Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skal gera mitt til þess, að hægt verði að ljúka dagskránni í dag, með því að segja að þessu sinni ekkert annað um þetta mál en að óska þess, að það fái að ganga til 2. umr. og allshn.

Pjetur Ottesen Jeg gat þess við 1. umr. þessa máls, að mjer þætti undarlega við bregða samanborið við fyrri framkomu hv.þm. Str. (TrÞ), og á jeg þar við till. þá til þál., sem hann flutti á þinginu 1925 um afnám og sameining embætta, að hann skyldi ekki nú bera fram frv. um ráðstöfun fræðslumálastjóraembættisins, sem nú er laust. Jeg gat þess við 2. umr. þessa máls, að jeg mundi koma með brtt. þessu viðvíkjandi, og liggur hún nú hjer fyrir. Með brtt. þessari er lagt til, að einhver af föstum kennurum kennaraskólans, skólastjóri eða aðrir, taki að sjer störf fræðslumálastjóra ásamt sínu eigin embætti. Skal dóms- og kirkjumálaráðherra ákveða borgun fyrir störf þessi, sem þó má ekki fara fram úr hálfum byrjunarlaunum fræðslumálastjóra með dýrtíðaruppbót. Ennfremur er ráðherra heimilt, ef samkomulag næst ekki við einhvern fastan kennara kennaraskólans um að taka að sjer þessi störf, að fela þau einhverjum hæfum manni, þar til kennarastaða losnar og hægt er að gera það að skilyrði fyrir veitingu, að kennarinn taki að sjer þessi störf. Mjer þótti rjettara að setja þetta ákvæði, því jeg býst ekki við, að hægt sje að skylda núverandi kennara til þess að taka við þessum störfum, ef þeir vilja ekki gera það af fúsum vilja. það mætti vafalaust benda á fleiri leiðir til ráðstöfunar störfum fræðslumálastjóra. En jeg valdi þessa leið af því að mjer fanst mestur skyldleiki með störfum kennaranna við kennaraskólann og starfi fræðslumálastjóra. Jeg vildi ekki fastbinda í till., hverjum af kennurunum skyldi falið starfið. Vel getur svo farið, að einhver, sem nú er þar kennari, verði síðar skólastjóri, og jeg taldi ekki rjett að hafa nein ákvæði, sem yrðu þess valdandi, að hann yrði að sleppa starfinu þess vegna, því að jeg álít heppilegast, að sami maður gegni starfinu sem lengst. Að þetta sje framkvæmanlegt frá því sjónarmiði, að kennari geti int þessi störf af hendi ásamt sínu embætti, hefir reynslan þegar sýnt, þar sem einn af kennurum kennaraskólans hefir haft þessi störf með höndum undanfarið ásamt. sínu embætti. Jeg veit ekki annað en þetta hafi alt gengið vel. Mjer virðist því, að á þennan hátt eigi að vera sæmilega sjeð fyrir þessari hlið málsins. - Þá er kostnaðarhliðin. Jeg hefi lagt til, að dóms- og kirkjumálaráðherra ákveði þóknunina, eins og jeg hefi minst á. Þó að talað sje um í brtt., að sá af kennurum kennaraskólans, sem tæki að sjer þetta starf, fái að launum fyrir það sem svarar hálfum grunnlaunum fræðslumálastjórans eins og þau nú eru ákveðin, ber þó ekki að skilja það þannig, að kerslumálaráðherra eigi eða sje bundinn við að semja um þessa borgun fyrir starfið, heldur sje ráðherrann bundinn við að ganga aldrei lengra en þetta. Hinsvegar gæti svo staðið á, að hægt væri að komast af með minna fjárframlag í þessu skyni, ef svo stæði á, að sá kennari, sem með embættið fer, er kominn í hæsta launaflokk kennara. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara öllu fleiri orðum um þetta mál; það ætti öllum að vera ljóst, að hjer er einungis verið að ganga inn á þá braut, að reyna að draga úr útgjöldum, sem hægt er að komast hjá. Og nái þetta fram að ganga, má vel vera, að eftirleiðis verði greiðara að koma slíkum málum fram en verið hefir hingað til, því hálfnað er verk þá hafið er, því einmitt þá leið, sem hjer ef farið inn á með þessari tillögu, að sameina embætti, tel jeg líklegasta til þess að draga úr embættakostnaðinum. Með brtt. þessari er því alls ekki slegið föstu, að sá, sem þjónar fleiri embættum en einu, skuli hafa hálf laun þess embættis, er hann bætir við sig, heldur er hjer tiltekið, að ráðherra skuli kveða á um það, að það geti verið minna, eftir þeim ástæðum, sem eru fyrir hendi í hverju einstöku tilfelli. Fjölyrði jeg svo ekki frekar um þetta, nema ef umræðurnar gefa mjer sjerstaklega tilefni til þess.

