sinn. Það er framsal. Það er grundvallaratriði að Samfylkingin með tillögu sinni stöðvar braskið með kvótann. Óveiddur fiskur í sjónum verður ekki til ráðstöfunar fyrir þann sem fékk veiðirétt í upphafi eins og nú er. Samfylkingin gerir sér grein fyrir því að ekki fengu allir gefins kvóta. Allmargir sem nú hafa undir höndum aflaheimildir eða kvóta til ráðstöfunar og eru að veiðum, hafa þurft að kaupa hann af öðrum. Þess vegna er svo mikilvægt að finna réttlátan árafjölda til að kalla inn kvótann. Þegar við förum á vinnustaði eða við erum einhvers staðar innan um fólk þar sem við erum að útskýra tillögu Samfylkingarinnar, þá er oft sagt við okkur: Af hverju ætlið þið að nota svona langan tíma, tíu ár, af hverju ekki fimm? Er ekki nóg komið af braskinu? Er ekki nóg komið að þessi eða hinn hafi getað ráðstafað kvótanum til annarra? Takið bara á þessu, þrjú ár. En það er vegna þess að þessi langi tími hefur alið af sér afstyrmi sem er það að sumir hafa fengið allt fyrir ekkert og aðrir hafa þurft að hafa mjög mikið fyrir þeim aflaheimildum sem þeir eru að nýta. Þess vegna hefur Samfylkingin talið rétt að tíu ár dugi vegna þess að Samfylkingin ætlast líka til þess að sá sem hefur leiðst út í að kaupa rándýran kvóta af þeim sem hafði svokallaðan eignarrétt á honum, hafi gert sér grein fyrir því að ekki sé hægt að treysta því að kvótinn, óveiddi fiskurinn í hafinu, hafi verið látinn af hendi til eilífðar til þeirra sem hafa hann nú undir höndum. Við ætlumst til þess að menn hafi gert sér grein fyrir því að þeir hafi verið að taka ákveðna áhættu með því að kaupa og þeir hafi þegar notið réttarins í nokkurn tíma og þeim er gefinn þessi tími til breytinganna. Félagar mínir hafa farið yfir muninn á gjaldtöku eins og ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir, veiðigjaldinu og þróunarsjóðsgjaldinu, og auðlindagjaldinu sem við viljum taka upp fyrir leyfi til veiða samkvæmt uppboði aflaheimilda eða hlutdeildar. Ég ætla þess vegna ekki að fara nánar yfir það og tek fram að ræða mín er ekki tæmandi um það sem þessi tillaga stendur fyrir, heldur vil ég fyrst og fremst koma inn í umræðuna með félögum mínum og stikla á því sem mér finnst vera stóru atriðin og helst á þann hátt að þeir sem eru ekki vanir að fjalla um sjávarútvegsmál geri sér grein fyrir hvað við erum að fara með tillögunni okkar. Ég er Ísfirðingur í húð og hár. Ég fylgdist mjög vel með því þegar Guðbjörgin, flaggskipið glæsilega, og þær höfðu verið margar Guðbjargirnar á undan þeirri Guðbjörgu, lítil skip, vertíðarbátar, alltaf fengsæl skip. En þegar Guðbjörgin hin eina sanna var seld var því lofað að hún yrði gerð áfram út frá Ísafirði á komandi árum. Tveimur árum seinna var hún farin til Þýskalands og hefur ekki komið heim aftur. Á þeim tíma skrifaði ég litla grein og kallaði hana Byggðastofnunina hf. og hélt því fram að ef svo færi sem horfði yrðu það stórfyrirtæki í sjávarútvegi sem mundu ráða því hvaða sjávarpláss lifðu og hvaða sjávarpláss dæju séu þau alfarið bundin við að lifa af hafinu, vegna þess að það væri í þeirra höndum hvar væri lagt upp og hvar væri ekki lagt upp. Ég minnist þess að ég lenti í orðaskaki þá við stjórnarliða sem bentu mér á að það væri hámark á heimildum sem eitt fyrirtæki gæti átt. Það er alveg rétt. Þetta hámark er 12%. Eitt fyrirtæki má ekki eiga meira, sem þýðir auðvitað að hafa ráðstöfunarrétt á meiru, en það telur sig eiga 12% af öllum heimildunum. Það er þakið eins og það er kallað. Af þeim 100% sem fiskurinn í hafinu sem á að veiða á hverju ári er, þá á t.d. Eimskip núna yfir 11%. Það er mjög stutt síðan að framkvæmdastjóri sjávarútvegssviðs Eimskips benti á að þetta væri ekki nógu gott, þakið væri of lágt og að taka þyrfti upp umræðu um hvort ekki ætti að hækka þakið. Það væru fyrirtæki sem þyrftu að eiga meira en 12% og þetta 12% þak væri of lágt. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að að auðlindin okkar í hafinu, óveiddur fiskurinn, er markaðsvara. Óveiddur fiskurinn, heimildin er markaðsvara. Það er þessi heimild til að veiða sem gengur kaupum og sölum. Og þessi auðlind hefur verið að safnast á æ færri hendur. Ég hef það ekki alveg á hreinu hve fáir þeir eru orðnir eftir sem eiga megnið af heimildunum en stórfyrirtækin kaupa upp smærri útgerðir og stórfyrirtækin eða undirfyrirtæki þeirra sameinast. Sögurnar um þá sem voru svo heppnir að fá úthlutað á sínum tíma og hafa selt réttinn sinn fyrir tugi og hundruð milljóna eru ófáar. Ég ætla ekki að rekja neina þeirra hér en ég þekki margar. Það er skoðun okkar í Samfylkingunni að nóg sé komið. Samfylkingin vill taka á þessu máli. Samfylkingin ætlar að taka á þessu máli þegar hún fær umboð til þess. Hún vill opna aðgang að miðunum fyrir fleiri, gera nýliðun mögulega, en fyrst og fremst ætlar Samfylkingin að afnema mesta óréttlæti og mismunun Íslandssögunnar.

Herra forseti. Við erum að ræða frv. Samfylkingarinnar um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Í sjálfu sér fagna ég því að Samfylkingin skuli hafa tekið þá afgerandi afstöðu hin síðari ár að þessu kerfi sem við búum við þurfi að breyta, og þurfi að breyta því varanlega til framtíðar, og að það þjóni ekki hagsmunum Íslendinga, hagsmunum þjóðarinnar, hagsmunum fólksins í hinum dreifðu byggðum landsins, að viðhalda kerfinu eins og það er. Um það atriði er ég hv. samfylkingarþingmönnum algerlega sammála. Í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða segir: ,,Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar. Markmið laga þessara er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.`` Ég held að allir sem á annað borð eru ekki búnir að taka einhverja sérstaka trú á að lögin um stjórn fiskveiða séu eitthvað sem aldrei megi breyta og séu komin til að vera um alla eilífð hljóti að viðurkenna að markmið kvótalaganna hafa engan veginn náðst, þ.e. við höfum ekki tryggt trausta atvinnu og byggð í landinu og við höfum ekki verið að byggja upp fiskstofnana. Sú hugsun sem felst almennt í kvótakerfinu í dag hjá kvótaréttarhöfunum, þ.e. þeim sem horfa á þetta kerfi sem við búum við sem hina einu varanlegu lausn, er sú að þeir eigi fiskinn í sjónum, þeir eigi aflahlutdeildina, eigi hana til framtíðar, og að kerfið sé þannig búið að skammta fyrir fram hverjir eigi að vera í útgerð á Íslandi og hverjir ekki. Þannig mun þessi klúbbur smátt og smátt lokast enn meir en verið hefur með áframhaldandi samþjöppun. Það er í raun og veru það sem hefur verið að gerast hér á landi, hinir stóru hafa orðið stærri í útgerð og öflugri enda gat ekki öðruvísi farið í framseljanlegu kvótakerfi þar sem engin stýring var á því að það skyldi taka tillit til neinna annarra sjónarmiða en þeirra sem útgerðarréttinn fengu afhentan í upphafi. Ég veit ekki hvort allir muna það, herra forseti, en þegar þessu kerfi var komið á 1984 settu menn það fyrst og fremst á vegna þess að þá var ákveðið að skera verulega niður aflaheimildir samkvæmt tillögu fiskifræðinga. Menn voru í raun og veru að útfæra kerfið þá sem dygði til þess að halda flotanum í drift, tryggja að atvinna héldist uppi í landinu. Það var gert með ýmsum aðferðum sem of langt mál yrði að fara hér yfir, en það var m.a. gert með því að úthluta heimildum á ákveðnum fisktegundum til þeirra sem höfðu orðið fyrir mestri skerðingu í þorskaflanum, en það var jú fyrst og fremst þorskurinn sem var skertur í upphafi vega. Síðan hefur þetta kerfi þróast í það að verða verslunar- og sölukerfi þeirra sem í kerfinu eru, og nú líta útgerðarmenn svo á að þetta sé einkaréttarkerfi þeirra sem þeir eigi að geta veðsett, selt og gert við nánast hvað sem er. Þegar sú hugsun er komin inn í kerfið, herra forseti, er algerlega orðið skilið á milli þess sem þarf að vera í atvinnugrein eins og sjávarútveginum, sérstaklega í landi eins og Íslandi þar sem sjávarútvegurinn skiptir geysilega miklu máli. Þá er algerlega skilið á milli þess að hagsmunir fólksins og hagsmunir útgerðarmannsins fari lengur saman. Og það gerist þannig að sjósóknarrétturinn er ekki endilega lengur tekjutæki útgerðarmannsins. Hann getur náð sér í tekjur með því að leigja frá sér heimildirnar innan ársins, leigja á svokölluðu aflamarki, eða hann getur jafnvel ákveðið að hætta útgerðinni og selja frá sér veiðiréttinn, aflahlutdeildina. Í hvoru tveggja tilvikinu, svo framarlega sem aflinn fer út úr verstöðinni eða plássinu, hefur algerlega skilið á milli hagsmuna fólksins í landinu og hagsmuna útgerðarmannsins. Útgerðarmaðurinn hefur sem sagt fjárhagslega hagsmuni af því að ná til sín fjármununum fyrir heimildirnar en fólkið hefur enga hagsmuni af því. Það beinlínis tapar, tapar miklum fjármunum. Það tapar atvinnu sinni oft og tíðum og eignirnar í plássinu snarfalla í verði. Með þessum breytingum sem í upphafi eru teknar, sérstaklega eftir árið 1990 þegar kvótaframsalið var gefið algerlega frjálst, hefur alveg skilið á milli hagsmuna útgerðarmannanna og hagsmuna fólksins í landinu að þessu leyti. Við eigum sem betur fer einstaka útgerðarmenn enn þá sem eru með aflahlutdeildir og starfa í þessu kerfi, útgerðarmenn sem sjá að þarna skilur á milli hagsmuna fólks og útgerðarmanna og telja að það sé eðlileg og sjálfsögð skylda þeirra sem aflaheimildirnar hafa að veiða heimildir sínar. Það eigi að vera hlutverk útgerðanna að fá að gera út á heimildirnar sínar og menn eigi að hafa vissu fyrir því að geta gert út í hvaða stjórnkerfi sem er en eigi ekki að hafa leigu- og söluréttinn. Ég verð að segja, herra forseti, að þeim útgerðarmönnum er ég algerlega sammála. Og Frjálslyndi flokkurinn er tilbúinn til þess að standa að þeirri breytingu eins fljótt og verða má að taka í burtu leigu- og sölurétt útgerðarmanna, skera algerlega á þann þátt. Ég held að það þurfi að gera eins hratt og mögulegt er, tel þess vegna að tíu ára aðlögunartími í þessu frv. Samfylkingarinnar sé of langur og mundi vilja fara þetta hraðar. Ég hef oft verið spurður að því á fundum úti um land og víðar hvort ég teldi ekki að við værum að setja útgerðina á kaldan klaka ef við tækjum af útgerðarmönnum leigu- og söluréttinn einn, tveir og þrír. Ég hef svarað þessu einfaldlega: Ef útgerðin getur áfram fengið að gera út og veiða heimildir sínar, fær aðgang að þeim, hvort sem er í aflamarks-, kvóta- eða sóknarkerfi, á hún að geta haft sömu tekjur ef það hefur verið markmið útgerðarmannanna að gera út. Og ég tel að það eigi að vera í löggjöfinni, að það sé markmið útgerðarmanna. Mér finnst að þeir útgerðarmenn sem ekki vilja gera út á heimildir sínar hafi ekkert með þær að gera og eigi að skila þeim inn. Ég vil sem sagt að leigu- og sölurétturinn verði afnuminn en þeim sem áfram vilja starfa verði boðinn aðlögunartími áður en fyrningarreglunum er beitt til þess að fá að veiða þær heimildir sem þeir hafa tímabundið. Í þessu frv. Samfylkingarinnar er lagt til að gerðir verði þrír útgerðarflokkar. Við í Frjálslynda flokknum höfum lagt til að þeir yrðu fjórir. Það er auðvitað útfærsluatriði. Það er hins vegar annað atriði sem við í Frjálslynda flokknum höfum lagt til, og það er að smábátaflotinn og strandveiðiflotinn yrðu færðir yfir í sóknarkerfi. Fyrir því eru margar ástæður og þær felast sérstaklega í því að meðan menn eru með leigu- og sölukerfi heldur hvatinn til brottkasts áfram og jafnframt hvatinn til þess að velja úr þeim stærðum eða tegundum fisks sem menn fá í veiðarfærin. Það er mikill galli á útfærslu kvótakerfis þegar hún leiðir til slíks. Þó að opnað sé fyrir það að menn geti landað afla fram hjá eða utan kerfisins til þess að koma í veg fyrir þetta er hætt við að samt sem áður sé sá hvati til staðar, og alveg sérstaklega verður sá hvati áfram til staðar, herra forseti, ef menn ætla að vera með leiguna inni. Það er einn af þeim ágöllum sem mér finnst vera í þessari útfærslu, að við erum að ræða útfærslu þar sem leigan varir í tíu ár. Þeir sem leigja til sín heimildir í fimm ár geta líka leigt 50% frá sér eins og er í núgildandi reglu. Í þessum atriðum sem ég hef hér lýst kristallast kannski hluti af þeim ágreiningi sem er á milli Frjálslynda flokksins og Samfylkingarinnar í þessu máli. Báðir flokkarnir hafa hins vegar nákvæmlega sömu markmiðin. Og auðvitað er það svo að ef menn þyrftu að ná saman um útfærslur mundi ég ekki telja það flókinn farveg. En það þyrfti auðvitað að skoðast. Hvers vegna segi ég þetta? Ég segi þetta, herra forseti, vegna þess að ég tel að það eigi að vera raunhæfur möguleiki að fella þessa ríkisstjórn. Og ég held að aðalmarkmið næstu alþingiskosninga sé að fella þessa ríkisstjórn og ná fram fleti á því að þeir flokkar fái stjórnartaumana sem hafa lýst því yfir að þeir vildu snúa frá þessu fiskveiðistjórnarkerfi sem er eitthvert mesta mein sem hefur verið komið á og sem vegur að hagsmunum fólks í þessu landi. Það er afar óréttlátt hvernig þessir hlutir hafa þróast og ég lít svo á að breyting á sjávarútvegsstefnunni og kvótakerfinu sé eitthvert mesta byggðamál sem uppi er í þessu landi nú um stundir. Það skiptir sköpum fyrir framtíðina að þessu kerfi verði breytt ef menn á annað borð ætla sér að tryggja það að fólkið í landinu njóti þess réttlætis að geta búið í hinum dreifðu sjávarbyggðum og geti fengið að viðhalda atvinnurétti sínum, eignastöðu og framtíð, að það sé ekki bara einkaréttur útgerðarmanna að fá að gera það heldur verði veiðiréttinum breytt með þeim hætti að hagsmunir fólksins í byggðunum og hagsmunir útgerðarmanna fari saman. Það gera þeir ekki í dag vegna hins sérstaka ákvæðis útgerðarmanna að mega selja frá sér aflaréttinn, mega selja bæði aflahlutdeildina og leigja frá sér veiðiréttinn. Og það er ömurlegt, herra forseti, að ferðast hér um landið eins og ég hef verið að gera undanfarið, á ýmsa staði þar sem maður sér að þeir sem aflaréttinn hafa í dag nýta hann ekki, eru hreinlega að leigja hann frá sér. Það eru aðeins örfáir menn kannski í sumum minni sjávarþorpunum sem raunverulega nýta útgerðarréttinn sinn og skapa mikil verðmæti og mikla atvinnu fyrir það fólk sem fær vinnu hjá þeim við það bæði að veiða fiskinn og verka hann. Ég get vel sagt frá því, herra forseti, að einn útgerðarmaður á litlum stað austur á Bakkafirði skaffar fimm mönnum störf þar sem meðallaunin eru 3,8 millj. fyrir að gera út á rúmlega 100 tonn af fiski. Ég tel að akkúrat þannig hugsun sé virðingarverð og að slíkir menn sem gera út á heimildirnar sínar skaðist í engu, herra forseti, þó að leigu- og sölurétturinn sé tekinn í burtu einn, tveir og þrír. Það er bara svoleiðis. Þeir sem raunverulega eru að nýta heimildirnar sínar til veiða skaðast í engu þó að leigu- og sölurétturinn sé tekinn í burtu ef þeir vita að reglurnar eru þannig að þeir geti haldið áfram að gera út. Síðan er það spurningin um aðlögunartímann, hvernig menn ætla að kalla þennan rétt inn til þess að nálgast það að greiða þjóðinni eðlilegt afgjald fyrir að nýta veiðiréttinn. Ég tel að þetta eigi að gera í fjórum flokkum og fara brattast í það að snúa við veiðikerfi smábátanna, gera það bara einn, tveir og þrír, fækka fisktegundum í kvótakerfinu eins fljótt og verða má og einfalda kerfið og stíga þá fyrstu skrefin með smábátaflotann og síðan með strandveiðiflotann og leyfa ýsutogurunum og autolínurunum að vera í einum flokki, þeir bíða þá einhverra lagfæringa, og síðan er frystitogaraflotinn og nótaflotinn í einum flokki. Þannig horfi ég á málið og er þar af leiðandi ekki alveg sammála því sem Samfylkingin leggur upp með að gera þetta á tíu árum þar sem áframhald er á leigunni. Ég er að lýsa því, herra forseti, að ég er ósammála þeirri framsetningu, en tel að öðru leyti að stefnumörkun Samfylkingarinnar og Frjálslynda flokksins að því leyti að komst út úr þessu kerfi sé skýr, þótt menn horfi á þetta með mismunandi útfærslu og mismunandi leiðum. Ekki verður að mínu viti hægt að stöðva útflæði fjármagns út úr þessari grein nema menn taki á því að afnema leigu- og söluréttinn á óveiddum fiski. Meðan það er ekki gert verður alltaf útflæði fjármagns eins og verið hefur út úr greininni og áframhaldandi jafnvel skuldasöfnun inn í sjávarútveginn. Því það er ekki eins og þeir peningar sem þarf til að kaupa sig inn í kerfið detti af himnum ofan. Þeir eru yfirleitt teknir að láni um skamman tíma meðan menn eru að komast inn í fyrirtækin og síðan eru þeir settir með einhverjum hætti inn í fyrirtækin sem skuld. Því einhvers staðar eru þeir teknir að láni, herra forseti. Í gegnum árin hafa íslenskir útgerðarmenn sýnt okkur fram á það með hegðun sinni í kerfinu að í því eru miklir fjármunir. Þegar menn treysta sér til þess að leigja eitt kíló af þorski á 150--160 kr. kílóið og eru þá í raun og veru leiguliðar þeirra sem aflaheimildirnar hafa, þá er auðvitað verið að sýna mönnum fram á það að miklir peningar eru í kerfinu. Þess vegna er það alveg klárlega rétt hugsun þegar menn líta til framtíðar að eitthvert afgjald verði tekið fyrir að nýta þessar heimildir. Ég lít hins vegar svo á að þegar menn fara uppboðsleið verði menn að gera það stýrt. Menn verða að tryggja að ákveðin útgerðarmunstur haldi velli, a.m.k. meðan aðlögunin á sér stað, því okkur Íslendingum er enginn greiði gerður, ekki neinum, þó okkur hafi fundist að útgerðarmenn hafi misnotað þennan rétt margir hverjir á undanförnum árum, þá er okkur enginn greiði gerður með því að valda hér kollsteypu meðan við erum að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu. Það er ekki stefna Frjálslynda flokksins og ég get heldur ekki séð að það sé stefna Samfylkingarinnar í þeirri tillögu sem hér er, heldur er beinlínis verið að horfa til þess hvernig þessir hlutir geti gerst án þess að valda endalausri kollsteypu. Ég tel hins vegar að við eigum að gera þetta mjög hratt, sérstaklega að því er varðar strandveiðiflotann og að fara eigi mjög hratt í það að auðvelda mönnum að komast að í þeim greinum og komast þar í mögulegt útgerðarmunstur. En eins og kerfið er í dag er nánast orðið vonlaust fyrir menn að kaupa sig jafnvel inn í smábátakerfið, þar sem menn þurfa að koma með 100 milljónir með sér í vasanum til að komast inn í það sem núna er kallað krókaaflahlutdeildarkerfi og tók við af þorskaflahámarkinu sem áður var með þeirri kvótasetningu sem stjórnarliðar beittu sér fyrir. Þrátt fyrir margar yfirlýsingar um að sumir stjórnarliðar mundu aldrei styðja ríkisstjórn sem mundi festa kvótakerfið í sessi hafa menn nú samt farið þá ógæfuleið. Herra forseti. Sú stefnumótun sem við erum að ræða getur vissulega gengið upp. Mér finnst hún ná yfir of langan tíma og vil fara í þetta öðruvísi. En ég fagna því að stjórnarandstaðan skuli vera með tillögur um hvernig á að fara út úr þessu bjagaða kerfi, kerfi óréttlætis, sem við höfum komið á á undanförnum árum, kerfi sem hefur vegið að byggðunum og tekið atvinnuréttinn og eignarréttinn frá fólki, en alið undir og aukið eignarrétt þeirra stóru í sjávarútvegi.

