Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Við ræðum áfram skýrslu þingmannanefndar um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis í dag. Það er mér, eins og öðrum þingmönnum, umhugsunarefni að það skyldi þurfa að koma til allrar þessarar vinnu. Ég verð að segja, eftir þá miklu gagnrýni sem bæði þingmenn sjálfir og það sem komið hefur fram í skýrslu rannsóknarnefndarinnar og skýrslu þingmannanefndarinnar á störf og sjálfstæði Alþingis, að ég tel að Alþingi hafi gert rétt. Með því að standa að skipun rannsóknarnefndarinnar og láta alla þá vinnu ganga fyrir sig og gefa þeirri nefnd það umboð sem hún fékk og frið til að að kortleggja fyrir þing og þjóð á mjög skömmum tíma hvað hafi orðið til þess að við lentum í því mikla efnahagshruni, tel ég að Alþingi hafi sýnt frumkvæði og mikið hugrekki. Ég tel að ekki hefðu allar þjóðir getað brugðist við með sama hætti og við gerðum. Við höfum, þrátt fyrir þá völtu sjálfsmynd sem við sem þjóð fengum og þá mynd sem aðrar þjóðir hafa fengið af okkur sem þjóð eftir þetta mikla hrun, sýnt þar sjálfstæði og hugrekki sem margar þjóðir líta til. En hvað átti svo að gera við niðurstöður rannsóknarnefndarinnar? Það var okkar hlutverk á Alþingi og gat ekki verið neinna annarra að vinna úr þeim niðurstöðum. Nú hefur þingmannanefndin skilað af sér og ég vil eins og aðrir þakka henni sérstaklega fyrir vel unnin störf og fyrir að hafa getað skilað þessu verki á undraskömmum tíma. Verk rannsóknarnefndarinnar var mikið og hún skilaði af sér í níu bindum. Þau bindi voru viðamikil og ítarleg og er ekki fyrir alla að fara í gegnum þá lesningu. En smám saman hefur innihald þeirra verið að síast til okkar, kannski vegna umfangs skýrslnanna og hugsanlega vegna þess að sérstök þingmannanefnd vann með þær skýrslur. Ef til vill þess vegna hefur ekki verið mikil umræða um niðurstöður rannsóknarnefndarinnar þann tíma sem liðinn er frá því að hún skilaði af sér. En þingmannanefndin gerði það sem ég hélt varla að væri mögulegt, hún dró hvert bindi saman í stutta greinargerð og innihald skýrslnanna saman í stuttan og kjarnyrtan texta þannig að það er mjög einfalt og gott að setja sig inn í efni hvers hluta skýrslunnar. Síðan dregur þingmannanefndin fram tillögur rannsóknarnefndarinnar um hvernig rannsóknarnefndin telji að bregðast eigi við. Svo lýsir þingmannanefndin því hvað hún leggur til að gert verði. Það er sett fram á kjarnyrtu og góðu máli, aðgengilegu fyrir okkur sem þing. Við vitum að það eru mjög mörg verkefni sem bíða við að bæta úr löggjöf okkar, að treysta þá umgjörð sem er utan um fjármálastarfsemi sem verður til að bæta starf í stjórnsýslunni og gera það gagnsærra, skilvirkara og formfastara en það er í dag. Jafnframt eru margar ábendingar fyrir Alþingi sjálft. Ég vil líka segja Alþingi það til hróss að það hefur ekki bara beðið eftir niðurstöðu þingmannanefndarinnar heldur var farin í gang viðamikil vinna áður en rannsóknarnefndin skilaði af sér, um að fara yfir skyldur og eftirlitshlutverk Alþingis. Sú vinna var komin vel af stað þegar rannsóknarnefndin var skipuð. Hún skilaði svo af sér skýrslu og tillögum um bætta starfsemi Alþingis áður en þingmannanefndin skilaði sinni skýrslu. Alþingi hefur líka verið að vinna að tillögum um bætta stjórn í þinginu og stöðu þingsins. Í sumar var dreift á Alþingi þingsályktunartillögu um breytingu á þingsköpum Alþingis, sem ég tel að við munum fá nýja tillögu til að vinna með sem lögð verður fram í byrjun haustþingsins, í byrjun október. Alþingi vatt sér strax í þá vinnu að bæta stjórnsýslu í landinu og styrkja stöðu Alþingis. Ég vil taka undir það sem sagt var í nokkrum ræðum í gær, að Alþingi á hverjum tíma er hvorki sterkara né veikara en þeir sem sitja á þingi á hverjum tíma. Það fer eftir okkur sjálfum hversu sterkt Alþingi er, hversu mikið við virðum stöðu Alþingis, hvernig við lítum á okkur sem löggjafarþing gagnvart stjórnsýslunni, hvort við berum virðingu fyrir okkur sjálfum og fyrir Alþingi. Það getur enginn gert það nema við sjálf þannig að við skulum vara okkur á því að tala Alþingi niður. Þá tölum við okkur sjálf niður, við tölum stofnunina niður. Við eigum að vera vönd að virðingu okkar þegar kemur að störfum Alþingis og vera þá menn til að styrkja Alþingi og bæta þar með álit almennings á Alþingi því að það hefur hrapað og það er engum að kenna nema okkur sjálfum. Í þessari skýrslu er farið yfir marga þætti og ég vil nefna að eitt af mörgu sem varð að líta til þegar þingmannanefndin var skipuð var að vanda þyrfti til skipunar hennar. Hún var skipuð þingmönnum og varð að vanda til við val þeirra. Eins urðu menn að reyna að komast upp úr pólitískum hjólförum og losa sig við pólitískar klyfjar þannig að nefndin gæti tekið starf sitt alvarlega og vegið og metið þá þætti sem rannsóknarnefndin skilaði af sér út frá faglegum forsendum. Það var gert með því að fara ekki eftir styrkleika þingflokkanna á þingi heldur að velja í nefndina tvo fulltrúa úr hverjum flokki fyrir utan Hreyfinguna sem fékk einn fulltrúa, það voru sem sé níu fulltrúar í nefndinni. Það var gert til að draga úr pólitískri sýn á niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar. Það held ég að hafi tekist með ágætum því að hvað skýrslu þingmannanefndarinnar varðar skrifa allir nefndarmenn upp á hana að undanteknum nokkrum bókunum sem gerð hefur verið grein fyrir og ég ætla ekki að fara sérstaklega í. Um vinnuna og tillögurnar sem hér hafa verið lagðar fram hefur ríkt samstaða. Ég tel líka að það hafi verið mjög gott fyrir okkur, sérstaklega inn í framtíðina, að fá greiningu á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis út frá kynjafræðilegu sjónarhorni. Mörgum þótti skrýtið að farið skyldi vera út í þá vinnu en ég tel að við lestur kynjagreiningarinnar og frá kynjafræðilegu sjónarhorni fáum við aðvörun inn í framtíðina um að taka það alvarlega sem við ætlum okkur, að gæta kynjajafnréttis á öllum sviðum. Við tölum um jafnréttismál, við tölum um jafnrétti í svo víðu samhengi en kynjajafnréttið má ekki gleymast. Hvers vegna ekki? Jú, vegna þess að konur og karlar hafa ólíka sýn á lífið og tilveruna, inn í pólitíkina. Það sýnir sig í skoðanakönnunum og það kemur líka fram í eðli kynjanna. Það sýnir sig að konur eru upp til hópa varkárari og velja aðrar leiðir en karlar. Konur eru ekki eins áhættusæknar og karlar. Strax á vikunum eftir hrunið blasti það við okkur að þeir sem voru leikendur og stjórnendur og báru höfuðábyrgðina í því mikla efnahagshruni sem hér varð voru strákarnir. Það var hópur karla á besta aldri. Það sýnir okkur að það er varasamt á þessu sviði sem og mörgum öðrum að gæta þess ekki að hafa kynjasjónarmiðin í heiðri. Því tel ég að þessi skýrsla muni verða okkur aðvörun og við þurfum að muna í framtíðinni að gæta að kynjasjónarmiðum. Það sem ég vildi aðeins koma inn á, hæstv. forseti, er að mér hefur fundist í þessari umræðu að pólitíkinni sem slíkri hafi veri ýtt til hliðar. Hvers vegna erum við í mismunandi pólitískum flokkum? Af hverju aðhyllumst við eina stefnu frekar en aðra? Hvers vegna veljum við félagshyggju eða aðhyllumst hugmyndafræði frjálshyggju, markaðshyggju eða einstaklingshyggju? Við höfum ólíka sýn. Flokkarnir endurspegla þessa pólitíska sýn kannski ekki eins mikið og víða annars staðar þar sem eru jafnvel tveir flokkar, þ.e. hægri og vinstri. Þetta flýtur svolítið út hjá okkur en við höfum ólíka pólitíska sýn og það hlýtur að koma fram í ríkisstjórn á hverjum tíma eftir því hvaða flokkar eru við völd, hvaða ákvarðanir eru teknar. Mér hefur aðeins þótt skorta á að við tækjum þá umræðu núna að horfa til framtíðar til að læra líka af mistökunum sem urðu í pólitíkinni sjálfri, í stefnunni. Það er rétt að láta þess getið að höfuðábyrgð á falli bankanna báru auðvitað stjórnendur bankanna, glæfraverk þeirra, áhættufíkn og krosseignatengsl og allt það sem við þekkjum í dag varð til þess að hrun varð og er búið að fletta ofan af því sem hefur verið nefnt ýmsum nöfnum öðrum en skipulögð glæpastarfsemi. Það er það eina sem vantar að nefna. Það voru líka einstaklingar í pólitíkinni sem bera ákveðna ábyrgð. En ef við tökum pólitíkina og segjum: Hvað var það sem leiddi til þess að bankarnir voru seldir? Það var pólitísk ákvörðun, það var sú stefna flokka að það ætti að selja bankana. Hvernig það fór vitum við en það kom ekki bara af himnum ofan að nú væri gott að selja bankana og að við skyldum gera það. Það var fyrir fram ákveðin pólitísk stefna að bankarnir skyldu seldir. Hvers vegna var Þjóðhagsstofnun lögð niður? Það var líka pólitísk ákvörðun. Það var vegna þess að Þjóðhagsstofnun var með aðrar spár og aðra greiningu en kom þáverandi valdhöfum vel svo hún var bara lögð niður. Það er pólitísk ákvörðun að vera ekki með þjóðhagsstofnun sem þvælist fyrir. Hvers vegna var Fjármálaeftirlitið og annað eftirlit veikt? Vegna þess að það átti að vera veikt. Það var pólitísk ákvörðun að hafa veikt. Eftirlitið átti ekki að þvælast fyrir og það er margbókað. Það var meðvituð ákvörðun og pólitísk trú að markaðurinn gæti eins og var sagt „regúlerað“ sig sjálfur, að markaðurinn sæi um sig sjálfur. Það þyrfti ekki að vera með puttana ofan í honum. Þess vegna var Fjármálaeftirlitið ekki styrkt, vegna þess að það var trú þeirra sem þá réðu að markaðsöflin skyldu ráða. Það er pólitík. Það var líka pólitík að hafa ofurtrú á bankastarfseminni og að eftirlitið væri í lagi, að þetta væri allt í lagi hjá okkur þrátt fyrir að mörg aðvörunarljós hefðu blikkað og varað við því að bankakerfið væri orðið of stórt, það hefði þanist allt of mikið út, það væru ýmis hættumerki á ferð, við mundum ekki ráða við það ef bankarnir féllu o.s.frv. En þrátt fyrir það - það má nefna það pólitík, það má líka bara kalla það hroka eða blindni - beittu ráðamenn á þeim tíma sér ekki fyrir því að höfuðstöðvar einhverra hinna stóru banka yrðu fluttar úr landi. Þeir skyldu vera íslenskir bankar. Þeir beittu sér heldur ekki fyrir því að eftir að öll ljós fóru að loga að gengið yrði eftir því að Icesave-reikningarnar færu úr útibúi yfir í dótturfélag í Bretlandi. Þeir beittu sér heldur ekki fyrir því að koma í veg fyrir að Icesave-reikningar yrðu opnaðir í Hollandi. Ofurtrú eða blindni, það er ekki bara mat á stöðunni, það er líka spurning um pólitík. Annað sem ég vil nefna, sem var líka pólitík á þessum tíma og hafði mikil áhrif á að bankarnir gátu vaxið svona mikið, var að taka þá ákvörðun að hleypa Kárahnjúkavirkjun í gegn á svo skömmum tíma, að vanda ekki til undirbúnings, gefa málinu ekki það þróunarferli sem það hefði þurft fyrst þessi ákvörðun var tekin. Vegna þess flýtis sem var á allri þeirri framkvæmd fór allt úr böndunum. Það þurfti aðgang að lánsfé og fólk fékk aðgang að því, þenslan var mikil, byggingarnar spruttu upp. Ég vil líka segja að pólitík og pólitísk sýn á markaðshyggjuna urðu okkur líka að falli. Trú á markaðinn og nýfrjálshyggjan sem hér reið yfir varð okkur líka að falli. Hæstv. forseti. Tími minn er liðinn. Ég vil enn og aftur þakka þingmannanefndinni fyrir vel unnin störf og fyrir að vinna þau verk sem henni voru falin. Í þeim verkum fólst líka að meta þá skyldu að fara yfir störf ráðherra á þessum tíma og það hefur hún gert.

Virðulegur forseti. Ég fagna þessari skýrslu og þakka fyrir hana eins og öll gögn sem komið hafa fram og eiga eftir að koma fram og hafa það markmið að greina þá atburði sem hafa orðið hér á landi að undanförnu og valdið miklum búsifjum. Þessa skýrslugerð er nauðsynlegt að hafa innan seilingar þegar skynsamleg umræða á að hefjast um hvernig við getum best lært af þeim mistökum sem við óumdeilanlega höfum gert fjöldamörg, hvernig við getum fækkað þeim og hvernig við getum dregið lærdóm af mistökunum þannig að okkur farnist betur um einhverja ótiltekna framtíð, helst sem allra lengsta. Það sem við köllum hrun og höfum meira að segja dagsett er meðal þeirra hamfara sem hafa lengst gert boð á undan sér. Fyrir hartnær tveimur áratugum þóttust glöggir menn merkja að vindáttir væru að breytast og að hegðunarmynstur væri að breytast í samræmi við það úr hvaða átt vindurinn blési oftast og tíðast. Allt óx það síðan smám saman upp í nokkurs konar hópefli heillar þjóðar sem gjörbreytti um lífshætti, gjörbreytti um afstöðu til lífsins, gerbreytti um skoðanir á því hvað eftirsóknarverðast væri í lífinu og um skoðanir á því hvaða gildi væru ofar öðrum gildum. Þessi breyting gekk undarlega fljótt yfir íslenskt þjóðfélag. Nú er ég ekki að segja að allir hafi verið sömu skoðunar og allir trúað jafnblint á þessi gildi. En það voru gildin sem söfnuðust saman og mynduðu þungamiðjuna, mynduðu þá stefnu sem siglt var eftir frá því um lok síðustu aldar og eins lengi og gaf fram á upphaf 21. aldar. Allri þessari ferð, víkingaútrás eða hvað við eigum að kalla hana, er lokið og öll hefur hún haft í för með sér hinar hörmulegustu afleiðingar fyrir land og þjóð. Sú skýrsla sem við fjöllum um er væntanlega lögð fram sem námsgagn handa þeim sem hér starfa, fyrst og fremst til að þeir megi upphugsa aðferðir til að láta ekki það sama ganga aftur yfir sig og afkomendur sína. Ég hef heyrt úr ræðustóli fólk úr öllum flokkum minnast á einstaka efnisþætti þessarar skýrslu. Ég hef heyrt fólk segja: Það var fjármálastjórnin sem brást, það var pólitíkin sem brást, það voru stjórnmálamennirnir sem brugðust, það var faglegt eftirlit þar til gerðra stofnana sem brást. Endurskoðendur voru meira að segja ekki starfi sínu vaxnir. Þar fyrir handan er að finna í skýrslunni sérstakan kafla - og þá er ég að tala um skýrslu rannsóknarnefndar þingsins - um siðferði og miklar vangaveltur þegar rannsókn hófst um hversu lítið siðferði hefði verið hægt að finna hjá því allsnægtarfólki sem stóð að hruninu. Að ytri gæðum, fjármunum, fasteignum og jafnvel menntun stóð það vel en var sárfátækt að siðferði. Í sambandi við siðferði voru dregin upp efni sem geta valdið hörgulsjúkdómum og beinkröm. Dregin voru upp efni eins og æskudýrkun, dýrkun á reynsluleysi og fyrirlitning á reynslu og fyrirlitning á því hvernig hlutir höfðu þróast. Nú stöndum við á þessum degi hafandi fengið vandaðar skýrslur, fyrst frá rannsóknarnefnd Alþingis og síðan aðra vandaða skýrslu frá þingmannanefnd til að rannsaka skýrslu rannsóknarnefndar, og fyrir það ber að þakka. Nú er að hefjast rannsókn á þeirri miklu vinnu sem þegar hefur verið innt af hendi. Nefndirnar hafa lokið eða eru við það að ljúka störfum sínum en skýrslurnar munu nýtast ótal öðrum rannsakendum á öðrum tímum við önnur tækifæri sem vilja átta sig á því af hverju eitthvað gerðist og hvernig það gat farið svona. Þetta eru því verðmæt gögn sem við höfum hér með höndum. Ég geri ekki ráð fyrir því að á örfáum dögum komum við öll til með að öðlast sameiginlegan og skýran skilning á innihaldi og boðskap þessara skýrslna. Eðli málsins samkvæmt mótast sameiginlegur skilningur með tímanum og það er í raun og veru aðeins þjóðin sjálf sem öðlast þann skilning að lokum. Skýrslunni fylgja fylgiskjöl sem eru mörg hver býsna athyglisverð. Ég get ekki látið hjá líða að vitna lítillega í fylgiskjal III en í því eru erindi sem borist hafa þingmannanefnd til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis frá janúar 2010 til september 2010 og fletti ég upp á bls. 228. Með leyfi forseta ætla ég að fá að lesa nokkur orð úr skýrslunni: „Hér verður leitast við að skoða hvernig þessar hugmyndir hafa kynbundin formerki í anda umræðunnar hér að framan. Eftirfarandi klippimynd (e. collage) eru orð og hugtök valin úr erindi forsetans hjá Sagnfræðingafélaginu í janúar 2006 og er henni ætlað að gefa innsýn í andblæ þessarar orðræðu:“ - Og hefst nú lesturinn: Útrásarandi, sækja frægð og frama um langan veg, þjóðarvitund, siðmenning, í fremstu röð, nýsköpun, frumkvæði, hæfni og hugvit, snerpa og knáleikur hins smáa, íslenskir athafnamenn bera sigurorð af öðrum, vinnusemi, árangur, áhætta, þora þegar aðrir hika, laus við skrifræðisbákn, íslenskur athafnastíll, skapa iðandi keðju bandamanna í ákvörðunum, stjórnandinn sjálfur er í fremstu röð líkt og skipstjóri í brúnni, fyrirtækin öðlast svipmót frumkvöðlanna, persóna hans eða hennar verður ráðandi afl, ábyrgð og forusta, landnámið, tími víkinganna, athafnamenn, arftakar hefðar með rætur í upphafi Íslandsbyggðar, tengsl við forna tíma, skáldgáfa, sköpunargleði. Þetta er úr ræðu forseta Íslands og gefur aðeins til kynna þau gildi og það málfar sem tíðkaðist meðal þeirra útrásarvíkinga sem hæstv. forseti umgekkst á þeim tíma. Ég er flughræddur og var lítið innan um útrásarvíkinga fyrir utan að ég skrifaði um þá tvær bækur á jörðu niðri. Mér ógnaði það mest í sambandi við málfar útrásarfólks Íslands að það gerði tvær kröfur. Það vildi taka upp enska tungu á þessu litla landi okkar og sem allra fyrst. Það snerist um að of tímafrekt væri að græða á íslensku, þ.e. ef maður talaði íslensku tæki lengri tíma að græða peninga. Þessu til áréttunar lagði allt þetta lið niður megnið af sinni íslenskukunnáttu og ég fullyrði að enginn í þessum hópi var þess umkominn að blóta á íslensku. Útrásin hefur þurrkað burt þá göfugu íþrótt að kunna að blóta krassandi á íslensku en eins og einhverjir vita blótar maður nú til dags á útrásaríslensku með því að segja ýmist „fokk“ eða „sjitt“ eða hvort tveggja. Þetta er sú siðfræðilega og menningarlega arfleifð sem útrásarvíkingarnir skilja eftir handa okkur hinum. Þeir skilja eftir gjaldþrota lánastofnanir. Þeir skilja eftir óstarfhæf fyrirtæki. Þeir skilja eftir skuldabendu sem teygir sig til annarra landa. Þessir menn sem vildu taka upp ensku í stað móðurmáls síns eru nú með dýra lögfræðinga til að útskýra fyrir dómstólum í Bandaríkjunum að þeir séu eftir allt alls ekki enskumælandi og vilji bara tala íslensku fyrir dómstólum þarna úti. Þetta ástand hér á landi hefur verið kallað hrun. Sem betur fer er það aðeins hrun af mannavöldum. Þetta eru ekki alvarlegar náttúruhamfarir. Hér standa eftir byggingar, hér stendur fólk óslasað. Eftir hrun höfum við heitt og kalt vatn, við höfum rafmagn og þak yfir höfuðið. Vinnutæki okkar eru óskemmd, samgöngukerfi okkar er óskemmt. Það er enn þá hægt að búa á landinu þótt miklu hafi verið stolið. Einhverjir hljóta að bera ábyrgð á því hvernig komið er. Bent er á ýmislegt í þessari skýrslu sem má betur fara. Skylda okkar er að grannskoða þær tillögur svo að við þurfum ekki aftur næstu mannsaldrana að ganga í gegnum svona hópefli, hópgeðveiki. Heilu þjóðfélagi var snúið á hvolf. Það þarf að huga að fjármálastjórn í landinu. Stjórnmálamenn mega svo sannarlega hugsa sinn gang, bæði þeir sem á þingi sitja og svo ef skipt verður út, ef ráðherrar hætta að sitja á þingi þá þarf framkvæmdarvaldið ekki síður að taka til í sínum ranni. Eftirlitsstofnanir verða að rísa undir því nafni og endurskoðendum á ekki að fela ævistarf við ákveðnar stofnanir. Setja á lög um að endurskoðendur geti að hámarki uppáskrifað reikninga ákveðins fyrirtækis um ákveðinn tíma. Við höfum lært að æskudýrkun, dýrkun á reynsluleysi og fyrirlitning á því hvernig hlutir hafa verið gerðir fram til þessa hafa ekki leitt neitt gott yfir okkur. Við skulum samt ekki bregðast við þessu með því að setja upp eitthvert öldungasamfélag sem öllu ræður heldur aðeins að tryggja að ungt fólk komist til áhrifa 

Virðulegur forseti. Ég vil líkt og aðrir þingmenn byrja á því að þakka þingmannanefndinni fyrir vel unnið en vandasamt verkefni sem fólst í því að vinna úr niðurstöðum rannsóknarnefndar þingsins. Ég vil ekki síður nota tækifærið og þakka rannsóknarnefnd Alþingis, undir forustu Páls Hreinssonar, fyrir tímamótarannsókn hennar sem markar þáttaskil í íslensku samfélagi. Niðurstöður hennar eru falleinkunn fyrir marga þætti í okkar ágæta samfélagi á því tímabili sem rannsóknin tekur til. En nú eru aðrir tímar runnir upp og ég vona að það sé full einlægni og einurð meðal okkar alþingismanna að hrinda veigamiklum úrbótum í framkvæmd. Skýrsla þingmannanefndarinnar er mjög áhugaverð, ekki síst fyrir nýjan þingmann eins og þann sem hér talar. Hún varpar skýru ljósi á hlutverk Alþingis og veikleika þess sem m.a. átti ríkan þátt í hruni samfélags okkar. Í skýrslunni er minnt á skyldur þingsins um eftirlit og aðhald og rétt þingmanna til upplýsinga, ekki síst þeirra sem eru í minni hluta hverju sinni. Við eigum að stunda ábyrga og málefnalega umræðu með hagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi. Þetta er gott veganesti fyrir nýjan þingmann og tilfinning mín er sú eftir mjög stutta þingsetu að þetta séu vinnubrögð sem nýir þingmenn vilja almennt viðhafa. Í nefndum er oftast nær unnið af einurð og á mínum stutta ferli hef ég m.a. átt sæti í tveimur nefndum sem hafa leitt mikilvæg mál til lykta í fullri sátt og trúnaði meiri og minni hluta. Annars vegar er það félags- og tryggingamálanefnd sem afgreiddi lög um skuldavanda heimilanna og hins vegar umhverfisnefnd sem afgreiddi skipulagslög, tvö lagafrumvörp sem voru mjög erfið en full sátt og eining ríkti meðal meiri og minni hluta um að leysa málið með hagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi. Ég fagna tillögu þingmannanefndarinnar um að alþingismenn setji sér siðareglur. Ferlið sjálft, og það þekki ég úr mínum fyrri störfum, þ.e. þegar hópur mótar sér siðareglur, er ekki síður mikilvægt en reglurnar sjálfar. En alþingismenn koma og fara og því skiptir miklu máli að skráðar siðareglur séu til staðar. En fyrst og fremst er það auðvitað siðferði hvers og eins sem skiptir máli. Ef það er ekki í lagi skipta skráðar reglur engu máli. Þá fer ég í þann kafla sem heitir Kynjagreining og er að finna í viðauka skýrslunnar. Þar er að finna áhugaverða greiningu á skýrslu rannsóknarnefndar út frá kynjafræðilegu sjónarmiði. Eins og ég segi er þetta áhugaverð greining og staðfesting á því sem áður var vitað, þ.e. að það voru siðlausir karlmenn sem léku aðalhlutverkin í hruninu og aðdraganda þess. Þetta á sem betur fer ekki við um alla karlmenn en í þessu tilfelli voru það siðlausir karlmenn sem léku aðalhlutverkin í hruninu. Það er samdóma álit rannsóknar- og þingmannanefndarinnar að það eru stjórnendur og aðaleigendur fjármálafyrirtækjanna sem bera mesta ábyrgð á hruninu. Öll vitum við að það voru gírugir karlar sem þar réðu för, karlar sem töldu sig hafna yfir lög og reglur samfélagsins bæði skráðar og óskráðar. Konur voru jaðarsettar eins og það er kallað í skýrslunni, þ.e. þær fengu að vera á jaðrinum og þá oftast sem eins konar skrautfjaðrir, sem eins og allir vita duga skammt í langflugi. Það er með ólíkindum að svo fámenn þjóð eins og við Íslendingar erum skuli ekki bera gæfu til að nýta alla þá visku sem þegnar þessa lands, bæði konur og karlar, búa yfir. Því miður er ég ansi hrædd um að við höfum lítið lært af hruninu í þessum efnum, ég vil ekki segja ekkert en við höfum lítið lært af hruninu í þessum efnum því að margt bendir til þess að konur séu enn jafnjaðarsettar í fjármálakerfinu, a.m.k. ef marka má skipurit sem er að finna á heimasíðum þriggja helstu banka landsins. Það sést meðal annars á heimasíðu Landsbankans að af 14 æðstu stjórnendum bankans eru 3 konur, aðeins 3 konur af 14 í æðstu stjórnendastöðum Landsbankans. Sömu sögu er að segja af Íslandsbanka en af 14 æðstu stjórnendum þess banka eru aðeins 5 konur. Staðan í Arion banka virðist ögn skárri en í hinum tveimur en þar eru 8 konur í hópi 15 æðstu stjórnenda bankans samkvæmt heimasíðum bankanna þriggja. Sem sé, aðeins þriðjungur æðstu stjórnenda í stærstu bönkum landsins eru konur þrátt fyrir niðurstöðu nefndanna tveggja, þrátt fyrir orðræðu í samfélaginu að nú sé tímabært að konur og raddir kvenna, sjónarmið og reynsla, skipti máli í uppbyggingu samfélagsins. Samt sem áður er staða þessi nú þegar við höfum tækifæri til að byggja upp nýtt fjármálakerfi. Ég spyr þess vegna: Höfum við ekkert lært? Svo má geta þess í framhjáhlaupi í þessu sambandi að það getur kannski talist frekar óheppilegt að það skuli vera karlar sem leiddu störf þessara tveggja mikilvægu nefnda án þess að ég sé nokkuð að kasta rýrð á þeirra störf. Eins og áður hefur komið fram met ég þau mikils. En nöfn þeirra munu þannig bætast á þann langa lista karlmanna sem teljast hafa markað íslenskt samfélag í sagnfræði framtíðarinnar. Fyrir börn framtíðarinnar sem lesa sögu Íslands og sagnfræði verða þessi nöfn enn þá greypt og bætast við þennan langa lista og það er umhugsunarefni nú þegar við höfum tækifæri til að breyta. En ég vil ítreka og ég vil geta þess sérstaklega að Atli Gíslason, formaður þingmannanefndarinnar, og þingmannanefndin öll á heiður skilið fyrir að láta greina skýrslu rannsóknarnefndar út frá kynjafræðilegu sjónarmiði og ég held að þarna sé komin greining sem muni marka tímamót í allra umræðu um kynjafræði og kynjagreiningu. Virðulegi forseti. Þá er komið að stjórnsýslunni. Að mati þingmannanefndarinnar er skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis áfellisdómur yfir íslenskri stjórnsýslu. Kemur þar ýmislegt til, svo sem slælegt verklag, skortur á formfestu, óljóst ábyrgðarsvið og fleira. Þetta á bæði við um ráðuneyti og undirstofnanir þeirra, hvort heldur sem þær lúta sjálfstæðri stjórn eða heyra beint undir ráðherra. Íslensk stjórnsýsla er því miður ekki skipuð okkar besta fagfólki á hverju sviði. Hún líður fyrir pólitískar ráðningar í gegnum tíðina. Stjórnmálaflokkar hafa allt of oft notað stjórnsýsluna sem hreiður fyrir flokksgæðinga til að tryggja völd sín sem víðast. Þetta er ólíkt því sem við þekkjum í nágrannalöndum okkar þar sem góð og fagleg stjórnsýsla er álitin einn af hornsteinum lýðræðisríkja. Það er t.d. sláandi að lesa hvernig ákvörðun um yfirtöku Glitnis var tekin án þess að stuðst væri við fagleg gögn eða þekkingu. Þetta var stjórnvaldsákvörðun byggð á pólitískum geðþótta. Um stjórnvaldsákvarðanir gilda ákvæði stjórnsýslulaga þar sem settur er rammi m.a. um hvernig skuli standa að slíkum ákvörðunum. Rannsóknarregla stjórnsýslulaganna kveður á um að mál séu nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin þannig að á stjórnvöld er sett ákveðin skylda til að kalla eftir upplýsingum og gögnum áður en ákvörðun er tekin eins og segir í 10. gr. stjórnsýslulaga. Þessi regla var þverbrotin og þarna réðu enn og aftur karlar sem töldu sig hafna yfir lög og reglur þessa lands. Ég verð að segja að það sló mig í umræðunni í gær, þegar hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var í ræðustóli og taldi sem svo að það væri eðlilegt að ekki hefði verið hægt að halda minnispunkta frá þessum fundum þessa helgi. Það er óþægilegt að heyra að menn á Alþingi og víðar séu enn þeirrar skoðunar að það sé óþarfi að halda fundargerðir og skrifa minnispunkta þegar teknar eru jafnmikilvægar ákvarðanir og þessi. Innan Stjórnarráðsins er sú menning ríkjandi að til að hljóta frama sé mikilvægt að sýna íslenska varfærni en ekki hafa mikið frumkvæði og ekki standa uppi í hárinu á yfirboðurum sínum, sama hversu alvarleg mál eru til umræðu. Þetta er meðal annars hægt að lesa úr skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Stjórnarráðið er í eðli sínu íhaldssamt og varfærið en þegar varfærnin er farin að standa í vegi fyrir framfaramálum og góðri stjórnsýslu er nauðsynlegt að huga að stofnanamenningunni en ekki bara forminu. Við verðum að efla frumkvæði og kraft starfsmanna Stjórnarráðsins og umbuna þeim sem þora að benda á að keisarinn sé nakinn. Því hefur verið öfugt farið. Formbreytingar skila engu nema þeim fylgi breyttur hugsunarháttur. Það hefur oft verið rætt um nauðsyn þess að koma á fjölskipuðu stjórnvaldi líkt og í Svíþjóð og þá hugmynd styð ég. Mér finnst hún allrar skoðunar verð og ég held að hún yrði okkur til framdráttar. Slíkt fyrirkomulag þýðir meðal annars að allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar standa að ákvörðunum og embættisfærslum hver annars. Er ekki líklegt að ráðherrar hefðu heykst á pólitískum ráðningum ef svo siðlaust athæfi hefði þurft samþykki allrar ríkisstjórnarinnar svo að dæmi sé tekið. Þá örlítið um eftirlitsaðilana. Veikir eftirlitsaðilar og röng innleiðing tilskipana Evrópusambandsins er meðal þess sem orsakaði hrunið á Íslandi. Það kemur fram í báðum nefndum. Þingmannanefndin leggur til ýmsar úrbætur á þessum sviðum sem ég tek undir og veit að farið er að undirbúa. Það er einkum tvennt sem ég vil þó vekja athygli á í þessu sambandi. Það er annars vegar þjónustutilskipun Evrópusambandsins sem nýlega var samþykkt með fyrirvara á þinginu að innleiða í íslenskan rétt. Ég tel að tilskipunin muni hafa mjög jákvæð áhrif hér á landi en vek athygli á því að sérstaklega þarf að vanda til hlutverks heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga sem fær með tilskipuninni aukið og yfirgripsmikið hlutverk sem getur hugsanlega haft í för með sér talsverðan aukakostnað sé ekki rétt á málum haldið. Þetta veit ég vegna þess að ég lagði mjög mikinn tíma í að ræða þessa tilskipun og hlutverk sveitarfélaga í starfi mínu í Brussel fyrir Samband íslenskra sveitarfélaga og það er að mjög mörgu að hyggja þegar kemur að innleiðingu þjónustutilskipunarinnar þó að markmið hennar og megininntak sé mjög jákvætt fyrir íslenskt samfélag. En þjónustutilskipunin er gott dæmi um tilskipun sem Íslendingar geta sjálfir haft mikil áhrif á, hvernig hún er innleidd hér á landi. Fákunnátta og hræðsla við að laga tilskipun að íslenskum aðstæðum eins og raunin varð með tilskipun um fjármálastofnanir má ekki endurtaka sig. Það er eitt af grundvallarprinsippum þjónustutilskipunarinnar að stjórnvöldum, bæði ríki og sveitarfélögum, er heimilt að skilgreina hvaða þjónusta skuli vera í almannaþágu. Það er reginmisskilningur að Evrópusambandið ákveði það. Það er ákvörðun hvers aðildarríkis að ákveða, skilgreina með lögum, hvaða þjónusta telst svo rík af almannahagsmunum að hún verði eingöngu veitt af opinberum aðilum. Þetta er hins vegar pólitíkin sem við ræðum þegar við innleiðum tilskipanir eins og þessa. Við megum aldrei trúa því að við þurfum að þýða þjónustutilskipanir orðrétt, við þýðum reglugerðir Evrópusambandsins en þjónustutilskipanir eru nálægt því sem heitir rammalöggjöf á íslensku og við höfum mikið svigrúm til að laga þær að íslenskum aðstæðum. Þetta leiðir mig aftur að eftirlitshlutverki stjórnvalda sem brást í aðdraganda hrunsins og það er að á fund samgöngunefndar í gær kom eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga sem var að gera nefndinni grein fyrir fjármálalegri stöðu sveitarfélaga í framhaldi af umræðum í fjölmiðlum. Á fundinum kom fram að sveitarfélög líta gjarnan á það sem áfellisdóm að setja sig í samband við nefndina eins og þeim ber lögum samkvæmt ef í óefni stefnir. Á sama hátt líta sveitarfélögin á það sem áfellisdóm ef þeim berst bréf frá nefndinni og menn hlaupa yfirleitt í vörn við slík tíðindi. Af því leiðir að oft er farið með hlutverk og aðgerðir eða athafnir eftirlitsnefndar um fjármál sveitarfélaga eins og mannsmorð. Við þurfum ekki að líta lengra aftur en til sveitarfélagsins Álftaness þar sem íbúar sitja í súpunni vegna ógætilegrar og óhóflegrar fjárfestingar sveitarstjórnarmanna langt umfram getu með þeim afleiðingum að skerða þarf þjónustu við íbúana svo mjög að það fer að verða spurning hvort það geti talist almennt norrænt velferðarsamfélag, sú þjónusta sem þar er boðið upp á. Við megum ekki vera hrædd við eftirlitsaðilana. Við eigum að styðja við þá og þeir eiga að hafa fullt frelsi til að vara við yfirvofandi hættum og við eigum að læra af því að það þýðir ekki að fara út í orðræðu um að hér sé allt í stakasta lagi og engin ástæða til að hafa áhyggjur. Í skýrslu þingmannanefndarinnar er vikið að fjölmiðlum og hlutverki þeirra. Því miður hefur þróun fjölmiðlanna hér á landi verið með nokkuð öðrum hætti en í nágrannaríkjum okkar að því leyti að samkeppnin hefur ekki orðið til að bæta þá heldur hefur vinnubrögðum þvert á móti hrakað og hér á ég fyrst og fremst við fréttaflutning og samfélagsumræðu. Í nágrannaríkjum okkar þykir sjálfsagt í öllum fjölmiðlum sem taka sig alvarlega að halda í heiðri þá reglu að leita allra sjónarmiða í hverju máli. Sums staðar eru ákvæði í lögum í þá veru og öllum ríkisfjölmiðlum í Evrópu er gert að starfa í þessum anda, líka Ríkisútvarpinu og það er ítrekað í 2. gr. reglna um fréttastofu RÚV. En fer Ríkisútvarpið eftir þessum reglum eða hefur það líka fallið í þá gryfju að opna fyrir krana og leita ekki annarra sjónarmiða? Við vitum hvert svarið er og við vitum væntanlega líka að ekki er hægt að kenna samdrætti eða slæmum efnahagsfjölmiðli um ritstjórn og fréttastjórn sem gengur út á það að fréttir eru söluvara en ekki samfélagsleg þjónusta. Í frumvarpi til fjölmiðlalaga er reynt að koma þeirri hugsun á framfæri að fjölmiðlar séu ekki eins og hver önnur viðskiptastarfsemi heldur lúti þeir einnig öðrum lögmálum sem helgast af samfélagslegri stöðu þeirra. Viðbrögðin við frumvarpinu hafa hins vegar sýnt að kannski erum við svo langt frá öðrum þjóðum í Norður-Evrópu að sú hugsun að samfélagsleg ábyrgð gangi framar gróðavon er mönnum framandi. Frú forseti. Ýmsum af þeim úrbótatillögum sem settar eru fram í skýrslu þingmannanefndar hefur nú þegar verið ýtt úr vör eins og fram kom í ræðu hv. þingmanns og forseta Alþingis, Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur, í ræðustól í gær. Mörg þeirra hafa verið baráttumál Samfylkingarinnar til margra ára og því fögnum við þeim áfanga sem hefur náðst með starfi nefndarinnar, og ég treysti því að við munum fylgja þeim ríkulega eftir. Eitt af mikilvægustu baráttumálunum er þó ekki í höfn og það er það baráttumál Samfylkingarinnar að Ísland verði formlegur og fullgildur aðili að sambandi Evrópuþjóða. Margt af því besta í löggjöf okkar er sprottið úr ranni Evrópusambandsins og það er sannfæring mín eftir lestur skýrslnanna tveggja að okkur muni betur farnast við uppbyggingu samfélagsins í samfélagi við aðrar þjóðir en ein og sér. Af því að ég er farin að tala um Evrópusambandið og okkar alþingismanna bíður það verkefni að fjalla um ráðherraábyrgð leiði ég hugann að því hvort hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sé núna í miðjum klíðum við að brjóta lög um ráðherraábyrgð. Ég skal ekki dæma um það en ég leiði hugann að því. Í svari við fyrirspurn minni í síðustu viku, um það hvort hann og ráðuneyti hans tæki þátt í að undirbúa Ísland undir hugsanlega þátttöku í Evrópusambandinu, staðfestir hann að ráðuneytið sem hann fer fyrir hafi ákveðið að taka ekki þátt í þeim undirbúningi. Ég velti því fyrir mér að ef til aðildar Íslands að Evrópusambandinu kemur og ráðherra sjávarútvegs- og landbúnaðarmála hefur staðfastlega ákveðið að taka ekki þátt í undirbúningi þá blasir það við að íslenskir bændur og útgerðarmenn og allir þeir sem vinna við sjávarútvegs- og landbúnaðarmál standa langt að baki öðrum stéttum í þessu samfélagi, ég tala ekki um að baki kollega sinna í Evrópu. Því spyr ég, frú forseti: Er tilefni til að hafa áhyggjur af því að hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra gangi á svig við 2. og 4. gr. laga um ráðherraábyrgð eða er ráðherrum í sjálfsvald sett að ákveða samkvæmt eigin geðþótta að málefni henti þeim ekki og því geti þeir haldið málaflokkum sínum utan við eðlilega þróun?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Hv. þingmaður kom m.a. inn á í ræðu sinni að íslensk stjórnsýsla liði fyrir pólitískar ráðningar, hún væri ekki skipuð okkar hæfasta fólki. Mig langar að spyrja hv. þingmann, í ljósi þeirra atburða sem hafa gerst á undanförnum árum og fram hefur komið í þingsölum að sennilega hafi aldrei verið jafnmikið um pólitískar ráðningar í ráðuneytin eins og akkúrat núna undanfarna mánuði, hvort hún geti verið sammála mér um að lítið eða ekkert hafi breyst, a.m.k. ekki til batnaðar. Eins langar mig að spyrja hv. þingmann hvort ekki væri eðlilegra, eins og oft hefur verið viðrað í umræðunni, að hafa alveg skýrar reglur, sem ég teldi mjög skynsamlegt, þegar verið væri að skipta út ráðherrum. Þeir hefðu þá ákveðinn fjölda aðila, aðstoðarmanna og einhverja, með sér í ráðuneyti en þeir færu þá líka jafnframt út þegar ráðherrarnir hættu og það yrði sett í löggjöfina. Síðan kom hv. þingmaður réttilega inn á þjónustutilskipanir Evrópusambandsins. Ég er algerlega sammála henni um að fjalla um hana sem eins konar rammalöggjöf og að við höfum mikið svigrúm til að aðlaga þær að íslenskum aðstæðum. Nú veit ég að hv. þingmaður hefur töluverða reynslu eftir að hafa verið úti í Brussel og því vil ég spyrja hana hvort ekki þurfi að breyta því formi sem hefur verið hér á undanförnum árum og áratugum, að mál frá ESB séu afgreidd í gegnum þingið af því að þau koma þaðan, að vanda þurfi vinnubrögðin þegar við tökum upp þessar tilskipanir til að nýta okkur, eins og hv. þingmaður vék að í ræðu sinni, það svigrúm sem við höfum til að aðlaga þær íslensku samfélagi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ásbirni Óttarssyni fyrir spurningar hans. Pólitísku ráðningarnar og hvernig þær hafa undið upp á sig undanfarna mánuði verð ég að viðurkenna að ég þekki ekki sem skyldi og get því ekki svarað því. En við vitum þó við lestur skýrslunnar og mér er dálítið umhugað um að horfa á síðustu helgina, Glitnishelgina, að það var fyrst og fremst pólitískt þjappað vald og vinir sem réðu atburðarásinni. Það var mjög örlagaríkt. Ég er hjartanlega sammála því og ég er mjög hrifin af þeirri hugmynd að sett verði upp ein miðlæg stofnun fyrir alla stjórnsýsluna sem sjái um ráðningar og tryggi að þær verði faglegar. Og ég held að það sé mikilvægt núna við endurskipulagningu á stjórnsýslunni eða stjórnkerfinu að við notum tækifærið og gefum starfsmönnum kost á að hreyfa sig milli ráðuneyta því að þeir geta verið á vitlausum stað. En svo er líka annað mál hvernig gengur að losa okkur við embættismenn sem hugsanlega sinna ekki starfi sínu. Það er líka einn angi sem við þurfum að skoða betur. Ég er líka sammála hv. þm. Ásbirni Óttarssyni að ráðherrar eigi að geta tekið fleiri með sér inn í ráðuneyti en einn pólitískan aðstoðarmann. Ég tala ekki um þegar ráðuneytin verða stækkuð eins og nú verður að veruleika þá er mjög mikilvægt að þeir geti haft nokkra pólitíska starfsmenn í kringum sig. Þeir þurfa kannski að hafa með sér heilt „kabinet“ eins og það heitir á útlensku. Mér finnst það skynsamlegt og ég er hlynnt því. En um innleiðingu tilskipunar Evrópusambandsins, sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson kom inn á í gær, þá er það mál í ágætisfarvegi, skilst mér, á vettvangi utanríkismálanefndar, ég þekki það ekki. En ég ítreka að við höfum verið helst til of feimin og hrædd beinlínis vegna vanþekkingar að laga tilskipanir að íslenskum aðstæðum - við höfum svigrúm til þess - en ekki reglugerðir, þær getum við ekki lagað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Hún kom líka inn á það sem stendur mér þó nokkuð nærri, þ.e. þegar hún ræddi um stöðu sveitarfélaganna í landinu. Hún nefndi þau líka í sambandi við tilskipanir. Ég flutti ræðu í gær og kom inn á að ég teldi mjög mikilvægt að t.d. samgöngunefnd yrði falið að starfa náið með sveitarfélögunum. Á þeim fundi sem hv. þingmaður vitnaði í í ræðu sinni komu fram upplýsingar um að dönsk stjórnvöld væru núna að vinna með sveitarfélögunum í Danmörku til að létta af þeim kvöðum og minnka starfsemi þeirra við þessar aðstæður, þ.e. að taka yfir einhver verkefni sveitarfélaganna sem eru lögbundin af hálfu ríkisvaldsins. Þetta samstarf er mjög mikilvægt til að minnka kostnað sveitarfélaganna og tryggja að þau geti nýtt sér það til að sinna mikilvægum grunnþjónustuverkefnum. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort hún geti tekið undir hugmyndir mínar um að núna sé vilji hjá stjórnvöldum til að hjálpa sveitarfélögunum á þennan hátt í gegnum erfiðleikana sem fram undan eru. Ég vil líka minna á það sem kom fram á fundinum í gær og viðkemur næsta ári. Fjárhagsleg staða sveitarfélaganna í landinu mun versna a.m.k. um rúma 6 milljarða. Það er bæði í formi ákvarðana sem stjórnvöld hafa tekið um að færa tekjur frá sveitarfélögum til ríkisins annars vegar og hins vegar í þeim aðgerðum sem stjórnvöld hafa ekki komið neitt nálægt og eru vegna efnahagsástandsins eins og lækkun fasteignaskatta o.fl. Því spyr ég hv. þingmann hvort ekki væri skynsamlegra að stjórnvöld horfðust í augu við vandann, en í skýrslunni kemur fram að við horfumst aldrei í augu við vandann fyrr en eftir á - til að tryggja að sveitarfélögin geti sinnt mikilvægri grunnþjónustu eins og þeim ber að gera.