Frsm. (Jón Guðnason) Jeg vil fyrir hönd nefndarinnar taka það fram, að hún getur ekki fallist á brtt.hv.þm. Borgf. (PO). Hún lítur svo á, að slík sameining sem þetta sje ekki framkvæmanleg; að öðru leyti hefir hún ekki talað sig nánar saman um ástæðumar fyrir því, að hún leggur á móti brtt. En jeg skal aðeins geta þess, frá mínu sjónarmiði, að jeg tel þessa sameiningu ekki geta komið til mála. Jeg tel fræðslumálastjóraembættið svo umfangsmikið embætti, að ekki sje hægt að gegna því ásamt öðru fullkomnu embætti. Enda hefir sá, sem gegnir því nú, orðið að taka mann til að annast fyrir sig kenslu við kennaraskólann, að minsta kosti að miklu leyti.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg tel mjer skylt að láta í ljós álit mitt um brtt. á þskj. 148. Till. er þess efnis, að sameina fræðslumálastjóraembættið einhverri kennarastöðunni við kennaraskólann. Um launakjörin samkvæmt þessari tillögu er ekkert nema gott að segja, ef skilja má tillöguna eftir orðanna hljóðan. Og myndi hver og einn þiggja þá launahækkun, sem hjer er um að ræða, með þökkum, ef hann væri þeirrar skoðunar, að hægt sje að sameina þessi tvö störf. En sá galli er á, að hjer er um tvö störf að ræða, sem hvort fyrir sig er fullkomið mannsverk. það mun öllum ljóst, að kennarastaða við kennaraskólann er fullkomið starf. 5 stunda kensla á dag, leiðrjetting stíla, undirbúningur undir kenslustundir og ýmiskonar kvabb, sem skólastarfi fylgir. Að vísu er sumarið frjálst. En launin eru það lág, miðað við framfærslukostnað hjer í Reykjavík, að ekki veitir af sumrinu til uppbótar. Auk þess, sem það er að nokkru leyti nauðsynlegur hvíldartími fyrir kennarana frá hinum þreytandi störfum þeirra. Um fræðslumálastjóraembættið er háttv. þingdeildarmönnum ekki eins kunnugt, og mun þar þó engu síður um fullkomið mannsverk að ræða. Fræðslumálastjóri fær í hendur skýrslur um barnakenslu á öllu landinu. Hann á að kynna sjer, hvernig fræðslulögunum er fylgt, hvernig kenslu barna milli 8 og 14 ára er háttað o. s. frv. Eins og kunnugt er, eru fræðslulögin mjög teygjanleg, mikið frjálsræði gefið, ef fræðslukröfunum er fullnægt, og eftir fræðslulögunum frá síðasta þingi eru undanþágur frá skólaskyldu heimilaðar, ef hlutaðeigendur geta sjeð fyrir fræðslunni á annan hátt. Þessar nýju reglur um undanþágur og aðhald heimta mikla aðgæslu og kunnugleik af hálfu fræðslumálastjóra, sem eins og kunnugt er, á að hafa eftirlitið með höndum. Þá hvílir á fræðslumálastjóra eftirlit með barnaprófum um land alt, skipun prófdómenda - um 300 - á hverju ári. Auk þess sem afskifti af prófum munu fara í vöxt með framtíðinni, ef sameiginleg próf komast á um alt land eða á stórum svæðum. Þá kemur á fræðslumálastjóra að vinna úr þeim prófgögnum, sem koma alstaðar af landinu. Skipun barnakennara og alt, er því fylgir, heyrir og undir hann. Með núverandi fyrirkomulagi þarf að setja og skipa milli 80–100 kennara á ári. Skipun skólanefndarformanna þriðjahvert ár heyrir og undir fræðslumálastjóra; og til þess, að það fari vel úr hendi, þarf mikinn kunnugleik. Auk þess stendur hann í brjefaviðskiftum við skólanefndir og kennara um margháttuð viðfangsefni. Hann þarf að skera úr deiluefnum og leiðbeina um kensluna, þegar þess er óskað. Þá koma og skólanefndarmenn og kennarar mikið til viðtals við hann, þegar þeir koma til Reykjavíkur, og ræða um ýms þau