Hæstv. forseti. Ég get út af fyrir sig sagt að ég er sammála hv. þm. að æskilegt væri að þessi úrelding veiðiréttarins færi hratt fram. Ég hef hins vegar talið að ef menn styðjast eingöngu við úreldingarfyrirkomulag sé mönnum svolítið þröngur stakkur skorinn í því að taka veiðiréttindin mjög hratt af þeim sem hafa sett sig í miklar skuldir vegna kaupa á veiðirétti. En einnig eru til leiðir til að fara hraðar í fyrninguna sem bent hefur verið á og ég ætla ekki að fara yfir hér enda ekki tími til. Ég tel að full ástæða sé til að skoða slíkar leiðir þegar búið er að taka ákvörðun eða einhver ríkisstjórn hefur manndóm í sér til að leysa þetta stórkostlega vandamál sem það er að ekki skuli vera atvinnufrelsi og réttlæti ríkjandi í grundvallaratvinnuvegi okkar, sjávarútveginum. Og auðvitað er þetta mesta byggðamálið sem við stöndum frammi fyrir, ég get verið sammála hv. þm. um það. Þetta er einfaldlega þannig að ef þeir sem eiga þennan veiðirétt fara úr einu byggðarlagi, þá situr allt fólkið í byggðarlaginu eftir bjargarlaust. Það er enginn möguleiki að stofna til nýrrar útgerðar á grundvelli eigna venjulegs fólks í dag. Og þó menn ættu mikla peninga, þá er glórulaust að gera það. Þannig er nú þetta jaðarverð sem er á veiðiheimildunum. En ég vil þó segja að auðvitað er hægt að bæta þær hugmyndir sem hér eru. Ég er ekki að halda því fram að þetta sé sú eina niðurstaða sem hægt er að hafa í öllum tilvikum. Við vildum setja fram nógu glögga, nógu skýra, nógu einfalda leið til þess að fólk skildi hvað við erum að fara. En við erum auðvitað til viðræðu um að útfærslan sé kannski tekin til skoðunar, enda vitum við að það þarf þegar stofnuð verður ríkisstjórn sem vill taka á þessum málum.

Herra forseti. Það er ánægjulegt að eiga orðastað við hv. þm. Jóhann Ársælsson í andsvari um þetta mál vegna þess að hann gerir sér auðvitað grein fyrir því eins og ég að við skrifum hvor okkar óskatexta inn í þetta mál og vissulega þarf að finna flöt á því að vinna sig út úr því kerfi sem við höfum komið upp og hefur verið fest í sessi á undanförnum árum. Það er náttúrlega verðugt verkefni næstu ríkisstjórnar tel ég vera að vinna sig út úr því sem formenn stjórnarflokkanna hafa kallað sáttina miklu, sáttina um óbreytt fyrirkomulag. Þegar menn náðu að tala sig frá því í síðustu alþingiskosningum að um þetta mál yrði ekki sérstaklega kosið vegna þess að búið væri að ákveða það í ríkisstjórnarflokkunum að sköpuð yrði sátt í málinu, þá verður þeirri sátt ekki logið aftur yfir þjóðina. Það er alveg ljóst. Íslendingar eru að langmestu leyti mjög vel gefið fólk. Og forsrh. lýgur því ekki eina ferðina enn að sáttin sé eitthvað sem menn eigi að kjósa um. Það er búið að segja þjóðinni það. Sú sátt er ekki til. Hún er ekki á borðunum. Það er engin sátt um þetta kerfi. Það eina sem er að gerast er að áfram er verið að rífa réttinn af byggðunum og réttinn af fólkinu. Og um slíka framtíð getur aldrei orðið nein sátt í þjóðfélaginu. Þess vegna tek ég undir það sem hv. þm. sagði hér áðan: Auðvitað er hægt að leysa þetta mál með viðræðum.

Forseti vill beina þeim góðfúslegu ábendingum til hv. þm. að gæta aðeins að orðavali.

Það er mín skoðun, herra forseti.

Forseti virðir hana.

Virðulegi forseti. Það voru mjög áhugaverð viðhorf sem þingmaðurinn setti fram í ræðu sinni og ég fagna því alveg sérstaklega að hann tekur undir með okkur um þau meginatriði sem Samfylkingin setur fram um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu. Ég skil hann mjög vel þegar hann talar um aðlögunartímann, vegna þess að ég var þannig sjálf að finna þörfina fyrir að gera breytingarnar hraðari og taka fyrr á. Ég er samt sannfærð um að nú er mikilvægast að gera breytinguna, að gera rétta breytingu og taka á þessu máli, hvort það tekur árinu lengur eða skemur að ná heimildunum til baka til eigenda sinna er ekki meginmálið, heldur hitt að setja þetta í gang og gera breytinguna. Ég hef líka áhyggjur af því og kom inn á það í ræðu minni að sumir hafa verið að kaupa kvótann, en við erum sannfærð um að þeir aðilar munu hafa talsverða möguleika þegar allt er komið á markað vegna þess að þeir þekkja þetta umhverfi. En mig langar að drepa á orð hans um að nauðsynlegt væri að koma núv. ríkisstjórn frá. Já, það er stóra málið að koma þessari ríkisstjórn frá í vor. Þetta er ríkisstjórn sérhagsmunanna. Þetta er ríkisstjórnin sem hefur komið því kerfi á sem við erum að gagnrýna og erum sannfærð um að sé mesta réttlætismál í landinu að taka á. Það er þjóðin sem ákveður það hvort hægt verður að koma ríkisstjórninni frá. Og sem betur fer eru það alltaf fleiri og fleiri sem gera sér grein fyrir því að það er líf að loknum Davíð Oddssyni. Ég er alveg sannfærð um að þeir hlutir eiga eftir að gerast á þeim 90 dögum sem fram undan eru til kosninga að líkurnar verða sífellt meiri á því, virðulegi þingmaður, að við getum komið ríkisstjórninni frá í vor.

Herra forseti. Ég vil víkja aðeins að einu atriði í þessu andsvari og það er að aðlögun þurfi fyrir þá sem hafa verið að kaupa kvótana. Ef þeir sem hafa verið að kaupa kvóta á undanförnum árum hafa vissu fyrir því að þeir fái að gera út á þær aflaheimildir sem þeir hafa verið að kaupa um einhvern tíma, þá er það þeim nægileg aðlögun. Þaðan eiga þeir að taka tekjurnar. Þess vegna held ég að menn eigi að fara í þetta tiltölulega bratt og byrja á strandveiðiflotanum, því þar er styst síðan menn fóru inn í þetta kvótakaupakerfi, þar voru menn í þorskaflahámarkskerfi fyrir eigi löngu síðan og ef þar er breytt yfir í sóknarstýrt kerfi er ekki verið að taka veiðiréttinn af mönnum og ekki atvinnuréttinn, þeir þurfa eingöngu að sækja tekjurnar í sjóinn.

Virðulegi forseti. Það er mat okkar í Samfylkingunni að sú niðurstaða sem við höfum komist að sé afskaplega góð niðurstaða. Það er mikilvægast að okkar mati að með þeim tillögum sem hér hafa verið til umræðu og koma fram í frv. er verið að taka á öllum stóru þáttunum í þessu óréttláta fiskveiðistjórnarkerfi sem hefur flutt gífurlegt fjármagn frá einni hendi til annarrar án þess að nokkur hafi fengið rönd við reist. Við höfum sameinast um þessi meginatriði og það eru þau meginatriði sem okkur finnst skipta máli að koma til skila til þess fólks sem vill að sé tekið á þessum málum. Mér finnst ekki vera aðalmálið hvort einhver útfærsluatriði þurfi að skoða vegna þess að ef við náum saman um meginatriðin alveg eins og þingflokkur Samfylkingarinnar gerði og fleiri og fleiri aðhyllast þau sjónarmið, þá er nokkuð ljóst að við verðum til þess bær að taka vel á þessu máli þegar við fáum til þess tækifæri. Ég er alveg sannfærð um, virðulegi forseti, að þetta mál sem er eitt af stóru málunum í íslenskri pólitík og það hvernig Samfylkingin hefur tekið á því er eitt af því sem mun draga fram mismuninn á því hvernig Samfylkingin vill stjórna og hvernig sá stjórnarmeirihluti sem hér hefur verið við völd í átta ár hefur stjórnað, og verður með í að leggja þau lóð á vogarskálarnar sem munu skipta máli í vor og leiða í ljós hverjir munu halda um þessi mál á komandi árum.

Herra forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir er ekki til umræðu í fyrsta sinn og svokölluð fyrningarleið hefur verið margrædd hér á Alþingi. Ég hef velt fyrir mér hvernig framkvæmdin á slíku máli gæti orðið ef farið væri að vinna eftir þessum hugmyndum. Það sem ég hef séð stoppa allt svona af er í raun sú heimild sem er í lögum um að veðsetja aflaheimildir. Veðsetning þessara heimilda er heimil samkvæmt lögum. Hún er ekki bönnuð, hún er heimil með skipum. Og þar sem aflaheimildirnar eru veðsetjanlegar með skipunum er ekki hægt að horfa fram hjá því að einhver réttur hlýtur að vera hjá útgerðarmanninum. Við getum sagt að það sé eitthvað sem Alþingi hefur heimilað að gera og ekki verður tekið af mönnum öðruvísi en að bæta það. Ég hef ávallt verið stuðningsmaður þess að reyna að stjórna fiskveiðunum þannig að við sæjum að fiskstofnarnir viðhéldust og að veiðarnar væru til þess að viðhalda byggð í landinu. Það var hugmynd okkar þegar þessi aðferð var tekin upp á sínum tíma. Ég held að allir sem tóku þátt í kvótasetningunni 1983 og 1984 hafi verið sammála því að þetta væri neyðarbrauð, það væri verið að bregðast við síminnkandi fiskstofnum og sívaxandi sóknarþunga, og einhvern veginn þyrfti að ná utan um málið. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar og það hefur ýmislegt komið upp í þessari stjórnun sem ég hef verið ósáttur við, og fleiri. Ég var mjög ósáttur við það að veðsetningin yrði heimiluð á sínum tíma og taldi að þar með væru menn búnir að geirnegla sig þannig að það yrði mjög erfitt að komast frá þessu aftur. En allt þetta þarf náttúrlega skoðunar við. Ég fylgdist með því, eins og aðrir, að hæstv. sjútvrh. tók steinbítinn út úr kvóta fyrir þremur árum, og af því urðu engin eftirmál. Steinbíturinn var settur inn í kvóta aftur reyndar. Síðan hefur verið tekið upp á því að setja miklu fleiri tegundir inn í kvóta en nokkrum manni hafði dottið í hug, m.a. skötusel, keilu, löngu o.s.frv. þannig að nú eru nánast allar fisktegundir sem synda í kringum landið komnar í kvóta. Ég hefði aldrei getað ímyndað mér það sjálfur að svona margar tegundir yrðu settar í kvóta. Ég hef það fyrir satt frá mönnum hjá Hafrannsóknastofnun að það væri alveg nægjanlegt að vera með þorsk, ýsu, karfa og grálúðu í kvóta ef við ætluðum að halda utan um meginfiskstofnana. Allt hitt er meira og minna meðafli og ástæðulaust að vera með það í kvóta. Síðan er spurningin hvað gerðist ef kvóti yrði tekinn af grálúðunni og karfanum. Er útgerðin með skaðabótarétt? Ég velti því fyrir mér eftir að sjútvrh. afnam kvótasetningu á steinbít hvort svo sé. Sjútvrh. hefur nefnilega alveg gríðarleg völd. Hann getur sett kvóta á tegundir og afnumið kvóta af tegundum, virðist vera, eftir því sem honum sýnist. Því hefur ekki verið mótmælt. Ég hef sjálfur haldið því fram að veðsetningin geirnegldi þetta en það má vel vera að ég hafi rangt fyrir mér. Það hefur ekki reynt á það. Ég hef hugleitt dálítið þessar aðferðir sem Samfylkingin reynir að fara, að afnema kvótann á tíu árum. Þetta er gríðarlega langur tími. Það fara í þetta tvö, þrjú kjörtímabil og ég veit ekki ...

En leiðin sjálf?

Ég held að leiðin sé mjög erfið.

En leiðin sjálf?

Það er mjög erfið leið að afnema 10% af kvótanum á ári og úthluta þeim svo einhverjum öðrum. Ég er enn á þeirri skoðun að þeir sem keyptu kvótann eða fengu honum úthlutað hafi fengið hann vegna heimilda frá Alþingi og við séum þá skuldbundin til þess að leiðrétta það, að greiða þeim til baka það sem þeir hafa fjárfest í ef við ætlum að afnema þennan rétt. Ég mundi segja að það væri heiðarlegri afstaða ef menn vildu bara afnema kvótann með því að greiða skaðabætur og ná inn skaðabótunum með leigu. Þar með væri búið að setja undir þann leka. Ýmsir aðilar ráku sjálfsagt upp stór augu, það gerði ég þegar ég heyrði að stærstu útgerðarfyrirtækin í landinu eru að biðja um að þakinu á kvótanum verði lyft og að heimilað verði að sama útgerðarfyrirtækið eigi 20% af öllum heildarkvóta landsmanna. Ég verð að segja eins og er að það er ansi langt seilst ef það verða ekki nema fimm útgerðarfyrirtæki eftir á landinu eftir 10--15 ár. Ég velti því þá fyrir mér hvernig menn hugsa sér að framkvæma það. Ég geri ekki ráð fyrir að það verði hægt að stjórna því neitt. Ég hugsa að það þýddi mun meiri byggðaröskun en við höfum séð fram að þessu ef útgerðarfyrirtækjum yrði fækkað niður í fimm. Við sem vorum að þessu á sínum tíma, fyrir 20 árum, veltum því reyndar aldrei fyrir okkur svo að ég muni að samþjöppunin í kvótakerfinu eða í aflaheimildunum yrði slík að við sæjum fram á að hér yrðu aðeins fimm fyrirtæki. Þegar svona öflug fyrirtæki eins og Eimskipafélag Íslands er farið að krefja um þetta gæti verið stutt í að það yrði heimilað. En ég er ekki að segja að það verði. Ég hef ekki heyrt annað á stjórnvöldum en að þau muni ekki geta sætt sig við það. Ég hef reyndar heyrt það frá sjútvn. að þau telji þetta ekki óeðlilegt en það eru skiptar skoðanir um málið. Ég held að menn hljóti að verða að skoða mjög rækilega hvernig eigi að halda við því kerfi sem við notum í dag án þess að nánast verði komið á örfáar hendur allt sem veiðanlegt er í sjónum. Ég held að þetta geti líka tengst umræðunni um Evrópusambandið því nú hefur það verið eitt helsta ágreiningsefni manna um inngöngumöguleika í Evrópusambandið að sjávarútvegurinn væri það mikilvægur fyrir okkur og fyrir byggð í landinu að það væri ekki hægt undir núverandi kringumstæðum að flytja þetta allt út til Brussel. En ef það eru orðin örfá útgerðarfyrirtæki sem stjórna þessu öllu hvort sem er, sem þar að auki hafa lýst því yfir að þau væru jafnvel tilbúin til þess að fara með vinnsluna úr landi, er náttúrlega spurning hvað við séum þá að tala um. Ég held að þessi mál séu farin að fara í dálítið annan farveg núna en við höfum séð áður. Ég vara við því að farið verði að auka við aflaheimildir á hvert einstakt fyrirtæki eins og talað er um núna eða lyfta kvótaþakinu úr 12% upp í 20%. Ég mundi segja að það væri afskaplega alvarleg þróun. Frekar ætti að lækka þetta þak. Vald útgerðarmanna yfir byggðarlögunum er orðið nógu mikið. Þeir eru náttúrlega eins misjafnir og þeir eru margir. Sem betur fer eru útgerðarmenn flestir hinir vænstu menn og hafa keypt kvóta samkvæmt þeim lögum sem sett voru á Alþingi þannig að það er ekki við útgerðarmennina að sakast í þessum efnum. Það erum við sem settum þessi lög, og forverar okkar á þingi. Mig langaði aðeins til að spyrja hv. þm. Jóhann Ársælsson að því hvort hann og hans flokkur hefðu eitthvað skoðað það hvernig mætti gera þetta hraðar fyrst þau á annað borð vilja taka kvótann af, hvort það hafi verið skoðað út frá lagalegu sjónarmiði hvort skaðabótarétturinn sé til staðar og hvort skapast mundi einhver skaðabótaskylda ef t.d. kvótinn yrði tekinn af mörgum þessara tegunda sem eru svokallaður meðafli. Ég held að það væri alveg full ástæða til að skoða þessi mál þannig að menn vissu hvar þeir stæðu, fara a.m.k. eins langt í því og hægt er.