Virðulegi forseti. Ég þakka aftur hv. þm. Ásbirni Óttarssyni fyrir spurninguna. Ég held að það sé mjög skynsamlegt að horfa til þess núna, bæði þegar við breytum stjórnsýslu ríkisins, sameinum stofnanir og stokkum upp, að við veltum fyrir okkur hvort verkaskipting á milli ríkis og sveitarfélaga sem nú er við lýði og er fyrirhuguð sé sú rétta, en hún verður aldrei endanlega meitluð í stein. Ég hef sagt það á fundum nefnda, einkum félags- og tryggingamálanefndar, að ég telji að umræðu um stofnun t.d. Vinnumarkaðsstofnunar m.a. með sameiningu Vinnumálastofnunar og Vinnueftirlits ríkisins eigi að fylgja eftir. Ég tel skynsamlegt að sameina hluta af Vinnueftirliti ríkisins og heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga. Mér finnst það mun skynsamlegra eða tel að í því felist hagræði. Ég held líka að vert sé að skoða hvort ekki sé skynsamlegt að flytja heilbrigðiseftirlitið aftur til ríkisins vegna þess að ég tel þau verkefni sem það innir af hendi ekki vera hluta af nærþjónustu íbúanna. Þau eru sannarlega hluti af nærþjónustu fyrirtækja í sveitarfélaginu en mér finnst eðlilegra að ríkið, eða ég er a.m.k. tilbúin að skoða það, taki yfir heilbrigðiseftirlitið. En með innleiðingu þjónustutilskipunar Evrópusambandsins fá þau mjög viðamikið hlutverk. Nú hef ég ekki fylgst nákvæmlega með innleiðingu hennar hér á landi en grunnhugsunin er sú að Heilbrigðiseftirlit Austurlands gæti lent í því að þurfa að sinna heilbrigðiseftirliti í Ungverjalandi ef fyrirtæki á Austurlandi tæki upp á því að opna útibú þar. Þetta verkefni ætti auðvitað að leysa rafrænt eins og kostur er en það er m.a. grunnhugmyndin í þjónustutilskipun Evrópusambandsins. Mér finnst of mikið á sveitarfélögin lagt eða heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. ræðumanni fyrir ræðuna. Það er margt í henni sem væri hægt að minnast á en það er þó eitt sem stakk mig sérstaklega. Það voru ummæli hv. þingmanns um hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og þá hugleiðingu að sá ráðherra væri hugsanlega að brjóta gegn lögum um ráðherraábyrgð með athöfnum eða athafnaleysi sínu varðandi ESB. Alþingi fer með ákæruvald í þeim málum sem varða ráðherraábyrgð. Það er því mjög alvarlegt mál og við eigum að fara varlega með það vald. Við eigum að fara afar varlega í að ásaka menn úr þessum stól um að brjóta þessi lög. Þess vegna langar mig, af því að hv. þingmaður vísaði til 2.–4. gr. laganna um ráðherraábyrgð sem hún hefur greinilega kynnt sér, að spyrja: Hvaða orð eru það nákvæmlega í þeim lögum sem hv. þingmaður á við að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sé hugsanlega að gerast brotlegur við og undir hvaða ákvæði laganna nákvæmlega yrðu athafnir eða athafnaleysi ráðherrans færð? Telur hv. þingmaður að afstaða hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra varði embættismissi, sektum eða að dæma eigi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í fangelsi fyrir að vera ekki sammála Samfylkingunni um að okkur beri að ganga inn í ESB?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda, Unni Brá Konráðsdóttur, fyrir spurningu hennar. Ég ítreka að ég er ekki að ásaka ráðherra um að brjóta lög um ráðherraábyrgð. Hins vegar vekur það spurningu hjá mér og mörgum öðrum hvort ekki sé alvarlegur hlutur ef hann ákveður í rauninni að ganga gegn samþykkt Alþingis og ákveður að ráðuneyti hans og málaflokkar hans taki ekki þátt í þeirri vinnu sem stjórnvöld hafa ákveðið að gangast undir næstu árin, algerlega óháð því hver niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu verður. Mér finnst áhyggjuefni ef þeim stéttum sem falla undir ráðuneyti hæstv. ráðherra er ekki gefinn kostur á því að undirbúa sig undir fulla þátttöku ef af verður. Mér finnst alvarlegt þegar hann með ásetningi segir að við ætlum ekki að taka þátt í þessu. Ég mun aldrei taka þátt í því að ákæra hæstv. ráðherra Jón Bjarnason fyrir þessa ákvörðun en mér finnst hún alvarleg. Mér finnst alveg þess virði núna þegar vitund þingmanna og þjóðarinnar um ábyrgð ráðherra hefur verið vakin að skoða það. Það er hlutverk þingsins - ekki satt? - samkvæmt skýrslu þingmannanefndarinnar að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Ég tel mig veita framkvæmdarvaldinu mjög mikið aðhald með því að vekja athygli á þessu vegna þess að þetta er eina ráðuneytið sem tekur engan þátt í undirbúningi aðildarviðræðnanna  
            

Hæstv. forseti. Nú er það svo að samkvæmt stjórnarskrá erum við hv. þingmenn í þinginu bundnir af okkar eigin sannfæringu. Það er ekkert sem stendur í stjórnarskránni að okkur beri að framfylgja stefnu Samfylkingarinnar í einu og öllu. Það mun ég a.m.k. aldrei gera. Ég vil þrátt fyrir orð hv. þingmanns í andsvari sínu, sem dró aðeins úr því sem kom fram í ræðunni, brýna þingmanninn til að tala varlega þegar við ræðum um lögin um ráðherraábyrgð. Það eru þungar ásakanir að ýja að því að menn séu að brjóta þau lög með athöfnum eða athafnaleysi. Hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, sem ekki er í salnum til að verja sig akkúrat núna, hefur frá upphafi gert öllum landsmönnum sem og þinginu og ríkisstjórn grein fyrir þeirri afstöðu sinni að hann telji það ekki íslensku þjóðinni í hag að ganga í Evrópusambandið. Það hefur legið ljóst fyrir frá upphafi. Mig langar að minna á að við þurfum að gæta að hófstilltum málflutningi þegar við ræðum þau erfiðu mál sem snúa að ráðherraábyrgðinni. Ég tel því rétt að menn kveði ekki hálfkveðnar vísur og ýi að því að ráðherrar séu að brjóta þau lög nema þeir hafi eitthvað meira í höndunum en hv. þingmaður hefur fært fram í máli sínu.

Virðulegur forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur að um ráðherraábyrgð ber að tala af mikilli varfærni. Þetta er alvarlegt mál og það er þyngra en tárum taki verkefnið sem okkar bíður, að greiða atkvæði um fyrrverandi ráðherra okkar. Ég vil ekki líkja þessu saman, að sjálfsögðu ekki. Ég tek undir með hv. þingmanni um að hæstv. ráðherra þarf ekki og á ekki að fylgja stefnu Samfylkingarinnar. Til þess mun ekki koma að hann geri það og ég virði það. Það breytir ekki því að ráðherra ber að fara að lögum og vilja Alþingis. Honum ber að fylgja eftir samþykkt Alþingis og honum ber að sinna því verkefni sem honum er falið í framhaldi af því. Burt séð frá því hvort ráðherra er fylgjandi aðild að Evrópusambandinu eða ekki ber honum að undirbúa stjórnsýslu sína, þá stjórnsýslu sem hann ber ábyrgð á - á meðan við höfum ekki fjölskipað stjórnvald ber hann ábyrgð á þessum málaflokki - að fylgja samþykkt Alþingis. Hann má ekki brjóta gegn lögum frekar en aðrir þegnar og hann má ekki fara gegn samþykkt Alþingis frekar en aðrir þingmenn. Það er það sem ég vil vekja athygli á enn og aftur. Það kann að vera að það hafi verið fullbratt hjá mér að vísa til ráðherraábyrgðar en ég ítreka að það er í ljósi aukinnar vitundar sem leiðir hugann að því að ráðherrar þessa lands, framkvæmdarvaldið, geta ekki hagað sér eftir eigin geðþótta ef þingið tekur ákvörðun, þó að hún sé á skjön 

Forseti. Það er orðið til siðs hér þegar þingmenn stíga í ræðustól að þakka fyrir vinnu þingmannanefndarinnar og ég ætla ekki að bregða út af þeirri venju. Ég ætla að þakka félögum mínum hér í þinginu fyrir að hafa lagt á sig þessa miklu vinnu til að vinna upp úr skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Ég held að það skipti miklu máli að við höfum svona tillögur í höndunum svo við getum reynt að koma í veg fyrir að annað eins og gerst hefur hér gerist aftur. Ég ætla líka að segja að með örfáum undantekningum tel ég að umræðan í þinginu hafi verið ákaflega holl og góð og sýnt að við sem hér erum inni getum tekist á í málefnalegum umræðum. Það höfum við svo sem oft sýnt áður en mér finnst það hafa einkennt þessar umræður, með örfáum undantekningum, að fólk hér er tilbúið til þess að tala um grundvöllinn fyrir okkar starfi sem löggjafa og ábyrgð okkar gagnvart almenningi í þessu landi. Ég ætla að tala stuttlega á eftir um tillögur til breytingar sem ég mun leggja fram ásamt nokkrum þingmönnum, en á bls. 5 í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Alþingismönnum ber að sýna hugrekki, heiðarleika og festu í störfum sínum.“ Þetta er ákaflega fögur setning og hún boðar fögur fyrirheit. Við höfum undanfarna daga verið full af fögrum fyrirheitum því að öll viljum við gera eins vel og okkur er unnt innan þess ramma sem hér hefur verið mótaður í gegnum tíðina, sem við erum að reyna að breyta og vitum að er ekki auðvelt. En að við verðum að breyta þessum ramma að einhverju leyti þó að við verðum líka að passa okkur, það er ekki eins og allt sé ónýtt og vont, við verðum að reyna að vera óhrædd við róttækar breytingar en jafnframt að kunna að meta það sem er gott. Það var mér mjög hugleikið þegar ég las þessa setningu og eins þegar ég hef hlustað á umræðurnar undanfarna daga að þegar við verðum búin að ljúka umræðu um þessa skýrslu og vonandi að samþykkja þá þingsályktun sem nefndin leggur fram á grundvelli hennar tekur við verkefni þar sem alþingismenn þurfa svo sannarlega að sýna hugrekki, heiðarleika og festu í störfum sínum. Eftir afgreiðslu skýrslunnar mun mjög fljótlega reyna á hvers við erum megnug. Erum við fær um að takast á við stjórnarskrárbundna skyldu okkar sem felur í sér að við ákveðin tækifæri þurfum við að taka að okkur ákæruvald? Hvernig ætlar þingið að meðhöndla það? Það eru einstaklingar sem þar eiga í hlut þar sem er mjög mikið í húfi og ég held að við séum öll mjög meðvituð um það. Að því slepptu langar mig að segja að þar mun reyna á hvort Alþingi mun verða þess megnugt að sinna skyldum sínum óháð því hver niðurstaðan verður því að þá niðurstöðu verðum við hvert og eitt að gera upp við okkur, að vega og meta og taka síðan ákvörðun um hvað við teljum rétt að gera. Það mun hver þingmaður gera með sjálfum sér og að mjög vel ígrunduðu máli enda er þetta væntanlega ein af alvarlegri ákvörðunum sem við munum þurfa að taka sem þingmenn, þó að það sé nóg af alvarlegum ákvörðunum þessa dagana. Þá langar mig að fara í þingsályktunartillöguna sjálfa sem nefndin leggur fram. Ég get ekki annað sagt um þá ályktun en að ég er mjög ánægð með hana og mun treysta mér til þess að styðja hana heils hugar. Ég held að þarna hafi nefndin náð að taka út helstu atriðin sem skiptir máli að halda áfram með. Þriðji liður tillögunnar varðar eftirlit þar sem talað er um að koma eigi á sérstakri nefnd á vegum Alþingis til þess að hafa eftirlit með úrbótum á löggjöfinni sem þingmannanefndin leggur til í skýrslu sinni. Það er fjöldinn allur af tillögum í þessari skýrslu sem þarf að skoða og það kann að vera að ég hafi misst af því í umræðunum en mér finnst eins og ekki hafi verið rætt með hvaða hætti við ætlum að velja slíka nefnd. Hvort sem það verður forsætisnefnd sem tekur þetta að sér eða hvort við búum til sérstaka nefnd í kringum þetta, þætti mér eðlilegt og legg það til að forsætisnefnd fjalli um með hvaða hætti þetta eftirlit á að fara fram. Í samandregnum niðurstöðum kemur fram að þingmannanefndin telur mjög mikilvægt að hafa samráðsvettvang fjármálaráðuneytis, Alþingis, stofnana ríkisins, sveitarfélaga og Seðlabanka um efnahagsmál og að hlutverk slíks vettvangs verði lögfest. Ég er sammála þeirri tillögu, að hluta til að minnsta kosti, þó að ég hafi ekki gert upp við mig hvort ég sé sammála því að öllu leyti. Varðandi lögfestingu á slíkum samráðsvettvangi hlýtur að skipta miklu máli hvað á að fara fram á honum því að t.d. stofnun eins og Seðlabankinn er sjálfstæð stofnun. En ég held að svona vettvangur sé mjög mikilvægur því að við höfum litið fram hjá t.d. sveitarfélögunum sem mikilvægum þætti í hagstjórninni. Við höfum búið við það árum saman að peningastefnan og stefnan í ríkisfjármálum hafa farið hvor í sína áttina og það er fyrirkomulag sem við getum ekki látið viðgangast. Eitt af brýnustu verkefnunum er að koma í veg fyrir að hagstjórnin sé ekki samstiga. Þá langar mig líka að benda á að í skýrslunni er vísað til „stofnana ríkisins“. Mér finnst það of vítt af því að ég átta mig ekki á hvaða stofnanir ríkisins eru þar undir. Í mínum huga hefði átt að standa Íbúðalánasjóður. Íbúðalánasjóður veitir húsnæðislán sem hafa mjög mikil áhrif t.d. á eftirspurnarþætti í hagkerfinu. Og eins og sýndi sig var það húsnæðislánamarkaðurinn sem hafði mjög mikil áhrif á þá eignabólu sem myndaðist og hafði mikil auðsáhrif á heimilin í landinu sem olli því að hér varð miklu meiri einkaneysla en efni stóðu til. Ég lít því svo á að ein af þessum stofnunum ríkisins hljóti að vera Íbúðalánasjóður og það leiðir mig inn í þá breytingartillögu sem ég vil leggja hér fram og hef fengið nokkra þingmenn með mér á. Hún hefur ekki komið til dreifingar og verður væntanlega lögð fram með afbrigðum, en ég ætla samt að fjalla lítillega um þær hugmyndir sem ég er með af því að ég tel að fram eigi að fara sjálfstæð og óháð rannsókn á starfsemi Íbúðalánasjóðs. Fjármögnun og lánareglum Íbúðalánasjóðs var breytt árið 2004 og í kjölfar þessarar rannsóknar þarf að fara fram heildarendurskoðun á stefnu og starfsemi Íbúðalánasjóðs. Ég er ekki sátt við það, það er rætt um það í skýrslunni að þær breytingar hafi verið „hluti af“ alvarlegustu hagstjórnarmistökunum sem gerð voru á tímabilinu, það er tekið fram. Síðan er málið einhvern veginn látið falla niður með því að starfsmenn Íbúðalánasjóðs eða aðilar mjög tengdir sjóðnum sendu inn upplýsingar. Nefndin tekur ekkert afstöðu til þeirra en mér finnst það ekki ljúka málinu. Í þeirri miklu endurskoðun sem við erum nú hljótum við að fá utanaðkomandi óháða aðila til þess að fara í slíka rannsókn. Þessi rannsókn er ekki bara til þess að gera rannsókn því að við vitum nú, sem lá ekki nákvæmlega fyrir þegar rannsóknarskýrslan var gerð þó að allir vissu að það stefndi í það, að á næstunni mun ríkissjóður þurfa að leggja til umtalsverða fjármuni. Nú er talan áætluð kannski um 20 milljarðar. Ég ætla ekki að fullyrða að svo sé en það eru umtalsverðar fjárhæðir fyrir almenning og ríkissjóð. Við verðum að vita hvaða ástæður liggja að baki því að við sitjum í súpunni enda er þetta hluti af því sem ég ræddi um - húsnæðislánamarkaðurinn í landi þar sem megnið af íbúðarhúsnæði er í séreign. Fjárfestingar heimilanna eru hér hlutfallslega meiri í húsnæði en víða í kringum okkur. Við verðum að taka það alvarlega og við verðum að hafa skikk á þessum hlutum. Síðan er svo margt í þessari skýrslu sem aðrir hafa rætt og mig langar að ræða. Ég ætla ekki að gera það hér og nú enda finnst mér þingmannanefndin hafa komið málinu í þann farveg að við munum á næstu missirum hafa fjöldann af tækifærum þegar við förum að vinna í þeim tillögum sem hér liggja fyrir sem niðurstaða þingmannanefndarinnar, við munum á næstu missirum margoft koma aftur að þessu og fjalla betur um þetta. Það held ég að sé svo mikilvægt af því að ég er sammála öllum þeim sem segja að við verðum að horfa til framtíðar, við getum ekki fest í naflaskoðun fortíðarinnar. Þær tillögur sem eru uppbyggilegar eru tillögur um það hvernig við ætlum að skipa málum íslenskrar stjórnsýslu og íslenska ríkisins með betri hætti til framtíðar. Ég ætla bara að endurtaka þakkir mínar til nefndarinnar og fagna því að hún hafi með tillögum sínum gefið okkur tækifæri til þess að ræða áframhaldandi uppbyggingarstarf á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og hlý orð í garð okkar nefndarmanna í þingmannanefndinni. Mér fannst þær hugmyndir mjög athyglisverðar sem hv. þingmaður setti fram varðandi rannsókn á Íbúðalánasjóði. Nú liggur það fyrir að sú sem hér stendur er ekkert sérstaklega fylgjandi því að við séum í rannsóknum um fortíðina endalaust en hins vegar verðum við að sjálfsögðu að ná að klára að fara yfir sviðið. Þess vegna finnst mér þessi tillaga mjög athyglisverð. Væntanlega á hv. þingmaður þá við að í slíkri rannsókn verði líka farið yfir fjárfestingarstefnu Íbúðalánasjóðs á því tímabili og í rauninni innviðina alla. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort þingmaðurinn hyggist koma með breytingartillögu við þingsályktunartillögu þingmannanefndarinnar, vegna þess að mér skilst að búið sé að boða nokkrar breytingartillögur. Það væri ástæða til að fagna því ef tillaga sem þessi kæmi fram og reynt yrði að móta umgjörð á slíkri rannsókn frekar.

Frú forseti. Ég fagna því að hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir taki vel undir tillögu mína. Ég mun leggja fram breytingartillögu þessa efnis og síðan er það þingsins að taka afstöðu til hennar. Ég geri það út frá því að ég tel það ríka almannahagsmuni að við vitum af hverju það er sem við lendum í auknum álögum á ríkissjóð sem útlánatap Íbúðalánasjóðs svo sannarlega er. Ég tel líka að fyrir almenning á Íslandi sem fjárfestir mikið, það er almennt að fólk á Íslandi fjárfesti í íbúðarhúsnæði - það skiptir því sköpum að við komum húsnæðislánamarkaðnum í það horf að ekki sé færð yfir á heimilin í landinu gríðarleg áhætta við það að koma sér þaki yfir höfuðið. Við þurfum að horfast í augu við það að húsnæðismál eru tvenns konar, þ.e. annars vegar grundvöllurinn undir velferð heimilanna í landinu en hins vegar eru þau fjárfestingar heimilanna og hafa þar af leiðandi mikil áhrif í hagstjórnarlegu tilliti. Við verðum að horfast í augu við báða þessa þætti húsnæðislánamarkaðarins og vera með stefnu þar sem eitt ógnar ekki öðru.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður hyggist leggja fram breytingartillögu og ég vonast til þess að fá að kíkja aðeins yfir hana og sjá með hvaða hætti hún mótast, ég tel að það verði mjög áhugavert að taka þá umræðu og sjá hvernig þingið bregst við. Mig langar líka að hrósa hv. þingmanni fyrir að líta til framtíðar vegna þess að við höfum verið mjög upptekin af fortíðinni, kannski eðlilega, vegna þess að við ætlum að læra af mistökum okkar og það er mjög brýnt að við gerum það. Því verðum við að horfast í augu við okkur sjálf og fortíðina og ná að átta okkur á því hvað það er sem við þurfum að gera til að þetta gerist ekki allt saman aftur einhvern tíma seinna og að komandi kynslóðir geti vonandi lært eitthvað af þessari reynslu okkar. En það er ekki okkar mikilvægasta hlutverk að horfa aftur á bak. Við í þinginu þurfum að fara að horfa fram á við. Ég lít svo á að nú þegar þingmannanefndin hefur skilað þessari skýrslu, þegar þingið hefur tekið hana til afgreiðslu, eigum við að setja alla okkar krafta í það að horfa fram á við, móta framtíðarsýn til að sannfæra Íslendinga alla um að við í þinginu erum meðvituð um það að þrátt fyrir að ýmislegt hafi farið úrskeiðis í fortíðinni er meginhlutverk okkar að byggja upp samfélagið þannig til framtíðar að menn sjái von í því að hér sé hægt að byggja búsældarlegt samfélag og að menn hafi framtíð hér á landinu og að menn geti áfram byggt á sinni eigin getu, byggt á sínu eigin framtaki til að gera líf sitt bjartara.