efni, sem skólastarfið gefur tilefni til. Að vísu er ekki vandasamt að leysa úr mörgu því, sem fyrir fræðslumálastjóra er lagt, en það tekur þó alt sinn tíma. Og hinar mörgu og margvíslegu fyrirspurnir, sem honum berast, sanna það best, að þörf sje að hafa mann, sem kunnugur sje fræðslulögunum og framkvæmd þeirra, sem allir geti snúið sjer til. Reglugerðir og tilhögun á skólastarfi kemur undir álit fræðslumálastjóra. Og í því efni er mikið að starfa á næstu árum. Það þarf að gera starfs- og lesskrá fyrir alla skóla - eða skóla-„typur“ - alt eftir því, hve lengi þeir starfa og við hvaða skilyrði. Það hefir ekki verið gert ennþá, en má ekki dragast lengi úr þessu. Í sambandi við það þarf að koma kenslubókakerfinu í gott horf og finna leiðir til að gera þær ódýrari. Um þetta efni er mikil óánægja ríkjandi, sem vonlegt er. Þetta þrent: starfsskrá fyrir skólana, kenslubókakerfið og almenn sambærileg próf í einstökum námsgreinum á stórum svæðum og jafnvel um land alt, heimtar úrlausn á næstu árum. Fræðslulögin og fræðsluskyldan eru í sjálfu sjer einfaldir hlutir, en framkvæmdin er umfangsmikil og eftirlitið með henni getur ekkert aukastarf verið. Ágæti laganna fer einmitt eftir því, hvernig framkvæmd þeirra fer úr hendi. Ýmislegt, sem lýtur að ytri aðbúnaði kenslunnar, heyrir undir fræðslumálastjóra. Skólahúsbyggingar, alt frá því er þörfin segir til sín um bætt ytri skilyrði fyrir kensluna og þar til að ríkissjóðsstyrkurinn hefir verið greiddur og húsið komið upp. Það, sem hjer hefir verið talið, heimtar, að fræðslumálastjóri fari eftirlitsferðir. Af því leiðir, að hann má ekki vera bundinn hjer í Reykjavík allan veturinn, en skólakennarar eru rígnegldir niður meðan skólinn starfar. Þá er eftirlit og tillögurjettur um unglingakensluna, sem sífelt fer vaxandi. Og þess mun vart langt að bíða, að heildarlög verði sett um unglingafræðslu bæði í svertum og kaupstöðum, þó ekki sje gert ráð fyrir, að skólaskylda fyrir unglinga verði lögtekin. Þá er fræðslumálastjóri ráðunautur kenslumálaráðuneytisins um alt það, er það kann að óska, að sje rannsakað og gerðar tillögur um snertandi þessi mál. Hann þarf því að fylgjast með um erlend skólamál og vera nákunnugur skólamálum innanlands, og þarf helst að gefa út kennarablað til þess að halda uppi umræðum um uppeldismál o. fl. Þó að það sje margt, sem fræðslumálastjóra er falið að gera samkvæmt fræðslulögunum, þá uggir mig samt, að hann verði jafnan dæmdur eftir þeim hluta starfs síns, sem ekki verður með lögum bundið, en ekki eftir þögmæltu skrifstofustörfunum, þó vel sjeu af hendi leyst. Þegar nú þess er gætt, að fræðslumálastjóri er eftirlitsmaður og ráðunautur yfir 200 skólanefnda og um 300 kennara, unglingafræðslunnar og ráðunautur kenslumálaráðuneytisins í fræðslumálum, hlýtur það að liggja á augum uppi, að það er nægilegt starf fyrir einn mann. Væri því fremur þörf að fá honum aukna aðstoð en aukið starf. Þrátt fyrir þá freistingu, sem fólgin er í bættum launakjörum - eins og tillagan felur í sjer -, þá geri jeg ráð fyrir, að enginn, -sem um þetta starf ætlar að sækja, telji æskilegt, að það sje sameinað öðru fullgildu starfi. Af þeim ástæðum, sem jeg nú hefi tekið fram, og þá sjerstaklega af því, að hjer er um tvö fullgild störf að ræða, þá leyfi jeg mjer að leggja til við háttv. deild, að brtt. á þskj. 148 verði feld. Að öðru leyti mun jeg ekki hafa afskifti af þessu máli. Jeg mun ekki greiða um það atkvæði, vegna sjerstakrar aðstöðu minnar. Að síðustu skal jeg geta þess, að það var ekki rjett hjá hv.