Hæstv. forseti. Það er alveg hægt að svara því. Það liggja fyrir álit lögfræðinga á því að þeir telji, og það er meira að segja innifalið í niðurstöðum dómara, að stjórnvöld geti tekið þennan kvóta til baka. Það má hins vegar velta fyrir sér hversu hratt sé hægt að gera það, hvort skapist skaðabótaréttur ef kvótinn er tekinn mjög hratt af útgerðarmönnum. En auðvitað er hægt að fara hraðar í sakirnar. Það er hægt að gera það með því að útgerðarmenn fái þá bætur í staðinn fyrir þann kvóta sem er tekinn frá þeim og ég verð að segja alveg eins og er að ég tel að hv. þingmaður hafi kannski ekki munað þetta alveg rétt með lögin um samningsveð. Það eru tvær greinar í þeim lögum. Önnur segir að það sé bannað að veðsetja veiðiheimildir. En svo segir hin að menn megi ekki flytja veiðiheimildir af skipi nema með samþykki veðhafa í skipinu. Þannig fóru stjórnvöld hringferð í þessu máli til þess að reka út úr sér tunguna eða gefa þjóðinni langt nef í enn eitt skiptið. Mér finnst hins vegar svolítið dapurlegt að hlusta á hv. þingmann segja hér að hann telji sig bókstaflega hafa stutt ríkisstjórn sem sé bara búin að gefa auðlindina endanlega í hendur útgerðarinnar. Mér fannst hv. þm. vera að segja það hérna áðan. Ég er aldeilis alls ekki á þeirri skoðun að stjórnvöld hafi gengið eins langt og hv. þm. lýsti og tel að það sé alveg augljóslega hægt að ganga þessa leið sem við leggjum til. Það er líka hægt að fara hana hraðar með vissum aðferðum.

Herra forseti. Mér fannst hv. þm. segja í einu orðinu að bannað væri að veðsetja aflaheimildir en í hinu að það væri leyfilegt. Ég hélt að ég hefði verið að segja nákvæmlega það sama áðan. Það er leyfilegt að veðsetja aflaheimildir með skipi en ekki einar og sér. Ég hef aldrei litið á það öðrum augum en að þetta væri nákvæmlega sami hluturinn. Menn eru hvort eð er ekki með neinar aflaheimildir nema á skipi. Það er ekki hægt að eiga aflaheimild án þess að eiga skip. Það sem ég var að meina áðan í sambandi við að kvótakerfið hefði verið geirneglt með veðsetningunni þá lít ég svo á að með því hafi útgerðarmenn fengið heimildir til þess að taka lán og veðsetja skip og aflaheimild fyrir láninu. Lánin geta verið til ákveðins tíma og eru það náttúrlega, segjum bara 10, 20 ár, og á þeim tíma mundi ég segja að veðheimildin gilti. Ég er ekki að segja og sagði það alls ekki að þetta gilti til eilífðarnóns. Auðvitað gildir ekkert til eilífðarnóns. Aftur á móti hlýtur veðsetning að gilda meðan veðið er á hafi það verið sett á eignina með lögformlegum hætti. En svo var ég að segja áðan að kannski sé þetta misskilningur hjá mér. Kannski er veðsetningin ekki svona sterk eins og ég hef haldið og kannski er jafnvel hægt að afnema þetta kvótakerfi bara með einu pennastriki ef sjútvrh. ákveður það. Því var ég að velta fyrir mér hérna áðan.

Hæstv. forseti. Það stendur í þeim lögum sem við nefndum hér áðan um samningsveð að veðsetning veiðiheimilda væri bönnuð. Því er ekki hægt að líta svo á að verið sé að veðsetja veiðiheimildir þó að það standi annars staðar í lögunum að menn megi ekki flytja þær af nema með samþykki veðhafa. Síðan er annað. Stjórnvöld hafa frá því að þessi lög voru sett ítrekað skert veiðiheimildir skipa sem eru í þeirri stöðu sem hv. þm. var að lýsa. Það hlýtur að segja okkur að ekkert standi í raun í vegi fyrir því að skerða veiðiheimildir meira en gert hefur verið. Eins og hv. þm. þekkir þá eru búnar að vera í gangi skerðingar á veiðiheimildum. Hv. þm. nefndi líka áðan Evrópusambandið og þá stöðu sem snýr að fiskveiðistjórnarkerfinu og því ef örfá fyrirtæki væru búin að eignast veiðiréttinn á Íslandsmiðum. Ég er einn af þeim sem halda því fram að við megum til með að taka eignarréttinn aftur til þjóðarinnar vegna þeirrar þróunar í alþjóðamálum. Jafnvel þó að við gengjum ekki í Evrópusambandið gætum við endað með því að eignarhald útlendinga yrði hér almennt í sjávarútvegi. Ef það fyrirkomulag sem er í gildi í dag verður þá í gildi þá getum við séð fram á það að Ísland verði í hlutverki kvótalausa sjávarþorpsins sem situr uppi með að veiða fyrir þann sem á auðlindina eins og við höfum séð á Íslandi í dag. Allur arður af veiðinni, eins og við vitum, endar hjá þeim sem á auðlindina. Hann endar hjá þeim sem á kvótann í dag og þannig mun það verða ef þetta kerfi heldur áfram. Þess vegna þurfum við að taka á þessu máli, líka vegna alþjóðastöðunnar.

Herra forseti. Eflaust má deila heilmikið um þessa veðsetningu og hversu sterk hún er. En ég get ekki tengt þetta við mismunandi ástand fiskstofna. Veðsetningin á ekkert við það.

En byggðakvótann?

Veðsetningin á einvörðungu við þann afla sem úthlutað er á skipi hverju sinni. Hún á sem sagt við aflahlutdeildina. Ef kvótinn minnkar úr 200 þúsund tonnum niður í 150 þá er það aflahlutdeildin af þessum 150 þúsund tonnum sem gildir en ekki af 200. Ég mundi því ekki segja að þetta væri fordæmi til þess að segja að veðsetningin héldi ekki. En varðandi kvótakerfið og Evrópusambandið og þá þróun sem er að verða þar þá tek ég alveg undir það að þetta er atriði sem þarf að skoða sérstaklega. Það er náttúrlega orðið þannig í dag að útgerðin fer með þessar heimildir eins og henni finnst best og réttast, setur kvótann út á fullvinnsluskip eða sendir fiskinn út í gámum eða getur bráðum farið að vinna þetta með útlendingum þess vegna um borð í skipum. Ég get alveg séð það fyrir mér. Það væri erfitt að stjórna því. Hvort þetta getur haft einhver áhrif á annað í sambandi við Evrópustefnuna veit ég ekki. Ég velti því samt fyrir mér hvað við erum í rauninni að tala um þegar þetta eru orðnir örfáir menn sem stjórna veiðum við landið. Þeir geta landað þar sem þeim sýnist og stjórnvöld geta lítið skipt sér af málinu. Þá skiptir kannski ekki öllu máli hvort við erum innan eða utan Evrópusambandsins ef við lítum á dæmið frá þeim sjónarhóli.

Herra forseti. Það er nú ekki margt sem ég ætla að fara í andsvar út af en það er þó aðeins eitt atriði sérstaklega. Ég vil vekja athygli á því, herra forseti, af því að ég tel mig vita það, að steinbíturinn er búinn að fara tvisvar inn og út úr kvótakerfinu. Hann var í kvótakerfinu þegar það var sett á. Við settum kvótakerfið á með sjö fisktegundum. Steinbítur og skarkoli voru teknir inn í kvótakerfið hálfpartinn til þess að búa til uppbætur fyrir þau skip sem urðu fyrir mestri skerðingu í þorski. Ég held að hann hafi verið í kvótakerfinu í tvö ár frekar en þrjú og var síðan tekinn út. Hann var ekkert í kvótakerfinu í fjölda ára og í raun ekki fyrr en hann var svo settur aftur inn í kvóta fyrir nokkrum árum síðan.

Svo tekinn út og settur aftur inn.

Svo var hann tekinn út aftur og sú úttekt hjá hæstv. sjútvrh. varaði aðeins í nokkrar vikur, ef ég man rétt, og þá kippti hann honum inn aftur. Það er svo sem búið að taka þá virðulegu fisktegund, bjargræði Vestfirðinga, inn og út úr kvóta í tvígang  Ég held því að það liggi algerlega fyrir, herra forseti, með framkvæmd laganna að menn geta tekið tegundir út úr kvótakerfinu alveg eins og ráðherra getur sett þær inn.

Herra forseti. Ég held að það sé hárrétt hjá hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni að nokkuð margar fisktegundir voru inni í kvótanum fyrsta árið og síðan felldar út. Þá var nú reyndar, eins og hv. þm. man örugglega betur en ég, verið að keyra áfram á kvótakerfi og sóknardagakerfi. Það var verið að taka úr öllum stofnum eftir mörgum kerfum. Síðan veiddu aðrir bara frjálst, t.d. smábátar sem voru reyndar mjög fáir í þá daga. Þetta er því búið að breytast mjög mikið á þessum 20 árum. Ég velti einmitt þeirri spurningu fyrir mér eins og hv. þm. hvort sú staða gæti verið uppi, þó að maður hafi haldið annað, að sjútvrh. geti kippt öllu út úr kvóta ef honum sýnist svo án þess að nokkur einasta ástæða sé til að hafa áhyggjur af því að fyrir það mætti krefjast skaðabóta af ríkinu. Ég verð að segja eins og er að mér finnst það dálítið sérstakt að þetta skuli vera hægt. En bara varðandi kvótakerfið sem slíkt þá held ég að það hafi þjónað markmiði sínu þokkalega, þó ekki alveg nægjanlega á öllum sviðum. En það er samt ekki kerfi sem ég get séð að þurfi að vera hér til eilífðarnóns og auðvitað hljóta menn að velta fyrir sér nýjum leiðum sem meiri sátt getur orðið um og þjónuðu betur þeim tilgangi sem upphaflega var farið af stað með.

Herra forseti. Þessi síðustu orð hv. þm. eru alveg rétt að því leyti til að ef menn hefðu viljað stjórna fiskveiðum eingöngu með kvótakerfi þá þurfti náttúrlega aldrei að tína öll þessi kvikindi þar inn eins og skötusel og sólkola og fleiri tegundir. Það var algjör óþarfi til að stýra heildarmynd nýtingar auðlindarinnar hér við land og í raun þurftu þetta kannski aldrei að vera nema þrjár tegundir, svona burðarás í veiðum hverrar flotaeiningar. Ef menn hefðu farið í að skipta flotanum upp í aðgreinda útgerðarflokka þá hefðu þeir auðvitað getað stýrt veiðunum með fáum fisktegundum í hverju munstri. Sennilega hefðu fjórar fisktegundir algjörlega nægt til þess að stjórna t.d. togaraflotanum. Það hefðu þá verið karfi, grálúða, þorskur og ufsi, þ.e. ef menn á annað borð vilja hafa ufsa inni í kvóta, sem ég dreg nú mjög í efa því að hann er flökkutegund eins og hefur margsýnt sig. Síðan langar mig aðeins, herra forseti, að víkja að því sem hv. þm. nefndi, þ.e. að við gætum ekki verið að skamma útgerðarmenn. Í raun og veru er maður ekkert að skamma útgerðarmenn. Þeir eru hins vegar notendur kvótans og þeir fara misjafnlega með hann. En það vald fengu þeir frá Alþingi. Það var héðan sem þeir fengu þá heimild að gera nánast hvað sem þeim sýndist við kvótann. Það hefur aftur orðið til þess í mörgum tilvikum að fólk hefur misst atvinnu sína. Það er þess vegna sem þetta er umdeilanlegt og það er þess vegna sem mönnum svíður það að einn aðili í þorpinu --- aðeins einn vegna þess að hann átti hlut í bát. Svo gerðu einhverjir tveir, þrír menn út bátinn með honum og þrír, fjórir unnu í landi. En það var bara þessi eini sem átti bátinn sem fékk veiðireynsluna. Allir hinir sem voru búnir að vinna áratugum saman hafa ekkert um það að segja og um leið og hann selur gerir það þá eignalausa þar að auki.

Herra forseti. Það er alveg rétt að með framsalsheimildunum opnuðust leiðir sem voru kannski ekki alveg sýnilegar fyrir. Menn fóru að versla mjög grimmt með þessar heimildir fram og til baka og gerðu jafnvel ekkert út sjálfir heldur treystu einvörðungu á leiguna. Auðvitað er þetta allt mjög vandmeðfarið. Þetta var samt hugsað á sínum tíma til þess að gefa mönnum tækifæri til þess að hámarka ávöxtunina, arðsemina af þessari auðlind. Ég held að þetta hafi alveg verið tilraunarinnar virði en reyndar, eins og með margt annað í kringum kvótakerfið, þá hefur þetta haft alveg feikilega erfið hliðaráhrif. Þessi hliðaráhrif eru mjög erfið og maður verður bara að taka undir það. Kvótagreifarnir svokölluðu, þeir útgerðarmenn sem hafa fengið þessar heimildir, hafa auðvitað farið eftir þeim reglum sem settar voru. En það sem er að breytast og hefur breyst núna bara á síðustu árum er að þeir menn sem settu upp þessi stóru fyrirtæki --- þetta er nú ekki eldra hjá okkur en það á Íslandi að við þekktum mennina sem reru á árabátunum. En við munum samt eftir þessu. Við þekktum menn sem lifðu við þetta og við sjálfir erum aldir upp á bátatímabili þegar togarar voru að koma til sögunnar. Nú er þetta að þróast þannig að þeir hugsjónamenn sem settu upp útgerðarfyrirtæki í sínu byggðarlagi eru horfnir og við er að taka allt annað umhverfi. Við erum núna að tala um stórgróðafyrirtæki sem hugsa fyrst og fremst um að græða og græða meira og meira. Hugmyndir um byggðir og annað slíkt eru ekki endilega aðalatriðið lengur í hugmyndum þeirra um rekstur fyrirtækja.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hefur farið hér fram en samt hefur hún sannfært mig um það að stjórnarliðar Framsfl. og Sjálfstfl. þora ekki að taka umræðuna um sjávarútvegsmál. Einungis einn þingmaður úr stjórnarliðinu hefur mætt til þessarar umræðu. Aðrir hafa ekki heldur fylgst með henni í salnum a.m.k. Það er augljóst að þeir virðast telja það þjóna hagsmunum sínum frekar að reyna að þegja umræðuna í hel en koma og rökstyðja mál sitt og rökstyðja þá afstöðu sem fram kom í þeirri niðurstöðu stjórnarflokkanna að lögfesta það veiðigjald sem sett var á. Auðvitað hefðu stjórnarliðar átt að mæta til umræðunnar galsvaskir til að verja sáttaleið sína og segja frá því hvernig þeir leystu úr deilum þjóðarinnar með þeirri fínu og miklu sátt sem þeir náðu. En það gera þeir ekki. Þeir gera það ekki vegna þess að þeir vita upp á sig skömmina. Þeir vita að þetta var auðvitað aldrei nein sátt nema milli þeirra og einhverra örfárra sem vilja hafa kerfið áfram svona, einokunarkerfi. En þetta er ekki bara einokunarkerfi. Þetta er einkavæðing einokunar. Mér finnst dapurlegt að hafa orðið var við það í ræðu hjá hv. þm. Kristjáni Pálssyni, sem ég geri ráð fyrir að sé bergmál innan úr stjórnarflokkunum, að þeir telji sig vera búnir að ganga þannig frá málum og það sé ekkert hægt að gera, það sé búið að afhenda þetta endanlega og búið sé að veðsetja þetta í bak og fyrir, út og suður og ekkert sé hægt að gera. Ég er sem betur fer ekki á þeirri skoðun og tel reyndar að mjög skýr rök séu fyrir því að við getum breytt þessu og ég tel meira að segja að hægt sé að ganga hraðar og harðar fram en við höfum þó lagt til að verði gert. Við höfum aftur á móti valið kost sem við teljum að sé vel fær og ef farið yrði eftir þeirri tillögu sem við erum með til umræðu muni allar alvöruútgerðir í landinu geta lifað það af. Þær muni fá góða stöðu til að aðlaga sig að nýju umhverfi og samkeppnisumhverfið í sjávarútveginum muni í heildina batna og að einu leyti gerbreytast, þ.e. að í því umhverfi sem við erum að leggja til að verði komið á verður alvörujafnræði. Það verður allt í einu aftur hægt að stofna til fyrirtækja í sjávarútvegi og keppa á jafnræðisgrundvelli við þá sem fyrir eru. Það er ekki hægt í dag. Og munurinn á stöðu fólksins í sjávarbyggðunum eftir að búið væri að koma á kerfi með leiguveiðiheimildum eins og við erum að leggja til yrði allur annar en er í dag vegna þess að þá gæti fólkið sem býr á ströndinni stofnað til nýrra atvinnufyrirtækja í útgerð eins og það gerði áður fyrr þegar útgerðarmaðurinn hætti, flutti í burtu eða fór á hausinn, þá stóðu menn einfaldlega upp, stofnuðu fyrirtæki og fóru að gera út á þeim stöðum þar sem gott var að gera út, stöðum sem urðu til af því að þeir voru í námunda við góð fiskimið. Þetta er ekki hægt í dag. En það er hægt að leggja niður atvinnuvegi í bestu sjávarútvegsbyggðum landsins ef það af einhverjum ástæðum þjónar hagsmunum stórútgerðarmannanna. Þeir eru orðnir svo uppteknir af hlutverki sínu að þeir telja sér trú um að þeir eigi auðlindina. Menn hafa með þessu fyrirkomulagi komið þeim einhvern veginn í skilning um að þeir eigi auðlindina og þeir eru bara stórmóðgaðir yfir því að ekki skuli allir skrifa upp á það að þetta sé þeirra eign. Við höfum séð þetta í yfirlýsingum þeirra. Og hvað eru þeir svo að tala um, sumir hverjir af þeim útgerðarmönnum eða þeir sem eru í forsvari fyrir hinum stóru útgerðarfyrirtækjum? Ég er með þrjú blöð fyrir framan mig, hæstv. forseti, af Útveginum sem Landssamband íslenskra útvegsmanna gefur út. Í einu af þessum tölublöðum lýsir einn af forustumönnum stórs sjávarútvegsfyrirtækis því yfir að hann hafi misst 350--400 tonn af þorski til smábáta --- hann hafi misst. Það er greinilegt að hann telur sig hafa átt einhvern rétt á Íslandsmiðum sem hafi verið tekinn frá honum og látinn í hendurnar á einhverjum öðrum. Það er greinilegt að hann telur sig eiga Íslandsmið, þessi ágæti maður. Svo er hér annar forstjóri stórútgerðarfyrirtækis á Íslandi sem segir að við eigum að leyfa erlenda fjárfestingu í sjávarútveginum. Hann telur reyndar að engin hætta sé fólgin í því. Það er forstjóri Síldarvinnslunnar sem segir þetta í viðtali við blaðið. Ég deili áhyggjum með hv. þm. Kristjáni Pálssyni sem lét það koma fram áðan að hann hefði áhyggjur af því ef niðurstaðan yrði sú að hér færu útlendingar að eignast hlut í íslenskum útgerðarfyrirtækjum með kvótann sem séreign eins og hann er í dag. Ég geri ráð fyrir að það hafi verið það sem angraði hv. þm. eins og það angrar mig. Ég tel það reyndar algert grundvallaratriði að við komumst út úr þessu eignarhaldsfyrirkomulagi til þess að koma í veg fyrir að auðlindin renni úr greipum þjóðarinnar með þeim hætti sem hún hefur runnið úr greipum fólksins í sjávarbyggðunum þar sem sitja eftir heilu byggðarlögin án þess að mega stunda sjó. Enn annar hefur önnur áhugamál í þessari grein. Hér er þriðja blaðið af fréttabréfi Landssambands íslenskra útvegsmanna og þar er forstjóri Brims hf. Og hvað er helsta áhugamál hans? Það er að hækka þakið. Þeir eru komnir með höfuðuð upp undir þakið. Þeir vilja eiga meira. Hvað skyldi vera langt síðan meiri hlutinn á Alþingi ákvað að hækka þakið síðast? Ætli það hafi ekki verið fyrir tæpu ári? Var þá ekki verið að gefa mönnum tækifæri til að eignast allt að því 50% í sumum fiskstofnum?  Ég tel, hæstv. forseti, að ekki sé vansalaust að hv. þm. Framsfl. hafi ekki komið hér og útskýrt stefnu Framsfl. í sjávarútvegsmálum. Það liggur að vísu fyrir að Framsfl. stóð að því að setja þetta veiðigjald á en það liggur líka fyrir að í þeim flokki eru greinilega mjög margir sem hafa allt aðra skoðun en varð ofan á þegar verið var að fjalla um veiðigjaldið. Ég hef hlustað á forustumenn og fræðinga Framsfl. sem hafa verið helstu sérfræðingar flokksins í málinu, fjalla um þetta mál og halda því fram að eina leiðin inn í framtíðina með þetta kvótafyrirkomulag sé að fara fyrningarleiðina og Framsfl. ætti að fallast á veiðigjaldsleiðina með það í farteskinu að breyta yfir í fyrningarleiðina í framhaldinu. Þannig lýsti einn af helstu sérfræðingum Framsfl. afstöðu sinni til málsins. Eins og við vitum hefur formaður þingflokks Framsfl. verið alfarið á því að fara ætti fyrningarleiðina en ekki þessa veiðigjaldsleið sem ríkisstjórnin fór að lokum. En ríkisstjórnin tók þessa ákvörðun og þetta var hennar svar eða efndir á loforðunum fyrir síðustu kosningar um að ná sátt í sjávarútvegi. Mér finnst það ömurlegt, mér finnst það dapurlega ömurlegt að menn skuli ekki vera meiri sanda og sæva sem styðja þessa ríkisstjórn en það að geta ekki komið hér til að verja þá niðurstöðu sína og fara yfir það af hverju þeir vilji hafa þetta svona og af hverju það er svona gott og hvað þeir ætli að segja í kosningabaráttunni um það hvernig þeir fóru að því að uppfylla loforðin um sátt við þjóðina um sjávarútvegsmál. Það er ömurlegt að það skuli nú vera svona komið fyrir öllum þingmönnum hæstv. ríkisstjórnar nema hv. þm. Kristjáni Pálssyni að þeir leggja ekki í umræðuna. Þeir leggja ekki í að koma og verja niðurstöðu sína og segja þjóðinni af hverju best var fyrir þjóðina að fara svona að eins og þeir ákváðu það. En auðvitað munu þeir ekki geta haft það aftur uppi fyrir þessar kosningar að þeir ætli að gangast fyrir einhverri sátt við þjóðina. Því verður varla trúað í eitt skiptið enn. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri. Ég er sannfærður um að hægt er að fara þá leið sem hér er lögð til án þess að kollsteypa verði í sjávarútveginum. Ég er sannfærður um að slík leið sem hér er lögð til verði til heilla fyrir þjóðina inn í framtíðina og hún mun koma á réttlæti og jafnræði gagnvart fólki sem vill starfa að útgerð og fiskvinnslu og jafnræði milli byggðarlaga í landinu sem þýðir það að fólkið sem býr úti í hinum dreifðu byggðum landsins fengi tækifæri með sama hætti til að lifa þar áfram eins og það hafði áður en kvótakerfið var sett á. Ég er ekkert að halda því fram að allir geti farið í útgerð. En það er þó alla vega hægt að koma á kerfi þar sem fólkið hefði sama rétt til þess að gera út hvar sem það býr og hefði jafnræði gagnvart þeim sem fyrir eru til að hefja útgerð ef því sýndist svo.