Virðulegi forseti. Það eru uppgjörstímar. Það eru uppgjörstímar hjá einstaklingum, fyrirtækjum og stofnunum og hjá samfélaginu. Það er almennt verið að gera upp fortíðina, kannski mest hina efnahagslegu fortíð. Við hér á hinu háa Alþingi erum í uppgjörsgírnum. Það reynum við að gera á faglegan og hlutlægan hátt með því að láta rannsaka fyrir okkur tiltekna hluti. Hin frábæra skýrsla sem rannsóknarnefnd þingsins vann fyrir okkur er dæmi um slíka faglega úttekt og nú hefur þingmannanefnd unnið ákveðnar tillögur til úrbóta á rammanum sem íslenskt samfélag starfar innan út frá þeirri skýrslu. Mig langar til að þakka nefndarfólkinu í þeirri nefnd fyrir hið mikla starf þess og ekki síður fyrir þá samstöðu sem það náði um efni skýrslunnar. Sú samstaða er afar mikils virði á uppgjörstímum og ég styð tillögur nefndarinnar heils hugar. Vinna okkar beinist nú að samfélaginu, að fjármálafyrirtækjum og opinberum fyrirtækjum. Síðan erum við þingmenn sem einstaklingar, eins og aðrir einstaklingar í íslensku samfélagi, að gera fortíðina upp í okkar kolli og hjarta. Ég er t.d. ekki í vafa um að eftirlitslítið frelsi í viðskiptalífinu í anda nýfrjálshyggjunnar hefur beðið skipbrot. Nota ég þá hugtakið nýfrjálshyggja í merkingunni einstaklingshyggja með áherslu á mikilvægi frelsis- og eignarréttinda, trú á að frjáls viðskipti stuðli að bestum lífskjörum og vantrú á að ríkisafskipti hafi góð áhrif á samfélagið. Því miður kunnu menn ekki með frelsið að fara. Frelsið sem er svo dýrmætt ef maður kann með það að fara, ef maður kann að takmarka frelsi sitt við skerðingu á frelsi og hagsmunum annarra. Hin einfalda lagahyggja - allt má sem ekki er beinlínis bannað - og skortur á þeirri hugmyndafræði að þar sem lögum sleppir taki siðferði og dómgreind við, breytti því miður hinu vandmeðfarna frelsi í helsi. Ég hef í því uppgjöri sem ég hef átt með sjálfri mér sannfærst enn frekar um að hugmyndafræði sem leggur áherslu á samfélag og samfélagslega ábyrgð og tryggir afkomuöryggi fjöldans og réttláta tekjuskiptingu innan eðlilegs lagaramma og með hæfilegu opinberu eftirliti sé líklegra til að skapa gott samfélag með heilbrigðum atvinnuháttum og þjónustu við þegna sína en sú hugmyndafræði sem við gerum nú upp með áðurnefndum skýrslum. Það kemur fram í skýrslu þingmannanefndarinnar að skerpa þarf talsvert á kennslu í siðfræði og siðfræðilegum álitamálum í skólakerfi okkar á öllum stigum. Undir það tek ég heils hugar og vona að sú ábending rati inn í námskrár. Umræða um dómgreind og gagnrýna hugsun og hvernig maður tekur rökstuddar ákvarðanir á grundvelli skynsemi og siðferðis þarf líka að vera stöðugt í gangi í skólakerfinu og reyndar í samfélaginu öllu. Siðferði okkar er í raun þær grundvallarreglur sem við byggjum ákvarðanir okkar um rétt og rangt á, svo og hvernig við umgöngumst annað fólk. Fátt skiptir meira máli. Við verðum því að leggja áherslu á þann þátt í skólakerfinu og í raun allri umræðu um viðmið og ramma. Ég fletti upp í Páli Skúlasyni í gærkvöldi eins og svo oft áður þegar mér finnst ég þurfa að setja hluti í siðferðilegt samhengi. Hann segir m.a. í grein sem hann kallar „Vitið og aflið eða heimspeki og stjórnmál“, með leyfi forseta: „Siðir eða ósiðir í stjórnmálum ráðast fyrst og fremst af því hvort lagt er meira upp úr vitinu eða aflinu, hvort það er valdið eða skynsemin sem á að hafa forgang.“ Grein sína „Siðferði í íslenskum stjórnmálum“ frá 1986 endar Páll á þessum orðum, með leyfi forseta: „Þjóðin þarfnast núna fyrst og fremst stjórnmálamanna sem skeyta ekki fyrst og fremst um það hvernig þeir virka sem leikbrúður almenningsálits - manna og kvenna sem vilja einfaldlega sinna stjórnmálum, ekki sem valdabaráttu eingöngu heldur sem viðleitni til að móta stefnu og taka ákvarðanir í þeim málum sem varða landsins gagn og nauðsynjar. Á vettvangi stjórnmála er fullt af fólki sem hefur alla kosti sem manneskjur til að hrista upp í stirðnuðu siðakerfi og ráðast gegn þeim röngu viðhorfum til stjórnmála sem gegnsýra íslenskt þjóðlíf.“ Í útvarpserindi sínu á jóladag 2008 segir hann í lokaorðum sínum, með leyfi forseta: „Nú skulum við hugsa og ræða saman á nýju ári eins og við séum að hefja landnám að nýju á Íslandi og ætlum okkur að skapa hér andlegan samastað fyrir komandi kynslóðir Íslendinga. Og þetta skulum við gera með því að leggja okkur fram um að ræða þau gildi sem við viljum hafa í hávegum, með því að gæta jafnvægis á milli allra sviða þjóðlífsins og með því að vanda til þess hvernig við deilum lífsgæðum á milli okkar, hvernig við deilum með okkur sameiginlegum gæðum lífsins og hvernig við deilum um lífsgildi. Megi hófstilling, hugrekki og viska fylgja hinu nýja landnámi okkar.“ Mér finnst sá samhljómur sem er með niðurstöðum þingmannanefndarinnar og orðum Páls Skúlasonar gefa mér góðar vonir um að nú verði breyting á umræðuhefðinni hér í þinginu í þeim anda að vitið verði meira áberandi en aflið. Íslensk þjóð á það skilið eftir þær hremmingar sem yfir hana hafa gengið í kjölfar hrunsins, hin virðulega stofnun Alþingi á það skilið og sjálfsvirðing okkar sem hér störfum á það skilið. Þingmannanefndin nefnir það sem við vissum auðvitað öll í hjarta okkar: Störf þingmanna eiga að mótast af hugrekki, heiðarleika og festu. Það tel ég góða brýningu og í góðu samræmi við það sem ég hef þegar sagt og vitnað til. Við höfum sjálfsagt mismunandi skoðanir á því hvernig hugrekki og festa birtist en skilgreining mín felst í því sem ég hef þegar sagt. Það eru tvö pör hugtaka sem mér finnst vera gegnumgangandi í þeirri skýrslu sem við ræðum hér. Það eru vinkonurnar stefnufesta og formfesta og síðan almannahagsmunir og andheiti þess, sérhagsmunir. Svo virðist sem stefnufestan og formfestan hafi lítið fengið að vera með í stjórnmálapartíi síðustu ára. Hentistefna og formleysi virðist því miður hafa einkennt íslenska stjórnmálamenningu í áratugi. Fyrri reynsla mín á vettvangi skólamála og bæjarmála í fremur fámennu sveitarfélagi segir mér að stefnufestan og formfestan hafi verið mun meiri þar en hjá þeim sem hafa stjórnað ríkinu Íslandi og kaldhæðnislegast er að tilmælin um þessa formfestu bárust frá hinum formlitlu stjórnvöldum sem stjórnuðu lýðveldinu Íslandi. Mikið sem það er alltaf erfitt að líta í þennan eigin barm. En nú hafa komið fram beinar tillögur um úrbætur á stjórnsýslunni og á starfsháttum Alþingis og er það verulega ánægjulegt. Mér finnst að tillögurnar ættum við að lista upp á vefsvæði sem til þess þykir heppilegt fyrir almenning á Íslandi og merkja síðan reglulega við á þeim gátlista hvar úrbæturnar eru staddar í ferlinu svo almenningur geti veitt okkur það aðhald sem þarf. Það sama á við um úrbætur í rammanum utan um fjármálafyrirtæki og eftirlitsstofnanir. Í rannsóknarskýrslunni er talað um mikilvægi fjármálastofnana fyrir hvert samfélag og sagt að hagsæld einstakra ríkja sé háð því hvernig staðið sé að þeim stofnunum. Það sem þurfi að vera í lagi til að þetta fjöregg samfélaga gegni eiginlegu hlutverki sínu er t.d. skýrt eignarhald, eftirlit með bönkum, samkeppni þeirra á milli, eftirlit sem þeir veita lántökum sínum, kerfislegt mikilvægi og traust samfélagsins. Einmitt þetta mikilvægi bankanna fyrir samfélagið átti að kveikja á öllum viðvörunarbjöllum eftirlitsaðila og stjórnvalda þegar varnaðarorð féllu um að bankakerfið væri að vaxa gjaldmiðli og þjóðarbúi yfir höfuð. En eyrnatappar sérhagsmuna og aðgerðaleysis kæfðu hljóma frá viðvörunarbjöllunum. Það er því afar gott að vita að listaðar hafa verið upp tillögur til úrbóta í lagaramma þessara mikilvægu stofnana og legg ég til að þær verði listaðar upp á vefsvæði eins og ég sagði áðan. Ég hef hér alls ekki reifað öll atriði skýrslunnar heldur valið þau atriði út sem mér finnast áhugaverðust á þessum tímapunkti. Sem nýjum þingmanni eru mér vinnubrögð löggjafans og stjórnvalda afar hugleikin. Yfir þeim er felldur áfellisdómur bæði í rannsóknarskýrslunni og þingmannaskýrslunni. Það kemur mér ekki á óvart því mér finnst skortur á stefnufestu og formfestu hafa æpt á mig. Hvar er stefnumörkunin í hverjum málaflokki? Ég tel stefnumótun ekki geta farið fram í tómarúmi, að henni þurfa allir aðilar að koma með hugmyndir sínar og hún þarf sinn tíma. Við búum ekki til stefnu sem virkar öðruvísi en að hleypa öllum aðilum að borðinu og leyfa henni að þróast í meðförum yfir tíma. Þessa þáttar hef ég saknað verulega í nýja starfinu mínu, man raunar ekki eftir að hafa ekki stöðugt verið að vinna að stefnumótun í einhverjum málaflokki í mínum fyrri störfum. En batnandi kerfi er best að lifa og ég treysti því að við förum nú að vinna stefnufast og ákveðið, hugrökk og heiðarleg að því að finna út hvert við ætlum að stefna í hinum ýmsu málaflokkum íslensks samfélags, bjartsýn á framtíð þess.

Frú forseti. Ég vil líkt og aðrir þakka þingmannanefndinni fyrir það mikilvæga og krefjandi starf sem hún hefur unnið og fyrir þær góðu tillögur sem fram koma í skýrslunni. Ég vil sérstaklega leyfa mér að nefna þingsályktunartillöguna um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem fram kemur á bls. 15 en þar er að finna sameiginlegar tillögur allra nefndarmanna sem þverpólitísk sátt hefur náðst um, m.a. að Alþingi álykti að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé vitnisburður um þróun íslensks efnahagslífs og samfélags undangenginna ára og að mikilvægt sé að hún verði höfð að leiðarljósi í framtíðinni. Við verðum að draga lærdóm af skýrslu rannsóknarnefndarinnar og vinna sameiginlega að þeim tillögum sem fram koma í skýrslu þingmannanefndarinnar um leiðir til að bæta starfshætti stjórnsýslunnar, styrkja stöðu Alþingis og auka gagnsæi í vinnubrögðum. Listinn er langur og eins og einhver komst að orði er engu líkara en við þurfum að byrja á byrjunarreit, koma okkur aftur á Þingvöll og treysta vor heit. Verkefnið er krefjandi en tækifærin eru líka mikil. Meðal þess sem lagt er til og fram hefur komið í ræðum á Alþingi er að mikilvægt sé að taka starfshætti Alþingis til endurskoðunar og að mikilvægt sé að styrkja sjálfstæði og grundvallarhlutverk Alþingis. Oft hefur verið rætt um að löggjafinn sé undir þrýstingi framkvæmdarvaldsins og jafnvel hefur verið tekið svo til orða í almennri umræðu að þingið sé stimpilpúði framkvæmdarvaldsins. Ég er sannfærð um að þessi gagnrýni átti miklu frekar við á þeim tímum þegar jafnvel afdrifaríkar ákvarðanir voru teknar án nokkurs umboðs þingsins líkt og stuðningur við innrásina í Írak á sínum tíma og jafnvel þá keðju ákvarðana sem leiddi til virkjunar við Kárahnjúka. Við búum við þingræðislegt fyrirkomulag þar sem Alþingi á síðasta orðið að því er varðar löggjöf, og framkvæmdarvaldið eða ríkisstjórnin situr í umboði þess. Eigi að síður er brýnt að vera þess meðvitaður að Alþingi hefur falið framkvæmdarvaldinu tiltekin verkefni og það umboð er bæði formlegt og pólitískt og snýst fyrst og fremst um þann lýðræðislega skilning að farið sé með umboð frá almenningi og kjósendum í gegnum löggjafarvaldið og þaðan til framkvæmdarvaldsins. Ég vil því í þessu samhengi leyfa mér að nefna stuttlega áhrif hagsmunaaðila á bæði framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið þegar stórar ákvarðanir eru teknar. Þar er oft um að ræða hagsmunaaðila eða hagsmunaöfl sem beita ýmsum aðferðum til að hafa áhrif á stefnumótun stjórnvalda og áherslur á jafnvel lagasetningu. Ég vil í þessu sambandi vísa til bls. 179 í skýrslu þingmannanefndarinnar þar sem fjallað er um samskipti stjórnmála og efnahagslífs en þar segir, með leyfi forseta: „Vinnuhópurinn vekur athygli á því að með alþjóðavæðingu viðskiptalífsins fari stjórnvöld í auknum mæli að líta á hlutverk sitt sem þjónustu við mikilvægar atvinnugreinar frekar en að veita þeim aðhald. Á sama tíma sækist viðskiptalífið æ meira eftir afskiptum af stefnumótun og lagasetningu. Tvenn hagsmunasamtök, Viðskiptaráð og Samtök fjármálafyrirtækja, reyndu eftir mætti að hafa áhrif á lagasetningu um fjármálastarfsemi. Lögðu þau áherslu á að lagaumgjörð viðskiptalífsins væri ekki íþyngjandi, stjórnsýsla væri einföld og að skattar lækkuðu. Bent er á að fín lína gæti verið milli þess að búa atvinnugreinum hagstæð skilyrði og þess að þjónusta viðskiptageirann.“ Kröfur um að lagaumgjörð viðskiptalífsins sé ekki íþyngjandi, að stjórnsýslan sé einföld og krafan um skattalækkun hljómar nokkuð kunnuglega þótt ekki komi hún frá fjármálamarkaðnum í þetta sinn. Það eru önnur hagsmunaöfl sem þrýsta á stjórnvöld nú um stundir, saka þau um að vera að þvælast fyrir þegar leikreglur stjórnsýslunnar eru viðhafðar um töku ákvarðana, saka stjórnvöld um seinagang þegar aflað er gagna sem eru nauðsynleg til grundvallar ákvarðanatöku, ásaka stjórnvöld um að bregða fæti fyrir framkvæmdir ef ráðherra leyfir sér að spyrja spurninga eða afla frekari upplýsinga í ljósi eftirlitsheimilda sinna. Já, þó svo að karlakór fjármálamarkaðarins hafi að hluta stigið út af sviðinu þá stendur hinn hluti þess kórs eftir. Ég segi karlakór því að lítið fer fyrir kvenröddum í þeim kór sem reynir að hafa áhrif á stefnumótun stjórnvalda og lagasetningu löggjafans. Hér er alls ekki um að ræða gagnrýni sem lýtur að óeðlilegum eða eftir atvikum of miklum þrýstingi hagsmunaaðila heldur ekki síður hugleiðingu um það að hve miklu leyti slíkur þrýstingur getur bjagað það lýðræðislega umboð sem hér hefur verið nefnt. Aðilar sem ekki hafa hlotið kosningu í almennum kosningum fara þannig hugsanlega með of mikil áhrif of þröngra hagsmuna. Ég vil í þessu sambandi sérstaklega staldra við og vekja athygli á þeim þætti í skýrslu þingmannanefndarinnar sem hefst á bls. 209 og lýtur að greiningu á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis frá kynjafræðilegu sjónarhorni. Sá kafli skýrslunnar ítrekar fyrst og fremst að við búum við jafnréttislöggjöf sem okkur ber að halda í heiðri sem og sá áskilnaður, sem þar kemur fram, að samþætta kynjasjónarmið allri ákvarðanatöku. Jafnréttislöggjöfin var í fullu gildi og hún var í fullu gildi á árunum fyrir hrun. Í kynjagreiningu þeirra Þorgerðar Einarsdóttur og Gyðu Margrétar Pétursdóttur kemur fram að hagstjórn síðustu ára, sem að mati rannsóknarnefndar Alþingis átti þátt í að ýkja hið efnahagslega ójafnvægi sem leiddi til hrunsins, hafði beina og óbeina kynjavídd. Stóriðjuverkefni, skattalækkanir og húsnæðismál höfðu kynbundnar afleiðingar sem almennt komu körlum betur en konum. Fjármálakerfið á árunum fyrir hrun, sem stjórnvöld litu á sem nýja atvinnugrein, var karllægt og launamunur kynjanna var hrópandi. Kynjaskipting starfa í fjármálageiranum var mikil og í launakönnun Samtaka starfsfólks í fjármálageiranum í maí 2008 kom fram að meiri hluti karla eða 76% voru sérfræðingar, millistjórnendur og stjórnendur og af þeim voru rúmlega 10% stjórnendur. Á sama tíma voru einungis 3% kvenna stjórnendur en rúmlega 39% voru þjónustufulltrúar, ráðgjafar eða gjaldkerar. Almennur launamunur var mikill í bönkunum og voru þess dæmi að laun forstjóra voru tæplega 159-föld laun meðalstarfsmanns í banka. Í sömu launakönnun kom fram að konur voru með lengri starfsaldur en karlar en engu að síður voru karlar með 14,4% hærri heildarlaun á klukkustund en konur. Konur voru hverfandi fáar í stjórnum fjármálafyrirtækja fyrir hrun. Eiginleikar sem voru taldir eftirsóknarverðir í fjármálageiranum voru karllægir, sóst var eftir ungum og reynslulitlum körlum auk þess sem áhættusækni var eftirsóknarverð. Eiginleikum eins og ábyrgð, reynslu og þekkingu var ýtt til hliðar fyrir reynslulausa stráka sem enn þá voru, með orðum Andra Snæs Magnússonar, og með leyfi forseta: „með fósturfituna í hárinu með 2 millj. í laun á mánuði.“ Grein eftir Andra birtist í Fréttablaðinu á laugardag undir fyrirsögninni „Í landi hinna klikkuðu karlmanna“. Í skýrslunni er vísað til þeirrar orðræðu sem forseti Íslands viðhafði í störfum sínum í þágu viðskiptalífsins. Orðræða forsetans var karlmiðuð. Vísað var til sjómanna og bænda, athafnamanna, frumkvöðulsvilja o.s.frv. Allt eiginleikar sem hafa verið tengdir sérstaklega við karlmennsku. Eftirfarandi eru orð og hugtök sem voru valin úr erindi forsetans hjá Sagnfræðingafélaginu í janúar 2006 og er þeim í skýrslunni ætlað að gefa innsýn í andblæ þessarar orðræðu forseta Íslands, með leyfi forseta þingsins: „Útrásarandi, sækja frægð og frama um langan veg, þjóðarvitund, siðmenning, í fremstu röð, nýsköpun, frumkvæði, hæfni og hugvit, snerpa og knáleikur hins smáa, íslenskir athafnamenn bera sigurorð af öðrum, vinnusemi, árangur, áhætta, þora þegar aðrir hika, laus við skrifræðisbákn, íslenskur athafnastíll, skapa iðandi keðju bandamanna í ákvörðunum, stjórnandinn sjálfur er í fremstu röð líkt og skipstjóri í brúnni, fyrirtækin öðlast svipmót frumkvöðlanna, ábyrgð og forusta, landnámið, tími víkinganna, verðskuldaður heiður, leggja á hafið, nema lönd, virðing og sómi, athafnamenn, arftakar hefðar með rætur í upphafi Íslandsbyggðar, tengsl við forna tíma, skáldagáfa, sköpunargleði.“ Orðræða forseta Íslands er hlaðin karllægu tungutaki og táknmyndum. Hlutverk hans í að móta ímynd útrásarinnar er ekki umdeild. Þannig var sjálfsskilningur bankamanna einnig. Í áformum þeirra um fjárfestingar var talað um að leggja heiminn að fótum sér. Umhverfið átti að vera sem frjálsast, það mátti ekki hefta hugmyndaflugið. Viðskiptaráð hvatti til þess að Ísland yrði frjálsasta þjóð heims árið 2015 og varaði í því samhengi við hinni lamandi hönd ríkisvaldsins. Íslenska leiðin samkvæmt viðhorfi útlendinga var bara að fara af stað, láta hlutina ráðast án þess að hafa neina strategíu, undirbúningurinn þessi venjulegi íslenski undirbúningur, þetta reddast, förum í eina átt og ef það gengur ekki reynum við eitthvað annað. Frú forseti. Voru kynjasjónarmið höfð að leiðarljósi við einhver af þeim ákvörðunum sem leiddu til hrunsins? Er líklegt að sömu ákvarðanir hefðu verið teknar ef afstaða til þeirra hefði verið tekin með kynjasjónarmið í huga? Tökum sem dæmi þá atvinnustefnu sem stjórnvöld lögðu áherslu á á árunum fyrir hrun. Mikil áhersla var lögð á stóriðju og virkjanir og ber þar hæst framkvæmdirnar við Kárahnjúka sem voru einhverjar mestu framkvæmdir Íslandssögunnar. Stóriðjustefna 2004–2007 fól í sér þreföldun álframleiðslu með tilheyrandi virkjunarframkvæmdum. Stóriðjustefnan þýddi störf fyrir karla. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Stóriðja sem atvinnustefna hefur kynjavídd í margvíslegum skilningi. Störfin eru dæmigerð karlastörf og karlar eru í yfirgnæfandi meiri hluta. Eitt megineinkenni byggðaröskunar er að fleiri konur yfirgefa landsbyggðina en karlar, m.a. vegna skorts á atvinnutækifærum við hæfi. Meginrökin fyrir framkvæmdinni voru að afla atvinnutækifæra og sporna gegn byggðaröskun. Hæpið væri að halda því fram að stóriðja á Austurlandi hafi þjónað hagsmunum kvenna. Atvinnuleysi var meira meðal kvenna en karla á Austfjörðum fyrir framkvæmdina og brottflutningur þeirra af svæðinu meiri en karla. Með stóriðjuverkefnum á Austurlandi voru sköpuð dæmigerð karlastörf þar sem meira var í húfi að skapa kvennastörf af ofangreindum ástæðum.“ Kannanir sýna að konur á Austurlandi komu minna að framkvæmdum en karlar. Hin nýju störf voru að nokkrum hluta unnin af erlendum karlmönnum, áberandi aukning á hlutfalli karla 2006, 2007 og 2008 er staðreynd en þá voru 18% karla á aldrinum 20–50 ára með erlent ríkisfang. Þessi mikla aukning stafar að miklu leyti af stórframkvæmdum og gríðarlegum umsvifum í byggingariðnaði á þessum árum en umfang þessara framkvæmda var slíkt að þær varð að manna að stórum hluta með innfluttu vinnuafli. Konur höfðu minni trú á framkvæmdunum en karlar og töldu ekki að framkvæmdirnar mundu bæta efnahagslega stöðu sína í sama mæli og þeir. Miklu færri konur sáu fyrir sér að framkvæmdin skapaði þeim atvinnutækifæri, bæði vegna fjarlægðar til vinnu og langrar fjarveru frá heimili og börnum. Launamunur kynja á Austurlandi var yfir landsmeðaltali árið 2005 og stóriðjuframkvæmdirnar minnkuðu síst þann mun. En höfum við eitthvað lært? Er ekki krafan um álvæðingu og stóriðjustefnu enn hávær? Er sú stefna eitthvað frábrugðin þeim áhættuleik sem fjármálageirinn lék í aðdraganda hrunsins og því brjálæði sem þar ríkti? Eru ekki uppi sömu kröfur hagsmunaaðila um að öllum hindrunum skuli rutt úr vegi, að leikreglur stjórnsýslunnar þvælist fyrir? Ríkir ekki vanvirðing gagnvart regluverkinu sem stjórnvöldum ber að fara eftir? Er lítið gert úr þekkingu fræðimanna á sviði náttúruvísinda þegar þeir vara við því að farið sé of geyst? Hver voru viðbrögð íslenskra stjórnvalda á sínum tíma þegar erlendir aðilar bentu á að bankarnir væru orðnir hættulega stórir? Var ekki þá talað um ímyndarvanda, jafnvel öfund? Hvernig hefur orðræðan verið þegar náttúruvísindamenn og þeir sem gæta eiga hagsmuna náttúru og umhverfis hafa bent á að fara þurfi varlega í virkjun jarðvarmans? Hún hefur gengið svo langt að störfum og þekkingu vísindamanna og annarra náttúruverndarsinna er líkt við öfgakenndar stjórnmálastefnur. Frú forseti. Ég vék áðan að grein Andra Snæs Magnússonar í Fréttablaðinu síðasta laugardag en þar segir hann m.a. um jarðvarmann, með leyfi forseta: „Þar hafði þróunin verið jöfn og stöðug frá hitaveituvæðingunni á kreppuárunum. Nú er engu líkara en menn hafi borað niður á kókaínæð og fyllt rækilega á sér nasirnar.“ Það á að margfalda fjölda og stærð jarðvarmavirkjana og svo virðist sem mörgum þyki eðlilegt að opinber fyrirtæki taki milljarðalán til að kanna hvort næg orka sé til fyrir annað álver. Brjálæðið heldur áfram. Orku- og auðlindamál eru ekki til umfjöllunar í þessari skýrslu. Þau eru mjög kynjuð, þau mál, þau eru gríðarlega kynjuð. Þeir hagsmunaaðilar sem hafa sig í mest frammi í orku- og auðlindamálum eru karlar. Þar fer lítið fyrir kynjasjónarmiðum þegar verið er að úthluta og ráðstafa þeim gæðum sem þar liggja undir. Umræðan er því miður allt of smituð af stórkarlapólitík. Slík sýn er ekki pólitík framtíðarinnar eða pólitík sem hugsar um hagsmuni komandi kynslóða. Frú forseti. Kynjagreining á skýrslu rannsóknarnefndarinnar er ekki aukagagn sem fylgir þessari skýrslu til að uppfylla kröfur sem til kemur vegna þess að við erum svo heppin að formaður nefndarinnar er femínisti heldur vegna þess að hún er nauðsynleg og vegna þess að hún er í samræmi við íslensk lög. Við verðum að gera kynjasjónarmiðum hærra undir höfði við þá allsherjarendurskoðun sem lagt er til að fari fram, m.a. á stjórnsýslunni og því lagaumhverfi sem hana umlykur. Við verðum að tryggja breytt vinnulag, virðingu fyrir regluverkinu í þágu almannahagsmuna. Þar á meðal erum við að taka mið af mismunandi stöðu kynjanna við allar ákvarðanir. Hluti af endurreisninni er að taka mið af hagsmunum og sýn alls almennings í landinu en ekki einungis hluta hans. Í lokin vil ég geta þess, frú forseti, að mér finnst vanta í skýrsluna ítarlegri umfjöllun eða ábendingar um stjórnsýsluna að því er varðar sveitarfélögin. Þar þarf sannarlega líka að huga að gagnsæi, hagsmunatengslum, siðareglum o.s.frv. En ég geri ráð fyrir að sú umræða eigi eftir að eiga sér stað og muni væntanlega líka eiga sér stað á vettvangi sveitarfélaganna og Sambands sveitarfélaga. Frú forseti. Ég hef kosið í ræðu minni að fara fyrst og fremst yfir þessi kynjasjónarmið og það með hvaða hætti þau geta hjálpað okkur og að sú sýn geti hjálpað okkur við endurreisn Íslands. Við erum öll sprottin upp úr því kynjakerfi sem gerir körlum og karllægum sjónarmiðum hærra undir höfði en kvenlægum en til að gera betur þurfa bæði sjónarmiðin að koma að borðinu. Það gildir auðvitað um núverandi stjórnvöld eins og önnur stjórnvöld að þau spretta líka upp úr þessu kynjakerfi. Þess vegna þurfum við að hafa varann á og mér er nær að halda að við þurfum að gæta þess að kynjagreina allar athafnir okkar enda ber okkur að gera það samkvæmt jafnréttislögum. En alveg í lokin vil ég taka það sérstaklega fram að rannsóknarnefndarskýrslan og úrvinnsla þingmannanefndarinnar er til sóma fyrir Ísland og fyrir þingið. Þarna fer stærsta tækifæri okkar og við eigum að freista þess eða gera eins og við getum til að axla þá ábyrgð sem nútíminn leggur okkur á herðar að skapa samfélag sem er okkur öllum til sóma.

Frú forseti. Ég held að hæstv. ráðherra hafi aldrei verið almennur þingmaður en mig langar til að spyrja hana þessa atriðis engu að síður: Finnst henni eðlilegt að öll meginfrumvörp sem samþykkt eru sem lög frá Alþingi séu samin í ráðuneytum og jafnvel í þeim stofnunum sem framfylgja lögunum, þar sem alltaf er smáhætta á því að sá sem semur frumvarpið sé í raun að smíða vopn í hendur framkvæmdarvaldsins til þess að ráða við borgarana? Í öðru lagi langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra að því sem nefnt er í skýrslunni „oddvitaræði“. Nú er það þannig að sótt var um aðild að Evrópusambandinu og hæstv. ráðherra flutti þá alveg makalausa ræðu sem ég ráðlegg öllum landslýð að lesa reglulega, af því að hún vill ekki ganga í Evrópusambandið en sagði samt já. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig stóð á þessu? Var þetta oddvitaræði? Er hæstv. ráðherra sammála því sem gerðist í kjölfarið? Sama dag lagði hæstv. utanríkisráðherra, sem er með hæstv. umhverfisráðherra í ríkisstjórn, fram umsókn þar sem ekki var beðið um viðræður, þar sem hvorki var minnst á þingsályktun Alþingis né fyrirvari settur um hana, þar sem hvorki var minnst á þjóðaratkvæðagreiðslu né fyrirvari settur um hana, þar sem ekki var minnst á það að sú stjórnarskrá sem við höfum svarið eið að bannar slíka umsókn. Að mati flestra bannar stjórnarskráin það að við sækjum um aðild að ríkjabandalagi sem stefnir á það að verða ríki.  
            

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er hárrétt hjá þingmanninum að sú sem hér stendur hefur aldrei verið almennur þingmaður. Hins vegar er ég afar mikill lýðræðissinni og ég er einmitt þeirrar skoðunar að það fari ekki sérstaklega vel á því að öll frumvörp séu bara samin í ráðuneytum. Löggjafarvaldið er hjá þinginu og aðstæður fyrir þingið til að sinna því hlutverki sem því ber samkvæmt lögum ættu náttúrlega að vera mun sterkari. Varðandi spurningu hv. þingmanns um aðildarumsókn að Evrópusambandinu þá heyri ég það á mæli hans að hann les atkvæðaskýringu mína reglulega sjálfur því að ég held að þetta sé í annað eða þriðja sinn sem ég kem hér upp til þess að fjalla um hana einmitt í samtölum við þennan ágæta þingmann. Það fer vel á því og ég svara því þá rétt eins og ég svaraði því á sínum tíma. Ég er þeirrar skoðunar, alveg burt séð frá öllu oddvitaræði, að það sé komið að því að þjóðin fái aðildarsamning til að taka afstöðu til. Ég er þeirrar skoðunar á mjög einlægan máta að það sé slæmt að halda upplýsingum frá þjóðinni og klára umræðuna með slagorðum. Ég er hins vegar mjög hugsi yfir því að það kunni að hafa skort á gagnsæi þessa ferlis sem hefur átt sér stað eftir að umsóknin var samþykkt hér á Alþingi. Gagnsæi ferlisins þarf að vera algjört og það var útgangspunktur okkar þegar tillagan var samþykkt að það væri grundvöllur þess að ferlið ætti að halda áfram því að annars getur hvorki þingheimur né almenningur í landinu tekið upplýsta ákvörðun.

Frú forseti. Ég ætlaði einmitt að spyrja um aðlögunarferlið sem er komið í gang, þar sem Ísland er að aðlagast því að vera í Evrópusambandinu, hvort hæstv. ráðherra sé sammála því. Síðan vil ég minna á það að Vinstri grænir unnu stóran kosningasigur vegna þess að þeir voru á móti samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, þeir voru á móti því að ganga í Evrópusambandið, þeir voru á móti því að skrifa undir Icesave. Þann 5. júní 2009 skrifaði hæstv. fjármálaráðherra, sem er í flokki hæstv. umhverfisráðherra, undir Icesave. Hvernig gengur þetta saman að menn brjóta öll sín kosningaloforð og skrifa undir svona stóra ákvörðun? Var hæstv. ráðherra þá sammála því að skrifa undir Icesave með þeim kjörum sem þá voru, sem voru geigvænleg fyrir þjóðina, og er hún sammála þessu öllu saman? 
            

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur. Hér fullyrðir hv. þingmaður bæði í sínu fyrra og seinna andsvari að ýmislegt sé hafið yfir vafa sem er það ekki, eins og til að mynda að samkvæmt íslenskum lögum sé bannað að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég furða mig á því að sú umræða hafi þá ekki farið hærra ef sannfæring þingmannsins er að svo sé. Annað sem er umdeilt og umdeilanlegt er hvort um sé að ræða viðræðuferli eða aðlögunarferli. Það er heldur ekki hafið yfir vafa í pólitískum umræðum. Ég er þeirrar skoðunar að hér sé um viðræðuferli að ræða en ekki aðlögunarferli. Af hverju vann Vinstri hreyfingin – grænt framboð kosningarnar? Var það vegna þess að hún var á móti þessum tilteknu þáttum sem þingmaðurinn telur hér upp? Ég tel að svo hafi ekki verið heldur fyrst og fremst vegna þess að það var kominn tími til þess að ábyrgt stjórnmálaafl settist við völd hér í landinu og tæki til hendinni eftir þrotabú Sjálfstæðisflokksins.

Hæstv. forseti. Vegna síðustu orða hæstv. umhverfisráðherra þá hef ég rekist á það marga kjósendur í Suðurkjördæmi, mínu kjördæmi, sem greiddu VG atkvæði sitt vegna skýrrar andstöðu flokksins við aðild Íslands að ESB, að ég held að hv. þingmenn þess ágæta flokks ættu aðeins að íhuga það. Sú skýra stefna sem hv. þingmenn þess flokks hafa nú vikið frá færði þeim aukið vægi hér í þinginu. Ég tel að menn þurfi aðeins að sýna því virðingu þótt það sé væntanlega of seint í rassinn gripið. Ég kem hér í andsvar til þess að ræða aðeins um stóriðju og þær fjölmörgu fullyrðingar sem fram komu í máli hæstv. ráðherra varðandi afstöðu kvenna til stóriðju, sem var einhvern veginn á þá leið að konur ynnu ekki í álverum og konur væru almennt á móti stóriðju. Ég skildi alla vega hæstv. ráðherra þannig. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra leiðrétti mig af því að ég hlýt að hafa heyrt vitlaust. Ég er kona og ég hef ekkert á móti stóriðju. Ég vil að við förum í atvinnuuppbyggingu og ég vil að við setjum okkur það markmið að horfa til þess að hér gengur fullt af fólki, konum og körlum, atvinnulaust um göturnar og þetta fólk vill fara að fá svör frá stjórnvöldum, frá þessu ábyrga stjórnmálaafli, VG, um það með hvaða hætti menn ætli að takast á við þann stóra vanda. Ég heyrði ekki betur en að hæstv. ráðherra væri að furða sig á því að orkufyrirtækin væru að fara í rannsóknir á því hvort hægt væri að virkja jarðvarmann meira. Ég er bara ekkert hissa á því að menn ætli sér að reyna að nýta kosti landsins til þess að byggja frekar upp og koma á fót frekari tækifærum fyrir fólk til þess að fá vinnu. 

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið og mér þykir leitt ef ég veld henni hugarangri og geri hana orðlausa. Varðandi fullyrðingar mínar sem hún telur hér upp að því er varðar afstöðu kynjanna til stóriðju er hér verið að vísa í skýrsluna sem fylgir skýrslu þingmannanefndarinnar, kynjagreiningu á aðdraganda hrunsins, og þar er byggt á heimildum og rannsóknargögnum. Afstaða kvenna er auðvitað fjölbreytt og ég geri mér grein fyrir því að afstaða kvenna í Sjálfstæðisflokknum er að jafnaði nokkuð samhljóma afstöðu stóriðjusinna í landinu. Það finnst mér umhugsunarefni út af fyrir sig, en að jafnaði er það svo að nokkur kynjamunur er á afstöðunni þar sem karlar eru frekar á þeirri skoðun en konur. Maður getur velt fyrir sér hver ástæðan er. Hún er örugglega að hluta til sú sem var rakin í ræðu minni. Varðandi orkugeirann og rannsóknir, þá er það vissulega svo að töluverðar rannsóknir þurfa að liggja til grundvallar áður en farið er af stað. Það er akkúrat það sem hefði betur verið gert að því er varðar þá fordæmalausu ákvörðun þegar farið var af stað í uppbyggingu í Helguvík áður en fyrir lá - ekki einu sinni með rannsóknum - hvort grundvöllur væri fyrir þeirri orkuöflun sem þar var lagt upp með. Þetta hefur aldrei gerst áður á Íslandi að menn byrji á stóriðjuuppbyggingu án þess að orka liggi fyrir. Spurning mín snerist miklu frekar um þetta: Er réttlætanlegt að skuldsetja orkugeirann botnlaust í þágu þessara verkefna? Hér vil ég því að lokum í svari mínu lýsa yfir áhyggjum af einfaldri sýn sjálfstæðismanna og -kvenna á atvinnuuppbyggingu.