þm. Borgf. (PO), að sá, sem gegnir starfinu nú, hafi gegnt því samhliða öðru starfi. Jeg hefi haft á hendi í vetur tæplega hálft kennarastarf, aðeins kent 2 tíma á dag, frá 8–10 á morgnana, og hefir mjer þótt það fullerfitt. Hefir það bundið mig hjer í Reykjavík, og er það óheppilegt. En svo hefir þetta orðið að vera og getur gengið til bráðabirgða, en er ekki hentugt til frambúðar. Annars þykir mjer töluvert óviðfeldið, ef nú á að fara að rýra fræðslumálastjóraembættið á Íslandi, einmitt í sama mund og nágrannar vorir, Grænlendingar, hafa fengið sjerstakan fræðslumálastjóra.

Pjetur Ottesen Það má segja um undirtektir þær, sem þetta mál hefir fengið, að sjaldan bregður mær vana sínum. Það er altaf svo hjer á Alþingi, þegar talað er um að sameina einhver störf, og það jafnvel þó að það hafi verið ákveðið áður, að þetta skyldi gert, þegar þær kringumstæður væru fyrir hendi, sem gerðu það auðvelt, en þegar svo að því kemur, að þessar kringumstæður eru fyrir hendi og á að fara að framkvæma þetta, þá rísa altaf einhverjir upp og telja þetta fjarstæðu einbera, sökum þess hve mikil störf fylgi þessu og þessu. Hjer hafa t. d. feiknin öll af störfum, sem á fræðslumálastjóra hvíla, verið talin upp, svo að mann alveg sundlar yfir þeim ósköpum, og það er víst, að ef það væri alt rjett, þá væri naumast nokkrum menskum manni kleift að anna því. En það er nú svo um þetta framtal eins og oft vill við brenna undir svona kringumstæðum, að það er gerður úlfaldi úr mýflugunni; sama starfinu eru valin mörg heiti, eins mörg heiti eins og íslenskan frekast leyfir, en hún er eins og kunnugt er, mjög auðug af orðum. Þannig var það nú, að sumt var tvítalið og sumt margtalið. Þannig var eitt af störfum fræðslumálastjóra talið það, að hann væri ráðunautur stjórnarinnar. En um hvað? Vitanlega ekkert annað en þau störf, sem búið var að telja upp. Það er vitanlega erfitt fyrir mig beinlínis að hnekkja því, að margt af því, sem háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) taldi upp, geti verið inni á verksviði fræðslumálastjóra og heyrt undir hann, en svo mikið er víst, að eins og fræðslumálastjórastarfið hefir verið rækt, og það til þessarar stundar, þá verður ekki annað. sjeð en að ýmislegt af því, sem háttv.þm. tilnefndi, heyri alls ekki starfinu til. Þá talaði þessi háttv.þm. um, að með fræðslulögunum frá í fyrra hefðu fallið undir fræðslumálastjóra aukin störf, sem ekki hefðu heyrt undir hann áður, eins og til dæmis skipun skólanefndaformanna á öllu landinu. Þetta er alveg rjett, og jeg gat þess hjer áður sem dæmi upp á það, hve auðvelt væri að sameina þetta starf öðru starfi, að það hefði einmitt fallið í skaut hins núverandi setta fræðslumálastjóra, sem gegnir þessu embætti ásamt sínu, að gera þetta og að hann hefði komið þessu öllu vel af. Eftirleiðis liggur miklu minna starf í þessu, því að þótt skipun formanna skóla- og fræðslunefnda gildi ekki nema til ákveðins tíma, þá þarf ekki að gera ráð fyrir því, að það komi fyrir, að gera þurfi nýja skipun á þessu á einu og sama ári um alt land, Þá tók hann ekki fram, að með þessum nýju lögum stendur fræðslumálastjóri að sumu leyti betur að vígi. Þar sem telja má formenn skóla- og fræðslunefnda fulltrúa hans um fræðslumál, þá gerir það honum eftirlitið að ýmsu leyti ljettara og umfangsminna. Þá sagði háttv.