Herra forseti. Ég vildi aðeins leiðrétta hv. þm. þar sem hann talar um að ég bergmáli eitthvað úr stjórnarflokkunum varðandi veðsetninguna. Ég vil bara rifja það upp fyrir þingmanninum að ég var á móti veðsetningunni ásamt einum öðrum hv. þm. Sjálfstfl. og sá þriðji sat hjá þannig að við höfðum sömu áhyggjur af veðsetningunni og hv. þm. Ég var ekki að segja að þar með væri ég að túlka það sem stjórnarflokkarnir hefðu talið gerast. Það er ekki þannig. Varðandi erlenda fjárfestingu, ég var ekkert að tala um að erlend fjárfesting væri slæm í sjávarútvegi. Ég var að tala um Evrópusambandið, sem sagt þá þróun sem er að verða í íslenskum sjávarútvegi að útgerðarfyrirtækin eru að verða sífellt færri og við erum að horfa upp á það að þetta verði kannski hálfur tugur fyrirtækja, jafnvel enn færri áður en yfir lýkur, og ég á erfitt með að sjá hvernig því verði nokkurn tíma stjórnað af neinu viti. Ég held að það verði alger einokun í raun sem muni ríkja ef svo heldur fram sem horfir. Þess vegna er ég að velta fyrir mér færum leiðum til að breyta þessu kerfi með einhverju móti. Ég er ekki með neina lausn. Þessi fyrningarleið er ein hugmynd sem menn hafa sett fram. Ég ætla ekki að gera neitt lítið úr henni. Ég held samt að hún taki allt of langan tíma. Ég held líka að allar breytingar á því sem þarf að gera þegar þar að kemur þurfi auðvitað að gerast í sátt við þessa atvinnugrein í heild sinni. Það verður aldrei hægt að gera þetta einhliða. Þjóðin verður að verða sæmilega sammála um að það sé komið að endimörkum, nú þurfi einhverjar breytingar og um þær breytingar verðum við að ná sátt ef við förum á annað borð af stað með þetta.

Hæstv. forseti. Hv. þm. var á móti veðsetningarfrv., hann má eiga það. Það var hin rétta afstaða og ég tek ofan fyrir honum fyrir það. Hann hefur áhyggjur af því að það stefni í einokun í þessari grein, og það hef ég líka. Með tillögu okkar yrði hins vegar einokuninni alveg tvímælalaust aflétt vegna þess að þá eignast ekkert fyrirtæki framtíðarrétt til að veiða. Það verður alltaf að keppa við önnur fyrirtæki á markaðnum um veiðiréttinn, og það hafa allir sama rétt til þess að fara í þessa atvinnugrein og menn hafa til þess að fara í aðrar atvinnugreinar. Hún er ekki lokuð. Menn þurfa ekki að kaupa réttinn af þeim sem fyrir eru til þess að hefja rekstur í útgerð. Til þess að hægt verði að breyta þessu í sátt við atvinnugreinina þurfa menn að velta fyrir sér við hverja á að tala. Það verður örugglega ekki hægt að breyta þessu í sátt við atvinnugreinina ef það er meiningin að tala bara við stórútgerðarmenn, þá sem eiga auðlindina samkvæmt fyrirkomulaginu sem er núna. Ég tel að menn verði að horfast í augu við að þetta getur orðið dálítið erfitt. Það getur orðið erfitt að fara þessa leið vegna þess að öflugir aðilar verði á móti. Ég segi eins og er, og það kom í ljós á þessu kjörtímabili, að í stjórnarflokkunum hafa þessir aðilar slík heljartök á forustumönnum stjórnarflokkanna og þinginu að það var ekki hægt að ganga lengra. Menn gáfust upp og kiknuðu fyrir því valdi sem er fólgið í stóru fyrirtækjunum og þeim sem þar stjórna.

Herra forseti. Ég hef orðið var við það að útgerðarmenn eru tilbúnir til þess að beita valdi sínu óvægilega. Ég kynntist því þegar við lögðum fram frv. til laga um að skylda skip til að koma með allan afla að landi af fullvinnsluskipum, og önnur eins áróðursskrif hef ég ekki séð lengi frá útgerðarmönnum í garð okkar flm. sem voguðum okkur að leggja þetta fram í þinginu. Ég verð að viðurkenna að ég hrökk illilega við þeim ofsa sem mér fannst koma fram hjá útgerðarmönnum gegn öllu því sem átti eitthvað að leiða til minni hagnaðar en eigi að síður sambærilegrar arðsemi fyrir þjóðarbúið og jafnvel meiri arðsemi fyrir þjóðarbúið. Í þessu tilfelli var það tvímælalaust. Þegar ég tala um sátt við atvinnugreinina minni ég á að í henni eru sjómenn, útgerðarmenn, fiskverkendur og fiskverkafólk. Síðan er fólk úti um allt land, sveitarstjórnarmenn og aðrir. Auðvitað er það meiri háttar mál að gera grundvallarbreytingu á þessu kerfi í dag. Það er meiri háttar mál. Ég held, eins og ég sagði áðan, að menn hljóti að þurfa að fara að hugsa sig dálítið um hvernig þetta er að þróast. Við megum ekki láta þetta þróast þannig að ekki verði aftur snúið. Það er enn hægt að breyta ýmsu í þessu kerfi án þess að það hafi alvarlegar afleiðingar og ég hef bent á að það er fullt af tegundum í kvóta sem þurfa ekkert að vera þar. Þeim má kippa út úr kvóta hvenær sem er án nokkurra afleiðinga og síðan má reyna að þróa sig út úr þessu kerfi. Ég er ekki með neina formaða tillögu um það en ég tel fulla ástæðu til þess að skoða fleiri leiðir en þessa.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að það er meiri háttar mál að breyta þessu. Ég er hins vegar algjörlega sannfærður um að það er hægt að fara þá leið sem við erum að leggja fram tillögu um að verði farin og að það muni ekki valda neinum kollsteypum heldur gera sjávarútveg og útgerð á Íslandi heilbrigðari en er í dag. Það verður meiri sátt í framtíðinni um það fyrirkomulag sem við erum að leggja til heldur en það fyrirkomulag sem er núna. Það er ég sannfærður um. Hv. þm. nefndi það hvers konar viðbrögð hann fékk þegar hann bar fram tillögu um það að menn yrðu skyldaðir til að koma með allan afla að landi. Það sýnir í hnotskurn hvers konar yfirhalningar ýmsir þeir hafa fengið sem hafa viljað fara aðrar leiðir en forustan í LÍÚ hefur viljað fara á undanförnum árum. Þar hafa menn sko fengið til tevatnsins. Og það var það sem ég meinti áðan þegar ég sagði að þessir flokkar sem eru nú við völdin á Íslandi og hafa verið undanfarin átta ár væru ófærir um að breyta þessu kerfi. Það sýndi sig þegar Framsfl. ætlaði að fjalla um sjávarútvegsmálin og setti upp stóru nefndina, þá hvolfdu sér inn í hana áhrifamiklir útgerðarmenn til þess að snúa ofan af þeim sem vildu fara aðrar leiðir en þá að hafa kerfið óbreytt. Og þeir kiknuðu og gengu til liðs við þá sem vildu hafa þetta svona áfram í Sjálfstfl. og lufsuðust til þess að samþykkja þetta. Sá eini sem stóð eitthvað í lappirnar var formaður þingflokksins en hann réð auðvitað engu og er svolítið eins og hrópandinn í eyðimörkinni. En hvort einhvern langaði til að styðja hann er svo önnur saga, hæstv. forseti.

Herra forseti. Við förum hér úr umræðum um kvótakerfið beint yfir í kirkjuskipan ríkisins. Ég ætla að mæla fyrir frv. til laga um breytingu á kirkjuskipan ríkisins. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson og Sverrir Hermannsson. Frv. hljóðar svo: 1. gr. Allar kirkjudeildir og trúarsöfnuðir skulu njóta jafnréttis að lögum. 2. gr. Fullum aðskilnaði ríkis og hinnar evangelisku lútersku kirkju skal náð innan fimm ára frá gildistöku laga þessara. Með fullum aðskilnaði er átt við lagalegan, stjórnunarlegan og fjárhagslegan aðskilnað. 3. gr. Dóms- og kirkjumálaráðherra skal skipa nefnd fimm manna til að undirbúa nauðsynleg lagafrumvörp og sjá um annan undirbúning fyrir aðskilnað ríkis og kirkju skv. 2. gr. Nefndarmenn skulu skipaðir samkvæmt tilnefningu Hæstaréttar. Formaður og varaformaður nefndarinnar skulu hafa lokið embættisprófi í lögfræði frá Háskóla Íslands. 4. gr. Eftir að lög þessi hafa verið lögð fyrir forseta Íslands til staðfestingar skv. 26. gr. stjórnarskrárinnar skal leggja málið undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar í samræmi við 2. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar. Þjóðaratkvæðagreiðslan skal fara fram samhliða næstu alþingiskosningum, vorið 2003. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið annast undirbúning atkvæðagreiðslunnar. Hún skal vera leynileg og ræður meiri hluti greiddra atkvæða úrslitum. Um nánari framkvæmd kosninganna fer eftir lögum um kosningar til Alþingis eftir því sem við á. 5. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Þó öðlast ákvæði 1.--3. gr. gildi að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu skv. 2. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar, enda hafi meiri hluti þeirra er greiddu atkvæði veitt þeim samþykki sitt. Með frv. fylgir svohljóðandi greinargerð: Efnislega felur þetta frumvarp í sér að öllum trúfélögum skuli gert jafnhátt undir höfði og í samræmi við það skuli stefnt að aðskilnaði ríkis og hinnar evangelisku lútersku kirkju. Kirkjuskipan sú sem við búum við er bundin í stjórnarskrá, nánar tiltekið í 62. gr. stjórnarskrárinnar, en þar segir í 1. mgr.: ,,Hin evangeliska lúterska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi, og skal ríkisvaldið að því leyti styrkja hana og vernda.`` Í 2. mgr. 62. gr. stjórnarskrárinnar er síðan tekið fram að þessu megi breyta með lögum, og þýðir það að sú kirkjuskipan sem mælt er fyrir um í greininni nýtur ekki verndar 1. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar. Í 1. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um hina hefðbundnu meðferð sem frumvörp til breytinga á stjórnarskránni verða að hljóta áður en þau geta talist gild stjórnarskipunarlög. Einungis þau ákvæði stjórnarskrárinnar sem varin eru af 1. mgr. 79. gr. teljast til grundvallarlaga í íslenskum rétti. Ákvæði 1. mgr. 62. gr. stjórnarskrárinnar er ekki í þeim flokki þar sem breyta má þeirri kirkjuskipan sem þar er kveðið á um með almennum lögum frá Alþingi. Þótt ákvæði 1. mgr. 62. gr. teljist ekki til grundvallarlaga nýtur það þó sérstakrar verndar sem kveðið er á um í 2. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar, en þar segir: ,,Nú samþykkir Alþingi breytingu á kirkjuskipun ríkisins skv. 62. gr., og skal þá leggja það mál undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar, og skal atkvæðagreiðslan vera leynileg.`` Frumvarp það sem hér liggur fyrir miðar að því að breyta kirkjuskipan ríkisins samkvæmt 62. gr. stjórnarskrárinnar og því ber að leggja málið, hljóti það samþykki á Alþingi, undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu skv. 2. mgr. 79. gr. og ræður niðurstaða þeirra kosninga úrslitum um það hvort lögin öðlast gildi eða ekki. Þótt kirkjuskipan sú sem kveðið er á um í 62. gr. stjórnarskrárinnar teljist ekki til grundvallarlaga eins og flest önnur ákvæði stjórnarskrárinnar má segja að sú vernd sem ákvæðinu er veitt í 2. mgr. 79. gr. sé ekki minni en felst í 1. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar þótt annars eðlis sé. Þjóðaratkvæðagreiðsla um löggjafarmál er einungis stjórnarskrárbundin í tveimur tilvikum, annars vegar skv. 2. mgr. 79. gr. sem hér hefur verið rædd og hins vegar þegar forseti hefur synjað staðfestingar á lögum skv. 26. gr. stjórnarskrárinnar. Því er ljóst að stjórnarskráin veitir ríkjandi kirkjuskipan mikla og sérstaka vernd sem tryggir að henni verður ekki breytt án mikillar og almennrar umræðu í þjóðfélaginu. Í 1. gr. frumvarpsins segir að allar kirkjudeildir og trúarsöfnuðir skulu njóta jafnréttis að lögum. Þetta er í samræmi við ákvæði 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar sem hljóðar svo: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.`` Núverandi ástand er í andstöðu við þau meginsjónarmið sem þetta ákvæði stjórnarskrárinnar byggist á. Ef 63. gr. stjórnarskrárinnar um trúfrelsi er skoðuð með hliðsjón af 65. gr. er eðlilegast að draga þá ályktun að hvers kyns forréttindi eins trúfélags umfram önnur gangi gegn þeim grundvallarsjónarmiðum sem trúfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar og jafnræðisregla eru byggð á. Ákvæði 1. gr. frumvarpsins felur í sér að óheimilt er að mæla fyrir um það í lögum að eitt trúfélag skuli njóta einhverra sérréttinda umfram önnur og kemur þannig til móts við þá kröfu að menn skuli hafa jafnan rétt og jafna möguleika á að iðka trú sína. Í 2. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um aðskilnað ríkisins og hinnar evangelisku lútersku kirkju og skal honum náð innan fimm ára frá gildistöku laganna. Kveðið er á um fullan aðskilnað og með því átt við lagalegan, stjórnunarlegan og fjárhagslegan aðskilnað. Ákvæði 2. gr. er í samræmi við 1. gr. frumvarpsins og í raun rökrétt afleiðing þeirrar greinar þar sem jafnrétti verður ekki talið ríkja meðal trúarsafnaða og kirkjudeilda fyrr en þessi aðskilnaður hefur farið fram. Aðskilnaður ríkis og kirkju er flókið verk og margt sem þarf að huga að og því er ekki gert ráð fyrir því í frumvarpinu að aðskilnaðurinn sé að fullu yfirstaðinn fyrr en að fimm árum liðnum frá gildistöku laganna að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2002.`` --- Sem yrði þá í vor, 2003, en ekki 2002 eins og stendur þarna. ,,Hér verður ekki fjallað að öðru leyti um það samkomulag sem ríkisvaldið og kirkjan hafa gert með sér hvað varðar eignaskiptingu o.fl., enda varðar það ekki grundvallaratriði þessa frumvarps, heldur er það framkvæmdaratriði sem leysa verður þegar grundvallaratriðið um aðskilnað ríkis og kirkju hefur verið fest í lög. Fleiri rök eru fyrir aðskilnaði ríkis og kirkju. Íslenskir söfnuðir, sem standa utan þjóðkirkjunnar, eru margir og þeim hefur fjölgað ört á undanförnum árum. Hér á landi hafa lengi starfað fríkirkjusöfnuðir, sumir hverjir evangelisk-lúterskir eins og þjóðkirkjan, en hafa þó ekki notið aðstoðar ríkisvaldsins með sama hætti og þjóðkirkjan. Sífellt fleira fólk flyst hingað til lands frá öðrum þjóðlöndum, fólk sem iðkar ólík trúarbrögð. Því fólki og þeim trúarbrögðum ber okkur skv. 65. gr. stjórnarskrárinnar að sýna fyllstu virðingu. Mismunun gagnvart þeim er engan veginn sæmandi. Með núverandi skipan mála má segja að öðrum trúarhópum en þjóðkirkjunni sé sýnt óréttlæti sem ekki samrýmist eiginlegu trúfrelsi. Skoðanakannanir hafa leitt í ljós að 60--65% þjóðarinnar styðja aðskilnað ríkis og kirkju. Skoðanakannanir Gallups á Íslandi um aðskilnað ríkis og kirkju hafa verið gerðar átta sinnum á síðastliðnum átta árum. Alltaf hefur verið spurt sömu spurninganna. Úrtakið hefur verið um 1.200 manns í hvert sinn. Samkvæmt niðurstöðu skoðanakönnunar, sem Gallup gerði í september 2000, voru tæplega tveir af hverjum þremur fylgjandi aðskilnaði ríkis og kirkju en rúmur þriðjungur andvígur. Á sama tíma eru nær níu af hverjum tíu landsmönnum skráðir í þjóðkirkjuna og bendir það til þess að þeir vilji þrátt fyrir það hverfa frá núverandi skipan mála. Ég tel að tengsl þjóðkirkjunnar við fólkið í landinu hafi að slævst. Til marks um það var kristnihátíð á Þingvöllum sumarið 2000 sem almenningur sýndi frekar mikið tómlæti. Flytjendum þessa frumvarps er öldungis ljóst mikilvægi hins menningarlega og félagslega hlutverks kirkjunnar í samfélaginu. Því felur frumvarpið ekki á neinn hátt í sér óvild í garð kirkjunnar. Með því er einungis ætlunin að tryggja jafnrétti allra þegnanna á þessu sviði sem öðrum í samfélaginu. Samkvæmt 3. gr. frumvarpsins skal ráðherra skipa sérstaka nefnd sem verði honum til aðstoðar við gerð nauðsynlegra lagafrumvarpa og við annan undirbúning fyrir aðskilnað ríkis og kirkju skv. 2. gr. Til þess að fyllsta hlutleysis verði gætt er lagt til að ráðherra skipi nefndarmenn samkvæmt tilnefningum frá Hæstarétti Íslands. Þá er gert ráð fyrir að a.m.k. tveir nefndarmenn hafi lokið embættisprófi í lögfræði frá Háskóla Íslands sem er eðlileg krafa ef horft er til þeirra verkefna sem nefndinni er ætlað að inna af hendi. Í 4. gr. frumvarpsins er kveðið á um það með hvaða hætti skuli leggja málið undir atkvæði kosningarbærra manna í landinu, sbr. 2. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar. Í greininni er síðan kveðið á um að um nánari framkvæmd kosninganna skuli fara eftir lögum um kosningar til Alþingis eftir því sem við á sem felur meðal annars í sér að um kosningarrétt manna fer eftir þeim lögum. Álitaefni er með hvaða hætti eigi að fara með frumvarpið eftir að það hefur verið samþykkt frá Alþingi. Samkvæmt orðalagi 2. mgr. 79. gr. virðist nærtækast að skilja ákvæðið svo að efnt skuli til þjóðaratkvæðagreiðslu áður en málið er lagt fyrir forseta Íslands til staðfestingar, enda veitir staðfesting forseta því lagagildi, sbr. 26. gr. stjórnarskrárinnar, nema það öðlist gildi síðar samkvæmt ákvæðum sínum. Þetta fyrirkomulag vekur hins vegar spurningar um það hvernig með skuli fara ef forseti, eftir að málið hefur verið samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu, synjar frumvarpinu staðfestingar. Hér vaknar það álitaefni hvort leggja beri frumvarpið undir þjóðaratkvæðagreiðslu að nýju, sbr. 26. gr., eða hvort synjunarréttur forseta sé niður fallinn í þessum tilvikum. Í riti Ólafs Jóhannessonar, Stjórnskipun Íslands, annarri útgáfu 1978, bls. 300, segir svo um þetta efni: ,,Eigi er þess getið í stjórnarskránni hvernig með skuli fara, ef forseti synjaði slíku frumvarpi staðfestingar, sem reyndar er ekki sennilegt, en þó ekki fræðilega útilokað. Samkvæmt 26. gr. stjórnarskrárinnar er að vísu ljóst, að lögin taka þegar gildi, þrátt fyrir synjun forseta, en spurningin er, hvort leggja þurfi málið að nýju undir þjóðaratkvæði vegna synjunar á staðfestingu. Eftir orðanna hljóðan mætti ætla að lögin þyrftu að nýju að ganga til þjóðaratkvæðis, en það væri þó heldur umsvifamikið að láta þannig tvisvar sinnum hvað eftir annað fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um sama frumvarpið. Sennilega yrði því ekki talin þörf á nýrri atkvæðagreiðslu, heldur yrði hin fyrri talin fullnægjandi, og fengju þá lögin fullt gildi til frambúðar, þótt forseti synjaði staðfestingar. Þýðir það í reyndinni, að forseti hefur ekki málskotsrétt gagnvart þeim lögum, sem þegar hafa gengið til þjóðaratkvæðis, og ber því að staðfesta þau. Hin aðferðin, að bera frumvarpið fyrst upp fyrir forseta, verður ekki höfð, því að lögin fá gildi við staðfestingu hans eða synjun samkvæmt 26. gr. stjórnarskrárinnar, en það er ekki ætlunin samkvæmt 2. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar.`` Síðan segir í sama riti: ,,Reyndar mætti mæla svo fyrir í lögunum, að þau öðluðust ekki gildi fyrr en þau hefðu verið samþykkt af kjósendum við almenna atkvæðagreiðslu. Mætti þá sjálfsagt leita staðfestingar forseta fyrir þjóðaratkvæðið, þótt ekki sé það alveg í samræmi við bókstaf 2. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar.`` Í því frumvarpi sem hér liggur fyrir er síðastnefnda leiðin farin. Gert er ráð fyrir því að frumvarpið verði lagt fyrir forseta Íslands til staðfestingar með hefðbundnum hætti eftir að það hefur verið samþykkt frá Alþingi. Eftir að lögin hafa verið lögð fyrir forseta Íslands til staðfestingar skal leggja málið undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu og er lagt til að kosningarnar fari fram samhliða næstu alþingiskosningum, vorið 2003. Þessi leið hefur þann kost að ef hún er farin reynir ekki á það álitaefni, sem nefnt var hér að framan, hvað skuli gera ef forseti synjar staðfestingar eftir að lögin hafa verið samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Með því að setja málið fram með þeim hætti sem hér er gert hefur synjun forseta enga réttarlega þýðingu því skyldan til þjóðaratkvæðagreiðslu er þegar fyrir hendi og um leið tryggt að ekki þurfi að fara fram tvær þjóðaratkvæðagreiðslur um sama málið. Þá gefur þessi leið möguleika á því að kveða nánar á um þjóðaratkvæðagreiðsluna í sama lagafrumvarpinu og þar sem kveðið er á um hina breyttu kirkjuskipan, svo sem gert er í því frumvarpi sem hér liggur fyrir. En telja verður nauðsynlegt að kveða nánar á um framkvæmd kosninga í lögum þar sem ekki er kveðið á um einstök framkvæmdaratriði kosninganna í 2. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar. Í samræmi við framangreint er gildistaka laganna tvískipt. Annars vegar öðlast 4. gr. laganna gildi með hefðbundnum hætti en hins vegar ræður þjóðaratkvæðagreiðslan, sbr. 4. gr., úrslitum um hvort ákvæði 1.--3. gr. öðlast gildi eða ekki, eins og gert er ráð fyrir í 2. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar. Frumvarp sama efnis og ég hef hér kynnt var lagt fram á 127. þingi en var þá ekki afgreitt frá nefnd og er því endurflutt hér. Herra forseti. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hefur spurt um þetta efni. Svör dómsmrh. við spurningunum, sem voru tvær, voru í flestum efnisatriðum nákvæmlega eins og ég hef rakið í grg. með þessu frv. Verður því að álykta sem svo að eins og frv. er upp byggt þá svari það öllum álitamálum, bæði í lagatexta og grg., sem upp koma í málinu. Hins vegar er alveg ljóst að það eru skiptar skoðanir um það á hv. Alþingi hvort fara eigi þá leið sem þetta frv. leggur til. Við hv. flutningsmenn leggjum auðvitað til að það sé þjóðin sjálf sem ákveði hvort þessi leið verði farin og ef hún verði farin þá sé gefinn fimm ára aðlögunartími meðan aðskilnaðurinn gengur í gegn. Um það yrði sérstaklega samið. Ég held að þetta sé skynsamlegt, í raun kannski sama leið og aðrar þjóðir hafa farið í svipuðum málum, t.d. Svíar. Herra forseti. Við lítum svo á, hv. flutningsmenn þessa frv., að hér sé eingöngu um réttlætismál að ræða, mál sem tengist réttarstöðu þegnanna gagnvart stjórnarskrá landsins. Við flytjum þetta mál ekki til að vega að kirkju landsins eða störfum kirkjunnar og menningu sem tengist kirkjunni. Kirkjan er mikil stofnun og nauðsynleg í þjóðfélagi okkar. En við teljum að á Íslandi eigi allir menn að vera jafnir fyrir trúnni og uppfylla þau ákvæði sem stjórnarskráin kveður á um að þessu leyti.