Hæstv. forseti. Ég tel að sýn mín á atvinnumál sé frekar einföld. Ég tel að við Íslendingar höfum lifað á landinu frá því að við komum hingað níu hundruð og eitthvað og ég tel að það sé það sem við komum til með að gera áfram. Við eigum að nýta kosti landsins. Að sjálfsögðu berum við virðingu fyrir náttúrunni og ef hæstv. ráðherra hefur kynnt sér stefnu Sjálfstæðisflokksins þá er hæstv. ráðherra upplýst um það. Síðan finnst mér mjög ankannalegt að hæstv. ráðherra, sem væntanlega telur sig vera femínista, tali hér á þann hátt að konur í Sjálfstæðisflokknum láti karlana í Sjálfstæðisflokknum ráða því hvaða skoðanir þær hafa. Ég frábið mér slíkan málflutning og hann er akkúrat ástæða þess að femínisminn hefur ekki á sér gott orð vegna þess að þetta er ekki málefnalegur málflutningur. Ég frábið mér þetta algjörlega, ég er bundin af minni eigin sannfæringu hér sem þingmaður og ég tek ákvarðanir mínar á grundvelli þeirra gagna sem ég kynni mér og á grundvelli minnar eigin sannfæringar. Síðan langar mig að spyrja: 

Frú forseti. Ég er sammála því að nýta á kosti landsins en það verður að gera með sjálfbærum hætti. Við verðum að huga að fjölbreyttum kostum en ekki einföldum svörum við stórum og flóknum spurningum. Ég sagði ekki að konur í Sjálfstæðisflokknum létu karlana ráða skoðunum sínum, mér dettur ekki í hug að halda því fram. Ég mun aldrei halda því fram. Ég ber mikla virðingu fyrir konum í Sjálfstæðisflokknum og tel að þær séu þar vegna pólitískrar sannfæringar. Hins vegar vekur það athygli mína og ég nefndi það áðan að skoðanir þeirra fara gjarnan með stóriðjustefnunni og eru í takti við hana. Þingmaðurinn spurði í lokin hvort meiri kynjasjónarmið ríktu í þessari ríkisstjórn en áður hefur verið. Já, ég tel svo vera en ég tel ekki nóg að gert. Í fyrsta lagi eru fleiri konur í ríkisstjórninni en verið hefur og ég held að það skipti mjög miklu að jafnrétti kynjanna sé á öllum sviðum samfélagsins. Ekki síður höfum við innleitt lagasetningu sem styrkir stöðu og rétt kvenna og jafnan hlut kynjanna að mörgu leyti.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu sína sem ég er í öllum grundvallaratriðum ekki sammála en það kemur svo sem ekki á óvart. Ég er dálítið á sömu nótum og fyrri ræðumaður í síðasta andsvari en vil þó þakka hæstv. ráðherra fyrir að hún beri virðingu fyrir okkur sjálfstæðiskonum, það er gott að heyra það. Ég hef lesið þessa kynjagreiningu og ég verð að viðurkenna í fyrsta lagi að ég skil hana ekki. Þarna eru einfaldlega notuð orð sem ég skil ekki og þótt andsvarið sé stutt ætla ég að lesa úr henni, með leyfi forseta: „Skýrslan sýnir að áhrifarík leið til að tákngera valdatengsl er að kyngera þau og dæmi eru um að karlar séu jaðarsettir og jafnvel kvengerðir í formlegu hlutverki sínu. Þannig einskorðast kynjavíddin ekki við líffræðilegt kyn heldur getur kyngervi einnig leikið stórt hlutverk.“ Ég skil þetta ekki, ég ætlast ekki til að hæstv. ráðherra skýri þetta út fyrir mér. Ég vil hins vegar halda því fram að það séu fyrst og síðast pólitískar skoðanir sem valda því að við erum ósammála um t.d. uppbyggingu í atvinnumálum. Hæstv. ráðherra segir að brjálæðið sé byrjað aftur, við ætlum að ryðjast af stað og bera enga virðingu fyrir umhverfinu. Ég mótmæli því harðlega. Rannsóknir á jarðvarma á Suðurnesjum og á Reykjanesi eru gerðar að uppfylltum öllum umhverfisskilyrðum. Til eru lög og reglur í landinu sem setja rammann utan um þetta. Stundum hefur hæstv. umhverfisráðherra að vísu farið út fyrir þann ramma með því t.d. að taka sér lengri fresti. Ég fagna því að hæstv. ráðherra talaði sérstaklega um að bæta þyrfti vinnubrögð og ég vona sannarlega að hún taki fyrst þá hvatningu til sín vegna þess að oft hefur ráðuneyti hennar verið bert að alls kyns reglubrotum, ekki síst hvað varðar tímafresti.

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ef ég byrja á því sem hún sagði í lokin, ég átta mig á því að það var kannski vegna þess að tíminn var að renna út, þá verða menn að vara sig á því að taka of djúpt í árinni og segja að ráðuneytið sé ítrekað bert að alls kyns reglubrotum. Þingmaðurinn er fyrst og fremst, vona ég, að vísa til þess að tímafrestir  Ég hef mikla samúð með því að skilja ekki orðfærið sem notað er í skýrslunni því þarna er á ferðinni nýlunda að mörgu leyti. Skýrslan er rýnd út frá kynjasjónarmiðum og það er fræðigrein sem hefur ekki náð að festa djúpar rætur á Íslandi. Sem betur fer hefur henni vaxið ásmegin og ég held að það sé afar mikilvægt, ekki síst fyrir dætur okkar og syni, að kynjagreining verði notuð miklu víðar og oftar í íslensku samfélagi þó að það sé jafnvel með orðum og hugtökum sem eru okkur framandi fyrst um sinn.

Virðulegi forseti. Ég er mikill jafnréttissinni og ég á tvo syni sem ég el upp í þeim anda og ég þarf enga kynjagreiningu til að leiðbeina mér um við viljum byggja upp þjóðfélag þar sem jafnrétti ríkir. Mér finnst of langt gengið í þessari fræðigrein en stundum halda sumir fræðimenn ákveðnum hlutum fram og ekki þurfa allir að vera sammála. Ég vék ekki að því í fyrra andsvari mínu, varðandi það að hæstv. ráðherra þótti sýn sjálfstæðismanna í atvinnuuppbyggingu vera takmörkuð. Við hugsuðum ekki um þann fjölbreytileika sem hún boðaði. Ég vil líka mótmæla þessu og bendi á Suðurnesin - við þurfum aldrei að líta lengra en til Suðurnesjanna. Þar eru atvinnutækifæri eftir atvinnutækifæri, ég get nefnt sjúkrahús, einkasjúkrahús, flugvélaverkefni, gagnaver. Alls staðar rekast þessi tækifæri á hindranir 

Forseti beinir þeim tilmælum til hv. þingmanna að virða ræðutíma.

Frú forseti. Enn og aftur velti ég fyrir mér orðfæri hv. þingmanns um að allt sé bannað og allt sé stoppað. Ég held að við komumst ekkert áfram með því að skylmast með svona orðalagi. Varðandi athugasemd þingmannsins um að of langt sé gengið í fræðigreininni þá velti ég fyrir mér hvað þeim ágæta þingmanni þyki mátulegt að sé gengið í kynjafræðum. Ég vil síðan ítreka það að atvinnuleysi er gríðarlega alvarlegt mál og það er alvarlegt mein. Ég ætla ekki að gera lítið úr því. En við megum hins vegar ekki byggja vonir heilu byggðarlaganna á draumsýnum og á hugmyndum sem koma aldrei til með að verða að veruleika. Það er að mínu mati ekki vel gert gagnvart þeim samfélögum að byrja að slá upp fyrir verksmiðju áður en fyrir liggur hvaðan orkan á að koma.

Virðulegur forseti. Hér kem ég upp í umræðu hlaðin gögnum eins og svo oft áður í mörgum umræðum á þeim viðburðaríka tíma sem liðið hefur síðan bankahrunið varð. Við virðumst alltaf vera að tala um stóru málin. Við erum alltaf að tala um mál sem skipta svo miklu í sögunni, við erum alltaf á tímamótum þar sem taka þarf höndum saman og breyta. Við erum á einum slíkum tímapunkti núna. Ég vil taka undir þakkir þeirra sem hafa talað hér á undan mér til þingmannanefndarinnar fyrir góða vinnu og fyrir þá skýrslu sem við ræðum. Sú vinna hefur verið afar góð. Nefndin hefur unnið af heilindum og hefur lagt sig fram um að ná saman um mikilvæg mál. Formaður nefndarinnar, hv. þm. Atli Gíslason, fór yfir það í ræðu sinni að það hefði verið eitt af meginmarkmiðunum að menn skiluðu tillögum sameiginlega. Það er mjög mikilvægt að samstaða var um tillögurnar, þingsályktunartillöguna í þeirri skýrslu sem við ræðum nú, vegna þess að í skýrslunni er hörð gagnrýni. Það er hörð gagnrýni á ýmsa hluti sem hér hafa orðið og það er gagnrýni sem ekki er hægt að rekja til flokkadrátta. Það er gagnrýni sem gengur þvert á flokka á hluti sem voru til staðar á því skeiði sem við erum að ræða. Það er ekki mikið nýtt í skýrslunni frá því sem var í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Það er svo sem ekki skrýtið vegna þess að nefndin byggði vinnu sína á þeirri skýrslu. Mig langar til að gera að umtalsefni nokkur atriði í þingsályktunartillögunni en vegna þess að við erum með stuttan tíma hér til umræðu er ekki hægt að fara sérstaklega yfir einstök efnisatriði, aðrir hafa gert það og þarf ekkert að endurtaka það. Það eru margar ágætar tillögur. Hér er í fyrsta lagi listi yfir að endurskoða þurfi löggjöf og eftir atvikum undirbúa löggjöf á tilgreindum sviðum, segir í þingsályktunartillögunni. Þar eru listuð lög um stjórnarskrá, um þingsköp, um ráðherraábyrgð o.s.frv., svo og löggjöf um starfsemi á fjármálamarkaði, eftirlit með fjármálastarfsemi, reikningsskil og bókhald, endurskoðendur o.s.frv. Það er allt gott og vel. Það er gott og vel að við förum yfir þetta eins og hefur verið gert og lagðar séu til lagabreytingar. En ég er núna alveg jafnhugsi yfir því eins og ég var allan síðasta vetur þegar við ræddum breytingar á ýmsum þeim lögum sem nefnd eru, t.d. um starfsemi fyrirtækja á fjármálamarkaði, um breytingar sem þá voru til meðferðar í þinginu - ég átti sæti í viðskiptanefnd Alþingis - því að mér þótti farið af stað með lagabreytingar með öllum þeim góðu markmiðum um að hér skyldi nú ekki verða aftur það ástand að hægt væri að segja að reglurnar væru ekki nógu stífar og reglurnar væru ekki nógu skýrar, en það var oft farið af stað með það sem ég vil leyfa mér að kalla „af því bara-skýringar“. Af hverju þurfti að breyta lögum um endurskoðendur þannig að hert var á því að þeir ættu að skipta um fyrirtæki á fimm ára fresti í stað sjö ára eins og það er annars staðar? Ég spurði: Af hverju? Af hverju erum við að gera þetta að fimm árum en ekki sjö árum, þegar sjö ára tillagan kom fram um sumarið 2008 og olli greinilega ekki bankahruninu? Af hverju eigum við að hafa fimm ár þegar annars staðar eru sjö ár? Þá var svarið: Af því bara. Ragnheiður: Það varð hér hrun! Við þurfum að hafa þessar reglur skýrari og harðari. Ég hélt því fram þá og held því fram enn að með þessu getum við átt það á hættu að hér skapist falskt öryggi. Ríkisstjórnin kemur og segir: Við erum búin að breyta öllum þessum lögum. Við erum búin að breyta öllum þessum reglum. Það þarf ekkert að fara í þetta. Við þurfum ekkert að hafa áhyggjur. Það verður ekki annað bankahrun. Við erum búin að herða reglur um endurskoðendur þannig að þeir verða að skipta um fyrirtæki á fimm ára fresti. En það er ekki endilega það sem olli bankahruninu. Það er það sem ég vil að við skoðum hér öll, það er nákvæmlega það og þau vinnubrögð sem ég held að við þurfum öll að einbeita okkur að. Voru reglurnar of rúmar eða voru þær brotnar? Erum við búin að svara þeirri spurningu? Þeirri spurningu þurfum við að svara áður en við rjúkum af stað með allar þær tillögur að lagabreytingum sem hér eru. Þetta verður að liggja til grundvallar. Hv. þm. Pétur Blöndal byrjaði ræðu sína í gær á því að segja að honum fyndist vanta sýn, framtíðarsýn á íslenskt samfélag. Svo sannarlega get ég tekið þar undir með mínum góða vini og félaga, hv. þm. Pétri Blöndal, að það er það sem okkur vantar. Ég vona svo innilega að við getum einhvern tímann slegið striki yfir fortíðina, lært af henni og haldið síðan áfram til framtíðar vegna þess að það er það sem við þurfum að fara að gera hérna. Mér finnst við hafa verið of upptekin við hluti sem höfðu ekkert með bankahrunið að gera. Kannski hluti sem voru í ólagi, ég skal ekkert segja um það. Það er margt sem finna má að í stjórnsýslunni. Það er margt sem við getum fært til betri vegar og við eigum að gera það. En við skulum ekki færa þá ágalla í þann búning að bankahrunið hafi orðið vegna þeirra ágalla. Við skulum ekki færa það í þann búning að það hafi verið þess vegna sem hér varð bankahrun og þess vegna eigi ákveðnir einstaklingar að sæta ábyrgð og fara í fangelsi. Við eigum ekki að færa það í þann búning. Við eigum að skoða þessi mál út frá því hvernig og hvað olli bankahruninu. Kannski voru það samverkandi þættir sem við gátum ekki haft stjórn á. Kannski voru það hlutir sem við hefðum getað gert betur en gerðum ekki. Það er margt sem kemur hér til en við verðum og megum ekki missa sjónar á boltanum. Ég held að við höfum verið of upptekin núna við að setja alls konar lög, um stjórnlagaþing og breyta stjórnarskrá og gera alls konar hluti sem hafa ekkert með uppbyggingu íslensks samfélags á grunni bankahruns að gera. Það má gera þessa hluti, ég er ekki að tala um það, við getum alveg og eigum að leggja okkur fram við að ná samstöðu um það en það má ekki klæða það í þennan búning. Við þurfum öll að tileinka okkur betri vinnubrögð. Það er hörð gagnrýni á Alþingi í skýrslunni, við tökum það til okkar. Ég tek það til mín sem þingmaður. Ég vil að við bætum vinnubrögðin. En það er ekki nóg að standa hér og tala um það, það er bara ekki nóg. Ég er nýkomin úr ferð með NATO-þinginu þar sem við í þingmannanefnd á NATO-þinginu fórum fyrst til Danmerkur og síðan til Grænlands að kynna okkur málefni norðurslóða. Í Kaupmannahöfn funduðum við með þingmönnum og dönskum stjórnvöldum og farið var yfir stefnu Dana í varnarmálum. Þar lærði ég að í Danmörku er það þannig að allir flokkarnir á danska þinginu - nema núna var einhver einn flokkur, smáflokkur, sem vildi ekki koma að þessu samstarfi - gera með sér fimm ára varnarsamning, þeir setjast niður og skipuleggja það í sameiningu á jafnréttisgrundvelli. Allir flokkarnir skipuleggja varnarmál Dana til fimm ára og ekki bara stefnumótunina, heldur líka fjárveitingar og raða fjárveitingunum til ákveðinna verkefna. Þeir eru búnir að gera pólitískan varnarsamning til fimm ára. Meginmarkmiðið er, sögðu danskir þingmenn mér, að koma í veg fyrir að við ríkisstjórnarskipti skapist óstöðugleiki í þessum grundvallarmálaflokki. Mér þótti þetta afar athyglisvert vegna þess að ég var nýbúin að taka þátt í umræðum á íslenska þinginu um að nú væri bráðnauðsynlegt að leggja niður Varnarmálastofnun, sem þó er ekki orðin tveggja ára gömul. Þegar lögin um Varnarmálastofnun voru sett var minn flokkur í ríkisstjórn. Ég get alveg viðurkennt að það var ekki lagt til að við tækjum alla hér að borðinu og lögin um Varnarmálastofnun yrðu sett þannig. Það var ekki gert þannig, né heldur voru lögin um Varnarmálastofnun afnumin með þeim hætti sem þeir gera í danska þinginu. Þetta eru vinnubrögð sem við megum taka okkur til eftirbreytni. Formaður þingmannanefndarinnar talaði um sjálfstæðisyfirlýsingu þingsins, að þessi skýrsla væri það. Hún verður það ekki nema við tökum hana til okkar. Hún verður það ekki nema við breytum vinnubrögðum. Og hún verður það ekki nema við gerum það öll. Daginn eftir þessa miklu sjálfstæðisyfirlýsingu er upphafi þingfundar frestað vegna þess að framkvæmdarvaldið var of lengi að funda. Mér fannst það ekki passa við þá sjálfstæðisyfirlýsingu þingsins og bið hæstv. forseta um að virða það við mig. Þetta snýst um stöðugleika í stjórnarfari. Þetta snýst um það að við þurfum að nota þá krafta. Við ræddum um jafnréttismál í andsvari áðan. Við vorum að ræða það að hér fylgir með kynjagreining sem ég játaði í andsvari við hæstv. umhverfisráðherra að ég skildi hvorki upp né niður í. Ég held að við eigum að hugsa þetta út frá jafnrétti meiri hlutans og minni hlutans á þingi, jafnrétti karla og kvenna, ekki út frá því hver er sökudólgurinn, hvort einhver hegðun er karllæg, hvernig sem þetta var sagt, þó það væri ekki kyngreint karllægt,  Þess vegna vil ég draga hér upp grein sem mér þótti athyglisverð og las á vefritinu Smugunni sem verður nú seint talið til vefrits sem ég er almennt sammála. Þar skrifar Ármann Jakobsson grein sem heitir, með leyfi forseta: „Það þarf vandaðri umræðu en til þess þarf vandaðri lestur og hlustun“. Nú ætla ég að upplýsa að á þessu Vinstri græna vefriti er grein, eftir væntanlega flokksmann Vinstri grænna, sem ég er hjartanlega sammála. Ég er hjartanlega sammála þessari grein. Hann gagnrýnir opinbera umræðu á Íslandi og segir í upphafi greinarinnar, með leyfi forseta: „Ein af ástæðum þess að vitræn umræða þrífst illa í almennu rými á Íslandi er að öll mál sem koma upp hér á landi eru skilgreind sem deilumál milli A og B.“ Við lítum ekki á mál sem mál til að leysa. Við lítum á mál sem deilumál. Ég tek undir þetta með skrifara. Hann segir jafnframt, með leyfi forseta: „Enginn raunverulegur áhugi er á að hlusta á hvað fólk segir. Eins er ekki mikill áhugi á því að hugsa. Þess vegna þarf öll umræða að grundvallast á klisjukenndu málfari því að fæstir vilja hlusta á það sem aðrir eru að segja, hvað þá að hugsa um það. Svo skammast fólk yfir því að stjórnmálamenn eða aðrir sem eru áberandi í þjóðmálaumræðunni segi ekkert nýtt eða óvænt. Ég spyr: hver er hin raunverulega eftirspurn eftir því að fólk segi eitthvað nýtt eða óvænt?“ Ég tek undir þessari spurningu. Hann segir einnig, með leyfi forseta, og mér þykir það afar góð setning: „Hlustun virðist engin forsenda viðbragða í opinberri umræðu á Íslandi.“ Þetta þykir mér mjög athyglisvert. Við getum umorðað þetta og sagt að það sé fátt vandað í umræðunni ef menn eru fyrir fram búnir að gefa sér skoðun á málinu. Það skiptir ekki máli hvað fólk segir, þú ert búinn að mynda þér skoðun. Þá verð ég aðeins að fá að gera athugasemd við útvarpsviðtal sem ég heyrði í morgun þar sem hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra, Ögmundur Jónasson, lýsti því yfir - og nú vona ég að ég fari ekki yfir þá grensu sem allir þingmenn í þessari umræðu hafa virt og það að ræða efni skýrslunnar og vinnubrögð en ekki málefni þingsályktunartillagnanna sem ræddar verða hér á föstudaginn, um ákærur á hendur fjórum ráðherrum. En ég vil gera athugasemd við vinnubrögð þessa hæstv. ráðherra sem kom í útvarp í morgun og sagðist vera búinn að gera upp hug sinn varðandi þessar ákærur, vegna þess að hann hafði heyrt málefnaleg rök, sannfærandi rök hv. þm. Atla Gíslasonar, formanns nefndarinnar. Hann sagði að hann hefði hlustað á sannfærandi rök formanns nefndarinnar á þingflokksfundi hjá Vinstri grænum og væri þess vegna búinn að gera upp hug sinn. Mér þykir þetta afar athyglisvert, sérstaklega í ljósi þess að í öllum svona málum eiga menn sér væntanlega málsbætur. Í öllum slíkum málum er betra að hlusta á báðar hliðar málsins áður en menn fella dóma. Í þessu tilfelli er það dómsmála- og mannréttindaráðherra Íslands sem er tilbúinn, eftir að hafa heyrt hv. þm. Atla Gíslason fara yfir málið á þingflokksfundi hjá Vinstri grænum. En hann hefur t.d. ekki hlustað á rök okkar sjálfstæðismanna vegna þess að við höfum virt það að ræða ekki þessi mál undir þessum dagskrárlið þingsins heldur ætlum við að gera það í umræðu á föstudaginn. Hann hefur ekki hlustað á röksemdir okkar fyrir því að standa ekki að þessum ákærum. En það stöðvar ekki þennan hæstv. ráðherra mannréttindamála. Ég get lesið upp tilvitnun eftir tilvitnun úr ræðum hans og ritum í fortíðinni þar sem hann leggur allan metnað sinn í að standa og vernda mannréttindi allra þeirra sem hlut geta átt að máli í öllum málum. En í útvarpsviðtali segir hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra að honum þyki líklegt að hann muni greiða atkvæði með þessu vegna þess að hann hafi hlustað á hv. þm. Atla Gíslason. Þetta þykir mér sorglegt. Það sem verra er, mér þykir þetta hálfóhugnanlegt. Mér þykir hálfóhugnanlegt að menn geti hugsað sér að fella dóm sem gæti endað með fangelsisvist einstaklinga án þess að hlusta á rök þeirra sem eru andstæðrar skoðunar. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð vegna þess að ég ætla að ræða þetta mál ítarlegar þegar það kemst á dagskrá. En þetta vildi ég sagt hafa vegna þess að ég mér er misboðið með þessum ummælum ráðherrans. Virðulegi forseti. Ég sagði áðan að við þyrftum að breyta vinnubrögðum og við þyrftum að gera það öll og við þyrftum að fara að huga að framtíðinni. Ég vitnaði í hv. þm. Pétur H. Blöndal, reyndar áður en hann kom inn í salinn, um að svo virðist sem það skorti umræðu um framtíðarsýn í þjóðfélaginu. Ég vil segja ykkur eina sögu. Á laugardaginn, eftir að niðurstaða þingmannanefndarinnar var gerð kunn, fór vinur minn sem býr í Bústaðahverfinu út að skokka. Hann fór sína vanalegu leið neðarlega í Fossvoginum og kom að götuhorni þar sem lítill drengur stóð, sex ára drengur, og stóð þar með skilti. Á skiltinu stóð: Ég vil ekki hefnd. Þarna stóð einn sex ára drengur á götuhorni og sagði: Ég vil ekki hefnd. Það var greinilegt að strákurinn hafði skrifað þetta skilti sjálfur vegna þess að e-ið sneri á hvolf. Vinur minn tók hann tali og spurði hverju þetta sætti, af hverju hann stæði þarna með þetta skilti. Þá sagði sá stutti að hann hefði verið að hlusta á sex-fréttirnar og hefði ákveðið að koma skoðun sinni á framfæri með þessum hætti. Skilaboð þessa drengs til okkar Íslendinga og okkar sem stöndum hér inni í þessum sal eru þau að þessi drengur vill fá athygli á framtíð sína. Hann vill ekki hefnd. Nú þegar eru tvö ár af sex ára ævi þessa drengs farin í það. Ég er ekki að gera lítið úr því að efnahagshrun er alvarlegt og að við þurfum að gefa okkur tíma til að fara yfir þá hluti. En við megum ekki missa sjónar á því sem er mikilvægast í þessu öllu saman; það eru börnin okkar, framtíð barnanna okkar, framtíð landsins. Við þurfum öll að taka okkur saman í andlitinu, taka þeim ábendingum sem koma hérna fram, standa saman að því að breyta vinnubrögðum og meina það og hafa þennan litla dreng í huga þegar við gerum það, við látum ekki næstu tvö ár, næstu sex mánuði, fara í súginn heldur tökum höndum saman strax og byggjum upp landið þessum unga dreng til heilla og okkur öllum.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka þingmannanefndinni fyrir vel unnin störf. Ég tók eftir því í vor og allt sumar að það var gríðarlega mikið álag á þessari nefnd. Ég hef líka fundið það eftir að þessir hv. alþingismenn skiluðu af sér að það er ákveðin hópstemning hjá þeim af því að þau hafa hist gríðarlega oft og haft tækifæri til að kynnast mjög vel í gegnum starfið. Við erum að fjalla um skýrsluna sem er afurð þessa mikla starfs. Ég vil lýsa því strax yfir að ég tel að hér sé um mjög mikilvægt plagg að ræða sem við getum nýtt okkur að mínu mati gríðarlega vel í áframhaldandi stöfum á Alþingi. Ef maður á að nota eitthvert eitt orð yfir skýrsluna er hún áfellisdómur yfir mjög mörgum atriðum, yfir störfum þingsins, störfum embættismanna, fjármálakerfinu o.s.frv. Það eru ansi mörg atriði sem þarf að skoða. Sú þingsályktunartillaga sem fylgir með skýrslunni fjallar um hlutverk Alþingis, réttinn til upplýsinga, að staða minni hlutans verði styrkt. Hún fjallar um nýja löggjöf um landsdóm og ráðherraábyrgð og að við eigum að fá skýrslur um afdrif þingsályktana. Ég tel að það sé mjög mikilvægt atriði. Þar er líka tiplað á því að það eigi að endurskoða nefndaskipan Alþingis og gera óháða rannsókn á starfsemi lífeyrissjóða og sparisjóða. Það þarf að rannsaka endurskoðendur, en segja má að þeir séu sá hópur sem hefur verið allt of lítið rætt um, þ.e. hvernig þeir brugðust. Svo á að gera stjórnsýsluendurskoðun á Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitinu. Það virðist hafa verið mjög mikil samstaða í þessari nefnd um þessi atriði nema kannski helst það að gera óháða rannsókn á einkavæðingu bankanna. Formaður Framsóknarflokksins, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, hefur tekið undir að það sé eðlilegt að fara í slíka rannsókn og það gerði reyndar líka hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins. Þó að hugsanlega komi ekki mikið út úr slíkri rannsókn er kannski ágætt að fara í hana til að fá þá þessa umræðu út af borðinu. Ég vil líka draga fram að gerð var kynjagreining á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, stóru skýrslunni sem var upp undir 3000 blaðsíður. Hana unnu Þorgerður Einarsdóttir og Gyða Margrét Pétursdóttir. Ég vil bara lýsa því yfir að mér finnst frábært að fá kynjagreiningu á skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Það er mjög lærdómsríkt að lesa hana. Ég finn að sumir gera hálfpartinn grín að þessari kynjagreiningu af því að þarna eru notuð mjög mörg orð sem okkur eru ekki töm. Í samantektinni kemur m.a. fram - þetta er mikil skýrsla - að fjármálakerfinu hafi verið stjórnað af litlum hópi einsleitra karla sem umbunuðu körlum á grundvelli huglægs mats. Í skýrslunni er talað um sjálfhverfa karla. Ég veit að karlmönnum almennt þykir erfitt þegar konur tala svona af því að þeim finnst alltaf að það sé verið að tala beint í þeirra eigið hjarta  Ég vil líka fá að vitna beint, virðulegur forseti, í aðrar málsgreinar í þessari kynjagreiningu. Hefst nú tilvitnunin, með leyfi forseta: „Ráðandi karlmennskuhugmyndir, sem í senn byggjast á samkeppni og samtryggingu, ýttu fjármálakerfi landsins út á ystu nöf og í raun fram af brúninni. Þjóðhverfar karlmennskuhugmyndir um meinta yfirburði íslenskra karla mynduðu hugmyndafræðilega réttlætingu fyrir þá þróun sem hér varð.“ Menn heyra þennan tón og þetta er það sem ég held að mjög margir hafi haft á tilfinningunni og sjá þegar þeir virkilega rýna í hlutina. Talsvert víða er komið inn á það í þessari skýrslu að óformlegt tengslanet karla hafi verið viðhaft í afdrifaríkum ákvörðunum og færð rök fyrir því. Það er líka fjallað um kunningja- og ættartengsl hér á landi. Þetta er það sem er svo hættulegt í svona litlu samfélagi, þegar kunningja- og ættartengsl fara að ráða mjög miklu. Þau hafa ráðið allt of miklu í þessu samfélagi. Sú er hér stendur á norska móður og við höfum rætt þetta talsvert oft. Það er gaman að fara í gegnum þessa umræðu, það eru svo mýmörg dæmi um að við höfum misfarið með marga hluti vegna kunningja- og ættartengsla. Ef maður er ekki í rétta hópnum eða réttu ættinni fær maður nánast ekki framgang. Þetta hefur tengst líka hinu pólitíska valdi. Þetta er auðvitað hræðilegt, virðulegur forseti, þegar sumir fá ekki framgang af því að þeir eru ekki af réttum ættum, ekki í rétta hópnum, stjórnmálaflokknum eða kunningjahópnum. Þessu þarf að linna og menn verða að tala opinskátt um þetta. Í skýrslunni kemur fram að stjórnendur og aðaleigendur bankanna báru mesta ábyrgð. Ég held að allir séu sammála um að þeir hafi borið mesta ábyrgð. Þeir eru nú til rannsóknar hjá sérstökum saksóknara eins og ég held að hafi ekki farið fram hjá nokkrum manni í þessu samfélagi. Aðrir báru líka ábyrgð. Rannsóknarnefndin kemst að því að nokkrir einstaklingar, bæði stjórnmálamenn og embættismenn, hafi sýnt af sér vanrækslu í starfi og síðan fá stjórnsýslan og stjórnmálaumhverfið almennt mjög harða dóma. Ég ætla að fjalla, virðulegur forseti, mest um Alþingi og stjórnsýsluna. Það kemur fram að það þarf að styrkja Alþingi. Þetta er ekki ný umræða, hún er búin að vera hér mjög lengi. Ég vil draga það fram fyrst ég hef nú tækifæri til að tjá mig í þessu máli að ég hef margoft lagt fram á þingi lagafrumvarp um að aðgreina löggjafarvald og framkvæmdarvald, þ.e. að ráðherrar sitji ekki á þingi sem löggjafi á sama tíma og þeir fara með framkvæmdarvaldið, séu ekki með tvo hatta á höfðinu. Þetta lagði ég fyrst fram á 123. þingi, þann 6. október 1998 lagði ég fram þetta lagafrumvarp. Það eru 12 ár síðan. Þá var þetta mál lagt fyrst fram. Það voru ekkert margir sammála þessu í upphafi. Nú virðist það orðið að meginsjónarmiði í þessari umræðu að ráðherrar eigi ekki líka að vera þingmenn á sama tíma. Við eigum að fara norsku leiðina, aðskilja þetta algjörlega, það er gert í Noregi og víðar. Þetta mál var svo lagt fram á 131. þingi, 132., 135., 136. og í sjötta sinn núna, á 138. þingi. Sú er hér stendur mun leggja það fram aftur eftir 1. október næst, í sjöunda sinn. Vonandi tekur stjórnlagaþingið á þessu, mér finnst vera orðin það mikil stemning fyrir þessu máli í samfélaginu. Ég vil draga fram að Kristinn H. Gunnarsson, þáverandi þingmaður, lagði þetta mál líka fram á 130. þingi, 2003–2004. Það eru sem sagt 12 ár síðan ég lagði þetta fyrst fram og var eini flutningsmaðurinn, sem var svolítið sérstakt. Síðan komu fleiri á tillöguna og meðal annars sá sem ætlar að fara hér í andsvar, hv. þm. Pétur H. Blöndal. Fleiri hafa komið að, ég vil nefna að Eygló Harðardóttur sem situr hér í þingsal er líka á þessu máli í dag. Hefði mátt samþykkja þetta? Já, það má segja að það hefði mátt samþykkja þetta við fjögur tækifæri af því að síðan þetta mál var lagt fram fyrst 1998 hafa farið fram fernar alþingiskosningar. Það voru kosningar 1999 og menn þekkja þetta ferli, ef á að breyta stjórnarskrá þurfa tvö þing að samþykkja svona mál með þingkosningum á milli. Menn samþykkja yfirleitt ekki breytingar á stjórnarskrá nema í aðdraganda kosninga. Það voru kosningar 1999, þá hefði verið hægt að samþykkja frumvarpið. Það voru kosningar 2003, þá hefði verið hægt að samþykkja það. Kosningar 2007, þá hefði verið hægt að samþykkja það og líka núna fyrir kosningarnar 2009. Alþingi fékk fjögur tækifæri til að samþykkja þetta mál og tók aldrei við því, ákvað aldrei að hleypa því í gegn. Reyndar töluðu sumir gegn því. Ég nefni hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra Ögmund Jónasson. Hann t.d. talaði gegn málinu, taldi það ekki gott og var með ýmis rök fyrir því. Ég vona svo sannarlega að þetta mál verði að veruleika, að ráðherra sitji ekki á þingi á sama tíma með bæði framkvæmdarvald og löggjafarvald. Ég vil líka gera hér að umtalsefni stjórnmálaumræðuna af því að fjallað er um það í skýrslunni að við þurfum að bæta umræðuhefðina. Það er rétt, hér ríkir of mikill Morfís-andi, menn skipa sér í lið með eða á móti og glíma. Það vantar betri rökræðu, það vantar að greina aðalatriðin og það vantar að sýna sanngirni. Það má ekki afvegaleiða umræðuna eins mikið og hér hefur tíðkast. Ég vil af þessu tilefni segja að fólk er ekki fífl. Hér fór einu sinni tölvupóstur frá aðila úti í bæ til annarra í ákveðnu verðsamráðsmáli þar sem stóð: Fólk er fífl. Ég tel að fólk sé ekki fífl. Ég tel að almenningur sem horfir á umræðuna hér vilji ekki þessa umræðu. Niðurstaðan í skoðanakönnunum um traust á Alþingi sýnir að fólki mislíkar margt í störfum okkar, þar á meðal umræðuhefðin. Ég tel að það sé mjög mikið til vinnandi að við komum því þannig fyrir að umræðurnar hér á þingi verði innihaldsríkari, yfirvegaðri og réttlátari. Margir segja að slík umræða rati ekki í fjölmiðla og það er mikið til í því. Hv. þingmenn eru auðvitað háðir því að þeirra sé getið að einhverju leyti í fjölmiðlum, annars er eins og þeir séu nánast ekkert að gera. Því miður eru þingmenn svolítið háðir þessu fjórða valdi, að komast í fjölmiðla. Það veldur því að þingmenn fara að reyna að toppa hver annan í frösum. Ég man eftir skemmtilegum dæmum um hv. þingmenn sem eru farnir af þessum vettvangi í dag sem æfðu sig í frösum, voru í því í marga daga að æfa sig á einhverjum frösum sem tengdust einhverju máli sem þeir voru að fara í. Svo létu þeir þessa frasa detta út úr sér í umræðunum eins og þeir væru að kokka þá upp á staðnum. Þetta er ákveðin list sem menn hafa stundað og ég tel að við eigum að fara út úr þeirri aðferð og reyna að hafa umræðuna hér af meiri yfirvegun og ekki í þessum frasastíl eins og því miður hefur verið of mikið um. Ég ákalla svolítið fjölmiðla líka í þessu sambandi, að vera ekki að eltast alltaf við þær upphrópanir sem þó oft verða hér, heldur reyna að sýna meira líka af því innihaldsríka sem er svo sannarlega til staðar og er fært fram af meira jafnvægi og meiri sanngirni. Fjölmiðlarnir hafa hér mjög mikið að segja og ég tel að þeir eigi að aðstoða okkur í þinginu við að sýna eðlilegri svip af þessari stofnun. Fjölmiðlarnir hafa mikið vald og eru kallaðir fjórða valdið. Því miður hafa fjölmiðlarnir hér verið of tengdir fjármálasamsteypum og stjórnmálaflokkum. Við getum tekið Morgunblaðið sem dæmi, þeir sem lesa Morgunblaðið sjá hvernig stjórnarandstaðan er lamin þar sundur og saman, það þarf ekki að lesa lengi til að sjá það. Það er ekki bara stjórnarandstaðan, heldur líka þeir sjálfstæðismenn sem Morgunblaðið telur vera svolítið óþekka. Ég leyfi mér að láta það flakka - og geri það svo sem ekki af því að hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir er í forsetastóli um þessar mundir - en mitt mat eftir að hafa lesið Morgunblaðið um langt skeið er að hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir eigi ekki upp á pallborðið í Morgunblaðinu. Það tel ég vera m.a. vegna þess að hv. þingmaður studdi hér aðildarumsókn að ESB. Morgunblaðið berst algjörlega gegn því. Það er mikið vald sem fjölmiðlarnir fara með. Við verðum að gera okkur mjög vel grein fyrir því og við megum ekki láta fjölmiðlana kúga okkur. Það þarf oft sterk bein til að ganga gegn þessu valdi, standa með sannfæringu sinni, og það tel ég t.d. að hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir hafi gert í þessu máli. Hún stóðst þetta. Ég tek líka fram varðandi umræðuhefðina, ég nota mikinn tíma hér í hana, að ég tel að það hafi verið mikil mistök hjá þinginu að gefa upp í hve margar mínútur hver þingmaður talar. Það var ekki gert áður fyrr. Þetta er hægt með tækninni í dag og þetta hvetur þingmenn til að tala hér allt of lengi að mínu mati. Það er vegna þess að enginn hv. þingmaður vill vera í neðstu sætunum á þessum lista þegar hann er gefinn upp. Þá lítur út fyrir að viðkomandi hafi bara ekkert til málanna að leggja. Þeir sem tala lengi eru taldir vera sterkir þingmenn, hinir hafa ekkert til málanna að leggja. Hér er kallað eftir magni en ekki gæðum. Þetta eru mikil mistök. Einhverjar ræður, því miður kannski of margar sem hafa verið fluttar hér, eru fluttar í þessum tilgangi, að safna sér mínútum, því miður. Ég vona að hægt verði að fara af þessari leið, taka þetta ekki saman, gefa þetta ekki upp og birta þetta ekki í fjölmiðlum. Ég ætla að draga eitt nafn inn, nafn Guðjóns Guðmundssonar frá Akranesi, sem var hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins á sínum tíma. Sá hv. þingmaður talaði mjög lítið, frekar sjaldan og mældist lágt. Þetta var einn af sterkustu þingmönnunum að mínu mati, vandaður þingmaður. Það birtist ekki í þessu. Ég hef flutt mál, virðulegur forseti, um það hvaða tíma við höfum til umræðna. Ég tel að það gæti bætt starfshætti þingsins gríðarlega mikið ef við stigjum það heillaskref að fallast á það frumvarp. Það er að norskri fyrirmynd og var lagt fram á þessu þingi af þeirri er hér stendur. Það er norska leiðin, má segja, og hún er þannig að forseti mundi áætla tímann sem frumvörp þurfa að fá við 1. umr. Við 2. og 3. umr. mundu nefndir óska eftir ákveðnum tíma fyrir umræðu um mál eftir því hvers eðlis málið er, stuttum tíma í léttvæg mál, löngum tíma í meiri háttar mál. Síðan yrði tímanum sem ætti að verja í viðkomandi mál skipt á milli þingflokka eftir stærð þeirra sem væri eðlilegt. Hins vegar mætti aldrei koma því þannig fyrir að umræða um mál stæði skemur en þrjá tíma, það væri lágmark. Það mætti ekki heldur takmarka umræðu um fjárlagafrumvarpið eða breytingar á stjórnarskrá. Ótakmarkaður tími gæti farið í slíka umræðu. Ég tel að þetta mundi breyta mjög mikið umræðuhefðinni á Alþingi. Þá stæðum við ekki hér og töluðum út í hið óendanlega, oft um einhver mál sem skipta litlu sem engu. Þá þyrftu menn að koma því á framfæri sem þeir hefðu að segja á tiltölulega stuttum tíma, eða eðlilegum tíma ætti ég kannski frekar að orða það, virðulegur forseti, og við gætum gert áætlanir um það hve langan tíma hvert mál tæki. Við mundum vita nokkurn veginn að hverju við gengjum á hverjum degi, hvenær þingfundi lyki í síðasta lagi. Þetta er miklu erfiðara núna. Vinnubrögðin í dag eru algjörlega úrelt að mínu mati. Þegar ég lýsi fyrir erlendum þingmönnum, sérstaklega norskum sem ég á frekar mikil samskipti við, því sem við búum við hérna trúa þeir því ekki. Þeir trúa því ekki að við getum farið endalaust í pontu og talað, aftur og aftur og aftur og að hér sé málþóf. Það er ekki stundað málþóf annars staðar á Norðurlöndunum. Ég held að það séu nánast engin dæmi um það, kannski í Finnlandi fyrir ESB-aðildarumsóknina. Þetta er algjörlega úrelt og menn verða að viðurkenna það. Hins vegar hefur verið bent á að þetta er tæki stjórnarandstöðunnar til að stoppa mál af í svokölluðum samningaviðræðum rétt áður en þingi lýkur á vorin og fyrir jól og það má færa rök fyrir því að þetta sé styrkleiki fyrir stjórnarandstöðuna. Ég tel þetta hins vegar ekki styrkleika fyrir lýðræðið, ég held að þessi svipur grafi mjög mikið undan trausti á Alþingi. Það má færa rök fyrir því að það eigi að styrkja stjórnarandstöðuna með því að stjórnarandstaðan fengi formennsku í nefndum, ætti auðveldara með að knýja á um upplýsingar, ætti heimtingu á að ráðherra kæmi fyrir nefndir, að fundir yrðu haldnir o.s.frv. Þetta eru allt atriði sem einmitt eru til skoðunar núna í drögum að frumvarpi til þingskapalaga sem Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, forseti þingsins, flytur og forsætisnefnd hefur verið að skoða. Ég tel að verði stemning fyrir því að breyta þingsköpum eins og þar er lagt til, og ég held að svo sé, eigi í leiðinni að breyta reglum um ræðutíma á Alþingi. Þá styrkjum við stjórnarandstöðuna í aðra röndina og í leiðinni tökum við af þennan galla sem er á störfum þingsins varðandi umræðuna. Ég vona svo sannarlega, virðulegur forseti, að það takist. Það er mikið talað um hvað þingið er veikt. Það má ekki gleyma því að stjórnsýslan er líka veik, m.a. ráðuneytin. Það þarf að styrkja þau. Það er ekki þannig að framkvæmdarvaldið sé eitthvað gríðarlega sterkt og þingið svakalega veikt. Báðir þessir aðilar eru að mínu mati allt of veikir. Ráðuneytin eru allt of veik. Þau þarf að styrkja. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson lýsti þessu frekar vel með dæmi í bréfi sem hann sendi þingmannanefndinni í sambandi við þá vinnu sem hér liggur að baki. Hann lýsti því þegar hann tók að sér viðskiptaráðuneytið og það var aðskilið frá starfsemi iðnaðarráðuneytisins 27. maí 2007. Þá fékk hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson sjö starfsmenn, fimm skrifstofustjóra og tvo sérfræðinga. Sjö starfsmenn voru í þessu ráðuneyti, þetta var bara grín. Þeim var síðan fjölgað í ársbyrjun 2008, sem er hið krítíska ár þegar allt hrundi, en voru þó ekki nema 14 talsins. Ég ætla að leyfa mér að vitna í bréf hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar, með leyfi virðulegs forseta: „Inn í þetta krítíska ár var mér falið að leggja með starfslið sem var að stórum hluta nýtt, og reynslan innan ráðuneytisins speglast kannski best í þeirri staðreynd að í upphafi ferðar hafði sá sérfræðingur, sem lengsta starfsreynslu hafði, einungis starfað í sex mánuði. Efalítið hafði þessi skortur á reynslu innan ráðuneytisins, sem ég gat ekki við ráðið en var þó á mína ábyrgð, áhrif á framvinduna.“ Hvaða mál voru til umfjöllunar í þessu ráðuneyti? Hver var ábyrgð þess? Jú, þarna voru nokkrar stofnanir undir, Samkeppniseftirlitið og Fjármálaeftirlitið, Einkaleyfastofan, talsmaður neytenda og Neytendastofa. Þarna voru mál sem vörðuðu verslun og viðskipti með vörur og þjónustu, fjármálamarkað, vátryggingar og vátryggingastarfsemi, vexti og verðtryggingu, fjárfestingar erlendra aðila, gjaldeyri, samkeppnismál og óréttmæta viðskiptahætti, neytendavernd, hlutafélög og einkahlutafélög. Þarna voru Endurreisnar- og þróunarbanki Evrópu, fasteignakaup, sala fasteigna, fyrirtækja og skipa og hugverkaréttindi á sviði iðnaðar svo nokkuð sé talið. 14 starfsmenn áttu að fara með þetta. Sá sem hafði lengsta starfsreynslu hafði starfað í sex mánuði. Er þetta í lagi? Þetta er auðvitað alls ekki í lagi. Þetta sýnir alveg gríðarlega veikleika í uppbyggingu okkar á stjórnsýslunni. Það er svo hróplegt að það þarf að sameina ráðuneyti, og ekki bara sameina þau, það þarf að styrkja þau líka gríðarlega. Þetta gengur að sjálfsögðu ekki upp, virðulegur forseti. Núna er tími minn hér nánast á þrotum. Af því að ég er svo harðorð og er að gagnrýna eins og eðlilegt er þegar maður fær svona skýrslu í hendurnar sem er full sjálfsgagnrýni á störf þings og stjórnsýslu vil ég samt draga fram að það er eitthvað bjart fram undan líka og ýmislegt gott hefur gerst í störfum þingsins. Ég tel að það séð m.a. vegna nýliðunar sem hefur orðið alveg gríðarleg. Frá upphafi þings hefur aldrei orðið eins mikil nýliðun og núna á síðustu tveimur árum. Ég held að 2/3 hlutar þingsins séu nýir. Það er einsdæmi. Ég tel að m.a. vegna þessarar endurnýjunar höfum við tekið til okkar meira vald en við höfum áður gert. Við eigum ekki að láta kúga okkur, þingið á ekki að láta kúga sig. Það getur tekið til sín vald ef það vill það og það á að gera það, það þýðir ekki bara að bera sig illa. Þingið hefur samþykkt 12 þingsályktunartillögur og fjögur lagafrumvörp frá þingmönnum á þessu þingi. Það er saga til næsta bæjar. Ég tel að þetta hafi aldrei skeð áður. Þar á meðal eru þingsályktunartillögur frá stjórnarandstæðingum. Það er mjög öflugt. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson var með eina um málefni heimskautasvæða, hv. þm. Guðmundur Steingrímsson með notendastýrða persónulega aðstoð við fólk með fötlun o.s.frv. Sú er hér stendur var með þrjú mál, nektardansinn, bólusetningar við pneumókokkasýkingum ungbarna og áætlun um ferðamennsku á miðhálendinu. 
             Þetta sýnir, virðulegur forseti, að þingið getur staðið sig vel ef það vill það og tekur sér vald.