þm., að bæði þessi störf, sem hjer er gert ráð fyrir að sameina, sem sje fræðslumálastjórastarfið og kennarastarfið við kennaraskólann, væru fullkomin störf. Jeg veit, að hann lítur svo á, en þar er jeg á öðru máli, og má benda þar til fenginnar reynslu. Það horfir t. d. þannig við um kennaraembættið. Starfskraftar kennarans eru einungis bundnir við starfið í 7 mánuði; hinn tíma ársins, eða 5 mánuði, hefir kennarinn frí frá störfum og getur varið þeim tíma eftir eigin geðþótta. Hv. þm. V.-Ísf. sagði, að laun þessara kennara væru svo lág, að þeir yrðu að nota sumartímann til þess að vinna sjer inn fje. En hjer hverfur þessi ástæða, ef þessu er nú á annað borð svona varið, með öllu, því að sá kennaranna, sem tæki að sjer fræðslumálastjórastarfið, fær borgun fyrir þetta starf, svo að hann þarf ekki að nota tímann til að afla sjer tekna á annan hátt. En einmitt þetta verður að taka til greina, þegar verið er að ræða um, hvað sje fult starf. Hv. þm. V.-Ísf. sagði, að hæpið væri að binda fræðslumálastjórann við að vera skólakennari í Reykjavík; hann þyrfti að hafa ferðalög á hendi. En eftir því sem mjer er kunnugt um ferðalög fyrv. fræðslumálastjóra, Jóns sál. Þórarinssonar - og jeg veit ekki betur en að álitið sje, að hann hafi rækt embætti sitt vel og samviskusamlega - þá held jeg, að mjer sje óhætt að segja, að hann muni ekki hafa ferðast neitt í fræðslumálaerindum nema á sumrin. Það er nú einu sinni svo, að vetrarferðalög eru erfið hjer á landi, enda gera embættismenn þeir, sem eftirlit hafa, yfirleitt lítið að slíkum ferðum. Þetta getur því ekki verið nein ástæða í þessu sambandi. Þá talaði hv.þm. um, að fræðslumálastjóri ætti að hafa eftirlit með unglingaskólunum. Jeg held, að aðalvinna hans við það eftirlit sje að taka þátt í styrkúthlutun handa þessum skólum. Samkvæmt framtali því á störfum fræðslumálastjóra, sem hv.þm. V.-Ísf. þuldi hjer áðan og jeg nú hefi minst á, væri það síður en svo árennilegt að koma þeim störfum svo fyrir sem jeg hefi nú gert tillögur um. En jeg hefi nú gert nokkra grein fyrir því, hvernig þetta framtal er, hvernig þar er í pottinn búið. En það hníga fleiri stoðir undir það, að ekki sje alt með feldu um þetta framtal. Dómur reynslunnar er alveg gagnstæður því, sem hv.þm. V.-Ísf. hefir haldið fram um þetta. Þessi hv.þm. hefir, eins og kunnugt er, gegnt þessu starfi um hríð ásamt sínu eigin embætti, og samtímis á hann sæti á þingi, en þó segir hann, að hann hafi ekki þurft að kaupa út, þrátt, fyrir alt þetta, nema tveggja tíma kenslu á dag. Jeg fer svo ekki út í fleiri atriði í þessu máli. Hv. deild fellir sinn dóm um þetta. En jeg vil benda á það að lokum, að þegar talað er hjer á Alþingi um að sameina embætti, þá kveður altaf þetta sama við, að ekki megi hrófla við neinu, af því að embætti þau, sem um er að ræða, sjeu svo umfangsmikil, að það sje ógerningur að sameina störfin, því að hjer sje þó sannarlega um að ræða fullkomið starf. Það er altaf þetta ljón á veginum. Mig minnir t. d. ekki betur, þegar talað var um grískudósentinn, en að hann væri talinn fullkomið starf, og svo er um alt. Jeg vildi aðeins benda á þetta, til þess að menn hefðu það líka í huga, þegar greidd verða atkvæði um þessa brtt. mína.