Herra forseti. Ég flyt hér till. til þál. um greiningu lestrarvanda. Þetta er þskj. 107 og er 107. mál þingsins. Flutningsmenn auk mín eru hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson og Kolbrún Halldórsdóttir. Tillagan er svohljóðandi: Alþingi ályktar að Háskólinn á Akureyri og Kennaraháskóli Íslands fái sérstakt framlag í fjárlögum að upphæð 30 millj. kr. til að greina lestrarvanda barna, unglinga og fullorðins fólks, veita ráðgjöf um viðbrögð og skipuleggja forvarnir. Herra forseti. Þessi till. til þál. var lögð fram í haust. Við teljum að a.m.k. 30 millj. kr. sé þörf árlega af fjárlögum ríkisins til að standa undir þessari þjónustu og miðaði þáltill. við að þetta framlag hefði komið til afgreiðslu síðustu fjárlaga. En upphæðin er til viðmiðunar og má ekki lægri vera. Í grg. segir: ,,Kennaraháskóli Íslands rak í u.þ.b. áratug sérstaka stofnun innan sinna vébanda, Lestrarmiðstöð KHÍ. Meginhlutverk hennar var að greina lestrarörðugleika nemenda í grunnskólum og framhaldsskólum og fólks utan skólakerfisins, veita ráðgjöf, miðla þekkingu og vinna að rannsóknum á sérsviði sínu. Mikil þörf var fyrir þjónustu miðstöðvarinnar sem m.a. má sjá af því að allan tímann sem hún starfaði mynduðust langir biðlistar eftir greiningu. Kennaraháskólinn fékk sérstakt framlag í fjárlögum til að standa að hluta til straum af kostnaði við rekstur Lestrarmiðstöðvarinnar en að auki aflaði miðstöðin nokkurra tekna með starfi sínu. Nú hefur það framlag verið fellt niður og Kennaraháskólinn hætt rekstri miðstöðvarinnar. Afar mikilvægt er að greina lestrarvanda barna og fullorðinna og bregðast við honum. Þessi vandi er vaxandi og augljóst að nemendur á öllum skólastigum og fjöldi fullorðins fólks á við verulegan vanda að stríða sem dregur úr möguleikum til náms og háir því í daglegu starfi í atvinnulífi auk þess sem hömlun af þessu tagi hefur veruleg áhrif á andlega líðan og almennt gengi í lífinu. Flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu telja mikilvægt að brugðist sé við þeim vanda sem skapast þegar Lestrarmiðstöðvar Kennaraháskóla Íslands nýtur ekki lengur við. Eðlilegt hlýtur að teljast að tengja verkefnið þeim stofnunum sem sinna rannsóknum á sviði fræðslumála, annars vegar á höfuðborgarsvæðinu, hins vegar úti á landi. Af þessum sökum er lagt til að Háskólinn á Akureyri annars vegar og Rannsóknarstofnun Kennaraháskólans hins vegar fái sérstakt framlag í fjárlögum til þess að greina lestrarvanda barna, unglinga og fullorðins fólks, veita ráðgjöf um viðbrögð og skipuleggja forvarnir.`` Herra forseti. Eftir að greiningarstöð Kennaraháskóla Íslands var lögð niður eða um leið og fjárframlög til stöðvarinnar voru lögð af, var greiningunni í raun vísað til grunnskólanna og framhaldsskólanna. Þar á greiningin að fara fram og gerir það í mörgum tilfellum. En við verðum að vera raunsæ og viðurkenna að aldrei verður hægt að uppfylla þær kröfur að til séu sérfræðingar í hverjum skóla eða í hverju sveitarfélagi sem hafi þá sérþekkingu að greina lestrarvanda til fullnustu, leiðbeina, koma með úrræði og kenna eftir því sem við á. Í flestum tilfellum er hægt að átta sig á því að lestrarvandi sé til staðar. En nákvæmri greiningu verður aldrei hægt sinna nema með sérstökum greiningarmiðstöðvum og þá fleiri en einni. Enda sýnir það sig af einhverjum ástæðum að lestrarvandi virðist frekar vera að færast í vöxt hjá fullorðnum, hvað svo sem í nútímasamfélagi orsakar það. Það er spurning hvort fleiri eiga núna í raun við lestrarörðugleika að stríða eða hvort þjóðin sé bara að átta sig betur á þessu vandamáli. Hugsanlega var þetta ekki eins mikil fötlun áður fyrr og nú. Þjóðfélagið hefur breyst svo mikið og því á fólk með lestrarerfiðleika í miklu meiri vandræðum nú en fyrir nokkrum áratugum. Í dag er ekki hægt að komast hjá því að vera læs og skrifandi. En því miður á stór hópur fólks við þetta vandamál að stríða. Það lagast ekki af sjálfu sér. Talið er að um 18% fullorðinna eigi við lestrarvanda að stríða. Í frétt á síðu Fréttapósts Samtaka verslunar og þjónustu er sagt frá þessu í örstuttu máli. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Um 18% Íslendinga á aldrinum 15--65 ára eiga við svo mikla lestrarerfiðleika að stríða að það hindrar þá í að afla sér starfs- og endurmenntunar. Þetta eru um 35.000 manns á umræddum aldri. Niðurstaðan kemur fram í skýrslu nefndar um læsisvanda fullorðinna á vinnumarkaði sem menntamálaráðherra skipaði. Fulltrúi SA/SVÞ átti sæti í nefndinni.`` Þarna vitna ég í fréttapóstinn en ekki í sjálfa skýrslu nefndarinnar. Það er ekki bara fullorðna fólkið sem á við lestrarvanda að stríða. Það eiga líka börn og unglingar. Mjög mikilvægt er að greina þennan vanda strax í grunnskóla og þó ekki sé um algera lesblindu að ræða þá getur torlæsi verið það mikið að það hái börnum og unglingum svo mikið að þau gefist upp við allt nám þó svo ekkert ætti að hindra þessa nemendur í námi hvað gáfur snertir og hæfileika annað en lesblindan eða torlæsið. Fyrir nokkrum dögum kom lesblindur fullorðinn maður fram í fjölmiðlum, ljósvakamiðlunum til þess að skýra frá því hvernig hann hafi sem barn og unglingur og fullorðinn maður upplifað og gengið í gegnum lífið lesblindur. Þessi maður þurfti töluvert áræði og kjark til þess að gera þetta. Hann segir réttilega að til lítils hefði verið að setja frétt í dagblöðin um lesblindu. Það hefði lítið þýtt þótt hann hefði skrifað grein og birt í einhverjum fjölmiðlanna því að lesblindir sem hann sérstaklega vildi höfða til og beina máli sínu til hefðu þá ekki tekið eftir henni því þeir vakta ekki blöðin og pikka ekki út greinar til lestrar. Mig langar til þess að grípa aðeins niður í viðtal við hann sem birtist í þættinum Ísland í dag, þann 4. þessa mánaðar. Þar segir þessi maður sem heitir Sigurjón Sigurðsson og er á miðjum aldri, með leyfi forseta: ,,Lesblindur maður er alltaf í felum með eitthvað. Hann þarf í hrakningum sínum að finna leiðir til að klífa hina ýmsu þröskulda sem mæta honum í þjóðfélaginu. Lesblindur maður nýtir sér ekki tölvuþekkingu. Hann sækir ekki skriflega um neitt, t.d. um vinnu eða námskeið og hann fer ekki ótilneyddur í bankann og fer helst ekki á mannamót af ótta við að þurfa að lesa eða skrifa.`` Sigurjón mætti í viðtalið ásamt kennara og Guðrúnu Gunnarsdóttur. Þar sagði hann frá því hvernig það var að vera barn og unglingur í skóla. Hann segir þegar hann er spurður að því hvort hann mundi lýsa því þannig að líf hans hafi bara verið einn stór feluleikur. Hann svarar, með leyfi forseta: ,,Þeir sem eru lesblindir eru alltaf í feluleik og ég hef alltaf verið það. Það má bara tala um það eða eins og þegar ég var í barnaskóla. Þú gast ekki gert hlutina sem þú áttir að koma með heim. Það var bara: ,,Í skammarkrókinn með þig.```` Hann segir síðan: ,,Þannig var þegar ég var í skóla. Svo hætti ég bara í skóla vegna þess að maður heyrði alltaf: ,,Þú kannt ekki neitt. Þú getur ekki neitt. Í skammarkrókinn með þig.```` Hann hættir í grunnskóla 11--12 ára gamall. Saga hans er ekkert einsdæmi. Lesblindir, þeir sem eru með dyslexíu, búa oft yfir miklum hæfileikum á öðrum sviðum, en því miður geta þeir ekki notið sín. Mjög margir listamenn, arkitektar og fólk í byggingargreinum er haldið dyslexíu en nýtur þess að hafa mjög sterkt formskyn. Það er hæfileiki sem hentar á ákveðnum sviðum. En það fólk verður að hafa úthald og þol til að komast áfram í menntakerfinu og/eða fá stuðning til þess að geta látið aðra hæfleika sína njóta sín. En dyslexía, þ.e. að vera lesblindur, er ekki eina lesfötlunin. Mjög margir nemendur og fólk er líka seinlæst, meira að segja svo seinlæst að það les ekki nema um 70--80 orð á mínútu meðan venjulegur maður les um það bil 370 orð á mínútu. Það segir sig sjálft að torlæsi er öllum fötlun, sérstaklega nemum, hvort heldur er í grunnskóla eða framhaldsskóla. Þar sem við höfum verið að ræða um samræmd próf í framhaldsskólum þá er það alveg víst að það form sem á að taka upp núna á samræmdum prófum grunnskólanna mun verða öllum þeim nemendum sem seinlæsir eru og torlæsir mjög erfitt. Það er erfitt fyrir þessa nemendur að komast í gegnum krossapróf og eingöngu form prófsins getur orðið til þess að margir nemendur sem eiga við þessa fötlun --- því þetta er fötlun --- að stríða fá lægri einkunnir en þeir í raun og veru ættu skilið. Þetta ýtir undir það að áhugi þeirra minnkar og vonleysi eykst og þetta ýtir undir það að þeir flosna upp úr skóla. Herra forseti. Ég tel að flest okkar þekki annaðhvort úr eigin fjölskyldu eða kunningjahópi sínum einhverja sem eru a.m.k. seinlæsir. En í langflestum tilfellum er hægt að hjálpa fólki til þess að ráða við þessa fötlun að miklu leyti. Svo mikil verðmæti liggja í öllu þessu fólki, ungu sem öldnu, að ég tel rétt að koma aftur á fót greiningarstöð við Kennaraháskóla Íslands og þá til viðbótar við Háskólann á Akureyri.