Frú forseti. Þar með hefur hv. þingmaður safnað 21 mínútu í safnið sitt. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann hyggist ekki flytja breytingartillögu við þá þingsályktunartillögu sem er innifalin í skýrslu þingmannanefndarinnar í þá veru að Alþingi álykti að ráðherrar séu ekki jafnframt þingmenn. Það er nefnilega þannig að þeir 10 ráðherrar sem mæta þar sem samtals 40 þingmenn eru mættir fara nánast með helminginn af því atkvæðamagni sem þarf til að samþykkja þeirra eigin frumvörp, framkvæmdarvaldsins. Svo vil ég taka undir með hv. þingmanni, að maður situr oft á þingfundum, fer svo heim og horfir á sjónvarpið og þá er verið að lýsa einhverjum allt öðrum fundi. Ef ræðutíminn hefði verið takmarkaður eins og hv. þingmaður talar um þá hefði Icesave ekki bara verið samþykkt í seinni umferðinni heldur strax í þeirri fyrri. Ég notaði eina mínútu.

Virðulegi forseti. Ég hafði ekki hugsað þann möguleika að flytja breytingartillögu þess efnis að ráðherrar séu ekki þingmenn á sama tíma, enda liggur fyrir frumvarp af því tagi sem sú er hér stendur er 1. flutningsmaður að og hv. þm. Pétur Blöndal er á þannig að það frumvarp liggur fyrir og hefur farið í gegnum 1. umr. Það væri ekki nýtt mál. En kannski þarf að skoða betur hvort menn vilji taka afstöðu til þess í sambandi við þetta mál. Ég er ekki viss um að það sé leiðin. Ég held að líklegasta leiðin sé að stjórnlagaþing fjalli bráðlega um þetta og komi með þessa ábendingu inn í þingið og mikil samstaða verði um málið. En ég ætla svo sem ekki að útiloka að hægt sé að flytja einhverjar breytingartillögur af þessu tagi. Ég hafði ekkert hugsað það. Ég heyri að hv. þingmaður tekur undir að stundum stendur maður hér og horfir svo á sjónvarp og þá sýna fjölmiðlar allt annan fund en maður upplifði sjálfur. En af því að við erum að tala um fjölmiðla og aðhaldshlutverk þingsins á framkvæmdarvaldið, og ég er ekki að grínast þegar ég segi þetta, en ég held að t.d. það að Spaugstofan sem fjöldi manns horfði á í gegnum árin sé farin úr ríkissjónvarpinu hafi svolítið minnkað aðhaldið á framkvæmdarvaldinu. Ég held að Spaugstofan hafi átt þátt í aðhaldi á framkvæmdarvaldinu þó að það hafi ekki verið hlutverk hennar. Menn muna hvernig framkvæmdarvaldið var stundum tekið í bakaríið þar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil benda henni á að ef þetta fer núna í þingsályktunartillöguna neyðist þingheimur til að greiða atkvæði um það og segja afstöðu sína til þessa einfalda máls sem við erum búin að ræða og hv. þingmaður hefur flutt frumvarp um sex sinnum. Það getur líka verið ágætisinnlegg, ef það verður samþykkt. Það kæmi þá sem hugmynd Alþingis til stjórnlagaþingsins og þeirrar vinnu. Ég skora því á hv. þingmann að flytja um þetta breytingartillögu og láta þingheim greiða um hana atkvæði. Það er algerlega í samræmi við skýrslu rannsóknarnefndarinnar sem undirstrikar að mörkin milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds séu ekki nógu skýr. Þá væri alla vega búið að skýra að sami maðurinn getur ekki verið með tvo hatta, annars vegar verið framkvæmdarvald og hins vegar löggjafarvald. Ég skora á hv. þingmann að gera þetta. Ég á eina mínútu eftir og ég ætla að hætta.

Virðulegi forseti. Ég ætla að láta skoða þá hugmynd hvort hægt sé að koma fram með breytingartillögu og sjá kosti og galla á því. Það væri mjög spennandi að fá slíka tillögu samþykkta núna. Ég átta mig ekki á því hvort við þá aðgerð opnist hér allar gáttir og fjöldinn allur af breytingartillögum streymi inn og þá verði óendanlega margar breytingartillögur. Mér skilst að búið sé að boða breytingartillögur varðandi rannsókn á einkavæðingu bankanna. Mér skilst að líklegt sé að einhverjar þannig breytingartillögur verði og þá gæti þessi kannski flotið með líka. Ég ætla að skoða það af fullri alvöru.

Virðulegur forseti. Við fjöllum um skýrslu þingmannanefndar sem skipuð var til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Umræðan hefur að mínu viti verið afskaplega málefnaleg, hófstillt og uppbyggileg á undanförnum dögum og er það vel. Ég vil byrja á því, frú forseti, að endurflytja þakkir mínar til níumenninganna sem sátu í þessari nefnd og unnu þrekvirki og voru oft og tíðum ekki í mjög öfundsverðu hlutverki, ekki síst þegar taka þurfti afstöðu til örlaga samstarfsmanna til áratuga jafnvel svo sem sagt hefur verið frá í þessari pontu. Skýrslan tekur vitaskuld tillit til rannsóknarnefndarskýrslu Alþingis sem vakti á sínum tíma mjög mikla athygli og er að mínu mati mikið lærdómsrit sem þjóðin öll á að taka tillit til í verkum sínum á komandi árum, lærdómsrit sem á að vera sígilt í meðförum þjóðarinnar á næstu árum. Þingmannanefndin byggir vinnu sína að mestu leyti á vinnu rannsóknarnefndarinnar en bætir um betur og kemur með mjög ígrundaðar og vel rökstuddar tillögur að endurbótum, ekki einstökum heldur endurbótum á störfum þingsins, endurbótum á störfum fjármálafyrirtækja, endurbótum á eftirlitskerfinu sem er við lýði hér á landi, endurbótum á stjórnsýslunni og endurbótum á siðferði landsmanna, íslensks viðskiptalífs og almennt á mannasiðum þjóðarinnar. Þetta er gífurlega nauðsynlegt plagg og ég hvet ekki einungis þingmenn og embættismenn til að lesa það heldur landsmenn alla vegna þess að í því eru mikilvægar úrbótatillögur og mikilvægt úrbótaplan verður unnið eftir því. Ég skora á fólk og þingmenn í öllum flokkum að láta hér ekki staðar numið heldur halda áfram með það umbótastarf sem klárlega er nauðsynlegt að sinna á komandi vikum og mánuðum. Þegar maður les skýrsluna og reyndar skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis líka áttar maður sig á því að breyta þarf menningu landsmanna í mörgu tilliti, ekki bara viðskiptamenningu sem dvalið hefur verið mjög við heldur líka stjórnmálamenningu og stjórnsýslumenningu. Ég ætla að staldra aðeins við það. Viðskiptamenning okkar Íslendinga hefur oft og tíðum verið með þeim hætti að sótt hefur verið fram meira af kappi en forsjá. Það hefur vissulega sína kosti en líka áberandi galla, eins og fram hefur komið í okkar síðari tíma sögu á undanliðnum áratug eða svo. Segja má að lykilatriði í viðskiptalífi okkar Íslendinga á síðustu árum fyrir hrun hafi verið þau að bönkunum hafi verið auðveldað að sniðganga reglur með fækkun og rýrnun eftirlitsstofnana. Fyrir vikið féllu bankamenn og þeir sem voru að sýsla með fé í þennan svokallaða freistnivanda sem fjallað er um í þessari skýrslu og menn þekkja afleiðingarnar. Menn sköruðu eld að eigin köku. Almannahagsmunir voru látnir víkja fyrir sérhagsmunum eigenda bankanna sem lánuðu einna helst sjálfum sér til óljósra verkefna en viku til hliðar hagsmunum venjulegra sparifjáreigenda. Það má aldrei gerast aftur. Bankastofnanir ber að reka af eðlilegri íhaldssemi, af varkárni og af fagmennsku. Þegar ég nefni þessi þrjú orð held ég að ekkert þeirra hafi átt við starfsemi sumra þeirra banka sem um er fjallað í skýrslunum og kemur þar rækilega fram. Í sjálfu sér ekki mikið meira að segja um viðskiptamenningu þjóðarinnar. Um hana hefur verið fjallað ákaflega mikið á undanliðnum árum. Völd viðskiptamanna voru orðin óhóflega mikil, að mati þess sem hér stendur, á kostnað stjórnsýslunnar og eftirlitsstofnana. Sá háttur var hafður á að rýra mjög hlutverk allra eftirlitsaðila til að auka vægi og völd viðskiptalífsins. Menn sjá svo árangurinn af því sem er ekki glæsilegur. Hér þarf að staldra við og laga margvíslega þætti, ekki bara hvað regluverk fjármálastofnana varðar heldur líka regluverk endurskoðenda eins og komið er inn á í skýrslunni. Menn eiga ekki síst að horfa til þess að endurskoðendur fyrirtækja og fjármálalífsins almennt eigi ekki að vera áskrifendur að ævistarfi hjá einstökum fyrirtækjum heldur finnst mér eðlilegt að það sé takmarkað við einhver ár. Ég nefni t.d. að hver endurskoðandi geti ekki endurskoðað fyrirtæki og bankastofnanir lengur en í fjögur ár, ég nefni það sem hugmynd. Almennt séð á löggjafinn að taka rækilegt tillit til þessa plaggs þegar kemur að endurbótum á regluverki og lagasetningu í kringum fjármálalífið og stofnanir þess. Þá, virðulegi forseti, að stjórnmálamenningunni. Mjög hefur verið fjallað um það á síðustu dögum hvernig breyta eigi stjórnmálamenningunni. Frá mínum sjónarhóli, sem fylgst hef með stjórnmálamenningu Íslendinga í áratugi frá sjónarhóli fréttamannsins að mestu leyti, hef ég haft þá tilfinningu að flokkshagsmunir hafi oft verið teknir fram yfir allt í íslenskri stjórnmálamenningu. Flokknum allt fremur en Íslandi allt. Þetta á við um svo að segja alla flokka sem hafa verið við völd hér á landi á undanliðnum árum og áratugum. Flokknum allt, Ísland í öðru sæti. Flokkakerfið hefur verið svo innhverft að sjálf stjórnmálastefnan hefur gleymst. Að mínu viti eru stjórnmálastefnur hvort heldur þær eru til vinstri, hægri eða á miðjunni miklu merkilegri en flokkarnir sjálfir. Þær lifa flokkana af. En varðstaðan um flokkinn sem fyrirbæri óháð stjórnmálastefnunni hefur verið óheyrileg og óeðlileg á Íslandi á undanliðnum árum. Varðstaða þingmanna um flokka sína hefur verið óeðlileg og fyrir vikið hafa þeir auðveldlega getað sveigt af stefnum sínum. Hvort heldur það eru flokkar til vinstri, hægri eða á miðjunni hafa þeir auðveldlega getað sveigt af þeim stefnum sem eiga að vera akkeri í lífi stjórnmálaflokkanna. Einstaka oddvitar flokkanna hafa auðveldlega, vegna þess að flokkurinn er aðalatriðið, getað stefnt flokkum sínum frá meginhagsmunum þeirra sem eiga að snúast um stjórnmálastefnuna sjálfa. Þetta hefur verið meinsemd í íslenskum stjórnmálum. Þar fyrir utan má auðvitað margt segja um oddvitaræðið sem kemur rækilega fram í skýrslunni og hefur einnig verið mikil meinsemd í íslenskri stjórnmálamenningu. Ég vil líka, frú forseti, staldra við annað sem einkum má læra af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Ef við drögum niðurstöðu hennar saman í örfá orð vil ég segja að lærdómurinn af henni sé sá að þekking takmarki vald og vald takmarki þekkingu. Þar erum við kannski komin að þeim óförum sem íslensk stjórnmálamenning rataði í á undanliðnum árum. Valdið hafði sitt fram vegna þess að það vildi ekkert endilega að þekkingin kæmist að á ákveðnum tímabilum. Og af því að þekking takmarkar vald verður það vald sem vill ná sínu fram að takmarka þekkinguna. Þess sér stað í stjórnmálasögu okkar síðastliðin ár. Vegna útreikninga sem menn voru ekki sáttir við voru heilu stofnanirnar lagðar niður og ber þar kannski hæst Þjóðhagsstofnun árið 2002. Þekking takmarkar vald og vald takmarkar þekkingu. Við þurfum að læra af þessu. Stjórnmálamenn þurfa að taka meira tillit til þekkingar, leita að þekkingu og öðlast þekkingu til að taka ákvarðanir en gera það ekki einir og sér í oddvitaræði, jafnvel óháð umræðu innan þingflokkanna. Niðurstaðan eins og við þekkjum er sú að oddvitaræðið er klappað upp í flokkunum vegna þess að flokkurinn er allt, Ísland og þjóðin eru í öðru sæti. Þá örstutt að stjórnsýslumenningunni og endurbótum á störfum Alþingis sem ég tel vera mjög brýnar. Alþingi er að mörgu leyti íhaldssöm stofnun en á ekkert endilega að vera það í eðli sínu. Þótt ég hafi getið þess að bankastofnanir eigi að mörgu leyti að vera íhaldssamar þarf ekki endilega það sama að gilda um Alþingi. Ég staldra sérstaklega við umræddar breytingartillögur á nefndastarfi Alþingis. Ég tel vel koma til greina að öll lagasetning Alþingis sé unnin af hálfu Alþingis sjálfs. Nú er það svo, og þingmenn þekkja það bæði gamlir og nýir, að frumvörp, sérstaklega stjórnarfrumvörp, koma fullbúin svo að segja af færibandi ráðuneytanna. Það er ákveðin stjórnsýsluómenning. Það er einu sinni svo að þjóðin kýs fulltrúa sína á þing en frumvörpin sem þingið afgreiðir eru að mestu leyti ættuð frá embættismannakerfinu, frá embættismönnum sem hafa ekkert lýðræðislegt umboð. Þjóðin kýs ekki þá embættismenn sem búa til frumvörpin sem hinir þjóðkjörnu fulltrúar samþykkja svo eða synja. Þarna er vitaskuld byrjað á öfugum enda. Ég tel hins vegar að ráðuneyti eigi að hafa tillögurétt að frumvörpum, geti leitað, frú forseti, til þingnefnda um að mál verði hugsanlega sett á dagskrá og að viðkomandi þingnefnd sé kunngjört um þann vilja ráðuneytisins að breytingar fari fram á þessu efni eða öðru og það sé síðan þingnefndarinnar að útkljá það mál. Tökum sem dæmi skattatillögur. Hvernig má það vera að það sé embættismannakerfið sem vinnur allan undirbúning að því stórpólitíska máli að breyta skattkerfinu, heilu hópunum í hag og öðrum í óhag? Hvernig má það vera að þeir sem eru alls ekki kosnir til pólitískra áhrifa fjalli meira um jafnstórpólitísk málefni og breytingar á skattkerfinu eru en þjóðkjörnir fulltrúar? Þetta er það kerfi sem blasir við okkur í dag og því ber að breyta. Ég hygg að umbótanefnd þings muni taka þetta til greina. Þar með þarf að efla nefndir þingsins. Ég er talsmaður þess. Af hverju er það svo að þeir lögmenn sem helst búa til frumvörpin á Íslandi eru í ráðuneytunum en ekki í þinginu? Ég er ekki endilega að tala fyrir því að fjölga starfsmönnum en við eigum að færa lögmennina sem búa til frumvörpin úr ráðuneytunum og í þingið, þar eiga þau að verða til. En ég vek athygli á því að ég er alveg reiðubúinn að gefa ráðuneytunum eftir tillögurétt að því að koma með ábendingar um frumvörp og annað sem snýr að breytingum og innleiðingu reglugerða og öðru slíku. Frú forseti. Ég vil líka aðeins koma að sjálfri stjórnsýslumenningunni og ráðningum inn í stjórnsýsluna. Ég legg áherslu á að komið verði á fót sérstakri ráðningarstofu stjórnsýslunnar þar sem allar ráðningar fari fram. Það verði síðan skýrt í reglugerð eða lögum og algerlega ljóst hvernig stöku ráðherrar geti komið inn með pólitíska starfsmenn. Ég staldra líka við þann sið okkar að hafa alla stjórnsýsluna á sama stað. Að mörgu leyti, frú forseti, má heita svo að meinsemd stjórnsýslunnar felist í því og hafi gert á undanliðnum árum að hún fer ekki bara öll fram í sama póstnúmerinu heldur á sömu torfunni þar sem sömu karlarnir hafa eilíflega hist yfir sama hádegisverðinum til að taka sömu ákvarðanirnar ár eftir ár, áratugi eftir áratugi. Ákveðin briddsfélagastemning hefur orðið til í stjórnsýslunni. Það ætti að dreifa stjórnsýslunni. Mér finnst ekkert endilega eðlilegt að öll stjórnsýslan fari fram á einum og sama blettinum í höfuðborginni Reykjavík. Mér finnst fullkomlega koma til greina að dreifa henni um landið rétt eins og aðrar þjóðir í kringum okkur hafa gert til að vinaklíkumenningin verði ekki viðvarandi eins og verið hefur á undanliðnum árum þar sem briddsfélagastemningin hefur smíðað hvert málið af öðru sem svo ratar á færibandið inn til þings og verður að lögum í uppklappi þingflokkanna þar sem hagsmunir flokksins eru ofar hagsmunum þjóðarinnar. Þetta vildi ég nefna hér, frú forseti, sem mikilvæga tillögu að breytingum á stjórnsýslumenningu okkar. Þá kemur að niðurstöðu þessa alls. Það er afskaplega mikilvægt og þess sér stað í orðum þingmanna að þeir eru staðráðnir í að læra af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir, skýrslu þingmannanefndarinnar, um þá téðu skýrslu. Hér virðist stefna í góða samstöðu um að bæta vinnubrögð þings og allrar stjórnsýslu og þeirra stofnana sem löggjafinn setur reglur og var tími til kominn. Þegar menn e.t.v. horfa til þessa tíma í sögu þjóðarinnar hygg ég að þeir tali um eitt misheppnaðasta skeið íslenskra stjórnmála á áratugnum 1998–2008 þar sem oddvitaræðið fór með þjóðina nokkurn veginn norður og niður og einkavinavæðingin fékk að leika lausum hala. Ég fagna þeirri samstöðu sem hér er að myndast um að rannsaka enn betur einkavæðingu bankanna sem ég held að sé upphaf þess að svo illa fór fyrir fjármálastofnunum okkar sem raun ber vitni. Ég fagna því líka að menn vilji í sameiningu ráðast gegn þeim klíkustjórnmálum sem hafa verið viðvarandi í íslenskri stjórnmálamenningu jafnt innan þings sem í stjórnsýslunni og gegn vinaráðningum og þeirri stemningu sem hefur verið við lýði að valda hverja stöðu. Ég fagna þeim vilja sem hér er að myndast að hagsmunir flokka séu ekki alltaf teknir umfram sjálfa stjórnmálastefnuna, að flokkar geti beygt hæglega af sinni stefnu sakir oddvitaræðis. Ég fagna því að menn vilji í auknum mæli leita á náðir þekkingarinnar fremur en að leita á náðir valdsins. Ég fagna því ekki síst að þingmenn vilji í auknum mæli horfa í eigin barm og þegar hagsmunir flokksins vegast á við hagsmuni þjóðarinnar þá skuli það alltaf vera svo að þeir taki hagsmuni þjóðarinnar fram yfir hagsmuni flokksins. Flokkar koma og fara en það sama verður ekki sagt um þjóð okkar. Hún á alltaf að njóta vafans.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Mig langar að koma inn á einn þátt sem hv. þingmaður ræddi hér mikið um, þ.e. þegar hann setti samhengi milli flokksræðis og oddvitaræðis sem er búið að vera allt of lengi við lýði hjá íslenskum stjórnvöldum að hans mati. Ég get að sumu leyti tekið undir það. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að hann hefur fylgst með störfum þingsins, eins og margoft hefur komið fram, sem fréttamaður í gegnum tíðina þó að við séum búnir að sitja stutt saman á þingi, hvort eitthvað hafi breyst að hans mati. Eins og þetta blasir við mér, og við sáum mjög glöggt í fyrra, sýndi hæstv. forsætisráðherra alveg eindæma tilburði í oddvitaræði og flokksræði. Það gekk meira að segja svo langt að hæstv. forsætisráðherra hótaði stjórnarslitum í beinni útsendingu ef þingmenn hins stjórnarflokksins gerðu ekki eins og fyrir þá var lagt. Mig rekur ekki minni til að hafa séð álíka tilburði til einræðis, flokksræðis og oddvitaræðis og hæstv. forsætisráðherra hefur sýnt á þingi eftir að ég kom inn á þing. Hv. þingmaður kom líka inn á það sem ég er sammála honum um, að það þurfi að styrkja lagaumhverfið og að Alþingi komi meira að lagasetningunni sjálfri. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um það. Hv. þingmaður sagði að það væri mjög sérkennilegt að embættismannakerfið byggi til lagafrumvörp. Þá verð ég að benda á, virðulegi forseti, að embættismennirnir í ráðuneytinu breyta auðvitað ekki skattkerfinu öðruvísi en að ráðherrarnir, oddvitar ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnin í heild sinni, biðji þá um það. Það er ekki þannig að embættismennirnir komi bara með frumvörp og hendi í ríkisstjórnina og svo komi ríkisstjórnin og flytji frumvörpin. Stjórnvöld fela embættismönnunum að vinna þau verk sem þau vilja. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni að allar þessar aðgerðir í skattamálum eru um margt umhugsunarverðar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ásbirni Óttarssyni fyrir andsvarið. Í sjálfu sér vil ég ekki fara í hnútukast um það hver hafi stundað mesta oddvitaræðið í íslenskum stjórnmálum á undanliðnum árum, hver getur dæmt fyrir sig. Mér finnst úrbæturnar vera miklu mikilvægari en að benda á þá sem kannski helst hafa stundað oddvitaræði. Þar vil ég deila með hv. þingmanni, sem ég sit reyndar með í hv. fjárlaganefnd, hugmyndum um breytt verklag þingsins sem mér finnst mjög mikilsvert og tel að muni geta slegið á meint oddvitaræði sögunnar hvort heldur við horfum til okkar tíma eða þess sem liðinn er. Ég horfi til þess að auka til muna þátt stjórnarandstöðunnar í störfum nefnda og að t.d. verði horft til þess að þingmenn úr stjórnarandstöðunni komi inn í einhvers konar formannateymi nefndanna, verði þar varaformenn, jafnvel formenn, og búið verði til þriggja manna teymi í hverri nefnd og þeim fækkað þar sem þáttur stjórnarandstöðunnar verði mjög virkur. Þeir geti a.m.k. fengið varaformenn ef ekki formenn í nefndir. Það má sjá fyrir sér þriggja manna kerfi þar sem stjórnarmeirihlutinn hafi þó meiri hluta í því nefndarteymi. Ég held að það gæti slegið á oddvitaræðið sem hefur verið hér við lýði að styrkja nefndirnar hvað varðar völd og sérstaklega forustu þeirra. Ég mun nota svo seinni tíma minn til að svara betur því sem fram kom í síðari hluta andsvars hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Það sem ég reyndi að benda á í andsvari mínu var að með skýrslunni gerum við upp fortíðina og ætlum að horfa til framtíðar með jákvæðum hug og reyna að breyta. Ég er sammála hv. þingmanni um það. En við þurfum líka að staldra aðeins við í nútíðinni því hún er ekkert skárri en fortíðin. Ég velti fyrir mér hvar fortíðin tekur enda því við vinnum að málum með þeim hætti í dag að það er hreint með ólíkindum. Hæstv. ráðherrar taka ákvarðanir sem hafa í för með sér mjög stórar fjárhagslegar afleiðingar fyrir heila þjóð og það er ekki einu sinni borið upp í þingflokkum stjórnarflokkanna. Ég kalla eftir þessu í umræðunni, menn þurfa líka að setja sig inn í nútíðina, hvernig unnið er í dag. Ég geri mér fulla grein fyrir því ef skýrslan á ekki að vera bara froðukennt blaður þá er verðugt verkefni fram undan og mikið verk óunnið. Það byggist á okkur öllum hv. þingmönnum sem sitjum hér hverju við viljum breyta. Hér er yfirlýsing um að við viljum gera eitthvað en síðan á eftir að koma í ljós í framtíðinni hvort við gerum eitthvað. Ég fagna hins vegar því sem hv. þingmaður sagði um að styrkja nefndasviðið og einnig um aðkomu stjórnarandstöðunnar. Mig langar að nefna eitt af því að við hv. þingmaður eigum sæti saman í hv. fjárlaganefnd. Nú eigum við að funda í fjárlaganefnd í næstu viku, búið að senda út fundarboð og funda í þrjá daga frá 8 að morgni til 6 að kvöldi og ræða við sveitarstjórnarfólk í landinu. Við í hv. fjárlaganefnd höfum ekki fengið kynningu á því hvað kemur fram í fjárlagafrumvarpinu. Samt sem áður eigum við að ræða við sveitarstjórnarfólk um hvaða áhrif fjárlögin munu hafa á sveitarstjórnir. Það segir sig sjálft að við verðum að staldra við í nútíðinni og breyta því strax sem við getum breytt til batnaðar en ekki alltaf hugsa sem svo og ræða um það þannig að við breytum því í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Ásbirni Óttarssyni í mörgu því sem hann tekur fram enda liggja vonir okkar einhverra hluta vegna saman á mörgum sviðum eins og kemur kannski fram í nefndastarfi Alþingis. Ég vil geta þess að auðvitað er hafa þær breytingar sem hér er krafist ekki enn þá gengið eftir í langflestum tilvikum. Núverandi ríkisstjórn stendur frammi fyrir gríðarlegum vanda og hefur einsett sér að leysa hann. Það hefur kannski verið forgangsverkefni framkvæmdarvaldsins að reyna að leysa han. Ég hef reyndar gagnrýnt það hversu hægt hefur gengið á vissum sviðum en það er önnur saga. Það á hins vegar að vera Alþingis að hafa frumkvæði að breytingunum. Ég vil ekki að framkvæmdarvaldið komi inn með breytingar í anda þess sem segir í skýrslunni heldur að þingið sjálft og þingið breyti þar með framkvæmdarvaldinu. Tek ég undir allar góðar hugmyndir í þá átt að skera á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Ég geld reyndar varhuga við síðari tíma hugmyndum um að slengja saman dómsvaldi og löggjafarvaldi eins og við komum kannski að í þingstörfum næstu daga. Almennt finnst mér að þingið þurfi að hafa frumkvæði og framkvæmdarvaldið á augljóslega ekki frumkvæði að þessu vegna þess að það lifir að einhverju leyti í vernduðu umhverfi sínu. Alþingi hefur nú umbótaplan sem það á að einhenda sér í að fylgja eftir og framkvæma þannig að framkvæmdarvaldið breytist. Þar held ég að verkefni okkar liggi og blasi við. Frumkvæðið verður að vera þingsins en ekki framkvæmdarvaldsins.