Herra forseti. Ég flyt frv. til laga um breytingu á lögum nr. 117/1993, um almannatryggingar. Það er á þskj. 169 og er 169. mál. Þetta frv. til laga var áður flutt á 125., 126. og 127. löggjafarþingi en varð aldrei útrætt. Á þessum tíma hafa verið gerðar þó nokkrar breytingar á lögum um almannatryggingar og tel ég að kominn sé tími til að gera enn eina á margstöguðum lögum og koma þessu frv. til afgreiðslu á þessu þingi. 1. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,6. málsl. i-liðar 36. gr. laganna orðast svo:`` --- Herra forseti. Þessi grein er um sjúkraflutninga. --- ,,Séu liðnar 36 klst. eða meira frá innritun sjúklings greiðist flutningskostnaður milli sjúkrahúsa að fullu af því sjúkrahúsi sem sendir sjúkling nema um sé að ræða flutning milli sjúkrahúsa í sama sveitarfélagi og heilsu sjúklings sé þannig varið að hann geti notað venjulegar farþegaflutningsleiðir.`` 2. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Greinargerðin er stutt og les ég hana, með leyfi forseta: ,,Frumvarp þetta hefur verið flutt á síðustu þremur löggjafarþingum en aldrei orðið útrætt. Frumvarpinu fylgdi svohljóðandi greinargerð: ,,Samkvæmt gildandi lögum greiðir Tryggingastofnun ríkisins kostnað við sjúkraflug ef sjúklingur er fluttur beint að heiman frá sér en sé hann fluttur af sjúkrahúsi greiðir viðkomandi stofnun flutninginn. Þetta fyrirkomulag hefur þann galla að minni sjúkrahús veigra sér við að innrita sjúklinga sem gætu þurft á sjúkraflugi að halda vegna þess að kostnaðurinn gengur nærri fjárhag lítilla stofnana. Það ýtir undir að sjúklingar séu strax sendir á sjúkrahús í Reykjavík eða á Akureyri í stað þess að gangast undir rannsókn heima fyrir til að ganga úr skugga um hvort sjúkraflug reynist nauðsynlegt. Einnig leiðir þetta til ónákvæmrar skráningar í þeim tilfellum þegar sjúklingur nýtur aðhlynningar á litlu sjúkrahúsi áður en til flutnings kemur. Sú breyting sem hér er lögð til mundi koma minni sjúkrahúsunum til góða, bæta nýtingu þeirra og draga úr sjúkraflugi.```` Ég hef furðað mig á því að þetta frv. hafi ekki fengið brautargengi á hinu háa Alþingi þar sem það mun leiða til sparnaðar í heilbrigðiskerfinu. Það mundi aldrei verða til kostnaðarauka, eingöngu til sparnaðar ef á þarf að halda. Það mundi gera rekstrarumhverfi og þjónustu við sjúklingana markvissari en er í dag. Þetta ákvæði á eingöngu við þau sjúkrahús sem fjærst eru höfuðborgarsvæðinu eða Akureyri og eingöngu á stöðum þar sem nota verður sjúkraflug. Það gefur augaleið að þetta á ekki við sjúkrahúsið á Selfossi, Keflavík eða Akranesi, þetta á eingöngu við þau sjúkrahús sem eru það fjarri að nota þarf sjúkraflug til að koma fólki á milli, þ.e. flug í staðinn fyrir venjulegan sjúkrabíl. Ef þetta frv. verður að lögum er hægt að nýta þessa 36 klukkutíma til að athuga hvort bráir af sjúklingi eða hvort eitthvað er að sem heimamenn geta ráðið við og læknað. Ef ekki gefur þetta svigrúm til að meta sjúklinginn og senda hann áfram ef í ljós kemur að hann þarf á frekari meðferð að halda. Í dag er, eins og fram kemur fram í greinargerðinni, öruggast fyrir stofnunina ef eitthvað tvísýnt er með sjúklinginn að innrita hann ekki á stofnunina heldur senda hann beint. En ef menn vilja aðeins skoða hlutina og sjá hvort ekki fari á betri veg þann tíma sem sjúklingur er í læknismeðferð og hjúkrun inni á stofnuninni þá fellur óneitanlega alltaf til einhver kostnaður. Sá kostnaður er þá stofnuninni óbættur. Þetta eru hreinlegri vinnubrögð sem leiða í flestum tilfellum til þess að hægt er að meta með meiri yfirvegun hvort á sjúkrafluginu þurfi að halda, í stað þess að panta sjúkraflugvél strax til að vera alveg öruggur um að kostnaðurinn falli ekki á viðkomandi stofnun. Mig langar, herra forseti, að lesa upp bréf frá Stefáni Þórarinssyni sem stílað er á heilbrrh. vegna þessarar tillögu. Það er orðið ársgamalt en stendur alveg fyrir sínu og hljóðar svo: ,,Vegna þess að ég varð þess áskynja að verið var ...``

Má ég biðja hv. þm. að minnast þess að þegar um beinar tilvitnanir er að ræða þá þarf leyfi forseta til.

Herra forseti. Ég er meðvituð um að mér ber að biðja um leyfi og ég biðst afsökunar ef ég hef ekki gert það. Ég ætla þá að vitna í bréfið, með leyfi forseta. Ég ætla að lesa það og láta það vera mín lokaorð. Það er svohljóðandi: ,,Vegna þess að ég varð þess áskynja að verið var að taka upp á Alþingi lög um almannatryggingar vil ég fá að vekja máls á atriði í þeim lögum sem kemur sér illa fyrir heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni og þeim mun verr sem þær eru minni og lengra frá Reykjavík. Hér á ég við það ákvæði að heilbrigðisstofnun skuli borga flutning sjúklings á milli stofnana. Þetta ákvæði hefur það í för með sér eins og það er að litlar stofnanir með lítinn rekstur veigra sér við að taka við sjúklingi ef hætta er á því að það þurfi að senda hann áfram á stærri stofnun. Sjúkdómar byrja oft með óljósum hætti og í upphafi veikinda verður oft ekki skilið með neinni vissu á milli alvarlegra eða flóknari tilfella og hinna sem reynast minni háttar og eru á færi minni stofnana að hjálpa fólki með. Tryggingastofnun ríkisins borgar flutninginn ef sjúklingurinn kemur að heiman í flugið, annars verður sjúkrahúsið eða hjúkrunarheimilið sem tekur við honum að borga sjálft af sínum rekstrartekjum. Það er þeim mun tilfinnanlegra sem rekstrareiningin er minni og vegalengdin frá stóru sjúkrahúsunum er meiri. Afleiðing þessa er að sjúklingar eru sendir oftar en ella í burtu með sjúkraflugi til Reykjavíkur eða Akureyrar strax í upphafi veikinda, fremur en að reynt sé fyrst að glíma við veikindin í heimabyggð. Núverandi reglur ýta undir þetta eða undanbrögð við skráningu. Þetta fyrirkomulag ýtir þannig undir bráðasjúkraflutninga og sjúkraflug og vinnur gegn því að beðið sé t.d. birtingar, betra veðurs, niðurstöðu rannsóknar, þess hver framvindan verður fyrstu tímana og þannig gegn því að lítil sjúkrahús og hjúkrunarheimili á landsbyggðinni séu nýtt eins og hægt væri. Ég geri það því að tillögu minni að 36. gr. laga um almannatryggingar verði breytt þannig að Tryggingastofnun ríkisins greiði flutning milli stofnana fyrstu 36 klukkustundir innlagnar, þurfi til hans að koma.`` Undir þetta ritar, eins og ég sagði áðan, Stefán Þórarinsson, yfirlæknir á Heilbrigðisstofnun Austurlands. Þar sem reglurnar eru á þann veg að Tryggingastofnun ríkisins greiðir flutning sjúklings beint að heiman er það í langflestum tilfellum svo að ekki er búið um sjúklinginn í sjúkrabörunum og farið með hann út í flugvél heldur komið við á heilbrigðisstofnuninni. Það þarf ýmislegt til undirbúnings fyrir flutning með flugvél. Oft þarf að setja upp vökva áður en farið er af stað og búa sjúklinginn sem best til ferðarinnar. Það er langheppilegast að gera á heilbrigðisstofnuninni sjálfri frekar en inni á heimilinu og því er komið við þar. Ég hef áður lesið þetta bréf þegar ég flutti þetta frv. síðast en aldrei er góð vísa of oft kveðin. Ég leyfði mér því að lesa bréfið upp aftur. Eftir þessa umræðu óska ég eftir að frv. verði vísað til heilbr.- og trn.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um framkvæmdaáætlun um aðgengi fyrir alla. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir er 1. flm. þessarar tillögu og flyt ég tillöguna í hennar stað. Aðrir meðflutningsmenn hennar eru Össur Skarphéðinsson, Steingrímur J. Sigfússon, Ögmundur Jónasson, Magnús Stefánsson, Ólafur Örn Haraldsson, Guðjón A. Kristjánsson, Katrín Fjeldsted og Drífa Hjartardóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að skipaður verði starfshópur með fulltrúum ráðuneytis félagsmála, menntamála, umhverfismála, heilbrigðis- og tryggingamála, dómsmála, samgöngumála og fjármála og fulltrúum frá hagsmunasamtökum fatlaðra til að semja framkvæmdaáætlun sem hefur að markmiði að tryggja aðgengi fyrir alla með hliðsjón af meginreglum Sameinuðu þjóðanna um þátttöku fatlaðra til jafns við aðra. Jafnframt geri starfshópurinn kostnaðaráætlun um verkefnið. Fulltrúi félagsmálaráðuneytisins verði formaður starfshópsins. Starfshópurinn leggi fram tillögur sínar fyrir 1. október 2003.`` Í greinargerð með tillögunni er gerð grein fyrir því hvernig Sameinuðu þjóðirnar hafa ályktað í þessum málum varðandi mikilvægi þess að þessi mál verði tryggð, þ.e. að aðgengið í víðasta skilningi þess orðs verði tryggt. Grunntónninn í meginreglum Sameinuðu þjóðanna er réttur fatlaðra á við aðra þegna landsins. Lögð er skylda á aðildarríki Sameinuðu þjóðanna til leiðbeiningar um hvernig skuli staðið að aðgengismálum. Meginreglur Sameinuðu þjóðanna leggja ekki lagaskyldur á herðar ríkisstjórnum aðildarríkja en þær skuldbinda engu síður ríkin bæði siðferðislega og pólitískt. Þegar unnið er að aðgengismálum er í langflestum tilvikum aðeins hugsað fyrir ytra að gengi, þ.e. aðgengi fyrir hreyfihamlaða. En í aðgengi felst meira en það. Til að tryggja aðgengi fyrir alla þarf að huga að aðgengismálum sjónskertra og blindra, heyrnarlausra og heyrnarskertra og einstaklinga með þroskafrávik. Hafa ber þó í huga að með bættu aðgengi er ekki aðeins verið að mæta þörfum fatlaðra heldur allra þegna því öll eigum við það sameiginlegt að eldast sem felur í sér lakari sjón, heyrn og hreyfigetu. Við þetta má bæta hinu ytra aðgengi er varðar bæði vagna, hjól og annað slíkt. Aðgengismál heyra fyrst og fremst undir skipulags- og byggingarlög en þegar talað er um aukið aðgengi er auðvitað verið að tala um aðgengi að menningu, tómstundastörfum og öðru slíku. Árið 1999 kom út skýrsla starfshóps um menningar- og tómstundastörf fatlaðra. Skýrslan var unnin af starfshópi á vegum félagsmálaráðuneytisins sem var skipaður samkvæmt þingsályktun sem samþykkt var á Alþingi 1996. Ég sat í þessum starfshópi fyrir hönd Sambands íslenskra sveitarfélaga og þar leituðum við eftir bæði að fá upplýsingar um þátttöku barna og unglinga í skipulögðu tómstundastarfi, möguleika fatlaðra til ferðalaga og sumardvalar og aðgengi þeirra að menningarstarfsemi. Þá skoðaði nefndin sérstaklega möguleika fatlaðra til þess að njóta leiklistar, sækja söfn og listsýningar, nýta sér þjónustu bókasafna og taka þátt í starfsemi á vegum þjóðkirkjunnar. Einnig lagði starfshópurinn fram tillögur og ábendingar um úrbætur til þeirra ráðuneyta og sveitarfélaga sem hlut áttu að málinu. Þar kom fram mjög mikið af góðum tillögum. Starfshópurinn mælti með að tryggja í lögum fjárhagsaðstoð, svo að ég nefni hér nokkrar tillögur hópsins, við fatlaða til að standa straum af kostnaði vegna aðstoðarmanna á ferðalögum. Því miður lágu ekki fyrir upplýsingar um aðgengi að gisti- og veitingahúsum eða ferðamannastöðum. Væri slíkt skoðað í dag af nýjum starfshópi mundum við strax sjá breytingar hér á milli ára. Flest ráðuneyti hafa fengið þessa skýrslu. Hún er því mjög góður grundvöllur fyrir þá vinnu sem tillagan gerir ráð fyrir. Einnig má nefna verkefnaáætlun menntmrn. ,,Menntun og menning fyrir alla``. Markmiðið með áætluninni var skýrt: Menntun og menning fyrir alla. Fram kom að til að ná raunverulegur árangri mundi menntamálaráðuneytið fylgja þeirri áætlun af mikilli festu. Meðal annars mundi ráðuneytið fylgja eftir hinu víðtæka menningarátaki ársins 2000. Menningarstarf átti jafnframt að efla um land allt. Hópar fatlaðra hafa orðið sýnilegri í menningu og listum. Í greinargerð er farið yfir stöðuna á Norðurlöndunum og sé ég ekki ástæðu til þess að gera það hér, heldur mun hv. félmn. væntanlega fara yfir þau mál. Ég reikna með að tillögunni verði vísað þangað en í niðurlagi greinargerðar með þessari þáltill. segir: Ýmislegt hefur áunnist hér á landi í réttindamálum fatlaðra á undanförnum árum og áratugum en af samanburði við stöðuna annars staðar á Norðurlöndum má sjá að enn er mikið verk óunnið, ekki síst hvað varðar aðgengismál í víðum skilningi. Flutningsmenn vilja með tillögu þessari hvetja til þess að unnið verði markvisst að úrbótum í aðgengismálum í samræmi við meginreglur Sameinuðu þjóðanna um þátttöku fatlaðra til jafns við aðra. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu með því að mæla fyrir þessari tillögu og legg til að henni verði vísað til hv. félmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt sem ég flyt ásamt hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur og Einari Má Sigurðarsyni. Í frv. eru lagðar til breytingar eins og áður sagði á lögum um tekjuskatt og eignarskatt þess efnis að heimilt verði að draga vexti og verðbætur af námslánum frá skattskyldum tekjum manna. Það er sanngirnismál að þeim sem þurfa að greiða af námslánum verði gert það léttara með því að vextir og verðbætur af lánunum verði frádráttarbært af skattskyldum tekjum, en endurgreiðslur lánanna miðast að hluta til við tekjur. Með því væri í raun um að ræða fjárfestingu í menntun en benda má á að sambærilegar skattaívilnanir tíðkast á ýmsum sviðum atvinnurekstrar. Mjög gagnrýnisvert er hvernig framkvæmd námslána er háttað og að ekki skuli vera um samtímagreiðslur að ræða. Námsmenn eru settir í þá óviðeigandi stöðu að þurfa að taka yfirdráttarlán í bönkum og fá ekki námslán nema þeir skili tilskildum námsárangri í lok hverrar annar. Mikið óöryggi og álag fylgir slíku fyrirkomulagi fyrir námsmanninn og fjölskyldu hans. Hver umsækjandi fær útreikning væntanlegs láns frá Lánasjóði íslenskra námsmanna miðað við fullt nám og 100% námsframvindu (svonefnda náms- og lánsfjáráætlun) þegar hann hefur skilað öllum tilskildum gögnum til lánasjóðsins. Námslán greiðast inn á bankareikning námsmanns eftir hverja önn eða skólaár þegar lánasjóðnum hafa borist gögn um árangur í námi og önnur tilskilin gögn. Af lánunum er tekið 1,2% lántökugjald sem íþyngir verulega fjárhag námsmanna. Umsækjendur þurfa því að fjármagna nám sitt sjálfir með skammtímalánum eða yfirdráttarlánum þar til námslán fást greidd að lokinni einkunnagjöf. Skólar á Íslandi senda árangurinn beint til lánasjóðsins en námsmenn erlendis verða að sjá um það sjálfir. Þeir sem ekki taka próf á miðjum vetri verða að senda staðfestingu á námsástundun. Námslán eru verðtryggð og bera allt að 3% vexti frá námslokum en samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnar er vaxtaprósentan nú 1%. Endurgreiðsla hefst tveimur árum eftir námslok og er árleg endurgreiðsla 4,75% af vergum tekjum næsta árs á undan. Greiðslubyrði af námslánum getur því verið þung, en samkvæmt upplýsingum af heimasíðu Lánasjóðs íslenskra námsmanna er árið 2002 árleg lágmarksendurgreiðsla liðlega 65.000 kr., og sem dæmi má nefna að árs afborgun af 2 millj. kr. tekjum er 95.000 kr., eða tæpar 8.000 kr. á mánuði, og af 3 millj. kr. tekjum er ársafborgunin 142.500 kr., eða tæpar 12.000 kr. á mánuði. Í úthlutunarreglum lánasjóðsins kemur fram að við útborgun lána fyrir framfærslu- og bókakostnaði, sem greiðist eftir hverja önn, missiri eða skólaár, skal greiða vaxtastyrk. Styrkur til haustmissiris skal nema 1,4% af framfærslu- og bókaláni missirisins, en styrkur til vormissiris 1,8% af framfærslu- og bókaláni missirisins. Ef lán eða hluti láns fyrir missiri er greitt út á grundvelli árangurs sem skilað er á síðara missiri námsársins eða niðurstaðna upptökuprófa að hausti skal miða styrkinn við 3,7% af framfærslu- og bókaláninu, eða þeim hluta lánsins sem þá er greiddur út á grundvelli árangurs sem skilað er. Ljóst er að vaxtastyrkurinn dugar ekki til að mæta þeim kostnaði sem námsmenn verða fyrir vegna þeirra skammtímalána sem þeir verða að taka í formi yfirdráttarlána til að brúa bilið þar til námslánið er greitt að lokinni námsframvindu á vori og hausti. Samkvæmt útreikningum sem gerðir hafa verið vegna flutnings þessa frumvarps kemur í ljós að ef miðað er við framfærslugrunn lánasjóðsins, 75.500 kr. á mánuði, auk bókaláns að upphæð 20.000 kr. á haustönn, miðað við haust- og vorönn og þá vaxtastyrki sem lánasjóðurinn greiðir vegna þess, kemur í ljós að með lántökukostnaði, sem er 1,2% af greiddri fjárhæð, er mismunurinn sem námsmaður þarf að greiða tæpar 9.000 kr. Í frumvarpinu er lagt til að í fimm ár eftir að námi lýkur og endurgreiðslur hefjast geti námsmenn dregið vexti og verðbætur af námslánum frá tekjuskattsstofni. Flutningsmenn þessa frumvarps telja að íhuga eigi þann möguleika í meðferð efnahags- og viðskiptanefndar á þessu máli að heimilt verði að greiða mismun á vaxtastyrkjum og sannanlegum kostnaði af yfirdráttarlánunum og lántökugjöldum á námstímanum frá tekjuskattsstofni eftir nánari reglum sem ríkisskattstjóri setji. Samkvæmt gögnum ríkisskattstjóra voru eftirstöðvar námslána, sem færðar voru á framtöl 2001, um 44,8 milljarðar kr. og vextir og verðbætur um 683 millj. kr. hjá tæplega 31.000 aðilum. Við framtal 2002 voru eftirstöðvarnar 49,5 milljarðar kr. og vextir og verðbætur um 796 millj. kr. hjá 30.000 aðilum. Framangreindar tölur ná eingöngu til þeirra sem voru taldir skattskyldir hér á landi en ekki til þeirra sem hafa skattalega búsetu erlendis og eru ekki á skrá skattyfirvalda hér á landi af öðrum ástæðum. Tekjutap ríkissjóðs vegna þessara breytinga er um 100 millj. kr. Námsmenn munar verulega um slíkar fjárhæðir þegar þeir koma úr námi með miklar skuldir á bakinu, ekki síst ef um barnafjölskyldur er að ræða. Herra forseti. Ég er alveg sannfærð um að þessi leið mun jafna aðstöðu til náms og ýta undir fjárfestingu í menntun. Það er alveg ljóst að á umliðnum árum hefur dregið úr jöfnum aðgangi unga fólksins til náms, ekki bara vegna þess að lánin sem námsmenn þurfa að taka eru dýr, heldur hafa allar aðstæður námsmanna versnað. Nefni ég þar ekki síst kostnað við búsetu. Leigumarkaðurinn er orðinn mjög erfiður og dýr og það eru vaxandi biðlistar eftir íbúðum námsmanna. Félagsstofnun stúdenta hefur verið gert erfitt fyrir alveg eins og öðrum félagasamtökum og sveitarfélögum sem hafa það á sinni verkefnaskrá að koma á fót leiguíbúðum vegna þeirra miklu hækkana sem hafa orðið á vöxtum á leiguíbúðum. Því munar námsmenn verulega um það ef þetta frv. nær fram að ganga og heimilt verður að draga vexti og verðbætur af námslánum frá skattskyldum tekjum manna. Það er ekki bara að það séu erfiðleikar hjá námsmönnum við að koma sér upp húsnæði heldur hefur dregið verulega úr barnabótum á þessu kjörtímabili. Þær eru í raun og sanni, herra forseti, lægri en þær voru árið 1995 þegar þessir flokkar tóku við sem nú stýra landinu. Tekjutengingin hefur vaxið verulega þannig að hér er í raun og sanni bara um að ræða láglaunabætur en ekki barnabætur. Ótekjutengdi hluti barnabótanna hefur dregist verulega saman og er einungis greiddur með börnum til 7 ára aldurs í stað 16 ára aldurs eins og var á árinu 1995. Það nægir að nefna þessa tvo veigamiklu þætti í kjörum námsmanna sem skipta þá miklu til þess að sýna fram á að aðstæður námsmanna hafa versnað sem er þá rökstuðningur fyrir því að farin verði þessi leið, sem ég mæli fyrir, að heimilt verði að draga vexti og verðbætur af námslánum frá skattskyldum tekjum manna. Það kostar ríkissjóð ekki mikið en skiptir verulegu máli fyrir námsmennina. Það er ástæða til þess að geta þess líka í tengslum við þetta frv. að það er vaxandi umræða meðal hagsmunasamtaka háskólamanna og námsmanna til að finna leiðir til að létta á endurgreiðslubyrði af námslánum hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna og hafa þeir skoðað mjög og lagt fram gögn máli sínu til stuðnings, og eru m.a. með á borðunum þá hugmynd sem ég hef fært í frumvarpsbúning nema hvað þeir ganga nokkru lengra en frv. þetta gerir ráð fyrir. Frv. gerir ráð fyrir að heimilt verði að draga vexti og verðbætur af námslánum hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna frá skattskyldum tekjum í fimm ár frá og með þeim tíma þegar endurgreiðsla hefst en hugmynd þeirra gerir ráð fyrir því að vexti og verðbætur sé heimilt að draga frá ótímabundið og binda þeir það ekki við tiltekinn árafjölda eins og ég hef gert í því frv. sem ég mæli fyrir. Þeir ganga því mun lengra. Í gögnum sem þeir hafa m.a. lagt fram þar sem þeir bera saman tilhögun námslána á Íslandi við önnur lönd kemur orðrétt fram í gögnum sem ég hef undir höndum frá þeim að ,,tekjuskattskerfi Norðurlandanna eigi margt sameiginlegt, þannig séu t.d. vaxtatekjur skattlagðar í öllum löndum`` en þeir segja hér að ,,vaxtagjöld sé leyfilegt að nýta til frádráttar frá vaxtatekjum áður en til skattlagningar kemur nema á Íslandi``. Þeir benda á að þegar Norðurlöndin eru skoðuð komi í ljós að ,,þau eiga það sameiginlegt að settar eru fram ákveðnar kröfur við ákvörðun um veitingu lána og styrkja. Námsaðstoð er á formi námslána og styrkja nema hér á landi en Ísland er eina landið sem ekki veitir námsmönnum beina styrki. Styrkhlutfallið er hæst í Danmörku eða Finnlandi, eða um 66%, og úthlutunarreglur þjóðanna eru mjög svipaðar en það sem helst sker sig úr er frítekjumarkið sem er lægst á Íslandi.`` Það er stór samráðshópur sem vinnur að þessu sem ég var hér að lýsa um endurgreiðslu námslána. Í honum eru Bandalag háskólamanna, Bandalag íslenskra sérskólanema, BSRB, Félag íslenskra hljómlistarmanna, Félag prófessora, Félag unglækna, Iðnnemasambandið, Kennarasamband Íslands og fleiri aðilar. Þeir nefna líka í greinargerð sinni, herra forseti, að ,,núverandi fyrirkomulag námslána auki líkur á því að námsmenn breyti námsvali sínu og velji frekar námsgreinar sem þykja tryggja öruggar tekjur að námi loknu, og leitt er getum að því að kerfið beini nemendum frá námi, m.a. í listgreinum og sumum greinum raunvísinda``. Margt annað fróðlegt kemur fram í samantekt þeirra. Þeir segja að rannsókn sem þeir hafa gert sýni að hlutfall endurgreiðslu af heildartekjum þeirra er hófu að greiða af námslánum árið 2001 er allt að því þrisvar sinnum hærra en þeirra er hófu endurgreiðslu námaslána á árunum upp úr 1982. Þannig greiða lántakendur svokallaðra R-lána fast að 5,1% af heildartekjum sínum til LÍN og greiðendur R-lána greiða því lánasjóðnum að jafnaði eina útborgun mánaðarlauna sinna á ári. Hér er ég með frétt úr Fréttablaðinu, herra forseti, sem ég vil vitna í í lokin, þar sem verið er að fara yfir þá leið sem ég hef mælt fyrir nema að því leyti að hún gengur lengra, þ.e. sú leið sem námsmenn mæla fyrir og forsvarsmenn þeirra. Þar segir, herra forseti og vitna ég í Fréttablaðið, með leyfi forseta: ,,Á sama tíma er fjöldi þeirra t.d. að koma sér upp hús\-næði`` --- verið er að tala um námsmenn, herra forseti --- ,,eftir margra ára háskólanám þar sem endurgreiðslubyrði margra af námslánum er ígildi mánaðarlauna á ársgrundvelli. Til að reyna að ná fram sem víðtækastri samstöðu um þetta mál hefur verið boðað til samráðsfundar um það og er vænst til að þar muni m.a. mæta fulltrúar frá samtökum háskólamenntaðs launafólks og námsmannahreyfingar auk fulltrúa frá ASÍ og BSRB. Gísli Tryggvason, framkvæmdastjóri Bandalags háskólamanna BHM, segir að ætlunin sé að hrinda af stað forkönnun á því hvernig unnt sé að taka tillit til endurgreiðslubyrði í skattkerfinu eða með öðrum hætti. Í því sambandi hefur einkum verið rætt um fjórar leiðir sem gætu komið til greina, þ.e. skattafsláttur, þannig að endurgreiðslur námslána séu ekki álitnar hluti af skattstofni, sveigjanleiki í endurgreiðslum, lækkun hlutfallsgjalds, sem er um 4,75% af heildarlaunum auk þess sem bent hefur verið á þann möguleika að miða hlutfallsgjaldið við nettólaun, þ.e. laun eftir skatta.`` Herra forseti. Það er alveg ljóst að þetta er ein af þeim leiðum sem verið er að kanna í þeirra hópi til að létta námsmönnum endurgreiðslu á námslánum. Ég hvet eindregið til þess að efh.- og viðskn. sem fær þetta mál til skoðunar íhugi þetta vel. Við þurfum að bæta menntakerfi okkar og örva unga fólkið til náms. Það er í því fólgin framtíðarfjárfesting að styðja og styrkja við bakið á menntun og ég er alveg sannfærð um að sú leið sem hér er farin, sem kostar nú ríkissjóð ekki nema 100 millj. kr., muni verða verulegur hvati til þess að fjölga þeim sem leita sér menntunar. Og það skulu vera lokaorð mín, herra forseti, að hér er virkilega um fjárfestingu í menntun að ræða að veita þetta fjármagn úr ríkissjóði til að létta undir með námsmönnum. Ég legg til að að lokinni umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég er hér með tillögu til þál. um skipun rannsóknarnefndar með vísan til 39. gr. stjórnarskrár, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi getur skipað nefndir alþingismanna til að rannsaka mikilvæg mál, er almenning varða. Alþingi getur veitt nefndum þessum rétt til að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum.`` Með vísan til þessa legg ég til að ályktað verði að kosin verði slík rannsóknarnefnd alþingismanna til þess að rannsaka umsvif bandaríska fyrirtækisins deCODE Genetics Inc. og aðstoðarmanna þess, eins og ég nefni þá í íslensku fjármálakerfi. Það fer ekkert milli mála að þeir viðskiptahættir sem viðhafðir voru við sölu hlutabréfa í deCODE á Íslandi hafa verið með þeim hætti að það krefst ítarlegrar rannsóknar, og einnegin og ekki síður hvaða ábyrgð íslensk stjórnvöld kunna að bera í sambandi við þau fjármálaumsvif. Það er svo að sjá að með ótrúlegum blekkingum hafi starfsmönnum ýmissa fjármálafyrirtækja, þar með talinna banka, tekist að selja fjölmörgum Íslendingum bréf í deCODE sem verðlítil, svo ekki sé meira sagt, hafa reynst og margur maðurinn sem stendur frammi fyrir eða hefur þegar hlotið gjaldþrot. Slíkar aðferðir voru, eins og ég sagði, m.a. stundaðar af bönkum og bönkum í ríkiseign, og þess vegna er ekki að fara yfir bæjarlækinn eftir vatni að snúa sér sérstaklega til þeirrar stofnunar og í því sambandi að ábyrgð ríkisins verði rannsökuð sérstaklega og kölluð þar af leiðandi til fjárhagslegrar ábyrgðar. Þeir viðskiptahættir, og margir menn geta borið vitni um, sem viðhafðir voru í sambandi við sölu þessara verðbréfa, ef verðbréf má kalla, voru með þeim hætti að einsdæmi verður að telja í íslensku viðskipta- og fjármálalífi, hvorki meira né minna. Bankar keyptu, segjum t.d. á genginu 18, og þeir seldu fyrir margfalt það verð löngu eftir að ljóst var að hér var allt að hrynja til grunna og hefði þess vegna borið skylda til að hætta sölunni, hvað þá heldur að telja mönnum trú um að þetta yrði að miklum auðæfum innan skamms, eins og sagt var við mann nokkurn sem narraður var til þess að kaupa fyrir 18 millj. kr. á genginu 64 dollarar, og honum talin trú um að það mundu ekki líða margar vikur þar til þetta færi í 100. En þær liðu fáar vikurnar þar til þetta fór í svo til ekki neitt. Og bankarnir stunduðu lánveitingar til manna til að ná fram þessum kaupum og kröfðust veða, og það er ekkert spurt að því hvernig þetta varð til þegar gengið er að þessum mönnum. Meginmálið er að þessi rannsókn fari fram til að hindra að þessi saga endurtaki sig eða a.m.k. reyna að leggja drög að því að hindra að slíkt og þvílíkt endurtaki sig. Ég þarf ekki að orðlengja um þetta mál sem fjölmargir og lunginn úr þjóðinni þekkir og legg þess vegna til, herra forseti, að þegar fyrri umræðu lýkur verði tillögunni vísað til allshn. og síðari umræðu.