Virðulegi forseti. Mér þótti áhugavert að heyra orðaskipti hjá hv. þm. Sigmundi Erni Rúnarssyni og hv. þm. Ásbirni Óttarssyni því að það var svolítið dæmigert. Hv. þm. Sigmundur Ernir Rúnarsson hélt prýðisræðu og fór ágætlega yfir ýmsa hluti en manni fannst hv. þingmaður detta kannski í það sem hann gagnrýndi hvað mest, að menn væru aðallega að verja flokka sína. Ég kem nánar að því í ræðu minni á eftir að hvað varðar oddvitaræði eða stöðu þingsins þá er ekkert sem bendir til að við höfum lært nokkurn skapaðan hlut frá því að bankahrunið varð. Þvert á móti færi ég rök fyrir því og fer yfir það á eftir að málið hefur versnað um allan helming. Ég hvet hv. þm. Sigmund Erni Rúnarsson til að taka almennilega á þessu í sínum flokki og ég veit að hann mun gera það því að það er nokkuð sem við verðum að gera. Við þurfum að byrja innan frá hver og einn og er þá enginn undanskilinn. Hér hefur farið fram mikil umræða og búið er að taka saman mikið af gögnum, bæði í rannsóknarnefndinni og sömuleiðis í þingmannanefndinni. Ég get tekið undir þakkir manna fyrir þá vinnu en þetta eru samt sem áður frekar einföld atriði. Í fyrsta lagi gleymdum við okkur og stunduðum ekki gagnrýna hugsun. Það hefur ekki breyst eftir hrunið. Ef einhverjir höfðu kannski efasemdir fyrir bankahrun og í aðdraganda þess höfðu menn tilhneigingu til að blása það af vegna þess að þeir voru ekki með í hjörðinni. Ég held að við séum öll sammála um að það hafi verið óskynsamlegt. Nú skulum við spyrja okkur: Hvað gera menn núna? Menn komust á örskotsstundu að niðurstöðu um hver væri ástæðan fyrir hruninu. Hægt er að halda því fram að menn hafi ekki farið sérstaklega djúpt ofan í það þegar menn voru komnir með nokkurn veginn samdóma niðurstöðu, sérstaklega ráðandi stjórnmálaflokkar sem voru áður í stjórnarandstöðu og eru í stjórn núna sem og fjölmiðla- og fræðimannasamfélagið. Hvernig hafa þeir verið afgreiddir í umræðunni sem hafa komið með önnur sjónarmið? Ég held að það sé hollt að hver og einn velti því fyrir sér. Við höfum margar tillögur um hvað má gera. Allar ræðurnar ganga í rauninni út á að styrkja þurfi þingið. Meiri styrkingu þarf í stjórnkerfið. Það kemur fram í hinum ýmsu skýrsluúttektum. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir notaði áðan orðið sameina en það þarf líka að styrkja og það þýðir að fjölga þarf starfsfólki. Þegar við skoðum hlutina komumst við að þeirri niðurstöðu að margt hefur miður farið og við þurfum að vanda okkur miklu betur. Málið er mjög einfalt. Ef við ætlum að halda áfram að afgreiða jafnmikinn fjölda mála og við höfum gert núna þá þurfum við að stækka stjórnkerfið og þingið gríðarlega mikið. Við komumst ekki hjá því. Er ekki eðlilegt að við hugsum þannig að skynsamlegra væri að gera minna og gera það vel í staðinn fyrir að gera margt og illa? Ég held að við komumst fljótt að þeirri niðurstöðu að við getum ekki borið okkur saman við stærri þjóðir þegar kemur að mannafla í vinnu í tengslum við löggjafann og framkvæmdarvaldið. Við eigum bara að sætta okkur við það og nýta kosti fámennisins. Samt sem áður verðum við að ganga þannig fram að við vinnum hlutina vel. Í mínum huga þýðir það að við þurfum að taka minna fyrir í einu og fara betur yfir hvert mál. Mér finnst líka vanta einfaldlega í umræðuna að við erum ung þjóð. Við höfum haft utanríkismál okkar í rétt rúmlega 60 ár og þess sér merki. Sömuleiðis finnst mér menn vanta inn alþjóðlegan vinkil. Við gerðum svo sannarlega mistök og ættum alltaf að gera meiri kröfur til okkar en annarra en við eigum við sömu vandamál að stríða og þær þjóðir sem við berum okkur saman við. Við í viðskiptanefnd höfum m.a. fengið seðlabankastjóra á fund okkar sem hefur farið yfir það að við eigum við nákvæmlega það sama að stríða og aðrar þjóðir, þ.e. að menn mældu ekki þá hluti sem síðar leiddu til fallsins. Menn hafa enn ekki mælistikur á það. Þessi kerfislægi vandi var hvergi mældur. Við höfum sömu stofnanauppbyggingu og aðrar Evrópuþjóðir og þær lentu í því sama þótt það hafi ekki verið hlutfallslega jafnstórt hjá þeim og okkur. Þá er ég kominn að því sem ég fer yfir á eftir að það vantar tilfinnanlega að við áhættugreinum ákveðna þætti í þjóðfélagi okkar. Hv. þm. Sigurður Ernir Rúnarsson er fyrrum fjölmiðlamaður og hlutfall fyrrum fjölmiðlamanna á þingi er orðið mjög hátt. Ég held að við komumst ekki hjá því að eiga hreinskiptna orðræðu við fjölmiðlana um hvernig er best að halda upplýstri umræðu í þjóðfélaginu. Ég held að við komumst ekki hjá því. Það er ekki mál okkar þingmanna að kannski eru aukaatriðin áberandi í umræðunni. Það er ekki síst þeirra sem ráða því hvað er á dagskrá í umræðunni á hverjum tíma. Ég man eftir því að þegar ég var í borgarstjórn Reykjavíkur þá gagnrýndi ég ásamt fleirum mjög mikla skuldasöfnun Reykjavíkurborgar. Ég man ekki hve margir fjölmiðlamenn útskýrðu það fyrir mér að þetta væri leiðinlegt, það væri ekki skynsamlegt að halda því á lofti, fólk hefði ekki áhuga á því. Þegar maður var virkilega ósáttur við að hægt væri að komast upp með að færa skuldir á milli reikninga, t.d. yfir á Orkuveitu Reykjavíkur, þá var mjög erfitt, virðulegi forseti, að finna fjölmiðlamenn sem sýndu slíku stórmáli áhuga. Þeir urðu iðulega fyrir einhvers konar aðkasti á vinnustöðum sínum, leyfi ég mér að fullyrða, fyrir að taka upp svona leiðinleg mál. Sömuleiðis var ég ósáttur við að Orkuveita Reykjavíkur skyldi gera ýmislegt sem tengdist ekki kjarnastarfsemi hennar. Hið sama gerðist. Það var afgreitt sem þráhyggja. Sem betur fer hafði ég ásamt félögum mínum í Sjálfstæðisflokknum og í samstarfi við Framsóknarflokkinn tækifæri til að vinda ofan af mörgu sem gerði það að verkum að Orkuveitan er þó ekki í verri stöðu en raun ber vitni. En það er áhugavert að enginn fjölmiðlamaður virðist muna það að vinstri menn ætluðu að kaupa grunnnet Landssímans á rúmlega 23 milljarða. Vinstri menn í Reykjavíkurborg ætluðu að setja 300 sumarbústaði á kostnað Orkuveitunnar í kringum Úlfljótsvatnið og þeir ætluðu, á kostnað Orkuveitunnar, að tengja ljósleiðara í hverja einustu íbúð á höfuðborgarsvæðinu og á öllu orkuveitusvæði Orkuveitunnar. Ef það hefði gengið eftir hefði staðan orðið gríðarlega slæm hjá fyrirtækinu. Það er líka áhyggjuefni, svo að maður taki upp hanskann fyrir fjölmiðlana, hvað reynslumiklir fjölmiðlamenn, sem ættu kannski að muna þetta, duga skammt og fara yfir í önnur störf. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að dvelja við þetta, það er svo stuttur tími sem maður hefur. Nú erum við að setja okkur í stöðu og við erum að setja mælistiku nútímans á það sem gerðist áður. Maður þarf aðeins að fletta upp í gömlum skjölum til að átta sig á því hvað var að gerast hér áður. Ég fann, virðulegi forseti, plagg sem heitir Alþjóðleg fjármálastarfsemi á Íslandi . Nefnd forsætisráðherra um alþjóðlega fjármálastarfsemi skilaði því af sér í október 2006. Hér er fólk úr atvinnulífinu, úr Stjórnarráðinu, það eru tveir ráðuneytisstjórar í það minnsta, og ýmsir aðilar - ég efast ekki um að menn hafi sett það fólk sem það taldi vera allra best í þennan hóp. Það sýnir kannski svolítið bernsku okkar þegar maður skoðar þessa niðurstöðu. Þetta er ágætisplagg þar sem farið er yfir hlutina. Erlendir sérfræðingar eru fengnir til að leggja fram álit sitt og greiningarvinna er unnin. En ekkert er talað um áhættu íslenska ríkisins af bankastarfsemi, ekki neitt, og það þykir mér svolítið merkilegt. Mér fannst mjög merkilegt þegar við vorum að halda í þessa vegferð og ætluðum okkur þetta - og allir vissu það, menn töluðu um það, og m.a. þjóðhöfðinginn, hvað við værum að ná gríðarlegum árangri í útrás og hvernig fjármálastarfsemin hefði vaxið. Og erlendir aðilar kyntu undir eins og erlendir fjárfestar og matsfyrirtækin, sem þiggja stórar fúlgur fyrir að taka út banka og ríki og annað slíkt, töldu að við værum að gera hlutina vel. Ég hef grun um að menn hafi ekki áttað sig á grundvallarhlutum og mér finnst Mark J. Flannery taka þetta ágætlega fram, á bls. 55 í rannsóknarskýrslu Alþingis. Þar segir hann, með leyfi, virðulegi forseti: „Í nær öllum löndum gilda strangar reglur um bankastarfsemi. Að hluta til endurspegla slíkar reglur formlega og óformlega stefnu stjórnvalda sem kjósa að styrkja banka í fjárhagserfiðleikum í stað þess að láta þá verða gjaldþrota. Flestar reglur byggjast á þeirri trú að stjórnvöld muni ekki leyfa bönkunum sínum að falla og gera innlánseigendum að bera tapið. Slíkar ætlaðar ríkisábyrgðir gera bönkunum kleift að fá lánað fjármagn á mun lægri vöxtum en ella þar sem ekki er tekið tillit til áhættu þeirra. Bankarnir hafa því óeðlilegan hvata til að taka mikla áhættu því að þegar vel gengur hagnast hluthafarnir en þegar illa gengur munu stjórnvöld sennilega taka á sig hluta tapsins. Stjórnvöld vilja því takmarka áhættutöku banka í því skyni að vernda skattgreiðendur og draga úr björgun af fjármálalegum hvötum. Slíkar aðgerðir nefnast varúðarreglur, á ensku „prudential regulations“, og slíkar reglur geta gjarnan takmarkað arðsemi banka.“ Þetta er það sem allar þjóðir gera og þetta er það sem einfaldlega mistókst. Í örstuttu máli er þetta þannig að þjóðir vilja ekki að bankarnir sínir fari á hausinn út af mikilvægi þeirra. Þess vegna setja þær mjög strangar reglur sem var svo sannarlega reynt, held ég, í öllum vestrænum þjóðfélögum en það ýtir undir óeðlilega áhættusækni hjá eigendunum og það gerðist svo sannarlega. Þetta fyrirkomulag gekk ekki upp. Og það er ýmislegt sem bendir til þess að við séum ekki búin að sjá fyrir endann á falli bankanna og ýmsir spá því t.d. að það verði fleiri bankahrun vestan hafs og jafnvel í fleiri löndum. Við Íslendingar, sem brenndum okkur hvað harðast á þessu, höfum síðan þetta gerðist afgreitt lög um fjármálafyrirtæki. Tókum við mið af þessu? Áhættugreindum við vandann? Nei, virðulegur forseti, við létum það algjörlega eiga sig. Í skýrslu þingmannanefndarinnar segir að mikilvægt sé að hafa skýra framtíðarsýn varðandi fjármálamarkaðinn. Var það gert í vor? Nei, það var ekki gert. Menn gerðu alveg þvert á það sem stendur í niðurstöðum þingmannanefndarinnar. Hér áttum við að klára í vor - ef stjórnarliðar hefðu fengið að ráða - lög um innstæðutryggingar. Var búið að áhættugreina þann þátt málsins? Nei, virðulegi forseti, ekki var búið að því. Og ef annað áfall yrði, bankaáfall, og við værum búin að samþykkja frumvarpið, sem hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hefur flutt, mundi Ísland ekki þola það. Fórum við almennilega yfir Icesave-málið og áhættugreindum? Var það þannig ef vilji stjórnvalda hefði náð fram að ganga? Nei, virðulegi forseti, við gerðum það ekki. Gott og vel, nú er ég bara að tala um síðasta vor en lærðum við eitthvað í sumar eftir alla þessa vinnu? Vorum við að vinna eftir einhverjum skynsamlegum leiðum í síðustu viku? Í síðustu viku afgreiddum við lög um Stjórnarráðið, breyttum Stjórnarráðinu. Lágu einhver gögn til grundvallar þeirri vinnu, einhver stefnumótun, einhver úttekt? Nei, virðulegi forseti, þau hafa ekki fundist enn. Ég er að vísu enn að leita og við skulum sjá hvað kemur út úr því, en það er ekkert sem liggur til grundvallar. Virðulegi forseti. Mér finnst ákveðin mótsögn í því að við komum hér og segjum að skynsamlegt sé að virða þingið - formaður nefndarinnar, Atli Gíslason, talar um mikilvægi þess að ekki sé verið að þvælast fyrir þessari þingmannanefnd og framkvæmdarvaldið megi ekki koma inn í það. En þingmannanefndin lét það yfir sig ganga að hæstv. forsætisráðherra setti sinn einkahóp til að koma með tillögur um úrbætur í stjórnsýslunni þvert á vinnu þingmannanefndarinnar undir forustu Gunnars Helga Kristinssonar - mér finnst það líka sérstakt að fræðimenn skyldu taka það í mál, fræðimenn sem alla daga eru að segja hve mikilvægt sé að styrkja stöðu þingsins. Kaldhæðnin liggur í því að hópnum var gert að vinna þetta svo hratt að hann fríar sig í rauninni frá vinnunni í niðurstöðum sínum. Hann segir þar, með leyfi forseta: „Á þeim stutta tíma, sem starfshópur forsætisráðherra hafði til umráða, hafði hann ekki tök á að vinna ítarlega útfærðar tillögur. Þess í stað hefur áhersla hans verið sú að leiða í ljós meginatriði sem af skýrslu rannsóknarnefndar má leiða og helstu viðfangsefni sem stjórnvöld þurfa að takast á við í ljósi ábendinga rannsóknarnefndar. Ítarlegri vinna með efnið bíður því fleiri aðila. Hér ber fyrst að nefna níu manna þingmannanefnd sem skipuð hefur verið af Alþingi til að móta tillögur að viðbrögðum Alþingis við niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar.“ Virðulegi forseti. Forsætishópurinn sagði: Við höfum ekki tíma til að gera það sem við áttum að gera og okkur finnst eðlilegt að þingmannanefndin komi með tillögur sínar um úrbætur í stjórnkerfinu. Hvað gerir meiri hlutinn á þinginu? Hann drífur sig í að klára breytingar á stjórnkerfinu áður en þingmannanefndin er komin með niðurstöðu og vísar aðallega í þennan vinnuhóp sem segir: Við höfum ekki tekið þetta út, við erum að bíða eftir þingmannanefndinni. Virðulegi forseti. Það er mjög gott að umræðan sé málefnaleg, það er mjög gott að við höldum ró okkar og förum yfir alla hluti. En ef þetta gengur bara út á það að tala og gera ekkert með það sem stendur í þessum plöggum, gera ekkert með það sem menn eru að segjast ætla að læra af, þá er þetta til lítils, við skulum bara horfast í augu við það. Þá er þetta bara huggulegur málfundur. Stjórnarliðar verða að fara að gera það upp við sig hvort þeir meini það sem þeir segja, hvort þeir telji að við eigum eftir að fara eftir þessu. Ég skal hins vegar alveg hlusta á það ef menn segja að það að styrkja þingið og hafa málin á forræði þess - að þeir séu ósammála því, þetta sé of langt gengið eða eitthvað slíkt. Ef menn finna því eitthvað til foráttu eiga menn auðvitað að segja það en menn eiga ekki að halda einhverju fram og gera síðan eitthvað allt annað. Virðulegi forseti. Núna er tækifærið fyrir okkur að breyta. Nú er tækifæri fyrir okkur - og ég er mjög ánægður með að sjá hér í tillögum þingmannanefndarinnar, um úttektir og rannsóknir, að þar er gert ráð fyrir að gera úttekt á lífeyrissjóðunum og fleiri aðilum. Ég tel að þingið eigi að gera miklu meira af því að sinna eftirlitshlutverki sínu, rannsaka, í staðinn fyrir að eitthvað hangi í lausu lofti og enginn viti hvað það er og jafnvel svo árum og áratugum skiptir, oft á tíðum fullkominn misskilningur væntanlega. En meðan við skoðum það ekki og umræðan hangir svona erum við að skapa tortryggni í þjóðfélaginu. Ég tel, virðulegi forseti, að það sé alveg skýrt að við þurfum að skoða Icesave eins og tillaga hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar gengur út á. Ég tel mjög mikilvægt að rannsaka starfsemi fjármálafyrirtækja á tímabilinu frá október 2008 eftir hrun þegar enginn var að fylgjast með, þegar þessar miklu eignatilfærslur áttu sér stað innan bankanna. Ég held að það sé lykilatriði að vinnum það og að við gerum þetta núna þegar við förum af stað í þessar úttektir og rannsóknir sem þingmaðurinn leggur til. Við munum koma með breytingartillögur sem munu fela í sér að Icesave verði rannsakað og það verði rannsakað hvað gerðist í bönkunum eftir hrunið. Ég mun styðja tillögu um að Íbúðalánasjóður verði skoðaður eins og hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir hefur nefnt. Ég held að við ættum, virðulegur forseti, einnig að rannsaka meðferð á fjárfestingarfélögum frá 10. október. Það er mjög misjafnt hvernig farið hefur með þau, mikil umræða um að þar hafi jafnræðis ekki verið gætt. Við skulum fara í það núna, virðulegi forseti. Síðan skulum við setja vinnu um breytingar á stjórnkerfinu í einhvern farveg. Tökum út mannaflafjölda, tökum út hvort ábyrgð hvers ráðuneytis og stofnana sé skýr. Svona grundvallaratriði liggja ekki fyrir. Virðulegi forseti, ég á svo stutt eftir en ég gæti talað lengi um þennan þáttinn, en við erum öll sammála um, og það hefur ekkert með bankahrunið að gera, að það þarf að bæta stjórnkerfið. En látum ekki einhverjar tillögur liggja hér bara sem orð. Setjum þetta núna í farveg, þingið, 

Hæstv. forseti. Ég vil spyrja hv. þingmann um örfá atriði þar sem hann nefndi í ræðu sinni að við værum í sömu sporum og aðrar þjóðir hvað varðaði regluverk um fjármálastarfsemi, að við hefðum sama regluverkið og Evrópuþjóðir og við værum í sama umhverfi og þær. Ég tel að svo sé ekki og ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að við þurfum - vegna fámennis, vegna þess sem fram hefur komið í rannsóknarskýrslunni um vinabönd, um tengslin, um strákagengið, ef ég má tala svo kæruleysislega um þann hóp kunningja og vina í þessu fjármálaumhverfi - að hafa jafnvel strangara, gegnsærra, skilvirkara eftirlit en stærri þjóðir vegna þessarar hættu. Ég vil líka spyrja hv. þingmann um það hvort hann telji ekki að sú pólitíska ákvörðun að leyfa markaðnum að þróast, að hvetja til þess að fjármálaumhverfið stækkaði og dafnaði, að vera ekki að þvælast fyrir, eins og sagt var, vegna þess að markaðurinn átti að sjá um sig sjálfur - hvort í því felist ekki pólitísk ábyrgð. Og ef hann getur svarað í þessu andsvari eða næsta: Hvað segir hann um niðurstöður skýrslunnar út frá þessu kynjafræðilega sjónarmiði?

Virðulegi forseti. Til að byrja með: Ég bara bið um einn til tvo daga til að reyna að fara betur í síðasta atriðið sem hv. þingmaður nefndi og reyna að skilja eitthvað í þeim málum. Ég hef að vísu svolitlar áhyggjur af því hvernig menn eru að kynjagreina alla hluti. Ég hef m.a. áhyggjur af þeim ástæðum að maður hefur skoðað rannsóknarniðurstöður af ungum drengjum í skólum landsins - að við erum svolítið mikið að tala hér um það umhverfi sem við erum í en við þurfum að hugsa sérstaklega til framtíðar. Ég ætla ekki að eyða miklum tíma í það en er samt sem áður búinn að brjóta það, sem ég ætlaði ekki að gera. Varðandi fjármálaregluverkið og Evrópumálin er þetta skýrt dæmi um að við vönduðum okkur ekki. Hverjum datt í hug að setja regluverk sem er hannað fyrir 80 milljóna manna þjóð í Mið-Evrópu og setja það hér á Íslandi án þess að taka tillit til þessara sérstöku aðstæðna? Hverjum datt í hug að áhættugreina ekki innstæðutryggingarþáttinn? Það er allt í lagi ef fjármálamarkaðurinn stækkar ef hann er ekki á ábyrgð skattgreiðenda. Þetta er ekki nein frjálshyggja eða neitt slíkt, menn tóku regluverk og þeir töldu að hér væru jafnstrangar reglur og annars staðar, menn trúðu því. Ég fór yfir orð Flannerys í rannsóknarskýrslunni. Hann fer yfir hugmyndina um af hverju menn eru með svo mikið af reglum um fjármálamarkaðinn. Gallinn er bara sá að við skoðuðum þetta ekki út frá íslenskum aðstæðum. Hvað þýðir það? Það þýðir að þetta virkaði ekki. Ég las umfjöllun doktors Huldu Þórisdóttur, sem var í rannsóknarnefndinni, um þá hættu sem maður áttaði sig ekki á, þegar allir eru eins. Í bönkunum var það nokkuð, má fullyrða, ákveðin einföldun að allir voru eins. En ég sé þetta á öðrum sviðum. Ég sé þetta í minni gömlu deild, í stjórnmálafræðideildinni, þar eru allir eins. 

Hæstv. forseti. Ég er ekki sammála hv. þingmanni hvað það varðar að við höfum ekki farið nægilega varlega við innleiðingu á regluverki Evrópusambandsins, þ.e. án þess að taka tillit til smæðar þjóðarinnar. Ég held það hafi ekki bara verið það. Ég held að það hafi líka verið sú pólitíska ákvörðun að vera ekki að vesenast of mikið, vera ekki að styrkja Fjármálaeftirlitið, vera ekki að styrkja það eftirlit sem við höfðum þó í höndunum samkvæmt regluverkinu. Hvers vegna var Þjóðhagsstofnun lögð niður? Var það ekki vegna þess að hún var með aðra sýn, aðrar spár og aðrar leiðbeiningar en mönnum þóknaðist? Ég tel því að málið hafi ekki bara verið það að við höfum ekki nýtt okkur það að laga regluverk Evrópusambandsins að íslenskum aðstæðum. Hvað varðar kynjafræðina þá tek ég undir það með hv. þingmanni að auðvitað eigum við ekki að fara of geyst og taka þetta eins og hver önnur trúarbrögð. En það verður sárt ef við lærum ekki af þessu tímabili þegar strákarnir okkar fengu að spila frítt og hvað það þýðir að velja í embætti, í áhrifastöður, sem eina heild karlmenn á þessum aldri sem eru miklu áhættusæknari en konur. Ég held að þetta kenni okkur að það er gott að hafa bæði sjónarmiðin við borðið sama hvar er. Ég spyr hv. þingmann hvort hann sé því ekki sammála.