Herra forseti. Ég flyt till. til þál. um aðlögunarstuðning við lífrænan landbúnað. Auk mín eru hv. þm. Jón Bjarnason og Kolbrún Halldórsdóttir meðflytjendur að málinu. Þessi tillaga hefur verið flutt áður á 125. og 126. löggjafarþingi en er nú endurflutt og verður ekki hætt við slíkan flutning fyrr en málið verður komið í höfn og vona ég að ekki þurfi fleiri þing en þetta til að koma málinu af stað. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að beita sér fyrir aðgerðum til að veita bændum sérstakan aðlögunarstuðning við lífrænan landbúnað sambærilegan þeim sem veittur er annars staðar á Norðurlöndum.`` Árið 1998 samþykktum við á hinu háa Alþingi þáltill. þar sem Alþingi skorar á ríkisstjórnina að undirbúa viðeigandi breytingar á landbúnaðarlöggjöfinni til að unnt verði að veita bændum stuðning við aðlögun búskapar að lífrænum búskaparháttum. Síðan þá höfum við gert breytingar á landbúnaðarlöggjöfinni án þess að auka nokkuð þann stuðning sem hefur verið nú til nokkurra ára við bændur í lífrænni ræktun og eru það allt styrkir sem eru eingreiðsla en ekki stuðningur til einhvers tíma. Þá má nefna að núna er veittur styrkur til lífrænnar ræktunar eða endurræktunar lands. Stuðningurinn má vera að hámarki 25.000 kr. á hektara lands og 250 kr. á fermetra í gróðurhúsi. En þar er um eingreiðslur að ræða, eins og ég sagði áðan. Átaksverkefni, sem gengur undir nafninu ÁFORM -- átaksverkefni, sem unnið er samkvæmt lögum frá 1995, veitti tímabundið stuðning við framleiðslu á dilkakjöti, og það hefur hvorki verið tekinn upp áframhaldandi stuðningur við framleiðslu á dilkakjöti né einhver markmið sett til þess að styrkja bændur við áframhaldandi framleiðslu á lífrænt vottuðu dilkakjöti. En þó að þessar greiðslur séu til staðar hér á landi eru þær langt í frá að vera sambærilegar þeim stuðningi sem bændur annars staðar á Norðurlöndum búa við. Því leggjum við til að við tökum upp þeirra siði og stuðning við bændur sem vilja breyta um búskaparhætti því framleiðslan við lífræna ræktun er dýrari í byrjun og fellur þar til nokkur kostnaður við umbyltingu á ræktun lands og eins hvað varðar tækjabúnað og húsakost. Nokkuð hefur verið fjallað um lífræna ræktun innan samtaka bænda, bæði hjá sérgreinafélögunum og eins hjá Bændasamtökunum, en við höfum enn ekki markað okkur ákveðna stefnu, eins og t.d. Danir hafa gert, að setja sér það markmið að um 20% allrar framleiðslu í landbúnaði verði vottað lífrænt á ákveðnu árabili. Við höfum ekki sett okkur slík markmið enda er ekki nema rétt rúmlega 1% af framleiðslunni í landbúnaði lífrænt vottað hér á landi í dag. Árið 1996 fjallaði búnaðarþing um þetta mál. Í framhaldinu var settur á stofn vinnuhópur sem skilaði áliti til Bændasamtakanna og sem nokkuð hefur verið stuðst við fram á þennan dag. Eins ályktaði búnaðarþing aftur árið 1999 og taldi þá að stefna bæri að því að stærri hluti landbúnaðarframleiðslunnar yrði vottaður lífrænn, m.a. vegna möguleika á útflutningi lífræns dilkakjöts. Sá útflutningur hefur kannski ekki fyllilega gengið eftir, að hluta til vegna þess að það hefur vantað lífrænt dilkakjöt í útflutninginn. Íhugunarefnið er kannski ekki eingöngu markaðurinn heldur líka möguleikarnir á að fá nægilegt kjöt til útflutnings, ef hægt er að komast inn á stærri markaði eins og Bretland, því að það magn sem framleitt er í dag er svo takmarkað að það getur líka verið markaðshindrandi að fara inn á þessa stóru markaði og hafa síðan ekki vöruna tiltæka. Það er alveg ljóst að áhugi almennings, sérstaklega á Vesturlöndum og í hinum iðnvæddu ríkjum, fyrir lífrænt vottuðum vörum eykst stöðugt. Ástæðan fyrir því er augljós, með auknum verksmiðjubúskap höfum við ekki komist hjá því að fá upp sýkingar í bústofnum, sama hvaða tegund það er. Við urðum illilega vör við það á liðnum vetri og fyrir tveimur vetrum þegar upp kom fár í löndunum í kringum okkur í búpeningi, sérstaklega nautgripum. Að stórum hluta má kenna breyttum búskaparháttum um þessar auknu sýkingar í búfénaði. Verksmiðjubúskapur hefur nær alfarið tekið við með stóraukinni notkun á sýklalyfjum og bakteríudrepandi lyfjum sem hafa orðið til þess að upp hafa komið sterkir bakteríustofnar sem erfitt hefur verið að ráða við. Það eru sem sé komnar upp fjölónæmar bakteríur sem valdið hafa fjölda manns alvarlegum veikindum. Því hafa þjóðir litið til þess að snúa þróuninni við, setja sér það markmið að auka þátt lífræns landbúnaðar þar sem notkun sýklalyfja er ekki fyrir hendi, ekki fyrirbyggjandi eins og í verksmiðjubúskapnum, og í þeim tilfellum þar sem þarf að grípa til sýklalyfja er það allt skráð, og dýrin tekin frá á meðan. Það á að vera hægt að treysta því að sú vara, það dýr sem þarf að nota sýklalyf tímabundið, fari ekki inn í kjötframleiðsluna. Eins er með aðrar vörur eins og korn og grænmeti, í lífrænni ræktun er ekki heimilt að eitra eins og gert er í þessum mikla verksmiðjubúskap sem fyrirbyggjandi aðgerð, heldur eru notaðar aðrar aðferðir sem kosta þá meiri mannafla og meiri vinnu en skilar sér til fólks með betri og heilnæmari vöru. Þetta hefur farið saman, við höfum kallað það ,,heilsubylgju`` sem hefur gengið yfir hinn vestræna heim. Samhliða henni hefur vaknað áhugi á að borða hollan mat, og hann fæst ekki í dag hollari heldur en með lífrænni ræktun. Með vottun á vöru á fólk að geta treyst því að ekki sé um aukefni að ræða, þ.e. að fólk eigi ekki á hættu að við framleiðslu á vörum sé notað eitur eða sýklalyf. Því miður er staða okkar þessi þrátt fyrir að við búum hér í hreinu landi sem við grobbum okkur oft af. Vissulega eru skilyrðin hér til lífrænnar ræktunar að nokkru leyti erfið vegna legu landsins, vegna þess loftslags og kulda sem við búum við, en það er engin ástæða til þess að láta sér fallast hendur og telja úr sér kjarkinn og halda því fram að það sé ekki hægt að vera hér með umtalsverða lífræna ræktun vegna legu landsins. Það er hægt að beita ýmsum ráðum til þess að vega þar upp á móti en til þess þurfa bændur fræðslu og stuðning. Sá stuðningur á m.a. að koma okkur út úr því kerfi sem við erum með í dag, sem sé framleiðsluhvetjandi kerfi, yfir í búsetutengda styrki, umhverfisstyrki, styrki til bænda til þess að vera eins konar umsjónarmenn lands og landgæða og styrki til þess að nýta ýmis gæði jarðarinnar sem við notum kannski ekki svo mikið í dag. En það má nefna að hægt er að tala um lífræn hlunnindi, svo sem æðardún, fjallagrös, jurtir, söl, þangmjöl, sveppi, trjáafurðir, vatnasilung, lax og hreindýraafurðir, og þá yrði miðað við afurðamagn eða aðra heppilega einingu til þess að hafa það form á styrkingu en ekki sem framleiðsluhvetjandi. Aðlögunarstuðningur mundi þá miðast einkum við eftirlits- og vottunarkostnað. Það væri hægt að hafa hér langa framsögu um þetta mál því að það snertir ekki eingöngu bændur, það snertir okkur öll. Það skiptir okkur máli að eiga aðgang að og geta keypt íslenskar lífrænt vottaðar vörur því að eftirspurnin er langt umfram það sem þeir bændur sem nú eru í þessari ræktun hafa getað sinnt. Það er mikið um innfluttar lífrænt vottaðar vörur og ég tel að við eigum að leggja metnað í það að geta uppfyllt þarfir markaðarins með íslenskri framleiðslu og að styðja bændur til þess. Vel á minnst, herra forseti, það er ánægjulegt að fylgjast með þeirri þróun í verslunum erlendis --- við sjáum sprota af því hér á landi --- að maður kemur varla svo í stórverslun, matvöruverslun, að ekki sé heil deild þar sem eru eingöngu lífrænt vottaðar vörur þar sem maður getur valið sér alla flóruna af matvælum. Víða erlendis er það orðinn eðlilegur hluti af smásölunni að vera með lífrænt vottaðar vörur, og ég tel að við eigum að vera frekar fyrri til en seinni að stuðla að frekari innflutningi á þessum vörum.