Virðulegi forseti. Ég er ekki sammála þeirri róttæku skoðun hv. þm. Þuríðar Backman að allir strákar séu eins og allar stelpur séu eins. Ég horfi t.d. á tvær glæsilegar konur í þingsalnum, hv. þm. Þuríði Backman og hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur, og það er himinn og haf milli þessara ágætu einstaklinga, himinn og haf. Ég ætla ekki að fara neitt sérstaklega í það núna, þær eru báðar prýðismanneskjur. En skoðanir þessara einstaklinga eru mjög mismunandi og hef ég unnið með þeim báðum. Ég held því að það að afgreiða fólk svona í hólf, að allar stelpur séu eins og allir strákar eins, sé ekki rétt. Ég er að reyna að ala upp fjögur börn, tvo stráka og tvær stelpur, og það er ólíku saman að jafna og hefur ekkert með kyn að gera. Ég spyr hv. þingmann: Ætlum við ekki að læra af þessu tímabili? Við vorum að ræða mál í síðustu viku um breytingar á lögum. Það hefur ekkert breyst, vinnubrögðin hafa versnað, þetta er verra, þetta er miklu verra. Ég fullyrði það. Og varðandi það að styrkja FME og leggja Þjóðhagsstofnun niður - ef ég man rétt var Þjóðhagsstofnun að hluta sameinuð Hagstofunni, hlutverk hennar er þar. Ég held að það gæti hins vegar verið skynsamlegt að setja slíka stofnun undir Alþingi. Ég held að það væri skynsamlegt að hafa Ríkisendurskoðun beint undir Alþingi. Þetta er eitthvað sem við þurfum að ræða. Fjármálaeftirlit var stirt en menn hafa sagt að starfsmenn hafi verið keyptir yfir af því að fjármálageirinn var svo stór. Ég vil að við ræðum það hvað við ætlum að gera næst þegar við förum upp. Ætlum við þá að missa allt fólkið yfir í einkageirann? Hvernig ætlum við að eiga við það, fólkið sem þarf að hafa eftirlit með þessu? Við vorum að kalla eftir þessari umræðu þegar við ræddum lög um fjármálafyrirtæki í vor en vegna þess að stjórnarmeirihlutinn hefur ekkert lært höfðum við engan tíma til að ræða þetta og menn kláruðu lög um fjármálafyrirtæki fullkomlega hálfköruð. Ég hvet stjórnarþingmenn til að lesa niðurstöðu þingmannanefndarinnar um fjármálamarkaðinn og þá komast menn að þeirri niðurstöðu að við þurfum að taka þessi lög upp aftur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka þingmannanefnd Alþingis og öllum þeim níu nefndarmönnum sem þar störfuðu fyrir mikla vinnu og góða. Ég tel að sú skýrsla sem þingmannanefndin hefur skilað af sér sé mjög gagnleg og mikilvæg fyrir það umbótastarf sem þingheimi ber að fylgja eftir á komandi mánuðum og missirum. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að ég tel að það sé afar mikilvæg niðurstaða þingmannanefndarinnar að hún tekur undir meginniðurstöðu rannsóknarnefndar Alþingis um að allir helstu ábyrgðaraðilar í stjórnkerfinu hafi brugðist, bæði löggjafarsamkoman, ríkisvaldið, eftirlitskerfið, fjármálamarkaðurinn, fjölmiðlar o.s.frv. Þessi staðreynd lætur kannski lítið yfir sér, að þingnefndin taki undir meginniðurstöður rannsóknarnefndarinnar, en ég tel að hún beri vott um að við erum að hreyfast í rétta átt. Þetta ber vott um sjálfsgagnrýni og undirliggjandi er sú staðreynd að þrír af þeim stjórnmálaflokkum sem hafa komið að stjórn landsins á undanförnum árum horfast í augu við að þeir gerðu mistök á þessum tíma og viðurkenna það. Ég ætla að nota tíma minn eða næstu mínútur til að fjalla sérstaklega um eitt atriði sem rannsóknarnefndin og þingmannanefndin tóku til umfjöllunar, sem er stjórnmálamenningin í landinu, og þá einkum út frá tveimur grundvallaratriðum sem ég tel að gangi eins og rauður þráður í gegnum sorgarsögu síðustu ára, sem er annars vegar þöggun og hins vegar meðvirkni. Það er ein meginniðurstaða skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem þingmannanefndin tekur undir, að íslensk stjórnvöld hafi sofið á verðinum gagnvart allt of stóru bankakerfi og tækifæri til að afstýra hruni hafi gengið mönnum úr greipum þegar á árinu 2006. Eða eins og segir í 1. bindi skýrslunnar, með leyfi forseta: „Þegar bankakerfið var orðið allt of stórt miðað við stærð íslensks hagkerfis þurftu stjórnvöld að bregðast við. Grípa hefði þurft til aðgerða í síðasta lagi á árinu 2006 til að eiga möguleika á að koma í veg fyrir fall bankanna án þess að það kæmi verulega niður á verðmæti eigna þeirra.“ Í bók Styrmis Gunnarssonar, fyrrum ritstjóra Morgunblaðsins, er fjallað um tilvik í lok marsmánaðar árið 2006 sem hefði átt að hringja öllum viðvörunarbjöllum hjá stjórnvöldum og verða tilefni tafarlausra aðgerða til að minnka umfang bankakerfisins með öllum tiltækum ráðum. Fundurinn var haldinn í kjölfar þess að Halldór Ásgrímsson, þáverandi forsætisráðherra, hringdi í Davíð Oddsson, formann bankastjórnar Seðlabanka Íslands, og tilefnið var það að einn viðskiptabankanna stóð frammi fyrir verulegum erfiðleikum vegna kröfu lánardrottins um að hann greiddi 600 millj. dollara lán með litlum fyrirvara. Halldór Ásgrímsson tjáði Davíð Oddssyni, samkvæmt frásögn Styrmis, að bankarnir þrír færu fram á verulega aðstoð ríkisins af þessum sökum og þeir óttuðust að daginn eftir, á mánudegi, yrði fleiri skammtímalánum sagt upp eða þau ekki endurnýjuð. Frá því segir í bókinni að Davíð Oddsson hafi kallað saman neyðarfund seðlabankastjóranna þriggja með bankastjórum viðskiptabankanna á heimili sínu sunnudagskvöldið 26. mars til að ræða þessa alvarlegu stöðu. Síðan segir í bókinni, á bls. 75, með leyfi forseta: „Bankastjórarnir óttuðust að daginn eftir, mánudaginn 27. mars, yrði slíkum lánum ýmist sagt upp eða þau ekki endurnýjuð og bankarnir mundu samstundis hrynja. Niðurstaða fundarins var sú að gera ekkert fyrir mánudagsmorgun en taka á vandanum ef hann kæmi upp. Þann dag gerðist ekkert.“ Stjórnvöld fóru aftur að sofa. Þau gripu ekki til aðgerða til að verja almenning fyrir hugsanlegu hruni bankakerfisins þó að þessi atburður hefði átt að færa ráðamönnum heim sanninn um að bankakerfið á Íslandi var komið fram á brún hengiflugsins og afleiðingarnar gætu orðið geigvænlegar fyrir almenning. Það sem meira var, vitneskjunni um hættuástandið í bankakerfinu var haldið kirfilega leyndri fyrir fulltrúum þjóðarinnar á þingi og fyrir þjóðinni. Þöggunin tók yfirhöndina og meðvirknin með bankakerfi sem ekki hafði efni á því að sannleikurinn um veikburða stoðir þess yrðu lýðum og fjármálamörkuðum ljósar tók yfir. Látum vera að það hafi ekki verið hrópað á torgum að bankakerfið væri dauðadæmt. Fyrir því voru svo sem skiljanlegar ástæður. En að stjórnkerfið væri ekki sett á hæsta viðbúnaðarstig og mótuð stefna með skýrri aðgerðaáætlun og eftirfylgni með framkvæmd hennar er óskiljanlegt og eftir á að hyggja ófyrirgefanlegt. Það er svo grátleg kaldhæðni örlaganna að þegar kom að myndun nýrrar ríkisstjórnar vorið 2006 gekk Samfylkingin inn í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum og engar upplýsingar lágu fyrir við þá stjórnarmyndun um þá tímasprengju sem taldi niður hægt og örugglega í bankakerfinu. Þöggunin og meðvirknin hélt áfram í stjórnkerfinu og tækifærið til að bjarga samfélaginu frá dauðadæmdu bankakerfi rann mönnum úr greipum. Þöggun og meðvirkni, leyndarhyggja og kjarkleysi. Þessi hugtök bergmála þegar litið er yfir skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þingmannanefndar Alþingis og þetta er því miður lýsing á stjórnmálasögu síðustu ára og áratuga á Íslandi. Það er niðurstaða þingmannanefndarinnar að taka beri alvarlega gagnrýni sem kom fram í umfjöllun vinnuhóps um siðferði á íslenska stjórnmálamenningu og draga verði lærdóm af henni. Sjónum verður að vonum beint að umræðum á Alþingi. Þær hafa einkennst um of af kappræðum og átökum og efla þarf góða rökræðusiði í þessari stofnun. Mikilvægt er að Alþingi ræki umræðuhlutverk sitt og sé vettvangur lýðræðislegra og málefnalegra skoðanaskipta. Allt er þetta satt og rétt en rót vandans liggur dýpra. Hún liggur í þeirri stjórnmálamenningu sem þróast hefur í landinu þar sem rógburður, óheilindi, bræðravíg og fylkingamyndanir innan flokka hafa þrifist. Enginn flokkur á Íslandi hefur farið varhluta af þessari þróun, ég leyfi mér að fullyrða það. Dæmin eru fjöldamörg. Átök Davíðs Oddssonar og Þorsteins Pálssonar í Sjálfstæðisflokknum, Jóns Baldvins og Jóhönnu í Alþýðuflokknum, Ólafs Ragnars og Svavars í Alþýðubandalaginu, Halldórs Ásgrímssonar og Guðna Ágústssonar í Framsóknarflokknum, Össurar og Ingibjargar Sólrúnar í Samfylkingunni, Þráins Bertelssonar og annarra þingmanna í Borgarahreyfingunni að ekki sé minnst á alla þá flokksmenn sem hafa skipað sér í sveitir á bak þeim foringjum sem hér voru nefndir gegn öðrum félögum sínum í viðkomandi flokkum. Ég nefni þessa stjórnmálaforingja í því samhengi að rannsóknarnefnd Alþingis kemst að þeirri niðurstöðu að eitt helsta einkenni stjórnmálamenningar á Íslandi sé foringjaræðið, að foringjar eða oddvitar flokkanna leiki lykilhlutverk en hinn almenni þingmaður sé atkvæðalítill. Það fyrirkomulag er varasamt út frá sjónarmiðum virks lýðræðis en það er beinlínis hættulegt þegar stjórnmálamenningin er jafnvarasöm og ég hef lýst að ofan eða eins og segir í skýrslu rannsóknarnefndarinnar, með leyfi forseta: „Séu stjórnsiðirnir slæmir og stjórnkerfið veikt geta sterkir stjórnmálamenn verið varasamir.“ Þessi átök og hjaðningavíg innan flokka og milli flokka einkenndu íslensk stjórnmál gjörvalla 20. öldina og þeir stjórnmálamenn sem stjórnað hafa landinu á undanförnum áratugum eru hertir í þessum eldi ófriðar og átaka. Ég tek heils hugar undir niðurlagið í kafla þingmannanefndarinnar um störf Alþingis þar sem segir, með leyfi forseta: „Alþingismönnum ber að sýna hugrekki, heiðarleika og festu í störfum sínum. Brýnt er að Alþingi og alþingismenn endurheimti traust þjóðarinnar með orðum sínum og athöfnum.“ Virðulegi forseti. Við eigum að sýna hugrekki í störfum okkar á Alþingi. Einar Benediktsson, ekki hinn herðabreiði skáldjöfur aldamótakynslóðarinnar, nei, Einar Örn Benediktsson, frumkvöðull pönkkynslóðarinnar á Íslandi, söng, ef hægt er að kalla það söng, einhverju sinni, með leyfi forseta: „Málið er ekki hvað maður getur heldur hvað maður gerir.“ Ég vil gera þessi orð pönkarans að mínum. Hann er reyndar réttkjörinn borgarfulltrúi í dag sem sýnir okkur að enn er von með íslensk stjórnmál. Málið er ekki hvað maður getur heldur hvað maður gerir. Af hverju er ég að vitna í þessi orð í umræðum um skýrslu þingmannanefndar Alþingis? Því þau tala inn í þau orð sem koma fram í skýrslunni um að alþingismönnum beri að sýna hugrekki í störfum sínum og endurheimta traust með orðum sínum og athöfnum. Ég legg áherslu á athafnir. Það er ekki nóg að mæla fögur orð af munni, hafa fallega stefnuskrá og sýnast vera einlægur. Við verðum að sýna það í verki að okkur sé alvara þegar við tölum um háleitar hugsjónir eins og traust, heilindi og siðferði. Við þingmenn Alþingis berum ábyrgð á því að viðhalda eða breyta stjórnmálamenningunni í landinu. Við veljum það hvert og eitt hvort við göngum til liðs við átakamenninguna, bakstungurnar og bræðravígin - og ég verð að leggja áherslu á að þar er enginn stikkfrí. Við veljum nefnilega líka með aðgerðaleysinu, líka með því að þegja, með því að loka augunum og sýna meðvirkni. Það er einungis með því að skora ónýta stjórnmálamenningu á hólm og breyta henni í verki sem við stöndum undir nafni sem þjónar almannahagsmuna. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis og ályktanir þingmannanefndar í þeirri skýrslu sem hér er til umfjöllunar á að vera okkur innblástur til að taka afstöðu til þess hvort við viljum ganga í björg átaka stjórnmálanna eða taka höndum saman um að breyta stjórnmálamenningunni innan frá. Hér gegnum við nefnilega sérstöku sögulegu hlutverki og við þurfum að taka afstöðu hvert og eitt okkar og sem þingheimur. Það gerir það enginn fyrir okkur.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér skýrslu þingmannanefndarinnar sem Alþingi skipaði til að fara ofan í saumana á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis vegna bankahrunsins. Skýrsla þingmannanefndarinnar er mikið og vandað verk og með ólíkindum að nefndinni skuli hafa tekist svo vel upp á þeim skamma tíma sem hún hafði. Ég vil byrja á því að þakka formanni nefndarinnar Atla Gíslasyni fyrir mjög gott starf og þrautseigju í því að viðhalda þeirri samstöðu sem honum fannst svo mikilvæg. Sú samstaða mun vonandi skila sér í þeim úrlausnum sem fram undan eru og eru tilgreindar í þingsályktunartillögunni á bls. 15. Í nóvember á síðasta ári, þegar verið var að ræða lögin og það umhverfi sem þingmannanefndin átti að starfa í, hafði Hreyfingin alveg frá upphafi efasemdir um að það væri heppilegasta leiðin til að fjalla um skýrsluna og komast að niðurstöðu um ráðherraábyrgðina vegna þeirra nánu tengsla sem eru milli þingmanna sem sumir hverjir hafa þekkst og jafnvel starfað saman í áratugi. Við lögðum því fram breytingartillögur við frumvarpið um þau atriði. Þær tillögur mættu mikilli andstöðu innan forsætisnefndar sem hafði með málið að gera og einnig í þingsalnum þar sem ég sjálfur sætti harðri atlögu fyrir það sem fólk sagði að væri að vanmeta Alþingi og þingmenn. Sem betur fer gengu efasemdir okkar ekki eftir nema að hluta og þá varðandi þau atriði er tengjast beint þingmönnum og ráðherrum, þ.e. þegar kom að því að þingmenn tækju afstöðu til félaga sinna. Nefndin hefur því skilað af sér mjög vönduðu og góðu verki og á þakkir skilið fyrir það. Sjálfur hef ég lúslesið skýrslu þingmannanefndarinnar og tillögur hennar og lýsi mikilli ánægju með hversu ákveðin nefndin er í gagnrýni sinni, ekki síst á vinnubrögðin á sjálfu Alþingi, og vona ég innilega að þingmenn leggist nú á árarnar og rói saman í þá átt sem tillögurnar vísa. Nefndin er mjög afgerandi hvað varðar Alþingi að það þurfi að auka sjálfstæði þess gagnvart framkvæmdarvaldinu og að leggja beri meiri áherslu á eftirlitshlutverk þingsins. Nefndin segir og að Alþingi þurfi að taka starfshætti sína til endurskoðunar, að það þurfi að marka skýr skil milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins og að Alþingi eigi ekki að vera verkfæri í höndum framkvæmdarvaldsins og oddvitaræðis. Nefndin telur einnig að sjálfstæði þingsins verði að auka með því að setja á fót nýja sjálfstæða ríkisstofnun í anda fyrrum Þjóðhagsstofnunar en þó undir stjórn Alþingis. Þjóðhagsstofnun var sem kunnugt er sem lögð niður á sínum tíma vegna þess að hún var ekki sammála Sjálfstæðisflokknum. Eins segir nefndin um Alþingi, að Alþingi og alþingismenn verði að endurheimta traust þjóðarinnar með orðum sínum og athöfnum og að alþingismenn þurfi að setja sér siðareglur. Eins og staðan er í dag eru þingmenn einungis vanhæfir í málum er snúa að fjárveitingum til þeirra sjálfra. Það atriði er sérstaklega mikilvægt þegar haft er í huga að einungis 13% þjóðarinnar bera traust til Alþingis. Því eru það mikil vonbrigði að Alþingi skuli í síðustu viku hafa samþykkt samhljóða, utan þingmanna Hreyfingarinnar, ný lög um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda sem gera ráð fyrir áframhaldandi framlögum frá fyrirtækjum til stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna sem og áframhaldandi nafnlausum framlögum til stjórnmálamanna. Þetta var skref í ranga átt og helgast af því að meint peningaþörf stjórnmálamanna og -flokka er gríðarlega mikil. Eins og staðan er núna situr enn á þingi fólk sem þegið hefur fúlgur fjár frá fyrirtækjum og bönkum og hefur víðtæk og djúp tengsl við viðskiptalífið sem sömu þingmenn taka svo að sér að hafa aðkomu að löggjöf um. Nægir að nefna áratugatengsl Sjálfstæðisflokksins við LÍÚ og tengslin við Landsbankann eftir að hann var einkavæddur til vina flokksins, vina sem fyrrverandi formaður flokksins og forsætisráðherra þjóðarinnar talaði stoltur um að kæmu á hans fund, jafnvel oft í viku hverri. Einnig er rétt að minna á tengsl fyrrverandi varaformanns Sjálfstæðisflokksins við bankakerfið í gegnum hjúskap þar sem tæplega 900 millj. kr. lán sem þarf ekki að borga til baka rataði í faðm fjölskyldunnar. 900 millj. kr. eru árslaun verkamanns í um 300 ár. Áhuginn á að endurheimta traust þjóðarinnar með athöfnum er augljóslega ekki til staðar hjá öllum þingmönnum þessa þings, hefur alla vega ekki verið fram að þessu. Það er því brýnt að þær úrbætur sem nefndin náði samstöðu um nái fram að ganga og að samstaða náist um siðareglur og e.t.v. einhvers konar siðaráð fyrir Alþingi og alþingismenn. Siðaráð þetta gæti verið álitsgjafi þingsins um öll þau álitamál er snúa að þingmönnum og Alþingi og sem þingmönnum sjálfum er ekki endilega best treystandi til að afgreiða. Hér mætti nefna mál eins og fjármál stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna, aðkomu þingmanna með tengsl við viðskiptalífið eða hagsmunasamtök að ýmiss konar löggjöf, sem og þá sjálftöku sem á sér stað í fjárlögum hvers árs þegar sumir stjórnmálaflokkar úthluta sjálfum sér hundruðum milljóna króna á ári af almannafé umræðulaust. Virðulegur forseti. Eins og fram kemur í skýrslu nefndarinnar hefur stjórnsýslan brugðist mjög víða og Stjórnarráðið sjálft, þ.e. forsætis-, fjármála- og viðskiptaráðuneytin, hringsnúist stefnulaust í marga mánuði í aðdraganda hrunsins vegna þess að stjórnmálaflokkarnir sjálfir áttu svo mikið undir því að allt færi vel. Hér koma skýrt fram afleiðingarnar af því að hafa flokkspólitíska stjórnsýslu og stjórnarráð þar sem oftar en ekki er ráðið í stöður eftir flokksskírteinum fremur en hæfi, stjórnsýslu og Stjórnarráð sem þjónar fyrst og fremst ráðherrum og þingflokkum á þingi en hefur ekki hagsmuni almennings að leiðarljósi. Það var þetta Stjórnarráð og þessi stjórnsýsla auk ráðherranna og fjölda þingmanna sem leyndi því fyrir almenningi í a.m.k. átta mánuði að hér væri væntanlegt hrun. Þetta sama Stjórnarráð og þessi sama stjórnsýsla horfðu á almenning mánuðum saman taka íbúðalán á kjörum sem vitað var að aldrei mundu standast og sem mundu keyra þessar sömu fjölskyldur í þrot á örskotsstundu þegar allt hryndi. Þetta sama Stjórnarráð og þessi stjórnsýsla gerðu ekkert til að gæta að almannahag í þessu máli. Það er því þetta sama Stjórnarráð og þessi sama stjórnsýsla sem bera ekki síður ábyrgð á hörmungum fólks en fjárglæframennirnir og ráðherrarnir sem verða, ef Alþingi stendur undir nafni, ákærðir innan nokkurra daga. Virðulegur forseti. Skýrsla þingmannanefndarinnar er dapurleg lesning þegar kemur að stjórnsýslunni og vert að hafa hluta hennar eftir hér í ræðustól. Á bls. 8 segir t.d., með leyfi forseta: „Rík tilhneiging var til að túlka valdheimildir þröngt og nýta þær ekki. Vettvangsathuganir þekktust varla, athugasemdum regluvarða og innri endurskoðenda var ekki fylgt eftir og eftirlitsaðilar höfðu litla sem enga yfirsýn yfir kerfisáhættuna í fjármálakerfinu. Bönkum var auðveldað að fara sínu fram og sniðganga reglur og stjórnvöld og jafnvel eru þess dæmi að alvarleg brot á lögum sættu ekki kæru til valdstjórnar. […] Þá átelur þingmannanefndin að ekkert mat hafi farið fram af hálfu íslenskra eftirlitsaðila á fjármögnunarleiðum bankanna og hvaða áhætta kynni að fylgja þeim fyrir fjármálakerfi Íslands.“ Einnig kemur fram í skýrslu nefndarinnar að Seðlabankinn hafi ekki kallað eftir nauðsynlegum upplýsingum frá Fjármálaeftirlitinu og að aðalbankastjóra og starfsmönnum hafi ekki verið kunnugt um heimildir bankans sem hann átti þó að starfa eftir. Einnig virkar einkennilega sú ákvörðun formanns bankastjórnarinnar að hætta reglubundnum samskiptum við forsvarsmenn bankanna, ákvörðun sem virðist stafa af mismunandi skilningi á hlutverki fundanna hjá Seðlabankanum annars vegar og bönkunum hins vegar. Kemst þingmannanefndin að þeirri niðurstöðu að pólitískar stöðuveitingar, svo sem hafa verið viðhafðar við val seðlabankastjóra, séu ekki æskileg skipan mála. Fjármálaeftirlitið hefur einnig brugðist að mati nefndarinnar og starfsmenn þess sýndu ekki þá festu og ákveðni sem til þurfti við úrlausn og eftirfylgni mála. Sérstaklega er eftirtektarvert það afskiptaleysi sem Fjármálaeftirlitið sýndi Tryggingarsjóði innstæðueigenda, afskiptaleysi sem á endanum kostaði almenning á Íslandi stórfé og sér ekki fyrir endann á vegna t.d. Icesave. Um starfshætti í forsætis-, fjármála- og viðskiptaráðuneytum tekur þingmannanefndin undir með rannsóknarnefndinni um að ýmislegt aðfinnsluvert sé við stjórnsýsluna og segir m.a., með leyfi forseta: „Almennt var ekki til að dreifa innan ráðuneytanna mörgum starfsmönnum með sérþekkingu sem gerði þeim kleift að takast á við verkefni af þeim toga sem aðdragandi bankahrunsins hafði í för með sér, t.d. var ekki ráðinn sérstakur efnahagsráðgjafi í forsætisráðuneytið fyrr en 1. ágúst 2008. Rannsóknarnefndin segir að íslenska stjórnkerfið hafi verið illa í stakk búið til að takast á við fjármálaáföll ársins 2008 og augljóslega þurfi að fjölga í hópi vel menntaðra og þjálfaðra starfsmanna sem hafa getu til að takast á við flókin verkefni. Það verði varla gert á annan hátt en að sköpuð séu þau starfsskilyrði í Stjórnarráði Íslands að þangað fáist til starfa fólk sem hefur þessa kosti til að bera. Gengið er út frá því að hinir ópólitísku embættismenn séu sérfræðingar á sínu sviði hvað varðar menntun og reynslu. Þeim er ætlað að bera uppi skilvirka og málefnalega stjórnsýslu í þágu almennings.“ Einnig segir á blaðsíðu 11, með leyfi forseta: „Það er mat þingmannanefndarinnar að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir íslenskri stjórnsýslu, verklagi hennar og skorti á formfestu jafnt í ráðuneytum sem sjálfstæðum stofnunum sem undir ráðuneytin heyra. Svo virðist sem aðilar innan stjórnsýslunnar telji sig ekki þurfa að standa skil á ákvörðunum sínum og axla ábyrgð, eins og fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Vegna smæðar samfélagsins skiptir formfesta, skráning upplýsinga, verkferlar, tímamörk og skýr ábyrgðarsvið enn meira máli en í stærri samfélögum. Í ljós kemur að upplýsingaskylda ráðuneyta og stofnana, innbyrðis og út á við, virðist ekki hafa verið virk né heldur frumkvæðisskylda, gagnsæi og rekjanleiki. […] Oddvitaræðið og verklag þess sem tíðkast hefur í íslenskum stjórnmálum undanfarna áratugi dregur úr samábyrgð, veikir fagráðherra og Alþingi og dæmi eru um að mikilvægar ákvarðanir hafi verið teknar án umræðna í ríkisstjórn. Slíkt verklag er óásættanlegt.“ Frú forseti. Slík stjórnsýsla sem hér er lýst er í einu orði sagt hörmuleg, ekki síst þegar t.d. er haft er í huga að árið 2001 var sett á stofn í Seðlabanka Íslands sérstakt fjármálastöðugleikasvið með svo færum og hátt launuðum starfsmönnum að hækka þurfti laun bankastjóranna þriggja í kjölfarið. Eina starf þessa nýja sviðs og starfsmanna þess var að fylgjast með fjármálastöðugleika á Íslandi - eina starfið. Gefnar voru út a.m.k. tvær viðamiklar skýrslur á ári um fjármálastöðugleika og alveg fram á mitt ár 2008 var hvergi nokkurs staðar hægt að merkja að eitthvert vandamál væri í aðsigi í íslensku fjármálalífi. Hér hrundi svo fjármálakerfið til grunna fyrir tæpum tveimur árum og Seðlabankinn hefur enn ekki verið rannsakaður. Allt sama fólkið og starfaði þar fram að hruni er þar enn nema bankastjórarnir og fjármálastöðugleikasviðið líka. Það er þó rétt að geta þess að eina nóttina þegar enginn sá til að nafninu var breytt í fjármálasvið. Þetta eru staðreyndirnar og þetta eru lausnirnar sem boðið hefur verið upp á hingað til. Þá kemur fram hér að ofan að Seðlabankinn hafi veitt víðtæk veðlán, þar á meðal lánað ríkisskuldabréf gegnum deild sem heitir lánamál ríkisins með veði í verðlausum pappírum. Þess má geta að deildin lánamál ríkisins hét áður Lánasýsla ríkisins og var sjálfstæð fagstofnun sem sá um skuldastýringu ríkissjóðs. Lánasýsla ríkisins hafði verið stofnsett á sínum tíma eftir langan aðdraganda þar sem ákveðið var að færa skuldastýringu ríkissjóðs inn í faglegt umhverfi. Það var gert með hliðsjón af því sem var að gerast í nágrannalöndum Íslands og sem rannsóknir Efnahagssamvinnu- og þróunarstofnunarinnar, OECD, sýndu að gæfu góða raun og sem OECD mælti með sem svokölluðum „best practices“ í skuldastýringu ríkissjóða. Vegna áralangrar andstöðu skrifstofustjóra í fjármálaráðuneytinu við Lánasýsluna, andstöðu sem aldrei hefur upplýst hvers vegna var, sem og vegna áhuga Seðlabankans á að fá meiri völd var Lánasýsla ríkisins lögð niður þann 1. október 2007. Athyglisvert er að lesa rök þáverandi fjármálaráðherra Árna Mathiesens með þessari breytingu en þar kemur fram að verið sé að færa skuldastýringu ríkissjóðs til sambærilegs umhverfis og væri í nágrannalöndum, eins og Danmörku. Rétt er að geta þess að það er rétt að í Danmörku er skuldastýring ríkissjóðs í sérdeild í danska seðlabankanum. Það sem fjármálaráðherrann fyrrverandi og skrifstofustjóri hans sögðu hins vegar ekki er að OECD notar Danmörku sem dæmi um hvernig skuldastýringu ríkissjóða á ekki að vera fyrir komið. Þessi stofnun þar sem starfsmenn voru nú sviptir sínu sjálfstæða fagumhverfi og komnir undir stjórn Davíðs Oddssonar lánaði svo fúlgur fjár ríkisverðbréfa til bankanna gegn ónýtum veðum. Enn eitt dæmið um stjórnarráð og stjórnsýslu sem brugðust algerlega og hefur enn ekki verið rannsökuð. Frú forseti. Sem betur fer leggur þingmannanefndin til að fram fari stjórnsýsluúttekt á Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitinu, úttekt sem Hreyfingin hefur ítrekað kallað eftir á vettvangi fjárlaganefndar og forsætisnefndar í heilt ár en ekki fengið undirtektir við. Þessu til viðbótar mun Hreyfingin leggja til að stjórnsýsluúttekt verði einnig gerð á starfsháttum forsætis-, fjármála- og viðskiptaráðuneyta í aðdraganda hrunsins og eftir það. Frekari niðurstöður þingmannanefndarinnar eru t.d. að fram fari endurskoðun á stjórnsýslulögum, upplýsingalögum og lögum um Stjórnarráð Íslands og að fram komi hvaða reglur eigi að gilda um pólitíska starfsmenn ráðherra. Nefndin leggur einnig til að brýnt sé að í ráðuneytum sé til staðar sú fagþekking og reynsla sem nauðsynleg er til að sinna þeim verkefnum sem ráðuneytum ber og að ætíð sé ráðið í stöður embættismanna á faglegum forsendum. Þingmannanefndin fjallar einnig mikið um aðkomu fyrirtækja að háskólum og þær hættur sem felast í því að fyrirtæki eða hagsmunasamtök kosti skýrslur, stofnanir eða stöður á háskólastigi. Skýrsla rannsóknarnefndarinnar fjallar einnig um siðferði út frá ýmsum sjónarhornum og leggur áherslu á að menntun í siðfræði verði gert hærra undir höfði. Hreyfingin telur að ein meginorsök vanburða umræðuhefðar í samfélaginu og á Alþingi liggi í menntunarleysi á sviði heimspeki þar sem rökhugsun og siðfræði eru viðfangsefni. Menntun á Íslandi hefur í mjög auknum mæli færst yfir í að þjálfa upp vinnuafl frekar en að mennta einstaklingana. Stefna sem á endanum leiðir til, og hefur í rauninni að einhverju leyti gert, illa menntaðs samfélags. Hér verður að gera mun á magni og gæðum því að þótt Íslendingar sjálfir telji sig mikið menntaða þjóð er hægt að færa rök fyrir því að þjóðin sé það sem kallað er mikið illa menntuð. Því mun Hreyfingin leggja fram viðbótartillögu um að Alþingi feli menntamálaráðherra að beita sér fyrir breytingum á námskrám grunnskóla og framhaldsskóla þannig að kennsla í heimspeki verði sett á viðeigandi stall og verði að meðaltali kenndur a.m.k. einn áfangi í heimspeki á hverju skólaári á báðum skólastigum. Virðulegur forseti. Þann 20. janúar 2009 hófst hér fyrir utan þinghúsið hin svokallaða búsáhaldabylting með aðalslagorðið „vanhæf ríkisstjórn“. Með þrautseigju sem varði í sex sólarhringa, utan dyra í íslenskum vetri, tókst okkur að koma ríkisstjórninni frá. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sýndi svo ekki varð um villst að búsáhaldabyltingin átti rétt á sér og þótt fyrr hefði verið. Niðurstaða þingmannanefndar Alþingis sýnir einnig að búsáhaldabyltingin átti rétt á sér og þótt fyrr hefði verið. Ef Alþingi samþykkir tillögur þingmannanefndarinnar mun Alþingi sjálft hafa sýnt að búsáhaldabyltingin átti rétt á sér. Virðulegur forseti. Búsáhaldabyltingin var aðhaldið sem almenningur taldi sig þurfa að veita stjórnvöldum. Það aðhald virkaði og það var réttlætanlegt. Næsta skref hlýtur því að vera að gera almenningi kleift að veita Alþingi og stjórnvöldum aðhald með siðmenntaðri hætti en að standa hér fyrir utan og öskra og kasta drasli í húsið. Alþingi þarf að samþykkja lög um að tiltekinn hluti kjósenda geti með undirskrift sinni krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekið mál og þar er vantraust á sitjandi stjórnvöld hverju sinni ekki undanskilið. Þá fyrst verður Alþingi traustsins vert og þá mun fólkið treysta Alþingi, en fyrst verður Alþingi að treysta fólkinu. Frú forseti. Vorið 2009 komu 27 nýir þingmenn til starfa á Alþingi. 23 þeirra gengu beint í björg fjórflokksins og einn gekk í Vinstri græna. Nú reynir á þessa nýju þingmenn að stíga út úr bjargi flokksræðisins og krefjast þess að tillögur þingmannanefndarinnar verði samþykktar og að þeim verði fylgt eftir. Þá, og þá fyrst, er hægt að segja að Alþingi þjóðarinnar sé á réttri leið, á réttri leið til að verða betra Alþingi og á réttri leið til að auka traust þjóðarinnar á þinginu. Þó að um langan veg sé að ræða erum við þó á réttri leið. Loksins.