Herra forseti. Ég flyt hér till. til þál. um verndun íslensku mjólkurkýrinnar. Þessi þáltill. er á þskj. 194 og þetta er 193. mál. Það var áður flutt á 127. löggjafarþingi en varð þá ekki útrætt og því er málið hér endurflutt óbreytt ásamt greinargerð. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Drífa Hjartardóttir, Sigríður Jóhannesdóttir, Katrín Fjeldsted og Sverrir Hermannsson. Ég vil fara aðeins yfir greinargerðina án þess að lesa hana alveg. Tillögunni fylgir töluvert af fylgiskjölum. Mikil umræða um verndun eða a.m.k. stöðu íslensku mjólkurkýrinnar kom upp í sambandi við áhuga hjá sumum mjólkurframleiðendum á að flytja inn norska fósturvísa og kynbæta íslensku mjólkurkúna til þess að fá meira mjólkurmagn. Þegar þessi beiðni kom fram voru nokkuð ákafar umræður í þjóðfélaginu, ekki bara meðal kúabænda heldur kom þetta mál einnig inn á þingið. Það hefði þurft lagabreytingu til þess að heimila innflutning á fósturvísunum. Það var fallið frá þessari fyrirhuguðu tilraun sem átti að gera og tel ég það vel að þær hugmyndir séu út af borðinu í bili. Eftir standa áhyggjur margra af stöðu íslensku mjólkurkýrinnar og hvernig við getum staðið að því að vernda hana áfram. Nú vill svo heppilega til, herra forseti, að á allra síðustu árum hefur nyt íslensku kúnna stóraukist að meðalatali, og er meðaltalið komið yfir 5.000 lítra. Hefðu fáir trúað því fyrir bara 10--15 árum að þessi árangur næðist. En þetta er nú staðreynd og ber þess vissulega vott að íslenskir kúabændur hafa staðið vel að kynbótum og bætt aðbúnað kúnna. Eins hefur fóðrun tekið stakkaskiptum og það er mikil fræðsla og rannsóknir í gangi, fræðsla til bænda sem byggir á rannsóknum sem hjálpar bændum til þess að fóðra kýrnar rétt svo að það sé hvorki um of- né vanfóðrun að ræða. Það er margt sem hjálpast að en árangurinn hefur sýnt sig í meira mjólkurmagni. Þó að hugmyndir um að flytja inn fósturvísa séu út af borðinu og þó að við séum búin að fjalla um till. til þál. um endurskoðun laga um innflutning dýra þar sem lagt er til að samningur Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni, sem gerður var í Rio de Janeiro 1992 og undirritaður af Íslands hálfu 12. júní sama ár, er umræðuefnið ekki dautt. Í samningnum segir að ,,... markmið samningsins er að vernda líffræðilega fjölbreytni, sjálfbæra notkun efnisþátta hennar og réttláta skiptingu hagnaðar sem stafar af nýtingu erfðaauðlinda. Jafnframt er viðurkennt að aðildarríkin eigi fullveldisrétt yfir eigin líffræðilegu auðlindum og jafnframt að þau beri ábyrgð á verndun þessara auðlinda.`` Það er búið að vísa þessari þáltill. til hv. landbn. en ég ásamt meðflm. tel að þrátt fyrir þessa tillögu eigi að fjalla sérstaklega um verndun íslensku mjólkurkýrinnar og taka tillit til hennar í þessari vinnu. Við búum á eylandi sem vissulega hefur hjálpað okkur til þess að vernda íslenskt búfjárkyn gegn smitsjúkdómum og okkur ber að standa vörð um búfjárkyn okkar og hafa mjög harðar og virkar smitvarnir hvað varðar innflutning bæði á matvælum og öðrum vörum sem hugsanlega geta smitað búfjárstofna okkar. En okkur ber einnig að lúta því að við erum með einstakt kyn sem okkur ber að vernda og út á það gengur þáltill. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara neitt í þessa greinargerð og rökstuðning frekar en þann að við höfum ákveðnar skyldur gagnvart okkar íslensku búfjárstofnum. Mjólkurkýrin er hér tekin sérstaklega út fyrir sviga þar sem áhugi er til staðar um sérstakar kynbætur og þá er ekki auðséð hvernig hægt er að vernda hluta stofnsins ef það yrði einhvern tímann leyft burt séð frá hugsanlegum smitleiðum með fósturvísum og tilraunastarfi af þeim toga, sem gerð er hér góð grein fyrir. Ég óska eftir því að eftir fyrri umræðu verði tillögunni vísað til hv. landbn.

Hæstv. forseti. Sem einn af meðflutningsmönnum að þessari þáltill. vil ég fylgja henni úr hlaði með nokkrum orðum. Eins og skýrt hefur verið ágætlega frá gengur tillagan út á það að koma á fót sérstakri áætlun um vernd íslensku mjólkurkýrinnar. Þetta eru vissulega orð í tíma töluð því á undanförnum árum hafa verið gerðar tilraunir til að flytja inn fósturvísa úr norskum kúm til að setja í íslenskar kýr og rækta þar með nýjan kúastofn út frá norsku kúnum. Ég verð að segja að ég hef átt mjög erfitt með að meðtaka þau rök sem hafa verið færð fyrir þessu. Ýmsir erfiðleikar eru í sambandi við það að ala hér á landi norskar kýr miðað við það kúakyn sem við höfum verið með. Þær eru miklu stærri og þyngri og það mundi valda erfiðleikum vegna sumarbeitar og er þá aðeins fátt eitt talið. En þó er náttúrlega einkum og sér í lagi það að þarna erum við að taka mikla áhættu á að flytja sjúkdóma inn í landið því sjúkdómar geta flust með fósturvísum, það er vísindalega sannað, og ýmsir sjúkdómar sem við óttumst mest geta leynst í viðkomandi dýrakyni lengi áður en þeir brjótast út. Þannig gætum við verið að flytja inn fósturvísa sem væru með kúariðusmit t.d. og það eru reyndar margir aðrir alvarlegir sjúkdómar sem gætu borist á þennan máta. Við höfum notið einangrunar landsins hingað til, þannig að okkar ágæta íslenska mjólkurkúakyn er mjög einstætt í veröldinni. Það hafa t.d. verið leiddar mjög sterkar líkur að því við rannsóknir í Háskóla Íslands að íslensk mjólk, mjólk úr íslenskum kúm myndi vernd gegn sykursýki. Og ef tekst í raun og veru að sanna þetta vísindalega, þá ættu að opnast ómældir markaðir fyrir íslenska mjólk, t.d. til að framleiða þurrmjólkurduft handa ungbörnum. Ég er satt að segja svolítið hissa á því að slík framleiðsla skuli ekki þegar vera hafin, svo sterkar eru þessar vísbendingar sem hafa komið fram. Ég held að við værum að taka mikla áhættu og eyðileggja fyrir okkur mikla möguleika á markaðssókn með íslenska mjólk í framtíðinni ef við flyttum inn þessa fósturvísa, þó að vísu hafi verið sagt að þeir yrðu aðeins hafðir á ákveðnum búum og einangruðum stöðum o.s.frv., þá er það bara svo á Íslandi að mjög erfitt hefur reynst að einangra pestir og þær pestir sem hafa flust hingað hafa breiðst út með ógnarhraða. Það er gott að minnast hrossasóttarinnar sem kom hér upp fyrir nokkrum árum og reyndist ógerningur að stöðva, hún var bókstaflega út um allt. Ég ætla ekki að hafa langt mál um tillöguna en ég vil lýsa stuðningi mínum við þetta mál og vona að við náum því á þessu þingi að samþykkja þessa ágætu þáltill. svo því verði komið í verk sem hér er stungið upp á, að koma á fót sérstakri áætlun um vernd íslensku mjólkurkýrinnar.

Herra forseti. Ég held að með þeirri þáltill. sem við ræðum, verndun íslensku mjólkurkýrinnar, sé verið að hreyfa þörfu máli. Tillagan er flutt af þingmönnum allra flokka og ég ætla að leyfa mér að vona eins og hv. síðasti ræðumaður að tillagan fái hér afgreiðslu. Ljóst er og það vita allir sem vilja vita að við lifum í nokkuð vernduðu umhverfi á Íslandi að því er varðar dýrastofnana okkar. Ýmsir sjúkdómar sem þekktir eru í öðrum löndum eru ekki þekktir hér. Og það er alls ekki fyrirséð hvaða afleiðingar það hefði ef hingað til lands bærust sjúkdómar sem hafa ekki verið landlægir hér og hafa ekki lagst á íslenska dýrastofna, og hvernig búfjárstofnar okkar mundu bregðast við vegna þess að þeir hafa engin mótefni gegn ýmsum sjúkdómum. Þetta er auðvitað alþekkt, ekki bara hvað varðar dýr, þetta er alþekkt varðandi manninn og er hægt að finna sögur um það í sambandi við þjóðflutninga hér fyrr á öldum þegar Evrópumenn voru t.d. að koma til Suður-Ameríku að þá báru þeir auðvitað með sér sjúkdóma sem voru algjörlega óþekktir þar. Ég tel því, herra forseti, að hér sé verið að hreyfa hinu þarfasta máli. Ég tel að við höfum ágæta dýrastofna í landinu sem okkur beri að varðveita. Við höfum sérstaka stofna sem eru búnir að vera hér öldum saman með íslensku þjóðinni og við höfum ákveðnar skyldur, ekki bara gagnvart okkur sjálfum, heldur einnig gagnvart veröldinni um að vernda þá sérstöðu sem felst í sauðfé okkar, í hestakyninu og íslensku mjólkurkúnni, svo ekki sé talað um ýmsar aðrar tegundir dýra sem hér eru auðvitað í minna mæli eins og geitur og íslensku hænsnin, svo dæmi sé tekið. Ég held því að við eigum að líta svo á að við séum með ákveðin verðmæti í höndunum sem okkur beri að varðveita. Það er ekki hægt að keyra endalaust á hagkvæmninni einni saman. Það er ýmislegt annað sem er verðmæti og ég sé ekki annað en að með markvissu ræktunarstarfi bænda hafi þeim tekist á undanförnum árum að auka afurðir íslensku mjólkurkýrinnar mjög mikið og er alls ekki séð fyrir endann á því hvaða árangri þeir muni nái í því í framtíðinni. Ég sé í raun og veru enga þörf á því að flytja hingað inn annað mjólkurkyn.

Herra forseti. Markmiðið með því frv. sem ég mæli fyrir, sem er frv. til innheimtulaga, er að settar verði ákveðnar meginreglur um innheimtu til hagsbóta fyrir neytendur, m.a. um góða innheimtuhætti, innheimtuviðvörun. Ég flyt málið ásamt hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni og Sigríði Jóhannesdóttur. Frumvarpinu er einnig ætlað að draga úr óeðlilegum kostnaði skuldara af innheimtuaðgerðum á frumstigi, þ.e. áður en til innheimtu á grundvelli réttarfarslaga kemur, t.d. með því að takmarka hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar, m.a. þóknunar sem heimilt er að krefja hann um. Slík löggjöf er vel þekkt hjá flestum nágrannaþjóðum okkar, m.a. á Norðurlöndum. Neytendasamtökin hér á landi hafa margoft kallað eftir að sett verði innheimtulöggjöf. Með réttu telja þau að staða skuldara hér á landi sé afar veik og innheimtumenn geti hagað sér eins og þeir vilja við gjaldtöku af þeim sem lenda í fjárhagserfiðleikum og vanskilum. Herra forseti. Ástæða er til að benda á að tvívegis hefur viðskiptaráðherra lagt fram á Alþingi sambærilegt frumvarp og hér er lagt fram. Það var á 122. og 123. löggjafarþingi. Það náði ekki fram að ganga m.a. vegna ágreinings milli stjórnarflokkanna um málið. Ég spurði hæstv. viðskrh. um það í fyrirspurn á síðasta þingi hvort ekki væri ætlan ráðherra að leggja fram frv. á nýjan leik. Ráðherra svaraði því til að hann teldi mikla þörf á slíkri löggjöf og sagði að það væri til skoðunar að viðskiptaráðherra yrði veitt heimild til að ákveða hámark innheimtukostnaðar í reglugerð eða að setja í staðinn á fót sérstaka úrskurðarnefnd um kvartanir. Þetta lýsir auðvitað í hnotskurn að ágreiningur er milli stjórnarflokkanna um málið og greinilegt að sjálfstæðismenn eru að bregða fæti fyrir þetta þarfa neytendamál sem er til hagsbóta fyrir skuldara. Eftir því sem ég kemst næst stendur ágreiningurinn um það að viðskiptaráðherra fái heimild til þess að ákveða hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar, m.a. þóknunar sem heimilt er að krefja skuldara um samkvæmt lögum þessum en það tel ég eitt brýnasta ákvæði þessa frv., enda er kveðið á um það í frumvarpsgreininni að fjárhæðin taki mið af öllum þeim kostnaði sem kröfuhafi verður fyrir vegna innheimtunnar og nauðsynlegur getur talist. Það er örugglega verið að vernda lögfræðistéttina hjá sjálfstæðismönnum með því að bregða fæti fyrir þetta mál. En það er ljóst, herra forseti, að þessi ágreiningur virðist óleystur. Ég taldi svo brýnt mál á ferðinni að ekki væri rétt að bíða með að leggja það fram á Alþingi. Ég hef endurbætt málið verulega frá því að viðskrh. lagði það fram hér fyrir nokkrum árum, m.a. með tilliti til athugasemda og ábendinga frá ýmsum umsagnaraðilum sem bárust þinginu þegar málið var lagt fram á sínum tíma. Þær breytingar sem ég hef gert lúta m.a. að því að innheimtuleyfi skal eigi veita til lengri tíma en fimm ára í senn og gert er að skilyrði að umsækjandi sé ekki í vanskilum með opinber gjöld eða vörsluskatta. Ákvæði 6. gr. um góða innheimtuhætti er gert fyllra án þess þó að um tæmandi upptalningu sé að ræða. Einnig er skýrt nánar í ákvæði 7. gr. um innheimtuviðvörun hvenær krafa telst greidd. Þá er viðskiptaráðherra nú gert að ákveða hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar í reglugerð en áður var um heimild til ráðherra að ræða og ég tel afar brýnt að um skyldu verði að ræða hjá viðskrh. en ekki heimild til að setja slíkar reglur um hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar. Jafnframt þykir rétt að eftirlit með lögmönnum samkvæmt lögunum verði í höndum stjórnar Lögmannafélags Íslands í stað úrskurðarnefndar lögmanna. Loks er lagt til að lögum nr. 77/1998, um lögmenn, verði breytt á þann veg að dómsmálaráðherra verði gert skylt að gefa út leiðbeiningar handa lögmönnum um endurgjald sem þeim er hæfilegt að áskilja umbjóðendum sínum úr hendi skuldara vegna kostnaðar af innheimtu peningakröfu. Sú skylda dómsmálaráðherra mun að sjálfsögðu takmarkast við fyrrnefnda skyldu viðskiptaráðherra til að setja reglugerð um hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar á grundvelli frumvarpsins. Full ástæða er til að nefna að þó að hæstv. dómsmrh. hafi fengið heimild til þess í lögum 1998 að setja slíka reglugerð, þ.e. að gefa út leiðbeiningar handa lögmönnum um endurgjald, þá hefur slík reglugerð ekki enn verið sett. Ég minnist þess, af því að ég átti sæti í hv. allshn., að frv. viðskrh. um innheimtulög var lagt til hliðar einmitt vegna þessa ákvæðis, að stjórnarflokkarnir töldu réttara að setja þetta frekar í hendur dómsmrh. sem síðan hefur ekkert gert, herra forseti, í öll þessi ár frá 1998 í því að setja lögmönnum slíkar leiðbeiningarreglur. Það undirstrikar auðvitað hve brýn þörf er á þessu máli. Herra forseti. Eins og ég nefndi í máli mínu, að þó að hér sé um nokkuð ítarlegt frv. að ræða til innheimtulaga --- það er einar 18 greinar --- þá ætla ég að láta nægja að gera bara grein fyrir þessu meginatriði sem ég hér hef lýst í frv., auk þess að geta forsögu þessa máls og þeirra breytinga sem við flutningsmenn höfum gert á frv. frá því að hæstv. viðskrh. var með það fyrir nokkrum árum síðan. Því voru þá gerð ítarleg skil og það hefur auk þess farið til nefndar þannig að ég ætla að láta máli mínu lokið en láta þá ósk og von í ljós að nefndin sem fær málið til meðferðar afgreiði það fyrir þinglok vegna þess að hér er á ferðinni afar brýnt neytendamál sem bætir mjög hag skuldara í þessu landi. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Hér er ákaflega brýnt mál á ferðinni sem vart er hægt að bíða lengur eftir að verði gert að lögum. Ég hef undrað mig á því undanfarin ár, meðan ég hef fylgst með því, hversu lausum hala íslenskir innheimtuaðilar leika og geta smurt ofan á skuldir sem fólk hefur lent í vandræðum með af einhverjum ástæðum, alveg ótrúlegum fjárhæðum sem manni finnst að séu ekki grundaðar með nokkrum hætti. Þeir segja kannski að send hafi verið út einhver bréf eða eitthvað slíkt og það þýðir bara tugi þúsunda aukakostnað. Eitt ljótasta dæmið sá ég núna nýlega. Það var reikningur frá bókaútgáfu þar sem gleymst hafði að borga síðustu 8 þús. krónurnar af reikningnum. Send höfðu verið einhver viðvörunarbréf, sem að vísu hafði ekki verið ansað, og þá hafði verið drifið í því að gera lögtak í húseign viðkomandi fyrir þessar 8 þús. krónur. Fólkið vildi náttúrlega ekki láta bjóða upp húsið þó að það væri ósátt við kröfuna og það varð að borga 60 þús. krónur til að aflétta þessari innheimtukröfu upp á 8 þúsund krónur. Og í rauninni hafði aldrei neitt verið gert nema að skrifuð höfðu verið einhver bréf. Ég verð að segja að á meðan svoleiðis er farið fram í þessu landi og það látið óátalið af hinu opinbera þá er þetta náttúrlega bara algjört siðleysi. Ég verð að segja að ég vona svo sannarlega að hæstv. ríkisstjórn taki nú við sér og samþykki þetta frv. sem er mjög vel gert og sniðið eftir því sem viðgengst í nágrannalöndum okkar. Ég tala nú ekki um eitt atriði í þessu sem er mjög nauðsynlegt að samþykkja og það eru einhverjar viðmiðunarreglur um hvað lögmenn eða innheimtuaðilar mega taka í innheimtukostnað á kröfu. Alltaf er talað um skuldara sem vont fólk sem vill ekki borga skuldirnar sínar og gerir guð má vita hvað við peningana sína. En oft lendir fólk í þessari aðstöðu þegar það er í persónulegum erfiðleikum vegna veikinda, atvinnumissis eða einhvers slíks. Það tekur svo mjög langan tíma að reyna að komast út úr því öngþveiti sem myndast þegar fólk getur kannski hafið störf á ný. Það er ekki nokkru lagi líkt að hægt sé með löglegum hætti að ráðast á fólk við þessar aðstæður eins og gert er hér á landi.