Virðulegi forseti. Það er alveg sama hve fögur orð eru notuð, ef ekki er innstæða fyrir þeim fölna þau skjótt. Umræðan um skýrslu þingmannanefndarinnar er vonandi í heild jákvæð og eðlileg því að þar er safnað saman mörgum þáttum sem hafa verið ræddir í Alþingi um áratugaskeið. Í rauninni er ekkert nýtt í þeirri ágætu skýrslu nema að hlutunum er safnað saman. Til að mynda, virðulegi forseti, kaflinn um meginniðurstöður um Alþingi þar sem fjallað er um liði eins og gagnrýni á störf og starfshætti Alþingis, að verja og styrkja sjálfstæði sitt, vera ekki verkfæri framkvæmdarvalds og oddvitaræðis, umræðuhefðin, hugrekki, festa og heiðarleiki í störfum, endurheimta traust þjóðarinnar, lagabreytingar. Þetta eru allt þættir sem unnið hefur verið að á Alþingi um langt árabil. Þegar maður hefur setið á Alþingi og fylgst grannt með á þriðja áratug, gleymist auðvitað ekki að það koma alltaf upp þættir sem menn vilja gera betur og það er vel. Reynslan er þó alltaf sú að það hvort Alþingi er stjórnað af framsýni og djörfung, umburðarlyndi og á eðlilegan hátt í alla staði, er háð stjórn þingsins og ríkisstjórnar og ríkisstjórn hverju sinni. Það verður ekki slitið í sundur vegna þess að ríkisstjórn byggist á stuðningi stjórnarþingmanna. Það er sannleikur málsins í hnotskurn. Auðvitað eru ákveðnir veikleikar í skýrslunni. Það er reynsluleysi svo margra ágætra þingmanna sem skipa nefndina sem fjallaði um málið. Það tekur mörg ár að læra á verklag Alþingis, virðulegi forseti, hefðir, takta og strauma. Fordæmin liggja alls staðar þó að sum þeirra falli stundum í þagnargildi af ýmsum ástæðum. Þetta varðar hinn daglega rekstur og daglegu stjórn í þingsal Alþingis. Í sjálfu sér er enginn munur á þingmönnum nú eða á fyrri árum, allir vinna af mestu kostgæfni og samkvæmt bestu samvisku, reynslan sýnir ekki annað. Þess vegna er svolítið hættulegt að koma með upphrópanir eins og að nú sé komin fram sjálfstæðisyfirlýsing Alþingis. Alþingi er sjálfstætt frá A til Ö og menn mega ekki reyna að gera sig mektuga með því að blása upp lýsingar í þessa átt. Það er margt gott að segja um skýrsluna, eins og ég sagði áðan, virðulegi forseti. Þótt nú sé ekki verið að fjalla um þær tillögur um ákærur sem skýrsla hv. þingmannanefndar hefur boðað tengist það að sumu leyti óhjákvæmilega. Skýrslan er ágætis samantekt til að vinna eftir að framgangi betri starfshátta í þinginu. Sjálfsagt væri að hafa einhvern tíma sérstakan hugljómunarfund í þingsal og hafa opinskáa umræðu um hvað mætti betur fara án þess að vera í einhverju karpi. Þetta hefur aldrei verið gert en ég held að það sé alveg eins brúkleg og góð hugmynd og til að mynda hugmynd hæstv. forseta Alþingis. Hún sagði fyrir nokkrum dögum að auka þyrfti sjálfstæði þingsins við gerð fjárlaga með samstarfi þingsins, þingmanna, þingnefnda við fjárlaganefnd sem heyra ekki undir framkvæmdarvaldið. Það held ég að sé löngu tímabært og er besta tillagan sem ég hef heyrt í umræðunni undanfarna daga. Það skiptir máli að hafa aðstöðu til að vinna og ganga að upplýsingum sem eru eins pottþéttar og kostur er. Ég er ekki að gera lítið úr starfi nefndarinnar þó að ég tali um reynsluleysi. Það segir sig sjálft að nýliðar, hvort sem er í skátastarfi, knattspyrnuliði eða öðru, þurfa ákveðinn tíma til að læra á ferilinn. Ef maður er í áhöfn skips þá er maður einn af heildinni og þarf að læra andrúmið sem fylgir hverju skipi, hverju verkefni sem við er að glíma. Í einum veigamiklum þætti, kannski þeim veigamesta, tel ég að nefndin hafi brugðist hrapallega. Það er að geta ekki metið hvort hún átti eða gat tekið mark á því að vinna eftir lögum um landsdóm. Reynsla, brjóstvit, réttarkerfið, reglur okkar samfélags byggja á því að fara eftir ákveðnum leikreglum. Þegar upp er staðið frá þeim þýðir ekkert að malda í móinn, þá er dómur fallinn. En nefndin fellur í þá hrikalegu gildru að taka sér það hlutverk að stefna að því að ákæra samþingmenn sína og það er ekkert lítið. Brynjar Níelsson hæstaréttarlögmaður sagði fyrir stuttu í fréttum að það væri gríðarlegt álag að hljóta ákæru, hvað þá að hljóta sakfellingu. Ákæran er lítilsvirðing, hún er ádeila, hún er ábending og fullvissa um það að menn hafi brotið af sér. Það má oft deila um gjörðir ráðherra og mörg eru dæmin. Ég gæti nefnt dæmi við fjárlagagerð síðustu áratuga, til að mynda dæmi sem tengjast hæstv. fjármálaráðherra en það er engin ástæða til að ala á því. Mistök geta skeð en það er ekki hlutverk alþingismanna að ákæra þingmenn. Það er skömm við lýðræðið, réttarríkið og sjálfstæði Íslands. Það er alvara málsins. Að byggja á dómstól, landsdómi, sem er úreltur og ónýtur, hann er fúinn og feyskinn - fulltrúar hv. þingmannanefndar áttu að víkja honum til hliðar. Hluti þeirra hefur gert það en ekki nema hluti. Þeir sem vilja standa að því að ákæra þingmenn, ákæra ráðherra fyrir hluti sem er ekki hægt að ákæra fyrir - það er kannski hægt að ákæra en ekki er hægt að sakfella. Það á ekki að ákæra nema miklu meiri líkur séu en minni á því að menn hljóti sakfellingu eftir ákæruna. Af hverju er þá verið að standa í þessum skrípaleik? Við höfum engan tíma fyrir svona skrípaleik. Við höfum engan tíma, hæstv. virðulegi forseti og hv. þingmenn. Við eigum að snúa okkur að verkefnum sem morgundagurinn kallar á, dagurinn í dag líka, og ættum ekki að eyða meiri tíma á þá umræðu. Þess vegna ætti ég í rauninni að ljúka máli mínu en ég ætla að halda áfram aðeins lengur. Ég hef miklar áhyggjur af einu sem ákveðnir hópar þingmannanefndar hafa sett fram og það varðar mannréttindi. Það varðar virðingu fyrir fólki, tillitssemi og að sýna kærleik í daglegu starfi og framkomu gagnvart samborgurum okkar. Það er engin spurning að þeir sem hafa lent í alvarlegum sjúkdómum búa við minna mótstöðuafl á margan hátt. Það er þekkt hvunndags bæði hjá körlum og konum. Áreitið, ágjöfin, pressan, ádeilan verður þrúgandi og dregur máttinn úr fólki. Er hlutverk hv. alþingismanna að draga máttinn úr starfsbræðrum sínum á Alþingi? Er hlutverk þeirra að særa fjölskyldur og persónur og veikja stöðuna þegar málstaðurinn er ekki sterkari en þetta? Þetta á ekki að viðgangast, virðulegi forseti. Það þekkja allir þá reynslu og hvernig áreitið virkar. Í þessu ferli er, að mínu mati, virðulegi forseti, mannvonska að ætla að ákæra Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra. Það er mannvonska og engin rök standa til þess nema síður sé. Til hvers er þá leikurinn gerður? Hverjir eru að gera sig mektuga með því að setja sig í dómarasæti á engum forsendum? Dettur einhverjum í hug í raun og veru að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra, hafi vísvitandi sýnt afglöp í starfi? Menn geta gert mistök og menn geta gert afglöp. Ef einhver getur bent á að hv. þingmaður fyrrverandi hafi gert vísvitandi afglöp er hægt að kalla á það því ekki er hægt að benda á það. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir vann ötult verk sem stjórnmálamaður og hún er tvímælalaust einn af hæfustu stjórnmálamönnum á Íslandi um árabil. Það er ákveðin fórn að standa í fremstu víglínu í stjórnmálum, það er ákveðin fórn sem til að mynda ráðherrar færa umfram marga aðra því að þeir eru í skotmarki fyrir svo mörgu sem aðrir sleppa við. Það á að virða það og meta það en ekki að hrækja á þá ákærum sem þess vegna geta boðað fangelsi. Það er ótækt, virðulegi forseti, að þetta gangi fram með þessum hætti. Dettur einhverjum í hug að ákæra talsmenn í hópi björgunarsveitarmanna þótt þeir þurfi að taka ákvarðanir sem kunna að orka tvímælis eftir á en eru gerðar með bestu vitund og yfirsýn á líðandi stundu? Auðvitað dettur engum í hug að gera slíkt. Lífið er þannig óvænt og síbreytilegt að menn þurfa stundum að taka skjótt ákvarðanir sem eftir á að hyggja hefðu kannski verið betri á einhvern annan hátt. En þannig er ekki lífið og við á Alþingi getum ekki ætlað okkur að dæma hvar mörkin liggja milli skynsemi eða ofbeldis. Ef stjórnmálamenn ætla að dæma hver annan getum við gert það í ræðustól. Þar getum við skipst á skoðunum með rökum eða rakaleysu en það er ekki réttarkerfi. Þótt réttarkerfi Íslendinga sé veikt að mörgu leyti og minni stundum frekar á að það sé gert fyrir bananalýðveldi og jafnvel bavíanalýðveldi þá getum við ekki breytt þessum hlutum í nútímasamfélagi og -þjóðfélagi. Það er fáránlegt að þingmenn séu settir í þá stöðu og enn fáránlegra að þeir skuli taka það á sig að láta flæða út um allt og gera sig að yfirdómara. Það var fáránlegt þegar hæstv. forsætisráðherra lýsti tilganginum með gjörningi alls málsins þegar fréttamaður ríkissjónvarpsins spurði hæstv. forsætisráðherra: Heldurðu að þetta rói fólkið? Hæstv. forsætisráðherra svaraði: Það var tilgangurinn með því að setja ferlið af stað. Hvað er að þessu fólki, virðulegi forseti? Hvað er að forsætisráðherra sem tekur þannig fram hluti sem forsætisráðherra Íslands getur ekki sagt? Með orðavali sínu, með einni setningu, ákveður hún að hunsa þá vinnu sem þingmannanefndin hefur lagt fram. Með orðum forsætisráðherra er öll sú vinna sem þingmannanefndin lagði á sig á síðustu mánuðum ónýt, hún er marklaus. Hún er marklaus vegna þess að réttarkerfið byggir ekki á því, virðulegi forseti, að sefa. Það byggir á réttlæti sem allir verða að búa við. Um tíma vann ég í Afríku. Þar voru ættbálkar sem refsuðu fólki, jafnvel fólki sem var við það að líða dauða af sulti og krækti sér í hrísgrjón, með því að höggva af því höndina. Dómstólar gömlu kommúnistaríkjanna í Austur-Evrópu fyrr á árum voru skelfilegir. Við þekkjum tímabil úr Íslandssögunni, Sturlungaöld, sem er ömurlegasta tímabil Íslandssögunnar vegna þess að þá skemmtu menn sér við að vega hver annan. Nú er hv. þingmannanefnd komin í hlutverk manna á Sturlungaöld að heimta fébætur án þess að geta lagt rök fram í málinu fyrir því. Hvaða hringavitleysa er þetta? Ekki einu sinni Bakkabræðrum hefði dottið í hug að vinna úr þessu svona og voru þeir þó frjálslyndir í mörgu er sneri að lausnum á málum. Virðulegi forseti. Skýrslan í heild er ágæt ábending til að vinna eftir en framhaldið sem fylgir er skelfilegt.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu sem hefur staðið lengi og margt gott komið fram í henni nú, þó vil ég þakka fyrir þá miklu vinnu og greiningu á niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar sem þingmannanefndin hefur lagt fram. Það sýnir mikilvægi þess að ekki aðeins var sú skýrsla samin, heldur ákvað Alþingi Íslendinga að vinna úr henni á þann hátt að skipa nefnd þingmanna til að leggja fram tillögur hvernig mætti bregðast við með umbótum á stjórnsýslunni í Stjórnarráðinu, Alþingi. Ég lít fyrst og fremst á þessa skýrslu sem lið í ákveðnu lærdómsferli. Ég hef nú ekki verið hér lengi, eða síðan árið 2007, en get þó sagt það að enginn fæðist fullskapaður til starfa í stjórnmálum eða stjórnsýslu. Í þingmannanefndarskýrslunni, sem og rannsóknarskýrslu Alþingis eru mikilvægir lærdómar sem við verðum að draga er varða vandaða stjórnsýslu, hvernig rétt er að skrá upplýsingar, hvernig ferli er rétt að viðhafa við ráðningar, hvernig stjórnsýslan getur verið sem gagnsæjust fyrir þann almenning sem býr í landinu. Af því hér hefur ekki síst verið rætt um hlut Alþingis held ég að mjög mikilvægt sé að við lítum til þess að Alþingi getur sem stofnun auðvitað styrkt stöðu sína. Mér hefur raunar sýnst Alþingi vera að styrkja stöðu sína á undanförnum missirum með ýmsum breytingum sem hafa verið gerðar á þingsköpum, í vinnulagi, í sjálfstæðri vinnu þeirra þingnefnda sem hafa tekið mál til umfjöllunar, gert á þeim breytingar eða lagt fram sjálfstæð mál. Ég held að mjög mikilvægt sé að sú þróun haldi áfram. Þar liggur boltinn kannski ekki síst hjá Alþingi, en það eru líka spurningar sem þarf að svara. Það þarf að svara spurningum til að mynda - og ég er svo sem ekki komin með svör við hvert mitt mat er á því - hvort ástæða er til að aðskilja löggjafar- og framkvæmdarvald enn meira með því að ráðherrar víki sæti sem þingmenn meðan þeir eru þingmenn. Þar tel ég að séu rök bæði með og á móti. Þó tel ég að rökin sem mæla með því gætu gagnast til að styrkja stöðu Alþingis sem þessa sérstaka hluta valdsins, löggjafarvaldsins. Það er eitt af því sem mér finnst mikilvægt að ræða, t.d. í aðdraganda stjórnlagaþings og annað, því þetta varðar grundvallaruppbyggingu á því hvernig við byggjum upp stjórnkerfi okkar. Báðar leiðir eru færar en manni hefur þó sýnst að vinnuálag á Alþingi hafi verið mikið. Hér hafa verið stór mál til umræðu. Ég segi það hafandi hvorki verið lengi þingmaður né ráðherra að það er erfitt að sinna báðum störfum svo fullnægjandi sé, ráðherramennsku og þingmennsku, því þingmennskan er yfrið starf í sjálfu sér. Þetta finnst mér vera spurning sem við ættum að taka til umræðu á Alþingi án þess að gerð sé bein tillaga um það í skýrslunni. Ég held líka að þær tillögur sem eru lagðar fram til umboðsmanns hvað varðar vinnulag Alþingis séu til bóta. Þær eru eins og ég sagði áðan framhald af vinnu sem þegar hefur farið af stað, m.a. hvað varðar endurskoðun nefndaskipunar sem ég held að sé mjög mikilvægt að rædd sé ítarlega á þinginu hvernig við viljum sjá þróast. Hugmyndir hafa verið kynntar á netinu um endurskoðun nefndaskipunar. Ég held að mjög mikilvægt sé að við ræðum það og hvort þetta er sú málefnalega skipting sem við viljum sjá. En ég er sammála þeim meginrökum sem eru að baki þeirri tillögu að nefndaskipting Alþingis á ekki endilega að endurspegla verkaskiptingu Stjórnarráðsins. Þar hef ég raunar verið þeirrar skoðunar líka við mættum hugsa á djarfari nótum en gert hefur verið, því við þekkjum það til að mynda frá nágrannalöndum okkar, bæði á Norðurlöndum og Bretlandi, að verkaskipting stjórnarráðs er ekki eins rígbundin í lög og hér hefur verið. Kannski er ástæða til að ræða það líka opið í tengslum við svona skýrslu. Mig langar að tæpa á örfáum atriðum sem koma fram hvað varðar háskólamál, skólamál og fjölmiðlamál. Í skýrslu þingmannanefndarinnar er rætt um stöðu og hlutverk starfsmanna háskólanna, frelsi háskólasamfélagsins og fræðilega hlutlægni. Þetta er umræða sem ég held að skipti miklu máli. Það hefur auðvitað verið umræða um það hvort háskólasamfélagið hafi tekið nægjanlegan þátt í hinni samfélagslegu umræðu sem var bæði fyrir og eftir hrun og háskólarnir hafa sjálfir tekið mjög mikilvægt frumkvæði í kjölfar rannsóknarskýrslunnar að ræða hvernig þeir sinntu þessu hlutverki sínu og hvernig þeir hefðu getað gert það betur. Mér finnst að við eigum að velta því fyrir okkur hvort ástæða sé til að endurskoða lög um háskóla út frá þessum forsendum, hvort við getum styrkt stöðu þeirra. Mér finnst líka að við þurfum að hafa það í huga að þar má segja að við skynjum ákveðinn vilja samfélagsins. Ef við lítum t.d. á þær stofnanir sem íslenskur almenningur ber mest traust til eru það ekki síst háskólastofnanir. Mér finnst við skynja þar ákveðið kall samfélagsins eða almennings eftir leiðsögn í ýmsum málum af því að fólk lítur svo á að þarna sé helst að finna það sem við getum kallað fræðilega hlutlægni sem hægt er að treysta á. Þetta þurfum við að skoða í lögum um háskóla. Við sjáum þetta líka víðar, hvort sem við lítum vestur um haf eða til meginlands Evrópu, að háskólar hafa þar miklu samfélagslegu hlutverki að gegna. Ég átti því láni að fagna að hitta aðstoðarrektor Chalmers háskóla í Gautaborg sem er einkarekin stofnun en stendur mjög framarlega á sínu sviði í rannsóknum og hefur líka gegnt lykilhlutverki í samfélagsmálum, m.a. með því að vinna að mikilvægum skýrslum fyrir UNESCO í menntun til sjálfbærrar þróunar. Þar held ég að við ættum að líta til þess hlutverks háskólanna líka. Hv. þm. Þór Saari gerði að umræðuefni áðan í þessum ræðustól menntun í siðfræði og gagnrýninni hugsun og á þá rödd held ég við verðum að hlusta sem kemur líka fram í rannsóknarskýrslu Alþingis en hefur einnig komið frá almenningi, hvort sem það var á síðasta menntaþingi, þjóðfundi um menntamál og víðar. Þetta þurfum við að innleiða í nýja námskrá. Sú vinna sem þar hefur staðið yfir hefur m.a. byggst á ákveðnum grunnþáttum sem miðast við menntun í lýðræði, mannréttindum, menntun í jafnréttismenntun, menntun til sjálfbærni, í læsi. Þá er ég að tala um læsi í þeim skilningi sem nefnt er í skýrslu þingmannanefndarinnar, þ.e. miðlalæsið sem ég held að sé afskaplega mikilvægt, upplýsingalæsi, en ekki bara lestur í hinum hefðbundna skilningi. Síðan er sköpunin sem ég held að líka sé mikilvæg þó að hún sé ekki til umfjöllunar hér. Siðfræði og gagnrýnin hugsun fellur tvímælalaust undir marga þessa þætti, ekki síst lýðræðisþáttinn. Lýðræðið byggist á því að borgararnir, þeir sem byggja saman samfélagið séu gagnrýnir, séu virkir þátttakendur, séu læsir á miðla og upplýsingar og geti tekið síðan í framhaldinu sjálfstæða afstöðu. Ég fagna því í raun þeirri tillögu sem hv. þm. Þór Saari kynnti hér áðan og tel að þetta rími mjög vel við þær áherslur sem er verið að vinna að núna í nýjum námskrám og sé í raun og veru ákveðin undirstaða allrar menntunar, þ.e. að hugsa menntun út frá þeim heimspekilegu sjónarmiðum að rýna hvert efni á sjálfstæðan hátt. Þar held ég að við getum gert betur í því að bæta menntakerfi okkar sem leið til þroska. Þessi menntun á þó ekki bara við í grunnskólum, eins og nefnt var í ræðu hv. þingmanns, heldur frá leikskólum og upp í framhaldsskóla. Við glímum öll við siðferðileg vandamál, ekki kannski á hverjum degi en hver og einn glímir oft við það í lífshlaupi sínu. Ég held því að það sé menntun sem ekki aðeins hjálpar okkur við að vera lýðræðislega virkir borgarar og annað slíkt, heldur líka menntun sem leiðir okkur áfram til sjálfsskilnings og sjálfsþekkingar. Slík viðfangsefni er hægt að setja fram á ólíkum skólastigum. Síðan eru fjölmiðlar hér sérstaklega nefndir sem rætt er um í skýrslu þingmannanefndar að leiki lykilhlutverk í lýðræðissamfélagi með því að upplýsa almenning, vera vettvangur gagnrýninnar þjóðfélagsumræðu og veita nauðsynlegt aðhald og að mikilvægt sé að halda í heiðri lýðræðislega grundvallarreglu, mannréttindi og frelsi til orðs og skoðana. Rannsóknarnefnd Alþingis nefndi sérstaklega í tillögum sínum að leitað yrði leiða til að styrkja sjálfstæði ritstjórna og skylt ætti að vera að upplýsa hverjir væru eigendur fjölmiðla á hverjum tíma svo að almenningur gæti vitað hver eigi fjölmiðil og geti lagt mat á hvort þar sé fylgt fram sjónarmiðum eiganda og að koma þurfi á faglegu eftirliti með fjölmiðlum sem hafi það að markmiði að tryggja að þeir ræki af ábyrgð hlutverk sitt í lýðræðisríki og verndi almannahagsmuni. Fleiri ábendingar voru sem rannsóknarnefndin vildi koma með. Ég nefni þessar tvær ábendingar sérstaklega af því að ég tel að frumvarp um fjölmiðla sem hér var lagt fram í fyrra og verður væntanlega lagt aftur fram á nýju þingi - við munum nota tímann sem við höfum núna til að yfirfara og kanna hvort þar megi eitthvað betur fara, bæði út frá þeirri umræðu sem fór fram um það frumvarp í menntamálanefnd, en líka út frá þeim áherslum sem birtast í skýrslu þingmannanefndar. Þar er sérstaklega kveðið á um hið faglega eftirlit og þetta upplýsta eignarhald. Það liggur hins vegar líka fyrir að það frumvarp er aðeins eitt skref í því að byggja upp betra og heildstæðara umhverfi fyrir fjölmiðla og vísa ég þar sérstaklega til fjárhagslegs umhverfis fjölmiðla sem er bágborið og við þurfum að skoða það heildstætt þegar það mál verður tekið fyrir vonandi á nýju þingi. Ég ætla að lokum að nefna mál sem mér skilst að hafi komið - ég hef nú reynt að fylgjast með umræðunni í dag en hef þó misst af einhverju - til einhverrar umræðu, sem er kynjagreiningin sem birtist og fylgir með skýrslunni. Þingmannanefndin ályktar að kynjagreiningin sé mikilvægt framlag til jafnréttisumræðu á Íslandi. Ég las þessa kynjagreiningu sem er skrifuð af Þorgerði Einarsdóttur, prófessor í kynjafræði, og Gyðu Margréti Pétursdóttur, doktor í kynjafræði. Það er margt mjög áhugavert fyrir þá sem hafa gaman af því að greina orðræðu, opinbera orðræðu. Ekki aðeins er þar að finna ótvíræðar vísbendingar um að orðræða útrásarinnar hafi verið mjög karllæg, heldur líka að hún hafi verið mjög þjóðernissinnuð. Það sést kannski líka á orðinu „útrásarvíkingur“ sem notað var um helstu viðskiptaforkólfa íslensks samfélags, þessi vísan til þjóðveldisins sem öllum er að sjálfsögðu kært og vísar til upphafs Íslandsbyggðar og hins vegar karlmennskuímyndar þess tíma. Ég er sammála þingmannanefndinni, þetta er mikilvægt framlag í jafnréttisumræðu og ég held að þetta sýni líka hvað þeirri umræðu hefur fleygt fram, að við þorum að greina orðræðuna með þessum hætti og við þorum að horfast í augu við að tungumálið getur auðvitað verið til marks um ákveðin viðhorf, ákveðin pólitísk og samfélagsleg viðhorf sem eru afhjúpandi þegar þau eru afbökuð með þessum hætti. Ég vil því nota tækifærið og fagna þessu sérstaklega í lok ræðu minnar. En að öðru leyti vil ég enn og aftur þakka þingmannanefndinni sem ég lít svo á að hafi unnið mjög mikilvægt starf fyrir þingið til þess að við sem tökum þátt í stjórnmálum og aðrir sem starfa að stjórnsýslunni og öðrum sviðum hennar í stjórnmálunum geti beinlínis dregið lærdóm af sem eru að sumu leyti í beinhörðum tillögum en í öðru lagi í ábendingum. Ég held að sú vinna sem hefur verið lögð í það af hálfu nefndarinnar skipti okkur öll miklu máli. Ég vil nota tækifærið hér í lokin til að þakka fyrir hana.

Virðulegi forseti. Það eru tvö atriði sem mig langar aðeins að vekja máls á í framhaldi af ræðu hæstv. menntamálaráðherra. Í fyrsta lagi ræddi ráðherrann um það að ekki ætti endilega að vera samhengi á milli nefndarskipunar og valdaþátta í framkvæmdarstjórnarkerfinu. Það er nú erfitt svo sem að komast hjá því að mörgu leyti, en það má minna á að yfir a.m.k. 90% af málum úr nefndum þingsins eru samþykkt með samkomulagi. Þetta segir kannski meiri sögu um störf alþingismanna en menn þekkja úr fjölmiðlum landsins. Það er þó sjálfsagt að horfa í það að þarna sé ekki allt í gadda slegið, eins og Vestfirðingar mundu orða það, heldur að þarna sé sveigjanleiki og menn byggja á trausti. Það kemur kannski að því sem ég vék að þegar menn læra í hvaða áhöfn þeir eru, hvort sem það er þingnefnd eða annað, þá taka þeir tillit til þess, annars eru þeir ekki hæfir í þeirri áhöfn. Þess vegna getur stjórnarandstöðuþingmaður alveg stýrt málum ef hann kann þær leikreglur að taka tillit til þess hvar í rauninni yfirvaldið liggur. Það hlýtur að liggja hjá stjórnarsinnum. Í öðru lagi vil ég undirstrika það varðandi umræðuna um kynjagreiningu að jafnréttisumræðan á að vera hafin yfir kynjagreiningu, hún á að vera hafin yfir hana. Ég held að það sé ekki konum til framdráttar eins og margir halda að klifa sífellt á því að á konur halli. Það gerir það að mörgu leyti. Harðsæknustu atvinnuverkefnin á landinu eru konur í fiskvinnslu og heilbrigðiskerfinu. Þær njóta ekki þess sem skyldi. Þannig má taka sérstaklega á mörgum þáttum en jafnréttisumræðan á að vera hafin yfir kynjagreiningu.

Virðulegi forseti. Já, ég get tekið undir athugasemd hv. þingmanns, hina fyrri, um að vissulega er hér meira samkomulag en má greina af hinni opinberu umræðu. Það vel. Auðvitað er það vel að hér er unnið á virkan hátt í nefndum og fólk vinnur af heilindum að því að reyna að finna bestu lausnir á málum. Hvað varðar hins vegar að jafnréttisumræðan sé hafin yfir kynjagreiningu leyfi ég mér að vera ósammála hv. þingmanni og vísa þar í ekki ómerkari mann en til að mynda John Stewart Mills sem sagði að einmitt þessi - 

Virðulegi forseti. Við erum kannski tala svolítið sama mál. Sigurgeir Ólafsson, skipstjóri til áratuga í Vestmannaeyjum, Siggi vídó, sagði stundum að ekki væri ljóst hvar við gætum grátið ef við værum ekki til og hann sagði ítrekað í ræðu og riti að konur væru aflvaki Íslands, aflvaki íslensks þjóðfélags. Ég vil bara árétta það að þau orð, þessi skoðun Sigga heitins vídós er mín skoðun líka.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir ræðu hennar og innlegg í þessa mikilvægu umræðu um niðurstöðu þingmannanefndarinnar. Mér fannst þetta öllu málefnalegri nálgun en sú sem við fengum að heyra frá hæstv. fjármálaráðherra og formanni þess flokks sem hún er varaformaður fyrir, þ.e. Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, þannig að það sé sagt hér. Hæstv. ráðherra kom inn á tvennt. Annars vegar hlutverk háskóla og hún talaði m.a. um að við ættum hugsanlega að fara yfir háskólasamfélagið og endurskoða lögin og ég er henni sammála. Við samþykktum, mig minnir að það hafi verið 2005, rammalöggjöf um háskóla sem undirstrikaði sjálfstæði háskólanna frá ríkisvaldinu. Eitt meginhlutverkið var að undirstrika sjálfstæði háskólanna en einnig að veita þeim eftirlit og aðhald með ákveðnum gæðakröfum og alþjóðlegum gæðastöðlum og það var vel. Breið samstaða náðist um þetta og ég vil því beina því til hæstv. ráðherra að ef fara á í endurskoðun á þessu mikilvæga regluverki, því háskólarnir eiga vissulega að standa undir samfélagslega mikilvægu hlutverki, að það verði þá breið samstaða bæði við fræðasamfélagið en ekki síður við Alþingi. Ég vil beina því til hæstv. ráðherra. Hitt vil ég segja að ég er algerlega ósammála þeirri nálgun sem tengist fjölmiðlastofu og ég talaði m.a. um það í ræðu minni um fjölmiðlafrumvarpið. Ég beitti mér gegn fjölmiðlastofu sem ráðherra og vildi hvorki stofna né setja slíka stofnun á laggirnar því að slík opinber stofnun kostar útlát og er ekkert garantí fyrir því að fjölmiðlar verði ábyrgari en þeir hafa verið fram til þessa. Ég vil hins vegar spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi upplýsingar frá fjölmiðlum um það hvernig og hvort þeir hafi þegar brugðist við ábendingum frá rannsóknarskýrslunni og nú frá þingmannanefndinni. Hefur 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemdirnar. Ég vil kannski fyrst nefna að varðandi háskólana þá er hugmyndin sú að leggja ákveðinn grunn og skoða hreinlega hlutverk þeirra, m.a. út frá löggjöf nágrannalanda okkar. Ætlun mín er að fá að kynna einhverjar hugmyndir fyrir menntamálanefnd Alþingis í byrjun þings og vonandi verður hægt að vinna þær áfram út frá þeim viðbrögðum sem þar verða. Ég er sammála hv. þingmanni um að það sé mjög mikilvægt að við reynum að ná sem breiðastri samstöðu um þessi mál. Hvað varðar fjölmiðlamálin og fjölmiðlastofuna þá leyfi ég mér að segja að ég tel að fjölmiðlastofa sé aðeins ein leið til að ná þeim markmiðum sem stefnt er að í frumvarpinu en þó vil ég líka segja að eitthvert utanumhald verður að vera utan um þau verkefni sem þar er kveðið á um, til að mynda það að tryggja þetta gagnsæja eignarhald, hvort sem það heitir fjölmiðlastofa, fjölmiðlanefnd eða hvaða leið er farin, en þetta var sú leið sem ég ákvað að leggja fram. Hún hefur orðið fyrir ákveðinni gagnrýni og við munum fara yfir hlutverk hennar á þeim tíma sem gefst. Ég legg hins vegar mikla áherslu á að við gerum ákveðnar kröfur í þessu frumvarpi um aukið utanumhald með starfsemi fjölmiðla. Það liggur fyrir að það muni alltaf kalla á einhvern hreinan kostnað að hafa þessar upplýsingar aðgengilegar, eins og við þekkjum til að mynda frá Noregi og Svíþjóð þar sem hægt er að fara inn á einfalda heimasíðu og rekja sig í gegnum eignarhald fjölmiðla. Við þurfum líka að horfa í það en hins vegar er ég reiðubúin til að skoða þær leiðir. Hvað varðar hins vegar viðbrögð fjölmiðla við rannsóknarskýrslunni þá hef ég ekki heildstæðar upplýsingar um það. Mér er hins vegar kunnugt um að Ríkisútvarpið hefur farið yfir þetta í sínum ranni, sérstaklega hvað þeir starfsmenn sem þar vinna hefðu mátt gera betur og hvað þeir telja sig hafa gert vel og annað slíkt, 

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör en vil jafnframt segja henni að ég mun á haustþingi leggja fram skriflega fyrirspurn eða koma með fyrirspurn til hæstv. ráðherra um þetta. Ég held að mikilvægt sé að við sjáum að það er ekki eingöngu þingið sem er að taka til í sínum ranni heldur allir þeir miklu leikendur í samfélaginu sem þurfa að gera það líka, þar með talið fjölmiðlar, háskólar o.fl. Ég fagna því að leitað verður eftir breiðri samstöðu varðandi háskólasamfélagið allt og ég vil líka láta sérstaklega í ljós ánægju mína varðandi aðra þætti sem ég tel mikilvæga við það að styrkja háskólasamfélagið enn frekar. Það eru m.a. þær fréttir sem við höfum fengið að frumkvæði menntamálaráðherra um að verið sé að skoða enn frekari samvinnu á milli háskólanna, sem eru margir hér á landi, með hugsanlega sameiningu í huga. Ég held að þetta sé algerlega nauðsynlegt. Við höfum stigið ákveðin skref í átt að sameiningu háskóla og þrátt fyrir að Vinstri grænir og Samfylking hafi verið algerlega á móti sameiningu Tækniháskólans og Háskólans í Reykjavík þá erum við að sjá að það var rétt skref og síðan náðum við breiðri samstöðu með sameiningu Kennaraháskólans og Háskóla Íslands. Ég tel að við eigum að taka stærri skref í þessa veru og mun fylgjast spennt með því hvernig þessum málum vindur fram hjá hæstv. menntamálaráðherra og lýsi mig reiðubúna til að styðja hana í þeirri viðleitni sinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir það og sú viðleitni mun alveg tvímælalaust halda áfram á næstu missirum. En hvað varðar fjölmiðlana þá reikna ég með að við munum taka málefnalega og góða umræðu um þau mál öll heildstætt á haustþingi. Ég hef sagt það áður og segi það aftur að það frumvarp sem ég lagði fram leysir ekki öll vandamál en ég held hins vegar að í því séu mjög mikilvægar umbætur sem þarf að mínu viti að koma í gegn og ég held að það sé mikilvægt að við leitum leiða til að það komist í gegn í sem breiðastri sátt en það leysir ekki öll vandamálin. Ég ítreka sérstaklega umhverfið almennt, bæði hvað varðar faglega menntun fjölmiðlamanna hér á landi, sem á auðvitað að gera enn betur í og styrkja betur, og hins vegar þetta fjárhagslega umhverfi. En þetta er samt mikilvægur áfangi á þeirri leið að bæta starfsumhverfi fjölmiðla. Það er gott að fá fyrirspurnir til að veita aðhald og ég held að mikilvægt sé að við fáum eitthvað upp úr fjölmiðlunum. Háskólarnir, eins og ég sagði áðan, höfðu mikið frumkvæði í því að bregðast við rannsóknarskýrslunni, héldu málþing og fóru vel yfir fræðasamfélagið. Við höfum líka tekið þetta upp í öðrum málum sem tengjast skólamálum og við höfum líka rætt málefni rannsóknarskýrslunnar almennt við stofnanir okkar. Allt sem varðar stjórnsýsluna hefur verið tekið til skoðunar bæði í ráðuneytinu og hjá þeim fagstofnunum sem starfa á þessu sviði, hvort sem það eru menningarstofnanir eða Ríkisútvarpið, þannig að við höfum svo sannarlega reynt að fylgja ábendingum og lærdómum rannsóknarskýrslunnar eftir en þetta er hins vegar ferlið. Ég held að við verðum öll að horfast í augu við að það mun taka okkur ákveðinn tíma að tileinka okkur marga þá nýju siði sem verið er að leggja til.

Virðulegi forseti. Við erum hér að fjalla um skýrslu þingmannanefndar um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og er hún mikil að vöxtum og vel unnin að mínu viti. Hér er farið vel í gegnum rökstuðning fyrir þeim tillögum sem þar koma fram. Það sem skiptir mestu máli að mínu viti varðandi þessa skýrslu er sá lærdómur sem við þurfum að draga af umfjölluninni og því sem hefur komið fram í rannsóknarskýrslunni og eins þessari yfirferð þingmannanefndarinnar. Hér eru lagðar fram ákveðnar tillögur sem við verðum að taka alvarlega og koma eftir megni sem fyrst í gagnið hjá okkur. Það er óhætt að segja að margt í þessari þingsályktunartillögu og niðurstöðum nefndarinnar sé áfellisdómur. Ýmsir þættir fá falleinkunn sem er kannski m.a.s. vægt orð. Þetta allt verðum við að sjálfsögðu að taka alvarlega og finna leiðir til að ráða bót á. Það er líka alveg óhætt að velta fyrir sér hvað hafi breyst, nú þegar tvö ár eru liðin frá bankahruninu ef hægt er að setja slíka dagsetningu á hrun sem þetta. Ef ég horfi til stjórnsýslunnar, til framkvæmdarvaldsins og slíks, hefur lítið breyst. Það er a.m.k. erfitt að finna þær breytingar sem hafa orðið, það er enn þá verið að viðhafa þau gömlu vinnubrögð sem er verið að gagnrýna. Vonandi getur sá punktur sem við erum á núna orðið nýtt upphaf í sjálfu sér, það er alveg hægt að orða það þannig. Frú forseti. Nefndin skiptir tillögum sínum niður í nokkra kafla þar sem fjallað er um Alþingi. Ég hef margoft rætt í ræðustól um mikilvægi þess að styrkja stöðu Alþingis, styrkja þann möguleika sem Alþingi hefur á að afla sér upplýsinga og sérfræðivinnu vegna ýmissa mála. Mjög gott starfsfólk vinnur fyrir Alþingi, fyrir þingmenn í þingnefndum og annars staðar, en ég held að full þörf sé á að bæta þar við, hvort sem snýr að lagasmíði, yfirferð lagafrumvarpa eða öðru, eða hreinlega ráðgjöf varðandi efnahagsmál og annað sem þingmenn verða að hafa aðgang að. Því fagna ég þeirri niðurstöðu nefndarinnar að auka þurfi sjálfstæði Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það þýðir að sjálfsögðu um leið að styrkja þarf fjárhagslega stöðu Alþingis. Við þingmenn ættum því, nú þegar kemur að nýrri fjárlagagerð, að sjá til þess og taka höndum saman um að treysta og styrkja fjárhagslega stöðu Alþingis í því fjárlagafrumvarpi sem fram undan er. Fjármálafyrirtæki og eftirlitsaðilar fá býsna harðan dóm í skýrslu þingmannanefndarinnar. Þarf það ekki að koma á óvart, það hefur lengi legið fyrir að þar var víða pottur brotinn. Sérstaka athygli vek ég á þeirri niðurstöðu nefndarinnar að meginorsök hrunsins hafi verið hvernig eigendur og aðalleikarar og stjórnendur fjármálafyrirtækjanna höguðu sér og við verðum að sjálfsögðu að treysta á að réttarkerfi okkar taki á slíkum málum og að um það verði fjallað eins og þörf er á. Það er fjallað um eftirlitsaðila, bæði Fjármálaeftirlit og Seðlabanka, og viðraðar tillögur um hvernig bæta megi þar úr. Held ég að mjög mikilvægt sé að reyna að hraða því eins og hægt er. Íslenska stjórnsýslan er tekin þarna fyrir að nokkru leyti. Tek ég undir að við þurfum að skerpa og skýra verkferla, þætti og annað. Ég leyfi mér hins vegar að setja spurningu við eitt sem kemur fram í tillögu nefndarinnar, en útiloka alls ekki að hægt sé að framkvæma það, það að fundargerðir ríkisstjórnar séu birtar á neti og sérstök trúnaðarbók haldin á ríkisstjórnarfundum. Ég sé einhvern veginn fyrir mér að sú bók verði býsna feit og pattaraleg þegar yfir lýkur og fátt á netinu í fundargerðum. Ég velti hreinlega fyrir mér hvort þetta sé framkvæmanlegt. Þetta er kannski ekki stærsta málið heldur það að við lærum af þessu að viðhalda góðum venjum í stjórnsýslunni og þá að virða og fara eftir samþykktum leikreglum. Það þarf vitanlega skýra ábyrgð hvers og eins, það er löngu komið fram. Ég held að við eigum ekkert að draga það að einhenda okkur í þá vinnu þannig að það liggi ljóst fyrir hvað hver og einn, hvort sem það eru starfsmenn stjórnsýslunnar, ráðherrar eða aðrir, eigi að gera, hvaða ábyrgð hann beri og þess háttar. Hér er góður kafli um siðferði og samfélag, ábyrgð stjórnmálamanna og annað. Við sem erum stjórnmálamenn þurfum að líta okkur nær, þurfum að líta í eigin barm og velta fyrir okkur hvort við séum að gera þessa hluti rétt. Lagðar eru fram tillögur til að skerpa á þessum hlutum. Mig langar að nefna sérstaklega tvennt úr skýrslu nefndarinnar, fjölmiðla og háskólasamfélagið. Það er mjög mikilvægt að þessir aðilar - ég held að eitthvað hafi svo sem gerst á þeim bænum - líti sér nær og velti fyrir sér stöðu sinni og þætti í efnahagshruninu og allri umræðu í kringum það, bæði fyrir og ekki síst eftir. Ég hef sagt í þessum ræðustól og ítreka það að ég tel fulla ástæðu til að mjög nákvæm og sérstök rannsókn fari fram á fjölmiðlum á Íslandi ef mönnum er alvara með að ræða um þá sem fjórða valdið. Hver eru fjárhagsleg tengsl t.d. auðmanna við fjölmiðla, inn á ritstjórnarskrifstofur, við blaðamenn, við fréttamenn o.s.frv.? Það er nauðsynlegt fyrir okkur að hafa þá trú að fjölmiðlar njóti trausts og trúnaðar, þar á meðal ríkisfjölmiðillinn sem verður að vera verður þess trausts sem honum er yfirleitt sýnt, m.a. í könnunum. Fjölmiðlarnir verða að rísa undir því að vera kallaðir fjórða valdið. Ef þeir eru fjórða valdið verða þeir að njóta trausts líkt og við sem erum hluti af hinum valdastofnunum ef ég má orða það þannig. Ég legg mikið upp úr þessu. Frú forseti. Hér eru lagðar til rannsóknir og ég get tekið undir að það er ágætt og líklega nauðsynlegt að rannsaka starfsemi lífeyrissjóðanna svo eitthvað sé tekið. Ég verð þó að segja að á einhverjum tímapunkti verðum við að sjálfsögðu að draga lærdóminn, horfa fram á við, undirbúa og hefja það samfélag sem við viljum búa í. Það má samt ekki misskilja mig, forseti, ég er sammála því að fara í rannsókn á stöðu lífeyrissjóðanna og ýmsu öðru. Töluvert hefur verið rætt um einkavæðingu bankanna. Ef vilji Alþingis er að fara í slíka rannsókn mun ég að sjálfsögðu styðja það og ekki draga af mér við það. Á einhverjum tímapunkti verðum við samt að fara að horfa fram á við. Frú forseti. Ég velti áðan upp hvað hefði breyst. Ég er nefnilega ekki viss um að svo mikið hafi breyst. Fyrir nokkrum mánuðum spurði ég hæstv. fjármálaráðherra um viðbragðsáætlun við mögulegu nýju bankahruni. Á þeim tíma var slík viðbragðsáætlun ekki til. Ég hef ekki enn heyrt að hún sé orðin til. Eitt af því sem var gagnrýnt þegar kom að hruninu fyrir tveimur árum var að engar viðbragðsáætlanir væru til. Ég velti því upp, ekki síst í ljósi þess að jafnvel á morgun eða eftir viku mun Hæstiréttur kveða upp úrskurð sinn um gengistryggð lán, hvað það muni þýða, frú forseti. Hvað mun slíkur úrskurður þýða? Hefur ríkisstjórnin á höndum sér viðbragðsáætlun ef eitthvað slæmt hlýst af þessum dómi? Þá er ég að hugsa um fjárhag ríkisins. Síðan kemur hitt sem ég spurði líka um sem hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra svaraði. Svar hans leiddi í ljós að í ráðuneyti hans væri verið að undirbúa viðbrögð við þessum dómi. Eru þau viðbrögð til þess fallin að skekkja þá stöðu sem margir vona að komi út úr þessum dómi fyrir einstaklingana og þá sem eru með þessi lán, skuldarana, eða hver eru þessi viðbrögð? Það styttist mjög í að þessi dómur verði kveðinn upp. Eins og ég sagði getur það orðið á morgun eða á fimmtudag eftir viku. Hver eru viðbrögð ríkisins? Er til viðbragðsáætlun og hvernig er hún? Einhvern veginn hefði manni fundist eðlilegt í ljósi þess umfjöllunarefnis sem við erum að tala um núna að slíkt lægi fyrir, það væri búið að upplýsa þingið og aðra um það. Ég velti fyrir mér hvort staðan sé óbreytt, sé sú sama og var, að enginn viti hvað á að gera ef hætta steðjar að fjármálakerfinu. Ég er ekki að segja að þessi dómur muni hafa slík áhrif enda hef ég ekki hugmynd um hvernig hann verður. Ég vona að sjálfsögðu að hann verði með þeim hætti að fólkið sem skuldar, einstaklingarnir og jafnvel fyrirtækin, geti horft fram á við. Það er búin að vera keðja um háls fólks í langan tíma, en að sama skapi er vitanlega mikilvægt að ríkisvaldið hafi viðbrögð ef einhver hætta steðjar að fjármálalegum stöðugleika. Einnig er mikilvægt að enn og aftur komi yfirlýsing sem ég tel reyndar að sé í fullu gildi um að ríkissjóður tryggi allar innstæður í bönkum. Það er mjög mikilvægt að það liggi fyrir þegar dómurinn verður kveðinn upp. Frú forseti. Ég hef í stuttu máli farið yfir þess skýrslu og ýmsar vangaveltur henni tengdar. Það er mjög mikilvægt að þingið nýti þetta gagn sem við höfum hér til að setja af stað þróun eða ferli í að bæta það samfélag sem við búum í, allt umhverfi og alla umgjörð. Það er fyrst og fremst sá lærdómur sem ég held að við verðum að draga af þessu. Við verðum að horfa fram á við. Á sama tíma geri ég þá kröfu að fjármálaráðherra eða ríkisvaldið stigi fram. Því miður er enginn ráðherra í salnum og sjálfsagt ekki margir á þeim bænum sem heyra það sem ég er að segja hér, en það er mjög mikilvægt að skýr skilaboð komi um fjármálastöðugleika á Íslandi, nú þegar þessi dómur vofir yfir, hvernig sem hann fer. Það er erfitt að trúa því að ekki sé til nein viðbragðsáætlun ef hætta er hér á öðru bankahruni, hvort sem það er eftir viku eða hálft ár. Frú forseti. Við erum hér með mikið plagg og skýrslu sem við eigum að nota til þess að skapa betra samfélag á Íslandi.